Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherra (H. H.) Á síðasta þingi var borin fram í Nd. og samþ. í e. hlj. till. til þingsályktunar um að skora á stjórnina, að semja og leggja fyrir þetta þing frumvarp um stofnun háskóla, sem kæmi í stað þeirra 3 æðstu mentastofnana, sem nú eru, prestaskóla, læknaskóla og lagaskóla. Stjórnarráðið áleit, að rétt væri að verða við þessari áskorun og fól forstöðumönnum þeirra 3 embættisskóla, sem hér eru, að undirbúa málið, koma fram með frumvarp og tillögur um stofnun háskóla og fyrirkomulag á honum. Nú hafa forstöðumenn þessara skóla, settur forstöðumaður prestaskólans Jón Helgason, lagaskólastjóri Lárus H. Bjarnason og landlæknir Guðmundur Björnsson, samið og sent stjórnarráðinu tvö frumvörp, annað um stofnun háskóla, og hitt um laun háskólakennara. Þingsályktunin ber með sér, að það hefir aðallega vakað fyrir þinginu 1907, að sameina þrjá æðri mentaskóla landsins í eina heild. Í frumvarpi stjórnarinnar, sem hér liggur fyrir, er þessu fylgt, og því bætt við, að kend yrði íslenzk sagnfræði og málfræði. Þessar greinar yrðu svo í sérstakri háskóladeild, heimspekisdeild. Það má fullyrða, að það hafi lengi vakað fyrir þingi og þjóð, að þegar lagaskóli væri fenginn hér á landi, þá væri stofnun háskóla sjálfsögð. Nú er lagaskólinn kominn á stofn og þar með því skilyrði fullnægt. Að vísu mun háskóli hér á landi eiga við marga erfiðleika að stríða, fyrst og fremst vegna fólksfæðar hér og í öðru lagi vegna fátæktar þjóðarinnar. Þetta getur þó ekki verið því til fyrirstöðu, að vér notum háskólanafnið um æðstu mentastofnun vora. Það er auðvitað, að háskóli hér á landi getur ekki komið til jafns háskólum stærri þjóða í ýmsum greinum. Þó ætti að sjálfsögðu að vera betra að nema íslenzk lög hér en annarsstaðar, og líkt ætti að ráða um kenslu í íslenzkri sögu og málfræði. Stjórnin hefir fallizt á frumvarp forstöðumanna embættisskólanna, og tekið það upp að mestu óbreytt. Þó hafa ýmsar smábreytingar verið gjörðar, er forstöðumennirnir hafa aðhylst. Aftan við 29. gr. frumv. hefir verið bætt ákvæði um það, að próf frá háskólanum nýja veiti allan sama rétt til embætta hér á landi, eins og próf frá Kaupmannahafnarháskóla hafa veitt hingað til, og aftur hins vegar, að próf frá Kaupmannahafnarháskóla haldi gildi sínu til embætta hér á landi, þó svo, að þeir fullnumar í lögfræði frá Kaupmannahafnarháskóla, sem útskrifast þaðan eftir 1. okt. 1911, þann dag, er stjórnin vill láta lög þessi öðlast gildi, verði að leysa af hendi aukapróf við lögfræðisdeildina hér á landi, áður þeir öðlist rétt til lögfræðisembætta, og er þetta í samræmi við það sem nú er ákveðið í lagaskólalögunum. Forstöðumenn skólanna hafa ennfremur borið fram lausa áætlun og tillögur um bygging á húsi handa háskólanum. En af því að svo margar þarfir og nauðsynjar kalla að, sá stjórnin sér ekki fært að þessu sinni að koma fram með frumv. í þessa átt. Slík bygging er heldur ekki skilyrði fyrir því, að háskólinn komist á fót. Fyrst um sinn yrðu háskóladeildirnar að bjargast eins og áður hver á sínum stað í því húsnæði, sem hægt er að fá. Síðar væru svo möguleikar, áður en langt um liði, að koma upp sérstakri byggingu handa skólanum. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni, en að eins leyfa mér að vísa til þeirra athugasemda, sem prentaðar eru aftan við frumvarpið, og fela það velvild háttv. deildar, sem eitt af helztu velferðarmálum þjóðarinnar, sem ætti að geta orðið ein af lyftistöngunum til þess, að hefja menning og framtíðarþroska þjóðarinnar, og auka henni gengi og álit í augum annara þjóða.

