Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. heilbr.- og trn. (Guðrún Helgadóttir): Hæstv. forseti. Hér er um að ræða frv. til laga um breytingu á lögum nr. 76/1982, um lyfjadreifingu, með síðari breytingum. Málið er komið frá Ed. þar sem lagt var til að það yrði samþykkt óbreytt. Hér er í raun og veru einungis verið að lögleiða það sem viðgengist hefur við sölu lyfja þannig að það var enginn ágreiningur um málið í hv. heilbr.- og trn. Nd. Nefndin hefur fjallað um frv. og leggur til að það verði samþykkt. Guðmundur G. Þórarinsson og Geir H. Haarde voru fjarveradi við afgreiðslu málsins. Undir nál. á þskj. 689 skrifa Guðrún Helgadóttir, Jón Sæmundur Sigurjónsson, Ragnhildur Helgadóttir, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir og Jón Kristjánsson.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er á dagskrá hefur þegar sætt meðferð í hv. Ed. Það fjallar um Háskóla Íslands og breytingar á 11. gr. laganna um Háskóla Íslands. Meginbreytingarnar sem frv. gerir ráð fyrir eru: Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að lektorsstöður verði framvegis lagðar að jöfnu við prófessorsembætti og dósentsstöður um alla meðferð umsókna. Um það fjallar 2. mgr. 1. gr. að 11. gr. orðist svo. Í annan stað er gert ráð fyrir því nýmæli í frv. að auk dómnefnda skipi háskólaráð ritara sem verði dómnefnd til halds og trausts í störfum hennar. Það er ætlað að þetta geti orðið til flýtisauka og til öryggis fyrir dómnefnd að geta fengið allar upplýsingar innan nefndar um lagareglur, reglugerðarákvæði, starfsreglur, framkvæmdavenjur, fyrirmyndir og annað er snertir meðferð þessara mála. Er þessi tilhögun að mati háskólaráðs og ráðuneytisins til þess fallin að stuðla að samkvæmni og vandaðri meðferð við meðferð umsókna. Þriðji breytingaþátturinn kemur fram í 4. mgr. 1. gr. frv., en þar er gert ráð fyrir nokkrum meginbreytingum, fyrst þeirri að álit hlutaðeigandi skorar verði kynnt á deildarfundi áður en viðkomandi háskóladeild fjallar um hæfa umsækjendur. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að háskóladeild verði falið að velja nýjan háskólakennara úr hópi hæfra umsækjenda. Við flesta háskóla eru nýir kennarar valdir af háskólunum sjálfum, t.d. af deildum, ráðninga- og valnefndum eða með öðrum hætti. Er talið tímabært af háskólaráði og ráðuneytinu að færa þessa ákvörðun til þeirrar háskóladeildar þar sem væntanlegur kennari mun starfa. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir því að takmarka mjög verulega veitingavald ráðherra frá því sem er í gildandi lögum. Er gert ráð fyrir því að ekki megi veita manni stöðu nema hann hafi hlotið meðmæli dómnefndar og háskóladeildar. Takmarkanir á stöðuvaldi ráðherra af þessu tagi tíðkast við fjölmarga háskóla erlendis og það þykir eðlileg afleiðing af kröfunni um sjálfstæði slíkra stofnana. Við meðferð málsins í hv. efri deild var flutt brtt. við þetta ákvæði frv., þar sem segir: ,,Engum má veita prófessorsembætti, dósentsstarf eða lektorsstarf við Háskólann nema meiri hluti dómnefndar telji hann hæfan og meiri hluti viðstaddra á deildarfundi greiði honum atkvæði í embættið eða starfið. Ef fleiri umsækjendur en tveir eru í kjöri við atkvæðagreiðsluna á deildarfundi og enginn þeirra hlýtur meiri hluta við fyrstu atkvæðagreiðslu skal kosið á ný milli þeirra tveggja sem flest atkvæði hlutu. Nú fellst menntmrh. ekki á tillögu deildarfundar og skal þá auglýsa embættið eða starfið að nýju.`` Þessi brtt. var samþykkt í hv. efri deild, en flm. hennar voru hv. þm. úr meiri hl. menntmn. þeirrar deildar, þau Eiður Guðnason, Jón Helgason, Danfríður Skarphéðinsdóttir, Skúli Alexandersson, Valgerður Sverrisdóttir og Guðmundur Ágústsson. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að þetta mál fái skjóta meðferð og vandaða hér í þessari virðulegu deild og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Birgir Ísl. Gunnarsson Herra forseti. Hér er á ferðinni frv. til laga um breytingu á lögum um Háskóla Íslands þar sem einkum er fjallað um breytingar á gildandi reglum um stöðuveitingar við Háskóla Íslands. Ég verð að vísu að segja að mér finnst frv. dálítið fljótfærnislega undirbúið af hæstv. menntmrh. Það er aðeins ein grein, en engu að síður þurfti að flytja verulegar brtt. við það í efri deild og m.a. þurfti að taka af skarið um það, og var það gert fyrir frumkvæði hæstv. menntmrh., að taka fram með mjög skýrum hætti neitunarvald menntmrh. ef honum féllu ekki í geð þær tillögur sem Háskólinn gerði í sambandi við embættaveitingar. Stöðuveitingar við Háskóla Íslands eru, eins og reyndar ávallt þegar um slík mál er að ræða, vandasamar og það þarf að vanda mjög til slíkra verka. Reglur um stöðuveitingar þurfa að vera skýrar. Það þarf að tryggja faglega umfjöllun um umsækjendur og verk þeirra og umsækjendur þurfa að geta treyst því að um umsóknir þeirra sé fjallað af fyllstu óhlutdrægni. Í tímans rás og á allra síðustu árum hafa verið gerðar ýmsar breytingar á reglum um stöðuveitingar við Háskólann sem hafa átt að miða að þessu, skýrari reglur um dómnefndir, m.a. um að menntmrn. skipi mann í dómnefndir og jafnframt hafa aðrar stöður en prófessorsembætti verið látnar falla undir þá málsmeðferð sem prófessorsembætti urðu ein áður að sæta, þ.e. dósentsstöður og nú lektorsstöður. Allt hefur þetta átt að miða að því að gera stöðuveitingar eða reglur um stöðuveitingar við Háskólann skýrari og að umsækjendur eigi að geta treyst því að um umsóknir þeirra sé fjallað af fyllstu óhlutdrægni. Ég sit í menntmn. þessarar hv. deildar og hef því aðstöðu til að fjalla nánar um málið þar. En ég vek þegar við þessa umræðu athygli á að minni hl. menntmn. Ed. flutti brtt. á þskj. 639 sem að mínu mati munu tryggja betur en þetta frv. þann megintilgang sem á að vera með slíkum reglum og ég hef lýst hér að framan. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að settar séu ákveðnar hæfniskröfur um dómnefndarmenn, þ.e. að þeir skuli, eftir því sem við á, uppfylla hin sérstöku dómaraskilyrði sem um er fjallað í 36. gr. laga nr. 85/1936. Þar er fjallað um hvenær dómari eigi að víkja úr dómarasæti og þá m.a. fjallað um sérstök tengsl við málsaðila, fyrri afskipti af máli, óvináttu við málsaðila og sérstaka hagsmuni. Það gefur auga leið að dómnefndarmenn, sem fá raunverulega jafnmikið vald og þetta lagafrv. gerir ráð fyrir og hafa reyndar haft samkvæmt núgildandi háskólalögum að því er snertir prófessorsembætti og dósentsstöður, þeir eru í dómarasæti og eiga að dæma um hæfni umsækjanda. Því er það auðvitað grundvallaratriði að umsækjendur geti treyst á óhlutdrægni þeirra. Til að tryggja hag umsækjenda að þessu leyti var þessi brtt. borin fram í Ed. Síðari brtt. sem flutt var í Ed., og ég rek þessar tillögur vegna þess að ég mun óska eftir því að þær verði sérstaklega teknar til umræðu í menntmn. Nd., felur í sér að ráðherra sé skylt að fylgja tillögu Háskóla Íslands ef *y2/3*y viðstaddra á deildarfundi mæli með ákveðnum umsækjanda, enda hafi dómnefnd dæmt hann hæfan, þ.e. gert er ráð fyrir að það þurfi aukinn meiri hluta í viðkomandi deild. Á hinn bóginn er fellt niður það neitunarvald sem er nú með skýrum orðum tekið fram í þessu lagafrv., þ.e. að ráðherra hafi það vald ef honum falla ekki í geð tillögur háskóladeildar eða Háskóla Íslands. Þann tíma sem ég sat t.d. í menntmrn. minnist ég tveggja tilvika þar sem aðeins eitt til tvö atkvæði skildu að umsækjendur í atkvæðagreiðslum á deildarfundum og við nánari skoðun virtist það oft vera nokkrum tilviljunum háð hvaða aðili yrði ofan á. Því finnst mér ófært að binda hendur ráðherra í slíkum tilvikum og eðlilegt að leggja matið í hans hendur þegar þannig stendur á. Þess vegna var þessi tillaga flutt í Ed. og eins og ég sagði mun ég óska eftir því að hún verði jafnframt tekin til umræðu í menntmn. Nd. Ég sé að öðru leyti ekki ástæðu til þess að fjalla frekar um frv. á þessu stigi en áskil mér að sjálfsögðu rétt til þess við síðari umræðu í þessari hv. deild.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um samningsbundna gerðardóma, en frv. er samið af þeim Stefáni Má Stefánssyni prófessor og Valtý Sigurðssyni borgarfógeta á vegum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins. Við samningu frv. var haft náið samráð við réttarfarsnefnd sem starfar á vegum ráðuneytisins. Með gerðarmeðferð er átt við að aðilar ákveði með samningi sín á milli að útkljá fyrir gerðardómi ákveðinn réttarágreining sem risið hefur í tilteknum lögskiptum þeirra eða kann að rísa síðar. Slíkur samningur leiðir þá til þess að aðilar undanþiggja sig um leið dómsvaldi lögskipaðra dómstóla ríkisins um viðkomandi sakarefni. Slík gerðarmeðferð hefur tíðkast lengi í einhverri mynd bæði hér á landi og erlendis, enda talin geta haft ýmsa kosti í mörgum tilvikum fram yfir hina lögskipuðu dómstólaleið. Kostir þess að leggja sakarefnið í gerð eru einkum þeir að um getur verið að ræða mun hraðari málsmeðferð, minni líkur á að deilur aðila komist í hámæli og aðilar geti að miklu leyti ráðið sjálfir hverjir séu gerðarmenn. Þá færist það í vöxt vegna alþjóðlegra viðskipta og fjölþjóðaverkefna að gerðarmeðferð sé viðhöfð um ágreiningsefni þar sem samningsaðilar í alþjóðlegum viðskiptum telja þá leið í mörgum tilvikum greiðfærari og álitlegri en að leita til dómstóla í viðkomandi ríki. Hins vegar er það svo að gerðarmeðferð fylgja einnig ókostir eins og gengur og gerist. Þar má helst nefna að gerðarmeðferð er almennt ekki talin veita sömu réttarvernd og hin almenna dómstólaleið. Því er hugsanlegt að aðili kynni frekar að glata rétti sínum ef hann semur um slíka gerðarmeðferð en ef hann hefði látið reyna á mál sitt fyrir hefðbundnum dómstólum. Til þess að draga úr slíkum neikvæðum áhrifum gerðarmeðferðar hefur samningsfrelsið um gerðardóma, m.a. um skipun gerðardóms og málsmeðferð, verið skert nokkuð, bæði til að gæta hagsmuna einstaklinga og hins opinbera. Þannig gætir réttarfarssjónarmiða í vaxandi mæli um meðferð gerðardóma bæði hérlendis og erlendis. Nágrannaríki okkar hafa farið þá leið að setja lög um gerðardóma þar sem m.a. eru gerðar ákveðnar lágmarkskröfur um meðferð samningsbundinna gerðarmála og sönnun þess að aðilar hafi viljað afsala sér rétti til að bera mál sín undir dómstóla. Norðurlöndin, að Íslandi undanskildu, hafa þegar valið þessa leið. Hér á landi hefur gerðarmeðferð til lausnar deilumálum engu að síður verið beitt nokkuð. Það sem helst stendur gerðarmeðferð fyrir þrifum hér á landi er að sett lög skortir að mestu um gerðardóma. Því veldur að sjálfsögðu ýmiss konar óvissa um rekstur slíkra gerðarmála. Með frv. er ætlað að bæta úr þeirri þörf sem hefur skapast vegna skorts á lögum um þetta efni. Ég tel að hér sé um þarft mál að ræða sem ætti að geta auðveldað meðferð ýmissa deilumála og létt á dómstólum í einstökum tilvikum. Vænti ég þess að um það geti ríkt góð samstaða. Ég tel ekki ástæðu til að rekja mál þetta frekar og vísa til ítarlegrar greinargerðar um málið með frv. en vil að lokum leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. að lokinni þessari umræðu.

