Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um skráningu og meðferð persónuupplýsinga á þskj. 367, en það er lagt fram í samræmi við ákvæði 31. gr. laga um kerfisbundna skráningu á upplýsingum er varða einkamálefni, nr. 39/1985. Í samræmi við ákvæði þeirrar lagagreinar falla lög nr. 39/1985 úr gildi 31. des. nk. og ber dómsmrh. samkvæmt þeirri grein að leggja fram frv. til nýrra laga um þetta efni á þessu þingi. Samkvæmt fyrrnefndu lagaákvæði fól þáv. dómsmrh. í janúar á síðasta ári þeim Þorgeiri Örlygssyni, formanni tölvunefndar, og Tryggva Gunnarssyni lögfræðingi að endurskoða lög nr. 39/1985 og semja frv. til nýrra laga og sömdu þeir frv. þetta. Meginmarkmið löggjafar um skráningarmálefni er að tryggja einstaklingum vernd gegn misnotkun á upplýsingum um einkamálefni þeirra sem varðveittar eru eða skráðar hafa verið með kerfisbundnum hætti, hvort sem slík skráning fer fram í tölvum eða með öðrum hætti. Fyrstu lög um skráningarmálefni, sem sett voru hér á landi, voru lög nr. 63/1981 og giltu þau í fjögur ár. Voru þau endurnýjuð að mestu óbreytt árið 1985 og tóku gildi 1. jan. 1986 og hafa þau einnig fjögurra ára gildistíma eins og fyrstu lögin. Frá því fyrsta löggjöfin um skráningarmálefni var sett hér á landi hafa menn öðlast aukna reynslu á þessu löggjafarsviði sem áður var mönnum óþekkt. Miðar frv. þetta að því að bæta úr þeim vanköntum gildandi löggjafar sem í ljós hafa komið. Þá hefur og við samningu frv. verið horft til réttarþróunar í grannríkjum okkar, en rétt er að leggja á það áherslu að hér er um að ræða lagasetningu á mjög alþjóðlegu sviði og því nauðsynlegt að þróun íslenskra réttarreglna um þetta efni sé samstiga þróun í grannríkjum okkar. Eins og áður segir hefur löggjöf um skráningarmálefni það að meginmarkmiði að vernda einstaklingana gegn því að misfarið sé með persónuupplýsingar sem skráðar hafa verið um þá með kerfisbundnum hætti. Í slíkri löggjöf og þar með frv. þessu er reynt að ná þessu markmiði með eftirfarandi úrræðum: 1. Settar eru reglur um það hvenær og í hvaða tilgangi heimilt er að skrá persónuupplýsingar. Er um það efni aðallega fjallað í II. kafla frv. 2. Strangar reglur gilda skv. III. kafla frv. um aðgang annarra en hins skráða að skráðum upplýsingum. 3. Hinum skráða er tryggður aðgangur að upplýsingum er hann sjálfan varða og er um það efni fjallað í IV. kafla frv. Er það gert í því skyni að veita einstaklingunum sjálfum færi á því að hafa að vissu marki sjálfir eftirlit með því að ekki séu skráðar um þá upplýsingar sem óheimilt er að skrá. 4. Þar sem upplýsingar um fjárhagsmálefni og lánstraust manna eru þeim viðkvæmar eru settar sérstakar reglur um skráningu og meðferð slíkra upplýsinga í V. kafla frv. Eru þær reglur til muna ítarlegri í frv. þessu en í gildandi lögum. 5. Gert er ráð fyrir skipan opinberrar eftirlitsnefndar, svokallaðrar tölvunefndar, sem hefur eftirlit með því að til skráningar sé stofnað og með upplýsingar farið svo sem í lögunum segir. Er það jafnframt hlutverk nefndarinnar að veita borgurunum liðsinni við að ná fram leiðréttingu sinna mála ef þeir telja rétt sinn brotinn. Auk þessa hefur frv. að geyma ákvæði um notkun nafnaskráa til útsendingar á auglýsinga- og dreifiefni, svo og ákvæði um framkvæmd markaðs- og skoðanakannana um atriði er snerta gildissvið frv. Þá er og í frv. að finna ákvæði um starfsemi þeirra er annast tölvuþjónustu fyrir aðra og ákvæði um söfnun upplýsinga hér á landi til úrvinnslu erlendis. Í III. kafla almennra athugasemda frv. eru raktar helstu breytingar á gildandi löggjöf sem frv. þetta gerir ráð fyrir og verða þær ekki raktar nánar hér. Þó er rétt að leggja á það áherslu að þótt breytingar frv. séu allmargar raska þær þó ekki í neinum verulegum atriðum þeirri umgjörð sem þegar hefur verið sett um þessa einkalífsvernd. Ein veigamesta breytingin sem frv. gerir ráð fyrir kemur fram í 2. mgr. 30. gr. þar sem lagt er til að tölvunefnd og starfslið hennar hafi vegna eftirlitsstarfa sinna aðgang að húsnæði þar sem skráning fer fram eða þar sem skráningargögn eru varðveitt eða eru til vinnslu án þess að þurfa að afla til þess sérstaks dómsúrskurðar hverju sinni. Skv. 66. gr. stjórnarskrárinnar verður húsleit eigi framkvæmd nema eftir dómsúrskurði eða eftir sérstakri lagaheimild. Nútímatækni gerir það kleift að eyða upplýsingum í tölvum á mjög skömmum tíma og án þess að slíks sjáist nokkur merki. Með hliðsjón af þessu og þeim hagsmunum sem lögum þessum er ætlað að vernda þykir rétt að leggja til að tölvunefnd hafi ótvíræða lagaheimild til þess að gera vettvangskönnun án sérstaks dómsúrskurðar. Er það reynsla frændþjóða okkar að slík heimild sé nauðsynleg til þess að gera eftirlitsstarfið virkara. Rétt er að leggja á það áherslu að með frv. er, eins og í fyrri löggjöf, reynt að sníða eftirlitsstarfsemina að þjóðfélagsaðstæðum hér á landi og forðast að skapa umfangsmikið skrifstofubákn í kringum löggjöfina. Þess vegna er áfram gert ráð fyrir því að eftirlitsstarfið verði í höndum tölvunefndar og þótt gert sé ráð fyrir breyttum reglum um skipan nefndarinnar á slíkt ekki að hafa aukinn kostnað í för með sér eins og rækilega er tíundað í athugasemdum við 28. gr. frv. Fyrri löggjöf á þessu sviði hafði fyrir fram afmarkaðan gildistíma eins og áður hefur komið fram. Var það gert til þess að tryggja að nauðsynleg endurskoðun löggjafarinnar færi fram með hæfilegu millibili. Verður að telja að sú reynsla hafi fengist á þessu löggjafarsviði að ekki sé þörf á því að hafa löggjöfina tímabundna. Er því ekki gert ráð fyrir því í þessu frv. að það hafi, ef að lögum verður, afmarkaðan gildistíma. Að lokum er rétt að leggja á það áherslu að í setningu löggjafar um skráningarmálefni verður að þræða ákveðinn meðalveg. Annars vegar þarf að tryggja einstaklingum nauðsynlega persónuvernd og hins vegar þarf að gæta þess að búa ekki svo um hnútana að staðið sé í vegi fyrir eðlilegri þróun. Er í frv. þessu reynt að hafa bæði sjónarmiðin í huga svo sem gert var við fyrstu lagasetningu á þessu sviði hér á landi. Má í því sambandi benda á að þrátt fyrir ýmsar strangar reglur frv. varðandi skráningarstarfsemina er gert ráð fyrir því að tölvunefnd geti veitt undanþágur frá slíkum reglum ef hún telur slíkt nauðsynlegt með hliðsjón af þeim hagsmunum sem í húfi eru. Ég vil leyfa mér að leggja til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Flm. (Alexander Stefánsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um búminjasafn, sem er 133. mál þingsins og er á þskj. 140, sem við flytjum saman, ég og hv. 2. þm. Vesturl. Þetta frv. var lagt fram í nóvembermánuði sl. og eins og hér hefur komið fram áður lenti það á milli laga í sambandi við umræður í desember þannig að það varð að víkja fyrir stjórnarfrv. og fjárlögum á síðustu dögum þingsins fyrir jól og var gert ráð fyrir að það yrði tekið fyrir við fyrsta tækifæri eftir að þing kæmi saman eftir jólafrí, en það hefur því miður dregist óþarflega lengi. Frv. þetta er um búminjasafn, að stofna skuli búminjasafn er hafi aðsetur á Hvanneyri í Borgarfirði. Eins og segir í 2. gr. er hlutverk búminjasafns að safna munum, minjum og hvers konar heimildum er snerta íslenskan landbúnað, varðveita og hafa til sýnis almenningi. Kostað skal kapps um að varðveita hæfilegt sýnishorn véla, tækja og verkfæra og hvers konar annarra búminja sem eru að hverfa eða hætt er að nota vegna breyttra þjóðhátta. Í 3. gr. er gert ráð fyrir að menntmrh. skipi stjórn safnsins eftir tilnefningu eftirtalinna aðila: Þjóðminjasafnsins, Búnaðarfélags Íslands, Bændaskólans á Hvanneyri og Bændaskólans á Hólum. Einn stjórnarmaður skal skipaður án tilnefningar. Stjórnin skiptir sjálf með sér verkum. Gert er ráð fyrir því í 4. gr. frv. að ráðherra skipi forstöðumann safnsins eftir tillögum stjórnar þess til sex ára í senn. Stjórn safnsins ræður safnverði og aðra starfsmenn eftir því sem fé er veitt til í fjárlögum hverju sinni. 5. gr. gerir ráð fyrir að stjórn búminjasafns og forstöðumanni beri að hafa náið samráð við Þjóðminjasafnið um varðveislu minja og skipulag og starfshætti safnsins. Þjóðminjasafni sé heimilt að varðveita búminjar á búminjasafninu ef það telur varðveislu muna og minja nægilega trygga þar. Í 6. gr. er gert ráð fyrir að forstöðumaður búminjasafns skuli annast kennslu í búnaðarsögu og véla- og verkfærafræði við Bændaskólann á Hvanneyri. Í 7. gr. kemur fram að kostnaður við rekstur búminjasafns greiðist úr ríkissjóði, í 8. gr. að menntmrh. setji með reglugerð nánari ákvæði um starfsemi búminjasafns og í 9. gr. að lög þessi öðlist gildi 1. ágúst 1989. Ég vil geta þess að frv. þetta er samið með hliðsjón af lögum og reglugerð um Sjóminjasafn Íslands sem staðsett er í Hafnarfirði og hefur skipað sér sess sem viðurkennt safn að því er varðar sjóminjar hér á Íslandi. Eins og hér hefur raunar áður komið fram í umræðum, þá er þetta frv. fyrst og fremst lagt hér fram vegna óska sem komu frá Bændaskólanum á Hvanneyri svo sem kemur fram í grg. og ég mun, með leyfi forseta, greina frá í þessari umræðu. Svo sem fram kemur í fskj. með þessu frv. er það fyrst og fremst bréf frá Bændaskólanum, undirritað af skólastjóranum, þar sem kemur fram að Bændaskólinn og nú á síðustu árum bútæknideild RALA hafi haft í frammi ýmsar aðgerðir til að koma upp safni. Eins og fram kemur í grg., sem ég mun lesa hér á eftir, er tilbúinn grunnur að slíkum safnaskála. Skólinn leggur áherslu á að það væri mjög æskilegt að ýta þessu máli áfram og bendir á að heppilegast væri að setja lög um búminjasafn á Hvanneyri og jafnframt að fjárveiting fáist til að byggja skála yfir safnið. Þá er einnig tekið fram í bréfi skólastjóra að búminjasafn á Hvanneyri hefur mikla þýðingu vegna kennslu í véla- og verkfærafræði auk þess sem það hefur almennt gildi sem safn og tengist starfsemi bútæknideildar RALA. Ég mun því, með leyfi forseta, lesa efnisatriði úr þeirri grg. sem skólinn sendi sem rökstuðning fyrir þessu máli sem skýrir merka sögu þessarar starfsemi sem hefur verið við Bændaskólann á Hvanneyri. Þessi grg. er samin af dr. Bjarna Guðmundssyni sem er kennari á Hvanneyri. ,,Á Hvanneyri hefur um árabil verið til nokkurt safn gamalla tækja og búvéla. Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til þess að koma fótum undir safnið en enn hefur engin þeirra heppnast að fullu. Ekki þarf að hafa mörg orð um notagildi verkfærasafns. Sú bylting, sem orðið hefur í búnaðarháttum á liðnum áratugum, á sér fyrst og fremst rót í breyttri verktækni. Vélar, verkfæri og áhöld í ýmsum myndum hafa komið fram. Hvert af öðru hafa þau rutt hinum eldri úr vegi svo að áður en varði urði til ,,gömul`` tæki. Mikla sögu má lesa úr þróun landbúnaðarverkfæranna á þessari öld. Heilleg verður atvinnusaga þjóðarinnar ekki án hennar. Sú saga er enn aðeins að litlu leyti skráð. Víða hefur bútæknisöfnum verið komið upp erlendis og virðist vaxandi áhugi vera á bútæknisögunni eins og öðru því er snertir rætur nútímans. Hér á eftir verður fjallað um fáeina þætti er varða málefni verkfærasafnsins á Hvanneyri, m.a. í tilefni af því að á liðnum vetri hrundu nokkrir áhugamenn þar málinu lengra fram en áður hafði gerst í einum áfanga. Í byrjun þessarar aldar fóru að berast til landsins verkfæri til landbúnaðar. Ekki síst var það á bændaskólunum sem verkfærin voru reynd. Skólastjórar og kennarar höfðu þar forgöngu, oft vegna tengsla sinna við nágrannalöndin og dvalar þar. Frá skólunum barst tæknin síðan út um sveitirnar. Þá má ekki gleyma því að allmikið var um innlenda verkfærasmíð á tímabili, einkum jarðyrkjuverkfæri. Þar fór Torfi í Ólafsdal fremstur. Með merku riti Árna G. Eylands um búvélar og ræktun var saga bútækni á Íslandi fram undir 1950 skráð í mikilvægum atriðum. Í gegnum árin hafa ýmis verkfæri ,,orðið til`` á Hvanneyri, verkfæri sem á sínum tíma hafa komið þangað til fyrstu reynslu. Flest hinna eldri eru frá tíma Halldórs Vilhjálmssonar skólastjóra, en Halldór var mikill áhugamaður um verktækni og hvers kyns nýjungar á því sviði. Raunar voru forverar hans, þeir Sveinn Sveinsson og Hjörtur Snorrason, einnig forgöngumenn á sviði heyskapartækni. Á skólastjóraárum sínum öndverðum (um 1896) reyndi Hjörtur til dæmis fyrstu heyvinnuvélarnar sem til landsins komu, sláttuvél og rakstrarvél. Þær eru nú löngu glataðar en verkfæri eru til frá tíð Halldórs, svo og frá Ólafsdal eins og nánar verður vikið að. Árið 1940 tóku gildi ný lög um rannsóknir og tilraunir í þágu landbúnaðarins. 20. gr. laganna var þannig: ,,Safni af landbúnaðarverkfærum skal komið upp við Bændaskólann á Hvanneyri undir umsjón verkfæranefndar. Reynt sé að fá sem flestar verkfæraverslanir og verksmiðjur til þess að leggja fram sýnishorn í safnið, en ella skulu keypt til reynslu verkfæri sem ekki fást á annan hátt.`` Í grg. með frv. sagði svo um þessa grein: ,,Breytingar á þeim vélum og áhöldum sem bændur þurfa að nota í starfi sínu eru á síðari tímum nokkuð örar og margvíslegar. Nýjar hugmyndir koma oft fram á því sviði, ný verkfæri eru flutt inn og smíðuð innan lands o.s.frv. Að fylgjast með öllu þessu er fróðlegt og nauðsynlegt, einkum fyrir alla þá sem leiðbeiningastörf hafa með höndum. Er því mjög æskilegt að koma upp verkfærasafni þar sem unnt er að fylgjast með öllum nýjungum og breytingum í verkfæragerð. Telur nefndin (er frumvarpið samdi) heppilegt að slíkt safn sé á þeim bændaskólanum sem er nær höfuðstaðnum. Líklegt telur nefndin að unnt sé að fá sýnishorn í safnið frá ýmsum þeim verksmiðjum og verslunum sem smíða eða selja verkfæri og má ætlast til þess að verkfæranefnd geri sitt til að svo verði, en annars þarf nokkra fjárupphæð til þess að kaupa í safnið þau áhöld sem ekki fást á annan hátt.`` Með þessari ákvörðun Alþingis var verkfærasafnið á Hvanneyri lögfest sem nýmæli í byrjun hinnar raunverulegu vélaaldar til sveita, fyrst og fremst að því er skilið verður til þess að kynna nýjustu landbúnaðarverkfæri á hverjum tíma. Eðlilegur hluti safnsins hlaut hins vegar með tímanum að verða nokkurt safn eldri verkfæra. Safnið var tengt starfi verkfæranefndar er reyna skyldi ,,ný verkfæri eða breytingar á eldri verkfærum ...`` með verkfæratilraunum við ,, ... búnaðarskólann á Hvanneyri nema hentara þyki að reyna sérstök verkfæri annars staðar ...`` eins og í lögunum sagði. Ekki er nákvæmlega vitað í hvaða mæli verkfæranefnd sinnti verkfærasafninu. Hins vegar komst safnið inn á fjárlög ársins 1942 með 1000 kr. framlagi úr ríkissjóði. Hélst það óbreytt allt til fjárlagaársins 1957 að upphæðin var hækkuð í 2000 kr. Stóð svo til og með fjárlagaárinu 1967. Eftir það var ekki um sérgreinda upphæð til safnsins að ræða. Öll þessi ár var framlagið reiknað Hvanneyrarskóla í samræmi við ákvæði laganna frá 1940. Með nýjum lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, nr. 64/1965 (Rannsóknastofnun landbúnaðarins), voru hins vegar engin ákvæði um verkfærasafn. Þar með var það horfið úr tölu lögbundinna stofnana. Ríkisframlagið árin 1942--1967 dró verkfærasafnið á Hvanneyri ekki langt og ekki er fullljóst hvernig framlaginu var ráðstafað. Víst er þó að ekki komst safnið á legg sem formleg og áþreifanleg stofnun við skólann með þeim hætti er áðurnefnd lög sögðu fyrir um. Guðmundur Jónsson skólastjóri var þó áhugasamur um málið og viðaði að sér nokkrum merkum verkfærum og áhöldum. Mörg þau verkfæri er skólinn eignaðist og nemendur kynntust og lærðu að handleika, varðveittust og urðu með öðru, er frá leið, vísir að verkfærasafni á skólastaðnum. Vegna skólastjóraskipta á Hvanneyri 1. sept. 1972 fól landbrn. þeim Jóni Guðmundssyni, bónda á Hvítárbakka, og Bjarna Arasyni, héraðsráðunaut í Borgarnesi, að gera úttekt á eignum skólans. Fór hún fram þá um haustið. Í ítarlegri úttektarskýrslu þeirra félaga segir svo um verkfærasafnið: ,,Á Hvanneyri er til mikið safn gamalla landbúnaðartækja. Hér er um að ræða vélar og áhöld sem eru orðin úreld og hafa fallið úr notkun vegna þess, svo sem ýmiss konar jarðvinnslu- og heyvinnutæki er hestum var beitt fyrir, svo og margs konar handverkfæri. Þá eru í þessu safni gamlar dráttarvélar og tæki við þær. Ekki verður dregið í efa að hér er saman komið stærsta safn sinnar tegundar á landinu og að þetta safn hefur mikið sögulegt gildi. Safn þetta er að nokkru geymt í Verkfærahúsinu (gamla) og að nokkru í Skemmunni, en sum tækin standa úti undir beru lofti. Aðstaða til geymslu þessara gripa er engan veginn eins og þyrfti að vera þar sem þeir eru ekki varðir gegn skemmdum sem skyldi og engin aðstaða er til að skoða þá.`` Skömmu síðar lét Bændaskólinn gera skrá yfir vélar og tæki í safninu. Var hún byggð á spjaldskrá sem Guðmundur Jónsson skólastjóri hafði tekið saman. Skráðir safnmunir árið 1973--1974 reyndust vera 47 að tölu. Með endurskoðuðum jarðræktarlögum, sem lögfest voru 1972, voru felld niður ákvæði laganna um vélasjóð og vélanefnd ríkisins. Vélasjóður hafði þá um árabil annast rekstur á skurðgröfum auk annarra verkefna. Með breyttum tímum varð hans ekki lengur þörf. Vélasjóður átti verðmætar eignir. Skyldi andvirði helmings þeirra lagt í sérstakan sjóð er Búnaðarfélag Íslands varðveitti. Skyldi sjóðnum varið til þess að ,,styrkja tilraunir með álitlegar tækninýjungar í landbúnaði eftir tillögum búnaðarþings ... ,, eins og í lögunum segir. Að frumkvæði Haralds Árnasonar vatnsvirkjaráðunautar, þá framkvæmdastjóra vélasjóðs, fékkst heimild landbrh. til þess að verja nokkru af eignum vélasjóðs til þess að kaupa gamlar búvélar og verkfæri og safna þeim saman. Til verksins réðst Karl Auðunsson sem þá var elsti starfsmaður vélasjóðs. Vélasjóður átti verkstæðisbragga í Garðaflóa við Akranes. Braggann keypti Karl og þangað safnaði hann hinum gömlu tækjum og bjó þau til varðveislu. Árangurinn af starfi Karls Auðunssonar mátti svo fyrst sjá á þróunarsýningu atvinnuveganna í Laugardalshöll síðsumars þjóðhátíðarárið 1974, en þar voru m.a. sýnd gömul verkfæri sem hann hafði safnað og lagfært. Á sýninguna fóru einnig nokkrar gamlar búvélar frá Hvanneyri. Að sýningu lokinni voru verkfærin síðan flutt að Hvanneyri en þar var þá ekkert geymsluhús til, frekar en áður, er hæfði þessum verðmætum. En