Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Gils Guðmundsson) : Herra forseti. Full 27 ár eru nú liðin síðan ég gekk í fyrsta sinn um sali sjóminjasafns. Þá átti ég þess kost að skoða allrækilega sjóminjasafn Dana í Krónborgarkastala, svo og hið glæsilega skipa- og siglingasafn Svía í Gautaborg. Það var svo ekki fyrr en löngu síðar, sem mér gafst tækifæri til að skoða bátahöfn Færeyinga í Þórshöfn og enn síðar sjávarútvegs-, siglinga- og skipasöfnin í Osló, þar sem ýmsir víðfrægir farkostir, fornir og nýir, eru varðveittir. En allt frá þeirri stundu, er ég sumarið 1946 horfði á danskan og sænskan æskulýð virða fyrir sér skip og skipslíkön og spyrja um margvíslega hluti af brennandi áhuga, hef ég verið sannfærður um, að það væri bæði skylda okkar Íslendinga af sögulegum ástæðum og nauðsyn vegna samtíðar og framtíðar að koma hér upp veglegu sjóminjasafni. Fyrst slík söfn voru Dönum og Svíum mikils virði og sjálfsagður liður í varðveislu menningarsögulegra heimilda, hversu mikilvægara væri það ekki Íslendingum að efna til sjóminjasafns, - þjóð, sem byggði tilveru sína fyrst og fremst á sjónum og auðlindum hans. Og sé einhver í vafa um fjárhagslega getu okkar til þess að reisa slíkt safnhús, liggur beinast við að benda á frændur okkar í Færeyjum, sem fyrir allmörgum árum komu sér upp einkar snyrtilegu og fallegu safni, þar sem öllu er prýðilega fyrir komið. Hugmyndin um íslenskt sjóminjasafn er orðin gömul, a. n. k. 75 ára, eins og frá er sagt í grg. þessarar þáltill. Í grg. er einnig rakið í stórum dráttum, hvað gerst hefur í málinu fram til þessa, og skal það ekki endurtekið. Þegar ég ritaði um sjóminjasafnshugmyndina árið 1946, komst ég m. a. svo að orði: „Það, sem einkum er aðkallandi og vinda þarf að bráðan bug, er þetta: Leita þarf vandlega og skipulega í verstöðvum landsins að gömlum sjóminjum og bjarga því frá glötun, sem gildi hefur fyrir sjóminjasafn. Einnig þarf að athuga, hvað horfið er með öllu af gömlum áhöldum og tækjum, og kynna sér, hvort ekki séu tök á að gera af þeim eftirmyndir. Enn kunna að vera til menn, sem gætu sagt fyrir um það með öruggri vissu, hvernig slíkir hlutir ættu að vera, en allir þeir menn eru gamlir orðnir og ekki líklegt, að þeirra njóti lengi við. Þess er því að vænta, að mál þetta dragist ekki öllu lengur úr hömlu. Hvert ár, sem líður, getur orðið dýrt og grafið margt merkilegt í sand gleymskunnar.“ Þegar þessar línur voru ritaðar að heimastyrjöldinni síðari nýlokinni, reyndist ekki nægur áhugi fyrir hendi til að gera sjóminjasafnshugmyndina að veruleika. Menn höfðu þá í mörg horn að líta, og svo fór, að aðrar framkvæmdir sátu í fyrirrúmi. Óneitanlega hefur margt glatast á þessum árum, sem mikil eftirsjón er í og sómt hefði sér vel í sjóminjasafni. En þess ber að geta, sem gert hefur verið, og þrátt fyrir allt hefur mikið verk verið unnið undanfarna áratugi í söfnunar- og varðveislusviði. Þjóðminjasafni hefur miðað við aðstæður orðið býsna gott til fanga. Það á nú allmarga báta og töluvert stórt sýnishorn gamalla veiðarfæra og áhalda. Þá hafa byggðasöfnin mörg, sem upp hafa risið á síðari tímum, unnið ómetanlegt söfnunarstarf og eiga sum hver mikið af sjóminjum. Og þau munu að sjálfsögðu halda áfram sínu björgunar- og sýningarstarfi, enda þótt upp risi stórt og sjálfstætt sjóminjasafn fyrir þjóðina alla. Þá vil ég ekki láta þess ógetið, sem hvað merkilegast hefur gerst á varðveislusviði sjóminja undanfarna áratugi. Ég á þar við hið mikla ævistarf Lúðvíks Kristjánssonar rithöfundar í Hafnarfirði, sem hefur af