Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Björn Þorláksson) : Nefnd sú, sem haft hefir mál þetta til meðferðar, hefir ekki haft langan tíma til að athuga það; hún fjekk það fyrst í gærkvöldi og varð að skila nefndarálitinu í morgun. Skoðanir nefndarinnar á málinu eru allsundurleitar. Einn nefndarmanna er algjörlega á móti frumv., tveir leggja til að það sje samþykt óbreytt, og tveir hafa lýst yfir því, að þeir sjeu því samþykkir, að frv. gangi fram með breytingum. Þeir vilja að verðhækkunargjaldið á vörum þeim, sem nefndar eru í 10 fyrstu liðum 3. gr. frv., sje fært niður í 1%, þar sem frv. ætlast til, að það sje 3% af öllum þeim vörutegundum, sem frv. nefnir. Jeg get því ekki talað fyrir hönd allrar nefndarinnar, heldur að eins fyrir mig, og þann eina nefndarmann, sem mjer varð samferða. Jeg vil geta þess, að það hefir verið gjörð áætlun um, hve miklar tekjur frumv. þetta mundi gefa landssjóði, ef það yrði samþ. óbreytt, eins og það liggur nú fyrir, og líkt verðlag hjeldist á vörum næsta fjárhagstímabil og nú er, og hefir niðurstaðan orðið sú, að það mundi verða um 375000 kr. á ári, eða um 700000 kr. á fjárhagstímabilinu. Nú þarf tæplega að gjöra ráð fyrir, að verð haldist svo hátt á íslenskum vörum allt tímabilið, sjerstaklega á ull, og sjálfsagt ýmsu fleira. Það mun því naumast mega gjöra ráð fyrir meiri tekjuauka af frumv. þessu, en 200 þús. kr. á ári eða 400000 kr. á fjárhagstímabilinu. Þótt tekjuaukinn yrði ekki meiri en þetta, þá er þó með því fengið fje til að standast tekjuhalla þann, sem ráðgjörður er í fjárlögunum, að mestu leyti. Tekjuhallinn á fjárlögunum er nú á 4. hundrað þúsund kr.; í fjáraukalögum er gjört ráð fyrir yfir 100000 kr. útgjöldum, og ef frv. um dýrtíðaruppbót handa starfsmönnum landsins kemst í gildi, þá mun það hafa í för með sjer um 50000 kr. útgjöld á fjárhagstímabilinu. Þegar allt þetta er saman talið, þá vanta um 450000 kr. upp á að áætlaðar tekjur jafnist við áætluð gjöld á fjárhagstímabilinu. Ætti því hinn áætlaði tekjuauki, sem frv. þetta á að veita, að vega nokkurn veginn móti tekjuhallanum, þótt hann sje eigi talinn meiri en 400000 þús. kr., og við meira má ekki búast; minna getur það hæglega orðið. Í fjárlögunum í ár eru ýmsar framkvæmdir, svo sem vegalagningar og síma, bundnar því skilyrði, að fje sje fyrir hendi. Nú vonum vjer, að þetta frv. muni gefa svo mikið, að engar af þessum framkvæmdum þurfi að stranda á fjeskorti, þótt þær mundu gjöra það, ef þetta frumvarp verður ekki að lögum. Jeg skal taka það fram, að við, sem viljum fá máli þessu framgengt, leggjum mikla áherslu á, að það sje samþykt óbreytt hjer í deild. Eins og jeg gat um áðan, vildu tveir af nefndarmönnum fá verðhækkunartollinn á 10 fyrstu liðum frv. lækkaðan úr, 3% ofan í 1%. Þetta nær til sjálfra afurðanna.  (Karl Einarsson: Ekki allra)  . Flestra þó, og við það mundi gjaldið lækka svo tilfinnanlega, að litlu mundi landssjóð muna sá tekjuauki, sem frumv. þetta veitti þá. En mjer finst tekjuaukinn ekki mega vera minni en hjer er ásetlað, ef hægt á að vera að segja, að þingið hafi gengið sæmilega frá fjárhag landsins. Ef hv. nefndarmenn koma með brtt, þá, sem þeir töluðu um í nefndinni, og hún fær framgang, þá verður málið að fara aftur til hv. Nd., en með því er því stofnað í ekki alllitla hættu, er jeg tel illa farið og mikinn skaða, ef það skyldi stranda í þinginu. Jeg held að 3% verðhækkunartollur geti engum orðið tilfinnanlegur, ef varan selst fram yfir hið allháa lágmark, sem sett er; seljist hún það ekki, kemur tollurinn ekki til greina. Jeg hefði meira að segja getað samþ. 4% verðhækkunartoll, ef því hefði verið að skifta, en uni vel við þetta, sem er. Finn jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frumv. að sinni, en legg til, að það fái að ganga fram.

