Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég bjóst nú við, að það yrði eitthvað um þetta frv. sagt hér af hálfu hæstv. ríkisstj. eða flutningsmanna, þar sem það er aftur til þessarar d. komið frá Ed. og hefur tekið nokkrum breytingum í þeirri d., þó að þær séu ekki í sjálfu sér mjög stórvægilegar. Meginbreytingin þar mun vera sú, að iðnskólinn skuli nú heyra undir menntmrh., en ekki iðnmrh., eins og þessi d. hafði samþykkt. Eins og menn muna, þá urðu nokkrar umræður um það hér í þessari hv. d., þegar málið var hér, hvort iðnskólar skyldu reknir sem dagskólar eða ekki. Greindi menn nokkuð á í því efni, og voru ýmsar till. uppi, en loks var það samþykkt, að iðnskólar og iðnnámsdeildir gagnfræðaskóla skyldu vera dagskólar, þó að nokkuð af kennslunni mætti fara fram að kvöldinu, þar sem húsnæðisskilyrði og kennslukraftar gerðu það nauðsynlegt. Við umræður um þetta mál í þessari hv. d. talaði hér einna síðastur hv. 5. landsk. þm. og lýsti því sem sinni skoðun, að hann skildi það svo, að þrátt fyrir þessi ákvæði frv. væri þó ætlunin og tilgangurinn með frv. sá, að iðnskólinn í Reykjavík skyldi verða dagskóli. Það var þó alveg tvímælalaust, að til þess er ekki ætlazt samkv. þessu orðalagi frv., enda er þessi breyting sett inn í frv. fyrst og fremst að tilhlutun skólastjórnar iðnskólans í Reykjavík, og er því ljóst, að ætlunin er, að iðnskólinn í Reykjavík verði rekinn með nokkuð svipuðu sniði hér eftir sem hingað til. Nú voru bornar fram hér í þessari hv. d., bæði af mér og hv. 7. landsk. þm., óskir iðnnemanna sjálfra í þessu efni, þar sem þeir létu ótvirætt í ljós, að til þess að bæta iðnnámið og fullkomna það teldu þeir nauðsynlegt og óhjákvæmilegt, að iðnskólar, helzt allir, en alveg sérstaklega iðnskólinn í Reykjavík, yrðu gerðir að dagskóla. Þessa máls og þessara óska iðnnemanna reyndi þessi bv. d. að skjóta sér undan að taka afstöðu til með þessu orðalagi á upphafi 6. gr. Nú skal ég ekki að þessu sinni fjölyrða um þetta mál hér. Það var rætt allýtarlega, þegar frv. var hér til umr., og þess vegna óþarft að endurtaka það, sem þá var sagt. En ég vil leyfa mér að bera hér fram eina brtt. við þetta frv. Hún er að sjálfsögðu skrifleg og of seint fram komin, og vil ég fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann leiti afbrigða fyrir þessari till. Tillagan er þannig, með leyfi hæstv. forseta, að upphaf 6. gr. orðist svo: „Iðnskólar og iðnnámsdeildir gagnfræðaskóla skulu vera dagskólar.“ Þetta er nákvæmlega eins og segir í frv. núna. En síðan komi: „Utan Reykjavíkur má þó nokkuð af kennslunni fara fram að kvöldinu, þar sem húsnæðisskilyrði og kennslukraftar gera það nauðsynlegt.“ , Þessi till. felur það í sér, eins og hv. þm. sjá, að með henni er ákveðið, að iðnskólinn í Reykjavík skuli vera dagskóli, en öðrum iðnskólum og iðnnámsdeildum gagnfræðaskóla gefin heimild til að láta nokkuð af kennslunni fara fram að kvöldinu, þar sem húsnæðisskilyrði og kennslukraftar gera það nauðsynlegt og óhjákvæmilegt. Ég vænti þess fastlega, að þessi hv. d. geti fallizt á þessa málamiðlunartillögu, þar sem svo mikið er slegið af óskum iðnnema í þessu sambandi, að þess er aðeins farið á leit, að iðnskólinn í Reykjavík verði dagskóli, en allir aðrir iðnskólar og iðnnámsdeildir hafi heimild til að láta eitthvað af kennslunni fara fram að kvöldinu, ef öðru verður ekki við komið. - Ég vil svo leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa skriflegu brtt.



Herra forseti. Frv. þetta um iðnskóla er komið frá Ed. eftir örlitlar breytingar, sem þar voru gerðar á frv., en engar eru veigamiklar. Frv. er því í aðalatriðum eins og það fór héðan eftir þá endurskoðun, sem frv. fékk í þessari hv. deild. Hv. síðasti ræðumaður minntist hér aðeins á eina breytingu, sem var samþ. í Ed., en er að vísu ekki veigamikil, að iðnskólar skuli heyra undir menntmrn., en ekki iðnmrn., og það kemur til af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi af því, að það virðist vera stefnt að því að hafa allt skólakerfið undir menntmrn., og ég hygg, að það sé skynsamleg ráðstöfun. Í öðru lagi vegna þess, að iðnskólum er ætlað að vera deildir innan gagnfræðaskólanna, og þegar svo er komið, þá væri sama skólanum ætlað að heyra undir tvö rn. Það út af fyrir sig hlyti að fara illa og ekki eiga vel saman. Þessi breyting er sem sagt til komin af þessum ástæðum og hefur ekkert að segja í sambandi við lög um iðnskóla. Ég tel því, að frv. hafi í Ed. ekki á neinn hátt verið spillt og ekki breytt þar að neinu verulegu leyti frá því, sem þessi hv. d. vildi hafa það, þegar það var afgr. héðan. Eins og hv. þm. muna, var frv. breytt nokkuð hér í d. frá því, sem það var, þegar það var fyrst lagt fram, og var komið til móts við vilja þeirra hv. þm., sem vildu stuðla að því, að iðnskólarnir væru gerðir að dagskólum. Það má því segja, að stefna frv. sé sú að gera iðnskólana að dagskólum. Og í 6. gr. segir beinlínis: „Iðnskólar og iðnnámsdeildir gagnfræðaskóla skulu vera dagskólar. Þó má nokkuð af kennslunni fara fram að kvöldin, þar sem húsnæðisskilyrði og kennslukraftar gera það nauðsynlegt.“ Með öðrum orðum: dagskólakennslan er orðin aðalatriðið, en kvöldkennslan er í heimildarformi, þar sem því verður ekki við komið að láta kennsluna fara fram að deginum til. Hver vill nú afnema þessa heimild? Hver vill ekki hafa heimild til þess að láta kennsluna fara fram að kvöldinu, ef allar ástæður og aðstæður gera ómögulegt að láta kennsluna fara fram að öllu leyti að deginum? Og það er dálítið einkennileg sú till., sem hv. 8. landsk. flutti hér áðan. Hann vill hafa þessa heimild fyrir alla skóla utan Reykjavíkur, en hann vill ekki, að heimildin nái til iðnskólans í Reykjavík, enda þótt það sé vitað, að ekki er mögulegt að breyta þar um frekar en annars staðar alveg fyrirvaralaust, - eða hver heldur, að það væri mögulegt að breyta þannig um alveg fyrirvaralaust, að öll kennsla gæti farið fram að deginum til í iðnskólanum í Reykjavík næsta vetur? Þó að kennarar og skólastjóri og skólanefnd vildu allt gera, sem í þeirra valdi stæði í þessu efni, þá er áreiðanlegt, að það þyrfti lengri aðdraganda til að gera svo stóra breytingu. Það þarf að koma upp vinnustöðvum og verkstæðum í skólanum og þeim ekki litlum, ef öll kennsla ætti að fara þar fram að deginum til. Þetta er augljós staðreynd og þess vegna undarlegt, að hv. 8. landsk. þm. skuli ekki vilja lofa iðnskólanum í Reykjavík að hafa þessa sjálfsögðu og nauðsynlegu heimild eins og öðrum iðnskólum á landinu. Hvers vegna lætur ekki hv. þm. sér nægja, að það er stefna frv. - stefna laganna - að gera iðnskólana að dagskólum svo fljótt sem verða má, en að það er heimilt að láta kennsluna fara fram að kvöldinu, þar sem ekki eru möguleikar á því, að kennslan fari aðeins fram að deginum ? Ég veit, að þessi hv. d. hefur ekki skipt um skoðun í þær þrjár vikur, sem liðnar eru síðan frv. fór héðan, og vænti þess vegna, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv. Ed.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af ræðu hæstv. viðskmrh. Ráðherrann hélt því fram, að það væri stefna frv. að gera iðnskólana að dagskólum. Það er ágætt, að þessi hæstv. ráðh. skuli lýsa yfir, að þetta sé stefna frv. En við höfum engar sannanir fyrir því, að svo verði í framkvæmd, og ekkert öryggi. Skólastjórn iðnskólanna ákveður það, hvort kennslan skuli fara fram að kvöldinu til og að hve miklu leyti, en ekki nemendurnir sjálfir. Þeir hafa engin áhrif og enga aðstöðu til að ráða neinu um það. Og hverjir eru það, sem ákveða það, hvort einhverjar ástæður eða aðstæður séu þannig, að kennslan þurfi að fara fram að kvöldinu til? Það er skólastjórn iðnskólanna líka, sem ákveður það. Þannig gæti hún til eilífðar stefnt að því, að iðnskólar yrðu gerðir að dagskólum, án þess að þeir yrðu nokkurn tíma raunverulega gerðir að dagskólum. Þetta er því alls ekki nóg. Í sambandi við það, sem ráðh. sagði, að það væri óeðlilegt af mér að vilja afnema heimild til handa iðnskólanum í Reykjavík að ráða þessu, hvort kennslu skyldi haldið áfram eins og verið hefur eða iðnskólanum breytt í dagskóla, og taldi tormerki á því, að það væru tök á því á næstunni að breyta iðnskóla Reykjavíkur í dagskóla, þá vil ég taka fram, að iðnnemarnir sjálfir, sem gerst þekkja þessi mál, miklu betur en bæði ég og hæstv. viðskmrh., telja á því að breyta iðnskólanum í Reykjavík í dagskóla engin þau tormerki, sem valdið gætu því, að ekki mætti ákveða það nú þegar í þessu frv., að iðnskólinn í Reykjavík skyldi gerður að dagskóla. Og ég sé ekki betur en að þetta frv. geti nægilega stefnt að því að gera iðnnám að dagnámi áfram, þó að sú undantekning yrði ger, að það yrði ákveðið, að iðnskólinn í Reykjavík skyldi vera dagskóli, eins og ég hef lagt til í brtt. minni. Þá eru eftir allir aðrir iðnskólar landsins, allar iðnnámsdeildir gagnfræðaskóla, sem væntanlega rísa upp mjög margar, og enn þá er þess vegna nægilega mikið til að stefna að fyrir hæstv. viðskmrh. og iðnmrh. í þessum efnum.



