Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég beini máli mínu og ræðu til hv. þm. Bjarna Harðarsonar í Framsóknarflokki. Bjarni hefur látið hafa það eftir sér að haldið sé úti ESB-trúboði í boði ríkisins. Hann gerir í greinaskrifum athugasemdir við að ríkið skuli reka sömu áróðursdeild í bankanum Glitni með sömu starfsmönnum sem telji sig greinilega enn vera í krossferð. Hv. þingmaður víkur einnig að því að innan fjölmiðlanna sé því ítrekað haldið fram að fylgi við Evrópusambandsaðild sé mun meira en raunverulegar tölur gefi til kynna í skoðanakönnunum. Hv. þingmaður hefur einnig látið fara frá sér greinar um einangrunarsinna og ESB en á sama tíma birta fjölmiðlar yfirlit yfir það að meiri hluti þingflokks Framsóknar vilji ESB-viðræður og vísa þar til niðurstöðu kjördæmaþings í Norðausturkjördæmi og viðtals við hv. þm. Birki Jón Jónsson. Þeir vísa einnig til upplýsinga frá hv. þm. Magnúsi Stefánssyni og yfirlýsinga hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur, þingflokksformanns Framsóknarflokksins, sem lýsti því yfir að hún væri Evrópusinni og hefði stutt tillöguna um tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu á miðstjórnarfundinum. Þá hafa framsóknarmenn í Suðvesturkjördæmi einnig lýst þessu yfir. Í framhaldi af kjördæmaþingi Framsóknarflokksins í Suðurkjördæmi í október sagði hv. þm. Bjarni Harðarson hins vegar að óróamenn í flokknum væru vísvitandi að vinna flokknum tjón með umræðum um Evrópumál. Ég spyr hv. þingmann: Er það svo að allir hinir séu óróamenn en hann einn sé sá sem vitið hafi?

Frú forseti. Mér þykir skörin vera farin að færast upp í bekkinn ef hv. þm. Gunnar Svavarsson vill hafa áhrif á það hvaða skoðanir menn hafa í öðrum flokkum. En varðandi þær spurningar sem hér hafa komið fram er því fljótsvarað að ég tel alls ekki - og tók það skýrt fram í blaðaviðtölum ef hv. þingmanni þóknast að lesa þau til hlítar - alla þá sem aðhyllast Evrópuskoðanir innan Framsóknarflokksins vera óróamenn. Ég vakti aftur á móti athygli á því að ákveðnum fjölmiðlum hefði verið beitt af mikilli óbilgirni gegn formanni flokksins og við það stend ég. Varðandi þá hlið málsins, sem var upphaf þessarar umræðu, að Glitnir héldi úti áróðri fyrir Evrópusambandsaðild, þá fer það ekkert á milli mála. Það hafa fjölmiðlar líka gert. Nú skrifa leiðarahöfundar beggja stóru blaðanna mjög á eina lund um það mál og ætti sú staða sem uppi er í fjölmiðlaheiminum í þessum efnum að vera öllum lýðræðissinnum áhyggjuefni, bæði þeim sem aðhyllast aðild okkar að Evrópusambandinu og þeim sem gera það ekki. Úr því að ég er kominn í ræðustól vil ég víkja sérstaklega að því að mér þykir það ekki mjög merkilegt erindi hjá hv. formanni fjárlaganefndar í ræðustól Alþingis að ræða þessi mál meðan vinna fjárlaganefndar liggur algerlega niðri á þessu hausti. Ég kalla eftir því að fjárlaganefnd taki til starfa og þingnefndir meiri hlutans og þingið taki til starfa um þau efnahagsmál sem uppi eru 

Nei, nei.

Ég var sjálfur á fundi í hádeginu í dag með tveimur varabæjarfulltrúum Samfylkingarinnar, öðrum úr Reykjavík og hinum úr Grindavík, sem báðir eru miklir andstæðingar Evrópusambandsaðildar. Það getur vel verið að Gunnar Svavarsson vilji ekki kannast við tilvist þeirra manna í flokknum en þeir hafa margoft bent mér á að mjög skiptar skoðanir eru um þetta í hans flokki eins og í öllum öðrum flokkum, og eru það engin ný tíðindi.

Ég vil minna hv. þingmann á að ávarpa þingmenn á réttan hátt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni, sem ekki er óróaseggur í Framsóknarflokknum, fyrir. Fjárlaganefnd hefur starfað á þessu hausti, svo að ég víki að því. Hv. þm. Bjarni Harðarson hefur mætt þar á fundi eins og flestir aðrir og á að vera að vinna að þeim verkum sem lúta að fjárlagafrumvarpinu. Hver og einn fjárlaganefndarmaður á að vera að fara yfir frumvarpið jafnframt því sem við höfum farið yfir það á fundum fjárlaganefndar. Ég ætla í sjálfu sér ekki að víkja neitt frekar að þessum yfirlýsingum. Vil þó einfaldlega benda á að niðurstöður skoðanakannana tala fyrir sig. Hv. þingmaður vék að því að Glitnir héldi úti ESB-trúboði á vegum ríkisins. Ég tel það ekki rétt. Greiningardeildir bankanna og ýmsir aðrir fjalla um Evrópumál og um lýðræðismál. Ég tel augljóst að þjóðin vill fá að taka mikilvægar ákvarðanir í Evrópumálum, og þá sem fyrst, algerlega óháð afstöðu einstakra stjórnmálamanna eða stjórnmálaflokka.

Þau eru svo sammála í ríkisstjórninni.

Það mun verða gert á lýðræðislegan hátt og sá tími mun einfaldlega koma að við munum standa frammi fyrir því. Ég hef talað fyrir því í áratugi. Jafnvel þegar ég var með hv. þm. Grétari Mar Jónssyni í Alþýðuflokknum  Ég þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni fyrir skýr svör um stefnu Framsóknarflokksins í Evrópumálum. Þau hafa komið fram á þinginu. Vert er að geta þess að ég ætla ekki að hafa áhrif á þá stefnu heldur mun Framsóknarflokkurinn gera það mál upp við sig eins og allir aðrir flokkar.

Frú forseti. Ég sakna þess að hv. formaður fjárlaganefndar hefur engan áhuga á að ræða þau málefni sem ég vék að og þann ágreining sem er í hans eigin flokki um þetta mál, það er slíkt tabú að ekki má um það tala. Vissulega eru þar Evrópuandstæðingar eins og í öllum flokkum og þetta mál gengur einfaldlega þvert á flokkslínur. Það er ekkert nýtt. Það hefur verið venja að fjárlaganefnd fundi morgun hvern á haustdögum eftir að fjárlagafrumvarp er komið fram. Það hefur ekki verið svo nú. Fjárlaganefnd hefur í mesta lagi komið saman vikulega, einstöku sinnum tvisvar í viku - jú, ég skal viðurkenna það.

Jafnvel þrisvar í viku.

Það hefur komið fyrir að fundir hafi verið haldnir þrisvar í viku en það eru um það bil helmingi færri fundir en venja er á þessum árstíma. Fjárlaganefnd er enn ekki farin að fjalla að neinu leyti um fjárlagafrumvarpið sem þó er full ástæða til að fjalla um og 

Frú forseti. Mig langar að víkja að hlutverki þingsins í núverandi efnahagsástandi. Segja má að þó að hér hafi verið tvær umræður um efnahagsmál hafi þinginu verið haldið utan við alla ákvarðanatöku. Einstakar nefndir hafa vissulega tekið málin til umfjöllunar, viðskiptanefnd, efnahags- og skattanefnd og fjárlaganefnd, aðallega þó til að fá upplýsingar. Þegar kemur að því að leggja til aðgerðir til að bregðast við ástandinu fer sú umræða fram hjá ráðherrum ríkisstjórnarinnar, hjá framkvæmdarvaldinu, ekki í nefndum þingsins sem eru aðallega í því að kynna sér málin. Ég beini máli mínu til hv. þm. Péturs Blöndals sem er formaður efnahags- og skattanefndar. Hann hefur að mínu mati staðið sig mjög vel því að hann hefur brugðist mjög vel við óskum okkar um fundi og boðað fundi um nýlega stýrivaxtahækkun og líka um efnahagsáætlun ríkisstjórnarinnar þegar hún mun liggja fyrir eftir afgreiðslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á föstudaginn. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort ekki þurfi að efla hlutverk efnahags- og skattanefndar og þingsins alls við að taka ákvarðanir, ekki bara að kynna sér málin og votta svo ákvarðanir sem má segja að þegar hafi verið teknar. Hefði það ekki átt að vera hlutverk þingsins að móta þessa efnahagsáætlun fyrir þjóðina? Mig langar að fá álit formanns efnahags- og skattanefndar á því, og annarra þingmanna ef þeir vilja, hvort efnahags- og skattanefnd eigi ekki að gegna forustuhlutverki í þessu starfi. Er Alþingi fyrst og fremst umræðuvettvangur eða tekur það raunverulegar ákvarðanir? Virkar það eins og búðarkassi þegar einhver annar hefur fyllt körfuna? Mér þætti vænt um að fá álit fólks undir þessum lið, Störf þingsins, í stað þess að nota hann til að ræða innanflokksmál Framsóknarflokksins. Ég held að það skipti verulegu máli fyrir okkur sem hér sitjum hvert okkar hlutverk á að vera þegar kemur að raunverulegum ákvörðunum.

