Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jónas Kristjánsson) Jeg vil ekki láta hjá líða að segja nokkur orð um þessa till., áður en atkvgr. fer fram um hana, og gera grein fyrir afstöðu minni til hennar. Því verður ekki neitað, að þeir námsmenn, sem eiga heima á Norðurlandi, eiga erfiðari aðstöðu til að ná stúdentsprófi heldur en þeir, sem eiga heima í Reykjavík. Það er skylda þings og stjórnar að gera þennan aðstöðumun sem minstan, og miðar till. í þá átt. Því hefir með rjettu verið haldið fram, að margir hinna efnilegustu námsmanna hafi verið fátækir sveitapiltar, sem hafi með dugnaði brotist áfram á eigin spýtur og sem gátu það meðan aðstaðan til námsins var betri en nú er orðið. Meðan jeg var við nám, var aðstaðan sú, að duglegir piltar gátu komist af með sparsemi og dugnaði, og þar sem þeir fengu styrk, þá komust þeir af með sumarkaupi sínu ásamt þeim styrk, sem þeir fengu. Þetta mun hafa verið svona til aldamóta, en þá breyttist aðstaðan og varð erfiðari fyrir fátæka pilta utan af landi. Og nú er svo komið, að sumarkaup pilta og námsstyrkur hrekkur hvergi nærri fyrir öllum námskostnaði, svo að ókleift er að verða fyrir fátæka pilta að komast áfram. Hinsvegar eru margir þessara manna þannig gerðir, að þeir njóta .sín ekki nema þeir komist á rjetta hillu í lífinu, og þjóðin fer á mis við góða starfskrafta, ef hún missir þá frá náminu. Þetta er það, sem veldur því, að hjer er farið fram á, að fátæk stúdentaefni geti tekið próf fyrir norðan, án þess að fara suður, og þannig sparað sjer kostnað, er af þeirri ferð leiddi. Þingið hefir áður litið á þetta mál með sanngirni, því að það hefir veitt þessum piltum styrk til að geta stundað nám sitt fyrir norðan. Nú eru þarna stúdentaefni fyrir norðan. Þá er spurningin: Er nokkuð á móti því, að þeir geti tekið prófið fyrir norðan undir eftirliti prófdómenda, sem Háskóli Íslands sendi norður til þess að sjá um, að prófið yrði ekkert „humbug“, heldur í fullu samræmi við kröfur þær, sem gerðar eru við stúdentspróf hins alm. mentaskóla í Reykjavík? Það er auðvitað minni kostnaður við það að senda einn prófdómanda norður á Akureyri heldur en við að veita piltunum styrk til að fara suður og taka prófið. En fengist ekki, að piltarnir mættu taka próf fyrir norðan, þá vildi jeg auðvitað heldur að þeir fengju styrk til að fara suður heldur en að þeir færu á mis við hvorttveggja. Þyrftu þeir þá ekki að missa neins í af því fje, er þeir þurfa til náms næsta vetur. Jeg vil í þessu sambandi taka það fram, að kennararnir við gagnfræðaskólann á Akureyri eru mjög samviskusamir menn og færir, og þeir eru mjög vel hæfir til þess að búa þessi stúdentaefni undir próf, og þeir hafa lagt mikla áherslu á það. Ef ekkert mælir á móti þessu að öðru leyti, þá sje jeg ekkert athugavert við það, að það sje framkvæmt. Mjer gengur ekkert annað til, er jeg mæli með þessari till., en það, að jeg vil hjálpa þessum fátæku stúdentaefnum, þar sem jeg veit, að efnahagur þeirra er erfiður. Mjer er það því viðkvæmt mál, að þeir fái að taka próf nyrðra. Mjer er kunnugt um, að þeir hefðu alls ekki getað stundað nám og búið sig undir próf annarsstaðar en fyrir norðan. Og þar hefir kostnaðurinn orðið þeim mjög lítill. Ef þessi till. er ekkert á móti lögum háskólans, þá get jeg ekki sjeð, að neitt mæli á móti henni, þar sem hægt er að hafa við þetta fyrirhugaða próf eftirlit með því, að það sje í samræmi við kröfur háskólans. Jeg skal svo ekki orðlengja um þetta mál. Mjer er það áhugamál, að þessum stúdentaefnum sje gert ljett fyrir með að ná prófi, að því er til kostnaðarins kemur.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Í byrjun þessa þings barst stjórninni erindi frá nokkrum mönnum á Akureyri um það, að nemendum í 3. framhaldsbekk gagnfræðaskólans þar væri leyft að taka stúdentspróf fyrir norðan. Þetta erindi var sent kennurum mentaskólans til athugunar, og rektor hefir í brjefi dags. 21. febr. lagt á móti þessu af þeim ástæðum, að þar sem ekki hafi verið gefin nein reglugerð um, hvernig náminu skyldi hagað fyrir norðan og engin vorpróf haldin, og þar sem engar upplýsingar liggi fyrir um það, hvaða bækur þar hafi verið notaðar við kensluna eða hvernig náminu hafi verið hagað að öðru leyti, þá geti þessir framhaldsbekkir Akureyrarskólans engan veginn jafngilt lærdómsdeild mentaskólans. En þar sem þetta mál snertir háskólann, þótti rjett að senda þetta erindi til umsagnar háskólaráðsins. Svar kom frá því 21. mars, eða fyrir 3 dögum, og til að tefja ekki tímann með því að skýra frá innihaldi þess, ætla jeg að lesa upp nokkum hluta þess, með leyfi hæstv. forseta. Það er svohljóðandi: „Með brjefi hins háa ráðuneytis, dags. 14. þ. m., meðtók háskólaráðið til umsagnar: 1. Erindi nokkurra manna á Akureyri um stúdentspróf við gagnfræðaskólanr. þar. 2. Þingsályktunartillögu, sem komin er fram á Alþingi um sama mál, og 3. Umsögn rektors mentaskólans um málið. Málefni þetta var lagt fyrir háskólaráðsfund 17. þ. m., og svarar háskólaráðið því á þessa leið: Meðan ekki er komið á fót fullkominni lærdómsdeild við gagnfræðaskólann á Akureyri, verður skólinn ekki talinn jafngildur hinum almenna mentaskóla í Reykjavík. Stúdentspróf frá gagnfræðaskólanum getur, meðan svo er ástatt, eigi veitt rjett til innritunar við háskólann, samkv. 17. grein háskólalaganna. Að þessu athuguðu getur háskólaráðið ekki mælt með því, að þingsályktunartillaga sú, er hjer er um að ræða, verði samþykt“. Af þessu er bert, að háskólaráðið álítur, að það sje ekki heimilt samkv. lögum háskólans að láta þessa menn taka próf á Akureyri, heldur verði þeir að taka próf við mentaskólann í Reykjavík, þar sem hann hafi einkarjett til að útskrifa stúdenta, eftir því sem nú stendur, er aftur gerir það að verkum, að þeir einir, sem þaðan hafa tekið próf, hafa rjett til þess að fá borgarabrjef við háskólann. En tækju nú þessir piltar próf fyrir norðan, þá yrði afleiðingin sú, að háskólaráðið myndi ekki vilja láta þá fá borgarabrjef hjer við háskólann, og gætu þeir því ekki tekið próf við háskólann á sínum tíma. Jeg ætla að leyfa mjer að lesa 17. gr. háskólalaganna, sem háskólaráðið vitnar í: „Hver sá, kona sem karl, er lokið hefir stúdentsprófi við hinn almenna mentaskóla eða annan lærðan skóla honum jafngildan, á rjett á því að verða skrásettur háskólaborgari“. Þetta eru þau orð, sem háskólaráðið byggir sína skoðun á. Og það er rjett, sem háskólaráðið heldur fram, að Akureyrarskóli hefir aldrei verið löggiltur sem lærður skóli. Jeg lít því svo á, að það væri þýðingarlaust, þótt stjórnin fengi heimild til þess að láta þetta próf fara fram, því að háskólaráðið myndi aldrei veita þessum stúdentum að norðan viðtöku. Og 17. gr. háskólalaganna verður ekki skilin á annan veg en þann, sem háskólaráðið hefir skilið hana. Auk þess er það mjög óráðlegt að skora á stjórnina að framkvæma það, sem ekki er í samræmi við landslög. Mjer skildist á hv.flm. (JKr) að tilgangur hans og flm. væri sá að ljetta undir með þessum fátæku piltum, hvað kostnaðinn snertir. Jeg get fyllilega tekið undir það með honum, að það væri æskilegt. Og jeg skal f. h. stjórnarinnar taka það fram, að hafi Alþingi ekkert við það að athuga, að þessir piltar væru styrktir til suðurferðar til að taka próf, þá mundi jeg fús til að láta af hendi einhvern styrk í því skyni. En þetta getur aðeins komið til greina gagnvart þeim, sem eru fátækir, og má láta fara fram rannsókn á því. Kennarar gagnfræðaskólans myndu geta framkvæmt hana, þar sem þeir munu vera kunnugir högum þessara pilta, og myndu upplýsingar þeirra sennilega verða teknar gildar.

Flm. (Jónas Kristjánsson) Jeg verð að játa það, að mjer kom kynlega fyrir sjónir þetta svarbrjef háskólaráðsins, þar sem jeg einmitt hafði átt tal við Sigurð Guðmundsson skólameistara á Akureyri nú í vetur, og hann sagt mjer, að hann hefði fengið tilkynningu frá háskólaráðinu, þar sem tekið væri fram, að ekkert væri því til fyrirstöðu frá þess hálfu, að stúdentaefni frá Akureyri fengju að taka próf þar. En þar sem mjer gekk ekki annað til með flutningi þessarar till. en að vilja ljetta kostnaði af þessum fátæku piltum fyrir norðan, við það að fara suður, þá get jeg sætt mig við það, að piltarnir verði látnir fá styrk til ferðarinnar suður, heldur en að fara að etja kappi við háskólaráðið og taka próf nyrðra í trássi við háskólann og missa af þeim rjettindum, sem hann veitir. Jeg tel það vera hagsmunamál fyrir þjóðina, ef efnilegum mönnum er hjálpað áfram, þannig að þeir komist í þær stöður, sem þeim hentar best. Eftir svari háskólaráðsins að dæma, er stúdentapróf það, sem hjer er farið fram á, brot á lögum háskólans. Jeg vil því ekki bera ábyrgð á því, að verið sje að etja kappi við háskólaráðið og koma ef til vill með því í veg fyrir, að þeir, sem tækju stúdentspróf við skólann á Akureyri, fengju inngöngu í háskólann. Til þess var till. vor ekki fram borin. Jeg get því, úr því sem komið er, fallist á rökst. dagskrá, er hv.þm. Ak. (BL) ber fram.

