Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hefði óskað eftir framsögu með þessu frv. af hálfu ríkisstj., en svo virðist ekki ætla að verða. Ég vildi aðeins geta þess nú, þótt ég ræði sennilega aðallega um málið við 2. umr., að sökum þess að lofað var að lækka tolla, þegar gengislækkunin var til umr., þá er óviðkunnanlegt að sjá alla gömlu tollana framlengda, en fyrst hæstv. ríkisstj. virðist ekki óska þess að ræða málið nú, skal ég geyma mér frekari umr. til 2. umr.



Herra forseti. Hér er lagt til með þessu frv., að námsbókagjaldið sé hækkað upp í 15 krónur á heimili. Það hefur verið 7 krónur allt frá árinu 1940. Á þessum tíma hafa sem kunnugt er orðið miklar verðhækkanir, enda kemur það fram í reikningum námsbókaútgáfunnar, að hallinn á útgáfunni s.l. ár hefur verið röskar 90 þús. kr. Það er gert ráð fyrir, að ríkissjóður hafi ekki sérstök útgjöld vegna þessarar útgáfu og ekki heldur hagnað, en það ber að stefna að því, að útgáfan standi undir sér, en það gerir ekki betur en svo sé með því að ákveða gjaldið 15 krónur. - Ég legg svo til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Í byrjun ársins 1947 tók ríkið við rekstri náttúrugripasafnsins og síðan hefur nauðsynlegur kostnaður við rekstur þess verið settur á fjárlög. Sérstök lög gilda um landsbókasafnið og þjóðskjalasafnið, og þykir því hlýða, að svipuð lög gildi um þetta safn einnig. Ég tel óþarft að fara um þetta fleiri orðum, en óska, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Þetta frv. hér um vinnumiðlun á þskj. 95 er borið fram af hæstv. ríkisstj. Þau lög, sem gilt hafa um vinnumiðlun, eru frá 1935, og er þar svo kveðið á, að í hverjum kaupstað skuli vera vinnumiðlunarskrifstofa, ef viðkomandi bæjarstjórn æskir þess eða atvinnumálaráðherra mælir svo fyrir. Þróun málsins hefur orðið sú, að kaupstaðirnir utan Reykjavíkur hafa lítið notfært sér þetta. Það hafa að vísu verið settar upp slíkar skrifstofur á 7 stöðum utan Reykjavíkur, en þær hafa víða verið lagðar niður aftur, svo að nú eru aðeins starfandi vinnumiðlunarskrifstofur í 5 af 13 kaupstöðum utan Reykjavíkur. Í Reykjavík hefur þróunin orðið önnur. Þar eru starfandi tvær skrifstofur, önnur samkv. ákvæðum l. frá 1935, en hin rekin sérstaklega af Reykjavíkurbæ. Það ætti að vera einsætt, að það er óheppilegt og enda óþarft, að tvær vinnumiðlunarskrifstofur séu starfandi, jafnvel í svo stórum bæ sem Reykjavík, þannig að heppilegt þótti og í sparnaðarátt að sameina þær. Eins og ég sagði áðan, hafa kaupstaðirnir úti á landi lítið notfært sér heimild l., svo að framlag ríkissjóðs til vinnumiðlunarskrifstofustarfsemi hefur farið að mestu leyti til skrifstofunnar í Reykjavík. Með þeim tilraunum, sem ríkisstj. hefur gert til að draga saman starfsmannakerfið, þá hefur þetta verið athugað, og niðurstaðan af þeirri athugun er þetta frv., sem byggist á því, að sveitarfélögin sjálf starfræki vinnumiðlunarskrifstofurnar og beri kostnaðinn af þeim eða hagi rekstri sínum samkv. þessu frv. - Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að helztu aðilar geti átt fulltrúa í stjórn vinnumiðlunarskrifstofunnar. 3 af 5 eiga að vera kosnir hlutfallskosningu af bæjarstjórn, en einn á að vera fulltrúi alþýðusamtakanna og annar fulltrúi vinnuveitenda. Á þennan hátt er leitazt við að tryggja það, að öll helztu sjónarmið í þessu sambandi geti komið fram, en þar sem gert er ráð fyrir, að bæirnir greiði allan kostnaðinn, þykir hlýða, að þeir fái meiri hluta í stjórninni. Sé ég ekki ástæðu til að taka fleira fram í svipinn, en legg til, að málið fari til heilbr.- og félmn. að lokinni þessari umr., og vil ég taka það fram, að ég er reiðubúinn að ræða málið þar og taka til athugunar till. um aðra skipan þessara mála.



Herra forseti. Ég vildi lýsa nokkurri undrun og andstöðu minni við þetta stjórnarfrv. Hæstv. félmrh. sagði, að þetta væri einn liðurinn í þeirri stefnu hæstv. ríkisstj. að spara útgjöld og draga úr launagreiðslum til opinberra starfsmanna. Ég vildi sízt deila á hæstv. ríkisstj., ef hún gerði skynsamlegar og röggsamlegar till. um að draga úr óþarfa eyðslu, en mér þykir undrum sæta, ef sparnaðarkutanum á fyrst og fremst að beita gegn þeirri félagsmálalöggjöf, sem sett hefur verið á síðari árum, ekki sízt þegar svo horfir, að oft hefur verið mikil þörf, en nú brýn nauðsyn að styrkja heilbrigðis- og félagsmálalöggjöfina í landinu. Mér þykir sem hér sé byrjað á öfugum enda, og það þykir mér leitt, því að ég veit af persónulegri reynslu, að hæstv. félmrh. er frjálslyndur maður og víðsýnn, og ég hefði kosið honum annað hlutskipti en það að skera greinarnar af því félagsmálatré, sem vaxið hefur upp nú á síðari árum. Það er einmitt nauðsynlegt nú að gera endurbætur á l. um vinnumiðlun í þá átt, að vinnumiðlunarskrifstofurnar yrðu starfhæfari og settar upp víðar og hefðu öruggt samband og samvinnu sín á milli, í stað þess að gera ráðstafanir, sem miða að því að draga úr starfi þeirra. Það er því síður ástæða til að flytja þetta frv., sem hæstv. félmrh. hefur nýlega lýst yfir því í sameinuðu þingi, að hann teldi greiðslugetu ýmissa bæjarfélaga mjög takmarkaða, og er því ósanngjarnt, ef þetta hefur við rök að styðjast, að ætla þeim að taka á sig þyngri bagga en verið hefur til þess að halda uppi vinnumiðlunarskrifstofum í landinu. Eins og segir í grg. og fram kom í ræðu hæstv. ráðh., þá eru höfuðbreytingarnar, sem frv. gerir ráð fyrir, þessar: I. Allt vald er tekið úr höndum ríkisstj. til að ákveða um stofnun vinnumiðlunarskrifstofa. II. Fjárframlög, sem hingað til hafa verið greidd úr ríkissjóði, eiga að falla niður, en bæjarsjóðir beri kostnaðinn af skrifstofunum. - Þó er á því ein undantekning. Ef framkvæma á vinnumiðlun varðandi sveitir landsins, þá skal það kostað úr ríkissjóði, en bæirnir eiga hins vegar að greiða allan kostnaðinn hjá sér. Þetta er svipað öðru, sem örlar á í stefnu hæstv. ríkisstj., að mismunur er gerður gagnvart fólki eftir því, hvort það býr í sveit eða víð sjávarsíðuna. Það er alltaf fljótar hlaupið til að hjálpa þeim, sem í sveitunum búa. Þótt ríkisstj. geti sparað rúmlega 100 þús. kr., þá er svo mikið í húfi, eins og horfur eru nú ískyggilegar, að fremur en að leggja niður vinnumiðlun, þá ætti