Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: N. hefir ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa máls. Við hv. 2. þm. Eyf. leggjum til, að frv. verði samþ., en hv. 2. þm. S.-M. leggur til, að það verði fellt. Frv. fer fram á, að lögin um stofnun flugmálasjóðs séu afnumin og þar með af tekið það gjald, sem lagt hefir verið á síldarútveginn til flugmála og numið hefir 10 aurum af hverri tunnu síldar, sem söltuð hefir verið, og 10 aurum af hverju máli, sem til bræðslu hefir farið. Frv. er fram borið vegna eindreginna óska svo að segja allra þeirra, er við síldveiðar fást. Því er haldið fram, að síldarleitin komi að sama sem engu gagni. Hinsvegar sé það mjög ósanngjarnt að skattleggja síldveiðarnar til að halda uppi almennum flugferðum og engin ástæða til að láta þann atvinnuveg einan bera þann kostnað. Hvað sem segja má um flugferðir hér á landi og gagnsemi þeirra, þá verður að fallast á, að þetta sé rétt. Það er ósanngjarnt að skattleggja þennan atvinnuveg einan, þegar sýnt er, að hann hefir ekki frekar gagn af flugferðum en aðrir. Því er að vísu haldið fram, að síldarleit úr lofti geti orðið að einhverju gagni . En það er þó fyrst og fremst ennþá deilt um það. Það er talið, að ekki sé auðvelt að sjá úr flugvélum, hvaða torfur það eru, sem vaða, t. d. ekki gott að greina að ufsa og síld. Leiðbeiningarnar geti því orðið jafnvel til þess að gabba veiðimennina. Þegar skip eru heldur ekki á staðnum, getur síldin líka verið horfin aftur, þegar þau koma á vettvang. Annars mun það algengast, að skip sinna þessu lítt eða ekki. En sem sagt, það er mjög eindregin krafa allra þeirra, er veiðarnar stunda, að þessi skattur sé felldur niður. Ég legg því til, að frv. verði samþ.

Ingvar Pálmason Ég hefi ekki getað fallizt á að samþ. frv. þetta. Það er þó ekki af þeirri ástæðu, að ég viðurkenni ekki, að flugskatturinn sé þungur. Það viðurkenni ég fyllilega. En til þess að létta sköttum af síldarútveginum tel ég ekki þessa leið þá einu heppilegu. Enn er ekki nægileg reynsla fengin um það, að hvaða gagni flugvélar geti komið við síldarleit. Ég sé heldur ekki ástæðu til að samþ. frv. nú, vegna þess, að í lögunum um stofnun flugmálasjóðs er svo fyrir mælt, að gjaldið skuli ekki innheimt nema síldarleitin fari fram. En það er nú nokkurnveginn vitað, að hún fer engin fram í ár. Það er því á engan hátt brýn nauðsyn að afnema lögin nú. Hefði ég viljað, að lögunum væri breytt svo, að skatturinn yrði lækkaður frá því, sem hann er nú, og fénu varið til stuðnings síldarútgerðinni með flugferðum á einn eða annan hátt, síldarleit og öðru. Þar sem og vitanlegt er, að skatturinn verður ekki innheimtur í ár, tel ég rétt, að þessu máli verði frestað nú, en tekið til athugunar á næsta þingi og l. þá breytt. En ekki geri ég þetta að kappsmáli, og snertir enda kjördæmi mitt lítið, á hvorn veginn málið fer, því að ekki er útlit fyrir, eins og ástandið er nú, að menn á Austurlandi muni hafa áhuga fyrir síldarleit. Ég tel þó ekki rétt af Alþingi að fella l. úr gildi nú og kveða þannig upp hann dóm í málinu, að síldarleit með flugvélum geti ekki komið útveginum að lið.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Hv. 2. þm. S.-M. færði það fram sem aðalástæðu fyrir því að fella ekki þessi 1. úr gildi nú, að víst væri, að síldarleitin yrði ekki framkvæmd í sumar, og sýnist mér þetta þó fremur vera ástæða fyrir því að afnema l. Ég verð að líta svo á, að rétt sé af Alþingi að taka til greina óskir síldveiðimannanna sjálfra í þessu efni, og ef það er rétt að láta þá ræða, sem hafa hagsmuna að gæta í sambandi við þetta, er ekki betra að vera að fresta þessu nú, til þess að gera það síðar. Það er og alveg ástæðulaust að vera að neyða upp á menn því, sem þeir vilja ekki, og enda rangt af Alþingi að gera slíkt, og því ekki ástæða til að vera að fresta afnámi laganna. Það segir að vísu svo í l, að ekki megi innheimta skattinn, ef síldarleitin er ekki framkvæmd ákveðinn tíma, en reynslan hefir þó orðið sú, að mikil brögð hafa orðið að vanefndum á síldarleitinni, og skatturinn þó innheimtur engu að síður. Það kann að vera, að skatturinn verði ekki innheimtur, ef ekkert síldarflug verður flogið, en ég hefi engar sönnur fyrir því, að ekki verði höfð nein viðbrögð um síldarleitina, til þess þannig aðeins að fá tylliástæðu til að innheimta skattinn.

Ingvar Pálmason Ég skil vel afstöðu hv. 1. þm. Reykv. Hann er sannfærður um það, að síldarleitin komi aldrei að notum, og út frá því er ekki nema eðlilegt, að hann telji rétt að afnema síldarskattinn. En ég er ekki eins sannfærður um þetta eins og hv. 1. þm. Reykv., og tel þvert á móti miklar líkur til þess, að síldarflugið geti komið að miklum notum, og af þeim ástæðum tel ég ekki tímabært að nema l. úr gildi nú. Hvað það snertir, að vanefndir hafi orðið á framkvæmd síldarleitarinnar eftir 1., get ég litlu um það svarað, en því aðeins hefir skatturinn verið innheimtur, að gerðir hafa verið samningar milli ríkisstj. og flugfélagsins um síldarleitina, og er það mál milli þessara aðilja, ef um vanefndir hefir verið að ræða í þessu efni. En hitt er vist, að í sumar verður ekkert síldarflug, og þá ekki heldur innheimtur neinn skattur vegna þess.

Frsm. (Jakob Möller) Ég veit ekki, hverja vissu hv. 2. þm. S.-M. getur haft fyrir því, að síldarleitinni verði ekki haldið uppi í sumar. Það kom a. m. k. fram í umr. málsins í Nd., að þetta gæti alveg eins orðið, en vel má þó vera, að eitthvað hafi komið fram í málinu síðan, sem mér er ókunnugt um. Það var ekki rétt hjá hv. 2. þm. S.-M., að aðalástæðan fyrir mér í þessu máli væri sú sannfæring, að ekkert gagn væri að síldarleitinni. Aðalástæðan fyrir mér er sú, að þetta er gert í óþökk allra þeirra, sem hafa hagsmuna um það að gæta, og ég tel það í senn ástæðulaust og rangt af þinginu að vera að þröngva þessu upp á menn, úr því að þeir hafa enga trú á því og vilja engu til þess kosta.

Frsm. (Pétur Magnússon) Þær breyt., sem þessu frv. er ætlað að gera á gildandi lögum, eru tvennskonar. Annarsvegar er breyt. á ummerkjum hafnarinnar, hinsvegar breyt. á stj. hafnarmálanna, að vísu ekki stórvægileg. Eins og kunnugt er, hefir Skildinganes nú verið lagt undir Rvíkurbæ, og af því leiðir, að gera þarf breyt. á ummerkjum hafnarinnar. Hún hefir hingað til takmarkazt að vestanverðu af Eiðsgranda, en að austan af Elliðaárósum. Síðan þau ummerki voru ákveðin, hefir lögsagnarumdæmið verið fært út, þegar Árbær og Ártún voru lögð undir bæinn, og þykir því rétt að færa höfnina út samsvarandi. En það atvikaðist einhvern veginn svo í hv.Nd., að höfnin komst út fyrir þessi takmörk, án þess að sýnilegt sé, að kaupstaðurinn hafi af því nokkra hagsmuni. Ef um það væri að ræða að fara með takmörk hafnarinnar út fyrir takmörk lögsagnarumdæmisins, þá væri sjálfsagt að fara út á Geldinganestá, þannig að Eiðsvík lenti innan hennar. Þar mun vera allgott skipalægi. En eins og frv. nú er, lendir vikin fyrir norðan takmörk hafnarinnar. Í 1. gr. frv. hafa þar að auki slæðzt villur og ambögur. Þar er ein jörð rangnefnd. Þar eru undanskilin höfninni Grafarvogur og netlög fyrir landi Grafar og Keldna, þótt Gröf og Keldur eigi þá alls ekki land að höfninni. Að þessu athuguðu þótti n. rétt að binda takmörk hafnarinnar við strandlengju lögsagnarumdæmisins, og leggur hún því til að færa takmörkin að austanverðu að Árbæjarhöfða. Með því lendir Elliðaárvogur og Kleppsvík innan hafnarinnar, og má telja það nokkurn kost fyrir hana. N. þótti rétt að halda þeim tryggingaraðstöfunum viðkomandi eyjunum, sent í frv. eru, og hefir því tekið þær upp óbreyttar. Að sunnanverðu er höfnin á sama hátt takmörkuð við strandlengju lögsagnarumdæmisins og nær svo langt út sem skipalægi getur talizt. Með 3. gr. frv. er gerð breyt. á stj. hafnarmálanna og miðar að því að koma henni í samræmi við ákvæði gildandi laga um stj. bæjar- og sveitarmálefna. Þar er gert ráð fyrir, að hafnarnefnd verði kosin hlutfallskosningu, og er eðlilegt, að sú aðferð verði höfð um kosningu hennar eins og annara nefnda bæjarstjórnar. Allshn. hefir þótt rétt að taka upp í frv. ákvæði um það, að kjósa megi borgarstjóra og hafnarstjóra formann nefndarinnar, þó ekki hafi þeir atkvæðisrétt þar. Þeir hafa báðir fullt svo góða aðstöðu til að vera formenn þar eins og hinir kosnu nefndarmenn. Þá er það 4. gr. Þar er það lögfest, sem hingað til hefir verið reglugerðarákvæði, að skipa skuli hafnarstjóra til að annast daglegar framkvæmdir og umsjón hafnarinnar. Það liggur í augum uppi, að annað eins fyrirtæki og Rvíkurhöfn kemst ekki af án þess að hafa fastráðinn yfirmann. Í 5. gr. er ákvæði til að tryggja nánar en nú er, að eignum hafnarinnar verði aðeins varið í hennar þágu, og að hafnarnefnd hafi vald yfir þeim. F. h. allshn. vil ég eindregið mæla með því, að frv. verði samþ. með brtt á þskj. 690.

Jón Baldvinsson Mér skilst, að með brtt.n. sé nokkur takmörkun gerð á frv. eins og það nú liggur fyrir og samþ. var í Nd. En ég skal ekki fara nánar út í það. Hitt vil ég benda á, að vel getur svo farið, að frv. nái ekki afgreiðslu nú, ef það á að fara að hrekja það milli deilda. Ég mun því greiða atkv. móti brtt.

Einar Arnórsson Ég get haft stuttan formála fyrir brtt. minni á þskj. 701. henni er farið fram á, að með láni þessu skuli greiða upp að fullu enska lánið frá 1921 og bráðabirgðalán frá Barclay's Bank Ltd. í London, er notað var á sínum tíma til þess að kaupa fyrir hluti í Útvegsbanka Íslands h/f. Þetta er tekið svo að segja orðrétt úr grg. frv. Breytingin er því aðeins sú, að hér er þetta tekið upp í lögin og verður þannig bindandi fyrirmæli fyrir þann ráðh., er lánið tekur. Má að vísu segja, að ráðh. hefði verið bundinn við ummæli grg. frv., en engin ástæða virðist vera til að vísa þeim, sem lánið tekur, í grg. í Alþt., heldur í sjálfan lagatextann. Líka má deila um það, hve bindandi greinargerðir séu í slíkum efnum. Það þarf væntanlega ekki að taka fram, að lánið verður ekki tekið eftir þessari heimild, nema hagkvæmara sé að taka það en að láta gömlu lánin standa.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það hefir komið fram brtt. við þetta frv. frá hv. 2. þm. Reykv., og er efni hennar í raun og veru tekið úr grg. frv. og ætlar tillögumaður að flytja það á þennan hátt inn í frv. sjálft. Af ráðnum huga setti ég þessa ákvörðun eða skýringu í grg. frv., um það, hvernig láninu skyldi varið, en ekki í frv. sjálft. Og ástæðan til Þess er sú, að erlendir bankar og peningavíxlarar gera kröfu til þess, að lántökuheimild ríkisstj. sé á engan hátt skilorðsbundir., heldur sérstakt og alveg óháð öðru efni eða ráðstöfunum. Það hefir áður komið fyrir, að aftan við lántökuheimild fyrir stj. hafði þingið sett í lagagr. ákvarðanir um það, til hvers lánið skyldi notað. En þessi lántökuheimild þótti ekki fullnægjandi erlendis, svo að það varð að bera málið aftur fram á næsta þingi í öðru formi og fá það til að afgr. heimildina skilorðslaust og an fyrirmæla um, til hvers lánið skyldi notað. Nú má að vísu segja, að hér sé um annað að ræða en áður, þegar talað var um ráðstöfun lánsfjárins hér innanlands, en samkv. þessari lánsheimild á að verja láninu til greiðslu skuldabréfa í enskum bönkum, þannig að það verður aðeins tilfærsla á milli banka í Englandi. En ég hygg samt sem áður, að viðkomandi lánveitendur óski eftir því, að þessi lánsheimild verði einnig algerlega skilorðslaus, og styðst ég í því efni við álit kunnugra manna, sem ég hefi átt tal við um það atriði. Í fyrra tilfellinu, sem ég hefi minnzt á til samanburðar, var stjórn þess sama forsrh., sem enn fer með völd, veitt sú lántökuheimild, er ég gat um, og þótti þáv. stjórnarandstæðingum, sem enn eru flestir þeir sömu, fulltryggilega um það búið, hvernig með lánið yrði farið, þó að þau skilyrði væru numin burt úr lánsheimildarlögunum. Ég vil því vænta þess, að þeir telji enn fulla tryggingu í fyrirmælum grg. þessa frv. um ráðstöfun lánsins, þó að þau séu ekki lögbundin, og treysti því, að eftir heim verði farið. Af þeim ástæðum sem ég nú hefi nefnt, óska ég eftir því, að þessi viðbótartill. verði ekki samþ., því að þá gæti svo farið, að stj. yrði að leggja þessa lánsheimild aftur fyrir næsta þing. Þó að lánsmöguleikar virðist eigi álitlegir erlendis á þessu ári, getur opnazt einhver leið, sem ekki er vert að sleppa, og þá er ekki á það hættandi að hafa ekki til fullkomna lánsheimild.

Einar Arnórsson Hæstv. fjmrh. má ekki skilja brtt. mína þannig, að hún beri vott um, að ég gruni hann um, að hann muni bregða út af þeim fyrirmælum, sent eru í grg. frv. um ráðstöfun lánsins. Ég þykist vita, að ef hann tekur þetta lán, þá muni honum vera kunnugt um grg. En það er engin vissa fyrir, að hann taki lánið; það geta fyrr en varir orðið mannaskipti í stj., og það er a. m. k. ástæða til að búast við, að svo geti farið áður en þetta lán er tekið. En þá er miklu minni trygging fyrir því, að eftirmaður hæstv. fjmrh. athugi, hvað sagt hefir verið í þessari grg., og ekki víst, að hann leiti að því í þingtíðindunum. Þetta er a. m. k. hugsanlegur möguleiki. Þetta horfir allt öðruvísi við, þegar sett eru inn í lög um heimild fyrir stjórnina til lántöku erlendis fyrirmæli um ráðstöfun þess fjár til framkvæmda hér innanlands. En nú virðist mér, að það liggi í loftinu, að samið verði við enska lánveitendur um að veita þetta peningalán, ef til vill þá sömu, sem eru riðnir við þessi eldri lán, er talað er um í grg. frv. Þá þykir mér einmitt líklegt, að væntanlegir lánveitendur geti sjálfir skapað sér tryggingar fyrir því, að peningunum verði varið á þann hátt, séu í leigunum stendur, sérstaklega að því er snertir bráðabirgðalánið hjá Barclay's Bank í London. Ef hlutaðeigandi bankar eru baðir í sama landi, t. d. í Englandi, þá þurfa þeir ekki annað en lata umboðsmenn sína afgreiða viðskiptin og afhenda kvittun til lánveitandans frá heim banka, sem lánsheimildarlögin segja, að eigi að taka við peningunum. Ég skal játa, að það kunni að vera erfiðara að koma þessu þannig fyrir um eldra lánið, frá 1921. Það er víst í skuldabréfum, sem ýmsir eru handhafar að, og þess vegna geta verið meiri vandkvæði á um greiðslu þeirra heldur en Barclay's lánsins. En lánveitandi getur þá líka hæglega tryggt sér, að væntanlegu láni verði hér varið samkv. heimildinni til lántökunnar. Mér datt í hug þessi mótbára, sem hæstv. fjmrh. benti á, þegar ég samdi brtt. mína við frv., en áleit hinsvegar, að hún væri ekki sérlega veigamikil. –Annars vil ég leggja þá fyrirspurn fyrir hæstv. fjmrh., hvort hann telur miklar líkur til, að hægt sé að útvega hagfelldara lán erlendis en þau, sem hér er gert ráð fyrir að greiða. Því mér skilst, að þessi lántaka eigi alls ekki að fara fram í öðrum tilgangi en þeim, að greiða með því eldri lán, sem eru með óhagsæðum kjörum fyrir ríkissjóð. Ég skal fúslega játa, að grg. frv. getur verið til leiðbeiningar fyrir þann fjmrh., sem tekur þetta væntanlega lán. En mér þykir réttara og tryggara að setja í lögin sjálf, hvernig verja skuli lánsfénu.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég get ekki bent á sérstakar likur fyrir því, að hægt sé að „konvertera“ lánum ríkissjóðs erlendis á þessu ári, eða fá breyt. á lánskjörunum. En ég vil þó benda hv.þm. á, að peningavextir eru að lækka í Englandi, og síðast fréttist í dag, að forvextir Englandsbanka væru komnir niður í 21/2 %. Hugsanlegt er, að þessi vaxtalækkun í Englandsbanka vari stutta stund og stafi af augnabliksástæðum. En benda má á það, að enska stjórnin ætlar að „konvertera“ ríkislánum á þessu ári í stórum stíl. Það hefir að vísu verið lengi á döfinni, en nú er farið að gera ákveðið ráð fyrir því. Þetta gefur okkur til kynna, að rétt muni vera að hafa auga á lansmöguleikum nú þegar á þessu ári. Þetta bendir allt til þess, að rétt sé að hafa vakandi auga á þeim möguleikum, sem bankasamband okkar í London gætu útvegað. Það má ætla, að Barclay's Bank, sem hefir veitt íslenzka ríkinu bráðabirgðalán, mundi vera ánægður með að fá það út úr hinum daglegu bankaviðskiptum og færa þarf yfir í fast lán. Þegar heimild væri fengin til að „konvertera“ þessum lánum, þá væri sjálfsagt að láta bankann vita um það og fá leiðbeiningu frá honum um það, hvenær heppilegt væri að leggja af stað og peningamarkaðurinn væri hagfelldur til nýrrar lántöku, til að greiða upp gömlu lánin. - Hið eina, sem hægt er að segja um möguleika fyrir þessari lántöku, er það, að nú lítur út fyrir, að peningamarkaðurinn geti orðið hagfelldur. En það eru líka þær einu líkur, og ekki aðrar. En þó þykir rétt, að heimild þessi sé til, ef tækifæri býðst. Hv. þm. talaði um, að líkur væru fyrir ráðh.skiptum. Það er vitanlega nokkuð, sem vel getur komið fyrir. En ég get þó varla gert ráð fyrir því, að ég fái svo óverðugan eftirmann, að hann geri ekki svo mikið sem að líta í Alþt. áður en hann tekur 12 millj. kr. lán. Ég vona, að í þessu áliti mínu felist ekkert oftraust á honum, jafnvel þó hann hefði hrakið mig úr því sæti. Hv. þm. benti á, að lánið frá 1921 væri í skuldabréfum, sem lengi mundu vera að nást inn. Það er rétt, og þess vegna er ekki hægt að sanna, hvernig láninu verður varið, fyrr en síðasta bréfið er komið inn og að fullu greitt. Allt opinbert umstang og kostnaður við lántökur þykir nógu mikið, þó ekki sé bætt við lánveitanda eftirliti á því, hvernig láninu er varið. Og ég veit, að sá banki, sem lánar, óskar ekki eftir því, að þetta standi í lögunum. Og að þess er óskað, að það standi ekki í þeim, er eingöngu gert af ótta við það, að með því ákvæði komi heimild þessi ekki að fullu gagni.

Einar Arnórsson Mér skilst, að gagnvart lánveitanda sé það ekki stórt atriði, þó þessi viðbót sé sett. Mér skilst, að hvort sem lántakandinn, fjármálaráðh. íslenzki, heitir Ásgeir Ásgeirsson eða eitthvað annað, verði að segja, til hvers á að nota lánið. Þeir, sem veita það, munu ávallt óska slíks. Og ég hygg einmitt, að það geri lánveitanda fúsari á að veita lánið, ef hann sér, að það er bundið í l. sjálfum, að því eigi að verja til að borga aðrar skuldir, sem eru okkur óhagstæðari. Okkur kemur saman um það, að lánið frá 1921 muni ekki vera mjög fljótinnleyst. En ég get þó ekki séð, að það kæmi að sök. Annaðhvort héldi lánveitandi láninu og annaðist innlausn bréfanna, eða þá að einhverjum öðrum yrði falið það, og þá með samþykki lánveitanda. Og þegar, eins og her, er um að ræða konverterað lán, þá yrði landið hvort sem er að hafa umboðsmann til að annast þetta fyrir sína hönd meðan á innlausn bréfanna stendur. Þetta getur varla farið fram með öðrum hætti. Og þegar lánveitanda er sagt, að láninu skuli svona varið, þá er líklegt, að hann vilji tryggja sér það á einhvern hátt, að svo sé gert. Ég býst því ekki við, að munurinn á framkvæmd lántökunnar verði mikil, hvort sem brtt. mín verður samþ. eða ekki. En það er vitanlegt, að fremur má deila um það, hvernig stj. er skyldug að verja láninu, þótt eitthvað standi um það í grg. frv. í sambandi við fjárl. hefir stundum orðið ágreiningur um það, hvort stj. væri skylt að fara eftir ummælum, sem komið hafa fram í nál. eða í umr. um einhverja ákveðna fjárveitingu, og svo kynni enn að veiða hér.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það er vitanlegt, að lánveitanda er skýrt frá því, til hvers á að nota lánið. Það er líka vitanlegt, að lánveitandi muni vera fúsari á að veita lán, sem ganga á til þess að greiða eldri lán, heldur en ef um nýtt viðbótarlán er að ræða. En þótt lánveitandi vilji vita þetta, þá er ekki víst, að hann kæri sig neitt um að hafa umsjón með því, hvernig láninu er varið. Það er þetta, sem ég óttast, að geti valdið örðugleika um lántökuna, ef skilyrði fyrir henni þá fast á annað borð. Og þar sem það er viðurkennt af okkur báðum, að ekki sé þörf á að skjóta þessu skilyrði inn, þá tel ég betra, að það sé ekki gert.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Meiri hl. allshn. hefir borið fram á þskj. 686 4 brtt. við frv. eins og það kom frá Ed. Ég mun þá aðeins víkja að þessum brtt., þar sem málið er orðið svo rætt í öllum aðalatriðum, að engin ástæða er til að fara út í þau við þessa umr. Í reglugerð frá 1924 um starfaskiptingu ráðherra er ákveðið, að bera skuli veitingu nokkurra helztu embætta upp á ráðherrafundi áður en, till. er gerð um veitinguna til konuugs. Er þar talin veiting landlæknisembættis, biskupsembættis o. fl. Dómaraembættin í hæstarétti eru ekki nefnd, en þó liggur í augum uppi, að tilætlunin hefir verið, að þau embætti fellu undir þetta ákvæði reglugerðarinnar. Í 1. brtt. er það ákvæði tekið upp, að veiting aðaldómaraembætta sé borin upp á ráðherrafundi. Hinsvegar er það fellt niður, að forsrh. geri till. um veitinguna til konungs. Vitanlega er gengið út frá, að hver ráðh. beri fram till. um þau embætti, er undir hann heyra. Að vísu er það algert formsatriði, hvaða ráðh. gerir till. um þessi embætti, það fer vitanlega eftir því, hvernig ráðuneytið skiptir með sér innanhússtörfum, en óþarfi sýnist að setja sérákvæði í þessi lög fremur en önnur um það, hvaða ráðh. leggi fram till. um veitingu embætta. Virðist eðlilegast að öllu leyti, að sá ráðh. geri það, er málin heyra undir. 2. brtt. er aðeins orðabreyt. f Ed. var sett inn orðið „kirkjuréttur“ í stað „synodalréttur“. Til samræmis höfum við einnig breytt þessu þannig í 12. gr. frv., og hv. 4. þm. Reykv. hefir borið fram samskonar brtt. á þskj. 668. Í Ed. var felldur niður kafli, sem kvað á um launakjör dómaranna. Þetta höfum við talið óheppilegt og höfum því borið fram brtt. um það, að laun dómara verði ákveðin í launalögum, en þeir haldi þeim launum, er hæstaréttardómarar hafa nú, unz núg. launalög verða endurskoðuð. Ennfremur, að dómurinn skuli ákveða þóknun til aukadómara. Loks höfum við flutt brtt. um að lögin öðlist gildi 1. sept. í stað 1. júlí. 1. sept. er nýtt starfsár að byrja og því eðlilegast, að breyt. komi til framkvæmda um leið.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Hv. þm. Barð. sagði, að mál þetta væri svo þaulrætt, að ekki væri ástæða til að minnast á annað en brtt. Þetta mál hefir sjálfsagt verið mikið rætt í Ed., enda er það þaðan ættað, en þegar það fór í gegnum þessa deild, var lítið um það talað, hvað sem olli. Ekki mun þó ástæðan hafa verið sú, að frv. orkaði ekki tvímælis hér í deildinni í ýmsum mikilsverðum atriðum, heldur mun eitthvað annað hafa valdið. Það virðist nú svo sem það stæði ekki næst mér að fara að hefja umræður um þetta mál hér í deildinni. Mætti ætla, að þeir, sem hér eru löglærðir, hefðu að mun meiri áhuga á þessu máli, og um þekkinguna efast maður ekki fram yfir okkur leikmennina, sem málið snertir að vísu eins og lögfræðingana, en við höfum ekki jafngóð skilyrði til að rökræða það. Ég mun halda mér við brtt. mínar, eins og hv.þm. Barð. En brtt. mínar eru svo víðtækar, að ekki verður komizt hjá því að ræða málið nokkuð almennt í sambandi við þær. Ég er þó a. m. k. eins löglærður og hæstv.dómsmrh., sem borið hefir málið fram og tekið mikinn þátt í umr. og þótzt standa þar lögfræðingum jafnfætis. Ég hefi borið fram brtt. mínar á þskj. (668, af því að aðrir hafa ekki orðið til þess, en ég óska, að hv. d. fái tækifæri til að láta álit sitt á þeim í ljós. 1. brtt. er um nafnið. Um það hefir verið mikið rætt og með misjöfnum rökum. Auðvitað er sú ástæða til nafnbreyt., að „hæstiréttur“ sé ekki góð íslenzka, bábilja ein, þó að rétturinn heiti Höjesteret á dönsku. Mörgum hættir til að halda, að hvert það orð, sem líkt er á dönsku og íslenzku, sé af dönskum rótum runnið, en gæta þess ekki, að bæði orðin geta verið runnin af sama norræna stofninum. Mér dettur í hug það, sem sá fyndni maður, Benedikt Gröndal, sagði, að maður mætti nú bráðum fara að hætta að segja já og nei til þess að vera ekki grunaður um dönskuslettur. Þá hefir verið sagt, að heitið væri ekki hugsunarrétt, af því að dómstigin væru ekki nema tvö og ætti því nafnið að vera hærriréttur eða yfirréttur. Ég skal ekki fara langt út í þetta, en ég sé ekkert á móti því, að nafn réttarins sé þannig, að ekki þurfi að breyta því, þótt sett væri millidómstig. Ég er nú ekki svo kunnugur meðferð mála, að ég geti fullyrt það, en ætla þó, að til séu fleiri dómstig en tvö. En þótt dómstigin væru aðeins tvö, er engin hugsunarvilla í heiti réttarins eins og það er nú. Það táknar ekki annað en æðsta dómstól landsins, en dómstólar í landinu eru margir, eins og allir vita. En þótt ég mótmæli því, að nokkur afglöp séu drýgð með því að kalla dóminn hæstarétt, og þótt ég álíti, að hæstiréttur sé fullgóð íslenzka, þykist ég þó vita, að heitið sé tekið eftir Dönum og er því ekkert sérlega ginkeyptur fyrir því. Mér finnst rétt að taka upp nafnið, sem er sérkennilegt fyrir okkur, og ég get lýst yfir því, að í orðinu „fimmtardómur“ fellur mér seinni liðurinn „dómur“ miklu betur en réttur. Réttur er, getur maður sagt, frekar annað, og ég álít réttara og að betur fari á að taka upp orðið „dómur“ um dómstól. Þess vegna get ég vel fallizt á þá skoðun, að það sé rétt að breyta nafni dómstólsins og taka upp nýtt nafn á hann. En hinu get ég ekki verið samþykkur, get bara ekki séð, að það sé nein þörf á því, að leggja niður hinn dómstólinn, sem verið hefir æðsti dómstóll landsins, þó breytt sé um nafn á honum. En ef breyta á um nafn á æðsta dómstólnum, þá er næsta spurningin sú, hvert hið nýja nafn á honum eigi að vera, og þar hefir sá ráðh., sem gengizt hefir fyrir því, að þetta frv. hefir hvað eftir annað verið borið fram, tekið upp nafnið fimmtardómur. Meginástæða hans fyrir þessu nafni er sú, að það sé rétt að tengja saman nútíðina og það tímabil fortíðarinnar, sem við eigum glæsilegast, sem sé lýðveldistímabilið, með því að taka upp smám saman hin fornu heiti, til að láta marka það tímabil, þegar við erum aftur orðnir sjálfstætt ríki eins og við vorum þá. En þegar við athugum þetta nafn, fimmtardómsnafnið, og þegar maður athugar þann tíma, sem nafnið er bundið við, þá sér maður, að um leið og vakin er upp fornöldin að þessu leyti, þá er hún líka snúin úr hálsliðnum, því þessi fimmtardómur er ekki að neinu leyti tilsvarandi hinum forna fimmtardómi. Og þetta sama hefir líka áður komið fram, þegar þessi sami hæstv. ráðh. tók upp á því í annað skipti að nota fornt embættisheiti á allt annað embætti en það var notað á þá. Og ég vil segja, að það sé eins mikill óleikur við sögulegar minningar eins og virðing fyrir þeim að taka forn nöfn og kalla þeim allt aðra hluti en þá, sem áður báru þau. Ég get ekki séð, ef t. d. heitið biskup hefði fallið niður, að það væri rétt að taka upp heitið biskup á allt annað, og kalla t. d. prestinn á Akranesi biskup, þó það heiti hefði verið til áður. Það er bara að rugla sögulegar minningar. Þetta annað embætti, sem ég á við, er lögmannsnafnið, sem tekið hefir verið og sett á þann embættismann, sem áður hét bæjarfógeti, hér í Rvík. Þetta er bara að rugla sögulegar minningar. Lögmennirnir áður voru allt aðrir embættismenn en löggæzlumenn á einum stað. Það hefði kannske miklu fremur mátt taka upp lögmannsheitið fyrir amtmennina.

