Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Það mun þykja viðeigandi, að þeir flokkar, sem standa að ríkisstj., láti eitthvað frá sér heyra um þetta mál við 1. umr. Það hefur orðið að ráði, að ég segði nokkur orð um afstöðu Framsóknarflokksins. Mér finnst einfaldast að skipta þessu máli í 2 kafla og ræða annars vegar um skattgreiðslu útgerðarinnar, eins og hún er ákveðin samkvæmt þessu frv., og hins vegar hin almennu ákvæði. Áður en ég vík að höfuðatriði málsins, vil ég segja það, að það er óhætt fyrir okkur að segja sama og hv. 1. þm. Reykv., að Framsfl. mundi ekki hafa gengið frá því frv., sem hér liggur fyrir, á þennan hátt, ef hann hefði einn ráðið, heldur er það árangur af langvinnum samningaumleitunum. Ég skal víkja að því um leið og ég kem að meginatriðum málsins, hvað það er, sem Framsfl. hefði talið eðlilegra, að væri öðruvísi. Fyrst tel ég nauðsynlegt að víkja að því, að á árinu 1938 voru sett sérstök 1. um skattgreiðslur útgerðarfyrirtækja. Í þessari löggjöf voru 3 meginatriði. Í fyrsta lagi, að útgerðarfyrirtækjum var heimilað að draga frá tekjum sínum, áður en skattur var á, lagður, rekstrartöp, er orðið höfðu á árunum 1931–1938. Í öðru lagi átti útgerðarfyrirtækjum að vera heimilt að fá skattfrjáls 90% af fé því, er þau legðu í varasjóð, en áður höfðu verið skattfrjáls 50%. Þriðja meginatriði 1. var það, að hreppsnefndum og bæjarstjórnum var óheimilt að leggja á útgerðarfélögin hærri útsvör en þau höfðu borið 1938. Jafnframt var svo heimild fyrir sömu aðila til þess að undanþiggja útgerðarfélögin útsvörum. Samkvæmt því frv., sem hér liggur fyrir, eru þessi l. afnumin. Ég geri ráð fyrir og veit raunar, að allir muni fallast á það út af fyrir sig, að Það sé eðlilegt að afnema þessi 1. eða a. m. k. að breyta þeim,. vegna þess að ástæður eru allar gerbreyttar frá því l. voru sett. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, eru 2 af ákvæðum skattfrelsislaganna felld niður og ekkert tekið upp í þeirra stað. Þetta eru ákvæðin um heimild handa bæjarstjórnum og hreppsnefndum til að láta útgerðarfélögin vera útsvarsfrjáls eða að öðrum kosti leggja ekki á þau hærra útsvar en þau báru 1938. Hitt ákvæðið er um að heimila að láta 90% af fé, sem lagt er í varasjóð, vera skattfrjáls. Um þriðja atriði skattfrelsislaganna frá 1938 er öðru máli að gegna. Það var um heimild fyrir útgerðarfyrirtækin til þess að draga rekstrartöp frá tekjunum áður en skattur væri lagður á þær. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að útgerðarfélögunum sé þetta heimilt að því er snertir framtöl fyrir árið 1940. Þessum hlunnindum er haldið, en þó með þeim takmörkunum, sem nánar er til tekið í frv., sem fyrst og fremst eru þær, að það fé, sem þannig verður skattfrjálst, skoðist sem varasjóðstillag. Síðan eru ákvæði um, að ef þessu fé verði nokkru sinni varið til annars en að mæta hreinum rekstrarhalla, þá skuli greiða fullan skatt af því, eins og greiða hefði átt af því 1940. Það má því segja, að þessu atriði sé í verulegum atriðum breytt frá því, sem var, og segja megi, að undir vissum kringumstæðum verði hér um frestun á skattgreiðslum að ræða. Þá er ákvæði um, að fyrningarafskriftir verði nokkuð takmarkaðar, þannig að ekki megi telja til skatts meiri afskriftir en svo, að hver togari sé færður niður í 150 þús. kr. Þetta er mikilsvert ákvæði, því að eftir núgildandi reglum má afskrifa 6% árlega, unz skip er afskrifað niður í ekki neitt. Þegar skattfrelsislögin voru sett, sem svo hafa verið kölluð, var aðdragandi þess sá, að menn voru hræddir um, að útgerðinni mundi verða gersamlega um megn að reisa við fjárhag sinn, ef útgerðin þyrfti að greiða fulla skatta af þeim gróða, sem henni kynni að áskotnast, án þess að eldri töp væru tekin til greina við skattálagningu. Og það er auðvelt að sýna fram á, að þetta var eðlilegt sjónarmið. Ef ekki hefði verið tekið tillit til fyrri tapa, þá voru engar líkur til, að útgerðarfélag gæti unnið sig upp, þó það græddi talsvert, ef skattalöggjöfinni væri háttað á þennan veg. Sjá það allir menn, að útgerðarmenn eða framleiðendur hafa engar líkur til þess að geta unnið sig upp, væri skattalöggjöfinni hagað þannig. Annað atriði kemur ákaflega áberandi fram, að ef ekki er leyft að draga rekstrartöpin frá skattskyldum tekjum, þá verða þeir menn, sem tapa stundum og græða stundum, að greiða miklu hærri skatta en hinir, sem alltaf græða, því að sá, sem alltaf græðir, getur dregið allan sinn rekstrarkostnað frá, en hinn ekki nema nokkurn hluta hans þau árin, sem tapið á sér stað. Þegar þessi mál voru til meðferðar árið 1938, taldi Framsfl. aðeins tvær leiðir koma til greina í þessu sambandi. Önnur leiðin var að hafa meiri tapsfrádrátt en áður, en hin leiðin var sú að lækka skattstigann og hafa hann svo lágan, að þeir menn, sem óvissan atvinnuveg stunda, gætu unað hag sínum sómasamlega, enda þótt þeir töpuðu í mörg ár. En ef sú leið hefði verið valin, mundi það hafa valdið almennri skattalækkun, því að lækkun skattanna mundi ekki aðeins hafa orðið hjá þeim, sem græða einstök ár og tapa önnur, heldur líka hjá þeim, sem græða alltaf. En Framsfl. taldi ekki rétt að lækka beinu skattana. Framsfl. var andvígur því og hefur alltaf verið, að framleiðendum yrði leyft að jafna tekjur sínar með því að lækka skattstigann. Við höfum alltaf haldið því fram, að lækkun skattstigans mundi alls ekki verða til þess að koma meiri jöfnuði á, því að með því móti sleppa þeir menn betur, sem hafa jafnan stórgróða, en engin töp. Þetta mundi svo aftur leiða til þess, að óbeinu skattana yrði að hækka töluvert, ef ríkissjóður ætti að hafa sömu tekjur og áður. Út frá þessu sjónarmiði var það, að Framsfl. var með því að heimila tapsfrádrátt árið 1938. Nú má að vísu segja sem svo, að þótt eðlilegt væri að leyfa tapsfrádrátt að vissu marki, hafi það verið of langt gengið að leyfa slíkt um alllangt tímabil, 8–9 ár. Enn fremur hafa menn sagt, að það væri nokkuð langt gengið að leyfa aðdraga frá töp margra ára á einu og sama ári og að eðlilegt væri að takmarka þann frádrátt nú verulega frá því, sem ákveðið var árið 1938. Það má vel vera, að þessar skoðanir eigi einhvern rétt á sér. En frá sjónarmiði okkar framsóknarmanna teljum við það fjarri lagi að taka meira af stórgróða útgerðarfyrirtækja með því að ganga út frá hinum almenna skattstiga, því að með því móti mundi ekki aðeins verða tekið tillit til rekstrarkostnaðarins þau árin, sem töp hafa átt sér stað, heldur rekstrarkostnaðarins yfirleitt. En rekstrarkostnaðurinn á undanförnum árum mundi í mörgum tilfellum ekki koma til greina vegna þess, að þá hafa ekki verið neinar tekjur til að draga frá. Við í Framsfl. höfum því til samkomulags valið þá leið, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Þar er tapsfrádráttur heimilaður, eins og gert var ráð fyrir í 1. frá árinu 1938, en þó með þeim mikilsverðu breyt., að vissar takmarkanir eru settar um ráðstöfun þess fjár, sem sé að það fé, sem menn fá þannig skattfrjálst, verður að vera bundið í fyrirtækjunum. En verði það ekki bundið þar áfram, heldur varið til þess að greiða skuldir umfram hreinan rekstrarhalla eða til annarra afnota, skal telja 60% af. þeirri upphæð til skattskyldra tekna, en ekki aðeins helming, sem annars er gert ráð fyrir. Í þessu frv. er svo um hnútana búið, að ekki er unnt að úthluta fé úr varasjóði smátt og smátt og láta það koma í lægri skattstiga. Ef það er gert, þá verða félögin að greiða þann sama skatt sem þau áttu að greiða á því ári, sem féð var tekið úr sjóðnum, og þar með talinn stríðsgróðaskattur. En þau ákvæði, er ég minntist áðan á, eru sett í frv. með það fyrir augum, að því fé, er kemur til frádráttar við ákvörðun skattskyldra tekna, verði varið til þess að styrkja atvinnurekstur fyrirtækjanna sjálfra. Aðeins með því skilyrði gátum við leyft þeim félögum, sem um ræðir í 3. gr. a., tapsfrádrátt eins og gert var árið 1938. Það liggja sömu ástæður til þess nú sem þá, og hef ég reynt að skýra það mál með örfáum orðum. Ég vil leggja áherzlu á það, að frá sjónarmiði okkar framsóknarmanna er ekki hægt að hugsa sér nema tvær stefnur í skattamálunum, a. m. k. hér á Íslandi, þar sem þannig hagar til, að margir menn græða annað árið, en tapa hitt, - annaðhvort þá, sem hér er farin, eða þá lækkun skattstigans. En með lækkun beinna skatta hljóta tollarnir að hækka, og sú leið, sem mönnum hefur þótt eðlilegast að fara, er að hafa heldur hærri beina skatta en óbeina. En við rekstur útgerðar þurfa menn á ýmsu að halda, sem ekki getur alltaf notið sín til skattafrádráttar. Eins og ég drap lauslega á áðan, þá er það svo samkv. l. um skattfrelsi útgerðar og útgerðar fyrirtækja, að þessi fyrirtæki mega fá skattfrjáls 94% af því, sem lagt er í varasjóð. Í þessu frv. eru mjög veruleg nýmæli um varasjóðshlunnindi útgerðarfyrirtækja. Ég skal fyrst taka það fram, áður en ég ræði það mál nánar, að í Framsfl. hefur ákaflega mikið gætt þeirrar skoðunar, að varasjóðshlunnindi þau, sem gert er ráð fyrir í skattal. frá árinu 1935, séu yfirleitt of mikil. Ég tek það fram, að hér á ég ekki við 1. um skattfrelsi útgerðarinnar frá árinu 1938. En heimilað er í 1. frá 1935 að draga frá sem skattfrjáls 50% af því fé, sem félögin leggja í varasjóð. En ef það fé er notað í öðru skyni en því að mæta töpum, skal greiða skatt af 3/5 þeirrar upphæðar. En það má telja, að þessi hlunnindi séu of mikil, sérstaklega hjá þeim fyrirtækjum, sem ekki hafa verulega áhættusaman rekstur, og sú skoðun var ofarlega í Framsfl., að einmitt nú væri ástæða til að takmarka að allverulegu leyti þessi hlunnindi. Menn skulu veita því athygli, að gera má ráð fyrir, að á síðastl. ári hafi ýmis hlutafélög grætt allháar upphæðir, og það orkar tvímælis, hvort eðlilegt væri, að þessi félög gætu lagt allan gróða sinn í varasjóð og fengið helming þess fjár skattfrjálsan. Það var því ofarlega hjá mörgum, að eitthvað yrðu takmarkaðar þær upphæðir, sem félögin mættu leggja í varasjóði. Við nánari athugun reyndist það ýmsum annmörkum bundið að finna slíka takmörkun, og niðurstaðan varð sú, bæði af þeim ástæðum, sem tilgreindar eru í frv., og til að samkomu- lag næðist um málið, að leggja til, að þeim félögum, er stunda sjávarútveg sem aðalatvinnurekstur, skuli heimilt að fá skattfrjáls 50% af því fé, er þau leggja í varasjóð af tekjum sínum á árinu 1940, en öðrum félögum skuli aðeins heimilt að draga frá skattskyldum tekjum 40% þeirrar upphæðar, og hefur þá upphæðin hvað hin síðar töldu snertir verið lækkuð um 10%. Við álitum rétt að lækka þessi hlunnindi nokkru meira, en til samkomulags gengum við inn á að sætta okkur við það lagaákvæði, sem hér er gert ráð fyrir, jafnframt þeim miklu nýmælum, sem þar eru og gera það að verkum, að menn sætta sig miklu betur við ákvæðin um þessa varasjóði. Ég á þar við d-lið í 4. gr., sem sé að útgerðarfélag, er skattaívilnunar hefur notið, skuli leggja 40% af því fé, sem það leggur í varasjóð af tekjum ársins 1940, í sérstakan nýbyggingarsjóð. Eins og hv. frsm. (MJ) mun hafa skýrt frá, er gert ráð fyrir, að ráðh. skipi 3 manna n. eftir þeim fyrirmælum, sem sett eru í g.-lið 4. gr. Sú n. á að hafa eftirlit með því, að þetta fé sé fyrir hendi, og jafnframt á sú n. að sjá um, að þessu fé verði ekki varið til annars en endurnýjunar á framleiðslutækjum á sviði útgerðar. Skattfrelsi útgerðarfyrirtækja er þeim skilyrðum bundið, að félögin hafi lagt í nýbyggingarsjóð ákveðinn hluta af tekjum ársins 1940. Þetta gerði það að verkum, að við framsóknarmenn féllum frá því að halda til streitu þeirri skoðun, er var talsvert ofarlega hjá okkur, að takmarkanir yrðu settar viðvíkjandi því, hve háar upphæðir félögin mættu leggja í skattfrjálsa varasjóði. Það er líka annað atriði, sem við teljum mikilsvert í frv., sem sé að hlutafélög, sem hafa notfært sér hlunnindi þau, er þar um ræðir, mega ekki verja fé úr varasjóði til neins annars en þess, sem við kemur rekstri félaganna. Ef félag brýtur þessi fyrirmæli, þá á að reikna þá upphæð til skattgreiðslu, sem þannig hefur verið ráðstafað, eins og hún hefði verið tekin úr varasjóði. Þetta er mjög þýðingarmikið á kvæði. Eins og þm. vita, hafa verið talsverð brögð að því, að ýmis hlutafélög hafi notfært sér varasjóðshlunnindin eins og það fé væri þeirra eign samkv. 