Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á árinu 1929 gerðist Ísland aðill að alþjóðasamningi um loftflutninga. Þessi samningur var svo lögfestur 1949. Á samningi þessum hafa nú verið gerðar breytingar á fundi, sem haldinn var í Haag í september 1955, og hefur verið ákveðið, að Ísland gerist einnig aðili að þeim breytingum, sem á þeim fundi voru gerðar. Nefndin mælir því með, að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Ríkisútgáfa námsbóka hefur nú starfað um það bil 20 ára skeið. Tekjur ríkisútgáfunnar hafa verið sérstakt námsbókagjald, sem er ákveðið í lögunum, en þróun verðlagsmála á undanförnum árum hefur verið sú, að kostnaður allur við bókaútgáfu, eins og aðra starfsemi í landinu, hefur farið ört hækkandi, svo að þær fjárhæðir, sem ríkisútgáfan hefur fengið með námsbókagjöldum, hafa hvergi nærri hrokkið til þess að standa straum af þeim kostnaði, sem af útgáfustarfseminni hefur leitt. Fjárskortur hefur því staðið útgáfunni mjög fyrir þrifum nú hin síðustu ár. Af þessari ástæðu er tímabært að endurskoða lögin um ríkisútgáfu námsbóka, eins og stefnt er að með frv. því, sem hér liggur fyrir. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að 1/3 hluti kostnaðarins við útgáfuna greiðist úr ríkissjóði, en 2/3 hlutar greiðist af sérstöku námsbókagjaldi, sem lagt skal á hvern þann, sem hefur á framfæri sínu eitt eða fleiri börn við skyldunám á barnafræðslustiginu. Alþingi á að ákveða hverju sinni í fjárl. framlag ríkisins og námsbókagjald, með hliðsjón af kostnaði við útgáfuna og fyrirhuguðum framkvæmdum á hverju fjárhagsári. Menntmn. mælir með því, að frv. þetta nái fram að ganga, en n. ber fram brtt., sem fela þó ekki í sér efnisbreytingu á frv., heldur orðalagsbreytingar við þrjár greinar þess. Í 3. gr. frv. er svo fyrir mælt, að námsbókanefnd skuli sjá um, að á hverjum tíma séu fyrir hendi a.m.k. tvær námsbækur í hverri grein. Menntmn. finnst ástæðulaust að binda þetta í l., heldur leggja það á vald námsbókanefndar hverju sinni, hvernig á því er haldið. Einstakir nm. áskilja sér rétt til þess að flytja frekari brtt. við frv., og munu þær þá koma fram annaðhvort við þessa umr. eða ekki fyrr en við 3. umr. málsins.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. menntmn. hefur skýrt frá, varð n. sammála um það að leggja til, að frv. þetta næði fram að ganga, og er enginn efi á því, að full nauðsyn er á að fá bætt úr þeim mikla fjárskorti, sem ríkisútgáfa námsbóka hefur átt við að stríða. Ég hef skrifað undir nál. með fyrirvara. Ástæðan til þess er sú, að ég tel, að í frv. sé of skammt gengið, sérstaklega að því er varðar það, að ríkisútgáfan á samkvæmt því eingöngu að taka til barnaskólanámsins, en ekki til alls skyldunámsins. Þetta er að vissu leyti nokkurt spor aftur á bak frá því, sem var áður en hin nýju fræðslulög voru sett. Eins og kunnugt er, var þá almenn barnaskólaskylda til 14 ára aldurs, en var lækkuð um eitt ár, en hins vegar var þá sett ákvæði um það, að unglinganám, skyldunám unglinga, skyldi vera tvö ár. Ég hef leyft mér að flytja brtt. varðandi þetta, og er hún á þskj. 521. Þar er því ákvæði bætt við 1. gr., að ríkisútgáfa námsbóka skuli ná til alls skyldunámsins, þ.e., að unglinganámið heyri einnig hér undir. Mér virðist það eðlilegt í alla staði, að hér sé miðað við skyldunámið og að ný löggjöf, þegar hún er nú sett um þetta efni, sem ekki var seinna vænna að gera vegna hins mikla fjárskorts ríkisútgáfunnar, eigi að taka tillit til þeirra breytinga, sem hafa orðið á skólakerfinu, og a.m.k. eigi ekki að hverfa aftur á bak í þessu efni, heldur að stíga dálítið fram á leið. Mér virðist eðlilegt, að ríkisvaldið, sem skyldar börn og unglinga til náms, sjái þeim fyrir bókum og að námsbækur, sem ríkisútgáfan gefur út, séu látnar í té ókeypis á sama hátt og gert er um kennslu, kennslutæki og annað slíkt, það sé aðeins liður í kostnaðinum við framkvæmd fræðslumála. Þess vegna hef ég einnig borið fram brtt. við 7. gr. þessa frv. um það, að kostnaður af framkvæmd laganna greiðist úr ríkissjóði, þ.e.a.s. hætt verði að innheimta námsbókagjaldið. Ég tel þetta í alla staði eðlilegast. En jafnvel þótt hv. Alþ. féllist ekki á þetta sjónarmið og vildi