Hákon Kristófersson : Eins og nefndarálitið ber með sjer, kom jeg með þá tillögu, að frumv. næði ekki fram að ganga. Jeg lít svo á, að ef frumv. er samþ., þá sje ekki óverulegum skatti dembt á framleiðsluna, sjerstaklega á þær afurðir, sem framleiddar eru úr sjónum, einkum þegar þess er gætt, að þegar hvílir nú tollur á fiski og síld; má því svo kalla, að hjer sje um stórskatt að ræða, að því er þessar vörutegundir snertir. Það er satt, að vörur eru nú í háu verði, en framleiðslukostnaðurinn er líka langt fram yfir það, sem venjulegt er, svo jeg efast um, að arður verði stórum meiri af sjávarútvegi í ár en að undanförnu. Það kann að vera, að veiðar á seglskipum gefi eitthvað meira í aðra hönd. Þótt ýmislegt, sem til útgjörðar heyrir, hafi hækkað í verði, kemst þó ekkert í samanburð við verðhækkunina á salti. Með tilliti til verðhækkunarinnar á kolum, kemur það lang tilfinnanlegast niður á sjómönnum. Jeg hefi fengið upplýsingar hjá útgerðarmönnum um það, að hagurinn af útgjörð muni ekkert vera meiri en í meðalári. Hví hefir það ekki verið áður gjört, að leggja hærra útflutningsgjald á fisk, úr því að hagurinn er ekkert meiri nú en oft áður? En þó nú færi svo, að einhver ágóði yrði hjá útgjörðarmönnum í ár, þá væri það ekki nema vel farið, því bæði gæti slíkt hvatt menn til framfara fyrirtækja, og svo yrði það til að jafna upp halla, sem áður kann að hafa verið. En það mun vera hið sanna í þessu máli, að flytjendur frv. þessa sjá ofsjónum yfir háu verði hjá útgjörðar- og sjómönnum, eins og hjá bændum, og vilja fá einhvern skatt lagðan á framleiðslu þeirra, svo frekar megi miðla einhverjum þurfamanni, og vitanlega eru þeir margir, sem kjósa heldur að lifa á þann hátt, að reyna að fá fje frá þinginu, auðvitað fyrir eitthvert vísindalegt kák, heldur en að vera í flokki þeirra manna, sem reyna að framleiða og eru nú mest öfundaðir. Þess vil jeg líka geta, að jeg skil ekki, hvers vegna háttv. flutnm. koma með þetta frv. nú fyrst á slitadögum þingsins, vitandi það, að margar afurðir eru farnar út úr landinu, sem t. d. útlendingar hafa átt, og þeir hefðu þó engu síður átt að vera skyldir að borga af en við. Jeg hefði betur kunnað við, að bæði innlendir menn og útlendir ættu að borga tollinn af afla sínum, en nú munu t. d. Norðmenn búnir að flytja út mest alla sína síld, og því fríir við skattgreiðslu af henni. Jeg get þess vegna ekki sjeð, ef rjettlætingarvert hefði verið að koma með frv., hvers vegna það kom þá ekki fyrr. Já, það er ekki einungis tollhækkunin; hún veg mjer ekki feikilega í augum, því að jeg býst ekki við, að hún setji neinn á höfuðið, en það er aðferðin, sem notuð er, til þess að koma þessu frv. á, einkum í hv. Nd., og jeg hygg að eitthvað svipað hafi átt sjer stað hjer í Ed. Mönnum er kunnugt, að þessi vandræða- eða velferðar- eða bjargráðanefnd, eða hvað hún heitir, kom með frv., sem var felt bæði frá nefnd og 2. umr. í Nd. Þá sama daginn áttu margir fund með sjer og bundust þar með loforðum, ef ekki helgum svardögum, að þeir skyldu verða samtaka um það, að fella öll frv., sem færu fram á tollhækkun.  (Steingrímur Jónsson : Voru það þversummenn ?)  . Það skal jeg ekki segja, en það voru menn úr sama flokki og háttv. fyrirspyrjandi (Stgr. J.), og víst bæði úr langsum- og krossflokki. Þetta er ekki sagt í þeirri meiningu að uppnefna flokkana, en mjer datt það í hug sem sennilegt, að ef Sjálfstæðismenn væru kallaðir þversum menn, af því jeg telst til þeirra, að þá væru Sambandsm. rjettnefndir kross menn. Það voru menn af öllum flokkum í þinginu. Jeg hafði þá æru að vera boðaður á þenna fund. Jeg skal ekki segja, hvort þessa aðferð hefði átt að hafa gagnvart frumv., en hún varð nú ofan á. Jeg heyri að þm. úr Nd. er að segja, að jeg eigi ekki að vera að ljúga, en jeg vil spyrja þann hv. þm., á jeg að bæta meiri sannleik við? Það var margt talað á fundinum þeim, og margir voru skörulegri þá, en jeg hygg þeir hafi verið, þá er flokksmenn þeirra fóru að ávíta þá á flokksfundum fyrir tiltækið. Afleiðingin varð, að þessari nefnd með mörgu nöfnin þótti sjer misboðið og tók það ráð að segja af sjer. Jeg skal ekki segja nema það hafi verið hið hyggilegasta af henni, og um leið það, sem best henti eftir atvikum. Eftir allar fyrirgefningarbænirnar og traustyfirlýsingarnar í sameinuðu þingi virðist mjer, að allir þessir menn; sem enga tollhækkun vildu, hafi látið kúgast af sínum flokki og gangi nú svo fast fram, að þeir vilji enga brtt. aðhyllast. Jeg skal engan dóm á það leggja, en vil segja það í sambandi við þetta, að þeir menn, sem á þessum fundi voru, áttu rjett á að vita að von væri á breytingu, en ekki þó þeirri, að þrír flokkar tækju sig saman með leynd og ljetu okkur ekkert vita, sem köllum okkur svo nefnda Sjálfstæðism., en erum eðlilega uppnefndir með þvers um nafni. Mjer finst þetta svo óheiðarleg aðferð, að jeg mundi ekki ganga með frv., þó jeg gæti vel unað við það að öðru leyti;. þykir það líka nærri óþarfi. Hvers vegna var ekki komið með svona frv. 1913? Þá. kom jeg fyrst sjálfur á þing, og jeg man það, að mjer ofbauð sá tekjuhalli, er var þá á fjárlögunum. Það segja kann ske sumir að þetta frv. sje fram komið vegna tekjuhallans, og það er auðvitað æskilegt að jafna hann, en er þess frekari þörf nú en svo oft áður ? Jeg vil fullyrða, að engin hefði komið með þetta frv., ef ekki hefði verið þetta. háa verð á öllum land- og sjávarafurðum. Þingið vill ekki lofa mönnum að njóta þess þetta eina einasta ár. Mjer vitanlega er ekki gjört mikið af hálfu hins opinbera til þess að hjálpa mönnum í misæri, og þetta ár í ár er misæri. Nú kemur það harðast niður á þessar stjettir, en í fyrra og næsta ár harðast niður á hinum. Nú finst þinginu verðið of hátt og því nauðsynlegt að reisa skorður við því. Háttv. framsm. (B. Þ.) gat þess, að það hefði farist fyrir brtt., sem einn af nefndarmönnum, hv. þm. Vestm. (K. E.), taldi: nauðsynlega. Jeg bjóst við þessari brtt., og af tvennu illu hefði mjer þótt hún skárri en frv., þó ljótt sje frá að segja. Þá er mint á að meðal annars, sem rjettlæti framgang frv., sje fjárvöntunin; það verði að jafna hallann í fjárlögunum, en til þess er ekki frekari nauðsyn nú en oftast áður. Enda virðist líka einmitt framkoma ýmsra þm. benda á það, að þeim sje ekki svo ákaflega sárt um tekjuhallann.  (Sigurður Stefánsson: Sbr. Fúlilækur)  . Samanber margt og margt, bitlinga og fleira; launahækkun getur að vísu á stundum verið rjettlát, en sumt af því, sem flotið. hefir í gegn 1914, mun verða talið efamál hve byggist á miklu rjettlæti.  (Jón Þorkelsson: Ekki var jeg á þingi þá, 1914)  . Nei, en 1915, það var leiðinlegt að ein launaviðbótin flaut þar á atkvæði, sem hún hefði ekki átt að fljóta á. Jeg ætlaði ekki að fara að tala um það nú, en af því hv. 6. kgk. (J. Þ.) fór að grípa fram í, þá vildi jeg minna hann á þetta, ef það hefði fallið í gleymsku hjá hv. þm.  (Jón Þorkelsson: 1914?)  . Nei, mjer varð eðlilega mismæli, sem oftar, ætlaði að segja 1915; það var gott, að hv. þm. benti mjer á þetta mismæli, mjer hefði þótt leitt, hefði jeg ekki getað leiðrjett það einhvern veginn núna. Það voru fyrir skömmu frv. á ferðinni í hv. Nd. um tekjuskatt af embættislaunum og stimpilgjald. Þótt það hefði ekki orðið nema 10–15 aura frímerki á hvern víxil eða verðbrjef, þá hefði það safnast þegar saman hefði verið komið. Þessi frv. voru bæði feld í Nd., annaðhvort af því, að hún hefir haldið, að þess gjörðist ekki þörf, eða búist við, að þegar hún væri búin að unga út þessum fúleggjum sínum, þá væri hag landssjóðs borgið.  (Jón Þorkelsson: Þetta eru fullrjettisorð)  . Hv. framsm. (B. Þ.) sagði, að ef brtt. yrði samþ., þá gæti það felt frv. Jeg lít öðru vísi á, því að sá hraði hefir oft verið á málum hjer í þinglok, að þau hafa verið afgreidd á fáum klukkutímum. Hv. framsm. (B. Þ.) sagði, að útgjörðarmenn myndu ekki finna til þessa skatts. En það eru svo margvísleg gjöld, sem hvíla nú á útgerðarmönnum og erfiðleikar margs konar; og þess ber einnig að gæta, þegar litið er á hagnaðarhliðina. Jeg segi svo ekki meira að sinni, þótt nóg hafi jeg til, en vildi gjarna að þetta frv. yrði jarðað sómasamlega, en gangi það fram, þá gengur það fram fyrir ofbeldi og kúgun, er beitt hefir verið af fylgismönnum þess.



Það eru einstaka atriði í ræðu hv. þm. Barð. (H. K.), sem jeg ætla að gjöra aths. við. Hann virtist vera á móti tollhækkun á sjávarafurðum, og færði þá ástæðu fyrir því, að tollur væri á þeim fyrir; en þessi beini tollur er svo lágur, að fyrir þá sök er engin ástæða til að fella þetta frv. Hann er ekki nema 32 aurar á skpd. Jeg játa að þessi tollur verður nú um 1 kr. á skpd. með því verði, sem nú er á fiski, en lækkar að sama skapi og fisk: verðið lækkar. Þá spurði hv. þm. Barð. (H. K.), hvers vegna svona tollur hefði ekki verið lagður á áður. Orsökin er sú, að íslenskar afurðir hafa aldrei verið í jafn háu verði sem nú, og aldrei því þolað eins vel og nú lítinn toll. Þetta gildir jafnt land og sjávarafurðir. Þá spurði hann, hvers vegna málið væri svona seint á ferðinni. Því ætla jeg ekki að svara; jeg ber enga ábyrgð á því og deildni ekki heldur, en það gengur oft svo, að menn eru seinir á sjer. En það er þó betra að sjá seint en aldrei það, sem til bóta má verða. Þá átaldi hv. þm. aðferðina, sem notuð hefði verið til þess að koma þessu máli fram. Jeg veit ekki til, að aðferðin hafi verið þannig, að það þurfi að vera nokkur ástæða til aðfinslu. Menn hafa sjálfsagt borið sig saman í flokkunum, og það álít jeg heppilega aðferð, því að það hefir gengið töluvert erfiðlega að fá menn til að sameina sig um það. Þá áleit hv. þm. ekki þörf á frv., því hann kvaðst líta svo á tekjuhallann, að ekki væri mikil ástæða til að bæta úr honum. Þetta rökstuddi hann með því, að það hefði oft áður verið jafnmikill tekjuhalli: Það er satt, að áður, að minsta kosti tvisvar, hefir verið svona hár tekjuhalli, en fyrir það er engin ástæða til, sem rjettlætir þau orð, að þetta mál sje þarfleysa. Eða eigum við að vera jafn óforsjálir og áður og skilja við þingið með svo miklum tekjuhalla, að engin ráð sjeu til að bæta úr honum ? Við megum ekki einlægt treysta því, að tekjurnar fari langt fram úr áætlun. Loks mintist hann á brtt. þá, er fram kom í nefndinni, og jeg gat líka um í framsögu minni, og sagðist hann frekar geta gengið með frv., ef brtt. yrði samþ. Hann sagði enn fremur út af þeim ummælum mínum, að hún gæti orðið frv. að falli, að þau væru ekki rjett. Frumv. gæti gengið til Nd. og komið aftur í tíma. Jeg meinti ekki að það væri ómögulegt samkvæmt þingsköpunum, en flokkarnir í þinginu hafa verið að bræða sig saman um að leggja jafnan toll á allar afurðir, sem fara yfir víst verð. Ef þessu yrði raskað og tollurinn á sumum vörum færður úr 3% niður í 1%, óttast jeg að samkomulagið fari út um þúfur og frv. geti fallið. Fleira hefi jeg ekki að athuga við ræðu hv. þm. Barð. (H. K.).