óþrotlegri elju og vandvirkni safnað efni í mikið rit um íslenska þjóðhætti til sjávar. Þar er um að ræða söfnun og skráningu hvers kyns vitneskju, sem snertir sjóferðir og fiskveiðar á liðnum öldum, jöfnum höndum um farkostina sjálfa, seglabúnað, veiðarfæri og allt annað, sem skipum og bátum átti að fylgja, sem og um verbúðir, vinnubrögð á sjó og við nýtingu afla. Má óhætt fullyrða, að með starfi sínu hefur Lúðvík Kristjánsson bjargað frá tortímingu margvíslegri vitneskju og fróðleik, sem annars væri nú með öllu glataður. Ég er ekki í vafa um, að hið mikla eljuverk hans á eftir að koma íslensku sjóminjasafni að ómetanlegum notum, hvenær svo sem það verður stofnað. Og þar sem ég hef að sjálfsögðu vikið hér að verki Lúðvíks Kristjánssonar, sem einnig hefur samið ágætt rit á öðrum sviðum íslenskrar sögu og menningarsögu, langar mig til að bæta þessu við: Svo merkilegt hygg ég lífsstarf þessa ágæta vísindamanns, að það væri Háskóla Íslands mikill heiður, ef Lúðvík Kristjánsson vildi þiggja þaðan doktorsgráðu fyrir fágætlega mikið og gott framlag í þágu íslenskra sagnvísinda. Þáltill. okkar Geirs Gunnarssonar, hv. 10. landsk. þm., sem hér er til umr., felur í sér stefnumörkun í þessu máli, og í till. sjálfri er lögð áhersla á tvö atriði. Hið fyrra og það, sem meginmáli skiptir, er að taka ákvörðun um, að Alþ. fell ríkisstj. í samráði við þjóðminjavörð að hefja nú þegar undirbúning að stofnun sjóminjasafns. Síðara atriðið, sem við flm. teljum einnig skipta verulegu máli, er að fela stjórnvöldum að leita samvinnu við Hafnarfjarðarkaupstað um hentugt land fyrir slíkt safn, svo og um byggingu þess og rekstur. Yrði þá, ef samningar tækjust, gerður sérstakur samningur milli ríkisins annars vegar og Hafnarfjarðarbæjar hins vegar um öll þessi atriði og skiptingu kostnaðar í því sambandi, þar sem meginþunginn hlyti eðli málsins samkv. að hvíla á ríkisvaldinu, því að hér er um safn allrar þjóðarinnar að ræða. Ástæðurnar til þess, að við flm. bendum á Hafnarfjörð sem æskilegan stað fyrir safnið, eru einkum þrjár: Í fyrsta lagi virðist okkur Hafnarfjörður eiga yfir að ráða einkar hentugu landssvæði undir slíkt safn, og kynnu jafnvel fleiri en einn staður að koma til greina, þótt einna álitlegast sé að koma til greina, þótt einna álitlegast sé um að litast í þessu skyni við sjóinn vestarlega íbæjarlandinu, skammt þar frá, sem dvalarheimili aldraðra sjómanna mun væntanlega rísa bráðlega af grunni. Þykir okkur flm. fara einkar vel á slíku sambýli, og mætti vænta þess, að báðir aðilar gætu notið þess í ýmsu. Virðist einkar hentugt og æskilegt, að aldraðir sjómenn af dvalarheimilinu, sem góða heilsu hefðu, ættu þess kost að starfa að einhverju leyti sem eftirlits- og leiðsögumenn við safnið þann tíma, sem það væri opið almenningi. Í öðru lagi teljum við Hafnarfjörð vel að því kominn sem gamlan siglinga- og útgerðarstað, að Sjóminjasafn Íslands rísi þar af grunni. Hafnarfjörður skipar veglegan sess í útgerðarsögu þjóðarinnar. Þaðan hófust þorskanetaveiðar um miðja 18. öld. Þar hófust íslenskar þilskipasmíðar að marki með skipasmiðastöð, sem Bjarni riddari Sívertsen kom þar á fót um aldamótin 1800. Siglingar íslenskra skipa til annarra landa hófust ekki heldur á nýjan leik fyrr en með tilkomu Bjarna Sívertsen, og þá frá Hafnarfirði. Frá Hafnarfirði var gerður út fyrsti togarinn í eigu Íslendinga. Þar er og að finna elsta starfandi útgerðarfyrirtæki á landinu, útgerð Einars Þorgilssonar, sem stofnuð var 1906. Og enn er þess að geta, sem að vísu var áður nefnt, að búsettur er