Sigurður Stefánsson Eg skal leyfa mér að stinga upp á, að 5 manna nefnd verði skipuð í málið.

Ráðherra (H. H.) Eg gat þess áðan, að forstöðumenn hinna æðri skóla hér hefðu sent stjórnarráðinu frumv. til laga um laun háskólakennara, um leið og sjálft háskólafrumv. kom frá þeim. Þess er getið í athugas. við frv. að stjórnarráðið sé ekki að öllu leyti samdóma nefndinni um ýms atriði, t. d. um það, að ekki mundi nægja að hafa tvo prófessora og einn dósent við lagaskólann í stað 3 prófessora, sem farið er fram á í frumv. Samt sem áður hefir stjórnarráðið álitið rétt að leggja frumv. óbreytt fyrir alþingi, einkum vegna þess, hve áliðið var tímans þegar frumv. kom, svo tími varð naumur til breytinga. Það er nýbreytni í þessum lögum, að laun kennaranna fara hækkandi með embættisaldri. Þetta tíðkast í öðrum löndum og þykir fara heppilega, og eru þá byrjunarlaunin sett að því skapi lægri. Væri æskilegt að hægt væri að taka upp þetta fyrirkomulag einnig að því er snertir aðra embættismenn landsins. Nefndin hefir samið athugasemdir með frumv., sem gera ljósa grein fyrir því. Eg skal nú að eins mæla sem bezt með frumvarpinu og vona að háttv. deild taki því vel.

Sigurður Stefánsson Eg skal leyfa mér að stinga upp á því, að frumv. þessu verði vísað til nefndarinnar í háskólamálinu.

Ráðherra (H. H.) Þetta frumvarp hefir legið áður fyrir alþingi. Stjórnin lagði það á síðasta þingi fyrir Nd. Þar var það ítarlega rætt og afgreitt til Ed., en komst hér ekki til umræðu vegna naumleika tímans. Nd. breytti stefnu frv. þannig, að horfið var frá að takmarka sig við ellistyrk. Fyrirsögn frv. var breytt og nafni styrksins í »öryrkjastyrk«, og heimilað að veita af sjóðunum styrk fátækum öryrkjum, ef þeir væru að eins fullra 18 ára. Þó að engum væntanlega blandist hugur um, að það væri æskilegast að geta veitt öllum styrk, er slíks þurfa, þá hefir stjórnin þó ekki getað álitið breytingar Nd. til bóta, og það af þeirri einföldu ástæðu, að fjármagn það, sem hér er um að ræða, getur eigi verið svo víðfaðma, ef að gagni á að koma. Það virðist nauðsynlegt að takmarka verksviðið, ef styrkurinn á ekki að renna út í sandinn og hverfa, verða að eins að viðbót við fátækrastyrk eða styrkur til sveitarsjóðs, í stað þess að hjálpa heiðarlegri fátækt, sem er að berjast áfram án fátækrastyrks. Þegar sjóðunum vex fiskur um hrygg, má færa út kvíarnar. En þegar um réttláta takmörkun er að ræða, virðist réttast að byrja á því að styrkja heiðarlega elli, og því er frv. nú lagt fyrir þingið aftur, í öllum aðalatriðum samhljóða stjórnarfrv. 1907. Eg skal ekki tefja fundinn frekar í þetta skifti, og leyfi mér að eins að skírskota til þess, sem fram kom í málinu á síðasta þingi, og þeirra athugasemda, sem nú fylgja frv., um leið og eg læt í ljósi þá von mína, að háttv. þingdeild aðhyllist stefnu þess, viðurkenni góðan tilgang þess og leyfi því fram að ganga.

Sigurður Stefánsson Eg skal leyfa mér að stinga upp á 3 manna nefnd.