Friðjón Þórðarson Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. hefur fylgt úr hlaði frv. til laga um samningsbundna gerðardóma. Ég hygg að hér sé þarft mál á ferðinni. Við samningu frv. hefur verið haft samráð við réttarfarsnefnd sem starfar á vegum ráðuneytisins. Slík gerðarmeðferð sem hér um ræðir hefur tíðkast alllengi í einhverri mynd bæði hér á landi og erlendis og er talin hafa ýmsa kosti fram yfir hina lögskipuðu dómstólaleið. Það ber fyrst að nefna, svo að ég fari um það örfáum orðum, að kostirnir við að leggja sakarefni í gerð hafa m.a. verið taldir hraðari málsmeðferð. Hæfilega hröð málsmeðferð er eilífðarvandamál að ég hygg í öllum réttarríkjum og á að sjálfsögðu við um mál af öllu tagi, bæði einkamál og opinber mál, og má auðvitað nefna ýmis dæmi um langdregna málsmeðferð frá fyrri öldum. Mér kemur í hug þegar dómur Hæstaréttar Danmerkur féll í máli Jóns Hreggviðssonar á Rein. Hann var kveðinn upp miðsumars árið 1715 og Jón sýknaður 31 ári eftir að hann hafði upphaflega verið dæmdur til dauða. Sumarið 1716 kom Jón heim á Akranes sýkn saka og þá var það vinur hans, Árni Magnússon prófessor, sem kvað þessa stöku: Líta munu upp í ár Íslands búar kærir er Hreggviðs niður hærugrár höfuð til landsins færir. En þetta er önnur saga. Það er þó talið að eitt og annað mæli á móti gerðarmeðferð eins og gerist og gengur, það sé um nokkra ókosti að ræða. Meðal þess ber helst að nefna að gerðarmeðferð er ekki almennt talin veita mönnum sömu réttarvernd og hin almenna dómstólaleið. En ég hygg að það sé gott að fá rammalöggjöf um þetta efni þar sem gerðar eru ákveðnar lágmarkskröfur um meðferð samningsbundinna gerðarmála og sönnun þess að aðilar hafi viljað afsala sér rétti til að bera mál sín undir dómstóla. Máli þessu verður væntanlega vísað til allshn. og gefst þá frekari kostur á að fjalla um efni málsins og einstakar greinar frv.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Tilgangur frv. er að veita Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins heimild til að eiga aðild að rannsóknar- og þróunarfyrirtækjum sem stofnuð eru til að hagnýta niðurstöður rannsókna stofnunarinnar í þágu atvinnuveganna. Með því þykir tryggara að bæta tengsl stofnunarinnar við atvinnulífið og fyrirtæki í sjávarútvegi. Heimild sem þessi er því líkleg til þess að verða bæði atvinnulífinu og stofnuninni til hagsbóta og stuðla að því að rannsóknir nýtist betur. Í frv. eru sett þau skilyrði fyrir þátttöku stofnunarinnar í rannsóknar- og þróunarfyrirtækjum að þar sé um að ræða hlutafélög eða önnur félög með takmarkaðri ábyrgð þannig að áhætta stofnunarinnar verði ávallt takmörkuð við hlutafjárframlög. Einnig er gert ráð fyrir að aðild hennar verði hverju sinni háð samþykki stjórnar Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og sjútvrh. Á undanförnum árum hafa rannsóknastofnanir sem vinna að verkefnum í þágu atvinnuveganna lagt æ meiri áherslu á að starfa með fyrirtækjum við úrlausn tiltekinna vandamála til þróunar á afurðum. Lögð hefur verið á það áhersla að fyrirtækin taki í auknum mæli þátt í fjármögnun þessara rannsókna, enda er það talin viss trygging fyrir því að verkefnanna sé þörf og að niðurstöður þeirra séu nýttar af atvinnugreinunum. Þannig hefur Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins á undanförnum árum aukið sértekjur allnokkuð og voru þær t.d. á síðasta ári um 40% af heildartekjum. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins hefur því breyst með svipuðum hætti og gerst hefur meðal sambærilegra stofnana í nágrannalöndunum. Verði frv. þetta að lögum er talið að Rannsóknastofnunin geti náð enn betri árangri en áður við að koma nýjum hugmyndum á framfæri í atvinnugreininni og fylgja þeim betur eftir allt þar til þær eru farnar að skila beinum fjárhagslegum ávinningi eða a.m.k. þangað til unnt verður að meta viðskiptahæfni hugmyndarinnar. Í mörgum tilfellum er um að ræða þróun á nýstárlegum afurðum eða tækjum er hefðbundin atvinnufyrirtæki telja of mikla áhættu fólgna í að fara beint út í framleiðslu á. Það hefur færst í vöxt í iðnríkjum Vesturlanda á undanförnum árum að rannsóknastofnanir standi að stofnun slíkra rannsóknar- og