Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfason Síðan mál þetta var hjer síðast á dagskrá, þá hefir aðstaða þess breytst svo, að jeg býst við, að hv.þm. sje nú jafnákveðnir í, að láta málið ekki ná fram að ganga, eins og þeir áður voru ákveðnir í að samþykkja það. Mál það, um verðlaun á útfluttri síld, sem er samgróið þessu frv., er nú fallið úr sögunni. því hefir verið ráðið til lykta í hv.Nd. með svohljóðandi rökstuddri dagskrá; „Með því að þetta mál verður ekki nægilega rannsakað og undirbúið til samþyktar á þessu þingi, telur deildin rjett, að fresta því til næsta þings, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Við sjáum því, að lög um verðlaun fyrir útflutta síld leika alveg í lausu lofti, og það er ekki einu sinni vikið að því með einu orði í dagskrá Nd., að landsstjórnin eigi að hafa neinn undirbúning á þessu máli undir næsta Alþingi. Síðan mál þetta var hjer síðast á dagskrá, hafa mjer borist mótmæli frá 28 síldarútvegsmönnum á Ísafirði, gegn því, að frv. þetta nái fram að ganga, og lögð afarmikil áhersla á það. Eru það allir síldarútvegsmenn þar, er jeg man nú í svip eftir.  (Halldór Steinsson: Eru það alt síldarútvegsmenn?)  Já.  (Sigurður Eggerz: Eru mótmælin pöntuð ?)  Jeg vil alvarlega vísa á bug öllum slíkum aðdróttunum; en jeg spurði kjósendur þar um afstöðu þeirra til málsins, og þetta er svar þeirra, án þess, að jeg hafi haft hin minstu afskifti um meðferð þeirra á málinu, enda hefi jeg haft öðrum hnöppum að hneppa nú í þingannríkinu. Jeg ber það traust til hæstv.Ed., að hún láti ekki slík lög sem þessi, ná fram að ganga, Lög, sem meira en tvöfalda gjöld á þessari afurð landsins, lög, er koma mjög órjettlátlega niður, þar sem alt, er þarf til útgjörðarinnar, hefir hækkað afskaplega, og tiltölulega miklu meira en annað. T. d. hafa síldarnætur nær þrefaldast í verði, og hækka nær daglega. Jeg vil ekki þreyta hv.Ed. með lengri ræðu, en leyfi mjer að afhenda hæstv. forseta þá rökstuddu dagskrá, er jeg tók aftur í dag, og vænti þess, að hæstv.Ed. samþykki hana. Hún hljóðar svo: Með því, að deildinni þykir varúðarvert að samþykkja lög um þetta mál nú á aukaþinginu, skorar hún á stjórnina að undirbúa frumvarp í þessa átt til næsta reglulegs Alþingis, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.

Kristinn Daníelsson Jeg skal ekki tefja lengi hinn stutta tíma er hið háa Alþingi á eftir, en jeg vil gjöra stutta grein fyrir atkvæði mínu, því jeg býst við, að það falli nú á nokkurn annan veg, en jeg ráðgjörði í öndverðu. Hv. þm. Ak. (M. K.) gat þess, að það hefði og verið annað frv., frumvarpið um verðlaun fyrir útflutta síld til innlendra útvegsmanna, er hefði átt að fylgjast með þessu frv.. og að hann mundi ekki geta greitt þessu frv. atkv. nema hitt næði fram að ganga. Það var talið sjálfsagt í sjávarútvegsnefndinni, að þau hjeldust í hendur, og annaðhvort yrðu bæði samþ. eða bæði feld. Jeg hefi sömu skoðun á þessu, en þegar jeg talaði hjer áður um þetta mál, þá láðist mjer að geta þessa. En nú hefir hitt frv., tvíburafrumvarpið við þetta, verið felt með dagskrá í hv.Nd., og treysti jeg mjer þá ekki til að greiða þessu frv. atkvæði mitt, en mun greiða atkv. með þeirri rökstuddu dagskrá, sem hv þm. Ísf. (M. T.) bar fram. Dagskrá sú, er líka í alla staði betri, en dagskrá sú, er hv.Nd.samþ. um verðlaunafrv., því að með þessari dagskrá er landsstjórninni beint falið að undirbúa málið undir næsta Alþingi. Og þar sem Alþingi hefir nú rætt málið, þá mega þeir, sem hlut eiga að máli, vera búnir undir það, að málið verði afgreitt strax í byrjun næsta þings, og komi til framkvæmda fyrir veiðitímann að sumri.

