Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kl. 1.30 í dag, að loknu matarhléi, fer fram umræða utan dagskrár um skipulag flugöryggismála. Málshefjandi er hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. Hæstv. samgrh. Sturla Böðvarsson verður til andsvara. Þá vill forseti tilkynna að atkvæðagreiðsla verður kl. tvö í dag að lokinni utandagskrárumræðunni.

Herra forseti. Á undanförnum árum hefur orðið breyting á löggjöf seðlabanka fjölmargra landa. Megineinkenni þessara breytinga er að markmið seðlabanka hafa verði einfölduð og þeim veitt aukið sjálfstæði til að beita tækjum sínum til að ná þeim markmiðum sem þeim eru sett. Einnig hafa verið gerðar ríkar kröfur um að peningamálastefna bankanna sé gagnsæ og að starfsemi þeirra og reikningsskil séu aðgengileg almenningi og stjórnvöldum. Þessi þróun öll hefur þótt gefa góða raun og alþjóðastofnanir sem meta m.a. lánshæfi ríkja leggja á það áherslu að lög um seðlabanka endurspegli þær áherslur sem hér hefur verið lýst. Seðlabanki Íslands var fyrir skömmu fluttur til innan stjórnkerfis ríkisins, fluttur frá viðskrn. til forsrn. Sú ástæða var fyrir flutningnum að Seðlabankinn gegnir lykilhlutverki í efnahagsstjórninni og því eðlilegt að bankinn heyri undir það ráðuneyti sem ber ábyrgð á stjórn efnahagsmála í landinu. Af ráðnum hug voru ekki gerðar aðrar breytingar á lögum um bankann að svo komnu máli en jafnframt tilkynnti ég þá að fyrir dyrum stæði endurskoðun á seðlabankalögunum eins og hv. þm. muna. Slík endurskoðun var tímabær þar sem miklar breytingar hafa orðið á íslenskum og alþjóðlegum fjármálamarkaði frá því að núgildandi lög voru sett árið 1986. Í nóvember sl. var skipuð nefnd til þess að semja frv. til laga um Seðlabanka Íslands. Formaður nefndarinnar var Ólafur Davíðsson, ráðuneytisstjóri í forsrn., en aðrir nefndarmenn voru Jón Sigurðsson rekstrarhagfræðingur, Sighvatur Björgvinsson, fyrrverandi alþingismaður, og alþingismennirnir Steingrímur J. Sigfússon og Vilhjálmur Egilsson. Nefndin hefur nú lokið störfum sínum og skilað því frv. til laga um Seðlabanka Íslands sem hér er lagt fram. Rétt er að taka fram að Seðlabanki Íslands fylgdist náið með undirbúningi málsins og hafði reyndar frumundirbúninginn með höndum og hefur lýst mikilli ánægju með frumvarpsdrögin eins og kunnugt er. Í meginatriðum gerir frv. ráð fyrir að gerðar verði hliðstæðar kröfur til Seðlabanka Íslands og gerðar eru til annarra seðlabanka sem þykja standa framarlega hvað varðar gagnsæi og fagleg vinnubrögð við mótun og framkvæmd stefnu í peningamálum. Veigamestu breytingarnar sem frv. gerir ráð fyrir eru að starfsemi Seðlabanka Íslands verði sett skýrt markmið um að tryggja stöðugt verðlag. Þetta markmið er valið í ljósi þess að verðbólga er fyrst og fremst peningalegt fyrirbrigði. Það er margt sem getur valdið tímabundinni verðbólgu en veruleg og viðvarandi verðbólga er hins vegar afleiðing ófullnægjandi aðhalds í peningamálum. Til langs tíma hefur stefnan í peningamálum því áhrif á verðlag en minni áhrif á hagvöxt og atvinnu. Þar sem seðlabankar hafa í aðalatriðum aðeins eitt stjórntæki, þ.e. vexti, og geta aðeins náð einu þjóðhagslegu markmiði til langs tíma, er eðlilegt að meginmarkmið peningastefnunnar sé stöðugt verðlag. Þetta þýðir ekki að þetta markmið sé mikilvægara en t.d. markmið um hagvöxt eða fulla atvinnu heldur einfaldlega að stjórntæki peningamála henti betur til að hafa áhrif á verðlag. Tilgangslítið er að setja peningastefnunni markmið sem hún getur ekki náð. Reynsla gefur einnig til kynna að slík markmiðssetning geti leitt til verri árangurs í stjórn peningamála en ella. Með verðstöðugleika geta peningamálin með framsýnni stefnumótun lagt sitt af mörkum til að stuðla að stöðugu efnahagsumhverfi sem er undirstaða vaxtargetu hagkerfisins til langs tíma. Í þessu sambandi skiptir máli að skilningur hefur vaxið á nauðsyn þess að festa í lög stefnu sem miðar að verðstöðugleika. Með því ávinnst það að mun erfiðara verður að bregða út af stöðugleikastefnu í peningamálum fyrir skammtímahagsmuni. Ákvörðun um það verðbólgumarkmið sem bankanum yrði sett samkvæmt lögunum er í höndum ráðherra. Það er eðlilegt að slík ákvörðun sé í höndum lýðræðislega kjörinna fulltrúa sem þurfa síðan að standa almenningi skil gerða sinna í kosningum. Þegar verðbólgumarkmið hefur verið ákveðið og því lýst yfir opinberlega hefur bankinn vald til að beita stjórntækjum sínum á þann veg sem duga þykir til að tryggja að sett markmið náist. Verði ágreiningur á milli stjórnvalda og Seðlabankans um markmið peningamálastefnunnar hefur Seðlabankinn alla möguleika á að lýsa opinberlega ágreiningnum og afstöðu sinni til hans. Í núgildandi lögum er sérstaklega kveðið á um að bankastjórn Seðlabankans hafi rétt til að lýsa slíkum ágreiningi. Engu að síður beri bankanum að vinna að því að tryggja að sú stefna sem ríkisstjórnin hefur markað nái fram að ganga. Sú breyting verður nú að Seðlabankanum er gert skylt að stuðla að framgangi stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum svo fremi sem bankinn telji það ekki ganga gegn meginmarkmiði sínu. Fellt er út ákvæði um að bankanum sé heimilt að lýsa ágreiningi sínum enda er það nú óþarft. Á það er að líta að Seðlabankinn hefur á undanförnum árum tekið upp þá stefnu að gera opinberlega reglulega grein fyrir mati sínu á stöðu og horfum í efnahags- og peningamálum. Með útgáfum sínum stuðlar bankinn mjög að opinni og upplýstri umræðu um peningamálastefnuna og er það vel. Ákvörðun um val á gengisstefnu verður tekin að fengnu samþykki ráðherra. Þetta er í samræmi við núgildandi lög um Seðlabankann en hafa ber í huga að val á gengisstefnu verður að vera í samræmi við meginmarkmið stefnunnar í peningamálum. Með þessum hætti er vald og sjálfstæði Seðlabankans einnig aukið. Veigamikil breyting er gerð frá ákvæðum núgildandi seðlabankalaga að því er varðar heimild ríkissjóðs til lántöku í bankanum. Seðlabankanum verður óheimilt að veita ríkissjóði, sveitarfélögum og ríkisstofnunum öðrum en lánastofnunum slík lán. Slík lántaka hefur verið heimil samkvæmt núgildandi seðlabankalögum. Óheftur aðgangur ríkissjóðs að fyrirgreiðslu í Seðlabankanum hefur án efa átt sinn þátt í óstöðugleika og mikilli verðbólgu sem hér ríkti fram undir lok níunda áratugarins. Á árinu 1992 var gerður samningur á milli fjmrh. og Seðlabanka Íslands um að ríkissjóður hætti að yfirdraga reikninga sína í Seðlabankanum og mundi þaðan í frá mæta fjárþörf sinni með uppboðum á ríkisverðbréfum á markaði. Þessi samningur hefur verið endurnýjaður þrisvar síðan og á sinn þátt í því að hér á landi tókst að skapa þann stöðugleika sem ríkti á síðasta áratug liðinnar aldar. Með þessari breytingu yrði staðfestur í lögum sá mikilvægi áfangi sem varð með samkomulagi fjmrh. og Seðlabankans á árinu 1992 og seðlabankalögin að þessu leyti færð í sama horf og í flestum eða öllum öðrum iðnríkjum auk fjölda annarra ríkja. Þetta er mikilvægur þáttur í að tryggja fjárhagslegt sjálfstæði bankans og stuðla að eðlilegri vaxtamyndun í landinu auk þess að koma í veg fyrir þensluhvetjandi fjármögnun á fjárþörf ríkissjóðs. Samhliða því að gerðar eru breytingar á markmiðum Seðlabankans og möguleikum hans til að uppfylla þau verða samkvæmt fyrirliggjandi frv. gerðar nokkrar breytingar á stjórnskipulagi bankans. Yfirstjórn Seðlabankans er áfram í höndum forsrh. og bankaráðs en stjórn bankans verður að öðru leyti í höndum bankastjórnar. Bankastjórar bankans verða áfram þrír en verða samkvæmt frv. skipaðir til sjö ára í senn í stað fimm áður. Einungis verður heimilt að skipa sama mann bankastjóra tvisvar sinnum. Bankastjórarnir verða skipaðir af ráðherra sem skipar formann bankastjórnarinnar sérstaklega. Formaður stjórnarinnar verður talsmaður bankans opinberlega. Bankastjórnin mun hafa ákvörðunarvald í peningamálum og þarf hún ekki að ráðfæra sig við ráðherra við ákvarðanir um hvernig hún hyggst beita stjórntækjum bankans. Til þess að tryggja að ætíð séu viðhöfð fagleg vinnubrögð við mótun á framkvæmd peningastefnunnar þykir rétt að festa í lög ákvæði um að sérstakar starfsreglur gildi um undirbúning, rökstuðning og kynningu ákvarðana bankastjórnarinnar í peningamálum. Nauðsynlegt er að tryggja að ákvarðanir bankastjórnarinnar séu reistar á faglegum grunni og að peningastefnan sé gagnsæ og sýnileg ríkisstjórn sem almenningi. Ekki er þó gert ráð fyrir að skylt sé að birta frásagnir af umræðum á fundum þegar ákvarðanir í peningamálum eru teknar. Fjölgað verður í bankaráði Seðlabankans úr fimm í sjö. Þessi breyting endurspeglar aukið eftirlitshlutverk bankaráðsins. Með því að fjölga í ráðinu breikkar samsetning þess og líklegra að fleiri sjónarmið komist að við umfjöllun í bankaráðinu. Hlutverk bankaráðsins er skilgreint í frv. og þar koma fram þau atriði sem bankaráðinu ber að fjalla um og taka um ákvarðanir. Engu að síður er ástæða til að á fundum bankaráðs verði fjallað um mál sem eru til athugunar hjá bankastjórn, sérstaklega varðandi stefnuna í peningamálum. Sú breyting verður nú að bankaráðið velur sér sjálft formann í stað þess að ráðherra skipi hann. Að viðbættum þeim breytingum sem nú þegar hefur verið gerð grein fyrir tel ég rétt að geta í nokkru tveggja annarra breytinga sem frv. gerir ráð fyrir. Fyrst er þar að nefna að í frv. er það nýmæli að fjallað er sérstaklega um hlutverk Seðlabankans sem lánveitanda til þrautavara. Í gildandi seðlabankalögum er ekkert ákvæði sem beinlínis kveður á um að Seðlabankanum sé heimilt við sérstakar aðstæður að veita lánastofnunum fyrirgreiðslu umfram þá sem fellur undir regluleg viðskipti. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að þegar sérstaklega standi á og Seðlabankinn telur þess þörf til að varðveita traust á fjármálakerfi landsins geti hann veitt lánastofnunum í lausafjárvanda ábyrgðir eða lán til að koma í veg fyrir t.d. bankakreppu. Sérstaklega er tekið fram að bankinn veiti ekki aðstoð til gjaldþrota lánastofnana eða lánastofnana með eiginfjárstöðu undir löglegum mörkum. Aðstoðin er takmörkuð við lánastofnanir sem lenda í vandræðum vegna lausafjárstöðu. Lánastofnanir sem t.d. uppfylla ekki skilyrði um lágmarks eigið fé verða að leysa sín mál með nýju hlutafé. Síðara atriðið er ég tel rétt að vekja athygli á snýr að ráðstöfun hagnaðar af starfsemi Seðlabankans. Frv. gerir ráð fyrir að hærra hlutfall af hagnaði Seðlabankans skuli greitt í ríkissjóð en gert hefur verið samkvæmt núgildandi seðlabankalögum. Hlutfallið hækkar úr helming í 2 / 3 hluta hagnaðar. Þessi ákvæði taka þó einungis gildi ef eigið fé bankans í lok reikningsárs svarar til að lágmarki 2,25% af heildarfjárhæð útlána og innlendrar verðbréfaeignar lánakerfisins. Sé því marki ekki náð mun bankinn einungis greiða þriðjung hagnaðar síns í ríkissjóð. Sú ástæða er fyrir þessari tilhögun mála að nauðsynlegt er að tryggja að Seðlabankinn búi jafnan yfir ákveðnu lágmarks eigin fé til að hafa styrk til að gegna hlutverki sínu. Þetta er sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að sterk tengsl eru milli eiginfjárþarfar seðlabanka og þeirrar gengis- og vaxtaáhættu sem hann býr við. Fullyrða má að vegna smæðar íslenska hagkerfisins og sveiflna í efnahagsstarfseminni þurfi Seðlabanki Íslands að ráða yfir sterkari eiginfjárstöðu en seðlabankar í stærri ríkjum sem ekki sæta sömu sveiflum. Sé tekið tillit til rekstrarkostnaðar bankans og þess að bankinn sé undir það búinn að mæta sveiflum í hagkerfinu fyrirvaralaust má gera ráð fyrir að auka þurfi eigið fé bankans um nær 14 milljarða kr., úr 22 milljörðum við árslok árið 2000 í 35--36 milljarða kr. Herra forseti. Eins og rakið hefur verið hér að framan gerir frv. ráð fyrir grundvallarbreytingum í starfsemi Seðlabanka Íslands og hlutverki hans við efnahagsstjórn. Þessar breytingar eru svo viðamiklar að ríkisstjórnin sá ástæðu til að ákveða að sú skipan mála sem frv. gerir ráð fyrir tæki gildi þegar við kynningu hennar á ársfundi bankans í lok síðasta mánaðar. Af því tilefni var samþykkt sameiginleg yfirlýsing ríkisstjórnar og bankans um að starfað skyldi í samræmi við þá stefnu sem fram kemur í frv. Ástæða þessa var að efnahagslíf landsmanna og þá sérstaklega fjármálamarkaðurinn gat ekki búið við þá óvissu sem ella hefði orðið. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur þegar lýst yfir ánægju með þær breytingar sem eru að verða á starfsemi Seðlabanka Íslands. Í yfirlýsingu sem gefin var út í síðustu viku kemur fram að sjóðurinn telji að breytingin muni leiða til meiri stöðugleika í efnahagslífi hér á landi í framtíðinni. Ég er fyrir mitt leyti sannfærður um að þessar breytingar munu reynast heilladrjúgar fyrir land og þjóð. Seðlabankinn býr nú við þennan samning og með þessu lagafrv. þegar að lögum verður munum við búa við starfsumhverfi sem er eins og gerist meðal þeirra þjóða sem hvað best hafa komið þessum málum fyrir. Það má því ætla að íslenska hagkerfið styrkist við þessa breytingu og þá um leið styrkist krónan á gjaldeyrismörkuðum. Ég vil leyfa mér í lok þessa inngangs að málsmeðferð málsins hér á þinginu að færa nefndarmönnum þeim sem að málinu komu þakkir fyrir störf þeirra, mikla eindrægni í nefndinni og eins þeim sérfræðingum af hálfu Seðlabankans og forsrn. sem með nefndinni störfuðu fyrir þeirra drjúga hlut að samningu þessa frv. Að lokum legg ég til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Það er hárrétt hjá hæstv. forsrh. að á undanförnum árum hafa verið gerðar miklar breytingar á lögum um seðlabanka í þeim löndum sem við berum okkur gjarnan saman við. Það stafar af því að ríkari kröfur hafa verið gerðar um gagnsæi seðlabanka og auknar kröfur um að þeir greini almenningi frá röksemdum fyrir ákvörðunum sínum. Þetta hefur gefið ákaflega góða raun og hefur leitt til þess að ríkisstjórnir hafa almennt náð betri tökum á verðbólgu. Þetta er ekki hvað síst ástæðan fyrir því að menn ráðast í þær veigamiklu breytingar sem hér eru lagðar til á lögum um Seðlabankann. Frv. gerir í reynd ráð fyrir grundvallarbreytingum á Seðlabankanum en í öllum meginatriðum má segja að þær séu í samræmi við þá stefnu sem þingmenn Samfylkingarinnar hafa sett fram um nokkurt skeið. Ég vil taka fram strax í upphafi að við styðjum meginefni þessa frv. Hins vegar er óhætt að segja að við höfum í sumum efnum viljað ganga örlítið lengra í að gera Seðlabankann sjálfstæðan. Ég kem betur að því seinna en ég á þar einkum við þær breytingar sem gerðar eru á yfirstjórn bankans. Við teljum að þar hefði mátt ganga svolítið lengra. Eins og hæstv. forsrh. benti á er meginbreytinguna að finna í 3. gr. frv. Þar er Seðlabankanum sett það höfuðmarkmið að stuðla að stöðugu verðlagi. Þar með er í reynd horfið frá því sem hefur verið aðal peningastefnunnar til þessa sem fólst í eins konar fastgengisstefnu. Ákvörðunin um vexti verður hins vegar áfram í höndum hinna lýðræðislega kjörnu fulltrúa, þ.e. vaxtaákvörðunin er tekin í samráði við hæstv. forsrh. sem fulltrúa ríkisstjórnarinnar og bankastjórnarinnar. Í reynd er stefnan áfram mörkuð af hinum lýðræðislega kjörnum fulltrúum og það er vel. Það er síðan Seðlabankans, í krafti þess sjálfstæðis sem honum er veitt með þessu frv. ef að lögum verður, að fylgja eftir þessum markmiðum landstjórnarinnar með þeim tekjum sem honum eru búin. Aðrar eðlisbreytingar á stjórn og skipulagi Seðlabankans sem lúta allar að sjálfstæði hans í framhaldi af þessari ákvörðun eru afleiddar breytingar af breyttu markmiði peningastefnunnar. Ég er þeirrar skoðunar, eins og kom fram í umræðum á hinu háa Alþingi fyrir nokkrum vikum, að ákvörðun ríkisstjórnar og Seðlabanka um að afnema vikmörk á gengi krónunnar og taka þess í stað upp verðbólgumarkið, væri skynsamleg og besti kosturinn við aðstæðurnar sem við búum núna við í þjóðarbúskapnum. Með þessum breytingum eru hin formlegu vikmörk gengisstefnunnar endanlega afnumin og segja má að þetta sé rökrétt framhald af þeirri þróun sem hófst árið 1995 þegar vikmörk gengisstefnunnar voru víkkuð úr 2,25% í 6% og síðan aftur í ±9% snemma á síðasta ári. Í afnámi vikmarkanna felst að Seðlabankinn miðar ekki lengur peningastefnu sína við að halda gengi krónunnar stöðugu. Það mun í meginatriðum ráðast á markaði hér eftir án sérstakrar íhlutunar Seðlabankans þó hann muni auðvitað, eins og hæstv. forsrh. benti á, sökum þess hversu gengi myntarinnar er mikilvægt fyrir lítið hagkerfi eins og okkar, fylgjast náið með þróun þess og bregðast við eftir því sem hann telur nauðsynlegt til að ná markmiðum peningastefnu sinnar. Það hafa verið færð sterk rök fyrir því í umræðu síðustu daga að fyrri stefna, þar sem markmiðið var að halda genginu innan ákveðinna vikmarka, hafi orðið til þess að meginstjórntæki bankans, þ.e. vextirnir, hafi ekki virkað sem skyldi í umhverfi frjálsra fjármagnsflutninga sem við búum við. Þeir sem störfuðu á fjármagnsmarkaðnum litu á vikmörkin sem ákveðna opinbera gengistryggingu og þegar vaxtamunur milli Íslands og viðskiptalandanna fór umfram ákveðin mörk má segja að skapast hafi fyrir þá hvati til þess að hagnast á þessum vaxtamun, taka lán erlendis og endurlána innan lands á hærri vöxtum. Þetta jók að sjálfsögðu þensluútlán og raskaði stöðugleika á fjármálamarkaðnum. Þannig má færa ákaflega sterk rök fyrir því að vaxtahækkunin hafi ekki náð að slá á þensluna sem skyldi. Þetta var reifað ákaflega vel, herra forseti, í nýútkomnu riti Þjóðhagsstofnunar, Þjóðarbúskapnum, þar sem þessi vandi Seðlabankans var brotinn til mergjar. Þar segir um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Annars vegar hefur bankinn beitt háum vöxtum til aðhalds en hins vegar notað gengisviðmið sem markmið. Markaðsaðilar hafa litið á þetta sem ákveðna ,,gengistryggingu`` og fyrir vikið hafa þeir séð mikil hagnaðartækifæri í þeim vaxtamun sem hefur verið milli Íslands og annarra landa. Þetta hefur örvað erlenda lántöku og þegar til lengri tíma er litið grafið undan þeim ávinningi sem hverju sinni hefur náðst til lækkunar verðbólgu. Háir vextir virka ekki til fulls nema að óvissa um þróun gengisins komi í veg fyrir að innlendir aðilar reyni í ríkum mæli að hagnast á vaxtamuninum.`` Herra forseti. Þessi breyting á peningastefnunni hefur tekið mið af þeim aðstæðum sem ríktu á markaðnum. Ég tel að þetta hafi verið ákaflega farsæl og skynsamleg niðurstaða. Fræðilega má segja að það séu aðrir kostir fyrir hendi í peningamálum en verðbólgumarkmiðið og afnám vikmarka gengisins. Einn af þeim er náttúrlega fastgengisstefna með tengingu við öflugan gjaldmiðil og þá hefur tenging við evruna helst komið til umræðu. Aftur á móti eiga lítil og opin hagkerfi eins og okkar erfitt með að halda uppi einhliða fastgengisstefnu af eigin rammleik. Það blasir líka við að annars konar tenging við evruna er ekki raunhæfur kostur núna. Aðild að Evrópusambandinu er forsenda trúverðugrar tengingar af því tagi og sá kostur er ekki uppi nákvæmlega í stöðunni í dag. Einnig hafa verið leidd rök að því að tenging við evruna sé óheppileg á meðan mikilvæg viðskiptasvæði, t.d. Bretland, Danmörk og Svíþjóð hafa ekki tekið upp hinn nýja gjaldmiðil. Ef minni mitt brestur ekki má segja að við þessi þrjú lönd séu u.þ.b. 65% af okkar utanríkisviðskiptum. Með því að taka upp markmið sem miðast við verðlag og miða peningamálastjórnunina við að verðbólgan fari ekki um fram 2,5% er stuðlað að stöðugleika í efnahagslífinu og það er að sjálfsögðu undirstaða vaxtagetu hagkerfisins til langs tíma. Að því leyti tel ég að þessi breyting sé ákaflega jákvæð fyrir hagkerfið til langs tíma. Verðbólgumarkmiðin sem Seðlabankinn tekur nú upp í samráði við hæstv. forsrh. gera ráð fyrir því að 2,5% verðbólga geti samrýmst þeim markmiðum til langs tíma sem sett eru af landstjórninni um stöðugt verðlag. Þetta er svipað og önnur ríki hafa sett sér. Flest þeirra hafa að vísu sett sér 2% viðmið. Bretland hefur þó valið að miða við 2,5%. Önnur ríki fjarlægari hafa jafnvel verið með enn hærri viðmið. Ég tel að í ljósi þess, eins og bent hefur verið á í greinargerðum frá ríkisstjórninni eða Seðlabankanum, sé þetta farsæl niðurstaða, ekki síst í ljósi þess að Bretland er okkar helsta viðskiptaland. Þar er verðstöðugleikinn skilgreindur heppilegur sem 2,5% verðbólga. Peningamálastefnan virkar þá þannig í raun að Seðlabankinn gerir verðbólguspá miðað við óbreytta stefnu í peningamálum. Sé spáð verðbólgu utan marka þessa verðlagsmarkmiðs þá er það skylda bankans að bregðast við með aðgerðum í peningamálum. Það má svo fallast á það með þeim sem að þessum málum koma að e.t.v. sé óraunhæft að gera ráð fyrir því að Seðlabankinn hér á landi hafi svo fullkomna stjórn á verðbólgu að hann geti öllum stundum haldið henni við þessi yfirlýstu mörk. Þótt að jafnaði sé stefnt að 2,5% þá hefur stefnan ákveðið svigrúm. Það er gert ráð fyrir þolmörkun upp á 1,5% fyrir verðbólgumarkmiðið, þ.e. að verðbólgan geti sveiflast milli 1 og 4% og á fyrstu skeiðum þessarar nýju stefnu er jafnvel gert ráð fyrir víðari mörkun. Þessi þolmörk eru einnig jákvæð að því leyti að þau gefa færi á skammvinnum frávikum frá verðbólgumarkmiðum sem gætu verið heppileg við ákveðnar aðstæður. Það getur t.d. verið æskilegt að hleypa tímabundnum kúfum í framboði út í verðlag til að koma í veg fyrir óþarflega miklar sveiflur í hagvexti og atvinnu. Þannig má segja að þessi þolmörk, eins og þau eru kölluð, gefi Seðlabankanum talsvert svigrúm til að vinna að því að jafna sveiflur í atvinnu og hagvexti, auðvitað að því marki að hann telji að það ógni ekki meginmarkmiðum peningastefnunnar um verðstöðugleika. Í öðrum iðnríkjum eru þessi þolmörk hins vegar yfirleitt þrengri. Þau eru að jafnaði ±1%. Fróðlegt væri að heyra það frá hæstv. forsrh. hvers vegna við förum ekki svipaða leið og önnur ríki. Hvernig stendur á því að þolmörkin eru víðari hér en gerist í öðrum löndum? Herra forseti. Eins og hæstv. forsrh. gat um hafa á allra síðustu árum átt sér stað verulegar breytingar á stöðu og skipulagi ýmissa seðlabanka. Ég get í því sambandi nefnt t.d. breytingar á Japansbanka, seðlabankanum í Svíþjóð og Englandsbanka. Ég nefni sérstaklega Englandsbanka vegna þess að sú leið sem hæstv. forsrh. og Seðlabankinn ákváðu að fara núna tekur talsvert mið af því sem gerðist í Bretlandi. Hæstv. forsrh. taldi að til þess að eyða óvissu á markaði þyrfti að hrinda þessum breytingum í framkvæmd hið fyrsta. Það er rétt hjá hæstv. forsrh. Ég er sammála honum í því. Það var gert með þeim hætti að því var lýst yfir af hálfu ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans að þessar breytingar væru fyrirhugaðar. Þetta er nákvæmlega sama aðferð og Tony Blair og Gordon Brown, forusta Verkamannaflokksins í Bretlandi beitti þegar hún tók við völdum fyrir nokkrum árum. Út af fyrir sig má segja að æskilegt væri að hæstv. forsrh. horfði meira til jafnaðarmannaflokka Evrópu varðandi stjórn landsins en bara í þessu tiltekna atriði. Þó að ýmislegt hafi borið á milli í breytingunum sem gerðar voru á þessum þremur seðlabönkum sem ég nefndi má eigi að síður finna í þeim öllum sterkan samhljóm. Í meginatriðum gengu breytingarnar út á að bönkunum var veitt sjálfstæði til að ákveða skammtímavexti. Þetta vald, hjá þessum þremur bönkum, er falið peningastefnunefndum sem í eiga sæti seðlabankastjórar, varaseðlabankastjórar, háttsettir hagfræðingar, háttsettir yfirmenn og ýmsir þeir sem telja má sérfræðinga í málinu en starfa ekki endilega innan viðkomandi banka. Í peningastefnunefnd Englandsbanka eiga t.d. sæti níu meðlimir, seðlabankastjórinn, tveir varaseðlabankastjórar, aðalhagfræðingur, yfirmaður peningamálaaðgerða og fjórir hagfræðingar sem tengjast rannsóknastofnunum háskóla eða öðrum fræðasetrum. Þessar nefndir taka ákvarðanir um vextina. Ég held, herra forseti, að í frv. sem við erum að ræða hér hefði mátt ganga lengra í þessa átt. Ég er þeirrar skoðunar að það sem hefði betur mátt fara sé einkum þrennt: Í fyrsta lagi er ég ósammála hæstv. forsrh. um að það eigi að vera þrír bankastjórar. Ég tel að við hefðum átt að stíga skrefið til fulls og hafa einungis einn bankastjóra. Ég tel sömuleiðis nauðsynlegt að í lögunum séu ákvæði um hæfniskröfur til seðlabankastjóra. Í þriðja lagi er ég þeirrar skoðunar að til þess að dreifa þessu valdi og tryggja undirstöðu ákvarðana sem tengjast vaxtamálum hefði átt að fara að dæmi þeirra þriggja seðlabanka sem ég hef hér nefnt og taka upp peningastefnunefnd sem hefði haft vaxtaákvörðunina innan sinna vébanda. Þetta eru þær breytingar, herra forseti, sem ég tel að hið háa Alþingi eigi að velta fyrir sér í umfjöllun sinni um þetta mál. Þar sem hæstv. forsrh. kemur inn í umræðuna aftur á síðari stigum þá rifja ég upp að ég hef spurt hann einnar spurningar um þolmörk verðbólgunnar. Ég vil líka inna hann eftir því hvers vegna hann telur æskilegt að hafa þrjá bankastjóra en ekki einn.