halda því ákvæði, að námsbókagjald nokkurt sé greitt, tel ég þrátt fyrir það fulla ástæðu til þess, að námsbókaútgáfan nái til alls skyldunámsins. Það er vitað, að kennarasamtök landsins hafa gert mjög ítrekaðar till. um það, að ríkisútgáfan nái til alls skyldunámsins, og ég held, að mér sé óhætt að segja, að mikill meiri hluti kennara líti svo á, að það sé það fyrirkomulag, sem koma skuli, og er ýmislegt fært fram því til stuðnings, að það sé eðlilegt og heppilegt. Eina verulega mótbáran, sem gegn því hefur verið færð fram, er sú, að þarna sé um töluvert aukinn kostnað að ræða. Það er að vísu rétt, ef litið er á málið frá einhliða sjónarmiði ríkissjóðs. Hins vegar er það upplýst, að kostnaður unglinga við námsbókakaup á unglingaskólastiginu er mjög verulegur. Hann mun vera nálægt 300 kr. fyrra árið og nokkuð á þriðja hundrað króna síðara árið, þó að ekki séu þar teknar með aðrar bækur en þær, sem telja má eðlilegt, að ríkisútgáfan sæi um, ef sú útgáfa næði til þessa stigs. Þar eru ekki taldar með orðabækur, heldur eingöngu hinar eiginlegu námsbækur. Þetta er ekki lítill kostnaður, og ég er ekki í neinum efa um það, að með ríkisútgáfu á þessum bókum er hægt að prenta þessar bækur ódýrar en þær eru yfirleitt nú, þegar einkaframtakið svokallaða hefur þá útgáfu með höndum. Enn fremur er ég sannfærður um það, að bækurnar ættu að geta orðið betri og í frekara samræmi við þær bækur, sem notaðar eru á barnafræðslustiginu, að minnsta kosti ef fjárskortur hamlar ekki starfsemi ríkisútgáfu námsbóka. Þá vil ég geta þess, að um eitt atriði frv. varð dálítill ágreiningur í n. Það var um það, hverjir eigi að skipa námsbókanefndina, og munum við 3 nefndarmenn flytja till. um, að þar verði gerð sú breyting á ákvæðum 2. gr., að í stað þess, að einn nefndarmaður skuli skipaður samkvæmt till. prestastefnu Íslands, komi: samkvæmt till. Landssambands framhaldsskólakennara. - Yrði sú brtt. mín samþ. að færa út starfssvið ríkisútgáfunnar, svo að það næði til alls skyldunámsins, er þetta vitanlega svo sjálfsagður hlutur, að ekki þarf um að ræða, að framhaldsskólakennarar eigi þarna fulltrúa, en ég verð að segja, að jafnvel þótt það næði ekki fram að ganga, tel ég í alla staði miklu eðlilegra, að þeir eigi þarna fulltrúa, heldur en að þar sé fulltrúi frá prestastéttinni.

Frsm. (Páll Þorsteinsson) Hv. 8. þm. Reykv. (GilsG) hefur lýst þeirri brtt., sem hann flytur á þskj. 521. Fyrri liður þeirrar brtt. er við 1. gr. frv. og fjallar um það, að ríkisútgáfa námsbóka skuli láta í té námsbækur öllum nemendum við skyldunám, þ.e.a.s. ekki einungis nemendum barnaskólanna, heldur nemendum í tveim neðstu bekkjum gagnfræðaskólanna jafnframt. Menntmn. hefur komizt að raun um það við athugun á þessu máli, bæði af umsögnum ýmissa aðila, sem n. leitaði til, og eins af ummælum stjórnar Sambands ísl. barnakennara, sem mætti á fundi hjá n. til viðræðu um málið, að meðal skólamanna þeirra, er njóta starfsemi ríkisútgáfunnar að því leyti að fá í hendur þær bækur, sem útgáfan lætur í té, er skoðanamunur um það, hvort rétt sé, eins og nú horfir, að láta útgáfuna ná til skyldunámsins alls eða einungis til barnafræðslustigsins. Það er álit skólamannanna, að starfsemi ríkisútgáfunnar sé komin í nokkurt ófremdarástand nú vegna fjárhagserfiðleika og að óhjákvæmilegt sé að gera stórt átak til þess að rétta fjárhagsgrundvöll útgáfunnar við og hefjast handa um aukna útgáfustarfsemi fyrir barnaskólastigið. Sumir þeirra aðila, sem n. hefur leitað umsagna hjá, eru þeirrar skoðunar, að það sé nægilegt viðfangsefni nú á næstunni að koma útgáfunni í gott horf fyrir barnafræðslustigið, það sé ekki hægt að vænta þess, að ríkisútgáfan geti á næstu árum stigið svo stórt skref að annast fullkomna útgáfustarfsemi fyrir barnaskólana og taka jafnframt á sig þá starfsemi að láta í té námsbækur á unglingastiginu. Það varð því að athuguðu máli sú niðurstaða í menntmn., að n. í heild gat ekki fallizt á þá till., sem hv. 8. þm. Reykv. flytur og hefur gert grein fyrir. Það var enn fremur álit menntmn., að eðlilegt væri að halda ákvæðum gildandi laga um námsbókagjald, en leggja ekki þann kostnað, sem af útgáfunni leiðir, að öllu leyti á herðar ríkissjóðs.