þróunarfyrirtækja sem hafa það að markmiði að taka hugmyndir sem fæðst hafa á rannsóknastofnuninni og prófa hve vel þær standast úti í atvinnulífinu. Þegar þróa á nýjar hugmyndir með þessum hætti er yfirleitt um nokkurn fórnarkostnað að ræða, jafnvel í nokkur ár, þar til ætla má að hagnaður fari að sjást. Eins og fram kemur í greinargerð með frv. hefur Háskóli Íslands og Iðntæknistofnun Íslands þegar fengið lagaheimild sem þessa og eiga nú hlut í fyrirtækjum sem vinna að því að koma nýjum vörum í framleiðsluna. Niðurstöður nokkurra rannsóknaverkefna Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins eru nú komnar á það stig að ráðlegt þykir að stofna þróunarfyrirtæki um þær til að láta reyna á gildi hugmyndanna á markaðnum. Sem dæmi má nefna að verði frv. þetta að lögum gefst Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins möguleiki til að verða hluthafi í fyrirtæki er vinnur að framleiðslu ensíms úr fiskslógi í samvinnu við Háskóla Íslands og aðila úr atvinnulífinu. Herra forseti. Ég vildi að lokinni þessari umræðu leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um vöruhappdrætti fyrir Samband ísl. berklasjúklinga, nr. 18 22. apríl 1959. Með lögum nr. 13 16. mars 1949 var Sambandi ísl. berklasjúklinga heimilað að stofnsetja og reka vöruhappdrætti og gilti heimildin í 10 ár. Síðan hefur þessi heimild verið framlengd í 10 ár í senn, síðast með lögum 10. maí 1978 til ársloka 1989. Með frv. er einfaldlega lagt til að þessi heimild verði framlengd um 10 ár, þ.e. til ársloka 1999. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þá starfsemi sem byggir á happdrætti þessu. Það er öllum deildarmönnum svo vel kunnugt að óþarfi er að rekja, en samkvæmt lögunum er tekjunum varið til að greiða stofnkostnað við byggingarframkvæmdir vinnuheimilisins að Reykjalundi, til byggingar og rekstrar vinnustofu fyrir öryrkja og annarrar félagsmálastarfsemi Sambands ísl. berklasjúklinga sem viðurkennd er af ríkisstjórninni. Þetta starf hefur fyrir löngu sannað gildi sitt fyrir þjóðfélagið og um það hefur ávallt ríkt full samstaða hér á Alþingi og ég vænti þess og veit að svo er enn. Ég vil að lokinni þessari umræðu leggja til að frv. verði vísað til hv. allshn. og 2. umr.

Flm. (Auður Eiríksdóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á l. um umboðsmann Alþingis, á þskj. 667. Með lögum um umboðsmann Alþingis, nr. 13/1987, er kveðið svo á að umboðsmaðurinn skuli hafa eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og leitast við að tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Sú brtt. sem hér um ræðir gengur lengra í þá átt að títtnefndum umboðsmanni ber einnig að fylgjast með framkvæmd dómstóla á lögum og rétti í landinu, þ.e. að hann skal veita viðtöku kvörtunum um meinta galla á rekstri og framkvæmd dómsmála, afla endurrita af þegar gerðum skjölum þar um, athuga þau og semja um þau greinargerðir að því leyti sem hann telur ástæðu til. Þó að reynsla af störfum umboðsmanns Alþingis sé ekki löng hefur það þó sýnt sig að hér er um þarfa stofnun að ræða og er ástæða til að vænta mikils af störfum hennar á þessum vettvangi. Löggjafarstarfið sjálft, svo margþætt og umfangsmikið sem það er, er einn veigamesti þáttur í störfum Alþingis og einn af veigamestu þáttum í störfum þjóðlífsins. Því er það mjög nauðsynlegt að fylgjast vel með framkvæmd laga og réttar í landinu og tryggja Alþingi greiðan aðgang að áreiðanlegum og vel unnum gögnum þar um. Þótt frv. miðist við að umboðsmaður Alþingis fylgist með almennri framkvæmd laga og réttar í landinu, svo sem áður er að vikið, skal lögð áhersla á sjálfstæði dómstólanna við afgreiðslu mála og að starfsmenn þeirra sæti ekki neinum afskiptum eða athugasemdum umboðsmanns utan þess sem fylgir því að fá afhent endurrit skjala og greinargerða um mál sem beint er til Alþingis sjálfs. Ljóst er að Alþingi ber að setja lög um störf dómstóla í landinu og fylgjast með framkvæmd þeirra, hvernig til tekst og breyta þeim ef þurfa þykir. Eins og áður segir miðar frv. að því að Alþingi afli traustra og vandaðra gagna þar um með lágmarkstilkostnaði. Að lokum vil ég mælast til þess að frv. verði vísað til allshn. og 2. umr.