Herra forseti. Ég gaf í vetur yfirlit til bráðabirgða um afkomu ríkissjóðs árið 1954. Áætlað var, að greiðsluafgangur mundi verða 35 millj. kr. Endanlegt uppgjör hefur ekki enn þá farið fram, og það er ekki hægt að fullyrða um það, að þessi áætlun standist, en í trausti þess, að niðurstaðan verði ekki langt frá því, sem áætlað var, hefur ríkisstj. gert frv. það til l. um ráðstöfun á greiðsluafgangi ríkissjóðs árið 1954, sem hér liggur fyrir, og er þetta í formi heimildarlaga, eins og hv. þm. sjá. Í raun réttri hefði þurft að leggja til hliðar talsvert af þessum greiðsluafgangi til þess að auka jöfnuð í þjóðarbúskapnum. Það er mikil þensla í peningakerfinu, eins og við vitum, og hefði við þessar ástæður í raun og veru þurft að safna fyrir fé, sem mætti þá síðar nota, þegar sérstök þörf væri á því að auka framkvæmdir. En vegna þess, hversu mikil þörf er fyrir ýmiss konar framlög af hendi ríkisins, hefur stjórnin ekki séð sér annað fært en að gera till. um að ráðstafa meginhluta þessa afgangs. Að vísu er ekki gert ráð fyrir því, að þar komi til greina útborganir strax í öllum greinum, þannig að nokkuð af greiðsluafganginum mun hafa áhrif til jöfnunar í þjóðarbúskapnum. Sérstaklega má í því sambandi minna á 9. lið frv., þar sem gert er ráð fyrir að leggja til hliðar upp í framlag ríkisins til atvinnuleysistrygginga 6 millj. kr. Það er sem sé ekki ástæða til að gera ráð fyrir því, að þessu fé þurfi að halda til útborgunar á næstu missirum. Mundi þetta á hinn bóginn verða vísir að þeim sjóði, sem á að koma upp til atvinnuleysistrygginga. Því miður er því hins vegar svo varið um flesta hina liðina, að þeir verða að greiðast strax. Ég mun fara örfáum orðum um hvern lið fyrir sig. Fyrst er til ræktunarsjóðs 8 millj. kr. Ég hef ekki á reiðum höndum yfirlit um fjárþörf ræktunarsjóðs, en hún er orðin gífurlega mikil, miðað við að fullnægja eftirspurninni eftir lánum út á ræktun og útihúsabyggingar og raunar önnur þau verkefni, sem sjóðnum eru ætluð. Ég held þó, að það mætti áætla lauslega, að ef vel ætti að vera, þyrfti að útvega þessum sjóði 30 millj. kr. eða meira árlega af nýju fé næstu árin. Undanfarið hefur verið útvegað mikið fé til þessa sjóðs, og á síðastliðnu ári varð að ráði að greiða sjóðnum 8 millj. kr. upp á væntanlegt samþykki Alþ. af fyrirsjáanlegum greiðsluafgangi, og er hér með leitað staðfestingar á þessu framlagi. Þetta var gert í samráði við þann þingmeirihluta, sem stjórnina styður. Það er gert ráð fyrir því, að þetta verði framlag ríkissjóðs til ræktunarsjóðsins, sem ekki verði endurheimt og ekki verði greiddir vextir af. Sumir hefðu kannske viljað, að þetta hefði verið lán og greiddir af því vextir til ríkissjóðs og féð endurheimt smátt og smátt með það fyrir augum, að því gæti þá orðið ráðstafað í öðru skyni. En þegar það liggur fyrir, að ræktunarsjóður hefur svo mikla fjárþörf sem ég var að lýsa, svo og hitt, að það er stórkostlegur vaxtahalli í rekstri ræktunarsjóðsins árlega og fer sífellt vaxandi vegna þess, að hann verður að taka mjög mikið fé að láni með mun hærri vöxtum en hann tekur aftur af þeim lánum, sem hann lánar út, þá verður að láta sjóðinn hafa meiri framlög, meira eigið fé til þess að starfa með en hann hefur haft fram að þessu. Þess vegna er það till. ríkisstj., að sjóðurinn fái þetta sem framlag, en ekki sem lán. Enn fremur hefur ríkisstj. átt hlut að því, að í hv. Ed. er tekið inn í frv. það um ræktunarsjóð, sem er á leiðinni gegnum þingið, ákvæði um að hækka hið árlega framlag til ræktunarsjóðs úr ríkissjóði um 1 millj. og 100 þús. kr. Mun sízt af öllu þessu veita til þess að styðja sjóðinn, jafnstórfelldur vaxtahalli og hlýtur að verða á viðskiptum hans á næstu árum þrátt fyrir vaxtahækkun þá, sem gert er ráð fyrir að verði á lánum úr sjóðnum, svo sem hv. þm. kannast við. Þá er það fiskveiðasjóður, hann þarf mjög á fjármagni að halda á næstunni. Bæði er verið að byggja báta hér innanlands, þó nokkuð marga, sem fiskveiðasjóður þarf endilega að lána út á, og enn fremur er gert ráð fyrir að flytja inn talsvert marga báta á næstunni, sem líka verður að lána út á. Í þessu sambandi er og rétt að minna á, að verið er að setja nýja löggjöf um fiskveiðasjóðinn, þar sem ætlazt er til, að hann hækki útlán sín út á innanlandssmíðaða báta upp í allt að 75% af andvirði þeirra og lán sín út á innflutta báta upp í allt að 2/3 af andvirði þeirra. Sjóðurinn þarf því mjög á fé að halda og verður að fá stórfé að láni á næstunni, ef vel á að fara. Gert er ráð fyrir, að þetta fé verði einnig beint framlag til hans, en ekki lán, og er þar að nokkru leyti um sömu ástæður að ræða og ég rakti um ræktunarsjóðinn, því að búizt er við, að fiskveiðasjóður verði að greiða mun hærri vexti af lánum þeim, sem hann þarf að taka á næstunni, en hann tekur af lánum út á vélbáta. Það kemur því fram mikill vaxtahalli, og því þarf að styrkja sjóðinn sem mest. Þá er 3. liður, það er lán til veðdeildar Búnaðarbanka Íslands. Það hefur verið stórkostlegur skortur á lánsfé til ýmissa framkvæmda í landbúnaðinum, sem ekki falla undir lánareglur byggingarsjóðs eða lánareglur ræktunarsjóðs. Menn kaupa jarðir, stofna til búskapar með margvíslegum kostnaði, sem ekki er lánað beint til úr öðrum deildum bankans. Það hefur skort mjög tilfinnanlega fjármagn í veðdeildina og lítið verið hægt úr þessu að bæta, því að það er takmarkað, sem hægt er að ná saman af lánsfé innanlands, og það eru ekki síður takmörk fyrir því, hvað hægt er að fá af lánum erlendis. Menn hafa haft hug á því undanfarið að leggja veðdeild bankans nokkurt fé af ríkisfé, en aldrei séð sér fært að stíga neitt verulegt spor í því efni. Dálítið spor var þó stigið hér í fyrra, þar sem gert var ráð fyrir að útvega veðdeildinni rúma milljón á ári að láni með vissum hætti, en það er líka það eina, sem Alþingi hefur séð sér fært að aðhafast í þessu nú um sinn. Vegna þess, hve þörfin er hér brýn, gerir ríkisstj. að sinni till., að veðdeildinni verði lánaðar 4 millj. af greiðsluafgangínum. Þykir rétt, að hér sé um lán að ræða, en ekki framlag, m.a. byggt á því, að veðdeildin lánar með nokkru hærri vöxtum en byggingarsjóður og ræktunarsjóður og getur því betur staðið undir lánum en þær deildir. Það er sem sé ekki sama þörf til þess að styrkja veðdeildina að eigin fé og hina sjóðina, fiskveiðasjóð og ræktunarsjóð, þótt nauðsynlegt sé að útvega henni lánsfé til þess að starfa með. Þá er 5. liður: Til greiðslu uppbóta á sparifé. Fyrir löngu - það mun hafa verið árið 1950 var sett í lög, að bæta skyldi sparifé. Þetta hefur dregizt, vegna þess að flókinn undirbúningur, skilst mér, hefur orðið að eiga sér stað. Í löggjöfinni, sem þá var sett, var gert ráð fyrir að greiða sparifjárbæturnar af stóreignaskatti, en stóreignaskattur var þannig á lagður, að 10% voru innheimt í peningum, en það sem eftir var í skuldabréfum til 20 ára. Ákveðið var, að aflatryggingasjóður skyldi fá fyrstu 5 millj., sem inn kæmu í peningum af stóreignaskatti, og svo varð að greiða