Karl Einarsson Fyrir nokkrum dögum komu tvær nefndir í þinginu sjer saman um þessi tvö frumvörp. Og það kom mjer kynlega fyrir sjónir, að Nd. sleit verðlaunafrumvarpið frá þessu frumvarpi. Þau hefðu átt að verða samferða. Jeg skil þó eigi, að þetta þurfi að hafa þau áhrif, sem hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) ljet í ljós. Sumir, sem vildu skilja verðlaunafrv. frá þessu í Nd., gjörðu það með þeim fyrirvara, að stjórnin legði málið fyrir næsta reglulegt þing. En þó þetta verðlaunafrumvarp næði eigi fram að ganga. þá var það þó ætlun allra þingmanna, að íþyngja ekki innlendum síldarútvegi, og að málið gengi fram í sumar. Það er líka minna tjón fyrir landssjóð, að þessu frv. sje frestað, heldur en frestun á frv. um útflutningsgjaldið. En jeg álít það tæplega samandi, að setja háan toll á síldarútgjörðina, þegar hún er að byrja að sumrinu. Ef við frestum að leggja tollinn á þangað til á þingi í sumar, gjörum við útgjörðarmönnum mikinn óleik. Þeir eru þá komnir hingað með skip sín, og kemur þessi tollur alveg á óvart. Af þessu gætu þeir beðið mikinn fjárhagslegan halla. Jeg get því ekki sjeð, annað en að ógjörlegt verði, að leggja þennan toll á í sumar, ef við fellum frumvarpið nú.

Magnús Kristjánsson Jeg stóð upp til þess að ítreka það, að mjer finst, að ekki geti komið til nokkurra mála, að þetta frv. verði samþ. hjer í deildinni, úr því að verðlaunafrv. hefir verið felt í Nd. En hins vegar er það að vega aftan að mönnum, að fella frv. nú, í því trausti, að demba því yfir útgjörðarmenn þegar þeir eru að byrja síldarveiðar í sumar. Það hefir verið litið svo á, að hv. deild yrði að vera varfærin í gjörðum sínum, og bera meiri hluta ábyrgðarinnar á þeim málum, sem hjer eru afgreidd. Þetta bið jeg hv. deildarmenn að hafa jafnan hugfast. Hjer er það sómi deildarinnar, sem veltur á. Og þá er illa farið, ef okkur skyldi henda það ólán, að tilraun okkar til þess að þrengja kosti erlendra ofbeldismanna, snerist sem vopn gegn innlendum síldarútgjörðarmönnum. En það er einmitt þetta, sem jeg óttast mest. Og ef ekki koma fram lög um endurgreiðslu, mun það gjöra íslenskum síldarútgjörðarmönnum illfært að reka þennan útveg framvegis. Jeg vil að lokum eindregið mælast til, að þetta frv. sæti sömu forlögum og verðlaunafrv. í Nd., þeim, að dagskráin verði samþ.

