Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og fram er tekið í nál. um þetta mál og ég gat um við 2. umr. málsins, þá hef ég leyft mér að bera fram brtt., sem ekki gat orðið samkomulag um í menntmn. Þessar brtt. eru prentaðar upp á þskj. 435, vegna þess að greinatala frv. breyttist nokkuð við 2. umr. málsins, en er nú með réttum tilvitnunum og í réttu formi á þskj. því, sem verið var að útbýta á þessum fundi. Fyrsta brtt. er við 10. gr., eins og hún er nú orðuð í frv., eftir 2. umr. í þessari deild. Þessi breyt. er tekin orðrétt úr l. um héraðsskóla og felur í sér að halda þeirri stefnu óbreyttri, sem þar er ákveðin. Önnur brtt. er um eignarrétt á gagnfræðaskólum. Eins og þetta er orðað nú í frv., þá er gert ráð fyrir, að skólarnir verði eftirleiðis sameign ríkisins og þeirra félaga, sem leggja fram stofnkostnað skólanna, og er þessi gr. hugsuð og samin af mþn. í skólamálum. En með því er lagt út á nýja braut, sem ég get ekki fellt mig við að fylgja. Ef við lítum á, hvernig því er nú háttað um eignarrétt þeirra skóla, sem starfa í landinu, er hann með ýmsum hætti. Menntaskólinn og sérfræðingaskólar margir, t. d. kennaraskólinn, eru alveg byggðir og kostaðir af ríkinu, og engum blandast hugur um, að þeir eru eign ríkisins, enda þannig fært inn á ríkisreikningana. Ef við lítum á barnaskólana aftur á móti, þá er það svo, að í fræðslulögunum, sem enn þá gilda, eru engin sérstök ákvæði um það, hverjir eigi barnaskólahúsin í skólahverfunum. En við getum litið til annarra heimilda til að sannfærast um það. Ef við lítum í ríkisreikninginn, þá sjáum við það, að eignir menntaskólanna og sérfræðingaskólanna, sem ríkið kostar að öllu leyti, eru vitanlega færðar þar sem eignir ríkisins, en á ríkisreikningnum er hvergi að finna fært sem eign hjá ríkinu hluta af eignum barnaskólanna, sem þó ætti að vera, ef ríkið ætti einhvern hluta þeirra, því að á undanförnum árum hefur ríkið lagt fram miklar fjárhæðir til byggingar barnaskóla í sveitum landsins. Þá skulum við víkja að gagnfræðaskólum og héraðsskólum. Í l. um héraðsskóla, sem eru og verða gagnfræðaskólar fyrir sveitirnar, er beinlínis ákveðið, að þeir séu sjálfseignarstofnanir eða eignir héraða þeirra, sem reisa þá, og fjárframlög ríkisins skoðast þá sem styrkur til þeirra á sama hátt og framlög til barnaskóla í landinu. Vitanlega bera að líta sömu augum á eignarrétt gagnfræðaskóla í kaupstöðum. Þeir eru eign þeirra bæjarfélaga, þar sem skólarnir standa, og þegar við höfum gengið úr skugga um þetta grundvallaratriði, hvernig háttað er um eignarrétt skóla þeirra, sem nú starfa, komum við að því, hvort þetta ákvæði, eins og það er fellt inn í frv. nú, fái staðizt ákvæði stjórnarskrárinnar um eignarrétt. Ég er raunar ekki sérfræðingur á lögfræðisviðinu fremur en öðrum sviðum, en mín skoðun er sú, að það sé ekki hægt með einfaldri löggjöf að taka þannig eignarrétt frá ýmsum aðilum í landinu, hreppsfélögum, bæjarfélögum o. s. frv., og færa þær með einni lagagrein yfir til ríkisins. Ég held, að það sé ekki í samræmi við þær skoðanir, sem ríkt hafa um þessi mál á Alþingi, né í samræmi við afgreiðslu Alþingis á ýmsum málum svipaðs eðlis. Eins og allir hv. þm. vita, mælir stjskr. svo fyrir, að eignarrétturinn sé friðhelgur. Þó veitir hún heimild til að taka eignarnámi ýmsar eignir með þeim skilyrðum, að sérstök l. séu um það sett og fullar bætur komi fyrir, ef það varðar almenningsheill, að þessar ráðstafanir séu gerðar. Ég fæ nú ekki séð, að það snerti almenningsheill út af fyrir sig, hverjir teljast eiga gagnfræðaskólana í landinu. Þeir sinna ákveðnum störfum fyrir þá, sem þá sækja, gegna ákveðnu hlutverki í þjóðfélaginu