Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég mæli fyrir brtt. við frv. til laga um breytingu á lögum nr. 76/1970, um lax- og silungsveiði, lögum nr. 54/1990, um innflutning dýra, og lögum nr. 25/1993, um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, með síðari breytingum frá meiri hluta landbn. Breytingartillögurnar hljóða svo, með leyfi forseta: ,,1. Við 4. gr. Í stað orðanna ,,gildir 2. mgr.`` í 1. mgr. komi: gilda 2. og 3. mgr. 2. Við 6. gr. a. Á eftir orðunum ,,óháð þroskastigi`` í fyrri málslið 1. efnismgr. komi: þ.m.t. hrogn og svil. b. Í stað orðanna ,,reglugerðar sem landbúnaðarráðherra setur`` í lok fyrri málsliðar 1. efnismgr. komi: reglugerða sem landbúnaðarráðherra setur að fengnum umsögnum embættis yfirdýralæknis, fisksjúkdómanefndar, Veiðimálastofnunar og erfðanefndar landbúnaðarins. Herra forseti. Ég ætla aðeins að gera grein fyrir hlutverki erfðanefndar. Í 16. gr. búnaðarlaga segir um erfðanefnd landbúnaðarins, með leyfi forseta: ,,Landbúnaðarráðherra skipar sjö menn og jafnmarga til vara í erfðanefnd landbúnaðarins að fengnum tilnefningum frá Bændasamtökum Íslands, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Landbúnaðarháskólanum á Hvanneyri, Skógrækt ríkisins, Veiðimálastofnun og Náttúrufræðistofnun Íslands. Ráðherra skipar formann nefndarinnar án tilnefningar. Nefndin skal skipuð til þriggja ára í senn. Helstu verkefni nefndarinnar eru: a. að annast samráð innan lands um varðveislu erfðaauðlinda í landbúnaði, b. að hvetja til rannsókna á sviði erfðaauðlinda í landbúnaði, c. að stuðla að miðlun þekkingar um erfðaauðlindir og gildi þeirra, jafnt með kennslu sem upplýsingagjöf til almennings, d. að veita hagsmunaaðilum og stjórnvöldum ráðgjöf um varðveislu og nýtingu erfðaauðlinda í landbúnaði, e. að annast samskipti við erlenda aðila á þessu sviði í samstarfi við tengiliði Íslands hjá alþjóðastofnunum.`` Mikið var rætt hvort þarna ætti Umhverfisstofnun að koma inn. Að áliti meiri hluta landbn. er svo ekki. En 1. gr. laga um innflutning dýra hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Áður en leyfi er veitt til innflutnings á nýjum dýrategundum eða erlendum stofnum tegunda sem hér eru fyrir skal landbúnaðarráðherra afla umsagnar Umhverfisstofnunar, Náttúrufræðistofnunar Íslands og sérfræðinganefndar samkvæmt lögum um náttúruvernd.`` Við 2. umr. bættum við erfðanefndinni þarna við líka. Veiðimálastofnun fer með málefni sem heyra undir landbrh., Umhverfisstofnun þau málefni sem heyra undir umhvrh. og Hafrannsóknastofnun málefni á vegum sjútvrh. Svo bættum við líka fisksjúkdómanefndinni við. Herra forseti. Ég tel því að nú verði þessi lög allvel úr garði gjörð.

Virðulegi forseti. Málið sem við ræðum hefur fengið nokkuð viðamikla meðferð í hv. landbn. og m.a. kom nefndin sérstaklega saman í morgun til þess að ræða enn einar brtt. við það staðfestingarfrv. sem lagt var fyrir þingið til þess að staðfesta bráðabirgðalög frá því í sumar. Ég vil segja það í upphafi að þær breytingar sem landbn. hefur gert á málinu hafa allar verið til bóta og kannski hefur það sem haft var á orði fyrr í umræðunni, þ.e. við 2. umr., að einhverju marki sett kút og kork á hæstv. landbrh. svo hann ekki sykki til botns. Það var haft á orði í morgun í landbn. að nú væri verið að setja sundgleraugu á hann líka til þess að tryggja enn frekar að ekki fari illa fyrir hæstv. landbrh. Ég vil hins vegar ítreka þá afstöðu sem minni hlutinn hefur alla tíð haft í þessari umræðu, þ.e. að við höfum talið skynsamlegra að fara leið verndar gagnvart umhverfinu og náttúrunni í stað þess að reyna að koma í veg fyrir innflutning með tæknilegum viðskiptahindrunum sem byggja fyrst og fremst á því að vísa í fisksjúkdóma til þess að koma í veg fyrir innflutning, þ.e. að teygja ákvæði og möguleika sem þar kunna að búa að baki í allar þær áttir sem um ræðir. Virðulegi forseti. Ég ætla einnig að mæla fyrir brtt. minni hlutans við þetta frv. sem fyrir liggur og er nú til afgreiðslu á hinu háa Alþingi. Við teljum að breytingin sem við leggjum til mundi tryggja að lögin væru þannig úr garði gerð að við þyrftum ekki að fá athugasemdir við þá afgreiðslu sem þingið sendir frá sér. Allur minni hluti landbn. stendur að þessari brtt., þ.e. auk mín hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir, hv. þm. Ásgeir Friðgeirsson og hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson. Þetta er brtt. við 6. gr. frv. sem upphaflega var lagt fram. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,a. Við fyrri málslið 1. efnismgr. bætist: nema önnur lög, svo sem náttúruverndarlög, og alþjóðasamningar sem Ísland er skuldbundið af banni slíkan innflutning vegna sjónarmiða um verndun tegunda, stofna, vistgerða eða vistkerfa. b. 2. efnismgr. falli brott.`` Virðulegur forseti. Við teljum að með því að fara þá leið sem hér er lögð til verði tryggt að þau markmið náist að tryggja vernd íslenskrar náttúru. Leiðin sem við leggjum til er í samræmi við EES-samninginn að okkar mati, þ.e. 13. gr. hans, og einnig í samræmi við 1. mgr. 2. gr. þeirrar tilskipunar sem hér er ætlunin að lögleiða, þ.e. nr. 91/67/EBE. Af því að hér hefur verið talað dálítið um útbúnað sem tengist sundi og því að bjarga sér þá teljum við að með því að samþykkja þá leið sem við leggjum til væri hæstv. landbrh. kominn í björgunarbát og þyrfti ekki að hafa frekari áhyggjur af öðrum búnaði í sundlauginni. Við gerum þetta fyrst og fremst til þess að tryggja að hið háa Alþingi standi frammi fyrir þeim möguleika að afgreiða þetta mál á þennan hátt og vonumst til þess að Alþingi samþykki þá leið sem við leggjum til. Við gerum okkur hins vegar fulla grein fyrir því að ef þessi leið yrði farin þá yrði ábyrgð hæstv. umhvrh. mun meiri við afgreiðslu á þessum málum en nú er og hæstv. umhvrh. yrði væntanlega að hraða afgreiðslu eða frágangi á þeirri reglugerð sem hæstv. ráðherra sagði okkur hér á fimmtudaginn að væri í smíðum og byggði á ákvæðum náttúruverndarlaga. Ég vona svo sannarlega að sú vinna sé langt komin því að mjög mikilvægt er að hún gangi hratt fyrir sig þó að einnig verði að segja það eins og það er að ekki hefur verið mikill hraði á þessari vinnu frá því að náttúruverndarlögin voru samþykkt 1999. Virðulegi forseti. Ég held að þessi umræða og sú vinna sem fram hefur farið vegna þessa tiltekna máls hafi dregið mjög skýrt fram hve mikla hagsmuni þjóðin hefur af því að tryggja vernd og viðgang villtra laxastofna. Ég er ekki viss um að allir hafi gert sér grein fyrir því áður en þessi umræða fór fram hve mikilvægir þessir hagsmunir eru. Þó það sé kannski ekki stórt innlegg í málið þá eru t.d. 4.300 aðilar skráðir fyrir laxveiðiréttindum hringinn í kringum landið og þessi réttindi eru skráð á 1.860 lögbýli. Hér er því um mikla hagsmuni að ræða fyrir hinar dreifðu byggðir og miklu máli skiptir að við séum ekki að setja þessa hluti í uppnám að ástæðulausu. Mig langar, virðulegi forseti, að vitna í grein sem birtist í Morgunblaðinu í gær þar sem vitnað er til rannsókna sem fram fóru í Noregi um sambúð og sambýli villtra laxa og eldislaxa. Þó að þetta mál sé miklu víðfeðmara en svo að það fjalli einungis um laxinn hefur sá hluti verið dreginn fram sem sá sem mestir hagsmunir lúta að. Þessi grein er eftir Yngva Óttarsson sem titlar sig verkfræðing og langar mig að lesa örlítið upp úr henni. Þar segir, með leyfi forseta, og er þá vitnað til niðurstaðna rannsóknarinnar: ,,Bæði eldislaxinn og villti laxinn dreifðust á svipaðan hátt um ána fyrir hrygningu haustið 1993.`` --- Þess skal getið að þar var blandað saman 22 norskum eldislöxum og 17 villtum löxum sem voru settir saman í á og fylgst vandlega með. --- ,,Eldishrygnur reyndust byrja hrygningu að meðaltali hálfum mánuði fyrr en hrygnur af villta stofninum. Strax að lokinni hrygningu byrjuðu hængar að frjóvga hrognin og kom þá í ljós að eldishængarnir náðu aðeins að frjóvga fjórðung af því sem villtu hængarnir frjóvguðu. Hrogn villtu hrygnanna reyndust einnig mun lífvænlegri en eldishrygnanna. Þannig lifði aðeins þriðjungur hrogna eldishrygna í samanburði við hrogn af villta stofninum. Greinilegt var að hrygning og frjóvgun hjá eldislöxunum skilaði mun verri árangri en hjá villta laxastofninum. Jafnframt kom í ljós að kerfisbundin blöndun varð milli eldishrygna og villtra hænga þar sem eldishrygnurnar hrygndu snemma og eldishængarnir voru svo gott sem ófærir um að frjóvga hrognin. Afleiðingin varð sú að af þeim seiðum sem klöktust út voru tveir þriðju af hreinum villtum uppruna og afgangurinn að mestu leyti blendingar eldishrygna og villtra hænga. Eftir að seiðin komust á legg var ekki teljandi munur á lífslíkum, heimtum eða fæðu seiðanna hver sem uppruni þeirra var. En fyrst og fremst vegna vandamála við hrygningu og frjóvgun hrogna var viðgangur eldislaxanna aðeins 16% af því sem var hjá villta stofninum. Það þýðir að ef 100 laxar af villtum uppruna fæddu af sér 100 fullvaxin afkvæmi næðu 100 eldislaxar aðeins að fæða af sér 16 fullvaxin afkvæmi í villtri náttúru.`` Svo segir áfram, með leyfi forseta: ,,Af þessu leiðir að ef verulegt og viðvarandi innflæði eldislaxa er úr eldiskvíum inn í villta stofna munu villtu stofnarnir á nokkrum kynslóðum mengast erfðafræðilega þannig að blandaðir stofnar eldislaxa og villtra laxa í ánum verða ekki sjálfbærir. Ef innflæði eldislaxa síðan hættir eftir að veruleg erfðafræðileg blöndun hefur átt sér stað mun lax endanlega hverfa úr ánum. Í Noregi hefur hlutfall eldislaxa á undanförnum árum verið allt að 90% í einstökum ám. Í þessari rannsókn sem hér er rakin`` --- og ég hef hér rakið niðurstöðuna --- ,,var hlutfallið 56% eldislax og 44% villtur lax. Rannsóknin sýnir að með árlegu innflæði eldislaxa verða fljótt verulegar breytingar á samsetningu erfðamengis villta stofnsins þannig að hann verður á nokkrum kynslóðum að meginuppistöðu af eldisuppruna. Þar með verður sá stofn ófær um að viðhalda sér til frambúðar í náttúrulegu umhverfi.`` Ekki ætla ég að halda því fram að ég sé þess umkominn að fella dóma um það sem hefur verið vitað en hitt er alveg ljóst að hér eru dregin fram mjög sterk rök og sterkar vísbendingar um að með því sem við erum að gera hér setjum við mikla hagsmuni í uppnám ef ekki tekst að tryggja vernd villtra laxastofna. Ég held að mikilvægt sé að draga þetta inn í umræðuna, virðulegi forseti, til að vekja athygli á því hversu miklir hagsmunir eru í húfi. Nú held ég því ekki fram að hæstv. ráðherra ætli að fara að leyfa hér endalausan innflutning til að setja þessa hagsmuni í uppnám. Við segjum hins vegar að sú leið sem hefur verið valin sé þannig úr garði gerð að við efumst mjög um að hún dugi til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Það er kjarninn í því sem við erum að setja hér fram og ég held, virðulegi forseti, að minni hlutinn í landbn. og hér á þinginu og hæstv. landbrh. séu sammála um þau markmið sem að er stefnt. Okkur greinir mjög á um leiðir og ég rakti það í fyrri ræðu minni að ég óttast að ástæðan ... Ánægjulegt að vita til þess að hæstv. landbrh. er enn þá á lífi. --- En ég óttast, virðulegi forseti, að sú leið sem hér er verið að leggja til muni ekki duga.

... Jón Baldvin að koma heim til að kenna þeim á EES-samninginn.

Það er mikið til í því, virðulegi forseti, það hefði ekki verið amalegt að fá núverandi sendiherra í Helsinki til að koma hingað og halda námskeið um EES-samninginn í landbrn. Það hefði án efa gert það að verkum að við hefðum fengið aðrar hugmyndir fram. Það sem ég vildi þó segja, virðulegi forseti, er að ég óttast að ástæðan fyrir því að þessi leið er farin sé veruleg valdatogstreita milli ráðuneyta og lítið sem ekkert samstarf. Það liggur fyrir hér skrifleg yfirlýsing frá ráðuneytisstjóra umhvrn. um að umhvrn. hafi ekkert komið að þessu máli. Það finnst mér mjög alvarlegt ef niðurstaðan er sú að það er verið að setja í uppnám mikla hagsmuni, kannski fyrst og fremst sökum þess að þessi tvö ráðuneyti ná ekki að hafa með sér það samstarf sem nauðsynlegt er í því tilviki og vegna þess máls sem við höfum verið að ræða. Það er vitaskuld afar sérstakt, virðulegi forseti, að við 3. umr. skuli sett fram enn ein brtt. frá meiri hlutanum sem breytir fyrri brtt. sem þegar hafa komið fram til breytingar á bráðabirgðalögum sem sett voru með hraði í sumar til þess að bjarga hagsmunum sem við frekari skoðun reyndust kannski ekki vera þeir hagsmunir sem gefið var í skyn í upphafi. Virðulegi forseti. Ég hef mælt fyrir þessari brtt. sem við stöndum öll að. Við höfum dregið mjög skýrt fram í þessari umræðu hversu miklir hagsmunir eru í húfi og nauðsyn þess að tryggja að þeir séu ekki settir í óþarfauppnám. Við höfum reynt af fremsta megni, eins og hlutverk stjórnarandstöðunnar er, að leiðbeina hæstv. landbrh. í þessu máli. Það hefur náðst nokkur árangur í því eins og sjá má af öllum þeim brtt. sem fram hafa komið, þrátt fyrir að hæstv. ráðherra hafi ekki viljað taka undir þau sjónarmið sem við settum fram og þá leið sem við leggjum til. En við vonumst til þess, virðulegi forseti, að meiri hluti þingsins taki nú fram fyrir hendurnar á hæstv. landbrh. og samþykki þær hugmyndir sem við höfum lagt fram.

Virðulegi forseti. Hvað þetta mál varðar sem hér er til umræðu er ég meðflm. að brtt. minni hlutans. Undir ræðu hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar áðan kom hæstv. landbrh. með frammíkall eða hugmynd, og sú hugmynd byggðist á því að kalla Jón Baldvin Hannibalsson heim til að vera með námskeið um EES-samninginn.

Fyrir Samf.

Ég veit ekki hvort það er nauðsynlegt 

Má ég biðja hv. þingmenn að nefna menn fullu nafni.

Jón Baldvin Hannibalsson, fyrirgefðu, virðulegi forseti. Ég held að það sé tími til kominn að við opnum augun fyrir því að við erum á handahlaupum undan tilskipunarvaldinu og erum að redda okkur fyrir horn í hverju málinu á fætur öðru. Það er ekki bara þetta mál sem hér er til umræðu sem tekur mjög miklum breytingum í meðferð nefndar. Við skulum taka tilskipunarmálið varðandi raforkulögin. Það var farið ofan í það á löngum og ströngum fundum og það varð gjörbreyting á því máli. Það má nefna fleiri mál. Það er því augljóst að sú hugmynd sem hæstv. ráðherra kom hér með í frammíkalli á fullan rétt á sér og þetta er okkur sannarlega umhugsunarefni. Hvað varðar þetta mál sem hér er til umræðu, um lax- og silungsveiðina, er það svo augljóst í mínum huga að hefðum við haft eðlilega aðkomu að þessu máli --- það fjallar um svo marga aðra hluti en bara lax og silung --- hefðum við unnið það allt öðruvísi. Nýlegur dómur í Danmörku, býflugnadómurinn, segir okkur t.d. að ef við hefðum sett landakort Íslands fyrir framan okkur í vinnunni hefðum við átt möguleika á því að taka út svæði, skilgreina verðmæti þeirra hvað varðar náttúruvernd, leggja niður fyrir okkur hvar við vildum friða, stór og smá landsvæði, vegna annarra hagsmuna sem við værum búin að setja niður fyrir okkur. Svona er ekki unnið vegna þess, eins og ég sagði áðan, að við erum á handahlaupum undan tilskipunarvaldinu og erum of sein, höfum ekki nógu góða aðkomu að málum í tíma. Þetta er í hnotskurn það sem við erum að kljást við í máli eftir mál, í ráðuneyti eftir ráðuneyti. Ef við tökum bara tilskipunina varðandi raforkulögin eru langflestir sammála um það t.d. að til lengri tíma litið leiði þau til hækkunar raforku og eru til tjóns fyrir Ísland, hentar þar af leiðandi ekki Íslandi. En við gerðum þetta á þessu undanhaldi vegna tilskipunar. Við þurfum að spýta í og láta þessa hluti sem hér um ræðir og þetta mál einnig verða okkur víti til varnaðar og reyna að setja í herðarnar, skilgreina þau mál sem eru í farvatninu og vinna þau á eigin forsendum, út frá hagsmunum okkar eigin lands. Og þarna eru gríðarlegir möguleikar, eins og dæmin sanna. Það eru möguleikar á grundvelli tilskipananna ef við erum pólitískt sammála um að við viljum vernda hagsmuni innan landsins okkar á einhvern ákveðinn hátt. Það er hægt að beita alls konar hindrunum til að uppfylla þau pólitísku markmið sem við viljum ná. Það hefur komið fram í umræðunni að ef við erum sammála um það öll hér að við viljum ekki fá erlenda stofna inn er tæknileg hindrun möguleg sem byggir á því að við leyfum bara strandeldi. Það er ekki talið arðvænlegt, það er talið öruggt þannig að það er tæknileg hindrun. Ég veit ekki betur en að allar aðrar þjóðir en við ...

Þú meinar landeldi.

Ha?

Þú sagðir strandeldi.

Landeldi, virðulegi forseti, ég leiðrétti það, ég er að tala um landeldi á fiski. Allar aðrar þjóðir sem ég þekki til eru mjög uppteknar af þessari forvinnu sem ég er að tala um, þ.e. að skilgreina hvernig þeir vilja sjá hlutina þróast pólitískt á þessum EES-grunni, gera lagabreytingar, lög og reglugerðir heima fyrir sem þjóna þeim markmiðum sem menn vilja hafa í þessu efni. Þannig er þetta unnið. Það er ekki unnið á handahlaupum í máli eftir mál eins og við ástundum hér á hinu háa Alþingi fyrir tilstuðlan ríkisstjórnar. Ég vil taka það fram að ég tel að allar þær brtt. sem hv. landbn. hefur gert við þetta mál séu til mikilla bóta. Sú brtt. sem hv. landbn. kemur með núna við 3. umr. er líka til bóta. Við í stjórnarandstöðunni höfum verið mjög sanngjörn hvað þetta varðar og lýst því yfir að þessar tillögur væru til bóta. Við höfum engu að síður sett fram tillögu á okkar eigin forsendum sem við teljum að tryggi málið enn betur miðað við þá sýn sem við höfum á þessi mál. Þá brtt. hefur hv. þm. Lúðvík Bergvinsson lesið upp og ég tel ekki ástæðu til þess að eyða tíma hv. Alþingis í að fara frekar yfir hana. Hér er um gríðarlega hagsmuni að ræða. Fram hefur komið að í greininni er líklega í kringum 3 milljarða velta sem er ekki lítið. En það er enn mikilvægara fyrir Ísland að þetta er einn stoðstólpinn undir búsetumöguleika landsbyggðarinnar. Ég sagði það við fyrri umræðu að í heilu héröðunum er sala á veiðileyfum grunnur að því að menn geti haft lífsviðurværi af jörðum sínum enda hefur komið fram hér að um 1.860 lögbýli er að ræða. Tekjuöflun á grunni laxfiska og sölu veiðileyfa er í mörgum tilvikum verulegur hluti af tekjum bændanna á þeim svæðum sem um er rætt þannig að málið er stórt fyrir allra hluta sakir. Virðulegi forseti. Ég tel ekki að ég þurfi að fara fleiri orðum um málið að svo stöddu en legg ríka áherslu á að við á hinu háa Alþingi reynum með öllum tiltækum ráðum að koma okkur í þær stellingar að geta unnið hlutina á réttu tímaróli miðað við þá samninga sem við höfum gert við Evrópu, þ.e. að við höfum heildarsýn, heildarmynd, og þurfum ekki að taka út úr einn þátt málsins eins og hér um ræðir, lax- og silungsveiði, vegna þess að eins og þingheimi er kunnugt þá fjallar frv. um margar aðrar dýrategundir, svo sem krabbadýr og lindýr. Virðulegi forseti. Að svo mæltu læt ég máli mínu lokið.