Halldór Steinsson Jeg get ekki sjeð, að sóma Ed. sje borgið fyrir það, þó að við fellum þetta frv., eins og hv.þm. Ak. (M. K.) tók fram. Það lítur helst út fyrir, að Nd. hafi haft þetta mál að leiksoppi. Hún mátti vita, að frv. stóðu í svo nánu sambandi hvort við annað, að það var hreint og beint banatilræði við þetta frv., að vísa hinu frá. En þó að þessi rökstudda dagskrá sje komin á laggirnar í Nd., þá á það ekki að verða þessu frv. til fyrirstöðu. Það er stutt til næsta þings, og þá væri auðvelt að bæta íslenskum síldveiðamönnum upp þann halla, er þeir biðu af tollhækkuninni.

Eggert Pálsson Jeg skal játa, að aðstaðan gagnvart þessu frv. hefir breytst við afdrif verðlaunafrv. í Nd. En samt finst mjer hjer vera um svo mikilvægt mál að tefla, að hv. deild sje ekki samandi að hafna þeim möguleikum, sem frv. veitir, til þess að fylla þau skörð, sem við höfum höggið í landssjóð með setu okkar hjer. Jeg er óánægður með, að hjer sje ausið fje úr landssjóði, en hafnað að fylla þessi skörð aftur. Jeg get ekki vikið frá þeirri skoðun, að það sje beinlínis skylda okkar að bæta landssjóði upp það fje, sem við höfum tekið úr honum. Öll alþýða manna lítur svo á, að hjer sje um ágætan tekjustofn að ræða. Eg jeg fæ ekki sjeð, að það geti valdið neinum skaða, þó að þetta frv. nái fram að ganga nú þegar. En ef við frestum að samþykkja slíkan toll, er hjer um ræðir - frestum því ef til vill þing eftir þing, getum við átt á hættu, að þessi tekjulind landssjóðs hverfi, og að hann missi þess hagnaðar, sem hún gat veitt og átti að veita honum. Á þetta hefir verið bent af skýrum og glöggum mönnum. Og þó svo sje nú komið, að verðlaunafrv. hafi verið vísað frá í Nd., þá á það ekki að verða þess valdandi, að vjer höfnum þessum tolli nú, því verðlaunafrv. er alt af innan handar að taka upp aftur og samþykkja á til næsta þingi. En þessu máli finst mjer miklu óhægra og óhyggilegra að fresta til næsta þings, því þó að jeg treysti vel stjórninni til þess að undirbúa málið, þá er þó norsku stjórninni opnaður vegur með frestuninni, til þess að reyna að hindra framgang þess á þingi í sumar. En sje það samþykt nú þegar, á hún miklu erfiðara um vik að koma í veg fyrir hækkun þessa rjettláta og nauðsynlega tolls. Jeg er þess vegna eindregið móti því, að málinu sje frestað til næsta þings, og jeg mun greiða atkvæði móti dagskránni, sem komin er fram.

Sigurður Eggerz Jeg vil taka í sama streng og háttv. 1. þm. Rang. (E. P.). Mjer finst varhugavert að fella þetta frv. Mjer hefir dottið í hug, að tollurinn yrði færður niður í 2 kr. til samkomulags. Jeg mun ekki greiða dagskránni atkvæði mitt.

Magnús Torfason Út af því, sem hv.þm. Vestm. (K. E ) sagði, vildi jeg taka það fram, að dagskráin er svo skýr, að engum mun dyljast, að hverju hún stefnir. Hún segir fullum orðum, að landsstjórnin skuli undirbúa málið, og hún hrópar svo hátt: Varaðu þig! að það ábyggilega heyrist um öll Norðurlönd. Út af þeim orðum, sem fallið hafa hjer í deildinni, að þetta frumvarp eigi að samþykkja, þó að verðlaunafrv. sje fallið, vildi jeg geta þess, að mjer datt ekki í hug, að svona hár tollur yrði lagður á, án þess að leitað væri kjósendaálits. Og þar sem þetta er ekki fjárlagaþing, er slíkt víst eins dæmi í allri þingsögu vorri.

