Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Árnason) Þetta frv. er komið aftur frá háttv.Ed., með þeirri breytingu, að afnumið er hámark oddvitalaunanna. Allsherjamefnd þessarar deildar sjer ekki ástæðu til að gera ágreining út af þessu atriði, og leggur því til, að frv. verði samþ., eins og það er nú.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Jeg tók það fram áður við þessa umræðu, að mentamálanefndin hefði fallist á breytingar þær á núgildandi lögum um þetta efni, sem frv. fer fram á. Jeg skýrði þá einnig frá þeim breytingum, sem frv. gerir á tilskipuninni frá 1824, er kveður á um ábyrgð fyrir að gefa saman hjón, er standa í sveitarskuld, og ætla ekki að fara frekar út í það mál. Þá komu fram brtt. frá háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), á þgskj. 720, og gat jeg ekki að því sinni greint frá um afstöðu nefndarinnar til þeirra brtt. Nú hefir nefndin athugað þær og viðurkennir, að með þeim er gengið enn lengra í mannúðar- og sanngirnisáttina heldur en með frv., og felst því nefndin í einu hljóði á breytingarnar. Flm. að þessum brtt. (E. A.) skýrði þær mjög ljóslega hjer áður við umr., svo að jeg sje ekki ástæðu til að fara að gera grein fyrir þeim nú, nema ef mótmæli koma fram, sem þá má ske þurfi að svara.

Þórarinn Jónsson Jeg er búinn að gleyma mörgu, sem sagt var við fyrri hl. þessarar umræðu, og svo mun vera fyrir fleirum. Hv. 1. þm Skagf. (M. G.) taldi þetta stórmál, og vil jeg taka undir það með honum, þar sem hjer er um það að ræða að tryggja landbúnaðinn. Þess vegna er það ekki heldur undarlegt, þótt löggjafarvaldið hafi leitað að leiðum, til þess að ná þessu takmarki, og málið orðið umtalsfrekt hjer í deildinni. Ein breytingin, sem farið er fram á, er sú, að forðagæslumennirnir skuli vera kosnir af sýslunefndum, en áður hafa þeir verið kosnir af sveitunum. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði, að ef sveitarstjórnir vanræktu að láta kjósa forðagæslumenn, þá væri ekkert við því að gera. Þá stæði maður uppi ráðalaus. Mjer er ókunnugt um, að þetta hafi nokkurn tíma komið fyrir, en dæmi munu vera til hins, að þeir, sem óánægðir eru með lögin, hafa valið ófæra menn til starfans. Jeg sje ekki, að málið sje að nokkru leyti betur komið, þó að sýslunefndir kjósi mennina. Ef það kæmi fyrir, að hreppsnefndarmenn væru ekki kosnir, þá mundi líklega vera hægt að grípa til einhvers úrræðis, og eins ætti það að vera hægt, ef um forðagæslumenn væri að ræða. Annars er leitt að heyra það, þegar lögreglustjórar telja ófært að framfylgja lögum, því að jeg álít það beina skyldu þeirra að taka það tafarlaust fyrir, ef lögum er ekki hlýtt, þótt enginn kæri yfir. Þá er að minsta kosti hægt að beita sektarákvæði laganna. Jeg skal að eins drepa á brtt. minni hl. Það er mín skoðun, að ef þær væru samþyktar, þá væri fótunum kipt undan forðagæslunni. Ef haustskoðunin fellur burt, þá er öll forðagæsla gagnslaus. Hv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) sagði, að skoðun síðari hluta vetrar væri nægileg; þá væri hægt að gera ráðstafanir til að hjálpa þeim, sem ilt útlit væri hjá. Mín skoðun er, að þá sje þvert á móti mjög erfitt að útvega hjálp. Um haustskoðunina er öðru máli að gegna. Þá er hægt að lóga fjenu og fá fult verð fyrir afurðirnar. Þetta er ekki saman berandi. Þó að forðagæslulögin hafi ekki reynst alstaðar jafnvel, þá er það fráleitt rjett, að þau sjeu gagnslaus. Það þarf tíma til, að lög afli sjer vinsælda. Sumstaðar hafa lögin reynst mjög vel, og menn vilja ekki missa þau. Annarsstaðar hafa menn frá byrjun verið lögunum óvinveittir, og vilja fella þau eða breyta þeim svo, að þau verði gagnslaus. Jeg vona, að þetta lagist alt, ef lögin fá að standa lengur, og leyfi mjer því að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá; (Sjá bls. 299).

