Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 25. mars 1976, Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþ. að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Reykjavík, Sverrir Bergmann læknir, taki sæti á Alþ. í fjarveru minni. Þórarinn Þórarinsson, 4. þm. Reykv.“ Það þarf ekki að athuga kjörbréf Sverris Bergmanns, þar sem hann hefur áður tekið sæti á þessu þingi. Býð ég hann velkominn til starfa í deildinni.



Herra forseti. Það frv. um breyt. á almennum hegningarlögum, sem hér er lagt fyrir, fjallar einungis um viðauka við 6. gr. almennra hegningarlaga og er borið fram vegna fyrirhugaðrar fullgildingar Íslands á milliríkjasamningi frá 14. des. 1973 um varnarráðstafanir og refsingar vegna glæpa gegn einstaklingum er njóta alþjóðlegrar verndar, þ. á m. sendierindrekum. Er lagt til að unnt verði að refsa eftir íslenskum hegningarlögum fyrir háttsemi þá sem greinir í nefndum milliríkjasamningi þótt hún hafi átt sér stað utan íslenska ríkisins og án tillits til þess hver er að henni valdur. Ísland hefur undirritað þennan milliríkjasamning og að ósk utanrrn. var hegningarlaganefnd falið að gera könnun á því hverjum ákvæðum íslenskra laga þyrfti að breyta eða hvernig ákvæði þyrfti að setja svo að unnt væri að fullgilda umræddan milliríkjasamning. Varð niðurstaða n. að ekki þyrfti að koma til lagabreytinga annarra en þess viðauka við hin almennu hegningarlög sem hér er lagt til. Þetta frv. hefur gengið í gegnum hv. Ed. og verið samþ. þar óbreytt. Ég skal ekki segja um það hvort þessum samningi hefur verið útbýtt hér eða ekki, en það skiptir ekki máli, þá er lagaheimildin til. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að óska þess að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er ákaflega einfalt í sniðum. Það fjallar um breyt, á 112. gr. laga um meðferð opinberra mála, og það Felur í sér breytingu á tveimur fjárhæðum, eins og frv. ber með sér. Það varðar sektarvald annars vegar lögreglumanna og hins vegar lögreglustjóra og er um að sektarheimild lögreglumanna verði hækkuð úr 3 þús. kr. í 7 þús. kr. og að sektarheimild lögreglustjóra verði hækkuð úr 10 þús. kr. í 60 þús. kr. Þetta er ákaflega meinlaust mál þó það komi við lögreglu. Þessar fjárhæðir hafa staðið óbreyttar í lögum frá 1973 og er þess vegna eðlilegt að þeim sé breytt til samræmis við verðlagsþróun á þessum tíma. En auk þess má segja að það sé farið kannske dálitið ríflega í að því er varðar sektarheimild lögreglustjóra, og það er gert í því skyni að sektarheimild hans geti náð til fleiri brota en nú er og þá ekki hvað síst höfð í huga ýmis brot á umferðarlögum sem hagstætt þykir ýmissa hluta vegna að geta lokið á staðnum, ef svo má segja. Reynslan af ákvæðum um sektarheimild lögreglumanna og lögreglustjóra í einföldum og óbrotnum málum er góð og miðar að því að létta af dómstólum meðferð augljósra mála sem ekki geta orkað tvímælis og er til hagræðis að mínu mati fyrir þá sem hafa gerst sekir um þær yfirsjónir sem um er að ræða. Þetta kemur auðvitað því aðeins til greina. eins og menn geta séð ef þeir athuga sjálfa lagagr., en frv. sem slíkt er kannske ekki gott að skilja nema athuga 112. gr. í heild, - það kemur því aðeins til greina að hlutaðeigandi aðili óski ekki eftir því að málinu sé vísað til dómstóla, hann vilji sem sagt sætta sig við ákvörðun lögreglu eða