Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég vil spyrja nýjan félagsmálaráðherra, um leið og ég óska honum velfarnaðar í starfi, hvort einhver stefnubreyting hafi orðið varðandi afstöðuna til Íbúðalánasjóðs en athyglisvert er að hæstv. forsætisráðherra notaði ráðherraskiptin til að biðja hæstv. ráðherra að hraða endurskoðun á Íbúðalánasjóði. Fyrrverandi félagsmálaráðherra, Árni Magnússon, upplýsti nýlega á Alþingi að hugsanlegar breytingar á hlutverki sjóðsins tækju tíma og ekki væri að vænta lagabreytinga í því efni á yfirstandandi þingi. Ég spyr hæstv. ráðherra: Stendur það að menn muni taka sér þann tíma sem þarf og hafa víðtækt samráð við fjölda aðila, m.a. samtök launafólks, neytenda, námsmanna og lífeyrisþega um málið og frumvarp verði ekki lagt fram um það á þessu þingi? Greinilegt er að vilji hæstv. forsætisráðherra er að breyta Íbúðalánasjóði í heildsölubanka. Ég spyr: Er hæstv. félagsmálaráðherra sammála því? Það er auðvitað nokkuð kaldhæðnislegt að fórna eigi Íbúðalánasjóði og hann eigi að bjarga bönkunum úr þeirri stöðu sem þeir eru sjálfir búnir að koma sér í með óábyrgri útlánastarfsemi. Telur ráðherra það t.d. ekki vera áhyggjuefni að verðbréfafyrirtækið Merrill Lynch segir í nýrri skýrslu að bankarnir geti ekki reiknað með hagnaði af íbúðalánastarfsemi fyrr en framtíðarhlutverk Íbúðalánasjóðs hafi verið ákveðið. Á mannamáli er verið að segja að skapa þurfi bönkunum svigrúm til að geta hækkað vexti á íbúðalánum með því að koma Íbúðalánasjóði út af markaðnum. Er það hvatinn sem rekur forsætisráðherra til yfirlýsinga sem í raun eru um að það eigi að jarða Íbúðalánasjóð? Ég spyr líka hæstv. ráðherra hvort hann muni framfylgja því sem var í skoðun hjá fyrrverandi ráðherra um að breyta viðmiðun við brunabótamat og hækka hámarkslán Íbúðalánasjóðs en með því að stjórnvöld hafa setið á eðlilegum breytingum á hámarksláni og miða við brunabótamat hafa þau auðvitað meðvitað verið að svelta Íbúðalánasjóð út af markaðnum.

Virðulegi forseti. Ég vil gera grein fyrir málum Íbúðalánasjóðs eins og þau standa núna. Það er kunnara en frá þurfi að segja að innkoma bankanna á íbúðalánamarkaðinn og mikill vöxtur þeirra á undanförnum árum gefur tilefni til þess að ætla að þeir séu tilbúnir að bjóða íbúðalán til frambúðar og við þær aðstæður þarf að huga að því hvernig best verði hagað aðkomu hins opinbera að íbúðalánakerfinu. Félagsmálaráðherra skipaði starfshóp í samráði við stjórn Íbúðalánasjóðs sem var falið að fara yfir stöðu mála og skila tillögum. Starfshópurinn taldi, ef horft yrði til frekari breytinga, að eðlilegt þætti að kanna til hlítar hvort rétt væri að þróa hlutverk Íbúðalánasjóðs í átt til heildsölubanka og lagði áherslu á að ef ákvörðun yrði tekin um að ráðist yrði í frekari breytingu á húsnæðiskerfinu yrði það gert með víðtæku samráði við þá sem málið varðar. Það samráð stendur nú yfir. Starfshópurinn vinnur af miklum krafti í þessu máli. Ég vil ekkert segja um hvenær frumvarp verður lagt fram. Ég á von á þeim tillögum starfshópsins inn á borð til mín. En ég vil leggja áherslu á að það er númer eitt í mínum huga að Íbúðalánasjóður þjóni öllum landsmönnum. Tryggð sé, hverjar sem breytingarnar verða, íbúðalánaþjónusta við alla landsmenn og fólki sem tekur íbúðalán séu tryggð viðunandi kjör. Það er það sem við göngum út frá og við erum í samráði við alla þessa aðila sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi og það samráð stendur yfir þessa dagana.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að nýr hæstv. félagsmálaráðherra lýsir því yfir að horft verði til þess að allt landið sitji við sama borð hvað varðar íbúðalán. Sjálfstæðisflokkurinn vill gera sem flestum kleift að búa í eigin húsnæði, það treystir fjárhagslegt sjálfstæði manna og eykur ábyrgðartilfinningu gagnvart verðmætum. Það er þjóðhagslega hagkvæmt að sem flestir geti eignast þak yfir höfuðið og eftirsóknarvert út frá hagsmunum einstaklinga og fjölskyldna. Íbúðalánasjóður og þar áður Húsnæðisstofnun ríkisins hafa gegnt miklu hlutverki á íslenskum húsnæðismarkaði. Við höfum upplifað þá ánægjulegu breytingu að viðskiptabankakerfið hefur nú komið inn á íbúðalánamarkaðinn. Það breytir ekki þeirri staðreynd að viðskiptabankarnir munu væntanlega seint sinna íbúðalánamarkaðnum í dreifðum byggðum landsins. Því hefur Íbúðalánasjóður enn þá mikið hlutverk og nauðsynlegt þar sem íbúðamarkaðurinn er ekki jafnfjörugur og á höfuðborgarsvæðinu. Það er augljóst mál að ekki verða dramatískar breytingar á Íbúðalánasjóði nema lausnir finnist á því hvernig landsbyggðinni verður sinnt. Þegar farið verður að íhuga breytingar á Íbúðalánasjóði verður að huga að þeim veruleika sem landsbyggðin býr við og því fagna ég orðum hæstv. félagsmálaráðherra hvað þetta varðar.

Frú forseti. Ég held að það sé landsmönnum mikið áhyggjuefni að heyra síðustu fréttir af ríkisstjórnarheimilinu þar sem það á að vera forgangsatriði að afhenda viðskiptabönkunum Íbúðalánasjóð. Fyrsta skrefið í að einkavæða Íbúðalánasjóð. Menn skulu hugleiða að það er ekki bara gagnvart íbúum landsbyggðarinnar, heldur líka gagnvart íbúum alls landsins, einnig í þéttbýlinu, sem Íbúðalánasjóður hefur gegnt því lykilhlutverki að veita lán til húsnæðis- og íbúðakaupa eða íbúða í byggingu á sem hagkvæmustu kjörum. Það er ein meginástæðan fyrir því að svo stór hluti af húsnæði hér á landi er í eigu þess fólks sem býr þar. Ef þetta á að verða hlutur Framsóknarflokksins, þess gamla félagshyggjuflokks, að vera beitt fyrir einkavæðingarvagninn enn á ný af hálfu Sjálfstæðisflokksins og að fela bönkunum Íbúðalánasjóð, þá finnst mér það dapurt, frú forseti. Ég bendi á varnaðarorð sem ágætur fasteignasali birti í viðtali um miðjan nóvember sl., Ingibjörg Þórðardóttir, hjá Híbýlum, þar sem hún sagði að þeir sem minna mega sín og hafa lægri tekjur verði að njóta ívilnunar og það er það sem Íbúðalánasjóður hefur tryggt. En verði hann afhentur bönkunum eins og hér er verið að ýja að í stefnu ríkisstjórnarinnar þá verður þetta ekki þannig. Ég bið, frú forseti, og skora á félagshyggjuflokkinn gamla, Framsóknarflokkinn, að standa vörð um Íbúðalánasjóð, láta hann ekki fara inn í einkavæðingarvagninn, frú forseti.

Hæstv. forseti. Mikið hefur verið fjallað um frumvarp til vatnalaga hér á þingi á síðustu dögum. Á fundi iðnaðarnefndar í morgun var tekið fyrir erindi frá Birni B. Jónssyni, formanni UMFÍ, sem er stílað á formann iðnaðarnefndar Alþingis og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna fréttar í Morgunblaðinu í dag 13. mars á blaðsíðu 6 undir fyrirsögninni „Vatnalagafrumvarp verði dregið til baka“ vill undirritaður taka fram: Ungmennafélag Íslands stóð að yfirlýsingu „Vatn fyrir alla“ ásamt fjölda annarra samtaka á Íslandi síðastliðið haust. Auglýsingar birtust í fjölmiðlum í kjölfarið sem voru byggðar á fyrrgreindri yfirlýsingu. Hins vegar er umsögn sem send var inn til iðnaðarnefndar Alþingis af hálfu BSRB þann 28. nóvember sl. er varðar frumvarp til vatnalaga, þingskjal 281, UMFÍ óviðkomandi. Undirritaður sá ekki umsögn BSRB fyrr en eftir að hún var send inn til nefndasviðs Alþingis og auk þess ekki efnislega sammála því sem þar stendur og getur þar af leiðandi ekki tekið ábyrgð á innihaldi umsagnarinnar, enda kom Ungmennafélag Íslands ekki á neinn hátt að smíði hennar né hefur samþykkt hana fyrir sitt leyti. Selfossi mánudaginn 13. mars 2006. Björn B. Jónsson, formaður UMFÍ.“ 
             Hæstv. forseti. Við hljótum að harma þá villandi umræðu sem hefur verið í ræðustóli hv. Alþingis og í fjölmiðlaumfjöllun síðustu daga að nafn Ungmennafélags Íslands hafi síendurtekið verið nefnt í andstöðu við það frumvarp sem ríkisstjórnin hefur lagt fram. 

Frú forseti. Þetta eru merkileg tíðindi sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson, formaður iðnaðarnefndar, ber á borð fyrir okkur. Það hefur komið í ljós að þau samtök sem tilnefnd eru sem undirskriftaraðilar að þeirri umsögn sem stjórnarandstaðan hefur hvað mest flaggað í umræðunni um vatnalagafrumvarpið standa ekki að þeirri umsögn. Það segir hér að formaður UMFÍ hafi ekki séð umsögn BSRB fyrr en eftir að hún var send inn á nefndasvið Alþingis og auk þess sé hann ekki efnislega sammála því sem þar stendur og þar af leiðandi innihaldi umsagnarinnar. Frú forseti. Auðvitað varpar þetta mjög mikilli rýrð á það sem kemur fram í þeirri umsögn og vekur náttúrlega upp alvarlegar spurningar um hvernig þau samtök sem þar eru talin upp, þ.e. Samtök starfsfólks fjármálafyrirtækja, Landssamband eldri borgara, Kennarasamband Íslands, Menningar- og friðarsamtök íslenskra kvenna, Náttúruverndarsamtök Íslands, Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi og Öryrkjabandalag Íslands voru fengin til að skrifa undir þessa umsögn. Ég geri ráð fyrir að hv. þm. Ögmundur Jónasson, sem er formaður þeirra samtaka, sem var forsprakkinn að því að leiða þessa aðila saman, a.m.k. innan gæsalappa vegna þess að ljóst er að ekki var öllum þeim aðilum sem tilnefndir eru og tilgreindir í þessari umsögn heimilað að sjá umsögnina áður en þeirra var getið á henni. Auðvitað hlýtur hv. þingmaður sem jafnframt er formaður BSRB að svara því af sinni hálfu og sambandsins hvernig að þessu var staðið. Við hljótum að gera þá kröfu til þingsins og forsætisnefndar þingsins að það verði rannsakað nákvæmlega hvernig að þessu máli var staðið. 

Hæstv. forseti. Ég ætla að víkja að tvennu. Í fyrsta lagi vil ég þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að vekja athygli á málefnum Íbúðalánasjóðs og í öðru lagi að lýsa ásetningi okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði um nauðsyn þess að slá skjaldborg um þessa stofnun sem bankarnir og Sjálfstæðisflokkurinn vilja nú feiga. Varðandi þær yfirlýsingar sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson kom hér með um afstöðu UMFÍ þá þykir mér leitt að UMFÍ skuli hafa sagt sig frá sameiginlegri umsögn verkalýðssamtaka og almannasamtaka um vatnalögin. Þessi afstaða kemur mér nokkuð á óvart því að hún hefur aldrei komið fram fyrr enda þótt UMFÍ hafi haft þessa umsögn til umfjöllunar frá því í lok nóvembermánaðar. Fyrir fáeinum dögum lýsti UMFÍ og formaður þeirra samtaka, ég er með skeyti þar um því til staðfestingar, samþykki yfir því hvernig staðið yrði að kynningu í iðnaðarnefnd Alþingis á þessari umfjöllun og umsögn sem UMFÍ hefur átt aðild að. Ég get náttúrlega ekki borið ábyrgð á því þótt forsvarsmenn UMFÍ lesi ekki póstinn sinn eða fari ekki yfir þau gögn sem þessum samtökum berast.  Ef menn hafa einhverjar efasemdir um heilindi annarra aðila sem standa að þessari umsögn þá er ekki annað að gera en að snúa sér til þeirra, Kennarasambandsins, Sambands bankamanna, Öryrkjabandalagsins, Landssambands eldri borgara og Náttúruverndarsamtakanna og annarra samtaka sem standa að þessari umsögn. Við skulum gæta okkar á því 

Virðulegi forseti. Þetta var skrýtin ræða. Hv. þm. Ögmundur Jónasson segir hér ef UMFÍ vill segja sig frá málinu. Það kemur fram í bréfi að þeir hafa aldrei fengið að sjá umsögnina,  En það sem er að gerast hér, virðulegi forseti, er að menn reyna hvað eftir annað að láta hlutina líta út fyrir að vera eitthvað allt öðruvísi en þeir eru. Það er ágætt að taka þessi tvö mál, virðulegi forseti, forustumaður Vinstri grænna kemur hér og fleiri en einn og segir að verið sé að einkavæða Íbúðalánasjóð  En hér koma menn og endurtaka sömu ósannindin hvað eftir annað og meira að segja þegar sendar eru inn umsagnir frá aðilum sem hafa ekki séð 

Hæstv. forseti. Mér finnst þær upplýsingar sem hér hafa komið fram töluverð tíðindi og verð að segja að mér finnst sá málflutningur sem stjórnarandstaðan hefur haft í frammi í vatnalagamálinu verða æðiótrúverðugur þegar upplýsingar af þessu tagi eru lagðar fram. Mér finnst raunar að allur málflutningur stjórnarandstöðunnar hafi verið með nokkrum ólíkindum í þessu máli vegna þess að einkum er byggt á misskilningi á núgildandi réttarstöðu og síðan rangtúlkunum á því sem fram kemur í lagatextanum. Það er því kannski ekki að furða að þessi flötur verði nokkuð einkennilegur líka. Varðandi hitt málið sem er til umræðu þá held ég að allir hljóti að átta sig á því að umhverfið á húsnæðislánamarkaði hefur gerbreyst á tiltölulega fáum missirum. Hér hafa orðið gerbreytingar á aðkomu banka og annarra lánastofnana að þessum markaði og það hlýtur að kalla á endurskoðun á Íbúðalánasjóði sem til þessa hefur verið helsti aðilinn. Nú eru nýir aðilar komnir inn og auðvitað er eðlilegt að hlutverk og starfshættir Íbúðalánasjóðs séu endurskoðaðir í því ljósi. Ekki er hægt að láta eins og ekkert hafi gerst. Þegar menn velta fyrir sér hver framtíðin á að vera þá er það nokkuð ljóst í mínum huga að ástæðulaust sé fyrir okkur að hafa til frambúðar ríkisbanka sem rekur almenna lánastarfsemi á þessu sviði. Hins vegar geta menn velt því fyrir sér hvernig hægt er að mæta kröfum um að komið sé til móts við þá hópa sem ekki passa inn í almenna húsnæðislánakerfið með sama hætti og þorri íbúðalántakenda gerir. Ég þykist vita að það sé á þeim nótum sem vinna af hálfu hæstv. félagsmálaráðherra fer fram 

Frú forseti. Það var ekki mikill sannfæringarkraftur í máli hæstv. félagsmálaráðherra áðan og ekki að sjá að hann ætli að standa í ístaðinu gagnvart íhaldinu eins og fyrirrennari hans gerði. Ég sé ekki betur en að hæstv. ráðherra ætli að fylgja forsætisráðherra og íhaldinu í því að koma á heildsölubanka. Með hvaða afleiðingum? Hvað hefur eitt verðbréfafyrirtæki sagt nýlega í skýrslu sinni? Að það þurfi að skapa bönkunum svigrúm til að geta hækkað vexti á íbúðalánum með því að koma sjóðnum út af markaðnum. Mér heyrist að einu áhyggjurnar sem ráðherrann hefur sé landsbyggðin og það er vissulega ástæða til að hafa áhyggjur af landsbyggðinni ef Íbúðalánasjóður fer út af markaðnum. En það er líka ástæða til að hafa áhyggjur af félagslega hluta íbúðalánakerfisins, það er líka ástæða til að ætla að þetta geti minnkað þjónustu við íbúðakaupendur og það er líka ástæða til að ætla, eins og þetta matsfyrirtæki segir, að það vextir muni hækka í kjölfarið og þjónustugjöld. 
             Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra getur ekki einu sinni kveðið upp úr með það að ekki verði lagt fram frumvarp á þessu þingi. Það er ekki langt sem lifir af því. Hæstv. fyrrverandi félagsmálaráðherra fullvissaði okkur þó um að það yrði ekki gert en hæstv. ráðherra getur ekki einu sinni sagt það hér. Hér vantar skýrslu Ríkisendurskoðunar sem er að gera stjórnsýslulega úttekt á endurskoðunarbeiðni félagsmálanefndar. Ég veit að sú skýrsla mun ekki liggja fyrir, eftir þeim upplýsingum sem ég hef, áður en þing fer heim í vor. Ég spyr: Mun hæstv. ráðherra bíða eftir þeirri skýrslu? Það er auðvitað grundvallaratriði að það sé gert. Það eina sem hæstv. ráðherra segir er að hann muni jú hafa samráð við viðkomandi aðila og hann muni vernda landsbyggðina. En það vantar miklu meira til. Þetta vekur auðvitað upp spurningar um það hvort forsætisráðherra telji að nýr félagsmálaráðherra verði auðveldari viðureignar en fyrrverandi félagsmálaráðherra og hann verði líka bandamaður með honum með íhaldinu að koma Íbúðalánasjóði út af markaðnum.

Virðulegi forseti. Mér finnst vera nokkur tilfinningahiti í þessari umræðu. Hér koma hv. þingmenn og segja að það eigi að einkavæða Íbúðalánasjóð sem er auðvitað alrangt og hefur verið farið í gegnum það hér. Það hefur heldur ekki verið ákveðið hvernig Íbúðalánasjóður verður rekinn í framtíðinni en það er alveg ljóst að það verður í breyttri mynd. Við þurfum að fá á borðið tillögur til að geta metið þetta mál og sú vinna er í gangi og það samráð er í gangi. Það er alveg sama hvað hv. þingmenn hrópa hátt um það, þau gögn verða fengin inn á borð í félagsmálaráðuneytinu og þar verða þau metin. Þetta er mikil vinna sem verður hraðað eins og forsætisráðherra nefndi hér í gær. Það er alveg ljóst. Hvað varðar lánsupphæð og veð sjóðsins varðandi lóðir að þá eru þær tillögur á mínu borði líka og ég hef verið að skoða þær, ég hef fengið þær inn á mitt borð og hef verið að líta yfir það mál jafnframt því sem endurskoðun á málefnum sjóðsins stendur yfir. Mér er alveg ljóst að það eru óþægindi af því fyrir sjóðinn að fá ekki þessar reglugerðarbreytingar inn en ég er að skoða þau mál og hef það á mínu borði. Ég endurtek að aðalatriðið í þessu máli er að tryggja þjónustu við landsmenn um íbúðalán, alla landsmenn án tillits til þess hvar þeir eru búsettir á landinu. 

Virðulegi forseti. Ég tek til máls undir þessum lið vegna þess að það fellur undir fundarstjórn forseta hvernig haldið er á málflutningi úr þessum ræðustól og gefa mönnum áminningu þegar þeir fara með óvarleg orð. Fulltrúar Samfylkingarinnar í iðnaðarnefnd hafa ekki verið með ótrúverðugan málflutning þó að hér hafi verið upplýst af hv. formanni nefndarinnar að UMFÍ, sem við höfum talið að hafi staðið að einni umsögninni, hafi dregið það til baka að þeir séu aðilar að umsögn. Það gerir ekki málflutning fulltrúa Samfylkingarinnar í þessum sal, fulltrúa okkar sem eru í iðnaðarnefnd, ótrúverðugan þegar umsagnir berast til nefndar og farið er eftir þeim og þær birtar sem fylgiskjöl. Það gerir ekki málflutning þeirra þingmanna sem starfa í nefndinni ótrúverðugan. Virðulegi forseti. Fyrir hönd Samfylkingarinnar mótmæli ég því að hv. þingmenn Samfylkingarinnar í iðnaðarnefnd hafi verið með ótrúverðugan málflutning. Þegar send eru út mál til umsagnar og umsagnir berast þá er það ekki endilega þeirra að fylgjast með því eða fylgja því eftir við forustumenn þeirra félagasamtaka eða annarra sem senda umsagnir hvort þær séu rétt eftir hafðar eða samþykki félagasamtakanna standi á bak við þær. Málflutningur Samfylkingarinnar í þessari umræðu um vatnalögin hefur ekki verið ótrúverðugur, svo mikið er víst.

Frú forseti. Mér leið undir umræðunni áðan eins og ég væri staddur á vegamótum á Jónsmessunótt. Eins og hæstv. forseti veit er það á Jónsmessunótt að kýrnar fá mál og hingað streymdu allir kálfar Sjálfstæðisflokksins og bauluðu. Sá sem baulaði hæst, hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, hefur nú runnið undan og er hvergi sjáanlegur.  Frú forseti. Ég kem upp af sömu ástæðu og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, til að mótmæla þeim ásökunum sem hér komu fram á hendur þingmönnum Samfylkingarinnar og stjórnarandstöðunnar vegna þess að einhver misskilningur er af hálfu einhverra um umsagnir. Ég kem til að mótmæla því sem hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson sagði, að stjórnarandstaðan hefði byggt allt sitt á umsögninni sem hann vísaði til. Ég byggði ræðu mína ekki á henni. Ég hélt að mínu viti gagnmerka ræðu sem ég reyndi að haga þannig í gær að hún upplýsti hv. þingmenn stjórnarliðsins um þær rangfærslur sem þeir hafa staðið fyrir og þar vísaði ég aðeins í eina umsögn. Það var umsögnin sem kom frá einni mikilvægustu eftirlitsstofnun okkar á sviði umhverfismála, Umhverfisstofnun, stofnun hv. umhverfisráðherra, sem sagði um frumvarpið, sem hér hefur verið deilt um síðustu daga, að það bryti í bága við flesta alþjóðlega samninga, væri í andstöðu við hagsmuni almennings og skapaði réttaróvissu. Hvað segir hæstv. umhverfisráðherra við því að fá slíka einkunn frá embættismönnum sínum? Það er það sem við vorum að tala um í gær. Þeir sem hafa verið með rangfærslur eru hvorki þeir sem stóðu fyrir átakinu Vatn fyrir alla né Ungmennafélag Íslands heldur fyrst og fremst málsvarar þessa frumvarps. Þar fer fremstur í flokki hv. þm. Birkir Jón Jónsson sem hefur haft uppi staðhæfingar sem ekki standast próf veruleikans. Sá hv. þingmaður ætti að koma hingað. Ég ætla ekki að biðja hann um að skammast sín, því að ég efast um að hann kunni það eftir þessa umræðu, en að hann ætti a.m.k. að biðjast afsökunar á því að hafa aftur og aftur sagt að hér væri aðeins um formbreytingu að ræða 

Frú forseti. Eins og oft hefur komið fram á síðustu vikum er ég nýr á þingi og þekki kannski ekki þá hegðun sem menn sýna almennt í þingsal en mikið afskaplega finnst mér hv. þm. Birkir Jón Jónsson leggjast lágt varðandi vatnalagafrumvarpið, að sverta hér UMFÍ. Það vill þannig til að ég er í stjórnum aðildarfélags, bæði að UMFÍ og BSRB og til er póstur það … 
            

Ég las upp bréf …

Hvernig skyldi það bréf hafa orðið til, hv. þingmaður? Það er nefnilega spurningin. Það er skýrt að Ungmennafélag Íslands stendur að yfirlýsingunni Vatn fyrir alla, sem er grunnurinn að umsögninni. Það er alveg skýrt, sama þótt hæstv. iðnaðarráðherra jánki, að þessi umsögn fór fyrir UMFÍ. Það eru til margir tölvupóstar til vitnis um það. Hvað skyldi hafa gerst í gær? Hver skammaði formann UMFÍ? Hver í ósköpunum dró hann inn í þessa umræðu? Hver í ósköpunum stendur fyrir því að sverta nafn UMFÍ? Til hvers?

Hvers lags málflutningur er þetta?

Þetta er alveg skýrt og mun allt verða sannað. 

Þetta er með ólíkindum.

Þetta er ekkert með ólíkindum 

Forseti vill biðja alla hv. þingmenn um að gæta stillingar við umræðuna. Hér um fundarstjórn forseta að ræða. Það er heldur ekki rétt af hv. þingmönnum að vera að ávarpa hver annan úti í þingsal. Það á að ávarpa forseta.

Það var að vísu ekki mitt frumkvæði, hæstv. forseti, að hver skyldi ávarpa annan. En mér finnst þetta mjög alvarlegt mál, frú forseti. Ég er að tala um vatnalagamálið sem verið hefur á dagskrá í tíu daga og verður greinilega í tíu daga eða meira í viðbót, ég tala nú ekki um ef það á að draga fram fleiri félagasamtök inn í málið, einungis til að níða þau niður í svaðið. Það er ekkert annað sem hv. þingmaður hefur gert, nákvæmlega ekkert annað. Það sýnir náttúrlega hve tæpt flutningsmenn þessa máls standa. Þetta er svívirða.

Forseti endurtekur tilmæli sín um að hv. þingmenn sýni stillingu í ræðustól við þessa umræðu.

Forseti. Stilling er mikilsverð í umræðu og málflutningi af öllu tagi. Það er rétt að forseti hafi það í huga þegar hér koma í stólinn þeir Rip, Rap og Rup, hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins Sigurður Kári Kristjánsson, Guðlaugur Þór Þórðarson og Birgir Ármannsson. Nú vantar bara þann fjórða í fjögurra manna klíkuna, nefnilega stjórnarformann Essó sem er fjarverandi, við skyldustörf á þeim vettvangi væntanlega.

Er þetta um fundarstjórn forseta?

Þetta er um fundarstjórn forseta. Það er rétt að forseti hlusti betur á þegar þessir menn tala en vera virðist. Allar áminningar forseta og öll hans ræðuhöld um stíl og orðfæri í ræðum við þessa umræðu, sem ég hef hér verið viðstaddur, beinast að stjórnarandstæðingum. Það er sérkennilegt að þær skuli alltaf beinast að stjórnarandstæðingum. Það sem við höfum gert í þessari umræðu, við stjórnarandstæðingar, er að sýna fram á veikleika málsins. Við höfum lýst í gegnum það þannig að almenningi er að verða ljóst að hér er ekki fyrst og fremst um formbreytingar að ræða líkt og forsætisráðherra og aðrir félagar hans, m.a. hæstv. iðnaðarráherra sem enn situr í salnum, hafa haldið fram. Við höfum lýst eftir vatnsverndarlögunum í framhaldi af vatnatilskipun Evrópusambandsins. Það mál er augljóslega veikur punktur á stjórnarliðinu. Við höfum spurt eftir því af hverju Karl Axelsson, aðalhöfundur frumvarpsins, hafi borið því við að Kárahnjúkavirkjun og aðrar virkjunarframkvæmdir þyrftu á þessum lögum að halda. Við höfum spurt: Hvaða efnisbreytingar verða þeirra vegna? Þannig höfum við í öllu þessu máli sótt á stjórnarliða. Við gerðum það í fyrra og gerum það núna líka. Hvernig svara stjórnarliðar? Jú, þeir svara með vanstillingu. Þeir stilla sig ekki, forseti. Þeir koma í stólinn og segja: ofbeldi, málþóf, kommúnismi, kúgun. Þeir koma hér í líki hæstv. iðnaðarráðherra og bera fölsun upp á einn hv. þingmann í salnum, Ögmund Jónasson. Nú koma þeir aftur með bréf frá UMFÍ og kalla blekkingar vegna þess að orðið hefur einhver misskilningur með þau samtök. Þau draga sig frá umsögn, sem þeim er fullkomlega heimilt. Ef einhver sýnir hér að hann er ekki stilltur þá eru það þingmenn stjórnarliðsins, forustumenn stjórnarinnar og hinn frægi og frábæri hv. formaður iðnaðarnefndar Birkir Jón Jónsson, sem hefur staðið fyrir þessu öllu á annarra vegum.

Frú forseti. Það gerðust merk tíðindi í dag. Hér kom upp ábúðarfullur formaður iðnaðarnefndar og las upp bréf. Síðan komu ungir liðsmenn Sjálfstæðisflokksins og tóku undir að það væri forkastanlegt og töldu jafnvel í framhaldinu að allur málflutningur stjórnarandstöðunnar mundi falla, með þessu eina bréfi frá Ungmennafélagi Íslands. Það var eins og þeim væri létt. En það gerðist fleira en að þeim virtist létta við þetta, að allur málflutningur stjórnarandstöðunnar mundi falla út af bréfi frá UMFÍ. Þeir heimtuðu líka rannsókn. Ég gat ekki heyrt betur en að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson heimtaði rannsókn á öllum umsögnum. Ég er á því að það yrði málinu bara til framdráttar, vegna þess að hér hafa fallið stór orð, að fram færi rannsókn á því hvort þessar umsagnir eigi við rök að styðjast. Ég er á því að hæstv. forseti ætti að fresta málinu þar til rannsóknin, sem liðsmaður Sjálfstæðisflokksins í iðnaðarnefnd hefur farið fram á, hefur farið fram og öll gögn málsins verði könnuð til hlítar. Þessi ágæti liðsmaður iðnaðarnefndar Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, hefur einnig efast um að umsögn Bændasamtakanna eigi við rök að styðjast. Ég vildi að menn gengju úr skugga um það þannig að menn fari ekki í grafgötur með það hvort umsagnir eigi við rök að styðjast. Það væri fróðlegt að fá viðbrögð hæstv. forseta við þessari ósk minni, hvort hann muni fresta málinu þar til kannað hefur verið hvort þessar umsagnir séu settar fram á réttum forsendum.  Það væri fróðlegt að fá viðbrögð hæstv. forseta við þessari ósk þingmanns Sjálfstæðisflokksins um að fram fari rannsókn á umsögnum um frumvarpið.

Virðulegi forseti. Hér varð merkileg uppákoma áðan, að sjá hv. þm. Birgi Ármannsson og hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson, sem ég veit ekki til að hafi tekið þátt í umræðunni sem hér hefur átt sér stað um vatnalögin, koma hér upp með fullyrðingar. Í fyrsta lagi fullyrðir hv. þm. Birgir Ármannsson að þetta bréf frá formanni UMFÍ, þar sem hann segir sig frá umsögn um vatnalögin, geri málflutning stjórnarandstöðunnar ótrúverðugan. Síðan segir hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson að við höfum byggt málflutning okkar á þessari umsögn. Aðra eins dellu hef ég ekki heyrt. Frú forseti. Mér þykir það alvarlegt þegar menn standa og gaspra af miklu þekkingarleysi um málið þegar það er alveg ljóst að sendar voru inn sjálfstæðar umsagnir á vegum Landssambands eldri borgara, Félags umhverfis- og heilbrigðisfulltrúa, Umhverfisstofnunar, Landverndar og Náttúrufræðistofnunar, svo að eitthvað sé talið. Þegar menn fjalla um málið með þessum hætti og grípa einhvers konar fána á lofti til að kasta rýrð á umsagnir þessara aðila þá finnst mér það fyrir neðan allar hellur. Þetta voru vandaðar umsagnir og vel ígrundaðar og algjörlega óþarft að fjalla þannig um þau mál sem liggja fyrir þinginu. Þessi gögn liggja fyrir og ég hvet menn til að kynna sér þau áður en þeir koma upp með aðrar eins yfirlýsingar. Það er alveg augljóst, virðulegi forseti, á þessum málflutningi að menn eru í töluverðum vandræðum. Hv. þm. Mörður Árnason fór ágætlega yfir að við höfum sýnt fram á, bæði stjórnarandstaðan, Umhverfisstofnun, Náttúrufræðistofnun og fleiri aðilar sem sendu inn umsögn, verulega veikleika í málflutningi stjórnarliða og veikleika í málinu sem slíku. Ég tel að við ættum að sýna stillingu og fara ekki að ræða um umsagnaraðila eins og gert var fyrr í dag. Menn ættu að setjast niður og fara vel yfir þessar umsagnir og lesa og sjá hvað þær hafa raunverulega um málið að segja. Það skiptir mestu máli. Það eru gerðar alvarlegar athugasemdir við efni þessa frumvarps og á það hefur ekki verið hlustað, hvorki í meðförum nefndarinnar né í þinginu. Ég held að áður en menn koma með aðrar eins fullyrðingar og settar voru fram áðan ættu menn að kynna sér efni málsins.

Virðulegi forseti. Framganga hv. þingmanna Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks í dag og síðustu daga þar sem gengið hefur á með svívirðingum, ávirðingum og brigslum um hvers kyns framgöngumáta, stuðning við helstefnur og manndrápsstefnur og ég veit ekki hvað og hvað er með algerum ólíkindum og hlýtur að vera með dapurlegri stundum í þinginu um langt árabil. Til dæmis bera menn við að brigsla um kommúnisma og aðra slíka óáran hér í þinginu og látið óátalið. Nú síðast flýja þeir í skjól Ungmennafélagsins, reyna að draga það inn í hringiðu umræðunnar og deilunnar, allt til að drepa málinu og umræðunni um vatnalögin á dreif og víkja frá kjarna málsins, virðulegi forseti, sem snýst um eignarhald á auðlindum. Það er það sem Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkurinn vilja ekki ræða og þora ekki að ræða. Eftir að dregið var skýrar fram út á hvað málið gengur, hver pólitískur tilgangur málsins er hefur gengið hér á með þessari framgöngu stjórnarliðanna í þinginu dag eftir dag, virðulegur forseti. Nú síðast endaði það þannig að einn helsti forustumaður sjálfstæðismanna í málinu, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, óskaði eftir sérstakri rannsókn þingsins á því hvernig ein umsagnanna sem fyrir þinginu liggja og liggja umræðunni til grundvallar væri til komin. Það er sjálfsagt mál að hæstv. forseti skoði það sérstaklega hvort ekki verði farið yfir þetta mál og hvernig það kom til að Ungmennafélagið var fengið til að víkja frá stuðningi sínum eða segja sig frá honum með einhverjum hætti og fara yfir málið í heild sinni. Það er sjálfsagt mál fyrst hv. þingmaður, forustumaður og talsmaður sjálfstæðismanna í iðnaðarnefnd fór sérstaklega fram á það áðan. Þess vegna vildi ég ræða það undir liðnum Um fundarstjórn hvort hæstv. forseti sæi ekki flöt á því að fresta þessum fundi og fara yfir málið þar sem framganga stjórnarliðanna við upphaf þingfunda var með þeim hætti að mjög óvarlegt er að halda umræðunni áfram án þess að það sé skýrt og sérstaklega vegna þess hvernig þeir drógu umsögnina frá Ungmennafélagi Íslands inn í þetta bara til að drepa málinu á dreif, víkja frá kjarna málsins af því að um er að ræða prinsippmál sem er eignarhald þjóðarinnar á auðlindum sínum, algert grundvallar- og prinsippmál sem hér er reynt að drepa á dreif með brigslyrðum, ávirðingum og svívirðingum hvers konar sem er þeim sjálfum síst til sóma og málinu örugglega ekki til framdráttar, enda ekkert annað en pólitískar brunarústir eftir framgöngu stjórnarliðanna í dag og síðustu daga.

Hæstv. forseti. Ég er sammála þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls og hafa mælst til þess að menn ræði þetta mál af stillingu. Ég held að þeir áhorfendur sem hafa horft á þær umræður sem hér hafa farið fram geti vottað að það á jafnframt við um stjórnarandstöðu og stjórnarliða, ekki síður jafnvel. Hæstv. forseti. Ég átti ekki von á þessari umræðu. Ég kom hér upp áðan og gerði grein fyrir bréfi sem barst iðnaðarnefnd Alþingis. Umsögn UMFÍ hefur legið fyrir í þingskjölum og mér finnst sjálfsagt sem formanni nefndarinnar að það komi þá fram í umræðum á Alþingi að hér hafi verið um mistök eða misskilning að ræða. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að mér er verulega brugðið við ræðu hv. þm. Valdimars Leós um að ég sé að sverta Ungmennafélag Íslands.  Hæstv. forseti. Ég kom ekki hér upp til að efna til ófriðar.  Síðan mótmæli ég því, hæstv. forseti, þó að það hafi ekki verið borið á mig beint að ég hafi sakað hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar í hv. iðnaðarnefnd um einhvern misskilning eða annað slíkt, það gerði ég ekki í upphafsorðum mínum og það er mjög langt seilst ef hv. þingmenn vilja túlka orð mín með þeim hætti, en mér fannst skylda mín sem formaður nefndarinnar að koma þessum sjónarmiðum á framfæri og það eru engar annarlegar hugsanir eða annarlegir hagsmunir þar á bak við og því tel ég, hæstv. forseti, að við ættum nú að reyna að dempa þessa umræðu og ég fullvissa hæstv. forseta og annan hv. þingheim um það að á bak við ræðu mína hér áðan voru engin annarleg sjónarmið.

Forseti vill minna á að það ber að ávarpa aðra hv. þingmenn með fullu nafni.

Hæstv. forseti. Nokkur orð um þann misskilning sem greinilega er uppi annars vegar á milli UMFÍ og annarra aðila sem stóðu og standa sameiginlega að álitsgerð um vatnalagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Það ber að virða ef UMFÍ segir sig frá þessari umsögn en jafnframt að harma ef um hefur verið að ræða misskilning sem upp hefur komið og þá er það nokkuð sem einfaldlega þarf að leiðrétta. Samkvæmt þeim gögnum sem ég hef séð um málið og sem ég tel vera áreiðanleg fékk UMFÍ umsögnina í hendur í lok nóvembermánaðar, hinn 27. nóvember að því er ég tel og síðan hefur hún gengið á milli aðila og síðast 30. janúar staðfestu samtökin fyrir sitt leyti á hvern hátt málið yrði kynnt fyrir iðnaðarnefnd, sameiginlega af hálfu þessara samtaka. Ég held að misskilningurinn liggi í því að þessi aðili hafi ekki kynnt sér umsögnina og talið hugsanlega að þar væri eitthvað annað á ferðinni þó hann hefði haft hana undir höndum. Ég vil leggja þann besta skilning mögulegan í þetta mál og tel að svo geti hugsanlega verið og ef um slíkt er að ræða hefur það einfaldlega verið leiðrétt og UMFÍ sagt sig frá þessari umsögn. Rétt skal vera rétt en þá líka gagnvart öllum aðilum. Menn skulu fara varlega í ásökunum á hendur þeim aðilum öðrum sem standa einhuga að baki þessari álitsgerð og leggja mjög ríka áherslu á að því mér er kunnugt að hún verði tekin til alvarlegrar umfjöllunar á Alþingi eins og reyndar hefur verið gert. Þar er um að ræða BSRB, Samband íslenskra bankamanna, sem áður hét, er starfsfólk í bönkum og verðbréfafyrirtækjum, Landssamband eldri borgara, MFÍK, Öryrkjabandalag Íslands og Náttúruverndarsamtök Íslands. Mér er kunnugt um að öll þessi samtök hafa lagt mjög mikla vinnu í þetta mál og að baki umsögn þeirra er mjög mikil alvara og menn eiga að virða það.

Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs um fundarstjórn forseta og hvet hæstv. forseta til að halda málinu áfram. Ég tel það mjög mikilvægt að sjónarmið þeirra þingmanna sem enn eru á mælendaskrá fái að koma fram. Ég teldi það vera mjög miður fyrir lýðræðið ef menn mættu ekki tala hér um málið áfram og eins lengi og þeir vilja og þó að nóttin yrði tekin til þess. Það er að sjálfsögðu tilhlýðileg virðing við hv. þingmenn. Í gærkvöldi sat ég heima og hlýddi á umræður og sérstaklega milli kl. 11 og 12 en þá talaði hv. þm. Einar Már Sigurðarson og einhvern veginn náði ég ekki dýpt þeirrar ræðu. En það liggur örugglega að mér. En hins vegar tók ég eftir því að hv. þm. óskaði a.m.k. þrisvar eða fjórum sinnum eftir því að forseti mundi slíta fundi. Það þótti mér miður gagnvart þeim mönnum sem áttu eftir að koma á eftir hv. þingmanni og ræða málin. Hann ræddi líka um Kárahnjúka. Það er dálítið merkileg umræða. Það er búið að skrifa undir allt varðandi Kárahnjúka. Það er byrjað að framkvæma meira að segja, ég sá stífluna. Það er búið að grafa heilmikil göng og það vill svo til að á Íslandi er réttarríki og lög virka ekki aftur fyrir sig þannig að þau lög sem gilda um Kárahnjúka eru núgildandi lög, ekki þau lög sem til stendur að setja hér. Það er fráleitt að vera að blanda því saman vegna þess að það lagafrumvarp sem verið er að ræða fjallar um framtíðina frá og með deginum í dag. Búið er að skrifa undir allt varðandi Kárahnjúka. Það getur ekki breytt neinu þar um réttarstöðuna. 
             Síðan langar mig til að ræða um umsögn BSRB, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Við mig hefur haft samband einn opinber starfsmaður og hann hefur kvartað undan því að hann er ekki sammála þeirri pólitík sem þau samtök eru að breiða út. Hann er á móti þeirri pólitísku skoðun sem samtökin koma fram með og hann er neyddur til að borga. Samkvæmt lögum ber honum að greiða í félag opinberra starfsmanna hvort hann vill eða ekki og hann telur að það sé brot á tjáningarfrelsi sínu að hann þurfi að borga áróður gegn sjálfum sér. Reyndar hefur hv. þm. Ögmundur Jónasson, og ég verð að segja honum það til hróss, farið mjög listilega með þessa fínu línu á milli háttvirts þingmanns Ögmundar Jónassonar og Ögmundar Jónassonar, formanns BSRB, og hann hefur ekki notað sér aðstöðu sína hérna á þingi í því skyni. En það verður ekki fram hjá því horft að BSRB hafa í lengri tíma boðað til ráðstefna og alls konar funda varðandi vatnalögin einmitt vegna þess að það er pólitísk stefna hv. þingmanns.

Hæstv. forseti. Ég var á fundi iðnaðarnefndar í morgun og þar kom þetta bréf á borð nefndarmanna frá formanni Ungmennafélags Íslands. Ég taldi að það hefði verið niðurstaðan að kannað yrði hvernig þessir hlutir væru og menn mundu svo sem ekkert vera að gefa sér eitthvað sérstakt um það fyrr en sú niðurstaða væri fengin hvort þarna hefði verið misskilningur eða eitthvað slíkt á ferð. Það er mjög óvanalegt að svona bréf komi og okkur fannst full ástæða til að farið yrði yfir það. Það kom mér þess vegna á óvart að málið skyldi komið hér inn í sali Alþingis með þeim hætti sem gerðist og ég ætla ekki að segja að það hafi verið af einhverjum annarlegum ástæðum þó það orð hafi verið notað. Ég taldi að við mundum fá þetta mál betur upplýst áður en lengra yrði haldið með það og menn mundu fá tækifæri til að velta því fyrir sér hvort eitthvað væri athugavert við þann misskilning sem greinilega hefur komið upp. Svo var hitt, hæstv. forseti, af því að hv. þm. Pétur Blöndal talaði um að lög giltu ekki aftur fyrir sig og vatnalagafrumvarpið mundi ekki gilda að neinu leyti um Kárahnjúkavirkjun. Ég skal ekki fullyrða um það. En verði búið að setja þessi lög þá munu þau gilda um það eignarnám sem á eftir að fara fram hvort sem það er vegna Kárahnjúkavirkjunar eða einhverra annarra framkvæmda. Þau lög sem verið er að tala um að setja hér geta gilt að einhverju leyti um verkefnin þarna fyrir austan. Það er alveg greinilegt að það ferli sem þar er á ferðinni er öðruvísi en er í vatnalögunum. Hvort réttarstaðan verður betri eða verri fyrir bændur ætla ég ekki að segja. En það verður þó alla vega yfirlýsing frá þeim sem sömdu vatnalagafrumvarpið og kom alveg skýrt fram hjá þeim að þeir töldu að þetta hefði m.a. verið vandinn í vatnalögunum að eignarnámsheimildunum væri ekki nógu haganlega fyrir komið, erfitt að beita þeim og erfitt að eiga við þau. Orðalagið sem um það var haft var torf eða eitthvað slíkt, að komast í gegnum það hvernig það virkar allt saman á grundvelli vatnalaganna. Réttarstaða manna getur vel breyst hvað varðar eignarnám og það eignarnám hefur ekki farið fram sem viðkemur Kárahnjúkavirkjun. Það er alveg á hreinu. Menn vita að það standa yfir umleitanir og það hafa komið yfirlýsingar fram frá bæði þeim sem eru að fá vatn á sig og þeim sem eru að missa það frá sér, þannig að við vitum svo sem ekkert hvað er þarna fram undan. Ég bið hv. þingmann að hafa þetta í huga þegar hann veltir því fyrir sér hvort vatnalögin gildi um Kárahnjúkavirkjun.

Frú forseti. Ég fékk því miður ekkert upp um það hvort hæstv. forseti ætlaði að taka tillit til þeirrar óskar minnar að fresta fundum þar til sú rannsókn sem fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í iðnaðarnefnd fór fram á hefur farið fram. Mér finnst bara sjálfsagt að hæstv. forseti geri grein fyrir afstöðu sinni til þess máls en hún virðist vera vant við látin við annað en að svara mér. Ég ætla því að gera stutta athugasemd við það að hv. formaður iðnaðarnefndar sé að draga Ungmennafélag Íslands inn í viðkvæma pólitíska umræðu. Mér er mjög annt um þetta ungmennafélag vegna þess að ég hef starfað innan Ungmennasambands Skagafjarðar. Mér finnst í rauninni ekki við hæfi að verið sé að draga Ungmennafélag Íslands inn í þessa umræðu, það er mjög vafasamt. Einnig væri fróðlegt að fá það fram, vegna þess að sjálfstæðismenn hafa komið hver um annan þveran upp í ræðustólinn og heimtað rannsókn og efast um þetta og hitt varðandi umsagnir, hvort hv. formaður iðnaðarnefndar efist um umsögn Bændasamtakanna?