Bernharð Stefánsson Því hefir verið haldið fram af hæstv. ráðh. (MG) og hv.þm. Ak. (BL), að till. sú, sem hjer liggur fyrir, komi í bág við gildandi lög. Áttu þeir sjerstaklega við 17. gr. háskólalaganna. Virtist líka, sem hv. aðalflm. (JKr) treysti sjer ekki til þess að mæla gegn því og mundi sætta sig við aðra lausn á málinu en till. gerir ráð fyrir. En jeg verð að segja það, að þótt jeg sje ekki löglærður maður, en þeir báðir lögfræðingar, er þessu halda fram, þá get jeg ekki fallist á skoðun þeirra. Það er og kunnugt, að fyrir norðan á mál þetta fylgi mikilsvirtra lögfræðinga, meðal annars manns, sem er í hárri dómarastöðu, og jeg skil ekki annað en honum sje vel kunnugt ákvæði 17. gr. háskólalaganna. Það er að vísu tekið fram í 17. gr. umræddra laga, að þeir einir hafa rjett til inntöku í háskólann, sem tekið hafa stúdentspróf við mentaskólann eða annan skóla jafngildan. En þegar þess er gætt, að samskonar kensla fer fram í framhaldsskólanum á Akureyri, eins og hjer í lærdómsdeildinni, þá verð jeg að telja, að líta megi svo á sem þessir skólar sjeu hliðstæðir. Að minsta kosti mun námið í aðaldráttunum vera hliðstætt. Hæstv. dómsmrh. (MG) sagði, að erindi þetta hefði verið sent í tvo staði til umsagnar. Í fyrsta lagi til rektors mentaskólans, og hafi hann lagt á móti því. Jeg veit nú ekki, hvaða ástæða hefir verið til þess að senda erindið þangað. En hitt verð jeg að segja, að jeg get ekki lagt mikið upp úr því, sem rektor segir um þetta mál. Ekki á hann að taka við mönnum þessum, ef þeir ljúka prófi á Akureyri. Það má auðvitað líta svo á, að hann hafi þekkingu í þessum efnum. En þess verður líka að gæta, að ef Akureyrarskóli fær rjett til þess að útskrifa stúdenta, þá er hann orðinn keppinautur mentaskólans, og býst jeg við, að rektor verði þá tæplega talinn óhlutdrægur í þessu máli. Hitt er miklu meira virði, hvað háskólaráðið hefir um þetta að segja og því eðlilegt, að umsögn þess væri fengin, þar sem þeir, er stúdentsprófið taka, fá rjett til inngöngu í háskólann. Annars kom mjer nú svar háskólaráðsins ókunnuglega fyrir sjónir, því að í fyrra las jeg brjef frá því um sama efni, og var niðurstaðan þar alt önnur. En um þetta brjef, sem háskólaráðið hefir nú skrifað, var mjer ekki kunnugt fyr en hæstv. ráðh. (MG) las það upp. Hefi jeg því ekki gert ráðstafanir til þess, að hafa brjefið frá í fyrra við höndina. En jeg man það fyrir víst, að þá lagði háskólaráðið ekki á móti því, að stúdentspróf yrði haldið fyrir norðan. Jeg hefi þegar tekið það fram, að framhaldsnámið á Akureyri væri í aðalatriðunum hliðstætt námi í lærdómsdeildinni hjer. Og jafnvel þó svo væri, að þar væri í einhverjum atriðum vikið frá þeim reglum, sem hjer eru hafðar, t. d., að bekkjarpróf hafi ekki verið haldin, eins og minst hefir verið á, þá sje jeg ekki, að það breyti miklu, ef stúdentsprófið fyrir norðan sýnir, að nemendurnir hafi eins mikla og góða þekkingu og sjeu eins hæfir og þeir, sem ná prófi hjer syðra. Það eru engin vandræði fyrir stjórnina og háskólann að sjá um að hafa svo ábyggilega menn fyrir prófdómendur, að ekki nái aðrir prófi en þeir, sem hafa til þess næga þekkingu og þroska. Og ætti þetta þá að vera hættulaust fyrir háskólann. Það er talað um að bæta úr þörf piltanna með því að veita þeim styrk til þess að koma hingað suður. Jeg játa, að þetta er betra en ekki neitt. En jeg býst við, að þeir, sem koma hingað til þess að taka próf hjá algerlega ókunnugum kennurum, standi alls ekki jafn vel að vígi og þeir piltar, er verið hafa hjer í skólanum og notið kenslu þessara kennara. Þannig verður þá misrjetti, enda þótt piltunum frá Akureyri yrði veittur styrkur. Er því hætt við, að prófið verði þeim hjer örðugra heldur en ef þeir tækju það fyrir norðan. Jeg býst við, að allir skilji þetta, sem gengið hafa undir eitthvert próf. Hv. þm. Ak. (BL) kallaði þetta vandræðamál. Jeg get tekið undir það með honum. Það eru vandræði fyrir menn, sem numið hafa á Akureyri, að þurfa að koma hingað til prófs. Það eru vandræði fyrir þá menn, sem barist hafa fyrir rjetti Akureyrarskóla, að þurfa að feta sig svona stig af stigi, vegna mótstöðu hv.þm. Ak. (BL) og annara. Jeg játa, að það hefði verið eðlilegri lausn á þessu máli, ef samþykt hefði verið frv. það, er jeg bar fram á þinginu í fyrra um stofnun mentaskóla á Norðurlandi, heldur en sú leið, er hjer er farin. En ef þetta er vandræðamál, þá er það þeirra sök, sem standa gegn því, að þessi eðlilega og sjálfsagða krafa nái fram að ganga. Þá sagði hv.þm. Ak. (BL), að ekki hefði verið gert annað á þinginu 1924 en að leyfa, að ein stofa yrði notuð til framhaldskenslu. Það var nú ekki neitt tekið fram um það, að það ætti að vera ein stofa, heldur var, eftir því sem þál.till. hljóðaði, leyft að nota húsrúm og kenslukrafta til framhaldsnáms, eftir atvikum, og ótiltekið, að hve miklu leyti. Það getur verið rjett, að stjórnin hefði getað veitt þetta leyfi án þess að málið þyrfti að koma fyrir þing. En jeg efast um, að hún hefði gert það, ef ekki hefði komið áskorun til hennar frá Nd. Jeg tel því, að till., sem kom fram á þinginu 1924, hafi haft fulla þýðingu. Hv. þm. Ak. (BL) var að tala um formleysi í þessu efni. En eins og jeg gat um í upphafi máls míns, veit jeg ekki betur en að mjög góðir lögfræðingar hafi fallist á þessa leið og ekki sjeð neitt formleysi í þessu, heldur stutt eindregið að því, að till. þessi kæmi fram. Jeg vænti þess, að hv. Alþingi taki sanngjarnlega í þetta mál og láti ekki blekkjast af dagskrártill. þeirri, sem fram er komin, heldur samþ.þáltill. eins og hún liggur fyrir.

Einar Árnason Það hefir nú komið á daginn, að menn ætla sjer að fara krókaleiðir til þess að koma máli þessu fyrir kattarnef. Jeg get ekki betur sjeð en að hjer hafi verið kallaðir til aðiljar, sem ekkert hafa um málið að segja. Á jeg þar við rektor mentaskólans. Annars skal jeg ekki frekar fara út í álit hans. Hitt var auðvitað sjálfsagt, að leita álits háskólans. Í erindi hans er gefið í skyn, að hann ætli ekki að taka við þeim stúdentum, er ganga undir próf fyrir norðan. Ber hann fyrir sig 17. gr. háskólalaganna, þar sem talað er um, að mentaskólinn eða honum jafngildur skóli hafi rjett til þess að útskrifa stúdenta. En jeg verð að neita því, að háskólinn hafi nokkurt hæstarjettarvald til þess að dæma um það, hvort framhaldsdeildin á Akureyri jafngildi mentaskólanum eða ekki. Sá dómur verður fyrst kveðinn upp, er stúdentaefnin hafa tekið prófið að viðstöddum þeim prófdómendum, sem fullfærir þykja. Það er langt frá því, að það sje tilgangurinn með þessari till., að stúdentsefnin fyrir norðan komist ljettara út úr prófinu en stúdentsefnin við mentaskólann. Jeg vil einmitt tryggja það sem best, að nemendurnir fái þá mentun, sem nauðsynleg er til stúdentsprófs. En það er þá fyrst, er þeir hafa tekið prófið við skólann, að hægt er að dæma um, hvort framhaldsdeildin, sem þingið þegar hefir viðurkent, stendur lærdómsdeildinni í Reykjavík á sporði eða ekki. En þingið hefir viðurkent deildina að mínu áliti, í fyrsta lagi með því að leyfa hana, og í öðru lagi með því að veita henni fjárstyrk. Hæstv. atvrh. (MG) og sömuleiðis hv.þm. Ak. (BL) voru að gefa í skyn, að till. kæmi í bága við gildandi lög. Jeg vil neita þessu afdráttarlaust. Það er ekkert annað en blekking að halda því fram. Jeg vil spyrja: Hefir mentaskólinn svo mikinn einkarjett til þess að útskrifa stúdenta, að Alþingi geti ekki ákveðið, að aðrir skólar geri það einnig? Jeg verð að segja, að ef svo er, þá er nokkuð mikil afturför frá því, sem var í gamla daga, þegar háskólarnir tóku við stúdentum, þó að þeir hefðu ekki gengið á neinn lærðan skóla. Jeg vil í því sambandi minnast á Jón Sigurðsson forseta. Jeg veit ekki til, að hann gengi í neinn lærðan skóla, heldur var það prestur, sem kendi honum og útskrifaði hann. Býst jeg þó við, að enginn neiti því, að hann hafi verið jafngildur hverjum þeim stúdent, er á skóla hafði gengið og útskrifast þaðan. Nei, þetta er ekkert annað en blekking til þess að koma í veg fyrir, að fáeinir menn fái að ganga undir próf, þar sem þeir hafa hlutfallslega sömu aðstöðu og stúdentaefni mentaskólans. Þó nú að hv.þm. Ak. (BL) ætli að þvo hendur sínar með dagskrártill. þeirri, er hann hefir borið fram, þá dettur mjer ekki í hug að taka það til greina. Jeg vil að háskólinn felli sinn úrskurð um það, hvort hann treysti sjer til að neita að taka við stúdentunum, ef þeir ljúka góðu prófi á Akureyri. En ef hann neitar því, sem hann naumast mun treysta sjer til, þá er mál til komið, að þingið skerist í leikinn. Jeg vil ekki, að Alþingi fari fyrirfram að taka af háskólanum ábyrgðina á því að ákveða, hvort hann tekur við stúdentum eða ekki. Jeg verð að segja það, að mjer þótti einkennilegt að sjá svar háskólaráðsins nú, því að í fyrra skrifuðum við þm. Eyf. og spurðumst fyrir um, hvort nokkuð væri því til fyrirstöðu, að stúdentspróf yrði látið fara fram á Akureyri. Og svarið var alt annað en það nú er. Það má vera - mjer er það ekki kunnugt - að aðrir menn sitji nú í háskólaráðinu en í fyrra. Jeg gerðist flm. þessarar till., af því mjer er ljóst, hversu mikil vandkvæði eru á því fyrir piltana að fara hingað suður til þess að taka próf hjá kennurum, sem þeir engin kynni hafa haft af. Það liggur í augum uppi, að aðstaða þeirra er ólíkt lakari heldur en þeirra stúdentaefna, sem stundað hafa nám að miklu eða öllu leyti hjer við mentaskólann. Útkoman af prófi þeirra hlýtur að verða lakari heldur en ef þeir fengi að taka prófið þar, sem þeir hafa verið við námið, og hjá sínum eigin kennurum. Og því má heldur ekki gleyma, að lokaprófið er öllum nemendum viðkvæmt. En ef um þetta mál fer svo, að þessir piltar neyðast til að leita hingað til prófs, þá er það eingöngu vegna hótunar háskólaráðsins um, að ekki verði við þeim tekið, ef þeir taka prófið fyrir norðan. En þrátt fyrir ákvæði 17. gr. háskólalaganna, þá fullyrði jeg, að háskólinn getur tekið við þeim, ef hann aðeins vill, enda gaf háskólaráðið ekki neitt í skyn í fyrra, sem benti í gagnstæða átt.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það hefir verið vitnað í brjef háskólaráðsins um þetta mál frá í fyrra og sagt, að það væri í ósamræmi við brjef það, sem nú liggur fyrir. Jeg hefi ekki sjeð það brjef, en skólameistarinn á Akureyri hefir sent mjer útdrátt úr því, og jeg man ekki betur en að háskólaráðið segi þar, að það hafi ekkert á móti stúdentsprófi við Akureyrarskóla, ef það geti samrýmst gildandi lögum. Jeg býst við, að hægt verði að útvega brjefið, svo að úr þessu verði skorið. En mig minnir mjög fastlega, að þessi varnagli sje þar sleginn. Jeg stend því í þeirri meiningu, að munurinn sje ekki eins mikill á brjefunum og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) vill láta í veðri vaka. Annars er auðvitað æskilegast að ná afriti af brjefinu, til þess að hægt sje að sjá, hvort háskólaráðið hefir snúist í þessu máli. En jeg geng út frá, að svo sje ekki. Það hefir verið tekið fram, að lögfræðingar væru ekki sammála um skilninginn á 17. gr. háskólalaganna. Það getur vel verið, og skal jeg ekki neita því. En sá aðilinn, er hjer ræður, er auðvitað háskólaráðið. Það er því ekki til neins að vera að deila um þetta. Þegar háskólaráðið hefir sagt, að það geti ekki tekið við stúdentum nema frá mentaskólanum, þá er ekki hægt að neyða það til þess, nema með því að breyta lögunum. Þá er því haldið fram, að námið sje hið sama fyrir norðan og hjer. Það getur verið, en það vantar bara sannanir. Jeg hefi átt tal við mann, sem tekið hefir þátt í kenslunni þar. Hann er nú kominn hingað, en hefir verið kennari við Akureyrarskólann. Og hann dró ekki dul á það, að kenslan væri töluvert öðruvísi. Einnig tók hann það fram, að það væri galli, að próf skuli ekki haldin að vorinu til. Var hann mjög óánægður yfir þessu og sagðist hafa gert það að skilyrði fyrir kenslu sinni þar, að vorpróf yrðu haldin, en samt var það ekki gert. Mál þetta mun hafa verið borið undir hann, er það var sent til mentaskólans, og mun hann ekki hafa mælt með því. Mjer dettur ekki í hug að kveða upp neinn dóm yfir kenslunni fyrir norðan. Til þess hefi jeg ekki nægilega þekkingu á skólanum. En jeg get skilið það, að þeir, sem taka við stúdentunum, vilji hafa tryggingu fyrir því, að námið sje ekki lakara en við þann skóla, sem nú hefir rjett samkvæmt lögum til að útskrifa stúdenta, sem háskólinn er skyldur að taka við. Sumir hv.þm. hafa efast um, að rektor mentaskólans væri hjer rjettur aðili. En jeg efa ekki, að stjórnin hafi haft rjett til að leita álits hans, þar sem skóli sá, er hann veitir forstöðu, hefir um langan tíma haft rjett til að útskrifa stúdenta, og þess vegna ætti hann að vera færastur um að segja, hvaða skilyrði beri að setja í þessum efnum. Hvað afstöðu rektors hins almenna mentaskóla snertir, þá er það satt, að álit hans er enginn hæstarjettardómur í þessu máli. Öðru máli er að gegna um álit háskólaráðs Íslands. Undir það verða menn að beygja sig. Jeg er því fullkomlega samþykkur, að þeir nemendur, sem koma utan af landi og verða að ganga undir próf hjá öðrum kennurum en þeim, sem þeir hafa notið kenslu hjá, standi að nokkru ver að vígi en þeir, sem prófaðir eru af þeim, sem hafa kent þeim. En samt sem áður verður því ekki neitað, að það eru fjöldamargrir utanskólanemendur, sem tekið hafa próf við hinn almenna mentaskóla hjer, án þess að það hafi komið að nokkurri sök. Það má vera, að það hafi munað 2–3 stigum, sem þeir hafi fengið lægra en ella myndi orðið hafa, en það hefir eigi verið meira en svo, að fjöldamargir hafa tekið þannig próf, enda ætti það að vera vorkunnarlaust fyrir menn, sem eru sæmilega að sjer. Jeg verð því að mæla með dagskrártill. hv.þm. Ak. (BL), og skal benda á það, að ef till. verður feld, þá tel jeg vafasamt, hvort heimilt er að veita þessum mönnum styrk til þess að fara hingað suður og taka hjer stúdentspróf. Jeg skal og taka það fram, að þar sem í till. stendur ferðakostnaður, þá lít jeg svo á, að þá sje einnig átt við uppihald og dvalarkostnað, á meðan á prófinu stendur. Jeg skil ekki, að það geti verið mönnum neitt keppikefli að samþykkja till., sem ríkisstjórnin getur ekki borið neina ábyrgð á, að hlutaðeigendur, þ. e. háskólaráðið, telji löglega. Og það er óneitanlega lítil forsjá í því að halda svo fast fram þessari þáltill., þegar þess er gætt, að eigi er að vita nema háskólaráðið neiti að skrá þessa menn sem háskólaborgara. Jeg get því ekki sjeð, að það sje betra að haga málinu eins og farið er fram á í þáltill., heldur en að nemendur fái styrk til að fara hingað suður til þess að taka próf hjer. Annað mál væri það, ef skólinn væri búinn að sýna það með því að senda hingað stúdentaefni, sem væru vel undirbúin, að hann væri fær um að útskrifa stúdenta. En háskólinn getur eins og nú stendur með sanni sagt, að hann viti ekki, hvernig kenslunni er háttað þar eða hvernig fyrirkomulag skólans er. Hv. fyrri þm. Eyf. (EÁ) fór með 17. gr. háskólalaganna, en gleymdi, að það stendur þar „annan lærðan skóla honum jafngildan“. En eins og menn vita, þá er Akureyrarskólinn ekki lærður skóli, og því ná þessi orð 17. gr. ekki til hans. Þessu heldur háskólaráðið einnig fram. Þá sagði hv.þm. (EÁ), að Alþingi hefði viðurkent þessa framhaldsnámsdeild með styrkveitingu til hennar. Þetta er að vísu rjett, en þar fyrir hefir þingið aldrei látið í ljós, að þessi deild ætti að útskrifa stúdenta, enda væri þá engin þörf á að fara fram á slíkt nú. Jeg veit, að þessi þáltill. er borin fram af góðri meiningu, með það fyrir augum að gera mönnum námið ódýrara og þar með auðsóttara, en leið sú, sem farin er með því að veita mönnum styrk til þess að taka próf hjer syðra, leiðir til sama árangurs. Þá mintist hv. fyrri þm. Eyf. (EÁ) á það, að menn hefðu hjer áður getað tekið stúdentspróf annarsstaðar en í skólum, og hann nefndi sem dæmi þess ákveðinn mann, en þeir menn þurftu að taka sjerstakt próf við þá háskóla, sem þeir ætluðu að stunda nám við. Hv. þm. (EÁ) talaði um blekkingar í máli þessu frá minni hendi. Það er hinn mesti misskilningur hjá hv.þm. Hann spurði, hvort hinn almenni mentaskóli hefði einkarjett til þess að útskrifa stúdenta. Það hefir skólinn samkvæmt löggjöfinni, en hver sem er getur undirbúið menn og látið þá taka próf við skólann.

