Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Jón Baldvinsson: Það er eins og einhver hiti sé í sumum hv.þm. út af þessu máli, og þeir tala mjög hátíðlega um þessa hluti, en málið er í sjálfu sér einfalt og ætti að vera hægt að tala hispurslaust um það. Við viljum ekki, ýmsir af þm., gefa hreppsnefndum eða mönnum í einstökum héruðum, sem ef til vill eru orðnir sljóvgaðir fyrir meðferðinni á svartbaknum vegna þess skaða, sem hann hefir gert þeim, heimild til að finna upp á hvaða aðferð, sem þeim dettur í hug til þess að eyða þessum fugli. Það er náttúrlega svo, að í náttúrunni gengur á ýmsu, og svartbakurinn er ekki verri eða grimmari en margar aðrar skepnur, svo ég sé ekki ástæðu til að setja löggjöfina í gang til þess að heimta sérstaklega grimmúðlegar aðferðir til þess að eyða þessum fallega fugli. Ég vil ekki segja, að svartbakurinn sé alveg nytjalaus fugl. Það eru þó nokkrar tekjur, sem bændur hafa af því ekki óvíða á landinu að hirða svartbaksegg. Ef búið væri að útrýmt svartbaknum, hætti hann sennilega að verra, - eða ætli það ekki? - Það er því enginn leikur með málið, þó komið sé inn í frv. ákvæði, sem gerir ráðh. mögulegt að varna því, að einstrengingslega sinnaðar hreppsnefndir geti fundið upp á að setja samþykktir um hvaða drápsaðferðir, sem þeim sýnist.

Hvaða aðferðir gætu þeir komið með?

. Ég þori nú varla að fara út í það, en það var farið mjög nákvæmlega út í þetta alltsaman í Nd., allt til þeirra aðferða að veiða svartbakinn á öngul eða láta hann éta glerbrot, niðurklippt blikk o. s. frv. Það er ástæða til að hafa hemil á þessum hlutum og að ráðh., sem er hlutlaus í þessu efni, geti komið í veg fyrir, að hreppsnefndir, sem þættust eiga einhvers að hefna á svartbaknum, setji svívirðileg ákvæði gegn honum, sem ráðh. gæti ekki verið þekktur fyrir að samþ. Það verður að gera ráð fyrir að ráðh. myndi heldur ekki gera mönnum ókleift að halda uppi vörnum gegn svartbaknum, ef hann gerist sérstaklega nærgöngull, þannig að hann mundi leyfa mönnum að viðhafa eyðingaraðferðir, sem að gagni koma. Annars skil ég ekki í öðru en að menn hefðu samtök um að halda uppi vörnum gegn þessum fugli, ef hann gerir eins mikið og almennt tjón eins og látið er í veðri vaka þarna fyrir vestan. Ef menn væru sammála um, að það eigi að útrýma svartbaknum, mundi það vera gert án sérstakra lagafyrirmæla. Því er ástæða til að ætla, að þetta sé mönnum ekki eins mikið áhugamál almennt eins og látið er í veðri vaka. Ég vil því halda fast við brtt. mína, og tel, að það væri mikil lagfæring á frv. að samþ. halla. Ég veit ekki, hvort ástæða er til að flytja brtt. til lagfæringar á frv. að öðru leyti. Í 4. gr. stendur t. d.: „Hreppsnefnd ræður svortbaksskyttur“. Ég veit ekki, hvort þessi „svortbakur“ er sérstakur fugl. Þetta þyrfti að leiðrétta, ef hér er átt við svartbak, en þá þyrfti málið líklega að fara til Nd. aftur.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er gamall kunningi hér í d. Það var flutt á síðasta þingi og gekk þá í gegnum d., og voru á því gerðar nokkrar minni háttar breyt., en andstöðu mætti frv. þá ekki hér. Nú hefir frv. verið flutt aftur í neðri d., og gengið gegnum þá d. breytingalaust. Allshn. hefir haft frv. til meðferðar og leggur til, að það verði samþ. Þó létu einstakir nm. í ljós, að þeir vildu hafa óskertan rétt til þess að koma með brtt. eða fylgja brtt., ef fram kæmu. En hinsvegar er öll n. meðmælt stefnu frv. - Þar sem málið er áður þaulrætt í d., sé ég ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum.

Þorsteinn Þorsteinsson Hv. frsm. gat þess, að hér sé gamall kunningi á ferð. En mér finnst nýr draugur að koma fram. Ég talaði um þetta mál, þegar það var á ferð í vetur, en ætlaði ekki að lengja umr. nú, en ég vil geta þess, að ég býst við að koma með brtt. við 3. umr., t. d. það, að menn þurfi ekki að sækja um sérstakt leyfi og náð hjá sýslumönnum og stjórnarráði til þess að hafa fjárbyssur á heimilum sínum.

Sjálfsagt að leyfa byssur til þess að skjóta svartbakinn með

.

Frsm. (Thor Thors) Það er nú svo langt um liðið síðan hér var um þetta mál rætt, að ég er búinn að gleyma mörgu af því, sem ýmsir hv.þm. sögðu þá. Annars er það ekki margt, sem ég þarf að svara eða taka fram, því að málið er svo þaulrætt af hv.þm. og allshn. Þó vil ég taka það fram, að það er misskilningur hjá hv. 2. þm.N.-M., er hann sagði, að allshn. legði til, að kosningar til sveitarstjórna færu fram síðasta sunnudag maímánaðar. Það hefir alltaf verið ætlazt til, að þær færu fram síðasta sunnudag í júní, og hefir n. enga breytingu ætlað að gera á því. Af því að það hefir komið fram hjá ýmsum hv.þm., að hér væri eitthvert mikið byltingafrv. á ferðinni, vil ég taka það fram, að frv. er yfirleitt ofur einfalt og gerir litlar breyt. frá því, sem nú er. Aðalefni þess fer í þá átt að samræma kosningar til sveitar- og bæjarstjórna við kosningar til Alþingis. Getur því engin hætta verið á ferðum, þó að frv. nái fram að ganga.

Magnús Torfason Ég verð að líta svo á, að þar sem ekki er óskað eftir hlutfallskosningu, sé áhuginn ekki svo mikill, að ástæða sé að vera að skipta hreppunum.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég álít, að það nái ekki nokkurri átt þar, sem erfitt er um kjörsókn, að banna að skipta í kjördeildir, þó ekki sé viðhöfð hlutfallskosning.

Garðar Þorsteinsson Ég vil leyfa mér að benda á, að þar sem ekki er hlutfallskosning, er ekki hægt að kjósa á tveim stöðum vegna varamannanna, og ég sé því ekki ástæðu til að breyta þessu.

Magnús Jónsson Mér skilst, að hér þurfi tvennskonar leyfi. Í fyrsta lagi þurfi einfaldan meiri hl., vegna þess að frv. er of seint fram komið, og hinsvegar aukinn meiri hl., þar sem of skammt er liðið frá útbýtingu frv. Er því ekki hægt að leyfa annað, en synja hinu með sömu atkvgr.

Forseti (EÁrna): Það er rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að í öðrum þessum afbrigðum þarf 3/4 atkv., en þá felst alltaf minna leyfið í því stærra. - Ég skal í öðru lagi benda hv.þm. á, að nú eftir hinum nýju þingsköpum þarf ekki nema einfaldan meiri hl., ef málið er flutt að tilhlutan ríkisstj., eða fyrir hennar hönd, þar sem áður þurfti 3/4 greiddra atkv.

Magnús Guðmundsson Ég hefi skilið svo ákvæði 36. gr., að um stjfrv. og frv., sem flutt eru fyrir hönd ríkisstj., ráði einfaldur meiri hl., á nokkuð annan veg en hæstv. forseti. Ég hefi álitið, að þetta ætti við, þegar mál er of seint fram komið. Í 54. gr. gömlu þingskapanna segir viðvíkjandi undanþágu frá þingsköpum - en það er það, sem hér er um að ræða -, að út af þeim megi bregða, of ráðh. eða umboðsmaður hans leyfir og 3/4 þeirra þm., er um það greiða atkv., samþykkja. Ég hefi ekki orðið var við, að þetta væri neitt breytt. Og ég leit svo á í allshn., að þetta væri með öllu óbreytt. Hitt atriðið er bara um það, hvort málið hafi komið nægilega snemma fram.

Jón Baldvinsson Það, sem hér hefir farið fram, er ekki annað en það, sem venja hefir verið, þegar leitað hefir verið afbrigða fyrir málum. Og hæstv. forseti hefir skýrt frá því, að ef komið hefðu fram atkv. á móti, sem gert hefðu vafasamt, að þau afbrigði væru leyfð, sem með þarf til þess að málið megi komast að, þá hefði líka verið leitað atkv. aftur. En þessi atriði voru borin upp með venjulegum formála, sem sé þeim, að leita ætti þeirra afbrigða, sem með þyrfti til þess, að málið mætti komast að, og það var sama með 9 shlj.atkv. Hitt er annað mál, hvað hæstv. forseti gerir, ef menn óska eftir að breyta sínu atkv.

Magnús Jónsson Ég vil aðeins í þessu sambandi geta þess, að ég fyrir mitt leyti greiddi atkv. út frá því, að verið væri að leita leyfis til þess að taka frv. fyrir, þar sem of langt væri liðið frá þingbyrjun. Þess vegna vildi ég óska eftir því, að atkvgr. væri að minnsta kosti endurtekin, því að ég mundi hafa hagað mér öðruvísi við atkvgr. um afbrigði.

Jón Baldvinsson Það er ekki von til þess, að menn séu strax orðnir þaullærðir í hinum nýju þingsköpum, sem eru orðin að lögum fyrir nokkrum dögum og birt hafa verið í Lögbirtingablaðinu 14. apríl, en enn er ekki búið að fella þau inn í hin gömlu þingsköp, svo menn geti áttað sig á þeim í fljótu bragði. 54. gr. gömlu þingskapanna, sem ræðir um afbrigði, hljóðar svo: „Eftir uppástungu forseta eða skriflegri uppástungu frá 3 þm. í Ed., 6 þm. í Nd. og 9 í Sþ. má bregða út af þingsköpum þessum, ef ráðh. eða umboðsmaður hans leyfir og 3/4 þeirra þm., er um það greiða atkv., samþykkja.“ En samkv. 64. gr. nýju þingskapanna á þarna að bætast við: Um stjfrv. eða frv., sem flutt eru fyrir hönd ríkisstj., ræður þó einfaldur meiri hl. - Ég fæ því ekki betur séð en að gerð sé sú undantekning um afbrigði fyrir slíkum frv., að þar ráði einfaldur meiri hl. til hvers sem vera skal.

Forseti (EÁrna): Út af þessu, sem fram hefir komið, vil ég enn á ný taka það fram, að ég viðhafði sömu regluna og alltaf hefir gilt hér í d., og að ég hygg líka í hv.Nd., þegar leitað hefir verið um slík afbrigði sem þessi. Það hefir oft komið fyrir, að þurft hafi að leita tvennskonar afbrigða, bæði leyfis og afbrigða, og hefir það alltaf verið gert hvorttveggja í senn, og aldrei fyrr en nú verið gerð nein aths. við það. Atkvgr. var líka mjög skýr um þetta. - Það er í rauninni ákaflega erfitt að ræða um þær breyt., sem gerðar hafa verið á þingsköpunum, meðan ekki er búið að fella saman nýju þingsköpin við þau eldri. En ég vil taka það fram, að ég hefi skilið 64. gr. nýju þingskapanna eins og hv. 4. landsk., og ég hygg, að þeir, sem stóðu fyrir því að semja þessi nýju þingsköp, hafi einnig litið svo á þetta mál, og við það vil ég miða mína skoðun, meðan ekki reynist annað réttara. En þar sem þess hefir verið óskað, að þetta væri borið upp í tvennu lagi, þó það sé óvenjulegt, þá skal ég gjarnan verða við því.  (Rödd af þingbekkjum: Sá, sem þess óskaði, er farinn úr d.)  . Þá sé ég ekki ástæðu til að breyta neitt út af venjunni, og er þá málið til 1. umr.