Herra forseti. Hér fjöllum við um frv. um Seðlabanka Íslands. Það felur í sér grundvallarbreytingar á lögum um Seðlabankann en ekki er þar með sagt að það feli í sér miklar og afgerandi breytingar á starfsháttum Seðlabankans því að hann hefur að mörgu leyti verið að breyta starfsháttum sínum á undangengnum árum og að hluta til er verið að laga lögin að þessum breyttu starfsháttum. Engu að síður felur þetta frv. í sér grundvallarbreytingar. Gerð er ítarleg grein fyrir þessum breytingum í greinargerð með frv. og segir þar m.a., með leyfi forseta: ,,Breytingarnar sem felast í þessu frv. til laga um Seðlabanka Íslands þýða að meginmarkmið stefnunnar í peningamálum verður hið sama og annars staðar, hliðstæðar kröfur verða gerðar til Seðlabanka Íslands og gerðar eru til annarra seðlabanka um gagnsæi og fagleg vinnubrögð við mótun og framkvæmd stefnunnar í peningamálum, bankanum verður veitt sjálfstæði til þess að beita tækjum sínum til þess að ná meginmarkmiði laganna og fjárhagslegt sjálfstæði hans eykst við að lokað verður í lögum fyrir möguleika ríkissjóðs á fjármögnun í Seðlabankanum. Á alþjóðavettvangi hefur mikið verið lagt upp úr þessum atriðum í mati á löggjöf seðlabanka. Að frv. samþykktu mundu lögin um Seðlabanka Íslands því líta vel út á þá mælikvarða sem lagðir hafa verið á slík lög á undanförnum árum.`` Hér erum við sem í ýmsum öðrum efnum að laga okkur að því sem hinir gera og að sönnu verður ekki hjá því komist að taka mið af þeim hræringum sem eru að gerast með öðrum þjóðum. Það hafa t.d. verið færð góð rök fyrir því að afnema vikmörk á gengi krónunnar og þá með hliðsjón af breyttu umhverfi, frjálsu flæði fjármagnsins. Færð hafa verið rök fyrir því í umræðum um peningamálastefnuna að höldum við genginu innan ákveðinna vikmarka eins og gert hefur verið, þá hafi það ekki haft tilætluð áhrif í þessu nýja umhverfi. Aðilar á fjárhagsmarkaði hafi þannig litið á vikmörkin sem eins konar gengistryggingu og þegar vaxtamunur milli Íslands og viðskiptalandanna hafi farið umfram ákveðin mörk þá hafi skapast hvati fyrir markaðsaðila að hagnast á vaxtamuninum. Þeir hafa tekið lán erlendis og endurlánað síðan innan lands á hærri vöxtum. Þetta hefur síðan aukið á útlánaþenslu og raskað stöðugleika á fjármálamarkaði. Þetta finnast mér vera rök sem er vissulega vert að horfa til. Hins vegar er sú grundvallarbreyting sem er að verða, ekki aðeins hér heldur líka annars staðar, ekki tilefni til mikilla fagnaðarláta af minni hálfu. Ég skal alveg játa það. Á 4. áratug aldarinnar, þegar menn tóku fyrir alvöru að smíða velferðarkerfi, það mun hafa gerst á millistríðsárunum, mun það einhvers staðar hafa verið fest í stjórnarskrá landa að hverjum manni bæri rétturinn til fullrar atvinnu. Út á þetta gekk efnahagsstjórn víða í grannlöndum okkar og þar á meðal einnig á Íslandi. Allt kapp var lagt á að byggja upp velferðarþjónustuna og kapp var lagt á að tryggja fulla atvinnu. Þegar efnahagslífið tók að öðru leyti sveiflur beitti ríkisvaldið og þar með Seðlabankinn, sem var hluti af því, öllum tiltækum ráðum til að verja þessa grunnþætti, velferðarþjónustuna og atvinnustigið í landinu. Tækin sem ríkisvaldið hafði til þessa voru stjórn á verðlagi gjaldmiðilsins, stjórn á gengi krónunnar. Annað stjórntæki voru vextirnir og í þriðja lagi átti ríkisvaldið jafnan kost á því að pumpa fjármagni inn í efnahagskerfið ef gangverk þess hægði um of á sér. Til þess gat ríkisvaldið snúið sér m.a. til Seðlabankans sem gat veitt ríkissjóði tímabundið lán og sem síðan var veitt út í atvinnulífið, hjól atvinnulífsins snerust örar, eftirspurn jókst, atvinnustigið hækkaði. Þetta eru gamalkunn ráð. Þetta hafði ýmsa neikvæða þætti í för með sér. Þensla sem varð þannig til byggðist iðulega á verðsprengingu, aukinni verðbólgu. Meira var prentað af peningaseðlum sem var beint út í þjóðlífið og menn deildu iðulega um hvort hér væri um vanhugsaða skammtímaráðstöfun að ræða en hún hafði engu að síður iðulega tilætluð áhrif. Þessi efnahagsstefna, sem hefur verið orðuð við Keynes, Roosewelt og ,,new deal`` í Bandaríkjunum, byggðist á þessari hugsun m.a. Nýir siðir hafa hins vegar verið að ryðja sér til rúms og í stað þess að breyturnar í efnahagslífinu verði verðbólgustigið þá er núna komin ný breyta til sögunnar og það er atvinnustigið. Seðlabankar víðs vegar í Evrópu og ríkisstjórnir í Evrópu hafa verið að setja í lög um banka sína og hinn evrópski gjaldmiðill byggir einnig á þeirri hugsun að aðeins eitt markmið skuli menn hafa að leiðarljósi og það er verðbólgan. Það er stöðugt verðlag. Þetta eina markmið eigi að verða alls ráðandi og það er það markmið sem er kveðið á um í frv. sem er um að ræða hér. Öll önnur markmið eiga að vera víkjandi. Að vísu segir í greinargerð með frv. og einstökum greinum þess að atvinnustigið skipti máli. Það segir t.d. í athugasemdum við 3. gr., með leyfi forseta: ,,Önnur markmið, svo sem um fulla atvinnu og hagkvæma nýtingu framleiðsluþátta, eru jafnan mikilvæg markmið efnahagsstjórnar stjórnvalda. Í frv. felst hins vegar viðurkenning á því sem lýst er í almennu athugasemdunum að framan að stjórntæki peningamála henta best til þess að hafa áhrif á verðlag. Því er eðlilegt að setja þeim meginmarkmið í þeim efnum fremur en markmið sem stjórntæki þeirra duga illa eða ekki til þess að ná.`` Það kann að vera mikið til í þessu en ég er að leggja áherslu á að atvinnustigið er þarna orðið víkjandi markmið. Menn trúa því að með því að treysta þann grundvöll sem efnahagskerfið hrærist í, með því að tryggja því stöðugleika í verðlagi muni það leiða af sér hærra atvinnustig, blómstrandi efnahagslíf. En það hefur vikið sem eitt af meginmarkmiðunum sem festa skuli í lög. Það er verðstöðugleikinn sem skal núna settur í lög, enda segir annars staðar í greinargerð með frv. efst á bls. l2, með leyfi forseta: ,,Að sama skapi hefur skilningur vaxið á nauðsyn þess að festa stefnu verðstöðugleika í lög. Með því ávinnst það að mun erfiðara verður að bregða út af stöðugleikastefnu í peningamál um fyrir skammtímahagsmuni.`` Hverjir gætu þessir skammtímahagsmunir verið? Það er atvinnuleysi. Þó þau gleðilegu tíðindi berist frá Evrópu að atvinnuleysi hafi minnkað mikið á síðustu missirum eru engu að síður tæplega 14 millj. manna á Evrópusambandssvæðinu án atvinnu. Í sjálfu Evrópusambandinu er þessi tala heldur lægri, 11,8 millj., tæpar 12 millj. manna eða um 8% en á því svæði sem vísað er til í þeim gögnum sem ég hef aflað mér og talað er um sem Eurozone, þá er talan 13,7 millj. manna, tæplega 14 millj. manna. Þetta er breytan sem er núna komin inn í þessi efnahagskerfi, inn í það markaðsefnahagskerfi sem verið er að smíða. Menn fagna því að sjálfsögðu allir þegar atvinnustigið hækkar, dregur úr atvinnuleysi, en svo vanir eru menn orðnir atvinnuleysinu og svo mikið eru menn farnir að sætta sig við það að það er nánast ekki fréttnæmt að tæplega 14 millj. manna á Evrópusambandssvæðinu skuli vera atvinnulausar. Það er í þessu samhengi sem mér finnst rétt að skoða þessi mál, að Seðlabankanum er núna og verður núna óheimilt að hlaupa undir bagga með ríkisvaldinu til að þjóna skammtímahagsmunum eins og ég vísaði til sem eru þá m.a. þeir að pumpa fjármagni inn í atvinnulífið tímabundið til þess að örva hjól þess og gangverk allt. Þetta finnst mér mikilvægt að komi fram við þessa umræðu. Að öðru leyti eru þessi lög nokkuð skýr. Þótt sjálfstæði Seðlabankans sé aukið er ekki þar með sagt að hann þurfi ekki að taka tillit til þeirrar stefnu sem lýðræðislega kjörin stjórnvöld fylgja. Engu að síður eru markmiðin þessi. Þau eru orðin mun þrengri en áður var og það er dregið úr möguleikum lýðræðislegra kjörinna stjórnvalda að hafa áhrif og beita stjórntækjum sem áður voru í höndum ríkisvaldsins. Þar ég kannski kominn að byrjuninni aftur. Seðlabankinn hefur verið að laga sig að þeim breytingum sem hafa átt sér stað annars staðar án þess að hann sé knúinn til þess með lögum. Mér fannst það umhugsunarefni á sínum tíma þegar ríki Evrópusambandsins voru í samræmi við Maastricht-sáttmálann að bisa við að hlíta þeim skilyrðum sem þar voru sett til að geta tekið upp sameiginlegan gjaldmiðil. Þá var Ísland sennilega eitt ríkja sem fullnægði þeim skilyrðum sem sett voru. Þau skilyrði voru m.a. að hlutfall skulda hins opinbera ætti að vera undir tilteknu marki --- ég held að það hafi verið 60% af landsframleiðslu --- að verðbólgustigið ætti að vera lágt og ætti að vera stöðugt. Það hafði verið það þegar þessi umræða fór fram, á milli 2 og 3%. Það var helst á sviði vaxtanna sem við vorum veik á svellinu því að vaxtastigið hefur eins og kunnugt er verið hærra á Íslandi en annars staðar. Að því hefur hins vegar verið stefnt að reyna að ná vöxtunum niður. Ég er að vekja athygli á því að hægt er að ná markmiðum sem maður setur sér án þess að vera knúinn til þess með lögum. Ég velti því fyrir mér þegar stjórnvöld eru að festa sig með þessum hætti með lögum hversu hyggilegt það er, hvort ekki sé heppilegra að hafa meira svigrúm í lögum til lýðræðislegra ákvarðana. Hins vegar geri ég mér fyllilega grein fyrir því að ríkisstjórnir vilja iðulega verja sig með lögum, þá gegn fólkinu. Þegar krafan kemur um innspýtingu í efnahagslífið við erfiðar aðstæður í efnahagslífinu, við mikið og vaxandi atvinnuleysi, þá vilja þær geta varið sig og sagt: Okkur er ekki heimilt að gera þetta samkvæmt lögum. Slíkt hefur verið mjög uppi í málflutningi evrópskra ráðamanna, hinna miklu jafnaðarmanna í Evrópu sem ríkisstjórnin er hvött til að taka sér hér til fyrirmyndar. Þegar þeir hafa verið með niðurskurðarsveðjurnar á lofti og verið að veikja og skera niður og höggva niður velferðarþjónustu um alla Evrópu á undanförnum árum þá hefur þeim þótt það mjög gott, það hefur verið þeim skálkaskjól að eiga stoð í samþykktum Evrópusambandsins, t.d. frá Maastricht. ,,Við verðum að ná ríkisskuldunum niður. Við verðum að einkavæða. Við veljum að selja mjólkurkýrnar. Við verðum að komast undir þau mörk sem Evrópusambandið setur okkur.`` Þannig hafa ákvæði af þessu tagi verið notuð beinlínis til þess að réttlæta niðurskurðinn og til þess að standast kröfur sem koma frá fólkinu þegar mótmæli eru höfð uppi. Þessar vangaveltur fannst mér rétt að kæmu fram. Mér finnst margt í þessari lagasetningu vera skiljanlegt. Við erum að laga okkur að breytingum sem við ráðum ekki við hvort sem við erum sátt við þær eða ekki. Ég vísaði þar til gengisstefnunnar og hvaða áhrif það hefur haft þegar fjármagnseigendur, fólk, fyrirtæki og sjóðir sem eru að braska með peninga hafa átt ákveðna tryggingu í gengi hvort sem það er fast eða innan tiltekinna vikmarka og hafa getað farið með peninga inn í landið og hagnast á miklum vaxtamun hér. Þetta er að sjálfsögðu óheilbrigt þótt hitt finnist mér alla vega skipta máli, að geta ráðið verðlagi á gjaldmiðli okkar og þá vísa ég í það sem ég hef sagt hér fyrr og hvernig við höfum beitt þessu tæki til verndar atvinnustiginu til að tryggja að sem flestir Íslendingar, helst allir, hafi fulla atvinnu.

Hæstv. forseti. Ég fagna þessu frv. Það geri ég fyrst og fremst vegna þess að það er hluti af stefnubreytingu ríkisvaldsins, breytingu frá þeirri stefnu sem hefur verið undanfarin ár þar sem menn hafa með skammtímaaðgerðum í raun haldið uppi ástandi í fjármálalífi sem er óeðlilegt. Segja má að ríkisstjórnin hafi verið að hrekjast undan skref fyrir skref með því að hverfa frá þessari fastengisstefnu, fyrst með því að setja vikmörkin 6% og síðan að hækka þau og nú með því að afnema þau. Að mínu viti ber að fagna því vegna þess að þessi áhrif hafa verið að mörgu leyti óheppileg. Þau hafa valdið innflutningi á fjármunum sem menn hafa getað notað í fjármálakerfinu til að græða bókstaflega á hávaxtastefnunni sem hér hefur ríkt í skjóli þessara ráðstafana. Auðvitað hefði ekki gengið til lengdar að halda þessu áfram enda er atvinnulífið í landinu fyrir löngu farið að kveina undan gífurlega háum vöxtum og skuldasöfnun einstaklinga og heimila hefur verið sem aldrei fyrr. Það er ekki bara vegna eyðslu einstaklinganna. Það er líka vegna þessarar stefnu. Það er erfiðara að standa undir skuldum og menn hafa verið að lenda í því að skuldirnar hafa farið að bera æ meiri kostnað. Það sem mér finnst kannski ástæða til að ræða um er þetta: Sú stefna sem nú er verið að taka upp er stefna sem tekur mið af aðstæðum til miklu lengri tíma og það er að mínu viti það sem skiptir mestu máli í stefnu af þessu tagi. Hún verður að taka mið af markmiðum sem ná lengra fram í tímann en hefur verið gert á undanförnum árum. Menn hafa vaknað til skilnings um þetta og þetta frv. og þær ráðstafanir sem búið er að kunngera og er í raun farið að fara eftir bera vott um að þarna hafa menn komist að þeirri niðurstöðu að betra sé að hugsa lengra fram í tímann en gert hefur verið. Ég segi fyrir mig að ég er ekki á sömu skoðun og hv. þm. Ögmundur Jónasson hvað það varðar að til lengri tíma litið sé þannig heppilegt fyrir atvinnulífið almennt að menn geti hleypt af stað einhvers konar verðbólguskotum til þess að bjarga atvinnulífinu frá atvinnuleysi á vissum tímum. Mér finnst það ekki skynsamlegar niðurstöður. Ég held að lántökur ríkisins með öðrum hætti séu heppilegri til þess að koma til liðs við atvinnuna á hverjum tíma og ríkisframkvæmdir sem hafa beðið séu betri til þess að auka spennu á vinnumarkaði ef þörf er á en ekki þau gömlu ráð sem áður voru til staðar og er nú verið að afnema. Ég vona að menn standi þar við sínar ákvarðanir, þ.e. eins og nú er stefnt að, að ríkissjóður hætti að geta aukið yfirdrátt í Seðlabankanum þegar menn hafa talið að þeir þyrftu á slíku að halda. Markmiðið 1--3% verðbólga er gott. Ég bendi mönnum hins vegar á að þeir verða þá að hugsa til býsna langs tíma. Slíkt markmið getur ekki náðst á öllum tímum nema menn horfi dálítið fram á veginn og gefi sér þó nokkur ár þar sem verðbólga getur verið mismunandi há, en aðalmarkmiðið sé að halda meðaltalinu í þessu horfi. Þá er vel ef menn ná því. En það litla fjármálakerfi sem er í þessu landi hlýtur eðli máls samkvæmt að taka meiri sveiflum en þau fjármálakerfi sem eru í kringum okkur og það er örugglega miklu meiri vandi að stjórna verðbólgustiginu á Íslandi en í miklu stærri hagkerfum sem menn eru að bera sig saman við. Með þessu er í raun verið að fækka stjórntækjum ríkisvaldsins og það var það nákvæmlega sem hv. þm. Ögmundur Jónasson var að kvarta hér undan. Ég tel reyndar að menn geti í staðinn nýtt sér önnur stjórntæki sem ég var að benda á áðan, framkvæmdir á vegum ríkisins og lántökur með öðrum hætti. Það ætti að geta hjálpað til til þess að koma til móts við atvinnulífið. Mig langar að spyrja hæstv. forsrh. um það erlenda samstarf sem gert er ráð fyrir. Í hve miklu umfangi er verið að gera ráð fyrir því að Seðlabankinn geti tekið þátt í ráðstöfunum með öðrum seðlabönkum? Það þarf að skoða það og er eitthvað um það að segja við þessa umræðu hvað getur verið á ferðinni og hvers konar skuldbindingar og í hvaða stærðargráðum þær gætu orðið? Ég hef ekki þekkingu á þessu og tel ástæðu til þess að á hv. Alþingi komi fram hvað sé hér á ferðinni, hvað menn reikni með að þarna geti verið um að ræða. Síðan langar mig til að taka undir að það hefði verið heppilegra að hér hefði verið tekin ákvörðun um einn stjórnanda, að það væri einn seðlabankastjóri. Ég lýsi líka yfir efasemdum um að þörf sé á að fjölga bankaráðsmönnum. Sjálfstæði bankans er aukið með þessu, að ég held, og í raun er verið að einfalda ákvarðanatöku með því og að sjálfu leiðir að seðlabankastjórarnir munu hafa meiri völd en þeir hafa núna og bankaráðið að mínu viti minni völd en það hefur núna einfaldlega vegna þess að búið er að afmarka betur starfsemi bankans. Því velti ég því fyrir mér hvort nokkur þörf sé á að fjölga mönnum í bankaráði. Þetta eru mínar vangaveltur. Ég tel eftir yfirlestur á frv. að ekki sé ástæða til þess að gera verulega athugasemdir við þær hugmyndir sem hér eru um breytingar. Mig langar í lokin að nefna að mér finnst svolítið skondið í ljósi þeirra daga sem hafa verið að líða að á einum stað stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í núgildandi lögum er ákvæði um að bankastjórn Seðlabankans hafi rétt til að lýsa opinberlega verulegum ágreiningi við ríkisstjórnina og skýra skoðanir sínar.`` Þetta ákvæði er tekið út og mér finnst dálítið undarlegt og skondið að lesa þetta í samhengi við það sem hefur verið að gerast þar sem opinberar stofnanir hafa ekki valið rétt orðalag til þess að setja fram sínar skoðanir. Það er eins og verið sé að koma því til skila að það sé rétt alla vega að vera ekki að setja Seðlabankann í þá áhættu að hann komi með einhverjar athugasemdir sem mönnum séu ekki þóknanlegar. Þetta er kannski orðhengilsháttur hjá mér. En ég sé ástæðu til þess að nefna þetta hér í ljósi þess sem hefur verið sagt um aðrar stofnanir sem hafa valið athugasemdum sínum orð sem ekki hafa þótt við hæfi. Mig langar til að spyrja hæstv. forsrh. um annað, þ.e. um 9. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir því að Seðlabankinn hafi sjálfræði hvað það varðar að gefa út markaðsverðbréf. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Ekki er í frv. gert ráð fyrir hömlum á framsal þessara verðbréfa. Ástæða þess er sú að hæfa þykir að Seðlabankinn hafi möguleika til þess að gefa út markaðsverðbréf til þess að tryggja greið viðskipti á innlendum verðbréfamarkaði ef skortur verður á framboði verðbréfa annarra útgefenda, svo sem ríkissjóðs.`` Hvað þýðir þetta? Þýðir þetta í raun að Seðlabankanum sé skylt að skaffa slíka pappíra á markaðinn og hver ákveður þá hve langt eigi að ganga í þessu efni og hvað Seðlabankinn geti haft mikið af slíkum pappírum á markaðnum, þ.e. hvað hann geti gengið langt í þessu? Síðan langar mig til að nefna eitt í viðbót. Það er ákvæðið um að bankinn verði eins konar bakhjarl, verði lánveitandi til þrautavara við lánastofnanir. Ég hefði gjarnan viljað heyra hæstv. ráðherra útfæra það svolítið nánar hvað þetta muni þýða fyrir bankann og hvort það sé þá þannig að þetta sé hlutverk Seðlabankans hvað varðar alla banka, allar fjármálastofnanir eða hvort hér sé eingöngu um að ræða stærstu starfandi fjármálastofnanirnar.

Herra forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson segist ósammála mér um að verðbólguskot geti verið af hinu góða. Hann segist telja það heppilegri leið að ríkið eða ríkissjóður, sé þörf á að setja fjármagn inn í atvinnulífið, taki þá lán. Ég hallast að þeirri skoðun líka, að það sé heppilegri leið en sú gamla að prenta fleiri seðla. Það sem ég finn að og vara við er að þeir afsali sér stjórntækjum og bindi sig á höndum og fótum með lagasetningum. Við erum að gera það á einu sviði. Það er verið að binda í landslög að verðstöðugleiki skuli tryggður og ákveðinni stofnun sé falið það verk. Mér finnst verðstöðugleiki geta verið mjög æskilegt markmið. Mér finnst verðbólga af hinu illa. En við tilteknar aðstæður getur verið nauðsynlegt að forgangsraða. Mín forgangsröðun lýtur fyrst og fremst að því að styðja velferðarþjóðfélagið og atvinnustigið. Það getur verið nauðsynlegt, ég heyri að ég og hv. þm. erum sammála um það, að pumpa fjármagni út í atvinnulífið við tilteknar aðstæður til að tryggja þessi markmið. Ég er ekki viss um að okkur greini á í grundvallaratriðum. Ég er eingöngu að finna að því að við séum með þessum hætti að festa okkur með lagasetningu. Ég tel mikilvægt að almannavaldið og fulltrúar þess hafi sem flest stjórntæki að grípa til. Síðan er önnur spurning hvernig þeim er beitt.

Hæstv. forseti. Ég er ekki sammála því, það kom fram í mínu máli áðan, að nauðsynlegt sé að eiga þann möguleika að skrifa út af tékkaheftinu í Seðlabankanum. Menn geta valið aðrar leiðir en þá. Ég held líka að stjórnvöld verði á hverjum tíma að setja markmið og fela Seðlabankanum að framfylgja þeim. Það þýðir í raun að auðvitað geta ríkisstjórn á hverjum tíma og Alþingi tekið ákvörðun um að breyta þessum markmiðum tímabundið, vegna aðstæðna í þjóðfélaginu sem menn telja svo mikilvægar að þessi markmið verði að víkja fyrir þeim. Það er hins vegar pólitísk ákvörðun sem menn þurfa að koma með inn á Alþingi og ríkisstjórnin þarf þá að lýsa því sérstaklega yfir að hún ætli sér tímabundið að víkja frá þessum markmiðum. Það er að mínu viti hægt að gera. Ég held að þau markmið sem þarna eru sett séu skynsamleg. Ég endurtek hins vegar að menn þurfa samt sem áður að horfa nægilega langt fram í tímann og kippa sér ekki upp við það þó að á einhverjum tímum verði hærri verðbólga en þarna er vísað til.

Herra forseti. Mér finnst mjög mikilvægt að við skoðum þessi mál, ekki bara þetta frv. heldur mörg önnur, í ljósi breyttra áherslna í efnahagsstjórn í okkar heimshluta. Ein birtingin á þeirri stefnu er að binda í landslög að verðlagi skuli haldið lágu og stöðugu. Á sama tíma hefur það verið að gerast á undangengnum árum og áratugum að önnur lög og önnur markmið eru felld úr gildi, þar á meðal rétturinn til vinnu. Ég var að vekja athygli á því að sú stefna sem fylgt hefur verið í Evrópusambandinu þar sem áhersla er lögð á slíka stefnu hefur ekki orðið til að uppræta atvinnuleysi nema síður sé. Það er breytan sem allir telja vart lengur vert að ræða um. Það fer afskaplega lítið fyrir umræðu um það í Evrópusambandsríkjunum að þar sé atvinnuleysi, að þar séu 14 millj. manna án atvinnu. Þessi markmið hafa verið tekin út úr lögum, út úr stjórnarskrám, og vikið fyrir öðrum markmiðum, þar á meðal verðlagsmarkmiðum. Ég er að hvetja til þess að við skoðum allar þessar breytingar í ljósi heildstæðrar stefnu.

Hæstv. forseti. Ég er einfaldlega ekki þeirrar skoðunar að lág verðbólga sem langtímamarkmið sé andstæð markmiðum um fulla atvinnu. Ég held að það sé þveröfugt. Ég held að ef einum tekst að halda jafnvægi og stöðugleika í höfuðstaðnum til lengri tíma litið þá sé það besta tryggingin fyrir stöðugu og góðu atvinnulífi þar sem framboð á vinnu er sem allra mest. Verðbólgu sem æðir áfram hefur líka fylgt atvinnuleysi sums staðar. Ég minni á ástandið í Finnlandi á sínum tíma. Ég held að þó að tekist hafi að halda uppi atvinnu á Íslandi með bullandi verðbólgu árum saman þá hafi það frekar verið undantekning en regla. Menn hafa býsna oft horft undrandi á þetta efnahagskerfi á Íslandi þar sem verðbólgan geisaði en samt var nóg að gera. Þetta var í raun velmegunarþjóðfélag í samanburði við önnur. En það er ekki það sem við viljum í dag. Ég tel að það sé ekki hægt stilla því þannig upp að við köstum fyrir róða markmiðum um að halda uppi fullri atvinnu og vernda rétt fólks til hennar á kostnað þess að hér sé verðstöðvun til lengri tíma litið.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, hefur farið yfir sjónarmið Samfylkingarinnar varðandi þær breytingar sem hér eru lagðar til, sem að flestu leyti eru mjög jákvæðar. Mig langar þó til að bæta við örfáum spurningum áður en hæstv. forsrh. kemur til að svara athugasemdum þingmanna. Ég byrja á 3. gr. frv. þar sem fjallað er um meginmarkmið Seðlabanka Íslands, þ.e. að stuðla að stöðugu verðlagi. Með samþykki forsrh. er Seðlabankanum heimilt að lýsa yfir tölulegum markmiðum verðbólgu. Ég tel það mjög jákvætt markmið, en síðan segir: ,,Seðlabankinn skal stuðla að framgangi stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, enda telji hann það ekki ganga gegn meginmarkmiði sínu skv. 1. mgr.`` Í framhaldi af þessu langar mig að velta því upp hvort þá gildi ekki hið sama gagnvart ríkinu, þ.e. til þess að stuðla að því að þau markmið sem Seðlabankanum eru sett í þessu frv., markmið sem hann þarf að vinna eftir, þá taki fjárlög ríkisins mið af þeim. Verður þá í framtíðinni tekin upp sú stefna að fjárlög séu lögð fram til lengri tíma en eins árs? Það er ljóst að fjárlög íslenska ríkisins á ári hverju skipta verulegu máli í þróun efnahagslífsins. Það er löngu tímabært að mínu mati að fjárlög íslenska ríkisins séu lögð fram til lengri tíma en eins árs í senn, bæði til þess að geta séð fyrir þróun efnahagslífsins umfram það sem er í dag og þá ekki síður fyrir þær stofnanir og fyrirtæki sem vinna á vegum ríkisins að gera áætlanir sínar. Telur hæstv. forsrh. ekki að það væri skynsamlegt að a.m.k. þingið og ríkisstjórnin setti sér það markmið að fjárlög verði lögð fram til lengri tíma en gert er í dag? Í 23. gr. er fjallað um bankastjórn Seðlabanka og fjölda bankastjóra. Ég tek undir þau sjónarmið sem fram hafa komið, að bakastjóri Seðlabankans ætti að vera aðeins einn. En í 23. gr. segir: ,,Ekki er skylt að auglýsa þessi embætti laus til umsóknar.`` Hver eru meginrökin fyrir þeirri afstöðu að það sé ekki skylda að auglýsa bankastjórastöður Seðlabankans lausar til umsóknar? Mér fyndust það eðlileg vinnubrögð í öllu tilliti, t.d. mætti vitna til laga um opinbera starfsmenn í því sambandi. Mér finnst eðlilegt að viðhafa slík vinnubrögð hverju sinni. Auðvitað stendur aðeins að það sé ekki skylt. Það má auglýsa. En það ætti frekar að vera meginreglan, að embættin væru auglýst hverju sinni. Síðan tek ég varðandi bankaráðið undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram, að það séu í raun engin rök fyrir því að fjölga í bankaráðinu. Mér finnast ekki koma fram fullnægjandi skýringar á því í greinargerðinni, ef hæstv. forsrh. vildi fara aðeins ofan í það. Fyrst og fremst vil ég koma því á framfæri að möguleikar okkar á að ná þeim markmiðum sem sett eru fram í frv. til laga um Seðlabanka og fara eftir því hvernig þau samtvinnast stefnu ríkisstjórnar í efnahagsmálum hverju sinni. Ég tel því mjög mikilvægt að stefnt yrði að því að fjárlög íslenska ríkisins verði lögð fram til lengri tíma en eins árs í senn.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. fyrir undirtektir þeirra og fróðlegar og málefnalegar ræður um þetta mikilvæga mál. Ef ég vík að nokkrum þeim þáttum sem menn hafa fjallað um, og þá kannski í öfugri röð, taka það sem hefur verið nefnt síðast, þá er það svo vegna þess sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir nefndi að það mundi ekki vera í lögum Seðlabanka fjallað um slíka hluti sem lúta að fjárstjórn ríkisins eða fjárlagaumhverfinu yfirleitt. En það er alveg hárrétt að mínu mati hjá hv. þm. að þessi hin nýja skipan gerir kröfu til að markmið ríkisstjórnar á hverjum tíma í fjárlagaefnum séu skýr til lengri tíma horft og það sé aukin festa sem þar gildi enda yrði erfiðara fyrir Seðlabankann að ná þeim markmiðum sem honum er sett ef framganga ríkisvaldsins að öðru leyti í fjárlagalegum efnum væri óvæntum sviptingum háð, menn hefðu ekki lagt línurnar til lengri tíma. Hitt er svo aftur annað mál sem við hv. þm. þekkjum að reyndin er sú að um þá þætti sem ákveðnir eru til lengri tíma er ákveðin tilhneiging til að þenja út útgjöld í síðari hluta áætlana. Þetta þekkjum við til að mynda í hafnaáætlunum og þetta þekkjum við í vegáætlun. Menn hafa aðeins tilhneigingu til þess, sem kannski er vonlegt, að belgja út síðari hluta slíkra áætlana og síðan hafa ríkisstjórnin, þingmeirihluti og einstök kjördæmi slegist töluvert harkalega við fjárlagagerð hverju sinni að varðveita þessar áætlanir í framkvæmdum er snúa til að mynda að flugvöllum, höfnum og vegagerð þannig að ekki er endilega víst að fjárlög til lengri tíma mundu hafa aukna festu í sér hvað þetta varðar. Varðandi fjölgun í bankaráðinu þá telja menn að við þessa afmörkun sé rétt að hafa skýrari skil á milli bankastjórnarinnar annars vegar og bankaráðsins hins vegar og auka eftirlitshlutverk bankaráðsins. Í því sambandi var talið rétt í þeirri nefnd sem fjallaði um þetta að fjölga í bankaráðinu. Það er ekki út af fyrir sig nein forskrift frá ríkisstjórninni eða frá forsrn. til nefndarinnar heldur verður það niðurstaða nefndarinnar og ég get alveg sætt mig við þá niðurstöðu og jafnvel þá niðurstöðu að nefndin kjósi sjálf formann bankaráðsins en ekki ráðherrann eins og nú er. Ég held að það sé út af fyrir sig til bóta. Varðandi það hvort eigi að auglýsa sérstaklega stöðu seðlabankastjórans þá er það þannig að þessar stöður voru yfirleitt ekki auglýstar. Talið var heimilt að auglýsa þær ekki. Síðan tók einstaka ráðherra upp á því að auglýsa samt þó að það væri ekki skylt og var það oft fróðlegt og skemmtilegt. Heilu menntaskólarnir sóttu um til að undirstrika að stöður af þessu tagi væru ekki auglýstar þannig að mark væri á takandi enda eru slíkar stöður, hygg ég, aðeins auglýstar í einu landi og í því landi er út af fyrir sig gert ráð fyrir því að búið sé að ákveða þá stöðu fyrir fram, staðan sé þess eðlis. Það sé ekki ástæða til að vera að plata fólk með auglýsingum af þessu tagi. Síðar kom á daginn við rannsókn lögspekinga á lögunum að þeir töldu að alltaf, alla tíð hefði verið skylt að auglýsa þessa stöðu samkvæmt lögum þannig að menn höfðu ekki fylgt lögunum hvað þetta varðaði og ekki auglýst og stundum auglýst eftir vilja ráðherrans. Þegar auglýst var, þá var algerlega ljóst, eins og menn þekkja, að búið var að ákveða þetta allt saman áður en auglýsingin var birt. Þetta vita allir menn. Þess vegna er þetta nánast hvergi, ég hygg það sé í einu landi, sem stöður af þessu tagi eru auglýstar. Ég held að það sé miklu hreinna og beinna að vera ekki með neinn leikaraskap í þeim efnum. Þá kem ég inn á það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson vék að, spurninguna um það hvort bankastjórar ættu að vera einn eða þrír. Þetta er spurning sem er fullkomlega eðlilegt að ræða og ég verð að segja að ég hef ekki neina sérstaka fasta skoðun á því yfirleitt hvort bankastjórar eigi að vera einn eða þrír. Í viðskiptabönkum hef ég þó talið að til lengri tíma sé kannski eðlilegt af því að þar sé um viðskiptalegar ákvarðanir að ræða að þar sé bankastjórinn einn, en í seðlabankastjórn þar sem er um hálfpólitískar, þ.e. efnahagspólitískar en ekki viðskiptalegar ákvarðanir að ræða, sé eðlilegra að fleiri fjalli um en áður. Til að mynda var nýverið fjölgað í bankastjórn seðlabanka Svíþjóðar úr þremur í sex, alveg í hina áttina, þannig að mér finnst gilda dálítið öðru máli um fyrirtæki, viðskiptabanka, en svo aftur seðlabanka þar sem menn eru að véla um slíka hluti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson benti meira að segja á það að til að mynda í Bretlandi er gagnvart meginákvörðuninni, sem snýr að vöxtunum, ekki einungis einn bankastjóri sem ræður og ekki einu sinni undirbankastjórarnir heldur aðrir sem þar koma að, þar á meðal fjórir --- ég hygg að það sé rétt með farið hjá hv. þm. --- fjórir sérfræðingar sem fjmrh. skipar. Þetta var vegna þess að breski fjmrh. réð áður algerlega vaxtafærslum. Þetta var síðan fært til seðlabankans og menn vildu ekki færa það alveg í einu skrefi. Þeir höfðu þess vegna þetta milliráð þar sem fjmrh. skipar fjóra í ráðið. Nú erum við að færa þetta vald til Seðlabankans, þá til bankastjórnarinnar, og mér fyndist of í lagt, a.m.k. fyrst í stað, um leið að ákveða að seðlabankastjóri skyldi vera einn þannig að allt þetta vald yrði fært í hendur á einum manni. Vel má vera að eftir einhver ár, 10--20 ár, telji menn eðlilegt að sú skipan haldist en mér finnst ekki óeðlilegt þegar maður fikrar sig í þessa áttina að auka vald Seðlabankans að færa það vald ekki allt í hendur í einum manni. Formaður bankastjórnarinnar fær formlega aukið vald, þ.e. hann er skipaður af ráðherra en ekki af bankastjórunum sjálfum eins og nú er reglan, að bankastjórarnir velji til þriggja ára í senn formann bankastjórnarinnar. Þetta hefur þó þýtt að formenn bankastjórnar hafa setið áratugum saman, það eru hæfir og ágætir menn. En nú er þetta gert með þessum hætti. Segja má að það sé ekki neitt stóraukið vald sem formaður bankastjórnar fær við þetta, það er aðallega formleg skipan og þá liggur það skýrar fyrir um þann tíma sem viðkomandi er ráðinn til starfans. Hér er til að mynda ákveðið að bankastjóri sé ráðinn til sjö ára en ekki fimm ára eins og gengur og gerist í kerfinu. Bankastjóri Seðlabankans var áður ráðinn til sex ára, síðan var því breytt í fimm ár með hinni almennu breytingu, en nefndin ákvað sjö ár. Reyndar kom í ljós, sem ég þekkti ekki til, að í þeim ,,kriterium`` sem menn nota til að meta hvort seðlabankar séu sjálfstæðir eða ekki er horft til þess í stigagjöf um það efni til hve langs tíma seðlabankastjórar eru ráðnir. Því skemmri tími, því ósjálfstæðari seðlabanki, vegna þess að þá er ráðherrann sem er með skipunarvaldið talinn hafa bankastjórana frekar í hendi sinni en ella ef skipunartíminn er lengdur. Ég hafði út af fyrir sig gert ráð fyrir því að þetta yrði til fimm ára en nefndin ákvað að leggja til sjö ár, en sums staðar er þetta 8--10 ár varðandi bankastjóra. Þá eru um leið settar skorður við því hversu lengi menn geta setið í þessum stól. Varðandi það sem hv. þm. Jóhann Ársælsson kom inn á utan við sviga eins og ég skildi það um að nú væri felld úr lögum heimild Seðlabankans til að tjá sig sérstaklega, þá býst ég við að hv. þm. hafi nefnt þetta í hálfkæringi vegna þess að ástæðan fyrir þessari grein í lögunum var sú að seðlabankastjórum var skylt að fylgja ákvörðunum ríkisstjórnar þó að þær gengju þvert á sjónarmið bankans en við þær aðstæður máttu þeir lýsa sjónarmiðum sínum en síðan áttu þeir að fylgja því sem ríkisstjórnin ákvað. Nú er þessi aðstaða horfin. Þess vegna þarf ekki bankinn að útskýra sérstaklega samkvæmt heimild að hann sé á móti því sem ríkisstjórnin sé að gera þó hann eigi að fylgja því og þess vegna var fellt út það ákvæði sem þannig var tengt. Seðlabankinn hefur allar heimildir eftir sem áður til að tjá sig eins og hann kýs um efnahagsmál. En hann verður þá að sæta því eins og aðrar stofnanir að ef einhverjum, hver sem það er, finnst að orðalag í þeim efnum sé ekki við hæfi, þá sé það líka sagt. Við eigum ekki að gera stofnanir að einhverjum heilögum páfagörðum hér á landi. Mér finnst það ekki við hæfi. Varðandi það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi um þolmörkin gagnvart verðbólgumarkmiðunum þá tel ég eðlilegt að á Íslandi þar sem efnahagslífið er sveiflukenndara en annars staðar séu þessi þolmörk aðeins víðtækari. Ég vek athygli á því að varðandi eiginfjármyndunina er röksemdin einnig sú sama, að eiginfjárþörfin sé aðeins meiri vegna þess að efnahagslífið sé sveiflukenndara en annars staðar er. Út af fyrir sig er það rétt sem hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi að mörg önnur mikilvæg markmið gilda í þjóðfélaginu og sem við sem stjórnmálamenn hljótum að hafa verulegan áhuga á og okkur hlýtur að greina á um eftir því hvar við skipum okkur í fylkingar og hver okkar sjónarmið og hugsanir kunna að vera. En það sem ég var að leggja áherslu á í þessu sambandi var þetta að ekki sé rétt að færa þessi stjórntæki Seðlabankanum, að fylgja eftir markmiðum öðrum en þeim sem hann getur með góðu móti framfylgt. Það segir ekki að ekki sé mikilvægt að stuðla að því að atvinnustig sé traust enda tel ég að það efnahagslíf sé ekki heilbrigt þar sem atvinnuleysi er til lengri tíma mjög mikið. Hv. þm. nefndi atvinnuleysið í Evrópusambandinu og nefndi tölur milli 12 og 14 millj. manna. Þá vek ég athygli á því að í þeim tölum er yfirleitt miðað við það, eftir því sem ég best veit, að telja ekki þá sem eru eldri en sextugir eða í einhverjum tilfellum 63 ára með í atvinnuleysinu þannig að þessi tala er mun hærri ef miðað væri við fyrirkomulag okkar. Í annan stað detta þeir sem eru settir á margvísleg námskeið eftir einhverja tíma í atvinnuleysi út úr skráningunni líka þannig að það er til þess fallið að lækka þessar tölur. Atvinnuleysi er því miður í reynd hærra en hér gerist. Það er reyndar þannig, talandi um þenslu, að það er mat flestra hagfræðinga að atvinnuleysi sem er komið niður fyrir 3% eða svo sé orðið þensluskapandi í sjálfu sér. Þess vegna hafa hagfræðingar a.m.k. litið þannig á að atvinnuleysi sem er hjá okkur núna 1 1 / 2 % sé mínus atvinnuleysi því það sé atvinnuleysi sem sé líklegt til að ýta undir örari kaupmáttarþróun og spennu á vinnumarkaði en það sem sumir hafa kallað heilbrigt atvinnuleysi og fer það orðalag í taugarnar á mjög mörgum. Varðandi það sem hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi um samstarf við erlenda aðila er þetta fest niður í lögunum. Ekki er gert ráð fyrir að samstarf verði umfram það sem nú er við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, OECD og slíkar stofnanir. En það er sem sagt fest í þann lagaramma sem hér er að mestu leyti að þær heimildir eru fyrir hendi fyrir bankana að taka þátt í slíku. Varðandi þrautavaraheimildir bankans til þess að greiða götu lánastofnana þá er þar um að ræða lánastofnanir almennt sem eru viðurkenndar í þjóðfélaginu sem þar geta komið til en einnig eru settar hömlur við því og það er ekki hugsunin sú að menn séu að bjarga sjálfstæðum bankastofnunum, hlutafélögum frá gjaldþroti eða þess háttar. Við slíkar aðstæður yrðu þær bankastofnanir að afla sér aukins fjár með útgáfu nýs hlutafjár. Á hinn bóginn er talið skynsamlegt að bankinn hafi heimildir til að grípa inn í til að forða holskeflum í bankaheiminum með tilteknum hætti. Ég held að það sé aðeins til að tryggja aukið öryggi á markaðnum og í fjármálaheiminum. Ég held að það sé til bóta. Varðandi það sem spurt var um heimildir banka til að gefa út markaðsbréf við tilteknar aðstæður þá er þetta til þess fallið að styrkja skuldabréfamarkaðinn. Ríkissjóður hefur aðeins dregið sig út af markaðnum eða minnkað hlutdeild hans vegna þess að skuldastaða hans hefur batnað mjög mikið. Það er hins vegar almennt séð talið skynsamlegt fyrir heilbrigðan markað að bréf af þessu tagi séu til á markaði til að styrkja markaðinn og sú heimild sem er þarna fyrir hendi er einn þáttur í því efni. Ég vona að ég hafi komið að flestum þeim spurningum og ábendingum sem voru nefndar. Ég ítreka þakkir mínar fyrir málefnalegar umræður.