lögreglustjóra í þessu tilfelli. Þetta frv. hefur líka gengið í gegnum hv. Ed. og verið samþ. óbreytt. Ég leyfi mér að æskja þess, herra forseti, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Virðulegi forseti. Á þskj. 447 hef ég ásamt hv. 4. þm. Vesturl. leyft mér að flytja frv. til l. um breyt. á vegalögum. Frv. þetta hefur tvíþættan tilgang: í fyrsta lagi að kveða skýrar á en nú er gert um sjálfstæði sýsluvegasjóða og yfirstjórn sýslunefnda yfir sýsluvegasjóðum. Þó að hér sé um tiltölulega litla breytingu að ræða er hún nokkuð mikilvæg að mínum dómi. Ég tel að það sé mikilvægt að kveða á um það í lögum, svo að ótvírætt sé, að sýslunefndir hafi til þess óskorað vald að fara með fjárreiður sýsluvegasjóðanna og taka ákvarðanir í sambandi við framkvæmdaáætlanir sýsluvegasjóða. Það hefur borið við að heyrst hafi raddir um það á síðustu árum að rétt væri að leggja sýsluvegasjóði niður. Að mínum dómi væri þar um stórt skref aftur á bak að ræða. Það væri skref aftur á bak að því leyti í fyrsta lagi að taka úr höndum sýslunefndanna málefni, sem þær hafa haft með höndum, og skerða þannig verkefni þeirra sem ekki eru of mikil fyrir. Í annan stað mundu væntanlega fylgja slíkri breytingu minni tök og minni yfirstjórn heimaaðila yfir þessum þætti vegamálanna. í þriðja lagi held ég að flestum sé ljóst, sem fengist hafa við gerð og endurskoðun vegáætlana, að ef sýsluvegasjóðir væru felldir niður og þeir hlutar veganna, sem undir þá heyra, væru teknir inn í hina almennu vegáætlun, yrði meiri hætta á því að aukavegir ýmiss konar yrðu útundan við gerð vegáætlunar. Á því ber nokkuð þegar, en sú breyting sem yrði við að leggja sýsluvegasjóði niður mundi stórlega auka þá hættu. Ég taldi rétt að láta þessa skoðun mína koma hér fram, því að ég hef heyrt þessar hugmyndir og sá hitti þessa frv., sem fjallar um ákveðnari yfirstjórn sýslunefnda yfir sýsluvegasjóðum, er til þess að styrkja sýsluvegasjóðina og það kerfi sem þeir eru byggðir á. Í annan stað fjallar þetta frv. um breytingu á tekjuöflun sýsluvegasjóða. Þær breytingar eru á þá lund, að kauntúnahreppar með 200 íbúa og fleiri greiði ekki lengur sýsluvegasjóðsgjald. að svo miklu leyti sem þar er um eiginlegt þéttbýli að ræða. Tekjutap sýsluvegasjóðanna við þessa breytingu verði unnið upp með framlagi Vegasjóðs, og er meiningin með frv. að sýsluvegasjóðirnir standi jafnréttir eftir þá breytingu. Í annan stað, til þess að Vegasjóður verði ekki fyrir auknum útgjöldum af þessum sökum, þá verði þéttbýlisvegafé lítils háttar skert á móti þessari breytingu, á þann hátt að í stað 12.5% af heildarútgjöldum vegamála, sem nú fara til þéttbýlisvega, verði um 12% að ræða, þannig að þessi minnkun er um 1/2 %. Ég vil taka það fram að þessi breyting er í mínum huga sett fram einungis til þess að allir aðilar standi sem næst jafnréttir eftir. Ég vil jafnframt taka það fram, að ég fyrir mitt leyti er til viðræðu um að þessi liður um skerðingu þéttbýlisvegafjárins verði felldur út úr frv., ef þingnefnd sýnist það koma frekar til álita. Tillögur um þessar breytingar eiga í mínum huga þær rætur að á undanförnum árum hefur orðið um mikla fjölgun kaupstaðanna í landinu að ræða. Á Alþ. veturinn 1973–1974 voru samþ. kaupstaðarréttindi til handa eigi færri en fimm kauptúnahreppum í landinu og á yfirstandandi Alþ. hafa veríð samþ. kaupstaðarréttindi til handa