Björn Líndal Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) gat þess, að full þörf hefði verið á því að flytja þáltill. 1924 um Akureyrarskóla, því að annars mundi leyfið ekki hafa verið veitt, að stofna undirbúningsdeildina þar undir stúdentspróf. Jeg hygg, að ekki sje of djúpt tekið í árinni, þó jeg segi, að hv.þm. (BSt) tali hjer gegn betri vitund, því hann fór fram á það við mig þá, að jeg gerðist meðflytjandi hans að þáltill., en jeg sagði honum, að óþarfi væri að flytja till. þegar af þeirri ástæðu, að hæstv. þáverandi kenslumrh. (JM) hefði lofað því, og jeg man ekki betur en að hann lýsti yfir því hjer í hv. deild, að hann mundi leyfa þetta án þess að til kasta þingsins kæmi um málið. Þótt mjer sje kunnugt um, að hv.þm. (BSt) nærist hjer því miður á þeirri pólitískri fæðu, sem mjög er snauð af drengskaparbætiefnum, vona jeg þó, að svo mikið sje enn eftir af hans meðfædda drengskap, að hann kannist við, að jeg fer hjer með rjett mál. Mjer þykir það næsta einkennilegt, er hv.þm. (BSt) nefnir krókaleiðir annara í þessu máli. Jeg mundi í hans sporum forðast að nefna hjer krókaleiðir, eins og snöru í hengds manns húsi. Þá leyfir hv.þm. (BSt) sjer að tala um blekkingar og lagabrot í sambandi við þetta mál. En hvaðan kemur honum vald að fullyrða, að hjer sje um lagabrot að ræða, þvert ofan í tvímælalausa yfirlýsingu háskólans? Hjer á bak við standa ágætir lögfræðingar, sem halda því fram, að þessi heimild verði ekki veitt eins og farið er fram á með þáltill., eins og hjer er lagt til, þvert ofan í gildandi lög. Hv. þm. gat þess í þessu sambandi, að Alþingi gæti samþykt það, sem því sýndist. En er hv.þm. svo fáfróður að halda það, að hægt sje með venjulegri þáltill. að afnema gildandi lög? Annars er útrætt um þetta mál frá minni hálfu. - Jeg vona, að hv. deildarmenn hafi gert sjer ljóst, hvað hjer er um að vera. Annarsvegar ræðir um samþykt þáltill., sem gengur í berhögg við gildandi lög, en hinsvegar um samþykt till. um að hjálpa nokkrum efnalitlum og fátækum námsmönnum frá Akureyri með fjárstyrk til þess að fara hingað suður og ganga undir stúdentspróf.

Halldór Stefánsson Hv. andstæðingingar þál., sem hjer er um að ræða, byggja mótstöðu sína aðallega á tvennum ástæðum. Annarsvegar á mótmælum rektors hins almenna mentaskóla, en þau verður að telja einkisverð, þar sem hann er hjer ekki rjettur aðili, og hinsvegar á mótmælum háskólaráðs Íslands, sem reisir mótmæli sín á því, að háskólalögin veiti ekki rjett öðrum skóla en hinum almenna mentaskóla til þess að útskrifa stúdenta. Og hæstv. kenslumrh. (MG) felst á þessa skoðun háskólaráðsins. Það er nú upplýst, að þessi skoðun háskólaráðsins er bygð á orðalagi 17. gr. háskólalaganna, þar sem sagt er, að hinn almenni mentaskóli í Reykjavík, eða annar skóli honum jafngildur hafi rjett til þess að útskrifa stúdenta. Í þessari grein er sú framsýni, að ráð er gert fyrir því, að annar skóli geti haft þennan rjett, og því er það rangt að halda því fram, að hinum almenna mentaskóla sje ætlað að hafa einkarjett til þess að útskrifa stúdenta. Jeg lít svo á, að nemendur þeir, sem um er að ræða, geti fullnægt algerlega orðalagi nefndrar lagagreinar, því að með leyfinu 1924 hafi framhaldsnámsdeildin við Akureyrarskólann í rauninni verið löggilt sem lærður skóli. En um það atriði, hvort hann sje jafngildur hinum almenna mentaskóla, segir prófið. Það virðist því í sjálfu sjer ekki nauðsynlegt að fá þetta leyfi nú, það ætti að leiða af sjálfu sjer, en það er aðeins farið fram á það til þess enn betur að árjetta það, að skólinn hafi fengið rjett til þess að útskrifa menn, sem hafi rjett til háskólanáms. Álit háskólaráðsins nú og frá því í fyrra liggur því miður ekki fyrir hjer. En jeg hefi sjeð svar háskólaráðsins við fyrirspurn þm. Eyf., það sem hjer hefir verið rætt um, og eftir því sem mig minnir, þá var það alt öðruvísi en nú. Það var þá allóákveðið og ekki einróma eða í einu lagi. Hvorttveggja hlutinn þó með fyrirvara. Annar hlutinn sá ekkert á móti því, að nemendur Akureyrarskólans fengju þennan rjett til háskólanáms, ef það kæmi ekki í bága við háskólalögin. Hinn hlutinn taldi það ekki ríða í bága við lögin að veita skólanum þennan rjett, og var því ekki mótfallinn, ef nemendurnir fengju tilsvarandi þekkingu og ákveðið er um nemendur hins almenna mentaskóla. En reynslan í því efni er vitanlega prófið. Nú gengur álit háskólaráðsins eindregið í þá átt, að það ríði algerlega í bága við háskólalögin að veita Akureyrarskóla þennan umrædda rjett, þótt þeir fengju leyfi til að taka próf þar. Mjer dettur ekki í hug að leiða neinar getur að því, hvernig á þessum mismun á áliti háskólaráðsins stendur, en af því sem jeg nú hefi sagt, skal jeg taka það fram, að það er álit mitt, að nemendur frá framhaldsdeild Akureyrarskóla hafi fullan rjett til háskólanáms, ef þeir standast fullnaðarpróf við skólann, og að þeir hafi fullan rjett á að prófið fari fram þar, með fulltryggu eftirliti auðvitað. Af þeim ástæðum álít jeg dagskrártill. óþarfa, en þó rjettmæta, til frekari staðfestingar.

Magnús Jónsson Jeg skal nú ekki leggja mikið til umræðnanna um þetta mál. En af því að það hefir verið borið fram, að háskólaráðið hafi gefið umsagnir hvora á móti annari í fyrra og nú, þá vil jeg bera blak af því, þótt jeg eigi ekki sæti í því, því að þetta er ekki rjett. Jeg hefi náð í brjefið, sem háskólaráðið ritaði í fyrra, í tilefni af fyrirspurn frá þingmönnum Eyfirðinga, hvort nokkuð sje því til fyrirstöðu frá sjónarmiði háskólans, að gagnfræðaskólanum á Akureyri sje veittur rjettur til þess að útskrifa stúdenta. Jeg vil með leyfi hæstv. forseta leyfa mjer að lesa upp brjef þetta: „Ef sama eftirlit er haft með stúdentsprófi á Akureyri og í Reykjavík, sjer háskólaráðið ekkert athugavert við það, að Akureyrarskóli fái rjett til þess að útskrifa stúdenta, svo framarlega sem það verður ekki talið koma í bága við háskólalögin“. Með öðrum orðum, hjer eru nákvæmlega sömu skilyrðin sett og núna í brjefinu til hæstv. ráðh. og sami varnagli sleginn. En síðan bæta tveir menn úr háskólaráðinu við: „Jafnskjótt sem Akureyrarskóli fær svo góða kenslukrafta sem Reykjavíkurskóli, virðist mega telja Akureyrarskóla jafngildan Reykjavíkurskóla, og mundu þá stúdentar frá Akureyri fullnægja skilyrðum háskólalaganna“. Mjer kemur það svo fyrir sjónir, að þessir tveir meðlimir háskólaráðsins gangi ekki á móti hinum, heldur bæti þeir við skýringu á því, hvað til þess þurfi, að stúdentar þessir fullnægi skilyrðum háskólalaganna, þ. e., að Akureyrarskóli hafi jafngóðum kenslukröftum á að skipa sem Reykjavíkurskóli. Það er ekki rjett, sem haldið var fram áðan, að það væri nóg, að menn tækju próf, sem jafngilti stúdentsprófi, til þess að geta innritast í háskólann. Í 17. gr. háskólalaganna stendur, að nemandinn verði að hafa gengið í skóla, sem jafngildi mentaskólanum. Það er að vísu rjett, að próf eru oft nægileg trygging, en það er þó mest trygging í því fólgin, að nemandinn hafi gengið í skóla, sem jafngildir hinum. Nú er það háskólaráðið, sem er hæsti „instans“ í þessu máli. Það er ekki til neins að metast um, hvort úrskurður þess sje rjettur, honum verður ekki áfrýjað. Í brjefinu frá því í fyrra lætur háskólaráðið ekki annað í ljós en það, að ef Akureyrarskóli sje þannig úr garði gerður, að hann fullnægi skilyrðum háskólalaganna, þá hafi það ekki á móti því að taka á móti stúdentum frá honum. En með brjefinu til ráðuneytisins, 21. mars þ. á., segir háskólaráðið, að Akureyrarskóli fullnægi ekki þessum skilyrðum. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stúdentspróf frá gagnfræðaskólanum getur, meðan svo er ástatt, eigi veitt rjett til innritunar við háskólann samkv. 17. gr. háskólalaganna“. Þessi tvö brjef eru því alls ekki í mótsögn hvort við annað. Rökstudd dagskrá frá hv.þm. Ak. (BL) er sýnu nær. Þingið hefir það þá á sínu valdi, hvort það vill veita styrkinn eða ekki. En þó er þessi dagskrá að sumu leyti óviðkunnanleg. Þáltill., sem felur í sjer fjárútlát, verður að ræða við tvær umræður. Því er hjer verið að fara á svig við þingsköpin með þessari dagskrá, sem auk þess kemur fram skriflega á þessum fundi? Mjer virðist ekki hægt að líta á þessa pilta að norðan öðruvísi en hverja aðra utanskólamenn. Jeg fyrir mitt leyti tók flest mín próf utanskóla og datt aldrei í hug að fara fram á styrk til þess. Jeg er ekki viss um, nema með þessu sje gengið inn á hættulega braut. Aðrir skólar, sem hafa góða kenslukrafta, geta farið að ala upp stúdentaefni og síðan heimtað þeim greiddan farareyri til Reykjavíkur.