Frú forseti. Það er hárrétt ályktun hjá hv. þingmanni að hlutverk þingsins hefur verið ótrúlega veikt. Það á að vera miklu sterkara. Hlutverk þingsins er að setja lög, setja ramma utan um þjóðfélagið og það á að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Þetta er hlutverk þingsins fyrir utan fjárveitingar. Við erum þeir aðilar í þjóðfélaginu sem setjum lög og við eigum að standa okkur í þeirri kreppu sem nú ríður yfir þjóðina, við eigum að setja þann ramma sem nú þarf að breyta. Það er alveg greinilegt að lagasetningin hefur brugðist, hún er reyndar að miklu leyti tekin frá Evrópusambandinu, og eftirlitið og eftirlitsstofnanir hafa brugðist. Þess vegna erum við í þeirri hræðilegu stöðu sem þjóðin er í í dag. Að mínu mati þurfum við fyrst og fremst að gæta að því að atvinna haldist í landinu. Það er forsenda þess að heimilunum vegni vel og við þurfum líka að gæta að þeim. Við þurfum að gæta að velferð, setja ný lög um velferðarmál, við þurfum að gæta sérstaklega að börnunum. Við þurfum að gæta að þeim sem voru ofsaríkir en eru orðnir sárafátækir, það er líka mikið áfall. Við þurfum að milda gjaldþrot og við þurfum að milda stöðu heimilanna. Við þurfum svo að horfa til framtíðar en fyrst af öllu þurfum við að læra af því sem fór úrskeiðis. Lagasetningin um gagnkvæmt eignarhald fór úrskeiðis. Lögin eru allt of víðtæk og þarf að stöðva það. Það er að vísu alþjóðlegt fyrirbæri en við getum haft ákveðið frumkvæði í að reyna að bremsa það niður. Svo þarf að gæta að hlutum eins og jöklabréfunum sem skella nú yfir þjóðina eins og jöklaskriða og þrýsta genginu niður endalaust, þessi jöklabréf sem við nutum í nokkur ár. Við þurfum líka að gæta að Icesave-fyrirbærinu sem er evrópsk lagasetning.

Frú forseti. Ég held að ég og hv. þm. Pétur Blöndal séum í prinsippi sammála um að þingið þarf að vera öflugra. Ég spyr: Hvað gerum við nú? Svo að dæmi sé tekið hefur ákvörðun verið tekin um stýrivaxtahækkun og var margoft farið yfir það í umræðum um efnahagsmál í síðustu viku, eða hvenær sem það var, hver hefði tekið þá ákvörðun, menn voru ekki á eitt sáttir um það. En ég tók eftir því að menn voru ekki heldur á eitt sáttir í þinginu, sama hvar í flokki þeir stóðu, um hvort sú vaxtahækkun væri endilega það sem þyrfti. Þess vegna fer efnahags- og skattanefnd að funda um hana. Við þurfum að ræða um það í þinginu hvort þær ákvarðanir sem eru teknar hér og nú, og hafa áhrif hér og nú á fyrirtækin í landinu, almenning, heimilin - við þurfum að bregðast hraðar við en við höfum gert. Það skiptir því máli að þingið taki sjálft sig til skoðunar, hvernig það kemur fram í þessu máli og hvað við getum gert hér og nú til að bregðast við. Ekki bara til framtíðar með lagasetningu sem tekur ákveðinn tíma - því að vissulega er það hlutverk okkar að endurskoða lögin, fara yfir þau, bæta lagarammann - heldur líka með því að horfa á þær aðgerðir sem verið er að grípa til og þau lög sem þarf að setja strax.

Frú forseti. Við setjum lög um eftirlitsstofnanir og reynum að gera þær eins sjálfstæðar og hægt er. Þær eiga að vera óháðar löggjafarvaldinu og framkvæmdarvaldinu, bæði Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn og aðrar stofnanir sem taka ákvarðanir og framfylgja þeim lögum sem við setjum. Vandinn er sá að þegar Seðlabankinn t.d. ákveður stýrivexti 18%, þá gerir hann það og hann er óháður. Ég get í sjálfu sér ekki sagt honum fyrir verkum eða þingið nema þá að breyta lögum um Seðlabanka. Ég er hjartanlega ósammála því að Seðlabankinn hækki stýrivexti í þessari stöðu, ég held að það hafi akkúrat engin áhrif. Ég held að hækkun stýrivaxta hemji ekki flutning á fjármagni til útlanda og hækkun stýrivaxta hvorki eykur sparnað né minnkar hann eins og tilgangurinn ætti að vera. Ef ég fengi að ráða ættu stýrivextir ekki að lækka heldur ættu að koma nýir stýrivextir 6%, ég hef nefnt það. En Seðlabankinn ræður þessu og við höfum sett lög sem gera hann sjálfstæðan einmitt til að ráða því. 
             Þetta munum við ræða í hv. efnahags- og skattanefnd á föstudaginn þar sem við ætlum að ræða sérstaklega um stýrivexti og áhrif þeirra og fá rökstuðning fyrir því af hverju stýrivextirnir eru 18%. En það er margt fleira sem við setjum lög um og það er rétt hjá hv. þingmanni að það hefur ekki verið hefð fyrir því á Alþingi að þingmenn komi með sérstakt frumkvæði og það er mjög lítið um að þingmannafrumvörp séu samþykkt. Reyndar eru frumvörp þingnefnda oft samþykkt og kannski væri það leiðin að þingnefndir yrðu virkari í því að semja lög sem menn eru sammála um að þurfi til að breyta lagarammanum um þjóðfélagið.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín er á sömu nótum og það sem kom fram hjá hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur. Hún snýr að viðskiptanefnd en við framsóknarmenn höfum ekki bara óskað eftir neyðarfundi út af stöðu sparisjóðanna og annarra minni fjármálafyrirtækja heldur einnig út af málaferlum gamla Kaupþings við breska ríkið og samningunum við Holland og Bretland þar sem enn liggur fyrir beiðni okkar um viljayfirlýsinguna sem íslenska ríkið hefur gert við Hollendinga. Þá höfum við tvisvar fengið á fund nefndarinnar stjórnendur peningamarkaðssjóða viðskiptabankanna til að ræða stöðu þeirra. Á að bjarga sparisjóðakerfinu? Hvað stendur í viljayfirlýsingunni við Holland? Er ríkið að kaupa verðlaus skuldabréf og víxla gömlu bankanna í peningamarkaðssjóðunum? Eru engar samræmdar aðgerðir í gangi? Það hefur verið meira en full þörf á að ræða þessi mál og fylgja þeim eftir og upp koma stór mál á hverjum einasta degi sem nauðsynlegt er að ræða í nefndinni. Ég þakka formanni nefndarinnar og varaformanni fyrir að vel hefur verið tekið í beiðnir okkar framsóknarmanna en spyr um leið: Er ekki ástæða til að funda á hverjum degi og halda þingmönnum upplýstum um hvað sé að gerast? Það ríkir neyðarástand í þjóðfélaginu og heimili og fyrirtæki eru í bráðri hættu. Okkar færustu hagfræðingar, eins og Jón Daníelsson og Gylfi Zoëga, hafa sagt að vandi fjölskyldna og heimila sé svo mikill að ríkið verði jafnvel að kaupa upp fasteignir og leigja þær svo aftur út til einstaklinga. Er staðan virkilega svona slæm? Forseti þingsins brást illa við í gær þegar ég reyndi að benda á að þingmenn væru að brenna inni með mikilvægar spurningar sem viðskiptaráðherra getur einn svarað en hann var fjarverandi á fyrirspurnatíma þingsins og verður áfram fjarverandi. Ég spyr því: Er ekki tímabært að hið háa Alþingi leggi þingsköpin til hliðar og þingmenn, óháð flokkadráttum, fái fleiri tækifæri til að funda og ræða þann 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn. Mig langar að byrja á að upplýsa það að viðskiptanefnd heldur fund í þriðja sinn í vikunni á morgun þannig að við höfum fundað nokkuð títt að undanförnu en frá 17. október hafa verið haldnir sjö fundir og sá áttundi verður á morgun. Farið hefur fram mjög víðtæk umræða í nefndinni um málefni fjölskyldna, launþega og neytenda, um málefni sem tengjast gjaldeyrismálum, fjármálamarkaði, peningamarkaðssjóðum, um málefni sparisjóðanna og nú síðast bráðavanda fyrirtækjanna. Það var umræðuefnið í nefndinni í gær og verður aftur á morgun. Ég tek undir margt af því sem kom fram í máli hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar því að ég er alveg sammála því að núna þegar staðan er svo grafalvarleg að elstu menn muna ekkert líkt þá á að sjálfsögðu að endurskoða leikkerfi eða leikfléttu þingsins. Ég ætla að leyfa mér að skora á forseta þingsins og þá sem ákveða dagskrá þingsins að ýta aðeins til hliðar því sem við erum að ræða þessa dagana í þinginu og hugleiða hvort ekki sé kominn tími á einhvers konar forgangsröðun í ljósi þeirra staðreynda sem við blasa. Í dag er 5. nóvember og ég ætla að lesa upp dagskrá þingsins í dag, með leyfi forseta, hún er skráð fyrir framan hv. þingmenn og hljóðar svona: 1. Störf þingsins. 2. Tæringaráhrif brennisteinsvetnis í andrúmslofti, fyrirspurn. 3. Sæstrengir í friðlandi Surtseyjar, fyrirspurn. 4. Mengunarmælingar við Þingvallavatn, fyrirspurn. 5. Mælingar á brennisteinsvetni í andrúmslofti, fyrirspurn.