Virðulegur forseti. Við eru í 3. umr. þessa máls sem brennur mjög á þingmönnum. Umræðan sem fór fram fyrir helgina var mjög fróðleg og eftirminnileg, þ.e. 2. umr., en við hana komu fram miklar efasemdir hjá þingmönnum og ekki bara þingmönnum stjórnarandstöðunnar um að hér væri staðið nægilega vel að málum. Þannig má segja að í máli hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar hafi komið fram kannski alvarlegustu efasemdirnar og athugasemdirnar við þetta mál því hv. þm. lýsti því yfir --- ég hélt ég hefði verið með útskrift af ræðunni. Því miður hef ég gleymt henni einhvers staðar, í sæti mínu trúlega. En ég fer þá yfir það eftir minni. Hv. þm. sagði sem svo að það væri vilji landbn., og þá talaði hann fyrir hönd allrar nefndarinnar, að íslensku villtu laxastofnunum yrði þyrmt og að með brtt. landbn. væri verið að reyna að leita leiða til að tryggja að íslensku laxastofnarnir nytu verndar. Fram hefur komið í máli þeirra vísindamanna sem hitt hafa nefndirnar að máli og í þeim umsögnum sem vísindamenn og opinberar vísindastofnanir hafa skilað í þessu máli að ekkert kemur, eðli málsins samkvæmt, í veg fyrir mögulega erfðablöndun eldislaxins við íslenska stofna annað en að setja eldið upp á land eða tryggja að það sé ekki starfrækt með fiskum af erlendum stofnum. Öll varúðarsjónarmið og allar varúðarráðstafanir sem hv. landbrh. telur sig vera að setja eru samkvæmt þeim yfirlýsingum harla lítils virði. Það er mergurinn málsins. Hér hefur verið litið á málið sem sjúkdómamál. Þannig hefur það verið meðhöndlað í landbrn. Þannig virðist vinna landbrn. á vettvangi tilskipunarinnar hafa haft sterkustu og jafnvel einu skírskotunina, þ.e. til sjúkdómavarna. Umhverfisþátturinn hefur verið hunsaður í málinu öllu og nú reynir landbn. eins og hún frekast getur að klóra í bakkann. En mér sýnist öll þau gögn sem við alþingismenn höfum benda til þess að þrátt fyrir góðan vilja þá séu tækin sem landbn. ætlar að reyna að beita ekki nægilega öflug til að tryggja vernd innlendra laxastofna. Það eru ákveðnar spurningar í þessu sem hæstv. landbrh. verður að svara. Hér hafa komið upp svo miklar efasemdir. Í umræðunum hér á fimmtudaginn kom í raun margt fram sem er enn ósvarað. Hæstv. landbrh. þarf að gera grein fyrir því í þingsalnum núna við þessa síðustu umræðu málsins.  Mig langar til að geta þess að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hélt landsfund um helgina. Þar var ályktað um umhverfismálin. Sú ályktun kom inn á þau mál sem hér er fjallað um og tók mið af umræðunni sem hér hefur farið fram og á síðum fjölmiðla á síðustu vikum. Landsfundur Vinstri grænna áréttar mikilvægi verndunar líffræðilegs fjölbreytileika og vistkerfa almennt og við leggjum áherslu á verndun fjölbreytileika innan og á milli stofna sömu tegunda. Fundurinn lýsir því líka yfir að núverandi löggjöf um verndun villtra laxastofna sé ófullnægjandi og við óskum eftir því að tryggt verði að laxeldið leiði ekki til blöndunar framandi stofna við náttúrlega íslenska laxastofna vegna þess að slíkt geti valdið óbætanlegum tjóni. Og þegar við fjöllum um tjónið sem mögulega getur stafað af þessari erfðablöndun, eins og vel var rakið við 2. umr. málsins, þá stendur eftir spurningin um ábyrgðartryggingar eldisfyrirtækjanna varðandi mögulegt tjón sem þriðji aðili þyrfti að þola af hendi þessarar erfðablöndunar. Því hefur heldur ekki verið svarað óyggjandi hér hvers vegna eldisfyrirtækin eru ekki krafin ábyrgðartryggingar. Er það vegna þess að vitað er að ekkert tryggingarfé eða iðgjald gæti staðið undir því tjóni sem erfðablöndunin getur mögulega valdið? Hvers vegna er þeirri spurningu ekki svarað hér? Hv. landbn. hefur fengið þessi mál inn á sín borð í fyrirspurnum, m.a. frá verndarsjóði villtra laxa, og mér finnst ekki hafa komið fram nægilega skýr svör við þessu. Mér finnst líka grátlegt að þurfa að rifja upp umræðuna sem varð hér þegar við vorum að breyta lögunum um mat á umhverfisáhrifum síðast. Þá komu alvarlegar ábendingar í þessum sal frá þingmönnum stjórnarandstöðunnar um að verið væri að heimila eldisstöðvar eða undantekningu frá mati á umhverfisáhrifum fyrir stórar eldisstöðvar af þessu tagi og það var gagnrýnt mjög harðlega. Ef meiri hlutinn vill í alvöru vernda innlendu laxastofnana væri auðvitað eðlilegt að hér væru skorðurnar fyrir eldi þrengdar en ekki víkkaðar. Þá er ég t.d. að tala um mat á umhverfisáhrifum. Hvers vegna berjumst við ekki sameiginlega fyrir því að eldisstöðvarnar fari í mat á umhverfisáhrifum, að þær lúti vönduðu mati? Það er satt að segja hálferfitt að trúa á málflutning þeirra sem í orði kveðnu segjast vilja gera allt sem hægt er til að vernda laxastofnana en nota sér ekki þau tæki eða möguleika sem eru til staðar til þess að gera slíkt. Af því að hér hafa verið nefnd ekki bara eldisdýr heldur líka lindýr og krabbadýr sem geta fylgt með í kaupunum þegar fluttur er inn eldisfiskur, hrogn eða svil, þá verður að hafa í huga, virðulegi forseti, að varúðarráðstafanir gagnvart slíku eru engar til og enginn getur sagt til um það í dag hvaða skaða lindýr af erlendum stofni og erlendum uppruna sem kæmu í íslenska náttúru gætu mögulega valdið í okkar náttúrulega umhverfi og á okkar náttúrulegu vistkerfum. Hér liggur það algerlega fyrir að vísindalegar upplýsingar eru ófullnægjandi til þess að taka þá ákvörðun sem hér er verið að taka. Það hafa öll gögn sýnt okkur. Það er satt að segja hálfkaldranalegt af hæstv. umhvrh. sem hér í umræðunni fyrir örfáum dögum lýsti því yfir að þær skorður sem landbn. væri að reyna að reisa væru henni að skapi og fullnægjandi að hennar mati, þegar vísindastofnanirnar sem heyra undir hæstv. umhvrh. og ráðuneyti hennar eru ósammála hæstv. ráðherra. Hér stangast hlutir svo alvarlega á, virðulegi forseti, að mér finnst þetta eignlega orðið þannig mál að við verðum að fá að taka þetta upp frá grunni. Ef við ætlum að staðfesta þessi bráðabirgðalög með brtt. landbn. þá er lágmarkskrafa að við setjum okkur niður við að skoða umhverfisþáttinn og setja löggjöf á umhverfissviðinu sem mundi tryggja að farið væri út í varnir sem dygðu því að varnirnar sem hér er verið að setja með brtt. eru ekki nægar. Eitt langar mig til að nefna í umræðunni, virðulegi forseti, sem hefur ekki komið upp á borð okkar fyrr en gæti kannski opnað okkur nýjar dyr eða nýjan glugga, nýjar lausnir. Það er möguleiki okkar á að fá laxeldi við Ísland vottað, þ.e. að fá umhverfisvottun á eldið okkar. Nú vitum við að landbrh. hefur í orði kveðnu lýst sig mikinn verndarsinna. Hann vill vernda íslenskt búfjárkyn og hefur lýst því yfir að hann vilji vernda íslensku laxastofnana. Þá skulum við líka skoða það að ekki er eitt og hið sama þauleldi í kvíum af þeirri stærðargráðu sem nú er í Mjóafirði og verður væntanlega í Reyðarfirði og í Berufirði í fyllingu tímans og svo eldi af manneskjulegri stærðargráðu. Möguleiki er að opnast núna í laxeldisfyrirtækjum í nágrannalöndum fyrir því að minnka eldisfyrirtækin, minnka kvíarnar, fækka fiskum sem settir eru út í þær, votta fóðrið, votta lífsskilyrði fiskanna sem eru í kvíunum og sjá til þess að lyfjagjöfum sé hætt og að miklu náttúrulegri aðstæður séu notaðar við eldið en nú tíðkast í því eldi sem hér um ræðir. Mér finnst fullt tilefni til þess að þingheimur tæki upp umræður um hvaða möguleika við eigum í gegnum vottunarfyrirtæki, þ.e. til að fá þá matvælaframleiðslu sem færi fram í eldisstöðvum okkar vottaða. En þá værum við að tala um grundvallarbreytingu frá því sem tíðkað er hjá þessum fyrirtækjum núna. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að það væri þó skapandi umræða, umræða sem mundi í alvöru vera trúverðug að því leyti að þá væri verið að reyna að finna lausnir til þess að forða laxastofnunum okkar frá hruni. Þá væri verið að finna leiðir til þess að atvinnuvegurinn fiskeldi eða laxeldi gæti farið fram á Íslandi í einhverri sátt við þá náttúru sem við þurfum að vernda og fyrir er. Ég sé ekki að við séum að fara nægilega varlega eins og staðið er að málum í dag. Ég sé ekki að þær skorður sem menn telja sig vera að reisa séu fullnægjandi. Ég sé ekki að þau vopn bíti nægilega eða að við séum að tryggja með þessum leiðum vernd laxastofnanna okkar til frambúðar. Þá höfum við fengið til varðveislu og okkur ber heilög skylda til þess að gera allt sem í okkar valdi stendur til að viðgangur þeirra og vöxtur verði tryggður um ókomna framtíð.

Hæstv. forseti. Hv. þm. bar fram spurningar í ágætri ræðu. Sú skoðun kemur bæði fram hjá Vinstri grænum og Frjálsl. að fiskeldi eigi bara að vera strandeldi eða landeldi. Það er mjög heiðarleg skoðun. En ákvörðun um það er bara langt í fortíðinni tekin því fiskur af erlendum uppruna fór hér í sjókvíaeldi, bæði í Lón í Kelduhverfi, Eyjafjörð og Austfirði á níunda áratugnum og eftir 1990. Sú ákvörðun var tekin og eins og hér hefur verið rakið segja fiskeldismenn að ekki gangi annað upp en fara í sjókvíaeldi til þess að vera samkeppnisfærir. Þetta er mjög heiðarleg afstaða hjá báðum þessum flokkum. Þeir eru ekkert að leika sér í málinu. Þeir eru ekkert að slá úr og í. Þeir hafa þessa pólitísku skoðun og hún hefði alveg getað komið til greina að mínu viti í upphafi fiskeldis. En niðurstaðan er bara allt önnur. Ég hef rakið það hvernig ég síðan í upphafi míns ferils sem landbrh. lokaði heilu fjörðunum fyrir fiskeldi þannig að nú eru bara opnir djúpir langir firðir á Austfjörðum og Vestfjörðum og strangar reglur settar. Hv. þm. spyr um meginregluna. Ég stend í rauninni bara í þeim sporum, sem Samfylkingin hefur ekki áttað sig á af því að hún er búin að gleyma því að hún var í Alþfl., að ég er að uppfylla tilskipun sem gerð var í samningum um EES-samninginn, þjóðréttarlega tilskipun. Ég hef sett alla mína fyrirvara til að verjast því að hér komi inn hættulegir stofnar með öllum boðum og bönnum sem við eigum og tækjum og tólum og landbn. hefur með landbrn. unnið mjög heiðarlega að því og þakka ég fyrir það. En það er í rauninni staðan sem ég stend frammi fyrir.

Virðulegi forseti. Ég met hæstv. landbrh. alveg fyrir það að hann skuli láta í ljós þær tilfinningar sínar vil ég segja að hann hefði mögulega viljað reisa einhverjar skorður hér á árum áður en það sé ekki í valdi hans núna. Ég held nefnilega að hæstv. landbrh. sé miklu meiri verndarsinni en gerðir hans oft gefa til kynna. Hæstv. forseti. Það eru engin mannanna verk svo merkileg að ekki megi endurskoða þau. Og engar þær ákvarðanir sem við tökum hér í þessum sölum svo merkilegar að ekki megi endurskoða þær. Við værum hér menn að meiri ef við viðurkenndum að ákvarðanir sem teknar voru á árum áður þegar fiskeldið var upphaflega leyft hafi verið rangar og þær ógni stofninum okkar, því við vitum auðvitað meira um þessa hluti núna en við vissum fyrir tíu árum. Varðandi undanþáguna frá tilskipuninni hefur komið í ljós í umfjöllun nefndanna að ekki var látið reyna á umhverfisþáttinn. Ekki var látið reyna á í viðræðunum úti í Brussel samninginn um líffræðilegan fjölbreytileika, Bernarsamninginn um vernd tegundanna. Við vitum núna að enn þá er sóknarfæri í málinu með því að sækja þetta á grundvelli umhverfissjónarmiða.

Hæstv. forseti. Hv. þm. verður að fara rétt með. Það er alveg klárt mál að allt það sem ég hef staðið í gagnvart fiskeldinu, ég hef verið að setja því skorður og aftur skorður, skýrari og strangari reglur hvernig eigi að byggja það upp og hvar við megum vera með það. Því verður mitt verk metið þannig einhvern tímann í framtíðinni að sem landbrh. setti ég fiskeldi mjög stífar og strangar skorður til að vinna eftir, setti reglugerðir sem bönnuðu hitt og þetta, lokaði heilu fjörðunum og flóunum. Auðvitað vildu menn fara með fiskeldi ofan í Faxaflóann á nýjan leik, Hvalfjörð og fleiri staði. Þeir þráðu að komast þar með sitt fiskeldi, en fengu ekki vegna þess að því voru reistar skorður. Það hefur verið mitt verkefni að setja fiskeldinu skorður út af þeirri hugsun sem hér hefur margoft verið sett fram í mörgum ræðum. Hvað varðar tegundir og það sem hv. þm. minntist á, þá höfum við, bæði landbrn., utanrrh. og allir mestu sérfræðingar farið yfir þær hugmyndir sem Stefán Már Stefánsson prófessor hefur lagt til mín og farið yfir á fundum. Hann sagði við mig þegar hann flutti þær: Þetta eru fyrst og fremst hugmyndir sem þú getur notað. Niðurstaðan varð sú að ekki var hægt að ná því í gegn á forsendum EES-tilskipunarinnar. En við höfum verið að setja boð og bönn til þess að eiga öll þau tækifæri ef til innflutnings kemur. Ég hef margsagt að ég er ekkert viss um að til innflutnings komi því laxeldismennirnir eiga einn heilbrigðasta og sterkasta fiskeldisstofn í veröldinni. Þeir eru alveg eins staddir með þá og frjálsu árnar, þeir vilja ekki sjúkdóma eða hættur inn, vilja verjast erfðablönduninni. Ég hef því reynt að leggja töluvert á mig til að þessar tvær atvinnugreinar, laxeldið og hinar frjálsu fiskveiðiár, geti lifað í töluverðri sátt.

Virðulegi forseti. Allar þær skorður sem hæstv. landbrh. hefur sett og hv. landbn. hefur sett með brtt. sínum nægja ekki til þess að varna því að lax sleppi úr kvíum. Lax sem sleppur úr kvíum gengur upp í laxveiðiár. Við erum að berja höfðinu við steininn á meðan við viðurkennum ekki þá staðreynd. Laxinn les ekki lög. Laxinn fer bara þangað sem eðli hans býður honum. Lax gengur upp í laxveiðiár. Ef við viljum ekki lax af erlendum stofni í laxveiðiárnar okkar, þá látum við hann ekki í kvíar rétt undan ströndum landsins. Og það er alveg sama hvar. Það skiptir engu máli hversu mörgum fjörðum hæstv. landbrh. lokar. Laxinn les ekki lokunarskiltin. Við erum þess vegna að fjalla um þá spurningu hvort varnirnar sem verið er að reisa séu nægar eða ekki. Og ég fullyrði að þær eru ekki nægar. Ég fullyrði líka að við höfum í alþjóðlegum samningum sem við erum aðilar að tæki til þess að reisa skorður sem duga, þ.e. skorður sem mundu banna eldi af erlendum stofnum í sjókvíum við landið.

Herra forseti. Ég ræddi þetta mál nokkuð við 1. umr. en átti þess ekki kost að vera viðstaddur eða taka þátt í 2. umr. Það eru því nokkur atriði sem mig langar til að færa hér til sögunnar, fyrst og fremst kannski þau sem ég tel vera hin almennu aðalatriði málsins. Aðrir ræðumenn á undan mér, félagar mínir í stjórnarandstöðunni hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, Árni Steinar Jóhannsson og Kolbrún Halldórsdóttir, hafa gert rækilega grein fyrir efnisatriðum frv. og viðhorfum okkar til þess. Ég vísa því til þess og fyrri ræðu minnar og ræði hér nokkur almenn atriði, grundvallaratriði, sem þessu tengjast að mínum dómi. Það fyrsta er að engin leið er að horfa fram hjá því að vinnubrögð hæstv. landbrh. fá hér á sig mikinn áfellisdóm. Þetta mál er allt saman einn heljar áfellisdómur á vinnubrögð ráðherra, því ráðherrann ber ábyrgð á öllu sem ráðuneyti hans gerir og hefur nú aldrei þótt stórmannlegt að skjóta sér á bak við húskarla sína ef maður hefur búsforráð.

Það er enginn að skjóta sér á bak við einn eða neinn.

Nei, það er gott, þá liggur það á hreinu, ráðherrann tekur þetta allt saman á sig.

Það er enginn áfellisdómur.

Nei, það er nú aldeilis það --- ekki áfellisdómur, segir hæstv. ráðherra. Ég man nú ekki betur en ég hafi heyrt í útvarpinu ekki ómerkari mann en formann landbn. tala um björgunarleiðangurinn mikla sem landbn. hafi verið í til að reyna að bjarga hæstv. ráðherra frá drukknun.  Það er mikið umhugsunarefni og áhyggjuefni þegar maður fer yfir þá sögu frá því eldinu var leyft að fara af stað með mjög litlum undirbúningi, hvernig stjórnvöld í rauninni köstuðu þar til höndunum alveg hreint yfir línuna að segja má. Það er alveg ljóst að bæði landbrn. og umhvrn. brugðust þar algjörlega gæsluhlutverki sínu gagnvart íslenskri náttúru. Það segi ég a.m.k. Ég tel að allt sem síðan hefur borið að í málinu sýni það að öll þessi álitamál sem hafa verið að koma upp og hafa kristallast m.a. í umræðunum hér og endurspeglast í vinnu landbn. segja eitt og aðeins eitt, þ.e. hversu illa þetta mál var allt saman undirbúið, hversu mikið menn styttu sér leið fram hjá öllum álitamálunum sem átti að taka upp og ræða, skoða og svara áður en lagt var af stað. Verið var að leggja út á nýja braut og leyfa starfsemi, atvinnustarfsemi í landinu af alveg nýrri stærðargráðu, og það var ábyrgðarleysi að fara ekki rækilega í gegnum þetta áður en það skref var tekið. En ég kem kannski betur að því síðar. Fyrst ætla ég að ræða um setningu bráðabirgðalaganna og hvernig þar var í raun farið með valdið. Það hefur sömuleiðis þróast þannig að setning bráðabirgðalaganna í sumar verður verra og verra mál eftir því sem það er skoðað betur, meira og meira hneyksli. Ekki þarf annað en fletta gögnum sem liggja fyrir í þingskjölum sem segja allt sem segja þarf um það. Það hefur algerlega verið afhjúpað hér í gegnum meðferð þessa máls hvílík óhæfa beiting bráðabirgðalagavaldsins var við þær aðstæður í sumar. Við hófum máls á þessu við 1. umr., ég og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, sem gerði rækilega grein fyrir þeim breytingum sem gerðar voru á stjórnarskránni 1991 og þeirri ætlan manna þá að afnema í aðalatriðum bráðabirgðalagasetningu, de facto afnema hana þó hún stæði þarna sem lagalega mögulegt neyðarúrræði við þær aðstæður að Alþingi yrði ekki kvatt saman til fundar og þvílík þjóðarvá steðjaði að, að grípa yrði til þessa neyðarréttar eða óyndisúrræðis, að fara fram hjá löggjafanum og setja bráðabirgðalög. Það er algerlega borðleggjandi þegar þetta er allt saman skoðað að engar slíkar aðstæður voru fyrir hendi, engar slíkar aðstæður. Það sem mér hafði yfirsést, og ég játa upp á mig þá yfirsjón eða gleymsku, var auðvitað það að þing var kvatt hér saman eftir kosningar og þá voru flutt hér þingmál, tvö a.m.k. Hæstv. forsrh. flutti tillögu um frestun á fundum Alþingis, gagnmerka tillögu. Og flutt var önnur, auðvitað sýnu viðameiri sem var till. til þál. um friðlýsingu Jökulsár á Fjöllum, sem ég geri ráð fyrir að hæstv. landbrh. hafi tekið eftir ef hann hefur verið hér með meðvitund þá daga  Það hefur líka rækilega sannast, kemur fram í öllum þeim brtt. sem hér hafa verið fluttar, að svo bætist það við að þetta mál er afar illa gert.  Þá eru menn að grípa til þessa valds með efnislega miklu vafasamari hætti en ella væri. Stundum hefur það gerst að það hafa orðið einhver tæknileg mistök við lagasetningu sem er augljóst að þarf að leiðrétta og ég held að ég muni eftir einum eða tvennum bráðabirgðalögum af því tagi á sl. 10--12 árum þar sem engin deila hefur verið um efnisþætti málsins. Það eina sem hefur verið umdeilt er þetta klúður og að það skuli þurfa að grípa til bráðabirgðalagasetningar til að lagfæra einhver tæknileg mistök, vitlaus dagsetning hafi slysast inn eða eitthvað í þeim dúr. Því var ekki aldeilis að heilsa hér. Í fyrsta lagi lá fyrir að málið væri mjög umdeilt og að Alþingi hafði hafnað því sem slíku --- Alþingi hafnaði að afgreiða það --- og í öðru lagi kemur málið engu að síður þannig frá ráðuneytinu að það er algerlega óbrúklegt. Það þarf að fara í það í þingnefnd að umskrifa það gjörsamlega þannig að í báðum þessum tilvikum hvað varðar hina formlegu ákvörðun um að beita bráðabirgðalagavaldinu og svo hvað varðar hinn efnislega undirbúning málsins fær landbrn. undir forustu hæstv. ráðherra Guðna Ágústssonar algera falleinkunn. Ég veit ekki hvar ætti að kvarða það á skalanum 1--10 eða mínus 5--15 en það er mjög neðarlega á þeim skölum báðum. Síðast, herra forseti, er svo auðvitað hin almenna framganga ráðuneytisins og ráðuneytanna í þessum stóru málum sem ég vék aðeins að í byrjun máls míns og ætla að fara betur í. Ég endurtek að ég tel að ráðuneyti landbúnaðar- og umhverfismála og auðvitað ríkisstjórnin öll, sem ber á þessu sameiginlega ábyrgð og þingmeirihluti hennar, líka þeir sem hrósa sér af því að hafa bjargað einhverju og fundið upp kúta og korka, þeir hinir sömu ágætu hv. þm. og hæstv. ráðherrar í þessari ríkisstjórn verða auðvitað að hafa í huga að þeir bera ábyrgð á klúðrinu öllu saman af því að þeir eru stuðningsmenn þessarar ríkisstjórnar. Við skulum ekki láta það gleymast. Það er ekki svo einfalt að menn kaupi sér bara aflausn frá öllu klúðrinu með því að reyna að gera sitt besta til að bjarga í horn. Nei, ríkisstjórn Íslands og meiri hluti hennar á Alþingi ber ábyrgð á þessu klúðri öllu saman, hver einasti maður sem ekki hefur þá sagt skilið við ríkisstjórnina, þvegið hendur sínar af þessu með formlegum hætti. Þannig er það og það þýðir ekkert að koma hingað með hina dæmigerðu framsóknarmennsku að leiðarljósi og segja já, já og nei, nei í annarri hverri setningu eins og hæstv. ráðherra gerir hér. Hann gengur út frá þeirri forsendu, hæstv. ráðherrann, að þetta hljóti að geta farið saman. Hann nálgast málið þannig að það sé engin spurning um það að eldi á stofnum af erlendum uppruna í sjó í stórum stíl og vernd innlendra stofna geti farið saman, þetta sé bara spurning um reglur og svæði og eftirlit og einhverjar krúsidúllur. Auðvitað áttu menn fyrst að spyrja grundvallarspurningarinnar sjálfrar: Er það svo? Menn hefðu kannski komist að þeirri niðurstöðu að svarið væri nei. Það er bara ósamrýmanlegt aðstæðunum hér þar sem eru laxveiðiár, vötn með silungum, mismunandi stofnum allt í kringum landið. Það gengur ekki að taka áhættuna af eldi á stofnum af erlendum uppruna í stórum stíl í hafinu í kringum landið. Og það dugar ekki að horfa til þess að á einhverjum svæðum eru minni hagsmunir í húfi heldur en annars staðar, eins og kannski við suðaustanvert landið af ástæðum sem hér hafa verið rækilega nefndar. Laxinn hefur sporð og kann að nota hann og er furðufljótur að ferðast um. Ég held að menn hefðu átt að hugsa mjög vel sinn gang áður en þeir hurfu frá þeirri skipan mála sem stundum er kölluð heiðursmannasamkomulagið, með ákveðnum greini, frá haustinu 1988 þegar gerð var tilraun til þess að miðla málum á þann hátt að haldið yrði utan um þennan erlenda stofn, norska laxinn sem var kominn í landið fyrir alllöngu, þannig að honum yrði ekki dreift frekar en orðið var nema í öruggum landstöðvum. Og ég vissi ekki annað en að ætlun manna væri að standa þannig að málum að þetta samkomulag héldi næstu árin. Þá var þessi stofn kominn í Kelduhverfið og hafði verið fyrir nokkuð löngu síðan en það er ákveðið jaðartilvik. Lónin í Kelduhverfinu eru að vísu uppi í landi en þau hafa beina tengingu við haf þannig að segja má að þau séu markatilvik í þessu en hitt var tiltölulega klárt og kvitt, að um væri að ræða stöðvar uppi á landi þar sem fyllsta öryggis væri gætt gagnvart því að fiskar slyppu. Síðan held ég að menn verði að átta sig á því, hafa þá hluti á hreinu og styðjast bara við viðurkennd fræði í þeim efnum, um hvað þetta mál snýst. Ég heyri að menn eru jafnvel að reyna að segja að norski laxinn hafi unnið sér einhvern þegnrétt á Íslandi og hann sé orðinn hálfíslenskur. Menn tala eins og þetta snúist um áunna hæfileika.