Flm. (Auður Eiríksdóttir) Virðulegi forseti. Á þskj. 668 flyt ég frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. 1. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,79. gr. stjórnarskrárinnar orðast þannig: Tillögur, hvort sem eru til breytinga eða viðauka á stjórnarskránni, má bera upp á Alþingi. Nái tillagan samþykki beggja deilda með sama hætti og almenn lög skal leggja hana undir atkvæði allra kosningabærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar og skal atkvæðagreiðslan vera leynileg. Hún skal fara fram eigi síðar en samhliða næstu alþingiskosningum eftir samþykkt hennar á Alþingi. Verði tillagan samþykkt af meiri hluta í þjóðaratkvæðagreiðslunni skal hún lögð fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar skv. 26. gr. stjórnarskrárinnar.`` 2. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Stjórnarskrárákvæði þetta tekur þegar gildi.`` Allt frá stofnun lýðveldisins 1944 hefur það verið verkefni Alþingis að láta vinna að endurskoðun eða endurgerð stjórnarskrárinnar. Skoðanir manna á nauðsyn þessarar endurskoðunar hafa verið nokkuð samstiga en lítið hefur um þokast ef undanskilin eru ákvæði um kosningar til Alþingis, en þeim hefur verið breytt. Engum dylst nauðsyn breytinga á stjórnarskránni og má vísa til fyrri tillagna þar um og einnig til bréfs umboðsmanns Alþingis til forseta Alþingis frá 29. des. sl., en þar er bent á fjölmörg atriði sem nauðsynlegt er að kveða betur á um en nú er gert í stjórnarskránni. Það eru erfiðleikar í mörgum þáttum þjóðlífsins og því ástæða til að huga að framkvæmd laga og réttar í landinu. Löggjöf um dómstóla og aðrar þær stofnanir, sem móta framkvæmd laga og réttar og hafa síðustu orðin þar um, þarf að vera góð. Einkum á þetta við um lagaákvæði um Hæstarétt Íslands, en til hans má jafnan skjóta úrlausnum annarra dómstóla. Það er nauðsynlegt að öll ákvæði um skipan og starfshætti Hæstaréttar séu ítarleg og skýr og tryggi öllum íbúum landsins aðgang að dómstólnum, óski þeir þess, og vandaða málsmeðferð. Ákvæði um þetta þurfa að vera í stjórnarskrá því um er að ræða kjarnaatriði í löggjöf réttarríkis. Þessir mikilsverðu kostir fylgja því að breyta ákvæðum 79. gr. stjórnarskrárinnar eins og hér er lagt til: 1. Samkvæmt núgildandi ákvæðum 79. gr. þarf samþykki tveggja þinga með kosningum á milli til að ná fram breytingum á stjórnarskránni. Það hefur þann kost í för með sér að þingmenn Alþingis sem leggja fram stjórnarskrárbreytingar verða að eiga það undir öðru Alþingi, e.t.v. með öðrum þingmönnum, að ljúka því verki. 2. Það verður ekki skylt að rjúfa Alþingi strax að lokinni fyrri samþykkt þingsins á stjórnarskrárbreytingu. Þetta atriði er mjög veigamikið þegar fram undan er endurgerð flestra þátta stjórnarskrárinnar. Miklu auðveldara verður að ná fram breytingum á stjórnarskránni í áföngum samkvæmt þessu frv. en samkvæmt gildandi stjórnarskrá. 3. Verði frv. þetta, sem er á þskj. 668, staðfest sem stjórnskipunarlagaákvæði gerir það ráð fyrir að ný stjórnarskrárákvæði hljóti samþykki meiri hluta kosningarbærra manna í landinu með sama hætti og nú er kveðið á um breytingar á kirkjuskipaninni í landinu. Verði frv. samþykkt verða ný stjórnarskrárákvæði ,,þjóðarlög`` á þann veg að þjóðin eða meiri hluti hennar hefur staðfest þau. Það er mikilsvert til að auka gildi stjórnarskrárákvæða gagnvart öðrum reglum og tengir jafnframt þjóðina sjálfa við mikilvægustu samfélagslegu gildin og mikilvægustu lögin. Með þessu frv. er bréf frá Gauki Jörundssyni til forseta Alþingis birt sem fylgiskjal en ég mun ekki lesa það hér. Virðulegi forseti, ég óska þess svo að frv. þessu verði vísað til allshn. og 2. umr.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á búfjárræktarlögum, nr. 31 frá 24. apríl 1973, með síðari breytingum. Þetta frv. er stutt og fjallar um það að við lögin bætist ein grein, er verði 64. gr., svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Sveitarstjórnum er heimilt, til að auka öryggi umferðar á þjóðvegum og að forða ágangi búfjár, að ákveða að eigendum búfjár, þ.e. sauðfjár, geita, nautgripa og hrossa, sé skylt að hafa það í vörslu allt árið eða tiltekinn hluta þess. Heimild þessi getur jafnt tekið til alls lögsagnarumdæmis viðkomandi sveitarstjórnar eða afmarkaðs hluta þess, svo sem umhverfis þéttbýli eða fjölfarna vegi.`` 2. gr. frv. hljóðar svo: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi. Jafnframt er úr gildi felld 35. gr. laga nr. 108 29. des. 1988.