með þessu átaki vélasjóðs og þróunarsýningunni 1974 hafði verkfærasafnið vakið athygli margra. Heimamönnum á Hvanneyri rann til rifja umkomuleysi verkfærasafnsins, sérstaklega eftir það framtak vélasjóðs sem að framan var rakið. Veturinn 1976 lögðu því nokkrir starfsmenn Bændaskólans og bútæknideildar RALA á Hvanneyri erindi fyrir búnaðarþing varðandi verkfærasafnið. Búnaðarþing tók vel í erindið og afgreiddi það með svofelldri ályktun: ,,Búnaðarþing felur stjórn Búnaðarfélags Íslands að hlutast til um það við landbrn. að kannaðar verði leiðir til að efla og reka það safn landbúnaðartækja sem til var komið með lögum nr. 64 7. maí 1940, um rannsóknir og tilraunir í þágu landbúnaðarins. Jafnframt felur þingið stjórninni að gangast fyrir söfnun frjálsra fjárframlaga til þess að unnt verði að reisa geymsluskála fyrir safnið á Hvanneyri þegar á þessu ári. Gera verður ráð fyrir að nokkurn tíma taki að tryggja stöðu safnsins í lögum og óvíst hvenær opinber fjárframlög til uppbyggingar þess liggja á lausu. Á hinn bóginn þolir málið ekki langa bið þar eð tæki þau og vélar sem safnað hefur verið liggja nú undir skemmdum. Nauðsynlegt er því að hefjast þegar handa um byggingu geymsluhúss fyrir munina á Hvanneyri en bíða ekki eftir því að framtíðarskipan safnsins sé ráðin. Þar sem slíkt húsnæði á ekki að þurfa að verða mjög dýrt má telja líklegt að unnt sé að ná saman með frjálsum framlögum því fé sem til þarf. Eru búnaðarsamtök, svo og innflytjendur landbúnaðartækja, líklegir aðilar til að vilja leggja þessu menningarmáli lið með fjárframlögum, en fleiri koma vafalaust til greina.`` Með ályktuninni lagði búnaðarþing fyrst og fremst áherslu á hið sögu- og menningarlega hlutverk safnsins, svo sem eðlilegt var í ljósi breyttra tíma og aðstæðna. Jafnframt benti þingið á að rétt væri að fleiri aðilar en ríki stæðu undir framtakinu, þar á meðal búnaðarsamtökin. Fátt gerðist í málefnum safnsins eftir ályktun búnaðarþings 1976. Lengst af var þó munað eftir verkfærasafninu í fjárbeiðnum skólans til fjárveitingavaldsins. Liðu svo nokkur ár. Þeir Jónas Jónsson, þá ritstjóri tímaritsins Freys, og Haraldur Árnason vatnsvirkjaráðunautur lögðu mál verkfærasafnsins fyrir búnaðarþing 1979 sem afgreiddi það með svofelldri ályktun: ,,Búnaðarþing felur stjórn Búnaðarfélags Íslands að leita eftir samvinnu við Stéttarsamband bænda um að hafa forgöngu um útvegun fjár til stofnunar búvélasafns á Hvanneyri. Miðað verði við að safnið komist á fót á 90 ára afmæli Bændaskólans á Hvanneyri.`` Í grg. var vísað til afgreiðslu búnaðarþings á málinu veturinn 1976, en þar segir: ,,Þótt ekki hafi orðið af framkvæmdum þykir sjálfsagt að freista þess á nýjan leik að kannað verði til þrautar hvort ekki sé unnt að stofna búvélasafn á Hvanneyri og tengja stofnun þess merku afmæli Bændaskólans á Hvanneyri.`` Stjórn Búnaðarfélagsins ákvað á fundi sínum 12. mars 1979 að senda ályktun þessa ,,... til Stéttarsambands bænda og skólastjórans á Hvanneyri og mælast til þess að þeir tilnefni sinn manninn hvor til þess að ræða um frekari framkvæmdir í málinu við fulltrúa Búnaðarfélags Íslands, Harald Árnason``. Stéttarsamband bænda tók málið upp á stjórnarfundi 22. mars sem tilmæli um að sambandið tilnefndi einn mann í nefnd ,,... sem skal hafa forgöngu um útvegun fjár til stofnunar búvéla- og verkfærasafns á Hvanneyri``. Magnús Sigurðsson á Gilsbakka var tilnefndur en til vara Jón Kr. Magnússon á Melaleiti. Um svipað leyti var Bjarni Guðmundsson tilnefndur í nefndina fyrir Bændaskólann á Hvanneyri. Var nefndin þá fullskipuð. Nefndin, undir forsæti Haralds Árnasonar, hélt fyrsta fund sinn á Hvanneyri 11. apríl 1979. Þar var m.a. ákveðið að skrifa fjárbeiðnibréf til búvélainnflytjenda, búnaðarsambandanna og Stéttarsambands bænda. Fyrstu svörin komu frá Stéttarsambandi bænda sem á aukafundi sínum á Hótel Sögu 25.--26. apríl um vorið samþykkti ,,... að taka þátt í að koma upp húsi yfir véla- og verkfærasafn á Hvanneyri með framlagi að upphæð 1,5 millj. kr``. Fram kom hjá framsögumanni, Grími B. Jónssyni í Ærlækjarseli, og fleiri fundarmönnum að með fjárframlaginu væri jafnframt verið að minnast 90 ára afmælis Bændaskólans á Hvanneyri. Skömmu síðar var tilkynnt um 500.000 kr. framlag til húsbyggingarinnar frá Kaupfélagi Borgfirðinga. Í báðum þessum samtökum naut málið Magnúsar á Gilsbakka. Nefndin lét í samvinnu við heimamenn á Hvanneyri kanna helstu kosti varðandi húsgerð og skipulag. Var staðnæmst við tvo þeirra: að byggja sérstaka skemmu og að byggja við verkfærahúsið nýja. Með hliðsjón af skipulagi á staðnum, samtengingu verkfærasafns og húsnæðis til bútæknikennslu skólans, svo og framkvæmdakostnaði, var sú ákvörðun tekin af báðum aðilum í október 1979 að byggja við verkfærahúsið svo að þar skapaðist rými fyrir verkfærasafn. Áætlað var að sú viðbót mundi kosta um 29 millj. gkr., en sérstök skemma, 320 fermetrar að stærð, var hins vegar talin kosta um 34 millj. gkr. Jafnframt var gengið út frá því að skólinn ræki safnið áfram en viðbætur, safnauki og viðgerðir verkfæra yrðu kostaðar af sérstökum fjárveitingum. Seinni hluta sumars 1980 var hafist handa og þá um haustið var lokið við sökkla að viðbyggingunni. Nam byggingarkostnaðurinn alls 7,6 millj. gkr. Framlög bárust frá ýmsum aðilum, svo sem Stéttarsambandi bænda, Kaupfélagi Borgfirðinga, Búnaðarsambandi Kjalnesinga, Búnaðarsambandi Snæfellinga, Búnaðarsambandi Strandamanna, Búnaðarsambandi Norður-Þingeyinga, Búnaðarsambandi Austurlands, Búnaðarsambandi Borgarfjarðar, Þjóðhátíðarsjóði, Búnaðarsambandi Vestfjarða og Búnaðarsambandi Suðurlands. Þessi framlög komu því frá öllum samböndum í landinu sem tengdust landbúnaði. Vorið 1987 var hafist handa um lagfæringar á nokkrum vélum safnsins í tilefni af landbúnaðarsýningu 1987, en þar átti að koma upp sérstakri sögudeild. Þangað fóru vélar og verkfæri úr safninu. Um haustið var ákveðið að verja enn frekari tíma til lagfæringa á safngripum. Forgöngu um það hafði Grétar Einarsson deildarstjóri með öðrum starfsmönnum bútæknideildar. Gamlar eldri dráttarvélar voru gerðar upp í frumgerð sína, sumar jafnvel gerðar gangfærar, auk þess sem fáein verkfæri voru pússuð upp. Í verkfærahúsi Bændaskólans var útbúið horn á tveimur hæðum til þess að stilla gripum þessum upp þannig að gestir og gangandi gætu virt þá fyrir sér. Þessi vísir að eiginlegu safni varð tilbúinn í maímánuði 1988. Var þá hægt að segja að komið væri upp verkfærasafn á Hvanneyri. Sumarið 1988 vakti safnhornið á Hvanneyri verulega athygli hinna mörgu gesta er þangað komu. Ýmsir hinna eldri hittu þar fyrir gamla kunningja og yngri kynslóðinni þótti forvitnilegt og spennandi að sjá hin fornu tól, ekki síst dráttarvélarnar. Reynsla hins fyrsta sumars safnsins sýnir ótvírætt hver þörf er á að verkfærasafn sé til og opið almenningi á aðgengilegum stað. Segja má að aðeins eitt verkfæri úr safninu hefði áður verið til sýnis að jafnaði á skólastaðnum. Það var tveggja hesta plógur, smíðaður í Ólafsdal um aldamótin. Plógurinn var gerður upp árið 1986 í umsjá Hilmars Hálfdánarsonar og Trausta Eyjólfssonar, kennara á Hvanneyri. Plógurinn stendur nú í aðalanddyri skólahúss Bændaskólans. Að vísu hefur þúfnabaninn margfrægi einnig verið í alfaraleið staðargesta, skólanum til hóflegs vegsauka, en þeir sem hann hafa séð geta ímyndað sér hvers konar tæki hann var á sínum tíma. Svo sem þegar hefur verið getið hafa vélar og verkfæri úr safninu á Hvanneyri verið lánuð á ýmsar sýningar. Þegar er nefnd þróunarsýningin í Laugardalshöll 1974, en árið 1968 munu fáein gömul verkfæri frá Hvanneyri hafa verið til sýnis á landbúnaðarsýningunni í Reykjavík. Nokkur verkfæri voru og sýnd á landbúnaðarsýningunni á Selfossi 1978. Fjáröflunarnefndin frá 1979 birti grein um safnið í tímaritinu Frey og nauðsyn þess að halda til haga gömlum verkfærum. Nokkur viðbrögð urðu og ábendingar komu um verkfæri en ekki var unnt að taka við þeim sakir húsnæðisleysis. Sum þessara verkfæra fást á safnið þegar úr rætist með húsnæði þess. Vorið 1988 var birt grein um safnið í blaði Hvanneyringa, en blaði þessu var m.a. dreift á öll býli í landinu. Þá fékk safnið ágæta umfjöllun í útvarpi vorið 1988. Allt hefur þetta ýtt undir áhuga manna á safninu. Áþreifanlegt dæmi um þann áhuga er m.a. myndarleg peningagjöf 25 ára búfræðinga frá Hvanneyri til safnsins á liðnu sumri. Vonandi verður léttara að vinna málinu framgang á næstu árum. Þótt í þessari grg. hafi einkum verið fjallað um vélar og verkfæri sem safngripi má geta þess að nokkuð hefur verið gert að því á Hvanneyri að halda til haga myndum, veggspjöldum, bæklingum og öðrum gögnum um búvélar frá ýmsum tímum. Þar átti Ólafur Guðmundsson mikinn hlut að máli er hann starfaði sem framkvæmdastjóri verkfæranefndar ríkisins og síðar deildarstjóri bútæknideildar RALA. Allt er þetta safn óskráð enn auk þess sem mikið verk er óunnið við að taka saman frekari gögn er snerta þróun verkfæra og verktækni í íslenskum landbúnaði.