*Frsm. (Bernharð Stefánsson): Eins og getið er í grg. frv., þá er það flutt af meiri hl. fjhn. samkv. heiðni hæstv. fjmrh. Fer frv. fram á að framlengja til ársloka 1937 þá tekjustofna, sem ríkissjóður hefir samkv. lögum á þessu ári og ekki er þegar búið að leita framlengingar á í öðrum frv. Ég get nú ekki skilið, að það hafi komið neinum á óvart, að þetta frv. væri fram borið. Menn hafa getað séð það strax, þegar fjárlfrv. var lagt fyrir Alþingi, að það mundi vera ætlun ríkisstj. að leita framlengingar á þeim tekjustofnum, sem þetta frv. fjallar um, því í tekjuáætlun fjárl. eru einmitt teknir upp allir þessir tekjustofnar, og eins og menn vita, þá hafa fjárl. verið samþ. til 3. umr. í Sþ. með þessum tekjustofnum. Eins og menn vita, þá var niðurstaða fjárl. eftir 2. umr. sú, að það mundi vera um 400 þús. kr. tekjuhalli samkv. áætlun þeirra. Nú hefir það komið til orða, sérstaklega af hendi stjórnarandstæðinga, að áætlun sumra eldri tekjustofna mundi mega hækka alllverulega, og ég skal játa, að ég býst við, að óhætt muni vera að hækka þessa liði eitthvað, eða nálægt því, sem tekjuhalla fjárl. nú nemur, þannig að fjárl. ættu samkv. því að geta orðið tekjuhallalaus, en þó því aðeins, að þeim tekjustofnum sé haldið, sem verið hafa. Það hefir nú komið frum, bæði í fjvn. og eins við 2. umr. fjárh., að það mun alls ekki vera ágreiningur um öll atriði þessa frv., heldur mun ágreiningurinn aðeins vera um þau atriði frv., sem standa í lögum þeim frá í fyrra, sem í daglegu tali eru kölluð „klauflax“. Eftir fjárlfrv. eru tekjurnar samkv. þeim lögum áætlaðar af hátekjuskatti 200 þús. kr., og af gjaldi af innfluttum vörum 750 þús. kr. Er þetta samtals 950 þús. kr., eða tæp milljón. Meiri hl. fjhn. lítur nú svo á, að þessi upphæð, sem hér er um að ræða og ágreiningur er um, megi alls ekki missast, ef tryggilega á að vera gengið frá fjárhagsáætlun ríkisins fyrir árið 1937. Ef fella ætti niður þessa tæpu milljón kr., þá virðist sem það þyrfti jafnframt að finna sparnað, sem næmi a. m. k. jafnhárri upphæð, en það hafa nú ekki komið fram neinar slíkar sparnaðartill. ennþá. Þvert á móti voru þær till., sem fram komu við 2. umr. fjárl., allar til hækkunar, en ekki til lækkunar. En ef fram kæmu skynsamlegar sparnaðartill. um eina millj. kr., þá mætti e. t. v. láta þetta frv. falla niður. Fjhn. mun að sjálfsögðu telja sér skylt að athuga þetta frv. nánar, en þar sem það er flutt af meiri hl. hennar, þá sé ég ekki ástæðu til að leggja til, að því verði sérstaklega til hennar vísað.

*Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson): Menntmn. ber hér fram allmiklar breyt. á tveimur þskj., 354 og 367. Hefir n. tekið upp í till. aðalbreyt. hv.þm. V.-Sk. Einn nm., hv. 9. landsk., hefir þó óbundið atkv. um frv. Þó brtt. séu margar, þarf ég ekki að minnast á nema fáar. - 3. liðurinn á þskj. 354 er um að veita skólahverfum utan kaupstaða heimild til að færa skólaskylduna úr 7 árum upp í 8, 9 eða 10 ára aldur. Verður þetta að fara eftir húsrúmi og öðru, ekki sízt nú, þegar fjárveiting er lág til skólabygginga. Næstu brtt. eru aðeins orða- eða formsbreyt. -10. brtt. er um, að í skólanefnd sitji aldrei nema 3 menn: er það óþarflega þungt í vöfum, að hún sé skipuð 5 mönnum. Þá skal ég nefna 14. og 15. brtt., sem eru bornar fram vegna aths., sem hæstv. fjmrh. gerði við 2. umr. Er nú felld burtu skylda ríkissjóðs að taka á sig ábyrgðir vegna skólabygginga. Er það svo um þessar brtt., eins og ýmsar fleiri, að ég hefði heldur kosið að hafa þessar gr. eins og þær eru í frv., en hefi þó til samkomulags fallizt á þær. Er hér eingöngu um heimild að ræða fyrir sýslusjóðina, sem ég vænti, að enginn standi á móti, þar sem hún verður ekki notuð nema af frjálsum vilja þeirra, sem hlut eiga að máli. Ég vil ennfremur benda á, að það er full ástæða að vera með því, að svona heimild sé veitt, því þróunin hefir oft gengið þannig, að fyrst hafa verið gefin heimildarlög, sem hafa síðar, ef þau hafa reynzt vel, orðið að allsherjarlögum. Þá eru ekki fleiri brtt. á þessu þskj., sem ástæða er til að minnast sérstaklega á. Hinar eru um smáatriði eða sem bein afleiðing af öðrum breyt. Aðalbrtt, á þskj. 367 er um námsstjórann. Er gert ráð fyrir að breyta því ákvæði frá því, sem nú er, á þann hátt, að skipun námsstjóranna sé bundin því skilyrði, að fé sé veitt til þess á fjárlögum. Þá er ákvæði til bráðabirgða um launakjör kennara, sem í raun og veru heyrir undir launalög, en vegna þess að breyt. snerta launakjör kennaranna er það tekið með hér, þangað til það verður fellt inn í l. Ég er hræddur um, að það sé fullmikið, að ætla hverjum kennara 50 börn meðan þeir eru ekki nema 1–3 við skóla, og því er gefin heimild um að víkja frá þessu, ef staðhættir eða önnur skilyrði gera það nauðsynlegt. Ákvæði þessi skulu koma til framkvæmda jafnóðum og kennarastöður losna. Og þó ég sé þessu fremur mótfallinn, hefi ég gengið inn á það til samkomulags, til þess að draga úr ótta við kostnaðinn. Það má nú segja, að allmikið hafi verið dregið úr frv. frá því, sem það var upphaflega, en þeim ákvæðum losna að fækka kennurum eftir því, sem stöður losna, og lengja starfstímann. Enda er það nauðsynlegt bæði vegna barna og kennara, ekki sízt í kaupstöðum, þegar ómögulegt er fyrir kennarana að hafa fé upp úr sumarvinnu, auk þess sem það getur gert mikið gagn með því að forða börnum frá götunni. Einnig getur það orðið til mikils sparnaðar fyrir bæjar- og sveitarfélögin, þar sem húsrúmið notast miklu betur á þann hátt, og þau komast því af með minni hús en ella. Það er stærsta atriðið, að allt, sem nýtt er í frv., miðar að því, að saman fari hagsmunir kennara og barna. Þó ekki séu tekin upp ákvæði um heimavistarskóla nú, er að því stefnt, og þróunin gengur ótvírætt í þá átt. Er fjöldi héraða, sem sækist eftir að koma þeim upp. En þó stefnt sé að því að koma upp heimavistarskólum, getur það ekki gengið hraðar en eftir því, sem þingið veitir fé til þess í fjárl., og þannig mun ekki verða hægt að fullnægja nema þeim, sem fastast sækja eftir breyt. Það mundi fyrst verða eftir langan tíma, að það þyrfti að þvinga hreppa til að reisa skólabyggingar, sem þeir væru mótfallnir. En því fleiri ár seni líða, því meiri líkur eru til þess, að þeir hreppar, sem standa á móti þessari breyt., muni sækjast eftir henni, til þess að verða ekki á eftir í þróun fræðslumálanna og sæta ekki lakari skilyrðum um fræðslu barn. sinna en aðrir hreppar njóta. En frv. þetta markar í mörgum greinum stefnu framtíðarinnar um samfærslu skólanna og áþekk kjör viðvíkjandi barnafræðslu í sveitum eins og nú eru í kaupstöðum. Það mun ekki venjulegt, að n. verði samþykkar um jafnvíðtækar brtt. og þessar. Og ég vænti, að það, að nm. hafa beygt saman höfuð sín og orðið sammála um að bera allir fram sömu brtt., verði til þess, að málið fái fljóta og örugga afgreiðslu á þessu þingi.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Það frv., sem hér liggur fyrir, er ekki nýr gestur hér. Það kom fram á síðasta þingi og var þá lítið við það gert. Ég leyfi mér einnig að fullyrða, að sá undirbúningur, sem málið hefir fengið, sé harla einhliða í samanburði við það, sem vera ætti, þegar það er haft í huga, að mál þetta á að ná inn á hvert heimili í landinu. Það hefir líka verið upplýst, og var reyndar gefið, þegar athugað er, hverjir unnu að þessu máli í svokallaðri mþn., sem hafði málið til meðferðar, að þeir mundu líta nokkuð sérhliða á málið. Því að það mun hafa verið svo, að til starf, þessa hafa verið valdir einungis skólamenn, sem ekki eru úr héruðum utan kaupstaðanna. Það má í öðru lagi segja, að furðu gegni, hversu hljóti hefir verið um þetta mál á Alþingi, hversu lítið hv.þm. hafa látið það til sín taka yfirleitt, sem ég tel, að hofi komið fram í júní, að nú fyrst, alveg á síðustu stundu þessa þings, sem er annað þingið, sem mál þetta liggur fyrir, nú á allra síðustu stundu þessa þings er farið að bera fram brtt. við þetta frv. Málið er þannig lagt fram nú, að því fylgir engin grg. önnur en sú, sem í öndverðu fylgdi því, en það er vísað til hennar. Hv. menntmn. þessarar d. hefir ekki séð sér fært að sinna málinu neitt. Það lítur út fyrir, að menntmn. hafi ekki haft lyst á að taka málið alvarlega. Meiri hl. þeirrar n. bar að vísu málið fram. En maður er nú orðinn því svo vanur, að menn beri fram hin og þessi mál, þó að þeir sömu menn séu í raun og veru þeim ekki samþykkir, og enginn flm. vilji helzt vera ábyrgð sjálfur á flutningi málanna. Þegar einhver meiri hl. n. ber þannig fram mál, því eru þau vísast þannig til komin, að ríkisstj. vilji ýta málunum áfram, kannske af áhuga fyrir málunum og kannske of skyldutilfinningu, þó merkilegt sé um hæstv. núv. stj. Ég hafði vænzt þess, að n. hefði unnið betur að málinu. Ég vil heyra frá þeim hl. n., hvað hann vill leggja til þessara mála, sem ekki taldi sig í meiri hl. í n. Því að það er kunnugt, að á þessu þingi hafa ýmsir þm., sem eru í fleiri n., svo mikið að gera, að þeir munu ekki hafa tíma til að kynna sér öll mál svo sem skyldi, sem liggja fyrir þeim n., sem þeir eru í, svo sem kunnugt er. Og þannig hefir það orðið fyrir mér. Ég hefi ekki haft tíma né verulega löngun til að blanda mér í þetta mál, fyrr en á elleftu stundu, er það var sýnt, að enginn mundi taka sig til og kryfja það alvarlega. Og þess er ekki að vænta af meiri hl. n., Að hann taki það alvarlega. - Þetta er formáli minn fyrir því, að ég hefi leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 283, sem eru að sumu leyti allvíðtækar. Þessar brtt. taka nú til ýmissa atriða og ýmissa ákvæða frv., sem eru meginatriði þess. En það má segja, að í frv. og þessum brtt. beri mest á fjórum atriðum, þ. e. a. s., það eru 4 atriði í frv., sem ég tel höfuðatriði þess. Skylt er að vísu að geta þess þegar, að menntmn. virðist hafa vaknað, þegar þessar brtt. komu frá mér, og síðan hefir hún sýnilega farið að fara í gegnum frv. og gera við það brtt., sem nú eru komnar fram allýtarlegar á þskj. 354 og 367, sem snúast um sömu meginatriði og brtt. mínar á þskj. 283. Og mínar brtt. á því þskj. hafa verið teknar upp í brtt.n. í meginatriðum, og er ekkert nema gott um það að segja. Að því leyti er tilgangi mínum náð, úr því að n. hefir einum rómi tekið til greina það, sem ég hefi hreyft. En að sumu leyti hefir n. þó ekki tekið allskostar í sama streng og ég, og mun ég víkja að því síðar. Þessi fjögur atriði, sem að mínum dómi eru höfuðatriði frv., en líka mikill ásteytingarsteinn fyrir mig og aðra, sem sjá víðar en aðeins yfir kaupstaðalóðirnar, eru þau, sem nú skal greina. Í fyrsta lagi skólaskyldualdurinn. Það er engin nýlunda, að talað sé um skólaskyldu hér, og heldur ekki nýlunda, að uppástungur komi fram um að haga henni á ýmsa lund. Þessar uppástungur hafa gjarnast gengið í þá átt eina, að þessi svo kallaða skólaskylda barna byrjaði á sem allra yngstum aldri. Það hafa verið færð rök fyrir því, að þetta geti haft fullan rétt á sér á einstökum stöðum, og þessir staðir eru kaupstaðirnir. Það er vitað, að það er allt öðru máli að gegna, þegar talað er um börn í kaupstöðum, sem eru dögum og mánuðum saman á mölinni í kaupstöðunum og götum bæjanna, heldur en um börn í sveit. Engum manni, sem er kunnugur í sveit, dettur yfirleitt í hug að bera saman kjör kaupstaða- og sveitabarna að þessu leyti eða að segja, að það sé jafnsjálfsagt, að öll börn í sveit eigi að vera skólaskyld eða fara í skóla og njóta handleiðslu kennara utan heimili, þeirra á ýmsum tímum árs, eins og um kaupstaðabörn. Það má segja, að nokkur og sumsstaðar full nauðsyn sé á þessu í kaupstöðum landsins. Ég hygg líka, að mönnum komi yfirleitt saman um það, að það sé mikils virði, að kaupstaðabörn gætu verið sem mest uppi í sveit, jafnvel mestan hluta þess tíma, sem við köllum sumar. En þó að hægt væri að ráða fram úr þessum málum, þá mundi engum koma til hugar, að kennari þyrfti að fylgja börnunum upp í sveitina. Ég held, að menn við það að athuga þetta gætu orðið sammála um, að náttúran sjálf, og að öðru leyti góð aðbúð barnanna, gæti orðið börnunum bezti kennari og leiðbeinandi, og að heilsu barnanna væri um leið bezt borgið með því, að börnin fengju þannig að lifa í náttúrunni. En börn í sveit geta lifað og hrærzt í náttúrunni heima í sínum heimilum, og er þess vegna því minni ástæða til að láta þau hafa kennara yfir sér yfir sumarið, og þó lengri tími sé tiltekinn. Ég og margir aðrir telja, að börn á mjög ungum aldri eigi að vera undir handleiðslu heimilanna, en ekki kennara utan heimila þeirra; það síðartalda sé þeim óhollt. Þetta er mín skoðun, og tala ég þar ekki út frá neinu heimaalningssjónarmiði, heldur þykist ég vera í góðu samræmi við reynsluna, er ég fyllyrði, að það sé ekki hollt börnum á aldrinum 7–10 ára að vera undir hendi kennara utan heimila sinna yfir lengri tíma, kannske kúguð til að sitja við lexíulærdóm. Á þeim aldri er þeim eðlilegra að hafa annað fyrir stafni. Það þori ég að fullyrða, að ef börnin, hvað sem öðru líður, fá að þroskast sem eðlilegast og bezt á þessum aldri, þá er það áreiðanlega sá bezti undirbúningur undir það nám, sem bíður þeirra við 10 ára aldurinn, sem er núverandi skólaskyldualdur þeirra. Það er sannarlega nógu langur tíminn, sem börnin eru látin vera innan húss til þess að reyna að troða í þau fróðleik úr bókum svo miklum, að enginn sér fram á, að börn geti tileinkað sér á þeim aldri neitt svipað því. Ef hægt væri að uppfylla aðrar skynsamlegar kröfur um barnafræðslu, þá held ég, að börnum væri vel borgið með það, að skólaskyldualdur þeirra, væri 4 ár, eins og verið hefir, til þess að nema inni í skólastofum undir hendi kennara bókleg fræði. Það getur verið, að börn innan við 10 ára aldur, sem eru í kaupstöðum og ekkert er hægt að gera við, svo vel sé, heima á heimilum þeirra yfir daginn að vetrinum, sé gott að hafa undir handleiðslu góðra manna á vissum til þess ætluðum stöðum, hvort sem það nú þyrftu að vera kennarar eða það væru einhverjir aðrir yfir þeim til þess, að þau nemi undirstöðuatriði þess, sem þeim er í lífinu nauðsynlegt að vita deili á. En slíka fræðslu væri enganveginn endilega nauðsynlegt að veita með bóknámi. En það er sannarlega nóg, að þau fari að sitja yfir bókum, þegar þau eru orðin 10 ára. Skólaskyldualdur er og má veru frá 7 til 14 ára í kaupstöðum. En ég legg áherzlu á það, að það má engan veginn ætlast til þess, að aldurinn innan við 10 ár eigi að notast til að læra þá mestmegnis bóklega fræði, þ. e. a. s. til bókalestrar. Menn tala réttilega um það, að undirstaðan undir allri fræðslu sé það að kenna að lesa. Má um það deila, hvenær sé hentugast að byrja að kenna börnum að lesa, því að börn eru mjög misjöfn að þroska, sem kunnugt er. En þó að börn að sjálfsögðu eigi að vera orðin læs 10 ára, þá er hinu enganveginn þar með slegið föstu, að þau eigi að byrja á að læra að lesa svo og svo ung. Það fer mikið eftir upplagi, hvenær hentast er að þau byrji á því. Og svo framarlega sem heimilin nú og verða um langan tíma að annast lestrarkennsluna, þá tel ég, að heimilin eigi að vera alveg sjálfráð um það, hvenær þau byrji að kenna börnum að lesa, hvort það er byrjað þegar börnin eru 4–5 ára eða 6–8 ára. En nú er því til að svara, að allur þorri heimila keppist um að láta börn byrja að læra að lesa mjög snemma. Samt sem áður verður það tíðara með hverju ári sem líður, að börn koma illa læs í skóla 10 ára, verr læs heldur en áður var, að sagt er. Sé svo, þá getur það ekki komið til af því, að heimilin öll slái slöku við lestrarkennsluna frekar en réttmætt væri. En ég hygg, að þar sem þetta á sér stað, þá eigi það rót sína að rekja til þess, að öll löggjöf virðist miða að því að taka þessa kennslu úr höndum heimilanna og fá hana í hendur einstökum mönnum utan þeirra. Þessi stefna í löggjöfinni getur og hefir verkað þannig á sumt fólk, að það fer að hugsa sem svo, að það taki því ekki að fara að pína börnin til þess að læra það heima hjá aðstandendum þeirra, sem eftir l. er hægt að láta kenna þeim í skóla. þessi óholli hugsunarháttur virðist vera að færast í auka, ekki sízt í kaupstöðum. Hv. þm. V.-Ísf. taldi það sjálfsagt takmark, og sem óðfluga yrði keppt að, að stofna heimavistarskóla um landið þvert og endilangt. En ég og fleiri hv.þm. erum á móti því, og það er langt frá, að landslýðurinn yfirleitt álíti það sem sjálfsagt takmark. Brtt. mínar fara í fyrsta lagi fram á það, að breyta ákvæðunum um skólaskyldu barna þannig, að aðeins í kaupstöðum og kauptúnum með 5000 íbúa eða fleiri séu börn skólaskyld á aldrinum 7–14 ára, en á öðrum stöðum 9–l4 ára. Þótt ég teldi öllu borgið, þó að miðað væri áfram við aldurinn 10–l4, þá geri ég þetta að till. minni og tel það mega að skaðlausu. Nú hefir hv.n., þegar hún fór að taka málið alvarlega, horfið að nokkuð líku og tekið þessa till. til greina, en orðað hana nokkuð á annan hátt. Tel ég, að við það megi hlíta, því að eftir till.n. er ákvæðið um, að skólaskyldualdur skuli vera 7–14, en hitt sem undanþága. Yrði það þá svo, að úti um land yrði sú undanþága sem aðalregla, og kemur það frá mínu sjónarmiði í sama stað niður. Þá eru það heimavistarskólarnir. Í 6. gr. frv. er svo fyrirskipað, að heimavistarskóla skuli hafa fyrir öll þau börn, sem sökum vegalengdar geta ekki gengið í skóla. Þetta lítur sæmilega út á pappírnum, en þegar betur er athugað, hver er höfuðtilgangurinn með þessu, þá er bert, að það liggur á bak við, að það er verið að gera það að aðalreglu, að heimavistarskólar séu upp teknir. Þá fer þetta að verða nokkuð óákveðið og undir valdi annara komið en þeirra, sem mestu eiga hér að ráða, því að það er og verður álitamál, hvenær börnin geta ekki gengið í skólann sökum vegalengdar. Ég tel þess vegna óheppilegt, að þetta „skulu“ sé látið standa í gr., og fyrir því hefi ég komið með brtt. um, að þetta skuli orða svo: „Heimavistarskóla má stofna fyrir öll þau börn, sem ekki geta gengið í skóla sökum vegalengdar, þegar samþykkt hefir verið um það gerð af öllum réttum aðiljum.“ Þar vísa ég til 17. gr., því að rétta aðilja í þessu efni tel ég þá, sem eiga að kosta börnin. N. aftur á móti leggur til, að 2 fyrstu málsgr. orðist svo: „Í hverju skólahverfi skal gera skólahús á hentugum stað, sem fræðslumálastjórn samþykkir, heimangönguskóla þar, sem staðhættir leyfa, en heimavistarskóla þar, sem heimangöngu verður ekki við komið sakir vegalengda í skólahverfinu.“ Þetta er betra en í frv., þetta gefur meira svigrúm, því að í frv. er í raun og veru ætlazt til, að heimavistarskólarverði reistir víðsvegar um land, og síðar í frv. er ákveðið, hvernig slík skólabákn skuli reist, en þó ekki sagt nóg um það, því að með þessu frv., ef að l. verður, eru numin úr gildi fræðslul. frá 1926. Ég tel aftur, að full trygging náist ekki með till.n., heldur aðeins með minni till., því að þar er það ekki ákveðið, að heimavistarskóla skuli reisa, heldur að megi reisa þá, þegar réttir aðiljar samþ. Eftir frv. má reisa stóra heimavistarskóla, sem kæmu til með að gleypa börn af stórum svæðum, en eftir till.n. er ætlazt til, að í hverju skólahverfi skuli reisa skólahús. En um það, hvernig skuli standa straum af stofnun þeirra og starfrækslu, eru, svo sem hv.þm. mun vera kunnugt, ákvæði í 14. og 15 gr., sem bæði ég og hv.n. hefir gert brtt. við, og þá aðallega við ákvæðin um þessa sjóði, sem þar um ræðir. Í 14. gr. er gert ráð fyrir, að í hverju fræðsluhéraði skuli vera fræðslusjóður. Það er skylt að stofna hann eftir frv. Þessi sjóður á eftir því, sem gr. segir, að standa straum af kennslunni, og í sambandi við þessa fræðslusjóði skal líka stofna skólabyggingarsjóð, en hann á að standa straum af skólabyggingunni. Að því er snertir fræðslusjóðinn, því að hann er undirstaðan þarna, þá er ég á móti því, að það sé skilyrðislaus skylda að stofna hann, og geri því brtt. við það. Legg ég því til, að 1. málsliður 11. gr. orðist svo: „Í hverju fræðsluhéraði getur sýslunefnd að fengnum tillögum hreppsnefndar stofnað fræðslusjóð, er stendur straum af útgjöldum til barnafræðslunnar.“ Á þetta hefir hv.n. alveg fallizt, því að mín brtt. stendur orðrétt í 13. brtt. hennar. Hún er því fallin frá því, að skylda skuli ríkja um þetta, og er það vel. Hún hefir séð eins og ég, að það náði engri átt að skylda öll héruð til þess að stofna slíka sjóði og skylda héruð til þess að halda uppi þessum sjóði. Sömuleiðis hefir n. tekið upp svipað ákvæði og ég lagði til, að yrði lögfest, sem sé, að þar sem fræðslusjóðir eru ekki stofnaðir. skuli fara um greiðslu kostnaðar við barnafræðsluna eftir núgildandi reglum. Ég er því alveg þeirrar skoðunar, að n. hafi í þessu tilliti farið rétta braut. Mun ég því fylgja till. hennar eins vel og mínum að því er þetta snertir. En svo eru ákvæði 15. gr., sem n. hefir líka gert brtt. við í samræmi við brtt. sínar við 14. gr. Hefir hún þannig lagt til, að í staðinn fyrir, að stofna skuli skólabyggingarsjóð, sé það aðeins heimilt, og það er líka alveg rétt og eftir því, sem ég tel, að vel megi við hlíta, þó að ég hafi ekki viljað orða það þannig, heldur leggi til, að þar, sem fræðslusjóðir hafa verið stofnaðir, skuli stofna skólabyggingarsjóð, því að það getur verið rétt að stofna hann þar, sem fræðslusjóður hefir verið stofnaður, en ég sló höfuðvarnaglann með a-lið till. Þá eru ákvæðin um tekjuöflun skólabyggingarsjóðs, sem ég tel hæpið, að megi haldast óbreytt. Í 15. gr. a-lið er sjóðnum ætlað til tekna 10% af þeim tekjum sýslusjóðs, sem lagðar eru á hvern hrepp eftir skattaframtali. Þetta tel ég, að megi ekki lögfesta. Ég tel, hvað sem framgangi fræðslumálanna líður, að það sé mjög hæpið að fara beint að skylda sýslusjóð til þess að leggja svo mikinn hluta af tekjum sínum í þennan sjóð, og ég vil ekki vera með í því. Og þótt till.n. nái fram að ganga, sem ég tel réttmætt, þá mun ég ekki geta fylgt því að taka eigi þetta framlag, en verð að hlíta b- og c-liðnum. D- og e-liður virðast mér mest út í loftið, þar sem talað er um tekjur sjóðsins af sektum, samskotum og gjöfum. Virðist mér það vera sett mest til að prýða upp á tekjuöflun frv., án þess að menn geri sér miklar vonur um tekjur þar af. Sérstaklega álít ég a-liðinn varhugaverðan, sem gerir ráð fyrir, að 10% af tekjum sýslusjóðs skuli fara í þennan sjóð.  Þá er 4. höfuðatriðið, sem ég tel, að frv. hafi inni að halda og ég geri brtt. við. Það er um hina svokölluðu námsstjóra eða eftirlitkennslu. Eins og kunnugt er þeim, sem lesið hafa frv., þá er 7. kafli um þessa eftirlitskennslu. Þetta er ekki nýtt atriði, því að nú eru til l. um þetta efni, þó að framkvæmd þeirra hafi verið frestað á ýmsan hátt. Þessi ákvæði eru í l. nr. 35 frá 1930, og legg ég til, að þau l. verði nú felld úr gildi, svo að ekki verði til tvennar reglur um þetta efni. En ég tel, að ekki sé rétt að lögleiða, að skylt skuli að halda uppi þessari eftirlitskennslu eða hafa þessa námsstjóra, eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég vil því, að þessu sé þannig hagað, að það sé heimild, - fræðslumálastjórn geti sameinað tiltekna hluta landsins utan kaupstaðanna í eftirlitssvæði, ef meiri hluti skólanefnda á svæðinu og fræðsluráð æskja þess. Ég tel þetta sem sé enga lífsnauðsyn, ef kennarar eru sæmilegir, sem yfirleitt má gera ráð fyrir, þar sem þeir hafa verið undir handleiðslu hinna færustu fræðimanna í þessum greinum. Ég tel því enga þörf á því, að hafðir séu þeim til eftirlits menn, sem eru kannske ekkert betur vaxnir starfinu en þeir sjálfir. Við sem börnin eigum, erum ef til vill ánægð með þessa kennara og þurfum því engan til þess að segja þeim til. Hinu er ég ekkert á móti, tel, að það geti verið og megi hafa þessa eftirlitsmenn hlaupandi út um götur í kaupstöðunum. Frv. gerir ráð fyrir, að skólastjórar séu námsstjórar hver í sínum skóla, en ég vil hafa þar hausavíxl og láta þá lyfta sér upp með því að fara hver í annars skóla, en ekki láta hvern líta eftir sjálfum sér. N. leggur aftur á móti til í sínum seinni till., að námsstjóra skuli skipa, þegar fé er veitt til þess í fjárl. Má vel við það hlíta, því að þá ræður Alþingi í hvert sinn, hvort þessir menn eiga að vera hlaupandi, gangandi eða farandi um landið. Fundartíma er nú að verða lokið, og hleyp ég því yfir ýmislegt, sem þörf hefði verið að minnast á. Vil ég þó benda á það, að n. hefir ekki séð sér fært að hreyfa við 18. gr., sem ég hefi séð ástæðu til að hreyfa við. Hún ræðir um þá skóla, sem eru einstakra manna eign. Ég álít, að skólar geti verið góðir, þó að það séu ekki landsins skólar. Ég tel því óþarft fyrir löggjöfina að leggjast á þessa skóla með ákveðnum tilgangi og setja þá á lægri bekk. Þess vegna hefi ég komið með brtt. við þessa gr., og þá fyrst við enda 1. málsgr., þar sem stendur „enda lúti slíkir skólar sama eftirliti og sömu reglum og aðrir barnaskólar“, en ég vil segja: „enda lúti slíkir skólar eftirliti fræðslumálastjórnar.“ Getur þá fræðslumálastjórn ráðið með samkomulagi við hlutaðeigendur, hvernig þessum skólum er hagað, eða verið um það einráð. Ég tel ekki brýna nauðsyn á því, að þessir skólar lúti sömu reglum og landsins skólar. Þeir geta verið góðir, þó að þeir hafi einhverjar aðrar reglur. Í annan stað tel ég réttara, að 2. málsgr. sé ekki orðuð eins og hún er í frv., þar sem segir, að kennarar við slíka skóla verði að uppfylla öll skilyrði, sem sett eru eða sett kunna að verða um rétt til að kenna í barnaskólum landsins. Mér finnst duga, að þeir hafi samþykki fræðslumálastjórnarinnar til að annast kennsluna. Hér er ekki um neina háskóla að ræða, heldur aðeins barnaskóla, og þá fyrst og fremst smábarnaskóla. Frv. heimtar kennaramenntun af þessum kennurum, svo að enginn má halda á barni og láta það lesa, nema hann hafi próf þar upp á. Eins og við, sem höfum leyfi til þess að tala hér á þingi, eigum ekki að fá að ráða, hverjum við felum að kenna börnum okkar að lesa. Við þurfum ekkert lagaboð til að vísa okkur til vegar þar. Þess vegna vil ég kveða svo að orði, að kennarar við slíka skóla skuli hafa samþykki fræðslumálastjórnar, enda þótt þeir hafi ekki uppfyllt öll skilyrði, sem heimtuð eru af kennurum við skóla ríkisins, sem verða að hafa gengið í gegnum kennaraskóla eða kennaraháskóla. Ég á ýmislegt eftir, en nú slær klukkan, og mun ég því láta staðar numið að þessu sinni, en mun taka aftur til máls, ef þurfa þykir, þegar málið verður aftur tekið til umr. hér í d.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég skal vera stuttorður. - N. hefir nú tekið upp ýmsar þær breyt., sem ég vildi, að gerðar væru við 2. umr., og kann ég henni þökk fyrir. Yfirleitt finnst mér, að allar brtt.n. séu til bóta, og verði þær samþykktar, get ég fellt mig sæmilega við frv. En það er eitt atriði, sem ég vildi gera fyrirspurn um. Í skjali, sem mér hefir borizt, þar sem reiknaður er út af fræðslumálaskrifstofunni sá kostnaðarauki, sem þessi breyt. fræðslulaganna muni hafa í för með sér, er gert ráð fyrir, að kennslutíminn verði 9 mánuðir í kaupstöðum, en 9½ mán. utan kaupstaða. Og jafnframt er reiknað út, að þessi kostnaðarauki muni verða 16 þús. hér í Reykjavík. En eftir því, sem ég hefi komizt næst, þá mun ekki í þessum útreikningum reiknað með fleiri kennurum en þeir eiga að verða endanlega, þegar búið er að koma flokkuninni í framkvæmd. Ég vil því spyrjast fyrir um, hvort þetta sé ekki rétt skilið. Og þegar ég greiði atkv. með frv. út úr deildinni, mun ég gera það í þeirri trú, að kostnaðaraukinn af því verði ekki meiri en fræðslumálaskrifstofan hefir reiknað út. Ég sem sagt treysti því, að á meðan kennararnir eru fleiri en þeir eiga endanlega að vera, þá verði kennslunni komið fyrir á þann veg, með styttingu kennslutímans eða á annan hátt, að kostnaðaraukinn verði ekki meiri en nú er ráð fyrir gert. Þá legg ég mikið upp úr þeim till.hv.n., sem miða að því, að gera fólki léttara fyrir að fá undanþágu frá skólaskyldunni, og eins og ég tók fram í upphafi máls míns, þá tel ég brtt.hv.n. yfirleitt til bóta.