`` Eins og heyra má er þetta lagaákvæði flutt til þess að gefa sveitarstjórnum í landinu ótvíræða lagaheimild til þess að takmarka lausagöngu í ákveðnum tilvikum og í sérstökum tilgangi, eins og getið er í lagagreininni og nánar er vikið að bæði í greinargerð og athugasemdum við einstakar greinar frv. Í gildandi lögum er ekki að finna almenna heimild til handa sveitarstjórnum til að banna lausagöngu búfjár. Samkvæmt lögunum frá 1973, eins og þeim var breytt með lögum nr. 108/1988, er eingöngu heimild fyrir sveitarstjórnir til að takmarka lausagöngu hrossa, sbr. 38. gr. laganna. Því þykir nú nauðsynlegt að auka við þessar heimildir eins og hér er lagt til. Að vísu er það svo að samkvæmt lögum um búfjárhald í kaupstöðum og kauptúnum hafa sveitarfélög sem þar eiga í hlut heimildir til að banna með reglugerð tiltekið búfjárhald eða takmarka það eftir atvikum. Þetta hafa margar sveitarstjórnir í þéttbýli, kaupstöðum eða kauptúnum notfært sér án þess þó að framkvæmd þeirra hluta sé alls staðar sem skyldi og vantar þar víða nokkuð upp á að mínu mati. Ég held að það sé orðið ljóst að mikil þörf sé á því að unnt sé að takmarka lausagöngu. Breyttar aðstæður krefjast þess að unnt sé að grípa til aðgerða svo sem út frá stærstu þéttbýlissvæðum landsins og meðfram fjölförnum vegum og það er m.a. tilgangurinn með þessu lagafrumvarpi. Rétt er að taka fram að breyting þessi, sem reyndar hafði verið undirbúin og samþykkt af þingflokkum stjórnarliðsins þegar fyrir áramót, er í raun alveg í sömu átt og samhljóða ályktun sem nýafstaðið búnaðarþing samþykkti um rýmri heimildir fyrir sveitarstjórnir til að takmarka lausagöngu búfjár. Ég þarf ekki, herra forseti, að fara um þetta öllu fleiri orðum. Ég held að þessi breyting sé nauðsynleg, tímabær og einnig í samræmi við þá vinnu sem í gangi er, m.a. á vegum landbrn., við að skilgreina betur ýmislegt sem lýtur að vörsluskyldu búfjár í landinu. Ég vil nefna það að starfandi er starfshópur, sem settur var á fót á sl. hausti fyrir tilstuðlan landbrn., sem hefur það verk að huga að lausagöngu búfjár og umferðaröryggi. Ástæða þess að þetta starf var sett af stað eru tíð og allt of tíð slys á vegum landsins, einkum og sér í lagi vegna lausagöngu stórgripa. Þeim slysum hefur því miður farið ört fjölgandi á ákveðnum svæðum og er svo komið að samdóma álit löggæslumanna og sýslumanna er að óhjákvæmilegt sé að endurskoða ýmislegt í þeim efnum og grípa til aðgerða. Þá vil ég og nefna að það stendur yfir heildarendurskoðun allra búfjárræktarlaganna. Hér er eingöngu lagt til að bætt sé við einni grein í þann mikla lagabálk, en vonandi tekst að leggja fyrir Alþingi nú á þessu vori endurskoðun á þeim hluta búfjárræktarlaganna sem snýr að ræktunarstarfinu sjálfu, þ.e. sjálfri búfjárræktinni. Ætlunin er að skipta búfjárræktarlögunum í tvennt, í tvo lagabálka þar sem annars vegar verður eingöngu fjallað um sjálft ræktunarstarfið og búfjárræktina í landinu. Hins vegar um búfjárhaldið, vörsluskyldu búfjár, ásetning og önnur slík málefni sem betur eiga heima í almennum lögum um búfjárhald. Þetta er niðurstaða starfsnefnda sem starfað hafa, bæði á vegum Búnaðarfélagsins og reyndar víðar, og endurskoðun laganna á þessum grundvelli hefur staðið yfir og stendur enn yfir. Þegar er lokið endurskoðun á kaflanum um búfjárræktina og það er von mín að sá hluti laganna geti komið fyrir þingið í frumvarpsformi innan tíðar. Þá stendur eftir sá hluti laganna sem þetta frv. í raun tilheyrir, þ.e. almennu ákvæðin um búfjárhaldið, og mundi frv. halda gildi sínu sem hluti af þeim hluta laganna. Ég þarf ekki að fara um þetta fleiri orðum, herra forseti, en legg að sjálfsögðu til að frv. fari að lokinni þessari umræðu til umfjöllunar í hv. landbn. deildarinnar.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Mér er ljóst að nýir tímar kalla á nýja lagasmíð um marga hluti. Varðandi það mál sem hér er á dagskrá ber að hafa í huga að það eru lög í þessu landi sem veita landeigendum rétt til að krefjast girðinga á landamerkjum jarða sinna. Til þess að það sé gert þarf að gefa þeim sem í kring eru vissan umþóttunartíma, ég man ekki hvort það er eitt ár, þ.e. fyrirvara um að þess sé krafist að girt sé á landamerkjum. Nú á ríkið sjálft margar jarðir í þessu landi og sumar þeirra eru í eyði en það fer ekki milli mála að hægt er að krefjast þess samkvæmt þessum lögum að girt sé á landamerkjum. Að mínu viti þarf að skoða það mjög hvor kosturinn er skynsamlegri á ýmsum svæðum að taka ákvörðun um að girða meðfram vegum eða að taka ákvörðun um það að hver bóndi gæti síns búfjár, sem er þá jafnframt ákvörðun um að neyða hann til þess að krefjast þess að girt verði á landamerkjum því að auðvitað getur hann ekki nýtt sitt land nema hann girði þá hringinn í kringum það. Mér er ljóst að sá kostur kallar á miklu fleiri girðingar og miklu lengri. Það fer ekkert á milli mála. Frekar hefði ég talið að leita bæri niðurstöðu um það hvernig hægt væri að standa að girðingum meðfram vegunum, hvort sem kostnaði yrði skipt í því sambandi, frekar en