Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég vil í upphafi þessa máls minnast þess, að þegar yfirstandandi styrjöld skall á, haustið 1939, hafði gengi íslenzku krónunnar verið lækkað mjög verulega. Gengislækkunin var í því skyni gerð að bæta rekstrarafkomu þeirra atvinnugreina, er á útflutningi byggðu rekstur sinn. Jafnhliða gengislækkuninni voru þau ákvæði sett í l., að kaupgjald mætti eigi hækka í fullu samræmi við hækkun verðlags og framfærslukostnaðar. Var tiltekið í l., eftir hvaða reglum kaupið skyldi breytast, og bannað að hækka grunnkaup frá því, sem var. Enn fremur var verðlag landbúnaðarafurða á innlendum markaði bundið með l., og skyldu gilda um það verðlagsákvæði hliðstæð þeim, er um kaupið voru sett. Öllu þessu var ætlað að tryggja það, að sá hagnaður, er útflutningsatvinnuvegunum var ætlaður af krónulækkuninni, yrði eigi svo að segja samstundis að engu gerður með hækkun kaupgjalds og innanlandsverðlags. Það kom brátt í ljós, að styrjöldin mundi breyta mjög atvinnuástandinu í landinu. Það varð augljóst, að afkoma margra þeirra, er á útflutningi byggðu, mundi batna mjög verulega, en jafnframt, að tilkostnaður við atvinnurekstur mundi fara vaxandi, og það engu síður þeirra, er framleiddu fyrir innlendan markað. Jafnframt tóku erlendar neyzluvörur að hækka í verði, og fyrirsjáanleg var meiri aukning dýrtíðar en gert hafði verið ráð fyrir, þegar gengisl. voru sett og kaupgjaldið bundið. Alþ. kom saman á ný haustið 1939, eftir að því hafði verið frestað sumarmánuðina. Voru þá gengisl. öll endur skoðuð með tilliti til þeirra breyt., er þannig voru á orðnar eða fyrirsjáanlegar þóttu. Afnumin voru þau ákvæði l., er bundu verð innlendra afurða. Þótti eigi lengur fært að halda föstu verði þeirra eða binda verðið við breyt. kaupgjaldsvísitölu, þar sem framleiðslukostnaður fór sívaxandi og engin trygging fyrir því, að breyt. á honum yrðu í nokkru samræmi við vísitölu framfærslukostnaðar í bæjunum. Voru því ákvarðanir um verðlag á landbúnaðarafurðum lagðar á ný á vald þeirra nefnda, sem starfa skv. afurðasölulögunum. Þá var og breytt reglum 1. um hækkun kaupgjalds í samræmi við aukningu dýrtíðar og lögleyfð meiri hækkun kaupgjalds í hlutfalli við hækkun framfærsluvísitölu en áður var ákveðin. Var breyt. sú gerð vegna batnandi afkomu atvinnuveganna og vaxandi dýrtíðar. Hins vegar var eigi leyft að hækka kaupgjald í fullu samræmi við hækkun framfærslukostnaðar, og var þar m. a. stuðzt við fordæmi þeirra þjóða, sem fullkomnasta og réttlátasta hafa haft skipun þessara mála að dómi flestra frjálslyndustu manna. Jafnframt var svo ákveðið í gengisl., að ákvæðið um kaupgjaldið skyldi falla úr gildi í árslok 1940, nema Alþ. hefði fyrir þann tíma tekið ákvörðun um að framlengja þau. Leið nú fram að áramótum 1940–1941, og varð niðurstaðan sú, að 1. um bindingu kaupgjaldsins voru ekki framlengd, en frjálsir samningar gerðir milli atvinnurekenda og verkamanna. Verkamenn gerðu þá tafarlaust kröfu um, að kaupgjaldið yrði látið hækka í fullu samræmi við hækkun framfærslukostnaðar, þannig, að sérhver verðlagshækkun í landinu hefði í för með sér tilsvarandi kaupgjaldshækkun. Atvinnurekendur féllust á þetta, og voru nálega allir kaupgjaldssamningar gerðir í samræmi við þessa meginreglu. Enn fremur var grunnkaup hækkað allverulega víða utan Reykjavíkur. Þótt eigi væri bundizt samtökum gegn þessari þróun málanna, þá var mjög mörgum ljóst, að með þessu var lagt út á hála braut. Menn sáu, að þegar svona var komið, mundi hvað reka annað, verðlags- og kaupgjaldshækkanir. Áður en langt um liði, mundi hvor aðili um sig, framleiðendur og launþegar, telja sig vera að tryggja sig og afkomu sína fyrir hækkunum hins, og þannig hefjast kapphlaup, sem illt yrði að stöðva, og mjög vafasamur hagnaður mundi af slíkum hækkunum leiða fyrir þá, er að þeim stæðu, - einkum er stundir liðu. Reynslan hefur leitt í ljós, að slíkur ótti var ekki ástæðulaus. Síðan styrjöldin hófst, hefur verðlagsvísitalan farið stöðugt hækkandi. Sumpart á hækkunin rót sína að rekja til verðlagshækkunar á erlendum markaði, hækkunar á flutningsgjöldum og þeim hækkunum á kaupgjaldi og afurðaverði innanlands, sem óhjákvæmilegar voru sem afleiðing af þeim hækkunum, er að utan komu. En að mjög verulegu leyti á hækkun vísitölunnar rót sína að rekja til kapphlaups þess, sem orðið hefur á milli verðlags og kaupgjalds og beinlínis leiðir af því fyrirkomulagi, er á þessum málum hefur verið síðan kaupgjaldssamningarnir voru gerðir um áramótin 1940 og 1941. Fljótt á litið virðist það vera ákaflega þægilegt fyrirkomulag að hækka kaupgjaldið ætíð að fullu í samræmi við hækkun verðlagsins, og óneitanlega væri létt af mönnum miklum áhyggjum, ef með slíku skipulagi væri unnt að koma því til vegar, að við ákvörðun kaupgjalds þyrfti aldrei að taka tillit til neins annars en verðlags á innanlandsmarkaðinum. Eigi væri það síður ánægjulegt fyrir framleiðendur innlendra vara, ef því væri í raun og veru til að dreifa, að þeim mætti standa alveg á sama, hver framleiðslukostnaðurinn væri; þeir þyrftu ekki annað en að hækka afurðaverðið á innlenda markaðinum, og eigi þyrfti að hafa áhyggjur af því, að markaðinum væri ofboðið, þar sem neytendunum væri sífellt sköpuð meiri og meiri kaupgeta með hækkuðu kaupi í samræmi við hækkun verðlagsins. Kauptakar þyrftu þá ekki heldur að kippast við, þótt verðlagið hækkaði, - kaupgjaldið hækkaði af sjálfu sér á móti, og svo koll af kolli. Ef það fyrirkomulag, sem nú er á þessum málum, á að standast réttmæta gagnrýni, yrði að vera hægt að halda því fram með rökum, að hægt væri að leysa þau miklu vandamál, sem hér er fjallað um, með þessu afar einfalda móti. Vandinn væri allur leystur með því að hækka kaupgjaldið og verðlagið á víxl. Liggur það hins vegar ekki í augum uppi, að eitthvað er bogið við það fyrirkomulag, sem gefur mönnum ástæðu til þess að álykta á þennan hátt? Treystir nokkur sér til þess að halda því fram í alvöru, að unnt sé að skapa ný verðmæti með þeirri einföldu aðferð að hækka kaupgjald og afurðaverð á víxl? Eins og ég hef drepið á, er eðlilegt, að kaupgjald hafi hækkað vegna vaxandi framfærslukostnaðar og tekjur manna hafi vaxið vegna vaxandi atvinnu. Á sama hátt er eðlilegt, að verðlag á innlendum afurðum hafi hækkað, vegna aukins framleiðslukostnaðar og enn fremur til þess að tekjur bændastéttarinnar færðust svo nærri tekjum annarra manna í landinu, að vonast mætti eftir því, að landbúnaðarframleiðslan drægist ekki saman á þessum tíma, þegar meira ríður á því en nokkru sinni fyrr, að matvælaframleiðslan í landinu sé rekin af fullu kappi. Verður að segja það hreinlega hér, að fullhart er á því, að slíku takmarki hafi verið náð, svo mjög dregst vinnuaflið að hinni tekjumiklu atvinnu í bæjunum, bæði við atvinnurekstur Íslendinga þar og við störf í þágu setuliðsins. Slíkar hækkanir voru nauðsynlegar og eðlilegar. Hið hættulega við ástandið er aftur á móti hitt, að eins og fyrirkomulag þessara mála er nú, leiðir hver hækkunin á verðlagi innanlands af sér kaupgjaldshækkun og gagnkvæmt. Á þeirri þróun er ekki sýnilegur neinn endir. Hvor aðilinn um sig, launþegar og framleiðendur, telja sig í raun réttri vera að flýja undan hinum, og telji annar hvor, að hinn dragi undan á hlaupunum, herðir hann vafalaust á, með þeim árangri að lyktum, að hvorugur getur annan flúið. Eftir því sem verðlagið og kaupgjaldið hækka, eftir því hafa hækkanir þær á kaupgjaldi og verðlagi, sem gerðar eru, meiri áhrif á vísitöluna, og þannig eykst hraðinn, ef menn ekki stöðva sig. Eftir því sem þessi þróun heldur lengur áfram, þá virðist mér, að verðhækkanirnar muni skila sér fullkomlegar sem kauphækkanir og kauphækkanirnar sem verðhækkanir. Eftir því, sem þessu heldur lengur áfram, sýnist mér, að þær breyt., sem gerðar kunna að vera á grunnkaupi og afurðaverði, muni æ í minni mæli reynast raunverulegar breyt. á tekjum manna, og að sama skapi í ríkari mæli útþynning á þeim verðmætum, sem á bak við standa, - eða m. ö. o. verðlækkun íslenzks gjaldmiðils, - gengisfall. Svo kann þá að fara, að mönnum finnist þeir vera að græða, en standi raunverulega í stað efnalega eða séu beinlínis að tapa eigum sínum. Menn reikna með sífellt hærri og hærri tölum, og bankarnir þurfa að síauka seðlaveltuna, til þess að menn geti velt á milli sín æ fleiri og fleiri af þeim peningum, sem verið er að skapa með því að hækka kaupgjald og verðlag á víxl. En nú munu sumir spyrja : Hvernig kemur sú hætta fram, sem í þessu skipulagi er fólgin? Mönnum finnst fyrirkomulagið þægilegt, allt ganga að óskum, og ýmsum kann sjálfsagt að finnast allt tal um annað nöldur eitt og aðeins fram komið af því, að menn vilji fá tækifæri til þess að gera sig merkilega og láta líta svo út, að menn sjái allt glöggar og betur en aðrir. Þessari spurningu er vitanlega nauðsynlegt að svara. Eins og við vitum, byggir íslenzka þjóðin afkomu sína að verulegu leyti á framleiðslu vara, sem ætlaðar eru til útflutnings. Verðinu á hinum erlenda markaði getum við ekki ráðið sjálfir. Það verður að ákveðast með samningum við aðrar þjóðir, og nú alveg nýlega hefur verið samið um sölu á meginhluta af framleiðsluvörum landsmanna fyrir fast verð. Gildir sá samningur um sölu á sjávarafurðum okkar fram á næsta sumar. Engum blandast hugur um, að framleiðslukostnaður og innanlandsverðlag hækkar hér svo að segja daglega. Verði ekkert gert til að hindra þessa hækkun, mun ekki langur tími líða, unz framleiðslukostnaðurinn verður orðinn svo hár hér á landi, að útflutningsverðið hrekkur ekki til þess að mæta honum. Enginn getur með vissu sagt, hvenær þetta muni verða, en hitt er víst, að sá tími kemur og máske fyrr en við hyggjum nú - jafnhratt og stefnt er í þessa átt. Útflutningsverðið á fiski hefur verið fastákveðið, og naumast er hægt að gera ráð fyrir, að það verði hækkað úr þessu. Hitt vitum við, að við lok styrjaldarinnar lækkar útflutningsverð á afurðum okkar, og sú verðlækkun mun korna fram miklu örar en lækkun innanlandsverðlags og kaupgjalds, og mun ég koma að því síðar. - Hvað verður þá gert, þegar svo er komið, að