Ég sé það, að hv. þm. Dal. (ÁB) hefur ekki kvatt sér hljóðs í málinu og að hann sem frsm. landbn. muni ætla að láta sig hafa það að reyna að koma málinu í gegn án þess að koma fram með rök fyrir sínu máli eða svara nokkrum af þeim fyrirspurnum og ádeilum, sem fluttar hafa verið á það. Hér las ég upp yfir honum þær samþykktir, sem gerðar hafa verið, frá því að þetta mál var síðast til umr. í þessari hv. d. Ég las upp yfir honum mótmæli gegn þessu frv., sem voru samþykkt af Bændafélagi Eyfirðinga. Ég las upp yfir honum mótmæli gegn frv., sem voru samþykkt einróma af bæjarstjórn Reykjavíkur. Sem sagt alls staðar að af landinu koma mótmæli gegn þessu frv. Engu að síður virðist nú ákveðið að berja þetta frv. fram. Hér liggur að vísu ein brtt. fyrir frá hv. 3. landsk. viðvíkjandi matinu, og ég býst við, að það mætti þó ekki minna vera en að sú till. væri samþykkt, ef málið ætti að ná fram að ganga. Hins vegar kann nú að vera, að það séu komnir á einhverjir samningar um þetta mál á milli stjórnarflokkanna tveggja. Það er sem sé vitanlegt, að kærleiksböndin á milli þeirra virðast ekki alveg slitnuð enn þá. Við sáum hér á einu máli, sem íhaldið hefur haft mikinn áhuga fyrir og Framsókn þykist hafa barizt á móti, að það var auðsjáanlega komið á samkomulagi um að hleypa því í gegn hér í d. áðan. Og grunur minn er sá, að það sé nú búið að gera sams konar samkomulag um þetta mál. Ég skil það út af fyrir sig vel, að íhaldinu þyki nokkur fengur að því að fá þetta mál fram. Þetta mál er alveg í samræmi við þess reglur og þess stefnu í þessum málum: afnema einkasölu ríkisins og búa til einkasölu handa einstökum mönnum. Þetta er það, sem gert er í sambandi við fiskhringina og annað slíkt og Framsókn hefur stundum verið að lýsa yfir hér í d. að hún væri á móti. Líka hefur það komið fyrir, að Framsfl. hefur staðið vörð um nokkrar af ríkiseinkasölnnum eða nokkur ríkisrekin fyrirtæki, svo sem skipaútgerð ríkisins eða ferðaskrifstofu ríkisins. Hins vegar hef ég hvað eftir annað bent hér á það, að ef Framsfl. ætlar nú að fara inn á þá braut, sem hann er að fara með þessu frv., þá virðist hann vera að hverfa frá þeirri reglu og frá þeirri stefnu, sem hann hefur fylgt í afstöðu sinni til skipaútgerðar ríkisins og til ferðaskrifstofu ríkisins. Ég held þess vegna, að það sé gott, að það fái nú alveg að koma hér fram, hver sé stefna Framsfl. í þessum málum. Þess vegna hef ég leyft mér að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: „Þar sem d. lítur svo á, að skipaútgerð ríkisins, ferðaskrifstofa ríkisins og grænmetisverzlun ríkisins eigi að vera í eigu ríkisins áfram og reknar af því, telur d. ekki ástæðu til að samþ. frv. og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég hef sýnt fram á það, að hv. þm. Framsóknarflokksins hér í þessari hv. deild hafa samþykkt það með þögninni, að það séu að öllu leyti sambærilegar grænmetisverzlun ríkisins og skipaútgerð ríkisins eða ferðaskrifstofa ríkisins. Þeir hafa ekki getað mótmælt því með einu orði. Ég held, að það sé þess vegna bezt, að það liggi fyrir, hvort það er allsherjarstefnubreyting hjá þeim í þessum málum eða ekki. Ef þeir fella þessa rökstuddu dagskrá mína, þá lýsa þeir því þar með yfir, að þegar þeir eru búnir með sínar blekkingarkosningar, eigi skipaútgerð ríkisins og ferðaskrifstofa ríkisins að fara sömu leiðina og grænmetisverzlun ríkisins á að fara núna, ef þeir fá að ráða. Og ég tel heppilegt, að það fái að koma fram alveg skýrt og greinilega, hver sé afstaða Framsfl. í því efni. Hins vegar álit ég, að það, sem væri rétt að gera nú, sé, að hv. d. lýsi því yfir, að hún sé þeirrar skoðunar, að skipaútgerð ríkisins, ferðaskrifstofa ríkisins og grænmetisverzlun ríkisins eigi að fá að vera til áfram eins og þær hafa verið fram að þessu, og um það fjallar mín rökstudda dagskrá. Ég lýsi því svo jafnframt yfir, að ég er fylgjandi þeirri brtt., sem hv. 3. landsk. flytur hér, og álít, að ef mín rökstudda dagskrá yrði ekki samþykkt og málinn þannig vísað frá, þá eigi að samþykkja þá brtt., það megi ekki minna vera en að það tillit sé tekið til neytendanna í bæjunum, að sú till. viðvíkjandi matinu sé samþykkt. Ég minni á, að áður fékkst þó fram sú breyting hér, að verðjöfnunargjaldið var numið úr lögunum eða var tekið út úr frv., og þessi brtt. viðvíkjandi matinu er svo sjálfsögð, að ef ekki væri rekið á eftir þessu frv. með þeim krafti, sem stjórnarflokkarnir gera, og samið um það á bak við tjöldin, í skiptum fyrir ýmislegt annað, þá mundi það teljast sjálfsagt og eðlilegt að samþykkja þá till. hv. 3. landsk. Ég vil svo hins vegar lýsa því yfir, að ég álít langeðlilegast eftir allt, sem upplýst er í þessu máli, eftir öll þau mótmæli, sem fram hafa komið, bæði frá bændum og borgarbúum, að Alþingi taki það tillit til vilja fólksins í landinu í þessu efni, að það vísi þessu máli frá og samþykki þess vegna mína rökstuddu dagskrá.