Ég má ekki fara upp aftur.

Það væri þá fróðlegt að heyra það þegar færi gefst hvort hann efist um hana. Mér finnst það vera áhyggjuefni að Framsóknarflokkurinn skuli leggja fram frumvarp þar sem hann tekur ekki í einu né neinu tillit til bænda. Einhvern tímann hefðu það þótt tíðindi að umsögn bærist frá Bændasamtökunum þar sem segði: „Frumvarpið hefur nú verið yfirfarið á nýjan leik og kemur þá í ljós að athugasemdir Bændasamtakanna hafa verið að engu hafðar.“ Þetta fyndist mér vera áhyggjuefni ef ég ætlaði mér að vinna á einhvern hátt að framgangi bænda, en það er ekkert gert með þetta.  Mér finnst vera kominn tími til að hæstv. forseti svari því hvort 

Forseti vill benda hv. þingmanni á að kynna sér ákvæði þingskapa þar sem stendur í 2. mgr. 55. gr.: „Jafnan er heimilt að gera stutta athugasemd um atkvæðagreiðslu, um fundarstjórn forseta og til þess að bera af sér sakir.“ Hv. þingmanni ber hér að ræða um formhlið málsins en ekki efnishlið. Forseti vill beina þeim tilmælum til allra hv. þingmanna sem taka þátt í þessari umræðu.

Frú forseti. Ég held að þessi umræða um fundarstjórn forseta enn og aftur sýni hversu mikilvægt er að ná einhverri sátt um þinghaldið. Það er augljóst að pirrings er farið að gæta mjög víða hjá hv. þingmönnum. Við sjáum það sérstaklega í ræðum tveggja hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins varðandi bréf það sem formaður UMFÍ sendi til iðnaðarnefndar og kynnt var hér af formanni iðnaðarnefndar. Út af fyrir sig er ekkert óeðlilegt við það að formaður iðnaðarnefndar kynni bréf sem sent er til nefndarinnar vegna þingskjals sem hér liggur fyrir, en það voru viðbrögð hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins, a.m.k. tveggja, sem voru sérstaklega sérkennileg. Eins og margoft hefur verið bent á voru allir þingmenn stjórnarandstöðunnar sakaðir um að hafa nýtt sér þetta plagg til að byggja allan sinn málflutning á og með því að eitt bréf hefði borist vegna þessarar umsagnar væri þar með búið að jarða allan þann rökstuðning. Þetta er auðvitað algjörlega út í hött, virðulegi forseti, en ekki síður sú sérkennilega beiðni sem kom frá hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni um að hæstv. forseti léti fara fram sérstaka rannsókn, það mátti skilja það svo, á yfirleitt öllum umsögnum sem bærust til nefnda þingsins. Ég held að slíkt væri ógerningur. Það verður auðvitað að treysta því að umsagnir séu vel unnar. Mér sýnist, eins og komið hefur fram í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar, að hér hafi einhver mistök átt sér stað og að ekki sé ástæða til að gera mikið meira úr því en orðið er. En það er auðvitað ýmislegt athyglisvert í því bréfi sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson las hér fyrir þingheim, vegna þess að í bréfinu, sem skrifað var í gær, kemur fram að sá sem það undirritar virðist hafa vitað af þessum umsögnum um þó nokkurn tíma, því að viðkomandi segir þar að hann hafi ekki vitað af því fyrr en þær hafi verið komnar til iðnaðarnefndar en ekki að hann hafi ekki vitað af því fyrr en í gær. Það er auðvitað afar sérkennilegt ef sá sem undirritar bréfið hefur vitað af þessu mjög lengi gerir ekki athugasemdir strax og viðkomandi vissi af þessu. En það er annað, virðulegi forseti, sem er einnig athyglisvert í þessu bréfi og það er að í því segir að þessi umsögn hafi verið send til iðnaðarnefndar af hálfu BSRB. Þegar við skoðum hins vegar umsögnina sjáum við að BSRB er aðeins eitt af átta félagasamtökum, þegar UMFÍ er undanskilið, sem undir hana rita. Þetta bréf er því sérkennilegt ýmissa hluta vegna.

Frú forseti. Ég tel mjög mikilvægt að forseti þingsins setji sig mjög vandlega ofan í málatilbúnaðinn um vatnalagafrumvarpið sem verið er að ræða hér í þinginu, setji sig vandlega ofan í það hvernig það er til komið, hvernig það er unnið og hvaða tilgangi það eigi að þjóna, hvert sé verkefni þess og hvers vegna verið er að koma því inn á þing, af því að það er grundvallarágreiningur á milli stjórnar og stjórnarandstöðu um tilgang þessa lagafrumvarps og hvert sé inntak þess. Ég tel að hæstv. forseta beri skylda til að fara ofan í það mál. Forsætisráðherra segir að þetta sé smámál og formsatriði. Einn af höfundum frumvarpsins, Karl Axelsson lögfræðingur, segir að þarna sé verið að taka á grundvallarréttaróvissu í tilteknum málum. Í upphafsgrein frumvarpsins stendur að þetta snúist um eignarrétt á vatni, eignarrétt á auðlindinni vatn. Þarna koma því fram mjög misvísandi atriði.

Ætlar hv. þingmaður að ræða hér um fundarstjórn forseta eða efnislega um þetta mál? Það gefst tækifæri til þess á eftir þar sem þetta mál er á dagskrá.

Frú forseti. Ég vona að hæstv. forseti hlýði á mál mitt. Ég er að spyrja forseta hvort hún hafi sett sig inn í þær miklu andstæður sem eru varðandi málatilbúnaðinn. Ég hef líka áður spurt forseta: Hvar er t.d. aðild okkar að samþykktum Sameinuðu þjóðanna um Vatn fyrir alla? Við höfum undirgengist það eða ég geri ráð fyrir því. Eða höfum við ekki samþykkt yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um Vatn fyrir alla og að áratugurinn 2005–2015 sé áratugur vatnsins í heiminum, Vatn fyrir alla, sem gengur í gegn einkavæðingu á vatni? Ég spyr: Hefur hæstv. forseti ekkert sett sig inn í það mál og hvernig við höfum tekið afstöðu til þess? Hér er verið að tala um að hinar og þessar umsagnir séu ekki rétt til komnar. Ég vil minna á að ég er félagi í ungmennafélaginu og ég er stoltur af því að Ungmennafélag Íslands á aðild að þeim yfirlýsingum sem hér eru. 
             Hvar eru samþykktir Sameinuðu þjóðanna? Hver er aðild okkar að þeim? Ég krefst þess frú forseti að fá að vita hvort Ísland er aðili að yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um Vatn fyrir all, sem gengur gegn einkavæðingu á vatni. 

Forseti. Hafi ég skilið hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson rétt áðan, þegar hann fór hér fram með nokkrum skorti á stillingu, þá var hann að krefjast þess í umræðu um fundarstjórn forseta að sérstaklega væri tekin til rannsóknar sú umsögn sem barst frá Ungmennafélagi Íslands.

Það var um störf þingsins.

Þetta er um störf þingsins. Nú veit ég ekki, forseti, hvernig þetta er í Tævan, hvernig störf þingsins eru rædd á því þjóðþingi, eða hvernig fundarsköpin eru í þeirri undirnefnd sem hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir hefur lofað forseta Tævan að stofna hér á Alþingi Íslendinga og ekki enn þá skýrt út fyrir þingmönnum, en hér á þessu þingi er umræða um fundarstjórn forseta. Ég hóf mál mitt á því að rekja hvað Sigurður Kári Kristjánsson hefði sagt um það efni og held því áfram. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson minntist á það í umræðu um fundarstjórn forseta, að gefnu tilefni, að það kynnu að vera fleiri umsagnir sem þyrfti að fara í gegnum í þeirri rannsókn. Hann talaði sérstaklega um umsögn Bændasamtakanna. Ég skal viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér hana náið en það kann vel að vera að þar sé sitthvað sem þarf að fara í gegnum í þessu samhengi. Ég skil ekki af hverju hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hefur rétt umfram hv. þm. Sigurjón Þórðarson að ræða um þessar umsagnir í umræðu um fundarstjórn forseta. En það gerðist enn einu sinni, sem ég hef vakið athygli á, að eftir að Sigurjón Þórðarson hélt ræðu sína stóð forseti upp og taldi að hann væri með einhverjum hætti ekki á réttri leið í þessu. Ég vil svo bæta við, ef fara á að rannsaka hlutina, forseti, að þá er kannski rétt að taka líka umsagnir Umhverfisstofnunar til rannsóknar, þá fyrri og síðari, því að þar er augljóst að komið hafa að aðilar sem ekki eiga heima í Umhverfisstofnun sjálfri og reynt að hafa áhrif á þá umsögn. Það kemur fram í síðari umsögninni að sest hafi verið niður, eins og ég hygg að því sé lýst þar, með fulltrúum úr umhverfisráðuneytinu, þ.e. starfsmönnum ráðherra sem hér situr á þinginu, hæstv. ráðherra Sigríðar Önnu Þórðardóttur, sem reyndu að hafa áhrif á þá umsögn og tókst það að einhverju leyti. En Umhverfisstofnun stóð að vísu í lappirnar að lokum og sagðist hafa haft rétt fyrir sér. Það að óskyldir, kannski ekki óskyldir en óréttmætir aðilar séu að reyna að hafa áhrif á umsagnir einstakra stofnana í stjórnkerfi okkar um mál sem koma fyrir þingið er alvarlegt umræðuefni. Miklu alvarlegra en þau mistök, skulum við kalla það, sem virðast hafa orðið í samskiptum UMFÍ við hin félagasamtökin sem sendu þá umsögn sem hér er um rætt.

Frú forseti. Ég heyrði ekki betur en hv. þm. Pétur Blöndal hefði í ræðu sinni áðan verið að finna að fundarstjórn forseta í gærkvöldi. Hv. þm. gat þess sérstaklega að hann hefði setið heima við sjónvarpið - þegar einhver hefði nú haldið að það væri kannski betra fyrir hann að vera hér - til að fylgjast með umræðum. Hann skoraði á menn sem hér tala í dag um fundarstjórn forseta að leyfa hinni lýðræðislegu umræðu að þróast áfram, leyfa mönnum að tala. Það má svo sem taka undir það með hv. þm. Pétri H. Blöndal. Ég taldi að þetta hefði borið vott um sáttfýsi af hálfu hæstv. forseta í gær og að menn væru aftur að taka hér upp nokkra virðingu fyrir eðlilegum starfsháttum í þinginu að fresta fundi upp úr miðnætti með hliðsjón af því að þá var fyrirhugaður fundur iðnaðarnefndar klukkan hálfníu í morgun. Þó að menn takist hér harkalega á og deili þá hljóta menn samt sem áður að viðhafa svona þokkaleg vinnubrögð við stjórn fundanna eins og hæstv. forseti gerði í gær. Hér eru menn hvorki sveltir né barðir til hlýðni og ég vona að réttur til svefns og hvíldar verði ekki tekinn af þingmönnum þó að menn takist harkalega á um grundvallarmál, þ.e. auðlindir. Vegna orða hv. þm. Péturs H. Blöndals og óska um að umræðunni gæti undið fram verður að rifja það upp að það var þingmaður stjórnarliðsins, hv. þm. Birkir Jón Jónsson, sem kom hér upp eins og hann hefði fundið einhvern sérstakan nýjan sannleika sem gjörbreytti öllu. Hugsið ykkur, sagði hv. þm. Birkir Jón Jónsson, það er komið bréf frá Ungmennafélagi Íslands. Og vegna þess að það er einhver misskilningur á ferðinni þá fannst hv. þingmanni sem hér hefðu gerst stórkostlegir atburðir. Hv. þingmaður á ekki að láta etja sér á foraðið. Við verðum að gæta að okkur með hvaða hætti þessi umræða þróast fram. Við í stjórnarandstöðunni höfum beðið um útskrift á ummælum hv. þingmanns. Ég ætla ekki að rekja það nákvæmlega sem mér fannst hann segja frá orði til orðs, en efnislega var þessu beint að einum tilteknum þingmanni. Það var reynt að veikja stöðu hans í þinginu, það var talað sérstaklega þannig að samtök sem hann gegnir forustu fyrir væru að beita blekkingum. Maður gæti látið þetta sem vind um eyru þjóta ef þetta væri eitt einstakt dæmi. Hæstv. iðnaðarráðherra beitir sömu brögðum. Flokkssystir hv. þingmanns hefur komið hér áður og ásakað þennan sama þingmann um að falsa hluti. Þetta, frú forseti, eru ekki vinnubrögð sem nokkrum stjórnmálaflokki eru til sæmdar eða fremdarauka. Það er nú það eina sem ég vil segja um það mál og háttsemi Framsóknarflokksins og hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar á þessu stigi en ég bíð eftir tækifæri til þess að ræða þau ummæli hans frekar þegar ég hef fengið af þeim útskrift.

Virðulegi forseti. Ég hef ákveðið að taka áskorun frá hv. þm. Pétri H. Blöndal um að tala hér - þeirri áskorun til forseta Alþingis að leyfa mönnum að tala um þetta mál. Ég sakna þess að vísu að hv. þingmaður er farinn úr salnum … 
            

Forseti spyr hvort hv. þingmaður sé ekki hér að tjá sig um fundarstjórn forseta.

Jú, ef ég fæ frið til þess mun ég gera það, virðulegi forseti.

Hvað á hv. þingmaður við?

Ef ég fæ að halda máli mínu áfram eins og aðrir þingmenn.

Ef hv. þingmaður ræðir um fundarstjórn forseta fær hann frið til þess.

Að sjálfsögðu. Það þarf stundum að hafa aðdraganda að því sem maður vill segja, virðulegi forseti. Það er líka svo að hér hefur verið farið upp um störf þingsins og rætt um fundarstjórn forseta af stjórnarþingmönnum. Hv. þm. Birkir J. Jónsson hóf umræðuna með því að lesa bréf sem kom frá Selfossi í dag eins og þar væri einhver stóri sannleikur á ferð sem mundi gjörbreyta málinu.  Það er rétt að hafa það í huga að í ályktun ráðstefnunnar Vatn fyrir alla, sem m.a. UMFÍ skrifar upp á segir, með leyfi forseta: „Vegna mikilvægis vatns fyrir íslenska þjóð og lífríki landsins telja undirrituð samtök nauðsynlegt að fest verði í stjórnarskrá Íslands ákvæði um skyldur og réttindi stjórnvalda og almennings hvað varðar réttindi, verndun og nýtingu vatns. Lög og reglugerðir um nýtingu vatns taki því mið af …“ Virðulegi forseti. Sem betur fer hefur þetta ekki verið dregið til baka. Þetta er auðvitað aðalatriði málsins sem kemur frá UMFÍ. Það er rétt, virðulegi forseti, að halda því til haga að þessi ummæli og þessi samþykkt hefur ekki verið dregin til baka frá hendi UMFÍ. Auðvitað er það miður að UMFÍ skuli láta blanda sér inn í þann pólitíska slag sem er nú á Alþingi. Virðulegi forseti. Ég vil líka geta þess hér - vegna þess að það kom fram í umræðunni um þetta mál, að því er mér finnst til þess að reyna að gera það ótrúverðugt, þetta einkavæðingarmál stjórnarsinna á vatni, að setja vatnsauðlindina á braskmarkað, færa auðlindina í einkaeigu einhverra, sem hv. þm. Pétur H. Blöndal talaði hér um gagnvart Kárahnjúkavirkjun. Hann talaði eins og allt væri þar klappað og klárt. Virðulegi forseti. Ég má til með, og það er erindi mitt hér til að ræða um fundarstjórn forseta, það verður að koma fram - ef hv. þingmaður hefur ekki verið í þinghúsinu í gær og tekið eftir því - að hæstv. iðnaðarráðherra talaði í gær um tvær nefndir sem væru að störfum vegna Kárahnjúkaframkvæmda fyrir austan sem lyti að flutningi vatns milli svæða og hugsanlega eignarnámsbóta. Virðulegur forseti. Þetta er auðvitað grundvallaratriði. Vatn milli svæða fyrir austan verður ekki flutt fyrr en næsta vor. Og þegar það kemur til eignarnámsbóta þegar þeir vatnsflutningar hefjast verða þeir út af þeim lögum sem þá verða í gildi, ekki lögum sem eru núna í gildi. Það er, virðulegi forseti, sennilega ástæðan fyrir þessu óðagoti 

Forseti heyrði ekki að hv. ræðumaður væri að tala hér um fundarstjórn forseta og brýnir fyrir þeim ræðumönnum sem ætla að taka til máls undir þeim dagskrárlið að ræða um fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Það sem ég vildi ræða um fundarstjórn forseta var í tengslum við upphlaup hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar hér fyrr í dag þar sem hann óð upp með því sem í versta falli mætti kalla pólitískan subbuskap en í besta falli bráðræðisleg mistök, taugaveiklun og bráðræði. Ég finn í raun og veru til með hv. þingmanni út af þeirri stöðu sem hann setti málið í og með hvaða hætti hann dró Ungmennafélag Íslands inn í þessa umræðu. Nú vill svo óheppilega til að formaður þess, Björn B. Jónsson, er varabæjarfulltrúi Framsóknarflokksins í Árborg, mikill sómamaður og mér þykir það leitt hvernig hv. formaður iðnaðarnefndar dró þann góða mann og þessi merkilegu og gömlu samtök, Ungmennafélagið, inn í það pólitíska gjörningaveður sem hér geisar í átökum um vatnalögin, sem eru átök um grundvallarmál og er hér reynt að drepa á dreif og út um allar trissur með því að draga inn hluti eins og hv. þingmaður gerði hér í morgun. Ég vona, virðulegur forseti, að hv. formaður iðnaðarnefndar sjái sóma sinn í því að biðja formann Ungmennafélagsins afsökunar á því úr ræðustól þingsins að hafa með þessum hætti dregið Ungmennafélagið og viðkomandi mann inn í þessa pólitísku umræðu, inn í þessu hörðu átök með þeim óheppilega og smekklausa hætti sem hann gerði hér í morgun. En ég vil leyfa hv. formanni iðnaðarnefndar að njóta vafans og tel að hann hafi gert bráðræðisleg mistök, eins og ég sagði. Hafi þetta verið gert af ásetningi væri það pólitískur sóðaskapur en ég lít svo á að hann hafi gert hér bráðræðisleg mistök og vildi óska eftir því við hæstv. forseta að hann gefi hv. formanni iðnaðarnefndar tóm til þess, sæi hann glufu til þess í þingsköpum, að koma hér upp og skýra mál sitt betur þannig að ávirðingunum sé létt af Ungmennafélagi Íslands 

Enn einu sinni áminnir forseti ræðumenn sem tala vilja undir fundarstjórn forseta að ræða um fundarstjórn forseta. Ýmsir þeir sem hafa talað hér undir þessum lið, fundarstjórn forseta, eru á mælendaskrá í því dagskrármáli sem er á dagskrá. Þar hafa þeir ótakmarkaðan ræðutíma til þess að ræða um þennan lið þannig að forseti brýnir enn fyrir þeim sem eftir eru á mælendaskrá að ræða um fundarstjórn forseta.

Hæstv. forseti. Við heyrum að hæstv. forseta þingsins þykir sú umræða, sem fram fer undir þessum dagskrárlið um fundarstjórn forseta, vera harla ómarkviss. En ég beini þeirri spurningu til hæstv. forseta þingsins hvaða skýringu hún kunni á því að þessi umræða dregst svo á langinn. Hver er ástæðan fyrir því að menn kveðja sér hljóðs, hver á fætur öðrum, klukkutíma eftir klukkutíma, undir þessum dagskrárlið eða öðrum um störf þingsins? Það er einfaldlega vegna þess, frú forseti, að þinghaldið er allt komið í uppnám. Og hvernig stendur á því að þinghaldið er komið í uppnám og við hvern er að sakast í því efni? Það er við ríkisstjórnina og stjórnarmeirihlutann að sakast, ríkisstjórnina sem er svo ákveðin í því að koma hinu umdeilda vatnalagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar í gegnum þingið að hún er reiðubúin að setja öll önnur mál til hliðar. Formönnum þingflokkanna hér á Alþingi var skýrt frá því í gær að ekki standi til að hafa hefðbundinn fyrirspurnatíma í þinginu á morgun eins og venja stendur til vegna þess að allt á að víkja til hliðar fyrir vatnalögum ríkisstjórnarinnar. Þetta er ástæðan fyrir því, frú forseti, að menn kveðja sér hljóðs hér undir þessum dagskrárlið í og með til að mótmæla þessu fyrirkomulagi. Við krefjumst þess að fá nú skýr svör um framhald þingsins og hvernig á því standi að stjórn þingsins lætur undan kröfum ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans í þessu efni. Við svo búið má ekki vænta nokkurs samstarfs af hálfu stjórnarandstöðunnar í þessu máli eða öðrum. Við verðum að koma þessum málum og starfsemi þingsins í eðlilegan farveg að nýju. Fyrr en það verður gert má búast við löngum umræðum, markvissum og ómarkvissum, undir þessum dagskrárlið um stjórn fundarins og um störf þingsins.

Forseti ætlar ekki að hafa skoðun á því af hverju þessar umræður dragast á langinn en hefur fullan skilning á því að ræðumenn, bæði stjórnarliðar og stjórnarandstæðingar, þurfa að ræða ítarlega þetta viðfangsefni. En það gefur þingmönnum engan rétt á því að ræða um annað en fundarstjórn forseta undir liðnum fundarstjórn forseta.

Frú forseti. Það er líklega það eina sem ég get a.m.k. tjáð mig um í bili, það er fundarstjórn forseta. Ég verð nú að segja það, af því að hún talaði um að þingmenn hefðu hér ómældan tíma á eftir til þess að ræða um vatnalögin sem eru á dagskrá, þá hef ég í það minnsta ekki fengið staðfestingu á því enn þá að ég hafi nokkurn tíma. En varðandi það mál sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson opnaði á verð ég að segja það að á fundi iðnaðarnefndar í morgun taldi ég að menn hefðu sammælst um að leita álits á og ritari nefndarinnar hefði verið beðinn um að kanna stöðu þessara umsagna. Því fannst mér og finnst mér mjög undarlegt, og skil eiginlega ekki alveg tilganginn og nauðsyn þess, að þetta bréf hafi verið lesið hér í dag. Mér fannst eiginlega engin ástæða til þess að upplýsa þingheim sérstaklega um það. Nefndin var meðvituð um þetta og ritaranum var falið að kanna þetta nánar. Að halda því fram að stjórnarandstaðan sé einvörðungu að byggja mál sitt, eins og þingmenn nokkrir hafa nefnt, á þessari umsögn er eiginlega hjákátlegt. Að sjálfsögðu liggja hér margar umsagnir að baki og ég er rétt að byrja að kynna mér þær, var að lesa þær eftir fundinn í morgun og í hádeginu. Ég get ekki annað séð en að þetta hafi ekki verið eitthvert málefni sem nauðsynlegt var að setja hér inn á þing í dag, að lesa hér upp. Mér finnst eins og öðrum að þessu væri varpað hér fram til að kasta rýrð á málflutning tiltekins þingmanns.

Frú forseti. Það er auðvitað ljóst að umræða um fundarstjórn forseta fer nokkuð víða þegar undir þeim lið er rætt dag eftir dag og það er fyrst og fremst af þeirri ástæðu sem hv. þm. Ögmundur Jónasson gat um hér áðan. Á meðan ekki fást skýr svör um það hvert skipulag á að vera á þinghaldinu, hvernig fundarstjórn forseta verður háttað, þ.e. hversu langur fundur verður í dag, hvað verður á dagskrá næstu daga o.s.frv. - sem betur fer hefur það nú verið venjan hér í þinginu að um slíkt hefur ríkt þokkalegt samkomulag - þá er auðvitað ljóst að þinghaldið er allt úr skorðum gengið. Það væri nær að nýta þann tíma sem fer í þennan dagskrárlið til að reyna að ná lausn í því máli. Það er hlutverk stjórnar þingsins að sinna því verki en á meðan höfum við, virðulegir þingmenn, ekki aðra leið en að reyna að hafa áhrif og óska eftir upplýsingum með því að fara hér upp um fundarstjórn forseta. Frú forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal talaði um ræðu mína hér í gærkvöldi og kvartaði yfir því að hann hefði ekki náð dýptinni í ræðunni. Hv. þingmaður hefur að vísu nokkrum sinnum gefið það út að hann missi allan þráð þegar menn hafa rætt lengur en svona u.þ.b. 15 mínútur. 
            

Nú er hv. ræðumaður farinn að ræða um annað en fundarstjórn forseta og forseti getur ekki unað því að það sé rætt um annað undir þessum lið en fundarstjórn forseta.

Frú forseti. Ég furða mig nokkuð á því að það skuli gilda hér mjög misjafnar reglur. Hv. þm. Pétur H. Blöndal fjallaði um ræðu mína undir liðnum fundarstjórn forseta. Ég er að reyna að svara því sem hv. þingmaður ræddi um undir þeim dagskrárlið. Ég kannast ekki við að ég hafi aðra möguleika á því fyrr en eftir marga, marga sólarhringa að svara því sem hv. þingmaður sagði. Og það tengist að sjálfsögðu fundarstjórn forseta vegna þess að ég heyrði ekki betur en hv. þingmaður hefði í ræðu sinni verið ýmist að hæla fundarstjórn forseta eða finna að, ég áttaði mig ekki á því. Ég ætlaði hér í minni ræðu, í svari við ræðu hv. þingmanns, að ganga í lið með hæstv. forseta, sem hér var og sýndi mikinn lipurleik um miðnætti í gær - hæstv. forseti, sem þá var hér við störf, taldi það vera eðlilega fundarstjórn að ljúka fundi um miðnætti vegna þess m.a. að ég benti á að fundur væri í iðnaðarnefnd kl. 8.30 að morgni og hv. þm. Birkir J. Jónsson, formaður iðnaðarnefndar, var hér örþreyttur eðlilega um miðnætti í gær. Ég vil því, virðulegi forseta, segja að ég tel það falla undir fundarstjórn forseta að fara hér í vörn fyrir virðulegan forseta sem sat hér á forsetastóli um miðnætti í gær. Og ég vil endurtaka það að ég held að sá hæstv. forseti hafi sýnt mikla lipurð og raunverulega gengið í lið með þeim sem telja að nú sé nóg komið af upplausn í þinghaldinu.

Það er ekki hlutverk forseta að ganga í lið með einum eða neinum.

Hæstv. forseti. Ég beini því til forseta hvort hann hafi veitt því athygli þegar hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson sem nú er flúinn úr salnum hengdi aftan í sig skítadreifarann og puðraði yfir formann iðnaðarnefndar með þvílíku orðavali 

Forseti vill biðja þann ræðumann sem stendur í stólnum að gæta orða sinna, og líka hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson ef hann hefur sagt eitthvað óvarlega sem hefur farið fram hjá forseta. Það gefur þó hv. þingmanni ekki rétt til að viðhafa óvarleg orð í ræðustól.

Rétt. Ég biðst velvirðingar, virðulegi forseti, og skal verða við ábendingu. Ég vil einungis beina því til forseta hvort það eru ekki rétt vinnubrögð af hálfu formanns nefndar að koma hér fyrir þingheim þegar mál eru til umræðu og ný gögn og nýjar upplýsingar hafa borist þingnefnd og gera grein fyrir þeim. Hér hefur hv. formaður nefndarinnar verið sakaður um ýmislegt í því sambandi þegar hann kemur hér með góðum hug og er að sinna skyldum sínum og upplýsa þingheim um nýjar upplýsingar, og er ekki rétt og skylt af honum að gera það? Hér hafa einstakir þingmenn sakað hann um ýmislegt í þessu sambandi sem er þeim ekki sæmandi.

Frú forseti. Ég hef orðið áhyggjur af stjórn þingsins og vinnubrögðum hæstv. forseta. Ég leyfi mér því að spyrja: Hversu lengi á dagskrá fundar að standa í dag? Á að vera kvöldfundur eða á að vera næturfundur? Það hefur ekkert verið tilkynnt um það, að því er ég best veit, a.m.k. hef ég þá ekki heyrt hvernig forseti ætlar að haga þinghaldi í dag. Það hefur heldur ekkert verið gefið út um morgundaginn sem er miðvikudagur, hefðbundinn fyrirspurnadagur. Venjan er sú að haft er samband við þingmenn um þetta leyti, um hádegisbilið, varðandi fyrirspurnir sem taka á fyrir á miðvikudegi og hvaða fyrirspurnir komast þá á dagskrá. Ekkert slíkt hefur verið boðað í dag þannig að ég leyfi mér að spyrja hæstv. forseta: Er þetta þing að verða stjórnlaust?

Samkvæmt þingsköpum er það forseti sem ákveður dagskrá hvers fundar. Á dagskrá fundarins í dag eru vatnalögin, stjórnarfrumvarp. Það hefur enn ekki komist á dagskrá þar sem þingmenn ræða fundarstjórn forseta. Þeim forseta sem nú stýrir fundi er ekki kunnugt um það hvenær eigi að ljúka þessum fundi og hvort hann eigi að vera í kvöld eða ekki. Það ræðst væntanlega af því hvort eitthvert samkomulag næst milli forseta og formanna þingflokka, en forseta sem hér stendur er ekki kunnugt um hvort eitthvað slíkt sé í gangi eða hvort vænta megi þess að eitthvert samkomulag náist á þessum degi eða sólarhring. En meðan ekki hefur náðst samkomulag höldum við áfram umræðu um vatnalögin þegar þau komast á dagskrá, og eftir atvikum um fundarstjórn forseta.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir mjög skilmerkileg svör að því marki sem virðulegur forseti er fær um að gefa þau. Ég hlýt að skora á forseta að þetta mál verði tekið upp nú þegar í forsætisnefnd og tekin ákvörðun um það hvernig menn ætla að haga þinghaldinu í dag. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. forseta hvernig þinghaldi verði háttað á morgun. Ég er með starfsáætlun þingsins sem hefur verið gefin út og samþykkt af öllum þingflokkum, það ég best veit, og þar stendur að á morgun sé fundur og þá er gert ráð fyrir fyrirspurnatíma, eins og jafnan á miðvikudögum. Það er mjög miður ef það er eitthvað á reiki og ég velti fyrir mér hver taki eiginlega ákvörðun um það. Þó að hæstv. forseti segi að forseti ráði dagskrá þarf meira til til að raska öllum hefðbundnum dagskrárliðum án nokkurs samráðs við aðra þingflokka. Ég leyfi mér að spyrja ítrekað virðulegan forseta um dagskrá á morgun: Má ekki treysta því að á morgun verði hefðbundinn fyrirspurnatími eins og gert er ráð fyrir í starfsáætlun og að þingið hafi þá samband við þá aðila sem eiga fyrirspurnir um að geta tekið þær á dagskrá með eðlilegum hætti? Ég á fyrirspurnir inni sem ég vildi gjarnan að yrðu teknar á dagskrá. Það er óviðunandi ef eitt mál á að raska hér öllum öðrum þingstörfum, ekki síst fyrir það hvernig það er búið inn til þingsins. Ég leyfi mér ítrekað að spyrja hæstv. forseta hvernig dagskrá verði háttað á morgun varðandi fyrirspurnir.

Það hefur ekki farið fram hjá neinum að þinghaldið er í nokkurri óvissu þessa dagana. Það er m.a. skýringin á því að ekki liggur fyrir hefðbundin dagskrá út þessa viku eins og vaninn er, en forseti væntir þess og það er ósk forseta að samkomulag náist um þinghaldið þannig að það geti farið í eðlilegt horf. Sá forseti sem hér stendur ræður því ekki einn en vonar svo sannarlega að hægt verði að ná einhverju samkomulagi með formönnum þingflokka og forseta um áframhaldið á þinginu. Það er vissulega óvissa um fyrirspurnatímann á morgun. Frekari svör hefur forseti ekki við því.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þau svör sem hæstv. sitjandi forseti getur gefið en ég hvet forseta til að gera hlé á fundinum og kalla til fundar forsætisnefndar þannig að það megi skýrast, þinghaldið, næstu klukkutíma og næstu daga og láta ekki þetta mál sem snýst um einkavæðingu á vatni og hæstv. forsætisráðherra segir að sé ekki neitt, það sé bara formbreyting, hleypa öllu í uppnám. Burt með þetta einkavæðingarfrumvarp.

Hæstv. forseti. Ég geri ráð fyrir því að þeir sem ræða um fundarstjórn forseta hafi kannski mestar áhyggjur af því að það mál sem er til umræðu hérna, vatnalagafrumvarpið og það sem fylgir því í umræðunni, setji allt þingstarf úr skorðum. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst að forsetadæmið hjá Alþingi þurfi bara að hugsa sinn eigin gang. Hvernig stendur á því að hæstv. forseti, aðalforseti og forsetadæmið með honum, hefur ekki farið yfir og horfst í augu við það að þetta eru ótæk vinnubrögð á Alþingi? Alþingi er haldið hér í úlfakreppu í kringum mál sem stjórnarliðar koma hver eftir annan upp í ræðustól og segja að skipti engu máli. Önnur mál bíða öll úrlausnar á meðan og forsetadæmið situr bara og stjórnar fundum endalaust út af þessu máli sem engu máli skiptir, samkvæmt þessari skilgreiningu. Við höfum aðra skoðun á málinu og munum auðvitað standa í ræðustól og ræða um okkar skoðun á málinu þar til yfir lýkur. Forsetadæmið hlýtur að þurfa að skoða hvort það tekur mark á okkur eða þeim sem segja okkur það í sölum Alþingis að þetta sé bara formbreyting og skipti engu máli. Ef forsetadæmið tekur mark á því hlýtur það að velta því fyrir sér hvort ekki sé nær að Alþingi fáist við önnur mál en þetta. Þurfa menn ekki aðeins að velta því fyrir sér hvað er fram undan hér? Ábyrgðin á stjórn þingsins verður ekki tekin frá forsetum Alþingis. Þeir bera ábyrgð á henni og þeir eru forsetar Alþingis, ekki bara forsetar ríkisstjórnarflokkanna. Þeir hljóta að þurfa að velta því fyrir sér hvort hér sé rétt að málum staðið og hvort það sé skynsamlegt að halda þessari umræðu áfram með þessum hætti. Ég segi það alveg eins og er að mér finnst full ástæða til að þessi umræða fái aðeins kælingu. Það væri bara ráð til hæstv. forseta að þeir frestuðu þessari umræðu, leyfðu mönnum að velta þessu aðeins fyrir sér, héldu svo áfram með þinghaldið með eðlilegum hætti næstu daga og tækju þá þetta mál aftur á dagskrá ef þeir sæju að hægt væri að vinna að því af einhverri skynsemi. Það er alveg greinilegt að hér er allt fast. Það er ekki bara ég sem óska eftir þessu. Hér hafa komið upp fulltrúar Sjálfstæðisflokksins, tveir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins óskuðu eftir því að formenn stjórnmálaflokkanna ræddu þessi mál sín á milli vegna þess að þau væru í sjálfheldu. En forsetar Alþingis halda áfram að stjórna fundum sem ekkert gengur með.

Hv. þingmaður var sannarlega að ræða um fundarstjórn forseta. Forsætisnefnd hefur vitaskuld tekið til umræðu á fundum sínum þá stöðu sem upp er komin í þinginu en hv. síðasti ræðumaður er það gamalreyndur að hann veit að þegar mál eru komin í þessa stöðu verða þau ekki leyst nema í samkomulagi milli forseta og formanna þingflokka og það samkomulag er enn ekki til staðar. Á meðan verðum við að halda áfram þessari umræðu en forseti mun sannarlega koma því á framfæri við aðra forseta sem hér hefur komið fram.

Frú forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í umræðunni um fundarstjórn forseta að þessu sinni en verð þó að koma hér upp og taka undir með hv. þm. Jóhanni Ársælssyni þar sem hann beinir því til og skorar á forsetadæmið, eins og hann orðaði það svo skemmtilega, að taka á þeim vanda og þeirri óvissu sem hér er uppi á Alþingi. Eftir því sem ég best veit hljóta hæstv. forsetar Alþingis að vera í því hlutverki að skipuleggja þingstörfin með þeim hætti að þau gangi sem greiðast. Að mörgu leyti má segja að fundarstjórn forseta á þinginu sé svipaðs eðlis og hlutverk flugumferðarstjóra í kringum flugvelli þar sem mikil umferð er, þ.e. að greiða fyrir umferðinni eins og hægt er þannig að allir þeir sem þurfa að nýta flugvöllinn og komast að komist að með þeim hætti sem gert er ráð fyrir. Allir sem setið hafa í flugvél á enda flugbrautar og beðið eftir því að komast í loftið vita hversu leiðinlegt það er þegar tilkynning kemur um að það sé löng röð á undan og að ekki hafi tekist að skipuleggja starfið á flugvellinum með þeim hætti að flugvélin komist í loftið á réttum tíma, eingöngu vegna þess að ekki hefur tekist að ná stjórn á þeirri starfsemi sem fram fer á flugvellinum. Að mörgu leyti er þetta það sama hér þar sem við bíðum í röðinni eftir því að það takist að ná stjórn aftur á störfum þingsins. Það hlýtur eitthvað mikið að vera að þegar hefðbundin störf og dagskrá þingsins raskast eins og nú er. Hv. þm. Jón Bjarnason fór yfir það að hefðbundinn fyrirspurnafundur sem á að vera á morgun verður væntanlega ekki vegna þeirrar umræðu sem hér fer fram. Okkur var tilkynnt það á þingflokksfundum að utandagskrárumræður sem eru hefðbundnar á þinginu og eiga hér sinn sess yrðu ekki meðan á þessari vatnalagaumræðu stæði. Með öðrum orðum er öllum hefðbundnum störfum þingsins vikið til hliðar meðan verið er að reyna að koma þessari flugvél í loftið sem er vatnalagafrumvarpið. Allir aðrir eiga að bíða á meðan, alveg sama hve stór tappi myndast, vegna þeirrar þvermóðsku sem uppi er. Ég held að við verðum núna að reyna á allan hátt, bæði þingmenn og hæstv. forsetar, að ná niðurstöðu um framhaldið með hvaða hætti sem það verður. Ég held að það sé þá rétt að hv. stjórnarliðar gæti að því með hvaða hætti þeir koma í umræðuna og með hvaða hætti þeir greiða fyrir eða greiða ekki fyrir þingstörfum því að ég verð að segja sem er, frú forseti, að ekki hafa þeir stjórnarliðar sem tekið hafa þátt í umræðum greitt fyrir þingstörfum í dag.

Frú forseti. Það er óhætt að segja að vatnið sé nú virkilega farið að sjóða hér í þingsölum. Mig langar vegna nýliðabreks hér áðan að biðja virðulegan forseta afsökunar á gífuryrðum sem fuku í hita leiksins. Að vísu hefur komið fram, eftir að ég tjáði mig, frá hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur, að þegar það bréf sem var lesið upp hér í morgun hafi komið fyrir nefndina hafi nefndin ætlað sér að hafa samband við umsagnaraðila og kanna þessa yfirlýsingu. Það hefði verið heppilegra að mínu mati að það hefði verið gert, áður en hún var lesin hér upp. Mér er annt um þessi 99 ára gömlu samtök og vil jafnframt nota þetta tækifæri til að biðja hv. þm. Birki Jón Jónsson afsökunar ef ég hef gengið of langt hér í morgun, sem ég líkast til gerði. Svona er þetta akkúrat í dag í þessu gífurlega mikla hitamáli sem hér er orðið. Vatnið er, eins og ég segi, virkilega farið að sjóða en það var alls ekki ætlunin að ráðast á hv. þingmann, sem að mínu áliti hefur að mörgu leyti starfað hér vel. Þetta voru afskaplega óheppileg ummæli og ég bið hv. þingmann enn og aftur afsökunar.

Virðulegi forseti. Af því það hefur komið fram í umræðunni að menn hafa kallað eftir vinnu við samkomulag um áframhald umræðunnar, þá vil ég að komi hér fram að hæstv. forseti, Sólveig Pétursdóttir, er á áríðandi fundi annars staðar. Strax þegar hæstv. forseti kemur hér aftur til starfa höldum við auðvitað áfram að ræða um framgang þingstarfa á næstu klukkutímum að minnsta kosti. Þó við komumst ekki mikið lengra en það. En það er fullur vilji, eins og margoft hefur komið fram hjá forseta, að reyna að ná um það samkomulagi við formenn þingflokka hvernig þingstörfum er háttað.