Virðulegi forseti. Ég þakka þau svör sem hv. þm. Guðfinna Bjarnadóttir gaf hér áðan. Ég óska þá eftir því við þingið að þessum fyrirspurnum og óskum verði fylgt eftir. Það er alveg rétt að vissulega hafa málin verið rædd í viðskiptanefnd en það var líka brýn þörf á, t.d. málarekstur Kaupþings við breska ríkið, eitthvert mikilvægasta hagsmunamál þjóðarinnar og kannski eina leiðin til að rétta af málstað okkar í Bretlandi. Hverjir héldu utan um þann málarekstur? Það var upplýst einmitt á nefndarfundi en þar kom líka í ljós að það er skilanefndin sem á að sjá um að halda málarekstrinum áfram og hún þarf fjármuni til þess og eftirrekstur af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það hefur komið fram að það verði gert en það var brýn þörf á að halda þann fund. Sama með neyðarfundinn um sparisjóðina vegna þess að þeir voru hársbreidd frá því að falla ásamt má segja restinni af fjármálakerfinu. Ég beini því til forseta Alþingis að endurskoða til að mynda fyrirspurnatíma til ráðherra. Mér finnst þetta ekkert sérstaklega skemmtilegt form, ég held að það væri miklu meira fjör og málefnalegri umræða að fá þingmenn til að ræða málin. Um hvað eigum við að ræða á þessum tíma annað en efnahagsmál þjóðarinnar? Viðskiptaráðherra var ekki hér í gær og því var hæstv. forsætisráðherra í rauninni eini maðurinn sem hægt var að beina fyrirspurn til. Eigum við að fara að ræða menntamál á þessum tíma. Það er búið að afboða alla fundi í menntamálanefnd og umhverfisnefnd. 

Virðulegi forseti. Mig langar að halda áfram þar sem ég hætti síðast vegna þess að tími gafst ekki til klára það sem ég vildi sagt hafa í þeirri lotu, en vissulega og með fullri virðingu fyrir umhverfismálum, fyrir umhverfisráðherra og fyrirspyrjanda í dag, hv. þm. Álfheiði Ingadóttur, vildi ég draga fram dagskrána bara til að hnykkja á því að við þingmenn eigum ekki að láta það yfir okkur ganga að við séum ekki að ræða málefnin sem skipta þjóð okkar öllu máli. Við höfum aldrei séð það eins svart og það er kominn tími til að þingið fái þann kraft og þann mátt sem það á að hafa. Ég tek undir það sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði áðan, þingið er máttlaust.

Frú forseti. Mig langar að blanda mér aðeins í umræðuna um þingið sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir opnaði á áðan. Allur kraftur stjórnvalda undanfarnar vikur hefur farið í að bregðast við þeim aðstæðum sem hér hafa skapast sem er í sjálfu sér ekkert skrýtið. Aðalþunginn á vettvangi ríkisstjórnarinnar hefur verið á stofnanir ríkisins en með neyðarlögunum svokölluðu voru m.a. Fjármálaeftirlitinu falin mikil völd til að sýsla með eignir bankanna og koma nýjum bönkum á fæturna. Meðan á þessu öllu hefur gengið má segja að þingið hafi verið nokkuð á hliðarlínunni. Mín skoðun er sú að æskilegt sé að aðkoma þingsins sé sem mest. Fram undan er erfitt uppbyggingarstarf, við þurfum að vera klár í það hvert skuli stefna og hvernig við ætlum að fara þangað. Við þurfum að hafa pólitíska sýn og hugsun og það skiptir máli, ekki síst á þessari stundu, hver sú hugsun er. Hvernig ætlum við að fara að því að rétta af fjárhag ríkisins? Hvar ætlum við að spara í ríkisrekstrinum? Hvernig ætlum við að hjálpa heimilunum í landinu? Ætlum við að sitja uppi með ríkisbanka, ríkisfyrirtæki, einokunarfjölmiðla og þar fram eftir götunum? Við því segi ég nei. Mér finnst gott að þessi umræða skuli hafa farið fram í þessum sal í dag og fínt að menn skuli hafa skipst á skoðunum um það hvert verkefni þingsins er núna við þessar aðstæður. Ég held að það skipti máli fyrir þingmenn að taka þátt í umræðum á þinginu eins og kostur er jafnvel þótt um sé að ræða fyrirspurnir af ýmsum toga. Fyrir fólkið í landinu skiptir verulegu máli að þingmenn séu aktífir í störfum sínum og ávallt vakandi fyrir því sem hér er að gerast. Sú umræða sem snúast mun um framtíð íslensku þjóðarinnar og þau stefnumið sem þar verða í hávegum á að fara fram í þessum sal. Til þess erum við kjörin og undan því skulum við ekki víkjast.

Frú forseti. Mig langar að taka upp það sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir nefndi um þingið og fjallar um störf þingsins. Ég hef setið á þingi síðan 12. maí 2007 og telst því nýr þingmaður þótt ekki sé ég ung og ég verð að segja að verklag löggjafarsamkundunnar á þessum tíma hefur vægast sagt komið mér á óvart. Ég hefði kosið að aðild þingsins að einu og öllu, að gerð frumvarpa, að umræðu um gerð frumvarpa, aðild þingsins að flestöllum málum væri meiri en hún er. Flokkur minn, Sjálfstæðisflokkurinn, ber ábyrgð á þessu sem og allir aðrir flokkar sem sitja á þingi. 

Frú forseti. Það er gott að þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru búnir að uppgötva þingræðið og ætli þeim sé það mál nú ekki skylt eftir 17 ára samfellda setu í meiri hluta á Alþingi og hafandi átt forseta Alþingis allan þann tíma? Það er sömuleiðis gott að þingmenn Sjálfstæðisflokksins átta sig á því að ástandið er alvarlegt. Við höfum aldrei séð það jafnsvart, sagði hv. þm. Guðfinna Bjarnadóttir sömuleiðis, eftir það sem vonandi verður nú lokakaflinn á 17 ára ráðsmennsku Sjálfstæðisflokksins í landsmálum. Ég vil þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að taka hér upp undir liðnum Störf þingsins, efni sem loksins er um störf þingsins því flest annað er yfirleitt rætt undir þeim lið. Hún ræddi hlutverk Alþingis og aðkomu að þeim viðfangsefnum sem við er að glíma í þjóðmálum okkar núna. Hv. þm. Pétur Blöndal fór með skilgreiningu á hlutverki Alþingis, ég vil leyfa mér að bæta þar örlítið við. Fyrir utan það að fara með almennt lagasetningarvald, fjárlaga- og fjárstjórnarvald,  Það hefur verið dapurlegt að sjá Alþingi standa á hliðarlínunni allan októbermánuð en það er ekkert annað en áframhald á niðurlægingu Alþingis vegna ofríkis valdstjórnarmanna undanfarin ár sem hafa með framkvæmdarvaldinu valtað yfir löggjafarsamkomuna. En það er enn þá aumara að Alþingi skuli gera það, horfandi upp á handónýtt framkvæmdarvald, ráðlausa ríkisstjórn, það er dapurt. Og er það ekki dapurt fyrir þingmenn á Alþingi Íslendinga að fá fréttir frá Úkraínu, um hvað? Um að ríkisstjórn Úkraínu er að ræða við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um aðstoð, en hvað gerir þingið á meðan? Þingið fjallar fyrir opnum tjöldum um skilmálana sjálfstætt og tekur afstöðu til þess hvort úkraínska þingið fellst á þá eða ekki. 