1. Síðan hafa félögin ráðstafað fjármunum sínum eins og þeir menn, er að þeim stóðu, höfðu mest gagn af, stundum án þess að það kæmi beint við rekstri félagsins. En því fé, sem lagt var í varasjóð, var komið undan ákvæðum skattal., og enginn skattur var reiknaður af því. En í frv. eru skýr ákvæði til að fyrirbyggja óbeina úthlutun fjár frá félögunum. Við, sem fylgjum Framsfl. að málum, gengum inn á tapsfrádrátt og varasjóðsfrádrátt þessara félaga einmitt vegna þess, hve örugglega er búið um ákvæði þessa frv. Þau eiga að fyrirbyggja, að það fé verði notað til annars en þess að hjálpa þeim félögum, sem hlut eiga að máli, til að standa undir töpum, sem kunna að verða á rekstri fyrirtækjanna. Einmitt vegna þess, hve skynsamlega er að okkar dómi búið um hnútana í þessu frv., vildum við ganga inn á þá stefnu, sem þar kemur fram. Við vildum taka fullkomið tillit til þess, hve sjávarútgerð er áhættusamur atvinnuvegur, og koma í veg fyrir þyngri álögur á þá, sem þann áhættusama atvinnuveg stunda, en hjá verður komizt. Hér er um lágmark að ræða, sem löggjöfin reynir að setja til þess, að þeir, er þá atvinnugrein stunda, verði ekki langtum harðar úti en hinir, sem aldrei leggja neitt í hættu, og þess vegna er þeim leyft að draga frá skattskyldum tekjum vegna rekstrarhalla. Hitt er annað mál, að þegar búið er að taka fullt tillit til þeirra, sem stunda slíkan atvinnurekstur, þá er í þessu frv. gengið talsvert langt í því að skattleggja það, sem þá er umfram af tekjunum, enda liggur hér í d. fyrir frv. um sérstakan stríðsgróðaskatt. Þar er gert ráð fyrir því, að ef skattskyldar tekjur nema 50000–75000 kr., greiðist 4% af því, sem er umfram 50000 kr., og fer sá skattur síðan stighækkandi. Af 200000 kr. og þar yfir greiðist 26000 af 200000 og 35% af, afganginum. Það er bezt að segja það eins og það er, að það hefði verið ómögulegt að setja 1. um stríðsgróðaskatt, sem gengi svona langt, ef ekki hefði áður verið búið að sjá sómasamlega fyrir skattafrádrætti útgerðinni til handa til, að bæta hag þeirra, sem þann áhættusama atvinnuveg stunda, og sömuleiðis að stofna varasjóði bæði til að mæta hinum gífurlegu töpum útgerðarfyrirtækjanna frá fyrri árum og líka þeim rekstrartöpum, sem kunna að verða í framtíðinni. Það er skoðun okkar framsóknarmanna, að ekki sé unnt að hafa beinu skattana eins háa sem æskilegt væri og ber að gera ráð fyrir, nema því aðeins, að sómasamlega sé fyrir þessu séð. Við höfum talið eðlilegt að ganga inn á þetta og að stríðsgróðaskatturinn sé hafður svo ríflegur sem frv. á þskj. 179 gerir ráð fyrir. Við töldum alls ekki rétt að leggja á svo háan stríðsgróðaskatt áður en búið væri að sjá fyrir þörfum framleiðenda með þeim hætti, sem þetta frv., gerir ráð fyrir, með tapsfrádrætti og varasjóðshlunnindum. Þetta tvennt hlýtur að efla og styðja hvort annað. Ef þessi leið hefði ekki verið valin, þá hefði vitaskuld niðurstaðan orðið sú, að ekki hefði verið unnt að hafa stríðsgróðaskattinn eins háan og nú er hægt, og þá mundu þeir framleiðendur, sem hafa fengið stríðsgróða, sleppa mun betur heldur en ef þetta frv. verður látið verða að 1. óbreytt. Ég geri ráð fyrir, að þm. hafi yfirleitt sæmilegan skilning á því, að það er eðlileg stefna, að sá gróði, sem ýmsum mönnum hefur áskotnazt í stríðinu, renni að nokkru leyti til opinberra þarfa, einkum þar sem yfirleitt má segja, að sá gróði hafi aðeins komið að litlu leyti fyrir beinan tilverknað þeirra manna, er verða hans aðnjótandi. Það ber að taka tillit til þessara aðstæðna og taka meiri skatta af þessu fé heldur en tíðkast um annað fé. Ég hygg, að óhætt sé að gera ráð fyrir því, að verði það frv. samþ., sem hér liggur fyrir, ætti að verða sæmilega séð fyrir því, að sá gróði, sem útgerðinni hefur hlotnazt og öðrum reyndar líka árið 1940, renni að langsamlega mestu leyti til þess að greiða eldri skuldir til þess að tryggja rekstur útgerðarfyrirtækjanna og skipaflotans og loks til opinberra þarfa. Það er mjög mikilsvert, að með löggjöfinni sé tryggt, aðmeiri hl. stríðsgróðans verði varið á þennan hátt. Ég ætla ekki að eyða meir í tíma í að tala um skattgreiðslur útgerðarmanna. Nú ætla ég að minnast með nokkrum orðum á þau ákvæði þessa frv., er snerta almenning meira en þau sérákvæði, er ég hef minnzt á. Skoðanir manna hafa verið mjög skiptar um það, hve langt skuli ganga í því að leggja á beina skatta og hvort rétt sé að nota meira eða minna þá aðferð að leggja tolla á vörur. En ef skattarnir eru lækkaðir, þá verður að hækka tollana, ef tekjur ríkissjóðs eiga ekki að minnka. Það hefur verið fundið að því á undanförnum árum, að skattstigi sá, sem notaður hefur verið, væri of hár, sérstaklega með tilliti til þess, að útsvarsstiginn væri einnig mjög hár og skattgreiðslur manna keyrðu úr hófi fram. Um þetta hefur margt verið rætt, og það kann að vera, að sumt af því megi til sanns vegar færa. En ég vildi benda þm. á það, að þegar um álagningu beinna skatta er að ræða, þá dugir ekki að einblína á skattstigann. Menn verða að gæta þess, að skattstiginn er miðaður við tekjur manna, eftir að dregnir hafa verið frá greiddir skattar og útsvör. Þetta hefur það í för með sér, að hjá mönnum, sem hafa jafnar tekjur, sýnast skattgreiðslurnar miklu meiri en þær raunverulega eru. Við skulum hugsa okkur mann, sem hefur haft 25 þús. kr. tekjur á síðastl. ári eftir að skattar og útsvar frá fyrra ári hefur verið dregið frá. Skattar og útsvar hafa verið 5 þús. kr. Tekjur hans af atvinnurekstri eða laun hans hafa verið 30 þús. kr., og hann hefur greitt 5 þús. kr. í skatta. Þá mundu margir segja, að hann hefði eftir 20 þús. kr. En þetta er ekki alls kostar rétt. Hann hefur 20 þús. kr. afgangs eftir að skattar og útsvör tveggja ára hafa verið dregin frá tekjum hans. Þetta gerir það að verkum, að skattstiginn sýnir hærri greiðslur en í raun og veru eiga sér stað. Það er mjög villandi að setja dæmið upp á Þennan hátt, en það er þó venjulega gert. Aftur á móti er það augljóst mál, að ef þessi maður hefði ekki borgað neinn skatt og útsvar til tekið ára en haft síðan 30 þús. kr. tekjur á ár í og orðið að greiða þar af 5000 kr. í skatta og útsvör, þá væri dæmið rétt reiknað þannig, að hann hefði haft eftir 25000 kr. handa sjálfum sér. Skattar og útsvör geta komið mjög þungt og illa niður á þeim mönnum, sem hafa háar tekjur eitt árið, en lágar tekjur á því næsta. Þá getur það komið fyrir samkv. þeim útsvars- og skattastigum, sem gilt hafa, og þeim, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., og þeir eru raunar hærri en þyrfti að vera,. ef nýtt fyrirkomulag væri upp tekið, að menn þurfi að borga nærri allar tekjur sínar eitt árið í skatta og útsvör. En ef þessir menn hefðu haft sömu tekjur næsta árið, þá hefðu þeir fengið að draga skatta og útsvör fyrra árs frá skattskyldum tekjum og orðið nærri alveg skattfrjálsir. Það er augljóst mál, að þetta er mjög óheppilegt fyrirkomulag og að það er óviðunandi, að þeir menn, sem fá stórgróða eitt árið, en græða ef til vill alls ekki neitt eða tapa annað árið, verði að greiða hærri skatta en þeir, er hafa jafnar tekjur. En nú er eftir að athuga málið almennt. Það er mjög auðvelt að villa mönnum sýn, þegar þetta fyrirkomulag er haft. Framsfl. er þeirrar skoðunar, að þessu fyrirkomulagi verði að breyta og gera það með þeim hætti að fella úr skattal. þau ákvæði, sem heimila frádrátt á útsvari frá tekjum áður en skatturinn er lagður á. Jafnframt eigi að breyta skattinum þannig að lækka skattstigann enn, þó þannig, að ríkissjóður fái svipaðar tekjur og verið hefur. Þetta hefur marga kosti, sem of langt yrði upp að telja. Fyrst vil ég telja þann kostinn, sem mestur er, og hann er sá, að með þessu móti er útilokað, að þeir aðilar, sem eitt ár fengju talsverðar tekjur, yrðu að láta þær mestallar í skatt. Það er mjög óheppilegt, að þetta geti átt sér stað, og ég vil segja, að í þjóðfélagi eins og okkar, þar sem atvinnureksturinn gengur svo misjafnlega, er þetta sérstaklega óheppilegt fyrirkomulag. Ég vil benda á annað í þessu sambandi, og það er sjónarmið þeirra, sem álíta, að beinu skattarnir séu réttlátir. Eins og fyrirkomulagið er nú, er ákaflega erfitt að ganga eins langt og réttlátt væri um álagningu beinna skatta, og hætta er á því, að skattstiginn reki sig upp undir, ef svo mætti segja, áður en skattabyrðin hefði náð eðlilegri hæð. Niðurstaðan getur orðið sú, að menn verði að borga allar sínar tekjur í skatt einstök ár, en orðið síðan skattlausir önnur ár, þótt um mjög háar tekjur sé að ræða. Þá er sá stórkostlegi kostur við þá leið, sem við viljum fara, að með þessu móti væri torvelt að villa mönnum sýn um það, hverjir skattarnir raunverulega væru, en auðvelt að gera grein fyrir því, hvað einstaklingar borga í skatt. Eins og nú er ástatt, er ákaflega flókið að ræða þessi mál svo, að menn fái um þau fullkomið yfirlit, og má í því sambandi benda á hinar þrálátu deilur, sem um þessi mál hafa verið að undanförnu. Það er í rauninni ekki hægt að finna nema eina röksemd, sem mælir með því að láta undir höfuð leggjast að gera þessa breytingu, og hún er sú, að hætta gæti verið á því, að menn vanræktu að greiða á réttum tíma tekjuskatt og útsvar. Þetta er af þeim ástæðum, að nú er ekki leyft að draga frá nema það, sem menn hafa borgað. Það munar þess vegna miklu á næsta ári, hvort staðið er í skilum. Nú vilja því sumir segja, að með þessari nýju leið, ef hún yrði farin, yrði miklu verra að innheimta tekjuskatt og útsvar. Ég skal játa, að þetta er nokkur röksemd, ég þekki svo vel, hvað mikil hvöt það hefur verið mönnum til þess að ljúka þessum greiðslum fyrir áramót. En til þess að vinna á móti þessu, er hægt að taka upp það fyrirkomulag að láta sérstaka sekt falla á öll þessi gjöld, ef þau eru ógreidd um áramót, og þá munu menn þrátt fyrir breyt. taka þann kostinn að ljúka greiðslum áður en sektin fellur á, þann 31. des. ár hvert. Með þessu móti er hægt að minnka mjög þá hættu, að þessi breyt. gerði innheimtuna örðugri en verið hefur. Nú vil ég taka það fram, að enda þótt þetta hafi verið hér sagt um þessa breyt. og Framsfl. hafi ákveðið að beita sér fyrir því að koma henni á, hefur það þó verið gert til samkomulags að flytja ekki þessa breyt. á þessu þingi (eins og nú standa sakir). En ég verð þó að nota tækifærið til þess að lýsa því yfir, að við framsóknarmenn munum reyna að koma þessari breyt. fram seinna, enda þótt við flytjum ekki sérstaka till. um það að þessu sinni. Ég vil einnig geta þess um leið, af því að ég gleymdi að tala um það áðan, að við höfum fallizt á að takmarka ekki árið 1940 þær upphæðir, sem aðilar mættu leggja til varasjóða. En eigi að síður teljum við, að þessar takmarkanir verði að setja, vegna þess að við álítum, að þessi varasjóðshlunnindi geti ekki náð lengra en að vissu marki. Ég vil svo að lokum aðeins minnast á skattstigann sjálfan, sem er tekinn upp í þetta frv. Það mun mega telja, að þessi skattstigi sé samkomulagsatriði, sem orðið hefur til eftir miklar samkomulagsumleitanir. Skattstiginn, sem hér er ætlazt til, að verði notaður, er mitt á milli skattstigans frá 1935 og hátekjuskattstigans, sem notaður hefur verið undanfarin kreppuár, og varð samkomulag um að sigla þannig bil beggja um þetta atriði. Það, sem gerzt hefur raunverulega um skattgreiðslur almennt, er, að af 5–6 þús. kr. tekjum upp í 40–50 þús. kr., er skattstiginn lítið eitt lækkaður frá því, sem hann var 1936 –1938, og má segja, að skattbyrðarnar séu að þessu leyti færðar yfir til hinna, sem hafa tekjur yfir 75 þús. kr. En eftir að kemur yfir 75 þús. kr., telja menn, að stríðsgróðinn sé kominn til sögunnar. Ég sé ekki ástæðu til að ræða mikið um persónufrádráttinn. Um hinn svo kallaða umreikning vil ég segja það, að ég held, að hann verði nokkuð örðugur í framkvæmd, en inn á það hefur þó verið gengið til samkomulags. Hv. 1. þm. Reykv. gerði að vísu skilmerkilega grein fyrir því, í hverju umreikningurinn væri fólginn, en ég efast um, að það sé eins einfalt í framkvæmdinni og hann vildi vera láta. Það mætti kannske hugsa um það, hvort ekki væri hægt að finna einhverja leið, sem gerði framkvæmd hans einfaldari. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en taldi rétt að fara um það nokkrum orðum fyrir hönd flokksins við þessa 1. umr. málsins.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Það er nú ekki meira en svo, að ég geti fundið mér skylt sem fjmrh. að lýsa minni skoðun á þessu frv. Það er ekki fram borið af mér og ekki heldur af Sjálfstfl. Frv. er, eins frsm. lýsti því, eins konar tilraun til þess að sjá, hvort unnt sé að fá samkomulag milli þeirra flokka, sem að stj. standa, um lausn þess, þannig að samvinna þeirra þurfi ekki að rofna vegna ágreinings út af þessu máli. Sjálfstfl. hefur enn ekki tekið afstöðu til málsins að sínu leyti. Hins vegar er flokknum ljóst, að þar sem hann er í minnihlutaaðstöðu, er þess ekki að vænta, að hann geti ráðið öllu um afgreiðslu þessa máls, einmitt þess máls, sem aðallega ber á milli um. Hann verður því að meta það, hvað hann telur unnið við lagasetningu þessa, samanborið við það, sem hann telur sig annars mega vænta, ef hann léti hina flokkana eina um afgreiðslu málsins. Menn muna vafalaust, að á þingi 1935 stóð hörð rimma milli Sjálfstfl. annars vegar og hinna flokkanna í sameiningu hins vegar, og taldi Sjálfstfl., að þá þegar væri allt of langt gengið í því að taka aflafé einstaklinga og fyrirtækja til þarfa ríkissjóðs með þeim skattstiga, sem þá var frammi, og voru þau l. samþ. gegn shlj. andstöðu Sjálfstfl., að engum þm. flokksins undanskildum. Síðan var þó enn gengið nokkru lengra með bráðabirgðal. um hinn svokallaða hátekjuskatt, sem þó að vísu voru sett sem heimild ríkisstj. til handa, að innheimta þennan hátekjuskatt. Nú var á valdi ríkisstj., hvort hún notaði þessa lagaheimild áfram eða eigi, og er því eðlilegt, að Sjálfstfl. beri saman þetta frv. og tekjuskattsl. frá 1935 án hátekjuskattsl. Almennt skoðað virðist mér litlu nær, að Sjálfstfl. komi fram sinni stefnu í skattamálunum. Það má að vísu segja, að í þessu frv. sé nokkur linun á skattinum neðan til, en svo er hins vegar komið nokkurn veginn upp í hámarkið skv. 1. frá 1935, en þar ofan á bætist svo stríðsgróðaskatturinn. Skv. frv. er þannig gert ráð fyrir, að tekjuskatturinn geti numið 75%, þ. e. skv. hinum almenna skattstiga að viðbættum stríðsgróðaskatti, og er það gífurleg hækkun frá því, sem áður var. Nú vil ég ekki þar með segja, að Sjálfstfl. telji óeðlilegt að lögleiða stríðsgróðaskatt, ef hann kemur niður á reglulegum stríðsgróða, en það eru þær tekjur, sem aflast mestmegnis í skjóli þess ástands, sem ófriðurinn skapar, en sá skattur, sem hér um ræðir, er ekki stríðsgróðaskattur nema að nokkru leyti. Það er hugsanlegt, að fyrirtæki, sem hafa jafnvel haft meiri tekjur á undanförnum árum heldur en nú á stríðsárunum, verði eigi að síður að greiða stríðsgróðaskatt, og það verður náttúrlega varla talið réttmætt að skattleggja slíkar tekjur á svo óvenjulegan hátt. Hins vegar er á það að líta, að stríðsgróðaskatturinn byrjar ekki að verulegum mun fyrr en komið er upp í svo háar tekjur, að telja má, að tiltölulega fá fyrirtæki muni undir hann komast, sem ekki hafa þá verulegan ágóða beinlínis í sambandi við stríðið. Fyrir þá sök, að þannig hagar til, hefur Sjálfstfl. líka getað fallizt á það að lögleiða þennan skatt eða einhvern slíkan skatt. Þá er þess að gæta, að þó að skattstiginn fari allhátt, eða upp í 75%, eins og ég hef áður getið, þá er það, hvað snertir mikinn þorra atvinnufyrirtækja, nokkuð villandi að því leyti, sem skatturinn er sumpart lagður á aðeins nokkurn hluta teknanna, og í öðru lagi vegna þess, að skattafrádrættinum, eða heimildinni til þess að draga greidda skatta frá skattskyldum tekjum, er haldið. Hvað stríðsgróðaskattinn snertir sérstaklega, er gert ráð fyrir, að 2/5 hlutar gangi til þeirra bæjar- og sveitarfélaga, þar sem hann er á lagður og innheimtur, en það þýðir í raun og veru, að skatturinn sé þeim mun lægri sem gera má ráð fyrir, að minna fé þurfi að innheimta með útsvörum til þarfa sveitarfélaganna. Þrátt fyrir þetta hygg ég, að það sé yfirleitt skoðun sjálfstæðismanna og Sjálfstfl. hér á Alþingi, að bæði með skattal. frá 1935 og eins með því frv., sem hér liggur fyrir, sé í rauninni of langt gengið í því að afla ríkissjóði tekna með þessum hætti. Ég veit það, að það eru nú á síðustu tímum a. m. k. misjafnar skoðanir á því, hvað góð latína það sé að vera fjmrh. og amast beinlínis við því, að ríkissjóði sé aflað tekna með hvaða hætti sem er. En það er skoðun Sjálfstfl., að það beri að líta á fleira en það eitt, hve mikilla eða lítilla tekna er aflað í ríkissjóð. Það verður líka að taka tillit til þess, hvernig, það kemur niður á atvinnurekstri og athafnalífi í landinu, því sé athafnalífinu ofboðið með sköttum, bitnar það að lokum á ríkissjóði sjálfum. Það er einmitt þessi ágreiningur í skattamálunum, sem einna mest er áberandi í stefnumiðum þeirra flokka, sem fulltrúa eiga hér á þingi, og þá einnig þeirra flokka, sem standa að núverandi ríkisstj., Mér finnst hálft um hálft, að segja megi, að við séum að nokkru leyti á milli vita í þessum málum. Mér finnst það vera svo áberandi hjá öðrum flokkum en Sjálfstfl., hvað lítið tillit er tekið til þess, á hvaða hagkerfi þjóðfélagsbyggingin er reist. Við vitum það og fáum oft að heyra frá andstæðingum okkar sjálfstæðismanna, að við séum fylgjandi auðvaldsskipulagi og viljum halda því uppi, og það er af mörgum talið okkur ekki lítið til foráttu. En sannleikurinn er sá að í þessu efni er ekki nema um tvennt að gera: Annaðhvort verður að gera einstaklingum það kleift að safna eigum, svo þeir geti staðið undir athafnalífinu, eða ríkið verður að taka atvinnureksturinn í sínar hendur. Meðan ekki er horfið að því ráði, dugir ekki, að atvinnurekstrinum sé haldið á horrim. Sú skattastefna, sem ríkt hefur hér á undanförnum árum, hefur virzt sú að koma öllu í kaldakol, og sannleikurinn er sá, að við höfum komizt hjá því í svipinn vegna óviðráðanlegra ástæðna, en ekki fyrir þá stefnu, sem hefur verið ríkjandi í okkar opinberu málum að undanförnu. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því, að meðal nálægra þjóða hefur hvergi verið gengið eins nærri einkarekstrinum. Þar hafa þó sums staðar verið sósíalistastj. í hreinum meiri hl. En þessir menn hafa gert sér það ljóst, að meðan ekki er komið á því hagkerfi, sem þeir aðhyllast, verður að búa svo að hinu ríkjandi skipulagi, að ekki leiði til hruns. Sjálfstfl. er ljóst, eins og ég hef áður getið, að hann er í minnihlutaaðstöðu hér í þinginu og getur þess vegna ekki að svo, stöddu gert sér vonir um að koma fram sínum stefnumiðum í þessum málum. Sjálfstfl. mun láta sér það lynda, að þessi frv.: verði samþ. hér á Alþingi í aðalatriðum eins og þau hafa verið lögð fram.

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Við þessa umr. málsins þykir mér rétt að láta falla nokkur almenn orð um það frv., sem hér liggur fyrir hv. d., um breyt. á skattal., og geri ég það af hálfu Alþfl. Ég mun ekki fara inn á neinar almennar hugleiðingar yfirleitt um skattastefnur, eins og kom fram í ræðu hæstv. fjmrh., sem hann lauk nú rétt áðan. Það getur verið, að til þess gefist betra tóm síðar að ræða um hin mismunandi viðhorf í þeim málum yfirleitt, en það verður vissulega að segjast um það frv. og þau, sem hér liggja fyrir, að þau séu ekki mótuð af einni ákveðinni skattastefnu á kostnað annarrar sérstaklega. Að því leyti get ég að vissu leyti tekið undir með frsm. þessa máls, hv. 1. þm. Reykv., og hæstv. viðskmrh., að ef þetta mál hefði verið á valdi Alþfl., mundi hann hafa afgreitt það nokkuð á aðra lund en það liggur hér fyrir. Ég geri jafnvel ráð fyrir því, að hinir flokkarnir, sem staðið hafa að umr. um þetta mál og undirbúningi þessa frv., geti sagt nokkuð á líkan veg, eins og kom líka fram í umr. í dag. Það verður sjálfsagt ætíð þannig, ef leitað er samkomulags milli sjónarmiða, sem ekki falla saman, jafnvel þó að ekki beri mjög mikið á milli, að ef samkomulag næst um einhver stærri atriði, þá verður tæplega við það búið, að einn ráði þar öllu og annar verði algerlega undan að láta. Þetta vildi ég almennt segja um þetta mál og frv. það, sem hér liggur fyrir til umr. Síðan vildi ég með nokkrum orðum víkja að þeim höfuðatriðum, sem í frv. felast, út frá því sjónarmiði, sem Alþfl. vildi til þessa máls leggja, og benda á þau atriði, sem Alþfl. hefði kosið, að væru á aðra lund, ef hann hefði mátt ráða. Eins og hv. þdm. er kunnugt, hafa skattamálin lengi verið til íhugunar meðal manna og verið rædd allýtarlega, sérstaklega í mþn., sem til þess var skipuð, þar sem flokkar þeir, sem standa að núverandi ríkisstj., áttu allir sína fulltrúa. Þar komu fram í höfuðatriðum þau ólíku sjónarmið og viðhorf, sem óneitanlega eru á milli þessara 3 flokka í þessu málefni. Frá því 1938 og með breyt. á árinu 1939 höfum við til þessa dags búið við eitt bráðabirgðaskipulag í einum þætti skattamálanna, sem er það að undanþiggja útgerðarfyrirtæki skatti að verulegu leyti og útsvarsgreiðslum til bæjar- og sveitarfélaga. Ýmis önnur fyrirmæli voru í þessari löggjöf, er sérstaklega voru undantekningaákvæði. Þessi sérstaka löggjöf átti rætur sínar að rekja til þess, að mörg undanfarin ár hafði íslenzk útgerð verið rekin með verulegum töpum, og ekki var þá á árinu 1938 fyrirsjáanlegt, að veruleg breyt. yrði þá á, heldur bentu flestar líkur til þess, að nokkuð mundi líkt áfram halda næstu árin um gengi þessa atvinnurekstrar, ef ekki breyttist allt viðhorf í heiminum yfirleitt. Af þessari ástæðu voru skattalögin 1938 sett og nokkuð breytt á Alþingi 1939, eins og ég gat um áðan. En svo gerast þeir viðburðir, sem allir vita, að á árinu 1939 brauzt út stórveldastyrjöld, og eins og alltaf, þegar slíkt á sér stað, gerbreytist svo margt, ekki einungis hjá stríðsþjóðunum sjálfum, heldur mörgum þeim þjóðum, sem ekki búa í nálægð við þær. Allt fer úr sínum venjulegu skorðum og gerbreytist fyrir þessi miklu átök, sem háð eru af stórveldunum. Það kom í ljós. Í upphafi þessa stríðs eins og varð í síðustu heimsstyrjöld, að íslenzkir hættir breyttust á skömmum tíma. Sá atvinnurekstur, sem hafði verið rekinn með verulegu tapi og þótti fyrir margra hluta sakir næsta óálitlegur, varð nú í skyndi að einstæðum gróðavegi. Fiskveiðar yfirleitt eða sala á fiskafurðum í Bretlandi og fyrst framan af í Þýzkalandi gerbreyttist svo í skyndi, að af þessum atvinnurekstri varð stórgróði. Þegar fram vatt svo um skeið, varð auðséð, að forsendurnar hafa fallið undan þeirri löggjöf, sem sett var 1938 og miðuð við það ástand, sem þá ríkti. Svo mjög var þessum grundvelli raskað, að þau fyrirtæki og sá atvinnurekstur, sem yfirleitt hafði gefið lítinn ágóða eða jafnvel hjá sumum fyrirtækjum var rekinn með stórtapi, varð nú einstæðasti gróðavegur, sem þekkzt hefur í sögu íslenzku þjóðarinnar. Af þessum ástæðum varð auðsætt, að þessum lögum, sem á sínum tíma var hugsaður annar aldur, varð að breyta. Þess vegna setti Alþfl. það fram fyrir alllöngu síðan, og var undir það tekið af öðrum, að við svo búið mætti ekki lengur standa, þessu yrði að breyta. Það varð því eitt höfuðatriðið að áliti Alþfl. upp úr þessari endurskoðun skattalöggjafarinnar að afnema eða gerbreyta þeirri löggjöf, sem sett var 1938 og miðuð við allt aðrar aðstæður, á þeim tímum, sem engan óraði fyrir, að mundi verða svo stór bylting í þessum atvinnuhætti eins og varð. Fyrsta höfuðatriðið í endurskoðun þessarar skattalöggjafar var því það að afnema skattfrelsi útgerðarinnar. Það má segja, að með vissum undantekningum sé þetta gert í frv. því, sem fyrir liggur. Í síðustu gr. frv. er, eins og frv. ber með sér, lagt til, að felld sé algerlega úr gildi hin svokallaða skattfrelsislöggjöf. Hins vegar hefur því verið lýst yfir í umr., bæði af hv. frsm. og hæstv. viðskmrh., að löggjöfin eða frv. það, sem hér er til umr., feli í sér nokkur ákvæði, er geri það að verkum að milda fyrir útgerðarfyrirtækjum hvað snertir skattálagningu fyrir 1940, og á ég þar sérstaklega við þau ákvæði frv., sem gera ráð fyrir því, að útgerðarfyrirtækjum sé leyfilegt að draga frá skattskyldum tekjum 1940 tap það, sem hefur orðið á fyrirtækjunum á tímabilinu frá 1. jan. 1931 til 31. des. 1939. Þá er komið að fyrsta atriðinu og því höfuðatriði, verð ég að segja, sem mestur ágreiningur hefur orðið um í þessum umr. við Alþfl. og hina flokkana, sem að þessum samkomulagstilraunum hafa staðið hins vegar, og það er tapsfrádrátturinn. Strax í sambandi við umr. um þetta mál lýstum við yfir till. okkar, sem voru á allt aðra lund heldur en hér kemur fram í frv., og höfum við áskilið okkur rétt til að bera fram brtt., sem er í samræmi við okkar sjónarmið. Það var að vísu ekki svo af hálfu okkar Alþfl.