Framsm. (Sigurður Eggerz) Jeg býst við, að menn hafi nóg við tímann að gjöra, þar sem vjer eigum eftir 2 fundi enn þá í kvöld. Skal jeg því vera stuttorður. Þann 7. ágúst 1909 var gjörður samningur um póstgufuskipaferðir milli Kaupmannahafnar, Íslands og Leith, milli stjórnar dönsku innanríkismálanna og stjórnar Íslands annars vegar og sameinaða gufuskipafjelagsins hins vegar. Framhaldsamningsins var gjört 26. nóvember 1912. Samkvæmt samningnum var sameinaða fjelaginu skylt að halda uppi stöðugum gufuskipaferðum milli Kaupmannahafnar og Leith annars vegar og Íslands hins vegar, samkv. áætlun, sem þá var nánar tiltekin. Gjaldskrá, samkvæmt samningnum yfir fargjöld og farmgjöld, skal árlega samþykt af hlutaðeigandi stjórnendum og mega gjöldin eigi vera hærri en tiltekið er í samningi fyrir árin 1908-1909 um gufuskipaferðir milli Danmerkur og Íslands, og Leith og Íslands, hvora leiðina. Samningurinn gildir fyrir árin 1910- 1919, að báðum árum meðtöldum. Ísland greiði ekki beinlínis neitt til ferða þessara. Skjöl þau, sem legið hafa fyrir samgöngumálanefndinni, sýna málaleitun sameinaða fjelagsins, um að losna við samninginn, og skoðanir þess á honum. Í brjefi til dönsku innanríkisstjórnarinnar, dagsettu 11. október 1916, fer sameinaða gufuskipafjelagið þess á leit, að samningurinn verði úr gildi feldur. Segir það, að ómögulegt sje að halda fastákveðnum ferðaáætlunum og að danski styrkurinn megi falla niður. Fjelagið tekur að vísu fram, að það ætli að halda áfram siglingum, en - eftir sínu höfði. Fjelagið boðar enn fremur, að það ætli að hækka fargjöld og farmgjöld upp úr því, sem þau hafa verið, og lætur þess getið, að landið styrki Eimskipafjelag Íslands, sem sje keppinautur sinn. Fyrir nefndinni hefir og legið umsögn aðalpóststjórnarinnar dönsku um málið, og vill hún taka sumar af kröfum fjelagsins til greina, t. d. leyfa því ýmsar takmarkanir á ferðaáætlun og jafnvel auk þess hækkun, en vill að það sigli eftir ákvæðum samningsins. Eins og fylgiskjal I. sýnir, hefir nú sameinaða gufuskipafjelagið, að því er virðist, án þess að bíða eftir svari íslensku stjórnarinnar, sem var þó annar aðilinn í samningsgjörðinni, ákveðið að hækka fargjöld og farmgjöld um 50-100%, í beinu stríði við samninginn, og enn hefir fjelagið ákveðið breytingar á ferðunum oss í óhag. Eftir nákvæma íhugun hefir samvinnunefndin komist að þeirri niðurstöðu, að ekki sje á neinn hátt hægt að segja, að hinn upphaflegi samningsgrundvöllur sje breyttur. Að vísu er það rjett, að siglingar eru nú dýrari og kostnaðarmeiri en áður, en ekkert er því til fyrirstöðu, að fjelagið geti fullnægt samningnum. Engin þau atvik liggja fyrir, er sýna, að ómögulegt sje fyrir fjelagið að fullnægja samningnum. Og jeg hygg, að í Danmörku hafi nýlega fallið dómur í Sö- og Handelsretten í þá átt, að kolakaupmenn (Dansk Kul og Kokes Compagni), sem fyrir stríðið voru búnir að gjöra samninga um kolakaup í stórum stíl, en neituðu, vegna stríðshækkunar, að láta kolin af hendi fyrir umsamið verð, voru dæmdir til að fullnægja samningnum, með því að kolin voru fáanleg, þótt dýrari væru. Líkt stendur á hjer. Fjelagið getur eins og allir vita fullnægt samningnum. Skipastól hefir það nógan, og nóg hefir það grætt á oss, þótt það græði ekki sjerstaklega á þessum Íslandsferðum einnig. Nefndin leggur því eindregið til, að þingsályktunar till. á þingskjali 97 verði samþykt, og skorar fastlega á stjórnina að halda fast fram kröfum vorum í þessum efnum. Nefndin býst við að sameinaða fjelagið muni vera nokkuð uppvöðslusamt, af því það hefir átt því að venjast, að vjer höfum verið því eftirlátir, á meðan oss var ekki vaxinn svo fiskur um hrygg, að vjer þyrðum að hugsa þá hugsun, að ráða sjálfir yfir siglingum vorum. Og nú býst jeg við að það muni halda, að það geti haldið þessum gamla hætti, - þeim hætti, að bjóða okkur það, sem því best þóknast. En jeg hygg að, vjer Íslendingar höfum alvarlega raknað úr rotinu. Árið 1913, þegar sameinaða fjelagið ætlaði að hræða oss frá því, að leggja fje í Eimskipafjelagið, með því að hóta oss, að taka tilboð það um strandferðir til baka, er það hafði gjört þáverandi ráðherra, ef vjer legðum fje í Eimskipafjelagið, þá vöknuðum vjer úr dvalanum við kreptan hnefa fjelagsins. Þá lifðu, eða fyrir þann tíma lifðu, ýmsir í þeirri trú, að það gæti ekki borgað sig að sigla á milli landa. Nú er sú trú horfin. Nú er það vitanlegt, að siglingar milli landa geta verið og eru arðsöm fyrirtæki. Og nú hygg jeg, að menn alment skilji það, hvað vinsamlega þetta fjelag hefir reynst okkur frá því fyrsta. Og nú síðasta vináttubragðið er það, að reyna að kippa að sjer hendinni á þessum ófriðartímum, að bregðast þeim samningum, sem vjer gjörðum við það, og sem vjer vitanlega höfum tekið til greina, er vjer lögðum okkar siglinga-„plan“. Viðurlög fyrir samningsrof er 1000 kr. fyrir ferðina og er þó næsta lítið. En fyrir farm- og fargjaldahækkun ætti að nægja að gjöra skaðabætur, þar sem hækkunin er ekki samþykt af stjórnarráði Íslands. Í því trausti að stjórnin reki erindi lands vors í máli þessu röggsamlega, leyfi jeg mjer að mæla með því að þingsályktunartillagan verði samþykt.