Frú forseti. Það má með sanni segja, eins og hv. þm. Guðfinna Bjarnadóttir benti á áðan, að minn tími sé kominn í þessum ræðustól - eða hvað? - þar sem dagskrá þingsins, gjörvallri dagskrá þingsins í dag er haldið uppi, af hverju? Fjórum fyrirspurnum frá undirritaðri og varða þær allar umhverfismál, fyrirspurnir sem voru lagðar fram löngu áður en til þessa svarta mánudags kom. Hvað veldur? Við venjulegar aðstæður væri það fagnaðarefni að fá þann tíma sem maður þarf í ræðustól Alþingis undir hugðarefni sín. En því miður ber þetta ekki vott um annað en málefnafátækt ríkisstjórnarinnar sem ekki skilar neinu inn í þennan sal. Ég vil taka undir þau orð sem voru látin falla áðan og kröfur um annað verklag á Alþingi. Það stendur upp á ríkisstjórnina og stjórnarflokkana að koma með alvörumál inn í þingið. Við sitjum uppi með ríkisstjórn sem treystir hvorki þingi né þjóð fyrir því sem hún er að pukrast með og á meðan eru menn verklausir í þingsal. En þingið kemur saman á hverjum degi og það er eins gott að ég tók vítamínin í morgun og lagðist ekki í rúmið vegna þess að þá hefði trúlega orðið að fella niður fundi á hv. Alþingi í dag. Frú forseti. Þetta er ekki mjög skemmtileg staða. Ég átti um tvennt að velja og ég kýs auðvitað að halda uppi sóma þingsins og flytja fyrirspurnir mínar sem eru fjórar. Sú fyrsta er til hæstv. iðnaðarráðherra og er ég nú langt komin með ræðutíma minn þar um. Í fyrirspurn minni vil ég vekja athygli á mikilli aukningu sem hefur orðið á loftaðbornu brennisteinsvetni en mælst hefur mikil aukning á því í mælistöðinni við Grensásveg í Reykjavík. Það tengist beint framkvæmdum á Hellisheiði. Það er ekki aðeins að mælingar sýni þetta heldur hefur orðið vart við mikil óþægindi vegna lyktarmengunar, mosi hefur drepist í stórum stíl bæði á Hellisheiði og í kringum Svartsengi og það blasa við áberandi brún brennisteinsmöstur í gömlu Búrfellslínunni sem núna heitir líklega Sogslína. Loks má til nefna að þrátt fyrir allan þann fjölda fólks sem vinnur við Hellisheiðarvirkjun þá eru bílastæði starfsmanna tóm vegna þess að gler og málmur tærast svo fljótt þarna upp frá að menn láta ekki bílana sína standa þarna part úr degi einu sinni. Þetta er sem sagt tilefni þeirrar fyrirspurnar sem hér er lögð fram á þingskjali 112 og hlakka ég til að heyra viðbrögð hæstv. ráðherra við henni.

Forseti vill geta þess vegna orða hv. þingmanns að fundir á miðvikudögum eru ætlaðir undir fyrirspurnir frá þingmönnum til ráðherra.

Í dag frá mér.

Í dag frá hv. þingmanni en alla miðvikudaga eru fundir ætlaðir undir fyrirspurnir frá þingmönnum sem ráðherrar svara.

Frú forseti. Ég vil nú upplýsa hv. þm. Álfheiði Ingadóttur um það að það er ekki nóg bara að taka vítamínin sín á morgnana, hv. þingmaður verður að fara að mínu fordæmi í því efni, ég læt mér ekki nægja að taka þrjár gerðir af vítamínum heldur fæ ég mér alltaf vænan slurk af lýsi. Það er þess vegna sem iðnaðarráðherra er þrátt fyrir allt svo keikur og glaður og brattur í dag, m.a. vegna þess að ég fagna þessari fyrirspurn frá hv. þm. Álfheiði Ingadóttur. Hv. þingmaður gerir að umræðuefni hugsanlega skaðsemi brennisteinsvetnis og það er alveg rétt að sú lofttegund er hættuleg yfir ákveðnum mörkum og hún kemur m.a. frá jarðvarmaveitum. Ég hef kynnt mér niðurstöður mælinganna sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni. Nú er það svo að í íslenskum reglugerðum eru engin sérstök mörk, hvorki gróðurverndarmörk, lyktarmörk né heilsuskaðsemismörk og ég tel að það sé ekki gott. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur hins vegar sett slík mörk. Mörk hennar eru hundraðfalt minni en þau mörk sem almennt eru talin valda skaða á heilsu og ég get trúað hv. þingmanni fyrir því að ég hef efasemdir um að þessi alþjóðlegu mörk séu nógu lág. Sömuleiðis hefur Alþjóðaheilbrigðisstofnunin sett ákveðin lyktarmörk líka sem miðast við það að 83% venjulegra einstaklinga nemi lyktina. Ég sagði áðan að svarið við spurningu hv. þingmanns væri jákvætt. Ég hef kynnt mér niðurstöðurnar og það hefur komið í ljós að frá því að mælingar hófust, ég held í byrjun árs 2006, hefur styrkur brennisteinsvetnis í andrúmslofti jafnt og þétt farið vaxandi og það er áhyggjuefni. Það er einnig áhyggjuefni sem hv. þingmaður nefndi, m.a. um áhrifin á gróður, ég hef minni áhyggjur af því þó að bílaforði starfsmanna Orkuveitunnar skaðist eitthvað örlítið af ryði eða tæringu en ég hef áhyggjur af gróðrinum. Auðvitað verður líka að velta fyrir sér hvort hugsanlegt sé að langvarandi nábýli við mengun af þessu tagi geti haft skaðleg áhrif á heilsu manna. Ég vek hins vegar eftirtekt á því að þær mælingar sem hafa farið fram benda til þess að styrkurinn sé þrátt fyrir allt langt, langt undir þeim heilsuverndarmörkum sem alþjóðlegar stofnanir hafa sett. Hv. þingmaður spyr mig hins vegar með hvaða hætti ég telji að eigi að bregðast við þessu. Ég tel, frú forseti, að það eigi t.d. að bregðast við með þeim hætti sem Skipulagsstofnun gerði þegar hún afgreiddi Hverahlíðarvirkjun. Þar setti hún sem skilyrði að áður en hún yrði gangsett væri búið að koma upp búnaði sem næmi brennisteinsvetni úr blæstrinum. Ég held að það sé lang-, langbesta leiðin. Það eru til ýmsar leiðir. Ég gæti nefnt fjórar en ég kýs að nefna tvær vegna þess að mér finnast þær vera langbestar. Í fyrsta lagi að nota örverur til þess beinlínis að éta það úr loftinu. Það felst í því að til verður úr örverunum ákveðið hráefni sem hægt er að selja, m.a. til fóðurs og ýmiss konar nýtingar. Í öðru lagi höfum við í iðnaðarráðuneytinu m.a. styrkt verkefni með nokkrum tugum milljóna hér innan lands, sem miðaði að því að finna og þróa í krafti þess sem kalla má orkulíftækni örverur sem koma úr safni sem menn hafa tekið við neðansjávarhveri, í loftfirrðu umhverfi, þar sem örverur beinlínis éta brennisteininn og skila honum tárhreinum. Sú vara er mjög mikilvæg og hún er dýr. Þarna held ég að sé hægt að slá tvær flugur í einu höggi, framleiða mikilvæga afurð og ná þessu úr andrúmsloftinu. Ég er sammála hv. þingmanni um að það þarf að setja í umhverfisreglugerðir mörk sem ekki eru til í dag, bæði varðandi gróðurfarsmörk, lyktarmörk og það sem við getum kallað heilsufarsmörk. Hv. þingmaður spyr mig síðan um tæringuna og hvað sé verið að gera varðandi það mál. Þá er frá því að greina að það er alveg hárrétt hjá henni að þetta hefur ákveðinn tæringarmátt sem til framtíðar gæti aukið svolítið kostnað þeirra sem fara með línulagnirnar. Orkuveita Reykjavíkur er með rannsóknir á þessu, Landsnet hefur samning við Orkuveituna. Það er talið að kostnaðurinn af þessu verði ekki mjög mikill en umfram allt skiptir það máli að 

Virðulegi forseti. Það er kannski alveg rétt til orða tekið hjá hæstv. forseta að ég ætli að gera stutta athugasemd. Eftir að hafa hlýtt á fyrirspurnina og svör hæstv. ráðherra vil ég gera þá athugasemd við ummæli sem féllu í þingsalnum áðan frá hv. þingmönnum, m.a. hv. þm. Guðfinnu Bjarnadóttur, sem voru þess eðlis að gert var lítið úr fyrirspurninni og þeim störfum þingsins að taka fyrir fyrirspurnir frá þingmönnum til ráðherra. Mér finnst slík framganga algjörlega óviðeigandi og ósæmandi og þingmönnunum til skammar. Hitt kann að vera rétt og um það ekki mikill ágreiningur, að ég hygg, að það megi gera bragarbót á störfum þingsins og betrumbæta þau. Það höfum við þingmenn verið að gera á undanförnu þingi undir stjórn forseta Alþingis. Þeir þingmenn sem sjá ekkert annað en svart þessa dagana ættu þá að beita sér fyrir breytingum þar sem þeir hafa tök á í stað þess að gera lítið úr þeim verkum sem þingmenn 

