Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér er til umr., miðar að því að finna sem allra bráðast lausn á einu brýnasta fræðilega málefni landbúnaðarins. Vandamál þetta snertir ekki aðeins bændur og þá, sem stunda jarðrækt, heldur og alla landsmenn, og ríkisvaldið ber af sérstökum ástæðum ábyrgð á lausn þess, ef svo má að orði komast og meiri ábyrgð, en á lausn annarra hliðstæðra rannsóknarvandamála. Með þáltill., ef samþ. verður, er ríkisstj. falið að sjá til þess, að hraðað verði, svo sem tök eru á, rannsóknum á kalkþörf jarðvegs hér á landi, eins og hún birtist við almenna ræktun. Teknar verði upp rannsóknir á nýtingu skeljakalks til að bæta úr kalkþörf, þar sem hún reynist fyrir hendi. Lagt er til, að rannsóknin beinist fyrst og fremst að þeim landssvæðum, þar sem rannsóknir hafa þegar sýnt, að kalkskortur er fyrir hendi, við ákveðin skilyrði og í öðru lagi að þeim landshlutum, þar sem ræktun hefur orðið fyrir mestum áföllum á undanförnum áratugum. Að lokum er í till. áskorun til ríkisstj. þess efnis, að hún hlutist til um það, að meðan málin liggja ekki ljósar fyrir en nú er, verði tryggt, að bændur fái keypt það magn af kalkríkum áburði, sem þeir óska hver og einn. Eins og ég hef stuttlega rakið, er hér um þrjú höfuðatriði að ræða. Það er í fyrsta lagi kalkþörfin, að hún verði könnuð, í öðru lagi, hvernig auðveldast er að fullnægja henni og í þriðja lagi, að bændur fái valfrelsi í áburðarkaupum. Vík ég nú að hverju þessara atriða fyrir sig. Það er alkunna, að kalk eða frumefnið kalsíum er eitt af jurtanærandi efnum. Það er nauðsynlegt fyrir vöxt jurtanna og eðlileg þrif. Það er þó sjaldan notað beinlínis sem áburðarefni, því að venjulega er nægilegt af því sem slíku í jarðveginum, en jafnframt er það mjög heppilegt til þess að bæta úr eðlisástandi jarðvegs og ef sýrufar jarðvegs er óheppilegt fyrir jurtirnar. Í því skyni er algengast að nota kalk við ræktun erlendis og er þá venjulega borið mjög mikið magn af kalkríkum efnum í jarðveginn og ætlað til 8–10 ára tímabils. Hér hefur slík kölkun til þessa ekki reynzt nauðsynleg, enda er jarðvegur yfirleitt ekki mjög súr. Við langvarandi ræktun án kalks getur þó komið að því, að kalkforði jarðvegsins gangi til þurrðar eða að sýrustig lækki svo, að gróður taki að vanþrífast. Þetta getur gerzt, ef kalksnauður áburður er notaður. Þá er því meiri hætta á því að, að þessu reki og því fyrr sem meiri áburður er notaður. Þó þarf þetta ekki alltaf að verða, því með veðruninni leysast stöðugt efni úr læðingi úr jarðveginum og geta þau jafnóðum fullnægt þörf plantnanna. Það fer svo mjög eftir aðstæðum, hvort þetta gerist eða ekki. Enn meiri hætta er á vanþrifum í gróðri, ef áburðurinn er ekki aðeins kalklaus, heldur og þannig, að hann verki sýrandi á jarðveginn, en það gera sumar tegundir áburðar, en mismikið þó og einnig fer þetta eftir því, hvernig jarðvegurinn er gerður. Á meðan hér var notaður mest kalkríkur áburður, þ.e. kalksaltpétur frá Noregi, var lítil hætta á, að nokkuð af þessu gerðist, en eftir að Áburðarverksmiðjan h.f. tók til starfa og framleiðsla hennar, Kjarninn, sem er kalksnauður og að sumra dómi nokkuð sýrandi, varð aðal– og oft eina köfnunarefnisáburðartegundin, þá vaknaði eðlilega sú spurning, hvort ekki þyrfti að sjá fyrir kalkþörf jarðvegs á annan hátt, enda voru þá þegar og áður en Áburðarverksmiðjan tók til starfa hafnar samanburðartilraunir með köfnunarefnisáburðartegundir. Þá voru bornar saman 3 köfnunarefnisáburðartegundir: kalksaltpétur, brennisteinssúrt ammoníak eða ammoníumsúlfat, sem ekki er aðeins kalksnauður áburður, heldur er og vitað, að hann er mikið sýrandi, og í þriðja lagi ammoníumnítrat eða sama áburðarefni og Kjarninn er. Líkur bentu til, að hann lægi þarna á milli og gæti e.t.v. valdið nokkurri sýringu á jarðvegi, en þó alltaf mun minni og meira hægfara, en ammoníumsúlfatið. Þessar tilraunir hófust árið 1945 á Sámsstöðum og Akureyri, en 1953 á Reykhólum og Skriðuklaustri. Þær hafa því staðið alllengi, jafnvel á mælikvarða jarðræktartilrauna og gæti það því undrað einhvern, að nú skuli ekki liggja ljóst fyrir, hvernig þessum málum er háttað. En svo er þó vissulega ekki, eins og ég vík að síðar. Í fáum orðum má segja, að þessar tilraunir á fjórum stöðum á landinu hafi leitt það í ljós , að við þau skilyrði, sem þar eru og það áburðarmagn, sem þar var notað, sýri Kjarninn ekki jarðveginn né heldur fáist meiri heyfengur af þeim reitum, þar sem kalkríki áburðurinn var notaður. Hins vegar er það löngu komið í ljós, að þriðja áburðartegundin, ammoníumsúlfat, sýrir jarðveginn verulega og þar dregur úr uppskeru, sem hann er notaður. Mætti e.t.v. vel við þetta una, ef ekki hefði komið annað í ljós og í öðrum tilraunum á öðrum stöðum á landinu. En síðar hefur það komið í ljós í tilraunum, fyrst og fremst á Hvanneyri