Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Í þessu frv. til l. um breyt. á l. um síldarverksmiðjur ríkisins, sem nú hefir verið samþ. í hv. Nd. er svo ákveðið, að verksmiðjurnar skuli greiða árlega til bæjar- eða sveitarsjóða, þar sem þær eru starfræktar, ½% af brúttóandvirði seldra afurða ár hvert, en jafnframt tekið fram, að þær greiði ekki útsvar, fasteignaskatt í bæjarsjóð eða sveitarsjóð né heldur tekju- og eignarskatt. Að því er snertir þetta ½% gjald er hér enga breyt. um að ræða frá því, sem nú er, því að þegar l. um síldarverksmiðjur ríkisins voru sett hér á Alþ. í fyrra, þá var þar ákveðið, að þær skyldu greiða þetta gjald til viðkomandi bæjar- eða sveitarsjóða, sem miðast við umsetningu þeirra. Ég geri ráð fyrir, að það hafi verið til þess, ætlazt af Alþ., að verksmiðjurnar greiddu ekki önnur gjöld til bæjar- eða sveitarsjóða heldur en þennan umsetningarskatt; og má í því sambandi benda á að áður höfðu þær verið lausar við gjöld til bæjar- og sveitarsjóða. En á því sama þingi voru einnig afgr. l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga, þar sem þeim m. a. var heimilað að leggja fasteignagjald á fasteignir í bæjum og kaupstöðum, og síðan hafa nokkur bæjarfélög notað þennan rétt og sett á fasteignagjöld. Í l. um þetta efni voru að vísu nokkrar ákveðnar fasteignir undanskildar slíkum álögum. En þess mun ekki hafa verið gætt, þegar þau l. voru sett, að undanþiggja síldarverksmiðjur ríkisins þessum gjöldum. Og af þeirri ástæðu er þetta ákvæði komið inn í það frv., sem hér liggur fyrir, að síldarverksmiðjur ríkisins skuli vera lausar við fasteignaskatt og útsvar. Ég held, að tæplega verði um það deilt, að rétt sé að leysa síldarverksmiðjur ríkisins undan þeirri skyldu að greiða fasteignaskatt eftir að búið er að leggja á þær þá kvöð að greiða ½% af andvirði seldra afurða í bæjar- eða sveitarsjóð, þar sem þær eru starfræktar. Og eins og ég gat um, geri ég ekki ráð fyrir, að til þess hafi verið ætlazt af Alþ., að frekari gjöld yrðu lögð á verksmiðjurnar heldur en þetta ½% gjald. Það liggur í augum uppi, að þeir bæir eða þau sveitarfélög, sem hafa þessar verksmiðjur hafa af þeim bæði beint og óbeint mjög miklar tekjur. Fyrir utan þetta ákveðna umsetningargjald, sem er beinlínis greitt frá síldarverksmiðjum ríkisins í viðkomandi bæjar- eða sveitarsjóð, hafa þessir staðir mjög miklar tekjur aðrar í sambandi við þennan atvinnurekstur. Ef við tökum t. d. Siglufjörð, þar sem rekstur síldarverksmiðja ríkisins er mestur, þá er það vitað, að einmitt fyrir það, að síldarverksmiðjurnar eru þar, skapast þar ákaflega mikil viðskipti, sem gefa bæjarsjóði Siglufjarðar vitanlega mikla tekjumöguleika. Siglufjarðarbær fær stórfé árlega t. d. í hafnargjöldum af skipum, sem eiga heimilisfang annarstaðar á landinu, en skipta við verksmiðjurnar. Og verzlanir á Siglufirði hafa mjög mikla verzlun við skip, sem leggja upp síld, m. a. hjá þessum síldarverksmiðjum. Og auk þess má benda á þá miklu atvinnu, sem ríkið veitir á þessum stað, vegna þess að það rekur þar síldarverksmiðjurnar. Mér finnst því, að það alls ekki geti talizt sanngjarnt, að þessir bæir eða sveitarfélög, sem hafa orðið þeirra hlunninda aðnjótandi að fá þennan ríkisrekstur til sín, geti skattlagt þau fyrirtæki umfram þetta ½% gjald af söluverði afurðanna. Og vildi ég, að þetta sjónarmið kæmi fram áður en málið gengur til n., og vænti þess, að hv. sjútvn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar hér í hv. d., taki þetta til athugunar.