`` Herra forseti. Mér þótti eðlilegt og sjálfsagt að lesa þessa grg. hún er merk saga í raun og veru um þróun á þessum málum. Bændaskólinn á Hvanneyri verður 100 ára 3. maí á þessu ári, nánar tiltekið um krossmessu. Skólinn hefur alla tíð haft mikil áhrif á þróun landbúnaðar á Íslandi og haft forustu um nýjungar í landbúnaði sem nemendur frá skólanum hafa fylgt eftir til framfara í sveitum landsins. Skólinn hefur ávallt verið undir stjórn hæfustu manna sem af eldmóði hafa mótað uppbyggingu skólans. Hann hefur því hlotið viðurkenningu og virðingu landsmanna og einnig á erlendum vettvangi. Þar er nú starfandi búvísindadeild. Hún er kennslu- og rannsóknastofnun á háskólastigi og lokapróf frá þeirri deild er kandídatspróf í búvísindum, svokallað BS-próf, og enn fremur bútæknideild Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. Það er stefnt að því að starfsemi á rannsóknasviði landbúnaðar verði öll flutt að Hvanneyri í vaxandi mæli og það er öruggt verkefni næstu ára í sambandi við þá stofnun. Þessi deild á Hvanneyri og skólinn raunar í heild hefur mikil umsvif á sviði rannsókna og nýjunga í íslenskum landbúnaði, tilraunastarfsemi í nýjum búgreinum. T.d. er merkur þáttur sem þar fer fram í sambandi við matjurtatilraunir svo að eitthvað sé nefnt. Ég tel ástæðulaust að hafa fleiri orð um þetta. Það er ákaflega mikilvægt að okkar mati sem erum flm. að þessu frv. og raunar þm. Vesturl. allra að þetta frv. verði að lögum helst á þessu þingi. Það væri verðugur áfangi á afmælisári, á 100 ára afmæli þessa merka skóla, og ég vil geta þess aðeins hér að eins og hv. þm. sjálfsagt vita þá er Hvanneyri sístækkandi staður. Þar er kominn vísir að þéttbýliskjarna sem fer ört vaxandi, þar er að verða í raun miðstöð fyrir framfarir í íslenskum landbúnaði. Það er þess vegna mjög verðugt verkefni, um leið og þangað eru fluttar rannsóknastofnanir landbúnaðarins, að búminjasafn fyrir íslenskan landbúnað verði þar staðsett þannig að það megi verða vísir öldnum og óbornum um þá miklu sögu um íslenskan landbúnað á Íslandi og þýðingu hans fyrir þjóðarbúið í heild. Ég vil svo, herra forseti, að lokinni þessari umræðu leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Friðjón Þórðarson Herra forseti. Hér er til umræðu 133. mál 111. löggjafarþings á þskj. 140. Það fjallar um búminjasafn sem hafi aðsetur á Hvanneyri. Flm. eru 1. og 2. þm. Vesturl. Ég hef í raun og veru sáralitlu við að bæta hina ítarlegu framsöguræðu hv. fyrra flm. Ég vil þó geta þess, sem hann raunar tók fram, að heimamönnum á Hvanneyri þykir ástæða til að halda upp á afmæli staðarins sem er ekkert venjulegt, þar sem skólinn fagnar aldarafmæli á krossmessu í vor. Ekki síst þess vegna kom það upp þegar þingmenn Vesturl. heimsóttu skólann á sl. hausti að eðlilegt væri að vinna að því að tryggja betur möguleika á að koma upp búminjasafni á Hvanneyri sem rekið væri í tengslum við skólann, þar á meðal við kennslu. Ég hygg að samstaða heimamanna um þetta mál sé mjög eindregin eins og kemur fram í bréfi skólastjóra sem hann ritaði hv. 1. þm. Vesturl. 11. nóv. sl. Þar segir hann að eins og fram hafi komið hafi Bændaskólinn á síðustu árum, bæði bútæknideild RALA og skólinn, haft í frammi ýmsa tilburði til þess að koma upp safni á Hvanneyri. Og skólastjórinn lýsir ánægju sinni með þá athygli og þann áhuga sem alþm. Vesturl. allir hafi sýnt málefnum Bændaskólans á Hvanneyri. Hv. fyrri flm. rakti greinargerð dr. Bjarna Guðmundssonar um verkfærasafnið á Hvanneyri. Þar kemur fram að þetta er í raun og veru ekki nýtt mál heldur mjög gamalt og það eru ýmsir áfangar sem þarna er vikið að, svo sem lagasetningin frá 1940 þegar lög tóku gildi um rannsóknir og tilraunir í þágu landbúnaðarins. Í 20. gr. þeirra laga var einmitt tekið fram að safni af landbúnaðarverkfærum ætti að koma upp við Bændaskólann á Hvanneyri undir umsjón verkfæranefndar. Það er minnst á úttektina á Hvanneyri 1972, þátt vélasjóðs í þessu máli og sérstaka tilraun sem gerð var til átaks í þessum málum árið 1976. Það kemur enn fremur fram í þessari greinargerð að tilraun var gerð til þess að ýta þessu máli áfram þegar skólinn átti 90 ára afmæli. En undanfarin ár hefur þetta mál því miður legið í dvala eins og kemur fram í greinargerðinni: ,,Sökklar húss verkfærasafnsins austan við verkfærahús Bændaskólans bíða frekari framkvæmda.`` Það eru margir aðilar sem hafa áhuga á þessu máli og af greinargerðinni sést að þar hafa margir góðir menn lagt hönd á plóginn, bæði með peningagjöfum og á annan hátt. Ég vil aðeins lýsa fyllsta stuðningi mínum við þetta mál og taka undir það sem segir á bls. 8 í greinargerðinni að vonandi verður léttara að vinna að þessu máli á næstu árum en verið hefur.

Flm. (Guðrún Helgadóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til þjóðminjalaga sem lagt hefur verið fram á þskj. 220 og er 188. mál þingsins. Frv. þetta flytja auk mín þessir hv. þm.: Birgir Ísl. Gunnarsson, Guðmundur G. Þórarinsson, Kjartan Jóhannsson, Óli Þ. Guðbjartsson og Þórhildur Þorleifsdóttir. Frv. þetta á sér alllanga sögu. Fyrrv. hæstv. menntmrh. Birgir Ísl. Gunnarsson skipaði 19. nóv. 1987 nefnd sem skila skyldi þremur verkefnum til viðreisnar Þjóðminjasafni Íslands. Nefndin skyldi semja ný þjóðminjalög, hún skyldi móta stefnu í málefnum safnsins til næstu aldamóta og hún skyldi gera áætlun um endurbætur á húsakosti safnsins. Nefndina skipuðu alþm. Guðmundur G. Þórarinsson, Guðrún Helgadóttir, Kjartan Jóhannsson og Sverrir Hermannsson, Þór Magnússon þjóðminjavörður, Bryndís Sverrisdóttir safnkennari, Lilja Árnadóttir safnvörður og Þórunn Hafstein lögfræðingur. Formaður nefndarinnar var Sverrir Hermannsson. Frv. til þjóðminjalaga var lagt fram í apríl 1987 og vísað til hv. menntmn. Bárust fjölmargar umsagnir en lengra náði málið ekki á því þingi. Núv. hæstv. menntmrh. Svavar Gestsson endurskipaði nefndina þegar Sverrir Hermannsson óskaði eftir lausn frá formennsku í nefndinni eftir að hann hvarf af þingi. Tók þá Guðrún Helgadóttir við formennskunni en til liðs við nefndina komu tveir hv. þm., þau Danfríður Skarphéðinsdóttir og Óli Þ. Guðbjartsson. Hinni nýju nefnd var falið að endurskoða lagafrv. með tilliti til þeirra ábendinga sem borist höfðu og halda að öðru leyti áfram við þau verkefni sem hinni fyrri nefnd voru falin. Nefndin skoðaði gaumgæfilega allar ábendingar og brtt. sem lagðar höfðu verið fram, m.a. frá biskupinum yfir Íslandi, herra Pétri Sigurgeirssyni, borgarráði Reykjavíkur og Ragnheiði H. Þórarinsdóttur borgarminjaverði, frá Guðmundi Ólafssyni, deildarstjóra fornleifadeildar Þjóðminjasafns, frá eftirfarandi aðilum við Háskóla Íslands: Sveinbirni Rafnssyni phil. dr., prófessor í sagnfræði, Inga Sigurðssyni, dósent í sagnfræði, og Margréti Hermannsdóttur, rannsóknastjóra í fornleifafræði. Einnig bárust athugasemdir frá Félagi íslenskra safnamanna, frá Gunnlaugi Haraldssyni þjóðháttafræðingi og Hjörleifi Guttormssyni alþm., auk athugasemda frá nefndarmönnum. Frv. hefur einnig verið kynnt fyrir fjölda áhugamanna og sérfræðinga á ýmsum sviðum er málið varðar og auk þess mun nefndin leggja fram lista yfir þá sem farið verður fram á að hv. menntmn. Nd. sendi frv. til frekari umsagnar. Hér er um að ræða svo mikilvægt mál að nauðsynlegt er að um það sé eining, bæði meðal fræðimanna og þingmanna, svo að allir hv. þm. leggist á eitt um að það nái fram að ganga á þessu þingi. Verður nú stiklað á helstu nýmælum í frv. Gert er ráð fyrir að fimm manna þjóðminjaráð fari með yfirstjórn þjóðminjavörslu í landinu og er þá átt við alla þætti þjóðminjavörslunnar, svo sem fornleifarannsóknir, húsavernd, þjóðháttarannsóknir, sjóvinnuminjar, tækni- og atvinnuminjar og hvað eina er lýtur að vörslu þjóðminja. Þjóðminjaráð skal jafnframt vera stjórnarnefnd Þjóðminjasafnsins. Við gerð frv. varð nokkur umræða um það hvort aðskilja skyldi þjóðminjavörslu og fornleifarannsóknir en sá háttur er hafður á í nokkrum nærliggjandi löndum. Nefndarmenn komust að þeirri niðurstöðu að svo fámenn þjóð þarfnaðist ekki fleiri stofnana til að sinna fornleifarannsóknum og þjóðminjavörslu, heldur þyrfti fyrst af öllu aukin fjárframlög og meiri mannafla. Menn urðu sammála um að því fé sem til þjóðminjavörslu og fornleifarannsókna fengist væri betur varið til vinnu sérfræðinga en til stjórnunarstarfa og skrifstofukostnaðar. Öll þekkjum við það af reynslu hvernig stjórnunarþátturinn þenst út því fleiri sem stofnanirnar eru sem málið varða. Nefndin hafnaði því þeim hugmyndum sem fram komu um fornleifaráð sem aðskilið væri Þjóðminjasafni og taldi að innan safnsins rúmuðust allir þeir fagmenn sem fjárveitingavaldið leyfði að starfa á vegum þess. Nefndin leggur mikla áherslu á að safninu verði skipt í deildir þar sem starfi sérfræðingar á þeim sviðum sem hinar einstöku deildir eiga að sinna undir markvissri yfirstjórn í stað þess að orka og fjármunir dreifist á fleiri stofnanir. Slíkt skipulag kann að eiga við meðal fjölmennari þjóða en hæfir illa hér í okkar fámenna landi þar sem miklu skiptir að fjármunum og mannafla sé varið til þess sem árangur ber. Þá skulu starfa minjaráð í öllum kjördæmum landsins og skulu þau skipuð fulltrúum