Hæstv. forseti. Ég tel að þær fyrirspurnir sem liggja fyrir iðnaðarráðherra og umhverfisráðherra í dag séu mikilvægar og nauðsynlegt að fá svör við þeim. Jafnframt tel ég mikilvægt að þingstörfin séu sveigjanleg og að hægt sé að koma og eigi að koma inn á dagskrá umræður um efnahagsmál umfram það sem verið hefur til þess að opna umræðuna um þau mál sem brenna á okkur öllum. Hvað varðar fyrirspurnina og tæringaráhrif brennisteinsvetnis í andrúmslofti þá veit ég að það liggur ekki inni á borði hæstv. iðnaðarráðherra en ég tel afar brýnt að sett verði af stað lýðheilsurannsókn sem taki yfir langt tímabil. Tæringaráhrif brennisteinsvetnis í andrúmslofti hafa áhrif á heilsufar manna og dýra, langtímaáhrif, sérstaklega hvað varðar fólk sem er með astma og lungnasjúkdóma og á 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir ágæt svör og góðar undirtektir við þá tillögu til þingsályktunar sem ég mælti fyrir í gær og er að finna á þskj. 29, 29. mál, um takmörkun á losun brennisteinsvetnis af manna völdum í andrúmslofti. Það urðu ekki miklar umræður um tillöguna í gær, reyndar tók enginn til máls annar en sú sem hér stendur. Frú forseti. Það er staðfest að brennisteinsmengun frá jarðvarmavirkjunum og kannski sérstaklega á Hellisheiðinni, er miklum mun agressífari eða meiri en mat á umhverfisáhrifum gerði ráð fyrir. Það er gott til þess að vita að Orkuveitan sé að mæla og Landsnet sé að skoða en það sem vantar er að sett verði umhverfismörk. Það þarf, eins og hæstv. ráðherra sagði, að hreinsa brennisteininn úr jarðgufunni og annaðhvort farga honum eða það sem enn þá betra er, að nýta hann. Ég tek undir það sem hann sagði um þau efni og ég nefndi reyndar aðrar leiðir líka í ræðu minni í gær. Það er mjög brýnt að reikna þann kostnað sem hreinsun brennisteinsvetnisins úr jarðgufunni veldur inn í arðsemisreikninga jarðvarmavirkjana en einnig kostnaðinn við þá eyðileggingu sem mengunin hefur í för með sér. Menn hafa ekki ætlað sér að taka brennisteinsvetnið úr holum sem eru látnar blása, heldur bara úr vinnsluholum og það er atriði sem þarf að skoða líka. Frú forseti. Það er mikilvægt að það verði brugðist strax við, ekki síst þar sem uppi eru áform um stóraukna, bæði ágenga og 

Frú forseti. Hv. þingmaður flutti framsögu fyrir gagnmerkri þingsályktunartillögu í gær. Ég ætlaði að vera viðstaddur til að taka þátt í umræðunni, eins og ég hef oft reynt þegar hv. þingmaður flytur tillögur, og hægt er að sjá af verkum mínum að ég hef stundum hlustað á og farið að ráðum hv. þingmanns. Ég ber mikla virðingu fyrir þeim störfum sem hv. þingmaður hefur einkum tekið að sér, að veita okkur sem förum með framkvæmdarvaldið mjög hart og virkt aðhald í þessum efnum. Þannig á það að vera. Ég þurfti því miður að fara og gat ekki tekið þátt í umræðunni í gær en hafði búið mig undir hana. Ég er sammála hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni um nauðsyn þess að þingmenn geti í efnum sem þessum veitt framkvæmdarvaldinu aðhald. Hér ræðum við mál sem gæti hugsanlega haft áhrif á heilsu manna og það þurfum við að ræða hvað sem líður öðrum erfiðleikum þjóðarinnar. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sagði brennisteinsvetnismengun af völdum jarðvarmavirkjana vera, a.m.k. á sumum stöðum, meiri en menn ætluðu. Hún telur nauðsynlegt að setja reglur um umhverfismörk. Ég er því hjartanlega sammála. En ég undirstrika að hugsanleg áhrif á heilsu manna og áhrif á gróður og mannvirki verða leyst ef okkur tekst að hrinda í framkvæmd aðferðum, sem ég tel að liggi á teikniborðinu, þróuðum af Íslendingum um hvernig megi taka brennisteinsvetnið úr útblæstrinum. Um kostnaðinn er það að segja að vonir standa til að úr þessu verði til tárhreinn brennisteinn. Erfitt er að fá hann og framleiða og hann er afskaplega dýr þannig að ég tel þetta verða virðisauka fyrir virkjanirnar.

Frú forseti. Ég ætla að fylgja úr hlaði með örfáum orðum fyrirspurn sem er að finna á þskj. 77 og er 77. mál þessa þings og fjallar um lagningu sæstrengja í friðlandi Surtseyjar. Íslendingar njóta þess heiðurs að vera gæslumenn tveggja staða á heimsminjaskrá UNESCO. Þingvellir voru settir á skrána 2004 sem einstæðar menningarminjar og með ákvörðun heimsminjanefndarinnar 7. júní var Surtsey sett á skrána sem einstakar náttúruminjar. Eins og flestir vita varð Surtsey til við eldgos á sjávarbotni og hlóðst upp á árunum 1963–1967. Strax 1965 var það sem var ofan sjávarborðs í Surtsey friðlýst en í aðdraganda tilnefningarinnar á heimsminjaskrána í janúar 2007 var friðlandið stækkað verulega með tilvísun í 53. gr. laga um náttúruvernd og nú nær friðlandið til eldstöðvarinnar allrar bæði ofan sjávar og neðan, þar með talið hinna sokknu eyja, Jólnis, Syrtlings og Surtlu og tiltekins hafsvæðis umhverfis eyna sjálfa. Um friðlýsinguna gilda óvenjustrangar reglur, enda er henni ætlað að tryggja að þróun eyjarinnar verði eftir lögmálum náttúrunnar sjálfrar og án afskipta manna. Í 4. gr. reglugerðarinnar er tekið fram að Umhverfisstofnun hafi með umsjón eyjarinnar að gera og hafi til ráðuneytis sex manna ráðgjafarnefnd sérfræðinga frá ýmsum stofnunum, Náttúrufræðistofnun, Hafrannsóknastofnun og Umhverfisstofnun sem og Surtseyjarfélagi og tveimur fulltrúum frá Vestmannaeyjabæ. Samkvæmt 7. gr. sömu reglugerðar eru allar mannvirkjagerðir, jarðrask, efnistaka og aðrar breytingar á landi og hafsbotni innan friðlandsins óheimilar nema til komi leyfi Umhverfisstofnunar og að fenginni umsögn Surtseyjarfélagsins. Mikið fagnaðarefni var að Surtsey var skráð á heimsminjalistann. Sjálf sagði hæstv. ráðherra í grein í Morgunblaðinu að það væri mikill heiður fyrir íslenska þjóð, en því fylgdi einnig aukin ábyrgð og skuldbinding um áframhaldandi verndun Surtseyjar. Það var því nokkuð að óvörum að í lok ágúst voru lagðir tveir sæstrengir Farice á 2,5 kílómetra kafla í gegnum friðlandið við Surtsey. Umhverfisstofnun veitti leyfi fyrir þessari framkvæmd þvert á umsagnir allra þar til bærra aðila. Ég vakti máls á þessu fyrr í vetur en tel, eins og ég sagði þá, að umhverfisráðherra skuldi þingi og þjóð skýringu á því hvernig á því stóð að Umhverfisstofnun hunsaði álitin og það átölulaust af hálfu ráðuneytisins.