Herra forseti. Ég get í sjálfu sér látið nægja að vísa til nál. á þskj. 510 viðvíkjandi þessu máli. N. er sammála um þær breyt., sem lagt er til að verði gerðar á frv. Það verður með því móti nokkru viðtækari löggæzla, sem heimil er samkvæmt þessum breytingum. N. hafði samráð við hæstv. dómsmrh. um málið, og var hann fýsandi þess, að frv. yrði þannig úr garði gert, það yrði enn víðtækara en það var upphaflega. Ég get því látið nægja að vísa til þessa og vænti, að hv. d. fallist á afgreiðslu málsins í þeim búningi, sem n. leggur til.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér að þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu þessa frv., og ég get fyrir mitt leyti vel sætt mig við þær brtt., sem n. leggur fram við frv.



Herra forseti. Frv. þetta hefur dvalið dálítinn tíma hjá samgmn., en á meðan það var hjá n., sendi hún það til umsagnar vegamálastjóra, sem hefur látið álit sitt í ljós, og er það birt með áliti n. á þskj. 519. Nefndinni þótti hagkvæmara, að sá háttur yrði á hafður, þegar um hækkun þessa heimildarbráðabirgðaákvæðis er að ræða, að hækka 50% um 40%, þ.e.a.s. upp í 70%, heldur en að viðhafa sérstakan útreikning árlega til að finna út þann meðaltalskostnað, sem yrði á hækkun varðandi vegagerð hverju sinni, því að væri sá háttur viðhafður, mundi ekki fyrir fram vera vitað, hversu hár þessi skattur gæti orðið á ári hverju. En ég ætla, að n. hafi í þetta sinn áætlað heimildina það riflega, að það þurfi ekki að koma að sök í þessum efnum á næstunni. Ætlunin er, að þessi skattur, fasteignaskatturinn, verði endurskoðaður, þegar það fasteignamat, sem samþ. var hér á síðasta þingi, öðlast gildi, svo að það getur varla dregizt mjög lengi, þar til þessi skattur kemur aftur til meðferðar í þinginu og endurskoðunar, og sú hækkun, sem nú er, er það rífleg, að ekki ætti að þurfa að fá hækkun á honum, þó að um nokkra kauphækkun yrði að ræða frá því, sem nú er. Annars hygg ég, að þróunin í þessum vegamálum og kostnaður við vegi hljóti að verða sú í framtíðinni með fækkandi fólki í sveitum, að þeir vegír, sem notaðir verða, verði að takast upp í þjóðvegatölu, því að það verður útilokað fyrir það fáa fólk, sem í dreifbýlinu býr, að leggja neitt verulega af mörkum til þessara hluta, svo að það geti komið að stórnotum eða gert nokkur átök í þessum efnum. Það var á sínum tíma hægt, en þar sem fólkið þyrpist æ meira og meira í þéttbýlið og vegirnir eru engu síður fyrir þá, sem þar búa, heldur en í dreifbýlinu; þá verður óhjákvæmilegt, að sá kostnaður, sem verður að leggja í vegna vegagerðar í framtíðinni, verði að öllu leyti greiddur af því opinbera, enda hefur þróunin verið sú á undanförnum árum, að það hafa aldrei liðið mörg ár á milli þess, sem hefur verið bætt nýjum vegum í þjóðvegatöln, og ég tel, að næsta skrefið í þessum efnum verði það, að allir þeir vegir, sem aðkallandi eru á næstunni og um ófyrirsjáanlega framtíð, verði að takast upp í þjóðvegatölu. Ég sé hér á dagskránni, að það er búið að vísa til nefndar einu máli, sem er einnig um breytingar á sýsluvegasjóðslögunum, og ef deildin ætlaði sér að afgreiða það mál, þá tel ég heppilegra, að þetta frv. yrði sameinað því og síðan látið ganga til Ed., því að það mundi spara nokkurn tíma. En eftir því sem mér skilst, þá er nú ekki sýnt, að það frv. fái fljótan byr hér í d., og þess vegna tel ég að svo stöddu, að það sé rétt, að þetta mál hafi sinn eðlilega framgang, þar til séð verður, hvernig hinu frv. reiðir af.