og gera það á sama hátt og jafnvel, hvort sem skólana eiga bæjar- og sýslufélög eða ríkið. Ég held, að það brjóti líka þá venju, sem fylgt hefur verið um svipuð mál og þessi á Alþingi, ef á með einni lagagrein að ákveða eignarrétt á mörgum stofnunum í senn víðs vegar úti um land. Það er mín skoðun, að það samrýmist ekki ákvæðum stjskr. og gildandi venju í löggjöfinni að taka þetta þeim tökum, sem gert er ráð fyrir í þessari frvgr. Mér er hins vegar ljóst, að það er á færi Alþ. að ákveða nýja skipan þessara mála framvegis, nýja skipan um eignarrétt þeirra stofnana, sem eftir er að byggja upp. Fundarhlé. Þegar ég frestaði ræðu minni, hafði ég gert grein fyrir því, hvernig eignarumráðum yfir skólum gagnfræðastigsins væri háttað og ég teldi ekki gott ákvæðið í 61. gr. frv., og ber ég því fram brtt. við hana. Ég álít, að ekki geti samrýmzt stjskr. að breyta þessu með lagaboði. Ég veit, að Alþ. getur sett nýjar reglur og ný ákvæði um þær byggingar og skólahús, sem eftir er að reisa. En ég vil binda fast, að haldið sé sömu skipan um þetta atriði og verið hefur. Ég tel það eðlilegra, og með því fengist samræmi milli hinna nýja bygginga og þeirra, er fyrir eru. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að koma á meira samræmi en verið hefur, og er ég í sjálfu sér fylgjandi því að verulegu leyti. En ég held því fram, þar eð barnaskólarnir eru nú víðast hvar eign hreppsfélaganna og ekki er gert ráð fyrir hróflun á því, að þá sé till. mín sízt til þess að auka ósamræmið. Ég segi því, að eðlilegt sé, að hinar stærri félagsheildir, sýslu- og bæjarfélög, eigi hér hlut að máli, hafi umráð yfir gagnfræða- og héraðsskólunum. Um 3. brtt. þarf ekki að ræða sérstaklega. Skýrir hún sig sjálf, og er eðlileg afleiðing, hlýtur að fylgja öðru. - Ég mun svo ekki mæla fleiri orð um þetta að sinni og læt því ræðu minni lokið.

Skúli Guðmundsson. Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls voru gerðar á frv. nokkrar breyt. eftir till. hv. menntmn. Ein af þeim breyt. var á þeirri frvgr., sem nú er sú 54. og er í kaflanum um fjármál skólanna o. fl. Efni þeirrar gr. var upphaflega í 56. frvgr., þegar það var lagt fyrir d. Þar var ákveðið, að fastir kennarar við skóla gagnfræðastigsins skyldu vera embættismenn ríkisins og taka laun úr ríkissjóði samkv. launalögum. Þá var og ráð fyrir gert, að annar rekstrarkostnaður greiddist þannig, að hlutaðeigandi bæjar- og sveitarfélög greiddu 3/4 hluta, en ríkið ¼ hluta. En við 2. umr. málsins var þessu svo breytt, að nú er gert ráð fyrir, að hlutaðeigandi sveitarfélög greiði í skólasjóð það, er á vantar, að tekjur hans hrökkvi fyrir útgjöldum, en síðan skuli ríkissjóður endurgreiða fjórða hluta þess fjár, og rennur sú endurgreiðsla í skólasjóð. Hér er mikil breyting að mínu áliti. Nú á ríkissjóður að greiða ¼ hluta af því, sem til vantar, og þó ekki að fullu. Ég tel hér of langt gengið og of miklu velt yfir á sveitarfélögin. Við hv. þm. Borgf. flytjum hér brtt. við 54. frvgr., og munum við afhenda hæstv. forseta hana skriflega. En hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í stað orðanna „Að svo miklu leyti . . . á næsta ári“ komi: Að svo miklu leyti, sem þessar tekjur hrökkva ekki fyrir gjöldum skólasjóðs, greiða hlutaðeigandi sveitarfélög sjóðnum helming þess, sem á vantar, eftir sömu reglum og stofnkostnaður er greiddur, en ríkissjóður greiðir hinn helminginn.“ Samkv. þessari till. verða útgjöld ríkissjóðs nokkru meiri, en þau yrðu hins vegar meiri. ef frv. yrði samþ. óbreytt í upphaflegri mynd sinni. Ég ætla að afhenda hæstv. forseta þessa skriflegu brtt. og vænti þess, að hv. d. sjái sér fært að fallast á hana.