-manna, að við vildum, að með því að leyfa ekki jafnmikinn tapsfrádrátt og í frv., vildum við koma því til leiðar, að fyrirtækjum, sem eru illa stæð, yrði ekki íþyngt svo, að þau gætu ekki risið upp á sæmilegum fjárhagslegum grundvelli. Við lögðum það til, að tapinu yrði aðeins leyft að ná yfir 3 næstliðin áramót, en svo yrði gerð sú takmörkun á frádrættinum, að hann yrði ekki meiri en næmi því, að fyrirtækin skulduðu ekki meira en 150 þús. kr. á hvern togara og samsvarandi upphæð á önnur fiskiskip, og þar sem um aðrar eignir væri að ræða, skuldir, sem næmu því maií, er skattal. hafa slegið föstu sem réttu skattmati á eignum manna til skattframtals, sem ég hirði ekki um að greina hér nánar, því þau fyrirmæli er að finna í 19. gr. skattal. Þessi skoðun okkar varð því miður ekki ofan á í þessum umr., og höfum við áskilið okkur rétt til að bera fram brtt, við frv., er ganga í líka átt og ég hef nú nefnt. Á þessu stigi málsins sé ég ekki ástæðu til að fara út í neinar rökræður um þetta atriði, þar sem þess gefst kostur, þegar brtt. koma fram á Alþingi. Enda hafa þær umr., sem orðið hafa um þetta atriði, ekki heldur verið á þá lund, að ég sjái ástæðu til að víkja að þeim frekar, enda yrði það aðeins endurtekning, þar sem þetta atriði kemur sérstaklega til umr. og úrslita á sínum tíma. Það má segja, að með þessari breyt. á tapsfrádrættinum sé skattfrelsið afnumið, eins og það var í l. frá 1938, og er það að sjálfsögðu stórt atriði, sem hefur ekki heldur orðið verulegur ágreiningur um, að l. frá 1938 mættu ekki óbreytt standa. hað höfuðatriði, sem Alþfl. er ekki ánægður með, að þessi verulegi frádráttur sé leyfður, hefur þó orðið ofan á í þessu máli eins og það er lagt fyrir Alþingi. Það, sem Alþfl. lagði megináherzlu á í milliþn., var stofnun nýbyggingarsjóðanna, og segja má að vísu, að þessi hugsun sé tekin til greina í frv., þótt það sé nokkuð á aðra lund en Alþfl. hefði kosið, ef hann hefði einn mátt ráða efni þessa frv. En aðalatriðið í þessu sambandi er það, að með ákv. þessa frv. er gert ráð fyrir, að í löggjöfinni skuli felast viss. vernd og réttur til þess að endurnýja atvinnutækin. Það hefur alltaf verið höfuðmál frá sjónarmiði Alþfl. að gera skynsamlegar ráðslafanir til að endurnýja öll íslenzk atvinnutæki og þá sérstaklega þau, sem notuð eru við sjávarframleiðsluna. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um nauðsyn þessa, því að þessi framleiðslutæki eru beztu hjálpartæki þjóðfélagsheildarinnar og hinn mesti búbætir, hvernig sem lætur í ári. Hins vegar hafa tæki þessi elzt og gengið úr sér og ekki verið endurnýjuð vegna slæms rekstrar eða fátæktar framleiðendanna. Og nú er svo komið, að mörg skipin, sérstaklega togararnir, eru orðin ævagömul og geta ekki enzt mikið lengur. Þess vegna er þörfin á endurnýjun þeirra orðin mjög brýn. Í annan stað vakti það fyrir Alþfl. með till. sínum að þeir peningar, sem nú hafa runnið í stríðum straumum til útgerðarfél., verði ekki teknir út úr framleiðslunni í eitthvað óskylt henni og miður þarft fyrir þjóðfélagsheildina. Það getur skapað öngþveiti og aukið dýrtíðina, eins og t. d. þegar útgerðarmennirnir draga fé út úr framleiðslunni til þess að kaupa aðrar eignir, svo sem jarðir og hús, sem svo fara síhækkandi í verði, og stuðlar að því að auka á vandræði í landinu. Segja má, að fyrir Alþfl. hafi fyrst og fremst vakað með stofnun endurbyggingarsjóðanna að tryggja það, að það fé, sem nú hefur græðzt, gangi í framleiðsluna sjálfa. Að féð lenti ekki í braski, heldur gengi til að endurnýja framleiðslutæki atvinnuvegarins. Ég sagði áðan, að þessi hugsun hefði að nokkru verið tekin upp í frv., en nokkuð á aðra lund en Alþfl. hefði kosið. Við hefðum helzt kosið, að þetta fé hefði allt verið lagt í einn sjóð frá öllum fyrirtækjunum, og sjóðurinn hefði verið undir stjórn hins opinbera, og féð því aðeins hreyft, að færð væru í hvert sinn full rök fyrir því, að nota ætti það til þess að kaupa ný framleiðslutæki. En þetta fór á aðra lund, eins og mörg önnur atriði. Þriðja atriðið, sem Alþfl. barðist fyrir í milliþn., var lækkun skattstigans á lágum tekjum og miðlungstekjum. Eins og frsm. tók fram, er gildandi skattstigi frá árinu 1935. En þessi skattstigi hefur tvisvar verið hækkaður. Fyrst og fremst með hækkun þeirri, sem kallaður var hátekjuskattur og lagður var á skattskyldar tekjur, er námu kr. 3000 og meira. Og síðan var svo bætt 12% skattviðauka ofan á allan skattinn, sem orðinn var tvöfaldur fyrir hjá sumum skattgreiðendum. Þessi mikli skattur hefur því orðið mikil byrði fyrir margar stéttir þjóðfélagsins. En einkum hefur hann orðið láglaunastéttunum og mönnum með miðlungstekjur mjög þungbær, þegar þess er gætt, að útsvarsgreiðslur hafa síðustu árin mest mætt á þeim. Nú þegar flest atvinnufyrirtæki skila góðum arði og allt stendur með meiri blóma, virtist ekki vera nokkurt vit eða sanngirni í því að leggja sömu byrðar á launastéttirnar, sem hafa lág laun eða miðlungstekjur, og gert var 1935. Því að þá var ástandið miðað við mikla tekjurýrð ríkissjóðs annars vegar og hins vegar mikla þörf opinberra framkvæmda vegna mikils atvinnuleysis. Skattstiginn 1935, hátekjuskatturinn og 12% viðaukinn voru einmitt miðaðir við það. Þess vegna var þá lagt meira á en tekjur fátækra manna gátu yfirleitt borið. En nú, þegar batnar í ári og tekjur ríkis og bæjarfélaga aukast, er sjálfsagt að láta þá menn njóta þessa góðæris og bæta hag þeirra, sem undanfarið hafa stunið undan erfiðum og allt of þungum skattaálögum. Það má segja, að nokkuð sé bætt úr þessu með frv. þessu, en það er þó ekki til fullnustu. Neðan til er skattstiginn frá 1935 tekinn upp svo að segja óbreyttur, en hækkaður nokkuð þegar kemur yfir 8–9 þús. kr. skattskyldar tekjur. Nokkur úrbót er það, að hátekjuskatturinn og 12% viðaukinn eru afnumdir. En helzt er þó umreikningurinn, sem gert er ráð fyrir í 4. gr. frv., og hækkun persónufrádráttarins í 3. gr. því fólki nokkuð til léttis, sem harðast hefur orðið úti undanfarið. Alþfl. getur að mestu leyti unað við þá afgreiðslu, sem málið fékk í milliþn. Einkum má segja, að allmikil bót sé að þessum þrem atriðum: Afnámi hátekjuskattsins, umreikningnum og hækkun persónufrádráttarins. Og á þann hátt hafi náðst það, sem Alþýðuflokkurinn leggur mest upp úr: Að eins og nú hagar til í hinu íslenzka þjóðfélagi, eigi launastéttirnar að njóta í lækkuðum gjöldum þess mikla gróða, sem ýmis fyrirtæki hafa haft síðastl. ár. Þau eiga tvímælalaust að geta borið kúfinn af tekjuþörf ríkisins, án þess að seilzt sé of djúpt í vasa hinna fátækari. Í sambandi við umræður þær, sem hafa orðið um skattstigann, skal ég einkum víkja að því, sem hæstv. viðskmrh. sagði. Hann sagði, að það hefði vakað fyrir Framsfl., að skattstiganum yrði öllum breytt til lækkunar, en að svo yrði hætt að draga frá skattskyldum tekjum greitt útsvar, tekju- og eignarskatt. Alþfl. lýsti yfir því í milliþn., að hann væri í meginatriðum ekki andvígur þessari tillögu Framsfl. og hann gæti aðhyllzt þessa breyt. síðar. En við Alþfl.-menn lítum svo á, að nú, þegar gróði einstakra fyrirtækja er svona mikill, þá sé þetta ekki heppilegur tími til að fara að lækka skattstigann og breyta þar með þessu meginatriði löggjafarinnar. Það fyrirkomulag, sem nú er á þessu, skapar skattgreiðendum visst aðhald um að standa í skilum, því þeir njóta þess í lækkuðum skatti næsta ár, sem þeir greiða af opinberum gjöldum árið á undan. Meðan ekki hefur skapazt meira öryggi um innheimtu skatts og útsvara, verður að telja, að bæjar- og sveitarfélögum sé mikið hagræði í núgildandi fyrirkomulagi um frádrátt vegna greidds skatts og útsvars. Löggjöf hefði vantað um slíkt eðlilegt aðhald, ef þessi frádráttur væri nú afnuminn, og þess vegna var Alþfl. ekki reiðubúinn til þess að ganga með til þessara meginbreytinga á skattalöggjöfinni. En flokkurinn er engan veginn á móti þessu atriði í sjálfu sér og er albúinn til þess síðar að breyta þessu í það horf, sem Framsfl. leggur til, ef hann teldi, að tryggilega og rétt væri frá breyt. gengið. Þá var enn eitt atriði, sem Alþfl. lagði mikla áherzlu á, en það var að setja lög um sérstakan stríðsgróðaskatt. Frv. um þetta hefur verið lagt hér fram á þskj. 179. Það er ekki til umr. fyrr en næst á eftir því máli, sem hér liggur fyrir, og fer ég því ekki nánar út í það. Það má segja, að í frv. sé fullnægt þeirri höfuðhugsun, er fyrir Alþfl. vakti, enda þótt flokkurinn hefði kosið að hafa. ýmislegt í því frv., eins og þessu, nokkuð með öðrum hætti, ef hann hefði mátt ráða. Þá kem ég að því atriði, sem kallað er umreikningur og hv. frsm. skýrði allýtarlega í framsöguræðu sinni. Alþfl. lagði höfuðáherzlu á þessi þrjú meginatriði í milliþn.1. hækkun skattstigans á lágum og miðlungstekjum. 2. umreikninginn vegna gengisfalls krónunnar. 3. Hækkun persónufrádráttarins. Þetta stefnir í rétta átt; þótt Alþfl. hafi lagt til, að þær tekjur yrðu nokkuð lægri en hér er gert ráð fyrir; sem umreikningur kæmi til greinavið. En vitaskuld má deila um það; hvar setja skuli takmörkin, og verður jafnan matsatriði. Þá kem ég að hækkun persónufrádráttarins. Þó að ekki væru að öllu teknar upp till. Alþfl. í milliþn., þá er niðurstaðan svipuð. Flokkurinn lagði til, að frádrátturinn yrði hærri fyrir börn og aðra skylduómaga, en hins vegar hefði þá frádrátturinn fyrir þá fullorðnu mátt vera lægri, og sérstaklega fyrir einhleypt fólk. Í till. þessa frv. er frádrátturinn fyrir hjón með 3 börn 3900 kr., en átti eftir til1. Alþfl. að vera 4000 kr., lægri fyrir fullorðna, en hærri fyrir börnin. Það má segja, að þetta sé nú aðeins bitamunur, en ekki fjár. Annars er enn ekki fullgengið frá undirbúningi þessa máls, og geta því enn komið fram brtt. bæði frá Alþfl. og öðrum flokkum. En þó tel ég, að þær breyt., sem í frv. þessu felast, séu allar til batnaðar. - Hv. frsm. gat þess, að með hækkun persónufrádráttarins hefði ekki náðst fullkomið réttlæti, og því hefði verið gripið til umreikningsins, sem er í raun og veru leiðrétting á ástandi því, sem skapazt hefur vegna verðfalls peninganna. Og hækkun frádráttarins er í raun réttri leiðrétting á eldri löggjöf. Þess vegna má segja, að nokkrar umbætur felist í þessu frv. Þá vi1 ég stuttlega nefna þá breyt., sem gerð er á löggjöfinni um það, að útgerðarhlutafélög mega ekki lengur verja 90% skattfrjálsum til varasjóðanna. Sú breyt., sem hér er gerð, er í raun og veru mjög eðlileg leiðrétting á því, sem fólst í skattfrelsisl., og lagði Alþfl. áherzlu á, að í stað 90% kæmi 50%. Það var þetta höfuðsjónarmið, sem mótaði afstöðu Alþfl. til málsins, enda þótt hann hefði kosið, eins og ég gat um í upphafi, að hafa ýmislegt á aðra lund. Margt hefur þó verið tekið upp í frv., sem að áliti Alþfl. er til stórbóta miðað við það, sem verið hefur í skattalöggjöfinni undanfarin ár. Að svo mæltu sé ég ekki ástæðu til að ræða frekar um frv. almennt á þessu stigi málsins. Til þess gefst vafalaust tækifæri síðar. En þó vil ég geta þess viðvíkjandi hinum ótakmarkaða tapsfrádrætti, sem helzt frá gömlu l., að um það atriði áskiljum við okkur rétt tillað bera fram sérstaka brtt. síðar.