Á seinna þinginu 1937 voru sett tvenn l., sem hæstv. atvmrh. gat nú um. Önnur l. voru um tekjur bæjar- og sveitarfélaga og eftirlit með fjárstjórn bæjar- og sveitarstjórna, en hin l. voru um síldarverksmiðjur ríkisins. Í l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga er í 4. gr. tekið fram, hvaða fasteignir séu undanþegnar fasteignaskatti, þó að fasteignaskattur sé lagður á. Þar eru taldar fyrst og fremst fasteignir bæjar- og sveitarfélaganna sjálfra, ef ekki er um leigulóðir eða leigujarðir að ræða. Síðan eru taldar upp kirkjur, íþróttahús og samkomuhús, ef þau eru ekki leigð til tekna fyrir viðkomandi bæjar- eða sveitarfélag, þá skólahús, barnahæli, sjúkrahús, elliheimili, þinghús og annað slíkt. Síðan er það tekið fram að undanþegin þessum fasteignaskatti séu hús annara ríkja, sem notuð eru fyrir sendimenn þeirra, og lóðir tilheyrandi þeim. Má nú nærri geta, hvort það sama þing, sem setti þessi l., og jafnframt og samhliða því, sem það fjallaði um þau, var einnig að fjalla um l. um síldarverksmiðjur ríkisins, hefði gleymt að undanþiggja verksmiðjurnar fasteignaskatti, ef það hefði verið vilji þingmanna. Enda var það svo, að Alþ. mundi ákaflega vel eftir síldarverksmiðjum ríkisins, er það fjallaði um l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga, því að einmitt þegar deilt var hér um það út af því frv., sem síðan varð að l. um síldarverksmiðjur ríkisins, hvort ætti að leggja á þær umsetningarskatt til bæjar- og sveitarfélaga, og þá líka um það, hve hár hann ætti að vera, þá voru menn hér á hæstv. Alþ., sem héldu því fram, að þar sem Siglufjörður og aðrir staðir, þar sem síldarverksmiðjur ríkisins væru, fengju nú möguleika til þess að fá nokkrar tekjur af þessum fyrirtækjum gegnum fasteignaskatt, þá væri enn síður þörf á að heimila þeim að leggja gjöld á framleiðsluna. Nei, að Alþ. hafi ekki gætt þess að undanþiggja síldarverksmiðjur ríkisins fasteignaskatti, en hafi ætlað sér það, eins og hæstv. atvmrh. heldur fram, er því einber fjarstæða og ekkert annað. Nei, Alþ. 1937 ætlaði þeim bæjar- og sveitarfélögum. sem svona stendur á um, þessar tekjur, ½% af brúttóandvirði framleiðslu síldarverksmiðjanna, og svo samskonar fasteignaskatt af eignum þeirra eins og lagt væri á sambærilegar fasteignir í bæjar- og sveitarfélögum; það er alveg tvímælalaust. Að samþ. þetta frv. eins og það liggur fyrir er því ekkert annað en það, að hæstv. Alþ. sér sig um hönd. Alþ. hefir sýnt bæði Siglufjarðarbæ og öðrum stöðum, þar sem síldarverksmiðjur ríkisins eru, framan í það, að þeir gætu fengið þessar tekjur af fasteignaskattinum. En svo bara eftir rúmt ár á að svíkja um þetta. Það er ekkert annað en þetta, sem fram hefir farið með þessu. Að þingið hafi ekki vitað, hvað það var að gera í þessu máli fyrir 2 árum, nær ekki nokkurri átt, - það vitum við allir. Hvað því við kemur, að bæir þeir, sem hafa síldarverksmiðjur ríkisins hjá sér - og þá er aðallega talað um Siglufjarðarbæ -, hafi svo miklar tekjur af verksmiðjunum óbeint með þeim hlunnindum, sem því fylgir að hafa þær hjá sér, eins og hæstv. ráðh. var að tala um, þá ber náttúrlega að viðurkenna það. En því fylgir líka ýmis kostnaður, sem Siglufjarðarbær t. d. hefir af því, að fjöldi aðkomufólks safnast þangað á sumrin vegna atvinnu í sambandi við þessar verksmiðjur, beint eða óbeint.

Eins og hvað?

. Eins og t. d. að það þarf aukna lögreglu. Það kemur fyrir, að það þarf að líta eftir þessu aðkomufólki. En hvað um það; hvernig sem menn líta á það, vil ég, að það komi hreint fram, að hér er ekki verið að leiðrétta neitt, sem farizt hefir fyrir rúmu ári síðan, heldur á hér að taka aftur það, sem þá var veitt. Og það á að kannast við það en ekki að vera með neinar blekkingar um það, að Alþ. hafi ætlað sér að gera í þessu efni annað en það, sem það gerði þá. En hvað sem þessu líður, held ég að allir geti verið sammála um eitt og jafnvel þeir líka, sem vilja svipta Siglufjörð þessum tekjum, sem honum ber samkv. núgildandi l. að hafa af fasteignaskattinum, sem sé það, að ákvæði um það ættu alls ekki að koma fram í frv. því, sem hér liggur fyrir um síldarverksmiðjur ríkisins, heldur vitanlega að vera borið fram sem sérstakt frv. til l. um breyt. á l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga og eftirlit með fjárstjórn bæjar- og sveitarstjórna, og koma þá inn í 4. gr. þeirra l., sem er tæmandi upptalning á því, hvaða fasteignir það eru, sem ætlazt er til að undanþegnar séu fasteignaskatti. Það er náttúrlega mál út af fyrir sig, þó að menn séu þannig hugsandi, að eftir allt talið um þetta efni fyrir rúmu ári síðan og þeirra álit þá um að það þyrfti að bæta úr tekjuþörf bæjar- og sveitarfélaga, að þeir vilja nú taka aftur það, sem þeir veittu þá. En mér finnst, að menn gætu þó haft svona nokkurn veginn þinglega afgreiðslu á þeim gerðum sínum. Þessar umr. eiga kannske betur við 2. umr. Skal ég því ekki fara lengra út í þetta hér. Mér sýnist frv. þetta þannig úr garði gert, að því sé ætlað að breyta allt öðrum l. heldur en það er borið fram til að breyta. Af þeirri ástæðu sýnist mér, að slíkur óskapnaður sem frv. er ætti ekki að lifa af þessa umr. En ef það samt sem áður gerir það, vona ég að það verði tekið til athugunar að bera þetta rétt fram. Eða hvernig á nú bæjarfélag eins og Siglufjörður að fara að, ef frv. þetta verður samþ. eins og það er, þar sem á hinn bóginn l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga segja, að það megi leggja á allar fasteignir til tekna fyrir viðkomandi bæjarfélag, nema þær, sem taldar eru upp í 4. gr. þeirra l., þar sem síldarverksmiðjur ríkisins eru ekki nefndar. En hér á að samþ. önnur l., sem segja, að síldarverksmiðjur ríkisins skuli vera undanþegnar fasteignaskatti. Eftir hvorum l. á svo að fara? Hér er ekki tekið fram í þessu frv., að nein ákvæði í l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga séu úr gildi numin. Mér sýnist þetta stangast svo, að frv. þetta sé, eins og það liggur fyrir hér, hreinasta della.

*Erlendur Þorsteinsson: Hv. 1. þm. Eyf. hefir að nokkru leyti tekið fram það, sem um þetta mál þurfti að taka fram. Ég vil þó sérstaklega undirstrika það, sem hann sagði um það, hve mjög óeðlilega þetta mál ber að; því að það er gefið mál, að eftir að frv. var breytt í Nd., þá er þetta frv. breyt. á l. nr. 69 frá 31. des. 1937, um tekjur bæjar- og sveitarfélaga o. fl. Ég held því, að hv. Ed. ætti í þetta skipti að bjarga sóma þingsins með því að fella þetta frv. hreinlega; og þeir, sem eru með því að fá þessa breyt. fram á l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga, komi þá fram með frv. um breyt. á viðkomandi l. Það virðist harla einkennilegt, ef það er rétt skoðað, sem hæstv. atvmrh. tók fram, að Alþ. í fyrra skuli því alveg hafa gleymt að taka fram, hvort síldarverksmiðjur ríkisins skyldu vera undanþegnar fasteignaskatti eða ekki, þegar það er athugað, að hvortveggja frv., bæði frv. um tekjur handa bæjar- og sveitarfélögum og frv. um síldarverksmiðjur ríkisins, eru borin fram svo að segja undir eins og rædd svo að segja samhliða. Má undarlegt heita, ef hv. þm. hafa verið svo gersneyddir allri athugunargáfu, að þeir hafi þá gleymt að taka þetta fram, og að það sé þá aðeins fyrir gleymsku, að það var ekkert tekið fram um að undanþiggja síldarverksmiðjur ríkisins fasteignaskatti. Ég held því, að það sé næsta augljóst, að þingið hafi beinlínis ætlazt til, að sýslufélög þau og sveitir, þar sem ríkisverksmiðjurnar eru, fengju þær tekjur, sem þingið ætlaði þeim með þessum l. Ég tel ekki ástæðu til við þessa umr. að fara mikið út í einstök atriði þessa máls, en ég vildi leiðrétta þann misskilning. sem kom fram hjá hæstv. atvmrh., þar sem hann komst svo að orði, að ríkisverksmiðjurnar hafi verið lausar við öll gjöld til bæjar- og sveitarfélaga. Ég vil minna hæstv. ráðh. á l. frá 1926. en skv. þessum l. greiddu ríkisverksmiðjurnar allt fram á seinasta ár milli 6 og 7 þús. kr. í fasteignaskatt, sem í þeim var ákveðinn. Það virðist nokkuð hastarlegt, ef Alþ. ætlar, um leið og það gefur bæjar- og sveitarfélögum nýja tekjustofna, að taka aðra tekjustofna af þeim í staðinn. Ég vona, að þetta frv. lifi ekki af þessa umr., en ef það gerir það, þá mun ég minnast nánar á einstök atriði við 2. umr. Ég vil leyfa mér að gera það að till. minni að ef frv. verði vísað til n., þá verði því vísað til fjhn.



Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál við þessa umr., því vitanlega verður málið athugað í n., sem ég tel sjálfsagt að verði sjávarútvegsnefnd. Út af því, sem hv. 1. þm. Eyf. og hv. 10. landsk. héldu fram, að það væri fjarstæða að halda því fram, að Alþ. hefði ekki til þess ætlazt, að verksmiðjurnar greiddu gjöld umfram þetta ½% umsetningargjald, þá skal ég ekkert fullyrða um skoðanir einstakra hv. þm. í þessu efni, en ég vil benda á, að meiri hl. hv. Nd. hefir þegar fallizt á þetta með því að samþ. þetta frv., sem hér liggur fyrir. Nd. taldi ekki heppilegt, að bæjar- og sveitarfélögum yrði leyft að skattleggja verksmiðjurnar á þennan hátt, og ég vænti þess, að Ed. komist á sömu skoðun að athuguðu máli. Ég tel - og er þar á annari skoðun en hv. 1. þm. Eyf. - að hér sé um leiðréttingu að ræða. Ég tel, að það hafi við afgreiðslu málsins í fyrra verið lagðar óeðlilega miklar kvaðir á þennan atvinnurekstur. Út af því, að þetta hefði átt að koma fram sem breyt. við önnur l., þá er það auðvitað hlutur sem má deila um, og ég skal viðurkenna, að það hefði alveg eins mátt fara þá leið, en að það sé á nokkurn hátt óþingleg afgreiðsla þessa máls, sem hér er viðhöfð, það finnst mér fjarstæða. Ég sé ekkert athugavert við það, að í l. um síldarverksmiðjur ríkisins. þar sem ákveðið er, hvað þær eiga að greiða af umsetningu í bæjar- og sveitarsjóði, séu einnig ákvæði um það, að þær séu undanþegnar öðrum gjöldum. Ég vil benda hv. 1. þm. Eyf. og 10. landsk. á það, að ef þetta ákvæði á ekki við í þessum l., þá hefði ákvæðið um ½% umsetningargjaldið átt að setjast inn í l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga. En þetta álít ég vera aukaatriði. Það hefir vitanlega sama gildi, þó það sé sett inn í l. um síldarverksmiðjurnar. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en vil aðeins undirstrika það, sem ég hefi áður haldið fram, að ég tel ósanngjarnt að skattleggja þannig sjávarútveginn til ágóða fyrir einstök bæjar- og sveitarfélög. Ég held, að það sé óhætt að fullyrða, að hvert einasta bæjar- eða sveitarfélag mundi þakksamlega taka á móti slíkum atvinnurekstri frá ríkinu, og það jafnvel án þess að gera nokkrar kröfur um nokkrar álögur. Það mundi verða álitið svo mikið hagsmunamál að fá þennan atvinnurekstur, eins og nú er háttað um atvinnurekstur hér á landi. Og þessi gjöld koma vitanlega niður á sjómönnum og útgerðarmönnum, sem stunda síldveiðar og skipta við ríkisverksmiðjurnar, því að þeim mun minna geta verksmiðjurnar greitt fyrir hráefni. sem þær þurfa að greiða meira til viðkomandi bæjar- eða sveitarfélags í opinber gjöld.



Það gleður mig, að hæstv. atvmrh. virðist vera farinn að sjá, að hér getur ekki verið um neina leiðréttingu að ræða. Það er eingöngu hitt, að hann og aðrir, sem að þessu frv. standa, eru nú að sjá sig um hönd. Enda man ég, að þau rök komu fram gegn því að heimila að leggja þetta ½% gjald á framleiðslu verksmiðjanna að þess þyrfti síður vegna þess að nú yrði Siglufirði heimilað að leggja fasteignaskatt á verksmiðjurnar. Ég get ekki verið hæstv. ráðh. sammála um það, að það sé eðlilegt að setja þetta ákvæði inn í l. um síldarverksmiðjur og láta það þannig stangast við l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga. Það væri náttúrlega ekkert á móti því að setja það inn í l. um síldarverksmiðjur, ef tilsvarandi ákvæði væru þá sett inn í 1. gr. l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga. Hæstv. ráðh. benti á í þessu sambandi, að þetta væri hliðstætt ákvæðinu í l. um síldarverksmiðjur ríkisins um það, að verksmiðjurnar gyldu ekki útsvar. En þetta er alls ekki hliðstætt. Lögin um tekjur bæjar- og sveitarfélaga ákveða, að verksmiðjurnar skuli greiða fasteignaskatt í bæjar- eða sveitarsjóð, ef viðkomandi bæjar-eða hreppsfélag ákveður slíkt. Lögin ákveða þetta með því að taka ekki verksmiðjurnar undan, en útsvarslögin taka það hinsvegar fram, að opinber rekstur greiði ekki útsvar. Það er því samræmi milli verksmiðjulaganna og útsvarslaganna, en hér yrði hið mesta ósamræmi á milli. Ég hefi getið þess, að ég teldi vafasamt að þetta frv. væri þannig, að það ætti að lifa af þessa umr. Nú skal ég að vísu játa það, að frv. eins og það var borið fram hafði allt annan tilgang en þann. sem það hefir nú, eftir þá meðferð, sem það hefir fengið í Nd. Ég mun því hætta á að greiða ekki atkv. á móti frv. til 2. umr., í þeirri von, að sú n., sem fær það til meðferðar, geti lagfært það eitthvað. Ég hefi í raun og veru ekki neitt á móti frv. í sinni upprunalegu mynd. Það er bara sú breyt., sem Nd. gerði á frv., sem ég er á móti og mun ekki geta sætt mig við.

1) BSt: Ég get ómögulega greitt slíkum óskapnaði sem þetta frv. er atkv., en vil hins¬vegar ekki hindra, að það fái að ganga til 2. umr., ef það kynni í n. að fá sína uppruna¬legu mynd, og greiði því ekki atkv.