Karl Einarsson Það kom mjer hálf undarlega fyrir, að jeg sá ekki hjer í dag brtt., sem nefndin samþykti í gær að skyldi verða borin upp, og var það samþ. með 3:2 atkv. Þegar jeg kom hingað í fundarbyrjun, varð jeg hvergi var við hana, svo jeg sló upp uppkasti og ljet það fara í, prentsmiðjuna. Jeg býst við að hún komi bráðlega og vil mælast til, að atkvæðagreiðslunni verði frestað þangað til. Mjer og meðnefndarmönnum mínum, sem eru með brtt., finst það mjög ósanngjarnt, að lagður sje nýr tollur á allar sjávarafurðir, jafnhár og landafurðir, sem ekkert útflutningsgjald er á. Á síld er töluvert hátt útflutningsgjald, miðað við vanaverð. Á fiski er það ekki mjög hátt, en með þessari viðbót verður það mjög tilfinnanlegt. Hún nemur kr. 1,30 á hvert skpd. Nákvæmlega reiknað út, verður það með tollinum kr. 1,60 á skpd.  (Steingrímur Jónsson: Er það á þorski?)  . Það er til jafnaðar. Jeg ímynda mjer að þegar kaupmenn fara að leggja hann á vöruna, reikni þeir hann 2 kr. á skpd. Hver maður hlýtur að sjá, hvað mikla þýðingu þetta hefir fyrir alla hina fátækari útgjörðarmenn og sjómenn. Og þar að auki verða menn vel að gæta þess, að sjávarútvegurinn hefir á þessu ári hvorki grætt nje tapað á verðhækkuninni. Allar vörur, sem útgjörðarmenn sjerstaklega þurfa á að halda, hafa hækkað geysilega í verði. Kolin eru nú komin upp í 60 kr. tonnið, og salt upp í 50 kr., og er það geysilegt verð, sem lendir, að því er saltið snertir, jafnt á öllum, sem þorskveiðar stunda, hvort sem þeir gjöra út togara, seglskip eða opna báta. Og þá verða mótorbátarnir ekki betur úti en aðrir, þar sem steinolía hefir stigið um 25%. Hjer á ofan bætist svo það, að allar aðrar vörur, sem menn þurfa til lífsnauðsynja, hafa hækkað í verði að sama skapi. Jeg get því ekki sjeð að nokkurt rjettlæti sje í því, að hækka nú útflutningsgjaldið af sjávarafurðum, en þó mun jeg til samkomulags greiða atkv. með frumvarpinu, ef háttvirt deild tekur brtt. mína til greina. Jeg vil fúslega játa, að það er líka varhugavert að leggja útflutningsgjald á landbúnaðarafurðir, en vegna þess, að sjávarútvegurinn borgar svo mikið í landssjóð nú þegar, hefði verið viðkunnanlegra, að tollurinn hefði verið nokkru hærri á landbúnaðarafurðum en sjávarafurðum Í þessu sambandi má líka minna á það, að hinir venjulegu tollar falla miklu þyngra á sjómenn en bændur, og þarf ekki annað en að benda á, hvað miklu meira er brúkað af kaffi og sykri við sjávarsíðuna heldur en til sveita. Þá er það og stórkostlegur ókostur á frv., að gjört er ráð fyrir hlutfallslega miklu hærra meðalverði á landbúnaðarvörum en sjávarafurðum. Það er ekki rjett, eð venjulega fáist 2 kr. fyrir kgr. af ull, og ekki er það heldur alment, að 50 aurar fáist fyrir pundið af sauðargærum, eða 65 aurar fyrir mislita ull og haustull. Alt þetta hefði þurft að rannsaka nákvæmlega, en jeg hefi ekki haft tóm til þess, fremur en flutningsmennirnir, enda stóð þeim nær, og þess vegna hefi jeg ekki komið fram með brtt. um þetta. Jeg skal líka taka það fram, að jeg hefi heyrt menn fullyrða, að ekkert vit væri i, að setja verð á Labradorfiski á 36 krónur 100 kíló, miðað við verð það, sem sett er á ýsuna. Hjer ætti að vera svipað verð. Jeg vil beina þessu atriði til háttv. þm. Seyðf. (K. F.), sem á að vera þessu máli kunnugastur, því þar mun mest vera um Labradorfisk. Þetta snertir alt Austurland, og vænti jeg því, að hann rannsaki þetta til næstu umræðu. Framsögumaður (B. Þ.) lagði áherslu á það, að ef breytingar væru gjörðar hjer á frumvarpinu, þá yrði það því að falli. Þetta verð jeg að telja getsakir við háttv. Nd. Það er ósæmilegt að ætla það, að - hún felli frv., þótt sú breyting sje á því gjör, er allir mega sjá, að styðst við fylstu sanngirni. Þetta er því gjörsamlega úr lausu lofti gripið, og mætti fyrst segja er frv. kæmi aftur frá háttv. Nd. í sömu mynd. Háttv. þm. Barð. (H. K.) talaði um leynifund, er þingmenn hefðu haldið. Mjer þætti gaman að fá að vita, hverjir sóttu þann fund. Mjer skilst svo, sem þar hafi samþykt verið að leyfa ekki, að neinir nýir tollar næðu fram að ganga á þessu þingi; en hverjum hefir þá snúist hugur? Jeg hefi og komið á fund - smáfund þingmanna -, en þar var rætt um að veita landssjóði litlar tekjur, svo sem 100 þús. krónur. Það eru margir, er hafa auknar tekjur vegna dýrtíðarinnar, en þeir hafa líka stórkostleg útgjöld af henni, og sá galli er á tolli þessum, að hann tekur ekkert tillit til þess. Þó að til dæmis kolin komist í 100 falt verð og salt í 1000 falt verð, þá má ekkert tillit taka til þess við álagningu tollsins, og þá gæti hæglega svo farið, að þeir, er þorskveiðar stunda, hefðu skaða af; útgjörð sinni, þrátt fyrir geysi hátt þorskverð. En eftir sem áður ættu þeir að greiða toll til landssjóðs, þann er hjer ræðir um. Sjá allir, að þetta er með öllu ófært. Verður að stilla öllu við hóf svo hjer, sem annarsstaðar. Get jeg því ekki greitt atkv, með frv., nema brtt. nái samþykki háttv. deildar.



Það eru að eins tvær lítilfjörlegar athugasemdir, sem jeg vildi gjöra við ræðu háttv. þm. Vestm(K. E.). Hann var að kveina yfir gjaldinu á sjávarafurðunum, og um að þær væru áður tollaðar. Útflutningsgjald á fiski og lýsi er frá 1879, mjög lágt gjald, og var það gjört til þess, að jafna ójöfnuð þann, sem lögin um lausafjárskatt gjörðu á milli landbúnaðar og sjávarútvegs; og hefir reynslan leitt í ljós, að þetta gjald hefir eigi gjört annað en bæta úr þessu misrjetti, er átti sjer stað. Nokkuð öðru máli er gegna um síldina. Á hana var lagt útflutningsgjald 1907, en það var miðað við það, að gjaldið lenti að mestu leyti á útlendingum. Þetta er að vísu nokkuð farið að breytast, og Íslendingar farnir að reka miklar síldveiðar, en jeg þykist samt geta fullvissað menn um það, að þetta nýja gjald mun ekki standa síldveiðunum að neinu leyti fyrir þrifum. Annars getur enginn maður, ekki einu sinni þm. Vestm. (K. E.) borið slíka útúrdúra fyrir brjósti sínu, sem aðalatriði málsins. Háttv. þm. Vestm. (K. E.) var að reikna gjaldið, sem kæmi á sjávarafurðirnar (fiskinn) eftir frumvarpinu. Jeg hygg, að þessi útreikningur hins háttv. þingmanns sje rangur. Jeg er dálítið kunnugur útreikningi þeim, sem stendur í frumvarpinu, og get því skýrt frá því, á hvaða grundvelli hann er bygður. Grundvöllur hans er í fám orðum sá, að verðið sje þar um það bil hæsta verð, er fjekkst á þessum afurðum fyrir stríðið. Samkvæmt 3. gr. 1. lið er þorskur nr. 1. gjaldfrjáls, ef verðið á skipundi fer ekki yfir 92 krónur og 80 aura, og hærra en það mun það ekki hafa verið, áður en stríðið fór að hafa áhrif á, þorskverðið. Í lok júlímánaðar var verð á þorski nr. 1 orðið 122 krónur og í lok ágústmánaðar, eða um það leyti, fjekk jeg upplýsingar um verðið á honum hjá fiskkaupmanni, og var það þá komið upp í 130 krónur. Svona er verðið núna, en fyrir stríðið var það alt annað, en við það verð eru miðaðar tölur þær, eða verð, sem tilgreint er í þriðju grein. Og alveg eins og farið hefir um þorskverðið, eins hefir það farið um ýsu, smáfisk og aðrar sjávarafurðir. Það getur því ekki verið rjett, er háttv. þm. Vestm. var að reikna út, að verðið á Labradorfiski væri ekki rjett, 57 kr. og 60 au. fyrir skippundið, því það er bygt á sama grundvelli og annar útreikningur í frumvarpinu. Jeg hefi þá skýrt frá, á hverju útreikningur frumvarpsins er bygður, og þá jafnframt mótmælt ummælum hv. þm. Vestm. (K. E.) um tjeð efni. Jeg vil ekki fjölyrða meira um málið, því jeg vil ekki svara háttv. þm. Barð. (H. K.) því ræða hans bar það með sjer, mjög greinilega og ótvírætt, að hann hafði fengið úti í haga einhverjar skröksögur um þingið. Og þótt maður heyri hagasögur þessar, þá er ekki ástæða til að svara þeim. Það er vitanlega altaf nóg til af sögum, er mætti flytja hjer inn í þingið, en eg tel það undir virðingu minni að gjöra svo.