Herra forseti! Ég skal játa það fúslega, að mér er ekki alveg ljóst, hvernig þessu máli er varið. Í öðru orðinu er talað um, að samkomulag hafi náðst um þetta frv., að hér sé á ferðinni bræðingur, sem allir séu orðnir sammála um, en í hinu orðinu er talað um, að allir aðstandendur þessa frv. hafi óbundnar hendur með að flytja alls konar brtt. En ég hygg, að undirbúningur málsins sé nú ekki betri en svo, að margt standi enn til bóta í frv., þrátt fyrir langan undirbúningstíma. Enda virðist mér, að málið hafi meira hvílt á einstökum mönnum, t. d. í fjhn., heldur en að til þm. hafi verið leitað álits almennt. Ég vil hér benda á einstök atriði, sem mér virðist, að hv. n. þyrfti að breyta. Og í því sambandi vil ég taka það fram, að mér finnst, að úr því verið er að breyta þessari löggjöf, þá þurfi að gera gagngera breytingu á ýmsu, sem miður hefur verið heppilegt í gildandi lögum. Það er þá fyrst 19. gr. í 1. um tekju- og eignarskatt. Þar er sagt í b-lið, að yfirskattan. eigi að meta búfé bænda til skatts. Þetta mat er svo venjulega miðað við áætlað söluverð vorið eftir að skattur inn er lagður á. Þetta skapar alls konar ósamræmi og verður til þess, að matið hoppar upp og niður ár frá ári. Gallar þessa fyrirkomulags eru alveg augljósir, og því finnst mér það koma mjög til álita nú, hvort ekki beri að setja samkv. löggjöfinni fast verð á búfé, t. d. á 10. ára fresti. Þetta atriði vil ég, að hv. n. taki til rækilegrar athugunar. Því að búfé er í raun réttri aðeins framleiðslutæki bændanna á sama hátt og skip og veiðarfæri hjá útgerðarmönnum, en verðmæti þess í eignaframtali er ekki breytt upp og niður eftir söluverði. En þar er fast mat viðhaft og fastar reglur um afskriftir. Þá er í öðru lagi viðvíkjandi 30. gr. l. Hún mælir svo fyrir, að í kauptúnum, sem eru hreppur fyrir sig, skal greiða skattanefnd 2%, sem annars staðar á landinu 4% af þeirri upphæð, sem skatturinn nemur. Þó skuli borgunin ekki fara fram úr 8 kr. og ekki vera minni en 4 kr. fyrir hvern starfsdag nefndarmanns. Nú hefur allt kaupgjald hækkað stórlega, og þá hlýtur svo að fara, þegar tillit er tekið til fólkseklunnar í sveitunum, að erfitt verði að fá menn til að taka að sér þessi skattanefndarstörf. Þetta gat gengið, þegar skattanefndarstörfin voru að mestu unnin sem þegnskaparvinna að vetri til. En eins og nú er komið dragast þessi störf langt fram á vor og sumar, og eru lítil líkindi til þess, að bændur fari að hlaupa frá orfi sínu til að gegna þessum störfum, sem sama og ekkert eru launuð, á þeim tíma, þegar engan mann er hægt að fá til starfa í sveitum, nema fyrir mjög hátt dagkaup, eða allt að fimmföldu kaupi nefndarmanna. Í sambandi við þetta er rétt að benda á það atriði í 27, gr. 1., að leggja skuli fram skattskrár fyrir 25. maí ár hvert hér í Reykjavík. í framkvæmdinni hefur skattskráin ekki verið lögð fram fyrr en í júní. En einkum er það víst, að þetta ákvæði 1. getur ekki orðið framkvæmt núna vegna þeirra breytinga, sem verið er að gera á löggjöfinni. Hvers vegna er ekki lagt til að breyta eins sjálfsögðum atriðum og þessum. Sama gildir um alla fresti í IV. kafla skattalaganna, þeim þarf öllum að breyta eða heimila ráðh. að breyta þeim. Þessi þrjú atriði, sem ég hef bent á, eru svo sjálfsögð, að ekki þarf um þau að deila, og þeim á að breyta, úr því l. er breytt á annað borð. Úr því verið er að afnema skattfrelsi útgerðarinnar, finnst mér undarlegt, að ekki skuli vera tekið upp í frv. ákvæði um afnám l. um skattfrelsi iðnfyrirtækja. Mér hefur þó skilizt á blöðunum, að allir séu nú sammála um, að þessi l. hafi frá því fyrsta verið óskapnaður og á allan hátt óviðeigandi að efni til. Ég vil biðja hv. n. að athuga þetta, því varla getur verið nokkurt ósamkomulag um það í n., og taka þetta upp í frv. Ég ætla ekki að tala mikið um 1. og 2. gr. frv. að þessu sinni, en skal aðeins taka það fram, að ég hef alltaf talið sjávarútveginn mjög áhættusaman atvinnuveg. Og ég skil ekki þá menn, sem segjast vera sömu skoðunar, en gera lítið til að leiðrétta þann glundroða, sem er ríkjandi í skatta- og útsvarsálögum hér á landi, en þó einkum ósamræmið, sem er milli. einstakra manna, sem hafa árlega sömu tekjur, og hinna, sem hafa þær mjög misjafnar, og undir þá síðari heyra útgerðarmenn. Tökum t. d. fyrirtæki, sem hefur 100 þús. kr. í skattskyldar tekjur annað hvert ár. Það eru samtals 500 þús. kr. í 10 ár. Meginið af þessu fer í skatta og útsvör, en þó misjafnt eftir því, hvar maðurinn er búsettur, því útsvörin eru misjöfn á hinum ýmsu stöðum. Annar maður eða fyrirtæki, sem hafði líka 500 þús. kr. tekjur á 10 árum, misjafnt á hverju ári, mundi aftur hafa um helminginn eftir, þegar búið væri að greiða alla skatta og útsvör. Þetta mikla ósamræmi þarf að hverfa, til þess að þeim fyrirtækjum, sem hafa áhættusaman rekstur og því misjafnar tekjur frá ári til árs, sé ekki gert örðugra fyrir en þörf er á og þau beitt rangindum gagnvart öðrum með jafnar árstekjur. Þess vegna skil ég ekki þá menn, sem telja sig fulltrúa þeirra, sem hafa áhættusaman atvinnurekstur, en vilja þó ekki veita þeim fyrirtækjum, sem eru í áhættusömum atvinnurekstri og hafa miklar tekjur annað árið, en hitt árið litlar, þær breyt., að ganga inn á þann grundvöll, sem hæstv. viðskmrh. lýsti hér í dag, að láta skattinn verða jafnháan á þessi fyrirtæki á þessu tíu ára bili, þó að annað fyrirtækið hafi jafnar tekjur, en hitt misjafnar. Þetta álít ég mestan galla á okkar skattalöggjöf, hvað þau atvinnufyrirtæki, sem hafa misjafnar tekjur, hafa orðið hart úti. Þess vegna er ég alveg hissa á því, þegar menn sjá leiðina til þess að laga þessa galla, að þeir skuli ekki vilja líta við henni. Um 3. gr. er það að segja, að ég verð vitanlega ekki með henni. Ég hef aldrei verið með neinum sérstökum ívilnunum fyrir neina sérstaka menn, af því að þeir búa í Reykjavík eða öðrum kaupstöðum. Ég barðist á móti þessu 1935. Þangað til hafði sú skynsemi ríkt í skattamálum, að allir hefðu jafnan persónufrádrátt. Það hafði engum dottið í hug þá, að menn hefðu meiri persónufrádrátt fyrir það, þó að menn færu á bíó og reyktu sígarettur. En því er meira að segja hér á hæstv. Alþingi haldið fram, að þeir menn, sem væru hér í þéttbýlinu í Reykjavík, eyddu meiru, og af því ættu þeir að fá meiri persónufrádrátt. Um þetta flutti ég brtt., hvort sem hv. n. vill taka hana til greina eða ekki. Þá flyt ég brtt. um það, að í staðinn fyrir orðið „skylduómagar“ komi: ómagar. Þetta er eins og það hefur verið í gömlum l. Það er leiðinlegt að geta ekki látið bónda fá frádrátt fyrir það að hafa t. d. föðursystur sína, sem hann framfærir og komin væri í kör, fyrir ekki neitt í stað þess að láta hana fara á sveitina, og ég ætla, að á hverju ári séu mörg slík dæmi, að maður hafi á framfæri gamla konu eða gamlan mann; sem unnið hefur um marga áratugi hjá bóndanum. Þegar hann er orðinn óvinnufær, tekur bóndinn hann á sitt framfæri til þess að verja hann því að fara á sveit. En fyrir slíkt fær hann engan persónufrádrátt. Ég vil láta orðið „skyldu“ falla framan af orðinu „skylduómaga“ vegna þessara manna, sem eru svo velviljaðir sínu sveitarfélagi og sínu fólki að framfæra þetta fólk í stað þess að láta það fara á sveitina. Þá hefði mátt gera ákvæði 4. gr. einfaldari. Það eru nú í landinu 220 undirskattan. og 20 yfirskattan., og vegna hvers einasta skattþegns þurfa þær að umreikna skattstigann eftir því, hver vísitalan er. Og meðalvísitala ársins verður útkoma mánaðarvísitalnanna deilt með tólf, og gæti því verið misjöfn eftir því, hve margir desimalar eru teknir. Ég held, að það sé tiltölulega auðvelt að finna ákveðna formúlu fyrir því, hvernig skattstiginn breytist eftir vísitölunni. Það er með því að lækka skattstigann hlutfallslega eftir því, sem vísitalan hækkar, til þess að ná nákvæmlega sömu niðurstöðu og á að ná með þeim útreikningi öllum, sem gert er ráð fyrir í 4. gr. Ég hygg, að það sé auðvelt að koma þessu fyrir með því að láta fjármálaráðuneytið reikna út í jan. á hverju ári, hvernig skattstiginn á að lækka eftir því sem vísitalan hefur hækkað eða hækka eftir því sem vísitalan lækkar. Ég vil biðja n. að athuga það vel, hvort það sé ekki fært að gera þetta. Það er allt að því óforsvaranlegt að setja svo mikla vinnu á hendur skattan. í landinu eins og verður, þegar þessi l. koma til framkvæmda, ef þessu verður ekki breytt. Ef ekki finnst gerlegt að breyta þessu, þá þarf a. m. k. að ákveða, að meðalvísitala ársins sé í heilli tölu og sé ekki reiknuð með ótal desimölum og sitt á hvað hjá skattan., því að meðalvísitala ársins getur staðið alla vega af sér, þegar deilt er með 12, en hún þarf að vera sú sama yfir allt landið. Annars gæti hugsazt, ef 220 desimalar væru teknir, að talan yrði sin hver hjá öllum undir skattan. Þá held ég, að sé gengið nokkuð langt í því að láta nýbyggingarsjóðshluta varasjóðs vera 40% af varasjóðnum. Ég held, að eins og dæmið liggur fyrir hjá atvinnufyrirtækjum hér í Reykjavík, sé það vafasamt, að mörg þeirra þoli að festa svo mikið fé utan við sjálfan atvinnureksturinn, og það mundi vera alveg nóg að hafa þennan varasjóðshluta 30%. Enn fremur er mér ekki ljóst, hvernig á að fara að viðvíkjandi þessum 150 þús. kr., sem er lágmark fyrir því, sem má afskrifa skip niður í. Ég þekki eitt félag, sem aldrei hefur haft tapsfrádrátt, og þau eru raunar fleiri eða líklega fjögur alls. Það er komið með skip sitt niður í 70 þús. kr. með eðlilegum afskriftum. Á nú að drífa skipið upp í 150 þús. kr. og láta telja félaginu þá hækkun sem tekjur? Eða á að láta það fyrirtæki, sem aldrei hefur tapað, fá minna í frádrátt af því að það hefur aldrei tapað? Ég held, að það hafi ekki verið hugsað nóg, hvernig það í þessum tilfellum eigi að vera og menn eigi eftir að athuga það betur og vonandi laga það. Vona ég, að hv. n. eigi eftir að taka þetta til greina. Ég mun ekki flytja margar brtt. við frv. við 2. umr., en a. m. k. gagnvart persónufrádrættinum mun ég koma með brtt. og kannske um fleira við 3. umr., ef. þessu verður ekki breytt áður, svo n. taki athugasemdir mínar til greina.



