Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Jónsson) Eins og nál. á þgskj. 783 ber með sjer hefir nefndin sætt sig við þær breytingar, sem háttv.Ed. hefir gert á frv. Jeg sje ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta á neinn hátt, og leyfi mjer því að óska þess, að framvarpið verði samþykt óbreytt.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það eru komnar hjer fram nokkrar brtt., sem jeg þarf að minnast á með nokkrum orðum. Það er þá fyrst þess að geta að hjer er ein brtt., sem fer fram á að afnema þetta svokallaða konsúlabrennivín. Nefndin hefir ekki haft tíma til að tala sig saman um hana, og jeg get því ekki sagt nema fyrir mig, að jeg er henni mótfallinn. Jeg tel enga ástæðu til að taka vínið af þessum mönnum, því að mjer er ekki kunnugt um, að þeir hafi misbrúkað þá heimild, sem þeir hafa, enda þinginu ekki vansalaust að taka aftur það leyfi, sem það hefir einu sinni veitt. Aftur á móti get jeg fallist á aðra brtt.háttv.þm. Stranda. (M. P.), en ekki hina. Jeg get ekki fallist á, að lögreglustjórum sje ekki heimilt að opna hirslur manna, úr því að þeim er gert að skyldu að rannsaka, hvort áfengi er í skipi. En með hinni get jeg verið, að lögleiða ekki fangelsi fyrir aðra en þá menn, sem gera sjer að atvinnu að brjóta lögin. Þá er hjer enn ein brtt. frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), um að fella burt 14. gr. frv., og leiðir það af sjálfu sjer, eftir því sem jeg sagði við 2. umr., að jeg er henni meðmæltur. Aftur á móti er jeg á móti brtt.hv.þm. Dala. (B. J.), um að taka ekki læknisleyfi af þeim læknum, sem misbrúka heimild sína til að láta menn hafa áfengi, heldur taka af þeim embætti. Það leiðir af sjálfu sjer, að það er engin hegning fyrir þá menn, sem ekkert embætti hafa, enda hefir það staðið í lögunum frá 1909, að taka mætti af þeim læknisleyfi. Verði brtt. samþykt, er þeim læknum, sem embætti hafa, hegnt strangar en embættislausum læknum, en það getur ekki talist rjett.

Bjarni Jónsson Það mun vera alveg rjett, að það hafi staðið í lögunum frá upphafi, en það hefir þar staðið á móti mínum vilja, og því vil jeg ekki sitja mig úr færi að leiðrjetta það, þegar jeg má því við koma. Mjer þykir það nóg að taka embætti af þeim, sem eru í þjónustu ríkisins, þótt þeir missi ekki um leið alla möguleika til að hafa ofan af fyrir sjer og sínum. Um hina, sem ekki eru í þjónustu þess, er það að segja, að þar eiga sektarákvæðin að nægja. Jeg álít, að það sje ekki hæfilegt að taka læknisleyfi af öðrum en þeim, sem sýna af sjer einhverja afglöpun í læknisdómi sínum, en þetta er ekkert því líkt. Þetta er líkt eins og það, ef læknirinn sviki toll eða eitthvað þess háttar, og dytti víst engum í hug að taka fyrir það af honum »veniam practicandi«.

Sveinn Ólafsson Jeg vildi einungis segja fáein orð með brtt. minni. Það þykir líklega sitja illa á mjer, gömlum bindindismanni, að flytja hana, þar sem hún fer fram á það að sýkna þá og sekta ekki, sem ölvaðir hittast á almannafæri. Það vita nú allir, að framkvæmd þessara laga er enn í bernsku, og má því ekki leggja ofmikla áherslu á það, sem er minni háttar, en á meðal þess tel jeg þetta vera, Því er svo farið í þessu máli, sem um kristnitökuna árið 1000, að sjá verður gegnum fingur við afvegaleiddan aldaranda. Jeg lít nefnilega svo á, að það sje ekki eðlilegt að láta sekta þá menn, sem sjást druknir og án óspekta, þegar það er samkvæmt lögum leyfilegt að eiga vín, og jeg held, að rjettarmeðvitund almennings sje gagnstæð þeirri meðferð ölvaðra manna, sem eigi raska friði. En svo er önnur hlið á þessu máli. Það leikur sem sje grunur á, að frv. í heild sinni fái ekki nægilegt fylgi, ef þetta ákvæði verður samþykt, og þótt slík sektarákvæði og þetta væri rjettmætt, þar sem bannstefnan er landlæg orðin, þá eru þau tæpast tímabær hjer, og eigi ólíklegt, að þau yrðu misbrúkuð. Það er ekki heldur altaf auðvelt að sjá, hvort menn eru ölvaðir eða ekki. Auk þess er merking orðsins »ölvaður« teygjanleg. Jeg mælist því eindregið til þess, að brtt. mín verði samþykt; með henni held jeg að voru góða málefni sje á þessum tíma unnið þarft verk. Jeg er 30 ára gamall bindindismaður og vona því, að enginn gruni mig um græsku, þó að jeg hafi borið fram þessa till., sem vitanlega er ekki í anda áköfustu bannvina. Um leið vil jeg nú lýsa afstöðu minni til brtt. á þgskj. 781, frá hv.þm. Stranda. (M. P.). Hún er í tveim liðum, og er jeg á móti báðum. Fyrri liðurinn lýtur að því að banna eða óheimila rannsókn á farangri farþegja. Það er með öllu ástæðulaust; þessi rannsókn er fyrir löngu komin inn í löggjöf grannþjóðanna, eins og allir þeir þekkja, sem komið hafa út fyrir pollinn. Seinni liðurinn lýtur að breytingu á 16. gr., um fangelsishegninguna. Það má að vísu virðast svo, að fangelsi sje ofhörð hegning við bannlagabrotum, en óeðlileg virðist mjer hún ekki við margfalda endurtekningu brotanna. Ef búið er að dæma einhvern í 5000 kr. sekt, eftir 16. gr., fyrir 2. brot, þá virðist ekki óeðlilegt, að hann verði dæmdur í fangelsi næst þegar hann brýtur. Jeg get ekki sjeð, að það eigi að hlífa þeim, sem brjóta hvað eftir annað, á þann hátt, sem þarna er bent til. Af þessum ástæðum mun jeg greiða atkv. á móti báðum liðum brtt. á þgskj. 781. Þá er brtt. á þgskj. 796 frá hv.þm. Dala. (B. J.). Sjálfur hefir hann talað fyrir till. sinni. Að vissu leyti get jeg verið honum samdóma, en þó hallast jeg fremur að rökum háttv. allsherjarnefndar, að þessi brtt. sje bagaleg, þar sem hún nær að eins til nokkurs hluta þeirra, sem lækningar stunda. Hví skyldu skipaðir læknar eiga að verða ver úti en hinir, sem eru í »lausamensku«.  (B. J.: Þeir missa ekki lækningaleyfi, þó að þeir sjeu sviftir embætti.)  Þessu atriði er þannig farið, að jeg get ekki greitt því atkv., en sætti mig þó við, að það gangi fram, ef svo vill verkast. Þá er enn brtt. á þgskj. 801, frá hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Hún lýtur að því að banna innflutning hins svonefnda konsúlavíns og er, fljótt á litið, mjög ginnandi fyrir oss. En þar mun vera flagð undir fögru skinni, ef jeg skil skjölin. Það væri ákjósanlegast, að undantekningarnar frá bannlögunum væru sem fæstar, því að tilgangur bannsins er vitanlega að teppa algerlega allan aðflutning áfengis, en sigurinn fæst ekki hjer í einu áhlaupi. Það mun heldur engin ósk hafa komið fram frá konsúlunum um, að undantekning væri gerð vegna þeirra. En nú er einu sinni búið að lögleiða þetta svonefnda konsúlabrennivín, og hefir við það staðið um nokkur ár. Ef það yrði nú felt burt, er jeg hræddur um, að af því mundu leiða deilur og viðsjár, sem gætu gert bannlögunum ógagn. Líklega þykir sú tilgáta mín eigi vingjarnleg, að hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hafi ekki borið till. fram af umhyggjusemi fyrir bindindismálinu; samt verð jeg að líta svo á, að annað hafi honum til gengið. Hann á nú þess kost að svara fyrir sig og launa lambið gráa.

Gísli Sveinsson Jeg hefi ekki viljað hrófla neitt við þeirri gersemi, sem bannlagafrv. er nú orðið. Jeg hefi ekki einu sinni komið fram með brtt. sama efnis og frv. það, er jeg bar fram snemma á þessu þingi, og miðaði til þess að örva menn til að halda bannlögin í heiðri. Frv. hefir ekki batnað í mínum augum frá því við 2. umr. Það ákvæðið, sem þá var samþykt, sem sje brtt.hv.þm. Borgf. (P. O.), spilti því, en bætti ekki. Það hefir jafnan verið mín skoðun, eins og jeg tók fram snemma á þinginu, að ekki ætti að vera að breyta bannlögunum æ ofan í æ. Ef litið er á breytingarnar, sem gerðar hafa verið, þá sjest það, að margar þeirra gera það lítt kleift fyrir gætna menn að fylgja frv. Jeg skal meðal annars benda á þá grein, sem var áður 15., en er nú sú 16. Það, sem þar hefir verið bætt inn í, gerir það að verkum, að ekki verður vel ljóst, hvert stefnt er. 3. málsgreinin hljóðar svo: »Ef nokkur brýtur oftar ákvæði þessarar greinar, eða gerir sjer það að atvinnu að selja eða veita áfenga drykki, þá varðar það fangelsi« o. s. frv. Ef maður svo les greinina og virðir fyrir sjer, hver þessi »nokkur« muni vera, þá sjer maður, að það getur ekki átt við aðra en skipstjórana. Hjer getur ekki verið átt við allan almenning, því að ekki er um verknað annara að ræða í greininni en skipstjóranna, auk þess sem þetta ákvæði talar um þá, sem veita eða selja áfenga drykki, Eðlilegast væri að fella orðin »brýtur . . . eða« burt, eins og farið er fram á í brtt.hv.þm. Stranda. (M. P.). En ef þetta verður ekki skýrt öðruvísi en að það eigi við skipstjórana, þá hefði verið langhreinlegast að segja: Ef skipstjóri o. s. frv. Nú er í öðru ákvæði þessa frv. heimilað að leita í hirslum skipsmanna og ferðamanna. Ef eitthvað skyldi nú finnast þar, sem ekki hefir verið talið fram í skýrslu skipstjóra, þá finst mjer það nokkuð hart, ef hann á að sæta fangelsishegningu fyrir. Jafnvel sektir gætu verið ósanngjarnar, því að ekki getur skipstjóri borið ábyrgð á því, þótt honum sjeu gefnar rangar skýrslur, þegar líka lögreglustjóri á að ganga úr skugga um þetta með rannsókn. Deildin ætti því að samþykkja brtt.háttv.þm. Stranda. (M. P.), um að ljetta þó fangelsishegningunni af skipstjórunum. Þá skal jeg minnast á 4. málsgrein 16. greinar. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: »Hver, sem aflar sjer áfengis undir því yfirskyni, að hann þurfi á því að halda í lögleyfðum tilgangi, en notar það til drykkjar, skal sæta sektum« o. s. frv. Þessi lögleyfði tilgangur getur verið margskonar. Menn mega afla sjer þess til iðnar sinnar, og jeg býst ekki við, að neinn neiti því, að það sje lögleyfður tilgangur, ef menn afla sjer þess til heilsubótar. En hvernig á þá að nota þetta vín, sem aflað er á þann hátt í lögleyfðum tilgangi, öðruvísi en að drekka það.  (B. J.: Sötra það)  .  (S. St.: Lepja það)  . En jeg býst ekki við, að gott verði að setja skorður við því, að menn helli þessum 3-4-5 matskeiðum, sem þeir mega sötra, í staup og drekki það svo. Jeg býst við, að hv. nefnd, sem kunn er að miklum bannáhuga, og ekki síst frsm. (M.G.), hafi ekki athugað þetta nægilega. Hún hefir sjálfsagt átt við, að menn mættu ekki nota áfengið sjer til nautnar, en vel mætti drekka það sjer til heilsubótar. Jeg er ekki í vafa um, að þetta mun vera meining nefndarinnar, þótt jeg hins vegar hafi ekki fundið ástæðu til að hreyfa hönd eða fót til að leiðrjetta þessa misfellu frekar en aðrar, sem á frv. eru. Hin virðulega nefnd mun sjálf vera nógu fær. En, eins og þetta ákvæði nú er, þá má misbeita því, ef viljinn er til þess, og það þarf ekki að efast um, að margir hafa vilja til að nota alt, sem lög þessi gefa færi á að nota. Úr því að nefndin fór að gera breytingar á bannlögunum, þá hefði hún átt að færa eitthvað til betra máls, sem í þeim hefir staðið. Altaf hefi jeg kunnað illa við ákvæði 23. greinar t. d., sem nú er, um að prenta skuli svo mörg eintök af bannlögunum, »að nægi til að senda dönskum verslunarfulltrúum í öðrum löndum«. Nefndinni hefir víst þótt nauðsynlegt, að þetta ákvæði hjeldist. En ætli að það væri ekki hægt með einfaldri stjórnarráðstöfun að hafa eintökin nógu mörg! Jeg segi þetta að eins því til sönnunar, að ekki hefir nefndin sjeð sjer fært að breyta eða færa til betra máls alt sem þurfti, eða öllu heldur ekki neitt þesskonar. Úr því að jeg stóð upp, skal jeg lýsa afstöðu minni til brtt., sem nú liggja fyrir. Um síðari lið brtt. á þgskj. 781 hefi jeg þegar talað. Fyrri liðinn tel jeg líka til bóta. Það er ógerningur að fara að innleiða rannsókn á hirslum þeirra, sem á skipum koma, úr því að engin tollgæsla er hjer á landi. Í frv., sem jeg hefi flutt á þessu þingi, er farið fram á, að tollgæsla sje lögleidd hjer í Reykjavík, og er það áreiðanlega stærsta sporið, sem stigið hefir verið til góðrar framkvæmdar bannlaganna. En að mínu áliti er það ókleift enn sem komið er að innleiða tollgæslu um land alt, En meðan tollgæsla er engin er það þýðingarlaust að vera að nokkru smákáki í sambandi við bannlögin. Brtt. háttv.þm. Dala. (B. J.) finst mjer og miða til bóta. Ef Alþingi vill, þá er það hægast fyrir hendi að skeyta skapi sínu sjerstaklega á embættismönnum landsins, en láta lausamenn læknastjettarinnar sæta sektunum einum, eins og aðra borgara þjóðfjelagsins. Jeg býst ekki við, að neinn gruni mig um að vilja stemma stigu fyrir framgangi bannmálsins, þótt jeg fylgi þessari tillögu, þar sem hún er fram komin frá jafneinlægum og viðurkendum bannmanni og háttv.þm. Dala. (B. J). Brtt. háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), um að afnema »konsúlabrennivínið« svokallaða, get jeg ekki fylgt, og mun jeg greiða atkvæði, ásamt öðrum bannmönnum, með því, að konsúlarnir fái að halda sínu brennivíni. Því að það voru góðir bannmenn, sem stóðu fyrir að veita þeim það. Þá er brtt. um »ölvuðu mennina«, frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem er harla merkileg. Þar fer ágætur bannmaður fram á, að feld sje burt grein, sem aðrir ágætisbannmenn lögðu aðaláhersluna á við síðustu umr. að væri samþykt. Það hefir flogið fyrir, að nú stæði til síðdegis að halda meiri háttar »kvöldmáltíð«, og ætli bannmenn að eta ofan í sig það, sem þeir samþyktu við 2. umr. Það má merkilegt heita, ef þeir telja það nú skilyrði fyrir framgangi bannmálsins að fella það burt, sem þeir við 2. umræðu líka töldu óhjákvæmilegt skilyrði fyrir heppilegum framgangi bannmálsins. Jeg er auðvitað þessari grein jafnmótfallinn nú og við síðustu umræðu. Margt merkilegt mun standa í þingtíðindunum frá þessu þingi, býst jeg við, en þó víst ekki hvað síst frá þessu kvöldi, bæði hvað snertir umræður og atkvæðagreiðslu. En hvað sem verður um brtt. þær, sem fram eru komnar, þá mun jeg þó, eins og í fyrra skiftið, greiða atkvæði á móti frv. í heild sinni

Benedikt Sveinsson Jeg er þeirrar skoðunar, að ekki sje nauðsyn að breyta bannlögunum á þessu þingi. Það kveikir sundurlyndi í landinu í hvert sinn, sem farið er að deila um þetta mál, því að þar standa flokkar mjög andvígir, og skyldu því allir forðast að hefja deilur um það, ekki síst nú, þar sem svo margt annað þarfara og nauðsynlegra kallar að. En nú hefir meiri hluti háttv. deildar ráðist í að fara að breyta lögunum, og úr því að svo er komið, þá er rjett, að bornar sjeu fram allar þær breytingar, sem til bóta mega teljast, og meðal annars kippa því burt úr lögunum, sem mestri óánægju hefir valdið. Að því miðar brtt. sú, sem jeg hefi borið fram á þgskj. 801, um að kippa burt leyfi því, sem sendiherrar erlendra ríkja hafa til að flytja vín hingað til lands. Þetta svokallaða konsúlabrennivín hefir verið þyrnir í augum margra góðra bannvina, og hefir verið vakið máls á því bæði í blöðum þeirra og hjer á þingi, að það leyfi hefði illu heilli komist inn í lögin. Nú finst mjer rjett, fyrst að á annað borð er farið að hrófla við bannlögunum, að þessu atriði sje kipt burt. Að vísu er því svo háttað með leyfi þetta, að einn af helstu forkólfum bannstefnunnar barðist fyrir, að það væri tekið í lögin, og fjekk hann því framgengt. En vera má, að honum og fleiri bannmönnum, sem honum fylgdu þá að málum, hafi snúist hugur síðan. Ef þetta þykir galli á lögunum, þá er nú einn allra hentugasti tíminn til að nema hann burt. Nú eru ekki nema 2 eða 3 heimansendir ræðismenn hjer í landi; en þeim mun eflaust fjölga þegar eftir stríðið. Meira að segja hefir það heyrst, að Danir mundu ætla að senda einn slíkan ræðismann hingað. Það má við því búast, að þessir sendiræðismenn verði hjer einir 10-12, þegar viðskiftalífið kemst aftur í samt lag. Hygg jeg það því hagkvæmara að afnema leyfið einmitt nú, er það kemur að eins niður á tveim eða þrem mönnum, en að geyma það þangað til þeir verða 10-12. Sje þessi breyting samþykt, þá er ekki víst, að þurfi að fara að sjóða lögin upp enn á ný undir eins á næsta þingi. Um hinar brtt. ætla jeg ekki margt að segja. Þó get jeg ekki betur sjeð en að nærri stappi broti á þingsköpunum að leyfa brtt. á þgskj. 785 að komast að; að minsta kosti er það varla samkvæmt andanum í 32. gr. þeirra, þar sem svo segir, að brtt. um atriði, sem búið er að fella í deild, má ekki bera upp á sama þingi, og þá virðist liggja næst, að hið sama eigi og að ná til brtt., sem samþ. hefir verið við umræðu áður, að hana megi ekki niður fella í sömu deild á sama þingi, þótt eigi sje það tekið fram með berum orðum í þingsköpunum. Jeg geri ráð fyrir, að þeim, sem þingsköpin settu, hafi ekki dottið í hug sá hringlandaháttur, að menn mundu berjast fyrir því að kippa því burt í dag, sem þeir hefðu sett inn í gær. Vil jeg leyfa mjer að skjóta þessu undir úrskurð hæstv. forseta.