Jósef Björnsson : Mál það, sem hjer liggur fyrir, er vandamál hið mesta, og svo er ætíð, þegar um skattamál er að ræða. Og það er sjerstaklega hætt við því, þegar skattar eru lagðir á, að þeir komi ranglátlega niður á gjaldþol manna. Hjer er farið fram á, að leggja útflutningstoll á íslenskar afurðir. Tollur þessi nær að eins til þess verðauka, sem nú er fram yfir vanalegt hæsta verð vörunnar. Er tollur þessi því sjerstakur í sinni röð, en hins vegar er hann, að minni hyggju margfalt betri, en ef tollurinn væri miðaður við allt verðið. Tollurinn fer þá minkandi er varan fellur í verði, og hverfur er varan er komin niður í hið venjulega hæsta verð sitt fyrir stríðið. Hann er því í eðli sínu að eins bráðabirgða ráðstöfun, sem ekki getur staðið, nema meðan á stríðinu stendur, enda má ekki gjöra það að minni hyggju, af því jeg tel alla útflutningstolla hættulega fyrir framleiðsluna í landinu, eins og jeg áður hefi tekið fram hjer í deildinni. En nú kann einhver að spyrja : Var nokkur ástæða til þess að koma fram með þetta ? Til þess er því að svara, að það verður að líta á það, hver tilgangurinn er. Í fyrsta lagi er það tilgangurinn, að jafna tekjuhallann, því þótt það sje eigi beinlínis gjört, því tekjuhallinn stendur eftir sem áður í fjárlögunum, þá er það gjört óbeinlínis með því, að ástæða er til að ætla, að tollurinn gefi svo mikið fje, að eigi þurfi að taka fje af viðlagasjóði, til að jafna tekjuhalla fjárlaganna, sem yrði óhjákvæmilegt, ef tekjur landsins væru ekki auknar, og yrðu ekki meiri en áætlað er. Þá má í öðru lagi nefna það atriði, að nú er talað um það, og allir búast við því, að það komi fyrir, að stjórnin verði að tryggja landinu matvöruforða og fleiri nauðsynjavörur. Þessar vörur verða keyptar því háa verði, sem nú er. Verði þær svo geymdar til öryggis, sem líklegt er, þá má búast við verðfalli á vörunum innan þess tíma að þær verða seldar. Með þennan skaða situr landssjóður. Svo má og búast við, að landssjóður beri ekki upp að fullu við söluna, kostnað og rýrnun við geymslu varanna. Getur því vel orðið talsverður halli á vörum þessum, og hann yrði landssjóður að bera. Það er því fleira en eitt, sem bendir til þess, að heppilegt sje að tryggja landið fjárhagslega betur en áður. Þó býst jeg við, að nokkuð megi rökstyðja, að þetta, sem jeg hefi bent á, yrði ekki svo stórvægilegt, að ekki mætti bjargast frá því. En þá spyr jeg: Er hyggilegt að taka halla þann síðar meir af landsmönnum, þegar verð allt er lækkað, sem verða kann af þessu, eða fyrirfram, jafnhliða hinu háa verði, sem nú er? Ýmsir af þeim, sem talað hafa, eru á því, að gjaldþol manna sje óvenjulega gott sem stendur, en það verða menn að játa, að engin trygging er fyrir, að það verði svo gott framvegis, þegar ekki verður hjá komist, að taka fje, til þess að standast lögákveðin gjöld landssjóðs, og því er ekki sagt að óyggilegt sje, að skjóta neinu á frest. Óvíst, að tollar komi þá betur við en nú, þótt mjög leitt sje að taka þetta gjald að framleiðendum fornspurðum. Verð jeg þess vegna fyrir mitt leyti, þó jeg sje mótfallinn því að leggja á útflutningstolla sem fastar skattaálögur, að taka það fram, að þetta er undir svo sjerstökum ástæðum, og fellur niður af sjálfu sjer, að jeg þess vegna neyðist til að fylgja málinu. Nú hefir það valdið ágreiningi, hvort gjaldið kæmi rjettilega niður á vörunni. Brtt. er fram komin hjer í deildinni, sem fer fram á, að gjaldið á öllum fiski, nema síld, sje sett þrisvar sinnum lægra en af landafurðum. Þetta byggist á því, að hjer er gengið út frá, að gjaldfrelsismarkið sje sett lægra en á landafurðum, en um það efast jeg. Hitt þykir mjer líklegra, að það sje ekki sett lægra en í síðari liðunum. Þó gæti ástæðan líka verið sú, að langt um örðugra sje að stunda atvinnu til sjávar, og geti því ekki náð nokkurri átt, að leggja á sjávarafurðir sama skatt og á landafurðir. Til þess að rökstyðja það, er því haldið fram, að kol og annað til botnvörpuútgjörðar hafi hækkað mjög í verði, og veit jeg vel að það er satt, og sömuleiðis steinolía og salt, en kol þó langmest. Hins vegar hefir kaup manna ekki hækkað svo mjög; skip þau sömu og áður, og ýmislegt annað, sem ekki hefir hækkað neitt til muna. Þegar litið er á fiskiútveginn í heild sinni, þá er að vísu mikið, sem veitt er á botnvörpuskip, en líka er mikið, sem veitt er á mótorbáta kring um land allt, og olían, sem þeir nota, hefir ekki hækkað svo mjög, eða um ca. 25%. Má þá auðvitað segja með sanni, að botnvörpungarnir verði harðast úti, sökum kolanna. Hins vegar er verðið orðið svo hátt á öllum sjávarafurðum, að jeg hygg, að arðurinm verði mikið meiri en í meðalári. Eitt má og taka fram, að gjaldþol manna byggist ekki eingöngu á yfirstandandi tíma, heldur líka á undirbúningi frá liðnum tíma, og þegar litið er til liðna tímans, er augljóst, að gjaldþolið er betra til sjávar en lands, því síðustu tvö árin hefir verið mun betri til sjávar. Þess vegna lít jeg svo á, að sjávarútvegsmenn hafi verið allvel undir stríðið búnir, en hvernig var það til sveita? Í sambandi við það get jeg ekki stilt mig um að minnast á sumarið 1913. Allir vita hvað það sumar var slæmt,. sjerstaklega um Suður- og Vesturland og nokkurn hluta af Norðurlandi. Veturinn 1913–1914 var harður vetur og vorið afar slæmt, og allir geta sagt sjer, hvernig ástandið hefir verið, er sumarið á undan var slæmt. Þá var gjaldþol manna lítið, hey voru lítil og ill, og margir urðu að kaupa mat til fóðurs, og hleyptu sjer við það í stórskuldir. Auk þess var lambadauði mikill það vor, einkum í sumum hjeruðum landsins. Þetta var þá undirbúningur bænda, stórskuldir fyrir fóður til, þess að halda við bústofnni sínum, sem þeir þó mistu. Nú segja þeir, sem flytja brtt., að bændurnir þoli þrisvar sinnum hærri skatt en sjávarútvegsmenn. Jeg veit vel, að sumar landafurðir hafa stigið mikið í verði, t. d. ull, sem nú mun vera um 130% hærri en áður, og kjöt mun að líkindum vera 40–50% hærra, eftir þeirri sölu að dæma, sem þegar hefir farið fram. Um aðrar afurðir, t. d. gærur, vita menn ekki enn gjörla, en heyrt hefi jeg, að ekkert tilboð tengist í þær, og koma þær því ekki til greina að svo stöddu. En sjávarafurðir hafa engu síður hækkað í verði, t. d. lýsi 400–500%, og margar fleiri sjávarafurðir hækkað tiltölulega meira en landafurðirnar. Jeg verð í sambandi við þetta að minnast á það, sem hv. þm. Vestm. (K. E.) hjelt fram, að 2 kr. pr. kíló væri of hátt mark fyrir ull, af því hún hefði ekki komist í svo hátt verð áður. Síðastliðið ár var hún á nokkrum stöðum 2 kr. pr. kíló, áður en stríðið byrjaði. Var það auðvitað á Norðurlandi, en jeg vil geta þess, að ull hefir komist upp fyrir þetta, þótt hún hafi líka stundum verið lægri. Sama er að segja um verð á gærum og mislitri vorull, sem hv. þm. mintist á, að væri of hátt sett í frumv; verð jeg að halda því fram, að það sje ekki á rökum bygt. Mislit vorull hefir áður fyrr komist upp í 65 aura pundið og jafnvel hærra, en hvað gærum viðvíkur, þá hafa þær verið í 50 aurum, og jafnvel nokkuð þar yfir, pundið áður, og er það ekki mikið hærra en hið venjulega verð á þeim, þó þær hafi farið smáhækkandi. Hv. þm. Vestm. (K. E.) mintist á verðlagsskrá, og var það vel farið, því þar má að nokkru sjá hlutfallið á milli verðsins á land- og sjávarafurðum. Vel veit jeg það, að verðlagsskrár okkar eru ekki ábyggilegar, en hitt veit jeg líka, að eftir því sem þær hækka, þá hækkar líka lausafjárskattur sá, er hvílir á landbændum, og mun hv. deildarmönnum það fullkunnugt. Að vísu er hækkun sú ekki mikil, en þó verður það nokkuð,. sem munar næsta ár, þar eð verðlagsskráin verður. há. Verð jeg því að taka í þann strenginn, að verði farið að raska frv. og gjöra mismun á gjaldinu, þá er hætt við að frumv. gangi ekki fram. Hitt er aftur athugavert, hvort ekki ætti að hækka markið, þar sem mönnum finst það of lágt, og hins vegar hvort ekki fæst samkomulag um að lækka gjaldið,. enda ætti að vera hægt að rökstyðja það, sem rjettlátast þykir, að því er tollinn snertir. Mjer hefir að nokkru leyti virst af umræðunum, sem farið hafa fram í sumar að hv. þm. áliti það einhverja Paradís sem bændurnir lifðu í. En menn hafa gleymt því, að það eru þeir, sem við mest. harðærið hafa átt að búa, og þó hvergi kvartað, enda eru þeir orðnir vanastir við, þó ekki leiki alt í lyndi. Menn hafa hugsað, að tekjur bændanna væru alveg afskaplegar í ár, en það eina, sem hækkað hefir, er ullin, en kjötið eigum við enn þá óselt mest, enda þótt verðið á því verði líklega hátt. En þar er þess að gæta, að mörg hjeruð hafa að eins verið að rjetta við eftir illu árin á undan, og geta því ekki fargað mörgu fje til slátrunar. Skal jeg svo ekki fjölyrða meir, að því er þetta mál snertir, en jeg finn ekki ástæðu til að gjöra hjer mikinn mismun. Til mála gæti komið að lækka ögn við botnvörpungans, en að það sje svo mikið eins og brtt. vill, sje jeg ekki að sje rjettlátt. Mun jeg því greiða atkv. á móti. brtt., en með frv. óbreyttu.