kostnaðinn við að leggja skattinn á af þeim peningum, sem inn komu, en síðan var auðvitað meiningin, að til sparifjárbóta gengju þeir peningar, sem þá væru eftir. Nú hefur niðurstaðan orðið sú, að peningar þeir, sem inn komu, urðu ekki nógir til þess að greiða aflatryggingasjóði, kostnaðinn og allar sparifjárbæturnar, 10 millj. Var raunar sett í lögin frá 1950 heimild til þess að greiða sparifjáruppbæturnar að einhverju eða öllu leyti í ríkisskuldabréfum. Þegar viðskmrn. hafði lokið undirbúningi að greiðslu bótanna, sem var í vetur, kom til að ákveða, hvernig greiða skyldi bæturnar, hvort notfæra ætti sér heimildina til þess að greiða þær að einhverju leyti í skuldabréfum. Sýndist þá ekki réttmætt að greiða bæturnar að einhverju leyti í skuldabréfum, heldur væri einsýnt að keppa að því að greiða þær að öllu leyti í peningum. Mönnum fannst ekki mega minna vera en að menn fengju þessar bætur í peningum, þegar búið var að bíða svo lengi eftir þeim sem raun var á orðin og ég hef lýst. Fannst ekki vera sæmilegt af ríkinu að afhenda mönnum skuldabréf í bæturnar, þegar loks kom að því, að menn skyldu fá þær greiddar út. Þá kom í ljós, að það vantaði 11/2 milljón til þess, að hægt væri að borga bæturnar upp af stóreignaskattsfé. Er lagt til, að af greiðsluafgangi nú verði heimiluð 11/2 millj. í þessu skyni. Þá er 6. liður: Til greiðslu á framlagi ríkissjóðs fyrir árið 1955 til útrýmingar heilsuspillandi íbúða. Í löggjöfinni um íbúðamálin, sem er á leiðinni gegnum þingið, er gert ráð fyrir 3 millj. kr. árlegu framlagi af ríkissjóðs hendi til útrýmingar heilsuspillandi íbúða. Það er búið að ganga frá fjárlögum fyrir þetta ár og að sjálfsögðu ekki gert ráð fyrir þessu framlagi á þeim, þar sem ekki var búið að setja lögin, þegar gengið var frá fjárlögunum. Nú eru horfur ekki svo góðar á þessu ári um afkomu ríkissjóðs, að það þyki rétt að gera ráð fyrir að greiða þessar 3 millj. af tekjum þessa árs, og var því það ráð tekið, til þess að hægt væri að leggja fram þegar á þessu ári fyrstu 3 millj. í þessu skyni, að leggja til, að þær verði teknar af greiðsluafgangi ríkissjóðs fyrir s.l. ár. Þá er næst lagt til, að lagðar verði til brúasjóðs, til endurbyggingar gamalla stórbrúa, 11/2 millj. Brúasjóði er ætlað það hlutverk að standa undir kostnaði við að byggja stórbrýr. Þar eru mörg verkefni framundan. Sumar af hinum eldri stórbrúm eru að verða ónýtar, sérstaklega brúin á Jökulsá í Axarfirði og brúin á Lagarfljóti. Báðar þessar brýr eru alveg að verða ónýtar og ekki bægt að draga lengur að hefjast handa um að endurbyggja þær. Að réttu lagi kemur það í hlut brúasjóðs að standa undir þessum framkvæmdum, en það er augljóst, að hann getur það ekki nógu fljótt, nema hann fái meiri tekjur en hann hefur af benzínskatti. Hann hefur mikil önnur verkefni með höndum. Það er verið að byggja stórbrú á Iðu og búið að ákveða að byggja brú á Hofsá í Álftafirði í sumar, og það er enn þá verið að starfa að brú yfir Skjálfandafljót. Fleira kemur og til hjá brúasjóði. Í vetur var tekinn nýr liður á fjárlög, til endurbyggingar gamalla stórbrúa, 11/2 millj., og á það að vera til þess að styðja brúasjóð til að standa undir endurbyggingu stórbrúnna. En vegna þess, hve þörfin er brýn, hefur ríkisstj. ákveðið að leggja til við hv. Alþ., að heimilað verði til viðbótar þessu að leggja 1 1/2 millj. af greiðsluafganginum s.l. ár til brúasjóðs, til að standa undir endurbyggingu gömlu brúnna. Þá kemur næst heimild til þess að greiða upp í hluta ríkissjóðs af stofukostnaði skóla, sem þegar hafa verið byggðir eða eru í byggingu, 2 millj. kr. Það er öllum hv. þm. vel kunnugt, að mjög mikið vantar á, að ríkið hafi getað lagt fram sinn hluta af skólakostnaði undanfarin ár. Á fjárlögum var nú heimiluð nokkur fjárhæð í þessu skyni sérstaklega, að borga upp í áfallnar greiðslur til sveitar- og bæjarfélaga vegna skólabygginga, en ógreiddar fjárhæðir eru svo háar, að ríkisstj. hefur ekki þótt annað fært en að leggja til, að til viðbótar því, sem gert er ráð fyrir í fjárlögum, verði nú heimilað að taka 2 millj. af greiðsluafganginum og verja í sama skyni. Segja má, að um næsta lið, heimild til þess að greiða upp í hluta ríkissjóðs af kostnaði við hafnargerðir, sem þegar hafa verið framkvæmdar, gildi nákvæmlega sama og um skólaliðinn, sem ég var að lýsa. Gert er ráð fyrir, að ríkisstj. verði heimilað að borga 1 millj. upp í greiðslur vegna hafnargerða, sem þegar hafa verið framkvæmdar, en ekki hefur verið hægt að leggja á móti vegna þess, að fjárveitingar hafa ekki hrokkið til. Loks kem ég að 9. lið, heimild til að leggja til hliðar upp í framlag ríkisins til atvinnuleysistrygginga 6 millj. kr. Eins og hv. þdm. er öllum vel kunnugt, hefur orðið samkomulag um, að ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar beiti sér fyrir því, að á næsta hausti verði sett löggjöf um atvinnuleysistryggingar, og hefur verið samið um höfuðatriði þeirrar löggjafar. Eitt atriðið er, að frá 1. júní þessa árs skuli greiða í atvinnuleysissjóð. Þarf þá auðvitað að hugsa strax fyrir því, að ríkið hafi sitt framlag tilbúið í sjóðinn. Ómögulegt er að bæta þessu ofan á fjárlögin af ástæðum, sem ég greindi áðan, og vill stjórnin því hafa þann hátt á þessu, að fá heimild Alþ. til þess að leggja þessa fjárhæð til hliðar af greiðsluafgangi s.l. árs. Ég vil taka það fram til fróðleiks, að mjög lausleg áætlun hefur verið gerð um væntanlegan kostnað ríkissjóðs af löggjöf þeirri, sem heitið hefur verið um atvinnuleysistryggingar. Er þar gert ráð fyrir, að árlegur kostnaður ríkissjóðs verði í kringum 14 millj. Það mætti því gera ráð fyrir, að þessar 6 millj. yrðu hátt upp í það framlag, sem ríkissjóður þarf að greiða á þessu árí. Sá er kostur á þessari ráðstöfun, eins og ég gat um áðan, að þetta fé verður ekki útborgað strax, heldur mun verða geymslufé, sem verkar í jafnvægisátt í þjóðarbúskapnum, og það sama má segja um þessar fyrirhuguðu atvinnuleysistryggingar yfirleitt, að sjóðssöfnun sú, sem gert er ráð fyrir í sambandi við þær, mun áreiðanlega hafa mjög bætandi áhrif á fjármálakerfið. Er gott til þess að vita, að eitt stórt atriði þannig vaxið hefur verið ákveðið í sambandi við þær ráðstafanir, sem annars hafa nú verið gerðar og auðvitað verka í hina áttina margar hverjar. Ég sé ekki ástæðu til þess að skýra frv. nánar við þessa umr., en nauðsyn er að ljúka nú málinu, eins og allir hv. þm. sjá sjálfsagt. Vil ég því fara fram á það við hv. fjhn., að hún taki þetta mál fyrir annaðhvort í dag eða í fyrramálið, eins og málið um vísitöluuppbótina, og reyni að skila áliti svo fljótt, að frv. geti orðið afgr. frá hv. d. á morgun. Það ætti nú að vera léttara vegna þess, að sumir liðir frv. eru vel kunnir hér á hv. Alþingi. Sumir hafa verið ræddir hér áður, svo sem framlagið til ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs. Og framlag til atvinnuleysistrygginganna er mönnum vel kunnugt að hlaut að koma samkvæmt því samkomulagi, sem gert hefur verið til lausnar vinnudeilunni.