Gísli Sveinsson Við leyfðum okkur, tveir þm., á öndverðu þingi, að koma fram með frv. til forðagæslulaga. Það má, eftir því sem reynslan hefir verið um þetta mál, búast við, að frv. endist út þingið, til að tala um það, og virðist þá ekki ósanngjarnt, að jeg taki einu sinni til máls í öllum þeim umræðum. Fyrst skal þess geta, sem nefnt hefir verið fyr í umræðunum, að eftir frv. eiga sýslunefndir að kjósa forðagæslumenn. Þessi breyting er í samræmi við umkvartanir og óskir ýmsra manna, og það sjálfra forðagæslumanna. Menn hafa rekið sig á, að sumpart hefir ekki verið gerð gangskör að því að kjósa forðagæslumenn, og sumpart hafa verið kosnir menn til forðagæslu, sem ef til vill hafa gefið sig fram af tilviljun og ekkert skynbragð hafa borið á þá hluti. Það geta allir sagt sjer sjálfir, hvers virði slík forðagæsla muni vera. Vanalega hefir svo verið um slíka menn, að þeir hafa ekki einu sinni að forminu til reynt að uppfylla skyldur sínar. Meiri trygging er nú fyrir, að sýslunefndunum fari betur úr hendi skipun forðagæslumanna en hreppsnefndunum. Sýslunefndin stendur betur að vígi um að taka ekki tillit til vilja þeirra, sem vilja smeygja forðagæslustarfinu fram af sjer. Sýslunefndir myndu líka síður skipa ónytjunga. Það er algerlega röng mótbára, að sýslunefndir þekki ekki nógu vel til. Á flestum stöðum mun svo til háttað, að sýslunefndarmenn þekki meira og minna til hvers einasta heimilis í sýslunni. Auk þess er einn sýslunefndarmaður úr hverjum hreppi sýslunnar.  (S. St.: Sýslunefndarmenn þekkja ekkert til í hreppunum)  . Jeg er ofókunnugur á Hornströndum, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) þekkir best, til þess að jeg viti, hvernig það er þar. En jeg býst við, að þegar talað er um að setja almenn lög, þá muni þau ekki verða miðuð við Hornstrandir. Vitanlega eru forðagæslumenn eftir lögunum skyldir að taka við kosningu og geta því ekki komið sjer undan útnefningu, nema þeir hafi sömu lögmætu ástæður fyrir sig að bera, sem þarf til þess að komast undan kosningu í hreppsnefnd. Með breytingunni er ætlast til, að þessir menn verði óháðari og betur valdir. Önnur breyting, sem um er að ræða, er sú, að þóknunin til forðagæslumannanna sje hækkuð. Nú fá þeir í kaup alt að 2 kr. á dag. Þetta er óhæfilega lágt kaupgjald, einkum þar sem skylda má þá til að taka að sjer verkið, og er ekki líklegt, að þeir sjeu fúsir að vinna jafnvandamikið starf fyrir svo litla þóknun. 5 krónur þær, sem frv. ætlar forðagæslumönnunum á dag, sýnast alls eigi ofhá borgun miðað við það, sem þetta þing hefir ákveðið fyrir önnur störf almenningsmanna. Þriðja breytingin, sem frv. fer fram á, er að forðagæslumennirnir skuli ekki vera bundnir við neina fasta reglugerð frá landsstjórninni eða sýslunefnd. Reynslan hefir sýnt, að það er ekki hægt að fara eftir slíkri allsherjarreglugerð, hún er altof einstrengingsleg og hlýtur svo að vera. Ef það tekst að fá góða forðagæslumenn, sem hafa vit á að gefa bendingar, þá er langheppilegast, að þeir sjeu ekki rígbundnir við reglugerðir, heldur hafi frjálsar hendur um að haga starfi sínu eftir því, sem þeir telja hagkvæmast og vænlegast til að bera sem bestan árangur, Þessi form, sem sett hafa verið, eru svo flókin, að það er ekki fyrir alla að geta fylgt þeim, og það get jeg sagt hv.frsm. (J. J.), er eigi þykist lítill í þessu máli, að sumir, sem þykjast kunna það, mega vara sig að ruglast ekki í reikningunum. Meiningin hefir sjálfsagt verið góð með ákvæði forðagæslulaganna, og meiningin er sjálfsagt líka góð fyrir hv.frsm. (J. J.). En þessir góðu menn gæta þess ekki, að rjett er að gefa góðum mönnum frjálsar hendur, en binda þá ekki við ákveðin, óheppileg „form“, heldur lofa þeim að skapa sjer sjálfum það form og þá vinnuaðferð, sem reynslan kennir þeim að best eigi við. Tilgangur forðagæslulaganna er eflaust sá að venja menn á að setja vel á, og tryggja sjer nægan heyforða, og til þess þarf enga reglugerð og engin form handa forðagæslumönnunum til að fylla út; mun það og reynast affarabest. Hitt er annað mál, að rjett er, að þeir semji skýrslur um starf sitt og sendi sýslumanni; má væntanlega fá úr þeim ýmsan fróðleik og leiðbeiningar um það, hvernig ásetningarmálinu megi sem best skipa; meiri líkur fyrir því, að margvíslegar upplýsingar fáist um það mál alt á þann veg heldur en með hinu, að forðagæslumenn sjeu bundnir við eitt allsherjarform. Og satt að segja eru margir góðir og gegnir menn hjer á landi þannig gerðir, eða eru ekki svo miklir skriffinnar, að þeir sjái nytsemd í að fylla út öll þau form, er fyrirskipuð eru eða fyrir kunna að verða skipuð. Þessir menn hugsa ekki mest um að uppfylla bókstafinn, heldur að vinna á sem hagfeldastan og notadrýgstan hátt. Breytingar þær, sem jeg og hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) bárum upp í máli þessu, hafa ekki fundið náð fyrir augum hv. landbúnaðarnefndar, enda mun þá ekki furða það, sem til hennar þekkja, því að hún er orðin kunn að því að aðhyllast ekki annað en það, sem hún kemur sjálf með eða finnur upp á, en það geta aftur aðrir ekki aðhafst. Þótt niðurstaðan í áliti hv. nefndar kunni að vera rjett að ýmsu leyti, þá er orðalagið á því og kurteisin í því ekki til fyrirmyndar; má glögglega sjá handaför hv. skrifara og framsm. nefndarinnar (J. J.) á ritsmíð þessari. Hv. nefnd byggir mikið á því, hvað hún heldur að vinsælt sje. Það getur nú verið blessað og gott að baka sjer ekki ófyrirsynju óvinsældir. En ef koma á einhverju góðu máli fram, má ekki jafnan hafa það fyrir mælikvarða, hvað vinsælast muni vera. Jeg er viss um það, að allra vinsælast mundi það vera að afnema forðagæslulögin með öllu. En jeg er samdóma hv. nefnd um, að það sje þó ekki gerlegt, þótt vinsælast mundi reynast. Við flutningsmenn frv. höfum að eins viljað koma með þær breytingar, sem gerðu kleift að nota lögin og stuðluðu að því, að þau kæmu að haldi og næðu tilgangi sínum. Hv. frsm. (J. J.) taldi forðagæslulögin góð eins og þau eru, en þyrfti þó að breyta þeim í einstöku atriðum. Þessar breytingar ber hv. nefnd svo fram í öðru frv., og hljóðar hún um það, hvað ákveða skuli í reglugerð, er sett sje um forðagæsluna. Hv. nefnd hefir sjálfsagt borið fram þessa breytingu af því, að hún hefir ekki álitið form það og reglugerð, sem farið hefir verið eftir, aðgengilegt fyrir almenning. En það má hv. nefnd vera viss um, að hennar reglur munu verða það enn síður. Og ef almenningur getur ekki notað þær reglur, sem hingað til hefir verið farið eftir, þá mun hann ekki fremur geta notað þessar nýju reglur. Hv. frsm. (J. J.) sagði, að áætlun forðagæslumanna um heyforða bænda væri ágiskun ein, þegar farið væri eftir þeim reglum, sem hingað til hefði verið fylgt, en hann varð og að játa, að eftir tillögum hans og nefndarinnar yrði hún líka bygð á ágiskun, - forðagæslumaðurinn yrði meira eða minna að giska á, hve mörg forðamál væru í þessum eða hinum stabbanum. Enda mun svo jafnan verða, að forðagæslumennirnir hljóti meira eða minna að byggja álit sitt um heyforða manna á ágiskun. Verða þeir þar að fara eftir reynslu sinni og þekkingu á málinu. Hann talaði og um, að bændur mundu skýra forðagæslumanni frá, hve mikið hey þeirra væri og hvernig það væri. Það er rjett, en þetta er ekki annað en það, sem nú er gert. Hv. frsm. (J. J.) sagði og, að forðagæslumennirnir gætu spurt aðra góða menn úti í frá um heyin, til þess að komast að hinu sannasta um þau. Þetta er einmitt það, sem þeir forðagæslumenn, er láta sjer ant um starf sitt, gera nú, svo að hjer er um enga framför að ræða frá því, sem nú er. Þá fór hv.frsm. (J. J ) hörðum orðum um þá, sem ekki gætu metið hey, og kallaði þá aula. Jeg get ekki tekið hjer undir með honum, því að þótt hann þykist mikill og telji sig hafa gott vit á heyskoðun, veður hann þó sjálfur sýnilega reyk um þetta, og hann ætti ekki að áfellast mjög góða menn, þótt þeir telji rjett heymat ekki jafnan vel kleift. Og ekki skyldi hann kalla þá alla aula, sem ekki hafa lært alt, sem tilheyrir því að nota reglurnar hans eða útfylla formin. Jeg býst við, að enn sje, sem verið hefir frá alda öðli, að meir sje að byggja á reynslu og þekkingu, sem menn hafa aflað sjer með ástundun og athugun, - en þótt gengið hafi verið í einhvern skóla og lærð þar tugabrot, og að reikna út hey í teningsmetrum og breyta því síðan í forðamál, eins og hv.frsm. (J. J.) vill. Jeg held, að meira beri að leggja upp úr reynslu góðra búmanna en hve menn eru fimir að skrifa tölur á blað. Frv. það, er hv. nefnd hefir sett saman, vill svo sem bæta kjör forðagæslumannanna. Það leggur til, að breytt sje dagkaupi þeirra þannig, að í stað þess, sem í lögunum stendur, að þeir skuli fá alt að 2 kr. á dag fyrir starf sitt, vill nefndin að komi „minst 2 kr.“ Ó já, munurinn þarf nú ekki að verða svo ýkjamikil, en nefndin hefir sjálfsagt ekki sjeð sjer fært að hafa hann meiri. Nefndinni hefir og þótt óhætt að þyngja heldur starfið eftirleiðis, eftir að hún hefir rausnast til að hækka svona borgunina fyrir það. - En hafi það áður verið hebreska fyrir forðagæslumennina sumt, sem þeir áttu eftir að fara, þá mun það ekki verða síður nú, því að svo segir fyrir í frv. nefndarinnar, að í reglugerð skuli fyrirskipað að mæla hlöður, heytóftir og hey í teningsmetrum, en hey og annað fóður skuli meta í forðamálum. Þessum fyrirmælum er bæði torfylgt, og auk þess eru þau óglögg og tvíræð. Þess hefir áður verið getið, hve torvelt er að mæla sundurgrafna heystabba í tóftum og erfitt að meta rjett missigið hey. En til þess að gera alt sem ruglingslegast, þá er orðið hey haft í mismunandi merkingu í greininni, bæði látið tákna upp borið hey eða heystabba og þurkað grasið. Annars legg jeg ekki mikið upp úr breytingum hv. nefndar, en tel þær þó óþarfar og fremur óheppilegar. Þetta ætti hún sjálf að játa og viðurkenna, að margt er flókið við þetta skýrsluform og reglur þær, sem ætlast er til að fylgt sje. Þá hv.þm., sem talað hafa, greinir mjög á. Sumir vilja fella forðagæslulögin úr gildi, aðrir breyta þeim, og enn aðrir eru á báðum áttum um, hvað gera skuli. Svona horfir nú málið við í deildinni. Fram er komið ágreiningsálit frá minni hluta landbúnaðarnefndarinnar. Felst minni hluta nefndarmaðurinn, hv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) í ýmsu á frv. okkar, en vill breyta sumu. Hann vill t. d., að hreppsbúar kjósi forðagæslumennina, en ekki sýslunefnd; en það er einmitt annað aðalatriðið hjá okkur flutningsmönnum frv., að sýslunefndir kjósi þá. Hingað til hafa þeir verið kosnir mjög af handahófi, eða kosningin alls ekki verið framkvæmd. En á þessu mundu bætur ráðnar, ef sýslunefndir kysu forðagæslumenn. Jeg tel því þessa breyting hv.þm. Eyf. (E. Árna.) óaðgengilega, með því að hún mundi gera að engu höfuðtilgang okkar. Aftur er það góðra gjalda vert, að hv.þm. (E. Árna.) hefir komist að þeirri niðurstöðu, að rjett sje, að þessi skýrsluform sjeu látin falla niður. Ekki felli jeg mig við það, að hv.þm. (E. Árna.) vill hafa að eins eina skoðunargerð á vetri, og þó allra síst, að hún skuli fram fara síðari hluta vetrar; eigi hún ekki að vera nema ein, þá ætti hún sjálfsagt að fara fram að haustinu eða snemma vetrar; enda hefi jeg engan heyrt kvarta yfir haustskoðuninni. Ef einhver meining á að vera í þessum skoðunum, þá verða þær að fara fram á haustin; þá er rjetti tíminn til að gefa góð ráð um ásetning. Þau geta komið að litlu haldi síðari hluta vetrar, og ólíkt að skera fje á haustum af fóðrum en á útmánuðum. Heyforðaskoðanirnar á haustin miða að því að byrgja brunninn í tíma. Þeir, sem engin forðagæslulög vilja hafa, álíta allar skoðanir óþarfar og þýðingarlausar. Sumir hv.þdm. hafa tekið í líkan streng og hv.frsm. (J. J.). En þeim hefir verið svarað úr annari átt, og tel jeg því óþarft að rekja það mál meir sundur nú. Jeg vil taka það greinilega fram, að jeg vil ekki, að lagaleysi komi í stað forðagæslulaganna, heldur að þau verði endurbætt. Jeg segi það ofdjúpt tekið í árinni að halda því fram, eins og víst tveir hv. þm hafa gert, að síðan forðagæslulögin voru samþykt hafi verið fjárfellir um land alt á hverju ári. Þetta er fjarstæða; enda hafa þeir einir tekið munninn svo fullan, sem vilja lögin feig. Það er sannanlegt, að engar skýrslur eru til um þennan almenna árlega fjárfelli, og geta ekki heldur verið til, því að hann hefir ekki átt sjer stað, og þótt svo væri, að skepnufellir hefði verið tíður síðan lögin komu í gildi, þá sannar það ekki, að þau geti ekki verið góð. Það sýndi ekki annað, en að menn væru enn eigi farnir að hlýða lögunum og notfæra sjer ráðleggingar forðagæslumanna. Það mun eiga langt í land, að hægt verði að segja, að hvergi hafi fallið skepna hjer á landi að vori. Búskapnum er nú einu sinni svo háttað og veðráttufarinu. Jeg fer svo ekki fleirum orðum um málið, en læt hv. deild ráða, hvernig hún tekur því. En það mega menn vera vissir um, að breytingar okkar hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) eru aðgengilegastar og munu síðar komast fram, og þótt þær verði svæfðar nú, munu menn ekki sitja lengi aðgerðalausir undir lögunum óbreyttum. Jeg býst og við, að þótt kákumbætur hv. landbúnaðarnefndar yrðu samþyktar, sem mjer reyndar þykir ólíklegt, þá muni menn ekki una lengi við þær, því að jeg er sannfærður um, að þær gera ilt verra. Þegar hjer var komið umræðum, var komin fram ósk um að slíta þeim, frá Sv. Ó., P. O., Þór. J., E. A., H. K., Þorst. J.

Frsm. minni hlutans (Stefán Stefánsson) Eins og nefndarálit okkar minni hlutans ber með sjer gátum við hvorki fallist á frv. á þgskj. 162, nje heldur á brtt. meiri hluta nefndarinnar við frv. Við álitum sem sje enga þörf á að skrifa upp öll merki, þar sem landamerkjaskrár eru til, þinglýstar og undirskrifaðar af öllum aðiljum. Þetta álitum við svo mikla fyrirhöfn, og hana alls óþarfa, að fara að gera að nýju allar landamerkjaskrár í landinu, hvort sem nokkur ágreiningur er um merkin eða ekki, að slíkt geti ekki til mála komið. Almenningur mundi ekki taka því með þökkum að vera neyddur til þess að standa í svo tilgangslausu starfi þegar ekkert væri um að deila eða við að gera. Jeg veit það að vísu, að á nokkrum stöðum, og það sjálfsagt á nokkuð mörgum stöðum á landinu, er ágreiningur um landamerki, sem þarf að jafna. En hinir staðirnir, eða þær jarðirnar, eru þó langtum fleiri, þar sem ágreiningurinn er enginn, að líkindum í 9 tilfellum af 10 eða jafnvel enn fleirum, og það er mjer t. d. kunnugt, að í minni sveit er merkjaágreiningurinn að eins á milli tveggja jarða, og þar af leiðandi mundi því verða mjög misjafnlega tekið í minni sveit, ætti nú að fara að skrifa upp allar landamerkjaskrár. En ef nema ætti þetta ákvæði burt úr frv., þá þyrfti að gera svo gagngerðar breytingar á því, að líklega yrði ekki hjá því komist að búa til nýtt frv., en til þess vanst okkur ekki tími að þessu sinni, og af þessari ástæðu fórum við ekki heldur eins nákvæmlega út í athugun einstakra greina í frv., þar sem við litum svo á, að ekki gæti komið til mála að skylda menn til að gera nýjar merkjalýsingar, sem áður væru glöggar og ágreiningslausar, því að þótt það yrði gert, þá er ekki öldungis víst, að liði á mjög löngu áður en ágreiningur risi upp á ný. Merkjavörður geta hrunið eða eyðilagst og ágreiningur orðið um örnefni, og menn því orðið í vafa um, hvar eða hver þau merki eru, sem lýsingin á við, en þá er ástæða fyrir hvern, er hlut á að, að láta gera merkjaskrá á ný. Við höfum því, af nefndum ástæðum, lagt til, að frv. verði felt. En sjáist einhver leið til að breyta því, svo að við megi hlíta, eða vísa því til stjórnarinnar, þá munum við ekki verða því mótfallnir.