Kristinn Daníelsson : Jeg þykist vita að það muni koma sjer vel að vera stuttorður, og mun jeg verða það, en jeg kann samt betur við, að láta í ljós hvernig jeg liti á þetta mál. Jeg var ekki á móti því, að lagður væri lítils háttar skattur á gróða þann, sem afárferðinu hlýtst, og nota hann svo handa þeim, sem fyrir mestu skakkafallinu verða sökum dýrtíðarinnar. Hjer er þó að eins gjört ráð fyrir, að þetta sje fyrir landssjóð, en ekki ætlað til matarkaupa. Þó setti fje þetta að geta orðið til þess að hlaupa undir bagga með sveitarfjelögum með smálán. Skal jeg játa það, að þó jeg sje þessu hlyntur, þá dámar mjer samt ekki, er gjört er ráð fyrir, að fje þetta verði allt að 800 þús. kr., en nú heyri jeg, að það sje komið niður í 500 kr.; álít jeg það betra, en þó alllangt farið. Vona jeg að hv. þm. athugi þetta vel, því hjer er um stórmál að ræða. Verst er, að undirbúningstíminn er svo naumur, því annars hefði mátt setja nefnd í málið til athugunar. Jeg get ekki neitað því, þó ekki þýði nú um að fást, að jeg hefði kosið að vara, sem nú þegar er seld, hefði verið undanþegin tollinum. Því ekki er gott að vita, hvað dýrtíðin stendur lengi. En eins og þessi brtt. ber með sjer, vildi jeg sjerstaklega vera því fylgjandi, að sjávarútveginum yrði hlíft eins og unt er, og get jeg tekið undir alt, sem hv. þm. Vestm. (K. E.) sagði um það mál, og jafnframt bætt því við, sem jeg held ekki hafi verið tekið fram af neinum, að þetta gjald kemur langmest niður á fátækasta hluta þjóðarinnar, á þeim, sem örðugast eiga, ef til alvarlegrar dýrtíðar kemur. Jeg er talsvert kunnugur bæði í land- og sjávarsveitum, og jeg hefi veitt því eftirtekt, að fátækast fólk er í þjettbygðum sjávarþorpum og í kauptúnum, og það er á þetta fólk, sem þetta gjald kemur harðast niður. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta; en vildi sem best mjer væri unt mæla með því, að brtt. væru samþyktar, og vona að hv. deild taki þeim með sanngirni, þó jeg hins vegar verði að játa, að ekki er mikil ástæða til slíkrar vonar, eftir því, sem nú eru skipuð sæti hjer í deildinni. Mjer þótti leitt að vera á móti málinu í heild sinni, en læt ósagt, hvernig jeg greiði atkv., ef brtt. eru feldar.

Karl Einarsson : Jeg ætla ekki að svara miklu hinni löngu ræðu hv. 2. þm. Skagf. (J. B.), en ætla að eins að taka það fram, að jeg var alls ekki að kveina eða kvarta neitt fyrir hönd sjávarútvegsmanna, en aftur á móti verður ekki annan sagt um ræðu hans, en að hún væri ein neyðarrolla fyrir bændur. Það eina, sem jeg hafði fyrir augum, var það, að þetta gjald kæmi mest niður á fátækasta hluta þjóðarinnar. En svo er líka annað, sem benda mætti á og mælir með brtt., og það er að botnvörpuútgjörðin mundi njóta góðs af henni, því þó botnvörpungar stundi nokkuð síldveiði, þá er þó þorskur inn að alaflinn. Jeg býst ekki við, að þýðingu hafi að karpa frekar um þetta mál, og skal jeg ekki lengja umr. meira.



Það eru ekki nema örfá orð, sem jeg þarf að segja, því hv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.). og hv. 2. þm. Skagf. (J. B.) hafa þegar svarað flestu, sem svara þurfti í ræðu hv. þm. Vestm. (K. E.). Þó er það eitt atriði,: sem jeg vildi minnast á. Í fyrri ræðu sinni, þar sem hann var að kvarta fyrir sjómenn, lagði hann mikla áherslu á dýrtíðina og hversu miklu dýrara væri nú; að afla og verka fisk en áður. Þetta er að vísu alveg rjett, en aðgætandi er þó jafnframt, að alt hefir hækkað í verði í landinu. Hv. þm. Vestm. (K. E.) virðist: gleyma því, að nú er dýrara að framleiða, ull og kjöt en verið hefir, að líkindum til tölulega eins miklu dýrara og fiskframleiðslan. Það eru líka margir fátækir menn í sveitunum, margir, sem ekki hafa nema fátt fjár til að lóga í haust, svo þeir gætu orðið hins háa verðs aðnjótandi. Jeg held því, að rjettast muni vera að gjöra ekki mikinn mun á sveita- og sjáv.- bóndanum, eða kostnaðinum við framleiðsluafurða hvors um sig. En jeg held að þetta hundraðsgjald, sem hv. Nd. óefir samþykt, sje nokkurn veginn sanngjarnt, og tjái ekki að raska því. Hv. þm. Vestm. (K. E.) sagði, að jeg hefði fullyrt, að það yrði málinu að falli, ef það væri sent aftur til hv. Nd. Jeg hefi aldrei fullyrt neitt slíkt, en hitt er rjett, að jeg lýsti hræðslu minni um það, að svo mundi fara, og má það vera, að orsökin hjá mjer sje sú, að maður er ávalt hræddur um það, sem manni þykir vænt um, jeg er þessu frv. mjög fylgjandi, og vildi ekki á neinn hátt stofna því í háska. Hv. þm. Vestm. (K. E.) var ekki svona hræddur um að forlög frv. yrðu þessi, þó það færi aftur til hv. Nd., enda mun honum ekki vera sjerstaklega ant um frv. Því vel mátti skilja orð hans svo, sem hann áliti enga nauðsyn bera til að útvega neinn tekjuauka fyrir landssjóð. Hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) sagði ekki mikið, en þó vildi jeg minnast á eitt atriði, sem hann drap á. Hann saknaði þess í frv., að ekki væru nein ákvæði í því á þá leið, að fjenu skyldi varið til þess að bæta úr dýrtíðarneyð manna. Það er vitanlega alveg rjett, að slík ákvæði eru ekki til í frv., enda eiga þau ekki heima þar og ilt að koma þeim við. En eins og mönnum er kunnugt, þá var næsta mál á undan á dagskránni einmitt um slíkar ráðstafanir, sem sje að veita embættis og sýslunarmönnum landsins slíka launauppbót, en það er ekki hægt, nema tekjur sjeu útvegaðar á einhvern hátt. Fleira held jeg, að jeg þurfi ekki að taka fram, en vona að hv. deild felli þessar brtt., er fram eru komnar.