Forseti (BG) : Hv. þm. V.-Húnv. hefur nú lesið upp hina skriflegu brtt. Hér þarf afbrigða með, til þess að ræða megi till.



Herra forseti. Brtt. þær, sem hv. þm. A.-Sk. flytur hér á þskj. 435, eru okkur kunnar. sem sitjum í menntmn. þessarar hv. d. Hv. þm. lagði þær fram í n., en hún vildi ekki fallast á þær. Kvaðst hann þá mundu bera þær fram í hv. d. - Ég mun nú taka þær til meðferðar. 1. brtt., við 10. gr., er í því fólgin að breyta til muna verksviði skólanefnda. - Í 10. gr. frv. segir svo: „Verkefni þeirra (þ. e. skólanefnda) er einkum : . . . c) að láta fræðslumálastjórn í té rökstutt álit á umsækjendum um kennara og skólastjórastöður ásamt tillögu um, hver skuli valinn, svo og vara- og þrautavaratillögu, ef nægilega margir sækja um stöðurnar.“ En hv. þm. A.-Sk. leggur til að orða svo c-liðinn: „að ráða skólastjóra og kennara úr hópi umsækjenda. Þó þarf samþykki fræðslumálastjórnar um ráðning þeirra.“ Þessa brtt. gat meiri hl. n. ekki fallizt á. Rök þess eru þessi : Menn þeir, er hér um ræðir, eru starfsmenn ríkisins, og er eðlilegt, að veitingarvaldið sé þá hjá ríkisvaldinu sem endranær. Hv. þm. getur þess, að skólanefndir héraðsskólanna hafi hingað til raunverulega ráðið mestu um val kennara og skólastjóra. Rétt er nú þetta. En nú er gert ráð fyrir að mennirnir verði embættismenn ríkisins og fái laun samkv. launalögum. Þegar þessa er gætt, virðist mér einsætt og eðlilegast, að ríkið ráði þessa skólamenn. Þetta er fyrra atriðið. Ég verð því að mæla á móti þessari brtt. - Ég vil líka benda á, að einstakar skólanefndir hafa engan veginn sömu aðstöðu til að afla sér æskilegrar vitneskju um mennina og fræðslumálastjórnin sjálf, sem hefur betra yfirlit, og er þá að sjálfsögðu eðlilegra, að veitingarvaldið sé í höndum hennar. Þetta er síðara atriðið. Ef hv. þm. óttast, að meir muni pólitískra veitinga gæta hjá ríkisvaldinu en heima í héraði, þá er það mitt svar, að mér virðist það algerlega vera talað út í hött. Það er nefnilega alkunna, að hinn svæsnasti ágreiningur hefur oft risið úti um land við val skólanefnda á mönnum í kennara- og skólastjórastöður. - Læt ég svo útrætt um þetta mál. 2. brtt. fjallar um eignarrétt á skólahúsum gagnfræðastigsins. Í frv. er gert ráð fyrir, að þau séu sameign ríkisins og hlutaðeigandi sveitarfélaga eftir réttum hlutföllum. Mér finnst þetta rétt og eðlilegt. Samkv. þessu frv. er rekstur bygginganna í höndum skólanefndanna. Ef nú skólahúsin þykja óhentug, getur komið til mála að selja þau. Eldsvoði getur og komið til greina, þ. e. að skólabygging eyðileggist af eldi. Loks getur komið fyrir, að skóli leggist niður. Eðlilegt virðist vera, að andvirði seldra eigna eða þeirra, er eyðilagzt hafa, skuli bæði renna til ríkis og héraða og skiptast milli aðila í sama hlutfalli og stofnkostnaður var greiddur, en fé þetta skuli síðan ganga til endurbygginga skólanna. Ég álít það ætti að vera regla, að skólahús væru sameign ríkis og þeirra héraða, sem leggja fram fé til þeirra. Þetta virðist vera einfalt mál. Hv. þm. segir, að þessu sé annan veg farið með barnaskólahúsin. En þetta er ekki viðhlítandi samanburður. Hv. þm. drap á, að hann teldi efamál, hvort þetta ákvæði væri í samræmi við stjskr. Vil ég í þessu