Frú forseti. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir spyr: „1. Hver var aðkoma umhverfisráðuneytis að veitingu leyfis fyrir lagningu sæstrengja um friðland Surtseyjar í ágúst sl.?“ Umhverfisráðuneytið átti ekki aðkomu, eins og það er orðað í fyrirspurninni, að veitingu leyfis fyrir lagningu sæstrengjanna um friðlandið. Í samræmi við auglýsingu um friðlandið er það hlutverk Umhverfisstofnunar að veita leyfi til framkvæmda innan friðlandsins og samkvæmt 38. gr. laga um náttúruvernd þarf að leita leyfis stofnunarinnar ef hætta er á að framkvæmdir spilli friðlýstum náttúruminjum. Einnig er spurt: „2. Hversu langan tíma tók afgreiðsla Umhverfisstofnunar á umsókn Farice?“ Umsókn um leyfi frá Farice kom til Umhverfisstofnunar 11. júlí í sumar og var afgreidd frá stofnuninni 6. ágúst. Um leið og umsóknin kom var hún send til umsagnaraðila, þ.e. Surtseyjarfélagsins, ráðgjafarnefndar um Surtsey, heimsminjanefndar Íslands og menntamálaráðuneytisins. Stofnunin taldi ekki hægt að afgreiða umsóknina fyrr en úrskurður Skipulagsstofnunar um matsskyldu lá fyrir en sá úrskurður er skráður inn í skjalakerfi Umhverfisstofnunar 29. júlí. „3. Var leitað umsagnar Surtseyjarfélagsins, sbr. 7. gr. auglýsingar um friðland í Surtsey nr. 50/2006, og ef svo er, hver var hún?“ Því er til að svara: Já, það var leitað eftir áliti Surtseyjarfélagsins sem lagðist gegn lagningu sæstrengsins. „4. Var aflað umsagnar frá ráðgjafarnefnd um málefni friðlandsins, sbr. 4. gr. auglýsingarinnar, og ef svo er, hver var hún?“ Já, umsagnar ráðgjafarnefndarinnar var aflað. Nefndin lagðist gegn lagningu og í umsögn hennar kom m.a. fram að með vísun til 7. gr. auglýsingar um friðlandið í Surtsey eru framkvæmdir eins og lagning ljósleiðarastrengja óheimilar nema til komi leyfi Umhverfisstofnunar og sveitarstjórnar Vestmannaeyjabæjar að fenginni umsögn Surtseyjarfélagsins. Jafnframt minnti nefndin á að Surtsey var tekin inn á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna á 32. fundi heimsminjanefndar UNESCO þann 7. júlí. „5. Var aflað umsagnar frá heimsminjaskrifstofu UNESCO og ef svo er, hver var hún?“ Það var ekki gert. Umhverfisstofnun leitaði ekki eftir umsögn heimsminjanefndar UNESCO, enda er það ekki í verkahring hennar. „6. Var aflað umsagna frá öðrum aðilum og þá hverjum?“ Já, Umhverfisstofnun leitaði eftir umsögn frá heimsminjanefnd Íslands og frá menntamálaráðuneytinu. Í umsögn heimsminjanefndar Íslands, sem dagsett er 28. júlí 2008, kemur fram að nefndin hafi fjallað um málið á fundi sínum 26. maí 2008 og að ekki hafi komið fram athugasemdir við framkvæmdina á fundi nefndarinnar. Heimsminjanefnd Íslands, sem skipuð er af menntamálaráðherra, á að vera vettvangur samráðs um framfylgd samnings UNESCO frá 1972 um menningar- og náttúruarfleifð heimsins hér á landi, þar á meðal undirbúning að tilnefningu íslenskra staða á heimsminjaskrá. Í umsögn menntamálaráðuneytis kom fram að ráðuneytið telji ekki rétt að leggjast gegn lagningu strengjanna um friðlandið að höfðu samráði við heimsminjanefnd Íslands. „7. Fer áðurnefnd lagning sæstrengja um friðland Surtseyjar saman við verklagsreglur, markmið friðlýsingar Surtseyjar og þá ábyrgð sem Íslendingar bera á verndun eyjarinnar með tilliti til stöðu hennar á heimsminjaskrá UNESCO?“ Innan friðlandsins er mannvirkjagerð, jarðrask, efnistaka og aðrar breytingar á landi og hafsbotni óheimilar nema með leyfi Umhverfisstofnunar og sveitarfélagsins, að fenginni umsögn Surtseyjarfélagsins. Í bréfi Umhverfisstofnunar, sem dagsett var 6. ágúst 2008, er tekin rökstudd afstaða til lagningar sæstrengjanna með tilliti til markmiðs, friðlýsingar Surtseyjar og annarra ákvæða um friðlýsingu eyjarinnar. Í þessu tilfelli var það mat Umhverfisstofnunar að lagning sæstrengjanna færi ekki gegn markmiðum friðlýsingarinnar. Ekki er ljóst hvort og þá hvaða áhrif lagningin hefur á stöðu eyjarinnar á heimsminjaskrá UNESCO á meðan heimsminjanefnd UNESCO hefur ekki fjallað um málið en menntamálaráðuneytið sem vörsluaðili UNESCO-samningsins fyrir hönd Íslands hefur sent skrifstofu samningsins upplýsingar um framkvæmdina.

Frú forseti. Ég vil þakka svör hæstv. ráðherra enda þótt hún hafi vikið sér undan því að taka afstöðu til efnisins sem fjallað er um og vísað til þess að ráðuneytið eigi formlega ekki aðkomu að málinu, það sé í höndum Umhverfisstofnunar. Ég sagði áðan að ég teldi að hæstv. ráðherra skuldaði þingi og þjóð skýringar á því af hverju þetta var látið viðgangast átölulaust. Þær skýringar fékk ég ekki. Hæstv. ráðherra sagði einnig að ekki væri ljóst hver áhrifin kynnu að vera á stöðu Surtseyjar á heimsminjaskrá UNESCO. Ég tel ljóst að þetta kunni að hafa mjög alvarleg áhrif á stöðu Surtseyjar á heimsminjaskránni miðað við þá þekkingu sem ég hef á vinnubrögðum á þeim bæ. Það er ótrúlegt en satt og kom ekki fram í máli ráðherra að menntamálaráðherra lagðist í fyrstu umferð eindregið gegn því að farið væri með sæstrengina inn í friðlandið vegna hagsmuna sem hún taldi heimsminjaskrána hafa af því. Síðan var þeirri niðurstöðu breytt, eins og hæstv. ráðherra sagði réttilega, að höfðu samráði við íslensku heimsminjanefndina sem er, eins og kunnugt er einstök í sinni röð, skipuð þremur stjórnmálamönnum - að því er mig best minnir að morgni kjördags 12. maí 2007. Ég vil taka undir það sem sagt hefur verið um að vinnubrögðin í málinu lýsa ótrúlegri óvirðingu fyrir umhverfislöggjöfinni og friðlandinu í kringum Surtsey og skráningu eyjarinnar á heimsminjaskrána. Mér finnst mjög dapurlegt að farið hafi verið þvert gegn lögboðnum umsögnum sem fyrir lágu og ég ætla rétt að vona að þetta geti ekki verið fordæmi fyrir annað og meira.

Hæstv. forseti. Ég vil bara bæta því við að ég vil fullvissa hv. þingmann um að þetta mál skapar ekki fordæmi fyrir annað og meira, eins og hv. þingmaður orðaði það í ræðu sinni. Auðvitað bera stjórnvöld á Íslandi mikla ábyrgð vegna þess að við höfum tilnefnt Surtsey og fengið hana skráða á heimsminjaskrá UNESCO og ef einhverjar athugasemdir koma frá skránni verður auðvitað að mæta því. Þær hafa ekki borist og mér er ekki kunnugt um að það hafi gerst. En að öðru leyti ætla ég alls ekki að standa hér og reyna með nokkrum hætti að draga úr ábyrgð stjórnvalda á þeirri friðlýsingu og þeirri tilnefningu eins og hún hefur verið framkvæmd.

Herra forseti. Á þskj. 78 er fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra um mengunarmælingar við Þingvallavatn. Eins og þar kemur fram er verið að vísa í úrskurð umhverfisráðuneytis þar sem gerð var krafa um að Vegagerðin mæli ákomu loftaðborinnar köfnunarefnismengunar áður en framkvæmdir við Gjábakkaveg hefjist og í fimm ár eftir að þeim lýkur. Það er spurt hvort mælingar séu hafnar, hvernig og hvar þær fari fram og hvort fyrirhugað sé að mæla styrk köfnunarefnissambanda í andrúmslofti í nágrenni við Ólafsdrátt eða aðra þekkta hrygningarstaði í Þingvallavatni sem eru sérlega viðkvæmir fyrir breytingum á næringarbúskap. Ég legg þessa fyrirspurn fram vegna þess að það hafa verið uppi efasemdir um að skilyrðum ráðuneytisins sé fullnægt. En í úrskurði þess 10. maí 2007 segir, með leyfi forseta: „Ráðuneytið felst á að aukning í umferðarmagni á svæðinu“ þ.e. við Þingvallavatn, „muni hugsanlega geta leitt til aukningar í loftaðborinni köfnunarefnismengun í Þingvallavatni. Í ljósi hás verndargildis Þingvallavatns og lífríkis þess telur ráðuneytið rétt að framkvæmdaraðila verði skylt að mæla ákomu loftaðborinnar köfnunarefnismengunar áður en framkvæmdir hefjast og í a.m.k. 5 ár eftir að framkvæmdum líkur og gera samanburð við aðrar mælingar sem gerðar hafa verið á svæðinu.“ Efasemdirnar sem uppi hafa verið varðandi framkvæmd þessa skilyrðis ráðuneytisins eru tvenns konar. Annars vegar um það hvaða aðferðum er beitt og því spyr ég um það. Hins vegar vegna staðsetningarinnar sem mælingarnar eiga að fara fram á en það mun vera við Mjóanes sem til að mynda er í sex kílómetra fjarlægð frá Ólafsdrætti sem nefndur er í fyrirspurninni. Mig langar til þess að vekja athygli á því að þetta mál er angi af þeim áhyggjum sem vatnalíffræðingar undir forustu Péturs M. Jónassonar hafa sett fram um það hvaða áhrif aukin niturákoma hafi á Þingvallavatn og benda á að það geti breyst úr tæru fjallavatni í grængruggugan poll og því miður virðast nýjar rannsóknir frá Náttúrustofu Kópavogs staðfesta að það hafi orðið verulegar breytingar á gagnsæi í vatninu 