Tilefnin til þess, að jeg stend upp, eru niðurlagsorðin í ræðu hv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.). Mjer virtist hann bendla mig við það, að jeg færi enn með slúðursögur utan af götunni í ræðum mínum. Þessum ummælum háttv. þm. vil jeg beina heim aftur, þangað sem þau eru frá komin. Það vill svo vel til, að jeg sjálfur var boðaður á þenna umrædda fund og veit full vel hvað þar fór fram.  (Karl Einarsson : Hverjir voru á þessum fundi?)  . Á fundinum var meiri hl. allra þingmanna.  (Karl Einarsson: Voru það margir úr þessari deild?)  . Því er jeg ekki skyldur að svara. 

Karl Finnbogason Hv. þm. Vestm. (K. E.) minti mig á það, að jeg ætti að greiða atkv. um þetta mál. Þess þurfti nú raunar ekki. Mjer var það full ljóst. Jeg tek þessi ummæli hv. þm. sem áminningu um það, að jeg eigi að vera vörður Austfirðinga í þessu máli, að því er fiskinn snertir, og að það sje Labradorfiskurinn, sem liggur þar undir steini. Jeg er hv. þm. Vestm. (K. E.) sammála. um það, að verðið, sem ákveðið er á honum (Labradorfiskinum) í 3. gr., sje of lágt samanborið við ýsuverðið, og mætti laga það við 3. umr. málsins. Þó álit jeg breytingar á frv. varhugaverðar, ekki fyrir það, að jeg sje ánægður með það í alla staði, heldur fyrir það, að jeg óttast, að þær geti orðið því að. falli. Og jeg vil ekki að frv. þetta falli. Það er hyggilegt að auka tekjur landsins, ef auðgjört er með góðu móti. Og ekki veit jeg, hvað sanngjarnt er að leggja skatt á, ef ekki gróða þann, sem ekkert er haft fyrir af þeim, sem nýtur, eins og hjer er um að ræða. Jeg er einn þeirra manna, sem álit heppilegast og heillavænlegast að afla landssjóði sem mest fjár, auðvitað með skynsamlegum hætti og rjettlátum, og nota fjeð hiklaust til nauðsynja landsins. Svo nefndur sparnaður er oft hin mesta eyðsla. Að spara botnlaust og vitlaust öll útgjöld og álögur, miðar að því, að kreppa þjóðina í sjálfheldu og kyrkja allan þroska, framfarir og framkvæmdir. Þess vegna eru mestu sparnaðarpostularnir oftast Þrándar í Götu þroska og framfara. Þeir, sem tala mest um sparnað, bæði í tíma og ótíma, eru oft ákafastir að ná fje úr landssjóði til sinna hjeraða. Slíkir menn eru til á þingi nú, og ættu allir að þekkja. Allir þeir menn eru eitur í mínum beinum, og ættu að vera eitur í allra manna beinum. Ekki meina jeg þetta til hv. þm. Vestm. (K. E.), þótt jeg sje mótfallinn brtt. hans, eða rjettara nefndarinnar, sem hann mælti að nokkru fyrir. En brtt. er jeg mótfallinn, vegna þess, að jeg er sannfærður um, að samþykt þeirra yrði frv. að falli. Mjer er kunnugt um aðdraganda málsins og undirbúning, og veit því, að einmitt þessi breyting yrði - aldrei samþykt í háttv. Nd.  (Karl Einarsson: Þetta er misskilningur)  . Það getur nú alveg eins verið misskilningur að segja, að þetta sje misskilningur. Og svo álít jeg að sje. Frumv. er allvel úr garði gjört, eftir atvikum. Og málið þolir ekki bið. Jeg muni því greiða atkvæði móti brtt. en með frumvarpinu. Fyrst óáttv. þm. Vestm. (K. E.) er að taka fram í fyrir mjer og rugla mál mitt, vil jeg geta þess, að mjer þykir ekkert undarlegt nje ámælisvert, þótt hann beri hag Vestmannaeyinga fyrir brjósti í þessu sem öðru. Þeir mundu verða að greiða talsverðan skatt af fiski sínum, ef frv. þetta verður að lögum. En sá skattur gæti ekki orðið tilfinnanlegur, eftir því sem um er búið. Og benda vil jeg háttv. þm. á það, að Vestmannaeyjar fara ekki varhluta af landssjóðsfje á næsta fjárhagstímabili, því þingið hefir verið þeim mjög innan handar. Er því alls ekki ósanngjarnt, að eitthvað komi í mót.

Jósef Björnsson Háttv. þm. Vestm. (K. E.) sagði, að ræða mín í þessu máli hefði ekki verið annað en neyðarrolla fyrir bændur. Líti hann svo á, þá lít jeg svo á, að ræða hans hafi verið enn átakanlegri neyðarrolla fyrir sjómenn. Jeg bendi honum á, að þessi lög ná ekki yfir meiri hlutann af afurðum útvegsmannanna á þessu ári, því þeir eru búnir að flytja megnið út. En aftur á móti eru afurðir bændanna enn í landinu því nær allar, og hljóta lögin því að ná til þeirra, svo að því leyti verða þeir harðara úti. Það eina, sem búið er að selja út úr landinu af landafurðum, er ullin, og ekki alveg víst, að hún sje öll seld enn, en þó svo væri, er hún ekki nema lítill hluti afurða bóndans.



Nefndin hefir komið með brtt. á þgskj. 979 við 3. málsgrein 1. gr. frv. Þessi brtt. á að tryggja það, að eigi sje farið að veita öðrum hvorum þeirra dýralækna, sem nú eru, helming launa þeirra, sem ætluð eru dýralækninum í Vestfirðingafjórðungi, þangað til læknir kemur þangað. Vjer höfum fordæmi fyrir þessu í löggjöfinni um stofnun nýrra læknishjeraða. Það hefir hvað eftir annað komið fyrir, að læknishjerað hefir verið klofið í tvö hjeruð, og má þar nefna til dæmis Strandahjerað. En það ákvæði hefir jafnan verið sett í lögin, að þau komi ekki í gildi; fyrr en embættið sje veitt. Í samræmi við þetta er tillagan á þgskj. 979. Nú hefir háttv. 2. þm. G. K. (K. D.) komið með brtt. við þessa brtt., þar sem hann leggur til að í stað orðanna „Breyting þessi gengur“, komi: „Ákvæði þessi ganga“. Jeg held það miður fara, að orða greinina eins og háttv. þingm. (K. D.) leggur til. Hjer er áreiðanlega um breyting á núgildandi lögum um dýralækna að ræða. Það er ætlast til, að bætt sje við tveimur nýjum dýralæknum. Sú breyting, að læknarnir verði fjórir í stað tveggja, á ekki að ganga í gildi fyrr en um leið og dýralæknar eru skipaðir í Austfirðingafjórðung og Vestfirðingafjórðung, en ákvæði greinarar eiga að öðru leyti að ganga strax í gildi. Að því stefnir brtt. nefndarinnar. En verði breytingartillaga háttv. þm. (K. D.) samþ., þá er stefnt í það horf, að skoða má svo sem hin nýju embætti sjeu stofnuð, þegar er lögin hafa öðlast gildi, og að beint liggi við, að setja dýralæknir, sem í öðru embætti er, til að þjóna hinu nýja embætti, þangað til það er veitt. Jeg skýt því þess vegna til háttv. þm. (K. D.), hvort hann muni ekki vilja taka aftur brtt. sína. Út af fyrri spurningu háttv. 2. þm. Skagf. (J. B.) við 2. umr. hvernig skilja ætti ákvæði 3. og 4. gr. um borgun til dýralækna fyrir ferðir þeirra, er þessu að svara. Í 3. gr. er talað um það, þegar dýralæknir ferðast í þarfir hins opinbera, þá á hann að fá 5 kr. í dagpeninga fyrir hvern dag, sem hann er að heiman; en ferðakostnaður skal honum endurgoldinn eftir sömu reglum, sem gilda um sýslumenn og bæjarfógeta. Það mun verða. ljósast, að jeg skýri með dæmi hvernig skilja beri 4. gr. Ef einhver bóndi gjörir dýralækni boð, með símskeyti eða á annan veg, að koma til sín, og dýralæknirinn. leggur sjer sjálfur alt til ferðarinnar, þá á hann að fá borgun eftir 3. gr., 5 kr. í fæðispeninga og ferðakostnað að auki. greiddan samkvæmt fyrirmælum þeirrar greinar. En ef bóndi sækir læknirinn og leggur honum til farkost og allan fararbeina, þá á hann ekki að borga honum. neitt fyrir sjálfa ferðina. Jeg held að þetta geti ekki orðið misskilið. Að endingu get jeg þess, að orðalag brtt. á þgskj. 979 er alveg hið sama og. haft hefir verið í lögum um stofnun nýrra læknahjeraða, þar sem löggjafarvaldið hefir ætlast til, að lögin kæmu eigi til framkvæmda fyrr en embættið væri veitt.