Ráðherra (H. H.) Þegar frumv. um laun sóknarpresta var til síðustu umræðu í Nd. á síðasta alþingi, var samþykt breyt.till. um að gefa sextugum prestum, sem sitja í þeim prestaköllum, þar sem kostur er á að koma þegar á breytingum eftir hinum nýju prestakallaskipunarlögum þau hlunnindi, að mega kjósa um það, að fá laun sín eftir gömlu reglunum eða eftir nýju lögunum, jafnvel þó að þeir vilji ekki ganga að breytingunum. Aftur á móti ná þessi hlunnindi ekki til sextugra presta, sem sitja í prestaköllum, þar sem hin nýja skipun getur ekki komist á, þótt þeir fegnir vildu. Með öðrum orðum: Rétturinn til þess að verða hlunnindanna aðnjótandi er látinn vera kominn undir atvikum, sem hlutaðeigendum eru ósjálfráð, og getur það komið mjög ósanngjarnlega niður. Þetta er misrétti, sem hefir orðið af því, að breyt.till. um þetta kom mjög á áliðnu þingi, svo að háttv. þingm. hefir ekki gefist nægur tími á að átta sig á henni eða hugsa hana út í æsar, enda mun naumast hafa verið tími til þess að gera breytingu aftur þegar málið kom upp í Ed. aftur, ef það átti að geta gengið fram. Nú hefir biskup borið fram þá till., að þessi hlunnindi næðu til allra sextugra presta. Það er enn frekari ástæða fyrir þingið að verða við þessari sanngjörnu kröfu, þar sem hún verður landsjóði útlátalítil. Biskup hefir skýrt svo frá, að í næstu fardögum verði ekki sextugir fleiri en 15 af öllum prestum á landinu. Af þeim mundu svo líklega 7 njóta góðs af breytingunni. Eg skal svo leyfa mér að mæla með því að háttv. þingdeild taki máli þessu vel, og komi þessum ákvæðum laganna í samræmi.

Sigurður Stefánsson Eins og hæstv. ráðherra tók fram, er þessi grein í prestlaunalögunum miður réttlát, og varð, eins og hæstv. ráðherra líka tók fram, ekki nægilega athuguð vegna naumleika tímans á síðasta þingi. Eg hafði hugsað mér að kom fram með frumv. á þessu þingi um breytingar á sóknartekjum, og þess vegna er það, að meiri hlutinn mun leggja til, að nefnd verði skipuð í þetta mál, er þá gæti athugað önnur frumvörp, er fram kynnu að koma og snerta prestamálið. Sóknarnefndir og almenningur finna til þess, hvað sóknartekjurnar eru ranglátar. Innheimtuskylda presta hefir verið hvimleið, en hún er sóknarnefndunum líka hvimleið sökum þess, hve þessi gjöld eru úrelt og ranglát. Milliþinganefndin í skattamálinu hefir samið frumvarp um algerða breyting á þessum gjöldum, sem er mjög til bóta. Eg get ekki álitið, að tekið sé fram fyrir hendurnar á hinni háttv. stjórn eða skattamálanefndinni, þó að frumv. þetta kæmi nú fram á þinginu. Eg skal í nafni meiri hlutans leyfa mér að leggja til, að 5 manna nefnd verði skipuð í málið.

Ráðherra (H. H.) Sams konar frumv. lá fyrir Nd. á síðasta þingi og var þar samþykt með miklum atkvæðamun. En þegar frumv. kom hingað til Ed. var það felt. Stjórnarráðið hefir verið þeirrar skoðunar, að frumv. væri gagnlegt, og að með ákvæðum þess mundi nást allgóður árangur í tilætlaða átt, með tiltölulega mjög litlum kostnaði og erfiðleikum. Læknar, og sérstaklega landlæknir, hafa lagt mikla áherzlu á að fengist gætu skýrslur um dauðaorsakir manna hér á landi, og hefir oft verið reynt að fá því framgengt. Stjórnin hefir þrisvar, á alþingi 1891, 1893 og 1903, lagt fram frumvörp um líkskoðun, en málið hefir verið felt eða óútrætt, og þótti það hafa of mikil umsvif í för með sér. Í þess stað kom þá fram fyrst 1903, síðar 1907, frumv. um dánarskýrslur, og var í bæði skiftin samþykt í Nd. Stjórnarráðinu hefir ekki þótt þurfa neina efnisbreytingu á frumv., er Nd. samþykti í fyrra, og leggur það nú óbreytt að efni til fyrir þetta þing. Með því að það mun vera rétt, að það hafi verið nokkuð sérstakar ástæður, sem voru þess valdandi, að frumv. féll í Ed. í fyrra, og nú eru hér nýir kraftar, þá vona eg að það eigi í þetta skifti betri byr fyrir höndum hjá hinni háttv. deild.