Það hefði heldur ekkert vit verið í því

. Nei, líklega ekki. En a. m. k. get ég ekki skilið, að þá menn, sem hafa sérstök dómsvæði, eru sérstakir dómarar fyrir ákveðin héruð, sé rétt að kalla lögmenn. Lögmennirnir áður voru menn, sem áttu að dæma á miklu víðara sviði en eitt einstakt lögsagnarumdæmi er. Þetta er því bara til að rugla sögulegar minningar. Alveg sama hendir þennan hæstv. ráðh. hér, þegar hann er að velja fornt og frægt nafn á æðsta dómstólinn. Fimmtardómur var nafn á allt öðrum dómstóli en hér er um að ræða, dómstóli, sem átti alls ekki að hafa með höndum þesskonar mál, sem þessi dómstóll á að dæma. Ég ætla mér nú að vísu ekki þá dul að fara að ræða á vísindalegan hátt um starfsvið hins forna fimmtardóms, því ég rekki ekki mikið inn á það. En svo mikið veit ég þó um hann, að hann átti ekki að dæma í þeim málum, sem fjórðungsdómarnir höfðu tekið til meðferðar og komizt að niðurstöðu um; hann gat ekki tekið niðurstöður fjórðungsdómanna og breytt heim, en það er einmitt verksvið hæstaréttar. Til hans er hægt að afrýja málum, þannig að hann á að taka dómsniðurstöður undirréttanna, og getur breytt þeim eða staðfest þær. Ég veit nú ekki, hvers vegna fimmtardómurinn forni hét svo, en býst við, að það hafi verið af því, að hann var fimmti dómurinn í landinu. Fjórðungsdómarnir voru 4, og það gat komið fyrir, að mál lykist þar ekki, og því var fimmti dómurinn settur, til þess að þau mál gætu lokizt, sem ekki höfðu lokizt í fjórðungsdómunum. Fimmtardómurinn hafði alveg sérstakan svip, því auk þeirra mála, sem ekki lukust í fjórðungsdómum, var hægt að vísa til hans alveg sérstökum málum, nokkuð tilsvarandi málum heim, sem heyra mi undir landsdóm. Þessi mál voru þingsafglöp og mútur, svo þau voru helzt hliðstæð þeim málum, sem dæma á eftir ráðherraábyrgðarlögunum í landsdómi. Og að fara að taka upp nafn þessa dómstóls, sem þannig var skipaður allt öðruvísi en sá dómstóll, sem hér er um að ræða - - allt öðruvísi, og nefna æðsta dómstólinn því nafni, það er svo fjarri því, að efla og halda uppi sögulegum minningum fornaldrainnar, að það þvert á móti ruglar með öllu meðvitund þjóðarinnar um dómaskipunina í fornöld. Ég veit, að þetta stafar upphaflega hjá hæstv. ráðh. af sögulegri vanþekkingu og hunda- vaðshætti; honum er svo ákaflega gjarnt til þess. Hann hefir t. d. skrifað Íslandssöguágrip, sem er frægt fyrir vitleysur og ónákvæmni; það er að vísu lipur bók, svo ég sé nú sanngjarn, en full af hundavaðshætti og vitleysum. Ég veit, að þetta er þó meining hjá hæstv. ráðh., að vilja taka upp forn nöfn, og að hann vill vekja, með því að taka þau upp, virðingu fyrir okkar sögulegu minningum, en vanþekking hans og fljótfærni veldur því, að hann „rammar ekki hinn rétta höggstað“, eins og meistari Jón mundi hafa orðað það. Ég get verið sammála hæstv. ráðh. um, að það sé ekkert á móti því að breyta nafni á æðsta dómstólnum, ef nafnið á honum þykir ekki fallegt, og að eðlileg afleiðing af því sé sú, að hann beri fram till. um annað nafn. En það er talsverður vandi að finna annað nafn á dómstólinn, því ég býst við, að menn greini mjög á um, hvaða nafn sé heppilegt. Ég hefi heyrt suma nefna yfirdóm og segja, að það færi vel á að kalla hann það. En ég er alveg á móti því, af því að ég tel heppilegt að geyma það nafn, þangað til ef miðstig skyldi verða sett upp, því ég tel sjálfsagt að halda þá á því dómstigi því nafni sem var á því, en ekki að fara að taka upp á æðsta dómstólnum það nafn, sem áður merkti allt annað, fremur en fimmtardómsnafnið. Æðsti dómstóll t. d., það er nú bæði loðið og ljótt í munni. En aftur á móti höfum við haft um langan tíma mjög góðar samsetningar á orðunn með því að kenna þau við landið allt; þau hafa myndazt alveg ósjálfrátt og fara vel í munni, t. d. landlæknir og landsbókasafn. Þau eru mótuð sem einskonar mótsetning við samskonar stofnanir eins hluta landsins. Það eru til bókasöfn fyrir sýslur, ömt og hreppa, og svo landsbókasafn; það er ekki neitt yfir hinum, en það er lagt til þess af almannafé og aðgangur að því fyrir alla landsmenn. Landlæknisembættið var nú upphaflega miðað við það, að hann var eini læknirinn á landinu. En þegar svo læknaskipunin vex og læknum fjölgar, þá verður embætti landlæknis að yfirembætti yfir hinum læknaembættunum. Þessar samsetningar eru góðar. Þess vegna hefi ég stungið upp á því, að æðsti dómstóllinn verði kallaður landsdómur, því málum héraðsdómanna er þá stefnt fyrir landsdóminn, og álít ég, að þetta komi vel heim við þessa nafnvenju, sem við höfum haft um skeið. Nafnið landsdómur fer vel í munni, er spengilegt og fallegt, rétt byggt og samkv. sögulegum venjum. Og ég veit ekki nema eina mótbáru við því að taka upp þetta nafn á æðsta dómstólinn, og hún er sú, að það er nafn á dómnefnu einni, sem sé þeim dómi, sem dæma á um ábyrgð ráðherra. Það er nú ekki hægt að segja annað en að þessi dómstóll hafi verið ákaflega umsvifalítill, því það hefir aldrei verið stefnt til hans neinu máli, þó hann hafi stundum verið nefndur; já, það er nú helzt nú á seinni tímum, að mönnum hefir dottið landsdómur í hug í sambandi við stj. En það hefir nú aldrei komizt lengra, og ég veit ekki einu sinni, hvort þessi dómur er nú til; ég hefi nú heyrt sagt, að það mundi nú hafa verið vanrækt að skipa hann, svo að hann væri ekki til, þó kalla þyrfti hann saman. Ég held því, að það hafi ekki safnazt þessari landsdómsnefnu sú virðing, að við gætum ekki tekið af henni nafnið og sett það á annan dómstól, en valið honum annað heiti, og kem ég síðar í brtt. mínum að því atriði. Ég verð því að segja, að svo framarlega sem hv.þm. fellust á að nefna æðsta dómstólinn landsdóm, þá getur það ekki hamlað því, að nafnið verði tekið, þó til sé nauðaómerkilegur dómur með því nafni áður, sem hvorki hefir unnið gott né illt, og verður því að láta sér nægja annað nafn. Þetta er þá mín 1. brtt., að heitið fimmtardómur í 1. gr. frv. breytist í landsdómur, og svo náttúrlega alstaðar annarsstaðar í frv., og allar samsetningar breytist í samræmi við það og allt í tilsvarandi tölum og föllum, því ég hefi ekki viljað vera að taka upp þær óteljandi brtt., sem til þess þyrfti að breyta þessu sérstaklega á hverjum stað, enda hefi ég séð, að það hefir verið tekið gilt hér, að bera fram eina brtt, um nafn, og láta hana duga til að breyta alstaðar í frv., þar sem nafnið kemur fyrir. Í þessu frv. kemur ákaflega víða fyrir sjálft orðið fimmtardómur og samsetningar af því orði, eins og fimmtardómsritari og fleiri samsetningar tilsvarandi. 2. brtt. mín er við 2. gr. frv.; hún er um það, að fyrri málsl. gr. falli niður. sá málsl. hljóðar um það, eins og alkunnugt er, að hæstiréttur skuli lagður niður. ég álít nú, og mér hefir alltaf fundizt, að þó mikið hafi verið talað um ýms önnur atriði þessa fimmtardómsfrv., eins og t. d. um afnám dómaraprófsins, þá sé þetta þó það meginhneyksli, sem í frv. felst, að þar er sagt berum orðum: Hæstiréttur skal lagður niður. Þeir, sem mæla fyrir frv. segja, að það sé út af fyrir sig ekki nema formsatriði, úr því breyta eigi nafninu, að það sé kallað svo, að hæstirréttur sé lagður niður. En það er miklu meira en formsatriði; það er raunhæft atriði. Og hversu raunhæft það er, sér maður bezt á því, að það verður að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess í frv., að dómarar Hæstaréttar geti. orðið dómarar í þessum nýja dómstóli. Það er alveg eins og ef væri breytt nafni á banka, ef við stofnuðum t. d. Ríkisbanka og Landsbankinn væri lagður niður um leið og Ríkisbankinn tæki til starfa. Ef ekkert væri frekar að gert, er ég hræddur um, að það hefði æði miklar afleiðingar. Með því að æðsti dómstóllinn er lagður niður, eru dómararnir allir afsettir, og það breytir engu um það, þó svo sé ákveðið í lögunum, að þessum mönnum skuli veitt nýju embættin í nýja dómstólnum. Það, sem hér er um að ræða, er ég ekki í vafa um, að stappi nærri stjskrbroti. Ég þori ekki, af því ég er nú ekki lögfræðingur, að fullyrða, að það sé stjskrbrot, en það stappar áreiðanlega nærri því. Eins og alkunnugt er, er svo fyrir mælt í stjskr. um dómara hæstaréttar, að þá megi ekki setja af nema með dómi. Þeir hafa þannig algerlega sérstöðu á móts við þá embættismenn, sem hafa á hendi umboðsstörf, annaðhvort eingöngu eða umboðsstörf með dómstörfum, að það er ekki hægt að setja þá af, nema með dómi. Yfirvaldið, hin umboðslega stj. og konungur, sem að þessu leyti fer með framkvæmdarvaldið, getur ekki sett þessa sérstöku embættismenn af. Það væri einkennilegt að ákveða þetta sérstaklega í stjskr., eins og hún er fáorð um útfærslu einstakra atriða, ef þetta ætti ekki að vera æði mikils virði. Og það er það nú líka einmitt, því það að tryggja hæstaréttardómurum, að þeir verði ekki settir af, er gert til þess, að þessir dómarar þurfi ekki, eða að það sé engin hætta á, að þeir taki tillit til annars í sínum dómarastörfum en þess, sem þeir álíta vera rétt. Það er einmitt gert til þess, að þeir þurfi ekkert um það að hugsa, þó geðríkur ráðh. verði reiður af einhverri dómsniðurstöðu hjá þeim, af því að hann getur ekki gripið til einhverrar átyllu til að víkja þeim frá vegna þessarar dómsniðurstöðu. Það er auðséð, að stjskr. vill með þessu vernda stöðu hæstaréttardómaranna gegn öllum, nema sjálfum þeim. Fremji þeir eitthvert verk, sem þeir verða dæmdir fyrir, þá geta þeir misst embættin, eða ef þeir gera eitthvað, sem gerir þá óhæfa til að vera dómarar, en að öðru leyti geta þeir, óhræddir við öll yfirvöld landsins, fellt þá dóma, sem lögin og sannfæring þeirra býður þeim. En nú er með því ákvæði þessa frv., að hæstiréttur skuli lagður niður, beinlínis þessi réttur af dómurunum tekinn. En hvort sem það er nú af því, að það hafi láðst, þegar stjskr. var sett, að veita dómendunum í æðsta dómstólnum þessa vernd gegn löggjafarvaldinu, eða ekki, þá er það vist, að þeir hafa ekki berum orðum þessa vernd, nema gegn umboðsvaldinu. Æðstu menn einnar greinar ríkisvaldsins, dómsvaldsins, hafa þannig vernd stjskr. gegn annari grein ríkisvaldsins, umboðsvaldillu, en löggjafanum hefði sennilega alls ekki dottið í hug, að það þyrfti að vernda dómendurna í æðsta dómstólnum fyrir þriðju grein ríkisvaldsins, sjálfu löggjafarvaldinu. En það hefir nú sýnt sig, að þess var full þörf. Það væri ekki annað en hégóminn einber að vera að setja það í stjskr., að hæstaréttardómarana með ekki setja af, nema með dómi, ef löggjafarvaldið getur svo svipt þá embættum, þegar því sýnist, ef það getur gripið inn í og lagt dómstólinn niður. Maður þekkir það svo vel úr stjórnmálunum, og það hefir verið staðfest svo áþreifanlega í meðferð þessa máls hjá þeim hæstv. ráðh., sem hefir verið að beita sér fyrir því að þó að geðríkur ráðh., sem fær andúð á æðsta dómstólnum, af því að dómar hans hafa gengið honum á móti, geti ekki sjálfur sett dómarana af, þá fær hann bara aðstoð síns flokks til að setja þá af, með því að leggja dómstólinn niður. Þó ég segi, að þetta hafi sýnt sig nú, þá skal ég geta þess, að hæstv. ráðh. hefir ekki komið því fram enn að leggja æðsta dómstólinn niður, það er ekki fullkomnað verk; það er að vísu búið að reiða öxina, en ekki búið að láta hana ríða að hálsi dómstólsins, því frv. hefir þó verið breytt svo, að dómararnir í hæstarétti eiga nú að taka sæti í þessum nýja dómi, ef þeir vilja. En tilræðið hefir verið gert, og það er alveg óviðunandi, ef hv.alþ. ætlar að ganga svo frá lögunum, að æðsti dómstóllinn verði lagður niður. Afleiðingin mundi óhjákvæmilega verða sú, að þetta mundi endurtaka sig aftur og aftur. Ef ekki er hægt að standa á móti því í fyrsta skipti, þegar ekkert fordæmi er fyrir því, hversu erfitt yrði þá ekki að standa á móti því, þegar hægt er að benda á fordæmið? Hversu auðvelt verður þá ekki fyrir samskonar geðríkan mann í dómsmrh.sæti og núv. hæstv.dómsmrh. að koma með frv. um, að fimmtardómur skuli lagður niður, eða ef mín brtt. verður samþ., sem ég vona, að muni verða, þá að landsdómur skuli lagður niður? Það er yfirleitt alltaf hægt að leggja dóminn niður, meðan hægt er að finna nýtt nafn á hann. Það væri þá kannske helzt, að það yrði að hætta því af því, að það væri ekki lengur hægt að finna nýtt nafn á dóminn. Og þetta verður auðvitað til þess, að þrátt fyrir þá miklu vernd og tryggingu, sem stjskr. á að veita dómurunum í æðsta dómstólnum fyrir því, að hvernig sem þeir dæma. Þá sé engin hætta á, að þeir verði afsettir, þá er þeim haldið síhræddum um það, að hvaða stj. og meirihl.flokkur sem er, setji þá af, ef þeir ekki láti skipast, og dæmi ranga dóma, ef svo ber undir. En hvers vegna verndar þá ekki stjskr. þá fyrir þessu berum orðum? Það er vafalaust af því, að stjórnarskrárlöggjafinn mun hafa litið svo á, að þetta gæti ekki komið fyrir. En það væri sannarlega full ástæða til að fyrirbyggja það í stjskr., að hver meirihl.flokkur geti sett af alla hæstaréttardómarana. Það hefir oft verið sýnt fram á það, að það er engin þörf á þessu ákvæði, að hæstarétt skuli leggja niður. Manni gæti í raun og veru dottið í hug, að þegar það var fyrst borið fram, hefði þetta stafað af klaufalegu eða ónákvæmu orðalagi, að meiningin hafi ekki verið önnur en að breyta nafni dómsins, en þetta hafi verið orðað svona óhönduglega, að hæstarétt skyldi leggja niður. En það hefir nú sýnt sig, að svo er ekki. Það er búið að taka svo miklu ástfóstri við þetta orðalag, að jafnvel eftir að það er búið að missa þá þýðingu, sem það átti að hafa í upphafi, sem sé þá, að losna við dómarana úr hæstarétti, þá er samt haldið fast við. þetta orðalag, e. t. v. til þess að greiða leið þeirra, sem seinna verða ráðherrar, til þess, með aðstoð auðsveips flokks, að losna við þá dómendur, sem þeim kann að verða illa við. Því auðvitað verður þeim greiðari leið að bera fram frv. um að fimmtardómur skuli lagður niður, eftir að Alþ. hefir samþ., að hæstiréttur skuli lagður niður. Þá má auðvitað búast við því, að sérhver ráðh. geti fengið löggjafarvaldið til að setja æðstu dómendurna af fyrir sig. Þá er ekki heldur sú ástæða fyrir hendi, að með frv. sé gerð á æðsta dómstólnum nein umsteypa, þannig, að hér sé um algerlega nýjan dómstól að ræða. Það er svo fjarri því. Ég er reyndar ekki svo kunnugur þessu máli sem skyldi. En við að bera þetta frv. fljótlega saman við lögin um Hæstarétt þykist ég sjá, að það hefði verið auðelt að gera þær breytingar á hæstarétti, sem frv. gerir ráð fyrir, með því að flytja það sem breyt. við hæstaréttarlögin. Það er svo fjarri því, að það umsteypi eldri réttinum, að það er fátt nýtt í því, annað en það, að leggja skuli niður æðsta dómstólinn og taka upp annan nýjan. Ég skal játa það, að ef lagt væri til að breyta hæstarétti í dómstól, sem væri eitthvað í líkingu við það, sem fimmtardómurinn forni var, þá hefði verið ástæða til að leggja Hæstarétt niður, því þá hefði honum verið breytt í allt öðruvísi dómstól en hann er nú. En allt meginefni frv. er engin breyt. frá því, sem er; þar er flest óbreytt, nema orðalagið. Ég hefi því ekki getað fundið neina ástæðu til að leggja hæstarétt niður, nema þessa einu, sem er fullkomlega hneykslanleg, að benda hverri stj. á þá leið, ef hún er óánægð með einhverja dóma, að lata þingið leggja niður æðsta dómstólinn og losna þannig við þá dómara, sem verið hafa. Þá kem ég að 3. brtt. minni, sem er við 4. gr., og hljóðar um, að landsdóm skuli skipa 5 fastir dómarar. Eins og kunnugt er, þá var hæstiréttur, þegar hann var settur á stofn fyrst, skipaður 5 dómendum. Þetta var gert af því að meiri trygging var talin fyrir því, að við fengjum góðan rétt, sem kæmist að vel grundvölluðum dómsniðurstöðum, ef 5 menn ættu setu í honum, heldur en ef þeir væru aðeins 3, eins og var í landsyfirréttinum áður. - Þegar landsyfirrétturinn var lagður niður, var settur upp annar dómstóll, sem var fjölskipaðri. Þessu var svo breytt aftur og fækkað dómurum af sparnaðarástæðum. Ég man vel eftir umr. um það, og ég man ekki eftir að það kæmu neinar raddir fram til að andmæla því, að dómurinn væri lakar skipaður með 3 dómurum en 5. Ráðh., sem þar þetta frv. um fækkunina fram, sagði aldrei orð í þá átt, að hann teldi ekki, að dómurinn væri lakar skipaður. Hann sagði oft, að hann áliti, að dómurinn væri betur skipaður á dómurum en 3, en hann áliti þó, að dómurinn væri svo vel skipaður 3, að það væri forsvaranlegt, og þegar verið væri að reyna að spara á öðrum sviðum, þá væri þetta vel forsvaranlegt. En hann játaði, að dómurinn væri tryggari með mörgum vitrum og lærðum mönnum. Nú er það svo, þegar 3 menn eru í dómi, að í raun og veru er það æfinlega einn, sem dæmir, ef nokkuð orkar tvímælis. - Ég fyrir mitt leyti er alveg sannfærður um það, að okkar æðsti dómstóll er óforsvaranlega veikur með 3 dómurum. Það er ákaflega slæmt, ef vefengja þarf dómsniðurstöður æðsta dómstóls landsins. En ef á að gera kröfu til þess, að þær verði ekki véfengdar, þá verður að skipa dóminn þannig, að hann hafi sterka aðstöðu til að vísa öllu á bug og að slíkar raddir hafi við sem minnst að styðjast. Ég álít, að það sé óforsvaranlegt, að 3 manna dómstóll ráði öllum málum til fullnaðarlykta. Ég ætla ekki að fara út í það hér, hvað það er stórkostlegt starf, sem hæstiréttur oft og einatt vinnur, og hvað mikils virði það er að tryggja það eftir því sem hægt er meðal ófullkominna manna, að dómsniðurstöður dómstólanna séu alltaf réttar og í samræmi við l. Og þó að sumir álíti, að slæmt sé að þurfa að binda 5 menn með miklum hæfileikum við jafnlítið starf og þetta, þá er starfið, þó það sé ekki mikið fyrirferðar, svo mikils virði, að sannarlega er vel bindandi við það 2 af landsins beztu mönnum að auki við þá 3, sem nú eru. Það er aldrei hægt að meta starf sem þetta eftir stærðinni einni. - Ég held, að það sé eini kosturinn í mínum augum við þetta frv., að gert er ráð fyrir því, að 5 menn skipi þennan dóm í heim málum, sem mestu varða, að hvenær, sem málið er svo stórt, að ástæða þyki til að kalla til aukadómara, þá skuli 2 af kennurum lagadeildar háskólans sitja í dómstolnum með, því í 5. gr. frv. stendur, að þegar mál eru margbrotin, umfangsmikil, þýðingarmikil eða vandasöm, þá skuli 2 aukadómarar kvaddir til, en í öllum einföldum málum skuli 3 dæma. En þó það sé kostur, að 5 menn sitji í dómnum, þegar um margbrotin mál er að ræða, þá álít ég sporið ekki stigið nógu langt, og að við þessa skipun séu, alveg augljósir gallar. Það er fyrst og fremst það, að ákaflega erfitt er að skera úr því, hvaða mál eru vandasöm og margbrotin. Það er óviðkunnanlegt fyrir aðaldómara fimmtardóms að þurfa að byrja á að dæma um það, hvort málið er svo margbrotið, að kalla þurfi til aukadómara. Ég verð að segja það, að mér er ekki alveg ljóst, hvaða aðstöðu fimmtardómur hefir til þess að segja um það. Hann verður þá að byrja á því að fella nokkurskonar aukadóm í málinu. Ég held, að það sé óheppilegt áður en málaflutningur fer fram, að þá eigi dómarar að vera búnir að mynda sér hundavaðsálit á málinu, hvort það er vandasamt eða ekki, áður en þeir hafa hlustað á dómsókn og vörn. Auk þess getur það verið ákaflega mikið álitamal, hvaða mál eru vandasöm. Það getur t. d. verið fjárhagsmál um fáeinar krónur, en það getur þó verið þannig vaxið, að heim, sem á málið, er það miklu meira virði, hvernig það fer, en þó það varði þúsundum kr. í peningum. Hvernig á dómstóllinn að geta sett sig þannig inn í að rannsaka hjörtun og nýrun, að hann geti sagt um það, hvort málið er stórt eða ekki. En fyrir utan það, að erfiðleikar eru á því að kalla til þessa aukadómara, þá álít ég, að það séu augljósir gallar, þar sem kalla þarf aukadómara í flest mál, þá menn, sem annars eru að l. aukadómarar, í stað aðaldómara, sem forfallast frá því að geta dæmt. Reynslan hefir sýnt, að þessa aukadómara þarf oft að kalla til. Það er eðlileg afleiðing af okkar fámenna þjóðfélagi. Við þurfum ekki annað en að líta á ákvæði frv. um það, sem gerir dómara óhæfa til að dæma í máli, hverskonar skyldleiki eða tengdir geri dómara óhæfa til að dæma. Í þessu landi, þar sem menn eru svo mikið skyldir og tengdir, þá hverfa í fjölda tilfellum einhverjir dómarar úr réttinum af þeim ástæðum. Nú er gert ráð fyrir því, að í málum, sem nokkru skipta, sem 2 af kennurum lagadeildar teknir sem reglulegir dómarar, en þá er náttúrlega helmingi meiri möguleiki til þess að kalla þurfi til aukadómara, því náttúrlega geta þessir lagakennarar líka verið óhæfir til þess að dæma sakir skyldleika eða einhvers annars, sem gerir þá ekki óhlutdræga. En það er auðvitað séð fyrir þessu; dómsmrh. á að skipa dómara í staðinn. Þetta út af fyrir sig er ekki slæm skipun. Það er vitaskuld ekki í önnur hús að venda en til dómsmrh. til þess að skipa aukadómara. En ég hygg, að það ætti að vera séð svo fyrir í l., að til þess kæmi mjög sjaldan, og ég álít jafnvel, að það ættu að vera ákveðnir dómarar, sem þarna kæmu inn, svo aldrei geti komið fyrir, að hægt sé að skipa menn sérstaklega með tilliti til ákveðins máls. Það er áreiðanlega ekki til þess að gera niðurstöðu, æðsta dómstólsins óvéfengjanlegar. Mér finnst eðlilegast, þó ég hafi ekki borið fram brtt. um það, að þegar kennara lagadeildar þrýtur, þá skuli koma einhverjir ákveðnir lagamenn, svo lengi í röð, að vist væri, að dómurinn yrði alltaf fullskipaður. Ef það kæmi til, væri engin ástæða til, að þessir menn væru búsettir í Rvík, þar sem farið er að verða svo tiltölulega auðvelt að ferðast á milli. Maður gæti t. d. vel hugsað sér bæjarfógetana í fjölmennustu kaupstöðunum sem aukadómara. Annars væri hætt við, að menn kæmu inn, sem ætla mætti, að hefðu minni æfingu í að kveða upp dóma. En nú er ekki þessu til að dreifa, og ég hefi ekki borið fram brtt. um þetta. Mín brtt. gerir það að verkum, að mjög sjaldan getur komið fyrir, að kalla þurfi til sérstaka dómara fyrir sérstakt mál, þar sem eru 3 lagadeildarkennarar, sem taka á, ef einhverjir af aðaldómurum forfallast. Ennfremur vil ég sem stuðning með þessari brtt. minni um það, að landsdómur skuli ávallt skipaður 5 reglulegum dómurum, færa það, að ég er ekki viss um, að það sé alltaf heppilegt, að lagakennarar sitji í þessum æðsta dómstóli. Það var hér einu sinni frv. fyrir þinginu um það að láta láta sameina lagadeildarkennaraembættin og hæstaréttardómaraembættin. Ég var á móti því og það meira út frá minni þekkingu um það, hvernig skipun kennara við háskólann er, en hvernig skipun dómaraembættanna er. Mér finnst heppilegast, að dómarar séu yfirleitt fremur rosknir menn, sem lífið hefir kennt kannske eins mikið og bókin og ekki binda sig við einhverjar „teoriur“ og vísindalegar lausnir á málum, heldur hafa þekkingu á þjóðlífinu og atvinnuháttum. Ég ætla ekki að fara að halda því fram, að gamlir menn geri allt betur en ungir menn, en ég held, að í þessu efni frekar en víðast annarsstaðar sett rosknir menn betur til fallnir. Þeir eru líka oft rólegri og horfa með meiri stillingu á það, sem gerist, rífast ekki eins með af straumum og stefnum í þjóðfélaginu. En með öllu þessu geta þeir náttúrlega verið ófærir dómarar. Aftur á móti býst ég við að nauðsynlegt sé að skipa yfirleitt unga menn í háskólakennaræmbætti, af því að þar þurfa menn beinlínis svo langan tíma til þess að ná þeim lærdómi, sem er nauðsynlegur. Svo mótast þessi störf mismunandi. Mér er sagt, að lagakennarar séu talsvert mikið fyrir það að gagnrýna l. í staðinn fyrir það, að dómari á ekki að gagnrýna l, heldur dæma eftir þeim. En aftur finnst mér vel til fallið, að kennarar lagadeildar bendi inn á nýjar leiðir og hvað þeim finnst áfátt. Það ætti að vera þeirra starf. En það er óheppilegt að hafa menn, sem yfirleitt venja sig á þennan hugsunarhátt, að gagnrýna, í þeirri merkingu að finna, hvar áfátt er, sem sjálfkjörna til þess að vera í embætti, þar sem maður er fyrst og fremst skyldugur til að fylgja l. Náttúrlega mætti segja, að þessi orð mín séu þá eins móti því, að kennarar lagadeildar kæmu inn sem aukadómarar, þegar þeir reglulegu dómarar forfallast, og það er satt. Ég álít það heldur óhyggilegt. Ég álít bezt, að dómurinn sé sem oftast skipaður reglulegum dómurum, og ég ber yfirleitt meira traust til þeirra. Prófessoradóma álít ég yfirleitt óheppilega. En hinsvegar er ekkert á móti því, að lagakennarar kæmu inn sem varadómarar, þegar svo vill til, að einhver aðaldómaranna forfallast. Venjulega eru þeir miklir skarpleikamenn, lærdómsmenn og gáfumenn og þó þeirra gáfur beinist í aðra átt en heppilegast er fyrir dómara, þá er ekki hægt að vera heppilegra niður til að velja aukadómara. Þetta er sett í 1. og sagt, að sé jafnmikil trygging, að kennarar lagadeildar komi inn sem 2 af 5 dómurum eins og ef rétturinn sé skipaður reglulegum dómurum. Þetta er fjarstæða. Dómstóllinn er betur skipaður með 5 reglulegum dómurum. Það er ófært að taka lagakennara sem aukadómara í flest mikilsvarðandi mál, og hver pólitískur dómsmrh. komi til að skipa menn í það og það sérstakt mál. - Ég vildi úr því að þessi l. voru til meðferðar, nota tækifærið til að bæta úr þeim skemmdarverkum, sem unnin voru með fækkun dómara í hæstarétti. Þessar 3 brtt., sem ég hefi gert grein fyrir, eru aðalatriðin og snerta þau deilumal, sem hér eru uppi í samb. við þetta mál. Hinar brtt. eru flestar aðeins afleiðingar af þessum 3 brtt. T. d. er a. gr. aðeins orðuð um, einungis með það fyrir augum að samræma gr. við þá brtt., sem ég síðast talaði fyrir, að landsdómarar séu alltaf 5. Eins er það, að 6. og 7. gr. falla niður aðeins til samræmingar við þessa sömu brtt. Í þeim gr. er mælt fyrir um, hvernig fara eigi að, þegar bæta þarf við aukadómurum úr lagadeild. - Brtt við 8. gr. er einnig miðuð við þetta. Brtt. við 12. gr. er um, að í staðinn fyrir orðið synodalrétt komi kirkjudómur. - 9. brtt. við 16. gr. er einnig til samræmingar, sumpart við þá brtt. mína, að dómstóllinn sé skipaður 5 dómendum, og sumpart við þá brtt. að leggja hæstarétt ekki niður. - Þá eru 10., 11. og 12. brtt. um, að 24., 25. og 26. gr. falli niður. Í þeim gr. er fyrirskipað, á lagamenn við þennan æðsta dómstól skuli allir mynda með sér félag og eru settar reglur um verksvið þess. Mér finnst það óeðlilegt að taka starfsmenn, sem alls ekki eru ríkisins starfsmenn, menn, sem hafa fengið leyfi til að vinna ákveðið starf, einkastarf, og skylda þá til að vera í félagi. Ég er ekki viss um, að það sé rétt af löggjafarvaldinu að fara inn á slík atriði. Ég sé ekki almennilega, hvaða meining er með þessu. Stj. félagsins á að líta eftir, að allir málaflutningsmenn, sem í félaginu eru, reki störf sín með samvizkusemi og ráðvendni. Það er naumast, að það á að vera starf. Hvernig á stj. að sjá um þetta? Hún verður að láta fram fara rannsókn á hverjum manni og fylgjast með honum með njósnurum. Ef maður lítur á 23. gr., þá er þar nægilegt aðhald, þar sem stendur, að dómsmrh. geti, ef fimmtardómur leggi það til, svipt málaflm. leyfi, ef fimmtardómur hefir þrisvar sinnum sektað hann fyrir óhæfilegan drátt á opinberu máli, vísvitandi ósannindi í sókn eða vörn eða önnur stórkostleg skyldubrot. Þetta er hið eina aðhald, sem nokkurs er virði. Ég hefi því lagt til, að þessar gr. verði felldar niður. Þessari félagsstjórn er veitt óhæfilega mikið vald yfir meðlimum félagsins. Það er stofnað nokkurskonar ríki í ríkinu, ef á að veita mönnum dómsvald yfir aðra, en það fer að verða einkennilegt, ef félagsstjórnir geta dæmt í sektir. En félagsmenn hafa rétt til að bera sektarúrskurði félagsstj. eða úrskurði um missi réttinda undir dómstólana. Það er undarlegt að taka það fram, ég hélt, að engum væri fyrirmunað að skjóta málum sínum til dómstólanna, þó þeir væru bundnir félagsskap. Svo er brtt. við 28. gr., þar sem n. hefir skotizt yfir að breyta synodalrétti í kirkjurétt í samræmi við það, sem annarsstaðar er gert. - - Þá er 14. brtt. mín, við 34. gr., um það ákvæði í upphafi greinarinnar, að dómsmrh. geti veitt leyfi til afrýjunar á tímabilinu frá því 6 til 12 mán. eru liðnir frá því að dómur fellur í undirrétti. Ég breyti því þannig í samræmi við það, að dómsmrh. sé skylt að veita leyfið, sem lagt var til í hv.Ed., en svo getur ráðh. samkv. frv., eftir að þetta tímabil er liðið, veitt leyfi til að áfrýja máli næstu 3 ár. Það virðist mjög eðlilegt fyrirkomulag, að áfrýjunartíminn skiptist þannig í þrjú tímabil. í fyrsta lagi, að í næstu 6 mán. eftir að dómur hefir verið upp kveðinn í máli, þá hafi málsaðilar sjálfsagðan rétt til að afrýja máli án þess að sækja um leyfi, í öðru lagi, að í þar næstu 6 mán. þurfi að sækja um leyfi til dómsmrh., sem honum er þó skylt að veita, og í þriðja lagi, að næstu þrjú ár á eftir hafi ráðh. heimild til að veita afrýjunarleyfi. Frá hlið þess opinbera á vitanlega að gera mönnum sem léttast fyrir að ná rétti sínum, og virðist engin ástæða til að setja neinar óþarfar hömlur á möguleikann til þess að ná sem réttustum dómsúrslitum. Næstu 2 brtt. fela í sér annað aðalatriðið í frv., sem ég vil breyta, niðurfelling hæstaréttar, og er önnur brtt. því um það að fella niður allan XII. kafla frv., þar sem kveðið er á um það, hvaða mál megi bera undir fimmtardóm. Þessi kafli verður óþarfur, þegar út frá því er gengið, að hæstiréttur verði ekki felldur niður, heldur verði honum breytt í annan dómstól. - Svo er loks 17. brtt., við 67. gr., um atriði, sem ég er búinn að mæla fyrir og er afleiðing brtt. um að breyta nafni u dómstólnum og kalla hann landsdóm, sem með lögum frá 1905 var valið þeim rétti, sem stefna á ráðh. fyrir til ábyrgðar á sínum störfum. Ég sé ekki, að sá dómur eigi rétt á svo virðulegu nafni og get ekki skilið, hvernig mönnum hefir getað dottið í hug að velja þeim dómstóli þetta nafn. Hann hefð miklu heldur átt að heita skandaladómur eða eitthvað hliðstætt á íslenzku, þar sem þetta er auk þess dómstóll, sem líklega aldrei verður kvaddur saman, og þó svo færi, mundi sennilega skemma sig á því að sýkna þann ráðh., sem kærður væri, fyrir það, hvernig dómstóll sá er skipaður. Landsdómsnafnið á einmitt að falla á æðsta dómstól landsins, en núv. landsdómur á aftur að heita fimmtardómur, af því að hann er hliðstæður gamla fimmtardómnum að því leyti, að hann er eiginlega utan við dómaskipun landsins eins og fimmtardómurinn var á sínum tíma. Ég skal játa það, að ég var ekki alveg viss um, hvernig ætti að koma þessu fyrir, svo það væri fullkomlega formlegt. Ég vissi ekki, hvort rétt væri að ákveða í lögum um einn dómstól, hvert skyldi vera nafn á öðrum dómstóli, en ég hygg þó, að Alþingi hafi rétt til að gera það á þennan hatt, en þurfi ekki að gera það með sérstakri lagabreyt., heldur megi fella ákvæðið inn í þessi lög. Annars vil ég benda á, að það er full nauðsyn á að endurskoða lögin um núv. landsdóm, og ætti því að skora á stj. að undirbúa frv. um það fyrir næsta þing. Síðustu brtt. mínar á þskj. 668 eru afleiðing af þeim breyt., er ég legg til, að gerðar verði á frv., m. a. um breyt. á nafni dómsins, og þarf ég því ekkert sérstaklega um þær að tala.