ríkisvaldið að halda henni áfram, svo sem kostur er á, og auka hana og vinna að rannsóknum á atvinnuástandinu, svo að gera megi allsherjar áætlun um aðgerðir til úrbóta. Í vissum landshlutum, t.d. vestan lands og norðan og jafnvel austan, bólar nú á mjög alvarlegu atvinnuleysi, og því miður er útlit fyrir, að það sé vaxandi. Eins og högum er nú háttað, ber ríkisvaldinu því bein skylda til þess að gera eitthvað til að hindra atvinnuleysið og deila sanngjarnlega niður þeirri atvinnu, sem til fellur, og það verður bezt gert á þann hátt, að ríkisvaldið hafi heildarafskipti af þeim málum. Því er nauðsynlegt, að ríkisstj. hafi hér með eftirlit og fyrirskipunarrétt um stofnun vinnumiðlunarskrifstofa, þar sem þeirra er þörf, og þá er rétt, að ríkissjóður beri og nokkurn kostnað af því. En með þessu frv. er stigið spor í öfuga átt. Ég skal ekki segja, hvað margir kaupstaðir héldu áfram að reka vinnumiðlunarskrifstofu, ef frv. yrði samþ., en ég held, að vinnumiðlunarskrifstofur þær, sem til eru í landinu, yrðu bæði færri og afkastaminni eftir en áður. Það eru svo engin rök í málinu, þótt risið hafi upp deila milli þeirrar vinnumiðlunarskrifstofu, sem hér starfar samkv. l., og ráðningarskrifstofu Reykjavíkurbæjar. Það er óheppilegt ástand, og á sínum tíma var mjög reynt að fá þessar skrifstofur til að sameinast. En tilvera þeirra beggja hér rökstyður á engan hátt nauðsyn þess að draga úr höndum ríkisstj. vald til að halda uppi vinnumiðlun í öðrum kaupstöðum. Ríkisstj. hefur orðið vör við, hve ástandið í atvinnumálunum er orðið ískyggilegt. Frá alþýðu Vestfjarða berast eindregnar óskir um aðgerðir til úrbóta, en eina svarið, eða eitt af þeim fáu svörum, sem verkalýðssamtökin fá, er framlagning þessa frv. Og einnig er ljóst, hvernig Alþýðusamband Íslands lítur á þetta. Alþýðusambandið hefur mótmælt, og verkalýðurinn lítur á þetta sem óþurftarmál, til að draga úr því, að vinna geti orðið sem mest. Fyrir því er ég andstæðingur þessa frv. og tel, að meiri þörf væri að endurskoða vinnumiðlunarlöggjöfina, sem nú er 45 ára gömul, í samráði við menn á þeim stöðum, sem mesta reynslu hafa í þessum efnum, og breyta henni í þá átt að efla opinbera vinnumiðlun og koma á heildarsamtökum um land allt. En með þessu er á hinn bóginn verið að draga úr afskiptum hins opinbera af þessum málum. Ég er sannfærður um, að vinnumiðlunarskrifstofum mundi fækka og þær ekki reknar nema á stöðum, sem búa yfir allverulegu fjármagni. Líklegt má telja, að Reykjavík og Hafnarfjörður mundu reka vinnumiðlunarskrifstofur áfram, en vafasamt, hvort það yrði víðar. En þó að þessir staðir héldu uppi vinnumiðlun, yrði dregið úr vinnumiðlun um land allt, því að þeir staðir, sem vilja nú halda uppi vinnumiðlun, gætu það ekki áfram. Ég vil því lýsa yfir undrun minni á framkomu þessa frv. og þeim sparnaði, sem það á að hafa í för með sér, og teldi vænlegra til að auka atvinnu í landinu, að auka og dreifa vinnumiðluninni á milli fleiri staða. Nú er högum svo komið, að fólk flýr úr ýmsum verstöðvum á landinu til Reykjavíkur. Þetta er hættuleg þróun, og ég veit, að ráðamenn Reykjavíkur líta á hana sem ískyggilega. Og ég er sannfærður um, að ef ekki er hlustað á raddir fólksins um að fjölga, en ekki fækka vinnumiðlunarskrifstofum, þá mun það hafa þau áhrif, að fólkið mun flýja enn þá meira en áður til Reykjavíkur. Og mér finnst það vera ömurleg örlög, að einn af mætustu þm. Framsfl. skuli verða til þess að berjast fyrir þessu frv., og það er ömurlegt, að ríkisstj., þar sem Framsfl. hefur forsæti, skuli koma fram með sparnað af þessu tagi. - Ég vil vænta þess, að þm. athugi vel sinn gang, áður en þeir breyta vinnumiðlunarlöggjöfinni í þessa átt. Vinnumiðlunina ber að auka og koma á föstu skipulagi í samræmi við fengna reynslu. Og orð hæstv. forsrh. gefa veika von um, að heppilegra verði talið að halda þessum málum í því formi, sem nú er.



Herra forseti. Mér virðist, að það sé stefna hæstv. ríkisstj. með þessu frv. að minnka afskipti ríkisvaldsins af að tryggja mönnum atvinnu, og hún ætli nú að sleppa þeirri ábyrgð, sem hún ber á að miðla þessum málum. Ég verð að segja, að ef ætti að taka þá stefnu upp, þá er byrjað á öfugum enda. Það er hlutverk þessara vinnumiðlunarskrifstofa að tryggja mönnum vinnu, og það er eðlilegt, að ríkisvaldið geri sitt til að tryggja þegnunum vinnu. En hvað á ríkisstj. þá eftir, þegar vinnumiðlunarskrifstofurnar hafa verið lagðar niður? Jú. hún á eftir að banna mönnum að vinna. Vinnumiðlunin er eitt af höfuðafskiptum ríkisvaldsins af vinnu manna, og nú á að leggja niður þennan stuðning ríkisvaldsins, og hvað þá? Við, sem þekkjum til, vitum, að meginið af allri útgerðinni er nú að stöðvast, og við vitum, að þessi útgerð væri öll í gangi, ef ríkisvaldið tæki ekki gjaldeyrinn af þeim, sem að henni vinna, og úthlutaði honum til gæðinga sinna. Með þessu er verið að svipta smábæi og útgerðarmenn úti um land þeim gjaldeyri, sem þeir hafa unnið fyrir, og með því kippt fótunum undan afkomu fólksins. Ríkisvaldíð hefur tekið að sér að úthluta gjaldeyri þjóðarinnar. Ríkisvaldið hefur með þessu tekið á sig siðferðislega ábyrgð, það hefur tekið á sig þá ábyrgð, að það verður að afhenda þeim, sem að framleiðslunni vinna, aftur þann gjaldeyri, sem þeir afla, eða sjá þeim fyrir atvinnu. En hvað er nú ríkisstj. að gera? Hún er að neita þeirri ábyrgð og skorast undan að tryggja fólkinu vinnu, m.ö.o., vill halda valdinu til að banna mönnum að vinna, en sleppa ábyrgðinni að sjá þeim fyrir vinnu. Ég held, að ef á að auka á afskipti ríkisvaldsins, þá verði að vera samræmi í afskiptum þess. Annaðhvort verður ríkisstj. að segja við fólkið: „Þið verðið að bjarga ykkur sjálf“, - þó að á því fyrirkomulagi yrðu auðvitað gallar, - eða: „Ég tek ábyrgðina, ég hef vald til að taka gjaldeyrinn, og ég tek ábyrgðina á að sjá ykkur fyrir sómasamlegri vinnu.“ Ríkisstj. getur ekki tekið gjaldeyrinn með valdi, úthlutað honum til gæðinga sinna og sagt við fólkið: „Ég vil ekkert hafa með það að gera, hvort þið hafið vinnu eða ekki.