úr stjórnum allra viðurkenndra safna á minjasvæðinu ásamt minjaverði sem skipaður skal á hverju minjasvæði og starfa skal á ábyrgð þjóðminjavarðar. Þjóðminjavörður og minjaverðir skulu skipaðir til fimm ára í senn. Þjóðminjavörður er framkvæmdastjóri þjóðminjaráðs sem einnig er skipað til fimm ára í senn. Menntmrh. skipar ráðið, einn eftir tilnefningu deildarstjóra Þjóðminjasafns Íslands og minjavarða minjasvæðanna, Félag íslenskra safnmanna tilnefnir einn mann, Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands tilnefnir einn mann, Bandalag kennarafélaga einn manna og einn án tilnefningar. Ráðherra skipar síðan formann þjóðminjaráðs úr hópi nefndarmanna. Sérstök athygli er vakin á því að í þessu frv. eru byggðasöfnin tengd Þjóðminjasafninu á allt annan hátt en áður hefur verið gert. Annar kafli frv. ber nafnið Þjóðminjasafn Íslands og byggðasöfn og fjallar um söfnin í heild en áður fjallaði sérstakur kafli um byggðasöfn landsins. Flm. vilja með þessu leggja mikla áherslu á að safnastarf og þjóðminjavarsla verði lifandi þáttur í menningarlífi landsbyggðarinnar ekki síður en hér á höfuðborgarsvæðinu og að samstarf safnanna verði stóraukið í framtíðinni. Þá vil ég vekja athygli á þeirri áherslu sem í frv. er að finna varðandi aukið samstarf skóla og safnanna og skyldu Þjóðminjasafns til almenningsfræðslu og samstarfs við fræðsluyfirvöld. Í III. kafla sem fjallar um fornleifar eru þau nýmæli að skrá skal allar fornleifar sem menn vita um í landinu og jafnframt er bannað að skaða þær á nokkurn hátt. Leyfis þjóðminjavarðar og þjóðminjaráðs skal ævinlega leitað áður en hróflað er við fornleifum og skal það leyfi vera skriflegt. IV. kafli frv. fjallar um kirkjugripi og minningarmörk. Skal þjóðminjavörður ákveða friðun kirkjugripa og legsteina og annarra minningarmarka er hann telur hafa ótvírætt sögulegt eða listrænt gildi. Skal gera skrá yfir friðlýsta gripi og minningarmörk í kirkjum landsins eða í umhverfi þeirra og skulu prófastar og sóknarnefndir hafa þær undir höndum. Þá skal Þjóðminjasafn eiga forkaupsrétt að slíkum munum í einkaeign ef seldir eru. V. kafli frv. fjallar um friðun húsa og annarra mannvirkja og er kveðið á um að öll hús sem reist voru fyrir 1850 skuli friðuð, svo og allar kirkjur er byggðar voru fyrir 1918. Fellt hefur verið niður að greina friðun í A- og B-flokk eins og áður var. Þess í stað skal húsfriðunarnefnd gera grein fyrir ástæðum til friðunar í hverju einstöku tilviki. Menntmrh. skipar húsfriðunarnefnd til fimm ára í senn sem í eiga sæti fimm menn. Tveir eru skipaðir samkvæmt tilnefningu þjóðminjaráðs, einn samkvæmt tilnefningu Arkitektafélags Íslands, einn samkvæmt tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga og hinn fimmti er þjóðminjavörður. Formann skipar ráðherra úr hópi nefndarmanna. Hér hefur þá verið stiklað á helstu nýjungum sem í frv. þessu er að finna þó fleiri séu. Verði þetta frv. að lögum falla úr gildi hin fyrri þjóðminjalög, nr. 53/1969, og lög nr. 42/1975, um breytingu á þeim lögum. Í frv. er gert ráð fyrir endurskoðun hinna nýju laga eigi síðar en að þremur árum liðnum frá gildistöku þeirra. Því er illt að neita að Þjóðminjasafn Íslands hefur um langt skeið verið allfjarri landsmönnum og allt of lítið frá því heyrst. Jafnvel Reykvíkingar hafa ekki gert komur sínar tíðar þangað og mun mikill fjöldi þeirra sem sótt hafa safnið á undanförnum árum vera erlendir ferðamenn. Fyrir þessu eru ýmsar ástæður og þá fyrst þær að fjárveitingavaldið hefur ekki sýnt safninu og starfsemi þess sérstakan áhuga og safnmenn e.t.v. verið of hæverskir í kröfum sínum. Húsakostur safnsins hefur verið þröngur og allt þar til á síðasta ári hýsti safnið einnig Listasafn Íslands. Þegar Listasafnið flutti í hið nýja og glæsilega húsnæði við Fríkirkjuveg losnaði verulegt rými í húsinu en það er með öllu ónothæft vegna húsleka og steypuskemmda. Þarfnast nú húsið viðgerða sem kosta munu hundruð milljóna króna. Ég hlýt, virðulegi forseti, að lýsa undrun minni yfir því hvernig þetta hús, Þjóðminjasafn Íslands, sem þjóðin byggði í tilefni af stofnun lýðveldis á Íslandi, hefur verið látið grotna niður svo að það er nú nánast ónothæft. Í reglugerð um embætti húsameistara ríkisins, nr. 259 frá 16. ágúst 1973, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Verksvið embættis húsameistara ríkisins, sem heyrir undir forsrn. skv. 2. gr. reglugerðar um Stjórnarráð Íslands, er tvíþætt: Í fyrsta lagi umsjá (viðhald, breytingar) með þeim opinberu byggingum sem greindar eru í 2. gr. Í öðru lagi frumathugun og áætlunargerð (sbr. II. og III. kafla laga nr. 63/1970, um skipan opinberra framkvæmda) varðandi opinberar byggingar, eftir því sem um semst milli húsameistara ríkisins og eignaraðila.`` Og í 2. gr. segir hver þessi hús eru sem embætti húsameistara ríkisins á að hafa í umsjá sinni. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Þær opinberu byggingar, sem falla undir umsjá embættis húsameistara ríkisins, sbr. 1. gr., eru þessar: Embættisbústaður forseta Íslands, gestahúsnæði ríkisins, Alþingishús og Hæstiréttur, skrifstofuhúsnæði Stjórnarráðsins, safnahús í Reykjavík, Þjóðleikhús.`` Embættisbústaður forseta Íslands, Þjóðleikhúsið og eitt af safnahúsum í Reykjavík, Þjóðminjasafn Íslands, þarfnast nú viðgerða fyrir mörg hundruð millj. kr. ef ekki milljarða til þess að þessi húsakostur sé nothæfur og mikilsverðum menningarverðmætum verði borgið. Það getur ekki verið annað en eðlileg spurning hverju það sæti að svo illa hefur verið fylgst með ástandi þessara húsa að til svo umfangsmikilla viðgerða þurfi að koma á sama tíma. Ég vil hvetja hv. alþm. til að huga að þessu og gera sér ferð í þessar byggingar svo að þeir geri sér grein fyrir hvernig komið er fyrir þessum glæsilegu byggingum sem öll þjóðin var eitt sinn svo hreykin af. Væri ástæða til að hv. fjvn. færi fram á úttekt húsameistaraembættisins á þeim húsakosti sem embættið á samkvæmt reglugerð að annast um svo að tryggt sé að opinberar byggingar fái ekki að drabbast niður þar til þær eru nánast ónothæfar. Vitanlega hefur þessi þröngi húsakostur dregið úr getu starfsmanna til að hafa sýningar í húsinu sem laðað geta almenning að safninu. Því er heldur ekki að neita að menn hafa nú allt aðrar hugmyndir um söfn en áður var þegar þau voru í hugum fólks fyrst og fremst geymslustaðir fyrir það sem geyma átti og tóku litlum breytingum ár eftir ár. Gilti þetta um öll söfn, einnig bókasöfn. Nú eru viðhorfin allt önnur. Nútímasafnamenn líta á söfn sem lifandi þátt í daglegu menningarstarfi þar sem fræðsla og lifandi starf í tengslum við aðra þætti menningarlífs í landinu er skylda safnanna. En þetta verður ekki gert nema fjármagn fáist til þess og á það hefur skort. Nærtækt dæmi um hvernig laða má unga og aldna að safni eins og t.d. Þjóðminjasafni er sýning Þjóðminjasafnsins á gömlu íslensku jólasveinunum og þeirra háttum nú rétt fyrir síðustu jól. Þúsundir barna komu í fylgd með kennurum og foreldrum og áttu ánægjulega og fróðlega stund í Þjóðminjasafninu. Slíkar sýningar þyrftu að vera fleiri á tímum firringar og virðingarleysis fyrir menningararfi, landi, þjóð og tungu. Þjóðminjasafn Íslands þarf að verða útvörður varðveislu þjóðararfs okkar á tímum allrar þeirrar lágkúru sem yfir landsins börn er nú hellt. En Þjóðminjasafn má heldur ekki hætta að safna. Tímans rás gerir smám saman hversdagslega hluti okkar daglega lífs að minjum um liðna tíð. Ný tækni breytir atvinnutækjum og áhöldum í leifar liðins tíma og sögu horfinna lífshátta. Því verður stöðugt að hyggja að því að slíkt fari ekki forgörðum og hverfi með öllu með þeim sem það þekktu. Þjóðminjasafn hefur að þessu leyti hliðstætt verkefni og skólar landsins, þ.e. að flytja þekkingu á menningu og sögu þjóðarinnar frá kynslóð til kynslóðar svo að sérhver kynslóð þekki uppruna sinn og finni sér stað í tilverunni en velkist ekki í vafa um á hverju menning okkar er byggð, á því af hverju við erum hér. Þekking á lífi horfinna kynslóða er grundvöllur allrar framvindu íslenskrar menningar, grundvöllur þess þjóðarmetnaðar sem er andhverfa heimskulegrar þjóðrembu illa menntaðra þjóða. Hæstv. forseti. Eftir áratuga flæking reisti íslenska þjóðin hús það sem Þjóðminjasafn Íslands byggir nú. Þjóðarauðurinn hefur margfaldast síðan það átak var unnið. Flm. þessa frv. til nýrra þjóðminjalaga skora á alla hv. alþm. að taka höndum saman um veg og viðgang Þjóðminjasafns Íslands, endurreisn hússins sjálfs og eflingu starfs þess í framtíðinni. Um það getur ekki verið neinn pólitískur ágreiningur. Skilyrði þess að það verk megi takast er að setja Þjóðminjasafni Íslands ný lög. Flm. þess frv. til nýrra þjóðminjalaga, sem nú er mælt fyrir, eru fulltrúar allra þeirra stjórnmálaflokka er nú sitja Alþingi. Við treystum því að hið háa Alþingi veiti frv. brautargengi á því þingi er nú situr, því að mikið liggur við að hægt sé að hefjast handa um endurskipulagningu safnsins. Ég lýk máli mínu, hæstv. forseti, með því að fela hv. menntmn. þessarar deildar frv. til fyrirgreiðslu að umræðunni lokinni.

Alexander Stefánsson Herra forseti. Aðeins nokkur orð. Ég fagna því að sjálfsögðu að frv. til þjóðminjalaga er lagt fram. Ég tel að það sé löngu tímabært að taka þá löggjöf til rækilegrar endurskoðunar og gera tilraun til að færa þessa löggjöf í það form að hún sé í takt við nútímann og framtíðina betur en eldri lög gerðu og það þurfi vissulega eins og reynsla tímans hefur sannað að taka þarna til hendi og gera þessi lög, sem eru svo mikilvæg fyrir íslenska þjóð, skilvirkari en eldri lög hafa verið. Ég hefði kosið, án þess að ég ætli að fara efnislega út í það hér, að lögð hefði verið meiri áhersla á sérgreiningu í þessum lögum heldur en hér kemur fram. Þegar maður skoðar löggjöf og það sem er í gildi hjá öðrum þjóðum og ekki síst þeim þjóðum sem við viljum sækja mest til á þessu sviði, t.d. hjá okkar nágrannaþjóðum á Norðurlöndum, sem hafa vissulega skarað fram úr á þessu sviði meðal þjóða heims, að því er fornleifavernd og verndun minja varðar, og geta þess vegna verið okkur leiðarljós þegar við erum að fjalla um svona viðamikið mál eins og þjóðminjalög og verndun fornleifa, þá tel ég að við höfum reyndar vísi að þessu þar sem elstu lög sem við höfum um íslenskar fornleifar eru frá 1907 og voru einmitt sniðin að löggjöf Norðurlandaþjóða. Þar af leiðandi hefði ekki verið neitt óeðlilegt að fylgja þeirri þróun sem þar hefur verið þegar við semjum ný lög að þessu leyti til. Ég ætla ekki að fara efnislega út í þetta hér og nú, en þar sem það er alveg ljóst að í framkvæmd þessara mála á undanförnum árum erum við náttúrlega á eftir nágrannaþjóðum hvað fornleifavernd varðar, það er alveg hægt að segja það eins og er, þá tel ég að það hefði vel komið til greina að skoða það betur en kemur fram í þessu frv. að veita meira sjálfstæði að því er varðar fornleifavörsluna sjálfa og fornleifameðferð heldur en kemur fram í þessu frv. og ég tel að það sé ástæða til að láta skoða það í menntmn. þegar farið verður að skoða þetta mál nánar. Eins og hv. flm. kom inn á er ljóst að Þjóðminjasafn, og allt sem varðar geymslu á ýmsum minjum sem varða menningu þjóðarinnar fyrr og síðar, á auðvitað að vera lifandi stofnun sem þarf að vera sem næst fólkinu í landinu á öllum stigum. Með nútímaþekkingu stendur þetta miklu nær fólki, þörfin á þessu heldur en verið hefur áður og ég tek undir það með hv. frsm. að auðvitað hefur skort á þetta hjá okkur. Það má sjálfsagt mörgu um kenna, en það er viðurkennt að safnið okkar, Þjóðminjasafnið, hefur verið í allt of mikilli fjarlægð frá fólkinu. Auðvitað þarf þetta að breytast. Ég er þess vegna inni á því að alla þætti þessa frv. til þjóðminjalaga, sem Alþingi hefur nú fengið til afgreiðslu, þurfi að skoða vandlega, hvernig við náum mestum árangri í sambandi við meðferð þessa máls þannig að þetta verði lifandi safn, þetta verði safn sem almenningur í landinu hafi mikinn áhuga á og sem flestir kynni sér og stuðli að framgangi þess á hverjum tíma. Það sem ég vil einnig leggja áherslu á er það að mér finnst að fornleifaverndin, við skulum kalla það svo, hafi orðið út undan í meðferð þessara mála á undanförnum áratugum. Við eigum gífurlega merkilegar minjar alls staðar í okkar landi sem betur fer og það er fyrir löngu kominn tími til þess að við hefjum miklu meiri sókn að því að draga þessar minjar fram í dagsljósið og gera nútíma Íslendingum og raunar öllum þjóðum kunnugt hvaða verðmæti við eigum á þessu sviði. Til þess að þetta sé hægt þurfum við auðvitað að sérmennta fólk og ég er ansi hræddur um það að okkar hlutur í sérmenntuðu fólki á þessu sviði sé ákaflega rýr. Því miður. Auðvitað kostar þetta allt peninga og við Íslendingar í dag og ekki síst Alþingi þarf að gera sér grein fyrir því að fornminja- og þjóðminjavarsla á árinu 1989 --- það ætti náttúrlega að vera löngu ljóst að þetta kostar óhemju fjármagn miðað við það sem er í gildi hjá öðrum þjóðum, og miðað við það sem við höfum verið að láta í þetta sem eru smáaurar á hverjum tíma. En ég ætla ekki að tefja þessar umræður. Ég vil aðeins vekja athygli á því, og ég geri ráð fyrir að það séu fleiri sammála mér í því, að við meðferð þessa máls þarf að skoða það vandlega hvort það er virkilega rangt að gera meiri aðskilnað á milli fornleifavörslu og þjóðminjasöfnunar eða safnastarfsemi á því sviði. Þetta er atriði sem þarf a.m.k. að skoða miklu nánar heldur en að afgreiða þetta frv. hratt eins og mér fannst koma fram hjá frsm. fyrir þessu frv. Frsm. nefndi hér fjárveitingar og annað slíkt. Auðvitað hafa þær verið eins og við vitum alltaf af skornum skammti, en ég verð að segja það hér og ég hef sagt það hér áður úr þessum ræðustól að ég varð fyrir miklum vonbrigðum á vissu árabili þegar fjárveitingavaldið tók frumkvæði í því að reyna að laga safnið þannig að t.d. fatlaðir hefðu þar aðgengi. Fjvn. lagði fram sérstakar fjárveitingar ár eftir ár sem áttu að nægja til þess að gera þessa sjálfsögðu aðgerð að veruleika, en slík verkefni eiga í sjálfu sér samkvæmt íslenskum lögum að hafa forgang til þess að veita fötluðu fólki á hvaða fötlunarstigi sem er aðgang að slíku menningarsafni eins og við eigum hér. En því miður fór framkvæmdin á þessu alltaf í handaskolum þannig að ár eftir ár varð fjvn., m.a.s. ný fjvn., að þola það að ákvörðun um sérstakar sérmerktar fjárveitingar til safnsins á þessu sviði hefðu aldrei verið framkvæmdar. Og þetta er náttúrlega ekki gott. Ég skal ekkert segja um það hverjum það er að kenna að þetta er svona. Það getur vel verið að það sé samspil við þann aðila sem á að sjá um þessar framkvæmdir, sem hv. frsm. nefndi, að húsameistaraembættið hafi brugðist þarna, en alla vega varð þetta bæði Alþingi og safninu og mörgum aðilum til háborinnar skammar að ekki var hægt að framkvæma það sem Alþingi var búið að samþykkja. Þannig eru ýmsar brotalamir í þessum málum, en auðvitað eigum við að stefna að því sameiginlega að vera sammála um það hér á Alþingi að við þurfum að efla þennan málaflokk, við þurfum að ná því marki að við eigum lifandi safn af þjóðminjum, fornminjum. Og ég vil bæta því við að ég tel að við þurfum að huga vel að því í sambandi við afgreiðslu þessa máls hvort við eigum ekki að skoða betur aðskilnað eða sérstöðu, það þarf ekki að búa til nýja stofnun, sérstöðu fornleifaþáttarins í þessari löggjöf okkar.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegur forseti. Það er ánægjuefni að nýtt frv. til þjóðminjalaga skuli nú liggja fyrir Alþingi að nýju í nýrri og vonandi bættri mynd. Það er ástæðulaust að rekja hér grein fyrir grein þær breytingar sem orðið hafa á frv. frá því í fyrra. Það gerði hv. þm. Guðrún Helgadóttir þannig að ekki verður um bætt. En ég verð þó að minnast aðeins á það hér að í nefndinni sem útbjó þetta frv. voru vissulega skiptar skoðanir um tilhögun mála og það voru líka skiptar skoðanir meðal fagfólks sem leitað var til. Eflaust má líta á þetta frv. eins og það liggur frammi hér núna sem málamiðlun. Ekki vil ég segja að það sé vont þess vegna, en vissulega teygðu margir sig býsna langt til þess að ná samkomulagi í þeim tilgangi að ný þjóðminjalög yrðu sett því að ég held að engum dyljist nauðsyn þess að svo verði gert sem fyrst eins og ástand er í þeim málum, bæði hvað varðar starfsemi safnsins og húsakost. Reyndar verð ég að sumu leyti að taka undir orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Alexanders Stefánssonar, um meiri aðskilnað fornleifarannsókna og annarrar þjóðminjavörslu, annað væri hræsni af minni hálfu því að við kvennalistakonur höfum nýverið lagt fram þáltill. um umhverfisráðuneyti þar sem við leggjum til að fornleifar, skráning og rannsóknir og flokkun, friðlýsing fastra fornleifa heyri undir umhverfisráðuneyti. Forsendan fyrir því að við leggjum það til er að sú vinna sem þarna þyrfti að fara fram er á margan hátt sambærileg við vinnu við skráningu á friðlýsingu náttúruminja og því kannski ekki óeðlilegt að þessi vinna tengist að meira marki en mundi gert ef þetta væri inni í þjóðminjalögum. En ég býst við að að svo komnu máli sé fullvel hægt að sætta sig við þetta frv. eins og það liggur frammi nú og ekkert sem segir að það standi að eilífu eða ekki megi gera breytingar þar á. Auk þess á þetta náttúrlega eftir að fara fyrir menntmn. þingsins og þar kunna að verða lagðar til breytingar og við áskiljum okkur auðvitað fullan rétt til þess að koma þar með brtt. ef við teljum þörf á. Þó styrkir þetta frv. stöðu fornminja- og fornleifarannsókna að miklum mun frá því sem áður var. Það sem mestu máli skiptir þó varðandi lagasetningu sem þessa er ekki endilega alltaf það sem segir í lögunum heldur að síðan sé staðið þannig að fjárveitingum að hægt sé að vinna eftir lögunum og útfæra það sem þar er kveðið á um. Það þarf ekki að orðlengja það hvernig staðið hefur verið að --- ekki bara þjóðminjasafni heldur í raun flestri annarri menningarstarfsemi landsins, bæði hvað varðar ytri aðbúnað og innri starfsemi. Nefndi hv. þm. Guðrún Helgadóttir ágætt dæmi um það hér áður og er það raunar óskiljanlegur og misskilinn sparnaður að sjá svo í aurinn til viðhalds bygginga sem reistar hafa verið fyrir þjóðina að seinna þurfi að kosta til hundruðum milljóna króna til að koma þeim í starfhæft ástand og jafnvel loka þeim um langa hríð eins og nú stendur fyrir dyrum með Þjóðleikhús Íslendinga. Og mér skilst að ástand Þjóðminjasafnsins hafi verið slíkt að þangað hafi varla verið hægt að bjóða fólki inn. En það er líka önnur tilhneiging sem maður verður mikið var við í afstöðu opinberra aðila til menningarstarfsemi og það er það að þegar búið er að reisa hús, þá sé tryggð starfsemi sem á að fara fram innan þeirra veggja, en það er svo langt í frá. Sú skoðun hefur jafnvel ríkt að stofnanir eigi að vera einangraðar og standa fjarri lífsins glaumi í hljóðum virðuleik. Maður hefur það stundum á tilfinningunni að það sé ekkert allt of vel þegið að fólk sé of mikið að heimsækja þessar stofnanir eða skipta sér af því sem þar fer fram. Það er lítið gagn að þeim ef þær eru einungis geymslustofnanir um verðmæti, ef enginn kynnist þeim á lifandi nútímalegan hátt og þær þjóni þannig tilgangi sínum við að færa arfinn frá einni kynslóð til annarrar. Það hefur kannski aldrei verið brýnna en nú að taka duglega á þessum málum því að ég held að í menningarmálum þjóðarinnar séum við komin á elleftu stund og það sé spurning hvort hægt sé að draga það öllu lengur að gera verulegt átak á öllum sviðum sem við verður komið til þess að vekja áhuga og auka þekkingu barna og unglinga í landinu á íslenskri menningu og íslenskri arfleifð. Þessi samkunda hér leiðir þessi mál allt of léttilega hjá sér hvað eftir annað. Hér kemst lítið annað að en efnahagsumræða efnahagsumræðunnar vegna og þar virðist allt bíta í skottið á sjálfu sér. Menn losna ekki út úr þeim vítahring og vantar markmið með þessari umræðu og er það kannski ástæðan fyrir því að svo er komið sem nú er að í rauninni er allt það sem getur flokkast undir verðmæti þessarar þjóðar látið liggja í láginni og er lítið sinnt. Það er til lítils að tala um efnilegt, heilbrigt og frjálsborið ungt fólk ef við stöndum þannig að uppeldi barna okkar og unglingauppfræðslu að þeir viti ekki hvaðan þeir eru komnir og hvað þeir geta tekið í arf ef þeim er veittur aðgangur að því með lifandi móti. Ég vildi óska að þessi mál væru oftar hér til umræðu og það væru fleiri viðstaddir þegar þau eru til umræðu, en það er næstum því segin saga að það þynnist mjög hér á bekkjum þegar einhver ámóta mál koma til umræðu. Ég vil beina því til þeirra þingmanna sem hér sitja nú inni að koma þeim skilaboðum til félaga sinna sem ekki sitja hér inni nú að þeir ættu hugsanlega að vera viðstaddir næst þegar eitthvað slíkt kemur til umræðu og hvort það ætti ekki að fara að ræða það innan allra flokka að gera bragarbót á í menningarmálum á Íslandi.