Forseti. Samkvæmt upplýsingum Umhverfisstofnunar hefur Vegagerðin aflað bakgrunnsgilda á tvenns konar hátt. Annars vegar var gerð samantekt á efnasamsetningu í úrkomu á vegum Jarðvísindastofnunar Háskóla Íslands og samantekt gagna frá Rjúpnahæð, Írafossi, Vegatungu, Litla-Skarði og Langjökli og hins vegar var settur upp úrkomumælir við Mjóanes. Ákvörðun um staðsetningu var tekin með hliðsjón af niðurstöðum í samantektinni. Sýni er tekið vikulega í Mjóanesi og um leið eru tekin sýni á Írafossi til samanburðar og meðhöndluð á sama hátt. Með þessu fæst raunhæfur samanburður á milli staðanna með það að leiðarljósi að nýta bæði tímaseríur frá Írafossi þar sem mælingar hafa farið fram lengi til að meta bakgrunnsgildi sem og til samanburðar eftir að framkvæmdum lýkur. Fyrirspyrjandi spyr einnig: „Eru mælingar samkvæmt úrskurði ráðuneytisins hafnar og ef svo er, hvar fara þær fram og hvernig er staðið að þeim?“ Í úrskurðinum segir, með leyfi forseta: „Vegagerðinni er skylt að láta gera mælingar á ákomu loftaðborinnar köfnunarefnismengunar áður en framkvæmdir hefjast og í a.m.k. 5 ár eftir að framkvæmdum lýkur og gera samanburð við aðrar mælingar sem gerðar hafa verið á svæðinu. Vegagerðinni ber að hafa samráð við Umhverfisstofnun um slíkar mælingar og mat á þeim.“ Vegagerðin hafði samráð við Umhverfisstofnun og Veðurstofu Íslands um aðgerðir til að meta bakgrunnsgildi og setja upp mælistöð. Mælistöðin er, eins og áður segir, við Mjóanes og þar er mæld úrkoma og efnasamsetning hennar. Það er mat Umhverfisstofnunar að þetta sé í samræmi við úrskurðinn og til þess fallið að geta metið hvort framkvæmdin og sú aukning á umferð sem til kemur vegna hennar muni auka marktækt ákomu köfnunarefnis á Þingvallavatn. Samráði við Umhverfisstofnun er þó ekki lokið þar sem það tekur líka til mats á þeim niðurstöðum sem fást úr þessum mælingum. Þá spyr hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hvort fyrirhugað sé að mæla styrk köfnunarefnissambanda í andrúmslofti í nágrenni Ólafsdráttar eða við aðra þekkta hrygningarstaði í Þingvallavatni. Ekki er fyrirhugað að mæla sérstaklega styrk köfnunarefnissambanda í andrúmslofti við Ólafsdrátt eða aðra þekkta hrygningarstaði. Varðandi Ólafsdrátt er ekki gert ráð fyrir neinum breytingum á vegakerfinu þar og því ekki um að ræða bein áhrif vegna þeirra framkvæmda sem úrskurðurinn nær til. Áhrif þar yrðu einungis vegna aukinnar umferðar um svæðið sem er væntanlega samspil nýs Gjábakkavegar þegar hann hefur verið lagður og þess að Þingvellir eru komnir á heimsminjaskrá eins og kunnugt er. Til að meta svokallaða þurrákomu köfnunarefnis er oftast stuðst við líkanareikninga og samkvæmt upplýsingum ráðuneytisins er Vegagerðin að kanna möguleika á að gera slíka útreikninga fyrir Þingvallavatn.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en ég verð að lýsa miklum vonbrigðum með þau. Ég vil lýsa miklum vonbrigðum með það að ráðherra telur að úrskurður ráðuneytisins sé uppfylltur enda þótt verið sé að mæla niturmagn í úrkomu en ekki í andrúmslofti. Í skýrslu Jarðvísindastofnunar Háskóla Íslands, sem vitnað er til í samskiptum Vegagerðar og Umhverfisstofnunar, kemur skýrt fram að mælingar í úrkomu segja lítið sem ekkert um áhrif bílaumferðar á losun köfnunarefnis á svæðinu og kemur þar margt til, m.a. það að umferð bíla í úrkomu, mikilli rigningu í kringum Þingvallavatn er minni en á þurrviðrisdögum og mengunin berst með öðrum hætti. Ég vil lýsa vonbrigðum mínum sérstaklega með þetta og skora á ráðherra að kynna sér þær mælingar sem Reykjavíkurborg hefur stundað allt frá árinu 1995 á niturmagni í lofti samkvæmt Evrópustaðli. Tæki og aðgerðir til að framkvæma slíkt mat eru fyrir hendi og þekkingin líka. Mér er því alveg óskiljanlegt að menn skuli fara að finna upp hjólið með þeim hætti sem hér er lýst, því það mun ekki gefa neinar upplýsingar. Mig langar til þess að vitna til þess hér sem ég nefndi áðan að nýjar rannsóknir á tærleika Þingvallavatns benda því miður til þess að hann sé að minnka. Náttúrufræðistofa Kópavogs gerði rannsókn á þessu á árinu 2007 og samanburður við fyrri mælingar, frá árunum 1974–1982, sýnir að gegnsæi vatnsins hefur minnkað úr 10–12 metrum að meðaltali niður í aðeins 6 metra í október 2007. Þetta eru vísbendingar um breytingar á aðeins 25–30 árum og eru skýr viðvörunarmerki sem taka ber mjög alvarlega að mínu 

Hæstv. forseti. Vegna ábendinga hv. þingmanns þá verður það að koma fram að auðvitað er verið að mæla niturmagnið eða köfnunarefnismengunina í úrkomunni með mælum. Hins vegar er aðferðin við að meta þurrákomuna einmitt mat, það er metið og til þess eru notaðir sérstakir líkanareikningar og samkvæmt mínum upplýsingum hefur Vegagerðin aflað sér upplýsinga um það mat. Mér skilst að þar sé einmitt farið eftir evrópskum aðferðum, t.d. hefur verið nefnt að menn hafi leitað ráða í Noregi og ég geri ráð fyrir að notast sé við samræmdar evrópskar aðferðir, þ.e. að leggja mat á þurrákomuna, af því að þannig fer sú mæling fram. Það er í raun og veru mat eftir líkani sem ég get því miður ekki skýrt betur hér og nú en það fer fram líka. Að auki langaði mig til þess að taka undir með hv. þingmanni, að auðvitað eru þetta athyglisverðar og umhugsunarverðar niðurstöður sem koma fram í rannsóknum Náttúrustofu Kópavogs um tærleika vatnsins og nokkuð sem væntanlega verður rannsakað frekar. En við þurfum þá einnig að meta og sjá hvað veldur og hvað er í raun hægt að gera í því eða hvernig sé hægt að ráða bót á því þar sem ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það eru ekki góðar fréttir.