Virðulegi forseti. Það er rétt að á köflum hefur farið af stað hálfgerður skrípaleikur þegar staða seðlabankastjóra hefur verið auglýst og veitt. Auðvitað á að taka af öll tvímæli í þeim efnum. Ég hefði hins vegar talið skynsamlegra að fara hina leiðina, þ.e. að lögbinda að staðan skuli auglýst og að fram fari faglegt mat á umsækjendum í þessi mikilvægu störf. Mér er ljóst að það er ekki í lögum um Seðlabankann hvernig staðið skuli að því að leggja fram fjárlög íslenska ríkisins. Það er rétt hjá hæstv. forsrh. að þær áætlanir sem lagðar hafa verið fram og jafnvel samþykktar hafa haft tilhneigingu til að þenjast út. Þingmenn mættu beita meiri ögun í umgengni og viðhorfum til áætlana sem gerðar hafa verið og samþykktar þinginu. En þegar við setjum okkur langtímamarkmið í efnahagsmálum, þarna erum við að setja markmið til mjög langs tíma, þá sé ég ekki annað en þróun fjárlaga íslenska ríkisins skipti þar verulega máli, ekki bara ríkisins heldur sveitarfélaga. Það er í lögum að sveitarfélag skuli gera þriggja ára áætlanir. Mér fyndist það eðlileg þróun í framhaldi af þeim markmiðum sem hér eru sett að samhliða væru lögð fram frumvörp þess efnis að við gerð fjárlaga hvers árs skyldi jafnframt birt þriggja ára áætlun. Það mundi örugglega styrkja efnahagsstjórn landsins í framtíðinni og koma til góða þeim stofnunum sem ríkið rekur hverju sinni. Ég tel þetta mikilvægt en geri mér auðvitað grein fyrir því að þessi áætlun yrði sjálfsagt endurskoðuð, a.m.k. á fjögurra ára fresti. Það er hins vegar eðli áætlana enda er ég ekki að tala um að þær séu formlega samþykktar.

Herra forseti. Aftur varðandi auglýsingar á störfum seðlabankastjóra. Eins og ég sagði hef ég reynt að koma þessum lagagrundvelli í sama horf og víðast hvar annars staðar, hafa hann sambærilegan. Aðeins í einu landi hefur mönnum dottið í hug að auglýsa þetta starf. Ég minni á seðlabankastjóra Evrópuseðlabankans. Þar vissi enginn, þegar leiðtogarnir komu saman, hver yrði seðlabankastjóri. Það var ákveðið kl. 6 um nóttina og var svo sannarlega ekki auglýst í þá stöðu. Það er eðli málsins. Ég man eftir því, sem borgarfulltrúi í gamla daga, að þá var stefna vinstri flokkanna sú að auglýsa ætti stöðu borgarstjóra. Það gerðu þeir svo sannarlega þegar þeir tóku við 1978. Síðan voru þeir í þrjár vikur að semja sín á milli um hver yrði borgarstjóri. Þegar þeir höfðu eftir hatrammar deilur komist að niðurstöðu, þá var staðan auglýst. Það var víst búið að segja frá því í blöðunum hver hefði orðið ofan á í samningaviðræðunum, en svo var staðan auglýst og sex eða sjö manns sóttu um. Ég spyr aftur: Hvern er verið að plata? Eigum við ekki að reyna að hafa þetta gegnsætt? Ég held að það sé afar þýðingarmikið. Þriggja ára fjárlög sveitarfélaganna hafa því miður ekki hjálpað þeim til að halda vel aftur af sínum fjármálum. Eins og ég segi er tilhneiging til þess að setja meiri útgjöld á síðari hluta slíkra tímabila. Á hinn bóginn, ég tek undir það með hv. þm., er skynsamlegt að meginlínurnar og meginmarkmiðin séu rækilega kynnt og rædd við gerð fjárlaga hverju sinni þannig að t.d. þriggja ára markmið yrðu rædd ítarlega og kynnt. Þeim yrði auðvitað breytt frá ári til árs en hefðu leiðsögugildi fram í tímann. Ég held að það hefði þýðingu fyrir efnahagsmálin.

Virðulegi forseti. Auðvitað er hægt að hafa það gegnsætt þó að staðan sé auglýst og fram fari faglegt mat á umsækjendum. Sem betur fer þekkjast líka dæmi um hitt, að vel sé staðið að málum þegar staða er auglýst. Ég kem enn og aftur til að lýsa þeirri skoðun minni að mikilvægt sé að sú breyting eigi sér stað á þinginu að við getum horft fram á lengri tíma áætlanir í fjármálum. Þar tel ég ekki endilega við ríkisstjórnir að sakast. Það hefur ekki síður, eins og hæstv. forsrh. kom inn á, verið afar erfitt að beita aga og láta þær áætlanir sem þó hafa verið gerðar haldast.

Herra forseti. Hæstv. forsrh. sagði réttilega að heilbrigt atvinnuleysi væri hugtakanotkun sem færi í taugarnar á mörgum. Ég er í þeim hópi. Í mínum huga er ekki til neitt sem heitir heilbrigt atvinnuleysi. Einn atvinnulaus maður er einum atvinnulausum of mikið. Atvinnuleysi er ekki aðeins slæmt fyrir einstaklinginn heldur einnig efnahagslífið. Atvinnuleysið dregur úr eftirspurn. Sömu áhrif hefur reyndar misskipting í þjóðfélaginu. Ég vildi hins vegar taka undir og ítreka spurningu til hæstv. forsrh. varðandi auglýsingar á stöðum. Hæstv. forsrh. segir að við stöndum frammi fyrir tveimur valkostum: að auglýsa eða plata. Menn taka þann kostinn að hætta að auglýsa og telja sig þar með hætta að plata fólk. Þá á að gera þetta gegnsætt, segir hæstv. forsrh. Hverjar eru hinar gegnsæju reglur? Vistarverur Stjórnarráðsins hafa ekki reynst mjög gegnsæjar. Ég held að við séum ekki að gera þessi mál gegnsærri. Seðlabankastjóri og stjórnendur Seðlabankans eru ráðnir til langs tíma. Ríkisstjórnir sitja hér í stuttan tíma, fjögur ár í senn. Mér finnst eðlilegt að þessar stöður séu auglýstar og reynt sé að komast að niðurstöðu á faglegum nótum.

Herra forseti. Ég er sammála hv. þm. um að nauðsynlegt sé að vel sé ráðið til þessara starfa. Ágreiningur minn við hv. þm. lýtur að því að ég tel að auglýsing sé ekkert hjálpartæki þegar kemur að stöðu af þessu tagi. Ég held að menn eigi að vera hreinskilnir og játa að sumar stöður eru þessa eðlis. Hið sama hlýtur að gilda hér á landi og annars staðar í heiminum. Slíkar stöður eru þess eðlis að það á ekki við að þær séu auglýstar. Aðilar sem ákváðu að auglýsa viðkomandi stöðu gerðu ekkert með þær auglýsingar, þó að þeir ákvæðu sjálfir að auglýsa til að fá klapp á bakið einhvers staðar fyrir að vera framsýnir og þess háttar. Ég held að við eigum bara að viðurkenna að sumar stöður eru þess eðlis að í þær eigi ekki að ráða eftir auglýsingum. Það hefur ekki verið gert, jafnvel þó að menn hafi auglýst, og það er hvergi gert. Ég tel eðlilegt að hafa þar sama fyrirkomulag og annars staðar. Það er engin trygging fyrir því að hæfari menn fáist til starfa af þessu tagi þó að starfið sé auglýst. Hitt er annað mál, sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi, hvort setja eigi upp einhverjar reglur um hverjir fái að sækja um slíkar stöður, sækjast eftir slíkum stöðum og vera ráðnir í slíkar stöður. Ég veit að nokkrir hagfræðingar hafa viljað að slíkar stöður yrðu klæðskerasaumaðar utan um hagfræðinga. Ég tel að það eigi ekki við um Seðlabankann. Ég held að þar gildi það sama og annars staðar í heiminum. Góðir og gegnir hagfræðingar geta haft hæfileika til að stýra þessum stofnunum en þar geta einnig komið til aðrir þættir. Ég tel ekki að það eigi að klæðskerasauma þessi störf sérstaklega utan um hagfræðinga heldur eigi allir að geta komið að því máli. Hins vegar verður það að vera mat þeirra sem ráða lyktum þeirra mála að í starfið veljist hæfir menn. Það skiptir sérstaklega miklu þegar áhrif Seðlabankans eru aukin.

Herra forseti. Það er rétt að auglýsing er engin trygging fyrir faglegri ráðningu. Ég er aftur á móti að velta fyrir mér því hvort ekki sé rétt að við reynum að breyta afstöðu okkar til þessara mála, að þeir sem ráða seðlabankastjóra láti af þeirri venju sem hér hefur skapast að lofa tilteknum einstaklingum stöðurnar fyrir fram, stöðurnar séu auglýstar, öllum gefinn kostur á að sækja um þessar stöður og síðan sé í ljósi þeirra umsókna sem berast reynt að ráða hæfasta einstaklinginn. Ég veit að þetta hefur verið á þann hátt sem hæstv. forsrh. lýsir. Ég er að hvetja til þess að teknir verði upp nýir og breyttir hættir. Væri það ekki eðlilegra og að við hættum þá jafnframt að plata fólk?

Herra forseti. Ég vil ekki að menn misskilji mig. Ég tel það almenna og góða reglu að stöður séu auglýstar. Ég tók til að mynda upp þá reglu þegar ég var borgarstjóri, að neita mönnum um að sækja um með nafnleynd vegna þess að ég taldi að þetta ætti að vera öllum opið, ljóst og skýrt. Ég var varaður við því og mér sagt að fjöldi manna mundi ekki sækja um ef nafnleynd yrði rofin. Það gerðist aldrei því að ég lét þá vita að nafnleynd yrði rofin og það reyndist vel. Almennt séð tel ég að það eigi að auglýsa stöðu en ég tel líka að á því geti verið undantekningar. Það á við um stöðu af þessu tagi. Ég tel að hvort tveggja reynslan og verklagið annars staðar sanni að það á við í þessum efnum að slíka stöðu eigi ekki að auglýsa.

Herra forseti. Hæstv. forsrh. segir að einhverjir hagfræðingar vilji endilega setja inn í svona lög ákvæði sem klæðskerasníði stöðu seðlabankastjóra fyrir þeirra stétt. Ég er ekki endilega viss um að það sé æskilegt en tel samt æskilegt að einhvers konar ákvæði séu þar inni um hæfni. Þau geta verið af öðrum toga en eingöngu strangvísindalega hagfræðilegum. Af því að hæstv. forsrh. sagði að menn gætu þurft að gera annars konar kröfur til slíkra manna þá væri fróðlegt að vita hvers konar reynsla hann telur að geti t.d. réttlætt að menn séu settir í þessa stöðu. Mér þótti líka fróðlegt að heyra hjá hæstv. forsrh. að hann er í sjálfu sér ekki í prinsippatriðum á móti því að seðlabankastjóri verði einn í stað þriggja. Hafi ég skilið hann rétt þá sagði hann að þegar fram liðu stundir kynni vel að vera að menn mundu vinda sér í slíkar breytingar. Hann sagði hins vegar að á þessu viðkvæma breytingastigi sem menn eru að fara í gegnum væri kannski of mikið á einn mann lagt að taka þær mikilvægu ákvarðanir sem þarf til þess að ná markmiðum peningamálastefnunnar sem hæstv. forserh. hefur markað í samráði við bankann. Það kann vel að vera rétt hjá hæstv. ráðherra, en þá spyr ég hann: Er þá ekki leiðin til að létta þessu oki af einum manni, jafnvel af þremur, greiðust með peningastefnunefnd sem tæki þá þessar ákvarðanir? Þá værum við ekki aðeins með hina bestu menn innan bankans heldur gætum við líka sótt til sérfræðinga utan bankans, háskólaprófessora eða eftir atvikum manna sem ekki eru hagfræðingar. Ef minni mitt brestur ekki eru einhverjir þeirra fjögurra sem sitja í peningastefnunefnd Englandsbanka ekki beinlís hagfræðingar heldur tengjast þeir með öðrum hætti peningavísindum.

Herra forseti. Eins og ég reyndi að færa rök að áðan þá tel ég að ástæðan fyrir þessari skipun til að mynda hjá Englandsbanka sé sú að fjármálaráðherrann, Gordon Brown, hafi ekki viljað ganga skrefið til fulls. Hann vildi ekki færa valdið til fulls til bankans og gera seðlabankann sjálfstæðan sem því næmi og þess vegna hafði hann þetta millistig þannig að það væri ekki bara bankinn sem kæmi að þessu heldur ýmsir aðrir aðilar, þar með taldir aðilar sem hann skipaði til að taka þátt í þessari ákvörðun. Ég tel að við göngum hins vegar lengra. Ég nefndi líka varðandi fjölda bankastjóranna að ég teldi eðlismun á því hvort um væri að ræða viðskiptabankastjóra þar sem menn tækju viðskiptalegar ákvarðanir eða hvort um væri að ræða bankastjóra af því tagi sem er í seðlabanka þar sem menn eru að fjalla um efnahagspólitíska hluti. Ég vakti athygli á því að sums staðar annars staðar, til að mynda hjá jafnaðarmönnum í Svíþjóð, sem hv. þm. hefur verið að hvetja menn til þess að fara svolítið eftir, var ákveðið nýlega að fjölga bankastjórum úr þremur í sex þrátt fyrir að þeir séu komnir inn í myntsamstarfið og ættu að þurfa minna á banka að halda eftir að þeir fengu einn sameiginlegan seðlabanka annars staðar. Þetta var nú þannig. Hvaða skilyrði menn eigi að uppfylla til að geta rækt stöðu seðlabankastjóra þá er það fyrst og fremst náttúrlega almenn skynsemi, í öðru lagi grundvallarþekking á þjóðlífinu, í þriðja lagi víðtæk þekking á efnahagsmálum þjóðarinnar, í fjórða lagi stjórnunarhæfileikar, í fimmta lagi hæfileikinn til þess að geta tekið ákvarðanir o.s.frv. Þetta er nú bara spunnið hér upp úr huga mér. Ég sé að hv. þm. brosir því hann áttar sig á því að hann hefur alla þessa hæfileika sjálfur.

Herra forseti. Ég vona að ég móðgi ekki hæstv. forsrh. Mér fannst hann svo ærlegur áðan að það vantaði ekki nema eitt í þessa upptalningu en það hefði að sjálfsögðu útilokað þann náttúrufræðing sem hér stendur og það er auðvitað lögfræðipróf frá Háskóla Íslands. Það kom líka fram í máli hæstv. forsrh. að hann er giska vel kunnugur því hvernig jafnaðarmenn hugsa, ekki bara í Svíþjóð heldur líka í Bretlandi og helstu rök hans í málefnalegri umræðu við mig eru þau að jafnaðarmenn í Svíþjóð fara aðra leið. Guð láti gott á vita. Ég vona að ég geti þá í framhaldinu líka bent hæstv. forsrh. á ýmislegt annað sem þeir eru að gera sem hæstv. forsrh. mætti taka upp eftir þeim. Ég er hins vegar ósammála honum um að Gordon Brown sé að fara einhverja millileið með þessari peningastefnunefnd hjá Englandsbanka. Ég held miklu frekar að hann hafi gert sér grein fyrir því að þarna er um að ræða flókið og viðamikið mál. Menn þurfa mikla greiningargetu til þess að geta brotið sig að niðurstöðu og ég held þess vegna að hann hafi verið að tryggja það að þarna safnaðist mikið atgervi til þess að geta ráðið til lykta þessum flóknu ákvörðunum.

Herra forseti. Ég vil taka fram að ég var ekki endilega að skrifa undir að það væri góð ráðstöfun að fjölga seðlabankastjórum í Svíþjóð úr þremur í sex. Ég var bara að segja að þessi tilhneiging var fyrir hendi. Ég hlýt að vekja athygli á því líka, af því að menn eru að tala um atgervi sem þurfi að vera til staðar gagnvart ákvörðunum af þessu tagi, að það vekur athygli manns að fyrir 20--30 árum var það sérstakt keppikefli manna að komast að í Seðlabankanum, til að mynda unga hagfræðinga og slíka. Nú gengur mjög erfiðlega að fá slíka menn í vinnu í Seðlabankann og/eða halda þeim þar eftir að þeim áskotnast reynsla vegna þess að við borgum verr en þær stofnanir sem eru á markaðnum og er þetta heilmikið áhyggjuefni. En þannig er þetta nú og reyndar afar flókið að komast út úr þessum vanda. En þetta hefur maður horft upp á í þessum ágæta banka.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um leigubifreiðar sem er 633. mál á þskj. 1010. Með frv. er verið að laga lög um leigubifreiðar að breyttum aðstæðum í þjóðfélaginu. Þetta á ekki hvað síst um auknar kröfur sem gerðar verða til starfsstéttarinnar og eru gerðar til starfsstéttarinnar og bifreiðastöðva um aukið öryggi. Öll ákvæði gildandi laga um sendi- og vörubifreiðar eru felld burt í þessu nýja frv. Þá færist stjórnsýsla málaflokksins og öll umsýsla leigubifreiðamála frá samgrn. til Vegagerðarinnar. Það er í samræmi við eðli málaflokksins og krafna sem gerðar eru til stjórnsýslunnar. Á höfuðborgarsvæðinu hefur útgáfa akstursleyfa verið í höndum þriggja stéttarfélaga leigubifreiðastjóra. Ráðuneytið telur það fyrirkomulag ekki hafa gefist vel að öllu leyti þar sem erfitt hefur verið að tryggja samræmda framkvæmd félaganna. Vegagerðin mun því, ef þetta frv. verður að lögum, sjá um útgáfu allra atvinnuleyfa og skírteina fyrir afleysingabílstjóra og hafa umsjón með námskeiðum. Auk þess mun Vegagerðin starfrækja gagnagrunn með samræmdum upplýsingum til að umsýsla og skipulag verði einfalt og skilvirkt. Gert er ráð fyrir að aðgangur að grunnupplýsingum gagnagrunnsins verði mjög takmarkaður og að sjálfsögðu í fullu samræmi við ákvæði laga nr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Þá mun Vegagerðin sjá um leyfisveitingar og eftirlit með bifreiðastöðvum, en frv. gerir ráð fyrir mjög aukinni ábyrgð þeirra. Með frv. er einnig kynnt sú nýlunda að setja megi lágmarksgæðastaðla um þjónustu leigubifreiða. Stöðvarnar hafa gert mismunandi kröfur og engir almennir staðlar hafa því verið til. Er stefnt að því að auka gæði þjónustunnar sem ætti ef vel tekst til að koma öllum almenningi til góða en mun ekki hvað síst bæta ímynd íslenskrar ferðaþjónustu. Það skal þó tekið skýrt fram að um heimildarákvæði er að ræða. Í frv. er gert ráð fyrir þyngri viðurlögum en í gildandi lögum. Með því er lögð áhersla á aukna ábyrgð og eftirlit bifreiðastöðva með því að reglum sé fylgt, svo og aukinni ábyrgð einstakra leyfishafa. Samkvæmt gildandi lögum eru kærumál hjá umsjónarnefndum fólksbifreiða á fjórum stöðum á landinu. Úrskurðirnir eru kæranlegir til samgrn. Lagt er til að komið verði á fót einni sjálfstæðri úrskurðarnefnd fyrir allt landið og úrskurðirnir verði endanlegir á stjórnsýslustigi. Með hinu nýja fyrirkomulagi ætti samræmd meðferð mála að verða betur tryggð, en í því felst veruleg réttarbót. Að lokum er rétt að nefna að frv. felur ekki í sér neinar breytingar á þeim takmörkunum að starfsgreininni sem gilt hafa fram til þessa. Því hefur verið haldið fram að gefa ætti aðgengi þetta frjálst og mundi það leiða til betri þjónustu og lægra verðs. Ráðuneytið er ekki á þessum tíma sannfært um að svo verði raunin. Víða erlendis hefur þetta verið reynt og í sumum tilvikum gefist vel en í öðrum alls ekki. Að mati ráðuneytisins er þjónusta leigubifreiða almennt góð víðast hvar á landinu og stenst samanburð við erlendar borgir. Álagstoppar um helgar hafa jafnast út eftir að opnunartími skemmtistaða var gerður sveigjanlegri. Á höfuðborgarsvæðinu eru útgefin atvinnuleyfi allt að helmingi fleiri en gengur og gerist um sambærilegar borgir erlendis. Því mætti ætla að þessi þjónusta væri í allgóðu lagi. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð uppi um þetta frv. við 1. umr. Hæstv. samgrh. fór yfir þann þátt málsins sem snýr að stjórnsýslu málaflokksins þar sem verið er að færa umsýslu leigubifreiðamála frá samgrn. til Vegagerðarinnar sem má kannski vera í sjálfu sér eðlilegt að gera þó að vissulega vakni spurningar um þegar maður les greinargerðina hvers vegna. Það er a.m.k. undirliggjandi að því er snýr að höfuðborgarsvæðinu að þá hefur þessi útgáfa akstursleyfa t.d. verið frá nóvemer 1999 í höndum þriggja stéttarfélaga leigubifreiðastjóra og síðan er sagt að það fyrirkomulag hafi ekki gefist vel. Sem dæmi megi nefna að mjög erfitt hafi verið að tryggja samræmda framkvæmd félaganna. Ákveðins trúnaðarbrests hafi því miður einnig gætt milli hinna einstöku félaga. Það væri fróðlegt að fá að heyra meira um þennan lið frá hæstv. ráðherra og þá kannski í fyrsta lagi um það hvort haft hafi verið eitthvert samráð við þessi stéttarfélög við þessa lendingu málsins, hvort þau séu sátt við þessa niðurstöðu og kannski eitthvað örlítið meira um það í hverju þessi trúnaðarbrestur hafi komið fram og af hverju þetta hafi ekki reynst vel. Að öðru leyti hef ég ekki neina sérstaka athugasemd við að þetta sé fært undir Vegagerðina. Vegagerðin hefur þennan málaflokk hvað varðar aðrar tegundir leyfa og bifreiða þannig að það getur í sjálfu sér verið eðlileg lending. Það sem ég vildi hins vegar gera svolítið að umtalsefni er það sem hæstv. samgrh. kom inn á í lokin í sínu máli. Það vakna vissulega vangaveltur við lestur þessa frv. hvort ekki hefði verið eðlilegt að stíga það skref að opna þessa atvinnugrein svolítið meira. Hæstv. ráðherra sagði að það væri mat ráðuneytisins að það væri ekki rétt að gera það á þessu stigi, það hefði gefist vel sums staðar og annars staðar ekki. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort það hefði verið tekið til alvarlegrar skoðunar að opna atvinnugreinina og gera hana frjálsari en nú er. Það er náttúrlega þjónustan sem við erum að tala um, hvort hægt sé að bæta hana og vissulega er það rétt sem hæstv. ráðherra segir að álagstopparnir hafa dreifst þannig að það er kannski ekki sama biðraðamenningin eftir leigubílum eins og var á meðan öllum var beint inn á sömu klukkustund næturinnar til þess að leita sér að leigubíl. Það var mjög erfitt að bregðast við því ástandi. En maður getur líka velt því fyrir sér hvort kannað hafi verið hver áhrif þess yrðu á t.d. verðlag þjónustunnar ef þetta yrði gefið frjálsara og hvort það mundi ekki koma neytendum til góða líka í lægra verði á þessari þjónustu sem er afskaplega dýr hér. Það var þessi þáttur sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra betur út í, þ.e. hvort þetta hafi verið tekið til alvarlegrar skoðunar í ráðuneytinu og hvort gerð hafi verið einhver úttekt á þessu. Mér fannst það ekki koma skýrt fram í máli hæstv. ráðherra hvort þetta hafi verið kannað af neinni alvöru. Þá á ég við hvort gerð hafi verið ítarleg úttekt á því með tilliti til annars vegar þjónustunnar, sem hæstv. ráðherra minntist á hér áðan, en ekki síður til þess hver áhrif þetta mundi geta haft á verðlagið á þessari þjónustu.

Herra forseti. Þetta frv. til laga um leigubifreiðar felur í sér veigamiklar breytingar á stjórnskipan og fyrirkomulagi þjónustu þessarar atvinnugreinar. Ég tel að í sjálfu sér sé alveg vert að skoða það eins og hér er lagt til að umsjón með þessari starfsemi verði færð frá ráðuneytinu sjálfu og til Vegagerðarinnar þó að ég telji að huga þurfi að fleiri þáttum. Í fyrsta lagi held ég að mikilvægt sé að líta svo á að þetta er hluti af almenningssamgöngum í landinu og ég sakna þess í frv. að þar er hvergi, að því er ég fæ best séð, minnst á nauðsyn hlutverks þessarar þjónustu og mikilvægi hennar og tengsl hennar við almenningssamgöngur og þjónustu á því sviði við samborgarana, við neytendur. Lögin eru fyrst og fremst að búa til einhvers konar laga- og reglugerðarramma, hvernig megi sekta menn og hvernig megi veita mönnum leyfi og þess háttar. Þung áhersla er lögð á það. Mér finnst að í upphafi svona laga eigi að taka skýrt fram að þessi þjónusta er hluti af almenningssamgöngum í landinu og hún þarf að skipuleggjast þannig að hún verði eðlilegur hluti og heild af þeim. Síðan komi stjórnsýsluleg skipulagsmál í framhaldi af því. Í öðru lagi finnst mér full ástæða til að skoða aðkomu sveitarfélaga að þessu máli betur en þarna er gert. Það er aðeins vikið að því í einni grein að samgrh. setji reglur eftir tillögum Vegagerðarinnar um fjölda bifreiða í leiguakstri á ákveðnu svæði, þ.e. í 8. gr., að fenginni umsögn viðkomandi héraðsstjórna, héraðsnefnda og félaga bifreiðastjóra. Ég minnist þess ekki að hafa séð minnst á aðkomu sveitarstjórna að þessu máli annars staðar. Sveitarstjórnir, t.d. Reykjavík og höfuðborgarsvæðið, eru meira eða minna ábyrgar gagnvart íbúum sínum varðandi þessa mikilvægu samfélagsþjónustu. Sveitarstjórnir hljóta að vera sá opinberi aðili sem stendur neytandanum næst þó að Alþingi, ríkisstjórn, ráðherra og Vegagerðin geri það að sjálfsögðu líka. Mér finnst að huga mætti að beinni aðkomu viðkomandi sveitarfélaga að þessu máli, ekki síst í ljósi þess að þetta er hluti af þjónustu, leigubílar eru hluti af almenningssamgöngum og sem eru meira eða minna svæðisbundnar. Ég vildi láta þetta sjónarmið koma fram og ég sakna þess í frv. Í öðru lagi verð ég að gjalda nokkurn varhug við því að koma upp gagnagrunni. Gagnagrunnur --- þá byrjar að klingja bjöllum. Hver á að safna gögnum og eftir hvaða reglum yrði það gert? Hér stendur í 2. gr. að bifreiðastöðvar skuli gefa Vegagerðinni upplýsingar um einstaka atvinnuleyfishafa o.s.frv. og fyrr í greininni stendur að koma skuli upp gagnagrunni og skráðar þær lágmarksupplýsingar sem nauðsynlegar eru til útgáfu atvinnu- og/eða starfsleyfa. Neðar í þessari grein stendur, með leyfi forseta: ,,Vegagerðin getur heimilað sérstakar útstöðvar frá gagnagrunninum á bifreiðastöðvum eða hjá bifreiðastjórafélögum til þess að afgreiða undanþágur.`` Víðar í þessu frv. er kveðið á um gagnagrunna, meira að segja að í gagnagrunn skuli heimilt að setja inn skattframtöl og ýmislegt annað. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að kveðið sé skýrt á um hvar gögn skuli liggja fyrir varðandi veitingu starfsleyfa og eftirlit með rekstrinum. Ég hef samt sterklega á tilfinningunni að það sé haft býsna opið í þessu frv. Á bls. 6 stendur t.d., með leyfi forseta: ,,Gagnagrunnur Vegagerðarinnar mun geyma upplýsingar um nafn og kennitölu bifreiðastjóra, heimilisfang, bifreiðastöð og kallnúmer, nýtingu atvinnuleyfis, heimilað og tekið orlof, útgerðarheimildir vegna veikinda o.fl.`` --- Þetta er bara hluti af því sem gæti verið þarna. Á Vegagerðin líka að halda utan um orlofsdagastöðu samkvæmt þessum tillögum? Það má vel vera að það sé nauðsynlegt en ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað er ætlað að þetta batterí þurfi marga starfsmenn? Hve mikið mun umfangið í stjórnsýslunni aukast? Í frv. sem hæstv. ráðherra mun mæla fyrir á eftir er einnig kveðið á um að aðrar almenningssamgöngur, rútur og þess konar fari undir eftirlit Vegagerðarinnar. Hvað erum við þarna að tala um stórt stjórnsýslubattarí? Ég er ekki að gagnrýna þetta, herra forseti, en það er eins gott að ljóst sé hvað við erum þarna að fara út í. Ég tel ástæðu til þess, herra forseti, að í nefndinni verði fjallað um hvers konar gagnagrunn er hér um að ræða og hver hin stjórnunarlegu afskipti af þessu verða. Í 13. gr. er einfaldlega sagt: ,,Samgönguráðherra setur að öðru leyti reglugerð um nánari framkvæmd laga þessara.`` Það er býsna opin heimild gagnvart mörgum atriðum sem hér þarf að skoða betur. Herra forseti. Ég ítreka þá ábendingu mína að leigubifreiðar eru hluti af almannaþjónustu, hluti af almenningssamgöngum og þau mál ber að skoða og skipuleggja sem eðlilegan hluta af þeirri þjónustu.

Hæstv. forseti. Ég kem fyrst og fremst upp til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi ekki velt því fyrir sér í tengslum við þetta mál að koma á sambærilegu skipulagi í þessari atvinnugrein og í flestum öðrum atvinnugreinum þannig að aðgangur að henni sé ekki takmarkaður við annað en kröfur um menntun og hæfni til að sinna því starfi sem um er að ræða. Hér er um að ræða einokunarleyfisveitingar til þess að stunda tiltekna atvinnu. Þetta hefur auðvitað verið vandræðafyrirkomulag alla tíð. Það er hægt að ná öllum markmiðum um gæði þjónustunnar með kröfum til þjónustunnar sjálfrar. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að útskýra hvers vegna er ekki hægt að hafa sambærilegar aðstæður í þessari atvinnugrein og öðrum atvinnugreinum. Ég er alls ekki á því að líta eigi þannig á að rekstur leigubíla sé samfélagsþjónusta frekar en annar atvinnurekstur, t.d. rekstur matvörubúða eða einhver önnur þjónusta við íbúa á tilteknum svæðum. Þessi atvinnugrein ætti í raun að lúta sömu lögmálum og aðrar atvinnugreinar í landinu.

Herra forseti. Hér hefur verið vakið máls á grundvallaratriði, bæði af hálfu hv. þm. Jóhanns Ársælssonar og af hálfu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur, þ.e. hvort taka eigi upp breytt fyrirkomulag í grundvallaratriðum við skipulagningu á leigubílaakstri.

Hvað segir Blair?

Hvað segir Blair? Ég er ekki alveg með það á hraðbergi hver stefna breskra stjórnvalda er en mér er hins vegar kunnugt um stefnuna sem tekin var upp í Svíþjóð. Þar lögðu menn af það fyrirkomulag sem við í grófum dráttum búum við hér,  Reynslan af þeirri breytingu, eftir þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér, sem kunna að vera takmarkaðar, er slæm. Þetta hefur komið notandanum mjög í koll. Í því samhengi hefur verið bent á verðlagið og vörn fyrir borgarana. Í þriðja lagi er bent á að leigubílastöðvarnar, eins og þær hafa skipulagt starfsemi sína, hafa haft þjónustumarkmiðið í fyrirrúmi, að sjá borgurum fyrir þjónustu alltaf, allan sólarhringinn, ekki einvörðungu á þeim tímum sem eftirspurn eftir þjónustu er mest. Að sjálfsögðu verðum við að taka með í reikninginn allar afleiðingar af kerfisbreytingu ef af yrði. Menn láta þá stjórnast af þeirri eftirspurn sem er fyrir hendi hverju sinni og markaðurinn svarar henni. Á öðrum stundum er eftirspurn lítil og erfitt að halda framboðinu úti, halda leigubílstjórum að störfum. Þetta er nokkuð sem leigubílastöðvarnar sinna núna með innra skipulagi, sinna þessum þörfum borgaranna. Ég vek athygli á að þetta hefur verið reynt annars staðar og afleiðingarnar ekki verið þær sem menn höfðu gert sér vonir um. Ég tek hins vegar undir að það er sjálfsagt að skoða þessa hluti og reynslu annarra þjóða. En mér segir svo hugur að hún sé ekki jákvæð.