Þórarinn Jónsson Jeg er þakklátur meiri hluta nefndarinnar fyrir það, að hann hefir tekið vel í málið, þótt hann hafi fundið ástæðu til að gera athugasemdir við frv. í ýmsum greinum. En mjer þykir leitt, að minni hlutinn hefir ekki sjeð sjer fært að koma með neina breytingu, sem gæti bjargað frv. við, þótt nál. þess hlutans komi miklu seinna fram en nál. og brtt. meiri hlutans. Minni hlutinn leggur til að frv. verði felt, og þó er það ekki nema eitt atriði, sem hann telur sjerstaklega þörf á að breyta. Það er einkennilegt að leggja til, að frv. sje felt alveg, en viðurkenna þó, að þörf sje á mörgum ákvæðum, sem í því standa. Allir nefndarmenn eru sammála um það, að ágreiningur um merki eigi sjer stað og að þörf sje á að ráða bót á honum. Frv. ætlast til, að horfið sje frá því, að sáttastefnu þurfi til að byrja þess konar mál. Þetta ákvæði er ekki nýtt. Það er til í lögum um mæling og skrásetning lóða og landa í Reykjavík. Þar er ákveðið, að öllum þrætum um merki skuli stefnt fyrir merkjadóm. Þessu ákvæði er fylgt í þessu frv. Menn kynoka sjer við að stefna grönnum sínum, þótt ágreiningur sje um merkin, og þess vegna helst ágreiningurinn óútkljáður mann fram af manni. Ágreiningur um merki er einmitt nokkuð mikill, einkum hjer á Suðurlandi, og menn eru spentir fyrir, að þetta mál komist fram. Margt er líka, sem mælir með því. Í lögum um fasteignamat er gert ráð fyrir, að þrætulönd skuli metin sjer. En hver á þá að borga skatt af þeim löndum, sem enginn veit hver á? Þetta er eitt atriði, sem mælir með því, að frumvarpið sje ekki tafið um of. Háttv. frsm. minni hlutans (St. St.) kvað frv. baka mönnum svo mikið umstang. Það er alveg rjett, að fyrirhöfnin er nokkuð mikil fyrir sýslumenn með skrásetning landamerkja. En aðalfyrirhöfnin liggur þó á hreppstjórum, að fá afgerð merkin, og í mjög mörgum tilfellum myndu þeir jafna þræturnar. Jeg hygg, að hægt væri að breyta frv. til 3. umr., ef það þykir þess vert, að það eigi fram að ganga, og lögfræðingarnir telja ekkert því til fyrirstöðu frá rjettarfarslegri hlið, og má því vænta stuðnings frá þeim í því efni. Jeg skal þá fara örfáum orðum um brtt. meiri hluta nefndarinnar; þær eru að mestu orðabreytingar, svo að efnisbreytingar verða ekki taldar nema 3. Við 2. gr. leggur nefndin það til, að hreppstjórar, hverjir í sínum hreppum, hafi eftirlit með því, að sett sjeu glögg merki. Þetta má telja eigi lítilsvert eftirlit, og alllíklegt, að hreppstjórum þyki sjer eigi lítið íþyngt með því, þar sem það er nú svo, að ruglingur getur komið upp um merki víðar en þar, sem ágreiningur er nú, t. d. við ábúendaskifti á jörðum, þegar girðingar eru gerðar á merkjum o. fl. Önnur efnisbreytingin er sú að leggja dagsektir við vanrækslu á að senda merkjalýsingar. Þetta getur haft nokkra þýðingu, en einhlítt er þetta þó ekki, þótt ekki vilji jeg gera það að kappsmáli, en naumast á það að spilla. Þriðja efnisbreytingin lýtur að því að haga útnefningu dómsmanna eins og í gömlu lögunum. Það má vera, að þetta sje hentugra, en jeg held nú samt, að á sama standi um það, og skal ekki gera þetta að umtalsefni. En líta má á það, að þó að ákvæðum frv. sje fylgt, geta menn altaf, eftir almennum lögum, fengið þann úr dómi, sem vilhallur verður talinn. Að öðru leyti er um orðabreytingar að ræða, sem ekki skifta máli. En fleiri breytingar gætu nú komið hjer til greina, t. d. á því, að málsrekstur fari fram á undan merkjagöngu, Þetta ætti að vera á valdi dómsins, því að það getur verið nauðsynlegt að ganga á merkin áður en merkjadómurinn fer fram. Fleiri breytingar gætu einnig verið nauðsynlegar, en jeg vænti nú, að fá mætti góða menn til liðs við samning þeirra brtt. til 3. umr., og býst við, að minni hluti geti fallist á það að vinna að þessu, í stað þess að leggja til að drepa málið fyrir svo veigalitla ástæðu, sem fyrir því er færð, ef ekki eru fleiri ástæður fyrir hendi til þess að fella frv. heldur en fram hafa komið. Jeg hefi áður bent á það að erfitt sje að eiga við þrætulöndin; enginn geti girt þau; út af þessu hafa oft orðið vandræði, þegar menn hafa girt lönd sín. En nú eru líkur til þess, að eftir stríðið geri menn enn meira að girðingum en áður, þar sem sterkar líkur eru fyrir því, að girðingarefni verði þá enn ódýrara en áður hefir verið. Væri það þá ekki einskis vert að hafa föst merki milli jarða, þar sem ágreiningur hefir verið. Skal jeg svo ekki fjölyrða um málið að sinni, en vænti, að það fái að ganga til 3. umr. og verði þá góðir menn til þess að laga frv. með hv. nefnd, sem er nokkur vorkunn að því leyti, að enginn lögfræðingur á þar sæti.

Þorleifur Jónsson Jeg játa, að það sje rjett og nauðsynlegt, að löggjöfin geri gangskör að því, að sem fyrst verði gert út um þau landamerki, sem enn er ólokið við. Það er mjög leitt, að það skuli hafa dankast svo, að landamerkjalögunum frá 1882 hefir eigi verið hlýtt. Mjer skilst, að þetta frv. hefði verið gott, ef það hefði fólgið í sjer viðbót við landamerkjalögin, með tilliti til þeirra merkja, sem enn eru óútkljáð og ágreiningur er um. En jeg hygg, að hjer sje altof langt farið, að ætlast til þess, að farið verði að róta upp í öllum landamerkjum, og það þeim, sem allir eru ásáttir um, eru undirskrifuð og þinglesin og enginn ágreiningur er um. Jeg álít það alveg ótækt að gefa út fyrirskipanir um að gera það sama á ný; það getur leitt af sjer margskonar glundroða, sem ómögulegt er að gera grein fyrir í skjótri svipan. Það getur gefið þrætugjörnum mönnum tilefni til þess að færa sig upp á skaftið við nágranna sína og sölsa undan þeim land, ef minna máttar eru. Mig furðar á því, að nefndin skuli ekki í svo merkilegu máli hafa komið sjer saman um að laga frv. í þá átt, sem hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) benti til. Þessi mikli lagabálkur, eins og hann er, held jeg að mest verði til þess að gera glundroða. En þrátt fyrir það mun jeg greiða atkvæði með því, að frv; verði vísað til 3. umr., í þeirri von, að frv. verði bætt, þannig að það nái að eins til merkja, sem ágreiningur er um. En ef ekki verður lagað á þann hátt, þá er jeg efins um, að jeg geti greitt því atkv. lengur.

Frsm. minni hl. (Stefán Stefánsson) Það er raunar eðlilegt, að menn furði sig á því, að nefndin hefir ekki getað komið sjer saman um svo einfalt mál. En meiri hlutinn var þegar þeirrar skoðunar að fylgja fram frv. að eins með smávægilegum breytingum, og var það svo mikill skoðanamunur, að engin tök voru á því að geta unnið saman í nefndinni. En þar sem stungið hefir verið upp á því að taka málið til nýrrar athugunar til 3. umr., þá hygg jeg heppilegra að taka málið nú þegar út af dagskrá, í von um, að hv. meiri hluti nefndarinnar geti horfið frá því, að allar landamerkjaskrár sjeu gerðar upp að nýju, hvort sem nokkur veruleg ástæða er til þess eða ekki, því að það er óbreytt skoðun okkar, minni hlutans, að ókleift sje að afgreiða það, eins og það liggur fyrir með brtt. meiri hlutans. Það er því ósk mín, að frv. verði tekið út af dagskrá, nú við þessa umræðu.

Frsm. meiri hl. (Pjetur Þórðarson). Jeg vildi helst óska, að frv. væri nú samþ. með þeim brtt., sem fyrir liggja; við 3. umr. geta menn smeygt inn brtt., ef þurfa þykir. Það sem mest veltur á í þessu máli, er þörfin. Meiri hluti nefndarinnar hefir komist að fastri niðurstöðu um þörfina, sem hv.frsm. minni hlutans (St. St.) gerir lítið úr, en hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) virðist viðurkenna að nokkru leyti. Og hjer veltur alt á því, hvort hv. deild vill viðurkenna þörfina. Nefndin, eða meiri hluti hennar, komst að raun um það, að ekki væri hægt að bæta úr öllum ágreiningi, eða koma í veg fyrir slíkan ágreining, vegna óglöggra merkja, með því að taka að eins fyrir lítinn hluta jarðanna, þ. e. þær, sem ágreiningur er um. Nefndinni sýnist hægt að gera út um þann ágreining með þeim lögum, sem nú gilda. En með því að ákvæði þeirra laga eru sum óhentug, t. d. um sektir, þegar dráttur verður á að útkljá merkjaþrætur o. fl., þá þótti nefndinni rjett að gera málið upp alveg frá rótum. Hv. frsm. minni hlutans (St. St.) hjelt, að frv. þetta mundi valda óánægju þar, sem enginn ágreiningur væri. Jeg mun hafa tekið fram áður, að þá er ekki um mikið verk að ræða, en ef svo sýndist, mætti undanskilja þinglesturinn, en ekki er unt til fullnustu að komast fyrir allar misfellur og þörfina á endurbótum, nema með því að endurskoða alt. Í sambandi við þetta minnist jeg orða hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.), er hann sagði, að með þessu væri rótað upp í því, sem áður hefir verið gert, og að þetta leiddi til glundroða. En svo er alls ekki. Þar, sem alt er í lagi, er ekki annað en að endurrita skjölin, og þar, sem enginn ágreiningur er, mundi samt koma í ljós, að ekki væri alt í samræmi við þinglesnar merkjalýsingar, en með frv. er hægt að tryggja þetta samræmi. Þetta er því ekki til að vekja ágreining, heldur til að útkljá slíkan ágreining og koma í veg fyrir hann framvegis. Jeg veit það, að mesta fyrirhöfnin er að færa inn í bækur landamerkjalýsingarnar og þinglesa þær, en jeg hefi góða von um, að meiri hlutinn mundi vilja sleppa þinglestrinum, en hitt er ekki svo mikið verk að endurrita lýsingarnar. Með þessu lagi hygg jeg, að almenn endurskoðun mundi bæta úr ruglingi og glundroða, sem á landamerkjum er, en þó skal jeg, eftir bendingum frá meðnefndarmönnum mínum, óska þess, að frv. sje tekið út af dagskrá að þessu sinni.