Frú forseti. Við ræðum um vatnalög og höfum gert það nú síðustu dægrin. Ég hef ýmislegt við þetta lagafrumvarp að athuga og undra mig ekki á þeirri miklu umræðu sem hér hefur farið fram. Ég hefði nú helst viljað að menn hefðu tekið mark á þessum umræðum og athugasemdum og hreinlega dregið frumvarpið til baka. Þau lög sem fyrir eru, og eru orðin rúmlega 80 ára gömul, hafa staðist tímans tönn og það hefur ekki verið rökfest hér nægilega vel af hverju ætti að breyta þeim. Frú forseti. Mig langar nú að koma nokkuð víða við en ætla að nefna það hér strax að vegna ákvæða í frumvarpinu þá hef ég áhyggjur af fiskeldi í framtíðinni. Það hefur ekki verið tekið upp í umræðunum áður nema að litlu leyti. En það sem veldur mér mestum áhyggjum varðandi fiskeldið er að hér segir í 3. gr. frumvarps til vatnalaga, með leyfi forseta: „Í lögum þessum er merking hugtaka sem hér segir: … 3. Búsþarfir: Búsþarfir til kvikfjárræktar.“ Þetta er breyting frá því sem er í lögunum. Hér er ekki talað um ylrækt. Hér er ekki talað um fiskeldi. Þeir sem hafa komið nálægt fiskeldi trúa því að í framtíðinni verði það ein af aðalatvinnugreinum Íslands og menn hafa löngum heyrt talað um að gengið sé hart á fiskstofna og verður að teljast mjög líklegt að fiskurinn, rétt eins og aðrar skepnur, verði alinn upp í framtíðinni á þessu landi til manneldis. Ég hef, frú forseti, áhyggjur af því að þetta frumvarp skerði möguleika bænda og annarra sem vilja hafa fiskeldi sem landbúnað. Það kemur jafnframt hér fram varðandi aðgangsröð að vatni í 15. gr. að vatnstaka til heimilis og búsþarfa gengur fyrir annarri vatnsnýtingu. Þar af gengur heimilisþörf fyrir búsþörf, þ.e. það er búið að strika fiskeldi gjörsamlega út. En því er nú þannig háttað að til að geta verið með eldi laxfiska hér á Íslandi þarf að ala upp seiði á landi í seiðaeldisstöðvum og til þess þarf mikið rennandi vatn. Það þarf að vera öruggt vatn. Ég reikna með að flestir sem hér eru inni hafi heyrt í fréttum að vatnsveita hafi brugðist og orðið mikið tjón í fiskeldisstöðvum. Ég get ekki séð, frú forseti, annað en að þetta séu töluverðir meinbugir á þessu frumvarpi og þurfi að taka það sérstaklega fyrir. Það væri rétt að taka þessi frumvörp saman, þ.e. þessi mörgu frumvörp sem koma frá hæstv. landbúnaðarráðherra, frumvarp til laga um eldi vatnafiska og frumvarp til laga um fiskrækt m.a., enda kemur hér fram í 2. gr. frumvarps um fiskrækt varðandi gildissvið, með leyfi forseta: „Lög þessi taka til allrar fiskræktar, ... sem fram fer í ferskvatni á íslensku forráðasvæði. Við framkvæmd þeirra skal gætt samræmis við framkvæmd laga um lax- og silungsveiði, laga um eldi vatnafiska og laga um varnir gegn fisksjúkdómum.“ En það þarf í raun að taka líka tillit til vatnalaga, þ.e. ef þeim verður breytt, þar sem fiskeldið mun ekki lengur, miðað við 3. gr. frumvarps til vatnalaga, njóta neins forgangs. Í frumvarpinu er ekki litið á það sem landbúnað og því er nauðsynleg vatnsnotkun til seiðaeldis ekki tryggð. Í frumvarpi til laga um eldi vatnafiska segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að skapa skilyrði til uppbyggingar eldis vatnafisks og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu.“ Ég get ekki séð að þetta markmið sé raunhæft, frú forseti, miðað við þau ákvæði er ég hef bent á í frumvarpinu um vatnalög og sé því ekki alveg að hægt sé samþykkja þetta frumvarp til laga um eldi vatnafiska ef frumvarp til laga um vatn fer óbreytt í gegn. Hér segir, frú forseti, í 8. gr. í frumvarpi um eldi vatnafiska, með leyfi forseta: „Umsókn um rekstrarleyfi til fiskeldis skal vera skrifleg. Þar skulu m.a. koma fram upplýsingar um eignaraðild að fiskeldisstöð, fagþekkingu umsækjenda rekstrarleyfis á viðkomandi sviði, stærð stöðvar, framleiðslumagn hennar, eldistegundir og eldisaðferðir, matsskyldu vegna fyrirhugaðrar framkvæmdar samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum og starfsleyfi samkvæmt lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir.“ Síðan segir, með leyfi forseta: „Umsókn skulu fylgja skilríki um heimild til afnota lands, vatns og sjávar.“ Ég spyr: Mun þetta ganga upp verði vatnalagafrumvarpið að lögum? Ég get ekki séð að það geti gerst því frumvarpið gerir ráð fyrir breytingu varðandi vatnsrennsli. Í 14. gr. í frumvarpi til vatnalaga segir, með leyfi forseta: „Heimild til að fella vatn í fornan farveg eða koma honum í samt lag. Nú breytist farvegur af náttúrulegum ástæðum og er þá fasteignareiganda hverjum sem bagi verður að breytingunni rétt að fella vatn í fornan farveg eða koma honum í samt lag.“ Hér áður var ekki einungis talað um að farvegur breyttist af náttúrulegum ástæðum heldur og af hendi þriðja aðila. Því spyr ég, frú forseti: Getur 14. gr. í frumvarpi til vatnalaga virkilega þýtt að þriðji aðili geti breytt farvegi ár og þar með komið í veg fyrir að fiskeldisstöð á svæðinu fái það vatn sem nauðsynlegt er til að eldið geti þrifist? Við erum ekki að tala um langan tíma, við erum kannski að tala um einhverjar klukkustundir sem liðið geta frá því að vatnsskortur verður í seiðaeldisstöð og þar til seiðin fara að drepast. Mér finnst því eðlilegt, frú forseti, að iðnaðarnefnd og landbúnaðarnefnd skoði þessi frumvörp saman því að ég get ekki betur séð en að þau rekist á og að fiskeldi á Íslandi sé í raun í algjöru uppnámi. Þar að auki segir um rekstrarleyfi í 10. gr. frumvarps um eldi vatnafiska, með leyfi forseta: „Telji Landbúnaðarstofnun að umsókn um rekstrarleyfi fullnægi skilyrðum laga þessara skal stofnunin gefa út rekstrarleyfi til tíu ára í senn.“ Ég spyr: Er hægt, eins og ég las upp úr 8. gr. áðan um að umsókn þurfi að fylgja skilríki um heimild til afnota á vatni samkvæmt þessu nýja frumvarpi um eldi vatnafiska, verði það samþykkt, að gefa út rekstrarleyfi til tíu ára, miðað við skilning minn á frumvarpi til vatnalaga, ef þriðji aðili getur nánast hvenær sem er breytt farvegi ár sem veldur því að fiskeldisstöðin fái ekki það vatn sem hún þarf á að halda til að geta haldið áfram starfsemi? Frú forseti. Einhverra hluta vegna hafa þessi atriði varðandi ylrækt og fiskeldi ekki komið upp í umræðunni en eiga væntanlega eftir að gera það héðan í frá því að þetta frumvarp til vatnalaga, verði það að lögum, getur sett allt seiðaeldi á Íslandi í algjört uppnám. Munurinn á seiðaeldi og svokölluðu matfiskeldi er að seiðaeldi, t.d. á laxi, fer fram í ferskvatni í þar til búnum kerjum í fiskeldisstöðvum og þegar laxinn hefur náð ákveðinni stærð er hann ýmist settur út í stærri ker eða hreinlega í sjókvíar. Hins vegar eru bleikjan og regnbogasilungurinn alin upp í ferskvatni á Íslandi. Mér sýnist miðað við vatnalagafrumvarpið að það geti þýtt að aðgangur fiskeldisfyrirtækja að vatni sé ekki tryggður í framtíðinni. Fyrst og fremst byggi ég það á þeirri ábendingu sem ég kom með strax í upphafi máls míns að í 3. gr. vatnalagafrumvarpsins þegar talað er um búsþarfir þá er einungis átt við kvikfjárrækt. Það er hvorki talað um fiskeldi né um ylrækt. Því hefur verið kippt út. Ég velti því fyrir mér hvort þeir sem málið varðar fyrst og fremst, Landssamtök fiskeldis- og hafbeitarstöðva, geri sér grein fyrir hvað hér er að gerast en ef ég man rétt, og ég mun koma að því á eftir, hafa Bændasamtökin væntanlega gert athugasemd við þessa grein varðandi búsþarfir eða fiskeldi. - Jú, það kemur hér fram, frú forseti, í umsögn sem Bændasamtök Íslands sendu hv. iðnaðarnefnd um vatnalagafrumvarpið að taka þurfi tillit til annarra búsþarfa en einungis kvikfjárræktar. Ég mun fara nánar yfir það síðar. Eins og ég hef sagt, frú forseti, tel ég að hvort tveggja frumvarpanna, frumvarp til laga um eldi vatnafiska og frumvarp til laga um fiskirækt, séu í uppnámi vegna þessa frumvarps til vatnalaga. Það getur ekki verið ætlunin hjá hv. iðnaðarnefnd eða hæstv. iðnaðarráðherra að loka svona snögglega á fiskeldið með því að setja í uppnám möguleika fiskeldisstöðva og fiskræktenda til að hafa fullan og frjálsan aðgang að vatni. Það segir hér í öðru þessara frumvarpa, um eldi vatnafiska, í umsögn frá fjármálaskrifstofu fjármálaráðuneytisins, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta er flutt samhliða frumvarpi til laga um Veiðimálastofnun, frumvarpi til laga um varnir gegn fisksjúkdómum, frumvarpi til laga um fiskrækt og frumvarpi til laga um lax- og silungsveiði …“ Ég hefði talið heppilegra, frú forseti, að þetta frumvarp hefði verið flutt samhliða frumvarpi til vatnalaga, því að án vatnsins er ekkert fiskeldi. Og þrátt fyrir að ekki hafi gengið vel í fiskeldinu hjá þjóðinni síðustu 15 árin þá er það á ákveðinni þróunarbraut. Hvert einasta ár er dýrmætt. Menn þurfa að huga að því að finna rétta stofninn til að ala upp, finna réttu verkfærin til að vinna þessi verk og hentugustu aðstæðurnar. Og hvað varðar kvíaeldið, þ.e. eldi fiska upp í matfiskstærð í netum úti í sjó, þá þarf að huga að umhverfinu, að möguleikum á því að þar frjósi, að vindhraða og öðru slíku. Ég ítreka það enn og aftur, frú forseti, að ég get ekki séð að fiskeldisfyrirtæki geti uppfyllt skilyrði 8. gr. í frumvarpi til laga um eldi vatnafiska þar sem stendur að umsögn skulu fylgja skilríki um heimild til afnota vatns, verði frumvarp til vatnalaga að lögum. Ég er að sjálfsögðu að tala hér um það versta sem gæti gerst. Í 15. gr. frumvarps til vatnalaga segir um forgang að vatni, með leyfi forseta: „Vatnstaka til heimilis- og búsþarfa gengur fyrir annarri vatnsnýtingu. Heimilisþörf gengur fyrir búsþörf.“ Jafnframt segir þar: „Sveitarfélag skal hafa forgangsrétt til töku vatns til vatnsveitu innan sveitarfélags á eftir heimilis- og búsþörfum fasteignareigenda.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Nái sveitarfélag ekki samkomulagi við fasteignareiganda um töku vatns í landi hans til vatnsveitu, eða um önnur atriði sem nauðsynleg má telja í því sambandi, getur iðnaðarráðherra heimilað að nauðsynlegt land, mannvirki og aðstaða til nýtingar og töku vatnsins og lagningar vatnsveitu, sem og önnur réttindi fasteignareiganda, verði tekin eignarnámi.“ Hvað þýðir þetta nákvæmlega? Ég sé ekki betur en að hér halli enn og aftur á fiskeldisfyrirtækin. Það er nokkuð greinilegt af því sem ég hef farið hér yfir, frú forseti, að skoða þarf öll þessi lög saman. Það er ekkert óeðlilegt við það þegar eldri lög eru tekin upp, eins og t.d. lög um lax- og silungsveiði, að taka þurfi upp fleiri lög og að gera þurfi það samhliða. Ég tel að í þessu tilfelli þurfi menn að lesa saman með vatnalagafrumvarpinu frumvarp til laga um eldi vatnafiska, um fiskirækt og jafnvel varnir gegn fisksjúkdómum. Eins og ég hef vikið að, frú forseti, væri jafnvel hægt að halda því fram að frumvarp til vatnalaga setji fiskeldisfyrirtæki á Íslandi í uppnám. Fiskeldisfyrirtækin eru, eins og menn vita væntanlega, víða um land og sú stefna var rekin hér á landi í kringum 1984, ef ég man rétt, að aðstoða bændur við að setja upp seiðaeldisfyrirtæki víða um land sem atvinnuveg. Þar átti seiðaeldið, sem skapaði nokkur störf og verðmæti, að sinna þörf veiðifélaga og landeigenda til að rækta upp fisk í ánum til að gera þær veiðilegri og á þessum árum, 1987–1989, var útflutningur á seiðum til Írlands og Skotlands. Ríkisstjórnin aðstoðaði bændur við að koma upp seiðaeldisstöðvum sem voru í sjálfu sér kannski ekki stórfyrirtæki, miklu minni umfangs en matfiskseldisstöðvarnar, en byggðu á þeirri nauðsyn að hafa góðan aðgang að köldu vatni og helst að hitaveitu til að geta hitað vatnið upp í kjörhita. Í umsögn frá Bændasamtökum Íslands kemur einmitt fram það sem ég hef verið að benda á, með leyfi forseta: „Frumvarpið hefur nú verið yfirfarið á nýjan leik, og kemur þá í ljós að athugasemdir Bændasamtakanna hafa verið að engu hafðar. Þær eru því sendar á ný og nefndin vinsamlegast beðin um að íhuga þær vandlega. Sumar athugasemdirnar eru nánast sjálfsagðar, svo sem um skilgreiningu búsþarfa í 3. grein. Það er auðvitað fráleitt í dag að búsþarfir séu einskorðaðar við kvikfjárrækt.“ Ég furða mig svolítið á því að þetta hafi ekki verið nefnt við þessa 30 klukkustunda umræðu, sá möguleiki að fiskeldi sé hreinlega í uppnámi vegna vatnalagafrumvarpsins. Ég ætla að venda kvæði mínu í kross, frú forseti. Það má vera að þegar fjölgar aftur í salnum fari ég betur yfir áhrifin á fiskeldið, þ.e. að ég tel að fiskeldi á Íslandi gæti verið í uppnámi verði frumvarpið samþykkt. Menn hafa rætt mikið og vel um vatn að undanförnu. Að sjálfsögðu er vatnið lífsnauðsyn og víða úti í heimi höggva menn mann og annan fyrir vatnið. Ég hlýddi á viðtal í gærkvöldi, frú forseti, í Kastljósi ríkissjónvarpsins þar sem Ingibjörg Elsa Björnsdóttir umhverfisfræðingur var spurð álits á frumvarpi til vatnalaga. Hún kom inn á að helsta breytingin yrði, sagði hún nánast orðrétt, að eignarréttur landeigenda yrði skýr og þetta væri ekki lengur nýtingarréttur. Landeigandinn, yrði frumvarpið að lögum, ætti vatnið rétt eins og farveginn og gæti þar af leiðandi framselt vatnið öðrum aðila. Þetta fer að minna svolítið á þegar í desember 1983 voru sett lög um kvótakerfi á íslenska fiskstofna. Mönnum fannst misjafnlega um það en tíu árum síðar var bætt í betur og kvótaeigendum gert heimilt að framselja kvótann. Í máli umhverfisfræðingsins í gær kom fram að með vatnalagafrumvarpinu gæti sá er færður er eignarréttur á vatninu framselt vatnið öðrum. Þá yrðu stofnuð sérstök vatnsfyrirtæki sem keyptu vatnið. Mögulega yrði það selt erlendum vatnsfyrirtækjum, sem ég mun koma nánar inn á hér á eftir. Að sögn Ingibjargar væri hægt að selja erlendum aðilum vatnið og selja þeim land með, þ.e. jarðir með vatni á þannig að erlendir aðilar gætu keypt vatnsréttindi með því að kaupa hreinlega land. Það er ákveðin þróun í þá átt að ákveðnir aðilar kaupa upp jarðir víða um land. Við skulum reikna með að það sé í jákvæðum tilgangi en hitt er ljóst að þeir eiga möguleika, verði þetta frumvarp að lögum, að framselja vatnið öðrum aðilum, t.d. útlenskum fyrirtækjum. Hvar er þá þjóðin stödd? Það er á hreinu að vatnsskortur er víða í heiminum og hefur frekar aukist en hitt. Eins og kom fram í máli Ingibjargar umhverfisfræðings í Kastljósi í gærkvöldi mun vatnið, þegar menn leysa flutningsvandann í framtíðinni, það er dýrt að flytja vatnið út í dag, verður vatnið að sjálfsögðu verðmætara, vatnsauðlindin verðmætari. Maður upplifir það í þessari umræðu, frú forseti, að verið er að búa til vatnskvóta sem mun síðan safnast á fáar hendur. Það er sem sagt, frú forseti, verið að einkavæða vatnið. Við í Samfylkingunni höfum bent á það síðustu daga en einhverra hluta vegna virðast stjórnarliðar ekki vilja hlusta á það og reyna einfaldlega að beita lagaklækjum. Staðreyndin er, eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur margoft bent á, að lögin eru góð eins og þau eru í dag. Ég veit að hv. þm. Kjartan Ólafsson, sem nú gengur í salinn mér til mikillar gleði, mundi líka taka undir það ef honum væri tungan ekki bundin. Ætlunin er að gera tilraun til að breyta vatnalögum, úr jákvæðri skilgreiningu í neikvæða. Ég mun rétt bráðum fara yfir mjög merkilegan fyrirlestur sem David Hall hélt á Íslandi um rannsókn sína á áhrifum einkavæðingar vatns í heiminum. Þetta er afskaplega merkilegur fyrirlestur sem allir hefðu gott af að hlýða á og ég hef undir höndum eintak af honum og mun fara yfir hann á eftir. Í Kastljósi í gær urðu jafnframt orðaskipti milli þáttastjórnanda og hæstv. iðnaðarráðherra Valgerðar Sverrisdóttur. Mig langar aðeins að fara yfir það, með leyfi forseta, þar sem þáttastjórnandinn spyr Valgerði um réttindi eiganda vatns: „Hann má þá gera allt sem hann vill nema sérstaklega það sem honum er meinað að gera?“ Svarið hjá hæstv. viðskiptaráðherra var skýrt já, þ.e. sá sem eignast vatnið getur selt það erlendu vatnsfyrirtæki. Það hefur ekki reynst vel alls staðar eins og ég mun víkja að á eftir. Áður var kveðið fast á um nýtingarrétt landeigendanna en nú er eins og hér hefur margoft komið fram er verið að einkavæða það. Vatnið á að sjálfsögðu að vera sameiginleg auðlind allrar þjóðarinnar en í Kastljósi í gær var hæstv. viðskiptaráðherra jafnframt spurð af þáttastjórnanda hvort menn gætu hreinlega bara keypt upp jarðirnar. Hæstv. iðnaðarráðherra svaraði því til að ekki væri hægt að koma í veg fyrir það. Áfram hélt síðan þáttastjórnandinn, með leyfi forseta: „Og einhver gæti eignast mjög veruleg vatnsréttindi í landinu?“ - Svar hæstv. iðnaðarráðherra var skýrt. Já. Þetta kemur inn á, virðulegur forseti, það sem við hjá Samfylkingunni höfum einna mestar áhyggjur af, að búa eigi til kvóta sem síðan verði úthlutað, að í framtíðinni muni vatnið ganga kaupum og sölum hér á Íslandi og að sjálfsögðu hafa menn þá áhyggjur af aðgangi almennings að vatni, að drykkjarvatni og eins hvað varðar fiskeldi, eins og ég kom inn á áðan. Ég minntist á fyrirlestur sem haldinn var í vetur af prófessor David Hall frá Greenwich-háskólanum í London. Hann veitir þar forstöðu deild sem kallast Public Services International Research Unit, sem sérhæfir sig í rannsóknum á ýmsum þáttum almannaþjónustunnar. Hans sérsvið er hvort tveggja rafmagn og vatn. Hann hefur rannsakað ýmislegt sem lýtur að heilbrigðiskerfinu og öðrum grunnþáttum almannaþjónustu. Hann á að baki langan feril sem fræðimaður og rannsakandi. Hann starfaði í 25 ár áður en hann kom til Greenwich fyrir háskóla og fyrir verkalýðshreyfinguna Hann hefur einnig starfað fyrir aðra aðila og er núna stjórnandi rannsóknarverkefnis sem heitir Water Time Project og er fjármagnað af framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. Þetta rannsóknaverkefni, sem hófst árið 2002, og er ætlað að standa í þrjú ár, byggir á samstarfi fimm stofnana og háskóla víðs vegar um Evrópu og rannsakar vatnsbúskap í borgum og sögu hans. David Hall er eftirsóttur fyrirlesari. Við sem hlýddum á hann urðum nokkuð áhyggjufull af því að vatnið á Íslandi yrði ekki fyrir alla. Ég held að það sé réttast, frú forseti, að ég lesi fyrirlesturinn bara nákvæmlega eins og hann kom fyrir þannig að engar rangtúlkanir verði. Hefst nú yfirferðin, með leyfi forseta: „Í þessum fyrirlestri mun ég varpa ljósi á hvernig vatnsveitur hafa þróast á opinberum og einkavæddum markaði í alþjóðlegu samhengi. Ég mun beina sjónum mínum fyrst og fremst að Evrópu en mun auk þess horfa til sögunnar og þróunarinnar annars staðar, t.d. í Norður-Ameríku og þróunarlöndunum, því reynslan er svipuð hvar sem er í heiminum. Í erindi mínu mun ég taka fyrir fjögur meginviðfangsefni. Fyrst sögulega þróun vatnsþjónustu á annars vegar opinberum og hins vegar einkavæddum markaði. Í öðru lagi sitthvað um vatn í hagfræðilegum eða efnahagslegum skilningi en þar hefur vatnsgeirinn ákveðna sérstöðu. Í þriðja lagi mun ég taka fyrir vinnubrögð einkarekinna fyrirtækja sem starfa innan greinarinnar og þau áhrif sem þau hafa og að síðustu mun ég fjalla um vatnið og pólitík. Svo mun ég reyna að taka fyrir alla þessa þætti út frá alþjóðlegu og evrópsku sjónarhorni.“ Þetta eru einmitt þeir hlutir, frú forseti, sem við erum að fjalla um í dag og höfum rætt um síðustu daga. Áfram segir, með leyfi forseta: „Fyrst er það hin söguleg þróun. Það er greinilegt samræmi í sögu vatnsveitna í borgum Evrópu og í öðrum heimsálfum. Í OECD-löndunum, þróuðu löndunum, má rekja upphaf vatnsveitna á 19. öld til einkarekinna fyrirtækja sem uppgötvuðu að markaðstækifærin væru hjá nýrri miðstétt og þróuðu því vatnslagnir fyrir miðstéttarheimilin sem höfðu efni á að borga fyrir slíka þjónustu. Þegar leið á öldina sagði iðnbyltingin meira til sín og hagvöxtur jókst. Stækkaði þá sá hópur sífellt sem gerði kröfu um sömu þjónustu. Með heilbrigði fyrir alla að leiðarljósi kom krafan um að allir ættu sama rétt á hreinu vatni óháð efnahag. Reynslan varð sú að það var erfitt að fá einkageirann til að fjárfesta í slíkri útvíkkun kerfisins, því eðli máls samkvæmt var það óarðbært fyrir fyrirtækin að fjárfesta fyrir almenning sem ekki gat borgað fullt verð fyrir þjónustuna. Því varð þróunin sú í byrjun 20. aldar um alla Evrópu og Norður-Ameríku og öllum þróuðum ríkjum að bæjar- og sveitarstjórnir tóku yfir einkareksturinn og var almannaþjónustan yfirleitt fjármögnuð með almennri skattlagningu.“ Það er athyglisvert, frú forseti, að áður hafa menn reynt að einkavæða vatnið, en hér kemur skýrt fram að ekki gekk það þá. En síðan segir, með leyfi forseta: „Staðan í heiminum í dag er afleiðing þessarar sögulegu þróunar. Á heimsvísu eru vatnsveitukerfi sem eru fjármögnuð með einkarekstri um 5% af heildinni en 95% af vatnsveitum eru í almannaþjónustu. Undantekningin frá þessu er Evrópa og Bandaríkin, en þar er talsverður einkarekstur; í Evrópusambandinu um 25%. Í Bandaríkjunum, þar sem yfirleitt er meira um einkarekstur en annars staðar, er staðan svipuð. Um 85% vatns í Bandaríkjunum er miðlað til fólks af sveitarfélögum með almannaþjónustu. Ef horft er á heiminn heildrænt þá blasir við að vatnsveitur eru yfirgnæfandi í eigu opinberra aðila.“ Ég verð að segja, frú forseti, að það hryggir mig að hv. stjórnarliðar skuli ekki koma hér í salinn og hlýða á mál mitt því hér er ég að fara yfir afskaplega merkilegan fyrirlestur sem er skrifaður eftir mikla rannsóknarvinnu um reynslu af einkavæðingu vatns. En áfram segir, með leyfi forseta: „Innan þessa heildarramma má síðan finna nokkurn mun á milli einstakra landa og sértæk kerfi sem hafa þróast. Sennilega er algengasta fyrirkomulagið stofnun fyrirtækja í eigu sveitarfélaga. Við sjáum þetta í löndum Mið- og Norður-Evrópu, t.d. í Þýskalandi, Hollandi og Belgíu. Þessa þróun er einnig að finna í dreifingu rafmagns, sorphirðu og almenningssamgöngum. Þessi fyrirtæki, sem eru alfarið í eigu sveitarfélaganna, eru rekin m.a. á þeim grundvelli að sveitarfélagið getur velt fjármunum á milli þeirra eftir því hvernig reksturinn gengur. Þessi fyrirtæki geta því stutt hvert við annað enda öll í eigu sama sveitarfélagsins. Til dæmis er hefð fyrir því að Þjóðverjar noti hagnaðinn af vatns- og rafmagnsfyrirtækjum til að niðurgreiða almenningssamgöngur sem ekki skiluðu hagnaði.“ Þetta er mjög athyglisverð uppgötvun, frú forseti. Ég endurtek hér, með leyfi forseta: „Til dæmis er hefð fyrir því að Þjóðverjar noti hagnaðinn af vatns- og rafmagnsfyrirtækjum til að niðurgreiða almenningssamgöngur sem ekki skiluðu hagnaði.“ Og áfram segir, með leyfi forseta: „Þetta kerfi var því hugsað til að ná fram sem hagkvæmustum rekstri hjá sveitarfélaginu í heild. Þessi almenningsþjónustufyrirtæki eru sveigjanleg og opin fyrir nýjungum. Í Hollandi og Belgíu hefur þróunin orðið sú að samliggjandi sveitarfélög hafa tekið höndum saman og skapað sameiginlegt vatnsveitukerfi og síðan hafa fyrirtæki sveitarfélaganna gert samstarfssamninga um frekari uppbyggingu kerfisins þar sem það hefur þótt skila árangri. Svo þarna er komið sveigjanlegt og áhugavert kerfi innan almenningsþjónustunnar.“ Síðan segir um þróunina í Frakklandi og Bretlandi, með leyfi forseta: „Í tveimur löndum hefur þróunin orðið á annan veg. Það er í Frakklandi og Bretlandi og það er einmitt í þessum löndum sem einkareksturinn í dreifingu vatns ræður ríkjum. Þau eru ekki dæmigerð, en með sitt hvorum hættinum. Í Frakklandi gerðist það að einkafyrirtækin, sem voru stofnuð í borgum, t.d. París og Lyon, á miðri 19. öld lifðu af. Í flestum borgum Evrópu liðu einkafyrirtækin undir lok en ekki í Frakklandi. Ein af ástæðunum fyrir því er að sveitarstjórnarvaldið hefur alltaf verið veikt í Frakklandi. Þannig að þegar komið var undir lok 20. aldar var Frakkland, nánast fyrir sögulega tilviljun, eina landið í heiminum með öflug einkafyrirtæki sem sáu um dreifingu vatns þangað til sú þjónusta var einkavædd í Bretlandi. Hitt dæmið um sérstæða þróun kemur frá Bretlandi. Á 19. öldinni og stærstum hluta 20. aldar var Bretland á svipuðu róli og önnur lönd Evrópu. Vatnsveitukerfi í opinberri eigu þróaðist þar mjög snemma og var í eigu sveitarfélaga til ársins 1974 þegar það var þjóðnýtt. Það var þá í raun tekið úr höndum sveitarfélaganna og sett undir stjórn ríkisins og breytt í níu stór svæðisbundin vatnsveitufélög. Það voru þessi félög sem svo voru einkavædd 15 árum seinna. Aftur var hér um að ræða afleiðingar af sögulegri tilviljun. Ef vatnið hefði ekki verið þjóðnýtt í Bretlandi og stór svæðisbundin fyrirtæki stofnsett, hefði ríkisstjórnin ekki haft möguleika á að einkavæða þau eins og hún gerði, því annars hefðu verið til staðar hundruð minni fyrirtækja í eigu sveitarfélaganna eins og er annars staðar í Evrópu. Þannig eru það sögulegar tilviljanir sem skapa tveimur ríkjum í Evrópu þá sérstöðu að vera með einkavætt vatn og nokkur fyrirtæki sem hafa áhuga á að færa út kvíarnar um allan heim.“ Ég vek athygli á því, frú forseti, að það eru til vatnsfyrirtæki, eins og hér kemur skýrt fram, sem hafa áhuga á að færa út kvíarnar. Maður veltir því fyrir sér miðað við þær umræður sem hér hafa verið um frumvarp til vatnalaga hvort við séum næst. Hér muni koma einkafyrirtæki, kaupa upp vatnsréttindi eða landareignir og hvað gerist í framhaldi af því? Ekki mun fyrirtækið ætla að reka sig með halla. En við höldum hér áfram með fyrirlestur Davids Halls. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „En það eru frávik á öðrum sviðum líka og mun ég nefna dæmi um það. Það er greiðslufyrirkomulag vatns hjá sveitarstjórnum. Upphaflega var það gert með skattlagningu þar sem miðað var við skattstofn til eignarskatts, en nú er að mestu leyti farið að mæla hversu mikið vatn fólk notar. Þó eru undantekningar á þessu, t.d. á Írlandi þar sem ekki er greitt fyrir vatn sérstaklega, heldur er það greitt með almennri skattlagningu. Undarlegt en satt þá er England einnig undantekning hvað þetta varðar því að á miklum meiri hluta enskra heimila eru engir mælar sem mæla vatnsnotkun og því er ekki vitað hversu mikið vatn heimilin nota. Á reikningunum sem heimilin fá kemur ekki fram hversu mikil vatnsnotkunin er. Hún er óþekkt vegna mælaskorts. Upphæðin fer eftir verðmæti íbúðarinnar. Með öðrum orðum, um skattlagningu er að ræða. Svo þrátt fyrir að breska kerfið sé einkavætt og rekið af einkafyrirtækjum í hagnaðarskyni þá er gjaldið sem þau innheimta í raun skattur en ekki söluþóknun. Ég nefni þetta til að sýna ykkur muninn á þróuninni í ýmsum löndum og þá sérstöðu sem getur skapast og því skulum við ekki draga neinar ályktanir um það hvað er eðlilegt eða stöðugt. Það eru þessi mjög skýru sögulegu sérkenni sem hafa áhrif á þróunina.“ Síðan segir hér áfram, með leyfi forseta, varðandi söguna í þróunarlöndunum: „Þá eru það nokkur orð um sögu vatnsins í þróunarlöndunum. Þar er miklu einfaldara mynstur. Fram að því að nýlendur urðu sjálfstæðar var vatnsveitukerfið þróað til hagsbóta fyrir miðstéttirnar úr röðum nýlenduherranna en ekki fyrir alla íbúana. Þegar kom að sjálfstæði hinna ýmsu nýlendna um 1950–1960 var mikið lagt upp úr þróun almenningsþjónustu, þar með talið vatnsveitna. Sjálfstæðinu fylgdi breyting í efnahagsmálum og uppbygging opinberrar þjónustu. Aftur fáum við dæmin um að það er opinberi geirinn sem byggir upp almannaþjónustuna. Ég þekki engin dæmi þess að fyrirtæki á almennum markaði í þróunarlöndunum hafi byggt upp frá grunni vatnsveitukerfin eftir að löndin urðu sjálfstæð. Ég vil bæta aðeins við um mynstrið í opinbera og einkageiranum í Evrópu. Það má skipta löndum Evrópusambandsins í fjóra hópa. Í fyrsta lagi Frakkland og Bretland sem leiða einkavæðinguna en hjá þeim eru um 83% einkavædd. Í öðru lagi hópur Miðjarðarhafslanda, Portúgal, Spánn, Grikkland og Ítalía, sem höfðu frekar bágborin vatnsveitukerfi og gæði vatnsins ekki mikil. Þar er þriðjungur af þjónustunni einkavæddur. Það eru mismunandi form á einkavæðingunni í þessum löndum og má segja að þau hafi þróast sem viðbrögð við ákveðnum brotalömum sem menn hafa talið vera á þjónustunni. Í þriðja lagi er hópur nýrra ríkja Evrópusambandsins en það eru fyrrum kommúnistaríkin Tékkland, Ungverjaland, Pólland, Slóvakía, Slóvenía o.s.frv. Um 17% vatnsveitna þar eru einkavæddar, þó í mjög mismiklum mæli eftir löndum. Í Tékklandi markaðssettu frönsk fyrirtæki í einkaeigu sig t.d. af miklum ákafa og með góðum árangri snemma á tíunda áratugnum skömmu eftir fall kommúnista. Í Tékklandi eru nú um 75% veitukerfisins einkavædd. Í Póllandi var vatnsveita Gdansk einkavædd snemma eða 1992. Engin önnur borg í Póllandi hefur einkavætt vatnsveitukerfið. Hinar borgirnar kynntu sér kerfið í Gdansk og tóku síðan þá ákvörðun að gera ekki eins. Svo staðan hvað varðar einkavæðingu í Póllandi er að 3–5% vatnsveitna eru einkavæddar og stendur Gdansk fyrir því. Að lokum koma þau lönd sem hafa hefð fyrir miklum vatnsgæðum og góðu vatnsveitukerfi. Það eru í grófum dráttum lönd Mið-Evrópu og Norðurlöndin þar sem lítið er um einkavæðingu. Einkavæðing í þessum löndum er álitin vera um 8% og er mjög staðbundin, t.d. í Berlín þar sem mjög sérstakar ástæður ollu einkavæðingu á tíunda áratug tuttugustu aldar.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Undanfarin þrjú ár höfum við unnið skipulega að rannsóknarverkefni sem kallast Water Time Project og er nú komið að lokum þess. Einn þáttur verkefnisins var að rannsaka sögulega þróun vatnsveitukerfa í 29 borgum í 13 mismunandi ríkjum. Eins og sjá má hér til hliðar eru löndin sem við höfum rannsakað dreifð um alla Evrópu, að nýju aðildarlöndunum í Mið- og Austur-Evrópu meðtöldum. Ýmis mynstur eru greinileg en rannsóknin staðfesti á ýmsan hátt að vatnsveitur höfðu einkum þróast í þá átt að vera í eigu sveitarfélaga og á ábyrgð þeirra en uppbygging þeirra er mismunandi og sveigjanleg.“ Frú forseti. Hér bendir höfundur á nokkur lönd varðandi fyrirkomulag vatnsveitna. Hér er um að ræða 13 ríki. Þetta er mjög athyglisvert og mun ég hér renna yfir það, með leyfi forseta: Í Svíþjóð og Finnlandi er vatnsveitan á vegum sveitarfélaga en aðföng og þjónusta frá einkaaðilum. Samstarf sveitarfélaga og sameiginlegt veitukerfi, þ.e. vatn og skolp. Norður-Írland og Skotland, svæðisbundið opinbert fyrirtæki. England, einkafyrirtæki, háð opinberum reglugerðum. Holland, sjálfstæð svæðisbundin opinber fyrirtæki, sameiginlegt veitukerfi, þ.e. vatn og skolp. Þýskaland, ríkisrekstur en í eigu sveitarfélaga, vatn og skolp aðskilið. Frakkland, einkaframkvæmd en í eigu sveitarfélaga. Spánn, í eigu sveitarfélaga en sameiginlegt veitukerfi, þ.e. vatn og skolp. Ítalía, vatnsveitan í eigu sveitarfélaga, nokkrir einkaaðilar líka, fer vaxandi. Í Rúmeníu fór vatnsveitan til sveitarfélaganna eftir lok kommúnismans en sérleyfi í Búkarest. Ungverjaland, til sveitarfélaganna eftir lok kommúnismans, sameiginlegt veitukerfi, þ.e. vatn og skolp. Pólland, fært aftur til sveitarfélaga en nokkrir einkaaðilar líka enn starfandi. Eistland og Litháen, vatnsveitan færð aftur til sveitarfélaga eftir að löndin öðluðust sjálfstæði en einkaaðili í Tallinn. Sameiginlegt veitukerfi, þ.e. vatn og skolp að mestu leyti. Frú forseti. Hér segir síðan áfram í ræðu Davids Halls varðandi vatn í efnahagslegu ljósi, með leyfi forseta: „Þetta er hin söguleg mynd af vatni í umsjá hins opinbera og einkageirans. Nú víkjum við að efnahagslegu hliðinni því það er þar sem umræðan er skörpust. Rök þeirra sem tala fyrir einkavæðingu vatnsveitukerfa eru iðulega að einkavæðing sé efnahagslega hagkvæmari. Upphafspunktur minn varðandi fjárhagshliðina á vatni er nokkuð óvenjulegur en fjárhagslegi þátturinn er mun meira grundvallaratriði en áður hefur verið talið í þessu samhengi. Í fyrsta lagi er það spurningin um einokun. Það er staðreynd að vatnsveitukerfi í borgum, bæjum og í stærri þorpum falla undir það sem kallað er náttúruleg einokun. Með náttúrulegri einokun á ég ekki við að þar sem vatn sé ómissandi þáttur lífs sé eðlilegt að það sé í einokun, heldur að vatn sem er leitt í gegnum vatnsveitukerfi lýtur náttúrulegri einokun. Ástæðan fyrir þessu er augljós. Það er fjárhagslega óhagkvæmt og vitlaust að leggja tvær leiðslur hlið við hlið í samkeppni um að veita vatni í sama húsið. Enda eru slík tvöföld kerfi aldrei lögð. Þess vegna munum við alltaf hafa aðeins eitt vatnsveitukerfi í borgum og bæjum og þess vegna, þar sem um opinberan rekstur er að ræða, mun alltaf verða einokun á dreifingu vatns. Þessi einfalda staðreynd að vatnsveitukerfi eru alltaf í einokunarrekstri, vekur þá grundvallarspurningu hvað einkafyrirtæki gera þegar þau eru farin að stjórna einokuninni.“ Frú forseti. Þetta er einmitt eitt af þeim atriðum sem við í Samfylkingunni höfum miklar áhyggjur af þar sem svo virðist sem stjórnarmeirihlutinn sé óður og uppvægur í þeim áformum sínum að einkavæða vatnið. En síðan segir áfram, með leyfi forseta: „Það er greinileg hætta á og augljósir möguleikar fyrir fyrirtækin að notfæra sér aðstöðu sína, ofrukka notendur um gjöld og draga að sér einokunargróða. Þannig að þegar kemur að hagfræðilegu umræðunni er þetta meginröksemdin fyrir því að starfsemi sem fellur undir náttúrulega einokun verður að vera á vegum hins opinbera, þar sem opinberir aðilar leitast ekki við, eða ættu ekki að reyna, að hámarka gróðann af sölunni.“ Frú forseti. Þetta eru afskaplega athygliverð atriði sem prófessor David Hall kemur hér inn á og að sjálfsögðu til þess fallin að maður hafi miklar áhyggjur af þeim tilburðum sem hér er haldið frammi um að einkavæða vatnið. En síðan segir um fjármagnskostnað hjá hinu opinbera, með leyfi forseta: „Annað hagfræðilegt grundvallaratriði í sambandi við vatn, er að mínu mati, að vatn sem veitt er til borga er efnahagsleg framleiðsla og efnahagsleg starfsemi. Eins og með aðra framleiðslu má skipta henni upp í þrjá meginþætti, fjármagn, vinnu og náttúrulegar auðlindir. Allir þessir þættir eru mikilvægir varðandi vatnið hver á sinn hátt. Fjármagnið er mjög mikilvægt því vatnsnýting er mjög fjárfrek. Hlutfall kostnaðar við byggingu og viðhald á vatnsveitum er mjög hátt. Búast má við að um 70% af kostnaði við evrópskar vatnsvirkjanir sé fjármagnskostnaður. Þegar opinberir aðilar og einkaaðilar eru bornir saman er það grundvallarstaðreynd þegar kemur að fjármagni, að opinberir aðilar geta ávallt útvegað ódýrara fjármagn en einkaaðilar. Með öðrum orðum hið opinbera fær hagstæðari kjör og borgar alltaf hlutfallslega lægri vexti en einkafyrirtæki. Þetta er staðreynd um allan heim, jafnvel í þróunarlöndunum. Ríkisstjórnir í löndum eins og Filippseyjum, Brasilíu og Bólivíu borga hlutfallslega lægri vexti heldur en jafnvel dótturfyrirtæki alþjóðafyrirtækja. Ástæðan fyrir því er einföld og enn og aftur er hér um að ræða grundvallaratriði í hagfræði. Ríkisstjórnir ábyrgjast opinberar fjárfestingar, svo frá sjónarhóli bankamanna og fjárfesta er það öruggasta fjárfestingin fyrir þá og þeir eru því tilbúnir að bjóða lægstu vexti. Það að hið opinbera fær hagstæðari lán en einkageirinn, er eitt þeirra efnahagslegu lykilatriða varðandi það að hið opinbera hefur forskot á einkageirann þegar kemur að rekstri og uppbyggingu vatnsveitna.“ Þetta eru athygliverðar ábendingar, frú forseti, og til þess fallnar að auka enn á áhyggjur okkar í stjórnarandstöðunni, að hér skuli vera reynt með miklum látum að troða í gegn frumvarpi til vatnalaga þar sem menn deila um hvort breytingin sé efnisleg eða formbreyting. Margur trúir því að í þessu frumvarpi felist einfalt mál, þ.e. einkaeignarréttur á vatni. En þar sem landeigendur eru ekki bændur í öllum tilfellum í dag, margir auðmenn hafa nú þegar víða keypt upp jarðir, þá óttast menn að í framtíðinni sé hætta á að nýting á vatni gangi kaupum og sölum. Þá er spurning hversu mikinn aðgang almenningur hefur að vatni og hvaða verð hann þyrfti greiða fyrir þann aðgang. En áfram heldur David Hall og talar um að gæði vinnu rýrni við einkavæðingu, með leyfi forseta: „Við lítum á vinnuna sem einn þátt framleiðslunnar. Vinnuþátturinn er að sjálfsögðu mikilvægur en ég vil nefna sérstaklega eina hlið á hlutverki vinnuþáttarins í tengslum við vatnsveitur en það er spurningin um þjálfun og verkkunnáttu. Við höfum tekið eftir því að í einkavæddum stoðkerfum, kerfum sem hafa verið markaðsvædd, og það á ekki bara við vatnsveitur heldur einnig orku- og gasfyrirtæki, að þar er tilhneiging til að auka hlut undirverktaka í t.d. viðhaldi. Ástæðan fyrir fjölgun undirverktaka er að einkafyrirtækin sjá það sem leið til að draga úr kostnaði og auka hagnað fyrirtækisins með því að hvetja undirverktakann til að bjóða sem lægst í verkið. Það sem gerist við þær aðstæður er að samningsaðili sem er að bjóða í viðhaldsvinnu á vatnsveitukerfi eða rafmagnskerfum reynir að halda kostnaði eins langt niðri og hægt er með því að útrýma öllum óþarfa útgjöldum, ef kostur er. Einn þeirra kosta sem undirverktakinn á völ á, er að draga úr kostnaði við þjálfun. Fyrir tveimur árum var gefin út skýrsla um stöðuna í þjálfun og sífræðslu hjá öllum vatns-, gas- og rafmagnsfyrirtækjunum sem höfðu verið einkavædd í Bretlandi. Þá kom í ljós að gæði og umfang þjálfunar höfðu rýrnað verulega í kjölfar fjölgunar undirverktaka. Víða í Evrópu og í öllum löndum Evrópusambandsins þar sem umsýsla rafmagns hefur verið markaðsvædd og að hluta til einkavædd fyrir nokkrum árum, sjáum við það sama gerast. Það er því mikið áhyggjuefni um alla Evrópu að raforkuiðnaðurinn notar undirverktaka og þjálfar því mjög fáa rafiðnaðarmenn. Þetta er vegna þrýstings á að hagnaðurinn aukist.“ Frú forseti. Þetta er einmitt einn af þungu punktunum, þ.e. að ef vatnsveitur verða allar einkavæddar þá muni menn skera við nögl allt er varðar viðhald o.s.frv. Hér segir áfram, með leyfi forseta: „Það er mikilvægt að hafa þetta í huga varðandi færni og þjálfun starfsfólks í vatnsgeiranum. Þar skiptir það miklu máli hvort vatnið er í höndum hins opinbera eða í höndum einkageirans. Þriðji þáttur framleiðslu sem byggir á náttúruauðlind, er í þessu tilfelli auðvitað vatnið sjálft. Það er til margs að horfa þegar kemur að verndun vatnsauðlinda. Þegar einkavæðingin kemur að þessum þætti getur ýmislegt gerst, hún hefur áhrif á hvernig við stjórnum og verndum vatnsauðlindir. Ég ætla að nefna eitt dæmi um það: Bandaríska raforkufyrirtækið Enron varð frægt að endemum fyrir „skapandi“ bókhaldsaðferðir og síðar hrun fyrirtækisins. Fyrirtækið vildi á ákveðnum tímapunkti færa sig yfir í vatnsgeirann. Eitt af því sem stjórnendur fyrirtækisins gerðu var að kaupa stórt landsvæði í Kaliforníu með ríkulegum vatnsforða neðan jarðar. Enron útskýrði fyrir hluthöfum sínum að þetta væri góð fjárfesting vegna þess að það stæði til að selja 80% af vatninu með langtímasamningum til sveitarstjórna og sjá þeim þannig fyrir öruggum vatnsbirgðum. Þau 20% sem eftir stóðu var ætlunin að geyma til mögru áranna þegar þurrkar og vatnsskortur ríkti. Þá væri hægt að selja vatnið miklu dýrara og hagnast þeim mun meira. Það átti beinlínis að hertaka auðlindina til þess að geta grætt á henni seinna þegar þörf almennings væri mest. Þegar aðferðum einkaframtaksins er beitt á þennan hátt geta komið upp vandamál er varða auðlindirnar sjálfar.