Herra forseti. Ég ætla með nokkrum orðum að fylgja úr hlaði fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra á þskj. 113, 105. mál, um mælingar á brennisteinsvetni í andrúmslofti. Spurt er: 1. Hvernig er háttað mælingum á loftbornu brennisteinsvetni á höfuðborgarsvæðinu og í Hveragerði? 2. Hvar eru mælistöðvar staðsettar og hvenær voru þær settar upp? 3. Eru uppi áform um að fjölga mælistöðvum í byggð umhverfis Hellisheiði og telur ráðherra forsvaranlegt að eina færanlega mælistöð heilbrigðiseftirlits Reykjavíkurborgar hafi lengst af í sumar verið óstarfhæf? Tilefni þessarar fyrirspurnar er, eins og tilefni fyrirspurnar minnar til hæstv. iðnaðarráðherra fyrr í dag, að leita í þeirri staðreynd að mengun af völdum brennisteinsvetnis frá jarðvarmavirkjunum á Hellisheiði er miklum mun meiri en menn höfðu gert ráð fyrir í umhverfismati. Hún er svo mikil að menn telja jafnvel að það geti verið heilsu manna hættulegt. Það er greinilegt að það hefur slæm áhrif á gróður og fyrr í dag var um það rætt að þetta hefur einnig áhrif á mannvirki. Nú mun gufan í Hellisheiði vera óvenju rík af brennisteinsvetni. En í þingsályktunartillögu sem ég mælti fyrir í gær og er að finna á þskj. 29, um takmörkun á losun brennisteinsvetnis af manna völdum í andrúmslofti, eru í greinargerð rakin þau áhrif brennisteinsvetnis sem hafa orðið til þess að í öðrum löndum hafa menn sett umhverfismörk fyrir leyfilegum hámarksstyrk þess. En um það fjallar einmitt sú þingsályktunartillaga. Það er auðvitað þyngra en tárum taki að þessar mælingar sem sýna hina miklu aukningu á brennisteinsvetni eru teknar í 25–30 kílómetra fjarlægð frá upptökum mengunarinnar. Það er mín skoðun að það sé mjög mikilvægt, eins og reyndar kemur fram í þingsályktunartillögunni, að auka mjög rannsóknir á losun brennisteinsvetnis og tryggja að fram fari ítarlegri mælingar og á fleiri stöðum auk þess sem gerðar verði ráðstafanir til þess að hreinsa brennisteinsvetni úr útblæstri jarðgufu virkjananna. Þetta eru forsendurnar, herra forseti, fyrir þeim spurningum sem fram eru bornar á þskj. 113.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr hvernig háttað sé mælingum á loftbornu brennisteinsvetni á höfuðborgarsvæðinu og í Hveragerði. Því er til að svara að brennisteinsvetni er mælt samfellt á þremur stöðum á höfuðborgarsvæðinu, við Grensásveg í Reykjavík, í Kópavogi og á Hvaleyrarholti í Hafnarfirði. Einnig hefur Orkuveita Reykjavíkur mælt styrk brennisteinsvetnis á nokkrum mælipunktum í stuttan tíma í Hveragerði og á Hellisheiðarsvæðinu en þar er ekki um að ræða samfelldar mælingar. Þá er spurt hvar mælistöðvar séu staðsettar og hvenær þær hafi verið settar upp. Umhverfis- og samgöngusvið Reykjavíkurborgar og Umhverfisstofnun hafa í sameiningu rekið mælistöð til margra ára við Grensásveg. Tæki til mælinga á brennisteinsvetni var sett upp í stöðinni í janúar 2006 eða fyrir tæplega þremur árum. Álverið í Straumsvík og Umhverfisstofnun reka saman mælistöð sem m.a. mælir brennisteinsvetni við golfvöllinn á Hvaleyrarholti í Hafnarfirði. Hún var tekin í notkun í ágúst 2007. Nýjasta stöðin er færanleg mælistöð fyrir Kópavogsbæ sem m.a. mælir brennisteinsvetni. Hún er rekin af heilbrigðiseftirliti Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis og var tekin í notkun í júní á þessu ári. Þá er spurt hvort áform séu uppi um að fjölga mælistöðvum í byggð umhverfis Hellisheiði og hvort ráðherra telji forsvaranlegt að eina færanlega mælistöð Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkurborgar hafi verið óstarfhæf lengst af í sumar. Í mati á umhverfisáhrifum hugsanlegra framkvæmda við Bitruvirkjun og Hverahlíðarvirkjun lagði Umhverfisstofnun til að komið yrði upp mælistöðvum fyrir brennisteinsvetni á Hellisheiðarsvæðinu og í Hveragerði ef farið verður út í þær framkvæmdir. Viljinn liggur fyrir og kemur það fram í áliti Skipulagsstofnunar á umhverfisáhrifum þessara tveggja framkvæmda. Stofnunin telur að hvort sem farið verði í Bitruvirkjun eða Hverahlíðarvirkjun eða ekki sé mjög æskilegt að gefa fullnægjandi mynd af mengun brennisteinsvetnis á höfuðborgarsvæðinu og bæta við núverandi mælistöðvar nýrri mælistöð í Norðlingaholti vegna áhrifa frá Hellisheiðarvirkjun. Það mál verður tekið upp við útgefanda starfsleyfis Hellisheiðarvirkjunar sem mér skilst að sé Heilbrigðiseftirlit Suðurlands. Ég tel fyllilega tímabært að það verði gert og vonandi er þess ekki langt að bíða að mælistöð komi í Norðlingaholti. Færanleg mælistöð Reykjavíkurborgar er ekki hluti af vöktunarkerfi Umhverfisstofnunar. Þar fyrir utan er ekki mælitæki fyrir brennisteinsvetni í stöðinni, að mér skilst, og hafa bilanir því ekki beinlínis áhrif á það. Stöðin er rekin á ábyrgð Reykjavíkurborgar og engin bein tengsl eru á milli mælinganna sem þar eru gerðar, þeirra sem stundaðar eru og vöktunarinnar sem Umhverfisstofnun sér um á loftgæðum. En það er vissulega óheppilegt þegar mælistöðvar bila og mikilvægt að eftirlitsaðilar reyni að lágmarka tímann sem fer í viðgerðir. Samkvæmt upplýsingum frá Umhverfisstofnun kemur það fyrir að við stærri bilanir þurfi að panta varahluti erlendis frá og það getur tekið einhvern tíma. Samkvæmt upplýsingum frá Umhverfisstofnun hefur nituroxíðeining færanlegu mælistöðvar Reykjavíkurborgar verið óvirk í um þrjár vikur á þessu ári vegna bilana og svifrykseiningin í um það bil mánuð þannig að greinilega hefur nokkuð verið um bilanir. Við þetta vil ég bæta, hæstv. forseti, að ég hef kynnt mér efni tillögu til þingsályktunar um takmörkun og losun brennisteinsefnis af manna völdum í andrúmslofti sem hv. þingmaður hefur lagt fram og mælt fyrir. Ég bíð þess eins og aðrir að fá tíðindi frá Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni þegar lokið verður endurskoðun þar á skaðleysismörkum og öðru slíku. Ég tel einboðið að bæta þurfi bæði mælingar og regluverk og endurskoða þær reglugerðir sem um það fjalla í framhaldinu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör sem voru skýr og fagna því að í bígerð er að fjölga mælistöðvum. Ég fagna því sérstaklega að koma eigi upp mælistöð í Norðlingaholti sem væri þá sú byggð, í Reykjavík alla vegana, sem er hvað næst upptökum mengunarinnar. Ég saknaði þess hins vegar að fá ekki skýr svör við því hvort fyrirhugað sé að setja upp í Hveragerði slíka stöð vegna þess að í ljós hefur komið að sveitarfélagið Ölfus hefur bara frestað Bitruvirkjun í bili og Orkuveita Reykjavíkur heldur áfram undirbúningi að virkjun þar. Frá Bitru að næstu byggð í Hveragerði eru aðeins um sex kílómetrar þannig að ég held að það væri mjög mikilvægt að taka inn í starfsleyfi frekari virkjana á Hellisheiði skilyrði um að setja jafnframt upp mælistöð í Hveragerði. Ég vil nefna þriðja staðinn og það er á útivistarsvæðunum því að Hengilssvæðið er mjög vinsælt til gönguferða og það er þekkt að áhrif brennisteinsvetnis eru aðallega á öndunarveg, augu og lungu. Þessi áhrif geta orðið mun skaðlegri við áreynslu þegar menn eru í kraftgöngu eða í fjallgöngu. Ég tel ljóst af þessum svörum og þeim umræðum sem fram hafa farið í dag, herra forseti, að við höfum ekki staðið okkur sem skyldi hér á landi. Við höfum ekki sett nein umhverfismörk á magn brennisteinsvetnis í andrúmslofti. Mælingar eru enn langt frá uppsprettunum og við höfum ekki enn þá gert kröfu um hreinsunarbúnað í jarðvarmavirkjunum og séð hann virka. Því þarf að breyta og ég heiti stuðningi við ráðherrann í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Vegna mælinga í Hveragerði tel ég liggja fyrir, og það kemur auðvitað fram í umsögn Umhverfisstofnunar og í áliti Skipulagsstofnunar á mati á umhverfisáhrifum Bitruvirkjunar, að koma verði fyrir mælistöðvum. Ég lít svo á að ef af þessum virkjunum verður verði það hluti af starfsleyfisskilyrðum sem þar eru sett. Annað er algjörlega óviðunandi. Það ber líka að hafa í huga að þrátt fyrir allt mælist brennisteinsmengunin undir þeim mörkum sem talin eru skaðleg heilsu manna og meira að segja langt undir þeim oftast nær, sem betur fer. En auðvitað þarf að hafa mjög gott og glöggt eftirlit með því. Ég vísa líka í fyrirspurn hv. þingmanns til hæstv. iðnaðarráðherra áðan um aðferðir við að hreinsa úr útblæstri sem verða vonandi færar, ég tel að svo sé. Þær mundu í raun leysa þennan vanda. Að sjálfsögðu þarf að mæla víðar og betur, það liggur fyrir, og jafnframt þurfa að vera til samfelldar mælingar. Að síðustu þakka ég hv. þingmanni aftur fyrir fyrirspurnina og tel að þau mál sem hún hefur tekið upp hér og jafnframt fjallað um í þingsályktunartillögu sinni séu bæði brýn og tímabær. Vonandi fá þau vandaða umfjöllun í umhverfisnefnd og iðnaðarnefnd Alþingis í vetur.