Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Umræðan skiptist í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og fulltrúar annarra þingflokka 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Röðin verður þessi í fyrri umferð: Forsrh., Sjálfstfl., Alþfl., SK, Alþb. og BJ. Í síðari umferð: Sjálfstfl., BJ, Alþfl., Framsfl., SK og Alþb. Ræðumaður auk forsrh. verður af hálfu Framsfl. Halldór Ásgrímsson sjútvrh. í síðari umferð. Af hálfu Sjálfstfl. talar Geir Hallgrímsson utanrrh. í fyrri umferð og Ragnhildur Helgadóttir menntmrh. í þeirri síðari. Af hálfu Alþfl. tala Kjartan Jóhannsson, 3. þm. Reykn., og Jón Baldvin Hannibalsson, 5. þm. Reykv., í fyrri umferð og Karl Steinar Guðnason, 6. landsk. þm., í þeirri síðari. Af hálfu SK tala Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, 11. þm. Reykv., og Guðrún Agnarsdóttir, 3. landsk. þm., í fyrri umferð og Kristín Halldórsdóttir, 7. landsk. þm., í þeirri síðari. Af hálfu Alþb. tala Svavar Gestsson, 3. þm. Reykv., og Margrét Frímannsdóttir, 4. þm. Suðurl., í fyrri umferð og Guðmundur J. Guðmundsson, 7. þm. Reykv., í þeirri síðari. Af hálfu BJ tala Guðmundur Einarsson, 4. landsk. þm., og Kristín S. Kvaran, 1. landsk. þm., í fyrri umferð og Stefán Benediktsson, 8. þm. Reykv., í þeirri síðari. Hefst nú umr. og tekur hæstv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, til máls.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Fyrri hluta þessa árs kom smám saman í ljós að ástand og horfur í efnahagsmálum var enn lakara en ráð hafði verið fyrir gert í þjóðhagsspám í upphafi ársins. Afli á vetrarvertíð var afar tregur og verðbólga hafði færst mjög í aukana. Reyndist hún frá mars til maí á ársgrundvelli 131% . Erlendar skuldir höfðu einnig vaxið umfram það sem gert hafði verið ráð fyrir. Við þessar aðstæður var mjög brýnt að ríkisstj. yrði mynduð hið fyrsta og róttækar aðgerðir ákveðnar til þess að koma í veg fyrir enn vaxandi verðbólgu, stöðvun atvinnuvega, atvinnuleysi og enn frekari skuldasöfnun erlendis. Eftir endurteknar viðræður allra stjórnmálaflokka, sem fulltrúa eiga á Alþingi, var mynduð ríkisstj. Framsfl. og Sjálfstfl. 26. maí s.l. Sú ríkisstj. var ekki síst mynduð til þess að koma þjóðinni út úr þeim gífurlega efnahagsvanda sem við blasti. Ríkisstj. hefur sett fyrstu aðgerðum sínum í efnahagsmálum eftirtalin markmið: Atvinnuöryggi, hjöðnun verðbólgu, viðunandi jafnvægi í viðskiptum við önnur lönd og verndun kaupmáttar lægstu launa og lífskjara þeirra sem þyngst framfæri hafa. Aðgerðum í efnahagsmálum er ítarlega lýst í stefnuyfirlýsingu sem dreift hefur verið með ræðu þessari. Fyrstu aðgerðir í efnahagsmálum komu til framkvæmda með útgáfu fimm brbl. 27. maí s.l. Megininntak þeirra aðgerða er: Ákveðið var að verðbætur yrðu ekki greiddar á laun á tímabilinu frá og með 1. júní 1983 til og með 31. maí 1985. Hins vegar voru laun hækkuð um 8% 1. júní 1983, nema lágmarkstekjur samkv. kjarasamningum, sem hækkuðu um 10%, og öll laun um 4% 1. okt. s.l. Sömu hækkanir voru með lögum ákveðnar á launum bænda og á fiskverði svo og á bótum lífeyristrygginga. Frekari hækkun launa eða annarra greiðslna er óheimil á tímabilinu frá 25. maí 1983 til 31. jan. 1984. Með lögum er jafnframt aðeins leyfð óhjákvæmileg hækkun verðs eða endurgjalds fyrir vöru eða þjónustu til 31. jan. 1984. Ákveðin var sérstök kostnaðarhlutdeild í útgerð, sem nemur 29% fiskverðs og kemur ekki til skipta, nema á fiskiskipum sem eru 240 brúttórúmlestir eða minni, þar sem 25% koma ekki til skipta. Lög um Olíusjóð fiskiskipa og olíugjald voru um leið felld úr gildi. Af útfluttum sjávarafurðum var tekinn 10% gengismunur og ráðstafað til útgerðar samkv. ákvörðun ríkisstj. Ýmsar ráðstafanir voru jafnframt ákveðnar til verndar lífskjörum. Ákveðinn var sérstakur persónuafsláttur frá skatti, 1400 kr. fyrir hvern mann, og sérstakar barnabætur að upphæð 3000 kr. fyrir hvert barn sem er yngra en 7 ára. Uppbætur á lífeyri, tekjutrygging og heimilisuppbætur voru hækkaðar um 5% umfram hinar almennu launahækkanir. Mæðralaun voru tvöfölduð með einu barni og hækkuð um 30% með tveimur börnum og fleiri. 150 millj. kr. umfram fjárveitingar á fjárlögum var varið til jöfnunar og lækkunar á hitunarkostnaði íbúðarhúsnæðis. Heimilað var að fresta greiðslum á allt að 25% af samanlagðri fjárhæð afborgana, verðtryggingarþátta og vaxta verðtryggðra húsnæðislána. Þessar aðgerðir til verndar lífskjörum voru þegar framkvæmdar. Til þess að skapa atvinnuvegunum starfsgrundvöll og svigrúm til að halda gengi stöðugu, þannig að festa gæti skapast í efnalagslífinu, var gengi íslensku krónunnar jafnframt fellt um 14,6%. Fyrstu aðgerðir ríkisstj. einkenndust þannig annars vegar af róttækum ráðstöfunum til þess að draga úr verðbólgu og koma í veg fyrir stöðvun atvinnuvega og atvinnuleysi og erlenda skuldasöfnun, en hins vegar af viðleitni til þess að draga úr áhrifum aðgerðanna á afkomu þeirra einstaklinga og heimila sem ætla má að síst þoli skerðingu kaupmáttar. Áhrif þessara aðgerða hafa þegar orðið mikil. Eftir lok júlímánaðar hefur verðbólga farið ört hjaðnandi. Framfærsluvísitala, sem nú er reiknuð mánaðarlega, hækkaði um 3.8% á tímabilinu 1. ágúst til 1. okt., sem er nálægt 25% umreiknað til árshraða og bera má saman við 131 frá 1. febr. til 1. maí, einnig reiknað í árshraða, og 118% 1. maí til 1. ágúst. Sýnir þetta glöggt að mjög hefur dregið úr verðbólgu. Vísitala byggingarkostnaðar hefur nú þrjá mánuði í röð hækkað um 22.5% á mánuði, í júlí til september, eða um 30% miðað við heilt ár. Áætlað er að viðskiptahalli verði 2.5% í ár, en var 10% s.l. ár. Hlutfall erlendra skulda Íslendinga af þjóðartekjum hefur aukist mikið á liðnu ári og á þessu ári. Þetta stafar m.a. af miklum viðskiptahalla 1982, meiri erlendri lántöku en gert var ráð fyrir á því ári og minnkandi þjóðarframleiðslu. Gengislækkun krónunnar og sérstök hækkun á gengi dollarans, en stærsti hluti erlendra skulda þjóðarinnar er skráður í dollurum, valda hér einnig miklu. Áætlað er að erlendar skuldir verði orðnar um 60% vergrar þjóðarframleiðslu í lok þessa árs, en voru um 48% í lok s.l. árs. Erlendar skuldir eru taldar verða 32 milljarðar kr. í árslok 1983 miðað við áætlað meðalgengi þess árs. Greiðslubyrðin, þ.e. hlutfall vaxta og afborgana af útflutningstekjum, er þó enn innan við 22% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar og lánstraust er enn viðunandi á erlendum lánamörkuðum. Afar mikilvægt er að erlendar skuldir í hlutfalli við þjóðartekjur aukist ekki frá því sem nú er. Jafnskjótt og árangur efnahagsaðgerða fór að koma fram í mikilli hjöðnun verðbólgu voru vextir lækkaðir frá 1. sept. s.l. að telja, að meðaltali því sem næst um 7%. Hinn 21. okt. n. k. munu vextir lækka enn og þá sem næst um 3%. Lækkun afurðalánavaxta hefur ekki enn verið ákveðin. Lánskjaravísitala hækkaði 1. okt. s.l. um aðeins 1.4%. Ríkisstj. ákvað ennfremur, að höfðu samráði við forsvarsmenn útflutningsatvinnuveganna, að afurðalán vegna útflutnings verði að nýju bundin við gengi erlends gjaldeyris og með 9.5% vöxtum frá 21. sept. s.l. Með þessum vaxtalækkunum léttist mjög greiðslubyrði atvinnuvega og einstaklinga. Við þessar nauðsynlegu aðgerðir gegn verðbólgu og erlendri skuldasöfnun hefur kaupmáttur tekna almennings óhjákvæmilega dregist saman. Þjóðhagsstofnun áætlar að kaupmáttur kauptaxta verði að meðaltali 18% lægri 1983 en 1982 og 22% lægri á síðasta fjórðungi þessa árs en á sama tíma í fyrra. Hins vegar er talið að kaupmáttur ráðstöfunartekna hafi skerst minna, eða að meðaltali um tæplega 13% á mann frá meðaltali s.l. árs. Í sambandi við skerðingu kaupmáttar er rétt að hafa eftirgreind atriði í huga: 1. Þjóðarframleiðsla á hvern mann verður 9–10% minni 1983 en 1981. 2. Viðskiptahalli hefur verið mjög mikill undanfarin ár, eða 10% af þjóðarframleiðslu 1982 og 5% 1981. Lífskjörin verða að miðast við það að jafnvægi náist á þessu sviði. 3. Í hjöðnun verðbólgu felst veruleg kjarabót, ekki síst þar sem hún felur í sér öruggari atvinnu. Hinn 1. okt. s.l. hækkuðu laun og fiskverð um 4%. Með samstilltum aðgerðum tókst jafnframt að halda hækkun búvöruverðs innan þeirra marka, nema hækkun á nýju kjöti, sem varð 14–15% vegna árshækkunar á kostnaði við slátrun. Staða atvinnuvega er almennt talin viðunandi, ef frá eru taldar nokkrar greinar innan sjávarútvegs, en þar er við sérstök vandamál að etja. Ríkisstj. hefur ákveðið að gengi íslensku krónunnar verði fyrst um sinn haldið stöðugu. Gjaldskrár opinberra fyrirtækja verða óbreyttar a.m.k. fram til 31. jan. n.k. Með vísan til þess árangurs, sem þegar hefur náðst, má telja öruggt að verðbólga á síðasta fjórðungi þessa árs verði komin niður í eða niður fyrir 30% þegar verðbreytingar síðustu þriggja mánaða eru umreiknaðar til 12 mánaða. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1983 var stefnt að jafnvægi í ríkisfjármálum. óhjákvæmilegur samdráttur í innflutningi og veltu hefur hins vegar skert tekjur ríkissjóðs á sama tíma og útgjöld hafa aukist með verðbólgu. Útgjöld vegna þeirra mildandi aðgerða, sem ég hef lýst, námu um 450 millj. kr. Horfur eru á því, að rekstrarhalli ríkissjóðs í árslok geti numið 800–900 millj. kr. og greiðsluhalli verði um 1000–1200 millj. kr. Þessi vandi verður ekki leystur á annan hátt en með lántöku. Því miður virðist stefna í töluverða lánsfjárþörf ríkissjóðs á næsta ári. Þetta stafar m.a. af því sem þegar hefur verið rakið, en jafnframt hafa útgjöld ríkisins á undanförnum árum aukist verulega vegna nýrra verkefna, m.a. félagslegrar þjónustu. stefnt verður að því að leysa þennan vanda með innlendri fjáröflun og verða reyndar ýmsar nýjar leiðir í því sambandi. M.a. er í undirbúningi ný útgáfa af gengistengdum skuldabréfum, sem verða boðin til sölu innanlands ásamt venjubundnum spariskírteinum. Auk þess verða gefin út sérstök skuldabréf, sem tengjast tilteknum verkefnum, eins og væntanlegt skuldabréfaútboð vegna húsnæðislána. Með þessum hætti og fleiri ráðstöfunum verður stuðlað að því, að þau markmið náist sem ríkisstj. hefur sett sér varðandi erlendar lántökur á næsta ári. Tilhögun innlendrar fjáröflunar verður skýrð nánar í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Í fjárlagafrv. er stefnt að því, að skattbyrði heimilanna af tekju- og eignarskatti verði að tiltölu ekki þyngri en á árinu 1983. Vegna hinnar erfiðu stöðu ríkissjóðs og til þess að draga úr viðskiptahalla verður ekki hjá því komist, að umsvif hins opinbera dragist allmikið saman á árinu 1984. Þannig er ráðgert að draga úr opinberum framkvæmdum um 8–9%. Framlög ríkissjóðs til fjárfestingarlánasjóða eru ýmist alveg lögð niður eða þau takmörkuð. Byggingaráformum á ýmsum sviðum er slegið á frest og dregið úr byggingarhraða annars staðar. Verður ekki undan þessu vikist eigi ríkisstj. að geta staðið við loforð í húsnæðismálum, sem njóta forgangs. Samneysluútgjöld á vegum ríkisins eru talin dragast saman um 3% árið 1984 miðað við áætlun 1983. Þannig er reynt að gæta ráðdeildar og aðhalds í ríkisrekstrinum. Fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1984 mun fljótlega verða lögð fyrir Alþingi. Í henni verður lögð rík áhersla á aukna innlenda fjáröflun og bætt jafnvægi á lánamarkaði innanlands, þannig að stöðva megi söfnun skulda erlendis. Síðustu áætlanir Seðlabankans benda til þess að erlend lántaka í ár verði um 5600 millj. kr. Til þess að skuldirnar aukist ekki sem hluti af þjóðarframleiðslu á næsta ári má erlend lántaka þá ekki verða yfir 4000 millj. kr., sé miðað við áætlað meðalgengi ársins í ár. Á áætluðu gengi 1984 verður samsvarandi upphæð 4500 millj. kr. Þar sem framboði fjármagns á innlendum lánamarkaði eru takmörk sett má af þessu ljóst vera að svigrúm ríkissjóðs, opinberra fyrirtækja og atvinnuveganna til lántöku verður mjög takmarkað. Verðbólga undanfarandi ára hefur leikið atvinnuvegina grátt. Áætlanir hafa farið úr skorðum, rekstrarfé hefur skerst og greiðslubyrði vegna fjármagnskostnaðar verið gífurleg. Aflabrestur hefur haft mikil áhrif á þjóðarhag, en útgerðinni og sjómönnum hefur hann að sjálfsögðu orðið þyngstur í skauti. Áætlaður samdráttur afla árin 1982 og 1983 nemur um 16% frá árinu 1981. Afkoma atvinnuveganna var orðin mjög ótrygg á s.l. vori og horfur í atvinnumálum því ískyggilegar. Ríkisstj. hefur atvinnuöryggi efst á stefnuskrá sinni. Því voru samhliða aðgerðum gegn verðbólgu gerðar ráðstafanir til að treysta rekstrargrundvöll atvinnuveganna eins og rakið hefur verið. Um einstakar atvinnugreinar skal eftirfarandi tekið fram: Áhersla verður lögð á að ná hámarksafrakstri fiskistofna með hagkvæmum hætti. Í því skyni verða hafrannsóknir bættar með markvissri nýtingu þess fjár sem til þeirra er varið og með endurskoðun á rekstri hafrannsóknaskipa. Stefnt verður að aukinni hagkvæmni við fiskveiðar. Fjárfesting verður takmörkuð, en aðgerðir til orkusparnaðar á fiskiskipum verða auknar. Sérstök áhersla verður lögð á gæði sjávarafurða á öllum sviðum veiða og vinnslu. Í nánu samráði við aðila atvinnugreinarinnar mun sjútvrn. áfram beita sér fyrir víðtækri kynningar- og fræðslustarfsemi um gæði sjávarafurða. Lög og reglur um Framleiðslueftirlit ríkisins verða endurskoðuð, m.a. með það í huga að ábyrgð framleiðenda og útflytjenda á framleiðslunni verði aukin. Verðlagning sjávarafurða fari eftir gæðum. Erfitt árferði og markaðsaðstæður hafa haft slæm áhrif á afkomu í landbúnaði. Því var m.a. veitt aðstoð úr ríkissjóði vegna harðindanna á norðanverðu landinu s.l. vor. Söluskattur af vélum og tækjum til landbúnaðar var felldur niður og nokkru af niðurgreiðslufé varið til lækkunar á áburðarverði til bænda í ár. Þessar aðgerðir leiddu jafnframt til þess, að búvöruverð til neytenda hækkaði minna en annars hefði orðið. Aðlögun landbúnaðarframleiðslunnar að markaðsaðstæðum verður haldið áfram. Í því skyni verður leitast við að efla greinar eins og iðnaðarframleiðslu úr landbúnaðarafurðum, loðdýrarækt og fiskeldi, sem telja má víst að geti orðið mjög arðbærar og öflugar útflutningsgreinar. Slíkur rekstur getur orðið og á að verða til þess að styrkja byggð og auka atvinnutækifæri í dreifbýlinu en draga jafnframt úr framleiðslu þar sem markaðserfiðleikar eru. Eftir aðgerðirnar í efnahagsmálum hefur fjárhagsafkoma iðnfyrirtækja farið batnandi. Í heild er gert ráð fyrir að iðnaðarframleiðsla standi sem næst í stað á þessu ári, en útflutningsframleiðsla iðnaðarvöru aukist um 5%. Þau opinberu framkvæmdaáform sem fyrir liggja á sviði iðnaðar verða endurskoðuð vandlega og gengið úr skugga um að um arðbærar framkvæmdir sé að ræða. Til þess að tryggja sem best samræmi milli markaðar fyrir orku og virkjunarframkvæmda fer fram endurmat á öllum áætlunum um orkuöflun. Framkvæmdir við kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði geta hafist á miðju ári 1984, ef Alþingi samþykkir. Framkvæmdir við byggingu steinullarverksmiðju á Sauðárkróki munu væntanlega hefjast í byrjun næsta árs. Þótt búast megi við eftirspurnarsamdrætti í vissum greinum iðnaðar, einkum þeim er tengjast byggingariðnaði, er gert ráð fyrir nokkurri aukningu iðnaðarframleiðslu árið 1984 og sömuleiðis nokkurri aukningu útflutnings. Tekist hefur, eins og kunnugt er, að ná samkomulagi við svissneska álfélagið um endurskoðun á aðalsamningi þess og íslenska ríkisins um álbræðsluna í Straumsvík. Til bráðabirgða hefur náðst samkomulag um hækkun raforkuverðs í 10/1000 úr Bandaríkjadal eða 10 mills á kwst. Að því er stefnt að endurskoðun samningsins ljúki fyrir 1. apríl n. k., þannig að unnt verði að afgreiða á því Alþingi sem nú situr frv. til l. um breytingar á aðalsamningnum. Eins og fram kemur í brbl. um verðlagsmál er aðeins heimiluð sú hækkun á vörum og þjónustu til 31. jan. n.k. sem nauðsynleg er til að standa undir óhjákvæmilegum kostnaðarhækkunum. Eftir það er gert ráð fyrir að draga úr opinberum afskiptum, þannig að neytendur og atvinnulífið njóti hagkvæmni frjálsrar verðmyndunar þar sem samkeppni er næg. Jafnframt er að því stefnt að sveitarfélög ákveði sjálf gjaldskrá þjónustufyrirtækja sinna. Áfram verður þó fylgst með verðlagningu opinberra fyrirtækja, sem og annarra. Einnig verður verðkönnunum beitt í ríkara mæli og upplýsingastarfsemi Verðlagsstofnunar um verðlag aukin. Haldið verður áfram að tryggja sem hagstæðasta markaði erlendis fyrir íslenskar framleiðsluvörur, m.a. með virkri þátttöku í samstarfi Evrópuþjóða um fríverslun og sérstökum samningum við þær markaðsþjóðir sem ekki eru aðilar að því samstarfi. Vegna þýðingar utanríkisviðskipta fyrir Ísland er átíðandi að afþjóðaviðskipti séu frjáls og staðið sé gegn hvers konar óeðlilegum hömlum og verndarráðstöfunum sem torvelda þau. Ég mun nú víkja að málefnum annarra ráðuneyta en ráðuneyta atvinnuveganna. Gert er ráð fyrir því, að vegaframkvæmdir á næsta ári verði u.