“ Frú forseti. Þetta rökstyður einmitt þann málflutning sem við í Samfylkingunni höfum verið með hér síðustu daga. Það er sú bölvun sem getur fylgt því að einkavæða vatnið. Síðan segir hér áfram í fyrirlestri Davids Halls, með leyfi forseta: „Skilvirkni einkageirans ekki meiri. Nú langar mig að velta fyrir mér spurningunni um skilvirkni því það er útbreidd skoðun að einkavæddur rekstur sé skilvirkari eða afkastameiri en opinber rekstur. Sú skoðun er jafnvel útbreidd meðal þeirra sem eru á móti einkavæðingu af öðrum ástæðum. Það undarlega er að þegar byggt er á vísindalegum rannsóknum kemur í ljós að þessi skoðun stenst ekki. Í raun benda niðurstöður til að enginn markverður munur sé á afköstum hjá opinbera og almenna geiranum. Þetta er staðreynd sem gildir almennt, eins og kemur fram í skýrslu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, en sú stofnun er yfirleitt mjög hlynnt einkavæðingu. Þar eru dregnar saman niðurstöður um samanburð á skilvirkni í almenna og einkarekna geiranum og komist að þeirri niðurstöðu að kenningin um yfirburði einkageirans sé vafasöm og hinar vísindalegu sannanir málum blandnar. Með öðrum orðum, þá kemst Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn að því að það eru engir kerfisbundnir yfirburðir einkageirans til staðar þegar kemur að skilvirkni. Fyrir nokkrum árum var gerð nákvæm vísindarannsókn í Bretlandi á afleiðingum einkavæðingarinnar á öllum sviðum og niðurstöðurnar gefnar út. Þar kemur í ljós á grundvelli nákvæmra gagna að enginn merkjanlegur munur væri á framleiðniaukningu í Bretlandi vegna einkavæðingarinnar. Með öðrum orðum þá hefur iðnaðurinn ekki sýnt meiri afköst en við hefði mátt búast, hefði hann áfram verið í almannaeigu sem þjóðnýttur iðnaður. Ef til vill er enn athyglisverðari sú niðurstaða sem birtist á síðasta ári frá framkvæmdanefnd Evrópusambandsins sem rannsakaði ýmsar atvinnugreinar innan ESB sem höfðu verið markaðsvæddar. Þar hefði mátt búast við samkeppni og þess vegna umtalsverðum árangri í aukinni skilvirkni af þeim sökum. Hér er á það að líta enn og aftur að samkeppni getur ekki orðið í vatnsveitum. Í öðrum geirum má a.m.k. reyna það. Það kom í ljós að það virtist ekki vera um að ræða neina viðvarandi framleiðniaukningu eftir að þessar greinar höfðu verið markaðsvæddar. Ef við skoðum vatnsgeirann sérstaklega eru vísbendingarnar enn athyglisverðari, meira afgerandi og sértækari. Í skýrslu sem Alþjóðabankinn gaf út fyrr á þessu ári (2005) eru rannsóknir teknar saman og réttilega dregnar þær ályktanir að rannsóknarniðurstöðum beri saman um að það er enginn verulegur munur á skilvirkni. Þetta var ekki álit Alþjóðabankans fyrir fimm árum, en hann heldur þessu fram núna. Við höfum allnákvæmar rannsóknir frá rómönsku Ameríku, jafnvel frá Afríku og Asíu og Bandaríkjunum sem sýna að hvað varðar fjölbreyttar lykilbreytur þá er enginn markverður frammistöðumunur á vatnsveitum í opinberum höndum og einkageiranum. Svo hvað sem aðrar röksemdir segja um opinbera geirann og almannageirann, þá er rangt að gefa sér þær forsendur að einkageirinn hafi forskot hvað varðar skilvirkni og afköst. Ef litið er á verð, þá eru tvenns konar væntingar um verð í einkageiranum. Annars vegar er það afstaða fólks sem styður einkavæðingu, að einkaaðilarnir, jafnvel þótt þeir séu ekki afkastameiri, sýni viðskiptavinum meiri áhuga eða umhyggju en hið opinbera gerir og þess vegna ætti viðskiptavinurinn að fá betri kjör frá þeim. Hins vegar eru hinar hefðbundnu væntingar sem eru byggðar á þeirri staðreynd að um sé að ræða náttúrulega einokun og að einkageirinn krefjist hærra verðs til að geta grætt á einokuninni. Samanburður í Frakklandi. Í einu landi Evrópu er hægt að bera saman einkavædda þjónustu og opinbera þjónustu í framkvæmd, en það er í Frakklandi. Þar eru nægilega margar vatnsveitur í eigu sveitarfélaga til að bera saman við þær einkareknu. Þetta línurit sýnir hlutfallslegan samanburð á verði í borgum þar sem vatn er einkarekið og þar sem það er á vegum hins opinbera. Eins og sjá má nær samanburðurinn yfir allmörg ár og alltaf er verðið um 15% hærra þar sem vatnsveiturnar eru í einkaeigu. Þetta er í samræmi við það sem mátti búast við miðað við þá staðreynd að þetta er náttúruleg einokun og að gróðasækinn einkarekstur reynir að hagnast á einokuninni. Það er líka önnur leið til að skoða þessi gögn frá Frakklandi og það er að skoða einstaka borgir og raða þeim eftir verði hvers rúmmetra af vatni. Það er eins með þessi gögn og þau hér á undan að það eru margir mismunandi þættir sem hafa áhrif á verð á vatni. Náttúrulegar aðstæður skipta augljóslega máli og hve auðvelt er að gera vatnið drykkjarhæft með eða án meðferðar á því, en spurningin stendur eftir: Hefur eignarhaldið, þ.e. hvort vatnsveitan er í eigu einkaaðila eða hins opinbera, merkjanleg áhrif á verðið til hækkunar eða lækkunar? Þessar staðreyndir frá Frakklandi benda til þess að einkarekið vatn sé kerfisbundið dýrara fyrir notendur en það sem opinberir aðilar sjá um.“ David Hall heldur áfram og ræðir um Bretland og Argentínu eftir einkavæðingu. Þar segir, með leyfi forseta: „Ef við horfum til Bretlands getum við ekki borið saman einkarekstur og opinberan rekstur á sama hátt og í Frakklandi, en við getum skoðað hvað gerðist eftir að vatnið var einkavætt í Bretlandi. Þá sjáum við að á fyrstu níu árunum eftir einkavæðingu hækkaði vatnsreikningurinn að meðaltali um 102% …“ Frú forseti. Ég sé ástæðu til að bakka hér og lesa þetta aftur. „Ef við horfum til Bretlands getum við ekki borið saman einkarekstur og opinberan rekstur á sama hátt og í Frakklandi, en við getum skoðað hvað gerðist eftir að vatnið var einkavætt í Bretlandi. Þá sjáum við að á fyrstu níu árunum eftir einkavæðingu hækkaði vatnsreikningurinn að meðaltali um 102%, þ.e. verð á vatni tvöfaldaðist í Englandi og á Wales á níu árum. Gróði fyrirtækja fyrir skatta hækkaði jafnvel enn meira eða um 150%. Kaup forstjóranna hækkaði um 136% á tíma þar sem smásöluverð í Bretlandi hækkaði um 38% að meðaltali.“ - Þetta eru athyglisverðar tölur, frú forseti, sem nauðsynlegt er að taka með í umræðunni um frumvarp til vatnalaga. Áfram heldur David Hall: - „Það voru ýmsar ástæður fyrir því að verð á vatni hefði hækkað hvort sem var á tíunda áratug tuttugustu aldar. Eins og annars staðar í Evrópu hækkuðu gæðakröfurnar á vatni í Bretlandi í takt við auknar gæðakröfur frá ESB og má rekja hluta af verðhækkununum til þess. Þrátt fyrir það eru það tölurnar sem varða gróða og laun forstjóranna sem skipta mestu máli og þær benda ákveðið til þess að stór hluti hækkananna, um 100%, sé til kominn vegna þess að einkareknu fyrirtækin voru að hámarka gróða sinn. Svo þegar við tölum um verð almennt, þá sjáum við að einkareknu fyrirtækin gera nákvæmlega það sem við mátti búast af þeim í einokunaraðstöðu.“ Frú forseti. Hér fylgir fyrirlestrinum skýringamynd um þróun vatnsreikninga frá einkavæddum vatnsveitum í Argentínu 1993–2002. Þessi skýringamynd segir okkur að við fáum svipaða niðurstöðu í Bretlandi. „Verðið rauk upp og ágóðinn sömuleiðis. Á þessu tímabili“ - þ.e. 1993–2002 - „keypti Aguas Argentinas í Buenos Aires vatnsfyrirtæki og náði út úr þeirri fjárfestingu tvöföldum arði á við arðsemi annarra fyrirtækja í Argentínu að meðaltali.“ Frú forseti. Einkavæðing á vatni, á vatnsveitum o.s.frv. snýst öll um gróðafíkn.  Áfram segir í þessum mjög svo merkilega fyrirlestri Davids Halls, þar sem hann lýsir áhyggjum af einkavæðingu vatns og hér fer hann að tala um leka og eykst nú spennan, með leyfi forseta: „Þegar við nú höfum skoðað almenna skilvirkni og litið á verðið, skulum við skoða aðra hlið í frammistöðu vatnsfyrirtækja. Vatnsleki, eða hversu mikið vatn glatast eftir að það er komið inn í kerfið, skiptir rekstur vatnsveitna miklu máli. Hann skiptir einnig miklu máli þegar litið er til verndunar þeirrar takmörkuðu náttúruauðlindar sem vatn er. Leki er flókið fyrirbæri og haldbær tölfræði liggur ekki alltaf á lausu, en ef við skoðum tölur og gögn fyrir stærri löndin í Evrópu, sjáum við að það er frekar hátt lekastig í Frakklandi og Bretlandi, en að leki er mun minni í Þýskalandi, Hollandi og Belgíu sem eru með vatnsveitur í opinberum rekstri. Lekastigið er svo lágt í Þýskalandi að Alþjóðabankinn, eftir að hafa skoðað ástandið þar, brást við og skrifaði skýrslu um að leki væri of lítill og þar með fjárhagslega óhagkvæmur og var svo að skilja að mælst væri til að Þýskaland hækkaði lekastigið í vatnskerfum sínum! Þessi skýrsla var um margt mjög athyglisverð því Alþjóðabankinn sagði einnig að margt benti til að fyrirkomulagið í gömlu austantjaldslöndunum, með héraðsvatnsveitum í eigu ríkisins, væri skilvirkara en kerfi sveitarstjórnavatnsveitnanna í Vestur-Þýskalandi.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Hvað leka varðar, þá höfum við hér að minnsta kosti vísbendingu um að einkageirinn sé ekki líklegri til að leysa þau vandamál og aftur má segja að það sé önnur niðurstaða en mörgum er tamt að gefa sér. Fyrir tveimur árum“ - þ.e. 2003 - „var mikil vatnsráðstefna í Kyoto, World Water Forum. Ég var á fundi með Jamal Saghir framkvæmdastjóra þeirrar deildar Alþjóðabankans sem sinnir stoðkerfum (infrastructure). Hann sagði að nokkrar borgir í þróunarlöndunum töpuðu 40% eða meira af vatni út úr kerfum sínum. Hann taldi það óþolandi ástand og að alvarlega þyrfti að íhuga að fá fjölþjóða vatnsfyrirtæki til að glíma við lekavandamálið.“ Frú forseti. Eitt af því sem menn hafa áhyggjur af er einmitt umgengni um þessa miklu auðlind, vatnið. Hér kemur skýrt fram í rannsóknum prófessors Davids Halls að einkafyrirtæki hugsa ekki mikið um að vanda umgengnina við vatnið heldur fyrst og fremst hvernig hægt er að græða sem mest á hinu einkavædda vatni. Áfram segir, með leyfi forseta: „Það kaldhæðnislega við þetta er að ég kem frá London, sem er ekki borg í þróunarlandi, en þar er lekastigið 40%. Vatnsfyrirtækið sem ber ábyrgð á því er Thames Water og það fjölþjóðlega fyrirtæki býður fram þjónustu sína í indverskum borgum eins og Bangalore sem er með 35% lekastig, eða betra en í London. Þrátt fyrir það þykist félagið Thames Water geta leyst úr lekavandamálum annarra þjóða! Í þessu felst mikil mótsögn og aftur, þvert á allar væntingar, benda tölurnar ekki til þess að einkageirinn eigi eitthvað auðveldara með að leysa vandamálið.“ Frú forseti. Þetta eru hryggilegar staðreyndir úr rannsóknarvinnu hvernig vatn fer hressilega til spillis þegar það hefur verið einkavætt, þar sem þeir sem eiga vatnið hugsa fyrst og fremst um hvernig hægt sé að græða á því. Við erum að tala um vatnsleka, 30%, 35%, 40%. Þvílík sóun. En áfram segir David Hall í fyrirlestri sínum, með leyfi forseta: „Mig langar að gera nokkrar almennar athugasemdir um framferði fyrirtækja. Sumt af því sem ég hef þegar sagt, á við um hegðun einkarekinna vatnsfyrirtækja sem eru í einokunaraðstöðu og hvernig hún hefur áhrif á hlutina. Ástæðan fyrir því að við einbeitum okkur að þeim, er að lítið er um þetta talað af talsmönnum einkavæðingar og þar af leiðir að þegar fólk frá þróunarlöndum og löndum í Evrópu talar um væntanlega kosti einkavæðingar, virðist umræðan fara fram á þeim ætluðu forsendum að við séum öll sammála um markmiðin með rekstri almannaþjónustu. Sumu fólki finnst, einhverra hluta vegna, að einkageirinn geti betur náð þessum markmiðum og því ætti hann að sjá um málið. En það sem skiptir meginmáli hér er að einkageirinn hefur önnur markmið en opinber almannaþjónusta. Einkageirinn getur aðeins haft það markmið að auka sinn eigin gróða. Í raun og veru er það eina markmið einkafyrirtækis. Þegar einkarekstur er innleiddur leysast öfl úr læðingi, átök á milli þess tilgangs og hagsmuna einkarekstursins að hámarka gróða og þess að hafa hagsmuni almennings í fyrirrúmi. Þessir hagsmunir geta rekist á eða farið saman, en það er augljóst að þetta tvennt mun takast á.“ Í þessu sambandi, frú forseti, er kannski engin furða þó að hér í dag og síðustu daga hafi menn tekist allharkalega á um frumvarp til væntanlegra breytinga á vatnalögum. Almenningur hræðist einkavæðingu á vatni þar sem markmið einkafyrirtækja snúast, eins og allir vita og geta viðurkennt, nánast undantekningarlaust um að hámarka hagnað sinn. Einkavæðing á vatni snýst ekki um að þjónusta almenning sem best. Þess vegna hlýtur það að valda okkur öllum miklum áhyggjum að sá möguleiki sé að opnast hér á hinu háa Alþingi að sett verði í lög einkaeign fárra manna á vatni sem - miðað við orð Ingibjargar Elsu Björnsdóttur umhverfisfræðings er ég vitnaði í áðan - getur jafnvel þýtt að sá sem fengi úthlutað þessu einkaleyfi hefði jafnframt framsalsrétt, þ.e. menn gætu farið að braska með vatnið líkt og menn hafa síðan 1990 braskað með fiskikvótann. En það er langt komið í þessum mjög svo merkilega fyrirlestri, frú forseti. Það er nú svo með þann er hér stendur að honum finnst hver blaðsíða jafnathyglisverð og því meira sem maður fer yfir og rýnir í fyrirlestur Davids Halls, því meiri áhyggjur hefur maður af því að vatnið í framtíðinni sé ekki vatn fyrir alla. En David Hall segir áfram, með leyfi forseta: „Nú langar mig að vekja athygli á nokkrum þeim einkennum sem hægt er að merkja um þessa hegðun einkageirans. Fyrst sjáum við að í vatnsgeiranum ríkir mjög lítil skilvirk samkeppni. Þar ríkir náttúruleg einokun en einnig vegna þeirra sögulegu staðreynda sem ég útskýrði hér á undan, þá ráða örfá stórfyrirtæki heimsmarkaðinum. Þessi geiri er mjög sérstakur, því um 75% af öllum einkareknum vatnsveitum í heiminum eru reknar af tveimur frönskum fyrirtækjum, Suez og Veolia. Það fyrirfinnst enginn annar framleiðslumarkaður í heiminum sem líkist vatnsmarkaðinum. Olíufélögin eru t.d. mun fleiri og þar ríkir miklu meiri samkeppni en á vatnsmarkaðinum.“ Frú forseti. Það fer hreinlega hrollur um mann. En áfram segir, með leyfi forseta. „Það eru því fá fyrirtæki á vatnsmarkaðinum, en dæmigerð hegðun fyrir þau er að mynda sameiginleg dótturfélög eða komast að einhvers konar samkomulagi sem minnkar samkeppni þeirra í milli. Þetta er m.a. gert með því að skipta upp borgum á milli fyrirtækjanna og hef ég kosið að kalla slíkt fyrirkomulag samráðsborgir. Í staðinn fyrir að keppa hvort við annað um yfirráð yfir borginni er höfð samvinna og borginni skipt milli fyrirtækjanna.“ Þetta þekkjum við, frú forseti, frá olíufélögunum hér á Íslandi þar sem nú er í gangi dómsmál varðandi meint samráð olíufyrirtækjanna þar sem því er haldið fram að fyrirtækin hafi hreinlega skipt markaðnum á milli sín. Hér hef ég verið að nefna dæmi þar sem sama hefur gerst varðandi sölu á vatni þar sem tvö fyrirtæki skipta á milli sín markaðnum. Skipta hreinlega á milli sín borgunum. Þetta er ekki samkeppni. Er það þetta sem við viljum innleiða á Íslandi ef allt fer á versta veg? Menn hafa spáð að í kjölfar þessara vatnalaga, þ.e. ef nýja frumvarpið til vatnalaga verður að veruleika, skapist þeir möguleikar, eins og ég hef áður komið hér inn á, að vatnsréttindin safnist á fárra manna hendur, að ákveðnir aðilar, innlendir eða erlendir, kaupi sér vatnsréttindi og selji síðan almenningi til neyslu og fiskeldisfyrirtækjum til að geta starfað, fyrir offjár. Og haldið þá mögulega uppi verðinu með samráði. Þessi möguleiki er fyrir hendi, frú forseti, og áhyggjur okkar í Samfylkingunni eru þær að þetta gæti gerst á Íslandi og sjáum í raun engan tilgang í að gera þessa breytingu á vatnalögum sem deilt er um hvort sé formbreyting eða efnisbreyting. En áhyggjur okkar snúast að því að með því að gera þessa breytingu varðandi rétt til nýtingar á vatninu, færa hann yfir í einkaeign, þá gæti það því miður, frú forseti, orðið þróunin að vatnið safnist á hendur fárra aðila sem síðan seldu almenningi það dýrum dómum. Það er ekkert grín þegar um að ræða eins og í þessu tilfelli, lífsnauðsyn. Við lifum ekki af án vatns og það er svolítið sérstakt fyrir þann er hér stendur, og hefur verið meinað að kallast nýliði öllu lengur, að upplifa þau gífurlegu átök sem fara fram hér í þingsal um hvort eigi að heimila einkaeignarrétt á vatni. Það hefur margoft verið spurt að því hvað liggi svona mikið á, hvers vegna menn taki sér ekki tíma og jafnvel nokkur ár í að fara yfir frumvarpið og koma með skynsamlega og ásættanlega lausn sem allir flokkar gætu sætt sig við. Á sínum tíma, eins og hér hefur margoft komið fram, m.a. í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar, tók lagasetningin á sínum tíma sex ár. Það var árið 1923 sem henni lauk, mjög svo giftusamlega. Vatnalögin hafa staðist tímans tönn og eru þeim sem sömdu frumvarp til vatnalaga fyrir rúmum 80 árum til mikils sóma. Þess vegna veltir maður fyrir sér hvers vegna í ósköpunum liggur svona mikið á að afgreiða lög sem hafa staðist svona lengi. Þrátt fyrir hávær mótmæli og ýmsar athugasemdir vilja menn, þ.e. stjórnarmeirihlutinn halda áfram, og eins og haft hefur verið á orði, nánast keyra málið í gegn. Það klingja bjöllur, frú forseti, bæði utan dyra og í höfði mínu um að eitthvað slæmt gæti verið hér á ferðinni og þess vegna er ég að fara yfir mjög svo merkilegan fyrirlestur Davids Halls sem hefur rannsakað einkavæðingu á vatni. Ég sé enga ástæðu til að flytja bara útdrátt úr fyrirlestri Davids Halls því að hver blaðsíða er þar annarri merkilegri og þessi fyrirlestur verður gefinn út af samtökunum sem stóðu að ráðstefnunni „Vatn fyrir alla“. Nú þori ég ekki að fullyrða hvort öll samtökin standi á bak við þetta, miðað við þau orðaskipti sem áttu sér stað hér fyrr í dag. Ég vil engan særa í því sambandi en ég veit a.m.k. að BSRB mun í næstu viku, ásamt fleirum, gefa út fyrirlesturinn sem ég hef lesið úr. Frú forseti. Ég held að sú mikla vitneskja, þær staðreyndir og niðurstöður sem koma fram í þessum fyrirlestri, væru öllum þingmönnum holl lesning. Í sjálfu sér væri ekkert að því að fresta hreinlega umræðunni um frumvarp til vatnalaga og þannig að menn geti næstu helgi lesið í rólegheitum yfir þennan mjög svo merka fyrirlestur, þ.e. þeir sem ekki hafa gefið sér tíma til að hlusta á yfirferð mína hér. Þessi fyrirlestur er afskaplega merkilegur og dregur fram margar grjótharðar ábendingar um hvað gæti gerst ef menn einkavæddu vatnið. Ég held því áfram lestrinum þaðan sem frá var horfið, í fyrirlestri Davids Halls, með leyfi forseta, um vatnsfyrirtækjageirann: „Þessi geiri er mjög sérstakur, því um 75% af öllum einkareknum vatnsveitum í heiminum eru reknar af tveimur frönskum fyrirtækjum, Suez og Veolia. Það fyrirfinnst enginn annar framleiðslumarkaður í heiminum sem líkist vatnsmarkaðnum. Olíufélögin eru t.d. mun fleiri og þar ríkir miklu meiri samkeppni en á vatns markaðnum. Það eru því fá fyrirtæki á vatnsmarkaðnum, en dæmigerð hegðun fyrir þau er að mynda sameiginleg dótturfélög eða komast að einhvers konar samkomulagi sem minnkar samkeppni þeirra í milli. Þetta er m.a. gert með því að skipta upp borgum á milli fyrirtækjanna og hef ég kosið að kalla slíkt fyrirkomulag samráðsborgir. Í staðinn fyrir að keppa hvort við annað um yfirráð yfir borginni er höfð samvinna og borginni skipt milli fyrirtækjanna. Þannig ræður Veolia París á norðurbakka Signu, en Suez suðurbakkanum. Í Marseilles, sem er önnur stærsta borg Frakklands, stjórnar eitt fyrirtæki allri vatnsveitu borgarinnar en það einkarekna fyrirtæki er í sameiginlegri eigu Suez og Veolia. Í staðinn fyrir að keppa hvort við annað hafa þessi fyrirtæki stofnað dótturfyrirtæki til að gæta hagsmuna sinna og til að komast hjá samkeppni.“ Frú forseti. Enn er ástæða til að staldra við. Þetta eru grjótharðar staðreyndir um einkarekið vatn, hvernig vatnsfyrirtækin safna vatnsréttindum og fara síðan í samráð sín á milli til að geta hagnast sem mest á almenningi. Í þessu dæmi, varðandi vatnsveitufyrirtækin, ganga menn meira að segja það langt að í stað þess að keppa hvort við annað þá stofna þau sameiginlegt dótturfyrirtæki. Þannig kemur hvort fyrirtækið um sig í veg fyrir að tapa á samkeppni. Ég er ekki að segja að þetta þurfi alls staðar að vera eins en þetta er staðreynd. Þannig er það í dag á vatnsmarkaðnum. Önnur dæmi höfum við ekki. Þess vegna er ástæða til að staldra við þær staðreyndir sem fram koma í rannsókn Davids Halls. Í fyrirlestri hans segir, með leyfi forseta: „Þannig er þetta einnig í Berlín. Þar reka sameiginlegt dótturfélag fyrirtækin Veolia og RWE-Thames, sem er þriðja stærsta vatnsfyrirtæki í heimi. Í Búdapest er öðruvísi skipting. Þar er einn samningur fyrir vatn og annar fyrir frárennsli og sér annað frönsku fyrirtækjanna um vatnið og hitt um skolpið. Hvort fyrirtæki er svo í sameignarfélagi með RWE-Thames. Þetta sama fyrirkomulag sjáum við svo endurtekið um allan heim, í mismunandi útfærslum eftir löndum. Í Buenos Aires var vatnið t.d. einkavætt til fyrirtækjasamsteypu í eigu Suez, Veolia, Anglian Water og Agua de Barcelona.“ Hér setur David síðan fram töflu yfir þau vatnsfyrirtæki sem stærstu fjölþjóðafyrirtækin eru í samkrulli með. Frú forseti, ég get því miður ekki sýnt öllum í þingsal þessa töflu en þar er hægt að sjá hvernig fyrirtækin starfa saman í stað þess að keppa hvert við annað. Þetta eru dæmi um hvernig farið er með einkavætt vatn í dag. Þetta er mjög átakanlegur lestur, frú forseti, og sýnir skýrt að fyrirtækin hafa ekki einu sinni fyrir því að skipta með sér borgunum heldur búa til dótturfyrirtæki og reka þannig saman einokun í sölu vatns til almennings. Síðan kemur að merkilegum kafla í fyrirlestrinum, með leyfi forseta, um mútur og spillingu. Í fyrirlestrinum segir, með leyfi forseta: „Samkeppnin er því tiltölulega lítil. Við verðum einnig vör við spillingu en það er viðbúið því venjulegur samningur um vatnsréttindi er langtímasamningur …“ Hér komum við, frú forseti, að enn einu stóratriðinu varðandi einkavæðingu á vatni. Hversu lengi munu þeir sem eignast vatnið eiga það? Væntanlega mundi sá landeigandi sem eignast vatnið, ef nýja vatnalagafrumvarpið yrði að lögum, eiga vatnið til eilífðar nema hann kæmi því í verð. Hvernig í ósköpunum ættu menn að láta slíka hluti ganga til baka ef svo illa skyldi fara sem fram kemur í þessum fyrirlestri? „Samkeppnin er því tiltölulega lítil. Við verðum einnig vör við spillingu en það er viðbúið því venjulegur samningur um vatnsréttindi er langtímasamningur til 20–30 ára sem byggir á sérleyfisveitingu, sem þýðir að fyrirtækið getur búist við gróða frá langtímasamningi. Þetta þýðir að miklar fjárfúlgur eru í húfi fyrir viðkomandi fyrirtæki þegar gengið er frá slíkum samningum. Fyrirtækið reynir því með öllum ráðum að ná samningnum því næstu 30 árin verður engin samkeppni í gangi.“ Frú forseti. Hér er mikið talað um mútur og spillingu. Ekki ætla ég okkur Íslendingum að fara að taka þátt í slíku. Ég ætla því einfaldlega að sleppa þessum kafla í fyrirlestrinum. Ég get ekki hugsað til þess að mútur og spilling fari að blandast í átökin um vatnið á Íslandi. Ég stekk því yfir þennan kafla, frú forseti, þótt ekki sé nema fyrir sjálfan mig. Síðar segir, í fyrirlestri Davids Halls, með leyfi forseta: „Það er athyglisvert að sjá hvað gerðist í Bretlandi þar sem er til staðar einn opinber eftirlitsaðili, regulator, sem er tiltölulega öflugur miðað við eftirlitsstofnanir í öðrum löndum. Þessi eftirlitsaðili ákvarðar hámarksverð vatnsfyrirtækjanna fjögur til fimm ár fram í tímann og er það hámarksverð fundið út frá uppgefnum áætlunum um fjárfestingar fyrirtækjanna næstu fjögur til fimm árin. Svo þýðingarmesti þátturinn þegar verðið er ákvarðað er framtíðarspá fyrirtækjanna varðandi fjárfestingar.“ Höfundur birtir síðan línurit þar sem hann útskýrir það hvernig vatnsfyrirtæki í Bretlandi gera fyrst áætlanir um fjárfestingar í framtíðinni og ákveða síðan verðið eftir því. En þegar er litið á þetta eins og David Hall gerði þá kemur í ljós að verðið á vatni í Bretlandi var í raun mun hærra en fjárfestingaráætlanir gáfu til kynna. Þar af leiðandi gátu fyrirtækin, eins og hér segir, með leyfi forseta: „… lagt til hliðar mun meiri gróða en eftirlitsstofnunin hafði gert ráð fyrir. Þetta gerðu fyrirtækin um leið og eftirlitsstofnunin hafði ákvarðað þeim hámarksgjaldtökurétt. Áætlað verð til næstu fjögurra til fimm ára var gefið út af eftirlitsstofnuninni í byrjun árs 1995 og í apríl sama ár, þegar félögin gáfu út ársfjórðungsuppgjör, upplýstu þau að þau hefðu uppgötvað það sem þau kölluðu „skilvirka nýtingu fjármagns“ og greiddu þess vegna út tugi milljóna punda í aukinn arð til hluthafa. Þetta gerðist aftur árið 1999 þegar fyrirtækin ýktu aftur áætlaða fjárfestingarþörf. Þarna hófst því leikur sem fólst í að fyrirtækin gáfu vísvitandi eftirlitsstofnuninni rangar upplýsingar til að blekkja. Þessi leikur skilaði fyrirtækjunum gríðarlegum aukahagnaði á kostnað almennings.“ Frú forseti. Ef stjórnarmeirihlutinn ætlar að einkavæða vatnið, eins og lesa má úr frumvarpi til vatnalaga, munu næstu kynslóðir glíma við þá hræðilegu staðreynd að aðgangur að vatni takmarkast. Ég hef líka minnst á hið mikla lekavandamál hjá vatnsfyrirtækjum úti í heimi sem segir okkur hversu lítið einkaeigendum vatnsins í Bretlandi og öðrum erlendum löndum er umhugað um að ganga vel um þá gífurlega merkilegu auðlind sem vatnið er. Það þarf í sjálfu sér ekkert að ítreka það að vatnið er okkur öllum lífsnauðsynlegt. Þegar menn láta sér til hugar koma að einkavæða hið rennandi vatn er eðlilegt að átök hefjist. Menn velta ýmsu fyrir sér varðandi framtíðina. Ég hef farið hér yfir mjög svo merkilegan fyrirlestur sem David Hall hélt á fundi í haust í upphafi formannafundar BSRB. Þessi fyrirlestur var tengdur ráðstefnunni Vatn fyrir alla. Ég rakti síðast, frú forseti, þær staðreyndir sem blöstu við David Hall varðandi gróðafíkn þeirra fyrirtækja sem eiga vatnið, eiga vatnsréttindin, ekki einungis nýtingarrétt heldur hreinlega eiga vatnsréttindin í áratugi. Mér þykir ástæða til að hafa miklar áhyggjur af því ef þetta stjórnarfrumvarp nær fram að ganga. Ekki er hægt að skilja það á annan hátt en svo að menn ætli sér að einkavæða vatnið og hefta þannig aðgang almennings að því í framtíðinni nema fyrir háar fjárhæðir. Það er líka ástæða til að hafa áhyggjur af því, eins og hefur komið fram hér í máli mínu, að umgengni um vatnið hjá vatnsfyrirtækjum í heiminum er mjög slök. Lekinn er 30, 35 og jafnvel 40% og það segir okkur að þetta er ekki góð stefna, frú forseti. Ég ætla að grípa aftur niður í fyrirlestur Davids Halls þar sem hann segir varðandi uppgjör vatnsfyrirtækja og verðmyndun á vatni: „Þessi leikur skilaði fyrirtækjunum gríðarlegum aukahagnaði á kostnað almennings. Upplýsingar láku í fyrra“ - þ.e. árið 2004 - „frá fyrrum starfsmanni eins þessara vatnsfyrirtækja í Bretlandi, Seven Trent. Hann sagðist hafa verið ábyrgur fyrir fimm manna deild sem hafði þann starfa einan að koma á framfæri upplýsingum um ýmsar ýktar fjárhagslegar forsendur til eftirlitsstofnunarinnar.“ Frú forseti. Ég ætla að lesa þetta aftur, þetta er alveg svakalega slæmur og neikvæður punktur og neikvætt fyrir ímynd vatnsfyrirtækja eins og staðan er í dag. Hér segir um starfsmann fyrirtækis í Bretlandi sem heitir Seven Trent, með leyfi forseta: „Hann sagðist hafa verið ábyrgur fyrir fimm manna deild sem hafði þann starfa einan að koma á framfæri upplýsingum um ýmsar ýktar fjárhagslegar forsendur til eftirlitsstofnunarinnar. Eitt af því var t.d. að ýkja verulega þann fjölda fólks sem ekki borgaði vatnsreikningana sína, því þá hækkuðu gjaldtökuheimildir fyrirtækjanna. Svo að þetta eru engin tæknileg mistök sem má leiðrétta sem slík. Þetta leiðir af þeirri stöðu sem einkafyrirtækin og eftirlitsstofnunin eru í gagnvart hvert öðru og því samspili sem þar skapast í millum.“ Áfram segir í fyrirlestrinum, með leyfi forseta: „Sterk samningsstaða einkageirans. Annað sem einkennir framferði einkaaðila í vatnsgeiranum helgast af því að einkageirinn er í sterkri stöðu til að ákveða hvenær hann riftir samningum og hvenær ekki. Fyrirtæki geta auðveldlega horfið frá samningum ef þeir eru ekki arðvænlegir. Það er engin leið að knýja einkafyrirtæki til að standa við gerðan samning ef það sér sér ekki hag í því. Eitt áhrifamesta dæmið um þetta var hjá franska fyrirtækinu SAUR í Mósambík. Vatnið hafði verið einkavætt til fyrirtækis sem var rekið af SAUR, þegar flóð eyðilögðu lagnakerfið sem kallaði að sjálfsögðu á miklar viðgerðir. Þetta er einmitt atburðarás þar sem maður getur ímyndað sér að það kæmi fátæku landi eins og Mósambík vel að vera í samstarfi við fjölþjóðafyrirtæki. SAUR endurskoðaði útreikninga sína og komst að því að reksturinn skilaði ekki hagnaði lengur og lét Mósambík um að lagfæra skemmdirnar og bera þann kostnað. Síðan snýst staðan við þegar kemur að því að vernda gróða: Einkafyrirtæki nota alls konar kænskubrögð til að verja fjárfestingar sínar þegar þær eru arðsamar. Í Bretlandi hafa þau gert þetta með mjög einföldum en sérstökum hætti. Þar tókst vatnsfyrirtækjum að sannfæra eftirlitsstofnunina um að það væri nauðsynlegt að vernda sérleyfin sem fyrirtækin höfðu með 25 ára uppsagnarfyrirvara. Það þýðir með öðrum orðum að ef t.d. ríkisstjórn er kosin til valda sem vill færa vatnsveiturnar aftur undir stjórn hins opinbera þá verða þeir að koma að máli við fyrirtækin og segja: „Við erum að hugsa um að segja samningnum upp eftir 25 ár.““ Ég er ekki að segja, frú forseti, að samningar varðandi vatnið hér yrðu nákvæmlega eins og hér um ræðir. Ég rek hér einfaldlega staðreyndir sem liggja fyrir eftir nokkurra ára rannsóknarvinnu sem David Hall prófessor vann að í stofnuninni Public Service International Research Unit. Hann rannsakaði vatnið og rafmagnið og ýmislegt er lýtur að heilbrigðiskerfinu og öðrum grunnþáttum almannaþjónustunnar. Hann er fræðimaður sem hefur yfir 25 ár að baki sem rannsakandi og er virtur á sínu sviði. Ég verð að segja það, frú forseti, að sú mynd sem hann dregur upp af einkareknum vatnsfyrirtækjum í heiminum hræðir mann. Það ætti að vera okkur öllum umhugsunarefni hvort einhver hagur sé í því fólginn fyrir íslensku þjóðina að einkavæða vatn. Ég var að rekja það sem David hefur skrifað um það að segja upp samningum sem vatnsveitufyrirtækin hafa varðandi vatnið. Hér segir áfram, með leyfi forseta: „Og fyrirtækin geta farið fram á skaðabætur fyrir ætlaðan hagnað og annað, ef ríkisstjórnin vill rifta samningum innan skemmri tíma. Það er furðulegt að það skuli vera hægt að gera samninga með þessum hætti. Þetta er nokkuð sem framkvæmdastjórn ESB ætti að rannsaka og athuga hvort þetta sé ekki eitthvað örlítið andstætt samkeppnishugsuninni - meira að segja eru frönsku fyrirtækin verulega öfundsjúk út í bresku fyrirtækin út af þessu fyrirkomulagi.“ Eins og ég nefndi hér, frú forseti, er ekki þar með sagt að nákvæmlega þetta fyrirkomulag, hvað varðar langtímasamninga, réttindi og skaðabótaskyldu o.s.frv. til vatnsfyrirtækja í einkareknum heimi vatnsins, eigi að gilda hér á Íslandi en það er hætta á því. Hér segir áfram í fyrirlestrinum, með leyfi forseta: „Í Barcelona er þetta jafnvel enn makalausara því vatnið þar var einkavætt fyrir 136 árum og hefur verið rekið af einkafyrirtæki sem kallast Agua de Barcelona sem hefur síðan þá verið hluti af Suez-samsteypunni, með stuttri undantekningu á árum spönsku lýðveldisstjórnarinnar upp úr 1930. Vegna þess að fyrirtækið hefur sérleyfi má segja að vatnsveitukerfið sé í eigu einkafyrirtækisins. Það hefur aldrei á þessum 136 árum farið fram útboð og verður sennilega aldrei gert. Ég heyrði eitt sinn framkvæmdastjóra Agua de Barcelona segja: „Enginn getur borgað skaðabætur fyrir allar okkar fjárfestingar sl. 136 ár.“ Það var einmitt tilfellið í annarri spænskri borg, Valencia, þar sem vatnið hafði verið einkavætt í 99 ár og engin samkeppni verið allan þann tíma. Reynt var að setja það í útboð og fyrirtækið sem rak vatnsveituna sagði: „Ef einhver er með hagstæðara tilboð en við verður sá hinn sami að greiða okkur 56 milljónir evra fyrir fjárfestingu okkar sl. 99 ár í vatnsveitunni.“ Þannig að þegar tilboðin streymdu inn var tilboð þeirra sjálfra að sjálfsögðu lægst því allir aðrir þurftu að bæta 56 milljónum evra ofan á sín tilboð. Svo þarna er langtímakerfi sett til að vernda stöðu fyrirtækisins.“ Frú forseti. Þetta var enn einn punkturinn sem við á hinu háa Alþingi þurfum að leiða hugann að. Það er um fyrirtæki sem fá einkaleyfi til að nýta vatnið, vatnsveitur sem hafa einkarétt á að nýta og selja almenningi vatn og leggja út í alls konar tilkostnað þess vegna, og ef reyna á að breyta þeirri stöðu og koma öðrum inn á markaðinn þá er það ekki hægt, eins og kemur skýrt fram í þessu hrikalega dæmi frá Spáni þar sem vatnið hafði verið einkavætt í 99 ár og engin samkeppni, það er ekki hægt að koma slíku fyrirtæki, einokunarfyrirtæki, út af markaðnum öðruvísi en að greiða því skaðabætur upp á 56 milljónir evra. Þetta eru langtímakerfin sem vatnsfyrirtækin setja upp til að vernda stöðu sína. Í þessum mjög svo merkilega fyrirlestri Davids Halls, sem er fullur af dæmum, fullur af staðreyndum frá Evrópu og víðar og ætti að vera varnaðarorð öllum þeim sem hafa hugann mest við að einkavæða vatn á Íslandi, segir um pólitísk átakamál, með leyfi forseta: „Að lokum nokkur orð um stjórnmálin. Miðað við það sem ég nefndi áður varðandi söguna, ætti að vera augljóst að ríkisstjórnir og sveitarstjórnir eru lykilaðilar í vatnsgeiranum. Drifkrafturinn í vatnsgeiranum hefur ekki verið í höndum einkaaðila síðan á 19. öld. Í öðru lagi snýst þetta um pólitík, þetta er pólitískt mál þar sem pólitísk hugmyndafræði er ábyrg fyrir breyttum áherslum.“ Frú forseti. Þetta er einmitt það sem við erum að ræða. Allt varðandi vatnið og einkavæðingu þess snýst um pólitísk áhersluatriði og sem betur fer eru ekki allir stjórnmálaflokkar á Íslandi í dag sammála um að fara út í þá aðgerð að einkavæða vatnið. Þetta snýst um pólitík, um pólitískan vilja, og því miður eru pólitíkusar oft drifnir áfram af öðrum sem standa utan þings án þess að ég ætli nokkrum illt. Áfram heldur David Hall varðandi pólitísk átakamál: „Uppbygging og rekstur vatnsveitna í höndum sveitarfélaga seint á 19. öld og í upphafi þeirrar 20. helst í hendur við þróun félagshyggju þar sem sveitarstjórnum var ætlað stórt hlutverk, og tengist hugmyndinni um að almannaþjónusta sé órjúfanlegur hluti opinbera geirans. Eins er augljóst að einkavæðing síðustu 15–20 ára hefur tengst pólitískri hugmyndafræði, þeirri frjálshyggjuhugmyndafræði sem trúir því að einkavæðing sé leiðin fram á við.“ Frú forseti. Enn og aftur erum við komin að staðreynd í þessum fyrirlestri sem bendir á þær áherslur eða þau atriði sem hafa verið nefnd í umræðunni um vatn og einkavæðingu á vatni hér á Alþingi en það er þessi frjálshyggjuhugmyndafræði sem, eins og David Hall segir svo réttilega, trúir því að einkavæðingin sé leiðin fram á við. Það er alveg ljóst að í ákveðnum tilfellum getur einkavæðing verið til góðs varðandi rekstur stofnana eða fyrirtækja en það er ekki hægt að telja okkur öllum trú um að einkavæðing á vatninu sjálfu sé leiðin fram á við. Þarna er frjálshyggjuhugmyndafræðin komin mjög langt og ég held, eins og margoft hefur komið fram í umræðunni, að hér ættu menn að staldra aðeins við og gera hlé á þessari málsmeðferð á frumvarpi til vatnalaga og fara vel yfir það með öllum þeim aðilum sem hafa mælt því mót, hvort sem um er að ræða okkur í núverandi stjórnarandstöðu, ég segi núverandi, frú forseti, því að það styttist væntanlega í það að við í Samfylkingunni förum í stjórnarmeirihluta.  Nóg af frjálshyggjuhugmyndafræði í bili. En þessi fyrirlestur sem ég er að vitna hér af og til í, frú forseti, er einfaldlega það áhugaverður, það er svo mikið líf í honum, það flæðir svo mikil orka í honum að það er erfitt að lesa nema nokkrar línur án þess að maður æsist allur upp og þurfi að fara að diskútera það sem þar kemur fram. En þar sem skyndilega hefur fjölgað í salnum er rétt að taka fram, frú forseti, að ég er hér að mestu leyti að fara yfir mjög svo merkan fyrirlestur sem prófessor David Hall flutti í fyrra.  Ég var kominn þar í fyrirlestrinum þegar ég fór á brun niður ána þar sem David Hall sagði svo eftirminnilega, með leyfi forseta: „Eins er augljóst að einkavæðing síðustu 15–20 ára hefur tengst pólitískri hugmyndafræði, þeirri frjálshyggjuhugmyndafræði sem trúir því að einkavæðing sé leiðin fram á við.“ Áfram segir David, með leyfi forseta: „Og aftur getur maður séð viðbrögð við þeirri þróun sem byggist á hugmyndafræði. Í löndum eins og Hollandi og Úrúgvæ hafa verið sett lög eða ákvæði í stjórnarskrá til að vernda vatnsauðlindina og vatnsveitur frá einkageiranum.“ Frú forseti. Enn þá stöldrum við við. Hér er David Hall að vitna til þess, eftir nokkurra ára rannsóknir á einkavæðingu vatns, að í löndum eins og Hollandi og Úrúgvæ hafa hreinlega verið sett lög og ákvæði. - Hvar er hv. þm. Jóhann Ársælsson sem er afskaplega mikill áhugamaður um stjórnarskrána, frú forseti, og vonandi fleiri. Ég tek brosið sem jáyrði. - Hér er David Hall að benda á það sem hefur kannski hrætt mig hvað mest þegar maður hefur verið að fara yfir þennan fyrirlestur, fyrir utan það að ég sat undir honum á sínum tíma, að í sumum löndum, og hér tekur hann fram Holland og Úrúgvæ, hafa menn hreinlega sett lög og ákvæði í stjórnarskrá til að vernda vatnsauðlindina frá einkageiranum. Ég hlýt að hafa misst af þessum kafla, frú forseti, þegar ég var að hlusta á þetta erindi því að það er ekki laust við að það renni kalt vatn á milli skinns og hörunds þegar maður kemst að þessari merkilegu staðreynd að sumar þjóðir telji vegna reynslu nauðsyn á því að vernda vatnsauðlindirnar með lagasetningum og með því að setja sérstök ákvæði til verndar vatnsauðlindinni í stjórnarskrá. Þá erum við komin aftur að því sem stjórnarandstaðan hefur farið yfir á síðustu dögum í þessari mjög svo merkilegu umræðu um frumvarp til vatnalaga, að skoða þurfi öll þessi frumvörp heildstætt. Það þarf að skoða lög um verndun auðlinda, um verndun vatnsauðlinda jafnframt með þessum vatnalögum, auk þess sem ég benti á í upphafi máls míns fyrir einhverjum stundum síðan að þeim er hér stendur, sem er sérmenntaður í fiskeldisfræði, þykir, eftir að hafa lesið frumvarp það til vatnalaga sem við ræðum hér, ástæða til að taka auk þess til umræðu á sama tíma önnur lög, önnur frumvörp um auðlindir og m.a. umræðu um niðurstöður auðlindanefndarinnar svokölluðu. Og að sjálfsögðu þarf, frú forseti, að taka með inn í umræðuna frumvörp sem hæstv. landbúnaðarráðherra hefur nýverið lagt fram um fiskirækt, frumvarp um eldi vatnafiska, frumvarp um Veiðimálastofnun o.s.frv. Öll þessi frumvörp tengjast í gegnum vatnið, frú forseti. Ég tel því nauðsynlegt að öll þessi stóru frumvörp sem hér hafa komið fram og tengjast vatni þurfi að ræðast samhliða. Þar skarast ráðuneytin, iðnaðarráðuneyti og landbúnaðarráðuneyti. Frú forseti. Af því ég sé að í hliðarsal eru komnir ágætir menn, hv. þingmenn stjórnarmeirihluta, þá ætla ég að endurtaka einungis síðasta kaflann í fyrirlestri Davids Halls prófessors um einkavæðingu á vatni sem ég fór yfir. Þessi kafli er sá sem ætti að vekja athygli þeirra hvað mest. Þar segir um pólitísk átakamál, með leyfi forseta: „Miðað við það sem ég nefndi áður varðandi söguna, ætti að vera augljóst að ríkisstjórnir og sveitarstjórnir eru lykilaðilar í vatnsgeiranum. Drifkrafturinn í vatnsgeiranum hefur ekki verið í höndum einkaaðila síðan á 19. öld. Í öðru lagi þá snýst þetta um pólitík, þetta er pólitískt mál þar sem pólitísk hugmyndafræði er ábyrg fyrir breyttum áherslum. Uppbygging og rekstur vatnsveitna í höndum sveitarfélaga seint á 19. öld og í upphafi þeirrar 20. helst í hendur við þróun félagshyggju þar sem sveitarstjórnum var ætlað stórt hlutverk, og tengist hugmyndinni um að almannaþjónusta sé órjúfanlegur hluti opinbera geirans.“ Nú förum við að nálgast þann kafla sem að - nú, þeir eru þá flúnir. Jæja, en ég held áfram, með leyfi forseta: „Eins er augljóst að einkavæðing síðustu 15–20 ára hefur tengst pólitískri hugmyndafræði, þeirri frjálshyggjuhugmyndafræði sem trúir því að einkavæðing sé leiðin fram á við.“ Nú kemur kafli sem ég veit að alla vega hv. þm. Samfylkingarinnar, Jóhann Ársælsson, hefur einstaklega mikinn áhuga á. Þar segir þessi mæti maður í sínum magnaða fyrirlestri sem mun væntanlega í framtíðinni verða öllum aðgengilegur á prenti eftirfarandi um pólitísk átakamál, með leyfi forseta: „Og aftur getur maður séð viðbrögð við þeirri þróun, sem byggist á hugmyndafræði. Í löndum eins og Hollandi og Úrúgvæ hafa verið sett lög eða ákvæði í stjórnarskrá til að vernda vatnsauðlindina og vatnsveitur frá einkageiranum.“ Svo mörg eru þau orð, frú forseti. Hér er bent á þá staðreynd að sum ríki hafa séð sér hag í að setja lög og setja ákvæði hreinlega í stjórnarskrá - er til eitthvað sterkara? - til að vernda vatnsauðlindina og vatnsveitur frá einkageiranum. Eitthvað hefur nú gengið á hjá þessum þjóðum ef menn hafa svo miklar áhyggjur af einkavæðingu vatns að þeir setji sérstök lög til að vernda vatnsauðlindina frá einkageiranum, frú forseti. 