Herra forseti. Það komu fram efasemdir í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar um vangaveltur okkar um hvort rétt væri að opna þessa atvinnustarfsemi meira en nú er og gera hana frjálsari. Hv. þm. vitnaði til reynslunnar frá Svíþjóð sem ég verð að viðurkenna að ég þekki ekki mjög vel. Hv. þm. talaði um áhrif á verðlag og vörn fyrir borgarana. Er það þá svo, herra forseti, og má skilja það svo að það sé reynsla Svía að verðlag hafi hækkað, verð á þessari þjónustu hafi hækkað til neytendanna? Hvað á hv. þm. við með því að tala um vörn fyrir borgarana? Er þá hv. þm. að segja að öryggi þeirra sem ferðast með leigubifreiðum hafi minnkað í kjölfar þessara breytinga? Í ljósi þess vil ég líka spyrja hv. þm. hvort fallið hafi verið frá þessu fyrirkomulagi.

Herra forseti. Ég er kominn út á nokkuð hálan ís þar sem ég er ekki sérfræðingur í leigubílaakstri í Svíþjóð. Auðvitað má segja að hægt sé að hafa eftirlit eða gera strangar kröfur til þeirra sem taka að sér akstur leigubíla. Samkvæmt því fyrirkomulagi sem við búum við núna yrði það ráðuneytið eða Vegagerðin, eins og lagt er til í þessu frv. Við búum hins vegar við fyrirkomulag þar sem ábyrgðin er hjá leigubílastöðvunum. Þær hafa gert kröfur til þeirra sem aka á þeirra vegum. Það skiptir að sjálfsögðu máli að notandinn geti gengið að því sem vísu að heiðvirt fólk starfræki þessa þjónustu. Ef ekkert eftirlit er fyrir hendi er sú vörn ekki fyrir hendi heldur. Spurningin er hvort við viljum að eftirlitið sé hið innra eftirlit fyrirtækisins eða eftirlit á vegum ríkisins, ráðuneytis eða Vegagerðarinnar. Ég held að hitt fyrirkomulagið sé betra. Ég get alveg sagt reynslusögur af leigubílaakstri í Svíþjóð. Þær eru ekki góðar. Ég hafnaði leigubíl sem var sprottinn upp úr hinum frjálsa markaði og ekki háður innra eftirliti stóru stöðvanna sem hafa sinnt þessari þjónustu í Svíþjóð. Í því tilviki var verðlagið langt umfram það sem ég átti að venjast. Ég er ekki viss um að rétt sé að halda inn í frumskóginn á þessu sviði. Ég er ekki sannfærður um það.

Herra forseti. Að halda inn í frumskóginn. Það er náttúrlega spurning hvort menn eru að halda inn í frumskóginn með því að opna þessa starfsemi. Ég er þeirrar skoðunar, jafnvel eftir útskýringar hv. þm. að það sé fyllilega hægt að halda úti eftirliti með gæðum þjónustunnar án þess að loka greininni líkt og er í núgildandi umhverfi hér á landi. Ég held að menn þurfi ekki að setja samasemmerki þarna á milli, að frelsi í atvinnustarfsemi á borð við þessa þýði endilega að menn haldi þar með inn í frumskóginn og þá sé ekkert eftirlit hægt að hafa með starfseminni.

Herra forseti. Aðeins þau lokaorð að mér finnst mikilvægt að þessi mál séu skoðuð og ég held að það sé ágæt tillaga sem kemur fram í frv. að færa þessa starfsemi frá ráðuneytinu undir Vegagerðina án þess að ég hafi skoðað það neitt til hlítar. En varðandi hitt þá held ég að reynslan sé sú að það hafi komið notendum í koll að gera þetta að opinni og frjálsri markaðsstarfsemi. Þetta er ekki sambærilegt við hvaða slíka starfsemi sem er. Það er mjög mikilvægt að tryggja öryggi borgarans og það er mjög mikilvægt að tryggja þjónustu. Það er nefnilega alveg rétt sem kom fram í máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar að leigubílaakstur er hluti af samgöngukerfi þjóðarinnar. Við þekkjum það öll að við þurfum að geta gengið að því sem vísu að fá leigubíl hvenær sem er dags, hvenær sem er sólarhrings allan ársins hrings á virkum dögum sem helgum og þessu hefur verið sinnt bærilega af þeim fyrirtækjum sem starfrækja þessa þjónustu. En að því munum við ekki geta gengið sem vísu ef við höldum inn í það fyrirkomulag sem mér heyrist þingmenn Samfylkingarinnar vera að leggja til í þessu máli.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þær undirtektir sem frv. hefur fengið hjá hv. þm. en fara inn á nokkur atriði sem hv. þm. nefndu og spurðust fyrir um. Fyrir það fyrsta spurði hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir hvort samráð hefði verið haft við stéttarfélögin. Það hefur verið haft samráð við stéttarfélögin. Þau hafa fylgst með því sem unnið hefur verið og undirbúið í ráðuneytinu. Ástæðan hefur auðvitað verið sú að uppi hafa verið vandamál og nokkrar deilur vegna þess kerfis sem er í dag. Starfandi eru þrjú stéttarfélög eins og er og ráðuneytið hefur að sjálfsögðu þurft að hafa samstarf og samráð við þau með ýmsum hætti. Miklar deilur hafa verið m.a. um aðkomu umsjónarnefndar sem hefur gegnt mjög þýðingarmiklu og mikilvægu hlutverki í stjórnsýslunni og það hefur verið gagnrýnt að þrír fulltrúar eru í þeirri nefnd og stéttarfélögin telja sig ekki öll hafa haft jafnan aðgang að ákvörðunum nefndarinnar. Um það hefur m.a. verið deilt um. Komið hafa miklar athugasemdir um þá framkvæmd alla. En hvað um það. Umsjónarnefndin hefur lagt sig mjög fram um að vinna verk sitt vel, mjög vandasamt verk, og ég tel að það sé enginn áfellisdómur um starf nefndarinnar þó að um hana hafi kannski verið deilur og að við séum að leggja til breytt skipulag, öðru nær. Hv. þm. spurði jafnframt hvort skoðað hafi verið að opna greinina, gefa þetta frjálst. Fleiri hv. þm. nefndu það. Við höfum að sjálfsögðu skoðað það í ráðuneytinu hvort það hefði átt að stíga það skref til fulls og setja einungis ramma um það hvaða skilyrði menn þyrftu að uppfylla. Að öðru leyti gætu allir sinnt þessari þjónustu og gert út leigubíla. Niðurstaðan varð sú að fara ekki þá leið. Nú eru 570 leyfi í Reykjavík og það verður að segjast alveg eins og er að færri komast að en vilja. Mjög mikil eftirspurn er eftir leyfum. En það er jafnframt upplýst að fleiri leigubílar eru á íbúa á höfuðborgarsvæðinu en í flestöllum borgum sem við höfum kannað og jafnvel tvöfalt fleiri þannig að ég held að afkoma þessara rekstraraðila, afkoma leigubílstjóranna, gefi ekki tilefni til þess að það mætti gera ráð fyrir mikilli fjölgun. Auðvitað er erfitt að þurfa að standa fyrir því að takmarka aðgang að atvinnugrein. En þetta hefur verið niðurstaðan og ég held að um það hefði orðið mikill ófriður gagnvart starfandi leigubílstjórum ef þetta hefði verið opnað. Ég verð að viðurkenna að ég býst við að þá væru fleiri en einn leigubílstjóri á þingpöllunum ef við værum að fjalla um það. Niðurstaða mín varð því sú að stíga ekki það skref heldur breyta stjórnsýslunni, gera hana traustari og aðgengilegri og koma þannig til móts við starfandi leigubílstjóra. Það að færa stjórnsýsluna til Vegagerðarinnar byggir á því að við höfum mjög góða reynslu af því. Eins og kom fram hjá hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur hefur Vegagerðin viss verk að vinna sem tengjast öðrum greinum og töldum við þess vegna falla vel að þeim verkum að fela Vegagerðinni það sem henni er ætlað að gera. Áhrif á verðlag með því að gefa þetta frjálst. Auðvitað mætti búast við að einhverjar breytingar gætu orðið á því. Út af fyrir sig er líklegt að harður slagur yrði á milli leigubílstjóra og stöðva ef greinin yrði gefin alveg frjáls og þar með fengju neytendur að njóta þess. Á þetta þarf að líta allt saman. En við gerum ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi hvað þetta varðar þannig að það er ekki til umræðu á þessari stundu. Hvað varðar það sem nefnt er um trúnaðarbrest, þá hafa verið, eins og ég sagði áðan, miklar deilur á milli stéttarfélaganna og deilur við umsjónarnefndina og í rauninni við ráðuneytið. Sum stéttarfélögin hafa lýst mikilli óánægju sinni og hafa þá ekki staðið þannig að málum eins og umsjónarnefndin hefur ætlast til og þess vegna er þetta nefnt. En ég geri ráð fyrir því að með þessari skipulagsbreytingu geti þetta orðið breyting til mikilla bóta og ég hef ekki heyrt annað frá fulltrúum stéttarfélaganna en að þeir horfi til þess eins og ég geri og ráðuneytið, að þetta verði til bóta. Hv. þm. Jón Bjarnason talaði um að þetta væri hluti af almenningssamgöngum. Auðvitað er það svo. Þetta er þjónusta sem við þurfum á að halda. En hann sagði jafnframt að ekkert væri sagt um skyldur. Skyldurnar eru auðvitað fyrst og fremst gagnvart bifreiðastöðvunum. Þær þurfa að setja sínar reglur. En það er ekki verið að lýsa því í smáatriðum í löggjöfinni hvernig bílar eða þjónustan eigi að vera. Eins og við vitum gera neytendur auðvitað kröfur til leigubílstjóra og það er ekki eðlilegt að mínu mati að setja í löggjöf nákvæmar útskýringar á því hvernig þjónustan eigi að vera. Hv. þm. Jón Bjarnason nefndi aðkomu sveitarfélaganna að þessu máli og mátti heyra á honum að hann teldi eðlilegt að sveitarfélögin kæmu að því. Skemmst er frá því að segja að ég lét kanna hvort sveitarfélögin væru tilbúin til þess að taka þetta að sér en óhætt er að segja að ekki kváðu við mikil húrrahróp þannig að niðurstaðan varð sú eftir að hafa farið yfir þetta að sveitarfélögin lýstu sig ekki viljug til að taka við þessu. Engu að síður tel ég ekkert útilokað og teldi eðlilegt að í viðræðum við sveitarfélögin um margvíslega verkaskiptingu og breytingar á verkefnum á milli sveitarfélaga og ríkisins mætti taka þetta mál upp. Ég tel fullkomlega eðlilegt að sveitarfélögin kæmu beint að þessu. En hér veljum við þessa leið sem ég hef mælt fyrir. Hv. þm. Jón Bjarnason spurðist fyrir um það hvort hér væri verið að búa til mikla og dýra stjórnsýslu. Það held ég ekki. Það er ekki reitt hátt til höggs með það. Og hvað varðar gagnagrunninn sem hann nefndi þá er í rauninni verið að ramma betur inn það sem er í dag, þ.e. upplýsingar um bílstjóra þegar þeir fá leyfi og það er haldið utan um það allt saman. En hér er hins vegar verið að leggja á ráðin um að þetta verði allt saman með formlegum, skipulegum og góðum hætti undir eftirliti þeirra aðila sem þurfa að fylgjast með upplýsingasöfnun og síðan hafi bifreiðastöðvarnar að sjálfsögðu þann aðgang að þeim upplýsingum sem eðlilegt er að þær hafi og stéttarfélögin. Herra forseti. Ég held að ekki hafi miklu meira komið fram sem ég þyrfti að svara. Ég þakka fyrir ágætar undirtektir við frv. og vil vekja athygli á því í blálokin að í Reykjavík hefur 570 leyfum verið úthlutað, 40 á Suðurnesjum, 22 á Akureyri og sjö á Selfossi þannig að þetta er út af fyrir sig ekki mjög stór hópur sem hér er verið að fjalla um.

Virðulegi forseti. Tilefni þessarar umræðu er rannsókn yfirvalda á flugslysi sem átti sér stað í Skerjafirði 7. ágúst í fyrra. Fátt er mikilvægara en að traust ríki milli almennings og flugmálayfirvalda að því er varðar almennt flugöryggi í landinu. Í umfjöllun undanfarna daga hefur margt komið fram sem bendir til að úr þessu trausti hafi dregið undanfarið. Hlutverk Alþingis í þessu er mikilvægt. Í fyrsta lagi tekur Alþingi ákvörðun um fjárveitingar til flugöryggismála auk þess sem Alþingi hefur eftirlitsskyldu með því að stjórnvöld séu að vinna sín verk í samræmi við lög og reglur. Enn fremur er rétt að taka fram að minni hlutinn í samgn. hefur ítrekað óskað eftir því að fulltrúar rannsóknarnefndar flugslysa komi á fund hennar og skýri sjónarmið sín en við því hefur ekki verið orðið. Eitt af því sem vakið hefur sérstaka eftirtekt í umræðunni um rannsókn þessa slyss er hversu langan tíma tók að ljúka skýrslu rannsóknarnefndar flugslysa þegar efni hennar er skoðað. Þá hefur verið vakin athygli á því að skýrslan hafi tekið verulegum breytingum frá frumútgáfu hennar 29. desember þar til lokaskýrsla lá fyrir 23. mars sl. Það er eðli rannsóknar að eftir því sem henni vindur fram eykst það upplýsingamagn sem aflað er. Hið gagnstæða virðist hafa átt sér stað í þessu tilviki. Við samlestur skýrslnanna er margt sem bendir til þess að lokaskýrslan hafi verið ritskoðuð og úr upphaflegu skýrslunni tekin atriði þar sem íslensk flugmálayfirvöld eru gagnrýnd eða velt upp spurningum og efasemdum um kerfi flugmálayfirvalda. Máli mínu til stuðnings vil ég nefna nokkur dæmi um hvernig skýrslan breyttist í meðförum nefndarinnar. Í fyrsta lagi er sláandi að breytingar er að finna í niðurstöðukafla lokaskýrslu þar sem orsakaþáttum er fækkað úr ellefu í fimm. Í frumskýrslu er nefnt að vantað hafi mikilvæg gögn sem hefðu átt að liggja fyrir þegar flugvélin fékk lofthæfisskírteini og Flugmálastjórn átalin fyrir það. Þetta er með öllu horfið úr lokaskýrslu. Svo virðist sem saga flugvélanna hafi verið ritskoðuð frá frumskýrslu til lokaskýrslu. Áberandi er hvernig eignarhald bandarískra dómsyfirvalda er þurrkað út úr frumskýrslunni eins og upptaka og uppboð vegna fíkniefnamisferlis hafi aldrei átt sér stað. Hvergi í endanlegri skýrslu er greint frá því að sá er keypti flugvélina á uppboði í Bandaríkjunum seldi vélina fyrirtæki í eigin eigu sem seldi vélina áfram öðru fyrirtæki í eign sinni áður en hann fékk vélina skráða á Íslandi. Umfjöllunin um hreyfil flugvélarinnar var breytt og mikilvægi hans minnkað. Fram koma upplýsingar um breyttan sögulausan hreyfil. Þar má nefna að frá frumskýrslu til lokaskýrslu breytist hreyfillinn m.a. úr því að vera sagður 300 hestöfl í það að vera 285 hestöfl. Minna má á að því hefur verið haldið fram að rannsóknarnefndin hafi afhent hreyfilinn þriðja aðila fjórum dögum fyrir brotlendingu og því hafi þetta grundvallarrannsóknargagn ekki verið til staðar eftir þann tíma. Hreyfillinn var því ekki í vörslu rannsóknarnefndarinnar á þeim tíma þegar hann tekur þessum breytingum í skýrslunni, þ.e. frá 29. desember til 23. mars. Enn fremur kemur hvergi fram í skýrslunni hvaða sérfræðingur rannsakaði hreyfilinn fyrir rannsóknarnefnd flugslysa. Því virðist mega draga þá ályktun að engin sjálfstæð rannsókn hafi farið fram. Eini sérfræðingurinn sem nefndur er á nafn í skýrslunni er viðhalds- og tæknistjóri flugrekandans og hann er enn fremur talinn vera fulltrúi flugrekanda á vettvangi. Í fimmta lagi kemur fram í frumskýrslu að engar dagbækur eða leiðabækur fylgdu flugvélinni aðrar en þær sem búnar höfðu verið til í Bandaríkjunum fyrir ferðina til Íslands. Þetta hefði að sjálfsögðu átt að koma til skoðunar þegar lofthæfisskírteini var gefið út. Hér er ekki um tæmandi talningu að ræða á þeim atriðum sem hafa tekið breytingum í meðförum nefndarinnar án þess að það sé að nokkru leyti skýrt. Hér er aðeins vitnað til nokkurra dæma. Öll bera þau þess merki að vera þess eðlis að ástæða hefði verið til að greina þau betur auk þess sem þau eru eins og saga flugvélarinnar til þess fallin að varpa frekari ljósi á málið. Það er ekki hlutverk okkar alþingismanna að fella dóma um þessi atriði. Hlutverk okkar er fyrst og fremst að sjá til þess að yfirvöld vinni vinnu sína og að ekki verði trúnaðarbrestur milli yfirvalda og almennings í landinu þegar kemur að flugöryggismálum. Fátt er mikilvægara nú en að flugyfirvöld endurheimti trúnað almennings á nýjan leik. Það er mat mitt að rannsókn flugslysanefndar hafi ekki þann trúverðugleik sem hún þarf að hafa. Til þess að endurvinna glataðan trúnað þurfa að koma til nýjar og frekari rannsóknir. Það er eðlileg krafa. Því vil ég beina tveimur spurningum til hæstv. samgrh.: 1. Mun samgrh. endurskoða þá ákvörðun sína að fá erlenda óvilhalla viðurkennda aðila til að framkvæma nýja rannsókn á flugslysinu 7. ágúst sl. og skýrslugerð rannsóknarnefndarinnar? 2. Mun samgrh. beita sér fyrir því að erlendir, óvilhallir, viðurkenndir sérfræðingar geri úttekt á eftirlitskerfi Flugmálastjórnar með flugöryggi landsmanna?

Virðulegi forseti. Mikil umræða hefur orðið um flugöryggismál í kjölfar þess að rannsóknarnefnd flugslysa skilaði skýrslu sinni um flugslysið sem varð í Skerjafirði 7. ágúst á síðasta ári með svo hörmulegum afleiðingum sem þekkt er. Því miður verða allt of mörg slys með hörmulegum afleiðingum. Gildir þá einu hvort um er að ræða slys á þjóðvegum landsins í sívaxandi umferð, á sjó þar sem allra veðra er von eða í flugi þar sem slys eru fátíðari en samt of mörg. Við verðum að leita allra leiða til þess að fækka þessum slysum. Í flugöryggismálum hefur mikið verk verið unnið á undanförnum árum með það að leiðarljósi að koma í veg fyrir slys og tryggja að öryggi í flugi sé ávallt sambærilegt við það sem best gerist. Stjórnvöldum ber að skapa aðstæður og umhverfi sem tryggja að þessu markmiði sé náð og fylgt eftir með markvissu starfi og eftirliti. Við Íslendingar höfum sett löggjöf sem unnið er eftir hvað varðar flugöryggismálin. Löggjöf okkar byggist á alþjóðlegum reglum og nú í auknum mæli evrópskum reglum sem eru strangari og ítarlegri en þær alþjóðlegu. Ég nefni sem dæmi reglugerð um flutningaflug, reglugerð um lofthæfi flugvéla og viðhaldsstöðvar flugvéla. Flugmálastjórn gegnir lykilhlutverki við framkvæmd þessara reglna. Þar er um að ræða rekstur flugvalla, flugöryggiskerfa á flugvöllum, flugumferðarstjórn, sem er mikilvægur þáttur í öruggri umferð, eftirlit með flugrekstraraðilum, útgáfu skírteina flugmanna og útgáfu flugrekstrarleyfa. Í þeim tilgangi að efla enn frekar framgang reglna og eftirlit með flugrekendum hef ég, með bréfi dagsettu í gær, falið flugmálastjóra að grípa til eftirfarandi ráðstafana: 1. Að hafa sérstakt eftirlit með flugrekendum sem reka flugvélar í flutningaflugi sem eru undir 10 tonnum að þyngd og geta flutt 19 farþega eða færri. 2. Í byrjun þessa mánaðar var birt auglýsing samgrn. um gildistöku svokallaðra JAR-OPS 1 reglna gagnvart flugrekendum sem reka flugvélar undir 10 tonnum að þyngd. Í bréfi mínu til Flugmálastjórnar er lögð áhersla á að Flugmálastjórn beri að tryggja að öll tímamörk verði virt svo ekki komi til seinkunar á gildistöku þeirra. 3. Varðandi tillögur rannsóknarnefndar flugslysa til Flugmálastjórnar hef ég óskað eftir áætlun stofnunarinnar um á hvern hátt hún muni bregðast við tillögunum. 4. Flugmálastjórn telur að þau úrræði sem lög um loftferðir heimila henni að grípa til, þar með taldar heimildir til að svipta flugrekendur flugrekstrarleyfi, endanlega eða tímabundið, vera ófullnægjandi. Því hef ég ákveðið að skipa starfshóp til að gera tillögur til úrbóta í þessu mikilvæga atriði. 5. Til að auka enn frekar öryggi í flugi tel ég mikilvægt að eftirlit flugmálastjórnar byggist í auknum mæli á skoðunum á vettvangi og úttektum á öryggisþáttum flugreksturs og loftfara. Rannsóknarnefnd flugslysa er sjálfstæð stjórnsýslunefnd sem sinnir rannsóknum vegna flugslysa, kannar orsakir þeirra og gerir tillögur um úrbætur. Ég hef sem samgönguráðherra enga heimild til afskipta af störfum hennar og get ekki gefið nefndinni fyrirmæli um endurupptöku mála. Það ætti hv. frummælanda að vera vel ljóst að lög setja þær skorður. Eins og ég gat um áðan er Ísland aðili að umfangsmiklu samstarfi þjóðanna vegna flugöryggismála. Það skiptir miklu máli til þess að tryggja sem best að við fylgjumst með því sem er efst á baugi og setjum öryggisreglur bæði gagnvart flugrekstraraðilum og flugmönnum svo öryggis megi gæta sem mest og best. Af þessu tilefni hef ég ákveðið að óska greinargerðar Alþjóðaflugmálastofnunarinnar sem feli í sér mat á stöðu flugöryggismála á Íslandi byggt á úttekt stofnunarinnar sem gerð var í september sl. Það er grundvallaratriði að trúnaðarsamband ríki á milli flugmálayfirvalda og almennings og að flugfarþegar geti treyst því að öryggisreglum sé réttilega framfylgt og að öryggiseftirlit sé fullnægjandi. Tryggja þarf að öllum aðilum sem flug stunda sé ljóst það hlutverk og sú ábyrgð sem viðkomandi gegnir í flugöryggismálum. Efla þarf samvinnu allra hlutaðeigandi með það að markmiði að tryggja skilvirkari framkvæmd öryggismála í flugi.

Herra forseti. Því miður verða hörmuleg slys oft tilefni til þess að við ræðum um öryggismál á hinu háa Alþingi. Þetta hafa verið slys í umferðinni og nú flugslys sem varð um síðustu verslunarmannahelgi. Við rannsókn þessa flugslyss hefur komið í ljós að öryggiseftirliti þessa flugs og reksturs flugfélagsins var á ýmsan hátt ábótavant en einnig að skipulag flugöryggismála hefur og marga veika hlekki. Ljóst er að orsök slyssins megi rekja til samverkandi þátta, þ.e. bæði í öryggiseftirliti og flugrekstri. Herra forseti. Það er erfitt að ræða skipulag flugöryggismála í skugga svo hörmulegs slyss. En við verðum að læra af þeim mistökum sem í ljós hafa komið við rannsókn slyssins, bæði hjá rekstraraðila flugvélarinnar og eins Flugmálastjórnar Íslands. Herra forseti. Það eru margir sem verða að treysta á flug sem almennar samgöngur og það hlýtur að vera sjálfsögð krafa farþega að fyllstu öryggiskröfur séu gerðar til flugrekstraraðila og að allt eftirlit sé samkvæmt lögum og reglum. Sjúkraflugið er sérstaklega viðkvæmt hvað varðar alla öryggisþætti þar sem oft verður að fljúga við erfiðari veðurskilyrði en leyfð eru við almennt farþegaflug. Við skulum líka staldra við og athuga það umhverfi sem flugfélögin búa við. Það er ljóst að frjáls samkeppni í innanlandsfluginu gengur ekki upp því markaðurinn er of lítill. Útboð á flugleiðum og stöðug krafa um að halda niðri flugfargjöldum á lágu verði og halda rekstrarkostnaði flugfélaganna niðri getur haft áhrif á að það sé slakað á öryggi og ýmsum öryggisþáttum sé ýtt til hliðar. Ég vil fagna orðum hæstv. samgrh. um beiðni hans um úttekt Alþjóðaflugmálastjórnarinnar á öryggismálum í flugi.

Herra forseti. Sú umræða um öryggismál í flugi sem er uppi hefur komið í kjölfarið á hörmulegu slysi í Skerjafirði í sumar. Varðandi það vil ég taka fram nokkur lykilatriði að mínum dómi. Rannsóknir flugslysa hafa um langt árabil verið í höndum rannsóknarnefndar flugslysa sem hefur verið gefið hlutverk með löggjöf þar um og hefur mikið sjálfstæði í störfum sínum eins og hér hefur fram komið. Eitt af lögbundnum verkefnum rannsóknarnefndarinnar er að gera tillögur til úrbóta í framhaldi af áliti sínu. Þetta gerði flugslysanefndin núna í samræmi við þau lög sem gilda um starfssvið hennar. Mér finnst aðalatriðið í framhaldinu að fylgja þessum tillögum eftir og fylgja eftir tillögum almennt um öryggismál í flugi og gera þær úrbætur sem gera þarf og draga lærdóm af þeirri hörmulegu reynslu sem er að baki. Rætt hefur verið hvort kalla eigi rannsóknarnefnd flugslysa fyrir samgn. Ég á sæti í þeirri nefnd og ég vil vísa til þess í því sambandi að það slys sem hér um ræðir er í lögreglurannsókn. Mér finnst ekki eðlilegt að rannsóknarnefndin sé kölluð fyrir samgn. meðan sú rannsókn stendur yfir. Hins vegar hefur flugmálastjóri verið kallaður fyrir nefndina og það hefur verið ítarlegur fundur með honum. Mér finnst það aðalatriðið að flugmálayfirvöldum sé veitt aðhald og veittur styrkur og afl til að auka eftirlitið og auka traust á bæði leiguflugi og farþegaflugi. Það traust hefur verið mikið og því þarf að viðhalda. Það er hlutverk okkar í Alþingi að fylgja því eftir.

Herra forseti. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson dró fram fjölmörg atriði í máli sínu þar sem fram kemur að ýmislegt ber í milli annars vegar í frumskýrslu og hins vegar í lokaskýrslu rannsóknarnefndar flugslysa. Það vekur vissulega athygli að hæstv. ráðherra samgöngumála kýs að svara þessu engu jafnvel þótt þessi atriði gefi fullt tilefni til viðbragða af hálfu hæstv. samgrh. Hæstv. ráðherra hefur hafnað þeirri beiðni að láta óvilhalla aðila yfirfara skýrslu nefndarinnar og í stað þess að axla ábyrgð sína sem samgrh. og æðsti maður málaflokksins vísar hann í lög um rannsókn flugslysa, vísar til sjálfstæðis rannsóknarnefndar flugslysa, áframsendir erindi til hennar og ef marka má fjölmiðlaumfjöllun um málið án þess að beina til nefndarinnar tilmælum um endurupptöku og án þess að telja sig hafa nokkuð með málið að gera. Herra forseti. Hæstv. ráðherra ber pólitíska ábyrgð á flugöryggismálum og hann getur ekki afsalað sér þeirri ábyrgð með því að vísa á sjálfstæða stjórnsýslunefnd. Ekki er verið að gera kröfu um að hæstv. ráðherra hlutist til um efnislega niðurstöðu rannsóknar en þegar tilefni gefast til þess á hann að sjálfsögðu í krafti embættis síns að láta sig málið varða. Hann getur t.d. beint tilmælum til nefndarinnar um endurupptöku og hann getur líka kallað eftir skýringum og krafist skýrslu frá nefndinni um þau atriði sem komið hafa fram og hafa vakið upp tortryggni. Herra forseti. Það er heldur ekkert því til fyrirstöðu að hæstv. ráðherra fái utanaðkomandi óvilhalla erlenda aðila til að fara ofan í þessa rannsókn. Hæstv. ráðherra getur ekki vísað ábyrgð sinni sem ráðherra flugmála yfir á stjórnsýslunefnd. Það gengur ekki, herra forseti. Ábyrgð hans er til staðar. Hana verður hann að axla og gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að öllu sé til skila haldið í rannsókn flugslysa.

Herra forseti. Það yrði mikill vandi í slíkri umræðu að skilja á milli ákveðinna slysa í rannsókn flugslysanefndar og almennra atriða í flugreglum og það er mikilvægt að gera það í þessu tilviki. Ef grafið hefur verið undan trausti í flugi á Íslandi undanfarin missiri þá er það kannski að mörgu leyti vegna óvandaðrar umfjöllunar í fjölmiðlum og ótímabærra yfirlýsinga og athugasemda af hálfu ýmissa stjórnmálamanna. Íslendingar fara ekki eingöngu eftir reglum Alþjóðaflugmálastofnunarinnar heldur ganga þeir lengra og eru í fararbroddi öryggismála í Evrópu. Flugöryggissamtök Evrópu eru samtök allra flugmálastjórna efnahagsbandalagslanda, EES og fleiri landa. Þar að auki eru Íslendingar í röð fremstu þjóða Evrópu í að ganga eftir og fylgja eftir reglum sem eru sífellt strangari. Samgrh. sendi Flugmálastjórn bréf þar sem hnykkt er á atriðum sem fjallað er um í almennum atriðum í skýrslu flugslysanefndar um hið hörmulega flugslys í Skerjafirði í ágúst í fyrra. Þessar ábendingar hafa ýmsar því miður verið lesnar eins og um nýjungar væri að ræða og þetta hefur valdið misskilningi. Gæðakerfið sem talað er um er í fullum undirbúningi og hefur verið í undirbúningi undanfarin ár. Alþjóðaflugmálasamtökin telja að það taki fimm ár að koma því kerfi á. Nú hefur verið tekin ákvörðun um að flýta því. Það kann líka að orka tvímælis að það gangi of hratt fram því að um er að ræða algera viðhorfsbreytingu í öllu er lýtur að nákvæmni, pappírsvinnu og öðrum atriðum sem lúta að flugtæknilegum málum. Formlegar úttektir ganga mjög formlega fyrir sig hjá loftferðaeftirlitinu. JAR-OPS er reglugerð um flutningaflug. Hún gengur eftir og er ætlað að flýta. Viðhaldsaðilar eru undir mjög öflugu kerfi þannig að í heild standa þessi mál á Íslandi mjög framarlega miðað við allt sem þekkist í heiminum. En það má fagna því að nú er ákveðið að flýta því að þessar reglur gangi fram og það skiptir miklu máli.

Herra forseti. Flug er hluti almannaþjónustu í landinu. Það er hluti af almannasamgöngum og við og ríkisvaldið berum ábyrgð á að þær samgöngur gangi af fullu öryggi og með allri þeirri þjónustu sem við ætlumst til og taki þar fullt tillit til búsetu og landfræðilegra aðstæðna. Að undanförnu hefur þó, herra forseti, farið svo að stöðugt hafa verið auknar álögur á flugumferðina sjálfa. Það eru ekki aðeins rekstrarleyfisgjöld, það eru lendingargjöld, leiðarflugsgjöld, eftirlitsgjöld og stöðugt er verið að auka gjaldtöku á þessa þjónustu. Jafnframt er henni ætlað að standa í auknum mæli undir öryggismálum þessa þjónustustarfs. Þar held ég, herra forseti, að við séum gersamlega á villigötum. Öryggismálin eiga að vera hluti af öryggi samgangnanna í heild og á ekki að leggja það á farþegana í þessu flugi. Nógu er það orðið dýrt. Auk þess hefur verið beitt þeirri stefnu nú nýverið að bjóða út þennan flugrekstur og keyra þannig niður verð og hugsanlega þjónustu. Allt þetta, herra forseti, tel ég vera ranga stefnu gagnvart þessari mikilvægu almenningsþjónustu. Flugöryggismál þurfa að njóta óskoraðs trausts alls almennings. Þar má enginn blettur falla á og ábyrgð hæstv. samgrh. og ríkisstjórnar á flugmálum í landinu er mikil og hún er þar öll og því trausti þarf að viðhalda. Þar hefur orðið misbrestur á nú á síðustu dögum og þarf að endurvinna það þegar í stað.

Virðulegi forseti. Grundvallaratriði, sagði hæstv. samgrh., er það að trúnaðarsamband ríki milli almennings og flugmálayfirvalda. Ríkir það nú? Ég held að það orð sem næst kemst því að lýsa því ástandi sem ríkir milli flugmálayfirvalda og almennings sé trúnaðarbrestur. Hvað er samgrh. að gera í því máli? Vill hann að óvilhallur aðili fari yfir skýrslu rannsóknarnefndar flugslysa? Nei, hann vill það ekki. Hann telur að rannsóknarnefnd flugslysa hafi sinnt starfi sínu og hann geti ekki skipt sér af því. Það er enginn að biðja hann að taka þessa rannsóknarnefnd upp aftur heldur að koma aftur á því trúnaðarsambandi sem þarf að vera samkvæmt hans eigin orðum. Það skiptir líka máli um það trúnaðarsamband að flugmálayfirvöld liggi ekki undir neinum þeim grun sem rökstuddur kann að þykja. Hvernig er flugmálastjórninni háttað? Er það þannig að við séum með þetta fína og góða kerfi þar sem embættismenn koma fram fyrir hönd almennings? Nei. Í augum almennings er það akkúrat öfugt að flugmálastjóri er einhvers konar miðaldagreifi sem hefur fengið flugmálin nánast að léni og lítur einkum á sig sem hagsmunavörð flugrekendanna en ekki sem þjón almennings að líta eftir því hvernig málin eru á þessu sviði. Við sjáum þetta í orði og æði hjá flugmálastjóra. Við sjáum það m.a. á upplýsingagjöfinni sem sífellt þarf að heimta og kvarta eftir. Við sjáum það t.d. á því að í DV í dag er greint frá því að aðstandendur fengu að komast í gögn, sjá radarmyndir og heyra upptökur. Það er afar sjaldgæft, segir þar, að Flugmálastjórn leyfi almenningi að komast í þessi gögn. Í þessum stíl hefur upplýsingagjöf Flugmálastjórnar verið. Hún hefur ekki svarað fjölmörgum spurningum. 