Jón Guðnason Mjer kemur einkennilega fyrir sjónir mótstaða háskólaráðsins gegn því, að stúdentar frá Akureyrarskóla fái inngöngu í háskólann. Jeg man eftir því, að á stúdentsárum mínum kom stúdent frá Ameríku hingað til landsins, og var hann umyrðalaust innritaður í háskólann. Hygg jeg þó, að kennarar háskólans hafi ekki haft neina aðstöðu til þess að tryggja sjer það, að skóli sá, sem stúdentinn útskrifaðist úr, væri svo líkur hinum almenna mentaskóla hjer sem þeir virðast nú álíta, að slíkur skóli þurfi að vera. Mjer skildist þá, að háskólinn ætlaði að hafa frjálslegt fyrirkomulag á því að veita inngöngu stúdentum frá öðrum háskólum, og er þá ekki ástæða til þess að gera strangari kröfur til innlendra manna en erlendra, nema síður sje. Það er auðvelt að hafa eftirlit með því, að stúdentspróf frá Akureyrarskóla jafngildi stúdentsprófi frá mentaskólanum, með því að hafa prófdómendur skipaða af stjórnarráðinu. Hæstv. atvrh. (MG) lagði áherslu á það, að stúdentarnir fengju ekki inngöngu, í háskólann nema trygging væri fyrir því, að þeir hefðu notið samskonar kenslu og í mentaskólanum. En mjer virðist fyrirkomulag kenslunnar ekki vera aðalatriðið; aðaltryggingin liggur í prófinu sjálfu. Jeg fæ ekki betur sjeð en ef þessi þáltill. verður samþ. og stjórnarráðið semur reglugerð um stúdentspróf við Akureyrarskóla, þá geti háskólaráðið með góðri samvisku tekið við stúdentunum, ekki síður en stúdentum frá skóla í Ameríku, sem það veit engin deili á. Í þessu áliti háskólaráðsins, sem hv. 2. þm. Reykv. (MJ) las upp, lýsir það sjer, að háskólaráðið hefir alls ekki viljað taka þá afstöðu að lýsa því yfir, að háskólalögin færu í bága við rjettindi stúdenta að norðan. Enda leiðir það af sjálfu sjer, þar sem háskólinn hefir gengið inn á að taka á móti stúdent frá erlendum skóla og leyft honum að ganga undir embættispróf, þá er eins auðvelt að veita skólanum á Akureyri sama rjett, þar sem það er innan handar að tryggja það, að þekking og þroski stúdentanna þaðan sje nægilegur. Jeg sje t. d. ekkert á móti því, að háskólaráðið fengi að ráða skipun annars prófdómarans, ef það vildi. Ef háskólaráðið sýndi skólanum á Akureyri sama velvilja sem hinum útlenda skóla, þá sje jeg ekki neitt því til fyrirstöðu að samþykkja þessa þál. Jeg mun því óhikað greiða henni atkvæði í trausti þess, að háskólaráðið sjái sig um hönd í þessu máli.

Bernhard Stefánsson Hv. þm. Dal. hefir nú tekið fram margt af því, sem jeg þurfti að segja, og get jeg því verið stuttorður. En þó kemst jeg ekki hjá því að víkja að ýmsum ummælum, sem fallið hafa út af ræðu minni í dag. Það hefir verið um það deilt, hvort sama stefna komi fram í brjefum háskólaráðsins frá því í fyrra og nú. Hv. þm. hafa nú heyrt bæði brjefin og geta því sjálfir dæmt þar um. Jeg fæ nú ekki skilið mælt mál á annan veg en að á þessum tveimur brjefum sje töluverður munur frá því í fyrra og nú. Í fyrra er beint sagt, að háskólaráðið sje ekki á móti prófi við Akureyrarskóla, ef vissum skilyrðum sje fullnægt. En nú slær það því föstu, að slík ráðstöfun fari í bága við háskólalögin, og neitar að taka við mönnum með prófi af Akureyri. Það þarf ekki að deila neitt um skilning á slíkum brjefum. Hæstv. atvrh. (MG) sagði áðan, að sá aðili, sem hjer rjeði, væri háskólaráðið. Það væri ekki hægt að neyða háskólann til þess að taka á móti stúdentum. Mjer skilst nú, að þingið hafi yfir háskólanum að segja. En jeg skal þó ekki fara langt út í það efni. En jafnvel þó háskólaráðið neiti að taka á móti þessum mönnum í haust, þá er ekki þar með sagt að þetta próf eigi ekki fram að fara fyrir því. Það vill svo til, að til eru aðrir háskólar en Háskóli Íslands, og jeg efast ekki um, að þó að Háskóli Íslands sje svo þröngsýnn að vilja ekki taka við þessum mönnum, mundu aðrir háskólar gjarnan gera það, svo framarlega sem stúdentsprófið væri fulltryggilegt. Hæstv. kenslumálaráðh. (MG) bar ekki á móti því, að kenslan við þetta framhaldsnám jafngilti náminu hjer í mentaskólanum, en hann sagði, að það vantaði sannanir fyrir því. Það er alveg rjett, enn þá vantar sannanir. En prófið á einmitt að sanna þetta eða ósanna. Ef prófið sýnir, að piltarnir hafa mentun og þroska á við stúdentaefni hjer, þá er þar með fengin sú sönnun, sem hæstv. ráðh. æskir eftir. Ennfremur sagði hæstv. ráðh., að háskólinn vildi fá tryggingu fyrir því, að piltamir væru hæfir til þess að hann gæti tekið á móti þeim. Jeg lái háskólanum það ekkert, en sú trygging fæst með prófinu. Það má auðveldlega búa svo um, að sú trygging sje nægileg, til dæmis með því að skipa prófdómendur eftir tillögum háskólaráðsins. Hæstv. ráðh. (MG) játaði, að utanskólamenn stæðu ver að vígi, þegar til prófs kæmi. En hann bætti því við, að fjölda margir hefðu tekið utanskólapróf hjer, og hefði það ekki komið að sök. Hið sama kom fram hjá hv. 2. þm. Reykv. (MJ). En hjer stendur öðruvísi á. Á Akureyri hefir farið fram kensla í reglulegum skóla til undirbúnings undir stúdentspróf. Hvað er þá eðlilegra en að nemendurnir fái að taka próf frá þeim skóla? Auk þess er jeg alls ekki sammála hæstv. ráðh. um það, að utanskólaprófin hafi ekki komið að sök. Hið sama kom fram hjá hv. 2. þm. Reykv. En jeg skal minna á það, að af sjerstökum ástæðum bar svo til um miðja öldina sem leið, að nokkuð margir menn þurftu að taka stúdentspróf utan skóla. Í hópi þessara manna voru ýmsir, sem síðar kom í ljós, að höfðu óvanalega mikla hæfileika, eins og t. d. Arnljótur Ólafsson, Steingrímur Thorsteinsson o. fl. Það er enginn vafi á því, að þessir menn voru vel að sjer, eftir því sem gerist um stúdenta, en þeim auðnaðist ekki að útskrifast nema með mjög svo ljelegum vitnisburði. Þá sagði hæstv. ráðh. (MG), að þó að þessir menn tækju stúdentsprófið, mundi háskólinn neita að taka við þeim. Háskólinn um það. En jeg verð að segja, að jeg efast stórlega um, að hann standi við þetta. Ef mennirnir hafa tekið prófið og tryggilega hefir verið frá öllu gengið, þá trúi jeg því ekki fyr en jeg tek á, að háskólinn neiti þeim um inngöngu. En ef svo færi, þá stæði það ekki nema í eitt ár. Þingið mundi taka til sinna ráða og gera þær ráðstafanir, sem dygðu. Hv. þm. Ak. (BL) hóf ræðu sína, eins og honum er gjarnt, með mjög stórum orðum, og bar mjer á brýn, að jeg hefði talað mót betri vitund. Jeg verð að segja, að jeg geri lítið úr slíkum ummælum. Jeg hefi aldrei borið hv.þm. Ak. (BL) slíkum sökum. Jeg hefi þó vitað hann segja rangt frá því, sem gerðist á lokuðum fundi hjer í þinginu. Hann hefir síðar kannast við það og sagt, að sig hefði mismint. Jeg efaði það ekki, en jeg verð að segja, að þegar honum er svona gjarnt til að ásaka aðra, fer jeg að verða veikari í minni góðu trú á honum. Mörgum er gjarnast til að álíta það um aðra, sem þeir finna í sínu eigin fari. Jeg ætla að rifja ofurlítið upp, það sem gerðist í þessu skólamáli á þinginu 1924. Hv. þm. (BL) sagði, að mig ræki sjálfsagt minni til þess, að hann hefði komið til mín og sagt mjer, að þáverandi forsrh. hefði lofað að leyfa þetta framhaldsnám, án þess að þingið kæmi til. Þetta er satt, það sem það nær, og það er fjarri mjer að vilja væna þann látna heiðursmann um, að hann hefði ekki staðið við orð sín. En það er ekki nema hálfsögð sagan, því að hvorki hv.þm. Ak. (BL) nje heldur þáverandi forsrh. (JM) áttu við slíkt framhaldsnám, sem verið hefir. Í fyrstu fór jeg til hv.þm. Ak. (BL) til þess að fá hann til að flytja með mjer tillögu um þetta efni. Hann tók því ekki fjarri. Vildi hann leyfa kenslu í 4. bekkjarfræðum. - Koma þá heim orð hans í dag um eina kenslustofu -. Jeg vildi ekki fallast á þetta. Jeg vildi, að kenslan væri undirbúningur undir stúdentspróf. Þess vegna, þó að jeg efist ekki um orðheldni þáverandi forsrh., standa þau orð mín, að jeg hefði enga trú á, að þetta framhaldsnám í þeirri mynd, sem það nú er, hefði komist á, án gerða þingsins. Hv. þm. (BL) bjóst við, að sú pólitíska fæða, sem væri á borð borin fyrir mig, væri ekki bætiefnalaus. Þetta er alveg rjett. En þá hefir hv.þm. meiri trú á gæðum minnar fæðu, en jeg á hans, því að eftir því sem mjer finst honum hafa farið aftur, skil jeg ekki, að í hans pólitísku fæðu sje nokkurt bætiefni. Þennan hv.þm. (BL) hefi jeg metið mikils, en jeg verð að segja, að mjer finst hann hafa brugðist trausti mínu. Þá sagði hv.þm. (BL), að það væri þingsins að skera úr, hvort veita ætti þessum piltum styrk til þess að koma suður og taka próf, eða samþykkja þál. sem að hans áliti er á móti lögum. Mjer heyrðist á flokksbróður hv.þm. (BL), hv. 2. þm. Reykv. (MJ), að hann vildi einnig telja dagskrártillöguna á móti lögum, og mjer fanst hv. 2. þm. Reykv. (MJ) hafa mikið til síns máls, að fulllangt væri farið í því að skýra þingsköpin frjálslega, ef heimila mætti fje úr ríkissjóði með einfaldari dagskrá, þegar hver ómerkileg fjárveiting á fjárlögunum verður að ganga í gegnum allan þann hreinsunareld, sem skipað er fyrir. En þó að svo fari, að dagskráin falli og sömuleiðis þál. sú, sem hjer liggur fyrir, þá er ekki útilokað, að þeir, sem greiða atkvæði á móti dagskránni, geti á þinglegan hátt komið því til leiðar, að piltarnir fái styrk. Þá ætla jeg að víkja að hv. 2. þm. Reykv. (MJ). Hann var að skýra 17. gr. háskólalaganna. Eftir því sem mjer heyrðist, hjelt hann því fram, að miðað væri við, að mennirnir hefðu gengið í skóla, jafngildan mentaskólanum hjer. Þetta er ekki rjett, heldur er miðað við, að þeir hafi tekið próf frá slíkum skóla. Annars kemur þetta ekki málinu við, því að þessir menn hafa gengið í skólann nyrðra, svo að nú er aðeins um það að ræða, hvort óhætt sje að líta svo á, að kenslan fyrir norðan jafngildi kenslunni hjer. Áður en jeg lýk máli mínu, vil jeg geta þess, að jeg mun ekki óneyddur taka til máls aftur. Jeg vil gjarnan, að atkvæðagreiðsla komist af áður en fundinum er slitið, og jeg hefði kannske ekki talað nú, ef jeg hefði ekki þurft að bera af mjer þungar sakir, sem beint var að mjer að ástæðulausu.