Frsm. minni hl. (Einar Arnórsson) Ég held, að ég geti lofað því að verða heldur skammorðari um þetta mál heldur en hv. 4. þm. Reykv. var  Hv. 4. þm. Reykv. benti á aðra höfuðástæðuna til þess, að ég hefi verið á móti frv., þá, að svo er fyrir mælt, að leggja skuli Hæstarétt niður, og margt af því, sem hann sagði, get ég skrifað undir. Þó get ég tekið fram, að stjskr. bannar hvergi að breyta dómstóli eða leggja hann niður, og gerir ráð fyrir, að það sé einmitt gert, en hún ákveður jafnframt, að dómarar í niðurlögðum dómstóli eigi að taka sæti í hinum nýja dómi. Það er rétt hjá hv.þm., að löggjafarvaldið getur misbrúkað þetta ákvæði, á þann hátt að leggja niður dómstól, þó aðeins sé um litla skipulagsbreyt. að ræða, í þeim tilgangi að losna við vissa dómara. Þetta er búið að margtaka fram, líka hér í hv. d. Hitt er annað mál, að sumum hefir kannske fundizt, að ég ekki breiða mig nóg út yfir það atriði hér í hv. d. og ekki vera svo illorður sem mönnum er nú orðið svo tamt að vera hér á þingi. Þó hygg ég, að ég hafi bent á aðalatriðin svo skýrt, að hver meðalgreindur maður hefði átt að geta skilið það. Hinn aðalgallinn á frv. er niðurfelling prófraunarinnar. Hv. 4. þm. Reykv. hefir víst ekki séð sér fært að koma með brtt. um að taka hana upp, af því sú till. var felld hér síðast, þó e. t. v. hefði mátt „variera“ hana á þann hátt, að þingsköp leyfðu nýja till., þótt hin væri felld. Ég ætla hér ekki að fara að endurtaka þau rok, sem eru fyrir því, að tryggara er að hafa prófraunina en ekki, en þó skal, ég taka það fram, að það virðast liggja í sögu þessa dómstóls rök fyrir því, að svo sé, og að almennt hafi verið álitið tryggast að hafa það fyrirkomulag. Árið 1919, þegar hæstaréttarlögin voru sett og dómstóllinn stofnaður, mætti ákvæðið um prófraunina engum mótmælum og ekki heldur árið 1924, þegar breyt. var gerð á lögunum, mun nokkur brtt. hafa komið fram í þá átt að fella niður dómaraprófið. Þá var dómendum í hæstarétti fækkað úr 5 í 3 og þá var einmitt stefna löggjafarvaldsins sú að auka sjálfstæði hæstaréttar, eins og sjá má á því, að þá er sú breyting gerð á lögunum, að rétturinn sjálfur skal velja sér ritara, og sömuleiðis var honum þá einnig falið að velja sér forseta, því það var álitið þá hagkvæmara heldur en að dómsmrh. væri falið að gera það. Og núv. dómsmrh., sem var þá hlynntur fækkun dómaranna, vildi, að hæstiréttur veldi sér forseta sjálfur heldur en að það væri á valdi pólitísks ráðh. og taldi það miklu tryggara fyrirkomulag. Aftur voru dálítið skiptar skoðanir um þetta þá, og voru sumir þeir, er nú vilja halda prófrauninni, á móti þessari breyt. á forsetakjörinu. Ég er sammála hæstv.dómsmrh. um, að þetta hafi verið spor í rétta átt, að láta réttinn sjálfan velja úr sínum hópi hann mann, sem á að vera fulltrúi og forsvarsmaður réttarins út á við og stjórnandi hans inn á við. En í samræmi við þessa stefnu er vitanlega prófraun dómaranna til að tryggja það, að engir taki sæti í réttinum, nema færir séu til þess, og þar eru vitanlega dómarar réttarins allra manna hæfastir til að dæma um, en eins og áður ef sagt, var ekki að búast við því, að það þýddi neitt að flytja um það brtt. við þessa umr. Í hv.Ed. var gerð sú breyt. á frv. áður en embætti aðaldórmara í fimmtardómi er veitt, skuli taka veitinguna til umr. og ákvörðunar á sameiginlegum ráðherrafundi, og síðan skuli forsrh. bera till. um veitinguna fram fyrir konung. Sama á og að gilda, þegar veita skal dómara lausn frá embætti. Ég held, að ýmislegt mæli með því, að það beri að láta þetta ákvæði haldast óbreytt. Eins og menn vita, er ríkisvaldið greint í þrjá flokka: löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdarvald. Það virðist fara vel á því, að æðsti handhafi veitingavaldsins um hæstarétt sé einmitt sá maður, sem æðstur er í stj., en það er auðvitað forsrh., sem einnig er æðsti yfirbjóðandi Alþingis, þar sem hann í umboði konungs kveður það til fundar og slítur því, og hefir ennfremur samsvarandi aðstöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu, þar sem hann t. d. undirskrifar skipunarbréf sitt og samverkamanna sinna í ráðuneytinu. Þegar þessi breytingarákvæði hv.Ed. við frv. eru borin saman við afskipti forsrh. af framkvæmdarvaldinu og löggjafarvaldinu, þá er fullt samræmi í því, að forsrh. beri einnig fram till. um skipun æðsta dómstóls ríkisins, því sú stofnun er fullkomlega eins æruverð og virðuleg og hinar stofnanirnar. Það hefir verið sagt, að með þessari breyt. væri of nærri höggvið núv. dómsmrh., af því að afskipti dómsvaldsins er í hans verkahring, en þetta er auðsjáanlega ekki á neinum rökum byggt, því núv. dómsmrh. gæti t. d. orðið forsrh., og þá heyrði þetta undir hann, en ekki þáv. dómsmrh. þessari breyt. er því ekki stefnt gegn neinum vissum manni, heldur er tilgangur hennar að tryggja þessari virðulegu stofnun, að stöður hennar séu réttilega veittar, því fyrir því verður að telja það sérstaka tryggingu, að veitinguna á að taka til ákvörðunar á sameiginlegum ráðherrafundi, þar sem till. meiri hl. ráðuneytisins á að gilda. Ég get þess vegna ekki skilið, hvers vegna meiri hl. hv.n. vill fella burt þessi ákvæði. Jafnvel þó að telja verði til bóta heldur en hitt þær breyt., sem á frv. hafa orðið í hv.Ed., þá býst ég samt ekki við, að þeir, sem voru á móti frv. síðast hér í hv. d., geti heldur nú gefið því sitt fylgi vegna ákvæðisins um niðurlagningu hæstaréttar og ákvæðisins um prófraunina. Eftir till.hv.allshn. á þskj. 686 er að vísu talað um, að veitingu embættis aðaldómara í fimmtardómi eigi að ræða á ráðherrafundi, en það er ekkert í þessum till., er tryggir það, að meiri hl. ráðh. eigi að ráða úrslitum um veitinguna, því þrátt fyrir það, þó þessar till. verði samþ. gæti dómsmrh. virt að vettugi till. samverkamanna sinna í því efni. Hann gæti t. d. rólegur látið dómara, sem orðinn er 65 ára, víkja úr embættinu, þó hann héldi óskertum hæfileikum sínum og meiri hl. ráðuneytisins væri því mótfallinn, að hann færi. Till. fyrirbyggir því ekki, að dómsmrh. geti gengið á móti vilja hinna ráðh., því skyldan nær ekki lengra en það, að málið á að ræða á ráðherrafundi og ráðherrarnir fái að segja sitt álit um veitinguna. Hitt segi ég ekki, að þetta skipti ætíð miklu miklu, því sennilegt er, að dómsmrh. fari venjulega oftar eftir því, sem hinir segja vegna þess að hann sé þeim sammála. Þá vil ég fara nokkrum orðum um brtt. á þskj. 668. Hv. 4. þm. Reykv. er mér sammála um það, að engin ástæða sé til þess að breyta nafni hæstaréttar. Hinsvegar tel ég það raunar litlu skipta, hvort rétturinn er látinn heita hæstiréttur, fimmtardómur eða landsdómur, því það er vitanlega aukaatriði. Hitt er aftur á móti aðalatriði, hvernig rétturinn er skipaður og hvernig hann starfar. Það mun fara svo um hvert heitið, sem valið verður, að fólk mun sætta sig við það, og það mun festast við réttinn, hvort sem það fullnægir ströngustu málfræðiskröfum eða ekki. Slíks eru alþekkt dæmi um heiti manna, stofnana eða hluta. Mér dettur í hug í því sambandi eitt heiti úr réttarsögu okkar í stofnun, sem látið var haldast, þó stofnunin breyttist í mjög verulegum atriðum. Árið 1271 var sú breyt. gerð á skipun Alþingis, eins og kunnugt er, að meginstofnun þess, lögréttan gamla, sem hafði haft löggjafarvaldið með höndum, var látin taka dómsmálin sem aðalstarf, en missa löggjafarvaldið, nema að mjög litlu leyti. Þannig var meginbreyt. gerð á stofnuninni, en nafnið látið haldast. Það er rétt hjá hv. 4. þm. Reykv., að störfum hæstaréttar og fimmtardómsins gamla er ekki hægt að jafna saman. Sá dómstóll hafði fyrst og fremst dómsvald, þegar dómendum í fjórðungsdómum kom ekki saman. Ennfremur dæmdi hann um þingsafglapanir og mútumál, um það er þræll strauk frá eiganda sínum og ef annar maður hýsti strokuþræl, og nokkur slík mál. Það er og jafnvíst, að landsdóminum núv. og fimmtardómi verður ekki heldur jafnað saman. Landsdóminum er ekki sérstaklega ætlað að dæma mútugjafir og mútuþágur, og þingsafglöpin á hann alls ekki að dæma, enda verður enginn sérstaklega ákærður fyrir slíkt. Ráðh. geta að vísu brotið þingsköp, en ég geri ekki ráð fyrir, að það verði talið hegningarverðara fyrir ráðh. að brjóta þingsköp en fyrir forseta og aðra alþm. Að l. á landsdómurinn eingöngu að dæma um mál út af embættisverkum ráðh., hvort svo sem brotið fellur undir ráðherraábyrgðarlögin frá 1904 sérstaklega, 13. kap. hegningarl. eða önnur ákvæði í 1. Það má því ljóst vera, að ekki er meiri skyldleiki milli fimmtardóms hins forna og núv. landsdóms en er á milli fimmtardóms og hæstaréttar, og er nafnið því ekki rétt til fundið að því leyti, í hvorn staðinn, sem það kemur niður. Annað mál er það, að landsdómurinn er ekki starfhæfur, en það eru hinsvegar ekki meiri líkur til þess, að dómurinn yrði latinn starfa fremur en nú, þó að nafni hans væri breytt. Dómurinn verður ekki starfhæfur fyrir það eitt, þó að etikettunni sé breytt. Þótt ég líti svo á, að ástæðulaust sé að vera að leggja niður heiti á æðsta dómstóli landsins, sem almenningur þekkir og hefir lært að nota, tel ég þetta atriði ekki mikilsvert, eins og ég hefi margtekið fram. Nöfn geta aldrei verið aðalatriðið, jafnvel þótt ekki séu réttnefni. Þegar okkur er sagt, að maður heiti Páll, spyrjum við ekki að því, hvort hann sé hár maður eða lítill maður vexti. Okkur er það nóg, að maðurinn heitir Páll. þótt maður heiti Magnús, skiljum við ekki endilega við það, að þar sé um mikilmenni að ræða, og þótt einhver heiti Tryggvi, þarf hann ekki þar fyrir að vera tryggur maður og vinfastur. Hér er aðeins um nöfn að ræða, setu við tengjum engar sérstakar hugmyndir við, en segja aðeins til um það, að einstaklingur heyri undir ákveðinn flokk í náttúrunni, sem við köllum mannkyn. Það er sama hvaða nafn æðsta dómstólnum er valið, erf það aðeins ekki er hneykslanlegt. Fólkið lærir að nota það smám saman, og festist nafnið þannig í málinu óðar en varir. Þegar hæstiréttur var stofnaður, voru ýmsir málskrúðsmenn, sem álitu það nafn ekki hæfilegt, þar sem það bæði væri málfræðilega skakkt og ekki heldur hugsunarrétt. Kom þetta fram í þeirri n., sem hafði hæstaréttarmálið til meðferðar á þinginu 1919, en þáv. forsrh. var áfram um að halda nafninu, með þeim röksemdum, að þetta væri æðsti liðurinn í ísl. dómsvaldi, og með því sigraði nafnið þá í bili. Margar af brtt.hv. 4. þm. Reykv. eru afleiðing af þessari höfuðbreyt. hans, breyt. á heiti dómstólsins, en sú brtt. hans, sem máli skiptir, fjallar um það, að dómararnir skuli vera fimm. Eins og ég hefi tekið fram, litu margir svo á 1924, þegar breyt. var gerð á tölu dómaranna í hæstarétti, að hún væri til skemmda, og tel ég vafalaust, að hv. 4. þm. Reykv. hafi litið svo á líka, þó að ekki sé mér kunnugt um það. Má deila um það, hversu fjölskipaður æðsti dómstóllinn á að vera. Víða mun látið nægja að hafa hann raunverulega skipaðan 3 dómurum. Í þýzka ríkisréttinum í Leipzig dæma t. d. aðeins 3 dómarar í hverju máli, en réttinn skipa hinsvegar tugir dómara, og starfar hann í mörgum deildum vegna málafjöldans. Mig minnir líka, að svo sé þessu einnig háttað í Englandi, þó að fleiri dómarar séu auðvitað alltaf til taks, þegar á þarf að halda. En í hinum fámennari löndum kunningsskaparins er líklega tryggara að hafa dómarana fleiri, því að þar er meiri ástæða til að hafa sem allra tryggilegast búið um æðsta dómstólinn en er í hinum fjölmennari löndum. Það er að vísu gott að hafa dómsvaldið, og þá sérstaklega æðsta lið þess, sem allra óháðast framkvæmdarvaldinu og óafsetjanlegan að því leyti, sem til framkvæmdarvaldsins kemur, en þetta er þó ekki nóg. Það er stundum ekki minni þrekraun fyrir dómara að standast álit einstakra manna og flokka utan að en vilja sjálfra stjórnendanna, því að í sumum málum er ekki aðeins, að stjórnendurnir láti sig miklu skipta úrslit málsins, heldur getur líka verið um kappsmál að ræða milli atvinnuflokks og pólitískra flokka í landinu, og þurfa dómararnir því líka að vera hafnir yfir vild eða óvild flokka og stefna í þjóðfel., er þeir taka afstöðu til máls. Þá er það og líka þrekraun fyrir dómara, tillitið til mannanna sjálfra, sem í málinu eiga, því að þessir einstaklingar hafa oft svo og svo mikil völd í þjóðfél. Verður þannig að gera kröfur um þrekraun í allar þessar áttir af dómaranum - að hann láti það engu skipta um niðurstöðu sína, hvort stj., pólitískir flokkar, stéttir eða einstaklingar reiðist dómsniðurstöðunni eða láti sér hana að góðu verða. Það er nú svo, að pólitískir flokkar og pólitískar stj. hafa ekki enn náð þeim þroska að taka dómsniðurstöðu með jafnaðargeði Og sama má segja um ýmsa einstaklinga. En ég get þó sagt það okkur báðum til hróss, mér og hv. 4. þm. Reykv., að þótt við báðir töpuðum máli, sem var að mörgu leyti líkt, tókum við þó þeirri niðurstöðu með jafnaðargeði, en ærðumst ekki eða skrípuðumst, þó að við töpuðum. En það er ekki svo um alla, sem eiga í málum. Því að ef málin ganga á móti heim, ærast þeir og skrípast og hella Skömmum og svívirðingum yfir dómarana leynt og ljóst, af því að þeir fengu ekki hann dóm, sem þeir sjálfir töldu réttan. Eiga hér víst allir pólitískir flokkar óskilin mál og bæði núv. og fyrrv. dómsmálaráherrar sumir hverjir. Öll þessi ókjör steðja að dómaranum, og má hann sannarlega vera að verði, ef hann vill vera samvizkusamur og hefir ekki hugsað sér að láta reiði, óvild eða hótanir stjórna till. sínum í máli. Get ég vel hugsað mér, að dómur með 5 dómurum sé sterkari gagnvart almenningi, stj., flokkum og atvinnustéttum en 3 manna dómur, sérstaklega hér í þessu fámenna landi kunningsskaparins, og get ég því fallizt á, að rétt sá að fjölga dómurunum, en ég geri þó hinsvegar ekki ráð fyrir því, að slík till. finni náð fyrir augum nógu margra, eins og stendur, í kreppunni og á þessum sparnaðartímum. Ég geri fremur ráð fyrir því, að þm. muni ekki telja sér fært að samþ. slíka till., sem mundi hafa í för með sér aukin útgjöld um nál. 17000 kr., eins og launaákvæðunum nú er farið, og telja margar ástæður fyrir því að geyma slíka ákvörðun þar til síðar. Fór og svo Ed., að samskonar till. þar fékk ekki nema lítinn hl. atkv., og fór þetta ekki eftir flokkaskiptingu, og jafnvel ekki allir andófsmenn frv. þar voru með þessari till. Minnir mig, að 4 atkv. félli með till. og from. Sjálfstæðisflokksins, hv.l.landsk., greiddi atkv. á móti henni. Ef till.hv. 4. þm. Reykv. um dómarafjölgunina nær fram að ganga, kæmu aukadómararnir ekki lengur til greina, og væri þá ekki þörf að ræða um þá, en ég geri ekki ráð fyrir því, að till. verði samþ., eins og ég áður sagði, og skal því víkja að nokkrum ummælum, sem hv. 4. þm. Reykv. hafði um það atriði málsins. Hv. þm. sagði, að það væri ógjörningur fyrir hina reglulegu 3 aðaldómara að skera úr því, áður en mál væri sótt og varið, hvort það væri svo umfangsmikið, þýðingarmikið eða vandasamt, að kveðja bæri til aukadómara. Býst ég við, að þessi ummæli stafi af athugunarskorti eða ókunnugleika. Skv. l. um hæstarétt eiga málaflutningsmennirnir að leggja fram útdrætti í öllum þeim málum, sem flutt eru munnlega, og eiga þessir útdrættir úr málunum að vera komnir til réttarins 14 dögum áður en málin eru þingfest. Í þessa útdrætti er allt það tekið, sem máli skiptir í hverju máli. A. m. k. hefi ég aldrei orðið var við það í þau allmörgu skipti, sem ég hefi tekið sæti sem dómari í hæstarétti, að neitt hafi vantað í útdrættina, sem máli skipti. Það er því hægurinn á fyrir dómarana að gera sér grein fyrir mikilsvægi máls af útdráttunum. Með allri virðingu fyrir málaflutningsmannastétt okkar, sem er yfirleitt skipuð ágætum mönnum, verð ég þó að segja það, að sjaldan er, að svo mikið nýtt komi fram í ræðum þeirra, að viðkomandi dómara sé ekki fullkunnugt áður, hver gögn eru komin fram í máli, og hæstaréttarstefnan sýnir, hvaða kröfur hafa komið fram í málinu. Og væri ég dómari, mundi ég ekki verða í vandræðum. Þess vegna með að ákveða, í hvaða málum bæri að kveðja til aukadómara. Fer slíkt ekki eftir stærð málanna, eins og ég hefi áður bent á, því að í smámálum, þar sem um er að ræða smáupphæðir, geta eins komið fram lögfræðileg stefnuatriði, t. d. í málum, sem rísa út af því, hvort maður sé skyldur að greiða útsvar í þessum eða hinum hreppnum eða kaupstaðnum. Hv. 4. þm. Reykv. talaði um það, að ef dómararnir væru 5, væru minni líkur til þess, að kveðja þyrfti til varadómara, en þetta er þó engan veginn víst. Vildi hann og gera mikið úr þeirri hættu, sem af því stafaði, hve oft lagakennararnir tækju sæti í réttinum. vegna þess, að aðaldómararnir vikju þar sæti. En þetta er ekki svo mjög oft. Ég hefi að vísu ekki talið það saman, hve oft ég hefi tekið sæti í hæstarétti í forföllum aðaldómaranna þar, en ég býst við, að þetta hafi komið fyrir svo sem 5 sinnum síðastliðið 11/2 ár. Varla oftar a. m. k. Og þótt 2 af lagakennurunum skipuðu sæti í réttinum sem varadómarar, er þó alltaf sá þriðji til, sem hægt er að grípa til, ef á þarf að halda, og það er mjög sjaldgjæft, að fleiri en einn dómari þurfi að víkja sæti í sama málinu. Eru það hreinar undantekningar, að slíkt komi fyrir, og man ég í svipinn ekki eftir öðru dæmi en því frægasta, er við allir þrír kennararnir í lagadeild tókum sæti í réttinum og dæmdum þennan nafnkunna dóm, sem síðan hefir verið við okkur kenndur og kallaður prófessoradómurinn. Virtist hv. 4. þm. Reykv. vera eitthvað reiður út í þennan dóm okkar.