framleiðsla fyrir erlendan markað hættir að borga sig vegna þess, hve kaupgjald og innanlandsverðlag er hátt orðið? Í fyrsta lagi er hægt að hugsa sér að ekkert verði gert, - að ástandið verði látið afskiptalaust unz framleiðslufyrirtækin stöðvast. Í því sambandi má benda á það, að engar líkur eru til þess að bankarnir brenni sig á sama soðinu og eftir síðustu styrjöld og fyrir þessa styrjöld, að lána atvinnuvegunum fé eftir að reksturinn er orðinn fyrirsjáanlega taprekstur. Af stöðvun framleiðslunnar mundi leiða gífurlegt atvinnuleysi, tekjur manna mundu stórlækka þrátt fyrir háa kauptaxta, kaupgetan minnka og markaður fyrir innlendar afurðir þrengjast stórkostlega. Þetta ástand mundi vara þangað til verkamenn neyddust til þess að lækka kaupið og framleiðendur neyddust til að lækka söluverð afurða sinna. En áður en svo væri komið, mun margt hafa gerzt, sem menn þá vildu mikið til vinna, að eigi hefði átt sér stað. Í öðru lagi mætti gera ráð fyrir, að löggjafinn liti svo á, að þjóðfélagið þyldi ekki stöðvun atvinnurekstrarins og gripi í taumana, þegar hann hefði stöðvazt, lækkaði kaupgjald og afurðaverð með 1., til þess þannig að skapa jafnvægi á ný milli framleiðslukostnaðar og útflutningsverðs. Munu menn þó ekki verða öfundsverðir af þeirri framkvæmd, og víst er um það, að óglæsilegt ástand mundi hafa ríkt um skeið áður en gripið yrði til slíkra ráðstafana. Sumir mundu segja, að í stað þess að grípa þetta úrræði, væri hægt að þjóðnýta stærstu atvinnutækin. En þess ber þeim sömu mönnum að gæta, að það mundi verka svipað á tekjur almennings, sem að framleiðslunni vinnur, eins og valdboðin kauplækkun og valdboðin verðlækkun, þar sem ríkisvaldið gæti ekki borgað hærri laun en atvinnureksturinn gæti staðið undir. Í þriðja lagi er hægt að hugsa sér, að þegar atvinnureksturinn væri stöðvaður, atvinnuleysið orðið óþolandi og markaðsvandræði landbúnaðarins óviðunandi, yrði gripið til þess úrræðis að verðfella íslenzku krónuna og reyna með því móti að skapa jafnvægi milli útflutningsverðs, kaupgjalds og innanlandsverðlags, fjölga krónunum, sem útflytjendurnir fengju, en gera þær verðminni um leið, og lækka þannig raunverulega launin og innanlandsverðlagið. Þetta var það, sem gert var hér árið 1939, - og er ekki einmitt hætt við, að menn neyddust til að nota þetta úrræði? Sjá þá flestir, hversu færi um verðgildi íslenzkra peninga, ef það bættist ofan á verðhækkanir stríðsáranna, að beinlínis yrði að fella krónuna í verði eftir stríðið vegna þrenginga atvinnuveganna. Hér er í raun og veru komið að kjarna málsins. Aðalhættan er sú, að það fyrirkomulag, sem nú er, grafi undan afkomumöguleikum atvinnuveganna og leiði til gengislækkunar eða gengishruns, þegar þessi þróun hefur náð hámarki sínu. Sumir munu e. t. v. segja sem svo, að hér sé um hrakspár einar að ræða. Í ríkjandi fyrirkomulagi felist alls ekki þær hættur, sem ég hef lýst, og þá fyrst og fremst vegna þess, að þegar verðlag byrjaði að lækka á ný, þá mundi framfærsluvísitalan lækka, og með henni kaupgjaldið, og innanlandsverðlag á þann hátt færast af sjálfu sér til samræmis við útflutningsverðið. En eftir því, sem ég hef athugað þetta betur, og eftir því, sem núverandi rás viðburðanna á sér lengur stað, virðist mér augljósara, að framfærsluvísitalan muni ekki lækka í samræmi við erlenda verðlagið og að í vísitölufyrirkomulaginu sé ekki fólgin sú trygging fyrir samræmi, sem fljótt á litið mætti álíta, og skal ég nú færa fyrir því nokkur rök. Ef við athugum grundvöllinn fyrir vísitölunni, komumst við að raun um, að hún er að tiltölulega litlu leyti byggð á innkaupsverði erlendra vara. Vísitalan byggist að langmestu leyti á kaupgjaldi og öðrum tilkostnaði innanlands og verðlagi á innlendum afurðum. Af þessu leiðir, að þótt innkaupsverðlag fari lækkandi á erlendum markaði, þá hefur það tiltölulega lítil áhrif á framfærslukostnaðinn og minnkandi áhrif eftir því, sem þáttur erlendu varanna í framfærslukostnaðinum verður minni. Hreyfing vísitölunnar niður á við yrði því að langmestu leyti að byggjast á kaupgjaldslækkun og lækkun á verðlagi innlendra vara. Er það mjög ólíklegt, að menn mundu finna sérstaka hvöt hjá sér til þess að stuðla að slíkum lækkunum, - og er það ekki sagt til niðrunar neinum, er þar á hlut að máli. Það er því alveg víst, að lækkun vísitölunnar mundi ekki verða í neinu samræmi við lækkun á útflutningsverði íslenzkra afurða, og að vísitölufyrirkomulagið gefur enga trygging fyrir samræmi í þessum efnum, þegar verðlækkunaraldan skellur yfir. Ég get ekki betur séð en að hækkun verðlags og kaupgjalds hljóti að leiða til stöðvunar á atvinnuvegum landsmanna, atvinnuleysis, lækkunar kaupgjalds annaðhvort beinlínis eða með gengisfalli, sem komið verði fram, þegar allt verður komið að þrotum. En gerir það þá svo ákaflega mikið til, þótt verið sé að rýra verðgildi íslenzkrar krónu og þótt við getum búizt við, að til enn meiri verðfellingar dragi, áður en langt um líður, ef svo fer sem horfir? Mér finnst, að ekkert muni vera neinu þjóðfélagi hættulegra en einmitt það, að vantrú skapist meðal landsmanna á gjaldmiðli hennar. Telji menn sig hafa rökstuddar líkur fyrir því, að verðgildi peninganna muni fara stórkostlega rýrnandi til frambúðar, þá leiðir slíkt viðhorf af sér vaxandi eyðslusemi, en sparnaðarhvöt og ráðdeild manna þverr að sama skapi. Undirstaða þess, að menn vilji spara, verður einmitt að vera sú trú, að menn geti síðar fengið verðmæti fyrir þá peninga, er menn leggja ti1 hliðar. Missi menn þessa trú, fleygja menn peningunum frá sér, ýmist í beina eyðslu eða kaupa gagnlega hluti fyrir of fjár, ef þeir eru þá fáanlegir. Á undanförnum árum hafa menn talið sig sammála um það, að sparifé íslenzku þjóðarinnar væri til muna of lítið. Það er alveg víst, að þetta var rétt skoðun og að eyðslusýkin er einn versti þjóðarlöstur Íslendinga. Þessu mega menn ekki gleyma. Missi menn trúna á gjaldmiðlinum nú á styrjaldartímunum og gefi sig eyðslulöngun sinni á vald, þá verður það til þess, að þjóðin verður haldin af þessari sýki í enn ríkari mæli en nokkru sinni fyrr, og mun lengi eima eftir af því í skapgerð manna. Fjöldi Íslendinga hefur nú mjög miklar afgangstekjur. Atvinna hefur nú um skeið aukizt stórkostlega og vinnulaunataxtar, sem voru beinlínis miðaðir við atvinnuleysisástand, gefa mönnum nú mjög ríflegar tekjur. Einhleypir menn moka saman fé, eða svo hefði það verið kallað fyrir tveim árum, sem nú er að ske. Eins og nú er ástatt, geta menn ekki nema að mjög takmörkuðu leyti notað þetta fé til þess að búa í haginn fyrir framtíð sína, sakir þess, hve dýrar allar framkvæmdir eru nú og erfitt um útvegun efnivara. Það er því augljóst mál, að efnahagslegt sjálfstæði þess mannfjölda, sem nú þegar hefur eignazt innstæður, er í framtíðinni að langmestu leyti komið undir því, hvað hægt verður að fá fyrir þetta fé, og það sama má segja um þann mikla fjölda, sem enn hefur tækifæri til þess að bæta hag sinn. Er þess enginn kostur, að skilningur geti vaknað á því, að með því að grafa undan verðgildi peninganna er verið að rýra þá sjóði, sem almenningur hefur nú tækifæri til þess að mynda sér til stuðnings í framtíðinni, og að með þeim ráðstöfunum er verið að færa stríðsgróðann með óréttmætum hætti í hendur þeim, sem eiga atvinnutækin í landinu. - Með því er verið að að koma í veg fyrir, að stríðsgróðinn verði notaður að styrjaldarlokum til þess að tryggja þátttöku fólksins sjálfs í atvinnurekstri þjóðarinnar. Það mun kannske verða reynt að telja mönnum trú um, að stöðvun á kauphækkun og verðlagshækkunum, sem óneitanlega er eitt helzta úrræðið til þess að koma í veg fyrir áframhaldandi verðbólgu og rýrnun peningaverðgildis, verði sérstaklega til þess að loka leiðum almennings að frekari hluttöku í stríðsgróðanum. Ég álít, að eins og nú er komið, sæki menn í sinn hlut lítinn stríðsgróða með því að halda slíkri hækkun áfram, en rýri hins vegar stórkostlega þau verðmæti, sem menn hafa þegar aflað og hafa tækifæri til þess að vinna sér inn í framtíðinni. Réttlátan hlut til almennra þarfa af þeim stríðsgróða, sem einstakir menn hljóta, ber að tryggja með sköttum, og kem ég síðar nánar að því atriði. Fljótlega eftir að það fyrirkomulag hafði verið tekið upp um kaupgreiðslur, er áður hefur verið lýst, jukust áhyggjur manna um vöxt dýrtíðarinnar um allan helming, og fóru fram miklar umræður um málið innan ríkisstj., milli flokkanna og í blöðunum fyrir og um þingtímann í vetur, sem leið. Allir töldu hina mestu nauðsyn á því að stöðva dýrtíðina, og flestir töldu sig sjá og skilja, að dýrtíðin stafaði að verulegu leyti af því fyrirkomulagi um kaupgjaldsgreiðslur, er upp hafði verið tekið, og þeim skrúfugangi í verðlagi og kaupgjaldi, er af því hlauzt. - Eftir að umræður höfðu farið fram í ríkisstj. og flokkunum um málið, lagði ég á síðasta Alþ. fram frumvarp til 1. um dýrtíðarmálin. Frv. var byggt á því, að afla skyldi fjár með útflutningsgjaldi og almennum tekjuskatti, og fénu síðan varið til þess að lækka verðlag á innlendum og erlendum varningi á innlendum markaði, og reyna með því móti að sporna við hinu síhækkandi verðlagi og kaupgjaldi. Áður en þessi leið var valin var að sjálfsögðu athugað, hvort rétt væri og framkvæmanlegt að hækka gengi íslenzku krónunnar í stað þessara ráðstafana og hafa með því móti lækkandi áhrif verðlagið. Þessi leið reyndist ófær þegar af þeirri ástæðu, að Bretar höfðu gert það að ófrjávíkjanlegu skilyrði af sinni hálfu fyrir því að greiða fyrir verzlunarviðskiptum landsins, að gengi krónunnar yrði ekki breytt nema í samráði við brezku stjórnina, og gengishækkun vildu Bretar ekki samþ. eins og þá stóð. Mér er það ljóst, og ég tók það mjög greinilega fram, þegar ég lagði fram þetta frv. mitt um dýrtíðarmálin, að þær ráðstafanir, sem þar voru gerðar, voru ekki fullnægjandi, - að frv. gekk ekki nógu langt. En mér var jafnljóst, að frv. væri dauðadæmt, ef það gengi lengra en það gerði, og ég áleit til verulegra bóta að fá það samþ. eins og það var. Ég vonaði einnig, að síðar mundi unnt að fá til viðbótar aðrar ráðstafanir, sem veittu enn meira öryggi í baráttunni gegn dýrtíðinni. Ég tók það sérstaklega fram á Alþ. í sambandi við flutning málsins, að ég hefði talið rétt og nauðsynlegt að fastbinda kaupgjaldið á nýjan leik, enda þótt ég áliti ekki rétt að skipa þeim molum með l., nema alveg sérstaklega stæði á. Jafnframt skýrði ég frá, að ég gæti fallizt á, ef kaupgjaldið væri bundið, að reisa um leið skorður við hækkandi verðlagi á innlendum framleiðsluvörum. Hitt var mér ljóst, að eigi var unnt að festa verðlag á innlendum afurðum eins og það var þá, heldur hefði þurft að hækka það áður til samræmis við þann framleiðslukostnað, sem þá var ýmist orðinn eða fyrirsjáanlegur, og til samræmis við tekjur annarra stétta þjóðfélagsins. Slíkar tillögur höfðu þá engan byr, og þess vegna útbjó ég frv. mitt sem samkomulagsgrundvöll í málinu. Ég taldi mig hins vegar hafa verulegar líkur fyrir því, að það frv. mundi verða samþ. á Alþ. í aðalatriðum. Þegar á hólminn kom, mun einhverjum hafa fundizt, að í sambandi við þetta mál mundi vera hægt að skapa þá trú hjá nokkrum hluta þjóðarinnal, að á þeirra rétt væri gengið, og það væri því ekki útilokað, að hafa mætti pólitískan hagnað af því að spilla fyrir málinu. Þetta var nægilegt til þess, að það fylgi, sem ég taldi fyrirfram víst, að frv. ætti víst, brást að mjög verulegu leyti, þegar á átti að herða. Sjálfstfl. og Alþfl. kepptust hvor við annan um að lýsa yfir því, að þeir vildu umfram allt halda dýrtíðinni í skefjum, en um leið voru a. m. k. blöð þeirra samtaka um að telja mönnum trú um, að hinn almenni tekjuskattur, sem á skyldi leggja til þess að vinna gegn dýrtíðinni, væri hin mesta árás á almenning. Niðurstaðan var því sú, að almenni tekjuskatturinn var felldur úr frv. og þar með var stórkostlega dregið úr gildi þess. Fjáröflun með útflutningsgjaldi var hins vegar samþykkt. Skömmu eftir að Alþ. lauk, gerði ég till. um, að dýrtíðarl. yrðu framkvæmd, fjár aflað og því varið til þess að sporna við meiri hækkun vísitölunnar. Tel ég eigi ástæðu til að rekja þær tillögur í einstökum atriðum, enda voru þær aðeins um að framkvæma þau atriði frv. míns, sem Alþýðu- og Sjálfstæðisflokknum hentaði að ljá fylgi sitt á Alþingi. En þegar hér var komið, fékkst ekkert gert í málinu, og hefur dýrtíðarlöggjöfin ekki verið að neinu leyti framkvæmd enn sem komið er. Var því ýmist við borið í þessu sambandi, að nauðsynlegt væri að bíða og sjá, hvort eigi fengist heimild til þess af Breta hálfu að hækka gengi íslenzku krónunnar, og kostur gæfist á að athuga, hvort menn vildu gengishækkun í stað dýrtíðarl., eða því, að slíkir erfiðleikar væru á framkvæmd dýrtíðar 1., að eigi væri út í hana leggjandi. Í því sambandi hefur það sérstaklega verið dregið fram, að í dýrtíðarl. væru engin ákvæði til tryggingar því, að kapphlaupið milli verðlags og kaupgjalds héldi ekki áfram að hækka vísitöluna, þótt fé yrði varið til þess að lækka verðlag í landinu. Jafnframt hafa verið talin öll tormerki á fjáröflun með útflutningsgjaldi, eins og nú væri komið málum. Þannig hefur verið algerlega gefizt upp við tekjuöflun til dýrtíðarráðstafana og framkvæmd dýrtíðarl. Almenni skatturinn var felldur í þinginu og útflutningsgjaldið svæft í ríkisstj. Ekkert orðið eftir nema orðin tóm af öllum þeim ráðagerðum og bollaleggingum, sem fram höfðu farið um að nota hið mikla fjármagn, sem bærist inn í landið, til þess að hindra vöxt dýrtíðarinnar í landinu. Höfðu þó margir tekið munninn fullan um nauðsyn þess, að rösklega yrði til verks gengið. Reynsla undanfarinna mánaða hefur ekki dregið úr þeirri sannfæringu minni, að þjóðarnauðsyn beri til, að dýrtíðin sé stöðvuð. Jafnframt virðist ljóst, að hér þarf að gera tvennt í senn: Stöðva kapphlaupið milli verðlags og kaupgjalds innanlands með því að fastákveða hvorttveggja, og það eins fyrir því, þótt slik ráðstöfun mundi ekki teljast eðlileg á venjulegum tímum. Verja verulegum fjármunum, sem taka ber með sköttum, til þess að halda í skefjum verði á þeim höfuðnauðsynjavörum, sem ekki er hægt að ráða verðlagi á með lögbindingu, - bæði þeim, sem launþegar og aðrir nota til neyzlu, og þeim, sem framleiðendur innlendra vara nota til starfrækslu sinnar. Með þessu móti mætti mega gera sér vonir um, að komið yrði í veg fyrir síaukna dýrtíð og sífellda verðrýrnun íslenzkrar krónu, og það án þess að slík framkvæmd yrði gerð á kostnað þeirra stétta, sem kaupgjalds- og verðlagshömlurnar virðast snerta mest, Um þetta fjölluðu þær till., sem til meðferðar voru í ríkisstj., nú í sept., og þetta er einnig aðalefni þess frv., sem hér liggur fyrir. Þessum aðalráðstöfunum verða að fylgja aðrar veiga- miklar framkvæmdir, sem ég mun koma að síðar. En sú er veigamest, að tryggja útflutningsverð landbúnaðarafurða um leið og innanlandsverðlagið er bundið. Samkv. ákvæðum frv. þess, er hér liggur fyrir, skal kaupgjald eigi hækka frá því, sem það á að vera skv. vísitölunni 1. okt., og verðlag á innlendum afurðum, bæði land-. og sjávarafurðum, svo og rafmagni, skal eigi fara fram úr því, sem var 1. okt., að undanskildum árstíðarhækkunum á kjöti og kartöflum. Húsaleiga á einnig að haldast óbreytt frá því, sem nú er, og flutningsgjald á aðalnauðsynjavörum milli Íslands og annarra landa. Jafnframt er ráðherra gefið aukið vald til þess að hafa afskipti af verðlaginu á þeim nauðsynjum, sem eigi er sett hámarksverð á með þessari löggjöf. Þá er og ákvæði um það í frv., að stofnaður skuli sérstakur dýrtíðarsjóður, og á að verja úr honum fé til þess að draga úr verðhækkun erlendra nauðsynjavara, bæði til neyzlu og framleiðslu innanlands. Er því slegið föstu með á kvæði þessu, að það eigi að vera sameiginlegt mál allrar þjóðarinnar að bera þær verðlagshækkanir, sem koma úr þeirri átt, að svo miklu leyti sem fjáröflunarmöguleikar hrökkva til. Þá er ákveðið, að úr dýrtíðarsjóði skuli greidd verðuppbót á útfluttar landbúnaðarafurðir, þannig að bændur fái tryggt það útflutningsverð, sem í fyrra var á ull og gærum, og það innanlandsverð, sem nú er ákveðið á kjöti. Er þetta gert til þess að tryggja bændur gegn því, að tekjur þeirra rýrni stórum frá því, sem nú er, vegna verðfalls á útfluttum afurðum. Þessi ráðstöfun er sanngjörn og eðlileg, þegar þess er rætt, að með ákvæðum frv. er verðlagið á innanlandsmarkaðinum sett fast og sá möguleiki því eigi fyrir hendi, meðan 1. gilda, sem annars lægi beint við, að bændur geti bætt upp verðfall á útflutningsvörum sínum með hækkun verðlags á innlendum markaði. Fjölmargir menn munu nú vilja viðurkenna það, að æskilegt sé og fullkomin þjóðarnauðsyn að stöðva kapphlaupið milli verðlags og kaupgjalds, og miklu almennari mun vera skilningur á nauðsyn þess að halda uppi verðgildi krónunnar en margir hyggja. Sumir álíta, að menn séu svo hrifnir af, því fyrirkomulagi, er nú gildir, og svo blindaðir af peningaflóðinu, að þeir sjái alls ekki handaskil í þessum málum og telji ekkert athugavert við það, sem er að gerast. En þessu mun alls ekki svo farið. Ég er viss um, að fyrir hendi er almennur skilningur á því, að það er stórhættulegt að knýja áfram með vaxandi hraða þá verðhækkunar- og kauphækkunarbylgju, sem risin er. Ég er einnig viss um, að margir þeirra manna, sem hafa kynnt sér þessi mál, álíta, að unnt sé með þeim ráðstöfunum, er í frv. felast, að viðbættum vissum viðbótarráðstöfunum, er ég vík að síðar, að stöðva dýrtíðarflóðið, - og a, m. k. séu svo sterkar líkur fyrir því, að slíkt megi takast, að óverjandi sé að gera ekki þessa tilraun. Frá sjónarmiði margra veltur hins vegar mikið á því, hvort hægt er að framkvæma slíkar ráðstafanir án þess að íþyngja einstökum stéttum þjóðfélagsins eða gera þeim í nokkru rangt til. Það má nú sjálfsagt teljast vonlaust verk að ræða um það atriði með rökum við þá menn, sem finna sér ekki annað þarfara verkefni á þessum tímum en að efla mótstöðu gegn þessum ráðstöfunum meðal þjóðarinnar, menn, sem ganga svo langt og sýna almenningi svo litla virðingu, að krefjast álits hans um stórt vandamál áður en það hefur ver ið lagt fram og áður en menn hafa því skilyrði til þess að dæma. En í trausti þess, að háttv. Alþ. telji sér ekki sæma að velja eða hafna, fyrr en málið hefur verið rætt til hlítar, mun ég ræða þessa hlið málsins nokkuð. Er þá rétt að athuga viðhorf launþega og framleiðenda þeirra afurða, sem ætlaðar eru til sölu á innlendum markaði, til þessa máls. Flestir þeir, sem tala út frá sjónarmiði launamanna, virðast ganga út frá því sem eðlilegum hlut, að grunnkaup standi yfirleitt óbreytt. Viðurkenna, að í því væri fólgin alveg sérstök hætta, ef kapphlaup ætti sér stað um hækkun grunnkaups. Það er alveg augljóst mál, að verkamenn eða launamenn geta ekki reiknað með neinum hagnaði af áframhaldandi hækkun kaupgjalds í samræmi við hækkun vísitölunnar, því að þeir eru nákvæmlega eins settir eftir hækkunina sem áður. Jafnframt verður því ekki með rökum neitað, að af síhækkandi verðlagi og kaupgjaldi leiðir stórtjón fyrir þessar stéttir í framtíðinni. Þegar þessi þróun er svo langt komin, að af henni leiðir samdrátt í atvinnurekstrinum, þá ,kemur atvinnuleysið og launalækkanirnar í einhverri mynd, og eftir því, sem verðlagsgrundvöllurinn í landinu er þá orðinn hærri, eftir því verður kostur þeirra þrengri, sem á launatekjum lifa. Þessi hætta eykst um allan helming hér við væntanlegan brottflutning setuliðsins. Vegna stóraukinnar atvinnu hefur mikill fjöldi verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna jafnvel margfaldar tekjur við það, sem áður var, og verulegar afgangstekjur frá nauðþurftum, og geta því lagt þær til hliðar. Munu og margir gera það, eftir að þeir hafa losað sig úr skuldum og lagað fyrir sér með ýmsu móti. Það er ekkert smámál fyrir framtíð allra þessara manna, hversu fer um verðgildi íslenzkrar krónu og hvað úr þeim verðmætum verður, sem þeir nú eignast. Hver er þá sú beina áhætta, sem verkamenn og aðrir launþegar hafa, eftir að kaupgjald og innanlandsverðlag hefur verið fastákveðið með lögum? Við hagfræðilega athugun, sem fram hefur farið á grundvelli vísitölunnar, hefur verið áætlað, að hve miklu leyti framfærslukostnaðurinn í Reykjavík byggðist á aðflutningsverði, eða réttara sagt innkaupsverði helztu nauðsynjavara, sem fluttar eru til landsins. Það hefur komið í ljós við þessa athugun, að sá þáttur, sem innkaupsverð erlendra vara á í vísitölunni, er minni en margur hyggur. Skv. þessari athugun hefur verið áætlað, að um 5% hækkun innkaupsverði erlendra vara mundi hækka vísitöluna um ca. 1 stig, - eða m. ö. o. að 50% hækkun á innkaupsverði þessara vara ætti að hækka vísitöluna um 10 stig, en það þýðir, að slík 50% hækkun innkaupsverðsins mundi hækka framfærslukostnaðinn, þ. e. a. s. kostnaðinn við að lifa, sem kaupgjaldið er miðað við, um ca. 5–6% frá því, sem nú er. Af þessu fá menn nokkra hugmynd um, hver þessi áhætta er, og ég er sannfærður um, að flestum mun finnast hún hverfandi í samanburði við það, er þeir höfðu gert ráð fyrir. Þegar svo þess er gætt, að þessa áhættu er þeim ekki ætlað að bera einum, þar sem afla á fjár til þess að mæta hækkunum á erlendri vöru, þá verður að vísa öllum ásökunum um það, að leysa eigi dýrtíðarmálið á kostnað launþega sérstaklega, frá sem fullkomlega rakalausum. Telji menn ekki nægilega tryggilega búið um fjárframlög í þessu skyni, þá er að bæta úr því. Frá sjónarmiði launamanna og verkamanna finnst mér viðhorfið vera í stuttu máli þetta: Áhættan er hverfandi miklum mun minni en flestir munu hafa gert sér grein fyrir. Jafnvel þeir, sem vinna nú gegn þessu frv., telja eðlilegt, að grunnlaun breytist ekki, - svo viðurkennd er sú skoðun. Hins vegar er svo sá stórkostlegi ávinningur, að mjög er dregið úr þeirri áhættu fyrir alla launamenn og verkamenn, sem leiða hlýtur af síhækkandi verðlagi í landinu, og það eins, þótt kaupgjaldið hækki einnig. Síðast, en ekki sízt, eru stórum auknar líkur fyrir verndun þeirra verðmæta, er menn nú eignast. Þá er viðhorf hinna, sem framleiða vörur fyrir innlendan markað. - Verðlag á landbúnaðarafurðum hefur nýlega verið ákveðið af þeim nefndum, sem það hlutverk er ætlað, svo sem nú er hagað til. Þessar nefndir eru eins konar verðdómstólar, og það verð, sem nú hefur verið sett, skilst mér, að hafi verið miðað við þann framleiðslukostnað, sem nú er orðinn hjá landbúnaðinum, og einnig hitt, að færa tekjur þeirra, er búnað stunda, nokkuð meira til samræmis við tekjur annarra stétta en verið hefur, ekki sízt eftir að stríðið hófst, enda mjög brýn nauðsyn á því, að það sjónarmið væri tekið til greina, þar sem ella mundi hafa horft til fullkominnar auðnar í sveitunum. Flestum bændum mun vera það ljóst, að mjög orkar tvímælis um þann hagnað, sem bændastéttinni mundi verða að því til frambúðar, að verðlag á landbúnaðarafurðum hækkaði á innlendum markaði frá því, sem er. Flestir bændur mundu áreiðanlega leggja meiri áherzlu á það en nokkuð annað að tryggja afkomuna sem bezt á þeim grundvelli, sem lagður hefur verið. Hins vegar mundu jafnvel þeir bændur, sem þennan skilning hafa á málinu, hljóta að fylgja fram áframhaldandi verðhækkun, ef kaupgjald og verðlag í landinu heldur enn áfram að hækka óhindrað. Enn fremur gætu aðrar ástæður gert slíkar hækkanir óumflýjanlegar. Eins og nú standa sakir, er verðlag á þeim afurðum landbúnaðarins, sem fluttar eru út úr landinu, í algerri óvissu. Lágt útflutningsverðlag getur gerbreytt til hins verra afkomu bænda og gert hana alls ósambærilega við afkomu annarra stétta nú. Breytist verðlag til lækkunar á þessum vörum, yrðu bændur neyddir til þess að gera tilraun til að bæta það upp með hækkuðu innanlandsverði. Afkomu bændastéttarinnar er stórfelld hætta búin í framtíðinni, ef stöðugar verðhækkanir og síaukinn framleiðslukostnaður grefur undan atvinnurekstrinum við sjóinn og skapar taprekstur, atvinnuleysi og minnkaða kaupgetu í bæjunum. Eins og nú standa sakir, hafa margir þeirra, sem landbúnað stunda og eigi hafa orðið fyrir barðinu á fjársjúkdómunum, talsverðan rekstrarhagnað af búum sínum, miðað við það, sem venjulega tíðkast hjá íslenzkum bændum. Að verulegu leyti er þetta tækifæri notað til þess að grynna á skuldum, en slík skuldaniðurfærsla var mjög aðkallandi. Hins vegar verða bændur nú að láta bíða, vegna dýrtíðarinnar og vegna efnisskorts, margar hinar nauðsynlegustu framkvæmdir, en verða þá um leið að eignast innstæður, til þess að standa síðar straum af fyrirhuguðum framkvæmdum, þegar efni fæst og verðlag kann að verða hagstæðara. Eignist menn ekki slíkar innstæður nú, þegar stöðvun er á framkvæmdum, er það merki þess, að menn séu að tapa. Verðgildi þessara innstæðna, sem bændur verða nú að eignast til framkvæmda síðar, hlýtur að fara eftir því, hversu tekst að halda uppi verðgildi íslenzku krónunnar, og hvort sú þróun verður látin afskiptalaus, sem líklegust er til þess að knýja fram verðfellingu gjaldeyrisins að stríðslokum eða jafnvel fyrr. Í frv. er ákveðið, að bændum skuli tryggt ákveðið verð fyrir útfluttar afurðir. Í þessu er fólginn mikill ávinningur fyrir bændur, miðað við það ástand, sem nú er, þar sem allt er á huldu um verðlagið á þessum afurðum. En það er fullkomlega sanngjarnt að veita þessa tryggingu, þegar verðið er fest á innlenda markaðinum, og sérstaklega þegar þess er gætt, að aðrar stéttir, sem l. þessi snerta sérstaklega, hafa nú tekjur sínar vísar. Bændur hafa svipaða áhættu í sambandi við verðhækkun erlendra vara og launamenn og áður er á minnzt. Hef ég bent á, að sú hætta er mjög lítil. En jafnframt munu aðrir vilja benda á, að bændur hafi einnig aðra áhættu í sambandi við þetta mál og hana nokkuð sérstaks eðlis. Er borinn kvíðbogi fyrir því, að vegna þess, hversu eftirspurnin er nú mikil eftir vinnuafli í bæjunum, þá muni svo geta farið, að fólk fáist ekki til starfa í sveitunum fyrir það kaupgjald, sem leyfilegt væri að greiða samkv. 1. og miðast ætti við kaupgjald yfirstandandi árs. Óttast menn, að um tvennt geti þá orðið að velja: að greiða hærra kaup en l. leyfa, eða vera án aðkeyptrar hjálpar, sem þýðir sama og stórfelldan samdrátt framleiðslunnar. Ef kaupgjaldið hækkaði þrátt fyrir 1., mundi það samræmi raskast, sem löggjöfin er reist á. Ef þetta ætti sér stað í ríkum mæli, gæti löggjöfin ekki staðizt til frambúðar, þar sem hún megnaði ekki að skapa varanlegt jafnvægi í verðlagsmálunum. Nauðsynlega undirstöðu að framkvæmd l. verður því að skapa með því að koma á hæfilegu jafnvægi milli eftirspurnar og framboðs á vinnuaflinu. Þetta ætti að vera framkvæmanlegt með samvinnu við þá erlendu heri, sem í landinu dvelja. Ákveða verður í samningum við þá, hversu mikinn mannfjölda þeir geti fengið til starfa. Verður ekki dregið í efa, að slíkt samkomulag muni nást. Styður reynslan frá síðastl. vori og sumri þetta eindregið. Enn fremur væri nauðsynlegt að haga opinberum framkvæmdum algerlega eftir því, hversu hagar til um atvinnu almennt í landinu, - draga verður úr slíkum framkvæmdum, ef nauðsyn krefur, til þess að atvinnuvegirnir geti fengið nauðsynlegan vinnukraft. Jafnframt yrði þó vandlega að gæta þess að skapa ekki atvinnuleysi með þessum ráðstöfunum, enda ætti að vera auðvelt, eins og nú er háttað peningamálum þjóðarinnar, að koma í veg fyrir slíkt. Frá sjónarmiði framleiðenda finnst mér því málið horfa þannig við: Hætta á erfiðari rekstrarafkomu en áður, vegna hækkana á erlendum vörum, er hverfandi lítil, og með skynsamlegum ráðstöfunum á að vera hægt að tryggja það, að ákvæði þessara 1. um kaupgjald komi að haldi í framkvæmdinni. Flestir skynsamir menn mundu telja tvísýna hagnaðarvon, að hækkaðar verði landbúnaðarafurðir, þótt þeir mundu telja verðhækkanir óumflýjanlega nauðsyn, ef framleiðslukostnaðurinn eykst til verulegra muna. Er þó meira en vafasamt, að með slíkum verðhækkunum væri hægt að komast undan hækkuðum kostnaði, eins og ég hef drepið á. Frá þessu sjónarmiði er ekki mikilli hagnaðarvon fórnað með ákvæðum þessara laga. Með l. þessum mundu bændur hins vegar fá tryggt verðlag á afurðum þeim, sem þeir selja á erlendan markað, og er það ákaflega þýðingarmikið atriði fyrir bændastéttina. Þá eiga þessar ráðstafanir að draga úr þeirri gífurlegu hættu, sem landbúnaðinum stafar af hruni atvinnuveganna eftir stríðið, og tryggja verðgildi þeirra sjóða, sem landbúnaðurinn verður að byggja á nauðsynlegar og óhjákvæmilegar framkvæmdir í framtíðinni. Þá hef ég rakið í eins stuttu máli og mér var unnt aðalefni frv. og drepið á þau atriði, er mér þykja mestu máli skipta um viðhorf þeirra stétta, sem hér eiga með nokkuð sérstökum hætti hlut að máli. Ég hef einnig drepið nokkuð ú líkurnar fyrir því, að þessi tilraun geti tekizt. Ég tel yfirgnæfandi líkur fyrir því, að unnt sé að stöðva þá óheilbrigðu þróun, sem verið hefur um skeið í þessum málum, ef frv. verður samþ. og l. framkvæmd með skörungsskap og festu. Ég tel áhættuna fyrir þá, sem hlut eiga að máli sér staklega, svo litla, en ávinninginn fyrir þá og þjóðina alla svo mikinn, að sorglegt yrði að teljast, ef ekki fengist nægilegt fylgi fyrir þessari lausn. Að mínum dómi er nú alveg einstakt tækifæri til þess að stöðva sig í þeirri braut, sem farin hefur verið um skeið. Tekjur bændastéttarinnar hafa nú verið færðar til nokkurs samræmis við tekjur annarra stétta, og verkamenn og launamenn hafa nú þegar fengið bættar upp þær verðhækkanir, sem orðið hafa. En hvar verður staðar numið, ef skrúfugangurinn er látinn hefjast á nýjan leik? Þá vil ég minnast á það, að ekki er hægt að gera ráð fyrir, að þessar ráðstafanir nái fyllilega tilgangi sínum til frambúðar, nema verulegra fjármuna verði aflað til dýrtíðarsjóðsins. Það er fullljóst, að þeirra fjármuna verður að afla fyrst og fremst með auknum sköttum á þá, sem verulegar tekjur hafa, enda er sannleikurinn sá, að skattal. þau, er sett voru á síðasta Alþ., voru þannig úr garði gerð, að þau þarfnast mjög endurskoðunar, - ekki fyrir það, að þau hlífi svo mjög hæstu tekjum manna á árinu 1940, heldur vegna hins, að ef þau verða látin gilda áfram óbreytt, þá fellur mjög mikið af stórgróða ársins 1941 undan skatti vegna skatta- og útsvarsfrádráttar fyrir árið 1941. Slíkt er ekki viðunandi eins og sakir standa. Þá vil ég enn fremur minna á það alveg sérstaklega, að í sambandi við skattalagaafgreiðsluna á síðasta þingi voru framsóknarmenn mjög óánægðir með þá miklu lækkun, sem gerð var á skattinum með hinum svokallaða „umreikningi“ á tekjum manna. Menn verða að skilja það, að stríðsgróðinn verður að bera mjög verulegan hluta af þeirri áhættu, sem fyrir hendi er á hækkun dýrtíðarinnar vegna erlendra vara, og því aðeins er hægt að vonast eftir því, að löggjöf sem þessi geri gagn til frambúðar, að gróðamenn landsins taki sinn fullkomna þátt í stöðvun dýrtíðarinnar og nauðsynlegum ráðstöfunum til þess að halda uppi verðgildi. peninganna. Í hópi þessara manna eru nú margir framleiðendur. Ekki eru þeir í minni hættu staddir en aðrir. Þeir eru þvert á móti, ef svo mætti að orði komast, í fremstu víglínu. Á þeim munu töpin skella fyrstum allra, þegar svo er komið, að framleiðslukostnaðurinn er orðinn hærri en útflutningsverðið getur borið. Ef þessir framleiðendur skilja ekki, hvað er í húfi, og skerast undan því að veita þessu máli fulltingi, þá er ekki von þeirrar almennu viðurkenningar á nauðsyn málsins, sem menu hafa gert sér vonir um. Þá verður einnig að koma skýrt fram, að í sambandi við þessar ráðstafanir til þess að stöðva dýrtíðarflóðið og vernda verðgildi peninganna verður einnig að taka til endurskoðunar öll fjármál ríkisins með það fyrir augum, að ríkið komi sér upp öflugum sjóðum, til þess að standa síðar straum af þeim framkvæmdum, sem nú eru látnar bíða vegna óhagstæðra skilyrða, en óhjákvæmilega verða að vinnast í framtíðinni. Ríkið verður að vera þess megnugt, að loknu þessu stríði, að leggja fram verulegt fjármagn til eflingar atvinnuvegunum, til þess að hafa forgöngu um ýmiss konar nýjungar í atvinnuháttum landsmanna, til þess að styðja landnám og heimilismyndanir í sveitum landsins o. fl. o. fl. Þá fyrst, þegar öflugar ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að halda uppi verðgildi peninganna, skapast verulegur grundvöllur fyrir slíkum sjóðmyndunum til stuðnings atvinnulífi þjóðarinnar og nauðsynlegum framkvæmdum. Ráðstafanir til þess að stöðva dýrtíðina og halda uppi verðgildi peninganna, auknir skattar á stríðstekjur, myndun sjóða. til framkvæmda og almennur sparnaður eru allt óaðskiljanlegir þættir sama málsins. Allt miðar þetta til þess að tryggja afkomu þjóðarinnar eftir styrjöldina. Allt eru þetta hlekkir í sömu keðjunni, og mun Framsfl. leggja fram á Alþ. tillögur um þessi mál, og ber að skoða þær sem eina heild. Langminnugir eru menn ekki, ef menn hafa nú alveg gleymt því, hvert var eitt höfuðnauðsynjamál fyrir stríðið. Eitt mesta vandamálið var þá einmitt, hve litla fjármuni almenningur í landinu hafði handa á milli, en ekki sízt unga fólkið, til þess að leggja í ný fyrirtæki, nýjar framkvæmdir, stofna ný heimili, og þó einkum til þess að gerast sjálfstæðir atvinnurekendur. Þróunin var því sú, að allur hinn stærri atvinnurekstur var í fárra manna höndum, en að sama skapi var allt of fátítt., að menn gætu átt atvinnutæki sín sjálfir og rekið sína eigin atvinnu. Af þessu leiddi það, að þegar eitthvað bjátaði á fyrir þeim, sem atvinnutækin áttu, þá stóðu heil byggðarlög á heljarþröm, og fjármunir oft engir meðal almennings til þess að efna til nýrra atvinnutækja, og var þá oft leitað til ríkissjóðs til úrlausnar. Afleiðingin af þessu varð óhjákvæmilega sú, að fyrirtæki, sem þannig var komið á fót með beinni eða óbeinni aðstoð ríkisvaldsins, nutu ekki þeirrar aðhlynningar, ekki þess aðbúnaðar frá þeim, sem unnu við þau, sem orðið hefði, ef fólkið hefði átt þau sjálft. Einmitt nú hafa fjölmargir menn í landinu, og þá ekki sízt ungir menn og einhleypir, öðlazt möguleika til þess að eignast nokkurt sparifé, og margir hverjir hafa notað þá möguleika, þótt sumir hafi að vísu sóað fé sínu. Allt þetta fólk, ekki sízt unga fólkið, ætti að hafa það að áhugamáli að leggja sitt lið til þess. að þeir fjármunir, sem það nú eignast, geti orðið því að sem mestu gagni, þegar á þarf að halda. Eftir stríðið verða miklu fleiri en nokkru sinni áður, sem þurfa að mynda sér ný heimili, leita sér nýrrar atvinnu, því að ekkert er augljósara en einmitt það, að margt af því, sem nú er arðvænlegt, hrynur saman í stríðslok eins og spilaborg. Hvað verður þá hægt að gera fyrir þessa fjármuni? Þeirri spurningu er erfitt að svara, en það er þó víst, að það fer mjög eftir því, hvað gert verður til þess að koma í veg fyrir verðhrun peninganna. Engum stendur nær að sinna því máli, sem hér er lagt fyrir, en einmitt unga fólkinu, sem á framtíðina fyrir sér og hefur nú alveg einstakt tækifæri til þess að koma fótum undir sig til frambúðar. Frv. það, sem ég hef lagt hér fram, er borið fram af hálfu Framsfl. og var lagt fram í ríkisstj. af hans hálfu. Við höfum orðið fyrir þeim miklu vonbrigðum, að hvorki ráðherra Alþfl. né ráðherrar Sjálfstfl. vildu fylgja frumv., og þjóðstjórnin hefur orðið að segja af sér vegna þess, að hún gat ekki staðið saman um þetta stærsta mál, sem fyrir liggur. Þessi niðurstaða er í fullu ósamræmi við þær undirtektir, sem till. þær, sem frv. er byggt á, fengu hjá þeim aðilum, sem standa að miklum meiri hluta stjórnarinnar, þegar þær voru þar til meðferðar í septembermánuði, og æ síðan. Mun verða gerð grein fyrir viðhorfi annarra flokka, og fer ég því ekki lengra inn á þetta atriði að sinni. Hitt get ég ekki stillt mig um að draga fram, að það er ekki æskilegt tímanna tákn, að þeir flokkar, sem stóðu saman að lausn gengismálsins á sínum tíma, skuli ekki geta staðið saman að þeirri lausn, sem hér er fram lögð. Þá var lögfest kaupgjald og afurðaverð, og þá var almenningi raunverulega ætlað að færa talsverðar fórnir. Hér er lagt til að lögfesta kaupgjald og afurðaverð, - en hver vill bera þá áhættu, ef hægt er að tala um áhættu í þessu sambandi, saman við þær fórnir, sem mönnum var ætlað að færa þá? Enn furðulegri er þessi niðurstaða, þegar þess er gætt, að fulltrúar flokkanna hafa ekki þreytzt á að lýsa yfir því, að þeir teldu eðlilegt, réttmætt og öllum fyrir beztu, að kaupgjald og verðlag hækkaði ekki úr því, sem það er nú. Þetta gefur tilefni til þess að spyrja: Getur undir nokkrum kringumstæðum verið rangt að setja það í 1., sem menn eru algerlega sannfærðir um, að sé fyrir beztu? Á að trúa því, að peningaflóðið hafi blindað háttv. Alþ. svo, að mönnum finnist nú bókstaflega ekkert til þess vinnandi að stöðva dýrtíðina ? Væntanlega hafa menn gert sér það ljóst, að þetta mál er svo flókið og vandasamt, að það verður aldrei leyst á Alþ., ef meiri hluti þingsins er ekki ráðinn í því að gera það í málinu, sem rétt dæmist eftir málavöxtum, hvernig svo sem hinir, er í minni hluta vilja vera, reyna að nota eða misnota málið í viðskiptum við kjósendur landsins. Framsfl. er það vel ljóst, að með ýmsu móti má túlka og hártoga þetta mál og að til beggja vona getur brugðið um vinsældir þess, ef öll öfl, sem til þess kynnu að vera fáanleg, legðust á eitt um að spilla fyrir málinu. Þetta skiptir hins vegar ekki máli. Rétt mál verður ekki rangt mál, þótt einhverjir hiki við að fylgja því. Ég vil alls ekki ganga út frá því, að vonlaust sé, þrátt fyrir það, sem á undan er gengið, að mál þetta fái framgang hér á Alþ. Fari hins vegar svo, að háttv. Alþ. vilji ekki fallast á þessa lausn, þá er ég samt ekki vonlaus um, að sú alda, sem ég veit, að muni rísa með þessu máli, muni valda stefnubreyt. í verðlags- og fjárhagsmálum þjóðarinnar.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Mér er engin nauðsyn að flytja hér langt mál, m. a. fyrir það, að hæstv. viðskmrh. hefur nú gert mjög glögga grein fyrir því, hvers vegna ekki aðeins hann og flokkur hans, heldur öll ríkisstj. og þeir flokkar, sem að henni standa, hafa viljað sýna viðleitni til þess að berjast gegn vaxandi dýrtíð í landinu. Þau rök, sem hæstv. viðskmrh. færði fram þessu til stuðnings, hafa verið margrædd af okkur öllum, sem sæti eigum í ríkisstj., og eru því sameiginleg rök okkar allra. Ég get því í meginatriðum hvað þetta snertir gert orð hæstv. viðskmrh. að mínum orðum, þó að ég sé um sum efnisatriði málsins honum ekki sammála hér. Hæstv. viðskmrh. rakti nokkuð sögu dýrtíðarmálsins, bæði á Alþ. og innan ríkisstj. Ég skal aðeins drepa á það vegna blaðadeilna, sem átt hafa sér stað og beinzt hafa til árása gegn forystumönnum Sjálfstfl. vegna þeirrar aðstöða, sem flokkurinn hefur haft til framkvæmdar á nokkrum atriðum, sem honum voru fengin völd yfir í löggjöf um dýríðarmálin frá Alþ. því, er sat á s.l. vori, að ég hygg, að það megi telja upplýst, að enda þótt Sjálfstfl. hefði beitt þeim vopnum, sem honum voru í hendur fengin í baráttunni gegn dýrtíðinni, þá hefðu þau reynzt bitlítil. Á ég þar bæði við heimildina til þess að fella niður og lækka tolla á ýmsum nauðsynjavörum og einnig þá möguleika, sem telja má, að hafi verið lagðir í hendur atvmrn. til þess að hafa hönd í bagga með að ákveða farmgjöldin. Ég hygg, að frá því að vísitalan var 127 og þar til hún nú er 172, hafi engar farmgjaldahækkanir orðið, a. m. k. ekki hjá Eimskipafélagi Íslands. Það er því augljóst, að dýrtíðin rekur rætur til annarra orsaka og að ábyrgðinni verður eigi komið á herðar ráðh. Sjálfstfl. Sannleikur málsins er sá, að nær öll hækkun, sem orðið hefur á dýrtíðinni frá því ríkisstj. tók við heimildum Alþ. til ráðstafana gegn vaxandi dýrtíð, stafar af hækkuðu verðlagi á innlendum framleiðsluvörum. Og hitt er líka sannmæli, að ríkisstj. treysti sér ekki til að standa gegn þessari verðhækkun. Af þessu hefur svo leitt, að ekkert hefur verið aðhafzt. - Lækkun farmgjalda, sem nam 6/7 hlutum úr einu stigi, skipti svo augljóslega engu máli, að þó að menn að sönnu teldu sér hag í að deila á mig fyrir að hafa ekki eytt ríkisfé í því skyni, þá skildu menn, að sú ríkisstj., sem leyfði dýrtíðinni að hækka með verðhækkun íslenzkrar vöru um tugi stiga, gerði sig aðeins hlægilega, ef hún hefði farið að reyna að skreyta sig með ráðstöfun, sem lækkaði dýrtíðina um minna en eitt stig, en kostaði þó ríkissjóð stórfé. Það er bezt að játa það hreinskilnislega, að við sáum fram á, að eftir þessum leiðum yrði markinu ekki náð, og lögðum því ekki inn á þær. Jafnframt og það álit varð ríkjandi, að þessar leiðir væru ekki vænlegar til að vinna bug á dýrtíðinni, var byrjað að athuga, hverjar aðrar leiðir væri hægt að fara að því sama marki. Niðurstaðan varð sú, að mest var rædd sú leið, er farið er fram á í þessu frv., sem hér er nú til umræðu, lögfestingarleiðin á kaupi og vöruverði. - Ég viðurkenni fúslega, að á því máli var strax þannig tekið, bæði af Sjálfstfl. og Alþfl., að full ástæða var til að halda, að það væri a. m. k. vel hugsanlegt, að það tækist að ná samkomulagi um þessa leið. Ég viðurkenni einnig, að það er í raun og veru ekki fyrr heldur en forráðamenn Sjálfstfl. höfðu kynnt sér eftir föngum vilja og óskir ýmissa forráðamanna launastéttanna verkalýðsins og bændanna, að ákveðið var, að hnigið yrði að því ráði að reyna að ná þessu áður nefnda takmarki, að ráða við dýrtíðina eftir frjálsum, en ekki lögbundnum leiðum, enda hníga umsagnir þessara aðila yfirleitt að því, að flestir vildu a. m. k. þrautreyna hina svo kölluðu frjálsu leið, áður en gripið yrði til lögfestingarinnar. Þegar hér var komið málum og sýnt þótti, að torvelt mundi að ná samkomulagi innan ríkisstj. um lögfestinguna, og með tilliti til umsagnar þessara aðila, sem sjálfstæðismenn leituðu til, vörpuðu forystumenn flokksins fram þeirri spurningu bæði við sjálfa sig og samstarfsmennina í ríkisstj., hvort það væri í raun og veru hugsanlegt að tryggja sama tilgang og rætt hefði verið um í sambandi við lögfestinguna með frjálsum samtökum. Við spurðum: Hvað er það, sem við ætlum að lögfesta? Hvað er það, sem við þurfum að gera til þess að ná sama marki með frjálsum samtökum og án lögfestingar? Við svöruðum: Við ætlum að lögfesta verðlag á innlendum vörum, en því verðlagi getur landbmrh. ráðið án nýrra laga. Við ætlum að lögfesta farmgjöld, en þeim getur atvmrh. ráðið án nýrrar löggjafar. Við ætlum að lögfesta húsaleigu, en henni getur félmrh. ráðið án nýrrar löggjafar. Við ætlum að lögfesta álagningu á erlendar vörur, en henni getur viðskmrh. ráðið án nýrrar löggjafar, og loks við ætlum að lögheimila nokkrar milljónir úr ríkissjóði til baráttu gegn vaxandi dýrtíð og uppbóta, en þá heimild hefur fjmrh. án nýrrar löggjafar. Við ætlum ekkert annað að lögfesta nema kaupið. Af því leiðir, að ef hægt er að tryggja, að grunnkaup hækki ekki svo neinu nemi, þá sýnist mögulegt að ná öllu því sama án nýrrar lagasetningar. En kaupið? Er þá hægt að festa það án löggjafar, að því tilskildu, að dýrtíðin vaxi ekki? Við margræddum þetta í ríkisstj. og trúðum því sumir okkar a. m. k., - ég man, að forsrh. taldi alltaf mjög hæpið, að slíkir samningar næðust -, að sterkar líkur væru fyrir því, að þetta gæti orðið. Mörg verklýðsfélög hafa ekki sagt upp samningum, en sum eiga þess kost nú fyrir 1. næsta mánaðar. - Það mætti athuga, hvort þau óska eftir því, og þannig hygg ég, að innan skamms tíma mætti segja, að í reyndinni væri það tryggt, að kaupgjaldið breyttist ekki svo á því tímabili, sem 1. er ætlað að gilda, eða til 1. sept. 1942, að verulegar líkur væru þess vegna fyrir aukinni dýrtíð í landinu. Af þessu ályktuðum við forystumenn Sjálfstfl., að miklar líkur væru fyrir því, að ná mætti sama marki með frjálsum leiðum eins og rætt hafði verið um að ná með lögfestingu. Ég veit, að lögfesting gefur visst öryggi, en ég held líka, að ef um er að ræða sterka mótspyrnu gegn henni, þá beri að athuga, að lögfesting getur einnig skapað minnkandi öryggi fyrir því, að hægt sé að halda dýrtíðinni niðri. Það er okkar stefna sjálfstæðismanna, að reyndar séu fyrst hinar frjálsu leiðir, þegar hægt er að gera sér vonir um, að þær stefni að sama marki og lögþvingun, þótt ég viðurkenni, að Sjálfstfl. hafi oft gengið inn á lögþvingun, þegar það hefur verið talin þjóðarnauðsyn. Og ég segi það fyrir mig persónulega og ég hygg fyrir marga sjálfstæðismenn, að þó að Sjálfstfl. óski eftir, að þetta mál verði leyst með frjálsum samtökum, þá liggur ekki þar í nein synjun um að leggja inn á lögþvingunarleiðina, ef annað reynist árangurslaust. Nú vil ég segja það fyrir mitt leyti, að ég tel, að hæstv. viðskmrh. sé allt of bjartsýnn á það öryggi í þessu máli, sem hann heitir þjóðinni, ef frv. hans nái fram að ganga. Það er langt frá því, að ég fyrir mitt leyti, - og ég held, að ég segi það fyrir flesta þingmenn Sjálfstfl., - það er langt frá því, að við treystum mikið á öryggi í þessu efni, Þó búið væri að lögfesta allt, sem í frv. hans stendur. En því hæpnara sem það er, að þessar ráðstafanir komi að liði, þótt samkomulag væri um þær, því minni ástæða er til þess að lögbinda þær, og því meiri ástæða til þess að reyna hinar frjálsu leiðir. Við höfum margrætt það í flokksráði Sjálfstfl., að enda þótt skylt sé að sannprófa allar þær leiðir, sem vitibornir menn halda að óreyndu, að kunni að geta skilað árangri, þá er þó ríkjandi það ástand í landinu, að menn verða að gera sér ljóst, að þeir áttavitar, sem venja er að stýra eftir í verzlun og viðskiptum, hafa nú algerlega skekkzt hér á landi vegna utanaðkomandi áhrifa. Athugið það, hv. þm., að nú stendur svo á í okkar þjóðfélagi, að hver hönd er að verki og flestar fyrir margfaldar tekjur, miðað við það, sem áður var. Og athugið það, að hér eru margir tugir þúsunda manna í landinu, sem án þess að kalla á sínar tekjur frá ríkisbúskapnum koma með sína fjármuni annars staðar frá og leggja þá að meira og minna leyti inn í okkar verzlun og viðskipti. - Hvaða áhrif skapar þetta? Ég er ekki svo menntaður, að ég treysti mér að gera alþm. grein fyrir því, en ég veit, að allir skilja, að þetta raskar gersamlega þeim ályktunum, sem venjulega er talið heimilt að draga af hlutfallinu milli andvirðis innflutnings- og útflutningsvörunnar. Það verður ekki hjá því komizt að viðurkenna, að dýrtíðin hlýtur að skapast af því, hve mikið fjármagn spyr eftir tiltölulega litlum vörum. Það eru að sönnu til úrræði, er einhverja bót ráða einnig á þessu, og ég efast ekki um, að við höfum vilja til að beita þeim. En þau mæta áreiðanlega ekki einhliða ánægju, og mér er nær að halda, að þau reynist Alþ. ekki síður erfið meðferðar en þau mál, sem nú er rætt um. Ég er þeirrar skoðunar, hvor leiðin, sem farin verður í þessu máli, þá séu þær báðar hæpnar. Ég held, að lögfestingin muni kalla á stærstar fórnir frá bændum, en að það sé hér hins vegar um meira principmál að ræða hjá verkamönnum. Ég tel, að það, sem rætt hefur verið um í þessu efni innan ríkisstj., kalli ekki svo neinu nemi á fórnir frá verkamönnum, sem reiðubúnir eru að búa við sama grunnkaup. Það hefur ekki verið rætt um að setja hemil á þær kvaðir, sem lagðar eru á herðar launþegum, þannig að ef' dýrtíðin hækki t. d. um 2–3%, þá megi bæta upp kaupgjaldið. Ég veit, að það mundi hver maður taka á sig að bera 2–3% hækkun vísitölunnar eða svo, ef hann teldi, að hann gæti þannig bægt voða frá sínum dyrum. En úr því verkamenn vilja vera einráðir í þessum efnum, hvers vegna vill þá löggjafinn taka þann rétt af þeim, meðan ekki er sýnt, að það sé bein nauðsyn? Í þessu máli eru það ekki rök, að hlutfallið milli tímakaups verkamanna og verðlags innlendra afurða hafi raskazt bændum í hag. Verkamaðurinn þarf áreiðanlega minni hundraðshluta dagsteknanna til að kaupa sama vörumagnið nú en 1939. Það er sama hvað menn vilja um það segja, staðreyndirnar tala sínu máli um það, að enda þótt þeir, sem óskertan bústofn hafa, hafi góða afkomu, hefur hagur verkalýðsins þó batnað hlutfallslega meir. Og þessi löggjöf, sem leggur litlar kvaðir á verkalýðinn, kemur miklu verr við bændur, m. a. vegna þess, að varla getur orðið um raunverulega festingu að ræða á verðlagi þeirrar vinnu, sem bændur þurfa að kaupa. Ég vil halda því fram, að tilraunir til að sporna við dýrtíðinni séu ekki fyrst og fremst gerðar fyrir atvinnurekendur, eins og mér skilst á hæstv. viðskmrh., heldur jafnvel sízt. Ég lít þannig á, að þróunin verði þessi: Þegar stríðinu lýkur, fellur verðlag á útflutningsvörum þjóðarinnar. Af því leiðir að meginþáttur framleiðslustarfsins hlýtur að mæta örðugleikum, nema samtímis geti fengizt niðurfærsla á framleiðslukostnaðinum. Eitt meginskilyrði þess er, að kaupgjald lækki. Og það er vafalaust, að deilur muni rísa milli atvinnurekenda og verkamanna um kaupgjaldið. Það getur verið, að verkamenn geti spornað við verulegri lækkun, en af því leiðir, að samdráttur verður í framleiðslustarfinu, sem leiðir til þess, að atvinnuleysið heldur innreið sína, og þó að verkamenn haldi sama tímakaupi, fá þeir færri tíma vinnu. Þar af leiðandi minnkar dagkaupið og versnar afkoman. Bóndinn lítur á sitt afurðaverð. Hann mun sannreyna, að þegar gjaldgetan minnkar, minnkar eftirspurnin eftir hans afurðum fyrir sama verð. Og þó að bóndinn streitist á móti lækkun afurðanna, verður hann samt að beygja sig undir lögmálið um framboð og eftirspurn. - Við samdrátt atvinnulífsins minnka svo tekjur ríkissjóðs þannig, að synjað mun verða um fjárframlög úr ríkissjóði til að verðbæta útflutningsvöruna. Aðrir framleiðendur, sem framleiða til útflutnings, geta hins vegar hætt sinni framleiðslu og dregið úr eða stöðvað sig á taprásinni. Bölvun sú, er við blasir, ef dýrtíðin leikur lausum hala, er því þeim mun geigvænlegri, sem boginn verður hærra spenntur. Og enda þótt öll þjóðin muni á sínum tíma fá að kenna á afleiðingunum, þá mega þó verkamenn og launamenn, og um sumt einnig bændur, gæta þess, að þeir eru í þeim bátnum, sem minnstur er og verst búinn til þess að standast áföllin í því ölduróti, sem framundan hlýtur að vera, þegar útfallið hefst eftir ófriðarlok. Að þeim, sem halda sig óhulta, vegna þess að þeirra auður sé úr hættu, þótt peningaverð falli vegna vaxandi dýrtíðar, vil ég víkja því, að þjóðfélagið mun, þegar þar að kemur, krefjast þess, að á þeirra herðar verði lagðar byrðar, sem aðrir þegnar fá ekki lyft. Baráttan gegn dýrtíðinni er því nauðsyn alþjóðar og kallar á allra þegnskap. Ég vil láta þessi fáu orð mín nægja sem greinargerð fyrir því, að Sjálfstfl. hefur ekki minni tilhneigingu til þess að berjast gegn dýrtíðinni en aðrir flokkar, og vildi jafnframt hafa sýnt fram á, að eins og nú er komið málum, eru engu minni líkur fyrir að ná því marki eftir frjálsum en lögbundnum leiðum. Ég vil svo aðeins segja það að lokum, að eins og það er rétt, sem hér hefur komið fram, að Framsfl. hafi haft ástæðu til að ætla, að Sjálfstfl. vær í viðmælandi um hinar bundnu leiðir og að nokkru leyti Alþfl. líka, þá fullyrði ég hiklaust hitt, að bæði við sjálfstæðismenn og einnig alþýðuflokksmenn skildum framsóknarmenn þannig, að þeir væru reiðubúnir að sætta sig við að leysa málið eftir frjálsum leiðum og láta það a. m. k. ekki valda samvinnuslitum, hvor leiðin yrði valin. Ég vil láta þetta koma skýrt fram, þannig að ekki verði lögð sök á okkur fyrir, að við höfum vitandi vits stofnað til samvinnuslita. Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Mér finnst rétt að fara um þetta frv. nokkrum almennum orðum frá sjónarmiði Alþfl. En fyrst vil ég leyfa mér að rekja aðdraganda málsins og viðhorf Alþfl. út af dýrtíðarmálunum. Er þá rétt að byrja á árinu 1939, þegar Alþfl. stóð að því, að gerð var breyt. á íslenzku krónunni til lækkunar samtímis lögbindingu kaupgjalds. Þá stóð svo á, að allur atvinnurekstur - sérstaklega sjávarútvegurinn - var svo mjög í kaldakoli, að atvinnuleysi fór hraðvaxandi. Alþfl. þótti, þegar svo stóðu sakir, rétt að gera þá tilraun til þess að rétta við íslenzka atvinnuvegi að breyta gengi íslenzkrar krónu og um leið að setja í l. ákvæði viðvíkjandi kaupgjaldi, samtímis því, sem lögð var á það rík áherzla, að halda þyrfti niðri verðlagi í landinu. Það þarf ekki að rekja þá sögu. Og þó að nokkur óánægja skapaðist út af lögbindingu kaupgjaldsins, þá var skilningur verkalýðsins á því, af hvaða rótum þessar ráðstafanir voru runnar, svo ríkur, þar sem sagt var, að hægt væri að hamla á móti dýrtíðinni m. a. með þessum ráðstöfunum, að launastéttirnar undu sæmilega vel við sinn hag. Næsti áfangi í þessu máli var gerður árið 1939 með því að framlengja kaupbindinguna allt árið 1940, en að breyta nokkuð ákvæðum þeirra l. á þá leið, að kaup hækkaði meira í sambandi við vaxandi dýrtíð heldur en áður hafði verið, samtímis því, að slík kaupsaukning náði til fjölmennari hóps en áður var. En löggjöfin frá því í apríl 1939 um þetta var mjög gagnrýnd, vegna þess að einstakar launastéttir urðu þar hart úti. Úr þessu var nokkuð bætt haustið 1939, þar sem þetta var látið ná til allra launastétta yfirleitt, án tillits til kauphæðar, og var launauppbótin í sambandi við dýrtíðina hækkuð að verulegum mun frá því, sem áður var. Haustið 1939 lýstu þeir flokkar, sem að ríkisstj. standa, stefnu sinni í þessu máli, og skal ég í því sambandi minna á umr. um það í ríkisstj. haustið 1939. Hæstv. viðskmrh. tók þá fyrstur til máls út af þessari breyt. á löggjöfinni og lýsti eftirfarandi, sem ég mun lesa upp, með leyfi hæstv. forseta : „Framsfl. er mótfallinn þeirri stefnu, að kaupgjald sé sett með l., og hann hefði miklu fremur óskað, að samningar hefðu getað komizt á milli verkamanna og atvinnurekenda, sem tækju við af 1.“ Og enn segir sami hæstv. ráðherra: „Ég ætla að taka það fram, og vil, að það komi skýrt fram nú þegar, að Framsfl. er þessarar skoðunar. .... Reynslan verður svo að skera úr um það, hvort við höfum ekki sagt þar hug okkar allan.“ Í ræðu, sem ég hélt um þetta mál rétt á eftir hæstv. viðskmrh., tók ég fram eftirfarandi, –með leyfi hæstv. forseta : „Ég vil þá fyrst lýsa yfir því, að það er síður en svo vilji Alþfl., að lögfest verði kaup og kjör í landinu. Það er og hefur verið yfirlýstur vilji Alþfl., að aðilar eigi sjálfir að finna úrlausn á málum sínum og deilum með samningum og samkomulagi sín á milli. Afstaða Alþfl. er óbreytt í þessu máli þrátt fyrir það, að frv. framlengir lögbindingu kaupgjaldsins um 9 mánuði, og ég hef vitneskju um það, að þótt ráðherrar Sjálfstfl. hafi ekki enn lýst afstöðu sinni til þessa máls, þá er þó innan þess flokks ríkjandi sú skoðun, að í framtíðinni eigi sem áður að vera frjálst samkomulag milli verkamanna og atvinnurekenda um kaup og kjör. Það er því gengið út frá því, að sú tilhögun, sem frv. ætlar að koma á, verði ekki til frambúðar.“ Og svo lýsir hæstv. atvmrh. yfir: „Ég get tekið það fram, eins og báðir hæstv. ráðh., sem hér hafa talað, hvor fyrir sinn flokk, að Sjálfstfl. er í grundvallaratriðum andvígur því, að löggjafinn taki af þeim aðilum, sem hér eiga hlut að máli, þann rétt, að þeir semji einir um sín mál.“ Það varð líka sú raunin á, að um áramótin 1940 og 1941 féll úr gildi bindingin á kaupgjaldinu að lögum. Þá hófust samningar milli verkamanna og atvinnurekenda, er lauk með því, að samkomulag varð milli beggja aðila um, að launþegar yfirleitt skyldu fá uppbót á kaupi í jöfnu hlutfalli við dýrtíðina, reiknað eftir vísitölunni, er koma skyldi til framkvæmdar mánuði eftir að vísitalan hefur hækkað. Löggjafinn sýndi sömu stefnu að því er snerti opinbera embættismenn, með því að veita þeim sömu hlunnindi, þó síðar væri. Á þessum tíma, meðan lögbinding kaupgjalds í landinu stóð, eða frá því í apríl 1939 og til ársloka 1940, varð nokkur breyt. á dýrtíðinni í landinu, en þó aðallega eftir að stríðið skall á, og hygg ég að það muni rétt vera, að frá því er gengisbreytingarl. voru sett og þar til er stríðið skall á, muni verðvísitalan hafa hækkað úr 100 upp í 108, og að tiltölulega lítil breyt. hafi orðið á verðlaginu til áramóta 1939 og 1940. En þá mun verðlagsvísitalan hafa verið 112. En á árinu 1940, meðan kaupgjaldið er bundið að l., meðan launastéttirnar í landinu fá ekki fullkomlega uppborið dýrtíðina alla, þá hækkaði vísitalan mest og örast, eða frá því um áramót 1939 og 1940, er hún var 112, og þar til um næstu áramót á eftir, þegar hún er orðin 146 stig. Það verður ekki sagt, að þetta undirstriki þá kenningu, sem nokkuð hefur gætt undanfarið um þessi mál, að til þess að hægt sé að halda dýrtíðinni niðri, sé nauðsynlegt að lögbinda kaupið og láta það ekki hækka í hlutfalli við hækkað verðlag. Við höfum eins árs reynslu um þetta hér hjá okkur, sem hefur gefið þá raun, að það árið fer dýrtíðin mest og örast vaxandi. þetta stafar ekki af þessari „skrúfu“, sem menn mjög tala um, og ekki af því, að kaupgjaldið í landinu hækkaði svo mjög verðlagið, heldur af því, að verðlagið á nauðsynjavörunum, og þá sérstaklega þeim innlendu, hækkaði svo hröðum skrefum eftir að það var tekið úr lögbindingu 1939. - Launastéttirnar hafa reynt þessa aðferð, að fá ekki fulla dýrtíðaruppbót, og þjóðfélagið hefur slíka reynslu af þessari aðferð, að launastéttirnar í landinu hafa með réttu kvartað undan þessu fyrirkomulagi. Og stjórnmálamenn mega líka líta á það, að þessi leið varð ekki til þess að bjarga út úr ógöngunum. Við höfum því reynsluna um þetta, og reynslan hefur sýnt, að aðferðin er ekki heppileg. Strax 1940, þegar dýrtíðin fór mjög ört vaxandi í landinu, þá urðu miklar umræður um það í blöðum og manna á milli. Í Alþfl. var mikið rætt um þetta. Og Jón Blöndal og Jónas Guðmundssom skrifuðu greinar uni þetta í Alþýðublaðið, þar sem bent var á leið, sem rétt var talið af flokknum að fara inn á, og bent var jafnframt á, að verðlagseftirlitið í landinu væri svo tvístrað, að nauðsyn væri að koma á öðrum aðferðum við það eftirlit. Sömuleiðis var á það bent, að sá geysilegi gróði, sem skapaðist af sölu útflutningsvara til Bretlands, væri fallinn til þess að leggja á hann skatt til þess að halda niðri dýrtíðinni í landinu. Það var ekki sök Alþfl., að ekki var gripið til neinna ráða þá. Árið 1940 hélt áfram mjög hækkandi verðlag og vaxandi dýrtíð í landinu. Á því ári komu þó fram till. innan ríkisstj., frá viðskmrh., um það að hafa hemil á farmgjöldunum meira en áður var, með því að setja þau undir eftirlit. En um það náðist ekki samkomulag innan ríkisstj. Síðan var málið tekið upp á reglulegu Alþ. 1941. Þá var að tilhlutun hæstv. viðskmrh. lagt frv. fyrir það þing, þar sem till. var um verulega fjáröflun til að halda niðri dýrtíðinni og til nokkurra annarra ráðstafana. Frv. þetta náði ekki samþykki í þeirri mynd, sem það var borið fram. Skal ég ekki á þessu stigi málsins fara inn á það nánar, en aðeins geta þess, að ég tel mjög heppilegt, að stefna hæstv. viðskmrh. um fjáröflun - launaskattur - náði ekki fram að ganga. Það var því hnigið að því ráði að afgr. 1. í júní s. l., sem hæstv. viðskmrh. drap á, þar sem ríkisstj. var heimiluð nokkur fjáröflun bæði beint úr ríkissjóði og með því að leggja álag á tekjuskattinn. Og sömuleiðis voru ríkisstj, heimilaðar nokkrar ráðstafanir ríkari og meiri heldur en áður voru í l., svo sem að ákveða farmgjöld af vörum, fluttum til landsins, með því einnig að fella niður toll af kornvörum og lækka hann á sykri. Samkomulag um þessar leiðir náðist ekki heldur innan ríkisstj. Fulltrúi Alþfl. í ríkisstj. var reiðubúinn til þess að prófa þær leiðir, sem bent var á með 1. frá Alþ. 1941, sem ég nefndi, með því að gefa eftir og lækka toll af nauðsynjavörum og með því að setja undir strangara eftirlit farmgjöld af innfluttum vörum. En um þetta náðist ekki heldur samkomulag. Það stóð ekki á Alþfl. að fara þær leiðir, sem á var bent. Skal ég ekki um það fullyrða, hver hefði orðið árangurinn af því að fara þessar leiðir, en ég ætla þó, að hægt sé að sýna með tölum fram á það, að verðlag á aðfluttum nauðsynjum hefði lækkað, ef þetta hefði verið reynt. sem einhverju hefði orkað á verðvísitöluna í landinu. Ég skal geta þess, eins og kom fram í ræðu hæstv. viðskmrh., að hann, nokkru eftir að l. voru afgr. á Alþ., lagði fram nokkrar till. í ríkisstj., en um þær náðist ekki samkomulag, en þar stóð ekki á Alþfl. að reyna þær leiðir til að lækka verðlag á aðfluttum nauðsynjavörum. Þannig hélt málið áfram án þess nokkuð verulegt vær í gert nema með því að innheimta tekjuskattinn með 10% álagi. Snemma í haust komu raddir fram innan ríkisstj. um það, að helzta lausnin á dýrtíðarmálinu væri lögbinding kaups og jafnvel verðlags á innlendum afurðum. Ég hygg, að það hafi verið 20. sept., sem hæstv. viðskmrh. lagði fram í ríkisstj. till. sínar um þetta. Fulltrúi Alþfl. í ríkisstj, gaf aldrei von um það, að Alþfl. mundi vera með þessu. En fulltrúar hinna flokkanna í ríkisstj. virtust strax í upphafi binda sig fasta við þessa lausn og kröfðust alltaf svars af mér, þó ég segði alltaf hið sama nei. Nú vil ég ekki rekja það, sem fór fram í ríkisstj. um þetta; ég ber aðeins ábyrgð á mínum gerðum í ríkisstj. Mín afstaða í þessu máli hefur verið skýr frá upphafi. Má vera, að afstaða annarra hæstv. ráðh. hafi ekki verið eins skýr, eða annað í því legið, sem fram kom hjá þeim, heldur en síðar kom fram. Þá vil ég víkja að síðara atriðinu, sem vakið hefur mesta andstöðu Alþfl. til þessa máls, að lögbinda kaupgjaldið. Hann telur, að það eigi að vera fullkomið samningsatriði milli verkalýðsins og atvinnurekenda, hvert kaupið er. Því má segja, að Alþfl. hafi vikið frá þeirri meginreglu sinni með því um sinn að vera með lögfestingu kaupgjalds árið 1939. Engin meginregla er svo alger, að ekki megi víkja frá henni, ef alveg sérstakar ástæður koma til greina. Spámenn, hagfræðingar og stjórnmálamenn leggja fram sínar meginreglur, en komið geta fyrir þær ástæður, að afsakanlegt sé að víkja frá meginreglum þessum. Og komið geta þær ástæður fyrir í þjóðfélaginu, að Alþfl. vilji víkja frá sumum meginreglum sínum. Og það mátti réttmætt teljast 1939, er Alþfl. vék frá þessari umræddu meginreglu sinni um kaupgjaldið. En aðstaðan er allt önnur nú en þá var. Þá var atvinnurekstur í kaldakoli, og atvinnuleysi fór vaxandi. Tilraunin, sem þá var gerð, var til þess að reyna að auka kaupgetu og kaup verkamanna með því að örva atvinnureksturinn og auka vinnuna. Hins vegar standa svo sakir nú, að yfirleitt er atvinnurekstur hér á landi í blóma; hygg ég ekki ofmælt að segja það. Í annan stað er það svo, að atvinnuleysi er, sem betur fer, ekki til í landinu. Atvinnufyrirtæki eru yfirleitt svo stæð, að þau geta greitt sæmilegt kaupgjald. Þegar af þessum ástæðum er viðhorfið 1939 annars vegar og á þessari stundu hins vegar mjög ólíkt. En til andmæla gegn því yfirleitt að lögbinda kaupgjald vil ég segja það, að launastéttir eru því andvígar, og það af réttmætum ástæðum. Þeim finnst þær eiga að hafa frelsi til þess að gera samninga um þessi efni. Og ef svo er, að þeim, fyrir utan það að þær gera kröfu til að halda sínu samningafrelsi, finnst, að atvinnurekstur í landinu og afkoma yfirleitt sé svo, að það sé hægt að greiða verkamönnum sómasamlega, þá er enn ríkari andstaðan gegn lögfestingunni á þeim tíma heldur en þegar tímarnir eru lakari. Hér í landinu hefur nú safnazt auður hjá einstökum fyrirtækjum og einstökum mönnum yfirleitt; og til þessa dags er ekkert lát á þeirri auðsöfnun. Þegar svo er, væri eðlilegt að launastéttirnar í landinu segðu sem svo: Á að taka okkur út úr og fyrirskipa það, að við megum ekki haga vinnusamningum okkar eftir því, sem við viljum láta vera, og jafnvel setja okkur í hættu um það, að ef dýrtíðin vex, þá fáum við ekki upp borið hækkað verðlag með kaupuppbót? Í frv. hæstv. viðskmrh. er gert ráð fyrir því, að dýrtíðaruppbót verði fest, þannig að hún verði stöðug, meðan þær ráðstafanir gilda, sú sama sem hún yrði eftir verðvísitölunni 1. okt., sem var 172 stig. En Framsfl. hefur að mér skilst tjáð, að því sé ekki slegið föstu, að það geti ekki orðið að samningsatriði, hvort ætti að mega breyta þessu þannig, að öll áhættan af dýrtíðarráðstöfunum legðist ekki á launastéttirnar í landinu, ef dýrtíðin héldi áfram að vaxa. Þess vegna ber ekki að skoða frv. hæstv. viðskmrh. sem síðasta tilboð Framsfl. um þetta atriði. Hins vegar var ekki rætt mikið innan ríkisstj. um þessi atriði, vegna þess að ég og minn flokkur töldum rangt að lögbinda kaupgjaldið, jafnvel þótt hættan á vaxandi dýrtíð væri lítil og þó að það væri tryggt með 1., að launastéttirnar fengju dýrtíðina upp borna með kaupuppbót að mestu leyti. Launastéttirnar í landinu skapa yfirleitt ekki dýrtíðina og hafa ekki gert. Við sáum það bezt á lögbindingartímabilinu, frá því í apríl 1939 og þangað til í árslok 1940. Það voru ekki launastéttirnar, sem sköpuðu þá dýrtíðina. En hitt er rétt hjá hæstv. viðskmrh., að það orkar aftur að einhverju leyti á verðlagið í landinu, ef kaup er hækkað áður. En upptökin til dýrtíðarinnar er að finna í því, að verðlag, sem ekki á skylt við dýrleika vinnunnar í landinu, hækkar, nefnilega á aðfluttum vörum, sem orsakast af völdum stríðsins. Og verðlagið á innlendum vörum vex svo af því, að bændur vilja fá meira verð fyrir sínar vörur. Nú skal ég ekki ræða um það, hvort bændastéttin hefur farið rétt að með því að hækka verðlagið á landbúnaðarvörum eins og raun er á orðin. En það er bara staðreynd; þetta hefur verið gert. Og það verkar svo aftur á það, hvað vinnan verður dýr. Undirrótin undir þessari breyt. í viðskiptalífinu er verðlagið á þessum nauðsynjavörum. Svo skokkar kaupgjaldið á eftir, og er venjulega töluvert langt á eftir, og það er enn þann dag í dag á eftir vaxandi dýrtíð. Út af því, sem hæstv. atvmrh. drap á í ræðu sinni, skal ég taka það fram, að ég hef skýra afstöðu til þessa máls. Ég held, að launastéttirnar í landinu hafi yfirleitt enga löngun til þess að láta dýrtíðina vaxa, og þegar atvinna í landinu er góð og mikil og þær fá upp borna í hækkuðu kaupi vaxandi dýrtíð, þá sé ekki mikil tilhneiging hjá launastéttunum til þess að hækka grunnkaupið, reynslan hefur sýnt þetta. Milli 10 og 20 stéttarfélög, víðsvegar um land, sem gátu sagt upp kaupsamningum fyrir nokkru síðan, hafa ekki talið rétt að gera það. Og mér er kunnugt um það, að það er engin sérstök hreyfing í þá átt að segja upp kaupsamningum með það fyrir augum að hækka grunnkaupið. Að því leyti, að engin yfirvofandi hætta sýnist á því, að slíkt skelli á, þá er þess vegna líka hægt að segja það, að ef verðlag héldist óbreytt í landinu á innlendu afurðunum og hægt væri að lækka eða halda niðri verðlaginu á aðfluttum nauðsynjavörum, þá eru engar líkur til þess, að kaupgjald launastéttanna í landinu orkaði svo á dýrtíðina, að hún færi hraðvaxandi fyrir þær sakir. Þó að nokkur félög segi upp samningum af ýmsum ástæðum, e. t. v. ekki aðallega vegna grunnlaunanna, heldur óheppilegra ákvæða í samningunum, svo sem um of langan vinnutíma o. s. frv., þá hefur það engin veruleg áhrif á dýrtíðina. Bílstjórar munu t. d. ekki sízt segja upp sínum samningum af þeirri ástæðu, að þeir vinna iðulega 12 stundir á sólarhring án þess að fá eftirvinnukaup. Þegar bílanotkun er eins mikil og nú, þá er slíkur vinnudagur tilfinnanlega langur og erfiður, og gegnir nú allt öðru máli en meðan lítið var að gera og frístundir ávallt margar, meðan beðið var eftir viðskiptum. Ég tek þetta sem dæmi þess, að þótt nokkur félög óski endurskoðunar á samningum sínum við atvinnurekendur, þá þarf það ekki að bera vott um tilhneigingu til almennrar hækkunar á grunnkaupi. Ég get ekki séð, að þótt nokkur tilhnikun fengist fyrir stéttarfélögin, þyrfti það að hafa þau áhrif, að dýrtíðin færi fyrir þær sakir upp úr öllu valdi. Þegar alls þessa er gætt, er óeðlilegt og ranglátt, nema í lífsnauðsyn þjóðarinnar, að kaupsamningar séu ekki frjálsir milli verkamanna og atvinnurekenda. Engri slíkri nauðsyn er til að dreifa að mínu áliti, þegar launastéttirnar hafa ekki sýnt það í verki, að þær hugsi sér að auka dýrtíðina með því að gera ákveðnar og almennar kröfur um hækkun grunnkaups. Hættan á vaxandi dýrtíð stafar ekki frá verkalýðnum. Nei, árið 1940 sýndi það ljóslega, að hættan stafaði ekki frá launastéttunum. Þetta ár sýndi, að hún kom úr annarri átt. Það skorti annaðhvort vald eða vilja, eða hvort tveggja, til þess að hafa hemil á hækkun nauðsynjavara í landinu. Ég býst við því, að ríkisstj. þurfi að fá strangari heimildir og fyrirmæli en til eru nú í þessum málum, og Alþfl. er einmitt fús til þess að styðja að því, að ríkisstj. hafi víðtækt vald í sínum höndum til ráðstafana gegn dýrtíðinni. Afstaða Alþfl. til þessa máls er því sú, að hann telur það bæði ranglátt að festa kaupgjaldið og skottulækning eina á þessari meinsemd. Það er ekki sízt þungt á metunum hjá okkur Alþfl.-mönnum, sem alltaf höfum haft jákvæða afstöðu í dýrtíðarmálinu og jákvæðar till., að það fer saman í þessu efni ranglæti gagnvart launastéttunum og engin trygging út af fyrir sig fyrir því, að þetta frv. ráði nokkra bót á vandamálinu. Það er því engin furða, þótt Alþfl. vilji ekki vera með. En um dýrtíðarmálin almennt vil ég segja það, að eins og Alþfl. hefur að undanförnu verið jákvæður í afstöðu sinni til málsins, þá verður hann það engu að síður, þótt hann lýsi yfir andstöðu sinni við lögfesting kaupgjaldsins. Á þessu stigi málsins fer ég ekki inn á þær leiðir, sem við Alþfl.-menn teljum líklegastar til bóta. Sumt af því, sem er í frv. viðskmrh., er gott og gagnlegt, en fleiri atriði eru þar einnig en ákvæðin um lögbindingu kaupgjaldsins, sem ágreiningi gætu valdið. Samt sem áður erum við Alþfl.-menn fúsir til samninga um önnur atriði frv. En ég er viss um, að ef ekki hefði gripið hæstv. viðskmrh. og flokksmenn hans einhver ofsatrú á lögfestingu kaupgjaldsins sem læknislyfi gegn dýrtíðinni, þá héldi flokkurinn ekki eins fast við þessa stefnu og raun er á orðin. Ég held, að þessi ofsatrú hafi myndazt án þess að nógu skýr og sterk rök hafi legið til grundvallar fyrir henni. Út af samtali við viðskmrh. held ég, að hann óski ekki eftir kaupbindingunni vegna kaupbindingar innar, heldur vegna þess, að þar telji hann vera hinn eina sanna „kínalífselixír“, sem eigi að nota. Ef hægt væri að benda á aðra lausn, sem ekki væri eins hættuleg, þá yrði viðskmrh. sjálfsagt glaður við, því að aðalatriðið er að halda niðri dýrtíðinni.

Ráðherrann hefur einu sinni tekið þennan „kínalífselixír“ og ekki orðið meint af.

Það var vegna þess, að sjúkdómseinkennin voru allt önnur. Það getur læknað kvef að taka inn þennan „lífselixír“, þótt hann reynist alveg gagnslaus við taugaveiki t. d. - Menn ættu að reyna að fá þá skoðun út úr höfðinu á sér, að binding kaupgjaldsins sé einhver lausn í þessu tilfelli. Lögbinding kaupsins er því, sérstaklega eins og nú standa sakir, hvort tveggja í senn, bæði ranglát vegna launastéttanna og auk þess skottulækning á meinsemdinni. Er því ekki að undra, þó að Alþfl. sé eindreginn og ákveðinn gegn till. þeim, sem fram hafa komið um það efni.