Jens Pálsson Þar sem þetta frv. hefir þótt athugavert á síðasta þingi, þá bendir það í þá átt, að eitthvað muni vera í því, sem þyrfti nánari umhugsunar eða umbóta, og skal eg því leyfa mér að stinga upp á því, að málið verði látið ganga til 2. umr., og nefnd skipuð í málið.

Ráðherrann (H. H.) Í fjárl.frv. þessu eru tekjur landsins áætlaðar 2,612,530 kr. á fjárhagstímabilinu 1910-11, og er það 311 þús. kr. lægra, en tekjurnar reyndust 1908-9, og um 100 þús. kr. lægra en reyndist 1906-7. Gjöldin eru áætluð 2961004 kr., og því gert ráð fyrir um 348 þús. kr. tekjuhalla. En þann tekjuhalla er gert ráð fyrir, að jafna með bráðabirgðarhækkun á aðflutningsgjaldi, sem annað frv. stjórnarinnar hljóðar um, og þyrfti jafnvel eigi á neinni slíkri hækkun að halda, ef treysta mætti því, að tekjurnar færu eins fram úr áætluninni, eins og þær hafa gert undanfarin 4 ár. En jafnvel þótt tekjurnar séu í þessu frumv. svo varlega áætlaðar, að t. d. aðflutningsgjald er sett um 146 þús. kr. lægra, heldur en búast mætti við eftir meðaltali 3 síðustu ára, þá hefir ekki þótt undir því eigandi. Þessi áætlaði tekjuhalli stafar engan veginn eingöngu af framkvæmd nýrra fyrirtækja, heldur af vaxandi árlegum kostnaði til landsþarfa, þarfa, sem hljóta að vaxa með vaxandi menningarviðleitni. Sérstaklega hefir aukist mjög kostnaður til mentamála, en einnig önnur gjöld hafa aukist mjög á síðari árum, svo sem ljóst má sjá á töflu þeirri, sem prentuð er í athugasemdunum við tollhækkunarfrumv., og sýnir samanburð á gjöldum landsjóðs eftir fjárlögunum fyrir þau fjárhagstímabil, sem af eru 20. öldinni við þetta fjárlagafrumvarp, að því er snertir einstaka málaflokka. Sem dæmi má nefna, að á þessu stutta tímabili aukast gjöldin til 1900-1901. Nú. Læknamálefna úr l97 þús. uppí 283 þús. Vegamála - 166 - - 252 - Samgangna á sjó - 121 - - 169 - Ritsíma og talsíma 377 - Vita úr 14 - - 85 - Kirkjumála - 47 - - 91 - Kenslumála - 204 - - 382 - Um þessa síðustu upphæð er þó það að athuga, að við hana ætti að bæta gjöldunum til bændaskóla, iðnskóla o. fl., sem nú telst með útgjöldum til verklegra framkvæmda, þá yrði kenslumálakostnaðurinn á frv. 513 þús. kr. til móts við 232 þús. kr. árin 1900-1901. Til vísinda og bókmenta gengur nú 122 þús. kr., þá 58 þús. Til verklegra fyrirtækja nú 395 þús. kr., þá 109 þús. kr., eða ef frá er dregið það, sem að réttu lagi heyrir til kenslumála, nú 264 þús. kr., þá 82 þús. kr. Yfirleitt stafar útgjaldaaukinn af nýjum lagafyrirmælum og umbótum í helztu velferðarmálum þjóðarinnar. Það er misskilningur, að hann stafi mest af samgöngumálakostnaði. Þess verður að gæta, að samgöngufyrirtæki gefa af sér beinar tekjur, sem draga verður frá gjöldunum til þeirra. - Þannig er í frumv. landssjóðs taldar tekjur af póstferðum, ritsímum og talsímum, svo og vitagjaldi: 345 þúsund krónur, og heggur það stórt skarð í kostnaðinn. En gjaldaaukningin skiftist niður á ýmsa aðra liði, og skal eg nefna nokkur ný gjöld og viðbætur við gjöld fram yfir það, sem nú nægir á yfirstandandandi fjárhagstímabili: 1. Afborgun og vextir af láni landssjóðs 89911 kr. með jöfnum greiðslum í 15 ár. Það væri ef til vill réttara, að afborga 1/15 hluta lánsins á ári auk vaxta, þó að greiðslan verði hærri fyrst í stað, því við það verða vextir, sem greiðast samtals, dálítið minni, og má breyta því á þinginu. 2. Til fátækramála (ný gjöld) 6000 kr. 3. Til geðveikrahælis (hækkun) 13000 kr. 4. Til póstmála (hækkun) 9500 kr. Um þessa síðustu upphæð er það að segja, að hún er ætluð sumpart til nýrra póstafgreiðslumanna, en þó einkum til launabótar eldri póstafgreiðslumönnum. Búið er við, að póststjórnin missi marga hina færustu þeirra, ef laun þeirra verða ekki bætt, og væri það ilt. Það er mjög óheppilegt, að hafa opinbera starfsmenn á svo lágum launum, að landsstjórnin getur ekki haldið einurð sinni gagnvart þeim af ótta fyrir því, að þeir sem nú eru fleygi starfinu frá sér, og enginn sæmilega hæfur maður fáist til að takast það á hendur. 5. Viðbót til gufubátsferða til Hornafjarðar hefir verið áætluð 12 þús. krónur. Það fé, sem síðast var veitt, reyndist ekki nægilegt til þess, að neitt gæti orðið úr sérstökum ferðum þangað, en vegna sárrar þarfar þess héraðs, er lagt til þessarar hækkunar og stungið upp á því, að veita alls 21 þúsund krónur til sérstaks gufubáts, sem helzt ætti að ganga sunnanlands milli Reykjavíkur og Hornafjarðar, með viðkomustöðum á fleiri brimhöfnum á Suðurlandi, sem afskiftar eru samgöngum. Meðal annara gjaldahækkunar, um fram það, sem nú er veitt, skal eg nefna: Vitar 67 þús. kr. Prestlaunasjóður 48 þús. kr. Lagaskólinn 11 þús. kr. Kennarakensla 14 þús. kr. Kvennaskóli 6 þús. kr. Barnaskólar 9 þús. kr. Farskólar 10 þús. kr. Bygging barnaskólahúsa 28 þús. kr. Umsjón fræðslumála 3½ þús. kr. Kensla heyrnar- og málleysingja 1500 kr. Lýðskólinn um 1 þús. kr. Landsbóka- og landsskjalasöfnin um 11 þús. kr. Fornmenjar- og gripasöfn um 3 þús. Búnaðarfélagið 6 þús. kr. Skógrækt 6 þús. kr. Verzlunarskólinn 4 þús. kr. Til bygginga á bændaskólunum á Hólum og Hvanneyri 74,600 kr. Um hina síðustu fjárveitingu skal þess getið, að hún er óhjákvæmileg, ef skólarnir eiga að koma að tilætluðum notum, eftir því sem lögin mæla fyrir; eru teikningar og áætlanir tilbúnar, og verða lagðar fyrir þingið ásamt ítarlegum skýrslum um nauðsyn bygginganna. Alls nema þessar nauðsynlegu hækkanir frá því á núgildandi fjárlögum 435,136 kr., og er því ekki von, að tekjurnar fylli í skörðin. Upphæðin til gufuskipaferða er sett eins og áður, þó að ferðirnar hafi orðið 10 þús. kr. ódýrari á ári en áætlað var. En eg hefi fengið nýtt tilboð frá Kaupmannahöfn um gufuskipaferðir til Reykjavíkur 14. hvern dag fyrir þessa upphæð. Mun það tilboð verða lagt fyrir væntanlega fjárlaganefnd og einstök atriði þess skýrð. Eg álít óþarft, að fjölyrða meira um frumv. að sinni, er auðvitað fús til, að gefa háttv. þingd. allar þær upplýsingar, sem mér er unt að gefa. Vona eg, að háttv. deild taki frumv. vel og samþykki stefnu þess og tillögur.

Björn Jónsson Eg legg til, að þessari umræðu sé frestað og 7 manna nefnd kosin í málið.

Ráðherrann (H. H.) Frumvarp þetta fer fram á viðbót við gjöld þau, sem tilfærð eru í fjárlögunum fyrir árin 1908-09, að upphæð 133,936 kr. 17 aurar. Þessi upphæð er aðallega ætluð til samgöngumála. Meðal annars er ætlast til, að gerð verði brú á Ytri-Rangá í Rangárvallasýslu nú í sumar. Eins og menn muna var það að eins ágreiningur um brúarstæðið, sem var þess valdandi, að brúin var ekki sett á núgildandi fjárlög, en annars kemur flestum saman um, að brú þessi vegna umferðar og flutningsvegar eigi eðlilega rétt til þess, að verða næst í röðinni af hinum stærri brúm. Næst ætti svo brúin á Norðurá í Borgarfirði að koma árið 1910. Enn fremur ber brýna nauðsyn til, að bættar verði samgöngurnar á sjó milli Hornafjarðar og annara hafna, til þess að suðurhluti landsins verði ekki jafn afskiftur í þeim efnum og verið hefir. Þetta þyrfti að komast í framkvæmd sem fyrst, helzt þetta ár, og er því lagt til, að bæta við upphæð þá, sem á fjárlögunum stendur, en ónóg hefir reynst, svo miklu, að víst megi telja, að bátur fáist. Þá er lagt til, að láta ekki lengur bíða, að leggja talsíma til Vestmannaeyja í sambandi við Ægissíðuálmuna, sem nú vonandi ekki dregst lengur, en til næsta vors. Það er nauðsynlegt að hraða Vestmannaeyjasímanum bæði vegna eyjaskeggja sjálfra og svo vegna landsins í heild sinni. Bæði fiskiveiðar og aðrar siglingar sunnanlands mundu hafa af því hinn mesta hag, eins og sýnt er fram á í ástæðum frumv. Með því að reynslan hefir sýnt, að gott talsímasamband má fá á eigi lengri vegi, en hér er um að ræða, með járnþræði, sem er miklu ódýrari en koparþráður, þá má spara 10,000 krónur á álmunni austur í sýslur (Árnessýslu og Rangárvallasýslu) með því að nota tvöfaldan, gildan járnþráð í stað koparþráðs þess, sem fé er veitt til í núgildandi fjárlögum. Er lagt til, að sparnaðurinn verði látinn koma sýslunum, er hlut eiga að máli, til hagnaðar, þannig, að tillagið frá sýslufélögunum færist niður um þá upphæð. Frá Árnessýslu verður tillagið þá að eins 6,000 kr. til línunnar, ásamt aukalínu til Eyrarbakka og Stokkseyrar, og er það minni upphæð, en sýslan mundi þurfa að greiða til þeirrar aukalínu frá Selfossi, ef landið legði símann austur tillagslaust. En með því að greiða þessa upphæð, sem tillag til landsímalagningar í stað þess að byggja »privat« sýslu-álmur til kauptúnanna, þá sparast notendum aukagjald fyrir hvert símskeyti, sem mundi verða mjög óvinsælt og tilfinnanlegt. Það þykir því engin ástæða til að ætla, að sýslunefndin færist lengur undan þessu litla tillagi, en eg vil þó benda á það, að væntanleg fjárlaganefnd ætti að bera sig saman við hlutaðeigandi sýslunefndir um þetta mál sem fyrst. Við lagning Vestfjarðaálmunnar og annara símalagninga í sumar sparaðist 50,000 kr. Af því fé er lagt til, að varið verði 36,000 kr. til þess að innleysa Eskifjarðarálmuna, sem er eign stórkaupm. Thor E. Tuliniusar. Með þessu yrði létt aukagjöldum af sýslubúum og sambandið gert einfaldara og notasælla, eins og nákvæmlega er útlistað í athugasemdunum við frumv. Um önnur atriði læt eg mér nægja að skírskota til hinna prentuðu athugasemda, sem frumvarpinu fylgja, og vona eg, að þar sé nægilega sýnt, að hinu opinbera ætti að vera hagnaður að því, að framkvæmdum þeim, sem frumv. fer fram á, sé hraðað sem mest og lokið þegar á þessu ári. Fel eg því næst háttv. þingdeild frv. þetta með meðmælum mínum.

Björn Jónsson Það er mín tillaga, að málinu sé vísað til fjárlaganefndar.