“ - En hver er afleiðingin, ef ekki er haft samræmi á þessari stefnu? - Við skulum athuga þá stefnu, sem fram kemur í þessu frv. Hún er sú, að alþýðan í landinu nýtur einskis af þeirri forjá, sem ríkisvaldið ætti að vera henni í atvinnumálum. En hvað er gert við gjaldeyrinn? Jú, hann er tekinn til auðugustu mannanna í Reykjavík. Alþýðan hefur þá forsjá, að gjaldeyririnn er tekinn af henni og honum svo aftur úthlutað til voldugustu mannanna í Sjálfstfl. með vissu tilliti til voldugra manna í Framsókn. Það þarf enginn að segja fólki á Vestfjörðum það í dag, að engin bót mundi ráðast á vandræðunum þar, ef þeir fengju að nota þann gjaldeyri, sem þeir vinna fyrir. Nei, það mundu koma tilboð frá Reykjavík og það mundi verða kapphlaup milli gæðinga ríkisvaldsins til að kaupa afla þeirra, því að þá yrðu þeir að kaupa þann gjaldeyri, sem fjárhagsráð útvegar þeim nú. Vestfirðir gætu rekið arðvænlega útgerð, ef þeir aðeins fengju að hagnýta þann gjaldeyri, sem þeir afla. Það er ekki verið að skapa hvöt til að framleiða, - nei, það er nánast refsivert. Það er ríkisvaldið, sem tekur gjaldeyrinn frá fátækri alþýðunni og fær hann í hendur heildsölunum. Með þessu er ríkisvaldið að drepa kaupstaðina úti um land, að drepa útgerðina, og stöðvun hennar stafar af þessu einu. Nú kemur ríkisvaldið fram með frv. um að fella niður vinnumiðlun, sem ríkisvaldið átti að hafa. M.ö.o. að létta af sér þeirri ábyrgð, að ríkisstj. ætti að fylgjast með og reyna að hafa áhrif á, að almenningur hefði sómasamlega vinnu. Ég sé ekki betur en að þetta frv. sé spor í þá átt að rífa niður þá félagslegu þróun, sem varð á árunum 1934–37 og 1944–47, á þeim tíma, sem mest einkennist af róttækum áhrifum. En einkennilegt virðist, að þetta frv. er borið fram á sama tíma og öllum einokunarviðjum heildsalanna í Reykjavík er haldið föstum. Ég fæ því ekki séð, að nokkurt samræmi sé í aðgerðum ríkisstj. Það virðist eiga að rífa niður þá endurbótalöggjöf, sem sett hefur verið, á sama tíma og einokun þeirri, sem skapaðist á styrjaldarárunum og engum datt í hug að ætti að vera til frambúðar, er haldið gagnvart allri landsbyggðinni. Það er verið að smáhöggva af endurbótunum, en auka á sama tíma völd lítillar auðstéttar. Þetta er það, sem ríkisstj. er að segja með þessu frv. Ég held, að það væri æskilegt, að það kæmi fram skýr yfirlýsing frá ríkisstj., hvort það er meiningin að draga úr því, sem ríkisstj. á að gera til að tryggja fólkinu atvinnu, en herða á sama tíma einokunarvald heildsalanna í Reykjavík. Ég held, að ríkisstj. ætfi að gefa upp stefnu sína. Er meiningin að slaka þannig til, að Íslendingar fái frelsi til að vinna, verzla og framleiða, sem þeir ekki hafa? Það væri æskilegt, að skýr afstaða kæmi fram, því að til þess mun ætlazt, að nokkurt samræmi sé. Þetta frv. fer nú til nefndar, og eru í n. fleiri mál, sem snerta þessi sömu mál, stefnu ríkisstj. gagnvart atvinnuvegunum, og það væri æskilegt, að þá lægi ljóst fyrir stefna ríkisstj. í atvinnulífi þjóðarinnar. Ef ríkisvaldið er staðráðið í að svipta fólkið allri vinnumiðlun, þá verður það jafnframt að gefa því frelsi til að skapa sér vinnu. Ég vil láta þetta koma fram, ef ríkisstj. vill gera glögga sína afstöðu. Þetta er ekki aðeins sparnaðarfrv., heldur borið fram að kröfu íhaldsins og notað til að breyta um stefnu viðvíkjandi atvinnulífi þjóðarinnar.



Herra forseti. Aðeins örfá orð út af ræðu hv. 8. landsk. - Hann lýsti undrun og andstöðu við frv. og þann sparnað að rífa niður félagsmálalöggjöf síðustu ára. Og virtist mér, að hv. þm. vildi láta liggja orð að því, að það væri yfirleitt verið að vinna að slíku hér á Alþ. Mér er það nú alls ekki kunnugt, að svo sé. En um þetta frv., sem hér liggur fyrir, þá virðist mér það mjög ofmælt, að það sé verið með því eða eigi í sambandi við það að rífa niður félagsmálalöggjöfina, þó það sé borið fram hér. Því hefur ekki verið mótmælt, að lögin um vinnumiðlun, sem nú eru orðin 15 ára gömul, hafi verið tiltölulega mjög lítið notuð utan Reykjavíkur. Því að það er ekki aðeins svo, að aðeins nokkur hluti af þeim stöðum, sem notað gátu þessi lög, hefur notað þau, heldur hafa þær vinnumiðlunarskrifstofur, sem settar hafa verið á fót utan Reykjavíkur, verið lítið notaðar. Það er því aðeins ein vinnumiðlunarskrifstofa, sem starfrækt hefur verið samkv. þessari löggjöf, sem getur eiginlega heitið skrifstofa. Þetta er líka að ýmsu leyti eðlilegt, því að til þess, að hægt sé að starfrækja slíkar skrifstofur, verður að vera tiltölulega margt fólk á hverjum stað, þar sem þær starfa. Fyrir utan Reykjavík eru okkar kaupstaðir svo litlir, að vinna, sem vinnumiðlunarskrifstofur taka til, miðlast á ýmsan hátt, án þess að það þurfi sérstaka skrifstofu til þess, og hefur sýnt sig, að þessi hefur orðið raunin á. Það hefur komið fram undir umr., að hjá hv. þm., sem hér hafa talað, virðist hafa komið fram geysimikið vantraust á starfsemi þeirra bæjarfélaga, sem eiga að sjá um þetta, ef breytt yrði til í þessu efni um tilhögun á vinnumiðlun. En hvers vegna má ekki treysta því, að bæjarfélag, sem sér, að þörf er á vinnumiðlunarskrifstofu, setji upp slíkt apparat, samkvæmt heimild, sem er í löggjöfinni, ef þetta frv. verður samþ.? Ef hægt er með slíkum kostnaði að miðla vinnu, hvað er þá eðlilegra en að það séu bæjarstjórnirnar á slíkum stöðum, sem hefjist handa um þetta? Mér virðist, að það liggi opið fyrir, að bæjarstjórnirnar sjái fyrst og fremst um þessa starfsemi og beri þá kostnaðinn af henni. Því að hvað getur verið hagkvæmara fyrir bæjarfélag, sem sér, að hægt er að koma atvinnulausum mönnum í vinnu með því að hafa vinnumiðlunarskrifstofu, heldur en að það geri það? Það mundi hver heilbrigður bæjarstjórnarmeirihluti vilja gera eða bæjarráð. Og það eru þessi rök, sem liggja til grundvallar því, sem hér er borið fram í þessu frv., samanber 7. og 8. gr., þar sem er í 8. gr. tekið fram, að félmrh. geti sett reglugerð um vinnumiðlun í einstökum atvinnugreinum, og heimilt sé að fela vinnumiðlunarskrifstofum kaupstaðanna slíka vinnumiðlun á tilteknum landsvæðum, og að þann kostnað, sem leiði af ákvæðum þessarar gr., greiði ríkissjóður. Þetta er sett hér inn beinlínis með það fyrir augum, að hægt sé á þennan hátt að grípa inn í, ef ríkisstj. þykir ástæða til, vegna einhverra ástæðna, sem gerðu það nauðsynlegt, að vinnumiðlun gripi lengra inn í þjóðfélagslífið en gert er ráð fyrir að öðru leyti í frv., þannig