Hæstv. forseti. Fyrir þjóð sem býr í stóru og dreifbýlu landi eins og við Íslendingar gerum skiptir miklu máli að vel sé staðið að flugöryggismálum. Það er mikilvægt að við getum notað okkur innanlandsflug og millilandaflug með þeirri góðu öryggistilfinningu og trausti á að vel sé staðið að málum varðandi öryggismál. Það skiptir flugrekstraraðila einnig meginmáli að það traust ríki til þeirra að fólk vilji nýta sér þá þjónustu sem flugfélög bjóða upp á. Á því byggir allur rekstur þeirra. Því hefur það verið aðalsmerki íslenskra flugfélaga að leggja mikið í öryggismál. Íslensk stjórnvöld hafa líka lagt sig í framkróka um að fylgja alltaf nýjustu þróun um eftirlit, stjórnun flugumferðar og búnað á flugvöllum. Samkvæmt lögum um loftferðir hvílir mikil og þung skylda á flugstjórum loftfara um ábyrgð á loftfarinu. Bæði að það hafi ferðbundið lofthæfi og að skjöl og gögn séu rétt skráð. Flugmálastjórn hefur því lagt mikið upp úr því að þróa gæðastýringaraðferðir með flugrekstraraðilum sem eru þær ströngustu í heimi. Reglur sem unnar eru á vettvangi flugöryggissamtaka Evrópu eru almennt taldar vera strangar og eru strangari en alþjóðlegar reglur sem eru í gildi. Rannsóknarnefnd flugslysa er óháð rannsóknarnefnd sem starfar sjálfstætt og óháð stjórnvöldum og það skiptir miklu máli að svo verði áfram. Rannsóknarnefndin skal gera tillögur um úrbætur í flugöryggismálum eftir því sem tilefni rannsókna gefa til og flugmálayfirvöldum ber að sjá til þess að úrbótatillögur verði teknar til formlegrar afgreiðslu. Eins og ég hef rakið hafa íslensk stjórnvöld, Flugmálastjórn og flugrekstraraðilar lagt sig í framkróka um að stuðla að sem mestu öryggi í flugi á Íslandi. Eftirlit getur aldrei verið með þeim hætti að við öllu verði séð. Það hefur hins vegar komið fram að Flugmálastjórn finnst skorta úrræði ef út af bregður hjá flugrekstraraðilum eða flugstjórum um að öryggiskröfu sé fylgt. Slík tilvik geta auðvitað komið upp þrátt fyrir góða þjálfun og eftirlit og það er íhugunarefni fyrir Alþingi að breyta því.

Virðulegi forseti. Kjarnaatriðið í þessu máli er að það sé trúnaðarsamband milli flugmálayfirvalda og almennings í landinu. Það er kjarnaatriði í þessari umræðu og það markmið sem við eigum að stefna að. Undanfarið hefur verið dregið fram og rökstutt mjög vandlega að sú vinna sem fram fór vegna þessa slyss stóð ekki undir ýtrustu kröfum. Það hefur komið fram að verulegar breytingar áttu sér stað frá því að frumskýrslan var unnin þar til lokaskýrslan var unnin og þar voru ekki rannsakaðir þættir sem vakin var eftirtekt á eins og nauðsynlegt hefði mátt telja. Það er gríðarlega mikilvægt að við drögum reynslu og lærum af þeirri reynslu sem við höfum fengið í þessu máli. Við munum ekki gera það ef við stingum höfðinu í sandinn. Við munum ekki gera það ef við tökum ekki þessi mál upp að nýju og rannsökum þau eins og nauðsynlegt er. Ef hæstv. samgrh. ætlar að skýla sér á bak við það að hann geti ekki gefið rannsóknarnefnd flugslysa bein fyrirmæli þá er hann að skjóta sér undan þeirri ábyrgð sem hann ber sem samgönguráðherra og yfirmaður flugmála í landinu. Það hlýtur að vera algerlega nauðsynlegt að endurbyggja þetta traust sem hefur að mörgu leyti beðið mikinn hnekki. Það hefur líka komið fram að flugmálayfirvöld telja að þau hafi ekki næg úrræði og þau hafi ekki nægt fjármagn. Það hefur ekki komið fram í þessari umræðu að ríkissjóður leggur til tæpa 2 milljarða í þennan málaflokk sem heyrir til Flugmálastjórnar. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt í þeirri stöðu sem er komin upp að gerð verði gagngerð endurskoðun á Flugmálastjórn. Því segi ég það að þingflokkur Samfylkingarinnar mun leggja það til að Ríkisendurskoðun geri allsherjarúttekt, stjórnsýsluúttekt og fjárhagsúttekt á flugmálastjórninni.

Virðulegi forseti. Varðandi flugöryggismál og sérstaklega þau mál sem hér eru til umfjöllunar, þá hef ég lagt áherslu á sem samgrh., að öll vinna væri vönduð og á grundvelli laga. Þess vegna var það eftir að hafa fengið erindi frá aðstandendum þeirra sem fórust í slysinu að ég beindi því til rannsóknarnefndar flugslysa að hún færi yfir þær athugasemdir sem þar komu fram og tæki það mál upp eftir atvikum. Með þeirri aðferð fór ég eftir stjórnsýslureglum og þeim lögum sem mér ber að fara eftir. Rannsóknarnefnd flugslysa tók þetta bréf fyrir á fundi sínum í dag og mér hefur borist svarbréf þar sem m.a. kemur fram, virðulegi forseti, svo ég vitni til þess: ,,Rannsóknarnefnd flugslysa bendir á að opinber rannsókn á öllum þáttum þessa flugslyss stendur yfir. Að mati nefndarinnar er mjög brýnt að fyrir hendi sé tiltrú almennings á því að rannsókn hennar og að þær aðgerðir sem flugmálayfirvöld og flugrekendur hafa gripið til í framhaldi af tillögum nefnarinnar leiði til aukins flugöryggis. Rannsóknarnefnd flugslysa telur eftir atvikum málsins að það muni stuðla að ofangreindu að stjórnandi hinnar opinberu rannsóknar í málinu kalli hið fyrsta til liðsinnis erlendan sérfræðing, t.d. frá Alþjóðaflugmálastofnuninni, sem taki á öllum atriðum málsins, þar á meðal þeim sem bornar hafa verið brigður á í meðferð rannsóknarnefndar flugslysa.`` Með þessu bréfi tel ég að fullkomlega eðlilega sé staðið að málum og það séu eðlileg viðbrögð, bæði sem ráðuneytið hefur staðið fyrir og rannsóknarnefnd flugslysa.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um fólksflutninga, vöruflutninga og efnisflutninga á landi. Í frv. er lagt til að almennar kröfur sem lögfestar voru með lögum nr. 13/1999 gildi nú einnig um vöruflutninga og efnisflutninga. Þó skal tekið fram í upphafi að lögin taka ekki til flutnings á hættulegum efnum. Gildandi lög um skipulag á fólksflutningum með hópferðabifreiðum eru nr. 13/1999 og lög um vöruflutninga á landi eru nr. 47/1994. Í ljósi reglna sem settar hafa verið á Evrópska efnahagssvæðinu telur ráðuneytið ástæðu til þess að endurskoða þessi tvenn lög í heild og fella saman í einn lagabálk. Miklar breytingar hafa orðið á starfsumhverfi þessarar greinar, m.a. hefur vöruflutningaakstur og akstur með ferðamenn aukist verulega. Aftur á móti hefur afkoma fyrirtækja í sérleyfisakstri farið versnandi og farþegum fækkað. Ein meginbreyting laganna felst í því að almennar kröfur sem lögfestar voru með lögum nr. 13/1999 gilda nú einnig um vöruflutninga og efnisflutninga. Þó skal tekið fram að enn gildir reglugerð nr. 984/2000, um flutning á hættulegum efnum sem sett er með stoð í umferðarlögum, nr. 50/1987. Við það að lögin ná einnig til vöruflutninga verða vöruflutningafyrirtæki að hafa svokallað almennt leyfi. Í leyfi þessu felst eftirfarandi: 1. Að fyrirtæki hafi fullnægjandi fjárhagsstöðu eins og nánar er kveðið á um í reglugerð. 2. Forsvarsmaður fullnægi skilyrðum um starfshæfni eins og nánar er kveðið á um í reglugerð. 3. Forsvarsmaður hafi ekki verið dæmdur til refsivistar eða framið alvarleg eða ítrekuð brot á lögum og reglugerðum sem um starfsgreinina gilda. Þetta þýðir að ábyrgð stjórnenda fyrirtækja á þessum sviðum er gerð skýrari. Þessi ákvæði eru óbreytt frá gildandi lögum nr. 13/1999, að því viðbættu að nú taka þau einnig til stjórnenda vöruflutninga- og efnisflutningafyrirtækja. Önnur meginbreyting laganna snýr að fólksflutningunum. Með frv. er skýlaus heimild Vegagerðarinnar fyrir því að gera svokallaða þjónustusamninga við sérleyfishafa. Jafnframt er gert ráð fyrir að núverandi sérleyfisfyrirkomulag haldist að mestu óbreytt fram til 1. ágúst 2005. Eftir þann tíma er gert ráð fyrir að öll sérleyfi verði boðin út. Þó er heimilt, séu fyrir því góð rök, að bjóða út ákveðin sérleyfi strax við gildistöku laganna eða þegar núverandi sérleyfi renna út í júlí 2002. Ástæða þess að gefinn er þetta langur aðlögunartími þar til sérleyfi verða boðin út er fyrst og fremst sú að fyrirtæki í sérleyfisrekstri eru mörg hver mjög illa stödd fjárhagslega. Útboð árið 2002 gæti spillt fyrir uppbyggingu greinarinnar og yrðu almenningssamgöngum ekki til framdráttar. Undanfarið hefur staðið yfir átak fyrir tilstilli samgrn. og Vegagerðarinnar sem felst í því að hvetja fyrirtæki í þessari grein til hagræðingar og samstarfs. Gerðir hafa verið þjónustusamningar við mörg fyrirtækjanna sem gilda til júlí árið 2002. Þetta átak hefur reynst mögulegt vegna tvöföldunar framlags til málaflokksins í síðustu vegáætlun sem nú er 100 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir því í frv. að starfræksla sendibíla, sem áður féllu undir lög um leigubigreiðar, falli undir almenn ákvæði frv. Þetta þýðir að ekki verður lengur stöðvarskylda fyrir sendibifreiðar. Í áliti umboðsmanns barna um skólaakstur frá 23. nóvember 1998 er lögð áhersla á að til þess að tryggja ákveðna samræmingu í skólaakstri á vegum sveitarfélaga sé nauðsynlegt að settar verði lágmarksreglur um tilhögun skólaaksturs hér á landi. Þetta álit umboðsmanns barna hefur verið haft til hliðsjónar við samningu frv. Nú er lagaheimild fyrir því að Vegagerðin geti gert sérstakar kröfur til aðbúnaðar skólabarna. Í áliti umboðsmanns barna um skólaakstur frá 23. nóvember 1998 er lögð áhersla á að til þess að tryggja ákveðna samræmingu í skólaakstri á vegum sveitarfélaga sé nauðsynlegt að settar verði lágmarksreglur um tilhögun skólaaksturs hér á landi. Þetta álit umboðsmanns barna hefur verið haft til hliðsjónar við samningu frv. Nú er lagaheimild fyrir því að Vegagerðin geti gert sérstakar kröfur til aðbúnaðar skólabarna. Í áliti samkeppnisráðs frá 23. apríl 1998 er fjallað um erindi Félags hópferðaleyfishafa um mismunun í starfsskilyrðum hópferðaleyfishafa og sérleyfishafa. Samkeppnisráð beindi tilmælum til samgönguráðherra í fjórum liðum. Í frv. þessu er tekið á öllum þeim atriðum sem fram komu í álitinu. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Hæstv. forseti. Ég verð alltaf dálítið hissa á að sjá ný og ný mál hér á Alþingi þar sem viðhaldið er fyrirkomulagi sem hefur ekki dugað og er alls ekki í takt við atvinnulífið að öðru leyti. Mér finnst reyndar að þurft hefði að taka miklu fyrr á þessum sérleyfismálum og að hæstv. ráðherra hefði átt að ganga harðar fram í að koma á sams konar skipulagi í þeirri atvinnugrein sem hér um ræðir og í öðrum. Hann hefði átt að leggja til að strax og þau sérleyfi sem nú eru til staðar mundu renna út þá kæmist sjálfkrafa önnur skipan á þessi mál. Ég tel það umhugsunarefni hvernig svæðin fyrir þessa þjónustu eru skilgreind og hvort sveitarfélög geti þá komið að því, þ.e. að með skilgreiningu á þeirri þjónustu sem viðkomandi svæði hefur verið markað verði hægt að tryggja fólki almenningssamgöngur. Það er hins vegar aftan úr öldum að halda áfram að úthluta á skrifborði ráðherra sérleyfum til atvinnurekstrar á Íslandi. Það fyrirkomulag gengur ekki en í þeim tilfellum þyrfti að bjóða út verkefnin. Ég held að best sé að láta atvinnulífið leysa þessi mál sjálft að mestu. Telji menn sig hins vegar þurfa að ná þjónustumarkmiðum með því að skilgreina svæði þar sem þeim sem fengju tiltekin leyfi yrði skylt að veita ákveðna þjónustu, þá þyrfti auðvitað að bjóða út verkefnið. Ég lýsi því yfir að ég hef orðið fyrir vonbrigðum með að menn ætli að viðhalda þessu fyrirkomulagi. Mér finnst það ekki rök í málinu að fyrirtækin sem veita þessa þjónustu núna séu illa stödd. Þau hafa haft sérleyfi fram að þessu. Hvers vegna eru þau illa stödd? Það er einfaldlega vegna þess að ekki hefur verið nægilegt framboð á verkefnum á þessu sviði. Þessi fyrirtæki hafa t.d. ekki sameinast um þjónustuna, samnýtt bíla og komið á betra fyrirkomulagi. Það getur hver maður séð sem hefur fylgst með því hvernig sérleyfishafar hafa keyrt hver á eftir öðrum með tóma bíla um sömu vegina. Þeir hafa haft þetta sérleyfisfyrirkomulag sem greinilega hefur komið í veg fyrir þá þróun sem annars hefði orðið. Hæstv. ráðherra hefur reynt að beita sér fyrir því að þetta verði endurskipulagt og gefur til kynna að tíminn fram að því að frjálsari skipan kemst á geti orðið einhver gósentími fyrir þessa aðila og þeir verði fjárhagslega betur staddir að þeim tíma liðnum. Það kann að vera. Ég ætla ekki að spá neinu um það. Mér finnast það ekki rök í málinu. Það er fyrst og fremst ástæða til að taka á þessum hlutum sem allra fyrst þannig að þjónustan aukist frá því sem hún er núna og óhagkvæmar rekstrareiningar, þar sem menn hafa verið að keyrt tóma bíla hver eftir öðrum á sömu leiðunum, leggist niður. Í staðinn mundu taka við fyrirtæki sem veittu þjónustu þar sem hagkvæmni væri gætt. Ég veit, eins og ég sagði áðan, að hæstv. ráðherra hefur reynt að beita sér í því að koma á betri skipan í þessum málum. En ég hefði talið fulla ástæðu til að láta eðlilegar reglur, sambærilegar við þær sem gilda almennt í atvinnulífinu, ganga yfir þessa atvinnugrein.

Herra forseti. Frv. til laga um fólksflutninga, vöruflutninga og efnisflutninga á landi er um margt hið besta mál. Ég vil þó nefna það sem ég sakna í frv. og einnig í framsögu hæstv. ráðherra en það er stefnan í málefnum almenningssamgangna. Okkur var tjáð á Alþingi í fyrra og eins í haust að unnið væri að samræmdri áætlun um almenningssamgöngur í landinu. Þessi samræmda áætlun hefur enn ekki komið fram. Ég tel afar mikilvægt að skilgreina þær almenningssamgöngur sem við ætlum að standa að í landinu, þá almannaþjónustu á þessum vettvangi sem við ætlum að veita. Hæstv. ráðherra kom inn á það í framsögu sinni að flestallir sem nú sinna akstri í almenningssamgöngum, og hafa sumir til þess sérleyfi, séu yfirleitt illa settir fjárhagslega. Það segir okkur að þessi rekstur á sem slíkur erfitt með að skila þeim tekjum til rekstraraðilanna sem nauðsynlegar eru. Að mínu mati er ekki hægt að láta slíkan rekstur standa og falla með því hvort einhverjir þættir hans séu arðbærir eða ekki. Þannig hugsun dugir einstaka fyrirtæki en ekki því sem er hluti af almannaþjónustu. Mér finnst líklegt að almenningssamgöngur hér á landi verði seint arðbærar einar sér. Þær eru aftur á móti afar mikilvægar til að halda uppi eðlilegu mannlífi, eðlilegu þjóðlífi, samkeppnishæfri búsetu hvar sem er á landinu og valkostum í ferðaþjónustu sem aðrir samfélagsþegnar, önnur fyrirtæki og aðrar atvinnugreinar taka síðan hinn raunverulega arð af. Við verðum að líta á samgöngur og fólksflutninga á landi sem hluta af almannaþjónustu sem ætti að skilgreina, þ.e. hvaða þjónustu við ætlum að ábyrgjast. Síðan á að vinna út frá því en ekki út frá því hvort eitthvert sérleyfi beri sig ekki og þess vegna þurfi að leggja það af. Það eru ónýt vinnubrögð við skipulagningu almenningssamgangna. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér finnst skorta á almannaþjónustuviðhorfið í þessu frv. Ég vildi að það sjónarmið kæmi hér sterkar inn og væri jafnvel forsenda þess sem á eftir fer í lögunum. Varðandi einstök atriði þá finnst mér of margt skilið eftir til regugerðaákvarðana, þ.e. haft í höndum ráðherra. Tökum til dæmis 5. gr. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þeir einir sem fullnægja eftirtöldum skilyrðum geta öðlast rekstrarleyfi skv. 4. gr. laga þessara: 1. Hafa fullnægjandi fjárhagsstöðu eins og nánar er kveðið á um í reglugerð. 2. Fullnægja skilyrðum um starfshæfni`` --- þarna er hvað eftir annað notast við óljósar skilgreiningar --- ,,eins og nánar er kveðið á um í reglugerð.`` Þetta er algjörlega opið matsatriði. ,,3. Hafa ekki verið dæmdir til refsivistar eða framið alvarleg eða ítrekuð brot á lögum og reglugerðum sem um starfsgreinina gilda. Hafi brot verið smávægilegt eða langt er um liðið frá því að brot var framið getur umsækjandi þó öðlast leyfi samkvæmt lögunum.`` Ég geri mér grein fyrir því að ekki er hægt að setja í lög allan þann ramma sem þarf fyrir rekstur sem þennan. Ég vil hins vegar eindregið vara við því að svo mörg atriði séu skilin eftir opin fyrir ráðherra til að ákvarða um, þ.e. hrein matsatriði. Ég vil síðan ítreka spurningar mínar úr umræðunni um leigubifreiðar þó vera megi að hæstv. ráðherra hafi svarað þeim fyrr í umræðunni: Hvaða áhrif ætla menn að sú breyting að færa þessa stjórnsýslu til Vegagerðarinnar hafi á stjórnun, mannahald og kostnað? Í umsögn fjmrn. er ekki talið að þetta séu stóraukin útgjöld fyrir ríkissjóð en ég vil um það frekari upplýsingar. Herra forseti. Þetta mál kemur að sjálfsögðu til umfjöllunar í samgn. og þar gefst tækifæri til þess að fjalla nánar um það. Ég ítreka að mér finnst samræmd áætlun, samræmt fyrirkomulag á almenningssamgöngum í landinu, eiga að liggja til grundvallar þegar við fjöllum um frv. eins og hér er verið að leggja fram.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir viðbrögð hv. þm. við þessu frv. Hv. þm. Jón Bjarnason saknar stefnu í almenningssamgöngum. Hann hefur komið því mjög rækilega á framfæri í umræðunni í dag. Stefnan í almenningssamgöngum er fyrst og fremst sú að gefa aðilum tækifæri, eins og þetta frv. gerir, til að starfa eðlilega innan rammans sem settur er um um fólksflutninga, vöruflutninga og efnisflutninga á landi. Við getum hins vegar ekki sett í lög hvernig fólksflutningafyrirtæki eigi að skipuleggja rekstur sinn að öðru leyti en því að við gefum út sérleyfi. Við höfum gert það og gerum ráð fyrir að halda því áfram. Varðandi það sem hv. þm. kom inn á um kostnað og stjórnsýslu vegna þessa, þá kemur skýrt fram í fylgiskjali með frv., í umsögn fjmrn., hvernig því er háttað. Það er gert ráð fyrir því að Vegagerðin annist eftirlit og útgáfu rekstrarleyfa og það er tilgreint nánar eins og kemur fram í því fylgiskjali. Varðandi umræðuna um útgáfu sérleyfa til fólksflutninga, vegna þess sem hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi, þá eru eins og hv. þm. þekkja gefin út tiltekin sérleyfi vegna fólksflutninga. Þau renna út árið 2002. Í gangi er heilmikil vinna og úttekt á því hvernig hægt sé að endurskipuleggja þessa starfsemi, þ.e. endurskipuleggja rekstur þessara fyrirtækja með það í huga að hagræða og einfalda. En eins og fram kom hjá hv. þm. þá fara sum þessara fyrirtækja um svipaðar slóðir, stundum hvert á eftir öðru. Í ljósi þess að verið er að leita eftir samstarfi í því skyni að hagræða þá tel ég eðlilegt að gera ekki ráð fyrir að bjóða allt út fyrr en árið 2005. Engu að síður er heimild til að gera það fyrr ef ástæða þykir og hagkvæmt reynist. Meginreglan er sú að bjóða út þessi sérleyfi. Ég held að það sé afar mikilvægt. Frv. kveður skýrt á um að Vegagerðin skuli gera þjónustusamninga við þessi fyrirtæki þar sem viðfangsefnið verði skilgreint, hvaða greiðslur er um að ræða, hvaða skyldur o.s.frv. Ég held því að sá rammi sem þetta frv. setur sé eðlilegur. Ég vænti þess að frv. nái fram að ganga fyrir þinglok.

Herra forseti. Með almannaþjónustu í samgöngunum á ég við að íbúar hvar sem er á landinu viti hvaða almenningssamgöngur ætlunin er að þeim standi til boða og þeir geti gengið að því vísu að sú þjónusta verði varin. Íbúar í Ólafsvík, á Þórshöfn, Höfn í Hornafirði eða hvar sem er gætu treyst því að almannaþjónusta eins og almenningssamgöngur sé ekki bara háð því hvort einhver treysti sér til að bjóða í hana á þeim skilmálum sem settir eru. Þá tæki kannski enginn að sér þá þjónustu. Hér er um að ræða almannaþjónustu sem við eigum að gæta þess að veitist íbúum landsins. Síðan er sjálfsagt að leita hagkvæmustu leiða til að veita þjónustuna, bæði til að lækka kostnað og tryggja öryggi og gæði þjónustunnar. Málið er nefnilega, herra forseti, að við höfum bútað þessa almannaþjónustu í einstaka flokka og þeir eru síðan skoðaðir aðgreindir. Áður fór pósturinn með rútunum. Ég er ekki að segja að það sé nauðsynlegt en þegar við bútum þjónustuna niður og látum síðan hvern bút standa undir sér, þá er afleiðingin sú að byggðirnar missa póstinn, missa síma og viðgerðarþjónustuna og missa rútuferðirnar. Öllu þessu geta þær staðið frammi fyrir. Þess vegna er brýnt að skilgreina almannaþjónustu og veita hana á sem hagkvæmastan og bestan hátt. Mér finnst að hæstv. ráðherra megi taka það skýrar fram ef hann er á þeirri skoðun.

Herra forseti. Ég er mjög ánægður með að fá tækifæri til að svara hv. þm. vegna þess að hér er ég að mæla fyrir frv. sem kveður skýrt á um það sem ekki hefur verið skýrt, að okkur sé heimilt að ganga til samninga, fela Vegagerðinni að gera þjónustusamninga við þau fyrirtæki sem sinna sérleyfi í fólksflutningum. Við erum að tala um fólksflutninga. Hvernig gerum við það? Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að þessar sérleyfisleiðir verði boðnar út og aðilar keppi um að fá þá þjónustu í sínar hendur. Við höfum gert ráð fyrir því í fjárlögum að veita þeim fyrirtækjum sérstaka styrki til þess að halda úti þjónustu við almenning. Það sem hv. þm. er að spyrja um er því afar skýrt. Ramminn er settur með þessu frv. þannig að mér sýnist að aldrei þessu vant uppfylli ég óskir hv. þm.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að árétta þessi sjónarmið. Ég finn að hann er stöðugt að nálgast þá almannaþjónustusýn sem ég hef haft. Ég fagna því. Ég hugsa að með þriðju og fjórðu umferð í umfjöllun okkar um almannaþjónustumál þá munum við færast enn þá nær hvor öðrum. Ég tel að sú leið að gera þjónustusamninga eins og hann er að tala um sé í rétta átt. Ég vil samt að við skilgreinum þá hvaða leiðir við ætlum að bjóða þjónustu á og öllum íbúum landsins verði ljóst hvaða samgöngum á að halda uppi og standa vörð um. Eins og hæstv. ráðherra minntist á er ljóst að sumar leiðir verða ekki arðbærar. Þá er veitt fé á fjárlögum til að styrkja þær leiðir og veita fjárstuðning, hugsanlega í framhaldi af útboðum eða samningum um verkefnin eins og frv. gefur möguleika á. Ég vil hæla þessum sjónarmiðum ráðherra en ítreka að mér finnst skorta á að hún komi sterkar fram, þ.e. sú almannaþjónustuskylda sem við ættum að axla og bera.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. um lögskráningu sjómanna. Það er mál nr. 635 á þskj. 1012. Með frv. er lagt til að lögum um skráningu sjómanna, siglingalögum og lögum um eftirlit með skipum verði breytt í þeim tilgangi að tryggja að allir sjómenn á íslenskum skipum séu slysa- og líftryggðir. Í lögum um lögskráningu sjómanna, nr. 43/1987, með síðari breytingum, er í 2. gr. kveðið á um að skylt sé að lögskrá alla skipverja sem ráðnir eru til starfa á íslenskum skipum sem eru 12 rúmlestir brúttó eða stærri. Einn megintilgangur með lögskráningu sjómanna er að ganga úr skugga um að áhöfn skips sé líf- og slysatryggð með fullnægjandi hætti, en lögskráning sjómanna fer fram á útgerðarstað skips og er framkvæmd af sýslumönnum og tollstjóra í Reykjavík. Segja má að tilgangur lögskráningar sé einkum: 1. að fyrirliggjandi séu upplýsingar um áhöfn skips hverju sinni, 2. að áhöfn skips hafi tilskilin atvinnuskírteini til starfa á skipum, 3. að áhöfn skips sé líf- og slysatryggð með fullnægjandi hætti, 4. að sannreyna siglingatíma vegna öflunar atvinnuskírteinis á skipi, 5. að áhöfn hafi hlotið öryggisfræðslu í Slysavarnaskóla sjómanna og 6. grundvöllur fyrir skattafslætti sjómanna. Við lögskráningu er miðað við að fyrir liggi yfirlýsing frá viðkomandi tryggingafélagi um líf- og slysatryggingu skipverja og á lögskráningarstjóri að ganga úr skugga um að tryggingin sé í samræmi við gildandi lög og kjarasamninga. Lög um lögskráningu sjómanna kveða á um að ef útgerðarmaður vanrækir að hafa líf- og slysatryggingu í gildi þá sé hann ábyrgur fyrir viðkomandi bótagreiðslum. Þess eru dæmi að slys hafi orðið á bátum sem ekki er skylt að lögskrá á og sjómenn hafi slasast eða farist án þess að hafa verið líf- eða slysatryggðir. Megintilgangur frv. er að tryggja að slíkt endurtaki sig ekki. Með breytingu á lögum um lögskráningu sjómanna er lagt til að taka upp mælieininguna brúttótonn í stað brúttórúmlesta. Það er í samræmi við alþjóðareglur sem Ísland hefur gerst aðili að. Í gildandi lögum um lögskráningu sjómanna er miðað við að skylt sé að lögskrá á skip sem eru 12 brúttórúmlestir og stærri. Hér er lagt til að skylt verði að lögskrá alla skipverja sem ráðnir eru til starfa á skipum sem eru 20 brúttótonn og stærri og skráð hér á landi. Það er svipaður fjöldi skipa og er undir 12 brúttórúmlestum. Ekki þykir ástæða til að kveða á um lögskráningarskyldu allra skipa, þ.e. skipa undir 20 brúttótonnum, þar sem fjöldi þeirra er mjög mikill, sjósókn er óregluleg og verulegt óhagræði og kostnaður mundi fylgja því að leggja slíka skyldu á útgerðarmann eða skipstjóra þeirra skipa. Með breytingu á siglingalögum er lagt til að áhafnir skipa sem ekki er skylt að lögskrá á, þ.e. skipa undir 20 brúttótonnum, séu tryggðar með sama hætti og áhafnir skipa sem skylt er að lögskrá á og að útgerðarmanni sé skylt að kaupa tryggingu fyrir dánarbótum og slysabótum sem á hann kunna að falla samkvæmt siglingalögum. Með breytingu á lögum um eftirlit með skipum er kveðið á um að skip minni en 20 brúttótonn fái ekki útgefið haffærisskírteini, nema fyrir liggi yfirlýsing tryggingafélags um áhafnatryggingu samkvæmt siglingalögum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Hæstv. forseti. Mig langar til að fræðast örlítið um þetta frv., þ.e. um 3. gr. þess. Þar er talað er um að ekki skuli gefa út haffærisskírteini til skips sem er minna en 20 brúttórúmlestir nema fyrir liggi yfirlýsing tryggingarfélags um áhafnatryggingu. Nú er það þannig að haffærisskírteini er oft gefið út áður en skip fer í notkun. Það má eiginlega lýsa þessu með því að við ætluðum að styðjast við sambærilegar reglur um bíla, þá mætti ekki láta skoða bíl öðruvísi en það lægi fyrir hver ætti að vera bílstjórinn. Mér þykir líklegt að það geti komið upp vandamál í kringum svona kröfur. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvernig menn líti á þetta. Verður þá ævinlega að liggja fyrir --- það hlýtur að vera og ég álykta sem svo --- hvaða áhöfn ætlar að vera á þessu skipi? Nú er haffæri yfirleitt veitt til eins árs í einu. Mörg af þessum skipum eru notuð hluta úr árinu. Sum eru meira að segja notuð af öðrum mönnum seinni hluta ársins en fyrri hluta ársins. Á þeim eru mismunandi margir skipverjar eftir því til hvers er verið að nota skipin. Mér finnst að það þurfi að liggja fyrir hvað átt er við með áhafnatryggingu. Er það einhver almenn yfirlýsing tryggingafélags um að það tryggi áhöfn viðkomandi skips? Liggur þá fyrir að tryggingafélag sé tilbúið að taka ábyrgð á því? Eða er meiningin að gefa út haffærisskírteini í nokkra mánuði á skip, vegna þess að það muni ljúka vertíð að vori og aðrir sjómenn verði þá um borð? Þetta eru spurningar sem ég óska eftir að hæstv. ráðherra svari.

Virðulegi forseti. Hv. þm. kemur hér með athyglisverða ábendingu. Því er til að svara að 3. gr. fjallar fyrst og fremst um þá skyldu að sá sem fær haffærisskírteini skuli hafa keypt fullnægjandi tryggingu áður en hann fær útgefið haffærisskírteini. Um útfærsluna á þessu er ekki nákvæmlega sagt fyrir um í lögum. Þessi skylda er skýr og niðurstaða nefndarinnar sem fjallaði um þetta frv. og undirbjó það var að þetta væri hinn eðlilegi háttur að hafa á en að öðru leyti yrði útfærslan að sjálfsögðu að vera á hendi útgerðarmanna og tryggingafélaganna. Ég á ekki von á öðru en að það finnist niðurstaða í því. Að öðru leyti vil ég segja að það er eðlilegt að hv. samgn. fari yfir þetta og skoði hvort ekki sé tryggt að framkvæmdin geti orðið eins og til er ætlast. Eins og ég sagði tel ég að þetta sé athyglisverð ábending en hún snýst um framkvæmd.

Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja til að menn fari vandlega yfir þetta. Mér sýnist ákveðið vandamál á ferðinni í þessu sem menn hafa kannski ekki ígrundað nógu vel. Það er á höndum Siglingastofnunar að gefa út haffærisskírteini. Ef Siglingastofnun á að gera þá kröfu að búið sé að raða í áhöfn þá er spurning hvort nokkuð verði að marka það. Eða á Siglingastofnun að gefa út haffærisskírteini til einhvers ákveðins tíma, miðað við þá áhöfn sem búið er að ákveða að eigi að vera um borð? Ég skil það vel og er alls ekki að agnúast út í að menn reyni að taka á þessu máli sem slíku. Ég tel þó reyndar að sú lagaskylda að áhöfn sé tryggð eigi að duga. Ég tel að það þurfi ekki að binda það við allt annað mál, þ.e. hvort skipið sem slíkt sé nothæft til að fara á sjó.

Herra forseti. Ég held að frv. sem við ræðum hér sé að flestu leyti gott. Það fær auðvitað yfirferð í nefnd. Einu velti ég þó fyrir mér, þ.e. varðandi lögskráningu eða réttara sagt undanþágu frá ákvæðum laganna um að lögskrá áhafnir hafnsögubáta, dráttarbáta og björgunarskipa. Það kemur til vegna þess að þetta eru skip sem aðstoða önnur skip. Í kringum slíka starfsemi geta komið upp atvik og orðið tjón sem er bótaskylt. Þá kemur gjarnan upp deila á milli manna hvort allir pappírar og öll formlegheit hafi verið í lagi. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki þurfi að huga sérstaklega að því hvort yfirleitt sé hægt að veita undanþágu frá lögskráningarskyldunni til skipa í aðstoðar- og öryggishlutverki gagnvart öðrum skipum. Er í lagi að gera slíkt? Þetta held ég að menn þyrftu að athuga mjög vel.

Herra forseti. Hv. þm. vekur athygli á atriði í 1. gr. frv. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Heimilt er með reglugerð að veita undanþágur frá ákvæðum þessara laga um að lögskrá áhafnir hafnsögubáta, dráttarbáta og björgunarskipa.`` Ég tel að það fyllilega réttmæta ábendingu hjá hv. þm., að það þurfi að hafa þetta rækilega í huga. Ég geri ráð fyrir því að á grundvelli þessarar heimildar yrðu settar skýrar reglur með reglugerð um framkvæmdina. Ábendingunni hefur verið komið á framfæri og hv. samgn. getur farið yfir hana. Það mætti kalla til þá sem unnið hafa að gerð þessa frv. til að fara betur í þessi atriði, hvort eitthvað þurfi að skoða og koma að við setningu reglugerðarinnar.