Einar Árnason Hæstv. kenslumrh. (MG) hafði það eftir einum kennara mentaskólans, að kenslan við framhaldsnámið á Akureyri hefði verið öðruvísi en kenslan hjer.  (Atvrh. MG: Að því er prófin snertir)  . Já, það hafa ekki verið haldin nein próf. En það mátti líka skilja ummælin svo, að kenslan sjálf hafi farið öðruvísi fram, t. d. að ekki hafi verið notaðar sömu bækur. Þetta fer nú nokkuð eftir því, hvaða merkingu við leggjum í orðið „öðruvísi“. En á þessu stigi málsins álít jeg ómögulegt um það að segja hvort kenslan fyrir norðan hefir verið betri eða verri en hjer. Það verður prófið að sýna. En hafi kenslan farið öðruvísi fram, þá hlýtur það að vera enn örðugra fyrir nemendurna að ganga undir próf hjer. Þetta er einmitt mikilsvert atriði, því að mjer er nær að halda, að til þess að nemendur að norðan geti staðið á sporði meðalnemendum hjer, þegar til prófs kemur, þurfi þeir að vera sjerlega vel færir. Þá kem jeg að þeirri margumtöluðu 17. gr. háskólalaganna. Jeg ætla með leyfi hæstv. forseta að lesa upp aðalefnið úr þeirri grein: „Hver sá, karl sem kona, er lokið hefir stúdentsprófi við hinn almenna mentaskóla eða annan skóla honum jafngildan, á rjett á að verða skrásettur háskólaborgari“. Jeg þarf ekki að lesa lengra. Þegar það er athugað, að stúdentspróf hjer veitir rjett til innritunar í háskólann, er þar með slegið föstu, að háskólinn getur ekki neitað þessum mönnum um inngöngu. En hvað er lærður skóli? Jeg er ekki viss um, að við, sem sæti eigum hjer á þingi, sjeum einbærir um að dæma um það. Það verður að gera greinarmun á þessu tvennu: að hafa rjett til þess að útskrifa stúdenta, og að eiga kröfu á því að ganga í háskólann. Till. sú, sem hjer liggur fyrir, fer ekki fram á kröfu fyrir mennina til þess að ganga í háskólann. Þess vegna er alt tal um það vægast sagt rugl. Hitt er annað mál, þegar til háskólans kasta kemur að úrskurða, hvort hann skuli taka á móti mönnunum. Jeg get vel hugsað mjer, að háskólinn taki við þeim. Ef hann gerir það ekki, gæti þetta orðið dómstólamál. Hjer er sem sje enginn vettvangur til þess að kveða upp dóm um það. Hæstv. kenslumrh. (MG) sagði út af orðum mínum um utanskólanemendur, að háskólinn hefði látið þá ganga undir próf áður en hann tæki við þeim. Þetta er alveg rjett, en hæstv. ráðh. (MG) láðist að geta þess, að latínuskólanemendur voru undir sömu syndina seldir. Mennirnir höfðu sama rjett eða sama rjettleysi, hvort sem þeir voru úr skóla eða utan skóla. Hv. 2. þm. Reykv. (MJ) sagði, að þingið yrði að löggilda Akureyrarskólann, ef stúdentar þaðan ættu að fá rjett til inngöngu í háskólann. Þetta er ekki rjett nema að nokkuru leyti. Þingið þarf ekki einu sinni að löggilda Akureyrarskólann. Það getur stjórnin gert án íhlutunar þingsins. Mjer er ekki heldur kunnugt um nein lög, sem mentaskólinn hefir í þessu efni. Eftir því sem jeg veit best, starfar mentaskólinn ekki undir neinum lögum frá þinginu, heldur er hann rekinn eftir reglugerð, sem sett er af stjórnarráðinu. Stjórnin getur alveg eins sett slíka reglugerð fyrir Akureyrarskólann. En þetta er alt annað mál heldur en það, sem till. ræðir um. Mjer þótti hv.þm. Ak. (BL) vera óþarflega gustmikill í minn garð. Jeg hefi lítið að honum vikið. Í fyrri ræðu minni var jeg aðallega að svara hæstv. ráðh. (MG). Hv. þm. (BL) virtist vera mjög móðgaður af því, að jeg hafði talað um blekkingu. Þetta orð hefir ef til vill ekki verið heppilegt. Það hefði líklega verið heppilegra að segja um hans ræðu, að hún væri rugl. Hv. þm. talaði mikið um það, að hann væri löglærður, en jeg ekki, og að jeg ætti þess vegna helst ekki að leggja til þessara mála. Þetta er engin röksemd. Hv. þm. (BL) sló því föstu, að jeg bæri ekki skyn á, að ekki væri hægt að breyta lögum með þál. Ójá, þetta vissi jeg vel, enda er í þál. ekki farið fram á að breyta neinum lögum. Eða hvaða lögum ætti hún að breyta? Það vil jeg biðja hv.þm. að upplýsa. Ekki eru það lög mentaskólans, af því að þau eru engin til, ekki heldur háskólans, af því að háskólinn hefir ekki rjett til að útskrifa stúdenta, svo að þetta heyrir ekki undir hann. Jeg vildi sem sagt gjarnan fá skýringu á þessu atriði hjá hv.þm. Ak. (BL). Um dagskrána er það að segja, að hún er, eins og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) og jafnvel hv. 2. þm. Reykv. (MJ). hafa vikið að, mjög hæpin, svo að nærri heggur, að hún sje á móti þingsköpum, að minsta kosti eins og og hún var lesin hjer upp. Þá virðist svo sem hv.þm. Ak. (BL) sje ekki of vel að sjer í lögum. Hv. þm. Ak. (BL) ætlar með þessari dagskrártill. að veita stúdentunum ferðastyrk hingað suður til þess að ganga hjer undir próf. En við, sem að þessu máli stöndum, förum fram á rjettindi skólasveinum þessum til handa, til þess einmitt að geta tekið sitt stúdentspróf við skólann á Akureyri. Hitt má vel vera og er ekki óhugsandi, að hv.þm. Ak (BL) gefist tækifæri til á þinginu, að greiða atkvæði um styrk í þessu skyni. En það verður þá reynt að koma þeim styrk svo fyrir, að hann ríði ekki í bága við þingsköpin. Jeg get því ekki skoðað þessa dagskrártill. öðruvísi en tilraun hv.þm. (BL) að koma þessu máli fyrir kattarnef með nokkurskonar hundsbótum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) sagði þessa þáltill. óþarfa og bygði það á því, að stúdentar frá Akureyrarskólanum ættu heimting á upptöku hjer í háskólann. En hræddur er jeg um, að flestir skilji það ekki svo, því að annars væri ekki um neitt að deila, og gætu þá þeir, sem að till. standa, fallist á að taka hana aftur. En mjer hefir nú heyrst annað á sumum þeirra. Viðvíkjandi hinni rökstuddu dagskrá, þá er það rjettilega tekið fram, að hún er ekki nægileg skipun um að borga þennan ferðastyrk. En jeg áleit, að hún gefi fyllilega í skyn, að stjórninni sje óhætt að greiða fjeð, því að það muni samþ. síðar. Það var þetta, sem jeg átti við í dag, þegar jeg sagði, að stjórnin mundi sjá sjer fært að greiða skólasveinunum að norðan ferðastyrk hingað suður, ef dagskrártill. yrði samþ. Hv. þm. Dal. (JG) sagði, að á sinni háskólatíð hefði það komið fyrir, að ungum manni, sem var stúdent frá einhverjum háskóla í Ameríku, hefði verið veitt upptaka í háskólann hjer. Þetta getur vel verið rjett og í fullu samræmi við 17. gr. háskólalaganna, því að þar stendur skýrum stöfum, að upptöku í háskólann megi veita stúdendum frá hinum almenna mentaskóla og öðrum lærðum skóla. Ekkert tiltekið, að sá lærði skóli geti ekki verið erlendur, svo að dæmið um þennan Ameríkupilt er því ekki hliðstætt því, sem hjer er um að ræða. Út af því, sem jeg sagði áður um umsögn háskólans um þetta mál í fyrra, þá vil jeg benda á, að þá sló hann þann varnagla, er hann var spurður um, hvort hann mundi veita upptöku stúdentum þeim, sem útskrifaðir væru á Akureyri, að hann mundi gera það, „svo framarlega sem það verður ekki talið koma í bága við háskólalögin“. Nú hefir háskólinn rannsakað þetta, og afstaða hans til málsins er svar háskólaráðsins, sem vitnað hefir verið í í dag, og þar er tekið fram, að háskólinn geti ekki tekið við stúdentunum að norðan vegna þess, að það komi í bága við þá löggjöf, sem háskólinn starfar undir. Það má kannske segja, að það sje vingjarnlegri tónn í svari háskólaráðsins í fyrra en nú, en efni brjefanna verður ekki skilið nema á einn veg. Það er rjett hjá hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), að Alþingi er yfir háskólanum, en til þess að breyta þessu, sem um er deilt, þarf sjerstök lög. Í 3. gr. háskólalaganna stendur, að háskólinn ráði einn öllum sínum málum. Það er því ekki hægt að kúga hann til að taka við þeim stúdentum, sem hann telur sig ekki skyldugan til, samkv. lögunum. Að aðrir háskólar taki pilta þessa, má vel vera, þó held jeg, að óþarft sje að leggja svo mjög mikið upp úr því. En út úr landinu mundu þeir varla leita nema með styrk. En um utanfararstyrk háskólastúdenta fer svo, að hann er veittur eftir till. þriggja manna: rektors mentaskólans, manns, sem til er nefndur af háskólaráðinu, og manns, sem tilnefndur er af stúdentaráðinu, svo að eftir þessu held jeg, að ekki mundi blása byrlega fyrir þessum fátæku piltum að fá meðmæli um styrk til utanfarar. Bláfátækum piltum gagnar lítið á mentabraut sinni stúdentstitill frá gagnfræðaskólanum á Akureyri, ef þeir geta á engan háskóla komist, nema þá ef þeir hugsa ekki til frekara náms, og þá er titillinn ekki mikils virði. Ef við viljum gera eitthvað fyrir þessa fátæku pilta, þá eigum við að veita þeim þá hjálp, sem að gagni kemur, og það gerum við best með því að gera þeim kleift að taka stúdentspróf hjer syðra og opna þeim þannig leið að öllum háskólum á Norðurlöndum, og þó að víðar vildu þeir leita fyrir sjer. Viðvíkjandi því, að það sje erfiðara fyrir utanskólasveina að taka próf, þá má það til sanns vegar færa, að aðstaða þeirra er dálítið verri en þeirra, sem lesið hafa við skólann og taka próf hjá sínum kennurum. En vitanlega veltur það mest á undirbúningnum. Það er enginn það gáfnaljós, að hann geti ekki fallið í gegn við próf, ef hann er illa undirbúinn. Aftur á móti getur hver greindur maður með sæmilegri kenslu tekið próf, þótt það sje hjá öðrum en kennara sínum. Því hefir verið spáð, að háskólinn mundi beygja sig. Um það skal jeg ekkert segja, þótt jeg hinsvegar búist fastlega við, að svo verði ekki, þar sem hann nú hefir athugað málið og komist að þessari niðurstöðu. Samkv. 3. gr. er háskólinn einn um að ákvarða, hvort hann skuli veita þessum stúdentum viðtöku eða ekki, og með tilvitnun í 17. gr. segir háskólaráðið, að hjer í landi sje enginn lærður skóli hliðstæður hinum almenna mentaskóla. Það hefir verið bent á að fara þá leið í þessu máli að láta dómstólana skera úr þessum ágreiningi, en jeg fyrir mitt leyti sje ekki, hvernig þetta ætti að vera dómstólamál. Hvernig ætti t. d. hæstirjettur að dæma um það, hvort stúdentarnir frá Akureyrarskólanum hefðu fengið þann undirbúning, sem ætlast er til, að lærður skóli veiti? Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hafði eftir mjer, að kenslan á Akureyri væri öðruvísi en hjer. En það sagði jeg ekki, heldur hitt, að kenslan væri að því leyti öðruvísi þar en hjer, að norðurfrá væru engin vorpróf haldin, sem svaraði til bekkjarprófanna hjer syðra. En það þekkja allir, sem í skóla hafa verið, að það er dálítið annað að vita af því allan veturinn, að ekki verði sloppið við prófið að lokum. Þessi árlegu próf eru því mikið aðhald fyrir nemendur, og síður hætta á, að þeir slái slöku við námið. Auk þess eru próf þessi „praktisk“, því að með þeim geta nemendur losað sig við sumar námsgreinir jafnóðum og þeir taka bekkjaprófin og þurfa svo ekki að ganga upp í þeim greinum, er þeir taka stúdentspróf. Fyrir stjórninni liggja engar upplýsingar um það, hvernig kenslunni hefir verið hagað norðurfrá. Og í greinargerð þáltill. stendur ekkert annað en að sótt er um rjettindi handa þeim skólasveinum að taka stúdentspróf á Akureyri, „sem notið hafa framhaldsnáms í gagnfræðaskólanum á Akureyri, sem er hliðstætt námi í hinum almenna mentaskóla í Reykjavík“. Nú hefi jeg fengið að vita í samtali við einn af kennurum Akureyrarskólans, að kenslan í framhaldsdeildinni væri ekki með sama sniði og hjer, sjerstaklega þó að því leyti, að þar hafa engin vorpróf verið haldin.