í Borgarfirði og víðar í Borgarfirði, í kalktilraunum á Reykhólum og í tveimur tilraunum af þremur, sem gerðar hafa verið með kalk við uppgræðslu á kaltúnum á utanverðu Fljótsdalshéraði, að vaxtarauki fæst fyrir kalk. Þessi vaxtarauki hefur verið mismikill, og hann hefur komið bæði við notkun kalks eða kalkríks áburðar. Hann hefur verið allt frá því að vera rétt merkjanlegur og upp í það að vera á milli 10 og 20 hestburðir af hektara á ári. Í sumum tilraunum á Hvanneyri þrífast grösin alls ekki án kalks. Það eru tilraunir, sem urðu frægar mjög af blaðaskrifum í sumar. Það þykir nú með þessum tilraunum sannað, að sums staðar, t.d. við svipaðar aðstæður og í lágsveitum Borgarfjarðar, sé hagkvæmt og rétt að nota kalk eða kalkríkan áburð við ræktunina. Þó ber fræðimönnum ekki fullkomlega saman um það, hvaða aðferð sé heppilegust þarna til úrbóta, að bera á kalk eða kalkríkan áburð og í öðru lagi þykir ekki fullsannað, hve mikið magn sé heppilegt að nota. Sérstaklega vantar hér tilraunir, tilraunaniðurstöður og rannsóknir frá miklu fleiri stöðum heldur en nú liggja fyrir, og yfirleitt fá bætt úr þessu með miklu fleiri dreifðum tilraunum. Þá hefur einnig verið varað við því að of kalka jarðveg, þar sem það getur valdið skorti á öðrum næringarefnum, einkum svonefndum snefilefnum. Í grg. með þáltill. er vitnað til álits þriggja sérfræðinga, dr. Björns Jóhannessonar, dr. Bjarna Helgasonar og Friðriks Pálmasonar „licenciat“. En það er samdóma álit þeirra að, að því sé nú komið að nota þurfi kalk eða kalkríkan áburð við vissar aðstæður hér á landi, svo sem við nýrækt á mýrum með háu sýrustigi. En ekki treysta þeir sér til að gefa nákvæma leiðbeiningu um það, hvar sé rétt að nota kalkið og hvar ekki. Það er því niðurstaða þessa alls, að enn skortir mikið á, að nægar rannsóknir hafi verið gerðar á þessu og það vil ég undirstrika, að meðan svo er, eru líkur til þess, að af þessu hljótist árlega verulegt tjón. Vanþekking er alltaf dýr. Þetta tjón getur orðið ýmist vegna þess, að uppskeran rýrnar af kalkskorti og það getur einnig orðið á hinn bóginn, að menn eyði of miklum fjármunum til að nota kalk. Þá kemur það einnig fram hjá flestum fræðimönnum, sem um þessi mál rita, að kalþol grasa verði sennilega ætíð minna, þar sem einhvers kalkskorts gæti, jafnvel geti þetta komið fram áður, en fram kemur rýrnun á uppskeru. Þannig gæti kölkun eða notkun kalkríks áburðar stuðlað að auknu kalþoli víðar, en margan grunar. Þó er hér alls ekki verið að segja, að það séu líkur til þess, að kalið, hinn mikli bölvaldur túnræktarinnar, stafi að megni til af kalkskorti. Þvert á móti. Þetta getur þó verið ein af meðorsökunum. En þetta mun þó vera útbreidd skoðun meðal bænda. Er þá illt, að meðan svo er, skuli þeim vera sendur þannig áburður og nær einungis þannig áburður, að hann geti ekki bætt úr þessu, ef þeir óska þess að verja til þess nokkrum fjármunum að kaupa kalkríkan áburð. Þá er það samhljóða niðurstaða allra tilrauna með kalk og kalkríkan áburð, að kalkið eykur kalsíum magn grassins verulega og það er mjög til að auka á hollustu fóðursins. Gras er hér yfirleitt of kalsíum snautt, en það má að vísu um það deila, hvort jafngott sé að bæta því í fóður búfjárins, en margir eru á þeirri skoðun, að það sé heppilegra, að fóðrið sé með eðlilegu steinefnajafnvægi. Við vitum, að náttúrulækningar gætu dregið þessa ályktun enn lengra og sagt, að með of litlu kalki yrðu afurðir búfjárins og þar með fæða fólksins óhollari vegna kalkskorts. En á það skal ekki lagður dómur hér. Rannsóknir þessar, sem hér er lagt til, að verði auknar, þurfa að fara fram að miklu leyti sem dreifðar tilraunir eftir ákveðnu skipulagi um landssvæðin og samfara þeim verði notaðar jarðvegsefnagreiningar og sýrustigsmælingar. Þessar tilraunir þurfa auðvitað nokkuð aukið fjármagn, en þó sérstaklega ákveðið skipulag. Fjármagnið er þó ekki meira en það, sem vænta má, að fengist á fjárl., ef hv. Alþingi samþykkir þessa till. nú. Þá kem ég að öðru atriðinu, en það er, hvernig hentugast sé að fullnægja kalkþörf, þar sem hún finnst og virðist vera fyrir hendi. Þar er aðallega um tvær leiðir að velja. Í fyrsta lagi að nota kalkríkan áburð og í öðru lagi að nota kalk, sem finnst hér á fjörum eða í sjó. Eins og kunnugt er, selur Sementsverksmiðja ríkisins skeljakalk, sem er dælt upp af botni Faxaflóa. Það er stærðarflokkað með fleytingu og síðan sekkjað í bréfpoka. Kalk þetta var selt á 720 kr. smálestin á höfnum á s.l. ári. Tæplega er þó hægt að hugsa sér, að hér sé fundin ódýrasta leiðin til að vinna kalk til áburðar hér á landi. Það kemur líka í ljós , að heldur lítið hefur verið notað af þessu kalki. Á s.1. ári voru seldar af því um 570 smálestir, en auk þessa mun fyrirtæki eitt, Björgun h. f., hafa selt um 1.200 smálestir af skeljakalki hér í Reykjavík, en mikið af því mun hafa farið til annars en jarðræktar. Með þessu verði á skeljakalki er kölkun all dýr, því að það þarf að nota allmikið af efninu, 3–4 tonn á hvern hektara og það þarf að endurtaka við ræktunina á 8-10 ára fresti. Auk kalkverðsins kemur flutningur og dreifingarkostnaður, sem leggst ofan á þetta. En kalkríkur áburður er einnig allmiklu dýrari en Kjarninn og það er jafnvel heldur dýrari leið að nota hann, heldur en kalk og Kjarna saman. En hún er aftur vafninga minni og auðveldari og að sumra áliti áhættu minni. En eins og ég nefndi áðan, eru engar líkur til annars, en með rannsóknum á því, hvar skeljasandur finnst á fjörum og í sjó og því, hvernig auðveldast er að ná honum og vinna hann og hve mikið þarf að vinna hann, megi leysa þetta vandamál á miklu auðveldari og ódýrari hátt, en nú er gert. Ekki er ósennilegt, að það hentaði bezt að dæla skeljasandinum upp á þær hafnir, þar sem hans er þörf og mala hann þar eða sigta, eftir því sem þörf krefur. Fela þarf sérstökum aðila þennan hluta rannsóknanna, en þó í samvinnu við Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Útkoma þessara rannsókna getur alveg snúið við dæminu um það, hvað hagkvæmast er til að fullnægja kalkþörfinni og hvenær hagkvæmt er að kalka. Vitað er t. d., að fyrirtæki eitt sendi Búnaðarfélagi Íslands í sumar tilboð um að dæla skeljasandi á land fyrir um 500 kr. smál., en engra fleiri tilboða var leitað, svo að ekkert er þarna til samanburðar. Kem ég þá að hinu þriðja atriði málsins. Um það þarf ekki að fara mjög mörgum orðum. Enginn má draga í efa, að ég líti á Áburðarverksmiðjuna h.f. sem þjóðþrifafyrirtæki, sem sparað hefur þjóðinni mikinn gjaldeyri og veitt atvinnu í landinu. En þess má heldur ekki dyljast, að frá sjónarmiði margra bænda er hún vandræðabarn. Svo gölluð er framleiðsla hennar, hvað gerð snertir. Það er kornastærð áburðarins, sem aldrei hefur tekizt að laga þrátt fyrir loforð og mjög mikla viðleitni. Og þetta eitt nægir til að rýra framleiðslu hennar, Kjarnann, mjög mikið í gildi. Það er t.d. að taka, að það eru ekki til þær gerðir af áburðardreifurum, sem geta dreift Kjarna í magni með sömu stillingu. Ef veðurfar eða rakastig breytist lítillega, þá fer stillingin úr lagi og þar með hinn hagfræðilegi, rétti grundvöllur fyrir áburðardreifingunni. Og yfir þessu kvarta bændur og það með fullum rétti. En á þessu verður vonandi ráðin bót við endurbyggingu og stækkun verksmiðjunnar og er hún reyndar óhugsandi annars. Eins og ég hef rakið áður, sprettur víðast vel af Kjarna og margir bændur telja hann frá því sjónarmiði góðan áburð. En svo er annar hópur bænda og hann er allstór, sem telur sig verða fyrir skaða af því að nota Kjarnann, vegna þess að hann er kalksnauður, og vill eindregið fá keyptan kalkríkan áburð. Þeir telja það ekki nægjanlegt eða aðgengilegt að nota skeljakalk, þó að það sé boðið til sölu eða því hafi verið lofað, að það ætti að vera til sölu á hverri höfn á fyrrgreindu verði. Nú hef ég rakið hér að framan, hve þessi mál öll eru óljós frá fræðilegu sjónarmiði, að hvorki sérfræðingar Rannsóknastofnunar landbúnaðarins né heldur ráðunautar telja sig færa um að gefa leiðbeiningar í hverju og einu tilfelli. Og er þá nokkur annar aðili, sem getur sagt við bændurna: Þú skalt eða skalt ekki kaupa þennan eða hinn áburðinn? Ég tel ekki. Það eru bændurnir sjálfir, sem bera ábyrgð á hinni fjárhagslegu útkomu, og þar með verða þeir að ráða, hvað þeir nota til framleiðslu sinnar, hvað þeir kaupa. Eins og kunnugt er, er áburðarsalan öll í höndum Áburðarverksmiðjunnar h.f., þ.e.a.s. Áburðarverksmiðjunni h.f. hefur verið falið að reka Áburðarsölu ríkisins. Og hún hefur flutt inn það, sem á vantar, að Kjarni fullnægi köfnunarefnisþörf landsmanna. Að undanförnu hefur þetta verið sem hér segir, þ.e. innflutningurinn: 1967 29% af köfnunarefnisáburðar notkuninni, 1968 36.6% og 1969 áætlað 26%. Nú hefur þetta verið selt þannig, að hver einstakur bóndi að segja má hefur fengið sinn skammt af áburði veginn og mældan í sömu hlutföllum á milli Kjarna og innflutts áburðar eins og heildarsalan segir til um, heildarsalan í landinu. Það hefur enginn bóndi getað fengið eða bændur hafa yfirleitt ekki fengið meiri hluta af áburðarpöntun sinni sem kalksaltpétur eða aðrar áburðartegundir, heldur alltaf í sömu hlutföllum. Ég tel, að á það hafi þó aldrei reynt, hvort þessi skömmtun er nauðsynleg. Það hefur aldrei verið látið reyna á það, hvort Kjarninn seldist ekki, þó að bændur fengju að velja og fengju að kaupa kalksaltpétur að vild. Og ég hef rakið það hér að framan, að það eru margir bændur, sem telja Kjarnann góðan áburð til sprettu og hann hefur verið seldur ódýrari sem hver köfnunarefniseining. Á s.1. vori var hvert kg af hreinu köfnunarefni í Kjarna selt á 14.81 kr., verksmiðjuverð, en í kalksaltpétri á 19.61 kr., svo að það ætti að vera augljós hagur í því að nota Kjarna, þar sem kalks er ekki þörf. Ef svo margir bændur vilja ekki Kjarna, að hann selst ekki, þá sannar það ekkert annað en það, að bændur hafa verri bifur á þessari framleiðslu heldur en ég vildi álíta. En það ber náttúrlega einkasölunni ekki gott vitni og mælir henni ekki bót. Það virðist því vera augljóst réttlætismál, að á meðan ekki liggja fyrir ljósar niðurstöður þeirra rannsókna, sem ég hef bent á hér að framan, að er þörf á og nauðsynlegt er að hraða eftir föngum, - meðan svo er ekki, fái bændur sjálfir að ráða því, hvernig áburð þeir kaupa og bera á tún sín. Ég vil svo að lokum, með leyfi hæstv. forseta, mega vitna hér til ályktunar frá Búnaðarþingi. Þær hafa margar verið gerðar og vitna ég til þeirrar síðustu, sem gerð var nú á nýafstöðnu Búnaðarþingi og sem vona mætti, að yrði sú síðasta, sem það góða þing þarf að gera í málinu, því að það er vonandi, að það leysist. En ályktun þessi er svo, með leyfi forseta: „l. Búnaðarþing fagnar yfirlýsingu landbrh. við setningu þingsins um, að hafizt verði handa á komandi vori um stækkun Áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi. Í því sambandi leggur þingið sérstaka áherzlu á fjölþættari áburðarframleiðslu, svo sem alhliða blandaðan áburð og kalkblandaðan köfnunarefnisáburð, enda er gengið út frá því sem sjálfsögðu, að verksmiðjan verði samkeppnisfær við innfluttan áburð um verð og gæði. Jafnframt minnir þingið á fyrri kröfur sínar um, að Búnaðarfélag Íslands og Stéttarsamband bænda fái að tilnefna sinn manninn hvort í stjórn Áburðarverksmiðjunnar. 2. Búnaðarþing átelur, hve hægt miðar rannsóknum á kalkþörf, þar sem m.a. er upplýst, að uppgjör á þeim tilraunum og rannsóknum, sem þegar hafa verið framkvæmdar, er að verulegu leyti óunnið. Þingið gerir því kröfu til, að nú þegar verði hafizt handa um úrvinnslu þeirra gagna, sem fyrir liggja. Í framhaldi af því verði gerð víðtæk og skipuleg áætlun um frekari rannsóknir, þar sem sérstök áherzla verði lögð á rannsóknir á kali og kalkþörf jarðvegs og samhengi þar á milli þeirra þátta. Búnaðarþing beinir því til stjórnar Búnaðarfélags Íslands, að láta gera skýrslu um þær rannsóknir og tilraunir, sem gerðar hafa verið með áburðarkalk og kalkblandaðan áburð, til að kanna, hvort einhver grundvöllur er fyrir hendi um hagnýta leiðbeiningaþjónustu.“ Ég vil einnig, með leyfi hæstv. forseta, vitna í aðra samþykkt frá Búnaðarþingi, þ.e. Búnaðarþingi 1967. Þar segir: „l. Búnaðarþing leggur áherzlu á, að fyrirhuguðum breytingum og stækkun Áburðarverksmiðjunnar h.f. í Gufunesi verði hraðað svo sem kostur er. Við þær framkvæmdir verði ákveðið að korna áburðinn og að framleiða kalkblandaðan áburð, t.d. kalkammonsaltpétur ásamt blönduðum alhliða áburði. 2. Búnaðarþing krefst þess, að bændur fái aukið valfrelsi um áburðarkaup, enda safni Áburðarverksmiðjan áburðarpöntunum það tímanlega, að þær liggi fyrir hjá verksmiðjustjórn, áður en ganga þarf frá framleiðsluáætlun og innkaupum.“ Herra forseti. Ég legg til, að umr. um till. verði vísað til síðari umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. e. hefur talað hér ýtarlega fyrir þáltill., sem hann flytur ásamt fleiri framsóknarmönnum og ég verð að mörgu leyti að fagna því, þar sem hér er jafnframt um að ræða jarðræktarráðunaut Búnaðarfélags Íslands, sem hv. þm. er, að fá inn í þingtíðindin jafnfróðlegt erindi um ræktunarmál og hann hefur hér flutt. En það, sem er meginefni þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, er annars vegar að efla mjög rannsóknir á kalkþörf eða áskorun til þeirra aðila, sem slíkt hafa með höndum að efla mjög rannsóknir á kalkþörf í jarðvegi og í raun og veru er því slegið föstu, að kalkskortur sé mjög veruleg orsök til áfalla, sem orðið hafa í ræktuninni hér, einkum á síðustu árum. Það má kannske segja, að raunverulega sé grunntónninn í þessu, að ræktun okkar og áburðarnotkun sé byggð á stórfelldum mistökum. Mér liggur við að segja, að það megi draga þá ályktun af því, sem í till. felst og að nokkru leyti í ræðu hv. frsm. Ég get nú ekki verið honum sammála um, að í heild þurfum við að undrast, þó að það hafi kannske ekki í öllum efnum komið fram mistakalaus ræktun, jafnstórfellt átak og gert hefur verið í þeim málum á undanförnum áratugum. Og ég er a.m.k. þeirrar skoðunar, þegar maður lítur yfir ræktunarsögu okkar í heild, að þá megi miklu frekar segja, að árangurinn sé furðulega góður og við höfum sloppið furðanlega við stórfelld mistök. Það er að vísu rétt, að á einstökum landssvæðum hafa hin síðustu ár orðið mikil áföll, sem komið hafa fram af veðurfarsástæðum. Eins og kunnugt er, er til stofnun í landinu, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, sem þessi rannsóknamál öll heyra undir. Og það er þess vegna ljóst að, að því leyti sem rannsóknastarfsemin hefur ekki staðið í stykkinu, ef svo mætti segja í þessum málum, þá er hægt að segja, að það sé fyrst og fremst sök þessarar stofnunar, þeirra sem þar starfa og stjórna. Það vill nú svo til, að sem stendur er ég í stjórn þessarar stofnunar og ég ætla þess vegna alls ekki að fara að mælast undan því, að sú starfsemi sé gagnrýnd. En mig langar aðeins til að gera örfáar aths. um þetta mál, af því að þetta er alls ekki í fyrsta skipti, sem þessum málum er hreyft hér á Alþ., - málum Áburðarverksmiðjunnar og öllu, sem snertir áburð og ræktun. Ég vil þá fyrst aðeins víkja að því, sem fram kemur hér í þáltill., að það er í raun og veru gefið í skyn, eins og ég sagði áðan, að það muni vera mjög útbreiddur kalkskortur víðsvegar í landinu og í nýræktinni, en jafnframt er þó sagt í grg., að um þetta sé ekki hægt að slá neinu föstu og í raun og veru geti það almennt séð verið jafn varhugavert að ráðleggja notkun á kalki og að ráðleggja hana ekki. Þáltill. felur í sér, að Alþ. skori á ríkisstj. að hlutast til um, að á meðan ekki liggja fyrir niðurstöður slíkrar rannsóknar um land allt með kalkþörfina, þá verði tryggt, að bændur geti fengið keypt það magn af kalkríkum áburði, sem þeir óska hver og einn. Þá á sem sagt að vera óhætt að leggja það í vald þeirra sjálfra að ákveða, hve mikið kalk þeir nota. En í sambandi við það vil ég aðeins minna á það enn betur, sem kom fram í ræðu hv. flm., að nú um nokkur ár hafa bændur átt kost á því að fá keypt áburðarkalk frá Áburðarsölu ríkisins og það hefur verið selt eins og annar áburður á sama verði á höfnunum umhverfis landið. En alveg eins og hann benti á, hefur verið tiltölulega lítið selt af kalki á þennan hátt, - aðeins verið selt s.l. ár, að því er frsm. upplýsti og ég tel víst, að hann fari þar með réttar tölur, 570 smál. En ég fæ ekki skilið, hvers vegna bændur hefðu ekki lagt meira upp úr því að kaupa kalkið, ef þeir væru sannfærðir um, að þeir þyrftu mjög á því að halda og sérstaklega að þeir mundu miklu fremur kaupa kalkríkan áburð, ekki sízt þegar flm. upplýsti það einnig, að næringarefnið, köfnunarefnið, hefði reynzt vera s.l. vor um 5 kr. dýrara kg t.d. í kalksaltpétri, en í Kjarna. Það er að vísu rétt, að notkun áburðarins kann að hafa áhrif, að geta dreift kalkinu jafnhliða því, sem köfnunarefnisáburðinum er dreift. Það er nokkru handhægara í framkvæmd, en þegar þannig hagar til, að menn hafa ekki þótzt geta fengið þann kalkríka áburð, sem þeir þó gjarnan vildu kaupa, þá er undarlegt, að þeir skyldu ekki hafa notað sér þetta tilboð, þennan möguleika að kaupa kalkið. Það finnst mér benda til þess, að þeir muni sjálfir nokkuð hikandi um það, hvort þetta sé þeim nauðsyn. Í sambandi við það, sem hv. flm. kom inn á um Áburðarverksmiðjuna, þá er það rétt, að það voru nokkrar bollaleggingar um það með eðlilegum hætti, hvernig framleiðsla á köfnunarefnisáburði skyldi tekin þar upp, þegar verksmiðjan var stofnuð. Eins og kunnugt er, varð niðurstaðan sú að framleiða ammoníumnítrat og það var gert vegna þess, að það var langódýrasta formið til þess að fá kg af köfnunarefni ódýrt, hvað form snerti og sérstaklega vegna þess, hvað sá áburður er sterkur og þar af leiðandi verður flutningskostnaður miklu minni, en hann er einmitt stór liður í áburðarnotkun hér á landi eins og kunnugt er. Það var yfirleitt ekki ágreiningur um þetta, þegar Áburðarverksmiðjan var stofnuð. Og það þarf ekki að rifja það upp, að það var fyrst og fremst mál bændanna. Það voru fyrst og fremst þeir, sem börðust fyrir því að koma þessari Áburðarverksmiðju á fót. Hins vegar hefur borið mjög á því í seinni tíð, að þeir hafa gagnrýnt þá stofnun og satt að segja held ég nú, að það sé fyrst og fremst vegna þess, í hvernig ástandi áburðurinn er. Það má með nokkrum rétti segja, að þar hafi orðið mistök. Menn höfðu áður kynnzt amerískum áburði, sem var hvítur og kornaður og var sérstaklega vinsæll og ég hygg, að það, sem hafi úrslitum ráðið um það, hvað Kjarninn hefur af ýmsum verið illa séður í seinni tíð, hafi einmitt verið þetta, hvernig form hans er. Það er svo rétt, að eftir því, sem áburðarnotkun hefur vaxið og eftir því, sem tíminn lengist, sem við byggjum okkar grasrækt og grasframleiðslu á tilbúnum áburði eingöngu, þá vitanlega liggur það nokkuð ljóst fyrir, að það fer að skipta meira máli, hvernig áburður er notaður, hvernig áhrif hans eru á jarðveginn. Og þá fara að koma fram spurningarnar um það, hvort ekki muni þurfa að sjá fyrir fleiri efnum, en þessum þremur hefðbundnu, ef svo mætti segja, sem aðallega er talað um, köfnunarefni, fosfór og kali og það hefur einnig verið að koma í ljós á margan hátt, að önnur efni fer að skorta. Nú er það vitað, að kalkið er eitt af þeim efnum, sem jurtirnar nota mikið af, en það er líka rétt að benda á það, að aðrar áburðartegundir, eins og t.d. fosfóráburður, inniheldur nokkuð af kalki, þannig að með því berst jarðveginum nokkur skammtur. En samt sem áður er það vitanlega spurning, sem leitar á í vaxandi mæli, hvort ekki muni þurfa að fara að sjá fyrir kalkáburði. Það hefur verið rakið nokkuð af hálfu flm., að þessi spurning hefur allverulega verið tekin fyrir í rannsóknastarfseminni. Og niðurstöður eru nokkuð mismunandi. Hann minnti hér á tilraunir, sem búnar eru að standa milli 20 og 30 ár á tilraunastöðvunum - milli 15 og 20 ár á tveimur og 20-30 ár á öðrum tveimur, - og þar sem bornar eru saman tegundirnar, m.a. Kjarni og kalksaltpétur og á þessu tímabili virðist enn ekki hafa komið fram, að það sé verulegur munur á árangri milli þessara tveggja tegunda. Á hinn bóginn hefur svo komið fram á öðrum stöðum, að kalk hefur gefið nokkurn árangur. Það er þess vegna enginn ágreiningur um það, að við þurfum að gefa þessu máli gaum. Mér sýnist, að spurningin í sambandi við þessa till. sé fyrst og fremst sú, hvort það sé líklegt, að með samþykki hennar muni vera hægt að ýta eitthvað betur við þeirri stofnun og þeim starfskröftum, sem þessum málum sinna nú. Á það út af fyrir sig ætla ég ekki að leggja dóm, en hitt vil ég segja, að það hefur verið unnið mikið að þessum rannsóknamálum. Mér dettur í hug að minna hér aðeins á blaðagrein. Það er mikið ritað um þessi mál í búnaðarblöð, m.a. blað, sem Búnaðarblaðið heitir. Þar eru m.a. í 2.–3. tbl. s.l. árs tvær greinar eftir tvo búfræðimenntaða menn um þessi mál. Ennfremur hefur hv. flm. ritað hér í 12. tbl. Búnaðarblaðsins 1968 all ítarlega grein, sem einmitt fjallar um kalkið og kalið og þessi ræktunarvandamál, sem því eru skyld og mig langar til, með leyfi hæstv. forseta, að vitna aðeins í þessa grein. Hann segir hér: „Engar skipulegar kalrannsóknir fara nú fram á vegum þess aðila, Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, sem lögum samkvæmt á að hafa með höndum alla rannsóknastarfsemi í þágu landbúnaðarins.“ Ég verð nú að segja, að það má náttúrlega um það deila, hvað eru skipulagðar kalrannsóknir. En ég vil hins vegar eindregið mótmæla því, að þessu máli hafi ekki verið sinnt, enda kemur það í raun og veru fram nokkru síðar í þessari sömu grein eftir hv. flm. Hann dregur nokkuð úr þessu, sem þarna er slegið fram. Með leyfi hæstv. forseta segir hér síðar: „Þó ekki hafi verið brugðizt við vandanum eins og skylt er frá Rannsóknastofnun landbúnaðarins, hefur aðeins verið unnið að kalrannsóknum. Ýmsar tilraunir tilraunastöðvanna snerta vissulega kalið og þess utan hefur ungur búfræðikandidat, Bjarni Guðleifsson, stundað kalrannsóknir sem lið í framhaldsnámi sínu við Búnaðarháskólann í Ási og unnið hér undanfarin tvö sumur við að safna efniviði í prófritgerð sína og til þess m.a. notið styrks úr vísindasjóði.“ Á þetta er rétt að benda, að það má deila um það, hvort þetta er skipulegt atriði, en þarna kemur þó fram, að einn af búvísindamönnum okkar hefur beinlínis tekið þetta verkefni sérstaklega til rannsóknar. „Á tilraunastöðvunum hefur ekki skort vilja til að fást við vandamálin,“ segir hv. flm. síðar í þessari grein og var mikilvægt að fá þessa játningu. En svo kemur hér, með leyfi hæstv. forseta: „Allt er nú byggt á tilgátum og mest á brjóstviti.“ Ég hef út af fyrir sig mikla trú á brjóstviti og við höfum komizt furðulega langt á brjóstvitinu. Þrátt fyrir það viðurkenni ég, að við þurfum að hafa rannsóknastarfsemi, enda hefði ég tæpast tekið í mál að fara í stjórn þessarar stofnunar, ef ég hefði verið með algjöra vantrú á því starfi, sem þar ætti að vinna. Svo kemur í Búnaðarblaðinu, sem mig langar enn til að vitna í, með leyfi forseta og þá tínir hv. flm. fram ýmislegt, sem eru kannske raunverulega meira og minna niðurstöður brjóstvitsins, en styðjast þó við þær rannsóknir, sem fyrir liggja: „Margir þykjast hafa veitt því eftirtekt, að minna kal er hjá þeim bændum, sem nota hóflega áburðarskammta og byggja búskap sinn á stærra landi, en minni uppskeru af hverri flatareiningu“, og ennfremur: „Á tilraunastöðvunum er fengin reynsla fyrir því, að ef um mjög stóra skammta af köfnunarefni er að ræða, breytist gróðurlag reitanna til hins verra. Sáðgresið tekur þá minna rúm en arfi og sveifgras meira. Kalskellur verða þá og tíðari.“ Ennfremur: „Allir ráðunautar munu sammála um að vara við mjög mikilli köfnunarefnisáburðarnotkun og mæla með 100- 130 kg á ha.“ Mér þykir rétt, þar sem svo merkilegt efni er fest í þingtíðindum, að láta þessar tilvitnanir fylgja með. Þá vil ég ennfremur minna á eitt, með leyfi hæstv. forseta, að það stendur hér undir fyrirsögn: „Kallið kemur með áburðinum. Það er reynsla margra, sem hafa borið á óbrotið land með upprunalegum gróðri, að það fari að bera á kali eftir nokkurra ára áburð. Veit ég dæmi til þessa bæði á framræslu fitjum og þurrum grundum.“ Það mætti nefna hér fleiri tilvitnanir, en ég skal aðeins bæta einni við, sem mér finnst nauðsynlegt að minna hér á, en það stendur hér með breyttu letri: „Það er hins vegar fráleitt að fullyrða, að kalvandamálið stafi af Kjarna og telja það fræðilega leyst með því að nota aðrar tegundir köfnunarefnisáburðar eða kalkbera jörðina. Svo einfalt er málið því miður ekki.“ Það er mjög mikilvægt að fá þessa játningu fram. Það má deila um það, hvort þetta skiptir verulegu máli í sambandi við flutning þessarar þáltill. Það er vitanlega lengi hægt og e.t.v. lengi þörf fyrir Alþ. að ýta á eftir margs konar starfsemi, sem rekin er í landinu og vissulega er það rétt, að rannsóknastarfsemin á hvaða sviði sem hún er og ekki sízt á jarðræktarsviðinu, er mjög mikilvægur þáttur, en hitt vil ég þó segja, að ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að Rannsóknastofnun landbúnaðarins er ákaflega vel ljóst, hve þetta mál er þýðingarmikið, en ég var aðeins með þessum tilvitnunum, m.a. í grein hv. flm. í Búnaðarblaðinu, að vekja hv. alþm. til umhugsunar um það, að málið er mjög margslungið og flókið og það er þess vegna hreint ekki að furða, að menn velti því nokkuð fyrir sér, hvaða tökum á að taka þessi rannsóknarverkefni. Það hefur nokkuð verið aukið við dreifðar tilraunir á síðustu árum, einmitt í sambandi við kalk og kal og þó að ég segi þetta, þá vil ég taka undir, undirstrika það, sem ég var einmitt að lesa eftir hv. frsm. úr fyrrnefndri grein, að það er fjarri því, að hægt sé að segja, að það sé nokkurt samband almennt séð á milli kalkskorts og kals. Það er fjarri því. Hins vegar stöndum við frammi fyrir þeirri ómótmælanlegu staðreynd, að síðustu árin, sérstaklega frá 1962, hefur þetta kalvandamál gert miklu meira vart við sig og komið fram á hverju einasta ári í stærri og minni mæli, sérstaklega á norðanverðu landinu, norðvestan og norðaustan, en hefur þó fært sig nokkuð til frá einu ári til annars. En í sambandi við þessa almennu ályktun um það, að kalkvandamálið, sem mér finnst að komi nokkuð fram í þessari þáltill., – að kálkskorturinn kunni að eiga sök á kalinu að einhverju leyti, það finnst mér stangast nokkuð á við það, sem hv. flm. hefur haldið fram á öðrum vettvangi, en það var ekki það, sem ég vildi sérstaklega benda á, heldur hitt, að það hefur verið haft eftir einum af sérfræðingum Rannsóknastofnunar landbúnaðarins að, að því leyti, sem nokkuð væri vitað um ástand kalkforða jarðvegsins, kalkþörf og kalkvöntun, þá mundi fremur vera vöntun á kalki um sunnanvert landið, en síður norðanvert, en eins og allir vita, hefur einmitt kalið hagað sér þveröfugt. Það hefur fyrst og fremst borið á því um norðanvert landið, en miklu síður um það sunnanvert. Almennt séð virðist þetta ekki koma heim og saman. Ég ætla ekki heldur að segja að það afsanni, að það kunni að vera eitthvert samhengi þarna á milli, ég er ekki að segja það heldur. En ég vil að lokum undirstrika, að þetta vandamál, sem komið hefur fram í ræktuninni, sérstaklega s.l. ár, er ákaflega margslungið og það er að mínu viti hreinn barnaskapur að halda, að við finnum viðhlítandi svör við þessu á stuttum tíma. Við munum áreiðanlega þurfa að halda uppi rannsóknastarfsemi í mörg ár, kannske áratugi, áður en við upplýsum til fulls og kannske upplýsum við aldrei til fulls, allar þær orsakir, sem hér geta legið til grundvallar. Að lokum þetta: Það er fullkominn vilji Rannsóknastofnunarinnar að taka þetta mál sem alvarlegustum tökum, - rannsóknirnar á vandamálum ræktunarinnar. Okkur er það öllum ljóst, hvað hér er um þýðingarmikið atriði að ræða og ég vil þá jafnframt segja það, sem ég hef áður haldið fram, að enda þótt menn tali um ákveðnar kaltilraunir, þá má með miklum rétti segja, að allar ræktunartilraunir séu að nokkru leyti kaltilraunir. Ég mun svo ekki orðlengja frekar um þetta. Ég mun ekki leggja neinn dóm á það, hvað Alþ. vill gera í þessu máli. Það getur vel verið, að við eigum og þurfum að fá rassskell eða hvatningu, eða hvað við eigum að kalla það, til þess að vinna betur að þessum málum. Hitt vil ég segja, að það er fullkominn vilji fyrir því að taka þessi mál sem föstustum og skynsamlegustum tökum.



Herra forseti. Ég vil fyrst lýsa ánægju minni yfir því, að hv. 3. þm. Austf., sem jafnframt er formaður stjórnar Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, skuli þó virða þessa till. mína svo mikils að koma og taka til máls. Hins vegar fannst mér gæta allmikils misskilnings hjá honum í sambandi við þetta. Ég gæti reynt að leiðrétta eitthvað af honum, þó er það sennilega ofætlun að leiðrétta hann allan. Í fyrsta lagi er það algjör misskilningur, að í þáltill. þeirri, sem ég talaði fyrir, héldi ég því fram, að kalkskortur ætti mikinn þátt í kalvandamálinu. Ég reyndi að forðast það eftir megni að blanda því saman, vegna þess að maður er orðinn verulega þreyttur á því, hafi maður fengizt við þessi mál, hvað þetta rím, sem kemur fram í kalk og kal, virðist oft verða orsök þess, að menn rugla þarna saman hugmyndum. Ég vil mega endurtaka það, sem ég sagði um þetta í minni framsöguræðu. Það kemur fram hjá flestum fræðimönnum, sem um þessi mál rita, að kalþol grasa verði sennilega ætíð minna, þar sem einhvers kalkskorts gætir, jafnvel þó að hann komi ekki fram í rýrnandi uppskeru. Þó er hér alls ekki verið að segja, að kalkskortur sé ein aðalorsök kalsins, þvert á móti. Þetta gæti verið ein meðorsök. Um tilgang minn með þessari þáltill. vil ég taka fram, að hún er alls ekki til þess að gagnrýna þá stofnun, sem hv. þm. er formaður stjórnar fyrir. Það er fyrst og fremst til að styrkja hana og mér virtist virkilega þörf á að styrkja hana í hlutverki sínu. Ég var ekki að gagnrýna stofnunina. Þó gæti ég vel gert það í einstökum atriðum, vegna þess að það er ekki hægt að segja, að hún hafi sinnt þessu hlutverki vel, miðað við það, hvað brýnt það er. Ég vil því til sönnunar vitna aftur til endurtekinna ályktana Búnaðarþings, sem er þekkt að því að vanda sínar ályktanir vel og kynna sér málin vel, en þar segir í ályktun síðasta Búnaðarþings, með leyfi hæstv. forseta: „Búnaðarþing átelur, hve hægt miðar rannsóknum á kalkþörf, þar sem m.a. er upplýst, að uppgjör á þeim tilraunum og rannsóknum, sem hafa verið framkvæmdar, er að verulegu leyti óunnið.“ Ég vil taka fram í sambandi við það, sem hv. 3. þm. Austf. sagði, að bændur hefðu ekki keypt eins mikið kalk og vænta mátti, ef það væri svo útbreidd skoðun hjá þeim, að kalk vantaði í jarðveginn. Ég vil benda á, að kalkið er dýrara í stofnkostnaði. Þar er um 8–10 ára fjárfestingu að ræða, en með notkun kalkríks áburðar, sem að vísu yrði nokkru dýrari til lengdar, yrði tekinn aðeins 1/8 eða 1/10 fjárfestingarinnar í einu. Þá hefur líka verið bent á, að það fylgir hætta á ofkölkun, bæði fjárhagsleg áhætta og einnig hætta á snefilefnaskorti og sérfræðingarnir hafa ekki treyst sér til að ráðleggja, hvað væri hið hæfilega magn af kalki. Ég vil einnig benda á, að í grein, sem dr. Bjarni Helgason skrifaði í Frey nýverið og einnig í Búnaðarblaðið, þá er það hans ályktun, að meðan málin eru svo lítið rannsökuð, eins og hann bendir á að þau séu, - þá er það ályktun hans, að það sé réttast að nota kalkríkan áburð, en ekki að fara út í að kalka. Meginefnið er, að þetta þarf að rannsaka betur, vegna þess að fáfræðin er svo dýr, svo hættuleg. Það getur verið jafndýrt að ofkalka og vankalka. Ræðumaður vék hér allmikið að kaltilraunum og ég verð í fyrsta lagi að þakka hv. þm., að hann skyldi virða greinina í Búnaðarblaðinu svo mikils, að hann skyldi fara að lesa upp úr henni, svo að hún festist í þingtíðindum, en þar var ég að tala um kal. Þar var hann enn að blanda saman kali og Kjarna. Ég get vel svarað því, að það er rétt og verður aldrei dæmt annað en rétt, að það fara engar skipulegar kalrannsóknir fram á vegum Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. Þess vegna hef ég m.a. leyft mér að flytja aðra þáltill., sem vonandi kemur seinna til umr., - og er þar aftur verið að styrkja hv. þm. í hans baráttu fyrir auknum landbúnaðarrannsóknum, - þáltill. um auknar kalrannsóknir. Væntanlega hefði ég slengt þessu öllu saman, ef ég hefði verið sömu skoðunar og hv. þm. Ég vil aðeins benda á, að hann nefnir, að einn maður fáist við kalrannsóknir, þ.e. einn námsmaður, sem fæst við þær og hefur hlotið til þess nokkurn styrk. Ég vil mega geta þess í sambandi við kal– og kannske kalkrannsóknir, að Rannsóknastofnun landbúnaðarins hefur mjög lítið gert að því að undanförnu að leggja út í slíkar tilraunir. Það eru nokkrar dreifðar tilraunir, en þær eru mjög litlar og hlutfallslega minni nú heldur en að undanförnu. Þegar mest kól á Austurlandi 1965, þá var miklum rannsóknum lofað og sérfræðingur Rannsóknastofnunar landbúnaðarins fór þangað austur, kannske fyrir áeggjan 3. þm. Austf., lagði út nokkrar tilraunir, þrjár tilraunir og m.a. með kalk til að vita, hvort kalk geti verið þáttur í því að geta valdið kali. Þessar tilraunir hafa verið slegnar og hirtar, en ekki af þessum sérfræðingi Rannsóknastofnunarinnar. Mér er ekki kunnugt, að hann hafi komið í þann landsfjórðung síðan, en frekar, að hv. 3. þm. Austf. hafi sjálfur orðið að hirða um þessar tilraunir. Ég vil þá endurtaka að lokum, að þessi þáltill. er ekki flutt sem gagnrýni á Rannsóknastofnun landbúnaðarins, þvert á móti sem stuðningur við hennar starfsemi og hugsuð þannig, að hún geti rækt sitt hlutverk betur og fái meiri fjárveitingar. Þá vil ég benda á, að þarna er lagt til, að fram fari rannsóknir á hlut, sem Rannsóknastofnun landbúnaðarins ætti óhægt með að rannsaka, en það er leit að kalki í kringum landið og rannsókn á því, hvernig ódýrast og hagkvæmast er að vinna það.