þ.b. 2.2% þjóðarframleiðslu eða svipað og í ár. Þetta er heldur lægra en ráðgert er í langtímaáætlun um vegamál. Hins vegar er þess vænst, að með auknum útboðum við nýbyggingu vega reynist unnt að framkvæma að mestu þau verk sem langtímaáætlunin gerir ráð fyrir. Vegna erfiðrar fjárhagsstöðu ríkissjóðs og viðleitni til að takmarka lántökur erlendis hlýtur óhjákvæmilega að verða nokkur samdráttur á næsta ári í framkvæmdum á ýmsum sviðum samgöngumála. Frá því að þessi ríkisstj. var mynduð hefur verið lagt kapp á að finna leiðir til lausnar á vandamálum húsbyggjenda. Gert er ráð fyrir því, að Byggingarsjóður verkamanna og Byggingarsjóður ríkisins fái á fjárl. árið 1984 og á lánsfjáráætlun samtals 16 hundruð milljónir kr. til útlána á næsta ári. Í ár er samsvarandi upphæð 718 millj. kr. Hér er því um að ræða nokkru meira en tvöföldun á framlagi hins opinbera til húsnæðismála. Með þessu hækka öll lán frá og með næstu áramótum um 50%. Verða lánin þá nálægt helmingur af verði vísitöluíbúðar. Ýmsar aðrar aðgerðir til hagsbóta fyrir húsbyggjendur hafa einnig verið ákveðnar, eins og t.d. að flýta afgreiðslu lána og lengja þau. Hið sama gildir um þá sem kaupa eldri íbúðir. Auk þess ákvað ríkisstj. að afla fjármagns til þess að aðstoða þá sem hafa verið að byggja undanfarin 2–3 ár. Verða lán til þeirra hækkuð um 50%. Er ráðgert að verja í þessu skyni 250 millj. kr. Þá hefur ríkisstj. samið við viðskiptabanka um sameiningu lána og lengingu í átta ár fyrir þessa sömu aðila, auk þeirrar frestunar á greiðslu vaxta og álborgana sem fyrr er getið. Til þess að fylgjast sem best með atvinnuþróun hefur verið ákveðið að efla vinnumáladeild félmrn. Auk þess sem upplýsingasöfnun um skráð atvinnuleysi verður aukin og bætt er gert ráð fyrir því að stjórnvöld og aðrir, sem á slíku þurfa að halda, fái í tæka tíð vísbendingu um framboð og eftirspurn á vinnumarkaði. Unnið verður að því að heilsugæsla samkv. lögum um heilbrigðisþjónustu komist sem allra fyrst á um allt land. Vegna fyrirsjáanlegs samdráttar í fjárveitingum verður þó sérstök áhersla lögð á að ljúka þeim framkvæmdum sem þegar hafa verið hafnar, en nýjum framkvæmdum frestað um hríð. Áhersla verður lögð á að lög um málefni aldraðra, sem gildi tóku í ársbyrjun 1983, komi, eftir því sem tök eru á, til framkvæmda á næsta ári. Í því skyni að auka aðhald í sjúkrahúsarekstri mun verða ítarlega kannað fyrir endanlega gerð fjárlaga ársins 1984 hvaða sjúkrahús verða tekin beint inn á fjárlög á næsta ári. Leitað er leiða til þess að veita sömu þjónustu í heilbrigðiskerfinu með minni tilkostnaði. Á næstu mánuðum munu niðurstöður þessara athugana koma fram. Í athugun er hvort draga megi úr útgjöldum ríkissjóðs vegna lífeyris- og sjúkratrygginga með skipulagsbreytingu á Tryggingastofnun ríkisins og sjúkrasamlögum landsins. Þetta tengist sérstaklega þeirri viðleitni að færa meginhluta sjúkrastofnana beint inn á fjárlög. Umsvif sjúkratrygginga Tryggingastofnunar ríkisins minnka þá að sama skapi og fyrirkomulag sjúkrasamlaga þarf því að endurskoðast. Með hliðsjón af mikilvægi fjölskyldunnar sem grunneiningar í þjóðfélaginu verður í skólastarfi lögð áhersla á að auka tengslin við fjölskyldulíf og á samheldni og samveru foreldra og barna. Einnig verður lögð áhersla á virkari tengsl skóla og atvinnulífs. Í því sambandi má nefna aukna fræðslu um tölvunotkun. Áformuð er breytt og skýrari verkaskipting milli ríkis og sveitarfélaga í skólamálum, m.a. þannig að ýmis afmörkuð verkefni í fræðslumálum verði færð til sveitarfélaga. Jafnframt er unnið að frv. um skólakostnað. Í menningarmálum vill ríkisstj. örva frjálsa og sjálfstæða listsköpun og annað menningarstarf og efla höfuðmenningarstofnanir þjóðarinnar. Í fjölmiðlamálum verður unnið að auknu frjálsræði á sviði útvarps og sjónvarps. Vegna hins þrönga fjárhags ríkissjóðs er í samstarfi við skóla og aðrar menningarstofnanir stefnt að aðhaldi í rekstri og framkvæmdum, en þó þannig, að ekki skerði fræðslu- og menningarstarf eða rannsóknir sem eru nauðsynlegir þættir fyrir lífvænlega byggð í landinu. Að dóms- og kirkjumálum verður unnið með hefðbundnum hætti. Gert er ráð fyrir breytingu á lögum um dómvexti, þannig að ákvæðin verði skýlaus. Áformað er að lögfesta skýrari reglur um skyldur, ábyrgð og vinnubrögð fasteignasala, enda eru hagsmunir almennings í viðskiptum á þessu sviði geysimiklir. Breyting á umferðarlögum varðandi skráningu bifreiða er ráðgerð svo og endurskoðun á reglum um skoðun bifreiða til sparnaðar og hagræðis. Endurskoðun á umferðarlögunum er jafnframt í undirbúningi. Unnið er að heildarendurskoðun á lögum um meðferð opinberra mála, sem er orðin mjög tímabær, og tillagna er einnig að vænta um breyt. á lögum um meðferð einkamála í héraði. Á sviði kirkjumála er gert ráð fyrir að endurflytja frv. til l. um kirkjusókn, safnaðarfundi o.fl. Í utanríkismálum leggur ríkisstj. höfuðáherslu á varðveislu sjálfstæðis landsins og hvers kyns gæslu hagsmuna okkar gagnvart öðrum ríkjum. Hún vill m.a. taka þátt í að efla norræna samvinnu svo og starf Sameinuðu þjóðanna til eflingar friði, mannúð og mannréttindum. Því miður er ástand alþjóðamála enn ótryggt. Það er skoðun ríkisstj., að öryggi og sjálfstæði Íslands verði best tryggt með aðild að Atlantshafsbandalaginu og samstarfi við Bandaríkin á grundvelli varnarsamningsins frá 1951 og viðbótarsamkomulags frá 1974. Jafnframt vill ríkisstj. leggja lið raunsærri viðleitni til gagnkvæmrar alhliða afvopnunar undir öruggu eftirliti. Brýnt er að árangur náist á því sviði í næstu framtíð. Fullgildingu Íslands á hafréttarsáttmálanum verður hraðað og hvatt til þess að hann taki gildi sem fyrst. Í samræmi við yfirlýsta stefnu ríkisstj. og vilja Alþingis verður einnig áfram unnið að því að tryggja frekar hafsbotnsréttindi Íslands í suðri og á Reykjaneshrygg og sporna gegn laxveiðum í hafinu sem andstæðar eru hagsmunum okkar. Jarðvegsframkvæmdir í sambandi við byggingu flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli eru hafnar á grundvelli 10 millj. kr. lántökuheimildar Alþingis svo og samnings við Bandaríkin frá 5. júlí s.l. Stefnt er að því að framkvæmdir við 2. áfanga, sem er fokheld bygging, hefjist næsta vor, að fenginni lánsfjárheimild Alþingis. Stjórn landsmála felst ekki eingöngu í því að beita þeim tækjum sem stjórnvöld ráða yfir á líðandi stundu, heldur einnig í því að bæta sjálft stjórn- og hagkerfið. Því ákvað ríkisstj. að beita sér fyrir umtalsverðum breytingum á stjórnkerfinu. Markmiðið er að einfalda opinbera stjórnsýslu, bæta hagstjórn og samræma ákvarðanir í opinberri fjárfestingu, draga úr ríkisumsvifum og efla eftirlit löggjafarvalds með framkvæmdavaldi. Skipulag peninga- og lánastofnana er mikilvægur þáttur efnahagsmála. Brýnt er að tryggja aukna arðgjöf framkvæmdafjár. Ríkisstj. hefur skipað nefndir til að vinna að athugun á tillögugerð um þessi málefni og er ráðgert að þegar á þessu þingi komi fram lagafrv. um sum þeirra. Ég mun nú gera grein fyrir horfum 1984 og þeim markmiðum sem ríkisstj. telur rétt að setja sér fyrir næsta ár. Er jafnframt vísað til Þjóðhagsáætlunar, sem dreift hefur verið til þm. Botnfiskafli er áætlaður sá sami á árinu 1984 og spáð er 1983 eða frá 300–320 þús. lestir af þorski og svipað af öðrum botnfiski. Gert er ráð fyrir því að loðnuafli geti orðið 400 þúsund lestir 1984. Þetta er vitaskuld spá sem háð er verulegri óvissu, því að fiskifræðingar hafa ekki enn getað aflað nauðsynlegra gagna. Þó er vitað að loðnustofninn er vaxandi. Líklegt virðist að viðskiptakjör batni á þessu ári um 3.5%. Vegna erfiðleika á fiskmörkuðum er gert ráð fyrir því að viðskiptakjör batni ekki frekar á næsta ári. Nauðsyntegur samdráttur þjóðarútgjalda mun valda því, að þjóðarframleiðsla kann að dragast saman um 22.5%. Landsframleiðslan minnkar þó væntanlega minna eða um 1.5%. Flest bendir til þess, að þar með verði botni náð í þeim öldudal sem þjóðarbúið hefur verið í um tveggja ára skeið og grundvöllur myndist að nýju bataskeiði. Á þessum meginforsendum byggir ríkisstj. ákvörðun um markmið í efnahagsmálum á næsta ári. Þau eru þessi: 1. Ríkisstj. telur mikilvægt að verðbólga í lok næsta árs verði orðin sem næst því sem er í viðskiptalöndum okkar. Því hefur verið ákveðið sem markmið, að verðbólga í lok ársins 1984 verði undir 10% á ársgrundvelli. 2. Áhersla er jafnframt á það lögð að erlendar skuldir þjóðarinnar aukist ekki í hlutfalli við þjóðarframleiðslu, en lækki fremur á þann mælikvarða. 3. Ríkisstj. mun áfram leggja áherslu á aðhald og sparnað í ríkisrekstri. Þess verður þó gætt að ekki verði skerf sú félagslega þjónusta sem nauðsynleg er til þess að tryggja jöfnuð og öryggi þegnanna í landinu. 4. Í peningamálum verður jafnframt gætt aðhalds, en þó þannig, að ekki leiði til stöðvunar atvinnuvega og atvinnuleysis. 5. Vextir verða lækkaðir eins hratt og hjöðnun verðbólgu leyfir og ættu því miðað við ofangreint markmið að verða komnir niður undir 10% í lok næsta árs. Að því er stefnt að raunvextir verði jákvæðir og þannig verði stuðlað að auknum sparnaði. Í fyrsta lið um efnahagsmál í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. segir: „Festa verði sköpuð með raunhæfri gengisstefnu, sem ásamt aðhaldssamri fjármála- og peningastefnu myndi umgjörð ákvarðana í efnahagslífinu.“ Í samræmi við þetta stefnir ríkisstj. að sem mestri festu í gengismálunum á næsta ári. Seðlabankinn mun því halda gengi krónunnar sem stöðugustu á næsta ári, innan markanna 5% til hvorrar áttar, eftir því sem nánar verður ákveðið. Slík gengisstefna er að sjálfsögðu háð ýmiss konar óvissu, sérstaklega vegna breytinga á gengi gjaldmiðla erlendis og annarra breytinga á ytri skilyrðum þjóðarbúsins. En frá viðnámi við innlendri verðbólgu verður ekki hvikað og verður sú stefna einnig studd með aðhaldi á öðrum sviðum hagstjórnar. Ég vil nota tækifærið og vísa algjörlega á bug fullyrðingu þess efnis, að gengisfelling sé á næsta ári. Það er alrangt. Innan þessa ramma, sem nú hefur verið lýst, er gert ráð fyrir að efnahagslíf landsins þróist, m.a. samningar vinnuveitenda og launþega um kaup og kjör. Ekki er þess að vænta að gengið verði fellt til þess að koma til móts við óraunhæfa samninga eða samningum breytt með opinberum aðgerðum. Í þessu sambandi er jafnframt nauðsynlegt að hafa í huga að svigrúm til þess að takast á við erfiðleika eða skakkaföll er mjög lítið vegna mikilla erlendra skulda. Það einstigi, sem fara verður út úr efnahagserfiðleikum þjóðarinnar, verður því að feta með varúð. Miðað við þann góða árangur sem þegar hefur náðst í hjöðnun verðbólgu telur ríkisstj. ofangreind markmið raunhæf. Ef forsendur þjóðhagsáætlunar 1984 standast er hvorki nauðsynlegt né eðlilegt að skerða kaupmátt frekar en orðið er á síðustu mánuðum þessa árs. Nú er viðfangsefnið að leggja grundvöll að framförum. Launahlutföll hljóta hins vegar að ráðast í kjarasamningum. Ég vona að jöfnun kjara verði höfð að leiðarljósi í væntanlegum samningum. Ríkisstj. mun áfram leggja áherslu á gott samráð við aðila vinnumarkaðarins um þróun efnahags- og þjóðmála. Samráðsfundir hafa verið haldnir í sumar og haust og m.a. hefur verið tekið upp það nýmæli að kveðja saman til fundar efnahagssérfræðinga allra aðila ásamt sérfræðingum ríkisstj. og Þjóðhagsstofnunar. Hefur sú nýbreytni mælst vel fyrir. Þessu mun fram haldið og áhersla á það lögð að aðilar vinnumarkaðarins geti fylgst náið með allri þróun mála. Góðir Íslendingar. Við stöndum frammi fyrir miklum erfiðleikum og út úr þeim erfiðleikum verðum við að vinna okkur fyrst og fremst með aukinni framleiðslu og hagvexti, en án þess að til verðbólgu komi að nýju. Í því skyni mun ríkisstj. leggja áherslu á hagkvæma fjárfestingu og hagræðingu á öllum sviðum, bæði hins opinbera og atvinnuveganna. Ríkisstj. mun kappkosta að styðja nýjar og álitlegar framleiðslugreinar, bæði stórar og smáar. Í þessu sambandi verður að sjálfsögðu fyrst og fremst byggt á framtaki einstaklinganna, sem við eðlilegar aðstæður í efnahagslífi eiga að geta gert öruggari áætlanir en verið hefur. Lögð verður áhersla á að virkja rannsókna- og þjónustustofnanir hins opinbera til þess að veita þá þjónustu sem þær mega í þessu skyni. Þegar ríkisstj. tók við völdum blasti við stöðvun atvinnuvega og atvinnuleysi og reyndar var sjálft efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar í mikilli hættu vegna hraðvaxandi verðbólgu og erlendrar skuldasöfnunar. Með róttækum og samstilltum aðgerðum hefur tekist að bjarga þjóðinni frá þessum voða. Vegna mjög erfiðrar stöðu atvinnuveganna eftir verðbólgu undanfarinna ára hafa launþegar orðið að bera miklar byrðar af þessu átaki, enda má segja að þeir hafi ekki síst átt til nokkurs að vinna, atvinnuöryggis. Mikill árangur hefur náðst. Verðbólga mun í lok ársins verða komin niður fyrir 30%, fjármagnskostnaður fer ört lækkandi, atvinnuvegirnir eru alltraustir og atvinna næg. Þannig hefur verið brotið í blað í íslensku efnahagslífi. Með staðfestu og aðgæslu á næsta ári má tryggja þann mikla árangur, sem hefur náðst, og koma verðbólgunni niður undir það sem er í helstu viðskiptalöndum okkar. Til þess að það megi takast hefur ríkisstj. mótað nýja stefnu í efnahagsmálum með því að ákveða umgjörð sem aðilum vinnumarkaðarins og atvinnuvegunum og einstaklingunum er ætlað að starfa innan án íhlutunar ríkisvaldsins. Því verður aldrei neitað, að fyrir þjóð sem svo mjög er háð óviðráðanlegum duttlungum náttúrunnar og þróun efnahagsmála í umheiminum sem við Íslendingar geta ætíð verið hættur á næsta leiti. Til þess að geta brugðist við slíku og tryggt lífskjörin er nauðsynlegt að efnahagslífið sé heilbrigt og markvisst að því unnið að auka framleiðsluna og hagvöxtinn. Þannig verða lífskjörin og mannlífið sjálft bætt, því að auður þessa lands og hugvit einstaklinganna er næsta óþrjótandi og ber ríkulegan ávöxt ef rétt skilyrði eru sköpuð.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Á komandi vori munum við Íslendingar minnast þess, að 40 ár eru liðin frá því að lýðveldi var stofnað á Íslandi. Þá sögðu vitrir menn að lýðveldisstofnunin væri tilraun. Og enn eftir 40 ár er lýðveldi á Íslandi í raun og veru tilraun - tilraun fámennrar þjóðar til að lifa og starfa í eigin landi, sjá sjálfri sér farborða og hafa með höndum forsjá sinna mála. Ef þessi tilraun á að takast skiptir mestu máli að við Íslendingar styrkjum þær þrjár höfuðstoðir sem lýðveldið byggist á: efnahagslegt sjálfstæði, menningarlegt sjálfstæði og stjórnarfarslegt sjálfstæði. Auðvitað værum við vanþakklát ef við gerðum okkur ekki grein fyrir því, að mikið hefur áunnist á þessum 40 árum, sem eru að líða. Ég held samt sem áður, að sjaldan höfum við verið jafnnálægt því og á s.l. vori að tefla þessum árangri í hættu og stefna efnahagslegu sjálfstæði okkar í voða. Í kosningabaráttunni á s.l. vori var mönnum að vísu ljóst að mikill vandi var okkur á höndum, en þó reyndust vandamálin enn geigvænlegri þegar að stjórnarmyndun kom eftir kosningar en menn höfðu jafnvel álitið í hita baráttunnar fyrir kosningar. Sú vinstri stjórnarstefna sem ríkt hafði í nærfellt fimm ár hafði leitt til þess, að enginn afrakstur sást eftir eitt mesta góðæri sem við Íslendingar höfum notið, árin 1980 og 1981, og þegar ytri skilyrðin versnuðu á árinu 1982 og áfram á þessu ári fór í raun og veru flest úr böndum. Í stjórnarmyndunarviðræðunum sjálfum gætti samt sem áður ekki þess raunsæis sem nauðsynlegt var til þess að ráðast gegn erfiðleikunum og ráða við vandamálin. Ljóst var að Alþb. hafði í raun gefist upp, vildi ekki viðurkenna staðreyndir og flúið vandamálin sem það hafði átt mestan þátt í að skapa. Alþfl. sýndi þó viðleitni, en skorti kjark þegar að úrslitastundu var komið vegna þess klofnings sem varð í liði hans eftir stofnun Bandalags jafnaðarmanna. Bandalagið og Kvennalistinn létu hvorki mikið til sín taka né höfðu frumkvæði, sem e.t.v. var ekki heldur von að gerðist eins og í pottinn var búið. Eins og kunnugt er slitnaði tvívegis upp úr stjórnarmyndunarviðræðum Sjálfstfl. og Framsfl. Ágreiningurinn snerist ekki um hvort taka ætti kaupgjaldsvísitöluna úr sambandi, heldur um hitt, hvort samningsrétturinn skyldi afnuminn um tíma eða ekki. Við sjálfstæðismenn töldum óhætt að samningsrétturinn yrði frjáls og að framkvæma bæri aðgerðir ríkisstj. í trausti þess að aðilar vinnumarkaðarins tækju fullt tillit til ríkjandi aðstæðna. Framsfl. taldi óhjákvæmilegt að lögbinda samninga um skeið og sú málamiðlun varð milli þessara flokka að lögbinding skyldi standa í sjö mánuði. Nú virðast launþegasamtökin ætla að gera þetta að meginmáli gegn ríkisstj. Ég vil í þessu sambandi minna á í fyrsta lagi, að verkalýðsfélög sögðu samningum ekki upp fyrr en frá og með 1. sept. svo hér er aðeins í raun um fimm mánaða tímabil að ræða. Nú eru rúmir þrír mánuðir eftir af því. Oft hafa kjarasamningar tekið lengri tíma og því tímabært að hefja þá. Í öðru lagi hafa verkalýðsfélög og vinnuveitendur fulla heimild til þess að semja um öll önnur atriði kjarasamninga en kaupgjaldsliðina. Í umræðum um kjaramálin að undanförnu hefur heyrst sú röksemd, að skerðing samningsréttar hér í nokkra mánuði væri sambærileg við afnám mannréttinda í Póllandi. Ég vil ekki leggja nafn Guðs við hégóma, en Guð hjálpi því fólki sem þannig talar. Og hvílíkt skilningsleysi á högum og kjörum verkamanna í Póllandi, sem hafa verið rændir öllum mannréttindum. Þeir sem þannig tala ættu að bregða sér til Póllands og kynnast ástandinu þar af eigin raun. Hvað vísitölubindingu launa snertir, sem óheimil er um tveggja ára skeið, hefur reynslan sýnt að hún hefur ekki orðið launþegum sá bjarghringur sem ætlast var til í upphafi, heldur til skaða þeim jafnt og þjóðinni í heild. Ég held að það hafi verið Lúðvík Jósepsson sem sagði eitt sinn að það væri auðvitað ekkert vit í því að laun hækkuðu á Íslandi vegna þess að kaffiverð hefði hækkað á heimsmarkaði í kjölfar uppskerubrests í Brasilíu. Það sjá auðvitað allir hversu fáránlegt það er. Með sama hætti er auðvitað ekki hægt að hækka fiskverð hér heima nema fiskverð hækki á mörkuðum okkar erlendis eða aukin framleiðni verði í vinnslu. Ef við annars vegar hækkum laun hér innanlands vegna þess að innfluttar vörur hækka og hins vegar án þess að útflutningsvörur okkar hækki í verði eða aukin framleiðni eigi sér stað, þá erum við einungis að blekkja okkur. Afleiðingin verður gengislækkun og óstöðvandi verðbólga í landinu, en uppi standa slyppir og snauðir launþegar almennt og þá ekki síst hinir lægst launuðu. Nú er sagt að aðgerðir ríkisstj. hafi leitt til þess að kjaraskerðing hafi verið mikil á þessu ári. Við skulum vissulega gera okkur grein fyrir því, að veruleg kjaraskerðing hefur átt sér stað. Menn nefna 13–18% kjaraskerðingu, allt eftir því hvort um rauntekjur eða kauptaxta er að ræða. En þá skulum við líka átta okkur á því, að þjóðartekjur á mann hafa lækkað um 11% frá árinu 1981. Það ár blés byrlega í öllum okkar þjóðarbúskap vegna hagkvæmra ytri aðstæðna, en samt sem áður eyddum við um efni fram svo að viðskiptahallinn nam 5% af þjóðarframleiðslu og þessi halli óx á s.l. ári upp í 10% af þjóðarframleiðslu. Þegar svo var komið að erlendar skuldir, sem við höfðum hleypt okkur í, voru komnar upp í 60% af þjóðarframleiðslu