sambandi benda honum á 62. gr. frv. Samkv. l. er ekki hægt að neyða neinn af nústarfandi skólum til að falla undir ákvæði þessa frv., nema forráðamenn þeirra séu því samþykkir. Hér er því alls ekki um eignarnám að ræða. Af þessum ástæðum, er ég nú hef greint frá, er ég með því að mæla gegn þessari till. Um 3. brtt. er það að segja, að hún er bein afleiðing af hinni fyrri, þ. e. 2. brtt. Er ekki um annað að ræða en að annaðhvort verða báðar samþ. eða báðar fellar. Þá kem ég að skrifl. brtt., varðandi 54. gr. frv., en hv. þm. V.-Húnv. hefur nú lagt hana fram. Ég tek þegar í stað fram, að ég mæli með þessari brtt. Í 54. gr. er mælt fyrir um öflun rekstrarfjár. Í fyrstu var það álit mitt, er rætt var um þetta í mþn., að eðlilegt væri, að ríkið bæri kostnaðinn að öllu leyti, eins og nú væri málum háttað. En mér var þá bent á, hver nauðsyn það væri, að sveitarfélögin hefðu áhuga á skólunum og því, er þá varðaði, en slíkan áhuga væri ekki auðvelt að vekja, auka og halda við, nema þau tækju einnig þátt í kostnaðinum, bæru sinn hluta. Það varð síðan að samkomulagi í n., að þessu skyldi svo háttað sem upphaflega var í frv. greint, þ. e. a. s., að ríkissjóður endurgreiddi ¼ hluta kostnaðarins. Þannig var það í upphafi. En síðan var haldinn fundur héraðs- og gagnfræðaskólanna, og kom þar fram gagnrýni. Héldu skólamenn því fram, að hingað til hefðu ýmsir skólar leitazt við að afla sér tekna af fremsta megni sjálfir, og lögðu þeir ríka áherzlu á fjárhagslegt sjálfstæði skólanna. Samkv. till. þessara manna voru ný ákvæði tekin upp í 54. gr., og varð niðurstaðan yfirleitt sú, sem nú sést í frv. (um rekstrarkostnað, endurgreiðslu ríkissjóðs o. fl.) - Flm. brtt., hv. þm. V.-Húnv. og hv. þm. Borgf., telja, að héruðunum sé um of íþyngt með þessari breyt. Með brtt. þeirra verður meginatriðið það, að kostnaðinum er skipt til helminga. Ég mæli með þessu. Einnig vil ég benda á aðra smábreyt. um uppgerð skólasjóðs. En hún er sú, að hann geri, þegar hann er gerður upp, kröfu til helmings frá ríkinu, en helmings frá sveitarfélaginu, er í hlut á. Á hinn bóginn gerði hann áður kröfu til sveitarfélagsins eins. Þetta er upphaflega skoðað sem eins konar aðhald, svo að séð sé um, að samræmi fáist við önnur ákvæði l. - Ég tel ekki ástæðu til að halda í þetta ákvæði og get fallizt á brtt. hv. þm. V.-Húnv. og hv. þm. Borgf. hvað þetta snertir. Ég hef svo ekki meira um þetta mál að segja, en vil endurtaka það, að ég mæli í gegn brtt. hv. þm. A.-Sk. á þskj. 435 og tel mig þar geta talað fyrir munn meiri hl. menntmn. Því að af þeim, sem á fundi voru í n., þegar málið var afgr., vildi enginn mæla þeirri brtt. liðsyrði, nema hv. flm. sjálfur. Hins vegar mæli ég með brtt. frá hv. þm. V.-Húnv. og hv. þm. Borgf., en ekki fyrir hönd menntmn., því að n. hefur ekki haft aðstöðu til að líta yfir þessa brtt., enda finnst mér þess ekki þörf. Því að hér er um að ræða, hvernig á að skipta þessu milli ríkis og hlutaðeigandi sveitarfélaga, þ. e. a. s. greiðslu kostnaðar við skólahald, að svo miklu leyti sem tekjur, sem getið er í 54. gr., hrökkva ekki til. Og það er ekki menntmn., heldur þingsins að ákveða það, hvort réttara sé að skipta þessum gjöldum eftir þessum eða hinum hlutföllunum.