Páll Þorbjörnsson Ég vil segja örfá orð út af því, sem hv.þm. Mýr. sagði, að honum fyndist, að launakjör þessara manna, sem hér um ræðir, ætti að taka fyrir á öðrum vettvangi en þeim, sem gert er ráð fyrir með þessari þáltill.Hv. frsm. málsins upplýsti það hreint og beint í framsöguræðu sinni, að till. kæmi beinlínis fram til þess að losa útgerðina við þann kostnað, sem nú hvílir á henni, og þessi kostnaður er launauppbót þriggja manna á þessu skipi, svo að það er einkennilegt, þegar hv.þm. Mýr. fer að tala um, að það eigi ekki að taka launakjör þessara manna fyrir á þessum grundvelli. Út af því, að hv.þm. Mýr. hélt því fram, að Laxfoss væri fyrirmyndar fleyta og betri en aðrar fleytur, sem hafa siglt þessa sömu leið, vil ég bara segja það, að skárra væri, ef þetta nýja skip væri ekki eitthvað skárra en það skip, sem var næst á undan í þessum siglingum; en það er samt svo, að það er jafnvel dregið í efa af sumum, að þetta skip sé betra en Suðurlandið var. - Í þessu sambandi vil ég beina þeirri spurningu til hv.þm. Mýr., hvort það sé ekki rétt, að fram hafi farið athugun á skipinu, jafnvel að tilhlutun þess opinbera, og hvort álit þeirra, sem skoðunina frömdu, hafi verið samhljóða áliti hv.þm. sjálfs í þessu efni. Ég hygg, að svo hafi ekki verið. Mér þætti ekki úr vegi, að þau plögg, sem kunna að vera til um kosti og galla þessa skips, yrðu látin í té þeirri n., sem fær málið til athugunar, til þess að auðveldara sé að skera úr því, hvort heppilegt sé að gefa skipinu heimild til þess að flytja 80 farþegum fleira en núna, án þess að öryggið sé nokkuð aukið.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég mun ekki mæla gegn því, að frv. nái að ganga til nefndar, en ég hygg heppilegast, að það fengi þar hægan dauðdaga. Eins og hv.flm. tók fram, hefir verið gerður mjög ýtarlegur undirbúningur að breytingu fræðslulaganna. Sérstök milllþinganefnd hefir fjallað um þetta mál. Frv. var síðan lagt fyrir Alþingi og loks leitað álits fræðslu- og skólanefnda svo að segja um allt land um frv. Lagðar voru fyrir nefndirnar alveg ákveðnar spurningar, og fengust svör frá langflestum skólanefndum og skólastjórum í landinu. Ég held, að það séu ekki mörg frv. öllu betur undirbúin en þetta frv. til fræðslulaga, sem liggur fyrir Nd. Ég sé ekki heldur neina sérstaka agnúa á að samþ. þetta frv. Þessi röskun, sem hv.þm. talaði um í sambandi við það, hygg ég, að sé á engan hátt meiri en fylgdi því að samþ. frv. hans sjálfs. Um byggingu heimavistarskóla, sem um ræðir í frv. í Nd., fer að sjálfsögðu eftir fjárveitingum, sem þingið heimilar í hvert sinn. Hitt liggur í augum uppi, að ef horfið verður að því að hafa skólahéruðin stærri en nú, þá er það mesta fásinna að halda áfram eins og gert hefir verið, að byggja barnaskólahús fyrir einn hrepp án athugunar á því, hvort hann gæti sameinazt öðrum hrepp um skóla, einum eða fleiri. Þeim peningum væri að mestu fleygt í sjóinn, en um byggingar verður að sjálfsögðu ekki að ræða, nema smátt og smátt, svo sem þingið veitir fjárframlög til á hverjum tíma. Ég mun ekki við þessa umr. fara inn á einstök atriði frv. Hv. flm. segir, að þetta eigi að vera bráðabirgðalausn. En ég sé ekki betur en að þau atriðin, sem mestu máll skipta, t. d. fjöldi kennara, séu tekin upp úr frv. því, sem nú liggur fyrir Nd., en eru slitin úr samhengi, og verður þetta frv. því miklu ófullkomnara og lausara og að öllu óheppilegra. - Ég sé ekkert á móti því, að frv. fari til n., en vona, að frv. það, sem nú er í Nd., gangi fram.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Það mun enginn ágreiningur vera um það hér í hv. d., að það væri ákjósanlegt að geta fengið Faxaflóa friðaðan, og með því að ég veit, að þetta er ekki aðeins hagsmunamál okkar Íslendinga, heldur einnig allra þeirra þjóða, sem afla hér við land, þá get ég mælt með þessari till. Það er og ljóst, að ekki er hægt að sækja þetta mál á öðrum vettvangi en þeim, að fá aðrar þjóðir til þess að skilja, að það sé alþjóðlegt hagsmunamál, og engin líkindi til, að það fái framgang á annan hátt. En ég get ekki látið þessa umr. fara framhjá mér án þess að benda á þá örðugleika, sem hafa reynzt á því hingað til að vekja aðrar þjóðir til skilnings á þessu máli. Á ráðstefnu í Haag 1930 var minnzt á að færa út landhelgina á vissum svæðum, en þá var því mjög dauflega tekið, og sérstaklega af Bretum (sem hér hafa mestra hagsmuna að gæta), að það gæti komið til mála, að Faxaflói yrði friðaður. Á síðastl. sumri var haldinn fundur í Kaupmannahöfn og þar rætt um, að fiskur í Norðursjónum væri að ganga til þurrðar, og hvað hægt væri að gera til þess að hindra það. Í þessu sambandi var rætt um ýmislegt, sem gæti orðið að liði í þessu efni, svo sem að samþ. vissa möskvastærð á netum o. fl. Þegar spurt var um það, hvort Íslendingar vildu taka þátt í þessum samþykktum, var því ýtt fram, að slíkt gæti komið til mála, ef Faxaflói fengist friðaður, en af fulltrúa Breta var því tekið mjög kuldalega. Nú er það rétt, að Norðmenn hafa gert samþykkt um að færa út landhelgislínuna og lýst því yfir, að þeir hafi fært hana út samkv. 4 mílna reglunni. Nú vitum við það, að Bretum er illa við 4 mílna regluna og vilja halda 3 mílna reglunni, sem hér er. Það er rétt, að þeir hafa þess vegna látið Norðmenn skilja það, að þeir vildu heldur friða einstök svæði, þar sem sérstaklega væri ástæða til þess vegna ungfisks, og viðvíkjandi þeirri till. um friðun Faxaflóa, sem hér liggur fyrir, þá vil ég taka það fram, að það er eðlilegt, að fram komi raddir um, að reynt sé að leysa það mál í sambandi við þann ágreining, sem risið hefir á milli Norðmanna og Englendinga. Ég get þess vegna mælt með því, að þessi till. sé samþ., og einkum vegna þess, að ríkisstj. hefir þegar rætt um að leysa þetta mál, og einmitt í sambandi við þennan ágreining milli Norðmanna og Englendinga.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég ætla ekki að fara að kappræða þetta mál nú við hv.flm., en það eru aðeins tvö atriði, sem ég vildi drepa á. Að því er snertir það atriði, að hægt sé að segja kennurunum upp og skipta árlega um við heimavistarskóla í sveitum, þá má eins koma að brtt. enn hér í hv. d. En þetta atriði má skoða frá fleiri sjónarmiðum, og virðist undarlegt, ef nauðsyn er að hafa það svo við sveitaskólana, hvers vegna það er ekki eins við kaupstaðaskólana. Að því er snertir það, sem hv.þm. sagði um Eskifjörð, að skólastjórinn þar hefði eyðilagt bæði skólann og þorpið, þá er það vissulega mjög ofmælt. Þó ég sé ekki ánægður með störf hans þar, er það fjarstæða, að hann hafi eyðilagt þorpið. Það hafa margir staðir svipaða sorgarsögu að segja. Aðalatriðið í þessu er það, að frv. Nd. er miklu betur undirbúið, en upp í hitt er aðeins tekið hrafl, sem auðvelt er fyrir hv.flm. að flytja um brtt., þegar frv. Nd. kemur hingað í d.