Um atvinnuleyfi?

Já, eða hafi fengið eitthvert dvalarleyfi, græna kortið. Er hæstv. ráðherra virkilega þeirrar skoðunar? Hver er afstaða ráðherrans til þess? Áttar hæstv. ráðherra sig ekki á því að þetta snýst um erfðir? Þetta snýst um erfðaefni laxins en ekki áunna hæfileika. Það er ekki bara hægt að taka útlendan lax og venja hann svo við að hann verði íslenskur. Það eru nefnilega innan í honum hlutir sem ekki breytast. Sjálft erfðamengið er þarna, orðið til á þúsundum og aftur þúsundum ára, og því breyta menn ekki með reglusetningu eða einhverri aðlögun að íslenskum aðstæðum. Það er ekki þannig. Það er eins og hvert annað rugl og stenst ekki mál í fræðilegri eða faglegri umfjöllun um þessi mál þegar menn reyna að bera þetta á borð. Það sem er í húfi hinum megin er fyrst og fremst hinn erfðabundni hreinleiki íslenskra laxastofna og laxfiska. Herra forseti. Það er gamalkunnugt að þegar menn vanda sig ekki, þegar menn flýta sér, þegar menn flaustra hlutunum áfram, verða mistök. Þetta mál núna er rætt út frá því reginklúðri sem varð við það að menn hleyptu hlutunum af stað áður en þeir svöruðu spurningunum. Menn skutu fyrst og spurðu svo. Þetta er einmitt hin ameríska aðferðafræði. Hún er ómöguleg. Hún leiðir menn út í ógöngur vítt og breitt um heimsbyggðina eins og kunnugt er. Hér gerðist það. Fyrst var skotið á hina íslensku náttúru og svo kom hugsunin: Það er kannski ekki mjög gott sem þarna hefur gerst. Nú sitja menn uppi með það að umfangsmikill atvinnurekstur er kominn af stað á grundvelli allra tilskilinna leyfa stjórnvalda. Það verður að horfast í augu við að það væri stórmál ef menn ætluðu að reyna að leita að leiðinni til lands og til baka, mundi sjálfsagt kosta umtalsverðar fébætur o.s.frv. Í þessa úlfakreppu hafa menn komið sér af því að menn unnu ekki heimavinnuna sína, menn voru hroðvirkir, óvandvirkir og höfðu, að því er virðist, því miður ekki á hreinu jafnvel undirstöðuatriði þessara mála sem hefðu átt að vera mönnum leiðsögn í því hvaða spurningum þurfti að svara áður en svona stór og afdrifarík ákvörðun var tekin sem er illafturkræf af þessum sökum. Auðvitað gerum við sem gagnrýnum allt þetta ferli okkur ljósa grein fyrir því að þar er ekki við stjórnendur eða rekstraraðila fyrirtækja að sakast sem hafa fengið öll tilskilin leyfi fyrir starfsemi sinni. Það liggur fyrir. Herra forseti. Ég styð algerlega það viðhorf sem minni hlutinn hefur sett fram um að almenna reglan í þessum efnum eigi að vera bann. Ég tel að Ísland hafi einhverja sterkustu stöðu í heiminum. Fá lönd geta með jafnríkulegum og -sterkum hætti skírskotað til þess að þau verði að fá að hafa þá tilhögun mála að þau banni innflutning á lifandi tegundum, á erfðaefni, inn í lífríkið sem grundvallarreglu með vísan til mikilvægis þess að verjast erfðamengun, sjúkdómum og öðrum slíkum hlutum en uppfylli síðan sínar alþjóðlegu skuldbindingar að hinu leytinu með vel skilgreindum og útfærðum undanþágum á grundvelli mjög strangra reglna þar um. Látum frekar reyna á þá grundvallarreglu. Hún er að rofna, því miður, út af fyrir sig að vissu leyti á fleiri vígstöðvum en þessum. Það byrjuðu að borast göt í þá stöðu sem Ísland hafði alveg óskorað fyrir einum 15 árum þegar við gátum algerlega ákveðið sjálf hvað kæmi inn í landið að þessu leyti, og ekki bara lifandi tegundir heldur hrámeti og annað í þeim dúr.

Fiskurinn gat nú synt upp.

Kemur nú það hjá hæstv. ráðherra. Það er auðvitað alveg hárrétt. Það er gott að hæstv. ráðherra er svona glöggskyggn maður að hann áttar sig á því að fiskar geta synt og fuglar geta flogið og þannig tala sumir í barnaskap sínum. Ég er ekki að segja að það eigi við um hæstv. ráðherra en það lætur nærri. Menn tala eins og það sé ástæðulaust að hafa hér reglur og varnir af því að fuglar geti flogið og fiskar geti synt. Það er fræðilega hugsanlegt jafnvel að sauðfé geti borist með straumum frá Skotlandi til Íslands, ég veit það ekki. Nautgripir eru miklir sundgripir og gætu hugsanlega lifað lengi eða borist með ísjökum eða ég veit ekki hvað. En hvers konar þvæla er það, eigum við þá bara að leggja niður allar varnir af því að fræðilega séð gæti orðið slys af náttúrulegum völdum? Það nær varla máli að fara út í þá rökræðu. Nei, Ísland hefur eins og kannski nokkur önnur lönd í heiminum, Nýja-Sjáland, Galapagoseyjar og aðrir slíkir staðir, mikla sérstöðu vegna þess að hér hefur þróast sérhæfð náttúra í skjóli mikillar landfræðilegrar einangrunar og í henni eru fólgin gríðarleg verðmæti í erfðaefni hennar eins og alltaf er verið að minna menn á. Núna nýlega t.d. voru stofnuð samtök til varnar íslensku landnámshænunni, ákaflega ánægjulegt og þótt fyrr hefði verið. En um leið er það segin saga að þessi náttúra er mjög viðkvæm. Hún er ákaflega viðkvæm fyrir slysum eða íblöndun af þeirri einföldu ástæðu að hún er oft sérhæfð og jafnvægið í henni hefur þróast á talsvert öðrum forsendum en gerist kannski á meginlöndum eða öðrum svæðum. Þetta þekkja menn og er vitað hvað varðar Ísland, Nýja-Sjáland og Ástralíu þó að enginn tali um staði eins og Galapagoseyjar, Hawaii eða aðra slíka. Þeim mun ríkari er ástæðan til að menn vandi sig. Ég held að enginn vafi leiki á því að rétta víglínan sé á þeim forsendum að almenna reglan sé bann og að skilgreindar undanþágur séu veittar frá henni, og taka það þá frekar fyrir dómstóla og kikna ekki endalaust í hnjánum út af símskeytum frá Brussel, hvort sem það er Eftirlitsstofnun, dómstóll eða eitthvað annað. Af hverju má ekki reyna á grundvallarhluti af þessu tagi ef það er nauðsynlegt og óumflýjanlegt? Við ættum að hafa þetta svona í lögunum, vísa t.d. til alþjóðlegra samninga um fjölbreytni og verjast á þeirri víglínu, alveg til þrautar. Það má þá alltaf slaka á síðar ef það reynist óumflýjanlegt. Menn eiga ekki að gefa upp slíkar varnir fyrir fram. Mig langar að minna á í þessu sambandi líka, herra forseti, spurninguna um nálgunina gagnvart náttúrunni. Eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir nefndi erum við að koma af landsfundi okkar og þar var líka rætt í hringborði um m.a. rétt náttúrunnar í þessu samhengi öllu þegar menn eru að tala um hnattvæðinguna, hvernig hlutirnir eru að opnast upp og hvernig menn umgangast náttúruna. Menn koma auðvitað alltaf að þessum álitamálum sem snúa að náttúrunni sem slíkri og rétti hennar eða stöðu. Þarna sagði einn frummælandi, Bjarni Jónsson, að í raun og veru þyrfti að líta á náttúruna í vissum skilningi sem hagsmunaaðila. Náttúran er sjálfstæður hagsmunaaðili, en hver er til staðar til að gæta hagsmuna hennar? Hún getur ekki talað fyrir sig sjálf, ekki með beinum hætti, ekki í núinu. Hún hefur ekki mál, talar ekki ensku, ekki íslensku. Hún talar að vísu á ýmsan hátt fyrir sig og ver sig oft þótt síðar verði og það getur átt eftir að koma manninum í koll með hinum innbyggða mekanisma náttúrulögmálanna, ekki síst vegna þess að maðurinn er oft svo ótrúlega blindur á lögmálin og tregur til að skilja þau. Á þá fáu menn sem gera það er ekki hlustað, heldur vaða hinir kálfarnir áfram. Ef litið er á náttúruna sem hagsmunaaðila og hennar hagsmuna gætt í þessu máli --- þá á ég að sjálfsögðu ekki við atvinnustarfsemi sem gerir út á einhverja þætti í náttúrinni eins og það að taka eina tegund og kynbæta hana og ala hana --- ég á við hina villtu náttúru eins og hún kemur fyrir --- og það hefði verið öflugur gæslumaður til staðar í þessu máli, réttindagæslumaður náttúrunnar, einhvers konar umboðsmaður náttúrunnar sem hefði starfað í skjóli Alþingis þá hefðu menn a.m.k. farið í gegnum þessa hluti með öðrum hætti en raun bar vitni. Ég held að það geti oft verið þarflegt þegar menn standa frammi fyrir álitamálum af þessu tagi að menn stilli hlutunum upp og spyrji sjálfa sig: Hvað segir umboðsmaður náttúrunnar við þessu? Hvað mundi réttargæslumaður náttúrunnar segja þegar þrýstingur hagsmunaaðilanna, atvinnulífsins, fjármagnsins er hinum megin? Að síðustu, herra forseti, þá er maður náttúrlega alltaf svo bjartsýnn að maður trúir því að menn vitkist og læri af mistökunum. Kannski verður það það eina sem hægt verður að hugsa til í sambandi við þetta mál. Ég hef enga trú á að það muni fegra hlut hæstv. landbrh., Guðna Ágústssonar, sérstaklega á spjöldum sögunnar, eins og mér fannst hann vera að láta liggja að hér áðan, að þó að samtíminn misskildi hann mundu menn í framtíðinni skilja hvílík hetja hann hefði verið að leyfa þetta, það fólst í orðum ráðherra hér áðan.  Einn gamall nestor norður í landi sendi Morgunblaðinu bréf sem birt var fimmtudaginn 6. nóvember. Ég ætla að leyfa mér að vitna í þetta bréf og lesa það allt því að það er engin ástæða til styttingar. Það er eftir Vigfús B. Jónsson, bónda á Laxamýri. Hefst nú lesturinn, með leyfi forseta: ,,Ég er maður á áttræðisaldri og var bóndi í rúmlega hálfa öld. Mér lagðist það til að vera í stjórn Landssambands veiðifélaga um tuttugu ára skeið og auk þess var ég formaður veiðimálanefnda og stjórnar Fiskræktarsjóðs í átta ár. Af þessum sökum er ég nokkuð kunnugur málefnum lax- og silungsveiðibænda og veit að lax- og silungsveiði er ein styrkasta stoðin undir hinum dreifðu byggðum landsins. Mér virðist sem núverandi landbúnaðarráðherra geri sér þessa staðreynd tæpast ljósa og hafi sýnt málefnum lax- og silungsveiðibænda fullmikið tómlæti.`` --- Þarna er hógværlega að orði komist, ekki eru nú stóryrðin. --- ,,Til dæmis hefur hann ekki mætt mér vitandi á aðalfundi Landssambands veiðifélaga þótt hann hafi verið boðaður. Ljóst er að ráðherrann hefur hliðstæðum skyldum að gegn við lax- og silungsveiðibændur eins og hrossabændur ...`` --- Ekki hefur hann þó stofnað embætti umboðsmanns villta íslenska laxins svo kunnugt sé og ráðið brjálaðan snilling til að gegna því. --- ,,Ég vil því að gefnu tilefni vinsamlegast mælast til þess að landbúnaðarráðherra veiti málefnum lax- og silungsveiðibænda meiri athygli héðan í frá en hingað til. Gróðahyggjumenn hafa reynt að sannfæra fólk um að enginn lax af hinum erlendu stofnum muni sleppa úr sjókvíum og hinum villtu laxastofnum stafi ekki af þeim nokkur hætta.`` --- Þarna finnst mér fallega að orði komist, ,,gróðahyggjumenn``.

Er hann þá sjálfstæðismaður?

Já, það geta nefnilega verið sjálfstæðismenn sem hafa á því skilning að það á ekki að láta fjármagnið eitt ráða öllu. Það þarf greinilega að fara að taka framsóknarmenn í námskeið í þeim efnum. Einu sinni var mikið í tísku í Framsfl. að segja: ,,Manngildi ofar auðgildi``. Ég heyri það aldrei núna. Stefán heitinn Valgeirsson, fyrrv. hv. þm., tók sér þetta oft í munn og fleiri menn sem voru honum samtíma í Framsfl., en nú heyrist það ekki lengur. ,,Gróðahyggjumenn hafa reynt að sannfæra fólk um að enginn lax af hinum erlendu stofnum muni sleppa úr sjókvíum og hinum villtu laxastofnum stafi ekki af þeim nokkur hætta. Mér sýnist því svo að minkaævintýrið geti verið að endurtakast í annarri mynd. Minkarnir áttu bara að vera í sínum búrum, en staðreyndin er allt önnur. Þeir sluppu út í hina íslensku náttúru og hafa valdið henni svo voðalegu tjóni að aldrei verður bætt. Engar líkur eru til þess að minkum verði útrýmt hér á Íslandi þótt margir vildu svo kjósa. Í þessu sambandi má gjarnan minnast þess að fjárkláði, bráðapest, riða, garnaveiki og mæðuveiki bárust hingað til lands með erlendum sauðkindum og ollu íslenskum bændum ómetanlegu tekjutjóni um áratugi og jafnvel aldir svo ekki sé talað um erfiðleikana í því sambandi. Ég hlýt því að spyrja hver gróðinn sé af því að flytja inn lífverur erlendis frá. Ég efast ekki um að núverandi landbúnaðarráðherra vill styrkja hinar dreifðu byggðir landsins og því finnst mér að hann ætti að stíga mjög varlega niður í sambandi við sjókvíaeldi við Íslandsstrendur og hlusta vel á aðvörunarorð góðra manna þar að lútandi. Vigfús B. Jónsson, Laxamýri.`` Ég hef í raun og veru engu við þetta að bæta hvað varðar þennan þátt málsins. Mér fer mjög svipað og Vigfúsi B. Jónssyni í þessu efni og erum við þó ekki alveg flokksbræður eins og kunnugt er. Ég verð líka að rifja það upp að mér fannst og finnst enn að það hafi verið veist með ákaflega ósanngjörnum og ómálefnalegum hætti, á köflum, að þeim sem höfðu uppi varnaðarorð. Við munum það mjög vel, flokkssystkinin í Vinstri grænum, hvernig við vorum trakteruð af framsóknarmönnum sem tóku það til marks um okkar miklu forpokun að við mæltum varnaðarorð gagnvart þessum ákvörðunum. Við báðum í raun og veru fyrst og fremst um það eitt að öllum lögformlegum, vönduðum, faglegum leikreglum og vinnubrögðum væri fylgt. Við settum okkur ekki fyrir fram upp á móti neinni tiltekinni niðurstöðu í málinu en sögðum: Þetta á að fara í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. En það var ekki gert. Núna eru menn að reyna að bjarga sér í land, á Seyðisfirði á allt í einu að fara í nokkurn veginn þannig mat. Þá segja menn kannski: Vegna samlegðaráhrifanna við það eldi sem þegar er búið að leyfa. Þvílíkt regin-, reginklúður. Auðvitað var það fyrsta stóra ákvörðunin sem átti að fara í gegnum alla skoðunina og þar átti að svara öllum lykilspurningunum. Þá væri auðveldara að taka afstöðu til umsókna sem kynnu eða kynnu ekki að berast í framhaldinu. Það hefðu kannski aldrei orðið neinar. Af hverju? Af því að niðurstaðan hefði kannski orðið sú að gera þetta ekki. Þá væri engum fjármunum sem heitið getur kastað á glæ. Þá voru engar fjárfestingar orðnar, engin leyfi veitt, engin skaðabótaskylda hafði stofnast. Halda menn að það hefði orðið einhver héraðsbrestur? Getur einhver sagt að Ísland væri á einhverju allt öðru spori í efnahags- og atvinnumálum sínum þó menn hefðu ekki farið inn á þessa braut og nýtt krafta sína og fjármuni í einhverja aðra uppbyggingu, t.d. eldi á sjávarfiskum, sem stendur miklu nær okkur og hefur ekki í för með sér sömu erfðamengunarhættu o.s.frv.? Að taka þorskinn við Ísland og ala hann er auðvitað algjörlega ósambærilegur hlutur að öllu leyti hvað varðar líffræðilega áhættu. Hér hafa því orðið mikil slys, herra forseti, ég skal ekkert hafa um það sterkari orð, og á þeim bera stjórnvöld, ríkisstjórn landsins og meiri hluti hennar á Alþingi alla ábyrgð. Undan því geta þessir aðilar ekki hlaupist.

Hæstv. forseti. Ég hef alltaf gert mér grein fyrir því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er vopnfimur og vígreifur stjórnmálamaður, sennilega afkomandi Þorgeirs Hávarssonar, þess sem gekk fram hjá saklausum manni sem hafði hvílt höfuð sitt á trjábol og hjó það af. Þegar hann var spurður hvers vegna hann gerði það þá sagði hann: Hann lá svo vel við höggi. Þingmaðurinn gætir sín ekki alltaf og kannski finnst honum að landbrh. liggi nú vel við höggi, en svo er ekki. Ég fagna því að tillaga þessa færeyska þingmanns sem var gestur hans í Hveragerði á landsfundinum varð ekki að veruleika, að stoppa hv. þm. upp og setja hann í grafhýsi, eins og ég heyrði í fjölmiðlum að hann vildi gera, því að það hefði verið skaði yfir þingið. Stjórnarandstaðan hefði hvorki orðið heill né hálfur maður að mínu viti við að missa þennan glæsilega, snarpa ræðumann af þinginu. Hér vil ég hafa hann til rökræðna. Ég vil samt segja við hv. þm. að ég hef ekki orðið fyrir neinum áfellisdómi. Landbrn. hefur unnið með landbn. og utanrrn. að þessu máli. Þetta var þjóðréttarleg tilskipun sem hv. þm. skilur. Hins vegar hef ég sent Vigfúsi mínum á Laxamýri bréf til baka þar sem ég upplýsi hann um það mikla samband sem ég hef átt við Landssamband veiðifélaga og svara því sem hann segir. Nú langar mig að spyrja hv. þm. Steingrím J. Sigfússon: Af hverju lagði hann 15 millj. kr. á ári í innfluttan erlendan stofn þegar hann var landbrh.? Þetta er maðurinn sem sýndi innfluttum erfðastofni, nýjum í landinu, þá virðingu að gera samning um 15 millj. kr. ári í fimm ár þegar hann var landbrh. Mig langar líka að spyrja hv. þm.: Af hverju rak hann ekki fiskeldið í Lóni í Kelduhverfi upp úr hafinu, einnig á Seyðisfirði, sem fór síðar ofan í Eyjafjörð? Hvers vegna greip hv. þm. ekki til þessara örþrifaráða meðan hann var landbrh.? Af hverju horfði hann bara á þetta?

Herra forseti. Ég vil nú fyrst létta þeim áhyggjum af hæstv. landbrh. að það stóð ekki til að stoppa mig upp strax. Ég held að þetta hafi frekar verið svona umsókn um að fá kannski að gera það þegar fram liðu tímar og það hefði ekki í för með sér neina sérstaka röskun á mínum högum sem slíkum, þ.e. þegar ég væri af dögum. Ég tel mig ekki hafa lamið á hæstv. landbrh. einum, eða meira en efni standa til. Var það ekki einmitt ég sem var hér áðan að nefna til sögunnar þá ábyrgð sem aðrir bera, umhvrn., ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn allur? Vegna þess að það er auðvitað þannig að menn bera ábyrgð á axarsköftum sinna samstarfsmanna ef þeir eru saman í ríkisstjórn eða standa að meirihlutastjórn, þannig er það. Ég held að það þoli algerlega skoðun allt sem aðhafst var í þessum efnum í minni landbúnaðarráðherratíð. Ég tók við þeim arfi að hinn norski stofn var kominn inn í landið og kominn í eldi og ræktun á einum tveimur stöðum, ætli það hafi ekki verið bæði í Lóni í Kelduhverfi og á Stað í Grindavík? Það sem ávannst var að þessar reglur voru settar og eftir þeim var farið í minni tíð. Ég hef aldrei heyrt neitt annað en að norski laxinn hafi hvergi verið fluttur til staðar sem ekki samrýmdist því heiðursmannasamkomulagi sem var niðurstaða starfshóps á haustdögum 1988, þann tíma sem ég var í ráðuneytinu og ég held lengur. Þó að einhverjir styrkir hafi gengið til áframhaldandi ræktunar eða kynbóta á eldisstofnum, ég held bæði innlendum og erlendum, var auðvitað hluti af því að menn höfðu þá trú á því að fiskeldi í landstöðvum gæti átt möguleika. Það var að berjast fyrir lífi sínu þessi ár og eitt af því sem stóð mönnum fyrir þrifum í eldinu var ótímabær kynþroski hins íslenska eldisstofns. Ef menn hefðu gert eins og Norðmenn að taka sinn eigin stofn eða stofna og ala þá og kynbæta hefði nú strax verið betri staða í málunum í dag. Menn hefðu þá ekki þurft að vera með þennan áhættuþátt undir að vera með beinlínis erlent erfðaefni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. skýr og ágæt svör og heiðarleg. Hv. þm. spurði mig hvort ég liti á hinn norsk-íslenska stofn, sem svo er kallaður, sem íslenskan. Nei, hann er innfluttur, hann er erlendur stofn. Þess vegna hef ég sett allar þær varúðarreglur út frá þeirri hugsun sem kemur mjög fram hjá Vinstri grænum um erfðamengun og allt það. Ég hef hins vegar heyrt suma vísindamenn tala um hann sem íslenskan stofn og hef þá sett ofan í við þá, þannig að ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég álít að hann sé það sem við verðum að passa, halda innan kvíanna og reyna að lágmarka alla þá áhættu sem við verðum fyrir. Ég geri mér grein fyrir því að hv. þm. hefur breyst frá því að hann var í Alþýðubandalaginu í gamla daga. Þá var hann ekki orðinn grænn öðrum megin, þá var hann allur rauður. Nú er hann orðinn grænn öðrum megin og það er auðvitað ágætt og mikilvæg umræða sem hefur komið í framhaldi af því og mikil endurnýjun í þessum hv. þm., Steingrími J. Sigfússyni.  
             En EES-samningurinn, þessi tilskipun sem gerð var í tíð Alþfl. og Sjálfstfl. snerist ekki um bann. Við gátum ekki látið reyna á það. Við stefndum beint fyrir dómstóla og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon þekkir manna best hvað það þýðir. Ég veit að hann þekkir það mjög vel. Hann er bæði reyndur erlendis og hér heima og víðförull maður og um margt glöggur. Ég dáist auðvitað mest að því að hann hafi notað kynbótafræðina, sem hann lærði ungur maður frá Gunnarsstöðum, til þess að kynbæta þennan norsk-íslenska stofn.