Herra forseti. Allshn. hefur athugað og rætt frv. það, sem hér er til umr., um meðferð einkamála í héraði, og leggur n. til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem hún hefur gert till. um á sérstöku þskj. Einn nm., hv. 4. landsk. (GJóh), hefur þó áskilið sér rétt til þess að flytja brtt. við frv. og fylgja brtt., sem fram við það kunna að koma. Frv. þessu, ef að lögum verður, er ætlað að koma í stað l. nr. 85 frá 1936, um meðferð einkamála í héraði, en þau lög voru fyrsta heildarlöggjöf hér á landi um það efni. Tiltölulega fáar breyt. hafa verið gerðar á þessum lögum, frá því að þau voru sett, og er því ekki nema eðlilegt, eftir svo langan tíma sem liðinn er síðan, að gera þurfi nokkrar breytingar á þeim og auka við þau, allt miðað við breyttar aðstæður og þá reynslu, sem fengin er af framkvæmd þessara laga. Frv. þetta er mikill bálkur, það er samtals 302 gr. Það er samið af hinum færustu og fróðustu mönnum. Hafa annazt samningu þess í samráði við hæstv. dómsmrh. þeir hæstaréttardómararnir Gizur Bergsteinsson og Jónatan Hallvarðsson ásamt Theódór Líndal lagaprófessor, og að nokkru leyti hafði Einar heitinn Arnórsson, fyrrverandi hæstaréttardómari, annazt samningu frv. Frv. geymir fjöldamörg nýmæli, sem hér yrði of langt upp að telja, og mun ég því ekki fara út í þá sálma nema að litlu leyti. Hins vegar mun ég með örfáum orðum víkja að þeim brtt., sem n. leggur til að gerðar verði á frv. Ég vil þó ekki láta hjá líða að minnast með örfáum orðum á tvö merk nýmæli, sem frv. felur í sér. Fyrra nýmælið er það, að lagt er til í frv., að sáttanefndir verði með öllu lagðar niður, en til þessa hefur þurft að leggja langflest mál fyrir sáttanefndir, og hefur það varðað frávísun máls fyrir dómi, ef svo hefur ekki verið gert. Nú hefur það hins vegar komið á daginn á síðustu áratugum, að það er næstum undantekning, ef mál hafa verið afgr. fyrir sáttanefndum, a.m.k. nokkur meiri háttar mál, og fellst því n. á þau rök, sem færð eru fyrir því í grg. með frv., að rétt sé nú að leggja sáttanefndir með öllu niður, vegna þess að ekki svari lengur kostnaði að halda þeim uppi. Í þess stað er gert ráð fyrir því í frv., að dómarar leiti sátta í málum á hvaða stigi þeirra sem er og hvenær sem sáttaumleitun telst vænleg til árangurs. Hitt nýmælið er það, að lagt er til í frv., að í stað þriggja frumskjala, sem fram að þessu hafa verið lögð fram í upphafi málsóknar, þ.e.a.s. sáttakæru, stefnu og greinargerðar sækjanda, komi nú aðeins eitt skjal, stefna, en mjög strangar kröfur eru gerðar til samningar stefnu. Skal í henni tilgreint nákvæmlega, hvert málsefnið er og hverjar kröfur sækjandi hefur uppi. Einnig skal þar tilgreint, á hvaða sönnunargögnum sækjandi byggir kröfur sínar, hvaða vitni hann óskar eftir að leidd verði í málinu o.s.frv. Ber dómurum að aðgæta það, áður en þeir gefa út stefnu, hvort þessum fyrirmælum hefur verið hlýtt. Þeim ber að benda stefnanda á það, ef eitthvað er áfátt við stefnuna að þessu leyti, og neita að gefa hana út, ef útlendingum hans er ekki hlýtt. Yfirleitt gerir frv. ráð fyrir stórauknu eftirliti dómara með málsmeðferð á öllum stigum mála. Tilgangurinn með hinum auknu kröfum, sem gerðar eru til samningar stefnu, mun fyrst og fremst vera sá að vekja menn til umhugsunar um það, áður en þeir höfða mál, út í hvað þeir séu að leggja, sérstaklega ef um rekistefnur út af fánýtum efnum er að ræða, og verður að telja, að slík ákvæði séu tímabær. Allshn. sendi frv. þetta til umsagnar fjórum aðilum, þ.e.a.s. hæstarétti, lagadeild háskólans, Félagi héraðsdómara og Lögmannafélagi Íslands. Aðeins tveir af þessum aðilum hafa sent umsagnir um málið. Eru það lagadeild háskólans og Félag héraðsdómara. Telja báðir þessir aðilar, að nýmæli frv. og yfirleitt ákvæði þess flest horfi til bóta, en hafa þó lagt til, að gerðar verði nokkrar breytingar á frv., og eru þær brtt., sem allshn. hefur borið fram við frv., að nokkru sniðnar eftir þeim till., sem felast í umsögnum þessara tveggja aðila. Fyrsta brtt. n. er við 4. tölul. 