tveim þorpum til viðbótar. Þessar breytingar stafa, að ég tel, að miklu leyti af því að kaupstaðir þurfa ekki að greiða þau gjöld sem önnur sveitarfélög í landinu greiða til sýslnanna. Kaupstaðir þurfa þannig ekki að taka þátt í ýmsum sameiginlegum kostnaði sem önnur sveitarfélög bera í sambandi við sýslufélögin. Einn gildasti þátturinn í þessum útgjöldum sveitarfélaganna til sýslnanna er sýsluvegasjóðsgjaldið, og ég hygg að ein aðalorsökin til þeirrar tilhneigingar ýmissa þorpa í landinu að vilja verða kaupstaðir sé einmitt að losna við sýsluvegasjóðsgjaldið. Vitaskuld er þarna um nokkur önnur gjöld að tefla, svo sem sýslusjóðsgjöld, en ég hygg að þessi atriði eigi a.m.k. verulegan þátt í því að auka tilhneigingu ýmissa kauptúna til að óska eftir því við Alþ. að þau fái kaupstaðarréttindi. Nú er það í sjálfu sér ekkert einkennilegt að kaupstöðum fjölgi í landinu með vaxandi fólksfjölda einstakra þéttbýlissveitarfélaga. Ég hygg þó að hér hafi verið gengið óþarflega langt á undanförnum árum. Þessar breytingar hafa það í för með sér að sýslurnar standa veikari eftir, þær eru verr í stakk búnar til að valda þeim verkefnum sem þeim eru falin, og enn fremur er á það að lita að slíkum breytingum fylgir oftast aukinn kostnaður í sambandi við stjórnsýslu. Þess vegna er að mínum dómi rétt að hafa a.m.k. nokkurt hóf á í sambandi við þær breytingar á umdæmaskiptingu og stöðu sveitarfélaganna í landinu sem þessi þróun hefur í för með sér. Ég held a.m.k. að það sé engin ástæða til þess að láta óheppileg lagaákvæði verða til þess að ýta undir þessa þróun. Ég segi óheppileg, því að ákvæði um að kauptún greiði til sýsluvegasjóðs er í rauninni gersamlega óþarft þegar þess er gætt að þau fá á sama tíma framlög úr Vegasjóði og allt eins má haga þeim málum á þann veg sem gert er ráð fyrir í þessu frv., að Vegasjóður greiði meira til sýsluvegasjóðanna. en kauptúnin verði undanþegin því að greiða þetta gjald. Ég held að það sé ekki ástæða til að fara um þetta fleiri orðum. Það má e.t.v. aðeins bæta því við til nánari skýringar á þessu atriði, að þetta fyrirkomulag að kauntúnin greiði til sýsluvegasjóðs og Vegasjóður aftur til kauptúnanna er í svipuðum anda eins og að ríkissjóður innheimtir söluskatt af tilteknum vörum sem aftur eru svo greiddar niður úr ríkissjóði. Þess háttar fyrirkomulag er óheppilegt og ætti að vera óþarft í okkar löggjöf og þarf að leiðrétta á sem flestum sviðum. Ég legg svo til, hæstv. forseti, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) Hæstv. forseti. Það er í raun og veru ekki út af þessu frv. nema að takmörkuðu leyti, frv. á þskj. 447, sem ég hef beðið um orðið. Ástæðan til þess, að ég geri það er sú að á s.l. vori skipaði ég n. manna, einn úr hverjum stjórnmálaflokki, til þess að endurskoða vegalögin í heild, og ástæðan til þess, að ég hafði þann hátt að skipa einn mann úr hverjum stjórnmálaflokki auk þeirra vegamálastjóra og ráðuneytisstjórans í samgrn., byggðist á þeirri hugsun að reyna að ná samstöðu um þær breytingar sem ég taldi nauðsynlegt að gera á vegalögunum. Það atriði, sem ég lagði þar fram, var flokkunin á vegunum, sem er m.a. fólgin í því að við höfum hraðbrautir, þjóðbrautir og landsbrautir, og það, sem hefur gert þetta erfitt í framkvæmd og erfiðara með hverju árinu sem líður, er að nokkur hluti af sama veginum verður hraðbraut, annar