Hæstv. forseti. Í frv. því sem ég mæli hér fyrir, um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, með síðari breytingum, er viðamesta breytingin sú að lagt er til að fyrirtæki sem eru starfsleyfisskyld og starfsemin getur haft í för með sér mengun, taki upp svokallað grænt bókhald. Hér er um að ræða nýmæli í íslenskri löggjöf, verði frv. að lögum, sem felur í sér að viðkomandi fyrirtæki vinni árlega efnisuppgjör fyrir starfsemina á svipaðan hátt og gert er með fjármuni fyrirtækja. Við samningu frv. hefur verið stuðst við ákvæði um grænt bókhald í dönskum lögum. Ákvæði um grænt bókhald kom inn í dönsk lög árið 1995. Frumvarp þetta tekur mið af því ákvæði, aðallega að því er varðar þær upplýsingar sem koma skulu fram í grænu bókhaldi. Í grænu bókhaldi skulu koma fram upplýsingar um hvernig umhverfismálum er háttað í viðkomandi starfsemi, þar með talið tölulegar upplýsingar um meginnotkun hráefnis, orku og vatns til starfseminnar, sem og helstu tegundir og magn mengandi efna sem losuð eru í loft, láð eða lög, koma fram í framleiðsluvöru eða falla til sem úrgangur. Búist er við að slíkt efnisuppgjör hafi áhrif á stjórnendur við val á aðföngum og starfsaðferðum og auki vitund starfsmanna, sem og almennings, um umhverfismál fyrirtækja. Grænt bókhald ætti, þegar fram í sækir, að gera rekstraraðilum kleift að fylgjast með helstu umhverfisþáttum starfseminnar og hvort þróunin er jákvæð eða neikvæð í umhverfislegu tilliti og gæti jafnvel orðið skref í þá átt að fyrirtæki taki upp umhverfisstjórnunarkerfi. Færsla græns bókhalds getur einnig í mörgum tilvikum leitt til fjárhagslegrar hagræðingar. Í fylgiskjali með frv. eru þær tegundir fyrirtækja sem færa skulu grænt bókhald tilgreindar. Tekið er fram í frv. að ekki er skylt að setja í skýrslu um grænt bókhald upplýsingar sem starfsleyfishafi telur framleiðsluleyndarmál. Gert er ráð fyrir að skýrslur um grænt bókhald verði aðgengilegar almenningi. Það er eitt meginatriði frv. en almennt er viðurkennt að vöktun almennings og miðlun upplýsinga sé hluti af umhverfisvernd með sama hætti og m.a. lög um upplýsingamiðlun og aðgang að upplýsingum um umhverfismál, nr. 21/1993, og lög um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000. Frv. gerir ráð fyrir að starfsleyfishafi beri sjálfur ábyrgð á þeim upplýsingum sem fram koma í skýrslu um grænt bókhald. Jafnframt er gert er ráð fyrir að skýrsla um grænt bókhald verði árlega send til útgefanda starfsleyfis. Eðlilegt þykir að útgefandi starfsleyfis taki við skýrslum um grænt bókhald og hafi þar af leiðandi aðgang að þeim upplýsingum sem þar koma fram og geti fylgt eftir skilum á skýrslum um grænt bókhald. Ekki er gert ráð fyrir sérstakri umsögn útgefanda starfsleyfis, en hins vegar að Hollustuvernd annist gerð leiðbeininga og sjái um að birta skýrslur um grænt bókhald. Í 7. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir er að finna heimild ráðherra til að veita undanþágu frá einstökum greinum reglugerða sem settar eru skv. 4. eða 5. gr. laganna þegar sérstaklega stendur á og að fenginni umsögn heilbrigðisnefndar eða Hollustuverndar ríkisins. Gert er ráð fyrir að ráðherra geti með þessum hætti veitt fyrirtækjum undanþágu frá skyldu til að færa grænt bókhald. Auk þessa eru lagðar til þrjár breytingar á lögunum í ljósi fenginnar reynslu af framkvæmd þeirra undanfarin ár. Hér er um að ræða 4., 5. og 6. gr. frv. sem varða hæfisskilyrði framkvæmdastjóra heilbrigðiseftirlits, staðgengil forstjóra Hollustuverndar ríkisins og beitingu þvingunarúrræða þegar Hollustuvernd ríkisins fer með eftirlit. Við undirbúning frv. hefur verið haft samráð við Hollustuvernd ríkisins, Samtök atvinnulífsins, Samband íslenskra sveitarfélaga, Félag löggiltra endurskoðenda og Félag heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa. Með vísun til 17. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir voru drög að frv. þessu kynnt og lögð fyrir hollustuháttaráð. Umsögn ráðsins barst ráðuneytinu með bréfi, dags. 9. febrúar 2001. Hæstv. forseti. Ég hef hér rakið meginefni frv. og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhvn.

Hæstv. forseti. Því ber að fagna að hæstv. umhvrh. hafi lagt fram frv. til laga þar sem kveðið er á um að taka skuli upp grænt bókhald starfsleyfisskyldra fyrirtækja hér á landi. Þetta er vissulega mikið framfaraskref í umhverfisvernd. Ég vil þó gera þann fyrirvara að fulltrúar Samfylkingarinnar í hv. umhvn. munu auðvitað skoða frv. ítarlega, sérstaklega með tilliti til 2. gr. frv. Þar er vísað er til þess, í athugasemd með henni, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að útfæra þarf nánar reglur um færslu græns bókhalds, framsetningu skýrslna um grænt bókhald, upplýsingar sem þar skulu koma fram, skilafresti á skýrslum um grænt bókhald, aðila sem heimilt er að skila grænu bókhaldi án þess að þeim sé það skylt og endurskoðun þess og birtingu. Gera þarf ráð fyrir möguleika á sérstakri framsetningu til verndar upplýsingum um viðkvæm samkeppnismál. Einnig er gert ráð fyrir að það sé mismunandi eftir tegundum fyrirtækja hvaða upplýsingar er eðlilegt að fara fram á að tilgreindar verði í skýrslu um grænt bókhald. Þessi atriði verða útfærð nánar, annars vegar í reglugerð og hins vegar með leiðbeiningum, sbr. 3. gr. Haft verður samráð við hagsmunaaðila við undirbúning reglugerðarinnar.`` Það er alveg ljóst, herra forseti, að hér er um mjög veigamikla reglugerð að ræða. Það mun því vafalaust verða rætt í hv. umhvn. hvað þurfi að koma fram í slíkum reglum og slíkum leiðbeiningum, sem skipta auðvitað mjög miklu máli svo að tilgangi frv. sé náð að öllu leyti. Í annan stað langar mig að taka undir orð hæstv. umhvrh. um að eðlilegt sé að græna bókhaldið sé í mörgum tilvikum skref í þá átt að taka upp umhverfisstjórnunarkerfi. Það hefur sýnt sig að umhverfisstjórnunarkerfi er í raun nútímastjórntæki. Ég hygg að sem flest fyrirtæki ættu að taka það upp, hvort sem þar er um að ræða starfsleyfisskyld fyrirtæki eða önnur. Það er mín von að grænt bókhald verði til þess að sem flest fyrirtæki hér á landi taki einnig upp umhverfisstjórnunarkerfi.

Herra forseti. Mér er það mikið fagnaðarefni að hér skuli komið fram frv. til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir sem sérstaklega tekur til græns bókhalds hjá þeim fyrirtækjum sem eru starfsleyfisskyld. Ég vil taka það fram í upphafi að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð flutti þáltill. um sama efni á síðasta þingi sem fékkst ekki afgreidd en hefur hugsanlega haft einhver áhrif á að þetta frv. er komið fram. Ég fagna því að umhvrn. skuli vera orðið virkt á þessu sviði og vinni að því að koma á grænu bókhaldi, sérstaklega með tilliti til þess að mörg fyrirtæki hafa talið að grænt bókhald, sem ég held að margir hafi gert sér grein fyrir að kæmi innan tíðar, yrði einhver óskapleg skriffinska, ekkert nema vandamálið og ekkert nema kostnaðurinn. Ég er sannfærð um að þegar menn læra að vinna með grænt bókhald og nýta sér það þá verði það umtalsverður sparnaður fyrir fyrirtækin. Þegar þau fara að skoða, rétt eins og í heimilisbókhaldi, í hvað þau eyða, hver orkukaupin eru, í hvað þau fara, hver úrgangurinn er og hvernig megi hagræða, þá verður þetta sparnaður, ekki bara fyrir náttúruna og auðlindirnar, heldur ekki síður fyrir fyrirtækin. Ég ætla ekki að fara yfir greinarnar hverja fyrir sig en lýsi almennri ánægju yfir því að frv. skuli vera komið fram.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri ágætu umræðu sem hér hefur orðið um þetta ágæta mál. Ég tók eftir því að fulltrúi Samfylkingarinnar, hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, gerði 2. gr. að umtalsefni. Það er alveg rétt sem kom fram í máli hv. þm., að reglugerðarsmíðin er mikilvæg. Ef vel tekst til mun grænt bókhald hafa veruleg áhrif á starfsemi fyrirtækja á Íslandi að mínu mati. Auðvitað þarf að koma fram í reglugerðinni hvaða upplýsingar menn eiga að setja inn í grænt bókhald og hvenær eigi að hlífa fyrirtækjum við að færa grænt bókhald, sem ég býst ekki við að verði oft. Ég held að það verði alger undantekning frá reglunni að menn fái að víkja sér undan því að færa grænt bókhald. Það er líka rétt sem hér hefur komið fram að græna bókhaldið mun að öllum líkindum stuðla að því að fleiri fyrirtæki taki upp umhverfisstjórnunarkerfi vegna þess að menn munu sjá að það er ekki mjög mikið mál að færa græna bókhaldið og menn munu líka sjá að það er sparnaður í að huga betur að umhverfismálum fyrirtækja. Það kom sérstaklega fram í máli hv. þm. Þuríðar Backman sem líkti græna bókhaldinu við heimilisbókhald. Ég tek svo sannarlega undir það að fyrirtæki munu sjá á skýrari hátt orkunotkun, hvernig þau nýta hráefni sitt, hve mikill úrgangur kemur frá fyrirtækjum o.s.frv. En það hafa menn einmitt verið að prófa í annarri starfsemi á vegum umhverfismála í dag, það er svokallað GATT-verkefni. Þar hafa menn einmitt verið að fara í nánast eins og grænt bókhald heimila þar sem fólk reiknar út orkunotkun heimilisins o.s.frv. Ég las einmitt um daginn skemmtilegt viðtal við konu í Mosfellsbæ en fjölskylda hennar breytti alveg orkunotkun sinni á heimilinu. Þau höfðu farið skipulega í gegnum orkunotkun sína í heimilisbókhaldinu. Það sama mun gerast hjá fyrirtækjum. Það er líka ágætt að það komi fram við umræðuna vegna þess að hér er rætt um umhverfisstjórnunarkerfi að tvö íslensk fyrirtæki hafa farið í gegnum umhverfisstjórnunarkerfi, þ.e. erfiðasta, stærsta og fíngerðasta kerfið, þ.e. ISO 14001 staðalinn. Það eru ÍSAL og Borgarplast. Bæði þessi fyrirtæki færa grænt bókhald. Þau tilgreina hvernig þau nota hráefni sitt og orku, hvað verður um orku, hvað verður um úrgang o.s.frv. Ég vil þakka fyrir umræðuna og vænti þess að umhvn. skoði málið vel í nefnd.

Hæstv. forseti. Ég þakka sérstaklega fyrir að þetta frv. skuli vera komið fram og þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur orðið um það. Mig langar aðeins að það komi fram við 1. umr. málsins að grænt bókhald var sérstaklega til umræðu á umhverfismálaþingi sem Norðurlandaráð hélt á mánudaginn var í Ósló. Þar kom fram að í Danmörku á sl. ári færðu 600 fyrirtæki grænt bókhald. Það óvænta kom í ljós að 3 / 4 af þeim juku mjög umtalsvert við hagnað sinn frá því sem áður hafði verið. Hagnaður þessara 600 fyrirtækja var langt yfir landsmeðaltali í dönskum fyrirtækjum. Grænt bókhald er því ekki íþyngjandi. Það virðist hafa orðið til þess að menn hafi sest niður og séð hvar væri hægt að spara í rekstri fyrirtækja sinna, hvar væri hægt að finna hagkvæmustu leiðina.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir um frv. til laga um breytingu á lögum um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur, nr. 60/1992, með síðari breytingum. Frv. þetta er samið af nefnd sem ég skipaði þann 9. júní 2000 og var falið það hlutverk að gera tillögur um framtíðarstöðu og hlutverk náttúrustofa í kjördæmum, samanber lög nr. 60/1992, um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur. Nefndin skyldi hafa hliðsjón af þeirri reynslu sem fengist hefur af starfsemi náttúrustofa og hafa það að leiðarljósi að starfsemi þeirra styrki sveitarstjórnarstigið í framkvæmd náttúruverndarmála. Nefndinni var falið að huga sérstaklega að tengslum náttúruverndarnefnda sveitarfélaga og starfsemi náttúrustofa í því sambandi. Þá var nefndinni ætlað að huga að verðandi breytingu á kjördæmaskipan landsins sem kemur til framkvæmda þegar næst verður kosið til Alþingis. Þær náttúrustofur sem starfræktar eru í dag eru Náttúrustofa Austurlands, Náttúrustofa Reykjaness, Náttúrustofa Norðurlands vestra, Náttúrustofa Suðurlands, Náttúrustofa Vesturlands og Náttúrustofa Vestfjarða. Við samningu frv. var rætt við forstöðumenn þeirra fimm náttúrustofa sem starfandi voru á þeim tíma til að fá fram viðhorf þeirra til starfsemi náttúrustofa og hlutverks þeirra. Síðasta haust bættist ein náttúrustofa við þegar Náttúrustofu Reykjaness var komið á fót. Þá ræddi nefndin við forstjóra Náttúruverndar ríkisins og jafnframt óskaði nefndin eftir umsögnum stjórna þeirra sex náttúrustofa sem eru starfandi í dag, auk þeirra sveitarfélaga sem standa að þessum náttúrustofum. Nefndin gerði nokkrar breytingar á frv. með hliðsjón af þeim umsögnum sem henni bárust. Ég mun hér, virðulegur forseti, gera grein fyrir þeim breytingum sem frv. felur í sér. Gerð er tillaga um að heimilt sé að starfrækja allt að átta náttúrustofur á landinu en í dag eru þær sex eins og áður sagði og því heimilt að fjölga náttúrustofunum um tvær. Ekki er gerð krafa um að staðsetning náttúrustofa verði bundin sérstaklega við kjördæmaskipan eins og nú er þar sem ekki þykir rétt að binda í lög staðsetningu náttúrustofa. Hins vegar væri æskilegt að náttúrustofur dreifðust um landið þannig að öll sveitarfélög hefðu greiðan aðgang að einhverri náttúrustofu. Gert er ráð fyrir að náttúrustofur verði alfarið á ábyrgð þeirra sveitarfélaga sem að þeim standa en með stuðningi ríkisins sem ákveðinn er í fjárlögum hverju sinni. Sú viðmiðun er sett fram í frv. að framlag ríkissjóðs til reksturs náttúrustofu skuli nema launum forstöðumanns í fullu starfi að viðbættri upphæð sem er allt að jafnhá þeirri upphæð og rennur hún til reksturs náttúrustofu. Framlag ríkissjóðs er háð því skilyrði að þau sveitarfélög sem sjá um rekstur viðkomandi náttúrustofu, leggi að lágmarki fram fjárhæð sem nemur 30% af framlagi ríkisins og að jafnframt liggi fyrir samningur milli umhvrh. og viðkomandi sveitarfélags um rekstur náttúrustofu. Lagt er til að verkefni náttúrustofa verði skilgreind með skýrum hætti og þau verði aukin. Þannig er náttúrustofum ætluð ákveðin lögbundin verkefni sem án efa styrkir starfsemi þeirra. Það nýmæli er í c-lið 4. gr. að lagt er til að náttúrustofur veiti náttúruverndarnefndum á starfssvæði stofunnar upplýsingar og ráðgjöf á verksviði hennar. Hlutverk náttúrustofa fellur vel að hlutverki náttúruverndarnefnda og ættu því náttúrustofur að geta styrkt starfsemi nefndanna og þar með sveitarstjórnarstigið í framkvæmd náttúruverndarmála. Einnig er það nýmæli í e-lið 4. gr. að náttúrustofur annist almennt eftirlit með náttúru landsins, einkum í þeim landshluta sem náttúrustofa starfar. Ákvæðið tekur mið af 7. gr. náttúruverndarlaga, nr. 44/1999, en þar segir að Náttúruvernd ríkisins sé heimilt að fela náttúrustofum almennt eftirlit með náttúru landsins og ber að gera um það samning sem ráðherra staðfestir. Í samræmi við það að náttúrustofur starfa á vegum sveitarfélaga og á ábyrgð þeirra er lagt til að breytt verði skipan stjórnar náttúrustofu, þannig að viðkomandi sveitarfélög skipi samtals þrjá menn í stjórn náttúrustofu. Formaður stjórnar verður því ekki lengur skipaður af ráðherra eins og nú er heldur af sveitarfélögum sem standa að viðkomandi stofu. Þá eru í frv. lagðar til breytingar vegna gjaldtöku Náttúrufræðistofnunar Íslands og náttúrustofa. Í 1. gr. frv. eru talin upp þau verkefni sem Náttúrufræðistofnun Íslands hefur heimild til að taka gjald fyrir. Einnig er lagt til að náttúrustofum verði veitt heimild til að taka gjald fyrir þau verkefni sem talin eru upp í 6. gr. frv. Þá er að lokum gerð tillaga um breytingu á gildandi lögum hvað varðar framlög og gjafir til Náttúrufræðistofnunar Íslands. Er þetta gert til að gæta samræmis við það sem gildir um aðrar stofnanir sem heyra undir umhvrn. Virðulegur forseti. Vegna þessa máls vil ég taka fram að umhvrn. hefur sérstaklega litið til stofnana sinna og möguleika umhvrn. á því að styrkja störf og auka starfsemi á landsbyggðinni. Niðurstaða okkar var að með því að leggja fram þetta frv. sem styrkir náttúrustofur, eykur hlutverk þeirra og mun skapa þeim meiri framlög frá ríkinu sé hægt að styrkja verulega náttúrustofur á landsbyggðinni og skapa þar fleiri störf. Því er hér um frv. að ræða sem skapar ramma fyrir mun meiri starfsemi á náttúrustofum en áður hefur verið. Ég tel því að þetta frv. sé mikilvægt í byggðalegu tilliti. Hæstv. forseti. Ég hef rakið meginefni frv. og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og umfjöllunar í hv. umhvn.

Herra forseti. Í frv. um breytingu á lögum um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur eru mörg góð nýmæli. Það sem ég vil fyrst og fremst gera að umtalsefni eru náttúrustofurnar. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á í framsögu sinni þar sem hún lagði áherslu á að náttúrustofur dreifðust sem víðast um land og sem flest sveitarfélög hefðu beint samband eða aðgengi að náttúrustofum, þá vildi ég kannski leggja áherslu á aðra og sterkari nálgun við þessa starfsemi. Skoðun mín er sú, herra forseti, að störf náttúrustofa eins og hérna er verið að leggja til og þau hafa gjarnan þróast séu eðlilegur hluti af staðbundnu starfi, staðbundnum rannsóknum, staðbundnu eftirliti og staðbundinni ráðgjöf um þá þætti sem lögin taka tillit til, til sveitarstjórna og annarra þeirra aðila sem fara þar um höndum eða bera ábyrgð. Þess vegna, herra forseti, finnst mér afar hæpið að setja í lögin þá takmörkun sem hér er gerð tillaga um og kveðið er á um í 2. gr., að ráðherra sé heimilt að leyfa starfrækslu allt að átta náttúrustofa er starfi á vegum sveitarfélaga. Ég vek athygli á því að hér er í fyrsta lagi um heimildarákvæði að ræða. Það er ekki skylt að gera þetta þó að það sé sett fram sem stefnumið. Ég tel að skoða ætti það að starfræksla náttúrustofa verði í sjálfu sér ekki bundin af neinum fjölda heldur sé það hlutverk og verkefni sem mikilvægt er að ríkið komi að og styðji en heimaaðilar beri ábyrgð á rekstri og framkvæmd þess. Ef við lítum á reynsluna af þeim náttúrustofum sem hafa verið stofnsettar hefur reyndin verið sú að nánast flestallar hafa þær fyrst og fremst verið studdar af næsta sveitarfélagi. Þó að ætlast hafi verið til þess að náttúrustofurnar yrðu hluti af stærri heild þá hefur sú ekki orðið raunin. Ég tek sem dæmi náttúrustofuna í Stykkishólmi sem ætlunin var að hefði verkefni á öllu Vesturlandi, en reyndin hefur orðið sú að Stykkishólmur, að ég held, stendur einn að henni. Hið sama er með náttúrustofuna á Vestfjörðum eða í Bolungarvík. Að henni standa aðeins örfá sveitarfélög. Svipað er á Norðurlandi vestra. Þar var ætlunin með náttúrustofu, sem fékk aðsetur á Sauðárkróki, að gerður yrði samstarfssamningur við önnur sveitarfélög á Norðurlandi vestra en af því hefur ekki orðið. Engu að síður eru verkefnin fyrir hendi. Ég held að reynslan sem við höfum enn sem komið er af náttúrustofunum sýni okkur að fyllilega er ástæða til að slíkar náttúrustofur verði hluti af eðlilegu og nauðsynlegu starfi heima fyrir og takmörkun á fjölda þeirra sé ekki bundin í lögum. Eins og er eru stór landsvæði, t.d. svæðið frá Skagafirði og vestur í Bolungarvík, ekki með neina slíka starfsemi í gangi. Það væri ekkert óeðlilegt að hugsa sér að Húnavatnssýslur fengju náttúrustofu ef þær óskuðu eftir því og fjármagn leyfði. Þess vegna vil ég, herra forseti, leggja áherslu á, eins og er reyndar kveðið á um eða gert er ráð fyrir í 4. gr. laganna, það hlutverk náttúrustofa að starfa í þeim landshluta þar sem náttúrustofan er staðsett og axla þá ábyrgð. Þá verða önnur landsvæði og önnur sveitarfélög sem ekki eiga aðild að þeim stofum --- því að ástæðulaust er að beita þvingunaraðgerðum í að þvinga sveitarfélag til aðildar að rekstri náttúrustofa --- utan við þessa starfsemi, þá ábyrgð og þau verkefni sem gert er ráð fyrir að náttúrustofurnar sinni. Herra forseti. Ég vil draga það fram að í ljósi reynslunnar af náttúrustofunum eigi ekki að hafa fjöldatakmörk. Það má setja sér stefnumið, að bæta við einni á ári en hlutverk og verkefni þessara náttúrustofa í starfi heimaaðila, í starfi sveitarfélaga og annarra slíkra í héraði er mikilvægt. Ég tel að stefna eigi að því og frv. eigi að taka meira mið af þeim þörfum þegar til framtíðar er litið.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta frv. hefur litið dagsins ljós og er komið á dagskrá Alþingis. Það hefur tekið nokkurn tíma að skapa ramma um starfsemi náttúrustofanna og það er mikið gleðiefni að full samstaða skuli hafa verið um þessa lausn í hópnum sem undirbjó frumvarpsgerðina. Í fljótu bragði sýnist mér að þessi rammi sé mjög vel nýtanlegur. Mig langar aðeins að taka fram í tilefni orða hv. þm. Jóns Bjarnasonar sem sagði að vandkvæði hefðu verið á því að sveitarfélög tækju þátt í starfsemi náttúrustofanna og tók Stykkishólm sem dæmi, að ég held að við þurfum að höfða til ábyrgðar og samstarfsvilja sveitarfélaganna til að starfa saman á þessu sviði. Það er þá kannski verkefni Sambands ísl. sveitarfélaga og sveitarfélaga almennt að menn fari með því viðhorfi í það starf sem náttúrustofur inna af hendi, að það sé ekki bara á hendi einhvers eins sveitarfélags og þar megi enginn annar koma að. Ég hef fulla trú á því að sveitarfélögin geti starfað vel saman að þeim gríðarlega miklu, fróðlegu og skemmtilegu verkefnum sem eru unnin í náttúrustofunum. Ég er sammála hæstv. umhvrh. um að náttúrustofurnar eru mikil lyftistöng þeim sveitarfélögum sem hýsa þær. Þær geta líka verið lyftistöng öðrum sveitarfélögum í nágrenninu og mikilvægt er að starfið sem fer fram á náttúrustofunum nú þegar --- auðvitað mun það eflast og þróast í framtíðinni --- fari fram sem víðast um landið.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þær umræður sem hér hafa orðið. Komið hafa fram, m.a. í ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar, efasemdir um takmörkun á fjölda náttúrustofa, að takmarka hann við átta stofur. Þær eru sex í dag og hv. þm. taldi að það þyrfti ekki endilega að takmarka fjöldann heldur væri eðlilegra að skoða hlutverk starfseminnar og umfang hennar. Ég tel að ekki sé æskilegt að stofna til of margra náttúrustofa á landinu. Ég tel að ef þær verði of margar þá verði þær síður burðugar og of litlar. Í dag eru þær meira eða minna einmenningsstofur með vissum undantekningum þó en ég tel að við eigum að reyna að hlúa vel að þeim stofum sem fyrir eru og ekki stofna til of margra þannig að þær verði óburðugri. Ég held að það yrði óhjákvæmilega afleiðingin, a.m.k. fyrst í stað. Þær sem fyrir eru þurfa að styrkja sig. Væntanlega bætum við tveimur við í framtíðinni. Bæði vantar stofu, ef við horfum á landið í heild, á Norðausturlandi og Suðausturlandi og ég tel að við þurfum að öðlast meiri reynslu og reyna að hlúa betur að þeim stofum sem fyrir eru áður en við stofnsetjum fleiri en átta stofur. Það er mikilvægt að skapa starfsemi á landsbyggðinni og sérstaklega starfsemi sem lýtur að fræðistörfum þar sem koma að aðilar með mikla þekkingu sem geta veitt viðkomandi stofum og svæðum miklar upplýsingar á sínu sviði. Ég ítreka að ég tel ekki æskilegt að stofna til of margra stofa. Ég vil líka drepa á það sem kom bæði fram í ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar og Þórunnar Sveinbjarnardóttur, að mikilvægt væri að sveitarfélögin stæðu saman að rekstri þessara stofa. Það hefur því miður ekki orðið. Flestar hafa verið með eitt eða tvö sveitarfélög á bak við sig en ekki fjölda sveitarfélaga eins og að var stefnt í upphafi. Menn lentu meira að segja í því á fyrri tíð að í einu kjördæmi var mjög erfitt að velja náttúrustofu staðsetningu vegna þess að menn toguðust á um hvar viðkomandi náttúrustofa ætti að vera niður sett. Menn báðu meira að segja umhvrn. að aðstoða í því togi. Þetta hefur því verið svolítið harðdrægt. Ég vona að þegar náttúrustofurnar fá meiri reynslu og hafa starfað í um árabil þá breytist þetta og fleiri sveitarfélög komi að hverri náttúrustofu. Hvort Samband ísl. sveitarfélaga beitir sér í því eða ekki get ég ekki sagt neitt til um en það er alveg ljóst að stofurnar verða sterkari ef fleiri sveitarfélög standa á bak við þær. Ég vil einnig ítreka að lokum að ég tel mikilvægt að frv. nái fram að ganga vegna byggðasjónarmiða og þeirrar fræðimennsku sem stunduð verður á náttúrustofunum. Ég tel að stofurnar geti haft mjög mikil áhrif á umhverfisvernd á Íslandi með því að upplýsa almenning um byggðir landsins, umhverfismál og náttúrufar á viðkomandi svæði. Það á að skapa betri ramma fyrir stofurnar og menn sjá það á þeim gögnum sem liggja hér til grundvallar, gögnum frá fjmrn., að verði frv. að lögum er stefnt að því að auka fjármagn til hverrar stofu um 2 millj. Það er fé sem mun nýtast vel á hverri stofu, samtals þá um 12 millj. vegna þess að stofurnar eru sex. Ég tel einnig mikilvægt að menn skilji á milli í verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Í dag er það þannig að umhvrh. skipar formann stjórnar en sveitarfélögin skipa hina tvo. Ég tel að það sé eðlilegra vegna þess að sveitarfélögin standa að þeirri starfsemi með styrk frá ríkinu. Það eiga að vera hreinar línur á ábyrgð og verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga þannig að með þeim breytingum sem hér eru lagðar til mun ráðherra ekki lengur skipa formann heldur mun sveitarstjórn skipa alla fulltrúana.

Herra forseti. Ég leyfi mér að benda á þá þversögn í frv. þar sem annars vegar er talað um að takmarka fjölda stofanna en hins vegar er kveðið á um að verkefni þeirra skuli fyrst og fremst vera í nærumhverfi þeirra, enda hefur reyndin verið sú. Tökum t.d., eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir minntist á, stofuna í Stykkishólmi. Sveitarfélög allt að Akranesi hefðu í sjálfu sér átt að vera aðilar að þeirri stofu og við höfum líka heilmikið verkefni eins og lífríki Breiðafjarðar sem var röksemdin fyrir staðsetningu hennar. Ég er þó ekki viss um að Borgarfjarðarhérað eða suðurhluti þess kjördæmis ætti samleið með þeirri stofu frekar en einhverri annarri. Ég held því að huga verði að þessu í stærra samhengi. Eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir gat um er þetta auðvitað fengur fyrir hvert sveitarfélag sem fær þetta til sín, bæði verkefnið, fjármunirnir og ekki síst möguleikarnir. Það er ekki síst það sem sóst er eftir, verkefnin, möguleikarnir og sýnin. Ég vil þess vegna inna hæstv. ráðherra eftir einu atriði. Mig minnir að í fyrri lögum hafi verið gert ráð fyrr að fleiri aðilar en bara sveitarfélög gætu gerst aðilar að náttúrustofum og staðið að þeim. Er ætlunin að það verði fellt út og séu þá bara sveitarfélögin á móti ríkinu sem gætu gert það?

Virðulegur forseti. Varðandi það hvort fleiri aðilar standa að náttúrustofum þá er það þannig í dag að ríki og sveitarfélög standa að náttúrustofunum. En nú erum við að leggja til að ríkið komi að greiðslum áfram að sjálfsögðu og hækki þær reyndar en sveitarfélögin skipi alla fulltrúana í stjórn. Það er rétt að ítreka það sem fram hefur komið hjá hv. þingmönnum sem hér hafa talað í málinu að það er áhyggjuefni að sveitarfélögin hafa ekki staðið á bak við þessar stofur. En með lagabreytingunum sem við erum að fjalla um eiga náttúrustofurnar að sinna náttúruverndarnefndum sveitarfélaga. Því er alveg ljóst að náttúruverndarnefndir sem eru í þeim sveitarfélögum sem standa að náttúrustofum fá betri þjónustu en náttúruverndarnefndir annarra sveitarfélaga. Vonandi verður því þetta lagaákvæði líka hvati til að fleiri sveitarfélög standi á bak við hverja stofu. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að sveitarfélögin sameinist um stofurnar til að þær styrkist. Menn verða að líta á það sem byggðamál líka að standa saman úti á landsbyggðinni að baki stofnana eða stofa eins og hér um ræðir. Ég tel að hv. þingmenn geti m.a. beitt fyrir því.