í Hafnarfirði sá maður, sem aflað hefur sér meiri vitneskju um íslenskar sjóminjar, fornar og nýjar, en nokkur annar fyrr og síðar. Ég á þar að sjálfsögðu við Lúðvík Kristjánsson, og teldi ég ómetanlegt, að safnið fengi að njóta ráðgjafar hans og forsagna um ýmsa hluti, einkum meðan það væri í mótun. Þriðja og mikilvægasta ástæðan til þess, að við flm. bendum á Hafnarfjörð sem æskilegan stað fyrir Sjóminjasafn Íslands, er sú, að þar í bæ er nú vaknaður verulegur og að því er virðist almennur áhugi á því, að slíkt safn megi rísa þar, enda þótt það yrði eign þjóðarinnar allrar. Um staðarvalið hef ég rætt við þjóðminjavörð, og telur hann því ekkert til fyrirstöðu og jafnvel að mörgu leyti æskilegt, að safnið rísi í Hafnarfirði. En verði till. okkar samþ., er það mjög undir Hafnfirðingum sjálfum komið, bæði áhuga bæjaryfirvalda og almennra borgara, hvort samningar við ríkisvaldið takast, svo að Hafnarfjörður verði fyrir valinu. Eins og að er vikið í grg. þessarar till., átti Ólafur Þ. Kristjánsson, fyrrv. skólastjóri Flensborgarskóla, viðtöl við allmarga áhugamenn um sjóminjasafnsbyggingu, og birtust þau í des. s. l. í Alþýðublaði Hafnarfjarðar. Þar kemur m. a. fram, að eitt þeirra mála, sem ýtt hefur undir umr. um sjóminjasafnshús í Hafnarfirði. er hugmyndin um smíði knarrar, sem væri í öllu sem líkastur þeim farkostum, er íslenskir landnámsmenn komu á hingað til lands í öndverðu og notaðir voru til siglinga landa á milli á þjóðveldistímanum. Eins og kunnugt er, fannst fyrir nokkrum árum víkingaaldarknörr í Hróaskeldufirði í Danmörku. Hafa danskir fornleifafræðingar unnið mikið og vandasamt. þolinmæðisverk við að ná knérrinum upp af botni og setja hann saman á ný, ekki borð fyrir borð eða spýtur fyrir spýtu, heldur ef svo mætti segja flís fyrir flís. Telja þeir sig nú geta látið í té nákvæm mál af skipi þessu, svo og gefið upplýsingar um, hvers konar viður var í það notaður, og hafa tjáð sig reiðubúna að láta þessa vitneskju íslenskum aðilum í té gegn því skilyrði fyrst og fremst, að ef til smíði eftirmyndar kæmi, yrði hún að vera sem allra nákvæmust og háð eftirliti kunnáttumanna. Knörrinn í Hróaskeldu er talinn frá því um árið 1000, en vísindamenn telja, að á 200–300 ára bili, þ. e. frá því um 800 og fram á 11. öld, hafi skip norrænna víkinga verið af þessari gerð og litlum breytingum tekið allan þann tíma. Er Hróarskelduknörrinn eina varðveitta skip sinnar tegundar í heiminum, og hefur enn sem komið er ekkert skip verið smíðað í líkingu við hann. Knörr þessi er talinn gefa fullkomlega rétta hugmynd um skip þau, sem landnámsmenn sigldu á til Íslands og Íslendingar einni öld síðar til Grænlands og Vínlands. Samkv. mælingum telja skipaverkfræðingar, að hér sé um að ræða skip, sem eru um það bil 30 smálestir að stærð. Ýmsir menn undir forustu nokkurra áhugasamra Hafnfirðinga hafa nú bundist samtökum um að kanna þetta knarrarmál nánar á þeim grundvelli, að aðilar, sem áhuga kynnu að hafa á smíði slíks skips, legðu fram þá fjármuni, sem þarf til smíðinnar. Hins vegar er þetta mál ekki í beinum tengslum við sjóminjasafnshugmyndina sjálfa að öðru leyti en því, að reynist áhuginn nægur og verði knörrinn smíðaður, þykir mönnum einsætt, að honum verði valinn staður í víkinga- og sögualdardeild væntanlegs sjóminjasafns og setti þá hvað mestan svip á hana. En eins og ég áður sagði, er það ætlun þeirra, sem að framgangi þessa máls vinna, að framkvæmdir standi og falli með því, hvort nægur reynist áhugi einstaklinga og fyrirtækja, sem tengd eru sjávarútvegi og