Herra forseti. Varðandi þetta með græna og rauða litinn þá finnst mér alltaf líking hæstv. ráðherra Björns Bjarnasonar skemmtilegust en hann talar um melónuflokk sem sé grænn að utan en rauður að innan. Það finnst mér skemmtilegt og í sjálfu sér ágætlega viðeigandi. Ég hef aldrei borið á móti því að það sé rautt innan í mér. Aldrei. Ég veit ekki hvað hæstv. ráðherra átti við þegar hann lét að því liggja að ég þekkti það manna best að mál væru dregin fyrir dómstóla. Ég hef verið svo lánsamur í lífi mínu að ég hef ekki oft átt erindi þangað. Ég hef einu sinni verið beðinn að mæta sem vitni og þá vegna starfa minna sem landbrh. á sinni tíð. En að öðru leyti hef ég verið blessunarlega laus við að leggja mín mál undir dómstóla.

Ég virði heiðarleika háttvirts þingmanns.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að óska formanni Vinstri grænna, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, til hamingju með landsþingið um helgina. Ég vil gera athugasemd við ræðu hans áðan. Hann talaði um að þingið hefði hafnað frumvarpinu. Það kom einfaldlega aldrei til afgreiðslu. Það fór til umsagnar en við álitum of stuttan tíma frá því að það kom fram þar til þurfti að afgreiða það. Það fór til umsagnaraðila og fyrir þinginu og í hv. landbn. liggur fyrir mikið af gögnum sem við höfum farið yfir. Við töldum tímann nægan en svo reyndist ekki vera. Allir markaðir lokuðust og það varð að innleiða tilskipun nr. 91/67/EBE. En ég vil taka undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni þar sem hann talar um vernd erfðaefna sem eru okkar auðlind. Ég er sammála því og ég hugsa að við séum það flest. Sú sem hér stendur hefur barist fyrir því að vernda íslensku kúna og vill ekki blanda hana öðrum kúakynjum. Ég tel það okkar auðlind að eiga okkar náttúrulegu erfðaefni og þess vegna setti landbn. í brtt. sínum þá stoð að hafa erfðanefnd landbúnaðarins inni í lögunum til stuðnings fyrir landbrh. þegar hann þarf að taka ákvarðanir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Drífu Hjartardóttur, formanni landbn. Það má ekki skilja mitt mál svo að ég virði ekki og meti viðleitni landbn. til að laga þetta mál, hún er mjög mikilvæg. Það er að sjálfsögðu allt til bóta hve lítið sem það er. En hvort það er hins vegar fullnægjandi og kemur ekki of seint, í ljósi vinnubragðanna og hvernig þetta hefur allt borið að, er svo annað mál. Áfram stendur ágreiningur um sjálfa grundvallarregluna eða grundvallarskipanina, hvort þetta eigi að vera bannað en síðan leyft með undanþágum eða öfugt. Ég skildi það svo og það var mér sagt hér á þingi sl. vor --- ég sit ekki í landbn. og er ekki sjálfur þar til staðar á fundum --- að nefndin væri sammála um að málið væri ekki afgreiðslutækt á því formi sem það var og þess vegna hefði það strandað. Það kalla ég að Alþingi hafi hafnað málinu þótt það hafi ekki gert það formlega í atkvæðagreiðslu. Mér er það ljóst. En hefði málið verið talið í fullnægjandi og góðum búningi, vitandi af þessum þrýstingi, hefði það væntanlega fengið afgreiðslu. Svo fór ekki og mér var sagt að það teldist ekki afgreiðslutækt í þeim búningi sem það var. En það er auðvitað bara spurning um orðalag. Við skulum ekkert hengja okkur í það. Ég met mikils vilja hv. þm. til að gæta að gersemum í okkar erfðamengi, hvað varðar hina villtu náttúru og stofna okkar. Hér var talað um kúakynið og áður bar á góma landnámshænsnin. Ekki skulum við gleyma íslenska hestinum. Það væri ekki viðeigandi í orðaskiptum þar sem hæstv. landbrh. er til staðar. Þar er eitt einstæðasta erfðamengi íslenskrar tegundar, í hestinum með sínar fjölbreyttu gangtegundir og allt það. Það er ágætt að við minnum okkur á það í umfjöllun um svona mál hvað við eigum, hvað er í húfi og hverju við mundum glata ef mistök yrðu.

Virðulegur forseti. Það fer ekkert á milli mála að þegar frv. var lagt fram á síðustu dögum 128. löggjafarþings taldi nefndin málið mjög umdeilt og viðamikið og þarfnast ítarlegrar skoðunar. Þess vegna var það sent til umsagnaraðila. Fjórir þingdagar voru of fáir til að afgreiða þetta viðamikla mál. Nú hefur nefndin farið mjög ítarlega yfir málið og fengið til sín gesti eins og rakið er í nál. landbn. Frv. hefur tekið breytingum. Þær hafa allar verið gerðar í samráði við hæstv. landbrh. og utanrmn. vegna þess að málið er utanríkismál að miklu leyti.

Forseti vill tilkynna að stefnt er að því að atkvæðagreiðsla fari fram um þetta mál um klukkan sex í dag.

Herra forseti. Enn er verið að bjarga hæstv. landbrh. með breytingartillögum á breytingartillögur ofan eftir að bráðabirgðalög voru sett í sumar með mjög umdeilanlegum hætti. Ég held að það sé dagljóst að verklagið við lagasetninguna í sumar var mjög ámælisvert. Um það vitna nefndarálitin, bæði meiri hluta og minni hluta landbn. Ef maður skoðar allan þann tíma sem hæstv. landbrh. hafði til að undirbúa lagasetninguna og koma í gegnum þingið, í réttan farveg með eðlilegum hætti, þá er ekki neinum vafa undirorpið að mínu mati að hér var ekki vel að verki staðið. Eins og margoft hefur komið fram í umræðunni er ljóst að landbrh. er að gæta hagsmuna fiskeldismanna í þessu tilviki. Sumir tala um mikla hagsmuni og aðrir um litla. Litlu verður Vöggur feginn, segir máltækið. Öllum sem til þekkja er ljóst að íslenskt atvinnulíf munar oft um litlar fjárhæðir enda er það í rauninni ekki höfuðatriðið í þessu máli. Höfuðatriðið er að landbrh. ber að gæta hagsmuna fleiri aðila, m.a. handhafa veiðiréttinda, þeirra sem stunda þá iðju að veiða sér til gamans og þeirra sem hafa af því atvinnu að veita þjónustu af því tagi. Hins vegar er um enn aðra hagsmuni að ræða, þ.e. hagsmuni íslenskrar náttúru. Það er mér óskiljanlegt hvers vegna ekki eru farnar allar þær leiðir sem hugsanlegar eru til að gæta hagsmuna íslenskrar náttúru. Við höfum tækifæri til þess í skjóli alþjóðasamninga. Okkur hefur verið bent á fordæmi og ég skil ekki af hverju ekki er vísað í náttúruverndarlög. Af hverju eru ekki nýttir allir þeir möguleikar sem við höfum til þess að gæta hagsmuna íslenskrar náttúru, hagsmuna laxveiðimanna og þeirra sem hafa á landsbyggðinni atvinnu af þessari iðju? Getur verið að hér sé um að ræða, eins og talað hefur verið um, valdatogstreitu milli ráðuneyta? Það kann að vera. Ekki get ég dæmt um það. En ef svo er þá er það afar alvarlegt mál. Þessi meðferð málsins á Alþingi, allar þær brtt. sem hér hafa komið fram við bráðabirgðalögin frá í sumar, sannar fyrir mér gildi umræðunnar á Alþingi. Umræðan er lóð á þá vogarskál sem við í stjórnarandstöðunni höfum reynt að leggja okkar á í vetur. Við höfum bent á hversu alvarlegt það er fyrir lýðræðið að í þingsölum skuli iðulega aðeins vera fulltrúar stjórnarandstöðunnar að tala um mjög mikilvæg mál sín á milli sem væri mikill fengur í að fá stjórnarmeirihlutann til þess að taka þátt í. Þetta er lifandi dæmi um það, öll meðferðin á þessu máli og allar þær brtt. sem hér hafa komið fram í tveimur hrinum, hversu umræðan er mikilvæg. Ég vil í lok máls míns, herra forseti, ítreka að það eru þrenns konar hagsmunir sem ber að gæta. Það eru hagsmunir fiskræktenda, fiskeldismanna. Það eru hagsmunir laxveiðibænda og það eru hagsmunir íslenskrar náttúru ekki síst. Ég tel að það beri að leita allra hugsanlegra leiða til að gæta hagsmuna hinna síðarnefndu, sem fara saman. Hagsmunir laxveiðimanna og íslenskrar náttúru fara saman í þessu tilfelli. Ég tel að brtt. minni hlutans sé ráð sem dugi í því efni.

Hæstv. forseti. Mér þykir afskaplega ómerkilegt þegar þingmenn niðurlægja aðra þingmenn með því að tala um það að þeir taki ekki þátt í umræðunni. Ég veit ekki betur en að við 2. umr. hafi allmargir stjórnarliðar tekið þátt í umræðunni. Það er því mjög ómaklegt að halda þessu fram. Ég vil líka taka fram að 5. gr. laga um innflutning dýra, sem ég las upp fyrr í máli mínu í dag en ég ætla að endurtaka það, er svohljóðandi: ,,Áður en leyfi er veitt til innflutnings á nýjum dýrategundum eða erlendum stofnum tegunda sem hér eru fyrir skal landbúnaðarráðherra afla umsagnar Umhverfisstofnunar, Náttúrufræðistofnunar Íslands og sérfræðinganefndar samkvæmt lögum um náttúruvernd.`` Við þessa umsagnaraðila hefur meiri hlutinn í landbn. bætt erfðanefnd landbúnaðarins.

Frú forseti. Hv. þm. Drífa Hjartardóttir hefur misskilið orð mín áðan þegar ég var að tala um þátttöku í umræðunni. Ég var ekki að vísa til umræðunnar um lax- og silungseldi heldur var ég að vísa til umræðunnar hér á Alþingi almennt. Hér brennur því miður mjög oft við að engir aðrir eru í þingsölum en þingmenn stjórnarandstöðuflokkanna. Hér hafa nokkrir þingmenn stjórnarflokkanna verið viðstaddir umræður um lax- og silungsveiði, ekki alltaf margir en þó alltaf hv. formaður landbn., það má hún eiga. Það var ekki þessi umræða sem ég var að vísa til heldur umræðan almennt. Ég ítreka að það er mikilvægt að sem flest sjónarmið komi fram í umræðum. Ég benti á að meðferð frv. sem við höfum hér í höndunum núna og þær fjölmörgu breytingartillögur sem við það hafa verið gerðar eru vottur um hversu mikilvæg umræðan er. Mér er fullkunnugt um allar tillögur meiri hluta landbn. við frv. sem upphaflega lá fyrir og var samþykkt í vor. Þær eru vissulega allar til bóta en ekki nægilega, að mati okkar í minni hluta nefndarinnar.

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu er umræðan mjög mikilvæg. En ég vil bara taka það fram vegna þess að nafn mitt var nefnt hér að þannig vill nú til að tveir stjórnarliðar í hv. landbn. eru staddir erlendis í störfum fyrir þingið. Þess vegna eru þeir ekki við umræðuna í dag. Mér finnst bara ómerkilegt að segja að stjórnarliðar nenni ekki að taka þátt í umræðunni. En varðandi það sem var rætt áðan um hagsmuni veiðiréttarhafa í þessari grein þá eru þeir æðimiklir og það miklir hagsmunir felast í því að rétt sé á málum haldið. Ég tel að með þessari efnismeðferð frv. hafi það verið tryggt.

Frú forseti. Það verður að vera mat hvers og eins hvað er merkilegt og hvað er ómerkilegt. Ég ætla hins vegar að benda hv. þm. Drífu Hjartardóttur á að ég notaði aldrei þau orð að þingmenn stjórnarmeirihlutans nenntu ekki að sitja í þingsölum Alþingis við umræður. Ég kann enga skýringu á því. En staðreyndirnar tala hins vegar sínu máli.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að ræða lítillega um stefnu okkar í Frjálsl. í fiskeldismálum. Hæstv. landbrh. fjallaði lítillega um það hér. En mér fannst nú kannski ekki það sem hann sagði um stefnu okkar gefa rétta mynd. Við höfum velt þessum atvinnuvegi talsvert fyrir okkur og leggjum áherslu á að menn stundi eldi á innlendum fiski. Við höfum hugsað okkur að bleikja gæti vel hentað í íslenskri náttúru. Við erum alfarið á móti innflutningi og því að verið sé að ala erlendan lax við strendur landsins. Hvers vegna er það? Jú, við teljum að verið sé að fórna meiri hagsmunum fyrir minni, þ.e. að verið sé að stefna í hættu hagsmunum veiðiréttarhafa. Síðan eru umhverfisskilyrðin í öðru lagi hér við strendur landsins ekki jafngóð og í þeim löndum sem eru komin lengra á veg með eldi lax. Þau eru bæði komin lengra, standa framar tæknilega og auk þess eru umhverfisskilyrðin lakari hér. Hitastig hér í sjónum er lægra og þess vegna ætti vöxtur að vera minni og hægari en útlöndum. Einnig eru veður oft og tíðum vályndari hér en erlendis, í þeim löndum sem við ætlum að fara í samkeppni við. Við erum að tala um 3--4 milljarða á ári í innkomu í þessum laxveiðiðám. Við teljum að menn eigi að fara varlega áður en farið er stofna þessum tekjum í hættu. Eins og ég rakti áðan, þá er hætt við að þessi atvinnuvegur sem er nú að fara af stað fyrir Austurlandi gangi illa þegar samkeppnisskilyrðin eru verri. Og hvað gerist í þessum atvinnurekstri þegar fer að ganga illa? Jú, þá er oft erfiðara að framfylgja því að lögum sé fylgt og reglum sé fylgt eftir og hætt er við því að fiskur sleppi frekar ef illa gengur. Nú ætla ég ekki að vera með neinar hrakspár fyrir þennan atvinnuveg. En vissulega eru umhverfisskilyrðin lakari en í Noregi. Þær brtt. sem eru lagðar til á bráðabirgðalögunum sem eru hér til umræðu eru allar til bóta. Ég tel að við eigum ekki endilega að þakka okkur bara sem hér erum inni fyrir að hafa rætt þetta. Það hefur náttúrlega farið fram mikil vinna hjá hagsmunafélögum, veiðiréttarhöfum, sem hafa lagt mikla vinnu í að koma íslensku laxastofnunum til verndar, vekja menn og gera okkur kleift að girða fyrir svo að ekki fari illa. Af þeim tveimur kostum sem liggja fyrir gengur tillaga minni hluta landbn. lengra til verndar íslensku laxastofnunum en tillaga meiri hlutans. Þess vegna styðjum við í Frjálsl. tillögu minni hlutans. Þá er valdið fært til umhvrn. Við teljum að það muni verða til þess að sjónarmið náttúrunnar og veiðiréttarhafa verði frekar í heiðri höfð en ef málið væri eingöngu hjá hæstv. landbrh. Nú er svo komið að hæstv. landbrh. hefur viðurkennt að íslenskum ám stafi hætta af strandeldi. Það hefur komið fram. Það hefur líka komið fram að íslenskri náttúru stafar hætta af þessu. Þess vegna verður hæstv. landbrh. að svara spurningu sem brennur á þeim sem hafa hagsmuna að gæta, eru veiðréttarhafar: Hvað ef illa fer, ef lax sleppur og laxastofnar í ám eyðast? Hver ber ábyrgðina? Þessu verður hæstv. landbrh. að svara. Hvernig á að tryggja að menn fái einhverjar bætur? Hæstv. landbrh. hefur boðað hér sí og æ strangar reglur, mjög strangar reglur. Ég hef ekki séð þær. Í framhaldi af því er rétt að spyrja hæstv. landbrh. hvort hann muni taka pólitíska ábyrgð á því að farið verði eftir reglunum.

