Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. 5. febr. 1980 fól forseti Íslands Gunnari Thoroddsen að gera tilraun til myndunar ríkisstj. sem njóti meirihlutafylgis á Alþingi. Þrem dögum síðar var því lokið og 8. febr. skipaði forsetinn nýja ríkisstj. Þann dag gaf hann út svo hljóðandi forsetaúrskurð um skipun og skipting starfa ráðherra: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Samkv. tillögu forsrh. og með skírskotun til 15. gr. stjórnarskrárinnar, laga nr. 73/1969 um Stjórnarráð Íslands, og reglugerðar samkv. þeim frá 31, des. 1969, er störfum þannig skipt með ráðherrum: Gunnar Thoroddsen fer með forsrn. og Hagstofu Íslands. Ólafur Jóhannesson fer með utanrrn. Pálmi Jónsson fer með landbrn. Friðjón Þórðarson fer með dóms- og kirkjumrn. Steingrímur Hermannsson fer með sjútvrn. og samgrn. Tómas Árnason fer með viðskrn. Ingvar Gíslason fer með menntmrn. Ragnar Arnalds fer með fjmrn. Svavar Gestsson fer með félmrn. og heilbr.- og trmrn. Hjörleifur Guttormsson fer með iðnrn. Með úrskurði þessum falla úr gildi eldri ákvæði um skiptingu starfa ráðherra. Bessastöðum, 8. febrúar 1980. Kristján Eldjárn. Gunnar Thoroddsen.“ Ríkisstj. og þeir aðilar, sem að henni standa hafa, komið sér saman um svo hljóðandi stjórnarsáttmála: „Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens 8. febr. 1980: Meginverkefni ríkisstj. er að treysta íslenskt efnahagsog atvinnulíf, enda er það ein helsta forsenda fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Jafnframt leggur ríkisstj. áherslu á að efla menningarstarfsemi, auka félagslega þjónustu og jafna lífskjör. Ríkisstj. mun berjast gegn verðbólgunni með aðhaldsaðgerðum, er varða verðlag, gengi, peningamál, fjárfestingu og ríkisfjármál. Hér á eftir verður lýst nokkrum meginþáttum í stefnu ríkisstj.: Efnahagsmál. 1. Hjöðnun verðbólgu. Ríkisstj. mun vinna að hjöðnun verðbólgu, þannig að á árinu 1982 verði verðbólgan orðin svipuð og í helstu viðskiptalöndum Íslendinga. 2. Kjaramál. Á undanförnum árum hafa staðið yfir mikil átök um launamál. Ríkisstj. leggur höfuðáherslu á að leysa þau mál með samstarfi og samráði. Skal í því sambandi lögð áhersla á eftirfarandi meginatriði: 1. Ríkisstj. mun leita eftir samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins um niðurstöður í kjarasamningum, sem geta samrýmst baráttunni gegn verðbólgu og þeirri stefnu stjórnarinnar að jafna lífskjör og bæta kjör hinna lakast settu í þjóðfélaginu. Ríkisstj. mun hins vegar ekki setja lög um almenn laun nema allir aðilar að ríkisstj. séu um það sammála, enda sé haft samráð við samtök launafólks. 2. Til þess að draga úr almennum peningalaunahækkunum er ríkisstj. reiðubúin til þess að beita sér fyrir eftirtöldum ráðstöfunum í tengslum við kjarasamninga: a. Á árunum 1980 og 1981 verði tryggðir 5–7 milljarðar kr., sem renni m.a. til eftirtalinna verkefna: 1. Til byggingar verkamannabústaða, íbúða á vegum sveitarfélaga og byggingarsamvinnufélaga. 2. Til byggingar hjúkrunar- og dvalarheimila aldraðra. 3. Til byggingar dagvistarheimila. b. Athuguð verði í þessu sambandi lækkun útsvars af lægstu tekjum, án þess að hlutur sveitarfélaga skerðist, svo og lækkun sjúkratryggingagjalds, sem verði þá sameinað tekjuskatti. c. Frá 1. júní 1980 hækki tekjutrygging aldraðra og öryrkja umfram verðbætur og sömuleiðis frá 1. júní 1981. d. Ný löggjöf um húsnæðislánakerfi komi hið fyrsta til framkvæmda. e. Sett verði löggjöf um starfsumhverfi og aðbúnað á vinnustöðum. f. Komið verði á verðtryggðum lífeyri fyrir alla landsmenn. 3. Ríkisstj. mun beita sér fyrir því, að hraðað verði endurskoðun vísitölugrundvallarins. 4. Ríkisstj. leggur áherslu á samvinnu við samtök launafólks og atvinnuveganna um það átak í atvinnumálum, sem greint er frá í öðrum köflum málefnasamningsins. 5. Ríkisstj. er fyrir sitt leyti reiðubúin til að stuðla að einföldun launakerfisins í landinu með því að beita sér fyrir samstarfi helstu samtaka launafólks um stefnumótun í launamálum. 6. Endurskoða skal ávöxtun orlofsfjár. 3. Verðlagsmál. Til þess að draga úr verðbólgu verði beitt eftirgreindum ráðstöfunum í verðlagsmálum: 1. Verðhækkunum á þeim vörum og þjónustu, sem verðlagsráð fjallar um, verði sett eftirgreind efri mörk ársfjórðungslega á árinu 1980: Til 1. maí skulu mörkin vera 8%, til 1. ágúst 7% og loks til 1. nóv. 5%. Á árinu 1981 verði ákveðin tímasett mörk í samræmi við markmið um hjöðnun verðbólgu. Um verðhækkanir af erlendum uppruna, sem ekki rúmast innan ofangreindra marka að mati verðlagsráðs, setur ríkisstj. sérstakar reglur. Þessar sérstöku reglur hafi ekki áhrif á gildandi ákvæði um útreikning kaupgjaldsvísitölu. 2. Verðhækkanir á búvöru fylgi sams konar reglum, enda verði niðurgreiðslur ákveðnar sem fast hlutfall af útsöluverði árin 1980 og 1981. 3. Fyrir maí/júní 1980 skulu afgreiddar sérstakar hækkunarbeiðnir fyrirtækja og stofnana, sem nauðsynlegar kunna að teljast til þess að verðbreytingar slíkra aðila geti síðan fallið innan þess ramma, sem framangreind mörk setja. 4. Unnið verði að lækkun vöruverðs, m.a. með eftirtöldum aðgerðum: a. Að efla samtök neytenda til þess að þau geti gegnt því mikilvæga verkefni áð gera verðlagseftirlit neytendanna sjálfra virkt. b. Að auka verðlagskynningu af opinberri hálfu. c. Að haga verðlagsákvæðum þannig, að þau hvetji til hagkvæmra innkaupa. d. Að greiða fyrir því, að unnt sé að lækka vöruverð með innkaupum í stórum stíl. e. Að hin nýju verðlagslög komi til framkvæmda undir eftirliti verðlagsráðs, sem fái bætta aðstöðu til að gegna hlutverki sínu. 5. Sett verði lög um afborgunarkaup. 4. Peningamál. Í peningamálum verði mörkuð stefna, er stuðli að hjöðnun verðbólgu. Verði í því sambandi m.a. lögð áhersla á eftirgreind atriði: 1. Peningamagn í umferð verði í samræmi við markmið í efnahagsmálum. 2. Verðbótaþáttur vaxta hækki ekki 1. mars og fari síðan lækkandi með hjöðnun verðbólgu. í stað hárra vaxta verði unnið að útbreiðslu verðtryggingar og lengingu lána. 3. Opnaðir verði í bönkum og sparisjóðum sparireikningar, þar sem sparifé njóti fullrar verðtryggingar, samkv. nánari reglum og í samræmi við möguleika til útlána. 4. Beitt verði aðhaldi í gengismálum. Til að treysta gengi gjaldmiðilsins verði gert sérstakt átak til framleiðniaukningar í atvinnuvegunum. 5. Fjárfestingarmál. 1. Heildarfjárfestingu á árunum 1980 og 1981 verði haldið innan þeirra marka, sem ákvarðast af eftirspurn, viðskiptajöfnuði og atvinnuöryggi, og nemi fjárfestingin um fjórðungi af þjóðarframleiðslu. 2. Erlendar lántökur verði takmarkaðar eins og kostur er og að því stefnt, að greiðslubyrði af erlendum skuldum fari ekki fram úr u.þ.b. 15% af útflutningstekjum þjóðarinnar á næstu árum. Efri mörk erlendrar lántöku verði þá ákveðin nánar með hliðsjón af eðli framkvæmda með tilliti til gjaldeyrissparnaðar og gjaldeyrisöflunar. 3. Áhersla skal lögð á framkvæmdir á sviði orkumála. 4. Tryggt verði, að fjárfesting ríkisstofnana, m.a. ríkisbanka, verði í samræmi við samþykkta fjárfestingaráætlun og stefnuna í lánamálum. 5. Til þess að tryggja næga atvinnu og koma í veg fyrir ofþenslu á vinnumarkaði skal félmrn. og Þjóðhagsstofnun falið að fylgjast náið með atvinnuástandi og horfum í öllum greinum atvinnulífs og opinberum framkvæmdum um land allt. Komi í ljós, að hætta sé á atvinnuleysi eða ofþenslu í einhverri grein, skal ríkisstj. gert aðvart, til þess að unnt verði í tæka tíð að gera nauðsynlegar ráðstafanir með ákvörðunum ríkisstj. og samkomulag við aðra aðila. 6. Ríkisfjármál. 1. Aðhald í ríkisbúskap verði stóraukið og áhersla lögð á jafnvægi í ríkisfjármálum. 2. Ríkissjóður verði rekinn með greiðsluafgangi. Skuld sú, sem stofnað var til við Seðlabankann á s.l. ári, verði greidd upp 1980. 3. Fjárlaga- og hagsýslustofnun verði gert kleift að sinna í ríkara mæli en hingað til aukinni hagkvæmni og hagræðingu í ríkisframkvæmdum, stofnunum og fyrirtækjum ríkissjóðs í samráði við starfsfólk þeirra. 4. Gerðar verði strangar greiðsluáætlanir fyrir ríkissjóð innan hvers árs í því skyni að vinna gegn hallamyndun á fyrri hluta árs. Athugað verði að innlánsstofnanir kaupi ríkisvíxla og ríkisskuldabréf til skamms tíma, til þess að fjármögnun á árstíðabundnum halla ríkissjóðs verði sem mest utan Seðlabankans. 5. Tekin verði upp staðgreiðsla skatta innan tveggja ára. 6. Athugað verði að breyta söluskatti í skatt með virðisaukasniði innan tveggja ára. 7. Skattaeftirlitið verði hert. 8. Heildarendurskoðun og samhæfing fari fram á tekjuöflun ríkis og sveitarfélaga. Efling íslenskra atvinnuvega. 1. Alhliða átak. Ríkisstj. leggur áherslu á alhliða átak til þess að efla undirstöðu íslenskra atvinnuvega, auka framleiðni þeirra og framleiðsluverðmæti og skapa ný atvinnutækifæri. Traustir atvinnuvegir eru forsenda batnandi lífskjara og blómlegs atvinnulífs. Í þessu sambandi leggur ríkisstj. áherslu á eftirfarandi aðgerðir: Að auka framleiðni og framleiðsluverðmæti í atvinnuvegum landsmanna. Að nýta innlendar auðlindir og hráefni. Að auka fjölbreytni í atvinnulífi um land allt og sjá vaxandi fjölda fólks fyrir atvinnu við góðan aðbúnað. Til þess að ná þessum markmiðum verði að því stefnt: Að efla rannsóknir á íslenskum auðlindum og rannsókna- og þróunarstarfsemi í þágu atvinnulífsins. Að vanda til áætlunargerðar í þágu atvinnuveganna til skemmri eða lengri tíma. Að haga fjárveitingum og útlánum í samræmi við slíka þróunaráætlun. Að stuðla að auknum áhrifum starfsmanna og samtaka þeirra á málefni vinnustaða. Að efla sparnað og hagkvæmni í rekstri á sem flestum sviðum og stuðla að stjórnunarlegum umbótum í fyrirtækjum. Að bæta verulega aðstöðu til starfsmenntunar og þjálfunar starfsmanna. 