Það hefur verið föst venja nú undanfarin ár að greiða sömu vísitöluuppbót á laun opinberra starfsmanna og greidd er almennt á laun samkvæmt kjarasamningum. Síðast voru sett ákvæði um þetta efni eftir kjarasamninga þá, er gerðir voru í desember 1952, og þá í lög sett, að haga skyldi vísitöluuppbót til opinberra starfsmanna á sama hátt og til annarra. Við þá kjarasamninga, sem gerðir voru nú fyrir skemmstu, hefur vísitölureglunum verið breytt þannig, að sú skerðing, sem var á vísitöluuppbótinni, var felld niður. Samtök opinberra starfsmanna hafa farið fram á það við ríkisstj., að hún beitti sér fyrir því, að tekin yrði upp sama regla um greiðslu vísitöluuppbótar til opinberra starfsmanna og ofan á varð við samningana, og vísar í því sambandi til þess, að svo hafi ætíð verið undanfarið. Ríkisstj. hefur tekið þessa málaleitun frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja til íhugunar, og hefur orðið ofan á að gera þá till. um þetta mál, sem felst í frv., sem nú er til 1. umr. Þar er gert ráð fyrir að breyta vísitöluuppbótinni frá 1. júlí. Þykir ekki ástæða til þess að gera það fyrr, þó að það hafi áður verið venja að breyta vísítöluuppbót til opinberra starfsmanna strax til samræmis við aðrar uppbætur. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að full vísitöluuppbót verði greidd á þau laun opinberra starfsmanna, sem svara til launa í VII. launaflokki, þ.e.a.s., það eru þau laun, sem eru sem allra næst því hæsta kaupgjaldi, sem um var samið í kjarasamningunum. Á hinn bóginn skuli borga 23% á það, sem fram yfir er. Þess skal þó getið um leið, að þó að stjórnin leggi ekki til núna, að vísitöluskerðingin sé afnumin að fullu, eins og gert var í kjarasamningunum, þá mun stj. gera það að sinni till. í því launalagafrv., sem lagt verður fyrir í haust, að vísitöluuppbætur verði greiddar eftir alveg sömu reglum til opinberra starfsmanna og annarra, sem sé, að skerðingin verði þá afnumin að fullu. M.ö.o., ríkisstj. hefur hugsað sér að verða í haust við kröfu BSRB um vísitöluuppbótarmálið, en í þetta sinn er till. um nokkra skerðingu, sem ég hef nú gert grein fyrir. Þá er þess að geta, að vísitöluskerðingin náði ekki til þeirra lægst launuðu. Ef ekkert annað væri gert nú en það eitt að afnema vísitöluskerðinguna, mundu laun þeirra lægst launuðu ekkert breytast fyrr en nýju launalögin koma. Nú hafa samtök opinberra starfsmanna ekki farið fram á það, að grunnlaun opinberra starfsmanna yrðu hækkuð, þar sem þeim er ljóst, að ný launalög eru í undirbúningi. En við athugun á þessu máli öllu þótti sanngjarnt að setja inn í þetta frv. ákvæði um, að uppbót til opinberra starfsmanna samkvæmt þessum lögum skuli aldrei vera minna en 5% af launum. Þetta þýðir, að ef skerðingin, sem verður afnumin með þessu frv., nemur ekki 5%, þá verði fyllt upp, þannig að hlutaðeigandi fái 5% hækkun á launum sínum frá 1. júlí. Þetta er gert með tilliti til þeirra lægst launuðu og með tilliti til þess, að launalagabreytingar munu ekki eiga sér stað fyrr en um áramót. Hér er því um nokkra fyrir fram lagfæringu að ræða hjá þeim lægst launuðu. - Ég hygg, að þetta ætti að duga til þess að skýra málið til viðbótar því, sem segir í grg. Ég vil leyfa mér að óska þess, að málinu verði vísað til hv. fjhn. að lokinni þessari umr. Ég fer fram á það við hv. fjhn., að hún taki þetta mál fyrir annaðhvort í dag eða þá í fyrramálið, þannig að það gæti orðið til 2. umr. á morgun. Eins og menn vita, þá eru þingslit áætluð á miðvikudag, en mál þetta þarf að fá afgreiðslu, og þess vegna þyrfti helzt að vera hægt að afgreiða það hér frá þessari hv. d. á morgun, og það finnst mér satt að segja að ætti að geta tekizt. Málið er í sjálfu sér afar einfalt og menn vafalaust fljótir að átta sig á því, hvort þeir vilja á þetta fallast eða leggja annað til.



Herra forseti. Ég sé, að það stendur ekki á því hjá hæstv. ríkisstj. að koma nú fram með frv. um launahækkun. Ég er hræddur um, að það verði að fara að endurskoða nokkuð þann hátt, sem hafður er á um launakjör og launabætur til starfsmanna ríkisins. Það er orðið nokkuð undarlegur háttur, að við hverja einustu launadeilu, sem nú á sér stað, er formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja látinn fara í útvarp og alla mögulega staði til þess að berjast á móti launahækkunum til láglaunaðra verkamanna og annarra verkamanna, og þegar hæstv. ríkisstj. og auðmannastéttin í landinu er að berjast á móti sjálfsögðum og réttlátum kröfum verkamanna um launahækkun, þá er það formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sem er settur á oddinn til þess að reyna að hindra, að slíkar launahækkanir fari fram, og látinn bera fram svo kallaðar alls konar vísindalegar vitleysur á borð fyrir þjóðina til þess að reyna að hindra, að slík launahækkun fáist. Samtímis því svo sem verkamenn berjast fyrir sinni launahækkun og allur almenningur í landinu hefur samúð með þeim og álítur þeirra kröfur réttmætar, þá kemur hæstv. ríkisstj. fram og lætur flytja villandi skýrslu í ríkisútvarpinu um, hvað það muni kosta ríkið, ef verkamenn fái launahækkun. Og þegar farið er að kryfja slíka skýrslu til mergjar hér á Alþ., kemur í ljós, að það, sem hæstv. ríkisstj. meinar með því, er einvörðungu, að svo framarlega sem verkamenn fái launahækkun, muni hún leggja til, að allir starfsmenn ríkisins fái launahækkun líka. Ég vil segja það, að mér finnst þessi aðferð orðin nokkuð „ómórölsk“, að fyrst sé forseti BSRB í bandalagi við ríkisstj. látinn berjast á móti launahækkun verkamanna og síðan, þegar þessar launahækkanir eru komnar fram, kemur hæstv. ríkisstj. og jafnvel. þessi forseti og segir: Nú heimtum við launahækkanir. - Ég segi þetta ekki vegna þess, að ákveðinn hluti af starfsmönnum ríkis og bæja þurfi ekki launahækkanir, heldur vegna hins, að það er viðkunnanlegt, að menn vinni fyrir launahækkunum sínum á heiðarlegan hátt. Ef BSRB óskar eftir launahækkunum, á það að láta sína stjórn og sinn forseta segja það skýrt og skorinort, að þeir óski eftir því og að þeir muni styðja verkamenn í því að fá fram launahækkanir, vegna þess að það komi til góða BSRB. og þeim starfsmönnum, sem þar í eru. Það á að hafa heiðarlegan hátt á þessu, en ekki koma þannig fram að gera fyrst allt, sem hægt er af hálfu forseta BSRB og ríkisstj. til þess að hindra launahækkanir verkamanna, og koma síðan á eftir og segja: Við heimtum þessar launahækkanir líka. Ég held, að við verðum alvarlega að athuga það, og þar á ég nú við, að stjórnarliðið ætti sjálft alvarlega að athuga það, því að stjórnarandstæðingar hafa flestir verið með því, að BSRB eða flestar greinar þess bandalags fengju sinn verkfallsrétt, - ég held, að það yrði alvarlega að athuga það, og því vil ég skjóta til þeirrar n., sem á að athuga þessa hluti, hvort það fari ekki að verða nær, að BSRB fái sinn verkfallsrétt, fái sinn rétt, eins og aðrir starfsmenn og verkamenn, til þess að berjast fyrir sínum launahækkunum. Svona ástand eins og nú er getur ekki