Hæstv. forseti. Ég hef sem nýliði á Alþingi og í umhvn. reynt að leggja mig eftir röksemdum sem hafa verið færðar fram fyrir setningu bráðabirgðalaganna og málflutningi bæði laxeldismanna og þeirra sem stunda sjókvíaeldi. Ýmislegt hefur komið mér mjög á óvart. Mér hafa ekki komið á óvart þær deilur sem hafa risið um setningu bráðabirgðalaganna. Eins og fram hefur komið er setning þeirra næsta einstæð í þingsögunni og í besta falli takmarkatilvik. Jafnvel má leiða að því rök að setning þeirra fari í bága við anda stjórnarskrárinnar. Það hefur hins vegar vakið mér undrun að við sjálfa lagasetninguna og við innleiðingu tilskipunar nr. 91/67/EBE skuli ekki vera farið eftir þeim ábendingum sem augljóslega eru gefnar í EES-samningingnum sjálfum og í tilskipuninni sjálfri og þeim leiðbeiningum sem þar eru gefnar heldur valin sú leið að hafa þetta allt á forræði landbrn. og reyna að reisa skorður út frá sjúkdómavörnum og þess háttar hlutum í staðinn fyrir að vísa til umhverfis- og náttúruverndarlaga og alþjóðasamninga sem við erum aðilar að. Þetta er annað atriðið. Hitt er það, þegar maður hlustar á rök stangveiðimanna og laxeldismanna, hve niðurstöður rannsókna sem þeir vísa til eru mismunandi. Þar mætast stálin stinn og menn skylmast með rannsóknarniðurstöðum, getur maður sagt. Mig langar til að fara aðeins yfir þessi tvö atriði. Það er augljóst að í 13. gr. EES-samningsins, eins og margoft hefur komið fram, er hægt að réttlæta verndaraðgerðir á lífi og heilsu dýra og vistkerfum. Í tilskipuninni sjálfri sem hér er verið að innleiða í lög með bráðabirgðalögum og staðfestingu þeirra er í 2. mgr. 1. gr. I. kafla sagt að hún gildi með fyrirvara um ákvæði Evrópusambandsins sjálfs eða innlendra ákvæða um verndun tegundanna. Sjálfur umhverfiskommissar Evrópusambandsins, Margot Wallström, hefur lagt áherslu á það í opinberu bréfi að mikil nauðsyn sé að varðveita líffræðilega fjölbreytni og gæta fyllstu varúðar þegar tegundir eru fluttar milli svæða, eins og komið hefur fram í þessum umræðum á Alþingi, bæði vegna hættu á blöndun erfðaeiginleika og neikvæðum áhrifum þess og vegna þess að sumar tegundir sem fluttar eru milli landa geta gerst mjög ágengar í nýju vistkerfi, nýju lífríki, og útrýmt þeim tegundum sem þar eru fyrir. Þarna er okkur bent á að við getum leitað út fyrir EES-samninginn og í þær alþjóðlegu skuldbindingar sem við höfum samkvæmt alþjóðasamningum. Við erum aðilar að Ríó-samningnum um líffræðilega fjölbreytni og Bernarsamningnum um verndun villtra plantna og í samræmi við það hafa verið sett náttúruverndarlög, nr. 44/1999, sem fjalla m.a. um innflutning framandi lífvera. Þar segir í 41. gr. um innflutning og ræktun og dreifingu á lífverum að umhvrh. sé heimilt að setja í reglugerð skrá yfir plöntur sem ekki má flytja inn og líka skrá yfir dýr sem ekki má flytja inn. Það hefur komið fram í þessum umræðum að fyrrnefnda skráin er fyrirliggjandi en sú síðarnefnda mun vera skammt á veg komin, svo ekki sé meira sagt, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef. Af þessum málsástæðum er algjörlega augljóst, eins og minni hluti landbn. kemst að, að frá lagatæknilegu sjónarmiði vegna uppbyggingar laganna er eðlilegast að ákvæðið eða fyrirvarinn um að heimildin til þess að flytja inn eldisdýr, krabbadýr og lindýr sé ekki alveg opin, komi strax inn í 1. efnismálsgrein laganna þar sem talað er um að opna fyrir innflutning vegna þjóðréttarlegra skuldbindinga okkar, þ.e. að þá komi fyrirvarinn sem heimill er þar inn samkvæmt því sem gert er ráð fyrir í tilskipuninni. Þess vegna hefði verið hægt að koma í veg fyrir allan þennan hrakning landbrh. í málinu ef strax í 1. mgr. hefði verið tekinn af allur efi um að heimildin væri í gildi nema önnur lög svo sem náttúruverndarlög og alþjóðasamningar sem Ísland er skulbundið af banni slíkan innflutning vegna sjónarmiða um verndun tegunda, stofna, vistgerða eða viskerfa. Vissulega snýst þetta ekki bara um sjúkdómavarnir eins og viðurkennt er í brtt. meiri hluta landbn. þar sem í rauninni er verið að reyna að þvæla inn í öryggisákvæði bráðabirgðalaganna tilvísun í 4. gr. umhverfislaga þar sem tekið er fram að landbúnaðinum sé heimilt að grípa til bannákvæða og um leið er verið að leggja honum það á herðar að hann eigi nú að spjalla við ýmsar umhverfisstofnanir áður en hann grípur til þess heimildarákvæðis. Ég held að þetta sé mjög mikill galli á lögunum. Þó menn hafi talað um fegrunaraðgerðir af hálfu meiri hluta landbn. varðandi þessi bráðabirgðalög og talið þau heldur til bóta þá held ég að lagasetningin sjálf verði aldrei talin fagur smíðisgripur. Það er þó kannski alvarlegra að hætt er við því eins og lögin eru byggð upp, eins og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson sagði í ræðu sinni í dag, að innan Evrópusambandsins verði litið á þetta sem dæmigerðar tæknilegar viðskiptahindranir sem þar eru litnar hornauga og mjög líklegt er að skoðað verði af EES-dómstólnum hvort þær fái staðist í okkar löggjöf. Því er ekki víst, þó þessi bráðabirgðalög verði staðfest, að við höfum séð fyrir endann á málinu. Það gæti komið aftur til kasta hv. þingmanna eftir umfjöllun á vettvangi Evrópusambandsins. Aftur að þeim deilum sem risið hafa milli stangveiðimanna og laxeldismanna. Þær eru að mörgu leyti eðlilegar. Stangveiðimenn óttast að strokulaxar úr sjókvíum gangi í ár, spilli hrygningu villtra stofna og leiði til óæskilegrar erfðablöndunar. Óttinn stafar náttúrlega af því að laxeldi virðist vera í mikilli sókn hér á landi. Aukninguna má alla rekja til fárra eða stórra aðila sem hafa komið inn í greinina og sameina aðgang að nýrri tækni, miklu fjármagni og öflugu markaðskerfi fyrir laxeldisafurðir. Til marks um sóknina í laxeldisleyfi er að nú þegar er búið að fá leyfi fyrir eldi á meira en 20 þús. tonnum. Stærsta eldisstöðin sem áformað er að setja á laggir mun samkvæmt áætlunum framleiða fast að 8 þús. tonnum af laxi fáist tilskilin leyfi. Það er athyglisvert að það er meira en nokkur einstök eldisstöð framleiðir í heiminum í dag. Því er skiljanlegt að stangveiðimenn hafi af þessu nokkrar áhyggjur. Þeir kvíða þó mestu meintum áhrifum kynbætta norska stofnsins sem alfarið er notaður í sjóeldi hér á landi. Stofninn vex mun hraðar en innlendir stofnar og hefur verið kynbættur sérstaklega til að ná fram síðbúnum kynþroska. Sá eiginleiki tryggir mikinn og langvarandi vöxt þar sem laxinn er löngu kominn í sláturstærð þegar hann verður kynþroska. Eldismenn benda hins vegar á að síðbúni kynþroskinn tryggi einmitt að strokulax muni engin áhrif hafa á villta stofna þar sem hann verði löngu horfinn úr vistkerfi sjávarins áður en hann verður kynþroska. Um þetta atriði er deilt. Landbrh. hefur, eins og við höfum heyrt margoft í þessum umræðum, takmarkað laxeldi í sjókvíum við það sem hann kallar sjálfur langa, mjóa og djúpa firði á Austurlandi og staðhæfir að strokulax gangi þaðan til Færeyja. En þar er ekki að finna náttúrulegan laxastofn samkvæmt upplýsingum sem fram komu hjá Gísla Jónssyni, dýralækni fisksjúkdóma, á fundi Stangaveiðifélags Reykjavíkur á Grand Hótel í síðustu viku. Stangveiðimenn telja þetta hins vegar alrangt. Að þeirra mati getur kynbættur norskur lax dvalið og vaxið í hafinu úti fyrir Austurlandi og gengið sem stórlax í austfirsku árnar og spillt stórlega hrygningarsvæðum og erfðamengi náttúrulegs lax. Þetta er annað dæmi um ágreining. Í svari landbrh. við fyrirspurn hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar á þingmáli nr. 180 kemur fram að 3 millj. 53 þús. laxar hafi verið settir í sjókvíar í Mjóafirði árið 2001, 2002 og nú nýverið 2003. Þar eru nú í sjókvíum 2 millj. 68 þús. laxar og 260 þús. 983 löxum hefur verið slátrað. Hv. þm. Jón Gunnarsson vakti athygli á því í umræðum á Alþingi 7. nóvember að samkvæmt þessu hefðu 724 þús. laxar annaðhvort sloppið úr kvíunum eða drepist í þeim. Engin svör hafa enn fengist um afdrif þeirra. En hæstv. ráðherra landbúnaðarmála, Guðni Ágústsson, hefur jafnan fullyrt að enginn eldislax sleppi úr kvíunum. Þannig stendur styr um fjölmargar aðrar staðhæfingar af hálfu hinna ýmsu aðila deilunnar. Þetta kom glöggt fram á þeim fundi í Stangaveiðifélagi Reykjavíkur sem ég nefndi áðan. Vigfús Jóhannsson, líffræðingur og formaður Landssambands fiskeldisstöðva, staðhæfði að engar vísindalegar rannsóknir lægju fyrir sem bentu til þess að eldisfiskur spillti villtum stofnum. Guðni Guðbergsson, deildarstjóri og fiskifræðingur á Veiðimálastofnun, hélt hinu gagnstæða fram í erindi á fundinum og taldi margar nýlegar vísbendingar úr rannsóknum styðja fullyrðingar um spillingu stofna af völdum eldis. Það vekur athygli að sérfræðingarnir virðast ekki einu sinni vera sammála um staðreyndir sem hægt er að sannreyna tölulega. Þannig hélt einn fiskifræðingur því fram á upplýsingafundi Stangaveiðifélags Reykjavíkur að tíðni strokulaxa úr eldi væri 2--3% meðan annar staðhæfði að meðaltal sl. þriggja ára væri 0,1% og töldu báðir sig byggja á alþjóðlegum reynslutölum. Sömuleiðis virðast vera á kreiki misvísandi upplýsingar úr rannsóknum um æxlunarþrótt eldislaxa og blendinga þeirra og villtra laxa, hegðun þeirra í búsvæðum villtra stofna í ám og lífsþrótt seiða sem undan þeim koma. Þá eru sérfræðingar heldur ekki á einu máli um hvaða afleiðingar strokulaxar hafi haft á náttúrulega laxastofna og er sláandi t.d. hversu mikill munur er á upplýsingum frá annars vegar Vesturheimi og hins vegar Norður-Evrópu. Þegar svona er í pottinn búið og menn skylmast með rannsóknarniðurstöðum og ekki virðist vera hægt að fá neinn óyggjandi vísindalegan grunn eða sæmilega vísindalegan grunn til þessa að byggja umræðuna á þá er í fyrsta lagi afar nauðsynlegt að gæta varúðarreglu á öllum sviðum og að gulu og rauðu ljósin séu blikkandi í öllum okkar athöfnum varðandi laxeldismálin. Því hef ég farið yfir þessar deilur að við erum nokkrir þingmenn sem munum flytja till. til þál. um sambúð laxeldis- og stangveiði þar sem lagt er til að nefnd sérfræðinga verði af hálfu ríkisstjórnar sett í að reyna að fá einhvers konar niðurstöðu í þessar deilur og einhvers konar sameiginlegan grunn þar sem t.d. alþingismenn og aðrir sem vildu taka þátt í ákvörðunum geta staðið á þegar ákvarðanir eru teknar í þessum málum. Ég held að það sé hið þarfasta verk. Það hlýtur að vera hægt að komast nær staðreyndum og nær sameiginlegum vísindalegum grunni til að standa á heldur en nú er í þessari umræðu. Að því viljum við stuðla því eins og sagt hefur verið í þessari umræðu þá eru þegar tveir atvinnuvegir í þessu landi, annar í mikilli sókn og þó hann sé einangraður við ákveðið landsvæði þá er um mjög stórar laxeldisstöðvar að ræða. Hins vegar eru svo 4.300 veiðiréttarhafar á 1.860 lögbýlum í landinu sem hvert um sig hefur um 1. millj. kr. í tekjur af sölu laxeldisleyfa. Laxveiði er atvinnugrein sem veltir í heild um a.m.k. 3 milljörðum á ári. Þarna er í húfi það sem menn kalla gjarnan erfðagóss sveitanna og hefur gríðarleg áhrif á afkomu og búsetu í landinu. Þess vegna vil ég endurtaka að mér þykja tillögurnar frá minni hluta landbn. vera það skynsamlegasta sem sagt hefur verið í málinu til þessa.

Virðulegi forseti. Umræðan hér í dag og eins sú fyrir helgi þegar málið var rætt við 2. umr. hefur dregið mjög skýrt fram að það flan hæstv. landbrh. og ríkisstjórnarinnar í heild sinni í sumar að setja umrædd bráðabirgðalög er eitt allsherjarklúður. Hlutverk þingsins hefur alfarið verið að reyna að bjarga þessu klúðri enda hefur í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram varla einn einasti stjórnarþingmaður komið upp til þess að ræða málið og verja þetta, ef undan er skilin hv. þm. Drífa Hjartardóttir sem vegna embættisskyldu sinnar hefur haft það hlutverk að reyna að verja þessar gjörðir. Er hv. þm. vorkunn að hafa þurft að gera það. Þó má segja henni til hróss, og henni hefur verið hælt fyrr í umræðunni, að hv. þm. hefur þó gert það sem í hennar valdi hefur staðið til þess að setja tiltekin stoðtæki á hæstv. landbrh. svo hann sökkvi ekki alveg til botns. Það sem hefur algerlega vantað í þessa umræðu er svarið við spurningunni um hvernig stóð á því að þessi bráðabirgðalög voru sett. Hvernig stóð á því í upphafi að ráðist var í þessa aðgerð? Engin skýr svör hafa komið fram. Hæstv. ráðherra hefur verið á algerum flótta frá þessu tiltekna máli. Hann hefur vísað til þess að lögleiða hafi þurft tiltekna tilskipun. Það hafði legið fyrir í eitt og hálft ár --- eitt og hálft ár --- í ráðuneytinu að lögleiða þurfti þessa tilskipun. Það lá einnig fyrir að þingmálið kom fyrir á Alþingi í mars sl. og þá hafnaði þingið málinu. Þingið hafnaði málinu vegna þess að þing hafnar þeim málum sem það afgreiðir ekki. Alþingi Íslendinga hafnaði málinu. Og þrátt fyrir að frekari bréf hafi komið frá Evrópusambandinu og ESA um að nauðsynlegt væri að lögleiða þá tilskipun sem er grunnurinn að þessu þá taldi hæstv. landbrh. enga ástæðu til að lögleiða þessa tilskipun á vorþinginu síðasta. Það hafa því ekki komið fram nein sjónarmið sem réttlæta það að þeir miklu hagsmunir sem hér hafa verið kallaðir erfðagóss sveitanna séu settir í uppnám eins og hér hefur verið gert. Engin rök hafa komið fram. Hæstv. landbrh. hefur verið spurður hvort veruleikinn sé sá að hann hafi ekki staðið í lappirnar þegar fulltrúar tveggja fyrirtækja komu og lýstu því yfir að það væri algerlega nauðsynlegt vegna hagsmuna sinna að grípa til þessara aðgerða. Hann hefur ekki svarað þeirri spurningu, hæstv. ráðherra. En það eru einu sjónarmiðin sem hægt er að tala um að hafi komið hér fram í umræðunni sem skýra af hverju þetta er gert. Hæstv. landbrh. hefur einnig komið sér í sögubækur með þessari bráðabirgðalöggjöf. Ég held að þetta dæmi verði án efa notað í öllum lagadeildum landsins héðan í frá vegna þess að einnig hefur komið fram að hvergi í þingsögunni er að finna fordæmi þess að menn hafi gripið til bráðabirgðalagasetningar af jafnlitlu tilefni og raun ber vitni, hvergi. Þess vegna er ekki við nein fordæmi að styðjast þegar menn eru að reyna að bera þetta saman, ekki nokkur. Ekki er nema von að hér í umræðunni hafi komið fram að menn óttast mjög að ef þetta verður viðurkennt sem löglegur gjörningur þá munum við sjá hin ólíkustu tilbrigði og stef koma frá hæstv. ráðherrum á þeim tíma sem þingið ekki situr. Vakin var athygli á því að við gætum átt von á lögum um umboðsmann hundsins og sjálfsagt gæti ýmislegt borist hingað í formi bráðabirgðalöggjafar ef þetta stenst. Auðvitað hefur maður verulegar áhyggjur af ráðuneyti sem lætur sér til hugar koma að setja bráðabirðgalög. Á hinn bóginn má kannski líka segja það fullum fetum að þetta er náttúrlega á ábyrgð annarra í ríkisstjórninni. Vissulega hefðu aðrir ráðherrar átt að hafa vit fyrir hæstv. landbrh. Þetta átti aldrei að gerast. Eftir stendur spurningin: Hvernig má það vera að svona klúður eigi sér stað, og hlutverk þingsins verði aðeins eitt, þ.e. að reyna að hysja buxurnar upp um hæstv. ráðherra? Á daginn kemur að vegna deilna um hvar völdin skulu liggja í málinu er ekki einu sinni haft samstarf við það fagráðuneyti sem ekki síður ætti að koma að málinu, sem er umhvrn. --- Þar mætir nú hæstv. landbrh. í salinn og ber að fagna því. --- Ekki nokkurt samstarf er haft við hæstv. umhvrh. vegna þessa tiltekna máls. Ég veit ekki hvað veldur, virðulegi forseti. En eitt af því sem kemur upp í hugann er sú staðreynd að ljóst er að mikil keppni er í Framsfl. núna um það hverjir skuli halda sæti sínu, hverjir skuli halda ráðherrastól sínum og hverjir gera það ekki þegar líður á haustið. Vel má vera að þar liggi að einhverju leyti skýringin á því að þessir tveir hæstv. ráðherrar hafa ekki treyst sér í það samstarf sem þarf að vera og greinin hefur fyrir vikið þurft að líða fyrir þær deilur. Ég vil ítreka af því hæstv. ráðherra er kominn í hús, að hæstv. ráðherra verður að skýra það fyrir þingheimi á skýran og einlægan hátt hvers vegna ráðist var í þessa bráðabirgðalöggjöf. Ekki hafa komið fram ein einustu rök frá hæstv. ráðherra,  Þá verður einnig að fara yfir, virðulegur forseti, að nú liggja fyrir leyfi upp undir 30.000 tonn að því er varðar laxeldi. Ef sami fjöldi --- og ætla ég þá ekki að vísa til svars sem hæstv. ráðherra veitti hv. þm. Jóni Gunnarssyni um hvað orðið hafi af fiski í sjókvíum landsins. Ef við tökum sömu prósentutölu og er hjá Norðmönnum, þá þýðir það að 60.000 fiskar muni sleppa úr kvíum, þ.e. 1%. Það þýðir að 60.000 fiskar ef við miðum við 1% sem er sama hlutfall og í Noregi muni sleppa úr kvíum. Og það er jafnvel stærri tala en allur villti laxastofninn. Bara svo menn geri sér í hugarlund hve miklir hagsmunir eru hér í húfi og hvaða hagsmunum er verið að tefla í tvísýnu. Þegar þetta er allt saman haft í huga hljóta menn að spyrja og ítreka þá spurningu: Hvernig verður bráðabirgðalagasetningin frá því í sumar skýrð sem án efa á eftir, eins og ég sagði í ræðu minni áður en hæstv. landbrh. gekk í hús, að koma honum í sögubækur sem vísað og vitnað verður til í öllum lagadeildum landsins um hvernig á ekki að fara með bráðabirgðalagasetningarvaldið. Þá vildi ég líka nefna að hæstv. ráðherra hefur verið ódeigur við að halda því fram að heimsathygli hafi vakið að hæstv. ráðherra hafi ákveðið að fiskeldi skuli ekki fara fram á tilteknum svæðum. Ég held að nauðsynlegt sé að upplýsa það að fyrir löngu og víða hafa verið teknar ákvarðanir um að friða tiltekin svæði. Þannig að það er ekkert nýtt í þessu þrátt fyrir yfirlýsingar hæstv. ráðherra. Ég vitnaði til greinar fyrr í dag sem rituð var í Morgunblaðið í gær. Þar er því haldið fram að þeir laxar sem hugsanlega kunna að sleppa úr fiskeldinu muni ekki fara til Færeyja heldur muni straumar bera þá réttsælis um landið. Nú ætla ég ekki að þykjast hafa vit á því hvernig þetta gerist, en hins vegar virðist mér að sú grein sem þar er rituð sé sett saman af verulegri þekkingu og ekki sé ástæða til að draga í efa það sem þar er fullyrt. En það þýðir þá að þeir laxar sem sleppa muni án efa berast í þær ár sem við nú viljum vernda. Það er einnig annað sem ég vil, virðulegi forseti, vekja athygli á og sem er mjög miður, að vegna þessa klúðurs hæstv. ráðherra frá því í sumar sem þingið er núna að reyna að bjarga þá hefur umræðan eiginlega spunnist í þann farveg að hér sé um að ræða hagsmuni sem ekki geti farið saman. Í raun sé verið að taka afstöðu með einni greininni á móti annarri. Vissulega er það ekki hugmyndin með umræðunni en vegna þess hversu erfitt hefur verið að leysa úr því klúðri sem hæstv. ráðherra stóð fyrir í sumar, og ríkisstjórnin öll ber ábyrgð á, þá hefur umræðan farið í þennan farveg og það er mjög slæmt. Við vitum öll sem hér erum inni hve mikilvægt það er að efla atvinnulíf á landsbyggðinni og fiskeldi er eitt tækifærið hvað það varðar. Ég vil, virðulegi forseti, einnig gera frekari grein fyrir þeirri tillögu sem minni hluti landbn. hefur lagt fram, en vitaskuld felst efnislega í henni, úr því að stjórnmálasamband er svona lítið milli hæstv. landbrh. og hæstv. umhvrh., að verið er að tryggja að hæstv. umhvrh. komi að því að taka ákvörðun um innflutning dýra, verið er að tryggja það. Að sama skapi er verið að tryggja að þeir alþjóðasamningar sem varða vernd og viðgang náttúrunnar, að til þeirra sé hægt að vísa og lögfesta þær forsendur sem menn geta vitnað til þegar og ef nauðsynlegt reynist að vísa til þeirra. Sú tillaga gengur miklum mun lengra og í reynd færir okkur í þann farveg sem við viljum hafa þessi mál og í samræmi við það sem umhverfisráðherra Evrópusambandsins, eins og nefnt hefur verið hér, hefur lagt til, þ.e. að fara umhverfisleið, náttúruverndarleið í stað þess að fara þá tæknilegu viðskiptahindrunarleið sem byggir alfarið eða svo til alfarið á þeim rökum að koma í veg fyrir að fisksjúkdómar berist til landsins. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að hæstv. landbrh. hefur varanlega tryggt sess sinn í sögubókum. Ég átti ekki von á að hæstv. ráðherra mundi tryggja sig svona tryggilega í sögubókum er lúta að lögfræði. Ég verð að játa að það kom mér verulega á óvart. Ég átti von á að hæstv. ráðherra mundi einhvers staðar vinna þau afrek að hans yrði minnst, en að hans yrði minnst sérstaklega fyrir klúður í bráðabirgðalöggjöf er reyndar hlutur sem ég átti ekki endilega von á. Ég ítreka það, virðulegi forseti, að mikilvægt er áður en þessari umræðu lýkur að hæstv. ráðherra segi satt frá og í einlægni,  Ég trúi því og treysti að hæstv. ráðherra komi hér upp í umræðunni og upplýsi okkur um þau leyndu sjónarmið sem við höfum ekki komið auga á þrátt fyrir talsverða yfirlegu sem gerir það að verkum og skýrir út að hæstv. ráðherra er líklega búinn að festa sig varanlega í sessi í lagabókum landsmanna.

Hæstv. forseti. Ég sé alltaf betur og betur þegar ég hlusta á hv. þm. hvað lögfræðin er skemmtilegt svið sem spannar vítt yfir, hvað menn geta verið frjálslyndir í henni og lært margt, bæði svart og hvítt og hika ekki við að slá því fram. En það er auðvitað málflutningur sem ekki gengur upp. Auk þess að fara frjálslega með lögfræði sem hv. þm. veit að er með allt öðrum hætti en hann lýsir, þá ástundar hann dálítið að segja kjaftasögur, þær eru oft skemmtilegar en þær eiga heldur ekki við í þessu máli. Hann vill gera mikið úr því að umhvrh. og landbrh. séu ósáttir sem er bara hrein firra. Ég stend með umhvrh. í rjúpunni og barðist með henni hérna í þinginu á dögunum og geri það áfram. Þannig er málum háttað að Hafrannsóknastofnun er líffræði- og vísindastofnun hafsins. Veiðimálastofnun er vísindastofnun ánna og vatnanna. Náttúrufræðistofnun er vísindastofnun á þurru landi. Samt sem áður kemur Náttúrufræðistofnun að t.d. erfðanefnd landbúnaðarins og kemur þess vegna inn í þeirri brtt. sem landbn. flytur. En það eru víða gagnvegir í þessu. Ég hef farið ítarlega yfir hvers vegna bráðabirgðalögin voru sett og gerði það af einlægni, en þegar menn eru hér aðeins eða tala og hlusta ekki þegar maður svarar þá er erfitt að eiga við það að vera alltaf að tyggja sömu ræðuna. Hv. þm. skammaði mig nú sérstaklega á dögunum fyrir að flytja alltaf sömu ræðuna, hann vildi hafa þær fjölbreyttar og nýjar. Ég vísa til þinggagna, rök mín eru skráð þar. Ég hef farið vel yfir það hvers vegna bráðabirgðalögin voru sett og hv. þm. veit að það var þjóðréttarleg skuldbinding. Ísland stefndi fyrir dómstóla í Evrópu og var talið að íslenska perlan í norðri uppfyllti ekki heilbrigðiskröfur og heilbrigðisástand í dýrum að mati ESB. Það var mjög alvarlegt ástand fyrir Íslendinga.

Virðulegi forseti. Hæstv. landbrh. kom hér upp, hélt því fram að málflutningurinn væri svartur og hvítur og byggði á kjaftsögum. Ég verð að játa ég beið spenntur eftir framhaldinu. Ég beið spenntur eftir því að hæstv. ráðherra mundi útskýra kannski hvað í þeim fullyrðingum hans fælist.  Í hverju felst þessi svarti og hvíti málflutningur? Hvar hefur verið vitnað til kjaftasagna? Þetta verður hæstv. ráðherra að skýra miklu betur, annars verður hann ómerkur orða sinna. Hvað varðar þjóðréttarlegu spurninguna, þá hafði hún legið fyrir í eitt og hálft ár. Hún lá einnig fyrir áður en þing kom saman í vor öðru sinni, eftir að þingið hafði hafnað frv. sem kom fram í mars. Þjóðréttarlegu skuldbindingarnar lágu fyrir fyrir löngu síðan. Þær réttlæta ekki þessa bráðabirgðalagasetningu. Það er langur vegur frá því. Ef svona mikið hefur legið við, þá gat hæstv. ráðherra verið búinn að leggja þetta fram fyrir löngu. Eftir stendur, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra hefur ekki enn komið fram með nokkur rök sem réttlæta það að gripið var til þessara aðgerða í sumar. Ekki ein einustu rök sem halda nokkru.

Hæstv. forseti. Stundum held ég að þessi hv. þm. sé heyrnarlaus. Hann var sjálfur fyrir tveimur mínútum síðan með kjaftasögur, kjaftasögur um að það væri ágreiningur á milli landbúnaðarráðherra og umhverfisráðherra í þessu máli og illt á milli þeirra. Þetta voru kjaftasögurnar sem hann ástundaði hér áðan í langri ræðu og leiðinlegri. Þannig liggur það fyrir. Ég segi það hér að við trúðum því að við fengjum þessa undanþágu áfram. Við trúðum því að þegar málið væri komið fyrir þingið eins og það var, þá gerist það oft í Evrópu að svona öldur lægir, þá sjá menn að vilji stjórnvalda er til að koma málinu áfram og að tilskipuninni yrði fullnægt í haust með lagasetningu hér. Ég trúði því. Það gerðist bara allt annað í Evrópu. Þessa gagnvegi varð að opna með boðum og bönnum. Íslensk stjórnvöld lágu undir því að heilbrigðisástand á Íslandi, ekki bara í eldisdýrum og matvælum, væri óásættanlegt og viðskiptabann sett hingað. Það varð til þess að við urðum að grípa til þessara bráðabirgðalaga. Ég var ekkert einn á þeim báti. Ríkisstjórnin reri öll þeim báti og var sammála um það. Og forseti Íslands skrifaði undir og staðfesti þau lög. Það vita það allir og það veit hv. þm. langbest sem löglærður maður, ef hann hefur ekki gleymt þeim fræðum og þarf á endurmenntun að halda, að brjóta þjóðréttarlega tilskipun er alvarlegt mál í lögfræði. Ég er ekki frá því að nemendurnir í lögfræði verði áminntir um að viðhalda sér í greininni þó þeir sleppi nokkra stund inn á Alþingi Íslendinga.