Forseti (JörB): Ég vil spyrja hv. 3. landsk., hvort hann muni, ef málinu verður frestað, gera kröfu til, að það gangi til sjútvn. 

*Frsm. (Gísli Guðmundsson): Ég skal taka það fram aftur, að ég er ekki á móti því, að málinu verði frestað, til þess að hv. deildarmenn geti athugað það nánar, en hinsvegar tel ég ekki ástæðu til þess að vísa því til n. og mun greiða atkv. á móti því. Málið er flutt af samgmn., og hún hefir athugað það og mun, ef umr. verður frestað, taka það aftur til athugunar. Ég tel því enga ástæðu til að vísa þessu máli til annarar n. - Ég hefi ekki neina aths. að gera viðvíkjandi því, sem hv. 3. lands- k. sagði. Hv. þm. Mýr. hefir svarað því nokkuð, en ég vil þó aðeins minnast á það, sem hv. 3. landsk. las upp um álit skipaskoðunarstjóra á því, hvaða áhrif þessi breyt. hefði á farþegafjöldann, sem skipið flytti nú, því að ef þessi breyting yrði gerð, þá yrðu mismunandi ákvæði í þessari tilskipun um farþegafjöldann. Ég vil benda hv. 3. landsk. á, að í tilskipuninni gilda 3–4 mismunandi ákvæði, og án þess að véfengja hv.þm., er ég ekki viss um, að hann hafi tekið rétt eftir, að hér sé um sambærilegar reglur að ræða. 

*Flm. (Jónas Jónsson): Ástæðan til þess að ég flyt þetta frv. er m. a. sú, að fjvn. sú, sem starfaði fyrir jól í vetur, tók til athugunar og gerði einfaldar till. í þá átt að færa saman kennslu meira en nú er, þannig að nokkur sparnaður gæti orðið. Öllum er það ljóst, að kennarastéttin er mjög óánægð með sín kjör, og hefir ástæðu til þess, eða mjög margir af kennurum landsins. - Í þriðja lagi liggur fyrir Nd. frv., sem er mjög stórt og ýtarlegt og á margan hátt mjög vel undirbúið, um allróttækar breytingar á fræðsluskipulaginu. En það er heldur ósennilegt, að það sé hægt, a. m. k. á svo stuttum tíma sem eftir er af þessu þingi, að leggja línur um framtíðarskipulag barnafræðslu. Þess vegna hefi ég reynt að leggja fram bráðabirgðatillögu um barnafræðslu og skipun kennara, sem miðar að því að taka þetta miklu einfaldar og reyna að skapa nokkurskonar milllbilsástand í 3 ár, meðan verið er að þoka þessu máli í þá átt, sem vakir bæði fyrir þeim, sem standa að þessu frv., og stóra frv. í Nd., en þó með allverulegri breyt., sem þar er gert ráð fyrir. Þetta byggist á því, að menn eru sannfærðir um, að ekki er hægt að gera gagnkvæma breytingu á fræðsluskipulaginu allt í einu; menn eru að ýmsu leyti ekki undir þessa breyt. búnir, og tíminn ekki hentugur til hennar nú. N. hefir ekki verulega trú á, að það þýði að tala um skólabyggingar í stórum stíl eins og nú stendur. Við vitum, að það hefir verið erfitt í þinginu að styðja það litla, sem gert hefir verið í því máli upp á síðkastið. Það er ekki hægt að neita því, að almenningur í landinu, er ekki búinn að átta sig á því, hvernig hann vill koma þessu máli fyrir til frambúðar. Ég hygg þess vegna, að sú tilraun, sem gerð er hér til að skapa millibilsástand, meðan verið sé að þreifa sig áfram, sé réttlætanleg, og geti allir verið sammála um að gera hana. Í öðru lagi eru tvær fjárhagslegar breyt. frá því, sem er. Önnur á að vera til hagsbóta fyrir kennarana, en hin til hagsbóta fyrir gjaldendur. Það er í stuttu máli það að færa saman, eða ætla hverjum kennara meira verk en nú er, og jafnframt að bæta laun þeirra að nokkru. Dýrtíðin er nú mest hér í bænum og mest fyrir fjölskyldumenn. Og þar er líka gert ráð fyrir, að með þessari mjög auknu vinnu komi húsaleigustyrkur, sem væri nokkuð miðaður við það, hvað dýrt er að lifa hér. Það er einskonar staðaruppbót. Eins og ég hefi tekið fram í aths. um þetta frv., þá byggist það að dálitlu leyti á því, að frv. um kennslubækur, sem liggur fyrir Nd., gangi fram, sem eftir minni hyggju á að geta gert mögulegt, að börnin þurfi minna að vera undir kennara hendi heldur en verið hefir. Þetta er auðvitað spádómur, en mér finnst þá vera til lítils barizt, ef ekki fást einmitt betri kennslubækur með hinu nýja útgáfuskipulagi. Og í þessu sambandi vil ég taka það fram, að við, sem sumpart höfum kennt börnum og kennum unglingum, við vitum, að þó að barnafræðslan sé ákaflega nauðsynleg og að mörgu leyti vel framkvæmd, þá hefir enn ekki tekizt að koma henni í það lag, sem maður gæti óskað. Ég get sagt t. d. um eitt þekkingaratriði, sem mikil áherzla er lögð á í barnaskólunum, reikninginn, að í langflestum unglingaskólum verður að byrja svo að segja á því léttasta í einskonartölum með unglinga frá fermingaraldri til tvítugs. Þeir taka sjálfsagt fyrr við sér, sem hefir verið kennt sem börnum, en það er ómögulegt að neita því, að bæði í þessu efni og öðrum er ekki hægt að ganga út frá, að öll þekking, sem reynt er að láta börnin hafa á skólaskyldualdri, beri tilætlaðan ávöxt. Það er náttúrlega eðlilegt, að ýmsu sé ábótavant, af því að við höfum haft mjög slæma aðstöðu og litlar kennslubækur, lítil áhöld, lítilfjörleg húsakynni, lítt launaða kennara og stundum ekki vel undirbúna kennara, og þetta allt af skiljanlegum ástæðum. En það, sem þjóðin hlýtur að stefna að, bæði vegna kennara, barna og foreldra, það er að hafa eins fáa kennara og unnt er, launa þeim sómasamlega og ætlast til allmikillar vinnu af þeim. Nú fylgja þessu ekki að vísu neinar hagskýrslur, en ég hefi fengið hjá fræðslumálaskrifstofunni skýrslur þær, sem birzt hafa í dagblöðum bæjarins og vöktu eftirtekt, m. a. fyrir það, hvað fá börn eru í sumum skólum. Það eru ekki svo óvíða aðeins 6–10 börn hjá kennara. Náttúrlega er þetta engin vinna fyrir kennarann. Ennfremur kom fram greinilega, hvað kostnaðurinn er misjafn í landinu. Í vissum farskólahéruðum er kostnaðurinn á milli 20 og 30 krónur á barn. Á öðrum stöðum er hann 260 krónur. Það hefir ekkert verið gert til að samræma þessa hluti. Kennararnir eru illa settir, mörg börn fá ekki viðunanlega kennslu, og sum fá næstum að segja of mikla kennslu. Ég hefi vikið að því í aths. þessa frv., að það er eðlileg og réttlát krafa, sem kennarasambandið hefir gert, að vandað sé enn betur til kennaramenntunarinnar en verið hefir undanfarið. Ég vil í þessu sambandi taka það fram, að ég sé enga ástæðu til annars, þegar svo feikilega mikið er til af stúdentum í landinu, sem búnir eru að fá tiltölulega góða kennslu og vita ekki, hvað þeir eiga að gera við sína þekkingu, heldur en að nota starfskrafta þeirra á þessu sviði. Ég sé ekki annað en að það geti meir en komið til mála, að stúdentar, sem komnir eru yfir tvítugt –og mætti búast við, að þeir hefðu þá alvöru, sem með þyrfti, - gætu fengið kost á því aðallega að ganga inn í kennarastéttina, með því áframhaldi, sem gert er ráð fyrir í lögunum um háskólabyggingu. Ég hefi ennfremur gert nokkrar, en ekki djúptækar breytingar á því, hvað skuli vera kennt börnum á skólaskyldualdri. En ég hefi gert þetta einfalt, og sumpart hefi ég gert ráð fyrir, að þau geti aflað sér þekkingar með sjálfstæðum bóklestri. Því að þessi ráðagerð, að tveir til þrír hreppar í sveit séu um sama kennara, byggist á því, að fyrst um sinn yrði að verulegu leyti eftirlitskennsla. En á hinn bóginn stefnir þetta frv. eins og frv. í Nd. að því að gera ráð fyrir, að þegar menn eru búnir að átta sig á, hvernig þeir geti unnið saman, þá verði 2–3 hreppar um sama heimavistarskólann yfirleitt, án þess þó að ég vilji að svo stöddu ganga inn á, að öll börn eigi að vera í heimavist. Ég hefi þá trú, að kennari eigi að geta tekið heim til sín svona 10 börn í einu, en börnin geta á mjög mörgum heimilum fengið sína aðalkennslu heima, með eftirliti kennarans. Við, sem höfum staðið að því að auka útgjöld við unglingafræðslu í landinu, getum tæplega litið öðruvísi á en að það sé fullkomin ástæða einmitt um leið og unglingafræðslan batnar í sveitum og bæjum, að þá sé komið við sparsemi og hagsýni á ýmsan hátt í barnafræðslunni meir en verið hefir, og að því miða þessar tillögur. Ég vildi svo óska, að þessu frv. yrði að lokinni umr. vísað til menntmn.