Forseti: Samkvæmt fram kominni ósk tek jeg frv. út af dagskrá.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Eftir þeim undirtektum, sem frv. þetta fjekk við 1. umr., mun vera óþarfi að fjölyrða um það. Eins og nál. sýnir ræður allsherjarnefnd til að fella frv., eins og sakir standa nú. Eins og siglingum er nú háttað sýnist engin bráð þörf á aukinni löggæslu utan Reykjavíkur. Og með lögum þeim um skifting bæjarfógetaembættisins í Reykjavík, sem afgreidd hafa verið frá þinginu, hefir verið bætt úr þörf þeirri, er þótt hefir vera á aukinni löggæslu í Reykjavík, - að minsta kosti í bráð. Það er einn hinn óheppilegasti tími að koma með frv. nú, og jeg er hissa, að það skyldi komast gegnum hv.Ed. Þar með er ekki sagt, að ekki geti síðar orðið þörf á lögum slíkum sem þessum, og að fyrirkomulagið, sem hjer ræðir um, geti ekki verið heppilegt, en það liggur ekki á þeim nú. Það er undarlegt, að háttv.Ed. skyldi fara að taka eina sýslu (Vestmannaeyjasýslu) út úr og vilja auka löggæslu í henni, en engri annari, því að þó að þar sjeu miklar siglingar á venjulegum tímum, þá er þó hvergi hægara um löggæslu en þar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla ekki beint að mótmæla því, sem háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði um þetta mál. Það má vel vera, að mikið sje til í því, að ekki sje brýn þörf á að bera frv. þetta fram nú. En mjer þótti vænt um að heyra, að háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) vildi ekki taka af um það, að rjett væri, að eitthvað væri gert í þessa átt. Hann hefir má ske átt við, að rjett væri, að landsstjórnin hefði eitthvert fje til umráða til að leggja fram til löggæslu í kaupstöðunum, t. d. til að borga yfirlögregluþjóni, eins og komið hefir til orða að skipa hjer í Reykjavík. Það er ekki svo óeðlilegt, þótt skipaður væri löggæslumaður til aðstoðar sýslumanninum í Vestmannaeyjum, fremur öðrum sýslumönnum. Það mun óvíða annarsstaðar jafnmikil þörf á aðstoðarlöggæslumanni. Þar safnast slíkur fjöldi skipa saman á sumum tímum árs, sjálfsagt fleiri en á nokkrum öðrum jafnstórum bletti hjer við land utan Reykjavíkur. Það kemur fyrir, að þar liggja skip svo að hundruðum skiftir. Jeg tek þetta fram til að benda á, að það er ekki óeðlilegt, að Vestmannaeyjar eru nefndar í frv.; þó vil jeg ekki halda því fram, að það beri að samþykkja frv. að þessu sinni. En jeg legg áherslu á það, sem háttv.frsm. (M. G.) sagði, að í frv. feldust atriði, sem vert væri að taka til íhugunar.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það er rjett hermt hjá hæstv. forsætisráðherra, að í frv. getur legið eitthvað það, sem vert er að taka til íhugunar. En allsherjanefnd var svo varkár, að hún vildi ekkert ákveða um, hvernig eða hve nær málið skyldi tekið til athugunar. Jeg get ekki verið því samþykkur, að meiri ástæða sje til að auka löggæslu í Vestmannaeyjum en sumstaðar annarsstaðar, t. d. í Suður-Múlasýslu. Þar er miklu erfiðara að halda uppi löggæslu en í Vestmannaeyjum. Jafnvel þótt þar sjeu 100 skip saman komin í einu, þá er mun hægara að gæta þeirra þar á einum stað en 50-60 á 10 - 15 stöðum.

Forsætisráðherra (J. M.) Þetta er lítið atriði og ekki vert að rekast mikið í því. En ekki er þó rjettur samanburðurinn hjá háttv.frsm. (M G.), því að ef ætti að auka löggæslu í Suður-Múlasýslu, þá dygði ekki að setja einn löggæslumann þar, heldur yrðu þeir að vera fleiri og á fleiri stöðum. Er því ekki rjett að bera það saman við kaupstaðina, því að hjer er ekki um að ræða að setja löggæslu um land alt, þar sem þess kynni þó að vera þörf.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg held því fast fram, að löggæsla sje miklu erfiðari t. d. í Suður-Múlasýslu en Vestmannaeyjum, og jeg fæ ekki betur sjeð en að þessum löggæslumönnum sje ætlað að ferðast, því að þeim er ætlaður ferðakostnaður og dagpeningar. Nú vildi jeg spyrja, hvort þeir eigi þá að fá ferðakostnað og dagpeninga auk launa fyrir að rjátla um í kaupstöðunum og í Vestmannaeyjum? Þetta stendur í frv. En annars er óþarfi að ræða meira um frv.; það er óhæft, eins og nú stendur, og nauðsynlegt að sálga því nú þegar.

Frsm. meiri hl. (Þorsteinn Jónsson) Tilgangur flutningsmanna þessarar tillögu er að gera afgreiðslu landssjóðsvöru greiðari og kostnaðarminni en nú er. Bjargráðanefndin hefir athugað till., en ekki treyst sjer að mæla með því, að einum manni undanteknum, að hún verði samþykt, aðallega af þeirri ástæðu, að nefndin hefir litið svo á, að það væri óþægilegt fyrir landsstjórnina að standa í beinu sambandi við sveitarstjórnirnar. Hún telur óhjákvæmlegt vegna innheimtunnar að hafa sýslumenn að milliliðum. Mjer er kunnugt um það, að landsstjórnin hefir sent vörur á hafnir, þótt sýslumenn hafi ekki átt þar heima. Hafa svo sveitarstjórnirnar fengið þær eftir fyrirsögn sýslumanna. Nefndin vonar því, að stjórnin haldi áfram að ljetta fyrir mönnum á þennan hátt með útvegun á landssjóðsvörum. Með þessu lagi er sveitarstjórnunum í fáum tilfellum trafali gerður, og seinlegra er þeim að snúa sjer til landsstjórnarinnar heldur en beint til sýslumannsins, sem venjulega er nær. En stjórninni er áreiðanlega óþægilegra að hafa bein viðskifti við sveitirnar, og erfitt fyrir hana að meta, hvers sveitirnar þurfa með. Af þessum ástæðum vill meiri hluti nefndarinnar vísa málinu til stjórnarinnar, í þeirri von, að hún geri það, sem hún getur til þess að greiða fyrir um afgreiðslu á landssjóðsvörum.

Frsm. minni hl. (Pjetur Ottesen) Jeg hefi ekki getað orðið samferða meðnefndarmönnum mínum, eins og nál. á þgskj. 507 sýnir, og get jeg að mestu vísað til þess, er þar stendur. Jeg lít svo á, að afskipti sýslumannanna af landsjóðsvörunum sje ekki eingöngu óþörf, að minsta kosti fyrir þær sveitir, sem nærri Reykjavík liggja, heldur sje það fyrirkomulag alveg óviðunandi, því að það bakar þeim sveitarstjórnum, sem beint vilja skifta við landssjóðsverslunina, margvíslega fyrirhöfn og trafala, og eykur auk þess óhjákvæmilega verð vörunnar, sem flestum mun þó áður nóg þykja. Jeg skal ekki neita því, að það hafi verið vel og viturlega ráðið að hafa sýslumennina með í ráðum og fyrir milligöngumenn að einhverju leyti í fyrstu, meðan landssjóðsverslunin var að ryðja sjer til rúms og komast á fastan fót. Þótt svo hafi nú verið, þá virðist þess engin þörf nú orðið, þegar búið er að ljetta verslunarumstanginu af annari skrifstofu stjórnarráðsins, og á stofn er sett sjerstök verslunarskrifstofa, með kappnógum starfskröftum. Þess var heldur engin vanþörf að sameina yfirráðin yfir landssjóðsversluninni hjer í Reykjavík í einn stað, því að það fyrirkomulag, sem áður var, að þurfa að renna margra á milli til að fá afgreitt eitt og sama erindið, var öldungis óhafandi. Það skal fúslega viðurkent, að þótt afskifti sýslumanna af landssjóðsversluninni sjeu óþörf í þeim sýslum, sem náð geta til beinna viðskifta í Reykjavík, þá geti því verið annan veg farið úti um landið. En háttv. tillögumenn, sem báðir eiga heima í fjarlægum sýslum, telja afskifti sýslumannanna af landssjóðsvörum þar ekki heldur þörf eða hallkvæm. Og jeg er því algerlega samþykkur, að svo framarlega sem sveitarstjórnir geti ekki skift beint við landssjóðsverslunina hjer í Reykjavík, þá hljóti að fara betur á því að hafa kaupmenn og kaupfjelög fyrir milliliði, og þá ekki hvað síst af því, að þá hlið viðskiftanna, sem lýtur að sölu innlendra afurða, verði menn að reka eingöngu við kaupmenn og kaupfjelög. Þetta getur í mörgum tilfellum komið sjer miklu betur, því að ella verða menn að borga út í hönd í peningum, en aðstaðan til þess að ná fljótlega í peningalán er mjög örðug víða úti um landið, meðan útibú bankanna eru ekki dreifðari en enn eru þau. Til dæmis um það, hve mikill ógreiði sveitarstjórnum hjer í nágrenninu við Reykjavík er ger með því að þurfa fyrst að snúa sjer til sýslumanns með hvað eina, er þær þurfa að skifta við landssjóðsverslunina, hefir mjer verið bent á dæmi úr Árnessýslu. Biskupstungna- og Laugardalshreppar hafa ekkert símasamband. Leið þaðan liggur um Þingvöll til Reykjavíkur. Sýslumaðurinn situr á Eyrarbakka. Þá er að ná til hans í síma úr Reykjavík. Sje hann heima, er þetta nú alt gott og blessað, en sje hann nú einhversstaðar úti í sýslunni og ekki hægt að ná til hans í síma, þá er ekki annað að gera fyrir þessa menn en að bíða, eða þá að fara heim við svo búið. Svona getur það víðar verið. Og þótt símasamband sje nú víðast hvar, og segja megi, að hægra sje um vik þess vegna, þá getur það nú brugðist, og kostnað og fyrirhöfn hefir það altaf í för með sjer að þurfa fyrst að síma til sýslumanns, og það óþarfa fyrirhöfn og óþarfa kostnað. Það er því bráðnauðsynlegt, að þessum verslunarmálum sje kipt í það horf, að sveitarstjórnir geti skift beint og milliliðalaust við landssjóðsverslunina, þar sem þær æskja þess og því verður við komið, en hafi fult og óskorað leyfi til þess að hafa kaupmenn og kaupfjelög fyrir milliliði, þegar þær æskja þess og þykir það betur fara. Jeg hefi átt tal við forstöðumann verslunarskrifstofunnar, Þórð Sveinsson, og er hann mjer alveg sammála um það, að afskifti sýslumannanna af landsjóðsversluninni hjer í nærsveitunum sje óþörf. En hann benti mjer á, að ef það yrði að ráði, sem til tals hefði komið, að setja upp nokkurskonar forðabúr í stærstu kaupstöðunum, þá gæti verið heppilegt, að sýslumenn hefðu umsjón með þeim vöruforða. Jeg skal svo ekki fara lengra út í þetta mál, en vænti þess, að tillagan verði samþykt.