að horft verði yfir þessi mál í víðari sjónhring heldur en bæjarfélögin gætu gert annars, án þessara ákvæða. Hv. þm. sagði, að hér væri landbúnaðurinn tekinn sérstaklega, og það ætti að kosta vinnumiðlun fyrir hann af því opinbera. Vinnumiðlunin fyrir landbúnaðinn hefur farið svo fram undanfarið, að Búnaðarfélag Íslands hefur starfrækt þessa vinnumiðlun og kostað hana að miklu leyti. Hins vegar hefur hún verið starfrækt sem deild hjá Vinnumiðlunarskrifstofunni í Reykjavík nokkurn hluta ársins. En kostnað við þessa vinnumiðlun hefur ríkissjóður greitt. Og vitanlega getur um slíkt verið að ræða fyrir fleiri atvinnuvegi en landbúnaðinn, og er því ekki ástæða til að tala um hann sérstaklega í þessu sambandi. En sú vinnumiðlun, sem starfrækt er fyrir landbúnaðinn, gengur fyrir sig vissa tíma ársins, og er ástæða til að setja sérstök ákvæði um hana í sambandi við vinnumiðlunarskrifstofur, sem fyrir hendi væru. En það er ekki hugmyndin með þessu að breyta til frá því, sem verið hefur, að Búnaðarfél. Ísl. beri kostnaðinn af þeirri vinnumiðlun, heldur hitt, að setja þessa vinnumiðlun við þennan atvinnuveg í samband við þá vinnumiðlunarskrifstofu, sem starfandi er hvort sem er, í Reykjavík eða annars staðar. Ég leyfi mér því að mótmæla því, að þetta, sem hér er borið fram í þessu frv., sé árás á félagsmálalöggjöf síðustu ára. Yfirleitt er í þessu frv. þannig gengið frá ákvæðunum um yfirstjórn vinnumiðlunarskrifstofanna á hverjum stað, að ég hygg, að allir megi vel við una. Það er eðlilegt, að bæjarfélögin á hverjum stað hafi meiri hl. í stjórn slíkra vinnumiðlunarskrifstofa, en hitt er líka eðlilegt, að verkamenn hafi þar einn fulltrúa og atvinnurekendur hafi þar einnig fulltrúa, og ákvæði um þetta viðkomandi stjórn vinnumiðlunarskrifstofanna hafa verið sett inn í frv., til þess að engin tortryggni komist þar að að neinu leyti og að þessir aðilar geti starfað saman að þessum þýðingarmiklu málum. Hv. 8. landsk. þm. sagði, að það væru ekki rök í þessu máli sú deila, sem hér hefur verið um ráðningarskrifstofu Reykjavíkurbæjar og vinnumiðlunarskrifstofuna. Ég viðurkenni, að það eru ekki heildarrök í málinu, að þessi deila er fyrir hendi eða hvernig hún er, enda er það ekki borið fram af mér í málinu í því skyni, þó ég nefndi þetta og þeir hv. þm., sem tekið hafa til máls hér, að það er vitanlega óþarft að vera með tvær vinnumiðlunarskrifstofur hér í Reykjavík. Og ég hygg, að allir séu sammála um það. Og þó að það sé verið að gera grín að því að spara svona lítið eins og hér er um að ræða af hálfu ríkisins, eitthvað yfir eitt hundrað þús. kr., þá má náttúrlega gera grín að öllu. En það vill verða svo yfirleitt um alla hluti, þegar talað er um að reyna að spara fyrir ríkið og draga saman kostnað, að það verða einhverjir til að segja, að þeir vilji jú reyndar spara fyrir ríkið, en bara ekki á þessum lið, sem þá er um að ræða. Og ég held fram, að ekki sé ástæða til að ætla, þó að ein skrifstofa starfi í Reykjavík að vinnumiðlun, að það sé neitt verra en það fyrirkomulag, sem nú er, ef þeir, sem starfa eiga þarna, starfa saman á réttan hátt. - Það er jafnan svo, þegar bent er á eitthvað til að spara, að menn vilja bara ekki spara á þessum lið, en benda svo aldrei á, hvar þeir vilji, að sparað sé í staðinn. Ég er sammála um það, að það geti verið nauðsynlegt að halda uppi samstæðri vinnumiðlun að einhverju leyti yfir landið. Og einmitt ákvæðin í 8. gr. frv. gera það að verkum, að það er hægt að grípa þannig inn í, ef ástæða þykir til. En mér er alveg óskiljanlegt, að nokkurt bæjarfélag muni láta hjá líða að setja upp einhvers konar vinnumiðlun innan sinna takmarka, ef bæjarfélagið telur, að það mundi koma að verulegum notum til þess að bæta úr atvinnuleysi að hafa slíka vinnumiðlun. En þegar til þess kæmi að setja tengsl á milli slíkra vinnumiðlunarskrifstofa, þá er það ríkisstjórnin, sem getur gripið þar inn í og leitað samráðs við vinnumiðlunarskrifstofurnar og tengt þær saman, eftir því sem frv. gerir ráð fyrir. Hugleiðingar hv. 8. landsk. þm. um fólksflutninga til Reykjavíkur í sambandi við þetta mál, held ég, að eigi nú tæplega heima í sambandi við málið. Ég hef ekki trú á því, að samþykkt þessa frv. orki nokkru um vaxandi fólksflutninga til þess staðar né annarra, eftir að reynsla er fengin af því, hvernig löggjöfin frá 1935 um vinnumiðlun er notuð, þó að við séum sammála, hv. 8. landsk. þm. og ég, um, að slík áframhaldandi þróun, sem fólksflutningar til kaupstaðanna er, sé óheppileg og sjálfsagt sé að stuðla að því, að hún færist ekki í aukana. Ég sé ekki beina ástæðu við þessa fyrstu umr. málsins að fara út í mjög langar umr. um það. En ég vildi taka þessi atriði fram út af ummælum hv. 8. landsk. þm. Ég sagði áðan, að ég væri fús til að ræða við þá hv. n., sem fær frv. til meðferðar. Því að sjálfsagt geta einhver ákvæði verið í frv., sem ástæða væri til að breyta að einhverju leyti, og er sjálfsagt að gera það, ef fram kemur, að hægt er að fá betra form á því. Hv. 2. þm. Reykv. hélt hér alllanga ræðu, en kom allmikið inn á gengismál og verzlunarmál, sem ég vil ekki blanda inn í þetta mál nú. Hann sagði, að næsta skref ríkisstj. hlyti að verða, að hún bannaði með öllu að vinna. Ég veit ekki, hvað hv. þm. á við með þessu. Ég hef þann grun, að það séu aðrir menn en ríkisstj., sem stuðla að því leynt og ljóst að banna mönnum að vinna. Og getur vel verið, að þetta hafi verið svo nærri þessum hv. þm., að hann hafi ekki haft beint vald á því, sem hann sagði, þegar hann hélt þessu fram. En ummæli eins og þessi eru náttúrlega ekki svara verð. - Hv. 2. þm. Reykv. var líka með það, að það væri verið að rífa niður endurbótalöggjöf á sviði vinnumála, sem sett var á tímabilunum 1934 –1937 og 1944–1947. Já, mikið má af gera, ef þetta getur heitið því nafni, að verið sé að gera slíkt eins og þetta með flutningi þessa frv., eftir síðustu 15 ára reynslu. - Að öðru leyti vil ég ekki fara inn á ræðu hv. 2. þm. Reykv. Hún snerti þetta mál, sem fyrir liggur, mjög lítið. Um gjaldeyrispólitík og verzlunarpólitík ríkisstj. verður rætt á sínum tíma, en ekki er ástæða til að blanda umr. um þau mál hér inn í. - Ég sé svo ekki ástæðu, að svo stöddu, að fara fleiri orðum um þetta.