Herra forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra um að aðilar standi saman að þessum verkefnum eins og eðlilegt og nauðsynlegt er. En ég vil líka benda á, herra forseti, að það eru yfirleitt fleiri heimaaðilar, fleiri aðilar sem hafa hliðstæða ábyrgð og vinna að hliðstæðum verkefnum þannig að þau skarast. Ég nefni búnaðarsamböndin, stofnanir eins og Veiðimálastofnun og sumar menntastofnanir, ég nefni Hafrannsóknastofnun o.s.frv. sem eru með deildir út um landið og hefði þá verið æskilegt að horfa til þess hvernig viðkomandi stofa verði styrkust. Í þeirri umræðu sem hæstv. ráðherra minntist einnig á, um staðsetningu náttúrustofu, þar sem tekist var á um hvort hún skyldi vera á Sauðárkróki eða annars staðar, t.d. á Hólum eða Skagaströnd, þá var einmitt tekist á um faglegt umhverfi og hvernig hún gæti orðið til styrktar starfi og vettvangi á þessu sviði. Og þá var einmitt lagt til að hún yrði á Hólum. Ég held að það beri einmitt líka að horfa til þessa en ekki bara hreinnar hreppapólitíkur eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Ég bendi á að þetta er mikilvægt verkefni fyrir sveitarfélögin, fyrir þau verkefni sem eru að færast á hendur sveitarfélanna í auknum mæli. Þess vegna á ekki að takmarka þetta við átta stofur. Húnavatnssýslurnar gætu þess vegna verið eining, Húnaflóinn. Það er engin náttúrustofa tengd því svæði. Ég er búinn að nefna Borgarfjörð og suðurhluta Norðurl. v. sem telur sig litla samleið eiga með náttúrustofu í Stykkishólmi. Herra forseti. Ég tel að líta eigi raunhæft á það hvað séu eðlileg starfssvæði og hvar sé fengist við lík verkefni sem gætu orðið til styrktar á þeim svæðum og þess vegna eigi ekki að takmarka fjölda stofanna við átta.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason nefndi ýmsar stofnanir og sambönd sem fjalla um málefni sem tengjast náttúrustofum. Hér voru nefndar menntastofnanir og búnaðarsambönd og fleiri einingar. Náttúrustofurnar hafa ágætt svigrúm til að þjóna slíkum aðilum í þeim málum sem menn ná saman um þannig að þær munu geta aðstoðað slíkar einingar eftir því sem þeim er unnt og þeim þykir æskilegt. Ég vil líka benda á að Náttúrufræðistofnun Íslands, sem er vísindastofnun á sviði umhverfismála og er að rannsaka náttúru okkar, hefur setur á Akureyri en er með höfuðstöðvar í Reykjavík. Heimilt er að setja upp fleiri náttúrusetur en við höfum kosið að styrkja núna frekar náttúrustofurnar með framlagningu þessa frv., einmitt til að styrkja störf á landsbyggðinni. Það er mjög líklegt að náttúrustofurnar muni í auknum mæli gera einhvers konar samninga við Náttúrufræðistofnun Íslands um verkefni. Ég sé fyrir mér að þessar einingar geti unnið sem ein heild úti á landsbyggðinni við að þoka umhverfismálum í rétta átt og styðja við starfsemi á landsbyggðinni, bæði náttúruverndarnefndir sveitarfélaga og þær einingar sem hv. þm. nefndi áðan.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um úrvinnslugjald og frv. til laga um breytingu á lögum um spilliefnagjald, nr. 56/1996, með síðari breytingum. Í upphafi árs 2000 skipaði ég nefnd til að gera tillögur um aðgerðir sem stuðlað gætu að aukinni endurnýtingu úrgangs og tillögur um lagasetningu í því skyni. Nefndinni er m.a. ætlað að fara yfir þær skuldbindingar sem Ísland hefur tekið á sig með aðild að EES-samningnum hvað varðar úrvinnslu úrgangs og gera tillögur um hvernig þeim verði best náð hér á landi. Hér má nefna tilskipun um umbúðir og umbúðaúrgang sem setur markmið um endurnýtingu og endurvinnslu umbúðaúrgangs og tilskipanir um urðun og ónýt ökutæki. Frv. þetta er unnið af framangreindri nefnd í samráði við umhvrn. og við gerð þess var tekið mið af þeirri reynslu sem fengist hefur af framkvæmd laga um spilliefnagjald, nr. 56/1996. Spilliefnanefnd hefur starfað frá því í september 1996. Reynslan af starfi nefndarinnar og því heildarkerfi sem hún hefur komið á varðandi spilliefni er því orðin allnokkur. Við undirbúning frv. var m.a. haft samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga, Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins, Samtök verslunar og þjónustu, Landssamband íslenskra útvegsmanna, Samtök fiskvinnslustöðva og Hollustuvernd ríkisins. Sú leið sem frv. þetta mælir fyrir um, að skapa hagræn skilyrði fyrir úrvinnslu úrgangs, er að meginhluta til sú sama og farin er í lögum um spilliefnagjald, nr. 56/1996, en góð reynsla og víðtæk sátt er um framkvæmd þeirrar löggjafar. Ég mun nú, virðulegur forseti, gera grein fyrir helstu efnisatriðum frv. Markmið frv. er að skapa hagræn skilyrði fyrir endurnotkun og endurnýtingu úrgangs í þeim tilgangi að draga úr magni úrgangs sem fer til endanlegrar förgunar. Til að ná fram þessu markmiði er í frv. lagt til að heimilt verði að leggja á sérstakt gjald, svokallað úrvinnslugjald á ökutæki, vinnuvélar, hjólbarða og ákveðna efnisflokka umbúða sem tilgreindir eru í 2. gr. frv. Greiða á úrvinnslugjald af viðkomandi vöru við innflutning og framleiðslu vöru hér á landi þegar tekin hefur verið ákvörðun um að leggja gjald á vöruna. Gjaldið skal standa undir kostnaði við úrvinnslu úrgangs sem af vörunni hlýst en í því felst að gjaldið skuli standa straum af kostnaði við þjónustu vegna reksturs söfnunarstöðva, flutnings frá söfnunarstöðvum til endurnýtingar, móttöku og annarrar úrvinnslu úrgangs. Í frv. er tilgreind hámarksupphæð úrvinnslugjalds í einstökum vöruflokkum en nefndin skal skipta þeim vörum sem falla undir frv. í flokka eftir því sem við á. Tekjur og gjöld í hverjum flokki skulu standast á og skal hver flokkur vera fjárhagslega sjálfstæður. Þannig skal tryggt að gjald sem lagt er á tiltekna vöru fari einungis í að greiða þann kostnað sem af úrvinnslu þess vöruflokks hlýst. Sérstakri nefnd um úrvinnslu úrgangs ber að sjá um framkvæmd frv. verði það að lögum. Úrvinnslugjald á einnig að standa undir kostnaði sem hlýst af starfsemi nefndarinnar. Nefndin skal fara með stjórn og umsýslu úrvinnslugjalds og framkvæmd málaflokksins sem frv. tekur til. Í nefndinni skulu sitja þeir sem fara með framkvæmd þessa málaflokks, þ.e. fulltrúar ríkisins, sveitarfélaga og atvinnulífsins. Gert er ráð fyrir að nefndin fari jafnframt með stjórn spilliefnagjalds og annist framkvæmd þeirra laga. Því er samhliða frv. þessu lagt fram frv. til laga um breytingu á lögum um spilliefnagjald. Í því frv., sem ég mæli hér einnig fyrir, virðulegur forseti, eins og fram hefur komið, er lagt til að nefnd um úrvinnslu úrgangs komi í stað spilliefnanefndar og verði hún skipuð níu aðilum í stað sjö. Þessi breyting er lögð til þar sem hagkvæmara er að sama nefndin fari með framkvæmd þessara tveggja lagabálka verði frv. um úrvinnslugjald að lögum. Í frv. er tilgreind hámarksupphæð úrvinnslugjalds í einstökum vöruflokkum en gert er ráð fyrir að upphæð gjaldsins verði ákvörðuð í reglugerð samkvæmt tillögum nefndar um úrvinnslu úrgangs. Álagt gjald skal ákvarðað á grundvelli útreikninga, útboða eða verksamninga. Nefndin skal skipta þeim vörum sem falla undir frv. í flokka eftir því sem við á og skulu tekjur og gjöld í hverjum flokki standast á eins og áður segir. Gert er ráð fyrir að heimilt sé að ákveða að hluta úrvinnslugjalds megi nýta sem skilagjald til þess að skila tilteknum úrgangi til viðurkenndrar móttökustöðvar. Má hugsa sér að það verði gert, t.d. varðandi ökutæki. Við afgreiðslu frv. í ríkisstjórn var ræddur sá möguleiki að gjald fyrir einstakar tegundir úrgangs yrði ákveðið í lögunum og vil ég beina því til hv. umhvn. að það verði kannað sérstaklega við meðferð málsins í nefndinni. Nefnd um úrvinnslu úrgangs skal semja við þar til bæra aðila um vörslu og ávöxtun úrvinnslugjalds en lagt er til að Ríkisendurskoðun endurskoði reikninga nefndarinnar. Gert er ráð fyrir í frv. að fyrirtækjum og atvinnugreinum sé heimilt að semja sín á milli um ráðstafanir til að auka endurnýtingu og endurnotkun úrgangs, þ.e. að gera svokallað frjálst samkomulag. Ráðherra skal staðfesta slíka samninga og geri hann það má undanþiggja viðkomandi vörur gjaldtöku. Sem dæmi um slíka samninga sem falla undir lög um spilliefnagjald er samningur sem olíufélögin hafa gert um söfnun, flutninga og eyðingu á svartolíuúrgangi. Þessi leið hefur verið farin í Noregi einnig hvað einstaka efnisflokka varðar og gefist ágætlega. Hæstv. forseti. Ég hef rakið meginefni frv. Ég legg áherslu á að góð sátt er um það frv. sem hér er lagt fram hjá Samtökum atvinnulífsns og Sambandi ísl. sveitarfélaga. Ég tel mikilvægt að frv. nái fram að ganga á yfirstandandi þingi þar sem hinn 1. júlí nk. á að ná markmiðum tilskipunar um umbúðir og umbúðaúrgang, um hlutfall endurnýtingar og endurvinnslu umbúða og úrgangs, samanber ákvæði reglugerðar nr. 609/1996, um umbúðir og umbúðaúrgang. Frv. þetta er m.a. lagt fram til þess að skapa hagræn skilyrði til þess að tryggja betur þá framkvæmd sem framangreind tilskipun mælir fyrir um. Auka þarf endurnýtingu og endurvinnslu tiltekinna efnisflokka til að ná þeim markmiðum sem fram koma í tilskipuninni. Hér er einkum um að ræða pappír, pappa, kartonefni, samsettar umbúðir og plast og því er tekið á þeim efnisflokkum í frv. Ég legg til, virðulegur forseti, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og til umfjöllunar í hv. umhvn.

Herra forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi við alla viðleitni í þá átt að auka nýtni og allar aðgerðir sem hamla gegn ofnotkun í þjóðfélaginu og sóun verðmæta. Við getum öll verið sammála um nauðsyn þessa. Hver man ekki ástandið á sorphaugum þéttbýlisstaða hér áður fyrr? Rusl og úrgangur var á fleiri ferkílómetra svæði og vargfuglar á sveimi þar í kring. Þetta er að verða liðin tíð sem betur fer. Frv. það sem hæstv. umhvrh. hefur hér mælt fyrir er tvímælalaust til þess fallið að stuðla að áframhaldandi úrbótum, sérstaklega á sviði endurvinnslu og endurnýtingar og það er vel. Þær athugasemdir sem ég vil þó koma hér á framfæri eru eftirfarandi: Frv. felur í sér mjög víðan ramma utan um þessi mál. Má þar t.d. nefna að ekki eru skýr ákvæði um hvort útflutnings- og framleiðslugreinar þurfa að sæta gjaldi eður ei. Þarna þarf að kveða skýrar að svo lögin valdi ekki hækkunum á framleiðslukostnaði þessara aðila og lakari samkeppnishæfni fyrirtækjanna. Einnig er ýmsum praktískum spurningum ósvarað. Þar vil ég t.d. nefna samspil þeirra gjalda sem frv. gerir ráð fyrir að leggja á aðila og núverandi sorphirðu- og förgunargjalda. Heimildir þeirrar nefndar sem frv. gerir ráð fyrir að stýri úrvinnslu úrgangs í landinu eru mjög rúmar eins og áður segir. Hins vegar er jákvætt að atvinnulífið á fulltrúa í nefndinni og fleiri aðilar. Engu að síður skiptir máli að Alþingi fylgist vel með framkvæmd og útfærslu nefndarinnar á því sem frv. gerir ráð fyrir. Í trausti þess að Alþingi fylgi þessu vel eftir, styð ég framgang frv. fyrir mitt leyti.

Hæstv. forseti. Ég fæ tækifæri til að taka þátt í umfjöllun um málið í umhvn. en mig langar til að segja að ég er afar ánægður yfir því að sjá mál af þessu tagi í Alþingi. Þarna er verið að stíga fyrstu skrefin í þá átt að kostnaðurinn komi réttlátlega niður. Hann þarf auðvitað að gera það. Þegar við eyðum einhverju, kaupum okkur bíl eða eitthvað annað þurfum við auðvitað að taka ákvörðun um kostnaðinn sem fylgir því að eyða því rusli og þeim afgangi sem verður af þeim vörum sem við nýtum okkur. Ég vil einnig segja það áður en ég held áfram að ég held að ég hafi aldrei séð fallegri orð um skatta en það sem er kallað hagræn skilyrði fyrir endurnýtingu. Ég man ekki eftir fallegra orðavali um skattheimtu en þarna er fundið og mér finnst vanta hv. þm. Pétur H. Blöndal í salinn til að ræða þetta. Ég óska hæstv. ráðherra til hamingju með orðavalið. Það sem mig langaði til að spyrja um í sambandi við þetta er í fyrsta lagi nefndin um úrvinnslu úrgangs. Út af fyrir sig set ég ekkert út á hana en ég vildi að hæstv. ráðherra útskýrði fyrir þingheimi hvort þeir fulltrúar sem hæstv. ráðherra mun velja verði valdir með það sérstaklega í huga að þar komi fram sjónarmið náttúruverndar. Þessi hópur er dálítið einsleitur, samsettur af samtökum úr atvinnulífinu og frá sveitarfélögunum sem ég efast ekki um að hafi náttúruvernd í huga, sérstaklega eftir það mikla námskeið sem fer fram með Staðardagskrá 21 um allt land núna. Mér finnst ástæða til að velta því svolítið fyrir sér hvort samsetning þessa hóps geti hamlað ákvörðunum sem mundu íþyngja t.d. atvinnulífinu og sveitarfélögunum sem hlýtur vissulega að koma upp í starfi þessarar nefndar að það þurfi að taka ákvarðanir sem skipta miklu máli bæði fyrir fyrirtæki og sveitarfélög. Síðan langaði mig til að spyrja um 9. gr. þar sem fyrirtækjum og atvinnugreinum er heimilt að semja sín á milli um ráðstafanir til að auka endurnýtingu og endurnotkun og þá geti ráðherra undanþegið þessi viðkomandi fyrirtæki gjöldunum. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig eftirliti með slíkum samningum og framkvæmd á því verður fyrir komið, hvort þessir samningar verði bara til og eftir það séu fyrirtækin undanskilin og því treyst að samningarnir verði haldnir eða hvort einhver sérstakur eftirlitsþáttur verði þá sem fylgi því eftir að eins sé staðið að málum og ráðherra hefur skrifað upp á með því að staðfesta þetta samkomulag og undanþiggja viðkomandi fyrirtæki gjöldunum. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta. Fyrst og fremst vil ég láta það koma fram að ég er afar ánægður með frv. Ég veit ekki hvernig færi ef hæstv. ráðherra væri með fleiri mál í dag. Við erum búin að hæla henni svo mikið að ég held að það væri ekki hollt meira í bili.

Herra forseti. Hvort sem hæstv. umhvrh. er það hollt eða ekki að fá meira hól þá er rétt að hæla hæstv. ráðherra þegar hún á það skilið. Það frv. sem hér er til umræðu er mjög í anda þess sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur talað fyrir, þ.e. að koma á úrvinnslugjöldum eins og þau eru nefnd hér eða gjöldum á þá sem menga og skilagjöldum á þá vöru sem fólk skilar inn aftur til endurvinnslu, úrvinnslu og endurnýtingar. Auðlindir jarðar eru ekki ótakmarkaðar og okkur ber að umgangast þær með varúð. Þetta úrvinnslugjald mun líka beina okkur inn á þá braut að skoða umbúðir ekki síður en innihald, að hafa ekki meiri eða stærri umbúðir um vöruna en þarf. Maður verður að hugsa um það líka því að það kostar að farga. Því fagna ég þessu frv. og vona að um það náist góð sátt. Ég ætla ekki að fara neitt í einstakar greinar. Ég veit að fulltrúi okkar Vinstri hreyfingar -- græns framboðs í umhvn. mun gera það og taka þátt í umræðu um það frv. í nefndinni. Ég ætla að vona að það fái góða afgreiðslu á þinginu.

Virðulegur forseti. Ég þakka þessar umræður. Í upphafi umræðna kom fram hjá hv. þm. Daníel Árnasyni að ástandið í sorphirðumálum og úrgangsmálum hafi verið afar slæmt áður fyrr og það er alveg rétt. Á tiltölulega skömmum tíma hefur orðið hálfgerð stökkbreyting á þessum málaflokki þar sem sveitarfélögin hafa tekið sig verulega á og þau vilja í dag öll standa sig í sorphirðumálunum. Þau eru mörg hver að fara í afar skemmtilegar nýjungar, m.a. í Reykjavíkurborg. Þar er að hefjast tilraunastarfsemi við að vigta það sorp sem kemur frá heimilum. Ég spái því að það verði víða þannig í framtíðinni. Hv. þm. var með vangaveltur um hvort útflutningsgreinar og framleiðslugreinar, sem bæru gjaldið, gætu lent í því að vara þeirra hækkaði. Menn hafa verið að ræða þá hluti við samningu frv. Meðal annars hafa komið upp dæmi eins og þau þegar menn flytja inn pappa eða einhvers konar umbúðir í stórum einingum sem þeir ætla síðan að nota aftur, t.d. umbúðir fyrir fisk. Þá flytja menn inn umbúðirnar og samkvæmt frv., ef ekki er að gáð, yrði lagt gjald á það og síðan færi fiskur ofan í umbúðirnar og yrði sendur aftur til útlanda. Viðkomandi umbúðir færu aldrei í förgun innan lands, þær færu út aftur. Hvað þá? Vegna þess vil ég benda sérstaklega á það sem fram kemur neðst í 10. gr.: ,,Ráðherra skal samkvæmt tillögu nefndar um úrvinnslu úrgangs ákveða með reglugerð með hverjum hætti skal undanþiggja vörur gjaldi eða endurgreiða gjald í þeim til vikum þegar vara kemur ekki til úrvinnslu hér á landi.`` Það verður því skoðað sérstaklega í úrvinnslunefnd þegar svona mál koma upp. Ég get bent á að varðandi fiskútflutninginn eiga Landssamband íslenskra útvegsmanna og Samtök fiskvinnslustöðva hvort sinn fulltrúann í úrvinnslunefndinni. Í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar kom fram að fundið hefði verið upp ótrúlega fallegt orð yfir skatta, þ.e. hagræn skilyrði fyrir úrvinnslu úrgangs. Ég verð að segja að við lítum kannski ekki alveg á þetta sem skatta. Það er þó umdeilanlegt að mati sumra en það kemur fram í athugasemdum við lagafrv., t.d. þegar menn ræða um spilliefnagjaldið. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Spilliefnagjald er lagt á viðkomandi vörur í innflutningi og á gjaldið að standa undir kostnaði við förgun vöruafganga viðkomandi vöruflokka.`` --- Það er eiginlega sama hugmyndafræði og í þessu frv. --- ,,Hér er um þjónustugjald að ræða þar sem tekjur og gjöld í hverjum vöruflokki skulu standast á.`` Menn eru að borga fyrir einhvers konar þjónustu sem þeir fá síðar, fyrir það að aðilar munu farga þessari vöru eða endurnýta hana. Ég vildi koma þessu sérstaklega á framfæri. Hv. þm. gerði samsetningu úrvinnslunefndar líka að umræðuefni og spurði hvort ráðherra mundi velja fulltrúa í úrvinnslunefndina, m.a. með náttúruvernd í huga. Ég vil af því tilefni taka fram að í úrvinnslunefndinni eiga sæti níu menn og þeir eru allir tilnefndir nema fulltrúar ráðherra sem eru tveir, formaður og annar. Þeir sem tilnefna eru Samband íslenskra sveitarfélaga, Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins, Samtök verslunar og þjónustu og Alþýðusamband Íslands. Enn fremur skal einn skipaður sameiginlega af Landssambandi íslenskra útvegsmanna og Samtökum fiskvinnslustöðva, þ.e. einn er sameiginlegur frá þessum aðilum. Það var ekki rétt sem ég sagði áðan að þeir ættu hvor sinn fulltrúa, þeir eiga einn fulltrúa sameiginlegan. Þessir aðilar eru skipaðir eftir tilnefningum. Það er því ekki mikið svigrúm fyrir ráðherra að huga að einhverjum sérstökum hagsmunum í því sambandi. Ég tel að það séu verulegar líkur á því að afar hæft fólk verði skipað í þessa nefnd. Hv. þm. Jóhann Ársælsson var með vangaveltur um það hvort nefndin mundi virka íþyngjandi fyrir atvinnulífið. Ég tel að svo sé alls ekki. Ég tel mjög líklegt að viðkomandi aðilar sem eiga að tilnefna í nefndina muni tilnefna færasta fólk sitt. Það verður að segjast eins og er að þessi mál eru mjög flókin. Við höfum sé það í spilliefnamálunum. Þetta eru flókin mál og samtök á markaðnum hafa nánast komið sér upp sérfræðingum sem þekkja vel til þessara mála, úrvinnslumálanna. Ég býst þannig við því að þeir sem eiga að tilnefna í úrvinnslunefndina muni tilnefna bestu sérfræðinga sína í þessum málaflokki. Varðandi úrvinnslunefndina vil ég líka taka fram að menn sjá það, þegar þeir lesa hvernig hún er saman sett, að hinir ýmsu geirar atvinnulífsins eiga þar meiri hluta. Ráðherra skipar einungis tvo af níu, Samband íslenskra sveitarfélaga er með tvo og aðrir eru með fimm. Því er mjög mikilvægt að atvinnulífið standi að þessum málum og beri ríka ábyrgð á þeim. Ég tel að samsetning nefndarinnar endurspegli það að atvinnulífið er að sýsla með þessi gjöld á markaðnum. Ég held að eina leiðin til þess að þetta gangi vel sé að atvinnulífið sé mjög ábyrgt. Það verður það vegna þess að það heldur meira eða minna utan um þetta kerfi samkvæmt frv. Varðandi 9. gr. sem hv. þm. gerði einnig að umtalsefni, um frjálsa samkomulagið svokallaða og hvernig eftirlitinu yrði háttað, þá kemur fram í 9. gr. að fyrirtækjum og atvinnugreinum er heimilt að semja sín á milli um ráðstafanir til að auka endurnýtingu og endurnotkun úrgangs. Ráðherra getur þá undanþegið vörur gjaldtöku samkvæmt lögunum og skal staðfesta slíka samninga að fenginni umsögn nefndar um úrvinnslu úrgangs og Hollustuverndar ríkisins. Hollustuvernd ríkisins skal hafa eftirlit með framkvæmd slíkra samninga. Það verður þannig hlutverk Hollustuverndar ríkisins að hafa eftirlit með slíkum samningum og að sjálfsögðu mun úrvinnslunefndin einnig fylgjast með þeim meira eða minna vegna þess að í nefndinni eru fulltrúar frá öllum stærstu geirum atvinnulífsins. Varðandi dæmi um hvað menn sjá fyrir sér, hverjir gætu hugsanlega samið svona frjálst, þá er hægt að nefna að hugsanlegt er, þó að maður viti það ekki alveg í dag, að menn á drykkjarvörumarkaðnum geti skoðað svona frjálst samkomulag. Drykkjarvörumarkaðurinn er einsleitur og ég spái því að þar muni menn skoða það sameiginlega hvort þeir vilji búa til einhvers konar kerfi þar sem þeir ná þeim prósentuhlutföllum sem til er ætlast í tilskipun Evrópusambandsins, að við eigum að ná einhverjum prósentuhlutföllum varðandi endurnýtingu, endurnotkun og endurvinnslu. Það er alveg hugsanlegt að drykkjarvörumarkaðurinn sé kjörið dæmi um geira sem getur búið til frjálst samkomulag og staðið við það þannig að vel sé. Hins vegar er ómögulegt að spá fyrir um það hér en mig langar til að taka þá starfsemi sem dæmi. Hér hafa þingmenn tala um að frv. sé afar gott og jákvætt. Það er rétt. Það er kannski engin sérstök ástæða til að hæla umhvrh., heldur miklu frekar atvinnulífinu vegna þess að í þessum frumvörpum sem ég hef flutt í dag, m.a. frv. um grænt bókhald og þessu frv., er atvinnulífið höfuðleikmaðurinn. Það er þannig í dag að atvinnulífið er orðið mun meðvitaðra um umhverfismál en nokkurn tíma áður. Ég fagna því mjög. Ég fagna því mjög að atvinnulífið hefur bæði gagnvart græna bókhaldinu og þessu frv. haft mikinn áhuga á málinu og lagt mikla vinnu á sig við að semja þessi frumvörp með umhvrn. Ég tel að við séum að upplifa gerbreytta stöðu hjá atvinnuvegunum gagnvart umhverfismálum og það er mikið fagnaðarefni. Ég vil einnig, hæstv. forseti, ítreka að lokum að mikilvægt er að mínu mati að frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Ég veit að málið er stórt og flókið. Það leggur talsverða vinnu á herðar umhvn. en það er að mínu mati mikilvægt að málið nái fram að ganga vegna þess að við eigum að ná ákveðnum lágmörkum 1. júlí í sumar samkvæmt tilskipunum Evrópusambandsins og þrátt fyrir að frv. færi í gegn núna er ekki víst að við mundum ná því. Við mundum hins vegar örugglega ná því sumarið þar á eftir eða ég býst fastlega við því. Ég tel þess vegna æskilegt að við byrjum sem fyrst á að smíða þetta kerfi og setja það upp og því væri afar æskilegt að málið næði fram að ganga á yfirstandandi þingi.

Hæstv. forseti. Það er bara eitt atriði sem ég vil koma að. Hæstv. ráðherra svaraði því ekki hvort hún ætlaði sér að nota tilnefningar sínar í þessa nefnd til að koma að fulltrúum sem væru sérstaklega valdir með náttúruverndarsjónarmið í huga. Mér finnst ástæða til að árétta það að samsetning nefndarinnar er þannig að það getur verið erfitt að taka íþyngjandi ákvarðanir fyrir atvinnulífið. Ég ætla ekki að endurtaka það sem ég sagði um það en óska eftir að hæstv. ráðherra svari því hvort hún ætli að nýta tækifæri sitt til að setja þarna inn fulltrúa náttúruverndar.

Virðulegur forseti. Það er kannski erfitt að gera sér grein fyrir því nákvæmlega hverjir eru fulltrúar náttúruverndar og hverjir ekki. Það er alveg ljóst að ráðherra mun að sjálfsögðu velja aðila í þá nefnd sem hafa áhuga á umhverfismálum og eru líklegir til að standa sig vel í nefndinni og hafa þar af leiðandi náttúruverndarsjónarmið í huga. Þrátt fyrir að vel tækist til í vali á þessum tveimur fulltrúum ráðherra mun nefndin vinna mjög mikið í þeim anda sem atvinnulífið vill vegna þess að atvinnulífið á meiri hluta nefndarmanna. Að sjálfsögðu er ábyrgð ráðherra mikil sem velur formann í nefndina. Það er alveg ljóst að þegar við munum skipa í nefndina frá hendi ráðuneytisins munum við reyna að gera þá nefnd eins vel úr garði og okkur er unnt. Ég tel sérstaklega mikilvægt að vel takist til strax í upphafi. Vegna þess hve málaflokkurinn er flókinn og viðkvæmur eins og hér hefur komið fram er mikilvægt að vel takist til þannig að menn gefist ekki upp eða áhuginn minnki á að standa vel að úrvinnslu- og endurvinnslumálum. Ég held að ég geti alveg róað hv. þm. Jóhann Ársælsson. Við munum reyna að vanda valið í þessa nefnd.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá félmn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Nefndin fékk á fund sinn Elínu Blöndal frá félmrn. og Viðar Má Matthíasson frá réttarfarsnefnd. Nefndin fékk einnig fjölda umsagna varðandi málið. Frumvarpið er einkum lagt fram með hliðsjón af ákvæði 1. tölul. 2. gr. í 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994, og samkvæmt áliti réttarfarsnefndar og refsiréttarnefndar. Í ákvæðinu greinir að sérhver sem dómstóll finnur sekan um afbrot eigi rétt á að láta æðri dóm endurskoða sakfellinguna eða refsinguna. Það þykir því rétt að lögum um stéttarfélög og vinnudeilur verði breytt með þeim hætti að heimilt verði að kæra sektarákvarðanir Félagsdóms til Hæstaréttar. Þá er í frumvarpinu að finna lagfæringar á texta laganna. Félagsmálanefnd leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson og Drífa Hjartardóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, Kristján Pálsson, Jónína Bjartmars, Pétur H. Blöndal, Guðrún Ögmundsdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir og Steingrímur J. Sigfússon.

Herra forseti. Eins og kom fram í máli frsm. félmn. ritum við þingmenn Samfylkingarinnar undir þetta nefndarálit og tókum þátt í afgreiðslu málsins í félmn. Eins og kemur fram í nefndarálitinu er málið allt til bóta ef svo má að orði komast og ekkert stórmál, a.m.k. hvað varðar það að hér er verið að breyta tilvísunum til Vinnuveitendasambands Íslands í Samtök atvinnulífsins vegna þess að Vinnuveitendasambandið er ekki lengur til og Samtök atvinnulífsins hafa tekið við. Sömuleiðis er verið að lögfesta þau réttindi þeirra sem fundnir eru sekir um afbrot að þeir eigi rétt á að áfrýja máli sínu til æðri dómstóls og geti látið endurskoða sakfellingu eða refsingu. Það er í samræmi við ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu sem hefur lagagildi hér á landi. Þetta eru allt breytingar sem eru af hinu góða og tökum við hv. þm. Samfylkingarinnar í félmn. heils hugar undir þessar breytingar og styðjum þær.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. heilbr.- og trn. um frv. til laga um lækningatæki. Heilbr.- og trn. hefur fjallað um málið og fengið á fund sinn fulltrúa frá heilbr.- og trmrn. og frá ýmsum aðilum umsagnir um frv. Frá þeim aðilum er nánar greint í nefndarálitinu. Með frumvarpinu er verið að setja sérlög um lækningatæki og er þeim ætlað að tryggja öryggi sjúklinga og annarra notenda lækningatækja. Einnig er verið að hrinda í framkvæmd tilgreindum tilskipunum Evrópusambandsins ásamt samningum við ríki utan Evrópska efnahagssvæðisins. Nefndin leggur til fáeinar orðalagsbreytingar á frumvarpinu en jafnframt eru lagðar til eftirfarandi efnisbreytingar: Lagt er til að heimild í 1. mgr. 10. gr. til að fela öðrum aðilum hluta eftirlits með lækningatækjum verði í höndum landlæknis en ekki ráðherra eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Samkvæmt frumvarpinu er eftirlitið á ábyrgð landlæknis og því er eðlilegt að ákvörðunarvald um hvort fela skuli öðrum aðilum hluta þess sé einnig hjá honum. Þá er lagt til að við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið er á um endurskoðun laganna innan fimm ára frá gildistöku þeirra. Þetta er í samræmi við 1. mgr. 4. gr. laga nr. 27/1999, um opinberar eftirlitsreglur, þar sem segir að eftirlitsreglur skuli hafa takmarkaðan gildistíma eða endurskoðunarákvæði. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim efnisbreytingum sem ég hef gert grein fyrir og orðalagsbreytingum sem nánar er gerð grein fyrir á sérstöku þingskjali. Undir þetta álit rita auk þeirrar sem hér stendur Katrín Fjeldsted, Tómas Ingi Olrich, Bryndís Hlöðversdóttir, Þuríður Backman og Ásta R. Jóhannesdóttir en Lára Margrét Ragnarsdóttir, Jón Kristjánsson og Ásta Möller voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Herra forseti. Hér er verið að setja sérlög um lækningatæki. Þetta mál var til umfjöllunar í hv. heilbr.- og trn., farið var mjög vel yfir það og gerðar á því smávægilegar breytingar eins og fram kom í máli hv. formanns heilbr.- og trn. hér á undan. Gerðar voru smávægilegar breytingar, aðallega orðalagsbreytingar til að færa lagamálið til betri íslensku og sömuleiðis örlitlar breytingar sem sneru að þýðingu lagatextans úr tilskipun Evrópusambandsins. Eins og kemur fram í nefndarálitinu er þessum sérlögum ætlað að tryggja öryggi sjúklinga og annarra notenda lækningatækja og með frv. er verið að hrinda í framkvæmd tilskipunum Evrópusambandsins og samningum við ríki utan Evrópska efnahagssvæðisins sem snúa að lækningatækjum. Þingmenn Samfylkingarinnar í nefndinni, sú sem hér stendur og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, styðja þetta mál enda skrifum við undir nefndarálitið án fyrirvara. Við styðjum þessi sérlög um lækningatæki enda eru þau til bóta og tryggja öryggi þeirra sem með lækningatækin fara og þurfa á þeim að halda.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið skrifa ég ásamt öðrum í heilbr.- og trn. undir nefndarálit um sérstakt frv. um lækningatæki. Hér er verið að auka öryggi sjúklinga. Ég fagna því þessu frv. og vona að það verði að lögum. Ég vil aðeins benda á að með frv. og mörgum öðrum lagabreytingum til að bæta öryggi, hvort heldur er hjá sjúklingum, í matvælum eða flugöryggi, eins og við ræddum í utandagskrárumræðu í dag, erum við að koma ákveðinni eftirlitsskyldu yfir á ýmsar stofnanir í þjóðfélaginu. Þar má nefna heilbrigðiseftirlitið, Flugmálastjórn og í þessu tilviki landlækni. Við verðum þá að gæta þess að viðkomandi stofnun, landlæknisembættið í þessu tilfelli, fái fjármuni til að ráða starfsmenn til að sinna þessu eftirliti. Við verðum líka að gera upp við okkur hversu virkt eftirlit við viljum að þetta sé, hvort þetta er eingöngu á pappírnum eða hvort það á að vera virkt eftirlit inni á stofnunum og þá kostar það peninga.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, nr. 25/1993, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Halldór Runólfsson yfirdýralækni. Þá bárust nefndinni umsagnir um málið frá Bændasamtökum Íslands, Búkollu -- félagi áhugamanna um íslensku kúna, Félagi hrossabænda og heilbrigðisnefnd Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis og ýmsum öðrum, þar á meðal Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði að Keldum, Veiðimálastofnun og Æðarræktarfélagi Íslands. Með frv. þessu er annars vegar verið að breyta núgildandi sjúkdómaskrá í þá átt að aðlaga hana alþjóðlegum stöðlum. Hins vegar er verið að fella niður dýrasjúkdómanefnd sem hefur aldrei verið skipuð og færa skyldur hennar að nokkru leyti til yfirdýralæknis og að nokkru leyti til dýralæknaráðs sem skipað hefur verið af landbrh. skv. 4. gr. laga nr. 66/1998, um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr. Við umfjöllun nefndarinnar um þetta frv. var töluvert mikið rætt um það, þar sem þetta eru lög um dýrasjúkdóma, hvort ástæða væri til að gera breytingar á ákvæðum dýrasjúkdómalaga til að styrkja einhver þau ákvæði sem þyrfti til að betur væri hægt að bregðast við og verjast dýrasjúkdómum, t.d. gin- og klaufaveiki sem þarf ekki að ræða hér hversu mikill vágestur er. Eftir að hafa farið yfir það mál og fengið það staðfest frá landbrn. að engin þörf væri á skýrari eða styrkari ákvæðum þá litum við svo á að ekki þyrfti að skoða það frekar enda liggur ljóst fyrir í núgildandi lögum að hæstv. landbrh. hefur öll tök á því að bregðast við með þeim aðgerðum sem þykja vænleg til að verjast dýrasjúkdómum og hindra að þeir berist til landsins að höfðu samráði og fengnum tillögum yfirdýralæknis. Lagaramminn gagnvart vörnum gegn dýrasjúkdómum er alveg skýr og klár. Þar er heimilt að beita býsna ströngum aðgerðum til að hindra að dýrasjúkdómar berist til landsins og strangari en víðast hvar annars staðar. Nefndin gerir brtt. við frv. við 2. umr. Orð höfðu víxlast og gerð er grein fyrir breytingunum á þskj. 930 og ástæðulaust að orðlengja það frekar. Þar eru smálagfæringar og leiðréttingar á viðaukum og upptalningu á dýrasjúkdómum sem þarf ekki að mínum dómi að fara nákvæmar yfir við þessa umræðu. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á þskj. 930. Við afgreiðslu málsins úr nefndinni voru hv. þm. Guðjón Guðmundsson og Einar Oddur Kristjánsson fjarstaddir en Guðjón A. Kristjánsson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykkur þessu áliti. Undir álitið rita hins vegar sá sem hér stendur, Sigríður Jóhannesdóttir, Drífa Hjartardóttir, Jónína Bjartmarz, Guðmundur Árni Stefánsson, Þuríður Backman og Kristinn H. Gunnarsson.

Hæstv. forseti. Ég fjallaði nokkuð um það frv. sem hér liggur fyrir, frv. til laga um breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, við 1. umr. málsins. Þá kom ég fram með nokkrar spurningar og efasemdir um ákveðin atriði. Ég tel að þeim spurningum hafi verið svarað í meðferð nefndarinnar. Auk þess bárust nefndinni fjölmargar umsagnir um málið sem voru allar jákvæðar og mæltu með samþykkt málsins. Ég sé ekki ástæðu til að gera athugasemdir við það sem ég hafði mestan fyrirvara á, þ.e. að ég vildi ekki að þetta frv. færi í gegn og ítrekaði það síðar við umfjöllun í nefnd nema það væri fullvíst að í íslenskum lögum um dýrasjúkdóma væri fullnægjandi lagastoð fyrir svokölluðu ákvæði úr auglýsingunni sem var mjög vísað til í kúariðuumræðunni fyrir jólin. Þá töldu embættismenn ráðuneytisins að ekki hefði verið fullnægjandi lagastoð til að banna innflutning á nautakjöti frá Írlandi þó að þar hefði greinst bullandi kúariða undanfarna sex mánuði. En sá gleðilegi atburður gerðist að við nánari yfirferð á lögunum fann ráðuneytið stoð fyrir þessu ákvæði í auglýsingunni. Þar með þótti ekki ástæða til að setja frekari ákvæði inn í lögin til að styðja við það. Einkum og sér í lagi þess vegna skrifa ég undir þetta nefndarálit án fyrirvara.