Ráðherrann (H. H.) Þetta frumv. tilheyrir reikningslagafrumv. Að því er snertir upphæðir þær, sem ræðir um í hinum einstöku greinum frumv., þá skal hér skírskotað til athugasemda reikningslagafrumv., og athugasemda endurskoðenda og svarastjórnarráðsins. - Meðal útgjalda þeirra, er hér eru talin, eru nokkur gjöld, er standa í sambandi við konungskomuna, en þó þótti ekki rétt, að færa til endilegra útgjalda í þeim reikningum. Ýmislegt af því, sem til þurfti að kosta við það tækifæri, varð sem sé landinu til frambúðar, og hefði orðið að gerast, hvort sem var. Má þar nefna viðgerð á mentaskólanum, er í raun og veru var bráðnauðsynleg; varð sá kostnaður kr. 17,777. Þá er og brúargerð á Hvítá hjá Brúarhlöðum og Tungufljóti, er kemur landsmönnum í góðar þarfir, auk þess, sem erlendum ferðamönnum, er ferðast á því svæði, er mikill fararbeini að þessu. Svo kemur andvirði tveggja húsa, er reist voru á Þingvelli um konungskomuna, enn fremur andvirði fyrir 2 vagna, er fengnir voru til móttöku konungs og föruneytis hans. Meiri hluti fjárlaganefndarinnar 1907 vildi ekki selja húsin né vagnana langt undir verði, heldur láta landssjóð kaupa hvorttveggja af móttökunefndinni og láta landið eiga það. - Hér er lagt til, að landið kaupi húsin fyrir 15,000 kr., sem raunar er langt undir virkilegu verði, naumast helmingur verðs, af því að flutningskostnaður efnis varð svo dýr. Jafnframt er farið fram á söluheimild fyrir stjórnina, ef þolanleg boð fást. Vagnarnir eru settir með fullu verði. Gjöld til póstmála hafa farið talsvert fram úr áætlun. En hjá því hefir með engu móti orðið komist. - Hins vegar er það og bót í máli, að tekjuhalli verður ekki á póstferðunum, heldur afgangur af tekjunum, þótt þessi gjöld komi einnig til greiðslu. Afgangurinn mundi samt verða á 9. þús. kr. Mæli eg svo með frumv. til háttv. þingdeildar.

Björn Jónsson Legg til að málinu sé vísað til reikningslaganefndarinnar, og 1. umr. frestað.

Forseti (H. Þ.) Á síðustu þingum hefir verið tekin upp sú regla, sem eg álít ekki í fullu samræmi við þingsköpin, og jafnvel þvert ofan í þau, að setja nefnd í málið við 1. umræðu, eftir að því hefir verið vísað til 2. umr., og láta svo málið koma til 2. umr., er það kemur úr nefndinni í stað þess að fresta 1. umr., þá er nefnd er skipuð, og láta málið koma til framhalds þeirrar sömu umr., er það kemur frá nefndinni. Eg mun fyrst um sinn halda þeirri reglu, sem eg tel réttari og samkvæmari þingsköpunum. Deildin getur ávalt síðar samþykt, að taka upp hina aðferðina til flýtis, ef henni sýnist svo.

Jón Ólafsson Það er einmitt samkvæmt þingsköpunum, að þessari aðferð forseta sé fylgt, hin aðferðin er þeim andstæð.

Ráðherrann (H. H.) Frumv. þetta er samið í sama formi og áður, þræðir fjárlögin að mestu lið fyrir lið. Þó er það á stöku stað, að fjárupphæðin í fremra dálki stendur ekki heima við fjárlögin, því að þar er einnig talið það, sem veitt er í fjáraukalögunum. En frumv. fylgir sundurliðað yfirlit, þar sem gerð er grein fyrir þessu. Landsreikningarnir eru nú prentaðir og búið að svara endurskoðendum. En prentun á tillögum endurskoðenda er enn eigi lokið, og því ekki hægt að útbýta landsreikningnum nú þegar, en mun verða gert næstu dagana. Eins og sjá má af frumv. þessu, er tekjuhallinn minni en búist var við. Hirði eg ekki að endurtaka það, sem eg sagði um þetta efni í gær. Hér í er og innifalinn kostnaður við konungskomuna o. s. frv. Verða reikningar yfir þann kostnað allan lagðir fyrir reikningslaganefndina.

Forseti (H. Þ.) Sem annar yfirskoðunarmaður landsreikninganna skal eg geta þess, að svör ráðherra upp á athugasemdir okkar fengum við ekki fyr en að kveldi 13. febr., og hefi eg síðan engan tíma haft til að athuga svörin, en væntanlega verða reikningarnir afgreiddir frá okkur yfirskoðunarmönnunum nú um helgina.

Björn Jónsson Eg legg til að skipuð verði 3. manna nefnd í málið, og 1. umr. frestað.