þjóðbraut og kannske þriðji landsbraut. Það, sem mér fannst að þyrfti að leggja höfuðáhersluna á, var að fá þó aðalveginn í kringum landið sem stofnveg og svo að meta hvað víðtækur hann ætti að vera og í öðru lagi hlíðarvegina út frá honum, hvernig með það mál skyldi fara. Þetta mál hefur verið til meðferðar hjá þessari n. Hún hefur ekki skilað álíti, og ég er ekki heldur viss um hvort hún nær samstöðu um þetta, en ég mun þó reyna að freista þess að það verði gert. Í öðru lagi var svo þáttur sá sem hv. 2. þm. Norðurl. v. ræddi hér um, afstaðan til sýsluveganna, sem ég taldi líka mikla nauðsyn bera til að taka til sérstakrar endurskoðunar. Ég er svipaðs sinnis og hv. 2. þm. Norðurl. v., að þær hafa valdið mér miklum áhyggjum þessar breytingar sem hafa orðið, kaupstaðafjölgunin í landinu, og það hefur komið fram í umr. að einmitt það að losna við þetta gjald til sýsluvegasjóðanna hafi verið einn þátturinn í því að kauptún hafa sótt á að fá kaupstaðarréttindi. Nú skal ég ekki að þessu sinni fara út í mitt mat á því og hvað þetta er í raun og veru fjarlægt minni hugsun. En mér er það fullkomlega ljóst, eins og hv. 2. þm. Norðurl. v., að hér verður úr að bæta og þessu verður að mæta með einhverjum ráðstöfunum, þannig að sýsluvegasjóðskerfið geti haldið sér. Ég er ekki fylgjandi þeirri leið að leggja það niður og held að það mundi vera spor aftur á bak, og ég er honum sammála um, að það verði lagðar ákveðnar línur um það og því tryggðar tekjur sem þarf. Eitt af þeim atriðum, sem ég hygg að sé samstaða um í n. þeirri sem ég vitnaði til, er einmitt þetta atriði. Það, sem ég vil því segja í sambandi við þetta mál, er að ég hef kosið að reyna til fullnustu að fá n. þá, sem er að verki, til þess að skila áliti og freista þess að ná sem mestri samstöðu. Hugsun mín var sú um frv. um breyt. á vegalögunum, sem eru að stofni til frá 1963 og þurfa þess vegna endurbóta við af eðlilegum ástæðum, að ég hefði viljað freista þess að ná samstöðu um að leggja frv. fram á þessu þingi, en afgreiðsla færi fram á næsta þingi. Þau atriði, sem um er deilt, verður að athuga hvort ekki er hægt að finna flöt á til að jafna, og ég hef lagt fyrir formanninn að gera tilraun til að reyna að vita hvort það væri ekki hægt að fá sæmilega samstöðu um veigamestu atriðin, þannig að það væri hægt að leggja frv. fram, þó að það væri með fyrirvara um endurskoðun á ýmsum atriðum. Ég segi þetta vegna þess að ég hefði kosið frekar að þetta frv. biði þess að sjá hvað úr þessu yrði. Ég hef skilning á því að nauðsyn ber til að koma til móts við sýsluvegasjóðina og setja skýr ákvæði um meðferð þessara mála, en hefði að sjálfsögðu kosið að hafa það í heildarlöggjöfinni. Ég tel líka að það beri brýna nauðsyn til að þetta atriði, að þéttbýlið leggi fram í sýsluvegasjóðina, verði ekki til þess að mynda kaupstaði, eins og ég tel að í sumum tilfellum hafi orðið. Það byggi ég m.a. á því, að ég tel að að sumu leyti sé þetta óheppilegt og samstarf þéttbýlisins og sveitanna í kringum þéttbýlið sé nauðsyn og þurfi að haldast áfram eins og verið hefur. Þetta vildi ég segja við hv. flm. og þá n. sem fær málið til meðferðar, enda ætti að koma í ljós fyrr en seinna hvort von væri til að hægt væri að leggja þetta frv. fram á þessu þingi, þó að ég geri mér grein fyrir að það geti tekið breytingum frá því sem það kynni að verða við 1. umr.

Flm. (Pálmi Jónsson) Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. landb.- og samgrh. fyrir þær undirtektir sem komu fram í hans ræðu og að hann lýsti samstöðu með þeirri hugsun sem felst í þessu frv. Hins vegar gat hann þess að hann hefði kosið að þetta frv. hefði verið látið bíða þangað til þrautreynt væri hvort sú n., sem nú vinnur að endurskoðun vegalaganna, næði ekki samkomulagi og samstöðu og að frv., sem á þeirri samstöðu væri byggt, væri lagt fyrir yfirstandandi Alþingi. Ég vil út af þessum orðum hæstv. ráðh. láta það koma fram, að mér var kunnugt um þá n., sem að þessum málum hefur starfað, og ég hef dokað við með flutning þessa frv. frá því að þing kom saman í haust. Ég hef séð drög, sem þessi n. hefur kynnt flokkunum, og mér hefur skilist að mikill vafi leiki á því að samstaða náist um þau drög, sem þar liggja fyrir, og starf n. að öðru leyti nokkuð í óvissu. Ég verð einnig að segja að í þeim drögum, sem ég hef séð frá þessari n., tel ég að ekki sé gengið a.m.k. nægilega til móts við þau sjónarmið sem þetta frv. er byggt á, og hvað sem starfi n. líður, þá tel ég nauðsynlegt að láta ekki þing líða svo að ég komi ekki þessum sjónarmiðum á framfæri í frv. formi. Þar á ég raunar bæði við þann þátt frv., er tekur til sjálfstæðis sýsluvegasjóðanna, og eins hinn þáttinn, er varðar tekjuöflun sýsluvegasjóða og á hvern hátt hún hefur áhrif á skipun sveitarstjórnarmála í landinu. Ég vil minna á það, að við afgreiðslu frv. um breyt. á vegalögum á síðasta Alþ. flutti ég þetta frv. efnislega sem brtt. Það frv. kom tiltölulega fáum dögum fyrir þinglok til þessarar hv. d., og má segja að eðlilegt gæti talist að þær brtt., sem ég þá flutti, næðu ekki fram að ganga, menn teldu sig þurfa að taka þær til nánari athugunar en unnt var á þeim fáu dögum sem þá lifðu þess Alþingis. En með tilliti til þess, hve seint hefur gengið starf þeirrar n., sem nú vinnur að endurskoðun vegalaganna, og að hve litlu leyti ég hef séð þar gengið til móts við þau sjónarmið sem ég hreyfi með þessu frv., þá treystist ég ekki til að láta þetta Alþ. líða svo að ég kæmi þessum sjónarmiðum ekki á framfæri, og það höfum við hv. 4. þm. Vesturl. gert með flutningi þessa frv. Ég vil svo vænta þess að sú hv. n., sem vinnur að endurskoðun vegalaga, ef hún starfar áfram að þessum málum og gerir ráð fyrir að koma því verki frá sér, þá taki hún þetta frv. til athugunar með í sínu verki. Ég vænti þess einnig að hv. þingdeild láti ekki Ííða svo þetta Alþ. að hún taki ekki til afgreiðslu þetta frv., a.m.k. ef heildarfrv. um breyt. á vegalögum verður ekki lagt fram.



Virðulegi forseti. Það hefur lengi legið ljóst fyrir að endurskoða þyrfti ákvæði laga um sýsluvegasjóði. Þeir hafa á undanförnum árum ekki verið færir um að valda því hlutverki sem þeim hafa verið falin. Og eins og hér hefur verið gerð grein fyrir hafa ákvæðin um fjáröflun til þeirra ýtt undir heldur óheppilega þróun í skipulagi sveitarstjórnarmála að áliti okkar flm. og ýmissa fleiri. Meginatriði þessa frv. lágu fyrir eða voru til athugunar í samgn. á síðasta þingi, er hún fjallaði um breyt. á vegalögum þá. En það þótti ekki vinnast nægur tími til að athuga þau eins og ástæða þótti til á þeim skamma tíma sem þá var eftir til þingloka. Það lá einnig fyrir þá að samkv. eindregnum tilmælum fulltrúa í samgöngunefndum þingsins hafði hæstv. samgrh. ákveðið að skipa milliþingan. til þess að athuga þessi mál. En nú er öllum kunnugt um hvað verk slíkra n. eru tímafrek, einkum þegar endurskoða þarf stóra og fjölþætta lagabálka. Þess vegna er það svo, að ekki eru líkur til að endurskoðað frv. að vegalöggjöf verði lagt fram fyrr en seinna á þessu þingi og þá sennilega ekki til afgreiðslu fyrr en á næsta þingi. Þetta kom fram í ræðu hæstv. samgrh. Hins vegar ber að þakka það, að hann hefur skilning á þessu máli og tók því vel og vinsamlega. Það er því ekki síst af þessum ástæðum, að okkur flm. þótti rétt að hreyfa þessum þáttum vegalöggjafarinnar til breyt. þegar á þessu þingi og draga það ekki lengur. Okkur er ljóst að frv. þetta leysir ekki fjárþörf sýsluvegasjóðanna, síst til fulls, en horfir þó til réttrar áttar og minnir á að þessi ákvæði þarf að endurskoða og breyta þeim til batnaðar hið allra fyrsta.



Virðulegi forseti. Þetta frv. var lagt fyrir hv. Ed. og hefur verið afgr. þaðan með smávægilegri breytingu. Það er undirbúið að tilhlutun menntmrn. af Hrafnhildi Stefánsdóttur fulltrúa þar, lögfræðingi, og Andra Ísakssyni prófessor, sem jafnframt er formaður Sálfræðingafélags Íslands, og þetta frv. er raunar undirbúið og flutt að ósk Sálfræðingafélagsins. Því fylgja nokkuð ítarlegar athugasemdir, þar sem bæði er greint frá þróun þessara mála hér á landi og í nálægum löndum og greint frá þeirri löggjöf sem þar hefur verið sett varðandi sálfræðinga, svo að ég sé ekki ástæðu til að hafa langa framsögu fyrir þessu frv. Ég vil aðeins minna á það, að þrátt fyrir að sálfræðingar hafa í vaxandi mæli verið ráðnir til starfa, einkum innan skólakerfis og heilbrigðisþjónustu, þá hafa ekki verið sett nein lagaákvæði um starfsemi þeirra og starfsheitið sálfræðingur hefur ekki notið lögverndar. Aftur á móti setti síðasta Alþ. slík lög um félagsráðgjöf, þ.e.a.s. lög nr. 41 frá 1975, en eins og kunnugt er, þá eru störf félagsráðgjafa og sálfræðinga nokkuð hliðstæð, a.m.k. að öllum jafnaði mjög nátengd í framkvæmd því þeir starfa mikið saman. Ég hygg að það sé alveg eðlilegt í framhaldi af því, sem gert var hér á Alþ. í fyrra, þ.e.a.s. lagasetningu um félagsráðgjöf, að setja nú lög í þá stefnu sem lagt er til með þessu frv. En með vísun til þess að athugasemdir eru nokkuð ítarlegar, þá hef ég þessi orð ekki fleiri, en leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni umr. vísað til hv. menntmn.