Herra forseti. Hv. 8. þm. Reykv. hefur nú gert nokkrar aths. út af þeim brtt., sem ég hef leyft mér að flytja í máli því, er hér liggur fyrir. Sá hv. þm. leggur gegn því, að þessar brtt. verði samþ., og kom mér það að vísu ekki á óvart, því að ég hafði lagt þær áður fram í menntmn. og ekki fengið þær samþ. þar. Rök hv. þm. gegn því, að 1. brtt. mín, um skipun kennaranna við gagnfræðaskólana, sé eðlileg, eru í fyrsta lagi þau, að kennarar verði hér eftir embættismenn ríkisins, og í öðru lagi þau, að það verði ekki unnt að girða fyrir pólitísk átök og togstreitu, þó að skólanefndir fái þarna meira íhlutunarvald en frv. gerir ráð fyrir, eins og það er orðað nú. Þegar litið er á þessar röksemdir, verður ljóst, að þær eru ekki sterkar. Það er að vísu rétt hjá hv. þm., að kennarar verða hér eftir skoðaðir sem embættismenn ríkisins. En af því þarf ekki endilega að leiða það, að það sé sjálfsagt, að ríkið eitt og enginn annar eigi að skipa þessa embættismenn. Þeir eru ekki aðeins embættismenn ríkisins. Þeir eru um leið embættismenn fólksins í héruðunum, þar sem þeir starfa, og menn, sem eðlilega hafa mikil samskipti við fólk í þeim héruðum, sem þeir starfa fyrir. Og eðlilega hafa þeir, vegna stöðu sinnar og hæfni, skilyrði til þess, að þeir hafi íhlutun um félagsmál og ýmis framfaramál, sem þessi héruð varða. Þess vegna er það á allan hátt eðlilegt, að vald skólanefndanna um ráðningu þessara manna sé mikið, þannig að þær hafi nokkuð mikið frelsi um ráðningu þeirra, innan þeirra takmarka þó, að þar komi aðeins þeir menn til greina, sem hafa fullnægjandi menntun og séu að dómi fræðslumálastjórnar færir um að inna starf við skólann sómasamlega af hendi. Og ég vil minna á það hér í hv. þd., að það er ekki fordæmalaust um embættismenn ríkisins, að leitað sé álits fólksins um skipun þeirra. Ég minni á reglur, sem gilda um skipun prestanna hér hjá okkur. Um það efni gilda sérstök lög, og ákveðið er að efna beinlínis til kosninga um prestskjör í sóknum. Þar er málinu fyrst og fremst skotið undir úrskurðarvald fólksins, sem á að njóta starfskrafta þessara embættismanna. Og svo framarlega sem kjör prestanna nær því að uppfylla þau skilyrði, sem lög kveða á um, þá er ráðh. bundinn af því að fylgja vilja fólksins í þessu efni. Með þessari brtt. minni yrði sízt gengið lengra í þá átt að takmarka ákvörðunarrétt kennslumálaráðh. um veitingu kennaraembætta en gert er nú og gert hefur verið á undanförnum árum viðkomandi valdsviði kirkjumálaráðh. gagnvart skipun prestanna. Vel má vera, að dæmi finnist þess, að skólanefndir séu ekki gagnkunnugar öllum umsækjendum, sem sækja um kennarastöður. En ég hygg, að þær muni þá leita mjög eftir því að kynnast högum og starfhæfni þeirra manna, sem til greina geta komið við veitingu. Og oft er það svo, að þær þekkja mennina að meira eða minna leyti, sem um stöður þessar sækja, ekki aðeins próf og kennarahæfni, heldur og mannkosti og framkomu alla. Og það er eðlilegt, að hver sú nefnd, sem á að ráða fyrir héraðsbúa í þessum sökum, líti mjög á þá hlið málsins. Þá vil ég enn fremur benda á það, að um þetta fyrirkomulag skipunar er fengin nokkur reynsla. Það eru mörg ár síðan héraðsskólarnir tóku til starfa, og skipun kennara hefur verið hagað þar nákvæmlega eftir þeirri leið, sem brtt. mín fjallar um. Og brtt. mín er raunverulega uppprentun á orðalagi þeirra laga, sem nú eru í gildi um þessa skóla. Og mér er ekki kunnugt um, að nokkur óánægja hafi komið upp á undanförnum árum eða togstreita eða vandkvæði í héruðum, þar sem þessir skólar starfa, út af