11. gr. frv., varðandi hámarksaldur samdómara eða meðdómara fyrir héraðsdómi. Leggur n. til, að enginn hámarksaldur slíkra meðdómara verði ákveðinn, heldur aðeins lágmarksaldur 25 ár, eins og gert er ráð fyrir í frv., en þar er lagt til, að hámarksaldur meðdómara verði ákveðinn 70 ár. Nú hefur það oft komið fyrir, að menn, sem komnir eru yfir sjötugt, hafa verið kvaddir til meðdómarastarfa og reynzt þar vel, og þykir n. því ekki ástæða til að setja neinn hámarksaldur í sambandi við kvaðningu manna til meðdómarastarfa, enda virðist svo sem það sé fyrir því séð, að menn, sem eru orðnir miður sín fyrir aldurs sakir, verði ekki kvaddir til meðdómarastarfa, þar sem fyrsta skilyrði frv. fyrir því, að menn verði kvaddir til slíkra starfa, er, að þeir hafi til að bera nægilegan andlegan og líkamlegan þroska og andlega og líkamlega heilbrigði. Önnur brtt. n. er við 21. gr. frv. og tekur af allan vafa um, hver skuli gegna formannsstarfi í svokölluðum starfsdómi, sem fjalla skal um misferli héraðsdómara í starfi. Segir í frv., að elzti lagaprófessorinn skuli vera formaður dómsins, en ekki verður séð af því orðalagi, hvort átt er við elzta lagaprófessorinn að árum eða að starfsaldri. Leggur n. til, - að ákveðið verði, að elzti lagaprófessorinn að árum gegni þessu starfi. Þriðja brtt. n. er við 44. gr. frv. Segir í frv., að skylt sé að láta viðkomendum í té staðfest endurrit úr dómsmálabókum og málsskjölum innan hæfilegs tíma og aldrei síðar en þrem vikum eftir að endurrits hefur verið beiðzt. Þennan frest telur n. vera ákveðinn of stuttan, þar sem oft getur komið fyrir, að svo miklar annir séu við embætti, að með engu móti sé hægt að láta gera endurrit innan þriggja vikna frá því að beðið hefur verið um það. Leggur n. því til, að frestur þessi verði lengdur upp í 6 vikur. Fjórða brtt. snertir aðeins prentvillu, sem er í frv., og þarf ekki að minnast frekar á hana. Fimmta brtt. allshn. er við 119. gr. frv. Er þar rætt um skyldu vitna til að mæta fyrir dómi, ef eigi er yfir svo og svo langan veg að fara á landi eða sjó, en ekki er í frv. minnzt á loftferðalög. Þykir n. þó rétt að gera einnig ráð fyrir loftferðalögum í sambandi við vitnaskyldu, enda eru loftferðalög orðin mjög tíð nú á dögum, eins og allir vita. Sjötta brtt. n. er við 122. gr. frv. Er í þessari gr. rætt um, að vitni sé rétt að skorast undan að gefa skýrslu eða staðfesta hana, ef vitni er svo og svo skylt aðila eða stendur að öðru leyti í svo og svo nánum tengslum við hann. Er þar minnzt á kjörforeldra og kjörbörn, en n. telur réttara, að undanþáguhelmildin nái einnig til kjörsystkina, þ.e.a.s., að kjörsystkin aðila geti einnig skorazt undan að bera vitni um málsatvik, ef þeim sýnist svo. Sjöunda brtt. n. er við 139. gr. frv., þar sem rætt er um heitfestingu vitna. Er gert ráð fyrir því í frv., að heitfesting fari jafnan fram og þá ætíð áður en vitnið gefur skýrslu sína. Mjög skiptar skoðanir eru um það, hvort heppilegt sé að skylda dómara til að heitfesta vitni alltaf, um hvað smávægilegt atriði sem kann að vera að ræða, og þó sérstaklega, hvort heppilegt sé að skylda dómara undantekningarlaust til að heitfesta vitni fyrir fram, þ.e.a.s. áður en þau hafa gefið skýrslur sínar. Flestir hallast að þeirri skoðun, að réttara sé að leggja það á vald dómara, hvenær heitfesting fari fram, og jafnvel einnig, hvort hún skuli yfirleitt fara fram, ef sönnunaratriði máls má annars telja vafalaus. Hallast nm. að þessari skoðun og leggja því til, að við heitfestingarákvæði umræddrar gr. verði bætt nýrri málsgrein, þar sem segir, að dómarar geti frestað heitfestingu þar til á síðara stigi málsmeðferðar og auk þess geti þeir látið heitfestingu falla niður með öllu, ef sönnunaratriði máls má telja vafalaus og hvorugur aðili krefst heitfestingar. Þessi ákvæði eru í algeru samræmi við ákvæði laga um meðferð opinberra mála, sem sett voru fyrir nokkrum árum. Hins vegar gerði þetta frv. ráð fyrir, að lengra yrði gengið en þau lög ganga, þannig að heitfesting vitna væri ákveðin alltaf - og alltaf áður en vitni gæfi skýrslu sína. Áttunda brtt. n. er við 199. gr. frv. Í gr. þessari segir, að aðill eða umboðsmaður hans skuli semja stefnu og leggja hana fyrir héraðsdómara, sem fara á yfir hana og athuga, hvort hún fullnægir settum skilyrðum. Leggur n. til, að við þetta ákvæði verði bætt því ákvæði, að dómari skuli rita á stefnu, hvenær hún berst honum í hendur, og er þetta varnagli, sleginn til þess að dómurum sé ekki með athugunarfrestinum gefið færi á að draga útgáfu stefnu úr hófi fram. Níunda brtt. allshn. er við 212. gr. frv., og leggur n. til, að annar málsl. 