að kalla hitt gaddavírsflóðið yfir sig. Með þessu móti er ég ekki að gagnrýna það að landbrh. leggi fram þetta frv. því að það er rétt, sem fram kom í hans ræðu, að ástand í umferðarmálum er á þann veg að ekki verður við unað. Ég hefði engu að síður talið að fróðlegt væri að setjast niður og skoða þetta mál í víðara samhengi. Í sumum tilfellum gæti það staðið þannig af sér að það væri kannski eyðijörð sem ætti örlítið land að vegi sem stoppaði það að girt væri meðfram veginum alla leiðina en menn sætu uppi með það að verða að girða á merkjum hringinn í kringum sitt land. Og auðvitað væri það röng niðurstaða að heimila þá ekki frekar girðingu meðfram veginum. Ég tel að þegar vegir voru lagðir í upphafi hafi mátt líta svo á að allar jarðir á Íslandi hækkuðu í verði sem urðu þess aðnjótandi að bílaumferð náði til þeirra. Sumar jarðir búa aftur á móti við það í dag að vegurinn liggur um endilangt þeirra land og hefur það óneitanlega orðið til þess að gera þær miklu verðminni og í sumum tilfellum óhæfar til búskapar. Í þessu sambandi verður mér hugsað til Vestfjarða þar sem snjóalög og fleira koma hreinlega í veg fyrir það að girðingar standi jafn vel og á þeim stöðum landsins sem hér er verið að ræða um. Þegar ég varpa þessu hér inn í umræðuna geri ég það í von um að á það verði horft með jákvæðu hugarfari hvernig Íslendingar sem þjóð geta skynsamlegast staðið að sínum girðingamálum og að við köllum ekki yfir okkur meiri gaddavír en nauðsynlegt er.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Herra forseti. Ég held að það sé líkt á komið með okkur, mér og síðasta ræðumanni, að okkur leiðist báðum gaddavír og höfun engan áhuga á því að hafa hann víðar og meira en nokkur þörf er á. Þess vegna er ég jafnáhugasamur um það og hv. þm. að reynt verði að standa þannig að þessum málum að ekki þurfi nú að girða meira þvers og kruss um landið en óhjákvæmilegt er af þessum sökum. Og ég er alveg sammála því að það þarf að taka ýmis skipulagsmál sem tengjast þessu viðfangsefni sem hér er flutt frv. um til skoðunar. Það er nú reyndar þegar hafin skoðun á þeim hlutum, m.a. með þeim starfshópi sem ég minntist á í framsöguræðu minni og er skipaður fulltrúum frá landbrn., Umferðarráði, dómsmrn. og fleiri aðilum sem tengjast annars vegar landbúnaði og landnýtingarmálefnum og hins vegar umferð og umferðaröryggi. Sömuleiðis er talsvert unnið í þessum efnum með fulltrúum frá Landgræðslu og Skógrækt og það tengist auðvitað starfi að landnýtingarmálum, landgræðslumálum og fleiru í víðara samhengi. Ég er enn fremur þeirrar skoðunar að það sé nauðsynlegt að taka tillit til mjög mismunandi aðstæðna í landinu og mismunandi þarfa. Ég hef víst sagt það áður að jafnnauðsynlegt og er að grípa á til að mynda þeim miklu slysum sem orðið hafa hér vegna m.a. umferðar stórgripa á umferðarþungum vegum í nágrenni þéttbýlissvæðanna hér suðvestanlands og jafnvel líka á ákveðnum svæðum norðan lands er jafnfáránlegt að hugsa sér að fara að girða af alla vegi á Vestfjörðum eða Norðausturlandi og jafnónauðsynlegt því að auðvitað hlýtur að þurfa að haga þessu eftir aðstæðum. Og ég hygg að stefnan verði sú að takmarka eða afnema lausagöngu búfjár á og í kringum vegi hér út frá stærstu þéttbýlissvæðunum og þar sem umferð er mest, enda sýnir slysatíðnin það að þess er þörf og síðan verði þau svæði sérstaklega auðkennd með einhverjum hætti þegar komið er út fyrir slík svæði þar sem lausagöngu búfjár er ekki að vænta og þá snúist það við og menn þurfi sem sagt að vera við því búnir að mæta einhverjum ferfættum kvikindum, þess vegna, uppi á vegunum. Það má nefna í þessu sambandi að áform eru uppi um það að afnema á næstu árum með öllu lausagöngu búfjár á Reykjanesskaga og tengja það svæði ofanbyggðagirðingunni svonefndu sem mundi þýða að öll lausaganga búfjár á svæðinu frá Reykjanesi og um höfuðborgarsvæðið og upp í Mosfellssveit og upp á Kjalarnes yrði óheimil og vegirnir og umferðaræðar á öllu þessu svæði þá lausar við slíkt. Það er ábyggilega mikilvægur áfangi og góð byrjun í þessum efnum þó að ljóst sé að víðar þurfi auðvitað að huga að þessum málum. Ég tek svo fram að með þessu frv. er ekki á neinn hátt breytt ákvæðum girðingarlaga eða ákvæðum í vegalögum eða skógræktarlögum eða annars staðar þar sem um girðingar og girðingarskyldur er fjallað. Hér er eingöngu verið að afla þessarar lagaheimildar til handa sveitarstjórnunum þannig að unnt sé þar sem aðstæður krefjast þess að fara að taka á þessum málum. Það hvernig með þær lagaheimildir verður svo farið verður að skoðast betur í framhaldinu. En forsenda þess í raun að unnt sé að fara að taka á þessum málum á ýmsum svæðum er að þau sveitarfélög sem ekki teljast til kauptúna eða kaupstaða fái slíkar lagaheimildir í hendur.

