Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og frv. þetta ber með sér, þá er það flutt af allshn. þessarar hv. d. með því fororði. að nm. séu óbundnir aðilar um flutning þess og hafi óbundnar hendur um að greiða atkv. með brtt., er fram kunna að koma. Ég tók það fram þegar í byrjun af minni hálfu, að mér lægi í léttu rúmi, hvort þetta mál væri flutt hér í d. eða ekki í þessum búningi. og ég hefði alveg óbundnar hendur um það, hvort ég í nokkru mundi vera með málinu. Nú get ég að vísu lýst því yfir af minni hálfu, að hugsað gæti ég mér að fylgja málinu í gegnum þingið, ef því yrði breytt eitthvað í það horf, sem brtt. hv. þm. A.-Sk. hljóðar um. Það, sem veldur því, að ég get ekki fallizt á þetta mál, eins og það er nú, er fyrst og fremst það, að ég kann ekki við að ríkinu einu sé veittur ríkari réttur en einstaklingarnir hafa í þessu efni. Einstaklingarnir hafa ekkert vald á húsnæði nema að mjög takmörkuðu leyti, og það er ekki undir þeirra eigin geðþótta komið eða áliti þeirra sjálfra, ekki einu sinni, þó að þeir hafi ríka nauðsyn fyrir húsnæðið sjálfir, annaðhvort til íbúðar eða þá til atvinnu sinnar, heldur fer það að miklu leyti eftir dómi þar til lögboðinna manna. Eftir þessu frv. getur ríkið losað húsnæði, þó að íbúðarhúsnæði sé, ef það þarf á því að halda, annaðhvort til sinnar starfsemi fyrir skrifstofu eða eitthvað þess háttar eða þá fyrir embættismannabústað. Nú get ég vel skilið. að ríkið kunni að þurfa að fá til umráða slík hús, sem það á, en mér finnst, að þá sé ekki unnt að ganga lengra í þessum ívilnunum en að ríkið verði þá að sjá þeim mönnum fyrir viðunandi húsnæði, sem kunna að hafa það til notkunar nú, og sérstaklega ef húsnæðið er að einhverju leyti notað til íbúðar. En jafnvel þótt það væri að einhverju leyti notað til annarra hluta, svo sem atvinnurekstrar eða þess háttar, finnst mér tæpast viðunandi. að ríkið fái þarna ríkari rétt en þegnum þjóðfélagsins er áskapað með lögum. Það mun nú vera sérstakt hús, sem haft er í hyggju, eftir því sem mér er tjáð, og er þess valdandi, að þetta frv. er flutt. Mér er sagt, að þetta muni aðallega vera sakir þess, að hæstv. ríkisstj. telji sig þurfa að halda á húsnæðinu Gimli hér í bænum. Það hús er notað fyrir mötuneyti og er leigt þar af nokkrum mönnum.

Framsóknarmönnum.

Framsóknarmönnum, stingur hv. 2. landsk. inn í. Þótt svo væri, þurfa þeir nú að borða, og enn er ekki komið svo, þó að einhverjir hafi tilhneigingu til þess, að þeir séu sviptir þegnréttindum. Það er ekki enn komið svo, þó að það sé kannske í uppsiglingu eða einhverjir hafi kannske hneigð til þess, - það er líklega rétt að orða það svo. Hvað þetta innskot áhrærir, get ég upplýst þennan hv. þm. um, að það kennir margra grasa í þessu mötuneyti hvað pólitískar skoðanir áhrærir. Eitthvað kann að vera af framsóknarmönnum, en hinir 3 landsmálaflokkarnir eru þar líka, því að ég veit þau deili á þeim félagsskap, sem þar er, og hefur aldrei verið neitt um það sakazt. En svo er það líka notað til íbúðar, og ég kann ekki við, að sú kona, sem leigir þarna húsnæði. ekkja mesta sæmdarmanns, sem gegndi um langa og góða stund