2. málsgr. í gr. falli niður, en 2. málsl. hljóðar um það, að ef verjandi skili ekki lögboðinni grg. á tilsettum tíma, en komi þó fyrir dóm, skuli dómari spyrja hann rækilega um atvík máls og atriði og bóka meginefni svara hans. N. leggur sem sagt til, að þessi málsl. verði felldur niður, vegna þess að með því að gefa varnaraðila eða umboðsmanni hans færi á að koma fyrir dóm og skýra þar frá málavöxtum frá sínu sjónarmiði, án þess þó að skila lögboðinni grg. á tilsettum tíma, telur n. hættu á því, að opnuð sé freistandi leið fyrir varnaraðila eða umboðsmenn þeirra til þess að smeygja sér alveg undan að semja og skila grg. í málum eins og lögmælt er þó, en koma þess í stað fyrirhöfninni við samningu grg. sama sem yfir á dómara, ef hann er skyldaður til að taka við og bóka munnlegan framburð varnaraðila eða umboðsmanns hans, eftir að trassað hefur verið að skila grg. fyrir hann. Tíunda brtt. n. er við 218. gr. Í gr. þessari er dómara heimilað að takmarka umr. við flutning máls við eina ræðu hvors eða hvers aðila, ef hann telur málið fullrætt í einni ræðu hvors eða hvers aðila. Leggur n. til, að þessi tilhögun verði því aðeins viðhöfð, að báðir aðilar samþykki hana. Ellefta og síðasta brtt. n. fjallar um gildistöku laganna. Hefur n. lagt til, að frv., ef að lögum verður, komi til framkvæmda 1. júlí 1957. Jafnvel þótt frv. yrði að lögum á þessu þingi, væri hér ekki um óeðlilega langan frest að ræða, þar sem frv. felur í sér fjöldann allan af nýmælum og miklum breytingum á ákvæðum gildandi laga. Er því eðlilegt, að dómarar, málflytjendur og allur almenningur þurfi alllangan tíma til að átta sig á nýmælunum og breytingunum, sem í frv. felast. Ég hef þá með nokkrum orðum gert grein fyrir aðallega þeim breytingum, sem allshn. leggur til að gerðar verði á frv., og tel ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um það að svo stöddu, en allshn. leggur sem sagt til, eins og ég áður sagði, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem hún gerir till. um á sérstöku þskj. Það mun vera þskj. 508.



Herra forseti. Í nál. því, sem allshn. gaf út um þetta mál, lét ég þess getið, að ég áskildi mér rétt til þess að flytja brtt. við frv. eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er mjög stór lagabálkur, og fylgir því allmikil og löng grg. Þegar allshn. tók þetta mál fyrst til athugunar, varð að samkomulagi að senda það til umsagnar vissra aðila, eins og frsm., hv. þm. Siglf. (EI), tók hér fram áðan. Aðeins tveir af þeim aðilum, sem málið var sent til, sendu álit sitt til n., en tveir þeirra, héraðsdómarar og hæstaréttarmálaflutningsmenn, hafa ekki skilað áliti. Ég tel fyrir mína parta, að það væri mjög varhugavert að samþ. slík lög eins og þessi, án þess að fyrir lægi umsögn þessara aðila um málið, og það var það, sem gerði m.a., að ég áskildi mér þennan rétt, svo sem tekið er fram í nál. Nú eru mörg nýmæli í þessu lagafrv., sem að líkum lætur, t.d. það, að sáttanefndir skuli algerlega niður felldar. Ég er ekki alveg víss um það út af fyrir sig, að sáttanefndirnar hafi verið og séu gagnslausar í starfi og vinni ekkert gagn á fyrsta stigi í meðferð mála. Ég veit til þess nokkur dæmi, að sáttanefndir hafa náð sáttum, og í málum, sem annars hefðu þurft að fara fyrir dómara, náðist sætt einmitt fyrir tilverknað slíkra nefnda. Við lestur þessa frv. virðist manni, að það sé eitt, sem sé alveg hægt að ganga út frá sem réttu, og það er það, að það verður að mörgu leyti erfiðara fyrir einstaklinga en áður að reka mál fyrir undirrétti, mér finnst, að ýmis ákvæði frv. bendi beinlínis til þess, að það verði undir flestum kringumstæðum strax fyrir undirrétti að fá lögfræðing til þess að flytja málin. Þetta tel ég líka galla á frv. Hins vegar er það ekki nokkrum vafa undirorpið, að margt af þeim atriðum, sem eru ný í frv., eru til bóta, og er ekkert út af fyrir sig um það að segja frekar. En ég vil undirstrika það, að málið er mjög viðamikið og að þeim aðilum, sem frv. hefur verið sent til umsagnar, hefur ekki unnizt tími til að senda grg. til þeirrar n., sem hafði með þetta að gera, og út frá því teldi ég, að það væri í alla staði æskilegra, að málið fengi ekki afgreiðslu hér á þessu þingi og að þeim aðilum, sem það hefur verið sent, og þá öðrum, gæfist frekari tími til þess að kynna sér málið. Það er þannig, þegar um stór og flókin mál er að ræða og jafnmargþættan lagabálk og hér liggur fyrir, að þá þarf mjög langan tíma til þess að fara yfir frv. og jafnvel ekki á færi nema sérfræðinga í þeim málum að geta kynnt sér það til hlítar. Ég þarf svo ekki að hafa fleiri orð um þetta, en þeim till., sem allshn. hefur orðið sammála um að flytja, er ég sammála og tel, að þær séu til bóta frá því, sem er í frumvarpinu.