Klemens Jónsson Jeg get tekið undir það, sem sumir hv.þm. hafa sagt, að þetta mál er orðið hálfgert vandræðamál, þótt jeg fallist ekki á að hjer hafi verið um krókaleiðir að ræða. Þó verð jeg að taka það fram, að jeg skil ekki, hvers vegna hæstv. stjórn hefir borið þetta mál undir rektor mentaskólans, því að þangað átti það ekkert erindi, og get jeg ekki heldur sjeð, að honum hafi komið það neitt við, hvort gagnfræðaskólinn á Akureyri útskrifar stúdenta eða ekki. Aftur á móti álít jeg ekki nema rjett og sjálfsagt að leita álits háskólaráðsins, eins og gert hefir verið. Háskólinn er sá aðili, sem taka verður tillit til, þegar um er spurt, hvort þessir stúdentar fái inntöku í hann eða ekki. Það var auðsjeð í upphafi á þinginu 1924, hvert stefna mundi, þá var fingrinum stungið inn, og höndin hefir fylgt á eftir. Síðan hefir á hverju þingi verið veitt fje til framhaldsnáms við skólann á Akureyri, svo að þingið á beinlínis sök á því, að þessi þál. er fram borin til þess að ráða bót á því, sem þegar hefir láðst að gera. Því að eftir gangi málsins á undanförnum þingum eiga þessir piltar, sem notið hafa framhaldsnámsins, rjett til þess að taka stúdentspróf norður frá. Annars held jeg, að flm. þessa máls hefðu átt að fara aðra og heppilegri leið, sem sje þá, að bera fram frv. um sjerstaka lærdómsdeild við Akureyrarskóla. Þetta er orðið svo mikið metnaðarmál Norðlendingum, að þeir gera sig ekki ánægða með minna og hætta ekki fyr en þeir hafa fengið heimild til þess að útskrifa sína stúdenta frá sínum eigin lærða skóla. Þetta er ekki heldur nýtt mál þar norður frá. Stefán heitinn Stefánsson skólameistari var mikill hvatamaður þessa máls og ljet sig það miklu skifta. Jeg á í fórum mínum mörg eldheit áskorunarbrjef frá honum um að styðja þetta mál. En jeg sá mjer það ekki fært, meðal annars vegna þess, að mjer hraus hugur við hinni miklu stúdentaviðkomu, sem altaf var að aukast, og vildi ekki verða þess valdandi, að stefnt væri í óefni með frekari fjölgun stúdenta. En nú er svo komið, að ekki verður lengur hægt að spyrna á móti broddunum. Einhver úrræði verður að finna, hjá því verður ekki komist. Um það hefir verið deilt, hvort háskólanum beri skylda til að taka á móti þessum stúdentum, og sumir hafa haldið því fram, að úr því yrði aðeins leyst með dómi. Jeg geri ekki ráð fyrir, að stúdentar komi suður í haust og heimti sig setta inn í skólann með fógetavaldi. En þá er að fara í mál, og það tekur altaf sinn tíma. En eftir skilningi mínum á háskólalögunum býst jeg ekki við, að dómstólamir líti svo á, að Akureyrarskólinn hafi rjett til þess að útskrifa stúdenta samkv. fyrirmælum 17. gr. háskólalaganna, og tel jeg því eins víst, að piltar mundu tapa slíku máli. En hitt finst mjer geta komið til mála, að ef hæstv. stjórn vildi á góðfúslegan hátt taka máli þessu og með velvildaraugum líta á 17. gr. háskólalaganna, þá mundi hægt að leiða þetta mál svo til lykta, að allir gætu við það unað. Ef hæstv. stjóra vildi gefa út reglugerð um stúdentspróf við Akureyrarskólann og sendi menn hjeðan úr bænum til þess að vera við prófin, þá þykist jeg vita, að háskólinn mundi reynast velviljaður og sjá sjer fært að veita stúdentunum upptöku. Þá yrðu skilyrðin að vera hin sömu og við stúdentspróf hjer. Jeg skýt þessu aðeins fram, hæstv. stjórn til athugunar, en í þeirri von þó, að hjer sje fundin leið út úr ógöngum þeim, sem mál þetta er komið í. Það hefir verið minst á það í dag, að menn hafi verið útskrifaðir utanskóla og reynst prýðilega. Sjerstaklega hefir verið nefndur einn af ágætustu mönnum þjóðarinnar, sem svo stóð á um. En það má nefna fjölda af nýtustu mönnum þjóðarinnar, sem líka hafa tekið slíkt próf utan við alla lærða skóla. Hæstv. atvrh. (MG) mintist á, að þessir menn hefðu ekki orðið „akademiskir“ borgarar, nema með því að taka aftur próf og þá við einhvern háskóla. En þeir gátu sótt um embætti, t. d. orðið prestar, án þess að taka próf við neinn háskóla. Jón Sigurðsson hefði getað sótt um brauð og hefði eflaust fengið það, ef hann hefði kært sig um, þó hann hefði aðeins stúdentspróf utan skóla. Jeg sje ekki, að við getum lengur spyrnt á móti þessum broddum, og jeg sem gamall Norðlendingur þekki vel hug þeirra norður frá og veit, að þeir munu aldrei hætta fyr en þeir hafa fengið sinn lærða skóla, hliðstæðan mentaskólanum hjer. Þess vegna mun jeg greiða till. atkvæði og með því stuðla að því, að málið þokist inn á rjetta leið. En þó að svo fari, að bæði þáltill. og rökstudda dagskráin falli, sem vel getur komið fyrir, eins og ástatt er í deildinni, þá mundi jeg telja stjórnina vítalausa fyrir það að veita stúdentaefnunum ferðastyrk hingað suður og dvalarstyrk hjer á meðan á prófinu stendur, enda væri það ekki nema bein afleiðing af því, hvernig málið hefir verið rekið á undanförnum þingum.

Flm. (Jónas Kristjánsson) Jeg get ekki orða bundist um það, að mjer finst mál þetta komið í mesta óefni. Jeg skal enn taka það fram, að það hefir aldrei verið meiningin fyrir mjer, að þessir piltar ættu að sleppa með ljettara próf heldur en tíðkast hjer syðra. Frá upphafi hefi jeg litið á kostnaðarhlið þessa máls, vegna fátækra pilta, sem þarna eiga hlut að máli. Jeg vil segja, að það sje óheppileg leið, sem sumir vilja upp taka, að segja háskólanum stríð á hendur, því hvar kemur það niður annarsstaðar en á piltunum, sem meiningin var að bjarga. Með því tiltæki er málefnum stúdentaefnanna stofnað í hið mesta óefni. Það skynsamlegasta, sem jeg held þá, að hægt sje að gera, er það, að við flm.till. slökum til að þessu sinni og sættum okkur við, að þessum fátæku piltum verði veittur styrkur til þess að standast kostnað þann, sem það bakar þeim að taka prófið hjer syðra. Með því að piltarnir taki prófið hjer, er hrundið því ámæli, að við ætlumst til, að þeir komist ljettara frá prófinu fyrir norðan. Því að vitanlega hefir með framhaldsnáminu þar aldrei verið annar tilgangur en sá, að gera fátækum piltum hægara fyrir að stunda skólanám sitt, af því að ódýrara er að lifa á Akureyri en hjer. Og hvar standa svo þessir ungu og efnilegu piltar í haust, ef háskólinn neitar að veita þeim upptöku í deildir sínar? Ekki er hægt að búast við, að þeir hafi greiðan aðgang að erlendum skólum. Jeg get vel skilið, að háskólinn vilji ekki lækka prófkröfur, sem gerðar er til þeirra, sem háskólanám ætla að stunda, því það gæti hæglega rýrt álit háskólans í augum erlendra háskóla og dregið ef til vill úr stúdentaskiftum þeim, sem hafa verið upp tekin á síðari árum. Þess vegna vil jeg mælast til við hv. meðflytjendur mína, að þeir fallist á dagskrártill., þar sem farið er fram á að veita piltum ferðastyrk hingað suður. Jeg held, að þessi leið sje hin eina viturlega í þessu máli. Jeg fyrir mitt leyti lýsi því yfir, að jeg mun greiða rökstuddu dagskránni atkvæði mitt, til þess að forðast þau vandræði, sem annars geta af þessu hlotist. Ef prófið gengur vel - en jeg hygg, að nemendur geti talsverðu bætt við sig enn þá, - þá býst jeg við, að stórum steini sje rutt úr vegi skólans á Akureyri fyrir því, að fá máli sínu framgengt. En ef þetta mál er sótt af of miklu kappi, hygg jeg, að það leiði ekki neitt gott af sjer.

Árni Jónsson Jeg skal ekki blanda mjer í deilur þær, sem hafa orðið um þetta mál, aðeins með fáeinum orðum leitast við að gera grein fyrir minni afstöðu til þess. Það, sem er hjer sjerstaklega deilt um, er afstaða háskólaráðsins til þessa máls. Verð jeg að lýsa því yfir fyrir mitt leyti, að jeg sje ekki, hvernig verður komist fram hjá yfirlýsingu háskólaráðsins í þessu efni. Það tjáir ekki að vitna í það, að ýmsir lögfræðingar utan háskólaráðsins líti þannig á, að það hafi ekki rjett til að meina stúdentum þeim, sem útskrifast samkv. þessari þáltill., inntöku í háskólann. Þeir hafa þar ekki valdið. Háskólaráðið eitt hefur lyklavöld þessarar stofnunar og hindrar eða veitir inntöku í háskólann. Nú er það svo um þessa menn, sem hjer er um að ræða, að þeir munu sennilega flestir leggja stund á háskólanám hjer í Reykjavík. Og jeg vil þá beina því til hv.flm., hvort þeir hafi athugað nógu vel, hvernig þessir menn líta á málið, eins og því er nú komið. Það hefur komið fram í umræðunum, að svar háskólaráðsins frá í fyrra hefur verið skilið á nokkuð annan veg en svar háskólaráðsins í ár. Jeg geri ráð fyrir, að þeir, sem ganga erinda Akureyrarskólans, byggi skoðun sína um það, að háskólinn muni veita Akureyrarstúdentum inntöku, á svörum háskólaráðsins í fyrra. En nú hefir komið skýlaus yfirlýsing háskólans um það, að hann taki ekki þetta próf gilt til inntöku í háskólann. Mjer finst, að það sje ekki rjett að fara að hvetja þessa nemendur fyrir norðan til þess að taka próf þar, með háskólanám fyrir augum að hausti, með því að samþ.till. þá, sem hjer liggur fyrir. Mjer finst þeim enginn greiði gerður, heldur beinlínis ógreiði, vegna þess að jeg geri ekki ráð fyrir, að háskólaráðið muni breyta afstöðu í þessu efni. Þessu vildi jeg skjóta til hv. flutningsmanna til athugunar. Því hefir verið haldið fram, að erlendir háskólar mundu líta öðru vísi á þetta. Má vera sumstaðar; en jeg hika ekki við að fullyrða, að hjer í nágrannalöndunum, þar sem yfirleitt eru sett samskonar skilyrði til stúdentsprófs og hjer, mundu háskólarnir ekki veita viðtöku þeim nemendum, sem háskólinn hjer heima synjaði viðtöku. Svo að þeir yrðu þá að leita eitthvað lengra. Mjer finst valdið í þessu efni einmitt vera háskólans, þvert á móti því, sem hv. 2. þm. Eyf. (BSt) heldur fram. Og þessu hæstarjettarvaldi háskólans verður alls ekki hrundið með þessari þáltill., heldur verður beinlínis að breyta lögum háskólans, ef þessu á að fá framgengt. Með þessu er vitanlega ekki sagt, að nemendur frá Akureyri verði ver undirbúnir en nemendur hjeðan úr mentaskólanum. Jeg þekki þetta frá gamalli tíð, því að sjálfur er jeg einn af þeim fyrstu, sem komu hingað frá Akureyrarskóla. Þá var töluverður rígur á milli, en yfirleitt var það álitið, að norðanpiltar væru ekki lakar undirbúnir en þeir, sem lærðu hjer syðra. Og jeg fyrir mitt leyti vil ekki efa það fyrirfram, að þeir sjeu lakar undirbúnir en nemendur hjer. Það er vitanlegt, að margir góðir menn hafa útskrifast áður úr heimaskólum, og er búið að vitna í það. En það kemur ekki þessu máli við, þó vitnað sje í það, að t. d. Jón Sigurðsson hafi útskrifast hjá presti, því að jeg hefi ekki heyrt neinar till. um að heimta af háskólanum að veita skilyrðislaust inntöku öllum, sem einhver mentamaður úti um landið kann að gefa vottorð um, að hann sje fær um að takast upp í háskólann. Jeg get heldur ekki sjeð, að norðanpiltar sæti neitt illri meðferð, þótt rökstudda dagskráin yrði samþ. Mjer finst það þvert á móti mjög góð meðferð að greiða þeim bæði allan ferðakostnað og dvalarkostnað úr ríkissjóði. Og þegar tillit er tekið til þess, að þeir hafa notið þeirra hlunninda, sem alment eru skoðuð sem aðalmeðmæli með Akureyrarskóla, þ. e. a. s. ódýrari dvalar á Akureyri þrjá undanfarna vetur, þá skil jeg ekki, hvernig menn geta talað um vonda meðferð á þessum mönnum. Hv. þm. Dal. (JG) sagði, að aðaltrygging háskólans lægi í sjálfu prófinu, og er það auðvitað alveg rjett. En það má einnig segja, að aðaltrygging fyrir nemendurna sjálfa liggi í prófinu, að þeir taki ekki próf fyrir norðan, þar sem háskólinn ekki viðurkennir það gilt. Jeg vil í þessu sambandi benda formælendum Akureyrarskólans á það, að bestu meðmæli með stofnun mentaskóla á Akureyri væri það, að þessir nemendur, sem hafa verið undirbúnir fyrir norðan, kæmu hingað og stæðust próf sitt, að minsta kosti á borð við utanskólanemendur alment. Það má ekki ætlast til, að þeir taki eins gott próf og nemendur, sem hjer læra; því að eins og menn þekkja, kemur þar margt til greina, en sjerstaklega það, að betra er að ganga undir próf hjá kunnugum kennurum. Eins og sakir nú standa, vill háskólinn ekki viðurkenna próf frá Akureyrarskóla. Það er ómögulegt að hrinda þeim úrskurði, nema með því að breyta háskólalögunum og með því að stofna sjerstakan mentaskóla á Akureyri. En hvorugt þetta liggur fyrir. Þess vegna er farinn þessi millivegur, sem hv.þm. Ak. (BL) bendir til með þeirri dagskrártill., sem hann ber fram. Eins og hv. aðalflm. (JKr) gat um, stendur það sem aðalástæða í greinargerð fyrir till., að þetta sje kostnaðaratriði. En ef þessi rökstudda dagskrá verður nú samþ., þá er þetta aðalatriði úr sögunni. Hinsvegar, ef menn hafa trú á kenslunni á Akureyri, sem jeg efa ekki, að forgöngumenn Akureyrarskólans gera, þá ættu þeir ekki að óttast það, þótt nemendur þaðan gangi undir próf hjer. Og ef þeir virkilega stæðust það próf „með glans“, þá er það langsterkustu meðmæli með stofnun mentaskóla á Akureyri, sem gætu fengist. Mjer finst þess vegna, að ef fylgismenn Akureyrarskólans slá hendinni algerlega móti þessari miðlunartill., sem hjer er komin fram, þá vilji þeir tefla málinu í mikla tvísýnu fyrir nemendur skólans; því að það er alveg óvíst, að prófið fyrir norðan verði til nokkurs gagns fyrir þá. Ef þeir vilja fella þessa till., þá verð jeg að segja, að mjer virðist þeir sækja sitt mál af meira kappi en forsjá.