Ég minntist ekki á hann

. Jú, það var eitthvað í þessum dómi, sem stakk hv. 4. þm. Reykv., en hann fór vel með það. þótt hann hinsvegar gæti ekki stillt sig um það með öllu að láta gremju sína í ljós.

Þetta er alls ekki rétt

. Jú, það er hárrétt. Hv. þm. lét svo um mælt, að hann vildi sem fæsta prófessoradóma. Skrifaði ég þetta upp um leið og hann sagði það. Hann er diplómatískur, hv. 4. þm. Reykv., og kann vel að haga orðum sínum, en í þessum orðum hans kom það þó greinilega fram, þó að óbeint væri, að hann hefir horn í síðu þeirra ágætt dómara, sem dæmdu þennan dóm. Skil ég þetta allvel, því að dómurinn hefir að geyma ummæli um frammistöðu bankastjóra Íslandsbanka, er hv.þm. hefir af flokkslegum ástæðum eigi talið hentug. Hefi ég ekkert á móti því, að dómarar verði fyrir gagnrýni. Með því, sem ég áður sagði um þá þrekraun, sem hæstaréttardómarar verða að sýna í allar áttir, vildi ég ekki sagt hafa, að þeir væru hafnir yfir gagnrýni. Ég lít svo á, að þeir hafi gott af gagnrýni, en sú gagnrýni á að koma fram á svipaðan hátt og þegar lagakennararnir gagnrýna l., vera um málefnin, er ekki mennina. Er það eitt af því marga, sem skortir á í opinberum málum hér á Íslandi, að gagnrýnin kemur hér ekki fram að hætti siðaðra manna, ekki heldur, þótt æðsti dómstóllinn eigi í hlut. Annars er það fjarri því að vera eins mikið eindæmi og hv. 4. þm. Reykv. virtist halda, að lagakennarar taki í viðlögum sæti í æðsta dómstólnum. Þetta hefir t. d. tíðkazt í Noregi um langan aldur. Og víðar er þetta gert og hefir hvergi komið að sök, að því er mér er kunnugt. Þótt það skipti ekki máli hér, getur það verið til athugunar síðar, þeim, sem tækju þetta mál upp aftur, að það er til ein leið enn, til þess að taka dómara í Hæstarétt. Það er til stétt manna fyrir utan lagakennarana, sem er sérstaklega hæf til þessa, og það eru Hæstaréttarmálaflutningsmennirnir, setu yfirleitt eru hæfir til að ganga í skarðið, ef autt sæti verður í réttinum einhverra hluta vegna. Því hefir verið haldið fram, að hættulegt væri, að kennarar lagadeildarinnar tækju sæti í Hæstarétti sem aukadómarar, og jafnvel þótt ekki sé nema varadómarar, af því að þeir væru umboðsembættismenn, Sem stj. gæti sett af, þegar hún vildi. Og þetta er rétt, a. m. k. á pappírnum. En það eru óskrifuð lög alstaðar, nema e. t. v. í Rússlandi, að háskólakennarar verða ekki settir af, þó að þeir láti uppi skoðun sína á siðsamlegan hátt um eitt og annað. Þetta var ekki svo fyrr, en nú er óhætt að segja, að þetta sé svo alstaðar, og hér hefir þetta verið svo líka. Eins og kunnugt er, hafði núv. hæstv.dómsmrh. heldur lítið álit á mér sem lögfræðingi og manni, og kom þetta ósjaldan fram í skrifum hans í Tímanum síðastl. vor, þar sem hann lét það skýrt í ljós, að ég gegndi illa stöðu minni við háskólann. Bjóst ég þess vegna við því, að ég þá og þegar mundi fá consilium abeundi. Ég tek það ekki illa upp, þó að lítið sé gert úr því, sem ég hefi lagt af mörkum til ísl. lögfræði. Og ég firrtist ekki, þótt blað stjórnarinnar telji mig óhæfan kennara. En ég bjóst jafnvel við, að núv. dómsmrh. mundi fá að sinni skoðun hæfari mann í embætti mitt og leysa mig frá því. En ekki hefir úr því orðið ennþá. Síðan hefi ég m. a. s. tekið sæti í Hæstarétti í máli einu, sem ríkisstj. stóð að, og komst þar að niðurstöðu, sem var þvert ofan í vild núv. dómsmrh., og taldi mér skylt að birta þessa niðurstöðu mína, af því að ég áleit, að meðdómarar mínir hefðu ekki komizt að réttri niðurstöðu í málinu. En þrátt fyrir allar þessar sakir lafi ég þó enn, og er þetta sýnilegur vottur þess, að stj. telur sig verða að fylgja þeirri reglu, að setja háskólakennara ekki af nema fyrir mjög grófar sakir, og setja hann þá fyrst af um stundarsakir, en höfða síðan mál á hendur honum til að hafa fyrirgert stöðu sinni. Annars má segja það um mann, sem svo er þreklaus, að hann dæmir ranga dóma, af því að hann er hræddur um að missa embætti sitt, að því fer fjarri, að tryggt sé, að hann dæmi eftir sannfæringu sinni, þó að hann sé ekki afsetjanlegur. Það er ósköp hætt við, að óttinn við óvinsæld, ekki sízt óvinsæld af hálfu valdhafanna, hafi meiri og minni áhrif á dómsniðurstöður svo veiklundaðs manns, sem ég að vísu ekki skal neita, að geti verið til. Þá hafði hv. 4. þm. Reykv. það út á lagakennarana að setja, að þeir væru oft ungir menn, og er það rétt hjá hv.þm., að eldri menn hafa meiri lífsreynslu en ungir, en það er líka hætt við, að þeir gömlu séu farnir að stirðna og hættir að fylgjast með, af því að þeirra andlega lífsafl er minna. Ég skal ekki lasta ellina, og til þess að róa hv. 1. þm. S.-M. skal ég gjarnan taka undir það, að gamlir menn athuga einatt betur gang sinn en ungir, en ég verð þó að segja það, að ekki ætti að vera til spillis, þótt nokkuð ungir menn á góðu reki gætu átt sæti í réttinum með mönnum, sem e. t. v. væru orðnir töluvert fullorðnir. Ég get viðurkennt, að það eru fjölmargir menn með það góða líkams- og sálarkrafta hálfsjötugir, að þeir geta prýðilega gegnt dómstörfum. En það getur verið gott að fá nýtt blóð í réttinn í stórum og vandasömum málum. Þessi mótbara hv. 4. þm. Reykv. varðar ekki einungis það, að lagaprófessorar séu aukadómarar, heldur líka, að þeir séu varadómarar, því, að þótt mál séu færð, þar sem þeir eru varadómarar, þá getur það verið alveg eins mikilsvert malefni. sé ekki hægt að trúa þeim fyrir því að taka sæti sem aukadómarar, þá er ekki heldur hægt að treysta þeim sem vardómurum. Hv. 4. þm. Reykv. hefði því verið samkvæmastur sjálfum sér, ef hann hefði líka lagt til, að það yrði fellt niður. Það er álit hv. 4. þm. Reykv. og ein höfuðástæðan, að kennarar lagadeildar væru ekki hæfir að skipa sæti í æðsta dómstóli landsins, þar sem þeirra hlutverk væri að gagnrýna lögin, en hlutverk dómstólanna væri að dæma eftir lögunum. Hér get ég ekki verið hv.þm. sammála. Hlutverk háskólakennara í lögum er fyrst. og fremst að skýra fyrir nemendum sínum, bæði munnlega og skriflega, hvað felst í lögunum, hvaða reglur þau hafa að geyma um hvert það efni, sem heyrir undir hans fræðgrein. Svo er það og hlutverk kennara í guðfræði að skýra ákveðna texta, t. d. heilaga ritningu og finna út, hvað er satt og rétt í hverju efni. Lagaprófessorar geta auðvitað vakið athygli nemenda sinna á því, að eitthvert lagaákvæði sé óheppilegt og rekist á önnur lagaákvæði o. þ. h., en aðalhlutverkið er þetta, og aðalhlutverk kennara og dómara er hið sama. Dómarinn á líka að rannsaka, hvað séu lög um ákveðið efni, og hann á auðvitað ekki að fylgja einhverri ákveðinni skoðun eða skilningi blint, heldur hafa opin augun að velja þann skilning, ef um marga er að ræða, sem réttlátastur verður og hentugastur um samskonar atvik í framtíðinni. Ég gæti ekki skilið það, þótt einhver segði mér það t. d., að hv. 4 þm. Reykv. væri óhæfur til að gegna prestsembætti, af því að hann hefði verið guðfræðiprófessor við Háskóla Íslands í mörg ár. En mér skilst þó, að hér sé nokkuð svipuðu saman að jafna. Presturinn á vitanlega að inna siðsamlega og sómasamlega af hendi þau störf, sem löggjöfin felur honum. Hann á að fara eftir handbók þjóðkirkjunnar, þegar hann grefur, messar, skírir og giftir, og guðfræðiprófessorinn getur þó vel í sínu starfi hafa gagnrýnt þetta og talið það ekki rétt að öllu leyti. Einnig gæti hann sagt sem svo, að þjóðkirkjan heldi fram þessari og þessari kenningu, og aðrir heldu fram hinu gagnstæða, og svo rakið fyrir nemendum sínum hvorttveggja. Þótt hann gerði þetta í kennarastóli, þá get ég ekki skilið, að honum sé ekki trúandi fyrir að ganga upp í predikunar stól í kirkjum landsins og halda þar ræðu fyrir fólki, halda þar fram kenningum, sem gagn- og sómasamlegar mættu teljast. Ef það er rétt, sem hv. 4 þm. Reykv. segir, að búast megi við, að oft a. m. k. veljist í þessar stöður skarpleika- og gáfumenn með nokkurri þekkingu, þá verður það heldur ekki mótmæli gegn því, að þeir gætu í viðlögum tekið sæti í æðsta dómstóli landsins.

Ég átti við sem dómarar, en ekki sem varadómarar

. Það rekst dálítið á hjá þm. að telja þá óhæfa sem aukadómara, en vel hæfa sem varadómara. Ég skal endurtaka það, til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að frá mínu sjónarmiði er það alveg rétt, þótt ég hafi verið að hrekja rök hv. samþm. míns, að 5 fastir dómara séu í réttinum, þótt ég álíti, að þetta, að taka aukadómara, sé til bóta frá því, sem nú er.

Ég taldi það eina kostinn við frv., og það væri þó framför

. Ég verð að segja, að mér virtist hv. 4. þm. Reykv. taka nokkurnveginn með annari hendinni það, sem hann gaf með hinni.

Það gerir þessi hv.þm. líka

. Ég held, að ég sé í aðalatriðum búinn að ræða um bæði það, sem hv.þm. Barð. sagði í sinni ræðu, sem var stutt, og eins það, sem hv. 4. þm. Reykv. tók fram í sinni ræðu, sem var löng - óþarflega löng. Hv. 4. þm. Reykv. er svo tölugur maður og svo langorður, að það má vel vera, að mér hafi þá gleymzt eitthvað af því, sem hann sagði og þörf hefði verið að athuga, annaðhvort til andmæla eða stuðnings, en ég man ekki fleira.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Hv. 4. þm. Reykv. minntist ekkert svo ég muni á brtt. þær, sem meiri hl. allshn. flytur.

Ég gleymdi þeim alveg. Ég skal gera það næst

. Ég bjóst jafnvel við, að hann myndi fallast á þær eins og þær eru, en það er e. t. v. misskilningur.

Já, algerður

. Hinsvegar talaði hann mikið um sínar eigin brtt. eða réttara sagt út af þeim; því að mikið af því, sem hann sagði, snerti alls ekki málið. Fyrsta brtt. hans gengur út á það, að breyta nafninu á réttinum frá því sem er í frv. Ég sé ekki neina bót í því að taka upp nafnið landsdómur í stað fimmtardómur. Og einkennileg rökfærsla fannst mér það, er hann sagði, að landsdómurinn væri ómerkilegur dómur. Það má vel vera, að svo sé. Hann hefir aldrei starfað og því engin reynsla fengin um það, hvernig hann myndi reynast. En hið einkennilega var að taka nafnið af ómerkilegasta dómnum og setja yfir á virðulegasta dómstól þjóðarinnar, en taka svo aftur nafnið af æðsta dómstólnum í fornöld og setja yfir á þennan ómerkilega dóm, sem að áliti hv.þm. ætti helzt að breyta eða fella alveg í burtu. Ég sé ekki, að þetta landsdómsnafn hafi neitt til síns ágætis. Ég er farinn að kunna betur við fimmtardóm. Hinsvegar er þetta nafn ekkert stóratriði í mínum augum. Hv. þm. vildi helzt hafa tölu dómenda ekki minni en 5 og í því sambandi tók ég eftir, að hann fór ekki alveg rétt með, þegar hann rakti það, hvernig Jón heit. Magnússon forsrh. hefði rökfært sína afstöðu til þessa mals. Ég veit til þess, að síðast, þegar hann tók afstöðu til þessa máls - hann breytti henni nú nokkuð oft -, var hún að lokum sú, að engin ástæða væri til að hafa dómarana fleiri en 3, og það var ekki sparnaðurinn, sem því réð. Ég álít, að mjög erfitt sé að fá 5 manna dómstól hér, skipaðan verulega hæfum mönnum. Það er af ýmsum ástæðum erfitt að fá verulega hæfa dómara hér. Gagnvart þeim, sem eru eitthvað í stjórnmálalífinu, er það eins og að grafa þá og taka þá frá því sviði, sem þeir kæra sig frekar um að vera á. Í öðru lagi eru launakjör dómara nú, og verða eftir þessu frv., ekki betri en svo, að menn, sem ekki geta haft nein aukastörf með höndum, verða ekki ofsælir af heim. Ég býst því ekki við, að okkar beztu lögfræðingar vilji sækjast eftir því. Í öðu lagi var rangt hjá hv.þm., að það skipulag, sem frv. fer fram á, að prófessorarnir séu notaðir sem dómarar, tryggi ekki dómnum góða krafta. Ég álít, að það sé einmitt tryggt, að þar höfum við venjulega okkar færustu lögfræðinga, bæði hvað snertir lagaþekkingu og annað. Það getur vel verið, að það þurfi ekki að fara saman, að maðurinn sé duglegur og góður kennari og fræðimaður, og að hann sé hæfur til að vera dómari. En það er þó alltaf mikils virði fyrir dómara að hafa sem mesta þekkingu. Það er nú þannig hér á landi, að lögfræðingar hafa ekki ráð á því að stunda neina fræðimennsku, nema þeir sitji í prófessorsembættum. Er því í þessu fólgin trygging fyrir því, að þarna verði alltaf á að skipa hinum lærðustu mönnum ásamt hinum föstu dómendum, sem fyrir eru. Það er því ekki einungis sparnaðaratriði frá minni hálfu að telja þetta fyrirkomulag heppilegt. Hv. 2. þm. Reykv. svaraði allnákvæmlega þeim aths., sem hv. 4. þm. Reykv. gerði við það fyrirkomulag í frv., að ákveða skuli í hvert skipti, hvort aukadómarar skuli tilkvaddir. Þarf ég því ekki að orðlenga um það. Þá er eitt atriði í brtt.hv. 4. þm. Reykv., sem þeir flokksbræðurnir og samþm. er sammála um. Það er að fella burt úr frv. ákvæði um niðurfelling hæstaréttar. Eins og ég tók fram við 2. umr. þessa máls, álít ég, að þetta sé algert aukaatriði. Ég hefi einungis heyrt eina ástæðu borna fram fyrir því, að sérstök þörf sé á að fella niður þessi ákvæði, og það er, að með þessu verði sett vont fordæmi. Ég álít þá ástæðu einskisvirði, því að vitanlega getur löggjafinn alltaf gert það, sem honun sýnist við stofnanir þjóðfélagsins innan þeirra takmarka sem stjskr. setur. Hitt er vitanlega rangt, sem hv. 4. þm. Reykv. var að tæpa á, að hér væri um stjórnarskrárbrot að ræða, enda leiddi hv. 2. þm. Reykv., sem er miklu lærðari á þessu sviði en hinn hv.þm. engin rök að því, að svo væri.

Ég minntist ekki á það

. Mig minnir, að hv.þm. minnast eitthvað á það, en hann leiddi engin rök að þessari kenningu. Ég býst þó við, að hann hefði beitt þeirri röksemd, ef til væri, því að hann vill gjarnan þessi ákvæði frv. feig. Það hefir hann sýnt bæði nú, og þegar hann gerði það að skilyrði fyrir fylgi sínu við frv., að þessi ákvæði væru numin burt. Það er hér ein till., sem mér þykir mjög einkennileg, og hv. 4. þm; Reykv. hefir tekið upp eftir þm. úr Ed. Það er að skylda dómsmrh. til þess, að veita leyfi til afrýjunar. Ég skil bara alls ekki þessa aðferð við lagasetningu, að fara að fyrirskipa stj. að gefa leyfi til að framlengja slíkan frest. Það verður vitanlega að fara í hverju einstöku tilfelli eftir því; hvort ástæður eru fyrir hendi. Fyrst er settur afrýjunarfresturinn í lögin og til þess ætlazt, að menn yfirleitt noti sér hann og þurfi ekki að komast í eindaga. Hinsvegar er höfð opin leið til þess að ráðh. geti veitt undanþágu, en það verður vitanlega að vera einhver ástæða til þess, og hann á alls ekki að gera það þar sem hefir verið um að ræða trassaskap hlutaðeiganda. Ég sé ekkert, sem mælir með því að veita t. d. áfrýjunarfrest í máli, sem er svo lítilsvirt, að enginn vinningur er að fá það fyrir æðsta dómstólinn. Verður það þá aðeins til þess að auka þrætur og kostnað. Það mál, sem kunnugt er, að haldið er til streitu eingöngu af þrætugirni. Hv. 2. þm. Reykv. minntist nokkuð á till. meiri hl. allshn. um það að breyta niðurl. 8. gr., og reyndi að leiða rök að því, að niðurl. væri ekki til miska, enda þótt ég ekki tæki eftir, að hann benti á neitt við það fyrirkomulag, sem nú er í frvgr. sjálfri, sem væri til bóta. Við höfum tekið upp í brtt. okkar það ákvæði, sem áður var í frv. og er í samræmi við reglugerð frá 1924, um skiptingu starfa með ráðherrunum, að veitingu aðaldómara skuli taka til meðferðar á ráðherrafundi. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að þetta væri eiginlega að mér skildist ekkert annað en að þarna yrði rabbað um þetta fram og aftur. Eins og ég tók fram, fer þetta vitanlega algerlega eftir því, hvernig það ráðuneyti, sem þá situr, hagar sínum vinnubrögðum. Ef það er vant að taka ákvarðanir á ráðherrafundum og lata meiri hl. ráða, þá verður vitanlega þeirri reglu fylgt. En ef ráðuneytið fylgir aftur á móti ekki slíkum reglum, heldur talar einungis um málin á þessum fundum og lætur annars hvern ráðherra vera sem frjálsastan, þá koma ráðherrafundirnir líka til að hafa mjög litla þýðingu í þessu efni. En hvort vér ákveðum, að forsrh., sem í því einstaka tilfelli er ekki dómsmrh. eða dómsmrh., sem ekki er jafnframt forsrh., sendi till. um veitinguna, finnst mér í raun og vera ekki skipta nokkru máli, því að ekki er neitt sagt um leið, hvort sú till. á að vera eftir höfði forsrh. eða dómsmrh. eða meiri hl. í ráðuneytinu. Þarna er bara verið að ganga inn á alveg óvanalega braut. Það er verið að ákveða, að ráðh. eigi að fara að gera till. til konungs um mál, sem heyrir undir annan ráðh. Yfirleitt er gert ráð fyrir því, að hver ráðh. geri till. til konung um þau mál, sem undir hans starfsflokk heyra. Þau eru sundurliðuð í reglugerðinni, og mér sýnist t. d. eins mikið vit í því, að forsrh., en ekki dómsmrh. geri till. til konungs um náðun, hvert ráðuneytið, sem hann hefir á hendi. Það er bara hið formlega brot, sem mér finnst vera á þessu. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að þarna væri ekkert spurt um, hver nöfn væru á ráðherrunum. Ég vona líka, að svo sé ekki, en ég hefi fulla ástæðu til að ætla, að margir af þeim, sem fylgja þessari till., hafi svona í og með litið svo á, að það væri hægt að skoða þetta sem móðgun við núv. dómsmrh., enda sagði einn hv.þm. í Ed. beinlínis, að þetta væri vantraustsyfirlýsing á hann. Þetta hefir enga raunverulega þýðingu í sjálfu sér, því að þetta fer allt eftir hinum venjulegu vinnubrögðum ráðuneytisins. En þetta er formsbrot, ný aðferð, sem aldrei hefir verið tekin upp, að fara að róta svona til störfum ráðherranna 

Var það ekki einn af flokksbræðrum hv.þm., sem bar hana fram?

. Annars sé ég ekki ástæðu til að fara meira út í það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði. En eitt atriði minntist hv. 4. þm. Reykv. á og fór óvirðulegum orðum um, en það var félagsskapur málaflutningsmanna. Hann benti á, að hægt væri að fyrirskipa kaupmönnum, slátrurum og skóurum að hafa með sér félagsskap, og má það satt vera, en það er nú hvergi gert. Hitt er aftur alvanalegt í öðrum menningarlöndum að fyrirskipa svona félagsskap, og hann er talinn nauðsynlegur og góður. Það er satt, að þetta eru í rauninni ekki embættismenn, en þó er þeim veitt sérstakt leyfi og látnir greiða fé fyrir. Og einmitt vegna þess, að þetta eru ekki embættismenn, sem eru sérstaklega háðir eftirliti æðri embættismanna, þá er sérstök ástæða til að setja ákvæði fyrir starfsemi þeirra, og gæti það haft þá þýðingu, að þeir ræktu betur störf sín. Ég hefi trú á þessum félagsskap. Ég þekki dæmi þess, að málaflutningsmaður hefir gefið reikning fyrir störfum sínum, sem var beinlínis óhæfilega þar, og er í slíkum tilfellum mikið undir því komið fyrir stéttina sjálfa að hafa leyfi til að taka fram fyrir hendur slíkra stéttarbræðra og ákveða þóknunina, eins og ákveðið er í frv. Hv. 4. þm. Reykv. var að hæðast að því, að það væri tekið fram í lok þessarar sömu gr., að ágreining út af þessu mætti bera undir dómstólana. Þetta háð hv.þm. stafar eingöngu af vanþekkingu hans á lögum. Í þessu er vitanlega ekkert ósamræmi, vegna þess að það er tekið fram í gr., að stj. félagsins skuli ákveða þóknunina, en þá þarf að ákveða, hvort sú ákvörðun á að vera endanleg, eða hvort æðsti dómstollinn skuli skera úr því. Annars minnir mig, að þessi brtt. hafi verið borin fram af hv. 2. þm. Reykv.

Það er alveg rétt, en hún var felld þá, en samþ. þegar hv.þm. Barð. bar hana fram

. Hún breyttist mikið, þegar ég bar hana fram. Annars skal ég ekki eltast við vaðalinn í hv. 4. þm. Reykv. það hljómar dálítið einkennilega að heyra hann tala um hundavaðshátt og fljótfærni í bókagerð og öðru. Mér finnst svo mikið af hans eigin orðum fara fyrir ofan garð og neðan, án þess að koma nálægt málefninu, sem um er að ræða, að menn freistast til að halda, að hann sé að leika sér að því að halda uppi málþófi, ef honum er þá sjálfrátt með vaðalinn.

Magnús Jónsson [óyfirl.): Ég hefi ekki í raun og veru mjög mörgu að svara. Þó eru það nokkur atriði í ræðu þeirra tveggja hv.þm., er talað hafa, sem ég vil minnast á, og ég skal taka þau eftir þeirri röð, sem þau komu fram í. Skal ég þá fyrst snúa mér að ræðu hv. samþm. míns, 2. þm. Reykv. Hann taldi, að aths. mín um það, að það væri erfitt fyrir fimmtardóm að eiga sjálfur að skera úr því, hvaða mál væru mikilsverð, væri ekki mikils virði, því að það væri auðvelt fyrir dóminn að gera það. Mér er kunnugt um, að það er útbýtt útdrætti af málunum nokkru áður en þau eru tekin fyrir í réttinum, svo dómararnir geti kynnt sér þau. En það var einmitt það, sem ég lagði sérstaka áherzlu á, að væri óheppilegt, að dómendurnir mynduðu sér ákveðna skoðun um málin, áður en þau koma fyrir réttinn og hinn munnlegi málaflutningur byrjar. Mér finnst nefnilega munnlegi málaflutningurinn byggjast á því að dómendurnir myndi sér ekki ákveðna skoðun á málunum fyrr en hann byrjar. Þeir geta tæplega verið eins opnir fyrir rökum málaflutningsmannanna, ef þeir hafa myndað sér ákveðna skoðun í málinu áður en þeir heyra þau rök, sem fram eru flutt, bæði með því og móti. Annars þekkir hv. 2. þm. Reykv. betur en ég, hvaða áhrif lestur þessara útdrátta hefir á dómenduna, en ég lít svo á, að eftir yfirlestur málsskjalanna eigi dómendurnir erfiðara með að mynda sér skoðun á málunum. Þetta haggar nú alls ekki því, að það getur alltaf verið álitamál, hve stór rétturinn á að vera. Hann var mér sammála um það, hv.þm., að fjárhæðir einar skipta ekki miklu máli í því efni. Hugsum okkur, að deilan standi um það, hvort maður eigi að fá að halda áfram starfi eða ekki. Greiðslan fyrir starfið getur verið aukaatriði, en hitt, hvort hann fær að halda starfinu áfram getur haft víðtækar afleiðingar fyrir hann. En er nú málið stórt eða lítið? Á að kveðja varadómarana til setu eða ekki? Málið getur varðað manninn mikils og að því leyti getur það verið stórmál, þó að það sé kannske ekki stórt fjárhagsmál. En það er dómarans að skera úr, hvort 5 eða 3 menn skuli dæma. Það er þetta hringl með dómendurna, þessi harmonikubelgsdómstóll, sem ég er á móti. Mér fyndist miklu réttara, að aukadómendurnir dæmdu í öllum málum. Maður gæti líka hugsað sér, að dómurinn væri stundum skipaður heim mönnum, sem ekki kærðu sig um að fá nýja menn í dóminn og vildu í flestum tilfellum dæma einir. Einnig gæti hann stundum verið skipaður mönnum, sem vildu hafa sem flesta til þess að geta velt ábyrgðinni á. Eins og ég þegar hefi tekið fram, tel ég það aðalkost frv. frá því, sem nú er, að gengið er inn á þá braut, að 5 menn skuli dæma í réttinum, en ég tel ákvæðin um það ná of skammt eins og þau eru nú. Ég ætla ekki að fara út í það að ræða um fimmtardóm hinn forna við hv. 2. þm. Reykv. Þar hefi ég ekki nema 1/10 af þekkingu 5 móts við hann, því að hann mun óefað lærðasti maðurinn, sem við eigum í þeim fræðum, enda hefir haft tækifæri til þess að kynna sér þau, þar sem hann hefir nýlega samið réttarsögu Alþingis. Ég gat ekki heyrt, að hann henti á neitt, sem sýndi, að hinn forni fimmtardómur hafi verið slíkur æðsti dómstóll landsins sem nú er hæstiréttur. Þótt hann tæki við málum, er ekki lukust í fjórðungsdómum, þá liggur ekki í því, að hann væri neinn yfirdómur Minnir mig, að dómendur ættu að vera sammála í dómnum, til þess að mál lykjust.

Það máttu allt að 6 menn vera á móti

. En það var þó ólíklegt um mörg mál, að svo mikið fylgi fengist, og þurfti dómsniðurstaðan ekki að vera neitt hæpin fyrir því. - Þegar svona er ástatt, verður að skjóta málinu til annars dómstóls, sem ekki þarf að vera réttdæmari en hinn, en er þannig fyrir komið, að málið getur lokizt. Er ekkert, sem bendi að það sé rétt hjá hv.þm. Barð., að fimmtardómur hafi verið neitt göfugri dómstóll en fjórðungsdómar. Er það stundum, að embættismenn og aðrir meiri háttar menn hafa sitt varnarþing fyrir hinum æðsta dómstóli, og er það gert af virðingu við þessa menn. Ef nú góðum og stórhöfðingjum hefði sérstaklega verið stefnt fyrir fimmtardóm, hefði þá mátt segja, að hann væri eitthvað göfugri en hinir dómarnir. En svo var ekki. Af því að málin lukust stundum ekki í fjórðungsdómum, var settur nýr dómur. Er þetta hliðstætt því, að þegar mál lúkast ekki í deildum Alþingis, er þeim vísað til Sþ., ekki af því, að það sé neitt göfugra en deildirnar, heldur af því, að það verður að fá úrslit á málið. Ég játa, að það er ekki margt sameiginlegt með fimmtardómnum forna og landsdómnum nú, en þó er lík sérstaða, sem báðir dómar hafa um það, að sérkennilegum málum er vísað þangað. Og þótt þingsafglöp fari ekki til landsdóms, býst ég við, að þangað myndu fara þingskapabrot ráðherranna og því um líkt. Misbeiting þeirra, er fóru með opinber völd var vísað til fimmtardóms, en fer nú til landsdóms. Þetta er dálítið líkt hvað öðru, og væri alls ekki misboðið sögulegum minningum, þótt nafnið fimmtardómur væri haft um landsdóminn. Hv. þm. lýsti því, hvílíka þrekraun dómarar gætu oft komizt í, því að það væri ekki nóg með það, að þeir mættu ekki vera hræddir við stjórnarvöldin, heldur gæti líka verið aðrir aðilar, sem nógu erfitt væri að fara í bága við, t. d. stjórnmálaflokkar eða valdamenn í þjóðfél. Þetta er alveg rétt. En það verður að vera eitt megineinkenni dómara, að þeir séu kaldir gagnvart öllu slíku, eða komi a. m. k. þannig fram. Býst ég við, að dómarar verði að venja sig á það að geta fellt miður vinsæla dóma. En í 2 áttir stendur sérstaklega á: að óttast sína yfirmenn og svo stjórnmálaflokkana. Þar á ofan bætist svo tilfinningin um það, að það geti varðað embættismissi að gera öðrum á móti. Ákvæði stjskr. er miðað við það, að ef dómari á í hættu að missa embætti sitt, geti verið hætt við, að hann lagi dóm sinn eftir því, annaðhvort sjálfrátt eða ósjálfrátt, og er því reynt að girða fyrir þetta með því að banna heim að taka þátt í öðrum störfum. Er þetta gert til þess, að þeir séu ekki bendlaðir við stjórnmálaskoðanir, atvinnufyrirtæki eða annað, sem venjulega mótar skoðanir manna einhliða. En það er hætt við því um mann, sem búinn er að sitja mörg ár í slíku embætti og bannað hefir verið að taka þátt í öðrum störfum, að ekki sé hlaupið að því fyrir hann að komast í aðrar stöður. Má reyndar segja, að það sé smásmugulegt af hæstaréttardómara, ef hann hugsar um það að halda lífinu í konu sinni og börnum. En stjskr. hefir þó gert ráð fyrir, að þeir myndu hugsa eitthvað um þetta. Hún hefir því viljað vernda þá í þessu tilliti. En það væri alvel eins eðlilegt að vernda þessa menn gegn stjórnmálaflokkunum. Stjskr. tekur ekki tillit til þess, því að hún gerir ráð fyrir því, að Alþingi muni gera það. Hv. þm. Barð, telur það formsatriði eitt, að verið sé að leggja niður Hæstarétt, og þykir mér það næsta undarleg staðhæfing. Hví er þá um allt frv. verið að reyna að lappa upp á þetta strákapar? Af því að þegar hæstiréttur er lagður niður, verður alltaf í hverju einstöku tilfelli að taka það fram, hver eigi að taka við af hinum látna. Þetta er eins og ef Landsbanki Íslands væri lagður niður og í staðinn kæmi Ríkisbanki Íslands. Landsbankinn væri þá alveg horfinn, og yrði því í hvert skipti að taka það skýrt fram, við hverju Ríkisbankinn tæki af honum. Sú þrekraun, sem það er að eiga að kveða upp dóm á móti aðilum, sem geta tekið af dómaranum stöðuna, er mikil og meiri en það að standast velvild til ein hvers manns, því að það er líka örðugt að kveða upp úrskurð gegn mönnum, sem manni er vel við. Það væri leiðinlegt, ef Alþingi brygðist því trausti, sem borið hefir verið til þess, að það myndi ekki misbeita valdi sínu þannig, að það setti hæstaréttardómara af með lögum, enda þótt það sletti á það þeim plástri, að þeir skuli fyrst um sinn vera dómarar í fimmtardómi. Eru nú liðin mörg ár síðan þetta kom upp, og var kveðið harðar á hér um fyrst. En nú eru þessir menn farnir mjög að eldast, og er það e. t. v. ástæðan fyrir því, að alltaf hefir minnkað mótstaðan gegn því að taka þá inn í réttinn. Hv. samþm. minn veit betur en ég, hve oft þarf að kveðja til varadómara. Virðist mér rétta vera nokkuð oft, því að dómarar eru oft þannig bendlaðir við málin, að þeir geta ekki dæmt. Veit ég dæmi þess, að þeir hafa allir orðið að víkja úr réttinum.

Þeir voru ekki nema 2 í það skipti

. En þeir urðu þá báðir að víkja úr sæti. Í okkar litla þjóðfél. er allt svo venzlað, að mjög er hætt við slíku. Eykst þetta við það, að dómurum er fjölgað, og myndi það koma a. m. k. helmingi oftar fyrir, ef dómarar væru 5 en þegar þeir eru 2. Nú eru 3 varadómarar fyrir 3 fastadómara, en eftir breyt., sem gera á, verður ekki nema einn varadómari fyrir fastadómara. Margfaldast við þetta tilfellin, þegar það er lagt í hendur ráðh. að kveðja varadómara, er víkja verða úr sæti. Þarf ekki að felast í því neitt vantraust á ráðh., þótt sagt sé, að slíkt sé varhugavert. Þetta opnar leið fyrir tortryggni manna gegn dómsniðurstöðunni. Það er reyndar mest um vert, að rétt niðurstaða náist, en hitt er líka mikið atriði, að tortryggni manna sé ekki espuð um of. Mér þótti hv. samþm. minn fara villur vegar, þegar hann hélt, að ég hefði verið að gagnrýna prófessoradóminn. Sagði ég það eitt að ég vildi síður slíkan dóm frá reglulegum dómurum. En ég lagði engan úrskurð á hann, enda hefi ég ekki átt við það að rannsaka hæstaréttardóma. hversu réttlátir þeir eru. Er eins um þennan dóm. Tortryggi ég ekki þá menn, sem þar sátu, og býst ég ekki við því að hv. samþm. minn efist um, að ég segi þetta satt, því að ég er meiri kunningi þeirra en hinna reglulegu dómara; einn þeirra er t.d. mágur minn. Bæri ég að öðru jöfnu meira traust til þessara manna en hinna reglulegu dómara. blátt áfram af því að ég þekki þá betur. En hér ber það að athuga, að hæstaréttardómurum er bægt frá því að taka þátt í öðrum störfum, svo að þeir verði sem minnst bendlaðir við málin, þar sem aftur á móti prófessorarnir við háskólann sitja oft og tíðum á þingi, vaða pólitíkina upp í mitti og kannske upp í háls. Þarf þetta e. t. v. ekki að rugla þeirra skoðanir, en það vekur þó tortryggni út á við. Eru þess mörg dæmi, að dómarar í hæstarétti og öðrum dómum hafa verið tortryggðir, af því að þeir væru jafnframt í stjórnmálum. Andstæðir stjórnmálaflokkar gera sér að skyldu að vefengja dóma þeirra. Annað kemur þarna líka til athugunar, en það er viðvíkjandi því, hvernig háskólakennaraembættin eru skipuð. Háskólinn myndi eflaust sjálfur skipa þessa embættismenn; og væri e. t. v. ekkert á móti því í sjálfu sér, en það væri þó engan veginn samrímanlegt við dómaraprófið. Það er rétt hjá hv.þm., að þessar röksemdir mínar hníga að því, að háskólakennarar ættu ekki heldur að vera varadómarar, en þó er hér mikill munur á. þessir kennarar eru þeir menn utan dómstólsins, sem heppilegast er að grip. til, þegir svo ber undir, og er það allt annað en að gera þá að föstum dómurum. Sérstaklega þykir mér þó sá galli á því að gera þessa menn að föstum dómurum, að þá er búið að taka þá menn, sem eru bezt fallnir varadómarar. Ég gæti með sama rétti haldið því fram, að hv. samþm. minn hefði sagt, að það væri rétt, sem hér var borið fram fyrir nokkrum árum, að láta kennara lagadeildarinnar vera hæstaréttardómara. þetta var þá fellt. Það væri hægt að hafa það svona, en dómstóllinn væri þá ekki eins heppilega skipaður. Auðvitað eru allar reglur, sem settar eru hér um, að nokkra leyti á útborðinu. Er ekki hægt að tryggja það, að dómstóll dæmi ávallt rétt. En reglur geta samt verið mikils virði, enda þótt þær gefi ekki alltaf fulla tryggingu. Í Ameríku eru dómarar t. d. kosnir af fólkinu til ákveðins árafjölda. Eru menn þar ánægðir með þetta fyrirkomulag. En ég hefi þó heyrt um dæmi, sem sýnir, hversu óheppilegt þetta er. Norskt kirkjufél. átti í máli og tapaði því fyrir dómnum. Þetta hafði þau áhrif, að dómari sá, sem hlut átti að máli, fell við næstu kosningar. Var það talið því að kenna, að þetta mikla kirkjufélag snerist gegn dómaranum. Þótt dómari sá, sem hér um ræðir, léti þetta ekki hafa áhrif á sig, gæti þó vel farið svo stundum. Ef það fer að tíðkast, að Alþingi taki embætti af dómururm, af því að dómar þeirra fari í bága við vilja stærstu stjórnmálaflokkanna, held ég, að það myndi oft geta haft áhrif á dómsniðurstöðurnar. Þá kem ég að ræðu hv.þm. Barð. Hann minnti mig á brtt.allshn., sem ég gleymdi. Síðan hefir reyndar hv. samþm. minn gagnrýnt þær. Ganga þær aðallega út á það, að þegar dómara er veitt lausn frá embætti, Skuli forsrh. gera till. um lausnarveitinguna til ráðherrafundar, en það er tekið út úr, að hann geri till. til konungs. Hv. samþm. minn hefir sýnt fram á, að það ákvæði sé eðlilegt, að skipun þessa dómstóls sé á valdi æðsta manns ríkisins. En svo er annað atriði, sem í mínum augum er mjög mikilsvert. Sé það tilgangurinn, að málið sé tekið fyrir á ráðherrafundi og því ráðið þar til lykta, þá er það komið á þann vettvang, að forsrh. er sjálfkjörinn til þess. Hitt væri óeðlilegt, að einhver hinna ráðherranna gerði það.

Þó er það venja

. Já, þetta er auðvitað hægt, en mér finnst eðlilegast, að forsrh. komi fram fyrir hönd stj.í þessu máli sem öðrum sem fulltrúi landsins út á við í risnu og allskonar representation fyrir ríkið. Með brtt. þessum er það gefið í skyn, að málið skuli ræða á ráðherrafundi, en að það sé samt á valdi hinna einstöku ráðherra að geta farið með það eftir eigin geðþótta. En sé forsrh. falið að framkvæma þetta, þá hlýtur það í því að liggja, að hann á að framkvæma ákvörðun ráherrafundar. Hv. þm. fannst það undarlegt, að ég vildi taka nafnið af dómstóli, er ég teldi ómerkilegan og setja það á dómstól, sem er virðulegur og er æðsti dómstóll ríkisins. Ég get ekki séð, að neitt undarlegt sé við þetta. Ef til er dómstóll ómerkileg úr og einskisverður, en hefir gott heiti, þá er ekkert undarlegt við það, þótt heitið sé tekið af honum og sett á æðsta dómstól ríkisins. Hann taldi, að ég hefði kallað landsdóminn skandaladóm. Það var engin lýsing á dómnum sjálfum, heldur nefndi ég hann svo, af því að hann á að dæma í skandalamálum ráðherranna. Þá sagði hv.þm., að erfitt mundi að fá 5 hæfa menn í dóminn. Fyrir því benti hann á eina ástæðu, launakjörin, sem væru svo lág, að duglegir menn gætu fengið miklu hærri tekjur við önnur störf. En ég vil spyrja hv.þm., hvort ekki sé sama ástæða fyrir hendi, þótt dómararnir séu ekki nema þrír. Ef launin eru í raun og veru of lág, þá skildist mér, að það hjálpi ekki frekar að fá hæfa menn í dóminn, þó þeir séu ákveðnir færri. En setjum þó svo, að 3 hæfir menn fengjust, en ekki 5, þá ætti samt dómurinn að vera betur skipaður 5 mönnum, því betur sjá augu en auga. Og eftir því sem fleiri eru í dómnum, er þó von um að fleiri góðir menn veljist í hann. Hættan á að dómurinn verði illa skipaður, er vitanlega miklu meiri, ef dómararnir eru aðeins 3. Ég fyrir mitt leyti er nú samt hreint ekki viss um, að hættan á því, að hæfir dómarar fáist ekki launanna vegna, sé nú eins mikil og hv.þm. heldur fram. Ef sú yrði samt reyndin, þá væri vitanlega ráð til að bæta úr því, en það er að hækka launin. En ég er ekki viss um, að þess þurfi með. Það er hreint ekki ósennilegi, að menn, sem lengi hafa startað að öðru, sem gerir þá vel hæfa til þess að taka sæti í æðsta dómstóli landsins, vilji taka þar sæti. Þegar slíkir menn eru máske orðnir vel efnaðir, farnir að eldast, og kæra sig ekki um að gegna lengur öðrum erfiðari störfum, þó meira gefi í aðra hönd, þá er einmitt líklegast, að þeir verði fúsir á að ganga inn í svo virðulega stöðu. Enn hefir það a. m. k. ekki sýnt sig, að erfitt væri að fá hæfa menn. Og ekki þarf annað en líta yfir lögfræðingahópinn til að sjá, að þar muni vera hægt að fá 5 menn góða. Þá sagði hv.þm. Barð., að þetta væri bara formsatriði. Jú, þetta sagði líka maðurinn, sem kom til mín einu sinni og bað mig að skrifa upp á víxil fyrir sig. Hann sagði, að það væri bara formsatriði. En ég varð nú samt að borga víxilinn. - Þá var það ekki heldur rétt, að ég segði, að stjskr. væri brotin með þessu ákvæði. Það sagði ég ekki, en ég sagði, að andi stjskr. væri brotinn. En andi stjskr. er sá, að hún vill tryggja það, að dómararnir megi dæma eftir sannfæringu sinni, an þess að eiga það á hættu að vera reknir. En með þessari aðferð er fundin leið, sem harðvítugur pólitískur andstæðingur þeirra getur farið til að losna við þá. En setjum nú samt svo, að þetta væri formsatriði. Hvers vegna er þá haldið svona fast í þetta ákvæði ? Fjöldi manna, bæði á þingi og utan þings, telur þetta svo stórt atriði, að ófært sé þess vegna að samþ. frv. Hvers vegna má þá ekki gera þeim mönnum það til geðs að breyta þessu, ef það er bara formsatriði. Hvers vegna er svo hættulegt að gefa þetta eftir? Það er nú einmitt af því, að það er ekkert formsatriði. Það er í mesta máta raunverulegt atriði. Það sást líka best, þegar fimmtardómsfrv. var fyrst fyrir Ed. og þessu var breytt í það horf, að dómararnir væru kyrrir. Þá var allur áhugi fyrir málinu búinn og það látið daga uppi. Hæstv. dómsmrh. fannst þá vera farin rauðan úr egginu. Nei, þetta var þá ekkert formsatriði fyrir Hæstv. dómsmrh. og er það ekki enn. Og því fást heldur engar breyt. á þessu. Þá er það brtt. við 34. gr. frv., sem er nú raunar smáatriði. Hún er um það, að ráðh. skuli veita leyfi til afrýjunar. Hv. þm. Barð. finnst það ósamræmi hjá mér að sækja þurfi um leyfi, sem ráðh. skal veita. Ég sé ekki, að neitt ósamræmi sé í þessu. hér er um það að ræða að veita leyfi til áfrýjunar, þó allt að 12 mán. séu liðnir frá þeim fresti, er gefinn var eftir því, sem segir í 32. gr. Og í 3 ár, ef alveg sérstaklega stendur á. Það er vitanlega engin hætta á því, að þetta verði misnotað. Ef mönnum er það áhugamál að koma fram málum sínum, þá kemur varla til þess, að þetta verði notuð, nema alveg sérstaklega standi á. Það er engin hætta á því, að menn gleymi að áfrýja. Það mætti líka hækka nokkuð þau litlu gjöld, sem nú eru ákveðin, svo menn gerðu ekki leik að því að nota þennan rétt. En það þykir mér óhæfilegt, ef ráðh. getur stöðvað mál og gert mönnum þar með óleik í mikilsverðum atriðum. Þá er þetta fél. málafærslumanna, nokkurskonar skírlífisfélag, sem hreint ekki má missast. Meginástæðan fyrir því var sú, að þetta væri gert annarsstaðar. Það varð nú auðvitað að vera, að rétta væri lapið upp frá einhverjum öðrum. Það er nú svo um suma menn, að þeir verða svo hrifnir af öllu því, er þeir sjá og heyra, að þeir vilja endilegu taka það upp og apa eftir því. En í 23. gr. frv. eru einmitt þau ákvæði, sem eru nægileg trygging fyrir því, að málafærslumennirnir hagi sér skikkanlega, þar sem þeir annars get. átt á hættu að missa málafærslumannsrétt sinn. Þetta er miklu meira aðhald fyrir þá heldur en þó þeim sé þröngvað með l. til að stofna slíkt skírlífisfélag, sem fyrirskipað er í síðustu 3. gr. V. kafla. Mér finnst líka óviðkunnanlegt, að stj. slíks fél. skuli eiga að ákveða, hvað greiða skuli fyrir málflutning. Mér finnst, að það eigi að geta verið samningamál málafærslumansins og umbjóðanda hans. Ef ég er stórauðugur og á í máli og vil tryggja mér góðan málafærslumann, þá vil ég máske borða honum miklu meira en stj. málafærslumannafél. teldi hæfilegt. En nú vil ég tryggja mér þennan mann og borga honum vel fyrir það. Hvers vegna má ég það þá ekki? Um slíkt má vitanlega semja fyrirfram, svo hættan er ekki sérlega stór fyrir almenning. Ég held, að ég hafi þá svarað hv.þm. Barð. svo sem með þarf og ástæða er til. Hann var eitthvað að tala um, að ég væri með vaðal. Ég ætla ekki neitt að fara að skattyrðast út af því. Þó það sé langur vaðall í mér, en stuttur vaðall í honum, þá stafar sá mismunur ekki af öðru en skorti á hugkvæmni hjá honum. Þá hafði ég sagt eitthvað á þá leið, að Íslandssagan, sem dómsmrh. hefði samið, væri full af fljótfærnisvillum. En hv.þm. hefði sannarlega ekki átt að blanda hæstv.dómsmrh. inn í þessi brigzl um vaðal í mér, þótt hann teldi það ekki koma þessu máli við. Ég ætla nú ekki að fara langt út í þetta, þar sem hæstv.dómsmrh. er nú ekki hér viðstaddur fremur en endranær. Hann kemur nú orðið í þessa hv. d. á sama hátt og þegar kría sezt á stein, þýtur venjulega aftur út, ef honum er eitthvað andmælt. En þetta, sem ég sagði, kemur þó ekki minna málinu við heldur en lýsing hæstv. ráðh. á Flensborgarskólanum, er hann kom með í þessu máli í Ed. á dögunum.

Magnús Guðmundsson það er undarlegt, að hæstv.dómsmrh., sem flutt hefir þetta mál hér þing eftir þing, skuli nú ekki láta sjá sig, þegar málið er hér til umr. Ég veit ekki, hvað því veldur. Ég veit ekki, hvort hann heldur, að það sé letra fyrir málið, eða þá að það er af því, að hann hefir engan áhuga fyrir því lengur og sé því sama, hver endirinn verður. Því er ekki hægt að neita, að frv. þetta hefir tekið stórum breyt. til hins betra, frá því að það var fyrst flutt inn í þingið. Þá var það alveg óaðgengilegt. Og enn eru þeir agnúar þó á því, sem gera það að verkum, að það verða margir, sem ekki geta fylgt því. Hv. 2. hv hv. 4. þm. Reykv. hafa nú gert grein fyrir heim agnúum. Hefi ég ekki miklu við það að bæta. Ég vil þó undirstrika betur en hv. 4. þm. Reykv. gerði, að það er vafalaust, að frv. heggur nærri 57. gr.stjskr. með ákvæði 2. gr. um, að leggja skuli Hæstarétt niður. Réttmæti þess veltur vitanlega á því, hvort ný skipun er gerð á dómstólnum. En svo sýnist ekki vera. Hér er aðalbreyt. sú, að dómstóllinn skiptir um nafn. Og í skjóli þess var það meiningin í byrjun að fá öll dómarasætin laus. Þetta er allt annað en það að gera nýja skipun á dómsvaldinu, svo sem ráðgert er í 57. gr.stjskr., þar sem talað er um nýja skipun dómsvaldsins. Ég verð að taka undir það með hv. 4. þm. Reykv., að ef 2. gr. er ekkert nema form, hvers vegna eru forgöngumenn frv. þá ófáanlegir til að fella þetta ákvæði burtu, sem mestum ágreiningi veldur ár eftir ár. Nei, ég get alveg tekið undir það, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, að hér er ekki um neitt formsatriði að ræða. Ákvæði er sett til þess að geta látið líta svo út, sem um nýja skipun dómsvaldsins í landinu sé að ræða. En það er enginn efi á, að tilgangurinn með frv. var og er sá og enginn annar, að losna við þá dómara, sem voru í hæstarétti, þegar frv. var fyrst borið fram og eru þar enn, að einum undanskildum. Og það styrkir mig í þeirri sannfæringu, hvernig hæstv.dómsmrh. hefir talað og ritað um hæstarétt, eins og og hann var skipaður þá og er enn. En nú er rétta nokkuð breytt. Þau 3 ár, sem liðin eru síðan frv. var fyrst borið fram, hafa dómararnir færzt svo mjög nær því aldursmarki, sem ákveðið er, að nú er orðið stutt þar til hægt er að losa sig við þá 2 dómara, sem eftir eru, án þess að til þess þurfi að brjóta stjskr. Það hefir nú þegar sýnt sig með hann dómarann, sem fyrstur varð 65 ára, að hann var látinn fara úr dómum. Í sumar nær annar þeirra, sem eftir eru, þessum aldri og sá þriðji að ég hygg á næsta ári. Nú er þess vegna ekki orðið langt að bíða. En fyrst þegar frv. var borið fram, var hæstv.dómsmrh. mjög óánægður við réttinn, vegna dóma, er hann hafði dæmt. Hann taldi sér því ekki fært að bíða, er hann bar þetta fyrst fram, en sá sér hinsvegar ekki heldur fært að setja þá frá, nema brjóta ákvæði stjskr. Þessi tilgangur veldur því, að ég vil ekki, að þetta frv. gangi fram. Það á engum ráðh. að haldast það uppi að afnema æðsta dómstól landsins, af því einu, að hann er óánægður með dóma hans. Sú þrískipting valdsins, sem stjskr. ráðgerir, er að engu höfð, ef þetta er gert. Þá getur hver stj. sem er farið eftir slíku fordæmi, svo framarlega, sem hún vill hafa sig til þess. En í þessu sambandi vil ég minnast á eitt atriði, sem enn hefir ekkert verið farið út í, og það er, að þó ráðh. skipi í æðsta dóminn menn, sem hann álítur, að verði sér lægir, þá er alls ekki víst, að svo verði. Því er nú svo varið, að dómarar yfirleitt hafa sterka skyldutilfinningu fyrir því að dæma eins og þeir telja réttast. Í því sambandi vil ég minna á einn dóm, sem lögmaðurinn hér dæmdi. Ég las umsögn um hann í stjórnarblaðinu og það var auðséð á greininni, að það var engin ánægja með þann dóm. Það var þó núv. hæstv.dómsmrh., sem skipaði lögmanninn, vitanlega af því að hann hafði traust á honum, sem var líka að mínu áliti óhætt. En í þessu tilfelli a. m. k. dæmdi hann þó eigi á þann hátt, að hæstv.dómsmrh. væri ánægður. Eins hygg ég, að þessu gæti orðið varið með Hæstarétt. Það er ekki víst, þó að hæstv.dómsmrh. skipaði menn í hann, að þeirra sannfæring kæmi ávallt heim við sannfæringu hæstv. ráðh. - En hæstv. ráðh. sér það aldrei, vegna þess hvað hann er æstur í skapi, að aðrir hafi rétt fyrir sér, ef hann er sjálfur á annari skoðun. Ég held, að það sé úr því sem komið er bezt fyrir hæstv. ráðh. að bíða, þar til hann getur komið þessum dómurum frá, sem honum sjálfum er svo lítið um gefið, þar til hann getur gert það átt þess að ganga of nærri stjskr. Þá er annað atriði, er ég vil minnast á. Það er dómararaunin. Ég er satt að segja undrandi yfir því, að ákvæðið um dómararaunina er talið óhafandi. Af hverju er verið að lata málaflutningsmennina ganga undir prófraun áður en þeir fá leyfi til að flytja mál fyrir hæstarétti, ef ekki má láta sjálfa dómarana gera það? af hverju á ráðh., sem þó getur ekki verið eins fær um það, að dæma einn um það, hver umsækjandi sé hæfastur til að taka sæti í hæstarétti? Það er þó ekki eins og hæstaréttardómararnir skipi menn í réttinn. Það gerir ráðh. Þeir hafa aðeins synjunarvald. Það virðist annars vera svo, að hæstv.dómsmrh. hafi ekki veitzt það neitt létt verk að finna dómara í þennan rétt, því nú er maður, sem aðeins er settur, búinn að starfa þar í heilt ár. Andstæðan gegn dómararauninni sýnir, að það er tilgangurinn með frv., að dómararnir verði háðari framkvæmdarvaldinu en áður hefir verið. Og það kemur alveg í bága við þá skiptingu valdsins, sem ráðgerð er í stjskn. Þá er það atriðið um aukadómarana. Þá á að tilkalla í öllum stærri og vandasamari málum, og eftir brtt.hv. meiri hl. allshn. á þskj. 686 er tilgangurinn sá, að dómurinn ákveði þóknun til þessara manna fyrir hvert mál, sem þeir dæma. Þegar athugað er, hvað mikið verk það er að kveða upp dóm í vandasömum málum, þá er ég viss um, að það verður talsverð þóknun, sem þessum mönnum verður greidd og mundi á ári slaga langt upp í föst laun aðaldómara. Með þessu er því um lítinn sparnað að ræða, og ég er viss um, að það mundi kosta lítið meira að fjölga dómurunum upp í 5. Auk þess vil ég taka undir það, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, að það er oft alls ekki svo, að það sjáist fljótt, hvort mál er vandasamt eða ekki. Það sest fljótt, hvort málið er umfangsmikið, en hvort það er vandasamt, sest ekki, fyrr en málflutningur hefir byrjað. Ég held, að það komi ekki sjaldan fyrir, að dómurum finnist ekkert léttara að dæma í litlu máli, sem tekur yfir fáar arkir, en í máli, sem í eru langar dómsgerðir. Ég er því viss um, að dómarar hins nýja réttar muni, hvenær sem þeir eru í vafa um, hvort eitthvert mál sé vandasamt eða ekki, kalla aukadómarana til, og þetta styrkir m. a. þá, skoðun mína, að aukakostnaðurinn fyrir þóknun til þessara manna muni slaga töluvert hátt upp í laun reglulegs dómara. Svo er ennfremur ákvæði, sem sýnir hugarfar þeirra manna, sem að þessu frv. standa; það er ákvæðið í 5. gr. frv., sem hljóðar svo: „Þó getur dómsmálaráðherra krafizt þess, að aukadómarar taki sæti í fimmtardómi í opinberum málum“. Þetta hlýtur að þýða, að þó að aðaldómarar kæri sig ekki um að tilkalla aukadómara, þá geti dómsmrh. krafizt þess, að þeir taki sæti í dómnum. Ef þetta er rétt skilið hjá mér, þá verð ég að segja, að það er með öllu óhæfilegt að gefa dómsmrh. vald til að útvega sérstaka dómara í máli, sem honum er kappsmál og hann er sjálfur ákærandi í. Það er óhæfileg blöndun á ákvæðum dómsvalds og framkvæmdarvalds, að sá maður, sem er ákærandi, tilnefni dómara, og er óhafandi með öllu, að hann megi gera það. Það er nógu illt og hættulegt, að pólitískur ráðh. hafi ákæruvaldið með höndum, enda þekkist þetta hvergi nema hér. En þó er ennþá hættulegra, að sami ráðh. sé látinn ráða því, hverjir dæmi í þessum málum, það hlýtur að leiða að sjálfu sér, að ekki getur dregizt lengi úr þessu, að skipaður verði opinber saksóknari, eins og annarsstaðar í öllum siðuðum löndum, sem ég þekki til. En ástæðan til, að þetta hefir ekki verið gert hér fyrir löngu, er sú, að fátt er um slík mál hjá okkur, og því er álitið, að starfið yrði of lítið fyrir einn mann. þess vegna var sú ákvörðun tekin í stjórnarráðinu fyrir löngu, að láta ákæruvaldið vera í höndum skrifstofustjórans í dómsmálaráðuneytinu, en sjálfur dómsmrh. kom þar hvergi nærri. En síðan núv. dómsmrh. kom til valda, hefir hann tekið ákæruvaldið af skrifstofustjóranum í mörgum málum, sem ég þekki til, og er slíkt óhæfilegt með öllu og ekki viðunandi til lengdar, ekki sízt, þar sem hann er ekki lögfræðingur, sem mun vera einsdæmi. Ég vildi sérstaklega skora á hv.þm. Barð., sem hafði orð fyrir meiri hl. allshn. að svara því, hvernig á þessu ákvæði stendur og við hvað hafi að styðjast, að dómsmrh. skuli hafa hönd í bagga með, hverjir dæmi í opinberum málum. Eftir þeim reglum, sem nú gilda, eru það prófessorar lagadeildar háskólans, sem eru varadómarar í Hæstarétti. þ. e. a. s., þeir eiga að taka við að dæma, þegar reglulegir dómarar forfallast. Þegar svo er komið, að 2 af prófessorunum eiga í öllum vandasamari málum að vera reglulegir dómarar í fimmtardómi, þá er auðséð, að forfallist annaðhvort einn varadómari eða einn af aðaldómurunum, eru allir varadómararnir komnir í dómarasæti. M. ö. o., ef tveir forfallast eftir því, sem nú er, þar sem aðeins eru 2 fastir dómarar í réttinum, þá vantar alveg varadómara, og þá segir frv., að dómsmrh. eigi að skipa varadómara. En þetta er óheppilegt, því að oft getur komið fyrir, að tveir dómarar forfallist. Það hefði verið réttara til þess að forðast þetta, að taka upp þá reglu að ákveða, að varadómarar skuli vera svo margir, að engar líkur séu til, að þeir verði ekki alltaf nógu margir, og að ráðh. þyrfti aldrei að koma nærri því að útnefna þá vegna einstakra mála. Það hefði verið hægt að ákveða, með því að hafa svo og svo marga varadómara utan lagadeildar til þess að taka við, ef á þarf að halda vegna forfalla reglulegra dómara eða aukadómara. En eins og ákvæði þessu er komið fyrir, ber að sama brunni og áður með frv. þetta, að allt er gert til þess að auka vald ráðh., svo að hann geti haft áhrif á dómsvaldið. Þá vildi ég minnast örfáum orðum á 1. brtt.þskj. 686 frá meiri hl. allshn. Við meðferð þessa frv. í hv.Ed. tók það þeim breyt. eftir brtt. frá hv. 3. landsk., að ákveðið var, að veitingu aðaldómaraembættis skuli taka til meðferðar á ráðherrafundi, en síðan geri forseti ráðuneytisins till. um hana til konungs. Með brtt. meiri hl. allshn. er meiningin að fella niður, að forseti ráðuneytisins geri till. um veitinguna til konungs, en flm. vilja aðeins hafa, að málið sé tekið til meðferðar á ráðherrafundi. Í fljótu bragði virðist ekki mikið bera hér á milli, þar sem aðeins er fellt burt hver eigi að gera till. um veitinguna til konungs. En þegar athugað er orðalag brtt. á þskj. 686, þá sér maður, að þar stendur ekki annað en að taka eigi veitinguna til meðferðar á ráðherrafundi. En þar stendur ekkert orð um að greiða eigi atkv. um það á ráðherrafundi, hver eigi að fá veitingu fyrir aðaldómaraembætti eða hverjum eigi að veita lausn frá dómaraembætti. Og þar stendur heldur ekkert orð um, að dómsmrh. eigi að fara eftir því, sem gert er á ráðherrafundi, og engin trygging fyrir því, að verði neitt gert þar. Ég tel betur um þetta búið eins og hv.Ed. gekk frá því og fæ ekki séð, að brtt. á þskj. 686 sé til neinna bóta. Ég sé svo ekki ástæðu til að lengja umr. frekar, a. m. k. ekki að sinni, eða á meðan hv.þm. Barð. hefir ekki svarað spurningum mínum.

Frsm. minni hl. (Einar Arnórsson) Ég ætla fyrst að víkja fáeinum orðum að hv.frsm. meiri hl. allshn. og svara nokkru því, sem hann sagði viðvíkjandi 1. brtt. á þskj. 686. Hann lét svo um mælt, að ég hefði bent á, að breyt. sú um veitingu aðaldómaraembættis, er sett var inn í frv. í hv.Ed., hefði litla þýðingu. Ég held, að hv.frsm. meiri hl. fari ekki rétt með, hvernig ég útlistaði þýðingu þá, sem það ákvæði hefði. Ég skil ákvæðið svo, að það geti varla orkað tvímælis, að ráðherrafundur eigi að gera till. um, hverjum skuli veita aðaldómaraembætti, og síðan geri forsrh.till. um veitinguna til konungs. En eftir brtt.hv. meiri hl. er rétt, sem ég sagði, að aðeins er fyrirskipað, að talað sé um málið á raðherrafundi, en sá ráðh., sem með dómsmálin fer, gerir till. um veitinguna til konungs. Og ef tveir ráðh. eru ósammála dómsmrh., þá er skoðun þeirra e. t. v. að engu höfð. En tilgangur ákvæðis Ed. er sá, að forsrh. eigi að gera till. til konungs, þegar ráðh. eru ekki sammála og eftir að meiri hl. á ráðherrafundi hefir samþ., hverjum veita skuli embættið. Og það var víst líka á þá leið, sem flm.till. í hv.Ed. rökstuddi skoðun sína í aðalatriðum í umr. málsins, enda mun ýmislegt af því, sem hann mælti með till., hafa verið sama efnis og ég sagði. Ég rökstuddi till.hv.Ed. og sagði eitthvað á þá leið, að með því að setja æðsta lið dómsvaldsins á sama bekk og æðsta vald í framkvæmd og löggjöf, þá þætti mér vel fallið, að æðsti maður landsins, fosrh., framkvæmdi þetta. Annars er mjög ólíkt þessu dæmi það, sem hv.frsm. meiri hl. nefndi, að taka af dómsmrh. náðanir afbrotamanna. Eftir minni rökfærslu þá er hér ólíku saman að jafna. Þó að við höfum mætur á afbrotamönnum, ætla ég, að þeir verði ekki settir á bekk með æðsta dómstóli landsins, þótt við viljum gera þeim vel til. Ég geri ekki heldur ráð fyrir, að neinn telji það forsrh. sérstaka virðingu, þótt honum væri falin afgreiðsla náðunarmála brotamanna, t. d. að leggja til, að bruggunarsekt sé færð úr 1000 kr. niður í 500 kr., eða að gefnir séu eftir 30 dagar af fangelsisvist eða færðir niður í 15 daga.

Þetta gæti verið stórvægilegt mál

. En það verður þó varla sett á bekk með því að gera till. um veitingu embættis eða lausnar frá því við æðsta dómstól landsins. Með þessu er ég ekki að gera lítið úr embættisverkum ráðh., svo sem um náðun afbrotamanna. En eins og ég hefi áður tekið fram, er hér ólíku saman að jafna. Það er ekki rétt, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, að þetta væri brot á reglum um verkaskiptingu ráðh. Enda kemur ekki til mála, að svo sé, því að löggjafarvaldið getur ekki síður en ráðh. sjálfir skipt verkum með ráðh. Um brot á löggjöfinni, sem almenna löggjafarvaldið drýgir, er þá fyrst að ræða, ef almenna löggjafarvaldið fer inn á svið stjórnarskrárgjafa. Annars ætla ég ekki frekar að mæla fram með þessu ákvæði, sem hv.Ed. setti inn. Ég vil hvorki vera að metast um það við nokkurn né blanda mér inn í þær heimiliskrytur, sem ákvæðið hefir orðið valdandi innan stjórnarflokksins. Það voru ekki andstæðingar stj., sem báru þessa till. fram, heldur einn af helztu mönnum Framsóknar, og tveir flokksmenn hæstv.dómsmrh. greiddu atkv. með því í hv.Ed., að þetta ákvæði væri tekið upp í frv. Hafi nokkur syndgað, þá eru það þessir tveir hv.þm. í Ed., en ekki andstæðingar stj. En ég vil mótmæla því, að nokkur hafi gert það, því að heimilt er að setja í löggjöfina þau ákvæði, sem ekki brjóta í bág við stjskr. Enda hefði hæstv. forseti Ed. ekki hleypt þessari brtt. að, ef spurning hefði verið um það, að ákvæðið væri brot á stjskr. Ég held, að það hafi ekki verið annað, sem ég þurfti að svara hv.frsm. meiri hl., nema því, er hann sagði um dómarafjölgunina. Hann lét svo um mælt, að erfitt mundi að fá á menn skipaða í æðsta dómstól landsins, á meðan launakjörin eru svo léleg og þau eru nú, eða ætlazt er til með frv., og jafnvel mun hann hafa gefið í skyn, að erfitt mundi að fá þessa menn skipaða, þó að þeir væru ekki nema 3. Vitanlega er þetta ekki annað en fyrirsláttur hjá hv.þm., því að ekkert er auðveldara en að fullskipa dóminn 5 hæfum mönnum. Hitt er að vísu rétt, að það getur orðið erfitt að fullskipa dóminn, á meðan það er markmið ráðh. að taka aðeins menn úr ákveðnum pólitískum flokki. Og sennilegt er, að það yrði mjög erfitt fyrir núv. dómsmrh. að fá 5 menn úr sínum flokki til að skipa dóminn, því eins og hv.frsm. meiri hl. sagði, geta verið menn, sem hafa meiri tekjur og vilja því ekki draga sig út úr sollinum, hvort sem heldur er úr pólitísku lífi eða annari atvinnu. Þess vegna má ganga út frá, ef markmiðið er að skipa dómarana úr ákveðnum pólitískum flokki, að það geti orðið erfitt. En ef skipa á dómarana án þess að einskorða við það, hvaða stjórnmálaflokki eða stefnu þeir hallast að, þá eru engin vandkvæði að fá dóminn fullskipaðan, hvort sem um 3 menn er að ræða eða 5. Það er enginn vafi, að það má þá fá nógsamlega marga úr hópi lögfræðinga hér á landi í þennan dóm. Nú eru til svo margir hæfir lögfræðingar, að skipa má dóminn án þess að á því þurfi nokkur vandkvæði að verða. Eftir núg. lögum eru þessir lögfræðingar, ef þeir hafa 1. eink., hæfir í dóminn: prófessorar lagadeildar, hæstaréttarmálaflutningsmenn, héraðsdómarar og skrifstofustjórar í stjórnarráðinu. Nú munu vera milli 20 og 30, eða nær 30 hæfir lögfræðingar að taka sæti í hæstarétti. Annarsstaðar er það mjög títt, að sem dómarar við æðri dómstóla veljist ekki aðeins fræðimenn, heldur og menn, sem sýslað hafa við málfærslustörf árum saman. í Englandi eru mjög margir dómarar menn, sem fyrr voru málaflutningsmenn. Og mér er kunnugt um, að við höfuðréttinn í London eru flestir dómararnir úr stétt málaflutningsmanna, og hefir það fyrirkomulag reynzt yfirleitt mjög vel. Þá var ýmislegt í ræðum þeirra hv. 4. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Skagf., sem ég þarf að líta nánar á. Þó ætla ég ekki að andmæla þeim í heild sinni, því að í öllum aðalatriðunum erum við sammála, en aðeins smærri atriði, sem ég ætla að gera nokkrar aths. við. Það kom fram hjá báðum, að ég held, að ýmiskonar hættur væru því samfara, að kennarar lagadeildar væru aðaldómarar í fimmtardómi, og jafnvel þótt þeir væru aðeins varadómarar. Og það, sem þeir finna kennurum lagadeildar til foráttu, er það, að þeir gegni administrationsstörfum jafnframt. Ég hefi áður vikið að því, að litlar líkur eru til, að dómsmrh. setji þessa menn af, þó að komi fyrir og það hefir komið fyrir -, að þeir gætu dómsatkvæði á móti honum. Þegar lög voru sett um lagaskólann 1903, sem staðfest voru 4. marz 1904, þá var ætlazt til, að dómarar í yfirrétti tækju að sér kennslu við lagaskólann. Þetta sýnir í rauninni það, að þá hefir þótt eðlilegt að sameina þessi störf, og þó áttu menn þessir að fá borgun hjá stj. fyrir kennslustarf sitt og voru henni háðir að því leyti, að hún gat rekið þá frá og á hann hátt rýrt tekjur þeirra. Þá var og borið fram á þinginu 1922 af þeim Pétri Ottesen, Þórarni Jónssyni og Jóni Sigurðssyni frv. þess efnis, að Hæstaréttardómararnir skyldu hafa á hendi lagakennsluna við háskólann. Þá að ég viti það ekki, þá hefi ég þó grun um það, að hv. 2. þm. Skagf. hafi ekki verið svo mjög mótfallinn þessu skipulagi þá. Hann sá, að þetta var sparnaður og taldi enga hættu stafa af því. Hitt þori ég ekkert að fullyrða um, hvað hann lagði til þessara mála á þinginu, ég hefi ekki rannsakað það. Þetta sýnir það glöggt, að hv.flm. þessa frv. og ekki svo fáum öðrum, þó að frv. næði ekki fram að ganga, hefir þótt þetta skipulag heppilegt, eins og sumum finnst nú um það ákvæði, að tveir af kennurum lagadeildarinnar skuli vera aukadómarar í nokkrum málum eftir nánari ákvörðun aðaldómaranna í hæstarétti. Þá töluðu þeir nafnar nokkuð um það, hvert vandhæfi væri á því fyrir aðaldómarana í hæstarétti að gera sér grein fyrir, áður en munnlegur málaflutningur færi fram, hvort málið væri svo þýðingarmikið, umfangsmikið eða vandasamt, að þörf væri á að kveðja aukadómarana til. Ég er þeim sammála um, að þetta geti verið erfitt og að dómendur hæstaréttar eigi ekki að mynda sér skoðun um það, hvernig málið eigi að fara, fyrr en það hefir verið sótt og varið fyrir hæstarétti. Hitt er annað mál, hvort það muni vera svo sérstaklega mikið vandhæfi að gera sér grein fyrir, hvort eitt eða annað mál sé mikilvægt eða ekki, áður en hinn munnlegi malflutningur hefst. Það geta dómararnir fyrst og fremst nokkuð ráðið af dómi undirréttarins og svo af útdrættinum úr málsskjölunum. Af þessum tveimur höfuðgögnum má venjulega ráða nægilega um það, hvort málið er mikilsvert eða ekki, hvort einhver atriði eru í því, sem teljast megi lögfræðileg eða praktisk stefnumál, hvort erfitt er að dæma þar um sönnunaratriði og þar fram eftir götunum. Auk þess, sem þannig má rekja efni málsins, þá má og rekja anda þess, hvað það er, sem málsaðilja greinir á um og hvaða sannanir þeir hafa fram að færa. Þetta eru höfuðatriði í hverju máli. Málaflutningsmennirnir geta að vísu oft, eftir því sem efni standa til, útilokað þau atriði, sem haldið hefði verið fram í dóminum ýtarlegar en gert er í útdrættinum, því að þær útlistanir eru þar venjulega ekki. En þó má ráða af útdrættinum, um það, hvort málið er þýðingarmikið, margbrotið, umfangsmikið eða vandasamt. Þegar málið er skriflega flutt, þá er vandinn ennþá minni að þessu leyti, því að þá ganga héraðsréttarmálsskjölin óbreytt fyrir dómarana. Og geta þeir þá fyllilega séð af þeim, hvort ástæða sé til að kalla aukadómara til. Svo vil ég bæta nokkru við um atriði, sem ég minntist ekki á í dag, og það er, að dómararnir þurfa ekki eingöngu að treysta útdrættinum, þegar dæma skal um það, hvort eitthvert mál er vandasamt eða ekki. Þeir eiga aðgang að sjálfum málsskjölunum, öllum, sem koma fram í héraði, eins og hv. 2. þm. Skagf. líka á að vita. Þar getur hver dómari fengið meiri upplýs. heldur en teknar eru upp í útdráttinn um öll sóknar- og varnaratriði, sem komið hafa fram í málflutningnum heima í héraði. - Það, sem þessir hv.þm. hafa sagt um þessi atriði, hafa þeir sagt að ekki nægilega athuguðu máli. Um hitt atriðið er ég þeim sammála, að það getur út af fyrir sig verið vandasamt og álitamal, hvaða mál séu svo mikilvæg, að ástæða sé til að kveðja til aukadómara.  Ég var byrjaður að tala um, þegar fundinum var frestað, að það gæti verið álitamál, hvenær dómsmál þau, er koma fyrir hæstarétt, væru svo mikils virði, að ástæða væri að kveðja til aukadómara. Ég var búinn að segja það, að ég væri sammála hv. 2. þm. Skagf. um það, að nokkur vandi væri að ráða fram úr þessu. En ég taldi það þó ekki vera meiri vanda en margt annað, sem dómararnir verða að ráða fram úr. Og þó reyndar öllu heldur minni vanda. Og þótt aukadómararnir séu kvaddir til að taka hátt í dómi án nauðsynjar, þá er í raun og veru ekki mikill skaði skeður. Og þótt dómurunum missýnist í hina áttina, þá verður samt sem áður felldur löglegur dómur í málinu. Það er vitanlega miklu meiri vandi að dæma sjálfa dómana, skera úr ágreiningi milli málsaðilja. En þetta verður þó að fela dómurunum, því það er ekki hægt annað. Hv. 4. þm. Reykv. kallaði þetta viðrinisfyrirkomulag. Ég skal játa, að eftir minni hyggju er það ekki jafnfullkomið og ef fastir dómarar væru 5. En mitt álit er þó, að þetta sé til bóta, og það virtist mér hv.þm. líka játa. Við erum sammála um, að betra sé, að dómararnir séu 5 en 3. En þetta er millistig af því tvennu. Hv. 2. þm. Skagf. og hv. 4. þm. Reykv. voru hræddir um, að kostnaðurinn við aukadómarana mundi slaga hátt upp í þann kostnað, sem leiddi af því, ef bætt væri við 2 föstum dómurum. Ég hygg, að þeir byggi þetta á tvennu: Í fyrra lagi á því, að þeir búast við, að mörg mál muni falla undir fulla tölu dómara. Og í síðara lagi, að þeir geri ráð fyrir, að aukadómurunum verði greitt hátt kaup. Um þetta er nú að vísu ekki hægt að segja með neinni vissu, því hvorugt verður vitað fyrirfram. En nokkuð má þó ræða í þetta af líkum. Ég hefi þó nokkuð skyggnzt í dóma Hæstaréttar og farið t. d. gegnum eitt ár og athugað þetta. Mér hefir talizt svo til, að af um nál. 90 málum, sem komu fyrir réttinn það ár, hefði verið ástæða til að kveðja aukadómara til að dæma í allt að 20 málum. En auðvitað er þetta mitt lauslega álit.

Hvaða ár var það?

. Ég held, að það hafi verið 1929. Það eru a. m. k. árgangarnir frá 1925–1929, sem ég hefi einkum kynnt mér. Ég hefi farið nokkuð rækilega gegnum alla dóma á þeim árum. Það var þó í Ed. haft eftir dómstjóranum, sem nú er, að þessir dómar mundu verða miklu fleiri. Um þetta þýðir vitanlega ekki að þjarka. Hans álit mun vera lauslegt og að ég hygg lauslegra en mitt. Um kostnaðinn er það að segja, að ef varadómari er nú kvaddur til að taka þátt í dómi, þá eru honum greiddar fyrir það 46.93. Það getur verið, að einhverjum þyki þetta höfðingleg borgun. Og hún getur verið forsvaranleg, ef um smámál er að ræða, sem lítið þarf að hafa fyrir. En sé um stórt og vandasamt mál að ræða, þá er þessi borgun það, sem í daglegu tali eru nefndar hundsbætur. Og víst er um það, að málafærslumönnum um er dæmd hærri þóknun fyrir sitt starf, sem er að flytja málið. Ég hygg, að lagmark þeirrar þóknunar sé 50 kr. En ef málið þykir nokkurs virði, þá er þessi þóknun hærri, oft frá 100 upp í 200 kr., og þykir þó lagt sett og er það líka oft. En þó að mikil ábyrgð hvíli á málafærslumönnunum um að undirbúa mál og flytja þau fyrir dómi, þá er þó vitaskuld enn meiri vandi að kveða upp efnisdóm í málinu. Er ég þó ekki með þessu að gera neitt lítið úr starfi málaflm. Þótt ég vilji ekkert segja um það, hver laun aukadómurunum verði ákveðin, þá hygg ég þó, að óhætt sé að fullyrða það, að þau verða aldrei nema lítill hluti af þeim launum, sem greidd yrðu 2 föstum dómurum. En þessi orð mín má þó ómögulega skilja svo, að ég sé mótfallinn því, að skipaðir verði 5 fastir dómarar. Ég mun greiða atkv. með brtt. um það og tel það betra en það, sem nú er ákveðið í frv. Hv. 2. þm. Skagf. talaði töluvert um það, að kennarar lagadeildar háskólans væru afsetjanlegir, þar sem þeir væru „administrativir“ embættismenn. Þetta er vitanlega satt. En það er þó enginn principmunur á starfi þeirra sem aukadómara samkv. frv. eða sem varadómara, eins og nú er ákveðið og framkvæmt. Mál þau, sem þeir dæma í nú, eru allt eins þýðingarmikil og þau, sem aukadómararnir koma til með að dæma í. Það ákvæði var sett í stjskr. 1915, að dómarar í yfirrétti væru ekki kjörgengir til Alþingissetu. Líka var svo látið um mælt í aths. við hæstaréttarlögin frá 1919, að dómararnir mættu ekki hafa nein launuð aukastörf. Þessu hefir verið rækilega fylgt hvað þingsetu snertir og hinu ákvæðinu líka, þó það sé ekki lögfest. En þessi varúð hefir þó ekki getað hjálpað, því að bæði í ræðu og riti hefir því verið haldið fram, að dómurinn nyti ekki trausts almennings. Ég skrifa nú að vísu ekki undir þann dóm, því ég álit, ð þetta sé alveg ofmælt. Dómararnir hafa verið sakaðir um að dæma hlutdrægt í vil eða óhag einstökum mönnum eða stofnunum. Það lítur því svo út, að í þessu landi dugi það lítið, þó þessar öryggisreglur séu settar, þótt hinsvegar megi telja það sjálfsagt að setja reglur um afskipti þeirra af opinberum málum. Í þessu efni er því jafnt á komið fyrir föstu dómurunum sem prófessorunum, þegar þeir hafa dæmt. Þeir, sem óánægðir hafa verið með dómsniðurstöðurnar, hafa ráðizt á hvorttveggja dómarana. Föstu dómararnir hafa sætt hörðum árásum og það hafa prófessorarnir líka gert stundum, er þeir hafa skipað dóminn. Þeim hefir verið svarað um það, að þeir væru keyptir að stj., eða í öllu falli háðir henni. En föstu dómurunum hefir verið svarað um það, að dómar þeirra beri vott um, að þeir láti stjórnast af pólitískum þokka eða vanþokka til manna. Mönnum hér á landi virðist oft veita erfitt að temja svo skap sitt, að þeir geti tekið ákveðinni dómsniðurstöðu rólega. Hv. 2. þm. Skagf. sagði á þá leið, að það kæmi oft fyrir, að fleiri en einn dómari væri forfallaður. Ég ætti nú að vera þessu eins kunnugur og hv.þm. Og ég veit einmitt þess vegna, að þessi tilfelli eru mjög fá.

Ég sagði einmitt, að þau væru fá!

. Já, ef svo er, þá hefði hv. þm ekki þurft að blása þetta atriði jafnmikið upp og hann gerði. Ég minnist mjög fárra slíkra tilfella í þau eitthvað 12 ár, sem hæstiréttur hefir starfað hér á landi. Fyrst þegar dómararnir voru fluttir til, í hæstarétt úr yfirrétti, kom þetta fyrir með nokkur má, sem þeir gátu ekki dæmt, vegna þess að þeir voru áður búnir að dæma í þeim í yfirrétti. Síðan munu mjög fá slík tilfelli hafa komið fyrir, að föstu dómararnir hafi orðið að víkja úr dómi. Og í mörg undanfarin ár man ég ekki eftir nema einu slíku máli. Og það er þetta margfræga mál milli Kristjáns Karlssonar og Útvegsbankans, sem ýmsir hafa tekið sér svo nærri dóminn í. Ég held, að það komi ekki oft fyrir, að fleiri en einn hæstaréttardómari víki sæti eða forfallist, jafnvel árum saman hefir það ekki borið við. En hinsvegar er þó möguleiki fyrir því, að það komi fyrir einstöku sinnum. Þá minntist hv. 2. þm. Skagf. nokkuð á það ákvæði 3. málsgr. 5. gr. frv., að dómsmrh. geti krafizt þess, að aukadómarar taki sæti í dómi, þegar um opinber mál er að ræða. Ég get verið honum sammála um það, sem hann sagði um þetta í meginatriðum. Það er yfirleitt óhentugt ákvæði, að dómsmrh. hafi ákæruvald í slíkum málum. Betra er, að til þess sé skipaður opinber saksóknari. Er sú regla og upptekin í öðrum löndum, víst flestum eða öllum. Er þá í það tekinn kunnur, og það valinkunnur lögfræðingur, sem þá annars ekki fæst við nein opinber malefni. Ég hygg, að þetta gefist vel. Þetta er gert til þess, að starfandi dómsmrh. geti engin áhrif haft í þessu efni á úrslit mála í dómnum. Og væri þetta gert hér, þá væri síður ástæða til að ætla, að dómsmrh. mundi hafa áhrif á úrslit mála með skipun aukadómara. Um þetta get ég því verið samdóma hv. 2. þm. Skagf. En ég býst við, að hver sem ráðh. er, verði ekki hjá því komizt að téð ákvæði verði tortryggilegt, og því get ég verið sammála hv. 2. þm. Skagf. um að það hefði verið réttara, að það ákvæði hefði ekki verið í frv. Hinsvegar voru það dálitlar ýkjur hjá sama hv.þm., þegar hann kvað svo að orði, að ráðh. gæti ráðið því, hverjir bættust í dóminn þegar þessu ákvæði yrði beitt. Það er ekki svo, því hann getur ekki kvatt til aðra en hina lögskipuðu aukadómara, hvort sem þeir eru honum kærir eða ekki, en deildin ákveður, hverir 2 af 3 taki sæti í dómnum. Það væri þó nokkuð annað, ef ráðh. gæti tekið einhvern og einhvern inn í dóminn, utan þeirra vébanda. Þá er ég líka sammála hv. 2. þm. Skagf. og hv. 4. þm. Reykv. um það, að heppilegra hefði verið að ákveða, að ef háskólaprófessorana þryti, þá skyldi skipa sérstaka varadómara utan þeirra vébanda og þá jafnframt, úr hópi hvaða manna þeir skyldu teknir. Og það er einn hópur, sem tilvalinn og sjálfsagður væri til þeirra hluta, nefnilega Hæstaréttarmálaflutningsmennirnir. Það er vitanlegt, að það eru ekki nema fáir þeirra, sem eru við hvert mál riðnir, oftast ekki nema tveir, og það væri auðvelt að fela félagsskap þeirra að tilnefna einhverja úr sínum hóp til þess að taka sæti sem varadómarar, hvort sem þeir væru valdir með hlutkesti eða kosningu í hvert skipti. Það er trúa mín, að þessi skipun muni einhverntíma verða upp tekin, eða mér þætti það a. m. k. ekki ósennilegt. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það, sem ég hefi áður sagt um niðurlagningu hæstaréttar og um prófraunina, en það álít ég aðalatriði þessa máls. Viðvíkjandi prófrauninni skal ég þó minnast á eitt atriði, sem hv. 2. þm Skagf. nefndi, og það var, að prófraun þessi næði ekki til kennara lagadeildarinnar, þó þeir séu varadómarar hæstaréttar. þetta er rétt. En löggjafinn mun hafa hugsað sér, að þeir menn, sem á annað borð væri trúað fyrir að kenna laganemum, myndu alltaf hafa þá þekkingu, sem nauðsynleg er til þess að taka þátt í dómstörfum hæstaréttar. Þessi rökfærsla hv. 2. þm. Skagf. á við það skipulag, sem nú er, en ekki það, sem formælendur þessa frv. hugsa sér að lögleiða, því með frv., ef að lögum verður, er prófraunin niður felld, og er það þá veitingarvaldið sjálft, sem sker úr því að öllu leyti, hvort dómaraefnin eru hæf til starfsins eða ekki, að vísu þó að fengnu áliti réttarins. Slíkt val held ég, að veiti ekki meiri tryggingu fyrir starfshæfni réttarins heldur en hitt, að heim, sem taka eiga þar sæti sem aukadómarar, hefir verið veitt prófessorsembætti við háskólann og hafa gegnt þar kennslustarfi í lögfræði um lengri eða skemmri tíma. Þá held ég, að ég hafi tekið til athugunar flest þau atriði, sem mér virðist þörf á að tala nánar um heldur en áður er gert og býst því ekki við að segja fleira um þetta mál hér í hv. d., nema ef svo bæri undir, að fram kæmu einhver sérstök atriði, sem hæstv. forseti vildi leyfa mér að gera stutta aths. nm.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Hv. 4. þm. Reykv. var mjög hneykslaður á því, að ég taldi það einungis formsatriði, eins og fimmtardómsfrv. er nú, hvort þar væri ákveðið að leggja skyldi hæstarétt niður eða ekki. Kvað hann einkennilegt, að við skyldum ekki vilja fella þetta ákvæði úr frv., ef við teldum það þýðingarlaust. Það er einmitt af því að við teljum rétta skaðlaust formsatriði, að við teljum alveg óþarft að fella það burt. Mér finnst það mjög eðlileg afstaða, að vilja ekki samþ. breyt., sem maður álítur á engan háatt til bóta, út því frv. einu sinn liggur svona fyrir. Það er rétt hjá hv.þm., að þetta atriði hafði nokkra raunverulega þýðingu eins og frv. var upphaflega lagt fyrir þingið, þegar eftir því var ekki skylt að flytja Hæstaréttardómarana yfir í fimmtardóminn. Þá gat þetta orðið til þess, að hæstaréttardómararnir fengju ekki að ganga inn í fimmtardóminn, ef dómsmrh. vildi svo við hafa, og var þá talað um, að það mundi vera stjórnarskrárbrot. En nú, þegar búið er að setja það ákvæði inn í frv., að hæstaréttardómararnir flytjist yfir í fimmtardóminn, er ekki um annað að ræða en að breyta nokkuð starfsháttum réttarins og færa hann í svipað horf og æðstu dómstólar annara menningarlanda eru komnir í, og þá hefir ákvæðið um að leggja hæstarétt niður ekki raunverulega þýðingu fyrir nokkurn mann. Hitt, sem talað hefir verið um, að þetta sé fordæmi, sem vont sé, að löggjafarvaldið skapi sjálfu sér, er einskisvert atriði. Löggjafarvaldið getur hvort sem er alltaf gert það, sem því þóknast, innan þess ramma, sem stjskr. setur. Hvernig stóð á því, að landsyfirdómurinn var ekki gerður að æðsta dómstóli landsins á sínum tíma? Hann var lagður niður og dómararnir úr honum fluttir yfir í hæstarétt, sem síðan hefir verið æðsti dómstóll landsins. Það hefði alveg eins mátt breyta landsyfirréttinum í æðsta dómstól, láta dóminn haldast með sama nafninu, en fá honum hendur úrslitadómsvald í landinu. En það kvartaði enginn yfir því, að hin leiðin var farin, og það er engin ásæða til að kvarta undan því, þó sama leið sé farin nú.