Flm. (Ólafur Þ. Þórðarson) Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að áður en Danir komu á heimastjórn á Íslandi gengu þeir frá samningum um að afhenda íslensk fiskimið til útlendinga að verulegu leyti. Það var gengið frá því að hér skyldi aðeins vera þriggja sjómílna landhelgi. Þetta kallaði á það að samkeppni milli Íslendinga og útlendinga um veiðar við strendur landsins varð gífurlega hörð. Árið 1922 setja Íslendingar sér lög um rétt til fiskveiða í landhelgi. Og inn í þau lög setja þeir ýmis ákvæði sem beinlínis voru hugsuð til þess að gera útlendingum erfitt fyrir að stunda veiðar fyrir utan þessa þriggja mílna landhelgi. Þessi lög eru að verulegu leyti orðin úrelt eftir að Íslendingar eiga nú 200 mílna landhelgi og samkeppni um veiðar fyrir utan íslensku landhelgina er því sáralítil af hendi Íslendinga við aðrar þjóðir eða þá engin. Með því aftur á móti að reyna að koma í veg fyrir það að skip, t.d. frá Grænlandi eða Færeyjum, leiti hér hafnar eða selji hér fisk erum við fyrst og fremst að skaða eigin hagsmuni. Við erum að koma í veg fyrir að þeir sem gjarnan vildu eiga við okkur viðskipti eða kaupa af okkur þjónustu eigi kost á því nema með sérstöku leyfi frá ráðherra í hvert skipti. Ég tel að Íslendingar eigi að leggja kapp á það að eiga góð samskipti við allar þjóðir en þó fyrst og fremst við granna sína vegna þess að það lítur dálítið illa út að mínu viti ef við boðum það í orði að við viljum vera friðflytjendur og við viljum samstarf við útlendinga en höldum því svo fram að erlendir fiskimenn megi aðeins leita skjóls við strendur til þess að bjarga sér undan stormi og óveðri, annars er útlendingum bannað að hafast við við land eða í höfn til þess að reka þaðan fiskveiðar utan landhelgi. Hvað er á móti því að Grænlendingar fái að reka fiskveiðar frá Norðurlandi og Vestfjörðum, á því hafsvæði sem þeir geta ekki með nokkru móti rekið fiskveiðar á frá sínum höfnum, þ.e. fyrir austan Grænland? Það er ekkert sem mælir með því að þeim sé bannað að stunda veiðar hér í þeirra eigin landhelgi. Ég sá það í Dagblaðinu í dag að Íslendingar hafa leitað eftir því að mega kaupa loðnu af Grænlendingum og þeir ætla sér að leita eftir því. Og þeir vilja kaupa kvótann eins og hann kemur fyrir. Ég teldi það mjög æskilegt í framtíðinni ef grænlensk fiskiskip ættu kost á því að leita hér hafna, selja hér fisk, í fullu frelsi. Og sama segi ég um vini okkar Færeyinga, en trúlega hefur engin þjóð reynst okkur betur og má þar minnast þorskastríðsins. Mér finnst satt best að segja að þetta mál sé svo einfalt og svo lítið að það þurfi ekki að hafa langar tölur til að kynna það. Það ágreiningsmál sem við áttum við Færeyinga í fyrra þegar þetta var flutt er nú úr sögunni. Við erum búnir að semja um skipti á loðnukvóta milli nágrannaþjóða okkar og ég held að það hljóti að líta dálítið hlálega út ef menn kvarta hér undan verkefnaleysi, t.d. fyrir skipasmíðastöðvar og íslenska iðnaðarmenn, en vilja jafnframt viðhalda yfir 60 ára gömlum lögum sem voru sett við allt aðrar aðstæður og til að ná allt öðrum markmiðum. Ég hika aftur á móti við að leggja hér fram ákvæði um það að allar þjóðir skuli hafa þennan sama rétt. Ég viðurkenni það að mér finnst að þetta eigi að vera fyrsta skrefið, en ég get vel hugsað mér að útvíkka þá breytingu sem hér er lögð til þannig að við leyfum enn þá meira frelsi.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Það frv. til laga sem hér liggur frammi um breytingu á lögum nr. 33/1922, um rétt til fiskveiða í landhelgi Íslands, hefur áður komið fram og verið flutt af sömu aðilum og hér flytja það, hv. 2. þm. Vestf. og hv. 4. þm. Reykn. Það má öllum vera ljóst að þegar þessi lög sem hér um ræðir voru sett 1922 voru allt aðrar aðstæður hér en nú eru. Og ég vil taka undir með flutningsmönnum um það að það er nauðsyn á að breyta þessum lögum í þá veru sem hér er að fiskiskip frá Færeyjum og Grænlandi séu undanþegin þeim ákvæðum sem þar eru. En ég hefði viljað ganga lengra því að ég tel að þetta sé mikið hagsmunamál fyrir Íslendinga. Það eru ekki aðeins þessar þjóðir sem stunda hér fiskveiðar í kringum landið, það eru fleiri þjóðir, t.d. eins og Japanar sem hafa stundum verið við fiskveiðar ekki allfjarri og Rússar, og þessar þjóðir hafa orðið að leita annað eftir þjónustu. Þarna eru meiri hagsmunir á ferðinni en menn í fljótu bragði virðast gera sér grein fyrir. Það er í fyrsta lagi það að hér er um veruleg olíukaup að ræða, í öðru lagi er um verulega viðgerðarþjónustu að ræða. Mér hafa sagt það aðilar sem eru hér umboðsmenn á fiskveiðitækjum að þessi skip hafi oft og tíðum óskað eftir að hér væru sett niður dýr og vönduð fiskveiðitæki og siglingartæki þannig að hér eru í húfi verulegar upphæðir. Og þá eru ýmiss konar önnur tæki sem þessi skip hafa stundum leitað eftir að fá hér en geta ekki fengið þau með þeim hætti sem nú er. Þá er að geta þess að eftir að við setjum hér á laggirnar fiskveiðimarkaði hefur komið upp sú staða að það væri mjög jákvætt að fá fisk frá þessum aðilum til að selja hér, jafneðlilegt og það er að við skulum sigla á Bretland og Þýskaland og önnur lönd til að selja okkar fisk á fiskmörkuðum þar. Ég tel að það væri mjög jákvætt fyrir okkar efnahagslíf að við leyfðum þetta. Þær breyttu aðstæður sem nú eru, 200 mílna lögsaga, eru allt aðrar en þegar þessi lög voru sett. En þriggja mílna landhelgin var í gildi á þeirri tíð. Ég held að það væri því til bóta að frv. væri samþykkt þó að það væri aðeins samþykkt að Færeyjar og Grænland væru undanþegin þessu. Ég teldi hins vegar æskilegra að öll lönd væru væru undanþegin þessu, þannig að við værum þess albúnir að taka þátt í alþjóðlegri verslun á þessu sviði eins og önnur lönd gera hér í kringum okkur. Ég vil svo að lokum þakka flm. fyrir að flytja þetta frv. sem er mjög tímabært að samþykkja hér.

Flm. (Ólafur Þ. Þórðarson) Herra forseti. Ég vil þakka hv. 11. þm. Reykn. fyrir það víðsýni sem kom fram í hans ræðu og ég get tekið undir það að persónulega er ég þeirrar skoðunar að það væri jákvætt að rýmka þetta mun meira. Hins vegar tókst mér ekki að koma þessu í gegnum þingið í fyrra miðað við þá smárýmkun sem hér er verið að leggja til, en ég vil varla trúa því að það gerist í annað sinn að menn vilji setjast á svo sjálfsagt mál. Ég vil óska eftir því að þessu máli verði vísað til hv. sjútvn. að lokinni 1. umr.