... móti því.

Hvoru? 

Ég er nú á móti því að ...


             
            

... áréttingar.

Leyfum ræðumanni að ljúka máli sínu. ) Frú forseti. Þetta var kannski nauðsynlegt til áréttingar. Ég bið forláts. Ég held að það sé mjög eðlilegt að menn fari hér á flug eða taki brun niður ána þegar þessar staðreyndir koma hér fram eins og ég hef farið svo skilmerkilega yfir varðandi neikvæða reynslu af einkavæðingu vatns. En ég tek aftur niður í erindi Davids Halls þar sem hann talar um pólitísk átakamál varðandi lagasetningar. Þar segir, með leyfi forseta: „Þarna er greinilega á ferðinni hugmyndafræði þess efnis að vatn sé í almannaeigu, það sé almannagæði og eigi því ekki að ganga kaupum og sölum á almennum markaði eins og hver önnur vara.“ Frú forseti. Þetta er einmitt meginkjarninn, ekki einungis í þessum fyrirlestri, ekki einungis í þeirri ræðu sem hér er haldin heldur í mörgum þeim ræðum sem hafa verið haldnar hér á síðustu dögum í þinginu af hv. stjórnarandstöðuþingmönnum um að vatnið sé almannagæði, sé sú lífsnauðsyn sem eigi alls ekki að ganga kaupum og sölum á markaði eins og hver önnur vara. Svo segir, með leyfi forseta: „Eitt er augljóst og ber að nefna í þessu sambandi, en það er að um heim allan er einkavæðing vatns óvinsæl.“ Frú forseti. Hér dugar einungis ein setning. Hér þarf maður að staldra við. Það er eitt af því sem hefur svo skýrt og greinilega komið fram á hinu háa Alþingi á síðustu dögum að einkavæðing á vatni er óvinsæl. Það hefur jafnframt komið fram úti í þjóðfélaginu. Okkur berast fréttir af því í gegnum fjölmiðla og af samtölum fólks í milli, almennings, sem hrýs hugur við þeirri staðreynd að ríkisstjórnin er að reyna að troða í gegn lagasetningu til að geta einkavætt vatnið. Þetta gildir hér eins og alls staðar annars staðar í heiminum að þetta er hugmyndafræði sem engum hugnast nema þeim sem ganga á vegum frjálshyggjuhugmyndafræði. Síðan segir í fyrirlestri Davids Halls, með leyfi forseta: „Undanfarin ár höfum við tekið eftir skipulagðri baráttu um allan heim. Ég get nefnt dæmi um þrjár herferðir í Evrópu síðastliðin tvö ár, þar sem ég hef verið beðinn um að tala. Ein var á Spáni, þar sem fjöldi borga hefur bundist í sístækkandi bandalag með það að markmiði að berjast gegn einkavæðingu á vatni. Önnur var í Hamborg, þar sem reis upp mótmælaalda fyrir ári, þegar upp kom tillaga um einkavæðingu á mjög vel reknu og afkastamiklu vatnsfyrirtæki þar.“ Frú forseti. Hér erum við komin að þeirri staðreynd í máli Davids Halls prófessors sem rannsakað hefur afleiðingar einkavæðingu vatns að óánægjan er það mikil víða í borgum að til uppþota kemur. Frú forseti. Það er ekkert óeðlilegt við að til uppþota komi í borgum þar sem ríkisstjórnir hafa áform um að einkavæða vatn. Við erum að vísu friðelskandi þjóð á Íslandi enn þá. Við lögðum vopn niður að stórum hluta fyrir 800–900 árum þegar menn töldu það ekki eftir sér að höggva mann og annan ef þeir voru ósáttir við ætlanir einhvers eða ákvarðanatöku eða hegðan. Það er mjög eðlilegt, frú forseti, að í þessum rannsóknum sé komið inn á þá staðreynd að til uppþota hafi komið úti í heimi þegar menn hafa ætlað sér að einkavæða vatnið. Hér í umræðunni hefur sú staðreynd áður komið fram að vatnsmagn í heiminum fer minnkandi og átök um vatn hafa aukist. Þá er ég ekki bara að tala um átök eins og við höfum staðið í hér í dag með orðum heldur átök upp á líf og dauða. Það gerist víða í heiminum að menn berjast upp á líf og dauða fyrir vatnið og okkur berst til eyrna, eins og kemur fram í þessari rannsókn, að á síðustu árum hafi menn lent í átökum í Hamborg og fleiri stöðum, þ.e. það verða uppþot, almenningur mótmælir, almenningur rís upp þegar menn ætla að einkavæða vatnið. Því hefur verið spáð, og ekkert er óeðlilegt við það, að í framtíðinni verði enn harðari barátta háð fyrir aðgang að vatni. Það hefur verið komið vel inn á það hér á síðustu dögum og eitt af því sem menn hafa velt fyrir sér er hvers vegna þessi mikli hraði sé nauðsynlegur, þessi miklu læti við að koma þessu máli hér í gegn. Er það ekki að hluta til vegna átaka sem ávallt hafa verið um þá nauðsyn sem vatnið er, vegna þess að átökin í framtíðinni eiga eftir að aukast og vatnið á eftir að verða verðmætara? Ég nefndi það í upphafi máls míns fyrr í dag að umhverfisfræðingurinn Ingibjörg Elsa Björnsdóttir sagði að það hljóti að verða þannig í framtíðinni, frú forseti, að menn leysa þessi flutningavandamál, ef hægt er að kalla það vandamál, sem gera það að verkum að vatnsútflutningur í dag er ekki mjög arðbær. Það er dýrt að flytja vatnið á milli landa. En í framtíðinni hlýtur að draga að því að við munum finna upp þannig flutningatæki að það borgar sig að flytja út vatn frá Íslandi til þeirra landa er þurfa á því að halda. Þess vegna er þetta gífurlega mikilvæg auðlind sem hér er um að ræða og ætti að sjálfsögðu ekki að falla undir neinn einkaeignarrétt. Frú forseti. Ég var að vitna í fyrirlestur Davids Halls um óvinsældir einkavæðingar úti í heimi. Ég ætla að bakka hér nokkrar línur. Þar segir í fyrirlestrinum, með leyfi forseta: „Eitt er augljóst og ber að nefna í þessu sambandi, en það er að um heim allan er einkavæðing vatns óvinsæl. Undanfarin ár höfum við tekið eftir skipulagðri baráttu um allan heim. Ég get nefnt dæmi um þrjár herferðir í Evrópu síðastliðin tvö ár, þar sem ég hef verið beðinn um að tala. Ein var á Spáni, þar sem fjöldi borga hefur bundist í sístækkandi bandalag með það að markmiði að berjast gegn einkavæðingu á vatni. Önnur var í Hamborg, þar sem reis upp mótmælaalda fyrir ári, þegar upp kom tillaga um einkavæðingu á mjög vel reknu og afkastamiklu vatnsfyrirtæki þar. Þar hófst barátta fyrir allsherjaratkvæðagreiðslu í borginni um málið, en til að krefjast slíkrar atkvæðagreiðslu þurfti að safna 25 þúsund undirskriftum. Það takmark náðist á aðeins 10 dögum og borgarstjórn Hamborgar dró tillögu sína um einkavæðingu umyrðalaust til baka. Þriðja dæmið sem ég nefni kemur frá Norður-Írlandi þar sem breska ríkisstjórnin hefur lagt fram hugmyndir um að markaðsvæða vatnið, með það að markmiði að einkavæða það í náinni framtíð. Þar er hins vegar nánast einhuga andstaða allra gegn tillögunum. Við ættum að hafa í huga að stjórnmál á Norður-Írlandi eru ekki eðlileg og skiptast oftast eftir trúarbrögðum. Ég fór á fund í Belfast fyrir tveimur árum og sat við borð með fulltrúum baráttunnar gegn einkavæðingu vatns. Þarna var litríkur hópur samankominn, þarna voru fulltrúar stéttarfélaga, neytendasamtaka, hverfasamtaka og þriggja stjórnmálaflokka, Sambandsflokksins (the Alliance Party) sem er miðjuflokkur, Sinn Fein sem er eins og allir vita þjóðernissinnaður flokkur og DUP, the Democratic Unionist Party sem er öfgafyllsti mótmælendaflokkurinn. Sinn Fein og DUP neituðu alfarið á þessum tíma að sitja við sama borð í þinginu eða á nokkrum öðrum vettvangi, en þegar kom að einkavæðingu vatns gátu þessir aðilar setið við sama borð. Þetta er málefni hlaðið tilfinningum. Það yrði langt mál ef ætti að nefna allar herferðir sem hafa verið farnar í þágu vatnsins um allan heim, svo ekki sé minnst á nýjustu viðburðina.“ Frú forseti. Þetta er einmitt málið. Menn í öðrum löndum takast á um vatnið. Sumir setja hreinlega lög, eins og kom fram áðan, í Hollandi og Úrúgvæ, til að koma veg fyrir að vatnið verði einkavætt. Einkavæðing vatns er víða óvinsæl og sums staðar hefur verið efnt til mótmæla og víða úti í heimi er barist upp á líf og dauða fyrir aðgang að vatni. Í fyrirlestri Davids Halls sem ég las upp úr áðan kemur jafnframt fram að þegar kemur að því að standa saman gegn einkavæðingu vatns geta meira að segja flokkarnir á Norður-Írlandi, sem hefur ávallt verið mikill ófriðarstaður, Sinn Fein og Democratic Unionist Party, öfgafullur mótmælendaflokkur, sest niður og tekið þátt í andófi gegn einkavæðingu vatns. Þetta málefni, einkavæðing á vatni, er að sjálfsögðu hlaðið tilfinningum og þarf ekki að líta lengra, frú forseti, en til þeirra umræðna og átaka sem átt hafa sér stað á hinu háa Alþingi síðustu daga þegar kemur að því að meiri hlutinn dettur ofan í þá þráhyggju að best sé að einkavæða vatnið á Íslandi. Frú forseti. Ég held áfram að fara yfir þennan mjög svo merkilega fyrirlestur sem ég hlýddi á hjá BSRB þar sem David Hall fór yfir rannsóknir sínar á því hvað gerðist í kjölfarið á einkavæðingu vatns. Hér segir, með leyfi forseta: „Sú niðurstaða sem við getum dregið af þessari könnun er að sögulega séð er þáttur hins opinbera í vatni of stór og mikilvægur, til þess að honum sé kastað á glæ vegna einhverra tískuhugmynda og nýjustu strauma í hugmyndafræðinni. Sagan hefur sannað gildi opinbera geirans í þessari starfsemi. Rökin um kostnað og afköst virðast ekki benda til yfirburða einkageirans. Öll rök sýna að sé eignarhaldið í höndum hins opinbera er ábyrgðin mun skýrari. Opinber aðili getur nýtt sér fjármálastjórnun á annan hátt en einkaaðili og þegar kemur að spurningunni um að stjórna vatnsauðlindum, þá er líklegra að það verði gert með hagsmuni almennings í huga ef þær eru í höndum hins opinbera en hjá einkaaðila sem tekur mið af eigin hagsmunum.“ Frú forseti. Þetta voru lokaorð Davids Halls en á þeim fyrirlestri sem ég varð vitni að komu upp nokkrar spurningar sem ég á eftir að fara yfir. Ég reikna með að allir þeir er hlýddu á þennan fyrirlestur á sínum tíma og þeir er hafa hlýtt á mál mitt hér í dag, sjái að varðandi einkavæðingu á vatni sé því miður ekki margt sem mælir með slíkri lagasetningu. Ég hef rakið úr fyrirlestri Davids Halls ýmis atriði sem eru neikvæð fyrir einkaeign og einkarekstur á vatni. Eins og ég hef áður sagt tel ég eðlilegt að þingmenn fái síðan aðgang að þeim fyrirlestri sem er byggður á mjög svo ítarlegri rannsókn sem David Hall gerði fyrir nokkrum árum varðandi breytingar sem einkavæðing á vatni hafði í för með sér. Ég hef grun um það, frú forseti, að þeir sem hafa hlýtt á mál mitt í dag eða muni bera sig eftir því að fara vel og vandlega yfir þennan fyrirlestur, svo ég tali nú ekki um að leggja það á sig að fara yfir rannsóknina og niðurstöður hennar allar, hljóta að hafa eftir það miklar efasemdir um það sem virðist vera ætlun meiri hlutans, þ.e. að setja hér lög um einkaeignarrétt á vatni. Ég minntist í upphafi á, frú forseti, fyrir nokkrum forsetum síðan, að ég hefði miklar áhyggjur vegna þessa frumvarps til vatnalaga varðandi fiskeldi á Íslandi. Ég fór í sjálfu sér nákvæmlega yfir það og vil trúa því og treysta að menn hafi tekið orð mín alvarlega því mér finnst lagafrumvörp varðandi eldisfiska og fiskrækt annars vegar og frumvarp til vatnalaga hins vegar stangast á. Ég hef grun um, og leiðrétti þeir sem geta, að verði þetta vatnalagafrumvarp að lögum muni það takmarka möguleika fiskeldisfyrirtækja til að starfa. Því fiskeldisfyrirtæki getur ekki starfað án vatns. Ég er mjög undrandi á því, frú forseti, og má vel vera að það sé nýliðabrek, að svo virðist vera að ekki sé fullkomin samvinna milli ráðuneyta landbúnaðar og iðnaðar þegar vikið er að undirbúningi þessa frumvarps. Það er, eins og ég hef komið inn á, skörun á milli frumvarps til vatnalaga annars vegar og frumvarps til eldis vatnafiska hins vegar. Frú forseti. Ég velti fyrir mér því nú er klukkan að ganga sjö hvort teknar hafi verið ákvarðanir um hversu lengi þessi fundur eigi að standa.

Forseti getur upplýst að tekin hefur verið ákvörðun um að hafa kvöldverðarhlé milli hálfátta og átta.

Já, ég þakka forseta fyrir. Hálfátta skal það vera. Eins og ég kom inn á um fiskeldið er nauðsynlegt hvað varðar umsókn um rekstrarleyfi á fiskeldisstöð að slíkri umsókn þurfa að fylgja skilríki um heimild til afnota lands, vatns og sjávar. Mun það verða mögulegt ef sett eru hér sérstök vatnalög þar sem vatnið fer í einkaeigu? Þetta er spurning, frú forseti, sem við þurfum að fara yfir og athuga. Ég tek eftir því að hér á að koma fram frumvarp til laga um Veiðimálastofnun, sem er þá í raun enn eitt frumvarpið sem þyrfti að ræða samhliða vatnalögum því að Veiðimálastofnun hefur aðalatvinnu sína af að vinna að rannsóknum á laxfiskum í vatni, þ.e. stöðuvatni og straumvatni. Að sjálfsögðu skiptir máli hvaða lög verða sett um Veiðimálastofnun því að hún hlýtur að þurfa að hafa einhver afskipti eða ráð ef til þess kæmi, eins og rætt er um í frumvarpi til vatnalaga, að breyta farvegi ár. Hvar kemur Veiðimálastofnun að því máli ef menn - nú væri fróðlegt, frú forseti, ef frumvarp til laga um Veiðimálastofnun er komið fram að fá eitt eintak af því, það hefur farið fram hjá mér. Ef menn eiga að eiga möguleika, eins og getið er um í frumvarpi til vatnalaga, á að breyta árfarvegi hljóta menn að þurfa að hafa samráð við þá lærðu menn sem starfa á Veiðimálastofnun. Því velti ég því fyrir mér hvort annað ráðuneytið hafi tekið mið af frumvarpi hins. Frú forseti. Ég ætla að líta hér aðeins í umsagnir. Það kemur manni svolítið á óvart - og hér kemur siglandi frumvarp til laga um Veiðimálastofnun. Það er þá rétt að það er komið fram, það hefur komið hér í kjölfar frumvarps um eldi vatnafiska, þetta er þingskjal 897. Í 1. gr. í frumvarpi til laga um Veiðimálastofnun, um stjórnsýslulega stöðu, segir, með leyfi forseta: „Veiðimálastofnun er rannsóknastofnun á sviði ferskvatnsfiska og lífríkis þeirra sem heyrir undir yfirstjórn landbúnaðarráðherra. Veiðimálastofnun skal leitast við að sinna hlutverki sínu samkvæmt lögum þessum í nánu samstarfi og samvinnu við menntastofnanir landbúnaðarins.“ Hér segir, frú forseti, að Veiðimálastofnun sé rannsóknastofnun sem fari með rannsóknir á sviði ferskvatnsfiska og lífríkis þeirra. Stofnunin er þá að sjálfsögðu að rannsaka lífríkið í stöðuvötnum og straumvötnum. En það er nú einmitt þannig að uppvaxtarstaður margra laxfiska er í ám og því hlýtur maður að velta því fyrir sér hvort ekki sé skörun á milli þessara lagafrumvarpa, um Veiðimálastofnun og um vatnalög. Í þessu lagafrumvarpi segir í 4. gr., um hlutverk Veiðimálastofnunar, með leyfi forseta: „Hlutverk Veiðimálastofnunar er: 1. að afla með grunnrannsóknum alhliða þekkingar á nytjastofnum ferskvatns og lífríkis þeirra og miðla upplýsingum þar um, 2. að hvetja til sjálfbærrar nýtingar ferskvatnsvistkerfa, 3. að treysta grunn vísindalegrar ráðgjafar um nýtingu nytjastofna ferskvatna, 4. að treysta grunn vísindalegrar ráðgjafar í fiskrækt í ám og vötnum, 5. að rannsaka hvernig fiskeldi og fiskrækt megi best stunda í sátt við íslenska náttúru og villta stofna, 6. að veita ráðgjöf um lífríki áa og vatna í sambandi við framkvæmdir og mannvirkjagerð, 7. að stunda rannsóknir á eldi vatnalífvera, 8. að annast þróunarstarf og leiðbeiningar í veiðimálum og annarri nýtingu lífríkis ferskvatns, 9. að veita lögboðnar umsagnir, 10. að annast rannsóknir á einstökum ferskvatnsvistkerfum gegn gjaldi, 11. að stunda rannsóknir í sjó á nytjastofnum ferskvatns, 12. að annast aðrar rannsóknir og tengd verkefni sem ráðherra felur stofnuninni með reglugerð.“ Þetta er það sem kemur fram í lagafrumvarpinu, frú forseti, um hlutverk Veiðimálastofnunar. Ég hef verið að velta fyrir mér þeirri staðreynd að það er mögulegt að breyta farvegi ár samkvæmt vatnalögum. Í 14. gr. frumvarps til vatnalaga varðandi vatnsfall í fornan farveg segir, með leyfi forseta: „Nú breytist farvegur af náttúrulegum ástæðum og er þá fasteignareiganda hverjum sem bagi verður að breytingunni rétt að fella vatn í fornan farveg eða koma honum í samt lag.“ Farvegur ár er mun meira en bara grjót eða sandur. Farvegur er, í augum Veiðimálastofnunar, t.d. uppeldisstöð laxfiska.  Ég velti fyrir mér þeirri staðreynd, frú forseti, að árfarvegir eru uppeldisstöðvar fyrir laxfiska víðast hvar, þ.e. eins og orðatiltækið segir „fiskur undir steini“. Þar sem áin brotnar á steinvölum má sjá svokölluð brot og ef menn mundu grúska þar undir fyndust þar seiði. Þar eru uppeldisstöðvar laxfiska þar sem vatnið er hvað súrefnisríkast sökum þess að það brýtur á mislægum botni. Það hlýtur að koma Veiðimálastofnun við ef hægt er, samkvæmt þessu nýja frumvarpi til vatnalaga, að færa árfarvegi. Því hefði átt - og enn er að vísu tækifæri til þess - að fara yfir þessi frumvörp saman. Það er hlutverk Veiðimálastofnunar að veita ráðgjöf um lífríki áa og vatna í sambandi við framkvæmdir. Það hefði því ekki verið óeðlilegt, frú forseti, að frumvarp til laga um Veiðimálastofnun, sem er að vísu nýkomið fram, hefði komið fram ásamt öðrum tengdum frumvörpum frá landbúnaðarráðherra samhliða frumvarpi til vatnalaga. Frú forseti. Það líður nú að seinni hluta í ræðu minni en henni er langt í frá lokið. En kannski er það enn eitt nýliðabrekið að nú hef ég þambað mikið af vatni til að halda röddinni og spyr því forseta hvort það sé möguleiki á að ég geri hér tveggja mínútna hlé á ræðu minni og fái að stökkva á salernið.

Forseti heimilar skjóta ferð fram á salerni við þessar aðstæður og gerir stutt hlé á þingstörfum.

Ég þakka fyrir það. Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þennan skilning, að leyfa mér að skila af mér því vatni sem ég á ekki lengur. Ég held nú áfram með mál mitt. Menn velta því fyrir sér, varðandi vatnið, hvort það sé auðlind eins og hver önnur auðlind en hún fer minnkandi og einungis 0,5% af vatnsforða jarðar er ferskvatn. Víða er vatnsskortur í heiminum og fátt sem bendir til annars, frú forseti, en að vatnsskortur aukist. Víða er viðvarandi vatnsskortur. Nefna má lönd eins og Ísrael en menn tala um að þar sé minna en 1.000 rúmmetrar af vatni til ráðstöfunar á hvern íbúa. Allt líf á jörðinni er háð vatni til ræktunar, orkuframleiðslu og til framleiðslu á vörum og afurðum og öll þurfum við á vatni að halda. Enginn kemst af án vatns og í raun getur ekkert samfélag lifað án þess. Vatnið er hluti af hugarheimi, trúarbrögðum og menningu. Aðgangur að vatni hefur verið skilgreindur sem mannréttindi. Það er skýrt í samþykktum Sameinuðu þjóðanna að vatn telst til grundvallarmannréttinda. Allir eiga rétt á aðgangi að vatni. Þeir eiga ekki síður rétt á drykkjarvatni á hóflegu verði. Getur verið að í framtíðinni ætli menn sér að hefta aðgang fólks að vatni eftir efnahag? Það má vera að ég sé orðinn nokkuð svartur, frú forseti, en það er okkar hlutverk að skoða og gagnrýna frumvörp. Þegar mönnum hugkvæmist að einkavæða vatn þarf að sjálfsögðu að skoða málið til enda. Aðgangur að vatni er grundvallarmannréttindi samkvæmt samþykkt Sameinuðu þjóðanna, sem þýðir að öllum þjóðfélögum ber skylda til að tryggja þegnum sínum aðgang að vatni. Það má að sjálfsögðu ekki fara eftir efnahagslegri stöðu viðkomandi, hvort viðkomandi sé efnaður eða ekki, hvort hann hafi efni á að kaupa aðgang að vatni. Þetta er skýrt samkvæmt samþykktum Sameinuðu þjóðanna. Allir eiga að hafa tryggan aðgang að drykkjarvatni. Talandi um vatnið er þetta ekki bara spurning um vatn heldur líka hve hreint það er, þ.e. hvort menn hafa aðgang að hreinu, nothæfu vatni eða ekki. Það er sagt að ef menn hafi ekki nægan aðgang að vatni geti það leitt af sér fátækt. Enda sannast það á því að þeir sem ekki hafa aðgang að hreinu vatni eru fátækustu íbúar jarðar. Í dag er það fjarlægt okkur að velta fyrir okkur þeim möguleika að vatnið komi ekki úr krananum á morgun, sem gæti gerst ef það yrði einkavætt. Við lítum á þetta sem sjálfsagðan hlut, maður bara skrúfar frá krananum og vatnið kemur. En við verðum að bera fulla virðingu fyrir vatninu og allri þeirri miklu auðlind sem kalla mætti lifandi auðlind sem flæðir áfram í stöðugri hringrás. En við getum ekki endalaust átt von á að vatnið berist okkur. Það á að sjálfsögðu að vera öllum mögulegt að nytjað vatnið, að nota það en mér hugnast ekki að einkavæða það miðað við hinn merkilega fyrirlestur Davids Halls sem ég fór yfir áðan, sem kom inn á neikvæðar afleiðingar af einkavæðingu vatns. Málið, frú forseti, sem hér er um að ræða, frumvarp til vatnalaga, hefur áður komið til umræðu á hinu háa Alþingi. Það var afgreitt úr nefnd á 131. löggjafarþingi en náði ekki lokaafgreiðslu. Það er aftur komið fyrir þingið, lítið breytt. Eins og fram hefur komið á samkvæmt því að skilgreina vatnsréttindi með neikvæðum hætti í stað jákvæðrar skilgreiningar í núverandi vatnalögum. Það er rétt að taka fram að núverandi vatnalög eru enn þá í gildi þótt mönnum verði oft á að ræða um frumvarpið líkt og það sé orðið að lögum, sem ég sé ekki að gerist að óbreyttu. Því hefur verið haldið fram að frumvarp til vatnalaga sé einungis til að snurfusa, sem er ekki víst að sé íslenskt orð þótt maður hafi oft notað það, og taka til í gömlum vatnalögunum. Menn greinir samt á um hvort um formbreytingu sé að ræða eða efnisbreytingu. Það hefur komið fram hjá meiri hluta iðnaðarnefndar að breytingin í frumvarpi til vatnalaga sé einungis formbreyting og muni í raun ekki hafa nein áhrif á raunveruleg réttindi. En það er alveg skýrt, líka hjá þeim sem sömdu frumvarpið, að aðalmarkmiðið með setningu laganna sé að ná fram skýru eignarhaldi á vatni. Það er sérstakt að það skuli vera aðalmarkmið þessarar lagasetningar ef einungis er um formbreytingu að ræða. Þetta virkar, frú forseti, sem efnisbreyting og það eru tíðindi fyrir alþjóð ef meiri hlutinn ákveður að einkavæða vatnið. Það er mjög erfitt, frú forseti, að trúa að sú breyting sem lögð er fram í þessu frumvarpi sé einungis formbreyting. Ég hef nefnt ýmis lög sem viðkoma vatni. Það sem hefur kannski vakið sérstaka athygli manns, eftir að við fórum að grandskoða þetta frumvarp, er hve vel gamli lagabálkurinn frá 1923 hefur staðist tímans tönn. Það er erfitt að gera ný lög sem taki við af hinum gömlu. Því er ósköp eðlilegt að tekist sé á um það. Það að ætla að keyra í gegn vatnalagafrumvarp og fella úr gildi gildandi vatnalög hlýtur að kalla á, frú forseti, mikla yfirlegu og að sjálfsögðu þyrfti að taka fleiri frumvörp með, t.d. frumvarp sem strandaði á Alþingi ef ég man rétt 7. desember síðastliðinn, frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Þessi frumvörp þyrfti að sjálfsögðu að ræða saman. Jafnframt mætti taka með frumvarp sem boðað hefur verið að verði lagt fram, þ.e. frumvarp varðandi vatnatilskipun Evrópusambandsins. Þessi þrjú frumvörp þyrfti að fara yfir saman, frú forseti, þannig að þau skarist ekki óeðlilega. En þeim þarf að finna stað í stjórnarskránni og síðan hvernig valið verði milli þeirra sem sækjast eftir nýtingu vatnsauðlinda, hvort sem um er að ræða rennandi vatn ofan jarðar eða jarðrænar auðlindir. Við höfum barist fyrir því á síðustu dögum, frú forseti, að menn taki hér góða umræðu. Við höfum gert það. Minni hlutinn hefur tekið sér góðan tíma í að skoða málið, bæði utan þingsalar og innan. Við höfum bent hér á mörg atriði sem ber að fara vandlega yfir til að forðast frekari átök og komast hjá skaðabótaskyldu. Menn ætla sér að afnema vatnalögin með því að setja ný lög sem koma samt ekki, miðað við minn skilning á umræðunni, að fullu í stað gömlu vatnalaganna. Á síðustu dögum hefur orðið umræða um ágætar umsagnir sem fylgdu þessu frumvarpi. Í þessum umsögnum hafa komið fram margar og góðar tillögur um breytingar á vatnalagafrumvarpinu, sem ber það með sér að frumvarpið sé kannski ekki fullunnið. En ég ætla að skilgreina það jákvætt þannig að þar séu bara eðlilegar athugasemdir sérfræðinga, hvers á sínu sviði, sem við eigum að sjálfsögðu að fagna. En við eigum þá líka að nýta skoðanir þeirra til að gera frumvarpið og þar af leiðandi lagasetninguna betri. Meira að segja undirstofnanir umhverfisráðuneytis, Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun, settu fram athugasemdir sem fram koma í gögnum frá síðasta þingi, er frumvarpið var fyrst lagt fram. Þær stofnanir lögðust hreinlega gegn frumvarpinu. Sú skoðun hefur ekki breyst en þegar svo er komið að undirstofnanir umhverfisráðuneytis setja sig alfarið á móti frumvarpi þá má segja að málið hafi ekki hlotið nægilega umfjöllun í stjórnkerfinu og þaðan af síður á Alþingi. Fyrr í ræðu minni fór ég vel og vandlega yfir fyrirlestur Davids Halls um rannsóknir hans á áhrifum einkavæðingar á vatn. Þar var minnst á pólitíkina og þessa undarlegu frjálshyggjuhugsjón sem virðist allsráðandi þegar kemur að því er menn einkavæða vatn. Hvers vegna í ósköpunum, eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson spurði, vilja flutningsmenn endilega kalla vatnið eign landeigenda? Það veldur því að þar verður til einkaeignarréttur. Miðað við áhyggjur og ábendingar umhverfissérfræðingsins Ingibjargar Elsu Björnsdóttur mun frumvarpið, verði það óbreytt að lögum, leiða af sér framsalsrétt þeirra sem eiga vatnið. Þá vakna áhyggjurnar: Hverjir kaupa það ef menn nýta sér þennan framsalsrétt, hverjir verða það þá sem kaupa vatnið? Munu þá jafnvel einhverjir sanka að sér stórum hluta af vatni Íslendinga? Á sínum tíma tók það sex ár, í upphafi 20. aldar við meðferð þessa máls á Alþingi, að enda giftusamlega með góðum lögum sem staðist tímans tönn, orðin rúmlega áttræð. Nú vilja menn keyra málið í gegn á sex dögum og hafa í raun lent hér í hálfgerðu sex daga stríði við þá sem hafa uppi varnaðarorð. Skilgreiningin í gömlu lögunum varðandi nýtingarrétt hefur reynst vel fram til þessa. Í sjálfu sér er engin ástæða til að vera að breyta eða hrófla við henni. Telji menn bráðnauðsynlegt að róta í vatnalögum þá ættu menn að taka fleiri frumvörp með í leiðinni. Ég hef komið að því áður. Þetta þarf allt að skoða heildstætt og taka til fyrirmyndar ríkisstjórnir í Hollandi og Úrúgvæ. Þar hafa menn sett ákvæði um vatnsauðlindina í stjórnarskrá. Við höfum margítrekað, kannski helst í upphafi þess að málið var tekið fyrir til 2. umr. á hinu háa Alþingi, reynt að fá stjórnarliða til að útskýra hvað kallar á að þetta frumvarp verði afgreitt núna og án alls vilja til að setjast niður og skoða hvað mætti fara betur í ljósi hinna hörðu umsagna sem komu, m.a. frá einni undirstofnun ráðuneytis. Rökin fyrir þessum æðibunugangi hafa ekki enn komið fram en það er enn von. Það er ástæða til að árétta það einnig að í gangi er nefnd um endurskoðun á stjórnarskránni. Þar mun vonandi koma inn eitt af okkar hugðarefnum, að auðlindir í þjóðareign verði í stjórnarskrá. Það er mjög eðlilegt að þetta vinni allt saman og menn geti skilað heildarpakka. Maður er vanur slíkum vinnubrögðum úr atvinnulífinu. Ég skil heldur ekki hvað liggur á. Það þarf að mynda stefnu til framtíðar varðandi nýtingu auðlinda í landinu. Það er að sjálfsögðu á ábyrgð hæstv. iðnaðarráðherra að sjá til að þeir hlutir séu skoðaðir í fullu samhengi. Sjálfsagt væri rétt að skipa nefnd til að fara yfir þessi mál og gefa henni góðan tíma til að fara yfir þessi mál og gefa henni góðan tíma til að vinna. Það hefur komið fram að sex ár tók að vinna frumvarp til vatnalaga á sínum tíma. Kannski er hraðinn í þjóðfélaginu einfaldlega slíkur að hann keyrir unga og spræka þingmenn stjórnarliða svona áfram. Það veit ekki sá er hér stendur. Því miður er lítill áhugi á að skoða öll þessi mál heildstætt, eins og ég hef minnst á. Það þarf að sjálfsögðu að taka góða umræðu í stjórnarskrárnefnd um ekki bara nýtingu á auðlindum heldur og eignarhald og umgengni. Eitt af því sem prófessor David Hall minntist á í fyrirlestri sínum, sem ég fór rækilega yfir áðan, er umgengni um vatnsauðlindina sem er víða mjög slæm hjá einkareknum vatnsfyrirtækjum. Það kemur skýrt fram að menn láta það óátalið þó að leki sé 30–35%, jafnvel 40% af rennsli. Jú, allar viðgerðir og allt slíkt kostar og því dregur að sjálfsögðu úr hagnaði þannig að vatnsveitur í einkaeign hvetja menn ekki til að fara vel með auðlindina, a.m.k. í þeim löndum er prófessor Hall skoðaði. Í stjórnarskrárnefnd er þetta ekki bara spurning um að fara yfir eignarhald, nýtingu á auðlindum heldur og umgengni. Það þarf að umgangast auðlindir þannig að við getum skilað þeim vel nýtanlegum um ókomna framtíð til komandi kynslóða. Að þeim orðum sögðum veltir maður því fyrir sér hvort það sé eitthvað sem þeim er vilja stuðla að einkavæðingu hugnist, þ.e. að koma auðlindunum til komandi kynslóða. Væntanlega er það skyndigróðinn sem blífur í dag. Eins og komið hefur fram í máli hv. þingmanna Samfylkingarinnar berum við þingmenn mesta ábyrgð á því hvernig umgengni við auðlindir er í dag og hvort hægt sé að nýta þær í framtíðinni. Við berum ábyrgð á náttúrunni, við berum ábyrgð á meðferð auðlindanna að gengið sé um þær með ábyrgum hætti, að meðferð þeirra sé skynsamleg og farið sé eftir leikreglum sem settar verða. Við erum að tala um nýtingu á einhverri mestu auðlind framtíðarinnar, frú forseti. Ég hef rakið í máli mínu og það hefur komið fram víðar hjá leikum og lærðum að væntanlega verði vatnið í framtíðinni einhver mikilvægasta auðlind mannskepnunnar og muni þá jafnvel verða verðmætari en sjálf olían. Næg eru nú átök um olíuna, hvort heldur sem menn líta á framleiðslu, á sjálfar borholurnar, uppspretturnar, löndin sem hún er í eða einkafyrirtæki sem selja hana. Frú forseti. Ég minntist áðan á nokkrar umsagnir, góðar og gagnlegar umsagnir sem hafa komið um frumvarpið. Ég var einmitt að velta því fyrir mér áðan hvort ekki þyrfti að lesa saman frumvarp um Veiðimálastofnun og frumvarp um vatnalög og tel að það skipti miklu máli. Nú hefur mér áskotnast umsögn frá sjálfum veiðimálastjóra, sem er fyrrverandi forstöðumaður Veiðimálastofnunar, og er því maður sem sökum reynslu og þekkingar ætti að taka mikið tillit til og að sjálfsögðu taka mark á. Í þessari umsögn um vatnalög tekur Árni Ísaksson veiðimálastjóri á atriðum sem ekki hefur verið farið inn á áður einhverra hluta vegna, en þarna eru atriði sem veiðimálastjóri gerir athugasemdir við. Ég er nokkuð viss um að þær athugasemdir eiga líka við um Veiðimálastofnun. Ég get ekki séð að þeir geti sinnt sínu mikilvæga hlutverki, sem kemur skýrt fram í 4. gr. í frumvarpi til laga um Veiðimálastofnun, ef engar breytingar verða gerðar á vatnalagafrumvarpinu. Ég tel rétt, frú forseti, að lesa bara í heilu lagi umsögn frá veiðimálastjóra. Ég tek fram að til er fyrri umsögn sem mjög gott er að hafa en hún er frá 3. mars 2005. En þessi umsögn sem nú fylgir í nefndaráliti með frumvarpi til vatnalaga frá minni hluta iðnaðarnefndar - hún er hér, bara næsta blaðsíða. Mætti halda að þingmaðurinn væri farinn að lýjast úr því að hann sér ekki fram fyrir næstu síðu. Ég tel samt ástæðu til að taka sérstaklega fyrir umsögn þá er barst frá veiðimálastjóra 28. nóvember 2005 um frumvarp til vatnalaga þar sem m.a. koma fram ábendingar í fyrri umsagnir af því að málið var tekið fyrir fyrir ári síðan. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Borist hefur til umsagnar frumvarp til vatnalaga, 268. mál. Málið hefur áður borist til embættisins til umsagnar sem drög í febrúar síðastliðinn og var erindinu svarað með bréfi dagsettu 3. mars 2005. Í því bréfi voru gerðar athugasemdir við ýmsar greinar frumvarpsins sem enn eru í fullu gildi, þar sem lítil sem engin breyting hefur orðið á frumvarpinu frá fyrrgreindum drögum.“ Rétt er að staldra aðeins við, frú forseti. Hér er það veiðimálastjóri sem gerir athugasemd við að umsögn þeirra, eins og svo margar aðrar, hafi ekki hlotið brautargengi í iðnaðarnefnd þrátt fyrir að nú hafi menn haft annað og nýtt ár til að skoða frumvarpið, kosti þess og galla. Áfram segir í umsögn frá veiðimálastjóra, með leyfi forseta: „Undirrituðum hefur borist umsögn veiðifélaga til iðnaðarnefndar dagsett 27. nóvember, en þar koma fram athugasemdir sem að stórum hluta eru samhljóða þeim athugasemdum sem fram komu í áðurnefndu bréfi embættisins. Mikilvægt er að tekið verði tillit til hagsmuna í veiðimálum við endurskoðun vatnalaga og ekki fari á milli mála hvar mörk á milli lögsögu einstakra ráðuneyta og stjórnsýsluaðila liggja. Ef slíkt er ekki samræmt er hætt við því að framkvæmdaraðilar og einstaka fasteignaeigendur gangi á lagið í skjóli óljósra lagaákvæða.“ Frú forseti. Enn einu sinni, enn og aftur eru menn að benda á hnökra í vatnalagafrumvarpi og að því er mér er kunnugt hefur enn og aftur ekki verið gefinn gaumur að þeim athugasemdum. Maður veltir því fyrir sér hver sé í raun tilgangurinn að kalla eftir umsögnum og athugasemdum við frumvörp ef það er ekki til þess að auka þekkingu manna á lögum sem þeir hyggjast senda frá sér og á öllu er þeim viðkemur til að geta gert þau sem best úr garði. Það virðist vera því miður, frú forseti, eins og sá er hér stendur hefur upplifað, að þegar nefnd er að fara yfir umsagnir um frumvarp til laga læðist að manni sú hugsun að þrátt fyrir að menn kalli samviskusamlega eftir umsögnum, t.d. í félagsmálanefnd hver sé í raun tilgangurinn. Ef nefndarmenn kalla fyrir hina og þessa lærða sérfræðinga að ákveðnum málum, menn sem hafa starfað jafnvel í áratugi í undirstofnunum ráðuneyta, þeir eru til kallaðir til að gefa umsagnir, þeir eru jafnvel til kallaðir sem gestir til að upplýsa nefndarmenn um skoðun þeirra sem byggð er oft á mikilli þekkingu, þá veltir maður fyrir sér tilganginum ef nefndarmenn vilja ekki taka mark á umsögnum þeirra og athugasemdum til að bæta lagafrumvarp sem er til meðferðar. Menn sitja oft klukkustundum saman og fá mjög góðar athugasemdir og upplýsingar, fræðilegar upplýsingar úr miklum reynslubrunnum, en þrátt fyrir það virðist ekki vera tekið mark á þeim. Það virðist því miður vera svo, frú forseti, þegar maður les umsögnina sem kemur frá veiðimálastjóra 28. nóvember sl. um vatnalagafrumvarpið, að þá sé ekki tekið mark á umsögninni né heldur hafi menn gert neina tilraun til þess að bæta frumvarpið þrátt fyrir að umsögnin hafi legið fyrir í heilt ár, enda málinu þegar einu sinni verið kastað út af Alþingi. Í umsögn frá veiðimálastjóra um vatnalagafrumvarpið segir áfram, með leyfi forseta: „Eins og frumvarpið hljóðar er opnað mjög á framkvæmdaheimildir fasteignaeigenda í VII. kafla án þess að settir séu viðeigandi fyrirvarar um áhrif á lífríki og nauðsynlegar heimildir samkvæmt öðrum lögum. Þessu verður að breyta, þar sem mikil ásókn er t.d. í malartekju úr árfarvegum, sem oft getur leitt til óæskilegra farvegsbreytinga. Nokkuð ber jafnvel á því að slíkar framkvæmdir séu gerðar undir því yfirskini að verið sé að verjast landbroti.“ Enn og aftur, frú forseti, er ástæða til að staldra við. Veiðimálastjóri, Árni Ísaksson, gerir hér athugasemdir við frumvarp til vatnalaga hvað varðar heimildir til að grufla í árfarvegi. Því miður ekki öllum ljóst, þótt menn hafi oft heyrt máltækið „fiskur undir steini“, að í árfarvegum þar sem laxa- og silungagengd er leynast fiskar undir steini, nánar tiltekið seiði. Árfarvegurinn er uppeldisstöðin þar sem þeir liggja yfirleitt undir steinum á broti, þar sem vatnið er mjög súrefnismettað. En hér er ábending um að samkvæmt vatnalagafrumvarpinu sé heimild til að grufla í árfarvegi. Þar af leiðandi eyðileggja menn, skemma eða skaða uppeldisstöðvar laxfiska. Áfram segir í umsögninni, frú forseti: „Eins og vikið er að í umsögn Landssambands veiðifélaga er nauðsynlegt að skýra frekar lögsögu vatnafélaga, þegar þau starfa innan félagssvæðis veiðifélags og nauðsynlega samráðsskyldu við veiðifélagið. Veiðifélög bera ábyrgð á nýtingu fiskstofna í ám og vötnum og hluti af því verkefni er að sjá til þess að vistkerfi og búsvæði laxfiska séu í góðu horfi. Því er ekki ásættanlegt að félagsskapur, þ.e. vatnafélag, innan sama vatnakerfis geti tekið sjálfstæðar ákvarðanir um vatnsveitur eða aðrar aðgerðir til að verjast ágangi vatns án samráðs við veiðifélag svæðisins.“ Frú forseti. Í þessari umsögn, eins og mörgum öðrum, eru gerðar viðamiklar athugasemdir við frumvarpið. Þrátt fyrir það virðist meiri hlutinn ekki hafa séð ástæður til að gera minnstu tilraun til að breyta frumvarpinu eða bæta það. Ég held að hv. þingmenn meiri hlutans hefðu gott af því að sitja undir ræðu minni. Ég hef komið inn á atriði sem ekki hefur verið til umfjöllunar, þ.e. fiskeldið. Að mínu viti er fiskeldi á Íslandi í algjöru uppnámi verði þetta frumvarp að lögum. Fleiri forvitnilegar umsagnir hafa borist. Umhverfisstofnun sendi inn athyglisverða umsögn, undirstofnun umhverfisráðuneytisins. Það leiðir hugann að því sem áður hefur verið nefnt, að varðandi þetta frumvarp og kannski önnur virðist sem menn starfi hreinlega ekki saman, að ekki sé nægilegt samráð. Það virðist þannig með mörg lagafrumvörp sem skarast á milli ráðuneyta. Svo virðist sem umhverfisráðuneytið sé nánast ekki með í ráðum við samningu þessa frumvarps, a.m.k. miðað við þær harðorðu athugasemdir sem koma fram í umsögnum undirstofnana umhverfisráðuneytisins, þar á meðal Umhverfisstofnunar sjálfrar. Enn á ný virðist meiri hlutann skorta þá tækni að menn komist að sameiginlegri niðurstöðu, sérstaklega í málum þar sem frumvörp skarast milli margra ráðuneyta. Öllum ætti að vera ljóst að Umhverfisstofnun er einhver mikilvægasta stofnun ríkisvaldsins í eftirliti með umhverfismálum. Hún á að sjálfsögðu að gera hvort tveggja, standa vörð um umhverfismál, m.a. varðandi umgengni um vatn, og að sjálfsögðu að leiðbeina löggjafarvaldinu. Miðað við umsagnir Umhverfisstofnunar virðist ekki áhugi í iðnaðarráðuneytinu eða hjá meiri hluta iðnaðarnefndar á að taka tillit til ábendinga sérfræðinga á sviði umhverfismála hjá Umhverfisstofnun. Ég ætla að leyfa mér að grípa aðeins niður í byrjun á umsögn Umhverfisstofnunar frá 1. desember á síðasta ári. Þar segir, með leyfi forseta: „Vísað er til erindis iðnaðarnefndar frá 17. nóvember sl. þar sem óskað er eftir umsögn Umhverfisstofnunar um frumvarp til vatnalaga 268. mál.“ Frú forseti. Hér verð ég að staldra við. Ég velti því fyrir mér og spyr kannski fyrst og fremst sem nýliði: Hvernig í ósköpunum stendur á því að nefndir á vegum meiri hlutans kalla eftir umsögnum margra aðila í viku hverri allan veturinn og kalla aðila á sinn fund þegar lítið sem ekkert er gert með umsagnir þeirra? Ég tek þessar umsagnir alvarlega, frá fólki sem á að vera okkur ráðgefandi. Það er ekki hægt að ætlast til þess, ekki frekar en eiginkonan geti ætlast til að eiginmaðurinn sé fæddur iðnaðarmaður og kunni að mála, gera við bílinn, gera við rafmagnið, skipta um rúðu o.s.frv., að þingmaðurinn sé með alþekkingu. Við leitum því eftir umsögnum en ég hef upplifað það í nefndarstörfum að ekki sé nógu mikið tillit tekið til umsagna. Að því sögðu óska ég eftir að fá að lesa beint úr umsögn Umhverfisstofnunar, en þar segir, með leyfi forseta: „Líkt og iðnaðarnefnd er vel kunnugt hafa verið mjög skiptar skoðanir um nefnt frumvarp og Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun gerðu fjölmargar athugasemdir við fyrra frumvarp um sama efni er það var til umfjöllunar á Alþingi á síðasta löggjafarþingi. Við vinnslu fyrirliggjandi frumvarps virðist nefndin sem vann drögin ekki hafa sent þau út í því skyni að leita með formlegum hætti eftir viðbrögðum annarra aðila og taka rökstudda afstöðu til innsendra athugasemda sem lagðar yrðu fyrir ráðherrann ásamt frumvarpinu.“ Frú forseti. Þarf frekari vitnanna við? Hér kvartar umsagnaraðilinn undan því sem ég hef sjálfur bent á: Til hvers eru nefndir að biðja um umsagnir ef lítið og jafnvel ekkert tillit er tekið til þeirra? Þessar umsagnir lúta að sérfræðiþekkingu viðkomandi aðila og eru að sjálfsögðu lagðar fram í þeim tilgangi að bæta löggjöfina og bæta það frumvarp er fyrir liggur. Frú forseti. Hér segir jafnframt, svo ég lesi áfram, með leyfi forseta: „Umhverfisstofnun vill raunar halda því til haga að fulltrúi nefndarinnar leitað óformlega til stofnunarinnar á sínum tíma um tiltekin atriði um almannarétt er snertir vatn. Umhverfisstofnun telur það verklag, sem því miður er ekkert einsdæmi, að nefndir skili frumvarpstexta til ráðherra án þess að hafa sjálfar leitað eftir viðbrögðum með formlegum hætti úti í samfélaginu, sé mjög vandmeðfarið. Slíkt á einkanlega við þegar verið er að leggja til breytingar á löggjöf sem kann að snerta eða skarast á við verkefni sem aðrir aðilar innan stjórnsýslunnar eru að sinna. Þegar þannig háttar, og eftir að frumvarpið hefur verið lagt fram, má reikna með að umræðan um efni þess fari eingöngu fram á Alþingi. Hætt er við að umræðan verði mun harðari en hún þyrfti að vera ef ekki er búið að ræða framkvæmdar- og tækniatriði þess á fyrri stigum og sem flest sjónarmið liggja fyrir. Umhverfisstofnun telur umrætt frumvarp til vatnalaga hafa goldið þessa verklags.“ Frú forseti. Hér er nefnd hugsanleg ástæða, a.m.k. að mati þeirra hjá Umhverfisstofnun, fyrir því að umræðan hefur orðið eins hörð og raun ber vitni. Hvers vegna í ósköpunum þingmenn hafa verið settir í þá stöðu að reyna sér til málsbóta að stugga hver við öðrum. Hér kemur fram að þeir sem sömdu frumvarpið hafi ekki rætt vandlega við þá er vit hafa á og þess vegna, frú forseti, er viðbúið að umræðan verði harðari, fari hún einungis fram á Alþingi. Við höfum orðið vitni að þessu síðustu daga. Ég velti fyrir mér: Til gagns fyrir hvern? Til gagns fyrir hvern er að láta þingmenn berast á banaspjótum sökum þess að frumvarp hafi ekki verið nægilega vel unnið og ekki verið tekið tillit til allra þeirra þátta er máli skipta og ekki …

Forseti vill spyrja hv. þingmann hvort hann fari að ljúka ræðu sinni því að gert er ráð fyrir að gera kvöldverðarhlé nú klukkan hálfátta.