því að fylgja þessum reglum. Þjóðfélaginu er skipt í ákveðnar deildir, þar sem eru hreppsfélög og sýslufélög, sem hvert hefur ákveðinn fjárhag og sérstaklega úrskurðarvald um sín eigin mál. Þessi skipun er ævaforn og grundvölluð á því, að hver sé sínum hnútum kunnugastur og að sjálfs sé höndin hollust. Og ég hygg, að það opinbera stígi ekkert heillaspor með því að rýra þetta frelsi þessara félagsheilda, að svo miklu leyti sem það fer ekki í bága við hagsmuni þjóðfélagsins í heild. Og ég fæ ekki séð, að samþykkt brtt., sem hér um ræðir, geti valdið nokkurri röskun á störfum né hag þjóðfélagsins í heild. Þá kem ég að 2. brtt. minni og þeim röksemdum, sem hv. þm. flutti fram gegn henni. Hv. 8. þm. Reykv. færir fram þær röksemdir, að það sé eðlilegt, að sú skipun verði hér upp tekin, að stofnanir, sem reistar eru með styrk frá ríkinu, skuli teljast sameign ríkisins og þeirra aðila, sem leggja fram stofnkostnað að öðru leyti. Það hefur oft komið fyrir, að skólahús verða ófullnægjandi og þurfi því á öðru nýju að halda, og sömuleiðis þarf að byggja ný skólahús, af því að skólahús hafa elzt. Hitt getur og komið fyrir, að skólahús brenni eða ónýtist af jarðskjálfta, og eftir stefnu og röksemdafærslu hv. 8. þm. Reykv. skal þá skoða tryggingarféð sameign ríkisins og þess sveitarfélags, sem að skólanum hefur staðið í hvert sinn, og verður ekki byggður nýr skóli fyrr en tryggingarféð er greitt. Ég vil benda á í sambandi við þessar röksemdir, að það er ekki svo, að hvert hérað eða hver aðili, sem hugsar sér að koma upp skóla, geti gengið lausum höndum í ríkissjóð og tekið fjárframlag eins og hann óskar. Allt verður þetta að fara í gegnum hendur löggjafarþingsins og vera afgr. í sambandi við fjárlög hvers árs. Mér þykir eðlilegt, einmitt þegar að því er stefnt, að ríkið leggi meira fram til skólamála en áður, að sú stefna verði tekin upp í sambandi við fjárlög ár hvert, að fræðslumálastjóri leggi fram sundurliðaðar till. um það, hve mikilli upphæð þurfi að verja í þennan eða hinn skóla, eins og vegamálastjóri gerir viðkomandi vegafé og vitamálastjóri gerir viðkomandi fé til hafnarframkvæmda o. s. frv. Af því fyrirkomulagi mundi leiða það, að fjvn. hlyti að kynna sér út í æsar í hverju máli, hvernig málið horfði við á hverjum stað fyrir sig. Fjvn. yrði þá þar af leiðandi að vega og meta það, hvaða nauðsyn væri fyrir hendi í þessum efnum á hverjum stað. Ef svo stæði á t. d., að skólahús hefði brunnið á einhverjum stað og kröfur hefðu komið fram um að reisa þar nýtt skólahús á sama stað, þá verður á valdi Alþ. að meta það, hve mikil nauðsyn er þar fyrir hendi, og Alþ. getur þá sagt: Notið þið tryggingarféð fyrst, og við skulum sjá, hvað það hrekkur, og það kemur fyrst til kasta Alþ. að ákveða viðbótarframlag, þegar það er séð. Það er því engin hætta á því, þó að eignarrétturinn á þessum eignum sé bundinn við héruðin, að ríkissjóður verði fyrir skakkafalli í sambandi við byggingu skólahúsanna. Þá veik hv. 8. þm. Reykv. að því, að ekki væri ætlazt til þess, að um eignarnám væri að ræða á þeim skólum gagnfræðastigsins, sem fyrir eru, og ekki heldur. að um eignarrán væri að ræða á þeim, eins og hann orðaði það, því að það ætti að láta eigendur skólahúsanna eða skólanna ráða því sjálfa, hvort þeir létu þá af hendi eða ekki. En hvað liggur á bak við þetta orðalag? Ég hygg, að það sé það, að ef forráðamaður slíks skóla vill ekki fallast á það í einu og öllu að afhenda þessa eign sina ríkinu að þrem fjórðu hlutum, þá skuli hann slitna úr tengslum við ríkið að því leyti, að hann eigi að reka