Tryggvi Þórhallsson Jeg gerði sannarlega ekki ráð fyrir að þurfa að taka til máls um þessa tillögu. Jeg er sammála hv. 1. þm. Rang. (KlJ), og taldi það víst, að á grundvelli þess, sem hefir verið gert áður á Alþingi í þessu máli, myndi það nú verða auðsótt að binda endahnútinn á málið, eins og stefnt hefir verið að undanfarið, að norðlenski skólinn öðlaðist rjett til þess að útskrifa stúdenta. Vegna þess að flutningsmenn þessarar tillögu eru menn úr þremur flokkum, þá gerði jeg og hiklaust ráð fyrir, að nú loks kæmist samkomulag á um þetta sanngirnismál. Nú er annað uppi á teningnum. Jafnvel er svo komið, að aðalflutningsmaður er fallinn frá að standa með þeirri tillögu, sem hann ber fram. Það, sem er sjerstaklega notað til þess að hindra framgang þál., er brjef háskólaráðsins. Það er skoðað sem hæstarjettarúrskurður. Jeg vil benda á, að frá mínu sjónarmiði hefir það komið fram í þessu máli, sem ekki getur með nokkru móti staðist. Í brjefinu er lagt út af því, að gagnfræðaskólinn á Akureyri geti ekki veitt rjett til að innrita í háskólann. Ástæðan er talin sú, að ekki er komin á fót fullkomin lærdómsdeild við þann skóla. Jeg vil benda á, að þessi rökstuðning getur alls ekki staðist samkvæmt því, sem gert er á hverju einasta ári. Hvenær sem er, getur maður, sem hefur lokið gagnfræðaprófi, látið innrita sig til stúdentsprófs, alveg án tillits til þess, hvort hann hefir gengið á einhvern skóla eða ekki. Ef hann stenst prófið, útskrifast hann sem stúdent, þótt hann hafi aldrei í lærdómsdeild komið í neinum skóla. Svo að jeg nefni einstök dæmi, vil jeg nefna þann eina, sem á sæti á þessu þingi, sem og er kennari við háskólann, hv. 2. þm. Reykv. (MJ). En hann lagði einmitt mikið út af brjefi háskólans. Hann hefir ekki setið í neinni fullkominni lærdómsdeild, en sat eitt ár í 3. bekk latínuskólans. Man jeg þó ekki betur en að hann tæki betra stúdentspróf en nokkur þeirra, sem tóku próf um leið. Annað dæmi ná nefna til þess að sýna, hvað þetta er fráleitt. Brjef háskólans er undirskrifað af núverandi rektor háskólans. Þegar hann tók sitt stúdentspróf, hafði hann ekki verið einn einasta vetur í latínuskólanum og í engum lærðum skóla. Samt er hann nú rektor háskólans. Hv. þm. Ak. (BL) og þeir, sem fylgja hans till., ganga út frá, að þessir menn megi taka prófið hjer - að ef þeir koma hingað, eigi ekki að krefjast veru í fullkominni lærdómsdeild. Enda getur sú krafa ekki staðist með nokkru móti, hvernig sem á hana er litið. Það sem vitanlega er aðalatriðið, er, að mennirnir sjeu hæfir til að útskrifast. Jeg verð því að leggja þetta svo út, að ef á að banna skólanum fyrir norðan að útskrifa stúdenta, þá sje það vantraustsyfirlýsing á kennarana, þeirra hæfileika og gagnrýni til þess að dæma um þroska þessara manna. Sömuleiðis er það vantraust á hæstv. stjórn, að hún geti ekki skipað þá menn fyrir prófdómara þarna, sem hafa næga þekkingu og eru nógu ákveðnir að skera úr um þroska nemendanna, hvort hæfir sjeu til stúdentsprófs. Þetta vildi jeg láta koma skýrt fram, að þessar ástæður, sem aðallega er teflt fram, eru algerlega rangar, þegar betur er að gætt. Jeg er í engum vafa um, að þær eru einungis notaðar að yfirvarpi, til þess að hindra Norðlendinga frá rjetti sínum. En jeg vona, að slíkt takist ekki með krókaleiðum og óhreinni aðferð. Jeg vil sjerstaklega vitna til þess, sem hv. 1. þm. Rang. (KlJ) sagði, að það er algerlega rangt hjá Alþingi, sem búið er að láta stíga fyrsta og annað sporið til þess, að þarna verði tekið stúdentspróf, ef það sjer ekki sóma sinn í því að leyfa að stíga þriðja sporið.

Hákon Kristófersson Jeg vil ekki lengja umræður, en finn þó hvöt hjá mjer að gera grein fyrir mínu atkv. Þegar það var rætt hjer í hv. deild, hvort leyft skyldi framhaldsnám á Akureyri, þá var það aðallega fært fyrir, að nám væri þar kostnaðarminna. Því var slegið föstu, að breytingunni fylgdi enginn kostnaður, aðeins vildu kennararnir fá leyfi til þess að bæta þessu á sig. Jafnframt var því haldið fram, að nemendur mundu eftir sem áður koma hingað til prófs. Hv. þm. Str. (TrÞ) talaði um krókaleið í þessu máli; en jeg verð að segja, að ef um krókaleið er að ræða, þá er það hjá þeim mönnum, sem töldu mjer og öðrum trú um það, að það mundi ekki koma fyrir, sem nú er komið á daginn. Hv. 1. þm. Rang. (KlJ) sagði, að þetta væri ekki nema framhald af því, sem gerst hefir, og nú dygði ekki að spyrna á móti broddunum. Jeg get ekki fallist á, að þetta sje rjett. Atkvæði mitt með því máli áður hjer í hv. deild bygðist á því, að jeg vildi gera fátækum piltum námið kostnaðarminna fyrir norðan, eins og flm. leiddu rök að. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagðist vænta, að Alþingi sæi sóma sinn í að samþ.till. Jeg fyrir mitt leyti þykist ekki drýgja neina vansæmd, þótt jeg standi á sama vettvangi og áður og vilji ekki lengra fara. Jeg mótmæli, að í því, sem áður gerðist, hafi falist nein fyrirheit. Hvers vegna var ekki sú einlægni sýnd frá formælendum málsins, að þessa mætti vænta, þegar fram liðu stundir? Jeg get ekki heldur tekið undir þau ummæli, er heyrst hafa frá sumum hv.þm., að það sje neitt undravert, að aðalflm. bregði á það ráð, sem vitrir menn ætíð taka, vegna málsins sjálfs, sem flutt er í fullri einlægni. Og þegar á að gera þessum góðu drengjum för sína hingað og dvöl svo kostnaðarlitla sem verða má, þá sje jeg ekki, hvernig hægt sje að segja, að Alþingi gæti ekki sóma síns. Jeg vildi óska, að Alþingi gætti hvergi miður sóma síns.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Mjer heyrðist hv. 1. þm. Rang. (KlJ) kalla það krókaleið í þessu máli, að fengin var umsögn rektors mentaskólans um þáltill. Þetta kemur mjer mjög undarlega fyrir, sjerstaklega þar sem í till. standa ummæli um, að þetta framhaldsnám svari til náms í lærdómsdeild mentaskólans. Jeg tel það ekki nema sjálfsagt að fá álit mentaskólans, ekki síst þegar það er athugað, að einn þeirra, sem tekið hafa þátt í kenslunni fyrir norðan, er nú kennari við mentaskólann. Að öðru leyti vildi jeg segja það út af orðum hv.þm. Str. (TrÞ), að mjer skilst hann gera háskólaráðinu rangt til, þegar hann heldur fram, að það hafi komið óhreint fram í þessu máli.

Það sagði jeg ekki

. Eitthvað var hv.þm. að tala um krókaleið og rangindi af hálfu háskólaráðsins. Til þess að sýna hv.þm., að hann fer ekki með rjett mál, vil jeg benda honum á þá margnefndu 17. grein háskólalaganna, þar sem stendur, að stúdentar frá hinum almenna mentaskóla eigi kröfu á að komast í háskólann; og um aðra skóla verður að fara eftir áliti háskólaráðsins, sem samkv. 3. gr. þessara laga hefir úrskurðarvaldið í öllum þeim málum, sem snerta háskólann, samkv. reglugerð, sem konungur setur.

Björn Líndal Gott þótti mjer að verða var við, að hv. 2. þm. Eyf. (BSt) er þó ekki svo langt horfinn frá sínum góða fyrra manni, að hann þrætti fyrir, að jeg hafi skýrt nokkurn veginn rjett frá okkar samtali 1924. En jafnframt leyfir hann sjer þó að telja ekki nákvæmlega rjett hermt frá. En það er svo lítilfjörlegt, sem á milli ber, að jeg nenni ekki að eltast við það. En jafnframt fann hann ástæðu til að bera mig þeim sökum, að jeg hafi skýrt rangt frá því, sem gerst hafi á lokuðum fundi í þinginu fyrir nokkru. Vitanlega er hjer ljett að tala, en erfiðara að sanna. Jeg vil benda hv.þm. á það, að þessum sömu sökum var borinn annar þingmaður, sem jeg veit, að hv. 2. þm. Eyf. (BSt) metur mjög mikils. Sakirnar bar hann ekki af sjer, og líklegast af því, að hann hefir talið það árangurslaust. Því að það mun jafnerfitt að sanna hvorttveggja. Ætla jeg ekki að fara lengra út í þá sálma. Því næst sagði hv. 2. þm. Eyf. (BSt), að jeg hefði játað, að mjer hefði hjer misheyrst. Þessu leyfi jeg mjer að þverneita. Fyrst og fremst af því, að jeg er enn í dag sannfærður um, að mjer misheyrðist ekki - eða öllu heldur missýndist ekki.