Mjer fanst brtt. mín nauðsynleg til lagfæringar, því jeg: sje ekki, að hjer sje um breytingu að ræða á eldri lögum, enda bendir fyrirsögn frv., eins og hún er nú orðuð, ekki í þá átt. Þar stendur berum orðum frumvarp til laga um dýralækna, en ekki frv. til lága um. breytingu á lögum um dýralækna. En, líklega hefir það vakað fyrir háttv. nefnd, að upphaflega var fyrirsögnin orðuð svo, að það væri breyting á dýralæknalögunum, og eftir því hafi hún sniðið brtt sína. Jeg játa það, að það getur valdið nokkrum ruglingi um dýralæknana í Vestfirðingafjórðungi og Austfirðingafjórðungi, hve nær þá skuli skipa, eins og greinin er orðuð í frv., en brtt. skýrir það, og það engu síður þótt mín komist að. Aftur á móti getur enginn vafi leikið á með þá dýralækna, sem nú sitja í embættum, því að hvorki kemur til mála, að ætlast sje til, að stjórnin skipi þá af nýju, nje setji þá af og skipa aðra í þeirra stað. Jeg gjöri annars þessa brtt. mína ekki að neinu kappsmáli, en vil þó gefa deildinni kost á að greiða atkvæði um hana, og get því ekki orðið við tilmælum háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) um að taka hana aftur. Þar sem háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) tók það fram, að sama orðalag væri á brtt. nefndarinnar, eins og venja væri að hafa í lögum um stofnun nýrra læknahjeraða, þá er þar nokkru öðru máli að gegna, því að þar er beint tekið fram, að hin nýju lög sjeu breyting á eldri læknaskipunarlögum.



Það er eins um þetta frv. og frv., sem var næst á undan á dagskrá, verðhækkunartollinn, að nefndin hefir einungis haft örstuttan tíma til að íhuga það. Eins og menn sjá, er það tekið fram í nefndarálitinu, að meiri hluti nefndarinnar, þrír nefndarmenn af fimm, telur það óþarft, og leggur hann það til, að frv. verði ekki látið ganga fram. Einu nefndarmaður hefir ekki enn látið uppi sína skoðun á málinu og einn hefir tjáð sig frv. fylgjandi. Jeg skal reyna með örfáum orðum að rökstyðja álit meiri hluta nefndarinnar. Þetta frv. mun eflaust vera fram komið sökum þess, hve mikið hefir verið talað um dýrtíð hjer á síðustu tímum, svo nú eru þeir menn jafnvel farnir að trúa á, að hún sje fyrir hendi, sem ekki gátu komið auga á það áður. En ekki held jeg, að það geti dulist mönnum, sem hafa augun vel opin, að þessi dýrtíð er öllu meiri í orði en á borði. Mest er hún í kauptúnunum, og þá sjerstaklega í Reykjavík, bæði í orði og á borði. Í sveitunum er alls ekki ástæða til að kvarta yfir dýrtíð. Þetta frv. fer fram á að veita bæja- og sveitastjórnum heimild til þess, að gjöra sjerstakar ráðstafanir til að bæta úr dýrtíðinni. Jeg hygg, að mörg ráð muni vera til, sem aðgengilegri sjeu en að láta bæja- og sveitastjórnirnar jafna gjaldi niður á efnaðri menn, til þess að hjálpa þeim, sem lakar eru settir. Hjer í Rvík virðist til dæmis liggja beinna við að loka sumum skemtistöðunum, t. d. kvikmyndahúsunum. Mjer finst því frekari ástæða til þess að loka þeim, að jeg hefi heyrt marga skynsama menn halda því fram, að þessar sýningar væru mjög skaðlegar fyrir augu allra, er á horfðu, skaðlegar fyrir tilfinningalíf ungra og óþroskaðra manna og skaðlegar fyrir pyngju manna. Kunnugur og sannorður maður, sem vissi um tekjur kvikmyndahússins hjer í Rvík, meðan það var ekki nema eitt, hefir sagt mjer að þær hafi verið um 90,000 kr. á ári, og áætlaði hann að tekjur beggja húsanna til samans mundu nú vera 150,000 kr. ári, þ. e. áður en kostnaður er dreginn frá. En nú er það víst, að fátækara fólk er jafnvel enn sólgnara í þessar skemtanir en aðrir, og eru jafnvel dæmi til þess, að menn hafa neitað sjálfum sjer og sínum um mat og drykk, til þess að geta veitt sjer þá skemtun, að horfa á þessar sýningar. Jeg vík aftur að því, að þetta frv., ef það yrði að lögum, og þó það sje að eins heimild, yrði til þess að kveikja enn meiri barlóm hjá mönnum, og það yrði til þess, að fleiri leituðu dýrtíðarhjálpar hjá bæjar- og sveitastjórnum. Og þegar þær yrðu ekki við bænunum, yrði það, að jeg hygg, til þess, að baka sveitarstjórnum óvinsældir og erfiðleika. Þegar jeg lít á frv., þá virðist mjer það óþarft. Þar segir svo, að jafna eigi niður, þegar sveitarstjórnirnar telja brýna þörf. Þær eiga að skera úr því, hvort svo er eða ekki. En það getur orðið afar erfitt fyrir sveitarstjórnir að dæma um, hve nær þörfin er svo brýn, að virkilega sje nauðsynlegt að láta niðurjöfnun fara fram. Sveitarstjórnir geta með svo mörgu móti hjálpað fátækum mönnum, er erfitt eiga með að komast af. Jeg benti áðan á eina aðferð, þá, að sveitarstjórnir spornuðu við því, að fátækir fjölskyldumenn eyddu fje sínu um of í skemtanir, og gjörðu það með því, að loka um stund óþokkuðum skemtistöðum. Besta hjálpin, sem hægt er að veita fátækum fjölskyldumanni, er að útvega honum einhverja atvinnu yfir veturinn. Um sumarið þarf þess ekki, því þá skortir vinnukraft, og þá er ekki hægt að vinna allt það, sem þörf er á. En á veturna er erfitt að fá vinnu. Jeg hygg, að hjer á Suðurlandi; þegar veðurátta er mild, mætti vinna að jarðabótum og ýmsri annari útivinnu, og ef svo er, þá virðist hægt að útvega hana, ef hlutast er til um það í tíma. Jeg vil að svo mæltu, fyrir mína hönd, og meiri hluta nefndarinnar, leggja til að frv. sje felt.



Jeg er eini maðurinn í nefndinni, sem vil að frv. þetta nái fram að ganga. Hv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) talaði um, að lögin væru óþörf og dýrtíðin væri meiri í orði en á borði, en þótt það sje ef til vill svo nú, þá vitum við ekki, hvað getur skeð, ef atvinnu brestur og stríðinu linnir ekki. Svo benti hv. þm. (B. Þ.) á ýms ráð, er nota mætti, svo sem að takmarka Bíóin og kaffihúsin. Jeg ætla mjer alls ekki að fara að mæla með kvikmyndahúsunum; jeg held þau sjeu svona rjett í meðallagi nytsöm, en í þessu sambandi hafa þau mjög litla þýðingu. Hv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) var að tala um, að sveitir sumar útveguðu mönnum atvinnu; jeg sje ekki annað en það væri eins hægt í kaupstöðunum, enda er það einmitt það sem frv. þetta sjerstaklega ætlast til að gjört verði. Þessi ummæli hv. þm. eru því með frumv. en ekki móti því. Þá var sami hv, þm. að tala um, að lögin mundu kveikja barlóm. En á því tel jeg enga hættu. Jeg býst við, að það fari enginn að leita hjálpar nema sá, sem er virkilega þurfandi, því hætt er við því, og jeg er sannfærður um það, að þessi styrkur mundi verða skoðaður sem sveitar¬styrkur, og þó svo yrði ekki, mundu sveitarstjórnirnar gæta þess, að hann yrði ekki misbrúkaður. Því var haldið fram af einum nefndar¬manni, að það væri mikill vandi fyrir bæjarstjórnir að úthluta styrknum, en það verð jeg að telja að sje vel hægt, því um allt land eru menn svo kunnugir í sveit sinni, að þeir þekkja vendilega hvert heimili. Örðugast er það hjer i Reykjavík, en jeg tel þó engin tormerki á því, þar sem borgarstjóri hefir heila þyrping manna sjer til aðstoðar, alla bæjarfulltrúana meðal annars og fátækrafulltrúana. Þessi um¬mæli eru því að eins sögð út i loftið. En aðalástæðan, sem þessir herrar hafa á móti frv., er vitanlega sú, að þeir, sem mikil efni hafa, verða að leggja af mörk¬um til hinna fátækustu. Miðstjettin, efna¬lega, greiðir ekkert, hún að eins sjer um sig. Því get jeg vel skilið mótstöðuna, og það, hverjir eru á móti frv.