Flm. (Guðrún Helgadóttir) Hæstv. forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem tekið hafa þátt í þessari umræðu og ég tek undir það með hv. 18. þm. Reykv., sem hér talaði síðast, að það er leitt til þess að vita hversu fáir þingmenn eru hér viðstaddir, þó fyrir komi nú að þeir séu færri, því að það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að það er komið að Alþingi að gera bragarbót á ástandi menningarstofnana í landinu. Því miður er það verkefni næstum orðið óyfirstíganlega stórt ef tekið er inn í það dæmi ástand í skólamálum landsmanna. En hvað um það, ekki skal ég tefja tíma hv. þm. með umræðum um þau málefni í heild. Ég vil aðeins leitast við að gera athugasemd eða taka þátt í þeirri umræðu sem hér var hafin, fyrst af hv. 1. þm. Vesturl., um efasemdir um hvort ekki beri að gera fornleifarannsóknir að sjálfstæðari einingu og aðskilja þær frá þjóðminjasafni. Ég held að það sé ónauðsynlegt og einungis til skaða. Ég vil vekja athygli á að í 2. málsl. 2. mgr. 2. gr. frv. til þjóðminjalaga, þegar búið er að telja upp sem ég gerði hér áðan hverjir skuli skipa þjóðminjaráð, þá segir svo, með leyfi forseta: ,,Að jafnaði skulu a.m.k. tveir framangreindra þjóðminjaráðsmanna hafa menntun á sviði fornleifarannsókna.`` Ég held að það sé með öllu ástæðulaust að aðskilja þennan þátt. Auðvitað er undirstaða þess að þjóðminjavarsla og fornleifarannsóknir fari hér gæfulega fram sú að sérfræðingar í þessum greinum starfi með öðrum og menn taki höndum saman um að vinna þessi mál í einni heild. Varðandi það sem hv. 18. Reykv. sagði um tillögu Kvennalistans um umhverfismálaráðuneyti og afskipti þess af fornleifarannsóknum, þá hef ég um það miklar efasemdir. Við skulum ekki gleyma því að fornleifarannsóknir og þjóðminjavarsla í öðrum löndum en á Íslandi eru töluvert öðruvísi en hér. Inni á verksviði þjóðminjasafna á Norðurlöndum, ef við tökum næstu löndin hér í kringum okkur, er fjallað að verulegu leyti um verndun gamalla húsa, halla sem eru mörg hundruð ára gömul mannvirki sem auðvitað þarf að halda við. Hér er um allt annað að ræða. Sá þáttur hjá okkur hér á Íslandi er svo ótrúlega lítill, þannig að ég held og er næstum viss um að hér á ekki það sama við og þar. Ég er þeirrar gerðar að ég tek meira mark á því sem gert er heldur en því sem talað er um og þess vegna sé ég ekki ástæðu til að fara að skipta þessu starfi niður í fleiri en eina stofnun, hverja með sinni yfirbyggingu sem óhjákvæmileg er, tölvukerfum og öðru slíku sem til þarf til að stjórna málum sem þessum. Ég held því að það hljóti að vera hagræðing og ég treysti hv. 1. þm. Vesturl., sem sæti á í hv. fjvn., til að vera samstiga mér í því að vinna gegn útþenslu báknsins. Við skulum heldur nota það fé sem fæst til verka sérfræðinga í þessum greinum og vitaskuld eiga allir sérfræðingar innan þessa starfssviðs rými innan Þjóðminjasafns þannig að ég held að það sé engin ástæða til að færa þá yfir í nýjar stofnanir. Það kann að vera íhaldssemi af minni hálfu en einhvern veginn finnst mér það órjúfanlegt frá menntamálum, og þar með menntamálaráðuneyti, að þjóðminjavarsla og fornleifarannsóknir heyri undir það ráðuneyti. Aðeins vegna þeirra orða sem féllu hjá hv. 1. þm. Vesturl. um aðgengi fatlaðra að Þjóðminjasafni. Hafi ég skilið hann rétt þá fannst mér hann tala eins og það væri ekki enn fyrir hendi og vil þá leiðrétta það. Þar er nú lyfta sem á að gera fötluðu fólki kleift að fara milli hæða á safninu þannig að ég held að þau mál séu komin í lag. Það kann að vera að það hafi tekið lengri tíma en til stóð, en það á alla vega að vera í lagi núna. Ég held að mér sé áreiðanlega óhætt að fullyrða það. Að öðru leyti skal ég taka undir flest það sem hv. ræðumenn sem hér hafa talað sögðu. Vitaskuld er þetta frv. að hluta málamiðlun eins og öll góð frv. og vel unnin. Ég taldi upp hér áðan allan þann fjölda fólks sem um þetta frv. hefur fjallað og vil reyndar nota þetta tækifæri til að þakka starfsmönnum Þjóðminjasafns fyrir mikla hjálp við samningu þess, svo og öllum þeim ótal mörgu sem leitað var til um ráð og leiðbeiningar og brugðust vel við því og lögðu í það verulega vinnu að frv. mætti vera sem best úr garði gert. Ég treysti því að lokum, hæstv. forseti, að hv. menntmn. --- og nú sýnist mér aðeins einn hv. þm. sem þar situr vera hér í salnum, en ég vil þá biðja hv. 18. þm. Reykv. að bera hv. menntmn. þau skilaboð að hér er um að ræða afrakstur vinnu stjórnskipaðrar nefndar sem tveir hæstv. ráðherrar hafa skipað. Og ég get ekki að því gert að ég lít á það sem mikla vanvirðingu við störf þingmanna ef þinginu er ekki alvara með það að nú þegar þetta frv. hefur hlotið meðferð í nefnd, þá standi menn saman um það að það nái fram að ganga á þessu þingi. Vitaskuld erum við tilbúin til að taka við öllum ráðum og leiðbeiningum enn á ný, en ég treysti því fyrir hönd flm. allra að þinginu sé alvara í því að við förum ekki héðan af þessu þingi án þess að hafa gefið landi voru ný þjóðminjalög. Ég hef lokið máli mínu, hæstv. forseti.

Alexander Stefánsson Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umræður mikið lengur, en ég vil endilega láta koma hér fram skýringu á þeirri ábendingu sem ég vildi koma til skila í sambandi við að það væri heppilegra að aðskilja frekar en kemur fram í þessu frv., þ.e. fornleifavörsluna og það sem því tilheyrir og minjavörslu. Það er ekki endilega það að ég sé að meina að það eigi að fara að setja upp einhverja nýja sérstofnun í landinu. Þarna er hægt að koma þessu fyrir þó að þetta sé aðskilið sérstaklega sem verkefni sem verður að framkvæma undir e.t.v. öðrum formerkjum en minjasöfnun almennt er og minjavarsla. Ég held að það þurfi ekki að deila um það. Það er svo augljóst mál að ég held að það hljóti allir að skilja það. En ég vildi beina því til menntmn., sem fær þetta mál til meðferðar, að skoða það betur en kemur fram í frv. Það er einnig upplýst hér að þeir sem tóku þátt í þessu nefndarstarfi voru með skiptar skoðanir um þetta og þar af leiðandi er ekkert óeðlilegt að leggja áherslu á það að þetta mál fái vandaða meðhöndlun í hv. menntmn. því að við erum hér að semja ný þjóðminjalög sem eiga að standa um langa tíð. Einhvers staðar stendur að fornminjar og annað hlaupi ekki frá okkur, en alla vega er ástæða til þess að Alþingi skoði vel þær athugasemdir sem fram hafa komið og fram koma í sambandi við þetta mál. Í sambandi við síðustu athugasemd hv. frsm., þá fer það ekkert á milli mála, við getum rakið það, ef hv. þm. vill kynna sér, að það voru sérstakar fjárveitingar til þess að koma aðgengi fatlaðra í lag við Þjóðminjasafnið í þrjú ár samfleytt, sérmerkt til framkvæmda, en ekki hreyft við því á þessum árum þannig að það kæmist í lag. Það er aðeins núna á síðustu tímum sem þetta er orðið í lagi enda þótt ekki sé hægt að segja að það sé fullkomið. En það tók allan þennan tíma vegna þess að framkvæmdarvaldið framkvæmdi ekki það sem Alþingi hafði samþykkt.

Sigrún Helgadóttir Virðulegi forseti. Ég ætla heldur ekki að tefja hér lengi, vildi aðeins koma að smáathugasemdum vegna þessarar umræðu sem urðu um fornleifar, hvar þær ættu heima í kerfinu. Ég held að megintakmark okkar hljóti að vera það að þessar minjar hljóti vernd. Þó þetta séu ekki einhverjar meiri háttar hallir með silfurstjökum og kristalkórónum eru þetta misvel varðveittar og merkilegar rústir út um allt land og þær þurfa t.d. að vera skráðar. Það er mjög mikilvægt að þeim sé ekki spillt og þess vegna þurfa þær að vera skráðar, flokkaðar og kortlagðar áður en allt skipulag fer fram. Á því hefur verið misbrestur um fornleifar almennt að þær hafi verið skráðar nægilega vel, svipað og gert er t.d. með náttúruminjar þar sem náttúruminjar eru skráðar og kortlagðar og gefnar út í handhægu formi sem er mjög auðvelt að dreifa til framkvæmdaaðila og landeigenda þannig að allir viti að um sé að ræða staði sem skipta miklu máli og megi ekki spillast. Það er mikilvægt að þessi skráning fari fram og þess vegna þarf að vera gott samband við skipulagsyfirvöld þannig að þau viti hvar þessi svæði eru og geti tekið tillit til þeirra í skipulagi. Samkvæmt tillögu Kvennalistans gerum við ráð fyrir að skipulag fari undir umhverfisráðuneyti og var ein ástæðan fyrir því að fornleifarnar voru settar þar líka. Önnur ástæða var sú að rannsóknir á fornleifum eru oft gerðar í mjög miklum tengslum við náttúrufræðinga og þá sérstaklega jarðfræðinga. Aldursgreining og annað slíkt á fornleifum er oft gerð í tengslum við jarðfræðinga. Það eru oft svipuð vinnubrögð sem notuð eru til að mæla upp fornminjar og t.d. mæla upp náttúruminjar og þess vegna er þar annar snertiflötur við umhverfismál. Ég held að það hafi því miður oft orðið slys bæði hvað varðar náttúruminjar og fornleifar. Fólk hefur spillt svona minjum, því miður, vegna þess kannski að þetta eru ekki hallir heldur eins og einhver segir: heldur ómerkilegar rústir. Það vil ég þó ekki gera að mínum orðum. Slíkum minjum hefur verið spillt. Þær hafa ekki verið nægilega vel flokkaðar. Þess vegna er það sem við viljum gjarnan að þarna sé unnið saman. Það er mjög eðlilegt t.d. að það væri gefið út í einni skrá bæði náttúruminjar og fornleifar þannig að það væri ekki verið að dreifa t.d. útgáfu á slíkri bók sem þarf að komast til allra sem vinna að einhvers konar umhverfisröskun. Þó það sé ekki nema einhver ýtustjóri, þá þurfa þeir allir að hafa þessa bók og hafa þessa skrá og það er eðlilegt að þarna sé höfð mjög náin samvinna.