Þingmaðurinn er ekki að ljúka ræðu sinni. Hvar vorum við nú aftur? Ég var, frú forseti, að ræða um vinnulagið og þau hörðu átök sem hafa orðið á Alþingi, sem Umhverfisstofnun spáði fyrir, 1. desember 2005, að yrðu ef leggja ætti fram breytingar á löggjöf án þess að málin væru vel rædd áður og undirbúin með aðstoð þeirra er gerst þekkja til. Þetta er í raun grunnurinn, ástæðan fyrir því , eins og ég sagði, að menn berast á banaspjótum. Það er sennilega engum til gagns og væri að sjálfsögðu betra ef menn ynnu saman að því að gera frumvarpið betra. Það verður að sjálfsögðu aldrei gert meðan aðaltilgangurinn, og jafnvel eini tilgangurinn, með því að koma í gegn í þessu frumvarpi er að vatn á Íslandi verði einkavætt.

Nú hyggst forseti gera matarhlé. Hv. þingmaður verður að gera hlé á máli sínu á meðan.

Herra forseti. Við erum hér enn að ræða frumvarp til vatnalaga og ég hef í ræðu minni farið nokkuð vel yfir ýmis atriði er lúta að þeim lögum. Ég var síðast, áður en gert var hlé á þingfundi, að fara yfir umsögn Umhverfisstofnunar um frumvarpið og hér eru fleiri ágætar umsagnir. Eitt af því er vakti athygli mína við lestur á þeim er, miðað við þær ræður sem ég hef haldið, þessi stutta og snaggaralega umsögn Samorku, sem eru samtök raforku-, hita- og vatnsveitna. Þetta eru einfaldlega nokkrar setningar og aðalinntakið er að þeir gera engar efnislegar athugasemdir við frumvarpið. Ég fór í fyrri ræðu minni nokkuð vandlega yfir mjög svo athygli verðan fyrirlestur sem maður að nafni David Hall hélt síðastliðið haust á vegum þeirra ágætu samtaka BSRB. Það var fyrirlestur sem hann hélt í framhaldi af því að hafa eytt nokkrum árum í að rannsaka ýmsa þætti almannaþjónustu, sérstaklega það er lýtur að heilbrigðiskerfi, vatni, rafmagni og öðrum grunnþáttum almannaþjónustunnar. Mjög eðlilegt er að þessi fyrirlestur veki athygli og eins og ég hef minnst á ættu menn að bíða spenntir eftir að sá fyrirlestur komist á prent þar sem í honum er mjög vel farið yfir þá reynslu sem David Hall varð sér úti um með þessum rannsóknum, m.a. á einkavæðingu vatns. Mörg stór atriði komu þar fram sem segja má að varpi ljósi á þær áhyggjur og efasemdir sem við þingmenn Samfylkingarinnar höfum vegna þeirra hugleiðinga meiri hlutans að setja ný vatnalög þar sem skýrt er kveðið á um eignarrétt á vatni, þ.e. að einkavæða vatnið. Í fyrirlestrinum er farið nákvæmlega yfir þróunina í Bretlandi, Frakklandi og víðar og tekin fyrir vatnsveitufyrirtæki sem hafa skipulega verið að færa út kvíarnar og jafnvel sneitt hjá samkeppni hvert við annað, ýmis með því að skipta með sér borgum og bæjum eða hreinlega stofna sameiginlegt dótturfyrirtæki til að geta haldið uppi háum gjöldum fyrir vatnið. David rannsakaði þetta mjög vel og hefur greinilega farið víða. Eitt af því sem hann kom inn á og ég fór yfir var svokallaður leki þar sem kemur skýrt fram í rannsóknum hans að leki hjá einkafyrirtækjum, vatnsveitum, er 30–40%. Skyldi því engan undra að menn hafi áhyggjur af umgengni um vatnið, umgengni um þá auðlind sem vatnið er og það er þrennt sem kemur til. Það eru áhyggjur vegna umgengni og vanvirðu við þessa gífurlega miklu auðlind sem vatnið er, áhyggjur vegna þeirrar miklu gróðahyggju sem er hjá vatnsfyrirtækjum víða í Evrópu, eins og ég hef komið hér inn á, og þeirrar hræðslu manna við hvað verði í framtíðinni ef vatnið verður einkavætt. Þessi fyrirlestur sem ég hef farið yfir upplýsir okkur nokkuð vel um möguleg vandamál, um þau vandamál sem eru til staðar í kringum einkaeign á vatni. Því er vissulega ástæða til að hafa miklar áhyggjur. Jafnframt kom fram í umræddum fyrirlestri hversu mikil pólitísk átök eru um vatn víða í heiminum og ekkert óeðlilegt að tekist sé á um það hér. Við erum sem betur fer ekki búin að einkavæða en það stefnir í það, þ.e. ef frumvarp þetta nær óbreytt fram að ganga. Ég sé ástæðu til, herra forseti, að ítreka einn kaflann í fyrrgreindum fyrirlestri. Það er pólitískt átakamál. Ég ætla að leyfa mér að renna eldsnöggt yfir hann orðrétt, með leyfi forseta: „Að lokum nokkur orð um stjórnmálin. Miðað við það sem ég nefndi áður varðandi söguna, ætti að vera augljóst að ríkisstjórnir og sveitarstjórnir eru lykilaðilar í vatnsgeiranum. Drifkrafturinn í vatnsgeiranum hefur ekki verið í höndum einkaaðila síðan á 19. öld. Í öðru lagi þá snýst þetta um pólitík, þetta er pólitískt mál þar sem pólitísk hugmyndafræði er ábyrg fyrir breyttum áherslum. Uppbygging og rekstur vatnsveitna í höndum sveitarfélaga seint á 19. öld og í upphafi þeirrar 20. helst í hendur við þróun félagshyggju þar sem sveitarstjórnum var ætlað stórt hlutverk, og tengist hugmyndinni um að almannaþjónusta sé órjúfanlegur hluti opinbera geirans. Eins er augljóst að einkavæðing síðustu 15–20 ára hefur tengst pólitískri hugmyndafræði, þeirri frjálshyggjuhugmyndafræði sem trúir því að einkavæðing sé leiðin fram á við. Og aftur getur maður séð viðbrögð við þeirri þróun, sem byggist á hugmyndafræði. Í löndum eins og Hollandi og Úrúgvæ hafa verið sett lög eða ákvæði í stjórnarskrá til að vernda vatnsauðlindina og vatnsveitur frá einkageiranum. Þarna er greinilega á ferðinni hugmyndafræði þess efnis að vatn sé í almannaeigu, það sé almannagæði og eigi því ekki að ganga kaupum og sölum á almennum markaði eins og hver önnur vara. Eitt er augljóst og ber að nefna í þessu sambandi, en það er að um heim allan er einkavæðing vatns óvinsæl. Undanfarin ár höfum við tekið eftir skipulagðri baráttu um allan heim. Ég get nefnt dæmi um þrjár herferðir í Evrópu síðastliðin tvö ár, þar sem ég hef verið beðinn um að tala. Ein var á Spáni, þar sem fjöldi borga hefur bundist í sístækkandi bandalag með það að markmiði að berjast gegn einkavæðingu á vatni. Önnur var í Hamborg, þar sem reis upp mótmælaalda fyrir ári, þegar upp kom tillaga um einkavæðingu á mjög vel reknu og afkastamiklu vatnsfyrirtæki þar. Þar hófst barátta fyrir allsherjaratkvæðagreiðslu í borginni um málið, en til að krefjast slíkrar atkvæðagreiðslu þurfti að safna 25 þúsund undirskriftum. Það takmark náðist á aðeins tíu dögum og borgarstjórn Hamborgar dró tillögu sína um einkavæðingu umyrðalaust til baka. Þriðja dæmið sem ég nefni kemur frá Norður-Írlandi þar sem breska ríkisstjórnin hefur lagt fram hugmyndir um að markaðsvæða vatnið, með það að markmiði að einkavæða það í náinni framtíð. Þar er hins vegar nánast einhuga andstaða allra gegn tillögunum. Við ættum að hafa í huga að stjórnmál á Norður-Írlandi eru ekki eðlileg og skiptast oftast eftir trúarbrögðum. Ég fór á fund í Belfast fyrir tveimur árum og sat við borð með fulltrúum baráttunnar gegn einkavæðingu vatns. Þarna var litríkur hópur saman kominn, þarna voru fulltrúar stéttarfélaga, neytendasamtaka, hverfasamtaka og þriggja stjórnmálaflokka, Sambandsflokksins (the Alliance Party) sem er miðjuflokkur, Sinn Fein, sem er eins og allir vita þjóðernissinnaður flokkur, og DUP, the Democratic Unionist Party sem er öfgafyllsti mótmælendaflokkurinn. Sinn Fein og DUP neituðu alfarið á þessum tíma að sitja við sama borð í þinginu eða á nokkrum öðrum vettvangi, en þegar kom að einkavæðingu vatns gátu þessir aðilar setið við sama borð. Þetta er málefni hlaðið tilfinningum.“ Þetta er akkúrat kjarni málsins, herra forseti. Þegar kemur að svo stórum hlut eins og þeim að ætla að einkavæða vatnið sem er eitt nauðsynlegasta efni fyrir mannskepnuna til að halda lífi og sem er jafnframt nauðsynlegt á margan hátt, m.a. fyrir atvinnuvegi þá er mjög eðlilegt, eins og hér hefur komið fram, að hópar rísi upp og mótmæli slíkum áætlunum. Menn velta fyrir sér tilganginum, við höfum gert það hér í dag og við höfum gert það síðustu daga, hvað vaki fyrir mönnum. Hér hefur verið sagt að einungis sé um formbreytingu á lögum að ræða en þetta virkar þrátt fyrir það sem efnisbreyting og að sjálfsögðu er það þar sem hnífurinn stendur í kúnni því að menn eru ekki ásáttir á hinu háa Alþingi að gengið sé svo langt varðandi vatnið að ætla sér hreinlega að einkavæða það. Eins og ég hef nefnt áður er skortur á vatni víða í heiminum og þrátt fyrir að sums staðar sé vatn þá er ekki um hreint vatn að ræða. Það er í sjálfu sér ósköp eðlilegt að almenningur skuli ekki að velta því fyrir sér dagsdaglega hvort nægt vatn sé til á morgun, hvað þá hvort allt í einu þurfi að kaupa það fyrir of fjár af náunganum sem löggjafarvaldið hafi tekið þá ákvörðun að skuli eiga það. Vitað er að meira en milljarður manna eða einn sjötti hluti mannkyns hefur takmarkaðan aðgang að hreinu drykkjarvatni og enn fleiri skortir vatn til hreinlætis. Þeim mun fjölga sem lenda í þessum aðstæðum og gæti jafnvel fjölgað á Vesturlöndum sem núna eru auðug af vatni. Markaðurinn hrekkur af stað ef hann áttar sig á að skortur er á vörum og reynir þá að sinna eftirspurn. En vatnið er nú eitthvað annað og meira en vara. Það er í raun ekki á nokkurn hátt verslunarvara. Það er lífsnauðsynlegt efni fyrir okkur öll. Eins og ég hef komið hér inn á hefur það því miður verið þannig að ekki er hugsað um hag heildarinnar þegar vatn er einkavætt og fyrirtæki komast inn á það svið. Því miður er hugsað um hag þeirra sem eiga eignina og hvernig þeir geti hagnast sem mest. Eins og ég nefndi hér í dag sýna rannsóknir skýrt svo ekki verður um villst að reynsla af einkavæðingu vatns er yfirleitt slæm. Samkeppni er fyrir borð borin. Fyrirtækin sameinast því miður um samráð og hlíta þar auknum arðsemiskröfum eins og víða tíðkast í þeim harða og hraða heimi sem við lifum nú í. Ég hef líka farið yfir það að menn hafa tekið upp á því að rísa upp gegn hugmyndum um einkaleyfi á vatni og einkavæðingu og þrátt fyrir að Íslendingar séu enn í dag friðsöm þjóð þá skyldu menn ekki vanmeta gömlu víkingana. Ég hef rakið hversu illa hagsmunir einkafyrirtækja og almennings virðast fara saman þegar kemur að vatninu, vatnsauðlindinni. Ef þeir færu ekki svona illa saman væri væntanlega búið að einkavæða þetta í mörgum löndum. En eins og ég kom hér skýrt og greinilega inn á þá hafa bæði í Hollandi og í Úrúgvæ verið sett lög til að koma í veg fyrir að hægt sé að einkavæða vatnið. Þar hafa verið sett sérstök ákvæði í stjórnarskrá og er þar að sjálfsögðu tekið mið af slæmri reynslu. Herra forseti. Það kemur að því að menn átta sig væntanlega í þessari umræðu að meiri hlutinn fer, því miður, villur vegar að ætla, með því sem sumir hafa nefnt ofbeldi - ég vil ekki taka svo sterkt til orða - að troða þessu vatnalagafrumvarpi hreinlega hér í gegn. Það mun að sjálfsögðu seint fást samþykki fyrir því. Ég undra mig á því að þrátt fyrir allar þær góðu umsagnir sem ég hef m.a. farið hér yfir skuli menn ekki hafa séð ástæðu til að gera breytingar eða bætur á frumvarpinu eða hreinlega algjörlega draga það til baka. Það gæti í sjálfu sér enn þá gerst. Eitt af því sem ég hef farið hér yfir er allur sá fjöldi frumvarpa sem ráðuneytin hafa lagt fram og viðkoma vatni, þ.e. frumvarp til laga um Veiðimálastofnun, frumvarp til laga um eldi vatnafiska, frumvarp til laga um fiskrækt, frumvarpið um vatnalögin og varnir gegn fisksjúkdómum. Öll nálgast þessi frumvörp hvert annað. Þau skarast og að sjálfsögðu á að skoða þau í samhengi til að koma í veg fyrir frekari átök í framtíðinni sem mjög líklega munu verða ef þetta frumvarp verður að lögum. Hér hafa verið raktar ýmsar ástæður fyrir því að þetta frumvarp er lagt fram. Hér hefur verið lögð hörð áhersla á að einungis sé um formbreytingu að ræða og auk þess að svona hálfgerð sé tiltekt í gangi, að verið sé að laga rúmlega áttatíu ára gömul lög. Þrátt fyrir það rekur eitthvað menn til þess að reyna að troða þessu í gegnum þingið og láta þingmenn nánast berast á banaspjót í rökræðum um þetta frumvarp og finnst mér ákaflega slæmt, herra forseti, að okkur skuli sköpuð þannig vinnuskilyrði. Hér eiga eftir að koma fram fleiri frumvörp, eins og ég hef minnst á, sem munu skarast á við þetta og er því enn frekari ástæða til að bíða og lesa þau saman. Við höfum komið á framfæri þeim sjónarmiðum að menn séu gjörsamlega á móti einkavæðingu vatns. Jafnframt höfum við bent hér á að undirstofnanir eins og Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun höfðu margt við þetta mál að athuga. Athyglisverðastar þóttu mér þær ábendingar að málið hefði ekki verið nægilega rætt af öllum viðkomandi, þ.e. innan ráðuneytis, ráðuneytanna, milli ráðuneyta og innan stofnana. Það veldur því, eins og ég hef bent á, að umræðan fer þá að mestu leyti fram í sölum Alþingis sem veldur því að hún verður löng og hörð og ég held að það sé ekki til eftirbreytni. Við höfum jafnframt bent á að Samband íslenskra sveitarfélaga lagðist á sínum tíma gegn samþykkt þessa frumvarps. Fyrir því voru tilteknar tvær meginástæður, annars vegar möguleikar sveitarfélaga til eignarnáms. Að vísu hefur verið komið til móts við þær athugasemdir. En jafnframt benti sambandið á að ákvæði frumvarpsins skerða verulega rétt sveitarfélaga til að nálgast vatn í löndum annarra sveitarfélaga. Að vísu hefur meiri hlutinn ákveðið að flytja breytingartillögu til að færa þeim sambærilegan rétt. Þá er þetta nú nánast allt upp talið. Samt er athyglisvert að síðast þegar þetta mál kom fyrir þingið vildi meiri hluti iðnaðarnefndar alls ekki taka við þessum ábendingum og gera breytingar í þá átt. Einhverra hluta vegna hefur það síast í gegn núna. Við höfum jafnframt bent á hið mikla hlutverk Orkustofnunar við framkvæmd og eftirlit ef frumvarp þetta verður að lögum þrátt fyrir að rétt ein eða tvær greinar fjalli beinlínis um orkunýtingu. Við höfum gert athugasemd við stjórnsýsluþáttinn og fleiri athugasemdir. Og eins og kemur fram í nefndaráliti minni hlutans þá leggur minni hluti iðnaðarnefndar einungis til að frumvarpinu verði vísað frá. Ekki er hægt að segja að nein pólitísk sátt sé um það mál sem hér er á ferðinni, þ.e. eins og það lítur út í dag alla vega, og ég hef grun um að það eigi við um fleiri staði en akkúrat þennan þingsal. Ég hef eins og fleiri gert athugasemdir varðandi 3. gr. þar sem vegið er að landbúnaði. Gert er ráð fyrir að breyta skilgreiningu á búsþörfum í 3. gr. Eins og ég hef áður komið inn á eru búsþarfir skilgreindar þrengra en í þeim lögum sem nú eru gildi. Í lagafrumvarpinu koma einungis fram búsþarfir til kvikfjárræktar en af einhverjum ástæðum hafa menn ákveðið að kippa út ylrækt, fiskeldi og þá væntanlega plönturækt og grænmetisrækt. Af einhverjum ástæðum sem hafa ekki verið upplýstar, það er ein útskýringin sem er að finna í sjálfu frumvarpinu, herra forseti, er í athugasemdum þar sem rætt er um búsþarfir. Hér segir, með leyfi forseta: „… þykir nauðsynlegt að árétta að mörk búsþarfa miðast við kvikfjárrækt. Ástæða þess er sú að kvikfjárrækt er hinn hefðbundni landbúnaður þjóðarinnar. Nú á dögum nýta menn einnig lönd jarða sinna til garðávaxtaræktar, skógræktar, ylræktar, fiskeldis“. Þetta er svolítið sérstakt. Menn kippa út ýmsum tegundum landbúnaðar, þ.e. garðávaxtaræktar, skógræktar, ylræktar og fiskeldis. Ég sé í raun engar haldbærar skýringar hér. Ég hef heldur ekki heyrt þær í umræðum á þingi. Ég hlýt því að spyrja hvað býr að baki. Ég get ekki annað séð, herra forseti, en að miðað við þetta lagafrumvarp, fari það óbreytt í gegn, sé fiskeldi á Íslandi hreinlega í uppnámi. Það er hlutur sem þarf að fara sérstaklega vel yfir. Menn geta ekki hafa ætlað sér að setja fiskeldi í eitthvert uppnám nú til dags. Ég held ég láti það verða lokaorð mín, herra forseti, að ég hef miklar áhyggjur af vatninu þegar kemur að fiskeldi og fiskrækt. Ég mundi vilja fá að vita hjá ráðherra eða nefndarmönnum, þó síðar verði í umræðunni, nánari skilgreiningu á hvað vakir fyrir mönnum. Af hverju eru þessir þættir í landbúnaði nánast skildir eftir á köldum klaka. Herra forseti. Að því sögðu læt ég lokið máli mínu um vatnalög í bili. Að sjálfsögðu þarf að fara yfir fleiri gögn og ég hafði hugsað mér að nálgast þau í seinni ræðu, sem ég veit ekki alveg hvenær verður. Eins og komið hefur fram er dagskráin í nokkru uppnámi. Það væri kannski fróðlegt að vita, herra forseti, hvort það sé á hreinu hvernig dagskránni verður hagað á morgun?

Forseti telur of snemmt að segja til um það. Ætlunin er að halda áfram fundi fram eftir kvöldi og svo verður staðan metin. En ætlunin er að vatnalög verði á dagskrá á morgun.

Eins og margoft hefur komið fram er dagskráin komin úr skorðum. Það er hryggilegt, herra forseti, að ekki skuli hægt að halda dagskrá eins og áður hefur verið boðað. Á morgun átti m.a. að vera fyrirspurnatími þar sem margar fyrirspurnir liggja og hafa legið lengi. Þar á meðal eru nokkrar til hæstv. heilbrigðisráðherra varðandi starfsréttindi áfengisráðgjafa og fleira. Þar eru fyrirspurnir sem hafa beðið lengi en væntanlega fer að koma að því að þessari umræðu ljúki.