Herra forseti. Tilhögun vinnumiðlunar í Reykjavík hefur borið á góma í þessum umr., og vil ég með fáeinum orðum skýra afstöðu mína til þessa frv. Ég vil geta þess fyrst, að vinnumiðlun hafi verið upp tekin af Reykjavíkurbæ áður en núgildandi lög um vinnumiðlun voru sett í ársbyrjun 1935. Bæjarstjórn Reykjavíkur var áður ljóst, að gagnlegt væri og nauðsynlegt að koma slíkri stofnun á fót. Þess vegna var það árið 1933, að bæjarstjórn Reykjavíkur stofnaði vinnumiðlunarskrifstofu, sem bar og ber heitið Ráðningarskrifstofa Reykjavíkurbæjar. Þessari skrifstofu var ætlað svipað hlutverk eins og síðar var ákveðið í vinnumiðlunarlöggjöfinni og eins og gert er ráð fyrir í meginatriðum í 4. gr. þessa frv. Nokkru eftir að þessi ráðningarskrifstofa hafði verið stofnuð og var tekin til starfa, var flutt hér á Alþ., að ég ætla síðari hluta árs 1934, frv. um vinnumiðlun. Og þar var svo gert ráð fyrir, að skylt væri, ef atvmrh. mælti svo fyrir, að setja skyldi á stofn vinnumiðlunarskrifstofur í öllum kaupstöðum landsins. Bæjarstjórn Reykjavíkur taldi þá með öllu óþarft, að löggjafarvaldið fyrirskipaði stofnun nýrrar vinnumiðlunarskrifstofu í Reykjavík, þar sem önnur vinnumiðlunarskrifstofa var nýlega komin á laggirnar þar. En þrátt fyrir mótmæli bæjarstj. Reykjavíkur gegn þessum óþarfa og óþarfa eyðslu ákvað þáverandi þingmeirihluti á Alþ. að samþ. lögin eins og frv. um þau lá fyrir og þar með að þvinga annarri vinnumiðlunarskrifstofu til viðbótar upp á Reykjavíkurbæ. - Ég ætla, að árangurinn af stefnu þessarar löggjafar hafi orðið harla lítill. Eftir þeim fregnum utan af landi, frá kaupstöðum, þar sem vinnumiðlunarskrifstofur hafa verið starfandi eftir þessum l., hefur ekki verið ýkja mikið gagn af þeim. Aðalárangur þessara laga virðist því hafa verið sá, að Reykjavíkurbær hefur nú í 15 ár haft tvær vinnumiðlunarskrifstofur, þar sem alveg óþarft var að hafa nema eina. Stjórn þessarar vinnumiðlunarskrifstofu, sem þröngvað var upp á bæinn, var þannig skipuð, að fulltrúar frá bæjarstj. voru í minni hluta. Og þó að bæjarsjóður hafi greitt tvo þriðju af rekstrarkostnaði þessarar skrifstofu, hefur bæjarstj. ekki getað ráðið neinu um það, hver sá kostnaður yrði né tölu starfsmanna, af því að fulltrúar frá bæjarstjórninni hafa verið í minni hluta í stjórn vinnumiðlunarskrifstofunnar. Eftir l. er ráðin sérstök stjórn þessarar vinnumiðlunarskrifstofu, og hún ræður forstöðumann og starfsmenn skrifstofunnar. Árangurinn af þessu er svo á, að kostnaðurinn við þessa skrifstofu hefur orðið óheyrilega mikill. Ráðningarskrifstofa Reykjavíkurbæjar, sem heyrir undir bæjarráð, hefur kostað í rekstri nokkuð innan við 100 þús. kr. síðasta ár, en rekstur vinnumiðlunarskrifstofunnar, sem þröngvað var upp á bæinn, hefur kostað yfir 200 þús. kr. á sama tíma, sem er af því, að í þessari stofnun er fleira starfsfólk en þörf er á, án þess að bæjarstj. Reykjavíkur, þess aðila, sem ber tvo þriðju rekstrarkostnaðarins, ráði þar nokkru um. Hvað eftir annað hafa verið gerðar tilraunir til að draga úr þessum kostnaði með því að sameina skrifstofurnar. En því miður, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir ár eftir ár, hefur ekki tekizt að ná samkomulagi um það. Ef þetta frv., sem hér liggur fyrir, verður samþ., hefur það varðandi Reykjavík þá miklu umbót og sparnað í för með sér, að hér væri aðeins starfandi ein vinnumiðlunarskrifstofa eða ráðningarskrifstofa. Ég tel það breyt. til bóta, ekki aðeins frá fjárhagssjónarmiði, heldur mundi tilgangi skrifstofunnar miklu betur náð, þegar einn ábyrgur aðili hefði þessi störf með höndum, heldur en þegar tvær skrifstofur starfa að alveg sama verkefni. Eins og kemur fram í grg. þessa frv., samþ. bæjarstj. Reykjavíkur þann 16. marz s.l. að skora á ríkisstj. að leggja niður Vinnumiðlunarskrifstofuna í Reykjavík, þar sem víðurkennt væri, að með öllu væri óþarft að reka tvær vinnumiðlunarskrifstofur í bænum. Fyrir bæjarsjóð Reykjavíkur yrði samþykkt þessa frv. til verulegs sparnaðar og fyrir ríkissjóð einnig. Ég skil ekki vel, hvernig þeir tveir hv. þm., sem andmæla þessu frv., komast að þeirri niðurstöðu, að samþykkt þess og þar með sameining þessara vinnumiðlunarskrifstofa í Reykjavík í eina skrifstofu eigi að verða til þess að draga úr framkvæmd nauðsynlegrar vinnumiðlunar í Reykjavík eða höggva eitthvert skarð í þennan þátt félagsmálastarfseminnar, eins og hv. 8. landsk. þm. vildi vera láta. Hann talaði um, að það þyrfti að bæta skipulag vinnumiðlunarinnar, í stað þess sem þetta frv. gerði ráð fyrir. Ég held, að samþykkt þessa frv. mundi, að því er Reykjavík við kemur, verða til sparnaðar bæði fyrir ríkissjóð og bæjarsjóð, en um leið bæta þessa starfsemi í Reykjavík - gagnstætt því, að samþykkt l. frá 1935 um vinnumiðlun varð til þess að trufla vinnumiðlunarstarfsemina í Reykjavík og baka henni margvíslegt tjón. Ég skal ekki á þessu stigi málsins ræða um viðhorfið í þessum efnum utan Reykjavíkur, en aðeins taka fram að ég tel að því er Reykjavík varðar, að þetta frv. muni horfa til bóta. - Ég vil líka taka fram, í tilefni af ummælum, sem hér hafa fallið, að ég tel frv. einnig stefna í rétta átt að því leyti, að bæjar- og sveitarstjórnum er eftir ákvæðum þess í sjálfsvald sett, hvort þær reka slíkar vinnumiðlunarskrifstofur. Ég tel, að of langt hafi oft verið gengið í löggjöf í því að taka fram fyrir hendur sveitarstjórnanna og fyrirskipa þeim eitt og annað eða áskilja samþykki Alþ. til ýmissa hluta, sem þær gerðu. Ég tel það stefnu í rétta átt að láta sveitarstjórnir hafa meira sjálfræði heldur en verið hefur í ýmsum efnum á undanförnum árum. Og ég tek undir það með hæstv. forsrh., að ég tel, að sveitar- og bæjarstjórnir eigi að hafa það vakandi auga á atvinnuástandinu í sínu umdæmi, að ef nauðsyn er til stofnunar vinnumiðlunarskrifstofu þar, þá muni fulltrúar þeirra staða í bæjareða sveitarstjórn stofna slíkar skrifstofur. Og ég tel, sem sagt, ekki ástæðu til að rígbinda þessa skyldu í lögum, eins og gert hefur verið til þessa. Reynslan er líka sú, að l. frá 1935 um vinnumiðlun hefur alls ekki verið framfylgt, því að í stað þess, að gert er ráð fyrir því í þeim l., að vinnumiðlunarskrifstofur séu í öllum kaupstöðum landsins, þá eru aðeins í fimm af þrettán kaupstöðum landsins nú vinnumiðlunarskrifstofur starfandi. Ég vil vekja athygli á einu atriði, sem ég tel, að betur mætti fara í þessu frv. Í 6. gr. frv. er svo fyrir mælt, að stjórn vinnumiðlunarskrifstofu hverrar skuli vera skipuð fimm mönnum. Að mínu áliti er þessi nefnd eða stjórn algerlega óþörf. Ég lít svo á, að vinnumiðlunar- og ráðningarskrifstofur eigi, eins og önnur fyrirtæki vegna sveitarstjórnarmála, að heyra undir bæjarstjórn eða bæjarráð. Og mér finnst, þar sem ein meginrök fyrir þessu frv. hjá hæstv. ríkisstj. eru sparnaður, þá hefði hún átt að stíga sporið út til fulls og setja ekki á laggirnar óþarfa stjórn og skrifstofur. Því að einhver kostnaður hlýtur að verða af því. Ég ætla, að ekki sé ástæða til að ræða ýtarlegar um þetta frv. að sinni. En að sjálfsögðu styð ég þá till. hæstv. forsrh., að málið fari til 2. umr. og heilbr.