og gerðu kröfu til þess að nær fjórða hver króna okkar færi í greiðslu afborgana og vaxta, - þegar svo var komið að verðbólgan í landinu var orðin 130%, - þegar svo var komið að húsbyggjendur voru að verða gjaldþrota - þegar svo var komið að stöðvun atvinnufyrirtækja víða um land var fyrirsjáanleg og atvinnuleysi blasti við fleiri heimilum á Íslandi en nokkur dæmi eru um, - þá varð eitthvað til bragðs að taka. Nauðsynlegt var auðvitað að draga úr þjóðarútgjöldunum. Launakostnaður er einn stærsti þáttur þjóðarútgjaldanna. Úr þeim kostnaði varð því að draga. Þeir stjórnmálamenn eða stjórnmálaflokkar sem segja kjósendum sínum annað eru að skrökva að þeim vísvitandi og verðskulda ekki traust landsmanna. Það er gjarnan sagt að í raun og veru hafi ekkert annað verið gert af hálfu þessarar ríkisstj. en að ráðast á launin. En þetta er ekki rétt. Ég minni á það, að samkv. framlögðu fjárlagafrv. er í fyrsta sinn í mörg ár ætlunin að draga úr samneyslu um 2–3%. Það getur að vísu orðið til þess, að við fáum ekki alveg þá sömu þjónustu opinberra aðila, ríkis og sveitarfélaga, og við helst viljum, en það er þó stefna og markmið núv. ríkisstj. að draga þannig úr útgjöldum að haldið sé uppi nauðsynlegri þjónustu og tryggingu gagnvart þeim sem minna mega sín í lífinu. Ég minni einnig á það að draga skal úr fjárfestingu um 10–15% á þessu og næsta ári og þar á meðal og ekki síst úr opinberri fjárfestingu. Auðvitað vildum við að ýmsar nytsamar framkvæmdir sjái dagsins ljós. Auðvitað er það ákveðið hættuspil að draga úr fjárfestingu atvinnuveganna vegna þess að fjárfesting í atvinnurekstri á vissulega að skila arði og vera undirstaða þess að unnt sé að greiða hærra kaup og bæta lífskjörin. En það er ekki unnt að borga þá peninga sem ekki eru til. Og við getum hvorki né viljum auka enn erlenda skuldabyrði. Við gerum okkur sömuleiðis grein fyrir að fjárfesting bæði af opinberri hálfu og atvinnuvega og atvinnufyrirtækja hefur ekki verið byggð á þeirri forsjálni sem nauðsynleg er. Skýringin er fyrst og fremst óðaverðbólgan, sú staðreynd að okkur Íslendinga hefur skort viðmiðun og mælikvarða á hvað er hagkvæmt í framkvæmdum og fjárfestingu. Þess vegna hefur fjárfestingin ekki verið svo arðbær sem skyldi og oft og tíðum orðið til þess að skerða lífskjörin í stað þess að bæta þau. Þess vegna skiptir líka öllu máli að þessu leyti að sigrast á verðbólgunni. Samræmdar aðgerðir í ríkisfjármálunum og peningamálunum eru nauðsynlegar, ef það á að takast. Þannig hefur verið unnt að lækka vexti verulega nú tvívegis í kjölfar lækkaðrar verðbólgu. Lánstími húsnæðislána hefur verið lengdur og lán hækkuð um 50%, sem er áfangi á þeirri leið að lánuð verði allt að 80% af byggingarkostnaði til þeirra sem byggja sína fyrstu íbúð. Dregið hefur verið úr tekjusköttum einstaklinga, með hækkun persónuafsláttar og barnabóta, sem er áfangi á þeirri leið að fella niður tekjuskatt á almennum launatekjum. Felldur hefur verið niður skattur á ferðamannagjaldeyri. Fleira mætti nefna, ef tíminn leyfði. Margháttaðar ráðstafanir hafa þannig verið gerðar af stjórnvöldum aðrar en í launamálum, en kjarni málsins er sá, að ekkert skerðir lífskjörin meira en verðbólgan sjálf. Sú röksemd var einu sinni höfð uppi af hálfu Alþýðusambands Íslands - fyrir nokkrum misserum - að lækkun verðbólgu úr 80% í 60% jafngilti 4% kjarabót vegna þess að verðbætur á laun kæmu ávallt seinna en verðhækkanirnar. Ef við beitum álíka röksemdafærslu við núverandi aðstæður, þegar verðbólgan hefur á skömmum tíma minnkað úr 130% í 30%, jafngildir það 20% kjarabót. En þetta var röksemdafærsla annarra, ekki nauðsynlega mín. Sumir tala um að ríkisstj. hafi farið of geyst í sakirnar, ætlað að ná of miklum árangri á of skömmum tíma. Ég er algerlega ósammála þessari skoðun og tala þar af nokkurri reynslu. Vorið 1978 hafði þáverandi ríkisstjórn tekist að ná verðbólgunni úr 60% í 26%, en þá var langlundargeð fólks þrotið. Mönnum fannst þetta of lítill árangur á of löngum tíma. Ég er sannfærður um það að launþegahreyfingin mun ekki ganga gegn núverandi ríkisstj. með krepptan hnefann, eins og hún gerði vorið 1978. Ef aðgerðirnar veturinn og vorið 1978 hefðu fengið að sýna sig í verki hefðum við ekki þurft að ganga í gegnum fimm ára vinstristjórnartímabil í kjölfar þeirra. Ég bið ykkur að hugleiða hvernig staðan væri í dag ef aðgerðirnar 1978 hefðu náð fram að ganga. Þeir sem hugleiða það munu að mínum dómi ekki taka þátt í neinum aðgerðum nú til þess að hrinda þeim ráðstöfunum sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir. Allir stjórnmálaflokkar hafa á orði í umr. sem þessum að þeir vilji bæta hag hinna lægst launuðu. Ég er sammála því að það á að bæta hag hinna lægst launuðu, en ég leyfi mér að segja að engin röksemd í kjaramálum hefur verið jafnmikið misnotuð og einmitt þessi. Sannleikurinn er sá, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að þeir sem hærri launin hafa og hinir sem meðallaun vilja gjarnan skríða upp eftir bakinu á hinum lægst launuðu og bera þá fyrir sig til þess að ná fram betri kjörum fyrir sjálfa sig. Það hefur yfirleitt mistekist að bæta kjör hinna lægst launuðu umfram aðra vegna þess að hinir hafa aldrei sætt sig við það. Það þarf ekki annað en að vísa til viðbragða verkalýðsforustu Alþb. 1978 þessu til staðfestingar. Og staðreynd er að þeir sem hafa lægstu launin sýna oft meiri þolinmæði og skilning á nauðsyn þess að atvinnufyrirtækin fái tækifæri til að rétta við en hinir sem við betri kjör búa. Raunar er það mín skoðun, að ákveðinn launamunur sé ekki af hinu illa, heldur hvati fyrir fólk til að leggja sig meira fram, og slíkur launamunur kemur hinum lægst launuðu til góða vegna þess að hann eykur verðmætasköpunina og bætir því lífskjörin í landinu. Ég held að hinir lægst launuðu hafi fengið nóg af lýðskrumi, þegar haft er stöðugt á orði nauðsyn þess að bæta kjör þeirra, en athafnir fylgja ekki orðum eins og verkalýðsforusta Alþb. gerir sig seka um. Spurningin er nú sú, hvort við getum sýnt ofurlítið meira langlundargeð og þrautseigju og með því tryggt sigur yfir verðbólgunni. En skortir okkur kannske þessa þolinmæði og þessa þrautseigju? Það er ósköp auðvelt að krefjast 30–40% kauphækkunar í krónutölu, en hver er nokkru bættari? Það er í það minnsta rétt að við gerum okkur grein fyrir því, að áframhaldandi verðbólguþróun hefði stefnt öllu í voða og þess vegna er það algerlega út í loftið að vera að tala um kjararýrnun vegna þess að spurningin vaknar um leið í huga manns: Við hvað er þá miðað? Hvernig hefðu íslenskir launþegar staðið hefði ekkert verið gert? 130% verðbólga í vor án aðgerða stjórnvalda hefði leitt til mun hærri verðbólgu nú í haust svo að hjól atvinnulífsins hefðu örugglega stöðvast og atvinnuleysi, eymd og volæði haldið innreið sína meðal landsmanna. Það eru þess vegna orð að sönnu þegar við sjálfstæðismenn segjum að við séum nú á réttri leið. Íslendingar eiga um það að velja hvort þeir vilja nú tryggja sigur yfir verðbólgu, tryggja það að traustur grundvöllur sé byggður undir atvinnuvegi landsmanna, sem síðan geti orðið til þess að unnt sé að bæta þjóðarhag og kjör heimilanna og atvinnufyrirtækjanna í landinu, eða hleypa 100–200% verðbólgu aftur af stað. En við skulum líka gera þá kröfu til stjórnvalda og okkar sjálfra, að þeim aðgerðum sem beitt hefur verið í baráttunni gegn verðbólgu og svo mikinn og góðan árangur hafa borið verði fylgt fram með nýrri atvinnustefnu, með því að ríkið dragi úr umsvifum sínum og skattheimtu, en veiti einstaklingum og atvinnufyrirtækjum, hvort sem þau eru rekin sem einkafyrirtæki eða á félagsgrundvelli, svigrúm, enda beri menn ábyrgð á gerðum sínum. Herra forseti. Þótt þáttaskil í efnahagsmálum hafi hér aðallega verið gerð að umræðuefni vil ég ekki ljúka máli mínu án þess að geta þáttaskila á tveim öðrum sviðum. Á sviði orkumála og stóriðju er ný sókn hafin eftir stöðnun undanfarinna ára og brotist er út úr sjálfheldu fyrrverandi iðnrh. og Alþb. með bráðabirgðasamkomulagi í álmálinu. Á sviði öryggis- og varnarmála hefur núverandi ríkisstj. eytt margra ára óvissu. Það er ekki lengur til staðar neitunarvald sem kemur í veg fyrir framgang nauðsynlegra framkvæmda í þágu öryggis og friðar. Við Íslendingar verðum að halda vöku okkar á mörgum sviðum. Tilraunin sem hófst með lýðveldisstofnuninni tekst ekki nema við kunnum fótum okkar forráð heima fyrir og getum tryggt efnahagslegt sjálfstæði okkar. Stjórnarfarslegu sjálfstæði höldum við ekki án efnahagslegs sjálfstæðis. Menningarlegt sjálfstæði okkar tekst okkur ekki heldur að vernda nema efnahagslegt og stjórnarfarslegt sjálfstæði sé til staðar. Allt er þetta samofið. Ég vonast til þess að vori, þegar haldið verður hátíðlegt 40 ára afmæli lýðveldisstofnunar á Íslandi, að þá hafi Íslendingar sýnt það og sannað að veturinn hafi verið vel nýttur og sigur unnist á verðbólgunni og þeim upplausnaröflum sem við höfum stundum átt við að glíma þegar mikið hefur legið við. Nú ætti öllum að vera ljóst, reynslunni ríkari, að við höfum ekki nema eina leið að fara-þá réttu leið sem við erum loks byrjuð að rata. Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Við höfum hlýtt á forsrh. lýsa ógnvænlegu ástandi þjóðmála þegar núverandi ríkisstj. tók til starfa. Hann hefur lýst mikilli verðbólgu og stórfelldri erlendri skuldasöfnun. Þessi lýsing forsrh. er vissulega rétt, en hún gefur ástæðu til að spyrja: Hver bar ábyrgð á því að svona fór og á því ástandi sem ráðh. lýsir? Málatilbúnaður ráðh. gefur tilefni til að spyrja: Hvar var núverandi forsrh. seinustu árin, meðan verðbólga óx stig af stigi og erlendu skuldirnar hlóðust upp? Svarið er reyndar einfalt, en vissulega hefur verið gefin ástæða til að rifja það upp. Hann sat í ríkisstjórn. Hann stóð að lántökunum. Hann bað um þær og greiddi þeim atkvæði sitt. Og enn má spyrja: Hvar var núverandi forsrh. meðan ofveiðin á miðunum var sem mest - sú ofveiði sem veldur nú aflatregðu? Jú, hann stjórnaði þá veiðinni. Hann réð þessari ofveiði. Hann var einmitt sjútvrh. En hann gerði meira. Hann hafði forgöngu um að hvert viðbótarfiskiskipið á fætur öðru var keypt til landsins á erlendum lánum. Það var m.a. þannig sem erlendu skuldirnar hlóðust upp sem hann kvartar nú undan og varar við. Hvar var þá Alþb., sem nú gagnrýnir þessi ósköp? Jú, það stóð að þessari óráðsíu fullum fetum og ber fulla ábyrgð á því hvernig fór. Núv. fjmrh. Albert Guðmundsson fer líka ófögrum orðum um viðskilnað fyrri ríkisstj. Það er þá líka ástæða til að rifja upp hver hlutur hans var á fyrra stjórnartímabili. Hann var hvorki meira né minna en höfundur þeirrar fyrrv. ríkisstjórnar sem hann nú úthúðar. Hún var mynduð á hans ábyrgð samkv. sérstöku bréfi frá honum. Ríkisstj. fyrrv., sem núv. fjmrh. gagnrýnir ótæpilega þessa dagana, var mynduð að sérstakri ósk hans. Hann ber því ábyrgð á henni og hennar gerðum. Þetta var óskastjórn hans! Af málflutningi Steingríms Hermannssonar og Alberts Guðmundssonar mætti ráða að þeir hafi dottið niður af himnum í það ófremdarástand sem þeir lýsa, en það er nú aldeilis ekki. Þeir komu þessu ástandi á með dyggilegri aðstoð og í góðri samvinnu við Alþýðubandalagið, svo hvergi gekk hnífurinn á milli. Þeir eru því að kvarta undan sjálfum sér núna, þeir eru að lýsa eigin skipbroti. En lýsingarnar eru réttar. Verðbólgan var ógnvekjandi. Erlenda skuldasöfnunin var komin yfir hættumörk. Þessa braut mátti ekki fara fetinu lengra. Það varð að grípa í taumana og hefði auðvitað átt að gera það langtum fyrr. Við höfum nú séð og reynt framgöngu ríkisstj. Vísitölukerfi launa var lagt til hliðar, enda hafði það gengið sér til húðar. En þar við situr. Í stað alhliða aðgerða er árangur í verðbólgumálum einhliða á kostnað launafólks og kaupmáttarskerðingin er mikil. Kaupmáttur launa er a.m.k. fjórðungi minni núna en að jafnaði á fyrra ári. Þetta er mikil fórn hjá launafólki - fórn sem erfitt er að færa til langframa mánuð eftir mánuð, fórn sem verður óbærileg þegar misrétti blasir við. Það er erfitt að sjá réttlætið í því að launafólk verði að bera þungar byrðar þegar til eru nógir peningar til að reisa seðlabankahöll, til að reisa nýja mjólkurstöð hér í Reykjavík upp á heilan hektara að flatarmáli, til að hefja byggingu nýrrar kjötvinnslustöðvar í Reykjavík álíka stórrar, til að reisa fjárhús upp á 3 millj. til að skenkja góðbónda í Húnavatnssýslu, nógir peningar til að hafa fimm af sex ráðherrum Sjálfstfl. í útlöndum samtímis, nógir peningar til að kaupa bíla undir ráðh. Áformin fyrir næsta ár, eins og þau birtast í fjárlagafrv., bera ekki heldur vott um jöfnuð. Tilkostnaðurinn við skrifstofuhald ráðherranna á yfirleitt að aukast um 70–110% á næsta ári á sama tíma og launafólki er ætluð 6% launahækkun. Við heyrum líka í fréttum að einmitt nú beri brýna nauðsyn til að skipadeild SÍS smíði erlendis nýtt kaupskip á erlendum lánum-og þá væntanlega með uppáskrift og blessun viðskrh. og félmrh. sem tæpast gátu kreist nema hungurlús út úr bankakerfinu til bjargar því unga fólki sem er að reyna að eignast húsnæði. Skýtur hér ekki skökku við? Þetta er þeirra réttlæti. Um markmið á næsta ári vil ég segja þetta: Það er staðreynd, sem við verðum að lifa við eins og nú er komið, að erlendu skuldirnar mega ekki aukast. Þess vegna verður að halda lántökum erlendis í lágmarki, þannig að þær mæti einungis þeim atborgunum sem koma til greiðslu. Það þýðir að erlendar lántökur á næsta ári verða að vera innan við 4 þús. millj. kr., eins og forsrh. sagði hér áðan, og ég ítreka að lántökurnar verða að vera það í reynd, en ekki bara á pappírnum, því að á þessu ári munu hin erlendu lán hafa farið um 2 þús. millj. kr. fram úr áætlun. Það er því eins gott fyrir ríkisstj. að hafa borð fyrir báru í lánsfjáráætlun þegar hún birtist. Í annan stað verður ríkisstj., miðað við þær geysilegu fórnir sem launafólk hefur þegar fært, að efna það loforð sitt að koma verðbólgunni á næsta ári niður fyrir 10%. Fórnirnar hafa verið færðar. Ríkisstj. verður að standa við sinn hluta og það má ekki bresta. Í þriðja lagi verða kjörin að byrja að batna á næsta ári og þegar í stað verður að gera ráðstafanir til að bæta kjör hinna lakast settu. Það er hörmulegt að menn skuli þurfa að þola það öllu lengur að hafa mánaðartekjur sem eru innan við 14–15 þús. kr. á mánuði. Samfélagið verður að leggja sitt af mörkum til að jafna þetta óréttlæti. Þessum markmiðum má ná. Það á að gera með því að stöðva ranga fjárfestingu og fresta óþarfri fjárfestingu. Það á að gera með því að deila byrðum réttlátlega og láta vera að setja fé í óþarfa. Ríkisstj. á að ganga á undan á sínu eigin heimili. Það má frysta framkvæmdir sem geta beðið, hvort heldur í Seðlabanka, mjólkurstöðvum, stórhýsum Aðalverktaka eða bensínafgreiðslustöðvum og ýmsu fleira, og verja því fé, sem áformað er í þessar framkvæmdir, til að jafna kjörin, t.d. til að lána til húsnæðismála. Hitt er þó ekki síður mikilvægt að grípa á meginþáttum atvinnulífsins. Nú viðurkenna t.d. nær allir að fiskiskipastóllinn, einkum togaraflotinn, sé of stór. Við skulum þá hætta að kýta um það, en sameinast um leiðir til þess að draga úr starfi hans og leita hugsanlegra verkefna á nýjum veiðislóðum. Og það er staðreynd, að hefðbundin landbúnaðarframleiðsla er of mikil og of dýr. Hún er ekki of dýr vegna þess að bóndinn fái of mikið, heldur fyrst og fremst vegna þess að vinnslu- og dreifingaraðilarnir taka of mikið í sinn hlut og fjárfesta ótæpilega án nokkurs aðhalds. Við skulum stöðva þessa þróun, stokka upp verðmyndunarkerfið, stöðva röngu fjárfestinguna, stíga fyrstu skrefin í afnámi útflutningsbóta, draga úr niðurgreiðslufarganinu. Það er líka staðreynd, að raforkuframleiðslan er of dýr á Íslandi og þegar er búið að virkja langt umfram orkusölu. Við skulum því einbeita okkur að því að leita kaupenda að því sem ónotað er af framleiðslugetu virkjana. Við skulum miða virkjanir við örugga og arðbæra sölu og endurskoða raforkukerfið og yfirstjórn þess og ákvarðanatöku til að lækka kostnaðarverð orkunnar. Verði tekið á þessum grundvallaratriðum atvinnulífsins og sköpuð skilyrði til heilbrigðrar atvinnuuppbyggingar getum við komist úr vandræðafarinu og búið okkur góða framtíð. Ef það verður ekki gert mun verðbólga vaxa fyrr eða síðar á ný og lífskjörin ekki batna. Það er einmitt í þessu sem núv. ríkisstj. eins og hin fyrri hefur gjörsamlega brugðist. Sú kaupmáttarrýrnun, sem almennt launafólk má nú þola, er þung og miskunnarlaus á mörgu heimilinu. Þingmenn stjórnarflokkanna ættu að hyggja að því, að þessi kjaraskerðing er ekki bara peningar, hún er líka álag og raunverulegar þjáningar hjá þeim sem ekki sjá hvernig þeir eiga að láta tekjurnar duga fyrir lífsframfæri sínu og hún er kvíði og ótti hjá þeim sem geta ekki staðið við skuldbindingar sínar. Ríkisstj. á að vera fyrir alla. Við jafnaðarmenn teljum að hinir verst settu þurfi sérstaklega á skilningi ríkisstj. að halda, en einmitt á það skortir mest. Miskunnarleysi prósentureikningsins má ekki bitna á hinum lakast settu. Ýmislegt bendir líka til þess, að misrétti sé að aukast í þjóðfélaginu og byrðum sé misjafnlega skipt. Það er óbærilegt. Sú efnahagsstefna sem felur það í sér er ekki einungis ranglát, hún er líka röng og mun bresta. Herra forseti. Góðir áheyrendur. Krafa okkar Alþýðuflokksmanna er sú, að byrðum sé réttlátlega dreift, að dregið sé úr misrétti, að láglaunahópum sé hlíft, að launafólk endurheimti strax þau mannréttindi að semja um kaup sitt og kjör. Krafa okkar er sú, að breytt verði um stefnu í atvinnu- og fjárfestingarmálum til að treysta og bæta lífskjörin. Stjórnmálin verða einmitt að snúast um það að bæta og treysta og jafna lífskjörin. Á það hefur skort hörmulega hjá Íslendingum. Við Alþýðuflokksmenn ítrekum enn og aftur, að einungis með gerbreyttri stefnu, sem nær til allra þátta atvinnu- og efnahagslífs, næst raunhæfur og varanlegur árangur. Þeim árangri verðum við að ná. Það getum við ef menn taka saman höndum og ef horfið verður frá núverandi stjórnarstefnu. - Góðar stundir.