Jeg þarf ekki að tala langt mál, því hv. þm. Vestm. (K. E.) hefir tekið margt af því fram, sem jeg þurfti fram að taka. Það hefir verið sagt, að lög þessi væru óþörf, og að það væri engin dýrtíð. Jeg get skrifað undir þetta að mínu leyti, og jeg get ekki sjeð annað en að tekjur manna, bæði til lands og sjávar, sjeu með besta móti, en erfitt getur þó verið fyrir suma daglaunamenn í kaupstöðum, þó kaup þeirra hafi líka hækkað. En hv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) sagði ekki eingöngu, að lögin væru óþörf, heldur líka að þau væru skaðleg, þau ali upp í mönnum barlómsanda. Við þetta er jeg ekki fremur hræddur en hv. þm. Vestm. (K. E.), því jeg er þess fullviss, að menn fara ekki að biðja um hjálp, fyrr en í harðbakkana slær. Og þó ekki sje dýrtíð nú, þá getur hún skollið á þá og þegar, og því verð jeg að telja rjett, að þingið afgreiði lög í þá átt, er frumvarp þetta fer fram á, því jeg tel rjett, að veita mönnum hjálp, án þess þeir missi mannrjettindi sín. En ef þeir fá hjálp eftir gildandi lögum, þá er það skoðað sem sveitarstyrkur, og jafnframt skerðing á rjettindum mannsins. Jeg vil taka undir með þeim, er hafa sagt það vera mesta hjálp, að útvega mönnum atvinnu, en einmitt á þetta atriði leggur frv. áherslu, og það tel jeg mjög æskilegt, því sveitarstjórnir hafa gjört nóg að því, að drepa niður manndáð í mönnum með starfsemi sinni. Jeg tel því þessa bendingu svo mikils virði, að jeg vil að frumv. nái fram að ganga  (Karl Einarsson: Það er ekki bending, það er skipun)  . - Já, það er rjett; jeg er ekki hræddur við, að það knýi um of á dyr sveitastjórnanna. Verði frumvarpið felt, þá tel jeg það augljósan vott þess, að allt þetta tal um dýrtíð sje að eins reykur, bóla og vindaský, og að menn vilji ekkert gjöra. Það má vera, að menn hafi allt af hugsað svo, en það er gott, að þeir sýni það með atkv. sínu. Jeg tel að það geti komið dýrtíð, og því greiði jeg frumv. atkvæði mitt.

Kristinn Daníelsson : Jeg skildi svo, sem því væri beint til mín, er hv. þm. Vestm. (K. E.) var að tala um það, að einn nefndarmanna hefði litið svo á, að með þessu væri sveitarstjórnum teflt í vanda, því það var jeg, er hjelt því fram í nefndinni. Jeg verð að líta svo á, að frumv. þetta sje ekki til þess fallið, að verða að lögum; það ber vott um þetta fálm, er gripið hefir suma hv. þm., og kemur fram undir nöfn- unum: dýrtíðarnefnd, dýrtíðarskattur, dýrtíðaruppbót; dýrtíðarniðurjöfnun, dýrtíðarfálm, dýrtíðartollur, dýrtíðargjald, dýrtíðarráðstöfun o. s. frv. Jeg tek undir með mönnum um, að hjer sje blandað saman dýrtíð og hallæri. Það er víst, að það er dýrtíð, en það er ekki hallæri. Jeg man það, að þegar jeg var ungur, þá báru menn engan kvíða, ef skip náðu því, að koma með matvöru. Ef hún kom, þá voru alt af einhver ráð til þess, að ná í hana. En ef menn gefast upp, og geta ekki bjargað sjer, þá er það ekki nema gott og fallegt að hjálpa þeim, en það ætti þá að vera landshjálp, en ekki að segja við hvert sveitarfjelag, að það verði að bjarga sjer eins og best gengur. Þetta er stefnugalli á frumvarpinu. Svo kemur margvíslegur vandi, er leiðir af þessu frumv., margs konar takmörk, er erfitt verður að greina. Hver eru takmörkin svo menn fái dýrtíðarstyrk? Hver eru efnatakmörkin til þess, að lagður verði á menn dýrtíðarskattur? Hver eru takmörkin fyrir dýrtíðarhjálpinni, og hver eru takmörkin fyrir sveitarstyrknum ? Jeg hygg, að af öllu þessu stafaði talsverður vandi. Þetta er ekki sveitarstyrkur, en þó finnur löggjöfin, að það er sveitarstyrkur, og setur það nærfelt á bekk með honum. Á þessi styrkur að hafa áhrif á sveitfestistímann? Á þessi styrkur að teljast með, þegar verið er að reikna tímann?  Hjer er að eins um heimildarlög að ræða, er sveitarstjórnirnar ráða sjálfar hvort þær nota eða ekki, en jeg verð að taka undir með hv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) um, að það er mikill vandi fyrir sveitarfjelögin, að fara með lög þessi. Við, sem gamlir erum, verðum að játa það, að hversu sanngjarnlega sem við höfum viljað jafna niður útsvörunum, þá hafa þau aldrei verið fullkomlega rjettlát; okkur mönnum skjátlast allt af meira og; minna. Jeg hefði ekki horft í það, að verða með þessu, þótt sveitarstjórnirnar fengju ámæli; það er það venjulega, og allir svo vanir því; en jeg get það ekki af því, að jeg tel að höfuðstefna frumv. sje röng; það eigi að vera landshjálp sem veitt sje.

Karl Einarsson Hv. þm, G.-K. (K. D.) taldi mörg vandkvæði á framkvæmd þessara laga, og setti fram margar spurningar, en öllum spurningum hans eiga. sveitastjórnirnar að svara sjálfar - og svo frumv. sjálft. Hann sagði, að löggjöfin fyndi, að hjer væri um sveitarstyrk að ræða, en þetta eru að eins gamlir hleypidómar. Það er einmitt þvert á móti; löggjöfin skoðar það ekki sem sveitarstyrk, og það er skýrt. tekið fram í frv. Svo var það og, er hann var að tala um sveitfesti í sambandi við þetta; það er því auðvitað alveg óviðkomandi. Allt talað út í hött, og sýnir best, hvaða misskilningur ríkir hjá hv. þm. um þetta mál. Svo var hann líka að tala um þennan vanda á að jafna niður, þennan vanda, sem ekki er til. Ef niðurjöfnunin er ekki fyllilega rjettlát, þá er ekki annað en að kæra, og þá fá menn tækifæri til þess, að bera sig saman við aðra. Hv. þm. fanst það vera óþarft að setja lög þessi, því það mætti veita hjálp eftir gildandi lögum, en eftir þeim verða menn að sveitarlimum og missa rjettindi sín, og það er ófært. Jeg hefði kunnað betur við það, að landssjóður hefði greitt hjálpina,. en jeg tel, að það hefði verið hættulegt, því þá hefði verið meiri hætta á, að það hefði verið misbrúkað, og því hefði jeg verið því fremur mótfallinn. Það lítur nefnilega svo út, sem það sje alls ekki á móti skapi fólks, að þiggja fje hjá landssjóði, án mikils endurgjalds eða vinnu, en eftir frv. togast tvö öfl á, maðurinn sem fær dýrtíðarhjálpina, og sveitarfjelagið. Og svo er skipunin um að útvega mönnum vinnu; jeg hygg að hún sje nægileg í flestum tilfellum, þar sem vinnu er að fá, sem er nærfelt alstaðar. Jeg held að þessi heimild sje til bóta í höndum skynsamra sveitarstjórna, en þær eru, sem betur fer, margar. Jeg veit ekki heldur, hvort hv. þm. (K. D.) er í svo miklum vandræðum, sem hann lætur í veðri vaka.

Framsm. (Björn Þorláksson) : Mjer virðist bæði hv. þm. Vestm. (K. E.) og hv. 2. þm. Skagf. (J. B.), sem báðir eru með frv., hafi þó komist að þeirri niðurstöðu, að dýrtíð sje ekki eins mikil í landinu, og um hefir verið talað; en líka hafa þeir að vísu tekið það fram báðir, að sú dýrtíð gæti komið, að full þörf gjörðist að hlaupa undir bagga með ýmsum. En til þessa þarf ekki á neinum sjerstökum lögum að halda. Sveitastjórnarlögin heimila að veita þessa hjálp; og það er hægt að hjálpa á margan annan hátt en með beinum sveitarstyrk. Góðar sveitastjórnir láta sjer jafnan ant um að hjálpa þeim, sem í þröng eru, án þess að veita þeim beinan sveitarstyrk. Gjöra þær það ýmist með góðum ráðum, vinnuútvegun eða bráðabirgðalánum. Þessi lög eru því í rauninni alsendis óþörf. Jeg lýsi því yfir, að jeg er þeim með öllu mótfallinn, og það því fremur, sem þau geta stofnað sveitastjórnum í töluverðan vanda, eins og hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) tók mjög greinilega fram.