*Flm. (Jónas Jónsson): Ég get ekki glatt hæstv. ráðh. með því, að hann muni auðveldlega sleppa við þá hugmynd, sem í frv. felst. Að vísu gerir þetta mér ekki til, heldur mannfélaginu, og það er þess vegna, að engar líkur eru til, að þjóðin uni við það skipulag, sem frv. í Nd. er byggt á. Í því frv. er ýmislegt, sem sýnir, að þeir menn, sem sömdu frv., hafa ekki verið kunnugir staðháttum. - Ég vil benda á eitt dæmi. Hér í nágrenni Reykjavíkur hafa verið byggðir 2 heimavistarskólar, sem eru að öllu leyti vel vandaðir, og fólkið, sem að þeim stóð, hefir lagt mikið á sig, jafnvel gefið 1100 dagsverk. En hvernig er svo ástandið? Nú er það þannig, að helzt er útlit fyrir, að foreldrarnir neyðist til að taka börn sín heim, vegna þess að það er viss blær á skólunum, sem foreldrarnir geta ekki unað við. Í því stóra frv., sem liggur fyrir Nd., er ekki eitt orð, sem gerir ráð fyrir uppsagnarrétti skólanefnda gagnvart kennurum. En foreldrunum þykir hart að vera skylduð til að senda börnin í þá skóla, sem þau telja, að hafi spillandi áhrif á börnin. Á þessum stöðum lítur út fyrir, að tveir af beztu heimavistarskólum landsins standi auðir á næstu árum, vegna þess að nú er svo álappalega um búið, að fólkið fær ekki að ráða sjálft kennaravali. Ég skal taka t. d. Eskifjörð. Þar hefir kennarinn eyðilagt ekki aðeins skólann, heldur þorpið allt. Og hæstv. ráðh. veit, að þó að þetta kosti tugi þús. kr., er ekki hægt að losna við hann. Ég býst við, að hæstv. ráðh. væri búinn að losa skólann við hann, ef það væri hægt. Foreldrarnir eiga að vera meira sjálfráðir um, hverjum þeir fela kennslu sinna litlu barna. Ég er ekki hissa á, þó að eyður séu í frv., því eins og það er hugsað, sýnist fyrst og fremst vera litið á hag kennaranna með því að lengja kennslutímann og hækka kaupið. En í mínu frv. mun fyrst koma fram till. um, að kennararnir hafi eftirlit með börnunum yfir sumarið. Í stærri bæjunum er full ástæða til þess, og margir foreldrar mundu taka því fegins hendi. Um þetta er nokkuð öðru máli að gegna í sveitunum. - Svo að ég tali hreint út við hæstv. ráðh., þá verð ég að segja, að ég tel frv., sem liggur fyrir Nd., svo gallað og ekki svo undirbúið, að hægt sé að samþ. það nú.

*Jón Baldvinsson: Ég lagði nú á móti því á síðasta þingi, að þetta mál væri samþ., en á því sama þingi voru veitt einkaleyfi einst. mönnum, sem eru hliðstæð því, sem farið er fram á í þessu frv., og þar sem hér er ekki um að ræða nema fjögra ára einkaleyfi, og enginn undirbúningur er hafinn til þess að ríkið ráðist í þessar framkvæmdir fyrst um sinn, þá er í raun og veru enginn skaði skeður, þó þetta einkaleyfi sé veitt. Ég sé mér þó ekki fært að greiða atkv. með frv., en mun ekki leggja stein í götu þess og greiði ekki atkv. - Annað hefi ég ekki um þetta mál að segja. Þetta er minn fyrirvari, sem getið er um í nál.

*Frsm. (Gísli Guðmundsson): Ég skal ekki fara um þetta mörgum orðum. - Það var aðallega tvennt, sem hv. 3. landsk. hafði við þessa brtt. að athuga; í fyrsta lagi það, að verið væri að snuða sjómenn, eins og hv.þm. orðaði það og virtist mér hann telja þetta illt verk, vegna þess að mennirnir væru aðeins þrír. Ég álít það ekki vera að snuða þrjá menn frekar en t. d. þrjátíu, og sé ég ekki, að það séu rök í málinu, að mennirnir, sem snuðaðir eru, séu of fáir.  Í öðru lagi sagði hv.þm., að það stæði til endurskoðun á þessari tilskipun. Ég fyrir mitt leyti get ekki séð, að það komi í bága við samþykkt þessarar till., því að hún er um það, að skora á stj. að breyta tilskipuninni, og ef hún vildi láta breyta þessu aftur, þá hindrar þetta það ekki neitt. Hv. 3. landsk. vildi halda því fram, að með þessu yrði dregið úr öryggi farþeganna á þeim skipum, sem hér er aðallega um að ræða, á leiðinni milli Reykjavíkur og Borgarness. Ég veit ekki, hvort hv.þm. hefir athugað það, að í tilskipuninni gilda þrjú ákvæði; í fyrsta lagi er ákvæði um skip, sem annast siglingar almennt meðfram ströndum landsins, og það ákvæði er allstrangt bæði viðvíkjandi farþegum o. fl. Í öðru lagi er öryggisákvæði sérstaklega fyrir strandferðaskip, sem ekki eru lengur en 10 klst. á siglingu í einn. Þetta öryggisákvæði gerir minni kröfur um öryggi, svo að á milli þeirra ákvæða, sem gilda um þetta, og þeirra, sem mundu gilda, ef tilskipuninni yrði breytt, er miklu minni munur en milli núgildandi öryggisákvæða um skip, sem eru 10 stundir í siglingu í senn, og þeirrar öryggisreglu, sem gildir um farþegaskip almennt. Ég veit ekki, hvort hv.þm. hefir athugað þetta. Hann ræddi nokkuð um hina svokölluðu strandferðauppbót, sem yfirmenn skipanna hafa. Þessi uppbót er aðeins samningsatriði milli þessara félaga og skipanna, og hún byggist á því, að yfirmenn á skipum, sem sigla með ströndum fram, verða fyrir mjög miklu ónæði. Um þetta skip, sem hér um ræðir, er þessu ekki til að dreifa, þar sem ferðir þess eru svo stuttar og reglulegar, að yfirmenn þess verða ekki fyrir neinu teljandi ónæði á þann hátt. Að lokum vil svo ég taka það fram, að mér er það ekki kappsmál, að þetta mál verði ekki athugað nánar.

*Frsm. (Magnús Jónsson): Eins og sjá má, er nál. mjög stutt. Hefir n. orðið ásátt um að mæla með, að frv. verði samþ., þó með þeim fyrirvara, að nefndarmenn áskilja sér rétt til að vera með eða flytja brtt. Einn nm hefir nokkru frekari fyrirvara. Eins og hv.þm. er kunnugt, var shlj. frv. flutt hér á síðasta þingi, og er það nú flutt hér alveg óbreytt, jafnvel þó leyfistíminn styttist við það um eitt ár, þar sem hann er í báðum frv. bundinn við 1940. Ástæðan til þess, að frv. kom fram, er sú, að hér er um efni að ræða, sem líkur benda til, að vinna megi úr vöru, sem hægt sé að afla markaðs fyrir í öðrum löndum. Er hér ekki aðeins um eina fegurstu húðun að ræða, sem völ er á, heldur álíta menn, að hún muni einnig verða mjög varanleg. Er því merkilegt, ef ekki er hægt að ná útbreiðslu fyrir hana í nágrannalöndunum. Það hefir helzt verið haft á móti frv., að ef líkur væru til, að afla mætti markaðs fyrir þessa vöru, þá ætti ríkið - eða þá finnandi hennar, sem mun vera talinn húsameistari - að taka vinnsluna að sér. En frv. til málsbóta má segja, að þau ár, sem liðin eru síðan þetta efni var fyrst prófað, hefir ekkert verið gert, og ég sé ekki fram á, að þau 4 ár, sem sérleyfið á að gilda, muni nokkuð verða gert, nema einstaklingar brjóti ísinn. Ef ekki tekst að hefjast handa og flytja út a. m. k. 100 smál. á ári, missir sérleyfishafi réttinn. En ef fyrirtækið lukkast, er það hagur fyrir ríkið, ef sérleyfishafi getur unnið markað. Eina ástæðan til þess að vera á móti frv. væri því sú, ef ríkið ætlaði að hefjast handa nú þegar. Það, sem vakti fyrir nefndarm., var, að þeim sýnist frv. í öllu falli meinlaust, en geta leitt til hagsbóta, ef hér gæti orðið um útflutningsvöru að ræða. Það má að vísu segja, að hver einstaklingur sé frjáls að því að hefjast handa og flytja út, en fyrir slíkt fyrirtæki þarf allkostnaðarsaman útbúnað og dýr áhöld, og þarf því að vera nokkur trygging fyrir útflutningnum, til þess að von sé til að hafizt verði handa. Það sýnist hættulítið fyrir hv. d. að samþ. frv., en gæti leitt til nokkurs gagns, ef tilraunin heppnaðist.