Herra forseti. Ætli það rynnu ekki tvær grímur á þann áheyranda sem hefði ekki heyrt til hæstv. forsrh. síðan fyrir kosningar 1979 þar til nú? Mundi hann ekki spyrja sjálfan sig hvort þetta væri sami Steingrímur eða hvort hann hefði e.t.v. gripið með sér vitlaust ræðuhandrit? Þess vegna segi ég þetta, að haustið 1979 lýsti formaður Framsfl. yfir stríði á hendur leiftursókn Sjálfstfl. Aðalatriði hennar voru afnám vísitölukerfis og niðurskurður ríkisútgjalda. Gefum Steingrími árgerð 79 orðið með leyfi forseta: „Þeir sjálfstæðismenn reyna að telja fólki trú um að þeir geti náð verðbólgunni niður á það stig, sem er í nágrannalöndum okkar, á 100 dögum. Þessi boðskapur einn boðar ekkert annað en kreppu.“ Tilvitnun lýkur. Steingrímur árgerð 79. Og áfram: „Þessum tillögum lætur Sjálfstfl. fylgja mikinn samdrátt í framkvæmdum. Þeir vilja skera, skera, skera. Þessu mun fylgja atvinnuleysi, en við framsóknarmenn vísum því algerlega á bug, að komið verði á atvinnuleysi til þess að ná einhverjum áfanga í stríðinu við verðbólguna.“ Tilvitnun lýkur. Steingrímur árgerð 79. Heimild: Dagblaðið Tíminn 13. nóv. 1979. Árið 1979 hafnaði hæstv. forsrh. hvoru tveggja, stefnu núv. ríkisstj. og stjórnarsamvinnu við Sjálfstfl. „Það sem að helst hann varast vann, varð þó að koma yfir hann,“ eins og sálmaskáldið sagði. Hvað hefur breyst? Ekkert. Það var ekki heil brú í stefnu Framsfl. og það hc:fur ekkert breyst. Ásamt með Steingrími er formaður Alþb. ómissandi við vitnaleiðslur um gjaldþrotaskipti síðustu ríkisstjórnar. Hann mun hér á eftir bíta í skjaldarrendur og láta ófriðlega út af þeirri lífskjarafórn sem nú bitnar á launþegum. Skyldu ekki vakna óþægilegar spurningar í hugskoti áheyrenda? Í fimm ár hefur Alþb. að eigin sögn, mátsvari sósíalisma. verkalýðshreyfingar og þjóðfrelsis, verið Framsókn eins og Síamstvíburi í stjórn landsins. Hver er dómur reynslunnar? Hinir þjóðlegu atvinnuvegir okkar voru sokknir í skuldir. Efnahagslegt sjálfstæði okkar var veðsett erlendum lánadrottnum, lífskjarafórn alþýðu var orðinn hlutur. Og þótt fétagi Svavar bíti nú í skjaldarrendur verður hann að bíta í það súra epli í leiðinni, að lífskjarafórnin nú er að 2/3 hlutum gjaldfallnar vanskilaskuldir úr sameiginlegu þrotabúi hans og hæstv. forsrh. Báðir eru þessir flokkar því siðferðilega dæmdir úr leik af verkum sínum. Þeir fóstbræður geta nú tekið undir með Vatnsenda-Rósu þegar hún kvað: Man ég okkar fyrri fund, forn þótt ástin réni, nú er líkt og hundur hund hitti á tófugreni. Því aðeins rifjum við upp fortíðina, að við viljum læra af mistökunum. Úr því sem komið er þurfum við að leita svara við fjórum spurningum: Er lífskjarafórnin óhjákvæmileg? Tekur ríkisstj. tillit til greiðslugetu þegar hún framvísar bakreikningum Framsóknaráratugarins? Er hún á réttri leið? Er stefna hennar líkleg til að skila árangri til frambúðar? 1. spurning: Er lífskjarafórnin óhjákvæmileg? Já, því miður. Ríkisstjórn, sem stendur á rústum Framsóknaráratugarins, á engra góðra kosta völ. Hvaða ríkisstj. sem var hefði orðið að stíga á bremsur, rétta af viðskiptahalla, stöðva erlenda skuldasöfnun með því að draga úr neyslu, fjárfestingu og ríkisútgjöldum. 2. spurning: Hvað um greiðslugetuna og réttlætið? Það er að vísu hálfsannleikur þegar hæstv. forsrh. segir að þjóðin hafi lifað um efni fram. Um það bil fjórðungur fjölskyldna í landinu hefur ekki haft efni á því að lifa um efni fram. Þessar fjölskyldur hafa ekki haft efni á því að byggja. Þær eyddu ekki gjaldeyri í siglingar. Þær fá ekki niðurfelld aðflutningsgjöld á bifreiðum. Þær hafa ekki efni á að reka bifreið. samt er þeim ætlað að borga mun meira en hinum sem stjórnvöld hafa selt sjálfdæmi um kaup og kjör og standa utan við skattakerfið. Og svipt samningsrétti í kaupbæti. Um þetta má segja að vont er þeirra ranglæti en verra er þeirra réttlæti. 3. spurning: Hefur afnám vísitölukerfisins og lögboðin kauplækkun borið árangur í lægri verðbólgu? Já, tvímælalaust. Verðbólguhraðinn var í tíð fyrrv. ríkisstj. á þriggja mánaða tímabili til 1. maí í vor 130%. Verðbólguhraðinn miðað við framfærsluvísitölu í septembermánuði, reiknað til árshraða, er 45% og fer lækkandi. 4. Er þá ríkisstj. á réttri leið? Reynslan mun skera úr um það. En reynslan kennir okkur líka að ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar 1974–1978 og meira að segja fyrrv. þrotabúsríkisstjórn tókst að lækka verðbólgu tímabundið með því að binda gengi og skerða verðbætur á laun við hagstæð ytri skilyrði. Hvorug ríkisstjórnin náði þó neinum árangri til frambúðar, eins og hæstv. utanrrh. viðurkenndi hér áðan. Hvað má læra af þessari reynslu? M.a. að of há laun eru ekki undirrót verðbólgu. Spyrjið atvinnurekendur. Þeir munu viðurkenna að hlutfall launa hefur farið lækkandi í framleiðslukostnaði undanfarin ár, enda eru launin lægri hluti þjóðartekna hjá okkur en öðrum. Verðhækkunaröldur sigla jafnan í kjölfar nýrra gengisfellinga og gengissigs. Ég spyr: Hvað veldur látlausum þrýstingi á gengið? Launin í frystihúsunum, launin hjá iðnverkafólkinu eða hlutur sjómanna, sem hefur farið síminnkandi þrátt fyrir óbreytt strit? Atvinnurekendur munu viðurkenna að svo er ekki. Hver er þá skýringin? Það er offjárfesting. Fjárfesting er miklu hærra hlutfall þjóðartekna hjá okkur Íslendingum en annarra. Þessi fjárfesting eða allt of stór hluti hennar hefur hvorki skilað okkur auknum gjaldeyristekjum né sparað okkur gjaldeyri, heldur þvert á móti kallað yfir okkur meiri skuldir, meiri fjármagnskostnað. Það er allt of hátt hlutfall fjárfestingar - og uppsafnaður skulda- og fjármagnskostnaður af þeim sökum, sem sprengir upp framleiðslukostnað útflutningsgreina, gerir þær ósamkeppnisfærar. Það er þessi offjárfesting sem knýr áfram stöðugar gengisfellingar og verðhækkanir. Það er þarna, sem sprengirými verðbólgunnar er að finna. Hvað þýðir þetta á mæltu máli? Þetta þýðir að þegar fyrrv. sjútvrh. tók erlend lán og úthlutaði sk.jólstæðingum sínum æ fleiri togurum, þá var hann að gefa út víxil á þjóðina sem nú er gjaldfaldinn og greiðist á næstu árum með skertum lífskjörum. Sömu sögu er að segja um offramleiðslu í landbúnaði, í orkumannvirkjum, í verslun, í bankahöllum, í opinberri þjónustu. Hvað voru þeir að hugsa, Steingrímur, Svavar og Albert, meðan þessu fór fram? Ég veit það ekki. En ég veit allavega að þeir hugsuðu ekki um afleiðingar gerða sinna; að stefna þeirra í reynd var langtímaáætlun gegn lífskjörum, sem við nú súpum seyðið af. Menn spyrja: Er ríkisstj. á réttri leið? Svarið er að meðan hún er ófáanleg til þess að hrófla við hinum heilögu kúm Framsóknaráratugarins, offjárfestingunni, sem er undirrót óðaverðbólgunnar, þá fer hún vill vegar. Þá verða fórnirnar færðar til einskis, því miður. Þá mun aftur sækja í sama farið. Það er ekkert launungarmál að útgerðin er nú rekin með dúndrandi tapi. Steingrímstogararnir, sem aldrei var rekstrargrundvöllur fyrir, hafa verið gerðir út á banka, lánasjóði og að lokum á skattgreiðendur. Falli gengið munu öll verðbólgumarkmið hæstv. ríkisstj. rjúka út í veður og vind. Þá er borin von um árangur til frambúðar. Hvað viljum við jafnaðarmenn gera? er spurt. Svarið er: Við viljum gera það sem gera þarf til að tryggja árangur til frambúðar. Í fyrsta lagi sögðum við fyrir kosningar að gamla vísitölukerfið hefði gengið sér til húðar. Rökin fyrir því eru nákvæmlega hin sömu og Þröstur Ólafsson, núverandi aðstoðarmaður hjá Dagsbrún, tilfærði í blaðagrein, þegar hann segir: Verðbótakerfið tryggir viðgang verðbólgunnar. En við viljum ekki láta launþega eina færa fórnir. Sjálfvirka verðbólguhringekju er víða að finna. Þess vegna viljum við í öðru lagi afnema sjálfvirka viðmiðun búvöruverðs við laun. Bændur eru atvinnurekendur og afkoma atvinnurekenda ræðst af öðrum þáttum, eftirspurn á markaði og hagkvæmni í rekstri. Við viljum í þriðja lagi afnema lögbundna og sjálfvirka tryggingu skattgreiðenda fyrir offramleiðslu í landbúnaði. Í fjórða lagi viljum við verja hluta af því fé, nú 1.5 milljarði kr., sem fer í styrki, niðurgreiðslur og útflutningsbætur, til þess að lækka tekjuskatt á láglaunafólki. Við viljum í fimmta lagi, til að létta af linnulausum þrýstingi á fiskverð og gengi, taka verstu skuldakóngana í útgerð út úr gengisákvörðunardæminu og finna Steingrímstogurunum önnur verkefni. Þetta kallar á sérstakar aðgerðir til að samræma veiðar og vinnslu. Við viljum í sjötta lagi leggja niður Framkvæmdastofnun ríkisins, sameina fjárfestingarlánasjóði, fela þá umsjá bankakerfisins, og stjórna fjárveitingum út frá venjulegum arðsemissjónarmiðum. Þetta allt viljum við gera til þess að koma í veg fyrir að áframhaldandi mistök í fjármagnsstýringu eyðileggi jafnóðum tímabundinn árangur í hjöðnun verðbólgu eftir öðrum leiðum. Verði þessi leið farin hygg ég að enginn gæti haldið því fram að launþegum einum væri ætlað að greiða herkostnað verðbólgunnar. Á móti kæmi að skattpíningu almennings vegna milliliðakerfis í landbúnaði væri aflétt, fjáraustri til skuldakónga væri hætt og það væri létt á þrýstingi á linnulausar gengisfellingar. Þar með væri bundinn endir á aðstöðu fyrirgreiðslupólitíkusa til að úthluta skjólstæðingum sínum niðurgreiddum lánum og styrkjum. Þar með hefði styrjaldartilefnum milli verkalýðshreyfingar og ríkisvalds fækkað. Það hefði skapast friður um nauðsynlegar viðreisnarráðstafanir, vegna þess að launþegum hefði ekki verið ætlað einum að bera byrðarnar. Þar með hefðu vonir manna um varanlegan árangur í viðureign við verðbólgu styrkst. Og eitt er víst, að lokum, herra forseti. Alþfl. hefði aldrei fallist á afnám samningsréttarins við þessi skilyrði. Það var þarflaus aðgerð og frámunalega heimskuleg. Í okkar augum er frjáls samningsréttur grundvallarregla sem halda ber í heiðri í lýðræðisþjóðfélagi. Þegar þjóðartekjur fara minnkandi verður að breyta tekjuskiptingunni innbyrðis ef ekki er unnt að auka hlut launþega í heild. Þá er einmitt sérstök ástæða til að láta reyna á félagsþroska verkalýðshreyfingarinnar í frjálsum samningum. Það er réttlætismál, sem nú finnur djúpan hljómgrunn um allt þjóðfélagið, að hækkun lægstu launa hafi algeran forgang í næstu samningum. Hvers vegna þá að svipta verkalýðshreyfinguna ábyrgð og efna til ófriðar um sjálfar leikreglur lýðræðisins? Þau orð eru enn í fullu gildi, að ef menn slíta í sundur lögin, þá slíta þeir og í sundur friðinn.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Nú er sú stund loksins upp runnin að hæstv. forsrh. hefur gert Alþingi Íslendinga grein fyrir stefnu ríkisstjórnar sinnar og nú loksins fá réttkjörnir fulltrúar þjóðarinnar tækifæri til að fjalla um þessa stefnu, sem ríkisstj. hefur verið að framkvæma undanfarna mánuði. Eins og hæstv. forsrh. kynnti okkur hér áðan er það eitt meginmarkmið núv. ríkisstj. að ná niður verðbólgunni. Í þeim tilgangi hefur ríkisstj. tekið harkalega á launaþætti efnahagslífsins, en látið aðra þætti þess liggja milli hluta. Í því efni sýnist mér að ríkisstj. vinni út frá þeirri grundvallarreglu að tilgangurinn helgi meðulin. Til þess að markmiðið náist skal engu eirt. Gerðir samningar launafólks eru að engu hafðir, réttur manna til að semja um laun sín er felldur niður og þyngstu byrðarnar eru lagðar á þá sem verst voru settir fyrir. Hér er á ferðinni stefna sem brýtur á einum helgasta rétti mannsins - rétti hans til að hafa áhrif á aðstæður sínar og þar með á líf sitt, stefna sem ekkert mið tekur af þeim verðmætum sem liggja til grundvallar mannlífinu hvar sem er, hinum mannlegu verðmætum. Í þessari stefnu er manninum sjálfum ýtt til hliðar og sæti hans tekur reiknistokkurinn. Það mikilvægasta er að fá ákveðnar tölur út úr reikningsdæminu. Manneskjan sjálf og líf hennar eru aukaatriði. Hvernig er svo þessi kaldranalega og karlmannlega stefna rökfærð og réttlætt? Jú, hjöðnun verðbólgunnar er kjarabót, segir hæstv. forsrh. En til þess að ná fram þeirri kjarabót, sem hann telur lækkun verðbólgunnar vera, þarf hann fyrst að skerða kjörin. Hér er m.ö.o. á ferðinni röksemdafærsla sem bítur í halann á sjálfri sér. Til þess að skaffa þjóðinni kjarabót þarf fyrst að skerða kjör hennar. Einnig er í þessari röksemdafærslu að finna þá skoðun, að hjöðnun verðbólgunnar sé í sjálfu sér kjarabót og því sé það réttlætanlegt að launafólk leggi mikið á sig í þessum efnum. En hjöðnun verðbólgunnar er ekki endilega bein kjarabót í sjálfu sér. Hún er vissulega mikilvæg fyrir alla hagsýslu í landinu, viðskipti okkar við útlönd og afstöðu manna til verðmæta almennt, en minni verðbólgu fylgir ekki sjálfgefin kaupmáttaraukning við núverandi aðstæður. Lægra verðbólgustig eitt og sér færir launafólki ekki kaupið sitt óskert aftur. Hér er því verið að slá ryki í augu fólks. Það þarf fleira að koma til en hjöðnun verðbólgunnar til þess að kaupmáttur launa aukist á ný. En um það er ekkert að finna í stefnuræðu hæstv. forsrh. Á sama tíma og núv. ríkisstj. beitir launafólki fyrir sig í stríðinu við verðbólguna segist hún hafa hug á því að vernda kaupmátt lægstu launa og lífskjör þeirra sem verst eru settir í þessu þjóðfélagi. Ef svo er, hvers vegna í ósköpunum skerti þá ríkisstj. verðbætur á laun samkv. prósentuhlutfalli þannig. að þeir sem lægstu launin höfðu fengu minnstu launahækkunina í krónum talið 1. júní og 1. okt. s.l.? Hefði þá ekki verið nær, eins og við kvennalistakonur höfðum ítrekað bent á, að reikna út krónutölu verðbóta á meðallaun, greiða þá krónutölu út á meðallaun og öll laun þar fyrir neðan og skerða verðbætur til helminga eða meira á öll laun þar fyrir ofan? Með þessu hefðu kjör þeirra lægst launuðu batnað þó nokkuð. Kjör þeirra, sem meðallaunin höfðu, hefðu staðið í stað, en byrðarnar lagst á þá sem hæstu launin höfðu og þar með sterkasta bakið í burðinn. Samkv. útreikningum Þjóðhagsstofnunar frá því í maí s.l. hefði þessi tilhögun komið eins út fyrir þjóðarbúið í heild og þær aðgerðir sem ríkisstj. lét gera. Verðbólgan hefði þess vegna hjaðnað nákvæmlega jafnmikið. Hvers vegna beitti ríkisstj. ekki þessari reikningsaðferð, ef henni var í mun að vernda lífskjör þeirra lægst launuðu? Hvaða réttlæti er í því að þeir sem minnst hafa fái fæstar krónurnar í sinn hlut og verði því að bera hlutfallslega þyngstu byrðarnar? Ríkisstj. vill spara og draga úr umframneyslu og það er gott og gilt. Við þurfum að spara. En við hverja þarf að spara? Við þá sem velta hverri krónu á milli handa sér? Er það umframneysla Sóknarkonunnar sem þarf að draga úr? Nei og aftur nei. Það er ekkert sem réttlætir þær byrðar sem lagðar hafa verið á þær verst settu í þessu landi. Það hefði verið hægt að gera þetta allt öðruvísi og miklu réttlátar. Það hefði verið hægt að spara við þá sem einhvern sparnað þoldu. Ríkisstj. hefði meira að segja ge:að sparað ríkissjóði þessar 450 millj. sem varið var til svokallaðra mildandi en vægast sagt ómarkvissra aðgerða, því verðbótadreifingin samkv. tillögum okkar hefði séð til þess að þeir lægst launuðu væru betur settir en þeir áður voru. Ríkisstj. hefði þannig verið í lófa lagið að vernda lífskjör láglaunafólks í þessum aðgerðum sínum og ná samt sama árangri í baráttunni við verðbólguna. En hún gerði það ekki. Og hvers vegna gerði hún það ekki, fyrst hún segist vilja það? Er það e.t.v. vegna þess að þeir lægst launuðu í þessu þjóðfélagi eru að miklum meiri hluta konur? Samkvæmt könnun Jafnréttisnefndar Reykjavíkur frá 1981 voru konur rúm 72% þeirra sem unnu ófaglært og þar með lægst launuðu störfin á vinnumarkaðnum. Treystir ríkisstj. því að þessar konur, sem bæði mynda undirstöðu atvinnulífsins í landinu og vinna húsmóðurstörfin heima fyrir umbunarlaust, - treystir hún því að þær þegi eins og endranær fullar umburðarlyndis og fórnfýsi eins og okkur konum er einlægt innrætt að gera frá blautu barnsbeini? Og ef umburðarlyndið þrýtur og þeim er loksins ofboðið, treystir ríkisstj. þá því, að þessar dauðþreyttu konur hvorki hafi orku til þess að hugsa sér möguleika á því að komast frá börnum og basli til að láta í sér heyra á fundum um kjaramál? Og þótt þær nú af útsjónarsemi komist á fund um kjaramál, er þá treyst á það í síðustu lög að þar heyrist ekki í þeim vegna þess að þær kunni ekki að tala það karlamál sem er notað á slíkum fundum? Ég veit að ríkisstj. getur treyst á þetta allt saman hvað varðar hana jafnöldru mína, sem er ein með tvö börn, vinnur fulla vinnu á saumastofu fyrir 12 þús. á mánuði, borgar tæplega 6 þús. kr. á mánuði í pössun fyrir börnin sín og saumar heima öll kvöld og allar helgar fyrir fólk úti í bæ til að eiga fyrir mat handa sér og börnunum sínum. Ég veit að ríkisstj. getur treyst því að það heyrist ekkert í þessari konu. Hún á fullt í fangi með að standa á fótunum. Og það veit heilög hamingjan að þessi kona og fjöldi annarra sem býr við sömu aðstæður og hún hefur ekkert við niðurfellingu skatts á ferðamannagjaldeyri að gera. Hún lætur sig hvort sem er ekki dreyma um að komast í ferðalag til útlanda. Aðgerðir ríkisstj. í húsnæðismálum ganga ekki nærri nógu langt til þess að hún eigi nokkra von til þess að geta komið upp þaki yfir sig og börnin sín. Mæðralaunin, sem ríkisstj. af rausn sinni hækkaði við hana í júní, skiluðu sér öll aftur beint í ríkiskassann í júlí þegar dagvistargjöld á barnaheimilum voru hækkuð. Og hún hefur ekki ýkjamikið við aukinn persónaafslátt að gera, þar sem tekjur hennar eru hvort sem er svo lágar. Ég vil biðja þing og þjóð að íhuga aðstæður hinna fjölmörgu sem búa við sömu aðstæður og þessi kona, þegar menn móta afstöðu sína til stefnu þessarar ríkisstj., ég vil biðja menn um að íhuga siðferðilegar forsendur aðgerða, sem bitna harðast á þeim sem enga rönd fá við reist, og ég vil biðja menn að íhuga hvernig mannlífi þeir vilja hlúa að í þessu landi. Út frá því langar mig að víkja fáeinum orðum að stefnu þessarar ríkisstj. í menntamálum. Hæstv. menntmrh. vill auka tengsl fjölskyldu og skólastarfs og samheldni og samveru foreldra og barna. Hér virðist mér vera góð stefna á ferðinni - stefna sem tekur mið af hinum mannlegu verðmætum. En ég fæ einfaldlega alls ekki séð hvernig hæstv. menntmrh. á að geta komið þessu stefnumiði í framkvæmd á meðan stefna ríkisstj. í launamálum gerir það að verkum að foreldrar verða að vinna meira en nokkru sinni fyrr fyrir lífsnauðsynjum og hafa þar af leiðandi ennþá minni tíma til að sinna börnum sínum. Hafa menn hugsað út í það hvaða afleiðingar þetta kann að hafa fyrir börn þessa lands, fyrir framtíð þessarar þjóðar? Þetta vil ég að lokum biðja menn um að íhuga. - Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Siðmenning þjóðar er ekki síst metin eftir þeirri mannúð sem hún sýnir lítilmögnum sínum, jafnt á velgengnistímum og eins þegar á móti blæs. Þó er oft lítið til skiptanna hjá sumum þjóðum og margar bera skarðan hlut frá borði þegar úthlutað er matvælum, heilbrigði, lífslengd og möguleikum til að nýta hæfileika sína. En við Íslendingar erum heppin þjóð, þó í harðbýlu landi sé. Við erum efnuð fjölskylda.í ættbálki þjóðanna og höfum nógan mat, heilbrigði okkar er góð og langlífi okkar er meira en með öðrum þjóðum. Við höfum á margvíslegan hátt mátt rækta með okkur og reyna það sem í okkur býr og vinnusemi okkar og auðna hefur leitt til þess að þjóðartekjur okkar hafa verið með þeim hæstu í heimi. Á s.l. árum hefur þó verið teflt djarft með sveiflukenndan aðalatvinnuveg að bakhjarli og stærstu fjárfestingar okkar hafa ekki reynst arðbærar. Í metnaði okkar hefur gætt óhófs og í vímu hinnar nýríku þjóðar, þar sem afi og amma eða jafnvel foreldrar höfðu e.t.v. ekki alltaf til hnífs og skeiðar, hefur verið bruðlað og aðstæður vanmetnar. Því erum við nú stödd í öldudal og horfumst með kvíða í augu við það að á eftir hinum feitu árum fylgja hin mögru. En þó að engan hafi dreymt feitar kýr eða magrar, þá erum við vel í stakk búin til að styðja hvert við annað þegar nú harðnar á dalnum. Það er álitamál hvort er vandasamara að stjórna á gnægtarárum eða hallæris. En eitt er víst, að meiri mannúðar og samhjálpar er þörf þegar í harðbakkann slær. Andstreymið veldur öryggisleysi og stjórnmálamenn sækjast þá einkum eftir festu. Festunni er oft beitt til að hemja tölur, því að í velmegunarþjóðfélögum eru tölugildi orðin að mælikvarða á mannlegt líf. Þá er ekki spurt um gleði, gæsku, starfsmetnað og hugarró né heldur einmanakennd, ótta, brostnar vonir eða gremju. Heilir hópar af fólki verða að tölum á blaði, sem trufla æskilega útkomu á dæmi, og tölunum er þá breytt til að dæmið komi rétt út. Það er samt undarlegt hvað sumar tölur virðast varnarlausari en aðrar og gjarnari á að breytast, því að til eru tölur sem eru nánast friðhelgar og eru aldrei snertar. Þessar tölur fara oft margar saman og eru háar og kannske þess vegna verri viðureignar. Sumar þeirra fela sig í bönkum og þangað er erfitt að ná til þeirra. En festa stjórnmálamannanna verður að hörku og bitrum raunveruleika fyrir fólkið á bak við tölurnar, sem var fórnað fyrir dæmin. Íslenska fjölskyldan í samfélagi þjóðanna hefur kosið sér fulltrúa til að ráða málum sínum. Sumir þeirra hafa tekið að sér að vera sú áhöfn sem stýrir fleyi okkar út úr vandanum - og hvernig hefur þeim tekist til? Stefnumarkmið þeirra gefa til kynna að efnahagsvandinn ógnar þeim, en jafnframt segjast þeir vilja sýna skilning á kjörum þeirra sem þyngst framfæri hafa. Og þeir taka á málunum með festu. En festan verður að hörku sem beinist að þeim sem síst skyldi og mannúðin, hún er ekki með. Kannske vita þeir þetta og hafa slæma samvisku og e.t.v. þess vegna vildu þeir ekki leyfa öðrum kjörnum fulltrúum að ræða áformin eða hafa áhrif á stefnu sína, en komu henni í framkvæmd í krafti brbl. án þinghalds. Flestir eru sammála um að efnahagsvandinn hafi verið þannig vaxinn að það þyrfti að grípa í taumana. Það var ljóst að þau áföll sem þjóðarbúið hafði orðið fyrir kröfðust leiðréttingar á þeirri skiptingu þjóðarteknanna sem verið hafði. En það er bæði ástæðulaust og ómannúðlegt að þeir sem veikastir eru skuli þurfa að bera hlutfallslega langstærstu byrðarnar. Hvers vegna þurfti að ögra fólki með því að leggja á það ófrelsi, svipta það samningsrétti? Ekki örvar það samvinnu og samhjálp. Það má ekki vanmeta velvilja þjóðarinnar og það hve reiðubúin hún er til samstöðu til að leysa vandann, en fara verður með sanngirni og sérhver verður að bera sinn skerf af byrðunum. Hver hefur svo forgangsröðin verið og á hvað hafa megináherslur verið lagðar? Hugsið ykkur húsbónda á bágstöddu heimili, þar sem matur er naumur. Hvernig litist ykkur á að vera í forsjá hans ef hann veldi stærstu bitana handa sjálfum sér, en skammtaði lítilræði ofan í börnin og aðra lítilmagna? Hvernig litist ykkur á hann á þrengingartímum, þegar fjölskyldan berðist í bökkum og ætti ekki fyrir nauðþurftum handa öllum, ef hann þá tæki stórlán á næsta bæ til að snyrta hlaðvarpann og byggja þar gríðarstóra flugstöð til að aðkoman að bænum hans væri glæsilegri? Þegar enn er sjóðþurrð til framkvæmda og eyðsla á heimilinu tæki hann aftur stórlán á næsta bæ, þar sem þegar er skuldað frá fyrri árum sem nemur 60% af allri framleiðslu býlisins þetta árið. Hvernig haldið þið að heimilismönnum væri innanbrjósts ef það kæmi í ljós að einn úr fjölskyldunni varðveitti stóran seðlabankakistil fullan af peningum sem hann vildi ekki nýta. til að hlaupa undir bagga á neyðartímum - nei, hann ætlaði að nota skerf úr honum til að byggja stórt og myndarlegt peningahús til að geyma þessa peninga og aðra sem kynnu að bætast við? Hvernig litist ykkur á húsbóndann ef hann léti það viðgangast að heimilisfénu væri eytt í að kaupa stóra og skrautlega peningakassa til að geyma þær fáu krónur sem fólkið hefði undir höndum? Á þessum bæ væri lítið fé eftir til mannræktar og menntunar eða til að sinna þeim sjúku og öldruðu, fötluðu og vanmáttugu eða til að styrkja framleiðsluhætti heimilisins. Þarna væri ekki gott að búa. Þá væri betra að flytja á annan bæ. Þar er húsmóðirin vökul og meðvituð um þarfir og getu heimilismanna. Hún leggur á þá byrðar eftir þoli þeirra og þegar að þrengir tekur hún ekki meira en aðrir. Hún hugar að innri þörfum heimilisins, því að hjá henni sitja mannúð og mannrækt í fyrirrúmi. Þess vegna finnst henni miklu meira um vert að nota fé til að tryggja börnum sínum samfelldan skóladag með fjölbreyttu viðeigandi námsefni til að búa þau undir lífið heldur en að reisa stórhýsi á heimreiðinni. Hún sýnir hófsemi í fjölda og búnaði peningakassa á heimili sínu og reynir að telja heimilismanninn sem gætir seðlabankakistilsins á að hætta nú við húsbygginguna, en nýta sjóðinn í þágu heimilisins. Ef það gengur ekki þá má vera að hún grípi til örþrifaráða eins og brbl. Hún beitir þeim ekki til að skerða rétt vinnandi fólks, heldur setur þau um kistilinn og kemur í veg fyrir að féð fari í byggingu peningahúss, en renni heldur til framkvæmda á heimilinu svo að hún þurfi ekki að taka fleiri lán á næsta bæ. Festa hennar verður ekki að hörku því að hin nánu tengsl hennar við lífið hafa gefið henni lífssýn og gildismat sem setur mannleg verðmæti ofar efnislegum, manngildi ofar auðgildi. Hún veit hve mikilvægt það er að varðveita tengslin milli huga og hjarta, þannig að hinir mannlegu þættir gleymist ekki í ákafri sókn að markmiði og hinir tæknilegu efniskenndu þættir verði allsráðandi. Hún veit að þessi tengsl eru nauðsynleg til að meta lífið og manninn og þegar þau rofna er hætta á því að brotið verði gegn lífinu. Hún veit að þegar þessi tengsl milli huga og hjarta hafa rofnað, þá geta menn farið í vinnuna sína og fundið upp ennþá afkastameiri kjarnorkusprengjur í dag en í gær án þess að það trufli tilfinningar eða siðgæðisvitund þeirra. Hún veit að skylda hennar er að hlúa að og rækta börn sín og hún byggir yfir þau skóla og vistheimili, en ekki yfir peninga. Eldri börn sín styður hún með námslánum og ágóðann af fríhöfninni sinni lætur hún renna til skólamála. Hún metur framtag heimilismanna að verðleikum og hjá henni finnast ekki láglaunakonur, því að hún hefur fyrir löngu orðið fyrir hugarfarsbreytingu sem leiddi til þess að á hennar bæ eru allir jafnréttháir án tillits til kyns, aldurs, húðlitar eða trúarbragða. Hún greiðir ekki minna þeim sem annast lífið en þeim sem annast vélarnar. Þegar konurnar á heimili hennar eignast börn sín, þá tryggir hún afkomu þeirra fyrstu mánuðina til að næði gefist til þeirra samskipta sem nauðsynleg eru þroska barnanna og öryggi og ánægju móðurinnar, því að hún veit að börnin eru mesti auður fjölskyldunnar. Hún er hófsöm í lántökum og fjárfestingum, reisir sér ekki hurðarás um öxl og veit að verðbólgan stafar ekki aðallega af því að launin séu of há, heldur miklu fremur af rangri fjárfestingu. Þegar hún hugsar um sparnað og hagræðingu á heimilinu, þá byrjar hún ekki á því að hræða þá sem einna lengst hafa unnið hjá henni í þvottahúsi og eldhúsi og stefna atvinnuöryggi þeirra í hættu. Henni er annt um landið sitt og hún vill verja það uppblæstri og illri umgengni, en nýta það með forsjá. Hún er trú sinni lífssýn og stendur við sitt þó að rödd hennar sé ólík hinum. Íslenska þjóðarheimilið þarf á fleiri slíkum einstaklingum að halda, sem aðhyllast viðhorf hennar, því að hér hefur lengi ríkt blinda á forgangsröð. Og til að vísa blindum veginn eru margir hvítir stafir, sem gerðir eru af lífsgildum og verðmætamati kvenna, og þá má nota til að rata á farsælli forgangsröð en áður. Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Með myndun núv. ríkisstj. urðu harkalegri umskipti í íslenskum stjórnmálum en nokkru sinni fyrr. Þrátt fyrir vordagana lagðist ískaldur hægri vindur yfir allt mannlíf á Íslandi og næddi í gegnum merg og bein, sérstaklega þó þeirra sem við lökust kjörin búa. Þjónustan við aldraða, fattaða og sjúka. og nemendur í framhaldsnámi er skorin niður svo nemur mörg hundruð millj. kr. á ári. Á sama tíma rjúka upp verslunarhallirnar. Formaður Verslunarmannafélags Reykjavíkur telur nú að hækka mætti laun í verslun um 60% ef miðað er við áformin um stórfellda lengingu á verslunartíma hér í höfuðborginni og verslunarfjárfestingu sem á engan sinn líka. Eftir fimm ára varðstöðu Alþb. um lífskjörin, fétagslegar framfarir á mörgum sviðum, trygga atvinnu á Íslandi einu landa Vestur-Evrópu og varnarbaráttu fyrir sjálfstæði þjóðarinnar hafa orðið kaflaskipti. Nú er ekki lögð áhersla á að vernda lífskjörin. Nú eru almenn laun lágtekjufólks skorin niður um 30%, þrisvar sinnum meira en nemur falli þjóðartekna. Nú eru ekki uppi áform um félagslegar úrbætur. Nú hæðist forsrh. Framsfl. að félagslegri þjónustu og ráðherrar hans hafa aðeins áhuga á því að skera niður og skerða réttindi m.a. aldraðra og öryrkja. Nú er ekki lengur rætt um fulla atvinnu, nú hafa hin manneskjulegu sjónarmið verið hrakin til hliðar, flæmd úr stjórnarráðinu eins og fjmrh. lýðveldisins komst að orði úr þessum ræðustól á fimmtudaginn var. Nú er ekki gert ráð fyrir að draga úr eða stöðva hernámsframkvæmdir. Nú er ljóst að þær verða meiri á næstu árum en um áratugaskeið. Nú er ekki lögð áhersla á uppbyggingu íslensks atvinnulífs í iðnaði og sjávarútvegi. Nú eru gerðir uppgjafarsamningar við Alusuisse og sendimenn iðnrh. hendast út um allan heim til að falbjóða orkulindir Íslendinga. Þannig eru kaflaskiptin alger og í raun hrikalegri en nokkur gat gert sér í hugarlund því stjórnarflokkarnir gerðu kjósendum sínum ekki grein fyrir þessum áformum fyrir síðustu kosningar. Þvert á móti báru öll fyrirheit stjórnarflokkanna merki þess að þeir mundu fylgja allt annarri stefnu en þeirri sem nú hefur verið framkvæmd. Þannig hafa stjórnarflokkarnir báðir svikist aftan að kjósendum sínum. Gleggsta dæmið í þessu efni, góðir hlustendur, eru húsnæðismálin. Þar lofaði Geir Hallgrímsson 80% fyrir kosningar. Þegar félmrh. tók við lofaði hann 50%, en þegar leið á sumarið lækkaði hann loforðið niður í 30% . Nú um miðjan október liggur fyrir að ríkisstj. hefur ekkert gert í húsnæðismátum nema að lofa. Ríkisstj. hefur lofað útborgun um 300 millj. kr. viðbótarlána í næsta mánuði. Engin fjáröflun hefur verið ákveðin í þessu skyni og engir peningar eru enn til. Félmrh. lofar 1 000 millj. kr. á lánsfjáráætlun næsta árs til Byggingarsjóðs ríkisins en aðrir ráðamenn vilja skera áformin niður um 400 millj. kr. Allt húsnæðismálakerfið er í uppnámi og í hers höndum vegna loforðablaðurs forsrh. og félmrh. Þeir hafa ekki hikað við að notfæra sér örvæntingu skuldugra húsbyggjenda til áróðursframleiðslu á liðnu sumri sem á engan sinn líka. Góðir hlustendur. Við spáðum því að ríkisstjórn hægri aflanna yrði fjandsamleg launafólki. Við báðum fólk um að taka þátt í að verja kjörin. En því miður voru þeir of fáir sem gerðu sér grein fyrir því, að kosningar eru kjarabarátta. Því miður eru vinstri menn og verkalýðssinnar á Íslandi of tvístraðir. Afleiðingarnar voru myndun ríkisstjórnar kerfis- og kaupránsflokkanna og stefna hennar liggur fyrir í verki. Það er ekki eftir neinu að bíða með að dæma um afleiðingarnar. Kaupið er nú lægra en verið hefur um áratuga skeið, eða allt frá 1953. Og ríkisstj. ætlar að halda kaupskerðingunni út næsta ár. Ríkisstj. hefur svipt launafólk samningsrétti, hún hefur troðið á frelsi einstaklingsins þrátt fyrir yfirlýsingar Sjálfstfl. um annað. Forustulið Sjálfstfl. virðast skipa valdabraskarar sem eru tilbúnir í hvað eina fyrir sex ráðherrastóla. Sjálfstfl. kveðst þó vera á móti samningabanninu. Á það verður látið reyna á næstunni hvort Sjálfstfl. selur Framsfl. sannfæringu sína öðru sinni eða stendur við orð sín. Framsfl. hefur beitt sér af hörku fyrir samningabanninu. Þar með hafa þau sögulegu tíðindi gerst á Íslandi að Framsfl. hefur skipað sér yst til hægri í íslenskum stjórnmálum, því vinstri menn og samvinnumenn banna ekki frjálsa kjarasamninga. Það gera aðeins hægri menn og herforingjastjórnir. Framsfl. hefur gengið svo langt að nauðsynlegt er að sett verði í stjórnarskrána ákvæði sem hindra að gripið verði til svona gerræðis aftur. Ríkisstj. hefur lokað þinginu lengur en nokkru sinni áður nú í sumar og þar með afnumið þingræðið einnig um skeið. Sjálfstfl. lofaði að kalla þingið saman 18 dögum eftir kosningar og fyrir því var meiri hluti á Alþingi. Þetta fyrirheit sveik Sjálfstfl. Framkoma hans og ríkisstj. í heild gagnvart stjórnarandstöðunni er einsdæmi, og það er lágkúrulegt af Steingrími Hermannssyni þegar hann reynir að verja sig með ósannindum um ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens í þessu sambandi. Þessi þrjú dæmi, um kauplækkun, samningabann og lokun Alþingis Íslendinga, eiga að vera nægileg til að sýna að hér er að störfum hægri stjórn undir forustu Framsfl., en Steingrímur Hermannsson hefur tekið að sér að verða eins konar forfallaformaður í Sjálfstfl. þar til á landsfundi íhaldsins eftir nokkrar vikur. Þessi þrjú dæmi eiga líka að nægja til að ljóst verði að ríkisstj. hefur sagt þjóðinni stríð á hendur. Hún hefur sagt í sundur friðinn á Íslandi þegar mest á ríður að skapa samstöðu um erfið úrlausnarefni. Þjóðin stendur nú frammi fyrir miklum efnahagslegum erfiðleikum, sem eiga rætur að rekja til erfiðra ytri aðstæðna, auk þess sem mörg verkefni voru óleyst þegar fráfarandi ríkisstj. fór frá, vegna sjálfheldunnar á Alþingi s.l. vetur. Þessi vandamál verða ekki leyst með sjónhverfingum eins og ríkisstj. Steingríms Hermannssonar beitir gagnvart verðbólgunni. Áður en varir kemur blekkingin í ljós, því að ríkisstj. hefur hvergi snert á raunverulegum ástæðum verðbólgunnar, hún hefur aðeins ráðist að kaupinu. Alþb. lagði áherslu á þjóðarsamstöðu í stjórnarmyndunarviðræðunum í vor. Sjálfstfl. hafnaði þeim möguleika. Framsfl. fylgdi í kjölfarið og steig þó feti framar með því að heimta samningabann. Forsrh. hótaði launafólki hegningarlögunum. Þar með náðu kaupráns- og kerfisflokkarnir saman. Alþb. taldi í vor og telur að grípa verði til víðtækra alhliða efnahagsráðstafana. Við vorum og erum reiðubúin til að mæta erfiðleikum þjóðarbúsins með jöfnunaraðgerðum. Við viljum standa að niðurskurði á milliliðakerfinu og sparnaði í niðþungri yfirbyggingunni, en við höfnum árásum á kjör fatlaðra og aldraðra. Við erum reiðubúin að taka þátt í því að ganga á sjálfvirkni efnahagskerfisins, en við erum andvíg því að sjúklingar greiði matarkostnað á spítölum. Við teljum að brýnasta verkefnið nú sé að afnema brbl. svo að launamenn geti með fullum myndugleika tekið þátt í lýðræðislegu samstarfi í samféfagi okkar. Við viljum að strax hefjist samningar um dýrtíðaruppbætur á laun og tafarlausar launabætur. Við viljum leggja grundvöll að traustara atvinnulífi, jafnframt því sem yfirbyggingin verður skorin niður og milliliðakerfið grisjað. Verðbólguvaldurinn á Íslandi er fólginn í þeirri staðreynd að reynt er að skipta meiru en til er. Þegar verslunin hrifsar margfaldan hlut á við það sem verið hefur, þá veldur það verðbólgu. Þegar skipulagsleysið einkennir sjávarútveginn, undirstöðuatvinnuveg landsmanna, þá veldur það verðbólgu. Þegar milliliðirnir í landbúnaði eyða hundruðum milljóna í fjárfestingu, sem er að mestu óþörf, þá veldur það verðbólgu. Þegar ríkissjóður er rekinn með stórfelldum halla, þá veldur það verðbólgu. Þarna er dýrtíðarvaldurinn á Íslandi. Þeir aðilar sem þarna voru nefndir eru að reyna að knýja fram skipti á því sem ekki er til. Verðmætasköpunin stendur ekki undir hinu þunga bákni sóunarinnar. Þeir sem ekki þora að ráðast á þetta kerfi munu áfram búa við dýrtíð. Og enginn getur ætlast til þess, að kerfisflokkarnir tveir hrófli við tilverugrundvelli sínum, seinvirku, ranglátu og siðspilltu bákni fjármagnsaflanna. Ríkisstjórnin ætlar þjóðinni að búa við kaupránið allt næsta ár, sama kaupmátt verkalauna og 1953. Það munu launamenn ekki þola, það geta þeir ekki liðið. Það er ekki spurning um vilja, heldur um getu. Rekstrargrundvöllur alþýðuheimilanna er brostinn. Ríkisstj. gumar af því með aðgerðum sínum að hún tryggi fulla atvinnu. Staðreyndin er sú, að ríkisstj. hefir magnað hættuna á atvinnuleysi með tillitslausum aðgerðum á öllum sviðum. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, herra forseti, hefur þá stefnu í innanríkismálum að lækka kaupið og skera niður félagslega þjónustu, í atvinnumálum að hefja til vegs erlenda auðhringa og í utanríkismálum að gera eins og Bandaríkjastjórn fyrirskipar. Þessi stefna stríðir gegn sjálfstæðisvitund landsmanna, réttlætiskröfum þeirra og jafnréttisviðhorfum. Þess vegna mun ríkisstj. þessi fá sömu útreið í næstu kosningum og samstjórn kerfisflokkanna fékk árið 1978. Þess vegna þurfa allir andstæðingar ríkisstj. að hefja undirbúning að traustu samstarfi sem leiðir þjóðina út úr því myrkri skammdegisins sem Steingrímur og Albert hafa lagt yfir borg og bæ. Vegvísirinn út úr myrkrinu er samstaða vinstri manna um félagsleg úrræði jafnréttis og lýðræðis. Því það má aldrei aftur gerast að afturhaldsöflin komist til valda í skjóli sundrungarinnar. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þeim sem fylgst hafa með framvindu þjóðmála undanfarna mánuði og hlustuðu á stefnuræðu forsrh. hér í kvöld er það væntanlega ljósara en áður að mikil og slæm umskipti hafa orðið í stjórnmálum á Íslandi. Strax á síðasta vetri voru skýr teikn á lofti um það að hægri öflin ætluðu sér að ná saman um ríkisstj. að kosningum loknum og segja verkalýðshreyfingunni og öðrum vinnustéttum í landinu stríð á hendur. Alþb. varaði þá eindregið við þeirri hættu sem samstjórn þessara flokka hefði í för með sér, en þeir voru allt of fáir sem tóku þá aðvörun alvarlega þegar í kjörklefann kom. Umskiptin í þjóðmálum við stjórnarskiptin urðu hins vegar meiri en nokkurn óraði fyrir, einnig stuðningsmenn þeirra flokka sem nú standa að ríkisstj. Þessi umskipti birtast ekki aðeins í afnámi samningsréttar og herför gegn lífskjörum almennings, sem hver og einn launamaður finnur á eigin pyngju. Þau koma ekki síður fram í því hvernig byrðunum er skipt á þegnana. Herjir eru það sem nú eru látnir axla þyngstu byrðarnar og hverjum er sleppt? Jú, byrðarnar eru lagðar á þá sem síst skyldi, þ.e. láglaunafólk, ellilífeyrisþega og öryrkja. Á sama tíma er varla hreyft við þeim sem nóg hafa fyrir sig að leggja og skammta sér sjálfir sinn hlut. Það er sannarlega ráðgáta hvernig tekjulægsta fólkið á að ná endum saman nú, hvað þá þegar nálgast áramót, því að kjaraskerðingin fer vaxandi. Ég hef aðgang að heimilisreikningi ungrar einstæðrar móður með tvö börn á framfæri. Tekjur hennar á mánuði eru alls 15 500 kr. og útgjöldin fyrir brýnustu nauðsynjum eru 13 500. Eftir eru þá aðeins um 2 000 kr., sem hún hefur til ráðstöfunar, m.a. til að kaupa föt á börnin og sjálfa sig. Inni í heimilisreikningi þessarar konu er ekki rekstur á bíl, ekki einu sinni á sparneytnum bíl, né heldur neitt annað það sem núv. ríkisstj. er búin að dæma sem bruðl hjá almenningi, miðað við þær tekjur sem fólki eru skammtaðar. Hæstv. forsrh., sem sagði nýverið á fundi að hann tæki sjálfur á sig ábyrgðina á aðgerðum ríkisstj. í kjaramálum, þykir þetta dæmi e.t.v. ótrúlegt. En hann gæti vissulega fengið nafn þessarar konu, og auðvitað heimilisfangið, svo og margra fleiri sem svipað er ástatt um. En ansi er ég hrædd um að persónulegt bréf frá hæstv. forsrh. reynist þessu fólki lítil huggun og stæði ekki undir póstburðargjaldinu frá ríkissjóði. Til viðbótar við lækkandi kaup og skerta samneyslu kemur svo kúvending í fjárfestingar- og atvinnumálum, sem æ betur er að koma í ljós. Þannig er bygging flugstöðvar í Keflavík orðin forgangsverkefni, á kostnað brýnna úrbóta í flugvallarmálum landsbyggðarinnar. Til þessa stórhýsis má taka erlend lán upp á meira en 100 millj. kr. á sama tíma og samtals er aðeins varið um 50 millj. til almennra flugvallarframkvæmda hér á landi. Undirbúningur annarra framkvæmda á Keflavíkurflugvelli og í Helguvík brunar áfram, enda stendur orðrétt í þjóðhagsáætlun fyrir næsta ár að tekjur af varnarliði muni væntanlega aukast talsvert vegna framkvæmda á Keflavíkurflugvelli. Á sama tíma er að því unnið að stækkun álversins í Straumsvík verði forgangsverkefni í iðnaðarmálum. Nú er við margháttaða erfiðleika að etja í frumvinnslugreinum í landbúnaði og sjávarútvegi, sem eru undirstaða atvinnulífsins í hinum dreifðu byggðum. Þar kreppir að sökum óhagstæðs árferðis og samdráttar í afla. Við þeim aðstæðum þurfti að bregðast m.a. með því að ýta undir vaxtarsprota í þessum greinum með því að auka úrvinnslu afurða, hlúa að fjölþættum iðnaði sem víðast á landinu. Í þeim efnum var búið að undirbúa jarðveginn af fyrrv. ríkisstj., m.a. með starfsemi iðnráðgjafa og stuðningi við iðnþróun úti í landshlutunum. Sjóðir iðnaðarins voru jafnframt stórefldir, t.d. Iðnrekstrarsjóður, sem ætlað er að styðja við innlendan nýiðnað. Það er vissulega táknrænt fyrir stefnu núv. ríkisstj. að framlag til þessa sjóðs og annarra sjóða atvinnuveganna er saxað niður eða þurrkað út samkvæmt fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Á sama tíma er stóriðjunefnd ríkisstj. á þönum eftir erlendum auðhringum til að bjóða orkulindir okkar Íslendinga fatar á útsöluverði, orkulindir sem við Íslendingar eigum að nýta sjálfir og hafa full yfirráð yfir. Og svo er það samneyslan. Blessaður hjartahlýi forsrh. sagði í ræðu sinni hér í kvöld að í skólastarfi verði lögð áhersla á að auka tengslin við fjölskyldulíf og á samheldni og samveru foreldra og barna. Þessi orð Steingríms Hermannssonar eru í fullu samræmi við splunkunýtt fjárlagafrv. ríkisstj. hans, þar sem allt bendir til að á nokkrum stöðum á landinu verði foreldrar á næstunni að sjá um kennslu barna sinna sjálfir. Má í því sambandi benda á áætlað fjárframlag ríkis til byggingar fjölbrautaskóla á Selfossi, sem jafngildir því að framkvæmdir við hann stöðvist. Og eins horfir með rekstur margra skóla. Með því að draga þannig saman fjárveitingar til menntamála stuðlar hæstv. ríkisstj. vissulega að aukinni samveru fjölskyldunnar. En væntanlega á annan og harðneskjulegri hátt en almenningur kysi. Sama markmiði virðist ríkisstj. einnig ætla að ná með niðurskurði á fjárveitingu til dagvistarstofnana og stórfelldum samdrætti á sviði heilbrigðis- og tryggingamála. Sparnaður í opinberum rekstri getur átt fullan rétt á sér. En á þessum dæmum má sjá hverjir það eru sem ríkisstj. telur að mestu valdi um verðbólgu og þenslu í landinu. Það eru ekki þeir sem mest hafa fyrir sig að leggja, ekki óráðsían í fjárfestingu og milliliðastarfsemi, heldur almenningur, verkamaðurinn, öryrkinn, einstæðir foreldrar og aldraðir. Aðgerðum ríkisstj. var beint að þessum hópum og öðru láglaunafólki í landinu. Þar eru konur í meiri hluta. Skerðing launa og niðurskurður til félagsmála bitnar harðar á þeim en öðrum og lokar leiðum í jafnréttisbaráttunni. Herra forseti. Erfiðleikar hafa oft steðjað að í íslensku efnahagslífi. Enga greindi á um það fyrir síðustu kosningar, né heldur að grípa þyrfti til aðgerða gegn verðbólgunni. Alþb. lagði fram sínar tillögur og var reiðubúið að axla ábyrgð og eiga hlut að því að hver og einn tæki nokkuð á sig eftir efnum og ástæðum. Alþb. hvatti til samfylkingar vinstri aflanna í þjóðfélaginu og hafnaði alfarið leiftursókn gegn lífskjörum. Framsfl. gerðist hins vegar umskiptingur eina ferðina enn og tók höndum saman við íhaldið um ómengaða hægri stefnu. Þess vegna búum við í dag við ríkisstj. sem virðir að engu rétt almennings í landinu til frjálsra samninga og mannsæmandi lífs. Verkefnið nú á komandi vetrarmánuðum er að hrinda þessari stjórnarstefnu. Til þess þarf órofa samstöðu manna til sjávar og sveita. Samfylking vinstri manna um lýðræði og jafnrétti í landi okkar má ekki aðeins vera hugsjón, heldur þurfum við að gera hana að veruleika hins daglega lífs. Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Ég ætla mér ekki að fara hér mörgum orðum um verkefnalista hæstv. ríkisstj. eins og hann birtist í kvöld í stefnuræðu hæstv. forsrh. Reynslan hefur nefnilega kennt okkur að sitt er hvað, orð og athafnir. Hæstv. ríkisstj. vantar vafalaust ekki viljann til góðra verka. En að mörgum okkar læðist sá ískaldi ótti að hún sé því miður ekki til stórvirkja. Ég segi því miður, vegna þess að fólkið í þessu landi hefur möglunarlítið lagt fjórðung launa sinna og dýrmæt lýðréttindi að fótstalli hæstv. ráðh., og því er miður ef þessi fórn reynist til einskis. Lítum á verkin þeirra hingað til. Hæstv. ríkisstj. taldi þau tvö verkefni mikilvægust að lækka verðbólgu og gera breytingar á efnahagskerfinu og stjórn þess. Það fyrra, þ.e. verðbólgulækkunin, hefur fengist fram með því að taka burt 1/4 hluta launa landsmanna og færa til atvinnurekstrarins. Verkalýðsfélögum voru bönnuð raunveruleg afskipti af málinu. Launþegar tóku þessu eins og áður segir af furðulegri rósemi og settu traust sitt á hæstv. ráðh. Slíkt lýsti þjóðhollri afstöðu og trúnaðartrausti til ráðamanna, sem sómi er að. Það er þess virði að velta fyrir sér hver hefðu orðið viðbrögð ýmissa fjölmiðla og félagasamtaka ef öðruvísi ríkisstj. hefði með lögum nauðbeygt atvinnurekendur í landinu til að greiða fjórðungs launahækkun og fyrirskipað að fjármagna hana með aðhaldi í rekstri. Það hefði líklega heyrst hljóð úr horni. En nú er fólk að vakna til vitundar um blekkinguna. Það er nú að vakna til vitundar um hina dólgslegu sviptingu réttinda og lífskjara. Það er að vakna til vitundar um að ekki örlar á seinna verkefninu, þ.e. að gera breytingar á efnahagskerfinu og stjórn þess. Nýsköpunarhugmyndir hæstv. ríkisstj. voru nefnilega eins og nýju fötin keisarans. En hvað lagði Bandalag jafnaðarmanna til málanna í vor? Bandalag jafnaðarmanna lagði á það þunga áherslu að gagnkvæmt traust og samráð frjálsra samningsaðila væri eina leiðin til að tryggja varanlegar efnahagsúrbætur. Við lögðum til að strax yrði sett á fót samráðsstofnun þar sem aðilar vinnumarkaðarins ynnu saman úr öllum gögnum um þróun efnahags- og kjaramála. Við lögðum til að við lok þágildandi kjarasamninga skyldu samningsaðilar látnir um að gera eigin samninga án íhlutunar eða ábyrgðar ríkisvaldsins. Þannig mundu menn semja frjálsir um þau verðmæti sem til skiptanna eru og taka mið af stöðu þjóðarbúsins, atvinnustefnu og verðlagsþróun. Við lögðum til að starfsmannafélögum yrði heimilað að gera viðbótarsamninga við vinnuveitendur sína um kaup og kjör á vinnustað. Þetta er mikið réttlætismál fyrir launþega, því að það er augljóst að afkoma margra atvinnufyrirtækja getur verið með ágætum þótt almennt harðni á dalnum. Við lögðum líka til umfangsmiklar breytingar á starfsemi ríkiskerfisins, fjárfestingarsjóða, banka og Framkvæmdastofnunar. Við lögðum til breytingar á starfssviði þm. til að beina kröftum þeirra frá beinni íhlutun um einstakar framkvæmdir og greiðslur. Við vildum beina kröftum þeirra að löggjafarstarfseminni og því eftirliti sem þar er nauðsynlegt. Menn ættu að bera þessar tillögur, sem byggja á lýðræði, frelsi og samvinnu, saman við aðferðir hæstv. ríkisstj., sem spilar sóló upp annan vallarhelminginn, gefur engum boltann og hefur sett flesta leikmennina í fótjárn. Hæstv. ríkisstj. hefur ekkert gert sem endurreisir efnahagskerfi landsins. Það þurfti enga stjórnlist, enga nýsköpun til að lækka verðbólguna með aðferðunum sem hún beitti í sumar. En nú spyrja menn sig: Erum við búin að færa þessa fórn til einskis? Átti ekki að nota þetta lag, þessa verðbólgulækkun til að hrinda af stað úrbótum? Þá segir hæstv. ríkisstj.: Þetta tekur tíma, slíkar kerfisbreytingar taka tíma. Ég spyr: Hvað hefur fólkið í landinu langan tíma? Á það að láta sér nægja að hv. alþm. Tómas Árnason sé kosinn í nefnd til að endurskoða störf nafna síns í Framkvæmdastofnun? Ég segi nei. Á það að láta sér nægja að endurbætur í landbúnaði séu þær einar að fella niður gjöld af heyvinnuvélum? Ég segi nei. Á það að láta sér nægja að endurbætur í húsnæðislánakerfi séu tilfærslur úr einum vasa í annan - og svo niðurfelling stimpilgjalda? Ég segi nei. En ég segi líka að það stórkostlegasta við þennan blekkingarleik allan saman er að þessi stjórn mun aldrei geta gert þær umbætur sem eru nauðsynlegar á stjórn íslenskra efnahagsmála. Til þess þyrfti hún nefnilega að saga í sundur greinina sem hún situr á sjálf. Halda menn að þessi ríkisstj. Framsóknar muni losa um þau kverkatök sem Samband ísl. samvinnufélaga hefur á verðlagi landbúnaðarins og íslenskri bændastétt? Ég segi nei. Halda menn að þessi ríkisstj. Sjálfstfl. muni senda útgerðarauðvaldið heim af gjörgæsludeild ríkisforsjárinnar? Ég segi nei. Þar stendur nefnilega hnífurinn í kúnni. Þessi ríkisstj. mun ekki leysa neinn vanda frekar en aðrar ríkisstj. sem þessir flokkar hafa staðið að. Þessir flokkar hafa í raun haldið um stjórnvölinn hér frá lýðveldisstofnun og bera því vænstan skammt ábyrgðarinnar. Flokkarnir segja að breyta þurfi stjórnkerfinu. Ég segi: Þeir þurfa sjálfir að fara út úr stjórnkerfinu. Þegar fjórflokkamenn tala um að breyta stjórnkerfinu eiga þeir í mesta lagi við að þeir færi til nafnspjöldin á hurðunum. Nú segir einhver: En það voru kjósendur sem réðu þessu sjálfir í vor með því að krossa við lista þessara flokka. Er þetta ekki lýðræði? Þá vildi ég gjarnan geta spurt kjósendur Sjálfstfl. eftirfarandi spurninga: Kusuð þið ekki flokkinn sem stendur vörð um frelsi einstaklingsins? Kusuð þið ekki víðsýnan, frjálslyndan flokk allra stétta? Kusuð þið ekki flokk sem stendur vörð um sjálfsákvörðunarrétt einstaklingsins? Hvernig þykja ykkur svo efndirnar? Hvernig hefur Sjálfstfl. staðið vörð um lýðréttindin í sumar? Þegar taldar eru upp sakir núv. ríkisstj. standa hæstv. ráðherrar Sjálfstfl. upp og svara á athyglisverðan hátt. Séu þeir spurðir um sumarþing segja þeir: Við vildum gjarnan að þing kæmi saman í sumar. En í samstarfi fær ekki einn öllu ráðið. Séu þeir spurðir um kjaraskerðinguna segja þeir: Okkur fannst nú kaupmáttarlækkunin kannske full hröð. En í samstarfi fær aldrei einn öllu ráðið. Séu þeir spurðir um samningana segja þeir: Okkur fannst rangt að taka samningsréttinn af fólki því við aðhyllumst frjálsa samninga. En í samstarfi fær aldrei einn öllu ráðið. Mér er spurn: Hverju fá þeir ráðið? Þeir eru stórir og þeir segjast vera sterkir, en þeir fengu hvorki forsrh. né stefnumálin. sjálfstfl. hefur látið litla bróður teyma sig og óhelga sín helgustu vé, lýðræði, þingræði, einstaklingsfrelsi og félagafrelsi. Mig langar líka til að spyrja kjósendur Framsfl. spurninga: Kusuð þið ekki flokk sem byggir á hugsjónum samvinnuhreyfingarinnar um lýðræðislegt samstarf og samvinnu? Það voru a.m.k. hugsjónir Þingeyinganna sem hrundu þessari félagsmálahreyfingu úr vör. Þeir voru betur að sér um lýðréttindi en núv. forsvarsmenn Framsóknar, sem telja fámennisstjórnir og einræði vænlegast til árangurs. Hvernig skyldi Þingeyingunum gömlu líða núna ef þeir mættu sjá þessa sjálfkjörnu málsvara samvinnuhugsjónarinnar fleygja þinginu út í horn, svipta landsmenn rétti til að semja um mál sín og stjórna svo í krafti einræðis? Nú stöndum við hér haustið 1983 og ræðum efnahagsmál. Við hefðum getað staðið í þessum sömu sporum s.l. haust, haustið 1978 eða 1974. Að slepptri umræðunni um samningsréttinn hefðu orð vafalaust fallið á líkan hátt. Vandræðin eru nefnilega þau, að það er harla lítill eðlismunur á ríkisstjórnum. Hagsmunaklíkurnar innan stjórnmálaflokkanna koma í veg fyrir að nokkrar verulegar úrbætur séu gerðar á stjórnarháttum. Sérhver gagnrýni eða tillaga til úrbóta stígur ofan á rófuna á einhverjum flokkseigandanum. Nýjasta dæmið má lesa í dagblöðunum í dag þegar kvartað er undan ummælum hæstv. iðnrh. um sölusamtök í fiskiðnaði. Bandalag jafnaðarmanna var stofnað til að brjóta niður þessa varðturna flokksræðisins og hleypa lýðræði og frelsi inn í íslenskt þjóðlíf. Við munum halda þeirri baráttu áfram og bjóðum alla velkomna til samstarfs innan þings og utan. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það var um margt athyglisverð stefnuræða, sem hæstv. forsrh. flutti hér fyrr í kvöld, athyglisverð bæði hvað snertir innihald og ekki síður fyrir það hvenær hún er flutt. Það er athyglisvert að heyra ræðu flutta nú þann 18. okt. sem stefnuræðu,. Henni er ætlað að skýra þá stefnu sem þessi ríkisstj. hefur hugsað sér að framfylgja næsta árið. Stingur þetta. ekki hrapallega í stúf við það sem við heyrðum fyrir kosningar? Heyrði einhver hæstv. forsrh. eða einhvern annan úr hv. stjórnarliði flytja þennan boðskap fyrir kosningar? Hvað var það sem þeir sögðu þá? Minnist einhver þess að hafa heyrt einhvern þeirra segja eitthvað sem gaf vísbendingu um að samningsréttur yrði afnuminn? Eða að kaupmáttur launa yrði svo skertur sem nú er orðið. Að ekki yrði svigrúm til almennra kjarabóta. Nei, ég leyfi mér að efast stórlega um það, að nokkur þeirra hafi látið orð falla í þá átt. Ég efast, vegna þess að ég heyrði ekki þessa stefnu boðaða í útvarps- og sjónvarpsþáttum fyrir kosningar, og ég ætla að það sama gildi um kosningafundi þeirra. Þá er mér spurn: Hver kaus yfir sig þá stjórnarstefnu sem hæstv. forsrh. mælti fyrir hér áðan? Svarið er einfalt og skýrt. Enginn. Vegna þess að enginn heyrði stjórnarliðana segja frá því á kosningafundum að þeir hygðust, fengju þeir til þess aðstöðu, beita þeim gerræðislegu vinnubrögðum og aðferðum sem dunið hafa yfir frá valdatöku þessarar stjórnar. Ég reikna aftur á móti með því að almenningur hafi kosið þessa menn í góðri trú, trú á það að þeir ætluðu sér að framfylgja þeirri stefnu sem þeir lofuðu fyrir kosningar. Það er lykilatriði, að fólk fái að vita um það fyrir fram, hvaða stefna og hvaða stjórn það er sem það er að kjósa sér til handa. Það að einhver svokölluð stefna nýmyndaðrar ríkisstj. skjóti upp kollinum eftir dúk og disk, eftir að stjórnin hefur verið mynduð, getur ekki samræmst vinnubrögðum og hugsanagangi í lýðræðislandi. Þjóðin á að fá að kjósa um það sjálf hvaða stefnu og hvaða aðgerðum hún treystir sér til að standa undir. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1984 kemur það fram að lífskjör þjóðarinnar hlutu að skerðast, og að um væri að ræða tímabundna en ekki síður nauðsynlega kaupmáttarfórn, ásamt því að ekki er svigrúm til almennra kjarabóta. Þess er einnig getið að ríkisstj. kunngeri tímanlega með afdráttarlausum og ákveðnum hætti stefnu sína að því er varðar gengi, ríkisfjármál, lánskjör og peningamál til þess að aðrir aðilar geti tekið sínar eigin ákvarðanir í því ljósi. Þetta undirstrikar bara enn betur þau ummæli, sem ég viðhafði fyrr, að þjóðin verður að fá að kjósa sér sjálf hvaða stefnu og hvaða aðgerðum hún treystir sér til að standa undir. Í þjóðhagsáætluninni er þess getið að ríkisstj. vill láta fólk vita tímanlega um stefnuna. Er það kallað tímanlega að láta stefnuna uppi eftir hálft ár? Í þjóðhagsáætlun segir ennfremur að með því geti aðrir aðilar tekið ákvarðanir í peningamálum. Hvaða ákvarðanir? Hver á að taka ákvarðanir? Eru það hjónin með þrjú börn, sem standa uppi með 5 þús. kr. eftir að hafa reitt af hendi skatta og skyldur, afborganir og vexti og eiga þá eftir að greiða rafmagns- og hitareikninga ásamt fæðiskostnaði, að ekki sé minnst á lúxus eins og fatnað. Er ákvörðunarrétturinn, sem ríkisstj. færir fólkinu, í því fólginn að það megi sjálft ákveða hvort það eigi áð borga svimandi háa orkureikninga, sem hafa hækkað um 140% á einu ári á meðan laun hafa einungis hækkað um 40% á sama tíma, eða hvort það eigi að kaupa sér mat? Ég segi nú bara, sér er hver ákvörðunarrétturinn. Bandalag jafnaðarmanna vill að fólk fái að kjósa um það hvaða og hvernig ríkisstj. og stefnu það fellir sig við. Ríkisstj. sem það getur treyst, ríkisstj. sem hefur opinberað stefnu sína fyrir fram og kemur ekki aftan að fólki eftir á. Þá hefur ríkisstj. fengið vald sitt beint frá þjóðinni og getur þannig í krafti þess valds, sem það veitir henni, beitt þeim efnahagsaðgerðum sem hún fyrir kosningar áleit nauðsynlegar til að tryggja hag þjóðarinnar svo sem best verði á kosið. Bandalag jafnaðarmanna er andvígt afnámi samningsréttar. Slíkt afnám er alrangt mat á aðstæðum og leiðir ekki til góðs. Slíkt afnám er misbeiting valds, rétt eins og hv. þm. Pétur Sigurðsson sagði réttilega þann 22. okt. 1981, þá stjórnarandstæðingur, þegar hann var að mæla til Svavars Gestssonar þáv. félmrh. En við hann sagði hv. þm. Pétur Sigurðsson, með leyfi forseta: „Hann á nokkra skoðanabræður í Póllandi sem eru þar við völd. Þeir halda verkafólki í járngreipum ófrelsis og þeir hafa herlið sér til stuðnings: Sovétherlið grátt fyrir járnum á landamærum Póllands til þess að hindra frjálsa verkalýðshreyfingu í að ná mannsæmandi kjörum.“ Þetta er rétt og þetta er voðalegt. En hvaða aðgerðum stendur hv. þm. Pétur Sigurðsson nú fyrir ásamt skoðanabræðrum sínum hér á Íslandi? Það vantar sjálfsagt ekkert nema hervaldið. Bandalag jafnaðarmanna telur að betri og varanlegri árangri verði náð með því að gefa samninga frjálsa, þar sem fólk semur um þau verðmæti sem eru til, og að einstaklingar og samtök þeirra beri fulla ábyrgð á þeim samningum sem samið hefur verið um. Eftirleikurinn verður mun auðveldari og raunhæfari þegar fólki eru búnir möguleikar til þess að hafa áhrif á umhverfi sitt. Það næst raunhæfari árangur með því að hafa samvinnu við fólk í stað þess að fótumtroða grundvallarmannréttindi þess. Það var mikið rætt um erfiðleika í þessari stefnuræðu, og að allir almennir launþegar þurfi að leggja sinn skerf af mörkum svo að hægt verði að vinna bug á þessum erfiðleikum. Staðreyndin er bara sú, að erfiðleikana er nú þegar að finna á heimilum hins almenna launþega. Það ríkir kreppa í heimilisbókhaldi flestra heimila. Þar ná endarnir engan veginn saman. Samt sem áður vill hæstv. forsrh. að launþeginn taki enn meira en orðið er á sig af því litla sem hann hefur til umráða, svo að unnt reynist að lagfæra ríkisbókhaldið þannig að ríkisvaldið með helstu skjólstæðinga sína, atvinnurekendur, undir verndarvæng sínum geti vel við unað. Þetta sannfærir okkur enn betur en áður um það, að inngrip ríkisvaldsins í gerða samninga er gersamlega ábyrgðarlaus aðgerð. Víðtækar samstilltar aðgerðir er vinsælt hugtak hjá ríkisstj. um þessar mundir. En hvaða víðtæku samstilltu aðgerðir eru þeir að tala um? Jú, það er komið upp á yfirborðið. Það eru launþegarnir, sem að mati ríkisstj. hafa lifað um efni fram og eiga nú að hafa með sér víðtæka, samstillta samstöðu um að borga upp verðbólgubrúsann á svo skömmum tíma sem verða má, svo að ríkisstj. geti fengið sér rós í barminn og hreykt sér að því loknu. En það gengur bara ekki upp að hægt sé að láta heimilisbókhaldið borga brúsann einhliða. Ríkisbókhaldið verður að taka sinn skerf af því á sig. Jú, jú, mikil ósköp, það hafa fallið mörg orð í þá átt hvernig ríkisvaldið ætlar að spara og draga saman seglin. En þau orð stemma bara ekki við fjárlagafrv. sem var lagt fram hér á Alþingi fyrir helgina. Þar ætla allflest ráðuneytin sér t.d. mjög auknar tekjur til sinna umsvifa á meðan launþeginn verður að herða sultarólina. Það hefur líka mikið verið rætt um það að ríkið ætli ekki að ráða í þær stöður sem losna. Það sannast best hve mikið er að marka þessi orð þegar lesnar eru auglýsingar helgarblaðanna þar sem fjmrn. auglýsir eftir fulltrúa. Ekki á að láta þá stöðu óráðna. Svona væri lengi hægt að telja. Þetta eru því miður bara orðin tóm. Það hefði verið gott að geta trúað því að undir þessum orðum fælist sannur ásetningur um það að gera vel, en dæmin sanna því miður að svo er ekki. Annað er og uppáhaldsorðatiltæki hæstv. ríkisstj.: að efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar sé teflt í tvísýnu. Er hægt að trúa því að þessir menn geri sér ekki grein fyrir því, að með þessum einhliða aðgerðum tefla þeir efnahagslegu sjálfstæði hins almenna launþega í tvísýnu? Þegar sjálfstæði einstaklingsins er brotið niður, þá tekur við niðurlægingin - niðurlægingin yfir því að geta ekki með nokkru móti staðið við skuldbindingar sínar, niðurlægingin yfir því að þurfa að ganga eins og bónbjargamenn milli lánastofnana til þess að bæta gráu ofan á svart með enn einu láninu, niðurlægingin yfir því að geta ekki séð sér og sínum farborða þrátt fyrir gífurlegt vinnuálag. Þegar svo er komið, að einstaklingum þessa þjóðfélags er stillt þannig upp við vegg, fer maður að spyrja sig að því, hvort það geti verið réttlætanlegt og hvort það geti verið að tilgangurinn helgi meðalið. Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir hlustendur. stundum hefur verið sagt og það með nokkrum sanni, að útvarpsumræður gefi ekki alltaf rétta mynd af önn dagsins á Alþingi. Umræður í heyranda hljóði eru þó hluti af lýðræðinu í hefð þingsins. Þetta atriði var þungt á metum strax fyrir 150 árum, er Fjölnismenn börðust fyrir sérstöku þingi fyrir Íslendinga. Höfundar bænaskránna um þetta efni voru ekki í neinum vafa um það, að innlent þinghald mundi vekja þjóðina, umræður í heyranda hljóði og þingtíðindi prentuð á íslensku hefðu víðtæk og vekjandi áhrif. Einn þeirra sagði árið 1835: „Um nytsemi þvílíkrar stjórnarlögunar sýnist mér þó mannkynssagan bera ljóst vitni og þá ætla ég þjóðirnar hafa komist hæst þegar þær hafa fengið að taka þátt í löggjöfinni. Svo virðast mér bændur hjá oss upplýstir, að brátt muni þeim skiljast hvað um er að vera ef til þeirra kasta kæmi. Fár er svo ókænn að ekki kunni skyn á hvað honum er helst til óhæginda og hvernig ráða megi bót á því með nokkru móti.“ Ljóst er af þessu að Fjölnismenn höfðu mikla trú á skynsemi þings og þjóðar. E.t.v. eru þingtíðindi okkar tíma ekki jafnvinsæl og vekjandi lesning og þeir töldu að vera mundi þá, en hitt er víst, að í skynsemi almennings er traustasti liðstyrkurinn til nauðsynlegra verka við stjórn landsins nú sem þá. Núv. ríkisstj. tók við sameiginlegu búi okkar allra Íslendinga er efnahagur þess stóð andspænis hættum sem voru stórfelldari en nokkru sinni hafa blasað við frá stofnun Lýðveldisins. Þetta er ekki umdeilt. Engar raunverulegar úrbætur gátu verið sársaukalausar. Það var ekki heldur umdeilt. Hv. þm. Svavar Gestsson átti ekki orð til að lýsa hneykslun sinni nú á því hvernig núv. ríkisstj. tæki á efnahagsmálum. Hann hélt því fram að kauplækkun hafi nú orðið 30%. En hið rétta er samkv. útreikningum Alþýðusambands Íslands, að lækkun verðbólgu um 100 prósentustig jafngildir 20% kjarabót. Eða man nú enginn eftir því, fyrr á þessu ári, er Alþb. bauð upp á samkomulag um neyðaráætlun til fjögurra ára þegar það sjálft hafði setið í ríkisstj. í fjögur ár? Ég hygg að láglaunafólk hafi að fenginni reynslu frábeðið sér forsjá Alþb. Þess vegna brýst nú beiskja þess fram. Almenningur var orðinn langþreyttur á sýndarkjörum, sem byggðust á blekkingum, er fólust í hækkandi erlendum lánum í stað nægilegrar verðmætaframleiðslu í landinu. Lánunum er velt á herðar næstu kynslóðar. Þessi þróun var komin í það horf, að aðeins tvö lönd í veröldinni, Argentína og Brasilía, eru með meiri skuldabyrði en við sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Hin skynsamari hluti þessarar þjóðar vill auðvitað taka þátt í því að snúa rekstri þjóðarbúsins til betri vegar. Öllum sæmilegum mönnum er það áskapað að vilja búa í haginn fyrir næstu kynslóð og leggja nokkuð að sér til þess að svo megi verða. Þess vegna er það sem almenningur sýnir stefnu stjórnarinnar skilning og fylgi stjórnarinnar fer vaxandi samkv. skoðanakönnunum, sem nú nýlega hafa birst. Kjarasamningar hafa vissulega verið skertir um skeið samfara stöðugu gengi, minni verðhækkunum og aðhaldi í fjármálum, í þeim tilgangi að kjarasamningar geti raunverulega orðið frjálsir til frambúðar, að menn geti samið frjálst um kjör sín og borið ábyrgð á samningum sínum á grundvelli raunverulegra verðmæta. Spurning dagsins í dag er hvort atmenningur í landinu er tilbúinn til þess með skynsemi sinni að ljá ríkisstj. atfylgi til þess að sá árangur í efnahagsmálum, sem þegar er farinn að koma í ljós, fái að batna og verða til frambúðar. Ýmislegt hefur það verið í aðgerðum ríkisstj. sem mótast af því viðhorfi að fjölskyldan er grunneining þjóðfélagsins og eftir því beri að styðja hana og vernda. Svo var um sérstakar ráðstafanir vegna barnmargra fjölskyldna, vegna húsnæðislána og niðurfellingar aðflutningsgjalda af ýmsum nauðsynjavörum til heimilis. Það var ekki síst núv. forseti Ed., Salome Þorkelsdóttir, sem átti hlut að því máli. Marga fulltrúa stjórnarandstöðunnar hefur því miður skort stórhug til að viðurkenna að þarna var vel að verki staðið og hafa þeir gert lítið úr. Er þó mála sannast að verð ýmissa þessara vara hefur staðið í stað og jafnvel lækkað. Má þar nefna ýmiss konar búvöru, búsáhöld, borðbúnað og heimilisvélar, allt nauðsynlega hluti á nútíma heimilum. Í ýmsum málaflokkum setur þetta viðhorf til heimilis og fjölskyldu svip sinn á stefnu ríkisstj. Á vegum menntmrn. er nú unnið að því að gera úttekt á og tillögur um fjölmörg atriði, er öll miða að því að tengja betur skólastarf og fjölskyldulíf, í þeim tilgangi að styrkja fjölskylduna í uppeldishlutverki sínu á grundvelli jafnréttis kynjanna. Aðalviðfangsefni þessa verks eru tvö: Annars vegar hvernig má samræma betur vinnutíma foreldra og barna og hins vegar hvað er unnt að gera í skólastarfi, m.a. í námsgreinum og kennsluefni, til þess að styrkja samband foreldra og barna og stuðla þar með að samheldni fjölskyldna, efla fjölskylduna sem bakhjarl barnanna. Ríkisstj. bindur miklar vonir við þetta verk sem getur orðið til þess að styrkja eina meginstoðina í þjóðlífinu. Allt hvílir þetta á þeirri hugsun að jafnrétti karla og kvenna sé og eigi að vera bæði á heimili, í skóla og á vinnumarkaði. Í starfi skólanna þarf að leggja megináherslu á þekkingu, þekkingu huga og handar, þekkingu sem myndar grundvöll undir sjálfstæði í hugsun, hvetur til sannleiksleitar, þjálfar menn í samstarfi við annað fólk. Bæta þarf upplýsingaflæði milli skóla og atvinnulífs og auka bein tengsl m.illi þessara þátta. Unnið er að sérstökum ráðstöfunum til að koma á skynsamlegri tölvunotkun í skólum til þess að undirbúa menn undir þátttöku í fjölbreyttara og arðvænlegra atvinnulífi. Ekki fer hjá því að sparnaður í ríkisrekstri bitni um sinn á ýmsum þörfum framkvæmdum. Þetta á við um öll ráðuneyti. Á vegum menntmrn. hefur verið unnið að aðhaldi í rekstri og framkvæmdum í samstarfi við skóla og aðrar menningarstofnanir. Miðað er við að þessar aðhaldsaðgerðir skerði hvorki fræðslu, menningarstarf eða íþróttir né heldur rannsóknir. Allt eru þetta nauðsynlegir þættir fyrir lífvænlega byggð í landinu. Ríkisstj. vill efla sjálfstæða menningu og listir í landinu. Helstu menningarstofnanir þessarar fámennu þjóðar eru í augum sumra útlendinga kraftaverk. En þær eru nauðsynjar fyrir fámenna þjóð sem vill bera virðingu fyrir sjálfri sér og láta virða sjálfstæði sitt. Í fjölmiðlum er unnið að auknu frelsi og væntanlega verður nýtt útvarpslagafrv. lagt fyrir Alþingi innan skamms. Ríkisstj. vill efla skilning æskulýðs og fullorðinna á nauðsyn þess að efla og bæta landið sjálft, náttúru þess og auðlindir. Þessu tengist nú atvinnuuppbygging til að skapa atvinnu fyrir sívaxandi fjölda ungra Íslendinga sem á vinnumarkaðinn koma á næstu árum. Á þessu sviði verður auðlindasókn framtíðarinnar eins og hún hefur lengi verið á hafinu. Ég hef leyft mér að líta aðeins smástund til framtíðarinnar og þeirra björtu vona, sem hún vekur. Þegar erfiðleikar sækja að og vetur gengur í garð er vert að minnast þess að eftir vetur kemur vor. Við skulum búa okkur undir það. Ég þakka fyrir áheyrnina.



Virðulegi forseti. Góðir hlustendur. Forsrh. hefur kynnt þjóðhagsáætlun, umgjörð um íslenskt efnahagslíf, til næstu 12 mánaða. Það vantar tilfinnanlega mynd í þessa umgjörð. Fyrir utan 10% gengishopp og 6% kauphækkun kemur hvergi fram hvenær á að gera hvað og hversu mikið á að gera af hverju. 12 mánuðirnir eru þegar hafnir, umhugsunartíminn er búinn. Ráðherrarnir hafa reyndar lýst því yfir að þeir hafi ekki haft hugmynd um hvað ástandið var slæmt þegar þeir tóku við. Það hafa engar hugmyndir sýnilega fæðst enn, ekkert skipulag til 12 mánaða, engir áfangar á leiðinni. Hvar er uppgjörið við fortíðina? Hvar er tekist á við tekjutap, skuldir og óreiðu? Hæstv. forsrh. hefur setið í ríkisstj. s.l. fimm ár. Allan þann tíma talar hann nákvæmlega eins og áðan, þegar hann þurfti að sannfæra landsmenn. Hann heldur nú áfram sömu Framsóknarstefnunni og fylgt hefur verið síðustu 10 árin, lengst af fyrir tilstilli sjálfstæðismanna. Enn á ný eru þessir kerfisflokkar komnir í stjórn saman. Gengisfelling, launaskerðing og verðhækkanir eru gamalkunn vinnubrögð sem ekkert leysa. Hvar eru lausnir og hvað á fólkið að bíða lengi eftir þeim? Skerðing mannréttinda með afnámi samningsréttar er eina nýjungin sem þessi stjórn býður upp á. Kerfið heldur velli og vel það. Um leið og framlög til aldraðra og barnaheimila eru skorin niður er margföldu fjármagni spýtt inn í yfirstjórn ríkisbáknsins, báknsins sem einu sinni átti að fara burt. Hæstv. forsrh. segir að fyrstu aðgerðir ríkisstj. hafi verið róttækar. Það er alrangt. Margnotuð úrræði eru ekki róttæk, þó að framkvæmd þeirra sé gerræðisleg. Þegar ríkisstj. Framsfl. og Sjálfstfl. hóf göngu sína í vor hugsuðu eflaust margir: Ef eitt er látið yfir alla ganga, þá get ég ekki kvartað. Ríkisstj. fór í vasa launafólks, tók einn milljarð og afhenti fyrirtækjunum. Í leiðinni tók stjórnin af þessu sama fólki sjálfsögð mannréttindi. stór hluti þessa fólks tilheyrir þeim hópi sem hæstv. fjmrh. hefur svo smekklega kallað „manninn með bogna bakið.“ Síðan hófst biðin eftir hinum aðgerðunum. Ekkert gerðist nema fundahöld og ferðalög ráðherra og nú þessi lognmolla hérna í kvöld. Þeim sjálfstæðismönnum hefði verið hollara að hlusta á gagnrýni Ólafs Björnssonar prófessors í Morgunblaðinu á dögunum. Ólafur er talsmaður þeirra sjónarmiða að ríkisvaldið komi hvergi nærri samningagerð, mönnum beri einfaldlega að taka sjálfir ábyrgð á eigin samningum. Ólafur benti á að í raun fari fram tvenns konar samningar í þessu landi: annars vegar þeir hefðbundnu samningar sem allir þekkja og hins vegar baktjaldamakk ríkisvalds og atvinnurekenda. Á þessi tengsl telur prófessor Ólafur að eigi að skera. Á þessi tengsl vill Bandalag jafnaðarmanna skera. En á þessi tengsl þorir Sjálfstfl. ekki að skera. Þvert á móti hlaða þeir undir ríkisrekið slysavarnakerfi fyrirtækjanna og þá gildir einu hvort fyrirtækin eru vel stöndug eða ósjálfbjarga. Sannleikurinn er sá, að aðgerðir þessarar ríkisstjórnar miðast við það eitt að millifæra milljónir frá fólkinu til forstjóranna. Það er ekki ráðist að orsök vandans heldur afleiðingum. Við vitum það vel, að með þrælalögum er hægt að lækka verðbólgu, þegar til skemmri tíma er litið. Um það hefur aldrei verið ágreiningur, enda byggist slíkt gerræði hvorki á stjórnlist né hagspeki. Við vitum líka mætavel að á meðan engar róttækar breytingar eru gerðar á sjálfu efnahagskerfinu, þá er ekki spurningin hvort, heldur hvenær verðbólgan fer vaxandi á ný. Það verður kannske eftir 10 mánuði, kannske 20. Þá mun Framsókn kenna íhaldinu, íhaldið mun kenna Framsókn um og báðir munu þeir kenna verkalýðshreyfingunni um. Þetta eru hin hefðbundnu endalok síðari tíma samsteypustjórna, þar sem enginn ber ábyrgð á neinu gagnvart kjósendum. Forsrh. segir að þess verði ekki að vænta, að gengið verði fellt til að koma til móts við óraunhæfa samninga eða samningum breytt með opinberum aðgerðum. Við skulum vona að hann sé maður til að standa við þetta og hafi nú loksins kjark til að standast kröfur þrýstihópanna. En reynslan hefur því miður kennt okkur að taka hóflega mark á þessum hæstv. ráðh. þegar hann tjáir sig á opinberum vettvangi. Þessi fyrrv. sjútvrh. segir nú að fjárfesting í sjávarútvegi verði takmörkuð. Staðreyndin er sú, að í dag væri hægt að bjóða upp 20 togara fyrir 2.5 milljarða skuldum. Það er u.þ.b. sama upphæð og vantar í ríkissjóð. Þá segir hann að að því sé stefnt að raunvextir verði yfirleitt jákvæðir. Ég endurtek: yfirleitt jákvæðir. Ég héli að þessir tveir stjórnarflokkar væru búnir að braska nóg með sparifé yngstu og elstu kynslóðar þessa lands. Eftir þetta kvöld í kvöld má fólkinu í landinu vera ljóst að það verður að bíða minnst eitt ár enn eftir lausn efnahagsvandans. Þeim óræðu orðum sem stefnuræðan er fylgja engar athafnir. Í byrjun stjórnartíma síns töluðu framsóknarmenn og sjálfstæðismenn um væntanlegar kerfisbreytingar, sem fylgja mundu í kjölfar fyrstu aðgerða. Hafi einhver trúað þeim, þá þarf hann ekki annað en taka sér framlagt fjárlagafrv. í hönd. Í þessu fjárlagafrv. eru allir sömu gjalda- og tekjuliðir og í því seinasta. Sjóðþurrð er ekki kerfisbreyting, því að þó að sleppt sé framlögum til nokkurra sjóða, þá eru þeir ennþá starfandi og geta tekið botnlaus lán þegar þrýst verður á. Þegar þetta fjárlagafrv. verður samþykkt hefur líf núv. sóunarkerfis verið framlengt um eitt ár. Ríkisstj. gekk ekki á hólm við vandann. Þessir stjórnarflokkar geta talað um kerfisbreytingar, en þeir eru ófærir um að framkvæma þær. Þeir eru kerfið. Þessir gömlu flokkar voru árangursríkt tæki í baráttu við einveldi, en eftir að einveldin hurfu úr sögunni hafa flokkarnir með sínum harðskeyttu valdaklíkum orðið að hindrunum á leið til frelsis. Sumir þeirra hafa meira að segja orðið að nokkurs konar goðheimum. Það er auglýst eftir Súpermann til forustu í Sjálfstfl. Hvaða vit er í því að kerfisflokkar og kerfiskarlar ráði atvinnufyrirtækjum, ráði bankastjórnum, ráði verkalýðsfélögum, ráði lánasjóðum, ráði fjölmiðlum og ráði launum frjálsra manna? Fólk á að ráða sínum mátum í frjálsum samningum sjálft. Fólk er lifandi og í því er kraftur til nýsköpunar. Kerfisflokkar eru dauð fyrirbæri og draga þrótt úr áhuga fólks. Framsfl. er getulaus, hann er kolflæktur í viðamesta milliliðakerfi landsins og menn tala opinskátt um að Samband ísl. samvinnufélaga eigi orðið Framsfl. Sjálfstfl. hefur alltaf talað hátt um frelsi og lýðréttindi, en síðan þvælst fyrir flestu því er til frjálslyndis horfði, sbr. jafnlítilfjörlegt málefni eins og opnunartíma sölubúða. Í sjónvarpsviðtali nú á dögunum hélt hæstv. forsrh. því fram, að þjóðin hefði kosið þessa ríkisstj. Það er mikill misskilningur. Ríkisstj. er málamiðlun, tilraunastarfsemi, eins og hæstv. utanrrh. Geir Hallgrímsson lýsti hér áðan. Stefna hennar er samsuða úr því versta í stefnu Framsfl. og Sjálfstfl. og skiptir þar mestu máli að hvor flokkurinn haldi sínu. Þjóðin kaus þing, en flokkarnir kusu ráðherrana. Ef skoðað er kjörfylgi ráðh., þá kemur í ljós að í þessari ríkisstj. er bara einn ráðh. sem hefur færri atkv. á bak við sig en hæstv. forsrh. Vita menn hve mörg atkv. Steingrímur Hermannsson hefur á bak við sig? Jú, Steingrímur Hermannsson varð forsrh. í krafti 1510 atkv. almennra kjósenda ásamt 23 atkv. úr þingflokki sjálfstæðismanna. Alls eru þetta 1533 atkv. Það er engin furða þótt hann sé hógvær í bílamálum. Þeir ráðherrar sem hérna sitja - hér sitja nú strangtekið ekki nema tveir - geta ekki snert á neinni alvörulausn. Þeir geta tekið milljarða af launafólki, en þeir geta ekki gefið neitt til baka sem máli skiptir, því að þá er flokksvaldinu að mæta, hagsmunaklíkunum. Það má ekki hreyfa við verðmyndunarkerfi sjávarútvegsins, það má ekki hreyfa við verðmyndunarkerfi landbúnaðarins, við megum enn greiða 1 milljarð í niðurgreiðslur, sem hvorki koma bændum né neytendum til góða. Nei, öll þessi atriði eru hluti af því samtryggingarkerfi sem núv. stjórnarflokkar hafa byggt utan um sig. Hins vegar hika þessir flokkar ekki við að fótumtroða grundvallarmannréttindi til þess eins að ráðherrar þeirra geti státað af tímabundinni lækkun verðbólgu. Þess vegna, góðir hlustendur, verðum við að bíða enn drjúga stund þar til lag gefst fyrir lifandi hugmyndir og varanlegar lausnir. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Því er stundum haldið fram að allt sé eins í pólitíkinni. Stjórnmálaflokkarnir séu hver öðrum líkir. Pólitíkin sé spurning um menn, en ekki málefni. Þar skipti engu máli hvaða skoðanir menn hafi. Á þetta er síðan spilað og ekki er mér grunlaust um að slíkur áróður hafi fest rætur hjá fólki. Á síðustu áratugum hafa hreyfingar jafnaðarmanna hvarvetna um heim beitt sér fyrir uppbyggingu velferðarþjóðfélaga, hvar hver einstaklingur er tryggður frá vöggu til grafar, hvar einstaklingurinn þarf ekki að óttast um afkomu sína, hvar heilbrigðir hjálpa þeim sjúku, hvar hinir ungu hjálpa þeim öldnu. Þessar skoðanir hafa átt það mikið fylgi að andstæðingarnir hafa ekki vogað sér að láta andstöðu sína í ljós. Þeir hafa þagað þunnu hljóði. Jú, þeir hafa talað um verðbólgu og almenn efnahagsmál, en að öðru leyti breitt yfir miðaldahugsanagang með þögninni. Maður hefði haldið að verkalýðshreyfing og jafnaðarmenn þyrftu ekki lengur að kljást við andstæðinga velferðarkerfisins. Nú hefur komið í ljós að þeir eru í fullu fjöri. Þar eru þeir í gervi umskiptinga - manna sem segja eitt en gera annað. Það hefur berlega komið í ljós að nú hyggst ríkisstj. skera niður hvers konar félagslegar framkvæmdir, skera niður heilbrigðisþjónustuna, skera niður framlög til aldraðra samborgara okkar. Á sama tíma og þetta er útgefið fer forsrh. í nokkurs konar helreið um landið og minnir fólk á að tólf ára stjórnarferill Framsóknar hafi verið botnlaus mistök og plat. Þar hafði allt verið rangt gert, verðbólga aukist risaskrefum, erlendar lántökur tröllaskrefum og stefnan í sjávarútvegsmálum mistekist. Það vill svo til að hæstv. forsrh. var ráðh. í síðustu ríkisstjórn - þeirri ríkisstjórn sem hann deilir nú hvað ákafast á. Hvernig er hægt að trúa svona fólki? Hvernig er mögulegt að taka svona fólk alvarlega? Og hæstv. forsrh. lætur líta svo út að það hafi verið einhver ágreiningur um það, hvort gera ætti eitthvað í efnahagsmálum. Slík framsetning er í hæsta máta óvönduð og óheiðarleg. Í raun var öllum ljóst hverjar voru afleiðingar stjórnarsetu Framsfl. og reyndar Sjálfstfl. líka, sem átti þrjá fulltrúa í þeirri ríkisstjórn-, ríkisstjórn sem skildi eftir sig 130% verðbólgu, rýrnandi kaupmátt og minnkandi lánstraust erlendis. Öllum var ljóst að það þurfti á stórfelldum uppskurði á þjóðfélaginu að halda. Alþfl. lýsti því yfir fyrir kosningar að hann vildi gjarnan taka þátt í slíku viðreisnarsamstarfi. Hann hafði allt síðasta kjörtímabil varað við stjórnarstefnunni. Alþfl. sá það fyrir að stjórnleysi og kjarkleysi mundi hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér, lífskjör þjóðarinnar voru í hættu og atvinnuvegirnir staddir á hengiflugi. Hins vegar var verulegur ágreiningur um hvað ætti að gera. Framsfl. hafði enga skoðun á því hvað ætti að gera. Hann átti sér aðeins eina hugsjón - þá hugsjón að vera í ríkisstjórn. Það var þess vegna sem Sjálfstfl. gat matað framsóknarmenn á sínum skoðunum, beygt þá í duftið og leyft þeim að hafa forystu um framkvæmd leifturstríðs, leiftursókn gegn lífskjörunum, gegn öldruðum, gegn öryrkjum og fötluðum samborgurum okkar. Og nú er fjárlfrv. komið fram. Þar birtist það svart á hvítu hvað á að gera. Þeir ætla að taka upp þá reglu að láta sjúklinga greiða vistgjöld á sjúkrahúsum, þeir ætla að draga stórlega úr elli- og örorkulífeyri og þeir ætla að draga úr lyfjagjöf á sjúkrahúsum. Á sama tíma er gert ráð fyrir hækkun tekjuskatta um 26.5% og hækkun eignarskatta um 25.9%. Á sama tíma ætla þeir að kúga verkalýðshreyfinguna til að una aðeins við 15% launahækkun. Ja, það er ekki furða þó þessir kallar boði skattalækkanir fyrir kosningar. Þessi ríkisstj. hefur einnig boðað undarlegan sparnað. Hvernig er það gert? Ég hvet alla þá landsmenn sem mögulega geta komist yfir fjárlagafrv. til að lesa boðskapinn. Þar segir að önnur rekstrargjöld, eins og það er kallað, eigi að hækka hvorki meira né minna en um 564%. Framlag til skrifstofu hæstv. utanrrh. hækkar um 113% og til skrifstofu hæstv. landbrh. um lítil 225% til viðbótar. Svo má lengi telja. Frv. er allt í þessum dúr. Því er lýst yfir að 2.2% af þjóðarframleiðslu eigi að renna til vegagerðar, en hvergi sést hvar á að afla nema þá hluta þess fjár. Þar vantar 500 millj. Auðvitað er það með ráðum gert. Þess verður aflað með lántökum. Þá verður þjóðarbúið skuldugra en nokkru sinni fyrr. Í frv. er gert ráð fyrir 9 millj. kr. afgangi. Það er létt að sýna afgang á pappírnum þegar stórum fjárhæðum er sleppt. Sannleikurinn er sá, að rekstrarhalli verður upp á 490 millj. a.m.k. Það væri rangt af mér að halda því fram að hvergi eigi að spara. Eitthvað verða blessaðir mennirnir að hafa til að fjármagna ráðherrabílana, jafnvel þá sem eyða ekki baun. Til dæmis er framlag til fræðslusýninga um fötluð börn strikað út. Framlag til að styðja munaðarlausa, vanrækta eða fatlaða unglinga strikað út. Efnahagsstefnan er ein allsherjar árás á velferðarkerfið í landinu. Þetta er atlaga að þeim sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. Allt er þetta gert í nafni verðbólgunnar - þess verðbólgubáls sem núverandi forustuflokkur ríkisstj. á mestan þátt í að kynda. Það hefur fleira verið gert. Velferðarkerfið er ekki aðeins skert peningalega, heldur troðið á mannréttindum. Samningsréttur verkalýðshreyfingarinnar er afnuminn um tíma og kaupgreiðsluvísitalan er afnumin næstu tvö árin. Það er mikill misskilningur að ætla að þetta gerræði leysi nokkurn vanda. Það skapar meira ósætti og sundurlyndi með þjóðinni en þekkst hefur áður. Við Íslendingar þurfum að vinna saman að uppbyggingu landsins. Við erum ekki fleiri en það að mögulegt ætti að vera að lifa sem ein fjölskylda - fjölskylda sem hefði skilning á þörfum þeirra sem verst eru settir, þeirra sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér. Fyrir síðustu kosningar var mikið rætt um vísitölu. slík umræða var vissulega eðlileg því fyrri ríkisstjórn hafði skert þessa vísitölu 14 sinnum. Allar ríkisstjórnir hafa skert vísitöluna. Samt hafa þessar skerðingar ekki forðað þjóðfélaginu frá óðaverðbólgu. Guðfræðingar miðalda deildu ákaft um það hvort hafði verið á undan eggið eða hænan. Eins er deilt um vísitöluna. Verkafólk hefur samið um vísitölu til að vernda kaupmáttinn. Ekki verður með neinum rökum haldið fram að kjarasamningar verkalýðshreyfingarinnar hafi gert síðustu ríkisstjórn erfitt fyrir. Sannleikurinn er sá, að há kaupgreiðsluvísifala skapaðist af of mikilli dýrtíð. Hún var afleiðing stjórnleysis og kjarkleysis þeirra er sátu á valdastólum, ekki öfugt. Alþfl. sagðist skýrt og skorinort fyrir kosningar vilja ræða nýja vísitölu. Við vildum taka upp kerfi sem gæti í raun varið kaupmáttinn. Það var og er skoðun okkar að það sé niðurlægjandi fyrir verkalýðshreyfinguna að hafa vísitölu sem öllum stjórnmálamönnum þætti eðlilegt að skerða. Við erum hins vegar ekki þeirrar skoðunar að vísitöluskerðing ein eða afnám hennar gæti bjargað efnahagsástandinu. Alþfl. átti þess kost að gerast aðili að þessari ríkisstj. Við höfnuðum því þegar við sáum upp á hvaða býti var boðið. Við viljum taka á öllum þáttum efnahagslífsins. Það þarf uppstokkun á kerfinu. Við búum við úrelta landbúnaðarstefnu sem er í engu breytt. Sjávarútvegurinn er að fara í sama far. Þar má vissulega stokka upp. Bankakerfið leikur lausum hala og fjárfestingarmál eru eitt kviksyndi. Að ekki sé talað um húsnæðislánakerfið sem er beinlínis villimannlegt. Meðan ekki er tekið á þessum málum er ekki von á góðu. Árásir á velferðarkerfið, árásir á samningsréttinn og þau vinnubrögð sem bera keim af einræðisherrunum í Póllandi og Suður-Ameríku munu ekki koma að liði við lausn á íslenskum vanda. Við verðum að ná sáttum. Við verðum að vinna okkur út úr vandanum. Þá tekst okkur að komast alla leið. Verkalýðshreyfingin hefur sýnt biðlund. Hún hefur boðið fram útrétta hönd. Þar er vilji til að leysa vandann, komast að niðurstöðu án ruddalegra vinnubragða þeirra sem valdið hafa. Á fundi Verkamannasambands Íslands, sem haldið var í Vestmannaeyjum um síðustu helgi, var samþykkt ályktun sem bendir á nýjar leiðir - leiðir sem boða betri tíð fyrir hinn fátæka verkamann og verkakonu sem nú eru að sligast vegna þess kaupráns sem framið hefur verið og vegna þeirra dýrtíðar sem yfir dynur. Ekki er vafi á því að verði kalli Verkamannasambandsins sinnt verður sýnd meiri biðlund en ella. Árásir á velferðarkerfið sýna að það skiptir máli hvaða skoðanir menn hafa. Það skiptir máli hvort beitt er úrræðum jafnaðarmanna eða stefnumörkun frjálshyggjupostulanna í Sjálfstfl. Það skiptir máli fyrir hinn vinnandi mann, fyrir þá öldruðu, þá sjúku, fyrir öryrkja og fatlað fólk í þjóðfélaginu. Það skiptir líka máli fyrir þig, sem nú hlustar. Nú þurfa allir frjálshuga Íslendingar að sameinast í baráttunni gegn árásum á velferðarkerfið, sameinast í baráttunni fyrir betra þjóðfélagi, réttlátara og traustara. Við eigum samleið í þeim efnum. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Á Alþingi fer nú fram umræða um stefnu ríkisstj. Þegar störf og stefna stjórnarinnar eru metin þarf fyrst og fremst að hafa þrennt í huga. Hvar stóðum við í vor, hvar stöndum við í dag og hvert stefnum við í næstu framtíð? Sérhvert þjóðfélag hvílir á ákveðnum meginstoðum. Stólpar okkar þjóðfélags eru að sjálfsögðu auðlindirnar; hafið, landið, orkan og atgervi og þekking þjóðarinnar sjálfrar. Á þessum meginstoðum hvíla atvinnuvegir þjóðarinnar og frá atvinnulífinu kemur uppspretta lífskjara okkar. Til að þjóðfélagið geti dafnað og framfarir orðið þarf undirstaðan að vera sterk. Hver var staðan þegar ríkisstj. tók við völdum? Vegna langrar sjálfheldu í stjórnmálum og óraunsæis Alþb. í fyrri ríkisstjórn blasti við stöðvun atvinnuveganna. Afli hafði dregist saman, verðbólgan geisaði með meiri eyðileggingarmætti en nokkru sinni fyrr. Í þessari stöðu var ekkert annað að gera en horfa framan í kaldar staðreyndir og grípa til þeirra aðgerða sem illnauðsynlegar voru. Þetta hefur ríkisstj. gert og þar með forðað því að við lentum út í botnlaust skuldafen og hringiðu verðbólgu, sem aðeins er kunn í stríðshrjáðum ríkjum eins og Ísrael eða vanþróuðum ríkjum herforingjastjórna. En hvar stöndum við í dag? Þótt atvinnuvegirnir hvíli enn á fremur veikum fótum, þá ríkir þar sókn í stað vonleysis. Vissulega hefur almenningur einnig þurft að færa fórnir. En minnumst þess að atvinnuleysi hefur verið forðað og framtíðin er bjartari en áður. Enn er staða sjávarútvegsins þó mjög erfið. Útgerðin býr við verulegan taprekstur vegna aflaleysis og hækkandi kostnaðar. Fiskvinnslan á við mikla markaðserfiðleika að etja og aukna birgðasöfnun. Þessir aðilar skilja hins vegar jafnt og allur almenningur í landinu að eina leiðin til að byggja upp lífskjör þjóðarinnar er að draga úr gegndarlausri verðbólgu og erlendri skuldasöfnun. Enginn mælir á móti því að ríkisstj. hefur þegar náð verulegum árangri í að tryggja undirstöður efnahagslífsins og þar með lífskjara til framtíðar, en þrátt fyrir allt er aðalatriðið hvert við stefnum. Við höfum heyrt hér hvert stjórnarandstaðan stefnir. Málflutningur hennar, sérstaklega Alþb., er því miður, eins og oft áður, í litlu samræmi við raunveruleikann. Þeir segja: Við viljum bæta hag fólksins með stórhækkuðum launum. Þeir segja í reynd: Okkur varðar ekkert um afkomu atvinnuveganna og mögulega nýtingu auðlindanna. Þeir segja: Við viljum auka fjárveitingar og framlög á vegum hins opinbera. Hvernig peninganna er aflað skiptir þá ekki máli. Þeir krefjast eyðslu án tekna. Með því að krefjast framlaga og aukins eyðslufjár án tillits til þess hvað þjóðfélagið aflar setja þessir menn í reynd fram kröfur um stórkostlega erlenda skuldasöfnun. Krafan er því ný íslensk flotkróna. Slík kröfugerð er að sjálfsögðu gegn hagsmunum launþega, enda hefur Alþb. í reynd aldrei varið kjör þessa fólks. Þeir hafa látið slagorðin nægja eins og glöggt kom fram í máli hv. þm. Svavars Gestssonar. Einn af foringjum Alþb. sagði í sjónvarpinu í gær að í undirbúningi væri gengisbreyting. Ég fullvissa ykkur um að sá undirbúningur á sér ekki stað hjá ríkisstj. Stjórnin telur að forsenda stöðugs efnahagslífs sé stöðugt gengi. Þessi undirbúningur á sér hins vegar stað hjá stjórnarandstöðunni, sem krefst þess að ráðstafað verði peningum sem ekki eru til. Við verðum öll að sýna þá staðfestu að standast slík innantóm gylliboð. Við skulum því ekki láta blekkjast af fagurgala stjórnarandstöðunnar, sem þýðir í reynd verðbólgu og rýrnun þjóðartekna. Við skulum frekar láta raunsætt mat ráða viðhorfum okkar og stefna jafnt og þétt að auknum þjóðartekjum. Það eitt getur bætt hag okkar sem heildar og tryggt félagslegan jöfnuð. Sjávarútvegurinn er sú atvinnugrein sem mestu skilar í gjaldeyrisöfluninni, eða um 77% á næsta ári. Þar fer nú fram verulegt starf til að bæta meðferð sjávaraflans og auka verðmæti, þannig að sjávarútvegurinn geti lagt enn meir af mörkum. Það er einnig unnið að því að endurbæta þann flota sem fyrir er í landinu og leitað leiða til þess, þannig að hann geti komið með betri afla að landi, í stað þess að byggja sífellt dýrari og dýrari skip sem enginn fær séð hvernig skuli greidd. Við gerum okkur að sjálfsögðu fulla grein fyrir því að arðbær fjárfesting er það sem meginmáli skiptir um kjör þjóðarinnar í framtíðinni. En fjárfestingin skilar sér ekki í auknum tekjum fyrr en síðar. Góð fjárfestingarstjórn byggist á framsýni, en það að bíða eftir árangri krefst þolinmæði. Sjávarútvegurinn væntir skilnings í þjóðfélaginu, þannig að hann geti nú sem fyrr verið undirstaða þjóðfélagsins og haldið áfram að fjárfesta þjóðinni til heilla. Hér í umr. hafa verið settar fram kröfur um að kjarasamningar væru frjálsir. Slíkt er sjálfsagt og eðlilegt. En við verðum jafnframt að vera þess minnug undir hvaða kringumstæðum var gripið inn í og að lýðræðislega kjörinn meiri hluti verður að hafa svigrúm til að grípa til neyðaraðgerða séu aðstæður með þeim hætti. Annars verður þjóðfélaginu ekki stjórnað. Á næstunni þurfa að fara fram kjarasamningar. Þeir samningar verða að sjálfsögðu að taka tillit til þeirrar stöðu sem við nú stöndum frammi fyrir. Þar þarf fyrst og fremst að stefna að því að innbyrðis samkomulag geti orðið um skiptingu raunverulegra þjóðartekna. Þar þarf að taka tillit til þess að hinir lægst launuðu verða að bera meira úr býtum þegar illa árar. Það er mikilvægt að aðilar vinnumarkaðarins beini sjónum sínum að þessari staðreynd í stað þess að hrópa sífellt á skiptingu einhvers sem ekki er til. Þetta leiðir til þess að hinir verr settu verða alltaf undir, eins og reynslan sannar ótæpilega. Við Íslendingar stöndum vissulega á tímamótum - tímamótum sem geta orðið örlagarík. Þar mun framtíð þjóðarinnar ráðast og þá er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að menn afneiti lýðskrumi og upphrópunum, eins og við höfum orðið að nokkru leyti vitni að í kvöld. Hvernig tekst til er undir okkur sjálfum komið. Ég bið þig, hlustandi góður, að íhuga í fullri alvöru: Hvar stóðum við í vor og hvar stöndum við í dag? Íhugir þú svörin við þeim spurningum gaumgæfilega, þá veit ég að þú kemst að þeirri niðurstöðu að ríkisstj. stefnir í rétta átt, fram á veg. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Mikið hlýtur að vera gott að búa á Íslandi, sagði frönsk blaðakona við mig í sumar. - Þetta var einn af fáum góðviðrisdögum sumarsins á Suðvesturlandi og við Kvennalistakonur notuðum hann til að selja rabarbarasultu og harðfisk, gömul föt, bækur og blóm á Lækjartorgi til að hafa upp í skuldahalann eftir kosningarnar. Þessari frönsku blaðakonu fannst íslenskt þjóðfélag heillandi. Henni fannst t.d. stórkostlegt að þingmenn gætu leyft sér að afgreiða á flóamarkaði á Lækjartorgi. Og henni fannst ennþá stórkostlegra að fylgjast með móttöku varaforseta Bandaríkjanna, þegar hann kom í stjórnarráðshúsið þennan sama góðviðrisdag. Íslenskir lögreglumenn sáust varla og fólk fylgdist með af hlutlausri og kurteislegri forvitni. Umstangið í lífvarðarsveit varaforsetans verkaði hlægilega og framandi í þessu friðsamlega andrúmslofti. Já, það er gott að búa á Íslandi, svaraði ég, og hafði þá í huga samanburð við ýmis önnur lönd. Í rauninni eru vandamál okkar fá og smá, borin saman við atvinnuleysi og hungursneyð, styrjaldir, hryðjuverk, ofsóknir og mannréttindabrot sem ýmsar aðrar þjóðir mega þola. En þeim mun auðveldara ætti okkur að vera að leysa vandamál okkar á friðsamlegan og viðunandi hátt og búa svo í haginn að allir geti verið sammála um að það sé gott að búa á Íslandi. Hæstv. ráðherrar okkar eru áreiðanlega velviljaðir og áhugasamir um bættan þjóðarhag. Þeir segjast hafa tekið við þrotabúi og allt frá því þeir fengu lyklavöld í ráðuneytunum hafa þeir kallað landsmenn til sameiginlegrar ábyrgðar, beðið þá um skilning og þolinmæði, brýnt fyrir börnum landsins með föðurlegum þunga að allir verði að axla auknar byrðar, allir verði að leggja sitt af mörkum til að bæta þjóðarhag, allir verði að leggjast á eitt með að ná niður verðbólgu. Stefnuræða forsrh. er tilbrigði við sama stef. En er þetta sanngjörn krafa? Erum við öll jafnfær um að axla byrðar vegna minnkandi þjóðartekna? Er raunhæft að ætlast til þess að ellilífeyrisþegar og námsmenn, öryrkjar og lágtekjufólk taki á sig jafnmikla skerðingu hlutfallslega og fullvinnandi, heilsuhraust fólk með meðaltekjur og þaðan af meira? Er jafnauðvelt fyrir einstæða móður með lágmarkstekjur að þola rýrnun kaupmáttar og ráðherra eða framkvæmdastjóra með 70–100 þús. kr. tekjur á mánuði? Því fer sannarlega víðs fjarri, og það hljóta ráðh. í ríkisstj. Steingríms Hermannssonar að vita - eða vita þeir það ekki? Það verður að segjast eins og er, að þegar litið er á aðgerðir þeirra í launamálunum, þá er ég ekki viss. Ég er alls ekki viss um að þeir skilji aðstæður þessa fólks, hafi reynt að setja sig í spor þess. Þeir hefðu kannske gott af því að taka sér far með strætisvagni öðru hverju til að minna sig á að ekki hafa allir efni á að eiga bít, jafnvel ekki af minnstu og sparneytnustu gerð. Kannske yrðu þeir samferða ungu konunni sem ég sá koma upp í vagninn einu sinni að morgunlagi í sumar. Hún var í vinnufötum og þreytuleg á svip þar sem hún veifaði til tveggja lítilla stúlkna sem stóðu eftir á gangstéttinni hönd í hönd - tvær litlar systur, á að giska 5 og 9 ára, sem væntanlega hafa átt að reyna að sjá um sig sjálfar meðan mamma þeirra ynni fyrir matnum þeirra. Því miður er enginn gerðardómur sem metur það að mamma þeirra þurfi hærri laun þegar framfærslukostnaðurinn hækkar á sama hátt og gerðardómur fjallar um kostnaðarhækkanir alþm. En það er ekki bara ríkisstj. sem villist á breiðu bökunum í þjóðfélaginu. Ótrúlega margir loka augunum fyrir aðstæðum þeirra verst settu. Víst eru lágmarkstekjur skammarlega lágar, segja menn, en það eru bara svo fáir sem þurfa að sætta sig við slík kjör. Flestir eru yfirborgaðir, drýgja tekjurnar með eftirvinnu eða stunda aukastörf, og í flestum tilfellum vinna bæði hjónin fyrir tekjum heimilisins. Og þar með er málið afgreitt. Þetta er náttúrlega mikill misskilningur. Í fyrsta lagi ættu alls ekki að þekkjast svo lág laun hér að ekki sé hægt að lifa sæmilegu lífi af dagvinnutekjum einum saman. Það er þjóðarskömm. Í öðru lagi eru alls ekki allir í hjónabandi. Fyrsta des. s.l. voru skráð 8050 börn undir 15 ára aldri í umsjá einstæðra foreldra, eða 12% barna á öllu landinu. Einstæðir feður voru þá skráðir 361, en einstæðar mæður 5710. Að minnsta kosti konurnar eru fáar í hópi þeirra yfirborguðu og áreiðanlega hafa þær litla möguleika á að drýgja tekjur sínar með eftirvinnu og aukastörfum því einhvern tíma þarf að sinna börnunum - eða erum við ekki öll sammála um það? Nógu fallega er talað um gildi barnauppeldis og heimilisstarfa á hátíðlegum stundum. Við verðum að opna augu allra fyrir kjörum lágtekjufólks. Fyrsta skrefið á þeirri leið væri að lögfesta frv. okkar kvennanna í Nd. um endurmat á störfum láglaunahópa. Markmið þeirra laga er að fá fram hlutlausa rannsókn og endurmat á störfum og kjörum láglaunahópa svo og úttekt á hlut þeirra í tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu. Aum erum við og illa sett ef við teljumst ekki hafa efni á framkvæmd slíkra laga. Eins og vænta mátti hafa umr. hér í kvöld að mestu snúist um efnahagsmál. Stefnuræða forsrh. gaf naumast tilefni til annars. Í stefnuyfirlýsingunni, sem birt var eftir myndun ríkisstj. í vor, fór lítið fyrir öðrum málum. Efnahagsmálin höfðu forgang. Hvenær hafa þau annars ekki haft forgang? Félagsmál og menntamál, heilbrigðis- og tryggingamál voru afgreidd í einni stuttri setningu. Mörgum blöskraði, en kenndu um tímaskorti. Því miður er stefnan í þessum málaflokkum litlu skýrar mörkuð í stefnuræðu forsrh. þó setningarnar séu ögn fleiri. Helst er einhverja stefnumörkun að finna í húsnæðismálum, enda komst ríkisstj. ekki hjá því þegar húsbyggjendur og húsnæðiskaupendur risu upp í sumar og kröfðust þess að staðið yrði við kosningaloforðin. En ég sakna þess að ekki eru í sjónmáli nein áform um aukinn stuðning við byggingu íbúðarhúsnæðis á félagslegum grunni. Okkur er brýn nauðsyn á breyttri stefnu í húsnæðismálum. Séreignastefnan er ekki öllum fær. Fólk verður að geta valið um það í reynd hvort það leigir, kaupir notað húsnæði eða byggir sjálft. Við verðum að afnema þá ómannúðlegu kvöð að menn séu neyddir til að eyða bestu árum ævinnar við að koma þaki yfir höfuðið. Við höfum séð allt of mörg dæmi þess hver áhrif sú stefna getur haft á einstaklinga og fjölskyldulíf. Og það er fleira sem ég sakna úr stefnuræðu forsrh. Jafnréttismál kynjanna voru þar ekki til umfjöllunar. Erlendir blaðamenn hafa meiri áhuga á framgangi þeirra mála hér á landi en hæstv. ríkisstj. Hvergi er fjallað um réttindi heimavinnandi húsmæðra. Þær eru bara til fyrir kosningar. Dagvistarmál virðast ekki minnsta áhyggjuefni þessarar ríkisstj. á sama tíma og foreldrum er gert ókleift að vera heima hjá börnum sínum. Á umhverfismál er ekki minnst. Breytt verðmætamat er ekki í sjónmáli hjá þessari ríkisstj. Forgangsröðin er enn sú sama. En við skulum ekki láta vonleysið ná tökum á okkur. Þetta nýbyrjaða þing er um margt merkilegt og þá ekki síst vegna tilkomu tveggja nýrra stjórnmálaafla og fjölgunar kvenna í þessu samkunduhúsi. Við skulum vona að hinum nýju fulltrúum takist að veita ferskum straumum inn í þessa virðulegu stofnun, sem umfram allt má aldrei slitna út tengslum við þjóðlífið. - Ég þakka þeim sem hlýddu og býð góða nótt.



Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. var hneykslaður á því að ég skyldi geta um gengislækkun eða gengisbreytingar, sem fyrirhugaðar væru eða hætta væri á, og aftók með öllu að svo væri. Færi betur að sjútvrh. stæði við þessi orð sín, þó hann sé ekki alveg eins ákveðinn í orðum þegar hann talar við útgerðarmenn og þegar hann talar hér. En við skulum vona að hann standi við þessi orð sín, og hann verði ekki jafnundrandi og hans formaður hæstv. forsrh. Hæstv. forsrh. er einn undarlegasti maður sem ég heyri í. Hann er alltaf undrandi. Hann var stórkostlega undrandi á, þegar hann kom úr vinstri stjórninni, hvernig ástandið væri. Og nú er hann að lýsa því yfir að það hafi verið byggð þetta og þetta mörg sláturhús, að mér skilst í tómri vitleysu. Hann var þá landbrh. Þegar hann kom úr síðustu ríkisstjórn var hann forundrandi á því hvað var búið að kaupa marga togara. Hann var sjútvrh. Og meira að segja sagði hann: Jú, það var rétt, ég pantaði nú tvo togara, en ég var bara búinn að gleyma því. - Fyrir utan hina. Það má náttúrlega leika þessa plötu ár eftir ár að láta alltaf alla hluti koma sér á óvart og tala svo af hjartans sannfæringu um að það sé verið að koma öllu í lag. Þessi maður, hæstv. ráðh., hefur alltaf verið að koma öllu í lag og þegar hann er búinn að koma öllu í lag, þá er hann svo forundrandi á að allt skuli vera komið í algjöra hönk. M.a.s. er hann mest undrandi á þeim togurum sem hann keypti sjálfur og það þarf að minna hann á, því hann er búinn að gleyma hverja hann keypti. Ég er orðinn leiður á þessum málflutningi. Og ég held að þjóðin sé búin að fá nóg af þessu hjá hæstv. forsrh. Ég held að hann ætti að fara að taka upp aðrar áróðursaðferðir en þessa forundran á eigin verkum.  En það sem ég ætlaði að koma inn á var það, góðir hlustendur, að nýlokið er þingum Verkamannasambands Íslands og Landssambands verslunarmanna. Ályktanir þessara sambanda eru í meginatriðum þær sömu. Verkamannasambandið leggur áherslu á að gert verði bráðabirgðasamkomulag sem hækkar lægstu laun. Það mótmælir þeim höfuðósannindum, þó ýmsir erfiðleikar steðji að þessari þjóð, að það sé ekki hægt að borga nema tæp 11. þús. kr. í kaup á mánuði. Vonlaust er með öllu fyrir eina fyrirvinnu að sjá fyrir heimili og vinna kvenna með börn held ég að sé komin í mörgum tilfellum út í hreinar öfgar, enda í mörgum tilfellum hreint neyðarúrræði. Það sem við erum að gera er að við erum að bjóða upp á skammtímasamninga til úrbóta fyrir þetta fólk. Ef ríkisstj. er svona hrædd um að slíkar kjarabætur lendi hjá öðrum en þessu láglaunafólki, þá er sjálfsagt að ræða við hana um hvernig eigi að halda á þessum samningum, hvernig hún vilji tryggja að kjarabætur komi til þessa láglaunafólks og jafnframt hvernig verðbætur eigi að vera. Það er enginn að heimta gamla vísitölu eða gamalt vísitöluform. En reyndin hefur bara verið sú, að Vinnuveitendasambandið og Vinnumálasambandið hafa alltaf tryggt að þeir sem væru á hæstu laununum fengju alltaf fullkomlega það sem þeir fengju sem væru á lægri launum. Það eru ekki kröfur verkalýðsfélaganna. Það hefur samt alltaf verið gulltryggt að hjá báðum þessum samböndum hefur verið léttara að semja fyrir þau félög sem hafa mun hærri laun. Sannleikurinn er sá, að Vinnuveitendasambandið hefur nú svarað beiðni, kröfu Verkamannasambandsins um bráðabirgðasamkomulag fyrir þá sem eru á lægstu launum. Þeir mega ræða við okkur fullkomlega frjálst og það er enginn að krefjast þess að þetta gangi yfir allan launastigann og við biðjum um að það fari ekki út í allt verðlag eða yfir allt þjóðfélagið, - að ef einhver ákveðin kauphækkun kemur, þá komi hún ekki í prósentum til ráðh. og annarra slíkra. Það er þetta sem boðið er upp á. Vinnuveitendasambandið var fljótt að neita í kvöld. Og sjálfur bannpostulinn, hæstv. forsrh., hefur boðið upp á að það mætti semja, ræðast við, ef það væri bara gulltryggt að það yrðu engir samningar. Ja, þvílíkt boð! Það er kaldhæðni örlaganna að Framsfl., sem kallar sig flokk samvinnumanna, frjálslyndan milliflokk, gerði þá kröfu við myndun ríkisstj. að það væri bann við samningsfrelsi og samningsrétti verkalýðsfélaga í eitt og helst í tvö ár. Og kaldhæðnin var svo mikil að það var sjálft íhaldið sem neitaði því og gat þvingað Framsfl. niður í átta mánuði, en vísitalan var bönnuð í tvö ár. Kom á eftir þessu verðstöðvun? Þeir eru að líkja þessu við Noreg. Það kom sú hrikalegasta verðhækkunarskriða sem komið hefur um árabil, sem hefur gengið yfir landsfólkið í sumar, sem hefur skert hlut launafólks, jafnt þeirra sem eru á lægstu launum og þola það verst, um a.m.k. 25% og það á eftir að fara upp í 30% fyrir 1. febr. Og síðan á að koma gullöld á næsta ári! Ef kaupmátturinn hefur verið 100 árið 1982, þá verður hann 74 í lok þessa árs. Og þó svo að við tökum hæstv. sjútvrh. alvarlega og engin gengislækkun verði, þá verður kaupmátturinn um 63–64% í lok ársins 1984. Sem sagt: kauplækkunin, kaupmáttarrýrnunin, heldur áfram. Og m.a. s. skattarnir hækka líka. Það er eftir kröfu Framsfl. sem þetta gerist. Og ég endurtek: Kaldhæðnin er svo mikil að það verður að vera sjálft íhaldið sem aðeins reynir að hamla þarna á móti. Tími minn leyfir ekki að ítarlega sé farið út í þessi mál, þó að það væri ósköp freistandi. Framsfl. hefur rekið landbúnaðarpólitík á Íslandi. Bændur eru ekki of sælir í þessu landi. En SÍS hefur náð undirtökunum á vinnslustöðvunum. Sláturhús eru byggð villt og brjálað og það er lítil hagsýni í þeim vinnubrögðum. Mjólkurstöðvar og dreifing er í höndum SÍS og sala á landbúnaðarafurðum til útlanda. Þetta er kerfi sem er sjálfvirkt, bundið inn í verðlag landbúnaðarafurða og bundið hjá SÍS. Og það að þeir vilja hafa sjávarútvegsmálin er vegna þess að þeir vilja binda þetta fasta kerfi við sjávarútveg líka, SÍS-kerfið. Sjálfstfl. beygir sig að sjálfsögðu: Það verður að vera samstarf og það þarf á einhvern hátt að ná saman, segja þeir. En ég vil aðeins segja: Í hvað hefur gengishagnaði verið varið að undanförnu? Honum hefur fyrst og fremst verið varið í það að bjarga gjaldþroti ýmissa framsóknarfyrirtækja - fyrirtækja eins og togaraútgerðarinnar á Hólmavík. Fólk á Hólmavík á allt gott skilið, en þessi vinnubrögð voru algjört ráðleysi, enda var hæstv. forsrh. aðeins að reyna að bjarga sínu kjördæmi eða styrkja sig eitthvað í því. - Hann bjargar reyndar ekki kjördæminu. Það er vafi hvaða greiða hann hefur gert fólki þarna. Svona eru vinnubrögðin og þessu eru þeir að reyna að ná: Þeir eru að reyna að ná samkomulagi við Sjálfstfl., 50% af embættum, 50% af bankastjórum, 50% af bankaráðsmönnum, 50% af innflutningi. - Og ég sé að hæstv. sjútvrh. er hinn kátasti. Þetta virðist ganga vel. Ég vil aðeins segja það við almennt verkafólk: Látið ekki segja ykkur þá höfuðlygi, þó ýmsir erfiðleikar steðji að þessu þjóðfélagi, að það sé ekki hægt að borga meira en 11 þús. í kaup fyrir fulla dagvinnu á mánuði. Það er hægt. Og við skulum hvorki láta forsrh. né kröfuna um helmingaskipti Framsóknar hræða okkur þar frá einu eða neinu. Íslenskt atvinnulíf, íslenskt þjóðfélag, íslenskt réttlæti krefst þess bókstaflega að hlutur þessa fólks verði réttur. Og það er hægt að rétta hann við ef fólk bara lætur ekki hræða sig og sé þess minnugt að þó menn séu kokhraustir hér á Alþingi, þá eru ráðherrastólar býsna brothættir. Það skyldi nú aldrei vera að samtök hins almenna verkafólks eigi eftir að reynast býsna drjúg í þessari baráttu. En hitt vil ég segja að lokum og munið þið það og munið þið það vel: Við skulum fylkja okkur öll saman. Það er hægt að bæta kjör láglaunafólks. Ef ríkisstj. er svona hrædd um að þær kjarabætur fari til hálaunamanna skulum við semja um að þær verði bundnar við fólk á þessum lágu launum. Og sannið þið til, að ríkisstj. mun neita eins og forsrh. hefur neitað. En það er hægt að snúa þessum köllum við. Það hef ég trú á að íslenskur almenningur eigi eftir að gera.