skólann fyrir sitt eigið fé, en hann eigi ekki von á, að tekið verði undir óskir hans um styrk af ríkisfé til þess skóla. Þetta er þá kostaboð! Ég vil ekki fara orðum um það, hvort á að kalla þetta eignarnám, eignarrán eða eignarkúgun. Það læt ég mér í léttu rúmi liggja. En efnislega liggur þetta þannig fyrir að ég hygg. Við verðum að gera okkur ljóst, að í þessu er raunverulega um stefnuatriði að ræða. Hér er stefnt að því að marka nýja stefnu í löggjöf. Ef við göngum út á þá braut að láta ríkið eignast hluta í öllum fyrirtækjum og stofnunum, sem ríkið styrkir, þá fæ ég ekki séð, hvar við stöðvum okkur á þeirri braut. Ég minni á það, að fyrir allmörgum árum var reist sundhöll hér í Reykjavík. Ég hygg, að ríkissjóður hafi þar lagt fram helming stofnkostnaðar í þá stofnun, gegn helmingi stofnkostnaðar frá Reykjavíkurbæ. Það er nú svo, að sundhöllin er kölluð Sundhöll Reykjavíkur, en ekki Sundhöll ríkisins. Hún mun ekki hafa verið færð til tekna á ríkisreikningnum. Og það skyldi nú ekki vera, að hún væri talin Reykjavíkurbæ að fullu. Nú hef ég ekki orðið var við, að till. hafi komið fram frá þm. Reykv. um það að afhenda nú aftur ríkinu helminginn af þessari eign. En vel má vera, ef þessi braut verður mörkuð hér í því máli, sem fyrir liggur nú til umr., að það dragist ekki lengi, að till. komi fram um þetta. Ég minnist þess líka, að í sambandi við héraðsskólana eru sundlaugar og íþróttahús. Að sjálfsögðu er þessi hluti framkvæmda við skólana styrktur eftir sömu hlutföllum og bygging á kennslustofum og íbúðum kennara. En ég minnist þess, að í mörgum héruðum hafa verið reistar á sama tíma sundlaugar fyrir styrk úr íþróttasjóði, sem hefur fyrst og fremst tekjur úr ríkissjóði, en ýmis félög heima fyrir hafa lagt fram fé á móti. Ef við eigum að fara að ákveða, að sundlaugar, sem eru reistar í sambandi við héraðsskólana, skuli verða sameign ríkisins og þeirra heima í héraði, sem að þeim standa, verðum við þá ekki bráðum að ákveða, að sundlaugar, sem t. d. íþróttafélög eiga, skuli ekki heldur vera eign þeirra félaga, heldur sameign ríkisins og félaga, sem að þeim standa? Og ef við göngum út á þá braut, sem ákveður slíkt um húsin, kemur þá ekki til greina, hvort ekki á að ákveða slíka sameign þess, sem geymt er í húsunum? Stundum eru t. d. bæjarbókasöfn geymd í skólahúsum. Ætli þau eigi þá að verða sameign ríkis og bæjar? Eða eiga hreppabókasöfn, sem geymd eru í skólahúsum, líka að verða þannig sameign? Og í því tilfelli yrði það þá sennilega reglugerðarákvæði í reglugerð, sem ráðh. setti, hvaða bækur ættu að vera í eign ríkisins - kannske viss bókafjöldi í hverju safni, - og hvaða bækur í eign þeirrar félagsheildar, sem að hinu leytinu stæði að skóla þar á staðnum, eða hvort það ættu að vera viss tiltekin blöð í bókunum, sem ríkissjóður ætti að eiga. Nei, ég held, ef við skoðum þetta mál niður í kjölinn, þá verði eðlilegast að halda sig við þá leið, sem farin hefur verið í þessum efnum, og þá er eðlilegt og sjálfsagt að samþ. þá brtt., sem ég hef lagt fram um þetta atriði. Ég held líka, að það sé fordæmalaust, þó að löggjafinn hafi sett kvaðir í lög vegna greiðslna á styrkjum til ýmissa stofnana eða til þess að byggja upp ýmislegt í þjóðfélaginu, bæði er snertir jarðræktarstyrki og fleira, að l. um þær kvaðir hafa verið látin verka aftur fyrir sig, til þeirra eigna, sem áður hefur verið búið að byggja upp eftir öðrum reglum. Þess vegna tel ég mjög óeðlilegt, að hæstv. Alþ. taki nú upp þessa stefnu gagnvart þeim skólum, sem fyrir eru í landinu og þegar hafa verið byggðir.