trúlega og með hinni mestu sæmd starfi sínu í þágu þjóðfélagsins. sé borin út á götuna, þó að ríkið kunni að þurfa á því húsnæði að halda, sem hún býr í, og mun ég ekki greiða atkv. með því. Öðru máli gegnir þó að nokkru um hinn félagsskapinn, þó að mér finnist að vísu, að hann eigi að hafa sömu réttindi og aðrir þegnar þjóðfélagsins hér í þessu landi. En svo eru fleiri ástæður, sem eru þess valdandi líka, að ég tel þetta hæpna ráðstöfun, a.m.k. í því skyni að taka húsnæðið til íbúðar, þótt fyrir embættismenn sé og ég geti fullkomlega viðurkennt, að það muni vera þörf á því. Þá er það fyrst, að ástand hússins mun vera svo, að það þarf allrækilega viðgerð, ef það á allt að geta heitið nothæft til íbúðar, og það mun kosta mikið fé. Ég hef átt tal við byggingafróðan mann, sem veit deili á húsinu, og telur hann, að viðgerð á því geti ekki farið fram nema fyrir mikla peningaupphæð. Byggingar ríkisins, sem standa á lóðinni frá Bókhlöðustíg að Arnarhólstúni, eru orðnar gamlar og úreltar, og er ekki ráðlegt að leggja í kostnað við að gera mikið við þær, því að þær verða á sínum tíma rifnar og aðrar byggingar, stórar og veglegar, byggðar í þeirra stað. Til þess ber að taka tillit. Þetta eru þær höfuðástæður, sem eru þess valdandi, að ég get ekki verið með málinu. Þótt till. hv. þm. A.-Sk. verði samþykkt, ætti ríkisstj. að athuga, að ekki er ráðlegt að leggja mikla fjárhæð í þessi hús. Það er mjög aðkallandi, að reist verði þarna ný og vegleg hús til afnota fyrir ríkið.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Herra forseti. - Mér þykir leitt, að hv. 1. þm. Árn. skuli ekki geta fylgt frv. óbreyttu. Í frv. er farið fram á. að ríkinu sé veittur sami réttur og einstaklingum þjóðfélagsins um að láta leigutaka rýma úr húsum sínum. Það er ekki viðkunnanlegt, að ríkið hafi ekki sama rétt og einstaklingur í þessu efni. Með brtt. hv. þm. A.-Sk. er ríkinu lögð sú skylda á herðar að sjá leigutaka, sem yrði að rýma burt, fyrir húsnæði. Slík skylda hvílir ekki á einstaklingum. Þetta frv. stefnir að því, að ríkinu sé veittur sami réttur og einstaklingunum, og vil ég því vænta þess, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. - Þetta frv. er flutt að tilhlutun ríkisstj. Grg. þess segir ekki mikið um málið, og við 1. umr. var það ekki mikið skýrt. Er því nokkur ástæða til að fara um það nokkrum orðum. Þess er getið í grg., að leitað hafi verið eftir, að húsnæðið yrði rýmt, en sú eftirleitun hafi ekki borið árangur og dómur hefði fallið í málinu. Það er fullyrt í grg., að ef frv. yrði samþ., væru aðeins lítilvægir hagsmunir fyrir borð bornir, og virðist þetta benda til, að frv. eigi að ná til ákveðinna framkvæmda. Mér hefði þótt ástæða til að koma með fyrirspurn til hæstv. stj., ef ekki hefði komið skýring á því atriði frá hv. 1. þm. Árn. Hann kom með þá útskýringu, að það væri aðeins eitt húsnæði, sem á að losa, en það er Gimli. Með þessu er málið komið inn á þrengra svið og hægt að tala þannig um það. Það er tekið fram, að með þessu væru aðeins lítilvægir hagsmunir einstaklinga fyrir borð bornir. Ef svo er, getur sannarlega ekki verið um stórvægilega