Þá var verið að breyta dómaskipun landsins

. Það er líka nú verið að skapa nýjan rétt undir nýju nafni með nýjum starfsháttum. Það er ekki nema stigmunur á þeirri breyt., sem gerð var, þegar landsyfirdómurinn var lagður niður, og þeirri, sem nú er gert ráð fyrir. Landsyfirdómurinn var raunverulega æðsti dómstóll landsins í allflestum málum, því það voru ekki nema örfá mál, sem fóru héðan til hæstaréttarins danska. Hv. þm. er mjög vantrúaður á, að ákvæði frv. um skyldufélagsskap málafærslumannanna verði til bóta, og sagði, að þetta væri verið að lepja upp eftir öðrum. Mér þætti gaman að því, ef þessi hv.þm. vildi benda mér á stofnun í landinu eða þátt í löggjöf okkar, sem ekki er að einhverju leyti „lapin“ annarsstaðar að, eins og hann vill orða það. Er ekki á öllum sviðum reynt að fara eftir heim erlendu fyrirmyndum, sem skástar eru álitnar? Hæstaréttarlögin sjálf, sem þessi hv.þm. og flokksbræður hans vilja endilega halda í, eru að miklu leyti sniðin eftir dönskum lögum, m. ö. o. lapin frá Dönum, svo ég noti orðalag hv.þm. Það er ekki neitt nýtt, þó við sækjum fyrirmyndir að okkar löggjöf til annara þjóða, enda er það ekki nema sjálfsagt. Ekki höfum við fundið upp að hafa dómstóla, við höfum lært það af öðrum og notað okkur annara reynslu því sviði sem öðrum. Hv. 4. þm. Reykv. taldi, eins og raunar hv. 2. þm. Reykv. líka, engin vandkvæði á að fá nægilega marga hæfa menn í æðsta dómstólinn og lagaprófessorsembætti háskólans, þó fastir dómendur væru 5. Ég er jafnsannfærður um, að það yrði erfitt að fá reglulega hæfa menn í þessi átta embætti, eins og lögfræðingastétt okkar er nú skipuð. Er það sérstaklega vegna þess, að dómaraembættin eru ekkert eftirsóttar stöður. Ýmsir af hinum betri lögfræðingum sitja í öðrum betri stöðum, eða vilja ekki útiloka sig frá opinberu lífi á þann hátt, sem heimtað er af dómurum æðsta dómstólsins. Hv. 2. þm. Skagf. talaði á móti frv. nokkuð almennt, eins og hann hefir gert hér áður. Aðalástæða hans gegn frv. er sit, að það hafi upphaflega verið flutt í einhverjum ljótum tilgangi. Ég vil minna hann á, að nú er búið að breyta þeim ákvæðum frv., sem andstæðingar þess munu hafa byggt á, þegar þeir töluðu um, að verið væri að ofsækja dómara hæstaréttar. Nú er búið að ákveða, að þeir flytjist yfir í fimmtardóm. Ef tryggja á þeirra rétt betur, verður að gera það með stjórnarskrarbreyt., koma í veg fyrir, að dómsmrh., hver sem hann nú er, geti látið þá fara úr réttinum, þegar þeir hafa náð 65 ára aldri. Um það gildir alveg það sama, hvort sem við búum áfram við hæstaréttarlögin eða fimmtardómsfrv. verður samþ. eins og það er nú. Það er því alveg einskisverð ástæða móti frv. eins og það er nú, þó þessi hv.þm. ímyndi sér, að það hafi, upphaflega verið borið fram í þeim ljóta tilgangi að ofsækja núv. hæstaréttardómara, sem auðvitað er ekki annað en órökstudd fullyrðing. Hv. 2. þm. Skagf. beindi til mín þeirri fyrirspurn, hvernig stæði á því, að við vildum halda prófrauninni fyrir málafærslumennina, en ekki fyrir dómara réttarins. Þar er ólíku saman að jafna. Það er sitt hvað, hvort dómararnir eiga að skera úr, hvort þeir vilja fá þennan eða hinn manninn inn í réttinn sem samverkamann sinn eða dæma um, hvort menn eru hæfir til að flytja mál fyrir réttinum. Ég hygg, að ekki sé hægt að benda á neitt tilfelli um, að málafærslumanni hafi verið neitað um að flytja mál fyrir hæstarétti af pólitískum ástæðum, en hinsvegar gæti verið rík ástæða til þess fyrir dómarana að hindra, að maður þeim andstæður í skoðunum taki sæti í réttinum sem samverkamaður þeirra, ef hlutdrægni kemst að á annað borð. Hv. 2. þm. Reykv. svaraði nokkuð því, sem ég hafði rætt um 2 síðustu málsgr. 8. gr. í sambandi við þær brtt., sem meiri hl. allshn. hefir borið fram. Hann talaði um, að eftir gr. eins og hún er nú, væri forsrh. bundinn við að fara eftir ákvörðun ráðherrafundar, þegar hann gerir till. um veitingu dómaraembættisins til konungs. En ég vil benda honum á, að hvað þetta snertir er orðalagið alveg það sama í frv. og brtt. okkar; Í báðum stöðum er sagt, að veitinguna skuli „taka til meðferðar“ á ráðherrafundi. Það er ekkert tekið fram um það, að sá ráðh., sem till. á að gera til konungs, eigi að fara eftir ákvörðun ráðherrafundarins og í öðru lagi er ekkert tekið fram um það, að ráðherrafundurinn þurfi að taka nokkra ákveðna ályktun. Hv. þm. taldi það aðalkost frvgr. eins og hún er nú, að eftir henni væri æðsta manni þjóðarinnar falið að gera till. til konungs um veitingu æðstu dómaraembættanna. Ég get ekki séð, að það sé neitt heppilegra, að æðsta manni þjóðarinnar sé falið það, heldur en æðsta manninum innan þessarar starfsgreinar, sem er dómsmrh. Það er miklu „logiskara“ að fela þetta æðsta manninum á því sviði þjóðmálanna, sem það heyrir undir. Hv. þm. taldi það ekki sambærilegi við þetta, að svipta dómsmrh. t. d. náðunarvaldinu og fá það í hendur forsrh., hvaða ráðuneyti sem hann annars veitir forstöðu, því það væri oft um svo lítilfjörleg mál að ræða, þegar náðun væri veitt. Ég get nú samt bent á náðunartilfelli, sem meiri pólitískur þytur hefir orðið út af heldur en veitingu hæstaréttadómaraembætta, eins og t. d., þegar Ólafur Friðriksson var náðaður hér á árunum. Það væri því engu minni ástæða til, ef á annað borð þarf að fara að taka af dómsmrh. hans vald og fá það í hendur „æðsta manni þjóðarinnar“ til frekari tryggingar, að taka af honum náðunarvaldið, en veitingarvald dómaraembættanna eða tillögurétt um veitingu þeirra. Hv. þm. (EA) taldi ekki neitt formsbrot þó atvm.- eða fjmrh. væri fengið í hendur veitingarvald dómarembættanna. En það liggur í augum uppi, að auðvitað kemur það algerlega í bága við þá starfsskiptingu, sem ákveðin hefir verið með lögum milli ráðuneytanna. Það eru engin takmörk fyrir því, hvað mikið mætti rugla á milli þeirra á þennan hátt, ef gengið er inn á þá braut á annað borð. Annars er það eftirtektarvert, að næstum því allar brtt., sem andstæðingar okkar framsóknarmanna flytja eða fylgja fram í þessu máli, miða að því að rýra vald dómsmrh. Það er alveg eins og þessum hv.þm. finnist óhugsandi, að nokkurntíma geti nokkur annar maður orðið dómsmrh. hér á landi heldur en hæstv. núv. dómsmrh., sem heim mun vera sérstaklega illa við. Þeir vilja ekki hafa aukadómara, því þá gæti dómsmrh. fengið tækifæri til þess að skipa menn í réttinn. Þeir vilja endilega halda í dómaraprófið, því það gæti rýrt veitingarvald dómsmrh., og þegar það ekki tekst, þá vilja þeir taka veitingarvaldið alveg af dómsmrh. og leggja það undir ráðherrafund og fela forsrh. að gera till. til konungs um veitinguna. Hv. 4. þm. Reykv. flytur till. um, að dómsmrh. skuli vera skylt að veita leyfi til afrýjunar, þó áfrýjunarfresturinn sé útrunninn; það miðar líka að því að rýra vald dómsmrh. Þannig mætti fara í gegnum allan fjöldann af brtt.hv. andstæðinga frv. Allar miða þær að þessu sama. Það væri verst fyrir þessa hv.þm., ef þetta kæmi heim sjálfum í koll. Það gæti komið fyrir, að einhver þeirra ætti eftir að verða dómsmrh., og væri þá illt fyrir hann hinn sama, ef búið væri að kippa burtu svo og svo miklu af því valdi, sem hann þá gjarnan mundi vilja fá. Hv. 2. þm. Reykv. taldi það ekki annað en fyrirslátt hjá mér, að ekki yrði hægt að fá nógu marga hæfa lögfræðinga í réttinn, þó fastir dómarar ættu að vera 5, nema þá ef ég ætlaðist til, að farið væri að velja þá eftir stjórnmálaflokkum. Ég hefi áður getið um það, að ég tel vafalaust, að erfitt yrði að fá hæfa menn í þessi 5 dómaraembætti, auk hinna þriggja prófessorsembætta við lagadeild háskólans, þó vitanlega sé ekki bundið við, úr hvaða stjórnmálaflokki þeir eru. Það þýðir ekki að telja upp, að til séu svona og svona margir skrifstofustjórar og sýslumenn á landinu, sem uppfylli skilyrðin til þess að geta orðið Hæstaréttardómarar. Það er ekki víst, að þeir séu hæfir til þess, og það er ekki vist, að þeirra kringumstæður séu þannig, að þeir vilji fara í réttinn. Ég álit, að margir af helztu lögfræðingum okkur kæri sig alls ekkert um það. Mér er t. d. ekki grunlaust um, að hv. 2. þm. Reykv., sem ég tel einna hæfastan okkar lögfræðinga að ýmsu leyti, mundi ekki þiggja það, þó honum væri boðið fast embætti í réttinum.

Magnús Jónsson [óyfirl.): Hv. þm. Barð. finnst það eðlileg afstaða hjá þeim meðmælendum frv., að þeir eru mjög mótfallnir að breyta atriði í frv., sem þeir þó telja aðeins formsatriði. Ég held, að það sé þá aðeins eftir hans hugsunarhætti eðlileg afstaða. Ég álít, að ef manni finnst eitthvert atriði mikilsvert, þá standi maður fast við sína afstöðu til þess, en ef um atriði er að ræða, sem maður telur lítilvægt eða aðeins formsatriði, þá geti maður fremur sveigt sannfæringuna í áttina til þeirra, sem meiri áherzlu leggja á það, til samkomulags. Hvað hv. meðmælendur frv. halda fast í ákvæðið um niðurlagningu hæstaréttar sýnir því, að þeir telja það talsvert mikilvægt atriði. Hv. þm. Barð. benti einnig á, að nú væri ekki lengur ástæða til þess að tala um ofsókn í sambandi við þetta frv., því nú væri búið að ákveða, að dómarar Hæstaréttar flyttust í hinn nýja dómstól. En ég hefi áður bent á, að með frv. er skapað óheppilegt fordæmi. Það er ekki hægt að neita því, að það verður auðveldara fyrir þingið siðar að ákveða það sama; að leggja æðsta dómstól þjóðarinnar niður, ef hægt er að benda á, að það hafi verið gert nú. Hv. þm. benti á, að þetta hefði verið gert, þegar landsyfirdómurinn var lagður niður. Því var þá þegar skotið fram í af einum hv.þm., að þá var beinlínis um breyt. á dómaskipun landsins að ræða. Og það er fullnægjandi svar. Áður hafði æðsti dómstoll þjóðarinnar verið í öðru landi. Þá var því skapaður alveg nýr dómstóll í landinu, sem hafði allt annað verksvið en landsyfirdómurinn gamli. Dómum landsyfirdómsins var hægt að áfrýja, en dómum Hæstaréttar ekki. Hinsvegar var árið 1924 gerð hliðstæð breyt. á Hæstarétti við þá, sem nú er um að ræða, þegar dómurunum var fækkað. Og þá datt engum í hug að leggja réttinn niður og taka upp annan með nýju nafni. Var þó raunar um víðtækari breyt. að ræða þá en nú, því þá var dómurunum fækkað úr 5 niður í 3, en nú er gert ráð fyrir, að dómendur verði 5 aðeins í stærri málunum, og er það einskonar millileið. Hv. þm. talaði um, að ef ráð væri að lepja eftir öðrum að taka upp í frv. ákvæðin um skyldufélagsskap málaflutningsmanna, þá hefðum við lapið æði margt, og t. d. það að hafa dómstóla yfirleitt væri komið annarsstaðar að. Ég veit ekki, hvort þessi hv.þm. telur það hliðstæð atriði, hvort nokkrir dómstólar eru hafðir í landinu, og hitt, hvort málaflutningsmennirnir eru skyldaðir til þess að hafa með sér félagsskap. Að rugla slíku smáatriði saman við það, hvort yfirleitt á að hafa dómstóla í landinu, það sýnir svo mikinn rugling, að varla er hægt að ræða um slíka rökfærslu. Vitaskuld höfum við ekki fundið upp það þjóðskipulag, sem við búum við. En annað mál er það, hvort við eigum að hlaupa eftir hverju smáatriði, sem við sjáum tekin upp annarsstaðar, og lepja þar eftir. Hv. þm. Barð. talaði með viðkvæmni um það, að allar brtt., er fram hefðu komið við frv., væru stílaðar gegn núv. Hæstv. dómsmrh. Mér þykir þetta einkennileg fullyrðing að því er snertir mínar brtt. Höfuðbrtt. mínar þrjár eru um það, að hæstiréttur verði ekki lagður niður, nafni réttarins breytt og dómurum fjölgað. Ég get ómögulega seð, að þessar brtt. séu stílaðar gegn einum eða öðrum manni persónulega. Annars fannst mér hv.þm. sneiða sjálfur að hæstv.dómsmrh. Í þessum ummælum sínum.

Magnús Guðmundsson Ég þarf að svara fáeinum atriðum, en mun fara fljótt yfir sögu. Hv. 2. þm. Reykv. talaði eins og ég hefði haldið því fram, að það væri einhver sérstök þrekraun að skera úr því, hvaða mál væru flókin og vandasöm, og hann benti á, að það væri hægt að kynna sér þetta af útdráttum. Það þurfti hann ekki að segja mér. En ég benti á, að það færi nokkuð langur tími í það fyrir aðaldómendurna að lesa útdrættina og mynda sér skoðun á því, hvort málið væri flókið eða vandasamt. Það verður að gerast áður en aukadómendur eru kallaðir til, og þess verður að gæta, að það eru ekki nema 14 dagar frá því að útdrátturinn er lagður fram og til þess að búast má við, að málið verði tekið fyrir. Það var þetta, sem ég átti við. Og aukadómendurna verður að kalla svo snemma til, að þeir hafi nægan tíma til að kynna sér málið áður en málfærslan fer fram. Hv. þm. sagði, að ég hefði talað mikið um umboðsstörf aukadómaranna. Þetta er misskilningur. Það er hv. 4. þm. Reykv., sem mest hefir talað um þetta. En það er alveg rétt, sem hann hefir haldið fram. það er hættulegt að lata dómendur gegna umboðsstörfum. Það er eftirtektarvert, að hv.þm. sjálfur segist hafa látið sér detta í hug, út af árásum, sem gerðar voru á hann, að hægt væri að setja sig af. En hann segist ekki hafa látið það hafa áhrif á sig. Ég skal viðurkenna það, án það var engin hætta á því með hann. En það er ekki hægt að treysta öllum svo. Þar við bætist svo það, að ég ímynda mér, að það verði ekki næsta mikill munur á kostnaðinum, þó þessir 2 viðbótardómendur yrðu fastskipaðir. Þá kem ég að þeim ummælum hv.þm., að kostnaðurinn við aukadómendurna mundi verða lítill, því þeir mundu verða tiltölulega sjaldan kallaðir til, og borgunin til þeirra yrði lag í hvert skipti. Það er ekki með neinni vissu hægt að segja, hversu oft þeir verða kallaðir til. Ég er sannfærður um, að þeir verða kallaðir til hvenær sem nokkur vafi er um, hvort mál sé einfalt eða ekki. Og það er á engan hátt nægilegt í þessu efni, að einn maður fari í gegnum einn árgang af dómasafni hæstaréttar og myndi sér út frá eigin hugmyndum skoðun um það, hversu oft hefði þá þurft að kalla til aukadómendur. Auk þess er sá árgangur, sem hv.þm. fór í gegnum, frá fyrri árum réttarins, meðan hann hafði miklu færri mál til meðferðar en nú er orðið. Borgun til aukadómenda verður líka mun hærri en nú er til varadómenda, því aukadómendur á ekki að kalla til nema í vandasömum málum, og verður því sjálfsagt að borga hærra. Hv. þm. sagði, að allir dómendur væru skammaðir, hvort sem þeir hefðu umboðsstörfum að gegna eða ekki, það hefði reynslan sýnt. Ég skil ekki oftnefnt ákvæði stjskr. svo, að það veiti dómendum vernd gegn skömmum. En það veitir þeim vernd gegn afsetningu. - Hv. þm. sagði ennfremur, að ég gerði mikið úr, hvað aðaldómarar væru títt forfallaðir. Það hefi ég ekki sagt. En það er auðséð, að ráð getur oft komið fyrir, og dómsmrh. er auðvelt að láta það oft koma fyrir, að skipa verði varadómara utan háskólans. T. d., ef ráðh. notar heilmild sína til að setja Eggert Briem frá nú í sumar þegar hann verður 65 ára, og setur t. d. hv. 2. þm. Reykv. í réttinn. Þá verður ávallt að skipa einn aukadómara; ráðh. getur ávallt ráðið einum manni í réttinum og stundum fleiri, þegar á annað borð aukadómarar eru kvaddir til. Annars var hv.þm. mér sammála um, að réttara væri að tilnefna einhverja menn, er tækju sæti í réttinum ex officio, þegar einhver dómenda þar forfallaðist. Hv. frsm. hefi ég litlu að svara. Hann sagði, að frv. væri nú orðið svo breytt frá því að það fyrst kom fram, að það þýddi ekki um það að tala lengur, þótt tilgangurinn hafi í byrjun verið eitthvað gruggaður. En það er ekki ennþá búið að laga frv. svo, að ég sé ánægður með það; það er langt frá því. Ég hefi bent á mörg ákvæði, sem ég er óánægður með, og hann getur ekki búizt við, að ég greiði frv. atkv. fyrr en það er komið í það horf, sem ég vil hafa það. Ég greiði ekki atkv. þeim ákvæðum, sem ég tel vera hreina óhæfu. Ég get ekki fundið neinn eðlismun á prófum dómenda og málaflutningsmanna og öðrum prófum yfirleitt. Það er gert að skilyrði fyrir svo fjölda mörgu, að hafa tekið próf. - Mér þætti gaman að vita, á hverju hv.þm. byggir það að dómendurnir vísi mönnum frekar frá dómaraprófi vegna stjórnmála en málaflutningsmannaprófinu. Ég sé engan mun par á. Ég held, að það sé jöfn hætta á hvorttveggja. Ég sé ekki, að brtt.hv. meiri hl. við 8. gr. segi nokkurn skapaðan hlut. Hún segir nákvæmlega það sama sem auglýs. 30. des. 1924, um skipting starfa ráðherra. Ég álít, að í þeirri auglýs. felist og sé fyrirskipað, að veiting þessara dómaraembætta skuli tekin til meðferðar á raðherrafundi. Þau embætti, sem þar eru talin, eru tiltölulega fá og greinilega ekki nefnd öðruvísi en sem dæmi. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þá skal og á ráðherrafundum taka til meðferðar allar hinar mikilvægari stjórnarathafnir, þar með talin veiting þeirra embætta, er telja má varða landið mikið í heild, svo sem embætti skrifstofustjóra stjórnarráðsins, biskups, landlæknis, aðalpóstmeistara, landssímastjóra og bankastjóranna“. Þetta sýnir það greinilega, að upptalningin er einungis dæmi og er því varla vafi á, að þessi dómaraembætti falla undir auglýsinguna. En ef það er rétt, þá segir till. ekki annað en það, sem stendur í auglýs. Hv. frsm. klykkti út með því að barma sér yfir því, að allar brtt. miðuðu að því að rýra vald dómsmrh. Þetta er ekki að öllu leyti rétt. Aðfinnslur okkar hafa aðeins gengið út á það að rýra vald hans, að því leyti sem frv. ætlast til, að það sé aukið frá því, sem nú er. Við berjumst á móti auknu valdi dómsmrh. yfir réttinum, móti því að flytja valdið frá dómstólnum sjálfum og yfir til ráðh. eða framkvæmdarvaldsins. Við álítum, að með þessu sé verið að reyna að raska skiptingu valdsins, sem ákveðin er í stjskr. Þetta er ástæðan til andstöðu okkar gegn frv. og er alveg óskylt því, hver er dómsmrh. á hverjum tíma. Hitt er vitaskuld, að sá dómsmrh., sem ber fram slíkar till. sem í frv. felast, hlýtur að verða grunaður um að gera það í heim tilgangi að vilja auka sitt vald. En einmitt sú till., sem getur litið svo út, að með henni sé verið að rýra vald ráðh. frá því sem nú er, hún er frá einum af flokksbræðrum núv. dómsmrh., en ekki frá okkur sjálfstæðismönnum.