- og félmn., og vil að sjálfsögðu áskilja mér rétt til þess að bera fram eða fylgja brtt. við einstök atriði frv.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur atriði úr ræðu hv. 7. þm. Reykv. og hæstv. fors- og félmrh., sem ég ætla að drepa á. Fyrst vil ég víkja að ræðu hv. 7. þm. Reykv., sem ræddi nokkuð um starfsemi Ráðningarskrifstofu Reykjavíkurbæjar og forna sögu starfsemi vinnumiðlunarskrifstofunnar hér í bænum á vegum ríkisins og þann ágreining, sem risið hefur fyrr og síðar út af starfsemi þessara stofnana. Ég dreg ekki í efa, að einhver vísir að ráðningarskrifstofu hafi verið stofnaður í Reykjavík áður en l. voru sett á Alþ. árið 1935 um vinnumiðlun. Hitt er jafnvíst, að mér fannst stjórn Reykjavíkurbæjar alltaf sýna, og sérstaklega í upphafi, nokkra stirðni út af vinnumiðluninni hér í Reykjavík, og hefði kosið, að það hefði verið á annan veg strax í upphafi og nánara samstarf hefði orðið milli ríkisins og stjórnar Reykjavíkurbæjar um þessi mál. En það tókst ekki. Og síðan hafa vinnumiðlunarskrifstofurnar verið tvær í Reykjavík. En þó einstakir kaupstaðir vilji heldur reka sínar eigin vinnumiðlunarskrifstofur en að hafa það starf í skjóli ákveðinnar löggjafar um reksturinn, þá tel ég það ekki til sérstakrar fyrirmyndar. Að öðru leyti mun ég ekki fara langt út í þann samanburð, sem hv. 7. þm. Reykv. gerði á starfsemi þessara tveggja vinnumiðlunarskrifstofa. En ég get sagt það, að vinnumiðlunarskrifstofan í Reykjavík, sem rekin er eftir l. frá 1935, hefur áreiðanlega haft með höndum langtum meiri og umfangsmeiri vinnumiðlun heldur en Ráðningarskrifstofa Reykjavíkurbæjar, því að til þeirrar fyrr nefndu skrifstofu hefur ekki aðeins verið leitað varðandi þá opinberu vinnu, sem ríkisvaldið hefur haft með höndum, heldur hafa atvinnurekendur og einstaklingar í atvinnuleit meira til hennar leitað en til Ráðningarskrifstofu Reykjavíkurbæjar. Þess vegna er ekki óeðlilegt, að kostnaður við. Vinnumiðlunarskrifstofuna í Reykjavík verði meiri en við Ráðningarskrifstofu Reykjavíkurbæjar. Háttv. 7. þm. Reykv. sagði, að ef frv. yrði samþ., yrði það til þess að bæta vinnumiðlunina í Rvík. Ég skal nú ekkert um það fullyrða, ég vildi vona, að svo yrði, en ég held þó, að það sé ekki nema eðlilegt, að í höfuðborginni, þar sem er saman kominn fjöldi fólks af öllu landinu, þar sé skrifstofa, sem sé rekin hvort tveggja í senn af ríkinu og Reykjavíkurbæ, kostuð af báðum þessum aðilum og hafi með höndum vinnumiðlun, ekki einungis í bænum sjálfum, heldur einnig fyrir fólk, sem búsett er í bænum og leitar eftir atvinnu annars staðar. Ég hef þess vegna talið, að hlutverk vinnumiðlunarskrifstofunnar sé yfirleitt þannig, að það sé mjög eðlilegt, að náið samstarf sé á milli ríkisheildarinnar og hlutaðeigandi bæjarstjórnar, þar sem vinnumiðlunarskrifstofa er, þannig að það verði sameiginlegt áhugamál viðkomandi bæjarstj. og ríkisvaldsins að reyna að greiða úr fyrir atvinnulausu fólki og miðla vinnu, eftir því sem kostur er á, og því tel ég, að l. um vinnumiðlun hafi gengið í rétta átt, og eftir því, sem ég bezt veit, er með svipuðum hætti löggjöf annarra ríkja, sem hafa sett hjá sér reglur um vinnumiðlun, að vinnumiðlunin er ekki talin óviðkomandi ríkisvaldinu, heldur er það talið mjög eðlilegt, að það sé ríkisvaldið, sem hafi rekstur slíkra vinnumiðlunarskrifstofa með höndum. Ég mundi fyrir mitt leyti telja sízt til bóta, að rekstur vinnumiðlunarskrifstofunnar í Rvík væri eingöngu í höndum Reykjavíkurborgar, en afskipti ríkisvaldsins þar engin, svo að spádómur minn er nokkuð á annan veg en spádómur hv. 7. þm. Reykv. Sá sami hv. þm. talaði um, að það væri yfirleitt til bóta, að bæjarstjórnir hefðu sjálfsvald í slíkum málefnum, en ég held satt að segja, þó að ég vilji ekki draga úr því, að sveitar- og bæjarstjórnum sé veitt talsverð sjálfsstjórn og völd, að þá séu málefnin þannig saman ofin, að þau snerti hvora tveggja í senn, ríkisvaldið annars vegar og bæina hins vegar. Og sízt af öllu mundi ég sem bæjarfulltrúi hafa á móti því, að ríkisvaldið styrkti og styddi vinnumiðlun í Rvík. Ég mundi sem stjórnandi í hvaða bæ sem væri telja, að það væri virðingarvert og þakklætisvert, ef ríkið teldi sig hafa til þess skyldur og ástæður að hafa nokkurt frumkvæði í þessum efnum og vildi veita fé úr ríkissjóði til rekstrar þessa fyrirtækis. Ég hefði því talið, að það væri alls ekki gengið nærri eðlilegu valdi bæjar- og sveitarstjórna, þó að gildandi væri í landinu löggjöf, sem gerði hvort tveggja í senn, að veita ríkisvaldinu frumkvæði að því að stofna til slíkrar skrifstofu og í annan stað, ef þetta frumkvæði væri notað, þá væri ríkið skyldugt til þess að láta nokkurt fé af mörkum til rekstrar starfseminnar. Slíkt samstarf sjálfstæðra aðila til lausnar þýðingarmiklu vandamáli er mjög eðlilegt, og ætti hvorugur aðilinn að afþakka aðstoðina; hvorki bæjar- né sveitarstjórnir ættu að afþakka aðstoð og samvinnu ríkisvaldsins né heldur ríkisvaldið að afþakka og vilja komast hjá að hafa samvinnu við bæjarfélögin um rekstur slíkrar stofnunar. Mér virðist því, að höfuðatriðin í núgildandi löggjöf frá 1935 um vinnumiðlun í landinu séu eins eðlileg og hægt sé að hugsa sér. - Þetta vildi ég segja út af orðum hv. 7. þm. Reykv. Ég vildi þá aðeins minnast á þau atriði í ræðu hæstv. forsrh., sem mér finnst vera tilefni til að drepa á. Hann gat þess, að l. um vinnumiðlun hefðu verið tiltölulega litið notuð utan Rvíkur. Það má segja, að svo hafi verið síðustu 10 ár, en það stafar að verulegu leyti af því, að frá því að umskipti urðu í atvinnuháttum á