Forseti: Það hefir verið leitað úrskurðar míns um það, hvort brtt. á þgskj. 785 komi í bága við þingsköpin eða ekki. Í 32. gr. þeirra stendur svo, að brtt. um atriði, sem búið er að fella í deild, má eigi bera upp aftur í sömu deild á sama þingi. Hjer er ekki því til að dreifa. í brtt. er ekki atriði, sem áður hefir verið felt hjer í deildinni, heldur er að ræða um atriði, sem áður hefir verið samþ. hjer, en nú farið fram á að fella burt. Ákvæðið í umræddri grein þingskapanna er takmörkun á frumkvæðisrjetti þingmanna, og eigi rjett að leggja víðtækari merkingu í það en skýr ákvæði greinarinnar heimila, og úrskurðast því, að brtt. á þgskj. 785 komi til umræðu og atkvæða.

Magnús Pjetursson Jeg hefi nú lengi setið hjá og engan þátt tekið í hjaðningavígum þeim, sem hjer hefir verið háð, og hefir þó stundum þurft á þolinmæðinni að halda, því að ekki hafa skort rakalítil stóryrði í garð þeirra, sem ekki eru bannvinir, og staðhæfingar. Samt ætla jeg mjer ekki að blanda mjer inn í aðaldeilu manna hjer, því að mig langar ekki til, að lenda í hinu sama sem þrír háttv. þingdm., sem haldið hafa nálega sömu ræðuna. Sný jeg mjer þá að brtt. á þgskj. 781, en þarf þó ekki að fjölyrða um þær, því að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir þegar sagt sumt af því, sem jeg mundi hafa sagt þeim til málsbóta. Háttv. frsm. (M. G.) mælti á móti fyrri brtt., um heimildina til að rannsaka dót farþega, hvort þeir hafi meðferðis áfengi, af því að hann kvað það nauðsynlegt, að lögreglustjóri hefði heimild til að rannsaka einnig þetta, ekki einungis vegna áfengis þess, sem í þeirra vörslum kynni að dyljast, heldur og vegna annarar tollskyldrar vöru. Þessi mótbára kemur mjer undarlega fyrir, því að till. segir ekkert um það, að honum sje það ekki heimilt, og bannar ekki að rannsaka hirslur skipverja og farþega; hún lætur það mál afskiftalaust. En hins vegar þykir mjer það óviðkunnanlegt að vera eins og að siga lögreglustjóra á að rannsaka hirslur manna. Það á að vera nóg, að hann noti heimild þá, er hann hefir þegar að lögum til þess, þegar honum þykir þörf á vera; og nú segir háttv.frsm. (M. G.), að þessi heimild sje í tolllögunum; fæ jeg því ekki sjeð, hvaða þýðingu það á að hafa að vera að setja hana líka í þessi lög.  (M. G.: Jeg sagði, að dómsúrskurð þyrfti til þess)  . Háttv. þm. (M. G.) sagði, að líklega yrði það skilið þannig, að dómsúrskurð þyrfti. Það er og eitt, sem gerir það, að mjer finst hálfhjákátlegt að vera að setja ákvæðið um rannsókn á hirslum manna í frv. þetta, og það er, að lögreglustjórar mundu ekki geta notað sjer heimildina; þeir mundu ekki komast yfir að framkvæma rannsóknina til nokkurrar hlítar. Það mætti í fljótu bragði ætla, að ákvæði þetta hefði verið sett með hliðsjón af frv. um aukna löggæslu, sem hjer hefir verið á ferðinni. En varla hefir það þó vakað fyrir háttv. allsherjarnefnd, því að hún mun ekki óska því frv. langra lífdaga. Jeg man líka, að þegar frv. háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) um bannlögin var hjer fyrst til umræðu, þá hafði hæstv. forsætisráðherra meðal annars það að athuga við það, að þetta ákvæði mundi ekki framkvæmanlegt fyrir lögreglustjóra. Og það geta allir sjeð, að ekki bætir það lögin, að sett sjeu í þau ákvæði, sem ekki er unt að framfylgja. Jeg býst nú við, að eins fari með þessar brtt. eins og sumar aðrar brtt., sem bornar hafa verið fram til að »bæta« bannlögin, að þær muni engan rjett eiga á sjer og að engu verða hafðar, af því að þær koma frá andbanningi. Það lítur út fyrir, að bannmenn hjer í deild þykist hafa einkarjettindi til að bera fram till. í þessu máli, og líka einir rjett til að greiða atkvæði um þær; því að ef svo vill til, að andbanningur greiði atkvæði með einhverri till. þeirra, þá er hún um leið orðin óalandi og óferjandi. Þó þykir mjer, satt að segja, ótrúlegt, að athöfn sú fari hjer fram í kvöld, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) gat um.  (E. A : Hver er hún?)  Hin mikla kvöldmáltíð. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) gat um rök þau, er liggja fyrir annari brtt. á þgskj. 781. Mjer skildist, sem það mundi einkum hafa vakað fyrir allsherjarnefnd, að hert væri refsingin á þeim, sem hefðu sjer það fyrir atvinnu að smeygja víni inn í landið til að versla með það, og að hún hafi ekki ætlast til, að öðrum yrði refsað með fangelsisvist en þeim. Mjer þótti vænt um, að háttv.frsm. (M. G.) fjellst á þessa brtt; bara að hún verði nú ekki álitin grunsamleg af sumum, og álitið, að hún sje borin fram í einhverjum lævísum tilgangi. Þá kem jeg að brtt. á þgskj. 801, frá háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), sem jeg ofurlítið vil víkja að. Hann hefir þegar fært rök fyrir henni, og þykir mjer sennilegt, að sú brtt. verði samþykt, því að jafnan hefir heyrst harmagrátur hjá bannmönnum yfir því, hvernig bannlögin hafi verið fleyguð. Barmaði hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) sjer einkum yfir því. Taldi hann upp ýmsa fleyga, sem í þau hefðu verið reknir, og þar á meðal þann, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) vill nú ná í burt; má ganga að því vísu, að hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) muni nú ljá lið sitt til þess, fyrst að honum býðst svona gott færi til þess, og taki nú á því, sem hann á til, til þess að sýna, að þar hafi hugur fylgt máli. Jeg ætla mjer ekki að deila við hæstv. forseta út af úrskurði hans áðan, því að forsetaúrskurði eiga allir að hlíta. En jeg, svo sem fleiri, tel það hafa verið tilætlun þeirra, er þingsköpin sömdu, að firra þingið þeim skrípaleik að fara að eta ofan í sig það, sem það hefir nýsagt og ályktað.

Bjarni Jónsson Tillaga mín er svo einföld og auðskilin, að jeg hjelt, að allir mundu skilja hana. En nú sje jeg, að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir tekist að misskilja hana. Hann taldi það misrjetti, ef ríkið beitti öðrum refsingum við starfsmenn sína en aðra, þegar þeir fremdu lagabrot. Það er alveg rjett, eins og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) tók fram, að ríkið hafi sjerstaka refsingu í pokahorninu handa sínum þjónum, sem lögin brjóta. Það má setja þau brot lækna, sem hjer ræðir um, við hliðina á embættisvanrækslu, t. d. sýslumanna, og láta það varða embættismissi. En rangt er að svifta þá lækningaleyfi, því að það má ekki gera nema fyrir óhæfu í læknisdómi. Það var því allsendis rjett, sem jeg sagði fyr. Misskilningurinn hjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) var sá, að hann hjelt, að læknir, sem sviftur væri embætti, væri og sviftur lækningaleyfi. En svo er ekki; slíkur læknir getur jafnharðan sest að í sínu eigin hjeraði sem lausalæknir, ef honum sýnist svo. Nú gerist lausalæknir brotlegur við lög þessi; hann fær sína sekt, sem hver annar, er brýtur, en hefir engu embætti fyrir að gera, og jafnt er um hann og fasta lækna, að eigi á að mega svifta hann lækningaleyfi nema fyrir óhæfu í læknisdómi. Væri hann sviftur því, í viðbót við sektirnar, sem hann dæmdist til að greiða, kæmi refsingin miklu harðar niður á honum en t. d vínsölumanninum, sem gert hefði sig sekan í samskonar broti. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta, því að jeg býst ekki við, að menn láti sjer það frekar skiljast, þótt jeg bæti fleiru við. Verður nú hver háttv. þingdm. að ráða það við sig sjálfan, hvort hann vill hjer heldur samþykkja rjett mál eða rangt. Þá skal jeg minnast ofurlítið á brtt frá háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) um konsúlabrennivínið. Jeg hefi jafnan talið það sjálfsagt, að þótt vínbann væri látið gilda fyrir innlenda menn hjer, þá ætti ekki að þröngva því upp á sendimenn erlendra ríkja, sem lifa hjer undir lögum síns ríkis; og mun jeg því greiða atkvæði móti brtt., enda er hún óþörf, því að það er síst hætta á, að þessir menn fari að brjóta lögin og misbrúka undanþáguna, því að undir eins og stjórnir þeirra fengju nokkurn grun um það, mundu þær kveðja slíka lögbrjóta heim við lítinn orðstír, og aldrei nota þá framar í sína þjónustu. En úr því að jeg tel rjett að veita útlendum erindrekum þessa undanþágu, tel jeg ekki eftir, þótt þeim fjölgi nokkuð, og ekki heldur, þótt okkar kæru bræður við Eyrarsund sendi hingað erindreka. Það hefir lengi verið skoðun okkar hv.þm.N. Þ. (B. Sv.), að svo ætti að vera, að þeir hefðu sína sendimenn hjer, og við okkar þar. Skal jeg minna á skrif Íslendinga um þetta og rit Ragnars Lundborgs, þess manns, sem jeg hefi oft talað hjer um áður. Það kemur nú fram sem oftar, að hvílíku gagni þessir góðu menn mega verða oss, er þeir af lærdómi og velvild skrifa um oss og mál vor. Í alþjóðarrjetti eftir hinn nafnkunna vísindamann Franz von Lizt stendur svo um Ísland á bls. 56: Island steht in personalunion mitt Dänemark. Þetta stendur þar fortakslaust og vafalaust. Þetta byggir hann á bók Ragnars Lundborgs um Islands staatsrechtliche Stellung. Jeg get þessa í þakklætisskyni við Ragnar Lundborg og hinn ágæta þýska fræðimann, sem af slíkri velvild hefir um oss skrifað, líkt og Konráð Maurer áður og fleiri landar hans. Þetta er innskot, sem að vísu kemur ekki beint málinu við. En nú sný jeg mjer að því aftur, og segi það enn, að jeg mun ekki telja það eftir, þótt sendiherra Dana ætti kost á að fá sjer hressingu eftir sjóferðina, þegar hann stígur hjer á land. Og jeg vona, að hv.þm. (B. Sv.) taki nú aftur till. sína, í þeirri von, að Danir muni bráðum senda hingað ræðismann.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er að eins örstutt athugasemd. Jeg heyrði, að háttv.þm. Stranda. (M. P.) sagði, að ræður allra bannmanna væru eins.  (M. P.: Jeg sagði ekki allra)  . En þegar jeg hlustaði á ræðu hv.þm. Stranda. (M. P.), fanst mjer, að jeg hefði heyrt hana alla áður, heyrt hana á hinn sísuðandi Grammofon andbanninga. Mig furðar á því, hvað jafnsiðavandur maður og háttv.þm. Stranda. (M. P.) leggur litla rækt við þessi lög, en að hann sje siðavandur, marka jeg af því, að hann samþykti hjer brtt. við 2. umr. þessa máls, sem mjög gekk í þá átt. Hann er svo mikill bannmaður í hjarta, að hann þolir ekki að sjá ölvaðan mann. Jeg er sammála honum um það, að illa fari á því, en þá er jeg líka hissa á því, hve eftirgjöfull hann er í ýmsum öðrum greinum. Sjerstaklega fer illa á því, hve andstæður hann er því, að sjálfsögð rannsókn sje gerð á farangri manna. Ef ekki er heimilt að rannsaka farangur farþega, er afleiðingin sú, að altaf er hægt að flytja áfengi á land í einkafarangri. Hitt er ekki annað en grýla, að þetta hafi svo mikinn kostnað í för með sjer, því að það stendur hvergi, að farangur skuli rannsaka í hvert skifti, heldur er þetta að eins heimild til að rannsaka, og það hjelt jeg að væri mjög heppilegt og rjettmætt, því að fólk verður ekki eins óhrætt, þegar það á á hættu, að rannsakaður verði flutningur þess. Kostnaðurinn við þetta er bara grýla, því að það verður alveg komið undir conduite lögreglustjóranna, hve langt þeir ganga, og að gengið sje með þessu ofnálægt einstaklingnum nær engri átt, því að í útlöndum er slíkt eftirlit álitið sjálfsagt, og það yrði álitið hlægilegt, ef einhver neitaði að sýna farangur sinn, eða teldi það óviðfeldið. Þessum lögum er ómögulegt að framfylgja nema þessi heimild sje gefin. Það verða allir að játa, að það er ekki nema æskilegt, að lögunum sje haldið uppi, og hjer er ekki um annað að ræða en að gera lögreglustjórunum mögulegt að gæta þess, að lögunum sje hlýtt og fylgt. Sá möguleiki er heimilaður hjer í þessu frumvarpi, og jeg álít því heimildina mjög æskilega. Það er álitamál, hvort hirslur farþega má opna eftir núgildandi lögum án dómsúrskurðar, en ef kveða þyrfti upp dómsúrskurð í hvert einasta skifti, yrði það altof þungt í framkvæmdinni. Jeg verð því fyrir mitt leyti að leggja eindregið með því, að þetta atriði verði samþykt. Annars virðist afstaða háttv.þm. Stranda. (M. P.) gagnvart þessum lögum vera mjög mismunandi, því að í sumum atriðum er hann mjög strangur, t. d. með það að banna ræðismönnum að hafa vín, og er jeg honum alveg sammála um það, að það hefði aldrei átt að leyfa. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) er í sumum atriðum svo strangur, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) myndi kalla hann æstan bannmann, en í sumum atriðum vill hann opna sem flestar dyr fyrir þá, sem vilja brjóta lögin. Af hverju þetta kemur skal jeg ekki segja, en það gæti verið, að hann vildi kveikja einhver villuljós, og bak við þau væri tundurdufl, sem hann ætlar frv. að stranda á.  (E. A : Ekki stranda á, heldur springa)  . Það getur verið, að þetta sje ofmælt hjá mjer, og að jeg sje að gera háttv.þm. (M. P.) getsakir. Jeg vildi óska, að hann væri fulleinlægur og hefði sama hugarfar gagnvart öllum atriðum þessara laga og vildi bæta þau sem mest. Annars er það vitanlegt, að þótt ekki sje hægt að koma fram öllum umbótum í einu, þá getur verið tilvinnandi að sleppa sumum umbótum, til þess að koma öðrum fram, og hygg jeg, að ýmsir vilji, með það fyrir augum, fella sumt, sem þeir áður hafa samþykt, til þess að frv. strandi síður.