Á dagskrá hér í dag eru fjögur mál, sem hafa það innihald, að þar er verið að létta af sýslumönnum eða lögreglustjórum innheimtu á nokkrum gjöldum, sem þeir hafa haft innheimtu á nú um langt skeið, og færa þessa innheimtu aftur yfir á hreppstjóra og oddvita í sveitum landsins. Þetta frv., sem nú er til umr., um hundaskatt er eitt í þessum flokki. Hin frv. eru um fasteignaskatt, um kirkjugarða og um sýsluvegasjóði. Menn minnast þess, að á síðasta þingi var einnig farið á fjörurnar um að létta innheimtu af sýslumönnum og færa yfir á hreppstjóra og oddvita í sambandi við frv., sem þá lá fyrir um fasteignaskatt, en með því frv. var sveitarfélögunum lagður til fasteignaskatturinn, sem áður hafði verið innheimtur til þarfa ríkissjóðs. Í Ed. var samþ. að hafa þann hátt á um innheimtuna, sem hér er nú lagt til í frv. um fasteignaskatt, að hreppstjórar skyldu taka þessa innheimtu að sér, en í Nd. var þetta fellt og gömlu ákvæðin látin gilda um það, eins og þau nú gera. Nú er ekki einasta lagt til að breyta þessu aftur, heldur hefur nú verið hnýtt aftan í þetta þrem öðrum frv., þar sem á nú að fullkomna þetta verk. Og mér skilst af þeim grg., sem fylgja þessum málum, að höfð sé sem ástæða, sem að sjálfsögðu er þó ekkert nema yfirskotsástæða, að við það nýja bókhald, sem nú er verið að taka upp í sambandi við innheimtu sýslumanna og lögreglustjóra, rúmist ekki þessi innheimta, það séu ekki til í þessum nýju bókhaldstækjum nógu margir dálkar, þannig að það sé hægt að bæta þessu við. Þetta er ákaflega einkennileg skýring, og a. m. k. allur þorri manna stendur undrandi yfir því, að menn skuli með þessum hætti þurfa að flýja undan tækninni, eins og hér er gert með þessu. Hvernig hefði nú farið t. d. að taka, ef fasteignaskatturinn, sem nú rúmast ekki inni í því nýja bókhaldi, hefði haldið áfram að renna til ríkissjóðs? Hvernig hefði verið farið þá að? Hefði hann verið felldur niður af þessum ástæðum, að innheimtumenn ríkissjóðs hefðu ekki getað fundið rúm á sínum pappírum fyrir hann með hinni nýju tilhögun, sem hér er verið að taka upp og sjálfsagt er að gera, ef það léttir störfin og gerir þau ódýrari. Ég vil vekja athygli á þessu hér. Held ég, að sé óhætt að segja, að nú í seinni tíð sé þannig búið að sýslumönnum og lögreglustjórum í þessu landi og þeim létt svo störfin, að það sé sízt ástæða til, eftir slíkar aðgerðir sem gerðar hafa verið í þeim efnum, að vera nú að taka þessi störf af þeim og færa þau yfir í hendur oddvita og hreppstjóra. Það er nú svo háttað um oddvitastarfið yfirleitt, að þetta eru að mestu leyti störf, sem menn leggja á sig fyrir sáralitla borgun. Það verða alltaf að vera til einhverjir menn í hverju sveitarfélagi, sem taka þessi störf að sér, en sú greiðsla, sem þeir fá fyrir störfin, er ekki nema örlítill hluti af því, sem þeim bæri fyrir sín störf, ef þeir ættu að bera úr býtum eins og aðrir, sem vinna í þjónustu þess opinbera. Mér finnst það þess vegna koma hálfeinkennilega fyrir, á sama tíma sem verið er að létta undir með sýslumönnum og öðrum og gera þessi störf greiðari hjá þeim á ýmsan hátt, að þá skuli gripið til þess að létta af þeim þessari sjálfsögðu þjónustu, sem þeir láta þarna í té gagnvart sveitarfélögum landsins, því þó að þessi gjöld renni ekki beint inn í ríkissjóðinn, þá er þarna um þjónustu að ræða, sem sjálfsagt er að ríkið láti af mörkum til fyrirgreiðslu við þessa aðila. Ég vildi þess vegna biðja þá nefnd, sem er nú sennilega fjhn., sem fær þessi mál til meðferðar, að athuga þessa hlið málsins, sem ég hef nú vakið hér athygli á.