Herra forseti. Þetta frv. til laga um breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim var lagt fram núna fyrir jólin. Eftir að það var lagt fram fór ýmislegt að gerast í nágrannalöndum okkar sem styður það í raun og veru að við þurfum að hafa lagasetningu af þessu tagi mjög ítarlega og styrka. Því er ég fylgjandi þessum lagabreytingum, þ.e. að gera skráningu yfir tilkynningarskylda sjúkdóma í dýrum samkvæmt þeim stöðlum sem eru númeraðir eftir Evrópusambandsstöðlum. Það er mjög mikilvægt að sú skrá sé ítarleg eins og henni ber að vera. Eins og ég sagði voru erfiðir tímar hjá okkur í landbn. eftir að til landsins voru fluttar nautalundir frá Írlandi, landi þar sem kúariða hafði greinst. Við í landbn. höfðum efasemdir um að gerðir yfirdýralæknis hefðu verið réttar. Við töldum, a.m.k. sum okkar, eða trúðum því að löggjöfin væri þannig úr garði gerð að það mætti banna algerlega þennan innflutning. Við fengum misvísandi skilaboð um lagalegan rétt okkar og varðandi samninga, bæði EES- og GATT-samningana. Eftir góða yfirferð yfir þessa samninga er alveg skýrt að við höfum lögin okkar megin. Eins og lögin eru í dag og með þessari breytingu eigum við að geta haft stjórn á og brugðist eins og við viljum við sjúkdómum eins og kúariðu eða gin- og klaufaveiki sem greinast erlendis. Við eigum að geta stoppað innflutning á landbúnaðarvörum frá sýktum svæðum og gert það sem í okkar valdi er til að reyna að forðast að sýking berist inn í landið. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði spurðum líka að því í þinginu hvort það væri eitthvað, við sem þyrfti í þessi lög til að styrkja þau en þau eiga að halda með þessum breytingum. Því skrifaði ég upp á nefndarálitið og er samþykk þessu frv. Herra forseti. Ég er ekki viss um að við hefðum tekið þessa rimmu eða farið jafn vel yfir þetta frv. og sjúkdómavarnir okkar í landbn. og á þinginu ef þessi válegi sjúkdómur væri ekki grasserandi í nánasta umhverfi. Ég held að við leyfum okkur stundum að vera kærulaus þegar kemur að smitvörnum, smitgát og oft og tíðum er verið að tala þar um forsjárhyggju og það eigi að vera hægt að treysta mönnum til að bera ekki smit á milli landa, gripahúsa o.s.frv. Þetta er bara ekki svo einfalt. Við þurfum að hafa löggjöfina, reglurnar, mjög skýrar. Það er ekki aftur snúið ef við verðum fyrir því slysi að smit berst til okkar. Ég tala ekki um ef við getum sjálfum okkur um kennt, að hafa ekki verið nægilega á varðbergi þrátt fyrir það að við höfum löggjöfina í lagi, ef við bregðumst ekki rétt eða nægilega fljótt við. Ég vil aðeins bæta við, þó að það snerti kannski ekki alveg þetta frv., að þegar ég segi að við getum verið of sein þá vísa ég til þess að eftir að gin- og klaufaveikin greindist í Bretlandi tók það nokkra daga að koma okkur í þann gírinn, að taka á móti ferðamönnum fyrst frá Bretlandi og svo frá öðrum löndum með því að nota sóttvarnamottur. Við vorum meira að segja svo barnaleg að í byrjun völdum við eingöngu vélarnar frá Bretlandi og notuðum sóttvarnamotturnar þegar ferðalangar komu frá Bretlandi, rétt eins og ferðalangar sem koma frá Svíþjóð eða Noregi hafi ekki getað hafa ferðast annað og þvælst um allt Bretland, Írland og fleiri staði. Ef það eru uppi faraldrar í kringum okkur þá verðum við að muna eftir því að fólk kemur eftir mismunandi leiðum inn í landið, ekki bara Bretar með breskum flugvélum frá Bretlandi heldur víðar að.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti utanrmn. um till. til þál. um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 94/2000, um breytingar á XIII. viðauka, um flutningastarfsemi, við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Stefán Hauk Jóhannesson og Högna S. Kristjánsson frá utanrrn. og Helga Jóhannesson frá samgrn. Þá barst nefndinni umsögn frá Sjómannafélagi Reykjavíkur. Með þáltill. er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 94/2000, um breytingar á XIII. viðauka, um flutningastarfsemi, við EES-samninginn. Með samþykkt tilskipunar 1999/95/EB, sem lagt er til að verði felld inn í viðaukann, er stefnt að því að láta lágmarksreglur um skipulag vinnutíma á farskipum, sem innleiddar verða með tilskipun 1999/63/EB, ná til skipa sem skráð eru utan ESB en taka höfn á ESB-svæðinu þrátt fyrir að vera ekki skráð á skipaskrám ríkja þess. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita hv. þm. Tómas Ingi Olrich, Jón Kristjánsson, Einar Guðfinnsson, Árni Ragnar Árnason, Rannveig Guðmundsdóttir, Jónína Bjartmarz, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Steingrímur J. Sigfússon sem ritar undir álitið með fyrirvara.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. sjútvn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 57 3. júní 1996, um umgengni um nytjastofna sjávar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Jón B. Jónasson frá sjútvrn., Tómas Örn Kristinsson frá Kvótaþingi og Kjartan Júlíusson og Gísla Rúnar Gíslason frá Fiskistofu. Í 14. gr. laga um umgengni um nytjastofna sjávar er kveðið á um sviptingu leyfa til veiða í atvinnuskyni vegna veiða umfram aflaheimildir. Við framkvæmd þessa ákvæðis hafa komið fram ýmsir annmarkar sem hafa í sumum tilvikum leitt til óeðlilegrar niðurstöðu fyrir útgerðir. Er að mati nefndarinnar nauðsynlegt að breyta ákvæðum gildandi laga á þann veg að framkvæmd Fiskistofu verði markvissari auk þess sem útgerðir fái eðlilegt svigrúm. Í frv. er lagt til að Fiskistofa skuli tilkynna útgerð og skipstjóra skips með símskeyti þegar hún telur að skipið hafi veitt umfram aflaheimildir sínar og að skipið verði svipt leyfi til veiða í atvinnuskyni frá og með fjórða degi hafi fullnægjandi aflaheimildir ekki verið fluttar til skipsins innan þess tíma. Hefur viðkomandi útgerð þrjá daga til að verða sér úti um nægilegar aflaheimildir eða beita andmælarétti telji hún þær upplýsingar sem fram koma í tilkynningu Fiskistofu rangar. Jafnframt getur Fiskistofa veitt frekari frest sé ástæða til að ætla að um ranga skráningu afla eða aflaheimilda sé að ræða. Séu aflaheimildir skips að liðnum fresti auknar þannig að afli skipsins rúmist innan þeirra skal því veitt leyfi að nýju. Með þessu móti fær útgerð skips ávallt nokkurt svigrúm til að laga stöðu sína þegar um umframafla er að ræða án þess að nauðsynlegu aðhaldi sé sleppt. Talsvert var um það rætt í nefndinni hvort framangreindur tímafrestur væri nægilegur fyrir útgerð skips til að laga aflastöðu skips ef því er að skipta. Í máli fulltrúa Kvótaþings kom fram að 75% viðskipta á Kvótaþingi færu fram samdægurs og á þriðja degi frá tilboðsgjöf hefðu tæplega 90% viðskipta átt sér stað. Með hliðsjón af framansögðu telur nefndin þann þriggja daga frest sem gert er ráð fyrir í frv. fullnægjandi. Jafnframt vekur nefndin athygli á því að breyting sú sem boðuð er í frv. hefur í för með sér að ekki þarf skilyrðislaust að grípa til veiðileyfasviptingar skv. 15. gr. laganna, sbr. 2. mgr. 3. gr., ef skip heldur til veiða með neikvæða aflaheimildastöðu. Í framkvæmd hafa slík tilvik haft í för með sér veiðileyfasviptingu án tillits til ásetnings eða gáleysis samkvæmt gildandi lagaákvæðum. Mætti beita 14. gr. laganna svo breyttri eins og gert er ráð fyrir í frv. í slíkum tilfellum ef ljóst þykir að um gáleysi er að ræða. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykkur áliti þessu. Undir nál. rita hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, formaður sjútvn., Jóhann Ársælsson, Árni Ragnar Árnason, Svanfríður Jónasdóttir, Guðmundur Hallvarðsson, Guðjón A. Kristjánsson, Vilhjálmur Egilsson og Hjálmar Árnason.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um breyting á lögum um bókasafnsfræðinga, frá menntmn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á fund sinn fulltrúa frá menntmrn., Stéttarfélagi bókasafns- og upplýsingafræðinga og Upplýsingu, félagi bókasafns- og upplýsingafræða. Með frv. er lagt til að lagaákvæði um lögbundið starfsheiti bókasafnsfræðinga verði löguð að þeim breytingum sem orðið hafa á námi og þar með starfssviði bókasafnsfræðinga. Í frv. er enn fremur lagt til að námskröfur til þeirra sem sækja um leyfi til þess að bera starfsheitið bókasafns- og upplýsingafræðingur verði gerðar skýrari. Menntmrn. er einróma í afstöðu sinni til málsins og leggur til að frv. verði samþykkt.

Hæstv. forseti. Ég á sæti í hv. menntmn. og hef tekið þátt í meðferð frv. til laga um bókasafnsfræðinga. Þetta frv. er einkum lagt fram til að samræma starfsheiti bókasafnsfræðinga þeirri menntun og þeim starfsvettvangi sem þeir fást raunverulega við í dag. Því er einnig ætlað að skýra hvaða prófkröfur liggja að baki þessum starfsréttindum en þær eru annars vegar BA-próf frá Háskóla Íslands með bókasafns- og upplýsingafræði sem aðalgrein, sem jafngildir 60 námseiningum og einnig framhaldsgráða í bókasafns- og upplýsingafræði til viðbótar öðru námi á háskólastigi. Þeir sem hafa lokið því námi mega líka kalla sig bókasafns- og upplýsingafræðinga. Allir sem komu á fund nefndarinnar til að ræða efni þessa frv. voru mjög jákvæðir og við fulltrúar Samfylkingarinnar í menntmn., ég og hv. þm. Einar Már Sigurðarson, skrifum undir nefndarálitið um frv.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá hv. allshn. um frv. til laga um framkvæmd samnings um bann við notkun, birgðasöfnun, framleiðslu og flutningi jarðsprengna gegn liðsafla og eyðingu þeirra. Með frv. er verið að fullnægja skuldbindingum Íslands samkvæmt samningi um bann við notkun, birgðasöfnun, framleiðslu og flutningi jarðsprengna gegn liðsafla og um eyðingu þeirra sem samþykktur var í Ósló 18. september 1997. Mælir allshn. einróma með því að frv. verði samþykkt óbreytt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá allshn. um frv. til laga um framkvæmd samnings um allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn. Með frv. er verið að fullnægja skuldbindingum Íslands samkvæmt samningi um allsherjarbann við tilraunum um kjarnavopn sem samþykktur var í New York 10. september 1996. Mælir allshn. einróma með því að frv. verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: ,,Við 1. gr. Í stað orðsins ,,tilraunasprengingar`` komi: tilraunir.``

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allshn. um frv. til laga um breyting á barnalögum, nr. 20/1992. Við fengum umsagnir frá ýmsum aðilum eins og Barnaverndarstofu, Barnaheillum, áfengis- og vímuvarnaráði, Rauðakrosshúsinu, laganefnd LMFÍ og Félagi einstæðra foreldra o.fl. Einnig fengum við á fund til okkar Benedikt Bogason og Drífu Pálsdóttur frá dómsmrn. og Þórhildi Líndal, umboðsmann barna. Í frv. er í fyrsta lagi lagt til að sýslumaður bjóði sérfræðiráðgjöf frá sérfræðingum í fjölskylduráðgjöf til lausnar ágreiningi um umgengni og forsjá barna. Barn, sem náð hefur 12 ára aldri, á samkvæmt frv. einnig rétt á slíkri ráðgjöf ef það þjónar hagsmunum þess. Í öðru lagi er lagt til að sýslumanni verði gert kleift að beita sektarúrræði til að knýja fram efndir vegna allra umgengnisúrskurða en ekki eingöngu þegar umgengnisforeldri á í hlut eins og nú er. Nefndin telur mikilvægt að farsæl lausn finnist á svo viðkvæmum og vandmeðförnum málum sem ágreiningsmál foreldra um forsjá og umgengni barna eru og að sú sérfræðiráðgjöf sem gert er ráð fyrir í frv. muni stuðla að því. Nefndin leggur þó áherslu á að sýslumaður bindi sig ekki um of við aldursmarkið í frumvarpinu, 12 ár, heldur meti það sérstaklega í hverju tilviki fyrir sig hvort barni sé boðin ráðgjöf og það mat fari bæði eftir aldri og þroska barnsins. Hvetur nefndin til þess að þetta verði skoðað enn frekar við væntanlega heildarendurskoðun laganna. Þá er það mat nefndarinnar að eðlilegt sé að sýslumaður geti beitt sektarúrræðum til að knýja fram efndir á umgengnisúrskurðum hver svo sem á í hlut. Mælir nefndin því með því að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: ,,Við 3. gr. Í stað orðsins ,,apríl`` komi: júní.`` Þetta nefndarálit var einróma samþykkt.

Herra forseti. Ég kem upp til að fagna því að hérna er verið að lögfesta atriði sem ég hef talið að komast hefði átt í lög fyrir löngu, þ.e. sérfræðiráðgjöf eða fjölskylduráðgjöf þegar ágreiningur rís vegna umgengni eða forsjár barns við skilnað. Ég vísa til þingmála sem ég hef flutt og einnig við öll saman þingmenn Samfylkingarinnar um slík mál. Fyrst var að við fluttum þáltill., sem ég var 1. flm. að, um ýmis úrræði til að tryggja betur réttindi barna til umgengni við báða foreldra sína. Við bentum þá á ýmsar leiðir til þess að tryggja þann rétt betur. Meðal annars var rætt um skilnaðarráðgjöf sem hér er verið að lögfesta og hefur það gefist vel víða á Norðurlöndunum, ókeypis skilnaðarráðgjöf og jafnvel skylda til að fara í slíka ráðgjöf við skilnað ef börn eru í hjónabandinu. Hún hefur gefið mjög góða raun og t.d. í Noregi hefur dómsmálum í kjölfar skilnaða, vegna umgengni eða forsjár barna, fækkað eftir að þessi leið var lögfest þar. Það er eitt annað atriði sem ég hefði gjarnan viljað sjá við þessa breytingu sem er reyndar ekki hér inni. Það er sú leið að barni sé skipaður talsmaður þegar verið er að leysa deilu um umgengni við barnið. Við þingmenn Samfylkingarinnar höfum öll flutt frv. í þá veru í tvígang. Nú liggur einmitt fyrir allshn. frv. sem ég er 1. flm. að, um að barni skuli skipaður talsmaður á meðan ágreiningsmál um umgengni þess við forsjárlaust foreldri eða nána vandamenn er til meðferðar hjá sýslumanni. Í sama frv. er sýslumanni gert skylt að skipa barni talsmann ef foreldri sinnir ekki umgengnisskyldu við barn sitt og ósk þar að lútandi kemur fram. Slík ósk gæti t.d. komið frá því foreldri sem barnið er hjá eða jafnvel ömmu og afa barnsins þar sem óskað er eftir því að foreldri umgangist barn sitt. Í kjölfar fjölda funda sem ég sótti með einstæðum foreldrum eftir að þáltill. um að tryggja réttindi barna til umgengni við báða foreldra sína kom fram í þinginu, var lögð mjög rík áhersla á það af þessum foreldrum að eitthvert úrræði í þessa veru yrði sett í lög. Ég hefði gjarnan viljað sjá slíka breytingu í þessari lagasetningu en engu að síður, þó að það sé ekki nú, vonast ég til að menn taki vel undir frv. okkar þingmanna Samfylkingarinnar um talsmann barna þegar um ágreining er að ræða í umgengni eða forsjá. Við eigum vonandi eftir að sjá slíka lagasetningu á næstunni. Vissulega fagna ég því að taka eigi í lög þá leið sem við höfum margsinnis lagt til um fjölskylduráðgjöfina, sérfræðiráðgjöf, en hitt hefði gjarnan mátt fylgja líka. Ég minni á að geysilega mörg börn njóta ekki samvista við báða foreldra sína og verða illa fyrir ef átök eru um umgengni við barnið. Það þarf að leita allra leiða sem færar eru til að tryggja þennan rétt barna til umgengni við báða foreldra sína án þess að þau verði fyrir áföllum á þeim tíma þegar verið er að leysa málin. Við vitum alveg hvernig það er, að það bitnar oft á barninu ef ágreiningur er milli foreldra eða annarra um umgengni eða forsjá barnsins. Herra forseti. Ég vildi bara nefna þetta atriði þar sem við erum að afgreiða þetta frv. og það er að verða að lögum, að skilnaðarráðgjöf er að komast inn í íslensk lög. En ég vonast til þess að fljótlega verði lögfest sú leið sem við höfum lagt til, m.a. í frv. sem liggur fyrir allshn., að unnt sé að skipa barni talsmann í slíkum málum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá hv. allshn. á þskj. 960, um frv. til laga um breyting á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, nr. 78/1997. Með frv. er verið að fella úr lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar það ákvæði sem felur í sér sérreglu um veitingu prestsembættis í Þingvallaprestakalli og lögbundna tilvist prestakallsins. Nefndin telur að ákvæði sem felur í sér frávik frá almennum reglum um skipan prestakalla og veitingu prestsembætta fyrir eitt prestakall eigi ekki lengur rétt á sér og mælir því með því að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: ,,Við 2. gr. Í stað orðsins ,,janúar`` komi: júní.`` Hv. þm. Hjálmar Jónsson og Sverrir Hermannsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir þetta álit allshn. ritar Þorgerður K. Gunnarsdóttir formaður, Katrín Fjeldsted, Ásta Möller, Ólafur Örn Haraldsson, Jónína Bjartmarz. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson og Guðrún Ögmundsdóttir rita undir álitið með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. á þskj. 993, 620. máli. Þetta er frv. til laga um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna, nr. 5/1998. Efnislega fjallar það um að erlendir ríkisborgarar allir hafi þann rétt sem danskir, finnskir og norskir ríkisborgarar hafa nú í þessum efnum. Ég vil fyrst þakka fyrir að þetta frv. er tekið á dagskrá í tæka tíð hvað mig varðar sem ekki var sjálfgefið eins og á stóð. Réttindi innflytjenda á Íslandi og erlendra manna eru ofarlega á baugi um þessar mundir. Ein ástæðan er sú að þeir hafa aldrei verið fleiri hér á landi, önnur er sú að í öllum heimshluta okkar stendur yfir breyting úr mishreinu þjóðmenningarsamfélagi í fjölmenningarlegt samfélag og upp kemur ýmis vandi sem tengist sambýli fólks af ýmsu þjóðerni og ýmsu tagi en um leið skapast margvísleg tækifæri í þeirri nýju veröld sem við erum að sigla inn í. Hér er gripið á einum þætti þessa máls, þætti sem hefur verið vanræktur, vil ég segja, og varðar kosningarrétt erlendra ríkisborgara í sveitarstjórnum. Ég þarf ekki að fjölyrða um grundvallarrök málsins, þ.e. rök fyrir því að útlendingar kjósi í sveitarstjórnum vegna þess að við höfum þegar viðurkennt þau grundvallarrök með þeirri breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna árið 1982, að danskir, finnskir, norskir og sænskir menn hafi þennan rétt, kosningarrétt eða kjörgengi, að liðnum þremur búsetuárum á Íslandi. Þá fóru menn í gegnum það hver munur er á því að kjósa á sveitarstjórnarstigi og hinu efra stjórnstigi. Erlendir ríkisborgarar hljóta að ganga að kosningarrétti sínum í heimalandi sínu en þeir eiga hins vegar ekki heima í sveitarlegum skilningi í ríkisfangslandinu heldur í dvalarlandinu. Á því byggist það norræna sjónarmið að erlendir menn fái að kjósa í sveitarstjórnum, a.m.k. af ákveðnu tagi, en ekki í kosningum til þings. Rétt er að gera sér grein fyrir því að ríkisfang felur í eðli sínu í sér mikilvæg réttindi. Ríkisfangið varðar líka samsemd einstaklingsins, ,,identification`` hans. Í ríkisfanginu eru oft og tíðum falin djúp tilfinningaleg mál og það getur verið erfitt, bæði af réttindalegum ástæðum og tilfinningalegum ástæðum, að breyta ríkisfangi sínu. Þetta hygg ég að menn þekki, kannski einkum af þeim Íslendingum sem búa erlendis og hafa breytt ríkisfangi sínu, hyggjast breyta því eða vilja alls ekki breyta því. Ég hef a.m.k. talað við ýmsa sem líta á það sem mismikið feimnismál að láta hið íslenska ríkisfang sitt og fá hið erlenda í staðinn. Þeir eru auðvitað ekki minni Íslendingar. Þeir vita það sjálfir að þeir eru ekki minni Íslendingar en þeim finnst að hér sé það tákn á ferðinni sem síðast megi falla. Þess vegna eigum við að virða þá ákvörðun þeirra sem hér dveljast og hafa kannski gert í fjöldamörg ár, munu kannski gera það allt sitt líf, að láta ríkisfang sitt ekki af hendi, verða ekki Íslendingar á formlegan hátt eins og við hin. Við eigum að virða ákvörðunina en taka þeim opnum örmum og líta á þá ef ekki beinlínis sem landa okkar, þá a.m.k. sem sveitunga okkar. Það var t.d. fáránlegt í höfuðborginni um daginn, í kosningunum um framtíð Vatnsmýrarinnar og flugvallarins hér nálægt okkur, að íbúar til margra ára í höfuðborginni, fólk sem er jafnvel meiri Reykvíkingar en ýmsir þeir sem hingað hafa flust á síðari árum, höfðu ekki kosningarrétt í þessu efni því að kjörskrá sveitarstjórnarkosninga er líka notuð í staðbundnar atkvæðagreiðslur af þessu tagi. Hver skyldi vera fjöldi þess fólks sem málið varðar? Það vitum við ekki. Hagstofan vinnur upp ákveðnar upplýsingar á listum. Hún ákveður sjálf hvaða upplýsingar hún vinnur á þessum listum og hefur tekið þá afstöðu að vinna ekki mjög nákvæmar upplýsingar um útlendinga á Íslandi. Ég held að það sé í raun gott þó menn þurfi kannski stundum á því að halda. En í lok ársins 1999 voru erlendir ríkisborgarar á landinu tæplega 15 þúsund, 14.927. Þar af voru 9.642 erlendir menn ekki norrænir, sem eru 3,5% af heildarmannfjölda á Íslandi í árslok 1999. Af þessum 9.600 rúmum eru 2.668 aðrir EES-borgarar en 6.974 sem koma frá ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins. Um þetta fólk vitum við ekki miklu meira. Ef því yrði skipt eftir kosningaaldri, undir og yfir 18 ára, eins og við gerum við íslenska ríkisborgara, þá geta það hugsanlega verið 7 þúsund manns en þar af yrðum við að draga frá þá sem hafa búið hér skemur en þrjú ár. Ég hygg að þetta sé a.m.k. þetta ekki slíkur fjöldi að hann ráði úrslitum um íslensk stjórnmál í sveitarstjórnarkosningum. Við erum ekki alveg óvön reyndar í Íslandssögunni að erlendir menn kjósi hér í kosningum. Þó að það sé auðvitað neðanmálsgrein í þessu máli, þá hafa svokallaðir jafnréttis-Danir notið þeirra réttinda allt frá 1918 en það er ekki fyrr en 1982 að við tökum það upp að erlendir borgarar norrænir geti kosið í sveitarstjórnarkosningum. Það er athyglisvert að þegar Svavar Gestsson, þáv. félmrh., flytur stjfrv. um breytingar á lögum um kosningar til sveitarstjórna 1982, þá mælir hann m.a. fram þau rök að það mæli með kosningarrétti og kjörgengi norrænna manna um öll Norðurlönd, eða rökin eru þessi, með leyfi forseta: ,,... norrænn vinnumarkaður, hópar norrænna innflytjenda í löndunum, víðtækt norrænt samstarf og aukið jafnrétti norrænna innflytjenda á við borgara dvalarlandsins.`` Þá var bent á hjá félmrh. að þessir menn greiddu skatta og skyldur til jafns við ríkisborgara landsins og talið að kosningarréttur til sveitarstjórna snerti ekki, með leyfi forseta, ,,fullveldis- eða þjóðernissjónarmið á sama hátt og ef um þingkosningar væri að ræða``. Það er athyglisvert að þessi rök eiga við í mjög auknum mæli um alla útlendinga, þau sem talin voru þá fram norrænum mönnum til styrktar, auðvitað einkum þá sem koma frá Evrópska efnahagssvæðinu sem nú gilda um sömu lögmál á vinnumarkaði og Norðurlandamenn eina þá, en í raun og veru um alla erlenda menn þegar vítt er litið. Það er líka athyglisvert að þessi breyting á réttarstöðu útlendinga á Íslandi kom ekki að innan heldur að utan eins og mörg önnur upphefð okkar í mannréttindamálum. Þetta var ákveðið í samstarfi hinna norrænu ríkja í Norðurlandaráði og sett inn í löggjöf annarra þjóða fyrr en okkar, 1976 í Finnlandi og Svíþjóð, 1978 í Danmörku, 1979 í Noregi. Það er líka athyglisvert að nú eru hin norrænu ríkin á Norðurlöndum öll fjögur búin að breyta þessum ákvæðum þannig að þar gildir það nú í Danmörku og Svíþjóð í héraðskosningum, sveitarstjórnar- og fylkis- og amtskosningum, að allir norrænir menn og borgarar ESB-landanna sem þessi ríki heyra til hafa kosningarrétt og kjörgengi sem miðast við sömu búsetuskilyrði og á við um innlenda kjósendur. Aðrir erlendir ríkisborgarar utan Norðurlanda, utan ESB, verða hins vegar að hafa dvalist í landinu í þrjú ár þannig að þar gilda sömu reglur um aðra ríkisborgara og hér gilda um norræna menn. Finnar hafa sömu skipan en setja aðeins tveggja ára búsetuskilyrði. Í Noregi sem hefur sömu stöðu og við gagnvart Evrópusambandinu er sú skipan að norrænir menn hafa sama rétt og Norðmenn í héraðskosningum en réttur allra annarra ESB-manna og þeirra sem utan þess bandalags eru fæddir er bundinn þriggja ára búsetuskilyrði, því sama þriggja ára búsetuskilyrði og við látum hér eiga við norræna menn. Ég tek fram að ég og við flm. gerum í frv. engar tillögur um breytingar á þessu búsetuskilyrði þó að það kunni að þykja einkennilegt í þessu norræna ljósi. Aðalatriðið í frv. er það að víkka þennan rétt út til allra erlendra ríkisborgara. Það verður síðan að vera mat annarra hvort norrænir menn t.d. eða EES-borgarar eigi að hafa rýmri rétt en aðrir útlendingar. Mitt álit er að hér sé svo komið að eðlilegt sé að þeir hafi allir sama rétt. Árið 1982 þegar þessi breyting er loks lögtekin hér á landi þá er reyndar strax minnst á það að erlendir menn aðrir en norrænir eigi að hafa þennan rétt, það sé eðlilegt. Tveir þingmenn tóku til máls í umræðunum um frv. þá, frv. Svavars Gestssonar félmrh. Guðmundur Vésteinsson af Skaga segir í efri deild þetta, með leyfi forseta: ,,Við þekkjum áreiðanlega flest dæmi þess að fólk af erlendu bergi brotið hafi verið búsett hér á landi árum og áratugum saman án þess að það leitaði eftir íslenskum ríkisborgararétti. Margt af þessu fólki er orðið rótgrónir borgarar í sínum sveitarfélögum, reiðir af hendi gjöld og skyldur skilvíslega og tekur fullan þátt í félags- og menningarlífi sem aðrir þegnar sveitarfélagsins.`` Og hann bætir við: ,,Spyrja má hvort ekki væri ástæða til að ganga lengra í þessum efnum og veita öllum erlendum ríkisborgurum, sem hér hafa dvalið, þennan rétt. E.t.v. verður það einhvern tíma gert. En þetta er þó alla vega spor í rétta átt.`` Í neðri deild tók Magnús H. Magnússon undir með Guðmundi og lagði fram brtt. nákvæmlega samhljóða því frv. sem hér er flutt. Segir hann m.a. að hann leggi til að allir erlendir ríkisborgarar fái þennan rétt, með leyfi forseta: ,,... miðað við að þeir hafi búið hér í þrjú ár, eins og stendur að öðru leyti í þessu frv. Þeir hafa borgað sína skatta og skyldur í þrjú ár. Þá sé ég ekki að það standi nein efni til þess að þeir fái ekki kosningarrétt til sveitarstjórna.`` Hér hafa því tveir víðsýnir menn strax árið 1982 þegar þetta var lögfest bent á að þetta ætti að eiga við alla útlendinga og þróunin síðan hefur heldur styrkt þeirra rök. Það er líka rétt að nefna það að þegar lögin um kosningar til sveitarstjórna komust í núverandi búning árið 1998 var minnst á þetta mál. Það gerði Kristín Ástgeirsdóttir sem þá var formaður félmn. Hún nefndi það meðal ýmissa álitamála hvort ekki ætti að taka upp þennan sið og nefndi þar sérstaklega íbúa frá Evrópska efnahagssvæðinu, en sagði þá að þetta atriði væri í raun algerlega órætt hér á landi og yrði því að bíða betri tíma. Það er auðvitað spurning hvenær mál eru orðin það rædd að þau geti verið lögtekin. Ég hygg að ákvæðið sjálft um hina norrænu borgara hafi í raun aldrei farið í mjög almenna umræðu en Íslendingar hafi hins vegar kynnst því í sex ár í ýmsum löndum hvernig því var háttað því að samgöngur eru þannig að menn þekkja lög næstu landa í þessum efnum þegar það snertir þá. Það kann að vera, virðulegi forseti, að menn sætti sig ekki við það þótt í hinum norræna rétti sé ekki til þess horft að ekki ríki gagnkvæmni milli íslenskra ríkisborgara og erlendra, að erlendir ríkisborgarar fái að kjósa hér en íslenskir ríkisborgarar e.t.v. ekki þar, í sveitarfélögum sem þeir eru niður komnir utan lands. Þetta vefst sem sé ekki fyrir norrænum frændum okkar. Þeir hafa í raun tekið upp með þessu ákveðinn stíl í umgengni við erlenda menn í samfélaginu, ákveðið sér tiltekið viðmót sem lög geta skapað og getur á sinn hátt verið mikilvægara í samfélagi okkar við hina erlendu menn, mikilvægara en öll lög. Auðvitað skiptir það líka máli að framboð og flokkar munu leggja sig fram til að ná þeim atkvæðum sem hér er um að ræða en þó er hitt mikilvægara að með þessari samþykkt væru erlendir menn viðurkenndir jafnréttháir félagar í því samfélagsformi sem er elst hér á Íslandi, þ.e. sveitinni. Almennar ákvarðanir ná til þeirra og þeir ættu með þessari breytingu hlut að þeim ákvörðunum. Ég ætla ekki að fljúga hátt yfir vegna þessarar tiltölulega smávægilegu lagabreytingar sem kynni þó að varða þann hóp sem um ræðir nokkru. En auðvitað er þetta í grunni sínum mannréttindamál og nær eins og flest mannréttindamál aftur til upphafs nútímans í lok 18. aldar, þó kannski ekki til hinna fögru vígorða frönsku stjórnarbyltingarinnar heldur á við um þetta mál frekar hið praktíska viðhorf amerísku byltingarinnar sem hófst á því að frjálsir bændur í hinni ensku Ameríku vildu enga skattheimtu án ákvörðunarréttar og orðuðu það á sína tungu: ,,No taxation without representation.`` Undir því merki var byltingin gerð í Ameríku. Þetta er í raun og veru umorðun á fornri og sígildri kennisetningu jafnaðarmanna og lýðræðissinna um að skyldum eigi að fylgja réttindi og ábyrgð réttindunum. Að lokum legg ég til að málið gangi að lokinni þessari umræðu til 2. umr. og hv. félmn.

Hæstv. forseti. Ég stend upp til að lýsa stuðningi mínum við frv. til laga sem hér er lagt fram um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna og hv. flm. hefur gert mjög vel grein fyrir. Ég tel að þetta frv. taki á miklu jafnréttis- og réttlætismáli og það sé í rauninni svolítið skammarlegt að ekkert slíkt mál skuli hafa komið fram fyrr á þingi þegar tekið er tillit til þess að strax þegar réttindi norrænna manna að þessu leyti voru ákveðin 1982, þá eru þó tveir þingmenn á hv. Alþingi sem lýsa yfir stuðningi við það sjónarmið að þetta eigi að eiga við um alla erlenda ríkisborgara. Samkvæmt reynslu má reikna með því að mjög stór hluti af þeim hópi fólks sem staddur er á Íslandi og hefur verið hér búsettur í þrjú ár ætli sér að setjast hérna að. Reynslan frá öðrum löndum ætti að kenna okkur Íslendingum að mjög mikilvægt er að við tökum vel á móti þessu fólki og leyfum því að vera einu af oss, ef svo má segja, vegna þess að það sem komið hefur af stað vandamálum varðandi útlendinga annars staðar í Evrópu er fyrst og fremst það að þeir innfæddu hafa verið með nefið upp í loftið og ekki viljað taka þetta fólk í hópinn eða veita því sjálfsögð réttindi. Ég tel að með því að veita þessu fólki aðgang að því að kjósa í sveitarstjórnarkosningum, þó ekki sé nema í sveitarstjórnarkosningum --- ég vildi alveg taka það til athugunar að leyfa þeim almennt að kjósa í kosningum á Íslandi ef þeir hafa verið hér búsettir í þrjú ár jafnvel þótt þeir hafi erlent ríkisfang. En kannski mundu ekki margir taka undir það með mér. Ég tel að þetta væri mikilvægt skref fyrir þetta fólk sem ætlar sér að vera hér búsett áfram og sem við Íslendingar þurfum svo sárlega á að halda því ekki gengi okkur vel að reka t.d. elliheimili, barnaheimili og sjúkrahús í dag ef við nytum ekki starfskrafta þessa fólks. Sumir hagfræðingar halda því fram að stór hluti af þeim hagvexti sem orðið hefur á Íslandi á undanförnum árum sé einmitt því að þakka hversu vel við njótum vinnuframlags frá þessum hópi. Mér fyndist mjög sjálfsagt að þakka fyrir sig með því að veita þessu fólki þau sjálfsögðu réttindi sem gert er ráð fyrir í frv. Ég held hins vegar að við eigum að miða við árin þrjú eins og hér er gert ráð fyrir. Við eigum ekki að láta þetta gilda um alla sem hér búa og starfa og hafa erlent ríkisfang. En ég tel mjög eðlilegt að miða þetta við árin þrjú sem gefa, ef ég man rétt, réttindi til græna kortsins. Einnig mætti þá miða við að fólk mætti kjósa alla vega til sveitarstjórna. Ég þakka frv. og vona að það fái gott gengi á hinu háa Alþingi.

Þar sem þetta er síðasti fundur Alþingis fyrir páska óskar forseti hv. þingmönnum og starfsmönnum þingsins gleðilegra páska. Næsti fundur Alþingis verður mánudaginn 23. apríl.