Þórarinn Jónsson Eins og jeg tók fram, þegar þessi tillaga kom fram hjer í háttv. deild, þá voru ástæður okkar flutningsmanna þær að spara bæði fje og fækka milliliðum. Jeg gat þess þá um leið, hvort ekki gæti komið til mála að hafa kaupmenn og kaupfjelög fyrir milliliði. En þetta hefir nú verið æði lengi á leiðinni, því að ekki færri en 628 þgskj. hafa verið prentuð síðan háttv. bjargráðanefnd fjekk tillöguna til meðferðar. Háttv. bjargráðanefnd bauð okkur flutnm. að vera á fundi hjá sjer í eitt skifti. Og þá upplýstum við, samkvæmt frjettum frá sýslumönnum úti um land, að við svo búið mætti ekki standa lengur, og nefndum í því sambandi sýslumann Húnvetninga. Hann hefði upplýst það, að greiðsla á andvirði varanna teptist, þegar mönnum væri gert að skyldu að borga vörurnar þegar í stað, og af því leiddi auðvitað, að þeir yrðu neyddir til að taka lán, sem líka þryti. Það gæti því komið til mála, hvort ekki væri heppilegra að láta kaupmenn og kaupfjelög fá vörurnar, og þeir legðu ekki meira á þær en það minsta, sem hægt væri. Ef við lítum dálítið nánar á þetta, þá eru nú vextir af lánum 6%, og auk þess hefi jeg heyrt sagt, að sýslumenn fengju 2%. Þarna eru þá komin 8%, sem kaupandi verður að borga af vörunni. Auk þess er aðgætandi, að sparisjóðir geta ekki lánað takmarkalaust; þeir hljóta að þverra áður en varir. Þetta er því atriði, sem verður vel að taka til greina. En af því, sem hv.frsm. meiri hl. nefndarinnar (Þorst. J.) tók fram, þá hefir nefndin ekki litið á þetta, en álitið, að sýslumenn væri óhjákvæmilegir milliliðir. Það, sem veldur því, átti þá að vera greiðslan á andvirðinu, og svo það að fá að vita, hvað hrepparnir þyrftu. Hvað snertir greiðslu á andvirðinu, þá fæ jeg ekki skilið annað en að sveitunum ætti að vera fullvel trúandi fyrir því. Sveitarsjóðir standa þar á bak við, og ef stjórnin æskti þess, þá gæti hún heimtað frekari tryggingu fyrir greiðslunni. Það mætti heita undarlegt, ef það væri eina tryggingin sem nægði, að sýslumenn væru við það riðnir. Hvað hinu viðvíkur, að það væri óþægilegt fyrir stjórnina að fá að vita, hvað menn þyrftu, með öðru móti, þá hefir það við ekkert að styðjast, því að síðan birgðakönnun var gerð í vor veit landssjóðsskrifstofan, hvað hver sveit hefir fengið, og getur því sjeð í hendi sjer, hvað hver sveit þarf. Þá hefir enn fremur verið talað um það, að þetta væri svo mikið umstang fyrir sveitastjórnirnar. En þar til er því að svara, að þetta umstang minkar ekki þótt sýslumennirnir sjeu, því að þeir gera ekkert annað en að afgreiða pantanir á vörunni, skifta henni milli sveitarstjórna og taka á móti borgun. Eins og jeg hefi tekið fram þá mætti sem best hafa einn mann fyrir þær sveitir, sem eiga sókn að sama kauptúni, til þess að panta vöruna, taka á móti henni og skifta henni, og myndi kostnaður við það vera alveg hverfandi. Og þá sje jeg ekki betur en sýslumenn sjeu orðnir óþarfir milliliðir.- Þá er till. um það að vísa þessu til stjórnarinnar. Það er auðvitað einskonar traustsyfirlýsing til hennar. Og má vera, að hún eigi það skilið fyrir þessa landssjóðsverslun. En það munu þó ekki allir vera á einu máli um, að til þess sjeu fullgildar ástæður. Að minsta kosti virðist það vera á allra vitorði, að þessi verslun hafi ekki gengið sem best, og að reikningar væru ekki enn þá lagðir fram fyrir þingið. Endurskoðari landsverslunarinnar hefir sagt mjer, að reikningsárið væri frá 1914 til apríl 1916, og að ágóði mundi láta nærri 300 þús. kr. En reikningsfærslan á þessu væri þó ekki í því lagi, að hún þætti frambærileg. Jeg er hræddur um, að hjeraðsstjórnir hefðu eitthvað að athuga, ef slíkt kæmi fyrir hjá sveitarstjórnum úti um land. Enn fremur hefir þessi sami maður sagt mjer, að sumt væri þannig farið í þessari verslun, að stjórnin vissi ekkert um það. Og ekki er þetta til meðmæla því að vísa málinu til stjórnarinnar. Það má enn fremur geta þess, eftir því, sem nú er fram komið um „fragt“ á vörum stjórnarinnar kringum land, sem fyrirspurn er komin um inn í þingið og hæstv. atvinnumálaráðherra hefir ekki sagst geta gert fulla grein fyrir eða vita um, að það geti ekki heldur talist sem ástæða fyrir því, að leggja málið í hendur stjórnarinnar. Jeg held því, að það sje ekki sú rjetta aðferð, ef stjórnin ekki vill lagfæra þetta, heldur eigi þingið að ganga algerlega frá þessu máli.

Atvinnumálaráðherra: Þegar þetta mál var hjer til umræðu fyrir alllöngum tíma, þá ljetu hv. flutningsmenn till. það í ljós að þeir vonuðu, að tillagan frá mjer, um það að vísa málinu til nefndar, væri ekki gerð í þeim tilgangi að svæfa málið. Jeg svaraði því auðvitað á þá leið, að svo væri ekki. En nú er komið álit bjargráðanefndar, þótt seint sje, og gengur það í þá átt, að málinu verði vísað til stjórnarinnar. - Þótt það sje nú hálfgert örþrifaráð, sem er sama sem að þingið geti ekkert við það átt, þá hygg jeg þó, og tilfæri þar síðustu orð hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), að þær umræður, sem hjer fara fram um málið, geti orðið talsverð leiðbeining fyrir stjórnina. Og þótt aldrei nema bæði hv. sami þm. (Þór. J.) og aðrir hafi fundið margt að athuga við landsverslunina, þá hygg jeg þó, að stjórnin sje ekki svo horfin öllu trausti, að menn trúi henni ekki til að liðka þetta eins og hægt er. Hv. þm. Borgf. (P. 0.) taldi sýslumennina vera óþarfa milliliði, og að nú horfði málið alt öðruvísi við. Og er það rjett athugað, að málið horfir nú ekki að öllu eins við og í byrjun. En við vitum ekki, hvernig málið kann að horfa við í framtíðinni. Fyrirkomulagið er bygt á grundvelli sveitarstjórnarlaganna, og því fyllilega lögmætt, og enn getur harðnað svo um, að varasamt sje að yfirgefa þann grundvöll. - Hitt er annað mál, hvort ekki mætti gera fyrirkomulagið nokkru auðveldara en í byrjun, svo að mjög nálgaðist það, sem fyrir mönnum virðist vaka í þessu efni. Það mætti t. d. haga því svo, að einstakir hreppar gætu fengið meðmæli hjá sýslumönnum fyrir vöruafhendingu til alllangs tíma, enda alt til 6 mán. í senn; þá ætti þetta margnefnda „umstang“ ekki að verða mjög mikið, en grundvöllurinn raskaðist þó eigi. Hvað það snertir, sem hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) talaði um, að kaupmenn og kaupfjelög fengju vörurnar til úthlutunar, þá hefir ekkert verið því til fyrirstöðu frá stjórnarinnar hálfu. En að eins vil jeg taka fram, að úthlutunarkostnaður eða verðhækkun mætti þá ekki fara hærra en 10%. Annars skilst mjer, að sveitarfjelögin sjeu sjálfráð um, hvaða aðferð er notuð við úthlutunina. Jeg fæ ekki betur sjeð en að þetta megi liðka í hendi sjer. Jeg efast ekki um, að verslunarskrifstofan muni taka allar sanngjarnar óskir manna í þessa átt til greina, og að þessar umræður um málið þoki því einmitt í þá átt, sem æskilegt er. Þar sem hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) talaði um reikninga landsverslunarinnar og „fragt“, og annað þess háttar, þá sje jeg ekki, að það komi þessu máli beint við, og fer því ekki út í þá sálma við umræðurnar um þetta mál.

Magnús Pjetursson Af því, að jeg er meðflutningsmaður þessarar tillögu, þá kann jeg ekki við annað en segja nokkur orð henni til stuðnings, þótt það kunni að verða nokkuð líkt og hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) og hv.þm. Borgf. (P. O.) hafa tekið fram. - Mjer hefir ekki enn skilist, hvorki af því, sem hv. meiri hluti bjargráðanefndar nje hæstv. atvinnumálaráðherra hefir sagt, í hvaða tilgangi sýslumenn eru hafðir fyrir milliliði. Og ástæður þær, sem fram hafa verið færðar fyrir þessu, eru svo veigalitlar, að jeg skil. ekki, að það eigi að vera höfuðástæður. - Það er þá fyrst, að það sje þægilegra fyrir stjórnina að eiga við sýslumenn um innheimtuna. - Það kann nú svo að vera, að það sje þægilegra að fá borgunina frá einum manni; en að það sje nokkru meiri trygging, þó að sýslumenn annist þetta, heldur en sveitarstjórnir, það á jeg ómögulegt með að skilja, því að það eru ekki sýslumenn, sem borga vörurnar, heldur eru það sveitarstjórnir. Og það er ekkert, sem gefur mönnum ástæðu til að halda, að þær borgi sýslumönnum nokkru fyr en þær mundu borga stjórninni. Það mætti heita undarlegt, ef landsverslunin á annað borð þarf að hafa þessa deildarstjóra úti um land, að það þyrftu þá endilega að vera sýslumenn, því að það er kunnugt að þeir eru ekki altaf svo vel settir, og má ske ekki heldur svo vel fallnir til þessa starfa, að það liggi beinast við. Ef þetta er talið óhjákvæmilegt, að hafa deildarstjóra í hverri sýslu, þá hygg jeg, að fult eins heppilegt væri að taka til þess sjerfróða menn, en ekki endilega sýslumenn. Annars skilst mjer að stefna „Tímans“ í verslunarmálum sje sú, að fækka milliliðum, en ekki að fjölga þeim. En með þessu er einmitt verið að fjölga milliliðum, og er því hin mesta furða, að hæstv. atvinnumálaráðherra skuli ljá því liðsyrði. - Það er þó ekki svo að skilja, að jeg sje að telja sýslumennina undan þessu, ef það gæti verið til gagns almenningi. - Það vakir ekki annað fyrir mjer en það, að almenningur borgi ekki vöruna dýrara en nauðsynlegt er. Hæstv. atvinnumálaráðherra gat þess í ræðu sinni, að þetta væri að grípa til örþrifaráða, að vísa málinu til stjórnarinnar. Jeg er honum alveg sammála um þetta. Það er sannarlega örþrifaráð fyrir hv. Alþingi að vísa aftur til umsjónar stjórnarinnar því, sem henni hefir áður farist óhöndulega. En jeg sje hins vegar ekki, að til þess þurfi að taka, því að það má vel ráða þessu máli til lykta á annan hátt en þennan, nfl. þann, sem við höfum bent á. Mjer þótti vænt um að heyra það hjá hæstv. atvinnumálaráðherra, að ekkert væri nú því til fyrirstöðu, að kaupmenn og kaupfjelög gætu fengið vörurnar, því að mjer er kunnugt um, að það hefir valdið talsverðri gremju úti um land einmitt þessi aðferð, að láta sveitarstjórnir einar fá vörurnar, en varna þess eða banna, að kaupmenn og kaupfjelög fengju vörurnar. Hafa hreppsnefndirnar svo aftur þeim mun betra skyn á þessu, að þær hafa síðan fengið kaupmönnum vörurnar í hendur gegn sanngjarnri þóknun. Annars hefir þetta víst verið alt á reiki hjá stjórninni, eins og fleira. Stundum hafa kaupmenn og kaupfjelög fengið vörurnar, en í annan tíma ekki, sumir kaupmenn hafa fengið þær, en aðrir ekki. Hvað þessu hefir valdið, er mjer óskiljanlegt og líklega öllum. En það leit svo út í vetur og var þannig skilið af sýslumönnum, að kaupmenn mættu ekki fá vörurnar. En hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) hefir nú sýnt fram á það með rökum, hver nauðsyn ber til þess, að kaupmenn fái vörurnar, ef þeir vilja, gegn sanngjarnri álagningu. Því að hvernig eiga bændur að fá peninga til að borga vörurnar? Því að mjer skilst, að ekki geti komið til mála, að landsstjórnin fari að gerast kaupandi að íslenskum afurðum, það er að segja, geti tekið á móti kjöti, ull og fiski o. fl., á sama hátt og kaupmenn. - Ef það er meiningin, sem kom í ljós hjá hæstv. atvinnumálaráðherra, að stjórnin muni liðka svo til, að hreppsfjelögin geti snúið sjer til verslunarskrifstofunnar og fengið vörurnar eftir beinni pöntun, eftir meðmælum frá hlutaðeigandi sýslumanni, - ef þetta er meiningin, þá fæ jeg ekki skilið, til hvers sýslumennnirnir eru hafðir eða meðmæli þeirra, nema ef það ætti að vera sem trygging fyrir því, að hreppurinn sje borgunarfær. 

Hákon Kristófersson Jeg skal ekki lengja mikið umr., en finst þó hlíta að standa upp og þakka hv.flm. fyrir till., því að jeg álít hana ganga í rjetta átt. Hv. meiri hluti bjargráðanefndar virðist ekki geta fallist á, að það sje rjetta leiðin í þessu máli, að viðkomandi sveitarstjórnir geti milliliðalaust snúið sjer til verslunarskrifstofu landssjóðs. Án þess, að jeg vilji gera lítið úr þessari niðurstöðu hv. meiri hluta, get jeg ekki verið á sama máli. Mjer blandast ekki hugur um, að það sje langhagfeldast fyrir viðskiftamennina, að milliliðir sjeu sem fæstir, því að hver milliliður hlýtur að leiða af sjer kostnaðarauka. Með tilliti til verðsins á vörunni er jeg sannfærður um, að hagfeldast sje, að sem minst sje af óþörfum milliliðum. Jeg verð að álíta, að ef þessi till. nær ekki fram að ganga, felist í því ekki svo lítið vantraust á sveitarstjórnum þessa lands. Og það er ekki neitt vantraust til hæstv. stjórnar, þótt jeg segi, að jeg trúi henni eða sýslumönnum ekki betur en sveitarstjórnunum. Hæstv. atvinnumálaráðh. benti á, að sýslumenn geti vanalega best sagt um þörfina fyrir vörurnar. Jeg get alls ekki sjeð, að þetta sje rjett, því að vitanlega veit hver sveitarstjórn langbest, hvar skórinn kreppir að í hennar bygðarlagi. Það leiðir því af líkum, að allar þær skýrslur og upplýsingar, sem sýslumenn gefa eða geta gefið, eru bygðar á skýrslum frá hreppsnefndunum. Og það er alls ekki frambærileg ástæða, að sveitarstjórnir muni biðja um meira af vörum en þörf er fyrir í viðkomandi sveit. Það er mjög ótrúlegt, að nokkur sveitarstjórn muni biðja um meira af vörum, með jafnháu verði, en hún þarf. Sami hæstv. ráðherra kvaðst vilja taka sem mest tillit til óska hjeraðanna. Því þá ekki fult tillit? Sú ósk mun ríkjandi í hverju hjeraði, að þessi viðskifti sjeu gerð svo auðveld og einföld sem mögulegt er. Og það er kunnugt, að svo eru staðhættir í mörgum hjeruðum, að ekki er gott að ná til sýslumanns að fá meðmæli. Jeg skal benda á víðlend hjeruð, þar sem sýslumaður situr í öðrum enda. Jeg vil benda á t. d. Barðastrandarsýslu. Þar er austasti hreppurinn Geiradalshreppur, en hinn vestasti, eða með vestustu hreppunum, Patreksfjarðarhreppur, og þar situr sýslumaðurinn. Þá verður hreppsnefnd Geiradalshrepps að senda fyrst vestur til sýslumanns, í stað þess að senda pöntun sína beina leið suður með pósti. Jeg get ekki betur sjeð en að sýslunefndir geti haft eftirlit með vörupöntunum, hver í sínu bygðarlagi, þótt till. væri samþ., og mjer blandast ekki hugur um, að ef einhver hreppur ætlaði að viða að sjer miklu meiru en hann þyrfti með, þá mundi fljótt tekið í taumana, ef slíkt kæmi fyrir. Hæstv. atvinnumálaráðh. benti á, að sum atriði, sem hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) tók fram, kæmu ekki málinu við. Það get jeg ekki viðurkent rjett vera.  Mun jeg því greiða atkv. með till.hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) o. fl., en móti till.hv. meiri hluta bjargráðanefndar.

Frsm. meiri hluta (Þorsteinn Jónsson) Ef till. á þgskj. 40 yrði samþ., yrði landsstjórnin bundnari en nú, en verði hún ekki samþ., heldur hin einfalda dagskrá meiri hlutans, hefir hún óbundnar hendur og getur hagað umsjón og afhendingu vörunnar eins og verið hefir eða breytt henni í ýmsum atriðum, eftir því sem hún sjer best henta. T. d. í nærsveitunum við Reykjavík eru óþörf afskifti eða umsjón sýslumanna á landssjóðsvörum, og hafi landsstjórnin heimild til að breyta eins og henni sýnist í máli þessu, getur hún gefið þeim undanþágu. Eins og jeg tók fram áður bjóst jeg við, að það hefði einkum verið kostnaðarhliðin við þá tilhögun, sem nú er um útsendingu landssjóðsvaranna og umsjón, sem kom háttv. flutningsmönnum til að flytja till. Sýslumenn fá að vísu einhverja þóknun, eftir því sem jeg hefi heyrt, en hún mun vera fremur lítil og mjög sanngjörn.  (H. K.: Hve mikil er hún?)  Jeg held 2%. Jeg hefi talað við þann mann, sem nú er forstjóri landssjóðsverslunarinnar, og telur hann óheppilegt, ef þingið byndi mjög hendur stjórnarinnar í þessu máli. Jeg hefi heyrt hjá flutningsmönnum óánægju yfir, að bjargráðanefnd hafi legið lengi á till. Það er rjett, að till. hefir verið lengi hjá bjargráðanefnd, en það er ekki sök allrar nefndarinnar. Till. gleymdist um tíma, og það er jeg og annar maður til, sem á sök á því, en ekki nefndin í heild. Háttv. þm. Barð. (H. K.) taldi það lýsa vantrausti á sveitarstjórnum, ef till. væri ekki samþ. Það er langt frá því, að hjer sje um nokkurt vantraust að ræða, en jeg tók það fram áður, að það er móti till. landsstjórnarinnar, og það er meining bjargráðanefndar, að það sje svo miklu umfangsmeira og erfiðara fyrir stjórnina og forstjóra landsverslunarinnar að skifta við öll sveitarfjelög en einungis við sýslumennina. Svo ber þess að gæta, að sýslumenn eru hinir venjulegu milliliðir milli sveitarstjórna og landsstjórnar. Hver sýsla ber ábyrgð á sínum hreppum. Þetta fyrirkomulag er því formrjett, því að landsstjórnin á aðgang að sýslunefndum eða oddviti þeirra, sýslumönnum, og sýslunefndir og sýslumaður að hreppsnefndum. Annars skal jeg lýsa yfir því, að þetta mál er mjer ekkert kappsmál, en jeg lít svo á, að óheppilegt sje að samþ. þessa tillögu, vegna þess, að hún bindur um of hendur landsstjórnarinnar í þessu rnáli. Jeg álít, að Alþingi eigi ekki að fara út í smáatriði við þessa landssjóðsverslun. Auðvitað má segja, að það sje ekkert smáatriði, ef landsmenn bíða tjón við þá tilhögun, sem nú er, og varan mundi verða ódýrari, ef breytt yrði til. Jeg er nú ekki viss um, að svo sje, en verð að bera svo mikið traust til landsstjórnarinnar og þeirra manna, er fyrir versluninni standa, að svo muni með farið, að þjóðinni verði sem hagkvæmast og vörurnar sem ódýrastar. Hvað það snertir, að fá kaupmenn og kaupfjelög til að selja vörurnar, má geta þess, að svo hefir verið áður. En þótt tekin væri upp sú aðferð, að kaupmenn og kaupfjelög fengju eingöngu landssjóðsvörur til úthlutunar, er jeg ekki viss um, að þau myndu vilja taka að sjer afhendingu þeirra, ef þau fengju ekki nema lágt hundraðsgjald í staðinn. Jeg veit um kaupmenn, sem ekki voru ánægðir með að afhenda landssjóðssykurinn, töldu sinn gróða svo lítinn, og töldu jafnvel tap að skifta sykrinum fyrir þær „prósentur“, er þeir máttu leggja á. Og jeg get hugsað mjer, að líkt færi um aðrar vörur, að kaupmenn vildu fá meira fyrir snúð sinn og snældu. Þeir eru víst vanir að fá meira í ágóða af vörum sínum en því svarar, sem landsstjórnin myndi leyfa þeim að leggja á landssjóðsvörurnar fyrir það að afhenda þær.

Sveinn Ólafsson Mjer virðast skoðanir hv. bjargráðanefndar nokkuð skiftar um það, hvort till. á þgskj. 40 sje frambærileg eða ekki, hvort hún bindi hendur landsstjórnarinnar oftast eða ekki. Meiri hl. kemst að þeirri niðurstöðu, að hún bindi oftast, og er jeg á því, að hann hafi nokkuð til síns máls. Því að þótt jeg hefði tilhneigingu til að greiða till. alkvæði mitt, þori jeg það ekki fortakslaust. Staðhættir hjer á landi eru svo breytilegir, að það, sem á einum staðnum er heppileg tilhögun, er óheppileg tilhögun á öðrum, og verður að haga sjer eftir því. Af því, að sumstaðar hefir reynst óheppilegt, að sýslumenn hefðu umboð á landssjóðsvöru úti um land, hefir þessi tillaga komið fram, að fela sveitarstjórnum þessa umsjón. En, eins og jeg hefi sagt, á þetta ekki við alstaðar, og ber að haga sjer í því efni eftir staðháttum. Nú hefir bjargráðanefndin, meiri hl., komist að þeirri niðurstöðu, að till. þessa beri ekki að samþykkja, en fela stjórninni að ráða fram úr þessu. Er sú leið ekki að öllu leyti fráleit, en mjer finst ekki sama, á hvern hátt stjórninni er falið þetta. Að fela henni fyrirvaralaust að láta sveitarstjórnir þær, er hlut eiga að máli, annast útbýtinguna, tel jeg ekki rjett. En ekki vil jeg heldur láta niður falla kröfu sveitarstjórna til að hlutast til um þetta. Það er vafalaust, að það hefir víða bakað mönnum mikinn erfiðisauka og kostnað að fá vörurnar fyrir milligöngu sýslumanna, og gersamlega óforsvaranlegt að láta slíkt fyrirkomulag haldast þar, sem staðhættir eru slíkir. Af því nú, að jeg get annars vegar ekki fallist á að útiloka sýslumenn, og virðist hins vegar niðurstaða meiri hl., um að vísa málinu til stjórnarinnar án frekari fyrirsagnar, altof óákveðin, og hvorug tillagan því líkleg til góðra úrslita, dettur mjer í hug að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Í því trausti að stjórnin gæti þess að torvelda ekki viðskifti sveitarfjelaga úti um land við landssjóðsverslunina, með óþörfum milliliðum og þunglamalegri afgreiðslu, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Þórarinn Jónsson Jeg þarf ekki miklu að svara, því að ekkert hefir verið hrakið af því, sem við flutningsmenn höfum haldið fram, viðvíkjandi tillögunni. Þó vil jeg nú drepa á örfá atriði. Hæstv. atvinnumálaráðh. gat þess, að sýslumönnum væri í sjálfsvald selt, hvernig þeir úthlutuðu vörunum. Að því, er jeg þekki til, er síður en svo. Jeg tók það fram, að hjá sýslumanni þeim, er jeg átti við, gátu kaupmenn eða kaupfjelög ekki fengið vörur. Og hvað það snertir, að nota sýslunefndir sem milliliði, álít jeg, að það gæti varla komið til mála. Þær gætu als ekki skift sjer af því, sitja altof dreift. Hæstv. atvinnumálaráðh. tók líka fram, að umræðurnar um þetta mál ættu að vera til leiðbeiningar stjórninni, ef hún vildi fara eftir þeim. Jeg get nú ekki trúað henni fyllilega til þess að taka þær til greina, fremur en till. þá um verð á landssjóðsvöru, sem rætt var um á aukaþinginu í vetur, og stjórnin sá sjer ekki fært að taka til greina. Hv. frsm. meiri hl. (Þorst. J.) tók það fram, að stjórnin væri bundnari með þessari till. en till. meiri hlutans, og ef málinu væri vísað til hennar, gæti hún haft alt sem hún vildi. Það er satt, en af því að jeg treysti hæstv. stjórn ekki til að fara eftir umræðunum í málinu, vil jeg, að till. sje samþ. Jeg get ekki sjeð, að hún verði í neinu bundnari, þótt hún skifti við sveitarstjórnir en sýslunefndir. Að vísu yrði verslunarskrifstofan að taka við fleiri brjefum og peningasendingum. Skrifstofan sendi auðvitað vörurnar í stórum „partíum“ til margra sveitarstjórna í sameiningu, á þær sömu hafnir og áður. Og í sambandi við þetta vil jeg taka það fram, hve andstætt og erfitt það er sýslumönnum að fara langa yfirferð á hverja höfn í umdæmi sínu. Það er ekki lítil aukning fyrir þá, og virðist þá alveg eins hægt að fá menn á hverjum stað til að taka á móti vörunum. Það er nú loks búið að skýra frá því, að sýslumenn fái 2% í ómakslaun.  Jeg tók það fram við 1. umr., að vörur í eina margmenna sýslu myndu nema svo mikilli upphæð, að 2°/0 af því yrðu um þús. kr. Það er því ekki lítið fje, sem fer í þetta. Verður þá ekki verra fyrir kaupandann að fá vörurnar hjá kaupmanninum, því að hann verður eins að gjalda vexti af láni til að kaupa vöruna, Og svo 2 af hundraði í ofanálag. Hv. frsm. meiri hl. (Þorst. J.) talaði um það, að hjer væri ekki að ræða um neitt vantraust á sveitarstjórnum, og færði til þá ástæðu, að hver sýsla hefði ábyrgð á sínum hreppi. Jeg skal ekki fara út í það, hvort þetta er rjett, en ef það er rjett, þá er sjerstök ástæða til að treysta sveitarstjórnum. Þá á landsstjórnin altaf aðgang að sýslunefnd, og er því ekki í neinni hættu. Enda fullyrði jeg, að það er engin hætta fyrir landssjóð að skifta beint við sveitarstjórnirnar. Þá sagði hv.frsm. (Þorst. J.), að kaupmenn og kaupfjelög myndu ekki vilja taka við vörunni til útbýtingar. Um það er ekkert hægt að segja. Hann færði sem ástæðu, að kaupmenn vildu vera lausir við að selja landssjóðssykur. Það sannar ekkert. Kaupmönnum er að sjálfsögðu rjett að borga meira en 2%, og þótt þeir fengju 8%, væri það ekkert óhagræði fyrir kaupandann, sem bæði verður að borga vexti af láni og 2% að auki til sýslumanna. Landssjóður verður að hafa kaupmenn til að taka við innlendu vörunni, og þá er ekkert eðlilegra en að vöruskiftin haldist. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) þorði ekki að samþ.till. vegna þess, að hann hjelt, að hún myndi binda stjórnina. Jeg hefi sýnt fram á, að hjer er ekkert í hættu, því að á því sjeu engir erfiðleikar að skifta beint við sveitarstjórnir eða kaupmenn. Jeg skal taka það fram, að þótt till. sje þannig orðuð, felst það fyllilega í henni, að kaupmenn og kaupfjelög skuli versla með sem mest af vörunni. Jeg verð sem sje að telja það affarasælast.

Sigurður Stefánsson Jeg verð að játa, að jeg er í töluverðum vanda staddur. Jeg get fallist á báðar till., og vandinn er því sá, með hvorri jeg eigi að greiða atkvæði. Jeg finn í báðum till. mjög mikið, sem bæði er sennilegt og sanngjarnlegt, og þetta vegur enn salt í huga mínum. Jeg vil ekki álasa hæstv. stjórn, þótt hún tæki þann kost að snúa sjer til sýslumanna fyrst, því að það varð jeg að telja sjálfsagt í byrjun þessara vandræða; því að víst er um það, að sýslumenn eru að lögum milliliðir milli landsstjórnar og sveitarstjórnar í slíkum málum sem þessum. En hitt getur líka verið, að margt komi fram, þegar framkvæmd og reynsla koma til sögunnar, og ýms atriði bendi þá á, að fleiri leiðir sjeu til í þessu máli en þessi eina leið. Jeg skal játa það, að það gæti í sumum tilfellum verið þægilegt fyrir sveitarstjórnirnar að eiga aðganginn að landsstjórninni milliliðalaust, en stundum mundi þeim veitast það erfitt að koma sjer á framfæri hjálparlaust og geyma vörurnar, því að jeg hygg, að ekki sjeu það allir hreppar, sem hafi ráð á nægilegum geymsluhúsum fyrir allar þær vörur, sem þeir þyrftu að fá í einu. Eins og allir vita taka hlutaðeigendur vörurnar ekki allir í einu, og verður því að geyma þær lengri eða skemri tíma. Sömuleiðis gæti jeg hugsað mjer, að sumum sveitum yrði örðugt um afhending varanna, og jeg efast um, að hún gengi eins greitt og nú, ef stjórnin verður neydd til að fara þessa leið. Þá er enn ein ástæða á móti þessari tillögu, sem jeg hefi ekki áður nefnt. Jeg býst við því, að sumar sveitirnar sjeu svo staddar, að þær geti ekki sett mikla tryggingu fyrir greiðslu á þeim vörum, sem þær yrðu að fá. Jeg veit það t. d., að ein sveitin í mínu kjördæmi er svo stödd, að sýslan getur búist við að verða að taka við henni til framfærslu hve nær sem vera skal. Jeg segi þetta ekki til að bera út kjósendur mína, heldur af því, að jeg veit, að ástandið er nú einu sinni svona, og jeg efast um, að landsstjórnin gæti með góðri samvisku lánað slíkum hreppum miklar vörur án tryggingar frá sýslunefndum. Jeg skal taka það fram, að það er sumt, sem að mínu áliti mælir með þessari tillögu, t. d. það, að með því að fela sýslumönnum afhending varanna þá verða allir hreppar sýslunnar að sækja vörurnar á einn stað. Þetta er mikill kostnaður. Jeg veit t. d. um það, að í mínum hreppi nemur þessi kostnaður einn allmiklu fje. Þetta myndi lækka, ef sveitarstjórnum yrði falin afhendingin og vörurnar yrðu settar upp á fleirum stöðum en einum í hverri sýslu. Hitt er engin ástæða móti tillögunni, að hætta sje á, að hrepparnir panti meira en þeir þurfa. Varan er ekki svo ódýr, að hætta geti verið á því. Jeg mun helst hallast að þeirri dagskrá, sem fram hefir verið borin, en jeg álít, að umræðurnar, sem orðið hafa um þetta mál, ættu að vera bending til stjórnarinnar um það, hvernig hún á framvegis að haga sjer í þessu máli. Þær ættu að verða til þess, að sveitarstjórnirnar gætu, ef ástæður væru fyrir hendi, fengið að panta vörur hjá stjórninni milliliðalaust. En til þess, að stjórnin ætti ekki ofmikið á hættunni, þá ætti hún að fá umsögn sýslunefndaroddvita um gjaldþol sveitarinnar, áður en hún lætur hana hafa vöruna. Slíkt vottorð ætti ekki að þurfa að fá nema einu sinni, og gætu hrepparnir útvegað sjer það um leið og þeir panta vöruna í fyrsta sinn. Hitt virðist mjer ekki gerlegt, að þingið sje að setja stjórninni fastar reglur, sem hún sje bundin við í framkvæmdum sínum. Við verðum að bera það traust til stjórnarinnar, að hún geri það, sem hún álítur hagkvæmast landinu í hverju máli. Af þessum ástæðum mun jeg greiða atkvæði með dagskránni, en ekki af því, að jeg álíti tillöguna að öllu leyti ósanngjarna eða óviturlega.

Magnús Pjetursson Hv. frsm. (Þorst. J.) talaði mjög á sömu leið og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Þeir voru báðir á því máli, að ekki væri fært að binda stjórnina við að láta sveitarstjórnirnar annast móttöku og afhendingu varanna. Hjer er nú ekki um neitt þess háttar að ræða, en þótt svo væri, að binda ætti stjórnina við að fylgja föstum reglum, þá ætti stjórnin að vera þakklát fyrir, að það væri gert, svo að stjórnin gæti vitað með vissu, hvað þingið vildi að hún gerði. Hún gæti þá skelt skuldinni á þingið, ef illa færi. Það er sem sje ekki því að leyna, að það er nú alment álit manna, að framkvæmdir stjórnarinnar viðvíkjandi landsjóðsversluninni hafi verið fálm eitt, en væri nú stjórnin bundin við vissar reglur, þá gæti hún skelt allri skuldinni á þingið. Þess vegna finst mjer, að hún megi vera þakklát. En nú er ekki um það að ræða að binda stjórnina neitt. Henni mun vera það innan handar að útvega umsögn sýslunefndaroddvitans um hag sveitarstjórnanna, og kemur þá alt í sama stað niður, því að þá hefir stjórnin sömu tryggingu og vissu sem sýslumaðurinn fyrir vörum þeim, sem hún lánar. Hv. frsm. (Þorst. J.) sagði, að við settum aðallega fyrir okkur kostnaðarhliðina. Það er ekki rjett. Aðalatriðið í þessu máli er það, að verði tillagan samþykt, þá eiga sveitirnar hægra með að ná í vöruna en áður. Það getur sem sje oft komið fyrir, að pantanirnar komi ofseint til stjórnarráðsins, ef þær þurfa fyrst að ganga í gegnum hendur sýslumanna. Sömuleiðis er það ástæða fyrir okkur, að það eru margir, sem álíta, að úthlutunin hjá sýslumönnunum hafi ekki altaf verið sem rjettlátust, nje eftir þörfum eingöngu. Þá var líka um það talað, að sveitarstjórnirnar ættu óhægra með að geyma vörurnar heldur en sýslumennirnir. Jeg veit nú ekki til, að sýslumennirnir eigi nein vörugeymsluhús. Jeg býst við, að þeir komi vörunum til geymslu hjá kaupmönnum, og jeg skil ekki í því, að þeir muni ófúsari á að geyma vörumar fyrir sveitirnar heldur en fyrir sýslumennina. En þegar nú alt er undir kaupmönnunum komið með geymslu á vörunum, með uppskipun og jafnvel úthlutun og borgun, þá leiðir það af sjálfu sjer, að hentugast væri að fela þeim afhendingu varanna. Jeg get ekki skilið röksemdafærslu háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), þar sem hann var að tala um, að sumar sveitarstjórnir gætu verið svo illa staddar, að þær gætu ekki borgað vörurnar. Jeg sje ekki, að þær geti þá fremur borgað sýslumönnunum vörurnar en landsstjórninni. Hvar ættu annars þær vesalings sveitarstjórnir að fá vörur til matar, ef þær fást ekki frá landsstjórninni? Dagskrá sú, sem hjer er fram komin, fer að vísu mikið í sömu átt og tillagan sjálf, og mætti jeg því vel við una, þó að hún yrði samþykt, en þar stendur: „í því trausti“, og nú ber jeg alls ekki það traust til stjórnarinnar, að hún fari nokkuð eftir þessu, og finst mjer jeg ekki hafa ástæðu til þess, eftir því sem á undan er gengið. Nei, ef nokkuð á að duga, þá verður að skipa henni.

Sigurður Stefánsson Það var ekki meining mín, að sveitirnar ættu ekki að fá neinar vörur, ef þær væru ekki borgunarfærar. Jeg tók þetta einungis fram til þess að sýna, að það gæti valdið stjórninni óþægindum, ef þessi till. yrði samþykt. Annars skal jeg taka það fram, í viðbót við það, sem jeg hefi áður sagt, að mjer þætti best, ef kaupmenn og kaupfjelög vildu taka að sjer úthlutun varanna. En áður en jeg samþykki nokkrar vissar reglur fyrir stjórnina verð jeg að fá að vita, hvort kaupmenn og kaupfjelög eru alment fús á að takast á hendur þessa afhendingu. Jeg vil alvarlega brýna það fyrir stjórninni, að hún hagi sjer eftir kringumstæðunum í hverju einstöku tilfelli, og neiti ekki hreppsnefndunum um að fá vörur beina leið, ef hún hefir ekki til þess því meiri ástæðu. Það er alveg rjett, að orðrómur hefir gengið um það, að úthlutun sýslumannanna væri ekki ávalt rjettlát. Jeg hefi fyrir löngu heyrt þann orðróm, en veit ekki, hvort hann er á rökum bygður. Jeg skal svo ekki ræða þetta frekar. Jeg verð að vera á því, að stjórnin hafi óbundnar hendur í því, hvort hún sendi sveitarstjórnunum vörurnar beint eða í gegnum sýslumennina.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er líklega óþarfi að ræða þetta mál miklu meir, því að hæstv. atvinnumálaráðherra og hv.frsm. (Þorst. J.) hafa tekið fram flest af því, sem þarf að segja. Jeg vil einungis leggja áherslu á það, að það er mjög varhugavert að banna. stjórninni að hafa sýslumennina fyrir umboðsmenn sína við úthlutun landssjóðsvaranna. Þeir eru umboðsmenn stjórnarinnar við alla aðra innheimtu, og hafa því á hendi alla ábyrgð fyrir borguninni á vörunum, eins og við aðra innheimtu. Nú má ef til vill segja, að oddvitar hreppsnefndanna beri þá ábyrgðina í staðinn, en þá er þess að geta, að það er mikill munur á því fyrir stjórnina, hvort hún á að eiga við 200 menn eða 17 um borgunina. Og auk þess verður ekki annað sagt en að meiri trygging sje í sýslumönnunum heldur en í hreppsnefndaroddvitunum. Ef þingið skipaði stjórninni að fara þessa leið, þá mundi stjórnin fara að hugsa sig um, hvort hún ætti ekki að segja við sveitarstjórnirnar, að þær fengju engar vörur nema fyrir borgun út í hönd. Þess vegna vil jeg fallast á dagskrána með þeim breytingum, sem stungið hefir verið upp á af hv. 1. þm. S.-M, (Sv. Ó.). Það er ekki rjett, sem sagt hefir verið, að stjórnin hafi meinað kaupmönnum og kaupfjelögum að hafa á hendi úthlutum varanna. Jeg veit ekki til þess, að slík ráðstöfun hafi nokkurn tíma komið frá stjórnarráðinu, og tel það enda alveg óhugsandi, að slíkt hafi komið fyrir. Verslunarskrifstofan mun haga því svo, að sem minstur kostnaður og örðugleikar verði að. Annars hefir meiri hluti bjargráðanefndar og atvinnumálaráðherrann tekið flest fram, sem þörf er á. Jeg vona fastlega, að hv. deild fari ekki lengra en að samþykkja dagskrá hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.).

Frsm. meiri hl. (Þorsteinn Jónsson) Jeg hefi borið mig saman við meiri hluta bjargráðanefndarinnar, og fellst hann allur á að fylgja þeirri rökstuddu dagskrá, sem borin er fram af hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), með þeirri smábreytingu, sem hann sjálfur hefir gert á henni.

Frsm. minni hl. (Pjetur Ottesen) Jeg get verið hæstv. atvinnumálaráðherra þakklátur fyrir, að hann tók ekki óliðlega í þetta mál. Það var á honum að heyra, að hann hafi um langan tíma litið svo á, að þetta fyrirkomulag í landssjóðsversluninni hafi ekki verið heppilegt eða hagkvæmt. En fyrst að svo er, undrar mig, að stjórnin skuli endilega vilja halda dauðahaldi í það. Hann taldi, að af þessu hlytist ekki mikil fyrirhöfn fyrir hreppsfjelögin, ef vörurnar væru afhentar í einu til langs tíma, t. d. 6 mánaða. Áður hefir það nú gengið svo til, að ekki hafa verið afhentar vörur nema til nokkurra vikna í senn. Þótt svo væri, að birgðir landssjóðs væru nú svo miklar, að þetta væri hægt, þá er ekki víst, að altaf verði svo. Eins er það um sveitarstjórnir, sem fengið hafa sendar vörur til sín, fyrir milligöngu sýslumanna, að þær fá ekki reikninga yfir vöruna fyr en eftir dúk og disk. Sýslumönnum eru sem sje sendir reikningarnir, en þeir hafa oft ekki sent þá fyr en seint og síðar meir til sveitarstjórnanna. Þetta getur oft komið sjer illa þegar úthluta þarf vörunum strax og taka borgun út í hönd. Í þessum tilfellum verður því að gera nýja rekistefnu til þess að fá vitneskju um verðið, annaðhvort með því að síma til sýslumannsins, sje hann þá við látinn, eða á verslunarskrifstofuna, ef um símasamband er þá að ræða. Ef það ráð væri tekið að láta kaupfjelög og kaupmenn afhenda vörurnar, þar sem sveitarstjórnirnar geta ekki skift beint við verslunarskrifstofuna, þá virðist allsendis óþurft, og lítt í anda þeirrar stefnu í verslunarmálum, sem meir og meir er að ryðja sjer til rúms hjer á landi nú á síðari árum, að vera samt sem áður að blanda sýslumönnum þar inn í, með öðrum orðum, að hafa þar tvo milliliði, sem hægt er að komast af með einn. Hvað því víðvíkur, að sýslumenn sjeu nauðsynlegir milliliðir vegna vörubirgða sveitanna, sem hæstv. forsætisráðherra sagði að stjórninni væri ókunnugt um, þá get jeg ekki fallist á, að það sje rjett. Nú er búið að safna skýrslum um vörubirgðir, og munu þær niður komnar hjá verslunarskrifstofunni. Þar ætli því altaf að vera hægt að segja með vissu um vöruforða sveitanna. Í sambandi við dæmi úr Árnessýslu, sem jeg nefndi, um örðugleika þá, sem á því gætu verið að ná til sýslumanns, þá skaut hæstv. atvinnumálaráðherra því fram, að það gæti verið af því, að sveitarstjórnirnar hefðu ekki mannrænu í sjer til þess að ná í sýslumann. þetta eru lítt viðeigandi ummæli, því að sveitarstjórnunum hafa óneitanlega verið gerðir margir óþarfa örðugleikar í viðskiftum sínum við landssjóðsverslunina, en það mætti kannske snúa þessu við og segja, að það sje furðulegt, að sveitarstjórnirnar skuli ekki hafa haft mannrænu í sjer til þess að gera gangskör að því, að það sje ekki verið að því að gera landssjóðsverslunina að fjeþúfu fyrir sýslumennina Hvort sem till. verður samþykt eða ekki, þá vænti jeg, að hæstv. stjórn taki það til íhugunar, og geri gangskör að því að losa sveitarstjórnir við milligöngu sýslumanna. Forsætisráðherra taldi það mesta tryggingu fyrir stjórnina, að sýslumenn annist innheimtuna. Jeg held, að nokkuð mikið sje úr þessu gert. Með allri virðingu fyrir sýslumönnum, hefi jeg ástæðu til að halda, að sveitarstjórnirnar sjeu þar ekki óábyggilegri. Eins og nú er borga þær við móttöku, enda veit jeg ekki betur en að sýslumenn krefjist þess. Það eru nú svo sem dæmi fyrir því, að það getur út af borið hjá sýslumönnum, ekki síður en sveitarstjórnum, og jeg man ekki betur en að nýsamþykt fjáraukalög beri þess órækan vott, að út af þessu geti borið hjá þeim hærri stjórnarvöldum. Jeg held fast við þá ósk, að þingsál.till. á þgskj. 40 verði samþykt, og fæ ekki sjeð, að stjórninni væri þar með bundinn baggi, sem hún þurfi neitt að kveinka sjer við.

Þórarinn Jónsson Út af því, sem hæstv. forsætisráðherra sagði, að sýslumönnum hafi ávalt verið heimilt að láta kaupmenn og kaupfjelög afhenda og versla með landssjóðsvörur, vil jeg geta þess, að í mars síðastliðnum kom vörusending norður, og var lagt svo fyrir, að vörurnar mætti ekki afhenda öðrum en sveitarstjórnum. Mjer var vel kunnugt um það, að kaupmenn fengu ekki að taka á móti neinu af þeirri sendingu, jafnvel þótt þeir hefðu pantað vörur frá landsstjórninni. Þetta er sannanlegt.

Forsætisráðherra (J. M.) Það getur verið, að í einhverju sjerstöku tilfelli, þegar þröngt hefir verið í búi landssjóðsverslunarinnar, hafi verið mælt svo fyrir, að vörur skyldu ekki afhentar öðrum en sveitarstjórnum. En það hefir aldrei verið lagt bann við því, að kaupmenn fengju að afhenda vöruna, ef sveitarstjórnir leyfðu. Það getur vel verið, að kaupmenn hafi ekki fengið pantanir sínar, en það kemur ekki í bága við það, sem jeg sagði, að stjórnin hafi aldrei við því amast, að kaupmenn afhentu vöruna. Annars hafa engin veruleg mótmæli komið fram gegn ummælum hæstv. atvinnumálaráðh. eða meiri hluta bjargráðanefndar. Jeg treysti þessvegna því, að dagskrá hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) verði samþykt. Jeg tel ekki nema sjálfsagt, að stjórnin og verslunarskrifst. taki tillit til þess, sem fram hefir komið í umræðunum. Stjórnin mun gera sjer far um, að alt verði sem tryggast fyrir landssjóð og kostnaðarminst fyrir sveitarstjórnirnar.