hagsmuni að ræða fyrir ríkið. Hæstv. dómsmrh. sagði, að með frv. þessu væri farið fram á, að ríkinu væru veitt sömu réttindi og einstaklingunum. Ég held, að ummæli hans séu á misskilningi byggð og hann hafi ekki rannsakað húsaleigul. sem skyldi. Einstaklingar hafa mjög takmarkaða heimild til að rýma húsnæði. Það er aðeins, þegar um skyldmenni er að ræða, en ekki mega þeir gera það til þess að hafa þar skrifstofur. Í 4. gr. húsaleigul. segir svo: „Íbúðarherbergi má ekki taka til annarrar notkunar en íbúðar, og íbúðarhús má ekki rífa, nema heilbrigðisnefnd banni að nota þau til íbúðar. Húsaleigunefnd getur þó veitt sérstakt leyfi til þessa og sett það skilyrði, að húseigandi sjái um jafnmikla aukningu á húsnæði til íbúðar annars staðar í hlutaðeigandi kaupstað, kauptúni eða sveit. Ef íbúðarherbergi er heimildarlaust tekið til annarrar notkunar en íbúðar, er húsaleigunefnd rétt að skylda húseiganda, að viðlögðum allt að 200 kr. dagsektum í ríkissjóð, að taka upp fyrri notkun húsnæðisins.“ Með öðrum orðum: Ríkið setur einstaklingnum þær kvaðir, að ef hann lætur rýma húsnæði nema samkvæmt reglum þessum, verði hann að borga 200 krónur í dagsekt. Mér er ekki kunnugt um annað en Reykjavíkurbær taki á leigu hús, t.d. húsnæði það, sem Skipaútgerð ríkisins hefur, og leigi út með gamla verðinu. Má þá ekki Reykjavíkurbær segja upp því húsnæði, sem ríkið notar? Sömu reglur hljóta að eiga að gilda þar, sem ríkið er leigjandinn, og þar, sem það er leigusalinn. Það er ekki hægt að komast hjá því að kannast við, að húsaleigul. eru gagnrýnd og eru ekki vinsæl, og á sú skoðun nokkur ítök úti um land, í nokkrum þorpum þar sérstaklega. Mér sýnist, að með frv. þessu sé gengið lengra en einstaklingnum er leyft. Í sambandi við þetta frv. finnst mér, að hv. d. eigi að gera þetta upp við sig: Á að láta óvinsæl ákvæði gilda um alla aðila í landinu, eða eiga tvenns konar ákvæði að gilda í þessu efni? Á ríkið eitt að sleppa undan þeim skyldum, sem það setur þegnunum í landinu? Hæstv. dómsmrh. sagði, að ef brtt. mín yrði samþ., yrðu meiri kvaðir lagðar á ríkið en einstaklingana í landinu. Ég fæ ekki betur séð en brtt. mín sé í fullu samræmi við 4. gr. húsaleigul., í fullu samræmi við þær reglur, sem ríkið skuldbindur einstaklingana til að fylgja, og falla því ummæli hæstv. ráðh. um sjálf sig. Þetta mál er aðeins um eitt hús hér í bænum, að því er fram hefur komið. Það hús er orðið nokkuð gamalt og þarf viðgerðar við. Þeir, sem hafa það nú á leigu, hafa viljað fá gert við það að innan, en þeirri málaleitun var svarað á þá leið, að það væri ekki hægt, vegna þess að fyrir lægi að rífa það og byggja annað hús á lóðinni. En samkvæmt frv. þessu á að gera húsið upp og gera það íbúðarhæft fyrir embættismenn þjóðfélagsins. Þetta er alveg nýtt viðhorf í málinu. Það hefur verið skipuð n. til að athuga, hvaða byggingar ættu að rísa hér við Lækjargötu og Lækjartorg. Mér er ekki kunnugt um starf þessarar n., en hæstv. ríkisstj. mun kunnugri því, hvað n. hefur starfað. Þótt ég flytji þessa brtt. hér, ætla ég að taka hana aftur til 3. umr., svo að hún mun ekki koma undir atkvæði hv. deildar nú.



Herra forseti. - Mér þykir rétt, þar sem nokkuð hefur verið deilt um það, hvort frv. þetta felur í sér brot á núgildandi reglum um húsaleigu eða gengur lengra en þær heimila, að láta í ljós skoðun mína um þetta efni. Það er þá í fyrsta lagi réttur hins opinbera meðal borgaranna eða gagnvart þeim. Það hefur komið fram hér í þessum umr., að ekki þætti tilhlýðilegt, að ríkið hefði meiri rétt en einstaklingurinn. Það kann að vera hart, ef einstaklingurinn verður að þoka fyrir þjóðfélagsheildinni, eins og virðist koma fram hér. Þótt svo væri, að þjóðfélagið verði að ganga á rétt einstaklingsins, getur það verið nauðsynlegt og sjálfsagt. Það er víða talið sjálfsagt, að ef hagsmunir ríkisins og einstaklingsins rekast á, verði hagsmunir einstaklingsins að víkja. Ég tel, að þetta geti verið svo mikilsvarðandi, að þessi grundvallarregla hljóti að gilda. Með þessu frv. er farið fram á, að svo verði hliðrað til, að ríkið geti tekið þetta húsnæði til alþjóðarþarfa, og getur því verið mikilsvert að hafa slíkt ákvæði í l. Ég tel, að grundvallarreglan hljóti að vera sú, að þarfir þjóðarheildarinnar gangi fyrir hagsmunum einstaklingsins. Hér er ekki verið að tala um neitt, sem ekki er öðrum leyft. Hver einstaklingur hefur rétt til að rýma húsnæði, ef hann sjálfur eða hans tilteknir vandamenn þurfa á að halda, og er það skv. 3. gr. gildandi húsaleigul. Alþ. hefur leyft sér að gera undantekningu þar, sem opinberir starfsmenn eiga í hlut og þingmenn utan af landi, sem kæmu til bæjarins til þingsetu. Og þessi málsgr. var sett inn af alþm. út úr nauðsyn. Þeir vissu ekki, hvar þeir ættu höfði sínu að að halla, og tóku það ráð að setja þessa undantekningu inn í l. Nú er, eins og hæstv. félmrh. tók fram, ekki farið þann veg að, heldur er þetta, sem í þessu frv. er ætlað að lögleiða, svo til komið og þannig orðað hér, enda tilgangurinn sá, að ríkið sem eigandi fái í fyrsta lagi þann rétt, sem einstaklingar hafa, að nota sitt hús sem sína eign, ef það sjálft þarf á því að halda. Og þann rétt eiga einstaklingar. En nú hefur það komið til, þótt hér yrði skákað þannig til, sem í frv. er gert ráð fyrir, að ríkið mundi ef til vill ekki ætla að nota sér þetta húsnæði til íbúðar. Það stendur að vísu hér í till. „eða ef brýn þörf er fyrir húsnæðið vegna skrifstofuhalds.“ Það hefur verið vitnað í einstakling, sem býr á Gimli. En þar er líka opinber rekstur, það er hin alkunna matsala. Því að þetta mál mun vera til komið út af því húsi m.a. Svo að niðurstaðan ætti að verða sú, að skrifstofuhaldið ræki út matsöluna, þannig að skrifstofuhaldið fengi sama rétt og þeir, sem þurfa að búa þar af hálfu eiganda og eru því eins nákomnir og skyldmenni eigendum, sem eftir húsaleigul. hafa rétt til að rýma fyrir þeim skyldmennum. Að dómi húsaleigul. er skrifstofuhald ekki verra en matsala. Hér er því ekki um að tala, hvorki eftir grundvallarreglum l., ákvæðum húsaleigul. né eftir eðli málsins, að neitt sé gert, sem óhæfa sé. Hitt getur verið álitamál í hverju tilfelli, hvort það opinbera á að fást við þetta. En það, sem í þessu frv. er farið fram á, er alveg eins og með hv. þm., sem leyfðu sér að samþ. annað hliðstætt þessu, nefnilega að þeir skyldu ganga fyrir öllum öðrum eftir ákvæðum húsaleigul. um að komast inn í íbúðir. Þessi orð vil ég láta falla hér, þó að brtt. eigi eftir að fara aftur til athugunar í n. fyrir 3. umr. En málið hefur ekki farið til n.. af því að það er að nafninu til flutt af n. En ég beini því til hæstv. forseta að hann stilli svo til, að hv. allshn. vildi athuga þetta mál. Því að mér skilst, að það hafi ekki verið athugað í n. Og þá erum við sammála svo langt, að málið fari til nýrrar athugunar. Og það er þannig, að það er rétt að hafa á því góða athugun. En að síðustu vil ég benda á, að viðbótin í brtt., sem brtt. er víst gerð til að koma á framfæri, að ríkisstj. sé skylt að sjá leigutaka fyrir jafngildu húsnæði að dómi húsaleigun. í sama kaupstað eða hreppi. þessi viðbót er nokkuð, sem er alveg nýtt. Og það er ekki samkv. því, sem hv. þm. A.-Sk. vitnaði í í 4. gr. l., því að þar er talað um sérstök tilvik, sem sé, hvort íbúðarherbergi megi taka til annarra nota en íbúðar, með því að húsaleigun. getur veitt leyfi til þess, með því skilyrði, að húseigandi sjái um jafnmikla aukningu á húsnæði til íbúðar annars staðar í hlutaðeigandi kaupstað, kauptúni eða sveit. Ég þykist hafa sýnt fram á, að þessu er ekki svo einfaldlega farið, heldur muni vera nauðsyn á. að þetta sé athugað betur.