siglingum, til að fjármagn fáist til smíðinnar. Hefur og verið á það bent, að einstaklingum verði ekki skotaskuld úr að láta smíða 30 smálesta bát og þótt stærri sé, svo að hér er ekki um fjárhagslegt stórvirki að ræða, enda þótt ljóst sé, að smíði slíks knarrar hlýtur að vera mun seinlegri og trúlega allmiklu kostnaðarsamari en smíði venjulegs 30 smálesta báts. Ég hef gert hér grein fyrir þessu, þar eð áhugi manna á knarrarmálinu hefur átt sinn ríka þátt í því að vekja upp sjóminjasafnshugmyndina enn á ný og tengja hana Hafnarfirði. En hitt vil ég endurtaka, að þarna er ekki að öðru leyti samband á milli, og þeir, sem kynnu að hugsa sem svo, að knarrarsmíðin megi vel farast fyrir eða bíða, ættu ekki að láta það mál aftra sér frá því að taka jákvæða afstöðu til stofnunar sjóminjasafns. Ég get hins vegar lýst því yfir sem minni skoðun, að ég styð knarrarhugmyndina, ef hægt er að leysa málið á áhugaaðilagrundvelli, og tel, að varðveisla slíks skips yrði góður stuðningur og mikill fengur fyrir nýtt sjóminjasafn. Herra forseti. Fyrir nokkrum dögum átti ég þess kost ásamt þjóðminjaverði og fleirum að sitja fund áhugamanna í Hafnarfirðinum um stofnun sjóminjasafns. Á þeim fundi ríkti mikill áhugi og einhugur um framgang málsins. Þar gerði þjóðminjavörður einkar glögga grein fyrir afstöðu sinni og eggjaði menn til skeleggrar framgöngu. Í ræðu hans kom fram, að hann telur Hafnarfjörð einkar vel til þess fallinn að hýsa slíkt safn, sem yrði þó í þess orð fyllstu merkingu safn þjóðarinnar allrar, en ekki Hafnfirðinga sérstaklega. Þá lét hann og þá skoðun í ljós, að auðvelt ætti að vera að byggja Sjóminjasafn Íslands í áföngum. Að lokum benti hann á, að árið 1944 hefði ákvörðun verið tekin um byggingu þjóðminjasafnshúss og það orðið vegleg gjöf þjóðarinnar til hins unga lýðveldis. Færi vissulega vel á því, sagði þjóóminjavörður, að stofnun sjóminjasafns yrði ákveðin afmælisárið 1974 og undirbúningur hafinn að framkvæmdum. Undir þessi orð vil ég heils hugar taka. Við flm. væntum þess, að till. okkar njóti öflugs stuðnings hér á hv. Alþ. og fái góðan og skjótan framgang. Ég legg til, herra forseti, að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Mig langar til þess að bæta örfáum orðum við það, sem hv. fyrri flm. þeirrar þáltill., sem hér er verið að ræða, kom með áðan. Það er rétt hjá honum, að í Hafnarfirði hefur að undanförnu verið mikill áhugi á að byggja sjóminjasafn, og sá áhugi hefur ekki verið bundinn við menn af einum einstökum flokki, heldur hafa þar menn úr öllum flokkum staðið að. Því tel ég, að um flutning þessa máls hefði ekki verið óeðlilegt, að nokkurt samráð hefði verið haft á milli þm. Reykn. til þess að gera líklegra, að það kæmist fram, þm að hér er um þó nokkurt fjárhagsatriði að ræða. En ég stend ekki upp til að benda á þetta sérstaklega, þó að mér finnist það eiga rétt á sér í umr. um þetta mál, heldur hitt, sem kom fram hjá hv. ræðumanni, að hann taldi, að bygging knarrar væri ekki nauðsynlegur þáttur í að koma upp sjóminjasafni í Hafnarfirði. Ég hef talað við nokkra Hafnfirðinga um þetta mál, sem fylgst hafa með því og unnið að því af áhuga, og ég hef fundið það sama hjá þeim öllum, að þeir hafa talið, að veglegasti hluturinn, sem slíkt safn sem þetta gæti geymt, væri einmitt knörr. Ég hef hér í höndunum örstutta lýsingu á málavöxtum í sambandi við þær hugmyndir, sem uppi hafa verið um byggingu knarrar, sem mig langar til - með leyfi hæstv. forseta - að fá að skýra frá. Þær eru stuttar og taka ekki langan tíma hv. Sþ. Í sambandi við þáltill. á þskj. 4 um Sjóminjasafn Íslands er ekki úr vegi að rifja upp ýmsar staðreyndir um smíði knarrar, en hugmyndir um þá smíð hafa verið uppi hjá áhugamönnum í Hafnarfirði í nokkurn tíma og óneitanlega verið tengdar hugmyndum um sjóminjasafn. Þorbergur Ólafsson framkvstj. skipasmíðastöðvarinnar Bátalóns í Hafnarfirði fór á árinu 1972 til Hróarskeldu í Danmörku til að afla upplýsinga um smíði knarrar eins og þeirra, sem siglt var á til Íslands á landnámsöld. Leifar af slíkum knerri fundust í Hróarskeldu, og er verið að ná þeim leifum upp um þessar mundir, ef því er ekki lokið. Þær sýna glögglega, hvernig gerð þessara skipa var, en aldursgreining hefur gert auðvelt að ákvarða, að skip þetta hefur verið smíðað á tímum landnámsferða til Íslands. Knörrinn er um margt mjög frábrugðinn víkingaskipum þeim, sem varðveitt eru í Noregi, enda var honum ætluð úthafssigling, en víkingaskipum meira beint í hernað, og voru þau því bæði hraðskreiðari og lengri. Þorbergur Ólafsson fékk góðar móttökur í Hróarskeldu og honum heitið þar allri fyrirgreiðslu varðandi uppdrætti að knerrinum og jafnvel lofað nokkrum forgangi vegna væntanlegs 1100 ára afmælis Íslandsbyggðar. Aðrar þjóðir höfðu sýnt þessu máli áhuga. M. a. höfðu Kanadamenn spurst fyrir um knörrinn með það fyrir augum að smíða slíkt skip. Þá mun Jón Kr. Gunnarsson framkvstj. í Hafnarfirði hafa athugað efnivið í knörr á ferð um Noreg nýverið, en sérstök tré þarf við knörrinn, þar sem heil tré eru til sniðin. Knörr sá, sem verið er að grafa upp í Hróarskeldu, mun hafa verið smíðaður yrði á Íslandi, fengi efnivið sinn þaðan. Erfitt er að segja til um kostnaðarverð við smíði skipsins, en talað hefur verið um, að það muni kosta um 7 millj. kr. Ekki hefur fengist nægilegur byr fyrir smíði knarrarins, þótt ekki sé enn þá fullreynt, hver mundu verða viðbrögð ýmissa stofnana á sjávarútvegs- og siglingasviðinu, ef leitað yrði til þeirra um fyrirgreiðslu. Slíkt er ókannað mál að mestu. En hefði Alþ., einhverja forustu um þetta, mundi fljótlega á það reyna, hvort fyrrgreindar stofnanir mundu ekki vilja taka þátt í kostnaði. Það, sem gerir brýnt nú, að teknar séu ákvarðanir um smíði knarrar, er sú staðreynd, að Sjóminjasafn Íslands og knörrin hafa undanfarið átt samleið í hugum þeirra, sem mestan áhuga hafa sýnt þessum málum. Liggur raunar í augum uppi, að eftirlíking að knerri mundi verða forvitnilegasti gripurinn, sem Sjóminjasafn Íslands gæti boðið upp á. Það er enginn vafi á því, að samkv. þeim upplýsingum, sem fengist hafa við uppgröftinn í Hróarskeldu, er hægt að gera mjög nákvæma eftirlíkingu af knerri. Vegna 11 alda afmælisins mundum við njóta sérstakrar fyrirgreiðslu frá Danmörku og Noregi hvað upplýsingar og efnisútvegun snertir. Það er því sjálfsagt að nota það tækifæri, sem nú gefst, að hefja undirbúning að stofnun Sjóminjasafns Íslands og jafnframt hefja smíði knarrar, sem auk þess að verða höfuðprýði sjóminjasafnsins yrði verðugur minnisvarði um mikla siglingaíþrótt Íslendinga í upphafi landnáms, sem ekki einasta sigldu hingað, heldur fóru á þessum skipum og námu Grænland og fundu ný - lönd í vesturvegi. Það væri því mjög misráðið, ef fiskveiði- og siglingaþjóðin léti 11 alda afmælið líða svo, að ekki yrði sjósóknar, siglinga og landafunda minnst á viðeigandi hátt. Þess vegna á að reisa Sjóminjasafn Íslands þar, sem hinn farsæll farkostur, er flutti hingað fólk og fénað, situr í öndvegi. Ég hef samkv. beiðni áhugamanna komið þessu áliti hér á framfæri á hv. Alþ. í sambandi við þá þáltill., sem hér er til umr.



Herra forseti. Ég lýsi fylgi mínu við þá till., sem hér er flutt. Ég tel það mjög vel við eigandi, að á 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar verði stofnað sjónminjasafn, og ég tel líka mjög vel til fallið, að það verði staðsett í Hafnarfirði.

Flm. (Gils Guðmundsson) : Herra forseti. Það er aðeins í sambandi við þá aths. hv. 2. þm. Reykn., að það hefði átt að hafa sérstakt samráð við þm. Reykn. um þetta mál. Þá vil ég aðeins segja það, að ég lít alls ekki á þetta mál sérstaklega sem mál Reykjaneskjördæmis og raunar ekki sem sérmál Hafnarfjarðar. Hér er fyrst og fremst um það að ræða, hvort á nú að hefjast handa um að stofna til sjóminjasafns. Það, sem snerti þm. Reykn., væri þá aðeins sú staðsetning, sem nefnd er sem æskileg og líkleg í frv., og ég á ekki von á því, að hv. þm. sé andvígur henni.

Flm. (Guðlaugur Gíslason) : Herra forseti. Þm. Sunnl. hafa leyft sér að flytja hér á þskj. 26 till. til þál. um byggingu skips til Vestmannaeyjaferða til samgöngubóta. Samgöngumál Vestmanneyinga hafa áður verið hér til umr. í hv. Sþ. Á haustþinginu 1971 lögðu 3 af þm. Sunnl. fram till. til þál. um samgöngumál Vestmanneyinga. Fjallaði till. að meginefni til um nauðsyn þess, að byggt yrði nýtt og hentugt skip til flutnings á farþegum, vörum og bifreiðum milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar og/eða Reykjavíkur, ef svo bæri undir. Till. fékk góðar undirtektir og var vísað til fjvn. til athugunar, og afgr. n. málið frá sér hinn 22. mars það sama ár með svo hljóðandi ályktun, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela samgrh, að skipa 5 manna n., er gera skal till. um það, með hverjum hætti samgöngur við Vestmannaeyjar verði best tryggðar. Skulu tveir nm. tilnefndir af bæjarstjórn Vestmannaeyja, einn af Skipaútgerð ríkisins, einn af flugmálastjóra og einn af samgrn., og skal hann vera formaður n.“ Till. var samþ. með shlj. atkv. á fundi Sþ. hinn 18. apríl 1972, og skipaði samgrh. n. í samræmi við ályktun Alþ. með bréfi, sem dags. var 24. maí það sama ár. N. þessi, sem samgrh. skipaði, starfaði þá um sumarið og haustið og aflaði sér víðtækara upplýsinga um aðstöðu Vestmanneyinga í sambandi við samgöngur, bæði á sjó og í lofti. Einnig aflaði n. ítarlegra upplýsinga um farþega-, vöru- og bifreiðaflutninga á milli lands og Eyja um alllangt árabil á undanförnum árum. Skilaði n. samgrn. grg. um málið með bréfi, sem dags. er 4. des. 1972, og er till. n. varðandi samgöngur á sjó milli Vestmannaeyja og meginlandsins svo hljóðandi: „Að athuguðum þeim skjölum og upplýsingum, sem n. hefur aflað sér, og með hliðsjón af félagslegum og vistfræðilegum athugunum málsins samþykktir n. að leggja til, að nýtt skip verði byggt fyrir Vestmannaeyjaferðir til farþega- og vöruflutninga og jafnframt sérhæft til bifreiðaflutninga, en telur það hins vegar vera ákvörðunarefni ríkisstj. og Alþ. að taka afstöðu til þess, hvenær það verður gert.“ Þetta var niðurstaðan í áliti, sem n. afhenti samgrn. að loknu starfi sínu. Var till. samþ. með 4 shlj. atkv. Einn nm. taldi þá ekki tímabært að taka afstöðu til byggingar skips til Vestmannaeyjaferða. Í sambandi við fyrirhugaða smíði Vestmannaeyjaskips fékk n. fyrir milligöngu siglingamálastjóra, Hjálmars R. Bárðarsonar, norskt ráðgefandi fyrirtæki, Ankerkonsult A.S., til að teikna og semja smíðalýsingu að skipi af þeirri stærð og gerð, sem n. varð sammála um, að uppfyllti þær kröfur, sem eðlilegt væri að gera í sambandi við skip til siglinga milli lands og Eyja, en þær voru í aðalatriðum þessar: 1. Að í skipinu verði 20 tveggja rúma farþegaklefar. 