gengið. Ástandið er orðið þannig, sérstaklega hvað snertir t.d. Dagsbrúnarverkamenn hér í Reykjavík, þegar þeir fara fram á launahækkun, og ég býst við, að t.d. flestar fagstéttirnar mundu fá sínar launahækkanir, þegar þær verða að berjast út af fyrir sig, - þó að stundum sé reynt að misnota þeirra kröfur í áróðrinum, þá er það vitanlegt, að þær mundu fá sínar launahækkanir, þegar þær væru að berjast út af fyrir sig, en slagur er alltaf látinn standa, þegar Dagsbrúnarverkamennirnir, þ.e. lægst launuðu verkamennirnir, leggja til, að þeir fái launahækkun; þá situr ríkisstj. og auðmannastéttin hér í Reykjavík stórastopp á atvinnulífið. Af hverju? M.a. vegna þess, að hún segir: Ja, við erum nú kannske ekki bara að berjast á móti Dagsbrúnarverkamönnunum. Við erum að berjast á móti, að verkamennirnir úti um land fái launahækkun og að starfsmenn ríkis og bæja fái launahækkun, og setja svo fram þessar villandi upplýsingar, sem fram komu í útvarpinu í sambandi við þetta frá hæstv. fjmrh., til þess að vinna á móti kröfum Dagsbrúnarmanna. Og svo er ekki nema rétt búið að semja, þá er ríkisstj. komin fram með frv. um ákveðnar bráðabirgðalaunahækkanir. Ég held, að það verði að fara að hafa aðra aðferð í þessum málum, dálítið „móralskari“ aðferð en þá, sem þarna er höfð. Ég held, að það verði ekki heilbrigt fyrir þjóðlífið, þ.e. til frambúðar, að það verði að heyja í sambandi við réttmætar kröfur t.d. Dagsbrúnarverkamanna heildarbaráttu um allt ástandið í þjóðfélaginu. Ég held, að það væri betra, að starfsmenn ríkis og bæja fengju að sínu leyti sinn rétt til þess að gera verkfall og berjast fyrir sínum kauphækkunum. Ég hefði að sumu leyti dálítið gaman af því að sjá Sjálfstfl. og formanninn, sem hann setur Fyrir BSRB, standa hérna verkfallsvörð. Ég hefði gaman af að hlusta á hann tala í útvarpinu um þessar réttmætu kröfur og skora á menn að standa verkfallsvörð við símastöðina og annars staðar til að koma þeim fram. Ég segi þetta alveg sérstaklega vegna þeirrar framkomu, sem formaður BSRB hefur haft á, og ég veit, að flokksbræður hans hér á Alþ., þó að hann eigi ekki sjálfur sæti hér í svipinn, geta fyllilega svarað þeirri ádeilu, sem ég hef á hans háttum í þessum efnum. i vetur var rætt hér allmikið um launahækkanir, sem þá voru framkvæmdar. Þá voru framkvæmdar launahækkanir á þann hátt, að hæst launuðu starfsmönnum ríkisins voru greiddar launauppbætur, sem námu 5–6 þús. kr. á þeirra árslaun, en lægst launuðu starfsmönnum ríkisins voru greiddar uppbætur, sem námu máske 5–6 hundruð krónum á þeirra árslaun. Við sósíalistar lögðum þá til, að þetta væri haft nokkuð öfugt, lægst launuðu starfsmennirnir fengju hærri uppbót, en dregið væri úr þeirri uppbót, sem hæst launuðu starfsmönnunum væri ætluð. Allar slíkar till. voru felldar, og stjórnarliðinu þótti það þá ekki nein ósköp að samþykkja 12 millj. kr. til starfsmanna ríkisins, sem skiptust á þennan óréttmæta hátt, að hæst launuðu starfsmennirnir fengu jafnvel tíu sinnum hærri fjárupphæð ofan á sín árslaun en þeir lægst launuðu. Það kom að vísu ekki greinilega fram í framsöguræðu hæstv. fjmrh., hverju sú hækkun mundi raunverulega nema í krónutölu, sem þeir lægst launuðu mundu fá með þessu móti, en þó skildist mér, að þetta ætti að verða nokkur uppbót til þeirra. E.t.v. sér ríkisstj., þó að seint sé, að með óréttlæti var farið að í vetur, þegar hún með offorsi knúði fram þær ráðstafanir, sem þá voru gerðar á móti till. stjórnarandstöðunnar, og ætlar nú að bæta nokkuð úr þessu, þegar það hefur sýnt sig, að ekki er hægt að halda niðri kaupi verkamanna þrátt fyrir dýrar tilraunir auðstéttarinnar til þess. Jafnframt skilst mér, að hærra launuðu starfsmennirnir eigi að fá uppbót, sem nemi 5%. Ef ég man rétt, þá fengu þeir hæst launuðu í vetur grunnlaunauppbót, sem nam 10%, - það verður þá leiðrétt, ef það er skakkt hjá mér, - þannig að nú bætist þarna nokkuð ofan á hjá þeim, og ég vildi gjarnan, af því að ég er ekki nógu vel kunnugur þessum útreikningum, biðja hæstv. fjmrh. um að segja mér, hvað hann áliti að með þessu móti mundi heildarhækkunin verða, bæði með þeirri launahækkun, sem var í vetur, og þeirri, sem yrði samþ., ef þetta frv. yrði samþ., hvað það yrði hjá þeim lægst launuðu og hvað það yrði enn fremur hjá þeim hæst launuðu, sem fengu sína uppbót í vetur. Mér þætti gaman að vita, hvernig grunnlaunahækkunin skiptist á lægst launuðu og hæst launuðu embættismennina með þeim tveimur samþykktum, sem nú á að gera, samþykkt ríkisstj. í vetur í sambandi við fjárl. og með þessu frv. Ég hef ekki getað aflað mér upplýsinga um það í fljótu bragði. Þessu frv. var fyrst útbýtt nú, og á nú að setja það helzt þannig í gegn, að það verði samþ. frá þessari d. á morgun. Ef ekki er hægt að fá upplýsingar um þetta núna, þá vildi ég mjög gjarnan, að sú n., sem þetta fer til, gæti athugað það mál og látið það liggja skýrt fyrir okkur við 2. umr. Nú skildist mér svo á hæstv. fjmrh., þegar hann gaf sína skýrslu, að á næsta fjárhagsári mundi það kosta ríkissjóð - það var lágmarkið - 12 millj., þó að ekki yrði nema 7% launahækkun hjá verkamönnum. Nú þætti mér gaman að fá frá honum, ef hann gæti gefið þær, ofur litlar upplýsingar um, af því að það var lögð svo gífurleg áherzla á, að það kostaði ríkissjóð mikið, þó að það raunverulega kostaði ríkissjóð sama sem ekki neitt að hækka laun verkamanna, - þá þætti mér gaman að fá vitneskju hjá honum um, hvað hefur kostað ríkissjóð óbeint, það sem af er, sú 6 vikna stöðvun, sem nú hefur orðið vegna verkfallsins. Hvað er um tolltekjur ríkissjóðs í aprílmánuði? Það var flaggað með því í útvarpinu og bókstaflega reynt að blekkja fólk með því í sambandi við þær tölur, sem voru látnar fara frá honum í útvarpið og frá hæstv. ríkisstj., og aldrei tekið fram í yfirlýsingunum í útvarpinu, að það, sem átt væri við, væri, að þetta kostaði ríkissjóð það að hækka laun starfsmanna ríkisins samsvarandi og ef laun verkamanna væru hækkuð um svo og svo mörg prósent. Nú þætti mér gaman að vita: Hvað kostaði það ríkissjóð að hjálpa auðstéttinni í landinu til að streitast á móti því í 6 vikur, að gengið væri að sanngjörnum kröfum verkamanna? Það væri ekki óeðlilegt, að þær tölur lægju hér fyrir okkur. Að öðru leyti álít ég, að hinir lágt launuðu starfsmenn ríkisins þurfi á sínum uppbótum að halda, en ég álít, að við meðferð þessa máls eigi d. að reyna að sjá til þess að leiðrétta það óréttlæti, sem gert var í vetur, bæta hinum lágt launuðu starfsmönnum betur upp og draga þá frekar úr hjá þeim hæst launuðu, og þess vegna vildi ég gjarnan fá þessar upplýsingar, sem ég bað um, hverju þessi hækkun mundi nema, líka að viðbættri hækkuninni í vetur, bæði hjá lægst launuðu mönnunum og hjá hæst launuðu starfsmönnunum. Ég held, að það sé orðið óhjákvæmilegt, að þessi mál séu tekin til nánari og almennari umr. en hingað til hefur verið gert, ekki sízt þegar farið er að gera þau að eins stóru atriði og gert hefur verið í sambandi við vinnudeilur verkamanna.



Herra forseti. Mér þótti miður, að mér fannst kenna í ræðu hv. 2. þm. Reykv. (E01) nokkurs kala í garð samtaka opinberra starfsmanna og óska þeirra um að fá nú þegar breytt launakjörum meðlima sinna í framhaldi af þeim breytingum, sem nýlega hafa verið gerðar á launakjörum ýmissa fagfélaga í landinu, svo sem alkunnugt er. Ég hefði óskað þess, og hafði raunar vænzt þess, að hjá hv. þm. kæmi fram eindregnari stuðningur við þær mjög hófsömu kjarabætur, sem í þessu frv. felast til handa opinberum starfsmönnum. En það hefur stundum borið við áður, að úr þessari átt hefur ekki komið, að því er mér finnst og ýmsum fleiri, nægur skilningur á hagsmunamálum og hagsmunabaráttu opinberra starfsmanna, og þykir mér það miður. Ég skal í þessu sambandi og við þessa 1. umr. málsins ekki ræða þessi mál almennt, en aðeins minna í örfáum orðum á fáeinar meginstaðreyndir í þessu sambandi. Það hefur verið svo allan þann tíma síðan gildandi launalög voru sett, eða næstum áratug, að opinberir starfsmenn hafa ávallt dregizt verulega aftur úr öðrum starfsstéttum að því er snertir kaupgjaldsmál sín og raunar ýmis önnur réttindamál. Þegar launalögin voru sett 1945, voru þau sett eftir tveggja ára baráttu fyrir þeim, og loksins þegar þau voru sett, voru þau sniðin í form, sem þeim hafði verið valið fyrir hálfu öðru ári, en á þeim tíma voru þau þegar orðin mjög úrelt, því að einmitt á því hálfu öðru ári, sem fór á undan setningu síðustu launalaga, varð veruleg kauphækkun hjá ýmsum öðrum mikilvægum starfsstéttum, sem ekki var tekið tillit til við setningu launalaganna. Það má því segja, að þegar launalögin voru sett, hafi þau verið orðin á eftir tímanum og ekki veitt opinberum starfsmönnum þau kjör, sem viðurkennt hafði verið við undirbúning málsins að þeir ættu að njóta, samanborið við aðrar starfsstéttir. Alkunna er, hvernig þróun níu áranna, sem síðan eru liðin, hefur verið. Á s.l. hausti var gerður samanburður á launauppbótum þeim, sem opinberir starfsmenn nytu, og þeim launauppbótum, sem þær stéttir, sem búa við frjálsan samningsrétt um kaup sín og kjör, höfðu fengið. Það kom í ljós, að uppbætur til opinberra starfsmanna voru 10–17%, - þeim var núna á þessu þingi breytt almennt til 17% hækkunar, - en á sama tíma hafði kauphækkun hjá almennum verkamönnum numið 26%. Taxtar hjá iðnstéttunum höfðu að meðaltali hækkað um 24% og þó raunverulega miklu meira vegna upptöku ákvæðisvinnutaxta, og hjá verkakonum hefur taxtakaup meira að segja hækkað um 37%. Um það er því engum blöðum að fletta, að á þessu níu ára tímabili, sem liðið er síðan opinberir starfsmenn fengu sín launalög sett, drógust þeir enn verulega aftur úr, jafnvel miðað við þann úrelta grundvöll, sem lagður var 1945. Í raun og veru er það sama enn að gerast núna, því að í þessu frv. er lagt til, að uppbæturnar verði hjá langflestum þeim, sem uppbætur koma til með að fá, aðeins 5%. Það er alkunna, að hinar beinu kauphækkanir, sem samið var um í hinni nýafstöðnu kjaradeilu, voru um 11%, og var það áreiðanlega sízt of mikið miðað við þarfir þeirra stétta, sem háð höfðu langa og harða baráttu. En ég vil á það mínna og undirstrika það alveg sérstaklega, að opinberir starfsmenn í lægstu launaflokkunum eru í raun og veru engu betur settir en daglaunamenn, launakjör þeirra eru í raun og veru engu betri. Samt sem áður er nú hér gert ráð fyrir því, þótt að vísu eigi að vera um bráðabirgðalausn að ræða, að launauppbót. þeirra verði aðeins 5%. Hér er sem sagt enn vegið í þann sama knérunn að láta þessa starfsstétt sitja við annað og lægra borð en hinar starfsstéttirnar, sem búa við frjálsan samningsrétt um kaup sitt og kjör. Ég vil enn fremur taka það fram, og er þar á öðru máli en mér skildist að hv. 2. þm. Reykv. væri, að það væri mjög ranglátt að láta skerðinguna á vísitöluuppbótinni haldast hjá opinberum starfsmönnum, eftir að hún hefur verið afnumin hjá þeim stéttum, sem semja frjálsar um kaup sitt og kjör, þ.e.a.s. iðnstéttunum. Hjá öðrum stéttum hafði hún litla þýðingu. Það teldi ég vera mjög ranglátt, og ef það væri gert, þá væri það mjög andstætt heildarhagsmunum opinberra starfsmanna. Ég tel það því vera rétt spor, sem stigið er með þessu frv., að afnema vísitöluskerðinguna hjá opinberum starfsmönnum á hliðstæðu launabili og gert var í hinum frjálsu samningum hjá stéttarfélögunum. Um hitt er ég hv. 2. þm. Reykv. sammála, að fyllsta ástæða væri til þess, að þeir, sem eru meðlimir í bandalagi opinberra starfsmanna, taki starfshætti bandalagsins í framtíðinni til alvarlegrar athugunar. Það er ekki sæmandi fyrir bandalag opinberra starfsmanna, fyrir jafnfjölmenn og voldug launþegasamtök og þar er um að ræða, að láta verkalýðsfélögin og þá sérstaklega félög þeirra manna, sem eru lægst launaðir, hvað eftir annað heyja fyrir sig kjarabaráttu til sigurs og eiga engan þátt í henni annan en þann að hirða ávöxtinn af þeim sigrum, sem þar hefur verið barizt fyrir. Þetta er hlutverk, sem bandalag opinberra starfsmanna getur ekki látið sér lynda til frambúðar og þarf að taka upp til endurskoðunar. Ég tek líka undir það, að það er í hæsta máta óviðkunnanlegt, að forvígismenn opinberra starfsmanna skuli, meðan á kjaradeilunum stendur, hvað eftir annað á opinberum vettvangi leggjast gegn því, að stéttarfélögin eða meðlimir þeirra fái kjör sín bætt, en þegar í stað og sigur er unninn snúa við blaðinu og heimta sama rétt sér til handa. Hið minnsta, sem hægt væri að krefjast af þessum samtökum og forvígismönnum þeirra, væri að lýsa yfir, meðan á kjaradeilunni stendur, að slíkar kröfur muni verða settar fram, ef sigur vinnst. Helzt ætti auðvitað samstaðan að vera alger, ef sú er meiningin, að opinberir starfsmenn fái að njóta sömu sigra og stéttarfélögin vinna. Um það er ég því hv. 2. þm. Reykv. algerlega sammála, að hér þarf að verða breyting á. Um frv. almennt vil ég á þessu stigi málsins aðeins segja það, að ég fagna því, svo langt sem það nær, tel þau spor, sem í því felast, vera í rétta átt, þó að ég hefði gjarnan viljað, að sporin hefðu verið myndarlegri og stærri en þau eru. Ég mun í n., sem þetta fer til, leita mér upplýsinga um það, hvort stefna frv. hefur einróma meðmæli þeirra stéttarsamtaka, sem um er að ræða, þ.e.a.s. bandalags opinberra starfsmanna, og ef svo er, þá gjalda því samþykki mitt, en þó aðeins með þeim fyrirvara, að um hreina bráðabirgðalausn sé að ræða og að þegar launalögin verða endanlega endurskoðuð í sumar eða á næsta hausti, þá verði gerðar víðtækari breytingar á launamálum opinberra starfsmanna og gengið lengra í réttlætisátt á móts við óskir þeirra og kröfur en gert er í þessu frv.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) bað um upplýsingar. Þessar upplýsingar hef ég ekki við höndina og verð þess vegna að benda honum á að afla þeirra hjá fjmrn., hann getur vafalaust fengið þær þar, eða þá í gegnum n., sem fjallar um málið. Það voru aðeins örfá orð að öðru leyti út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði. Hann deildi á stjórnina fyrir að koma fram með þetta frv., eða ég gat ekki skilið hann öðruvísi. Hann sagði eitthvað á þá leið, að stj. væri ekki lengi að rjúka fram með frv. um launahækkun, eftir að dýrkeypt kjarabót hefði fengizt. Mér finnst þetta satt að segja vera heldur kuldalegur tónn hjá hv. 2. þm. Reykv. og nánast fjandsamlegur í garð opinberra starfsmanna. Það, sem hér er stungið upp á og þeir hafa farið fram á, er ekkert annað en að fá að búa við sömu vísitölukjör og almennt hefur verið samið um. En þeir hafa ekki farið fram á að fá nú strax grunnlaunahækkanir. Ýmisleg svigurmæli af hendi hv. 2. þm. Reykv., sem vottaði fyrir líka hjá hv. 1. landsk. þm. (GÞG) í garð forráðamanna opinberra starfsmanna, um, að þeir sýndu frekju og heimtuðu strax það, sem aðrir hefðu fengíð með kjarabaráttu, eiga því ekki rétt á sér. Opinberir starfsmenn hafa ekki farið fram á að fá strax grunnlaunahækkanir, heldur einvörðungu, að sama vísitöluregla gildi fyrir þá og aðra, en svo hefur ætíð verið og ætíð ágreiningslaust. Þarna er í leiðinni um nokkra uppbót að ræða fyrir þá allra lægst launuðu, sem kalla mætti grunnlaunauppbót, en eftir því sem hv. 2. þm. Reykv. talaði annað veifið, ætti að mega vænta þess, að það væri ekki það, sem hann var að illskast út af. Annars var ómögulegt að finna, hvort hann er með eða móti málinu, því að hann sló úr og í. Hann deildi á ríkisstjórnina fyrir að koma fram með frv., en tvísteig í kringum það. Kulda kenndi þó mjög greinilega í garð þessara ráðstafana. Þá lét hv. þm. eitthvað í það skína, að það væri vafasamt mjög að borga fullar vísitöluuppbætur á há laun, en aftur á móti gæti slíkt verið algerlega eðlilegt á lág laun. Það er ekki lengra síðan en í vetur, að hv. 2. þm. Reykv. deildi á stjórnina með einhverjum hörðustu orðum tungunnar fyrir það að gera ekki tafarlaust samninga við verkfræðinga í þjónustu ríkisins um það, sem þeir krefðust, og kröfðust þeir þó launa, sem eru hærri en nokkur maður hefur í þjónustu ríkisins. Það hefur því slegið heldur illilega út í fyrir hv. 2. þm. Reykv. í það skiptið, enda er það ekkert sjaldgæft. Hv. 2. þm. Reykv. vildi halda því fram, að það hefðu komið fram rangar upplýsingar um afleiðingar kauphækkana fyrir ríkissjóð í áætlun þeirri, sem gerð var um afleiðingar kauphækkana á árinu 1956. Ég hygg, að við ættum að geyma allar deilur um þetta þangað til þar að kemur, að það sýnir sig í reyndinni, hvort sú áætlun var nærri lagi eða ekki. Það er ekki svo langt að þreyja. Það mun sýna sig fyrir næstu áramót, hvernig það fer. En ég veit, að hv. 2. þm. Reykv. er þrátt fyrir allt það raunsær, að hann veit, að það er ekki til lengdar hægt að standa á móti því, að almennar kauphækkanir komi líka fram í launum opinberra starfsmanna. Ég er ekki neinn sérstakur talsmaður þess, að allir rjúki til og hækki laun sín, þó að iðnaðarverkamenn og verkamenn fái laun sín hækkuð. En það er ekk9 aðeins þetta, sem gerzt hefur, eins og við vitum, heldur hafa ýmsar aðrar stéttir líka fengið hækkuð sín laun og það stéttir, sem höfðu betri eða a.m.k. eins góð kjör og meginþorri opinberra starfsmanna. Þess vegna er þetta mál þannig vaxið allt saman, að það getur auðvitað ekki liðið á löngu, þangað til launahækkunin kemur inn í launagreiðslur opinberra starfsmanna. Og ég á eftir að sjá það, að hv. 2. þm. Reykv. telji sér fært að standa á móti því, þegar endurskoðun launalaganna fari fram, að það verði hækkun á launum.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. virtist eiga dálítið erfitt með að skilja mínar hugleiðingar og var nú að minnast á, að ég hefði sagt, að það hefði ekki staðið á ríkisstj. að koma fram með þessar tillögur. Ég var nokkuð að reyna að koma með hugleiðingar út af réttlætinu í sambandi við þetta og baráttu verkamanna fyrir sínum kauphækkunum. Ef sú kauphækkun, sem hér á að fara fram til starfsmanna ríkisins, er réttlát nú 5. maí, var hún þá ekki réttlát í marzbyrjun eða í desemberlok? Ef hæstv. ríkisstj. álítur, að starfsmenn ríkisins eigi réttlætiskröfu á að fá uppbót á laun sín nú í dag, 5. maí, frá 1. júlí, hvað er það þá, sem hefur breytt afstöðu ríkisstj. frá því í marzbyrjun, áður en verkfallið hófst, þegar ríkisstj. virtist taka þá afstöðu, að það væri óréttlátt, að verkamenn fengju hækkun, og frá því um miðjan desember, þegar ríkisstj. lagðist á móti þeim tillögum um launahækkun til láglaunaðra starfsmanna ríkisins, sem sósíallstar og aðrir stjórnarandstæðingar voru með? Hvað er það, sem hefur breytzt í mati hæstv. ríkisstj. á réttlætinu? Eða er það svo, að það séu eingöngu Dagsbrúnarmennirnir og aðrir verkamenn í Reykjavík, sem eiga að' skapa réttlæti í þjóðfélaginu? Á héðan af að meta allt, t.d. allar kröfur frá starfsmönnum ríkisins, hvort þær séu réttlátar eða réttlátar ekki, hvort það eigi að verða við þeim, við það eitt, hvílíkt vald verkamenn í Reykjavík eru eða hvílíkar fórnir þeir vilja leggja á sig til þess að knýja fram launahækkanir? Á það að vera svo að segja hinn löggilti mælikvarði á réttlætið? Á þá að afhenda verkamannastéttinni í Reykjavík það að skapa þetta réttlæti í þjóðfélaginu, og eiga starfsmenn hins opinbera enga aðra kröfu á réttlæti en þá, sem þessum verkamönnum tekst að skapa í harðvítugri baráttu við auðmannastéttina? Við lögðum til í vetur, sósíalistar og fleiri stjórnarandstæðingar, að þeim 12 milljónum, sem þá var úthlutað til starfsmanna ríkisins, væri úthlutað öðruvísi en ríkisstjórnin lagði til, að í staðinn fyrir að þeir hæst launuðu fengju t.d. 6 þúsund og þeir lægst launuðu 500, þá væru þeir lægst launuðu látnir fá nokkru meira og þeir hæst launuðu nokkru minna. Þá fannst ríkisstj. það ekki réttlæti að láta þá láglaunuðu fá hærra; nú finnst ríkisstj. það réttlæti. Af hverju? Hvað er það, sem hefur breytzt í áliti ríkisstj. á réttlæti? Er það eina, sem hefur breytzt, það, að verkamenn í Reykjavík hafa orðið að stöðva vinnu hér í 6 vikur og hálfsvelta margir þeirra til þess að skapa nýja réttlætishugmynd hjá ríkisstj.? Ef því þetta er rétt í dag, af hverju var það ekki rétt í marzbyrjun eða um miðjan desember? Það er þetta, sem hæstv. ráðherra virðist eiga erfitt með að skilja, og það er þetta, sem veldur um leið þeim hugleiðingum, sem ég kom með. Ég gat ekki fengið hjá hæstv. fjmrh. upplýsingarnar. Hann vissi þær ekki og gat ekki látið mér þær í té þess vegna um, hvað þetta raunverulega þýddi hjá láglaunuðu og hálaunuðu mönnunum. Í vetur varð hjá lægst launuðu mönnunum 3% grunnkaupshækkun. Mér skilst, að hún muni verða einhvers staðar á milli 5% og 8%. Mér skilst hins vegar, að hæst launuðu mennirnir, sem fengu 10% hækkun í vetur, muni þó vera tryggir með að fá a.m.k. 5% hækkun þarna núna, þ.e., allt upp í 15% væri þeirra grunnkaupshækkun, en hinna láglaunuðu kannske ekki meira en 8–10%. Þó væri gott að fá þetta við 2. umr. sæmilega vei reiknað út. En ef svo er, þegar þetta frv. hérna bætist við það, sem ákveðið var í vetur, að grunnkaupshækkunin er minni hjá þeim láglaunuðu en þeim hálaunuðu og krónutalan náttúrlega, sem hálaunamennirnir fá, miklu hærri en láglaunamannanna, þá sýnist mér réttlætishugmyndir ríkisstj. vera enn þá álíka bágbornar og í vetur. Ég fæ ekki betur séð en hæstv. ríkisstj. hefði eins getað fallizt á till. stjórnarandstöðunnar í desember í vetur um hækkun á laununum hjá þeim lægst launuðu og dregið þá heldur úr hjá þeim hæst launuðu eins og að koma núna með þetta, nema það sé þá meiningin, að héðan af eigi að láta verkamannastéttina í Reykjavík eina um að heyja baráttu fyrir alla launamenn á landinu, berjast á móti henni eins og hægt sé á meðan hún sé að vinna að kauphækkun, valda ríkinu og þjóðfélaginu stórkostlegum skaða með því að styðja auðmannastéttina í slíku, en koma svo á eftir undireins og segja: Það er sjálfsagt, að allir aðrir fái svona hækkun. Hv. 1. landsk. (GÞG) sagði, að sér hefði fundizt kenna nokkurs kala í garð Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hjá mér. Hann veit ósköp vel, að við höfum hér yfirleitt, stjórnarandstæðingar og sósíalistarnir, lagt fram sérstakar till. um það hvað eftir annað að reyna að bæta kjör sérstaklega hinna láglaunuðu starfsmanna ríkisins. En það er ein siðferðisleg krafa, sem verður að gera til hverra þeirra manna, sem sjálfir vilja fá launahækkun, og það er, að þeir hafi dug í sér til þess að berjast fyrir henni. Það fær enginn neitt án þess að hafa vilja til þess að fá það fram. Og það vil ég segja við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og þá, sem því stjórna, að sá vilji, sem ég veit að starfsmenn ríkisins mjög almennt hafa til að fá bætt sín kjör, þarf að koma fram ótvírætt og heiðarlega. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja er að verða sér til skammar gagnvart samtökum hins vinnandi fólks í landinu með þeirri framkomu, sem það lætur sinn formann hafa ár eftir ár, þegar jafnvel fátækustu verkamennirnir í landinu verða að leggja það á sig að vera vinnulausir vikum saman, svo að sverfur að þeirra heimilum. Hvað gerir þá formaður Bandalags ríkis og bæja? Hann leggur rýtinginn í bakið á þeim, á meðan þeir berjast. Er von til þess, að þeir verkamenn, sem búið er, eftir því sem mér skilst á hæstv. fjmrh., að afhenda alla baráttu fyrir réttlæti í landinu, réttlæti í launakjörum, horfi upp á slíkt án þess að það gæti nokkurs kala til þeirra manna, sem hinir opinberu starfsmenn hafa valið til þess að koma fram fyrir síg opinberlega? Það gengur svo rammt til, að meira að segja 1. maí, á baráttudegi verkamanna, fá þeir ekki að vera í friði fyrir svívirðingum og rógi þessa formanns Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Verkamenn Reykjavíkur eru ekki fyrr búnir að heyja langa og erfiða baráttu, þar sem þeir m.a. verða að berjast alveg sérstaklega við þennan formann Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sem misnotar sína vísindamannsaðstöðu til þess að reyna að leggja andstæðingum verkamanna og launþega lið, en hann tekur aftur að rægja þá á ný. Það getur ekki hjá því farið, að það komi upp kall hjá verkamannastéttinni gagnvart stjórn BSRB, ef hún ætlar að láta þetta haldast áfram, og það er eins gott, að það komi alveg greinilega fram. Menn, sem eru að berjast fyrir því að fá hækkuð laun sín, eiga að sýna sig í því og láta stjórn sína og formann samtaka sinna sýna sig í því að berjast fyrir þessu á heiðarlegan hátt. Maður hefði frekar getað búizt við því, þegar verkamenn byrjuðu sína baráttu hér um miðjan marz, að í stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hefði verið ákveðið að leggja þó ekki væri nema 10% af launum allra starfsmanna ríkisins í verkfallssjóð verkamanna í Reykjavík til þess að gera þeim mögulegt að halda út heldur en að það væri ráðizt aftan að þeim, eins og gert hefur verið. Og það eru margir hinna óbreyttu starfsmanna ríkis og bæja, sem hafa sýnt það, að þeir hafa gert slíkt, en stjórn bandalagsins og formaður þess hafa ekki skipað það. Það er varla hægt að hugsa sér lúalegri bardagaaðferð en þá af formanni samtaka, sem kalla sig launþegasamtök, að leggjast á móti þeim verkamönnum, sem eru að heyja baráttuna fyrir starfsmenn ríkis og bæja, og koma svo á eftir, þegar þeir þrátt fyrir andúð hans og hjálp hans andstæðinga hafa unnið sigur, og heimta að fá það sama sem þeir hafi fengið í gegn. Afstaða Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og stjórnar þess gagnvart verkamannasamtökunum þarf að breytast. Ef þeir fá ekki sinn verkfallsrétt og fá sjálfir að berjast á þann hátt, sem verkamenn gera fyrir sínum launahækkunum, þá eiga þeir héðan af að taka upp bandalag við verkamennina um að heyja þessa baráttu sameiginlega og leggja þá sitt fram til þess, að þetta geti náðst. Þetta var það, sem ég vildi láta koma hér fram í sambandi við þessi mál. Hitt, sem hæstv. ráðh. gat ekki gefið mér upplýsingar um núna, hvernig þessi grunnlaunahækkun kemur út, lögð saman við grunnlaunahækkunina í vetur, eftir launaflokkum, má þá geyma að ræða, þar til þetta kemur til 2. umr. Vona ég, að þar verði þá komnar betri upplýsingar um þetta og eins hitt, sem hann ekki heldur gat gefið neitt svar um, hvaða tekjurýrnun hefur orðið hjá ríkissjóði vegna verkfallsins. En ég held, að það hefði verið heppilegra, að sú afstaða að vilja veita kauphækkanir hjá starfsmönnum ríkis og bæja, sem nú eru lagðar til með þessu frv., hefði komið fram hjá ríkisstj. þegar í upphafi og að orðið hefði verið við þessum till. þá þegar í staðinn fyrir að láta þá leggja út í þá löngu og hörðu baráttu til þess að reyna að brjóta verkamenn á bak aftur, sem háð var nú í 6 vikur.



Ég vil taka það fram út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. (EOI) sagði, að það er ómögulegt að reikna út, hvað tekjutap ríkissjóðs vegna verkfallsins er mikið. Það hefur auðvitað orðið dráttur á innflutningi vara og þar af leiðandi litlar tolltekjur orðið á meðan skip voru ekki afgreidd, en hversu mikið verður raunverulegt tekjutap, er ómögulegt að segja, eins og allir sjá, sem íhuga málið. Þess vegna verður þetta dæmi aldrei sett upp. Hv. 2. þm. Reykv. spurði, hvers vegna menn teldu nú rétt að samþykkja uppbót á laun opinberra starfsmanna, en hefðu ekki talið réttmætt að gera það fyrr í vetur. Það er einfalt svar við þessu, og hv. 2. þm. Reykv. þekkir það vel. Þetta frv., sem hér er rætt, er fram komið vegna afnáms vísitöluskerðingarinnar. Þetta frv., sem hér er fram komið, kemur ekki fram vegna þess, að hækkun varð á Dagsbrúnarkaupi eða kaupi iðnverkamanna. Það stendur ekki í tengslum við það. Frv. er eingöngu fram komið vegna þess, að í samningunum, sem gerðir vorn, var vísítöluskerðingin afnumin á kaupi iðnaðarmanna og annarra, sem hún náði til. Ef vísitöluskerðingin hefði ekki verið afnumin og haldið hefði verið áfram að greiða eftir sömu reglu og áður, hefði ríkisstj. að sjálfsögðu ekki lagt neitt frv. fram varðandi laun opinberra starfsmanna fyrr en launalagafrv. það, sem hún er að láta undirbúa og á að leggja fyrir Alþingi í haust. Ég vil einnig endurtaka, að svigurmæli hv. 2. þm. Reykv. í garð forráðamanna bandalags opinberra starfsmanna um það, að þeir hafi krafizt tafarlaust þess sama sem um samdist í deilunni, eiga engan rétt á sér af þeirri einföldu ástæðu, að forráðamenn opinberra starfsmanna hafa ekki farið fram á neitt annað en það, að borguð yrði sams konar vísitöluuppbót á laun opinberra starfsmanna og laun annarra manna, en alls ekki farið fram á neina grunnlaunahækkun sér til handa nú strax, þótt almenn grunnkaupshækkun hafi átt sér stað við samningana.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 2. þm. Reykv. (EOl). Hann réðst hér með miklu offorsi á formann Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sem ekki á hér sæti og hefur þar af leiðandi ekki aðstöðu til þess að bera hér hönd fyrir höfuð sér. Ég verð að mótmæla því, að slíkum árásum skuli vera haldið hér uppi, og tel þær í alla staði ósæmandi, vegna þess að efnislega var þar farið með algerlega rangt mál. Hv. 2. þm. Reykv. hélt því fram, að formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hefði vegið aftan að verkalýðssamtökunum og verið jafnan reiðubúinn til að reka í þau rýtinginn í þeirra baráttu og sýnt kjarabaráttu þeirra fjandskap. Það, sem formaður þessa bandalags hefur hvað eftir annað lagt áherzlu á, er það, að það sé ekki einhlítt til kjarabóta að hækka kaup, það sé margt annað, sem komi þar til greina, og ég hygg, að það sé ekki finnanlegt nokkurs staðar í þeim ummælum, sem hann hefur haft í sambandi við þessa kjaradeilu nú, neitt fjandskaparorð í þá átt, að verkamenn bæti kjör sín á þann hátt, að það gefi þeim raunverulegar kjarabætur. Það er því algerlega villandi og ósæmilegt að halda því fram hér á Alþ., að formaður þessara næststærstu launþegasamtaka landsins hafi lagt sig fram um það að vinna gegn því, að verkalýðurinn fengi kjarabætur. Því fer svo víðs fjarri. Hann hefur hvað eftir annað á það áherzlu lagt, að það beri að stefna að því, að launþegar allir geti fengið raunverulegar kjarabætur, sem séu þess eðlis, að þeir tapi þeim ekki aftur í vaxandi verðbólgu og dýrtíð. Þessu tel ég nauðsynlegt að vekja hér athygli á, þótt að vísu öllum hv. þm. sé það kunnugt, en ég tel sérstaka ástæðu til þess að vita það og mótmæla, að slíkum árásum sé haldið hér uppi á jafnómaklegan hátt og hér hefur verið gert.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka það fram, að ég hef deilt við hv. formann Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, þegar hann hefur átt sæti hér á þingi, og ég veit ósköp vel, að hann getur líka staðið fyrir því máli, sem hann heldur fram á slíkum stöðum, þannig að það er alveg eins gott fyrir hann, þó að hann sé ekki viðstaddur hér, að láta samþm. sína úr Sjálfstfl. tala fyrir hans hönd. Hitt, að það sé að einhverju leyti ósæmilegt að deila á hann, það get ég ekki fallizt á. Þessi maður, form. Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, er látinn koma fram í útvarpinu fyrir hönd ríkisstj. eða sem prófessor jafnvel hvað eftir annað með villandi og ósæmilegar upplýsingar, þar sem hann er að nota sína aðstöðu sem vísindamaður eða sem form. BSRB til þess að blekkja fólkið með þeim kenningum, sem hann þar flytur, og til þess að reyna að vinna þannig á móti réttlátum kröfum, sem verkamenn eru með. Hann kemur þá fram á vettvangi, þar sem verkamenn fá ekki aðstöðu til þess að ræða við hann um hagfræðikenningar hans og annað slíkt. Við höfum hér aðstöðu til þess að ræða þetta, og það er ekkert óeðlilegt, þó að við notum hana. Sjálfstfl., sem á 21 þm. hér á Alþ., getur sannarlega sjálfur séð um að taka upp málið fyrir hönd þeirra manna, sem hann kýs að tefla fram á eins ósæmilegan hátt og láta flytja eins villandi upplýsingar og Ólafur Björnsson hefur gert.