Einar Jónsson Mín orð munu helst hljóða um það, að jeg álít lengri umræður um málið óþarfar; því að það er búið að segja svo mikið um það. Þótt hæstv. fjármálaráðherra (S. E ) æsi sig nú sem síðast, þá er það ekki til annars en að sanna það, sem jeg sagði þá, að hann gæti aldrei heyrt bann eða brennivín nefnt án þess að verða æstur. Jeg viðurkenni það líka, að konsúla- og læknabrennivínið er glompa á lögunum, en það eru þó lagðar sektir við, ef læknar misbrúka leyfi sitt, sem þeir fengu með lögunum 1915, enda hygg jeg, að þeir noti það leyfi á sanngjarnan og rjettan hátt. Ef læknar væru svo einstrengingslegir, að þeir vildu ekki láta veika menn fá -  (E. A.: Pinna)  - já, einmitt pinna, þá gæti það verið sama sem að steindrepa þá. Jeg get sannað þetta af sjálfum mjer, því að það hefir komið fyrir, að jeg hefi verið lasinn á þann hátt, að jeg væri nú líklega dauður, ef jeg hefði ekki fengið góðan snaps. Út í þetta atriði ætla jeg ekki að fara frekar, enda þótt jeg gæti nefnt dæmi upp á, hvað sjálfur landlæknirinn hefir orsakað í þessu efni. Það er þess vegna varlega í það farandi að gera ákvæðin svo ströng, að maður geti ekki fengið snaps, ef á liggur, þótt ofsi bannmanna sje mikill. Mitt síðasta svar verður því það, að jeg álít heppilegt að breyta bannlögunum alls ekkert, þótt jeg álíti það langbest að afnema þau strax. Jeg er svo oft búinn að tala í þessu máli, bæði í sumar og áður, að jeg þarf ekki að segja meira, enda mun enginn ganga grafgötur um að vita það, hvernig jeg muni greiða atkvæði í þessu máli.

Magnús Pjetursson Jeg ætla að leyfa mjer að segja fáein orð, út af hugleiðingum hæstv. fjármálaráðherra (S. E.). Hann byrjaði með að segja það, að sjer hefði fundist, að hann hafði verið kunnugur öllum orðum mínum áður. Jeg get vel trúað því, því að jeg þykist vita, að hann hafi verið kominn að sömu niðurstöðu og jeg í hjarta sínu, og því kannast við það, sem jeg sagði, og vitað, að það var rjett. Þá þótti hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) jeg hafa verið fullsiðavandur við síðustu atkvæðagreiðslu þessa máls. Jeg get ekki skilið, að það þurfi að standa í neinu sambandi við skoðun manns á bannlögunum, hvort manni þykir skemtilegt eða ekki að sjá fulla menn í bannlandi. Mjer hefir ekki þótt skemtilegt að sjá fulla menn hjer á götunum dag eftir dag, þrátt fyrir það, að sá ágæti bannmaður og duglegi bæjarfógeti, sem nú er orðinn fjármálaráðherra, hefir verið hjer lögreglustjóri. Úr því að bannmenn vilja altaf vera að hræra í lögunum, þá er ekki nema rjett, að þeir fái einu sinni vilja sínum framgengt, og þess vegna greiddi jeg atkv. með báðum till.háttv.þm. Borgf. (P. O.).  (S. E.: En svo á móti sjálfu málinu.)  Já, vegna þess, að jeg vil helst engar breytingar á lögunum, en ef á annað borð á að breyta lögunum, þá vildi jeg hafa breytingarnar á þennan veg. Þetta býst jeg við að hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) geti skilið, því að það er rökrjett hugsað. Jeg man ekki til, að jeg mintist neitt á kostnaðarspursmálið við að rannsaka hirslur farþega, en gat þess víst, að þetta ákvæði væri skiljanlegt í sambandi við löggæslufrumvarpið, en hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) bygði alla sína röksemdafærslu á því, að engin heimild til rannsóknar væri til áður í lögunum; en, eins og jeg hefi áður sýnt fram á, þá er þó svo. Eftir greininni, sem hann las upp, verða lögin þó ekki skilin öðruvísi en þannig, að alt í skipinu liggi undir rannsókn. Hvað sem lögfræðingarnir deila um þetta, þá getur þó heilbrigð skynsemi ekki skilið þetta öðruvísi. Annars get jeg ekki sjeð, að hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) geti bent á önnur atriði en þetta eina, sem jeg vil rýmka um, en það kemur til af því, eins og áður hefir verið tekið fram, að jeg vil ekki siga lögreglunni á hirslur farþega sjerstaklega, fram yfir á aðra staði í skipinu. Það er ekki undarlegt, þótt hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) óttist tundurduflin, því að það er mikið um þau skrafað nú, en jeg býst nú ekki við, að mikil tundurdufl verði á vegi þessara laga af mínum völdum, því að »vel megum vjer nú bíða þess, að eldurinn vinni þeim«. (S. E.: Eldurinn?)  Já, jeg meina, að almenningsálitið muni brenna þau; jeg hjelt, að ráðherrann hefði ef til vill heyrt þetta máltæki úr Njálu áður. Jeg vil leyfa mjer að spyrja háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), hvort hann óttist ekki það, ef brtt. hans verður samþ., að það hvetji menn til að láta sjá sig drukna. Það hefir oft verið skilið svo, þegar einhver neitunarákvæði hafa verið feld úr gildi, að þá sje mönnum þar með leyft eða þeir jafnvel hvattir til að gera það gagnstæða. Það verður varla hjá því komist, að það berist út, að búið hafi verið að setja þetta ákvæði inn í lögin, en síðar hafi þingið komist að þeirri niðurstöðu, að það væri ekki rjett að taka hart á því, þó að menn sæjust ölvaðir. Það mætti skilja þetta svo, að það væri ekki verið að hvetja menn til að láta sjá sig ölvaða, og jeg er því hissa á því, ef nokkur bannmaður greiðir þessari brtt.atkv.

Fjármálaráðherra (S. E.) Háttv. þm. Stranda. (M. P.) lagði áherslu á, að ekki væri skemtilegt að sjá drukna menn á götunum, en sem betur fer hefir það verið sjaldgæft í seinni tíð.  (S. St.: Einn rjeðist fullur á mig í gærkveldi.)  Það er mjög óheppilegt, ef ráðist er á háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Jeg er sannfærður um, að ef bannlögin væru upphafin, yrði ekki sjaldgæft að sjá hjer fulla menn á götunum, en einmitt af því að lögin eru í gildi, kemur það nú sjaldan fyrir. En það er ekki furða, á meðan ekki er lagt meira í löggjöflna en nú er gert, þótt það komi fyrir, að menn sjáist ölvaðir. Jeg er sannfærður um, að ef ákvæðið, sem hæstv.þm. Stranda. (M. P.) vill nema burt, verður látið standa, verður minna áfengi flutt inn og minna drukkið. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) segir, að í sinni brtt. felist í raun og veru það sama og í frv., eða sama heimildin, en ef sá skilningur er rjettur, hvers vegna má þá ekki ákvæði frv. standa óbreytt, því að það er þó sannarlega æskilegt, að ákvæði laganna sjeu sem skýrust? Það hefir verið ágreiningur milli lögfræðinganna um, hvort það mætti leggja sama skilning í þessa grein og háttv.þm. Stranda. (M. P.) vill leggja í hana. Þetta nýja ákvæði er því sett til þess að nema allan efa burt. Háttv. þm. Stranda, (M. P.) sagði, að sig furðaði það ekki, að jeg væri hræddur við tundurdufl. Hvort hann hefir meint politisk tundurdufl, það veit jeg ekki, en jeg get sagt honum það, að við svona löguð tundurdufl er jeg ekki hræddur.

Einar Arnórsson Það hefir verið vikið á víð og dreif nokkrum orðum til nefndarinnar, sem fór með þetta mál. Jeg þykist ekki þurfa að afsaka nefndina, því að jeg álít, að hún hafi unnið vel og skynsamlega. Jeg hefi ávalt litið svo á, að úr því að bannlögin á annað borð væru komin á, þá væri sjálfsagt að breyta þeim að því leyti, sem það gæti verið til bóta. Sumar þær brtt., sem voru í frv. því, sem háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) og fleiri fluttu hjer í sumar, voru til bóta, en sumar þeirra gat ekki komið til nokkurra mála að samþykkja. Nefndin tók auðvitað þær af þeim, sem hún áleit að væru til bóta, og tók svo enn fremur það ráð að steypa saman í eina heild þeim 3 brotum, sem til eru af þessum lögum, og verður varla hægt að leggja henni það til ámælis. Það er miklu hægra, bæði fyrir lögreglustjóra og aðra, sem lesa vilja lögin eða eiga að gæta þeirra, að hafa þau öll á einum stað. Um einstakar brtt., sem fram hafa komið, skal jeg fara fáeinum orðum. Það er þá fyrst brtt. við 2. gr., frá hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), og þykist jeg ekki þurfa að efa, að sá háttv.þm. hafi komið með hana af góðum hug til bannlaganna og bannstefnunnar, en það eru þó aðrar ástæður, sem gera það að verkum, að mínu áliti, að ekki er hægt að samþykkja hana, sem sje þær, að 1913 var það lögleitt, að sendiræðismönnum erlendra ríka skyldi leyft að flytja inn ákveðinn forða af áfengi til heimilisnotkunar. Nú lít jeg svo á, að ef það væri ekki ólöglegt að svifta þá þessu leyfi, þá væri það að minsta kosti mjög ókurteist, því að það er bara einskær milliríkjakurteisi að leyfa ræðismönnum þetta, og býst jeg við, að enginn álíti það hættulegt fyrir bannlögin, því að engum dettur víst í hug, að þessir menn fari að misbrúka þetta leyfi. Það horfir ekki ósvipað við með þetta í lögunum eins og eitt atriði í frv. því, sem háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) o. fl. báru fram, sem sje það að taka af þeim mönnum vínföng, sem fullan rjett eiga á að fá að halda þeim, samkvæmt 11. gr. laganna frá 1909. Nefndin gat ekki fallist á það, og um það var samkomulag milli allra nefndarmanna, að ekki væri rjett að svifta þá menn eignarheimild, sem áður hefir verið veitt hún með lögum. Sama er að segja um þetta atriði; það er millilandakurteisi, sem Íslendingar geta ekki skorast undan að sýna, þar sem þegnar annara ríkja eiga í hlut, menn, sem starfa hjer í þjónustu sinnar eigin stjórnar. Þá kem jeg að 5. gr. frv. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) kemur með brtt. við hana og vill nema í burt ákvæðið um það, að lögreglustjórum skuli heimilt að opna hirslur og klefa í skipum. Jeg skal játa það, að það er ekki í hvert sinn hægt að nota þessa heimild. Lögreglustjórar geta ekki komist yfir það. En tilgangurinn með heimildinni er sá, að þeir noti hana þegar þeir geta og þegar þess þykir þörf. Lögreglustjórar eru yfirleitt svo mentaðir menn og ábyggilegir, að hægt er að trúa þeim til að nota ekki þessa heimild nema einhver ástæða sje til. Það er auðvitað ekki rjett, að með þessu sje gengið neitt á rjett manna, fremur en heimild er til. Erlendis verða menn að hlíta því, að tollgæslumenn opni hirslur þeirra og farangur allan, og engum dettur í hug að skoða það sem nein rjettarspjöll. En það er full ástæða til, að þetta sje tekið fram í lögunum. Án þess er ekki heimilt að opna suma staði í skipum, nema eftir dómsúrskurði. Í 52. gr. stjórnarskrárinnar er heimilið lýst friðheilagt og sagt, að heimilisrannsókn megi ekki gera, nema samkvæmt dómsúrskurði. Nú lít jeg svo á, að í skipi sjeu íbúðarklefar skipstjóra og skipverja heimili þeirra, og lúti því sömu ákvæðum og heimili manna á landi. Þess vegna þarf dómsúrskurð til í hvert sinn, sem opna þarf klefa skipstjóra, bryta eða háseta, ef þeir láta þá ekki góðfúslega opna. Þá kem jeg að 14. gr., brtt. á þgskj. 785. Eins og deildinni er kunnugt gat meiri hluti nefndarinnar ekki fallist á það að sekta menn, þó að þeir sjáist ölvaðir á almannafæri. Þó að jeg fyrir mitt leyti vilji ekki mæla því bót, að menn láti sjá sig ölvaða á almannafæri í bannlandi, þá get jeg ekki greitt atkvæði með frv., ef þetta ákvæði stendur í því. Það kemur ekki ósjaldan fyrir, að þó að hægt sje að segja, að menn sjeu ölvaðir, þá geta þeir verið það með þeim hætti, að ekki sjeu þeir til truflunar almennu velsæmi. Þeir geta gengið götu sína hneykslislaust og verða hvorki sjálfum sjer nje öðrum til vansa eða meins á nokkurn hátt. Mjer þykir það oflangt gengið að veita heimild til að leggja hendur á þessa menn fyrir þetta eitt. Nú er því ekki heldur til að dreifa, að það sjeu altaf lögreglustjórar sjálfir, sem myndu leggja hendur á þessa ölvuðu menn. Það myndu að öllum jafnaði vera lögregluþjónar í kaupstöðum, og ef á því þyrfti að halda í sveitum, þá hreppstjórar, sem þar eru lögregluþjónar. Í flestum eða öllum tilfellum mundi líða alllangur tími frá því að maður er tekinn og þangað til dómur yrði uppkveðinn, svo að maðurinn gæti verið orðinn afdrukkinn fyrir löngu. Það er ekki altaf svo auðvelt að skera úr því, hvort menn eru ölvaðir eða ekki, að ekki er óhugsanlegt, að lögregluþjónum geti skjátlast. T. d. um það, hve erfitt það getur verið, má benda á atvik, sem margir munu hafa heyrt frá sagt. Einn nafnkendur Good-Templar og bindindisfrömuður var á ferðalagi úti um land, í bindindiserindum. Hann kom að gistihúsi síðla um kvöld og beiddist næturbeina. Veitingamaður færðist undan að hýsa hann fyrir þá sök, að hann sagðist aldrei vilja hýsa fulla menn. Þetta sýnir, hve vandasamt það getur verið að greina, hvort menn eru ölvaðir eða ekki. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) bar þessa till. fram á móti vilja meiri hluta nefndarinnar. Nokkrir menn, sem annars eru andvígir frv., höfðu gengið á vitsmuni við suma deildarmenn og komist að því, að við hinir mundum ekki geta greitt atkvæði með frv., ef þetta ákvæði kæmist inn í það. Þessir menn, er vjeltir voru svo af sjer slægari mönnum, greiddu því atkv. með brtt.hv.þm. Borgf. (P. O), svo að hún var samþ. Nú sje jeg, að einn hv. deildarmaður ber fram brtt. um að fella 14. gr. burt aftur. Það er ekki neitt óeðlilegt við það, þó að menn, sem um daginn greiddu atkv. með því, að þessi grein yrði tekin upp í frv., greiði nú aftur atkv. með því að fella hana burt, þegar það er nauðsynlegt til þess, að málið gangi fram. Jeg hefi sagt, að jeg gæti ekki greitt atkv. með frv., ef þetta ákvæði stæði í því. Og til þess að taka af allan vafa, get jeg lýst yfir því, að það er skilyrði frá mjer og háttv. framsögumanni (M. G.), - þó að jeg hafi ekkert umboð til að lýsa yfir því fyrir hans hönd, - fyrir fylgi okkar við frv., að þessi grein verði feld burt aftur. Jeg get tekið í sama strenginn og hv. framsm. (M. G.) um það, að jeg get látið mjer á sama standa, hvort hún verður samþ. eða ekki; sætti jeg mig þó fult eins vel við, að hún verði samþ. Viðvíkjandi brtt.hv.þm. Dala. (B. J.) verð jeg að segja það, að að öllu athuguðu verð jeg að kannast við, að hann hefir rjett að mæla. Það er satt, að í lögum frá 1911 stendur, að svifta megi læknisleyfi fyrir óhæfu í læknisdómi. Þótt rjett geti talist, að brot gegn lögum þessum varði embættismissi, þá veit jeg ekki, hvort þau geta heyrt undir óhæfu í læknisdómi. Það verður dómsspursmál í hverju einstöku tilfelli, og ef dómari kemst að þeirri niðurstöðu, þá er heimildin til að svifta læknisleyfi til í lögunum frá 1911. Jeg er samdóma hv.þm. (B. J.) í því, að bannlagabrot geti að öllum jafnaði ekki talist óhæfa í læknisdómi. Til þess þurfi klaufaskap í meðferð sjúklinga, vanrækslu eða vanþekkingu, sem geti orðið skaðleg fyrir sjúklinginn. Jeg get ekki svarað mörgum orðum gamansemi háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Jeg álít, að hann hafi að eins mælt til að sýna gamansemi sína og rökfimi. Hann fann að því, að skipstjórar skuli sektaðir fyrir að skýra rangt frá um áfengisbirgðir í skipi. Jeg vona, að dómstólarnir sjeu ekki svo ófróðir, að þeir kveði upp dóm, nema »subjectivu« skilyrðin sjeu fyrir hendi. Þá hjelt hann því fram, að 16. gr. yrði eigi skilin öðruvísi en svo, að hertu ákvæðin í 3. málsgrein ættu að eins við skipstjóra. Jeg get ekki sjeð, að neinn dómari þurfi að ruglast í þessu. 3. málsgrein stendur á eftir því, sem sagt er að ítrekuð brot skuli varða hærri sektum. Svo kemur þetta: »Ef nokkur brýtur oftar ákvæði þessarar greinar.« Það er auðsætt, að »nokkur« getur ekki átt eingöngu við 1. málsgrein, heldur við alt, sem fram er tekið á undan í greininni. Enn fremur var hv.þm. (G. Sv.) fyndinn um orðin »að nota til drykkjar«. Jeg get ekki álitið það annað en fyndni, því að jeg býst ekki við, að dómarar hjer á landi þurfi endilega að vera annaðhvort heimskingjar eða bófar. Jeg vona, að enginn geti skilið »til drykkjar« í þessu sambandi annað en það, sem menn drekka sjer til nautnar. Málvenjan er búin að helga þetta orðatiltæki svo, að á því getur enginn vafi verið, hvernig skilja beri. Að vísu getur áfengi, sem menn neyta til lækninga, um leið verið til nautnar. En á því er ekki heldur hægt að villast. Aðaltilgangurinn með því að láta það í sig er sá, að læknast, en ekki að njóta áfengisáhrifanna. Það er ekki meiri erfiðleikum bundið en ýmislegt annað að skera úr því í hvert sinn, hvort vínsins hafi verið neytt til drykkjar eða ekki. Það er að minsta kosti ekki erfiðara en að skera úr t. d., hvort glæpur er framinn af gáleysi, miklu gáleysi, eða af ásetningi. Þá kem jeg loks að hinni miklu kvöldmáltíð, sem hv.þm. (G. Sv.) endaði ræðu sína með. Það hefir hingað til ekki þótt ljótur siður hjer á Íslandi að vera til altaris. Annars hefi jeg áður skýrt frá ástæðunum til þess, sem hann kallar kvöldmáltíð. Jeg hefi nú rakið allar brtt. og flyt því ekki lengra mál að þessu sinni.

