Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um kl. hálffjögur í dag, að loknum dagskrárliðnum óundirbúinn fyrirspurnatími, fer fram umræða utan dagskrár um afnám gjaldeyrishafta. Málshefjandi er hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson. Fjármálaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur en til kl. 8 í kvöld.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku hittust forustumenn flokkanna til að bera saman bækur sínar, í reynd að ég hygg í fyrsta skipti eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave-samningana, og á þeim fundi gafst forustu ríkisstjórnarinnar tækifæri til að upplýsa okkur í stjórnarandstöðu um nýjustu samskipti sín við hina erlendu aðila. Í stuttu máli kom svo sem ekkert nýtt þar fram. Á fundinum lýsti ég því sjónarmiði mínu að í sjálfu sér þyrftum við Íslendingar ekkert að flýta okkur í þessum samskiptum og að engin sérstök pressa væri á okkur en það vakti athygli mína að hæstv. utanríkisráðherra sagði við fjölmiðla að fundi loknum að nú hefði opnast einhver gluggi til að ljúka Icesave-málinu. Ég geri ekki lítið úr því að það er slæmt að þessi deila við Breta og Hollendinga sé uppi, en mér er ekki ljóst hver þessi gluggi er eða hvort hæstv. utanríkisráðherra vill flýta sér núna að leiða fram einhverja niðurstöðu í málinu. Það sem gerst hefur frá þjóðaratkvæðagreiðslunni er að rannsóknarskýrslan hefur verið gefin út og þar er tekið mjög skýrt fram að innleiðing okkar Íslendinga á tilskipun Evrópusambandsins um þetta efni hafi verið í góðu lagi, ekkert við hana að athuga, ekkert tilefni fyrir erlenda aðila til að gera athugasemdir við það með hvaða hætti við innleiddum viðkomandi löggjöf á Íslandi. Þetta tel ég hafa styrkt samningsstöðu okkar Íslendinga í þessum viðræðum út af þessu erfiða deilumáli og vil bera undir hæstv. utanríkisráðherra hvort hann samsinni ekki því sjónarmiði. Eins er hitt: Getur hann útskýrt eitthvað nánar hvað hæstv. ráðherra átti við þegar hann talaði um að nú hefði opnast gluggi og eitthvert tækifæri sem við þyrftum að grípa?

Frú forseti. Ég er a.m.k. sammála hv. þm. Bjarna Benediktssyni um að þau rök sem fram koma í rannsóknarnefndarskýrslunni veikja ekki stöðu Íslands. Sömuleiðis hef ég sagt í fjölmiðlum að núna hefur komið fram skýrsla í Hollandi, de Wit skýrslan sem við höfum séð í aðdragandanum fyrir þeirri þingnefnd sem rannsakaði fjármálin og fjármálastöðuna í Hollandi. Í þeirri skýrslu kemur líka fram að ábyrgðin er ekki öll Íslendinga eins og stundum hefur mátt lesa í hollenskum fjölmiðlum og það tel ég að hafi styrkt stöðu okkar Íslendinga. Ég lagði það mat á stöðuna og hef gert það í framhaldi af samtölum starfsmanna minna við diplómata annarra ríkja að nú væri kominn tími til að láta reyna á það að taka aftur upp raunverulega samninga. Þeir hafa aldrei slitnað en þeir hafa legið niðri. Sömuleiðis skýrði ég út í fjölmiðlum að ég teldi að með útkomu þessarar skýrslu í Hollandi, ásamt því að kosningum í Bretlandi væri lokið að ef menn ætluðu að reyna að ná samningunum í gang fyrir hollensku kosningarnar væri tíminn núna. Það var ekkert sérstakt af minni hálfu sem gerði það að verkum að ég teldi nauðsynlegt að keyra samningana í gegn, ég hef ekki orðað það svo. Ég hef verið ánægður með það samstarf sem hefur tekist í þinginu um þetta mál. Ég hef sagt alveg skilmerkilega að mér finnst stjórnarandstaðan hafa komið málefnalega að því máli og ég tel að það væri fyrir allra hluta sakir ágætt að við Íslendingar gerðum reka að því að hafa frumkvæði að því að ná þessum samningum aftur í virkan gang núna.

Boltinn er hjá þeim.

Virðulegi forseti. Ég verð að koma aðeins inn á það fyrst vikið er að samstarfinu við stjórnarandstöðuna að framan af í þessu máli var það auðvitað ekki neitt. Ekkert samráð var haft við stjórnarandstöðuna og það var í raun og veru ekki fyrr en forseti Íslands hafði sent málið undir atkvæði þjóðarinnar sem samráð var tekið upp og það hefur í sjálfu sér gengið ágætlega þó að ekki hafi margt gerst. Okkur hefur a.m.k. tekist að koma saman hópi sérfræðinga sem hefur leitt viðræðurnar fyrir okkar hönd. Að aflokinni þjóðaratkvæðagreiðslunni og, það sem ég vildi vekja sérstaklega athygli á, eftir útkomu rannsóknarskýrslunnar með þeim langa kafla um Icesave-málið sem þar er að finna hljótum við að vera sammála um að staða okkar hefur skýrst og styrkst. Og það skiptir miklu máli þegar menn eru að fjalla um Icesave-málið og gera sig líklega til að koma því máli á einhverja hreyfingu. Það hljótum við að nýta okkur í samskiptum okkar 

Frú forseti. Við nýtum okkur allt sem við getum í samskiptum okkar við aðrar þjóðir í þessum efnum. Það er hugsanlega rétt hjá hv. þingmanni að staða okkar hafi skýrst. Þó er ég þeirrar skoðunar að í rannsóknarnefndarskýrslunni komi ekki fram nein rök sem ekki voru mjög vel þekkt áður. Það eru einfaldlega mismunandi skoðanir á þessu máli. Ég hef aldrei dregið dul á það, hvorki í umræðum í þinginu né annars staðar, að ég sjálfur kýs frekar að semja um þetta mál en að láta á lagaskyldu reyna. Ég hef fært rök fyrir þeirri afstöðu. Á sínum tíma sneri hv. þingmaður mér til þeirrar trúar með ágætri ræðu hér 5. desember 2008. Hann færði þá mjög sterk rök fyrir samningum sem ég varð þá sammála. Hann getur reynt að sannfæra mig um að hann hafi haft rangt fyrir sér á þeim tíma og kannski skipti ég um skoðun aftur. Ég er þó enn þessarar skoðunar. Ég vona að það sé rétt hjá hv. þingmanni að staða okkar hafi styrkst. Ég vek eftirtekt hans eigi að síður á því að núna eru ýmsir erfiðleikar í Evrópu. Þar er verið að lána þjóðum stórar upphæðir og ég vek eftirtekt hv. þingmanns á þeim vaxtakjörum  
            

Virðulegi forseti. Nú berast fréttir af því að gengið hafi verið frá sölu á HS Orku til Magma Energy. Þessi sala hefur verið í farvatninu um nokkurra missira skeið en samt virðast stjórnarliðar, þar með talið hæstv. fjármálaráðherra, nú loksins vera að vakna upp við vondan draum. Því spyr ég. Hvers vegna hefur ríkisstjórnin ekki brugðist við fyrr? Ríkisstjórnin hefur haft öll tækifæri til að endurskoða lög um fjárfestingu útlendinga í orkufyrirtækjum í nær 18 mánuði - en ekkert gert. Jafnvel hefur heyrst að efnahags- og viðskiptaráðherra hafi stoppað vinnu forvera síns við endurskoðun laganna. Ríkisstjórnin hefur haft öll tök á að móta stefnu um auðlindagjald og tryggja að þeir sem nýti þær greiði þjóðinni fyrir afnotin. Ríkisstjórnin hefur líka haft næg tækifæri til að tryggja að eigendur fyrirtækja sem veita grunnþjónustu geti ekki hagnast óeðlilega á viðskiptavinum sínum. Því vil ég spyrja: Kristallast hér djúpstæður ágreiningur innan ríkisstjórnarinnar um stefnu í orku- og auðlindamálum þjóðarinnar? Er þetta enn eitt málið sem stjórnarliðar tipla í kringum eins og kettir í kringum heitan graut? Því opinská umræða gæti riðið stjórninni að fullu. Hver er stefna stjórnarinnar í orku- og auðlindamálum? Er stefnan að koma alfarið í veg fyrir erlenda fjárfestingu af því að útlendingar eru í eðli sínu vondir og ekki eigi að hleypa þeim nálægt þjóðargersemunum? Eða er stefnan að selja útlendingum allt sem hönd á festir og vísa í gerðir fyrri stjórna því til afsökunar? Ætti stefnan ekki að vera að tryggja eignarhald þjóðarinnar á auðlindunum, eðlilega rentu af notkun þeirra og fjárfestingar og atvinnu á Suðurnesjum? Ríkisstjórnin hefur haft næg tækifæri til að tryggja það og því er ansi seint í rassinn gripið að rjúka nú upp til handa og fóta þegar hún stendur frammi fyrir orðnum hlut. Mér er skapi næst að kalla þetta lýðskrum, þessi vinnubrögð og yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem situr með hendur í skauti þar til tryggt er að öll ráð séu úr höndum hennar. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hver er stefna ríkisstjórnarinnar varðandi fjárfestingar útlendinga í orkufyrirtækjum á Íslandi? 

Frú forseti. Það fer vel á því að þingmaður úr röðum framsóknarmanna hefji umræðu um þetta mál því að framsóknarmönnum er það nokkuð skylt. Þeir stóðu að því á sínum tíma að hefja einkavæðingarferlið á Hitaveitu Suðurnesja sem síðan hefur dregið langan slóða og til varð Geysir Green Energy og hið fræga REI-mál o.fl. og stórbrotnir draumar um að fara í mikla útrás í þessum efnum.

Þetta er rangt.

Vandinn er sá að spurningin sem snýr að ríkinu í þessum efnum er hvort ríkið eigi að leysa aftur til sín hluti sem aðrir hafa selt úr opinberri eigu og hvort það er í færum til þess eða kemst að málunum. Vonir voru bundnar við það alveg fram undir það síðasta að innlendir fjárfestar, lífeyrissjóðir eða Framtakssjóður þeirra sem var í viðræðum um kaup á þessum hlut sem nú skipti um hendur í nótt sem leið, mundu halda þann eignarhlut og þannig yrði a.m.k. innlend meirihlutaeign tryggð. Það er svo ekki fyrr en á helginni sem í ljós kemur að þær viðræður hafa fjarað út og að það stefnir í að salan verði til Magma Energy sem eignist þá fyrirtækið að fullu. Þá óskuðu stjórnvöld eftir því að þeim áformum yrði slegið á frest og menn fengju færi á að skoða málið, eftir atvikum ganga inn í þau kaup ef um það hefði getað orðið samstaða, a.m.k. fá tíma til að skoða málið. Það er skemmst frá því að segja að þeim óskum stjórnvalda var hafnað og gengið frá málinu í gærkvöldi. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að þjóðin njóti arðs af auðlindum sínum og það verður reynt að tryggja með öllum tiltækum ráðum, þar á meðal í gegnum eignarhald ríkisins á þeim þremur stóru orkufyrirtækjum sem ríkið á nú þegar og hefur staðið vel við bakið á sem eigandi, Landsvirkjun, Rarik og Orkubúi Vestfjarða. Það er sömuleiðis stefna okkar að eðlilegt afgjald komi fyrir allar auðlindir. Nýlega er komin fram skýrsla þar um sem þarf síðan að finna form og eftir atvikum binda í lögum. Er ég þá að vísa til nefndar sem Karl Axelsson veitti forstöðu. 

Frú forseti. Heldur þykir mér orðin þreytt þessi ræða hjá hæstv. fjármálaráðherra um að hér sé allt fyrri ríkisstjórnum að kenna og hann standi ráðalaus frammi fyrir orðnum hlut. Ég minni hæstv. ráðherra á að hann hefur setið í ríkisstjórn í hálft annað ár. Sé raunin sú að hæstv. ráðherra vinni enn eftir stefnu fyrri ríkisstjórna og Halldór og Davíð einkavæði banka  Því ítreka ég fyrri spurningu mína: Af hverju hefur stjórnin ekki brugðist fyrr við fyrirliggjandi samningi um sölu á HS Orku? Af hverju var hætt við að endurskoða lög um 

Frú forseti. Eftir langa mæðu felldi nefnd um erlendar fjárfestingar úrskurð, og klofnaði reyndar í afstöðu sinni til þess máls, hvort þessi  Ég hefði líka áhuga á að heyra hvað Framsóknarflokkurinn væri til í að gera með okkur. Væri Framsóknarflokkurinn til í að standa að því að ríkið reyndi að komast inn í þessi kaup og eiga - ef öðrum er ekki til að dreifa - a.m.k. helmingshlut?  
            

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan að það væri stefna núverandi ríkisstjórnar að þjóðin nyti arðs af auðlindum sínum. Það finnst mér fyrir mína parta ekki nægileg hagsmunagæsla af hálfu ríkisstjórnarinnar fyrir hönd þjóðarinnar því að þjóðin á að eiga sínar eigin auðlindir. 
             Ef auðlindir íslensku þjóðarinnar verða einkavæddar eða nýtingarréttur þeirra framseldur erlendum fyrirtækjum verða það hvorki meira né minna en stærstu mistök allrar Íslandssögunnar frá upphafi.  Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra og formann Vinstri grænna, Steingrím Sigfússon: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera núna strax til að tryggja almennt að auðlindir þjóðarinnar verði í eigu þjóðarinnar? Og sérstaklega: Hvað ætlar hún að gera varðandi umrædda sölu Geysis Green Energy á 52% hlut sínum í HS Orku til kanadíska fyrirtækisins Magma Energy eða skúffufyrirtækis sem það fyrirtæki á í Svíþjóð?

Frú forseti. Ríkisstjórnin mun fjalla um þetta á morgun eins og til stóð en ekki í því samhengi sem við hefðum óskað eftir, að sölunni hefði verið frestað þannig að færi hefði gefist á því að skoða málin í því ljósi. Ég held að öll ábyrg stjórnvöld hljóti að áskilja sér allan rétt við aðstæður af þessu tagi, hvernig sem því verður svo fyrir komið í löggjöf eða með öðrum hætti. Við höfum haft þá stefnu og erum með þá stefnu að það eigi að binda sameign á þjóðarauðlindum í stjórnarskrá. Aðrir í þessum sölum hafa komið í veg fyrir að það næði fram að ganga. Í öðru lagi tek ég undir að það hefur dregist meira en góðu hófi gegnir að móta hér heildstæða og sterka löggjöf sem ver auðlindirnar sem tryggir að rentan gangi til þjóðarinnar óháð eignarhaldinu. Í þriðja lagi á náttúrlega að standa vörð um það eignarhald ríkisins á þessum auðlindum sem er til staðar. Það var ekki í þessu tilviki og hefur ekki verið frá því að hinn takmarkaði hlutur ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja var seldur illu heilli. Síðan hefur þetta verið í eigu sveitarfélaga, sem hafa svo selt þetta frá sér, og einkaaðilans sem seldi í gærkvöldi. Frekari vinna og löggjöf er greinilega nauðsynleg í þessum efnum,  Að lokum skiptir máli, og ég fagna því að það sé samstaða um það í þessum sal, að sú einkavæðing orkufyrirtækja sem á döfinni var, þar með talið Orkuveitu Reykjavíkur og Landsvirkjunar, sé út af borðum og er þá nokkuð fengið ef það liggur fyrir. Það er ekki langt síðan að sú framtíð var ekki trygg að þær mikilvægu orkulindir sem ríkið góðu heilli á þó í gegnum eign sína á Landsvirkjun, Rarik og Orkubúi Vestfjarða  
            

Virðulegur forseti. Ég bendi hæstv. fjármálaráðherra á þá staðreynd að meiri hluti nefndar um erlenda fjárfestingu úrskurðaði nýlega um lögmæti þess að leyfa sænsku skúffufyrirtæki að fjárfesta í íslensku orkufyrirtæki. Meiri hluti nefndarinnar tók ekki mark á rökstuðningi eins helsta sérfræðings landsins í Evrópurétti, Elviru Méndez Pinedo, sem taldi að hafna mætti fjárfestingunni á grundvelli misnotkunar eða sniðgöngu laga.

Með því að breyta lögunum.

Ég krefst þess að ríkisstjórnin, ef hún er ekki vanhæf, drífi í því að forða okkur frá þeirri ógæfu sem  
            

Frú forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður rakti hér, nefnd um erlenda fjárfestingu komst að þessari niðurstöðu, þ.e. meiri hluti hennar taldi að ekki væri hægt að sanna að þarna væri um sniðgöngu að ræða eins og málsatvik lægju fyrir og m.a. líka vegna þess að það vantar viðmiðanir um það hvað skuli teljast sniðganga og hvað sé klár sniðganga. Minni hlutinn hafði aðra afstöðu, fulltrúi Vinstri grænna lagðist gegn þessu og taldi að þarna væri um að ræða ólögmæta fjárfestingu aðila utan Evrópska efnahagssvæðisins. Það er auðvitað ekki gott að við svo búið standi að um þetta sé ágreiningur og ég tek undir að málið þarf að skoða ofan í kjölinn. Að öðru leyti held ég að ekki sé mikill ágreiningur um að á viðsjárverðum tímum þegar ríkið á í miklum fjárhagserfiðleikum, og fjölmargir aðrir aðilar, skipti öllu máli að hlutir gangi ekki hér undan okkur þannig að til frambúðar verði auðlindirnar og verðmætin í innviðum samfélags okkar og mikilvæg þjóðarfyrirtæki  
            

Virðulegur forseti. Ég er svolítið hugsi eftir þá umræðu sem hér er búin að eiga sér stað vegna þess að ég man ekki betur en að fyrir réttum tveimur árum hafi verið samþykkt á Alþingi lög um breytingu á lögum um auðlinda- og orkusviðið. Þar lagði hæstv. þáverandi iðnaðarráðherra, núverandi hæstv. utanríkisráðherra, höfuðáherslu á að tryggja einmitt það, og það var í góðu samstarfi við aðra flokka á þinginu, þar á meðal þáverandi samstarfsflokk, að auðlindir okkar á orkusviði yrðu í almannaeigu. Það var gert sérstaklega í þessum lögum þannig að sagt var skýrum orðum að auðlindir ættu að vera í almannaeigu. Við þetta tækifæri, 28. maí 2008, sagði hæstv. þáverandi iðnaðarráðherra um atkvæðagreiðsluna, með leyfi forseta: „Hér er um að ræða lagasetningu sem ég tel að sé ein sú mikilvægasta sem rekið hefur á fjörur Alþingis á síðustu árum og ég er ákaflega þakklátur fyrir þá breiðu samstöðu sem hér hefur náðst um ákveðin grundvallaratriði. Það virðist sem þingheimur allur standi einhuga að baki þeirri stefnu sem í frumvarpinu birtist og varðar það að tryggja að orkuauðlindir sem eru nú þegar í samfélagslegri eigu verði það áfram.“ Þá vil ég spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hann viti af hverju hæstv. fjármálaráðherra er svona önugur yfir þessu öllu saman. Er ekki öruggt að þessi lög eru enn þá í gildi? Þrátt fyrir að hið erlenda félag Magma hafi keypt ráðandi hlut í HS Orku, er það ekki rétt að auðlindin sem að baki liggur, undir liggur í þessu tilfelli, sé hreint og klárt í samfélagslegri eigu, í eigu opinberra aðila, sveitarfélaganna á Suðurnesjum, 

Frú forseti. Ég er ekki dómbær á skaplyndi hæstv. fjármálaráðherra í dag. Í mínum augum er hann alltaf glaðbeittur og brosandi og þessi dagur er ekkert frábrugðinn öðrum dögum um það. 
             Svarið að öðru leyti er játandi. Þau lög sem hv. þingmaður spyr um eru enn í gildi. Hafi þau verið afnumin á hinu háa Alþingi hefur það a.m.k. farið fram hjá mér. Í öðru lagi er alveg ljóst að samkvæmt þessum lögum er auðlindin enn þá í samfélagslegri eigu, það er algjörlega skýrt. Svo er fyrir að þakka hinni breiðu samstöðu sem á sínum tíma tókst um að vernda auðlindirnar. Þá blasti það við að þetta fyrirtæki hefði hugsanlega með manni og mús getað lent í öðrum höndum, auðlindirnar líka, dreifiveiturnar líka. Mér finnast grundvallaratriðin í þessu máli vera tvö. Í fyrsta lagi er spurningin: Er auðlindin áfram í samfélagslegri eigu? Svarið er: Já. Í öðru lagi: Eru lög í landinu sem vernda neytendur gegn því að fyrirtæki á einkamarkaði sem eignast orkuframleiðslufyrirtæki geti beitt þeirri stöðu til að hækka verðið án málefnalegra raka til neytenda? Svarið er: Já. Þau lög hafa verið í gildi í u.þ.b. tíu ár. Þetta eru prinsippin tvö sem mér finnst að eigi að varða leiðina í umræðu um málið. Það er algjörlega skýrt að það er ekki hægt að selja auðlindir sem eru í samfélagslegri eigu úr forsjá hins opinbera.  
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir mjög skýr svör. Það er ekki alltaf sem maður fær svona skýr frá hæstv. ráðherra þannig að ég er mjög ánægð með þau. Ég sé þá ekki ástæðu fyrir hæstv. umhverfisráðherra til að vera með þau ummæli sem ég heyrði í kvöldfréttum í gær, að nú væri verið að setja auðlindir okkar á alþjóðlegt markaðstorg. Ég ætla að biðja hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. iðnaðarráðherra, sem var formaður hv. iðnaðarnefndar þegar þessi lög voru sett og við áttum í góðu samstarfi, að taka umræðuna við ríkisstjórnarborðið. Ég fæ kannski að vera gestafyrirlesari í þingflokki Vinstri grænna vegna þess að það er algjörlega kristaltært að orkuauðlindir eru samkvæmt lögum enn þá í opinberri eigu. Ég held ekki heldur að þau hafi verið felld úr gildi, það hefur þá verið gert algjörlega án vitundar okkar beggja. Ég vil skýra þetta bara algjörlega út svo menn geti farið að hafa áhyggjur af öðrum hlutum. Það er víst nóg af þeim sem við 

Frú forseti. Ég vil líka bjóða mig fram til að koma sem gestafyrirlesari á fund þingflokks sjálfstæðismanna til að útskýra nokkur grundvallaratriði sem varða einkavæðingu. Hins vegar tel ég að afstaða hæstv. umhverfisráðherra byggist á andstöðu sem kom líka fram í umræðunni á sínum tíma við það ákvæði laganna sem heimilar að gera samning um leigu á nýtingarrétti auðlindanna í allt að 65 ár. Það var hinn stóri galli við þau lög. Eins og hv. þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins veit kom það ekki úr ranni iðnaðarráðuneytisins. Iðnaðarráðuneytið vildi hafa miklu skemmri tíma, 35–40 ár, en það varð að samkomulagi við Sjálfstæðisflokkinn að hafa 65 ár. Ég tel að hæstv. iðnaðarráðherra, utanríkisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra eigi að sameinast um það af þessu tilefni að breyta þessum lögum í 35–40 ár 

Virðulegi forseti. Vegna þeirra orða sem hér hafa fallið um stefnu Framsóknarflokksins í sambandi við náttúruauðlindir er það afar skýrt og það gleður mig að geta sagt það hér enn og aftur að það hefur lengi verið á stefnuskrá Framsóknarflokksins að tryggja skuli að náttúruauðlindaeign þjóðarinnar verði tryggð og sett í stjórnarskrá. Ég ætlaði reyndar að ræða aðra hlið náttúrunnar við hæstv. fjármálaráðherra. Eins og alþjóð veit og allir hér inni hafa oftast í huga, þó að ekki sé kannski nægilega oft minnst á það úr þessum ræðustól, eiga sér stað náttúruhamfarir, hér er eldgos sem engan endi virðist ætla að taka. Það er dálítið langt síðan við tókum umræðu í þinginu um þær aðgerðir sem ríkisvaldið hefur gripið til. Mér fannst því æskilegt og nauðsynlegt að taka það aðeins upp og ræða það við hæstv. fjármálaráðherra, sem er annað höfuð ríkisstjórnarinnar, þar sem mörg ráðuneyti koma að þeim úrlausnum og þeim verkefnum sem við blasa austur í sveitum. Það eru sem sagt sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið, umhverfisráðuneytið, heilbrigðisráðuneytið, fjármálaráðuneytið og viðskipta- og efnahagsráðuneytið að minnsta kosti. Þess vegna langar mig að spyrja nokkurra spurninga um hvernig gengur að tryggja fjármagn til ýmissa þeirra verkefna sem þar eru í gangi. Það hefur til að mynda verið nefnt að koma þurfi á ýmiss konar félagslegri þjónustu sem ríkisvaldið þyrfti að koma að, t.d. við að skipuleggja heymiðlun, útvega hey, gera fóðuráætlun, sjá um afleysingaþjónustu fyrir bændur og afla beitarhólfa innan þeirra varnarlína sem fyrir eru. Þá langar mig einnig til að benda á að nauðsynlegt er að velta fyrir sér hvaða fjármuni ríkisvaldið mun hafa í sambandi við náttúruhamfarir almennt. Viðlagatrygging er gríðarlega sterkur sjóður en aðrir 

Frú forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir. Ég tek undir það, hugur okkar allra er með því fólki sem mest mæðir á í þessum efnum, að sjálfsögðu fyrst og fremst íbúum svæðisins og öðrum þeim sem þar eru að störfum eða þeim til aðstoðar um leið og það er ánægjulegt að sjá þann samhug og þá miklu hjálp sem birtist í sjálfboðaliðastarfi og öðru slíku. Síðast þegar þetta var tekið saman, sem var fyrir um viku síðan, var áætlað að gera mætti ráð fyrir að áfallinn kostnaður væri að nálgast 400–600 millj. kr. sem af náttúruhamförunum hefur þegar hlotist eða sem gera má ráð fyrir að hafi fallið til allt frá því að gos tók sig upp á Fimmvörðuhálsi. Það verður að sjálfsögðu tryggt að unnt verði að greiða bæði bætur og tjón og standa undir öðrum óumflýjanlegum kostnaði sem er umfram það sem fjárheimildir viðkomandi stofnana og aðila gefa svigrúm til að gera. Það má líka búast við því, því miður, að eftir því sem gosið dregst á langinn vaxi þessi kostnaður og það verða menn að horfast í augu við. Hversu háar tölur það verða að endingu er ekki gott að segja. Ég tek undir það að eitt af því sem væri skynsamlegt að gera þegar við lendum í hlutum sem þessum er að fara yfir og skoða hvernig við ætlum bæði nú og síðar að standa að viðlagaundirbúningi hvað varðar fjárhagslega þætti. Við erum með mjög sterka og vel fjármagnaða Viðlagatryggingu sem á um 37 milljarða í sjóðum, ef ég man rétt. Við erum með allöflugan Ofanflóðasjóð sem gegnir tilteknum verkefnum og við erum í þriðja lagi með mjög veikburða Bjargráðasjóð sem ræður við lítið án aðstoðar, sérstaklega eftir að sveitarfélögin fóru út úr honum núna fyrir skemmstu. Þetta umhverfi mætti alveg skoða og hugsanlega mætti samþætta betur á einum öflugum stað allar varnir og allan viðbúnað okkar hvað varðar tjónabætur og fjárhagslegan viðbúnað undir náttúruhamfarir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra ákaflega skýr svör. Það er ákaflega mikilvægt að það heyrist reglulega úr þessum stól að það sé tryggt að ríkisvaldið standi við bakið á því fólki sem berst nú við náttúruhamfarirnar og náttúruöflin. Það hefur verið rætt að einstakar ríkisstofnanir, félagasamtök, sveitarfélögin og einnig stofnanir á vegum sveitarfélaga og sem þarna eru - þau eru kannski ekki stór eða burðug mörg hver - eiga í erfiðleikum með að taka allar þessar fjárskuldbindingar á sig sem óhjákvæmilega hafa orðið til. Ég veit að það hefur verið leitað til ríkisvaldsins varðandi þær og væri áhugavert að heyra hvort ríkisvaldið hafi orðið við óskum um að greiða einhvern þann kostnað. Síðan er staðreyndin því miður sú að þetta gos virðist vera að ágerast eða alla vega að halda áfram og enginn veit hversu lengi. 

Frú forseti. Ég held að um það verði ekkert efast að stjórnvöld eða ríkisvaldið, bæði ríkisstjórn og Alþingi, vantar ekki viljann til að reyna að standa eins vel að þessum málum og mögulegt er. Hitt er auðvitað ljóst að við búum við þær erfiðu aðstæður í efnahagslífi okkar og ríkisfjármálum sem allir þekkja þannig að það er tilfinnanlegt að fá viðbótarkostnað og tjón ofan í það sem á okkur er þegar fallið af manna völdum. Sá er munurinn á þessum hamförum og hinum að aðrar eru af manna völdum en hinar vegna náttúruafla sem við fáum litlu um ráðið. Það er án efa ástæða til að fara yfir margt í tengslum við þessar hamfarir, sem vonandi sér fyrir endann á, og að meta þá í kjölfar þeirra hvernig til tókst, hvernig viðbúnaður reyndist, svipað og menn hafa áður gert þegar stór tíðindi hafa gengið yfir okkur, snjóflóð eða jarðskjálftar. Þar held ég að liggi í raun og veru þegar fyrir hvað varðar hinn faglega undirbúning og viðbúnað að það fyrirkomulag hefur allt staðist prófið 

Virðulegi forseti. Við hrunið voru sett á gjaldeyrishöft á Íslandi. Var það gert til að koma í veg fyrir snöggt útflæði gjaldeyris. Seðlabankanum var ekki ætlað að fjármagna fjármagnsflótta. Nú hafa þessi höft verið í gildi í nær 20 mánuði og ekkert bólar á afnámi þeirra. Reynsla haftaáranna ætti að vera okkur Íslendingum í fersku minni og það ætti að vera okkur kappsmál að losa höftin áður en þau festa sig varanlega í sessi með allri þeirri spillingu sem þeim fylgir. Gjaldeyrishöftin hafa í för með sér gríðarmikla sóun. Í morgun var kaupgengi evru á aflandsmarkaði 285 kr. en tæpar 164 kr. í Seðlabankanum. Þetta endurspeglar að við sölu hverrar evru á aflandsmarkaði hagnaðist einhver um 121 kr. ólöglega. Þessi staðreynd er mælikvarði á þá óeðlilegu viðskiptahætti sem þrífast í skjóli haftanna. Þetta er mælikvarði á spillinguna. Þennan kostnað ber almenningur í landinu. Í dag er talið að um 500 milljarðar kr. séu í eigu útlendinga á Íslandi og er það trú sumra að við afnám gjaldeyrishaftanna muni þessir fjármunir streyma úr landi og tæma gjaldeyrisvarasjóði okkar Íslendinga. Því tala margir um að höftin eigi að vera áfram og peningar útlendinga eigi að vera innilokaðir í nokkurs konar nauðungarvinnu fyrir okkur Íslendinga. Kallar það virkilega á að hefta þurfi alla eðlilega fjármagnsflutninga eins og nú er gert með öllum þeim kostnaði sem því fylgir? Það held ég ekki. Um fimmtungur milljarðanna 500 er bundinn í skuldavafningi í lúxemborgska seðlabankanum. Í nokkurn tíma hafa staðið yfir viðræður um að íslenski seðlabankinn kaupi þennan vafning og sá lúxemborgski fjármagni hann með langtímaláni. Það er í takt við eina af efnahagstillögum okkar sjálfstæðismanna sem kynntar voru í þinginu síðasta haust. Þá eru eftir um 400 milljarðar, að mestu í eigu erlendra fjármálastofnana. Eitthvað af þessum peningum eru „heitir peningar“, eins og kallað er, sem munu strax vilja úr landi við afnám haftanna. Eitthvað af þeim er í arðsömum fjárfestingum eins og til að mynda húsbréfum og ríkisskuldabréfum. Ef menn hræðast fjárflótta við afnám hafta, væri þá ekki betra að takmarka einfaldlega höftin við krónueign erlendra lögaðila á Íslandi? Síðan væri hægt að afnema þau höft á einhverju árabili. Afnám gjaldeyrishaftanna eru einhver sterkustu skilaboð sem hægt er að senda umheiminum um að hér séu hlutirnir á réttri leið. Það ætti í sjálfu sér að leiða til betri lánskjara og auðveldari aðgangi að lánsfé. Skuldtryggingarálag á fimm ára lán ríkissjóðs er nú 270 punktar og hefur ekki verið lægra síðan fyrir hrun og það er einnig mun lægra en í sumum ríkjum Evrópusambandsins. Þetta álag er vísbending um mat á hlutfallslegri áhættu Íslands miðað við önnur ríki og að það fari snarlækkandi. Þetta er einnig vísbending um að nú er lag að afnema höftin. Af hverju að láta tímann fara til spillis með allri þeirri sóun sem á sér stað í dag? Hvað dvelur orminn langa?

Frú forseti. Ég held að það verði ekki um það deilt að gjaldeyrishöftin, hvað sem mönnum finnst um þau, hafa veitt krónunni mikilvægt skjól og um það er rækilega fjallað núna í Peningamálum Seðlabanka Íslands sem birt voru 5. maí sl. Þar kemur einnig fram að án þeirra hefði lækkun vaxta vart verið möguleg í þeim takti sem raun ber vitni, þvert á móti er líklegt að vextir væru umtalsvert hærri án þeirra. Það þarf ekki að fara orðum um hversu skaðlegt slíkt væri fyrir skuldsett heimili og fyrirtæki í landinu. Þá má við því búast að greiðsluerfiðleikar og gjaldþrot hefðu orðið mun fleiri en ella og þykir okkur þó nóg um. Það hefði svo aftur ýtt undir enn frekari veikingu gjaldmiðilsins ef innviðir efnahagslífs okkar hefðu enn veikst. Þá segir enn fremur í Peningamálum að höftin hafi gegnt í raun lykilhlutverki að þessu leyti í endurreisn þjóðarbúsins og án þeirra telur Seðlabankinn t.d. að evran hefði getað farið í um 300 kr. Höftin hafa nú virkað mun betur en áður frá því í nóvember á síðasta ári þegar þau voru hert og á meðan þau eru á að framfylgja þeim og láta þau virka. Afleiðingu af þessu sjá menn m.a. í meiri gengisstöðugleika og tiltölulega jákvæðri þróun undanfarna mánuði þar sem krónan hefur heldur styrkst. Þessi gjaldeyrishöft eru hluti af þeirri efnahagsáætlun sem Ísland vinnur með í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og þau eru þannig talin samræmast og standast okkar alþjóðlegu skuldbindingar. Hitt er svo ljóst, og ég held að það séu allir sammála um það, að það verður verulegt óhagræði og kostnaður af slíkum höftum eða viðskiptahindrunum þegar fram líða stundir. Það er ekki það fyrirkomulag sem við óskum okkur. Hitt má líka nefna að hin djúpa alþjóðlega fjármálakreppa og kannski sá skortur á fjárfestingum sem almennt hefur verið hefur takmarkað áhrif þeirra að þessu leyti enn sem komið er. Í ágústmánuði sl. var samþykkt áætlun um afnám gjaldeyrishafta í skrefum og fyrsta stigið í þeim efnum tekið í nóvember sl. þegar innstreymi erlends gjaldeyris til nýfjárfestinga var heimilað og sömuleiðis útstreymi vegna þeirra fjárfestinga. Það er mikilvægt að Seðlabankinn geti nú fylgt eftir þessum áætlunum sínum um afnám haftanna í skýrt afmörkuðum og yfirveguðum skrefum. Seðlabankinn hefur sjálfur sagt að mikilvægt sé að ljúka þriðju endurskoðun efnahagsáætlunarinnar og styrkja enn frekar gjaldeyrisvaraforðann með þeim lánum sem þá opnast aðgangur að áður en næsta skref eða stórt skref verður tekið. Það má ekki fara þannig að afnám haftanna verði til að lækka umtalsvert gengi krónunnar eða stefna efnahagsbatanum í tvísýnu. Það má jafnvel nefna að Ísland hefur á vissan hátt verið í nokkru skjóli gagnvart þeim miklu erfiðleikum sem hafa nú herjað á skulda- og gjaldeyrismarkaði heimsins vegna vandræða evrusvæðisins, þannig að fátt er svo með öllu illt. Í þessari áætlun sem ég nefndi um afnám gjaldeyrishaftanna segir m.a. um ástæður þess að þau voru innleidd, með leyfi forseta: „Á tímabilinu 2005–2008 varð umtalsvert innstreymi fjármagns til Íslands. Mikill vaxtamunur við útlönd og hækkandi gengi krónunnar laðaði að alþjóðlegt fjármagn, að hluta til gegnum „venjulegar“ fjárfestingar og að hluta til með skuldaskjölum (svokölluðum jöklabréfum) sem voru gefin út gagngert til þess að hagnast á þessum aðstæðum. Innstreymi fjármagns tengdist einnig íslenska fjármálakerfinu og lántökum íslenskra fyrirtækja á alþjóðamörkuðum. Af þessum ástæðum áttu erlendir fjárfestar miklar fjáreignir í íslenskum krónum. Hluti þeirra voru innleysanlegar strax eða árin 2009–2010 þegar bréfin féllu á gjalddaga. Stöður erlendra aðila í íslenskum krónum námu í heild 680 milljörðum kr. síðla árs 2008. Skammtímastöður námu í heild u.þ.b. 330 milljörðum kr. Í október 2008 varð Ísland fyrir barðinu á óvenju umfangsmikilli bankakreppu. Minnkandi tiltrú á íslenskum fjáreignum sem fylgdi í kjölfarið skapaði hættu á stórfelldu útstreymi fjármagns, með afar háskalegum afleiðingum fyrir gengi krónunnar sem þegar hafði lækkað. Mikið útstreymi fjármagns (strax og í kjölfarið) hefði getað valdið enn stórfelldari gengislækkun krónunnar og meiri verðbólgu en raun varð á. Þar sem efnahagsreikningar heimila og fyrirtækja einkennast bæði af mikilli skuldsetningu og háu hlutfalli lána í erlendum gjaldmiðlum og verðtryggðum lánum, hefði þetta getað hrundið af stað mikilli hrinu vanskila, með óhagstæðum afleiðingum fyrir þjóðarbúskapinn. Vegna þessa greip Seðlabanki Íslands til aðgerða hinn 10. október 2008, sem miðuðu að því að hefta tímabundið útflæði gjaldeyris. Í ljósi hinnar miklu áhættu fyrir þjóðarbúskapinn var talið að gjaldeyrishöft, þrátt fyrir að vera óheppileg, væru óhjákvæmilegur þáttur aðgerða er miðuðu að því að stuðla að stöðugleika krónunnar þegar millibankamarkaður með erlendan gjaldmiðil var opnaður á ný í byrjun desember 2008.“ Þetta er forsagan. Ég tel að okkur hafi nú þegar orðið talsvert ágengt í því að vinna þennan vanda niður. Hann er mun minni nú en þær stærðir sem ég nefndi til samanburðar frá árinu 2008 teiknuðu til. Frekari aðgerða getur verið að vænta í þeim efnum sem gera okkur betur í stakk búin til að takast á við næstu skref, þ.e. bæði að ná betur utan um 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni fyrir að hefja þessa utandagskrárumræðu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við ræðum hér á hinu háa Alþingi hvort og þá hvernig og hvenær við ætlum að afnema gjaldeyrishöftin. Þegar þau voru sett á 10. október 2008 höfðum við þingmenn Framsóknarflokksins efasemdir um þann gjörning, jafnvel meiri en sjálfstæðismenn á þeim tíma. Ég held samt að þegar þetta frá líður hafi tíminn leitt í ljós að þau hafa svo sannarlega veitt krónunni skjól og ég held að mun betra sé að hafa þau en ekki. Ég held að það verði að forgangsraða. Í mínum huga skiptir meira máli að lækka stýrivexti þannig að við missum ekki þá sem eiga hér jöklabréf út úr hagkerfinu á einu bretti. Við getum horft til þess sem gerðist í Argentínu í þeim efnum. Ég held að það sé líka mikilvægt að við lækkum stýrivexti enn þá hraðar, ekki bara fyrir atvinnulífið heldur líka vegna þess að það er gríðarlega dýrt fyrir ríkissjóð að halda uppi jafnháum vöxtum og raun ber vitni. Ég tel að ríkissjóður hafi nú þegar tapað jafnvel tugum milljarða á því. Þess vegna segi ég: Það skiptir máli að rasa ekki um ráð fram. Ég get á margan hátt tekið undir ræðu hæstv. fjármálaráðherra en tek samt undir með þeim sem hóf þessa umræðu að mikilvægt er að ræða þessi mál og það væri líka gott ef aðgerðaáætlun kæmi frá ríkisstjórninni í þeim efnum.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að taka undir orð þeirra hv. þingmanna og hæstv. fjármálaráðherra um það óheppilega fyrirkomulag sem það er að búa við gjaldeyrishöft. Á sama tíma fullyrði ég að tími krónunnar sem fljótandi gjaldmiðils er liðinn. Við erum núna með annarri endurskoðun efnahagsáætlunarinnar búin að styrkja gjaldeyrisforðann og það er ljóst að við þurfum að bíða þeirrar þriðju áður en við getum haldið áfram með afnám haftanna en miklar líkur eru á því að þriðja endurskoðunin byggi á því að við ljúkum samkomulagi um Icesave. Það súra mál sem var stutt hér af flestum stjórnarþingmönnum var einmitt stutt á grundvelli þess að það skipti sköpum í efnahagsáætlun stjórnvalda, þar á meðal til þess að afnema gjaldeyrishöft svo koma mætti hér á eðlilegu hagkerfi. En eins og ég sagði, frú forseti, tel ég tíma krónunnar sem fljótandi gjaldmiðils liðinn og að við ættum kannski frekar að ræða peningastefnu til framtíðar en að ræða höftin hér í þingsal. Þá langar mig að spyrja hv. þm. Tryggva Þór Herbertsson og taka undir með fyrrverandi formanni Sjálfstæðisflokksins, Þorsteini Pálssyni, í Fréttablaðinu sl. laugardag: Hver er stefna Sjálfstæðisflokksins í peningamálum til lengri tíma litið?

Virðulegur forseti. Við ræðum hér afnám gjaldeyrishafta. Eins og svo margt annað sem þessi ríkisstjórn hefur tekist á hendur erum við komin í öngstræti eina ferðina enn. Hér fara fram kaup í stórum stíl í aflandskrónum sem eru svo notaðar að því er virðist til þess að fjárfesta aftur í íslensku viðskiptalífi. Talað er um flótta fjárfesta við fall krónunnar sem er ófært, en það er ófært vegna verðtryggingarinnar. Það er það sem menn eru hræddir við, þeir hafa ekki dug í sér til þess að taka á því óþverrafyrirbæri sem verðtryggingin er. Ef verðtryggingin yrði afnumin væri miklu hættuminna að afnema gjaldeyrishöftin. Það má afnema gjaldeyrishöft með öðrum hætti en fyrir liggur í Seðlabankanum. Það má afnema þau einfaldlega með því að skattleggja í þrepum upphæðirnar sem flytjast úr landi, það er líka ágætisaðferð til að afla tekna fyrir ríkissjóð. Það er fjölmargt annað hægt að gera en það er haldið áfram í sömu förum og fyrir hrun, þ.e. embættismenn í Seðlabankanum ráða ferðinni. Sömu embættismennirnir og komu á því fyrirkomulagi sem hrundi eru nú að reyna að lappa upp á það með sömu gömlu aðferðunum. Seðlabankinn mun áfram reyna að halda niðri innlendri verðbólgu með háu vaxtastigi o.s.frv. þegar gengið er orðið frjálst. Hvað næst? Það er ekkert næst. Evra, segir Samfylkingin. Jú, jú, gott og vel, dollari eða nýkróna. Það er einfaldlega verið að halda áfram hér með gjaldmiðilsstefnu og efnahagsstefnu án þess að vita hvert verið er að fara og það er kannski það versta í því. Hvað ætla menn að gera? Ætla menn að halda áfram í sama farvegi og fyrir hrun? Það bendir ekki neitt til annars en að það sé stefnan. Mig langar að spyrja Samfylkinguna: Hvað gerir Samfylkingin til þess að athuga með upptöku annars gjaldmiðils en evru, því að það bendir ýmislegt til þess að þjóðin muni ekki samþykkja aðild að Evrópusambandinu? Er þá ekki vænlegt að skoða einhverjar aðrar leiðir en evru 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram, ég tel hana tímabæra. Mig langar að beina spurningu til hæstv. fjármálaráðherra, af því að hann á eftir að koma hér aftur. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að 10. október 2008 hafi staðan verið 680 milljarðar. Getur hann upplýst okkur um það hver staðan er í dag? Hvað eru miklir fjármunir bundnir í svokölluðum jöklabréfum í dag? Síðan langar mig að beina annarri spurningu til hæstv. ráðherra: Ef það gengur eftir með þriðju endurskoðun áætlunar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, hvenær sér hæstv. ráðherra þá fyrir að við gætum aflagt gjaldeyrishöftin í heild sinni? Hver er hans sýn á það og hæstv. ríkisstjórnar? Við erum búin að sitja hér og breyta margoft lögunum um gjaldeyrishöftin. Við breyttum þeim í tvígang á sl. ári og það hefur stundum verið sagt að það sé eins og að stoppa læk í hlíð. Það safnast alltaf eitthvað upp og svo byrjar að leka með stíflunni aftur. Það eru dæmi, eins og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson rakti hér áðan, um álagsgengi sem munar í dag 120 krónum. Auðvitað er það mjög slæmt og bagalegt en það virðist enn þá vera leki. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra um hvort hann hefur upplýsingar um það, frá Seðlabankanum hugsanlega, hvort enn þá sé töluverður leki fram hjá gjaldeyrishöftunum. Lekur enn þá mikið þar? Ég vil segja það að lokum, virðulegi forseti, að það er mjög mikilvægt að við lærum líka af þessu í framtíðinni upp á að við lendum ekki í sömu stöðu aftur, þetta hrynji yfir okkur með svona mikla fjármuni inni í kerfinu. Fyrst og fremst verðum við að læra af því hvernig þetta 

Frú forseti. Gjaldeyrishöftin hafa dregið úr gengisfalli krónunnar og tryggt gengisstöðugleika. Vandamálið við gjaldeyrishöftin er að afnám þeirra getur verið afar dýrt fyrir skattgreiðendur. Dæmi um dýra útgönguleið er áætlun AGS sem felst í að byggja upp digran gjaldeyrissjóð með lántökum. Gjaldeyrisvarasjóðurinn á að auka á trúverðugleika krónunnar og leiða til styrkingar hennar þannig að hægt verði að afnema höftin. Bara vaxtakostnaðurinn af gjaldeyrisvarasjóðslánunum mun nema um 20 milljörðum á ári. Auk þess er gert ráð fyrir að gjaldeyrisvarasjóðurinn verði notaður til inngripa til að koma í veg fyrir gengislækkun krónunnar þegar byrjað er að afnema gjaldeyrishöftin. Slík aðgerð þýðir að fjármagnseigendur sem vilja fara út fá gjaldeyri á mun lægra krónuverði en markaðurinn er tilbúinn að greiða. Mismunurinn er greiddur af skattgreiðendum. Útgönguleiðin sem ég vil að við förum er að lækka vexti verulega. Fjármagn mun þá flæða út úr bankakerfinu í fjárfestingar í atvinnulífinu og útstreymisþrýstingurinn minnkar. Síðan þarf að koma á uppboðsmarkaði fyrir gjaldeyri þannig að þeir sem vilja fá hærra verð fyrir gjaldeyrinn sinn en skráð gengi krónunnar er og þeir sem vilja borga hærra verð fyrir gjaldeyrinn gætu gert slík viðskipti innan lands. Umframverðið félli í skaut innlendra aðila og ríkið gæti síðan skattlagt umframverðið. Kosturinn við uppboðsleiðina er að Seðlabankinn getur stýrt framboði króna á gjaldeyrismarkaði og þannig tryggt hægfara afnám gjaldeyrishaftanna. Þessi leið til að afnema gjaldeyrishöftin er ódýrasta leiðin fyrir skattgreiðendur.

Virðulegi forseti. Við ræðum hérna talsvert um hvort setja hefði átt gjaldeyrishöftin á eður ei. Við getum nú öll verið sammála um að enginn veit hvað hefði gerst ef við hefðum ekki sett þau á, krónan hefði fallið og hér hefðu dælst út krónur og jöklabréf í stórum stíl. Við getum kannski sagt það eftir á að við höfum staðið nokkuð vel að þessu þegar á heildina er litið án þess að við vitum hvað hefði gerst annars. Krónan hefur styrkst mikið miðað við evru, um 10–11% frá áramótum, held ég, og það meira að segja eftir að hið margfræga Icesave-mál fór frá hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórninni í þann farveg sem við framsóknarmenn og stjórnarandstaðan höfum talað fyrir og börðumst fyrir í allt fyrrasumar og haust. Guði sé lof að við tókum ekki upp evru með tilheyrandi 25–30% atvinnuleysi sem hefði e.t.v. gerst ef við hefðum verið komin með evruna fyrir löngu. Þegar við horfum á það fjárflæði og eignaflæði sem er frá Grikklandi þessa dagana held ég að við eigum líka að þakka guði fyrir að hafa ekki verið búin að taka upp evruna. Varðandi krónuna sjálfa þurfum við að velta því fyrir okkur í dag hvernig við sjáum hana fyrir okkur næstu 10–20 árin því að það er ljóst að hér verður hún og gjaldeyrishöftin gætu verið býsna lengi hér ef við höfum ekki neina áætlun um hvernig við ætlum að losa okkur við þau, sem við verðum auðvitað að hafa. Við verðum að setja upp einhverja áætlun um það hvernig við losum þau, en á sama tíma verðum við að hafa áætlun um hvernig krónan á að styrkjast. Ég vil taka undir orð hv. þm. Lilju Mósesdóttur sem nefndi að besta leiðin væri að lækka vexti og hafa uppboðsmarkað á krónum, sem við framsóknarmenn lögðum til í febrúar 2008. Það hefði kannski verið nær að fólk hefði hlustað á það. Það er því ýmislegt sem við getum gert. Við þurfum fyrst að horfa til skemmri tíma, að krónan styrkist, sem hún mun gera ef við sjáum bara hversu öflug hún er við að afla gjaldeyris og tryggja atvinnu í þessu landi. Auðvitað hefur hún þó valdið því að hér eru launakjör 

Virðulegi forseti. Setning gjaldeyrishafta kemur ekki til af góðu og er nokkuð ljóst að dragist verulega á langinn að aflétta þeim mun það leiða til óhagræðis ýmiss konar og menn munu reyna að komast fram hjá höftunum. Óvarlegt er þó að aflétta þeim á meðan áhrif gjaldeyriskreppunnar og bankahrunsins eru enn til staðar. Við erum að glíma við þau áhrif og um leið koma í veg fyrir að verðbólga og atvinnuleysi festist hér í sessi. Á sama tíma viljum við ná að nýju trausti erlendra aðila, koma á tengslum við erlenda fjármálamarkaði og greiða aðgang ríkisins og fyrirtækja að erlendum lánamörkuðum. Raungengi krónunnar er mun lægra en sögulegt meðaltal segir til um og sennilega á gengið eftir að styrkjast áður en jafnvægi er náð þó að það verði aldrei jafn sterkt og á árinu 2007. Ef ná hefði átt stöðugleika í gengi án þess að grípa til gjaldeyrishafta hefðum við þurft himinháa vexti og líka meiri gjaldeyrisforða en er til staðar nú og eins þegar höftunum var komið á. Þess vegna er gripið til tímabundinna gjaldeyrishafta og þannig unnið að gengisstöðugleika. Jafnframt er ætlunin með höftunum að mynda skjól fyrir endurskipulagningu skulda heimila og fyrirtækja. Þegar kostir og gallar gjaldeyrishafta eru skoðaðir við núverandi aðstæður þarf að taka mið af samspili vaxta, verðbólgu og gengis og ef vextir lækka hratt eða ef gjaldeyrishöftin verða afnumin er hætta á því að gengi krónunnar falli og skuldir heimila og fyrirtækja í erlendri mynt hækki. Þótt við viljum losna sem fyrst við gjaldeyrishöftin og lækka stýrivexti er nauðsynlegt að fara varlega í þeim efnum á meðan við höfum ekki komið á jafnvægi í efnahagsmálum. Róttækar aðgerðir í átt til afnáms haftanna eða slaki í eftirliti með þeim gæti leitt til enn verri stöðu heimila í landinu og tafið fyrir uppbyggingu atvinnulífsins.

Virðulegur forseti. Mér hefur nú heyrst svolítið á þingmönnum að þeir tali eins og þeir séu frá einhverri annarri plánetu. Hér tala menn um að það þurfi að komast aftur á jafnvægi í efnahagsmálum. Það hefur aldrei verið jafnvægi í efnahagsmálum á Íslandi. Það hefur verið stöðugur óstöðugleiki, það er góð lýsing, það á við um íslensk efnahagsmál, það hefur verið stöðugur óstöðugleiki. Það er því draumsýn að hér komist á jafnvægi í efnahagsmálum. Ég tek undir hugmyndir hv. þm. Lilju Mósesdóttur um aðferðir við að afnema gjaldeyrishöftin og nauðsyn þess að lækka vexti. Það dapurlega er, eins og ég sagði áðan, að það eru sömu embættismennirnir sem ráða ferðinni enn þá, það skiptir ekki hvaða ríkisstjórn er við völd heldur er það embættismannakerfið sem stýrir fleyinu áfram. Og hver er stefnan? Ég óska einfaldlega eftir því að hæstv. fjármálaráðherra svari því áður en þessari umræðu lýkur. Það verða væntanlega afnumin hér gjaldeyrishöft smám saman og hefst á ný frjálst flæði fjármagns milli Íslands og annarra landa. Það mun auka verðbólgu og til þess að halda verðbólgunni niðri þarf að hækka vextina aftur. Það mun aftur leiða til innstreymis gjaldeyris og nýrra jöklabréfa o.s.frv. Þetta er stefnan í efnahagsmálum. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Af hverju er verið að fara aftur í sama farið? Af hverju er ekki búin til ný stefna sem mundi kannski tryggja stöðugleika? Ég átta mig ekki á því hvernig það verður gert. Sú stefna sem nú er verið að framfylgja mun ekki tryggja stöðugleika, það er alveg gefið mál. Það er bara dapurlegt að heyra fólk tala í þessum tóni. Það þarf að gera einhverjar róttækar breytingar á gjaldmiðlinum, hvort sem það er að taka upp nýjan gjaldmiðil eða annað, það þarf nýja hugsun í þetta. Það þýðir ekki að láta þá gömlu 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum fyrir málefnalega og góða umræðu. Hæstv. fjármálaráðherra las hér upp úr plöggum Seðlabankans og vitnaði í alþjóðlegar skuldbindingar sem við höfum undirgengist með því að skrifa undir samning við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Þetta er allt saman satt og rétt sem þar kom fram. Það er jafnframt algjörlega ljóst að ef við höfum einhverja áætlun sem er sannfærandi og gengur til að komast út úr gjaldeyrishöftum mun Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn ekki standa gegn því vegna þess að sá sjóður hefur verið á móti gjaldeyrishöftum allt frá stofnun. Jafnframt benti ég á leið sem fólst í því að einangra erlenda krónueign hér á Íslandi þannig að ekki kæmi til snöggt útflæði. Ef við þurfum að halda í gjaldeyrishöftin til þess að halda peningum almennings á Íslandi inni, vantar ekkert nema það að fólk hafi trú á íslensku efnahagslífi. Það stendur upp á hæstv. fjármálaráðherra að blása fólki þá trú í brjóst. Ef hæstv. ráðherra treystir sér ekki til þess vill hann væntanlega hafa höftin áfram. Ég endurtek að ég þakka fyrir þessa umræðu en um leið auglýsi ég eftir því hvenær við megum eiga von á því að þessi höft verði afnumin.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er kannski rétt að ég taki fram að ég er í raun og veru að hlaupa hér í skarðið fyrir hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra sem þessi mál heyra undir fremur en mig. Í öðru lagi varðandi grundvallarspurningar um gjaldeyrismál vil ég bara segja við þá sem hafa sérstakar áhyggjur af íslensku krónunni að það eru nú stærri fiskar en hún sem eru í vanda þessa dagana. Gjaldeyrismál í heiminum eru öll í mikilli mótun. Ýmsar kenningar eru uppi um hvernig það framtíðarlandslag kunni að líta út þannig að ég held að við eigum að reyna að gera það vel sem við erum að gera hér og nú og ekki hafa áhyggjur umfram efni af krónunni eða öðrum hlutum. Það er mikilvægt að það sé skýrt, það liggur fyrir útfærð áætlun um hvernig ætlunin er að afnema gjaldeyrishöftin í áföngum og fyrsta skrefið af henni hefur komið til framkvæmda. Næstu skref hafa ekki verið tímasett heldur eru þau bundin ýmsum skilyrðum eða forsendum sem þarf að uppfylla, enda væri það jafnvel ekki skynsamlegt hvort sem er að gefa út tímasetningar í slíkum efnum fyrir fram. Þróunin skiptir hér miklu máli. Jákvæður viðskiptajöfnuður, myndarlegur afgangur af vöru- og þjónustuviðskiptum við útlönd er mjög hjálplegur í þessum efnum. Hann stuðlar að jákvæðri þróun gengis krónunnar og gerir kleift að lækka vexti samtímis því að verðbólga lækkar. Það er nákvæmlega slík þróun sem við viljum sjá og hún þarf að halda áfram. Það er undanfari þess að stöðugleiki við eðlilegar forsendur geti komið hér. Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson spyr um stærð stöðunnar í íslenskum krónum í höndum erlendra aðila nú. Hún hefur líklega minnkað um nálægt 200 milljarða kr. frá því þegar hún var hæst og það er jákvætt. Það er að vinnast svolítið á þessum stabba. Hitt segir okkur hins vegar hversu óskaplegt andvaraleysi var ríkjandi, að leyfa þessari svakalegu stöðu að myndast eins og 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Bjargráðasjóð og lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum og varðar stuðning við bændur á náttúruhamfarasvæðunum á Suðurlandi. Frumvarpið er flutt af sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd og er full samstaða um það. Það er mælt í fyrsta lagi fyrir breytingum á lögum um Bjargráðasjóð og í öðru lagi um lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Frumvarp þetta var samið í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu fyrir beiðni sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar. Við gerð þess var haft óformlegt samráð við Bændasamtök Íslands og Matvælastofnun. Það bar brátt að að koma þessu frumvarpi að þannig að samráðið var óformlegt. Það var einnig gott samráð og samstaða innan nefndarinnar um þetta mál frá upphafi þess. Eins og kunnugt er hófst eldgos í Eyjafjallajökli rétt fyrir miðnætti 20. mars 2010 þegar kom upp kvika í Fimmvörðuhálsi. Samkvæmt mælingum virðist gosinu hafa lokið 12. apríl en hinn 14. apríl hófst gos að nýju í jöklinum, í toppgíg Eyjafjallajökuls. Mikil sprengivirkni og öskuframleiðsla hefur fylgt gosinu, sérstaklega í byrjun þess, svo hefur það farið vaxandi síðustu daga og vikur. Vegna mikils öskufalls og að nokkru leyti jökulhlaupa munu bændur sums staðar undir Eyjafjöllum hafa til athugunar að láta af búskap eða fækka bústofni, a.m.k. tímabundið. Á þeim svæðum þar sem öskufallið er og hefur verið mest eru efasemdir um að grasrækt og heyöflun verði komið við nú í sumar. Það er rík samstaða um stuðning við bændur sem sæta erfiðleikum vegna eldgossins í Eyjafjallajökli. Bjargráðasjóður sem starfar samkvæmt lögum nr. 49/2009 hefur með höndum fjárhagsaðstoð í formi styrkja sem stjórn sjóðsins ákveður hverju sinni. Árlegar tekjur sjóðsins takmarkast af 5. gr. laganna. Þar segir að árlegt framlag til hans skuli ráðast af fjárlögum en verði þó ekki hærra í hverjum fjárlögum en 80 millj. kr. Nú liggur fyrir að tímabundin fjárþörf sjóðsins er mun meiri en nemur þessu hámarki. Það er því gerð tillaga um að fella þessa viðmiðun úr gildi en eftir sem áður mun ákvörðun um framlög til að bæta þetta tjón gegnum Bjargráðasjóð verða tekin í fjárlögum hvers árs. Ég minni á það að Bjargráðasjóður hefur til þessa sinnt meira einstökum tjónum, einstökum býlum, riðuveiki og slíku, en hér er um að ræða tjón sem nær yfir stórt landsvæði og aðstæður eru allt aðrar en lögin um Bjargráðasjóð gera ráð fyrir. Í annan stað er hér mælt fyrir breytingum á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Það ræðst af sömu aðstæðum og ríkja á svæðinu. Hluti af tekjum kúabúa fellur til vegna framleiðslutengdra beingreiðslna. Verði þetta frumvarp að lögum munu mjólkurbændur á hamfarasvæðunum geta notið stuðnings af beingreiðslum þótt framleiðsla þeirra raskist eða liggi niðri um tíma. Með því má draga úr líkum á því að viðkomandi bændur selji beingreiðslurétt sinn frá lögbýlum sínum og bregði þannig búi varanlega. Í þessu samhengi er mikilvægt að athuga að búvörulög heimila ekki að greiðslumark verði leigt út eða lánað á milli lögbýla. Í annan stað fellur hluti af tekjum flestra sauðfjárbænda til vegna beingreiðslna og álagsgreiðslna vegna gæðastýrðrar sauðfjárframleiðslu. Beingreiðslur eru greiddar í samræmi við greiðslumark lögbýlis eins og það er á hverjum tíma. Framleiðendur verða að uppfylla skilyrði um ásetningshlutfall, þ.e. eiga að lágmarki 0,6 vetrarfóðraðar kindur á hvert ærgildi greiðslumarks. Nái ásetningur ekki því lágmarki skerðast greiðslurnar. Í 3. mgr. 39. gr. búvörulaga, nr. 99/1993, er kveðið á um að á lögbýlum þar sem búfjárbeit kemur í veg fyrir eðlilega framkvæmd uppgræðslu eða veldur of miklu álagi á beitiland sé ráðherra heimilt að ákveða lægra ásetningshlutfall að fenginni umsögn Landgræðslu ríkisins og/eða Skógræktar ríkisins. Sú heimild hlýtur auðvitað að koma mjög til skoðunar á svæðum sem hafa orðið illa úti vegna öskufalls enda getur slíkt land verið viðkvæmt um tíma eða óhæft til beitar. Rétt er að geta þess að á afréttum undir Eyjafjöllum liggur mun þykkara öskulag en í byggð, svo þykkt öskulag að vandséð er að gróður nái upp úr því á vissum svæðum. Því er ekki víst að sauðfjárbændur sem verða fyrir áhrifum af náttúruhamförum verði af beingreiðslum þótt þeir dragi úr framleiðslu sinni. Engu síður þykir rétt að mæla fyrir um heimild til handa ráðherra til að víkja frá ásetningsskyldu á svæðum sem orðið hafa illa úti vegna náttúruhamfara. Þess má geta að sambærileg heimild er í gildi varðandi bændur sem skorið hafa niður fé til útrýmingar sjúkdómum. Hætt er við því að framleiðendur á náttúruhamfarasvæðum verði fyrir skerðingu álagsgreiðslna vegna gæðastýrðrar sauðfjárframleiðslu samkvæmt 41. gr. laganna. Því er brugðist við með ákvæði til bráðabirgða. Þar er mælt fyrir um möguleika bænda til að njóta óbreyttra greiðslna úr gæðastýringu um tíma meðan framleiðsluskilyrði á býlum þeirra eru úr skorðum. Ég vek athygli á að þetta er bráðabirgðaákvæði til ársins 2012. Þingið verður e.t.v. að bregðast við og framlengja það ef aðstæður leiða til þess. Ég vil líka taka það fram að það þarf eflaust að bregðast frekar við á svæðinu eftir því sem reynslan og framgangur gossins gefa tilefni til og ég þykist viss um að um það mun ríkja jafngóð samstaða innan þings sem utan og raunin er í þessu máli. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr.

Frú forseti. Vandi bænda er mjög mikill og einn er sá að þurfa að fylgja gífurlegri skriffinnsku út af gæðastýringarkerfinu sem menn komu á fyrir nokkrum árum. Sumir þeir bænda sem ekki hafa viljað falla undir það kerfi og hafa sætt sig við verulega skerðingu á tekjum sínum, um 25%, spyrja sig nú hvort þeir falli ekki örugglega undir þá hjálp sem stendur til að veita. Ég vil spyrja hv. þm. Atla Gíslason, formann landbúnaðar- og sjávarútvegsnefndar, hvort ekki sé öruggt að þeir fái hjálp sem ekki vilja taka að sér skrifstofustörf í stórum stíl til að sinna einhverri skriffinnsku í kringum gæðastýringu sem sumir bændur hafa sagt mér að ekkert sé gert við hinum megin, þ.e. að þau gögn renni bara út í sandinn annars staðar. Fá þeir sem vilja ekki taka á sig þessa miklu vinnu ekki örugglega sömu hjálp og aðrir bændur eða hafa þeir afsalað sér hjálpinni með því að hafna skriffinnskunni?

Frú forseti. Ég get ekki fullyrt um það hvort þeir sem hafa kosið að vera utan gæðastýringar falla undir þetta en ég vil bara ítreka að það eru komin upp fleiri tilefni í tengslum við nokkur hamfarasvæði, m.a. varðandi sauðfjárbændur sem þurfa hugsanlega að flytja fé sitt út fyrir varnarlínur. Þá þarf að slátra því fé að hausti. Það er atriði sem er til skoðunar. Hins vegar er líka til skoðunar að tryggja bændum land annars staðar ef það fæst ekki með frjálsum samningum, og ýmis önnur atriði. Ég get sagt við hv. þm. Pétur Blöndal að sá þáttur málsins sem hann gerir hér að umtalsefni og spyr um mun koma til skoðunar í tengslum við það.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst og fremst fagna því að þetta mál er nú fram komið og hvet til þess að það fái skjóta og góða afgreiðslu hér í þinginu. Aðstæðurnar sem hv. þm. Atli Gíslason gerði grein fyrir hafa kallað á það að við bregðumst við með einhverjum hætti. Þessar aðstæður eru náttúrlega mjög óvanalegar sem betur fer og við höfum ekki staðið frammi fyrir neinu slíku áður. Aðstæðurnar hafa gert það að verkum að ýmislegt af því sem við höfum sett í lög varðandi stjórnkerfi landbúnaðarins virkar hamlandi við þessar óvenjulegu aðstæður. Þess vegna er svo mikilvægt fyrir okkur að við reynum að sameinast um að búa til úrræði sem gerir það að verkum að bændur neyðast ekki til þess að bregða búi varanlega. Nógir eru nú erfiðleikarnir samt á þessum svæðum vegna öskufallsins sem veldur mjög miklum og alvarlegum erfiðleikum á þeim slóðum. Þess vegna er það svo brýnt fyrir okkur að við reynum núna að einhenda okkur í það saman að bregðast við þessu með öllum tiltækum ráðum. Ég veit að það er kallað mjög eftir því að þessi mál verði kláruð hér í þinginu, það er að vonum vegna þess að tíminn skiptir mjög miklu máli. Það er einmitt núna sem bændur taka ákvarðanir um framtíð sína og það frumvarp sem hér er rætt felur einfaldlega í sér að menn fái meiri umþóttunartíma, meiri frest til þess að átta sig á málunum og það er mjög mikilvægt. Þessar aðstæður eru einstæðar og við erum að bregðast við þeim. Ég er líka sammála hv. þm. Atla Gíslasyni að það er mjög líklegt að upp muni koma önnur tilvik sem geta kallað jafnvel á lagasetningu og þá þurfum við að vera tilbúin til þess að taka á því. Ég hef af því sára og bitra reynslu að takast á við vandamál sem stafa af náttúruhamförum og þekki það m.a. frá þeirri reynslu að það munu koma upp tilvik sem enginn getur séð fyrir. Þess vegna verðum við að vera tilbúin til þess að vera sveigjanleg og tilbúin til þess að breyta lögum og reglum eftir því sem tilefnið kallar á. Það er engin ástæða til þess að orðlengja neitt þessa umræðu. Hv. þm. Atli Gíslason, sem mælti fyrir málinu sem við flytjum öll sameiginlega í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd, hefur gert ágætlega grein fyrir efnisatriðum þess. Aðalatriðið er að þetta mál fái skjóta afgreiðslu og ég er sannfærður um að svo verði.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu lögum um Bjargráðasjóð og breytingu á framleiðslu og verðlagningu og sölu á búvörum. Það er auðvitað vegna þeirra náttúruhamfara sem standa yfir sem menn reyna að finna leiðir til að bregðast við og til að aðstoða þá bændur sem orðið hafa fyrir mestu tjóni. Því miður, eins og komið hefur fram hjá hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls, horfum við ekki á orðið „tjón“ og getum brugðist strax við því heldur getur tjónið þess vegna haldið áfram að aukast. Við vitum ekki umfang þess til hlítar þótt öll vonum við auðvitað að gosinu fari að ljúka svo við getum farið í tiltekt og endurreisn og áttað okkur á þeim úrræðum sem grípa þarf til. Hér er sem sagt verið að opna á nokkur úrræði sem tengjast í fyrsta lagi kúabændum, í öðru lagi sauðfjárbændum og í þriðja lagi því að hækka þak þess framlags sem ríkið veitir árlega til Bjargráðasjóðs. Ég hef rætt það hérna í tví- eða þrígang í þinginu að til lengri tíma litið tel ég það væri skynsamlegt og æskilegt að við mundum til hliðar við Viðlagatryggingu setja upp einhvern sjóð sem væri sveigjanlegri í þessu sambandi til þess að við værum ekki að trufla viðlagatryggingarsjóðinn okkar. Hann er gríðarlega öflugur og stendur vel, með 37 milljarða á bak við sig, ef ég man rétt, og er þar af leiðandi vel fær um að takast á við þær náttúruhamfarir sem við getum alltaf búist við að lenda í hér á þessu ágæta landi okkar. En engu að síður eru ýmis grá svæði sem þarf að skoða og við í hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd erum að reyna það hér með því að leggja fram þetta frumvarp að bregðast við hluta af vandanum. Ég hefði talið að það væri skynsamlegt að við færum að vinna að því að setja á laggirnar sjóð sem væri til hliðar við Viðlagatrygginguna og fengi hugsanlega fjármuni að hluta til frá Viðlagatryggingu á næstu árum þar sem fjármunir eru ekki á lausu, hvorki hjá ríkisvaldinu né annars staðar. Þeir gætu farið inn á þau svið þar sem ekki er alveg tryggt að falli undir lög um Viðlagatryggingu, Bjargráðasjóð eða aðra sjóði, t.d. landbótasjóð og fyrirhleðslusjóð Landgræðslunnar sem eru líka tómir eða ekki nægilegir fjármunir í. Þessir fjármunir gætu bætt tjónið og farið í fyrirbyggjandi aðgerðir til þess að forða frekara tjóni. Ég lýsi yfir stuðningi við þetta mál, enda leggur nefndin þetta fram. Ég hvet til þess að því verði vísað til 2. umr. sem fyrst hér í þinginu. Varðandi þau ákvæði sem snerta kúabændur held ég að það sé að verða nokkuð augljóst að ef svona heldur áfram verði erfitt fyrir fólk að búa þarna næstu eitt eða tvö árin. Þá koma til ákvæði í þessum breytingum um að bændur geti flutt búfénað sinn á aðra bæi og framleitt þar en þeir fái engu að síður hluta af beingreiðslum áfram til þess að standa undir þeim kostnaði sem þeir hafa af því. Ef gosið mundi nú hins vegar gera okkur þann greiða að hætta og veðráttan yrði heppileg mætti auðvitað horfa til þess að kúabændur hefðu skepnur sínar inni næsta árið, þeir gæfu skepnunum inni og öfluðu síðan heyja annars staðar. Það væri ekki stórmál að koma því þannig fyrir. Varðandi sauðfjárbændurna hefur mér sýnst á liðnum dögum að þar geti dýraverndunarsjónarmið komið við sögu. Auðvitað er ekki hægt að byrgja sauðfé inni, það vita allir, það þarf að komast út. Það verða ekki beitarskilyrði eða lífvænlegt fyrir þær skepnur sem þarna eru. Auðvitað má segja sem svo að um leið og skepnurnar eru farnar af svæðinu getur fólk yfirgefið svæðið tímabundið og komið þarna til hreinsunarstarfa þegar gosinu lýkur. Ég held að að við verðum að horfast í augu við að það er mjög erfitt að vera á þessum svæðum í þeim gosmekki sem þarna er, í ösku og svifryki alla daga. Af því hv. þm. Atli Gíslason, formaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar, og Einar K. Guðfinnsson komu inn á það, gætum við jafnvel þurft að leggja fram aðrar breytingar sem tengjast flutningi sauðfjár á önnur svæði og kanna möguleika á því hvort hægt sé að flytja það til baka. Það er auðvitað fullt af ágöllum við það og við þurfum að skoða vel hvaða hagsmuni við erum að verja með þeim varnarlínum sem við höfum sett upp til þess að forðast útbreiðslu annarra sjúkdóma. Ég held að við ættum jafnvel að velta því hér fyrir okkur að það verði erfitt að halda sauðfé á næstu tveimur árum á sumum af þessum svæðum einfaldlega vegna þess að beitarskilyrði verða ekki fyrir hendi. Það verði jafnvel að grípa til svipaðra úrræða og gert er gagnvart þeim sem verða að skera niður fé sitt vegna riðuveiki, að þeir fái að taka fé síðar meir. Féð í dag yrði hugsanlega flutt á önnur svæði og til slátrunar í haust en síðan ættu menn þess kost að taka nýtt fé að ákveðnum tíma liðnum. En það er ekki til umfjöllunar í þessum lögum. Ég legg til að við reynum að drífa þennan hluta í gegn til þess að menn geti tekið þær ákvarðanir með lagalegan bakstuðning sem til þarf. En við þurfum að taka aðra þætti sem gætu komið upp til skoðunar sem allra fyrst.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd fyrir að taka frumkvæði og flytja þetta mál. Eins og hv. þm. Atli Gíslason, formaður nefndarinnar, hefur gert grein fyrir, felst það annars vegar í breytingu á lögum um Bjargráðasjóð, þar sem fellt er niður það hámark sem sett var í lögin um fjárstuðning ríkisins við sjóðinn. Þá verður hann betur í stakk búinn til að axla þá ábyrgð sem honum ber samkvæmt lögum og afdráttarlaus yfirlýsing hefur verið gefin um af hálfu ríkisstjórnarinnar, eins og öllum er kunnugt. Hins vegar eru það atriði sem lúta að því að bændur geti haldið tekjum sínum, beingreiðslum, framleiðsluheimildum og öðrum slíkum tekjum sem þar er um rætt samkvæmt lögunum, þótt þeir verði að flytja með bústofninn tímabundið af jörðinni á aðra jörð, eða láta af búskap tímabundið. Það er mjög mikilvægt að þetta komi strax fram og verði að lögum sem allra fyrst, þannig að hægt sé að fara að vinna á grundvelli þeirra. Bændur á viðkomandi svæðum geta þá hagað málum sínum í ljósi þessa. Næg eru verkefnin önnur að takast á við. Ég vil einnig geta þess að ég tel að stjórnsýslan hafi brugðist hratt og vel við. Það er nokkuð síðan að settar voru reglur af hálfu Bjargráðasjóðs um hvernig skyldi komið að þessum málum. Það er heimilt í 11. gr. laga um Bjargráðasjóð að taka sérstaklega og sértækt á bótaskyldu tjóni í einu byggðarlagi eða fleirum og getur þá stjórn Bjargráðasjóðs skipað nefnd til þess að rannsaka tjónið og gera tillögu til stjórnar sjóðsins um aðstoð vegna þess. Þarna er því heimild til þess að taka á málum sem geta verið fjölþætt í heilu byggðarlagi, en lúta að bótaskyldu og aðkomu Bjargráðasjóðs. Um þetta hafa verið settar sérstakar reglur sem kynntar hafa verið. Ég veit að bæði stjórnarformaður Bjargráðasjóðs og starfsmenn hans hafa farið um svæðið og verið þar frá upphafi. Þeir hafa fylgst með málum og gefið upplýsingar eftir því sem tök hafa verið á. Þegar lögin og reglugerðin liggur fyrir, er hægt að vinna á grundvelli þess. Ég vil líka geta þess að starfsmenn Bændasamtakanna, Búnaðarsambands Suðurlands og sveitarfélaga á svæðinu og annarra sem þarna hafa átt hlut að máli, hafa unnið vel og skipulega að mínu mati. Sérfræðingar og starfsmenn búnaðarsambandanna og sveitarfélaganna, hafa heimsótt, að ég held, vel flesta bæi þar sem tjón hefur orðið. Farið hefur verið yfir stöðuna og hvernig hver og einn metur sína stöðu, hvað er til úrbóta og hvernig á að bregðast við. Landgræðslan hefur einnig komið að þessu máli. Ég var á fundi í gærkvöldi með þeim aðilum, aðgerðahópi undir forustu Sigurgeirs Þorgeirssonar, ráðuneytisstjóra sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins, yfirdýralækni og Matvælastofnun og öðrum aðilum sem þarna eiga hlut að máli frá stjórnsýslunnar hálfu, og svo með heimamönnum. Í gærkvöldi var farið yfir stöðuna sem laut að búskaparlegum þáttum. Sérstaklega var farið yfir stöðu sveitabænda, því eins og hér hefur komið réttilega fram, stendur sauðburður sem hæst. Víða er komið fram á seinni hluta sauðburðar og ekki er hægt að hafa borið fé lengi inni, í öskufalli, þótt hey séu í sjálfu sér nóg. Á fundinum í gær var mér greint frá því að það væri komið vel á veg að útvega allmikið land innan sama hólfs. Þetta er fyrst og fremst í Meðallandi og þar fyrir austan. Þar eru svæði sem eru tilbúin til þess að taka við fé nú þegar, auk þess sem verið er að afla heimilda og búa land þar undir að taka á móti fé. Eftir því sem mér fannst umræðan vera í gær, af hálfu aðila sem þekktu flestir vel til þarna, væri þar mikið og í sjálfu sér gott land til að taka á móti velflestu af því fé sem gæti verið um að ræða og þyrfti að flytja til. Bændur sem óska eftir að flytja fé sitt austur eftir, geta nú þegar snúið sér til búnaðarfulltrúa Búnaðarsambands Suðurlands. Ég býst við að það geti byrjað ekki seinna en á morgun. Það þarf í sjálfu sér ekki að flytja allt í einu á þeim stöðum þar sem fólk getur haft sauðféð inni og heima við. Það er hægt að taka ærnar með elstu lömbunum og flytja þær fyrst o.s.frv. Ég tel að í þeim erfiðleikum og óvissu sem bændur standa frammi fyrir séu þó til úrlausnir og hægt að vinna úr stöðunni með þokkalegum hætti, eftir því sem tök eru á. Síðan er verið að taka á öðrum þáttum og meta þá, eins og hver staðan verður ef gosið heldur áfram til lengri tíma og hvernig á að bregðast við því. Eins og hér hefur komið fram getur vel verið að það þurfi aðrar lagabreytingar en þessar til að bregðast við atvikum sem upp kunna að koma. Ég vil fullvissa alla, bæði þingmenn og bændur og fólk á svæðinu, um að allt verði gert af hálfu stjórnvalda til þess að aðstoða fólk til að gera það besta úr því sem þarna er við að fást. Eftir því sem ég best veit verður kynningarfundur í kvöld á Heimalandi þar sem verður farið yfir málin með þeim sem búa í nágrenni svæðisins. Það er einnig verið að fara yfir málin með þeim sem búa austar á gossvæðinu. Það er alveg víst að hugur okkar stendur með því fólki sem þarna tekst á við óblíð náttúruöflin, ekki aðeins fyrir sjálft sig, heldur einnig skepnur sínar og lífsviðurværi. Hugur okkar er með þeim og er aðdáunarverður sá dugnaður sem þarna er sýndur, samhjálp og samvinna, ekki aðeins af heimafólki heldur líka landsmönnum öllum sem vilja bjóða fram hönd sína til þess að létta undir og koma til aðstoðar. Það er afar mikilvægt í aðstæðum eins og þessum, og í samhuginum er fólginn mikilvægur styrkur. Ég hef í sjálfu sér litlu við þetta að bæta. Það er mjög ánægjulegt að heyra orð hv. þingmanna úr öllum stjórnmálaflokkum sem hér hafa komið upp. Hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd er einhuga í flutningi á frumvarpinu og ég fagna því. Ég býst einnig við að eiga gott samstarf við nefndina ef brýn nauðsyn ber til að flytja breytingar á öðrum lögum og/eða þessum, til að mæta því sem upp kann að koma. Ég finn að það er einhugur allra í þeim efnum og ég fagna því.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta innlegg. Við Rangæingar erum þakklát fyrir þann mikla stuðning sem við höfum fundið fyrir í samfélaginu á þessum miklu umbrotatímum. Það eru ótal spurningar sem koma fram á hverjum einasta íbúafundi sem haldinn er og þeir eru margir. Það er reynt að halda upplýsingagjöfinni eins mikilli og hægt er. Spurningarnar snúast mjög margar um kostnað og hver og ein spurning er send beint í viðeigandi pípur. Hér fáum við svör og viðbrögð Alþingis við ákveðnum þáttum málsins. Ég ætla að leyfa mér að nota tækifærið, fyrst ráðherrann er í húsi og ég næ taki á honum í ræðustólnum, aldrei þessu vant, að spyrja hann nokkurra spurninga. Eðlilega eru bændur á svæðinu orðnir talsvert þreyttir. Álagið er búið að vera gríðarlega mikið á þeim, sem og aðilum í ferðaþjónustunni. Við skulum halda okkur við bændurna. Eitt af mikilvægustu verkefnunum sem fyrir dyrum standa núna er að útvega afleysingu fyrir bændur, þannig að þeir geti tekið sér smá frí og pásu og hvílst. Þá fellur til kostnaður sem felst í launum viðeigandi starfsmanna. Jafnframt hefur sveitarstjórn Rangárþings eystra ákveðið að beita sér fyrir því að í boði verði íbúðarhúsnæði fyrir fjölskyldur á svæðinu svo þær geti farið tímabundið út af öskusvæðinu til hvíldar. Sveitarfélagið sjálft hefur, í trausti yfirlýsingar ráðamanna þjóðarinnar, ákveðið að fara af stað með verkefni í því trausti að það verði komið til móts við þennan kostnað. Það er mjög mikilvægt, af því kerfið okkar er nú einfaldlega þannig að það er ekki fullkomið og það þarf að bregðast hratt við í svona aðstæðum. Sveitarfélögin á svæðinu hafa ákveðið að taka að sér verkefni sem eru óumflýjanleg, eins og þessi verkefni. Hefur ráðherrann upplýsingar um það hvort þessi verkefni verði styrkt af ríkinu?

Frú forseti. Það er gott að fá hv. þingmann Unni Brá Konráðsdóttur hér upp í ræðustól til að ræða þessi mál. Við höfum líka hist á vettvangi, líklega í þrígang. Mér finnst einmitt táknrænt og gott hvað allir þar eru samhentir, koma saman og fara yfir málin. Þar veit ég að hv. þingmaður hefur ekki legið á liði sínu. Það er alveg rétt, það verða ótal spurningar í þessu sambandi sem ekki er hægt að svara strax, en það verður reynt að svara þeim sem hraðast og fljótast. Einmitt af þeim ástæðum fóru fulltrúar Búnaðarsambandsins og trúnaðarmenn Bjargráðasjóðs á hvert einasta heimili og tóku út stöðuna og það sem þarf að gera. Þá gátu þeir, við þær aðstæður og á þeim tímapunkti, tekið á móti spurningum og svarað þeim eftir bestu getu. Ég hef heyrt mjög vel látið af því að þetta sé unnið þannig. Auðvitað koma alltaf nýjar spurningar upp. Hitt er alveg hárrétt, þegar kemur að því að bæta þær eignir sem hægt er að tryggja, hvar mörkin eru á milli Viðlagatryggingasjóðs og Bjargráðasjóðs og síðan sveitarfélagsins. Á fundinum í gær var lögð áhersla á að þessir aðilar færu saman yfir málin, þannig að ef einhverjar línur væru óskýrar, mundu þeir allir reyna að skýra þær innbyrðis fyrst og gera þær klárar gagnvart íbúunum. Auðvitað snúast margar spurningar um húsnæði ef fólk þarf að flytja af svæðinu, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra aftur fyrir svarið og mig langar að nota tækifærið til að hrósa honum fyrir þá athygli sem hann hefur sýnt íbúum á þessum svæðum, aðallega þá vestursvæðinu undir Eyjafjöllum og í Mýrdalshreppi og Skaftárhreppi. Það er afskaplega mikilvægt að ráðamenn þjóðarinnar láti sig þetta mál varða, þetta eru mestu hamfarir sem orðið hafa í lengri tíma á Íslandi og fræðingar segja að gosið sé nú orðið stærra en Heklugosið 1947. Það er því enginn smáatburður sem þarna hefur átt sér stað. Mig langar bara að ítreka að heimamenn þarna eystra treysta því að orð ráðamanna standi og ég veit að það er mjög góður hugur hjá þingmönnum allra flokka og eins beggja ríkisstjórnarflokkanna til þess að halda eins vel á þessum málum og hægt er. Engu að síður langar mig að vekja athygli á því að það eru sveitarfélögin sem leiða og fara í framkvæmdir sem heyra kannski ekki undir neinn sérstakan en verður að fara strax í. Ég treysti því að þessum kostnaði verði mætt og tel að það verði allt til fyrirmyndar. Síðan langar mig að nota lokasekúndurnar mínar til þess að hrósa öllum þeim viðbragðsaðilum sem komið hafa að þessu máli. Bændasamtökin hafa staðið sig með eindæmum vel. Við þurfum kannski að fara aðeins betur yfir það hvernig við ætlum að koma til móts við aðra aðila, þ.e. þá sem eru með ferðaþjónustusvæðin o.s.frv. og hafa orðið fyrir gríðarlegu rekstrartapi. Þá horfum við jafnframt til þeirra fordæma sem eru fyrir hendi varðandi náttúruhamfarir. Að öðru leyti hlakka ég til að sjá ráðherrana á íbúafundinum á Heimalandi í kvöld.

Frú forseti. Jú, það var á dagskrá hjá ráðherranum að koma á Heimaland í kvöld og að óbreyttu stefni ég að því. Það er mjög mikilvægt, eins og hv. þingmaður kom inn á, fyrir okkur sem öxlum ábyrgð af hálfu stjórnvalda í þessum efnum að við heyrum orðræðuna, óskirnar, áhyggjurnar og hvatninguna af vettvangi. Það er alveg hárrétt að þetta hvílir á sveitarfélögunum og forustu þeirra. Það verður að gera það og það eru heimaaðilar sem verða að axla ábyrgðina á framkvæmdinni og gera það sem þarf að gera. Okkar hinna er að veita allan þann bakstuðning sem við getum í þeim efnum. Ég er viss um og það hefur komið fram, eins og hv. þingmaður minntist á, að það er einhugur allra flokka á þingi og einhugur innan ríkisstjórnar um að það sé gert. Síðan þurfum við að búa okkur undir að takast á við að leysa þau bráðaverkefni sem vorið kallar á, sauðburð og annað slíkt. Síðan er alveg ljóst að á ákveðnum bæjum verður ekki stundaður heyskapur í sumar og á öðrum er erfið staða. Við viljum að stutt sé við þá valkosti að hægt sé að afla heyja og að búin verði rekin þarna áfram, þó svo að á einhverjum þeirra þurfi að gera hlé. Það verður allt gert af hálfu stjórnvalda til þess að tryggja áframhaldandi möguleika og góða búsetu og landbúnaðarframleiðslu þótt kannski verði að gera alvarlega lykkju á þá leið. Ég hef sagt áður og segi enn 

Hæstv. forseti. Mig langar að fagna framkomnu frumvarpi og hrósa sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd fyrir að hafa unnið hratt og vel að því að koma þessu máli á dagskrá. Ég heiti því að leggja mitt af mörkum til þess að það megi fá sem hraðasta afgreiðslu í gegnum þingið vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt fyrir þá sem búa á þeim svæðum sem verst hafa orðið úti í eldgosinu að þeir fái að sjá það í verki héðan frá Alþingi að mönnum er full alvara með að koma til móts við þær spurningar og þau vafaatriði sem brenna á mönnum þar eystra. Mig langar að byrja á því að koma fram þökkum til þeirra sem staðið hafa í eldlínunni fyrir austan. Þar er fyrst að nefna almannavarnadeild ríkislögreglustjóra, lögregluna, björgunarsveitirnar, Rauða krossinn, heilsugæsluna í Rangárþingi og víðar, eins Matvælastofnun, Bændasamtök Íslands, Landgræðsluna, Vegagerðina og alla þá fjölmörgu vísindamenn sem lagt hafa sitt af mörkum til að uppfræða íbúana og reynt hafa að komast til botns í því hvað blessaður jökullinn okkar ætlar nú að gera næst. Síðast en ekki síst langar mig að koma þökkum til þeirra fjölmörgu sjálfboðaliða sem lagt hafa hönd á plóginn til þess að hreinsa til. Jafnframt ber að þakka íbúum fyrir austan fyrir það æðruleysi sem þeir hafa sýnt í þessum hremmingum og fyrir þá bjartsýni sem þeir hafa fyrir hönd síns byggðarlags. Frú forseti. Það er mjög mikilvægt að menn hlusti vel eftir þeim röddum sem berast að austan og þess vegna fagna ég því að þingmenn hafa í stríðum straumum streymt á þá íbúafundi sem staðið hefur verið fyrir fyrir austan til þess einmitt að fá beint í æð þær fjölmörgu spurningar sem þar koma fram. Á fyrstu fundunum spurðu menn eftir því hvort ekki yrði örugglega greitt fyrir það hey sem þyrfti að kaupa ef halda þarf að skepnum lengur á húsi. En nú, eftir því sem gosið hefur haldið áfram og lagst yfir allt þetta tímabil og sér ekki enn fyrir endann á því, eru menn farnir að velta fyrir sér stærri og erfiðari spurningum. Þess vegna er mikilvægt að það frumvarp sem hér liggur fyrir heimili mönnum að flytja kvóta sinn og sínar ær og kýr á milli án þess að þurfa að selja þessar miklu auðlindir. Það er markmið okkar allra, að því er ég tel, að halda þessum bæjum í byggð. Það hlýtur að vera frummarkmið okkar, að sjálfsögðu á eftir því að tryggja öryggi íbúanna. Það er þess vegna mjög mikilvægt að ríkissjóður komi til móts við íbúana með einhverjum leiðum sem gera það kleift. Ég fagna því. Það er náttúrlega ákveðinn tími liðinn frá því að þessar spurningar vöknuðu fyrst en mér finnst þetta engu að síður hafa gengið hratt og er það vel. Það sem íbúarnir og við fyrir austan erum mest að velta fyrir okkur þessa dagana fyrir utan það hvenær gosið hættir, er hvaða kostnaður verður greiddur, bæði til íbúanna sjálfra og eins til samfélagsins. Ég fagna þeim yfirlýsingum sem komið hafa fram frá stjórnvöldum um að tekið verði myndarlega á þessu máli og reynt að koma til móts við allar þær óvæntu uppákomur sem fylgja gosi sem þessu. Það er langt síðan við Íslendingar höfum upplifað atburð af þessu tagi sem stendur yfir svona langt tímabil. Þá er auðvitað ólíkt hvernig bregðast á við hamförum sem þessum sem ná yfir langt tímabil eða einstökum atburði þar sem strax er unnið úr afleiðingunum. Óvissan er enn mikil. Menn vita ekkert um hvernig sumarið verður. Menn vita ekki hvernig næstu mánuðir verða. Þess vegna er mjög gott að menn séu vel upplýstir, bæði hér í þinginu og eins fyrir austan um hvaða stefnu ríkisstjórnin ætlar að taka í þessu máli. Eins og ég sagði í andsvari mínu við hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hafa menn verið að velta fyrir sér með hvaða hætti komið verður til móts við bændur varðandi afleysingar. Vissulega er álagið búið að vera mikið og það hefur í rauninni staðið frá því fyrstu rýmingar hófust vegna eldgossins á Fimmvörðuhálsi. Þetta er orðinn frekar langur tími og menn voru þegar orðnir þreyttir þegar Eyjafjallajökull byrjaði að gjósa. En að sjálfsögðu er álagið miklu meira núna fyrir austan, þetta orðið langvarandi ástand. Það er verið að setja upp kerfi sem snýst um að reyna að tryggja afleysingar fyrir bændur þannig að þeir geti með góðri samvisku tekið sér aðeins frí með fjölskyldum og farið frá mesta öskusvæðinu. Vissulega er erfitt þegar fjölskyldan er ekki saman og það þarf að tryggja þessar fjölskyldur komist aðeins frá. Þá koma upp spurningar varðandi kostnað við húsnæði o.s.frv. Ég treysti því í ljósi svara ráðherrans og góðs vilja bæði hér í þinginu og eins í ríkisstjórninni að komið verði til móts við þessar áleitnu spurningar borgaranna. Frú forseti. Ég fagna því enn og aftur að samstaða ríki um þessi máli í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd og vonast til þess að sjá þetta frumvarp afgreitt hér sem lög frá Alþingi á morgun.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga frá hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd. Ég vil lýsa því yfir að ég er mjög hlynntur þessu frumvarpi og ég tel að það sé brýnt að gera þær breytingar sem þar er lagt til. Hins vegar hef ég athugasemd við það að frumvarpið hafi verið samið í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu fyrir beiðni sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar. Ég hefði talið eðlilegt að nefndin semdi þetta frumvarp sjálf fyrst hún flytur það í ljósi þess að menn vilja aukinn veg Alþingis og sá sem semur frumvarp hefur mest um það að segja. Ég hef margoft rætt það. Síðan verð ég að segja að nú eru komnir einn mánuður og einn dagur síðan ég ræddi við varaformann hv. nefndar, hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur, þar sem ég spurði hana hvort gerð hafi verið neyðaráætlun vegna öskufalls, með leyfi frú forseta: „… sem hugsanlega eyðileggur blómleg landbúnaðarhéruð, þannig að búpeningur drepst, heyskapur bregst, skera þarf niður skepnur í stórum stíl eða flytja þær á brott og flytja þarf mikið magn af heyi og fóðri milli héraða og jafnvel erlendis frá um hugsanlega ófæra vegi og vélar sem ekki ganga í öskufalli.“ Þetta hefur ekki verið gert. Ég var á ferð undir Eyjafjöllum, búinn að fara fjórum sinnum gegnum mökkinn. Það er ömurleg sýn sem við blasir. Það er mjög dapurlegt að líta á þessi búsældarlegu héruð sem ég hef nú oft horft til brosandi í sólinni. Ég get vel ímyndað mér að fólk geti ekki verið þarna mjög lengi í einu. Það þarf að komast út úr þessum mekki. Þess vegna tek ég undir þá áskorun að komið sé á einhverri afleysingaþjónustu þannig að menn geti losnað öðru hverju úr þessari prísund. Hins vegar vil ég undirstrika að í öllu óláninu er það lán, þótt að það sé ekkert lán í sjálfu sér, að vindáttin skuli hafa verið slík sem hún hefur verið. Ef vindáttin hefði verið á þann veg að afréttir og mjög stór landbúnaðarhéruð eins og Ölfusið og Suðurlandið allt hefðu lagst undir ösku ætla ég nú ekki að segja hvar við værum stödd. Mér finnst að menn þurfi að vera undir það búnir því að það veit enginn hvernig vindátt á Íslandi er, það bara er þannig. Auðvitað vonar maður að gosið hætti bara helst fyrir kaffi í dag en það er nú ekkert útlit fyrir það og menn þurfa að vera undir alls konar hluti búnir, til dæmis varðandi heyskapinn, hvað verður um heyskap ef öskufall verður, heyskapur getur brugðist. Það er alveg á hreinu að hann gerir það undir Eyjafjöllum, það verður ekki heyjað þar þetta árið, það sá maður bara með því að líta yfir öskuna sem lá á túnunum. Er hægt að beita á afrétti? Hvað gerist ef beitt er á afréttinn og síðan kemur aska og það þarf að smala í hasti? Þá þýðir ekkert að vera að bíða neitt voðalega lengi eftir því að ákveðið verði hvert á flytja fé og hross og annað slíkt. Það er líka eitthvað sem menn þurfa að vera undir búnir. Mér finnst einhvern veginn að menn treysti á að það gerist ekkert voðalegt. Auðvitað vonar maður að allt gangi vel og kannski gerir það það líka en þetta þarf að gera. Það þarf að vera búið að skipuleggja flutning á sauðfé, að það sé ekki bara að frumkvæði viðkomandi bænda. Það þarf að vera tilbúið að flytja hross í einhverjum mæli eða reka þau milli landsfjórðunga. Þau geta farið á milli hólfa en ekki sauðfé. Það þarf jafnvel að opna hólf ef á þarf að halda eða gera einhverjar undantekningar þar, þar þurfa menn að vega og meta meiri hagsmuni fyrir minni o.s.frv. Þetta er hlutur sem þarf að vinna hratt að. Svo þarf, eins og ég hef nú sagt, frú forseti, að kanna hvort það sé eitur í þessari ösku, hvort grasið sem heyjað er upp úr þessari ösku sé eitrað eða hvort hægt sé að gefa það skepnum. Lambfé sem er nýborið verður ekki sett í hús hjá flestum bændum, þeir hafa ekki pláss til þess að stúka hverja lambá af. Og ef lömbin eru ekki stúkuð af tryggilega hlaupa þau um allt fjárhús og ærnar geldast. Reyndir bændur hafa sagt mér að þá sé nú alveg eins hægt að opna sláturhúsin ef menn geta ekki beitt lambfénu. Menn þurfa að vera tilbúnir með áætlun um að gera þetta allt saman hratt og vel. Nú er kominn rúmur mánuður síðan ég vakti fyrst athygli á þessu, ég sakna þess að menn séu ekki komnir með einhverja neyðaráætlun til að taka á þessum hlutum. Maður getur náttúrlega vonað það besta, að vindáttin haldist góð í þeim skilningi að sem flestir bændur sleppi, það er náttúrlega skelfilegt fyrir bændur sem lenda í því undir Eyjafjöllum, en ég bendi hér á það sem gæti gerst. Svo vonar maður auðvitað hið besta.

Frú forseti. Ég deili áhyggjum með hv. þm. Pétri Blöndal og það er rétt að hann gerði að umtalsefni ekki alls fyrir löngu hvort uppi væru neyðaráætlanir varðandi viðbrögð við því sem er að gerast austur undir Eyjafjöllum. Sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd hefur ekki gert slíka neyðaráætlun en hins vegar kom fram í umræðunni í þinginu á sínum tíma að sjávarútvegsráðuneytið væri í stöðugu og nánu samráði og sambandi við viðbragðsaðila, Bændasamtökin og fleiri, varðandi þau skref sem stíga þyrfti til þess að létta undir með bændum á þessu svæði. Ég get alveg tekið undir að flutningar búfjár eru kannski seinir af stað en jafnvel þótt fyrir lægju neyðaráætlanir um flutning fjár, heyforða og þess háttar gerist slíkt auðvitað ekki nema í samráði við bændurna. Þeir verða sjálfir að fá að ráða því hvenær þeir telja nóg komið og hvenær þeir telja tímabært að forða sínu búfé undan öskufalli. Það metur það í raun og veru enginn betur en bóndinn á sinni jörð hvað hægt er að halda út lengi. Hitt er annað mál að við deilum þessum áhyggjum, ég og hv. þm. Pétur Blöndal, og kannski er ekki seinna vænna en að setja upp slíkar neyðaráætlanir varðandi flutninga. Ég hefði samt fyrr viljað láta á það reyna að bændur skipulegðu þetta sjálfir og Bændasamtökin fyrir þeirra hönd í samráði við framkvæmdarvaldið eins og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið, sem er eins og fram hefur komið allt af vilja gert.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa athugasemd hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur, sem er varaformaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar, og ég er henni sammála um að það sé nauðsynlegt að gera einhverja áætlun og bændur þurfa að ráða. Hins vegar getur einstakur bóndi ósköp lítið gert þegar engin úrræði eru til, t.d. að búið sé að hafa samband við gripaflutningafyrirtæki eða þá sem eiga slíka aðstöðu og samhæfa eitthvað. Mér heyrist, þó ég viti það ekki nákvæmlega, að einn bóndi sé að flytja fé sitt austur í Meðalland og hann getur sennilega ekki flutt það aftur til baka en það er mjög þungbær ákvörðun fyrir bónda að taka. Svona aðstaða þarf að vera skipulögð af einhverjum. Ef við værum að tala um stórfellda flutninga, ég tala nú ekki um ef það kæmi austsuðaustan átt og öskustrókinn legði yfir Hvolsvöll og nágrenni þar sem eru blómleg héruð og skepnur á beit - þá þurfa menn að gera þetta í miklu stærri mæli og það þarf að vera í boði fyrir bændur að geta flutt skepnur sínar þegar á þarf að halda. Ég nefndi líka afréttinn og hvað gerist ef hann lokast skyndilega. Auðvitað vonar maður að ekki komi til þess en þá þarf að grípa til smölunar í hvelli með mjög skömmum fyrirvara. Síðan er ekki búið að kanna enn þá hvort askan sé eitruð, ekki svo ég viti. Það má vel vera að varaformaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar hafi vitneskju um það.

Frú forseti. Vandinn við þetta gos er auðvitað sá að við höfum ekki hugmynd um hvað það muni standa lengi. Kannski er besta ráðið að byrja nú þegar að vinda bráðan bug að því að forða búfé af svæðunum og gera ráð fyrir því að þetta muni standa lengi. Sennilega eru það einu skynsamlegu viðbrögðin úr því sem komið er. Eins og ég sagði deili ég þessum áhyggjum með hv. þingmanni. Ég geri fastlega ráð fyrir því, þótt ég sé ekki efnafræðingur og hafi ekki sjálf tekið sýni þarna, að askan sé eitruð. Það er þekkt að gjóska og gosaska valda sjúkdómum í búpeningi og nóg eru nú óþægindin af því sem þarna á sér stað. Ég held að það sé ekki seinna vænna fyrir viðbragðsaðila og Bændasamtökin að fara að vinna bráðan bug að því að koma búfé undan. Ég veit ekki hvort það þarf forgöngu Alþingis um slíkt, ég er ekki alveg sannfærð um það, en a.m.k. erum við sammála um að eitthvað þarf að gera.

Frú forseti. Hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd gerir að sjálfsögðu ekkert í framkvæmdum en það kann að vera að setja þurfi einhvern lagaramma um þær aðgerðir sem menn ætla að grípa til, t.d. að slaka á reglum um flutning milli hólfa ef menn telja það skynsamlegt. Það gæti verið hlutverk nefndarinnar. Síðan þarf náttúrlega að ræða fjárveitingar til slíkra aðgerða, því þær geta verið kostnaðarsamar og spurning hvort bændur eigi að bera þær sjálfir eða fjárveitingavaldið, þ.e. Alþingi. Þetta gæti Alþingi gert. Síðan eru það ráðuneytið og hæstv. ráðherra sem bera ábyrgð á því að þessar neyðarráðstafanir fari í gang og hvernig þær eru framkvæmdar. Það er hinn endinn. Ég held að nefndin þurfi að vinna vel með Bændasamtökunum, einstökum bændum og ráðuneytinu að því að breyta þeim lögum sem þarf að breyta ef þess skyldi gerast þörf.

Frú forseti. Við finnum það þegar áföll dynja yfir, náttúruhamfarir og atburðir í líkingu við það sem á sér stað núna í Eyjafjallajökli, að það getur haft sína kosti að búa í litlu samfélagi vegna þess að samkenndin meðal okkar Íslendinga er mjög sterk þegar svona hlutir gerast og viljinn til aðstoðar er ríkur. Það á bæði við um stjórnvöld og almenning allan eins og við höfum séð á viðbrögðum almennings við hjálparbeiðnum eða áskorunum í þá átt að aðstoða bændur undir Eyjafjöllum við sauðburð og hreinsun upp á síðkastið. Það frumvarp sem hér liggur fyrir og er til umræðu, flutt af sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd þingsins, er aðeins eitt skref í þá átt að styðja við bakið á bændum undir Eyjafjöllum í þeim erfiðu aðstæðum sem þeir eru í núna og það er ófyrirséð á þessari stundu hvert tjónið verður. Við höfum ekki hugmynd um hve lengi gosið stendur, hvert hið endanlega tjón verður eða hvað verður um búfjárhald í framtíðinni á þessum slóðum, þannig að það eru ótal spurningar sem erfitt er að svara eins og sakir standa. Það skiptir líka máli að stjórnvöld og Alþingi Íslendinga sýni vilja til þess að koma til aðstoðar og sá vilji held ég að hafi þýðingu fyrir þá sem núna berjast við aðstæðurnar í kringum gosstöðvarnar. Ég er þakklát fyrir þetta frumkvæði sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar og þær undirtektir sem þetta frumvarp fær hér í þinginu vegna þess að ég held að það sé mikils virði fyrir bændur á þessum slóðum að finna að þingheimur hugsi til þeirra og að stjórnvöld séu tilbúin að stíga þau skref sem þarf til þess að koma til aðstoðar. Auðvitað er ótal spurningum ósvarað, eins og fram kom í máli hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur áðan, og við sem hér stöndum á þessari stundu höfum ekki hugmynd um til hvaða ráða þarf að grípa áður en yfir lýkur en þetta er a.m.k. skref í rétta átt. Ég vil einnig nota þetta tækifæri og senda bændum og búaliði austur undir Eyjafjöllum og í námunda við gosstöðvarnar baráttukveðjur.

Frú forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þessa umræðu sem hér hefur átt sér stað og þá samstöðu sem ríkir um þetta mál. Það er sprottið af samtölum og samræðum við bændur og aðra hagsmunaaðila á þessu svæði og ég vil að gefnu tilefni taka fram að ég tel að það hafi verið unnið fumlaust, faglega og markvisst að þessu máli. Umræðan um flutning á búfé gat auðvitað ekki komið upp varðandi óborið fé því það er ekki flutningshæft og heldur ekki nýborin lömb því þau verða að eiga hálfsmánaðar æviskeið eða meira áður en ráðist er í flutninga. Ég vil nefna sérstaklega að sérfræðingar hafa farið sem teymi um svæðið, ráðunautar, fulltrúar Matvælastofnunar, Landgræðslunnar, Bændasamtakanna og dýraheilbrigðisfulltrúar. Þeir hafa farið frá býli til býlis og tekið út aðstæður á hverjum stað og síðan er verið að bregðast við því. Ég vil líka sérstaklega taka undir þakkarorð hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur, sem býr á Hvolsvelli og þekkir þetta til hlítar, hrósyrði hennar og þakklæti í garð allra sem hafa komið að málinu, almannavarna, lögreglu, sjálfboðaliða og fleiri og fleiri. Ég hef sagt það áður í þessum ræðustól að ég er stoltur af störfum þeirra og þakka þeim kærlega fyrir. Að öllu óbreyttu er stefnt að því að þetta frumvarp verði afgreitt og verði að lögum á morgun. Ég vil að lokum geta þess að fleira er til skoðunar. Það koma upp spurningar og þær eru allar til skoðunar, m.a. varðandi flutning út fyrir hólf og slátrun að hausti. Einnig er verið að skoða sérstaklega það sem snýr að lánamálum bænda á svæðinu, hvort mögulegt sé að frysta þau o.s.frv. Enn á ný þakka ég meðnefndarmönnum í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd fyrir gott samstarf við að koma þessu máli fram sem og þingmönnum öllum.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. viðskiptanefndar um frumvarp til laga um vátryggingastarfsemi. Meiri hlutinn leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu og mun ég nú gera grein fyrir þeim helstu. Nefndinni bárust athugasemdir þess efnis að svigrúm vátryggingafélaga til að endurtryggja frumtryggingaráhættu í þriðja ríki væru of takmarkaðar þar sem liggja þyrfti fyrir ákveðinn samstarfssamningur milli Fjármálaeftirlitsins og heimaríkis þess sem veitir þjónustuna. Nefndin leggur til breytingu á 5. gr. í þeim tilgangi að draga úr kvöð á Fjármálaeftirlitið til sjálfstæðrar samningsgerðar enda er það í reynd nefnd eftirlitsaðila á vátrygginga- og eftirlaunasviði Evrópusambandsins sem gerir slíka samninga. Lagðar eru til nokkrar breytingar á 54. gr. um stjórn vátryggingafélags. Lögð er til breyting á 3. mgr. í þá veru að stjórnarmenn geti jafnframt verið búsettir í ríki sem er aðili að Efnahags- og framfarastofnuninni OECD. Einnig er lagt til að þeir komi ekki til greina sem stjórnarmenn eða framkvæmdastjórar sem hafa á síðustu tíu árum hlotið dóm í tengslum við refsiverðan verknað. Nefndin hróflar ekki við þeim tímamörkum sem gilda um gjaldþrotaskipti. Jafnframt er lagt til að 5. og 6. mgr. 54. gr. verði breytt svo að samræmist betur sambærilegu ákvæði í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki. Ákvæðið bannar stjórnarmönnum vátryggingafélags að sitja í stjórn annars vátryggingafélags eða félags í nánum tengslum við það. Starfsmönnum er auk þess óheimilt að sitja í stjórn viðkomandi vátryggingafélags. Í samræmi við frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki leggur meiri hlutinn til að á eftir 54. gr. bætist ný grein. Er þar kveðið á um að Fjármálaeftirlitið setji reglur um það hvernig vátryggingafélögum verði heimilt að veita starfsmönnum kauprétt eða kaupaukagreiðslur. Er jafnframt gert ráð fyrir því í ákvæðinu að áunnin réttindi starfsmanna samkvæmt kaupaukakerfi skuli færð til gjalda á hverju ári eftir því sem reglur um reikningsskil heimila og skal gerð grein fyrir þeim í skýringum með ársreikningi. Þá er mælt fyrir um takmarkanir á heimildum vátryggingafélaga til að gera starfslokasamning við framkvæmdastjóra eða annan lykilstarfsmann nema hagnaður hafi verið af rekstri félagsins samfellt síðustu þrjú ár starfstíma hans. Í breytingartillögu nefndarinnar er Fjármálaeftirlitinu veitt heimild til að setja reglur um kaupaukakerfi en í þeim skal hafa tilmæli Evrópusambandsins til hliðsjónar sem og aðrar reglur samþykktar alþjóðlega eða viðurkenndar. Helstu atriði tilmæla Evrópusambandsins um starfskjarastefnu í fjármálageiranum eru m.a. þær að aðildarríki setji reglur sem tryggi að starfskjarastefna sé í samræmi við og stuðli að traustri og skilvirkri áhættustjórnun en hvetji ekki til of mikillar áhættutöku. Þá skuli vera ákveðið jafnvægi milli fastra launa og bónusgreiðslna og mælt fyrir um að aðildarríkin eigi að tryggja að starfskjarastefna fjármálastofnana setji hámark á bónusgreiðslur. Einnig skulu mælingar á frammistöðu ná til lengri tíma og kveðið er á um að fjármálastofnanir eigi að geta krafist endurgreiðslu á bónusgreiðslum ef í ljós kemur að þær hafi verið byggðar á röngum upplýsingum. Starfslokasamningar skulu samkvæmt tilmælunum tengjast frammistöðu sem hefur náðst á lengri tíma, og í þeim má ekki felast umbun fyrir mistök og skal hún uppfærð reglulega. Upplýsa skal hluthafa um starfskjarastefnu og skulu eftirlitsaðilar á fjármálamarkaði yfirfara og leggja mat á starfskjarastefnu fjármálastofnana til að tryggja að stefnan sé í samræmi við skilvirka áhættustjórnun. Hv. viðskiptanefnd þótti viðeigandi og rétt að setja þessi tilmæli Evrópusambandsins inn í breytingartillögu við frumvarp um vátryggingastarfsemi. Í breytingartillögu við 56. gr. er lagt til að skylt verði að skipta um endurskoðunarfélag á fimm ára fresti en ekki aðeins endurskoðanda. Þá leggur nefndin til viðbót þess efnis að endurskoðendur og endurskoðunarfélög skuli kjörin á aðalfundi til fimm ára og að álit endurskoðendaráðs þurfi að liggja fyrir áður en tekin verður ákvörðun um að víkja endurskoðanda eða endurskoðunarfélagi frá. Við þessa grein er ákvæði til bráðabirgða sem hljóðar svo: „Þrátt fyrir 56. gr. laga þessara er endurskoðanda eða endurskoðunarfélagi sem veitt hefur vátryggingafélagi þjónustu sína í þrjú ár eða skemur fyrir gildistöku laga þessara heimilt að veita því félagi þjónustu í fimm ár frá gildistöku. Hafi þjónusta verið veitt lengur en þrjú ár fyrir gildistöku laga þessara er endurskoðanda eða endurskoðunarfélagi heimilt að veita vátryggingafélagi þjónustu í þrjú ár eftir gildistöku laga þessara.“ Nefndin leggur til að 65. gr. frumvarpsins falli brott. Í greininni er mælt fyrir um heimild Fjármálaeftirlitsins til að birta opinberlega niðurstöður í málum og athugunum. Ákvæði sama efnis var lögfest árið 2009 í lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Við þá lagabreytingu féll brott sambærilegt ákvæði í lögum um verðbréfaviðskipti. Talið er nægjanlegt að hafa ákvæði þessa efnis á einum stað, þ.e. í lögum sem gilda um Fjármálaeftirlitið. Auk ofangreindra breytingartillagna við frumvarpið þótti meiri hlutanum ástæða til að gera grein fyrir skoðun sinni á eftirfarandi atriðum: Í frumvarpinu er lagt til í 2. gr. að íslensk vátryggingafélög skuli rekin sem hlutafélög. Verði frumvarpið að lögum fellur því brott heimild gildandi laga til að reka vátryggingafélag sem gagnkvæmt félag. Engin gagnkvæm vátryggingafélög eru starfandi hér á landi og engar óskir hafa komið fram um stofnun slíkra félaga. Reglur um gjaldþol og afnám einkaréttar bátaábyrgðarfélaganna á að veita þjónustu á tilteknu markaðssvæði höfðu í för með sér erfiðleika fyrir bátaábyrgðarfélög hér á landi og hættu félögin starfsemi í kjölfarið. Gagnkvæm vátryggingafélög eiga í erfiðleikum ef þau þurfa að bæta fjárhagsstöðu sína en þau geta ekki líkt og hlutafélög aukið eigið fé félagsins með útgáfu nýrra hlutabréfa. Með afnámi heimildar til að stofnsetja gagnkvæm vátryggingafélög er hins vegar ekki verið að skerða réttindi t.d. félagasamtaka til þess að gefa félagsmönnum sínum kost á að standa að stofnun vátryggingafélags. Hins vegar er ekki talin ástæða til að viðhalda í lögum ónýttum heimildum enda ákveðnir vankantar á forminu. Meiri hlutinn telur brýnt að löggjöf um vátryggingastarfsemi verði endurskoðuð komi í ljós að áhugi sé fyrir því að koma á fót gagnkvæmum vátryggingafélögum. Í frumvarpinu er kveðið á um að vátryggingastarfsemi skuli rekin í samræmi við góða viðskiptahætti og venjur í vátryggingaviðskiptum og með hag vátryggingartaka og vátryggðra fyrir augum. Neytendastofa hefur eftirlit með hvers konar atvinnustarfsemi sem tekur til samninga, skilmála og athafna sem hafa eða ætlað er að hafa áhrif hér á landi. Rætt var um það við umfjöllun málsins í nefndinni að skörun gæti orðið milli annars vegar hlutverks Neytendastofu og hins vegar Fjármálaeftirlitsins hvað þetta snertir. Meiri hlutinn telur mikilvægt að hlutverk og ábyrgð stofnana sé skýr og beinir því til viðkomandi ráðherra að huga að því að eyða óvissu ef hún er til staðar. Fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að þrátt fyrir að lánastofnanir þyrftu heimild Fjármálaeftirlitsins til að eiga virka eignarhluti í vátryggingafélögum jókst hættan á hagsmunaárekstrum hlutrænt séð í rekstri þeirra. Hætta var á að samspil yrði milli ákvarðana um ávöxtun bótasjóða vátryggingafélaga og ákvarðana um viðskipti af hálfu lánastofnana og/eða eigenda þeirra. Var þetta talið til þess fallið að stuðla að aukinni kerfisáhættu og hættu á keðjuverkun í fjármálakerfi landsins. Farið verður yfir þetta atriði seinna eins og mörg önnur og er ljóst að þær breytingar sem lagðar eru til í þessu frumvarpi eru aðeins fyrsta skrefið í endurskoðun reglna á sviði fjármálamarkaðar. Meiri hlutinn telur brýnt að unnin verði pólitísk stefnumótun varðandi framtíðarskipulag fjármálamarkaðarins á Íslandi m.a. í ljósi niðurstaðna rannsóknarnefndar Alþingis um orsakir falls bankanna. Frú forseti. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir meirihlutaálitið rita Lilja Mósesdóttir, Magnús Orri Schram, Anna Margrét Guðjónsdóttir, Auður Lilja Erlingsdóttir og Jónína Rós Guðmundsdóttir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Mósesdóttur fyrir ágæta yfirferð yfir nefndarálitið sem jafnframt er þá yfirferð yfir frumvarpið sjálft. Ég vil spyrja hana í fyrsta lagi að þeirri grundvallarspurningu, hvort hún telji að með þessu frumvarpi sé búið að loka þeim möguleikum sem menn höfðu til að láta peninga fara í hring, þ.e. með því að hafa eignarhaldið óljóst einhvers staðar úti í heimi, hafa margar kynslóðir að eigendum, þ.e. eitt hlutafélag átti annað hlutafélag og það átti svo þriðja hlutafélagið og það átti í vátryggingafélagi sem lánaði fyrsta hlutafélaginu eða jafnvel keypti í því og notaði bótasjóðinn jafnvel í því skyni, hvort búið sé að loka þeim möguleika með þessum aðgerðum eða hvort það þurfi ekki að taka á honum stóra sínum og breyta þessu hringferli peninga. Svo vil ég spyrja um gagnkvæm vátryggingafélög, hér voru starfandi nokkur gagnkvæm vátryggingafélög eins og Brunabótafélagið, Húsatryggingar Reykjavíkur, Andvaka og fleiri, en þau störfuðu ekki sem gagnkvæm þó að þau hétu það vegna þess að gagnkvæmt vátryggingafélag á að endurgreiða þegar vel gengur, ef tjónin reynast minni en reiknað er með á það að endurgreiða iðgjaldið og það á að leggja á aukaiðgjald ef tjónin reynast meiri en reiknað er með. Þannig starfar gagnkvæmt vátryggingafélag og formið er geysimikið notað t.d. í Þýskalandi þegar ég skoðaði það síðast. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort ekki sé verið að loka á ákveðinn möguleika bara vegna þess að menn framkvæmdu ekki lögin rétt á sínum tíma, eins og kom í ljós með Brunabótafélagið sem átti miklar eignir sem voru í reynd eign hinna tryggðu af því að það hafði ekki endurgreitt ofgreidd iðgjöld.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir fyrirspurnina. Hvað varðar þessa hringferð peninga erum við vissulega að reyna að koma í veg fyrir að slíkt geti endurtekið sig, en eins og ég sagði í lokaorðum mínum er þetta frumvarp bara eitt af mörgum skrefum sem þarf að taka. Við reynum að koma í veg fyrir hringferð peninga með því að herða eftirlit með virkum eignarhlut. Núna þarf sem sagt að veita Fjármálaeftirlitinu upplýsingar um þá sem eiga virkan eignarhlut og fá samþykki þess fyrir virkum eignarhlut. Hvað varðar gagnkvæmu vátryggingafélögin var og er, eins og hv. þingmaður benti á, ákveðinn galli í lögunum um þau, það vantaði ákvæði um það hvernig slíta ætti slíkum félögum þegar þau skiluðu inn starfsleyfinu. Þessi ágalli varð til þess að fé margra einstaklinga var notað af örfáum einstaklingum sem höfðu aðgang að þessum félögum í áhættufjárfestingar. Margir töpuðu í raun inneign sinni í þessum gagnkvæmu vátryggingafélögum vegna þess að þar vantaði ákvæði um það hvernig slíta ætti og greiða út það sem væri inni í þeim þegar þau hættu rekstri.

Frú forseti. Þetta var svo sem ágætt. Ég get ekki spurt hv. þingmann aftur en kannski kemur hann hingað upp í umræðu. Málið er að til þess að kanna hvort eignarhlutur sé virkur þarf maður að vita hver á hann. Ef um er að ræða langa keðju fyrirtækja sem endar t.d. í Tortóla eða Lúxemborg, svo maður nefni þau ósköp, og enginn veit hver á getur verið erfitt að framfylgja því og vita hvort það sé virkur eignarhlutur. Þá er spurning hvort þar þurfi að koma inn einhvers konar ákvæði um að eignarhlutur sem ekki er þekktur vegna þess að hann er dulinn í útlöndum fái þá ekki arðs- eða atkvæðisrétt eða eitthvað slíkt. Varðandi gagnkvæmu vátryggingafélögin er það ekki ágalli hvernig átti að slíta þeim heldur var það ágalli í framkvæmd að á hverju ári átti að endurgreiða hluta af iðgjaldinu ef tjónið varð minna en áætlað var. Því gleymdu menn af einhverjum ástæðum, sennilega af því að þá langaði ekki til að endurgreiða. Ef þeir hefðu gert það hefði inneign hinna vátryggðu ekki safnast upp hjá gagnkvæmu vátryggingafélögunum. Segja má að það hafi orðið til þess að hér er lagt til að þau verði felld niður en þau geta verið alveg ágæt. Mér skilst að innlánstryggingarsjóður Breta sé unninn með þessum hætti, að þegar meira tjón verður en ætlað er leggja þeir bara á alla bankastarfsemi í landinu. Innlánsfyrirtæki í því landi hafa viðbótarálag í nokkur ár til þess að ná upp tapinu þannig að segja má að þar sé gagnkvæmt tryggingafélag varðandi tap á innstæðum.

Frú forseti. Það er augljóst að hv. þingmaður hefur ekki lesið frumvarpið sem við ræðum, frumvarp til laga um vátryggingastarfsemi, því að í 51. gr. stendur, með leyfi forseta: „Leiki vafi á því að mati Fjármálaeftirlitsins hver sé, eða verði, raunverulegur eigandi virks eignarhluta, skal það tilkynna viðkomandi aðila og vátryggingafélaginu að það telji viðkomandi aðila ekki hæfan til þess að fara með eignarhlutinn.“ Með öðrum orðum þarf að vera ljóst hver á í raun þennan virka eignarhlut til þess að Fjármálaeftirlitið samþykki viðkomandi aðila og þetta ætti því að tryggja að ekki verði farið í kringum málið. Þó getur vel verið að reynslan sýni að það sé hægt að fara í kringum þetta eins og svo margt annað. Þá er náttúrlega spurningin hvort málið ætti ekki að koma hingað aftur og finna leið til þess að koma í veg fyrir að þessi nýja leið í kringum lagabókstafinn verði farin. Liggja þarf ljóst fyrir hver í raun og veru er eigandi vátryggingafélagsins.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta viðskiptanefndar um frumvarp til laga um vátryggingastarfsemi. Með frumvarpi þessu er ætlunin að setja nýja heildarlöggjöf um starfsemi vátryggingafélaga. Því er eðlilegt að spyrja hvað vátryggingafélög geri. Líkt og bankar taka vátryggingafélög við peningum og fjárfesta þá. Í staðinn afhenda þau loforð um að bæta skaðann ef vátryggingartaki, einstaklingur, fyrirtæki eða félag, verður fyrir skaða. Tekjur vátryggingafélaga eiga sér þannig uppruna annars vegar í iðgjöldum, greiðslum vátryggingartaka, og hins vegar í fjárfestingartekjum þegar félögin fjárfesta iðgjöldin. Vátryggingafélög sýsla því með peninga fólks, líkt og bankar. Því má vel draga lærdóm af fyrri bankakreppum þegar rætt er um löggjöf fyrir vátryggingafélög. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 er bent á að mjög mikilvægt sé að sýna gát þar sem miklir fjármunir eru. Hætta sé á að einstaklingar með vafasama fortíð eða kunnáttu sækist þar til áhrifa og því megi aldrei slaka á settum lögum og reglum. Jafnframt sé sérstaklega mikilvægt að eftirlitsaðilar séu vel upplýstir um allar ákvarðanir og eftirlit, bæði með kröfum um skýrslugjöf og virku eftirliti á staðnum, til að verjast óheilbrigðum starfsháttum. Það er hins vegar áhugavert við þetta frumvarp að það á sér ekki uppruna í bankahruninu heldur hófst vinna við það í september 2007 til að innleiða tilskipun 2005/68 EB um endurtryggingar. Þar sem lög um vátryggingar höfðu tekið ýmsum breytingum í gegnum tíðina þótti ráðherraskipaðri nefnd ástæða til að endurskoða lögin í heild og gera tillögur um ýmsar breytingar. Frumvarpið tekur þannig tillit til ýmissa breytinga sem gerðar hafa verið á lögunum í gegnum tíðina og leiðréttir innleiðingar á ýmsum öðrum tilskipunum um vátryggingar. Því er ljóst að mati 1. minni hluta að engin pólitísk stefnumörkun varðandi vátryggingamarkaðinn lá að baki endurskoðun laga um starfsemi vátryggingafélaga heldur fyrst og fremst EES-tilskipanir, tæknilegar forsendur og áhugi embættismanna á lagalegri tiltekt. Eitt af því helsta sem rannsóknarnefnd Alþingis gagnrýndi í stjórnsýslu landsins fyrir bankahrun er skortur á faglegri og pólitískri stefnumörkun. Í skýrslu starfshóps um viðbrögð stjórnsýslunnar við skýrslu rannsóknarnefndarinnar, sem Gunnar Helgi Kristinsson prófessor leiddi, segir, með leyfi forseta: „Meginþungi opinberrar stefnumótunar hvílir á herðum framkvæmdarvaldsins. Þaðan þarf þess vegna að koma sú pólitíska forusta sem stuðlar að vandlega undirbúinni og samhæfðri stefnumótun ríkisvaldsins. Í nálægum ríkjum er vönduð úttekt oftast undanfari meiri háttar opinberrar stefnumótunar (t.d. NOU í Noregi, SOU í Svíþjóð, Statens betænkninger í Danmörku, White papers í Bretlandi). Í slíkum stefnuskjölum eru viðfangsefnin sett í samhengi við grundvallarkenningar, meginreglur laga, fræðilega orðræðu viðkomandi fagsviðs og reynslu annarra landa. Eftir atvikum kann einnig að vera um það að ræða að mismunandi valkostum sé stillt upp og áhrif þeirra séu vegin og metin. Það fer einnig eftir atvikum hvort slík stefnuskjöl eru unnin af sérfræðingum stjórnsýslunnar, utanaðkomandi sérfræðingum eða blöndu af báðu. Í mörgum tilvikum er leitað til utanaðkomandi aðila, svo sem háskólafólks, sem hefur sérþekkingu á viðkomandi sviði um aðkomu að slíkri vinnu. Það er síðan á grundvelli slíkra stefnumótunarskjala sem hin eiginlega pólitíska ákvarðanataka fer fram og löggjafarkostir eru valdir. Loks eru sjálf lagafrumvörpin og skýringar með þeim unnin af stjórnkerfinu á grundvelli þess sem á undan er gengið. Vandaður undirbúningur lýtur ekki bara að skilvirkni og hagkvæmni stefnumótunar heldur dregur einnig úr líkum á stefnureki í framkvæmd og að dómstólar fái óljósa löggjöf til túlkunar. Hann er þannig hluti af lýðræðislegum grundvelli opinberrar stefnumótunar.“ Nefndin bendir jafnframt á að smæð íslensku stjórnsýslunnar geri framangreind vinnubrögð erfiðari en þó alls ekki ómöguleg. Það sem hefur þó einkennt vinnu við nýja löggjöf eru afar óljós og illa skilgreind mörk undirbúnings stefnumótunar, pólitískrar ákvarðanatöku um val á kostum og vinnu við gerð lagafrumvarpa. Þetta er einn megingalli þessa frumvarps að mati 1. minni hluta. Líkt og lýst var hér að framan var markmið ráðherraskipaðrar nefndar á sínum tíma að semja frumvarp um innleiðingu endurtryggingatilskipunar í íslenska löggjöf. Óljóst er hver tók ákvörðun um að hefja vinnu við heildarendurskoðun löggjafarinnar og hvert hið pólitíska markmið með breytingunum var. Ef reyna á að greina pólitísk markmið breytinganna út frá texta frumvarpsins virðist pólitísk stefnumörkun einna helst liggja í því að leyfa aðeins vátryggingafélög sem eru hlutafélög með því að banna gagnkvæm tryggingafélög. Markmið vátryggingafélaga á þannig að vera hagnaður eigenda og hluthafa á grundvelli hugmyndafræði kapítalismans og hlutafélagaformsins um að sérhagsmunir og hámörkun gróða leiði til velferðar samfélagsins í heild. Aðrar breytingar snúa þó að þeirri staðreynd að mikilvægt er að sýna fyllstu aðgát og aðgæslu þegar um mikla fjármuni fólks er að ræða. Því er hert á eftirliti Fjármálaeftirlitsins með vátryggingafélögum, meðferð virks eignarhlutar, hlutverki og hæfi eigenda og stjórnarmanna og innra eftirliti, sem og sjálfstæði endurskoðenda gagnvart félaginu - sem er þó breyting sem kom seinna fram, í raun eftir að skýrslan kom út, og var þá tekið enn frekar á í vinnu nefndarinnar. Einnig er tekið fyrir að vátryggingafélög láni með veði í eigin hlutabréfum og skuldabréfum. Ég vil hins vegar taka fram að samstarfið innan nefndarinnar og vinna nefndarinnar hefur verið með miklum ágætum. Ég vil sérstaklega þakka formanni nefndarinnar, hv. þm. Lilju Mósesdóttur, fyrir að hafa unnið málið vel, tekið vel ábendingum frá minni hlutanum varðandi efni frumvarpsins og reynt að komast að samkomulagi með flesta þætti, enda tekur 1. minni hluti undir flestar af þeim breytingum sem meiri hlutinn leggur til og telur þær vera til bóta. Þar vil ég sérstaklega nefna breytingar á tímamörkum sem tengjast tilteknum lagabrotum sem stjórnarmenn og framkvæmdastjórar kunna að hafa framið. Einnig er ánægjulegt að sjá að hér er verið að samræma ákvæði frumvarps um fjármálafyrirtæki og þarna eru sett inn ákvæði um kauprétt eða kaupaukagreiðslur starfsmanna. Það er mjög mikilvægt að í þessari tegund af fyrirtækjum, sem fjárfesta með peningum annars fólks, hvetji launa- og kaupaukakerfi ekki til áhættusækni og skammtímasjónarmiða eins og var allt of algengt fyrir hrun. Lagt er til að Fjármálaeftirlitið setji reglur um það hvernig vátryggingafélögum verði heimilt að veita starfsmönnum kauprétt eða kaupaukagreiðslur. 1. minni hluti vill sérstaklega benda á reglur sænska fjármálaeftirlitsins sem fyrirmynd - númerið á þeim kemur fram í nefndarálitinu - en þær byggja einmitt á tilmælum framkvæmdastjórnar ESB um launa- og hvatakerfi í fjármálageiranum sem formaður nefndarinnar, hv. þm. Lilja Mósesdóttir, fór aðeins í gegnum í sinni framsögu. Það varð líka mjög mikil umræða í nefndinni um hlutverk og starf endurskoðenda og þar studdust nefndarmenn við þær ábendingar og athugasemdir sem komu fram í rannsóknarnefndarskýrslunni. Þar voru gerðar mjög alvarlegar athugasemdir við hlutverk endurskoðenda og endurskoðenda fjármálafyrirtækja og eins og ég hef bent á er mjög margt líkt með starfsemi vátryggingafélaga og annarra fjármálafyrirtækja. Frá gestum komu ábendingar um að sjálfstæði og óhæði endurskoðenda væri ekki tryggt nægilega þó að starfstími þeirra yrði styttur í fimm ár. Því hefur meiri hlutinn lagt til að ekki þurfi aðeins að skipta um endurskoðendur á fimm ára fresti heldur um endurskoðunarfélög líka. Einnig að endurskoðendur verði kjörnir á aðalfundi til fimm ára og ef víkja eigi endurskoðanda frá á þessu fimm ára tímabili þurfi álit endurskoðendaráðs að liggja fyrir áður. Það er skoðun 1. minni hluta að það á að vera mjög alvarlegt fyrir endurskoðanda og vátryggingafélagið ef víkja þarf endurskoðanda frá og jafnvel væri ástæða fyrir Fjármálaeftirlitið til að skoða það sérstaklega ef til þess konar atviks kemur. Fyrsti minni hluti vill líka benda á að það er mjög brýnt að endurskoða lög um endurskoðendur og hefja vinnu, ef hún er ekki þegar hafin, við undirbúning löggjafar og pólitískrar stefnumörkunar um það hvernig við viljum hafa þau lög. Að mati 1. minni hluta þarf að skilgreina sérstaklega hvað endurskoðun á reikningum félaga og skýrslu stjórnar og framkvæmdastjóra í samræmi við góðar reikningsskilavenjur þýðir í raun og veru. Það þarf einnig að setja skýr ákvæði í lög um að endurskoðanda beri að tryggja að ársreikningur gefi glögga mynd af rekstri fyrirtækis og þeim eignum og skuldum sem eru til staðar. Fyrirtæki þarf jafnframt að tryggja að endurskoðendur hafi aðgang að gögnum og upplýsingum og geti sinnt verkefni sínu af kostgæfni. Fyrsti minni hluti leggur því til breytingar á 56. gr. að endurskoðandi skuli mæta á aðalfund félagsins, þannig að hluthafar hafi tækifæri til að spyrja endurskoðanda spurninga um rekstur félagsins, og jafnframt að endurskoðanda sé skylt að tilkynna Fjármálaeftirlitinu um mikilvæg atriði sem koma upp við endurskoðun, sérstaklega um vankanta á innra eftirliti með fjárhag vátryggingafélags. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis segir, með leyfi forseta: „Það viðhorf til laga og starfsreglna sem kemur hvað eftir annað fram í þessari skýrslu er umhugsunarvert. Almennt virðist litið á reglurnar sem hindranir sem eigi að reyna að sniðganga frekar en leiðbeiningar um vandaða starfshætti. Í þessu sambandi er mikilvægt að hafa í huga að lögin eru aðeins lágmarksreglur og sem slík geta þau ekki tryggt bestu viðmið um heilbrigða starfshætti. Þá reynir fremur á siðferðilega dómgreind sem á að vera sjálfsagður hluti af faglegum metnaði. Bankarnir hafa verið gagnrýndir fyrir lagahyggju, þar sem frekar hafi verið reynt að fylgja lagabókstafnum en anda laganna.“ Þetta einkenndi að mati 1. minni hluta ekki bara bankana heldur einnig þær stofnanir sem áttu að hafa eftirlit með þeim, Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann, og því má jafnvel halda fram að þröng lagahyggja einkenni íslenska stjórnsýslu. Allt of oft hafa lögfræðingar túlkað einstakar greinar óháð heildarsamhengi laga. Alþingi hefur auðveldað þetta háttalag þar sem oft hefur skort markmiðslýsingar í upphafi laga, sem greinar í lagabálknum skulu túlkaðar samkvæmt. Engin markmið eru sett fram í frumvarpinu sem hér er til umfjöllunar og því leggur 1. minni hluti fram breytingartillögu þess efnis. Í andsvörum áðan var aðeins vikið að gagnkvæmi í vátryggingafélögum. Að mati 1. minni hluta hefur í aldarfjórðung ríkjandi trú í efnahagsmálum í hinum vestræna heimi verið óheftur kapítalismi eða markaðsöfgahyggja sem byggist á kenningum um ósýnilega hönd hins frjálsa markaðar. Rökin voru að ef fyrirtæki gættu fyrst og fremst að sérhagsmunum og hámörkun gróða mundi það leiða til þess að samfélagið í heild nyti góðs af. Því ættu stjórnvöld að skipta sér sem minnst af markaðnum með lögum eða eftirliti. Sýnin um að sífellt væri hægt að stækka kökuna með því að ýta undir græðgi einstaklinganna reyndist svo vera draumsýn, fals eitt þar sem engin raunveruleg verðmæti voru sköpuð. Hér á landi endurspeglaðist þróunin í átt til aukinnar markaðshyggju m.a. í umfangsmiklum og víðtækum áróðri gegn rekstri sameignarfélaga, svo sem samvinnufélaga, sparisjóða og gagnkvæmra tryggingafélaga. Áður fyrr þótti starfsemi sameignarfélaga vera til hagsbóta fyrir samfélagið og þeim veitt sértækt svigrúm gagnvart skattlagningu, fjármögnun og uppgjörsreglum. Smám saman var lagalegu og rekstrarlegu umhverfi þessara félaga breytt með þeim afleiðingum að nánast engin ný samvinnufélög eru stofnuð nú, sparisjóðirnir eru nær allir gjaldþrota eftir „hlutafélagavæðinguna“ og enn á að halda áfram með því að banna starfsemi gagnkvæmra vátryggingafélaga. Samhliða var hluta- og einkafélagaforminu hampað á kostnað annarra rekstrarforma, skattafsláttur veittur til kaupa á hlutabréfum og fólk hvatt til að huga að sérhyggju í stað samhyggju. En hver er munurinn á hinu hefðbundna vátryggingafélagi sem er hlutafélag og vátryggingafélagi sem er gagnkvæmt félag? Það er áhugavert að hlusta á sjálfa mig segja að hlutafélög séu hin hefðbundnu vátryggingafélög því fyrstu tryggingafélögin voru einmitt gagnkvæm og eru því í raun þau hefðbundnu. Engar upplýsingar koma fram í frumvarpinu eða greinargerð um muninn á þessu tvennu enda engin ítarleg undirbúningsvinna á bak við frumvarpið. Eftirgrennslan 1. minni hluta hefur leitt í ljós að skilgreina má gagnkvæm vátryggingafélög á þann máta að eigendur þeirra eru vátryggingartakarnir sjálfir. Markmið rekstrarins er ekki að tryggja eigendunum sem mestan hagnað af rekstrinum, heldur sem lægst verð á tryggingum. Rekstur félaga af þessu tagi byggist á hugmyndafræði samvinnunnar. Sameignarfélög vilja ná rekstrarlegum árangri líkt og önnur fyrirtækjaform en á grunni siðferðilegra gilda og sterkrar samfélagslegrar vitundar. Þetta endurspeglast í rekstri þeirra og viðhorfum gagnvart samfélaginu og umhverfinu. Gildi þeirra eru sjálfshjálp, sjálfsábyrgð, lýðræði, jafnrétti, sanngirni og samstaða. Þessi gildi koma svo fram í áherslum sameignarfélaga á sjálfsábyrgð hvers og eins, lýðræðisleg vinnubrögð, jafnrétti þar sem hver og einn meðlimur hefur eitt atkvæði, sjálfstæði þeirra, mikilvægi menntunar og upplýsinga til allra hagsmunaaðila, samvinnu á milli samvinnufélaganna og umhyggju fyrir samfélaginu sem þau starfa í. Rökin sem tilgreind eru í nefndaráliti meiri hlutans fyrir þeirri ákvörðun að banna gagnkvæm vátryggingafélög eru að engin slík félög séu starfandi hér á landi og engar óskir hafi komið fram um stofnun slíkra félaga. Bent er á að með reglum um gjaldþol og afnám einkaréttar hafi löggjafinn markvisst gert rekstur gagnkvæmra tryggingafélaga nær ómögulegan. Einnig er bent á að gagnkvæm tryggingafélög eigi í erfiðleikum ef þau þurfa að bæta fjárhagsstöðu sína þar sem þau geti ekki líkt og hlutafélög aukið eigið fé félagsins með útgáfu nýrra hlutabréfa. Lausnin sem meiri hlutinn býður upp á er því að banna gagnkvæm vátryggingafélög í stað þess að bæta rekstrar- og lagaumhverfi þeirra. Jafnframt nefnir meiri hlutinn hugsanlega endurskoðun komi í ljós að áhugi sé fyrir því að koma á fót gagnkvæmum vátryggingafélögum. Það er mesta furða að í áliti meiri hlutans komi ekki fram 800-númer sem áhugasamir gætu hringt í. Íslenskur almenningur situr nú í brunarústunum af hugmyndafræði óhefts kapítalisma og öfgamarkaðshyggju og stendur frammi fyrir miklu verkefni við að endurreisa landið, stjórnsýsluna og efnahaginn. Með nýrri ríkisstjórn og nýjum stjórnarflokkum var lofað að lærdómur yrði dreginn af reynslunni og endurreisn landsins hæfist. Með því að banna hreinlega rekstur gagnkvæmra vátryggingafélaga er fetaður áfram sami stígurinn þar sem lítið er gert úr eignarhaldi til almannaheilla og sameignarfélög áfram útmáluð sem úrelt form og fortíðarvandi. Joseph Stiglitz, nóbelsverðlaunahafi í hagfræði, bendir á í greininni „Moving beyond market fundalism to a more balanced economy“ - að fara frá markaðsöfgahyggju til meira jafnvægis í efnahagslífinu - að hinn fullkomni markaður sé ekki til staðar. Það sé í raun ríkisvaldið sem hafi í hendi sér að skapa almenningi sem mesta hagsæld og velferð með því að búa til raunverulegt blandað hagkerfi. Ástæðan fyrir áherslunni á blandað hagkerfi er að þau lönd sem mestum árangri hafa náð á því sviði eru lönd þar sem er að finna jafnvægi á milli markaða/einkageirans, ríkisvaldsins og sameignarfélaga, svo sem frjálsra félagasamtaka, samvinnufélaga og gagnkvæmra vátryggingafélaga. Það sjáum við í þeim löndum sem við berum okkur einna helst saman við, Noregi, Svíþjóð, Danmörku, Bretlandi og Þýskalandi. Í siðferðihluta skýrslu rannsóknarnefndar segir, með leyfi forseta: „Frá siðferðilegu sjónarmiði er til lengri tíma litið brýnast að treysta lýðræðislega innviði samfélagsins og styrkja stjórnkerfið; bæta þarf viðskiptasiðferði, stjórnsiði og vinnulag, efla fagmennsku og siðferðisvitund … Leggja þarf áherslu á réttnefnda samfélagsábyrgð og hamla gegn sérhagsmunaöflum og þröngri einstaklingshyggju.“ Hluti af því sem nefnt er í þessum hluta skýrslunnar, og eru lykilniðurstöður að mati 1. minni hluta, er að tryggja að við búum við raunverulega fjölbreytni á vátryggingamarkaði; einkarekin og gagnkvæm vátryggingafélög á styrkum stoðum sem lúta eftirliti og aðhaldi viðeigandi stofnana ríkisins og annarra. Því leggur 1. minni hluti til að sett verði bráðabirgðaákvæði í lögin um að skipuð verði nefnd til að marka pólitíska stefnu og tillögur um löggjöf vegna vátryggingamarkaðarins á Íslandi. Við vinnu nefndarinnar skuli sérstaklega horft til þess hvernig megi tryggja aukna fjölbreytni á vátryggingamarkaði, starfsemi gagnkvæmra tryggingafélaga og meiri samkeppni á sviði vátrygginga. Fyrsti minni hluti leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem hann gerir tillögu um í sérstöku þingskjali. Ég vil jafnframt líka óska eftir því að málið fari til viðskiptanefndar milli 2. og 3. umr. Ég vil fara aðeins í gegnum breytingartillögur sem 1. minni hluti, þ.e. ég og hv. þm. Margrét Tryggvadóttir, skrifar undir. 1. Við 1. gr. bætist ný málsgrein, 1. mgr., svohljóðandi: Tilgangur laga þessara er að tryggja að vátryggingafélög séu rekin á heilbrigðan og eðlilegan hátt með hagsmuni vátryggðra, vátryggingartaka, hluthafa og alls þjóðarbúsins að leiðarljósi. 2. 3. mgr. 56. gr. orðist svo: Endurskoðendur félags eiga rétt á að sitja stjórnar- og félagsfundi í vátryggingafélagi og er skylt að mæta á aðalfundi. 3. Við 1. mgr. 57. gr. bætist nýr stafliður, a-liður, svohljóðandi: mikilvæg atriði er varða rekstur félagsins, sérstaklega vankanta á innra eftirliti með fjárhag félagsins. 4. Við bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Við gildistöku laga þessara skal efnahags- og viðskiptaráðherra skipa nefnd til að marka pólitíska stefnu og tillögur um löggjöf vegna vátryggingamarkaðarins. Við vinnu nefndarinnar skal sérstaklega horft til þess hvernig tryggja má aukna fjölbreytni á vátryggingamarkaði, starfsemi gagnkvæmra tryggingafélaga og meiri samkeppni. Nefndin skal skila tillögum til ráðherra, eftir atvikum í frumvarpsformi, fyrir 1. janúar 2011.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir innlegg hennar og nefndarálit. Ég er sammála henni um þá nálgun sem hún hefur, að ákveðinn skortur er á pólitískri langtímastefnumótun í löggjöf hér á landi, eins og við sjáum glögglega í títtnefndri rannsóknarskýrslu. En gleymum því ekki að slíkt tekur langan tíma og það er nú þess vegna sem ég er hingað kominn til að leggja áherslu á það, en þetta frumvarp hefur margt jákvætt í för með sér og tekur á fjölmörgum mikilvægum þáttum eins og t.d. mikilvægi góðra viðskiptahátta sem verið er að fjalla um hér. Hér er verið að taka á því þegar menn hafa veitt lán með veð í eigin hlutabréfum, hér er verið að skerpa á hæfisskilyrðum stjórnarmanna, hér er verið að taka á málefnum starfandi stjórnarmanna, hér er verið að taka á málefnum sem snerta kauprétt og kaupauka, hér er verið að taka á málefnum endurskoðenda, hér er verið að hnykkja á heimildum Fjármálaeftirlitsins. Í þessu frumvarpi erum við að styrkja reglur um innra eftirlit, innri endurskoðun, fjárfestingar tryggingafélaga, lánveitingar, viðskipti tengdra aðila og hér erum við að breyta viðurlögum. Í þessu plaggi erum við með fjölmarga jákvæða þætti sem við megum ekki láta falla niður þrátt fyrir að við teljum að til lengri tíma þurfi stefnumótun. Það er nokkur skortur á stefnumótun hvað varðar lög um fjármálafyrirtæki og vátryggingastarfsemi því að þessir geirar eru vel tengdir. Ég lít svo á að þetta frumvarp sé fyrsta skrefið af mörgum sem þarf að taka við endurskoðun á þessari löggjöf. Afrakstur vinnu þingmannanefndarinnar og almenn umræða í samfélaginu, t.d. meðal hagsmunaaðila sem að þessu máli koma, mun svo smátt og smátt móta þann farveg sem við teljum hyggilegastan. Þetta frumvarp má hins vegar ekki bíða vegna þess að eins og ég hef rakið hefur það fjölmarga jákvæða þætti í för með sér.

Frú forseti. Líkt og kom fram í framsögu minni tek ég undir það að þessar breytingar eru margar til bóta, bæði frumvarpið sem kom frá ráðuneytinu og síðan þær breytingartillögur sem koma frá meiri hluta viðskiptanefndar. Við hv. þm. Margrét Tryggvadóttir leggjum síðan fram fjórar aðrar breytingartillögur sem við teljum að gætu bætt málið enn frekar og leggjum til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum. Eins og ég tók fram í framsögu minni er ég að langmestu leyti sammála þeim breytingum sem verið er að leggja til í frumvarpinu og frá meiri hlutanum. Ég er hins vegar mjög ósátt við bann sem verið er að setja varðandi rekstur gagnkvæmra vátryggingafélaga. Ég tel þetta röng skilaboð frá Alþingi, að við séum ekki að hlusta á það sem komið hefur fram í skýrslu rannsóknarnefndar. Ég tel að við höfum ekki hlustað á athugasemdir frá hópi sem var skipaður til að vinna úr athugasemdum rannsóknarnefndarinnar. Við erum heldur ekki að gefa skilaboð um það hvers konar efnahagslíf við viljum sjá fyrir okkur. Það hafa líka komið fram ábendingar frá Samkeppniseftirlitinu um það hvernig við gætum bætt samkeppni á vátryggingamarkaði. Öll þessi atriði finnst mér skorta í frumvarpinu og þess vegna leggur 1. minni hluti fram þetta nýja ákvæði til bráðabirgða þar sem farið er fram á að þessi vinna verði unnin. Ég held að hv. þingmaður og ég gerum okkur ágætlega grein fyrir vanmætti þingsins að fara í þessa vinnu. Þetta er eitthvað sem ráðuneytið verður að taka að sér og jafnvel, eins og við höfum séð líka, að leita út fyrir ráðuneytið til að koma með skýra 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta og yfirgripsmikla ræðu. Það er eiginlega þrennt sem ég hef athugasemdir við. Í fyrsta lagi sagði hún að sparisjóðir sem féllu hafi verið hlutafélög. Það held ég að hafi alls ekki verið í öllum tilfellum. Ég veit ekki betur en að sum heimili, sérstaklega á landsbyggðinni, í sveitum, séu í miklum vandræðum vegna þess að þau tóku lán til að kaupa stofnbréf, sem er göfugt fé eins og kunnugt er. Það féll svo og varð verðlaust.

Ég hélt það væri fé án hirðis.

- Það var nefnilega fé án hirðis og ég varaði við því strax 1991 að eitthvað kynni að gerast. Í nefndaráliti segir, með leyfi frú forseta: „Markmið vátryggingafélaga á þannig að vera hagnaður eigenda og hluthafa, á grundvelli hugmyndafræði kapítalismans“ - sem er voðalega ljótt - „og hlutafélagaformsins um að sérhagsmunir og hámörkun gróða leiði til velferðar samfélagsins í heild.“ Þetta er sem sagt ekki beint jákvætt. Það vill svo til að ef tíu menn stofna gagnkvæmt vátryggingafélag til að tryggja hagsmuni sína í sjávarútvegi, eða hvað það nú er, þá er það alveg jafnmikið byggt á gróða og sérhagsmunum eins og hitt, og enginn munur þar á. Þeir ætla sér bara að ná fram lágu iðgjaldi þannig að ef tjónið verður minna en við var búist er endurgreitt og svo öfugt, ef tjónið verður meira endurgreiði þeir sjálfir. Svo er það 55. gr. um raunverulegan eiganda. Þar er sagt að Fjármálaeftirlitið eigi að meta hver sé raunverulegur eigandi. Getur það gerst að einhver ljótur aðili kaupi í hlutafélagi til þess að hann sé ekki lengur góður eigandi - það er enginn sem getur bannað það á frjálsum markaði - og komi þannig með neikvætt inngrip inn í virkan eignarhlut?

Frú forseti. Ég ætla eiginlega að fá að byrja á að svara síðustu spurningu hv. þm. Péturs H. Blöndals og þakka kærlega fyrir andsvarið. Það er eitt af því sem ég mundi gjarnan vilja sjá á milli 2. og 3. umr. að við ræðum aðeins frumvarp hv. þingmanns um gagnsæ félög því að ég held að það geti verið áhugavert að skoða nákvæmlega það sem þingmaðurinn er að benda á, hvort við vitum hver er hinn raunverulegi eigandi að vátryggingafélagi nema við setjum einhvers konar skilyrði eins og kemur fram í frumvarpi þingmannsins. Það skal viðurkennt að þegar nefndin var að vinna þetta mál og líka löggjöfina um fjármálafyrirtæki var frumvarp þingmannsins ekki tekið inn í þá umræðu. Ég held að það væri mjög gott að það yrði gert með bæði málin, af því að þetta er ákveðið vandamál. Þetta er líka vandamál sem við höfum verið að velta fyrir okkur í menntamálanefnd og þar er nú til umfjöllunar löggjöf um fjölmiðla. Það á að vera þannig að tilgreina á á vefsíðu hinnar nýju Fjölmiðlastofu hverjir séu hinir raunverulegu eigendur að fjölmiðlum. Miðað við það sem við sáum í skýrslunni - hvað kölluðu þeir það? Það var „óþekktur maður/Asía“, en þá var það einhver óþekkt kennitala sem enginn vissi hver var. Við gætum staðið frammi fyrir því að þannig yrði það með vátryggingafélögin þó að verið væri að birta þessar upplýsingar og þannig gæti það líka orðið með fjölmiðla. Eins og hv. formaður viðskiptanefndar benti á er verið að reyna að taka á þessu en í vinnu okkar með þetta mál og löggjöfina um fjármálafyrirtækin kom fram að við höfum mjög miklar áhyggjur af Fjármálaeftirlitinu. Við erum ekki svo viss um að það hafi raunverulega svo mikið breyst innan þeirrar stofnunar 

Frú forseti. Ég fékk eiginlega bara svar við síðustu spurningunni, hinar tvær koma væntanlega. Það sem ég var að hugsa um þar - ég mun koma inn á það í ræðu hér á eftir - er að þrír aðilar gætu átt 10% í vátryggingafélagi, góðir og gegnir. Það eru erlendir aðilar sem eiga þá, þessa þrjá, að einhverju leyti, kannski í einhverjum hlutföllum. Síðan gerist eitthvað á markaði erlendis þannig að einn aðili eignast 60% í öllum þessum þremur sem eiga 30% í félaginu. Hvernig ætlar Fjármálaeftirlitið að refsa þessum þremur fyrir það að einhver aðili keypti í eigendum þeirra úti í heimi? Ég held að það gæti orðið dálítið erfitt og snúið fyrir utan það að þær breytingar eru stöðugar eins og hefur komið fram varðandi eignarhaldið á bönkunum nýju, það veit enginn hver það er vegna þess að stöðugt er verið að versla með þessa pappíra. Þetta getur því orðið erfitt fyrir Fjármálaeftirlitið að koma í veg fyrir að einhver einn aðili eignist stóran hlut í vátryggingafélagi án þess að Fjármálaeftirlitið geti rönd við reist af því að það snýr sér kannski að fyrsta, öðru eða þriðja foreldri en þegar komið er upp í langafa eða langalangafa getur orðið erfitt um vik að hindra að eitthvað gerist. Ég held að niðurstaðan verði alltaf á endanum sú að menn þurfi að vita alla keðjuna upp úr og niður úr til þess að geta starfað af einhverju viti í þessu og komið í veg fyrir það aðallega að menn láni til eða kaupi í forfeðrum sínum til að hindra þennan hringstraum af peningum sem ég held að hafi verið ein af stærri ástæðunum fyrir hruninu.

Frú forseti. Ég vona að ég sé ekki fyrsta manneskjan til að viðurkenna það í ræðustól að margt fór úrskeiðis varðandi rekstur sparisjóðanna. Það var mjög margt sem fór úrskeiðis í rekstri Samvinnuhreyfingarinnar á Íslandi.  Þess vegna nefni ég hlutafélagavæðinguna. Fjölmargir sparisjóðir voru á fullri ferð í því að verða hlutafélög. Í öðrum tilvikum voru það stofnfjáreigendur sem voru að berjast fyrir því eða tryggja það að einhverjir einstaklingar kæmu ekki inn og keyptu menn út með þvílíkum tilboðum - þeir sitja núna uppi með alveg gífurlega háar skuldir af því að þeir vildu gjarnan halda sínum sjóði í sínu byggðarlagi. Hv. þm. Pétur H. Blöndal talar síðan um að þetta snúist allt um sérhagsmuni og gróða, líka í þessum tegundum af félögum. Þá ætla ég aðeins að fá að vitna í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, maður getur vitnað endalaust í hana. Það er mjög áhugaverð grein sem ég mæli með að fólk lesi þó að það lesi ekki neitt annað í skýrslunni. Hún er eftir doktor Huldu Þórisdóttur þar sem hún fjallar um aðdraganda og orsakir efnahagshrunsins á Íslandi frá sjónarhóli kenninga og rannsókna í félagsfræði og sálfræði. Þar bendir hún á að fjöldi rannsókna hafi sýnt að fólk er drifið áfram af mun fleiri hvötum en eiginhagsmunum og ekki hvað síst af sanngirni. Það er hins vegar mjög auðvelt að ýta undir eiginhagsmuni einstaklinga og búa til kerfi sem hvetur til sérhyggju og ósanngirni. Ég hef því miður ekki tíma til að vitna í þetta en þetta er eitt af því sem ég ætla að fjalla aðeins um í nefndaráliti mínu um löggjöf um fjármálafyrirtæki.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér heildarlög um vátryggingastarfsemi. Við höfum rætt þau nokkuð í dag og eðlilega ræðum við þetta í stóru samhengi og lítum þá kannski sérstaklega til rannsóknarskýrslu Alþingis. Því miður var sá þáttur ekki ræddur sérstaklega í nefndinni, sem hefði nú verið mun skynsamlegra að gera. Þegar sú skýrsla er lesin kemst maður fljótt að þeirri niðurstöðu að augljóst er að við Íslendingar erum mjög bernsk, þegar kemur að alþjóðlegri bankastarfsemi. Lönd eins og Holland, Belgía, Sviss, Singapúr og Hong Kong, sem voru í svipaðri stöðu og við Íslendingar, með stórt bankakerfi, komu betur út úr þessu. Það var fyrst og fremst vegna þess að þau hafa í það minnsta áratuga reynslu, gott ef ekki árhundraða reynslu sum hver, af alþjóðlegri bankastarfsemi og eftirliti með henni. Segja má að við Íslendingar höfum langa reynslu af vátryggingastarfsemi. Það er ansi merkilegt að á tíma þjóðveldisins höfðum við brunatryggingar. Þær voru þess eðlis, að ef kviknaði í hjá bónda, þá bar öllum öðrum bændum í viðkomandi hreppi skylda til þess að bæta honum skaðann. Ef ég man rétt var það að hálfu. Þó var það einungis tvisvar. Ef kviknaði oftar í en tvisvar hjá viðkomandi bónda, var ekki lengur um bótaskyldu að ræða hjá nágrönnum hans. Þetta er í rauninni bara trygging. Trygging er samábyrgð. Hún gengur út á það að ákveðinn fjöldi einstaklinga kemur sér saman um að tryggja hver annan. Með nútímalegum hætti gerum við það með því að borga iðgjöld. Þetta er ekki ósvipað annarri fjármálastarfsemi og mjög tengt henni, eins og kom fram í umræðunni. Við höfum ekki farið eins illa út úr vátryggingamarkaðnum og bankamarkaðnum í bankahruninu. Það breytir því ekki að við þurfum að nálgast þetta með svipuðum hætti. Það er ekki að ástæðulausu að menn vitna í skýrsluna hvað eftir annað. Það er skynsamlegt og eðlilegt að nálgast þetta þannig, að byrja á pólitískri stefnumótun þegar aðilar, í þessu tilviki þingið, ákveða hvers konar löggjöf við viljum sjá um vátryggingastarfsemi. Í einni af þeim ályktunum sem rannsóknarnefnd Alþingis dró af fjármálamarkaðnum, sem kemur fram á bls. 54 í 1. heftinu, segir, með leyfi forseta: „En hvað sem leið þessari lagalegu umgjörð og starfi hinna sjálfstæðu eftirlitsaðila þurftu þau yfirvöld landsins sem landsmenn höfðu falið að gæta sameiginlegra og samfélagslegra hagsmuna þjóðarinnar að móta sér stefnu um það hvers konar starfsemi á fjármálamarkaði, og þá um leið að hvaða umfangi, gæti samrýmst stærð og getu þjóðarbúsins ef til áfalla kæmi. Jafnframt þurftu þau að fylgja þeirri stefnu eftir.“ Hið nákvæmlega sama á við um vátryggingastarfsemi. Þetta vantar einfaldlega í þessa vinnu. Þetta er heildarlöggjöf um vátryggingastarfsemi og að hluta erum við að innleiða endurtryggingartilskipun ESB í íslenskan rétt, en við eigum eftir að fara í þessa vinnu. Hvað er t.d. ekki inni í frumvarpinu? Margt er til bóta í því og hefur ágætlega verið farið yfir það hér og ég ætla ekki að endurtaka það allt saman. Það vantar t.d. algjörlega inn í þessa löggjöf, og ekki bara inn í löggjöfina, það vantaði alveg í umræðuna í nefndinni og í þessum sal, hvort skynsamlegt sé að viðskiptabankar eigi vátryggingafélög og öfugt. Virðulegi forseti. Það geta verið mjög mörg sjónarmið uppi hvað það varðar. Ég er ekki í þeirri stöðu að geta skorið úr um það hér og nú hvað sé rétt í því. Ég verð því miður að upplýsa þingheim um að við höfum ekki rætt þetta. Það hlýtur að vera svolítið öfugsnúið að klára heildarlög um vátryggingastarfsemi þegar við höfum ekki rætt hvort skynsamlegt sé að viðskiptabankar eigi vátryggingafélög, eða vátryggingafélög eigi viðskiptabanka. Nú eru mjög sterk sjónarmið uppi um þetta og mikil umræða um nákvæmlega þessa þætti, ekki bara hér á Íslandi, heldur í öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Alls staðar þar sem þessi mál eru rædd, fjármálamarkaðurinn og þar af leiðandi vátryggingamarkaðurinn, komast menn að þeirri niðurstöðu að það þurfi að skoða sérstaklega lög um endurskoðendur. Það er skemmst frá því að segja að við erum ekki byrjuð á þeirri vinnu. Það er augljóst, og kom t.d. fram í ræðu hv. þm. sem talaði hér á undan og hefur haft sterkar skoðanir á hlutverki endurskoðenda, að þetta skarast mjög. Virðulegi forseti, ef við tökum þetta ekki í heildarsamhengi, verður þetta bútasaumur sem erfitt verður að vinna úr. Það er ákveðin hætta á því. Ég heyrði hér röksemd hjá hv. þm. Magnúsi Orra Schram að það væri svo margt gott í þessu frumvarpi og þess vegna þyrftum við að klára það. Það eitt og sér stendur alveg, að það er mjög margt gott í frumvarpinu. En þegar við ætlum að byggja upp fjármálamarkaðinn eftir áföllin sem dunið hafa yfir þjóðina, þá verðum við að vinna skipulega og tjalda ekki til einnar nætur. Ég vísa hér sérstaklega í skýrsluna hvað varðar fjármálamarkaðinn. Ein af helstu niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar er að þetta hafi algerlega vantað varðandi fjármálamarkaðinn. Enginn deilir um að við eigum alveg eftir að gera þetta varðandi vátryggingamálin líka. Þriðji þátturinn sem ekki hefur verið ræddur er ábyrgð hinna svokölluðu skuggastjórnenda. Hvað eru skuggastjórnendur? Það eru aðilar sem beita valdi sínu til þess að hafa áhrif innan fjármálafyrirtækis eða vátryggingafélags, jafnvel þannig að stjórnin lúti boðvaldi þeirra. Það er alveg ljóst, og við lesum svo sem fréttir af því á hverjum degi, að það er ýmislegt sem bendir til þess að slíkt hafi verið mjög fyrirferðarmikið í íslensku atvinnulífi á undanförnum árum og missirum. Ég held að það sé í það minnsta þess virði að fara sérstaklega yfir þann þátt mála. Á það jafnt við um vátryggingaþáttinn sem og fjármálafyrirtækin og lög um fjármálafyrirtæki. Reyndar er það þannig, virðulegi forseti, að það er mjög erfitt að ræða hvort málið um sig án þess að þau tengist, því þau tengjast með svo margvíslegum hætti. Skuggastjórnendamálið á svo sannarlega við um bæði vátryggingamarkaðinn og fjármálamarkaðinn og í rauninni fleiri markaði. Þess vegna er mjög mikilvægt að fjalla um ábyrgð svokallaðra skuggastjórnenda og taka hana með í þessu samhengi. Á sama hátt eigum við eftir að fara yfir það með fullnægjandi hætti hvort ekki eigi að fara á sama hátt með endurtryggingar og frumtryggingar, en það er nokkuð tæknilegt mál sem mikilvægt væri að taka fyrir í nefndinni. Ég vona nú og fer fram á það, virðulegi forseti, að við tökum málið aftur inn á milli umræðna og ræðum þetta sérstaklega þar. Virðulegi forseti. Mikill tími nefndarinnar fór í að ræða hlut, sem er kannski ekki stór í heildarsamhenginu, en það er starfslokasamningar. Hér eru komnar fram skýrar hugmyndir um lagabókstaf, hvað það varðar. Ég held að allir séu sammála um það að í mörgum tilfellum fóru slíkir gjörningar langt fram úr því sem við teljum eðlilegt. Ástæðan fyrir því að lög komi þarna til, í stað þess að hverri stjórn sé það í sjálfsvald sett, er að ég held að flestir séu komnir á þá skoðun að það þurfi að setja strangar reglur um þetta vegna þess að vátryggingamarkaðurinn og fjármálamarkaðurinn gegna svo mikilvægu hlutverki í þjóðfélaginu. Skaði við fall þessara fyrirtækja getur valdið skaða hjá miklu fleirum en þeim sem eiga beinna hagsmuna að gæta, eigendum og viðskiptavinum. Þetta getur haft afleiðingar fyrir allt þjóðfélagið og þess vegna telja menn rétt að ganga inn í með valdboð og lagasetningu hvað þetta varðar. Hins vegar er það nú þannig að margir af þessum starfslokasamningum voru engan veginn ásættanlegar út frá neinum forsendum. Í grunninn hafa starfslokasamningarnir verið gerðir, og ég held að það sé nú almenna reglan ef allt er tekið, til að koma til móts við þá starfsmenn sem hafa unnið mjög lengi og sinnt starfi sínu vel. Mörg dæmi eru um það, sérstaklega hjá íslensku tryggingafélögunum. Ég þekki það sjálfur, þar sem ég vann áður hjá bæði Brunabótafélagi Íslands og Vátryggingafélagi Íslands, að þar er fólk með mjög langan starfsaldur. Stundum er komið til móts við það með starfslokasamningum og er ekkert óeðlilegt við það. Við skerðum þetta hér mjög. T.d. er ákvæði um að það þurfi að vera hagnaður af fyrirtækinu í þrjú ár áður en starfslokasamningurinn er gerður. Það getur auðvitað verið snúið að framkvæma það, jafnvel þótt allir aðilar sem að málum koma telji eðlilegt að það verði gerður starfslokasamningur við viðkomandi starfsmann. Við verðum auðvitað að passa það, virðulegi forseti, í þeim málum sem við eigum við í löggjöfinni, að við miðum ekki út frá verstu dæmunum sem við sáum í ástandinu eins og það var fyrir hrunið. Hugmynd okkar í 2. minni hluta er að þetta verði nú skoðað á milli umræðna. Svolítil umræða hefur verið hér í salnum um ákvörðun meiri hlutans að banna gagnkvæm tryggingafélög. Það kom mér mjög á óvart og við ræddum það nokkuð inni í nefndinni. Ég hef aldrei verið trúarbragðamaður þegar kemur að rekstrarformum og ég hef aldrei skilið af hverju aðilar hafa trúarbrögð gagnvart rekstrarformum. Ég er nú búinn að vera til í 43 ár og ólst upp í Borgarnesi og var í menntaskólanum á Akureyri, og þar var t.d. mjög áberandi rekstrarform sem hét samvinnuformið. Ég held að Samband íslenskra samvinnufélaga hafi verið stofnað vegna þess að ýmsir aðilar vildu ná hagstæðum innkaupum á vöru frá útlöndum. Ég held að það hafi örugglega verið mjög skynsamlegt af þeim að setjast niður og stofna svona innkaupasamband. Það má færa full rök fyrir því að það hefur þróast út í alræmdan auðhring, sem hikaði ekki við að drepa alls staðar niður frjálst framtak þar sem þeir mögulega gátu. Maður þekkti þetta á litlu stöðunum þar sem litlir einyrkjar háðu oft vonlitla baráttu gegn ofureflinu, sem var stóra kaupfélagið eða fyrirtæki á vegum Sambands íslenskra samvinnufélaga. Þekkir hv. þm. Magnús Orri Schram þetta örugglega ef hann hefur hlustað einhvern tímann á afa sinn. Það eru margir fletir á þessu. Gagnkvæmu tryggingafélögin voru mjög stór. Annars vegar voru það Samvinnutryggingar og hins vegar Brunabótafélag Íslands. Síðan var það Bátaábyrgðartryggingafélagið, sem var gagnkvæmt tryggingafélag að ég held, en ég þekki nú ekki mikið til þess. Brunabótafélag Íslands var stofnað til þess að brunatryggja húseignir úti á landi, sökum þess að í upphafi síðustu aldar vildu Danir ekki brunatryggja eða endurtryggja fasteignir utan Reykjavíkur. Löggjafinn kom að þessu, en hins vegar var þetta fyrst og fremst á ábyrgð viðkomandi sveitarfélaga og seinna þeirra sem tryggðu hjá félaginu. Ég held að Brunabótafélagið hafi verið gott dæmi um fyrirtæki sem hafi gert prýðilega hluti.  Nú er það þannig að við sem tryggðum hjá Brunabótafélaginu munum aldrei fá neitt, eins og almennt er gert ráð fyrir þegar gagnkvæm tryggingafélög hætta starfsemi, heldur fer það allt saman í sjóð sem deilt er síðan út á milli sveitarfélaganna sem tryggðu hjá Brunabótafélaginu. Röksemdin er sú að þau hafi átt upphafið að þessu og þess vegna sé eðlilegt að gera þetta svona. Á sama tíma var þetta allt miklu óljósara varðandi Samvinnutryggingar. Þegar þeir hættu hefðbundinni tryggingastarfsemi og urðu aðilar að Vátryggingafélagi Íslands, varð til eitthvert eignarhaldsfélag. Eftir að það hafði verið eignarhaldsfélag mjög lengi, ætlaði það á einhverjum tímapunkti að skipta upp eignum á milli þeirra sem höfðu tryggt hjá Samvinnutryggingum. Af því varð ekki, sökum þess að það sem var í eignarhaldsfélaginu tapaðist allt saman, eftir því sem ég best veit. Þar á undan höfðu einhverjir aðilar getað nýtt sér þá fjármuni, í það minnsta fjárfest og haft stjórn á þeim fjárfestingum. Ég ætla svo sem ekki að leggja dóm á þá sögu. Ég held að aðalatriðið sé að það er ekkert fullkomið í þessum heimi og menn leggja af stað með ýmislegt af góðum ásetningi. Það getur tekið svolitlum breytingum þegar á líður. Aðalatriðið í mínum huga er að ég skil ekki bókstafstrú hvað varðar rekstrarform, frekar en annað. Sama má sjá varðandi sparisjóðina sem voru lítillega ræddir hér. Því miður kom eignaform þeirra ekki í veg fyrir að þeir yrðu bankahruninu að bráð, eins og við þekkjum öll. Ég get ekki séð, virðulegi forseti, nein rök fyrir því að ganga sérstaklega fram og banna gagnkvæm tryggingafélög. Við í 2. minni hluta munum greiða atkvæði gegn því. Það eru ekki rök í málinu að enginn hafi sýnt því áhuga að stofna gagnkvæm tryggingafélög. Það eru heldur ekki rök í málinu að ekki sé hægt að koma þeim áleiðis. Ef það er miklum vandkvæðum bundið, er sjálfsagt að fara yfir það, eins og annað sem snýr að vátryggingamarkaðnum, og byrja á réttum enda. Í rannsóknarskýrslunni er einmitt lagt til og lögð áhersla á það að byrja á pólitískri stefnumótun áður en menn skrifa lögin. Það er algjört grundvallaratriði. Í lögunum er mikil áhersla lögð á að færa aukin verkefni og ábyrgð á Fjármálaeftirlitið. Það er sökum þess, að þegar menn fara yfir farinn veg, þá kemur í ljós að ýmislegt mátti betur fara hjá Fjármálaeftirlitinu eins og hjá öðrum eftirlitsstofnunum. Þetta kemur fram við lestur rannsóknarskýrslunnar, þó svo menn hafi ekki skoðað hana sérstaklega í tengslum við frumvarpið. Ég efast ekki um að þeir sem sömdu frumvarpið hafi lagt upp með að bæta þar úr. Nákvæmlega það sama á við þegar kemur að lögum um fjármálafyrirtæki. Virðulegi forseti. Þetta segir okkur að við ætlum Fjármálaeftirlitinu enn mikilvægara hlutverk en við ætluðum áður, bæði hvað varðar fjármálafyrirtæki og vátryggingafélög. Það er því grundvallaratriði að við förum yfir lögin um Fjármálaeftirlitið og að við séum fullviss um það geti sinnt hlutverki sínu. Við vitum það hins vegar öll og það hefur margoft komið fram í viðskiptanefndinni þegar um Bankasýsluna er rætt - það kom líka fram hjá sænska sérfræðingnum sem var mjög áberandi í kjölfar bankahrunsins - að stefna ríkisstjórnarinnar varðandi launauppbyggingu hjá stofnunum sínum, verður til þess að stofnanir ríkisins geta ekki keppt við þá aðila sem hún þarf að keppa við um starfsmenn. Þetta er bara staðreynd. Nú getur Fjármálaeftirlitið ekki keppt við skilanefndirnar og lögfræðistofur og annað slíkt hvað varðar starfsfólk,  Ég hafði miklar áhyggjur af þessu þegar kom að heilbrigðismálum og ræddi það þegar menn keyrðu það mál í gegn. Nú hef ég sömu áhyggjur varðandi eftirlitsstofnanir sem verða að sinna hlutverki sínu. Fram hefur komið og allir vita að einn vandinn var sá að starfsmannavelta var svo mikil hjá Fjármálaeftirlitinu. Þeir áttu í erfiðleikum með að keppa um starfsmenn við bankana þegar þeir fóru hvað hæst. Jafnvel nú eftir hrunið geta bankarnir ekki keppt við skilanefndirnar sem eru núna einhvers konar ríki í ríkinu. Þetta er eitthvað sem menn hafa bara ákveðið að tala ekki um. Þetta er bleiki fíllinn í herberginu sem enginn ætlar að tala um. Þá búum við okkur til vandamál. Það er nefnilega athyglisvert, virðulegi forseti, þegar við skoðum rannsóknarskýrsluna - auðvitað er rannsóknarskýrslan mannanna verk og ég efast ekki um það sé ekki allt 100% sem í henni stendur - ef við gefum okkur að ýmislegt sé til í því sem í henni kemur fram um Fjármálaeftirlitið, þá er ástæðan ekki bara sú að menn hafi farið of seint af stað með að styrkja stofnunina fjárhagslega. Það var einn þátturinn. Hér segir á bls. 45, með leyfi forseta: „Ekki verður þó allur vandi Fjármálaeftirlitsins rakinn til ónógra fjárveitinga. Þannig skorti á að Fjármálaeftirlitið tækist á við grundvallarspurningar, svo sem um stærð bankakerfisins og nauðsynleg viðbrögð stofnunarinnar við allt of örum vexti þess.“ Grundvallarspurningar. Það er nákvæmlega það sama og við eigum eftir að ræða, bæði varðandi vátryggingafrumvarpið og fjármálastofnanirnar, grundvallarspurningarnar. Við komum alltaf að þessu sama. Það segir í skýrslunni að röng forgangsröðun hafi verið hluti af vanda Fjármálaeftirlitsins. Sérstaklega er vísað í að meiri áherslu hefði átt að leggja á að koma upp þróuðum upplýsingakerfum hjá stofnuninni. Það vantaði tæknilega þekkingu og búnað. Það skorti á að Fjármálaeftirlitið sýndi í eftirlitsstörfum sínum nægilega festu og ákveðni við úrlausn og eftirfylgni mála. Fjármálaeftirlitið, ef marka má þessa skýrslu, kom málum ekki í formlegan farveg. Það vantað slagkraft. Rétt á eftir þessum orðum í skýrslunni um Fjármálaeftirlitið er síðan sérstaklega farið í þátt endurskoðenda. Virðulegi forseti. Ég held að við viljum öll læra af skýrslunni. Við höfum engan áhuga á því að gera sömu mistökin aftur. Það liggur alveg fyrir, að ef við viljum læra af skýrslunni, þá verðum við að byrja á því að fara í grundvallarspurningarnar. Hvernig vátryggingamarkað viljum við sjá? Hvernig fjármálamarkað viljum við sjá? Ef við komumst að niðurstöðu um það, er næsta spurning sú, hvernig við ætlum við að haga eftirlitinu. Ég held að við séum sammála um að við ætlum að hafa öflugt fjármálaeftirlit. Hvernig er þá Fjármálaeftirlitið í stakk búið til þess að takast á við það verkefni? Fjármálaeftirlitið er bara fólk og svo ýmsar upplýsingar sem safnað er saman. Að stærstum hluta er þetta mannauður. Við heyrðum lýsingar á því hvernig t.d. breska fjármálaeftirlitið er byggt upp. Ég held að það væri mjög fróðlegt að skoða önnur fjármálaeftirlit í þeim löndum sem við berum okkur saman við, en þó sérstaklega í þeim löndum sem hafa mesta og lengstu reynsluna af því að hafa eftirlit með fjármálastofnunum eða vátryggingafélögum. Virðulegi forseti. Við erum ekki búin með þá vinnu. Það er bara svo einfalt. Þótt mjög mikilvægt sé að ræða gagnkvæm tryggingafélög út í hörgul og það skipti mjög miklu máli, er það ekki hluti af grunnspurningunni. Ég er hins vegar ekki að segja, svo það sé alveg á hreinu, að það sé ekki margt líka mjög gott í störfum nefndarinnar. Formaður nefndarinnar, hv. þm. Lilja Mósesdóttir, og fulltrúar meiri hlutans héldu að mörgu leyti mjög vel á málum. Ég er ekki kominn hingað til þess að gagnrýna störfin sem unnin voru. Þau fara ekkert frá okkur. Allar upplýsingarnar sem við viðuðum að okkur, allar umsagnirnar sem við höfum fengið, það fer ekki frá okkur. Það sem ég vil segja, virðulegi forseti, er að ég er ekki fullviss um að við höfum, eftir þessa yfirferð, lagt nógu traustar stoðir undir öflugan og traustan fjármálamarkað og vátryggingamarkað. Ég tel að það sé of mörgum spurningum ósvarað. Ég hef tilgreint sumar hér, og ég og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson gerum það í nefndaráliti varðandi vátryggingaþáttinn og sömuleiðis varðandi fjármálafyrirtæki. Í ræðunni hef ég síðan rætt sérstaklega um Fjármálaeftirlitið og hvað við eigum eftir að vinna þar, til þess að geta verið örugg um að við veitum ekki falskt öryggi, heldur að við séum að byggja upp traustan fjármála- og vátryggingamarkað. Ég veit, virðulegi forseti, að forustumenn stjórnarinnar í hv. viðskiptanefnd eru skynsamt fólk. Ég er enn vongóður um það að ef málið fer aftur inn í nefndina og við förum yfir þetta, að þá getum við komist að góðri niðurstöðu um hvernig við eigum að vinna þetta mikilvæga mál. Ég hvet meiri hlutann til þess að fara í þá vegferð með okkur.

Frú forseti. Ég ætla í framsögu minni að draga fram nokkra þætti sem ég vil vekja athygli á í þessu frumvarpi og þessu nefndaráliti eins og það kemur frá viðskiptanefnd eftir ítarlega vinnu fulltrúa allra aðila í nefndinni. Ég held að samstarf okkar hafi tekist ágætlega. Þetta frumvarp á sér nokkra forsögu og er uppruni þess í nefnd sem viðskiptaráðherra skipaði árið 2007. Þegar vinna hófst við innleiðinguna var talið að ekki yrði komist hjá því að endurskoða lögin í heild enda þyrfti að gera ýmiss konar breytingar. Þetta frumvarp var svo lagt fram á 136. og 137. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu úr nefnd, það fór hins vegar í ítarlegar umsagnir, þannig að það hefur tekið miklum breytingum. Ég tel að það þýði að tekist hafi að koma til móts við fjölmörg sjónarmið, bæði fulltrúa atvinnulífsins og margra stjórnmálaflokka. Hér er lagt til að íslensk vátryggingafélög skuli rekin sem hlutafélög og ljóst að verði frumvarpið að lögum fellur á brott heimild gildandi laga til að reka vátryggingafélag sem gagnkvæmt félag. Með afnámi heimildar til að stofnsetja gagnkvæmt vátryggingafélag er hins vegar ekki verið að skerða réttinn til að gefa kost á því að standa að stofnun slíks félags. Hins vegar er ekki talin ástæða til að viðhalda í lögum ónýttum heimildum enda ákveðnir vankantar á formi um gagnkvæmt félag. Meiri hlutinn telur brýnt að löggjöf um vátryggingastarfsemi verði endurskoðuð komi í ljós að áhugi sé fyrir því að koma á fót gagnkvæmum vátryggingafélögum. Það er alveg ljóst að gagnkvæma félagsformið dugar vart á markaði þar sem virk samkeppni er, en gagnkvæm vátryggingafélög eiga í erfiðleikum ef þau þurfa að bæta fjárhagsstöðu sína því þau geta ekki líkt og hlutafélög aukið fé fyrirtækisins með útgáfu nýrra hlutabréfa. Gagnkvæma félagsformið virðist einkum henta þegar um sérhæfða vátryggingu er að ræða í takmörkuðum rekstri. Þá erfiðleika sem gagnkvæmu vátryggingafélögin lentu í hér á landi má fyrst og fremst rekja til vandræða þeirra við að hlúa að fjárhagslegum styrk sínum á samkeppnismarkaði. Í áliti 1. minni hluta segir, með leyfi frú forseta: „Bent er á að með reglum um gjaldþol og afnám einkaréttar hafi löggjafinn markvisst gert rekstur gagnkvæmra tryggingafélaga nær ómögulegan. Einnig er bent á að gagnkvæm tryggingafélög eigi í erfiðleikum ef þau þurfa að bæta fjárhagsstöðu sína þar sem þau geti ekki líkt og hlutafélög aukið eigið fé félagsins með útgáfu nýrra hlutabréfa.“ Svo segir: „Lausnin á þessu er því að banna gagnkvæm vátryggingafélög í stað þess að bæta rekstrar- og lagaumhverfi þeirra.“ Þarna er eilítið rangt farið með. Hér er ekki verið að banna gagnkvæm vátryggingafélög en í áliti 1. minni hluta má lesa að svo virðist sem aðilar séu spenntir fyrir því að gefa annaðhvort afslátt af gjaldþolsviðmiðinu, þ.e. að gera minni fjárhagslegar kröfur til gagnkvæmra vátryggingafélaga, sem ég tel að sé ekki skynsamlegt, eða hugsa um einkarétt fyrir gagnkvæm vátryggingafélög á ákveðnum markaðssvæðum eða markaðshlutum, sem ég tel heldur ekki skynsamlegt. Að óbreyttu virðist sem gagnkvæma tryggingaformið eigi undir högg að sækja vegna þess að fyrirtæki sem starfa með slíkum hætti eiga í of miklum fjárhagslegum erfiðleikum til að geta staðið í samkeppni og mér finnst að við eigum ekki gefa afslátt af gjaldþolinu. Í þessu frumvarpi eru fjölmörg jákvæð atriði sem ég vil draga fram. Við leggjum til að Fjármálaeftirlitið hafi heimild til að grípa til ráðstafana telji það starfsemi eftirlitsskylds aðila ekki vera í samræmi við góða viðskiptahætti eða venjur. Vonandi erum við hér að styrkja slagkraft Fjármálaeftirlitsins til að grípa inn í ef það telur ástæðu til. Við erum einnig að gera óheimilt að vátryggingafélag geti veitt lán með veði í eigin hlutabréfum eða skuldabréfum. Það á sér samsvörun í lögum um fjármálafyrirtæki en á vettvangi nefndarinnar höfum við unnið þessi tvö frumvörp þétt saman enda eru þau um margt lík. Við erum hér að skerpa á öðrum hæfisskilyrðum stjórnarmanna, svo sem fjárhagsstöðu, menntun, starfsreynslu og starfsferli. Við kveðum á um að stjórnarmenn og framkvæmdastjórar skuli hafa lokið háskólaprófi sem nýtist í starfi en leggjum jafnframt til að Fjármálaeftirlitið geti veitt undanþágu frá menntunarkröfum á grundvelli reynslu eða þekkingar viðkomandi. Við leggjum einnig til þrengri heimildir til stjórnarsetu í öðrum félögum og leggjum til að óheimilt sé að hafa starfandi stjórnarformann í vátryggingafélagi. Við fjöllum eilítið um kauprétt og kaupaukagreiðslur en svo virðist sem kaupaukakerfið á fjármálamörkuðum á liðnum árum hafi haft þau áhrif að áhættusækni hafi aukist og of mikil áhersla verið á skammtímasjónarmið. Hér tökum við eilítið á því, sem og í reglum um fjármálafyrirtæki. Meira um það síðar. Þá horfum við til endurskoðenda og endurskoðunarfélaga og leggjum til að skipta eigi um endurskoðunarfélag á fimm ára fresti en ekki einungis endurskoðanda. Þá leggjum við til viðbót þess efnis að endurskoðendur og endurskoðunarfélög skuli kjörin á aðalfundi til fimm ára þannig að ráðningarsambandið sé til fimm ára. Ég hef áður rakið hér góða viðskiptahætti og venjur sem eru nú í 6. gr. frumvarpsins en að lokum má segja að hér leggjum við til breytingar, en við í meiri hluta viðskiptanefndar og að ég held allri nefndinni lítum svo á að hér sé einungis um að ræða fyrsta skrefið í endurskoðun reglna á sviði fjármálamarkaðar og vátryggingastarfsemi en þessir markaðir eru nátengdir. Við í meiri hlutanum teljum brýnt að unnið verði að pólitískri stefnumótun varðandi framtíðarskipulag fjármálamarkaðs og vátryggingamarkaðs á Íslandi, m.a. í ljósi niðurstaðna rannsóknarnefndar Alþingis. Eins og kom fram áðan þá eru fjölmörg jákvæð atriði í þessu sem vert er að taka fram. Við töldum því rétt að fresta ekki þessu frumvarpi heldur ná því í gegnum Alþingi á þessu vorþingi en leggjum jafnframt áherslu á að vinnunni er ekki lokið. Ég vil að lokum þakka nefndarmönnum samstarfið. Ég held að það hafi tekist ágætlega hjá okkur að vinna þetta í sátt og samlyndi. Vinnubrögð hafa verið til fyrirmyndar undir styrkri stjórn formannsins, Lilju Mósesdóttur.

Frú forseti. Ég ætla ekki bara að taka undir þakkir til formannsins í nefndinni heldur vil ég líka þakka varaformanninum, Magnúsi Orra Schram, kærlega fyrir það samstarf sem við höfum átt í nefndinni um þetta mál. Mér heyrðist hv. þingmaður segja varðandi nefndarálit 1. minni hluta að þar með væri lagt til að breyta reglum um gjaldþol og koma einkarétti aftur á fyrir gagnkvæm tryggingafélög. Ég get ekki lesið það úr textanum en hins vegar vil ég benda á að í frumvarpinu, sem liggur núna fyrir þinginu um fjármálafyrirtæki, nýtum við okkur það einmitt að setja ekki stífar reglur um gjaldþol sparisjóða sem starfa á afmörkuðu svæði og tökum þannig undir löggjöf á Norðurlöndunum þar sem litið hefur verið svo á að þessi tegund félaga skipti það miklu máli að hægt sé að víkja frá reglunum um gjaldþol. Sú tillaga er flutt af meiri hlutanum, sem mér skilst að hv. þingmaður skrifi undir, og þess vegna skil ég ekki af hverju komi ekki til greina að skoða möguleikann á því að breyta reglum um gjaldþol fyrir gagnkvæm vátryggingafélög. Ég bendi líka á eins og við höfum upplifað á undanförnum mánuðum að ýmsir gallar geta verið á hlutafélagaforminu og nánast má segja að hlutafélög hafi sett Ísland á hausinn. En ég heyri samt ekki neinn segja að við eigum að banna hlutafélög, alla vega væri hv. þingmaður sá fyrsti sem kæmi með þá tillögu hér fram í þinginu. Annað sem ég nefndi líka og hv. þm. Pétur Blöndal lagði fram frumvarp um var það sem er kallað gagnsæ félög. Ef maður er með samvinnufélag sem einstaklingar geta bara átt hlut í þá er búið að girða fyrir vandann að  Helsti gallinn við þetta mál er að við tökum ákvörðun um að banna eitthvað án þess raunverulega 

Frú forseti. Það er gott ef ekki á að gefa afslátt af gjaldþoli eða fjárhagslegum viðmiðum og/eða taka ekki upp einkarétt á ákveðnum sviðum. Það er gott og ég biðst afsökunar ef svo er því að þá var það bara rangtúlkun hjá undirrituðum. Ég tel að umræðan um gagnkvæm tryggingafélög eigi kannski heima í þeirri pólitísku langtímastefnumótun sem við hv. þingmaður erum sammála um að nauðsynlegt sé að fara í. Menn geta þá áttað sig á því hvort hægt sé að hafa svipaða nálgun á þau félög og lagt er til í tilviki sparisjóðanna því að við erum sammála um að sú hugsun sem er á bak við sparisjóðakerfið sé jákvæð en það þarf að gæta mjög vel að um styrkar stofnanir sé að ræða enda er verið að fara með fjármuni einstaklinga. Að sama skapi eigum við að gera kröfur til tryggingastarfsemi í landinu en um leið getum við skoðað hvort grundvöllur sé fyrir því að nálgast viðfangsefnið með svipuðum hætti og við gerum í tilviki sparisjóðanna.

Frú forseti. Það sem ég benti líka á í áliti mínu, nefndaráliti 1. minni hluta, var að erfitt hefði verið að taka afstöðu vegna þess að grunnvinnan fyrir ákvörðuninni er ekki til staðar, hún fylgir ekki með fylgigögnum frumvarpsins. Þannig er bent á að helsti rökstuðningurinn fyrir því að engin gagnkvæm vátryggingafélög séu starfandi á Íslandi sé að Alþingi breytti reglum um gjaldþol og afnam einkaréttinn og þar með séu félögin ómöguleg í staðinn fyrir að segja: Allt í lagi, við teljum þessi félög vera til hagsbóta fyrir samfélagið, við viljum hafa fjölbreytni á vátryggingamarkaði alveg eins og við viljum hafa fjölbreytni á sviði annarra fjármálastofnana, í verslunarrekstri og útfararþjónustu, þess vegna, þannig að við sjáum fyrir okkur hvers konar hagkerfi við viljum búa til. Ég nefndi í nefndaráliti mínu að finna þyrfti jafnvægið á milli þess sem við köllum einkageira og ríkisvaldsins og þessa sameignarfélaga, félaga sem snúast fyrst og fremst um almannaheill. Síðan er náttúrlega ríkisvaldsins að tryggja að innan þessara þriggja rekstrarforma sé haft í huga að tryggja þurfi velferð samfélagsins þannig að rekstur eins fyrirtækis, tveggja eða þriggja eins og í okkar tilviki geti ekki gengið frá heilu samfélagi. Það hlýtur að vera hlutverk okkar sem löggjafi að sjá það fyrir okkur og finna leið til þess að búa til þess konar samfélag.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um vátryggingastarfsemi. Þar er um að ræða algerlega nýjan lagabálk sem byggir á tilskipun Evrópusambandsins. Það ætti að gefa hinu háa Alþingi Íslendinga tilefni til að vera sérstaklega varkárt því að við höfum séð ýmislegt frá Evrópuþinginu og Evrópuráðinu sem er meingallað. Sem dæmi má taka innlánstryggingarkerfið sem reyndist vera mjög gallað og eins það sem kom frá EFTA um að heimila ætti hlutafélögum almennt, öllum hlutafélögum, stórum og smáum, að veita starfsmönnum lán til kaupa á hlutabréfunum sjálfum. Það var sett í lög 1997 og ég fór sérstaklega í gegnum það fyrir stuttu. Ég fór líka í gegnum það ekki fyrir löngu að það hefði farið hraðferð í gegnum Alþingi af því að það er frá EFTA. Ég baðst afsökunar fyrir mína hönd á því frumvarpi vegna þess að nefndarálitið var örstutt, einungis sjö línur, og ekki var minnst á það ákvæði að lána mætti starfsmönnum og jafnvel tengdum aðilum til kaupa á hlut í hlutafélagi. Þetta var kannski ekki stærsti þátturinn en þó einn af stærri þáttunum í því að fela tap bankanna sem hrundu. Þegar þeir fóru út í slíkar aðgerðir í milljarðavís jókst eigið fé bankanna um skuldabréfið sem þeir fengu sem greiðslu en skuldirnar jukust ekki vegna hlutafjárins þannig að eigið féð óx sem þessu nam. Þetta er náttúrlega veila í þessu kerfi sem ég hef bent á og þarna hefði Alþingi átt að setja hámark á það hve mikið mætti lána, t.d. 5 millj. kr. eða eitthvað slíkt, sem hljómar allt að því eins og brandari í ljósi sögunnar. Frumvarpið er samið fyrir hrunið, það er ekki afleiðing af hruninu. Samt var það svo að alla vega eitt vátryggingafélag, Sjóvá, fór mjög illa út úr hruninu og varð gjaldþrota og ætti það að gefa okkur merki um að fara varlega. Það er ekki bara þannig að fólk borgi iðgjald inn í tryggingafélag til að fá tryggingar sjálft og að það iðgjald sé í hættu, yfirleitt er það bara í eitt ár eða hálft ár að meðaltali í svokölluðum bótasjóðum, og er ekki um stóráhættu að ræða. En ef um er að ræða líftryggingar, sem eru ekkert mjög algengar hér á landi, getur verið um að ræða gífurlega sjóðssöfnun. Líftryggingar í Þýskalandi eru t.d. ein mesta uppspretta sparnaðar í því landi. Hvað varðar vátryggingafélög eru það aðallega hinir tryggðu eða þeir sem verða fyrir tjóni sem við verðum að gæta að. Það getur bæði verið maðurinn sem borgaði iðgjaldið sjálfur en það getur líka verið þriðji aðilinn, t.d. í bílatryggingum. Þar er oft um að ræða umtalsverðar fjárhæðir. Ef ekið er á mann sem er á virkum aldri með góða menntun getur tjónið auðveldlega hlaupið á 50–100 millj. kr. því að það er verið að bæta honum upp tekjutap út ævina ef hann verður mikill öryrki. Það eru gífurlegir hagsmunir fyrir það fólk að bótasjóðirnir séu í lagi því að það er þá spurning hvort það fái bætur eða ekki. Þess vegna lít ég þannig á að það sé aðallega fyrir þá sem lenda í tjóni, hvort sem það eru brunatjón, lífstjón eða eitthvað slíkt, sem við þurfum að gæta vel að vátryggingafélögum og til þess höfum við Fjármálaeftirlitið. Hér hafa spunnist miklar umræður um vátryggingastarfsemi og ég ætla að byrja á því að ræða um það að menn ætla að taka út gagnkvæm vátryggingafélög. Ég hef ekki fengið neinar skýringar á því, engar skýringar. Það að einhver félög hafi ekki verið rekin sem gagnkvæm vátryggingafélög þó að þau hafi verið það á ekki að verða til þess að menn hætti við formið. Þetta er mjög mikið notað. Ég þekki það í Þýskalandi, þar er þetta mjög almennt. Ég spyr, frú forseti, hvað gerist ef þýskt gagnkvæmt vátryggingafélag vill starfa á Íslandi? Ég er hræddur um að það brjóti einhverjar reglur Evrópusambandsins að banna þetta alveg því að þar þykja gagnkvæm vátryggingafélög góður pappír. Ég skil ekki og ég hef ekki fengið neinn rökstuðning fyrir því í umræðunni eða í gögnum málsins að þau séu einhvern veginn slæm og þurfi að forðast þau. Það sem gerðist var t.d. það að Brunabótafélagið, sem var gagnkvæmt vátryggingafélag, tryggði aðallega fasteignir og tók við iðgjöldum. Síðan reyndist tjónið vera minna en menn ætluðu eða iðgjaldið gaf tilefni til og þá átti, frú forseti, að endurgreiða iðgjaldið. Á hverju einasta ári átti, þegar tjón lá fyrir, að endurgreiða iðgjaldið en það var ekki gert. Þó að félagið hafi að forminu til verið gagnkvæmt tryggingafélag þá var það í reynd ekki þannig, ekki í praxís, menn unnu ekki þannig með félagið. Mér finnst alveg fráleitt að ætla sér að hætta við formið bara út af þessu. Varðandi þann samanburð sem hér hefur komið fram um hlutafélög og gagnkvæm vátryggingarfélög, hvort það sé í hlutafélagaformi eða á því formi að vera gagnkvæmt - ég held að hvort tveggja sé jafnmikið eða jafnlítið smitað af gróðahyggju. Menn eru að reyna að ná fram einhverjum ákveðnum markmiðum, þ.e. að tryggja ákveðin óhöpp sem þeir geta orðið fyrir, hvort sem það eru bifreiðaslys, brunatjón eða hvað það er. Menn ætla að tryggja þetta áfall með einhverjum hætti og það er svo spurning hvernig það er gert ódýrast, hvort það er gert með því að hafa gagnkvæm vátryggingafélög eða á hlutafélagaformið. Ég er ekki viss um að það sé neitt ódýrara í gagnkvæmu vátryggingarfélagi en í hlutafélagi og það reynir bara á samkeppni á markaðnum. Hún hefur kannski ekki verið nægileg, ég veit það ekki, ég legg ekki dóm á það. Töluvert mikið er rætt um virkan eignarhlut, væntanlega í ljósi hrunsins, og menn eru að vandræðast með að reyna að laga það sem ég sýndi fram á í frumvarpi um gagnkvæm hlutafélög, sem ég og fleiri hv. þingmenn fluttu, að það er veila í hlutafélagaforminu. Menn segja að Fjármálaeftirlitið eigi að meta það hvort virkur eignarhlutur sé í höndum góðra aðila í einhverjum skilningi. Þá er átt við að menn eigi meira en 9,99%. Ef þeir eiga 10% eða meira þá telst það virkur eignarhluti og þá fara menn að skoða hlutina. Og ég get nákvæmlega sagt hv. þingheimi hvað sniðugi karlinn gerir. Hann stofnar slatta af félögum sem öll eiga 9% og ekki meira, eða 9,5%. Með þeim hætti getur hann náð þeim ítökum eða þeim völdum sem hann vill og  Í frumvarpinu er einnig rætt um að kjósa endurskoðanda og ég er mjög hlynntur því. Ég tel reyndar að frumvarpið sem við ræðum sé jákvætt. Ég held að það sé jákvætt og að það sé skref í rétta átt, það nær bara alls ekki markmiðum sínum vegna þeirrar veilu sem ég nefndi í hlutafélagalögunum. Eitt af því sem ég er ánægður með er að kjósa eigi endurskoðendur oftar en gert hefur verið og að skipta þurfi um endurskoðendur. Það er nefnilega þannig að þegar sama endurskoðunarfélagið hefur starfað mjög lengi fer það að bera ábyrgð á rekstrinum í þeim skilningi að ef upp kemur einhver villa einhvers staðar eða einhver svik eða eitthvað slíkt og þeir hafa skrifað upp á það áður þá er erfitt fyrir þá að segja allt í einu: Ja, það hefur komið í ljós ágalli í rekstrinum og hann á sér rætur í því sem ég endurskoðaði. Menn eru tregir til að gera það og viðurkenna þannig sekt. En með því að skipta um endurskoðendur kemur nýr aðili að sem getur bent á þetta fyrir utan að það veitir ákveðinn aga að menn viti að eftir nokkur ár verður skipt um endurskoðendur. En endurskoðandi starfar nefnilega alltaf fyrir hluthafa. Það er kannski meinið að endurskoðendur starfa svo mikið með stjórninni að það fer að líta út eins og þeir starfi fyrir stjórnina en þeir starfa fyrir hluthafann til að passa upp á stjórnina, það er hlutverk endurskoðanda. Hér hefur verið rætt um ýmislegt og ég held að ég geti stutt það mestallt. Ég tel bara að þetta gangi alls ekki nægilega langt. Það er ekkert sem hindrar það að nákvæmlega það sama og gerðist í hruninu gerist aftur, því miður. Ég tel því að menn þurfi að skoða miklu nánar dulið eignarhald og því um líkt og tengda aðila. Hvað eru tengdir aðilar, frú forseti? Hjón sem eru að skilja eru talin tengdir aðilar en sennilega eru fáir aðilar í heiminum jafnótengdir. Félagar sem spila golf á hverju kvöldi eða hittast í pottinum eru ekki tengdir en þeir geta verið nátengdir í viðskiptum. Aðilar sem hafa unnið saman, verið fóstbræður í viðskiptum, teljast ekki tengdir aðilar, einhver sem þú hefur átt viðskipti með en ekki við í fjölda ára. Ég hef því alltaf haft töluverðar efasemdir um þetta hugtak „tengdur aðili“ og ég hef alltaf haft efasemdir um að menn geti sett einhver mörk á það hvað telst „virkur eignarhlutur“. Hlutafélag með mjög miklu og dreifðu eignarhaldi, eins og Eimskip var í gamla daga, þar sem voru 12 þúsund hluthafar, og svo einn stór aðili sem var háskólasjóðurinn - háskólasjóðurinn réði stjórninni. Og svo gerðist það merkilega. Þegar Vestur-Íslendingar gáfu háskólasjóðinn til Íslands, hvað gerðu þeir? Þeir gerðu mikil mistök. Þeir gáfu háskólanum háskólasjóðinn, hann fékk arðinn og allt það, en atkvæðismagnið fór til stjórnar Eimskips. Eftir að menn gerðu það fór stjórn félagsins með atkvæðamagnið fyrir 10% í Eimskip og það þýddi í því félagi, vegna þess hve eignarhaldið var dreift, að þeir réðu öllu. Eftir þessa gjöf má segja að stjórn Eimskips hafi átt félagið, hún stjórnaði því alla vega. Það var engin hætta á því að einhver mundi blanda sér í þann leik. Það er því ekki sama hver dreifing á hlutafé er, hvort 9,99% telst virkur hlutur eða ekki. Ef eigendur eru þrír og einn á 9,99%, og þó að það væru 15%, þá ræður hann engu. Hann er sem sagt alls ekki virkur. Ef annar á 50% þá ræður hann öllu. Dreifing á eignarhaldi breytir þessum hlutföllum mjög mikið og mér finnst menn vera að klóra í bakkann, finna eitthvað til að halda sér í, á meðan menn þurfa að átta sig á þessari veilu sem ég nefndi í hlutafélagaforminu og reyna að útrýma henni. Ef það tekst þá held ég að mjög margt verði auðveldara og gagnsærra í því umhverfi sem við erum í. En því miður er það þannig að hlutafélagaformið er alþjóðlegt og mjög erfitt er að breyta því út um allan heim út frá Íslandi. Mér finnst hins vegar að útlendingar ættu að læra töluvert á þessari kreppu okkar. Hún var mjög lærdómsrík. Skýrsluna góðu ættu menn að skoða um allan heim vegna þess að þetta hrun var afskaplega dýr lærdómur, alla vega fyrir Íslendinga.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um vátryggingastarfsemi. Frumvarpið felur í sér ný heildarlög um vátryggingastarfsemi. Gildandi lög eru frá 1994 og hefur verið breytt alloft síðan. Frumvarpið er samið af nefnd sem viðskiptaráðherra skipaði 18. september 2007 með það að markmiði að innleiða tilskipun Evrópusambandsins frá 2005 um endurtryggingar. Þegar vinna hófst við innleiðinguna kom í ljós að ekki yrði hjá því komist að endurskoða lögin í heild svo oft hafði verið farið í smábreytingar og einnig þurfti að leiðrétta hluta innleiðinga sem ekki höfðu komist rétt til skila. Frumvarpið á bæði við um frum- og endurtryggingarstarfsemi eins og gildandi lög. Einungis má frumtryggja hjá vátryggingafélögum sem hafa starfsleyfi hér á landi en endurtryggingar má stunda á grundvelli starfsleyfis í heimaríki annars staðar í Evrópusambandinu. Ef um er að ræða endurtryggingavernd á frumtryggingaráhættu skal liggja fyrir samstarfssamningur milli Fjármálaeftirlitsins og eftirlitsstjórnvalds í heimaríki endurtryggingarfélags. Þá er í frumvarpinu lagt til að íslensk vátryggingafélög skuli rekin sem hlutafélög og að heimildaákvæði um gagnkvæm tryggingafélög verði afnumin í bili a.m.k. á meðan félagaforminu verða settar skýrari reglur um fjárhag og slit. Félagasamtök eða aðrir sem taka sig saman geta eftir sem áður staðið að stofnun vátryggingafélags. Frumvarpið skýrir betur en áður hefur verið gert hlutverk og skyldur eftirlitsaðilans sem hér er Fjármálaeftirlitið sem fær nú vopn til að beita ef hagsmunir neytenda eru ekki hafðir að leiðarljósi og viðskiptahættir eftirlitsskyldra aðila teljast ekki vera í samræmi við heilbrigða og góða viðskiptahætti. Þá er gert ráð fyrir því að Fjármálaeftirlitið veiti vátryggingafélagi starfsleyfi og aðili sem hyggst eignast virkan eignarhlut í vátryggingafyrirtæki þarf að tilkynna það til Fjármálaeftirlitsins. Tekið er fyrir það að vátryggingafélag geti veitt lán með veði í eigin hlutabréfum eða skuldabréfum. Talsverðar breytingar eru lagðar til á ákvæði um stjórn vátryggingafélaga. Lagt er til að stjórn setji sér reglur um innra eftirlit, innri endurskoðun, fjárfestingarstarfsemi, lánveitendur og viðskipti við tengda aðila. Þessar reglur þarf Fjármálaeftirlitið síðan að staðfesta. Gerðar eru auknar kröfur til stjórnarmanna og framkvæmdastjóra um mannorð, menntun, starfsreynslu og fjárhagsstöðu. Fjármálaeftirlitið mun setja nánari reglur um hvernig skuli staðið að hæfismati þessara aðila. Fram kom í störfum nefndarinnar að að einhverju leyti eru skilin á milli hlutverka Neytendastofu og Fjármálaeftirlitsins óskýr og var um það rætt að nauðsynlegt væri að fara í þá vinnu sem þarf á vegum ráðuneytisins til að skýra þessi skil svo neytendur viti hvert þeir eiga að leita með úrlausnarmál sín svo og hvers það er að skilgreina heilbrigða og góða viðskiptahætti og fylgja þeirri skilgreiningu eftir. Talsvert var rætt um kaupaukakerfi og starfslokasamninga starfsmanna vátryggingafyrirtækja á svipuðum nótum og rætt hefur verið í tengslum við frumvarp um fjármálafyrirtæki. Hefðir tryggingafélaganna í tryggingasölu hafa verið þannig að sölulaun hafa myndað stærstan hluta launa og hæpið að kalla það kaupaukakerfi. Í ljósi niðurstöðu rannsóknarskýrslunnar góðu er vart hægt annað en minnast á slíkt kerfi og krefjast þess að það sé alls staðar gegnsætt og opið og fyrir fram skilgreint svo ekki fari að gæta tortryggni. Starfslokasamningar skulu miðaðir við afkomu fyrirtækisins síðustu þrjú ár. Kaupaukakerfi mega á engan hátt miðast við skammtímasjónarmið og auka hættu á óheilbrigðri áhættusækni. Evrópusambandið hefur gefið út tilmæli um svona kerfi og gert er ráð fyrir að ákveðnar tillögur liggi fyrir innan skamms. Nefndin telur eðlilegt að Fjármálaeftirlitið setji reglur um kaupaukakerfi og taki í þeim mið af því sem önnur ríki eru að gera í því sambandi. Starfskjarastefna í fjármálageiranum verður að vera í samræmi við trausta og skilvirka áhættustjórnun og jafnvægi milli bónusgreiðslna og fastra launa verður að vera eðlilegt og þak sé sett á bónusgreiðslur. Fjármálageirinn þarf að endurvinna traust almennings og eyða tortryggni og því er afar mikilvægt að hann standist skoðun í eðlilegri launasamsetningu. Eðlileg sölulaun eiga auðveldlega að vera innan þeirra ramma sem allir fella sig við. Ég mun þó aldrei fara ofan af þeirri skoðun minni að það er sérstakt mat að það þurfi og sé eðlilegt að þeir sem vinna með peninga og peningatengd mál þurfi og eigi rétt á sérstöku hvatakerfi á meðan allar þær stéttir sem vinna með fólk eiga að sætta sig við sín lágu taxtalaun og engum dettur í hug að bjóða bónus fyrir vönduð eða mikil störf. Þannig verð ég að viðurkenna að ég vildi gjarnan sjá samfélag þar sem það að vinna að mannlegum málefnum sé metið a.m.k. jafnmikilvægt og það að vinna með pappír og peninga og því eðlilegt að allir þessir aðilar eigi rétt á gagnsæju fyrir fram ákveðnu framgangskerfi launa.

Virðulegi forseti. Eitt mikilvægasta verkefni íslenskra stjórnmálamanna þessi dægrin er að læra af því sem aflaga hefur farið í tengslum við hrun efnahagskerfisins. Gefin hefur verið út skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis þar sem fram koma veigamiklar upplýsingar um það sem fram fór á íslenskum fjármálamarkaði og þeim mörkuðum sem störfuðu í tengslum við hann. Það er okkar verkefni og ekki síst verkefni hæstv. ríkisstjórnar að læra af reynslunni og reyna að bæta löggjöf á öllum þeim sviðum þar sem fyrirtækin og stjórnendur þeirra fóru út af og sömuleiðis þar sem stjórnvöld, hvort sem það er ríkisstjórn, Alþingi eða stjórnsýslan, brugðust. Á þinginu hafa á síðustu dögum og í opinberri umræðu verið á dagskrá ýmis mál sem tekin eru til umfjöllunar í skýrslu rannsóknarnefndarinnar og það er mjög miður að fylgjast með framgöngu hæstv. ráðherra þegar þeir eru spurðir út í það hvernig þeir ætla að bregðast við þeim ábendingum sem fram koma í rannsóknarskýrslunni varðandi einstök mál. Ég rifja upp orðaskipti hv. þm. Bjarna Benediktssonar, formanns Sjálfstæðisflokksins, frá umræðunni fyrr í dag þar sem hann átti orðastað við hæstv. utanríkisráðherra og spurði hann hvernig ríkisstjórnin og hæstv. utanríkisráðherra ætlaði að ganga fram í Icesave-málinu í framhaldi af orðum sem ráðherra lét falla í fréttaviðtali fyrir síðustu helgi. Það var ekki að sjá á hæstv. utanríkisráðherra að það skipti hann nokkru einasta máli eða hæstv. ríkisstjórn það sem fram kemur í rannsóknarskýrslunni um Icesave-málið og málefni Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og ábyrgð ríkisins á innlánum almennt. Ekki var hægt að lesa annað út úr orðum hæstv. utanríkisráðherra en að ríkisstjórnin hygðist jafnvel halda áfram í Icesave-málinu eins og ekkert hefði í skorist, eins og rannsóknarskýrslan hefði aldrei verið skrifuð og þjóðaratkvæðagreiðsla um það mál hefði aldrei farið fram. Ég tek þessi orðaskipti hv. þm. Bjarna Benediktssonar og hæstv. utanríkisráðherra sem dæmi um það hvernig ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir eru að bregðast við því efnahagshruni sem hér varð. Við erum með til umfjöllunar í þinginu á eftir frumvarp um fjármálafyrirtæki sem er svona bútasaumur á löggjöf sem þarfnast endurskoðunar við en endurspeglar ekki það sem frumvarpið ætti í raun að endurspegla, þ.e. að ríkisstjórnin hafi dregið lærdóm af þeirri reynslu sem við urðum fyrir í bankahruninu. Sama má segja um annað frumvarp frá ríkisstjórninni, sem er til umfjöllunar í hv. viðskiptanefnd, sem varðar nýja löggjöf um innstæðutryggingar. Þar ætla menn að hjakka í sama farinu og virðist vera fyrirmunað að læra af þeirri reynslu sem var svo bitur og við urðum fyrir. Ég hef það mikla trú á hv. þingmanni viðskiptanefndar að hann hafi skilning á þeim sjónarmiðum sem ég er að setja fram. Af hverju geri ég það? Það er vegna þess að það frumvarp sem við ræðum hér, frumvarp til laga um vátryggingastarfsemi, er einmitt af þessum meiði. Það er alveg hárrétt sem fram hefur komið í umræðunni að þetta frumvarp á sér töluverðan aðdraganda. Vinna við samningu þess hófst á árinu 2007 og það er margt ágætt í frumvarpinu, ýmis efnisatriði sem óhætt er að taka undir og gætu verið til bóta. En það sem rannsóknarskýrslan á að kenna okkur og það sem hún á kannski fyrst og fremst að kenna stjórnarliðum og ríkisstjórninni er að það eru ekki ásættanleg vinnubrögð að ríkisstjórnin leggi fram frumvörp í mikilvægum málaflokkum áður en skýrsla rannsóknarnefndarinnar kemur fram og neiti síðan að draga málin til baka í ljósi þeirra miklu og mikilsverðu upplýsinga sem fram koma í rannsóknarskýrslunni og reyni þá að samræma þau sjónarmið sem þar koma fram við þá stefnumörkun sem sjá má í þeim frumvörpum sem við ræðum hér. Hvorki þetta frumvarp til laga um vátryggingastarfsemi né önnur þau frumvarp sem ég hef nefnt taka tillit til þess sem fram kemur í skýrslunni sjálfri enda er það ekkert skrýtið. Eins og ég sagði áðan voru frumvörpin lögð fram áður en skýrslan var birt og frumvörpin bera þess augljós merki. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson fór í nokkuð ítarlegu máli yfir nokkur þeirra atriða sem við sjálfstæðismenn teljum að betur megi fara varðandi vátryggingastarfsemi og vátryggingamarkaði. Það er sammerkt með þeim málum sem ég hef nefnt að í þeim öllum er Fjármálaeftirlitinu ætlað mun stærra og veigameira hlutverk en því hefur verið ætlað fram til þessa. Fjármálaeftirlitið mun fá auknar valdheimildir og miklu meira svigrúm til að meta rekstur vátryggingafélaga en það hafði áður. Ég hefði talið að í ljósi þessa væri ástæða til að við tækjum öll þessi frumvörp til gagngerrar skoðunar og þá í sameiningu og þar með lögin sem gilda um Fjármálaeftirlitið. Ég á mjög erfitt með að skilja af hverju þetta er ekki gert í heildarsamhengi og í tengslum við það sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Ég tel eins og fleiri hv. þingmenn að það sé mjög mikilvægt að þetta frumvarp gangi aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. vegna þess að í frumvarpinu eru veigamikil atriði sem ekki er tekin afstaða til eins og t.d. það hvort skynsamlegt sé að viðskiptabankar megi eiga vátryggingafélag og öfugt. Þetta er grundvallarspurning sem menn verða að gera upp við sig hvernig þeir vilja svara, ekki bara ríkisstjórnarflokkarnir á Íslandi heldur eru menn að taka þessi atriði til gagngerrar skoðunar í löndunum í kringum okkur þar sem áföll hafa orðið. Ég tek sem dæmi málefni bandaríska tryggingafélagsins AIG. Þar í landi eru menn mjög mikið að velta fyrir sér samskiptum viðskiptabanka og vátryggingafélaga. Hér hefur verið nefnt að í þessu frumvarpi sé ekki ráðist í endurbætur á lögum um endurskoðendur. Það er auðvitað heildarlöggjöf sem þarf að fara yfir í ljósi þess sem m.a. kemur fram í rannsóknarskýrslunni og ekki síður í ljósi þeirra atburða sem eiga sér stað núna síðustu daga. Verið er að stefna endurskoðendum fyrir störf þeirra og þátt þeirra í ýmsu því sem átt hefur sér stað á íslenskum fjármálamarkaði. Og það er mjög mikilvægt að taka málefni og ábyrgð svokallaðra skuggastjórnenda til athugunar. Við hljótum í ljósi reynslunnar að velta því fyrir okkur hvort ekki sé ástæða til að lögfesta mjög skýr ákvæði um ábyrgð manna sem stjórna félögum, hvort sem það eru vátryggingafélög eða fjármálafyrirtæki, þrátt fyrir að sitja ekki í stjórnum félaga eða hafa þar formlega stöðu lögum samkvæmt. Það er auðvitað hárrétt að rekin hafa verið dómsmál sem varða ábyrgð skuggastjórnenda eins og mál þrotabús TL-rúllna, ef ég man rétt, gegn Húsasmiðjunni sem rekið var í Hæstarétti á sínum tíma. Auðvitað er það mál að sínu leyti fordæmisgefandi en það breytir því ekki að í ljósi þeirrar reynslu sem hér hefur orðið hefði ég talið að það væri ákaflega mikilvægt að um þetta giltu skýrar reglur. Ég tek undir með hv. þingmanni og félaga mínum í þingflokki Sjálfstæðisflokksins, Guðlaugi Þór Þórðarsyni, að erfitt er að sjá hver þörfin er fyrir það að banna gagnkvæm tryggingafélög líkt og gert er í frumvarpinu. Ég fæ ekki séð að það séu neinar ríkar ástæður sem réttlæta þá stefnumörkun. En eitt það athyglisverðasta sem fram kemur í frumvarpinu er það að lagt er til að vátryggingafélög megi eingöngu reka í formi hlutafélags. Hvað á það að þýða hjá hv. þingmönnum Vinstri grænna að leggja það til að vátryggingafélög megi einungis reka í formi hlutafélags? Getur hv. þm. Lilja Mósesdóttir upplýst mig um hvað býr þar að baki?

Búin að því.

Ég hef staðið í þessum ræðustól klukkustundum saman og setið hér í þingsal svo dögum skiptir og hlustað á þingmenn Vinstri grænna, eins og hv. þm. Ögmund Jónasson, hæstv. fjármálaráðherra Steingrím J. Sigfússon og fleiri hv. þingmenn, halda því fram að hlutafélagaformið sé rót alls ills í íslensku viðskiptalífi og það megi alls ekki undir nokkrum kringumstæðum, sérstaklega þegar um er að ræða rekstur sem varðar almannahag, reka slík fyrirtæki í hlutafélagaformi. Ég minnist t.d. umræðunnar um Ríkisútvarpið ohf., fyrst um frumvarp til laga um Ríkisútvarpið hf. en síðan um Ríkisútvarpið ohf. Þá voru haldnar fimm eða sex klukkutíma ræður ræðu eftir ræðu gegn hlutafélagaformi og svo koma þessir hv. þingmenn núna og leggja það til að vátryggingafélög megi einungis reka í formi hlutafélags. Er nema furða að maður reki upp stór augu þegar maður les frumvarpið og áttar sig á þessu. Hvað gengur mönnum til? Ef eitthvert fólk í þjóðfélaginu hefur áhuga á að reka vátryggingafélag og telur að það þjóni hagsmunum sínum betur að gera það t.d. á sameignarfélagsformi, af hverju í ósköpunum er þeim það ekki heimilt? Gerir hv. þm. Lilja Mósesdóttir sér grein fyrir því að hlutafélög eru félög með takmarkaðri ábyrgð sem þýðir það að eigendur félagsins bera takmarkaða ábyrgð? Í sameignarfélögum gildir ábyrgð einn fyrir alla og allir fyrir einn, þ.e. ríkari ábyrgð á hendi eigenda félagsins en gildir í hlutafélögum. Auðvitað er ég þeirrar skoðunar að hlutafélagaformið sé langbesta rekstrarformið, hvort sem er á vátryggingamarkaði eða annars staðar, en ég er þó þeirrar skoðunar að leyfa eigi þeim sem standa í slíkum rekstri að ákveða það fyrir sjálfa sig og þann rekstur og það fjármagn sem þeir setja í reksturinn á hvaða félagaformi þeir reka sín fyrirtæki. Bæði af þeim ástæðum og ekki síður í ljósi sögunnar er mér algerlega fyrirmunað að skilja hvers vegna ríkisstjórnin ákveður að fara þá leið sem ég hef rakið hér. Ég vil vekja athygli á einu atriði til viðbótar. Í 54. gr. frumvarpsins er fjallað um stjórn vátryggingafélaga og í 4. mgr. 54. gr. segir, með leyfi forseta : „Stjórnarmenn og framkvæmdastjórar skulu vera fjárhagslega sjálfstæðir og hafa lokið háskólaprófi sem nýtist í starfi. Fjármálaeftirlitið getur veitt undanþágu frá menntunarkröfum skv. 1. málsl. á grundvelli reynslu og þekkingar viðkomandi.“ Eðlilegt er að gerðar séu kröfur til stjórnenda vátryggingafélaga og þær eru býsna miklar í öðrum ákvæðum þessarar greinar, t.d. er talað um að þeir sem sitji í stjórn megi ekki hafa hlotið dóm fyrir refsiverðan verknað samkvæmt almennum hegningarlögum, samkeppnislögum, lögum um hlutafélög, lögum um bókhald og ársreikninga o.s.frv. Allt er þetta mjög eðlilegt vegna þess að þeir sem hafa með stjórn vátryggingafélags að gera fara með mikla hagsmuni. Þetta er allt saman eðlilegt og í fullkomnu samræmi við aðra löggjöf sem gildir um aðrar stéttir eins og t.d. lögmenn og endurskoðendur. Báðar þessar stéttir, lögmenn og endurskoðendur, verða auðvitað að hafa forræði á eigin búi vegna þess að annars geta þeir ekki farið með fjárhagshagsmuni fyrir aðra. Þetta eru auðvitað sjónarmið sem eiga við í vátryggingabransanum en ég skil ekki hvers vegna talað er um og það gert að skilyrði að stjórnarmenn og framkvæmdastjórar í vátryggingafélögum skuli hafa lokið háskólaprófi sem nýtist vel í starfi. Ef við förum aðeins yfir bankahrunið sem varð hér á landi held ég að ég megi leyfa mér að segja að langflestir helstu gerendur í bankahruninu fyrir utan kannski einn voru með mjög fínar prófgráður upp á vasann, mjög fínar prófgráður frá bestu háskólum. Það leiddi hins vegar ekki til þess að þeir gerðu engin mistök og sumir þeirra hafa hugsanlega farið á svig við lög eða ekki sýnt af sér siðlega framgöngu á þeim markaði sem þeir störfuðu á. Þetta á allt saman eftir að koma í ljós, ég ætla ekki að slá neinu föstu. En til hvers er það að vera að draga menn í dilka eftir því hvort þeir eru með háskólapróf eða ekki? Ég er með háskólapróf og allt í góðu lagi með það en það er líka til fólk sem getur ýmislegt í samfélaginu sem ekki hefur lokið háskólaprófi. Það hefur kannski starfað í vátryggingastarfsemi svo árum eða áratugum skiptir og hefur alla þá hæfileika til brunns að bera sem eru nauðsynlegir til að sitja í stjórn eða verða framkvæmdastjórar í vátryggingafélagi. Hvers vegna ættum við að leiða það í lög að þetta fólk þurfi að fara á biðilsbuxunum til Fjármálaeftirlitsins til að fá undanþágu frá menntunarkröfunum? Af hverju getum við ekki treyst eigendum vátryggingafélaganna í framtíðinni til að velja það fólk sem það treystir best til að stýra félögum sínum? Það er ekkert samasemmerki milli þess að vera með háskólapróf og að kunna alla skapaða hluti. Þó svo að menn séu með háskólapróf er ekki þar með sagt að þeim verði ekki á nein mistök og að siðleysi þekkist ekki í þeirra orðabók. Ég hefði talið eðlilegt að fólk fengi að njóta sannmælis vegna reynslu sinnar og þekkingar og að löggjafinn væri ekki með puttana í þessum málum með þeim hætti sem lagt er til í þessu frumvarpi. Ég tel alveg einboðið að þeirri hæfisreglu sem fram kemur í 4. mgr. 54. gr. verði breytt, enda finnst mér ekkert sérstaklega smekklegt að draga fólk í dilka eftir því hvort það er með þessa eða hina prófgráðuna eða ekki. Virðulegi forseti. Auðvitað eru fjölmörg önnur atriði sem ástæða væri til að fara yfir í þessu frumvarp en ég segi eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði áðan, hér er fyrst og fremst verið að setja plástra á ýmis sár. Þetta frumvarp mun hins vegar, þó að margt í því sé ágætt, ekki koma í veg fyrir það að sú saga sem við höfum upplifað endurtaki sig, það þarf miklu meiri 

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um vátryggingastarfsemi, mál sem hægt er að hafa mörg orð um. Þetta mál hefur komið til umræðu mörg þing í röð og hefur ekki náð að klárast vegna þess að það hefur alltaf þótt svo viðamikið að það hefur verið látið bíða. En núna á að klára þetta. Það er ekki síst vegna þess að þarna erum við að innleiða Evróputilskipun. Ég ætla ekki að fara ítarlega í efnisatriði málsins en mig langar að drepa á nokkur atriði í beinu framhaldi af því sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson ræddi um. Ég get tekið undir þær áhyggjur sem hann hafði af því að við drögum ekki lærdóm af því sem hér gerðist í þessu frumvarpi. Ég hef haft um það langt mál í hv. viðskiptanefnd og spurt velflesta umsagnaraðila sem komið hafa á fund nefndarinnar hvort við séum í rauninni að lagfæra hluti þannig að við getum andað rólega og verið viss um að hér séum við búin að girða fyrir öll vandkvæði í framtíðinni eða hvort við séum kannski með þessu að skapa okkur falskt öryggi. Ég verð að segja alveg eins og er að fjölmargir umsagnaraðilar tóku undir þær áhyggjur mínar að hugsanlega værum við þarna að skapa falskt öryggi. Ég minnist þess að forsvarsmaður eins tryggingafélags sagði á fundi nefndarinnar að mikið af ákvæðum þarna væru til þess fallin eingöngu að auka skriffinnsku mjög mikið en þau hefðu engu breytt um hrunið. Mig langar að taka dæmi sem ég hef nefnt áður úr þessum ræðustól en ekki í umræðu um þetta mál, ég hef einnig rætt það í nefndinni, það er ákvæði sem kveður á um að endurskoðendum sé skylt að skipta um fyrirtæki reglulega og megi ekki vera endurskoðendur hjá hverju fyrirtæki lengur en í fimm ár. Í alþjóðlegum reglum hefur tíðkast að endurskoðendur skipti um fyrirtæki á sjö ára fresti. Við settum það í lög um endurskoðendur árið 2008 og það ákvæði gekk í gildi einhvern tíma um mitt ár 2008. Síðan varð eins og allir vita bankahrun haustið 2008 þannig að það er ekki hægt að halda því fram með neinni sanngirni að það hafi verið vegna ákvæðisins um sjö árin að þetta blessaða hrun varð. En það er tillaga meiri hluta nefndarinnar að herða skuli þetta ákvæði. Nú skulu endurskoðendur ekki fara eftir þessum alþjóðareglum sem nota bene er verið að endurskoða víða úti í heimi. Það er að sjálfsögðu víðar en á Íslandi sem verið er að fara yfir lög og reglur hvað varðar fjármálafyrirtæki og tryggingafélög og önnur slík félög. Við erum ekki tilbúin til að bíða eftir því. Nei, hér skal pressa það niður í fimm ár. Þrátt fyrir að ég hafi spurt þessara spurninga margoft hef ég eiginlega bara fengið svarið „af því bara, af því að hér var bankahrun, af því að við ætlum að koma í veg fyrir að þetta gerist aftur, af því að endurskoðendur brugðust, eins og kannski fleiri í aðdraganda bankahrunsins, ætlum við að herða þetta og hafa þetta harðara.“ Ég verð að segja alveg eins og er að það lætur mér ekki líða neitt betur eða segir eitthvað mér um hvort við eigum á hættu að verða fyrir öðru slíku hruni. Ég held að við séum í þessu máli dálítið föst í því að breyta litlum reglum sem við náum kannski að horfa á en við sjáum ekki stóra samhengið. Og alveg eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson sagði áðan drögum við alls ekki lærdóm af rannsóknarskýrslunni. Þegar við höfum rætt þetta í nefndinni hef ég fengið þau svör að við verðum að gera eitthvað. Það er algerlega nauðsynlegt. Við getum ekki beðið eftir öllu, það er ákveðið sjónarmið en við megum þó ekki gera neitt annað en að líta á þetta sem eitthvert skref í málinu vegna þess að annars eigum við það á hættu að við sköpum falskt öryggi. Ég get alveg ímyndað mér að þegar ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir fara að lesa upp afrekaskrána og telja upp allt það sem hér hafi gerst eftir bankahrun, verði sagt: Við erum búin að breyta lögunum um vátryggingafyrirtæki þannig að hér komi ekki til að reglurnar og eftirlitið bregðist eins og gerðist áður. En ég er bara alls ekki sannfærð um það. Ég gat ekki betur heyrt á starfsmönnum Fjármálaeftirlitsins en að þeir tækju undir þessar áhyggjur. Fjármálaeftirlitið fær hér mjög víðtækar heimildir. Fjármálaeftirlitið fær hér mjög veigamikið hlutverk og það má alveg til sanns vegar færa að það hafi ekki haft nægilegar heimildir í einhverjum tilvikum sem hefðu getað komið í veg fyrir ákveðna hluti. En ég held að við hefðum þá þurft að skoða alla þætti, nákvæmlega eins og kemur fram í minnihlutaáliti okkar sjálfstæðismanna, það hefur ekki verið tekið á verkaskiptingunni milli Seðlabanka og Fjármálaeftirlits. Það hefur ekki verið tekið á því að efla Fjármálaeftirlitið þannig að það geti sinnt þessum skyldum. Það er í nákvæmlega sömu vandræðum og önnur ríkisfyrirtæki og í sömu vandræðum og það var þegar mesta bólan var hér. Það getur ekki keppt um starfsfólk og sagði það beint út að það væri farið að keppa um starfsfólk, við skilanefndirnar, bankana, lögfræðistofur og aðra þá sem geta boðið hærri laun. En af því að vinstri stjórnin vildi setja lög í þessu landi þar sem mönnum er bannað að hafa tekjur yfir ákveðnum mörkum fullyrtu aðilar hjá Fjármálaeftirlitinu að þeir gætu átt í erfiðleikum með að keppa um starfsfólk. Það finnst mér vera vont. Mér finnst það vera ábyrgðarleysi og við hefðum þurft að fara miklu betur yfir þetta. Í umsögnum fjölmargra aðila eru tínd til mörg svona atriði þar sem við hnykkjum á reglum hingað og þangað sem láta okkur halda að við séum að leysa vandann en gera það ekki. Ég held að það sé verra vegna þess að nú erum við öll meðvituð um að það þarf að endurskoða þessa reglu. Við erum öll meðvituð um að það er lærdómur sem við þurfum að draga af rannsóknarskýrslunni, það er lærdómur sem við þurfum að draga af því sem gerðist ekki bara hér heldur líka úti um allan heim. Okkur liggur svo mikið á að við ætlum ekki að taka mið af því sem er að gerast úti í heimi. Ætlum við að taka lög fjármálafyrirtækja aftur upp á næsta þingi? Miðað við reynsluna, miðað við að þetta frumvarp kom inn í þingið 2007 fyrst eða jafnvel fyrr …  Ég ætla ekki að fara yfir einstök efnisatriði. Það hafa þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem töluðu á undan mér gert og það vel. Ég tek undir nefndarálit 2. minni hluta en ég vil hvetja hv. viðskiptanefnd við meðferð málsins að fara betur yfir þetta atriði á milli 2. og 3. umr., athuga hvort það sé eitthvað sem hægt er að gera betur og jafnvel að leggja þetta til hliðar, taka nokkra fundi í að ræða rannsóknarskýrsluna og sérstaklega þá kafla sem nefndir voru hér og snerta vátryggingafyrirtæki í þessu tilfelli. Síðan munum við ræða þetta á svipuðum nótum þegar við förum í umræðu um fjármálafyrirtæki á eftir.

Virðulegi forseti. Við höfum mikið rætt það í þessari umræðu að það skipti máli að læra af reynslunni og læra af skýrslunni. Það tengist enda beint þeirri rannsóknarskýrslu sem við höfum rætt. Umræðan í kvöld hefur ekki borið þess merki, hún hefur því miður þróast út í eintal stjórnarandstöðunnar en stjórnarliðar hafa ekki séð ástæðu til að taka þátt í umræðunni og er það mjög slæmt. Ég held að það væri mjög mikilvægt ef hv. stjórnarliðar mundu fara aðeins yfir það af hverju ekki á að taka þetta í heildarsamhengi eins og við höfum vísað til. Ég held að enginn geti haldið því fram að það séu ekki málefnaleg rök. Menn hafa hvað eftir annað vitnað í rannsóknarskýrsluna máli sínu til stuðnings og sagt að það skipti máli að það sé mjög skýr stefnumörkun, pólitísk sýn af hálfu löggjafans þegar menn fara í svona vegferð, hvort sem það er varðandi vátryggingafrumvarpið eða fjármálafrumvarpið. Það er alveg augljóst að því er ekki fyrir að fara og þessi pólitíska stefnumótun hefur ekki farið fram. Ég vek athygli á því að hér eru mál sem eru gríðarlega stór í þessu samhengi eins og t.d. varðandi eignaraðild viðskiptabanka að tryggingafélögum og öfugt, það er ekkert rætt. Við ræddum það ekki í nefndinni og við ætlum ekki að ræða það í þingsalnum. Það eru ekki mörg einstök mál sem eru miklu stærri. Það eru mjög skiptar skoðanir á því hvort það hafi verið til góðs, hvort það sé æskilegt að viðskiptabankar og vátryggingafélög séu jafnvel sama samsteypan. Við höfum séð þetta á undanförnum árum, Íslendingar, þetta hefur verið þróunin. Við höfum t.d. séð þá þróun verða að það hafa verið blokkir, oft með skýr eignatengsl þar sem lagt er upp með að viðskiptavinir bankanna séu hjá ákveðnum tryggingafélögum, bæði persónutryggingafélögum og vátryggingafélögum. Ég ætla að það mundi vera einnar messu virði ástæða til að fara yfir þau mál. Er það þróun sem við viljum sjá og af hverju þá? Hún er til staðar núna og er komin til að vera nema eitthvað verði að gert. Er það eitthvað sem við teljum að sé æskilegt og viljum sjá að verði? Við höfum ekki rætt þetta. Við höfum ekki rætt endurskoðendurna eða lögin um þá. Við höfum ekki rætt skuggastjórnendurna, það er fyrst og fremst stjórnarandstaðan sem hefur rætt gagnkvæmu tryggingafélögin. Ég tek undir með hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni að á dauða mínum átti ég von en ekki því að flokkur hv. þm. Ögmundar Jónassonar og hæstv. ráðherra Steingríms J. Sigfússonar mundi leggja fram frumvarp þar sem ákveðin fyrirtæki í landinu mættu eingöngu vera hlutafélög, en þannig er þetta nú samt. Ég er ansi hræddur um að við séum komin að þeirri niðurstöðu sem við vildum alls ekki fá, þ.e. að við höfum ekki lært mikið af rannsóknarskýrslu Alþingis. Það er ekki gott. Ég vek athygli þeirra sem eru að fylgjast með þessari umræðu á því að það sem hver einasti hv. stjórnarandstæðingur hefur rætt varðandi Fjármálaeftirlitið hefur verið áhyggjuefni að ég tel hjá öllum nefndarmönnum í hv. viðskiptanefnd. Það er alveg ljóst að við erum ekki búin að fá nein fullnægjandi svör og höfum kannski ekki heldur spurt spurninganna um það hvernig Fjármálaeftirlitið á að sinna því aukna hlutverki sem stofnuninni hefur verið falið eftir að lögin um vátryggingarnar og fjármálastofnanirnar voru samþykkt. Það er ekki lítið mál. Það er algert grundvallarmál. Í örstuttu máli er það þannig að við erum að færa aukin verkefni og aukin völd til Fjármálaeftirlitsins og við vitum ekki hvernig þeim mun reiða af í því umhverfi. Við höfum ekki farið í skoðun á lögunum um Fjármálaeftirlitið. Við vitum að stofnunin er í erfiðleikum við að keppa um starfsfólk, það liggur alveg hreint og klárt fyrir. Alveg sama hvaða skoðanir menn hafa á því er það bara staðreynd sem liggur fyrir og við vitum að það var eitt af meinunum sem menn bentu á í kjölfar bankahrunsins. Þetta er staðan sem er uppi í dag þegar er einn dagur fram að þinghléi og nefndadögum og ég velti því fyrir mér hvaða ráð við höfum varðandi það að taka þessa umræðu. Ég vonast til þess að við förum vel yfir þetta í nefndinni á milli umræðna og það væri gott að heyra það hjá hv. formanni viðskiptanefndar hvernig hún sér þá vinnu fara fram á vettvangi nefndarinnar. Hvernig sér stjórnarmeirihlutinn þetta fyrir sér á milli umræðna? Það er útilokað annað í þessu samhengi þegar við erum að endurskipuleggja, hvort sem er vátryggingamarkaðinn eða fjármálamarkaðinn, en að taka lögin um fjármálaeftirlitið fyrir, reyndar líka lögin um endurskoðendur og regluverkið í kringum innstæðutryggingarnar og kannski má nefna ýmislegt fleira. Það eru ekki bara við sem erum að fara í þetta verkefni, þetta er verkefni sem öll þau lönd sem við berum okkur saman við eru að fara í. Við megum ekki eyða tíma okkar og týna okkur í málum sem skipta ekki jafnmiklu máli. Þegar við ræðum einstök atriði, hvort sem það er í nefndinni eða hér, er sjálfsagt að við tökum góðan tíma í það en við erum við komin í þá stöðu að ræða um einstök tré, við sjáum ekki skóginn fyrir trjánum. Mér er mjög minnisstætt þegar hv. seðlabankastjóri kom í viðskiptanefnd og útskýrði fyrir okkur að við værum í sömu stöðu og þær þjóðir sem við berum okkur saman við, að menn væru núna að reyna að finna leiðir að því að taka á þeim kerfislæga vanda sem var undirliggjandi og mældist ekki. Hann orðaði þetta eitthvað á þá leið að við hefðu verið að líta á einstaka stofnanir, þær hefðu staðist öll próf, kennitölur þeirra hefðu verið í lagi en síðan hefði kerfið allt í einu brugðist og hrunið varð. Mér þótti að mörgu leyti mjög áhugavert að heyra þetta frá þessum manni sem hafði verið að skoða þessa hluti fyrir hrunið í þeirri alþjóðastofnun sem hann var að vinna í áður. Hann fór mjög málefnalega yfir þetta og hefur bæði skrifað greinar og haldið ræður þar sem hann tæklar þetta mál eins og svo margir aðrir víðs vegar um heiminn. Það var einmitt þetta atriði sem kom fram hjá seðlabankastjóra, að við byggjum á alþjóðlegu fjármálakerfi sem er byggt á Bretton Woods-stofnunum upp úr seinna stríði. Það var auðvitað í allt öðru umhverfi en við erum í núna. Við komumst allt í einu í þá stöðu að flækjustigið í kerfinu var orðið mjög mikið og það er ekki þróun sem varð á eini nóttu heldur smátt og smátt. Þær vörur sem fjármálafyrirtækin voru með, en fjármálafyrirtækin litu á þessa hluti sem vörur, urðu sífellt flóknari og ef marka má skýrsluna átti Fjármálaeftirlitið erfitt með að fylgja því eftir. Síðan var kerfisvandi undirliggjandi, þ.e. að menn litu á einstakar stofnanir, kennitölur þeirra voru í lagi en menn sáu ekki þennan undirliggjandi vanda sem ágerðist og var eitt af því sem olli hruninu. Svo sannarlega var það mjög mikið sem við Íslendingar áttum að ráða við og áttum að sjá fyrir en það eru líka mein í kerfinu. Það kemur fram í mörgu. Við sjáum þessar evrópsku tilskipanir eins og innstæðutryggingarsjóðinn, Icesave, það er hreint og klárt að þar er evrópsk tilskipun sem er meingölluð. Við þurftum að taka hana upp og það hafði skelfilegar afleiðingar í för með sér. Við erum ekki enn þá búin að sjá hvernig við ætlum að byggja upp traust á kerfinu aftur án þess að vera með beina ríkisábyrgð eins og við erum með núna. Það frumvarp sem komið er í hv. viðskiptanefnd vekur miklu fleiri spurningar en nokkurn tíma svör. Það er mjög skýrt að ef menn fara bókstaflega eftir því sem þar er verðum við einhverja áratugi eða í rauninni 96 ár að ná sjóðasöfnun sem mundi dekka tjón sem yrði þá hjá stærsta viðskiptabankanum eins og markaðshlutdeildin er núna ef ekkert annað kæmi til - 96 ár. Auðvitað er þetta ákveðin einföldun, virðulegi forseti, en það sem ég er að segja er einfaldlega að það verða að koma skýr skilaboð frá stjórnarliðum af hverju ekki er tekið á þessu máli heildstætt, af hverju farið er þvert á niðurstöður rannsóknarskýrslunnar sem segir skýrt að við verðum að koma með pólitíska stefnumótun þar sem ljóst er hvaða markmiðum er hægt að ná með löggjöf. Af hverju ætla menn ekki að gera það? Það er ekki um það deilt að við förum ekki þá leið hér. Það heldur því enginn fram að pólitísk stefnumótun hafi legið til grundvallar þegar þetta frumvarp var samið. Það heldur því enginn fram að við hefðum klárað þá vinnu, ekki einu sinni hafið hana í hv. viðskiptanefnd. Við förum bara ekki þá leið sem er sérstaklega mælt með í rannsóknarskýrslunni. Gott og vel. Meiri hlutinn ætlar að fara þvert á niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar hvað þetta varðar og þá er mjög mikilvægt að stjórnarliðar segi skýrt af hverju það er. Það hljóta að vera málefnaleg rök fyrir því að menn ætla ekki að læra af reynslunni því að þetta eru grundvallarspurningar eins og svo oft er vísað í í rannsóknarskýrslunni, að mönnum hafi orðið á í messunni þegar grundvallarspurningum var ekki svarað. Við eigum að mínu áliti að læra af því sem miður fór. Ég held að það sé það eina góða sem getur komið út úr bankahruni að maður getur lært af því og við getum byggt þannig upp að við gerum ekki sömu mistökin aftur. Ef við gerum það er það gæfa fyrir íslenska þjóð. Ef menn ætla ekki að gera það þurfa menn í það minnsta að koma með mjög skýr rök fyrir því af hverju menn fara ekki þá leið.

Frú forseti. Ég er komin hér í ræðustól til þess að þakka þeim fulltrúum viðskiptanefndar sem hafa setið hér fyrir góðar umræður. Þessi umræða hefur að vísu verið svolítið ómarkviss. Fjallað var um mörg önnur frumvörp sem viðskiptanefnd hefur verið að vinna í eins og frumvarp um innstæðutryggingar og frumvarp til laga um fjármálafyrirtæki, og umræðan hefur líka verið svolítið í pólitískum hjólförum. Sem dæmi um það má nefna að það er eins og margir hafi ekki lesið almennilega nefndarálit meiri hluta viðskiptanefndar þar sem m.a. er fjallað um hvers vegna ákvæði um gagnkvæm vátryggingafélög er tekið út, og ítrekað að með afnámi heimilda til að stofnsetja gagnkvæm vátryggingafélög er ekki verið að skerða réttindi t.d. félagasamtaka til þess að gefa félagsmönnum sínum kost á að standa að stofnun vátryggingafélags. Meiri hlutinn gengur lengra og telur jafnframt brýnt að löggjöf um vátryggingastarfsemi verði endurskoðuð komi í ljós að áhugi sé fyrir því að koma á fót gagnkvæmum vátryggingafélögum. Mér finnst því ansi djúpt í árinni tekið þegar talað er um að verið sé að banna gagnkvæm vátryggingafélög. Hvað varðar þær breytingartillögur sem 1. og 2. minni hluti viðskiptanefndar leggja til, er ég sammála 1. minni hluta um nauðsyn þess að það þurfi að koma markmiðslýsing í upphafi laga um vátryggingastarfsemi til þess að tryggja að einstaka lagagreinar séu ekki túlkaðar þröngt eða úr samhengi við aðrar greinar laga um vátryggingastarfsemi. Önnur breytingartillaga 1. minni hluta er við 56. gr. og varðar rétt endurskoðenda til þess að sitja stjórnar- og félagsfundi. Þessi grein er í raun ekki viðbót við 56. gr. því að þar stendur að endurskoðendur félags eigi rétt á að sitja stjórnar- og félagsfundi í vátryggingafélagi. Þetta er bara spurning um skýrara orðalag í breytingartillögu 1. minni hluta en ekki nýja grein eða viðbót. Varðandi síðan ákvæði til bráðabirgða sem 1. minni hluti leggur til, að efnahags- og viðskiptaráðherra verði falið að skipa nefnd til að marka pólitíska stefnu og tillögur um löggjöf vegna vátryggingamarkaðarins, er alveg ljóst að sú tillaga er sprottin úr ábendingum sem koma fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Alþingi hefur einmitt falið þingmannanefnd, þar sem sæti eiga þingmenn úr öllum flokkum, að vinna tillögur upp úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis m.a. um það hvernig breyta þurfi lögum um fjármálamarkaðinn. Ég er því mjög hissa á fullyrðingum þingmanna Sjálfstæðisflokksins um að ekki sé hægt að endurskoða lög um vátryggingastarfsemi nema að taka þar með þann lærdóm sem hægt er að draga af rannsóknarskýrslunni. Við þurfum að bíða eftir og leyfa þingmannanefndinni að vinna sína vinnu og ég treysti henni vel til þess að koma með tillögur sem hv. viðskiptanefnd mun síðan vinna úr í haust. Það er því alveg ljóst að þetta frumvarp til laga um vátryggingastarfsemi er bara eitt skref af mörgum sem löggjafinn þarf að stíga til þess að bæta hér regluverkið sem má segja að hafi verið brotið niður á mjög löngum tíma. Varðandi breytingartillögur 2. minni hluta er þar fyrst og fremst verið að kvarta yfir því sem ekki er í breytingartillögum meiri hlutans. Það er m.a. kvartað undan skorti á pólitískri stefnumótun varðandi hvort skynsamlegt sé að viðskiptabankar hafi leyfi til að eiga vátryggingafélag. Þetta er ágæt ábending en sú pólitíska ákvörðun um að leyfa viðskiptabönkum að eiga vátryggingafélög var tekin á tíunda áratug síðustu aldar þannig að það er búið að taka þessa pólitísku ákvörðun. En það er náttúrlega góð ábending fyrir vinstri flokkana sem eru loksins komnir til valda, að endurskoða þetta fyrirkomulag eða alla vega að skoða afstöðu okkar til þess að viðskiptabankar hafi leyfi til að eiga vátryggingafélög. Síðan er talað um að ekki sé tekið á ábyrgð skuggastjórnenda í frumvarpinu og breytingartillögunum. Það er rétt en ástæðan fyrir því er kannski sú að það eru a.m.k. tveir dómar fallnir þar sem tekið er á þessari ábyrgð þannig að það er dómaframkvæmd sem hægt er að nota varðandi þessa ábyrgð. Þar af leiðandi er ekki mjög brýnt að setja ákvæði um ábyrgð skuggastjórnenda inn í lög. Það er jafnframt kvartað yfir því að ekki hafi verið ráðist í endurbætur á lögum um endurskoðendur en það hefur margoft komið fram á fundum viðskiptanefndar að slík endurskoðun er á döfinni. Varðandi athugasemd 2. minni hluta um að ekki sé farið nógu vel yfir ástæður þess af hverju ekki er hægt að fara á svipaðan hátt með endurtryggingar og frumtryggingar, er ég ekki alveg með á hreinu hvað átt er við með því. Það eru auðvitað tilskipanir ESB sem setja okkur takmörk gagnvart því hvað er leyfilegt og hvað er ekki leyfilegt varðandi endurtryggingar og frumtryggingar. Það frumvarp sem við ræðum núna er m.a. til þess að innleiða tilskipun Evrópusambandsins um endurtryggingar. Ég vil að lokum þakka enn og aftur fyrir þessar umræður hér í þingsal um frumvarpið og jafnframt geta þess að umræður um frumvarpið innan viðskiptanefndar voru mjög gagnlegar. Það komu góðar ábendingar frá minni hlutanum sem bættu mjög svo þær breytingartillögur sem meiri hlutinn endaði síðan á að gera. Þó svo að hér liggi fyrir þinginu tvö nefndarálit tel ég að það sé í raun mun meiri samstaða um þær breytingar sem verið er að leggja til á lögum um vátryggingastarfsemi en birtist í nefndarálitunum. Ég vil að lokum ítreka að það er rétt sem komið hefur hérna fram að sú heildarlöggjöf sem við ræðum hér er örugglega ekki nógu pottþétt til þess að koma í veg fyrir að bótasjóðir eða vátryggingafélög verði á einhvern hátt misnotuð. Meiri hlutinn gerir sér grein fyrir að þetta frumvarp er aðeins eitt af mörgum skrefum sem stíga þarf á næstunni til þess að bæta það lagaumhverfi sem fjármálamarkaðurinn býr við. Aðeins eitt að lokum, ég vil geta þess að aðgerðaleysi einkennir oft þá sem eiga draum um fullkominn heim eða fullkomið regluverk og það var einmitt aðgerðaleysi sem rannsóknarnefnd Alþingis gagnrýndi varðandi aðdraganda bankahrunsins. Ég er þeirrar skoðunar að þegar maður ætlar að draga lærdóma af mörgum mistökum eigi maður að byrja strax að breyta þótt breytingarnar séu bara smávægilegar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu en það fer ekki vel á því að hv. þingmaður væni aðra hv. þingmenn um að lesa ekki þann texta sem hér liggur fyrir, sérstaklega í ljósi þess að það er eins og að hv. þingmaður hafi ekki lesið eigið nefndarálit. Hv. þingmaður talaði um að gagnkvæmu tryggingafélögin yrðu ekki bönnuð en hér segir skýrt, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið að lögum fellur því brott heimild gildandi laga til að reka vátryggingafélag sem gagnkvæmt félag.“ Skýrara getur það ekki orðið. Ég frábið mér allar ávirðingar um aðgerðaleysi. Þeir sem sitja í hv. viðskiptanefnd fyrir hönd stjórnarandstöðunnar hafa þvert á móti haft frumkvæði að mjög mörgum málum, m.a. breytingum hér. Þeir hafa svo sannarlega verið tilbúnir til að funda kvölds og morgna, og um miðjan dag þegar svo ber undir. Það er hreinn og klár útúrsnúningur að halda því fram að það þurfi að bíða eftir þingmannanefnd sem verður sett til að skoða rannsóknarskýrsluna og aðgerðir í framhaldi af því til að geta tekið mið af þeirri skýru niðurstöðu að þegar við förum í vinnu eins og þessa eigum við að fara í pólitíska stefnumótun. Það er hreinn og klár útúrsnúningur að halda því fram. Það er alveg ljóst að það hefur verið brotalöm hvað það varðar og það þrætir enginn fyrir það að ýmislegt vantar í þetta. Hv. þingmaður veit að þeir sem sitja í hv. viðskiptanefnd eru svo sannarlega tilbúnir til að fara í þá vinnu sem er nauðsynleg til að endurvekja traust á fjármálamarkaðnum og við verðum að fara í og á ekki að halda neinu öðru fram úr 

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breyting á lögum um fjármálafyrirtæki. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki sem byggjast á starfi nefndar sem viðskiptaráðherra skipaði í desember 2008 og tillögum Kaarlos Jännäris, fyrrverandi forstjóra finnska fjármálaeftirlitsins. Hér á eftir verður gerð grein fyrir helstu breytingartillögum meiri hluta viðskiptanefndar og skoðunum meiri hlutans á ýmsum álitaefnum. Í 4. gr. er lagt til að Fjármálaeftirlitið fái heimild til að grípa inn í rekstur fjármálafyrirtækis án þess að komi til eiginlegrar sviptingar á starfsleyfi. Meiri hlutinn leggur því til viðbætur við ákvæðið. Í fyrsta lagi er lagt til að Fjármálaeftirlitið fái heimild til að takmarka starfsemi fjármálafyrirtækis tímabundið, hvort sem hún er háð skilyrði um starfsleyfi eða ekki. Í öðru lagi er lagt til að Fjármálaeftirlitið skuli gefa fjármálafyrirtæki kost á að gera úrbætur telji eftirlitið það unnt og er mælt fyrir um að ákvarðanir eftirlitsins skuli rökstuddar skriflega. Í þriðja lagi skal eftirlitið senda eftirlitsstjórnvaldi í gistiríki tilkynningu um efni ákvörðunarinnar. Lagt er til með 5. gr. frumvarpsins að lágmarksfjárhæð hlutafjár/stofnfjár verði tilgreind í evrum til samræmis við tilskipanir Evrópusambandsins. Skal hlutafé viðskiptabanka og lánafyrirtækis og stofnfé sparisjóðs nema að lágmarki 5 milljónum evra. Til skýringar leggur meiri hlutinn til að við ákvæðið bætist ný málsgrein þar sem hnykkt verði á því að það lágmark stofnfjár/hlutafjár eigi við um hlutafé/stofnfé við veitingu starfsleyfis. Þegar fjármálafyrirtæki hefur hafið starfsemi eru það hins vegar reglur um eiginfjárgrunn sem ber að líta til, sbr. 84. gr. laganna. Þá leggur meiri hlutinn til að unnt verði að stofna sparisjóð með að lágmarki 1 milljónar evra stofnfé. Miðað er við að slíkir sparisjóðir starfi á staðbundnum afmörkuðum markaði og tilgreini í umsókn sinni um starfsleyfi hver þeirra staðbundni afmarkaði markaður sé. Fjármálaeftirlitið hefur lokaorð um hvað telst vera staðbundinn afmarkaður markaður. Ekki eru að öðru leyti í frumvarpinu lagðar til breytingar á lagaumhverfi sparisjóða. Með lögum nr. 76/2009 var ákvæði eldri laga um 5% hámark atkvæðaréttar fellt brott. Vitað er að áhugi er meðal ýmissa aðila sem stóðu að sparisjóðunum á að viðhaldið verði takmörkunum á atkvæðisrétti. Vegna hagsmuna Bankasýslunnar sem á m.a. allt stofnfé í þeim sjóðum sem stofnaðir voru á rústum Byrs og Sparisjóðs Keflavíkur og í ljósi niðurstöðu Eftirlitsstofnunar EFTA er ekki unnt að bregðast við þeim áhuga. Ekkert virðist því hins vegar til fyrirstöðu að einstakir sparisjóðir setji hömlur á atkvæðavægi stofnfjáreigenda í samþykktir sínar þegar aðkomu Bankasýslunnar að þessum fjármálafyrirtækjum lýkur. Með breytingartillögu meiri hlutans um 1 milljónar evra stofnfé sparisjóðanna sem starfa á afmörkuðum staðbundnum markaði ætti að vera tryggð grunnbankaþjónusta um land allt. Í 6. gr. er lagt til að skerpt verði á ákvæðum um endurskoðunardeildir fjármálafyrirtækja. Meiri hlutinn leggur til nokkrar breytingar á ákvæðinu og eru þær helstu eftirfarandi: Lagt er til að felld verði brott tilvísun til þess að starfsmönnum endurskoðunardeilda sé óheimilt að vera aðilar að kaupaukakerfum. Í 39. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um heimild Fjármálaeftirlitsins til að setja reglur um kaupaukagreiðslur og starfslokasamninga og getur eftirlitið, ef þurfa þykir, mælt fyrir um sérreglur um eftirlitseiningar innan fjármálafyrirtækja. Starfsmenn innri endurskoðunardeildar mega hins vegar ekki vera hluthafar í viðkomandi fjármálafyrirtæki. Auk þess eru lagðar til orðalagsbreytingar til að hnykkja á því að endurskoðunardeild starfi óháð öðrum deildum fjármálafyrirtækis og að ekki aðeins skuli starfsmenn endurskoðunardeildar vera ákveðið margir, heldur verði einnig kveðið á um að þeir skuli búa yfir nægilegri þekkingu og reynslu til að takast á við þau verkefni sem um ræðir. Kveðið er á um að forstöðumaður endurskoðunardeildar hafi sérþekkingu á sviði innri endurskoðunar og að hann skuli hafa háskólapróf sem nýtist í starfi. Meiri hlutinn leggur til að Fjármálaeftirlitið geti hvenær sem er skoðað hæfi forstöðumanns innri endurskoðunardeildar telji það tilefni til þess í stað þess að hæfi hans sé einungis metið áður en hann tekur formlega til starfa. Að lokum er lagt til að ekki aðeins skuli innri endurskoðun gera stjórn grein fyrir starfsemi sinni heldur einnig endurskoðunarnefnd. Einnig að þær athugasemdir sem stjórn beri að taka fyrir takmarkist við þær athugasemdir sem forstöðumaður innri endurskoðunar metur mikilvægar. Þá er lagt til að því verði bætt við ákvæðið að forstöðumaður hafi rétt til að sitja stjórnarfundi þar sem athugasemdir frá honum eru á dagskrá. Í 7. gr. er ákvæði um áhættustýringu. Meiri hlutinn leggur til að ákvæðið verði styrkt með því að bæta því við að forsendur álagsprófa verði einnig skjalfestar. Jafnframt leggur meiri hlutinn til að niðurstöður álagsprófa skuli kynntar stjórn fjármálafyrirtækis. Í a-lið 8. gr. frumvarpsins er lagt til að við lögin bætist ákvæði um skuldbindingaskrá, þ.e. skrá yfir þá aðila sem njóta lánafyrirgreiðslu fjármálafyrirtækis. Gert er ráð fyrir því að á grundvelli upplýsinga úr skránni geti eftirlitsaðili brugðist við kerfislægri áhættu vegna stórra aðila sem eru á henni. Hér er um að ræða vísi að svokallaðri útlánaskrá sem gerð var tillaga um í skýrslu Kaarlos Jännäris, þ.e. að komið verði upp útlánaskrá til að draga úr útlánaáhættu í fjármálakerfinu og til að fá betri yfirsýn yfir stórar áhættuskuldbindingar á landsvísu. Meiri hlutinn telur mikilvægt að slíkri skrá verði komið upp sem allra fyrst að undangengnum nægjanlegum undirbúningi, eftir atvikum á grundvelli sérstakrar löggjafar. Meiri hlutinn leggur til breytingar á a-lið 8. gr. Lagt er til að miðað verði við lægri fjárhæð en kveðið er á um í frumvarpinu, þ.e. 300 millj. kr. í stað 750 millj. kr., og án þess að jafnframt verði getið um tiltekið hlutfall heildarútlána. Er sú fjárhæð sem meiri hlutinn leggur til í betra samræmi við fjárhæðarmörk sambærilegra skráa í öðrum löndum. Í b-lið 8. gr. er mælt fyrir um úrræði Fjármálaeftirlitsins telji það að lántökur einstaks aðila sem er á skuldbindingaskrá og lýtur ekki opinberu eftirliti með fjármálastarfsemi geti haft kerfislæg áhrif. Meiri hlutinn leggur til þá viðbót við þessa grein að ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins skuli rökstuddar skriflega enda geta þær verið viðurhlutamiklar fyrir fjármálafyrirtæki. Meiri hlutinn leggur til að hnykkt verði á því í 10. gr. að reglur Fjármálaeftirlitsins um eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti einskorðist við viðskiptahætti samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki. Við umfjöllun um málið í nefndinni varð nefndin þess áskynja að svo virtist sem valdmörk Neytendastofu og Fjármálaeftirlits væru óljós. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að viðkomandi ráðuneyti leggist á eitt og geri tillögur um hvernig eyða megi óvissu um valdmörk þessara tveggja eftirlitsaðila. Vegna þess hve mikla þýðingu starfsemi fjármálafyrirtækja hefur þjóðhagslega er ástæða til að gera ríkar kröfur til þess hvernig þeim er stjórnað og að þau stundi heilbrigða viðskiptahætti. Leggur meiri hlutinn því til að við ákvæðið bætist ný málsgrein þess efnis að fjármálafyrirtækjum beri að fylgja viðurkenndum leiðbeiningum um stjórnarhætti fyrirtækja, þar með talið að veita upplýsingar um stjórnarhætti sína. Til að tryggja gagnsæi skulu fjármálafyrirtæki einnig birta upplýsingar um nöfn þeirra sem eiga 5% eða meira í fjármálafyrirtæki. Talsvert var rætt um eignarhald fjármálafyrirtækja, einkum vegna þeirra aðstæðna sem nú ríkja þar sem óljóst er um eignarhald þeirra fjármálafyrirtækja sem stofnuð voru á grunni hinna föllnu banka. Runninn er út frestur til að lýsa kröfum í bú þeirra en þar sem ekki hefur verið tekin afstaða til þeirra allra og ljóst er að látið verður reyna á réttmæti margra þeirra fyrir dómstólum mun taka tíma að fá skorið úr um eignarhaldið. Vegna hinna ríku almannahagsmuna sem í húfi eru við endurreisn fjármálakerfisins þykir eðlilegt að þjóðfélagsumræðan byggist á réttum upplýsingum um kröfuhafa hinna gömlu banka og þá aðila sem hafa hagsmuna að gæta og bera óbeina eigendaábyrgð á hinum nýju bönkum. Leggur meiri hlutinn því til að bætt verði ákvæði til bráðabirgða við frumvarpið þess efnis að slitastjórn skuli afhenda þeim sem þess óskar eintak kröfuskrár, eða birta kröfuskrá opinberlega. Að lokum er bætt við grein eftir 10. gr. um úrskurðarnefnd sem úrskurðar þegar ágreiningur rís milli viðskiptavinar og fjármálafyrirtækis Kveðið er á um það í 11. gr. hvernig fjármálafyrirtækjum beri að halda utan um upplýsingar um viðskiptamenn fjármálafyrirtækja. Við umfjöllun um málið í nefndinni komu fram athugasemdir við ákvæðið þess efnis að það gæti hamlað starfsemi lögbundinna eftirlitseininga innan fjármálafyrirtækja sem þurfi iðulega að fletta upp upplýsingum um viðskiptavini án þess að það tengist alltaf tilteknu máli. Þá stangaðist ákvæðið á við þann tilgang laga um aðgerðir gegn peningaþvætti að tilkynningaskyldur aðili skuli þekkja viðskiptamenn sína og var bent á að ákvæðið gæti hamlað rannsókn sakamála, auk þess sem starfsmaður fjármálafyrirtækis gæti verið í hættu fengi viðskiptavinur upplýsingar um að hann hefði sótt upplýsingar um hann. Vegna þessara álitamála leggur meiri hlutinn til að 2. og 3. mgr. greinarinnar falli brott og skulu fjármálafyrirtæki því setja sér reglur um aðgang að upplýsingum um viðskiptavini. Í 13. gr. er lagt til að lögfest verði heimild fyrir Fjármálaeftirlitið til að meta hvort skilyrði um heimildir fjármálafyrirtækis til að stunda aðra starfsemi en þá sem starfsleyfi nær til séu fyrir hendi. Auk þess skuli eftirlitið hafa heimild til að setja tímafrest eða önnur skilyrði til að ljúka fjárhagslegri endurskipulagningu. Meiri hlutinn leggur til breytingu á þessu ákvæði frumvarpsins í þeim tilgangi að þrengja frekar heimildir þeirra tegunda fjármálafyrirtækja sem ákvæðið nær til til að stunda aðra starfsemi en þá sem starfsleyfi nær til. Tillaga meiri hlutans lýtur að því að fjármálafyrirtæki rökstyðji tilkynningu sína um aðra starfsemi en þá sem starfsleyfið nær til. Þá skuli fjármálafyrirtækið fara að ákvæðum VII. og VIII. kafla laga um verðbréfaviðskipti eftir því sem við á hafi það yfirtekið a.m.k. 40% eignarhlut í viðskiptaaðila sínum eftir því sem við á. Þó er gert ráð fyrir því að Fjármálaeftirlitið fái heimild til að veita undanþágu frá þeim skyldum sem þessir kaflar laga um verðbréfaviðskipti kveða á um ef fjárhagslegri endurskipulagningu lýkur á innan við sex mánuðum frá því að starfsemi hófst. Rætt var um það í nefndinni hvort setja ætti fjármálafyrirtækjum eða dótturfélögum ákveðin tímaviðmið til að ljúka fjárhagslegri endurskipulagningu. Vandkvæði eru fólgin í því að lögfesta ákveðin tímamörk þar sem erfitt væri að finna eitt tímaviðmið sem ætti við um allar tegundir fyrirtækja. Fyrirtæki eru nefnilega mismunandi að stærð og eðli. Lagt er til í 17. gr. að fjármálafyrirtæki verði óheimilt að lána til kaupa á hlutabréfum/stofnfjárbréfum í fyrirtækinu ef andlag veðsins er sjálf hlutabréfin/stofnfjárbréfin. Verði frumvarpið að lögum verður einnig óheimilt, nema samkvæmt ströngum skilyrðum, að veita lán til stjórnarmanns, lykilstjórnanda eða eiganda virks eignarhlutar í viðkomandi fjármálafyrirtæki. Meiri hlutinn leggur til nokkrar breytingar á þessu ákvæði. Lagt er til að ekki aðeins fjármálafyrirtækjum verði óheimilt að veita lán tryggt með veði í hlutabréfum/stofnfjárbréfum útgefnum af því heldur einnig dótturfélögum þeirra til að taka af allan vafa um að fjármálafyrirtæki geti ekki tekið að veði bréf útgefin af dótturfélagi þess. Einnig er lögð til sú viðbót við 2. mgr. að framkvæmdastjóri bætist við í upptalningu á þeim sem fjármálafyrirtæki er óheimilt að lána eða veita fyrirgreiðslu. Jafnframt er lögð til viðbót við 4. mgr. til nánari skilgreiningar á því til hvaða atriða reglur Fjármálaeftirlitsins eiga að ná. Meiri hlutinn leggur til nokkrar breytingar á 23.–34. gr. um virka eignarhluti. Er m.a. lögð til breyting sem felst í því að Fjármálaeftirlitið skuli birta opinberlega hvaða upplýsingar þurfi að fylgja tilkynningu um áform um að eignast virkan eignarhlut í fjármálafyrirtæki. Fjármálaeftirlitið hefur 60 virka daga til að meta hvort viðkomandi teljist hæfur til að fara með eignarhlutinn. Sé óskað eftir viðbótarupplýsingum, svo sem að framan greinir, bætist bið eftir upplýsingum við 60 daga frestinn en þó aldrei meira en 20 dagar. Meiri hlutinn leggur til að Fjármálaeftirlitinu verði heimilt að óska að nýju eftir frekari upplýsingum án þess þó að það hafi áhrif á framangreinda tímafresti. Í 35. gr. eru lagðar til verulegar breytingar á ákvæðum laga um stjórn fjármálafyrirtækis. Skerpt er á hæfisskilyrðum og lögð til þrengri ákvæði, svo sem um menntun, reynslu og starfsferil stjórnarmanna. Einnig eru lögð til þrengri skilyrði um stjórnarsetu þannig að stjórnarmanni er á sama tíma óheimilt að sitja bæði í stjórn viðskiptabanka og í vátryggingarfélagi eða viðskiptabanka og kauphöll. Við umfjöllun nefndarinnar um málið var talsvert rætt um þær menntunarkröfur sem felast í ákvæðinu. Vert er að geta þess að krafan um háskólapróf er ekki einskorðuð við tiltekna grein. Jafnframt skulu stjórnarmenn og framkvæmdastjórar búa yfir nægilegri þekkingu og reynslu til að geta gegnt stöðu sinni á tilhlýðilegan hátt. Þá ber þess að geta að samkvæmt ákvæðinu hefur Fjármálaeftirlitið heimild til að veita undanþágu frá menntunarkröfum á grundvelli reynslu og þekkingar viðkomandi. Meiri hlutinn leggur til að annars konar tímaviðmið gildi um annars vegar brot gegn almennum hegningarlögum eða sérlögum sem gilda um atvinnurekstur og hins vegar úrskurð um gjaldþrot viðkomandi. Leggur meiri hlutinn með öðrum orðum til að hafi einstaklingur orðið gjaldþrota geti hann að fimm árum liðnum eftir slíkan úrskurð tekið sæti í stjórn. Hafi hann hins vegar hlotið dóm í tengslum við atvinnurekstur fyrir brot gegn þeim lögum sem tilgreind eru í greininni yrðu að líða 10 ár þar til hann ætti þess kost að taka sæti í stjórn fjármálafyrirtækis. Í 39. gr. eru lagðar til takmarkanir á kaupaukagreiðslum og starfslokasamningum í fjármálafyrirtækjum. Meiri hlutinn fagnar því að með frumvarpinu sé kveðið á um það hvernig fjármálafyrirtæki megi standa að afkomutengdu hvatakerfi en í gildandi lögum eru engar reglur þar að lútandi. Hins vegar leggur meiri hlutinn til bráðabirgðaákvæði við þessa grein sem gerir fjármálafyrirtækjum óheimilt til 1. janúar 2012, þ.e. þar til fjárhagslegri endurskipulagningu fyrirtækja er lokið, að gera samninga við framkvæmdastjóra og lykilstarfsmenn sem jafna má til kaupaukasamninga ef slíkir samningar eru umfram 10% af heildarlaunaútgjöldum fjármálafyrirtækisins á ársgrunni eða ef þeir hækka laun einstakra starfsmanna um meira en 25% á ársgrunni umfram heildarlaun viðkomandi án kaupauka. Meiri hlutinn leggur til að í 41. gr. bætist við upptalningu á því sem telst til eiginfjárþáttar annars vegar innborgað stofnfé og hins vegar yfirverðsreikningur stofnfjár. Einnig er lagt til að það skilyrði bætist við að með innborguðu stofnfé/hlutafé sé átt við að greiðsla hafi farið fram í peningum. Í 43. gr. frumvarpsins er lögð til sérregla um það í hversu langan tíma endurskoðandi má starfa fyrir fjármálafyrirtæki og er gert ráð fyrir því að hámarkið verði fimm ár. Meiri hlutinn leggur til að einnig verði skylt að skipta um endurskoðunarfélag eftir þann tíma en ekki aðeins endurskoðanda. Þá leggur meiri hlutinn til viðbót þess efnis að endurskoðendur og endurskoðunarfélög skuli kjörin á aðalfundi til fimm ára og að álit endurskoðendaráðs þurfi að liggja fyrir áður en tekin verður ákvörðun um að víkja endurskoðanda eða endurskoðunarfélagi frá störfum. Við þessa grein er ákvæði til bráðabirgða sem tekur á gildistökunni hjá endurskoðanda eða endurskoðunarfélagi sem veitir fjármálafyrirtækin þjónustu sína. Lagt er til að á eftir 44. gr. komi ný grein sem miðar að því að hægt verði að hraða greiðslum krafna en þó þannig að hagsmunir búsins verði virtir í hvívetna. Meiri hlutinn leggur til bráðabirgðaákvæði sem tekur á ágreiningi um réttmæti krafna. Lagt er til að málshöfðunarfrestir 136. gr. laga um hlutafélög taki ekki til fjármálafyrirtækja. Þess í stað hafa þessi fjármálafyrirtæki möguleika á að sækja skaðabætur á grundvelli 134. og 135. gr. laga um hlutafélög sem eingöngu mun takmarkast af almennum reglum um tómlæti og fyrningu kröfuréttinda. Þá er lagt til að breytingin taki einnig til þeirra atvika eða háttsemi sem gerðust fyrir gildistöku laganna jafnvel þó að málshöfðunarfrestur hafi verið liðinn fyrir gildistöku ákvæðisins. Ákvæðið er því afturvirkt hvað þetta varðar. Breytingin felur í sér að í stað þess að mál skuli höfðað innan tveggja ára frá því að bótaskyld háttsemi átti sér stað gildi almennur fyrningarfrestur skaðabótakrafna sem er nú fjögur ár frá þeim degi er tjónþoli fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð ber á því og 10 ár frá hinum bótaskylda atburði. Það er álit meiri hlutans að þeir starfsmenn fjármálafyrirtækja sem fá söluþóknanir vegna beinnar sölu eða viðskipta við einstaka viðskiptamenn eigi að bera starfstitla sem gefi sölumennsku skýrt til kynna. Auk þess telur meiri hlutinn eðlilegt að þeim starfsmönnum sem eiga bein samskipti eða viðskipti við viðskiptamenn séu settar verklagsreglur sem viðskiptamönnum séu aðgengilegar. Eftir fall bankanna þriggja haustið 2008 hefur orðið háværari umræða um aðskilnað reksturs annars vegar starfsemi fjárfestingarbanka og hins vegar starfsemi viðskiptabanka. Meiri hlutinn komst að þeirri niðurstöðu að ekki væri rétt að svo komnu að leggja til breytingar í þessa veru. Ástæðan er einkum sú að í frumvarpinu er tekið á mörgum þeim ágöllum sem fylgja samþættingunni, t.d. með banni við lánveitingum með veði í eigin hlutabréfum og strangari reglum um lánveitingar og viðskipti við hvers konar tengda aðila. Þá hefur ekkert þeirra landa sem lúta sambærilegu regluverki og er hérlendis lagt fram tillögur í þessa átt. Rétt er hins vegar að fylgjast náið og vel með þróun lagasetningar erlendis. Loks er þess að geta að í breytingartillögum meiri hlutans er að finna ákvæði um heimild manna til þess að stofnsetja sparisjóði með minna stofnfé en almenn fjármálafyrirtæki. Starfsleyfi slíkra sparisjóða er hins vegar takmarkað við hefðbundna innlánastarfsemi, þ.e. móttöku innlána, útlána sem fjármögnuð eru með innlánum og almenna kortaþjónustu. Er hér kominn raunverulegur valkostur fyrir þá viðskiptamenn sem ekki kæra sig um að eiga viðskipti við fjármálafyrirtæki sem stunda fjárfestingarbankastarfsemi. Í frumvarpinu eru lagðar miklar skyldur á Fjármálaeftirlitið. Meiri hlutinn telur mikilvægt að eftirlitinu verði tryggt nægt fjárframlag í samræmi við auknar skyldur. Auk þess hvetur meiri hlutinn Fjármálaeftirlitið til að beita af festu þeim valdheimildum sem því er veitt með ákvæðum frumvarpsins. Frú forseti. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Það liggur hins vegar fyrir að gera verður frekari breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki og annarri löggjöf um fjármálamarkaði til að bregðast við því áfalli sem varð hér haustið 2008. Undir nefndarálit meiri hlutans rita Lilja Mósesdóttir, Magnús Orri Schram, Árni Þór Sigurðsson, Anna Margrét Guðjónsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Margrét Tryggvadóttir, með fyrirvara. Eygló Harðardóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni viðskiptanefndar, hv. þm. Lilju Mósesdóttur, fyrir framsöguna og fyrir samstarfið í viðskiptanefnd. Mig langar að freista þess úr ræðustóli Alþingis að fá svar við spurningu sem ég hef ekki fengið svar við á ótal fundum nefndarinnar. Það mun vera sú spurning sem ég hef spurt hvað oftast: Hver eru rökin fyrir því að meiri hluti nefndarinnar hefur ákveðið að fara með sjö ár endurskoðandans niður í fimm ár, að taka þetta skref lengra en annars staðar? Telur hv. þingmaður að það eigi eftir að skipta sköpum í starfsemi fjármálafyrirtækja á Íslandi?

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og jafnframt mjög gott samstarf í viðskiptanefnd. Þó að það hafi oft og tíðum tekið á er það bara þannig að þegar fólk tekst á um ákveðna hluti verður það oft til þess að opna augu viðkomandi fyrir því sem má bæta og gera betur. Varðandi þann tíma sem endurskoðandi eða endurskoðunarfyrirtæki má þjónusta ákveðið fjármálafyrirtæki er vissulega rétt að þessi fimm ár eru skot út í loftið. Það hlýtur samt alltaf að vera matsatriði hversu lengi fyrirtæki eða einstaklingar eru að mynda trúnaðarsamband. Markmiðið með því að stytta tímann úr sjö árum í fimm er að reyna að tryggja að ekki myndist trúnaðarsamband á milli þess sem endurskoðar reikninga fyrirtækis og stjórnenda þess. Það kemur einmitt fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að endurskoðendur skrifuðu upp á efnahagsreikninga sem þóttu mjög ótrúverðugir, a.m.k. í ljósi þess sem síðan gerðist hálfu ári seinna. Í ljósi falls bankanna þykir mjög nauðsynlegt að tryggja að ekki myndist þetta trúnaðarsamband sem virtist hafa verið milli endurskoðenda 

Virðulegi forseti. Nú hljómar þetta eins og ég sé með þráhyggju fyrir starfsemi endurskoðenda sem ég vil fullvissa hv. þingheim um að ég er ekki með. Þetta er hins vegar dæmi sem mér finnst vera svo skýrt og ég verð að segja að mér fannst svar hv. þingmanns vera dálítið í þá átt sem mér hefur fundist um ýmsar af þeim breytingum sem við erum að fara hér í, þetta er svona „af því bara“. Af því að endurskoðendur stóðu sig ekki í aðdraganda bankahrunsins er lykilatriði að herða þetta meira hér. Ég verð að segja það aftur og segi það enn að ég óttast að með þessu - og ég tek þetta aftur sem lítið dæmi - séum við skapa falskt öryggi. Síðan spyr ég hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála mér um að þarna séum við að skapa skilyrði sem geta orðið til þess að við upplifum okkur þannig að við séum búin að setja einhverjar hömlur á hluti sem við erum ekkert búin að laga. Hv. þingmaður sagði að það tæki tíma að kynnast fyrirtækjum. Jú, það er alveg rétt, það myndast ákveðið trúnaðarsamband. En hefur þingmaðurinn ekki áhyggjur af því að endurskoðandinn þurfi líka ákveðinn tíma til að fara í gegnum starfsemi fyrirtækjanna þannig að honum yfirsjáist ekki hlutir sem hann ætti að sjá af því að hann þekkir ekki fyrirtækið nógu vel? Þess vegna spyr ég: Af hverju göngum við lengra en alþjóðlega þróunin? Ég veit að þetta er lítið atriði en mér finnst prinsippið í þessu vera það sem máli skiptir.

Virðulegi forseti. Ég vil bara geta þess að þeir háskólakennarar sem hafa tjáð sig um þetta mál hafa m.a.s. lagt til að við styttum tímann niður í þrjú ár. Hvers vegna þrjú ár en ekki fimm, hvað þá sjö ár?  
             Hvað varðar það að endurskoðendur þurfi að starfa í a.m.k. sjö ár til þess að þeir læri almennilega inn á þau fyrirtæki sem þeir endurskoða vil ég bara geta þess að flestir endurskoðendur, og m.a.s. endurskoðunarfyrirtæki, sérhæfa sig í ákveðnum geirum. Ég þekki vel til í sjávarútvegi og veit að þar fara endurskoðendur á milli sjávarútvegsfyrirtækja þannig að þekking úr einu sjávarútvegsfyrirtæki, sem hefur þá safnast upp á fimm árum en ekki sjö, nýtist í næsta sjávarútvegsfyrirtæki sem er endurskoðað.

Herra forseti. Ég virðist fara mjög hratt upp virðingarstigann, er orðinn 1. þingmaður kjördæmisins og er, held ég, formaður á einu nefndaráliti viðskiptanefndar. Ég er hins vegar komin hingað til að mæla fyrir nefndarálit 1. minni hluta viðskiptanefndar, um frumvarp til laga um breyting á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, með síðari breytingum. Ég vil í upphafi nefna það að frá því að lög nr. 125/2008, með hinu langa og glæsilega nafni, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. - eða neyðarlögin eins og þau eru almennt kölluð - voru samþykkt hefur þessum lögum sem við fjöllum nú um verið breytt alls sjö sinnum og samkvæmt yfirlýsingum stjórnarliða erum við bara rétt að byrja. Með þessu frumvarpi er hins vegar verið að leggja til einna umfangsmestu breytingarnar hingað til. Tillögur frumvarpsins byggjast fyrst og fremst á skýrslu Kaarlos Jännäris, fyrrverandi forstjóra finnska fjármálaeftirlitsins, sem var fenginn til þess að fjalla um lagaumhverfi og framkvæmd fjármálaeftirlits á Íslandi eftir hrunið. Tillögur hans voru í átta liðum og þegar er búið að framkvæma tillöguliði 1 og 2, sem gengu út á það að fækka ráðuneytum sem færu með málefni fjármálamarkaðar og sameina Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið, eða setja þessar stofnanir alla vega undir einn hatt líkt og er í Finnlandi og á Írlandi. Við færðum því Seðlabankann frá forsætisráðuneytinu og undir efnahags- og viðskiptaráðuneytið þannig að nú er þetta alla vega komið undir einn og sama ráðherrann. Það sem við erum hins vegar hér að fjalla um eru tillögur sem byggjast á 3.–5. tölulið Jännäri-skýrslunnar sem fjalla um að: 3. Auka valdheimildir Fjármálaeftirlitsins og hvetja stofnunina til að beita þeim af meiri krafti. 4. Koma upp útlánaskrá (e. national registry) hjá Fjármálaeftirlitinu til að draga úr útlánaáhættu í fjármálakerfinu og til að fá betri yfirsýn yfir stórar áhættuskuldbindingar á landsvísu. 5. Strangari reglur um stórar áhættuskuldbindingar, lánveitingar til tengdra aðila og hæfi eigenda og framfylgja þeim af krafti. Eins og hv. formaður viðskiptanefndar, hv. þm. Lilja Mósesdóttir, fór í gegnum í yfirferð sinni yfir meirihlutaálitið er verið að gefa Fjármálaeftirlitinu mjög auknar eftirlitsheimildir og raunar mjög miklar valdheimildir til að setja reglur eða reglugerðir um tiltekin atriði. Það er líka verið að auka heimild eftirlitsins til að fara í ákveðið mat, sem byggist kannski meira á tilfinningu starfsmannanna á rekstri eða hegðun eftirlitsskylds aðila en áður. Og eins og ég nefndi áður er það skráin yfir stærri lántakendur, það er skerpt á ákvæðum um heilbrigða og eðlilega viðskiptahætti, bann lagt við lánveitingum með veði í eigin hlutabréfum eða stofnfjárbréfum, þrengd ákvæði um eign og meðferð eigin hluta, skýrðar reglur um stórar áhættuskuldbindingar, og, eins og hún nefndi líka, auknar kröfur til stjórnarmanna, ábyrgð þeirra á eftirliti með rekstri aukin og síðan bann sett við starfandi stjórnarformönnum. Ég verð að segja það að munurinn á þessu frumvarpi og því frumvarpi sem við vorum að fjalla um áðan varðandi vátryggingar felst í því að undirbúningsvinnan er að mörgu leyti miklu betri. Það var bæði sú vinna sem Kaarlo Jännäri fór í og síðan var skipuð nefnd af ráðuneytinu til þess að vinna úr þessum tillögum. En enn á ný erum við komin að því að það skortir á það sem kallað er pólitísk stefnumörkun. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis segir, með leyfi forseta: „Sérstaða banka og fjármálafyrirtækja og samfélagsleg staða þeirra og ábyrgð kallaði ekki bara á að þessari atvinnustarfsemi væri sett lagaleg umgjörð. Eðli starfseminnar og sú áhætta sem var fólgin í henni bæði fyrir hagsmuni einstaklinga og hagsmuni samfélagsins í heild kallaði á virkt starf eftirlitsaðila. En hvað sem leið þessari lagalegu umgjörð og starfi hinna sjálfstæðu eftirlitsaðila þurftu þau yfirvöld landsins sem landsmenn höfðu falið að gæta sameiginlegra og samfélagslegra hagsmuna þjóðarinnar að móta sér stefnu um það hvers konar starfsemi á fjármálamarkaði, og þá um leið að hvaða umfangi, gæti samrýmst stærð og getu þjóðarbúsins ef til áfalla kæmi. Jafnframt þurftu þau að fylgja þeirri stefnu eftir.“ Sem nefndarmanni í viðskiptanefnd og fulltrúa í þingmannanefndinni, sem er að vinna úr niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar, finnst mér sláandi að lesa kaflann sem fjallar um stefnumörkun fyrri ríkisstjórna varðandi fjármálamarkaðinn. Í upphafi kjörtímabils, þegar ríkisstjórnin nær samkomulagi um að starfa saman, eru lagðar fram samstarfsyfirlýsingar eða stjórnarsáttmálar. Miðað við það hve fjármálamarkaðurinn var orðinn stór, og var orðinn stór hluti af íslensku efnahagslífi, er mjög einkennilegt að lesa í gegnum þessar stjórnaryfirlýsingar og stjórnarsáttmála og sjá hversu litla stefnumörkun er þar að finna um það hvers konar fjármálamarkað við viljum hafa á Íslandi. Þetta hefur ekkert breyst þrátt fyrir að við höfum farið í gegnum heilt bankahrun þar sem þrír stærstu bankar landsins fóru á hausinn og á meðan við vorum að vinna þetta mál tók ríkið yfir tvo af stærstu eftirlifandi sparisjóðunum. Stjórnvöld hafa í dag enn ekki mótað sér stefnu um það hvers konar starfsemi eigi að vera á íslenskum fjármálamarkaði og hvert umfang hennar eigi að vera miðað við stærð og getu þjóðarbúsins ef til áfalla kemur. Tilfinningin er meira sú að við séum að vinna í því að byggja aftur upp það sem hrundi þannig að við erum að fara aftur til baka til 2006 eða 2007, í staðinn fyrir að horfa fram á við og gera okkur grein fyrir því að þetta er lítið land með fáa einstaklinga og geta okkar er hreinlega takmörkuð. Þessu til sönnunar má benda á að íslenskir bankar eru enn að stofna útibú erlendis og auk þess er enn mjög margt óljóst um það hvernig við ætlum að standa að innstæðutryggingum. Það virðist jafnvel liggja fyrir að það sem var gert með neyðarlögunum, sem ég nefndi hérna áðan, þar sem forgangsröðun krafna í þrotabú var breytt, virðist jafnvel vera eitthvað sem við gerum ráð fyrir að standi um ókomna tíð. Hér fyrr í dag voru menn að ræða um hvenær við gætum hugsað okkur að afnema gjaldeyrishöftin og það er svo margt sem enn er óljóst og menn eru alls ekki búnir að gera sér grein fyrir því hvernig við ætlum að hafa hlutina á árinu 2010. Ég vil benda á að annað dæmi um þetta er að á 137. löggjafarþingi lögðu nokkrir þingmenn, þar á meðal sú sem hér stendur, fram tillögu til þingsályktunar um endurreisn íslensku bankanna. Þar var lögð til ákveðin aðferðafræði við það að miða stærð bankanna við endurreisnina við innlend innlán, en nýju bankarnir voru hins vegar stofnaðir út frá stærð innlendra útlána án þess að nokkur skýr rökstuðningur væri fyrir þeirri ákvörðun eða enn á ný pólitísk stefnumörkun. Þetta er líka ein af ábendingunum sem kemur fram í skýrslu starfshóps um viðbrögð stjórnsýslunnar við skýrslu rannsóknarnefndar þar sem talað er um mikilvægi þessarar pólitísku forustu sem stuðlar síðan að undirbúinni og samhæfðri stefnumótun ríkisvaldsins. Bent er á dæmi frá öðrum löndum um hvernig staðið er að þessu. Það að við erum lítil þjóð, smáríki, getur gert þessa vinnu erfiðari en þó alls ekki ómögulega. Það sem við höfum hins vegar búið við í dag eru afar óljós og illa skilgreind mörk undirbúnings stefnumótunar, pólitískrar ákvörðunartöku um val á kostum og svo vinnu við gerð lagafrumvarpa. Þó að við þurfum að gera okkur grein fyrir smæð stjórnsýslunnar telur 1. minni hluti að bankahrunið hafi sýnt samfélagslegt mikilvægi þess að stjórnvöld gefi sér tíma til að undirbúa og marka hina pólitísku stefnu er varðar starfsemi og umfang fjármálamarkaðarins á Íslandi í ljósi getu og stærðar þjóðarbúsins, komi sér upp plani, það er einmitt orð sem við höfum verið að ræða í viðskiptanefnd. Hvert er planið? Hvað ætlum við að gera? Þá hafa þau rök komið á móti að betra sé að gera eitthvað en ekki neitt þó að maður hafi ekki plan. Við höfum öll einhvern tíma komið inn í nýja borg, ætlað að finna einhvern ákveðinn stað og höfum rambað af stað án þess að hafa nokkurt kort eða vegvísi til að komast á þann stað. Maður getur svo sem endað á réttum stað en það hefði verið skilvirkara að stoppa og spyrja til vegar. Því beinir 1. minni hluti því til ríkisstjórnarinnar að marka verði skýra stefna um starfsemi og umfang fjármálamarkaðarins á Íslandi. Ráðum við t.d. við það að vera með kauphöll? Ráðum við við að vera með virkan hlutabréfamarkað miðað við reynslu síðustu ára? Getur Fjármálaeftirlitið staðið undir þeim kröfum sem gerðar eru til þess? Það er það sem minni hlutinn, hvort sem það er 1. minni hluti eða 2. minni hluti - ég held ég geti fullyrt það fyrir hönd 2. minni hluta líka - að við höfum mjög miklar áhyggjur af Fjármálaeftirlitinu. Þegar maður les í gegnum frumvarpið og breytingartillögur meiri hlutans sjáum við að Fjármálaeftirlitið á að gegna lykilhlutverki í að tryggja að fjármálafyrirtæki fari eftir þeim ákvæðum sem eru í frumvarpinu. Þó að við séum að gefa þeim þarna aukið svigrúm og meiri valdheimildir þá endurspeglar það hversu ítarleg og flókin lagaákvæðin eru að við treystum þeim ekki. Þó að við séum að gefa þeim auknar valdheimildir til þess að setja í reglugerðir er lagatextinn orðinn mjög flókinn þannig að við erum meira að negla niður hvað Fjármálaeftirlitið á að gera, ekki bara fjármálafyrirtækin. Í Jännäri-skýrslunni er einmitt talað sérstaklega um að við eigum ekki bara að gefa Fjármálaeftirlitinu auknar valdheimildir heldur sé líka nauðsynlegt að hvetja eftirlitið til að beita þeim heimildum sem það þegar hefur af meiri krafti. Það er líka ein af niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar að Fjármálaeftirlitið hafði nægar valdheimildir, það valdi bara að beita þeim ekki. Í starfi nefndarinnar var t.d. fjallað um löggjöf í Svíþjóð og á Spáni, þar er löggjöfin að mörgu leyti ekki eins ítarleg en eftirlitið þar er mun sjálfstæðara í eftirfylgni með því hvað telst til góðra venja og viðskiptahátta á fjármálamarkaði. Fyrsti minni hluti telur einmitt mjög brýnt í ljósi þessa að lög nr. 87/1998, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, með síðari breytingum, og lög nr. 99/1999, um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, verði endurskoðuð til að tryggja betur starfsemi stofnunarinnar. Á fundum nefndarinnar var síðan líka bent á, og það var 2. minni hluti í umræðunni um vátryggingafyrirtæki sem fór aðeins í gegnum það, að mjög lítið hefur breyst varðandi hæfni stofnunarinnar í að keppa um hæft starfsfólk. Fjármálaeftirlitið er náttúrlega ekkert annað en fólk, þetta er starfsfólk sem sinnir þessu eftirliti. Í staðinn fyrir að bankarnir sjálfir, nýju bankarnir, séu að ná hæfasta starfsfólkinu frá FME eru það skilanefndir hinna föllnu banka sem virðast vera framtíðarvinnustaðurinn að mati umsækjenda um störf í fjármálageiranum. Það er því mikil hætta á því - ef við förum fram í þessu án þess að fara í endurskoðun á þessum lögum sem ég nefndi, án þess að gripið verði til ákveðinna aðgerða til þess að tryggja betur að Fjármálaeftirlitið geti sinnt þessu hlutverki sínu - að aðilar á fjármálamarkaði, hluthafar, viðskiptavinir og bara almenningur allur muni búa við einhvers konar falskt öryggi með þessari nýju lagasetningu, þ.e. að við teljum að með því að setja nýrri og flóknari lög sé búið að búa til einhvers konar öryggi, bæta úr því sem fór úrskeiðis. En ef ekki verður tekið á þessu og tryggt að FME geti ráðið til sín eins hæft starfsfólk og það telur nauðsynlegt er verið að búa til falskt öryggi. Vinnan í nefndinni hefur verið mjög áhugaverð og margt hefur verið rætt. Ég vil sérstaklega þakka meiri hlutanum, undir stjórn formanns nefndarinnar, hv. þm. Lilju Mósesdóttur, fyrir hversu vel meiri hlutinn hefur tekið í ábendingar frá minni hlutanum. Ég tek að mestu leyti undir flestar af þeim breytingartillögum sem meiri hlutinn leggur til og tel þær til bóta fyrir frumvarpið. Þá má nefna sérstaklega skilmerkilegri reglur um endurskoðunardeild í 6. gr. frumvarpsins, lækkun fjárhæða í 8. gr., breytingar á 10. gr. sem miða að auknu gegnsæi, breytingar á 13. gr. um að takmarka heimildir tiltekinna fjármálafyrirtækja til að reka fyrirtæki í óskyldum rekstri og síðast en ekki síst ákvæði, sem kom inn á síðustu metrunum, um skyldu til að afhenda kröfuskrá. Við fáum þá loksins svör sem viðskiptanefnd hefur lengi leitað eftir, bæði einstakir þingmenn í nefndinni og nefndin í heild, um það hverjir eru í kröfuhafahópnum hjá hinum föllnu bönkum, hverjir munu hafa áhrif og stjórna því hvernig nýju bankarnir, Arion banki og Íslandsbanki, verða reknir. Það er líka mjög ánægjulegt að sjá að það eru komin inn ákvæði um kauprétt eða kaupaukagreiðslur, og það er þá í samræmi við þær breytingar sem eru fyrirhugaðar á lögum um vátryggingastarfsemi. Launa- og kaupaukakerfi mega að mati 1. minni hluta alls ekki hvetja til áhættusækni eða skammtímasjónarmiða hjá starfsmönnum og bendir 1. meiri hluti á nýlegar reglur sænska fjármálaeftirlitsins, sem fyrirmynd fyrir Fjármálaeftirlitið, sem byggjast einmitt á tilmælum framkvæmdastjórnar ESB, K(2009) 3159 um launa- og hvatakerfi í fjármálageiranum. Við ræddum líka mjög mikið um hlutverk og starf endurskoðenda og hvort setja ætti viðameiri ákvæði inn í þessi lög, sem eru sérlög, eða hvort ekki þyrfti að fara í heildarendurskoðun á lögum um endurskoðendur, og þá sérstaklega í ljósi þeirra alvarlegu athugasemda sem voru í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Einnig komu fram ábendingar um það að frumvarpið, eins og það kom frá ráðuneytinu, tryggði ekki nægilega vel sjálfstæði og óhæði endurskoðenda þótt ætlunin væri að stytta starfstíma þeirra niður í fimm ár. Meiri hlutinn leggur því til að ekki sé eingöngu skipt um endurskoðendur á fimm ára fresti heldur endurskoðunarfélag líka. Eftir umræðu í nefndinni og ábendingar frá gestum var líka ákveðið að kjósa endurskoðendur í fimm ár í senn þannig að virkilega mikið þurfi til til þess að víkja endurskoðanda frá fjármálafyrirtæki og raunar álit endurskoðendaráðs - og það ætti raunar að hringja strax viðvörunarbjalla hjá Fjármálaeftirlitinu ef endurskoðandi telur ástæðu til að víkja og það þarf þá að skoða það sérstaklega. Líkt og með lög um vátryggingastarfsemi telur 1. minni hluti mjög brýnt að farið verði í að endurskoða lög um endurskoðendur og vinna við undirbúning löggjafar og pólitíska stefnumörkun ætti að hefjast sem fyrst ef hún er ekki þegar hafin. Í nefndarálitinu koma fram ýmsar ábendingar um það hvað þyrfti þá sérstaklega að skoða. Lagðar eru til nokkuð samhljóða breytingartillögur við 43. gr. í frumvarpinu eins og lagt var til varðandi endurskoðendur hjá vátryggingafyrirtækjum, um það að endurskoðandi skuli geta sótt aðalfund félagsins og að endurskoðanda sé skylt að tilkynna Fjármálaeftirlitinu mikilvæg atriði sem koma upp við endurskoðun fyrirtækisins. Mjög mikilvægt er að Fjármálaeftirlitið bregðist af krafti við öllum ábendingum um vankanta á innra eftirliti með fjárhag fjármálafyrirtækisins og þá, líkt og skýrsla Jännäris benti á, ekki aðeins með bréfaskriftum og skýrslugjöf heldur með vettvangsrannsóknum og raunverulegum aðgerðum ef ekki er brugðist við ábendingum. Fyrsti minni hluti leggur líka til breytingar á 1. gr. laganna þannig að sett verði fram skýr markmið með þeim. Ástæðan fyrir þessu er sú að hér virðist lagahyggja hafa verið mjög ríkjandi og lög hafa verið túlkuð mjög þröngt. Í staðinn fyrir að skoða lagabálka í heild sinni hafa menn farið í það að pikka út ákveðnar greinar og túlka svo út frá ákveðinni grein þó að þeir sem voru að semja frumvarpið hafi að sjálfsögðu hugsað sér að lögin hefðu verið túlkuð í heild sinni. Alþingi Íslendinga hefur líka auðveldað þetta háttalag þar sem almennt hefur skort markmið í upphafi laganna sem túlka skuli aðrar lagagreinar í lagabálkinum samkvæmt. Svo að ég fái að vitna hér í skýrslu starfshóps um viðbrögð stjórnsýslunnar við skýrslu rannsóknarnefndar segir, með leyfi forseta: „Jafnvel þótt ekki hafi verið unnin mikil forvinna í formi ítarlegs stefnumótunarskjals er hægt að bæta lagasetningarhætti töluvert með tiltölulega lítilli fyrirhöfn. Í því sambandi má huga sérstaklega að því hvort ekki beri að leggja meiri rækt við að greina þá meginhagsmuni sem lögum er ætlað að tryggja og að orða bæði markmið og meginreglur í lagatextanum sjálfum með skýrari hætti en tíðkast gjarnan í íslenskum rétti. Í tengslum við þessa áherslubreytingu sé þá jafnframt gerð nánari grein fyrir þessum atriðum í athugasemdum með lagafrumvörpum.“ Í lögum, sem við erum að fjalla um, nr. 161/2002, í 1. gr., segir, með leyfi forseta: „Lög þessi gilda um innlend fjármálafyrirtæki og um starfsemi erlendra fjármálafyrirtækja hér á landi. Með fjármálafyrirtæki er í lögum þessum átt við fyrirtæki sem fengið hafa starfsleyfi skv. 6. gr., sbr. 4. gr.“ Hér sjáum við að engin markmið eru skilgreind og engir meginhagsmunir með því að almennt sé verið að setja lög um fjármálafyrirtæki. Þegar maður skoðar síðan athugasemdir við frumvarpið, sem varð að lögum nr. 161/2002, segir um 1. gr., með leyfi forseta: „Frumvarp þetta fjallar um kröfur sem gerðar eru til fjármálafyrirtækja, svo sem um stofnun, starfsemi, starfsheimildir, stjórn, eigið fé og ársreikninga. Þau fjármálafyrirtæki sem fá starfsleyfi hér á landi lúta lögum um fjármálafyrirtæki. Auk þess geta fjármálafyrirtæki sem hafa fengið starfsleyfi erlendis fengið heimild til að stunda hverja þá starfsemi sem lög þessi taka til að skilyrðum V. kafla frumvarpsins uppfylltum.“ Síðan er haldið áfram að tala aðeins meira um fjármálafyrirtæki en fátt eitt nefnt um það hver sé tilgangurinn í því að við séum almennt með fjármálafyrirtæki, hver sé tilgangurinn í því að við séum að setja lög um fjármálafyrirtæki og hvaða máli fjármálafyrirtæki skipta fyrir íslenskt samfélag. Þessu var ekki breytt í frumvarpinu þannig að settir væru fram einhverjir meginhagsmunir eða einhver markmið með lögunum. Því leggur 1. minni hluti til að sett verið skýr markmið í upphafi laganna og 1. mgr. 1. gr. verði svohljóðandi, með leyfi forseta: „Tilgangur laga þessara er að tryggja að fjármálafyrirtæki séu rekin á heilbrigðan og eðlilegan hátt með hagsmuni viðskiptavina, hluthafa, stofnfjáreigenda og alls þjóðarbúsins að leiðarljósi.“ Aðrar greinar í frumvarpinu og lögunum í heild eiga að vera túlkaðar út frá 1. gr. og tryggja þannig að fjármálafyrirtæki séu rekin á heilbrigðan og eðlilegan hátt. Einnig er nauðsynlegt fyrir alla þá sem koma að rekstri fjármálafyrirtækja að hafa í huga að þau eru ekki eingöngu rekin með hagsmuni hluthafa og stofnfjáreigenda að leiðarljósi heldur viðskiptavina og þjóðarbúsins alls. Eins og hv. formaður viðskiptanefndar fór í gegnum hér áðan leggur meiri hlutinn til ákveðna breytingu varðandi sparisjóði um að gefa þeim heimild til að starfa á afmörkuðu starfssvæði, að vera með lægra eigið fé en almenna reglan er, að það sé þá ein milljón evra í staðinn fyrir fimm milljónir sem er almenna reglan. Á þeim tíma sem við vorum að vinna þetta mál tók ríkið yfir rekstur hinna 100 ára gömlu sparisjóða, Sparisjóðs Keflavíkur og Byrs. Báðir þessir sjóðir rekja sögu sína aftur til upphafs tuttugustu aldar þegar framsýnir menn tóku sig saman og settu á stofn fjármálastofnanir til að styðja við uppbyggingu atvinnulífsins. Þegar við vorum að vinna þetta mál í nefndinni spurði hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir: Hvað er það að vera sparisjóður? Ef sparisjóður væri orðinn ríkissparisjóður er hann samt enn þá sparisjóður? Ég hef líka rekið mig á það þegar ég hef verið að tala fyrir mikilvægi þess að við séum með sparisjóði í flórunni á íslenska fjármálamarkaðnum að þá er ég spurð að því hver sé munurinn á sparisjóðum og venjulegum bönkum. Ég settist svo niður og skrifaði grein þar sem ég reyndi að svara þessari spurningu. Sparisjóðir eru í mínum huga náskyldir samvinnufélögum, gagnkvæmum tryggingafélögum, sjálfseignarstofnunum og frjálsum félagasamtökum. Þeir byggja líka á þessum hugsjónum samvinnunnar um að fólk nái meiri árangri með því að vinna saman en hvert í sínu horni, að eina leiðin til að tryggja sanngirni í samfélaginu sé að dreifa valdi, lýðræðisleg vinnubrögð og síðan að hvetja til reksturs samvinnufélaga og annarra sameiginlegra félaga sem hafa hagsmuni félagsmanna að leiðarljósi fremur en að hámarka hagnað - vilja að sjálfsögðu ná rekstrarlegum árangri en þá á grunni ákveðinna siðferðislegra gilda og sterkrar samfélagslegrar vitundar þar sem hver meðlimur hefur eitt atkvæði. Það skal hins vegar viðurkennast hér, og það er ekki í fyrsta skipti sem ég geri það í þessum ræðustól, að samvinnumenn og þar á meðal þeir sem stóðu að sparisjóðunum villtust af leið, skildu ekki eða vildu ekki skilja þá hugsjón eða þá hugmyndafræði sem lá á bak við og fé án hirðis varð að ákveðnu skammaryrði í íslenskri tungu þar sem eignir og sjóðir sem stóðu að baki rekstrinum voru ekki að skila beinum hagnaði í vasa eigenda sinna. Stór hluti sparisjóða var kominn mjög langt í „hlutafélagavæðingu“ fyrir hrunið enda hvattir áfram með breyttu laga- og rekstrarumhverfi. Áherslan var ekki lengur á samfélagslegan þátt rekstrarins heldur allt of oft á skammtímagróða og sérhagsmuni. Einn athyglisverðasti kaflinn í skýrslu rannsóknarnefndar er að mínu mati greining dr. Huldu Þórisdóttur um aðdraganda og orsakir efnahagshrunsins á Íslandi frá sjónarhóli kenninga og rannsókna í félagslegri sálfræði. Þar bendir hún á að fjöldi rannsókna hafi sýnt að fólk er drifið áfram af mun fleiri hvötum en eiginhagsmunum og ekki hvað síst af sanngirni. Hins vegar er auðveldlega hægt að ýta undir eiginhagsmuni einstaklinga og búa til kerfi sem hvetur til sérhyggju og ósanngirni. Með leyfi forseta, langar mig að vitna í þessa greiningu hjá Huldu Þórisdóttur: „Hagfræðinemar komnir langt í námi hegða sér til dæmis mun frekar til samræmis við forsenduna um eiginhagsmunagæslu en aðrir nemendur og þeir sem skemmra eru komnir í hagfræðinámi.“ Samfélagsuppbygging, eins og Hulda bendir á, sem hvetur fólk til að meta efnisleg gæði framar öðrum gildum á borð við réttlæti eða sanngirni laðar fram hegðun hjá fólki í samræmi við forsendur kerfisins. Joseph Stiglitz, nóbelsverðlaunahafi í hagfræði, hefur talað mikið um mikilvægi þess að byggja upp raunverulegt blandað hagkerfi og hverfa frá nýfrjálshyggju og öfgamarkaðshyggju. Hann bendir á að hin ósýnilega hönd hins frjálsa markaðar sé eftir allt saman ekkert ósýnileg, hún sé hreinlega ekki til. Því verði endurreisn hins vestræna heims að byggjast á jafnvægi, raunverulegu blönduðu hagkerfi þar sem einkafyrirtæki, ríkið og sameignarfélög ná að blómstra. Sanngjarnt, heilbrigt og réttlátt samfélag er líklegra til að vaxa og dafna á sjálfbæran hátt, hvort sem litið er til félagslegra, pólitískra eða umhverfislegra þátta. Á næstu árum verðum við að byggja betra og sanngjarnara samfélag. Að mínu mati eru lánastofnanir sem eiga náin tengsl við samfélag sitt og leggja áherslu á að þjónusta félagsmenn á sanngjörnum kjörum hluti af þessari endurreisn. Núverandi ákvæði laga um fjármálafyrirtæki, um sparisjóði, gefa ekki færi á þessu. Ríkisvæðing sparisjóðakerfisins er þegar hafin og skorið hefur verið á hin nánu tengsl við samfélagið sem sparisjóðirnir starfa í. Því vill 1. minni hluti leggja fram ákveðna breytingartillögu til að bæta úr þessu og tryggja að sparisjóðir verði áfram sparisjóðir og eigi í nánum tengslum við umhverfi sitt. Það breytir því ekki að ríkið fer með allt stofnfé. En hér er lagt til að þegar verið er að skipa stjórn sparisjóðanna skuli sitja þar að lágmarki fimm menn og stofnfjáreigendur muni kjósa tvo stjórnarmenn, hlutaðeigandi sveitarstjórnir eða héraðsnefndir tilnefna tvo stjórnarmenn og innstæðueigendur - og sparisjóðurinn getur ákveðið hámark eða lágmark og ég vona að það verði tiltölulega lágt, segjum t.d. 5 þús. kr. eða 10 þús. kr., þannig að allir þeir sem eru með innstæðu að lágmarki 5 þús. kr. geta mætt á fund innstæðueigenda og þar er kosinn fulltrúi þeirra sem eiga innstæður í sparisjóðnum sem tekur þá sæti fyrir þeirra hönd í stjórn sparisjóðanna. Síðan er farið nánar í hvernig skiptingin verður ef starfssvæði sparisjóðs nær yfir fleiri en eitt sveitarfélag, hvernig standa skuli að kosningu varamanna og síðan það að starfsmenn geti líka átt fulltrúa í stjórninni ef sjóðurinn er með fleiri en 15 starfsmenn. Jafnframt telur 1. minni hluti mjög mikilvægt að fram fari heildarendurskoðun á löggjöf um sparisjóði samhliða stefnumörkun um hvers konar fjármálamarkað við viljum hafa á Íslandi, miðað við stærð og getu þjóðarbúsins. Því leggur 1. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem hann leggur fram og koma fram í nefndaráliti. Ég óska jafnframt eftir því að málið fari til viðskiptanefndar á milli 2. og 3. umr.

Virðulegi forseti. Ég ræði hér það mál sem er á dagskrá um breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki. Skemmst er frá því að segja að það er nátengt því máli sem við vorum að ræða hér áðan, um vátryggingafélög og vátryggingastarfsemi. Eins og við þekkjum er það kannski kjarninn í því starfi sem við þurfum að vinna hvað varðar fjármálafyrirtækin að vekja traust á fjármálamörkuðum. Það er verkefni sem bíður okkar þingmanna og við þurfum að ganga þannig frá því að við reisum stoðir sem munu standa næstu áratugina. Margt gott hefur verið gert í frumvarpinu og starfið hefur verið með miklum ágætum. Þeir ræðumenn sem talað hafa á undan mér hafa tilgreint marga ágæta þætti í frumvarpinu og þeim breytingartillögum sem liggja fyrir. Um flest af því var ágætissamstaða. En við erum hins vegar, virðulegi forseti, að detta í þá gryfju sem rannsóknarnefndin leggur áherslu á að við gerum ekki - ein af helstu ályktunum hennar er sett fram á bls. 54, í kafla 3.5, en þar er sérstaklega verið að fjalla um fjármálafyrirtæki. Þar segir, með leyfi forseta: „Sérstaða banka og fjármálafyrirtækja og samfélagsleg staða þeirra og ábyrgð kallaði ekki bara á að þessari atvinnustarfsemi væri sett lagaleg umgjörð. Eðli starfseminnar og sú áhætta sem var fólgin í henni bæði fyrir hagsmuni einstaklinga og hagsmuni samfélagsins í heild kallaði á virkt starf eftirlitsaðila. En hvað sem leið þessari lagalegu umgjörð og starfi hinna sjálfstæðu eftirlitsaðila þurftu þau yfirvöld landsins sem landsmenn höfðu falið að gæta sameiginlegra og samfélagslegra hagsmuna þjóðarinnar að móta sér stefnu um það hvers konar starfsemi á fjármálamarkaði, og þá um leið að hvaða umfangi, gæti samrýmst stærð og getu þjóðarbúsins ef til áfalla kæmi. Jafnframt þurftu þau að fylgja þeirri stefnu eftir.“ Það kemur skýrt fram á ýmsum stöðum í skýrslunni að pólitíska stefnumótun vantaði og við höfum því miður ekki heldur farið í hana núna. Við erum í ákveðnum bútasaumi í þessari uppbyggingu þegar við erum að reyna að vinna aftur upp fjármálamarkað sem byggist á trausti og stendur á styrkari stoðum en áður var. Virðulegi forseti. Ég er ekki að halda því fram að ekki sé margt gott í frumvarpinu. Ég vil hins vegar benda á hið augljósa, að menn verða, eins og kemur fram í skýrslunni, að vera með heildarsýnina í lagi. Menn þurfa að hafa alla hluti undir sem að þessum málum lúta og vinna með þeim hætti að úrbótum. Það þýðir ekki að menn eigi að fara hægt í hlutina eða ekki leggja vinnu á sig, alls ekki, það er okkar verkefni að ganga eins hratt og örugglega í það verkefni og mögulegt er en því miður erum við ekki að gera það. Það er alveg ljóst að við höfum ekki tekið þá gríðarlegu vinnu sem liggur undir í starfi rannsóknarnefndarinnar og lagt það til grundvallar vinnu okkar hvað varðar þetta frumvarp. Það er tiltölulega stutt síðan þessi rannsóknarskýrsla kom fram og við höfum ekki tekið niðurstöðurnar og efnið sem snýr að fjármálamarkaðnum inn í þá vinnu sem snýr að þessu frumvarpi um fjármálafyrirtæki. Og það er ekki skynsamlegt. Því skal hins vegar haldið til haga að margt í frumvarpinu byggir hins vegar á góðri vinnu sem erlendur sérfræðingur, Finni að nafni Kaarlo Jännäri, vann. Í grófum dráttum lagði hann til að Fjármálaeftirlitið fengi auknar valdheimildir og meira svigrúm til að meta rekstur fjármálafyrirtækja og lagði upp með það að skrá yfir skuldbindingar yrði hjá eftirlitinu í þeim tilgangi að geta takmarkað útlánaáhættu í fjármálakerfinu og fá betri yfirsýn yfir stóru áhættuskuldbindingarnar. Sömuleiðis eru í frumvarpinu settar strangari reglur um stórar áhættuskuldbindingar, lánveitingar til tengdra aðila og hæfi eigenda. Í nefndaráliti 2. minni hluta kemur fram að við teljum að ýmis ákvæði frumvarpsins og breytingartillaga meiri hlutans sé jákvæð. Við erum fylgjandi því að það sé skýrara hverjar heimildir Fjármálaeftirlitsins séu til inngripa. Við vitum að Fjármálaeftirlitið hefði getað gert betur ef marka má skýrsluna en hins vegar er mjög mikilvægt að það sé alveg skýrt hverjar heimildir stofnunarinnar eru. Að sjálfsögðu er meiri hlutinn ánægður með að tekið er inn í heilu lagi, og ber að þakka fyrir það, frumvarp sem hv. þingmaður flutti ásamt nokkrum öðrum, sem skyldar þau fyrirtæki sem eru í eigu banka til að vera með sömu upplýsingaskyldu eins og þau væru í Kauphöllinni. Er það að sjálfsögðu mikið framfaraskref. Settar eru hömlur á lánveitingar til fjármálafyrirtækis, til eigenda virkra eignarhluta, stjórnarmanna og framkvæmdastjóra. Við ræddum það nokkuð í nefndinni, og tæmdum það kannski ekki, en það er spurning hvort nóg sé að gert. Ég verð að viðurkenna að ég tel mjög mikilvægt að hafa skýrar reglur, einfaldar, skýrar reglur ef þess er einhver kostur. Ég velti þeirri hugmynd upp í nefndinni, við ræddum það á fundi nefndarinnar og sömuleiðis við umsagnaraðila sem þar komu, að stjórnarmenn, framkvæmdastjórar og lykilstarfsmenn í viðkomandi fjármálastofnun hefðu fjármálaviðskipti sín annars staðar. Þannig var þetta einu sinni á Íslandi. Bankastjórar þurftu að vera með viðskipti sín, bankaviðskipti, í öðrum banka en í sínum eigin. Ég verð að viðurkenna að mér hefur alltaf fundist það mjög rökrétt; einfalt og skýrt. Sú hætta er vissulega til staðar að ef menn ætla sér að gera eitthvað óeðlilegt sé hægt að skiptast á einhverri óeðlilegri fyrirgreiðslu á milli stofnana en það er þó flóknara að gera það en áður var. En við skulum vona að við séum búin að girða fyrir það að menn misnoti þá aðstöðu sem þeir hafa eins og við höfum því miður horft upp á. Í frumvarpinu er lagt til að Fjármálaeftirlitið fái heimild til að setja reglur um kaupaukakerfi til að koma í veg fyrir þá misnotkun sem hér var við lýði. Það er einnig til bóta að ekki er lengur heimild til að veita lán við kaup á hlutabréfum með veði í sjálfum bréfunum, þ.e. til eigin starfsmanna. Eins og ég sagði, og það er við það sem maður gerir mestar athugasemdir, þá á hið sama við um frumvarpið um vátryggingar sem við ræddum hér áðan. Formanni viðskiptanefndar, hv. þm. Lilju Mósesdóttur, fannst ekki rétt að vera að ræða mörg frumvörp í einu, ef ég skildi hana rétt, en við komumst ekki hjá því. Við komumst ekki hjá því að ræða þetta í heildarsamhengi. Við getum ekki lokað augunum fyrir því að þessir hlutir tengjast. Við höfum stórt og umfangsmikið verkefni fyrir framan okkur og við ættum að nota skýrslu rannsóknarnefndar sem grunn. Við verðum að skoða fleiri þætti en við höfum gert og líta á þetta í heildarsamhengi. Ég er kannski að endurtaka það sem ég sagði í umræðunni áðan en þá var ég sérstaklega að horfa til laga um Fjármálaeftirlitið, endurskoðendur og klárlega innstæðutryggingarkerfið sem á að vera grundvöllurinn að fjármálakerfinu í framtíðinni. Við höfum heldur ekki rætt í nefndinni um hluti sem eru gríðarlega mikilvægir. Nokkrir þeirra eru tilgreindir í nefndaráliti 2. minni hluta, t.d. það hvort og hvernig setja eigi reglur um hámarkseignarhlut fjármálafyrirtækja. Þetta er eitt af þessum grundvallaratriðum. Við þekkjum það að um langan tíma var hér sú stefna að eignaraðild yrði dreifð í fjármálafyrirtækjum. Það er enginn vafi í mínum huga að ef menn hefðu haldið sig við þá stefnu hefði það verið betra. Og það þarf að ræða það hvernig best er að standa að því. Við erum með mjög lítinn markað, við erum 300 þúsund. Það þarf því tiltölulega lítinn hluta hér á Íslandi í viðkomandi banka til þess að vera mjög stór. Það þarf ekki mikið á alþjóðlegan mælikvarða til þess að vera stór fiskur í litlum polli svo að maður noti slíka samlíkingu. Það er ótrúlegt, miðað við hve stórt mál þetta er í skýrslunni og hve mikið það hefur verið rætt, að við höfum ekki farið yfir þetta, að við séum að semja lög um fjármálafyrirtæki án þess að taka á þessum þætti, þ.e. hámarkseignarhlut fjármálafyrirtækja, hvort og hvernig setja eigi reglur um það. Ég held að við séum flest sammála um að mikilvægt sé að setja reglur um það. Ég tók umræðu um það hér við vinstri menn sem börðust harkalega gegn frumvarpi um fjölmiðla á sínum tíma. Ég barðist harkalega fyrir því að settar væru reglur um hámarkseignarhlut fjölmiðlafyrirtækja. Það fór eins og það fór, forsetinn skrifaði ekki undir það og þau lög voru numin úr gildi. Það er enginn vafi í mínum huga að það var vont að lögin sem voru samþykkt skyldu ekki komast til framkvæmda. Það er kaldhæðnislegt, þó svo ég ætli ekki að gera það að umræðuefni hér, að nú er komið frá hæstv. menntamálaráðherra Vinstri grænna frumvarp um fjölmiðlafyrirtækin og ekki enn tekið á eignarhlut í þeim lögum. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé kannski eitthvert stefnumál sem ég hafði ekki áttað mig á hjá Vinstri grænum að ekki megi setja reglur um hámarkseignarhlut í fyrirtækjum. Síðan er annað atriði sem við höfum ekkert rætt sem er til umræðu í flestum þeim löndum sem við berum okkur saman við eftir þetta bankahrun, sem kom svo sannarlega við fleiri lönd en okkar. Það atriði snýst um það hvort skynsamlegt þyki að reka fjárfestingarbanka og viðskiptabanka í einni stofnun. Það er stórmál. Færa má rök fyrir því að þetta sé mjög ólík starfsemi, annars vegar hin hefðbundna viðskiptabankastarfsemi, sem miðar við allar stærðir af viðskiptavinum en þó ekki síst hina smærri, og síðan fjárfestingarbankar sem eru meiri gerendur í atvinnulífinu og taka meiri áhættu, taka beinan þátt í kaupum á fyrirtækjum og slíku. Það má eiginlega segja að þeir þrír stóru viðskiptabankar sem hér voru höfðu allir sterkari einkenni fjárfestingarbanka en viðskiptabanka. Eitt af því sem við lentum í var það að bankarnir voru allir mjög svipaðir, þetta voru eiginlega eins bankar, og þess vegna var áhættan einsleitari. Það hefði verið betra ef við hefðum haft ólíka banka en ekki líka banka. Þá hefði kannski verið möguleiki á því að einhver bankanna hefði getað lifað þetta af. Við höfum rætt um endurskoðunina, ég held að menn komist ekkert hjá því og ég held að það sé mjög nauðsynlegt. Við erum alltaf að ræða um hlutverk endurskoðenda og það er mjög mikilvægt að fara í gegnum þau lög í þessu samhengi. Við höfum rætt það nokkuð í kvöld. Það er annað atriði sem við höfum lítið rætt, sem er þó stórmál, en það er Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið. Það er alveg ljóst og hefur komið fram, m.a. hjá seðlabankastjóra í umræðum í nefndinni, að vísu út af öðru máli, að ekki hefur verið skýr verkaskipting þar á milli. Margt bendir til þess, og ég er þeirrar skoðunar, að það hafi verið afskaplega óskynsamlegt að skilja á milli þessara stofnana á sínum tíma. Þegar við erum að ræða lög um fjármálafyrirtæki hljótum við að þurfa að fara yfir þennan þátt málsins. Ég held að allir hljóti að vera sammála um það sem líta á það með einhverri sanngirni. Ég sé þetta einhvern veginn þannig fyrir mér að við værum að gera nokkra hluti í einu, í fyrsta lagi að ákveða það hvernig við sjáum þetta fyrirkomulag. Erum við að leggja grunninn að öðru alþjóðlegu fjármálaumhverfi? Er það það sem við viljum? Eða viljum við alls ekki að íslenskir bankar séu á alþjóðavettvangi og færi kvíarnar út fyrir landsteinana? Við höfum aldrei tekið þá umræðu. En hvort heldur sem er, hvort sem við teljum æskilegt að þeir stækki og dafni á einhverjum tíma eða viljum sjá þá með takmarkaðri starfsemi hér á Íslandi, er algjörlega ljóst að við verðum að hafa skýrt eftirlit og eftirlit sem er í takti og á svipuðum stað sem getur fylgst með þessari starfsemi. Það er nefnilega þannig, og það er engin ákvörðun sem við tókum, virðulegi forseti, að flestar reglur - svo að ég vísi, með leyfi forseta, beint í rannsóknarskýrsluna, í Mark J. Flannery. Hann segir á bls. 55: „Í nær öllum löndum gilda strangar reglur um bankastarfsemi. Að hluta til endurspegla slíkar reglur formlega og óformlega stefnu stjórnvalda sem kjósa að styrkja banka í fjárhagserfiðleikum í stað þess að láta þá verða gjaldþrota. Flestar reglur byggjast á þeirri trú að stjórnvöld muni ekki leyfa bönkum sínum að falla og gera innlánseigendum að bera tapið. Slíkar „ætlaðar ríkisábyrgðir“ gera bönkum kleift að fá lánað fjármagn á mun lægri vöxtum en ella, þar sem ekki er tekið tillit til áhættu þeirra. Bankarnir hafa því óeðlilegan hvata til að taka mikla áhættu því þegar vel gengur hagnast hluthafarnir en þegar illa gengur munu stjórnvöld sennilega taka á sig hluta tapsins. Stjórnvöld vilja því takmarka áhættutöku banka, í því skyni að vernda skattgreiðendur og draga úr bjögun á fjármálalegum hvötum. Slíkar aðgerðir nefnast „varúðarreglur“ (e. prudential regulation) og slíkar reglur geta gjarnan takmarkað arðsemi banka.“ Virðulegi forseti. Ég fullyrði að þetta er umræða sem við Íslendingar höfum ekki tekið almennt en ég held að nauðsynlegt sé fyrir okkur að taka og er í raun kjarni máls. Þær þjóðir sem hafa lengri reynslu en við af bankastarfsemi voru mjög meðvitaðar um þetta og komust betur frá fjármálakreppunni. Þá nefni ég lönd eins og Sviss og Singapúr, Hong Kong, Belgíu og Holland, þau hafa haft eftirlit með stórum alþjóðlegum bönkum í mörg ár. Nú eru okkar bankar ekki stórir á alþjóðlega mælikvarða, voru það kannski aldrei, en þeir voru stórir á íslenskan mælikvarða og langt umfram það sem eftirlitskerfi okkar réð við. Þeir eru samt sem áður ansi stórir miðað við ríkissjóð. Þetta er stórt ef áfall verður. Við getum því ekki, þegar við ræðum þetta, annað en farið mjög alvarlega í eftirlitskerfin. Er skynsamlegt að hafa þetta á tveimur stöðum, í Seðlabankanum og Fjármálaeftirlitinu? Núverandi seðlabankastjóri sagði að verkaskiptingin hefði ekki verið skýr, það hefði vantað yfirsýn yfir fjármálastöðugleikann. Virðulegi forseti. Ég er sannfærður um að allir nefndarmenn, allir hv. þingmenn í viðskiptanefnd, vilja gera þetta eins vel og mögulegt er. Ég ætla engum annað. En ég segi fyrir sjálfan mig, og það er ekki nein fullkomnunarárátta, að ég er sannfærður um það, eftir að hafa farið í gegnum þessa umræðu, eftir að hafa farið í þessa vinnu, að við erum ekki búin að girða fyrir kerfislega áhættu. Við vitum ekki hvort eftirlitsstofnanir eru tilbúnar til að sinna því hlutverki sem við ætlum þeim. Ég held að öllum þeim hv. þingmönnum sem verið hafa í nefndinni hafi verið það ljóst að þetta væri ekki tilbúið. Við getum ekki klárað þetta mál og við getum ekki klárað að byggja hér upp grunn að nýju fjármálakerfi öðruvísi en að taka í það minnsta Fjármálaeftirlitið undir en þó líka innstæðutryggingasjóðinn og lög um endurskoðendur. Það er alveg hreint og klárt að spurninguna um Seðlabankann, verkaskiptinguna og Fjármálaeftirlitið, stöðu þess, verðum við að klára. Virðulegi forseti. Síðasta sumar gengum við illu heilli í miklum hraða frá lögum um sparisjóði. Þá stóð hér upp úr stjórnarliðum að við værum að þvælast fyrir þessu máli, stjórnarandstæðingar, og kæmum í veg fyrir endurreisn sparisjóðakerfisins, það lægi svo gríðarlega á að hægt væri að fara að styrkja þær stofnanir með fjárframlögum frá ríkinu. Það eru bara nokkrir dagar frá því að gengið var í þau verk og eftir stendur að við vitum ekki hver framtíðarskipan sparisjóðanna í landinu er. Í þessu frumvarpi er vandamálinu að stórum hluta varpað yfir á Fjármálaeftirlitið. Gerðar eru minni kröfur til sparisjóðanna en annarra fjármálastofnana um eiginfjárframlag og það sem á að koma í veg fyrir að það sé hættulegt er það að Fjármálaeftirlitið á að koma með reglur um að sparisjóðirnir séu með staðbundna starfsemi. Það er alveg sama spurningin hvort við ýtum því yfir á Fjármálaeftirlitið eða ekki. Hvað er staðbundinn afmarkaður markaður, eins og segir í lögunum, fyrir sparisjóði? Er Seltjarnarnes staðbundinn afmarkaður markaður fyrir sparisjóði? Er það Vesturbærinn? Álftanes, eins og hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir leggur til? Eða er það höfuðborgarsvæðið? Í rauninni er uppítökusvæðið fyrir banka og sparisjóði ekki stórt þegar íbúar landsins eru 300 þúsund. Málið er mjög einfalt, þetta er skýrt afmarkað dæmi um það verkefni sem við eigum eftir að vinna. Ég hef mjög miklar áhyggjur af sparisjóðakerfinu á Íslandi. Ég verð að viðurkenna að ég ætla ekki að eyða miklum tíma í það hvort sparisjóðsformið sé miklu betra rekstrarform en hlutafélag eða eitthvað annað. Því miður fór nú jafnilla fyrir sparisjóðunum hvort sem um var að ræða hefðbundið fyrirkomulag eða hlutafélög, það var ekki það sem gerði gæfumuninn. Aðalatriðið er að við eigum eftir að klára þetta verkefni. Við erum að ganga frá lögum um fjármálafyrirtæki og það er ekki lítið mál að sparisjóðirnir standi út af borðinu. Við höfum ekki rætt aðra hluti sem snúa að Fjármálaeftirlitinu. Við erum enn í þeirri stöðu að umsagnaraðilar og aðrir benda okkur hvað eftir annað á það launakerfi sem búið er að byggja upp hjá ríkinu - popúlismann sem gengur út á það að enginn hafi hærri laun en forsætisráðherra. Ekki er tekið tillit til lífeyrisréttinda, ýmissa fríðinda forsætisráðherra, aðstoðarmanns eða bílstjóra eða hvað það er, heldur er það bara krónutalan í laununum. Þetta mun gera Fjármálaeftirlitinu erfitt fyrir að ná í starfsmenn. Núna eiga þeir erfitt með að keppa við ýmsar stofnanir eins og skilanefndir og lögfræðistofur o.fl., það mun ekkert lagast þó að við samþykkjum frumvarpið, þetta sama vandamál er til staðar, sama vandamál og menn tala svo mikið um í rannsóknarskýrslunni. Því miður, virðulegi forseti, ætlum við ekki að læra af skýrslunni í þessu frekar en í mörgu öðru. Annar minni hluti er með tvær breytingartillögur sem ég vil gera lítillega grein fyrir. Við ræddum mikið um þau fyrirtæki sem bankarnir eru nú að taka yfir og höfum haft miklar áhyggjur af því að það kynni að valda ójafnri samkeppnisstöðu og ýmsum öðrum vandamálum. Samkeppnisyfirvöld og ýmsir aðrir hafa bent á að það sé mjög mikilvægt að þetta sé tímabundin aðgerð og að reglur séu skýrar um aðkomu banka og fjármálafyrirtækja að rekstri annarra fyrirtækja í óskyldum rekstri og leggja áherslu á það að þau fjármálafyrirtæki losi sig úr honum sem allra fyrst. Meiri hlutinn hefur komið til móts við okkur í ýmsu sem þetta varðar og ég nefndi áðan frumvarpið um að þessi fyrirtæki þyrftu að lúta sömu reglum um upplýsingagjöf og fyrirtæki í Kauphöllinni. Við leggjum hér til að fjármálafyrirtækin þurfi að losa sig við eignarhaldið áður en 12 mánuðir eru liðnir frá því að fyrirtækið hóf að stunda starfsemina og ef einhverjar þær aðstæður eru uppi að það gengur ekki upp þurfa fjármálafyrirtækin að fá undanþágu frá Fjármálaeftirlitinu. Annað mál er gríðarlega stórt og það er það að við í minni hlutanum, sjálfstæðismenn, höfum lagt sérstaka áherslu á það að vita hverjir eiga hina nýju einkavæddu banka; Arion banka og Íslandsbanka. Ég ætla ekki að rekja þá sögu, hún er löng og þyrnum stráð sagan um það hvernig gengið hefur að koma því í gegn. Það er hins vegar rétt að taka fram að meiri hlutinn hefur komið til móts við okkur hvað þetta mál varðar þannig að kröfulistinn, ef frumvarpið nær fram að ganga, mun þá liggja frammi. En það er ekki nóg, virðulegi forseti, það þarf að sýna svo að ekki verði um villst hverjir eiga kröfurnar. Það eru margar hættur núna þegar þessar kröfur, sem eru bara eins og hlutafé í þessum bönkum, ganga kaupum og sölum og ég held að reynslan hafi sýnt okkur að mikilvægt er að hafa gegnsæi hvað það varðar. Þess vegna, virðulegi forseti, leggjum við til að slitastjórn skuli tryggja með fullnægjandi hætti hverjir eru eigendur krafna þannig að hægt sé að fylgjast með því hvort einhver aðili sé að taka yfir bankana því að það er alls ekki ólíklegt að svo sé í þessu umhverfi.