Það ber svo einkennilega við, hvað þetta mál snertir, sem hér er til umr., að það má heita, að búið sé að halda í því þrjár eða jafnvel fjórar framsöguræður, sína úr hverri áttinni, og er jafnan sami formálinn fyrir þessum ræðum, sem sé sá, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé nú ekki eftir þeirra höfði að öllu leyti, er hér hafa talað, en þó sameiginleg niðurstaða fulltrúa fyrir þá þrjá flokka, sem hér eiga hlut að máli. Hver fyrir sig þvær hendur sínar til hálfs. Hver og einn vill helzt fyrir sitt leyti hreinsa sig af hinum ýmsu ákvæðum þessa frv. og telur, að ef hann hefði mátt ráða, hefði þetta eða hitt ekki verið svona, eins og það stendur á prenti. Þetta skýrist nú að vísu við athugun á sjónarmiðum þeirra manna, sem hér hafa átt hlut að máli, og ef ókunnugir hefðu furðað sig á þeim ræðum, sem fluttar hafa verið, þá verða þær öllu skiljanlegri fyrir þá, sem hafa fylgzt með þróun skattamálanna hér á landi á undanförnum árum. Það var ýmissa manna ósk, og ég held flestra manna ósk í þessu þjóðfélagi, að þessi ófögnuður, sem heitir skattamál landsins, það er óhætt að kalla þau hreinan og beinan ófagnað eins og þau eru orðin nú, væri tekinn til gagngerðrar endurskoðunar og breytingar gerðar, sem næðu til allra greina skattalöggjafarinnar. Þjóðin var yfirleitt farin að skilja það, að skattstefnan sósíalistíska, sem hefur verið í algleymingi a. m. k. síðastliðin 14 ár í þessu landi, var búin að leiða yfir atvinnuvegi þjóðarinnar stórtjón og búin að færa jafnvel hinum tekjuminnstu mönnum heim sanninn um bölvun þeirrar skattstefnu, sem hér var fylgt af hinum sósíalístísku öflum, sem að henni stóðu. Mennirnir, sem lengi höfðu haldið, að þeir væru svo tekjulitlir, að þessi ránför ríkisvaldsins á hendur gjaldþegnunum mundi aldrei ná til þeirra, voru nú farnir að finna til þess, að hún náði líka til þeirra. Af þessum ástæðum leyfi ég mér að halda fram, að það hafi verið afar almennur þjóðarvilji fyrir því, að skattalöggjöfin væri tekin til verulega gagngerðra breytinga. Hv. frsm. færði nokkur rök fyrir því, hvers vegna - með tilliti til hins óvenjulega ástands, eins og það heitir nú - það ráð hafi ekki verið tekið upp að búa til almennilega og skynsamlega skattalöggjöf fyrir framtíðina heldur en enn þá einu sinni að fara þessa uppáhaldsleið hinna sósíalistísku afla í þjóðfélaginu, bráðabirgðafyrirkomulagið. Það væri annars ekkert ófróðlegt, ef litið væri yfir og gerð skrá yfir alla þá bráðabirgðalöggjöf, sem hrúgað hefur verið upp hér á landi síðan 1927. Einlæg bráðabirgðalög á ýmsum sviðum og viðaukar við þau bráðabirgðalög o. s. frv. Og enn er haldið hér áfram á sömu brautinni, en þó má segja, að nú sé nokkuð meiri afsökun fyrir hendi heldur en oft hefur verið áður. Hv. frsm. taldi þessu frv. margt til gildis, og má víst með sanni segja, að þar hafi verið að ýmsu leyti rétt mælt, og skal ég taka undir það að því er snertir þá lagfæringu á skattstiganum, sem hér er fram komin, svo og persónufrádráttinn og e. t. v. sumt af því, sem snýr að útgerðinni. En þó efast ég um, að allt, sem þar er fram sett, muni reynast heppilegt í framkvæmdinni eða til bóta fyrir atvinnuveg þann, sem hér á helzt hlut að máli. Það er annars dálítið eftirtektarvert að athuga aðstöðu löggjafarvaldsins gagnvart útgerðinni á undanförnum árum, og þá ekki síður, hvernig þessi aðstaða hefur haft áhrif á framtak manna í þeim efnum. Eftir síðasta ófrið var talsverð velmegun hér á landi. Fólkið hafði nokkuð mikla peninga með höndum, og menn voru mjög áfram um það að koma þessum peningum í arðberandi fyrirtæki. Og stærsta átakið, sem fengizt var við, var útgerð, einkum stórútgerðin. Um tíma gekk þetta vel. En þegar fram í sótti, gerði margt vart við sig, sem varð til þess að koma á kné þessum tiltölulega blómlega atvinnuvegi, svo sem kaupkröfur, markaðstöp og verðfall og síðast en ekki sízt skattaálagning, bæði af hálfu ríkisvaldsins og bæjar- og sveitarfélaga. Og þetta heldur áfram að koma útgerðinni í kaldakol svo að segja. Útgerðin var yfirleitt taprekstur allt frá 1930 og fram til þess, að núverandi styrjöld fór að skapa nýtt viðhorf. Loks rak þetta svo langt, að sjálft Alþingi hafði til meðferðar frv. um það að gera sum útgerðarfélögin upp. Svo háværar urðu raddirnar um það, að hið opinbera skipti sér af stórútgerðartapinu, að Alþingi þóttist ekki geta leitt þetta mál hjá sér. Svona skapaðist þá veður í lofti á ekki lengri tíma en þarna var um að ræða. 1938 er ástandið orðið svo óbærilegt í þessum efnum, að Alþingi telur sig verða að gera hvort tveggja í senn, gefa útgerðinni loforð um skattfrelsi, - loforð, sem allir vissu þá og viðurkennt var við framsögu málsins á Alþingi, að væru einskis virði, nema því aðeins, að útgerðin yrði fyrir einhverju happi, svo að henni gengi betur þar eftir en fram að þeim tíma, - og um svipað leyti er það, sem Alþingi heitir verðlaunum, peningaframlagi, styrk úr fiskimálasjóði, ef einhver vildi nú leggja í það að kaupa nýtízku togara. Það er talsvert eftirtektarvert, ofan í hversu djúpan dal við vorum komnir í þessum efnum og hversu mikið vonleysi var búið að hertaka hugi manna, að það varð enginn til þess að taka í þá framréttu hönd og þiggja það landssjóðsfé, sem fram var boðið, eða hætta sínu fé á móti ríkisfé til þess að kaupa svona framleiðslutæki. Svo kemur ófriðurinn og stríðsgróðinn, og nú hefur hið háa Alþingi beðið eftir því á annan mánuð, að menn úr hinum ýmsu flokkum gætu náð samkomulagi um það, hvernig ætti að meðhöndla þá peninga, sem hlaupið hafa á snærið hjá stórútgerðinni, því að ég held, að óhætt sé að segja, að mestur tími muni hafa farið í þessi störf, þó að nokkur tími kunni að hafa verið helgaður skattstiganum fyrir almenning o. s. frv. Það hefur nú undanfarið mátt skilja það á skrifum sumra blaðanna, að það stappaði nærri, að þau litu á það sem ólán fyrir þjóðina, að þessi grein útgerðarinnar hefði orðið fyrir happi, um leið og á ýmsum sviðum þrengir að viðskiptum í heiminum. Þær eru ekkert orðnar fáar ritgerðirnar um það og kröfurnar, að tekin séu ráðin af þeim, sem nú eiga þessa peninga, og þeim fyrirskipað að gera við þá það, sem löggjafarvaldinu þóknast að ákveða. En minna hefur borið á því, að minnzt væri á nokkurt sjálfræði útgerðarfélaganna yfir hinum öfluðu fjármunum eða hverju þeir menn hafa fórnað á undanförnum árum og teflt í hættu, sem borið hafa hita og þunga dagsins, meðan hvert tapsárið rak annað. Hér liggur þá fyrir þessi sambræðsla af till. og þankagangi hinna ýmsu aðila, sem að frv. standa. Hér er það kristaliserað í þessu frv., sem myndazt hefur úr hinum ólíku frumefnum, er notuð hafa verið í þessari bráðabirgðaúrlausn. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það, að ekki hafi verið leitazt við að fara hér einhverja sanngirnisleið, en þó vil ég halda því fram, að óþarflega nærri sé gengið þeirri atvinnugrein, sem hér á hlut að máli. Þetta er ekki sagt sérstaklega vegna þeirra, sem í dag standa að þessum atvinnufyrirtækjum, heldur vegna þess, að ég veit það, og það vitum við reyndar allir, að tímarnir, sem í hönd fara, og sérstaklega tímarnir eftir þetta stríð, verða áreiðanlega ekki eins uppskeruríkir fyrir stórútgerðina eins og þetta tiltölulega stutta tímabil, sem liðið er af ófriðnum. Þess vegna þarf útgerðin að vera fjárhagslega sterk eftir ófriðinn. Við vitum það af fyrri reynslu, að þessi stríðsgróði dregur einhvern veginn á eftir sér þann slóða af töpum og kreppu í atvinnuvegunum, að hinn fljóttekni gróði stríðsins er oft, ef ekki alltaf, fljótur að hverfa úr umferð. Þegar þessi - ég held ég megi segja - staðreynd er athuguð, þá væri full ástæða til að gera meira heldur en gert er með þessari bráðabirgðaúrlausn til þess að skapa heilbrigðan og réttlátan grundvöll fyrir útgerðina, í fyrsta og síðasta lagi vegna þess, að það er undir því komið, á hversu góðum grundvelli útgerðin starfar, hvað hún getur lagt af mörkum til þjóðarbúsins og hvað hún getur fætt marga munna á landinu á komandi árum eins og þetta hefur verið háð afkomu hennar á liðnum árum. Hversu margar fjölskyldur munu ekki hafa horft fram á afkomubágindi, atvinnustöðvun og jafnvel neyð á liðnum árum, þegar við borð hefur legið, að útgerðin hreint og beint gæfist upp? Ég hygg, að þær hafi ekki verið fáar. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að hið svonefnda skattfrelsi verði afnumið, og ég er viss um, að enginn ætlast til annars en að það hverfi á einhvern hátt úr sögunni. Hins vegar er það heldur óviðkunnanlegur grundvöllur fyrir löggjafarákvæðum, að þau séu, þegar þau eru sett, látin verka aftur á bak, en það virðist úr því sem komið er vera eina leiðin til þess að afnema hið svokallaða skattfrelsi útgerðarinnar. Í því sambandi vil ég minnast á það, sem hæstv. viðskmrh. lagði til málanna, og benda á þá játningu, sem hann gerði í ræðu sinni í dag, játningu, sem ég tel gerða fyrir hönd þeirra flokka beggja, Alþfl. og Framsfl., sem hafa staðið að niðurrifsskattastefnu síðasta áratugs. Hæstv. viðskmrh. sagði sem sé um skattfrelsisl. frá.193S, að þau hefðu verið sett, „þar eð sýnt þótti, að engar líkur voru orðnar til þess, að félögin gætu nokkurn tíma reist sig við með gildandi skattalöggjöf“, eins og hann orðaði það. Já, það er nú vitað, að ástandið var svona, og það er talsvert góðra gjalda vert, að það er viðurkennt, þó að seint sé. Hugmyndin um það að verja verulegum hluta af gróða togaraflotans nú í stríðinu til þess að endurbyggja hann eftir stríðið er góðra gjalda verð. Í þessu frv. er þessi hugmynd færð út og ákvæði sett um það, hvernig ganga eigi frá þeim peningum, sem fastsettir verða í því skyni. Ég verð að taka undir það með hv. frsm., þegar hann sagði við framsögu málsins, að hann hefði óskað eftir, að sá stakkur, sem útgerðinni er þar sniðinn með ákvæðunum um nýbyggingarsjóð, væru nokkuð rýmri. En ég er honum ekki fyllilega sammála um það, sem hann sagði um, að nýbyggingarsjóðurinn væri sem varasjóður, sem hlyti að verða undirstaða undir lánstraust, því að þótt nýbyggingarsjóður og varasjóður geti verið hjálp fyrir lánstraustið, þá er það því skilyrði háð, að sú atvinnugrein, sem lánið skal veita til, verður í augum lánveitanda að vera fyrirtæki, sem geti staðið undir sér og þeim lánum, sem til þess eru veitt. Þá, en fyrr ekki, er þetta orðið grundvöllur undir lán, en það er það, sem ég er ekki óhræddur um, að verði tilfellið með aðbúnað stórútgerðarinnar í framtíðinni eins og það hefur verið á liðnum árum, að þessi aðbúnaður miði ekki að því, þegar gróðaflóðið hættir, sem nú er um að ræða, sem við vitum allir, að er ekki nema dægurfluga, að lánsstofnanirnar megi líta á togaraútgerðina sem trygga atvinnugrein. Það er t. d. með þennan nýbyggingarsjóð ákaflega óviðkunnanlegt ákvæði að skylda þá, sem eiga hann, til að koma honum fyrir á þann hátt, að eins og nú standa sakir getur hann enga vexti gefið, því að ég tel augljóst, að með því að slegið sé föstu, að hann sé geymdur í opinberum verðbréfum eða í banka, þá sé hann svo að segja vaxtalaus, því að við vitum, að bankarnir eru hér um bil hættir að gefa vexti, og opinber verðbréf standa engum til boða í dag, og þessir sömu menn, sem löggjöfin skyldar til að eiga fé sitt þannig geymt, eiga svo að reka atvinnufyrirtæki sín með lánsfé frá bönkum, sem lána með fullum vöxtum. Ég vil beina því til hv. n., hvort hún geti ekki náð samkomulagi um það að rýmka dálítið til í þessu efni, og ég held, að það hljóti að vera hægt að ger a það á tryggilegan hátt, svo að leið sé til þess að geyma þessa sjóði á þann veg, að þeir svari einhverjum sæmilegum vöxtum, því að það er satt að segja hálfbarnalegt að rígbinda þetta svo, að menn séu dæmdir til að hafa stórskaða af því, hvernig þetta fé er geymt. Og af þessum nýbyggingarsjóðum og varasjóðum, sem eftir ákvæðum frv. verður óarðbær eign, verða félögin og hluthafarnir að greiða skatt til ríkisins, því að við vitum eftir reynslu undanfarinna ára, að hlutabréf fiskveiðahlutafélaga hafa verið metin af skattstjóra til þessarar og þessarar krónuupphæðar og mönnum gert skylt að borga skatt af þeim, þó að þau hafi enga vexti gefið, svo að maður, sem á hlutabréf í fyrirtæki, sem stendur að þessari eign, verður að gjalda árlega til ríkisins fullan skatt af nafnverði, eins og hér væri um arðbæra eign að ræða, um leið og með einstrengingslegum ákvæðum er svo til hagað, að engir vextir fást af þessari eign, meðan hún er þannig geymd. Við þetta bætist svo það, að ef félag fargar skipi sínu, svo að það er gert upp, þá tekur ríkið tekjuskatt af 60% af þeirri upphæð, svo framarlega sem það er ekki notað til að borga skuldir. Hér er þó um að ræða fé, sem Alþingi í dag vill láta kalla skattfrjálst og vill láta landslýðinn skoða, að lagt sé til hliðar með þeim fríðindum, að það sé skattfrjálst, en það er þó engan veginn víst, ef svo fer, sem ég lýsti nú. Svo getur farið, að af þessu fé verði menn að borga fullan skatt til ríkisins. Ég hef þá í fáum dráttum bent á, hvernig þetta mál horfir við í heild sinni. Ég ætla ekki að fara út í neina tekniska hlið á þessu máli, en mér þótti ræða hv. síðasta ræðumanns allfróðleg í því efni. Ég geri ráð fyrir, að aths. hans hafi að mörgu leyti verið réttar, en hann hefur líka aðstöðu til þess öllum mönnum fremur að benda á þessar teknisku hliðar slíks máls sem þessa. En formælendum þeirrar góðu hugmyndar, sem hér hefur verið talsvert hampað að eðlilegum hætti, vil ég segja það frá mínum bæjardyrum séð, að sá öflugasti nýbyggingarsjóður, sem löggjafinn getur stuðlað að, er grundvöllur undir atvinnuveginn, sem er þannig gerður, að þeir, sem hann vilja stunda, geti gert sér skynsamlega von um arðvæna afkomu. Ef löggjafarvaldið sneiðir fram hjá þeim aðgerðum, sem nauðsynlegar eru til þess, að slíkur grundvöllur sé lagður, eða beinlínis beinir gangi málsins inn á annan veg, t. d. með skattalöggjöf, þá hjálpar enginn nýbyggingarsjóður til frambúðar til þess að halda þessari atvinnugrein gangandi. Það er og verður alltaf þungamiðjan í öllum atvinnurekstri og farsælasta leiðin fyrir alla, sem að honum standa, að hægt sé að reka hann með skynsamlegri og öruggri von um arðvæna afkomu. Undir því er í mínum augum mest komið, þó að ég vitaskuld viti, að það getur verið ákaflega mikil hjálp til þess að komast yfir örðugan hjalla, ef til er varasjóður til þess að kaupa fyrir þau nauðsynlegustu áhöld, sem til atvinnurekstrarins þarf. En virðulegasta skylda Alþingis er að stuðla að því eftir megni, að atvinnuvegirnir séu reknir á heilbrigðum grundvelli, en þeirri skyldu hefur á undanförnum árum mjög svo lítið verið sinnt gagnvart stórútgerðinni. Þær aðgerðir, sem gerðar voru, þegar allt var komið í ógöngur á árinu 1938, voru beinlínis afleiðing af vitlausri skattapólitík undanfarinna ára, og því miður hafa þær aðgerðir, skattfrelsið svokallaða, orðið til þess, að almenningur hefur litið svo á, að útgerðin hafi búið við skattfrelsi, þó að það skattfrelsi, eftir því sem nú liggur fyrir, muni aldrei sjá dagsins ljós í framkvæmd, því að hér er verið með löggjöf, sem á að verka þannig aftur á bak, að skattfrelsisl. frá 1938 eru þar með gerð ónýt. Ég vil að síðustu endurtaka þá beiðni til n., að hún sérstaklega reyni að sjá. til þess, að þessir peningar, sem eiga að vera aukavarasjóður til nýbyggingar, geti um leið verið til styrktar atvinnurekstrinum, en ekki sem mylnusteinn um háls honum, en ef frv. verður samþ. óbreytt í þessu efni, liggur nærri, að það síðarnefnda yrði tilfellið.