Misminti

. Við skulum láta það svo vera. Jeg endurtek það, að jeg þverneita, að jeg hafi sagt nokkurn tíma slík orð við hv. 2. þm. Eyf. (BSt). En jeg vil benda á það, að hefði jeg sagt slík orð við andstæðing í stjórnmálum, er það þá ekki sennilegast, að jeg hafi sagt honum það í trúnaði, í fullu trausti þess, að hann væri sá drengskaparmaður að þegja yfir þessu? Þess vegna virðist mjer augljóst orðið, hvernig drengskapur þessa hv.þm. hefir farið í því pólitíska loftslagi, sem hann hefir lifað í undanfarin þing. Hv. þm. misskildi orð mín um drengskap. Jeg tók það fram, að jeg hjeldi, að þessi pólitíska fæða, sem hann hefir notið hjer í bænum að undanförnu, hafi verið snauð að drengskaparbætiefnum. Mjer finst framkoma hans benda á það, jafnvel þótt hann kunni að vera sannfærður um, að hann hafi rjett fyrir sjer, en jeg ekki. Efast jeg ekki um, að hann hafi átt við að búa þann pólitíska bætiefnaskort, að honum takist betur að sanna rangt mál en mjer rjett, ef fullnaðarsönnunin á að vera komin undir vottorðum og vitnisburðum þeirra manna, sem hann hefir illu heilli valið sjer fyrir pólitíska sálusorgara. En þesskonar vitnisburðum beygi jeg mig ekki fyrir. Jeg ætla ekki heldur að fara í mannjöfnuð við hv.þm. (BSt), ætla ekki að metast við hv.þm. um það, hvor okkar hafi unnið sjer meira til sæmdar eða vansæmdar hjer í þinginu. Hann telur það afturför, sem jeg tel framför, og sennilega illa gert, sem jeg tel vel af hendi leyst. Jeg hefi litlu við það að bæta, sem jeg hefi sagt um rökst. dagskrána, en hv. 1. þm. Eyf. (BSt) bað mig að benda sjer á þann stað í lögum, þar sem óheimilað væri, að stúdentspróf væri tekið á Akureyri. Þessu hafa aðrir hv.þdm. þegar svarað og vitnað þar um í háskólalögin. Jeg er ekki að hrósa mjer af því, að jeg sje lögfræðingur, en jeg get bent hv.þm. (BSt) á ágætan lögfræðing, sem er á sömu skoðun og jeg í þessu máli. Það er hæstv. atvrh. (MG). Hann hefir fullyrt, að þetta sje brot á 3. gr. í háskólalögunum, og hann hjelt því fram, sem rjett er, að ekki er hægt að breyta gildandi lögum með þingsályktun. Jeg leyfi mjer ennþá einu sinni að fullyrða, að hjer sje verið að berjast fyrir því að koma fram þáltill., sem fer í bág við gildandi lög. Hv. þm. (BSt) gat þess, að jeg vildi koma málinu fyrir kattarnef, og sagði það hundsbætur, sem dagskráin fer fram á. Mín vegna má hann gjarnan nefna þetta hundsbætur, en það get jeg sagt hv.þm. (BSt), að það er miklu verra en hundsbætur að leyfa þessum námsmönnum að taka „stúdentspróf“ á Akureyri, sem engin æðri mentastofnun tekur gilt eða metur að nokkru, próf, sem engin rjettindi fylgja.

Tryggvi Þórhallsson Það, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði, að þeir einir hefði rjett til að fara á háskólann, er útskrifaðir væru úr mentaskólanum, er ekki rjett. Til þessa hafa einnig rjett þeir, sem tekið hafa samskonar próf við aðra skóla. Ákvæði það, sem hæstv. atvrh. (MG) benti á, hvílir ekki á lagagrundvelli, heldur á reglugerð. Það þarf því ekki annað en góðan vilja hjá hæstv. atvrh. (MG) til þess að setja sömu reglur fyrir Akureyrarskólann eins og gilda hjer um mentaskólann.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Eins og jeg hefi tekið fram áður, þá er mentaskólinn eini skóli landsins, sem rjett hefir til þess að útskrifa stúdenta. Hitt er satt, að komið geta aðrir skólar til greina, er háskólinn tæki jafngilda. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að vandinn væri ekki annar en sá, að gefa út nýja reglugerð. Þetta getur verið rjett, að vissu leyti, að því er snertir framtíðina, en það getur ekki átt við um þetta mál, því að ekki er hægt að gefa út reglugerðir um það, sem snertir liðna tímann, t. d. að bækur skuli lesnar, sem alls ekki hafa verið lesnar.

Bernharð Stefánsson Með því að svo stendur á, að aðalflm. till. virðist vera fallinn frá henni og hefir hjer á fundinum beint þeirri áskorun til okkar meðflm. sinna, að aðhyllast hina rökstuddu dagskrá, sem fram er komin, þá þykir mjer rjett að geta þess, að við meðflm. höfum borið okkur saman um þetta og getum alls eigi fallist á dagskrána, en höldum sjálfri till. fast fram. Það, sem valda mun þessari afstöðu hv. aðalflm. (JKr), er það, að hann býst við, að ef dagskráin verður feld og till. einnig feld, eða getur eigi komið til framkvæmda, þá sjeu þessir piltar ver farnir en annars og sjeu hreint og beint settir í hættu. En hann þarf alls ekki að bera kvíðboga fyrir þessu, eftir þeim hug til piltanna, sem hjer virðist hafa komið fram á fundinum, því að þótt svona kunni að fara, þá er altaf hægt að koma í gegn styrk handa piltunum með öðru móti. Jeg ætla ekki að fara að munnhöggvast við hv.þm. Ak. (BL), enda voru ummæli hans nú hóglegri en áður. Hann sagði, að það hefði verið lítið, sem á milli bar árið 1924. En það gildir nú einu, hvort það var mikið eða lítið. Aðalatriðið er það, að jeg skýrði rjett frá. Hv. þm. Ak. var að mótmæla því, að hann hefði játað fyrir mjer, að hann hefði skýrt rangt frá því, sem gerðist á lokuðum fundi í Sþ. Þess hefði hv.þm. ekki þurft, því jeg hef aldrei haldið þessu fram. Nei, þau ummæli hans, sem jeg vitnaði í, sagði hann á opinberum fundi. Mjer þykir leitt að geta ekki notið fylgis hv.þm. Barð. (HK) eins og jeg bjóst við í fyrstu, en við það verður nú að sitja.

Einar Árnason Hv. þm. Ak. (BL) var enn að berja höfðinu við steininn og sagði, að það væri að fara í blóra við lög að koma fram með þessa till. Jeg nenni ekki að eltast við skilningsleysi hans. Í síðustu ræðu hæstv. kenslumálaráðh. kom það skýrt fram, að hann telur ekki tillöguna ganga í bága við lög, og það er mjer meira virði en gaspur hv.þm. Ak.

Jón Baldvinsson Á fundum þeim, er haldnir voru á síðastliðnu sumri, var því haldið fram af formanni íhaldsflokksins, að þeir þyrftu ekki að gera ályktanir til að binda flokkinn, því að skoðanir þeirra væru svo líkar, og því hefði enn aldrei neitt mál verið gert að flokksmáli með samþykt. Trúi hver því, sem trúa vill. En mjer skilst þá, að í þessu máli sje það fyrirbrigði að gerast, að einn íhaldsmanna, sem er fyrsti flutningsmaður að tillögunni, sem nú er til umræðu, sje nú að ráðast gegn sínu eigin máli. Og hvers vegna skyldi hann gera það? Auðvitað hefir flokkurinn kúgað hann til þess. Og þetta er ekki óþekt í íhaldsflokknum; því fyrir fáum árum var einn af mektarmönnum þess flokks kúgaður til þess að hjálpa til að nema úr gildi lög, sem hann sjálfur hafði barist fyrir að koma á og sagði, að hefðu reynst betur en hann hafði búist við. Nú vill íhaldsflokkurinn koma í veg fyrir, að Norðlendingar komi upp hjá sjer mentaskóla. Till. er spor í þessa átt. Þess vegna leggja þeir alt kapp á að drepa þessa till., og þess vegna hafa þeir fengið flutningsmanninn til að verða drápsmann sinnar eigin till. Mjer heyrist menn leggja mjög mikið upp úr tillögum háskólans í þessu máli og taka þær sem úrskurð í málinu. En hjer er það hvorki mentaskólinn nje háskólinn, sem eiga að ráða, heldur Alþingi sjálft. Og vilji Alþingi koma upp lærðum skóla á Akureyri, þarf það hvorki að biðja um leyfi mentaskólarektors nje háskólaráðs til þess. Þess vegna er það Alþingi, sem á að binda enda á mál þetta. Jeg lýsi yfir því, að jeg ætla að greiða atkv. með þáltill., en ekki með dagskrá hv.þm. Ak. (BL), sem er aðeins blekking fyrir norðanmenn.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Mjer er sagt, að hv. 5. landsk. (JBald) hafi gefið í skyn, að íhaldsflokkurinn hafi þvingað aðalflm. till. til þess að breyta afstöðu sinni, en þetta er alveg tilhæfulaust. Það er eðlilegt og skiljanlegt öllum, nema þá hv. 5 landsk. (JBald), þó að aðalflm. (JKr), sem ber svo mjög fyrir brjósti hag stúdentaefnanna að norðan, vilji aðhyllast það að veita þeim einhvern fjárstyrk, til þess að koma hingað suður til prófs, er hann sjer, að sú leið, er hann hafði hugsað sjer fyrst, reyndist ófær.

Atkvæði

.

Björn Líndal Satt að segja er mjer óljúft að tala um þau atriði, sem ekki koma því máli við, sem er á dagskrá. En vegna þess, að hv. 2. þm. Eyf. (BSt) leiddi asnann inn í herbúðirnar og ljet svo um mælt, að jeg gæti ekki sannað mitt mál um það, sem jeg á að hafa sagt norður á Akureyri, þá er því einu þar til að svara, að hann skákar hjer í því skjóli, að það, sem hjer er um að ræða, gerðist á lokuðum fundi hjer í þinginu, án þess að það væri bókað og án þess að um það megi bera vitni. Þetta bragð hans læt jeg þing og þjóð dæma um, eftir því sem drengskapur er til, og læt svo útrætt um það af minni hálfu.

Bernharð Stefánsson Það þýðir lítið, þótt við hv.þm. Ak. (BL) kýtum lengur um þetta. Hann segir það skorið, sem jeg segi klipt. Mínu máli til stuðnings hefi jeg gögn frá hinum opinbera fundi á Akureyri í stuðningsblaði hans „Íslendingi“. Og á þeim geta menn sjeð, að jeg hefi rjett fyrir mjer, en hann rangt.

Forseti (MT): Samkvæmt tilmælum hæstv.forsrh. (JÞ), sem rjett er að verða við, verður veitt 10 mínútna fundarhlje.

Björn Líndal Þetta mál hefir frá upphafi verið sannkallað vandræðamál. Frá því fyrsta það kom fram hjer á þinginu 1924, hefi jeg verið þeirrar sömu skoðunar, að þar hafi verið lagt út á mjög óheppilega braut, þá braut, að gera þetta smámál að pólitísku æsingamáli. Það kom þinginu ekkert við, heldur aðeins stjórninni, því að þá var aðeins að ræða um að fá að láni eina stofu í gagnfræðaskólahúsinu á Akureyri til framhaldsnáms. Þetta gat stjórnin leyft án þess að spyrja þingið um, enda var því lýst yfir af kenslumálaráðh., að auðsótt mundi að fá þetta leyfi. Nú er hjer lagt ennþá lengra út á sömu óhappaleið og jafnvel svo langt gengið, að ætlast er til þess, að þingið brjóti landslög, með því að leyfa það í þingsályktunartillöguformi, sem landslög banna. Um þessa hlið málsins ætla jeg ekki að fara fleirum orðum að sinni, þótt full ástæða sje til. En jeg vil vekja athygli á því, að það verða mikil vonbrigði fyrir þessa pilta að fá þetta svar, því að þeim hafa verið gefnar góðar vonir um, að þeir fengju að taka stúdentspróf fyrir norðan. Þessir piltar eru fátækir en efnilegir. Að öllu þessu athuguðu legg jeg til, að þeim sje einhver greiði gerður, og ljett undir með þeim til að taka prófið í Reykjavík. Er það að vísu hættulegt fordæmi að styrkja þessa pilta til slíks af ríkisfje, því að ekki getur komið til mála að veita slíkan styrk eingöngu ungum mönnum, sem stunda framhaldsnám á Akureyri í einhverju sambandi við gagnfræðaskólann þar, en ekki utanskólamönnum annarsstaðar frá. Jeg ætla því að koma fram með rökstudda dagskrá þess efnis, að heimilað verði að greiða af ríkisfje eitthvað af ferðakostnaði þessara ungu manna hingað til Reykjavíkur í þessum erindum. En jafnframt legg jeg mikla áherslu á það, að þótt þessi styrkveiting verði leyfð í þetta sinn, þá sje þar með ekki gefið neitt fordæmi fyrir slíkum styrkveitingum framvegis. Jeg ætla svo að leyfa mjer að lesa upp þessa dagskrá: Í trausti þess, að ríkisstjórnin sjái sjer fært að greiða að einhverju leyti ferðakostnað fátækum og efnilegum nemendum, er stundað hafa undirbúningsnám undir stúdentspróf við Akureyrarskóla, og hingað koma til Reykjavíkur til þess að taka stúdentspróf á næsta vori, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá.