Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ég býð hv. alþingismenn og starfsfólk Alþingis velkomið til starfa nú við upphaf vorþings að afloknu páskahléi á fundum Alþingis með tilheyrandi páskahreti og eldgosum og fleiru. Á fundi forseta með formönnum þingflokka um helgina og fyrr í dag var gengið frá samkomulagi um skipulag þingvikunnar næstu vikurnar a.m.k., sem gengur út á það að þingfundir samkvæmt starfsáætlun muni hefjast kl. 13 alla daga. Nefndafundir verða fyrir hádegi á þriðjudögum, miðvikudögum og fimmtudögum og sama gildir um þingflokksfundi, þeir eru fyrir hádegi á mánudögum og miðvikudögum. Þetta er í raun framhald af fyrra samkomulagi frá 29. janúar sl., sem var í gildi í tilraunaskyni fram að páskahléi og reyndist vel en er nú aðlagað að starfsáætlun vorsins. Ég vil færa formönnum þingflokka sérstakar þakkir fyrir góða samvinnu um þetta.

Borist hefur bréf frá hv. 10. þm. Norðaust., Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur, um að hún verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðausturkjördæmi, María Hjálmarsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá heilbrigðisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1007, um samninga um rannsóknir á lífsýnum erlendis, frá Ólafi Þór Gunnarssyni. Frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 937, um aðild að Geimvísindastofnun Evrópu, frá Guðjóni S. Brjánssyni, og á þskj. 979, um skráningu samskipta í ráðuneytinu, frá Birni Leví Gunnarssyni. Loks frá mennta- og menningarmálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1020, um áhrif og forsendur áfrýjunar dóms um brot ráðherra gegn jafnréttislögum, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur.

Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, heilbrigðisráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Ráðherrar neita að horfast í augu við veruleikann þegar þeir eru sífellt að vitna í meðaltöl um auknar ráðstöfunartekjur fólks til þess að réttlæta stöðuna. Það gefur skakka mynd af vanda dagsins þar sem 25.000 einstaklingar glíma við atvinnuleysi. Að stærstum hluta er þetta ungt fólk og fólk á lágum tekjum. Þessi vísvitandi bjögun á veruleikanum er síðan endurtekin í fjármálaáætlun. Fjármálaráð bendir hins vegar í umsögn sinni á hættuna á því að lesa of mikið úr meðaltölum, með leyfi forseta: „Sumar afleiðingar samdráttarins koma niður á flestum heimilum, svo sem hækkandi almennt verðlag, en atvinnuleysi kemur einungis niður á þeim sem fyrir því verða. Í framlagðri fjármálaáætlun er ítarleg umfjöllun um stöðu heimilanna þar sem byggt er á meðaltölum. Meðaltöl segja þó lítið þegar frávikin eru stór.“ Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn vekur einnig athygli á eðli þessarar kreppu og hvetur ríki til að koma á sérstökum samstöðugreiðslum þar sem vel stæð fyrirtæki og vellauðugir einstaklingar, sem beinlínis hagnast á kórónukreppunni, leggi tímabundið meira af mörkum til að létta undir með þeim sem verða fyrir mestu áhrifunum af kórónukreppunni og til að draga úr vaxandi ójöfnuði. Einhvers konar samstöðugreiðslur væru ekki einungis til þess fallnar að ýta undir samábyrgð á erfiðum tímum heldur einnig góð efnahagsstjórn. Beinn stuðningur ríkisfjármála er einna minnstur á Íslandi í alþjóðlegum samanburði. Við höfum því bolmagn til að gera betur, en við höfum lítinn tíma. Aðgerð sem þessi ætti að falla vel í kramið hjá flokkum sem vilja berjast gegn ójöfnuði og því spyr ég hæstv. forsætisráðherra hvort henni lítist vel á þessar tillögur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Og ef svo er hvort hún áformi að ráðast í einhverjar slíkar aðgerðir eða hvort hún telji það kannski pólitískt ómögulegt í núverandi ríkisstjórn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að setja hér nokkur mál á dagskrá; í fyrsta lagi málefni atvinnuleitenda; í öðru lagi aðgerðir stjórnvalda og mælingar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á þeim og í þriðja lagi hugmyndir aðalhagfræðings Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ef ég byrja aðeins á stöðu mála í atvinnuleysi þá geri ég athugasemd við það þegar talað er um meðaltöl sem vísvitandi bjögun á raunveruleikanum. Auðvitað er það ekki svo. Auðvitað er enginn að gera lítið úr því gríðarlega vandamáli sem langtímaatvinnuleysi er. Þess vegna hefur ríkisstjórnin einmitt ráðist í aðgerðir á því sviði. Það er áhugavert að skoða núna hvaða nýju störf eru í boði því að 1.583 ný störf voru auglýst í vinnumiðlun Vinnumálastofnunar í mars og 88% þeirra eru komin til vegna aðgerða stjórnvalda, þess átaks sem við höfum ráðist í til þess að fækka þeim á atvinnuleysisskrá sem hafa verið atvinnulausir lengur en 12 mánuði og koma þeim aftur út á vinnumarkaðinn. Þetta segir okkur að aðgerðir stjórnvalda skipta verulegu máli. Ég vil líka koma því á framfæri hér, vegna frétta af mati Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á aðgerðum íslenskra stjórnvalda, að til að byrja með eru útgjöld ríkisins til aðgerða ekki raunhæfur mælikvarði á eitt né neitt nema þau séu sett í samhengi við árangurinn af þeim aðgerðum. En við höfum gert athugasemd við þetta mat Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og þau hafa til að mynda ekki tekið með í reikninginn fjárfestingarátak, framlög til námstækifæra, viðbótarhækkun atvinnuleysisbóta, styrki til rannsókna og þróunar o.s.frv., þannig að þessi mælikvarði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins virðist byggður á mjög þröngri afmörkun sem er reyndar því miður allt of algengt þegar um er að ræða til að mynda eðli fjárfestinga og við áttum ágætissamtal um einmitt í umræðum um fjármálaáætlun. Hv. þingmaður spyr síðan um hugmyndir um að skattleggja þá sem hafa í raun hagnast á kreppunni og það er eitthvað sem ég held að þurfi að skoða 

Herra forseti. Fjármálaráð bendir beinlínis á að við núverandi aðstæður, þar sem byrðarnar lenda mjög ójafnt á fólki í þessari skrýtnu kreppu, segja meðaltöl lítið. Það er ekki óeðlilegt að ég kalli það bjögun á veruleikanum þegar hæstv. fjármálaráðherra kemur trekk í trekk í viðtöl og talar um að ráðstöfunartekjur heimila hafi hækkað eins og það sé eitthvað sem lýsi almennt stöðunni í samfélaginu. Það gerir það bara því miður ekki. Það eru of margir sem hafa það skítt. Mér þykir áhugavert að heyra að búið sé að senda athugasemd til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og ég bíð spenntur eftir svörum. En það er ýmislegt sem hæstv. forsætisráðherra tiltók, eins og fjárfestingarátakið sem ekki hefur einu sinni gengið eftir í sama mæli og það átti að gera og borið við að það tæki lengri tíma að koma framkvæmdum af stað þegar vitað var að hægt var að fara beint og styrkja sveitarfélögin til að ráðast í verkefni sem voru tilbúin.

Herra forseti. Já, það voru sendar athugasemdir vegna þess að það skiptir máli að svona tölur séu samanburðarhæfar milli landa. En eins og ég kom að hér áðan þá eru útgjöld til aðgerða bara einn mælikvarði. Við þurfum líka að horfa á árangur. Í Bretlandi hefur u.þ.b. 15% af vergri landsframleiðslu verið sett í aðgerðir til að bregðast við Covid. Samdrátturinn þar er tæp 10%. Fyrir utan það að ekki eru taldir með þeir liðir sem ég taldi upp áðan þá erum við líka með mjög öfluga sjálfvirka sveiflujafnara sem hafa svo sannarlega virkað sem skyldi, þannig að þegar við skoðum aðgerðir stjórnvalda nema mótvægisaðgerðir samtals um 190 milljörðum kr. á árunum 2020–2021. Áhrif sjálfvirku sveiflujafnaranna eru um 205 milljarðar kr. á tímabilinu. Það er mun umfangsmeira en gert er ráð fyrir í þessum samanburði. Stóra málið er hins vegar hver árangurinn er af þessu og þar sjáum við að samdrátturinn er minni en spáð var vegna aðgerða stjórnvalda.

Virðulegur forseti. Samkvæmt nýrri reglugerð hæstv. heilbrigðisráðherra borgar nú ríkið hótel- og fæðiskostnað allra sem þiggja boð um að fara í sóttvarnahús í fimm daga einangrun. Hvers vegna samþykkir ríkisstjórnin að borga fyrir erlenda ferðamenn sem koma t.d. til landsins að skoða eldgos á Reykjanesi? Telur hæstv. heilbrigðisráðherra ekki lagagrundvöll til að láta ferðamenn borga sjálfa fyrir þessa fimm daga sóttkví á hóteli eins og nágrannaþjóðir okkar gera og það í um helmingi fleiri daga en við? Og enn og aftur: Nú hefur komið í ljós vandamál vegna aukaverkana af bóluefni AstraZeneca og Janssen sem valda blóðtappa, og þá sérstaklega hjá konum. Er ekki kominn tími til að leyfa þeim sem eru með undirliggjandi sjúkdóma að velja sjálf bóluefni eða á að halda áfram þeirri furðulegu þrjósku að þvinga jafnvel og neyða fólk til að fá bóluefni sem það vill ekki? Þá er spurning um hvernig ákveðið var að sekta vegna brota gegn reglum heilbrigðisráðherra, í sóttkví, einangrun og sýnatöku vegna Covid-19. Þegar brotið er gegn skyldu til að fara í sóttkví, samkvæmt 3. gr. og 1. mgr. 4. gr., ákvarðast sektin af alvarleika brots og getur verið frá 50.000 upp í 250.000 kr. Þessi upphæð er viku- til mánaðarútborgun lífeyrislauna almannatryggingalaunþega og fer langt upp í mánaðarútborgun launa hjá láglaunafólki. En þetta eru bara laun fyrir einn dag eða mesta lagi viku hjá þeim sem eru á hæstu launum. Ef sekt á fæla fólk frá því að brjóta gegn reglugerð, hvers vegna í ósköpunum er hún þá ekki tekjutengd? Eiga ekki allir að vera jafnir fyrir lögum og fjárhagsleg refsing að bitna jafnt á öllum? Þarna er hreinlega verið að segja við fólk: Ef þú hefur nógu miklar tekjur getur þú framið brot og borgað sektina. En hinir hafa ekki þann möguleika. Þeir geta misst mánaðarlaun sín meðan þeir betur settu missa kannski einn dag eða viku.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Í fyrsta lagi varðandi gjaldtöku fyrir hótelgistingu og mat í sóttkvíarhóteli var tekin ákvörðun um að falla frá þeirri gjaldtöku til að hvetja fólk frekar til að nýta þennan kost. Við teljum, af fenginni reynslu, að meiri líkur séu á því að við höldum utan um möguleikana á því að fólk brjóti sóttkví ef það er á sóttkvíarhóteli og þess vegna töldum við gjaldtöku þar toga það úrræði í ranga átt. Hv. þingmaður spyr í öðru lagi um tilteknar aukaverkanir af bóluefni AstraZeneca og hvort þær aukaverkanir eigi að leiða til þess að við breytum um nálgun á notkun á því bóluefni í átt að því að fólk fái að velja sér bóluefni. Við höfum nú rætt þetta áður, ég og hv. þingmaður. Það eru náttúrlega ákveðnar frábendingar, það eru tilteknir hópar sem ekki er talið ráðlegt að taki AstraZeneca. Það verður enginn þvingaður eða neyddur, af því að það voru orð hv. þingmanns, til að nota eitt bóluefni frekar en annað. En hins vegar er það þannig að ef fólk kýs ekki það bóluefni sem því stendur til boða í þeirri röð sem sóttvarnalæknir ákveður lendir viðkomandi aftar í röðinni eins og gefur að skilja. Hv. þingmaður spyr síðan um sektir og ég kem vonandi að því hér í mínu síðara svari.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð samt að vera innilega ósammála henni í sambandi við þá sem óttast og eru með undirliggjandi sjúkdóma, sérstaklega vegna þess að við setjum ákveðin aldurstakmörk. Mér skilst að það verði 55 ára og yngri sem fái - og svo hefur líka komið fram að Janssen-bóluefninu fylgi hætta á blóðtappa. Ég spyr: Af hverju í ósköpunum á að refsa fólki með því að setja það aftast í röðina? Af hverju er ekki bara komið til móts við fólk ef það er hrætt? Svo er líka önnur spurning: Hvenær á að klára að bólustetja þá sem eru með undirliggjandi sjúkdóma? Ég veit um fólk sem er með undirliggjandi sjúkdóma og er búið að vera lokað inni. Af hverju er þetta fólk ekki komið í forgang? Af hverju er ekki í fyrsta lagi búið að leyfa þessu fólki að fá bóluefni og í öðru lagi að leyfa því að velja. Það getur ekki verið svo rosalega erfitt. Það er fullt af öðru fólki sem er tilbúið að fá bóluefni ef aðrir vilja skipta.

Virðulegur forseti. Það verkefni stendur yfir einmitt núna, að fara yfir frábendingar vegna þessara bóluefna til að tryggja að ekki sé verið að bólusetja þá hópa þar sem eru meiri líkur á aukaverkunum með tilteknum efnum. Það stendur yfir. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um fólk með undirliggjandi sjúkdóma. Bólusetningar á þeim hópum munu hefjast í þessari viku og eru aðeins komnar af stað. Við erum búin með 70 ára og eldri. Þessi vika verður stór bólusetningarvika, þar sem a.m.k. 8.000 manns verða bólusettir á morgun og það er bara með bóluefni Pfizer, þannig að morgundagurinn verður sennilega stærsti bólusetningardagur frá upphafi. En varðandi síðan vangaveltur hv. þingmanns um sektir og ákveðna tekjutengingu sektargreiðslna, þá er það kannski miklu stærri umræða sem varðar sektaumhverfi almennt í samfélaginu, ég nefni til að mynda sektir fyrir umferðarlagabrot.

Virðulegur forseti. Ég vil við þetta tækifæri beina fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra er varðar lagagrundvöll reglugerðar hæstv. heilbrigðisráðherra sem dæmd var ólögleg í héraðsdómi hér í liðinni viku eins og allir þekkja. Það er margt undarlegt í þessu máli og enn undarlegra varð það nú þegar maður las Morgunblaðið í morgun þar sem flaut upp lögfræðileg álitsgerð sem unnin var fyrir hæstv. dómsmálaráðherra og skilað þann 3. apríl síðastliðinn, sem virðist hafa verið sú álitsgerð sem mest vit var í þegar á reyndi. Það skilur eftir opnar þær spurningar hvernig haldið hefur verið fram að full sátt hefði verið um þetta mál í afgreiðslu ríkisstjórnar áður en reglugerðin er sett. Tekur hæstv. dómsmálaráðherra undir að svo hafi verið? Og ef svo er, hvað varð þess þá valdandi að hæstv. dómsmálaráðherra lætur vinna þessa álitsgerð, sem er dagsett 3. apríl síðastliðinn? Voru það þær efasemdir sem var þá ekki lýst á ríkisstjórnarfundinum eða eitthvað annað sem orsakaði að þetta minnisblað var unnið, eða þessi lögfræðilega álitsgerð? Hitt atriðið sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra út í er hvort ráðherrann kunni skýringu á því hvers vegna þetta lögfræðilega álit var ekki hluti af þeim gögnum sem velferðarnefnd fékk afhent hér fyrir nokkrum dögum síðan frá heilbrigðisráðherra þar sem skilningur nefndarmanna var, leyfi ég mér að fullyrða, að þar hefðu öll gögn sem hefðu grundvallað setningu þessarar reglugerðar verið birt. Síðan flýtur þetta upp á blaðsíður Morgunblaðsins nokkrum dögum síðar. Kann hæstv. ráðherra skýringar á þessu fyrir okkur?

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi síðustu spurningu hv. þingmanns, af hverju þetta var ekki hluti af þeim blöðum sem hv. velferðarnefnd fékk, þá var það minn skilningur að óskað hefði verið eftir þeim pappírum sem lágu fyrir á ríkisstjórnarfundi en minnisblað mitt var ekki þar á meðal. Það er enda ekki hlutverk dómsmálaráðuneytisins sérstaklega að kanna lagastoð fyrir reglugerðir hjá öðrum ráðherrum. En spurningar vöknuðu hjá mér eftir ríkisstjórnarfundinn um þau gögn sem komu fram og ég lét vinna þetta minnisblað til að senda hæstv. heilbrigðisráðherra sem var gert laugardaginn 3. apríl.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þá blasir við að spyrja: Hver urðu viðbrögð heilbrigðisráðherra eða heilbrigðisráðuneytisins við þessari álitsgerð þegar hún lá fyrir? Það virðist af gögnum málsins að þetta sé í raun fyrsta lögfræðilega úttektin sem gerð hafi verið af einhverri dýpt varðandi þessa reglugerð, sem var síðan dæmd ólögleg eða þannig að hún hefði ekki stoð í lögum. Ráðherra segir réttilega að það sé ekki hlutverk dómsmálaráðuneytisins að kanna lagalegan grundvöll reglugerða annarra ráðherra, en það er engu að síður gert í þessu máli. Í kjölfarið vekur sú leynd sem virðist eiga að liggja yfir þessu minnisblaði, þessari lögfræðilegu álitsgerð, auðvitað upp enn fleiri spurningar um það hvers konar hrakförum þetta mál virðist hafa lent í í meðförum dómsmálaráðherra.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki í hvaða hrakförum dómsmálaráðherra á að hafa lent í þessu máli. Ég hafði áhyggjur af lagastoðinni og lét því vinna þetta fyrir mig. Þar sem niðurstaðan varð sú að vafi væri talinn leika á því hvort ákvæði reglugerðarinnar hefði fullnægjandi lagastoð var það sent heilbrigðisráðuneytinu og fékk þar góðar viðtökur. Þar var þakkað fyrir þetta minnisblað og það var skoðað strax þann laugardag. Seinna sama dag kom fram að reyna myndi á málið fyrir dómstólum sem varð raunin.

Forseti. Komið hefur fram í umræðunni og í óundirbúnum fyrirspurnum að beinn stuðningur yfirvalda á Íslandi vegna efnahagsáhrifa Covid hafi verið einna minnstur af samanburðarlöndum. Eins og kemur fram í frétt RÚV eru Tyrkland, Albanía, Hvíta-Rússland, Svartfjallaland, Bosnía og Hersegóvína og Moldóva einnig á þeim lista. Fram kom í máli hæstv. forsætisráðherra að ýmis atriði hefðu ekki verið talin til í þessu áliti að mati ríkisstjórnarinnar en atriðin sem voru talin upp í fyrra andsvari bæta ekkert rosalega miklu við heildarupphæðina. Við verðum að taka tillit til þess að á Íslandi var ferðaþjónustan umfangsmest í efnahagslífinu fyrir Covid. Algjört hrun í ferðaþjónustunni hefur því augljóslega mikil áhrif á Íslandi miðað við önnur lönd. Stærsta hrun í 100 ár, hefur verið sagt, en samt eru sértæk viðbrögð ekki meiri en raun ber vitni. Er það af því að ekki þurfti meiri viðbrögð? Voru viðbrögðin að skila þeim árangri að ekki þurfti meira? Nei, því að miðað við atvinnuleysistölurnar sem við sjáum þurfti og þarf enn þá tvímælalaust meira. Í upphafi árs var 10,7% atvinnuleysi. Í lok janúar 11,6%, það hækkaði. Í lok febrúar 11,4%, það lækkaði pínulítið. Í lok mars 11%, það lækkaði enn þá pínulítið en var samt meira en í upphafi árs. Að auki er síðan u.þ.b. 1% í minnkuðu starfshlutfalli. Alls fækkaði atvinnulausum um 333 en óljóst er hvort það hafi verið vegna þess að fólk hafi bara verið að klára réttindin eða fengið vinnu eða vegna einhvers annars. Þetta er allt þrátt fyrir aðgerðir stjórnvalda. Ég set ákveðið samasemmerki á milli fjárstuðnings yfirvalda, sem er eins lítill og raun ber vitni, og þessa mikla atvinnuleysis. Ég spyr einfaldlega: Af hverju hefur ekki verið farið í aðgerðir þrátt fyrir að atvinnuleysi hafi aukist og aukist það sem af er í þessu ástandi 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem er skyld þeirri sem hv. þm. Logi Einarsson bar fram hér áðan. Ég vil rifja það upp að í fyrsta lagi eru sjálfvirkir sveiflujafnarar ekki taldir með í þessum samanburði. Því er í raun kannski tilgangslítið að bera saman Ísland og Bandaríkin, svo að dæmi sé tekið, þar sem gripið hefur verið til mjög stórra aðgerða, svo að nemur fjórðungi af landsframleiðslu, en allt annað fyrirkomulag er á velferðarkerfinu þannig að sá samanburður skilar litlu. Ef við horfum til annarra Evrópuríkja má sjá að þetta er töluvert mismunandi. Eðli máls samkvæmt, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á, verður höggið þungt hér vegna þess hve ferðaþjónustan er umfangsmikil í hagkerfinu. Þá segi ég: Horfum annars vegar á þennan mælikvarða - og það er rétt að við höfum gert athugasemdir við þessa mælingu AGS því að ekki eru allar aðgerðir okkar teknar með, ekki fjárfestingarátakið, námstækifæri, hækkun atvinnuleysisbóta, styrkir til nýsköpunar, styrkir til rannsókna og þróunar og væntanlega ekki skapandi greinar. Ef við tökum þetta allt til ætti Ísland kannski frekar að mælast í 7,5% af vergri landsframleiðslu í aðgerðum þar sem umfang beinna aðgerða á tímabili fjármálaáætlunar nemur 9,3% af vergri landsframleiðslu árið 2020. Þannig að: Já, við gerum athugasemdir við þetta. En þetta er auðvitað bara afmarkaður mælikvarði. Við þurfum að horfa á það hver niðurstaðan er. Hver er niðurstaðan af því sem gerst hefur á Íslandi? Jú, þrátt fyrir að stærsta útflutningsgreinin lamist dregst innlend eftirspurn einungis saman um 1,9% í fyrra. Samdráttur í landsframleiðslu, eins og ég hef bent á, er mun minni en spáð var í fyrstu og því er í raun og veru illa hægt að bera saman þessa mælikvarða án þess að hafa þá báða undir, þ.e. hver var raunverulegur samdráttur og hver eru þá raunveruleg útgjöld til aðgerða. Hvað varðar atvinnuleysið þá kem ég nánar að því hér á eftir. En þar vil ég þó segja, áður en ég kem að því í mínu seinna svari, að þar er aðgerða stjórnvalda ekki enn farið að sjá stað. 

Forseti. Hér í upphafi faraldursins átti að bregðast við jafnóðum. Við erum búin að sjá það byggjast upp á heilu ári og loksins núna er að koma þessi aðgerð Hefjum störf, sem klárast, eftir því sem ég fæ best skilið, í kringum kosningar. Þá virkar hún ekki lengur. Ekki er gert ráð fyrir fjármagni eða neinu svoleiðis eftir það. Það finnst mér vera mjög óábyrgt af því það verður mögulega pínulítið uppnám í stjórnmálum á þeim tíma þar sem það verður kannski ríkisstjórnarmyndun aftur o.s.frv. Hver veit? Og hvað á fólk þá að gera þegar það missir vinnuna akkúrat í kringum kosningar, af því að ríkisstjórnin er ekki tilbúin að koma með aðgerðaáætlun um hvernig tækla á atvinnuleysið? Við verðum að skoða árangurinn af aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Já, við verðum að skoða hann í heild sinni. Ekki bara meðaltölin, eins og fram kom hér áðan, heldur í heild sinni. Og heildin sýnir að atvinnuleysi fer stigvaxandi og breytingarnar sem sjást núna eru í raun árstíðabundnar sveiflur.

Herra forseti. Já, það er einmitt mikilvægt að skoða alla mælikvarða. Ég er algjörlega sammála því og benti á hver þróunin hefði verið í innlendri eftirspurn og hver hefði verið samdráttur í vergri landsframleiðslu. Atvinnuleysi dróst saman um 0,4 prósentustig í mars en það sem veldur áhyggjum og er stórt úrlausnarefni er fjöldi þeirra sem hefur verið lengi atvinnulaus, lengur en 12 mánuði. Þess vegna er aðgerðum ríkisstjórnarinnar einmitt beint að þeim hópi. Ég benti á að hér væru í boði hátt í 1.600 ný störf. 88% þeirra eru vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar, þ.e. störf sem verða til í gegnum átakið Hefjum störf og munu skipta verulegu máli við það að þetta fólk komist aftur út á vinnumarkað. Það er meira en að segja það að hafa verið í langtímaatvinnuleysi. Það er ekki auðveld staða fyrir nokkurn mann og þess vegna skiptir miklu máli að brugðist sé við. Við eigum eftir að sjá breytingar á þessu. Ég get bara sagt það við hv. þingmann að atvinnulausum hefur fækkað. Við hefðum öll viljað sjá stærri skref í því. 

Virðulegi forseti. Síðastliðið ár hefur reynt allverulega á seiglu þjóðarinnar og ég verð að segja að mér hefur fundist samstaða þjóðarinnar hafa verið aðdáunarverð. Nú skiptir auðvitað miklu að við höldum áfram og gerum vel og að fólk haldi út þegar við erum farin að sjá til lands. En margir hafa skiljanlega miklar áhyggjur af afkomu og velferð og þar hefur einhver fyrirsjáanleiki þýðingu. Á tímum Covid mætti kannski orða það sem svo að einhver fyrirsjáanleiki sé það sem hægt er að biðja um því að hann er auðvitað stórt atriði fyrir fyrirtæki í rekstri sem þurfi að geta metið, þótt ekki sé nema bara gróflega, tekjur og útgjöld, en hann er líka nauðsynlegur fólkinu í landinu, unga fólkinu og því gamla sérstaklega, vil ég leyfa mér að segja. Í nágrannalöndum okkar, Danmörku og Noregi, hafa stjórnvöld birt svokallaðar afléttingaráætlanir. Danir hafa ákveðið að taka ákveðin skref í átt til fyrra lífs þegar bólusetningu 50 ára og eldri verður lokið, og Norðmenn hafa kynnt áætlun sem tekur gildi í skrefum til júníloka og birta þá með því áform, áætlanir sem ætlað er að veita ákveðinn fyrirsjáanleika, auðvitað með eðlilegum fyrir fyrirvara, því að öll ríki glíma því miður við sömu stöðu að þessu leyti að allar áætlanir eru með fyrirvara um breytingar sem við stjórnum illa. Stuðningur við aðgerðir og ráð sóttvarnayfirvalda hefur reynst okkur gríðarlega vel og ég vil leyfa mér að segja að þessi nálgun og þessi fyrirspurn snýst ekki um það, ekki um neinn afslátt af sóttvarnaaðgerðum, heldur um hina hliðina á peningnum. Ríkisstjórnin hefur sett upp bólusetningardagatal, sem er af hinu góða, líka auðvitað með fyrirvara, eðli máls samkvæmt. Ég vil því spyrja um eitthvert dagatal um opnanir, einhverja markvissa opinbera áætlun í því sambandi, einhverja sýn um það hvaða árangri þurfi að ná með tilliti til aldurs og annarra þátta; hvað gerist ef það tekst, hvað gerist ef það tekst ekki o.s.frv.? Þannig að spurningin er einfaldlega þessi til hæstv. forsætisráðherra: Sér hún fyrir sér að birta slíka áætlun um afléttingu í samhengi við bólusetningar?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða fyrirspurn. Það er rétt að við sjáum nágrannalönd okkar vera að kynna slíkar áætlanir, ekki endilega með dagsetningum en ákveðnum viðmiðum út frá framgangi bólusetninga. Það er raunar merkilegt að fylgjast með því að þessar afléttingaráætlanir miðast kannski flestar að því að stefna í það ástand sem við erum í, þ.e. verið er að heimila fólki að fara í klippingu og opna skóla. Það minnir okkur auðvitað á hversu vel hefur tekist að hemja þennan faraldur á Íslandi án þess að vera með mjög harðar aðgerðir, nánast útgöngubann eins og svo margar þessara þjóða hafa þurft að ganga í gegnum. Við heyrum það líka í fréttum frá Bretlandi þar sem hefur gengið vel í bólusetningum en um leið hefur samfélagið nánast verið lamað mánuðum saman. Við höfum unnið að því, svo að ég svari hv. þingmanni, og höfum fengið meiri fullvissu fyrir því, að afhendingaráætlanir bóluefna standist. Þær stóðust á fyrsta ársfjórðungi og því teljum við okkur betur í stakk búin til að horfa til lengri framtíðar, þ.e. hvað varðar áhrif bólusetninga á sóttvarnaráðstafanir. Meðan óvissan var sem mest um hvernig framleiðsla bóluefnaframleiðanda myndi ganga hefði eðlilega lítið hald verið í slíku. Mitt mat er að ákveðin tímamót hafi orðið í því og við séum að sjá miklu meira sannfærandi áætlanir frá bóluefnaframleiðendum sem gera okkur kleift að horfa til lengri tíma. Ég get svarað hv. þingmanni því til að við munum vinna að slíkri sýn á vettvangi ríkisstjórnar. Við vitum hvar við teljum að við verðum stödd um mitt ár. Þá teljum við að bólusetning verði hafin eða henni lokið hjá 240.000 af þeim 280.000 sem ætlunin er að bólusetja þannig að við ættum, miðað við að þær áætlanir gangi eftir, að geta sett upp einhverjar vörður á þeirri leið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Mér finnst skipta máli í þessu sambandi að sóttvarnalæknir sjálfur hefur sagt að hann sjái því ekkert til fyrirstöðu að stjórnvöld leggi fram einhverjar þær áætlanir sem ég nefni hér. Ég skildi það sem svo að þar væri talað um afléttingu í samhengi við bólusetningar. Hæstv. forsætisráðherra nefnir að við séum að ýmsu leyti betur stödd en önnur ríki og það er vitaskuld rétt. Þá myndi ég segja að þess þá heldur sé svigrúm og rými til að ramma inn hver skrefin séu og hvenær þau verði stigin. Það skiptir máli, hvort sem það er út frá dagsetningum eða tölulegum markmiðum um aldur þeirra sem hafa verið bólusett. Ég myndi þá vilja spyrja hæstv. forsætisráðherra, af því að við í Viðreisn höfum kallað eftir því frá því síðasta sumar, hvenær megi vænta þess að þessi rammi verði lagður á borðið, og aftur með þeim fyrirvara að allt er þetta breytingum háð. En ef þessi skref miðast við bólusetningar 

Herra forseti. Ég get bara sagt við hv. þingmann að þegar við erum komin á þann stað að við erum með nokkuð raunhæfar afhendingaráætlanir frá öllum bóluefnaframleiðendum fyrir næsta ársfjórðunginn ættum við að vera komin á þann stað að geta rammað þetta inn. Ég ímynda mér að það geti verið fyrr en síðar. Ég hef mun meiri sannfæringu fyrir því að þær áætlanir sem við höfum verið að sjá núna muni standast. Það er mjög gott merki. Ég vil hins vegar líka segja að margt sem gerst hefur í þessum faraldri hefur kennt manni að vera með alla fyrirvara á lofti alltaf, ekki síst núna hvað varðar óþekktari afbrigði veirunnar sem við sjáum að bóluefnið virkar með mismunandi hætti á. Það er því alltaf mjög erfitt að gera áætlanir fram í tímann án þess að vera með alla þessa fyrirvara á lofti, eins og hv. þingmaður gerði raunar. Við sjáum að hafin er umræða víða í kringum okkur um bólusetningu barna. Það er líka hafin umræða um að hugsanlega verði árleg bólusetning hluti af framtíðarmynstrinu. En það breytir því ekki að þrátt fyrir þetta allt erum við komin á allt annan og miklu betri stað. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég er mjög glöð að standa ekki í þeim sporum sem margir kollega minna standa í, að vera jafnvel núna fyrst að opna skóla eða að hleypa fólki í klippingu. Ég held að það segi að þessar aðgerðir hafa svo sannarlega skilað árangri.  
            

Hæstv. forseti. Ég vildi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra hvernig staðan sé varðandi samninga við sérgreinalækna. Það er kunnara en frá þurfi að segja að það hefur verið ófrágengið mál, sem varðar samninga við þennan hóp, frá 2018, að ég hygg. Það hefur nokkrum sinnum þurft að framlengja greiðslur eða reglugerðir sem gera ráð fyrir greiðslum til bráðabirgða og nú skilst mér að fyrir helgi hafi verið birt á samráðsgátt drög að nýrri reglugerð um þessi mál. Mér finnst ástæða til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvar þessi mál standi, hvort hún geti gefið okkur lýsingu frá sinni hlið á því hvernig stendur á því að samningar hafi ekki náðst á þessum tíma og hvernig hún sjái framtíðina fyrir sér í samningum ríkisins við þennan hóp sem gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki í okkar heilbrigðiskerfi. Auðvitað hefur verið ákveðin togstreita milli sjónarmiða um það hvað eigi að fara fram á vegum hins opinbera og hvað á vegum einkaaðila en ég spyr hvort hæstv. ráðherra sjái fyrir sér breytingar í þeim efnum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er alveg ljóst að þjónusta sérgreinalækna er afar mikilvægur þáttur íslenskrar heilbrigðisþjónustu. Í nýrri heilbrigðisstefnu sem gildir til ársins 2030 gerum við ráð fyrir að þessi þjónusta sé í raun hluti af því sem við, samkvæmt stefnunni, köllum annars stigs heilbrigðisþjónustu. Ef heilsugæslan er fyrsta stigið og sérgreinasjúkrahús þriðja stigið er þar um að ræða hluta af annars stigs þjónustu sem líka er veitt af göngudeildum sjúkrahúsanna, mögulega dagdeildum en ekki síður heilbrigðisstofnunum úti um land. Þarna er því um að ræða sérþekkingu sem er mikilvægur partur af heilbrigðisþjónustunni. Eins og kemur fram í fyrirspurn hv. þingmanns runnu samningar út í lok ársins 2018. Síðan þá hafa ekki náðst samningar milli aðila en í lögum um sjúkratryggingar, sem eru í gildi, er skýrt kveðið á um þá meginreglu að til að ríkið greiði hlutdeild í kostnaði við heilbrigðisþjónustu þurfi að liggja fyrir samningur milli aðila um veitingu þjónustunnar. Það liggur fyrir í lögum en þó er heimilt að ráðherra leggi fram reglugerð um tímabundna endurgreiðslu til sjúkratryggðra á kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu. Þar er skýrt tekið fram að um tímabundið úrræði sé að ræða sem skuli einungis nýta í sérstökum tilvikum. Þetta er líka undirstrikað í greinargerð með lögunum þar sem kemur fram að þessu úrræði skuli bara beitt í einstökum afmörkuðum tilvikum. Nú hefur þessi úrræði verið beitt í á þriðja ár og ljóst er að varla verður lengur litið svo á að um tímabundnar aðstæður sé að ræða. Vegna mikilvægis þess að við náum samningi í þessu máli þurfum við að horfast í augu við þá stöðu að sjálfstætt starfandi sérgreinalæknar hafa í sumum tilvikum sett gjaldskrá til hliðar við opinbera kerfið sem veldur því að sjúklingar þurfa að greiða tvo reikninga þegar þeir sækja þjónustu sérgreinalækna.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég ítreka samt sem áður það sem var hluti spurningar minnar, þ.e. hvort ráðherra geti frá sínum bæjardyrum séð lýst því hvaða atriði það eru sem gera það að verkum að samningar hafa ekki náðst, að við erum í stöðu sem þurft hefur að bregðast við með tímabundnum ráðstöfunum. Og síðan: Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér sem framtíðarfyrirkomulag? Eða sér hún fyrir sér framtíðarbreytingar á því fyrirkomulagi sem hér hefur verið við lýði? Mér finnst mikilvægt að það komi fram. Ég geri mér grein fyrir því að reglugerðin er enn í vinnslu og vonandi er staðan sú að áfram sé í gangi einhver viðleitni til að reyna að ná samningum. En það væri hins vegar mjög gott ef hæstv. ráðherra gæti upplýst okkur um þessi atriði.

Virðulegi forseti. Grundvallaratriðið í þessu er auðvitað takmarkað fjármagn. Við erum með tiltekið ákvarðað fjármagn af hendi fjárstjórnarvaldsins sem er Alþingi, þ.e. hversu miklar upphæðir við viljum setja í kaup á þjónustu sérgreinalækna. Það getur ekki verið ótakmarkað. Það er takmarkað á einhvern hátt. Þá þurfum við að vita sem kaupandi þeirrar þjónustu hvaða þjónusta það á að vera. Þarna stendur hnífurinn í kúnni vegna þess að veitendur þjónustunnar vilja geta veitt hana samkvæmt eigin mati og sent síðan reikninginn á ríkið. Það er þessi ágreiningur sem liggur í loftinu. Það sem ég áforma að gera er í raun og veru að setja fram reglugerð um að endurgreiðslan verði ekki við þá sem starfa án samnings og taki þá ekki til þeirra sem krefja sjúklinga um auknar greiðslur umfram gjaldskrá Sjúkratrygginga. Ég held að við hefðum öll getað búist við því að 

Mig langaði til að koma hér upp til að ræða um vinnubrögð þingsins. Við erum með til meðferðar í dag fjögur stjórnarfrumvörp, sem eru í reynd að koma fyrir þingið öðru sinni vegna þess að öll eiga þessi mál það sameiginlegt að hafa áður verið lögð fram af þingmönnum stjórnarandstöðu. Og öll eiga þessi mál það sameiginlegt að koma fram í nánast sama búningi alveg óbreyttum eða lítillega klæðskerasniðin. Í flestum þessara mála eru töluvert miklir hagsmunir að baki. Ég nefni mál sem ég lagði fram í nóvember í fyrra, mál sem varða réttarbætur barna vegna barnaníðs á netinu. Mig langar til að ræða það hér hvort það geti verið að við getum sammælst um að ætla að vinna með öðrum hætti en þessum og hvort við getum kannski farið að bera virðingu fyrir því að við erum stundum að vinna saman að góðum málum og hvort málin hér í þinginu megi þá ekki stundum njóta þess í stað þess að liggja í frystingu.

Virðulegi forseti. Þegar ég var í framhaldsskóla spilaði Skítamórall oft á böllunum hjá okkur og skemmtilegasta atriðið hjá þeim var Syrpan svokallaða þar sem þeir tóku með sínu nefi ýmis íslensk og erlend dægurlög og fluttu okkur framhaldsskólanemunum. Ég fæ sömu tilfinningu þegar ég sé dagskrá fundarins í dag og ég fékk þá, nema við erum ekki í Njálsbúð árið 1996, við erum á Alþingi Íslendinga. Og það sem ríkisstjórnin býður okkur er endurflutningur á fjórum góðum þingmálum stjórnarandstöðunnar, vegna þess að fólk er svo ofboðslega fast í þeim förum að ekki megi samþykkja tillögur ef þær koma úr vitlausri átt. Það á frekar að geyma þær í eitt ár, hálft ár, alla vega nokkra mánuði, til að leggja þær fram efnislega óbreyttar og þá er hægt að samþykkja þær. Þetta er bara lélegt, herra forseti. Þetta er ofboðslega lélegt.  
            

Herra forseti. Það hlýtur að teljast til sérkennilegra vinnubragða og eiginlega vera vanvirðing við starfsemi þingsins að nýta ekki þau mál sem fyrir eru og hafa verið lögð fram og virðist vera vilji til, ef marka má suma ráðherra, að fái brautargengi. Okkur þingmönnum er uppálagt að það þýði ekki að leggja fram þingmál ef sams konar mál er þegar komið til þingsins. Nú vill þannig til að á dagskrá þingsins í dag er a.m.k. eitt þingmál klárlega sem er í nefnd þingsins og efni þessara tveggja frumvarpa er, að ég fullyrði, 95%+ sama efnis. Gilda þessar reglur eingöngu um hv. þingmenn, gilda þær ekki um hæstv. ráðherra, að þeir eigi ekki að leggja fram frumvörp sem þegar liggja fyrir í þinginu?

Forseti minnir á að það er eingöngu regla að þingmál sem hafa verið felld, sem Alþingi hefur tekið afstöðu til, geti ekki verið flutt á sama þingi. Forseti kannast ekki við neina aðra reglu í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég hélt hér á sínum tíma ræðu um hina róttæku stefnu Pírata, grunnstefnuna, og ég ætla að lesa hér upp úr henni til fróðleiks. Í lið 1.1 stendur: „Píratar leggja áherslu á gagnrýna hugsun og vel upplýstar ákvarðanir.“ Þetta er róttæk stefna í pólitík á Íslandi í dag, virðulegi forseti. Í lið 1.2 stendur: „Í þessu felst að Píratar móti stefnu sína í ljósi gagna og þekkingar sem er aflað óháð því hvort tillaga virðist í fyrstu æskileg eða ekki.“ Þetta er líka róttæk pæling í íslenskum stjórnmálum í dag. Í framhaldinu segir í lið 1.2: „Afstaða Pírata til hugmynda er óháð því hverjir talsmenn hennar eru.“ Þetta er róttæk pæling í íslenskum stjórnmálum í dag, virðulegi forseti Það er leiðinlegt að þetta sé ekki í það minnsta nýtt umkvörtunarefni heldur þvert á móti venja. Það er þreytandi. Það er Alþingi ekki til virðingarauka og við eigum að breyta þessu. Meiri hlutinn getur það alveg. Vonandi mun sá næsti alla vega gera það, hver sem hann verður.

Virðulegur forseti. Það er takmarkaður tími sem þingið hefur til meðferðar á málum, hann takmarkast t.d. einmitt af þessum ræðustól, hann takmarkast af þeim tíma sem nefndir hafa til funda og endurtekning á þingmálum tekur líka af þeim tíma. Það minnkar afköst þingsins og nóg er af málum til að afgreiða samt. Þetta hefur verð gegnumgangandi vandamál undanfarin ár og sérstaklega á þessu kjörtímabili þar sem við upplifum við upphaf þessa kjörtímabils að það gleymist að gera ráð fyrir endurgreiðslu vegna efniskostnaður hjá framhaldsskólum vegna verknáms. Við Píratar vorum með tillögu um að bæta þar við fjárheimildum en það mátti ekki samþykkja hana, það varð að draga hana til baka, fella hana og koma með aðra sem var ekki nákvæmlega eins. Sama hvað ég reyndi að spyrja, hversu mikill kostnaðurinn var í raun og veru, var svarið alltaf: Við vitum það ekki alveg. Það var líklega nær því sem við Píratar lögðum til en við fáum aldrei nákvæm svör. Þetta er einkenni þessara starfshátta þar sem sífellt 

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir með félögum mínum sem hafa undrað sig á þessum vinnubrögðum. Við erum á sama tíma að kljást við það þekkta vandamál að þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar er óskalisti sem litlar líkur eru á að fáist uppfylltur. Ég hef ekki tölu yfir hversu mörg af þeim málum sem ríkisstjórnin lagði af stað með í haust eru ekki komin til afgreiðslu í nefnd og munu líklega ekki gera það úr þessu. En þau eru býsna mörg og akkúrat þess vegna vekur sérstaka furðu að fara í endurvinnslu, eins og þetta hefur verið nefnt hér af hálfu ýmissa þingmanna, þ.e. að ráðherrar ríkisstjórnarinnar frumflytja hér að eigin sögn mál sem þegar hafa verið flutt af hálfu annarra þingmanna og eru komin langt í vinnslu. Ég verð að segja að þótt dæmin séu til - og þau voru sannarlega ekki, svo sanngirni sé gætt, búin til í tíð þessarar ríkisstjórnar þótt þetta sé býsna langt gengið - þá á þetta mál dómsmálaráðherra sér næstum því algjöra samsvörun í máli sem er að klára sitt ferli hér inni á þingi og það er vandræðalegt. Það er ráðherra til skammar.

Herra forseti. Ég tek undir það sem fram hefur komið hér í dag um einkar óheppilega verkstýringu og sóun á starfskröftum þingmanna þegar ríkisstjórnarflokkarnir geta ekki hugsað sér að styðja góð mál sem koma frá stjórnarandstöðuflokkunum en mæta svo korteri síðar með eigin mál sem eru algjörlega sambærileg. Sem dæmi vil ég taka mál sem er til 1. umr. hér í dag og varðar afglæpavæðingu neysluskammta. Þar fóru stjórnarliðar mikinn í umræðunni í fyrra þegar hv. velferðarnefnd var búin að vinna þetta mál algerlega til loka, búin að kalla inn alla gesti, vinna málið, búa til nefndarálit, en stjórnarliðar treystu sér ekki til að styðja málið af því að það vantaði einhverja eina skilgreiningu á einhverju magni. Svo kemur nýtt frumvarp og þá reynist umrædd skilgreining ekki heldur vera til staðar. Maður veltir fyrir sér: Af hverju koma þeir ekki 

Herra forseti. Já, það er auðvelt að taka undir það sem hefur komið fram og kannski ekki síst þar sem maður heyrir svo oft, einkum frá stjórnarliðum, gagnrýni á þingmannafrumvörp, að þau séu svo illa unnin. Það er rosalega pínlegt þegar nákvæmlega sama frumvarp kemur frá ráðuneyti, sem á einhvern veginn að vera betur unnið; það er eins og fagmennska verði til við það eitt að einhver afritar og límir. Þetta er ekki heldur jákvætt út frá þeim forsendum að við höfum takmarkaðan tíma. Við þurfum að nýta tímann vel og það er verið að sóa tíma þingsins í að endurtaka sig aftur og aftur. Það eru mörg mál sem eru lögð fram á hverju einasta ári. Það mætti líka í þessu samhengi ræða hvort ekki mætti leyfa þingmálum að lifa milli þinga en í öllu falli þurfum við að hætta að sóa tíma til þess eins að einhver ráðherra fái klapp á bakið.

Virðulegur forseti. Ég myndi kannski vilja bæta því við mína fyrri ræðu að það megi og eigi og verði að líta til hagsmunanna sem eru að baki í einstökum þingmálum. Ég er eðlilega upptekin af því máli sem var lagt fram í nóvembermánuði og varðar réttarbætur til að verja börn gegn barnaníði á netinu. Þetta mál er látið liggja mánuðum saman. En hinn punkturinn er síðan líka um tímastjórnunina, um vinnulagið. Hvað segðu menn ef svona vinnumenning tíðkaðist í einkafyrirtæki, að tefja mál sem eru fullbúin, að draga úr framleiðni, viljandi og vitandi vits, að minnka afköst, draga úr þeim með markvissum hætti, að skila verri og hægari árangri? Í þessum málum er birtingarmyndin sú að við erum að tefja og draga úr réttarbótum.

Herra forseti. Ég vil einmitt komið inn á þá tregðu sem ríkir um það að taka við góðum málum stjórnarandstöðu og afgreiða þau. Sá sem hér stendur hefur þrim sinnum, eins og þeir segja á Austfjörðum, þrisvar sinnum lagt fram frumvarp um að ríkisstarfsmenn geti unnið til 73 ára aldurs ef þeir kjósa og geta og vilja. Í góðri tilraun til að ná góðri sátt um þinglok fyrir ári síðan var þessu frumvarpi vísað til ríkisstjórnar gegn því loforði að frumvarp kæmi fram frá ríkisstjórninni fyrir síðustu jól um sama efni. Við það hefur ekki verið staðið þannig að tregðan til að taka góð mál og afgreiða þau fljótt og vel tekur á sig ýmsar myndir, herra forseti, m.a. þessa. Þetta er í besta falli hallærislegt. Við getum orðað það þannig. En þetta eru náttúrlega engin vinnubrögð.

Virðulegi forseti. Ögn í viðbót varðandi þetta vinnulag hjá stjórnarflokkunum. Í október síðastliðnum töluðu fulltrúar stjórnarflokkanna um það sem sérstaklega þreytandi tegund af lygum þegar fólk sem veit betur heldur fram þvættingi. Þetta var þegar stjórnarandstaðan brást við fréttum af því að ræddur væri möguleikinn á afmörkuðu svæði fyrir fólk sem vísa ætti úr landi. Þetta þótti vera lygi og þvættingur vegna þess að ekki væri stafkrókur um slíkar fyrirætlanir í þingmálaskrá, í sömu þingmálaskrá og minnist ekki orði á tvö af þeim endurfluttum málum sem við ræðum hér í dag. Hvort er það lygi og þvættingur eða ekki að vísa til fyrirætlana sem ekki koma fram í þingmálaskrá? Stjórnarliðar þurfa að gera sér upp einhverja skoðun á því og hætta að fella mál bara til að fella þau vegna þess að þau koma frá röngum flokkum.

Virðulegur forseti. Þetta eru óboðleg vinnubrögð, svo óboðleg að ég kem til baka úr fæðingarorlofi til að mótmæla þeim. Nei, reyndar ekki alveg. En mér þykir leitt að ríkisstjórnin, sem stærir sig af styrkingu Alþingis í stjórnarsáttmála sínum, skuli hnupla þessum málum frá stjórnarandstöðunni til að geta skreytt sig með stolnum fjöðrum í stað þess að vinna með stjórnarandstöðunni, í stað þess að vinna í breiðari sátt um málin. Himinn og jörð munu ekki farast þótt stjórnarandstaðan fái að koma góðum málum í gegn í góðu samstarfi við ríkisstjórnina. Það sýnir bara að ríkisstjórnin getur unnið með fólki sama hvorum megin það stendur, í stjórn eða stjórnarandstöðu. Ég hefði haldið að það væri eitthvað til að hreykja sér af, til þess að vera stoltur af, í stað þess að taka góð mál og gera þau að sínum og láta eins og hin hafi ekki verið nógu góð fyrir. Það er bara ekki rétt. Við sjáum það á þessum málum hvað þau eru fullkomlega sambærileg við þau mál sem við í stjórnarandstöðunni höfum lagt fram. Það var ekkert að þessum málum, þau komu bara frá röngu fólki.

Herra forseti. Það kemur mér nokkuð á óvart að það sé í góðu lagi að sams konar þingmál séu í gangi í þinginu á sama tíma, a.m.k. eru það þær leiðbeiningar sem við hv. þingmenn fáum ef við fáum góðar hugmyndir og viljum koma þeim fram, að það sé því miður of seint því að í smíðum sé frumvarp sem sé sama efnis eða svipaðs efnis. Af sjálfu leiðir að þá er sjálfhætt. Við skulum ekki gera það að aðalatriði, en maður hlýtur að spyrja hæstv. forseta hvort það geti talist góð vinnubrögð að vera með sams konar mál í gangi í þinginu og láta þau jafnvel velkjast um þangað til ráðherra þóknast að leggja fram sams konar mál þegar þingvilji virðist vera fyrir framgangi málsins. Hvort það séu ekki óheppileg vinnubrögð og hvort það sé þá ekki í það minnsta ráð að sameina mál eins og það sem okkur hefur orðið tíðrætt hér um í dag um barnaníð, að það liggi í hlutarins eðli að það verði bara tekið inn með þingmannamálinu og þingmannamálið verði þá það mál sem verður að veruleika þar sem málin eru nánast eins, efnislega er enginn munur á þeim. 

Virðulegur forseti. Fyrst um það þingmál sem hér er til umfjöllunar, sem er frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, þess efnis að kaup og varsla á takmörkuðu magni ávana- og fíkniefna til eigin nota, svokölluðum neysluskömmtum, verði heimil. Ég vil taka það fram hér, í framsögu minni um þetta mál, að um er að ræða mjög mikilvæga breytingu sem hvílir á heildstæðri hugmyndafræði um skaðaminnkun. Það eru nokkur skref sem hafa sannarlega verið stigin hér á landi og að því er nokkur aðdragandi. Fyrst og fremst átti sá aðdragandi sér stað í tíð hæstv. þáverandi heilbrigðisráðherra, Kristjáns Þórs Júlíussonar, og þá með þingsályktun frá þingflokki Pírata en með góðu samstarfi þess þingflokks og þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra tókst að skapa ákveðinn grundvöll fyrir skýrslu og stefnumótun sem varð til í heilbrigðisráðuneytinu og er þar til og skiptir miklu máli í þeim skrefum sem verið er að stíga, hvort sem er í því frumvarpi sem hér er til umræðu eða í því frumvarpi sem varð að lögum fyrr á kjörtímabilinu, sem er frumvarp um neyslurými. Ég finn fyrir því hér, og líka aðeins í umræðu um fundarstjórn forseta rétt á undan, að fólki er eðlilega mikið í mun að ættfræði þessa málaflokks sé haldið til haga. Ég hef mikinn skilning á því og ég vil að það komi hér strax fram að sú sem hér stendur hefur lagt áherslu á að halda alltaf til haga, þegar þessi mál hafa verið rædd, því frumkvæði sem kom úr þingflokki Pírata á sínum tíma og fékk síðan brautargengi, eins og hér hefur verið rakið. Þingmannafrumvarpið var lagt fram á 150. löggjafarþingi og er endurflutt á yfirstandandi þingi, og þar er hv. þm. Halldóra Mogensen fyrsti flutningsmaður. Það er rétt að fram komi að frumvarpið sem hér er til umræðu byggir að hluta til á þeirri vinnu og þeim umsögnum sem bárust um það frumvarp í meðförum hv. velferðarnefndar. Mitt mat er að það sé gríðarlega mikilvægt að stíga skref í málaflokki af þessu tagi með eins breiðri samstöðu og nokkurs er kostur. Okkur lánaðist að taka ákvörðun um neyslurými í samstöðu í þingsal og það var skref sem var kannski miklu róttækara en við áttuðum okkur á þegar við vorum að taka það. Þó að það varðaði fyrst og fremst rekstur neyslurýma þá snerist það um þá grundvallarafstöðu að meðhöndla eigi vanda vímuefnaneytenda í íslensku samfélagi í heilbrigðiskerfinu fremur en í dómskerfinu. Þetta er grundvallaratriði. Um leið er rétt að halda því til haga að efasemdir um gagnsemi hinnar alþjóðlegu baráttu gegn vímuefnum hafa farið vaxandi og verið áberandi í samfélagsumræðu, bæði alþjóðlegri og innlendri, og hafa verið studdar rannsóknum og alþjóðlegri stefnumótun. Rannsóknir hafa beinlínis sýnt að ekki er beint orsakasamhengi milli afglæpavæðingar neysluskammta til eigin nota og marktækrar aukningar á notkun ávana- og fíkniefna í samfélaginu. Það er einfaldlega ekki hægt að styðja slíkt með rannsóknum. Jafnframt hefur verið sýnt fram á að refsingar hafa lítil sem engin áhrif á hegðun einstaklinga heldur eru margir aðrir samverkandi persónubundnir þættir sem hvetja einstakling til að breyta hegðun hvað vímuefnanotkun varðar. Það að banna öll fíkniefni eykur, samkvæmt rannsóknum, jaðarsetningu notenda efnanna og stuðlar að útskúfun þeirra frá samfélaginu. Slíkar aðstæður draga úr áhrifamætti úrræða sem ætluð eru til verndar heilsu notenda, svo sem skaðaminnkunar og annarrar heilbrigðisþjónustu sem krefst óskoraðs trausts milli þjónustuaðila og skjólstæðings. Þetta traust hefur til að mynda verið byggt upp með mjög mikilvægum og gagnlegum hætti hjá Frú Ragnheiði. Þar hafa orðið til sprotar sem við eigum að byggja á í annarri heilbrigðisþjónustu fyrir þennan viðkvæma hóp. Með því að afnema með þessu frumvarpi, verði það að lögum, refsingu vegna kaupa og vörslu neysluskammta vímuefna ætlaðra til einkanota væri stigið stórt skref í áttina að viðhorfsbreytingu í íslensku samfélagi gagnvart fólki sem notar hvaða vímuefni sem er. Þannig mun frumvarp þetta, verði það að lögum, draga úr jaðarsetningu og fordómum í garð þeirra sem nota vímuefni sem hingað til hafa verið bönnuð, sem aftur gæti orðið til þess að fleiri einstaklingar en ella myndu sækja sér viðeigandi aðstoð til að takast á við fíknisjúkdóma og afleiðingar þeirra. Í því skyni er vonast til að með frumvarpinu muni viðhorf almennings gagnvart notendum vímuefna verða mannúðlegra og það muni sporna gegn fordómum og draga úr þeirri skömm sem fylgir því að vera notandi vímuefna. Það er mín sannfæring, sem er studd með alþjóðlegum rannsóknum, að verði frumvarp sem þetta að lögum muni það bjarga mannslífum. Þess vegna er þetta mannúðarmál fyrst og fremst og heilbrigðismál. Gildishlaðin orð sem við ræddum aðeins hér þegar við ræddum málin fyrr varðandi neyslurýmin, sem leiða til neikvæðra hugrenningatengsla, stuðla líka að jaðarsetningu notenda vímuefna. Í stað orðanna fíkill, fíkniefni, fíkniefnaneytendur og dópistar ættum við að nota orðin vímuefni og notendur vímuefna svo að einhver dæmi séu nefnd. Það liggur því við að næsta skref væri að breyta heiti laganna en með bættri orðræðu náum við betri árangri og smám saman verður þá viðhorfsbreyting í málaflokknum. Virðulegi forseti. Markmið frumvarpsins er, eins og fyrr segir, að breyta lögum um ávana- og fíkniefni á þá leið að kaup og varsla á takmörkuðu magni af ávana- og fíkniefnum til eigin nota, svokölluðum neysluskömmtum, verði heimil. Í því samhengi verður að gera skýran greinarmun á afglæpavæðingu neysluskammta af ávana- og fíkniefnum til eigin nota, sem hér er til umræðu, og lögleiðingu ávana- og fíkniefna sem einnig hefur verið í umræðunni undanfarin ár. Með frumvarpi þessu er einungis um það að ræða að kaup og varsla á takmörkuðu magni af ávana- og fíkniefnum til eigin nota verði heimil. Eftir sem áður er meðferð, innflutningur, útflutningur, sala, skipti, afhending, móttaka, framleiðsla, tilbúningur og auk þess kaup og varsla á ávana- og fíkniefnum sem er yfir hinu skilgreinda takmarkaða magni efna skilgreind óheimil og refsiverð samkvæmt lögum. Með öðrum orðum er verið að afnema refsiábyrgð fyrir kaup og vörslu á takmörkuðu magni efnis en þrátt fyrir það eru efnin eftir sem áður bönnuð. Ég vil leggja áherslu á þennan mun, en þar með er ekki sagt að ég sé að gera sérstaklega grein fyrir afstöðu minni í því máli heldur fyrst og fremst að gera grein fyrir því hvað það er sem hér er verið að leggja til. Með lögleiðingu ávana- og fíkniefna er átt við að lög sem banna vörslu og neyslu fíkniefna yrðu felld úr gildi og það væri annað skref en hér er verið að stíga. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að þrátt fyrir að hér sé einungis verið að boða efnislegar breytingar á þremur ákvæðum laganna er hér um mjög mikilvægt mál að ræða enda boðar frumvarpið gagngerar breytingar frá núgildandi lögum. Í umræddu frumvarpi eru boðaðar breytingar á lögum um ávana- og fíkniefni á þá leið að kaup og varsla á takmörkuðu magni af vímuefnum til eigin nota, svokölluðum neysluskömmtum, verði heimil en í frumvarpinu er jafnframt kveðið á um að ráðherra skuli í reglugerð kveða á um hvaða magn ávana- og fíkniefna geti talist til eigin nota. Nauðsynlegt þykir að gera það með reglugerð þar sem markaður með fíkniefni er síbreytilegur og brýnt að geta brugðist við og bætt inn efnum í reglugerðinni og breyta stærðum neysluskammta án þess að til lagabreytinga þurfi að koma. Þá er rétt að benda á að verði frumvarpið að lögum falla sektarheimildir lögreglu vegna brota á vörslu á neysluskömmtum ávana- og fíkniefna niður. Jafnframt er í frumvarpinu lagt til að ekki skuli gerð upptæk efni sem eru í vörslu einstaklinga sem eru 18 ára og eldri þegar magn þeirra er innan þess sem talist getur til eigin nota. Ástæða þess að ákveðið var að breytingin næði bæði til kaupa og vörslu, sem er breyting frá öðrum þeim málum sem hér hafa verið til umfjöllunar, ávana- og fíkniefna til eigin nota, er sú að ómögulegt er að ímynda sér aðstæður þar sem notandi vímuefna hafi undir höndum neysluskammta af efnum án þess að hafa þurft að útvega sér efnin með einhverjum ráðum. Ef einungis varsla ávana- og fíkniefna er heimiluð en öflun þeirra enn skilgreind refsiverð háttsemi er raunveruleiki notenda sá að ekki er búið að afglæpavæða neysluskammta til eigin nota að fullu. Í frumvarpinu er því lagt til að sala á ávana- og fíkniefnum verði enn bönnuð að fullu en kaup á neysluskömmtum heimiluð. Slík útfærsla á lagaákvæði er sannarlega óvenjuleg en er þó þekkt í íslenskum lögum og minnir um margt á sænsku leiðina sem innleidd hefur verið í íslenskum rétti, þar sem lögfest var að greiðsla fyrir vændi væri refsiverð og gengið út frá því að ábyrgðin á viðskiptunum hvíldi á herðum kaupanda en ekki seljanda. Í þeirri útfærslu sem lögð er til í þessu frumvarpi væri þessu öfugt farið, þ.e. sala á ávana- og fíkniefnum yrði refsiverð og gengið út frá því að ábyrgðin á viðskiptunum hvíldi á herðum seljanda, enda standa margir af þeim sem kaupa ávana- og fíkniefni til eigin nota höllum fæti í samfélaginu. Rétt er þó að taka fram að eingöngu er lagt til að heimilt verði að kaupa ávana- og fíkniefni upp að því marki sem heimilt væri samkvæmt lögum og reglugerð, þ.e. innan fyrir fram skilgreinds neysluskammts. Kaup á vímuefnum umfram það magn yrðu áfram refsiverð. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er lagt til að heimild lögreglu til upptöku efna nái ekki til þeirra efna sem eru í vörslu einstaklinga 18 ára og eldri þegar magn efnanna er innan þess sem talist getur til eigin nota. Þannig verði tryggt að efni til eigin neyslu verði ekki haldlögð jafnvel þótt þeirra kunni að hafa verið aflað með ólögmætum hætti. Lögreglan mun þá hvorki hafa heimild né skyldu til að gera slík efni upptæk. Tilgangurinn með því er að bregðast við þeim aðstæðum sem upp hafa komið þegar einstaklingar sem glíma við vímuefnavanda hafa veigrað sér við að hringja eftir bráðaaðstoð eða leita sér aðstoðar af ótta við handtöku eða að lögregla haldleggi neysluskammta þeirra. Jafnframt er lagt til að undantekningin taki ekki til einstaklinga yngri en 18 ára. Þrátt fyrir að rétt þyki að treysta fullorðnum einstaklingum til að taka sjálfir ákvarðanir um neyslu vímuefna þykir rétt að heimild fyrir haldlagningu verði til staðar fyrir börn þar sem þau hafa ekki í öllum tilvikum fullan þroska til að meðhöndla efni af þessu tagi. Við samningu frumvarpsins var litið sérstaklega til reynslu Portúgala, Norðmanna og Oregonfylkis í Bandaríkjunum en þar hafa neysluskammtar til eigin nota annaðhvort þegar verið afglæpavæddir eða slík vinna er í ferli. Áfram verður litið til reynslu í öðrum löndum, verði frumvarp þetta samþykkt, við skilgreiningu á neysluskammti til eigin nota en í frumvarpinu er kveðið á um að þegar lögin taki gildi, 1. janúar 2022, liggi fyrir reglugerð þar sem kveðið er á um hversu mikið magn efna verði heimilað til eigin nota. Við þá vinnu þarf að gera ráð fyrir ítarlegu samráði við þá aðila sem hagsmuna hafa að gæta, svo sem notendur, ríkissaksóknara og lögregluna. Að lokum er rétt að nefna að frumvarpinu er ætlað að styðja við fyrrnefnd breytingalög um neyslurými en samkvæmt gildandi lögum er heimilt að gera upptæk ávana- og fíkniefni og refsa þeim sem hafa þau á sér. Markmið þeirra laga er að veita notendum vímuefna sem sprauta sig með ávana- og fíkniefnum í æð athvarf til að neyta efnanna við bestu mögulegu aðstæður með það að markmiði að koma í veg fyrir frekari óafturkræfan skaða og auka lífsgæði og bæta heilsufar þeirra. Ljóst er að þau lög ná ekki markmiði sínu að fullu fyrr en kaup og varsla neysluskammta verður afglæpavædd, þ.e. gerð refsilaus. Í samskiptum heilbrigðisráðuneytisins við sveitarfélög, varðandi það að opna neyslurými, hafa sveitarfélögin lýst yfir áhyggjum af réttarstöðu starfsmanna sinna þegar þeir aðstoða vímuefnaneytendur við neyslu. Þær áhyggjur verða að engu, ef frumvarp þetta verður að lögum, vegna þess að slík háttsemi yrði ekki ólögleg. Þrátt fyrir að frumvarpið feli í sér afmarkaðar aðgerðir er ljóst að með því er stigið stórt skref í átt að skaðaminnkun. Þegar hefur lögum um ávana- og fíkniefni verði breytt þannig að rekstur neyslurýma er heimilaður en með þessu frumvarpi er tekið eitt skref enn í átt að skaðaminnkun. Jafnframt standa vonir til þess að hægt verði að leggja fram heildstæða stefnu í áfengis- og vímuefnamálum, m.a. á grundvelli tillögu til þingsályktunar um lýðheilsustefnu sem nú liggur fyrir Alþingi og er til umfjöllunar í hv. velferðarnefnd. Þá verði lögð aukin áhersla á forvarnir, meðferðarúrræði og skaðaminnkandi verkefni en á sama tíma er mikilvægt að stíga fleiri skref í átt að mannúðlegra fyrirkomulagi í málaflokknum. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins sem hér er til umræðu og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til velferðarnefndar og 2. umr.

Forseti. Mig langar að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að mæla fyrir þessu máli og leggja það fram. Ég styð það náttúrlega heils hugar. En mig langar til að spyrja út í þetta af því við Píratar lögðum fram svipað mál á þessu þingi. Þar kom fram að við myndum setja saman starfshóp til að skoða og fylgjast með árangri þessarar stefnubreytingar, þ.e. hvaða árangur afglæpavæðing hefði og horfa líka til þess að ef sparnaður yrði í refsivörslukerfinu, hvort það yrði ekki tryggt að þeim peningum yrði varið í forvarnir. Að það komi fram hversu mikilvægt það er að við séum að efla forvarnastarf á sama tíma og við erum að afglæpavæða. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvers vegna það kemur ekki fram í þessu frumvarpi og hvort hún sé á tánum gagnvart þessu. Verður tryggt að vel verði fylgst með þessu? Ég hef áhyggjur af því að ef við gerum það ekki, að það verði enginn auðsjáanlegur árangur sem við mælum og fylgjumst með, gæti þetta svo auðveldlega farið aftur í fyrra horf.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og raunar samstarfið í þessum málaflokki, sem hefur verið mjög dýrmætt. Það er langtímamál að meta áhrifin af breytingum af þessu tagi. Enn er deilt um áhrifin í Portúgal þrátt fyrir 20 ára reynslu frá gildistöku laganna. Ég tek undir grundvallarhugsunina í því að fylgjast mjög vel með því sem gerist við breytingar af þessu tagi. Við erum að gera landskannanir í grunn- og framhaldsskólum almennt í samfélaginu sem lagðar eru fyrir krakka í 10. bekk alls staðar á landinu. Rannsóknir og greining eru að gera rannsóknir og lýðheilsuvísa embættis landlæknis má nota til þess að mæla óbein áhrif á margan hátt. Ég hef hins vegar lagt áherslu á að lýðheilsustefna sem er til meðferðar í hv. velferðarnefnd sé partur af því að kanna og fylgjast með þeim áhrifum sem þarna verða, en ekki síður að bæta forvarnir og styrkja þær, vegna þess að þetta verður alltaf að hanga saman. Það er samt sem áður algjörlega mín sannfæring, af því að hv. þingmaður velti því fyrir sér hvort ég sé nægilega á tánum í þessum efnum, að við erum aldrei nægilega vel á tánum í þessum efnum svo lengi sem við höfum tileinkað okkur hugmyndafræði skaðaminnkunar og látum okkur ekki óra fyrir því að við getum búið til einhverja löggjöf sem eyðir fíkniefnum í samfélaginu.

Forseti. Hitt sem ég er að velta fyrir mér og mér finnst skipta gífurlega miklu máli er að þetta mál verði samþykkt. Eins og hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni erum við að tala um að bjarga mannslífum. Hún er sannfærð um að þessi breyting muni bjarga mannslífum. Ég er einnig sannfærð um það. Ég hefði viljað gera þetta fyrir ári síðan en við erum að gera þetta núna. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Er hún með hina ríkisstjórnarflokkana með sér í liði í þessu máli? Er meiri hluti fyrir þessu máli? Verður það samþykkt?

Virðulegur forseti. Málið er lagt fram sem stjórnarmál. En hins vegar, eins og fram kemur í máli hv. þingmanns, í undirtóninum í hennar máli, liggur þetta mál eðli máls samkvæmt mjög þvert á stjórnmálaflokka, suma, ekki alla, þannig að ég myndi gera ráð fyrir því að við ættum að reyna að vinna það þannig að það næðist mjög breið samstaða um það. Ég held að það skipti líka máli upp á að framkvæmdin gangi sem allra best. Nú erum við að tala um að gildistakan sé eftir kosningar þegar við verðum mögulega komin með breytta ríkisstjórn og það ótrúlega gæti gerst að það yrði jafnvel annar heilbrigðisráðherra. Ef við erum að tala um gildistöku um næstu áramót skiptir mjög miklu máli að það sé traustur grunnur undir málið sjálft. Þess vegna vil ég auðvitað vona að með afgreiðslu hv. velferðarnefndar á málinu, sem kemur ekki að þessari umræðu í fyrsta sinn og kann málið nokkuð vel, lánist henni að ná vel utan um það og undirstriki það sem hér um ræðir, sem er hugmyndafræði skaðaminnkunar og mannúðar og sú nálgun að við viljum gera þetta í því skyni að bjarga mannslífum og hverfa frá refsistefnu yfir í það að við séum að sinna fyrst og fremst heilbrigðisþjónustu við viðkvæman hóp. En skrefið sem tekið er til viðbótar í mínu frumvarpi frá því sem áður hefur verið er að við leggjum til að horfið verði frá refsingum vegna kaupa. Það er nýtt skref og fyrir suma gæti það virkað of róttækt. Ég vona ekki. Ég vona að röksemdin bæði í frumvarpinu og greinargerðinni dragi það fram að fólk átti sig á því að þetta verður eiginlega ekki rofið í sundur þegar maður er kominn út í veruleikann.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Þau eru vissulega athyglisverð, lagafrumvörpin sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lagt fram á þessu kjörtímabili. Fyrst ber að nefna fóstureyðingarfrumvarpið og svo núna afglæpavæðingu fíkniefna. En það sem ég vildi koma inn á er það sem kemur skýrt fram í þessu frumvarpi, eins og segir í 2. gr., með leyfi forseta: „Þó skal kaup og varsla efna vera heimil í því magni sem er ekki umfram það sem talist getur til eigin nota …“ Og svo segir í 3. gr.: „Þó skal ekki gera upptæk efni sem eru í vörslu einstaklinga 18 ára og eldri þegar magnið er innan þess sem talist getur til eigin nota …“ Ráðherra hnykkti síðan á þessu í ræðu sinni og sagði að hvorki væri heimild né skylda lögreglu til að gera efni upptæk. Þá vil ég aðeins spyrja hæstv. ráðherra út í nágrannalöndin. Þegar frumvarp þessa efnis var rætt í Noregi lagði ríkisstjórn Noregs fram frumvarp fyrir norska Stórþingið í kjölfar vinnu nefndarinnar þar, þar sem lagt var til að varsla neysluskammta yrði ekki lengur refsiverð en þó yrði lögreglu áfram heimilt að stöðva notkun yrði hún vör við slíkt, og gera efni upptæk. Þannig að við skerum okkur úr þarna. Hæstv. ráðherra getur þá bara leiðrétt mig, en ég held að þetta sé líka svona í Portúgal, af því að hæstv. ráðherra nefndi Portúgal í ræðu sinni. Hvers vegna förum við lengri leið en nágrannalöndin, eins og t.d. Noregur? Hvers vegna má ekki lögregla gera þetta upptækt? Þurfum við alltaf að ganga lengst hér á Íslandi? Ég nefni fóstureyðingarfrumvarpið sem dæmi.

Virðulegur forseti. Ég tek eftir því að hv. þingmaður tekur mjög djúpt í árinni varðandi það að við þurfum alltaf að ganga lengst. Ég held að það sé nú ekki rétt. En hins vegar legg ég hér fram mál sem ég held að, nákvæmlega eins og um það er búið hér, sé betra fyrir heilsu þeirra sem nota vímuefni með þessum hætti. Við skerum okkur vissulega úr, en þær áherslur sem eru í frumvarpinu koma frá Rauða krossinum vegna þess að Rauði krossinn hefur verið að vinna með þessum hópi og er mjög meðvitaður um þá heilbrigðisvá sem þessi viðkvæmi hópur býr við. Ég held að það sé augljóst að það að gera efni upptæk á þessum skala myndi að öllum líkindum auka skaðsemina fyrir þann sem efnanna neytir vegna þess að viðkomandi þarf þá að afla sér efnanna aftur og er þar með aftur útsettur fyrir enn frekari skaða. Það er í raun og veru skaðaminnkunarhugmyndafræðin sem leiðir okkur til þessarar tillögu hér.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið, sem mér fannst nú svolítið sérstakt. Ég hefði nú talið að það væri eðlilegt að við myndum horfa til nágrannalanda okkar hvað þetta varðar ef á annað borð á að samþykkja þetta frumvarp, sem ég er reyndar á móti. Það sem ég vildi spyrja um í síðara andsvari lýtur að aðstandendum þeirra sem neyta fíkniefna, fjölskyldunum. Það eru fjölskyldurnar sem eru oftast á móti afglæpavæðingu fíkniefna. Það hefur komið fram í rannsóknum hér á landi, m.a. við Háskólann á Akureyri. Aðstandendurnir vilja að áfram verði hægt að refsa öllum sem koma að vímuefnum, hvort sem það er varðandi framboðið eða eftirspurnina, því að þeir telja að það muni koma í veg fyrir frekari útbreiðslu á efnunum. Mig langar einfaldlega að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra að því hvað hún vilji segja við þessar fjölskyldur sem eiga börn, einstaklinga, sem neyta fíkniefna. Þessar fjölskyldur eru sá hópur sem er mest á móti afglæpavæðingu og stendur næst vandanum. Þessi hópur er á móti þessu frumvarpi. Hvað vill hæstv. ráðherra segja við þessar fjölskyldur?

Virðulegur forseti. Enn vil ég setja spurningarmerki við alhæfingar af þessu tagi, að aðstandendur vilji eitthvað tiltekið. Ég held að það sé bara mjög mismunandi. Sú reynsla og þekking sem við byggjum á hér er ekki bara reynsla og þekking þeirra sem vinna með þessum jaðarsetta hópi, sem er fyrst og fremst Rauði krossinn og svo heilbrigðiskerfið að sumu leyti, og aðstandendur eru auðvitað ekki einsleitur hópur. Við byggjum hér fyrst og fremst á hugmyndafræði skaðaminnkunar sem snýst um mannúð og virðingu fyrir fólki sem er í vanda, þ.e. að koma í veg fyrir að fólk neyðist til að fara algerlega út á jaðarinn vegna neyslu sinnar og geti haldið sig inni í ljósinu, eigi rétt á heilbrigðisþjónustu og eigi rétt á því að vera þátttakendur í samfélaginu. Það er í raun og veru sú hugmyndafræði sem Norðmenn hafa kallað Frá refsingu til mannúðar, sem ég held að við gætum vel flaggað og verið stolt af að ganga undir. Aðstandendur eru auðvitað eins fjölbreyttir og þeir eru margir. Sumir eru fylgjandi mannúðlegri nálgun fyrir sinn ástvin. Flestir vilja að viðkomandi fái þá hjálp sem hægt er, eins mikla hjálp og hægt er. Að sjálfsögðu þurfum við að tryggja að til séu meðferðarúrræði fyrir þau sem vilja hætta og geta hætt, en um leið megum við ekki loka dyrum okkar gagnvart þeim sem þurfa að fá viðunandi þjónustu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að koma hér aðeins upp og spyrja hæstv. ráðherra og þakka fyrir þetta frumvarp sem ég tel vera mikilvægt. Umræðan sem skapaðist í fundarstjórninni áðan, að við værum að vanvirða annað frumvarp sem legið hefði í velferðarnefnd og ekki náð í gegn - ég tel að sú umræða sem fór fram í velferðarnefnd á þeim tíma um það frumvarp hafi verið mjög mikilvæg vegna þess að við þurfum að taka snúning á þessu, ekki bara hér á þingi heldur líka í samfélaginu, í samfélagsumræðunni. Þetta er mikil breyting en ég er fylgjandi henni þó að ég hafi viljað taka aðeins betri og fleiri snúninga á þessu en gert var í vor. Það er samkvæmt stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að við þurfum að snúa af braut harðra refsinga fyrir neyslu fíkniefna og vinna frekar að viðunandi meðferðarúrræðum sem við höfum þó gert nú á þingi. Rekstur neyslurýma var stór og mikilvægur áfangi, að hverfa frá þyngri refsingu fyrir vörslu neysluskammta og að smávægileg brot fari ekki á sakaskrá. Allt eru það skref í sömu átt. En mig langar aðeins til að spyrja hæstv. ráðherra um þetta frumvarp, hvort strax í fyrra hafi farið af stað vinna varðandi hið breytta landslag bæði hjá lögreglu og meðferðarfulltrúum, og hvað hafi verið gert til að undirbúa þá breytingu. Í annan stað var talsvert kvartað í fyrra og var þó samráð haft við lögreglu og þá aðila sem þá stóðu í þessum málum.

Virðulegur forseti. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um það sem fram kemur í hennar máli þegar um er að ræða breytingar af þessari stærðargráðu. Þó að frumvarpið láti kannski ekki mikið yfir sér þá er umræðan mjög mikilvæg og það er mjög mikilvægt að hún eigi sér stað bæði innan þings og utan. Það er svo mikilvægt að samfélagið sé tilbúið, og ekki bara samfélagið að því leyti sem við erum að tala um, stofnanaumhverfi, lögregla o.s.frv., heldur kannski miklu frekar samfélagið sem sá umræðuvettvangur sem það getur verið þegar best gengur. Ég vil því taka undir það. Frumvarpið er auðvitað ekki orðið að lögum en þetta er eitt af því sem þarf að undirbúa mjög vel. Það er ekki bara þörf á því að tryggja að þeir aðilar sem þurfa að starfa samkvæmt nýjum lögum, ef þingið lýkur afgreiðslu þessa máls, séu með í ráðum, heldur þarf líka að halda mjög vel utan um stuðning við aðstandendur. Þessi breyting á lagaumhverfi hefur líka beinlínis áhrif á fjölskyldur, ekki bara að því er varðar þá þjónustu sem sá sem notar fíkniefni eða vímuefni á rétt á eða getur notið, heldur líka þá umræðu sem hverfist um hvern einstakling. Eitt af því sem skiptir ekki síst máli í þessum efnum er að draga úr útskúfun þessa hóps í samfélaginu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör og tek undir mikilvægi þess að snúa umræðunni svolítið við. Við eigum ekki að tala um glæpamenn, um er að ræða fólk af öllum þjóðfélagsstigum og gerðum sem er að fást við þennan vanda og við þurfum að snúa umræðunni við. Það sem ég vildi koma að í síðara andsvari varðar skammtastærðina. Hér er talað um að ráðherra skuli setja reglugerð um magn og annað slíkt. Þá veltir maður fyrir sér hvað sé hér um að ræða. Ég hef heyrt frá lögreglunni að hún óttist að vita ekki hvað hún er með í höndunum, hvernig gangi að vinna með þetta. Neytandi er kannski tekinn með ákveðna skammtastærð þennan daginn og strax næsta dag er hann aftur tekinn með sama skammt. Hvernig er þetta hugsað og út frá hvaða hugmyndafræði á að vinna þessa reglugerð? Er þetta eitthvað sem við tökum upp frá hinum Norðurlöndunum eða er verið að vinna að reglugerð innan lögreglunnar og þeirra aðila sem þekkja þessi mál mjög vel til þess að ekki komi til árekstra strax og þetta verður tilbúið?

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í máli hv. þingmanns þá liggur skilgreining á neysluskammti ekki fyrir, en gert er ráð fyrir ítarlegu samráði við þau sem eiga hagsmuna að gæta, eins og það er orðað í frumvarpinu, sem eru lögregla og ríkissaksóknari, en ekki síður þau sem nota vímuefni sjálf. Það liggja fyrir nokkrar fyrirmyndir, m.a. frá Portúgal, eins og hér er rætt, frá Noregi, frá Oregon-ríki í Bandaríkjunum, sem sýnir að hægt er að ná víðtækri sátt um regluverk um neysluskammta. En þá verður að halda því til haga að við tökum ekki regluverk af þessu tagi beinlínis inn frá öðrum samfélögum vegna þess að notkun vímuefna á Íslandi er, segir fólk sem best þekkir til, að sumu leyti ólík því sem annars staðar gerist í heiminum. Til dæmis má geta þess að notkun rítalíns í æð er frekar algeng í þessum hópi en fátíð í löndunum í kringum okkur. Það liggja engin vísindaleg rök á bak við það eða rannsóknir á því, það er bara svona, og þess vegna þurfum við að taka mið af því. Í Portúgal, Oregon, og það hefur verið lagt til í Noregi, er miðað við tíu daga viðmið. Þar er í raun og veru enginn tiltekinn grundvöllur sem liggur því að baki, en það þykir nauðsynlegt að kveðið sé á um þetta í reglugerð vegna þess að þessi markaður er síbreytilegur og brýnt að geta brugðist við og bætt inn efnum eða tekið út eftir atvikum og breytt stærðum án þess að til lagabreytinga þurfi að koma. Þessi hópur sem hefur þessa hagsmuni mun fá það hlutverk að skilgreina neysluskammta og sú vinna mun fara í gang strax og við sjáum fyrir endann á meðferð þingsins á málinu.

Forseti. Við erum nú reiðubúin til að ganga gegn því sem teljast almenn mannréttindi vegna þess að það er talið nauðsynlegt í baráttu við faraldur. En á sama tíma leggur ríkisstjórnin nú til að annar faraldur og ekki síður hættulegur verði sérstaklega lögleiddur, leggur til lögleiðingu fíkniefna. Eins og í svo mörgum tilvikum í þessum nýaldarstjórnmálum sem ríkisstjórnin stundar af síauknu kappi er farið að dæmi Orwells og leitast við að búa til ný orð yfir hlutina og fundið upp orðskrípið afglæpavæðing fyrir lögleiðingu fíkniefna. Það gengur út á að menn geti neytt fíkniefna með leyfi frá stjórnvöldum. Oft á tíðum er það að eitthvað sé ólöglegt ástæðan fyrir því að fólk gerir það ekki, er stærsta hindrunin. Skilaboðin sem stjórnvöld senda um hvað sé leyfilegt í samfélaginu og hvað ekki hafa í gegnum tíðina haft töluvert mikið að segja og ekki síst í tilviki fíkniefnaneyslu þar sem útskýrt er fyrir börnum og auðvitað fullorðnum líka að það sé ólöglegt að neyta fíkniefna. Ég hef aldrei séð eiturlyf, herra forseti, eða þeirra neytt vegna þess að þau hafa verið ólögleg og menn hafa ekki verið að flíka þeim. En með þeirri breytingu sem hér er lögð til má væntanlega búast við því að menn verði óhræddir við að mæta með sína neysluskammta í bekkjarpartíin og önnur samkvæmi þar sem freistingin verður væntanlega mikil fyrir aðra að prófa, fólk sem ella hefði ekki komist í kynni við þessi eiturlyf. Með öðrum orðum, þetta eykur augljóslega til mikilla muna aðgengi að eiturlyfjum og mun fyrir vikið gera miklu fleiri líklega til að prófa þessi efni. Með öðrum orðum, það verður hætta á smiti í hverju bekkjarpartí. Neysla eiturlyfja byrjar alltaf á neysluskammti en neysluskammtur eins getur verið banabiti annars. Það er mjög ólíkt hvað fólk þolir af fíkniefnum. En svo reyndar upplýsir hæstv. ráðherra um það hér að jafnvel verði horft til Noregs hvað neysluskammt varðar þannig að átt sé við tíu daga neysluskammt af fíkniefnum sem menn geti haft á sér og þá á mun auðveldari hátt en áður gefið með sér eða selt. Það er með stökustu ólíkindum, herra forseti, að málið skuli koma fram með þessum hætti og ekki einu sinni reynt að draga dul á það af hvaða rótum það er runnið. Skilaboðin eru, eins og hæstv. ráðherra hefur flutt hér, að þetta séu ekki eiturlyf, þetta séu ekki fíkniefni. Við ætlum að fara að kalla þetta vímuefni og þetta er ekkert til að skammast sín fyrir. Þetta eru skilaboðin til krakkanna um eiturlyf frá ríkisstjórninni á árinu 2021. Ráðherrann ætlar með reglugerð að útlista þetta nánar, veit reyndar ekki alveg hvað neysluskammtur er, er ekki búinn að komast að því en ætlar að leita ráða m.a. hjá fíkniefnaneytendum sem eflaust hafa hver sína skoðun á því hvað er eðlilegur neysluskammtur. Engu að síður vill ráðherrann að þingið lögleiði neysluskammta sem ráðherrann veit sjálfur ekki hvað er. Þetta mál er allt með stökustu ólíkindum, herra forseti. Og hvað gerist svo þegar einhver deyr af völdum eins ráðlagðs neysluskammts samkvæmt reglugerð? Hver er ábyrgð stjórnvalda þar? Verður farið fram á gæðaeftirlit með þessum neysluskömmtum, því hversu sterkir þeir eru til að mynda? Fíkniefni eru oft á tíðum blönduð með öðrum efnum. Verður metið í hverju tilviki hvort til að mynda kókaín sem gert er upptækt - eða ekki gert upptækt ef þessi lög öðlast gildi - sé 10% hreint eða 100%? Menn geta væntanlega ekki lagt mat á það því að þeir sem verða með efnin geta einfaldlega sagt lögreglunni að hypja sig. Það má ekki, og er sérstaklega áréttað í frumvarpinu, gera efni upptækt sem talist getur til neysluskammta eða neyslu tíu daga eða hver sem verður niðurstaðan. Með öðrum orðum, lögregla getur tekið áfengi af 18 ára krakka, 18 ára ungmenni, en má ekki taka kókaín af sama ungmenni öðlist þetta frumvarp gildi sem lög. Ég hef heyrt margar sögur fólks sem hefur ýmist sjálft átt í baráttu við fíkniefni eða það sem oftar er, verið að aðstoða ættingja, börn oft á tíðum. Eftir að þetta mál kom fram heyrði ég sögu af því hvernig foreldrar hefðu, að eigin mati og þau færðu rök fyrir því, bjargað lífi barns síns vegna þess að það var tekið með neysluskammt og það gaf tækifæri til að grípa inn í. Á þetta hefur lögreglan, bæði hér á Íslandi og víðar, bent, á mikilvægi þess að hafa þennan möguleika á að grípa inn í einmitt til að aðstoða fólk og sýna mannúð, sem er eitt af þeim orðum sem eru notuð hér á orwellskan hátt til að rökstyðja þetta frumvarp. En með þessum lögum, öðlist þau gildi, má ekki grípa inn í. Það má ekki einu sinni hafa slæm orð um það sem hæstv. ráðherra segir að við eigum að fara að kalla vímuefni en ekki eiturlyf og ekki halda því fram að það sé neitt óeðlilegt við það að ánetjast eiturlyfjum. Fólk sem lendir í fíkn vill, ímynda ég mér, í langflestum tilvikum fá aðstoð. Skilaboðin frá stjórnvöldum eiga ekki að vera þau að við ætlum ekkert að grípa inn í. Oft á tíðum þarf fólk einfaldlega á því að halda og er þakklátt eftir á þegar gripið hefur verið inn í með þeim úrræðum sem eru til staðar. Svo er því fleygt hér í tengslum við þessa umræðu, hæstv. ráðherra má reyndar eiga það að hún gerði ekki mikið af því hér í ræðu sinni, að það sé verið að fangelsa fólk fyrir að vera fíkniefnasjúklingar. Það kemur reyndar fram í frumvarpinu að það heyrir til algjörra undantekninga, það er ekki stundað á Íslandi að fangelsa fólk fyrir að vera með neysluskammt vímuefna en það gefur tækifæri til að grípa inn í og aðstoða viðkomandi. Hins vegar má gjarnan velta því fyrir sér, og ég hefði frekar viljað sjá frumvarp á þeim nótum, hvort ekki sé ástæða til þess að hreinsa sakaskrá fólks af minni háttar fíkniefnabrotum áður en langt um líður til að gefa fólki tækifæri til að byggja upp eigið líf án þess að sitja uppi með þann bagga að slíkt sé skráð til langframa í sakaskrá. Ég myndi styðja slíkar umleitanir. Nú höfum við fyrir framan okkur þessa miklu furðu sem þetta frumvarp er. Það er reyndar Píratamál eins og meira að segja hæstv. ráðherra áréttar og hv. þingmenn Pírata hafa lagt áherslu á hér áður en þessi umræða hófst. En nú er það flutt eins og svo mörg önnur nýaldarstefnumál sem þessi ríkisstjórn hefur tekið upp á sína arma, þetta er ríkisstjórnarmál, af ráðherra og þingmönnum Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, Sjálfstæðisflokksins sem skilgreindi sig í eina tíð sem flokk laga og reglu og Framsóknarflokksins sem boðaði fíkniefnalaust Ísland árið 2000. Munu þessir flokkar fallast á þetta furðuverk sem hér birtist okkur? Svo eru tínd til erlend dæmi, Portúgal mikið nefnt í þessu samhengi. En reynslan frá Portúgal, sú aðferð sem er beitt þar er gjörólík því sem hér er lagt upp með. Þar er einmitt til staðar möguleikinn á að grípa inn í og þar er líka til staðar leið til að taka á móti fíkniefnaneytendum þegar gripið er inn hjá þeim í ríkara mæli en hér. En hér mega ekki einu sinni frjáls félagasamtök gegna sínu hlutverki í heilbrigðismálum án þess að að þeim sé sneitt frá heilbrigðisyfirvöldum. Það er kannski helst að þetta eigi eitthvað sameiginlegt með Oregonfylki í Bandaríkjunum, eins og nefnt var, en það fylki er reyndar frægt fyrir mikil undur og furður og tilraunastarfsemi í lagasetningu og ég efast um að það muni reynast vel að fylgja þeim hvað varðar margar breytingar sem þar hafa verið gerðar þótt ég hafi ekki tíma til að rekja það hér. En það kæmi mér örlítið á óvart ef þeir flokkar sem standa að þessari ríkisstjórn ætluðu að fara að fylgja þeirri stefnu sem hefur verið ráðandi í Oregonfylki. Það er alltaf slæmt þegar löggjafinn gerir mistök en það er afleitt ef hann gerir þau með opin augun, þegar mistökin eru fyrirsjáanleg, eins og á sannarlega við í þessu tilviki. Þetta eru lög sem leiða óhjákvæmilega til aukinnar útbreiðslu fíkniefna því að menn geta mætt með fíkniefni hvar sem er, hvenær sem er og lögregla eða aðrir geta ekkert sagt því að skilaboðin frá ríkinu eru: Þetta er leyfilegt. Þetta er ekki eiturlyf, þetta er ekki fíkniefni, þetta er leyfilegt vímuefni og ekkert til að skammast sín fyrir, eins og hæstv. ráðherra orðaði það hér áðan. Það var reyndar of margt sem fram kom í ræðu hæstv. ráðherra til þess að ég geti farið yfir það í stuttu máli, ég geri það kannski í seinni ræðu. En með þessu frumvarpi til laga er verið að hindra möguleika lögreglu á að grípa inn í. Það er verið að hindra möguleika þeirra sem aðstoða fíkniefnaneytendur við að fá hjálp, sem menn gera sér stundum ekki grein fyrir sjálfir að þeir þurfi en eru svo þakklátir eftir á fyrir að hafa fengið. Það er verið að hamla möguleikum aðstandenda til að grípa inn í og hjálpa. Það er áhugavert að bera þetta saman við áherslur og umfjöllun um önnur mál, t.d. var umfjöllun um sykur og svo ekki sé minnst á reykingar. Þar mætir ekki ríkisstjórnin með þau skilaboð að sykurát sé nú ekkert til að hafa áhyggjur af. Er að vísu ekki búin að banna sykur þó menn hafi sumir hverjir kannski í þessu stjórnarsamstarfi haft einhverjar hugmyndir í þá veru. Það sama á við um ýmislegt annað þar sem þessi ríkisstjórn sýnir stöðugt meiri tilraunir til að stýra lífi fólks og banna ákveðna hluti en ætlar um leið að heimila það sem er kannski hættulegast af öllu, eiturlyf. Svoleiðis að nú kemur upp sú fáránlega staða, nái þetta fram að ganga, að menn geta verið með neysluskammt eða tíu daga skammt af eiturlyfjum á sér en þeir mega líklega ekki vera með það í plastpoka því að þeir eru bannaðir. En eiturlyfin í plastpokanum - jú, það er allt í lagi að mati þessarar ríkisstjórnar. Eins og hæstv. forseti heyrir þá er margt sem ég á eftir að nefna í þessu máli. Ég fæ kannski tækifæri til þess síðar í umræðunni. En það vekur fyrst og fremst furðu mína að þetta mál skuli vera hér fram komið með þeim rökstuðningi sem ráðherrann hefur fram að færa fyrir því.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna þó að mér hafi fundist síðra að hann skyldi leggja lykkju á leið sína til þess að vera með einhvers konar uppnefningar á þingmálum, sem mér finnst alltaf svolítið einkennilegur stíll; þetta heitir furðuverk og nýaldarstefnumál og eitthvað svona, vegna þess að ég held að þetta mál verðskuldi efnislega umræðu. Ég held að það þoli það alveg vegna þess að þetta snýst nefnilega um líf og dauða. Þetta snýst um heilsu og þetta snýst um alvöru lífsins fyrir mjög skilgreindan hóp sem verið er að nálgast á nýjan hátt með þessu frumvarpi og ég hvet hv. þingmann til að taka þátt í þeirri umræðu. Rannsóknir hafa nefnilega sýnt að það er ekki beint orsakasamhengi á milli afglæpavæðingar neysluskammta til eigin nota og aukningar á nýgengi notkunar ávana- og fíkniefna í samfélaginu, þannig að fullyrðingar hv. þingmanns um annað eru ekki á rökum reistar. Rannsóknir sýna að þegar sala er eftir sem áður ólögleg er aðgengi áfram óbreytt í samfélaginu. Þannig að fullyrðingar um aukið aðgengi eiga ekki við rök að styðjast. Bannstefnan hefur ekki virkað og Framsóknarflokkurinn ætlaði svo sannarlega að losa Ísland við fíkniefni árið 2000 og sagan segir okkur hvernig við nálguðumst það markmið og hvar það er. Virðulegur forseti. Fólk er í vandræðum í dag. Ungt fólk er að deyja í dag. Það er staðan. Þannig að ég spyr hv. þingmann í fullri vinsemd, vegna þess að margir af félögum hans í Miðflokknum greiddu atkvæði með neyslurýmum og þeirri lagabreytingu sem þar var gerð: Er í huga hv. þingmanns reginmunur á þeirri lagasetningu og því frumvarpi sem hér er lagt til?

Herra forseti. Hæstv. ráðherra segir að þetta mál snúist um líf og dauða. Þar get ég verið sammála hæstv. ráðherra, eins og ég gat um áðan. Oft getur það verið munur á lífi og dauða hvort það tekst að grípa inn í og hjálpa einstaklingi sem er jafnvel ekki í standi til að átta sig á því sjálfur að hann þurfi á hjálp að halda. Það getur líka verið spurning um líf og dauða hvort einhver prófar eiturlyf í fyrsta skipti, einn neysluskammt, og deyr. Það eru dæmi um það. Því miður eru allnokkur dæmi um það á Íslandi. Svoleiðis að já, þetta er spurning um líf og dauða og spurning um hvernig vænlegast er að bregðast við til að hjálpa fólki, til að hjálpa þeim sem þurfa á hjálpinni að halda. En eins og ég nefndi áðan er ekki alltaf svo að menn geri sér grein fyrir því sjálfir á meðan þeir eru djúpt sokknir í fíkniefnaneyslu, þótt þeir verði þakklátir fyrir það eftir á. Að fullyrðingar um aukið aðgengi eigi ekki við rök að styðjast - ég hvet þá hæstv. ráðherra til að leggja fram þær rannsóknir sem sýna til að mynda fram á að verði neysluskammtar eiturlyfja lögleiddir aukist ekki líkurnar á að fólk neyti þessara eiturlyfja innan um annað fólk í samkvæmum. Það þarf ekki annað en heilbrigða skynsemi til að sjá að ef skilaboðin frá ríkisvaldinu eru þau að þetta sé heimilt þá muni menn verða mun ósmeykari en ella við að neyta þessara efna innan um aðra og bjóða þeim að prófa eða kannski taka einhverjir upp á því að biðja um að prófa enda búið að segja að þetta sé þannig séð allt í lagi, a.m.k. löglegt.

Virðulegur forseti. Forvarnir eru útflutningsvara á Íslandi og einstakt aðgengi að meðferð er líka fyrir hendi á Íslandi. En samt sem áður er það þannig að það er fólk á Íslandi sem er með langvarandi og alvarlegan vímuefnavanda. Ég vil halda því til haga hér eftir sem hingað til í þessari umræðu að lögreglan má gera upptækt efni hjá ungmennum undir 18 ára. Það er þannig og það mun áfram verða þannig. Ég skil vel sjónarmið hv. þingmanns vegna þess að ég held að það sé mikilvægt að ræða þessi mál í hörgul og mikilvægt að þær áhyggjur sem við höfum mögulega af væntanlegri breytingu á lagaumhverfinu séu viðraðar og að við ræðum þær. En um leið finnst mér mikilvægt að við byggjum þessa umræðu á staðreyndum, að við horfum til þess sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir okkur í þessum efnum, að refsistefnan hefur runnið sitt skeið og skilar okkur í raun og veru ekki þeim árangri sem við myndum vilja sjá. Ég spyr hv. þingmann aftur um afstöðu til neyslurýma.

Hæstv. forseti. Ég biðst afsökunar á að ég hafi gleymt að svara fyrirspurninni um neyslurýmin áðan. Ég tel vera grundvallarmun á því máli og þessu. Reyndar hafði ég ýmsar efasemdir um neyslurýmamálið, en það felur a.m.k. í sér að fólk sem neytir fíkniefna getur þá gert það af aðeins meira öryggi, t.d. varðandi sprautunálar. Þessi neyslurými komu auðvitað fyrst og fremst til vegna smita með sprautunálum á sínum tíma, en einnig vegna þess að ég bar þá von í brjósti, herra forseti, að þetta gæfi tækifæri til að nálgast fólkið, ekki til að grípa það og stinga því inn, heldur til að nálgast það og bjóða því aðstoð. En það er nú eitthvað málum blandið hvort það megi yfir höfuð bjóða fólki aðstoð við að losna úr viðjum fíkniefnanna.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður talaði um orwellska orðanotkun og ég gat ekki annað en gripið það. Ég bendi hv. þingmanni á að ávana- og fíkniefnalöggjöfin sem við búum við kom til aldarfjórðungi eftir dauða Orwells. Því var orwellsk orðanotkun vel þekkt og vel notað fyrirbæri á þeim tíma. Rímar það ágætlega við ræðu hv. þingmanns en hann velti fyrir sér hugtökunum eiturlyf, vímuefni og fíkniefni og taldi það eitthvað orwellskt. Virðulegi forseti. Ég vil benda hv. þingmanni á, eins og flestir geta vitað sem hafa alla vega séð vímuefni í lífinu, að til eru vímuefni sem eru ekki fíknivaldandi. Til dæmis er LSD ekki talið fíkniefni vegna þess að það veldur ekki fíkn. Þvert á móti, ef fólk prófar LSD einu sinni eða tvisvar er líklegra að það prófi það aldrei nokkurn tímann aftur ef út í það er farið. Ekki er hægt að sjá að nein sérstök eitrunaráhrif séu af því þótt víman sé mjög sterk. Þess vegna er einfaldlega réttara að kalla þessi efni vímuefni. Það er það sem þau eru. Hins vegar eru hugtök eins og eiturlyf notuð á orwellskan hátt til að búa til úr fyrirbærinu eitthvert skrímsli, eitthvert ógeð sem verður að bregðast við með einhvers konar hernaðarlöggjöf eins og lögum um ávana- og fíkniefni sem gerð voru í þeim tilgangi að sigra hið vonlausa dópstríð svokallað. En það sem veldur mér mestu hugarangri eftir ræðu hv. þingmanns um orwellska orðanotkun er hvernig hann notaði hugtakið mannúð, virðulegi forseti. Ég á varla orð. Hv. þingmaður stendur hér í pontu og ver að í refsilöggjöf séu viðbrögð samfélagsins við vímuefnaneyslu og vandræðum fólks sem á við hana að etja og ætlar að kalla það mannúð. Virðulegur forseti. Meiri öfugmæli hef ég ekki heyrt hér í pontu. Er það í alvörunni afstaða hv. þingmanns, í alvörunni, að það sé mannúð að refsa vímuefnaneytendum?

Herra forseti. Ég hefði haldið að hv. þingmaður gæti tekið undir það með mér að orwellsk orðanotkun hafi aukist til muna í seinni tíð í samfélaginu. En kannski er það á misskilningi byggt eins og þegar ég hélt að hv. þingmaður hefði talsverðar frjálslyndishugsjónir. Hann leiðrétti mig á sínum tíma og upplýsti mig um að hann væri fyrst og fremst jafnaðarmaður en þeir geta nú verið stjórnlyndir að eðlisfari. Talandi um frjálslyndi gengur það einmitt fyrst og fremst út á að menn geti rökrætt hlutina og haft á þeim ólíkar skoðanir. Frjálslyndi er ekki það sama og að gefa allt frjálst. Frjálslyndi snýst um að leita bestu leiðanna, ekki hvað síst bestu leiðanna til að hjálpa fólki, gera líf þess betra. Þess vegna finnst mér sérkennilegt að hv. þingmaður bregðist svona illa við því að ég tali um að mannúð felist í að grípa inn í og hjálpa fólki sem þarf á hjálp að halda, jafnvel þótt það fólk geri sér á köflum ekki grein fyrir þörfinni fyrir hjálp eða hafi ekki kraft í að falast eftir henni. Þegar menn sjá einhvern í neyð er mannúð að grípa inn í og hafa þá einhver tæki til þess. Að búa til tæki til að grípa inn í og hjálpa þeim sem eru í neyð, það er mannúð, herra forseti, og undarlegt að hv. þingmaður skuli hneykslast á því. Hv. þingmaður telur líka mjög óviðeigandi að búa til eitthvert skrímsli úr fíkniefnum eða eiturlyfjum. LSD er vissulega eiturlyf, herra forseti. Hvort sem við köllum það fíkniefni eða ekki er það eiturlyf. Eiturlyf eru skrímsli. Þau eru eitt hættulegasta skrímslið sem samfélagið stendur frammi fyrir. 

Virðulegi forseti. Ég hlýddi með athygli á svar hv. þingmanns og er virkilega að leggja mig fram við að reyna að skilja hann rétt. Ég skildi svar hans sem já, að hann teldi það vera mannúð að það væru refsingar við vímuefnaneyslu og það væri mannúðlegt að refsa fólki sem á í vandræðum með vímuefnaneyslu. Þannig skildi ég málflutning hv. þingmanns. En einhvern veginn í ósköpunum tekst honum að taka hugtökin refsingu og hjálp og gera þau að einu og hinu sama. Það stendur ekki í lögunum að það eigi að hjálpa vímuefnaneytendum, virðulegi forseti. Það stendur að þeim eigi að refsa. Það er það sem er verið að laga hér. Hv. þingmaður hefur ekki efni á að predika yfir öðrum um orwellska orðanotkun meðan hann talar svona.

Herra forseti. Á sínum tíma lagði ég mikið á mig við að reyna að skilja þankagang Pírata og taldi að mér hefði orðið nokkuð ágengt. Svo kemur alltaf bakslag eins og hér í dag. Hvernig það er ekki spurning um mannúð að hafa tæki í lögum til að hjálpa fólki sem þarf á hjálp að halda skil ég ekki, enda er ekki verið að refsa fólki almennt fyrir neysluskammta fíkniefnis í þeim skilningi að því sé stungið í fangelsi, eins og ég rakti í ræðu minni áðan. Ég tók fram að gjarnan mætti líta til þess að útmá slíkt af sakaskrá fólks en til staðar þarf að vera möguleikinn á því annars vegar að halda fólki frá því að ánetjast fíkniefnum og hins vegar að grípa inn í og hjálpa þeim sem hafa ánetjast og þurfa á hjálp að halda. Það er mannúð.

Forseti. Mig langar bara til þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna af því að mér finnst hún vera dálítið mikilvæg. Hún varpar nefnilega ljósi á þá fordóma og það skilningsleysi á ástandinu sem enn er til staðar í samfélaginu í dag. Það skiptir rosalega miklu máli að við vörpum ljósi á það og við ræðum það og komumst að rótinni. Hvaðan kemur þetta? Hver er þessi hræðsla? Þess vegna eru svona samtöl mikilvæg. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann: Gerir hann sér grein fyrir því þegar kemur að fíkn hversu mikið þessi vísindi eru búin að þróast síðan lög um ávana- og fíkniefni voru sett? Þekkingin á því hvað veldur fíkn er til staðar í dag. Við vitum að það er ekki lengur efnið sjálft, heldur er það þessi jaðarsetning og tengslarof sem er til staðar hjá einstaklingi sem er fíkill, áföllin sem hann hefur lent í, sem gerir það að verkum að hann verður fíkill, á meðan aðrir sem neyta sama vímuefnis verða ekki fíklar. Þetta frumvarp snýst um það. Það snýst um að aðstoða þessa einstaklinga út frá þeirri bestu þekkingu sem við höfum í dag á því hvað fíkn er. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Veit hann eitthvað um hvað hann er að tala? Er það tilfinningin fyrir því að þetta hljóti að vera rangt út af skilaboðunum sem þetta gefur? Er þetta byggt á einhvers konar vísindalegri þekkingu á því hvað fíkn er og hvernig best er að meðhöndla hana? Af því að ég get ekki heyrt það. Ég hef lagt það á mig að stúdera þessi vísindi og ég get ekki heyrt það á orðræðu þingmannsins að hann þekki þessi vísindi. Ég heyri bara hræðslu.

Herra forseti. Er þetta byggt á vísindalegri þekkingu? Já, ég hef auðvitað lesið töluvert mikið um þessi mál, en þetta byggist fyrst og fremst á tvennu, annars vegar heilbrigðri skynsemi og hins vegar reynslusögum fólks. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður hafi, eins og ég, heyrt ótal reynslusögur fólks, hvort sem það er nákomið eða einhverjir sem hafa haft samband við mann sem þingmann eða maður hittir í þessu starfi. Þær reynslusögur eru margar og fyrir utan það hversu erfitt þetta að sjálfsögðu er fyrir þá sem ýmist lenda í því sjálfir eða eru að reyna að aðstoða ættingja, þá finnst mér standa þar upp úr mikilvægi þess að hægt sé að grípa inn í og hjálpa fólki. Þegar það hefur tekist og menn hafa fengið hjálpina og hún hefur skilað árangri þá eru allir ánægðir með það inngrip, þá frelsisskerðingu, eins og menn myndu kannski kalla það miðað við þetta frumvarp. Að tala um að það felist í því fordómar að tala illa um eiturlyf finnst mér býsna langt seilst, herra forseti. Í því felast engir fordómar. Fólk lendir í fíkn. Það langar væntanlega engan til að verða eiturlyfjasjúklingur. En það er ekki að ástæðulausu að fíkniefnasalar reyna að verða sér úti um nýja viðskiptavini, hafa frumkvæði að því, gefa t.d. fyrsta skammtinn, leita tækifæra, jafnvel utan við skóla, til þess að nýir viðskiptavinir ánetjist fíkniefninu.

Forseti. Ég þakka svörin. Heilbrigð skynsemi. Það er spurning: Eigum við að byggja lögin í landinu á því sem hverjum og einum finnst vera heilbrigð skynsemi, af því að það er alveg út um allt? Ég tel það ekki hægt. Við getum ekki nálgast efnið á þann hátt. Mig langar til að spyrja einfaldra spurninga af því að við höfum svo lítinn tíma til að fara yfir þetta allt saman. Ef við tölum bara um börnin okkar, unga fólkið í landinu sem okkur þykir vænt um og viljum vel; viljum við að þetta fólk, þessir krakkar sem eru að ganga í gegnum tímabil á ævi sinni þar sem er mjög mikil áhættuhegðun, og áhættuhegðun er bara mjög eðlilegur hluti af þroskaferlinu - viljum við búa til öruggt umhverfi fyrir þessa krakka eða ekki? Viljum við að þessir krakkar upplifi það í partíi þar sem einhver tekur slæmt efni og verður mjög veikur og deyr nánast - viljum við að krakkarnir treysti löggunni nægilega mikið til að hringja í hana og biðja um aðstoð? Eða viljum við að fólk sé að fela þetta, sé hrætt við lögguna og finnist ekki eins og það geti talað við fullorðið fólk um vandann sem það lendir í?

Herra forseti. Að sjálfsögðu eiga menn að þora að leita eftir aðstoð þegar hennar gerist þörf. En mér finnst svolítið sérkennilegt hvernig dregin er upp sú mynd að menn lendi í vandræðum ef þeir gera það. Það er bara alls ekki þannig. Það er ekki stundað hér að stinga fólki í fangelsi fyrir neysluskammta af fíkniefnum eða fyrir að hringja á sjúkrabíl ef einhver er í hættu. En eins og ég hef getið um núna nokkrum sinnum þá er örugglega fullt tilefni til þess að skoða hvort ekki eigi að afmá slík atvik úr sakaskrám fólks til að gera því kleift að losna undan slíkri fortíð. En ef við viljum vernda fólk, eins og hv. þingmaður tekur hér dæmi af, í samkvæmi, þá hljótum við að vilja vernda það fyrir því að hafa aðgengi að þessum efnum, að þau séu lögð á borðið fyrir framan það og sagt: Viltu ekki bara að prófa? Ríkið segir að það sé í lagi.

Forseti. Ég ætlaði nú bara að halda stutta ræðu og þakka heilbrigðisráðherra fyrir að leggja þetta ótrúlega mikilvæga mál fram en nú er ég svo uppveðruð eftir þessi andsvör að mér finnst eins og ég þurfi að halda hér einhverja innblásna ræðu. Það skiptir ótrúlega miklu máli að við sem löggjafi getum viðurkennt það þegar stefna sem hefur verið í framkvæmd í mörg ár virkar ekki. Við verðum að geta horfst í augu við að nálgun okkar varðandi fíknivanda hefur ekki gengið. Við þurfum að geta horft á gögnin og vísindin og þurfum að geta tekið nýja ákvörðun um að móta nýja stefnu og við þurfum að vera óhrædd við það. Við getum ekki haldið áfram í sama fari og neitað að horfast í augu við að leiðangurinn mistókst af því að við erum hrædd við skilaboðin sem það sendir ungmennunum okkar. Ég held að við þurfum að treysta ungu fólki miklu meira en við gerum í dag. Ungmenni eru engir vitleysingar. Það er ekkert mál að afla sér upplýsinga á netinu. Það er ekkert mál að finna upplýsingar um allt mögulegt á netinu og fá réttar upplýsingar. Við þurfum að treysta unga fólkinu til þess að vera ekki algerir vitleysingar í þeim efnum. En við þurfum líka að vera til staðar til þess að grípa fólk sem lendir í erfiðleikum og virkilega aðstoða það en ekki með fordómum og jaðarsetningu eins og er til staðar í núverandi kerfi. Það er ekki þannig að refsing hjálpi fólki. Við erum að tala um heilbrigða skynsemi. Hugsum þetta svona: Ef einstaklingur hefur upplifað áföll í æsku eða í gegnum lífið og upplifir tengslarof, vangetu til að tengjast ástvinum, samfélaginu og sjálfum sér og gengur í gegnum erfiðleika og leiðist þar af leiðandi út í vímuefnanotkun sem verður að vímuefnavanda eða fíknivanda þá er refsing bara að fara að auka á tengslarofið. Refsing er ekki að fara að laga það, hún gerir það bara verra. Ef búið er að þrýsta einhverjum út á jaðarinn í samfélaginu finnst mér heilbrigð skynsemi að viðurkenna að það mun aldrei hjálpa honum að ýta honum lengra. Eina leiðin sem er fær í því er að draga þessa einstaklinga nær okkur og hjálpa þeim að mynda tengsl. Það er leiðin til aðstoðar og þess vegna skiptir svo miklu máli að við horfum ekki til þess að refsa fólki og dýpka vanda þess heldur til þess að aðstoða það. Að setja refsingu og aðstoð saman er ekki heilbrigð skynsemi, það er ekki heil brú í því. Aftur að frumvarpinu. Við Píratar höfum tvisvar áður lagt það fram eins og kemur fram í greinargerðinni en það náði ekki fram að ganga. Ég er ótrúlega þakklát fyrir að heilbrigðisráðherra skuli hafa tekið það upp og að hún sé að leggja það fram. Ég vona innilega að samstaða sé um þetta mál hér á þingi því að þetta skiptir ótrúlega miklu máli. Það skiptir máli að við tökum þessa umræðu. Ég hef líka hitt fólk, bæði aðstandendur fíkla og fólk sem hefur átt við fíknivanda að stríða sjálft, sem er ofboðslega efins um að það sé rétt afglæpavæða neysluskammta vímuefna og er ofboðslega hrætt við skilaboðin sem við séum að senda til samfélagsins og hvaða áhrif það muni hafa. Mér finnst það eðlileg hræðsla, eðlilegir fyrirvarar, af því að það tengist þessari tilfinningu. En við sem löggjafi getum ekki byggt lög og löggjöf á tilfinningum okkar um hvað við teljum skynsamlegt eða rétt eða rangt, við verðum að gera það út frá gögnum. Við verðum að horfa á vísindin. Við verðum að horfa á hvað önnur lönd hafa gert, hver árangurinn þar er og hvað virkar. Það sem mig langar dálítið til að skilja eftir mig í þessari umræðu, sérstaklega í vinnunni í velferðarnefnd, er að mér finnst grundvallaratriði að við pössum upp á að setja fjármagn í forvarnastarf. Það verður að gerast samhliða ef við viljum að árangurinn verði góður. Það skiptir máli og er það sem okkur hefur gengið svo ótrúlega vel sem samfélagi að gera, okkur hefur tekist að draga úr neyslu ungmenna með forvarnastarfi. Við eigum að halda því áfram og gera betur. Þetta verður ekki eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sagði áðan, að um leið að við erum búin að afglæpavæða vörslu neysluskammta verði allt í einu hlaðborð af vímuefnum í boði alls staðar af því að það sé orðið allt í lagi í augum fólks vegna þess að við séum búin að afglæpavæða neysluskammta. Það er ekkert mál í dag að verða sér úti um vímuefni. Það er ekkert mál. Þetta er á Facebook og Twitter og Instagram, þetta er bara símtal. Efnin eru úti um allt í samfélaginu þrátt fyrir að þau séu ólögleg og varslan refsiverð, og hafi verið lengi. Það sem við erum að gera núna er að passa upp á að þeir sem lenda í erfiðleikum séu verndaðir og séu í öruggu umhverfi, geti leitað sér aðstoðar án þess að lenda í fordómum og meiri jaðarsetningu. Það er það sem þetta mál snýst um. Ég vona innilega að við náum að vinna þetta vel í velferðarnefnd. Við höfum þegar unnið gríðarlega mikið í þessum málaflokki þannig að við erum komin mjög langt með þetta mál í velferðarnefnd. Ég hlakka ótrúlega mikið til að vinna þetta áfram og vona að umræðan hér verði góð.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir ræðu hennar sem var mjög góð. Ég hef rætt þessi mál mikið og vildi óska að þetta væri svona einfalt eins og lagt er upp með en ég hef áhyggjur af því að þetta sé ekki svo einfalt. Tegundum fíkniefna hefur fjölgað mjög mikið, þau eru í kringum 250. Spurning mín til þingmannsins er þess vegna: Hvað er neysluskammtur? Getur þingmaðurinn sagt okkur hvað neysluskammtur er? Það kom fram í ræðu ráðherrans áðan að ekki liggur fyrir hvað neysluskammtur er og mér fyndist að það þyrfti að liggja fyrir áður en við lögleiðum neysluskammta fíkniefna. Þingmaðurinn talaði um vísindi, að vísindum hefði fleygt mikið fram í þessum málum. Gæti hv. þingmaður útskýrt það aðeins betur fyrir mér? Síðan er það spurningin: Nú er mikið minnst á önnur lönd sem hafi stigið svipuð skref, minnst á Noreg og Portúgal, og ég er búinn að lesa mér til í umsögnum að það er ekki alveg sambærilegt. Hefði ekki verið betra að stíga skrefið í þessa átt, því að ég get alveg verið sammála því að það er mjög vont að fólk fari á sakaskrá, það er bara mjög slæmt, að taka þetta heildstætt, að opna meðferðir upp á gátt þannig að biðlistarnir séu ekki eins og þeir eru, auka fræðslu og vinna betur með löggæslunni? 

Forseti. Þetta voru margar spurningar og stuttur tími til að svara. Ég skal bara byrja einhvers staðar. Þegar kemur að vísindunum - ég kannski fer þangað, þetta er svo áhugavert - þá er aðalbreytingin sem átt hefur sér stað á þessum tíma sú að það hefur alltaf verið talið, út frá þeim rannsóknum sem voru gerðar á sínum tíma, og það er þessi fræga rannsókn, rotturannsóknin, að við yrðum „húkt“ á þessum vímuefnum, þ.e. að þetta væru fíkniefni og þú prufaðir þau og yrðir bara háður fíkniefninu og þess vegna séu fíkniefni hrikaleg og það þurfi að halda þeim í burtu frá fólki. Það sem við vitum í dag er að það er ekki fíkniefnið. Þú getur haft mismunandi einstaklinga sem eru að nota mismunandi vímuefni og sumir verða fíklar og aðrir ekki. Það er út af aðstæðum fólks en ekki vímuefninu sjálfu. Það eru vísindin sem eru að breytast, þ.e. hvað við vitum um fíkn og hvað veldur fíkn, það hefur breyst og það hlýtur að hafa áhrif á löggjöfina okkar og hvernig við ætlum að tækla þennan vanda. Ef okkur er virkilega annt um að aðstoða við að draga úr fíknivanda þurfum við að tækla það út frá því hvað fíkn er og hvernig við aðstoðum fólk með fíknivanda en ekki út frá úreltri þekkingu. Hinar spurningarnar: Auðvitað er gríðarlega mikilvægt að við gerum hitt líka, við þurfum að auka forvarnir og auðvitað þarf að auka fræðslu og upplýsingar og við þurfum að snúa kerfinu við þannig að í staðinn fyrir að refsa fólki séum við að hjálpa því og veita aðstoð við að koma upplýsingum á framfæri um hvernig og hvar fólk geti leitað sér aðstoðar. En málið er að það er ómögulegt að aðstoða einhvern sem er ekki tilbúinn til að þiggja aðstoð. Það skiptir líka ótrúlega miklu máli, að manneskjan sé komin á stað þar sem hún er að biðja um hjálp. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Hvort sem það kemur vísindum við eða ekki er það útgefið að um 20% okkar ánetjast efnum, hvort sem það heitir áfengi eða fíkniefni. Ég hef ekki heyrt áður að það sé ekki út af efninu sjálfu sem viðkomandi verður fíkill heldur út af aðstæðum hans. Þetta hef ég aldrei heyrt áður. Ég hef aftur á móti heyrt að þeir sem ánetjast fíkniefnum geri það annaðhvort af því þeir eru með það genetískt í blóðinu eða hafa áunnið sér það með neyslu. En hefur þingmaðurinn ekki áhyggjur af því, það kom ekki fram í svari þingmannsins, hvað neysluskammtur er? Getur þingmaðurinn sagt mér það? Hvað er neysluskammtur? Það er mjög misjafnt hvað einstaklingar þola mikið af efnum í líkamann. Sá sem er ekki í neyslu eða er að byrja neyslu þolir mun minna og svo er það líka einstaklingsbundið. Einn skammtur getur drepið fólk, það er bara þannig. Hefur þingmaðurinn ekki áhyggjur af þessu? Hv. þingmaður kom líka inn á það að við yrðum að hjálpa þeim sem eru að leita sér hjálpar. Ég hef oft talað um og lagt fram mál þess efnis, spurt hæstv. heilbrigðisráðherra hvort við ættum ekki að hafa meðferðina þannig að fólk þurfi ekki að vera á biðlistum í fleiri mánuði, jafnvel ár eftir að komast í meðferð. Glugginn er mjög lítill sem viðkomandi er tilbúinn til að leita sér hjálpar út um og þá þarf hjálpin að vera til staðar. Það kemur ekki lögleiðingu fíkniefna við, ég get ekki sett samasemmerki þar á milli.

Forseti. Ég skil ekki alveg af hverju alltaf er verið að tala um að lögleiða fíkniefni. Það er enginn að lögleiða fíkniefni eða vímuefni, við erum ekki að tala um það. Það er bara allt annar handleggur og allt önnur umræða. Ég er alveg til í þá umræðu en við erum ekkert að ræða það akkúrat núna. Við erum að ræða það að hætta að refsa fólki sem er með neysluskammta á sér.  Ég vona bara að við komumst af stað í nefndinni. Ég vona að við komumst af stað í þessu samtali. Við hljótum að vera sammála um að refsing er ekki aðstoð en við erum ekki einu sinni sammála um það. Hvar erum við? Það er mjög furðulegur staður til að vera á þegar við erum að fara að tala um að refsing sé aðstoð. Það er eins og ríkið og yfirvaldið sé einhvers konar vinsamlegt foreldri sem er til staðar til að refsa okkur aðeins en bara út af ást. 

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra um afglæpavæðingu neysluskammta fíkniefna. Ég gæti alveg tekið undir það, ef málið væri svona einfalt þá myndi ég kvitta fyrir það. En í mínum huga er það ekki svona einfalt. Það hefur mikið þróast í fíkniefnum, þau eru orðin það mörg og misjafnlega hörð og, eins og kom fram í andsvari sem ég átti áðan við hv. þm. Halldóru Mogensen, getur sami skammtur og dugar einum drepið annan. Það eitt og sér er nóg til að ég get ekki verið með á þessu máli. Ég get heldur ekki verið með á þessu máli þegar það liggur ekki fyrir hvað neysluskammtur er. Að segja að það verði ákvarðað með reglugerð, sem á þá væntanlega að koma fram á sjónarsviðið eftir að þetta frumvarp verður samþykkt, brúar ekki bilið þannig að ég hafi ekki áhyggjur af þessu. Ég hef verið að hlusta á ræður og margt hefur komið fram. Það er talað um, líkt og kemur fram í greinargerð í frumvarpinu, önnur lönd sem hafa stigið svona skref en þegar betur er að gáð þá hefur ekkert land, alla vega ekki sem ég hef komið auga á, stigið jafn stórt skref eitt og sér. Í Noregi er þetta heildstæðara og tekið á fleiri efnum en bara fíkniefnum. Þar er viðkomandi sem tekinn er með skammt boðið í meðferð og þar fram eftir götunum en ekki þannig að hægt sé að tala um afglæpavæðingu. Ég hefði viljað sjá heildstæða stefnu. Ég hefði viljað sjá aðgengi að fíknimeðferðum lagað. Við erum með mörg hundruð manns á biðlistum inn í meðferðir. Ef tekið hefði verið á því hefði ég kvittað strax undir það. Það er eitt af forgangsmálunum, finnst mér, í sambandi við fíkniefnavandann. Í sambandi við sakaskrána er ég alveg sammála því að það er mjög vont fyrir ungt fólk sem ánetjast fíkniefnum, eða bara fyrir fólk sem neytir fíkniefna, að það skuli festast á sakaskrá. Það er eitthvað sem við þurfum að taka á. Þá finnst mér betra að fara einhverja leið þar sem fólki væri gefið tækifæri á að rétta sinn kúrs en ekki að afglæpavæða efnið sem slíkt. Enda kemur fram, í umsögn á einum stað, sú spurning hvort hægt sé að afglæpavæða vörslu efnis sem er flutt inn ólöglega. Ég hef ekki fengið svar við þeirri spurningu, hvort það sé hægt. Það er líka spurning hvernig það snýr að stjórnarskránni. Það var minnst á önnur lönd hérna, t.d. Portúgal. Það kemur fram í umsögn frá einum aðila að með því að lesa hver portúgalska leiðin er og lesa sjálf lögin í Portúgal þá sjáist að þetta frumvarp er ekkert í líkingu við portúgölsku leiðina. Ef ég vitna í þessa umsögn, með leyfi forseta: „Í lögum Portúgals kemur skýrt fram að öll neysla og varsla vímuefna sé bönnuð. Lagabreytingin í Portúgal var ekki frá glæp yfir í löglegt, heldur úr glæp í minni glæp og refsingar miða að því að koma viðkomandi í meðferð.“ - Ef hann vill þá fara í meðferð. Það sem breyttist er að ef sá sem er tekinn, og þarna kemur fram það sem kom fram í ræðu ráðherrans áðan, er með tíu dagskammta eða minna eru eiturlyfin gerð upptæk og hann eða hún send fyrir sérstaka nefnd sem situr í hverju sveitarfélagi í landinu og reynir að fá einstaklinginn í meðferð. Þetta er þriggja manna nefnd sem í sitja félagsráðgjafi, geðlæknir og lögfræðingur. Nefndin getur sektað fólk eða refsað á margvíslega vegu, t.d. beitt sektum allt að 150 evrum sem er um 30% af lágmarkslaunum í Portúgal; svipt fólk atvinnuréttindum, t.d. lækna og leigubílstjóra; bannað fólki að fara á ákveðna staði eða hitta ákveðna einstaklinga; bannað utanlandsferðir; svipt einstaklinga byssuleyfi; beitt upptöku eigna; stöðvað greiðslur frá opinberum stofnunum; skyldað einstaklinga til að hitta nefndina reglubundið. Ef einstaklingur í Portúgal er háður eiturlyfjum þá má senda hann á meðferðarstofnun eða skylda hann til að veita samfélagsþjónustu og telur nefndin það betur þjóna markmiði sínu að halda lögbrjótum á beinu brautinni. Svo er haldið áfram að telja upp hvernig þetta er gert hjá þeim í Portúgal og þá sést glöggt að það frumvarp sem nú er til umræðu er allt annars eðlis en í Portúgal. Það er risastórt stökk að minnka refsingar fyrir neysluskammta og að lögleiða þá. Eins og ég sagði fyrst í ræðu minni hefði ég viljað sjá að við tækjum heildstætt á þessum vanda en tækjum þetta ekki í svona bútasaum eins og þetta mál er. Þá hefði verið meira kjöt á beinunum í mínum huga vegna þess að þetta er ekki eins einfalt og frumvarpið fjallar um, alls ekki í mínum huga. Hæstv. forseti. Ég var að prenta út ræðu frá því fyrir nokkrum árum, hvort það var ekki bara í fyrra eða hittiðfyrra, og þar kemur fram, með leyfi forseta: „Þróun er í heimi hugbreytandi efna sem geta valdið aukinni fíkn. Þróunin er gríðarleg og hefur fíkniþáttur efnanna í mörgum tilfellum verið aukinn í framleiðslu til að flækja fleiri einstaklinga í net fíknarinnar“ - það er fíkniþátturinn í t.d. kannabisefnum. - „Það kemur meðal annars fram í aukningu geðhvarfasýki hjá þeim sem nota kannabisefni og reyndar fleiri efni.“ Mikil umræða hefur verið um neysluskammta fíkniefna og þar hefur sá sem hér stendur tekið til máls í ræðum og riti í nokkuð mörg ár: „Einstaklingur sem hefur í fórum sínum fíkniefni til eigin neyslu og er tekinn af lögreglu getur lent á sakaskrá …“ - eins og við höfum áhyggjur af og það er enginn ósammála um það. - „Þannig getur myndast gjá á milli þeirra sem eiga í vandræðum með líf sitt vegna neyslu og óttans við yfirvaldið.“ „En hvað er neysluskammtur?“ - spurði sá sem hér stendur fyrir þetta löngu síðan. - „Þeir sem neyta fíkniefna þróa með sér þol fyrir „skammtastærðum“. Neysluskammtur af einhverju efni sem „hentar“ einum getur drepið annan. Varla getur það verið boðlegt ef gera á neysluskammta fíkniefna „löglega“ eða refsilausa ef þetta er staðreynd. Það að börn undir lögaldri séu í þessum hópi gerir málið enn flóknara og því þarf að vanda til verka til að fást við þennan vanda enn frekar. Meðferðarúrræði hérlendis eru á heimsmælikvarða, en baráttan til að ná árangri hefur kostað blóð, svita og tár og samstarfið við ríkið ekki gengið sem skyldi. Það sést best á biðlistunum, sem hafa verið um 600 hundruð manns um árabil.“ - Þarna er ég að tala um meðferðarstöðina SÁÁ. „Reynsla annarra landa sem tekið hafa skref í afglæpavæðingu efna leiðir í ljós að taka verður á vandanum heilt yfir. Það er að segja: meðferðarúrræði þurfa að standa opin þeim sem þangað leita, oft þarf sjúklingur fleiri en eina meðferð til að ná bata. Eftirfylgni sjúklinga eftir meðferð þarf að vera í lagi. Húsnæðismál sjúklinga eru oft í ólestri og þar þarf að bæta úr á faglegan hátt eftir meðferð“ - þetta er stórt vandamál sem erfitt er að taka á en verið að gera það í skrefum. - „Félags- og sálfræðiþjónusta auk forvarnastarfsemi eru þættir sem sífellt eru í framþróun. Fjölmargar leiðir geta verið til úrlausna og eru bæði kostir og gallar við þær flestar. Vandlega þarf að meta aðstæður og velja hvaða leið eða stefna hentar best íslenskum aðstæðum.“ Það var minnst á Covid-faraldurinn í ræðu og andsvörum áðan og þennan faraldur sem er fíknifaraldurinn, vímuefnafaraldurinn. Ég hef einmitt sagt það líka að eftir að Covid skall á þá sjáum við, þegar allur heimurinn er undir, hvað samvinna er sterk, er mikið afl á milli landa heilt yfir þegar váin er svona stór eins og Covid-faraldurinn og að lönd sem stilla sig saman, eins og nú hefur gerst, geta náð ótrúlega góðum árangri. Þess vegna hef ég líkt því við það ef lönd gætu staðið saman, t.d. lönd í kringum okkur, Evrópulöndin, Norðurlöndin, og stillt saman strengi í því að mæta því vandamáli sem við erum að ræða hér í dag, en ekki að hvert og eitt taki upp sína leið sem felur það ekki í sér að ná árangri. Ég held að við þurfum að fara mun hægar í þessi mál og taka miklu fleiri þætti undir, eins og kom fram áðan, hafa meðferðir aðgengilegar, auka forvarnir og fræðslu. Forvarnir eru tæki sem þarf alltaf að halda á lofti. Það hefur sýnt sig, við höfum séð það í gegnum árin t.d. með reykingar, að það þarf alltaf að endurtaka möntruna. Það eru náttúrlega alltaf ný og ný börn sem koma í heiminn, sem betur fer, og þá þarf að viðhalda þessum forvörnum. Ég tek hjartanlega undir það, sem kom fram í ræðu hv. þm. Halldóru Mogensen, að börn eru engir bjánar. En það kemur því ekkert við að ánetjast vímuefnum. Ég ánetjaðist áfengi fyrir nokkrum tugum ára og ég tel mig ekki vera neinn bjána. Fíknin fer ekki í manngreinarálit. En ef það væri farið í þennan pakka af myndarskap en ekki í svona bútasaum eins og þetta er, myndi ég gleðjast mikið yfir því.

Virðulegur forseti. Það eru nokkrir hlutir sem ég myndi vilja ræða við hv. þingmann. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja hv. þingmann út í ummæli hans um að það að afnema refsingar fyrir vörslu neysluskammta sé á einhvern hátt í andstöðu við stjórnarskrána. Ég velti fyrir mér hvernig það að afnema refsingar eða að gera eitthvað ekki refsivert geti verið í andstöðu við stjórnarskrána. Ég skil það ekki alveg þannig að ég ætla að biðja hv. þingmann um að útskýra það fyrir mér. Ég heyri líka að hv. þingmanni finnst að það þurfi að gera eitthvað varðandi vörslu vímuefna, þ.e. að sé fólk nappað með neysluskammt fari það á sakaskrá, að það þurfi að gera eitthvað í því. Hv. þingmaður vill gefa viðkomandi val um hvort hann fari í meðferð eða eitthvað slíkt, ef ég skil ræðu hv. þingmanns rétt, og sleppi þannig við að fara á sakaskrá. Ég heyrði það einnig í ræðu hv. þingmanns að hann hafi sjálfur ánetjast áfengi. Ég velti fyrir mér, ef hv. þingmaður spyr sjálfan sig að því: Hefði það hjálpað hv. þingmanni við að takast á við þann vanda að fara á sakaskrá fyrir að neyta áfengis? Hefði það hjálpað hv. þingmanni þurfa að greiða háar sektir fyrir að hafa verið tekinn með áfengi úti á götu? Hefði hjálpað hv. þingmanni að leita sér aðstoðar ef það hefði verið refsivert að hafa í vörslu sinni það vímuefni sem hann ánetjaðist og refsivert að nota það í samfélaginu? Ef viðhorfið í samfélaginu væri að hv. þingmaður væri að fremja glæp með notkun sinni á áfengi, hefði hjálpað honum að takast á við vanda sinn, hefði hann upplifað að samfélagið liti ekki sem á hann jafn góða manneskju vegna þess að hann væri að nota efni sem búið væri að útiloka og banna í samfélaginu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Svo að ég svari þessari vangaveltu um það sem ég las í umsögnum, hvort hægt væri að lögleiða efni sem er ólöglega flutt inn, þá velti ég upp þeirri spurningu hvort hægt sé að lögleiða efni í neysluskömmtum eins og þetta sem er ólöglega flutt inn. Ég get ekki farið neitt dýpra í það. Ég man nú ekki spurningu númer tvö.

Hvort það hefði hjálpað hv. þingmanni að takast á við vandann ef áfengi hefði verið bannað.

- Ég held að ég hafi nú ekkert verið að velta því fyrir mér þegar ég var í neyslu hvort það væri löglegt eða ólöglegt sem ég lét ofan í mig. Ég á eiginlega mjög bágt með að svara þessu. Ég held að það hafi komið mjög skýrt fram í ræðu minni áðan að ég er ekki á móti hugmyndinni að hjálpa fólki sem neytir ólöglegra vímuefna, ég hef alls ekki sagt það, en ég hef ekki trú á því að sú leið sem verið er að fara hér hjálpi eða geri það gagn eins og lagt er upp með. Þess vegna endurtek ég spurninguna: Hvað er neysluskammtur? Það er það sem stendur upp úr í máli mínu: Hvað er neysluskammtur? Þess vegna er ég ekki með á þessu máli, því að ég veit það að einn skammtur sem dugar einum getur drepið annan.

Virðulegur forseti. Áfengi getur drepið fólk, reykingar líka. Telur hv. þingmaður að það væri gagnlegt í baráttu okkar við alvarleg áhrif áfengis í samfélaginu og alvarleg áhrif reykinga á fólk að banna neyslu þeirra, að beita sektum eða öðrum viðurlögum við neyslu áfengis eða við reykingum? Heldur hv. þingmaður að það muni minnka notkun áfengis og reykinga svo einhverju nemi og taka á þeim samfélagslegum vandamálum sem verða til út af neyslu áfengis og tóbaks? Ég velti því fyrir mér. Annars langar mig aðeins að tala um það sem hv. þingmaður talar um, sem er fjölgun tegunda vímuefna. Hv. þingmaður telur að sú fjölgun eigi sér stað vegna þess að vímuefnasalar vilji einhvern veginn láta fólk ánetjast efnunum meira. En það er alls ekki ástæðan fyrir því að við höfum séð gríðarlega aukningu á fjölgun vímuefna. Það er bara mjög skýrt og það er vel vitað að ástæðan fyrir því að við sjáum svona ótrúlega mikla fjölgun á tegundum vímuefna er einfaldlega sú að til þess að geta bannað vímuefni þarf að skrifa niður nákvæma efnafræðilega samsetningu á því vímuefni og það vímuefni er þar með bannað. Þegar eitt ákveðið efni er bannað bregst markaðurinn, svartur markaður með vímuefni, þannig við að bætt er við einu mólikúli, bætir við einhverri einni efnasamsetningu. Þá er efni allt í einu ekki lengur bannað. Þannig er hægt að selja það utan við lögin. Þetta eru hliðaráhrif af því að vímuefni eru bönnuð. Þessi aukna framleiðni á mismunandi tegundum vímuefna er vegna þess að vímuefni eru bönnuð. Þessi ótrúlega fjölgun kallast blöðruáhrif. Þau eru þannig að ef lokað er á einn glæpahóp sem selur vímuefni hér þá myndast annar glæpahópar þarna. Ef maður lokar á eitt vímuefni hér þá verður nýtt til þarna. Þetta poppar bara upp aftur og aftur. Þetta stríð gegn vímuefnum er búið að vera í gangi endalaust en það hefur ekki skilað árangri. Þessi fjölgun vímuefna hefur orðið á banntímum vegna bannsins.

Heyr, heyr.

Hæstv. forseti. Ég heyri að hv. þingmaður er vel inni í undirheimamálum. En ég var að tala um að það væru þarna 250 efni undir. Það sem ég var aðallega að tala um í sambandi við aukna fíkn í efni - ég tiltók kannabis, það er búið að rækta meiri fíkniþátt inn í kannabisefnin sem eykur t.d. hættu á geðhvarfasýki. Hún hefur aukist hjá þeim sem neyta kannabisefna.

En eru þau ekki bönnuð?

- Hvaða máli skiptir það þó að þau séu bönnuð? Fíknin er sú sama.

Af hverju ertu þá á móti því að leyfa það?

Hv. þingmaður hefur orðið.

Já, það vill nú þannig til hæstv. forseti, að oft þegar maður er í andsvörum við þingmenn Pírata þá eru einhvers konar útúrsnúningur og hælkrókur og gildrur lagðar þannig að viðkomandi mismæli sig helst. Ég held að ég geti ekki sagt það nógu oft að ég sagði það í ræðu minni að ég hefði áhyggjur af þessu máli. Ég get ekki séð að það segi þá sögu að ég vilji refsingar. Ég hef aldrei sagt það, bara aldrei. En ég get ekki séð að sú aðferð sem er í þessu frumvarpi geri það gagn sem ætlast er til að hún geri. Það eru þær áhyggjur sem ég hef. Ég treysti mér ekki til að svara þessum spurningum vegna þess að þær eru í mínum huga tómur útúrsnúningur.

Virðulegi forseti. Ég kannast ekki við að leggja neinar gildur fyrir hv. þingmann eða þingmenn Miðflokksins í þessu efni. Mér sýnist þeir gera það sjálfir með málflutningi sínum. Vandi hv. þingmanns er ekki gildrur Pírata heldur að hv. þingmaður er með lélegan málstað og færir fyrir þeim málstað afskaplega léleg rök. Það er vandi hv. þingmanns. Þegar bent er á það að kannabisefni séu bönnuð og hafi samt orðið sterkari og alls konar hliðaráhrif orðið sökum bannsins er það enginn útúrsnúningur, virðulegur forseti, það er bara ábending um að við höfum búið við lög núna í áratugi sem við höfum mikla reynslu af og reynslan er einfaldlega ekki góð. Það er vandi hv. þingmanns, málstaðurinn sem hann er að berjast fyrir. En ég verð líka að segja að ég varð pínu ringlaður yfir ræðu hv. þingmanns vegna þess að mér fannst rökstuðningurinn á köflum á skjön við niðurstöðurnar og sér í lagi í seinna andsvari hv. þingmanns við hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Hv. þingmaður sagðist aldrei hafa sagst vilja refsingar fyrir neyslu. Ég verð að viðurkenna að ég man ekki til þess að hafa heyrt hv. þingmann kalla eftir refsingu fyrir neyslu. En áttar hv. þingmaður sig ekki á því að andstaðan við þetta frumvarp er ákall um refsingar? Tillagan felur í sér að afnema þessar refsingar þannig að eftir ræðu hv. þingmanns og rökin sem hann færði fyrir sinni niðurstöðu, sem er að mínu mati röng, þá verð ég að spyrja hv. þingmann hvort hann sé hlynntur málinu eða ekki. Hann segist vera á móti refsingum, ef ég skil hann rétt, vonandi er það ekki einhver útúrsnúningur eða gildra, en samt er hann á móti frumvarpinu. Hver er ástæðan, virðulegi forseti? Er það í stefnu Miðflokksins að vera á móti málum bara af því að þau koma frá ríkisstjórninni? Er það málið? Hvað er málið, virðulegi forseti? Af hverju getur hv. þingmaður ekki stutt málið þegar hann segist í orði vera hlynntur markmiðum þess?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sem verður oft pínu ringlaður þegar ég held ræður. Ég vona bara að ég geti afringlað þingmanninn aðeins. Ég held að ég hafi sagt það þrisvar eða fjórum sinnum af hverju ég gæti ekki samþykkt þetta mál. Það er af því að ekki kemur fram hvað er neysluskammtur og það er jafnframt sagt að það eigi að koma fram í einhverri reglugerð þegar og ef málið verður að lögum. Það er það sem stendur upp úr. Ég held að við yrðum ekki kát með það, ef og þegar þetta fer í gegn og neysluskammtar verða á einhvern hátt skilgreindir, sem ég átta mig ekki alveg á hvernig á að skilgreina, samanber ræðu mína áðan, og það kæmi upp að einstaklingur sem neytir eins neysluskammts andast sökum þess. Þá held ég að við værum ekki stolt af því á Alþingi að hafa afglæpavætt þessi efni. Ég held að hv. þingmaður hljóti að geta tekið undir það með mér. Það er það sem ég hef áhyggjur af. Ég veit ekki hvað ég á að þurfa að segja það oft. Ef þingmaðurinn skilur það ekki þá verður hann bara að búa við það skilningsleysi.

Virðulegi forseti. Sá dimmi veruleiki fer að renna upp fyrir mér að ég muni ekki skilja þetta. Ég held hins vegar að það sé ekki vandamálið heldur er vandamálið rökleysan í málflutningnum, með fullri virðingu. Þetta eru vond rök. Hv. þingmaður nefndi tvær ástæður fyrir því að hann væri mótfallinn þessu frumvarpi. Önnur er að neysluskammtur komi ekki fram og það eigi að koma fram í reglugerð. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Er hann í alvörunni þeirrar skoðunar að það ætti að setja tiltekna skammta í lög? Segjum að neyslumynstrið myndi breytast, það myndi minnka. Einhver langt leiddur í kannabisneyslu noti þrjú grömm á dag, segjum það, og við reiknum einhvern neysluskammt út frá því, fimm daga, tíu daga eða hvað það er. Svo gerist það af einhverjum ástæðum að meðalneysluskammturinn fer að minnka niður í eitt gramm þannig að við myndum væntanlega þurfa að uppfæra töluna. Vill hv. þingmaður í alvörunni hafa það í landslögum þannig að við þurftum að fara að rökræða einhver tæknileg útfærsluatriði á þingi? Þetta er nákvæmlega sú tegund af tæknilegum útfærsluatriðum sem eiga heima í reglugerð vegna þess að þetta er eitthvað sem breytist, er eitthvað sem verður mjög auðveldlega fyrir áhrifum af nýjum upplýsingum eða breytingum á markaðnum. Þetta er ástæðan. Huggar þetta hv. þingmann, er hann núna hlynntur málinu? Nei. Hv. þingmaður nefndi annað atriði sem er það að einn skammtur af tilteknu vímuefni geti drepið. Hv. þingmaður er væntanlega ekki að tala um LSD eða kannabisefni eða sveppi, eða hvað er hv. þingmaður að tala um, er hann að tala um ecstacy? Getur hann farið aðeins nánar út í það hvernig nákvæmlega þessi rök gera það að verkum að við ættum að refsa fólki sem notar þessi efni? Og vel á minnst, segjum að einhver taki eitthvert vímuefni sem getur drepið af einum skammti, eflaust er það til, ef slíkt kæmi upp eftir að þessi lög væru samþykkt, teldi hv. þingmaður að við hefðum frekar átt að refsa viðkomandi? Vill hv. þingmaður frekar að neytandi sem taki of stóran skammt sé hræddur við að leita sér hjálpar? Það er staðan í dag, virðulegi forseti. Finnst hv. þingmanni það betra?

Forseti. Það er alveg á hreinu að ef viðkomandi andast við það að taka neysluskammt þá leitar hann sér ekki hjálpar. Það er alveg á kristaltæru. Og hvernig á það að vera betra að það komi fram í reglugerð hvað er neysluskammtur og hvað ekki, af hverju getur það ekki bara komið fram í frumvarpinu? Ef það á að vera breytilegt - á það að vera breytilegt á milli einstaklinga eða breytilegt í tíma eða breytilegt í þróun? Ég skil ekki hvað er breytilegt. Það er bara mjög breytilegt hvað hver og einn þolir af fíkniefnum.

Til dæmis.

Já. Þá verður maður að fá að vita hvað er neysluskammtur. 

Herra forseti. Fíkniefnavandinn er einn allra alvarlegasti vandi sem við erum að fást við í samfélaginu og hefur skaðleg áhrif á mjög marga neytendur, fíkla og alla aðstandendur. Í störfum mínum til áratuga með löggæslunni og í lögreglunni varð ég oft áþreifanlega var við að sú barátta sem fíklar heyja við sjúkdóm sinn er sannarlega barátta upp á líf og dauða, sannarlega. Allt of margir falla í þeirri baráttu. Hér er um alvarlegt mál að ræða, herra forseti. Hér ræðum við um svokallaða afglæpavæðingu neysluskammta sem gengur efnislega út á það að heimila kaup og vörslu tiltekins magns af ávana- og fíkniefnum, sem er reyndar í frumvarpinu ekki skilgreint heldur er gert ráð fyrir því að það verði skilgreint betur í reglugerð. Herra forseti. Ég tel þetta frumvarp vera illa undirbúið og vanhugsað og ég mun rökstyðja það hér í ræðu minni. Frumvarpið er algerlega úr öllu samhengi við þá aðstoð og þá hjálp sem veita ætti fíklum, fíkniefnaneytendum. Samfara frumvarpi eins og því sem við ræðum hér ættu einnig að vera úrræði fyrir lögreglu, hverjar hennar skyldur eða störf væru þegar hún hefur afskipti af fíklum yfir höfuð sem eru með skammta undir þessum refsimörkum. Það vantar algjörlega að mínu viti allt samhengi í þetta frumvarp, því er kastað hérna fram að gera það refsilaust að vera með neysluskammta af fíkniefnum og það fylgir þessu ekki neitt, ekki heilbrigðisþátturinn, löggæsluþátturinn, aðstoðarþátturinn eða ráðgjafarþátturinn. Það fylgir þessu ekki. Þetta er algerlega úr takti við allt það sem ætti að koma samfara þessu frumvarpi. Þess vegna get ég með réttu kallað þetta auglýsingamennsku. Þetta er fyrst og fremst auglýsingamennska, alveg sama hvað okkur finnst um þetta frumvarp eitt og sér. Þetta er auglýsingamennska vegna þess að frumvarpinu fylgir ekki neitt sem ætti að fylgja vönduðu frumvarpi í þessum dúr, aðstoðin, meðferðarúrræðin og ýmislegt annað. Það er ekki hér. Ég hef ekki séð það. Ég kannaði örlítið þær umsagnir sem borist hafa í svipuðum málum. Í fyrsta lagi þegar þetta mál var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda fyrr á þessu ári kom t.d. ein umsögn frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu sem kemur örlítið inn á þetta. Með leyfi forseta, les ég úr þeirri umsögn þar sem fjallað er um svokallað frummat: „Enn fremur kemur fram í skjalinu“ - þ.e. frummatsskjalinu - „að ekki hafi verið gerð verkefnisáætlun.“ Þetta er nákvæmlega það sem ég er að tala um. Það fylgir þessu ekki neitt. Þetta er berstrípað, herra forseti, auglýsingamennska. „Þá segir að áætlað sé að frumvarpið taki þegar gildi og ekki gert ráð fyrir að þeir sem verði fyrir áhrifum löggjafar þurfi langan tíma til undirbúnings/aðlögunar.“ Enginn undirbúningur. Allir aðilar sem koma að þessum málum; meðferðaraðilar, heilbrigðisþjónustan, löggæslan, eru ekki með í ráðgjöfinni. Þau eru ekkert með í undirbúningnum. Þau hafa skamman tíma til undirbúnings. Það á bara að vippa þessu í gegn, herra forseti. Þess vegna kalla ég þetta auglýsingamennsku. Nú les ég áfram, herra forseti: „Þær forsendur sem þurfi að vera fyrir hendi til að lagasetning beri árangur sé fækkun á fjölda sakamála vegna minni háttar fíkniefnabrota og að mælikvarði á árangur og útkomu sé fækkun á sektum/dómum vegna minni fíkniefnabrota. Jafnframt hafi ekki verið hugað að því að afla gagna til að meta árangur þegar þar að kemur.“ Svo er talað um það sem gerðist í janúar þegar þetta var kynnt: „Skjalið ber með sér að takmörkuð vinna hafi farið fram til undirbúnings þessa viðamikla verkefnis“ - sem það er sannarlega, herra forseti - „sem lýtur ekki einungis að breytingum á lögum. Í Noregi hefur til dæmis farið fram gríðarlega umfangsmikil stefnumótunarvinna í tengslum endurskoðun á málefnum sem varða ávana- og fíkniefni þar í landi. Hinn 23. mars 2018 var til að mynda komið á fót tíu manna nefnd sem hafði með höndum það verkefni að yfirfara löggjöf og móta stefnu í þessum efnum. Nefndin skilaði skýrslu til heilbrigðisráðuneytis og dómsmálaráðuneytis 19. desember 2019 og telur skýrslan rúmlega 400 blaðsíður. Nefndin samanstóð af þverfaglegum hópi sérfræðinga og haft var samráð við fjölda stofnana, samtaka og annarra hagsmunaaðila á meðan á þessari vinnu nefndarinnar stóð.“ Síðan segir, herra forseti: „Meiri hluti nefndarinnar leggur til að varsla neysluskammta verði ekki lengur refsiverð en þó verði lögreglu, sem endranær, heimilt að stöðva notkun, verði hún vör við slíkt, og gera efnin upptæk.“ - Við förum aðra leið. - „Þess í stað er þeim aðilum sem teknir eru með neysluskammta gert skylt að sækja fund hjá félagsþjónustu sveitarfélaganna þar sem þeim verður boðin fræðsla og aðstoð …“ Hvert er samráðið við sveitarfélögin? Hvert er samráðið við lögregluna samhliða þessu? En áfram segir hér: „Samhliða þessu leggur nefndin til að forvarnastarf verði stóraukið og meðferðarúrræðum fjölgað. […] Til stóð, í kjölfar setningu laga nr. 48/2020, um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 (neyslurými), að skilgreina í reglugerð hvað teldist vera neysluskammtur sem notendum væri heimilt að bera á sér til notkunar í neyslurými. Reglugerðin hefur enn ekki litið dagsins ljós. Við samningu reglugerðarinnar þótti erfiðleikum bundið að skilgreina hvað teldist neysluskammtur og mun því ekki verða öðruvísi háttað þegar tekið verður til skoðunar við hvaða mörk beri að miða að því er varðar afglæpavæðingu neysluskammta.“ Það er enginn undirbúningur. Hann er í skötulíki, herra forseti - í skötulíki. Loks les ég áfram: „Verkefni sem þetta er, eins og áður segir, viðamikið. Hvetur lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu því til þess að farið verði í heildstæða stefnumótunarvinnu, og bendir á þá vinnu sem norsk stjórnvöld hafa farið í gegnum undanfarin ár, til undirbúnings og heildarendurskoðunar á fyrirhuguðum breytingum áður en frumvarp um breytingu á lögum nr. 65/1974, um ávana- og fíkniefni, verður lagt fram.“ Svo mörg voru þau orð, herra forseti. Falleinkunn. En það á að vaða með þetta inn í þingið og keyra í gegn berstrípað frumvarp, óundirbúið, illa undirbúið. Þá komum við að stærð skammta. Ég ætla alls ekki að gera það að meginefni ræðu minnar, bara að tala aðeins út frá eigin reynslu. Ef neytendur eru ákærðir t.d. fyrir að vera með efni til sölu, halda þeir því iðulega fram að það sé til eigin neyslu. Það er eiginlega alveg sama hvaða skammta er um að ræða, nema það sé gífurlegt magn, það er alltaf til eigin neyslu: 10 grömm - eigin neysla, 30 grömm - eigin neysla, 50 grömm eða 70 grömm - eigin neysla. Það er eiginlega alveg sama hvað, menn eru orðnir stórneytendur fyrr en varir og þola mikið og þetta er bara eðlilegt fyrir þá. Ef þeir eru teknir með 50 grömm segja þeir t.d.: Ég er að fara að nota þetta í kvöld, ég er að fara í partí, ég ætla líka að nota þetta á morgun. Svona er þetta nú. Þetta er raunveruleikinn, hv. Pírati Helgi Hrafn Gunnarsson. Þetta er raunveruleikinn. Hann er svona. Menn teygja sig alltaf eins langt og þeir geta, eðlilega. Ég ætla ekki að gera athugasemdir við það. Ég ætla aðeins að lesa úr umsögn lögreglustjórafélagsins, ekki við frumvarpið eins og það birtist í samráðsgáttinni eða við kynningu á því komandi frumvarpi heldur við frumvarp sem lagt var fram hér á síðasta þingi og var ættað úr hv. Píratasöfnuði. Ég les úr þessari umsögn frá Lögreglustjórafélagi Íslands, sem varðar ekki þetta frumvarp heldur það fyrra: „Í frumvarpinu er ekki skilgreint það magn sem talist getur til einkanota, hver eigi að skilgreina það eða hvernig, né hvaða viðmið eigi að liggja til grundvallar. Þá er gert ráð fyrir að öll varsla neysluskammta af ávana- og fíkniefnum verði leyfð án þess að greinarmunur sé gerður á milli tegunda ávana- og fíkniefna. Þessi efni sem hér um ræðir hafa mjög mismunandi hættueiginleika, þá getur styrkleiki þeirra verið mjög mismunandi eftir því hvort um er að ræða „hreint“ efni eða blandað til neyslu. Úr 1 grammi af hreinu efni má í sumum tilvikum búa til tugi neysluskammta. Þá er „neysluskammtur“ fikniefna misstór eftir tegundum fíkniefna og hvort um stórnotendur efnanna er að ræða eða ekki. Þá kemur ekki fram í frumvarpinu hvort og þá hvaða afleiðingar það hafi að vera með fleiri en eina tegund fíkniefna í vörslu sinni. Séu menn með „neysluskammta“ af mörgum gerðum fíkniefna verður fljótt um mjög mikið magn fíkniefna að ræða.“ Þetta var úr umsögn lögreglustjórafélagsins við fyrra frumvarp og sýnir svolítið við hvaða vanda við eigum að etja þegar ákveða á hverjir þessir neysluskammtar eiga að vera, þegar ákveða á hversu mörg grömm o.s.frv. þar eiga að vera. Það fer eftir efnum, fer eftir neytendum o.s.frv. Svo er það líka löggæsluvandinn þegar menn eru teknir með kannski nokkrar tegundir. Hvað ber þá að gera ef þetta er allt saman neysluskammtar, því að efnið í heild gæti verið mjög mikið? Enn og aftur vil ég benda á það, virðulegi forseti, að við horfum hér á frumvarp sem er algerlega vanbúið, því er kastað hérna fram sem einhverju draumaverkefni í þágu þess fólks sem sér þessa veröld með þeim sólgleraugum sem menn sjá þennan gífurlega vanda. Ég ætla ekki gera lítið úr honum, ég ætla alls ekki að gera lítið úr fíkniefnavandanum sem við erum að berjast við og höfum barist við í áratugi og lítið lát virðist vera á. Það mætti auðvitað, eins og aðrir hv. ræðumenn hafa stundum komið að hér í ræðustól, skoða sem fyrsta skref að minnka refsinguna, lækka sektarbrotin, athuga hvað færist á sakaskrá o.s.frv. Þetta færist reyndar ekki á sakaskrá fyrr en við erum komin upp fyrir 100.000 kr. þannig að þessir litlu skammtar færast ekki á sakaskrá. Svo líka hvernig þetta er afmáð úr sakaskrá. Það hefur alltaf verið þyrnir í mínum augum sem fyrrverandi lögreglustjóra með þessa ungu krakka sem teknir eru með frekar lítið magn af fíkniefnum, sannarlega, að þetta eltir þá uppi árum saman. Svo þegar þessi krakkar eru orðnir ráðsettir borgarar og vilja læra flug eða fara í lögregluna þá er þetta þeim fjötur um fót og það er auðvitað afskaplega hvimleitt. Mér fyndist að við gerðum gott í því að reyna að snúa af þeirri braut að einhver bernskubrek elti fólk svona uppi, eins og þessi brot gera gjarnan og mörg önnur brot sem ég gæti líka haldið langar ræður um. Það mætti ræða það og ég væri fyrstur til að taka þátt í því. Annað sem ég ætlaði ekki að ræða mikið er upptaka efna eða haldlagning. Lögreglunni yrði ekki heimilt að haldleggja þessi efni ef hún hefði afskipti af fólki sem væri með þessa skilgreindu neysluskammta. Það er auðvitað svolítið einkennilegt og ankannalegt að þessi efni eru hingað flutt hingað til lands eða framleidd hér á landi og sannarlega ólöglega, nema það séu bara neysluskammtarnir sjálfir sem koma, en einhvern tímann er þetta ólöglegt, þ.e. í framleiðslunni eða þegar magnið er flutt inn í stórum skömmtum, en lögreglunni er ekki heimil handlagning eða upptaka efnisins. - Ég er að verða búinn með tímann, ég er steinhissa, ég er varla hálfnaður. Ég held að ég þurfi að setja mig aftur á mælendaskrá. Ég hélt að ég hefði langan tíma og ég er varla byrjaður. En ég kem kannski í aðra ræðu.

Virðulegi forseti. Mig langar mig að spyrja hv. þingmann, í ljósi þessarar ræðu, frekar einfaldrar spurningar: Burt séð frá þessu frumvarpi, er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að það eigi að vera refsingar fyrir vörslu á neysluskömmtum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ef það eru litlir skammtar tel ég að það eigi að vera refsilítið eða refsilaust, já. En ég tel að stjórnvöld þurfi að nálgast þetta verkefni með miklu heildstæðari hætti en gert hér. Ég er ekki að tala um að gera þetta með því kæruleysislega yfirbragði sem þetta frumvarp ber vott um, bæði varðandi samráð og undirbúning og samþætta vinnu allra aðila sem að því koma, eins og heilbrigðisstarfsmanna, löggæslu, meðferðaraðila o.s.frv. Ég gæti séð fyrir mér að þegar fíklar lenda í höndunum á lögreglu ætti henni auðvitað að vera heimilt að leggja hald á efnin, en síðan gæti fíkillinn eða neytandinn átt val um það t.d. hvort hann færi refsileiðina, þ.e. borgaði einhverja sekt, eða hvort hann myndi þiggja aðstoð um meðferð eða ráðgjöf eða eitthvað slíkt. Ég gæti séð fyrir mér svoleiðis kerfi. En í þessu frumvarpi, sem er eitt og eitt sér bara afglæpavæðing í heilu lagi, er ekki gert ráð fyrir því að svo stöddu a.m.k. Það er ekki neitt frumvarp sem fylgir þessu, alla vega hef ég ekki séð það. En að við tækjum svolítið heildstætt á þessu, samfélagið. Þetta er vandi. Við erum sammála um það, ég og hv. þingmaður. Þetta er vandi. Ég ætlaði að lesa upp tölur frá Portúgal og Hollandi sem sýna að þegar afglæpavæðing á sér stað þá eykst neyslan. 

Virðulegi forseti. Ég á pínulítið erfitt með að skilja hvers vegna hv. þingmaður telur nauðsynlegt að líta til refsileysisins í einhverju allt öðru samhengi ef hann er á annað borð á þeirri skoðun að það eigi að vera refsilaust eða refsilítið að vera með litla skammta. Eru áhyggjur hv. þingmanns þær að ef refsingarnar verða nógu litlar eða engar fyrir vörslu á neysluskömmtum muni það verða til þess að fólk sem á nú við vanda að stríða en sækir sér ekki hjálp, muni þá fara að sækja sér hjálp? Ef það er orsakasamhengið sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af þá undirstrikar það nauðsyn þess að afglæpavæða fyrst og strax, vegna þess að þá er bersýnilegt að lögin í dag meina fólki að leita sér aðstoðar, sem hlýtur að vera sami vandi og að hafa einfaldlega lokað lengur á meðferðarheimilum eða lengri biðlista. Áhrifin eru þau sömu, þau eru neikvæð. Það getur ekki verið neinn ágreiningur um að slík áhrif séu neikvæð. Eða eru áhyggjur hv. þingmanns þær að með því að gera þessa litlu skammta refsilausa eða refsilitla verði einhver sprenging í vímuefnaneyslu, sprenging í nýliðun? Hann ýjaði að því í lok síðustu ræðu sinnar, virðulegi forseti, en það er á skjön við rannsóknirnar sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur ítrekað vísað í. Væntanlega eru þær rannsóknir þá einhvern veginn rangar. Það hefur ekki sýnt sig samkvæmt þeim að með því að afglæpavæða neysluskammta eða vörslu þeirra aukist nýliðun í vímuefnaneyslu umtalsvert. Ég velti því fyrir mér hverju nákvæmlega í þessu orsakasamhengi hv. þingmaður hefur áhyggjur af og að hvaða leyti það orsakasamhengi undirstrikar ekki einmitt mikilvægi þess að leggjast í þessa breytingu, alveg óháð því hvort við eflum líka forvarnir og meðferðarúrræði, hvort tveggja hygg ég að sé samstaða um að gera og það hefur reyndar verið gert. Við stöndum okkur t.d. ágætlega í forvörnum ef út í það er farið. Ég ætla að skilja hv. þingmann eftir með þessa spurningu.

Forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir spurningarnar. Já, ég er hlynntur þessu með því fororði að þetta verði vandað og með gert fjölþættum, samhliða aðgerðum allra aðila, eins og löggæslu, heilbrigðis- og meðferðaraðila, líkt og ég sagði áðan. Ef þetta er gert eins og sagt er í frumvarpinu óttast ég að almenn varnaðaráhrif valdi því - enda hefur það komið í ljós í Portúgal og Hollandi, og það sést á þeim tölum sem ég ætlaði að fara yfir áðan en gafst ekki tími til þess, að neyslan eykst meðal unga fólksins. Og ef neyslan eykst þá eykst fjöldi þeirra sem lenda í alvarlegum fíkniefnavanda, því að það er vitað að það er alltaf ákveðinn fjöldi neytenda sem lendir í alvarlegum fíkniefnavanda. Ef við stækkum þann hóp munum við þurfa að glíma við alvarlegri fíkniefnavanda í landinu. Við verðum að vera í stakk búin til að taka við því og sinna þeim aðilum. Við erum að vaða út á braut, hv. þingmaður, sem ég óttast að leiði okkur í verri vanda vegna þess að við förum kolrangt í þetta. Við ætlum bara að setja þetta fram eitt og sér, að afglæpavæða þetta. Og þessi almennu varnaðaráhrif, um leið og það verður orðið viðurkennt í samfélaginu að maður geti verið með fíkniefni á sér, einhver grömm, þá mun það hvetja til, ýta á og leiða til þess að enn fleiri unglingar og ungmenni munu prufa þessi efni, fólk sem myndi annars ekki gera það og hefur hræðst það og hefur ekki viljað koma nálægt þeim sem eru hugsanlega að prófa þau. Þá fáum við fleiri fíkla. Ég er ekki tilbúinn að samþykkja þetta ef engar aðgerðir fylgja þessu frumvarpi, sem það virðist ekki gera. 

Herra forseti. Á undanförnum árum hefur mikið verið talað um breytingar á lögum og reglum á Íslandi sem tengjast vímuefnum. Stefnurnar sem Ísland notast við í þessum málaflokki eru svokallaðar hamlandi stefnur. Eru þær notaðar í nágrannaríkjum okkar og flestum vestrænum ríkjum. Sé einstaklingur tekinn með fíkniefni, sama hversu lítill skammturinn er, er brotið sett á sakaskrá og verður þar í þrjú ár, en samt sem áður er brotið aðgengilegt opinberum aðilum í sjö ár eftir að það fer á sakaskrá. Ég tel sjálfsagt, herra forseti, að endurskoða þetta ákvæði. Það á ekki að þurfa að fylgja fólki um árabil ef það hefur misstigið sig hvað þetta varðar og brotið er minni háttar. Einstaklingar sem teknir eru með neysluskammt eru dæmdir til að greiða sekt eða gegna samfélagsþjónustu. Ef um ítrekuð brot er að ræða er fangelsisrefsivist beitt. Herra forseti. Ég held að almenningur sé ekki hlynntur þeirri stefnu að lögleiða neysluskammta fíkniefna hér á landi, eins og þetta frumvarp heilbrigðisráðherra kveður á um. Ég er þeirrar skoðunar að taka þurfi upp fleiri meðferðarúrræði fyrir fíkniefnaneytendur og auka fræðslu og efla forvarnir til muna. Það er mikilvægt að hjálpa fíkniefnaneytendum og tryggja að þeir fái þá aðstoð sem þeir þurfa ef þeir vilja hana. Í þessu frumvarpi kemur oft fyrir orðið afglæpavæðing, sem er nú hálfgert orðskrípi, en er eitt af þeim orðum sem ríkisstjórnin notar til að setja málin í fallegan búning, rétt eins og hún notaði orðið þungunarrof í staðinn fyrir fóstureyðingu. Afglæpavæðing hefur ekki beint eina sérstaka, alþjóðlega merkingu, en felur í sér að breyta því hvort hegðun sé talin refsiverð eða ekki. Eitthvað sem var þá glæpur er það ekki lengur en er þó heldur ekki löglegt. Með afglæpavæðingu vímuefna er átt við að ekki er lengur refsivert með lögum að hafa í fórum sínum neysluskammta af vímuefnum, skammt sem er óskilgreindur og enginn veit í raun og veru hversu stór hann er. Hvergi er talað um það í þessu frumvarpi. Brotið fer þá ekki lengur á sakaskrá einstaklinga. Það er þá leyfilegt í flestum tilfellum að kaupa, eiga og neyta vímuefnanna. Munurinn á að afglæpavæða eða lögleiða er sá að vímuefni yrðu gerð lögleg, farið væri með þau eins og áfengi eða sígarettur. Sala og dreifing þeirra væri leyfð og þau yrðu skattlögð en það þyrfti líklega að lúta ákveðnum skilyrðum, líkt og aldurstakmörkum kaupanda, reglum um sölustaði og þess háttar. Það er munurinn á því að afglæpavæða eða lögleiða. Herra forseti. Hvert er markmið þessa frumvarps? Ef þetta er einnig heilbrigðismál, er það ekki þá heilbrigðismál að taka fíkniefni af fólki? Maður spyr sig að því. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að lögreglan hafi hvorki heimild né skyldu til að gera fíkniefni, svokallaða neysluskammta, upptæka. Hér á t.d. að ganga lengra en í Noregi, eins og kemur fram á bls. 7 í frumvarpinu. Maður spyr sig: Þurfum við Íslendingar alltaf að ganga lengra en aðrar þjóðir? Ganga lengra í að lögleiða fíkniefni, ganga lengra í fóstureyðingum, veita bestu þjónustuna fyrir hælisleitendur svo útgjöld til málaflokksins verða stjórnlaus o.s.frv. Fjölskyldur neytenda fíkniefna eru oftast sá hópur sem er mest á móti lögleiðingu fíkniefna. Fólkið í kringum þá sem nota vímuefnin; fjölskylda, vinir og nærsamfélag, finnst það missa mátt sinn til að skipta sér af gjörðum neytandans ef búið er að lögleiða neysluna. Vilja aðstandendurnir að áfram verði hægt að refsa öllum sem koma að vímuefnum, hvort sem það er framboðið eða eftirspurnin, því að þeir telja að það muni koma í veg fyrir frekari útbreiðslu á fíkniefnum. Ekki finnst þeim nóg að refsa bara einstaklingunum sem bjóða upp á efnin. Með því að refsa með lögum þeim sem neyta efnanna með annaðhvort fangelsisvistun eða setja einstaklinginn á sakaskrá, telja þeir að koma megi í veg fyrir að ungt fólk muni prófa efnin. Ungir einstaklingar eru áhættuhópur því að þegar þeir komast í vímuefni getur það fljótt orðið með þeim hætti að þau dreifast milli manna því að yngri einstaklingar gera sér ekki grein fyrir hættunni sem fylgir efnunum. Því verður að vera hægt að koma reglu á neyslu þeirra með lögum. Einnig er dýrt fyrir samfélagið að senda fólk í meðferð og þeir sem nota vímuefni þurfa oft á meiri læknisaðstoð að halda en þeir sem nota þau ekki. Þeir sem eru á móti þeirri hugmyndafræði sem birtist í þessu frumvarpi telja að með því að banna neysluna með lögum sé hægt að koma í veg fyrir þennan aukakostnað fyrir samfélagið. Önnur rök gegn því að lögleiða neysluna, lögleiða neysluskammta, er að einstaklingar undir áhrifum vímuefna geta skaðað annað fólk, hvort sem það er einhver úti á götu eða fjölskyldumeðlimur. Þetta kemur m.a. fram í BA-rannsókn Lísbetar Grönvaldt Björnsdóttur við Háskólann á Akureyri. Þetta er sem sagt rannsóknarvinna sem hefur leitt þetta í ljós hjá aðstandendum þeirra sem neyta fíkniefna. Vímuefni eru skaðleg, t.d. getur kókaín og amfetamín valdið hjartaáfalli eða heilablóðfalli. Alsæla eða E-töflur eru skaðlegar fyrir heilann og valda minnisleysi og LSD geti valdið varanlegu geðrofi. Þetta er allt saman þekkt. Að hafa vímuefni ólögleg gerir það að verkum að margir eru hræddir við þau og það hjálpar til við að halda mörgum frá hættunni. Því ætti ekki að lögleiða neysluskammta. Þeir sem nota vímuefni ættu ekki að fá að gera það löglega þar sem þeir hugsa ekki rökrétt, eru meðvitað að skaða sjálfa sig og geta því ekki tekið réttar ákvarðanir um neyslu sína. Þetta er skoðun þekkts prófessor á þessu sviði við Rice-háskólann í Bandaríkjunum. Herra forseti. Ég vil hér í lokin nefna aðeins sinnaskipti Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins í þessu alvarlega máli. Þetta er stjórnarfrumvarp, frumvarp frá ríkisstjórninni þar sem Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur eiga aðild. Það er því lagt fram með stuðningi þessara flokka. Fyrir fáum árum í umræðu um þessi mál hér á þingi voru þingmenn Framsóknarflokksins þeir einu sem ekki voru sammála öðrum þingmönnum um að breytingar væru þarfar. Þeim þótti nóg að taka betur á framboði vímuefna á Íslandi og auka forvarnir. Nú ætlar Framsóknarflokkurinn, sem lengi barðist gegn fíkniefnum og hafði á stefnuskrá sinni að gera Ísland fíkniefnalaust, að fara að lögleiða neysluskammta af fíkniefnum og banna lögreglunni að gera fíkniefni í vörslu einstaklinga upptæk. Öðruvísi mér áður brá, herra forseti. Aðeins einn þingmaður Framsóknarflokksins hefur tekið þátt í þessari umræðu hér og er hún fylgjandi lögleiðingu neysluskammta af fíkniefnum. Síðan er það Sjálfstæðisflokkurinn, sem eitt sinn var íhaldsflokkur og stóð vörð um lög og reglu í landinu. Hlutur Sjálfstæðisflokksins er mjög athyglisverður í þessu máli. Það er í raun Sjálfstæðisflokkurinn sem á frumkvæðið að þessu slæma máli. Það var í Reykjavík fyrir rúmum sex árum á fundi Félags ungra Sjálfstæðismanna í Reykjavík að Kristján Þór Júlíusson, þáverandi heilbrigðisráðherra, lýsti því yfir að hann hefði efasemdir um refsistefnuna hvað fíkniefni varðar. Kristján sagði þá, með leyfi forseta: Ég er mjög hallur undir þá skoðun að við eigum að reyna að afglæpavæða neysluna í þessum málum. Talað var um að þessi yfirlýsing ráðherra Sjálfstæðisflokksins væri tímamótayfirlýsing. Enginn þingmaður Sjálfstæðisflokksins hefur tekið þátt í þessari umræðu. Enginn. Ég lýsi sérstaklega eftir þeim hér. Gott væri t.d. að hv. þm. Brynjar Níelsson léti nú sjá sig í þingsal. Sjálfstæðisflokkurinn hefur brugðist í þessu máli eins og svo mörgum öðrum, herra forseti, rétt eins og hann brást í fóstureyðingamálinu, flokkur sem eitt sinn barðist gegn fóstureyðingum. Herra forseti. Þetta er slæmt frumvarp og Miðflokkurinn er á móti því. Það er verið að senda slæm skilaboð út í samfélagið með því að lögleiða neysluskammta af fíkniefnum, neysluskammta sem ólöglegt er að flytja inn í landið og ólöglegt er að selja. Með þessu frumvarpi er verið að skapa meira vandamál en við lagfærum.

Virðulegi forseti. Ég finn mig knúinn til að taka hér fyrir eitt sérstakt atriði sem mér finnst að verði að koma fram. Ég tók nefnilega eftir því í ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar að hann sagðist aldrei hafa séð eiturlyf, eins og hann kallar þau, eða þeirra neytt, vegna þess að þau eru ólögleg. Þá nefndi hv. þm. Sigurður Páll Jónsson, annar þingmaður Miðflokksins, að hv. þingmaður Pírata væri vel kunnugur undirheimunum eða eitthvað því um líkt, vel inni í undirheimamálum, eins og hann orðaði það. Ég hef nefnilega tekið eftir einu, virðulegi forseti, samanber að ólögleg vímuefni eru ólögleg á Íslandi, að það er auðvitað ákveðið tabú að viðurkenna að maður hafi einhverja persónulega reynslu, eitthvert persónulegt vit á þeim. En þannig er það nú bara í okkar samfélagi, virðulegur forseti, að það er ekkert mál að redda sér vímuefnum eða neyta þeirra án þess að tekið sé eftir því. Það er bara ekkert mál, virðulegur forseti. Og þegar fólk er komið út í ógöngur með neyslu er það venjulega búið að vera í neyslu sem hefur ekki verið til trafala fyrr en á þeim punkti. Það er tiltölulega sjaldgæft að fólk fari beint í einhver stórkostleg vandamál af því að neyta vímuefna. Iðulega tekst að nota þau hóflega og án þess að hafa neikvæð áhrif á lífið í einhvern tíma áður en viðkomandi missir stjórn á neyslunni og hún fer að hafa neikvæð áhrif á lífið svo telja megi. Ég ætla samt að viðurkenna það hér, virðulegi forseti, að ég hef séð vímuefni. Ég hef séð ansi margar tegundir af vímuefnum og ég hef séð fólk neyta þessara vímuefna og ég hef verið viðstaddur atvik þar sem fólk hefur farið sér að voða. Ég hef sjálfur orðið vitni að því að fólk veigri sér þá við að leita sér hjálpar af ótta við lögregluna. Ég hygg að fleiri hér á þingi hafi sömu reynslu og þori ekki að tala um það af ótta við að vera stimplaðir þannig að þeir séu vel inni í undirheimamálum eða eitthvað því um líkt, en, virðulegi forseti, það er nú bara þannig að fullt af fólki í þessu samfélagi hefur meira vit á vímuefnamálum vegna persónulegrar reynslu en hv. þingmenn Miðflokksins sem tala eins og að sé göfugt að hafa ekkert vit á málaflokknum. Það er ekki göfugt, virðulegi forseti. Það er ekkert göfugt að nota vímuefni heldur, en það er ekki göfugt að hafa ekki þekkingu á efninu sem við erum að setja lög um. Ég vildi bara koma þessu að vegna þess að mér finnst það einkenna umræðuna frá Miðflokknum að hann hefur afskaplega litla þekkingu á efninu. Í andsvörum í dag hefur komið ítrekað fram að eitthvað komi þeim á óvart eða þeim kennt eitthvað í andsvörum sem eru ekki nýjar upplýsingar og kemur engum á óvart sem hefur þó jafnvel bara fræðilegt vit á efninu. Ég vil líka nefna ég er ekki að segja að það sé nauðsynlegt að hafa neytt vímuefna eða hafa séð þau eða hafa séð einhvern nota þau eða eitthvað því um líkt til þess að hafa vit á efninu. Ég er bara segja að það er ekki göfugt að hafa ekki vit á efninu. Það er ekki göfugt, það er ekki aðdáunarvert. Það er ekki eitthvað sem eigum að standa upp og klappa fyrir og láta þá eins og viðkomandi sé einhvern veginn betur í stakk búinn til að taka afdrifaríkar ákvarðanir fyrir hinn almenna borgara sem stendur frammi fyrir valinu um að nota eða nota ekki vímuefni. Ég vil hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að leggja þetta mál fram. Ég hef í gegnum tíðina oft gagnrýnt Vinstrihreyfinguna – grænt framboð fyrir að vera mjög forræðishyggjusinnuð, sem hún hefur nú verið á köflum, verður að viðurkennast, en ég dáist að því að sjá hvernig vitundarvakning hefur átt sér stað í samfélaginu þannig að flokkar sem teljast íhaldssamir eins og Vinstrihreyfingin – grænt framboð og Sjálfstæðisflokkurinn og jafnvel Framsóknarflokkurinn, eða alla vega einstaka þingmenn hans, sjái ljósið í þessum efnum. Það er framfaraskref og ber að þakka því að það er ekki sjálfsagt, eins og við þekkjum því miður, að fólk skipti um skoðun þegar það tekur þátt í umræðu eða heyrir af nýjum rökum eða nýjum gögnum. En það er gleðilegt að sjá að svo sé. Það er gleðilegt að sjá að það þurfi Miðflokkinn til að andmæla þessu máli, það þurfi þvílíka íhaldshyggju að Miðflokkurinn stendur einn í andstöðu, sýnilegri alla vega, við þetta mál hér á Alþingi. Það er framför að þurfa að leita það langt í íhaldsátt til þess að finna þessu máli eitthvað til foráttu, þótt reyndar hafi mikið af gagnrýni flokksins snúið að útfærsluatriðum og tæknilegum hlutum eins og hvort eitthvað sé í reglugerð eða lögum, hvort til staðar sé einhver áætlun fyrir meðferðir og forvarnir, sem er allt umræða sem er þess virði að taka. Þó að ég gæti alveg ítrekað ræður sem voru haldnar fyrr í dag um það hvernig ríkisstjórnin tekur stundum mál og gerir þau að sínum þá verð ég að segja það fyrir mitt leyti, hvað þetta mál varðar, að það er mér alveg að meinalausu. Fyrir mér er sigurinn unninn með því að þetta er tiltölulega óumdeilt, þykir ekki róttækt lengur í það minnsta, eins og þótti 2013, og að það líti raunverulega út þannig að við munum ná þessu máli í gegn á þessu þingi. Því fagna ég og þakka enn og aftur hæstv. heilbrigðisráðherra.

Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að ræða um löggæsluna í sambandi við það frumvarp um lögleiðingu neysluskammta fíkniefna sem við erum að ræða hér. Ég velti fyrir mér lögreglunni, svona eins og frumvarpið lítur út, sem er illa unnið og stendur algerlega eitt og sér. Ég velti fyrir mér hvaða atburðarás er verið að setja af stað með þessu frumvarpi ef það verður að lögum. Ég hef áhyggjur af þessu máli frá sjónarhorni lögreglunnar. Frá sjónarhorni hennar mun allt eftirlit með sölu fíkniefna verða erfiðara. Þannig munu neytendur veifa efnum framan í lögreglu sem stendur eftir úrræðalaus, eðlilega. Við áttum okkur líka á því að eiturlyfjaneysla mun eiga sér stað fyrir allra augum á almannafæri ef þetta verður að lögum. Sölumennirnir, sölumenn eiturefnanna, munu að sjálfsögðu fela sig innan um neytendurna. Það er alkunna, herra forseti, að þeir sem byrja á tiltölulega skaðlegum vímuefnum leiðast gjarnan, sumir hverjir, yfir í stórhættuleg efni sem verða þeim stundum að fjörtjóni. Ég ætla að lesa meira úr umsögn Lögreglustjórafélagsins, halda aðeins áfram með það, varðandi sölumenn og neytendur. Þetta er umsögn sem var send vegna fyrra frumvarps, ekki þessa frumvarps. Þar stendur, með leyfi forseta: „Mörkin á milli þess að vera neytandi og seljandi eru ekki alltaf ljós. Sá sem selur fíkniefni er oft og tíðum einnig neytandi. Smásala fíkniefna felur oft í sér að seljendur eru á ferðinni með lítið magn fikniefna sem gæti fallið innan viðmiða um neysluskammta. Getur reynst erfitt að sanna að vörslurnar séu í söluskyni og því er sektað fyrir vörslur fíkniefna en ekki sölu.“ Þetta er mergurinn málsins og lýsir kannski vanda löggæslunnar, verði þetta að lögum. Vandinn verður mikill. Svo segir áfram í umsögn Lögreglustjórafélagsins: „Efla þarf fíkniefnaforvarnir hér á landi. Verja þarf börn og unglinga með öflugri og markvissri fræðslu.“ Loks segir að vanda þurfi til verka ef gera eigi grundvallarbreytingar á fíkniefnalöggjöf landsins. Lögreglustjórafélag Íslands leggist gegn samþykki frumvarpsins, eins og það var lagt fram með svipuðum hætti á síðasta þingi. Síðan má nefna að haldlagning lögreglu á smærri skömmtum fíkniefna leiðir oft til þess að stærri mál upplýsast, eins og frétt í dag á mbl.is ber með sér, þar sem lögreglan á Suðurlandi lagði hald á tvö grömm af kannabisefnum hjá manni sem þar er búsettur. Síðan var málið rannsakað þar sem vísbendingar þóttu um að maðurinn væri að dreifa efnum. Í því sambandi var farið í fjármálagreiningu hjá viðkomandi og nú liggur fyrir að á um tveimur árum hafa um 20 millj. kr. farið í gegnum reikninga sem tengjast manninum, fyrir utan laun og aðrar útskýrðar greiðslur. Þetta kemur fram í fregnum frá lögreglunni á Suðurlandi. Lögreglan yrði sett í ákveðinn vanda með þessu. Hún myndi missa úrræði. Hún myndi missa tækifæri til að stoppa sölumenn dauðans, stoppa sölumenn fíkniefna. Hún myndi missa mikilvægt úrræði og ég ætlaði að klára - já, ég er búinn með tímann enn og aftur. 

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hefur átt sér stað um frumvarp heilbrigðisráðherra við 1. umr. Það hefur verið farið yfir býsna margt og ég ætla ekki að endurtaka það sem sagt hefur verið um útfærslur neysluskammta og önnur slík atriði sem má reikna með að verði flókin í útfærslu. En það eru fjögur áhersluatriði sem mig langaði að koma inn á. Það hefur mikið verið rætt hér í dag um að ekki eigi að refsa sjúklingum. Það má til sanns vegar færa að það er alveg örugglega til skynsamlegri leið til að takast á við sjúklinga en að refsa þeim með fangelsisvist svo að dæmi sé tekið. En staðreyndin er sú að mér er það til efs að það séu margir að afplána fangelsisvist fyrir að hafa undir höndum það magn fíkniefna sem hér um ræðir, verði það einhvern tímann skilgreint þannig að með forsvaranlegum hætti sé. Ef það eru sjúklingarnir, þeir sem eru sjúkir vegna eiturlyfja, fíkniefna, sem við viljum koma til móts við og bæta umhverfið gagnvart tel ég miklu skynsamlegra að útfæra einhvers lags heimild til handa saksóknara til að falla frá saksókn ef sjúkraskrá eða sakaskrá bendir til þess að um sjúkan einstakling sé að ræða. Það eru miklu fleiri þarna úti sem þetta breytta regluverk mun hafa áhrif á en þeir sem við tölum um sem sjúklinga í þessu samhengi. Það eru þeir sem hafa það að lífsviðurværi að selja eiturlyf, fíkniefni; slíkir aðilar verða auðvitað í mun betri stöðu og þeim mun eflaust fjölga þegar deila þarf svokölluðum neysluskömmtum niður á fleiri vasa. Ég er ekki viss um að vilji þingsins standi til þess að létta slíkum aðilum lífsbaráttuna. Ef raunverulegur vilji stendur til þess að bæta líf þeirra sem eru sjúklingar vegna þessa þá eigum við að útfæra þá lausn með öðrum hætti en hér er gert. Ein leið, sem ég vil þá bara beina til hæstv. velferðarnefndar að ræða, væri einhvers lags útfærsla á því að saksóknari hefði miklu rýmri heimildir en nú er til að falla frá saksókn með þeim rökum að sjúkrasaga eða sakaskrá bendi til þess að um sjúkan einstakling sé að ræða en ekki láta það ganga þvert yfir línuna. Ég held að það væri til bóta að nálgast málið með þeim hætti. Það er auðvitað líka þannig að það felst ákveðinn fælingarmáttur í því einu og sér að efni sé ólöglegt. Við þekkjum það öll. Það breytir því ekki að þrátt fyrir að eitthvað sé ólöglegt þá verður það áfram þannig að eiturlyfja og fíkniefna verður neytt, rétt eins og að það verða alltaf einstaklingar sem keyra bílinn sinn hraðar en hámarkshraði segir til um. En það hefur engu að síður ákveðinn fælingarmátt að umrædd efni séu ólögleg rétt eins og það hefur fælingarmátt að hámarkshraði sé skilgreindur alls staðar á vegakerfi Íslands. Flestir ökumenn horfa sem betur fer til þess hver hámarkshraðinn er í stað þess að stíga bensínið í botn. Ég held að bannið auðveldi mörgum, hvort sem það er í partíum úti í bæ eða annars staðar, að prófa ekki, byrja ekki að fikta. Ég held að það sé stuðningur sem margir, sérstaklega ungt fólk, hafi gott af. Ég held sömuleiðis, með þær tillögur sem hér liggja fyrir, að það vanti mikið upp á að horft sé nægilega heildstætt á málið. Hér er fyrst og fremst verið að horfa á refsingaþáttinn, að lögleiða svokallaða neysluskammta, sem þó liggur ekki fyrir hversu umfangsmiklir verða og hljóta að vera mismunandi eftir einstaklingum ef horft er á hvernig þetta gerist í raunveruleikanum. Það hefur verið farið yfir tölur og upplýsingar frá Portúgal og Noregi, svo dæmi sé tekið, og mér finnst það allt bera að sama brunni, þ.e. að málið sé allt of lítt ígrundað. Ég vona að velferðarnefnd taki þann þátt málsins til sérstaklega ígrundaðrar skoðunar. Það sem ég vil sérstaklega nefna, varðandi það sjónarmið mitt að málið sé ekki nógu heildstætt skoðað, er að ef raunverulegur þingvilji er til þess að fara þessa leið þá finnst mér það ekki boðlegt nema á sama tíma verði farið í hinar ýmsu mótvægisaðgerðir, hvað varðar aðgang þeirra sem fikta við eða ánetjast slíkum efnum að ráðgjöf og sjúkraþjónustu eftir atvikum. Það er starfsemi sem við þekkjum býsna vel og nefna má sem dæmi hina góðu starfsemi sem rekin er undir hatti SÁÁ. Það eru slík atriði sem ég held að verði að innleiða á sama tíma ef þessi leið verður farin, enda hef ég skilið það á þann veg í umræðunni í dag að þannig sé það í löndum sem hafa aukið frelsi, ef frelsi skyldi kalla, í þessu samhengi, hafa lögleitt þessa neysluskammta. Ég held að velferðarnefnd verði að skoða hvort slíkt mál þurfi ekki að hanga með máli eins og þessu ef það kemur á daginn að þingviljinn liggur með þessum hætti, enda má þetta ekki verða einhvers lags bein braut sem hefur kannski þann eina raunverulega tilgang á endanum að auðvelda kannabisneyslu sem margir hafa fært rök fyrir að ástæða sé til að hafa áhyggjur af. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, það eru aðrar leiðir til að verja þá sem við getum talið sjúka vegna neyslu þessara efna. Það eru leiðir sem snúa m.a. að því að auka svigrúm til að falla frá saksókn. Smáfikt og bernskubrek, ef við köllum svo, hangir á sakaskrá núna. Ein leiðin væri að gera það auðveldara að hreinsa sakaskrána. Þó að ég sé ekki tilbúinn með útfærslu á því hér í pontu þá er alveg örugglega hægt að útfæra það með þeim hætti að hvetjandi verði, fyrir það unga fólk sem hefur komið sér í þá stöðu, að víkja af þeirri braut. Ég ítreka að þetta má ekki verða að teppalagðri hraðbraut að aukinni neyslu kannabisefna í samfélaginu. Þetta er það sem ég vildi leggja til málanna hér við 1. umr. Ég vona að velferðarnefnd taki því vel að fjalla sérstaklega um þær ábendingar mínar sem snúa að því að fara aðrar leiðir til að verja þá sjúku í þessu samhengi. Það verður áhugavert að sjá með hvaða hætti málið kemur aftur inn til þingsins.

Herra forseti. Það hefur verið mjög athyglisvert að fylgjast með umræðu um þetta mál í þingsal hér í dag. Í grunninn má segja að þetta þingmál sé hreinræktaður popúlismi, alveg hreinræktaður. Hver hv. þingmaðurinn á fætur öðrum hefur komið hingað upp til að lýsa því hvað hann sé svalur og vel með á nótunum. Við megum náttúrlega þakka fyrir það, Miðflokkspúrarnir, að handhafar sannleikans, Píratar, skuli hafa komið hér í löngum bunum til þess að segja hvað þeir viti mikið um þessi mál og að við séum alveg úti á túni varðandi þetta. Það stóð upp úr einum hv. þingmanni hér áðan, sem gerir þá kröfu að vera handhafi sannleikans, haldinn ákveðinni Messíasarduld, að hann hefði nú verið einhvers staðar þar sem fíkniefna hefði verið neytt og séð margar tegundir og ég veit ekki hvað, og það væri ekkert mál að ná í fíkniefni í Reykjavík. Auðvitað er ekkert mál að ná í fíkniefni í Reykjavík. Sá sem hér stendur er faðir tveggja drengja sem eru nú að komast á miðjan aldur og það var ekkert mál þegar þeir voru unglingar að ná í fíkniefni í Reykjavík, það var auðveldara en að verða sér úti um áfenga drykki. Það hefur ekkert breyst í sjálfu sér. Þetta mál minnir mig pínulítið á það þegar heildsala áfengis var gefin frjáls. Þá var hún allt í einu undanþegin einkasöluleyfinu en smásalan áfram í því. Þetta er aftur á móti öfugt. Nú er heildsala fíkniefna ekki leyfð en um leið og komið er niður í smásölueiningar sem duga handa einum er hætt að refsa fyrir það. Talandi um refsingar, herra forseti. Ég hef sagt það áður, þegar svipuð mál hafa dottið inn um lúguna, að refsingin sem nú hefur verið fyrir nokkuð þokkalegan neysluskammt af kannabis, svo dæmi sé tekið, er á við þá upphæð sem menn eru sektaðir um fyrir að vera á 110 km hraða hér uppi á Kjalarnesi. Það hefur komið fram hjá allmörgum hér í dag, m.a. okkur Miðflokksmönnum sem höfum tekið til máls, að við erum fús til að draga þannig úr refsingum fyrir þessi brot að þau hangi ekki yfir ungu fólki langt fram á ævina. Við erum þess vegna algerlega með því að fyrsta brot rati ekki inn á sakaskrá og að þau brot sem rata inn á sakaskrá verði afmáanleg eftir einhvern tíma. Þetta hefur komið fram. Það hefur líka verið talað um það og réttilega að neysluskammtar séu ekki afmarkaðir í frumvarpinu. Beinist þá hugurinn, herra forseti, að einni frægustu fíkniefnahandtöku seinni tíma. Það er þegar Paul McCartney var tekinn í Japan fyrir að flytja þangað inn marijúana árið 1980. Bítillinn var þá, ásamt konu sinni og hljómsveit, að hefja hljómsveitarferðalag um Japan og var með rétt hálft pund af marijúana með sér í farangrinum, þ.e. 220–230 gr. Hann sagði sannleikanum samkvæmt: Þetta er neysluskammtur fyrir mig og frúna, en þau ætluðu að vera í Japan í viku eða hvað það nú var. En það fór illa fyrir karlanganum af því að honum var hent í fangelsi í níu daga og þetta hálfa pund af maríjúana var gert upptækt. Ég verð reyndar að taka undir með félaga mínum, hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni, sem er líklega sá þingmaður á þessu þingi sem hefur mesta reynslu af löggæslu. Hann hefur varað við því að heimild lögreglu til að gera skammta upptæka sé aflögð eða í besta falli gerð óskýr, og mér þykja það slæm tíðindi. Mér finnst einhvern veginn að með frumvarpinu sé verið að opna rifu sem enginn veit hvað verður stór og ekki eru neinar ráðstafanir gerðar til að bregðast við því sem gæti heitið, í lélegri þýðingu, versta sviðsmyndin. Það virðast ekki vera gerðar neinar tilraunir til þess í frumvarpinu að ganga út frá því að hér geti farið verr en stefnt er að. Við vitum nefnilega að það er nákvæmlega eins með þessi efni og með önnur vímuefni að aukið framboð veldur meiri neyslu. Mér finnst satt að segja til háðungar fyrir hv. þingmenn Pírata að gera lítið úr því þegar maður eins og hv. þm. Sigurður Páll Jónsson stígur á stokk og segir frá reynslu sinni af fíkn - Sigurður Páll hefur unnið með SÁÁ í áratugi og þekkir afleiðingar fíknar mjög vel - að menn skuli koma hér og nánast henda gaman að því þegar hann er að færa þetta fram í einlægni. Það þykir mér ekki bjóðandi málflutningur, herra forseti, ég verð að segja það. En nóg um það. Tækifæri gefst hér við 2. umr., og þá verður vonandi búið að sníða mestu vankantana af þessu máli, til að fara í gegnum málið gaumgæfilega lið fyrir lið og fara vel yfir mál sem er, eins og ég segi, í grunninn popúlískt, sem er í grunninn vont, sem er í grunninn illa unnið, illa ígrundað og illa undirbúið. Það verður okkur ekki til gæfu eða sóma hér á þessu þingi ef þetta mál fer óbreytt, og ég tala nú ekki um hratt, í gegnum þingið. Þess vegna trúi ég því og vil trúa því, herra forseti, að hv. velferðarnefnd og þeir sem koma fyrir nefndina út af þessu máli geti kannski sveigt málið á betri leið en það er á núna eins og það er útbúið. Ég ítreka að við þingmenn Miðflokksins erum ekki gikkglaðir refsivendir en við reynum að beita skynsemi og við reynum að læra af reynslunni. Hér voru menn að tala um það hvað þeir hefðu mikla reynslu af fíkniefnum og þá er það þannig að sá ágæti maður sem hér stendur hafði það að starfi í ellefu ár að standa við hlið lögreglu og tollgæslu á landamærum. Fíkniefnamál eru mér því ágætlega kunn og afleiðingar þeirra ekki síður. Þetta frumvarp hefur yfir sé kæruleysislegt yfirbragð. Þetta er svona „þetta reddast“-mál, en því miður hef ég ekki trú á því að þetta reddist. Ég hef trú á því að þetta geti orðið ógæfulegt og þess vegna þarf að breyta frumvarpinu til batnaðar þannig að hægt sé að koma því í gegnum þingið hvernig svo sem það verður afgreitt af okkar hálfu í Miðflokknum.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974, um iðnaðarhamp. Þetta frumvarp er samið af starfshópi sem heilbrigðisráðherra skipaði í júní 2020 og falið var að endurskoða lög nr. 65/1974 með tilliti til ræktunar og framleiðslu á iðnaðarhampi. Niðurstaða starfshópsins var að færa stjórnsýslu og verkefni í tengslum við málefnið, þ.e. leyfi til innflutnings á fræjum tegundarinnar Cannabis sativa, þ.e. hampfræ, frá Lyfjastofnun til Matvælastofnunar. Þá skal tekið fram áður en lengra er haldið að frumvarpið fjallar ekki um svokallaða CBD-olíu eða meðferð á henni. Vorið 2020 var í fyrsta sinn á Íslandi heimilaður innflutningur, meðferð og varsla fræja af þessari tegund í þeim tilgangi einum að rækta iðnaðarhamp. Skilyrði fyrir innflutningi á fræjunum eru þrenns konar og eru þau sett fram í reglugerð um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni. Skilyrðin snúa að THC-magni fræjanna, skráningu yrkis á lista framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins og því að skilyrði reglugerðarinnar um eftirlit með sáðvöru séu uppfyllt. Þessi skilyrði eru sett með stoð í lögum um ávana- og fíkniefni, en við gildistöku reglugerðarinnar var ákveðið að stofna starfshóp sem falið var að endurskoða lögin með tilliti til ræktunar og framleiðslu á iðnaðarhampi. Samkvæmt gildandi ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni þurfa aðilar sem ætla að flytja inn þessi fræ, sem nota má við iðnaðarhampsrækt, og hefja ræktun að sækja um undanþágubeiðni til Lyfjastofnunar, en hlutverk þeirrar stofnunar er fyrst og fremst að hafa eftirlit með innflutningi, útflutningi, vörslu og annarri meðferð á efnum sem nýtast við framleiðslu lyfja, löglegra og ólöglegra, en á sama tíma annast Matvælastofnun eftirlit og vottun um plöntuheilbrigði við innflutning plantna og plöntuafurða ásamt eftirliti með sáðvöru. Eftirlit með plönturækt, þar með talið iðnaðarhamps, getur því ekki fallið vel að verksviði Lyfjastofnunar. Þess vegna er lagt til með þessu frumvarpi að verkefni tengd iðnaðarhampi verði færð til Matvælastofnunar þar sem iðnaðarhampur er ekki ávana- eða fíkniefni heldur nytjaplanta. Enn fremur er lagt til að færa stjórnsýslu og verkefni í tengslum við leyfi og eftirlit til innflutnings á fræjum tegundarinnar frá Lyfjastofnun til Matvælastofnunar. Virðulegi forseti. Með því frumvarpi sem hér er mælt fyrir er lagt til að nýtt ákvæði bætist við 2. gr. laganna þess efnis að þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 2. gr. sé Matvælastofnun heimilt að leyfa innflutning á umræddum fræjum en skal leyfi þetta vera háð skilyrðum reglugerðar sem ráðherra landbúnaðarmála er ætlað að setja. Lagt er til að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fái þetta hlutverk þar sem eftirlit og stjórnsýsla varðandi ræktun iðnaðarhamps fellur betur að verksviði hans. Í reglugerðinni skal ráðherra landbúnaðarmála kveða á um veitingu leyfis til innflutnings umræddra fræja og skulu m.a. koma fram nánari skilyrði og takmörkun á innflutningi, meðferð og vörslu þeirra fræja sem frumvarpið nær til. Reglugerðin skal jafnframt kveða á um aðkomu Matvælastofnunar að verkefnunum, m.a. varðandi plöntuheilbrigði, álitsumleitan til annarra stjórnvalda varðandi umsækjendur um leyfi og heimildir aðila til sölu yrkja. Samkvæmt reglugerðinni mun Matvælastofnun hafa það hlutverk að hafa umsjón með innflutningi fræja vegna ræktunar iðnaðarhamps, þ.e. að tryggja að öll innflutt fræ séu vottuð af sameiginlegri EES-skrá. Frumvarp þetta var samið af starfshópi sem samanstóð af fulltrúum frá heilbrigðisráðuneytinu, atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu, Lyfjastofnun og Matvælastofnun. Við samningu frumvarpsins var líka haft samráð við Umhverfisstofnun, dómsmálaráðuneytið og lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu. Frumvarpið var birt í samráðsgátt 4. febrúar. Sex umsagnir bárust og var tekið tillit til þeirra umsagna sem bentu á að útiloka ekki ræktun. Ekki er gert ráð fyrir því að frumvarpið hafi í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð og ekki er gert ráð fyrir breytingum á tekjuhlið. Virðulegur forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 87/2018, um rafrettur, og áfyllingar fyrir rafrettur. Frumvarp þetta var samið í heilbrigðisráðuneytinu í þeim tilgangi að setja skýrar reglur um heimildir til sölu, markaðssetningar og notkunar á nikótínvörum og fella þær undir lög um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur. Undanfarin misseri hafa heilbrigðisráðuneytinu borist fjölmörg erindi er varða nikótínpúða og fyrirspurnir um lagaumhverfi þeirra og hugsanlega leyfisskyldu fyrir lög og markaðssetningu þeirra. Ráðuneytinu hafa einnig borist erindi frá eftirlitsstofnunum með vörum á íslenskum markaði þar sem stofnanir hafa lýst vandkvæðum á flokkun slíkra vara í núgildandi lagaumhverfi. Nauðsynlegt er að bæta úr þessu þar sem um er að ræða vörur sem geta innihaldið nokkurt magn nikótíns sem talið er vera ávanabindandi efni. Hér skiptir máli að bæði innflytjendur og seljendur nikótínvara hafa kallað eftir því að reglur verði settar um slíkar vörur. Því er mikilvægt að um nikótínvörur, sem markaðssettar eru sem tóbakslausar og eru komnar á markað á Íslandi, gildi skýrar reglur. Einnig hefur borið á því að börn hafi neytt slíkra vara en það getur valdið eitrun ef nikótínmagn er mikið. Mikilvægt er að tryggja heilsu og öryggi barna með skýrum reglum um hvernig heimilt sé að markaðssetja slíkar vörur. Í frumvarpinu er lagt til að eftirlit með öryggi varanna og merkingu verði í höndum Neytendastofu, en frá 1. október nk. verður það í höndum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar Lagt er til að sömu reglur gildi um aldurstakmark fyrir kaup og sölu á nikótínvörum og þegar gilda um rafrettur og áfyllingar fyrir þær, þannig að einungis einstaklingum 18 ára og eldri verði heimilt að kaupa og selja nikótínvörur. Lagt er til að óheimilt verði að hafa á umbúðum nikótínvara texta eða myndmál sem geti höfðað sérstaklega til barna og ungmenna, t.d. með myndskreytingum eða slagorðum og geti mögulega hvatt til neyslu nikótínvara, líkt og þegar gildir um rafrettur og áfyllingar fyrir þær. Verði frumvarpið að lögum verður sett reglugerð um leyfilegan hámarksstyrkleika nikótíns í nikótínvörum og verður því við þá vinnu litið til þess hvaða áhrif nikótín getur haft á einstakling. Í því sambandi skal gæta að því að upptaka nikótíns úr vöru sé ekki meiri en fæst af leyfilegum hámarksstyrkleika í rafrettuvökva, þ.e. 20 mg/ml, samkvæmt gildandi lögum um rafrettur og áfyllingar fyrir þær. Vísbendingar eru um að dregið hafi úr notkun rafrettna með tilkomu nikótínpúða og að sama skapi hefur sala á munntóbaki hjá ÁTVR dregist saman, sem virðist benda til þess að notkun á þessu sviði sé að breytast. Mikilvægt er að sporna við því að börn og ungmenni hefji notkun og ánetjist nikótínvörum þar sem dæmi eru um að börn hafi orðið fyrir eitrunaráhrifum eftir að hafa neytt nikótínvara, eins og áður hefur verið nefnt. Einnig hefur nýleg rannsókn sýnt að einn af hverjum tíu nemendum í 10. bekk grunnskóla notar nikótínpúða. Því er lagt til samkvæmt frumvarpi þessu að óheimilt verði að selja nikótínvörur í skólum og á öðrum stöðum sem ætlaðir eru til félags-, íþrótta- og tómstundastarfs barna og ungmenna og á heilbrigðisstofnunum og öðrum stöðum þar sem heilbrigðisþjónusta er veitt. Einnig að óheimilt verði að auglýsa nikótínvörur eða sýna neyslu þeirra í auglýsingum. Bann laganna við sýnileika varanna á sölustöðum mun einnig ná til nikótínvara, sem þýðir að slíkar vörur mega ekki vera sýnilegar viðskiptavinum á sölustöðum nema um sé að ræða sérvöruverslun. Notkun nikótínvara verður einnig gerð óheimil á tilteknum stöðum þar sem börn og ungmenni safnast saman, svo sem í skólum og öðrum menntastofnunum, sem og í öðrum húsakynnum sem ætluð eru til dagvistunar og félags-, íþrótta- og tómstundastarfs barna og ungmenna. Þannig er með frumvarpi þessu m.a. ætlunin að draga úr nýliðun ungra notenda á þessum vörum. Frumvarpið var birt í samráðsgátt stjórnvalda og bárust umsagnir frá opinberum stofnunum, einstaklingum, framleiðendum, seljendum og hagsmunasamtökum. Var að miklu leyti tekið tillit til athugasemda sem bárust í gegnum samráðsgátt og er greint frá því í athugasemdum við einstakar greinar frumvarpsins í greinargerð. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni þessa frumvarps og leyfi mér að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna þar sem hún mælir fyrir þessu máli, gerði það snöggt og vel eins og við mátti búast, á þessum tíma dags er stundum farið hratt yfir málin. Ég náði því miður ekki alveg að lesa þetta til enda og þess vegna kem ég hér til að spyrja hæstv. ráðherra: Er í þessu frumvarpi eitthvað fjallað um innihaldsefni í þessum vörum? Þá á ég við rafretturnar og mögulega níkótínpúðana sem ég þekki miklu minna til. Það sem ég velti fyrir mér er hvort það sé eitthvert eftirlit. Verður eitthvert eftirlit eða einhverjar reglur t.d. hvað varðar bragð? Menn eru að reykja þessar rafrettur og það er ilmandi jarðarberjalykt í kringum viðkomandi. Ég er bara að spyrja hvort það sé eitthvað í þessu frumvarpi fjallað um slíkt því að auðvitað getur lykt um leið og bragð haft einhvern hvata fyrir börn og ungmenni til að prófa hlutina eða sækjast í það ef þetta ilmar vel, það má orða það þannig. Einnig langar mig að spyrja hvort gert sé ráð fyrir að eitthvert batterí hafi eftirlit með þessum innihaldsefnum. Og þá um leið: Er ástæða til að óttast að í þessum vökvum sem eru notaðir í rafrettur eða í níkótínpúðana séu menn að setja ávanabindandi efni? Er það eitthvað sem hæstv. ráðherra hefur séð eða hefur rekið á fjörur hennar við gerð þessa frumvarps, eru áhyggjur af einhverju slíku? Nú þekki ég þetta hreinlega ekki en það er vitanlega, eins og gengur, verið að fullyrða um ýmsa hluti við mann. Þess vegna spyr ég ráðherra hvort eitthvað sé tekið á því varðandi lykt og bragð af þeim efnum sem þarna eru notuð, hvort og hver fylgist með þessum innihaldsefnum og hvort hún þekki það hvort verið sé að setja einhver ávanabindandi efni í þetta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Varðandi bragðefni þá er heimild í lögunum í dag til að takmarka markaðssetningu bragðefna í rafrettum. Það mun þá vera sama heimild fyrir nikótínvörur með samþykkt frumvarpsins. Það er hugsunin. Starfshópur sem ég hef skipað hefur unnið að því að greina að hvaða leyti ætti að takmarka bragðefni í áfyllingum fyrir rafrettur með reglugerð og með þessu frumvarpi er sem sagt gert ráð fyrir að sams konar heimild sé fyrir hendi til að takmarka bragðefni fyrir þá vöru sem hér er til umræðu. Það er áætlað að sá starfshópur ljúki sinni umfjöllun á þessu ári.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Þá langar mig að ítreka og spyrja aftur: Hvaða stofnun eða hver hefur eftirlit með þessum innihaldsefnum ef slíkt liggur fyrir og hvernig fer það fram? Er það heilbrigðiseftirlitið, er það einhver stofnun á vegum ríkisins? Smá útúrdúr, mér finnst það svolítið fyndið, ég skil að einhvers staðar þarf þetta að vera en er það Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem er að fylgjast með nikótínneyslunni? Það er kannski ekkert verra, af hverju ekki bara Seðlabankinn eða einhver? Þetta er svolítið sérstakt en nafn stofnunar segir ekki allt endilega um verkefnin. En ég velti fyrir mér hvort það sé eitthvert eftirlit og hver sé með það. Ég ítreka um leið það sem ég sagði áðan og ég er ekki að krefja ráðherrann um bein svör heldur kannski að reyna velta upp hvort það sé ástæða til að fylgjast með eða hvort fylgst sé með því yfirleitt hvort einhver ávanabindandi efni önnur en nikótín séu í þessum vörum, hvort það sé ástæða til að hafa áhyggjur af því að verið sé að bæta í þetta einhverjum efnum, kannski í ljósi þeirrar umræðu sem var hér áðan varðandi fíkniefni eða eitthvað slíkt.

Virðulegur forseti. Af því að það er orðið svona framorðið þá var einhver sem skaut því að mér að það væri eðlilegt að Mannvirkjastofnun gerði þetta því að rafrettur væru nokkurs konar mannvirki en það er náttúrlega eintómt alvöruleysi sem felst í slíku svari. Við setningu þeirra laga var Neytendastofu falið eftirlit með lögunum. Stofnunin var þá það stjórnvald sem fór með markaðseftirlit samkvæmt lögum um öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu, en með lögum nr. 18/2001, sem voru samþykkt fyrr á þessu ári, voru verkefni Neytendastofu sem sneru að markaðseftirliti færð til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Annar möguleiki sem er ekki lagður til í þessu frumvarpi, af því að hv. þingmaður nefnir hér aðeins hvort til að mynda heilbrigðisnefndir gæti verið einhver nálgun, væri sá, að höfðu samráði við umhverfis- og auðlindaráðuneytið, að fela heilbrigðisnefndum, sem eru náttúrlega á vegum á vettvangi sveitarfélaganna, eftirlit með þessum vörum, þ.e. nikótínvörum og rafrettum. Þessar nefndir hafa í dag eftirlit með tóbaksvörum og markaðssetningu þeirra samkvæmt tóbaksvarnalögum. Það myndi þó væntanlega fela í sér ákveðna heildarendurskoðun á þessu sviði og það þyrfti að gera það eftir víðtækt samráð innan hlutaðeigandi ráðuneyta og viðeigandi eftirlitsaðila o.s.frv. En það er ekki fráleitt að láta sér detta þetta í hug í ljósi þess hvaða hlutverk það eru sem eru hjá heilbrigðisnefndunum núna. Jafnframt má nefna að með frumvarpinu er lagt til að eftirlit með auglýsingabanni rafrettulaganna verði hjá Neytendastofu og fjölmiðlanefnd.