Héðinn Valdimarsson Við Alþýðuflokksmenn höfum verið fylgjandi fimmtardómsfrv. frá því að kom fram, því að við hofum viljað gera þær réttarfarsumbætur, sem í því felast. Nú hefir frv. tekið stakkaskiptum í efri deild á þann hátt, að tveir „framsóknar“menn hafa smeygt inn í það því ákvæði að taka af dómsmrh. mál, er eftir eðli sínu heyrir undir ráðuneyti hans. Nú er það kunnugt, að á þennan hátt hefir tvennu verið blandað saman. Annarsvegar er efni frv. og hinsvegar það, hvort Alþingi ber traust til núv. dómsmrh., því það var vitanlegt, að tilgangurinn með þessari breyt. var sá einn að lýsa vantrausti á hæstv.dómsmrh. Nú horfir mál þetta því öðruvísi við en í byrjun þings, þar sem ekki er annað sýnt en það geti valdið stjórnarskiptum. Við Alþýðuflokksmenn erum andstæðingar núv. stj. og höfum verið það á undanförnum þingum. Við erum því ávallt fúsir að lýsa vantrausti á hana alla eða einstaka ráðh. En við álitum réttara að gera það hreinlega og koma með beina vantraustsyfirlýsingu heldur en að læða því inn í einstakar gr. í þessu frv. Ég vil því leyfa mér að bera fram rökst. dagskrá frá fulltrúum Alþýðufl. í þessari hv. deild, svo hljóðandi: „Þar sem vitað er, að tilgangurinn með ákvæðum þeim í fimmtardómsfrumvarpinu, sem nú liggur fyrir, er lúta að veitingu fimmtardómsembætta, er sá einn að lýsa vantrausti á núverandi. dómsmálaráðherra, en hreinlegra þykir, að það vantraust komi fram í almennri, greinilegri yfirlýsingu, ályktar deildin að lýsa vantrausti á núverandi dómsmálaráðherra og tekur fyrir næsta mál á dagskrá“. Það er ekki gott að segja, hvernig atkvgr. fer um dagskrá þessa. Vér höfum nokkra von um, að sumir „framsóknar“menn muni líta á hana með velvilja, og þá, ef hún verður samþ., höfum vér von um, að aðrir „framsóknar“menn muni einnig líta með velvilja á væntanlegt vantraust, sem ver munum þá flytja á þá ráðh., sem eftir eru.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Það er vitað, að fyrir þá, sem jörðina yrkja, er ábúðarréttur sá, er þeir eiga við að búa, eitt mikilsverðasta skilyrðið fyrir því, að þeir geti innt starf sitt af höndum svo vel sé. Frá fornu fari hefir verið tvennskonar ábúðarréttur hér á landi. Annarsvegar hafa verið sjálfseignarbændur, hinsvegar leiguliðar. Þessi tvennskonar ábúðarréttur hefir strax skapazt með byggingu landsins. Tiltölulega fáir menn slógu eign sinni á landið, og afhentu það síðan öðrum, ýmist seldu það, gáfu eða létu í leigu. Fyrstu aldirnar munu þó leiguliðar hafa verið hlutfallslega fáir móts við sjálfseignarbændurna. Er aldir liðu og aðstaða þjóðarinnar versnaði, fór leiguliðum að fjölga, einkum eftir að kirkjuvald tók að færast í aukana, og þó enn meir við eflingu konungsvaldsins, og um leið jókst neyð alþýðu og kjör leiguliða versnuðu. Núg. ábúðarlög eru frá 1884. Þótt óhætt sé að telja þau réttarbætur frá því sem áður var, er þó ekki hægt að dyljast þess, að þau hafa einkum verið samin með hag landsdrottins fyrir augum, en minna verið litið á hagsmuni leiguliða. Það er auðsætt, að landeigendur, en ekki leiguliðar hafa fjallað um þá löggjöf. Í þessum lögum eru ákvæði, sem engum virðist þó hafa þótt ábótavant, þar sem með öllu er gengið framhjá hagsmunum og öryggi leiguliða. Þannig er ákveðið, að jörð skuli byggð til eins árs í senn, þótt að vísu megi byggja jörðina til lengri tíma. þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hvílíkt öryggisleysi þetta ákvæði skapaði leiguliðum, sem máttu búast við að vera hraktir af ábúðarjörð sinni á hverju vori. Þessi eins árs bygging hefir mjög tíðkazt og vitanlega það öllum varanlegum umbótum á leigujörðum, sem svo hafa verið byggðar. Í öðru lagi var landsdrottinn ekki skyldur til að láta hús fylgja jörð að neinu verulegu leyti, og við það bættist, að réttur leiguliða til að losna við þau hús, er hann lét byggja á leigujörðinni, með sæmilegu verði, var mjög svo takmarkaður. Sama var að segja um jarðabætur og annað, er hann kunni að gera til umbóta. Allt þetta olli því, að aðstaða leiguliða til að gera umbætur á ábúðarjörðum sínum hefir verið mjög erfið til þessa. Afleiðingin hefir orðið sú, að leigujarðir hafa níðzt niður. Menn hafa því fengið rótgróna ótrú á ábúð á leigujörðum, og því hefir það þótt vænst til bjargraða og koma sem flestum jörðum í sjálfsábúð, eins og þjóðjarðasalan ber ljósastan vott um. En hins hafa menn ekki gætt, að ábúðarréttur manna á jörðum einstaklinga hefir ekki batnað, og ekkert hefir verið gert af hálfu löggjafarvaldsins til þess að hindra það, að sami maður hefði eignarumrað á mörgum jörðum samtímis, þótt vitanlegt sé, að kjör leiguliða á heim séu ávallt miklu lakari en á leigujörðum hins opinbera. Jarðir á landinu eru nú taldar alls 6245. Af þeim eru 3316 í sjálfsábúð, en 2929 í leiguábúð, eða 47%. Þegar þess er gætt, að tvíbýli og fleirbýli er tíðara á leigujörðum en sjálfseignarjörðum, má gera ráð fyrir, að meira en helmingur af bændum landsins séu leiguliðar. Það veltur ekki á litlu, hvernig fer um ábúðarrétt helmings bænda landsins, og þess er ekki að vænta, að veruleg og almenn þrif verði í landbúnaðinum fyrr en réttur leiguliða er betur tryggður en nú. Frv. það, sem hér liggur fyrir, stefnir að því að bæta kjör leiguliða. Það er samið af mþn. í landbúnaðarmálum, sem tók til starfa 1927. Frv. hefir legið fyrir undanförnum þingum, en ekki náð afgreiðslu þingsins enn. Aðalbreyt., sem í frv. felast, eru þær, að lífstíðarábúð er aðalreglan, þótt með undantekningum sé, að landsdrottnar eru skyldaðir til að láta nauðsynleg hús fylgja leigujörðum, að landsdrottinn skuli kaupa eftir mati úttektarmanna þær umbætur leiguliða, sem koma jörðinni að gagni, að bannað er að taka landsnytjar og hlunnindi af leigujörðum og rýja þær þannig að helztu gæðum. Ég vil þessu næst minnast nokkuð á brtt. landbn. N. er þó ekki alveg á einu máli um þær, enda hafa tveir nm., þeir hv.þm. Borgf. (PO) og hv. 2. þm. Skagf. (MG) skrifað undir nál. með fyrirvara. Ég hygg þó, að þessi fyrirvari sé þess eðlis, að þeir óski fremur víðtækari breyt. á frv. en að þeir séu ósamþykkir brtt. okkar í aðalatriðum. Munu þeir og líta svo á, að frekari breyt. þurfi að gera á frv. en hægt sé að gera nú á þessu þingi. Landbn. hefir haft svo mörgum málum að sinna, að henni hefir unnizt minni tími en þurft hefði til þess að athuga þetta merka frv. sem skyldi. Brtt. okkar á þskj. 680 eru margar smávægilegar, en aðrar aftur stærri og breyta efni frv. Skal ég þá fara nokkrum orðum um þær. Við höfum samið upp fjórar fyrstu greinar frv. og breytt efnisniðurröðun þeirra. Þar eru nokkur nýmæli tekin upp og sumu breytt. Við leggjum til, að frv. byrji með nýrri grein, sem skilgreinir, hvað „jörð“ er, en áður hefir það hugtak ekki verið skýrt í lögum. Greinin er á þessa leið: „Jörð nefnist í lögum þessum hvert það sveitabýli, sem metið er sérstaklega til verðs samkv. fasteignabók“. Ég býst við, að þessi skýring kunni að orka tvímælis, en okkur finnst eðlilegt, að skýring sé gefin á því, hvað „jörð“ sé, og álitum, að ekki fáist eðlilegri skýring á því en sú, hvernig fasteignamatið gengur frá þessu á hverjum tíma. Í 2. gr., þar sem talað er um, að jarðir megi sameina, er nauðsynlegt að skilgreina, hvað hugtakið jörð sé. Við leggjum til, að jarðir megi því aðeins sameina, að hver þeirra fyrir sig sé ekki lífvænlegt býli, og úttektarmenn telji sameiningu nauðsynlega og Búnaðarfél. Íslands samþykki hana. Sem betur fer er svo mikill efniviður í flestum jörðum hér á landi, að óþarfi er að auka á landrými þeirra. Því er þörf á að leggja sterkar hömlur á sameiningu jarða, og þykir þá Búnaðarfél. Íslands réttur aðili til að hafa endanleg áhrif um það. Sumir telja e. t. v., að hér sé verið að stofna til aukinnar skriffinnsku, en við ætlum, að þetta muni koma sjaldan fyrir, svo að þessi ákvæði muni ekki saka að því leyti. Þá er tekið fram, að sami maður megi ekki hafa samtímis ábúð á tveim eða fleiri jörðum, nema úttektarmenn og Búnaðarfél. samþykki. Þetta er gert til að hindra, að einstakir menn geti náð undir sig mörgum jörðum meðan aðra vantar jarðnæði. Þá álítum við, að þetta eigi þó ekki að vera útilokað með öllu og viljum því leggja það á dóm úttektarmanna og Búnaðarfél. Sett hafa verið ákvæði í frv. um að þessi ákvæði nái ekki til ábúða þeirra jarða, sem öðlazt hafa gildi í síðasta lagi í fardögum 1931. Þá er einnig í 2. gr. heimild til að skipta jörð. Við vonum, að í framtíðinni verði fjölda jarða skipt, en hitt verði undantekningar, að jarðir séu sameinaðar. Við leggjum til, að Búnaðarfél. veiti samþykki sitt til að skipta jörð, og eigum við með því, að ráðunautar þess gefi leiðbeiningar um skiptinguna, en hinsvegar á þetta ákvæði ekki að skoðast sem neitt haft á leyfi til að skipta jörð. Í 3. gr. leggjum við til, að kveðið sé nánar á um það, hvenær maður, sem á jörð sé skyldur til að byggja hana. Í 1. gr. frv. er svo ákveðið, að sá, sem á jörð, er hann hefir ekki ábúð á sjálfur, skuli selja hana öðrum á leigu. Við bætum við „sæmilegum umsækjanda gegn hóflegu eftirgjaldi að dómi úttektarmanna“, þar sem ekki verður fallizt á að skylda landsdrottin til þess að leigja hvaða manni sem er jörð til lífstíðar, fyrir lítið sem ekkert eftirgjald, eins og skilja má, að geti orðið samkv. 1. gr. frv. Í 2. gr. frv.,er sveitarstjórn gefin heimild til að skipta jörð, sem hún tekur við til ráðstöfunar, ef hún telur hana byggilegri á þann hátt. Þá er og sveitarstjórn gefið vald til þess að byggja upp á slíkum jörðum án samþykkis landsdrottins. en landsdrottinn skyldaður til að kaupa byggingarnar. Hér þykir okkur allt of langt gengið á rétt landsdrotttins og leggjum því til, að þetta verði fellt burt. Hinsvegar leggjum við til, að ef landsdrottinn getur eigi leigt jörð sína, skuli hann bjóða sveitarstjórn hana til ráðstöfunar gegn ákveðnu eftirgjaldi. Getur oft komið fyrir, að sveitarstjórn geti fremur byggt jörð en landsdrottinn, sem e. t. v. er langt í burtu, og auk þess má gera ráð fyrir, að sveitarstjórnum sé áhugamál að hafa allar jarðir sveitarinnar í ábúð, og geri því allt, sem hægt er, til að byggja þær. Þá leggjum við til, að ef eigandi hefir engin not jarðar sinnar, sé hann eigi skyldur til að greiða af henni opinber gjöld. Hv. 2. þm. Reykv. (EA), einn af kunnustu lögfræðingum landsins, sem sæti á hér í hv. d., telur þó hæpið, að þetta ákvæði fái staðizt frá lögfræðilegu sjónarmiði, og þori ég því ekkert að fullyrða um það. En þetta er samskonar ákvæði og er í ábúðarlögunum frá 1884. Getur þó vel orkað tvímælis, hvort gengið sé inn á rétta braut með því að láta eigendur slíkra jarða sleppa við að greiða af heim skatta og önnur opinber gjöld. Hinsvegar vildum við ekki sleppa honum við að inna af höndum önnur lögskil, svo sem smölun heimalands og annað. Í 4. brtt. er svo ákveðið, að taki sveitarstjórn jörð til ráðstöfunar, geti hún byggt hana öðrum, enda samþykki landsdrottinn þá byggingu. Þetta ákvæði um samþykki landsdrottins er sett inn með sérstöku tilliti til þess, að um lífstíðarbyggingu sé að ræða, og þess vegna sé varhugavert að veita sveitarstjórn heimild til þess að byggja jörð til svo langs tíma, nema landsdrottinn samþykki ábúðarsamninginn. Við II. kaflann, um ábúðartímann, höfum við ekki gert brtt. Sá kafli hefir það merkilega nýmæli að geyma, að allar leigujarðir skuli vera í lífstíðarábúð, nema eigandi þurfi á jörð að halda handa sjálfum sér eða nánustu skyldmennum. Ef hið opinbera þarf á jörð að halda, má einnig taka hana úr ábúð, og sama gildir um sveitar- og bæjarfélög, sem jarðir eiga. Við III. kaflann, um hús á jörð og skyldur landsdrottins, höfum við gert allmiklar breyt. 11. gr. höfum við orðað um án þess að gera þó verulegar efnisbreyt. í frv. er ákveðið, að hverri jörð skuli fylgja nauðsynleg hús, sem lands- drottinn á, í góðu og gildu standi. Þetta orðalag höfum við ekki kunnað við og því breytt því. Í frv. er einnig svo ákveðið, að úttektarmenn skuli meta hús, en jafnframt skuli leita álits læknis og hreppstjóra, svo að trygging sé fyrir því, að húsin séu í góðu meðallagi eftir því sem gerist í þeirri sveit. Við viljum sleppa hreppstjórunum, en leggjum hinsvegar til, að leita megi álits héraðslæknis um bæjarhús. Samkv. þessari grein er landsdrottinn skyldur til að láta fylgja leigujörð sinni nauðsynleg bæjarhús í góðu lagi, að dómi úttektarmanna. Við 12. gr. höfum við gert allverulegar breyt. í frv. er svo ákveðið, að landsdrottinn beri alla fyrningu, en álag skuli aldrei metið. Hinsvegar skuli leiguliði halda húsum svo við, að þau fyrnist ekki um skör fram fyrir handvömm. Þessi breyt. frá núg. ábúðarlögum er í samræmi við þær reglur, sem giltu til forna, er viðhalds- og fyrningarskyldan hvíldi á landsdrottni. En síðar velti konungsvaldið þessari skyldu af sér yfir á landsetann, af því að það vildi ekki bera þann kostnað, er af viðhaldi og fyrningu leiddi. En sú regla, sem skapaðist af brotum hins erlenda valds, hefir náð svo mikilli hefð, að n. sá sér ekki fært að taka fyrningarskylduna alveg af leiguliða. Hinsvegar sá hún sér þó ekki fært að taka upp álag aftur. Álag byggist sem kunnugt er á mati eftir á um það, hvað jarðarhús hafi gengið úr sér í ábúðartíð leiguliða. Leiguliði veit því aldrei, hve stór þess hvað kann að verða, og þegar tíð eru ábúendaskipti, kemur kvöð þessi mjög misjafnlega niður. Sá, er nýtur húsanna nýrra, verður hennar litið var, en síðan skellur hún með öllum sínum þunga á þann, sem e. t. v. hefir aldrei notið húsanna nýrra eða nýlegra. Fyrningar- og viðhaldsskyldu er annars venjulega slengt saman. Fyrning svarar að réttu lagi til hinnar eðlilegu hrörnunar líkamans, en viðhald til hinnar daglegu næringarþarfa. Þótt oft sé erfitt að draga réttar merkjalínur milli fyrningar og viðhalds, og lítið sem ekkert hafi verið gert af slíku hér á landi, er samt sú aðferð notuð víðsvegar um lönd og hefir gefizt vel, og þar sem búsreikningar eru haldnir, er það orðin venja að skrifa þannig af verði húsanna árlega eftir því, sem búizt er við, að húsin muni endast. Yfirleitt má segja, að erlendis sé það sú almenna regla, að fyrningargjaldið sé ákveðið þannig fyrir fram, og n. leit svo á, að þessi aðferð væri að öllu leyti heppilegri en sú aðferð, sem hér hefir verið notuð um álag. Hinsvegar er n. það vel ljóst, að hámark fyrningargjaldsins, eins og það er ákveðið samkv. brtt.n., getur þurft breyt. við. Reynslu um þetta höfum við litla hér á landi, svo að hér er að mestu leyti um ágizkun að ræða, og er n. því fús til breyt. á þessu atriði. Það má og búast við því, að þessu þurfi að breyta síðar eftir því, sem reynslan leiðir í ljós í þessu efni, einkum eftir því, sem nýir byggingarhættir ryðja sér til rúms. - Samkv. brtt.n. er svo ákveðið, að leiguliðabótin skuli að hálfu greidd landsdrottni um leið og landsskuld ár hveri, en að hálfu megi hún standa vaxtalaust hjá leiguliða, og afhendist þá landsdrottni, þegar leiguliðaskipti verða, eða til endurbyggingar kemur. Er þetta að nokkru leyti í samræmi við það, að leiguliði þarf ekki, eins og nú er, að greiða út álagið, fyrr en hann fer burt af jörð. Mér þykir rétt að geta um það í þessu sambandi, að til orð kom í n. að hafa á þessu aðra skipun, þannig, að leiguliðabótin yrði lögð í sérstakan sjóð, sem stofnaður yrði fyrir hverja jörð og síðan varið til endurbygginga á jörðinni. Kom hv. samþm. minn með þessa uppástungu, en n. gafst ekki tími til þess að átta sig á, hvernig þessu yrði bezt fyrir komið, en mun athuga þetta frekar fyrir 3. umr. Þá er það 7. brtt.n., um það, að á eftir 12. gr. komi ný gr., þess efnis, að leiguliði sé skyldur til að halda húsum svo við, að þau ekki fyrnist um skör fram. þetta ákvæði er nú í 12. gr. frv., en tekið þaðan og sett inn sem ný grein. Samkv. þessum tveim síðustu till.n., sem ég nú hefi rakið, er þannig gerður greinarmunur á fyrningu og viðhaldssskyldu húsanna, eins og virðist rétt að gera, þótt það í framkvæmd muni valda ýmsum erfiðleikum, að þessum liðum aðskildum að öllu leyti. 9. brtt.n. er við upphaf 13. gr., þar sem segir, að úttektarmenn sett skyldir fimmta hvert ár, eða hvenær sem landsdrottinn krefst þess, að skoða öll hús á leigujörðum og gefa landsdrottni skýrslu um skoðunina. N. virtist óþarft að skylda úttektarmenn til þessa, því að ef ekki er ágreiningur milli landsdrottins og leiguliða, er engin þörf á slíkri skoðun á hverjum 5 ára fresti, og leggur n. því til, að þessu sú breytt svo, að úttektarmenn séu skyldir til að framkvæma skoðunina, hvenær sem landsdrottinn eða leiguliði krefst þess. Virðist þetta og eiga að vera næg trygging landsdrottni fyrir því, að leiguliði níði jörðina ekki óþarflega mikið niður, auk þess sem hér er einnig jafnframt tekið tillit til leiguliðans um þetta, því að báðum aðiljum er ætlaður sami réttur í þessum efnum samkv. brtt.n.N. sá enga ástæðu til þess, eins og ég áður sagði, að fara að lögfesta slíka allsherjar skoðunargerð á 5 ára fresti, en þótti hinsvegar sjálfsagt að gefa þessum báðum aðiljum kost á að fá fram skoðun á jörð, þegar þeir æsktu. Það getur að vísu farið svo í sumum tilfellum, ef brtt.n. verður samþ., að slík skoðun á jörð fari fram árlega, en í öðrum tilfellum, þar sem fullt samkomulag er milli landsdrottins og leiguliða, er e. t. v. aldrei þörf slíkrar skoðunar meðan sami maður situr jörðina og virðist þá ástæðulaust með öllu að lögbjóða skoðun á ákveðnum tímum. 9. brtt.n. fer fram á það, að 14. gr frv. verði felld niður, en þessi gr. kveður svo á, að ef úttektarmenn brjóti skyldur sínar og það sannist, að landsdrottinn hafi beðið tjón af þeim sökum, skuli þeir skyldir að greiða honum skaða allan, hvort sem er eftir mati eða dómi. N. álítur óeðlilegt að gera úttektarmenn skaðabótaskylda á þennan hátt, auk þess sem erfitt mundi reynast að framfylgja þessu ákvæði og leiða til óánægju og jafnvel málaferla, enda sá n. enga ástæðu til þess, að þessir starfsmenn væru fremur undir þessum ákvæðum en ýmsir aðrir embættis- og sýslunarmenn, sem hliðstæðum störfum gegna. Ef úttektarmenn vanrækja skyldur sínar, heyrir slíkt auk þess undir hin almennu kvæði hegningarl. Af þessum ástæðum leggur n. til, að þessi gr. frv. verði felld niður. 10. brtt.n. er umorðun á 15. gr. frv., og felur hún ekki í sér neina verulega efnisbreyt. á gr., að öðru leyti en því, að n. hefir fellt niður hin fornu ákvæði unt það, að hús skuli rjúfa fyrir Jónsmessu hina næstu. N. sá enga ástæðu til að halda þessu forna ákvæði og leggur til, að þetta verði orðað svo, að leiguliða sé skylt að sjá um, að hús séu rofin, ef viðtakandi krefst, og þá svo, að viðtakanda sé sem minnst mein að. Ef um ónýt hús er að ræða, sá n. enga ástæðu til að skylda fráfaranda til að rjúfa þau, nema krafa kæmi um það frá viðtakanda. - Önnur ákvæði þessarar gr. miða að því að tryggja leiguliða það meira en verið hefir, að hann geti losnað við hús, sem hann kann að eiga á leigujörð sinni, við sæmilegu verði, með því að skylda landsdrottin til að kaupa húsin, ef úttektarmenn votta, að jörðin þarfnist þeirra. Er hér um mjög mikla réttarbót að ræða fyrir leiguliða frá því, sem verið hefir. 11. brtt.n. er við 17. gr. frv., sem kveður svo á, að landsdrottinn skuli jafnan tryggja hús á leigujörð sinni fyrir eldsvoða. N. sá ekki ástæðu til þess að skylda menn fremur til þess að tryggja gegn eldsvoða á leigujörðum en öðrum jörðum, og ef skyldutrygging kemst á, sem væntanlega verður ekki langt að biða, heyrir þetta að sjálfsögðu undir hana, en á alls ekki heima í ábúðarlogum. Aftur á móti telur n. rétt og sjálfsagt, að eigandi beri kostnaðinn af því, ef hús eru vátryggis á leigujörð, en jafnframt telur hún, að rétt sé að skylda leiguliða til þess að sjá um iðgjaldagreiðslu o. fl., er snertir vátryggingu af húsum landsdrottins, ef landsdrottinn óskar eftir. þetta getur verið til hæginda fyrir landsdrottin, þar sem leigujarðir hans eru í mikilli fjarlægð. Þá kem ég að IV. kafla frv., sem fjallar um leiguliðaskipti á jörð og skyldur leiguliða. - Hefir n. komið með allmargar brtt. við þennan kafla, en fæstar þeirra eru þó stórvægilegar. Er það þá fyrst, að n. leggur til (með 12. brtt. sinni), að ný gr. bætist inn í upphafi kaflans, svo hljóðandi: „Skylt er leiguliða að eiga lögheimili á ábúðarjörð sinni, nema sveitarstj. samþ. annað, sbr. þó 3. gr.“ Þetta var að nokkru leyti tekið fram í 1. gr. frv. áður, en fellur þar í burtu samkv. till.n., og hefi ég áður gert grein fyrir þessu. Er þetta nauðsynlegt tryggingarákvæði fyrir því, að ekki fari svo, eins og verið hefir til þessa, að margar jarðir séu setnar af mönnum, sem lögheimili eiga utan þeirrar sveitar, sem jarðirnar eru í. Getur þetta valdið því, að sveitarfélögin missi svo mikils í, hvað gjaldstofna snertir, að stór bagi geti af hlotizt, og þykir því rétt að gefa sveitarstj. íhlutunarvald um það, hvort leiguliðum skuli heimilt að hafa lögheimili annarsstaðar en á ábúðarjörð sinni, svo að þær geti komið í veg fyrir, að um þverbak keyri í þessum efnum. 13. brtt.n. er við 20. gr., og er í raun og veru aðeins smávægileg orðabreyt. þessi gr. kveður svo á, að ef fráfarandi eigi fyrning heys, eldsneytis eða byggingarefnis, skuli hann þjóða viðtakanda eða landsdrottni kaup á því skv. mati úttektarmanna. Leggur n. til, að á eftir orðinu „byggingarefnis“ verði skotið inn setningunni: „er hann hefir aflað á þeirri jörð“. N. sá ekki ástæðu til þess, að undir ákvæði þessarar gr. fellu hlutir eins og kol, sement, trjáviður o. fl., sem ekki er aflað á jörðinni sjálfri, en fráfarandi hefir flutt að, enda er þetta ákvæði aðeins miðað við það, að landsnytjar séu ekki fluttar burt af jörðum. 14. brtt. er við 21. gr., og er hún í 2 liðum. Fjallar fyrri liðurinn um það, að fyrir orðið „áburð“ komi „búfjáráburð“ í upphafi gr., en þar er fráfarandi skyldaður til að hafa flutt allan áburð á tún áður en hann fer frá jörð. Taldi n. réttara að nota orðið búfjáráburð í þessu sambandi, svo að ekki orki tvímælis, að ákvæðið tekur ekki til tilbúins áburðar. Síðari liður þessarar brtt. fjallar um það, að ákvæði síðari málsgr. þessar gr. nái einnig til selalatra. Þar kveður svo á, að ef eggver fylgi jörð, skuli viðtakandi eiga öll afnot þess það vor, er hann flytur að jörð. Taldi n. réttmætt, að þetta næði einnig til friðlýstra selalátra, enda tilgangurinn með þessum ákvæðum að koma í veg fyrir, að fráfarandi misnoti eða jafnvel eyðileggi hlunnindi á jörðum, hver sem eru, það vor, er hann flytur burt. 15. brtt.n. er við 22. gr. Höfum við samið þessa gr. um, en ekki er hér þó um verulega efnisbreyt. að ræða. Gr. fjallar um það, að hvort innstæðukúgildi fylgi leigujörðum, skuli fara eftir samkomulagi landsdrottins og leigutaka, en taki leiguliði við slíkum kú gildum skuli hann greiða í leigu eftir þau 6% í verði þeirra. Samkv. frv. á að miða verð kúgildana við verðlagsskrá, en hún er nú orðin lítils virði í viðskiptum manna á meðal, og telur n. því eðlilegra, að rétta sé ákveðið eftir skattmati. 16. brtt.n. er umorðun á fyrri málsgr. 23. gr., sem hefir að geyma skýrgreiningu á því, í hverju leiguliðanot eru fólgin. Er hér um enga efnisbreyt. að ræða frá því, sem er í frv., að öðru leyti en því, að n. hefir tekið það upp í upptalninguna á því, sem heyrir undir leiguliðanot, að leiguliði skuli hafa til notkunar allt land jarðarinnar eða jarðarparts, ef um það er að ræða. - Ákvæði þessarar gr. eru mjög mikilsverð breyt. frá því, sem verið hefir í þessum efnum, því að til þessa hefir landsdrottinn getað tekið undan jörð öll þau hlunnindi, sem honum sýndist, en samkv. gr. er þetta bannað að öllu leyti. 17. brtt.n. er við 24. gr. - Samkv. 1. málsl. þessarar gr. er leiguliða bannað að byggja öðrum af leigujörð sinni. Eru þetta ákvæði úr gömlum l., en n. sá ekki ástæðu til að hindra það, að leiguliði mætti byggja hluta af ábúðarjörð sinni, ef slíkt væri gert með samkomulagi við landsdrottin, og leggur n. því til, að aftan við 1. málsl. gr. komi: nema landsdrottinn leyfi. 18. brtt.n. er aðeins orðabreyt., og er ekki þörf á að skýra hana, og sama er að segja um 19. og 20. brtt. Um 21. brtt.n. er það að segja, að n. leggur til, að 2. málsl. 31. gr. falli niður, og er ástæðan sú, að þetta er tekið fram í 3. gr. frv., eins og sú gr. verður samkv. till.n. Þá kem ég að V. kafla frv., sem fjallar um skemmdir á jörðum af völdum náttúrunnar og breyting á jarðargjöldum af þeim ástæðum. - Kveður 33. gr. frv. á um það, að landsdrottinn og leiguliði skuli gera hús aftur í sameiningu, ef þau eyðileggjast af snjóflóði, skriðum eða öðrum slíkum náttúruviðburðum, en n. þykja ákvæði gr. um framlag leiguliða til slíkra endurbygginga vera of óljós, og hætt við, að deilur geti af því sprottið, ef hlutur leiguliða í þessu er ekki skýrar ákveðinn. Leggur n. því til, að hlutur leiguliða sé ákveðinn svo, að hann leggi fram sem svarar leiguliðabót af húsum, að því leyti, sem hún er eigi áður greidd, svo og allt innlent efni, eins og t. d. möl og sand, og ennfremur annist hann alla flutninga á erlendu efni frá hafnarstaðnum. Verður hægast fyrir leiguliða að inna þetta af höndum, og efnisflutninga getur hann annazt í frístundum sínum, svo að þeir eiga ekki að þurfa að koma tilfinnanlega við hann. - Fjallar 22. brtt.n. um þetta. Þá kem ég að VI. kafla frv., sem fjallar um breyt. á jarðargjöldum fyrir sérstakar ástæður. Leggur n. til, að önnur gr. þessa kafla, 36. gr. frv., falli niður,. en þessi gr. kveður svo á, að ef leigumáli jarðar sé óhæfilega þar, eða hærri en gerist í þeirri sveit eða héraði á líkum jörðum, geti leiguliði krafizt gerðardóms, er ákveði eftirgjöld af jörðinni. Álítur n. þetta mjög varhugavert ákvæði, og leggur því til, að það verði fellt niður. Leiguliði og landsdrottinn gera með sér ákveðna samninga og verða að standa við þá samninga, en ef þetta ákvæði yrði gert að 1., væri hægt að hugsa sér, að það yrði misnotað af leiguliða, til þess að ganga á þessa gerðu samninga, þannig, að leiguliði byði óeðlilega háa leigu í jörð, til þess að komast að henni, en notaði sér síðan ákvæði gr. til þess að láta færa leiguna niður með aðstoð gerðardóms, eftir að hann hefði tryggt sér lífstíðarábúð á jörðinni. Þar sem n. auk þess litur svo á, að tilgangur þessarar gr. náist að nokkru með ákvæðum 35. gr., telur n. réttast að fella þessa gr. alveg niður úr frv. Þá kem ég að VII. kafla frv., sem fjallar um reka á leigujörðum. Hefir n. komið með nokkrar brtt. við þennan kafla. 37. gr. frv. kveður svo á, að engan viðarreka megi undanskilja leiguliðanotum, sem fylgt hefir jörð áður. Nú hefir það hinsvegar verið algengt, að reki væri að miklu leyti skilinn frá jörð, og leggur n. til, að farinn verði millivegur í þessu efni og rekanum skipt á milli landsdrottins og leiguliða, þannig, að landsdrottinn hafi 2/3, en leiguliði 1/3, en jafnframt er þeim þó í sjálfsvald sett að semja um þetta á annan veg, ef þeim sýnist svo, og er þetta aðeins réttur þeirra hvors um sig. Sömu ákvæði leggur n. og til, að gildi um hvalreka. - Hvorugt þetta atriði skiptir þó miklu mali, sízt hvalrekinn. Reki er nú víðast í mikilli hnignun, enda orðinn lítils virði, og sá n. ekki ástæðu til að banna landsdrottni rekanot af leigujörðum sínum, ekki sízt, þar sem honum er gert að skyldu að hýsa þær, því að oft má notast við rekavið til húsagerðar. - Fjalla 24.–26. brtt.n. um þetta. Við III. kafla frv. hefir n. aðeins flutt eina brtt. (nr. 27), og er hún eingöngu leiðrétting á tilvitnunum, og kem ég þá að IX. kafla, sem fjallar um kaupskyldu á leigujörðum. Hefir þessi kafli aðeins að geyma eina gr., þar sem svo er ákveðið, að ef landsdrottinn bjóði leiguliða ábýlisjörð hans til kaups með fasteignamatsverði, að viðbættu virðingarverði þeirra umbóta á jörðinni, er landsdrottinn á, skuli leiguliði annaðhvort kaupa jörðina eða hafa fyrirgert ábúðarrétti sínum og víkja fyrir hinum nýja eiganda. Ef leiguliði gengur að kaupum á jörðinni, áskilur gr. honum hinsvegar aðeins 6 mán. greiðslufrest, og þykir n. þetta of lítið, og fjallar 28. brtt. um það, að þessi frestur til handa leiguliðanum verði hækkaður upp í eitt ár. Þá er það 29. og 30. brtt., við 49. og 54 gr.; þær eru aðeins leiðréttingar, svo um þær þarf ég ekkert að tala. Þá kem ég að 31. brtt. við 55. gr., um að gr. falli niður. Það er síðasti kafli frv., sein í eru ákvæði um stundarsakir. Í frv. eru allnákvæm ákvæði um það, hvernig farið skuli að með leigujarðir, þegar lögin öðlast gildi. Þar er gert ráð fyrir, að úttekt skuli fram fara á öllum leigujörðum í, fardögum næsta ár á eftir, og að þá skuli landsdrottni vera skylt að reisa öll þau bæjarhús, sem eru svo hrörleg, að þau verða ekki tekin gild samkv. lögunum. Þó er í 57. gr. slakað nokkuð til á þessu ákvæði, því þar er svo um mælt, að við næstu skoðunargerð úttektarmanna, sem fram á að fara eftir 10 ár, skuli landsdrottnar hafa gert öll jarðarhús upp. Þeim er m. ö. o. gefinn 10 ára frestur til að koma húsunum í það lag, sem tilskilið er í frv. N. leggur til, að þessum ákvæðum verði breytt mjög, sem sé, að bæði 55 og 56 gr. falli niður, en að í stað 57. gr. komi ný grein, og er það 33. brtt.n., þar sem svo er ákveðið, að ákvæði laga þessara skuli koma til framkvæmda jafnskjótt og leiguliðaskipti verða á jörð, eða nýtt byggingarbréf er gefið út eða framlengt, eftir að lög þessi öðlast gildi. Þetta er miklu auðveldara og léttara í framkvæmd, og hefir auk þess þann kost, að því er mér virðist að minnsta kosti, að þær jarðir, sem leigðar eru til 1 árs eða fárra ára, koma fljótlega undir ákvæði laga þessara, og að landsdrottnar þeirra jarða verða þá þegar að taka á sig þær skyldur, sem lögin kveða á um húsabætur. Aftur á móti er lengri frestur gefinn þeim landsdrottnum, sem byggt hafa jarðir sínar til lengri tíma, eða ef þeir hafa byggt þær til lífstíðar; þá fá þeir þennan frest, meðan ábúandinn lifir. Þetta álít ég að sé rétt, að þeir landsdrottnar, sem látið hafa jarðir sínar með betri leigumála, njóti þess, og fái lengri frest til að byggja upp á þeim en hinir, sem leigt hafa með verri leigumala. Ákvæðið kemur þá miklu réttara niður en áður, auk þess sem það er auðveldara fyrir landsdrottin ef hann á fleiri leigujarðir, að byggja upp á þeim smátt og smátt heldur en allt í einu. Ég hefi þá reynt, í svo stuttu máli sem unnt er, að skýra frá brtt.n., og skal ég þá líka láta máli mínu vera lokið.