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur verið nokkuð löng og ströng og upplýsandi fyrir þá sem grannt hafa fylgst með henni. Ég tel að þrátt fyrir að hún hafi verið löng og ströng þurfi að fara ýmis atriði áður en henni lýkur, m.a. til að reyna að varpa ljósi á ýmislegt sem sagt hefur verið. Sumt af því þarf kannski að skýra betur en gert hefur verið. Það er athyglisvert að stjórnarliðar sem tekið hafa þátt í umræðunni hafa í reynd haft óskaplega lítið til málanna að leggja og kannski það helst, það má túlka orð þeirra á þann hátt, að Alþingi sé í raun ekki annað en afgreiðslu- eða stimpilstofnun sem bregðist við réttarþróun eða niðurstöðu dómstóla, jafnvel umræðum fræðimanna. Nú er því ætlað að lögfesta reglur út frá niðurstöðum dóma sem menn hafa leyft sér að túlka á tiltekinn hátt. Það hefur verið einkenni á þessari umræðu að helstu forustumenn ríkisstjórnarinnar hafa haldið því stíft fram að sú breyting sem við ræðum í frumvarpinu sé fyrst og fremst formbreyting en ekki efnisbreyting. Við þær aðstæður ætti að liggja í augum uppi hvort sú jákvæða skilgreining sem er í gildandi vatnalögum og skilgreinir nokkuð vel þau réttindi sem landeigandi á þegar kemur að vatni, geri svo á tæmandi hátt. Fær sú skilgreining haldið sér? Ef sú skilgreining heldur sér er ljóst að þeim deilum sem hér hafa orðið mun ljúka hratt og örugglega. Þá væru menn ekki að breyta neinu og þeir aðeins að grisja gildandi lög, sem færa má rök fyrir að nauðsynlegt hafi verið að gera, en að öðru leyti sé ekki hugmyndin að breyta neinu hvað varðar réttindi landeiganda þegar kemur að vatni. Ef þetta væri veruleikinn þá væri enginn vandi. Þá væri enginn vandi að ljúka þessari umræðu með sátt milli meiri og minni hluta þannig að menn féllust á þá skilgreiningu sem nú er á réttindum landeiganda í lögum, að þau fengju haldið sér. Enginn virðist vilja fara þá leið og því er óhjákvæmilegt að draga þá ályktun að aðeins sé um að ræða fyrirslátt og ekkert annað. Þegar menn fara yfir söguna í þessu samhengi er óskaplega gróft að halda því fram að lög þessi breyti engu. Um leið segja menn að deilur sem stóðu í mörg ár í samfélaginu á síðustu öld hafi í reynd verið misskilningur, hafi í reynd verið deilur um form sem engu máli skipti. Núna árið 2006 dúkkar hæstv. viðskiptaráðherra upp og hæstv. forsætisráðherra og þau upplýsa okkur um það í þessu frumvarpi að þær deilur hafi í reynd verið tómur misskilningur sem enginn hafi komið auga á fyrr en þau komust til valda. Ég tel eðlilegra að ræða þessi mál í því samhengi að um ríkisstjórnina má þó segja að hún er samkvæm sjálfri sér. Hún hefur lagt sig hart fram við að einkavæða auðlindir samfélagsins. Einkavæða auðlindir sem flestir hafa talið sameign þjóðarinnar og viljað halda þeim þannig. Nefna mætti fiskstofnana í sjónum, grunnvatn, jarðhita. Svo má nefna vatnið sem ríkisstjórnin telur, af einhverjum óútskýrðum ástæðum, gríðarleg nauðsyn á að einkavæða, að gera vatnið að séreign og fella það undir sérstakan eignarrétt landeiganda. Í umræðunum sem farið hafa fram hafa menn að sjálfsögðu farið mjög vandlega yfir það sem deilurnar snerust á sínum tíma. Deilurnar snerust ekki hvað minnst um að menn vildu átta sig á hver væri réttarstaðan fyrir tíma vatnalaganna. Hvernig var eignarréttindum að vatnsréttindum háttað áður en þau lög sem nú eru í gildi, vatnalögin frá 1923, tóku gildi? Um þetta spunnust miklar deilur. Menn lögðust í mikið rannsóknarstarf. Helstu lögbækur voru lesnar og skýrðar og sýndist sitt hverjum í þeim efnum. Fór það eftir því hvaða viðhorf menn höfðu til þess hvers eðlis vatn væri hvort þeir töldu það eignarréttarhæft. Út frá því skiptust menn eftir því hvort þeir voru hlynntir allsherjareignarrétti á vatni eða hlynntir einkaeignarrétti á vatni. Um þetta snerist vinnan í fossanefndinni á sínum tíma að miklu leyti. Eins og komið hefur fram í þessari umræðu og hefur verið rakið af mörgum hv. ræðumönnum klofnaði fossanefndin í tvennt í málinu, annars vegar í meiri hluta sem taldi að allsherjareignarréttur að vatni ætti að vera við lýði og hins vegar í minni hluta fossanefndar sem vildi fara séreignarleiðina. Þetta voru þær tvær meginstefnur sem fossanefndin klofnaði upp í á sínum tíma. Í framhaldi af niðurstöðu fossanefndar fór fram vinna í þinginu. Í þinginu voru flutt frumvörp til vatnalaga árin 1920 og 1921, bæði af landsstjórninni, sem þá var kölluð, bæði þeirra er studdu álit meiri hluta fossanefndar og hins vegar þeirra sem studdu álit minni hluta fossanefndar. Umræðan um þetta mál var því mjög mikil. Það má halda því fram og segja fullum fetum að niðurstaða í þessar deilur hafi ekki fengist fyrr en Alþingi tók af skarið árið 1923. Þá samþykkti Alþingi núgildandi vatnalög með ákvæðum sem þar eru inni. Í vatnalögunum er kveðið á um að ríkið eða enginn, eftir því hvernig menn vilja túlka það, eigi vatnið en réttindin eru skilgreind á jákvæðan hátt, þ.e. þau eru tæmandi talin í vatnalögunum, hvaða réttindi eigandinn hefur. Þetta er lykilatriði og í niðurstöðu Alþingis kemur klárlega fram að niðurstaða meiri hluta fossanefndar, að enginn hafi átt vatnið, er í raun og veru niðurstaða Alþingis. Í 2. gr. laganna segir, með leyfi forseta: „Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt, sem lög þessi heimila.“ Það er að segja að lögin kveða á um réttindin. Með öðrum orðum er kveðið á um það í almennum lögum hver réttindin séu og farin önnur leið en hefðbundin er við að skilgreina eignarrétt, sem oftast er skilgreindur á neikvæðan hátt. Þar er farin önnur leið vegna þess að menn töldu vatnið svo sérstakt. Menn töldu um svo mikilvæga auðlind að ræða og vissu að vatnið er forsenda lífs. Menn töldu ekki koma til álita að kveða á um séreignarrétt á vatni. Þetta var í raun niðurstaða Alþingis á sínum tíma þegar kom að því að afgreiða þetta mál. Þessi niðurstaða endurspeglast mjög í ræðu eins helsta talsmanns minni hluta fossanefndar, Sveins Ólafssonar frá Firði, sem talaði þannig á Alþingi þegar lögin voru endanlega samþykkt. Sveinn hafði setið í fossanefnd á sínum tíma og var einn helsti talsmaður séreignar á vatnsréttindum. Hann sagði, eftir að Alþingi hafði breytt frumvarpi Einars Arnórssonar á sínum tíma sem hann lagði fram og kallað var „bræðingurinn“, að með afgreiðslu Alþingis á þessari 2. gr. væri þeirri leið sem minni hluti fossanefndar lagði til í raun hafnað, þar með væri fótum kippt undan því að vatnsréttindi yrðu einhvers konar séreignarréttur. Það er gerð ágæt grein fyrir þessu í grein Sigurðar Gizurarsonar sem heitir „Fossanefndin 1917–1919“. Þar segir, þegar kemur að umfjöllun um þessa afgreiðslu, með leyfi forseta: „Þótt meiri hluti deildarinnar styddi frumvarp stjórnarinnar var þó samþykkt breytingartillaga Bjarna Jónssonar frá Vogi og Jóns Þorlákssonar við 2. gr. frumvarpsins. Hún fól í sér frávik frá upphaflegri gerð textans sem hafði verið orðaður á annan veg. Orðalaginu var breytt á þann veg að landeigandi ætti rétt til umráða og hagnýtingar yfir vatni og landi sínu á þann hátt sem lög þessi heimila.“ - Ég hef áður nefnt það. Svo segir í grein Sigurðar Gizurarsonar: „Þetta tók Sveinn Ólafsson í Firði mjög óstinnt upp og taldi að með slíkri grundvallarbreytingu á frumvarpinu að væri lagastoðum kippt undan einkaeignarrétti á vatni. Kvað hann með þessu unnin spjöll á ákvæði 2. gr. frumvarpsins svo það skilgreindi ekki lengur eignarrétt landeiganda á vatni.“ Þetta var afstaða helsta talsmanns minni hluta fossanefndar þegar Alþingi afgreiddi frumvarp til vatnalaga sem enn er í gildi. Af hálfu ríkisstjórnarinnar er ætlunin að breyta því á þann veg að taka upp og lögleiða í reynd afstöðu minni hluta fossanefndar, sem vildi tryggja séreign landeigenda að vatni. Þetta er mjög athyglisverð afstaða í ljósi sögunnar. Það er allt að því vanvirðing við söguna þegar því er haldið fram af stjórnarliðum að með þessari breytingu sé aðeins ráðist í formbreytingu en ekki efnisbreytingu. Með því er í reynd sagt að deilurnar sem hér voru uppi og segja má að hafi staðið í starfi fossanefndar og næstu fögur árin eftir, þ.e. sex ára umræða, hafi í reynd verið tómur misskilningur og aldrei snúist um neitt sem máli skipti. En þegar menn halda því fram að þetta skipti engu máli þá gætu þeir allt eins haldið því fram. Þeir eru í reynd að fullyrða að sú tæmandi talning sem nú er í lögunum dugi fyrir allan hugsanlegan og óhugsanlegan nýtingarrétt á vatni, sem er að sjálfsögðu ekki. Menn gleyma því sennilega vísvitandi þegar fjallað er um þetta, að þegar kemur að vatni þá er langt frá því að við getum fullyrt að ekki muni koma upp fleiri nýtingarmöguleikar á vatni en við þekkjum í dag. Ef við reynum að setja þetta í samhengi þá má segja að ef eignarréttur er skilgreindur á neikvæðan hátt fellur allur hugsanlegur og óhugsanlegur nýtingarréttur á vatni sem kann að koma upp í framtíðinni undir hina neikvæðu skilgreiningu. Allir viðbótarnýtingarmöguleikar falla því sjálfkrafa undir. Ef við höldum okkur á hinn bóginn við þá leið sem farin var 1923, þar sem þetta var skilgreint á jákvæðan hátt, þá yrði Alþingi að koma að því að heimila nýja aðferð til nýtingar á vatni. Það er stór munur á því hvort eignarréttindi eru skilgreind á jákvæðan eða neikvæðan hátt. Meðan eignarrétturinn er skilgreindur á jákvæðan hátt og réttindin þannig upp byggð að þau eru veitt með almennum lögum þá er hugsanlegt að þeim megi breyta með almennum lögum. Sé þetta á hinn bóginn skilgreint á þann hátt sem ríkisstjórnin hyggst gera þá er ljóst að möguleikar Alþingis á að breyta þessum réttindum eru mjög takmarkaðir, nema miklar bætur kunni að koma til. Vegferð ríkisstjórnarinnar í þessu máli og röksemdafærsla hennar í málinu heldur því ekki þegar grannt er skoðað. Skort hefur á að ríkisstjórnin og ráðherrar hennar upplýsi okkur um hvers vegna svo mikil nauðsyn er á að breyta lögum sem hafa reynst vel allan þennan tíma, líkt og hér er kveðið á um. Ég nefndi í upphafi máls míns að ekkert væri óeðlilegt við að fara í gegnum lögin og jafnvel grisja þau þar sem tími og tíðarandi hefur breytt ástandinu frá því að þau voru samin. En skilgreiningin á eignarréttindunum hefur ekkert með það að gera. Það væri heiðarlegra af ríkisstjórninni og fulltrúum hennar að stíga fram í þessa umræðu og segja: Við viljum einkavæða auðlindir landsins. Það væri miklu heiðarlegra og ærlegra að segja það í stað þess að reyna að fela sig á bak við ýmsa fræðimenn og túlkanir á dómum um að þeim beri að gera svo, að það sé þeirra kvöð og skylda að breyta lögum með þessum hætti. Það er líka athyglisvert í röksemdafærslu ríkisstjórnarinnar að í dag er beitt rökum sem menn fundu allt til foráttu í gær. Í dag er hægt að nota rök sem þóttu ómöguleg í gær. Núna liggur lífið á að breyta lögum í takt við viðhorf fræðimanna og dóma sem menn hafa leyft sér að túlka frjálslega, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Einn helsti dómurinn sem stjórnarliðið hefur notað til að skýra nauðsyn þess að gera vatnsréttindi að einkaeignarréttindum landeigenda er t.d. dómur sem nokkrir hafa vísað til frá 1954, í svokölluðu Kífsármáli. Þar voru málavextir þeir að Akureyrarkaupstaður tók fyrir misgáning vatn á vatnsveitu sína úr lindum í landi Kífsár í Glæsibæjarhreppi. Bóndinn krafði kaupstaðinn um bætur fyrir vatnstökuna og beiddist mats á bótum. Af hálfu kaupstaðarins var því neitað að matsmenn gætu metið bóndanum bætur þar eð matsbeiðandi væri ekki eigandi vatnsins, en það var ekki eignarrétti háð að lögum. Á þau rök kaupstaðarins féllust hvorki matsmenn né dómstólar. Undirréttur vísaði til ákvæðis vatnalaga, nr. 15/1923, greinargerða með þeim o.s.frv. Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu. Þessi dómur hefur m.a. verið notaður til að segja að dómstólar hafi komist að þeirri niðurstöðu að vatnsréttindi á landi séu eignarréttur í þeim skilningi sem við notum um önnur eignarréttindi. Veruleikinn er hins vegar sá að í vatnalögunum er kveðið á um hver tiltekin réttindi landeigenda eru, enda segir Sigurður Gizurarson í útskýringum á þessum dómi, með leyfi forseta: „Málið snerist í raun um lindarvatn sem sérreglur gilda um í 9. gr. vatnalaganna, en til þess ákvæðis var ekki vitnað í dómunum. Auk þess snerist málið um virkjaðar lindir þar eð vatnið var sérgreint. Umráðaréttinn yfir lindunum hafði landeigandinn átt samkvæmt nefndu lagaákvæði og því jafnframt átt réttinn til þess að virkja lindirnar og öðrum var ekki heimilt að fara inn á land hans til að koma þar fyrir mannvirkjum til virkjunar á uppsprettum. Virkjað vatn er sérgreint vatn um leið og það er komið inn í leiðslur vatnsveitu.“ Með öðrum orðum má því segja um þann dóm sem hér hefur verið notaður ítrekað til að staðfesta það að réttindi langeigenda yfir vatni séu eignarréttur í hefðbundnum skilningi þess orðs, í reynd ekkert annað en að dómurinn dæmdi samkvæmt þeim lögum sem eru í gildi og vísaði nákvæmlega í samræmi við þær heimildir sem hin jákvæða skilgreining á umráða- og nýtingarréttinum er í vatnalögum. Hér er því aðeins um útúrsnúning að ræða og mjög er frjálslega farið með mat á dómum. Verð ég að segja alveg eins og er, virðulegi forseti, að mér hefur þótt þetta miður því að til þessa dóms hefur ítrekað verið vitnað hér í umræðunni og í reynd ekki í neinum takti við það sem veruleikinn segir til um. Þegar ég sagði áðan að rök gærdagsins duga ekki í dag var ég að vísa til þess að fyrir nokkrum árum féllu dómar þar sem tiltekin lagasetning eða lagaákvæði sem núverandi hæstv. ríkisstjórn stóð fyrir og keyrði í gegnum þingið var dæmd á þann veg að hún var ekki talin samræmast ákvæðum stjórnarskrár. Má hér vísa til málefna er varða öryrkja, málefni er varða kvótakerfið og önnur slík. Þá var afstaða manna afar skýr. Þá var umræðan í raun þannig að dómstólarnir vissu nánast ekkert hvað þeir voru að gera. Og ekki má gleyma því að einn helsti talsmaður þessara viðhorfa, Jón Steinar Gunnlaugsson, núverandi hæstaréttardómari, sem kannski fór fyrir þessari umræðu og ýmsir hæstv. ráðherrar fylgdu í kjölfarið, sagði að það væri ekki dómstólanna að setja lögin, það væri Alþingis að taka afstöðu til laganna og lagasetningar. En hér eru allt önnur sjónarmið uppi. Hér er ríkisstjórnin, eins og hún leggur málið fram, þolandi að því að tiltekin réttarþróun hefur átt sér stað eins og þeir lýsa þessari réttarþróun. Það er afar athyglisvert að þegar það hentar, þegar það á við, þegar það samræmist stefnu ríkisstjórnar á hverjum tíma, þá er sjálfsagt og eðlilegt að fylgja niðurstöðum fræðimanna, að fylgja meintum niðurstöðum dómstóla, af því að það hentar. En þegar það hentar ekki þá eru dómstólarnir ómögulegir fyrir að skipta sér af deilumálum í pólitík, viðkvæmum málum, en ekki að dæma samkvæmt lagareglum. Þetta er afar athyglisverð afstaða sem menn nota í þessu tiltekna máli og má eiginlega segja sem svo, ef marka má það sem fram hefur komið, að þeir séu miklir þolendur í þessu og þeir neyðist vegna þessarar túlkunar að einkavæða vatnið. Á þessu ferðalagi og tilraunum við að einkavæða vatnið er víða komið við. Áður en ég fer frekar yfir afstöðu og skoðanir Einars Arnórssonar sem á sínum tíma samdi vatnalagafrumvarpið sem síðar varð að lögum og afstöðu hans til vatnsréttinda og afstöðu hans til hugsanlegra eignarréttinda að vatni þá langar mig samhengisins vegna að fara aðeins yfir skrif Ólafs Lárussonar sem mjög hefur verið teflt fram í þessari umræðu sem eins hinna helstu fræðimanna á þessu sviði í gegnum tíðina. Ég get tekið heils hugar undir það. Það er fróðlegt að líta í hans skrif þegar kemur að því að fjalla um eignarréttindi að vatni. Ég taldi mig, virðulegi forseti, vera með rit hans eða grein sem hann skrifaði sennilega 1932, ef ég man þetta rétt. Í þeirri grein fer hann einmitt ítarlega yfir það hvort vatnsréttindi geti verið eignarréttindi. Það var eins og ég nefndi fyrr í minni ræðu grundvallarspurning fossanefndar sem hafði það að meginstefnu að greina hver réttarstaðan var á Íslandi áður en vatnalögin voru sett. Ég trúi ekki öðru, virðulegi forseti, en þetta rit sé hér einhvers staðar. Það er kannski rétt að ég komi að því síðar og noti tækifærið til að fara aðeins yfir skrif Einars Arnórssonar um vatnsréttindi. Eins og flestum er kunnugt eftir þessa umræðu sem hefur verið löng og ströng var Einar ritari fossanefndar og einhver virtasti lögfræðingur þess tíma. Hann tók heils hugar undir niðurstöðu meiri hluta fossanefndar og skrifaði síðan ítarlega ritgerð um það hver væru réttindi yfir vatni og velti fyrir sér þeirri spurningu hvort unnt sé að eiga réttindi yfir vatni. Hann orðar spurninguna svo: „Er eftir hlutarins eðli unnt að hafa eignarrétt yfir vatni?“ Ég vísa þá í Einar Arnórsson og ritgerð hans um vatnsréttindi, með leyfi forseta: „Eignarréttur er enn fremur tekinn í merkingunni heimild eða vald til að fara með verðmæti, ráðstafa því í allar áttir innan takmarka löggjafarinnar og innan þeirra takmarka er eigandi hefur sjálfur gert í þágu annarra. Vatni má skipta í tvær greinir í þessu sambandi, fljótandi vatn, fast og frosið. En fljótandi vatni má aftur skipta í tvær deildir, straumvatn og stöðuvatn. Áður en talað verður um eignarrétt að hverri tegund vatns fyrir sig skulu gerðar nokkrar athugasemdir sem taka til alls þess vatns sem á þennan hnött fellur án þess að til greina komi í hvaða líki það er þá eða hvaða líki það fær síðar meðan það er á yfirborði landsins. Það er öllu vatni sameiginlegt að það fellur niður á jörðina úr gufuhvolfinu kringum jörðina. Sumt af því vatni sem á jörðina kemur tekur jarðargróðurinn, sumt fer til manna, dýra, til drykkjar og annars. Nokkuð sígur niður í jarðlögin, seytlar um þau og breytir þeim á ýmsan hátt. Sumt safnast í tjarnir, stöðuvötn, ár og læki. Sameiginlegt er það því næst að allt þetta vatn, hvernig sem um það fer meðan það er í fljótandi líki á jörð eða í, gufar aftur upp af jörðinni að meira leyti eða minna jafnskjótt sem hitinn, aðallega sólarhitinn, fær að verka á það og verður loftkennt. Þegar svo loftið verður meitlað af vatnsgufu þéttist hún og verður að fljótandi efni, vatni, að nýju sem svo fellur aftur á jörðina. Síðan er það notað á henni sem fyrr var sagt, gufar upp og svo koll af kolli. Sum úrkoman sú er til jarðar fellur í föstu líki þarf að bráðna áður eða um leið og hún verður að fljótandi efni, vatni. Mikið af því vatni sem í árfarvegum vorum rennur er þannig til komið.“ Síðan spyr Einar, með leyfi forseta: „En hver á þá tilkall til alls þessa vatns?“ Og Einar svarar, með leyfi forseta: „Eftir eðli málsins getur enginn átt það sérstaklega. Svo víst sem enginn á skýin sem vatnið eða snjórinn fellur úr, svo víst er það og að enginn á neitt einkatilkall til vatnsins. Vatnið er eftir eðli sínu allsherjargagn eins og loft og ljós. Allir eiga að fá það til þurftar sinnar, svo sem til drykkjar og matar, handa skepnum sínum, til þess að vökva grasið á jörðinni, til að þess veita því á hana til iðju sinnar og iðnaðar með eða án orkunýtingar þess, og engan má útilokað frá því. Þannig er það almennt. En það er ekki þar með sagt að vatn geti ekki eða eigi ekki að vera undirorpið einkaumráðum ákveðins manns eða ákveðinna manna þegar þeir hafa kostað einhverju til að handsama það og þegar sá verknaður hefur heppnast. Til þess að vatn geti verið eignarhæft verður að aðgreina það frá öðru vatni.“ Einar Arnórsson telur með öðrum orðum að vatn sé ekki eignarhæft nema það hafi verið sérstaklega aðgreint. Í reynd er það þannig í þeim dómi sem ég vísaði til áðan og stjórnarliðar hafa notað að einhverju leyti máli sínu til stuðnings að Hæstiréttur sagði eitthvað á þá leið að þar sem vatnið væri sérgreint og, í takt við það sem Einar Arnórsson hér segir og Ólafur Lárusson einnig, þá hafi gilt um þetta þær reglur sem þar er kveðið á um. Einar heldur áfram í þessu mjög svo athyglisverða og merka riti sínu og kemst í raun að þeirri niðurstöðu að afar óeðlilegt sé að nokkur einn einstaklingur geti átt vatnið. Ég vil leyfa mér að fullyrða að miðað við þau tilteknu viðhorf sem Einar hafði og eru algerlega í takt við álit meiri hluta fossanefndar - Einar samdi vatnalögin sem Alþingi afgreiddi á sínum tíma á þann hátt sem það og gerði - þá er ekki hægt að túlka vatnalögin á annan veg en þann að niðurstaða Alþingis hafi þá verið sú að að enginn ætti vatnið, hugsanlega ætti ríkið vatnið, en almannavaldið hafi haft heimild til þess að fela landeigendum tiltekinn umráða- og hagnýtingarrétt. Veruleikinn er sá að þetta hefur reynst nokkuð vel. Það eru ekki margir dómar sem hafa fallið vegna þessara laga vegna þess að ekki hafa verið nein vandkvæði að skýra þetta á þann hátt sem raun ber vitni. En nú skyndilega dúkkar upp á árinu 2006 ríkisstjórn sem hefur haft það að meginmarkmiði að einkavæða auðlindir landsmanna. Nú telur hún fátt mikilvægara í þessu lífi en að skilgreina þetta upp á nýtt. Það sorglega við þetta er að ríkisstjórnin leggur málið í raun upp á fölskum forsendum. Hún segir: Þetta er formbreyting en ekki efnisbreyting. En ríkisstjórnin er ekki tilbúin til þess að skilgreina vatnsréttindi á sama hátt áfram sem hingað til, hún er ekki tilbúin til þess. Ríkisstjórnin vill finna upp nýja skilgreiningu á eignarrétti yfir vatni. Og hvernig má það vera þegar því er haldið fram í öðru orðinu að þetta sé formbreyting en ekki efnisbreyting en í hinu er hún ekki tilbúin til að viðhalda þeirri skilgreiningu áfram? Í umræðunni sem bæði hefur verið löng og ströng hefur heldur ekki komið fram hvað það er sem krefst breytingar á þessum ákvæðum. Ég hef áður vikið að því í máli mínu að ekkert óeðlilegt er við það að gerðar séu ákveðnar hreinsanir á gömlum lögum, að ákveðin grisjun eigi sér stað. Það er ekkert óeðlilegt við það. En það hafa ekki verið nein vandkvæði með þessa skilgreiningu á réttindum landeiganda hingað til. Þetta er veruleikinn og þess vegna vil ég ítreka það sem ég sagði fyrr í ræðu minni að fullyrðingar um að hér sé bara um formbreytingu en ekki efnisbreytingu að ræða er í raun og veru vanvirðing við það mikla starf sem fram fór í kringum 1920, þau sex ár þar í kring, sem snerist um þetta kjarnaatriði. Og það væri miklu eðlilegra, heiðarlegra og skynsamlegra að ríkisstjórnin legði fram það mál sem við ræðum hér núna og segði einfaldlega: Við erum séreignarsinnar. Við viljum einkavæða auðlindir þessa lands. Það væri miklu eðlilegra en að skáka í svona aumu skjóli, að treysta sér ekki til þess að stíga fram og segja hvað menn í raun vilja, heldur skýla sér á bak við fræðimenn og tiltekna dóma, því að á endanum snýst þetta náttúrlega um pólitík, endalaust snýst þetta um lífsafstöðu manna, á endanum snýst þetta um afstöðu manna til þessarar grundvallarauðlindar sem sennilega mun ekki gera neitt annað, þ.e. vatnsauðlindin, en að verða verðmætari og verðmætari eftir því sem tímar líða. En áður en það gerist verður ríkisstjórnin að einkavæða vatnið. Á ýmsu hefur maður átt von frá núverandi ríkisstjórn en ég skal viðurkenna að það að einkavæða vatnið er eitthvað sem ég átti ekki von á. En úr því að hún ákvað að fara í þetta hefði verið miklu heiðarlegra og ærlegra að segja það, en ekki að fela sig á bak við jafnvel gengna fræðimenn og útúrsnúninga úr dómum. Þetta finnst mér alveg óskaplega lítilmótlegt af hálfu ríkisstjórnarinnar að stinga sér inn í þetta mál á þann hátt sem hún hefur gert. Ég hef ekki í umræðunni gert skil athyglisverðri ræðu sem hv. - hér finn ég loksins það gagn sem ég hef verið að leita að og taldi víst að ég væri með í pontu og það kemur í ljós að ég var með það, sem ég og taldi. En þetta er athyglisverð grein eða rit eftir Ólaf Lárusson og vitnað hefur verið nokkuð mikið til í umræðunni og hann jafnvel gerður að einhverju leyti ábyrgur fyrir þessari tilraun ríkisstjórnarinnar til að einkavæða vatnið, sem mér hefur fundist vera afar athyglisverð tilraun og vert að skoða frekar. En kafli þessi heitir: Skrifaðir kaflar úr hlutarétti. Vatnsréttur. Reykjavík –1929. Þetta er eitt af því sem vitnað hefur verið til í umræðum um það frumvarp sem við ræðum. Mér finnst til að halda öllu samhengi hlutanna og til að halda því öllu til haga, að rétt væri og mikilvægt þó ekki væri nema fyrir þingtíðindin, að upp úr þessu verði lesið og það þá staðfest hvað Ólafur Lárusson sagði í raun og veru um það sem ítrekað hefur verið vísað til í umræðunni að hann hafi sagt. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að lesa í fyrsta lagi innganginn, í öðru lagi um vatn á yfirborði jarðar og í þriðja lagi umfjöllun hans um straumvatn. En svo segir, með leyfi forseta: „Frá fornu fari hafa menn hagnýtt sér með ýmsum hætti vatn það sem á jörðinni er. Þeim notum er þannig farið að réttarreglur hljóta að myndast um þau fyrr eða síðar. Verða þær því margbreyttari og umferðarmeiri því margháttaðri sem vatnsorkan verður og eftir því sem menningin eykst og mönnum lærist betur að færa sér í nyt vatnið og afl það sem í því býr.“ Í þessum orðum felst í rauninni það að menningin, lærdómurinn og tækniþekkingin beri það með sér að nýtingarmöguleikar vatns geti orðið meiri og meiri. Það er það sem ég vísaði til í upphafi ræðu minnar sem mun skipta sköpum ef fleiri nýtingarmöguleikar á vatni finnast í framtíðinni, að sú skilgreining sem hér er verið að fara í á eignarrétti landeigenda á vatni mun sjálfkrafa falla þar undir. Þegar menn segja að einungis sé um formbreytingu að ræða en ekki efnisbreytingu þá er það vitaskuld ekki rétt. Og áfram heldur Ólafur Lárusson, með leyfi forseta: „Einn aðalþátturinn í þessum réttarreglum eru reglurnar um rétt manna til að nota vatn. Sá réttur nefnist vatnsréttur. Er hér aðeins átt við einstaklingsrétt, þ.e. rétt sem heimilar að meira eða minna leyti að útiloka aðra frá afnotum vatnsins. Réttur sá er 11. gr. vatnalaga ræðir um fellur því eigi undir vatnsréttindi. Skoðanir manna um eðli vatnsréttindanna hafa verið skiptar, einkum um það að hve miklu leyti þau væru afleiðing af eignarrétti yfir vatninu. Er því nauðsynlegt að skýra þetta atriði fyrst og þá einkum athuga hvort og að hve miklu leyti vatn geti verið eignarrétti háð. Vatn getur verið á ýmsum stöðum og í ýmsum myndum. Það getur verið í gufuhvolfi jarðar, á yfirborði jarðar og undir því. Það getur bæði verið fast og fljótandi. Fljótandi vatn getur ýmist verið straum- eða stöðuvatn. Þar sem vatninu er svo misjafnlega háttað er viðbúið að ólíkar reglur gildi um það, hverjum réttindum það geti verið háð eftir því hvernig er ástatt um það. Spurningunni um eðli vatnsréttinda verður því eigi svarað í einu lagi.“ Hér veltir Ólafur Lárusson, sá fræðimaður því upp hvort vatn geti verið eignarrétti háð og svarar því til að það kunni að vera mismunandi sjónarmið eftir því hvert sé eðli vatnsréttinda. Það er því alrangt sem hér hefur verið haldið fram í umræðunni að skrif hans og fullyrðingar standi sem einhver stoð undir því að einkavæða vatnið, þ.e. færa í lög einkaeignarrétt á vatni. Ólafur heldur áfram og fjallar um vatn á yfirborði jarðar, með leyfi forseta: „Sumir hafa haldið því fram að vatnið á yfirborði jarðar væri eftir eðli sínu allsherjargagn og geti ekki verið eignarrétti háð fyrr en það hafi verið nægilega aðgreint og því aðeins að það sé verðmætt. Telja menn þetta leiða af því að vatn sem safnast á vatnsveg sé tilkomið fyrir úrkomu á svæðum sem oft séu mjög stór, að vatnið falli úr loftinu og gufi aftur upp og sé það því eins víst að enginn eigi einkatilkall til þess eins og það að enginn eigi skýin sem það kemur úr. Þá telja menn og það styðji þessa skoðun að vatnið sé öllum jafnnauðsynlegt sem loft og ljós. Enn fremur sé vatnið venjulega verðlaust og ýmis tæki þurfi til að greina það frá öðru vatni og sé það ekki eignarhæft fyrr en sú aðgreining hefur farið fram.“ Og áfram heldur Ólafur: „Það er satt að vatnið er öllum mönnum nauðsynlegt en af því leiðir ekkert frekar en það að lögin eiga að tryggja öllum nauðsynleg vatnsnot, en til þess þyrfti ekki að fara lengra en að takmarka rétt vatnseiganda. Ekki geta öll vatnsnot talist til slíkra nauðsynja. Sum þeirra gætu af þessum sökum vel verið einstaklingsréttindi, t.d. það að vinna orku úr vatni, taka ís á vatni til frystingar o.m.fl. Um verðmæti vatnsins er þess fyrst að geta að flest vatnsnot eru verðmæti í þeim skilningi að þau mundu gefa þeim er ættu rétt til þeirra betri fjárhagslega afstöðu en öðrum en auk þess er nokkurt efamál hvort einskorða á hlutaréttindi við hluti sem hafa verið í viðskiptum manna …“ Ólafur kemst í raun og veru að þeirri niðurstöðu að hann telur ekki „að almennar röksemdir verði færðar að því að vatn yfirleitt sé ekki eignarhæft,“ - þ.e. hann segir að vatn geti verið eignarhæft í tilteknum tilvikum alveg eins og er í vatnalögunum. Í tilteknum afmörkuðum tilvikum sem almenn lög kveða á um og Alþingi hefur þegar skilgreint á jákvæðan hátt er viðurkenndur umráða-, hagnýtingar- og nýtingarréttur landeigenda - „en vera mætti að því væri svo varið um sumt vatn er sérstaklega er ástatt um og skal það atriði því athugað næst og þá fyrst og fremst gerður munur á straumvatni og stöðuvatni.“ Nú ætla ég að leyfa mér, virðulegi forseti, að lesa umfjöllun Ólafs Lárussonar um straumvatn: „Ef til vill mætti greina þannig milli straumvatns og stöðuvatns að straumvatn væri allt það vatn er væri á sífelldri hreyfingu af því það samkvæmt þyngdarlögmálinu leitaði frá hærri stað á lægri. Samkvæmt því eru sums staðar öll vötn sem afrennsli hafa ofan jarðar talin straumvötn. En hér á landi er aðgreiningin ekki byggð á þessu einu, hvorki í daglegu máli né að lögum … Hreyfingin á vatninu er misjafnlega mikil en þegar hún er svo lítil að hennar verður lítt eða ekki vart mun rétt að telja vatnið stöðuvatn, eins fyrir því þótt það hafi afrennsli ofan jarðar. Takmörkin milli straumvatns og stöðuvatns verða því ekki glögg, þau fara eftir mati á því hve mikils straums gætir. Það er sameiginlegt öllu straumvatni að það er á sífelldri hreyfingu eftir farveginum frá einum stað til annars, það berst óðfluga frá einni fasteign til annarrar. Ef talið væri að eigandi fasteignarinnar ætti vatn það sem um hana rennur á hverjum tíma, þá væri sá eignarréttur næsta hverfull skammvinnur. Eftir örstutta stund væri vatnið komið inn á aðra fasteign, eigendaskipti orðið að því og svo koll af kolli. Það væri óeðlilegt að telja svo stopulan rétt eignarrétt eða yfirleitt sjálfstæðan hlutarétt. Þess vegna verður rennandi vatn ekki talinn eignarhæfur hlutur. Heimild til þess að færa sér það í nyt er því hvorki sjálfstæður hlutaréttur né afleiðing af eignarrétti yfir því.“ Með öðrum orðum segir Ólafur í þessari grein að rennandi vatn geti ekki talist eignarhæfur hlutur. Ég held að mikilvægt sé, virðulegi forseti, að það sem hann segir um þessa hluti komi fram í umræðunni og ekki sé verið að vísa sí og æ til hinna ýmsu fræðimanna, virtra, um að þeir fullyrði að sú nýja skilgreining sem frumvarpið felur í sér á eignarrétti á vatni standi á bak við þessa skilgreiningu fullum fetum. Ég held að það sé afar mikilvægt, virðulegi forseti, að þetta komi fram í umræðunni. Áður en ég kem frekar að frumvarpi því sem við ræðum hef ég, eins og hér hefur komið nokkuð glögglega fram, reynt að fara aðeins yfir sögulegar forsendur vatnalaganna, tilurð þeirra og þá umræðu og vinnu sem fram fór í aðdraganda þeirrar lagasetningar. Það er nefnilega afar mikilvægt að menn átti sig á samhengi þess hvernig lögin líta út og þeirrar miklu vinnu sem fram fór áður en lögin voru afgreidd frá hinu háa Alþingi. Því hefur einnig verið haldið fram í umræðunni að sú hugmynd sem ríkisstjórnin og sá meiri hluti sem hún styðst við á hinu háa Alþingi hyggst lögfesta eigi sér fyrirmyndir í norrænum rétti. Þegar norsku lögin, sem eru nr. 82 frá 24. nóvember árið 2000, voru lögfest var einmitt farið í það að fjalla um í 13. gr. þeirra laga um ráðstöfunarrétt landeigenda á vatni en þar segir, með leyfi forseta: „Vatnasvæðið tilheyrir eiganda landsins sem það er á ef annað er ekki ákveðið með sérstökum réttarreglum. Ef vatnasvæðið er að öllu leyti eða að hluta í sameign gilda reglur í lögum um sameign og tengsl sameigenda.“ Það sem fram kemur í norsku lögunum er að farin er sú leið, þ.e. þessi jákvæða skilgreining að það er talið upp í lögunum, þ.e. í almennum lögunum er kveðið á um hvaða rétt landeigandi hefur. Það kemur hvergi fram í norsku lögunum, a.m.k. ekki svo ég hafi séð, að markmið þeirra sé að kveða á um skýrt eignarhald á vatni og ég held, virðulegi forseti, að við getum sennilega ekki vísað til nokkurs lands eða nokkurrar þjóðar sem við viljum bera okkur saman við sem hefur lagt upp í þá vegferð að einkavæða vatn. Í nýlegri vatnatilskipun sem Evrópusambandið hefur látið frá sér fara er meginreglan sú að vatn verði ekki almenn verslunarvara. Í Evrópu hefur meginstraumurinn í þessu verið sá að vatn sé allsherjareign. Og jafnvel þó að ekki hafi verið nákvæmlega sami taktur á Norðurlöndum fæ ég ekki séð að við finnum nokkurt land sem hefur ákveðið að fara þá leið sem hér er lögð til nema ef vera kynni í Mið-Ameríku, þar sem stærri fyrirtæki hafa jafnvel keypt upp vatnsból, jafnvel þannig að þau hafa komist í þá aðstöðu að selja vatnið almenningi dýrum dómum. Eftir því sem ég kemst næst átti það sér stað í Bólivíu að fyrirtæki, jafnvel dótturfyrirtæki fyrirtækis sem er að framkvæma hér á landi, keypti upp vatnsból en bæjarbúar sögðu því stríð á hendur og nánast hröktu það úr bænum. Reyndar skilst mér að nú séu málaferli í gangi, þar sem þetta tiltekna fyrirtæki hefur stefnt ríkisstjórn Bólivíu til að greiða skaðabætur. En það er heldur miður ef í Mið-Ameríku eða jafnvel Suður-Afríku séu einustu fyrirmyndirnar sem við getum vísað til eða hægt er að jafna til þeirra hugmynda sem hér liggja fyrir á hinu háa Alþingi og birtast í því frumvarp sem við nú ræðum. Hvað varðar hugmyndafræði frumvarpsins hefur, eins og hér hefur komið fram, meginumræðan snúist um skilgreiningu á eignarrétti yfir vatni og þá stefnu ríkisstjórnarinnar að einkavæða vatnið og þær tilraunir hennar til að setja þá stefnu sína í einhvern allt annan búning en sú stefna raunverulega er í. Hins vegar er einnig ýmislegt annað í frumvarpinu sem minni athygli hefur fengið og ekki kannski fengið þá skoðun eða þá umræðu sem það á skilið en óhætt er að fullyrða, fyrir utan þetta markmið um að einkavæða vatnið, að hér er einnig verið að takmarka rétt almennings til að sækja vatn á landareignir frá því sem er í gildandi lögum. Í reynd er verið að herða einkaeignarréttinn eins og fram hefur komið og það segir í greinargerð á bls. 19, með leyfi forseta: „Þar er fyrst og fremst um nýtingu markaðsgæða vatnsréttinda að ræða og er því réttur til nýtingar vatns og lands annarra að sama skapi minni og miðaður meira við jafnræði í markaðshag og ráðstöfunarrétti aðila yfir eignum sínum.“ Kannski er þetta eina tilvitnunin þar sem segja má að hin raunverulega stefna stjórnvalda, hið raunverulega markmið stjórnvalda komi sæmilega skýrt fram, þ.e. að fyrst og fremst er verið að ræða um að nýta markaðsgæði vatnsréttinda „og er því réttur til nýtingar vatns og lands annarra að sama skapi minni og miðaður meira við jafnræði í markaðshag og ráðstöfunarrétti aðila yfir eignum sínum.“ Hér er kannski að finna þá stefnu sem ríkisstjórnin síðan kappkostar við að afneita í öllum umræðum, hvort heldur þær eru í fjölmiðlum eða hér á hinu háa Alþingi, hvað menn raunverulega eru að gera þegar þeir reyna að lögfesta þessi ákvæði. Einnig hafa verið settar fram óformlegar hugmyndir um að leysa megi úr þessari deilu eða þessum ágreiningi meiri og minni hluta með því að taka upp nánast orðrétt það sem til að mynda hæstv. forsætisráðherra hefur sagt og fleiri um að hér sé ekki um efnisbreytingu að ræða heldur aðeins formbreytingu, taka þá þessa skilgreiningu upp sem er í gildandi lögum og menn sættist þá á að skilgreiningin á eignarréttinum verði sú sama og verið hefur. En það þarf ekki að koma á óvart og kemur kannski ekki nokkrum á óvart sem hefur kynnt sér þetta mál af einhverri alvöru að áhugi ríkisstjórnarinnar á því var enginn. Ríkisstjórnin hafði engan áhuga á að lenda málinu á hennar eigin forsendum, a.m.k. ef marka má það sem fram hefur komið í umræðu. Þetta í raun og veru staðfestir það sem við mörg hver höfum haldið fram að þessar hugmyndir eru settar fram á röngum forsendum. Spurningin er hvaða afleiðingar það muni hafa í för með sér að réttur landeiganda til vatns verði styrktur jafnmikið og raun ber vitni frá því sem er í gildandi lögum. Menn hafa áhyggjur af þeirri spurningu. Menn hafa áhyggjur af svörunum við slíkum spurningum. Menn hafa áhyggjur af því að jafnmikilvæg auðlind komist á fárra hendur. Við höfum verið að sjá miklar breytingar að undanförnu á því hvernig farið hefur verið með vatn. Við höfum verið að sjá vatnsveitur hverfa inn í stærri fyrirtæki, jafnvel fyrirtæki og hlutafélög sem síðar kunna að fara á markað og ekki þarf að fara mörgum orðum um það að sá sem hefur réttinn til að selja vatnið hefur geysilega sterka stöðu því að líkast til er vart til eftirsóknarverðari verðmæti en vatn og líklega er ekki til betri aðstaða fyrir nokkurn en að komast í þá stöðu að geta selt tilteknum hópi eða hafa einkarétt til að selja tilteknum hópi vatn. Það þarf ekki að koma á óvart að miðað við sögu ríkisstjórnarinnar hafi hún ákveðið að fara þá leið sem við höfum mótmælt mjög harðlega og byggt það í raun og veru á þeirri forsendu að hér sé ekki um efnisbreytingu að ræða heldur formbreytingu og blessuð ríkisstjórnin sé svo ólánsöm að vegna dómaframkvæmda og viðhorfa fræðimanna sé henni nauðugur sá kostur að einkavæða vatnið. Henni var ekki nauðugur sá kostur að greiða öryrkjum það sem Hæstiréttur dæmdi á sínum tíma eða kvað á um að henni væri skylt að greiða. Þá rak neyðin ríkisstjórnina ekki áfram til að fara eftir og virða niðurstöður dómstóla. Þá voru allt aðrar hugmyndir uppi. Þá var látið sverfa til stáls. Þá var látið á það reyna til fulls hvort ríkisstjórnin gæti ekki staðið það af sér. En þegar kemur að því að viðhalda eða keyra fram þá stefnu sem ríkisstjórnin hefur haft þegar kemur að auðlindum þessarar þjóðar þá horfa hlutirnir allt öðruvísi við. Þá er mikilvægt að keyra þetta áfram og eiginlega einkavæða eins margar auðlindir og nokkur er kostur. Ég held að það sé afar nauðsynlegt að við skoðum þetta einnig í samhengi því fyrir nokkrum árum var hér starfandi og sett á laggirnar svokölluð auðlindanefnd sem m.a. átti að fjalla um nýtingu almennra auðlinda og einkum fiskstofnanna en þó nýtingu þeirra auðlinda sem landið býr yfir og hvernig við ættum að fara með þær auðlindir, hvernig við ættum að útdeila þeim og hvernig við ættum að tryggja að þær yrðu áfram í þjóðareign. Auðlindanefnd komst á endanum að niðurstöðu. Auðlindanefnd, þverpólitísk nefnd, lagði til að ákvæði um auðlindir í þjóðareign yrði sett í stjórnarskrá. Það hefur ekki verið forgangsverkefni þessarar ríkisstjórnar að fylgja þeirri hugmynd fram. Hún hefur talið flest annað mikilvægara en að keyra þá grundvallarhugmynd fram og það er það sem við erum að sjá og það er það sem er að birtast okkur í þessu tiltekna frumvarpi. Þó að efnisákvæði þessa frumvarps, mörg hver, kalli á ítarlega og vandaða umræðu þá get ég ekki látið hjá líða áður en ég lýk máli mínu í þessari umræðu að fjalla um höfunda frumvarpsins sem hér liggur fyrir, því nú er það orðin lenska í íslenskum stjórnmálum að það eru ekki ráðherrar sem bera frumvörpin fram heldur eru það höfundar. Það eru einhverjir lögfræðingar úti í bæ sem bera helst hina pólitísku ábyrgð á þeim verkum sem ráðherrar eru að vinna og menn bera þá jafnan fyrir sig.  Þessir tilteknu höfundar komu fyrir iðnaðarnefnd núna í vikunni þar sem m.a. var farið yfir hvaða breytingar eigi sér stað að því er varðar eignarnám frá gildandi vatnalögum. Svör höfundanna sem fyrir iðnaðarnefnd komu voru á þá leið að eignarnámsákvæðunum í gildandi vatnalögum mætti lýsa sem einhvers konar „hrotta“, þ.e. þau eru tilgreind í allt að 40 tilvikum á 40 stöðum í gildandi vatnalögum, þau séu eins og vatnalögin voru þá hugsuð miðað við þá tækni og þær hugmyndir og þá notkunarmöguleika sem menn töldu vera til staðar hvað varðar vatn á þeim tíma og því séu eignarnámsákvæði gildandi vatnalaga á engan hátt til þess fallin að takast á við þær miklu framkvæmdir sem verið er að ráðast í á landinu að því er varðar virkjanir, vatnsflutning og fleira og því alger nauðsyn á að lögfesta ný ákvæði um eignarnám. Við reyndum á þessum tiltekna fundi iðnaðarnefndar að kalla eftir svörum um hvort lögfesting þessa frumvarps með þeim eignarnámsákvæðum sem þar eru væru forsenda fyrir því að hægt væri að ráðast í hina miklu vatnsflutninga sem ætlunin er að ráðast í fyrir austan, jafnvel hugsanlega vatnsflutninga í Þjórsá og víðar og hvort lögfesting þessa eignarnámsákvæða væri forsenda fyrir að hægt væri að ráðast í þessar framkvæmdir ef til að mynda samningar tækjust ekki við landeiganda og hvort það mundi þá standa undir því að þau lönd væru tekin eignarnámi sem ekki tækjust samningar um. Ég verð að segja alveg eins og er, virðulegi forseti, að þrátt fyrir talsverða eftirfylgni þá gátum við ekki fengið svör við þessum spurningum. Þau einustu svör sem við fengum voru þau að gildandi eignarnámsákvæði mætti líta á sem einhvers konar „hrotta“ sem væri barn síns tíma og ætti í raun og veru í erfiðleikum með að standa undir þeim stórkostlegu vatnsflutningum sem menn hefðu núna tæki, tól og tækni til að ráðast í þar sem heilu árnar, heilu fljótin eru tekin og færð annað, eins og til að mynda Jökulsá á Dal. Mér þótti afar miður að við skyldum ekki fá skýrari afstöðu eða upplýsingar um þetta tiltekna mál á þessum fundi en þetta voru þau svör sem við gátum dregið fram hjá höfundum eins og þeir eru kallaðir í hinni daglegu …  Virðulegi forseti. Í minni ræðu hef ég farið yfir það sem ég tel vera kjarnaatriðið í þessu máli. Ég fór yfir þá miklu vinnu sem unnin var í tengslum við það þegar vatnalögin voru lögfest. Ég fór yfir þá miklu vinnu sem menn lögðu í það að reyna að skilgreina hver vatnsréttindi landeigenda voru fyrir setningu vatnalaganna. Þar greindi menn mjög á en niðurstaða Alþingis var skýr eins og kom fram hjá megintalsmanni einkaeignarréttarmanna, Sveini Ólafssyni frá Firði, í afgreiðslu á vatnalögunum þar sem hann sagði að breytingin sem gerð var á 2. gr. frumvarpsins sem síðar varð að lögum, hafi í reynd falið það í sér að stoðum væri kippt undan hugmyndum um einkaeignarrétt að vatni. Það varð niðurstaða vatnalaganna og það hefur enginn dregið þá niðurstöðu Alþingis í efa. Það var í raun og veru sá dómur sem Alþingi kvað upp að væri réttarstaðan og henni hefur verið fylgt. Nú, 83 árum eftir að þessi niðurstaða var fengin eftir miklar deilur þar sem menn tókust einmitt á um sömu grundvallaratriði og tekist er á um í dag þá byggðu menn afstöðu sína meira og minna á pólitískum viðhorfum til málsins, þ.e. hvort þeir studdu það að vatn heyrði undir allsherjareign eða hvort vatn væri séreign. Í þeirri umræðu voru menn mjög áfram um að fylgja afstöðu sinni. Þar fæ ég ekki séð að menn hafi reynt að skýla sér á bak við eða reynt að finna skoðunum sínum og viðhorfum farveg í einhverjum búningi þannig að þeir hafi ekki þurft að koma fram á eigin forsendum. Þar datt engum í hug að skýla sér á bak við það að vegna tiltekinnar réttarþróunar sé okkur nauðugur sá kostur að einkavæða vatnið. Menn höfðu einfaldlega þessi viðhorf og skýrðu þau með rökum. Í dag má segja að öldin sé nokkuð önnur. Nú stíga menn fram, vilja einkavæða vatnið en færa fyrir því þau rök að þeim sé nauðugur sá kostur vegna réttarþróunar sem átt hefur sér stað. Virðulegi forseti. Ég vil aðeins segja það í lokin að ég reyni að virða allar skoðanir sem menn hafa en mér þykir miður þegar menn hafa ekki kjark að stíga fram með viðhorf sín og standa og falla með þeim en reyna þess í stað að setja þau í þann búning að þeim sé laumað í gegnum þingið á fölskum forsendum.

Hæstv. forseti. Þessi umræða um vatnalagafrumvarp ríkisstjórnarinnar er búin að standa nokkuð lengi og auðvitað hefur verið fjallað um fjölmargt í þeirri umræðu. Ég ætla að byrja á að rifja upp að það eru tvær höfuðástæður fyrir því að við samfylkingarmenn erum á móti þessu máli. Í fyrsta lagi fellum við okkur alls ekki við hina nýja skilgreiningu á eignarhaldi á vatni sem er í þessu frumvarpi og ég mun fjalla um það á eftir. Og í öðru lagi að endurskoðun vatnalaga er hluti af endurskoðun fjölmargra laga sem hafa gilt í landinu og fjalla um auðlindir og nýtingu á auðlindum. Það er skoðun mín að ríkisstjórnarflokkarnir hafi ekki staðið vel að þessari endurskoðun og að sá andi sem svifið hefur yfir vötnunum við þá endurskoðun sé ekki sá andi sem Samfylkingin getur sætt sig við, vegna þess að það er svo greinilegt að fingraför frjálshyggjunnar eru út um allt í þeirri endurskoðun á auðlindalögum sem verið hefur í gangi á undanförnum árum. Varðandi það sem hér er á ferðinni finnst mér þó gengið lengra en mönnum hefði nokkurn tíma áður komið til hugar vegna þess að eignarhald á einhverju því um líku sem vatni hafa menn aldrei fest í lög. Það að menn geti átt vatnsdropana um stundarsakir og þeir skipt um eigendur án þess að viðskipti fari fram er alveg ný aðferð við að setja séreignarhald á eitthvað. Auðvitað hljóta menn að stöðvast einhvers staðar við því það er ekki mikill eðlismunur á loftinu sem svífur yfir húsunum og vatninu hvað þetta varðar eða fuglum himinsins eða fiskum sem synda um vötnin. Mér finnst því komið yfir þau endimörk sem ættu að vera til staðar þar sem menn geta talað um einkaeignarrétt. Afnotaréttur á það að heita eða veiðiréttur þar sem um slík verðmæti er að ræða eins og að mega nýta vatn á landi sínu, veiða í ám eða veiða fugla. Það er kannski ekki verið að leggja til einkaeignarrétt á veiðirétt í ám eins og er en það hlýtur að hvarfla að manni sú hugsun að þessi leiðangur, að koma séreignarhaldi á vatnið sem slíkt, sé til einhvers gerður. Þrotlausar deilur um eignarhald og eignarrétt hafa staðið yfir hér á landi og þær hafa verið hatrammastar um veiðirétt, um nýtingarrétt á fiskstofnum við landið. Þar er svolítið erfitt að fást við séreignarréttarhugtakið vegna þess að veiðiréttur manna samkvæmt kvótakerfinu sem gildir hér á landi, aflamarkskerfinu eða hvað menn vilja kalla það, er ekki bundinn við tiltekna torfu eða fjölda fiska heldur eiga menn einhvers konar sameiginlegan eignarrétt á því að fá að veiða úr tilteknum fiskstofnum. Það má eiginlega segja að haldi menn sig við þau lög í framtíðinni sem sett hafa verið um veiðar úr fiskstofnunum þá hafi menn komið þar á einhvers konar sameign útgerðarmanna á veiðiréttinum, ekki séreign, það er varla hægt að kalla það séreign þegar enginn veit hver á hvað í hjörðinni. Það er margt sem er mikið umhugsunarefni í þeirri eignarréttardeilu sem verið hefur í gangi hvað varðar sjávarútveginn en ég staðnæmist svolítið við þá hugsun að það sé einhvers konar útfærsla á eignarréttinum sem menn telja svona mikilvæga úr því að leggja þurfti í þann leiðangur að koma einkaeignarhaldi á vatn í landinu. Ég er á þeirri skoðun að vatnið geti ekki verið eign eins eða neins og að vatnið eigi að vera í forsjá ríkisvaldsins. Það eigi að vera á ábyrgð ríkisvaldsins að vernda vatn og hafa forsjá þess á sinni könnu, ekki eigi að halda því fram að vatnið sé í eigu eins eða neins, enda er það auðlind sem er í raun og veru sameiginleg öllum jarðarbúum og ekki á að fara með hana eins og hún lúti einhvers konar séreignarfyrirkomulagi. Við höfum leitað talsvert að orsökunum fyrir því að málið er með þeim hætti sem það er og okkur hefur fundist vanta skýringar. Þegar menn finna ekki skýringarnar, þegar þær eru ekki augljósar og þegar þeir sem standa fyrir málum eru ekki tilbúnir að segja skýrt og ákveðið hvað sé á bak við ákvarðanir um tiltekið ferðalag eins og þetta, þá fara menn að geta í eyðurnar, eins og ég er að gera hér, og velta fyrir sér hvað geti rekið menn áfram. Ég hallast að því að hluti af skýringunum sé sá að frjálshyggjumennirnir í Sjálfstæðisflokknum reki á eftir þessu. Einhverjir framsóknarmenn hafa sömu skoðun og virðast vera frjálshyggjumenn.

Forsætisráðherra.

Forsætisráðherra landsins er a.m.k. einn af þeim mönnum sem hafa talið það sjálfsagt að útgerðarmenn eða atvinnurekendur í sjávarútvegi eigi veiðiréttinn við landið, alla fiskstofna. En ég taldi að framsóknarmenn væru ekki frjálshyggjumenn eins og við skilgreinum þá. Það er hins vegar svolítið merkilegt hve hæstv. iðnaðarráðherra virðist vera tilbúin til að ganga undir merkjum af þessu tagi og þetta er ekki eina dæmið um að hæstv. iðnaðarráðherra fylgi eignarréttarhugmyndum fast eftir. Ég hef tekið eftir því að hæstv. iðnaðarráðherra er ákaflega hörð í stuðningi sínum við séreignarhald á auðlindum sjávar. Hæstv. iðnaðarráðherra er líka ákaflega dugleg að þræla fyrir þeim atvinnuvegum sem henni finnst ástæða til að liðsinna og telur, eins og hæstv. forsætisráðherra, að það sé eiginlega sjálfsagt að sækja ráðin til þeirra sem eru í atvinnulífinu og að það sé jafnvel ástæða til að þeir segi til um hvernig koma eigi fyrir málum á Alþingi. Síðasta dæmið um þetta er sú nefnd sem hæstv. iðnaðarráðherra ætlar að skipa á næstunni til að fara yfir það hvernig fara eigi með auðlindir. Niðurstaða hæstv. iðnaðarráðherra var sú og það er niðurstaða ríkisstjórnarinnar - hún var kynnt mjög fyrir okkur og var hluti af því sem við urðum að samþykkja á sínum tíma þegar við náðum samkomulagi um að leggja til nefndarskipun til að koma með tillögur um hvernig fara eigi með auðlindir og úthluta þeim - niðurstaðan var sú að hafa yrði fulltrúa þar fyrir hönd þeirra sem hefðu með auðlindirnar að gera. Þrír fulltrúar frá Samorku eru í nefndinni sem hæstv. ráðherra skipaði og það segir sína sögu um hvernig menn vilja hafa þessa hluti. Ég tel að Alþingi standi ekki nógu fast í fæturna hvað varðar skyldur sínar og þó svo að auðvitað eigi að hlusta á atvinnurekendur í þessum málum tel ég að ekki eigi að ganga svo langt sem raun ber vitni hvað þau mál varðar. Hæstv. forseti. Mig langar til að velta upp í þessari ræðu hvaða ástæður gætu hugsanlega verið fyrir því að menn reka þetta mál svo fast áfram sem raun ber vitni. Sumir hafa nefnt að það gæti hugsanlega tengst Kárahnjúkavirkjun með einhverjum hætti. Ég átta mig ekki nákvæmlega á hvort svo geti verið en þó er eitt sem mér finnst ástæða til að benda á en það er að í 3. mgr. 9. gr. vatnalaga frá 1923 stendur: „Nú verður breyting á farvegi eða vatnsmagni af völdum náttúrunnar eða þriðja manns, og verður þeim mein að, sem land eiga að, og skal þeim þá rétt að færa vatnið í samt lag, en gera skal það innan árs frá lokum þess árs, er breytingin varð, enda sé tjón það, er af verkinu hlýst, bætt eftir mati, nema samkomulag verði.“ Hvað þýðir þetta? Það þýðir að breyti á farvegi sínum af náttúrulegum ástæðum þá hefur sá sem verður fyrir því að tapa einhverju af þeim sökum rétt til að færa ána til baka. Hann verður hins vegar að bæta öðrum tjón sem hugsanlega gæti skapast vegna þeirra framkvæmda sem hann færi í. Þetta þýðir líka að ef einhver þriðji aðili breytir farvegi árinnar þá hefur sá sem fyrir því verður rétt til að færa ána til baka. Í frumvarpinu sem hér um ræðir er ákvæði, þ.e. í 14. gr. Þar er tekist á við sama verkefni og leyst er úr í 9. gr. laganna. En þar stendur, með leyfi forseta: „Heimild til að fella vatnsfall í fornan farveg eða koma honum í samt lag. Nú breytist farvegur af náttúrulegum ástæðum og er þá fasteignareiganda hverjum sem bagi verður að breytingunni rétt að fella vatn í fornan farveg eða koma honum í samt lag.“ Hið athyglisverða við þetta er að nú er orðalagið „eða þriðja manns“ ekki með lengur. Það er einungis gert ráð fyrir því að farvegur geti breyst af náttúrulegum ástæðum en ekki að farvegur geti breyst af því að þriðji aðili hafi breytt honum. Þetta er afar athyglisvert vegna þess sem ég nefndi áðan möguleikann á því að þetta geti af einhverjum ástæðum átt upptök sín í vandamálum út af Kárahnjúkavirkjun. Þar er það þannig að þriðji aðili ætlar að færa eitt fljót í farveg annars, það er þriðji aðili samkvæmt 9. gr. vatnalaganna frá 1923. Það væri ástæða til að velta fyrir sér rétti þeirra bænda sem fá á sig aukið vatn vegna þess að fljótið hefur verið fært í nýjan farveg eða bænda sem missa frá sér vatn af því að þeirra fljót hefur verið fært í annan vatnsfarveg. Hver og einn þessara bænda á samkvæmt 3. mgr. 9. greinar vatnalaga skýlausan rétt á að snúa þeim vatnsflaumi í sitt fyrra horf. Nú er ég ekki nógu mikill spekingur í lögum til að geta fullyrt nokkuð um hvernig með svona mál yrði farið. En þessi lagagrein virðist alveg skýr. Það væri gaman ef hinn mikli lagaspekingur, sem ég á eftir að ræða svolítið um á eftir og framlag hans til þessarar umræðu, þ.e. hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, mundi útskýra fyrir okkur gildi þessarar lagagreinar og rétt manna til að nýta sér hana til að beina straumi fallvatns í sinn fyrri farveg hafi vatnsflaumi verið breytt og hann færður í annan farveg en að fornu rann. Þarna gæti hugsanlega verið eitthvert vandamál. Ekki hefur það samt komið upp á yfirborðið. Menn hafa ekki rætt um það enda hafa þeir ekki haft fyrir því að útskýra hvers vegna mönnum liggur svo mikið á að ljúka umræðum um þetta mál. Öllum er óskiljanlegt að það skuli gerast eins og raun ber vitni, í ljósi þess að hér hafa þeir sem fyrir málinu tala fullyrt hver um annan þveran að hér sé einungis formbreyting. Ég mun koma betur að því síðar en ég er á þeirri skoðun að öllum mönnum ætti að vera ljóst að þar eru ekki bara formbreytingar á ferðinni. Þar er m.a. þetta sem ég var að nefna, að réttur manna, sem þeir höfðu samkvæmt vatnalögum til að færa vatnsflaum í hinn fyrri farveg, er felldur í brott samkvæmt þessu. Með frumvarpinu, verði það að lögum, verður breytt ferli eignarnáms. Ég veit ekki betur en að það sé nokkuð ljóst, þótt menn hafi ekki talað skýrt um það í ræðustól, að hluti af framkvæmdum við Kárahnjúkaverkefnið mun falla undir nýju lögin, verði þau staðfest á Alþingi eins og gert er ráð fyrir. Þá mundi koma til eignarnám eða skaðabætur, ef ekki næst samkomulag um bætur við bændur á því svæði sem vatnið rennur um eða rennur ekki um eftir atvikum. Auðvitað verður fjallað um þær eignarnámsbætur samkvæmt þeim lögum sem gilda um eignarnám á þeim tíma. Ég tel ástæðu til að gera ráð fyrir að orðið geti einhver breyting á réttarstöðu þeirra sem þar eiga hlut að máli. Ég fullyrði ekki neitt í þessu efni. En um þetta var spurt á fundum iðnaðarnefndar og fengust ekki skýr svör um þetta atriði. En það er margt sem ræða mætti um í þessu samhengi. Ég ætla að fara yfir nokkur atriði úr ræðu hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar vegna þess að hv. þingmaður fjallaði mikið um ræðu mína í þeirri ræðu sinni. Hann taldi sig hafa fundið sannleikann víða í þeirri ræðu. Hann taldi að margt af því sem ég hefði þar fært fram væri hin mesta firra og rökstuddi það með sínum hætti. Ég ætla að fara yfir það á eftir. En áður en ég geri það langar mig að fjalla eilítið um verktakastarfsemi á Íslandi. Verktakar eru afar virðingarverð stétt, hvaða verktöku sem þeir stunda. Ég hef verið verktaki. Ég var það í fjöldamörg ár og er mjög stoltur af þeim tíma í minni starfsævi. Verktakar á sviði lögfræði eru ekkert merkilegri verktakar en aðrir verktakar. Orðið verktaki þýðir að viðkomandi taki að sér verkefni og vinni það. En sá sem fær verktaka til að vinna verkefni fyrir sig hefur yfirleitt nokkuð um það að segja hvaða verkefni viðkomandi verktaki fær í hendur. Ég var ekki að óvirða þá lögfræðinga sem hafa samið vatnalagafrumvarpið þegar ég sagði að það hefði verið gert í verktöku. Ég benti á þá staðreynd að hæstv. iðnaðarráðherra og ríkisstjórnin réðu menn í vinnu til að semja vatnalagafrumvarpið og fóru aðra leið en farin var á vegum Alþingis á sínum tíma þegar lögin voru sett 1923. Þá var fyrst sett þingnefnd í málið. Hún náði ekki saman um það, klofnaði og fram komu tvö frumvörp. Í framhaldi af því var síðan samið um niðurstöðu sem menn kölluðu Bræðinginn. Það eru vatnalögin sem menn hafa búið við síðan. Þetta var aðferðin. Núna fóru menn hina leiðina. Hæstv. iðnaðarráðherra réð menn til starfans, ágæta menn. Ég hef ekkert út á þá ágætu lögfræðinga sem tóku þetta verkefni að sér að setja. En ég þykist vita að þeir hafi tekið að sér þetta verkefni eins og fyrir þá var lagt. Unnið það samviskusamlega eins og þeir voru beðnir um. Ef maður fær verktaka til að byggja hús og ætlar að hafa það eina hæð þá byggir ekki verktakinn hús með tveimur hæðum. Hann fer eftir því sem um er samið,  Það er munur á þessum tveimur leiðum sem ég sé ástæðu til að gagnrýna. Við erum að tala um gríðarlega mikilvæg málefni í vatnalögum. Menn hafa tekist á við þessa lagasetningu áður með góðum árangri. Ég tel að full ástæða væri til að sækja sér þekkingu í söguna. En í sögunni um hvernig vatnalögin urðu til er að mínu viti fólginn mikill lærdómur, um hvernig Alþingi getur leyst úr mjög erfiðum og miklum deilum með slíkum glæsibrag að dugir í marga áratugi. Í á níunda áratug hafa þessi lög gilt sem urðu niðurstaðan eftir erfiðar deilur. Vatnalögin hafa verið til fyrirmyndar. Hvers vegna dugðu þau svona vel? Ég held að það sé vegna þess að menn náðu samkomulagi. Menn réðu ekki bara verktaka til starfans og tróðu niðurstöðunni í kokið á minni hlutanum heldur sóttu menn sér þekkingu. Þeir gengu fram í að ná samkomulagi sem tæki mið af þeim sjónarmiðum sem uppi voru. Þótt ekki hafi allir verið kátir með niðurstöðuna og sumir hafi mótmælt hástöfum þá var niðurstaðan þó studd af stórum hluta þingheims. Árangurinn segir okkur að þar hafi verið vel að verki staðið. En menn tóku ekki þetta verklag til fyrirmyndar þegar var farið í þá endurskoðun sem núna er til umfjöllunar á Alþingi. Til gamans, áður en ég fer að fást við að fara yfir ræðu hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar, langar mig að nefna aðeins Framsóknarflokkinn. Hann hefur það hlutverk að koma þessu málefni í gegnum Alþingi. Mér hefur fundist að frjálshyggjumennirnir í Sjálfstæðisflokknum þeystu Framsóknarflokknum nokkuð glatt yfir foröðin hvað varðar helstu áhugamál þeirra í frjálshyggjunni. Mér finnst þó að í þessu hafi þeir komist lengst, að láta sér detta það í hug að setja einkaeignarrétt á vatnið, á hvern vatnsdropa í þessu landi. Það er eitthvað sem mér hefði ekki komið til hugar að mönnum dytti í hug að gera. En það er samt niðurstaðan. Ég held að það verði lengi í minnum haft þegar lengra líður vegna þess að ég hef ekki trú á að svona lagasetning haldi til framtíðar. Ég held að þingmenn muni finna samkomulagsleið með svipuðum aðferðum og þegar vatnalögin voru sett. Að mínu viti ber alls ekki óskaplega mikið í milli manna hvað varðar réttindi þeirra sem fasteignir eiga í þessu landi. Það kom í ljós þegar vatnalögin urðu til á sínum tíma að menn töldu rétt að telja upp þau réttindi sem sjálfsagt væri að hafa inni í lögunum. Ég held að finnast mundi samkomulag um hvað ætti að hafa inni í þessum lögum. Ef menn færu þá leiðina að setja lögin með jákvæðum hætti yrði ekki óskaplega erfitt að skera úr um hvaða réttindi ættu að vera þar inni. Eignarhald á sjálfu vatninu er ekki nauðsynlegt til þess. Vatnalögin segja okkur að ekki sé þörf á því heldur nægi að telja upp þá nýtingarmöguleika sem viðkomandi fasteignareigendur hafa. Hæstv. forseti. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseti, að fá að vitna í áðurnefnda ræðu hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar. Hann talar undir frjálshyggjustefi sem hann hefur að lífsmottói og er einn þeirra sem stjórnar Framsóknarflokknum í þessum frjálshyggjuleiðangri flokksins. Ég óska eftir leyfi forseta til þess að vitna í þessa ræðu og fer fram á að þurfa ekki að biðja um leyfi í hvert skipti sem ég vitna til hennar. Mér finnst að það ætti að duga að óska eftir að fá að vitna í ræðuna því annars verður það æði oft að ég þarf að biðja hæstv. forseta um leyfi til að vitna í ræðu hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar. Hann segir hér: „Ef maður reynir að draga saman í upphafi aðalatriðin í þeim ágreiningi sem uppi er, annars vegar milli þingmanna stjórnarflokkanna og hins vegar fulltrúa stjórnarandstöðuflokkanna, tel ég að grundvallarágreiningurinn snúist um það hvort þetta frumvarp til vatnalaga sem við ræðum hér feli í sér formbreytingu eða efnisbreytingu á réttarástandinu.“ Þetta er í upphafi ræðu hv. þingmanns og hann heldur síðan áfram: „Í ræðu hv. þingmanns, formanns iðnaðarnefndar, kom skýrt fram að löggjöfin væri með þessum hætti. Vatnsréttindin væru undirorpin eignarrétti, einkaeignarrétti eins og hann hefur verið skilgreindur, og það kæmi fram í íslenskri löggjöf, bæði í vatnalögum og öðrum lögum.“ Ég byrja að mótmæla hér. Hvar í vatnalögum er einkaeignarréttur á vatni skilgreindur? Hvergi. Það var í upphafi ákveðið að svo skyldi ekki vera. Þetta er sem sagt alfarið rangt. Síðar í ræðunni koma endalausar tilvitnanir í lögmenn sem fjalla um að réttindi manna til að nýta vatn hafi verið til staðar. Það að tala um eignarhald á vatni er að mínu viti fráleitt í því samhengi. Menn tala að vísu um vatn sums staðar, jafnvel lögmenn, en þá er ævinlega átt við hagnýtingarrétt, einhvern tiltekinn hagnýtingarrétt á vatni. Ég set jafnframt stóran fyrirvara við að menn telji að það sé lögfræðinga eða lögmanna að ákveða hvað eigi að vera lög á Íslandi. Ég kalla til vitnis með mér í því efni, t.d. Halldór Ásgrímsson, hæstv. forsætisráðherra og Davíð Oddsson, fyrrverandi forsætisráðherra, sem margsinnis mótmæltu því að Hæstiréttur segði mönnum hvað ættu að vera lög í landinu. Auðvitað á Hæstiréttur ekki að segja mönnum hvaða lög eru í landinu. Það eru þingmenn sem bera ábyrgð á að setja lög í þessu landi. Þeir eiga að hafa burði til að mynda sér skoðanir á því hvað eigi að vera í lögum. Það dugir ekki, til að reka mínar skoðanir ofan í mig, að einhverjir lögmenn hafi aðrar. Ég tel mig hafa rétt til þess og ekki bara rétt heldur líka skyldu, að hafa skoðun á því hvað eigi að vera í lögum. Ég tel ekki að lögmenn eigi að hafa lögsögu um hvað skuli vera í lögum á Íslandi.  Áfram með þetta. Hér segir hv. þingmaður: „Stjórnarandstaðan hefur á hinn bóginn haldið því fram - það hefur komið skýrast fram í andsvörum og sérstaklega andsvari hv. þm. Jóhanns Ársælssonar sem er talsmaður Samfylkingarinnar í iðnaðarnefnd og talsmaður Samfylkingarinnar í þessu máli. Ég lít þannig á að þær yfirlýsingar sem hann hefur gefið í ræðustól Alþingis endurspegli stefnu Samfylkingarinnar í málinu. Hann sagði m.a. hér í andsvari: „Við viljum að eignarréttarhugtakið í núgildandi vatnalögum verði látið gilda, þ.e. að ekki sé um séreign að ræða.““ Það er rétt, ég sagði þetta og stend við það. Ég held að þetta lýsi þeirri skoðun sem Samfylkingin og stjórnarandstaðan hafa haldið á lofti í umræðunni. Hv. þingmaður les síðan upp úr yfirlýsingu sem þingflokkur Samfylkingarinnar sendi frá sér. Hv. þingmaður heldur síðan áfram: „Í þessu hlýtur að felast að hv. þm. Jóhann Ársælsson og Samfylkingin telji að eins og núgildandi vatnalög hafa verið túlkuð felist ekki í þeim einkaeignarréttur á vatnsréttindum eins og við hinir höfum haldið fram.“ Þarna bætir hv. þingmaður inn túlkun sinni á því hvað Samfylkingin telji, þ.e. að það sé ekki einkaeignarréttur á vatnsréttindum. Það höfum við aldrei sagt, hæstv. forseti. Við höfum aldrei sagt að ekki geti verið um að ræða einkaeignarrétt á vatnsréttindum. Þvert á móti höfum við talið að í vatnalögum séu ákvæði sem hafi tryggt aðilum einkaeignarrétt á vatnsréttindum eins og vatnalög mæla fyrir um. Um það er ekki deila frá okkar hendi. Ég verð að segja að mér finnst þetta eiginlega svona svolítið skrýtið, að hv. þingmaður sem er sjálfur lögmaður, skuli ekki hafa áttað sig á þessu. Hann segir síðan: „Það er alveg ljóst og það kom fram í ræðu hv. þm. Jóhanns Ársælssonar. Hann sagði í umræðunni að það væri engin séreign á vatni, Ísland ætti ekki einu sinni vatnið. Það ætti að líta á vatnið sem einskis manns eign eða eign alls mannkyns.“ Það er í aðalatriðum rétt, hæstv. forseti, sem hv. þingmaður segir hérna en svo heldur hann áfram: „Um þetta snýst náttúrlega ágreiningur þessa máls og ég ætla að fjalla um þetta. Ég ætla að fjalla um það hvernig eignarréttur á vatni hefur verið skilgreindur samkvæmt núgildandi vatnalögum.“ Svo ætla ég að sleppa því að vitna í það sem hann segir þar til kemur að því er að hann segir, með leyfi forseta: „… ég get ekki betur skilið hv. þm. Jóhann Ársælsson og aðra fulltrúa Samfylkingarinnar en svo að þeir séu þeirrar skoðunar að vatnið og vatnsréttindin eigi að vera í sameign þjóðarinnar.“ Nú er hv. þingmaður allt í einu farinn að tala um að við teljum að vatnið eigi að vera í sameign þjóðarinnar. Rétt á undan hélt hv. þingmaður því fram, með réttu, að ég hefði sagt að vatnið ætti ekki að vera í eigu neins. Nú skal ég útskýra svolítið nánar hvaða skoðanir ég hef á þessu. Ég tel að vatnið eigi ekki að vera í eigu neins. Það á að vera í umsjá almannavaldsins í landinu. Almannavaldið í landinu á að bera ábyrgð á vatninu. En vatnið á ekki að vera í eigu almannavaldsins. Þess vegna tel ég það mikilvægt að vatnið verði áfram skilgreint með jákvæðum hætti í löggjöfinni. Vatnið á að vera í umsjá almannavaldsins og þarf að vera hægt að setja nýjar reglur um vatnið án þess að það valdi miklum erfiðleikum að koma þeim á. Það verður erfiðara ef menn skilgreina vatnið sem séreign, eins og frjálshyggjumenn vilja og Framsóknarflokkurinn gengur fram í að koma því á. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vitnar í nefndarálit sem við, fulltrúar Samfylkingar í iðnaðarnefnd, lögðum fram varðandi þetta frumvarp: „… skuli minnt á að „grundvöll skorti til allrar þessarar lagasetningar þar til pólitísk sátt er fundin um það hvernig ráðstafa beri auðlindum í þjóðareign, hvort og hvernig þeim verði fundinn staður í stjórnarskránni og hvernig valið verði milli þeirra sem sækjast eftir nýtingu þeirra“. “ Þarna er verið að vitna í nefndarálit okkar um þetta frumvarp. Svo segir hv. þingmaður, í framhaldi af þessu: „Hérna er talað um að koma þessu í þjóðareign. Ég skil ekki hv. þingmann öðruvísi en svo að hann sé þeirrar skoðunar að vatnið eigi að vera í sameign þjóðarinnar eins og hefur verið stefna hans varðandi margar aðrar náttúruauðlindir.“ Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson leyfir sér að lesa það sem stendur í nefndaráliti okkar með einhverjum gleraugum sem engin leið er að átta sig á hvernig eru á litinn. Við segjum í nefndaráliti okkar, og ég vil þá endurtaka það: „… niðurstaða þessara mála fæst svo ekki fyrr en pólitísk sátt er fundin um það hvernig ráðstafa beri auðlindum í þjóðareign …“ Þá erum við að tala um auðlindir af ýmsu tagi. Þar inni eru t.d. sjávarauðlindir og margar aðrar auðlindir sem við teljum ástæðu til að verði settar í þjóðareign. En hv. þingmaður ályktar í framhaldi af því sem þarna er upp lesið að við viljum að vatnið verði líka í þjóðareign. Engin ástæða er til að álykta á þann hátt vegna þess að við erum að tala um fleiri auðlindir en vatnið og auðvitað alls ekki rétt að álykta svona vegna þess að það liggur alveg skýrt fyrir hvað við viljum í þessu efni. „Við hinir“ - segir hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson - „erum þeirrar pólitísku skoðunar að einkaeignarrétturinn eigi að gilda um þessi réttindi og hafi gert það allt frá árinu 1923 þegar núgildandi vatnalög voru sett. Ég og hv. þm. Birkir J. Jónsson höfum reynt að skýra þetta sjónarmið okkar í umræðum í þinginu og sömuleiðis í hv. iðnaðarnefnd en hv. þm. Jóhann Ársælsson og aðrir fulltrúar minni hlutans hafa ekki fallist á skýringar okkar. Þeir fallast ekki á það sem við höfum haldið fram varðandi inntak eignarréttarins, að vatnsréttindi séu undirorpin einstaklingseignarrétti. Á það hafa þeir ekki fallist og þeir hafa margoft bent á það í störfum nefndarinnar. Þeir hafa leyft sér að efast um að vatnalögin, eins og þau eru nú, feli í sér einkaeignarrétt yfir vatni og vatnsréttindum.“ Allt er þetta rétt. Við höfum efast um þetta og ekki bara efast, við höfum fullyrt að ekki væri einkaeignarréttur á vatni þarna á ferðinni, heldur væri þarna á ferðinni rétturinn til nýtingar, hagnýtingar á landareignum á því vatni sem væri á landareignunum og hagnýting sem væri sagt fyrir um í lögunum. Það kann vel að vera, hæstv. forseti, að mönnum finnist þetta svolítið mikil og löng yfirferð en ég sé ástæðu til þess þegar hv. þingmaður hefur nefnt mig með fjögurra, fimm lína millibili í allri sinni ræðu, að fara yfir það hvernig hann fjallaði um skoðanir mínar. 
             „Úr því að þeir hafa ekki viljað fallast á sjónarmið okkar veltir maður fyrir sér hvert maður geti leitað til að reyna að greina hvað felist í núgildandi vatnalögum. Hv. þingmenn vilja ekki hlusta á okkur og aðra stjórnarþingmenn þannig að við hljótum að leita í fræðin. Eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson fór yfir í sinni fimm tíma löngu ræðu var unnið hér gríðarlegt löggjafarstarf snemma á síðustu öld sem leiddi til þess að vatnalögin, eins og þau eru núna, urðu að lögum. Frá þeim tíma hafa eignarréttindi samkvæmt vatnalögunum verið skýrð í fræðiskrifum, í dómaframkvæmd og í öðrum lögum. Þá liggur beinast við að fara yfir það hvað okkar helstu fræðimenn á sviðum eignarréttarins á síðustu öld hafa talið að felist í eignarréttinum, fasteignaréttinum, vatnsréttindum og hver eigi vatnið. Allt þetta hangir saman.“ - Segir hv. þingmaður. Svo kemur: „Víkjum þá að því hvernig Þorgeir Örlygsson sem er einhver helsti fræðimaður á síðari hluta aldarinnar á sviði eignarréttar hefur litið á eignarhald á landi og náttúruauðlindum. Árið 1994 skrifaði Þorgeir Örlygsson, sem þá var farsæll prófessor í eignarrétti við Háskóla Íslands og deildarforseti lagadeildar, grein í afmælisrit Gauks Jörundssonar, sem varð sextugur þann 24. september það ár, sem ber yfirskriftina: Um eignarhald á landi og náttúruauðlindum. Þetta er lykilgrein um það hvað felst í eignarréttinum, hvað telst vera fasteign og, ekki síður, hvernig hagnýtingu náttúruauðlinda í eignarlöndum skuli háttað og hver eigi þau réttindi sem þar eru. Í grein sinni segir Þorgeir Örlygsson“ - með leyfi forseta - „og nú beini ég orðum mínum“ - segir hv. þingmaður - „fyrst og fremst til hv. þm. Jóhanns Ársælssonar …“