Flm. (Ólafur Thors) Ég vil aðeins þakka hæstv.forsrh. fyrir góðar undirtektir hans í þessu máli. Það er rétt, sem hann segir - og ég tók fram áðan -, að það er sitt hvað, að vilja og að geta komið í framkvæmd; en ég þykist þess fullviss af orðum hæstv.forsrh., að hann muni ýta á eftir þessu mikla hagsmunamáli með öllum kröftum.

Bjarni Ásgeirsson Út af fyrirspurn, sem hv. 3. landsk. beindi til mín viðvíkjandi göllum á Laxfossi, skal ég taka fram, eins og ég hefi gert hér áður, að nokkrir gallar komu strax fram á hjálparvél skipsins, en nú er búið að skipta um þá vél, og síðan er allt í bezta lagi, og hefir reynslan að öðru leyti gefið góða raun. Að því er launakjörin snertir býst ég við, að það verði tekið upp á öðrum vettvangi. Ég tel óeðlilegt að setja um þau föst ákvæði, en álít heppilegast, að um þau fari eftir því, sem um semst við aðilja.

Páll Þorbjörnsson Það er upplýst af hv.frsm. og eins af grg. þeirri, sem fylgir þessari till., að hún er flutt samkvæmt ósk h/f Skallagríms, sem nú heldur uppi ferðum milli Reykjavíkur, Akraness og Borgarness, og ástæðan til þess, að félagið óskar eftir því, að þessi þáltill. sé flutt, er sú, að það telur sig hafa nokkurn aukakostnað við útgerð skipsins, af því að þessar ferðir heyri ekki undir innfjarðasiglingar. - Ég vil nú leyfa mér að upplýsa það, hvaða kostnaður það er, sem félagið hyggur, að verði lægri, ef þessi breyt. fæst. Það er þannig, að í samningum þeim, sem stýrimenn og vélstjórar hafa gert, er þeim yfirmönnum ætluð nokkur uppbót, sem stunda strandsiglingar. Eins og kunnugt er, er langt frá því, að yfirmenn á þeim skipum, sem sigla með ströndum fram, geti haldið föstum vöktum, vegna þess hvað skipin koma með stuttu millibili í hafnir, svo að það þarf á öllum mannskapnum að halda. Í samningum hásetanna er þeim ákveðin aukagreiðsla fyrir eftirvinnu, og er í samræmi við það ákveðin 10% launauppbót fyrir þetta starf í samningnnm við vélstjóra og stýrimenn. Nú er það meiningin hjá þessum útgerðarmönnum, sem hér eiga hlut að máli, að snuða 3 sjómenn um 1500 kr. á ári alls, og held ég, að varla hafi fráleitara og hlálegra mál komið fyrir þingið en að bera fram tillögu um að snuða þrjá íslenzka sjómenn um nokkrar krónur. Mér þykir rétt að geta þess, að ég hefi átt tal við forráðamenn Stýrimannafélags Íslands, og þeir hafa tjáð mér, að þessi breyt., sem hér um ræðir, muni ekki koma að þeim notum, sem ætlazt er til, því að Stýrimannafélag Íslands mun segja upp samningi við þetta útgerðarfélag og taka upp nýjan samning á þeim grundvelli, að þetta nái ekki fram að ganga. En svo er annað atriði, sem vert er að athuga í þessu sambandi, og það er ég hræddur um, að hv. samgmn. hafi ekki gert sér ljóst, en það er það, að á þeim skipum, sem sigla í svokallaðri innfjarðasiglingu, eru gerðar minni kröfur til öryggis heldur en á þeim, sem sigla í strandsiglingu. Ég hefi snúið mér til skipaskoðunarstjóra til þess að fá það skjalfest, hvaða áhrif þetta hefir á farþegaflutningum á þessu skipi, sem hér um ræðir, Laxfossi, og hann upplýsti það, að eins og sakir standa má skipið flytja 249 farþega, en ef þessi breyt. verður gerð, þá má það flytja 330 farþega. Nú er það svo um þetta skip, þótt það hafi ekki enn komið hér fram á þinginu, þótt full ástæða væri til, að það er langt frá því, að þessi fleyta sé svo mikið fyrirmyndarskip, að ástæða sé til þess að leyfa því að flytja fleiri farþega en það flytur nú, þegar jafnframt er dregið úr því öryggi, sem skipið nú hefir. Í öðru lagi má benda á það, að það stendur til, eftir upplýsingum frá skipaskoðunarstjóra, að fram fari endurskoðun á þessari tilskipun nú á þessu ári, og hann hefir getið um það í bréfi til mín, að ákvæðið um innfjarðasiglingu verði að sjálfsögðu tekið til yfirvegunar jafnframt þessu. Ef hnigið verður að því ráði að fara að breyta þeirri línu, sem segir til um, hvað teljast skuli innfjarðasigling, þá er ekki hægt að búast við öðru en því, að sömu kröfur komi annarstaðar frá; mér þykir t. d. ekki ólíklegt, að næsta krafan verði t. d., að innfjarðasigling skuli teljast frá Horni til Rifstanga. Á öllu þessu svæði ganga flóabátar, og það er mjög líklegt, að krafa komi frá þeim, svo framarlega sem gengið verður inn á þessa mjög svo fráleitu kröfu frá þessu útgerðarfélagi, sem hér um ræðir. Hv. frsm. benti á það til stuðnings sínu máli, að innfjarðasigling á Breiðafirði væri línan Stykkishólmur-Flatey-Lambanes. Þetta mun vera rétt, en þó vil ég benda á það, að það er öðru máli að gegna um Breiðafjörð í þessu sambandi; ég hygg, að það sé mjög hliðstætt, sem talið er innfjarðasigling á Breiðafirði og nú er talið á Faxaflóa, en eins og kunnugt er, þá er langt frá því, að sjóleiðin héðan til Borgarness sé góð að vetri til, en hinsvegar má telja leiðina frá Stykkishólmi til Lambaness sæmilega góða, en auk þess er farþegaflutningurinn ólíkur á þessum tveimur leiðum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta að þessu sinni. Ég hefi bent á þá annmarka, sem mér finnst vera á því að samþ. þetta. - Þar sem aðeins ein umr. hefir verið ákveðin um þetta mál, en þetta mál er hinsvegar töluvert umfangsmeira en hv.frsm. lét uppi, þá vil ég óska eftir því, að umr. verði frestað og málinu verði vísað til þeirrar n., sem að undanförnu hefir haft til meðferðar hliðstæð mál, sem sé sjútvn.