Virðulegi forseti. Það mun sjálfsagt vera þrautin þyngri fyrir marga sem hlýddu á þessa ræðu að reyna að átta sig á því á hvaða ferðalagi hæstv. landbrh. var. Það er hefðbundið haldreipi sem er gripið til þegar fátt er um rök, að þetta sé bara Alþýðuflokknum sáluga að kenna. Það er þá Alþýðuflokkurinn sálugi sem ber alla ábyrgð á klúðri hæstv. landbrh.,  Virðulegi forseti. Enn og aftur er þetta dregið fram með skýrum hætti. Það stendur ekki steinn yfir steini hjá hæstv. landbrh. Þetta er einhver átakanlegasti málflutningur sem um getur frá því ég kom hingað inn. Ég vil ítreka það, virðulegi forseti, að þingið hefur gert sitt til þess að hysja buxurnar upp um hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra hefur hins vegar ekki tekið það í mál að fara þá leið sem honum hefur verið bent á að sé ólíkt skynsamlegri. Hæstv. ráðherra hefur ekki viljað taka það í mál. Eftir stendur, virðulegi forseti, eftir alla umræðuna, að það eru engin rök fyrir því að þessi bráðabirgðalög voru sett í sumar. Það hefur heldur ekki komið fram hjá hæstv. ráðherra sem hefur þó haft ágætan tíma og tækifæri til að útskýra fyrir þingheimi, úr því þetta var svona stórkostlegt mál, úr því að það var svona mikil hætta á að við yrðum dregin fyrir dómstóla, en hæstv. ríkisstjórn sem nú situr er vön í þeim efnum. Hvers vegna var málið þá ekki lagt fyrir á vorþingi eftir kosningar? Það hefur ekkert komið fram um það, virðulegi forseti. Eftir stendur: Það stendur ekki steinn yfir steini í röksemdafærslu hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég er með áríðandi spurningu til hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar. Þingmaðurinn hefur ítrekað nefnt vorþingið. Hann vísar þar til þess að nýkjörið þing kom saman 26. maí og þingmenn sátu hér í tvo daga. Það hefur komið fram í ræðu hans áður og nú upplýst að síðasta bréf frá Eftirlitsstofnun EFTA kom í ráðuneytið í apríl sl. Þingið sat í tvo daga og hefði að sjálfsögðu getað setið lengur. Bráðabirgðalög voru sett 1. júlí, mánuði síðar. Ég hlýt að spyrja: Kom þetta fram í landbn. þegar umfjöllun stóð yfir um bráðabirgðalögin, og hvaða skýring kom þar fram um að málið skyldi ekki berast inn í þingið, þegar það kom saman, í stað þessa neyðarbrauðs að setja bráðabirgðalög? Ég hlýt að bera fram þessa spurningu í lok umræðunnar, til hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar, þar sem ég hef hlýtt hér á spurningar, svör og andsvör, og ekkert kemur fram um þetta í máli hv. landbrh.

Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram í umræðunni er ljóst að hv. landbn. vann mikla vinnu til þess að reyna að skýra það sem var á ferðinni í sumar. Eitt af því sem hún gerði var að reyna að fá útskýringar á því hvenær þessi bráðanauðsyn varð til. Þá kom á daginn að fjögur bréf höfðu borist ráðuneytinu frá ESA þess efnis að lögleiða skyldi tilskipunina. Síðasta bréfið barst í apríl sl., þ.e. fyrir kosningar og áður en þing kom saman í sumar. Af þessum sökum, virðulegi forseti, hefur vakið mikla furðu að málið skyldi ekki tekið fyrir á vorþinginu. Það hefur verið dregið fram með mjög skýrum hætti að engar skýringar hafa komið fram. Það komu engar skýringar fram í landbn., enda vart hægt að ætlast til þess þar sem hæstv. landbrh. situr ekki í landbn., en hefði kannski gott af því að sitja þá fundi annað slagið, það var því enginn til þess að skýra þetta út, en nefndin kallaði þessar upplýsingar fram og þar kom mjög skýrt fram að síðustu varnaðarorð ESA voru í apríl sl. Þrátt fyrir það kom frv. ekki fyrir þingið í vor og enginn hefur eiginlega fært rök að því eða útskýrt af hverju það var ekki gert. Mér er bæði ljúft og skylt að reyna að svara þessari spurningu, en á hins vegar erfitt með það.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessi svör. Það er mjög mikilvægt að þetta liggur fyrir. Það liggur þá líka ljóst fyrir að hæstv. landbrh. liggur flatur í málinu.

Frú forseti. Ég bar upp tvær spurningar í fyrri ræðu minni. Þá var hæstv. landbrh. ekki við. Fyrst hann er kominn í salinn finnst mér rétt að bera upp spurningarnar á ný og á ekki von á öðru en hæstv. landbrh. geti veitt góð svör. Fyrri spurningin er á þá leið: Hvernig mun það verða tryggt að veiðiréttareigendur fái bætur ef illa fer og innfluttur lax skaðar lífríki ánna og eyðir hugsanlega náttúrulegum stofnum í ánum? Það mun auðvitað koma sér mjög illa fyrir veiðiréttareigendur og þeir bera mikinn fjárhagslegan skaða af því. Hætta er á því að þeir sem stunda fiskeldi séu ekki borgunarmenn fyrir þeim skaða. Hin spurningin er: Nú hefur hæstv. landbrh. boðað mjög strangar reglur í fiskeldi. Þá reynir á það hvort hæstv. landbrh. treystir sjálfur reglunum. Mun hann treysta reglunum? Er hann tilbúinn til þess að taka pólitíska ábyrgð á því að lax af erlendum stofnum sleppi ekki í stórum stíl úr laxakvíum? Það hefur komið fram að hæstv. landbrh. stendur með hæstv. umhvrh. í rjúpnamálinu. Þar sem ég er að bera upp þessar spurningar vona ég að hæstv. landbrh. svari þeim. En hæstv. umhvrh. hefur ekki enn svarað spurningum sem voru bornar upp 31. júlí bréflega og er það með ólíkindum. Ég á von á því að hæstv. landbrh. standi sig betur og svari þessum spurningum greiðlega.

Hæstv. forseti. Ég hef aldrei sagt að sá norski lax sem settur var hér ofan í sjóinn 1984, og síðar, geti ekki sloppið. Ég hef talið það skyldu mína sem landbrh. að standa í þeirri girðingarvinnu í kringum kvíaeldið, bæði kröfugerð á því hvernig það er byggt upp, að öll áhætta sé sem allra, allra minnst. Þau séu byggð upp eftir mjög ströngum og sterkum stöðlum og eftirlitið sé mikið og það hefur verið gert, eins og kvíaeldið í Mjóafirði, það hefur staðist og ekki sloppið út fiskur þar. Ég hef aldrei sagt að hann sleppi aldrei út. En okkur ber að lágmarka það eins og við getum og bregðast við á allan hátt, gerist það. Þetta er skylda mín sem landbrh. og unnanda hinna frjálsu laxveiðiáa og íslensku stofna sem ég sannarlega er. Ég hef talið að mér sé það skylt, miðað við það hvernig staðan var þegar ég tók við sem landbrh., að þessar tvær auðlindir, annars vegar fiskeldið geti þróast hér undir ströngum skilyrðum og að sem mests öryggis sé gætt við laxveiðiárnar. Ég ætla ekki að ræða hér þær bætur sem hv. þm. spyr um. Ég vona bara að hér muni enginn skaði eiga sér stað. Hér hefur verið umfangsmikið fiskeldi. Það er umfangsmikið fiskeldi sem hefur verið hér að hafa, í gangi fiskeldi líka á þurru landi og fiskeldi þar sem göngufiskar í margar laxveiðiár eru. Það er umfangsmikið fiskeldi. Það vita allir. Í mörgum og góðum ám er umtalsvert fiskeldi þar sem fiskinum er sleppt og hann gengur svo upp í árnar aftur og fer í aðrar. Þannig að það er fiskeldi hér í gangi í stórum stíl á mörgum sviðum.

Frú forseti. Þetta voru ekki mjög skýr svör. Það er greinilegt að hæstv. landbrh. treystir ekki sínum eigin reglum. Hann er ekki tilbúinn til að setja sitt pólitíska líf að veði fyrir þeim reglum sem hann hefur boðað að ættu að vera hinar ströngustu í heimi. Og við sitjum uppi með það hér.

Virðulegi forseti. Við höfum lengi dags hlýtt á umræður um þetta mál og þær tillögur sem uppi eru í því. Ég hef skilið hæstv. landbrh. þannig að hans vilji í málinu væri að teygja sig eins langt og mögulegt er, ég veit að hæstv. ráðherra leiðréttir mig ef ég hef misskilið hann, til að forða því að slys verði í íslensku lífríki og það megi koma í veg fyrir það með öllum tiltækum ráðum. Ég hef jafnvel leyft mér að skilja hæstv. ráðherra þannig að hann vilji hafa þær reglur og lög í hendi sem þarf til að geta stöðvað innflutning á, eins og segir í brtt., jafnvel hrognum og svilum. Hæstv. ráðherra og hv. landbn. virðast, til að koma í veg fyrir að hér verði flutt inn erfðaefni sem gæti borið með sér sjúkdóma, tilbúin að teygja sig ansi langt í að setja upp girðingar í þá veru. Ef ég skil þau orð sem hér hafa fallið í umræðunni í dag þá hlýt ég að skilja þau þannig að tilgangur ríkisstjórnarinnar, hæstv. landbn. og núna landbrh., eftir allar þær yfirlýsingar sem hann hefur gefið, sé umfram allt að koma í veg fyrir að hér verði nokkurt slys í framtíðinni af þeim völdum sem menn hafa rætt. Þá held ég að liggi beinast við, virðulegi forseti, að orða það hvort hæstv. landbrh., sem hér hefur lýst hinum mikla vilja sínum til að koma málinu í sem bestan farveg, geti ekki tekið undir það að þær tvær brtt. sem hér liggja fyrir, annars vegar frá meiri hlutanum og hins vegar frá minni hlutanum, verði báðar samþykktar í dag, hvor eftir efni sínu og felldar þannig hvor að annarri að úr megi gera málamiðlun sem kæmist næst því að hafa ekki bara tryggt hæstv. landbrh. kút og kork og gleraugu heldur jafnvel komið honum í flotgallann. Það er kannski akkúrat það sem blessaður ráðherrann hæstv. þarf á að halda í þessu máli, að koma honum í flotgalla. Ég held að við stöndum í raun frammi fyrir því og ég ætla að spyrja ráðherrann beint að því: Hvað er því til fyrirstöðu, hæstv. ráðherra, að þær tillögur sem hér eru uppi, annars vegar meirihlutatillaga landbn. og hins vegar frá minni hlutanum, verði sameinaðar og felldar inn í málið með þeim hætti sem mér sýnist greiðlega hægt? Í fyrsta lagi, virðulegi forseti, sýnist mér sem mjög auðvelt yrði að taka tillögu meiri hlutans og fella hana inn í fyrri málslið 1. efnismgr. 6. gr. þar sem inn kæmu orðin: ,,þ.m.t. hrogn og svil`` og síðan komi í lok fyrri málsliðar 1. efnismgr. setningin: ,,reglugerða sem landbúnaðarráðherra setur að fengnum umsögnum embættis yfirdýralæknis, fisksjúkdómanefndar, Veiðimálastofnunar og erfðanefndar landbúnaðarins``. Þannig samþykkt mundi 1. mgr. tryggja, með sáttarvilja og skynsemi hæstv. landbrh., að ekki yrði gengið lengra í þá veru. Á móti kæmi að 2. efnismgr. 6. gr. félli brott samkvæmt tillögu minni hlutans, sem samkvæmt efni sínu á að taka þar nákvæmlega við, því hún bætist við 1. mgr. hvort sem hún verður samþykkt óbreytt eða ekki. Þá mundi 2. efnismgr., eins og lögin eru eftir 2. umr., falla niður en inn kæmi tillaga minni hlutans um að málið heyri ekki aðeins undir landbrh. heldur líka umhvrn. að því er varðar verndun tegunda, stofna, vistgerða eða vistkerfa. Þar með teldi ég málinu borgið, virðulegi forseti. Ég vona að hæstv. landbrh. sem hér hefur lýst eindregnum sáttarvilja sínum í málinu geti sagt sem svo að hann hafi ekki bara fengið þau sundtæki sem honum hafa verið fengin heldur einnig að lokum verið troðið í björgunarbúninginn, virðulegi ráðherra. Það dugir kannski mönnum til framdráttar í þessu máli ella sýnist mér það, ef málið verður eingöngu afgreitt eins og meiri hlutinn leggur til, ekki í nægilega góðum höndum.

Hæstv. forseti. Á mörgum sviðum er skilningur hv. þm. í mjög góðu lagi. Ég fullvissa hann um það þó nú sé dálítið liðið á daginn að hann stendur föstum fótum. Ég held að það sé alveg rétt sem hann sagði og best að hafa það þannig, að landbúnaðarráðherra er kominn í flotgalla í þessu máli. Hann hefur viljað fara í flotgallann sjálfur og honum hefur verið hjálpað enn frekar til þess af landbn. og þinginu. Þingið hefur stóru hlutverki að gegna í mínum huga. Ég fagna því að vera í flotgalla og ég álít að landbrh. á hverjum tíma þurfi, bæði í kringum þetta mál og allan innflutning, vegna hins hreina ástands sem hér ríkir og dýrmætu náttúru, að vera í flotgalla. Þannig að ég fagna því alfarið. Ég vil segja við hv. þm. varðandi tillögurnar að ég tel að tillaga stjórnarandstöðunnar, minni hlutans í landbn., gangi ekki upp að því leyti að Veiðimálastofnun fer með lífríkið í vötnunum og ánum, eins og ég hef rakið, Hafrannsóknastofnun í hafinu og Náttúrufræðistofnun á þurru landi. En sáttatillöguna sem Óðinn Sigþórsson, formaður Landssambands veiðifélaga, viðurkenndi að væri mjög til bóta styð ég. Ég og hv. formaður landbn., Drífa Hjartardóttir, ræddum uppi í landbrn. í morgun við hann og varaformann Landssambands veiðifélaga. Þeir voru á því að sú tillaga sem þar kom fram, með fisksjúkdómanefndinni, væri mjög til bóta. Erfðanefnd landbúnaðarins kemur inn í ferlið. Í henni á sæti fulltrúi frá Náttúruverndarstofnun. Það er sú sáttatillaga sem hér liggur fyrir og ég styð þá brtt. heils hugar.

Virðulegi forseti. Ég verð nú að segja að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með að hæstv. ráðherrann skyldi ekki taka betur í það sem ég lagði upp með. Hæstv. ráðherra er ekki á þeim buxunum þó kominn sé í gallann að þetta gangi upp eins og ég lagði til að málið yrði afgreitt. Ég get ekki annað en lýst óánægju minni með að menn skuli ekki reyna að setja málið í þann besta búning sem hægt er miðað við aðstæður.

Hæstv. forseti. Til að setja þetta í skýran búning fyrir hv. þm. sem þekkir vel til sjávarins: Hvað mundi hann segja ef stórum hagsmunamálum sjávarútvegsins yrði vísað til landbn. og Bændasamtökin fengju umsagnarhlutverk í þeim o.s.frv.? Þetta er nokkuð skýrt í löggjöfinni frá Alþingi, hvaða stofnanir fara með hvaða hlutverk. Auðvitað er Veiðimálastofnun fyrst og fremst vísindastofnun laxveiðiánna og vatnanna og fer með það hlutverk. Ég hef aldrei heyrt að Landssamband veiðifélaga, stangveiðimenn eða nokkrir aðrir efist um þá góðu þekkingu sem sú stofnun býr að. Það geri ég ekki heldur. Ég held þeir treysti henni fullkomlega og láti Veiðimálastofnun vinna mörg verk fyrir sig. Hún heyrir undir landbrn. og um það ríkir mikill friður og sátt. Ég veit ekki hvernig hv. þm. vill hafa það en lögin eru oftast mjög skýr og segja til um hlutverk stofnana. En Náttúrufræðistofnun kemur að þessu máli gegnum erfðanefnd landbúnaðarins þar sem hún á sæti og fulltrúa, miðað við þá brtt. sem hér er. Að lokum vil ég þakka hv. þm. og öðrum þingmönnum fyrir þessa umræðu sem hefur verið fróðleg. Margt hefur verið sagt satt og rétt. Margt hefur verið sagt á mörkum sannleikans og frjálslega farið með. En þetta hefur verið pólitísk umræða. Hana skil ég. Ég hef verið hér það lengi að ég skil pólitíska umræðu. Ég geri mér grein fyrir því að vegir stjórnmálamannsins eru ekki alltaf rannsakanlegir. En ég þakka.

Virðulegur forseti. Ég biðst velvirðingar á að hafa kvatt mér hljóðs of seint. Ég átti raunar von á að hv. þm. Halldór Blöndal kveddi sér hljóðs í umræðunni og vildi biðja hann um að hlýða á mál mitt sem forseta þingsins. Við 2. umr. flutti ég ræðu og þakkaði hv. þm. Drífu Hjartardóttur hennar framgöngu í málinu og hvernig hún hefði staðið vörð um sóma Alþingis í því og sett á hæstv. landbrh. kút og kork hér í umræðunni, sem síðan hefur verið á floti frá einum ræðumanni til annars. Það stóð ekki á svörum frá hv. formanni landbn. við þeirri ræðu minni. Hún svaraði henni skjótt og vel. Fyrst og fremst kom ég þó upp við þá umræðu til að beina nokkrum spurningum til hæstv. forseta Alþingis, þá sem nýliði. Vegna þess að ég hef ekki fengið svör við þeim spurningum vildi ég við lok umræðunnar fá að árétta þær spurningar og óska eftir því að hv. þm. Halldór Blöndal veiti svör við þeim. Ég sagði eitthvað á þá leið að sem nýliði skildi ég ekki með hvaða hætti lagasetningu bæri að í þinginu. Ég var kallaður til vorþings í tvo daga síðasta vor og lá nokkuð á að senda okkur heim í leyfi. Ég heyri síðan af því nokkrum vikum síðar að knýjandi nauðsyn beri til að setja lög um það efni sem hér hefur verið fjallað um. En þá er þingið ekki kallað saman heldur sett bráðabirgðalög. Ég vissi samt ekki betur, virðulegur forseti, en ég væri hér í þinginu í vinnu í 12 mánuði á ári og þægi laun fyrir að vera hér alþingismaður í 12 mánuði á ári. Ég stóð í þeirri trú að ef brýna nauðsyn bæri til að setja lög í landinu þá ætti að vera vandalaust að kalla þingið saman og fjalla um það. Ég taldi raunar mikilvægt fyrir vandaða málsmeðferð í jafnmikilvægu máli og þetta var talið vera að þing væri kallað saman og kallað yrði eftir sjónarmiðum, athugasemdum og ábendingum um hvernig best mætti standa að lagasetningunni. Ég tel að þær breytingar sem hv. landbn. hefur orðið að gera á þessu frv. sýni vel að það er nauðsyn á slíkum vinnubrögðum við lagasetningu. Hér stendur til að taka til greina sjö brtt. við það frv. sem lagt var fram. Það segir ekki beinlínis góða sögu um það með hvaða hætti staðið hefur verið að bráðabirgðalagasetningunni. Það átti kannski ekki að þurfa að koma á óvart. Hér hefur jafnframt komið fram að á síðasta þingi, þ.e. þinginu fyrir kosningar og áður en ég tók hér sæti, töldu menn að það þyrfti meiri tíma til að fjalla um málið en svo að hægt væri að setja um það lög þá þegar. Það hefði átt að vera mönnum nokkur aðvörun í þessu efni. Ég hlýt að spyrja hæstv. forseta þá aftur að því hvort hann taki undir með meiri hluta hv. landbn. að það frv. sem hæstv. landbrh. lagði hér fram standist vart 36. gr. þingskaparlaga, sé einfaldlega ekki þinghæft. Það segir þá sína sögu um bráðabirgðalögin. Lítur forsetinn svo á að hér sé um að ræða takmarkað tilvik þegar stjórnarskráin er annars vegar? Nú hafa verið hér við umræðuna skiptar skoðanir á því hvort verið væri að brjóta gegn stjórnarskránni eða ekki. Á því hef ég ekki vit eða þekkingu næga, ég er ekki lögfræðingur að mennt, en vil spyrja hæstv. forseta þingsins hvort hann deili því sjónarmiði sem kemur fram í grg. meiri hluta landbn. frá háttvirtum lagaprófessor við Háskóla Íslands að hér sé um takmarkatilvik að ræða. Ég hlýt að spyrja bara af því að ég hef ekki unnið hérna áður: Var haft samráð um þetta við þingið af hálfu ríkisstjórnarinnar? Gaf forseti þingsins einhvers konar grænt ljós fyrir því að sett væru bráðabirgðalög í þessu efni, eða var þetta alfarið upp á einsdæmi ríkisstjórnarinnar? Telur forsetinn þá að þingið eigi að hafa á því einhverja skoðun? Ástæðan fyrir því að ég spyr, virðulegur forseti, er sú að við förum núna í fyrri hluta desembermánaðar heim í jólafrí og ég sé á starfsáætlun þingsins að það er ekki ætlast til að við mætum í vinnuna aftur fyrr en 28. janúar. Það er einn og hálfur mánuður. Síðan eigum við eftir að fara í sumarfrí og maður hlýtur að velta fyrir sér hvort maður eigi þá von á því að þegar maður fari heim í frí geti framkvæmdarvaldið afgreitt þau lög sem það kom ekki í gegnum þingið --- átölulaust? Eða hvað þarf til að nýta megi þessa heimild til setningar bráðabirgðalaga? Ég held að það sé mikilvægt að sjónarmið hæstv. forseta þingsins í þessu efni komi fram og ég inni þess vegna eftir þeim. Það hefur komið fram að nokkuð skiptar skoðanir eru um það hvort hér hafi verið um 6 millj. eða 50 millj. kr. hagsmuni að ræða. Ég spyr hæstv. forseta sömuleiðis hvort hér sé kominn einhvers konar verðmiði á það hvenær framkvæmdarvaldið megi setja bráðabirgðalög og þarflaust sé að kalla þingið saman. Ef það eru hagsmunir sem hlaupa á nokkrum tugum milljóna má framkvæmdarvaldið líta svo á að ef þingið er í leyfi sé því heimilt að setja bráðabirgðalög, eða hvaða sjónarmið hefur forseti þingsins um þetta? Ég ítreka að ég er hér nýliði, ófróður um starfshætti þingsins um margt og hlakka til að heyra svör hv. þm. Halldórs Blöndals, forseta Alþingis, við þessu enda býr hann að langri starfsreynslu hér og þekkingu á starfsháttum.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þau sjónarmið sem hv. þm. Helgi Hjörvar setti hér fram áðan, að í öllu þessu sem við höfum nú farið yfir og í ljósi þeirra vinnubragða sem viðhöfð voru við setningu þessara bráðabirgðalaga er mjög mikilvægt að afstaða þingsins liggi fyrir, afstaða þingsins sem eins þriggja handhafa ríkisvaldsins um það hvort forusta þingsins sé sammála því að við þær aðstæður sem uppi voru skuli sett bráðabirgðalög eður ei. Er einhver lína frá forseta þingsins til ríkisstjórnarinnar um þetta mál eða er þingið ekki á nokkurn hátt haft með í ráðum þegar slík ákvörðun er tekin eins og sú að setja bráðabirgðalög? Þetta finnst mér mikilvægt, virðulegi forseti, að liggi fyrir og þessum spurningum getur enginn svarað nema hv. þm. Halldór Blöndal, forseti Alþingis. Ég hefði talið eðlilegt að hafi þinginu verið gert viðvart um fyrirhugaða bráðabirgðalagasetningu hefði hv. forsn. verið kölluð saman til að ræða hana. Ég segi fyrir mig og ég held að ég tali fyrir munn margra þingmanna að það hefði verið afar lítið mál að kalla þingmenn til fundar til að ræða þessi mál. Það hefur heldur betur komið á daginn að það var mikilvægt að gera það. Það liggur nú fyrir að meiri hluti landbn. hefur lagt til sjö breytingar á þessu litla frv. sem lagt var fram, og minni hluti landbn. lagði fram eina brtt. við frv. Ég sé að hv. þm. Halldór Blöndal, forseti þingsins, hefur farið úr þingsal rétt á meðan þessi umræða fer fram, en ég vil hvetja hv. þm. Halldór Blöndal til að koma hingað og gera þingheimi grein fyrir þeim sjónarmiðum sem forusta þingsins hefur uppi við þessar aðstæður. Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að forseti þingsins komi í þingsal því að ég er hér sem þingmaður að taka undir þær spurningar sem hér hafa verið bornar fram og bæta við. Ég óska eftir því að forseti þingsins, Halldór Blöndal, komi í þingsalinn.