Íslandi um 1940 og fram til þessa dags hefur sem betur fer tiltölulega mjög lítið borið á atvinnuleysi, og hefur þetta ástand orðið nokkuð til þess að draga úr áhuga fyrir stofnun og rekstri vinnumiðlunarskrifstofa, þó að ég álíti, að það hafi ekki verið rétt. Þar sem hins vegar er nú byrjaður nýr þáttur í atvinnusögu Íslendinga, þar eð fyrir dyrum er nokkur ótti um atvinnuleysi, eins og á tímabilinu frá 1934– 40, þá finnst mér ríkari ástæða en nokkru sinni fyrr til að haga löggjöfinni á þann hátt, að hún verði að sem mestum og almennustum notum og ríkið veiti aðstoð sína til þess að hrinda þeim málum áleiðis. Hæstv. ráðh. sagði, að andstaðan gegn frv. af minni hálfu væri vantraust á stjórn kaupstaðanna, en því fer víðs fjarri. Ég hef mjög mismunandi álit á stjórn kaupstaðanna í landinu, en afstaða mín gegn málinu byggist að engu leyti á því, að ég hafi vantraust á stjórn kaupstaðanna. Sumum kaupstöðum finnst mér vera ágætlega stjórnað, öðrum miður vel og sumum jafnvel mjög illa stjórnað, en ég álít, að það sé brýn nauðsyn til þess, eins og ég áður sagði, að ríkisvaldið og bæjaryfirvöldin vinni saman til úrlausnar þessu vandamáli. Það er ekkert vantraust á bæjarstjórnir, þó að ríkisvaldið segði sem svo: Ég vil gjarnan hafa frumkvæðið að einhverju leyti um þessi mál og styrkja þetta fjárhagslega. - Þetta álit ég, að sé mjög eðlileg hugsun. Hér á fyrst og fremst að hafa í huga heill heildarinnar, ekki einstakra héraða og landshluta, heldur heill landsins og allrar þjóðarinnar. Hæstv. ráðh. fór nokkrum orðum um það, að ég hefði í minni ræðu á óviðeigandi hátt drepið á vinnumiðlun í sambandi við landbúnaðinn, en ég gerði það alls ekki að ástæðulausu, því að í grg. ráðh., sem fylgir frv., segir: „Hér er landbúnaðurinn einkum hafður í huga.“ Svo að það var beinlínis grg., sem leiddi mig inn á það að minna á, að það væru sérstök ákvæði varðandi landbúnaðinn. Hæstv. ráðh. sagðist mótmæla því, að hér væri um að ræða árás á félagsmálalöggjöf landsins. Þrátt fyrir mótmæli hans get ég ekki fallið frá þessari skoðun minni, að svo sé. Ég tel það vera beinlínis að draga úr þessum þætti félagsmálalöggjafarinnar, þegar á að draga úr valdi ríkisins í sambandi við vinnumiðlun og aðstoð ríkisins til vinnumiðlunar í landinu. Það er verið að draga úr vinnumiðlun með þessum hætti, og það er gert á þeim tíma, þegar veður öll eru válynd og búast má við því, að þröngt verði fyrir dyrum vegna þess, að þörf verði á aukinni atvinnu og á því að miðla henni á sem réttlátastan hátt. Þetta voru þau atriði úr ræðu hæstv. ráðh., sem ég sé ástæðu til að minnast á, en að sjálfsögðu fer þetta frv. til nefndar, og fæ ég þá tækifæri til þess að bera fram nýjar till. varðandi þetta mál og þá að gera nánar grein fyrir þeim við 2. og 3. umr.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. minntist sérstaklega á tvenn rök fyrir frv., önnur þau, að reynslan hefði sýnt, hve lítið vinnumiðlunarskrifstofan hefði verið notuð undanfarin ár, en það hefur þær eðlilegu orsakir, að undanfarinn áratug höfum við búið við lítið atvinnuleysi og sú stjórn, sem þá sat lengst við völd, nýsköpunarstjórnin, beitti sér að því af alefli að tryggja öllum sem mesta og bezta atvinnu. Hins vegar gerir sú ríkisstj., sem nú situr að völdum, ráðstafanir til þess að draga úr atvinnu manna um leið og hún vill leggja niður vinnumiðlunarskrifstofuna eða a.m.k. afskipti ríkisins. Ég held því, að þessi röksemd, að reynslan hafi sýnt, að ekki hafi verið þörf fyrir vinnumiðlunarskrifstofuna, verði ekki notuð til þess að réttlæta það, að leggja eigi þessa stofnun niður, þegar sýnt er, því miður, að einmitt vegna stjórnarstefnunnar er vaxandi þörf fyrir miðlun á vinnu, ávísun á vinnu, sem upphaflega var tilgangurinn með vinnumiðlunarskrifstofunni. Hin höfuðrökin voru sparsemi fyrir ríkissjóð, og hæstv. forsrh. fannst ekki viðeigandi að gera grín að því, þó að hugsað væri um að spara ekki hærri upphæð en 100 þús. kr. Það er nú dálítið einkennilegt prinsip hjá hæstv. ríkisstj., þar sem ekki er um stærri upphæð að ræða, hvar hún kýs að taka þann sparnað. Útbýtt hefur verið skýrslu hér til okkar, sem er þskj. nr. 33. Í þessari skýrslu er eitt höfuðatriðið langur og mikill bálkur um vinnumiðlun, sérstök samþykkt nr. 88 um skipulagningu vinnumiðlunar, og þar eru till. viðvíkjandi þessu máli, þar sem m.a. er mælt svo fyrir í 2. gr. þessarar samþykktar, bls. 14: „Vinnumiðlunin skal byggð upp af kerfi af vinnumiðlunarskrifstofum, er nái um allt landið og sé undir einni miðstjórn fyrir allt ríkið.“ Þegar nú ríkisstj. er samkvæmt eigin ósk búin að fá þessa skýrslu og borga fyrir það 110 þús. kr., skýrslu, sem við gátum líka fengið ókeypis hvar sem var, á að breyta þveröfugt við skynsamleg fyrirmæli í þessari skýrslu til þess að spara. Við eigum að borga 110 þús. kr. fyrir að fá þetta uppkast, þar sem við hefðum getað aflað upplýsinga um það sjálfir ókeypis, hvernig við ættum að haga vinnumiðluninni, en svo þegar við erum búnir að borga 110 þús. kr. fyrir þetta, eigum við að spara okkur að framkvæma það og hafa ekki neina vinnumiðlunarskrifstofu. - Ég nefni þetta sem dæmi um það, hvernig ríkisstj. fer aftan að hlutunum. Svo vil ég segja eitt, því að hæstv. forsrh. sagði, að bæirnir gæfu kostað þetta. Hvað geta bæirnir hér á Íslandi staðið undir miklu til frambúðar? Er til nokkurs að hrúga stöðugt meira og meira ofan á bæina? Ég tala ekki um Reykjavík, því að hún er undantekning, heldur á ég við bæi úti um land. Ég held nú, að það væri nær, að ríkið tæki á sig ofurlítið af þeim byrðum, sem bæirnir verða nú að bera, en ríkið sparar nú á þann hátt að skella byrðunum ofan á bæina, sem eru að kikna undir þeim byrðum, sem á þeim hvíla. Það er nú orðið mjög almennt atvinnuleysi í mjög mörgum kaupstöðum úti um land, og það verður sannarlega að teljast nokkuð kalt af ríkinu að ætla sér að spara við sig þannig, svo að segja á þeirra kostnað. Hæstv. ráðh. minntist á, að ég hefði sagt, að það mundi líklega verða næsta skrefið hjá ríkisstj. að banna mönnum að vinna. Ég sagði það ekki, heldur sagði ég, að það væru aðgerðir ríkisvaldsins, sem bönnuðu mönnum að vinna og framleiða. Ég skal nefna sem dæmi, að fyrir tveimur árum framleiddum við íslendingar 30 þúsund tonn af freðfiski, og þessi vinna er ein undirstaðan undir atvinnulífi fjölda kaupstaða um allt