Flm. (Ingi Björn Albertsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. á þskj. 224 um breytingu á útvarpslögum nr. 68/1985. 1. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Á eftir 2. mgr. 35. gr. laganna bætist ný málsgrein svohljóðandi: Eigi almenningur kost á að taka þátt í beinni útvarpssendingu, svo sem í gegnum síma eða á annan sambærilegan hátt, skal hver og einn segja til nafns og bera ábyrgð á því sem hann segir. Stjórnandi slíkrar útsendingar skal enn fremur tryggja sér fyllri upplýsingar um sérhvern þátttakanda en ber ella sjálfur ábyrgð á framlagi hans takist ekki að hafa upp á honum. Skylt er stjórnanda útvarpsþáttar með samtöl við hlustendur, sem útvarpað er samtímis, að nota þar til gerðan útbúnað sem tefur útsendingu í stutta stund svo að unnt sé að koma í veg fyrir að útvarpað sé ærumeiðingum um nafngreinda menn eða óviðurkvæmilegum ummælum að mati stjórnanda.`` 2. gr.: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Í greinargerð segir eftirfarandi: ,,Það hefur mjög færst í vöxt að útvarpsstöðvar hafi í dagskrám sínum útvarpsþætti sem byggjast á símtölum við fólk úti í bæ í beinni útsendingu og hafa þessir þættir oft náð töluverðum vinsældum. Það er hins vegar áhyggjuefni að í slíkum þáttum er hætta á að viðmælendur, sem komnir eru í beina útsendingu og ná eyrum þúsunda manna, geri ekki grein fyrir sér og flytji ávirðingar og óviðurkvæmileg ummæli um nafngreint fólk án þess að nokkrum vörnum verði við komið. Eitt það dýrmætasta, sem hver einstaklingur á, er gott mannorð. Og það getur tekið drjúgt skeið á ævi hans að ávinna sér þann orðstír. Hins vegar tekur það óvandaðan mann ekki nema sekúndubrot að skemma mannorð annars manns ef hann fær tækifæri til þess í útvarpi. Þess vegna á löggjafinn að gera það sem í hans valdi stendur til þess að vernda menn fyrir slíku. Það virðist sem svo að virðing fyrir mannorði og tilfinningum annarra fari þverrandi eftir því sem þjóðfélagið verður opnara og frjálslegra, og er það miður. Í þessu frumvarpi er lagt til að beinar útsendingar útvarps í gegnum síma eða á sambærilegan hátt séu háðar ákveðnum skilyrðum sem sett eru til þess að vernda mannorð og reyna að koma í veg fyrir að ærumeiðandi ummælum sé útvarpað yfir landslýð. Skilyrðin eru þau að stjórnanda útvarpsþáttar er skylt að fá uppgefið nafn viðmælanda og fyllri upplýsingar ef mögulegt er. Aðalatriðið er þó að skylda útvarpsstöðvar til þess að nota búnað er tefur útsendingar í örfáar sekúndur (delay system) þannig að hægt sé að koma í veg fyrir að mannskemmandi ummælum sé útvarpað. Það má geta þess að slíkur búnaður er víðast hvar notaður erlendis við útsendingar af þessu tagi. Fari hins vegar ærumeiðandi ummæli engu að síður ,,í loftið`` er, eftir frumvarpinu, sá er ummælin viðhafði ábyrgur fyrir þeim, en náist ekki til hans einhverra hluta vegna þá er stjórnandi þáttarins ábyrgur. Þó að nú standi yfir endurskoðun útvarpslaga telur flm. málið það brýnt að það þoli enga bið.`` Hæstv. forseti. Það er ekki miklu við þetta að bæta. Ég hygg að það skynji allir hvað hér er verið að fara fram á. Engu að síður vil ég að það komi fram að frv. þetta er lagt fram vegna þess að flm. varð þess vafasama heiðurs aðnjótandi að hlusta á eina slíka útvarpssendingu þar sem viðhöfð voru ummæli sem að mínu mati vörðuðu við lög um ærumeiðingar. Það vill nú þannig til að þau ummæli voru viðhöfð við einn af kollegum okkar hér á þingi. Það er óviðunandi að hver sem er geti hringt í útvarpsstöð og komist hindrunarlaust í beint samband við tugþúsundir Íslendinga án þess að nokkur sé í raun ábyrgur fyrir því sem viðkomandi segir. Það er ósköp einfalt að koma með eina safaríka kjaftasögu og enda hana síðan á því að söguhetjan sé nú reyndar hinn eða þessi, Ingi Björn Albertsson eða hver sem er. En skaðinn er skeður. Það er óviðunandi með öllu að slíkt geti skeð. Þess vegna er þetta frv. lagt fram til að reyna að koma í veg fyrir slík slys. Hæstv. forseti. Ég hef ekki meiru við þetta að bæta, en ég legg til að frv. þessu verði vísað til hv. menntmn. og síðan til 2. umr.

Guðrún Helgadóttir Hæstv. forseti. Athugasemd mín skal vera stutt. Ég vil aðeins lýsa því yfir að ég tek undir þetta frv. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að komið verði í veg fyrir að hver sem er geti komið fram í beinni útvarpssendingu og ausið auri yfir hvern sem honum sýnist. Ég hlýt að segja það til gamans að það er nú kannski af því að stjórnmálamenn eru útsettari fyrir slíkt en flestir aðrir að ég hlustaði á einn slíkan þátt ekki alls fyrir löngu og var þar ýmislegt sagt um nafngreinda stjórnmálamenn, en síðan hóf viðmælandi þess sem þættinum stýrði að ræða um starfsmenn Flugleiða. Og þá sagði stjórnandi þáttarins að nú skyldi hann passa sig, nú yrði hann að gæta hlutleysis. En það virtist ekki vera hið minnsta vandamál þegar verið var að ræða um hv. alþm. En þetta var meira til gamans. Vitaskuld eigum við ekki að falla í þá gryfju, sem ýmsar aðrar þjóðir hafa gert, að gera fjölmiðlana okkar að uppsprettu slúðurs og ómerkilegs fréttaflutnings sem getur ekki hugsanlega komið nokkurri hugsandi manneskju við. Hingað til hafa bæði dagblöð og fjölmiðlar hlíft okkur, sem búum svo fá í sama landinu, við því að opinbert slúður um náungann viðgangist í fjölmiðlum landsins og ég vil taka undir það með hv. flm. að við skulum vona að við getum áfram verið dálítið sérvitur að þessu leyti og hlíft hvert öðru við slíkum fréttaflutningi. Ég held að hann þjóni engum tilgangi og verði ekki til menningarauka landi voru. Ég vil þess vegna eindregið lýsa yfir stuðningi við þetta frv. og tel að það hafi verið full ástæða til að flytja það og mun gera mitt til að veita því brautargengi.

Guðni Ágústsson Hæstv. forseti. Ég kem í ræðustólinn til að taka undir efni þessa frv. Ég held að hér sé þarft mál á ferðinni. Það er rétt, sem hér kemur fram, að tískuþættir líðandi stundar þar sem hinum almenna manni gefst kostur á að segja skoðun sína um bæði menn og málefni eru margir ágætir. Ég hlýði á þá stundum. En ég verð þessa var, að þar gefst mönnum kostur á að segja nánast hvað sem er um náungann úti í þjóðfélaginu og því miður gerist það ærið oft, eins og hv. flm. rakti hér, að menn hafa í frammi ærumeiðandi ummæli um náungann sem er algerlega ófært að hleypa í loftið. Ég tel að ábyrgðarleysi fréttamannanna og þeirra sem þessum fjölmiðlum stjórna sé mikið, að það skuli ekki vera klippt á slíkt því að það er rétt sem hér segir að eitt það dýrmætasta sem hver maður á er gott mannorð. Mannorð er hægt að eyðileggja og valda fjölskyldum þessara manna miklum skaða á nokkrum sekúndum. Ég er ekki að segja að stjórnmálamenn liggi þarna fremur við höggi en aðrir. Auðvitað eru þeir umdeildir og það er eðlilegt að þeir séu það. En það eru margir fleiri og það hefur hent fleiri en stjórnmálamenn að fara hraklega út úr þessum þáttum. Mér finnst kostulegt, hvort sem það eru þættir sem kenna sig við þjóðarsál eða þegar menn fá að koma í útvarp og ræða við jafnvel menn sem þar sitja fyrir svörum, að menn þurfi ekki að kynna sig. Þess vegna tel ég það mikilvægt að fjölmiðlum verði þarna settar reglur og ég þakka flm. fyrir það framtak að leggja þetta mál hér fram. Ég játa að ég er sérlega hrifinn af þeirri tækni sem hér er minnst á um að sá möguleiki sé tekinn upp að seinka útsendingunni um örfáar sekúndur og þá að hún komist aldrei í loftið ef menn bregðast sínum skyldum. Ég held að það sé ekkert hollt að venja einstaklingana á það að slúðra og tala illa um fólk, hvort sem þeir gefa upp nafn eða ekki. Ég held að það eigi hver að vera ábyrgur orða sinna og þess vegna styð ég þetta frv. og tel það lið í því að forða slysum og sársauka sem þegar hefur átt sér stað í því fjölmiðlaæði sem nú ríkir í þessu landi.

Jón Kristjánsson Herra forseti. Ég þarf í rauninni ekki að hafa mörg orð um þetta mál. Ég kvaddi mér aðeins hljóðs til að taka eindregið undir þetta frv. og styð efni þess. Ég held að það sé nauðsynlegt að bregðast við nýrri tækni í útsendingum og nýjum háttum. Beinar útsendingar hafa færst mjög í vöxt með aukinni samkeppni útvarpsstöðva og alls konar símhringingar í þessar stöðvar sem verður til þess að það er ekki nein ritstjórn á því, ef svo má að orði komast, hvað er birt og hvað ekki. Menn geta í rauninni talað um hvað sem er á öldum ljósvakans. Þetta er ekki við hæfi og útvarpsstöðvar verða að taka upp, ef svo má að orði komast, ritstjórn á því efni sem birt er eins og gert er á blöðunum. Þó auðvitað megi alltaf deila um hvort sú ritstjórn er góð eða slæm hafa menn þó alltaf á blöðunum tækifæri til þess að meta hvað menn birta þar og hvað ekki. Ég tek eindregið undir efni þessa frv. og mun styðja að það fái hér þinglega meðferð og verði samþykkt í hv. Alþingi.

Flm. (Ingi Björn Albertsson) Herra forseti. Það er ekki neinu við þetta að bæta í raun og veru öðru en því að ég þakka þeim þingmönnum sem hér hafa komið upp og tekið undir þetta mál fyrir þeirra mjög svo jákvæða málflutning og segi í lokin að ég vona að hv. þingnefnd, sem þetta mál fær til umfjöllunar, hraði því sem frekast er unnt þannig að það geti orðið að lögum sem allra fyrst.