Forseti kannast ekki við að einstakir þingmenn hafi verið sóttir í þingsal samkvæmt óskum einstakra ræðumanna. En hitt er ljóst að hv. þm. Halldór Blöndal er í húsinu og tekur þátt í umræðum eftir því sem hann ákveður sjálfur. Forseti skikkar menn ekki í umræður.

Virðulegi forseti. Ég get a.m.k. upplýst hæstv. forseta um það að það hefur oft og tíðum gerst að óskað hafi verið eftir því að tilteknir þingmenn séu viðstaddir umræðu, m.a. formenn nefnda.  Það er búið að fara mjög vandlega yfir málið. Hv. landbn. fór yfir allar þær hliðar málsins sem við töldum nauðsynlegt að fara yfir og dró það m.a. fram með skilmerkilegum hætti að ríkisstjórnin hafði a.m.k. fengið fjögur sendibréf frá Brussel þar sem hún var vöruð við því að ef ekki yrði ráðist í lögleiðingu á þessari tilskipun yrði gripið til aðgerða. Það hefur einnig komið fram að síðasta viðvörunarbréfið kom áður en vorþing kom saman. Eins þekkja allir þingmenn að málinu var hafnað af þinginu í mars sl. þegar það var ekki afgreitt. Við þessar mjög svo sérstæðu aðstæður sem eiga sér ekki fordæmi í þingsögunni held ég að það sé alveg nauðsynlegt að forseti þingsins, forustumaður okkar hv. alþm., geri grein fyrir þeim sjónarmiðum sem hið háa Alþingi hefur við þessar aðstæður. Það er ekki mikill manndómsbragur að því, virðulegi forseti, að hv. þm. Halldór Blöndal, forseti þingsins, skuli hlaupast úr þingsal þegar þessi umræða fer fram. Ég ítreka, virðulegi forseti, og mun sjálfsagt ekki standa hér út í eilífðina í þeirri von að hv. þm. Halldór Blöndal sjái sér fært að koma í salinn, að ég bíð, virðulegi forseti, samt sem áður spenntur eftir því að heyra sjónarmið forustu þingsins því að þetta er þannig mál að þingið hlýtur að hafa á því einhverja skoðun. Þá hljótum við að leita til forustu þingsins um að hún a.m.k. upplýsi okkur um það hvað gerðist í sumar þegar þessi ákvörðun var tekin. Virðulegi forseti. Ég segi það og ítreka að ég hefði talið mikilvægt fyrir þessa umræðu að forustumaður þingsins kæmi hingað og tjáði sig um þessi mál. Mér virðist þó sem hæstv. forseti hafi kosið að gera svo ekki og er þá kannski ekki mikið við því að segja annað en að harma þá afstöðu forseta Alþingis.

Herra forseti. Ég tel mjög mikilvægt að þeim spurningum sem hér hefur verið beint til hæstv. forseta verði svarað. Þær eru fullkomlega eðlilegar, það er fullkomlega eðlilegt að hér séu spurnir uppi af hálfu hv. þingmanna um það hvernig bráðabirgðalagasetningu á borð við þessa beri að, og ekki síst í ljósi þess hversu umdeild þessi meðferð málsins var. Nú kann vel að vera, herra forseti, að hæstv. forseti geti ekki kallað hingað einstaka þingmenn og krafið þá svara eða að einstakir þingmenn geti ekki orðið við slíkum beiðnum. En einhver hlýtur þó að hafa það hlutverk, herra forseti, að svara fyrir hönd yfirstjórnar þingsins. Nú er það þannig að hæstv. forseti, hv. þm. Halldór Blöndal, hefur sex menn til vara í forsn. sem fara þá með vald forseta hverju sinni. Í ljósi þess, herra forseti, og í ljósi þeirrar túlkunar sem hæstv. forseti hefur hér gefið um að hann geti ekki knúið einstaka þingmenn til að koma hingað og svara hlýt ég að beina þeim spurningum sem hv. þm. Helgi Hjörvar beindi hér til forseta þingsins, hv. þm. Halldórs Blöndals, til þess hæstv. forseta sem nú situr í forsetastóli. Það er algjörlega óviðunandi, herra forseti, að enginn svari fyrir hönd hv. Alþingis þegar spurningar á borð við þessar, sem eru eðlilegar, eru bornar fram. Herra forseti. Hvað er það sem gerist hér í störfum þingsins þegar framkvæmdarvaldið vill setja bráðabirgðalög og Alþingi er í hléi? Ráðfæra þá hæstv. ráðherrar sig við hæstv. forseta Alþingis? Var það gert í þessu tilviki? Ég held að það sé eðlilegt að fara fram á það, virðulegi forseti, að sá forseti sem nú situr í forsetastóli svari þeim spurningum sem til forseta hefur verið beint.

Sá forseti sem hér situr ætlar ekki að svara fyrir atvik sem honum er ekki kunnugt um. Hins vegar, án þess að forseti vilji fara út í miklar stjórnskipulegar vangaveltur, er ljóst að setning bráðabirgðalaga á sér stað án aðkomu Alþingis, eins og kunnugt er.

Virðulegur forseti. Það kynni að koma einhverjum á óvart að sá háttvísi þingmaður, hv. Halldór Blöndal, forseti Alþingis, skuli ekki virða þingmann svars í svo mikilsverðu máli sem setning bráðabirgðalaga er. Það hefur sjaldan staðið í hv. þm. Halldóri Blöndal að taka til varna fyrir þá ríkisstjórn sem hér situr. Ég get þess vegna ekki skilið þögn forseta Alþingis og fjarveru við þessa umræðu öðruvísi en sem yfirlýsingu hans og almenna andúð á því með hvaða hætti ríkisstjórnin stóð að setningu bráðabirgðalaganna og yfirlýsingu um það hvílík handvömm sú setning var af hálfu landbrh.

Virðulegi forseti. Með þeirri tillögu sem við leggjum hér fram á þskj. 325 má segja að við séum að reyna að skjóta björgunarbáti undir hæstv. landbrh. og ríkisstjórnina þannig að málið verði afgreitt á þann hátt að hægt sé að vísa til tiltekinna sjónarmiða er lúta að umhverfismálum og náttúruvernd í stað þess að fara þá leið sem hæstv. landbrh. hefur ákveðið og ríkisstjórnin í heild sinni, þ.e. að heimila innflutning en beita svo tæknilegum viðskiptahindrunum á grundvelli fisksjúkdómavarna. Við teljum að sú leið sé afar hættuleg. Þrátt fyrir að landbn. hafi reynt að bjarga því sem hægt er að bjarga í þessu máli þá erum við hér að reyna að bjarga hæstv. landbrh. En mér sýnist á atkvæðatöflunni að hæstv. ráðherra vilji ekki einu sinni láta bjarga sér.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um stofnun sædýrasafns á höfuðborgarsvæðinu. Flutningsmenn eru Lára Margrét Ragnarsdóttir og Gunnar Birgisson. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna kosti og hagkvæmni þess, með tilliti til ferðaþjónustu og almannafræðslu um lífríki hafsins, að byggt verði upp á höfuðborgarsvæðinu veglegt sædýrasafn sem yrði í senn lifandi fiskasafn og fróðleiksnáma um lífríki Norður-Atlantshafsins, rannsóknir og vísindi, verndun og nýtingu fiskstofnanna og umgengni um hafið. Ríkisstjórnin skili skýrslu til Alþingis um kosti og galla slíks safns ásamt kostnaðarútreikningi og tillögu að mögulegri fjármögnun, rekstrarformi og eignarhaldi fyrir 1. september 2004.`` Hafið umlykur Ísland og Íslendingar eiga allt sitt undir gæðum þess. Lífsafkoma okkar hefur grundvallast á sjósókn. Sambýlið við hafið hefur ætíð mótað líf okkar og athafnir. Við erum þar af leiðandi fiskiþjóð og leiðandi þótt smá séum. Við erum fyrirmynd að mörgu leyti og við höfum vakið athygli fyrir virðingu okkar fyrir hafsins gæðum sem og í veiðitækni og verndun fiskstofna. Þrátt fyrir það er ekki að finna hér á landi, ef frá eru talin sædýrasöfnin í Vestmannaeyjum og í Sandgerði, safn sem gerir skil þessum meginþætti í tilveru þjóðarinnar og því ævintýri sem lífið í hafinu umhverfis Ísland er. Ég vil þó minnast á að gerð var heiðarleg tilraun til slíks safns í Hafnarfirði forðum daga, en meira af vilja en mætti. Lifandi sædýrasöfn eru vinsæl um allan heim og höfða til breiðs hóps, ekki síst okkar landkrabbanna. Vegna fjarlægðar flestra barna í þéttbýli frá sjávarútvegi og lífsreynslu þeirra sem búa við hafið er brýn nauðsyn á að þeim sé gefinn kostur á að kynna sér hvað hafið gefur okkur og þekkja þann grundvöll sem Íslendingar byggja á. Því er löngu tímabært að koma á fót myndarlegu sædýrasafni í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu til gagns og gamans fyrir almenning, æskuna í skólum landsins og þá fjölmörgu ferðamenn sem hingað koma. Lifandi sædýrasöfn eru vinsæl um allan heim eins og ég sagði áðan. Þau eru fyrst og fremst byggð sem minnisvarði til að votta virðingu þeirri veigamiklu atvinnugrein sem sjávarútvegur og tengdar greinar eru. Slíkt safn hér yrði í senn safn lifandi fiska og fróðleiksnáma fyrir unga og aldna um lífríki Norður-Atlantshafsins, rannsóknir og vísindi, verndun og nýtingu fiskstofnanna, mengun og umgengni um hafið. Þar mætti fræðast um ástand fiskstofna, umhverfismál og fleira sem snertir Ísland og hafið á lifandi og áhrifaríkan hátt, sögu fiskverndar, fiskifræði og hafrannsóknir. Sædýrasafn af þessum toga ætti að vera óður okkar Íslendinga til hafsins og lífríkis þess. Við höfum lagt á það áherslu á undanförnum árum að bjóða vandaða afþreyingu fyrir ferðamenn og heimafólk. Það fer ævinlega best á því að byggja hana á raunverulegum gildum og traustum grunni svo að saman fari fróðleikur og skemmtun. Væri íslenskt sædýrasafn grundvallað á þennan hátt á fræðilegum grunni, og vandað til þess með einstöku staðarvali, byggingarlist á heimsmælikvarða og sýningum af bestu gerð, mætti vel gera ráð fyrir að þangað kæmu a.m.k. 250 þús. gestir á ári, eða svipaður fjöldi og nú sækir Bláa lónið ár hvert. Þá má benda á að gert er ráð fyrir allt að 10% fjölgun ferðamanna á ári næstu árin. Tekjur af aðgangseyri, minjagripum og veitingum gætu því numið 200--350 millj. kr. á ári. Sædýrasöfn eru sérhæfð og dýr mannvirki, bæði í uppbyggingu og rekstri, þurfa flókinn búnað til að tryggja lífsskilyrði ,,íbúanna`` og mikla nákvæmni og alúð í daglegum rekstri. Því er rétt að gera ráð fyrir að uppbygging sædýrasafns gæti kostað 800--1.000 millj. kr. og rekstur á ári 80--100 millj. kr. Allt fer þetta þó eftir því hve hátt menn setja markið í mannvirkjum og annarri aðstöðu. Sædýrasafn, eins og hér er fjallað um, þarf að vera við fjöruborð, með annan fótinn á landi og hinn í sjó, ef svo má að orði komast, svo að gestir geti virt fyrir sér lífið í sjónum, og helst með aðstöðu fyrir báta til að flytja gesti. Slíka staði er eflaust að finna t.d. í Laugarnesi, á Seltjarnarnesi, Álftanesi, Keilisnesi, við Hvassahraun og víðar. Eigi safn af þessari stærð að bera sig er nauðsynlegt að það verði á höfuðborgarsvæðinu. Tillagan gerir því ráð fyrir að athugun beinist eingöngu að því svæði. Fyrirmyndir mætti að einhverju marki sækja í áhugaverð sædýrasöfn í nágrannalöndunum, ekki síst í Danmörku. Má benda á þrjú, þar sem áhersla er lögð m.a. á skólastarf og virkt samband við áhugasama um netið, þ.e. Nordsømuseet á Skagen, Kattegatcentret í Grenaa og Øresundsakvariet á Helsingjaeyri. Einnig má benda á áhugaverð söfn í Boston og Baltimore á austurströnd Bandaríkjanna en þau söfn leggja einnig mikla áherslu á skólastarf. Til gamans má geta að þessi söfn eru gölluð ,,garðar hafsins`` sem minnir á þá ágætu afþreyingu og fræðslu sem við búum við á höfuðborgarsvæðinu í Húsdýragarðinum og Grasagarðinum í Laugardal í Reykjavík. Ég efast um að sú barnafjölskylda finnist á höfuðborgarsvæðinu sem ekki leggur leið sína í þá garða nokkrum sinnum á góðviðrisdögum. Sædýrasafn yrði þó ekki að svo miklu leyti einskorðað við góðviðrisdaga. Slík söfn eru að megni til aðgengileg allt árið og án tillits til veðurs. Því má búast við jafnari og meiri aðsókn að slíku safni. Þáltill. þessi gerir ráð fyrir að ríkisstjórnin láti vinna kostnaðarútreikninga vegna safnsins, aðallega við undirbúning og ákvörðun um stofnsetningu, fræðslustefnu og rannsóknir í tengslum við safnið. Því er lagt til að metnar verði vandlega mögulegar leiðir varðandi fjármögnun, eignarhald og rekstrarform. Stefnt skal að því að þáttur ríkisins í fjármögnun og rekstri safnsins verði í lágmarki, leitað eftir samvinnu við fyrirtæki sem til greina gætu komið við kostun og uppbyggingu á rekstri, svo sem fyrirtæki í sjávarútvegi og tengdum greinum og ferðmennsku. Fjölmargir aðilar hefðu einnig beina hagsmuni af tilkomu sædýrasafns. Eins og ég hef þegar sagt skal áherslan fyrst lögð á að væntanlegt sædýrasafn sé óður til hafsins og lífríkis þess. Það yrði jafnframt og ekki síst þökk og virðing við þá sem hafa helgað hafsins ólgusjó störf sín á einn eða annan hátt. Hafið og lífríki þess er sá grunnur sem íslensk menning, íslenskur efnahagur og íslensk afkoma hefur byggst á frá upphafi byggðar. Við erum stolt af fortíð okkar og er tími til kominn að henni sé reistur veglegur minnisvarði.

Herra forseti. Ég fagna þeirri till. til þál. sem hér er til umræðu en lýsi mig algjörlega andvígan því sem fram kom í máli hv. frsm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur, að sædýrasafn á Íslandi geti ekki borið sig nema að það sé reist á höfuðborgarsvæðinu. Vísa ég þar til þeirra raka sem fram komu í framsöguræðu hennar en þar segir, með leyfi forseta: ,,Væri íslenskt sædýrasafn grundvallað á þennan hátt á fræðilegum grunni, og vandað til þess með einstöku staðarvali, byggingarlist á heimsmælikvarða og sýningum af bestu gerð, mætti vel gera ráð fyrir að þangað kæmu a.m.k. 250 þús. gestir á ári, eða svipaður fjöldi og nú sækir Bláa lónið ár hvert.`` Mér finnst þessi rök segja að að sjálfsögðu eigi að vera möguleiki á að reisa svona safn annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu. Við erum að tala um að það komi 250 þús. gestir í Bláa lónið. Það er á Suðurnesjum, í Grindavík. Væru settar í svona safn 800--1.000 millj. kr., eins og flutningsmenn gera ráð fyrir, er ég ekki í vafa um að það mætti reisa sædýrasafn eða ,,aquarium`` af þeim gæðum og þeirri stærð að ferðamenn hikuðu ekki við að fara af Reykjavíkursvæðinu til Suðurnesja til að komast í safn af því tagi. Það vill stundum gleymast að á Suðurnesjum er í dag mjög veglegt fræðasetur í Sandgerði sem rekið er af miklum myndarskap. Ég held að ef svona safn yrði reist í Reykjavík þá mundi það ganga að starfsemi eins og Fræðasetrinu í Sandgerði dauðri. Nær væri að skoða möguleikann á að efla það safn með því að setja upp, í þeirri aðstöðu sem þar er og nýrri aðstöðu sem reist yrði, sædýrasafn á heimsmælikvarða. Ég tel að það væri okkur til sóma að velta fyrir okkur slíkum aðgerðum nú þegar við horfum upp á hvernig kvótinn hefur flust frá Sandgerði og að þar er full þörf á nýjum atvinnutækifærum. Í raun er það okkur til skammar sem þjóð að hafa ekki almennilegt sædýrasafn á Íslandi. Erlendir ferðamenn sem hingað koma spyrja oft í forundran hvernig í ósköpunum standi á því að hér skuli ekki vera safn sem sýni þá nytjafiska sem við höfum byggt afkomu okkar á í gegnum tíðina. Þeir eiga í raun ekki orð yfir að þeir skuli hvergi geta farið og barið augum almennilegt sædýrasafn í landi sem hefur nánast eingöngu byggt afkomu sína á fiski. Þær tilraunir sem gerðar hafa verið til að setja upp sædýrasafn hafa flestar siglt í strand á tiltölulega skömmum tíma, sama hvort við tölum um sædýrasafnið sem var í Höfnum eða sædýrasafnið í Hafnarfirði. Það er vegna þess að yfirleitt hafa þar verið einstaklingar sem reyndu af veikum mætti að reka svona safn. Það virðist einfaldlega ekki standa undir sér. Flutningsmenn þeirrar þáltill. sem hér liggur fyrir gera ráð fyrir að í verkefnið fari verulegt opinbert fé, 800--1.000 millj. kr. til uppbyggingar, eins og hér er talað um. Þeir telja að reksturinn geti kostað 80--100 millj. kr. Ég held, herra forseti, að ef menn eru í alvöru að tala um að reisa hér sædýrasafn á heimsmælikvarða þá ættum við að finna því stað suður með sjó í tengslum við einhvern þeirra ferðamannastaða sem þar eru og draga til sín ferðamenn nú þegar. Okkur veitir ekkert af því að byggja upp fjölbreyttara atvinnulíf á Suðurnesjum en þar er núna. Í ljósi síðustu frétta um samdrátt sem virðist ætla að verða á Keflavíkurflugvelli held ég að einmitt eitthvað svona væri mjög sniðugt til að snúa við þeirri þróun sem fyrirsjáanleg er á framboði á störfum á Suðurnesjum.

Herra forseti. Það kom mér nokkuð á óvart að hv. þm. sem talaði hér síðast skyldi vera svo viðkvæmur í þessu máli og gerði þetta mál að engu máli. Þetta er ekkert smámál. Mér finnst að það sé að bera í bakkafullan lækinn að fara að togast á um staðsetningu safnsins hér og nú. Það hefur komið berlega fram að a.m.k. Reykvíkingar líta svo á að höfuðborgarsvæðið nái alveg til Keflavíkur og suður með sjó. Þetta er orðið eitt atvinnusvæði. Mér finnst tillagan sem hér er um að ræða góð. Hún er afar athyglisverð og þess vegna kemur það mér á óvart að menn skuli vera í einhverju togi um hvar þetta eigi að staðsetja. Ætli það sé ekki rétt að vinna verkið, eins og kemur fram í þessari þáltill., kanna kosti og galla safnsins, gera kostnaðarútreikninga o.s.frv.? Í þáltill. er ekkert talað um hvar eigi að staðsetja það. Það er auðvitað eitt af atriðunum sem þarf að taka út líka.

Herra forseti. Þáltill. er um að stofna sædýrasafn á höfuðborgarsvæðinu og 

Herra forseti. Ég held að við þingmenn séum nú almennt inni á þessari þáltill. Eins og fram hefur komið hefur þetta merkilegt nokk mistekist í a.m.k. tvö eða þrjú skipti. Það er náttúrlega sjálfsagt og eðlilegt að til svona safns verði stofnað með það að leiðarljósi hver er undirstaða hins efnahagslega sjálfstæðis sem við búum við. Í sjálfu sér er verið að togast hér á um hluti sem óþarfi er að eyða tíma í. Við ættum heldur að láta hraða þessari rannsókn og koma þessu máli í verk. Það væri þá eðlilegt að á síðari stigum yrði tekist á um hver staðsetningin ætti að vera. Hins vegar finnst mér vera mjög eðlilegt að þetta sé kannað og farið yfir kostnaðarþætti og annað sem er kannski, því miður, ekki allt of oft lagt upp með. Menn vissu þá út í hvaða peningaleg dæmi væri verið að fara. Varðandi höfuðborgarsvæðið og viðkvæmnina gagnvart því þá sé ég enga ástæðu til að menn geri það að bitbeini eins og hv. þm. gerði áðan.

Herra forseti. Mér sýnist að ég og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson séum sammála um að svona skoðun þurfi og eigi að fara fram, þ.e. varðandi stofnun sædýrasafns. En ég tel að við eigum ekki að skilyrða það með þeim hætti sem gert er í þessari till. til þál. Hér er það skilyrt að þetta verði eingöngu skoðað á höfuðborgarsvæðinu. Með leyfi forseta vitna ég í grg. en þar stendur: ,,Eigi safn af þessari stærð að bera sig er nauðsynlegt að það verði á höfuðborgarsvæðinu. Tillagan gerir því ráð fyrir að athugun beinist eingöngu að því svæði.`` Ef þessi till. til þál. gerði ráð fyrir því að við veltum því fyrir okkur í alvöru hvort við vildum sjá sædýrasafn, íslenskt sædýrasafn, og skoðað yrði hvar borgaði sig að reisa það þá væri ég tilbúinn að styðja það mál. En að skilyrða það með þessum hætti, að við séum eingöngu að tala um Reykjavík og nágrenni og skilja aðra hluta landsins frá í því sambandi þegar verið er að leggja til að nota eigi opinbert fé til að kanna hvort það borgi sig að reisa þetta eða ekki, því get ég ekki verið sammála.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þessar athugasemdir. Hins vegar held ég að hann hafi misskilið mig talsvert. Höfuðborgarsvæðið er nefnt í nokkuð víðari skilningi en hv. þm. hefur greinilega skilið það. Enda nefndi ég í ræðu minni, eins og stendur í þáltill., staði sem eru innan hans kjördæmis, t.d. á Keilisnesi, við Hvassahraun og víðar. Enn fremur tók ég það skýrt fram að mögulegar leiðir yrðu vandlega athugaðar og þáttur ríkisins yrði fyrst og fremst að kanna hver yrði kostnaðurinn við þetta, hver væri heppilegasta staðsetningin, hvers konar aðilar ættu að reka þetta o.s.frv. Ég hef undirbúið þessa ályktun í samvinnu við menn sem hafa kannað þessi mál. Þeir telja útilokað að reka sædýrasafn af þessari stærðargráðu nema það sé á höfuðborgarsvæðinu og það í víðtækum skilningi.