2. Sjávarútvegur. Í sjávarútvegsmálum verði lögð höfuðáhersla á eftirfarandi atriði: 1. Fiskveiðar og fiskvinnsla verði samræmd eftir því sem tök eru á, þannig að hagnýting fiskiskipastóls og fiskvinnslufyrirtækja verði sem best. Í þeim efnum verði komið á samstarfi þeirra aðila, sem mestra hagsmuna hafa að gæta, um löndun afla og dreifingu milli staða með það markmið í huga að tryggja jafnan og stöðugan rekstur og atvinnuöryggi þess fólks, sem við fiskveiðar og fiskvinnslu starfar. 2. Lögð verði áhersla á að auka nýtingu hráefnis og draga úr kostnaði, jafnt við veiðar og vinnslu. Gerð verði áætlun um framleiðniaukningu í fiskiðnaði og sérstök áhersla lögð á, að fiskverkunarfyrirtæki nái almennt því marki í hagkvæmum rekstri, sem nú þekkist best. Ráðstafanir verði gerðar til að beina fjármagni til þessa verkefnis. 3. Aukin verði hagnýting þeirra fiskstofna, sem nú eru lítið nýttir, samhliða því að fjölbreytni í fiskverkun og hagnýtingu sjávarfangs verði aukin. 4. Fiskveiðistefnan verði ákveðin þannig að hagsmunaaðilum sé ljóst með góðum fyrirvara, hvaða reglur eigi að gilda um nýtingu fiskimiðanna, og framkvæmd stefnunnar verði endurskoðuð með það í huga að tryggja sem víðtækust samráð. 3. Iðnaður. Mörkuð verði langtímastefna um iðnþróun og unnið að bættri aðstöðu til iðnrekstrar með hliðsjón af samkeppnisaðstöðu í útflutningi og til að auka hlut íslensks iðnvarnings á heimamarkaði. Í samráði við tæknistofnanir og samtök iðnaðarins verði gerð áætlun um framleiðniaukningu í innlendum iðnaði og um einstakar greinar iðnaðar og verkefni í nýiðnaði. Stuðlað verði að byggingu iðngarða. Starfsemi lánasjóða iðnaðarins verði samræmd og sjóðirnir efldir. Sérstaklega verði Iðnrekstrarsjóði gert kleift að styðja undirstöðuverkefni varðandi iðnþróun. Einnig verði afurðalánakerfið endurskoðað til að tryggja eðlilegan hlut iðnfyrirtækja í rekstrar- og framleiðslulánum. Mörkuð verði ákveðin stefna um opinber innkaup og til að efla innlendan iðnað og iðnþróun. Stefnt verði að markvissari stjórn á iðnfyrirtækjum í eigu ríkisins með aukna hagkvæmni og samræmingu í huga. Ríkið stuðli að uppbyggingu meiri háttar nýiðnaðar, er m.a. byggi á innlendri orku og hráefnum, enda verði slíkur nýiðnaður og frekari stóriðja á vegum landsmanna sjálfra. Undirbúningi meiri háttar framkvæmda verði hagað þannig, að innlendir verktakar hafi sem besta möguleika til að taka þær að sér á eðlilegum samkeppnisgrundvelli. Stefnt verði að eflingu innlends skipasmíðaiðnaðar, bæði að því er varðar nýsmíðar og viðgerðir. Stuðlað verði að byggingu skipaverkstöðvar í Reykjavík. Unnið verði að því að færa viðhald flugvéla í meira mæli inn í landið en nú er. Sérstök áhersla verði lögð á iðnað í tengslum við sjávarútveg og að auka úrvinnslu úr landbúnaðarafurðum. 4. Landbúnaður. Stefnan í málefnum landbúnaðarins verði mörkuð með ályktun Alþingis og við það miðað að tryggja afkomu bænda, sporna gegn byggðaröskun og fullnægja þörfum þjóðarinnar fyrir búvörur til neyslu og iðnaðar. Lög um Framleiðsluráð landbúnaðarins verði breytt í því skyni að tryggja stefnuna í framkvæmd. Rannsókna- og leiðbeiningastarfsemi landbúnaðarins verði í auknum mæli beint að nýjum búgreinum, svo sem fiskeldi, loðdýrarækt og bættri fóðurframleiðslu í því skyni að auðvelda aðlögum til framleiðslunnar að markaðsaðstæðum. Byggingu nýrra graskögglaverksmiðja verði hraðað. Átak verði gert til markaðsöflunar. Rekstrarlán verði sem næst í samræmi við þróun búvöruverðs. Til að bæta bændum óverðtryggðan útflutning landbúnaðarvara frá síðasta verðlagsári verði útvegaðar 3000 millj. kr. Leitað verði samkomulags um viðunandi lausn á fyrirsjáanlegum vanda vegna halla á útflutningi búvara á þessu verðlagsári í tengslum við heildarstefnumótun í landbúnaði. Ákvörðun um vinnslu- og dreifingarkostnað og.smásöluálagningu frá því í des. s.l. verði tekin til endurskoðunar. Bjargráðasjóði verði útvegað lán vegna harðindanna 1979. Tekjustofnar sjóðsins verði teknir til endurskoðunar í þeim tilgangi, að hann geti gegnt hlutverki sínu. 5. Orkumál. Sérstök áhersla verði lögð á aðgerðir í orkumálum, m.a. með það að markmiði, að innlendir orkugjafar komi sem fyrst í stað innfluttrar orku og að unnt verði með viðunandi öryggi að tryggja afhendingu orkunnar til notenda. Unnið verði að verðjöfnun á orku, ekki síst á sviði húshitunar. Rík áhersla verði lögð á orkusparnað og hagkvæma orkunýtingu í atvinnurekstri, samgöngum og heimilisnotkun. Sett verði lög um skipulag orkumála, um meginraforkuvinnslu og raforkuflutning, þar sem m.a. verði ákveðin samræmd heildarstjórn þessara mála og tryggð heildsala raforku til almenningsveitna við sama verði um land allt. Skipulag orkudreifingar verði tekið til endurskoðunar. Ríkissjóður beri kostnað af félagslegum framkvæmdum Rafmagnsveitna ríkisins og framkvæmdum, sem þeim er falið að annast, og með hliðsjón af því verði einnig tekið tillit til stöðu Orkubús Vestfjarða. Rannsóknir á sviði orkumála og orkunýtingar verði efldar, gerð framkvæmdaáætlun til næstu 5–10 ára og mörkuð samræmd orkustefna til langs tíma. Ríkisstj. skipi nefnd, sem undirbúi þessa stefnumótun. Sérstakar ráðstafanir verði gerðar til að draga úr þörf á raforkuvinnslu með olíu veturinn 1980–1981, m.a. með gufuöflun fyrir Kröfluvirkjun og gufuvirkjun í Svartsengi. Stefnt verði að hringtengingu aðalstofnlína á næstu árum og að næsta virkjun vegna landskerfisins verði utan eldvirkra svæða. Áhersla skal lögð á að tryggja landsmönnum nauðsynlegt magn af olíuvörum með sem hagstæðustum kjörum og með samningum til langs tíma frá fleiri en einum aðila af öryggisástæðum. Skipulag á olíuinnkaupum og olíudreifingu verði tekið til athugunar, svo og hvernig tryggt verði, að nauðsynlegt magn birgða af olíuvörum sé ætíð til í landinu. Haldið verði áfram rannsóknum vegna hugsanlegra olíulinda á íslenska landgrunninu undir forustu íslenskra stofnana og stjórnvalda og í því sambandi gætt fyllstu varúðar með tilliti til umhverfissjónarmiða. Sett verði lög um eignar- og umráðarétt jarðhita. Utanríkismái o.fl. Ríkisstj. leggur áherslu á að framfylgja sjálfstæðri utanríkisstefnu. Í því sambandi verði þátttaka Íslendinga í starfi Sameinuðu þjóðanna og Norðurlandaráðs sérstaklega styrkt. Ríkisstj. mun beita sér fyrir samningum við Norðmenn til þess að tryggja fiskveiðiréttindi Íslendinga á Jan Mayen-svæðinu og fullnægjandi vernd fiskstofnanna þar. Jafnframt verði hafsbotnsréttindi Íslendinga á svæðinu tryggð. Öryggismálanefndin hraði störfum sínum og geri reglulegar áfangaskýrslur um störf sín. Áætlanir um flugstöð á Keflavíkurflugvelli verði endurskoðaðar og ekki ráðist í framkvæmdir við hana nema með samkomulagi allrar ríkisstj. Undirbúið verði öflugt átak til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum. Athugað verði, hvort rétt sé að breyta því skipulagi, að utanrrn. hafi yfirstjórn allra málaflokka á Keflavíkurflugvelli. Önnur mál. 1. Stjórnarskrá. Stjórnarskrárnefndin, sem vinnur að endurskoðun stjórnarskrárinnar, ljúki störfum fyrir árslok 1980, þannig að Alþingi hafi nægan tíma til þess að ljúka afgreiðslu stjórnarskrár- og kjördæmamálsins fyrir lok kjörtímabilsins. 2. Stjórnarráð. Gerðar verði breytingar á stjórnarráðinu og öðrum ríkisstofnunum til einföldunar og hagræðingar og virkari stjórnsýslu. Kannað verði, hvort stofnun sérstaks efnahagsráðuneytis mundi leiða til betri samhæfingar í stjórnkerfinu. 3. Mennta- og menningarmál. Ríkisstj. mun beita sér fyrir því, að auknar verði á kjörtímabilinu fjárveitingar til menningarmála, sem m.a. tryggi viðunandi hraða við uppbyggingu menningarstofnana, svo sem Þjóðarbókhlöðunnar. Að öðru leyti leggur ríkisstj. áherslu á eftirfarandi meginþætti í mennta- og menningarmálum: Sett verði sem fyrst lög um framhaldsskóla. Sérstök áhersla verði lögð á að efla verkmenntun. Sett verði rammalöggjöf um fræðslu fullorðinna og stuðlað að auknum rétti starfsfólks til endurmenntunar. Opinberum fjölmiðlum verði ætlað fræðsluhlutverk, bæði í þágu skóla og fræðslu fullorðinna. Undirbúin verði löggjöf um forskólastig. Endurskoðuð verði lög um námslán og námsstyrki með hliðsjón af samkomulagi við námsmenn á liðnu vori. 4. Félags- og tryggingamál. Stefnt verði að því: Að vinna að úrbótum í atvinnumálum aldraðra og öryrkja og bæta aðstöðu þeirra sem eru líkamlega eða andlega fatlaðir. Að fæðingarorlof verði greitt úr almannatryggingum. Að endurskoða lög um atvinnuleysistryggingar með tilliti til rýmri bótaréttar. Að auka byggingu íbúðarhúsnæðis á félagslegum grundvelli og draga úr húsnæðiskostnaði. Að hraða endurskoðun á lögum um almannatryggingar. Að efla frjálsa félagsstarfsemi, íþróttir og útilíf. 5. Dómsmál. Unnið verði að umbótum í dómsmálum og stuðlað að hraðari meðferð dómsmála, með því m.a. að einfalda meðferð minni háttar mála. Athugað verði, hvernig þeim efnaminni í þjóðfélaginu verði tryggð lögfræðiaðstoð til þess að ná rétti sínum. 6. Umhverfismál og auðlindir. Gerðar verði áætlanir og skipulag varðandi nýtingu lands, orkulinda og auðlinda hafs og hafsbotns og í því sambandi tekið mið af rannsóknum og stefnu um umhverfisvernd. Við nýtingu lífrænna auðlinda, sem endurnýjast, verði svo sem frekast er kostur miðað við að ekki sé gengið á höfuðstól., Sett verði lög um umhverfismál, sem m.a. feli í sér að helstu flokkar þeirra mála falli undir eitt ráðuneyti. Ný landgræðslu- og landverndaráætlun verði gerð. 7. Samgöngumál. Gerðar verði samgönguáætlanir fyrir landið allt og einstaka landshluta. Staðið verði við fyrirliggjandi vegáætlun fyrir árin 1980–1982. Tekjuöflun til vegamála og ráðstöfun tekna ríkisins af umferð verði tekin til endurskoðunar. Sérstakt átak verði gert til að leggja bundið slitlag á aðalvegi og til að byggja upp vegi í strjálbýli. Lögð verði áhersla á hafnarbætur svo og á bætt skipulag flutninga innanlands og milli landa. Skipaútgerð ríkisins verði efld. Frumvarp til laga um lagningu sjálfvirks síma verði aftur lagt fyrir Alþingi og áfram unnið að uppbyggingu á dreifikerfi sjónvarps og hljóðvarps. Framkvæmdum við flugvelli og öryggisbúnað þeirra verði hraðað. 8. Fjárhagsmál sveitarfélaga. Ríkisstj. telur nauðsynlegt að styrkja fjárhag sveitarfélaga til að gera þeim kleift að ráða við þau mörgu verkefni, sem þeim ber að sinna. Haldið verði áfram endurskoðun verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga. 9. Byggðamál. Í byggðamálum verði unnið að brýnum framkvæmdum í undirstöðuþáttum, svo sem á sviði orkumála, samgangna og fjarskipta. Unnið verði að því að jafna aðstöðu fólks til þess að njóta ýmiss konar þjónustu án tillits til búsetu, m.a. með jöfnun símakostnaðar og flutningskostnaðar.“ Herra forseti. Fyrir hönd ríkisstj. vil ég láta í ljós ósk og von um gott samstarf við þing og þjóð. Geir Hallgrímsson: Herra forseti. Það eru ávallt tímamót þegar ný ríkisstj. tekur til starfa, og það er ástæða til þess fyrir hönd Sjálfstfl. að gera grein fyrir afstöðu Sjálfstfl. til þeirrar ríkisstj. sem nú hefur verið mynduð. S.l. föstudag, 8. febr., gerði þingflokkur Sjálfstfl. eftirfarandi ályktun, sem ég - með leyfi hæstv. forseta - leyfi mér að greina hér frá: „Þingflokkur Sjálfstfl. hefur kynnt sér málefnasamning ríkisstj. og ályktar af því tilefni eftirfarandi: Þingflokkurinn telur málefnasamninginn þess efnis, að flokkurinn geti ekki veitt ríkisstj. stuðning né hlutleysi, enda gengur hann í veigamiklum atriðum gegn grundvallarstefnu Sjálfstfl. Sem dæmi um efnisatriði má nefna: 1) Í samningnum eru almennar yfirlýsingar um hjöðnun verðbólgu, jafnvægi í peningamálum, hallalausan ríkisbúskap og eflingu atvinnulífsins. Um þessi markmið geta allir orðið sammála. Mestu skiptir hvernig á að ná þeim, og í þeim efnum eru engar vísbendingar gefnar sem hald er í. 2) Kveðið er á um aukningu ríkisútgjalda sem samtals getur numið tugmilljörðum kr. á ári án þess að tilgreind sé nokkur tekjuöflun eða útgjaldalækkun á móti. Þessi ákvæði samningsins, ef framkvæmd verða, munu þýða stórfellda skattahækkun, halla á ríkissjóði, seðlaprentun og söfnun eyðsluskulda erlendis. Jafnframt er kynt undir áframhaldandi verðbólgu. 3) Stefnt er að útþenslu ríkisbáknsins og aukningu ríkisafskipta. Ríkið mun draga til sín enn meira fjármagn sem ekki getur nýst til að auka rauntekjur þjóðarinnar. Það leiðir til lakari lífskjara. 4) Ákvæði kaflans um verðlagsmál, þar sem verðbreytingar eru ákveðnar án tillits til innlendra kostnaðarhækkana, þrengja mjög hag fyrirtækjanna og koma í veg fyrir kosti frjálsrar verðmyndunar. 5) Í utanríkismálum er ekki minnst á aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu né varnar- og öryggismál og er því allt opið í þeim efnum. Hins vegar er að finna óskyld málefni, svo sem ákvæði um átak til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum. Þetta hvort tveggja vekur upp spurningu um það, hvort hér sé um stefnubreytingu eða uggvænlegt ístöðuleysi að ræða í varnarmálum, þar sem Alþb. er fengið úrslitavald í öryggismálum þjóðarinnar. 6) Stefnuskráin er í raun og veru óskalisti. Einstök atriði útiloka hvert annað, þannig að dæmið getur ekki gengið upp í heild. Samningurinn er því óraunhæft áróðursplagg, einkennandi fyrir stefnu vinstri flokkanna. Hér hafa verið nefnd fáein atriði í málefnasamningnum sem Sjálfstfl. getur með engu móti samþykkt. Málinu öllu verða gerð frekari skil í umræðum á Alþ., en með tilvísun til þessa verður þingflokkur Sjálfstfl. í andstöðu við ríkisstj.“ Ályktun þessi var til umr. og meðferðar á flokksráðsfundi Sjálfstfl. í gær, en flokksráð Sjálfstfl. markar stefnu flokksins milli landsfunda og tekur eftirfarandi ákvörðun um afstöðu flokksins til samstarfs við aðra stjórnmálaflokka. Á þessum fundi var eftirfarandi ákvörðun tekin og samþykkt: „Flokksráð Sjálfstfl. lýsir yfir stuðningi sínum við afstöðu miðstjórnar og þingflokks til stjórnarmyndunar Gunnars Thoroddsens, Alþb. og Framsfl. Flokksráðið lýsir því yfir andstöðu Sjálfstfl. við ríkisstj. og málefnasamning hennar.“ Enn fremur: „Flokksráðið leggur áherslu á, að samstaða sjálfstæðisfólks um land allt er meginforsenda fyrir framgangi sjálfstæðisstefnunnar, og hvetur því til einingar og trúnaðar við flokkinn til heilla landi og lýð.“ Í raun og veru ætti ekki að þurfa á þessu stigi málsins að fara mögum fleiri orðum um þennan málefnasamning. En ég held þó að rétt sé að gera það nokkuð. Þessi málefnasamningur er í fyrsta lagi dæmigerður vinstristjórnarsáttmáli. Hann minnir að mörgu leyti á samning vinstri stjórnarinnar 1971. Hann er óska- og loforðatisti. Vinstristjórnarsamningurinn 1971 var upphaf þeirrar óðaverðbólguöldu sem skall yfir Íslendinga og fram hefur haldið með örstuttum hléum á s.l. áratug. Í þessum samningi er ekki um það að ræða, að nein ráð séu tiltekin til að vinna bug á verðbólgunni sem slíkri. Markmið er sett um það, að verðbólgan, eigi að vera komin niður í u.þ.b. 10% eða minna á árinu 1982, ef marka má málefnasamninginn sjálfan. En í einstökum þáttum og þegar um er að ræða samræmda efnahagsmálastefnu fyrirfinnst hún engin. Í kjaramálum er ekkert fram tekið í raun og veru annað en að taka skuli til nokkra fjárupphæð til félagslegra umbóta, og væntanlega verður þeirri fjárupphæð eytt án tillits til hvaða viðtökur sá félagsmálapakki fær hjá launþegasamtökunum. Það er góðra gjalda vert, að samningar um kaup og kjör skuli vera á hendi aðila vinnumarkaðarins. En einn er sá kjarasamningur sem alfarið hlýtur að vera á vegum ríkisstj. sjálfrar. Það er samningur við opinbera starfsmenn, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Engin afstaða er tekin til stefnu ríkisstj. varðandi þann samning. Formaður Framsfl. hefur lýst því yfir, að það komi ekki til greina að veita nokkra grunnkaupshækkun vegna krafna Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um 15–37% grunnkaupshækkun. Umboð ríkisstj. í þessum samningum hefur fjmrh. og hefur ekki fengist fram hjá honum yfirlýsing um afstöðu hans til þessa samningsfrekar en ríkisstj. í heild. Í þessum málefnasamningi er ekkert ráð tiltekið hvernig eigi að rjúfa vítahring verðlags og kaupgjalds, sem er spegilmynd af verðbólguþróuninni. Þá eru í málefnasamningnum mörg atriði um útgjöld og aukin ríkisumsvif, sem hljóta að leiða til aukinnar skattheimtu, hallarekstrar og seðlaprentunar og vaxandi erlendra skulda, eins og getið er um í ályktun þingflokks Sjálfstfl. Það má telja þessa útgjaldaliði saman, og ef þeir eru saman taldir munu þeir nema eigi lægri upphæð en um 25 milljörðum kr. á þessu ári og a.m.k. 35 milljörðum á næsta ári. Það er ekkert sagt um tekjuöflun og ekkert um lántökur, nema að greiðslubyrði erlendra lána eigi að vera innan 15% á ári, sem er það hæsta sem verið hefur eftir áföllin 1968 og 1969. Í peningamálum er rætt um það, að vextir eigi að vera óbreyttir fyrst í stað, en með vaxandi verðbólgu þýðir þetta aukningu á neikvæðum vöxtum, þ.e. að sparifjáreigendur tapa meira af sparifé sínu heldur en nokkru sinni áður. En í næstu grein á eftir er talað um að verðtryggja sparifé landsmanna, og af því leiðir að það verður að lána það fjármagn út með verðtryggingu eða vöxtum í samræmi við verðbólguna. Af þessu hlýst, að sparifjármagnið flyst yfir í verðtryggða reikninga, og af því leiðir, að vaxtakostnaður eða fjármagnskostnaður hlýtur að stórhækka með vaxandi verðbólgu, því að málefnasamningurinn leiðir ekki til neinna ráðstafana til að stöðva verðbólguna, og því mun hún verða um 40–50% á ári. Þarna er dæmi um það, hvernig stefna Alþb. um lækkun vaxta er í framkvæmd og hvernig Framsfl. snýst í hring. Um aðra þátttakendur í stjórnarsamstarfinu þarf ekki að ræða. Ekkert takmark er sett fyrir ríkisútgjöldunum, eins og lögð hefur verið áhersla á, og eins og ég hef sýnt fram á fara þau vaxandi. Varðandi verðlagsmálin hafa framsóknarmenn hrósað sér af því, að beitt sé niðurtalningaraðferð framsóknarmanna í verðlagsmálum. Að vísu stendur í málefnasamningnum, að það eigi að lögbjóða að verðbólgan minnki, verðlagshækkanir eigi ekki að vera nema 8, 7 og 5% næstu þrjá ársfjórðungana eftir 1. maí. Það er ekki haldgott ráð að setja í lög, að verðbólga skuli ekki vera meiri en ákveðið hlutfall á hverjum ársfjórðungi. Ég hygg að öllum sé ljóst að það er vita þýðingarlaust, enda eru í þessum kafla undantekningarákvæði sem gera út af fyrir sig þessa reglu ómarktæka. En hér er ekki heldur um niðurtalningaraðferð Framsfl. að ræða í verðlagsmálum, heldur niðurtalningaraðferð Alþb. miklu fremur, vegna þess að framsóknarmenn vildu einmitt láta það koma fram, að kaupgjald hækkaði minna á hverjum ársfjórðungi heldur en verðlag og með þeim hætti yrði verðbólgunni komið niður, gagnstætt því sem hér er um að ræða. En hver er afleiðingin og hvert er haldið með þessu ákvæði málefnasamningsins, þegar fyrirsjáanlegt er að kaupgjald muni hækka um 40% á þessu ári? Er þá nokkur von til þess, að verðlag geti haldist innan við 25%, eins og gert er ráð fyrir með þessari niðurtalningaraðferð? Afleiðing af þessu yrði stórkostlegur hallarekstur fyrirtækja, sem lánastofnunum væri um megn að fjármagna og leiddi til stöðvunar og greiðsluþrots fyrirtækja, uppsagna starfsfólks og atvinnuleysis, ef framkvæmt yrði. Í þessu sambandi er rætt um hækkun niðurgreiðslna eða réttara sagt verðtryggingu niðurgreiðslna á landbúnaðarafurðum, þannig að þær séu ávallt sama hlutfall af verði landbúnaðarafurða. Aðeins þetta ákvæði mun kosta um 2.5 milljarða á þessu ári, umfram það sem skortir á í fjárlagafrv. til þess að standa undir núverandi niðurgreiðslustigi, Þetta ákvæði mun kosta ekki minna en 8 milljarða á næsta ári, og fyrir þessu fjármagni er ekki séð fyrir tekjuöflun að einu eða neinu leyti. Þetta er gagnstætt stefnu efnahagsmálafrv. sem samþykkt var hér í aprílmánuði s.l., svo að dæmi sé tekið. Ég hlýt að víkja að stefnunni í atvinnumálum. Þar er allt bundið við forsjá hins opinbera, allt bundið við atvinnumálaáætlanir og fyrirskipanir að ofan, gagnstætt því sem ætti að vera: að byggja á framtaki, frumkvæði, hugmyndum atvinnurekenda sjálfra, einstaklinganna sem taka þátt í atvinnurekstri. Þar er gert ráð fyrir því, að lánveitingar verði bundnar við framkvæmd opinberra atvinnumálaáætlana, en ekki fyrir því, að fyrirtæki í atvinnurekstri geti byggt upp eigið fjármagn. Af þessu leiðir meiri sókn í lánsfé, meiri verðbólguþenslu, minni framleiðniaukningu eða raunar stöðvun framleiðniaukningar og vaxtar í atvinnurekstri og atvinnulífi landsmanna. Hér er í raun og veru verið að taka upp slíka ríkisforsjá og slík ríkisumsvif, að atvinnufyrirtæki og einstaklingar í landinu verða í athöfnum sínum að sækja á náðir hins opinbera, skömmtunarstjóra hins opinbera, til þess að sjá atvinnurekstri sínum og atvinnu borgið. Þá er athyglisvert, að um stóriðju er sagt að hún eigi að vera á vegum landsmanna sjálfra. Væri fróðlegt að fá skýringu á því, hvernig eigi að skilja þetta orðalag, hvort það eigi að skilja sem svo, að Íslendingar eigi ávallt að eiga meiri hluta í stóriðjufyrirtækjum eins og Grundartangaverksmiðjunni t.d., eða hvort Íslendingar eigi alfarið að byggja upp stóriðjufyrirtæki með lántökum og jafnvel hvort ekki megi taka erlend lán í þessu skyni. Forsjá þessara mála er falin Alþb.-manni, en Alþb. hefur, eins og kunnugt er, verið andvígt stóriðjuframkvæmdum, sem þó eru einn veigamesti þátturinn til þess að bæta lífskjör í landinu. Í málefnasamningnum er ekki minnst á skattamál, ef frá er tekið að athugað skuli að lækka útsvör af lægstu tekjum. Það er ekki minnst á það að draga úr auknum skattaálögum vinstri stjórnarinnar. Það er ekki minnst á það að lækka skatta á almennum launatekjum, eins og nauðsynlegt er að gera. Í þessum málefnasamningi er byggt í raun og veru á hæsta fjárlagafrv. sem lagt hefur verið fram, frv. Tómasar Árnasonar. Og nýveríð hefur verið tilkynnt, að hinn nýi fjmrh. ætli að semja þriðja fjárlagafrv. á þessum vetri, sem auðvitað mun slá öll met hvað útgjaldaupphæðir snertir. Í málefnasamningnum er fáum orðum farið um kjördæmamálið. Rætt er um, eins og skylt er, að stjórnarskrárnefnd ljúki störfum á þessu ári, en talið fullnægjandi að afgreiðsla kjördæmaskipunar og kosningalaga eigi sér stað fyrir lok kjörtímabils. Mér sýnast öll sólarmerki benda til þess, að gengið verði til kosninga áður en þessu kjörtímabili ætti í raun að vera lokið. Og ég tel nauðsynlegt, að frá breytingum á kjördæmaskipun og kosningalögum verði gengið þegar á næsta vetri og um það mál verði einnig kosið í næstu kosningum, svo að réttlátari skipan fáist í þeim efnum en nú hefur verið um skeið. Hér er um að ræða jöfnun kosningaréttar. Hér er um að ræða að Alþ. sé rétt spegilmynd af flokkaskipuninni í landinu. Hér er um að ræða að efla persónutengsl milli þm. og umbjóðenda þeirra. Í þessum málefnasamningi er talað um einföldun og hagræðingu og hagkvæmni í störfum stjórnarráðsins og opinberum rekstri. En það er ekkert einasta nýmæli til framkvæmda í þeim efnum. Hvað snertir einföldun og hagkvæmni í Stjórnarráði Íslands er framkvæmdin sú hin fyrsta að fjölga ráðherrum eins og raun ber vitni og við sjáum í fögrum röðum fyrir framan okkur. Þá er í þessum málefnasamningi merkilegt að taka eftir kaflanum um utanríkismál. Þar er ekki minnst einu orði á aðild Íslendinga að varnarsamstarfi vestrænna ríkja í Norður-Atlantshafsbandalaginu né heldur varnarsamstarfið við Bandaríki Norður-Ameríku. Það er athyglisvert, að orðalag málefnasamningsins nú, 1980, er ákaflega svipað orðalagi málefnasamnings fyrstu vinstri stjórnarinnar 1971. Í þessum málefnasamningi segir, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. leggur áherslu á að framfylgja sjálfstæðri utanríkisstefnu. Í því sambandi verði þátttaka Íslendinga í starfi Sameinuðu þjóðanna og Norðurlandaráðs sérstaklega styrkt.“ Af þessu er nærri að draga þá gagnályktun, að úr því að á að styrkja þátttöku Íslendinga í starfi Sameinuðu þjóðanna og Norðurlandaráðs, þá eigi að draga úr starfi Íslendinga t.d. í Atlantshafsbandalaginu. En látum það vera. Taki menn eftir orðalaginu sjálfu og beri það saman við málefnasamninginn 1971, sem er svo hljóðandi: „Stefna Íslands í alþjóðamálum verði sjálfstæðari og einbeittari en hún hefur verið um skeið og sé jafnan við það miðað að tryggja efnahagslegt og stjórnarfarslegt fullveldi landsins. Hafa skal sérstaklega náin tengsl við Norðurlandaþjóðirnar. Innan Sameinuðu þjóðanna og annars staðar á alþjóðavettvangi ber Íslandi að styðja fátækar þjóðir til sjálfsbjargar og jafnréttis við efnaðri þjóðir.“ Þegar svo langt er komið eru sem sagt alþjóðastofnanirnar, sem Íslendingar eiga þátt í, Norðurlandaráð og Sameinuðu þjóðirnar, einar teknar inn í myndina, en hins vegar ekki Norður-Atlantshafsbandalagið. Hins vegar tekur stjórnarsamningurinn 1971 núverandi stjórnarsamningi þó fram að því leyti, að þar er sagt berum orðum: „Ágreiningur er milli stjórnarflokkanna um afstöðuna til Atlantshafsbandalagsins. Að óbreyttum aðstæðum skal þó núgildandi skipun haldast. En ríkisstj. mun kappkosta að fylgjast sem best með þróun þeirra mála og endurmeta jafnan stöðu Íslands í samræmi við breyttar aðstæður.“ Þetta vekur þá spurningu, hvort nú sé enginn ágreiningur milli aðila stjórnarsamstarfsins um afstöðuna til Atlantshafsbandalagsins. Eru allir ráðherrarnir sammála um þá afstöðu, úr því ekki var þörf á að nefna Atlantshafsbandalagið á nafn? Það er nauðsynlegt að vita um það. Og enn þá nauðsynlegra væri að vita í hvaða farveg samstaðan hefur farið. Herra forseti. Ég skal stytta mál mitt. En af því, sem ég hef hér sagt, er ljóst að Sjálfstfl. er í andstöðu við þá ríkisstj. sem nú hefur verið mynduð. Sjálfstfl. hefur lagt áherslu á að unninn sé bugur á verðbólgu með öflugum og samræmdum aðgerðum á sviði fjármála, peningamála og launamála. Samkomulagið, sem okkur hefur verið kynnt í dag, gerir ekki ráð fyrir öflugum aðgerðum á neinu þessara sviða og samræmingar gætir hvergi. Sjálfstfl. hefur lagt áherslu á að dregið sé úr umsvifum ríkisins og ríkisútgjöld lækkuð. Samkomulagið, sem hér hefur verið tilkynnt í dag, gerir ráð fyrir auknum ríkisumsvifum og ríkisútgjöldum og samsvarandi skerðingu á umsvifum og frelsi einstaklinga í landinu og ráðstöfunarrétti á eigin aflafé þeirra. Sjálfstfl. hefur lagt áherslu á að atvinnulífinu séu sköpuð skilyrði til frjálsrar starfsemi á heilbrigðum fjárhagslegum grundvelli til þess að bæta kjör allra landsmanna. Samkomulagið, sem kynnt hefur verið hér í dag, gerir ráð fyrir að þjarmað sé að atvinnulífinu með ýmsum hætti og jafnframt séu ríkisafskipti af atvinnulífinu stóraukin með fyrirskipandi áætlunargerð og lánveitingum úr opinberum sjóðum. Sjálfstfl. hefur lagt áherslu á að frjálsræði í viðskipta- og gjaldeyrismálum sé aukið, bæði fyrir einstaklinga og fyrirtæki. Samkomulagið, sem hér er kynnt, gerir ekki ráð fyrir neinni viðleitni í þessa átt. Aðdragandi að myndun þessarar ríkisstj., málefnasamningur sá, sem hún byggir starf sitt á, og skipting ráðuneyta og starfa innan ríkisstj. er allt með þeim hætti, að lítil gæfumerki er að sjá. Engu að síður er það von mín og ósk, að betur rætist úr en á horfist.



Herra forseti. Þegar Alþfl. tók þá ákvörðun í septembermánuði s.l. að hætta stuðningi við þá ríkisstj., sem flokkurinn hafði þá um nokkurra mánaða skeið verið aðili að, voru ástæðurnar tvær. Sú fyrri lá í augum uppi, sem sé sú, að ríkisstj. hafði engum árangri náð í því meginviðfangsefni sínu að ná stjórn á efnahagsmálunum í þessu landi. Hin ástæðan kom síðar í ljós, í kosningabaráttunni og í áframhaldi kosningabaráttunnar. Hún var sú, að milli stjórnarflokkanna var engin samstaða til um úrræði. Þeir sátu á rökstólum í næstum því tvo mánuði upp á hvern einasta dag að kosningunum loknum til þess að reyna að ná höndum saman um úrræði á grundvelli samstarfsins í fyrrv. ríkisstj. Og hafi einhver efast, þá áttu menn ekki að þurfa að gera það eftir að vera búnir að horfa á þessa þrjá flokka í tvo heila mánuði reyna að ná höndum saman án árangurs. Þegar við Alþfl.-menn tókum þá ákvörðun í septembermánuði s.l. að hverfa frá stuðningi við þá ríkisstj., sem við höfum verið í um nokkurra mánaða skeið, á þessum grundvelli, að hún náði engum árangri og þar var engin samstaða, þá þýddi sú. ákvörðun okkar að sjálfsögðu að við mundum ekki að kosningum loknum taka aftur þátt í slíkum leik. Og það voru fleiri en við sem voru þeirrar skoðunar. Bæði framsóknarmenn og Alþb.menn tóku þráfaldlega fram, að það, sem nú þyrfti að gera, væri að hnýta alla enda fasta í málefnasáttmála. Menn geta svo velt því fyrir sér, hversu fast hnútarnir eru hnýttir í því lausgyrðisverki sem lagt hefur verið fram og kallað málefnasáttmáli af þeirri ríkisstj. sem nú hefur tekið við völdum. En það var ekki aðeins eftir kosningarnar í desembermánuði að erfitt væri að mynda ríkisstj. vegna þess, hve skoðanir manna voru skiptar, heldur tóku ýmsir stjórnmálaforingjar upp þann hátt að gefa yfirlýsingar út og suður af engu tilefni um þá menn og þá flokka sem þeir voru að ræða við hverju sinni, eins og litlir krakkar í sandkassa: Þessum vil ég vinna með, þessum vil ég ekki vinna með. - Auðvitað hafði þetta sín áhrif til þess að draga stjórnarmyndunarviðræðurnar á langinn. Alþfl. hafði enga slíka fordóma uppi. Við vorum reiðubúnir til að ræða við alla stjórnmálaflokka og alla forustumenn þeirra án undantekninga. En við vorum ekki reiðubúnir til þess að endurtaka leikinn frá haustinu 1978: að fara inn í ríkisstj. upp á von og óvon, án þess að fyrir lægi hvað sú ríkisstj. ætlaði sér að gera og hvernig hún ætlaði að ná árangri. Tvívegis lögðum við Alþfl.menn fram okkar tillögur í þessum viðræðum. Eins og alkunna er tókst ekki að ná samkomulagi flokka á grundvelli þeirra og við því er að sjálfsögðu ekkert að segja. Um tilorðningu núv. hæstv. ríkisstj. er best að hafa sem fæst orð, en án efa hefur það, sem varð til þess að hún varð mynduð og var búið að vaka á bak við í stjórnarmyndunarviðræðunum frá því í desembermánuði s.l., haft sitt að segja um það, hversu seint þessar viðræður gengu. Líklegt er að þeir atburðir eigi eftir að draga á eftir sér nokkurn dilk í samskiptum manna hér í þinginu, en ég býst þó við að við Alþfl.- menn komum þar hvergi nærri. Hitt er svo aftur á móti annað mál, að þeir atburðir, sem gerst hafa í Sjálfstfl., hafa átt nokkurn aðdraganda. Ástandið í þeim flokki hefur nokkuð lengi verið með þeim hætti sem nú hefur brotist út. Morgunblaðið boðaði raunar samstarf af þessu lagi í skrifum sínum fyrst eftir kosningarnar, og ýmsar.tilraunir voru gerðar til þess að ná fram því samstarfi sem nú hefur orðið að veruleika, þó svo að þær tilraunir hafi verið með nokkuð öðrum hætti en sú tilraun sem lokaárangurinn bar. En það er best að hafa sem fæst orð um þessi mál, þau koma okkur Alþfl. mönnum ekkert við. Hitt verður sjálfsagt lærdómsríkt að sjá, þegar kemur nú að því að eigi að fara að afgreiða hér fjárlög, - sem byggð verða væntanlega, eins og ríkisstj. hefur tekið fram, á fjárlagafrv. hæstv. núv. viðskrh., Tómasar Árnasonar, - hvernig þeir menn úr Sjálfstfl., sem standa að myndun þessarar ríkisstj. og annaðhvort sitja í ráðherrasætum í henni eða í sætum óbreyttra þingmanna, ætla nú að bregðast við þegar kemur að því að afgreiða þurfi þau skattalög fyrrv. ríkisstj. sem eru forsenda þess, að fjárlagafrv., sem lagt var fram á 101. löggjafarþinginu, fái staðist. Það verður forvitnilegt að sjá t.d. þá hv. þm. Albert Guðmundsson og Eggert Haukdal taka afstöðu til þeirra mála, svo að maður tali ekki um þegar þeir hv. þm. þurfa að fara að taka afstöðu til þess þegar lagt verður hér fram á Alþ. frv. um nýjan skattstiga þannig frábrugðið frv. því sem ég lagði fram fyrir tveimur dögum, að gert sé ráð fyrir í því frv. að taka í tekjuskatt af almenningi 7.2 milljarða umfram það sem það frv. gerir ráð fyrir sem liggur nú fyrir þinginu. Þá verður forvitnilegt að sjá hver verða viðbrögð þessara hv. tveggja þm. og raunar einnig annarra þm. úr Sjálfstfl. sem sitja í þessari ríkisstjórn. Alþfl. hefur enn ekkert ályktað formlega um afstöðu sína til ríkisstj. Við Alþfl.-menn höfum að sjálfsögðu skoðað málefnasamning hennar. Þar er vissulega ýmislegt jákvætt og margt í þessum málefnasamningi, sem við getum vel hugsað okkur að styðja. Þetta er málefnasamningur um góðan vilja ýmissa mætra manna. En reynslan hefur bara sýnt fram á þá einföldu staðreynd, að í þessu sambandi gjörir góður vilji enga stoð. Ef ekki tekst samstaða í ríkisstj. og ekki er geta í ríkisstj. til þess að takast á við þau vandamál, hverra farsæl lausn er forsenda þess að hinn góði vilji nái fram að ganga, þá gerir sá góði vilji enga stoð, vegna þess að þá fer allt öfugt við það sem ætlað er af góðviljuðum mönnum í málefnasamningi. Þetta er auðvitað það alvarlegasta í sambandi við þennan málefnasamning og þessa ríkisstj. Það hafa allar ríkisstj., sem tekið hafa víðvöldum á Íslandi, ætlað að láta gott af sér leiða. En undanförnum ríkisstj. hefur ekki tekist að fá sínum góða vilja framgengt vegna þess að þær hafa ekki ráðið við þau vandamál, hverra lausn er forsenda þess að hægt sé að skila af sér góðum verkum. Og þessi ríkisstj. sem nú hefur tekið við völdum, miðað við málefnasamning hennar, eins og hún hefur lagt hann fram, mun feta í fótspor annarra ríkisstj. að þessu leyti. Án efa verður vegferð hennar svipuð. Hún mun í tilraunum sínum til þess að leysa ákveðin vandamál búa til önnur, svo sem í ríkisfjármálum, í peningamálum og í viðskiptunum við útlönd, sem munu reynast svo örðug henni eins og öðrum ríkisstj. að hún mun ekki geta áorkað neinu því til góðs sem þessi ríkisstj. gjarnan vill. Það er mjög mikilvægt fyrir hverja ríkisstj. og fyrir þjóðfélagið í heild að skilningur milli samtaka launþega og þeirrar ríkisstj. sem fer með völdin í landinu hverju sinni, þannig að gagnkvæmt traust geti ríkt milli verkalýðs og valdhafa og friður á vinnumarkaði. Þetta er mjög mikilvægt atriði, því jafnvægi verður ekki náð í efnahagsmálum þjóðarinnar nema jafnvægisstefnu sé fylgt í launamálum. Svo miklum sköpum skipta launamál í efnahagslífi okkar, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Ég vil á þessari stundu engu spá um samskipti núv. hæstv. ríkisstj. við verkalýðshreyfinguna. Ég vona hins vegar að henni takist að ná góðu sambandi við samtök launafólks, því að vissulega er þjóðinni mikil þörf á að það takist. Hins vegar óttast ég, að þó svo að núv. ríkisstj. taki höndum saman við samtök launafólksins og verkalýðshreyfinguna og fái þessi samtök a.m.k. til þess að una því, að launafólk í þessu landi taki á sig allverulegar byrðar til þess að ná árangri í efnahagsmálum, þá óttast ég að þær fórnir launafólksins verði unnar fyrir gýg, vegna þess að ég fæ ekki betur séð af málefnasamningi hæstv. ríkisstj. en að ríkisstj. ætli sér ekki og geti ekki haldið jafnvægi í þeim málum sem hún hefur ein á valdi sínu. Við skulum huga í þessu sambandi að reynslunni árið 1979. Þau eru fá árin á þessum áratug sem jafnmikið jafnvægi hefur ríkt í launamálum eins og það ár. Þá urðu almennar grunnkaupshækkanir aðeins 3%. Ríkisstj. tókst á árinu 1979 að ná samkomulagi við verkalýðshreyfinguna um jafnvægisstefnu í launamálum og talsverðar fórnir verkafólks, sem þurfti að færa í því sambandi. En það gjörði bara enga stoð, því að þrátt fyrir að samkomulag næðist við verkalýðshreyfinguna um jafnvægi í launamálum, þá ríkti slíkt jafnvægisleysi í öllum þeim þáttum efnahagslífsins sem ríkisstj. hafði ein á valdi sínu og þurfti ekki við neinn um að semja, að niðurstaðan varð 60% verðbólga þrátt fyrir jafnvægisstefnuna í launamálum. Ég óttast að sama sagan sé nú að endurtaka sig, - þó að hæstv. ríkisstj. nái samkomulagi við launþegahreyfinguna í landinu um jafnvægisstefnu í efnahagsmálum, sem ég vona að hún geri, þó svo að launafólkið vilji leggja það til sem framlag sitt í baráttuna fyrir jafnvægi í efnahagsbúskap þjóðarinnar að taka á sig nokkrar fórnir og þó svo að launþegahreyfingin samþykki þetta, þá verði árangurinn enginn, vegna þess að ég sé ekki betur en að ríkisstj. ætli sér að halda áfram á sömu braut og undanfarnar ríkisstj. hafa haldið. Hún ætlar sér ekki að fylgja sömu jafnvægisstefnu í sínum málum, þeim málum sem hún ein ræður yfir, og hún mun krefjast af verkalýðshreyfingunni að hún geri. Það er sjálfsagt að gefa þessari hæstv. ríkisstj. tækifæri. Við Alþfl.-menn munum ekkí torvelda henni störfin með því að leggja að óþörfu steina í götu hennar. Við munum meta þau mál, sem þessi hæstv. ríkisstj. lætur frá sér fara, fordómalaust og taka til þeirra afstöðu eftir efnisatriðum hverju sinni, styðja þau mál ríkisstj. sem til heilla horfa, en berjast gegn hinum. Alþfl. mun verða að sjálfsögðu í stjórnarandstöðu gegn þessari ríkisstj. Sú andstaða verður afdráttarlaus og ákveðin, en hún verður líka sanngjörn og heiðarleg. Við Alþfl.-menn berum engan kvíðboga fyrir því að fara í stjórnarandstöðu gegn þessari ríkisstj., síður en svo. Ætli það séu ekki einhverjir ríkisstjórnarsinnar sem bera meiri kvíðboga fyrir slíku? Satt að segja erum við því hlutskipti okkar fegnir og munum að sjálfsögðu hafa þá forustu í þeirri stjórnarandstöðu sem eðlilegt er að við höfum sem heill, óskiptur og samstæður stjórnmálaflokkur. Hvort valdatími núv. ríkisstj. verður langur eða skammur skiptir í þessu sambandi litlu máli. Það er miklu þýðingarmeira fyrir þjóðina og framtíðarstöðuna í íslenskum stjórnmálum, að núv. ríkisstj, fái að lifa nógu lengi til þess að ná að falla afdráttarlaust á eigin verkum. Og þá ætla ég að taka mér í munn orð hæstv. forsrh.: „Þá verður veður til að skapa.“



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur gert hér ítarlega grein fyrir málefnasamningi hinnar nýju ríkisstj. og mun ég ekki koma nema óbeint inn á hann. Ég ætla hins vegar að fjalla nokkuð um það sem komið hefur fram síðan hjá hv. stjórnarandstæðingum. Hv. þm. Geir Hallgrímsson lýsti andstöðu þeirra sjálfstæðismanna við núv. ríkisstj. og fór allmörgum orðum um málefnasamninginn. Ég verð að segja eftir þann lestur, að sú spurning vaknar í huga mér hvort sú harða andstaða, sem þegar kemur fram hjá hv. þm., ráðist meira af málefnasamningnum en innri ágreiningi í Sjálfstfl. Ég ætla að gera stuttlega samanburð á nokkrum atriðum þessa málefnasamnings og þeim tillögum sem hv, þm. lagði fram í þeim viðræðum sem hann stjórnaði um myndun ríkisstj., sem að vísu voru ekki við hann kenndar opinberlega, en ég vona að mér verði fyrirgefið þó ég kenni þær við hv. þm. Geir Hallgrímsson. Hv. þm. segir að í þessum málefnasamningi sé ekkert aðhald, ekkert gert í ríkisfjármálum sem koma eigi í veg fyrir að rekstur ríkissjóðs fari úr böndum. Í málefnasamningnum er skýrt tekið fram, að stórlega skuli auka aðhald í ríkisfjármálum. Það er einnig greinilega tekið fram, að ríkissjóð skuli reka með greiðsluafgangi, og skýrt tekið fram, að greiða skuli þá skuld sem ríkissjóður stofnaði til við Seðlabanka Íslands á síðasta ári. Í tillögum hv. þm. Geirs Hallgrímssonar er ekkert orð, ekki eitt einasta orð um aðhald í ríkisfjármálum eða yfirleitt nokkur takmörk sett á umsvif ríkissjóðs. Þvert á móti er gert ráð fyrir því í þeim tillögum, eins og þar er áætlað, að aukin útgjöld ríkissjóðs vegna þeirra ráðstafana, sem grípa á til, nemi 25–30 milljörðum kr. Hins vegar hygg ég að enginn hafi þó getað fengið þá tölu svo litla þegar skoðaðar eru þær aðgerðir, sem þar er lagt til að beita, og vanti þar reyndar á æðistóra upphæð. Í þeim tillögum er ekki heldur á nokkurn markvissan eða trúverðugan hátt lagt til hvernig eigi að brúa þetta bil, enda var niðurstaða Þjóðhagsstofnunar sú, að langt væri frá því að það væri brúað. Þarna er því um að ræða rekstur ríkissjóðs sem ég hygg að enginn hér inni geti tekið undir að eðlilegur sé í því ástandi efnahagsmála sem ríkir í þessu þjóðfélagi. Í peningamálum segir í málefnasamningi núv. ríkisstj., að vextir hækki ekki 1. mars. Í tillögum hv. þm. Geirs Hallgrímssonar segir: „Vextir hækki ekki í febr.“ Þarna er því ekki mikill munur á. j tillögum hæstv. ríkisstj., sem nú er tekin við, segir að vextir fari lækkandi með verðbólgu. Í tillögum Geirs Hallgrímssonár segir, að þessir hlutir skuli mætast síðar. Í málefnasamningnum er tekið fram, að leggja skuli áherslu á sölu skuldabréfa ríkissjóðs í innlánsstofnunum til að brúa þær árstíðabundnu sveiflur sem eru í rekstri ríkissjóðs. Svipað er sagt í þeim tillögum sem Geir Hallgrímsson lagði fram. Þar er talað um að fjármagna skuli slíkar sveiflur utan Seðlabankans. Þar er því nokkuð líkt á komið með þessum tillögum og málefnasamningnum. Í málefnasamningnum eru sett ákveðin mörk í fjárfestingarmálum. Þar segir, að fjárfesting fari eigi fram úr 1/4 af þjóðartekjum. Í tillögum hv. þm. Geirs Hallgrímssonar er ekkert sagt um þetta, aðeins lauslega sagt að erlendar lántökur skuli vera í hófi. Í málefnasamningnum segir hins vegar, að erlendar lántökur skuli takmarkaðar þannig að greiðslubyrðin af erlendum skuldum fari ekki fram úr u.þ.b. 15% af tekjum af útflutningi. Í þessum málefnasamningi er ítarlegur kafli um verðlagsmál. Þar er gert ráð fyrir að setja ströng mörk á verðhækkanir, en þó þannig að þeir aðilar, sem þar eiga sérstakra hagsmuna að gæta, viti að hverju þeir ganga. En þar eru einnig ítarleg ákvæði um ný vinnubrögð í verðlagsmálum, m.a. framkvæmd þeirrar verðlagslöggjafar sem hv. þm. stóð að þegar hann var forsrh. Þar er bryddað á ýmsum nýmælum sem ég hygg að muni e.t.v. reynast einna athyglisverðust í framkvæmd þessa málefnasamnings. Í tillögum hv. þm. er ekki eitt einasta orð um verðlagsmál. Jú, að vísu segir, að leiðrétta skuli það sem leiðrétta þurfi eða m.ö.o. leyfa þær hækkanir sem leitað er eftir, að því er mér skilst. Í málefnasamningi ríkisstj. er ítarlegur kafli um kjaramál. Í honum er skýrt tekið fram í fyrsta lagi, að kjaramál eru vissulega mikilvægur þáttur í baráttunni gegn verðbólgu og í efnahagsmálum almennt. Þar er hins vegar lögð á það sú sjálfsagða áhersla, að að kjaramálum beri að vinna í samvinnu og í samráði við samtök launafólks. Það er alveg ljóst að aldrei vinnst neitt í kjaramálum nema slík samstaða sé tryggð. Hins vegar er tekið fram, að ríkisstj. muni beita sér í slíkri samvinnu fyrir því, að ákveðin verði sú launamálastefna sem samræmist baráttu ríkisstj. gegn verðbólgunni, og þar er tekið fram, að ríkisstj. sé reiðubúin til að leggja verulegt fjármagn í félagslegar aðgerðir til að draga úr peningalaunahækkunum. Í þeim tillögum, sem hv. 1. þm. Reykv. lagði fram, er hins vegar gert ráð fyrir tveimur leiðum í kjaramálum: annars vegar að taka vísitöluna úr sambandi í hálft ár og hins vegar að taka 15 vísitölustig ofan af og greiða að hluta með félagslegum umbótum. Þar kemur ekki fram sú samvinna og það samráð við aðila vinnumarkaðarins, sérstaklega launþega, sem ríkisstj. leggur ríka áherslu á. Þarna er töluverður munur á þessum tveimur tillögum. Ég vil segja almennt um samþykktir þær, sem koma fram í málefnasamningnum, að þar er tekið á öllum þeim þáttum sem eru viðurkenndir mikilvægir og samtengdir í aðgerðum sérhverrar ríkisstj. í efnahags- og verðbólgumálum. Skýrt er tekið fram og í þeim öllum er leiðarvísir að því, hvernig vinna á. Að þessu leyti er málefnasamningurinn stórum markvissari en nokkur sá málefnasamningur annar sem ég hef séð. Svo má lengi ræða hvort þar eigi að ganga skrefinu lengra, t.d. ákveðna hundraðshluta í einstökum liðum, eins og þeir hv. Alþfl.-menn hafa lagt áherslu á. Ég held að af reynslu þeirri, sem við höfum fengið af slíkum ákvörðunum, hafi mjög greinilega komið fram að slíkar tölur halda sjaldan og mikilvægast sé að vera á verði og gera þær ráðstafanir sem duga á einstökum sviðum ef úrskeiðis ætlar að fara. Við framsóknarmenn erum ánægðir með þennan málefnasamning og ekki síst efnahagskaflann, þótt ég undirstriki að í atvinnu og samráði við launþega sé æskilegt að marka ákveðnar ýmsa hluti en gert er. En það verður að gerast í samvinnu, annars mun aldrei nást sá árangur sem til er ætlast. Í atvinnumálum er í þessum málefnasamningi lögð höfuðáhersla á framleiðni og framleiðsluaukningu. Við framsóknarmenn - og ríkisstj. í heild - erum þeirrar skoðunar, að á þessu sviði sé fyrst og fremst að finna þann grundvöll sem geti komið íslensku efnahagslífi í heilbrigt horf til framtíðar. Við verðum að ná verðbólgunni niður sem fyrsta áfanga, fyrsta skrefi, en vinna jafnframt að því að undirbúa og ná árangri á hinum mikilvægu sviðum atvinnumála. Það undrar mig, ef í atvinnumálakafla þessa málefnasamnings er nokkuð sem þm, geta ekki í raun og veru verið sammála um að vinna að. Stjórnarandstæðingar fullyrða að fyrst og fremst sé um gífurlega aukin útgjöld ríkissjóðs að ræða. Mönnum verður öllum að vera ljóst að þau útgjöld hljóta að verða að rúmast innan þess ramma sem málefnasamningurinn setur ríkisfjármálum, erlendum lántökum og peningamálum. Þessi ríkisstj. ætlar ekki að vinna skipulagslaust að eflingu atvinnuveganna, heldur verður það gert með því að líta fram í tímann, með áætlunum í samvinnu við atvinnuvegina sem verða að rúmast innan þess ramma sem ég hef nú nefnt og er lýst í kaflanum um efnahagsmál. Ég trúi ekki öðru en við getum sameinast um mikilvægar aðgerðir á öllum sviðum og sameinast um að halda þeim innan slíkra marka, og þar á ég ekki aðeins við þá sem styðja þessa ríkisstj., heldur þm. alla. Sama er raunar að segja um önnur mál. Þar er drepið á mörg mikilvæg mál sem fyrst og fremst gefa til kynna þann forgang sem ríkisstj. setur þeim í þeim verkum sem hún hyggst vinna. Um þann forgang má að vísu ætíð deila og þar kunna að vera mismunandi sjónarmið, sitt sýnist hverjum, en ég hygg að þar sé einnig í öllum tilfellum drepið á mál sem allir þm. hafa einhverju sinni hvatt til að framkvæmd yrðu. Ég vildi segja almennt um samninginn, að við framsóknarmenn erum ánægðir með hann. Við leggjum áherslu á nokkur meginatriði. Við leggjum áherslu á þau meginatriði sem við ætlum að geti orðið til að ná verðbólgunni niður. Þær leiðir eru þarna raktar. Þær eru leiðarvísir sem felst í samningnum í þessu skyni. Þetta er meginatriði samningsins og svo, eins og ég sagði, í beinu framhaldi að skapa hér traustara efnahagslíf þannig að lífskjör geti batnað eins og gerst hefur víða annars staðar, en ekki eins hér og menn hafa viljað því of mikið hefur tapast í verðbólgubálinu. Þetta tvennt verður að haldast í hendur og eru megineinkenni málefnasamningsins. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það sem kom fram í ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Hann lýsti reyndar því, að hv. Alþfl.-menn mundu dæma þessa ríkisstj. af verkum sínum. Því kann ég betur en þeirri andstöðu sem kom fram hjá hv. þm. Geir Hallgrímssyni. Við skulum öll gera það. Það hygg ég að sé hið rétta. Og vitanlega verður ríkisstj. að standa sig þannig að hún geti svarað slíku mati og slíkum dómi. Í ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar kom fram, eins og hann orðaði það, að góður vilji gerði enga stoð. Ég er þessu ósammála. Ég held að það sé öfugmæli. Ég held satt að segja að við munum læra það af fyrri ríkisstj., að það er einmitt góður vilji sem gerir mikla og sterka stoð. Staðreyndin er vitanlega sú, að það verður aldrei sett á blað svo nákvæmlega hvað ber að gera í hverju einstöku tilviki, síst af öllu í 50% verðbólgu þar sem margt óvænt mun gerast. Þannig er það fyrst og fremst góður vilji sem gerir góða stoð, að mínu mati. Og ég vil segja í þessu sambandi, að ég harma að þeir hv. Alþfl.-menn hafa í þeim umr., sem fram hafa farið, verið að því er mér virðist meira uppteknir að sanna, að þeir hafi slitið stjórnarsamstarfinu í okt. á einhverjum ágreiningi, heldur en þeir hafi gengið til þeirra viðræðna af góðum vilja að leysa efnahagsmálin, enda hefur það komið fram hvað eftir annað í málflutningi þeirra að þeir hafa sagt: Sjáið þið hvað ágreiningurinn var mikill! Það vinnst ekkert með því að reyna í upphafi að draga fram ágreininginn, heldur að draga fram meginmarkmiðin og undirstrika viljann, ganga til starfsins af fullum vilja. Ég er sannfærður um að þeir sem nú sitja í ríkisstj., ganga til samstarfsins af slíkum vilja til að vinna þessari þjóð það besta sem við megum, ná verðbólgunni niður og efla atvinnulíf okkar. Við framsóknarmenn munum starfa í ríkisstj. af fullum heilindum. Við munum taka afstöðu til mála, bæði innan ríkisstj. og utan, á málefnalegum grundvelli, en ekki eftir því, hvort vinsælt kann að vera hverju sinni. Við munum taka afstöðu með tilliti til þess, hvort þeim meginmarkmiðum verði náð sem málefnasamningurinn greinir frá. Ég er sannfærður um að aðrir í ríkisstj. starfa einnig svo. Því er ég bjartsýnn um góðan árangur af samstarfinu.



Herra forseti. Það hefur engum dulist seinustu dagana, að fólk um allt land fagnar því að loksins skuli hafa verið mynduð þingræðisstjórn. Formaður þingflokks Alþfl., hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, sagði raunar áðan, að hann fagnaði því sérstaklega að Alþfl. væri ekki lengur í stjórn. Ég skil hann vel. Ég skil vel, að hann skuli vera feginn, og ég get fullvissað hann um, að hann er ekki einn um það. Hæstv. forsrh. hefur hér gert grein fyrir málefnasamningi hinnar nýju stjórnar, og þar er vissulega margt góðra málá eins og síðar mun koma í ljós. Formaður Sjálfstfl. kallaði þennan málefnasamning að vísu óskalista, en sami hv. þm. myndaði stjórn haustið 1974 og lofaði að koma verðbólgunni niður í 15% á einu ári, og þó var verðbólgan aldrei fjörlegri en eftir það eina ár og fór langt yfir 50%. Aðdragandinn að myndun þessarar stjórnar hefur sannarlega verið óvenjulegur, en það er líka óvenjulegt ástand í landinu einmitt nú. Við höfum séð fram á ískyggilegri kreppu í íslenskum stjórnmálum en verið hefur í marga áratugi. Hér hefur verið stjóraleysisástand, eins og best sést á því, að það hefur ekki gerst í tvo áratugi að hér séu ekki afgreidd fjárlög fyrir áramót, og enn mun líða langur tími þar til þau fást afgreidd. Það hefur ekki heldur gerst um mjög langt skeið, að skattamál hafi verið í jafnískyggilegri flækju og einmitt nú. Nýja skattakerfið, sem á að taka í notkun á þessu ári, var afgreitt fyrir tveimur árum. Það er mjög mikilli óvissu háð hvernig það kemur út í reynd. En ofan á það bætist að skattalög verða ekki framkvæmd að öllu óbreyttu nema með talsverðum lagfæringum sem enn hafa ekki verið samþykktar hér í þinginu, og enn er eftir að ákveða skattstiga til þess að álagning geti farið fram og til þess að hægt sé að ljúka framtalsfresti. Það gerðist hér um árið, líklega fyrir einum eða tveimur áratugum, að hreppsnefnd í fjölmennu kauptúni úti á landi gleymdi að leggja á útsvar. Ekki trúi ég því, að hv. Alþ. gleymi að leggja á skatta að þessu sinni, en drátturinn, sem orðinn er, er mjög ískyggilegur. Vissulega er þetta ekki rétta stundin til að deila um hver beri ábyrgðina á slíku stjórnleysisástandi. Ábyrgðin hvílir að sjálfsögðu þyngst á þeim flokkum sem stóðu fyrir þingrofi og nýjum kosningum. En ég vil hiklaust segja að ábyrgðin hvíli á stjórnmálaflokkunum öllum, á öllum hv. þm. Við stöndum frammi fyrir vaxandi öngþveiti ef þessi mál verða ekki afgreidd hið fyrsta. Frv. um greiðsluheimild til handa ríkisstj. til að greiða fé úr ríkissjóði, meðan fjárlög hafa ekki verið afgreidd, var lagt á borð þm. fyrir stuttri stundu og kemur í stað þeirrar heimildar sem fyrri stjórn hafði aflað sér, en gert er ráð fyrir að hin nýja heimild standi til 3. apríl n.k. sem þýðir að fjárlög verður að afgreiða í allra seinasta lagi fyrir páska. Nýtt fjárlagafrv. verður lagt fram í þinginu svo fljótt sem auðið er, en þó tæpast, vegna þess hve undirbúningur þess og prentun hlýtur að taka langan tíma, fyrr en eftir að þinghléi lýkur. En skattamálin verður að taka til með ferðar hið allra fyrsta. Það má vel vera að um þau kunni að verða einhver ágreiningur, en það verður þá að fá að koma í ljós. Ég hef ekki séð ástæðu til að fjölyrða um málefnasamning þessarar stjórnar. Eins og ég sagði áðan hefur hæstv. forsrh. lesið hann hér og nú reynir á framkvæmd hans. Grundvallaratriði málefnasamningsins eru fjögur frá sjónarmiði okkar Alþb.-manna. Í fyrsta lagi það, að um leið og herferð er farin gegn verðbólgu eru kjör launafólks í landinu varin. Þrátt fyrir fjölbreyttan tillöguflutning úr ýmsum áttum í stjórnarmyndunarviðræðum seinustu vikna, þar sem fram hafa komið tillögur um meiri eða minni skerðingu lífskjara sem aðalaðferð í baráttunni við verðbólguna, er það nú niðurstaðan að meirihlutastjórn er mynduð sem ekki mun beita lagaþvingunum til að rifta kjarasamningum almennra launamanna. Í öðru lagi er það grundvallaratriði, að unnið verður af fullum krafti að uppbyggingu íslenskra atvinnuvega. Hin neikvæða íhaldssama samdráttarleið í efnahagsmálum hefur sem sagt ekki orðið ofan á. Í þriðja lagi er það grundvallaratriði, að uppbygging íslenskra atvinnuvega verður í höndum landsmanna sjálfra, en ekki á vegum alþjóðlegra auðhringa. Og í fjórða lagi er það grundvallaratriði, að unnið verður kröftuglega að jöfnun lífskjara og margháttuðum félagslegum umbótum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri að sinni. En ég vil að lokum leyfa mér að skora á alla þm. úr öllum stjórnmálaflokkunum, stjórnarþm. og stjórnarandstöðu, að horfast í augu við það öngþveiti sem stjórnleysi undanfarinna mánaða hefur skapað, sérstaklega vegna þess að skattalög eru enn óafgreidd. Ég vil sem sagt leyfa mér að skora á þá að greiða fyrir afgreiðslu aðkallandi mála svo að unnt sé að ljúka afgreiðslu þeirra næstu daga, áður en hugsanlegt þinghlé verður gert.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að óska hinni nýkjörnu ríkisstj. farsældar í þeim störfum sem hennar bíða. Ég vil ekki að svo stöddu gera að umræðuefni þann stjórnarsáttmála sem liggur fyrir þinginu og var dreift meðal okkar í dag í vel gerðum búningi. Ég geri ekki kröfu til þess að ríkisstj., sem sest að völdum sundurliði hverju sinni í smáatriðum í málefnasamningi hvernig hún ætli að ráða fram úr öllum málum. Ég vil draga athygli hv. þm. að þeim feginleik sem lýsti sér í málflutningi hv. 3. þm. Vestf., hve feginn hann var að komast undan þeirri ábyrgð sem á herðum hans hvíldi og á herðum þeirra Alþfl.-manna sem voru í bráðabirgðastjórninni sem nú lætur af störfum. Hann var feginn að sleppa frá ríkisstjórnarstörfum. Og eins og hann gaf í skyn verður nú staða Alþfl. á hv. Alþ. yndisleg og lífið dans á rósum, eingöngu vegna þess að nú eru þeir lausir við ábyrgð. En ég vil taka undir þau orð, sem hæstv. fjmrh. mælti, að ábyrgð hvílir á öllum þm., hvort sem þeir eru í stjórn eða ekki, og undan þeirri ábyrgð verður ekki hlaupist. Hitt er svo annað mál, að hv. 3. þm. Vestf. boðaði nýjar og mjög góðar fréttir þegar hann upplýsti þingheim um að nú loksins væri komið að því að Alþfl. væri heill, samstæður og jafnvel heilsteyptur flokkur. Veran í ríkisstj. hefur bætt þann flokk mikið. En svona er það, menn aukast að visku og á margan annan hátt þegar þeir finna til ábyrgðarinnar. Ég vona í því sambandi að þingheimur geri sér ljóst, að staðan í málum þjóðfélagsins í heild er slík á þessu þingi að ábyrgðarhluti er að bregða fæti fyrir þá ríkisstj. sem nú sest að völdum, eða hvaða ríkisstj. sem hefði fundist, ef á að finna leið út úr því öngþveiti sem hér hefur ríkt undanfarna marga mánuði og má segja nokkur ár. Afstaða mín til myndunar ríkisstj. á þessum stjórnarkrepputímum byggist á því mati mínu, að allar tilraunir stjórnmálaflokkanna og formanna þeirra hafa reynst árangurslausar og áframhaldandi stjórnleysi í landi okkar blasti við. Þegar svo skyndilega var ljóst, að möguleiki var fyrir meirihlutastjórn undir forsæti varaformanns Sjálfstfl:, Gunnars Thoroddsens, í samstarfi við Framsfl. og Alþb., taldi ég rétt að veita þeirri stjórnarmyndun brautargengi með því að lýsa yfir því, að ég mundi verja þá ríkisstj. gegn vantrausti. Að öðru leyti mun ég hér eftir sem hingað til taka afstöðu til mála á hv. Alþ. þegar ég hef kynnt mér þau hverju sinni og taka afleiðingum af því Sjálfstæði mínu. Málefnaleg afstaða mín til þessarar ríkisstj. fer því eftir þeim málum sem hún leggur fyrir hv. Alþ. hverju sinni, og ég veit að allir þm. eru sama sinnis. Ég fagna því, að stjórnarkreppan á Íslandi er leyst, og vona að fljótlega taki hjólin að snúast eðlilega á ný. En við vitum í hvaða sjálfheldu þjóðfélagið hefur verið, ekki bara ríkisstj., Alþingi og stofnanir á vegum ríkisins, heldur sveitarfélögin og allar stofnanir á þeirra vegum líka. Því undirstrika ég, að ég vona að hjólin fari að snúast í þjóðfélaginu á eðlilegan hátt hið bráðasta. Að lokum vil ég taka undir árnaðaróskir formanns Sjálfstfl. til hinnar nýmynduðu ríkisstj. og lýk máli mínu.



Herra forseti. Í ræðu hv. 1. þm. Reykv. minntist hann á að ekki væri í stjórnarsáttmálanum minnst á Atlantshafsbandalagið. Ég hef áður skýrt í fjölmiðlum hvernig því máli er varið. Það er yfirlýst stefna sjálfstæðismanna og yfirlýst stefna framsóknarmanna að Ísland verði í NATO. Það er yfirlýst stefna Alþb. að Ístandi eigi að fara úr NATO. Þetta liggur svo ljóst fyrir að ekki var ástæða til að taka fram í stjórnarsáttmála um þessa afstöðu. Auk þess er eðli stjórnarsáttmálans að taka það upp í hann sem aðilar eru sammála um að vinna að. Þegar við þetta bætist, að það er yfirlýst stefna Alþfl. að Ísland sé í Norður-Atlantshafsbandalaginu, er svo ljóst sem frekast getur verið að Ísland verður áfram í NATO. Það er ástæðulaust að draga það í efa eða gera það tortryggilegt. Í öðru lagi minntist hv. 1. þm. Reykv. á að stjórnarsáttmálinn fæli í sér mjög aukin ríkisútgjöld, svo tugum milljarða næmi, og nefndi síðar í máli sínu 25 milljarða á þessu ári og 35 milljarða á næsta ári. Hv. þm. hefur áður sett fram þessar fullyrðingar um hin stórauknu útgjöld samkv. stjórnarsáttmálanum. Ég hef óskað eftir að þær yrðu rökstuddar og útgjöldin sundurliðuð, en engin svör og engan rökstuðning fengið, og slíkt var ekki heldur að finna í máli hv. þm. nú. Ég tel ekki ástæðu til að fara út í þetta frekar fyrr en einhver rök eru færð fyrir þessari fullyrðingu sem ég tel að fái ekki staðist. Þvert á móti er ákveðið í stjórnarsáttmálanum, lögð á það áhersla, enda að áliti okkar grundvallaratriði, að ríkissjóður verði rekinn með greiðsluafgangi, og þá vil ég undirstrika að ekki er átt við það eingöngu að fjárlög verði afgreidd hallalaus, heldur að ríkissjóður verði í reynd hallalaus og með greiðsluafgangi. Í þriðja lagi minntist hv. þm. á, að víða í stjórnarsáttmálanum væri rætt um áætlanir og áætlanagerð, og taldi það löst á stjórnarsáttmálanum. Ég er á gagnstæðri skoðun. Ég tel að það sé nauðsynlegt að gera sér grein fyrir hvert menn stefna og hvernig þeir vilja koma málum í framkvæmd. Ég tel að það sé nauðsynlegt að gera sér grein fyrir hvert menn stefna og hvernig þeir vilja koma málum í framkvæmd. Ég held að nauðsyn þess að gera áætlanir eigi við bæði um fyrirtæki í einstaklingsrekstri, félagsrekstri og hjá hinu opinbera, það sé ekki aðeins æskilegt, heldur nauðsynlegt. Ég ætla einnig að þær ríkisstjórnir, sem setið hafa á undan þessari hina síðustu áratugi, hafi allar gert sér þetta nokkuð ljóst og þess vegna hver og ein, m.a. sú ríkisstj. sem hv. þm. veitti forstöðu, látið gera margvíslegar áætlanir um ríkisbúskapinn og framkvæmdir á ýmsum sviðum. Í fjórða lagi taldi hv. þm., að engar vísbendingar væru um það í stjórnarsáttmálanum hvernig ætti að ráðast gegn verðbólgunni. Ég tel þetta misskilning. Getur hver maður séð við lestur stjórnarsáttmálans að allítarlega er þar á það bent, hvernig gegn verðbólgunni skuli unnið. Hitt er svo öllum ljóst, að varðandi það vandasama og flókna mál verður ekki talið upp í öllum einstökum atriðum hvernig að skuli staðið, stefnan hins vegar mótuð í meginatriðum. Í baráttunni gegn verðbólgunni veltur mest á framkvæmdinni, og í sambandi við framkvæmdina veltur á því, hvort sá vilji er fyrir hendi og það hugarfar sem nauðsynlegt er. Ég tel, að hvort tveggja sé fyrir hendi hjá þeim sem standa að þessari ríkisstj., og vænti því fastlega að árangur geti náðst af starfi hennar.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að segja nokkur orð að gefnu tilefni, en vænti þess að tefja tímann ekki lengi. Hæstv. sjútvrh. vitnaði nokkuð í þær hugmyndir sem ég lagði fram þegar ég hafði á hendi stjórnarmyndunartilraunir og voru til þess ætlaðar að freista þess að samræma sjónarmið þeirra fjögurra flokka sem fulltrúa eiga á Alþingi. Hann taldi að þar hefðu engin takmörk eða þak verið á ríkisútgjöldum eða ríkisumsvifum. Ég vil í þessu sambandi, með leyfi forseta, lesa úr grg. sem ég gaf fjölmiðlum að loknum þessum stjórnarmyndunartilraunum, en þar stendur eftirfarandi: „Varið sé 18 milljörðum kr. til lækkunar beinna skatta og/eða hækkunar tryggingabóta, miðað við fjárlagafrv. 102. þings, til að vega á móti niðurfellingu 15 prósentustiga í verðbótum á laun. Upphæðar þessarar sé aflað með lækkun útgjalda, 8 milljarðar kr., útgáfu skuldabréfa á innlendum markaði umfram það sem áður hefur verið ráðgert, 5 milljarðar kr., og sölu skuldabréfa til banka og annarra fjármálastofnana, 5 milljarðar kr.“ Hið síðast nefnda var fram tekið að gæti falist í lækkun á fyrirhugaðri afborgun til Seðlabanka ef fjár væri ekki unnt að afla með öðrum hætti. Ég lagði fram yfirlit yfir hvernig þessu yrði þá háttað í heild sinni hvað ríkisfjármál snerti, og með þeim hætti voru ríkisútgjöldum og ríkisumsvifum sett ákveðin takmörk. Ég vek athygli á því, að það er munur að tala um 18–25 milljarða kr. lækkun á sköttum eða hækkun á tryggingabótum annars vegar eða beinlínis um 25 milljarða kr. hækkun á ríkisútgjöldum, sem nauðsynlegt verður að afla skatta til að standa undir. Þá sagði hæstv. sjútvrh., að það væri samhljóða í málefnasamningi núv. stjórnar og hugmyndum mínum að vextir hækki ekki 1. mars, það er alveg rétt, og síðan að vextir lækki með verðlagi. En sá munur er á málefnasamningnum og hugmyndum mínum, að samkv. hugmyndum mínum og mati Þjóðhagsstofnunar á þeim hefði verðbólgustigið verið komið niður í 25–26% í ágústmánuði í haust, en nú samkv. málefnasamningnum er áframhaldandi útlit fyrir 40–50% verðbólgu. Þess vegna var unnt að lækka meðalvexti, sem nú eru um 36.5%, samkv. hugmyndum mínum þegar í stað fyrir haustið og koma á jákvæðri ávöxtun sparifjár. En samkv. málefnasamningi núv. stjórnar er ekkert útlit fyrir annað en að áfram haldist sú þróun að sparifé almennings sé skert. Þá sagði hæstv. sjútvrh. að það væru engin mörk á fjárfestingu í hugmyndum mínum en þar var tekið greinilega fram að erlendar lántökur ættu að miðast við 70–75 milljarða eða sem næst því að erlendar skuldir stæðu í stað og ykjust ekki. Þá sagði hæstv. sjútvrh., að varðandi kjaramál hefði ekki átt að hafa nein samráð við launþegasamtökin. Um kjaramál segir: „Stefnt sé að því í samráði við aðila vinnumarkaðarins að verðlagsuppbót á laun verði samanlagt 15 prósentustigum minni 1. mars og 1. júní n.k. en samkv. núverandi fyrirkomulagi. Þetta sé bætt með þeim skattalækkunum og bótahækkunum sem getið er um hér á undan.“ Ég taldi alveg nauðsynlegt að leiðrétta hæstv. sjútvrh., formann Framsfl., þegar hann fer svo villur vegar sem hann var í ræðu sinni. Þá ræddi hæstv. forsrh. um að það væri óþarfi að geta um aðild Íslendinga að Atlantshafsbandalaginu, vegna þess að menn vissu um afstöðu flokka þeirra er að ríkisstj. stæðu til þátttöku í því. Þetta er alveg ný kenning. Það er einmitt nauðsynlegt að geta í málefnasamningi um afstöðu til mála þar sem fyrir fram er vitað um ágreining á milli flokka. En þetta er einmitt einkenni á þessum málefnasamningi. Hann greinir ekki í neinu tilviki frá hvaða stefnu ríkisstj. ætlar að taka í málum sem ágreiningur hefur verið um meðal samstarfsaðila hér á þingi. Menn mynda stjórn venjulega til að leysa vandamál, og þá er ekkert óeðlilegt út af fyrir sig að ágreiningur sé á milli flokka um lausn vandamálanna. En það er lágmarkskrafa, þegar ríkisstj. er mynduð, að almenningi sé gerð grein fyrir hvaða stefna er ríkjandi og hvaða úrlausn er valin í slíkum tilvikum. Ekki einungis vekur athygli að ekki er getið um þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu, heldur er ekki einu orði minnst á varnarsamstarf við Bandaríki Norður-Ameríku. Hvorugs þessa er getið á þeim tíma þegar Sovétríkin standa grá fyrir járnum og hafa ráðist inn í nágrannaríki sín og skert mannréttindi, jafnvel frekar en nokkru sinni áður. Það er svo athyglisvert, þótt ég sé alveg sammála um að tilefni sé til að endurskoða hönnun flugstöðvarbyggingar á Keflavíkurflugvelli vegna breytinga á Atlantshafsflugi, að það skuli vera lagt á vald Alþb. hvort af framkvæmdum verður eða ekki, og því með slíkum hætti falið neitunarvald. Ég get ekki heldur stillt mig um að segja, að það er athyglisvert að komast að raun um að ríkisstj. treystir á stuðning annarra þm. til þess að við höldum áfram þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu. Þá taldi forsrh. algerlega út í hött að tala um 25 milljarða kr. útgjaldaauka á þessu ári, sem málefnasamningurinn hefði í för með sér. Ég held að í þeim orðum hans felist annað tveggja, að meiningin sé alls ekki að efna þau loforð, sem málefnasamningurinn sérstaklega getur um, eða þá að það verði ekki gert fyrr en seint og síðar meir. Það er talað um félagslegar framkvæmdir við kjarasamninga, niðurfellingu útsvars af lægstu launum, niðurfellingu sjúkratryggingagjalds, tekjutryggingu aldraðra, verðtryggingu lífeyrissjóða, verðtryggðar niður greiðslur, Iðnrekstrarsjóður fái fé sem áður rann í ríkissjóð, uppbætur af landbúnaðarafurðum, sem ekki er útkljáð hvort eigi að koma úr ríkissjóði eða Byggðasjóði, eins og við sjálfstæðismenn leggjum til. Ekki er tekin afstaða til hvernig fjármagna skuli jöfnun húshitunar, félagslegar framkvæmdir RARIK, vegáætlun, mennta- og menningarmál, Lánasjóð ísl. námsmanna, þjóðarbókhlöðu, Skipaútgerð ríkisins og flugvelli, félagsmál, fæðingarorlof, húsnæðismál, nýja landgræðsluáætlun. Allt er þetta í stjórnarsáttmálanum. Flest eru þetta góð mál, en framkvæmd þeirra kostar peninga. Ég hef látið leggja mat á útgjöld vegna þessara þátta, og er ekki allt upp talið með því sem ég hef gert grein fyrir. En hæstv. forsrh. segir að þetta kosti ekki neitt. Þá skal ég að lokum taka það fram, að við sjálfstæðismenn erum ekki andvígir áætlanagerð sem slíkri til viðmiðunar. En við erum andvígir bindandi áætlanagerð og við erum andvígir því, að opinberar áætlanagerðir eigi að ráða fjárveitingum og lánveitingum. Og við erum andvígir þeirri stefnu núv. ríkisstj. að halda áfram skattaáþján á atvinnureksturinn í landinu, sem í raun og veru tekur eignarnámi eigið fé atvinnufyrirtækjanna í þeim tilgangi að gera atvinnufyrirtækin háð opinberum skömmtunarstjórum. Það er ekki vænlegt til að bæta kjör landsmanna.



Herra forseti. Hv. þm. taldi að ég færi með rangt mál í þeim samanburði sem ég gerði á málefnasamningnum og tillögum hans meðan hann fór með umboð til stjórnarmyndunar. Ég undrast það. Ég er með fyrir framan mig það skjal sem okkur var afhent í þeim umr. sem hann stýrði, 2. jan. 1980. Ég skal út af fyrir sig ekki meta hvað var svo sett í fréttatilkynningu þegar tilraunin hafði mistekist. Ef það fer ekki saman er það af einhverjum ástæðum ákvörðun hv. þm. að setja í fréttatilkynninguna eitthvað annað. Ég kynnti mér það satt að segja ekki til hlítar. Hér eru taldar upp í 2. lið heljarmargar ráðstafanir í félags- og skattamálum, beinar launabætur og fjölskyldubætur úr ríkissjóði, talið þar í lið a og lið b. Nefnd er sérstök hækkun ellilífeyris, í öðru lagi hækkun fjölskyldubóta, í þriðja lagi verðtryggð lífeyrisréttindi fyrir alla landsmenn og í fjórða lagi að tekjuskattur af almennum launatekjum verði lækkaður. Svo stendur hér fyrir neðan: „Gert er ráð fyrir að heildarkostnaður þessara aðgerða nemi 25–30 milljörðum kr.“ Hér kemur hvergi fram að lækkun tekjuskatta eigi að bera 18 milljarða af þessu, enda hygg ég að með svo mikilli lækkun tekjuskatta séu felldir niður tekjuskattar af öllum almennum launatekjum en þeir ekki einungis lækkaðir. Einnig er hér kafli um kjaramál sem nefnir hvergi að samráð skuli haft eða samstarf við aðila vinnumarkaðarins. Hér segir: „Miðað sé við að vísitölubætur séu felldar niður þann 1. mars og 1. júní n.k. Þar á eftir verði vísitölubætur greiddar í samræmi við núgildandi reglur á grundvelli vísitölu 100 þann 1. maí 1980“ o.s.frv. Ég hygg að ég þurfi ekki lengra að lesa. Ég vænti þess, að þm. hafi flestir lesið það. Þar er hvergi talað um að samstarf eða samráð skuli haft við aðila vinnumarkaðarins. Sá samanburður, sem ég gerði áðan, er byggður á - þessum tillögum sem við ræddum á allmörgum fundum, og það er raunar það eina sem ég get byggt á í þessu sambandi. Ég get því ekki séð að neitt það, sem ég sagði áðan, sé rangt.



Herra forseti. Ég verð fyrir vonbrigðum með hæstv. sjútvrh. Hann les upp úr plaggi sem var upphaf viðræðna fulltrúa og formanna fjögurra stjórnmálaflokka í sambandi við myndun samstjórnar þeirra flokka, þjóðstjórnar. Í umræðum um þessar hugmyndir þróuðust málin þannig, að ég lagði að lokum fram yfirlit um hvort tilteknar niðurstöður gætu náð saman sjónarmiðum þeirra er þátt tækju í þessum umr. Ég fór alveg nákvæmlega yfir greinargerðina sem ég gaf síðan um þessar viðræður. Þ. á m. var ávallt í viðræðunum tekið fram m.a. um samráð varðandi kjaramál við verkalýðshreyfinguna og aðila vinnumarkaðarins. Það var sömuleiðis ávallt talað um sem úrlausnarefni í þessum viðræðum, að menn yrðu að gera upp hug sinn um hver rammi fjárlaganna ætti að vera, þ.e. hvort byggja ætti t.d. á fjárlagafrv. 102. þings eða þess sem rofið var í haust. Ég veit að þegar hæstv. sjútvrh. hugsar sig betur um minnist hann þessa.