*Flm. (Ólafur Thors): Með þessari þáltill., sem flutt er af hv.þm. Borgf. og mér, er farið fram á, að ríkisstj. geri tilraunir til að fá viðurkenningu á því, að Faxaflói skuli teljast innan íslenzkrar landhelgi, enda friðaður fyrir botnvörpungum. Þetta mál hefir áður legið fyrir Alþingi, og þá oft verið gengið lengra í kröfum en nú. Ég fullyrði, að ef það væri á valdi íslenzkrar löggjafar einnar að ákveða, hverjar ráðstafanir skyldu gerðar í þessu efni, þá væri tvímælalaust hægt að fá framgengt friðun flóans og banni við botnvörpuveiðum þar, því að þótt enn séu ekki óskiptar skoðanir manna um gagnsemi slíkrar friðunar, þá hika ég ekki við að fullyrða, að þær skoðanir hafa nú orðið lítið fylgi, sem neita þessari gagnsemi. En því er nú svo farið, að við erum ekki einráðir um þessi mál. Um landhelgi hvers lands gilda alþjóðareglur, og er því ekki hægt að gera öruggar breytingar á þeim, nema samþykki annara þjóða komi til, og þá fyrst og fremst Bretlands. Mér er það ljóst, að í þeim málaleitunum mun það ekki verða talið aðalatriði, hvort hægt verður að sanna, að breytingar í þessu efni væru til hagsbóta fyrir Ísland sjálft. Þyrfti fyrst og fremst að færa líkur að eða sönnur á, að friðunin væri líka hagur þeirra erlendu þjóða, sem hlut eiga að máli, og er það reyndar skoðun mín, að svo sé í raun og veru. Ég álít, að þetta sé hagsmunamál allra þeirra þjóða, er hér stunda fiskveiðar. En það er sitt hvað, að hafa sjálfur ákveðna skoðun og að geta sannfært aðra um réttmæti hennar. Af niðurstöðum aukinna vísindarannsókna síðari ára virðast líkur til, að hægt sé að færa almennar líkur að þessu, þótt ekki geti orðið um óyggjandi sannanir að ræða. Og þótt til væru sannanir, sem varla væri hægt að komast hjá að viðurkenna, að vísindalegt gildi hefðu, efa ég, að björninn væri þar með unninn. Hér er um að ræða „princip“mál, sem erfitt er að sækja, sérstaklega á hendur Englendingum, sem eru jafnan mjög fastir í gömlum venjum í slíkum efnum. En alþjóðaráðstefnur hafa þó fjallað um mál eins og þessi, og hefir þá komið fram ýmislegt, sem gæti gefið vonir um árangur af þessum málaleitunum. Í grg. segir frá því, að af 33 þjóðum, sem þátt tóku í umr. um víkkun landhelgi, voru 17 þessu fylgjandi, en sá ljóður var á, að til þeirra, sem á móti voru, töldust öll stórveldin. Hinsvegar hefir okkur flm.till. sýnzt, að nýjar vonir gætu falizt í þeim samningum, sem nú standa á milli Norðmanna og Englendinga út af svipuðu máli. Við norðurströnd Noregs hafa Norðmenn nú fært út landhelgislínuna á nokkru svæði, án þess að fá áður um það samþykki annara þjóða. Englendingar hafa að vísu mótmælt þessu harðlega, en í sambandi við það virðist mér, að komið hafi fram möguleikar til samningaumleitana um það, hvort Englendingar gætu ekki fallizt á, að hrygningarstöðvar utan landhelgislínu væru friðaðar, um nokkurn hluta árs a. m. k., með því að þeim verði það ljóst, að þar sé um hagsmuni fyrir þá að ræða, og ef þeim á annað borð yrði það ljóst, þá er það víst, að eitt hið fyrsta svæði, sem yrði friðað, yrði Faxaflói, því að við Faxaflóa og í sjálfum Faxaflóa eru einhver hin beztu hrygningarsvæði fyrir þorsk, sem til eru í heiminum. Ég held þess vegna, að það sé öruggt, að þegar þjóðirnar hafa öðlazt skilning á gildi þess, að hrygningarsvæðin séu friðuð, þá verði Faxaflói fyrst og fremst friðaður. Eins og ég hefi þegar tekið fram, þá viðurkenni ég það fyllilega, að það er sitt hvað, að fara fram á þetta og að fá því framgengt. En jafnvel þótt í þessu fælist ekki nema veikasta von um sigurvænlegan framgang málsins, þá bæri Íslendingum skylda til að hefja baráttu fyrir því. Hér við Faxaflóa býr nú um 1/3 hluti þjóðarinnar; langmestur hluti þess býr hér í Reykjavík og svo í Hafnarfirði, Keflavík og öðrum sjóþorpum þar í grennd, og einnig á Akranesi og í Borgarnesi, og að langmestu leyti hefir allt þetta fólk lífsuppeldi sitt af sjávarútvegi, og þess vegna verða allir þeir örðugleikar, sem sjávarútvegurinn mætir, fyrst og fremst á vegi þess, og á ég þar fyrst og fremst við þá örðugleika, sem við ráðum sízt við, og þá einkum þær markaðsskerðingar, sem verða í gömlu markaðslöndunum, og til þess að verjast þeim örðugleikum sé ég ekki aðrar leiðir heldur en þær, ef takast mætti að vinna þessar markaðsskerðingar upp með því að afla nýrra markaða og með nýjum verkunaraðferðum. Á ég þar fyrst og fremst við það, ef takast mætti að vinna markað fyrir sölu á hraðfrystum fiski, þar sem sá markaður kynni að opnast, og það er enginn vafi, að verður í mörgum löndum. Eldri reynsla sýnir það ljóslega - og þarf ekki lengra að fara en til þeirra ára, þegar heimsstyrjöldin stóð yfir, til þess að finna glöggt dæmi þess, - að þegar Faxaflói er friðaður fyrir botnvörpuveiðum, þá glæðist aflinn að miklum mun. Á stríðstímanum höfðu Englendingar, Þjóðverjar og Frakkar, svo sem kunnugt er, öðrum hnöppum að hneppa en að stunda hér veiðar, og mátti þess vegna heita, að á þeim árum væri Faxaflói friðaður, og komu afleiðingar þess fljótt í ljós. Ég þarf ekki að fjölyrða um það, hvílíkur fengur það væri fyrir það fólk, sem hér býr og horfir nú fram til vaxandi örðugleika vegna þverrandi afla og markaða, ef Faxaflói væri friðaður og gnægð yrði af fiski, og svo ef hinsvegar tækist að opna nýja markaði. Að því er þennan bæ snertir (sem ég álít, að eigi allra örðugast með að mæta hruni sjávarútvegsins), þá finnst mér, að hverjum, sem hefir djörfung til að líta réttum augum á alla afkomumöguleika eins og þeir eru, hljóti að hrjósa hugur við, hvernig ástandið er, ef ekki opnast nýjar leiðir. Ef litið er til ársins 1920, þá voru hér í bæ helmingi færri menn en nú. Þessir menn áttu þá, eins og nú, afkomumöguleika sína undir útgerðinni, en hún var þá meiri en nú. - Sú útgerð, sem þurfti að brauðfæða 18 þús. menn, var meiri en sú, sem nú á að standa undir lífsmöguleikum 34 þúsunda. Auk þess var munurinn á þeirri útgerð, sem þá var rekin, og þeirri, sem nú er, sá, að þá var útgerð rekin með sæmilegri útkomu og stundum með beinum gróða, en nú um 6 ára skeið hefir öll útgerð hér verið rekin með halla. Það má segja að sé ráðgáta, hvernig fólk hér fer nú að því að komast af, og ég veit ekki, hvort hv. þingmenn hafa gert sér grein fyrir því. Ég hefi stundum verið að hugleiða þetta, en ég finn, að mig skortir þekkingu til þess að geta gert grein fyrir þeirri röskun, sem orðið hefir á atvinnulífinu frá því fyrir 10–20 árum, þegar það var heilbrigt og blómlegt, og þangað til nú að það er orðið svo sjúkt sem raun ber vitni um. En ég vil leiða athygli hv.þm. að einu atriði, til þess að leiðbeina og að sumu leyti að gefa nokkra skýringu á því, að það fólk, sem nú býr þér, getur haft afkomumöguleika, enda þótt framleiðsla sú, sem stendur undir afkomumöguleikum þess, sé minni heldur en hún var þegar það var helmingi færra. Allverulegur þáttur þessarar ráðgátu leysist, þegar litið er yfir bæinn. Hér hafa sprottið upp ekki eingöngu heilar götur, heldur heil hverfi, og hús hafa verið byggð fyrir 5–7 millj. á ári. En þessar framkvæmdir hafa verið annaðhvort gerðar fyrir sparifé einstaklinga, sem safnaðist á þeim árum, þegar atvinnan var góð, eða fyrir það lánstraust, sem skapaðist á þeim tíma, en nú er svo komið, að þessi leikur verður ekki leikinn oftar, og þá kemur það í ljós, að hér í bænum lifa þúsundir manna á atvinnurekstri, sem er óarðbær og ekki er hægt að halda uppi nema á meðan verið er að eta upp eignir manna og lánstraust, og þessar eignir (þ. e. húsin) eru að því leyti gagnslausar, að þær geta ekki staðið undir nýjum afkomuskilyrðum fyrir þjóðina, og að því leyti, sem húsin eru reist fyrir lánsfé frá útlöndum, eru þau baggi á þjóðinni. En þetta skýrir nokkuð þá furðulegu staðreynd, að hér hafa um áratugi getað lifað fleiri menn heldur en gátu haft afkomumöguleika sína við raunverulega arðvænlega framleiðslu. Þegar að því er komið, að eignirnar eru uppétnar og lánstraustið er þorrið, þá er ekki lengur hægt að brauðfæða öll þau þúsund manna, sem lifað hafa á þennan hátt, en það skapar ríkari þörf fyrir nýja möguleika, og hvort sem ég heldur lít til Reykjavíkur, Hafnarfjarðar Reykjavíkur, Akraness eða Borgarness, hvort heldur sem ég lít til hægri eða vinstri, þá sé ég ekki neitt, sem gæti skapað aðra eins afkomumöguleika fyrir þetta fólk eins og ef það næðist að fá Faxaflóa friðaðan - og að skapa nýja markaði. Ég vona, að hæstv.forsrh. taki vel í þetta, en ég get endurtekið það, sem ég sagði fyrr, að sigurinn er ekki vís í þessu máli, þótt till. sé samþ., en ég vil minna á hið fornkveðna, að „liggjandi úlfr lær ei getr, né sofandi maðr sigr“. - Ef ekkert er reynt, er einskis sigurs að vænta.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég lýsti við 1. umr. minni afstöðu til málsins. Ég get ekki gengið inn á þá principstefnu yfirleitt að veita sérstökum mönnum einkaleyfi til eins eða annars, sem öllum er frjáls aðgangur að. Það geta allir, eins og nú er, flutt út hrafntinnu. Og ég óttast ekki, að það verði svo mikið kapp um þetta manna á milli að það þurfi að veita sérstaklega einkaleyfi til þess að flytja þessa vöru út. Ég mun því eins og áður greiða atkv. á móti þessu máli.

*Frsm. (Gísli Guðmundsson): Þessi till. er flutt af samgmn. þessarar hv. d. og er þess efnis að skorað verði á ráðuneytið að breyta ákvæðum tilskipunar 20. nóv. 1932 um eftirlit með skipum og bátum. Till. hljóðar um það, að þessum ákvæðum verði breytt á þá leið, að innfjarðasigling skuli teljast innan línu „Gróttu - Þormóðssker“, en samkv. þeirri tilskipun, sem er í gildi, telst aðeins það innfjarðasigling á Faxaflóa, sem er innan línu „Gróttu - Akranes“. Það er svo, að samgmn. hefir nú fyrir nokkru borizt erindi frá félagi því, sem annast ferðir um Faxaflóa, á milli Reykjavíkur og Borgarness, h/f Skallagrími í Borgarnesi. Þar er þess farið á leit, að þessum ákvæðum sé breytt þannig, að siglingin milli Reykjavíkur og Borgarness teljist innfjarðasigling. Þetta félag telur sig verða, vegna þess að leiðin telst ekki innfjarðasigling, að bera nokkurn kostnað, sem það ekki þyrfti að bera, ef um innfjarðasiglingu væri að ræða, og telur félagið það óeðlilegt. Samgmn. getur fallizt á það, að þegar athugað er, hvað sumstaðar annarsstaðar er hér við land talið innfjarðasigling, þá sé það rétt, að svo mikill hluti Faxaflóa, sem hér er farið fram á, sé talinn innfjarða. Skal ég í því sambandi vekja athygli á því, að á Breiðafirði er talin innfjarðasigling innan línu Stykkishólmur-Flatey-Lambanes á Barðaströnd. Þegar þetta er athugað, þá verður það ekki talið óeðlilegt, að þessi hluti Faxaflóa - innan línu Gróttu-Þormóðssker - sé talinn innanfjarðar. - Þetta er ekkert stórmál, en samgmn. virðist eðlilegt, að þessi breyt. sé gerð. Ég skal taka það fram, að þegar n. tók þessa ákvörðun, var hv.þm. Ísaf. ekki viðstaddur.

Bjarni Ásgeirsson Ég þarf ekki að bæta miklu við það, sem hv.frsm.n. hefir sagt. Ég vil mæla með því, að þessi till. verði samþ. - Annars vil ég segja það, að mér finnst einkennilegt að telja þann hluta af leiðinni upp í Borgarnes innfjarðasiglingu, sem helzt mætti segja að væri um rúmsjó. Þetta finnst mér óeðlilegt, og ég býst við, að þegar þessi tilskipun var gerð, þá hafi þetta ruglazt hjá þeim, sem settu þetta ákvæði inn í lögin. Viðvíkjandi því, sem hv. 3. landsk. sagði, að ekki væri rétt að neita yfirmönnum á Laxfossi um launauppbót, vegna þess hvað þeir hefðu mikið að gera, vil ég taka það fram, að það er að vísu rétt, að þeir hafa mikið að gera vissan tíma ársins, en svo er mjög lítið að gera aðra tíma, og get ég vel trúað, að það geti komið til mála, að nauðsynlegt þyki að bæta við mönnum þann tíma, sem mest er að gera. En ef eitthvað er athugavert við launakjör manna eða störf á þessu skipi, þá álít ég, að það eigi að taka til meðferðar á öðrum vettvangi. Þá vil ég mótmæla því, sem hv.þm. gaf í skyn, að þetta nýja skip væri léleg fleyta og að ekki væri vert að veita henni of mikil hlunnindi. Ég veit ekki betur en að það sé samdóma álit þeirra, sem með skipinu hafa ferðazt, að það sé mjög gott sjóskip og gott með því að ferðast. Ég hefi farið mikið með því, og líkar mér ágætlega að ferðast með því, samanborið við aðrar fleytur, sem sigli hafa þessa leið. Sama hefi ég heyrt skipshöfnina segja. En ef skipið væri illa hæft til þessara ferða, þá á að taka það mál upp á öðrum vettvangi, svo að það kemur ekki þessu máli við út af fyrir sig, þó að þessar aðdróttanir væru á rökum reistar. Það má nú ef til vill segja, að það sé hættumeira að sigla til Borgarness en upp á Akranes, en hinsvegar þarf líka að gæta sín betur, þegar land er nærri, en úti á opnu hafi.

Páll Þorbjörnsson Hv. frsm. var að gefa mér fræðilegar upplýsingar um þrjú ákvæði, sem væru um strandsiglingu. Ég held, að mér sé jafnkunnugt um það og honum, og þó kunnugra. Sökum þess hve ferðir Laxfoss væru stuttar og reglulegar, taldi hv.þm. óþarft að veita stýrimanni og vélstjórum þá sömu uppbót og veitt er á þeim skipum, sem annast strandferðir hér við land. Ég vil nú benda hv.frsm. á það, að samkv. þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið, stendur til á þessu ári að fjölga ferðum þessa skips mjög frá því, sem verið hefir, og auk þess vil ég benda á það, að á þessu skipi er aðeins einn stýrimaður, en á strandferðaskipum ríkissjóðs eru þeir þrír, þessum manni hvílir mjög mikið starf, og þar sem skipið siglir stuttar og stöðugar ferðir milli hafna, gefst þessum manni mjög lítill tími til hvíldar, nema því aðeins, að skipstjórinn sé á vakt, svo að það er mun meiri ástæða til þess að veita þessum manni launauppbót heldur en hinum. Ég vil svo, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp niðurlag á bréfi skipaskoðunarstjóra ríkisins til mín út af fyrirspurn til hans frá mér um áhrif þessarar þáltill. á öryggi skipanna. Það hljóðar svo: „.... Með því að álíta verður, að farsviðið Reykjavík - Borgarnes sé hættumeira en Reykjavík - Akranes, þá tel ég varhugavert að gera breytingar, er miði að minna öryggi en nú er krafizt, enda er það alþjóða markmið að auka öryggið innan skynsamlegra takmarka, en ekki að draga úr því.“