Herra forseti. Ég held að það sem þurfi til varðandi þessa till. til þál. sé að gera grein fyrir því í grg. með skýrum hætti hvað átt er við með ,,höfuðborgarsvæði``. Ég get ekki lesið annað út úr meðfylgjandi grg., þar sem t.d. er minnst á Vestmannaeyjar og Sandgerði, en að Sandgerði sé utan höfuðborgarsvæðis. Ég tel að ef við á annað borð ætlum, eins og ég sagði hér áðan, að fara að skoða það í alvöru hvort grundvöllur sé fyrir því að setja á laggirnar sædýrasafn eigum við að skoða það á landinu öllu til að byrja með og vinna síðan framhaldið í ljósi þeirra tillagna sem þá koma fram.

Herra forseti. Mér þykir afar leitt að hv. þm. Jón Gunnarsson skuli tala um ,,ef`` það eigi að reisa sædýrasafn. Ég hefði viljað heyra hann jákvæðari gagnvart hugmyndinni. Þáltill. mín byggist fyrst og fremst á skoðunum og niðurstöðum manna sem eru sérhæfðir í ferðamálum og hafa kannað möguleika á staðsetningu fyrir rekstur svona safns til hins ýtrasta. Niðurstaða þeirra er sú að það skuli vera byggt á höfuðborgarsvæðinu. En ég vona að hv. þingmaður átti sig líka á því að í dag er t.d. Akranessvæðið talið til höfuðborgarsvæðisins og það er jafnvel styttra til Sandgerðis en til Akraness.

Herra forseti. Það er rétt sem fram kemur hjá hv. flm., Láru Margréti Ragnarsdóttur, að höfuðborgarsvæðið, eins og menn eru farnir að tala um það í dag, nær kannski í hugum margra frá Akranesi og allt austur fyrir fjall, að Selfossi. Þess vegna finnst mér svo mikill óþarfi í sjálfu sér að orða grg. og tillöguna með þeim hætti sem hér er gert. Það hefði alveg verið hægt að láta við það sitja að hér kæmi fram till. til þál. um stofnun sædýrasafns sem ríkið samkvæmt þessari þáltill. mundi standa fyrir skoðun á hvar og hvernig ætti að vera og hvernig væri hægt að reka, en algjör óþarfi að bjóða upp á einmitt þá umræðu sem hér hefur verið með því að skilyrða staðsetninguna svo þröngt eins og fram kemur í tillögunni.

Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að fá að þakka þeim þingmönnum sem hafa verið hér í dag og undanfarið og stutt mig í þeirri viðleitni minni að koma þessari hugmynd um sædýrasafn á framfæri. Mér þykir leitt að hv. þm. Jón Gunnarsson skuli hafa misskilið það sem ég hef verið að segja og hafa verið svona hornóttur, ef segja má, út í skilgreiningu mína á höfuðborgarsvæðinu. Ég vinn þessa tillögu eftir vandlegar athuganir á því hvar möguleiki er á að reisa slíkt safn sem kostar þennan ekki litla pening og af þeim orsökum einum er vangaveltan um höfuðborgarsvæðið raunhæf. Ég hef ekki lagt í vana minn að koma í ræðustól með óraunhæfar röksemdir. Að öðru leyti þakka ég þingmönnum og þingheimi fyrir þann stuðning sem ég hef fengið og ég vonast til þess að þetta verk verði unnið hratt og að niðurstöður um það sem ég nefndi í ræðu minni verði tilbúnar fyrir 1. september á næsta ári.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. flm., Láru Margréti Ragnarsdóttur, að þessu máli verði hraðað, það verði skoðað, en jafnframt hvika ég ekkert frá þeirri skoðun minni að það þarf að breyta tillögunni í þá veru að hér séum við að tala um Ísland allt en ekki höfuðborgarsvæðið eitt og sér.

Hæstv. forseti. Hvort sem það heitir höfuðborgarsvæði eða annað erum við sammála um að sædýrasafnið, sem yrði óður til hafsins, yrði Íslandi allt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um eflingu sjálfboðastarfs. Þáltill. er svohljóðandi: Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa nefnd sem meti stöðu sjálfboðastarfs á Íslandi, hvernig megi efla virðingu fyrir því starfi og auka mikilvægi þess íslensku samfélagi til framdráttar. Nefndin athugi og hvort hægt er að bæta aðstæður frjálsra félagasamtaka hér á landi svo að starf þeirra megi eflast til samræmis við það sem best gerist í öðrum löndum. Nefndarmenn verði þrír, skipaðir af ráðherra. Nefndin skili tillögum sínum fyrir 1. september 2004. Sjálfboðastarf þekkjum við öll og það hefur skipað ákveðinn sess í íslensku samfélagi um langan aldur. Ég held að við höfum séð best sl. laugardagskvöld í söfnun fyrir Sjónarhól hverju sjálfboðastarf getur áorkað. Hjálparsveitir hafa unnið þrekvirki og þakka verður ósérhlífnu starfi meðlima þeirra. Íþróttafélög og barna- og unglingastarf hefur oft og tíðum byggst á sjálfboðastarfi og svo mætti lengi telja. Íslendingar hafa einnig veitt fátækum þjóðum aðstoð með sjálfboðavinnu, ýmist í þeim ríkjum þar sem aðstoðar hefur verið þörf eða m.a. með peningasöfnun hér á landi. Fatasöfnun er heldur ekki óþekkt. Meðal stórra samtaka og félaga sem byggst hafa á framlagi sjálfboðaliða eru Íþróttasamband Íslands, Landsbjörg, Kvenfélagið Hringurinn, Rauði kross Íslands og svo mætti telja áfram. Árið 2001 var ár sjálfboðastarfs hjá Sameinuðu þjóðunum. Það ár var haldin ráðstefna hér á landi þar sem íslenskir og erlendir fyrirlesarar skiptust á skoðunum. Margt var gert á þessu ári sjálfboðastarfs hér heima. Umræða var einnig á Alþingi um þessi mál og hún gæti nýst í starfi þeirrar nefndar sem ég legg til að ráðherra skipi. Þrátt fyrir að flestir geri sér grein fyrir mikilvægi þess starfs sem sjálfboðaliðar vinna skortir nokkuð á fullan skilning í þeim efnum. Því hafa ýmsir aðilar, m.a. Evrópuráðsþingið, lagt til og beint þeim tilmælum til aðildarríkja Evrópuráðsins að störf sjálfboðaliða verði metin að verðleikum en rannsóknir hafa sýnt fram á að þau eru stór hluti af landsframleiðslu hvers ríkis, allt frá 10--20%. Þeir sem bjóða krafta sína til sjálfboðastarfa öðlast oft mikla reynslu sem ekki verður aflað annars staðar og þeir fá líka mikla lífsfyllingu út úr þessu starfi. Víða erlendis er slík starfsreynsla metin til fulls á við reynslu sem aflað er í launuðu starfi en svo er ekki hér nema að takmörkuðu leyti. Það er þó gleðiefni að það hefur verið gert á síðari árum í meira mæli en var. Það er álit mitt að þessu þurfi að breyta. Því er lagt til að nefndin meti hvernig efla megi virðingu fyrir starfi sjálfboðaliða og hvort breyta megi lögum á þann hátt að kveðið verði á um að við mat á hæfni þeirra sem sækja um opinber störf skuli tekið fullt tillit til reynslu sem aflað hefur verið í sjálfboðastarfi. Ég get nefnt nokkra hópa. Ýmsir sem vinna heima vilja gjarnan vinna úti hluta dags en sækjast þá ekki alltaf eftir launuðu starfi heldur leita allt eins að vettvangi þar sem þeir geta látið gott af sér leiða og þegið ánægju og virðingu í stað launa. Það má einnig nefna t.d. eftirlaunaþega og námsmenn. Það er fjöldi fólks í þjóðfélaginu sem er tilbúið til þess að rétta hjálparhönd þegar á reynir. Vegna breyttra þjóðfélagsskilyrða og þess að fólk, báðir foreldrar t.d., hjón eða sambýlismenn, vinnur fullt launað starf í meiri hluta tilvika er því miður full ástæða til að hvetja fólk til þess að leggja sjálfboðastarfi lið. Slíka fórnfýsi þarf ekki bara að virkja heldur þarf að sýna henni fulla virðingu og sóma. Störf sjálfboðaliða eru mikilvægur þáttur í hverju samfélagi. Þetta eru oft störf sem hvorki ríki né einkafyrirtæki hafa tök á að sinna. Þess vegna er rík ástæða til að athuga hvort bæta megi á einhvern hátt umhverfið sem frjáls félagasamtök búa við hér á landi og þá er ég að ræða um félagasamtökin sjálf. Sparnaður þjóðfélagsins af vinnu sjálfboðaliða er nefnilega ómældur, nefndin gæti aflað grunnupplýsinga um þann sparnað og þær gætu reynst mikilvægt tæki við hagstjórn.

Herra forseti. Ég er ein af meðflm. þessarar þáltill. um eflingu sjálfboðastarfs. Við erum flm. úr öllum flokkum sem styðjum þetta ágæta mál og ég held að allir geti verið sammála um að störf sjálfboðaliða eru mikilvæg og oft vanmetin. Því er ástæða til þess að fara að ráðum Evrópuráðsþingsins og þeim tilmælum til aðildarríkjanna að meta starf sjálfboðaliða að verðleikum. Eins og kemur fram í grg. má ætla að störf sjálfboðaliða geti verið allt að 10--20% af landsframleiðslu hvers ríkis. Þetta er falið í hagskýrslum okkar og því er jafnsjálfsagt að gerð sé úttekt á þessu hér sem annars staðar. Eins er áhugavert að skoða hvort starfsreynsla í sjálfboðastarfi sé ekki jafngild og í launuðu starfi þegar verið er að sækja um störf og þá eigi atvinnurekendur einnig að taka tillit til reynslu í sjálfboðaliðastarfi sem öðru. Þetta er að hluta til í sama anda og till. til þál. um eflingu félagslegs forvarnastarfs sem við, þrír þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, höfum lagt fram en þar viljum við gera meira en þessa úttekt sem fram kemur í þáltill. og að efla virðingu fyrir sjálfboðaliðastarfi. Við viljum að unnin verði rammaáætlun um eflingu hvers kyns félagslegs forvarnastarfs sem verði liður í aðgerðum til að berjast gegn notkun ávana- og fíkniefna og efla þroska, félagsvitund og bæta andlegt og líkamlegt heilbrigði ungs fólks. Við erum að taka þarna út ákveðna þætti því að eins og við vitum er sjálfboðavinnan ekki síður í íþróttafélögunum og í félagslegu forvarnastarfi barna og unglinga en hjá hinum fullorðnu og þá ekki síður hjá öldruðum. Við þekkjum öll framlög hjálparsveitanna sem eru ómetanleg og vekur aðdáun og umhugsun margra útlendinga. Það vekur virðingu margra hversu óhemjumikið vinnuframlag menn eru tilbúnir til að leggja á sig til að vinna að hjálparsveitarstarfi. Ég tel að þessi þáltill. ætti eftir slíka kortlagningu að hjálpa okkur að nýta betur störf þeirra sem vinna sjálfboðastörf og meta framlag þeirra að verðleikum og þá á sama tíma að geta styrkt þau félagasamtök sem sjálfboðaliðarnir vinna í því að með meiri virðingu og skilningi fyrir þeirra störfum ætti samhliða að koma aukinn opinber stuðningur og bætt aðstaða til að efla hvers kyns félagsstarf þeirra sem vinna í sjálfboðavinnu.

Virðulegi forseti. Ég er einn af flm. þessarar tillögu um eflingu sjálfboðaliðastarfs. Íslenska þjóðin hefur sem betur fer um áratuga skeið, ef ekki alda, notið þess að hér á landi hefur verið öflugt sjálfboðaliðastarf með ýmsum formerkjum. Vissulega var það svo að menn söfnuðust saman til sjálfboðaliðastarfa löngu áður en slík félög urðu til, þó að þau hafi vissulega snemma orðið til hér á landi. Ber kannski sérstaklega að minnast þess að það voru ákveðnir frumkvöðlar sem stofnuðu til sjóbjörgunarsamstarfsins fyrir margt löngu sem var forveri Slysavarnafélags Íslands og annarra samtaka og deilda úti um land sem störfuðu að björgun mannslífa og efldu vitund fólks um að vítt og breitt um landsbyggðina væri hópur manna tilbúinn til að leggja á sig ómæld störf til þess að þjóna þjóð sinni þegar þannig bæri að. Það hefur verið sammerkt íslensku þjóðinni í áratugi og aldir að takast á við verkefni og sameinast um að leysa ákveðna hluti sem þjóðinni hefur fundist að þyrfti að taka á á hverjum tíma. Þetta er lærdómur og kannski innbyggt í þjóðarsálina. Nærtækt er að minna á söfnun sem fór fram um síðustu helgi þar sem efnt var til samskota í sambandi við Sjónarhól og áberandi hve vel þjóðin brást við slíku samskoti og slíku samstarfi, þar sem þjóðin var sammála um að þurfti að taka á. Öll þau störf sem unnin eru af sjálfboðaliðum, bæði í íslensku þjóðfélagi og reyndar líka af Íslendingum utan landsteinanna, eru hverri þjóð mjög verðmæt. Það er kannski erfitt að leggja nákvæmt mat á verðmætið í einhverjum skölum en það er sjálfsagt ekki ofmælt að það megi meta þetta til tuga prósenta þegar málið er skoðað í samhengi fyrir þjóð. Nú er það auðvitað svo, virðulegi forseti, að það reynir misjafnlega mikið á sjálfboðaliðastarfið og það er misjafnlega krefjandi. Sá farvegur sem hefur orðið á björgunar- og aðstoðarstörfum hér á landi, að sameina mörg hjálparsamtök í ein samtök, Landsbjörg, er skref sem var stigið fyrir nokkrum árum og hefur verið mjög til góðs. Þar er verið að þjálfa og efla fólk til hópstarfa. Það er auðvitað þannig, og það vita menn eins og sá sem hér stendur og hefur verið skipstjóri áratugum saman, að skipshöfn er aðeins góð ef allir hlekkirnir í henni virka. Það er nákvæmlega eins með hjálparstarf. Hjálparstarf er aðeins í lagi ef allir hlekkirnir í keðjunni sem ætlað er að taka þátt í viðkomandi hjálparstarfi virka og eru tilbúnir til þess að leysa þau störf af hendi með því hugarfari að menn séu að vinna verk sem komi bæði þeim sjálfum og öðrum vel í þjóðfélaginu og það sé ekki endilega verið að horfa til launa eða verðlauna í því sambandi. En að sjálfsögðu gera hjálparsamtök kröfu til þess að þeirra hlutur í þjóðfélaginu sé virtur og að ákveðin virðing sé borin fyrir þeim störfum sem unnin eru. Það er mjög eðlilegt. Við getum kannski gert þessi störf verðmætari með því m.a. að vinna að því sem lagt er til í þáltill., að meta þessi störf, að efla þau, að verðlauna störfin sem unnin eru og okkur til góðs, og einnig að meta þá reynslu sem fylgir því að taka þátt í alls konar hjáparstarfsemi, hvort sem það eru líknarfélög, björgunarfélög eða önnur samtök sem stofnað er til í ákveðnum tilgangi til þess að takast á við ákveðin vandamál sem okkur finnast vera í íslensku þjóðfélagi. Ég held að það væri vissulega þörf á því, virðulegi forseti, ef hægt væri, að búa til einhvern viðmiðunarskala um hvernig hægt væri að meta slík störf t.d. til launa, launareynslu eða starfsreynslu þegar menn eru að sækja um atvinnu eða vinna önnur störf. Auðvitað er það svo, virðulegi forseti, og ber að þakka það, að atvinnurekendur á Íslandi hafa horft fram hjá því við margan starfsmanninn sem hefur verið fullstarfandi í hjálparsamtökum og þurft að hverfa úr vinnu tímabundið og mjög snögglega. Launagreiðendur og atvinnurekendur hafa virt það við sína starfsmenn og borið af því kostnað og ekki séð eftir því. Það ber að þakka. Hjálparstarf á Íslandi væri ekki jafnöflugt og það er, ef atvinnurekendur hefðu ekki almennt litið til hjálparstarfsins með svo jákvæðu hugarfari. En það er ekki þar með sagt að við getum ekki metið þessa reynslu betur, lagt meira mat á hana eða stýrt henni til betri niðurstöðu og betri afreka, ef hægt er að orða það svo, því vissulega eru unnin afrek oft og tíðum í sjálboðastarfi, hvort sem við erum að tala um hjálparsamtök eins og Kvenfélagið Hringinn, mæðrastyrksnefnd eða björgunarfélög. Þetta vildi ég sagt hafa, virðulegi forseti. Ég tel að hér sé verið að hreyfa mjög þörfu máli og vonast til þess að niðurstaðan af því starfi sem hér er lagt upp með að verði skoðað, verði mjög jákvæð og við séum þá að veita málum frekara brautargengi.

Hæstv. forseti. Hér er hreyft merku máli. Eins og komið hefur fram í ræðum hv. þm. eru ýmsar leiðir til þess að efla sjálfboðastarf hér á landi sem er afskaplega mikilvægur þáttur í okkar menningar- og þjóðlífi. Ég held þó að áhrifaríkasta leiðin til þess að gera það sé ef til vill að veita skattaívilnanir til hjálpar- og mannúðarsamtaka sem að þessum málum starfa. Ég vil minna á það að fyrir þinginu liggur þáltill. sem ég er 1. flm. að, þar sem gert er ráð fyrir að ríkisstjórnin skipi nefnd til þess að fara yfir þessi mál með það fyrir augum að veita auknar heimildir til þess að draga frá tekjum framlög til menningar- og mannúðarsamtaka. Það er athyglisverð staðreynd að í öllum löndum sem ég þekki til erlendis er einstaklingum heimilt að draga frá tekjum ákveðna upphæð áður en hún kemur til skatts ef hún er lögð til mannúðarsamtaka, hjálpar- eða líknarstarfs. Nokkrir starfsmenn hjálparsamtaka hér á landi tóku sér fyrir hendur að skoða þessi mál núna á síðustu vikum. Þeir skoðuðu m.a. hvernig þessum málum væri háttað í sjö löndum sem Íslendingar hafa öll mikil samskipti við og alls staðar voru heimildir til skattfrádráttar vegna framlaga til mannúðar- og líknarmála. Það er umhugsunarefni hvers vegna svo er ekki hér. Við vitum að fyrirtæki hafa vissar heimildir til þess að leggja líknarsamtökum, listasamtökum og ýmsum öðrum samtökum lið og njóta skattfrádráttar, að 0,5% af veltu. Engu að síður held ég að ástandið sé þannig að það vanti mikið upp á að fyrirtæki sem hafa fengið aðstöðu til þess að starfa hér á landi greiði samfélaginu, sem þau standa í svo mikilli skuld við, til baka með slíkum framlögum. Einnig þar væri því ástæða til að rýmka heimildir og á Alþingi hafa verið fluttar tillögur um það að tvöföldun á framlagi til menningarmála gæti komið til frádráttar tekjum áður en fyrirtæki færu að greiða tekjuskatt. Það er gert ráð fyrir því í þessari tillögu sem ég nefndi áðan að slík tvöföldun gæti einnig komið til greina gagnvart einstaklingum. Ég held að í stað þess að hjálparsamtök, líknarsamtök og önnur séu sífellt að betla af ríkisvaldinu um framlög til sinna þörfu mála og starfsemi, sé mjög athugandi að fólkið í landinu fái tækifæri til þess að ákveða sjálft hvaða samtökum, hvaða hjálparstarfi, hvaða björgunarstarfi það vill helst leggja lið. Ég er ekki viss um að ríkið sé alltaf besti aðilinn til þess að ákveða það og eins og kom fram hér áðan þá sparar sjálfboðaliðastarf gífurlega mikla fjármuni fyrir hið opinbera. Þess vegna ætti ríkið og hið opinbera að viðurkenna nauðsynlegt starf hjálparsamtakanna í landinu með því einmitt að veita einstaklingum heimild til frádráttar frá skatti vegna framlaga til menningar- og líknarstarfsemi, hjálparstarfsemi, og huga að rýmkuðum heimildum fyrir fyrirtæki.

Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst fá að þakka meðflutningsmönnum mínum, hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni, hv. þm. Þuríði Backman og hv. þm. Einari Karli Haraldssyni, fyrir þeirra innlegg í þetta mál. Þær athugasemdir sem þau komu fram með voru afskaplega athyglisverðar og góðar. Ég vil kannski fyrst byrja á því að nefna þá athugasemd sem hv. þm. Einar Karl Haraldsson gerði um þau félög sem væru að vinna og efla íslenska menningu eða stæðu í björgunarstarfi eða öðru sjálfboðastarfi. Ég held að við sem höfum talað í þessi máli höfum öll reynslu af því að vinna bæði að mannúðar- og líknarmálum og menningarmálum í sjálfboðastarfi og að sjálfsögðu gerir tillaga þessi ráð fyrir að það sé velt við hverjum steini í þessu efni. Ég vil líka gjarnan nefna athugasemdir hv. þm. Þuríðar Backman um þann félagslega þroska sem margir hafa fengið út úr sjálfboðastarfi. Ekki síst það að fjölmargir, eins og hún nefndi, ávana- og fíkniefnasjúklingar og aðrir aðilar sem eiga við einhverja röskun eða andlegan leiða að stríða hafa fengið útrás í svona starfi. Í raun og veru ekki bara útrás heldur sjálfstraust við að vinna slík störf. Þeir hafa byrjað smátt en síðan vaxið og ég veit dæmi þess að margir hafa orðið leiðandi afl í okkar þjóðfélagi einmitt í gegnum slík störf. Ég er líka afskaplega þakklát fyrir það að til viðbótar við þá þingmenn sem ég hef nefnt núna eru á þessu frv. hv. þm. Gunnar Birgisson og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir svo að þessi tillaga er þverpólitísk. Það kemur heim og saman við það sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson nefndi, að Íslendingar sameinast um að takast á um ýmsa hluti og oftast erum við frekar sameinuð en sundruð. Það er eins og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson nefndi, innbyggt í okkur að þegar á þarf að halda þá stöndum við Íslendingar saman. Þess vegna er svo mikilvægt að þessi störf njóti þeirrar virðingar í nútímaþjóðfélagi sem nauðsyn er á í dag. Þau eru unnin mikið í hljóði og við vitum afskaplega lítið um það sem fólk er að gera í sínum viðbótartíma, ef það á einhvern, og leggur jafnvel á sig ofan á allt annað, til þess að koma málum í höfn. Því tel ég að full ástæða sé til þess að taka formlega á þessu máli eins og ég legg til í þáltill.