land. Með ráðstöfunum ríkisvaldsins hefur þessi framleiðsla verið sett niður í 15 þúsund tonn á s.l. ári, með samræmdum ráðstöfunum ríkisstj. og bankavaldsins, af hálfu ríkisstj. með því að banna mönnum frjálsa verzlun með þessa framleiðslu, sjálfstæða markaðsleit og innkaup í staðinn og af hálfu bankanna með því að neita framleiðslunni um lán út á meira en 15 þús. tonn. Það hefur þannig verið skorið niður úr 30 þús. í 15 þús. tonn á ári. Það er enginn efi á því, að það er hægt að selja og kaupa inn vörur aftur til Íslands fyrir eins mikið og áður var gert, 30 þús. tonn, en það þarf mun meiri atorku við það en áður og það þarf að fara fleiri leiðir til þess að ná í verðmæti fyrir þennan útflutning en áður þurfti, það þarf að leyfa einstaklingum að hafa miklu óbundnari hendur um sína starfsemi í þessum efnum en verið hefur. Hvað gerir hæstv. ríkisstj. í þessu? Með því að fella allar þær till., sem fram hafa komið um það að rýmka til í þessum efnum, bannar hún mönnum þessa framleiðslu, bannar mönnum að flytja inn vörur, þó að hún gæti haft allan hemil á verðlagi í þessu sambandi. Og það er engum vafa bundið, að það, sem gerir nú þorpum úti um allt land langerfiðast að draga fram lífið, það er þessi dauða hönd frá valdhöfunum hér í Rvík, sem lögð er á þeirra starfsemi. Þetta kalla ég að banna að vinna. Hins vegar skal ég ekki gera þetta mál sérstaklega að umtalsefni. Ég vildi aðeins leiðrétta þann misskilning, sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. Ég vil að lokum benda á eitt atriði í 6. gr. frv., sem ég skil ekki fyllilega og álít ekki æskilegt, en þar stendur m.a.: „Skulu þrír þeirra kjörnir af hlutaðeigandi bæjarstjórn með hlutfallskosningu, og skal einn þeirra sérstaklega kjörinn sem formaður stjórnarinnar.-“ Ég get ekki skilið þetta fullkomlega. Ef kjósa skal 5 menn og 3 þeirra með hlutfallskosningu, og einn þeirra sérstaklega sem formann stjórnarinnar, þá hlýtur annaðhvort að vera, að af þessum 3 mönnum, sem kosnir eru með hlutfallskosningu, sé einn tilgreindur sem formaður, eða þá að sá hljóti formannsstöðuna, sem fær flest atkvæði. Eða á máske að kjósa formanninn sérstaklega eftir á? Það er ekki hægt að kjósa formann með hlutfallskosningum, en það er hægt að ákveða, að einn þessara þriggja skuli vera formaður, t.d. sá efsti á listanum. Þetta er óljóst orðalag og gæti valdið misskilningi og deilum, og því æskilegt, að nefndin athugi þetta júrídíska atriði og fái úr því skorið, ef mögulegt er.



Herra forseti. Ég þarf ekki að bæta miklu við það, sem hv. 8. landsk. sagði hér áðan. Það er greinilegt, að flutningur þessa frv. er stórt spor aftur á bak í félagsmálum okkar. Það var áhugamál meiri hluta bæjarstjórnar Reykjavíkur að leggjast á móti stofnun vinnumiðlunarskrifstofu, og Sjálfstfl. taldi sig ekki hafa nóg áhrif á atvinnulíf bæjarins. Af þessari ástæðu hefur vinnumiðlun ríkisins verið illa séð af bæjarstjórn Rvíkur. Nú hefur hæstv. forsrh. flutt frv. í þá átt að veita bæjarstjórn Rvíkur vilja sinn í þeim efnum og gerzt þannig talsmaður Sjálfstfl. Hvaða ástæður liggja til þess, veit ég ekki, en þær geta síðar komið í ljós. Eins og hv. alþm. er kunnugt, hefur það verið skylda að koma upp vinnumiðlunarskrifstofum í bæjum, ef meiri hluti viðkomandi bæjarstjórnar hefur óskað þess eða ef atvmrh. hefur mælt svo fyrir. Nú er þetta vald tekið af atvmrh., og ég tek undir þau orð hv. 8. landsk., að þetta er spor aftur á bak. Hlutverk vinnumiðlunarskrifstofanna hefur verið tvöfalt. Í fyrsta lagi að safna skýrslum um atvinnuleysi og í öðru lagi að miðla vinnu og gefa upplýsingar í því sambandi. Meðal annarra menntaðra þjóða þykir nauðsynlegt að vita nokkrum sinnum á ári, hvernig ástatt er í atvinnumálum landsins. Ég má segja, að víðast hvar sé skýrslum um þetta safnað 4 sinnum á ári. Það er auðséð á lögum frá 1928 um atvinnuleysisskráningu, að hv. alþm. hefur þá verið ljóst, að nauðsynlegt er að vita nokkuð um þetta mál. Í þeim lögum er sagt, að safna skuli atvinnuleysisskrám tvisvar á ári, og Hagstofa Íslands síðan vinna úr þeim skýrslum og birta niðurstöður. Þessi lög hafa ekki komið til framkvæmda, og því var vinnumiðlunarskrifstofum falið að safna þeim skýrslum. Mér er kunnugt um, að þetta hefur verið gert, en hagstofan hefur algerlega vanrækt að vinna úr skýrslunum og birta þær. Það eina, sem við höfum fengið að vita um þetta mál, eru þær upplýsingar, sem manntalið gefur, en það fer fram á 10 ára fresti, og þar eð langur tími fer í að vinna úr skýrslum þess, eru upplýsingar, sem við fáum um atvinnuástandið þar, orðnar um 20 ára gamlar. Því höfum við verið harla ófróðir um atvinnuskiptinguna í landinu. Stórþjóðirnar, eins og t.d. Bretar og Bandaríkjamenn, geta sagt mánaðarlega um það, hve margir eru atvinnulausir í landi þeirra, en við, sem erum að byggja upp atvinnulíf okkar, látum okkur þetta litlu skipta. Með því að leggja nú til, að vinnumiðlunarskrifstofurnar hætti að njóta stuðnings ríkissjóðs, er hætt við, að þær leggist algerlega niður hjá mörgum bæjarfélögum. Á þennan hátt er kippt burtu þeim grundvelli, sem nauðsynlegur er til þess að hagstofan geti gefið út skýrslur um atvinnuskiptingu og atvinnuhættina í heild. Nú má máske segja, að þar sem hagstofan hefur ekki gert þessar skýrslur, þá geri það ekkert til, þótt möguleikinn til að gera þær sé tekinn frá henni. En ég hygg, að nú sé búið að útvega Hagstofu Íslands betri aðstöðu en áður til þess að vinna úr ýmsum skýrslum með vélaafli. Og flutningur þessa máls gefur tilefni til að reyna að koma þessum málum á þann grundvöll, sem lög frá 1928 mæla fyrir. Það er full ástæða til þess að taka nú skrefið áfram og koma okkar skýrslusöfnun í það horf, sem nauðsynlegt er talið hjá siðuðum þjóðum. Það ætti að gera bæjunum að skyldu að hafa vinnumiðlunarskrifstofur, sem söfnuðu skýrslum um atvinnulífið, og sjá svo um, að hagstofan vinni úr þeim, svo að við fengjum að vita a.m.k. 4 sinnum á ári, hvernig ástatt væri í atvinnumálum okkar. Ég vildi skjóta þessu til þeirrar hv. nefndar, sem fær málið til meðferðar, hvort ekki sé rétt, að vinnumiðlunarskrifstofurnar í bæjunum safni skýrslum um atvinnulífið, og hagstofan fái þær svo og vinni úr þeim, svo að við getum vitað sem oftast um tölu atvinnulausra manna í landinu, en ekki verði tekið það spor, sem hæstv. forsrh. gerist hér talsmaður fyrir.