Forseti óskar eftir því að hv. þm. Jóhann Ársælsson fylgi þingsköpum og hefð þannig að málflutningur hann sé gleggri og óski leyfis forseta í hvert skipti sem hann les orðrétt upp úr gögnum, hvort sem það eru ræður annarra hv. þingmanna eða fræðigögn.

Hæstv. forseti. Ég verð að sjálfsögðu við þessari ósk hæstv. forseta. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson segir hér: „Þetta er lykilgrein um það hvað felst í eignarréttinum, hvað telst vera fasteign og, ekki síður, hvernig hagnýtingu náttúruauðlinda í eignarlöndum skuli háttað og hver eigi þau réttindi sem þar eru. Í grein sinni segir Þorgeir Örlygsson“ - með leyfi hæstv. forseta segir hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, og óska ég leyfis forseta til að lesa þessa tilvitnun: „og nú beini ég orðum mínum fyrst og fremst til hv. þm. Jóhanns Ársælssonar sem hefur fjallað mikið um þetta mál, lagt úr frá 1. gr. frumvarpsins og talið að þau orð sem þar koma fram,“ - með leyfi forseta: - „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni“, sem er í raun og veru það sama og menn ætluðu sér að gera þegar þeir settu vatnalögin 1923, þ.e. að skýra eignarhald á vatni - um hugtakið eignarrétt, með leyfi forseta:“ - Segir Þorgeir Örlygsson í riti sínu. Hæstv. forseti. Ég endurtek hér þessa tilvitnun, með leyfi hæstv. forseta: „sem er í raun og veru það sama og menn ætluðu sér að gera þegar þeir settu vatnalögin 1923.“ Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst þessi umfjöllun vera röng um það hvað menn ætluðu að gera með setningu vatnalaganna frá 1923. Það var algjörlega skýrt að niðurstaða þeirra sem settu vatnalögin 1923 var sú að það skyldi ekki vera einkaeignarréttur á vatni heldur skyldi í lögunum vera kveðið á um hvaða rétt menn hefðu til að nýta vatn. Það var aðalniðurstaðan og allt annað er í raun og veru rangt. Það verður að líta þannig á að það sem var og er svo skýrt ef menn lesa bæði lögin sjálf og líka aðdragandann, sem allur er til og menn geta skoðað, að þarna voru þingmenn sem urðu ásáttir um að í lögunum skyldi telja upp öll þau réttindi sem landeigendur ættu að fá. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson heldur áfram að vitna í Þorgeir Örlygsson og ég vil, með leyfi forseta, vitna í það sem hv. þingmaður hefur eftir Þorgeiri Örlygssyni, sem er svona, með leyfi forseta: „Samkvæmt þessu“ - segir Þorgeir Örlygsson - „er eignarréttur skilgreindur á þá leið, að um sé að ræða einkarétt ákveðins aðila (eigandans), til að ráða yfir tilteknum líkamlegum hlut innan þeirra marka, sem þessum rétti eru sett í lögum og af takmörkuðum eignarréttindum annarra aðila, sem stofnað hefur verið til yfir hlutnum.“ Tilteknum líkamlegum hlut. Á fundi iðnaðarnefndar reyndi ég að fá útskýringar á því hvað væri átt við með þessu, hvað ættu lögfræðingar við þegar þeir töluðu um líkamlegan hlut, að ráða yfir tilteknum líkamlegum hlut, eignarréttur skilgreindur á þá leið sem „um sé að ræða einkarétt ákveðins aðila (eigandans), til að ráða yfir tilteknum líkamlegum hlut“. Ég tel að þarna sé nú verið að tala um einhverja hlutkennda eign. Íslenskutilfinning mín segir mér að verið séð tala um einhverja hlutkennda eign, það sé ekki verið að tala um vatn, vatn geti varla talist hlutkennd eign og erfitt að átta sig á því að menn tali um vatn og telji það einhvers konar líkamlegan hlut, eins og hér er lýst. Hér heldur hv. þingmaður áfram, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta er sú skilgreining sem aðrir fræðimenn á sviði eignarréttar, eins og dr. Gaukur Jörundsson heitinn, einhver allra mesti sérfræðingur á þessu sviði, hafa komist að.“ Síðan vitnar hv. þingmaður í annan fræðimann, Sigurð Líndal, og þá bregður svo við að þar koma upp svipuð hugtök, sömu hugtök. Hv. þingmaður segir frá því að Sigurður Líndal hafi skrifað grein um þessar skilgreiningar á eignarréttinum, séreignarréttinum. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, vitna í það sem hv. þingmaður segir um þetta efni: „Sigurður Líndal“ - með leyfi hæstv. forseta - „skrifaði einmitt grein um þessar skilgreiningar í afmælisrit Davíðs Oddssonar sem kom út þann 17. janúar 1998, grein sem heitir Nytjastofnar á Íslandsmiðum, sameign þjóðarinnar. Þar fjallar hann um þessa skilgreiningu á eignarrétti. Mér finnst rétt að víkja að henni vegna þess að hún er dálítið upplýsandi um það hvort rétt sé að taka upp hina jákvæðu skilgreiningu á eignarrétti eða hina neikvæðu. Um þetta hafa verið miklar umræður í nefndinni og m.a. taldi formaður laganefndar Lögmannafélagsins rétt að taka upp neikvæðu skilgreininguna vegna þess að hún væri í samræmi við góðar lagasetningahefðir, gegn reyndar andmælum hv. þm. Jóhanns Ársælssonar sem hefur farið mikinn í þessu máli. Sigurður Líndal segir um þessar skilgreiningar, með leyfi forseta: „Tvær leiðir má fara til að skilgreina eignarrétt. Hin fyrri er sú að telja upp allar heimildir sem eignarrétti fylgja. Sú upptalning verður þó aldrei tæmandi og þar af leiðandi allt of viðamikil, jafnvel villandi. Þetta er stundum kölluð jákvæð skilgreining. Sú síðari felur í sér að gengið er að því vísu að eigandinn njóti allra heimilda annarra en þeirra sem eru berum orðum undan skildar eignarráðum hans, hvort heldur það gerist með lögum eða samningi. Þetta er kölluð neikvæð skilgreining. Samkvæmt henni felur hugtakið í sér einkarétt“ - ég endurtek einkarétt - „ákveðins aðila, eiganda, til þess að ráða yfir tilteknum líkamlegum hlut innan þeirra marka sem þeim rétti er sett með lögum og stofnun takmarkaðra (óbeinna) eignarréttinda annarra manna yfir hlutnum.““ Enn kemur þessi skilgreining og nú eru tveir fræðimenn kallaðir til. Það er þessi yfirráðaréttur yfir tilteknum líkamlegum hlut. Hvernig sem menn geta nú fundið það út að þetta geti átt við vatn er ofvaxið a.m.k. mínum málskilningi, þ.e. að vatn geti verið líkamlegur hlutur og loftið ætti ekki heldur að geta verið það. En ég hef áður haldið því fram að menn gætu alveg eins ákveðið að einkaeignarréttur gilti um loftið eins og vatnið, það er ekki slíkur eðlismunur á þessu tvennu. Ég vil mótmæla því að það sé endilega - og nú er ástæða til að gefa gaum að því að Sigurður Líndal er í rauninni ekki að segja að ekki megi nota báðar skilgreiningar, annaðhvort jákvæða eða neikvæða skilgreiningu á eignarrétti. Hann er einungis að segja að sú neikvæða sé venjulegri og að það geti verið að það þurfi að telja upp meira ef menn noti hina jákvæðu skilgreiningu. En vatnsréttindi og umfjöllun um vatn, það er ekki hægt að jafna því við einhver venjuleg eignarréttindi eða nýtingarrétt. Ég sé ástæðu til að nefna að hin jákvæða skilgreining sem hefur verið í vatnalögum hefur verið ákaflega farsæl í þeirri lagasetningu. Það hlýtur líka að vera umhugsunarefni að skoða ný vatnalög, sem hér er til umræðu, í samhengi við önnur lög því að það er ekki einungis um að ræða að menn setji þessi lög á grundvelli vatnalaga heldur eru fjölmörg önnur lög þegar til og eiga eftir að verða til á þessu sviði. Þess vegna eru vatnalögin í raun að skreppa saman og sú lagasetning hlutuð niður í hina ýmsu lagabálka. Ef vatnalög hefðu verið samin undir sömu formerkjum og hin gömlu vatnalög hefðu þau að öllum líkindum samt orðið töluvert mikið styttri en hin fyrri lög, þau sem eru í gildi núna. Það er einfaldlega búið að taka úr vatnalögum margt af því sem var þar upphaflega. Þau styttast því af eðlilegum ástæðum. Ég held því líka fram að heppilegt sé að hafa þessa jákvæðu skilgreiningu, einfaldlega vegna þess að vatnið er viðfangsefni framtíðarinnar, fortíðarinnar og nútíðarinnar. Menn þurfa að fást við lagasetningu á þessu sviði í framtíðinni, það þarf örugglega að setja alls konar reglur og ný lög um vatn á Íslandi, breyta lögum og laga að nútímanum á hverjum tíma. Þá er miklu betra að menn geri það með jákvæðum hætti en að eiga við lagasetningu á þeim grundvelli að vatnið sé séreign fasteignareigenda. Þeir munu þá rísa upp á afturfæturna við hverja lagasetningu og heimta bætur vegna þess að það sé gengið á eignarrétt þeirra. Hæstv. forseti. Enn vitna ég í ræðu hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar. Hann vitnar þar í grein sem Þorgeir Örlygsson prófessor skrifaði: „Í fræðiritum er hugtakið fasteign venjulega skilgreint á þá leið, að fasteign sé afmarkað land ásamt eðlilegum hlutum landsins, lífrænum og ólífrænum, og þeim mannvirkjum, sem varanlega eru við landið skeytt.“ Síðan segir hv. þingmaður í framhaldi af þessu: „Í þessu felst náttúrlega að vatnsréttindi eru hluti af fasteign, vatnið sem á því er. Ég kem nánar að því á eftir og vitna þá enn og aftur til þessarar merku ritgerðar Þorgeirs Örlygssonar.“ Hv. þingmaður segir að það eigi að skilja orð prófessorsins, þegar hann segir „þeim mannvirkjum, sem varanlega eru við landið skeytt“, þannig að þetta eigi við um vatnsréttindi. Vatnsréttindi eru sem sagt varanlega við landið skeytt samkvæmt málskilningi hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar. Ég verð að segja eins og er, að ég átta mig ekki á því hvernig menn geta skilið málið með þessum hætti. Ekki geri ég það. Hv. þingmaður segir svo, með leyfi hæstv. forseta, og vitnar í grein Þorgeirs Örlygssonar: „Er það „meginviðhorf ríkjandi í íslenskum rétti, að heimildin til að ráðstafa og hagnýta náttúruauðlindir í jörðu fer saman við heimildina til ráðstöfunar og hagnýtingar þeirrar fasteignar, þar sem auðlindina er að finna“.“ Svo segir hv. þingmaður frá eigin brjósti, með leyfi hæstv. forseta: „Það er af þessum ástæðum sem ég taldi rétt að víkja að fasteignarhugtakinu vegna þess að það verður ekki slitið frá vatnsréttindum eða eignarhaldi á vatni.“ Ég verð að segja það að mér finnst dálítið langt gengið að álykta með þessum hætti, að það sé ekki hægt að slíta fasteignarhugtakið frá eignarhaldi á vatni, einfaldlega vegna þess að eignarhald á vatninu sjálfu hefur aldrei verið séreignarhald. Það er það ekki samkvæmt lögum. Það sem er ekki séreignarhald samkvæmt lögum er ekki séreignarhald. Áfram segir hv. þingmaður, og vitnar í Þorgeir Örlygsson: „Í þessu felst, að sá, sem á eignarrétt að tilteknu landi, hefur jafnframt heimild til þess að hagnýta þær náttúruauðlindir, sem þar er að finna og ráðstafa þeim til annarra, með þeim takmörkunum, sem leiðir af löggjöf á hverjum tíma.“ Þetta segir Þorgeir Örlygsson. Ég vil undirstrika þessi orð, hæstv. forseti. Mér finnst þetta afar mikilvægt af því að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vitnaði fram og til baka í þennan lagaprófessor. Í raun segir þessi tilvitnun býsna mikið um hvað þessi prófessor er að fara. Hann segir sem sagt, með leyfi forseta: „Í þessu felst, að sá, sem á eignarrétt að tilteknu landi, hefur jafnframt heimild til þess að hagnýta þær náttúruauðlindir, sem þar er að finna og ráðstafa þeim til annarra, með þeim takmörkunum, sem leiðir af löggjöf á hverjum tíma.“ Auðvitað er þetta þannig að menn hafa þessi réttindi eins og lög segja á hverjum tíma. Mér hefur, hæstv. forseti, fundist sem hinar miklu tilvitnanir hv. þingmanns í lögmenn og dómaframkvæmd sýni fyrst og fremst að hv. þingmaður hafi ekki áttað á því að hann ber sem þingmaður fyrst og fremst ábyrgð á lagasetningu. Það er ekki lögmanna úti í bæ að hafa forsjá fyrir þingmönnum. Það er sjálfsagt að hlusta á sjónarmið þeirra, velta þeim fyrir sér, en að lokum bera þingmenn ábyrgð á lagasetningu á Íslandi. Lögmenn geta haldið áfram að velta því fyrir sér því hvað lagasetningin hafi í för með sér. Það mun auðvitað verða verkefni þeirra í framtíðina eins og verið hefur. En það tekur ekki réttinn eða skylduna frá þingmönnum, að hafa skoðun og ákveða sjálfir í sölum Alþingis hvað skuli vera lög á Íslandi. Hæstv. forseti. Þetta er miklu lengri ræða en svo að ég nenni að vitna í hana alla. Hún gengur út á þetta fyrst og fremst, að kalla til nöfn hinna ýmsu fræðimanna. Hér eru líklega nefndir fjórir eða fimm. Þegar menn halda því fram að dómaframkvæmd hafi verið þannig á Íslandi að niðurstaðan segi okkur að vatn sé séreign, að það séu ekki vatnsréttindin eða hagnýtingarrétturinn á vatninu sem sé séreign heldur vatnið sjálft, þá er ég því algjörlega ósammála. Ég tel að menn séu komnir út á ótrúlega undarlegar brautir ef þeir ætla að kalla vatnið séreign nokkurs manns eða fyrirtækis. Hæstv. forseti. Það mætti velta ýmsu upp í þessari umræðu. Ég talaði lengi í fyrstu ræðu minni og hef möguleika til að ræða málin áfram í þriðju ræðu minni, ef ég kýs svo og ef umræðan gefur tilefni til mun ég gera það. Ég ætla hins vegar ekki að hafa þessa ræðu mjög langa. Ég tel ástæðu til að aðrir fái tækifæri til að komast að og ræða málið. Það eru margir á mælendaskránni. Það er samt ýmislegt sem gaman væri að fara yfir. Ég ætla að nefna fáein atriði sem ég kom ekki inn á í fyrstu ræðu minni. En í þessu lagafrumvarpi vakti ýmislegt athygli okkar. Við fórum yfir það í nefndinni en meiri hluti nefndarinnar taldi ekki ástæðu til að koma til móts við athugasemdirnar. Svo að ég fari skipulega yfir þetta þá var 1. gr. mjög til umræðu frá 1. umr. í þinginu og síðan í nefndarstarfinu. Ég er bæði að tala um fyrravetur og svo aftur í vetur. Þessi markmiðsgrein í 1. gr. varð tilefni þess að annar höfundanna kom á fund nefndarinnar til að taka það fram að hann hafi verið á móti því að hafa nokkra markmiðsgrein í frumvarpinu. Hann hefur greinilega haft rétt fyrir sér í því, að það hafi ekki verið skynsamlegt að setja markmiðsgreinina inn í frumvarpið. En eins og margoft hefur komið fram er markmið laganna skýrt eignarhald á vatni. Við gætum velt því fyrir okkur hvort umræðan hefði orðið öðruvísi ef Karl Axelsson hefði fengið að ráða því að hafa ekki markmiðsgrein í frumvarpinu. Hann fékk ekki að ráða því og þetta var sett inn sem markmið í 1. gr. frumvarpsins. En hann var auðvitað að vinna verkefni fyrir hæstv. iðnaðarráðherra og ríkisstjórnina og þegar menn taka að sér verkefni gera þeir það samviskusamlega. Það varð niðurstaðan, en einhverjir fleiri véluðu um þetta. En Karl Axelsson sagði okkur frá því að hann hefði ekki endilega talið rétt að vera með slíka markmiðsgrein í lögum. Hefði þetta ekki verið í 1. gr. er hugsanlegt að umræðan hefði orðið eitthvað öðruvísi í upphafi. Ég tel reyndar ekki að það hefði breytt neinu um innihald. Menn hefðu auðvitað rætt innihald laganna eftir sem áður en upphafið kynni að hafa orðið eitthvað öðruvísi. Í 2. gr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Lög þessi taka til alls rennandi eða kyrrstæðs vatns á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi, að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki hér um.“ Þessi grein er nokkuð altæk þegar maður les hana, að lögin gildi um allt vatn, getum við sagt, í hvaða formi sem það er, að fasteignareiganda er gert skylt, stundum getur það verið skylda eða jafnvel kvöð, að eiga allt vatn. Þá væri það þannig að fasteignareigandi sem talinn væri eigandi þessa húss ætti líklega vatnið sem er hér í karöflunni - og ég fæ mér þá vatn í boði hússins. Það er auðvitað svolítið umhugsunarefni hvernig allt vatn getur verið í eigu fasteignareiganda í hvaða formi sem það er. Ég hef áður sagt að þessi eignarréttur er mjög undarlegur þegar maður veltir þessu öllu fyrir sér. En samkvæmt þessum lögum verður vatnið að eign þegar vatnsdropinn fellur á fasteignina en ekki fyrr og ef um er að ræða fasteign í merkingunni hús þá eignast fasteignareigandinn vatnsdropann þegar hann fellur á þakið og síðan missir hann eignarhaldið á honum þegar hann lekur af upsinni en eignast svo vatnsdropann aftur þegar hann fellur á gangstéttina eða lóðina við húsið. En það er ekki björgulegt með þennan vatnsdropa því að eignarhaldið hverfur aftur þegar vatnsdropinn er runninn yfir lóðarmörkin þannig að þessi eign er skammgóð. Ég hef áður haldið því fram að þarna ættu menn að líta á sín endimörk hvað varðar eignarhald, að ekki eigi að koma til greina að menn líti á það sem séreign sem ekki er hægt að skilgreina betur sem séreign en þetta. Ég held að skilgreiningin sem sótt var í tilvitnanir í prófessorana sem ég nefndi áðan, um hlutkenningu í eignarhaldinu, eigi að vísa mönnum svolítið veginn um hve langt er hægt að ganga í því að halda fram að eitthvað geti verið séreign. Þetta kom til umræðu á fundum nefndarinnar og ég gerði tilraun til að spyrja fræðimennina að því hvort til væru dæmi um einhvers konar eign sem væri í átt við það sem menn vilja halda fram með vatnið, að vatnið geti verið séreign. Svörin sem ég fékk voru ákaflega óljós og takmörkuð hvað þetta varðar. Menn nefndu t.d. hugverkaréttindi. Það er fráleitt. Eigi menn eitthvert hugverk þá er hægt að skilgreina það með einhverjum hætti og það er þá eign einhvers aðila. Það hugverk rennur ekki eins og vatnið yfir í eigu annarra manna án þess að viðskipti fari fram. Ég lít svo á að inn í þessa umræðu væri mjög gott að fá einhver dæmi um að menn hafi slegið eign sinni með einhverju betur skilgreindu eignarhaldi betur en þetta á eitthvað sem er sambærilegt við vatn eða loft. Ég get ekki séð að það sé nein ástæða til að gera mun á vatni og lofti. Ef menn komast að þeirri niðurstöðu að vatnið geti verið séreign þá hlýtur loftið líka að geta verið það. Það er ekki mikill munur á því í raun og veru að halda þessu tvennu fram. Í 3. gr. er farið yfir skilgreiningar á hugtökum í þessari lagasetningu. Ástæða er til að nefna sumt af því sem þar er sagt og ég ætla að gera það, með leyfi forseta: „Í lögum þessum er merking hugtaka sem hér segir: 1. Almenningur: Sá hluti vatns sem liggur fyrir utan netlög fasteignar.“ - Ég ætla ekki að fara út í þá skilgreiningu nánar. „2. Áveita: Mannvirki sem notað er til þess að veita vatni á land. 3. Búsþarfir: Búsþarfir til kvikfjárræktar.“ Það virðist ekki mikið skilgreint hvað átt er við með búsþarfir. Búsþarfir til kvikfjárræktar eru mjög takmarkaðar búsþarfir. Ég held að þarna sé ástæða til að skoða málin betur. Ég vek athygli hæstv. forseta á því, vegna þess að þinghald hefur dregist nokkuð og sumar ræður eru langar og stundum kemur fyrir að þeir sem eiga næstu ræðu eru ekki í salnum, að ég óska eftir að hæstv. forseti geri þeim aðila viðvart sem næstur er í röðinni á mælendaskrá. Ég á þó margt eftir að skoða ef ég ætla að fara yfir þetta lagafrumvarp. Ég tel fulla ástæðu til að gera það til upplýsingar þeim sem hugsanlega fylgjast með þessum umræðum á Alþingi en ég hef ekki aðstöðu til þess í þessari ræðu. Ég mun skoða hvort ég geri þessu betri skil í þriðju ræðu minni en ég ætla þó að koma aðeins að 11. gr. en þar er talað um landamerki í stöðuvötnum: „Nú liggur fasteign að stöðuvatni og fylgir vatnsbotn þá þeim bakka sem hann verður talinn framhald af, 115 metra út í vatn (netlög). Ef stöðuvatn er merkivatn og er eigi 230 metrar á breidd skal miðlína þess ráða merkjum nema önnur lögmæt skipun hafi verið á gerð.“ Svo kemur, með leyfi hæstv. forseta: „Nú vex gras upp úr vatni við lágflæði og fylgir vatnsbotn þá landi sem þurrt land væri.“ Ég endurtek: „Nú vex gras upp úr landi við lágflæði …“ Þetta eru landamerki. Þarna voru höfundar frumvarpsins að halda í gamalt orðalag. En ekki er þetta nútíminn því að nú eru t.d. fjölmörg sveitarfélög búin að láta hnitsetja öll lönd í bæjum sínum og þessi tækni að hnitsetja og ganga frá merkjum með þeim hætti gefur möguleika á því að hafa mjög nákvæm landamæri milli landareigna manna og auðvitað er það ekki nútíminn að láta gras, eyrar eða sker eða jarðveg sem getur verið á hreyfingu skera úr um hvar landamerki séu milli fasteignareigenda. Við bentum á þetta við umfjöllun í nefndinni en það var engin aðstaða til að fá neinu breytt hvað þetta varðar frekar en öðru sem rætt var um í nefndinni. Ég nefndi fyrr í ræðu minni að menn hefðu með undarlegum hætti breytt greininni sem gerir ráð fyrir því að „vötn öll skulu renna sem að fornu hafa runnið“, eins og stendur í vatnalögunum. Það stendur líka í þessu frumvarpi en ég benti á það í fyrri ræðu minni hvað gert hefur verið hvað þetta varðar, þ.e. að niðurstaða þeirra, sem bera ábyrgð á þessu frumvarpi, var sú að taka út úr vatnalögum þann möguleika sem fasteignareigandi hefur núna til að færa vatn aftur í þann farveg sem það var í. Ég tel að það sé full ástæða til að kalla eftir skýringum á þessu af því að þetta er í raun og veru breyting sem hlýtur að taka rétt frá mönnum. Það virðist sem þeir sem hér ráða húsum hafi talið ástæðu til að taka möguleikana á því að breyta farvegi vatns til baka ef einstaklingur eða fyrirtæki hefur breytt farvegi þess en menn hafi réttinn áfram ef farvegur hefur breyst af náttúrulegum ástæðum. Mér finnst full ástæða til að því verði svarað hér hvernig á því stendur að menn gera þessa breytingu. Ég ætla að ljúka orðum mínum með þessu núna, hæstv. forseti, en áskil mér rétt til að mæta í ræðustólinn síðar.

Forseti. Nú háttar svo til að klukkuna vantar 4 mínútur í hálftólf og undanfarin dægur hafa verið nokkuð full af vinnu fyrir þingmenn. Þingmenn hafa þurft að vaka hér og halda miklar ræður og nú vaknar sú spurning hve lengi forseti ætli að halda þingstörfum áfram og þessu fundarhaldi fram í nóttina. Mér skilst að það standi yfir í húsinu einhvers konar viðræðufundur en ekkert er af honum að frétta og ég verð að segja eins og er að mér finnst því ekki til mikils að halda þessum umræðum áfram. Einn hv. þingmaður, sem því miður er ekki staddur hér, telur sig hafa u.þ.b. 15 mínútna athyglisþol og ég hygg að það dofni, þó lengra sé hjá öðrum þingmönnum, þegar kvöldar, a.m.k. hjá okkur sem eldri erum í þingsalnum og erum ekki alltaf jafnhress þegar kvöldar og viljum helst fara að komast í háttinn og lúra og undirbúa okkur undir morgundaginn, undir þau tíðindi sem verða daginn eftir. En dagarnir eru ekki allt of margir í ævi þingmannsins, eins og forseti veit, og ekki í ævinni yfir höfuð.  Af þessu tilefni vildi ég spyrja forseta hvort hún hafi ráðagerðir um að halda fundinum lengi áfram og leggja henni þau ráð af minni hálfu að gera það ekki og slíta fundi nú um klukkan hálftólf. Ég hygg að það sé nokkuð góður tími og vel við hæfi á þessum degi og engin þörf á að halda mikið lengur áfram. Að minnsta kosti treysti ég mér ekki mjög til þess, forseti, en þarf þó að gera það skv. 53. gr. þingskapa sem bindur mig og aðra þingmenn til að vera viðstadda þegar þingfundir standa yfir. Ég vil að auki beina því til forseta að allir þingmenn eru seldir undir þá hina sömu sök og ef þingforseti ætlar að halda áfram fundarhaldi verði allir þingmenn boðaðir til þess fundar.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Marðar Árnasonar sem talaði á undan mér. Við sitjum í hér þingsal, þingmenn, í krafti 53. gr. þingskapa, kvörtum ekki neitt á háu nótunum en ég tel að hæstv. forseti ætti að sýna þá mildi að fara að slíta þessum fundi. Hann er orðinn langur og strangur fyrir okkur sem höfum setið hér og tekið þátt í umræðunni og hlustað á umræðuna og einbeitt okkur að því að undirbúa þær ræður sem eftir er að flytja. Nú háttar svo til, frú forseti, að ég er næst á mælendaskrá og ég verð að segja það, án þess að ég kinoki mér við að vera hér eins lengi og hæstv. forseti segir til um, að ég tel að mér og ræðu minni og málflutningi mínum yrði ákveðinn greiði gerður ef ég fengi að hefja ræðu mína fyrst á þingfundi á morgun frekar en að byrja á henni nú í einhverri óvissu um það hvort umræðunni yrði frestað eftir hálftíma eða kannski korter, ef forseti ákveður að slíta fundi þá. Ég tel því að hæstv. forseti þurfi að láta okkur þingmenn fá einhverja vitneskju um hvað fyrirhugað er með framhald þessa fundar. Það er heldur ekki óeðlilegt í ljósi þess sem hv. þm. Mörður Árnason minntist á, að hér mun standa yfir í húsinu fundur þar sem verið er að reyna að leita eftir því á hvern hátt þessari umræðu geti lokið. Ég held að hæstv. forseti gæti lagt sitt lóð á vogarskálina í þeim efnum með því að sýna þá mildi að slíta þessum fundi, heimila þingmönnum að fara heim í háttinn til að þeir geti safnað kröftum fyrir strangan dag sem við eigum í vændum á morgun.

Frú forseti. Sannarlega er það rétt hjá hæstv. forseta að ég hef brýna þörf fyrir að taka til máls, einmitt um fundarstjórn forseta. Ég tel að þegar maður horfi til þess að við höfum verið hér lengi dags við að ræða þetta mál sé nú mál að linni. Mér er ekki síst umhugað um velferð vina minna, hv. þingmanna stjórnarliðsins. Þeir hafa mjög kvartað undan þessum ræðum og það er bersýnilegt að þeir eru að niðurlotum komnir vegna þess að þrátt fyrir að þessir hv. þingmenn hafi stundum kvartað undan því að ekki séu flutt nægilega sterk rök fyrir andmælum okkar, stjórnarandstæðinga, gegn þessu frumvarpi láta þeir ekki sjá sig. Það er makalaust, frú forseti, að enginn þingmaður úr liði hv. stjórnarliða láti sjá sig við þessa umræðu. Ég man ekki betur, frú forseti, en að einn hv. þingmaður, Pétur Blöndal, hafi greint frá því að hann hafi mjög sterka löngun til að fá að hlýða áfram á mál stjórnarandstöðunnar um þetta. Ég sé ekki þennan þingmann. Ég sé ekki hv. þm. Birki Jón Jónsson, formann iðnaðarnefndar, sem töluvert hefur komið við sögu þingsins síðustu daga og ekki kannski endilega með þeim hætti sem ég tel verða til eftirbreytni. Ég ætla þó að láta það liggja á milli hluta þar sem hv. þingmaður er sennilega kominn í sæng sína og sofnaður einhvers staðar, a.m.k. sést hann hvergi hér. Þá vildi ég taka undir þær spurningar sem hv. þingmenn sem hafa tekið til máls á undan mér hafa varpað til hæstv. forseta: Hvernig hyggst forseti haga þinghaldi núna þegar nánast er komið miðnætti? Við höfum verið hér dögum saman, að vísu með einum degi í milli, við að ræða þetta mál. Það er alveg ljóst, frú forseti, að ekki ríkir mikill friður um þinghaldið núna. Ég verð að trúa hæstv. forseta fyrir þeirri skoðun minni að það sé ekki síst vegna þess sem mér finnst vera fullmikil harðneskja af hálfu þeirra sem stýra þinginu, ég er þá að tala um hæstv. aðalforseta þessa þings, og ekki síst hvernig þeir hafa knúið fram með nokkurri hörku fundi dag eftir dag, kvöld eftir kvöld, í andstöðu við þær starfsáætlanir sem hæstv. forseti hefur lagt fyrir þingið. Þetta eru ekki vinnubrögð sem mér þykja góð og það hefur mörgum sinnum komið fram en það er a.m.k. lágmark að þingmenn viti af því hversu lengi eigi að stunda þingstörf hér. Ég verð, frú forseti, að viðurkenna það að hjarta mitt fyllist átakanlegri gleði við að sjá hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson sem bersýnilega hefur 

Frú forseti. Mig, eins og aðra þingmenn sem sitjum hér fram á kvöld, fýsir mjög að vita hvenær þessum þingfundi muni ljúka. Ég furða mig í raun á því hvers vegna hann standi enn þá vegna þess að ég hef það fyrir satt að hæstv. forsætisráðherra sé í ráðum um það að lenda þessu máli en hann á eitthvað erfitt með það. Það virðist vera mjög mikið hjartans mál fyrir Framsóknarflokkinn að koma á þessari einkavæðingu á vatni og það virðist þá vera í takt við önnur stjórnarverk hæstv. forsætisráðherra á umliðnum árum. Ég hef verið að furða mig á þessu, hvernig Framsóknarflokkurinn hefur notað sér valdastöðu sína til að komast yfir ýmsar eigur þjóðarinnar. Ég hef reynt að leita að kjarna stefnu Framsóknarflokksins, í því augnamiði kynnt mér bókina Samvinnuhreyfingin í sögu Íslands og reynt að átta mig á því hvað hæstv. forsætisráðherra gangi til með því að halda stíft við þinghaldið og reyna að komast yfir vatnið í leiðinni. Hér er ágæt grein, Samvinnuhugsjónin, og mér fyndist í rauninni ekki annað en sanngjarnt að hv. þm. Birkir Jón Jónsson sem er mikill framsóknarmaður margar ættir aftur í tímann útskýrði í rauninni hvað Framsóknarflokknum gengi til, hvað í ósköpunum þetta frumvarp sem er verið að neyða þingið til að ræða fram á nótt hvað eftir annað komi yfirleitt stefnumiðum Framsóknarflokksins við. Að vísu, ef maður skoðar hvernig hæstv. forsætisráðherra hefur hagað málum sínum og stjórnarathöfnum á undanförnum árum sér maður þetta en ef maður skoðar hvernig þetta frumvarp kemur stefnumiðum Framsóknarflokksins við, ég tala nú ekki um samvinnuhugsjóninni, gengur það ekki upp. Það kemur fram í ágætri grein um samvinnuhugsjónina að hún sé einmitt eitthvert mótvægi við kapítalismann en hér virðist allt ganga út á það að færa ekki einungis fiskinn í sjónum til réttra aðila og bankana til S-hópsins heldur á nú að færa þeim vatnið í ofanálag. Mér finnst fullmikið í lagt að hæstv. forsætisráðherra skuli halda heilu þjóðþingi í þessum störfum fram á nætur og geta síðan ekki sagt frá því hvenær þingfundum eigi að ljúka. Það er allt í lagi ef hæstv. forsætisráðherra er að einhverju leyti að ná sér niðri á þingmönnum, ég veit það ekki, en hér eru aðrir en einungis pólitískir andstæðingar að vinna vinnuna sína. Það er almennt starfsfólk þingsins sem mér finnst að stjórn þingsins ætti að taka tillit til að einhverju leyti.

Í ljósi þess að samkomulag hefur tekist á fundum mínum með forustumönnum flokkanna síðdegis í kvöld um meðferð þessa máls er þessari umræðu nú frestað. Nýr fundur hefst kl. 12 á morgun.