Ráðherra Sigurður Jónsson Það má segja um þetta mál sem önnur, að það er framkomið á síðustu stundu. Jeg ætla ekki að flytja langa ræðu. Að eins lýsa því yfir, að stjórninni er það áhugamál, að sameinaða gufuskipafjelagið breyti í engu frá samningunum, og mun því verða fylgt fram með festu af stjórnarinnar hálfu; hvort það verði rekið svo langt, að farið verði í mál, get jeg ekki sagt um að svo stöddu, en alt annað mun stjórnin leitast við að gjöra.

Karl Einarsson Eins og jeg tók fram áðan, álít jeg það ekki samandi, að setja lög um útflutningsgjald af síld í byrjun næsta þings. Og úr því að þessi frv. hafa mætt svona mikilli mótspyrnu nú á þingi, þá hygg jeg, að sú mótspyrna verði ekki minni í sumar. Það getur vel verið, að dagskráin hrópi til síldarútgjörðarmanna: Varið ykkur. En jeg álít að þessi viðvörun verði einmitt til þess, að auka mótspyrnuna gegn frv. á næsta þingi. Hv. þm. Ísf. (M. T.) talaði um gífurlegan skatt, sem lagður væri á með frv. Jeg verð að mótmæla þessu. Hjer er ekki um eins eyris hækkun að ræða á íslenskri síld, ef verðlaunafrumvarpið verður samþ. á næsta þingi. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál.