Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Brtt. þær, sem ég flyt við þetta frv. ásamt hv. 4. þm. Reykv., eru á þskj. 506. Þær eru flestar að tilhlutun hæstv. stj. og samdar í samráði við hana. Helzta breyt., eins og sjá má á aðaltill., er fólgin í því, að niður er fellt að mestu leyti gjald af saltfiski til markaðs- og verðjöfnunarsjóðs. Þetta er aðalbreytingin. Hinar breyt. eru smærri, og fjalla þær aðallega um það, hvernig fiskimálasjóður skuli stofnaður og á hvern hátt stj. er heimilt að verja fé úr sjóðnum. Stj. er heimilað að ákveða, að af útfluttum fiski og fiskafurðum skuli greiða gjald í sjóðinn, er nemi 1/2 - 3/4 af hundraði af verðmæti þeirra, miðað við fob-verð, annara en síldarafurða. Ég geri ráð fyrir, að um aðalbrtt. verði ekki mikill ágreiningur. Menn munu vera sammála um að fella niður að miklu leyti gjald af útfluttum fiski til markaðsleitar, og sumir vilja kannske afnema það með öllu. En við, sem flytjum þessar brtl., teljum ekki með öllu óeðlilegt, að sjávarútvegurinn standi að nokkru leyti undir þeim tilraunum, sem gerðar eru til þess að auka og efla markaðsskilyrðin fyrir sjávarafurðir, sérstaklega þeirra, sem verkaðar eru með nýjum aðferðum. Ég get því aðeins búizt við ágreiningi um þetta atriði, að einhverjir vilji ganga svo langt, að létta þessu gjaldi með öllu af fiskinum. Í Nd. hefir verið flutt frv. þess efnis; en við flm. þessara brtt. og ríkisstj. teljum það ekki réttmætt og því síður fært fjárhagslega séð. Þess ber að gæta, að það stendur nokkuð misjafnlega á um sölumöguleika á ýmsum tegundum sjávarafurða. Eins og nú standa sakir má heita, að hægt sé hindrunarlítið að selja nokkurn hluta þeirra. Og þá virðist það ekki nema réttlátt, að af verði þeirra sjávarafurða, sem hafa sæmilegan markað, sé einhverju varið til þess að greiða fyrir og auka markaðinn fyrir þann hluta sjávarafurðanna, sem tregast gengur að selja. Þá skal ég víkja að hinu aðalatriðinu í þessum brtt., þar sem ákveðið er að fella þetta frv., ef að lögum verður, inn í meginmál laga um fiskimálanefnd, útflutning á fiski, hagnýtingu markaða o. fl., og gefa út sem ný lög. Ég held, að það verði enginn ágreiningur um það á milli þeirra, sem ekki vilja fella niður starf fiskimálanefndar, að færa þessar breyt. inn í þau lög, sem fjalla um nefndina og starfssvið hennar. En við hinu má búast, að þeir, sem vilja fella niður fiskimálanefnd og kunna að telja þetta frv. óþarft, sjái ekki ástæðu til að færa þessar breyt. inn í eldri lögin. En þar greinir okkur, sem að frv. stöndum, svo mikið á við þá, að ekki er hægt að búast við neinu samkomulagi. Hitt getur aftur á móti hugsazt, að ef ágreiningur verður um, hversu hátt gjald skuli greitt af sjávarafurðum í fiskimálasjóð, þá séu möguleikar fyrir einhverju samkomulagi um það, og gæti vel komið til tals að færa eitthvað saman mismunandi skoðanir um upphæð gjaldsins. Þar er ekki um stefnumun að ræða. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að yrða um þessar brtt. í byrjun umr. Ég geri ráð fyrir, að hæstv.atvmrh. skýri nánar frá efni þeirra, þegar ég hefi lokið mínu máli, enda var samkomulag um það okkar á milli, að ég færi ekki ýtarlega út í fjáröflunartill. frv., hann er kunnugri þeirri hlið málsins og getur skýrt þar betur. Enda álít ég, að rétt sé að gera það í byrjun þessarar umr., því það er ekki örgrannt um, að heyrzt hafi raddir í þá átt, að með þeim brtt. væri ekkert meint annað en að varpa fram gyllingum og loforðum, sem aldrei yrðu efnd. Ég geri ráð fyrir, að hæstv.atvmrh. geti fært fullar líkur og jafnvel sannanir fyrir því, að með þessum fjáröflunarleiðum, sem nefndar eru í frv., megi á næsta ári tryggja fiskimálasjóði allmikið fé til markaðsleitar og til annarar starfsemi fyrir sjávarútveginn. Ég læt við þetta sitja að svo stöddu og vænti, að hæstv.atvmrh. skýri nánar frá þeim atriðum, sem ég þegar hefi nefnt.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Eins og hv.frsm. tók réttilega fram, þá er aðalefni þessara brtt. fólgið í því, að fella úr gildi lög þau, sem sett voru á Alþingi síðastl. haust, 1934, um markaðs- og verðjöfnunarsjóð, og þar með fiskskattinn illræmda, sem svo hefir verið kallaður. Mér þykir því rétt að gera nokkra grein fyrir því við þetta tækifæri, hvernig sá skattur var upp tekinn. Við samninga þá, sem gerðir voru við Spánverja vorið 1934, kom það í ljós, að miklar takmarkanir yrðu settar um innflutning á íslenzkum saltfiski á Spáni. Í sambandi við samningana var þá ákveðið af fyrrv.ríkisstj. að leggja skatt á allan saltfisk, verkaðan og óverkaðan. Um þetta voru þó engin lög sett af fyrrv. stjórn, heldur var það gert að skilyrði fyrir útflutningsleyfum til fiskútflytjenda, að þeir yrðu að greiða 5 króna skatt af hverju skipp. fiskjar, sem út væri flutt. Þannig var þessum málum komið, þegar núv. stj. tók við völdum. Kom þá fljótt í ljós, að fjöldamargir fiskeigendur vildu alls ekki greiða þennan skatt. og stóðu til málshöfðanir frá þeim út af þessu skilyrði um skattgreiðsluna. Þótti stj. sýnt, að ekki væri fært að innheimta skattinn nema með aðstoð laga, og samkv. ákvörðun fyrrv. stj. var ekki hægt að láta hann falla niður. Þess vegna voru gefin út bráðabirgðalög í ágústmánuði 1934 um álagningu fiskskattsins, þó þannig að skatturinn skyldi nema 5 kr. á skipp. til jafnaðar og miðaður við verðmæti fiskjarins, hærri á hvert skipp. af dýrasta fiski, lægri á verðminni fiski, en á ruslfiski og óverkuðum saltfiski var skatturinn afnuminn. Þessi bráðab.l. voru svo vitanlega lögð fyrir haustþingið 1934, og þar var gerð sú breyt. á þeim, að í stað þess að skatturinn var í brbl. á kr. af hverju skipp. til jafnaðar, þá var hann ákveðinn 6 í af fiskverðinu. Bráðabl. voru samþ. með öllum atkv. í Ed., og í Nd. með öllum atkv. nema einu. Einn þdm. greiddi ekki atkv. Það liggur þannig ljóst fyrir, að í þinginu voru allir sammála um álagningu gjaldsins og gjaldstofninn, og voru lögin afgr. með fullu samkomulagi allra flokka. Þetta þykir mér ástæða til að benda greinilega á, vegna umr., sem nýskeð hafa orðið út af þessu utan þings og gætu gefið tilefni til misskilnings, ef of mikið yrði upp úr þeim lagt. Ef brtt. 1. c. á þskj. 506 verður samþ., verða lögin um markaðs- og verðjöfnunarsjóð úr gildi felld og þar með fiskskatturinn til sjóðsins. Í staðinn fyrir það er samkv. brtt. 1. a. á sama þskj. ákveðið að stofna sjóð, er nefnist fiskimálasjóður, og er stj. heimilað, meðan takmarkaður er innflutningur á íslenzkum fiski til eins eða fleiri markaðslanda, að ákveða gjald til sjóðsins af útfluttum fiskafurðum, öðrum en síldarafurðum, er nemi 1/2 -3/4% - hálfum til þrem fjórðu af hundraði - af verðmæti þeirra, miðað við fob-verð. Þykir rétt, að þetta gjald verði greitt af öllum fiskafurðum, en ekki saltfiskinum einum, af því að ýmsar aðrar fisktegundir eru nú seldar með sæmilegu verði á erlendum markaði, og ekki er líklegt, að svo lítið gjald sem þetta er þurfi að hafa áhrif til lækkunar á verði þeirra fisktegunda, sem seldar eru til vinnslu í verksmiðjum. - Það er ekki hægt að segja með fullri vissu, hve miklu þetta gjald muni nema. En ef miðað er við útflutning fiskjar og fiskafurða 1934, má gera ráð fyrir, að það muni nema 180 -200 þús. kr. En þess er tæplega að vænta, að á næstu árum verði fiskútflutningur eins mikill og þá var. Og má því fremur áætla þetta 140 -200 þús. kr., eftir því hvort gjaldið verður ákveðið 1/2 eða 3/4%. Upp í brtt. er tekið efni úr 13. gr.l. um fiskimálanefnd o. fl., þar sem gert er ráð fyrir, að stj. megi verja úr ríkissjóði allt að 1 millj. króna í fiskimálasjóð, og heimilast henni að taka þá upphæð að láni. - Um ráðstöfun á fé úr sjóðnum skal ég geta þess, að kostnaður við störf fiskimálanefndar greiðist eingöngu af þeim hluta sjóðsins, sem myndast af fiskgjaldinu. Við aðrar greiðslur úr sjóðnum skal gata þess, að minnst jafnhátt framlag komi af þeim hluta sjóðsins, sem ríkissjóður leggur fram, eins og þeim hluta, er fiskútflytjendur mynda með gjaldi af útfluttum fiskafurðum ár hvert. Þá þykir mér rétt að gera grein fyrir því, hvað stj. hefir fengið að láni og notað samkv. þeirri 1 millj. króna lánsheimild, sem henni var veitt á síðasta þingi. Af þeim hluta lántökunnar í Bretlandi í vetur, sem tekin var samkv. heimild í 1. um fiskimálanefnd o. fl. og nam 592 þús. kr., hefir fiskimálanefnd þegar fengið til ráðstöfunar 220 þús. kr. Þar af er stærsti liðurinn til fiskherzlu, efni í hjalla og þessháttar. Ennfremur framlag til útflutnings freðfiskjar og styrkur til karfaveiða, og svo ýmsar smærri tilraunir, sem ég hirði eigi að telja upp. Til þessa dags hefir þannig verið varið alls til starfsemi fiskimálanefndar 220 þús. kr., og er því eftir í reiðufé 372 þús. kr. auk þess sem ónotað er af lánsheimildinni, 408 þús. kr. Er það samtals 780 þús. kr., sem er óráðstafað og ganga á til þessarar nýbreytni, að viðbættu því gjaldi, sem falla á til fiskimálasjóðs samkv. brtt. og ég hefi áður drepið á. Þetta er þá það fé, sem ríkisstj. gerir ráð fyrir, að hægt verði á næstu árum að nota til sérstakra ráðstafana í sambandi við ýmsa nýbreytni í verkunaraðferðum, sölu og aflabrögðum. hér er þó ekki átt við það, er að síldarútveginum lýtur, því í l. um síldarútvegsnefnd o. fl. er heimiluð nokkur upphæð til hliðstæðra aðgerða að því er hann snertir. Ég hygg, að það sé ekki fleira, sem ástæða er til að taka fram í þessu sambandi. Ég vil mjög mæla með því, að hv. d. fallist á brtt. eins og þær liggja fyrir. Um ákvæði til bráðabirgða, sem samkv. brtt. er bætt aftan við frv., er það að segja, að þau eru í samræmi við l. um markaðs og verðjöfnunarsjóð, sem ákveða, að eftir að greitt hefir verið til verðjöfnunar skuli, ef afgangur verður í sjóðnum, úthluta honum til fiskútflytjenda eftir því hlutfalli, sem þeir hafa greitt í sjóðinn. Þeim reglum er gert ráð fyrir, að sé fylgt eftir að l. eru afnumin, og því er efni þeirra tekið upp í ákvæði til bráðabirgða.

Forseti (EÁrna): Mér hefir verið tjáð, að þessar brtt. hafi ekki komið til umr. í sjútvn., og fyndist mér því rétt að fresta umr. nú, til þess að sjútvn. fengi tækifæri til að taka þær til athugunar. Það hafa borizt til mín tilmæli um að fresta umr. og taka málið út af dagskrá, og geri ég það hér með.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Það er rétt, að brtt. hafa ekki verið ræddar í sjútvn. Á fundi í gærmorgun var þó málinu hreyft, en óskir komu ekki fram um að ræða það frá þriðja nefndarmanninum. Hinsvegar vil ég ekki sem form. n. hafa neitt á móti því, að hún taki málið til frekari meðferðar.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Þetta frv. er að mestu leyti shlj. bráða birgðal., sem samþ. voru á fyrri hluta þessa þings, sem nú stendur yfir. Sá munur er á bráðabirgðal. og þessu frv., sem hefir orðið fyrir breyt. í hv.Ed., að það gerir ráð fyrir því, að velting útflutningsleyfa verði í höndum n., sem skuli vera skipuð hinum þrem stjórnskipuðu meðlimum innflutnings- og gjaldeyrisnefndar auk annara manna. Ég þarf ekki að fjölyrða um þetta mál. Það ætti að vera öllum ljóst, að það er með öllu ótækt, að hending ein sé látin ráða um það, hvernig útflutningi íslenzkra afurða sé skipt á einstök lönd. Við þurfum að reyna að sveigja útflutninginn þangað, sem mestir möguleikar eru fyrir því, að gjaldeyririnn verði notaður til kaups á nauðsynjum fyrir okkur, og jafnframt verður að fyrirbyggja það, að útflutningnum sé úr hófi fram veitt til landa, þar sem sérstakir örðugleikar eru á því að notfæra vörur. Hér er eitt land í álfu, sem nokkuð hefir borið á, að hafi á þessu yfirstandandi ári og jafnvel á síðasta ári selt einstakar vörutegundir fyrir hærra verð en markarðsverði nemur fyrir sömu vöru á sama tíma. Það liggur því í augum uppi, að afleiðingin yrði sú, að sala okkar útflutningsvara mundi mjög beinast til þessa lands, ef sérstakar ráðstafanir væru ekki gerðar til þess að hindra það. Nú er þess að geta, að þó vörur seljist í þessu landi fyrir nokkuð hærra verð en í öðrum löndum, þá getur ekki annað verið en að einhverjir ágallar séu á viðskiptunum við þetta land, því sjálfsagt mundi verðið verð hið sama þar og í öðrum löndum, ef greiðslu- og viðskiptakjör væru hin sömu þar og annarsstaðar. Enda hefir það brunnið við, að dráttur hefir viljað verða á greiðslum þaðan, þannig t. d. að vörur, sem seldar voru þangað í nóv. 1934, fengust ekki afreiknaðar gegnum banka hér fyrr en í apríl s. l. Er því örðugra vegna þessara takmarkana að nota valutu til vörukaupa frá þessu landi en öðrum, og því fremur, sem Þjóðverjar hafa aðallega iðnaðarvörur að bjóða, en minna af þeim vörutegundum, sem okkur eru mest nauðsynlegar. Þetta er í stuttu máli ástæðan fyrir brbl., sem stj. óskar nú að fá staðfest með þessu frv.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Það er sjálfsagt ekki hægt að synja fyrir nauðsyn þessa frv. Það liggur í augum uppi, að Íslendingar eru neyddir til þess að fara að dæmi annara þjóða með takmörkun á innflutningi vara frá öðrum löndum. Það er einnig rétt, að þeir, sem ríkisstj. felur stjórn utanríkisviðskipta okkar, verða að vinna að því að beina útflutningi okkar til hinna ýmsu viðskiptaríkja nokkuð eftir því, hvernig aðstaða er með vörukaup frá þeim ríkjum hverju fyrir sig. Eins og menn vita, hlýtur mikill hluti af þeirri fjárfúlgu, sem við höfum yfir að ráða í erlendum gjaldeyri, að ganga til kaupa á hreinni nauðsynjavöru, sem ekki verður komist af án þess að fá, ef framleiðslan á að geta haldið áfram í sama horfi og ef fólkið á að geta fengið hinar brýnustu lífsnauðsynjar. Ég viðurkenni, að af þessum ástæðum verður hið opinbera að hafa einnig hönd í bagga með um það, hvert okkar framleiðsluvörur eru seldar. En ég vil vekja athygli á því, að allmikil vandkvæði eru fyrir stj. með að halda vel á því valdi, sem hér er tekið af útflytjendum. Það má ekki fara eftir því einu, hvort þær notaþarfir, sem þjóðin þarf að kaupa frá öðrum þjóðum, eru dýrari í einu landi en öðru. Það þurfa að liggja fyrir frá þjóðhagslegu sjónarmiði upplýsingar um það, að notaþarfir okkar í því landi, þar sem verðlag á útflutningsvörum okkar er bezt, séu hlutfallslega dýrari í því landi heldur en því, sem munar á verðláni á nauðsynjavörum, er við þurfum að kaupa í þessu landi, miðað við önnur þau lönd, er lægra borga fyrir okkar útflutningsvörur, til þess að rétt sé að hindra útflutning til þessa lands. M. ö. o.: Það er ekki rétt að draga úr sölu útflutningsvara okkar til þess lands, er borgar þær hæst, nema um ávinning sé að ræða fyrir heildarviðskiptin, miðað við sölu og kaup í öðrum löndum. Þetta er aðalatriði, sem allir geta verið sammála um. En ágreiningur getur risið um það, hvort þetta sjónarmið eitt beri að leggja til grundvallar við sölu útflutningsvaranna. Ég er þeirrar skoðunar, að þetta sé ekki einhlítur grundvöllur, vegna þess að ef á þetta eitt er litið, þá er hér ekki um hreina gengishækkun að ræða, heldur er beinlínis verið að svipta framleiðendur þeim rétti að geta selt sínar vörur þangað, sem þær eru bezt borgaðar, í því skyni að tryggja neytendum það lægsta verð á nauðsynjavörum, sem hægt er að fá. Það er vitanlega mjög nauðsynlegt fyrir neytendur að geta fengið nauðsynjar sínar með sem lægstu verði, en eins og nú er háttað högum framleiðenda, þá veitir þeim sannarlega ekki af að fá það hæsta verð fyrir sínar vörur, sem fáanlegt er. Mér þótti nauðsyn á að vekja athygli á því, hvaða skilning eigi að leggja í frv., og það hefi ég nú gert. Eins og það var fyrst lagt fyrir Alþingi vantaði tryggingu fyrir því, að útflutningsvörunum yrði beint til viðskiptalandanna með hagsmunum framleiðenda fyrir augum, en með breytingum, sem gerðar voru á frv. í hv.Ed., hefir þetta verið fært til betra vegar, þó nokkuð skorti enn á fullkomið öryggi fyrir því, að réttur framleiðenda sé ekki fyrir borð borinn. Það er ákveðið, að tveir þeirra fulltrúa, sem skipa gjaldeyris- og innflutningsnefnd, skuli vera fyrir aðalatvinnuvegina, landbúnaðinn og fiskiveiðarnar, og að þeir séu skipaðir af Sambandi ísl. samvinnufélaga og fiskimálanefnd, sem ég get ekki viðurkennt, að sé fulltrúi fyrir sjávarsíðuna, og enn síður þar sem ég flyt frv. um að leggja þá n. niður. En hvað sem verður um framkvæmd þessa frv., sem ég geri nú ráð fyrir, að verði samþ. í einhverju formi, annað verði ekki talið fært, þá mun ég miða fylgi mitt við frv. við það, hvort hv. d. treystir sér til að tryggja betur þau atriði, sem ég hefi nefnt. Og ég lýsi því yfir, að stuðningur minn við þetta mál í framtíðinni veltur á því, hvort þeir menn, sem falin hefir verið framkvæmd þessara mála, taka þau réttum tökum eða ekki, en það gera þeir ekki, ef þeir líta á það eitt við sölu afurðanna, hvar hægt er að fá ódýrastar neyzluvörur.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Mér skildist á hv.þm. G.-K., að hann sé mér sammála um það, að ómögulegt sé að láta það með öllu afskiptalaust, hvert útflutningurinn beinist. Hinsvegar fannst mér hann halda því fram, að þær ráðstafanir, sem gerðar væru til þess að beina útflutningnum að vissum löndum, mætti ekki eingöngu miða við það, hvar hægt væri að fá ódýrastar vörur fyrir gjaldeyrinn. Ég er honum að nokkru leyti sammála um þetta, enda hefir verið við úthlutun gjaldeyris- og innflutningsleyfa tekið fyllsta tillit til hvorratveggja, framleiðenda og neytenda, í þessu efni. En það er annað, sem þarf að athuga, og það er það, hvaða vörur eiga að ganga fyrir sölu í hverju landi. Þeirri reglu hefir verið fylgt óskorað að láta þær vörur, sem hafa þröngan markað, sitja fyrir öðrum vörum í þeim löndum, þar sem þær eru seljanlegar. T. d. hefir sá ísfiskur, sem ekki hefir selzt í Englandi, verið seldur til Þýzkalands, því til annara landa er ekki hægt að selja hann. Það, sem selt er til Þýzkalands af ísfiski, má því kalla fundið fé. Þess vegna er sjálfsagt að nota söluheimild hingað fyrir ísfisk svo sem hægt er. Þar næst er athugað um þær vörur, sem selja má til fleiri landa, hvar hægt er að fá hæst verð fyrir þær. Söluheimild í Þýzkalandi er fyrst og fremst notuð fyrir ísfisk. Ennfremur hefir verið gert ráð fyrir að selja þar mikinn hluta af síldar- og fiskimjöli, af því markaður fyrir þær vörur er þar beztur. Á síðasta ári hefir og verið selt nokkuð mikið af ull og gærum þangað. Hefir sú aðferð verið notuð við úthlutun vöruleyfa þangað, að leyfa sölu á svo miklu af ísfiski sem hægt var, þar næst svo miklu af mjöli, sem fært þótti, og síðan ull og gærum eftir því sem ástæður leyfa. Við höfðum ótta af því, ef mikil síldveiði yrði í sumar, þá yrði ekki hægt að veita söluleyfi fyrir landbúnaðarafurðir, en með síldveiðina fór eins og menn vita, að hún varð litil, svo að sala á gærum og ull gat orðið mikill á þessu ári.

En bændum hefir átt að blæða

. Það gat farið svo, að einhverjum yrði að blæða, og þá var sjálfsagt að láta það ráða, hvaða vörutegundir voru þar í hlutfallslega hæstu verði, miðað við verðlag annarsstaðar. Þá skal ég taka það fram viðvíkjandi kaupum á rörum frá Þýzkalandi, að það hefir verið beint þangað viðskiptum á vörutegundum, sem hafa verið þar miklu dýrari en annarsstaðar, ef sá verðmunur hefir ekki verið meiri en það, sem íslenzkar vörur seldust var hærra. Þetta hefir verið talið sjálfsagt, og þýðir ekki að reyna að draga fjöður yfir það, að útflytjendur hafa þannig notið nokkurra fríðinda á kostnað þeirra, er nota innfluttu vörurnar. Mér skildist það á hv.þm. G.-K., að hann teldi heppilegt, að í n. þeirri, er ræður yfir útflutningnum, væri fulltrúi frá Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, en ekki frá fiskimálanefnd; en ég vil benda honum á, að það hafa flokksbræður hans í hv.Ed. ekki viljað samþ., heldur að fulltrúi fiskimálanefndar skyldi sitja áfram í þessari n. Ástæðan til þessa er sú, að S. Í. F. hefir ekki með að gera sölu á öðru en saltfiski, og af saltfiski fer því nær ekkert til Þýzkalands. Hinsvegar fer mikið af ísfiski þangað, og ennfremur er nokkur von til þess, að nýbreytni sú, er hafin var á þessu ári um verkun og sölu á sjávarafurðum, beinist kannske allverulega til Þýzkalands. Ég álít því í alla staði eðlilegt, að fulltrúi sjávarútvegsins sé einmitt frá fiskimálanefnd, eins og líka hv.Ed. hefir álitið vera réttast.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Ég verð að taka undir það með hv.þm. G.-K., að þó það kunni að þykja nauðsynlegt, að ríkisstj. fái heimild til að takmarka útflutning til ýmsra landa eða beina honum aðrar leiðir en hann vill leita, þá hljóti skoðanir manna á því efni að fara nokkuð eftir því, hver heimildin verður og hvernig hún verður notuð. Það er eðlilegt, að innlendir framleiðendur bæði til sjós og sveita óski þess að fá að selja sínar vörur þar, sem þeir fá bezt verð fyrir þær. Hér hefir verið minnzt nokkuð á eitt af okkar markaðslöndum, og mér liggur við að segja kannske nokkuð óheppilega mikið af hæstv. ráðh. svona í opinberum umr. Það verður með allri varfærni af stjórn í opinberum umr. að halda því fram, að mikil nauðsyn beri til að draga úr útflutningi vara til ákveðins lands. Ég hefði ekki farið að tala um þetta, ef hæstv.atvmrh. hefði ekki látið sér svo tíðrætt um nauðsyn á því að takmarka útflutning til Þýzkalands. Þá taldi hæstv. ráðh., að sá ljóður væri á sölu til Þýskalands, að bankarnir afreiknuðu peninga fyrir vörur, sem þangað væru seldar, ekki fyrr en seint og síðarmeir. Þetta er rétt; það var svo. En á þeim tíma, sem þetta ástand var verst, var ekki að mínu viti ástæða fyrir Landsbankann að haga þessu svo sem hann gerði. Það mun vera fyrst nú vegna gjaldeyrisskortsins, að bankinn er farinn að afreikna hraðar en áður fyrir vörur seldar til Þýzkalands, og líklega farinn að nálgast það, sem viðgengst hjá bönkum í öðrum löndum, en meðferð bankans á þýzku ríkismörkunum hingað til hefir verið í ósamræmi við það, sem viðgengst hjá bönkum í öðrum löndum með samskonar valútu. Ég gæti t. d. nefnt Nationalbankann danska og ríkisbankann norska. Ég tel, að ekki hafi verið ástæða til þessarar framkomu bankans, áður en hann breytti um stefnu, sem ég ætla, að hafi verið á síðasti. sumri. Ég held líka, að þó benda megi á, að einhverjar vörur, sem keyptar eru í Þýzkalandi, séu eitthvað dýrari þar en annarsstaðar, þá megi í því sambandi líta á það, að viðskipti okkar við Þýzkaland eru samt í raun og veru miklu hagstæðari fyrir okkur heldur en við sum önnur lönd, t. d. Danmörk og England, sem við kaupum frá mikið meira en við getum selt þangað. Þá vil ég segja það, að verið hafa mikil mistök, ég vil ekki segja hjá ríkisstj., heldur þeim mönnum, sem þar hafa um fjallað fyrir hana, á því að nota þá beztu kaupmöguleika í Þýskalandi, sem völ var á. Ég hefi ekki orðið var við það, að þaðan hafi verið keyptar vörur til óhagnaðar, svo miklu nemi, en vegna innflutningshamla á vörum þaðan og tregðu á yfirfærslum, hefir gengið erfiðlega að kaupa þaðan vörur í stórum stíl, fyrir þeim mönnum, sem lagt hafa vinnu í að útvega hin beztu viðskiptasambönd þar, sem auðvitað eru eins og annarsstaðar bundin við stór kaup. Stundum hafa leyfin blátt áfram ekki fengizt. Ég tel það vorkunnarmál fyrir framleiðendur, þó þeir leiti á að selja vörur sínar þangað, sem þeir fá mest verð fyrir vörurnar, og það er ekki vinsælt að sporna við útflutningi til þeirra staða, sem bezt borga. Hér hefir nokkuð verið rætt um nýja skipun innflutnings- og gjaldeyrisnefndar í sambandi við 2. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að bætt verði tveim fulltrúum í n. Með því fær eitt sérstakt verzlunarfyrirtæki fulltrúa í n. Ef það á að verða að l., þá sýnist mér vera sanngjarnt, að það verzlunarfyrirtæki, sem sér um sölu meiri hluta sjávarafurðanna, eigi þar einnig fulltrúa, en það er Sölusamband ísl. fiskframleiðenda. Samband ísl. samvinnufélaga er beinlínis verzlunarfyrirtæki, sem selur fyrir mörg smærri félög, alveg á sama hátt og S. Í. F. gerir. Ef eitthvert jafnrétti ætti að vera milli þessara tveggja stofnana, þá ætti S. Í. F. að hafa fulltrúa í þessari n. í staðinn fyrir fiskimálan., eins og hv.þm. G.K. benti á. Hæstv. ráðh. minntist á útflutning á ísfiski til Þýzkalands og sagði frá því, sem ekki var nema góðra gjalda vert, að ríkisstj. hefði greitt fyrir og leyft þessa sölu til Þýzkalands. Þessi ísfiskur, sem vitanlega var engin leið til að selja í nokkru öðru landi fyrir nokkuð sambærilegt verð. Ég tel það næsta eðlilegt, að hæstv. ráðh. sæi engan hag í því að bægja honum frá markaði í Þýskalandi meðan við eigum þess engan kost að selja fiskinn annarsstaðar. Það hefir hangið á veikum þræði hingað til, og þegar bent er á þetta land sem sérstaklega óhentugt markaðsland fyrir okkur hér, þá miðar það í sjálfu sér ekki að því að afla okkur samúðar og bættrar aðstöðu í því landi.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundason) [óyfirl.]: Mér skildist á hv.þm. Vestm., að hann hefði tekið að sér það hlutverk að veita mér ákúrur fyrir aðgerðir mínar í sambandi við innflutningsleyfin frá Þýzkalandi. Ég neita því alveg að verðskulda slíkar ákúrur frá honum. Það er ekki til neins að stinga höfðinu ofan í vatn og neita því, sem hver maður veit, að það hefir verið sótt meira eftir sölu til Þýzkalands heldur en hægt hefir verið að veita leyfi fyrir. Það, sem gert hefir verið í þessu efni, er það, að hverju skipi hefir verið úthlutað leyfi til að selja fyrir vissa upphæð. Ég hefi engan heyrt hafa á móti þessu eða að nokkur ágreiningur hafi verið um þetta. - Það, sem ég hefi á móti Þýzkalandsmarkaðinum, er ekkert annað en það, sem hver maður veit, að markið er svo hátt. Þetta er ekki annað en það, sem ýms önnur lönd, sem eru í sömu kringumstæðum og við, verða að sætta sig við. - Ég get látið þetta nægja hér, en það er vitað, að blöðin gera þetta mál daglega að umræðuefni, og þess vegna hlýtur öllum, sem þau lesa, að vera kunnugt um „kvótann“ til Þýzkalands. - Hv. þm. Vestm. vildi telja, að meðferð bankanna á ríkismörkum hefði verið mjög slæm.

Ég átti við Landsbankann

. Ég veit ekki, hvaða ástæða er til að draga það inn í þessar umr., en hitt veit ég, að bankarnir afreikna mörkin um leið og þau eru noteruð í Þýzkalandi. Mér er ekki vel ljóst, hverjar ráðstafanir bankarnir út af fyrir sig rétt gert til þess að flýta fyrir greiðslu á þessum vörum, annað en það, að þeir keyptu mörkin um leið og þau koma í konto í Þýzkalandi. Mér skilst, að hv.þm. telji, að það hafi ekki verið sýnd nægilega mikil umhyggja fyrir því að beina vörukaupunum til Þýzkalands. Hv. þm. veit, að gjaldeyrisnefndin hefir fyrirmæli um þetta frá ríkisstj. og gerir allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að beina viðskiptunum þangað, jafnvel þó að talsverður munur sé á verði þar og annarstaðar; þannig hafa verið veitt leyfi fyrir vörum frá Þýzkalandi, sem ekki hefir fengizt leyfi til að flytja inn frá öðrum löndum. Ég hefi gaman af að vita, hvort hv.þm. veit um nokkurt tilfelli, þar sem þetta hefir ekki verið svona. En ástæðan til þess, að gengið hefir verið afreiknað fljótar í haust en í fyrra, ætla ég, að hv.þm. Vestm. ætti að vera kunnug. Það er engin launung, að Landsbankinn fær um þann tíma, sem „dauður“ er, að safna skuldum, sem svo eru greiddar, þegar afurðir okkar fara að seljast í Þýzkalandi. Þetta ætti hv.þm. Vestm. að vera sérstaklega vel kunnugt um, því að hann hefir töluvert kynnzt þessum málum, bæði af viðræðum við menn í Þýzkalandi og svo hér heima. En þetta breytir ekki því, sem er höfuðatriði þessa máls, sem sé því, að ef áætlunin hefði staðizt, þá var fyllsta ástæða til að óttast, að fyrir safnaðist meiri gjaldeyrir í Þýzkalandi heldur en skynsamlegt væri að gera ráð fyrir, að hægt eigum kost á. Ég vil benda á það, að það er ástæða til að ætla, að ef síldveiðin hefði reynzt sæmileg í ár, þá hefðum við þurft að selja að mjög miklu leyti til Þýzkalands 12-14 þús. tonn af síldarmjöli auk fiskjarins fyrir um 200 kr. tonnið. Hefði það út af fyrir sig numið meiru en tveim millj. króna. En það, sem mestu munaði um útflutninginn til Þýzkalands, var það, að síldarmjölsframleiðslan var miklu minni, og þannig var það tryggt, að hægt var að selja matjessíld fyrir töluvert hátt verð. Ég skildi ekki almennilega niðurlagsorð hv.þm. Hann leiddi, svo sem við mátti búast, hjá sér að minnast á þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið af ríkisstj. til þess að reyna að selja ísfisk til Þýzkalands. Ég tók svo eftir, að hv.þm. segði, að ýmsir menn, sem hefðu viljað kaupa vörur frá Þýzkalandi. hafi fengið synjun um leyfi. Ég hygg, að þetta geti ekki verið rétt, nema í þeim tilfellum, að ekki hafi þótt yfirleitt fært að leyfa innflutning á þessum vörutegundum. Ég hefi aldrei fengið neina staðfestingu á því, að mönnum hafi verið neitað, ef á annað borð hefir þótt fært að leyfa innflutning á vörunni, og ef maðurinn hefir ekki verið búinn að nota sinn innflutningskvóta.

Ólafur Thors [óyfirl.]: það er aðeins ein setning í fyrri ræðu hæstv. ráðh., sem mér þótti ástæða til að gera að umtalsefni, sérstaklega af því, að mér þótti þar gæta misskilnings á eðli málsins. Hæstv. ráðh. sagði, að það þýddi ekki að vera að draga neina fjöður yfir það, að útflytjendur hefðu átt friðland með sölu í Þýzkalandi, og þess vegna eðlilegt, að þeir, sem vörur þurfi að kaupa, kaupi þær þar. Þetta er frá mínu sjónarmiði grundvallarskekkja. Sannleikurinn í þessu máli er, að það er eðlilegt, að útflytjendur fái, að öðru jöfnu, að selja vörur sínar þar, sem þeir fá hæst verð fyrir þær. Ég skal ekki að svo stöddu kveða upp neinn dóm um það hvort gengið hafi verið svo langt sem heppilegast hefði verið í því að reyna að beina vörukaupum íslenzkra notaþarfa til Þýskalands. Um það þori ég ekki að dæma, en hitt veit ég, að eftir því sem maður, sem ætti að vera þessu langkunnugastur - hv.þm. Vestm. -, segir, að mönnum hafi verið meinað að kaupa vörur frá Þýskalandi, þá er það satt. Verðlagið á okkar voru í Þýzkalandi er hærra en í nokkru öðru landi. Það kemur greinilega fram á fisksölunni. Ég hygg, að ekki sé ofmælt, að verð á íslenzkum fiski í haust hafi verið fjórum sinnum hærra en fengizt hefir fyrir þá vöru í Englandi. Það er af þeim ástæðum, að þessar vörur eru í raun og veru fyrsta flokks vörur. Það eru þess vegna hagsmunir íslenzkra framleiðenda annarsvegar að beina vörukaupum sem mest til Þýzkalands, og hinsvegar að forðast til hins ýtrasta hverja þá ráðstöfun, sem þýzk stjórnarvöld skyldu taka upp sem tilraun til þess að draga úr eðlilegum viðskiptum milli þessara landa. Ég hefi í þeim efnum tilhneigingu til að hlusta á, hvað hv. um. Vestm. segir, því að mér er kunnugt, að það er fyrir óvanalega samningalipurð hans, hve Íslendingar njóta einstaklega góðra kjara í Þýzkalandi nú sem stendur. Og hvað sem öðru líður, þá veit ég, að íslenzkir togaraútgerðarmenn eru honum mjög þakklátir fyrir það, hvernig honum hefir tekizt að efla markað fyrir íslenzkan fisk. - Ég vil svo aðeins segja það - út af þeim ummælum hæstv. ráðh. í sambandi við það, að það væri eðlilegt, að umboðsmenn sjávarútvegsins ynnu saman í n., sem fjallaði um ákvarðanir í þessu efni, en að það væri fiskimálan., en ekki fisksölusamlagið -, að mér er óhætt að fullyrða, að útvegsmenn eru þar á öðru máli. Og ég er alveg sannfærður um, að eins og komið er stjórn og framkvæmdastjórn fisksölusamlagsins, þá er þeim aukakostnaði, sem leiðir af fisksölun. og bætt er á framleiðendur sjávarafurða, algerlega á glæ kastað og ætti að verða aflétt sem allra fyrst.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Það eru aðeins örfá orð. Hæstv. ráðh. var eitthvað að tala um ákúrur frá mér. Mér finnst það óþarfi að taka það sem ákúrur, þó að þm. láti uppi álit sitt á máli, sem fyrir liggur. Ég kannast ekki við að hafa gert það. Hitt veit ég að hér er verið að draga viðskiptasamninga milli landa inn í umr.Hæstv. ráðh. tók það svo greinilega fram í sinni fyrstu ræðu, að ekki var hægt að sjá annað en að honum hafi legið það mjög þungt á hjarta, að það yrði ekki allt of mikið umr.-efni, að þessu frv. er mest stefnt gegn einu landi. Ég hefði ekki haft tilhneigingu til að taka til máls um þetta, et hæstv. ráðh. hefði ekki sérstaklega undirstrikað þetta í sinni seinni ræðu. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði ekki undan neinu að kvarta, en mér skildist sem prívatmaður. Ég er ekkert að tala um mig persónulega í því sambandi. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. hefir meint það, en ég hefi ekki talað um þetta öðruvísi en almennt. - Þá vil ég benda á það, að ísl. ríkisstj. lagði mikla áherzlu á það í vor, að ekki yrði takmarkaður útflutningur af haframjöli frá Þýzkalandi til Íslands fyrr en í apríl. En eins og kunnugt er, hafa Íslendingar að undanförnu keypt mikið af haframjöli í Þýzkalandi. Þegar um það fréttist, að bannaður væri útflutningur af haframjöli frá Þýzkalandi, bað ísl. ríkisstj. mig að reyna að kippa þessu í lag, og það var að nokkru leyti fyrir mína milligöngu, að þetta fékkst lagað. Þýzka ríkisstj. gerði sérstaka ráðstöfun til þess, að þykir haframjölsframleiðendur gætu flutt út til Íslands, þó að þeir gætu ekki flutt til annara landa. Auðvitað var þeim ekki bannað það, heldur hafði ríkisstj. kippt að sér hendinni með það að styðja útflytjendur með tollaeftirgjöfum. En fyrir tilmæli ísl. ríkisstj. voru gerðar sérstakar ráðstafanir til að greiða fyrir útflutningi á tilteknu magni. Ég varð þess var eftir að ég kom hér heim, að stórir haframjölsnotendur höfðu ekki haft tækifæri til þess að birgja sig, en ég benti þá einmitt á, að við þyrftum að birgja okkur upp í tíma, því að viðbúið væri, að það kæmi „dauður“ tími hjá mjölsútflytjendum fram yfir uppskerutíma. Ég fékk þau svör frá haframjölsinnflytjendum, að þeir hefðu fengið innflutningsleyfi fyrir 10 tonnum. Svona var þetta nú þá, en verið getur, að innflutningsn. hafi tekið sig á og lagfært þetta, e. t. v. þegar það var orðið of seint. Annað dæmi skal ég nefna í þessu sambandi. Það voru nokkrir kaupsýslumenn hér í Reykjavík, sem lögðu sig eftir því að fá upplýsingar um kaup á þakjárni í Þýskalandi. Þetta komst svo langt, að stórt firma hér átti kost á að fá góð kjör, ef það tæki nógu mikið. Það var vitaskuld eðlilegt, að þegar framleiða á nýja vörutegund, þá sé ekki hægt að gera það með góðum kjörum nema því aðeins, að það sé gert í nokkuð stórum stíl. Var því gert að skilyrði, að tekin voru nokkur hundruð tonn af járni, en íslenzku kaupsýslumennirnir sögðust ekki geta fengið leyfi nema fyrir nokkrum tugum tonna. Það kann að hafa verið um þetta eins og hitt, en mér er ekki kunnugt um það. Það má í þessu sambandi benda á, að ef það er stefna ríkisstj. að bæta markaðsmöguleika okkar í einhverju landi með því að kaupa af því landi vörur, sem við höfum áður keypt annarsstaðar, þá er ráð ekki leiðin til þess að umleggja viðskiptin að hamla þeim mönnum að kaupa verulegt magn af vörum, sem hafa mesta kaupmannsþekkingu og hafa lagt vinnu í að fá hin beztu sambönd og eiga kost á að fá vörur fyrir sæmilegt verð. Frá mínu sjónarmiði er það eðlilegast, að innflutningsn. skipti jafnt og í réttu hlutfalli innflutningsleyfunum milli manna. Ég vona, að hæstv. ráðh. skilji, hvað ég á við í þessu efni. Ég hafði ekki ætlað mér að gera þessi viðskipti að almennu umtalsefni, og hefði ekki gert það, ef ekki hefði verið getið tilefni til þess.

Atvmrh. Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég ætla aðeins að segja nokkur orð út af ummælum hv.þm. G.-K. Það eðlilega og sjálfsagða er, að útflytjendur fái að selja þar, sem verð er hæst. Nú má oft deila um það, hvaða verð sé hæst eða hvar. Segjum, að um sé að ræða ákveðið verð í clearingvalútu og að tilsvarandi verð í sterlingspundum sé lægra, þá er það viðurkenning á því, að clearingvalutan er ekki eins mikils virði og pundin, svo að verðið verður hærra, miðað við hana. Það segir sig sjálft, að enginn fer að borga hærra verð fyrir voru, keypta á ákveðnum markaði, en hann þarf að borga annarsstaðar. Ef hann greiðir hærra verð á einum stað en hann myndi þurfa að greiða á öðrum, þá er það sönnun þess, að á síðari staðnum er annaðhvort gjaldeyririnn hærri eða viðskiptin örðugri á einhvern hátt. Það gerir enginn að gamni sínu að kaupa vörur utanlands hærra verði en á heimamarkaðinum. Ef ekki er trygging fyrir því, að menn fái andvirði seldrar voru með skilum innan sæmilegs tíma, þá er lítið gagn að viðskiptunum. Þessar hömlur eru settar til að tryggja það, að gjaldeyririnn komi á tiltölulega skömmum tíma, því að það er mönnum lítil bót að fá hann ekki fyrr en hver veit hvenær, að þurfa ef til vill að bíða upp undir ár. Þar sem um er að ræða sölu á voru, sem ekki er hægt að koma út nema í einu ákveðnu landi, er sjálfsagt að reyna að greiða fyrir innflutningi frá því landi og reyna að hafa hann ekki miklu minni en útflutningurinn þangað. Þetta hefir verið sú meginlína sem lagt hefir verið fyrir gjaldeyrisn. að starfa eftir. Mér skildist á hv.þm. G.-K., að hann áliti, að við fengjum ekki eins mikið fyrir okkar gjaldeyri og hann er verður, og mér skildist á honum, að hann teldi viðskipti okkar við Þýzkaland mundu verða auðveldari, ef krónan yrði felld. Ég skil ekkert í, að hv.þm. skuli álíta þetta. Lækkun krónunnar myndi ekki hafa minnstu áhrif í sambandi við þetta frv. Þá sagði hv.þm., að kröfur útgerðarmanna um allt land færu í þá átt, að fiskimálan. yrði lögð niður og verkefni hennar fengin sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, og því væri það skylda, samkv. öllum lýðræðisreglum, að leggja niður fiskimálan. Ég veit nú ekki, hvernig honum getur verið kunnugt um hug allra útvegsmanna á landinu. Ég veit a. m. k. um marga, sem eru allt annarar skoðunar. Í stj. sölusambandsins eru 2 menn skipaðir af ríkisstj., en í fiskimálan. er þó ekki nema einn skipaður af þessari illu ríkisstj. Hinir eru skipaðir af félagi togaraeigenda o. fl. Ég skýt þessu aðeins að hv.þm. til hugleiðingar. Viðvíkjandi dæminu, sem hv.þm. Vestm. drap á, er ég ekki undir það búinn að leggja fram gögn í málinu. Þó þykir mér ósennilegt, að í staðinn fyrir 2000 tonn af haframjöli hafi ekki fengizt innflutningsleyfi fyrir meira en 20. Að því er snertir þakjárn, liggja fyrir skilríki um það, að einn innflytjandi, sem vildi kaupa stórt „partí“, fékk ekki leyfi fyrir nema nokkrum tonnum, af því að hann var búinn að nota sinn kvóta. Örðugleikar þessara viðskipta liggja í því, að þótt menn vilji beina viðskiptum til ákveðins lands, þá er ekki hægt að gera það örar en beiðnir manna um innflutningsleyfi koma fram, því að ekki er hægt að láta einn eða fáa fá allan innflutninginn á kostnað annara. Hinsvegar get ég bent á, að til er líka önnur leið, sú, að láta ríkisstj. vera heimilt að gera þessi innkaup, þegar ástæður eru svo, að þau væru heppileg fyrir þjóðarheildina. Það segir sig sjálft, að því myndi engin áhætta fylgja, þó að ríkisstj. hefði keypt 2000 tonn af haframjöli á heppilegum tímum. En hitt er ekki gert á hálfum mánuði eða þrem vikum, að taka saman öll þessi leyfisbréf, þar sem ekki er fyrirfram vitað, hvernig greiðslumöguleikum umsækjenda er háttað, þó að þeir vilji kaupa. Hv. þm. let svo um mælt, að innflutnings- og gjaldeyrisn. mætti ekki setja það fyrir sig, þó að einn fengi að flytja inn öðrum meira; hún yrði að líta stórt á hlutina. Ég vildi óska, að þetta væri hægt, en svo er því miður ekki. Það er gallinn á þeim verzlunarháttum, sem við búum nú við.

Sigurjón Á. Ólafsson Þar sem þetta mál liggur fyrir til 2. umr. og nál. er fram komið í þskj. 125, frá meiri hl. menntmn., hafði ég búizt við, að frsm.n. kveddi sér hljóðs. Úr því að svo varð eigi, vildi ég ekki láta hjá líða að kveðja mér hljóðs út afbrtt. þeim, sem við hv. 4. landsk. höfum leyft okkur að bera fram. Það er rétt, að ég fari örlítið aftur í tímann, þegar ég minnist í þetta mál. Þetta frv. mun fyrst hafa komið inn í Alþingi árið 1929, og var þá mitt hlutskipti að hreyfa málinu. Það mætti andúð og náði ekki fram að ganga, og svo hefir verið fram á þennan dag, að ekki hefir blásið byrlega fyrir því. Nú er það loks búið að ganga gegnum Nd. og komið hér til 2. umr. Ég verð að segja það, að eins og frv. er nú úr garði gert tel ég litla framför að, þó það yrði að l., ef litið er á það, að markmið frv. er fyrst og fremst að létta undir með þeim, sem kosta eiga börn til náms í þessu landi, að því er bókakaup snertir. En út í það skal ég ekki fara frekar nema tilefni gefist til. Þetta er aðeins minn persónulegur dómur um, hvernig frv. er nú orðið og hvaða hlutverk því var ætlað að hafa. En nú liggja hér fyrir brtt. á þskj. 509. sem ég og hv. meðflm. minn höfum leyft okkur að bera fram. Ég skal fúslega játa, að þessar brtt. eru allmiklar, bæði að efni og vöxtum, og gerbylta frv. Við töldum þó rétt upp á framgang málsins að bera þetta fram í brtt.formi í stað þess að bera fram nýtt frv., þar sem það ætti að hraða gangi málsins, að gamla frv. átti aðeins eftir að fara gegnum 2 umr. hér í d. og þá eina í Nd. En efni þessara brtt. er þess eðlis, að full ástæða er til, að frv. nái lögfestingu þegar á þessu þingi, því í stórum dráttum er það það, að látnar skuli í té ókeypis skólabækur til þeirra barna, sem lögum samkv. eru skyld til að ganga í skóla. Sú hugsun vakti þegar í upphafi fyrir mér og öðrum, sem að málinu stóðu, að þetta væri markmiðið, sem keppa bæri að, þó ekki væri frekar á stað farið en það, að ríkið skyldi gefa út bækurnar og útbýta gegn kostnaðarverði. Nú hefir einn hagkvæmur maður í okkar landi þegar bent á leið til þess, sem sjá má í grein í Alþýðublaðinu, hvernig þetta megi gera vitaókeypis. Sú leið er í raun og veru svo einföld sem frekast getur verið. Hér á að leggja skatt á þau heimili, sem börn hafa í skóla, án tillits til barnafjölda, sem reiknað er til, að ekki þurfi að nema meiru en 5 kr. á hvert heimili. Nú telja fróðir menn, að hér séu um 8000 heimili í landinu, sem eigi börn í skólaskyldualdri. Er þá fljótreiknað dæmi, að þau myndu greiða um 40000 kr. Fyrir þá upphæð telja sérfróðir menn, að megi gefa út allar þær skólabækur, sem yfirleitt er krafizt að börn noti í skólum landsins. Hvað er þá unnið með þessu, munu menn spyrja. Ég get sagt mína sögu, og ég veit, að það eru hundruð heimila, sem geta sagt sömu sögu, að skólabókabyrðin er afskaplega þung þar, sem mörg eru börnin. Hér er ekki um að ræða neitt, sem menn geta komizt undan. Lögin heimta, að börnin séu í skólum og hafi bækur, hvernig sem gengur að láta þær í té. Í grg.brtt. er komizt að þeirri niðurstöðu, að lögboðnar skólabækur kosti um 11 kr. á ári á hvert barn, miðað við 4 ára skólaskyldu. Hygg ég, að hér sé ekki of djúpt tekið í árinni, a. m. k. bendir mín reynsla á, að um stærri upphæð sé að ræða. En slái maður föstu, að þetta sé það almenna, að hvert heimili greiði 11 kr. á ári fyrir skólabækur handa hverju skólaskyldu barni, þá sjáum við, hvað mikill hagnaður það yrði fyrir öll heimili, rík og fátæk, ef hægt væri að fullnægja þessari skyldu með einum fimm kr. á ári. Með þessu er ég eiginlega búinn að lýsa efni brtt. Ég get að vísu farið út í einstakar greinar þeirra, en í raun og veru skýra þær sig sjálfar. 1. gr. fjallar um það, að gera skuli skrá yfir þær námsbækur, sem nauðsynlegar eru til barnafræðslunnar í landinu samkv. fræðslulögum, og hverjar kröfur skuli gera um efni þeirra. 2. gr. ákveður, að ríkið skuli gefa út þessar bækur og dreifa þeim út eftir ákvæðum þessara laga. Þá kemur 3. gr., sem ákveður, hver skuli annast ritstjórn kennslubókanna. Er það n., með fræðslumálastjóra sjálfkjörnum form. og tveimur öðrum mönnum, annar kosinn af Sambandi ísl. barnakennara, en hinn af ráðherra. Hér er fyrir því séð, að bækurnar, sem valdar eru, séu í samræmi við anda fræðslulaganna og það, sem stjórn fræðslumálanna og kennarastéttin telur rétt vera á hverjum tíma. Tel ég ekki þörf á að fara ýtarlegar út í það. 4. gr. ræðir um, hver á að annast prentun og útgáfu skólabókanna. Liggur nærri, þar sem ríkið sjálft á prentsmiðju, að hún annist útgáfuna. En hún á að gera meira. Hún á einnig að annast heftingu eða band bókanna og útsendingu þeirra til hinna ýmsu skólahéraða landsins. 5. gr. fjallar um útsendinguna og hvernig fá skal nokkurnveginn vissa tölu þeirra barna, sem útbýta þarf til. Í 6. gr. er gert ráð fyrir, að ríkið greiði allan kostnað við útgáfu og útsendingu bókanna. Þennan kostnað á svo að fá inn með skatti þeim, sem ég minntist á áðan, 5 króna nefskatti á hvert heimili, sem skólaskyld börn hefir, er innheimtist með öðrum opinberum gjöldum. Um það ræðir í 7. gr. Hinsvegar er gert ráð fyrir, að fyrsta árið þurfi e. t. v. að gefa út fleiri bækur heldur en skattgjaldið hrekkur fyrir, e. t. v. tryggja sér upplög, sem til eru, o. s. frv. Því er gert ráð fyrir, að ríkið geti þurft að sjá fyrir lánsfé fyrstu árin, sem greiðist svo síðar með skólabókagjaldinu. 8. gr. gerir ráð fyrir, að skóla- og fræðslunefndir feli skólastjórum og umferðakennurum útbýtingu bókanna á meðal skólaskyldra barna. Ætlazt er til, að hér sé engin bruðlun höfð í frammi og fullkomið eftirlit sé haft með því, að ekki sé látið úti meira af bókum heldur en hæfilegt og nauðsynlegt þykir. 9. gr. fyrirskipar, eins og sjálfsagt er, að þessar bækur megi ekki ganga kaupum og sölum. Þær eiga að sjálfsögðu að vera eign þeirra, sem þær eru fengnar í hendur, og ekki annara. Þá er 10. gr. Hún fjallar um, að leggja megi fyrir ríkisprentsmiðjuna að útvega og útbýta á sama hátt og þeim bókum, sem rætt hefir verið um, öðrum skólanauðsynjum, svo sem forskriftabókum, vinnubókum, ritföngum o. s. frv., ef fé er fyrir hendi til þess. Ég tel ekki þörf að ræða meira einstakar gr.brtt. Þetta er aðalkjarni þeirra, sem ég hefi nú lýst. Ég vil aðeins benda á það, að ef hnigið væri að því ráði að hækka skólabókagjaldið, þá er sennilegt, að afla mætti allra þeirra kennslubóka, sem notaðar eru í barnaskólum, gagnfræðaskólum og menntaskólum, eða m. ö. o. öllum almennum skólum upp að æðsta skóla þjóðarinnar, háskólanum, fyrir 10 kr. gjald á heimili. Sú leið er ekki farin í frv., þó aðeins sé bent á hana. Það mætti segja, að þá væru lagðar kvaðir á heimili, sem engin börn eiga í þessum skólum, en í frv. er gert ráð fyrir, að þau heimili greiði skólabókagjald, sem eiga börn á skólaskyldualdri, en önnur ekki. Ég hefði þó fyrir mitt leyti að ýmsu leyti getað fallizt á, að barnlausu heimilin greiddu gjaldið líka og styrktu þannig barnaheimilin. Það er rétt að geta þess, að samkv. þessum till. er heimilt fyrir einstaklinga að hafa frammi til sölu kennslubækur í þeim fræðum, sem kennd eru í barnaskólum. Ef foreldrar og kennarar kynnu að vilja nota aðrar bækur heldur en úthlutað er, þá er ekki af neinum tekinn rétturinn til þess að bjóða þær fram. Ég hefi orðið var við það síðan farið var að ræða um þessar till., að þær vekja almennan fögnuð á meðal almennings. Ég hefi náttúrlega fyrst og fremst kynni af fólki hér í Reykjavík, en ég hefi þó líka átt kost á að tala við fólk utan af landi, og ég hefi ekki orðið var við annað en þessi hugmynd hafi vakið almennan fögnuð. Mönnum finnst, að hér muni vera fundin heppileg leið til þess að létta undir með barnafólki. Vænti ég því, að málið geti gengið fram þegar á þessu þingi, þar sem það liggur mjög ljóst fyrir. Ég hefi lauslega bent á, hvað það er afskaplega þung byrði fyrir barnmörg heimili að afla þeirra bóka, sem heimtað er, að börnin noti. Ég ætla ekki á þessu stigi málsins að fara út í þá stóru ágalla, sem ég veit, að eru á skólabókaskyldunni, eins og t. d. hin tíðu bókaskipti, sem yfirleitt eru heimtuð. Maður gæti búizt við, að þegar búið væri að kaupa bækur handa einu barninu, þá gæti það næsta tekið við þeim. En, nei - takk! Þá eru komnar nýjar bækur eftir nýja höfunda. Þetta gerir barnmörgum heimilum erfiðara fyrir heldur en þyrfti að vera. Það er rétt að athuga þegar, hvaða menn það eru í þjóðfélaginu, sem hugsanlegt er, að gætu haft óhag af því fyrirkomulagi, sem hér er stungið upp á. Ég sé ekki, að þar geti verið nema um eina stétt að ræða, og það eru bóksalarnir. Það er eina stéttin, sem ég get séð, að missi nokkurs í við það, að þetta fyrirkomulag væri tekið upp. En ég verð að segja það, með allri virðingu fyrir þeirri ágætu stétt, að ef hennar tilvera byggist á því að þurfa að taka svo og svo mikið í sölulaun af þeim bókum, sem fátækum börnum er lögboðið að nota, ef þeir geta ekki verið án þeirra tekna, þá verður að finna einhverja aðra lausn á því að útdeila bókum í voru landi. Sá skattur, sem þannig er tekinn af almenningi, er ranglátur, og það er sjálfsagt fyrir þjóðfélagið að gera allt, sem það getur, til þess að létta honum af. Við lifum á öld mennta og menningar, þegar öllum er gert að skyldu að nema, svo að segja frá því að þeir geta skilið, hvað stafróf er og fram á fullorðins ár. Þetta er á vorum tímum álitið óhjákvæmilegt til þess að ala upp nýta þjóðfélagsborgara. En þá megum við ekki heldur gera nemendunum svo þröngt fyrir dyrum, að þeir geti ekki notið þeirrar menntunar, sem fram er boðin, m. a. með því að gera þeim næstum ókleift að afla sér þeirra kennslubóka, sem nauðsynlegar eru við námið. Þá ætla ég aðeins að minnast á, hvaða meðferð ég tel æskilegast, að þetta mál fái. Mér er ekki kunnugt um, að hv.menntmn. hefi tekið brtt. til athugunar. Og af því að hér er allmikið mál á ferðinni, teldi ég rétt, að þessari umr. væri frestað og hv.menntmn. gefinn kostur á að taka það til gaumgæfilegrar meðferðar. En ég vil eindregið óska þess, að hv.n. taki málið mjög fljótlega fyrir, til þess að það þurfi ekki að daga upp á þessu þingi. Veit ég, að á bak við þessi orð mín standa fjöldamargir í þessu landi, sem vænta, að þetta mál verði nú leyst að fullu. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð fyrir þessum till., nema sérstakt tilefni gefist til.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Ég verð að harma það, að hv. 1. þm. Eyf. er ekki viðstaddur, en ég verð samt að koma nokkuð inn á þau atriði, sem hann vék að í ræðu sinni. Hann talaði mjög um það, hversu mikill kostnaðarauki væri að þessu frv. Ég hefi áður gert grein fyrir því, að kostnaðurinn væri ekki svo ógurlegur, þar sem hann yrði ekki meiri en 50 þús. kr., ef miðað er við framkvæmdir síðustu ára. Honum óx samt sem áður þessi upphæð í augum og sagði, að alltaf væri hægt að gera kröfur, og yfir höfuð skildist mér á hv.þm., að hann teldi þann flokk, sem ég tilheyri, ekkert gera nema kröfur. Ég vil þá taka það fram, að Bændafl. hefir farið mjög gætilega í að gera kröfur til útgjalda, og sízt um skör fram. Hv. þm. hefði frekar átt að beina þessum orðum til annara flokka, svo sem eins og samflokksmanna hans sumra, og þó sérstaklega til samliðsmanna sinna í stj., sem sé jafnaðarmanna, því að þeir hafa á undanförnum árum sérstaklega leikið sér að því að gera kröfur, háar kröfur, svo að segja má, að þegar við höfum gert kröfur um hundruð, þá hafi þeir gert kröfur um þúsund, og þegar við höfum gert kröfur um þúsund, hafa þeir gert kröfur um hundruð þúsunda, og ef við höfum þorað að fara svo hátt að gera kröfur um hundruð þúsunda, þá hafa þeir gert kröfur um milljónir. Veit ég ekki betur en fyrir þessu þingi liggi frv. frá jafnaðarmönnum, þar sem um milljónaútgjöld er að ræða, bæði með framlagi og lántöku, til framkvæmda og atvinnufyrirtækja. Það mætti því segja sem svo, að það hefði verið meiri þörf fyrir þennan hv.þm. að beina sínum geiri í aðra átt. Hv. þm. sagði, að nú væri það ekki höfuðatriðið fyrir landbúnaðinn að auka ræktunina. Ég vil þá segja, að eitt fyrsta atriðið hjá landbúnaðinum er það, að við getum lækkað framleiðslukostnaðinn. Og þá held ég, að menn fái varla um það deilt, að eitt höfuðskilyrðið til þess er aukin ræktun. Það er augljóst mál, að það, sem landbúnaðinum ríður mest á, er að geta horfið sem mest frá hinni dýru rányrkju og í hennar stað stundað jarðræktarbúskap með þeim áhöldum og vélum, sem nútíminn getur látið í té. Ég ætla, að það sé auðvelt að bera saman afkomuskilyrði þeirra bænda, sem verða að stunda heyskap á þýfðum túnum og reytingsslægjum úti um úthagana, og afkomu þeirra bænda, sem hafa fengið aðstöðu til að geta aflað allra sinna heyja á véltæku og ræktuðu landi. Sá munur er svo mikill, að þess er alls ekki að vænta, að rányrkjubóndinn geti staðizt nokkurn samanburð við ræktunarbóndann, vélyrkjubóndann, nema alveg sérstakar ástæður aðrar séu fyrir hendi. Það borgar sig ekki að taka fólk til að vinna að heyskap á reytingsslægjum, eins og oft var áður gert. Fólkshaldið er allt of dýrt til þess að slík rányrkja fái borið sig. Má ganga út frá því sem vísu, að erfitt verði að útvega markað, sem getur samsvarað þeim kostnaði, sem slíkur búskapur hefir í för með sér. Hv. þm. talaði um það, að í þessu máli væru skuldamálin og afurðasölumálin þau mál, sem miklu meira ríði á í þessu efni. Það er vitanlegt, að það gamla súrdeig skuldamálanna er erfitt að leysa og mesta þörf er að vinna að því. Ég get í því sambandi þakkað honum fyrir, að hann hefir flutt frv., sem miðar að því að bæta úr lausn skuldamálanna, sem sé breyt. á l. um kreppulánasjóð. Hann vissi, að á leiðinni var frv. af minni hálfu í þessari deild, en gegnum annan mann fékk ég tilmæli um, að ég setti mig ekki á móti því, að hann flytti frv., og tók ég það til greina, ekki sízt vegna þess, að hann hafði aðstöðu til að fylgja málinu betur eftir, m. a. vegna þess, að hann á sæti í landbn. Og ég óska þess, að þessum hv.þm. takist svo vel að vinna að þessu máli, að það nái framgangi á þessu þingi. Hinsvegar verð ég að láta í ljós undrun mína og hryggð yfir því, að einn af hv. meðnm. hans í landbn., hv. 4. landsk., skuli hafa tekið því máli svo kuldalega sem hann hefir gert. Annað atriði, sem þessi hv.þm. vildi leggja mesta áherzlu á, var afurðasölumálið. Ég er honum þar sammála, svo langt sem það nær. Það ætti vitanlega að vera sameiginlegt áhugamál allra hv.þm. að koma afurðasölumálunum í sem allra bezt horf og láta þar einskis ófreistað, hvorki utanlands né innanlands. En ég vil í því sambandi benda á það, að það hafa ekki verið notaðir allir hugsanlegir möguleikar til að auka markaðinn erlendis fyrir þessa vöru. Ég get ekki tekið undir þau orð hans, að eins og nú stendur séu allir möguleikar lokaðir; það getum við ekki sagt, á meðan allir möguleikar hafa ekki verið nýttir. Hann spurði um það, hvaða gagn væri að rækta og slétta túnin og fjölga kúnum, þegar ekki væri hægt að selja mjólkina. Það hafa verið leidd rök að því af ýmsum búnaðarfrömuðum, að mjólkurneyzlan sé ekki nærri því eins mikil og verið gæti og vera ætti. Það er alveg víst, að það er hægt að auka mjólkurneyzluna mikið, bæði í kaupstöðum og sveitunum líka, og spara sér þar með aðkeyptar vörur. En það, sem fyrir mér var fyrst og fremst aðalatriðið með þessu frv., var það, að heyskaparkostnaðurinn og þar með framleiðslukostnaðurinn gæti lækkað. Það hafa verið leidd rök að því, að jarðræktarstyrkurinn er nú raunverulega horfinn á móti þeirri kauphækkun, sem orðið hefir í sveitunum, og eru því þessar brtt. mínar aðeins lítilfjörleg úrlausn af hendi þess opinbera til að bæta úr því misræmi, sem orðið er milli jarðræktarstyrksins og kaupgjaldsins. Hv. þm. talaði um þau orð, sem ég vitnaði í og hafði eftir núv. búnaðarmálastjóra, að það hefði orðið mikill fellir síðasta vor, hefði ekki verið svo gott tíðarfar sem var í maí. Ég ætla, að búnaðarmálastjóri sé maður fyrir sínum orðum og ég þurfi ekki að verja hans orð, enda játaði hv.þm., að illa mundi hafa farið a. m. k. í tveimur landsfjórðungum, ef vorið hefði ekki verið eins einmuna gott og það var. Þannig var ástatt af því, hversu sumarið 1934 var votviðrasamt. Þá höfðu bændur ekki getað verkað hey sín þannig, að þau væru í raun og veru hæf til fóðurs. En slíkt ástand hefði ekki þurft að skapast og bændur hefðu getað sparað sér að miklu leyti fóðurbætiskaup, sem hafa komið fjárhag þeirra mjög nálægt hruni, ef þeir hefðu haft nægilega miklar votheystóftir. Og því verð ég að halda fram, að slíkt árferði geti ávallt komið aftur og því sé það mesta nauðsyn til að tryggja búskap bænda, að votheystóftir séu til á hverju einasta sveitaheimili. Hv. þm. sagði, að votheysgerð hefði ýmsa ókosti í för með sér. Hefir hann kannske átt við það, hversu mikið erfiði fylgdi því að vetri til, þar sem tóftunum er illa fyrir komið, t. d. þar sem þær eru grafnar niður í hóla langt frá peningshúsunum, og má það satt vera. En með þessum l. á að koma í veg fyrir það erfiði, því að svo er vitanlega til ætlazt, að tóftunum verði sem haganlegast fyrir komið og Búnaðarfélagið hafi í gegnum sína trúnaðarmenn nákvæmt eftirlit með því. Þá sagði hv.þm. þau orð, sem undruðu mig. Hann sagði, að ekki væri verkefni fyrir fleira fólk í sveitum Íslands. Þessi orð undruðu mig, ekki sízt vegna þess, að sá flokkur, sem hann tilheyrir, hefir mjög borið fyrir brjósti stofnun nýbýla og samvinnubyggða og önnur slík mál, sem eru einmitt reist á þeirri hugsun, að það sé sjálfsagt mál að stuðla að því að fjölga fólkinu í sveitunum og skapa því þar sem flest verkefni. Og jafnvel þó að fjárhagur ríkissjóðs leyfi ekki, að miklu sé varið nú til nýbýla og samvinnubyggða, þá má samt líta svo á, að það sé ekki einskis vert að geta haldið því fólki í sveitunum, sem nú er þar. Jafnvel þó að ekki sýnist glæsilegir möguleikar fyrir fólk í sveitunum eins og stendur, þá verða þó allir að játa, hversu mikil nauðsyn það er fyrir allt okkar þjóðfélag, að það fólk, sem nú hefir bjargræði sitt í sveitunum, haldi þeim bjargræðisvegi áfram. Einnig fyrir þá, sem við sjóinn búa, er það mesta nauðsynjamál, að straumurinn úr sveitunum stöðvist, svo að ekki aukist meira á það atvinnuleysi, sem nú er í þorpum og bæjum. Hv. þm. benti á það, að þótt hann væri mótfallinn þessu frv., þá hefði hann eigi að síður vilja til að stuðla að jarðræktinni. Nefndi hann þar til frv. um garðyrkju og verzlun með kartöflur og garðávexti og styrk til garðyrkju, sem hann væri flm. að. Um þennan garðyrkjustyrk er það að segja, að ég sé ekki, að hans till. séu neitt betri eða álitlegri en mínar till. Fyrst og fremst er sá styrkur, sem þar um ræðir, aðeins bundinn við nokkur ár, en samkv. mínum till. á styrkurinn að vera áframhaldandi. Í öðru lagi felst breyt. fyrst og fremst í því, að það, sem í mínu frv. er nefnt styrkur, er í hans frv. og öðru líku nefnt verðlaun. Og þó að orðið „verðlaun“ sé áferðarfallegt, þá hefir það ýmsa ókosti í framkvæmdinni, sem ekki er um að ræða samkv. mínu frv. Og ég get m. a. bent á, að það munu ekki liggja fyrir neinar alveg óbrigðular og öruggar skýrslur um það, þrátt fyrir okkar hreppstjóraskýrslur, hversu mikið af kartöflum hver einstakur framleiðandi hefir ræktað síðasta ár, svo að þegar ætti að fara að útbýta verðlaununum, þá hygg ég, að nokkrir erfiðleikar verði á því að sýna með alveg öruggum tölum þá kartöfluaukningu, sem verðlaunin eiga að miðast við. Við höfum reynslu fyrir því í sveitum, að það eru ekki nærri því allir framleiðendur, sem mæta á hreppaskilum, og þá verða hreppstjórar að setja einhverjar ágizkunartölur, þegar framteljendur mæta ekki sjálfir. Í öðru lagi ætla ég, að framtal undanfarinna ára hafi ekki verið sem ábyggilegast, svo að sem minnst sé sagt, og sé þar ónákvæmni í sveitum, þá er þó ennþá meiri ónákvæmni í þorpum og kaupstöðum, svo að ég hygg, að þeirri n., sem ætti að hafa á hendi útbýtingu verðlaunanna, mætti nokkur vandi, þegar hún færi að útbýta þeim. Svo er einnig þess að gæta, að á undanförnum árum hefir verið allmikið um sýki í kartöflum, og því er hætt við, að framleiðslan í sveitunum svari ekki nærri því til stærðar garðanna, þó að einhver framleiðandi fái kannske 10 tunnum meiri kartöflur en árið áður, þá er alls ekki þar með sagt, að hjá honum hafi kartöfluræktin aukizt, því að hjá þeim manni, sem ræktar kartöflur að nokkrum mun, getur tíðarfarið eitt valdið 10 tunna mismun á uppskerunni. Þá má einnig benda á það, að þessi verðlaun koma að miklu meira gagni fyrir stórframleiðendur en smáframleiðendur, því að samkv. frv. hans verða menn að auka kartöfluræktina allverulega til að hljóta verðlaun fyrir, en samkv. mínu frv. geta menn fengið styrk, jafnvel þótt kartöflugarðurinn sé ekki stækkaður um meira en 200 ferm. Þá er einnig gert ráð fyrir því í mínu frv., að styrkt verði sú grein jarðyrkjunnar, sem ég verð að telja mjög mikilsverða, en þessi grein er garðrækt, önnur en kartöflurækt. Þessi ákvæði í mínu frv. eru í því fólgin, að gert er ráð fyrir styrk til vermireita og gróðurhúsa, sem öllum er kunnugt, að er mikill þáttur í garðyrkjunni, ef á að rækta með nokkurnveginn öruggum árangri annað garðmeti en kartöflur. Og þetta hjálpar einnig til að tryggja það, að sem allra minnst þurfi að flytja inn af kartöflum á sumrin, en eins og allir vita, þá eru útlendar kartöflur langdýrastar á þeim tíma. Það er því svo, að jafnvel þótt ég vilji mjög viðurkenna þann áhuga, sem kemur fram í þessu frv. hv.þm., þá get ég ekki séð, að frv. hans hafi mikla yfirburði yfir mitt frv. Og um það getur þó enginn ágreiningur orðið, að til frambúðar er mitt frv. miklu betra. Þá er á það að líta, að vegna gjaldeyrisvandræða þjóðarinnar er það afarmikilsvert fyrir okkur að geta sparað sem mest innkaup á þeim erlendu nauðsynjavörum, sem jarðræktin þarf með, en það er áburðurinn. Það er mikið fé, sem árlega fer út úr landinu fyrir útlendan áburð. En ef allur okkar búfjáráburður væri hirtur og nýttur, svo sem bezt mætti verða, þá gefur hann alla þá fosfórsýru og allt það kalí, sem ræktunin þarf eins og hún er nú. Má því augljóst vera, hversu mikið gjaldeyrisspursmál það er, að áburðargeymslan komist í sem bezt horf, en að því er stefnt með þessu frv. Hv. þm. vildi draga það í efa, að ef Bændafl. kæmist til valda, þá myndi hann beita sér eins fyrir þeim umbótum, sem felast í frv., eins og hann gerir nú þegar hann er í stjórnarandstöðu. En ég get fullvissað þennan hv.þm. um það, að ef Bændafl. kæmist í stjórn, þá myndi hann láta það verða sitt fyrsta verk að endurskoða jarðræktarlöggjöfina og myndi þá ekki verða órífari í till. sínum heldur en hér er lagt til í frv. Hv. 4. landsk. talaði um þá aðstöðubreyt., sem orðin væri nú frá því að jarðræktarlögin voru fyrst sett, sem var árið 1923, og átti hann þar við markaðsskilyrðin út á við. En sú aðstöðubreyt. er miklu minni en í fljótu bragði virðist. Þegar jarðræktarlögin voru sett, voru mjög svipaðar aðstæður eins og nú, þá var nýafstaðið geysilegt verðfall á öllum innlendum afurðum, og ekki sízt á kjöti, og þá vissu menn, að yfir vofði hátollur á kjöti í því landinu, sem mest hafði keypt af þeirri vöru. Að menn þá gátu staðizt þetta mikla verðfall, sem varð á íslenzkum vörum á árunum 1920-1923, var eingöngu því að þakka, að bændur stóðu þá á gömlum merg og höfðu betri aðstöðu heldur en nú til að mæta því, af því að í stríðinu höfðu þeir fengið óvenjulega hátt verð fyrir vörur sínar, og á hinn bóginn höfðu þeir ekki lagt í neinn verulegan kostnað við byggingar eða annað þess háttar. En aðstöðuhorfurnar voru orðnar hinar alvarlegustu um sölumöguleika út á við, þegar jarðræktarlögin voru sett. En þá sáu menn réttu leiðina út úr vandræðunum, sem komið var í og vofðu yfir, og leiðin var einmitt þessi, að framleiðslukostnaðurinn yrði lækkaður með aukinni ræktun. Nú stendur mjög svipað á, og þess vegna verður að vinna í sömu átt, vinna að því að lækka framleiðslukostnaðinn með aukinni ræktun. Það er ekki fyrst og fremst með aukinni ræktun stefnt að því, að bændur fái betri aðstöðu til að auka búin, heldur að hinu, að lækka framleiðslukostnaðinn á þeim heyjum, sem þeir þurfa til þess að fæða búpening sinn. Það er nú sýnt, að bændur þola ekki að afla heyja sinna með þeirri þúsund ára gömlu heyskaparaðferð, sem hér hefir tíðkazt, að reyta saman hey sín með lélegum verkfærum á rýrum mýrum og bithögum. En lækkaður framleiðslukostnaður heyjanna hefir hvorttveggja það í för með sér, að bændur þola þá fremur verðfall á vörum sínum og geta líka fremur þolað að minnka bústofn sinn, og þurfa þar af leiðandi minna að kosta til í gerð peningshúsa. því meiri sem tilkostnaðurinn er við öflun heyjanna, því síður er hægt að ætlast til, að bændur geti lifað af litlum búum. Hv. þm. talaði um, að smábændur og nýbýlamenn gætu aflað sér aukatekna með því að skjótast til sjávar og leita sér þar aukaatvinnu, einkum á vetrarvertíðinni. En ég vil nú spyrja þennan hv.þm.: Er ekki orðið þröngt fyrir dyrum fyrir sveitamanninn að komast að sjávarsíðunni, þegar í mörgum kaupstöðum er búið að setja bann við því, að aðkomumenn megi koma þangað í atvinnuleit, og leitað er allra ráða til að hafa áhrif á atvinnurekendur um það, að þeir veiti ekki aðkomumönnum vinnu? Mér finnst þess vegna, að þessi ávísun sé næsta lítilsverð eins og nú er komið málum. Hv. þm. var að tala um, að sölumöguleikar væru mjög þröngir og þess vegna þyrfti, að mér skildist, að draga saman framleiðsluna, því ekki mætti ofhlaða á markaðinn. En stefnir hann þá að sama marki með sjávarútveginn? Stefnir hann að því, að sjávarútvegurinn verði dreginn saman eða öll aukning hans stöðvuð? Nei, ég veit ekki betur en að hann og hans flokksmenn flytji frv., þar sem stofnað er til kaupa á nýjum togurum fyrir milljónir króna. Það er um framleiðslu á landbúnaðarafurðum eins og um sjávarafurðir, að það verður að leita að nýjum markaðsmöguleikum fyrir þær, þegar þeir eldri lokast eða þverra, og það er ekki hægt um það að segja, meðan ekki hafa verið gerðar rækilegar tilraunir í þá átt, hvort ekki sé hægt að finna þar nýjar leiðir, eins og menn hafa góða trú á, að hægt sé að finna í sjávarafurðasölunni. Hann talaði um, að ég væri djarfari nú í því að gera kröfur heldur en ég hefði verið þegar ég var í stjórnaraðstöðu. En vill hann bera saman þær tölur, sem stjórnin þá gerði kröfur um fyrir landbúnaðinn, og þær lágu tölur, sem við tölum nú um? Í staðinn fyrir hundruð þúsunda þá, er nú talað um tugi þúsunda, og í staðinn fyrir milljónir þá, leyfum við okkur nú ekki að tala nema um hundruð þúsunda, svo að okkar kröfur nú eru ekki nema 1/10 hluti af þeim kröfum, sem gerðar voru fyrir landbúnaðinn þegar ég var í meirihl.aðstöðu á þingi. Samt leyfir hann sér að halda því fram, að fyrst nú komi ég með till. um stóraukin útgjöld til landbúnaðarins. Ég veit ekki, hvaða meiri fjarstæðu er hægt að segja en þetta. Hann talaði um, að ég færi troðnar slóðir. En hefir sú stjórn, sem nú situr, eða núv. þingmeirihluti farið inn á nýja vegi? Ég veit ekki betur en að það, sem þessi stjórn hefir gert, sé að troða slóðir fyrrv. stjórna. Þá talaði hv.þm. réttilega um það, að vegna gjaldeyrisvandræðanna þyrftum við að spara sem mest kaup á erlendum mat. En alveg það sama má segja um aðra erlenda vöru, og á ég þar við erlendan áburð. Hygg ég, að sú krónan, sem fer fyrir áburð, sé jafnerfið til yfirfærslu og bönkunum jafnmikils virði eins og sú króna, sem fer fyrir erlendan mat. Hv. þm. lét mikið af því, að hann hefði lært ýmislegt í lögjöfnunarnefndinni, t. d. það, hve auðvelt væri fyrir aðrar þjóðir að nota markað á meginlandi álfunnar. Talaði hann í því sambandi um útflutning Norðmanna á frystu kjöti til Frakklands; en ég vil benda honum á, að Norðmenn þurfa líka yfir á að fara til þess að koma kjötinu til Frakklands, og þegar um fryst kjöt er að ræða, hygg ég, að það skipti litlu máli, hvort það kemst vikunni fyrr eða síðar á markaðsstað, - ég tala nú ekki um, ef teknar væru upp aðrar frystiaðferðir á kjöti, aðferðir, sem reyndar hafa verið á fiski og þótt gefast vel. Það er eitt af því, sem óreynt er, hversu mikið mætti bæta markaðsmöguleika fyrir íslenzkt kjöt með því að nota allra nýjustu aðferðir við frystingu þess. Annars kom afstaða þessa hv.þm. gagnvart landbúnaðinum allgreinilega í ljós í sambandi við annað frv., frumvarpið um kreppulánasjóð. Þar kom hann að því, að kreppulánabréfin væru tekin af bændum og gefin bæjarfélögunum. Það er m. ö. o. að taka það, sem upphaflega var ætlað bændum til hjálpar, og gefa það bæjarfélögunum til þess að skattgreiðendur þar, og þá fyrst og fremst hæstu skattgreiðendurnir, fengju lægri útsvör. Ég get ekki stillt mig um að benda á þessar undirtektir, því þær bera þess ljósan vott, að jafnaðarmenn eru komnir í þá aðstöðu, sem menn reyndar vita, að þeir - þ. e. a. s. foringjarnir - eru orðnir með tekjuhæstu mönnunum í kaupstöðunum, og þess vegna stefna þeir að því, að útsvarsgreiðendur fái sem bezta aðstöðu og meta það meira en að styðja nauðstaddan atvinnuveg, og það þann atvinnuveg, sem þjóðlíf vort byggist á og þrátt fyrir allar þrengingar verður að teljast undirstaða þjóðernis vors og afkomu vorrar í bráð og lengd. Hv. þm. fylgir því væntanlega á þessu þingi, að veitt sé 1/2 millj. króna til atvinnubóta í kaupstöðunum, og það má vel vera, að þess sé full þörf, - en hann ætti þá ekki heldur að sjá eftir 1/10 af þeirri upphæð til að styrkja atvinnu og afkomumöguleika sveitanna. Þá var eitt atriði í ræðu hv. 2. þm. Rang., sem ég get ekki stillt mig um að gera aths. við. Hann hafði þau orð um það, að ekki mætti flytja kjöt úr fjarlægum sveitum inn á fyrstu verðlagssvæði, að sú hugsun lægi bak við kjötsölulögin, og að verðuppbótin væri verðlaun, sem fyrstu verðlagssvæðin greiddu fyrir það, að þau slyppu við jafnharða samkeppni og áður hefði verið af öðrum verðlagssvæðum. En ég vil benda á, að þótt þessu væri þannig háttað, þá verður að gera undantekningu frá þessu um þau héruð, sem ekki hafa aðstöðu til þess að flytja freðkjöt á erlendan markað, en hafa hinsvegar góða aðstöðu til þess að koma kjöti sínu með bifreiðum inn á fyrstu verðlagssvæði. Það mælir öll sanngirni með því, að þessar sveitir njóti þeirra gæða, sem hægt er að fá á innlendum markaði, m. a. vegna þess, að þær hafa ekki notið styrks til frysthúsbygginga.  Vegna þess að ég hefi ekki aðstöðu til hér á eftir að koma með nema stutta aths. vil ég biðja afsökunar á því, að ég kemst ekki hjá að ræða um brtt., sem liggur hér fyrir, þótt hv.flm. hafi ekki mælt fyrir henni, en ég hefi þá það mér til afsökunar, að ég bauð honum að fá orðið á undan mér, en hann þáði það ekki. Ég ætla því að taka til athugunar þessa brtt., sem flutt er við frv. mitt og felur í sér að nema í burt öll ákvæði, sem í því eru, önnur en þau, sem eru um vothey og þurrhey. Ég get að vísu þakkað þá viðurkenningu, sem hann gaf á laugardaginn, að í frv. mínu fælist mesta bjargráð fyrir landbúnaðinn. En ég verð að segja það, að brtt. stefnir að svo miklum niðurskurði á frv. mínu, að ég hlýt að vera henni fullkomlega andstæður. Hitt verð ég þó að játa, að þótt brtt. hans næði fram að ganga, þá væri mikils um vert, ef það, sem eftir verður af frv. mínu, yrði samþ., því ákvæðin um votheysgerð eru svo þýðingarmikil, að þau skipta miklu máli fyrir íslenzkan landbúnað. En ég vil benda á það, að Búnaðarfél. og búnaðarþingið í fyrra lögðu engu minni áherzlu á hin önnur ákvæði, sem hv.þm. Dal. leggur nú til, að numin séu úr frv. T. d. ræðir 2. gr. frv. míns um styrk til framræslu og lokræsagerðar, og lagði búnaðarþingið jafnvel mesta áherzlu á að fá þeim atriðum framgengt. Ég get þess vegna alls ekki sætt mig við, að frv. verði svo skert og skaðskemmt sem ég tel, að það verði, ef brtt.hv.þm. Dal. verður samþ., þótt ég hinsvegar játi, að mér þætti mikið fengið með því að fá samþykkt það, sem þá væri eftir, ef ekki væri um annað að gera. Því lítið er betra en ekki neitt.

Bernharð Stefánsson Þegar þetta mál var hér til umr. fyrir nokkru síðan, sagði ég nokkur orð um það, til þess að gera grein fyrir afstöðu minni og flokks míns til þess. Það var ekki tilgangur minn að svara ræðum annara þm., því það var hlutverk frsm.n. Nú hefir það undarlega skeð, að tveir hv.þm. hafa tekið sér nærri þau fáu orð, sem ég þá sagði. Þessir þm. eru hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk.

var það ekki von?

. Mér finnst engin ástæða til þess, og þegar þeir eru að svara mér, þá eru þeir að svara ræðu, sem ég aldrei hefi haldið; sérstaklega á þetta við hv. 10. landsk. Tilgangur minn með ræðu minni var sá, sem ég áðan nefndi, og ég hygg, að það hafi ekki verið nema eitt atriði í ræðu hv. 2. þm. Rang., sem ég minntist á, og tvö atriði í ræðu hv. 10. landsk., svo mér kemur dálítið einkennilega fyrir sjónir, hvernig í þetta hefir verið tekið. Það er nú orðið nokkuð langt síðan hv. 2. þm. Rang. flutti ræðu sína, svo þótt ég skrifaði sumt niður eftir honum, þá er ég farinn að gleyma samhenginu í því og þarf ekki að hafa langt mál til að svara honum. Það var sérstaklega eitt atriði, sem ég vildi minnast á. Hann var ákaflega hneykslaður á því, sem ég hafði sagt viðvíkjandi orðum hans um kjötsöluna. Hann tók það auðsjáanlega svo, að ég hefði verið að gera grín að sér. Hann talaði um, að ég hefði verið með kímni. En ég skal geta þess, að mér var bláköld alvara. Það var alls ekki af nokkurri viðkvæmni fyrir S. Í. S., að ég lét þess getið, að ef hægt væri að margfalda markaðinn fyrir kjötið, þá teldi ég það hið mesta nauðsynjamál, og að sá, sem gæti gert það, yrði velgerðamaður allrar þjóðarinnar. Og ég álít enn, og stend við það, að ég tel það mesta nauðsynjamálið, sem landbúnaðinn varðar eins og stendur, að hægt sé að koma afurðasölu bænda í betra horf. Mér var fullkomin alvara, er ég sagði þetta í fyrri ræðu minni, og er það enn. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að stjórnarflokkarnir hefðu valdið kauphækkun í sveitum með hækkun vegavinnukaupsins, og mér skildist, að framlög þau til bænda, sem þetta frv. fer fram á, ættu að vera einhversskonar endurgjald til bænda fyrir það. Ég er nú ekki svo kunnugur um land allt, að ég geti sagt um það, hve mikið kveður að þessari kauphækkun, eða hvort hún hefir orðið svo teljandi sé. En sjálfur hefi ég ekki orðið mikið var við kauphækkun í sveitum síðan núv. stj. tók við; a. m. k. hefir kaup kaupafólks alls ekki hækkað í mínu héraði. Annars mun kaupgjald í sveitum vera mjög misjafnt og m. a. fara eftir því„ hve hátt kaup er greitt í næstu kaupstöðum. Ég veit þannig, að í nágrannakaupstöðum við mig er greitt miklu hærra kaup en stj. greiðir í vegavinnu, og það kaupgjald hefir fyrst og fremst áhrif á kaupgjaldið í sveitunum. Hinsvegar má vel vera, að hækkun vegavinnukaupsins hafi sumstaðar valdið einhverri kauphækkun, en þó ekki nærri eins mikilli og blöð stjórnarandstæðinga láta. Hv. 10. landsk. sagði, að mér hefðu vaxið þessi 50 þús. kr. framlög til landbúnaðarins í augum. Ég tók hið gagnstæða einmitt skýrt fram, að ég teldi þessa upphæð sízt eftir landbúnaðinum, og þótt hærri væri. En hitt lét ég í ljós, að vel mætti verja þessari upphæð á hagkvæmari hátt fyrir landbúnaðinn en frv. ætlast til, og því vildi ég láta skjóta málinu til stj., svo að rannsakaðir væru allir möguleikar á því að láta slík framlög koma að sem mestu haldi. Annars fer ég ekki frekar út í þá sálma, þar sem bæði ég og frsm. meiri hl. gerðum skýra grein fyrir þessu á dögunum. Ég ætla alveg að leiða það hjá mér að fara að rökræða um það við hv. 10. landsk., hvort Bændafl. geri sanngjarnar kröfur eða ekki. En hitt dylst mér ekki, að margar af kröfum og till.hv. 10. landsk. og flokksbræðra hans eru aðeins tálbeita ábyrgðarlauss flokks til þess að veiða sér fylgi, og að ómögulegt er að fullnægja þeim sumum, enda mundu nýjar koma jafnharðan, því yfirboð þurfa þeir alltaf að gera. Hvað það kemur þessu máli við, hvaða kröfur Alþfl. hafi gert á sínum tíma - það skil ég ekki. En að vísu reyndi hann að vinna sér fylgi með yfirboðum, á meðan hann var í stjórnarandstöðu, og hefir Bændafl. auðsjáanlega tekið það til fyrirmyndar. Mér er sagt, að hv. 10. landsk. hafi sagt, að ég hefði ekki talið neina nauðsyn á ræktun og aukinni framleiðslu.

Ég hefi skrifað hjá mér -

. Mér er alveg sama, hvað þm. hefir skrifað, ég hefi aldrei sagt þetta. Enda er ekki verið að tala um það að stöðva aukna framleiðslu og ræktun, þótt þessu frv. sé vísað til stj. Hitt sagði ég, að eins og tímarnir væru nú, væri það ekki aukin framleiðsla og ræktun, sem mest riði á.

Til hvers er að auka ræktun og fjölga kúm, sagði hv.þm.

. Já, ef mjólkin selst ekki, sagði ég. Ég sagði þetta til að undirbyggja þá skoðun mína, að aukin ræktun sé ekki það allra nauðsynlegasta fyrir bændur eins og stendur, heldur að koma afurðunum í það verð, að unnt sé að halda búskapnum áfram. Ég minntist líka á skuldamál bænda og sagði, að þau þyrftu að komast í fast horf, og hjálp til þess yrði að ganga fyrir auknum framlögum til ræktunar. Ég átti þá við frv. okkar hv. 2. þm. Eyf. um þá breyt. á lögum um kreppulánasjóð, að þrefaldað yrði það fé, sem veitt er til að létta byrðar ábyrgðarmannanna. Hv. 10. landsk. kvaðst hafa fengið tilmæli um að flytja ekki slíkt frv. Hvaðan hefir hann fengið þau? Ekki frá mér.

Gegnum annan mann

. Hv. þm. segir þetta ekki satt.

Maðurinn getur borið vitni um það

. Þá segir hann ekki satt. Hv. 10. landsk. sagði í fyrri ræðu sinni, að fellir hefði orðið í fyrra á Norðurlandi, ef vorið hefði ekki orðið eins gott og raun varð á. Hann tók svo stórt upp í sig, að hann sagði, að kolfellir myndi hafa orðið í tveim landsfjórðungum. Mér þótti þetta nú nokkuð stór orð, því að kolfellir myndi nánast þýða það, að hver skepna hefði fallið úr hor, en slík fádæmi hafa aldrei skeð frá upphafi Íslandsbyggðar, sem betur fer. Þótt heyin væru slæm eftir sumarið, mun þetta talsvert ofmælt hjá hv.þm. Þó veit ég vel, að illa hefði farið, ef vorið hefði orðið slæmt. En ég er ekki viss um, að það hefði breytt svo miklu, þótt búið hefði verið að samþ. þetta frv. hv. 10. landsk. fyrir t. d. 2 árum. Orsökin til þess, hve súrheysgryfjur eru fáar á Norðurlandi, er ekki sú fyrst og fremst, að ekki hafi verið veittur styrkur til þeirra. Ástæðurnar eru aðrar, og sú, sem ekki er veigaminnst, er, að slík sumur sem í fyrra eru sjaldgæf á Norðurlandi. Hv. 10. landsk. sagði, að ég hefði sagt, að ekki væri verkefni fyrir fleira fólk í sveitunum, en þetta er rangt með farið, eins og flest, sem hv.þm. hefir eftir mér. Verkefnin eru vitanlega til fyrir miklu fleiri en nú búa í sveitunum. En skilyrðin til þess að vinna að þeim verkefnum eru þau, að markaður fáist fyrir framleiðsluna. Hv. 10. landsk. minntist á frv. mitt um verðlaun fyrir aukna kartöfluframleiðslu, og skildist mér á honum, að hann teldi vafasamt, að það kæmi að gagni. Hann var að tala um í þessu sambandi, að skýrslur kartöflueigenda væru eigi ávallt sem ábyggilegastar. En mönnum er þó gert að lagaskyldu að telja fram, og hreppstjórar eiga að gefa skýrslu um framtölin. Ég geri ráð fyrir, að hreppstjórar útfylli þessar skýrslur ekki af handahófi, þótt menn mæti ekki á hreppskilaþingi, heldur leiti sér upplýsinga hjá þeim, sem hlut eiga að máli. Annars býst ég við, að oftast sé fremur vantalið en oftalið, en verðlaunin ættu að vera hvatning til manna um að telja rétt fram. Hv. 10. landsk. sagði, að ég fengi að sjá það, ef Bændafl. kæmist til valda, að hann myndi standa við öll sín loforð. Það þýðir nú lítið að vera að þrátta um það, hvað framtíðin ber í skauti sínu. En ég hefi litla trú á hvorutveggja, að Bændafl. komist til valda, þó ekki sé fyrir það synjandi, né heldur að hann stæði við öll sín fögru loforð, þótt svo ólíklega vildi til. Það er vitanlegt, hvernig það bæri að, ef Bændafl. kæmist í stjórnaraðstöðu. Það yrði aðeins í samvinnu við Sjálfstæðisfl., enda hefir verið lýst yfir því ótvírætt í Mgbl. Ég ætla ekki að fara að deila hér á Sjálfstfl. Hann kemur þessu máli ekki við, og ég geri mér venjulega far um að sýna ekki óþarfa áreitni. En sá flokkur hefir áður farið með völd í landinu, og ekki til neinna heilla fyrir landbúnaðinn. Býst ég við, að Bændafl. dragi töluverðan dám af honum í stjórnarsambúð. Ég get því ekki tekið það trúanlegt, að Bændafl. myndi standa við öll sín stóru orð um framlög til landbúnaðarins, ef hann færi með stjórn. Það er dálítið annað, að bera ekki ábyrgð á neinu og heita gulli og grænum skógum, heldur að efna þau loforð, sem gefin hafa verið til fylgisveiða. En það er ekki aðeins, að fengin sé reynsla af Sjálfstfl. við völd í landinu, heldur hefir hv. 10. landsk. sjálfur verið ráðh. áður. Ég er ekki að lasta hann og játa, að ég studdi hann í þeim sessi. En mig minnir - og segi honum það ekki til lasts -, að í ráðherratíð sinni gæti hv. 10. landsk. stungið fótum við fjárkröfum, jafnvel þótt verja ætti fénu til gagnlegra hluta í sjálfu sér. Og ég býst við, að eins færi aftur, ef það ætti fyrir honum að liggja að komast í sama sess. Því að hugsanlegur möguleiki er það, að Bændafl. kunni einhverntíma að fara með stjórn landsins að einhverju leyti, þótt það sé ákaflega ólíklegt.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég flyt hér brtt. við frv. og vil gera nokkra grein fyrir þeim. - Eins og ég hefi sagt áður, tel ég sumar till. í þessu frv. hafa í för með sér aðkallandi umbætur, sérstaklega þær, sem snerta verndun á fóðri og miða að því að byggja og bæta votheysþrær og hlöður. Mér hefir heyrzt það á undirtektum meiri hl. n., að fullvíst sé, að hv. deild afgr. ekki málið með samþykkt laga, heldur muni taka þann kost, að vísa því til stj. En af því að ég get búizt við, að það taki tíma að fá málið afgr. frá stj., vil ég fara miðlunarveg. Mér þótti bera nauðsyn til að bjarga því úr frv., sem sízt þolir bið, og eru það þá einkum ákvæði 4. og 5. gr., og auk þess það, sem lýtur að garðrækt, þótt ég hafi ekki tekið það með. Ég tel, að þótt þau breytingaratriði verði samþ., sé ekki stofnað til neins óbærilegs kostnaðar fyrir ríkissjóð. Búnaðarsamband Dala- og Snæfellsnessýslu, þar sem ég á sæti í stjórn, lagði á aðalfundi sínum á síðasta vori mikla áherzlu á aukinn styrk til þess að byggja votheysgryfjur og hlöður, bæði steyptar og ósteyptar. Undanfarin sumur hafa heyin stórskemmzt vegna þess, að þau hafa ekki náðst nógu fljótt, og jafnvel eftir að þau hafa náðst í garða. Hlöður flýta mjög fyrir hirðingu í stopulli þurrkatíð, og í langvarandi óþurrkatíð verða votheysgryfjurnar til bjargar. Ég vil með þessum brtt. ekki leggja meira ríkissjóð en ýtrasta nauðsyn krefur. Ég get því ekki skilið annað en allir þeir, sem nokkra umhyggju bera fyrir landbúnaðinum, geti fylgt frv., ef brtt. mínar eru teknar til greina. Ég álít enga þörf á að skjóta þessum atriðum frv. til stj., heldur geti Alþingi verið fullkomlega dómbært um þau sjálft. Það virðist ekki svo afskaplegt vandamál, hvort hækka eigi ofurlítið styrk til að gera súrheyrsþrær og hlöður, sem byggðar eru úr öðru en steypu og járni. Sem sagt, mér sýnist, að viljinn til þess að gera ekkert í þessu máli komi fram í því yfirskini að vilja þó ekki fella frv. alveg, heldur skjóta því til ríkisstj. Ég teldi því hreinna gengið að verki, ef ekkert má samþ. af frv., að drepa það skilmálalaust heldur en að vera að vísa því til ríkisstj.

Forseti (EÁrna): Það eru nú orðnar nokkuð langar umr. um þetta mál. Ég hafði hugsað mér að ljúka málinu fyrir kl. 4 og verð því að biðja menn, sem óska að gera aths., að vera stuttorðir og halda sér fullkomlega við efnið.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Þetta skal aðeins vera örstutt aths. - Hv. 1. þm. Eyf. sagðist ekki hafa orðið var við svo mikla kauphækkun í sveitum á síðustu árum. Ég skil ekki, að til sé sá maður í landinu, sem ekki hefir orðið var við vor- og haustkauphækkun í sveitum. Hv. þm. sagði ennfremur, að 50 þús. kr. væri ekki stór upphæð, en þó vill hann með engu móti, að þeirri upphæð sé varið til þess að auka ræktun á þann hátt, sem lagt er til í frv. Hann vildi halda því fram, að þeirri upphæð mætti verja betur á annan hátt, en hann benti bara ekki á neina aðra leið, sem hann ætlaði að fara, svo ég verð að álíta, að hann sjái ekki heldur aðra leið landbúnaðinum til hagsbóta. Og ég vil enn benda honum á, að eins og Alþ. fannst það sjálfsögð leið 1923, þegar jarðræktarlögin voru sett, að vinna með þeim að því, að framleiðslukostnaður á landbúnaðarafurðum gæti lækkað, eins verður það nú að vera a. m. k. eitt höfuðskilyrði til þess, að landbúnaðurinn geti borið sig, að framleiðslukostnaðurinn geti lækkað, og það að mun. Hv. þm. vildi þá gera aths. við þau orð, sem ég hefi skrifað upp eftir honum og ég vona, að komi heim við handrit skrifaranna. Orðin voru þessi: „Til hvers væri að auka ræktun og fjölga kúm, ef ómögulegt væri að selja mjólkina?“ Ég hefi í þessu sambandi bent á, að hægt væri að auka mjólkurneyzluna í landinu, ekki aðeins í bæjum, heldur og í sveitum. En náttúrlega er nauðsynlegt til þess að geta aukið mjólkurneyzluna sem mest, að framleiðslukostnaðurinn á henni geti einnig lækkað, og mér er ekki ljóst, hvernig hann getur lækkað nema með aukinni ræktun og kauplækkun. En ég býst ekki við, að stjórnarflokkarnir telji það neitt heillaráð. Svo vildi ég benda hv.þm. á, að það er fleira ræktun heldur en túnaukning. Það er ræktun að breyta túnkarganum, sem enn er til allt of víða hér á landi, í sléttan töðuvöll. Sú framkvæmd getur lækkað framleiðslukostnaðinn. Þó hún auki ekki svo mjög töðufallið. Mér kemur það undarlega fyrir, ef hv.þm. kannast ekki við það, að hann hafi mælzt til þess við mann utan þings, að ég flytti ekki frv. um breyt. á kreppulánasjóðslögunum. Og get ég leitt þriðja mann til samtals við hv.þm. áður en langt um liður, og skal þá koma í ljós, hvað hæft er í þessu. Þá talaði hv.þm. um það, að of sterkt hefði verið að orði komizt hjá mér, er ég talaði um „kolfelli“. Ég man ekki betur en að búnaðarmálastjóri sjálfur viðhefði það orð, þó að hv.þm. vilji halda því fram, að það þýði, að hver einasti kollur á kind falli. Það er oft talað um kolfelli í sögu landsins og annálum, þó öllum sé vitanlegt, að ekki hafi hvert einasta kýr- og sauðarhöfuð í landinu legið dautt. Og eftir málvenju hygg ég, að kolfellir þýði mikill fellir. Hv. þm. vildi þá halda því fram, að í hans kjördæmi, Eyjafjarðarsýslu, hefði það engu breytt, þó styrkur til votheystófta hefði verið hækkaður, því venjulega væri þar svo góð veðrátta, að slík sumur sem 1934 væru mjög sjaldgæf. Það skal ég vitanlega játa, og ég man, að í þau 8 ár, sem ég var í Eyjafjarðarsýslu, kom fyrir sumar, sem aldrei þurfti að snúa flekk til ónýtis. En Eyjafjarðarsýsla er ein bezta sveit landsins, og þó hún sé ágæt, fögur og lofsverð í alla staði, þá er hún ekki sama sem allt Ísland.

Ég talaði um Norðurland yfirleitt

. Ég vil mótmæla þessu hvað snertir allt Norðurland. Ég er uppalinn í einni sveit Norðurlands, og þar er mikill skilningur á þörf votheystófta. Hv. þm. sagði það vera ranghermi hjá mér, að hann hefði vikið að því í sinni ræðu, að eins og stæði nú um markaðshorfur, væri vafasamt, hvort verkefni væri fyrir fleira fólk í sveitunum. Ég skrifaði þessi orð upp um leið og hann hélt ræðu sína á laugardaginn. Náttúrlega getur verið, að á þessum dögum, sem síðan eru liðnir, hafi eitthvað ruglazt hjá mér um samhengið, en orðin sjálf skrifaði ég upp, og ettir því sem hann vildi sjálfur túlka þessi orð nú, fannst mér, að meiningin hefði ekki breytzt svo mjög hjá mér, því hann vildi halda því fram, að skilyrðin til þess, að hægt væri af afla markaða, væru svo þröng og lokuð, að það væri eins og stæði ekki til neins að auka ræktun, en ég skal endurtaka það, sem ég sagði áðan, að það er fleira ræktun heldur en túnaukning. Um kartöflufrv. skal ég ekki tala nú; það gefst tækifæri til þess síðar. Hv. þm. lýsti því yfir, að hann hefði ekki trú á efndum Bændafl. í þessu máli, og færði því til sönnunar, að Bændafl. myndi leita samvinnu við Sjálfstfl., ef svo bæri undir, og vitnaði þar í einhverja grein, sem birzt hefði í Morgunblaðinu. En ég vil minna á það, að blað Bændafl. hefir þegar svarað þeirri grein  Hv. þm. sagði, að þegar ég var í stj., hefði ég stungið fótum við útgjöldum. En ég vil bara spyrja hann, hvort ég hafi stungið fótum við þegar um útgjöld til landbúnaðarins var að ræða. Ég ætla, að ekkert þing hafi samþ. meira af útgjöldum til landbúnaðarins heldur en einmitt það þing, er ég var í meirihlutaaðstöðu Í stjórninni.

1) SE: Þar sem þessi hv. deild hefir ekki getað fallizt á gagngerðar till. til bóta, sem ég og annar hv.þm. höfum flutt, og vegna þess, að mér hefir yfirleitt fundizt það hafa komið fram við atkvgr., að menn álíta málið ekki þess vert, að gerðar væru breyt. á því til bóta, ætla ég, enda þótt ég mælti fyrst með því, að málið yrði lagt fyrir d., að greiða atkv. á móti því og segi nei.

Ólafur Thors Þessu máli var frestað fyrir fáum dögum vegna tilmæla frá mér. Ég hefi að sönnu ekki getað aflað mér allra upplýsinga, sem ég óskaði um afstöðu hlutaðeigandi hreppa og sýslunefnda til málsins, en ég verð þó að viðurkenna, að þær upplýsingar, sem ég hefi fengið, benda til þess, að þeir aðiljar, sem ég ber helzt fyrir brjósti, vilja eftir atvikum sætta sig við málið eins og það liggur fyrir samkv. brtt.hv. landbn. Ég ætla því ekki á þessu stigi málsins að bera fram frekari ósk um frest, en ég mun geyma mér rétt til þess að gera nánari grein fyrir afstöðu þessara aðilja, sem ég nefndi. Ég veit að vísu ekki, hvernig heilsu hv.þm. Barð. og sýslumanns Gullbringu- og Kjósarsýslu líður, en ég vona, að hann sé á það góðum batavegi, að hann geti mætt hér í d. áður en langt um líður, og mun ég þá reyna að fá upplýsingar hjá honum fyrir 3. umr.

Jörundur Brynjólfsson Við 2. umr. lét ég orð falla nokkur ummæli til andstöðu við þetta mál. Eftir að ég hafði lokið ræðutíma mínum, gengu nokkrir hv. dm. í skrokk á mér. Fannst þeim óþarfi af mér að tala í þessu máli, töldu það ekki vera í mínum verkahring og kölluðu það illa varið tíma þingsins. Ég skal játa það hreinskilnislega, að ég mundi ekki hafa tekið til máls, hefði mér ekki sýnzt, sem málið ætti að senda til Ed. þegjandi og hljóðalaust. Hv. þm. G.-K. sagði, að ég hefði ekki átt annað erindi upp á ræðupallinn í þessu máli en það, að óvirða þann mann, sem borið hafði málið fyrir brjósti. Þetta kalla ég furðuleg ummæli hjá hv.þm. Til þess að fyrirbyggja misskilning, tók ég það fram strax, að ég ætlaði mér síður en svo að gera hugsjónir þessa höfundar málsins að umtalsefni. Ég vildi aðeins benda á nokkur atriði, sem sýndu, að þetta mál ætti ekkert erindi til okkar. Af því að þannig féllu til mín orð hjá hv.þm. G.-K., að ég hefði gert lítið úr höf. þessa frv., skal ég taka fram, að ég reyndi að haga orðum mínum svo, að segja sem minnst um þau atriði frv., sem áfátt er af hálfu höfundar, vildi ég ógjarnan lengja umr. að óþörfu, og ég vona, að hv. dm., og þar með talinn hv.þm. G.-R., geti ekki borið það, að ég geri svo mjög oft að því. Getur að vísu vel verið, að ég eigi einhverja sök, en þá held ég, að sumum öðrum hv. dm. verði hætt. Ég hefi eiginlega fáu að svara, en skal víkja að hv.þm. V.-Sk., sem mér fannst gera ráð fyrir, að af því ég hefði verið í ungmennafél. mundi ég hafa fylgt þegnskylduvinnuhugmyndinni. vissulega er þetta á annan hátt, og er ekki sambærilegt; hér er aðeins að ræða um fyrirkomulag, er snertir bæjar- og sveitarfélög, en ekki landið allt. Annars get ég upplýst það, þó ekki komi þessu máli við, að ég talaði gegn þegnskylduvinnufrv. hér í Rvík, þegar það kom fyrst fram. En ég vil minna hv.þm. V.-Sk. á það, sem var mjög nákominn vinur þess manns, er bar það frv. fram, að hann var ekki með frv., og datt engum í hug að álykta þrátt fyrir vináttuna, að hann væri því fylgjandi. Þá kom það fram hjá einum hv.þm. hér áðan, að þetta væri hugsjónamál eins manns, og þess vegna bæri þinginu að samþ. frv. Þetta eru engin rök. Ég hefi aldrei efazt um, að hv. höf., Björgvini Vigfússyni, væri þetta hugsjón. En hinsvegar er það ofboð einfalt mál að leyfa aldrei, að það rætist, og það mun margur verða að sætta sig við um sínar hugsjónir. En um orð þessa hv.þm. er það að segja, að þau get ég ekki fallizt á, enda hæpið að halda því fram. að frv. eigi að samþ. eingöngu af því, að það er hugsjón einstakra manna. Við getum tekið dæmi t. d. frá Þýzkalandi. Ég efast ekki um, að ýmsum stórmennum þar er það hugsjón að uppræta kaþólska trú, en það efast ég ekki um, að fjöldi Þjóðverja er á móti aðferð Rosenbergs og afneita henni. Ég er neyddur til að taka það fram, vegna þess að mér hefir verið brugðið um, að ég væri að ráðast á hugsjón þess manns, sem er höf. þessa frv., að ég veit, að þessi maður hefir trú á málinu. En við skulum virða fyrir okkur þetta skólafyrirkomulag, sem höf. hefir ekki trú á, að verði framkvæmt nema samþ. verði slík löggjöf. Þá hefir hann auðvitað trú á að þetta komist upp. En hver er grundvöllurinn? Hann er sá, að héruð eða kaupstaðir eins og hv.þm.N.-Þ. hefir réttilega bent á, að þyrftu þess engu síður - komi á hjá sér skylduvinnu eftir nánari ákvæðum, sem fram eru tekin í frv. Og hlunnindin fyrir 7 vikna skylduvinnu er skólavist - frítt húsnæði og kennsla - næsta vetur. Lengra nær það nú ekki, því ef viðkomandi getur ekki sinnt því næsta vetur að dvelja í skólanum, þá er ekki eftir frv. að því er séð verður ætlazt til, að hann njóti neinna hlunninda síðar. Þó skyldi maður ætla, að frv. gerði ráð fyrir skólaskyldu, er nemendur ættu að inna af hendi, en svo er alls ekki: skólaskylda er engin, en vinnan er skylda. Að það sé hagkvæmt fyrir sýslu- eða bæjarfélagið að fá ódýra vinnu til að koma fram umbótum, það efast ég ekki um og dettur ekki í hug að neita. Nú væri hægt að ætla, að vinna sú, er vekti fyrir höf., væri áður óþekkt í landinu, en svo er ekki. Fyrir honum vakir vegavinna, garðrækt, plæging og ýmiskonar jarðrækt; yfirleitt venjuleg vinna í þessu landi, algeng vinna, sem nú er stjórnað af góðum mönnum, þeim beztu sem völ er á í þann starfa. Ég efast því um, að aðrir mundu stjórna þessu betur en þeir, er nú inna verkstjórn af höndum við þessa vinnu. Þá er gert ráð fyrir því í frv. þessu, að ef einhver hindrar annan frá því að mæta til skylduvinnunnar, skuli hann sæta refsingu. En þó nemandi sé hindraður af einhverjum frá því að mæta í skóla næsta vetur, er ekki gert ráð fyrir neinni refsingu honum til handa. Þá er síður en svo, að ætlazt sé til, að þetta nái til allra unglinga á aldrinum 16-18 ára í þeim héruðum, er þó kynnu að samþ. þetta fyrirkomulag, þar sem ekki er gert ráð fyrir, að unglingarnir eigi að hafa sjálfir neinn atkvæðisrétt um, þó þeir séu fyllilega komnir til vits og ára og þessi ákvörðun snertir þá fyrst og fremst. Ef nemandi hefir gengið í vissa tiltekna skóla áður, þá er hann undanþeginn skylduvinnunni. Eftir þeirri oftrú, sem hv. höf. virðist hafa á þessu skólafyrirkomulagi, þá hefði það átt að vera vilji hans að gera þessa skyldu almenna fyrir alla. En undanteknir eru þeir, sem hafa gengið í héraðsskóla annarsstaðar, gagnfræða- eða menntaskóla. En nemendur úr öðrum skólum, eins og t. d. vélstjóraskóla, verzlunarskóla, iðnskóla eða búnaðarskóla, þeir eru skyldir að hlíta þessum kvöðum, eða a. m. k. er engin undanþága gerð um þá í frv. þessu. Er þó nám í þessum skólum sízt minna virði, og m. a. gerir höf. ráð fyrir, að þeir, sem stjórni þessum verkum, eigi að vera búfróðir menn. Þá gerir höf. og ráð fyrir, að heimilt skuli að stofna skóla fyrir stúlkur á sama aldri, þó ekki fyrr en reynsla sé fengin um piltaskólana. Nú skulum við segja, að þeir gefist vel, og skóli sé settur fyrir stúlkur með þessu fyrirkomulagi, sömu skyldum og réttindum, þá eru heldur ekki undan þegnar skylduvinnu þær stúlkur, sem hafa sótt t. d. verzlunarskóla, kvennaskóla eða húsmæðraskóla, sem maður skyldi þó ætla, að hefði mátt, heldur nær undanþágan yfir sömu skóla og fyrir piltana. Og hvað er þeim svo ætlað að læra? Prjóna, sauma, tæja og líklega taka ofan af eða yfirleitt tóskapar- og heimilisstörf, sem nú eru almennt unnin eftir því sem við verður komið, á flestum sveitaheimilum landsins. Af því, sem ég hefi stuttlega drepið á, verður ljóst, að það, sem fyrst og fremst vakir fyrir höf. frv., er skylduvinnan, en ekki lögð nein áherzla á málið sjálft eða að nemendur njóti þess. Eins og ég vék að áðan, efast ég ekki um, að höf. gengur gott eitt til., en maður hefir ekki aðeins rétt, heldur líka skyldu til að lita á allar hliðar þessa máls. Höf. hefir trú á því, að uppskera unglinganna af þessari skylduvinnu verði hverskonar dyggðir, og í stað léti, ómennsku, óráðvendni og annara ókosta verði þeim ekki aðeins útrýmt, heldur líka vaxi upp nýjar dyggðir, eins og árvekni trúmennska, skyldurækni, hlýðni og hverskonar manndyggðir. Og allar þessar dyggðir á fólkið að öðlast fyrst og fremst fyrir það, að vinna í 7 vikur að ýmsum daglegum störfum, sem allur þorri þessara unglinga vinnur nú um land allt, ekki aðeins í 7 vikur, heldur líka mikinn hluta sumars og ár eftir ár. Ég verð að segja það, ef nokkur von væri um, að þetta frv. bæri þann árangur, sem höf. þess ætlast til, þá ættu þetta ekki að verða heimildarlög, heldur blátt áfram skylda á herðar héruðum að koma upp slíku skólafyrirkomulagi. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta mál, og ekki ræða um þær brtt., sem hér liggja fyrir og margar eru til bóta. En ég vil benda á, að í rauninni nær það engri átt að afgr. svo þetta frv., að ekki sé athugað um fyrirkomulag á bóklegu kennslunni eins og þeirri verklegu, en eins og frv. er nú, er það algerlega ómótað. Það er vitaskuld aukaatriði, hvernig skólabyggingar skuli afhenda o. s. frv., en hitt er ekki aukaatriði, hvernig verður byggt. Ég vonast til, að hv. d. beri gæfu til að samþ. þær brtt., sem eru til bóta, en vitanlega, ef mönnum er alvara um að þetta verði framkvæmt, þarf að undirbúa málið betur. Menningarmál þjóðarinnar eru það mikilvæg, að ég er hissa, ef hv. dm. halda, að hér sé um smámál að ræða; þó við höfum komið upp alþýðuskólum, þá er ekki svo, að ekki megi betur fara enn, en til þess skortir okkur nú getu og aðstöðu. En hugmynd höf. er að mínum dómi allsendis ófullnægjandi til að koma lagi á þessi mál. Ummæli mín byggjast í máli þessu aðeins á þeirri umhyggju, sem ég ber fyrir menningarmálum þjóðarinnar, en til höf. frv. hefi ég ekki annað en gott eitt að segja. Ég mun svo ekki taka oftar til máls, þó einhver kunni að segja eitthvað til mín út af ummælum þessum, þá læt ég mig það engu skipta.

Gísli Guðmundsson Ég hefi, ásamt hv. 9. landsk., flutt nokkrar brtt. á þskj. 502. Hv. 9. landsk. hefir nú skýrt frá viðhorfi okkar flm. og svo menntamn. við till. þessum, og eins og hv. dm. hafa tekið eftir, virðist meiri hl. menntamn. meðmæltur þessum till. okkar. Aðeins hv. 11. landsk. hefir lýst sig mótfallinn þeim, og hefir hann gert grein fyrir sinni afstöðu. En ég vona, að þar sem meiri hl. n. hefir veitt þeim samþ. sitt, þá muni þær einnig ná samþ. hér í hv. d. Það vakti fyrir okkur hv. 9. landsk., að við vildum gera þessa löggjöf svo vel úr garði, að hún gæti orðið að raunverulegu liði. Því fórum við nánar út í sum atriði, sem frv. gerir litla grein fyrir. T. d. töldum við óhugsandi, að ríkið legði fram allan kostnað. Við álítum, að ef ríkinu væri gert að bera þennan kostnað, þá yrði aldrei neitt um framkvæmdir, því að í fjárl. myndi aldrei verða samþ. svo mikill kostnaður. Ég held að hv. 11. landsk. fari villur vegar, ef hann hyggur sig greiða fyrir málinu með því að berjast fyrir, að ríkið greiði allan kostnað. Við viljum hinsvegar láta skipta stofnkostnaði milli ríkis og héraða, og eins álítum við rétt, að ríkið beri nokkuð af rekstrarkostnaði. Ég hefi höggið eftir því, að ýmsir hv.þm. hafa talað um þetta mál eins og það væri eingöngu mál sýslufélaga. En það gæti ekki síður komið til mála, að bæirnir notuðu sér þessa heimild. Þetta er því alveg eins þeirra mál.

Sigurður Einarsson Eins og frá hefir verið skýrt, hefir menntmn. haft til meðferðar allar brtt., sem fram hafa komið við frv. Um nokkrar hefir orðið algert samkomulag í n. í þá átt, að hún skuli mæla með þeim. Hinsvegar er n. ekki sammála um l.brtt. á þskj. 502. En sem flm. hennar legg ég áherzlu á það, að okkur tveimur flm. og einstökum mönnum í menntmn. þykir mikilsvert, að hún nái fram að ganga. Ef unglingar vinna 7 vikur fyrir húsavist og kennslu, er kennslan goldin of háu verði, miðað við vorkaup unglinga. Hinsvegar teljum við hæfilegt, að menn vinni 4 mánuði og fái fyrir það, sér að kostnaðarlausu, vist og kennslu annaðhvort næsta vetur eða þá síðar. Ef þessi till. okkar nær fram að ganga, fellst ég á það í menntmn., að till. á þskj. 526 komi fram sem brtt. við okkar brtt., þannig, að í gr. standi næstu 2 vetur í staðinn fyrir næsta vetur, eins og er í frv. Þá höfum við gert þá brtt. við 2. gr. frv., að orðin „fyrir karlmenn“ falli niður. 3. brtt. okkar er á þá leið, að sýslun. og bæjarstj. skuli heimilt að láta reisa skólahús á kostnað sýslu eða bæjar, og greiði ná ríkissjóður helming kostnaðar, þegar fé er til þess veitt í fjárl. Okkur þykir ekki rétt að láta ríkissjóð standa einan undir þeim kostnaði, sem af byggingu slíkra skólahúsa leiðir. Sömuleiðis þótti okkur rétt að binda framlög ríkissjóðs því skilyrði, að sæmilega sé hugsað fyrir öllum útbúnaði skólanna. Gæti farið svo, að hlaupið yrði í þetta og allt reyndist svo illa undirbúið, að ríkinu þætti ekki ástæða til að henda miklu fé í húsabyggingar. Allir nm. féllust á þetta, nema einn. Þá er k. brtt. R-liðurinn er um það, að ríkisstj. skipi skólastjóra, og séu laun hans ákveðin í launal., en ríkið skal greiða þau. Annan kostnað við rekstur skólans, þ. á. m. laun annara kennara, greiði sýslan eða bærinn. Ég er ekki í vafa um, að það er minni byrði og áhætta fyrir ríkissjóð að greiða laun skólastjóra en taka á herðar sér annan kostnað fyrir viðkomandi sýslu eða bæ, sem upprunalega stóð í frv. og stendur þar enn. A-liður 4. gr. segir, að námsgreinar skuli vera þær sömu og í öðrum héraðskólum, en erlend mál skuli þó ekki vera skyldunámsgrein. Enn fremur skuli verklegri kennslu hagað, eftir því sem við verður komið, sem undirbúningi undir þau lífsstörf, sem aðallega eru stunduð í viðkomandi sýslu eða bæ. Í nokkrum skólum hérlendis hefir þetta verið reynt og gefizt vel, og sama er að segja um erlenda skóla, þar sem þessi tilhögun hefir verið höfð. Af 3. brtt. okkar leiðir þá 5., að í stað orðsins „byggingarkostnaðinn“ komi: ríkisframlagið til húsbyggingarinnar. Þar sem við álítum 7 vikna skylduvinnu of mikla borgun fyrir húsnæði og kennslu, höfum við ekki getað fallizt á brtt.hv. 2. þm.N.-M. á þskj. 487. Hann vill hafa 10 vikur í stað 7. Ég held, að óhætt sé a. m. k. að segja, að 1. brtt. okkar sé til bóta. Hún gerir frv. líklegra til að geta komið að liði þeim æskumönnum, er þetta vilja nota sér, og 3. og 5. brtt. um kostnaðinn virðast mér vera sjálfsagðar. - Að öðru leyti mælist ég til þess f. h. n., að frv. verði samþ.

Frsm. (Eiríkur Einarsson) Menntmn. hefir athugað brtt. þær, sem fram hafa komið við frv., og jafnframt því hefir hún sjálf gert lítilsháttar breytingar á þskj. 526. Er þá fyrst að geta þeirra atriða, sem hafa orðið að ágreiningslausu samkomulagi innan n. Eru þær breyt. smávægilegar og báðar við 1. gr. frv. Eru þær nokkurskonar miðlunartill. milli frv. og þeirra brtt., sem komnar voru áður frá einstökum dm. Er þá fyrst að geta þess, að í fyrstu málsgr. 1. gr. í stað orðanna „næsta vetur“ komi: annanhvorn næsta tveggja vetra. -Eins og kunnugt er, var komin fram brtt. frá hv. 2. þm. Árn. um, að rýmka skyldi þennan skólarétt, að hann skyldi notaður á einhverjum næstu 4 árum, í stað þess, sem stendur í frv., að hann skuli notaður veturinn eftir að skylduvinnan er innt af hendi. Hér vildi menntmn. fara bil beggja. Henni þótti það annarsvegar of þröngt að einskorða það við næsta vetur, en hinsvegar óþarflega langdrægt, að þessi réttur skyldi notaður innan fjögra vetra. Önnur smávægileg breyt. er, að 2. málsgr. 1. gr. frv. skuli orðast þannig: „Þó skulu undanþegnir skylduvinnu allir þeir, er innan 18 ára aldurs hafa stundað a. m. k. eins vetrar nám við annan skóla en barnaskóla“. Eins og hv.þdm. er kunnugt, gerir sjálf frvgr. ráð fyrir því, að þeir séu undanþegnir skylduvinnu, sem hafa stundað nám í héraðskóla í annari sýslu, í menntaskóla eða gagnfræðaskóla. Þetta þykir of þröngt takmark, og ætti kannske ekki við á þeim tíma, sem lögin koma til framkvæmda. En hinsvegar þykir sú upptalning, sem á sér stað í brtt.hv. 2. þm.N.-M. á þskj. 487, einnig takmarka þetta á óeðlilegan hátt. Það þykir sanngjarnt að líta það sem opnast, hverskonar skólavist önnur en í barnaskólum skuli veita undanþágu frá þessari skylduvinnu. því að ef átti að tilgreina skólana og einskorða við einhverja vissa skóla, sem veittu undanþágu frá vinnuskyldunni, þá veit maður ekki, hvort hægt er að tilgreina takmarkið á þessu stigi málsins, því að ef dregst langt fram í tímann, að þessi heimild verði framkvæmd, er óséð, hvernig skólafyrirkomulagið verður þá. Þessvegna er engin ástæða til að vera að nefna sérstaka skóla, heldur yfirleitt, að skólavist önnur en í barnaskólum veiti undanþágu frá þessari skylduvinnu, ef menn stunda þar nám innan 18 ára aldurs. Þetta eru að vísu ekki nema smávægilegar breyt., og menntmn. hefir orðið ásátt og einhuga um þær og væntir, að þær séu til bóta og nái samþykki hv. d. Þá er að minnast með fáum orðum á brtt. einstakra hv.þdm. Ég var búinn að geta um fyrri lið brtt. hv-. 2. þm. Árn. á þskj. 465, og það varð að samkomulagi innan menntmn., að hún yrði færð í það horf, sem ég hefi þegar getið um, á hvaða tíma eigi að inna þessa vinnu af hendi. Og b-liður brtt. á sama þskj. fellur að sjálfsögðu í burt með brtt.n. Þá er að segja um afstöðu n. til brtt. á þskj. 487, frá hv. 2. þm.N.-M. Í fyrri brtt. hans, við 1. gr. frv., fer hann fram á að lengja vinnuskyldutímann og breyta nokkuð um, á hvaða tíma skuli unnið. Hann vill láta vinna 10 vikur að vor- og sumarlagi í staðinn fyrir að frv. gerir ráð fyrir 7 vikna vinnu að vorlagi. Vildi n. ekki fallast á þessa brtt. Þykir það eðlilegra og sanngjarnara, eins og stendur í frv., að tíminn sé ekki lengri en 7 vikur og vinnan látin fara fram að vorlagi, en ekki um hábjargræðistímann. - Um 2. lið brtt. við 1. gr. frv. frá sama hv.þm. er ég búinn að tala í sambandi við brtt.n. um það, hvaða skólavist nægi til þess að veita undanþágu frá skylduvinnu. Þá er það loks brtt. á sama þskj. við 3. gr. frv., þar sem hv.þm. vill, að í stað þess, að í frv. er gert ráð fyrir, að 2/3 atkvæðisbærra manna þurfi til þess að samþ. að stofna slíkan skóla komi 4/5 - N. varð einnig ásátt um að mæla á móti þessari brtt., því að henni þykir sæmilega í hóf stillt að takmarka þessa heimild við, að 2/3 samþ. hana. Þá er að geta um brtt. á þskj. 502, frá hv.þm.N.-Þ. og hv. 9. landsk. Þær snerta mest sjálft efni frv., og verð ég því sér á parti að geta um afstöðu n. til þeirra. Till.menn vilja, að 1. gr. frv. sé orðuð um, og kemur þar fyrst og fremst til greina sú breyt., að þeir vilja lengja vinnuskyldutímann upp í 4 mánuði að sumarlagi. N. sá sér ekki fært að mæla með þessari brtt., og hefi ég áður getið um ástæðuna. Þá er það 2. málsgr. við sömu lagagr., sem n. hefir aftur á móti mælt með og tekið þá málsgr. nokkurnveginn orðrétta upp í sína brtt., sem er b-liður í brtt.n. sjálfrar, og þykir sú breyt. sanngjörn, að þeir, sem hafa stundað nám í öðrum skólum en barnaskólum, skuli undanþegnir þessari skylduvinnu. Þá er sérstaklega að geta um 3. og 3. brtt. á nefndu þskj. frá þessum hv.þdm. Það eru einmitt verulegustu brtt., sem hafa komið fram í þessu máli og skipta ærið miklu. Meginatriðið er, að þeir vilja, að ríkissjóður greiði ekki nema helming stofnkostnaðar slíkra skóla. Eins og frv. ber með sér, er gert ráð fyrir, að stofnkostnaður allur greiðist úr ríkissjóði. Þetta er því veruleg breyting. Meiri hl. menntmn. fellst á þessa breyt., en a. m. k. einn nm. þ. e. a. s. ég treysti mér ekki til að ljá henni samþykki mitt. Ég álít, að eins og sakir standa nú, mæli engin sanngirni með því og ekki rétt að ákveða möguleika til svona skólabygginga með svona þungu stofnfjárframlagi af hálfu héraðanna. Það má að vísu spyrja sem svo, hvort fremur sé ástæða til að ákveða heimild til slíkrar skólastofnunar með þeim mun þyngri stofnkostnaði af hálfu ríkissjóðs. Er ekki óeðlilegt, að svona sé spurt. Þó horfir þarna ólíkt við. Svo sem högum sýslu- og bæjarfélaga er háttað, er ófært, að Alþingi fari að semja heildarl., sem leggi þeim á herðar aukinn kostnað. Ég segi fyrir mitt leyti, en ekki n., að á meðan þeim er ekki séð fyrir auknum gjaldstofnum, þykist ég hafa sterk rök fyrir þeirri afstöðu, sem ég hefi tekið. Öðru máli gegnir um ríkið, því að þó að það hafi ekki úr miklu að spila, þá er þó meira svigrúm þar, og Alþingi getur þá líka alltaf sagt: Hingað, og ekki lengra, fjárhagurinn leyfir það ekki, og verða þá ekki slíkir skólar stofnaðir, nema hægt sé. Ég treysti hv. d. til að samþ. þá gr., að þessir skólar skuli stofnaðir af ríkinu. ég greiði því atkv. gegn þeim brtt., sem ég hefi verið að lýsa og meiri hl. n. tjáði fylgi sitt. Ég verð svo að lokum að lýsa því sem minni skoðun, og ég hygg það muni vera skoðun n.-manna yfirleitt, að frv. þetta ber einungis að skoða sem umgjörð um framtíðarskipulag, sem á rétt á sér. Meginhugsun höfundarins er góð og siðferðisleg, og Alþingi ber að veita hugmynd hans stuðning sinn. - Ég get þar með lokið máli mínu, ég vona fyrir fullt og allt, en verð þó að áskilja mér rétt til að taka til máls, ef brtt. um stofnkostnaðinn sætir miklum andmælum.

Frsm. (Eiríkur Einarsson) Þar sem nú hv. 9. landsk. hefir lýst brtt. þeim, sem hann og annar þm. eiga á þskj. 502, vil ég taka það fram, til áréttingar því, sem ég sagði áðan, að þó að það væri mikilsvert að fá ókeypis vist og kennslu, þá er þó breytingin, sem í þessu felst, of mikil. Það er sitt hvað, að fá ókeypis húsavist og kennslu eða vist og kennslu, þó að þessi breyt. væri æskileg með tilliti til fátækra manna, þá er hún þó of dýru verði keypt með öðru ákvæðinu í sömu málsgr., þar sem skylduvinnutíminn er lengdur upp í 4 mánuði að sumarlagi, í stað 7 vikna að vorlagi. 4 mánuðir að sumarlagi er of langur tími fyrir heimili, sem senda ef til vill öflugasta starfsmanninn frá bænum, langt fram á slátt, til þess að ég geti léð þessari till. fylgi mitt. Ég veit, að almenningur bænda, sem vera myndi þessari hugmynd hlynntur, hlyti að snúast gegn henni, ef þetta yrði samþ. Þetta er svo mikilsvert atriði fyrir mér, að ég veit ekki, hvort ég gæti léð frv. fylgi mitt, ef þessi breyt. yrði á því gerð. Í viðbót við það, sem ég sagði áðan, vil ég benda á það, að ég álít skynsamlegra, að ríkið greiði stofnkostnað og rekstrarkostnað en hitt, líka af því, að það mun að jafnaði vera bezt, að Alþingi skeri á hverjum tíma úr því, hvort til sé fé til þessara framkvæmda. Álít ég, að bezt fari á því, að þetta sé sem mest í höndum löggjafarvaldsins. En ef stofnkostnaður fellur að hálfu leyti á ríkissjóð, en að hálfu leyti á sýslu- eða bæjarfélög, þá er meiri hætta á ýmsum töfum um framgang málanna. Eftir öllum grundvallarreglum um meiri háttar aðgerðir sýslu- og bæjarfélaga, er það löggjafarregla, að þau sæki upp fyrir sig til löggjafarvaldsins, sem á að skera úr um það, hvort framkvæmdin er möguleg eða ekki. Þetta er mér svo mikils virði, að ef samþ. verður þessi mikla lenging skylduvinnunnar og það, að helmingur stofnkostnaðar falli á bæjar- og sýslufélög, þá er ég óviss um, að ég geti greitt atkv. með frv.