Frsm. (Sigfús Sigurhjartarson) : Ég geri ekki ráð fyrir, að frekari umr. um málið milli hv. þm. A.-Sk. og mín hafi neina afgerandi þýðingu. Það, sem hér liggur fyrir, er ljóst. Fyrst og fremst sú till. hv. þm. að láta veitingarvaldið um skólastjóra og kennara við þessa skóla vera í höndum skólanefndanna, þó að samþykki fræðslumálastjórnar þurfi að vísu um ráðningu þeirra. Röksemdir hv. þm. í þessu sambandi eru þær, að þessir menn séu starfsmenn fólksins, og því sé eðlilegt, að fólkið ráði um það, hverjir þar verði til embættanna kjörnir. Það má segja þetta sama um alla embættismenn. Þetta sama gildir um lækna, sýslumenn og yfirleitt hvaða embættismenn, sem er, að þeir eru fyrir fólkið. En þó er það meginregla, að veitingarvaldið um embætti þeirra er í höndum ríkisstj. Enda er það sannast mála, að bæði ráðh. og fræðslumálastjóri eru starfsmenn fólksins, ekki síður en þessir embættismenn, sem hv. þm. A.-Sk. ræðir um. Hv. þm. nefndi í þessu sambandi prestana og að þeir væru kjörnir með kosningu, þar sem fólkið heima í héraði gæti alveg ráðið, hver fyrir kjöri yrði. Það er rétt. En hitt er líka rétt, að það er ákaflega, mikil óánægja meðal margra með það fyrirkomulag, ekki sízt þeirra, sem eiga að njóta þessara embættismanna. Það koma sífellt umkvartanir frá fólkinu um þetta fyrirkomulag. Ég held, að það sé gild regla, gagnvart þeim mönnum, sem eru starfsmenn ríkisins og taka laun að öllu leyti úr ríkissjóði, að þegar þeim er veitt starf, þá sé veitingarvaldið í höndum ríkisstj. sjálfrar. Og þegar um skólamenn er að ræða, þá er þeim, sem þeirra starfs eiga að njóta, gefin aðstaða til þess að hafa tillögurétt um það, hverjum séu veitt embættin. Þetta er eðlileg regla, og ekki ástæða til að taka upp annan hátt viðkomandi skólum gagnfræðastigsins en gildir um æðri skóla. Þá hélt hv. þm. A.-Sk. langa ræðu út af eignarréttinum á skólahúsunum og sagði, að ekki væri hætta á ferðum, þó að skólahús þessi væru seld eða þau brynnu eða færust með öðrum hætti, ef þau væru í eign sveitarfélaga, skildist mér, því að tryggingarféð yrði greitt, en hins vegar ef ríkissjóður ætti eitthvað í þeim, þá væri öðru máli að gegna, því að ekki væri hægt fyrir menn að ganga í ríkissjóðinn „lausum höndum“ og taka tryggingarféð, þegar mönnum sýndist. En í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að ríkið greiði skilyrðislaust helming stofnkostnaðar heimangönguskóla og þrjá fjórðu stofnkostnaðar heimavistarskóla. Það er að vísu rétt, að það er á valdi Alþ., hve miklu fé er varið til þessa á hverjum tíma. En eftir till. hv. þm. A.-Sk. væri það svo, að ef skólahús væri t. d. selt, þá rynni allt andvirðið í sveitarsjóð, en það sýnist mér óeðlilegt. Þá hélt hv. þm. A.-Sk. langa ræðu um bæjarbókasöfn og sundlaugar, sem koma þessu máli, sem verið er að ræða, ekkert við. Því að það liggur ekki fyrir, að við í menntmn. gerum till. um þá hluti. En það er meginmunur á þessu tvennu og skólunum. Skólarnir eru ekki aðeins reistir, heldur einnig reknir fyrir fé frá báðum aðilum og reknir að meiri hluta fyrir fé ríkissjóðs, bæði með því að greiða öll laun úr ríkissjóði og hluta af rekstrarkostnaði. Slíkt er ekki tilfellið um sundlaugarnar og bæjarbókasöfnin. Þar er um styrk að ræða frá ríkinu til þess að koma þessu á fót, stundum einnig um smástyrk til rekstrar. En það er ekki um sameiginlegan rekstur að ræða hjá ríki annars vegar og bæjar- og sveitarfélögum eða öðrum félögum hins vegar viðkomandi sundlaugum og bókasöfnum. Ég veit, að hv. þm. hafa gert sér ljóst, hvað hér liggur fyrir, og þeir munu sennilega fá tíma til þess að átta sig betur á málinu, áður en atkvgr. fer fram um það, því að mér sýnist, að hún muni ekki fara fram á þessum fundi.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð til viðbótar því, sem ég sagði hér áður. Það liggur mjög ljóst fyrir, hvað á milli ber. En ég vildi aðeins benda á, að ég tel vafasamt, svo ekki sé meira sagt, að hv. 8. þm. Reykv. fari alls kostar rétt með, sem hann hefur tekið fram í ræðu hér, að það séu tvö gagnfræðaskólahús, sem snerta þessi lög, sem eigi nú að selja. Mér er a. m. k. ekki kunnugt um, að þetta sé svo, en þætti nær lagi í þessu máli, að þar væri fremur um barnaskólahús að ræða en gagnfræðaskólahús.

Það eru tvö barnaskólahús, sem á að selja

. Þá eru þessi dæmi líka gripin úr lausu lofti, að því er varðar þetta mál.



Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta, þar sem meiri hl. sjútvn. þessarar d. er ekki mættur, að atkvgr. yrði frestað um stund. Forseti tók málið af dagskrá.