Gísli Sveinsson Það var að eins ein lítil fyrirspurn til hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Hvernig geta menn brotið ákvæði 2. málsgreinar í 16. grein? Hún hljóðar um að sekta þá, sem brjóta ákvæði laganna, en ekki um neinn verknað. Hana er því ekki hægt að brjóta í þeim skilningi, sem nefndin leggur í hana. Í öðru lagi vildi jeg spyrja, hvort það hafi verið ásetningur nefndarinnar að orða 4. málsgrein þessarar sömu greinar svo, að sjerstaka skýringaraðferð þurfi til að koma henni í samræmi við heilbrigða skynsemi? Í þriðja lagi vildi jeg geta þess, að jeg veit ekki til þess, þótt hv. 2. þm. Árn. (E. A.) kunni ef til vill að hafa vanist því, að altarisgöngur verði með þeim hætti, að altarisgestirnir neyti þess, sem þeir sjálfir hafa frá sjer látið.

Einar Arnórsson 2. málsgr. 16. gr. hljóðar um það, að þeir, sem brjóta lögin einu sinni eða tvisvar, sæti sektum. Svo kemur í 3. málsgrein, að sje oftar brotið, varði það ekki eingöngu sektum, heldur einnig fangelsi. Jeg sje ekki neitt rangt við þetta, svo framarlega sem heimilt er að setja ákvæði um tvöfalda refsingu. Með þessu þykist jeg hafa svarað 1. spurningunni, og býst ekki við, að neinn dómari komist í kröggur út af því atriði, ekki heldur hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), þó að það eigi fyrir honum að liggja að verða dómari. Því síður er ástæða til að komast í kröggur út af hinu atriðinu. Þar er ekki gengið lengra en málvenjan heimilar. Það er ekki kallað að neyta til drykkjar, sem neytt er til lækninga, eða í öðrum tilgangi en beint til nautnar. Viðvíkjandi 3. atriðinu, sem átti að vera mesta gamanið, skal jeg geta þess, að bannmenn ýta að vísu frá sjer víni, en ekki messuvíni.

Pjetur Ottesen Þar sem ýmislegt virðist benda til þess, að aðstaðan til brtt. minnar, sem samþykt var hjer í deildinni við 2, umr. málsins, sje sú, að sú breyting geti, ef til vill, staðið fyrir framgangi annara breytinga á þessum lögum, þá mun jeg ekki að þessu sinni halda henni til streitu með atkv. mínu. Þetta er þó ekki af því, að jeg sje ekki nú sem fyr sannfærður um það, að þetta sje nauðsynlegt og sjálfsagt ákvæði í bannlögunum, heldur af þeim ástæðum, er jeg nefndi.

Sveinn Ólafsson Að eins nokkur orð til háttv þm. Stranda. (M. P.). Hann bar kvíðboga fyrir því, að ef tillaga mín yrði samþykt og 14. gr. numin burt úr frv., þá mundu menn skoða það sem hvöt til að nota sjer ákvæðisleysi laganna um þetta atriði. Þetta ber vott um það, að háttv.þm. Stranda. (M. P.) lætur sjer mjög ant um bannlögin, og get jeg ekki annað en látið honum í ljós viðurkenningu mína fyrir það. En í þakklætisskyni fyrir þessa umhyggju get jeg sagt það, honum til hughreystingar og uppörvunar, að þetta ákvæði hefir aldrei í lögum staðið hjer á landi, en þó er þeim altaf að fækka, sem sjást ölvaðir á almannafæri. Það eru óskráð lög, sem þessu valda, almenningsálitið. Fyrir 40 árum þótti vegsauki að því að vera kendur. Nú þykir að því minkun. Þessi almenningsdómur stendur ofar allri löggjöf, og mun háttv.þm. Stranda. (M. P,) una honum vel og ásamt mjer geta unað því, að nefnd grein falli niður.

Þórarinn Jónsson Jeg hefi ekki neina sjerstaka löngun til að taka til máls í þessu máli, því að þótt jeg hafi aldrei álitið bannlögin heppilega ráðstöfun, þá hefi jeg aldrei skipað mjer í flokk þeirra manna, sem skipa sjer í ákveðna andstöðu við lögin. En jeg er eindregið á móti öllum breytingum á lögunum, að svo komnu máli. Þær breytingar, sem fram hafa komið, miða flestar að því að herða á lögunum, og er það að mínu áliti mjög óhagkvæmt. Líka þegar verið er að tala um eftirlitið, þá finst mjer það alveg óhafandi. Það vita allir menn, að eftirlitið getur verið alt öðruvísi en það er, þótt lögunum sje ekki breytt. Það hefir jafnvel komið fram hjer í umræðunum, að eftirlitinu sje stórum ábótavant, og um það er lögunum kent. Háttv. allsherjarnefnd fjekk mikið af breytingum á bannlögunum til athugunar, í frv. frá háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) og fleiri deildarmönnum. Breytingarnar voru í stórum flyksum í frv., og það er ekki að undra, þótt nefndinni veittist erfitt að vinsa úr þeim. En hinu furðar mig á, hvernig hún ber sig að við það starf. Hún kemur fram eins og meiri háttar skiftaráðandi, sem skiftir breytingunum á milli eftirlitsleysisins og bannmanna. Hún lætur bannmennina fá vínsölumennina til árjettaðrar refsingar, en eftirlitsleysið fullu mennina, eða ölvuðu, sem kallað er á viðfeldnara máli í bannlandi. Hjer hefir verið talað mikið um þessa menn, sem hafi það að atvinnu að selja áfengi ólöglega. Jafnvel hæstv. fjármálaráðherra og fyrverandi bæjarfógeti (S. E.), sem hlýtur að vera þeim hnútum kunnugastur, talar um þá fullum fetum. Jeg heyri á öllum, að þessir menn sjeu til hjer í bænum, ef til vill heilir hópar af þeim, alþektir, jafnvel eins og fógetar eða ráðherrar. En hvernig stendur á, að þessir menn eru ekki kærðir? Er það af því, að refsiákyæði laganna eru ekki nógu hörð? Er verið að bíða eftir því, að sektirnar hækki, til þess að hægt verði að lumbra betur á sökudólgunum? Ef menn halda, að hert refsiákvæði verði til þess að hjálpa til að koma brotunum upp, þá verð jeg að álíta, að það sje ekki rjett hugsað. Eftir því, sem sektirnar eru hærri, kynoka menn sjer fremur við að kæra, þótt þeir viti um brot. Í fjölda mörgum tilfellum gerir mannúðin þar uppreisn gegn framkvæmdinni. Jeg geri ekki mikið úr því, þó að sagt sje í lögunum, að eftirlitsmennirnir geti gert það og það. Það er gagnslaus áhersla, sem enga þýðingu hefir; gæti jeg hugsað mjer, að það yrði að eins til að koma fleirum undir eftirlitsleysið. Þeir myndu komast þar á hornið, þessir vínsölumenn, og gæti skeð, að þeir hefðu þar á milli sín kúfort, sem komist hefði frá borði með flöskum í, þrátt fyrir það, þótt eftirlitsmennirnir mættu opna það og leita í því. Og þó hugsa jeg, að samkomulagið í eftirlitsleysinu yrði þolanlegt. Jeg verð því að leggja áhersluna á það, að bannmenn hafi tekið stefnuna ofsnemma upp. Á hinn bóginn getur þjóðin ekki gengið að því, eins og stendur, að bannlögin verði afnumin. Bannmenn ættu að snúa aftur að þeirri stefnu, sem þeir fylgdu áður, að efla bindindissemi í landinu, láta bannlögin halda sjer, eins og þau eru, en reyna að hafa áhrif á almenningsálitið, svo að menn skilji betur tilgang laganna og læri að halda þau í heiðri. Jeg get ekki verið með neinu því, sem herðir á lögunum, af því að jeg álít, að ekkert slíkt verði til að stuðla að því, að þau nái betur tilgangi sínum. Jeg vil láta lögin vera óbreytt eins og þau eru. Jeg greiði atkvæði á móti öllum brtt., sem fyrir liggja, líka á móti brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), af því að með því get jeg stuðlað að falli frv. En jeg vil, að það falli, af því sem jeg nú hefi tekið fram.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg heyrði ekki vel ummæli háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), en mjer skildust þau hníga eitthvað í þá átt, að einkennilegt sje, að þessir menn, sem. svo ilt umtal hafa hlotið hjer, vínsalamir, skuli ekki verða sektaðir. Þetta sýnir ókunnugleika hins háttv.þm. (Þór. J.). Sannleikurinn er sá, að þessir menn hafa oft og iðulega verið sektaðir, bæði á meðan jeg var bæjarfógeti og áður. Það er alveg rjett, að eftirlitið er aðalatriðið, en það getur mikið hjálpað eftirlitinu, hvernig lögin eru úr garði gerð, þar á meðal t. d. ákvæði, sem heimilar lögreglustjórum að skoða í hirslur manna, því að það er öldungis gagnstætt hugsun bannlaganna að löghelga hina og þessa staði á skipinu til varðveislu á áfengi. Hækkun sektanna miðar og vafalaust í rjetta átt, því að við það verða leynisalar miklu deigari til að brjóta lögin, en einmitt frá þeim stafar aðalhættan, þessum mönnum, sem beint gera vínsölu að atvinnuvegi. Hitt mun flestum koma saman um, að lítil hætta sje lögunum búin með því, þótt ein og ein flaska slæðist í land með farþegum. Jeg skal ekki fara út í almennar hugleiðingar, svo sem það, hvort halda beri áfram bindindisstarfsemi. En um það er jeg sannfærður, að þótt lögin sjeu nú og verði enn um hríð nokkuð brotin, þá gera þau samt gagn, og mundu menn skjótlega komast að raun um það, ef þau væru nú afnumin, að ástandið mundi skjótlega versna um allan helming.

Frsm. (Einar Árnason) Landsbankinn hefir nú starfað í því nær þriðjung aldar. Hann var stofnaður af miklum vanefnum, bæði hvað fjárhag og þekkingu snerti; og af því mun það hafa stafað, að inn í fyrirkomulagið komust þegar í byrjun ýms óheppileg ákvæði, svo sem það að hafa seðlana óinnleysanlega. Bankinn var einmitt stofnaður á mesta harðindakafla síðari hluta 19. aldar. Fátæktin krepti að á öllum sviðum, líka í Landsbankanum. Bankastjórinn hafði starfið að nokkru leyti í hjáverkum og hafði sárlítil laun. Afgreiðslan var ekki opin nema suma daga vikunnar, og var það til mikilla óþæginda fyrir viðskiftamenn bankans, einkum þá, er langt áttu til að sækja. Þessi litli og fátæki banki varð að spara á allar hliðar. Þá var gæslustjórafyrirkomulagið sett á stofn - út úr neyð. Bankinn var þá ekki stærri en sumir sparisjóðir eru nú; og þinginu mun hafa fundist gæslustjórafyrirkomulagið ódýrt úrræði og um leið hagfelt til að skapa þinginu einskonar íhlutunarrjett um meðferð bankafjárins. Eftir liðug 20 ár var bankastjórunum fjölgað. Þeir urðu 2. Gæslustjórunum var haldið fyrir því. Göllum þessa fyrirkomulags hefir verið rækilega lýst í umræðunum um þetta mál í Ed. Skipulag það, er bankinn hefir átt við að búa síðan 1909, hefir, í einu orði sagt, verið kyrstöðufyrirkomulag. Tveir bankastjórar og tveir gæslustjórar jafnir að völdum og tign. Bankastjórnin varð með þessum hætti eins og sköpuð til að vera skift í 2 jafna hluta, og ef útkljá skyldi deilumál, þá reið aldurinn baggamuninn. Ekkert fjelag, stórt eða lítið, skipar stjórn sína svo Og naumast þykir mjer líklegt, að nokkur nefnd í heiminum sje skipuð með þessum hætti. Landsbankinn rær þar sennilega einn á báti. Gæslustjóraembættin hafa með hverju ári orðið þýðingarminni, eftir því sem starf bankans óx og viðskiftin urðu fjölbreyttari. Þeir vinna ekki nema stutta stund í bankanum á dag og verða að hafa það starf í hjáverkum. Geta þeir því tæplega orðið svo kunnugir bankarekstrinum, sem þörf er á, þar sem þeir hafa úrslitaatkvæði um stærstu mál bankans með bankastjórunum. Enn hefir kosning gæslustjóranna þann annmarka, að þar sem þeir eru þingvaldir, skipar tilviljunar meiri hluti þingsins embættin. Hlýtur þá stundum að fara svo, að flokksverðleikar ráði meiru um, hverjir verða fyrir kjöri, heldur en þekking á bankarekstri og atvinnumálum. Með þessum hætti leiðast flokkadeilurnar úr þinginu inn í bankann, og mun það naumast hafa heillaríkar afleiðingar. Þess vegna er það mikil framför að losna við gæslustjóraskipulagið. Sú ástæða, að bankinn, vegna fátæktar, geti ekki haft fullnægjandi stjórn, er nú horfin úr sögunni. Gróði bankans er nú farinn að skifta hundruðum þúsunda á ári, og gæti þó sennilega meiri verið með bættu fyrirkomulagi. Kostnaðurinn við hina fyrirhuguðu breytingu, 4000 kr. á ári, er mjög lítilfjörlegur, ef um verulega umbót er að ræða. - Vil jeg leyfa mjer að víkja að því helsta í því efni. Gæslustjórarnir hverfa úr sögunni. Hættan við pólitiska íhlutun um dagleg störf bankans minkar. Í stað gæslustjóranna kemur þriðji bankastjórinn. Einn af þeim verður jafnan lögfræðingur, og sparast bankanum við það alldýr lögfræðileg aðstoð, sem annars þyrfti að kaupa, og það eins þótt gæslustjórar væru. Þegar bankastjórar eru orðnir 3, ræður afl atkvæða, og er þá horfið jafntefli það, sem nú er í stjórn bankans. Allar ákvarðanir verða greiðari, og um leið nokkur trygging fengin fyrir því, að bankinn geti komið atvinnuvegum landsins að góðu gagni. Myndi það margborga landinu þann litla kostnað, sem fjölgun bankastjóranna hefir í för með sjer. Ekki verður heldur komist hjá að líta á, að þjóðin verður að gera miklu meiri kröfur til Landsbankans heldur en gerðar hafa verið hingað til. Nú, meðan stríðið stendur og öll þau vandræði, sem af því leiða, verða bankarnir báðir að vera bjargvættir landsins. Því styrkari, öruggari og framsýnni sem stjórnir þeirra eru, því meiri hjálp veita þeir landsstjórninni og þar með þjóðinni allri. Einmitt þessi ástæða hefir fremur en nokkur annað orðið til þess að afla þessu máli fylgis. Menn hafa viljað, að á þessum hættutímum væri meiri festa í stjórn Landsbankans heldur en unt er að búast við, ef mikinn hluta af stjórn bankans skipa settir menn. Þegar friður er kominn á í heiminum, kalla að aðrar umbætur. Útibú Landsbankans eru ekki enn nema tvö. Þau hafa bæði gert mikið gagn. Sökum þeirra og útibúa Íslandsbanka hafa orðið stórmiklar framfarir í framleiðslu og verslun, þar sem þau hafa náð til. Það er því ekki nema eðlilegt, að fleiri hjeruð vilji verða þessara hlunninda aðnjótandi. Þess vegna fjölgar með hverju ári kröfunum um útibú frá Landsbankanum. Fyrir þessu þingi hafa legið 2 slíkar beiðnir, og það er vitanlegt, að varla er til það kjördæmi á landinu, sem ekki óskar eftir umbótum og framkvæmdum í þessu efni. En þessi umbót er að miklu leyti komin undir því, að Landsbankinn hafi kröftuga og viljagóða stjórn; öll úrræðin hvíla á bankastjórninni. Að vísu skal það játað, að það verður ekki sannað fyrirfram, að fleiri útibú verði stofnuð þó að gæslustjórar hverfi og bankastjórar verði 3. En það eru miklar líkur fyrir því, að heilbrigðara fyrirkomulag á stjórn bankans muni leiða af sjer meiri og betri framkvæmdir. Úrræðin fjölga, kyrstaðan minkar og þekking á högum almennings vex. Og á einu sviði mundi fjölgun bankastjóra beinlínis geta greitt fyrir fjölgun útibúa. Á undanförnum árum hafa bankastjórar Landsbankans lítið gert að því að heimsækja útibúin, þótt þau sjeu ekki nema tvö. Og ástæðan hefir vafalaust verið sú, að þeir hafa ekki átt heimangengt frá aðalbankanum. Hins vegar mun einn bankastjóri Íslandsbanka heimsækja öll útibúin, sem sá banki hefir stofnað, að minsta kosti einu sinni á ári. Þetta er góð regla og verður væntanlega tekin upp í Landsbankanum, þegar stjórn hans er orðin jafnstarfhæf eins og stjórn Íslandsbanka. Slíkt eftirlit er alveg bráðnauðsynlegt Og það er beinlínis ástæða til að ætla, að bankastjórn Landsbankans hafi verið ófús á að stofna fleiri útibú, af því að hún hafi ekki haft aðstöðu til nægilegs eftirlits með þeim. En með fjölgun bankastjóra hyrfi þessi ástæða úr sögunni. Þá gætu bankastjórarnir brugðið sjer í eftirlitsferðir til skiftis, og það þó að útibúin væru fleiri en 2 eða 3. Ættu þær ferðir að hafa töluverða þýðingu til að auka kynni bankastjórnarinnar á kjörum og atvinnuvegum þjóðarinnar. Þá er hliðin út á við. Samband Landsbankans við erlendar lánstofnanir hefir, að því er virðist, ekki verið svo fullkomið sem skyldi, og töluverð óánægja er í landinu út af sölu veðdeildarbrjefanna. Það verður að vera hlutverk Landsbankans að veita fjármagni inn í landið. En til þess þarf einn af bankastjórunum að geta farið til útlanda við og við, án þess að daglegum störfum bankans sje komið í óefni fyrir það. Virðist svo, sem slík ferðalög muni auðveldari, ef bankastjórar verða þrír, í stað tveggja. Að síðustu er ein kvöð, sem óhjákvæmilega verður að leggja á Landsbankann. Það er að aðstoða landsstjórnina í fjármálum út á við. - Eins og öllum er kunnugt er landið nú, vegna ýmiskonar dýrtíðarráðstafana, komið í töluverðar skuldir, bæði við bankana hjer og við erlenda banka. Og ef stríðið hættir ekki áður langt líður, má búast við, að þær skuldir fari vaxandi. Mun þá fara svo, að landið þarf á komandi árum að standa í erfiðum fjárreiðum út á við. Hingað til mun stjórnin hafa annast þessi fjármál sjálf. En til lengdar hlýtur það að verða miklum erfiðleikum bundið, einkum ef stjórnarskifti verða tíð, eins og á undanförnum árum. Getur þá svo farið, að nauðsynlega festu vanti í fjármálunum út á við. En ef Landsbankanum væri stjórnað af helstu fjármálamönnum þjóðarinnar, eins og verða mun í framtíðinni, ef þjóðin leggur nægilega áherslu á úrlausn þessa máls, þá ætti sá af bankastjórunum, sem sjerstaklega annast erlendu viðskiftin, að vera sjálfsagður ráðunautur landsstjórnarinnar, að því er kemur til landslána erlendis. Mætti þá búast við, að sá bankastjóri yrði stundum að bregða sjer til útlanda í erindum landsstjórnarinnar. Verður sú nauðsyn ein af mörgum til að styðja að framgangi þessa máls, eins og það kemur frá háttv.Ed. Eins og nál. sýnir hefir nefndin athugað brtt. þær, sem fram eru komnar á þgskj. 674, og er hún öll sammála um að leggja á móti þeim. En þar sem jeg býst við, að hv.flm. þeirra (B. K.) taki til máls og skýri þær, mun jeg ekki að svo komnu taka þær til athugunar.

Björn Kristjánsson Enda þótt jeg viti, að það sje að tala við hann Tóm að tala um þetta mál, og enda þótt mjer sje ljóst, að svo sjeu net riðin - einstakra manna net utan þings og innan - að það þurfi meira en meðalþingmann til að smjúga í gegnum þau, þá leyfi jeg mjer samt að fara nokkrum orðum um málið, því til skýringar. Jeg var ekki við, þegar málið kom til 1. umr. hjer í deildinni, svo að jeg verð að biðja hæstv. forseta afsökunar á því, að jeg tala nokkuð alment um málið, en held mjer ekki fast við einstök atriði frv. eða brtt. þær, sem fyrir liggja. En jeg skal reyna að vera eins stuttorður og mjer er unt. Á Alþingi 1915 var borið fram frv. hjer um bil samhljóða þessu. Það frv. var afgreitt með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: »Í trausti þess, að landsstjórnin rannsaki það, hvert gagn mætti af því verða, að reyndur bankamaður og fjármálamaður yrði fenginn til þess að athuga peningamál landsins, þar á meðal skipulag Landsbankans, og gera tillögur um endurbætur á því, ef þurfa þykir, svo og á hvern hátt útvegaður verði markaður fyrir íslensk verðbrjef og bankanum komið í viðskiftasamband við erlendar peningastofnanir, og enn fremur að landsstjórnin geri þær ráðstafanir í þessu efni, er hún telur þörf á, og leggi fyrir næsta Alþingi tillögur sínar, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«. Dagskráin sýnir, að þinginu hefir þá ekki þótt þörf að fjölga bankastjórunum. Málinu var ekki vísað til stjórnarinnar í þeim tilgangi, að hún kæmi fram með þetta eða þessu líkt frv., heldur var til þess ætlast, að hún útvegaði útlendan fjármálamann til að greiða fyrir viðskiftum bankans í útlöndum og til að selja veðdeildarbrjef. Háttv. frsm. (E. Árna.) hefir nú rakið þær ástæður, sem mæla með því að fjölga bankastjórunum. En jeg verð að segja það, að fyrst að ekki þótti ástæða til að fjölga þeim 1915, þegar verslunin var í fullum blóma, þá sje ekki mikil ástæða til að fjölga þeim nú, þegar vitanlegt er, að þing muni verða haldið næsta sumar, og að þá muni bankamálið verða tekið frá rótum, og gagngerðar breytingar gerðar á fyrirkomulagi bankans. Jeg verð líka að taka það fram, að nú er dauðaástand í bönkunum, eins og í versluninni yfirleitt. Viðskiftin mega heita dauð. Það er ekki einu sinni hægt að senda eina einustu ávísun út fyrir landssteinana, ekki svo mikið sem einn tjekk til Englands, án þess að eiga á hættu, að hann verði skotinn í kaf. Viðskiftin út á við eru, sem sagt, því nær alveg dauð. Og hvernig stendur þá á því, að þetta þing er svo bráðlátt á að fjölga mönnum í bankastjórninni? Mörgum verður að spyrja um orsökina til kappsins, sem lagt er á þetta mál nú. Málið var borið fram af tveimur lögfræðingum í Ed. Það er eðlilegt, að sú stjett vilji reyna að koma sínum mönnum að sem víðast, og er ekkert út á það að setja. Aðalástæðan, sem þeir færðu fyrir frv., var sú, að báðir bankastjórarnir væru settir. Nú er breyting orðin á því, og annar bankastjórinn skipaður. Ef það þykir ekki nóg, þá er hægurinn hjá að kalla hinn skipaða bankastjórann, Björn Sigurðsson, heim, því að auðvitað er enginn vandi að fá mann í stað hans í Englandi. Jeg sje því ekki ástæðu til að fjölga bankastjórunum nú, fremur en 1915. Viðskiftin eru ekki svo blómleg og ekki útlit fyrir, að þau aukist að mun til næsta sumars, að minsta kosti ekki svo, að þau verði meiri en 1915. Enda fór svo í Ed., að annar lögfræðingurinn snerist á móti sínu eigin frv., þegar hann vissi, að annar skipaði bankastjórinn væri kominn í bankann. Þá fann hann, að ástæða hans fyrir frv. var horfin, og greiddi því atkvæði á móti því. Nú hefir málið verið í nefnd hjer í deildinni, og furðar mig ekkert á þeim niðurstöðum, sem hún hefir komist að. Sjálfur form. nefndarinnar flutti frv. fram á þinginu 1915, svo að það er ekki nema eðlilegt, að hann fylgi því fram nú. Jeg hjelt því fram 1915, að þingið ætti ekki að fjölga bankastjórunum fyr en bankastjórnin æskti þess. Þingið fjellst á það með hinni rökstuddu dagskrá, að ekki ætti að fjölga fyr en einhver þörf væri á því. Og jeg veit ekki til, að neitt hafi reynst í ólagi í þessi 7 ár síðan breytingin varð, eða í tíð okkar nafna. Frv. er hvorki borið fram að undirlagi bankastjórnarinnar nje landsstjórnarinnar. En hvers vegna er það þá borið fram? Og hvers vegna er þetta kapp á það lagt að koma því í gegn? Það er ráðgátan. Og jeg er viss um, að almenningur mun vilja fá að vita, í hverju ráðgátan liggur, og sjá hana leysta. Jeg hefi ekki svo mikið að athuga við það, að bankastjórarnir sjeu gerðir 3. Hitt þykir mjer leiðara, að lög bankans skuli vera færð svo úr lagi, að lítt mögulegt verði fyrir stjórn bankans að framkvæma stjórnarstörfin lögum samkvæmt, og að viðskifti bankans verði stórhindruð. Þá kem jeg að 1. brtt. Eftir henni fellst jeg á það til samkomulags að lofa nýja bankastjóranum að standa, en jeg kann ekki vel við, að það sje tekið fram, að einn bankastjórinn skuli vera lögfræðingur, fyrst að ekkert er tekið fram um hina. Það er ekki af því, að jeg hafi neitt á móti lögfræðingum, en jeg kann ekki við, að það sje beint gert að skilyrði, að einn bankastjórinn sje úr þeirri stjett, en að ekkert sje tekið fram um, hverrar stjettar hinir bankastjórarnir eigi að vera. En hins vegar legg jeg til, að gæslustjórarnir fái líka að standa, þó að þessum bankastjóra verði bætt við. Jeg get ekki felt mig við, að þeim sje kipt í burt, svo að bankastjórnin verði að eins skipuð þremur mönnum, í stað fjögurra, sem nú eru. Það er fyrir þá sök, að óhugsandi er að fækka þeim, sem löglegan rjett hafa til að undirskrifa í bankanum. Það hefir stundum veist fullerfitt að ná í tvo menn úr bankastjórninni til að skrifa undir, og því erfiðara verður það, ef hún verður ekki skipuð nema þremur mönnum. Vel getur verið, að einn af þessum bankastjórum sje á ferð, eins og tekið hefir verið fram, að ætlast sje til, að bankastjórar ferðist til að selja bankavaxtabrjef o. fl., annar getur verið veikur, og er þá ekki hægt að útbúa löglega skjöl bankans. En bankastjórnin verður altaf að vera að skrifa undir, bæði tjekka, allskonar ávísanir og brjef, sem altaf þarf að vera að senda og eru ógild eða ólögleg nema tveir úr bankastjórn undirskrifi. Auk þess verða tveir bankastjórar að undirskrifa alla víxla og önnur lán innan bankans, áður en þeir ganga til gjaldkerans. Annars má hann lögum samkvæmt ekki láta útborgun fram fara. Jeg veit, að jeg verð þegar mintur á, að þá megi setja mann sem bankastjóra. Jú, það er að vísu úrræði, sem ætla mætti að ekki væri erfitt að grípa til. En það er nú ekki eins og að ganga inn í kaffihús að setja nýjan bankastjóra. Á því eru margháttaðir örðugleikar. Fyrst verður að tilkynna setninguna til viðskiftamanna bankans út um allan heim og senda hina nýju undirskrift. Annars er hún ekki tekin gild. Þetta verður að gera tvisvar í hvert skifti sem breyting verður á undirskriftum í bankanum. Það getur og vel verið, að tjekkur sje kominn til viðtakanda áður en tilkynningin um undirskriftina er komin fram, og gæti það orðið til skaða fyrir viðskiftin. Þess utan komast þannig inn í bankann ókunnugir menn, sem ekkert þekkja til starfanna, en komast í hvert skifti inn í heimulegheit bankans, hag almennings o. fl. Afleiðingin verður sú, að trúnaðarmál þau, sem bankastjórnin á að bera ein ábyrgð á, dreifast á óviðkomandi menn, þannig að tryggingin fyrir því, að þagnarskyldan sje uppfylt af bankastjórunum sjálfum, hverfur. Þess vegna er það vitanlegt, að þingið verður að ganga svo frá bankalögunum, að fleiri mönnum en þremur verði heimilað að skrifa undir. Annaðhvort verður að hafa fleiri en 3 bankastjóra, eða þá bankaráð, sem fengi heimild til að undirskrifa og væri þá meira en í orði kveðnu. Gæslustjóranafnið er mjer ekkert ant um. Þeir, sem undirskrifa, mega heita alt annað. En það er á þingsins ábyrgð að sjá um, að störf bankans geti gengið óhindrað, og það er á minni ábyrgð að skýra frá þessu, svo að þingmenn sjái, hvað í efni er. Þá minnist frv. ekkert á það, hvar eigi að taka borgun handa settu bankastjórunum. Á að taka þá greiðslu af launum fjarverandi bankastjóra, eða á bankinn að greiða hana aukreitis? Jeg gat þess, að mjer þætti óviðfeldið, að að eins skyldi tekið fram um einn bankastjórann, að hann skuli vera lögfræðingur, en engar ákveðnar kröfur gerðar til hinna, og án þess að gera nokkra aðra kröfu til þessa manns en þá, að hann hafi lokið lögfræðiprófi. Jeg geri því ráð fyrir í brtt. mínum, að það sje tekið fram, að 2 af þremur bankastjórum sjeu verslunarfróðir menn eða bankafróðir. Og til samkomulags hefi jeg lagt til, að sá 3. skuli vera lögfróður. Jeg álít, að það mundi ekki skapa það traust, sem til er ætlast, að ákveða að eins í lögum, að einn bankastjórinn sje lögfræðingur; það geri ekkert til, hverjir hinir sjeu. Jeg hygg, að það mundi vekja eftirtekt í öðrum löndum, ef það stæði í lögum Landsbankans, að einn bankastjórinn ætti að vera lögfræðingur, en engar aðrar kröfur gerðar. Jeg hefi hvergi sjeð það tekið fram í bankalögum um víða veröld, hverrar stjettar bankastjórar eigi að vera. Það þykir svo sjálfsagt, að þeir sjeu verslunarfróðir menn og vel að sjer í bankamálum. Jeg veit ekki til, að nein ákvæði sjeu um þetta í nokkru landi, nema við Frakklandsbanka. Þar er stjórnarfyrirkomulagið þannig, að minst 5 af bankastjórunum skuli veljast úr flokki verksmiðjumanna og verslunarmanna; 3 eiga að vera embættismenn í fjármálastjórninni. - Endurskoðunarmenn geta aðrir eigi orðið en verksmiðjumenn og verslunarmenn. Þetta er eina landið, sem tekur nokkuð fram um það, hvernig eigi að velja í bankastjórastöður. Og það er gert til að tryggja það, að ávalt sje þar nóg af verslunarfróðum mönnum. Lögfræðiprófið eitt gerir engan að hæfum bankastjóra. Það verða að vera aðrir kostir. En að sjálfsögðu er það kostur, að bankastjóri sje lögfróður. Í Danmörku kemur það fyrir, að lögfræðingar sjeu bankastjórar, en þeir hafa þá líka gengið aðrar leiðir, verslunarleið eða hagfræðingaleið. Jeg þekki t. d. einn íslenskan lögfræðing, sem er bankastjóri, en hann hefir gengið í verslunarskóla, var síðar í mörg ár undirmaður í banka og loksins bankastjóri.  (E. A : Gekk Nellemann í verslunarskóla, eða Ussing?)  . Jeg á ekki við það, að ekki kunni að finnast einstöku undantekningar, en hitt er reglan, og lögfræðiprófið er ekki neitt aðalskilyrði. Fyrsta skilyrðið, sem sjerhver bankastjóri verður að fullnægja, er það, að hann sje göfuglyndur maður, og því næst, að hann hafi þekkingu á verslun og sje kunnugur því, hvernig menn bjarga sjer í landinu yfirleitt. Jeg skal þá að eins minna á, að jeg hefi tekið upp í tillögur mínar, að 2 bankastjórarnir skuli vera viðskiftafróðir menn, og svo til samkomulags, að 1 skuli vera lögfræðingur. 3. liðurinn í breytingum mínum er um það, hvernig gera skuli út um ágreining, sem kemur upp í bankastjórninni. Þetta er að efni til tekið upp úr núgildandi reglugerð bankans, og er því ekkert við þann lið að athuga. Í 4. brtt. er lögð áhersla á það, að bankastjórnin ráði alla starfsmenn bankans. Eigi mun sá fáráðlingur til í bóndastöðu, að hann hafi það þó ekki á tilfinningunni, að hann eigi að ráða hjúin og segja þeim upp, ef honum líkar ekki við þau. Ekki hittir maður heldur svo verslunarmann, að hann standi ekki undrandi yfir því, að bankastjórn geti eigi ráðið alla þjóna sína og vikið þeim frá. Þetta liggur í úreltu fyrirkomulagi, og það segir sig sjálft, að ekki er hægt að stjórna nema maður geti ráðið við hjú sín. Í þessum lið er líka sú breyting gerð, að bókarinn er gerður að skrifstofustjóra, eins og hann í raun og veru er nú. Hann vinnur nú alt önnur störf en lögin frá 18. sept. 1885 ætlast til. Bókararnir verða að vera 2, annar fyrir bankann, en hinn fyrir sparifjeð. Þeir verða báðir að vera skipaðir samkvæmt lögum, til þess að undirskriftir þeirra sjeu löggildar, því að svo er fyrir mælt, að bókari og gjaldkeri skuli undirskrifa sparisjóðsviðskifti öll, og að undirskriftir þeirra sjeu full sönnun fyrir greiðslum inn í og úr bankanum. Gjaldkerarnir verða líka að vera 2, annar við bankann og hinn við sparisjóðinn, til þess að afgreiðslan geti gengið óhindrað. Þá kem jeg að launakjörunum. Þau eru sett af sjáanlegri nauðsyn fyrir bankann sjálfan. Ef hæfileikar eiga að ráða bankastjóravalinu, þá er ekki hægt að búast við því, að fá megi hæfa menn til starfsins fyrir lægri laun. Þá kemur ellistyrkur til starfsmanna bankans. Það hefir dregist oflengi úr hömlu, að Landsbankinn sæi starfsmönnum sínum fyrir ellistyrk, svo að þeir kæmust eigi á vonarvöl, því að allir ríkisbankar telja sjer skylt að sjá fyrir starfsmönnum sínum, og sumir veita þeim einnig hlutdeild í arðinum; t. d. ætlar Rússlandsbanki starfsmönnum sínum 10% arðinum fyrir hvert ár, Búlgaríubanki leggur til hliðar l½% til styrktar starfsmönnunum, en sá styrkur má ekki fara fram úr 25% af launum þeirra. Sænski ríkisbankinn sjer einnig fyrir starfsmönnum sínum á þann hátt, að þeir fá eftirlaun. Sama mun Finnlandsbanki gera, en ekki verður sjeð, hversu há upphæðin er í þessum 2 síðastnefndu bönkum, með því að stjórnin ráðstafar arðinum. Þá verður fyrir ákvæðið um innskotsfje. Það er nýmæli, sem búast má við að valdið geti skoðanamun, en jeg verð að álíta, að það geti orðið til mikils hagnaðar fyrir bankann að leyfa mönnum að eiga hlutdeild í bankanum. Til varúðar er það ákvæði sett, að bankinn geti sagt upp slíku innskotsfje; það getur verið tryggilegra, t. d. ef útlendingar eiga hlutina, taka þá í arf eða t. d. upp í skuld. Það er nú öllum kunnugt, að þetta mál er mjög seint fram borið á þinginu, eins og vant vill verða um öll samskonar mál, en þó ekki svo seint, að frv. geti ekki komið til einnar umr. í Ed., þótt brtt. mínar yrðu samþyktar. Háttv. þingmenn munu sjálfsagt hafa tekið eftir því, að öll samskonar mál koma altaf mjög seint fram á þingi, aldrei í þingbyrjun, heldur um mitt þing, þegar best gegnir, eða síðast á þingi, einmitt þegar annirnar eru mestar og þingmönnum er erfiðast um að setja sig inn í málin. Öll ógæfuspor, sem Alþingi hefir stigið öll þau 17 ár, sem jeg hefi verið þingmaður, hafa verið stigin á síðara hluta þingtímans, eða síðustu dagana, sem þingið hefir setið. Þá skal jeg snúa mjer að háttv.frsm. (E. Árna.). Hann fór nokkuð út í söguleg atriði í ræðu sinni. Fyrst mintist hann á gæslustjórafyrirkomulagið og taldi það óeðlilegt. Það vita nú allir, hvers vegna Alþingi setti ákvæðið um gæslustjórana. Það var af því, að Alþingi ætlaðist ekki til þess, að stjórnin ein hefði á hendi skipun bankastjórnarinnar, heldur vildi þingið líka hafa hönd í bagga með, hafa eftirlit með bankanum. Ef nú gæslustjórarnir eru lagðir niður, þá er það eftirlit úr sögunni, og þá er, að minni skoðun, skipun bankastjórnarinnar komin undir að eins einum flokksráðherra. Því er það ekki rjett hjá hv.frsm. (E. Árna.), að þetta ákvæði hafi verið sett út úr neyð; ákvæðið var beint sett með þetta fyrir augum, að veita þinginu hlutdeild að nokkru leyti til þess að skipa bankastjórnina, og er þetta þannig lagað ákvæði, að hvert varkárt þing mundi hugsa sig tvisvar um, áður en það fleygði burt frá sjer slíkri heimild. Háttv. frsm. (E. Árna.) taldi það kyrstöðufyrirkomulag að hafa 2 bankastjóra og 2 gæslustjóra. Það má vera, að svo þyki. En hverjar eru þá ástæður fyrir þeirri skoðun? Hv. frsm. (E. Árna.) taldi engar ástæður fram. Því að það var rangt hjá honum, að jafnt stæði, 2 gætu verið á móti 2 í bankastjórninni. Ef hann þekti bankalögin, mundi hann vita það, að sá hlutinn sker úr, þar sem eldri gæslustjórinn er sá fyr kosni. Það er auðvitað rjett hjá hv.frsm. (E. Árna.), að það er nokkuð undir tilviljun komið og flokksfylgi, hverjir verða gæslustjórar. En þótt svo sje, þá fæ jeg ekki sjeð, að valið hafi hingað til tekist illa, því að að sjálfsögðu velur hver flokkur þann mann til gæslustjóra, sem hann ber best traust til. Það er ekkert óeðlilegt, þótt einn stjórnmálaflokkurinn velji einn gæslustjóra og annar hinn, eftir því sem afl þeirra er á Alþingi, og með því er nokkur trygging fyrir eftirliti og hlutdeild Alþingis í skipun bankastjórnarinnar, og líkurnar meiri fyrir heppilegu vali. En þegar einn ráðherra ræður skipun allrar bankastjórnarinnar, þá er engin trygging fyrir valinu, að minni ætlun. Það er því ekki eins glæsilegt í mínum augum og í augum hv.frsm. (E. Árna.) að losna við gæslustjórana, og þess vegna langt frá því, að jeg vilji verja þessum 4000 kr. kostnaðarauka til þess að ráða þá af dögum. Hv. frsm. (E. Árna.) sagði, að með frv. sparaðist bankanum að kaupa lögfræðilega aðstoð. En þetta er ekki rjett. Fyrst og fremst hefir bankinn ekki þurft aðstoðar lögfræðings, nema lítils háttar, og þá aðstoð hefir innheimtumaður bankans látið í tje ókeypis. Og innheimtumaðurinn mundi haldast, þótt einn bankastjórinn yrði lögfræðingur. Hv. frsm. (E. Árna.) sagði enn fremur, að þjóðin þyrfti nú að gera meiri kröfur til bankans heldur en verið hefir hingað til. Þetta getur vel verið. En þeim kröfum verður þá ekki sint með því að fækka bankastjórunum, heldur með því að fjölga þeim, svo að þetta ákvæði getur ekki skapað festu, nema í þá átt að skrúfa bankastjórana fasta við stólinn. Og ef bankastjórarnir verða að eins 3, þá er ekki hægt að missa af þeim til ferðalaga utanlands, eins og ráð er fyrir gert. Og þótt þeir verði 3, þá skapar það ekki heldur skilyrði til þess að fjölga útibúunum; það skilyrði skapar fjármagn bankans. Í fyrra atriðinu má benda á það, að ef þeim er ætlað að ferðast utanlands nú, til þess að pressa út peninga erlendis og selja þar verðbrjef bankans, þá er það varla gerlegt nú, meðan kjörin eru svo ill, sem enn eru þau. En um síðara atriðið er þess að gæta, að kostnaður bankans við útibúin er talsverður, og það verður þó að minsta kosti að vera sett sem takmark við stofnun útibúa, að bankinn að minsta kosti tapi ekki á þeim. En ef hv.frsm. (E. Árna.) hefði viljað fara rjetta leið, þá hefði hann ekki átt að benda á fjölgun útibúa, heldur hefði hann átt að leggja til að breyta sparisjóðslögunum í þá átt, að sparisjóðirnir yrðu gerðir að einskonar bönkum og þeim leyft að taka lán í bönkum, í stað þess að banna það. Þá gaf háttv.frsm. (E. Árna.) í skyn, að bankastjórnin hefði vanrækt eftirlitið með útibúunum. Þetta er með öllu gripið úr lausu lofti. Bankastjórarnir hafa oft farið í eftirlitsferðir til útibúanna, en ef þeir hafa ekki getað komið því við, þá hafa þeir sent í sinn stað bestu menn bankans. Það getur verið nú upp á síðkastið, með því að samgöngur hafa verið svo örðugar, að ekki hafi verið unt að rækja eftirlitið eins og vant er og svo sem skyldi. Þó er bókari bankans alveg nýkominn úr einni slíkri eftirlitsferð. En svo að jeg víki aftur að því atriði, að bankastjórar sjeu sendir utan til þess að selja verðbrjef, þá er um það að segja, að það getur verið mikið gott, en þá lægi næst að bæta einum bankastjóra við og láta hann sigla erlendis að staðaldri. En hitt, að láta bankastjórana skokka í snöggvar ferðir til útlanda, getur eigi talist heppilegt. Þótt bankastjórarnir sjeu vel hæfir menn, þá er ekki víst, að þeir sjeu þektir í útlöndum eða hafi þar mikið álit. Þeir geta þess vegna, þegar þeir þar koma, staðið eins og glópar og verið alveg úrræðalausir. Þess vegna er það, að jafnan eru valdir menn, sem kunnugir eru á staðnum, til þess að selja verðbrjefin. Þannig fara allar bankastofnanir að, og eru þá valdir til þess þeir menn, sem þar til teljast hæfastir og víðtækust viðskiftasambönd hafa. En þetta getur bankastjórnin gert, án þess að ferðast, enda hefir það verið gert, og um það bil sem stríðið skall á, þá var rjett komið að því, að með þessum hætti yrðu seld brjef 4. veðdeildar. Hv. frsm. (E. Árna.) sagði og, að vegna skulda landsins þurfi að senda bankastjóra utan, til þess að útvega peninga. Hjer er alveg umsnúið því, sem nú á sjer stað, því að nú er það stjórn landsins sem útvegar bankanum peninga og traust, svo að eftir ummælum háttv.frsm. (E. Árna.) yrði að taka upp alveg nýja tilhögun um þetta. Jeg skal nú ekki orðlengja um málið að sinni; jeg veit að það er þýðingarlaust. Jeg veit, að það er afráðið að samþykkja frv., en fella brtt. mínar, þótt þær miði eingöngu að því að styðja Landsbankann, en frv. að eins feli það í sjer að bæta við einum bankastjóra, sem engin þörf er á. Mjer hefir verið sagt ýmislegt um þetta mál, og veit jeg, að menn hafa á ýmsan hátt bundið sig við frv. Jeg kýs þá heldur, að brtt. mínar komi til atkvæða síðar, eftir svo sem 2-3 ár, en vil ekki láta greiða atkv. um þær nú, og hefi því afráðið að taka þær aftur að þessu sinni, sem jeg bið hæstv. forseta að athuga. Jeg vil ekki, hins góða málstaðar vegna, binda atkvæði þingmanna nú á móti breytingartillögunum, því að það gæti síðar orðið málinu til skaða. Deildin er því alveg sjálfráð um það, hvort hún hleður á bankann þessum 3. bankastjóra eða ekki. Að eins vil jeg óska þess, að nafnakall fari fram um frv.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg get verið stuttorður, með því að brtt. þær, er umræður helst myndu hafa snúist um, hafa nú verið teknar aftur, en þó get jeg ekki slept að minnast stuttlega á fáein atriði. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) furðaði á því, að frv. skyldi koma fram einmitt á þeim tíma, er viðskifti Landsbankans svo að segja lægju í dái. Mig furðar nú satt að segja á þessum ummælum frá honum, því að þegar breytingar þær, er frv. þetta gerir á landsbankalögunum, eru bornar saman við brtt.háttv. 1. þm. G.-K., þá er þar tvent ólíkt, því að brtt. gera ráð fyrir því feikna stjórnar- og starfsmannabákni, sem myndi kosta Landsbankann um 50 þús. kr. á ári, þegar það alt væri komið í fullan gang. En það, hvort viðskifti bankans eru í dái nú sem stendur, skiftir ekki svo miklu máli. Flestir munu búast við betri tímum, þegar stríðinu ljettir af, og efast víst enginn um, að þá verði nóg verksvið fyrir Landsbankann. Þessi mótbára á móti frv. er því einkis virði. En þá kem jeg að því, sem sami háttv.þm. (B. K) taldi aðalatriðið, sem sje undirskriftir bankastjóranna. Hann taldi ekki forsvaranlegt að ganga svo frá því atriði, sem hjer er gert. Nú veit jeg ekki betur en að það sje regla, að ný lán sjeu ekki veitt nema báðir bankastjórarnir hafi leyft, og að gæslustjórarnir komi þar ekki til greina. Enda er það skýrt tekið fram í landsbankalögunum frá 1909, að báðir bankastjórarnir þurfi að undirskrifa, svo að gilt sje. Þess vegna hjálpar það ekkert nú, þótt gæslustjórarnir sjeu við, ef annan bankastjórann vantar. Frv. er því einmitt til bóta í þessu efni. Ef einn bankastjóranna væri á ferðalagi og annar væri t. d. veikur, þá sagði hann (B. K.), að komið væri í sama öngþveitið, en í því tilfelli gæti stjórnin skipað bankastjóra til bráðabirgða. Þetta hjelt hann (B. K.), að gæti ekki gengið eins og þegar menn drekka kaffibolla, því að það þyrfti að tilkynna það viðskiftamönnum bankans úti um allan heim. En það er alls ekki rjett hjá háttv.þm. (B. K.), að þetta sje nokkrum örðugleikum bundið. Fyrst og fremst er nú það, að viðskiftamenn Landsbankans eru víst ekki úti um allan heim, og þótt svo væri, þá er næsta auðvelt að fylla út tilkynningar um þetta - sem altaf eru fyrirliggjandi í bankanum - og láta þær í póstkassann. Þessi ástæða er því ekki næg til þess að taka til greina brtt. í þá átt, að gæslustjórunum verði haldið eingöngu í þessu skyni, auk þess sem það er óhentugt að öðru leyti, t. d. að með því móti komast óþarflega margir inn í launmál bankans, þar sem svo oft er skift um gæslustjórana; og jeg get ekki heldur fallist á það með sama háttv.þm. (B. K.), að það sje holt, að flokkarnir kjósi þá. Og vísa jeg til þess, er jeg sagði um það í fyrri ræðu minni og hefir ekki verið hrakið.  (B. K.: En hvað segir hinn háttv.þm. um settu bankastjórana?)  . Það er yfirleitt markmiðið að komast sem mest hjá því, að bankastjórnin verði skipuð lausum mönnum. Sama háttv.þm. (B. K.) þótti það óeðlilegt, að bankastjórnin rjeði ekki alla starfsmenn bankans, og bar það saman við það, að bændur ráða til sín vinnufólk. En hjer er ekki um hliðstætt dæmi að ræða. Bankastjórnin er ekki húsbóndi í venjulegum skilningi. Hjer er landsstjórnin húsbóndi, en bankastjórnin einskonar ráðsmaður; og skýtur hjer því skökku við. Jeg er á þeirri skoðun, og svo mun vera um fleiri, að núverandi fyrirkomulag sje heppilegra. Jeg held, að það sje varhugavert, að hinir föstu starfsmenn eigi alt sitt ráð undir bankastjórninni. Þá sagði hinn háttv.þm. (B. K.), að flest ógæfuspor sín hefði þingið stigið á síðara hluta þingtímans. Þessu get jeg vel trúað, vegna þess, að aðalúrslit allra mála fara venjulega fram á síðara hluta þingtímans. Sama regla gildir því einnig um hin góðu málefnin. Þetta eru því engin mótmæli gegn frv., heldur er það sagt út í loftið og af tómum röksemdaþrotum. Þá tók háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) það fram, að það væri misskilningur frá minni hálfu, að þetta væri kyrstöðufyrirkomulag, þar sem bankastjórnin væri skipuð 4 mönnum. Þessu er því til að svara, að það mun vera aðalreglan, að allar nefndir og stjórnir um allan hinn mentaða heim sjeu skipaðar þeirri tölu manna, að meiri og minni hluti geti myndast, svo að glöggur úrskurður fáist, þótt ágreiningur verði um eitthvert mál. Þetta fyrirkomulag á stjórn Landsbankans er því svo einstætt og andhælislegt, að furðulegt má heita, að nokkur skuli mæla því bót.  (B. K.: Það hefir farið vel hingað til)  . Það kann nú vel að vera. En þótt eitt fari vel, þá er þó ekki þar með sagt, að eitthvað annað geti ekki farið betur. Þá kem jeg að laununum. Háttv. þm. (B. K.) þóttu þau oflág, og færði til þær ástæður, að fyrir svo lítil laun myndi enginn af helstu fjármálamönnum eða atvinnurekendum landsins fást fyrir bankastjóra. Jeg skal fúslega viðurkenna, að þetta geti verið rjett hjá honum. En jeg er líka jafnsannfærður um, að ef háttv.þm. (B. K.) á hjer við þá menn, sem græða tugi eða jafnvel hundruð þús. kr. á ári á »spekulationum«, þá muni þeir ekki heldur líta við 10 þús. kr. laununum, sem hann stingur upp á. 50 þús. kr. skipulagið hans myndi ekki hjálpa neitt í því efni. Þá vildi jeg minnast lítið eitt á »innskotsfjeð«. Það er ný hugmynd, og má vera, að það sje eitthvert vit í henni. En þó tel jeg það efasamt. Og nánari athugunar þarf það atriði en nú eru föng á. Jeg skal að eins taka það fram í þessu sambandi, að það er ekkert aðalatriði, að bankinn hafi tök á að safna undir sig innlendu fje, sem hvort sem er væri starfandi í landinu. Hitt er meira um vert, að hann hafi umráð yfir útlendu fjármagni, til stuðnings atvinnuvegum og framleiðslufyrirtækjum. Þá er og þess að gæta, að þetta »innskotsfje« mundu ekki aðrir leggja í bankann heldur en stórefnamenn, sem ekki þyrðu eða vildu nota fje sitt til framleiðslufyrirtækja eða annarar gagnsemi. Og með þessu er þeim gert svo hátt undir höfði, að þeir geta fengið alt að 7% vexti af þessu fje. Hinir aftur á móti, sem ekki eru svo efnum búnir, að þeir sjái sjer fært að festa fje sitt á þennan hátt, eða vilja nota það til annarar framleiðslu, fara algerlega á mis við þetta. Þar sem jeg mintist á útibúin, þá er það ekki meining mín að halda því fram, að þau hafi verið í ólagi eða að bankinn hafi tapað á þeim. Jeg tek þetta fram til að fyrirbyggja misskilning, sem ræða háttv.þm. (B. K.) gaf tilefni til. Þá lýsti háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) yfir því, að nú væri svo komið, að landsstjórnin útvegaði Landsbankanum fje, en ekki bankinn landsstjórninni. Og mjer heyrðist ánægjuhreimur í röddinni yfir því. Þetta sýnir tvent. Fyrst það, hversu alt bankafyrirkomulag okkar er öfugt, og í öðru lagi það, að sá maðurinn, sem mesta þekkingu og reynslu þykist hafa á bankamálum hjer, vill halda hlífiskildi yfir þessu úrelta og ómögulega fyrirkomulagi.

Einar Jónsson Jeg hefi áður látið í ljós þá skoðun mína í þingræðu, að hjer á landi væri þrennskonar vald sterkast, sem sje landsstjórnin, þingið og bankarnir. Það mun nú vera orðin föst venja hjer, að stjórnin fái sinn »eldhúsdag« í þinginu. Og þingið hefir líka sinn »eldhúsdag« í umræðum manna út á við. Mjer finst því ekki illa til fallið, að sama sje látið ganga yfir bankann, þegar verið er að ræða um breytingar á lögum hans. Jeg mun því koma hjer með ýmsar aðfinslur á rekstri bankans, sem eru bygðar á nákvæmri íhugun. Mjer þykir leiðinlegt að sjá, að háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) er ekki viðstaddur. Verð jeg því að hætta við að minnast á ýms atriði, sem jeg mundi annars hafa gert. Að vísu býst jeg við, að háttv.þm. (B. K.) hafi sömu aðferð og háttv.þm. Dala. (B. J.), þegar hann flýr af hólmi, að láta einhvern skrifa upp það, sem jeg hefi sagt. Jeg þykist vita, að háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hafl lesið bók, sem heitir »Starfsskrá Íslands«. Þar er skýrt frá því, bæði með orðum og tölum, hverjir eru starfsmenn bankans og hvernig þeir eru launaðir. Í launakjörunum finst mjer kenna hlutdrægni og órjettlætis, og vil jeg því minnast lítið eitt á það. Jeg hefi tekið eftir því, að menn, sem hafa starfað þar alt frá 1904, hafa ekki hærri laun en þeir, sem hafa verið teknir í bankann nú á síðasta ári, þótt þeir kunni til allra starfa, en hinir til fárra eða engra. Eins og allir sjá þá er þetta ekki rjettlátt á neinn hátt. Að öðru leyti er þannig háttað störfum í bankanum, að húsbændavaldið, sem kemur frá bankastjórninni, er ekki rjettilega eða sanngjarnlega um hönd haft við starfsmennina. Þess vegna tel jeg heppilegra að bæta við þriðja bankastjóranum, eins og nú er talað um, og sjá, hvort það gangi ekki betur. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hefir spurt um, hvernig færi, ef húsbóndi mætti ekki sjálfur ráða hjú sín. Þá er því til að svara, að hann er ekki húsbóndi í bankanum, heldur að eins ráðsmaður. Það er áreiðanlegt, að margt hefir farið öfugt og aflaga í stjórn bankans. Jeg tel því rjett að breyta til og afnema þessar »bitlingatoppfígúrur«, sem nefndar eru gæslustjórar. Ef bankinn fær duglegan lögfræðing í sína þjónustu, sem hefir fulla ábyrgð, þá hygg jeg, að ráðast mundi bót á þeirri »lausung«, sem nú á sjer stað í bankastjórninni. Að minsta kosti er það víst út af fyrir sig, að helmingur af fje bankans stendur í kjördæmi háttv.þm. (B. K.) og í Reykjavík. En þegar svo maður ofan úr sveit kemur með trygga ábyrgð á smávíxli, þá er honum neitað. Jeg kalla það trygga ábyrgð fyrir einum 100 kr., þegar 2 góðir bændur úr Rangárvallasýslu skrifa á víxil, annar sem samþykkjandi, en hinn sem útgefandi. En það er ekki horft í að kasta mörgum þúsundum, jafnvel hundruðum þúsunda, í hús hjer í bænum. Þá er það enn fremur ámælisvert, hvernig sami háttv.þm. (B. K.) hagaði sjer í lóðarkaupum og bankabyggingarmálinu, þegar bankinn brann. Jeg hygg, að það eyðist jafnmikið fje í húsaleigu hjá bankanum á nokkrum árum eins og þyrfti til að byggja nýtt hús. Þetta væri hægt að sanna, og allir vita, að þetta er bæði satt og rjett. Þá er það enn fremur kunnugt, að þegar þræta var um það, hvar bankinn átti að standa, þá var það háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), sem var þar þröskuldur í vegi bankans, og á hann litlar þakkir skilið fyrir það. Jeg býst nú við, að háttv. þingmenn kunni að segja, að þetta komi málefninu ekki beinlínis við, en þótt svo sje, þá finst mjer ekki illa til fallið, að á þetta sje minst. Meining mín var auk þessa að minnast talsvert á brtt.hv.þm. (B. K.), en nú hefir hann tekið þær aftur, svo að jeg sje ekki, að það komi að neinu gagni. Tvent er það enn þá, sem jeg vildi minna hv.þm. (B. K.) á. Það er þá fyrst það, að menn úti á landi eru farnir að sjá, að þessi kyrstaða, sem hann lætur bankann standa í, er alt annað en til bóta. Háttv. þm. (B. K.) legst á móti öllu, sem miðar til stórframfara í landinu, svo sem brúabyggingum o. fl. o.fl., að ógleymdu einhverju stærsta þjóðþrifamáli, sem hjer hefir verið á döfinni, nefnilega járnbrautarmálinu. Hann hefir tekið þá afstöðu til þessa máls, sem líklega verður seint ráðin bót á. Það er eins og háttv.þm. (B. K.) vilji vera algerlega einráður um, í hvað peningar eru lagðir. Og slíkt er alt annað en heppilegt, þegar um bankastjóra er að ræða. Jeg segi þetta ekki af því, að mjer sje persónulega illa við . hv.þm. (B. K.); það er öðru nær. Að eins álít jeg, að hann sje betur settur annarsstaðar en sem bankastjóri, því að jeg tel eflaust völ á öðrum miklu hæfari mönnum til þess starfa.  Jeg sje, að hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) er ekki enn þá viðstaddur, svo að jeg læt hjer staðar numið; mundi annars hafa talað lengur yfir bankastjórastarfsemi hans. En jeg mun sýna það með atkvæði mínu, að jeg fellst á þetta frv., sem hjer liggur fyrir.

Einar Arnórsson Það eru að eins fáein atriði, sem jeg vildi minnast á, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. K ) talaði um, og miðuðu að því að telja menn af að greiða þessu frv. atkv. sitt. Það gleður mig, að háttv.þm. (B. K.) er nú aftur viðstaddur, því að þótt jeg hafi ekki ástæðu til að beina máli mínu persónulega að honum, þá eru þó nokkur atriði í málinu, sem snerta hann. Á meðan jeg man vil jeg drepa á, að það kom fram dálítill misskilningur í ræðu hv. fram. (E. Árna.), sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) mintist á og leiðrjetti. Hv. frsm. (E. Árna.) vildi halda, að bankanum sparaðist alveg lögfræðiaðstoð, ef einn bankastjórinn af þremur væri lögfræðingur. Það kemur eigi til mála, að bankastjórar sjálfir innheimti skuldir fyrir bankann eða flytji mál hans. Til þess þarf bankinn auðvitað sjerstakan lögfræðing, eins og hann hefir nú lengi haft. Öðru máli er að gegna um ýms önnur lögfræðiatriði, sem bankastjórnin þarf að gera út um. Þar getur sá bankastjóri, sem er lögfræðingur, ráðið þeim til lykta og á sína ábyrgð, í stað þess, að hingað til hefir bankastjórnin orðið að leita sjer slíkra ráða hjá ábyrgðarlausum mönnum að því leyti. Það er rjett hjá háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), að jeg hlýt að vera með þessu frv. nú, engu síður en því, sem jeg bar fram 1915. Mín skoðun hefir ekki breyst síðan. Og jeg tel þetta fyrirkomulag, sem hjer er til stofnað, heppilegra en það, sem nú er. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hafði það einkum út á frv. að setja þá, að óþarft væri að fjölga bankastjórum. Jeg man ekki, að hann bæri fram aðrar mótbárur þá. Þessi hætta, sem hann talar nú um, er því alveg ný af nálinni, sem sje hættan við það, að erfitt verði að fullnægja kröfum laganna um undirskrift bankastjórnar. Jeg get ekki sjeð, að nein hætta stafi af þessu því að þetta ákvæði, að tveir skuli undirskrifa af þremur, hefir altaf verið í lögum bankans, alt frá 1885 (24. gr. 1. 1885), að hann var stofnaður. En. þá voru bankastjórar að eins 3, það er að segja 1 bankastjóri og 2 gæslustjórar. Mjer er að minsta kosti ekki kunnugt um, að þetta hafi valdið miklum vandræðum til þessa. Enda var það ekki þetta, sem kom til vegar breytingum 1909. Það er skemst á að minnast, að þá var samþ. frv. í Nd., sem gerði ráð fyrir, að bankastjórar væru 2, og þar að auki 1 lögfræðilegur ráðunautur. Ef jeg man rjett, þá hafði háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) ekkert við þetta að athuga þá. En svo þegar frv. 1909 kom til Ed., þá var því breytt þannig, að þessi lögfræðilegi ráðunautur var feldur burt, en aftur gæslustjórunum haldið. Þar sem nú þetta hefir haldist alt frá byrjun og fram til 1909, að bankastjóri væri 1 með 2 gæslustjórum, og 2 þyrftu að undirskrifa, þá get jeg ekki skilið, að af því geti stafað neinn voði, nú, fremur en þá. Jeg held að mjer sje óhætt að fullyrða, að þessi mótbára, um hættu af þessu, sje alveg ný. Að minsta kosti man jeg ekki eftir, að hún kæmi fram á þingi 1915. Jeg vona, að það komi ekki það fár í bankastjórnina nú, að háski geti af því stafað, þótt bankastjórar sjeu að eins 3. Það er ekki gott að neita því, að það virðist hálfólögulegt fyrirkomulag, að þegar ágreiningur verður milli bankastjóra, þá eigi sá að ráða, sem hefir eldri gæslustjórann með sjer. Það er ekki rjett hjá hv.þm. G.-K. (B. K.), þar sem hann sagði, að það væri misskilningur hjá hv.frsm. (E. Árna.), að þetta gæti komið fyrir, því að lögin frá 1909 gera einmitt ráð fyrir, að þetta geti komið fyrir. Þar stendur í 4. gr. »Verði ágreiningur milli bankastjóra um eitthvert mál, er bankann varðar, skal atkvæði þess gæslustjórans, er fyr var kosinn, ráða úrslitum.« Hitt er annað mál, að jeg vil ekki segja, að þetta þurfi endilega að fara illa, en að eins finst mjer það ólögulegt. Þá var eitt atriði enn hjá hv. sama þm. (B. K.), sem jeg vildi minnast á. Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hjelt því fram, og það stendur auk þess í greinargerð við fyrstu brtt. hans, að bankastjórar hvers banka ráði alla sína starfsmenn og víki þeim frá. Hv. þm. (B. K.) sagði eitthvað á þessa leið, og að þetta væri jafneðlilegt eins og t. d. bændur rjeðu hjú sín. Þessu er nú því til að svara, að þó að það sje venja, að bændur ráði hjú sín, þá er hjer ekki líku saman að jafna. Bankastjórarnir eru fremur ráðsmenn en húsbændur. Það hlýtur að vera misskilningur hjá hv.þm. (B. K.), að þessu sje þannig farið í öllum bönkum. Með Landsbankann víkur þessu þannig við, að landsstjórnin og þingið kemur í staðinn fyrir það, sem annars er kallað bankaráð, en bankastjórar og gæslustjórar eru sem svarar til framkvæmdarstjóra. Mjer er enn fremur kunnugt um, að í bönkum á Norðurlöndum eru það ekki framkvæmdarstjórar bankanna, sem skipa og víkja starfsmönnum frá. Fyrst nefni jeg Íslandsbanka. Samkvæmt 25. gr. reglugerðar hans þarf samþykki bankaráðs til að ráða og víkja frá bókara, fjehirði og útibússtjórum þessa banka. Framkvæmdarstjórnin er því alls eigi einráð í þessu efni. Býst jeg við, að skipulag Íslandsbanka sje í þessu og fleiru lagað eftir skipulagi erlendra banka, t. d. Privatbankans í Kaupmannahöfn, sem aftur á sjer fyrirmyndir í öðrum löndum. Svo má nefna annan banka, sem margir hjer munu kannast við, sem sje Þjóðbankann danska. Þar er 15 manna ráð (Repræsentantskab). Þessir menn velja svo nokkra bankastjórana, en konungur nokkra. Nú er með lögum bankans frá 12. júní 1907 því svo fyrir komið með sekretera, gjaldkera og bókara bankans, að þeir eru hvorki ráðnir nje þeim vikið frá nema eftir ákvörðun framkvæmdarstjóra og bankaráðs í sameiningu, eða með öðrum orðum, það er 20 manna samráð um þessi atriði. Er því sjálfgefið, að þetta 15 manna ráð hefir tögl og hagldir, ef með þarf. Í »Norges Bank« er ekki ósvipað fyrirkomulag að þessu leyti. Þar er líka 15 manna ráð, kosið af stórþinginu og 5 »direktörar«. Og meðal þeirra starfa, sem í lögunum eru talin heyra undir bankaráðið, er að ákveða launakjör, ellistyrk og eftirlaun starfsmanna, sömuleiðis, eftir till. framkvæmdarstjóra og deildarstjóra þess, er hlut á að máli, að veita lausn og skipa þjóna bankans, og veita nauðsynleg erindisbrjef, enn fremur að jafna misklíðarefni milli þjóna og forstjóra bankans. Af þessu er ljóst, að það er ekki svo dæmalaust, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) virðist halda, að framkvæmdarstjórar ráði ekki óskorað alla starfsmenn bankans.  (B. K.: Þeir gera það í raun og veru)  . Það er hægt að segja, en lögheimildin er þannig, og býst jeg ekki við, að háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) haldi því fram, að jeg skrökvi. Ef svo er, get jeg bent honum á lög Þjóðbankans norska frá 23. apríl 1892. Ef hann rengir mig, er velkomið að sýna honum lögin, því að þau eru hjer niðri.  (B. K.: Jeg rengi þingmanninn ekki)  . Sama er að segja um lögin frá 12. júní 1907, er jeg nefndi áður, og konungsauglýsingu um staðfestingu á einkarjettindum Þjóðbankans danska frá 22. júlí 1908, 40. gr. Annars sje jeg ekki ástæðu til að kappræða um þetta atriði, en vildi geta þessa, til þess að sýna, að hjer er ekki farið fram á neitt, sem er dæmalaust eða talið fjarstæða annarsstaðar. Jeg býst ekki við að taka aftur til máls um þetta mál. Þar sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hefir tekið brtt. sínar aftur, er ekki ástæða til að ræða þær. Sumar þeirra eru vafalaust vel hugsaðar og fluttar í góðri meiningu, svo sem till. um ellistyrk til starfsmanna bankans og fleiri till., en koma ekki hjer til umræðu nje atkvæða, fyrst að þær eru teknar aftur. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K) spurði, hvar ætti að taka borgun til settra bankastjóra. Því er auðsvarað. Þar um gilda sömu reglur og um setta starfsmenn yfir höfuð, nema sjerstakir samningar sjeu gerðir, og munu þær reglur vera í tilskipun frá 1836. Eitt var það, sem sami háttv.þm. (B. K.) virtist una illa, sem sje það, að ekki eru tekin fram í frv. nein sjerstök skilyrði fyrir bankastjórana, nema þennan eina, að hann á að hafa lögfræðipróf. Í þeim bankalögum, er jeg þekki, er sumstaðar vikið að skilyrðunum. Í lögum Þjóðbankans danska er til dæmis gert ráð fyrir, að einn bankastjórinn sje »landbrugskyndig«. Þetta hefir ekki verið gert í öllum bankalögum, og ekki hefir þótt ástæða til þess hvað Íslandsbanka snertir. Er að sjálfsögðu gert ráð fyrir, að skipaðir sjeu þeir hæfustu, sem í boði eru. Það er ólíklegt, að hv. 1. þm. G. K. (B. K.) telji þetta hættulegt, því að hann hlýtur að vera þeirrar skoðunar, að kjör bankastjóra Landsbankans hafi ekki mistekist svo hingað til. Það er eins og gengur, að ýmsir finna jafnan að öllum skipunum í stöður og embætti, en jeg geri ráð fyrir, að stjórnin hafi jafnan tekið þá menn, er hún taldi hæfasta. Og það er víst ekki heppilegt að binda veitinguna jafnströngum skilyrðum og háttv.þm. (B. K.) vill gera í brtt.  (B. K.: Þetta gera Frakkar)  Já, en það sannar ekkert. Jeg vona, að mjer fyrirgefist, þótt jeg minnist á 1. lið brtt., sem búið er að taka aftur. Þar hefir háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) tekið upp einn lögfræðing, en hinir tveir skulu vera viðskiftafróðir verslunarmenn og hafa að minsta kosti 10 ár gegnt verslunarstarfa. Jeg neita ekki, að það sje að öðru jöfnu kostur, en finst þetta ákvæði hins vegar altof strangt, sumpart vegna þess, að margir góðir verslunarmenn eru algerlega óhæfir bankastjórar, og í öðru lagi er hart að útloka þá menn, sem hafa ekki verið við verslun, en öllum vitanlega eru manna kunnugastir viðskiftalífi. Það væri til dæmis hart að útiloka hagstofustjórann okkar, en hann væri útilokaður, ef þess væri krafist, að bankastjórinn yrði að hafa verið við verslun eða fengist við »praktiska« starfsemi í banka. Jeg held, að jeg þurfi svo ekki fleiri orð. Eins og nefndarálitið ber með sjer hlýt jeg að greiða frv. atkvæði mitt, er jeg sjálfur hefi borið fram. Aðalbreytingin er sú, að stjórnarráðið alt, eða 3 ráðherrarnir, skipa bankastjórana og víkja frá. Frá mínu sjónarmiði er þetta enginn ókostur á frv., heldur kann ske fremur kostur.

Björn Kristjánsson Jeg vildi að eins segja fáein orð út af ræðu hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Jeg tók eftir því, að hann sagði að á tímabilinu 1885- 1909 hefðu aldrei orðið vandræði úr, þótt bankastjórar hefðu verið 3. Það er rjett, en, eins og menn muna, var bankinn þá ekki stór og viðskifti hans út á við ekki mikil, en háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) gleymdi einu atriði, sem er aðalatriði, að í lögunum 1909 verða minst 2 bankastjórar að undirskrifa öll skjöl og allar útborganir til gjaldkera úr sjóði bankans. Þetta var ekki í lögunum frá 1885. Nú eru kann ske framlagðir 50 víxlar á dag, og svo eða svo mörg lán eru tekin. Verða minst tveir bankastjórarnir að skrifa undir alt þetta, og eru þá, eins og jeg sagði, »skrúfaðir á bekkinn« með þessu ákvæði, þegar bankastjórarnir eru offáir. Þetta varð samhliða því, að bankastjórar urðu 2, og stendur því alt öðruvísi á eftir 1909 en áður. Þetta vildi jeg benda á, því að það hefir mikla þýðingu, er rætt er um þetta mál. Til þess því, að bankastjórarnir verði ekki fangar í bankanum, þarf fleiri menn til að skrifa undir en 3. En með þessu ákvæði, að bankastjórar skuli að eins vera 3, en gæslustjórar hverfi úr sögunni, verða þeir fangar. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) leit fremur á bankastjórana sem ráðsmenn. En jeg held, að menn líti meira á þá sem sjálfstæða stjórn, sem vitanlega eigi að ráða sína starfsmenn. Því miður er enn ekki svo langt komið, að sett sje bankaráð, en þótt það væri sett, er jeg í engum vafa um, að bankaráðið myndi alment fallast á till. samanlagðrar bankastjórnarinnar. T. d. mun aldrei hafa verið nein misklíð út af slíku í Íslandsbanka, eða vikið út af ráðum bankastjórnar. Þá sýnist það ekki hafa mikla þýðingu, er hann (E. A.) tók fram um það, því að vitaskuld verður bankastjóri að geta haft vald yfir sínum starfsmönnum, því að annars geta þeir orðið óþekkir og hrokafullir. Þeir haga sjer alt öðruvísi ef þeir vita, að bankastjórnin hefir ekki aðalvaldið. Viðvíkjandi launum settra bankastjóra benti hann á almennar reglur, er gilda um setta embættismenn. Þeir eiga þá, samkvæmt því, að fá launin hjá bankastjóranum sjálfum, sem ef til vill er á ferðalagi fyrir bankann. Ef bankastjóri fer því til Kaupmannahafnar í erindum bankans, á hann að borga þeim, sem settur er fyrir hann, úr eigin vasa. Þetta virðist hola í lögunum. Annars skal jeg ekki eyða tímanum í að þrátta um þetta. Jeg ætlaði að segja mína skoðun einu sinni og ekki oftar.

Sigurður Stefánsson Af því að jeg get búist við, að atkvæði mitt falli nokkuð á annan veg en alls þorra deildarmanna, og er jeg hins vegar veit, að nafnakalls hefir verið óskað um frv., þykir mjer hlýða að gera nokkra grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Um brtt.háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) þarf ekki að ræða, þar sem þær hafa verið teknar aftur, og get jeg því snúið mjer að frv. sjálfu, er hjer liggur fyrir. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) skýrði rjett frá afdrifum frv. í sömu átt, er stjórnin bar fram á þinginu 1915, og jeg verð að segja, að jeg taldi þá þau afdrif alveg rjettmæt. Jeg held, að það hafi verið tekið fram um það frv., að álits bankastjórnar hefði ekki verið leitað um málið. Hinu sama mun nú til að dreifa, að þetta frv. er ekki komið fram af því, að stjórn Landsbankans óskaði aukningar í stjórnina. En jeg verð að líta svo á, að þingi og stjórn beri að gæta þess að rasa ekki fyrir ráð fram um breytingar á stjórn bankans, án þess að hafa borið sig saman við þá menn, sem stöðu sinnar vegna hafa mest ráð í bankanum og jeg verð að álíta að beri meira skyn og þekkingu á málefni hans en allur þorri þingmanna, eins og við er að búast. Það er alveg sjálfsögð varúðarleið, sem stjórn og þingi er skylt að fara í þessu efni. Jeg skal fúslega játa, að jeg hefi enn minni trú á frv., er einstakir þingmenn bera fram, og oft fylgir sá halakleppur, að þau eru ekki fram komin af neinni sjerstakri umhyggju fyrir velferð og hag bankans, heldur er þar oft sá fiskur falinn undir steini, að einstakir menn eigi að njóta góðs af. Og jeg verð að játa, að þegar fregnin um frv. þetta barst vestur í sumar, var það talið víst þar, að til þess væru refarnir skornir að búa til stöðu handa vissum manni. Jeg skal ekki segja, hvort þetta er satt, en það eitt er víst, að sami orðrómur mætir manni hjer í Reykjavík, og hann er kominn út um alt land. Hvort sem orðrómur þessi er á rökum bygður eða ekki, er það leiðinlegt til afspurnar, fyrir löggjafarþing þjóðarinnar, að þingmönnum sje borið á brýn, að þeir tali hjer í þingsalnum með miklum fjálgleik og sakleysissvip um velferð þjóðarinnar og einstakra þjóðstofnana, en hin eiginlega orsök »þjóðþrifafrumvarpanna« sjeu einstakir vinir og vandamenn, sem koma þarf á framfæri. Jeg álít, að ástæðurnar til breytinga verði að vera meir knýjandi. Jeg verð að vera á því, eins og 1915, að þær forsendur vanti fyrir þessu frv., sem allra nauðsynlegastar eru, sem eru eindregið álit, hvatning og áeggjan bankastjóranna um að gera breytingar, og þá hverjar breytingar. Það er annaðhvort, að stjórn sú, er skipar bankastjórnina, ber það traust til hennar, að hún muni ekki setja sig upp á móti breytingum til bóta á stofnuninni, eða henni tekst illa valið. Eftir reynslunni á undanförnum þingum, fyr og síðar, verð jeg að álíta betur farið, að þing og stjórn sletti sjer sem minst fram í störf eða fyrirkomulag bankans, nema brýn nauðsyn beri til. Þjer vitið allir, góðir menn, að afskifti landsstjórnarinnar af Landsbankanum hafa oftar en einu sinni verið sannkölluð raunasaga, og það ekki síður fyrir landsstjórnina en bankastjórnina. Jeg segi þetta ekki til álass þeim heiðursmönnum, lífs eða liðnum, er í stjórn landsins hafa verið, heldur til að benda háttv. deild á, að reynslan býður þingi og stjórn að fara gætilega og án alls manngreinarálits út í þessar sakir. Háttv. allsherjarnefnd bendir líka á í nefndarálitinu, að fyrir dyrum liggi bráðlega nauðsynleg endurskoðun á öllu fyrirkomulagi og lögum Landsbankans. Jeg býst við, að þetta sje rjett og að nefndinni sje full alvara, en þá vil jeg spyrja: Er svo bráð nauðsyn á þessu frumvarpi, án þess að bankastjórn hafi hvatt til þess, að það megi ekki bíða þar til er þær allsherjarbreytingar verða gerðar, sem háttv. allsherjarnefnd segir að liggi í loftinu? Jeg fæ ekki sjeð, að svo sje. En sá er orðinn háttur á löggjafarþingi Íslendinga, að þingmenn eru fljótir til að grípa einstök atriði út úr heild, sem þeir játa að öll þurfi endurbóta við. En jeg verð að telja það mjög óheppilega að farið að taka einstaka atriði út úr einu heildarfyrirkomulagi og breyta því, því að þá getur vel svo farið, að þetta atriði sje ekki í samræmi við alla heildina, er hún hefir öll verið endurskoðuð. Jeg skal finna orðum mínum stað að þessu leyti. Fyrir skömmu var hjer skipuð milliþinganefnd til að íhuga og gera tillögur um launamál landsins. Hefði nú mátt búast við, að þetta þing tæki till. launamálanefndarinnar til rækilegrar athugunar. En svo sje jeg hjer ýms frumvörp og tillögur um launabreytingar, sem gripnar eru út úr launakerfinu. Þessi mál eru svo velkt fram og aftur í þinginu, og eru síðan annaðhvort feld, eftir mikið umstang og umræður, eða samþykt lítt hugsuð og óundirbúin. En í þessu efni hefir þingið að vísu þær málsbætur, að stjórnin hefir ekki að þessu sinni búið launamálið í heild sinni undir meðferð þess, sem þó verður að telja tilætlun þingsins með skipun launamálanefndarinnar. Jeg skal játa, að frá mínu sjónarmiði er Landsbankanum það fyrir langbestu, að þing og stjórn skifti sjer sem minst af störfum hans og fyrirkomulagi bankans. Segi jeg þetta af því, að jeg tel Landsbankann undanfarin ár ekki hafa haft neitt gott af þeim ráðstöfunum stjórnarinnar, er lengst hafa gengið inn á stjórn og fyrirkomulag hans. Hygg jeg, að allir þeir, er líta vilja óhlutdrægt á málið, játi þetta. Jeg skal ekkert fara út í einstakar greinar frv., en vil taka það fram, að jeg kann ekki vel við það ákvæði í 1. gr., að einn bankastjórinn skuli vera lögfræðingur, en engin skilyrði sett um hina. Að því leyti hefði jeg felt mig betur við brtt.háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), þótt hún sje nokkuð þröng, því að með allri virðingu fyrir lögfræðingunum vil jeg segja það, að þeir góðu menn hafa ekkert fram yfir aðra menn nema lögfræðina, og lögfræðiþekkingin ein út af fyrir sig gerir þá ekki að góðum bankamönnum; þar ræður miklu meir um verslunarþekking og viðskiftafróðleikur, samfara verklegri reynslu, víðsýni og hyggindum. Hitt skal jeg játa, að jeg fellst á það að kippa gæslustjórunum burt, þegar bankalagabreytingin verður gerð, og jeg get tekið það fram, að mjer finst uppástunga ein, sem jeg sá hjer í einu blaði ekki alls fyrir löngu, um bankaráð í stað gæslustjóranna, vera mjög aðgengileg. En það skal jeg taka fram, að jeg vil ekki bankaráð, sem er ekki annað en tómt punt og ekkert gagn er að. Þótt þingið hafi hingað til verið svo heppið að hitta á góða menn fyrir gæslustjóra, þá verður ekki annað sagt en að það hafi stundum verið fremur tilviljun ein, því að það vita allir, að þingflokkarnir hafa haft þessar sýslanir fyrir pólitiska bitlinga handa sjálfum sjer, og það er engin vissa fyrir því, að þingið sje ætíð svo skipað, að sá flokkur, sem er í meiri hluta í hvert skifti, hafi hæfum manni á að skipa í þessar stöður. Og það verða allir að játa, að það er óheppilegt að hafa stjórn bankans þannig að leiksoppi milli hinna pólitisku flokka í landinu. Jeg hefi tekið þetta fram til þess að sýna, af hverju jeg greiði atkvæði á móti frv.

Frsm. (Einar Árnason) Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) þótti það ekki viðeigandi, að þetta frv. væri komið fram án þess, að það hefði áður verið borið undir bankastjórnina, og án þess, að till. hennar væru fengnar um málið. Það var gerð breyting á bankalögunum á þinginu 1909, og mjer er ekki kunnugt um, að það frv. væri áður borið undir þáverandi bankastjórn, svo að fordæmi er fyrir þessu, enda býst jeg við, að það yrði nokkuð langt að bíða eftir breytingunni, ef það ætti að bíða þess, að bankastjórn ætti frumkvæðið. Jeg skildi ekki fyllilega aðstöðu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) í þessu máli. Hann fann gæslustjórafyrirkomulaginu ýmislegt til foráttu, en var þó ekki með frumvarpinu; jeg hefði þó vænst þess af honum, eins og hann talaði í garð gæslustjóranna. Það er skoðun nefndarinnar, að það verði að gera einhverja bráða breytingu á fyrirkomulaginu í bankanum, en hún hefir enga tryggingu fyrir því, að sú breyting komist á í fyrirsjáanlegri framtíð, ef alt á að bíða eftir því, að bankastjórnin og þingið komi sjer saman um hana, enda er ekki að búast við því, að tómir settir bankastjórar geri tillögur um slíkt mál. En þetta, að báðir aðalbankastjórarnir voru settir, en ekki skipaðir, hefir eflaust ýtt undir það, að þessi breyting var borin fram nú, því að, eins og kunnugt er, þá hefir það fyrirkomulag vakið megna óánægju um land alt. Af þessum ástæðum get jeg ekki fallist á þær röksemdir, sem komið hafa fram gegn þessu frumvarpi. Nefndinni finst hún ekki hafa gert annað en það, sem sjálfsagt var, að fallast á það.

Einar Arnórsson Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) tók það fram, til andmæla frv., að samkvæmt lögum 1909 mætti gjaldkeri bankans ekki greiða fje út úr bankanum nema 2 bankastjórarnir samþyktu það. Ef því annar forfallaðist, þá gæti svo farið, að ekki væri unt að halda bankanum opnum. Þetta er nú ekki rjett, nema að nokkru leyti, því að samkvæmt bankalögunum frá 1885 var ætlast til, að ekki væri greitt fje úr bankanum nema með samþykki bankastjórans, sem þá var ekki nema einn, en 1909 var bankastjórunum fjölgað, og þurfti þá vitanlega samþykki þeirra beggja til þess, að fjárgreiðsla væri lögmæt. En ef nú annar þessara bankastjóra forfallast, þá verður vitanlega að fara eins að og samkvæmt lögunum 1885, að setja annan mann í hans stað. En verði nú þetta frv. samþykt, þá þarf ekki þessa með, því að þá verða þó altaf tveir eftir, ef einn forfallast. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) talaði um, að hann hefði heyrt fregnir um það alla leið vestur á Ísafjörð, að þetta frv. væri fram komið í þeim tilgangi að útvega vissum manni stöðu. Jeg hefi nú ekkert um þetta heyrt áður, en þótt jeg hefði eitthvað um þetta heyrt, þá mundi jeg samt ekki láta neinn orðróm fæla mig frá sannfæringu minni, en hún er sú, að bráðnauðsynlegt sje að koma þessari breytingu á hið allra fyrsta. Jeg er mjög hræddur um, að það yrði nokkuð langt þangað til þessi breyting kæmist á, ef hún ætti að bíða eftir því, að bankastjórnin æskti eftir henni. Annars er mjer þessi röksemdafærsla ekki fyllilega skiljanleg. Fyrir nokkrum árum var lagt niður landshöfðingjaembættið og sömuleiðis bæði amtmannsembættin. Mjer er ekki kunnugt um, að þessir menn hafi fengið að gera tillögur um það, hvort sú breyting skyldi fram fara eða ekki. Og jeg sje enga ástæðu til að gera bankastjórunum hærra undir höfði. Enda var stjórn Landsbankans 1909 alls eigi spurð um breytinguna, sem þá var gerð á stjórn bankans, og alls eigi var sú breyting samkvæm óskum hennar. En auk þess horfði þetta mál svo einkennilega við, þegar það var fyrst borið upp, að þá voru báðir bankastjórarnir settir og annar gæslustjórinn líka.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Mjer er kunnugt um það, að von er á brtt. við þetta frv., og óska því, að það sje tekið út af dagskrá. Annars tók jeg það fram við 2. umr., að nefndin ætlar ekki að koma með brtt. við frv., enda er ekki við því að búast þar sem nefndin vill málið feigt. En eigi málið fram að ganga, þarf að vísa því aftur til nefndarinnar til lagfæringar. Jeg tek það fram, að mjer er kunnugt um, að hv.þm. S.-Þ. (P. J.) ætlar að koma með brtt. við það.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg skal vera skammtalaður. Nefndin álítur, að slíkt mál sem þetta þurfi að vera undirbúið af stjórninni. Þar sem höfundur frv. er allra manna færastur í þessum greinum hjer á landi, vonast nefndin til, að stjórnin búi málið undir næsta Alþingi og noti til þess aðstoð höfundarins og annara verkfróðra og byggingarfróðra manna. Nefndin leggur því til, að málinu verði vísað til stjórnarinnar, ekki til þess, að hún svæfi það, heldur til þess, að hún leiði það fram til sigurs á sínum tíma.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg hefi engu við að bæta það, sem í nál. stendur. Nefndinni virðist öll sanngirni mæla með því, að Siglufjörður fái kaupstaðarrjettindi, en sjer sjer ekki fært að mæla með því, að það verði samþykt á þessu þingi, sökum þess, að málið er ekki undirbúið sem skyldi.

Stefán Stefánsson Við flm. erum þakklátir nefndinni fyrir afskifti hennar af málinu, því að þótt álitið sje ekki langort, þá sýnir það skýrt afstöðu hennar, að hún skoðar það fullkomið sanngirnismál, enda munu allflestir hv. þingdm. þannig líta á það, en, eins og hún tekur fram, þá er undirbúningur málsins nú orðinn sá, að við flm. sjáum okkur ekki annað fært en taka frv. aftur.