Frsm. (Magnús Jónsson) : Af því að það er orðið framorðið, skal ég leitast við að stytta mál mitt, eftir því sem unnt er, þótt vitanlega hafi margt komið fram, sem ástæða væri til að gera að umtalsefni. Ég býst þó við, að ég geti naumast komizt hjá að fara nokkrum orðum um sum atriðin f. h. n. Vil ég þá, byrja á því að geta þess, að slæðzt hefur prentvilla inn í frv. Þar stendur, að af 20 þús. kr. eigi að greiða 4040 kr., en á að vera 4030 kr. Ég hef þegar bent skrifstofunni á þetta og vona, að hæstv. forseti athugi þetta einnig og leiðrétti. Nú hafa þrír hæstv. ráðh. talað um málið frá sjónarmiði sinna flokka. Hæstv. viðskmrh. byrjaði á að gera grein fyrir afstöðu Framsfl., og mér skildist á hv. síðasta ræðumanni, að mín ræða hefði átt að skýra málið frá sjónarmiði Sjálfstfl., en það er alls ekki. Ég skýrði málið frá sjónarmiði n. í heild, en aðeins á 2–3 stöðum vék ég að minni persónulegu skoðun. Hæstv. viðskmrh. minntist á skattaívilnunina, sem önnur félög en útgerðarfélög hefðu um varasjóðsfrádrátt, og þar yrði að mismuna þeim allmikið. Ég get vel viðurkennt þetta, en mér þykir heldur mikið sagt hjá honum, þegar hann talar um, að þessi fyrirtæki séu áhættulaus. Ég held, að áhættulaus fyrirtæki séu ákaflega fá til. Ég skal taka sem dæmi fyrirtæki, sem ákaflega fáir hér virðast hafa samúð með, verzlunarfyrirtæki, heildsölufirma. Þetta er talsvert mikið áhættufyrirtæki, enda hafa þau mörg orðið gjaldþrota. Þau eiga það t. d. á hættu að tapa útistandandi skuldum. Iðnrekstur er talsvert áhættumikill, t. d. vegna samkeppni, erlendrar og innlendrar. Hins vegar skal ég játa, að munur er nokkuð mikill á þessu, sérstaklega munar miklu á nýbyggingarþörf fyrirtækja, og það, að ég hef á móti því að fara niður fyrir 40 með þann skattfrjálsa hluta varasjóðstillags er aðallega af því, að mér þykir það vera að seilast óþarflega langt aftur fyrir sig. Mér þótti gott að heyra það, sem hæstv. viðskmrh. sagði, að hann taldi nauðsynlegt að jafna töp milli ára. Ég er alveg sammála þessum tapsfrádrætti, sem innleiddur var með skattaívilnunarl. frá 1938 og endurnýjaður í frv., ekki í 10 ár, heldur einhver svo og svo margra ára heimild til að jafna töpin og skattfrelsi á því, sem fer til að jafna þessi töp, og ég hygg, að óhætt sé að segja, að í mþn. sé till. um, að töpin skuli þannig jöfnuð milli nokkurra ára. Ég álit, að þetta ætti að vera geymt, en ekki gleymt, þegar tekin verða til endurskoðunar skattal. til frambúðar. Hv. næstsíðasti ræðumaður minntist á, að stríðsgróðinn hefði fallið útgerðarfélögunum í skaut, án þess að þau hefðu nokkuð gert til þess. Ég álít þetta mjög ómaklega sagt. Það er auðvitað rétt, að útgerðarfélögin hafa ekki komið stríðinu af stað, en þau hafa sannarlega til þess unnið að fá stríðsgróðann. Þau hafa þraukað með þessi dýru atvinnufyrirtæki í 9–10 ár, ýmist með lítinn eða engan ágóða eða þá stórtöp, þannig að auðug félög, sem áttu mjög gilda sjóði 1930, stóðu þannig, að það opinbera var farið að tala um, hvort ekki ætti að gera þessi félög upp. Þeir, sem þannig hafa þraukað með þessi atvinnufyrirtæki, þegar menn vildu ekki ráðast í að kaupa slík tæki, þó að þeim væri boðið fé að gjöf úr ríkissjóði til þess, þeir hafa talsvert gert til þess að fá að njóta þess veltiárs, sem síðasta ár hefur verið. Ég vil ekki mæla þá undan stríðsgróðaskatti, en ég vil ekki, að þessum eiturdropa sé blandað í þennan bikar, því að þeir eiga það ekki skilið. Ég býst við, að það geti, orðið áhöld um töp þrengingaáranna og gróðann nú, og þegar farið verður að gera upp töpin, þá komi í ljós, að stríðsgróðinn verði ekki mikið fram yfir þann mun, sem þeir hafa orðið að bera á tapsárunum. Þá vil ég minnast með örfáum orðum á það, sem hæstv. ráðh. ræddi ýtarlega, sem sé þá skoðun Framsfl., sem kom fram í mþn. og viðtölum, sem fóru fram til undirbúnings þessu máli, að hætta að draga frá tekjuskatt og aukaútsvar og reikna skattstigann um með það fyrir augum, og getur það þá um leið verið svar til hv. l. þm. N.-M., sem kom inn á þetta atriði líka. Ég hef ekki talað við neinn, sem hefur ekki séð, að þetta hefur marga kosti. Ég fyrir mitt leyti tel hiklaust, að þetta hafi ýmsa kosti, en í mínum augum hafa ókostirnir verið meiri, og nokkuð er það, að þegar tekju- og eignarskattsl. voru sett fyrst hér á Íslandi árið 1921, þá var því hagað þannig, en var síðan breytt. Það er þess vegna ómögulegt að segja eins og hv. 1. þm. N.-M., að það sé tvímælalaust, hvort réttara er. Skal ég ekki fara langt út í það. En það eru sum stór atriði á móti því. Fyrst er það, að við höfðum í mþn. skrá, sem er mjög eftirtektarverð, sem sýnir, hve mikið greiðist af tekjuskattinum og útsvörum rétt fyrir áramótin. Það er svo gífurlegt, að það er næstum ómögulegt annað en að láta undan fyrir þeim rökum einum saman. Menn streitast við að greiða þetta fyrir áramótin til þess að fá það reiknað til frádráttar. Og t. d. skattstjóri hefur talið ógerning að afnema þetta. Þó að hann setti í staðinn háa dráttarvexti, þá kæmi það ekki að sama gagni. Það er betra að gefa góðum viðskiptamanni afslátt heldur en að refsa þeim vonda viðskiptamanni, - það verkar miklu sterkar. En í mínum augum er önnur ástæða fyrir þessu enn meiri. Hæstv. viðskmrh. talaði um það með réttu, að hátekjuskatturinn beinlínis staðnæmdist við það, að hann væri farinn að reka sig upp undir, við það, að hann væri kominn í það að taka allar tekjurnar. En með því að lækka skattstigann, þá er stiginn framlengdur um helming. Og með reynslu undanfarinna ára fyrir augum vil ég ekki gera það að framlengja hann um helming. Og þegar hátekjuskatturinn var settur hér á í árslok 1935, þá er ég ekki viss um, hvort mönnum hefði þótt álitlegt, ef hann hefði verið helmingi hærri, en hálfur ófarinn. Ég hef þess vegna verið á móti því að hringla með þetta. Það minnir á það, þegar verið var að hringla með hæstv. Alþ. milli árstíða. Það var stundum haft á sumrin og stundum á veturna. Hvor tveggja þingsetutíminn hafði nokkuð til síns ágætis, en aftur ýmsa ókosti. Við játum líka, að það eru nokkrir kostir við þessa aðferð, en það eru bara ókostirnir, sem okkur þykir vega meira. Kem ég svo að hæstv. félmrh. Það var einn aðalörðugleikinn á að koma á þessu samkomulagi, hve Alþfl. var ófús á að vilja viðurkenna réttmæti tapsfrádráttarins alveg frá 1931, og voru ýmsar till., sem þeir voru þar með, eins og t. d. sú, sem hann lýsti, um það að taka við þann frádrátt tillit til þess, að ævinlega ætti að hvíla á félaginu ákveðinn þungi skulda, svo eða svo mikill á hvern togara og svo og svo mikill á öðrum eignum félagsins eftir fasteignamati. En höfuðgallinn á þessu var sá, að samfara þessu hlaut að verða ógurlega mikið umstang. Og ég spyr bara að því: Hvaða samkomulag ætli mundi verða um slíkt mat? Og hvaða deilur gætu út af því risið og hve mikil sundrung, þegar fara ætti að meta, hve miklar skuldir ættu að hvíla á hverju félagi eða skipi? Annars vil ég benda á, að það er langt frá því, að félögin fái þessa peninga svo að segja gefins upp í hendur eða aðrir eigendur skipanna, sem koma í tapsfrádrátt. Þarf í því sambandi ekki annað en minna á e-lið 64. gr., sem talar um, hvernig á að verja þessu fé, sem verður skattfrjálst þannig. Það á að fara í ekki aðeins varasjóð, heldur sérstaka tegund varasjóðs, sem ekki má nota fyrr en á eftir öðrum varasjóði, sem ekki má nota nema til þess að mæta rekstrarhalla. Að vísu er gert ráð fyrir því, að ef þessu fé er varið til annars en þess, sem tekið er fram í þessum e-lið, 1. mgr., þá skuli greiða tekjuskatt af 60% þeirrar fjárhæðar, er þannig er varið úr sjóðnum, jafnháan þeim skatti, sem hefði orðið að greiða af fénu, þegar það var lagt fyrir, ef það hefði þá verið skattskylt. Ef stríðsgróðaskatturinn verður samþ. á Alþ. fyrir árið 1940, á af hverjum eyri af þessum 60% að greiða 75% í þann skatt. Þetta eru ákaflega hörð kjör, en hreint ekki óeðlileg. Þessi ráðstöfun, að veita þetta sérstaka skattfrelsi fyrir þessa upphæð, er ekki fyrir eigendur framleiðslutækjanna, heldur fyrirtækin sjálf, til þess að þessi varasjóður standi undir fjárhag fyrirtækjanna með því að tryggja þeim meira lánstraust. En svo endanlega, þegar slík félög væru gerð upp á sínum tíma, þá má ekki verja þessum varasjóði, sem myndaður er af þessu skattfrjálsa fé, til annars en þess að greiða þær áföllnu skuldir, sem eru á félaginu, og þar með náttúrlega hlutafé félagsins, sem er ekkert annað en skuldir félagsins til þeirra einstöku manna, sem lagt hafa fram fé í fyrirtækið. En það, sem þar er fram yfir, fellur undir þennan refsiskatt, þ. e. sem á að greiða af 60% þess fjár og tekið er fram í e-lið 64. gr. Það er því svo langt frá því, að þessi félög, sem hafa fengið þennan tapsfrádrátt, en ekki þurfa að nota hann allan til skuldagreiðslu, séu gerð jafnrétthá eins og hin, sem hafa tapað og þurfa svo að verja öllum þessum aukavarasjóði upp í áfallnar skuldir. Ég skal svo lítið minnast meira á þetta, sem hæstv. félmrh. sagði, en vil aðeins út af því áhugamáli hans og Alþfl. að fá lækkaðan skattstigann segja, að það er mjög einkennilegt, að einn af fulltrúum þess fl. í mþn. (og við þessar umr.), eins og sést á áliti mþn., hefur unnið að því að hækka skattstigann frá 1935, svo að sá kærleikur hæstv. ráðh. og hans fl. að lækka skattstigann kemur mér ákaflega einkennilega fyrir sjónir. Við hinir nm. vildum hafa skattstigann óbreyttan. En fulltrúi Alþfl. í n. vildi hækka skattstigann strax, þegar tekjurnar væru komnar í 8 þús. kr. og þar yfir. - En skattstiginn er lækkaður dálítið af tekjum frá 8 þús.. og upp í 12 þús. kr. En hann er hvergi hækkaður. Hins vegar hefur hvergi komið fram frá Alþfl. till. um lækkun skattstigans, heldur aðeins til hækkunar hans. Hvað snertir 12% viðaukann, er það að segja, að það hefur aldrei verið við þessa meðferð skattamálanna á hann minnzt. Ég sé ekki, að í þessu frv. standi nokkuð um að afnema 12% ákvæðið. En þau 12% renna, að því er ég best veit, til bæjarsjóða og sveitarsjóða. Þessi 12% má því láta út úr reikningnum, því að þau koma til góða þeim sömu gjaldendum, þegar farið er að jafna útsvörum niður á þá. Ég held, að ég sleppi svo öðrum atriðum í ræðu hæstv. félmrh., sem ég skrifaði upp eftir honum, sérstaklega af því að hann er ekki viðstaddur. Kem ég þá að hv. 1. þm. N.-M. Hann undraðist dálítið yfir þessu merkilega frv., að samkomulag væri um það, en þó væru menn að boða brtt. Það stendur nú í grg. frv., að það sé borið fram af fulltrúum fl., en í grg. er einnig tekið fram, að þm. séu óbundnir um að bera fram brtt. og um að samþ. þær brtt., sem fram kunna að koma. Þessi sami hv. þm. beindi svo til n. nokkrum atriðum til athugunar. Því miður veit ég ekki, hve mikið starfshlé verður fyrir n. til að taka þetta til athugunar milli umr. En sumar þessar aths. voru um almennar breyt. á skattal. En hér er alls ekki farið fram á algerða endurskoðun á skattal., t. d. um það, hvernig skuli meta búfé til eignar. Það er sjálfsagt að minnast á þetta í n. En ég hygg, að n. taki þetta varla til að gera till, um það nú. Það væri eðlilegt í sambandi við útsvarslöggjöf að taka þetta til athugunar. Þá minntist þessi hv. þm. á borgun til skattan. fyrir störf þeirra. Það er ekki ætlazt til þess, að skattan. starfi á öðrum tíma en þær hafa hingað til gert, nema í þetta eina skipti vegna þess dráttar, sem orðið hefur á þessari löggjöf. En það má vera, að setja megi bráðabirgðaákvæði í þessi l., þar sem stj. sé heimilað að greiða skattan. í þetta skipti eitthvað hærri borgun. Mér finnst í alla staði eðlilegt, að skattanm. þyrftu að fá meiri borgun, ef þeir vinna að þessu um hábjargræðistímann. Sömuleiðis talaði hv. þm. um það, hvenær skattskrá væri lögð fram, en ákvæði um það heyra til almennrar endurskoðunar 1., ef breyta ætti því. En ég skal minnast á það í n. Þá beindi sami hv. þm. því til n., hvort ætli að afnema skattfrelsi iðnfyrirtækja. Iðnfyrirtæki geta nú notið skattfríðinda í 5 fyrstu árin, er þau eru rekin. En svo þegar þessi 5 ár eru liðin, leggur fyrirtækið sjálft sig bara niður, og svo er af sömu aðilum stofnað iðnfyrirtæki í annari grein, sem nýtur þar skattfrelsis í 5 ár, o. s. frv. Það var talað um það í mþn., hvort ekki ætti að veita þeim iðnfyrirtækjum fríðindi með skattívilnunum, sem t. d. þurfa að koma sér upp húsum. En þess konar ákvæði heyra undir almenna löggjöf, en ekki þetta mál, sem hér er um að ræða. Þá sagði hv. 1. þm. N.-M., að sér fyndist ekki sanngjarnt, að menn ættu að fá skattfrádrátt fyrir það að fara á bíó og reykja sígarettur. En þessi mismunandi persónufrádráttur er bara miðaður við það, að það er dýrara að lifa í kaupstöðum heldur en í sveitum, þótt aðeins séu nauðsynjar keyptar, dýrast í stærstu kaupstöðunum, næstdýrast í þeim minni, en ódýrast í sveitunum. En hér er ekki verið neitt að reyna að mismuna mönnum með þessum mismunandi persónufrádrætti. Ég er sammála því, sem hv. 1. þm. N.-M. sagði um skylduómagana, að það er sanngirnismál, sem hann þar hélt fram. En það er bara ákaflega erfitt að komast kringum þetta og breyta þannig til eins og hann vill, það verður erfitt að setja þar ákvæði um. Mér virðist eðlilegt, að menn ættu að fá frádrátt frá skattskyldum tekjum fyrir það að framfæra náin skyldmenni, eins og hv. þm. tók dæmi um, og einnig vegna barna, sem komin eru yfir það aldurstakmark, sem l. tiltaka um frádráttinn, þegar þau ganga í skóla og fara fyrst að verða verulega dýr. En þetta er bara skoðað þannig (t. d. viðvíkjandi því dæmi, sem hv. þm. nefndi), að maðurinn sé ekki skyldugur til að gera þetta, að skulum við segja framfæra farlama föðursystur o. s. frv., alveg eins og það er ekki skattfrjálst, þó að menn gefi svo eða svo mikið til guðsþakka eða gefi fátækum. Það eru góðverk, sem menn eru frá lagasjónarmiði ekki skyldugir til að framkvæma. Þess vegna er þetta hugsunarrétt eins og það er í 1. Ef maður kostar barn sitt á skóla, má segja, að það sé lúxus í vissu falli. Ég er þess vegna, af greindum ástæðum, ekki sammála hv. 1. þm. N.-M. um þetta. Þá skaut hv. þm. fram aths. um umreikninginn. Ég tel till. hv. þm. um það mjög athyglisverða, og ef þetta, sem hann leggur til, er framkvæmanlegt, þá sýnist mér . það miklu einfaldara. Ég vil spyrja hagfræðinga um það, hvort þetta sé hægt, og ef það er hægt, er sjálfsagt að breyta þessu. En ég vil ekki breyt. í þessu, nema hún jafni þetta á fullkominn hátt.

Það liggur fyrir till. um form fyrir þessu hjá skattstjóra

. Þá sagði hv. 1. þm. N.-M., að honum þætti alveg nóg að binda 30% af skattskyldum tekjum útgerðarfyrirtækja 1940, sem lagðar eru í varasjóð þeirra. En að hafa þetta 40% er algerlega bundið í því samkomulagi, sem hefur orðið um málið milli fl. eftir langvarandi umr. og mikið reiptog, og býst ég við, að það hljóti þess vegna að verða gildandi. Ég verð að játa, að ég skildi ekki alveg, hvað hv. 1. þm. N.-M. átti við, þegar hann var að tala um þessar 150 þús. kr., sem má eftir frv. vera lægsta verð, sem togarar eru metnir til í sambandi við tapsfrádráttinn. Ég hef skilið þetta þannig, að félag, sem aldrei hefur tapað og hefur fært fyrningar á skipum sínum, komi alls ekki til með að geta haft neinn tapsfrádrátt. Það er sama með það félag, hvað lágt skip þess standa í bókfærðu verði, og þetta 150 þús. kr. ákvæði kemur því ekkert við, hvað þau skip eru bókfærð. Það getur verið t. d., að eitthvert skip sé bókfært í núlli, og félagið heldur áfram að bókfæra það í núlli. Það er hægt vegna þessa ákvæðis. En það má ekki fara lengra niður reikningslega með skipið en í 150 þús., til þess að eigandi þess, félag eða einstaklingur, geti fengið tapsfrádrátt. Þetta ákvæði er sett inn í 1. aðeins til þess að draga úr tapsfrádrættinum. Ég hef samþ. þetta til samkomulags, þó að ég álíti ekki neina sanngirni mæla með því að hafa þetta svona. Ég þarf svo sem ekkert að segja um ræðu hv. þm. Vestm., því að ég er honum í raun og veru alveg sammála um það, sem hann var að segja í sinni ræðu. Ég er fús til að taka það til athugunar, hvort hægt er að koma nýbyggingarsjóðnum þannig fyrir, að hann gæti orðið fyrirtækjunum til framdráttar, en ekki sem mylnusteinn um háls. En ég gef honum ákaflega litla von um það, að ákvæðum frv. verði breytt, því að þessi ákvæði um nýbyggingarsjóðinn eru ákveðin eftir mjög miklar umr., og sem því er, eins og maður þekkir í slíkum efnum, hlutur, sem ekki þýðir að reyna að hrófla við. En hins vegar vil ég segja það, að ég álít ekki, að hægt sé að segja, að þessi nýbyggingarsjóður verði fyrirtækjunum mylnusteinn um háls. Það geta að vísu verið erfiðleikar á að leggja þetta fé fram. En nýbyggingarsjóður er náttúrlega varasjóður gagnvart skuldheimtumönnum og aflar útgerðarfyrirtækinu sterkara lánstrausts heldur en ef það hefði hann ekki. Og eru þess vegna miklar líkur til þess, að banki lánaði það fé, sem félag þyrfti að festa í nýbyggingarsjóði, vegna þess að þótt ekki megi veðsetja það, þá er það eign, sem kemur til skuldagreiðslu, þegar annað þrýtur. Hins vegar getur sumum kannske þótt það kjánaleg hugsun, að félag geti átt kannske milljón kr. í nýbyggingarsjóði, en verða að starfa með talsvert dýru lánsfé. En þetta er kredda, sem komizt hefur inn í þetta mál, og kredda, sem hefur nokkuð til síns máls. Með því að binda féð þannig er því komið úr umferð til þess að skapa ekki verðþenslu, sem yrði útgerðarfélögum sem öðrum til mestu bölvunar. Ég er sammála hv. þm. Vestm. um það, að það dugar enginn nýbyggingarsjóður eða aðrir sjóðir til þess að kaupa ný skip, ef atvinnufyrirtækin bera sig ekki. En einn stór liður í því, að þau geti borið sig, er, að verðlag allt, kaupgreiðsla o. þ. 1. þenjist ekki upp úr öllu valdi. Og það er skylda þjóðfélagsins, eftir því sem hægt er, að koma í veg fyrir verðþenslu. Þetta ákvæði er ein tilraun í þá átt, þó hún sé að vísu ekki stór. Annars er annað frv. fyrir þessari hv. d., sem gæti orðið til þess, að menn gætu lagt nokkurt fé í nýbyggingarsjóði, þ. e. heimildin til að taka 10 millj. kr. innanríkislán. Væri ekki óeðlilegt að koma fyrir fé nýbyggingarsjóða í þessum bréfum. Ég álít, að í nýbyggingarsjóðum væru gild bréf, sem lánuð væru gegn handveði í ríkisskuldabréfum, - t. d. væri ríkisstofnun svo sem háskólinn, sem á mikið af bréfum, sem gæti fengið hentugt lán með tryggingu í slíkum bréfum. Það er alveg hiklaust hægt að slá því föstu, að slík bréf hljóta að vera gjaldgeng, þar sem þau eru tryggð með handveði í ríkistryggðum bréfum. En það hefur verið mikið um það talað, að það mætti ávaxta fé nýbyggingarsjóða á annan hátt en þann, t. d. í öruggri fasteign eða öðru slíku, sem ekki væri háð verðfalli peninganna, en það hefur ekki verið við það komandi. Ég þori ekki að segja um það, hvernig bréf nýbyggingarsjóða yrðu metin til skatts eða hvernig á að meta hlutabréf félaganna út frá því, hve mikið er af bréfum í nýbyggingarsjóðum. En ég sé ekki, að vaxtalaus bréf sé hægt að meta í fullu verði. Hin ströngu ákvæði 2. gr. um varasjóði eru svo víðtæk og almenn, að ég tel stórum varhugavert, t. d. í c-lið, þar sem fyrirtæki er bannað að viðlögðum refsiskatti að verja fé til nokkurs, sem talizt geti rekstrinum óviðkomandi eða ónauðsynlegt. Það getur vel verið, að maður vildi bjarga fé úr áhættusömum atvinnuvegi eins og útgerð, en hið opinbera telji tjón að því, að það sé gert, og hindri það því með slíkum ákvæðum. En ef verzlunarfyrirtæki t. d. vildi aftur á móti leggja fé í útgerð, hvaða ástæða er til að torvelda það? Hvers vegna má ekki málningarverksmiðja t. d. leggja í skósvertugerð? Hvaða ástæða er yfirleitt til að leggja hömlur á þess konar þróun iðnfyrirtækja í landinu? Ákvæði í 2. gr. um slíka meðferð varasjóða eru eingöngu miðuð við útgerðina, og þá er það rangt að láta þau ná til hvaða atvinnurekstrar sem er. Þessu þyrfti að breyta. Einni spurningu vildi ég að lokum beina til hæstv. fjmrh. Það gæti leikið vafi á, hvað átt er við með skattskyldum tekjum í 64. gr. (j-lið). Er þar ekki átt við hið sama og hingað til, þegar um skattskyldar tekjur hefur verið rætt? Ég teldi æskilegt að fá yfirlýsingu hæstv. ráðh. um, að svo sé, og tel þá ekki þurfa brtt. til að segja það skýrar í l. En í 2. gr. frv., sem er brtt. við 6. málsgr. 8. gr. l., er sagt, að sé nokkuð af ársarði umræddra félaga lagt í varasjóð, þá skuli helmingur þeirrar upphæðar undanþeginn tekjuskatti, „og skal hann koma til frádráttar við ákvörðun skattskyldra tekna“. Mér skilst það væri hugsanlegt, ef ekki er sleginn varnagli við, að láta „skattskyldar tekjur“ þýða nettó-tekjurnar að ½ varasjóðstillagsins frádregnum. Þótt ég teldi slíka skýringu mjög hæpna, skaðar ekki, að hinn rétti skilningur liggi fyrir skýrt og öruggt.



Herra forseti! Með því að fyrri flm. þessa frv., hv. 2. þm. S.-M., er ekki viðstaddur, þá vil ég fylgja frv. úr hlaði með nokkrum orðum. Frv. þetta er flutt eftir beiðni bæjarstjórnar Neskaupstaðar og samið af henni. Eins og kunnugt er, þá eru hafnir góðar á Austfjörðum, svo lítið þarf þar að bæta. Þær framkvæmdir, sem gerðar hafa verið þar austur frá, bæði uppfyllingar og bryggjur, hafa notið mjög lítils styrks frá því opinbera. Mestallt hefur verið byggt af einstaklingum. Þó hafa bæjarfélögin, t. d. á Seyðisfirði og Norðfirði, eignazt slík mannvirki. Enda þótt hafnir séu fremur góðar, þá eru hafnarskilyrðin á Norðfirði samt engan veginn sem bezt, og stafar það af því, að fjörðurinn er stuttur, - fremur vík en fjörður -, þannig að sjóar, er ganga inn fjörðinn, gera skipa- og bátaleguna ótrygga. Eyri gengur út í fjörðinn, sem heitir Neseyri, og þessi eyri skýlir höfninni fyrir hafsjóum og gerir það að verkum, að höfnin er þolanleg. En fyrir nokkrum árum tóku menn að veita því eftirtekt, að sjórinn braut framan af nesoddanum, svo að það leit út fyrir, að alvarlegar skemmdir mundu af hljótast. Þá var tekið það ráð að byggja varnargarð á eyrinni, svo að hann hindraði sjóinn í skemmdarverki sínu. Þá var veitt nokkurt fé úr ríkissjóði til þeirra framkvæmda. Nú er þessi varnargarður víða allmikið skemmdur, svo að allt bendir til, að hann þurfi að endurbyggja þá og þegar. Ætlazt er til með frv., ef það nær fram að ganga, að sett verði l. um framkvæmdir til umbóta á höfninni í Neskaupstað, bæði endurbyggingu hafnargarðsins og einnig byggingu nýrrar hafskipabryggju, sem kæmi í stað hinna mörgu smábryggja, er einstaklingar hafa komið upp með ærnum tilkostnaði og þurfa mikið viðhald vegna sjóa, er inn á höfnina ganga, svo bátar mölva þær oft og tíðum. Hafnarsjóður á nú eina bryggju, sem var byggð fyrir tæpum 20 árum. Þessi bryggja er nú mjög úr sér gengin. Ætlazt er því til, að nú þegar verði hafizt handa með byggingu stærri og traustari bryggju. Vitamálastjóri hefur látið í té áætlun um byggingu trébryggju, og er gert ráð fyrir, að hún kosti 135 þús. krónur. Nú telur bæjarstjórn Neskaupstaðar ekki hyggilegt, að byggð verði trébryggja, heldur er það einróma álit hennar, að bryggjan verði að vera úr steini, og samkv. upplýsingum frá vitamálastjóra má ætla, að slík bryggja verði 2–3 sinnum dýrari en trébryggja, sem samkv. áætlun þeirri, er áður hefur verið getið, ætti að kosta 135 þús. kr. Því ætti steinbryggja að kosta allt að 350 þús. kr. Verður að álíta kleift fyrir hafnarsjóð, er hefur allt að 25 þús. kr. árlegar tekjur, að byggja steinbryggju. Í frv. er gert ráð fyrir, að 2/5 kostnaðarins verði veittir úr ríkissjóði og 3/5 úr hafnarsjóði Neskaupstaðar. Auk þess er gert ráð fyrir, að ríkisstj. fái heimild til að ábyrgjast 400–450 þús. kr. lán, er hafnarsjóður Neskaupstaðar þyrfti að taka. Þessar tölur eru gerðar af handahófi og munu vera heldur rúmar, því að ekki mun vera gert ráð fyrir alveg svona. miklum kostnaði. Um form frv. get ég tekið það fram, að það er sniðið eftir hafnarlögum, sem sett hafa verið á seinni árum, svo að ég geri ekki ráð fyrir neinum verulegum breyt. á frv. Spurningin er, hvort það er álit Alþ. eða hv. d., að hér sé um brýna nauðsyn að ræða, og hvort rétt sé, að ríkissjóður styrki þessar framkvæmdir eins og að framan greinir. Á Norðfirði eru miklar siglingar og þar kemur fjöldi skipa árlega. Þar er mest útgerð á öllum Austfjörðum. Um 30 skip eru skrásett þar, sum allstór og eitt yfir 100 tonn. Flest eru þau frá 12 til 60 eða 70 tonn. Auk þess eru þar opnir vélbátar og árabátar. Af þessu má ráða, að tekjur hafnarsjóðs geta orðið miklar, einkum ef þessar umbætur yrðu gerðar. Ég ætla svo ekki að orðlengja um þetta frekar, en vænti góðra undirtekta hjá hv. deild. - Svo vil ég leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og sjútvn.