2. 60 sæta salur með léttu, færanlegu milliþili, þannig að hægt væri að koma við hvílurúmi í hluta salarins, ef með þyrfti. 3. Veitingaaðstaða fyrir farþega, þó ekki miðað við framleiðslu fullkominna máltíða. 4. Vörulestarúm allt að 75 tonnum, miðað við flutninga í gámum að því marki, sem við verður komið. 5. Lestin verði með milligólfi til flutnings á bifreiðum neðanþilja fyrir allt að 15–20 bifreiðar í ferð. 6. 25 tonna kæligeymsla til flutninga á mjólk og öðrum vörum, sem geyma þarf í kæli. 7. Gert verði ráð fyrir opnanlegum hlerum á annarri síðu skipsins, þannig að hægt verði að aka bifreiðum inn og út úr skipinu og koma við gaffallyfturum við losun og lestun á hinum svokölluðu gámum og öðrum flutningi. 8. Ganghraði skipsins verði 15–16 sjómílur á klst. Sést á þessu, að hér er um nokkuð sérbyggt skip að ræða að því leyti, að gert er ráð fyrir, að hægt verði að aka bifreiðum inn og út úr því og koma við gaffallyfturum við losun og hleðslu, þar sem aðstæður í landi gera slíkt mögulegt. Þetta byggist á því, að Vestmanneyingar stefna ákveðið að því að koma á daglegum ferðum milli Eyja og Þorlákshafnar, bæði til farþega-, vöru- og bifreiðaflutninga, og verður því að vera aðstaða til losunar og lestunar á eins fljótvirkan hátt og kostur er. En daglegum fer$um verður ekki komið við, ef sigla á fyrir Reykjanes til Reykjavíkur. Af þeirri ástæðu hefur verið stefnt að föstum ferðum milli Eyja og Þorlákshafnar, enda mun þægilegri ferð fyrir farþega, þar sem vegalengdin milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar er aðeins rúmlega þriðji hluti af leiðinni milli Eyja og Reykjavíkur auk þess sem öllum er kunnugt, að sigling fyrir Reykjanes að haustinu og vetrinum til er með erfiðustu siglingaleiðum við strendur landsins, og því eðlilegt, að fólk vilji losna við að fara þá leið, ef annarra betri kosta er völ. Því er ekki að neita, að forráðamenn Ríkisskips, sem annast hafa flutninga til Eyja á undanförnum árum, hafa talið nokkur tormerki á vöruflutningum til Vestmannaeyja yfir Þorlákshöfn. En á það skal bent í þessu sambandi, að aðstæður allar til vöruflutninga hér á landi sem annars staðar eru að breytast í þá átt, að alls staðar, þar sem því verður við komið, er farið að flytja allar almennar vörur í hinum svokölluðu gámum. Þegar þannig er komið, er lítill vafi á því, að fjárhagslega er jafnvel hagkvæmara að flytja vörur til Eyja yfir Þorlákshöfn heldur en láta skipið sigla eftir þeim alla leið til Reykjavíkur. Siglingaleiðin milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur er 220 sjómílur fram og til baka, en aðeins 80 sjómílur milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar. Verður að telja, að hin styttri siglingaleið spari það mikið í rekstri skipsins, að það vegi upp á móti auknum kostnaði við að aka vörum til Þorlákshafnar, ef rétt er að þeim flutningum staðið og þeir vel skipulagðir, auk þess sem það er óneitanlega til mikilla þæginda fyrir Vestmannaeyinga, að um daglega vöruflutninga til Eyja sé einnig að ræða, í stað þess að þurfa oft og tíðum að bíða nokkra daga með að fá bæði mjólk og aðrar aðkallandi nauðsynjar fluttar þangað, eins og nú á sér stað. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að þeirri till. hinnar stjórnskipuðu n. um samgöngumál Vestmannaeyja, að gert verði ráð fyrir við byggingu skipsins, að hægt verði að aka bifreiðum inn og út úr því við lestun og losun og koma fyrir lyfturum, þegar vörur eru fermdar og affermdar. Þetta er óneitanlega mjög mikill kostur við afgreiðslu skipsins, hvort heldur er í Vestmannaeyjum eða Þorlákshöfn. En til þess að þessu verði við komið, þarf alveg sérstaka aðstöðu í höfnum beggja þessara staða. Slíkri aðstöðu verður mjög vel við komið í höfninni í Vestmannaeyjum, og yrði þar alls ekki um kostnaðarsama framkvæmd að ræða. Hins vegar mun nokkuð erfiðara að búa slíka aðstöðu til í höfninni í Þorlákshöfn. En ef gert verður ráð fyrir tilteknum afgreiðslustað fyrir Vestmannaeyjaskip nú, þegar verið er að hanna stækkun Þorlákshafnar, ætti þetta að vera auðleyst mál á þeim stað einnig. Verða að sjálfsögðu teknar upp viðræður við Hafnamálastofnunina um þetta atriði. Hin áður umrædda n., sem áliti skilaði um samgöngumál Vestmanneyinga, gerði ráð fyrir, að skip til Vestmannaeyjaferða yrði að vera nokkuð sérbyggt, en af þeirri stærð og styrkleika, að það fengi kvaðalaus skilríki til úthafssiglinga, þar sem gera verður ráð fyrir, að svo geti borið að, að það verði að sigla fyrir Reykjanes til Reykjavíkur, kannske þegar veður eru verst, ef innsigling í Þorlákshöfn verður ófær vegna veðurs. Þá er gert ráð fyrir, að skipið verði einnig búið venjulegum losunar- og lestunarkrönum, ef til þess þyrfti að grípa við afgreiðslu skipsins, t. d. í Reykjavík. Til alls þessa verður að sjálfsögðu að taka tillit, þegar ákvörðun verður tekin um byggingu skipsins og tilboða leitað í smíði þess. Varðandi fjárhagshlið málsins gera flm. ráð fyrir, að taka verði lán, erlent eða innlent, fyrir verulegum hluta af byggingarkostnaði skipsins, sem síðar yrði greitt niður, eftir því sem fé yrði veitt á fjárl. og þá reiknað með að dreifa byggingarkostnaðinum á tiltekið árabil. Þetta er sú leið, sem undir öllum venjulegum kringumstæðum væri eðlilegast, að farin yrði. Hins vegar stendur nú svo á, að vegna náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum hefur borist til Viðlagasjóðs allverulegt fé til uppbyggingar í Eyjum og til þess að flýta fyrir, að þar gæti byggð hafist á ný í sem ríkustum mæli og aðstæður skapaðar til að fólk gæti unað búsetu þar í framtíðinni. Munar þar mestu um hið stórkostlega framlag ríkisstjórna Norðurlandanna, eins og kunnugt er. Stjórn Viðlagasjóðs hefur fengið Framkvæmdastofnun ríkisins til þess að gera áætlun um endurreisn byggðar og atvinnulífs í Vestmannaeyjum nú, eftir að fólk er farið að flytja þangað út aftur. Ekki hefur áætlun þessi í heild borist stjórn sjóðsins, en aðeins það, sem Framkvæmdastofnunin nefnir tímasamræmda vinnurás fyrir Vestmannaeyjaáætlun. Er þar vitnað í skýrslu hinnar stjórnskipuðu n. um samgöngumál Vestmannaeyja, en tekið fram, að hér sé um að ræða pólitísk mál um framkvæmdir og/eða tímasetningu, eins og þar segir. Á fundi, sem fulltrúar Framkvæmdastofnunarinnar héldu úti í Vestmannaeyjum hinn 8, sept. s. l., lögðu ráðamenn byggðarlagsins ákveðið til, að Vestmannaeyjaáætlun verði falið það verkefni að flýta sem verða má fyrir framkvæmdum við kaup eða gerð bíla- og flutningaferju í anda meirihlutasamþykktar þeirrar n., sem skilaði áliti til Alþ. í des. 1972 um samgöngumál Vestmannaeyja, eins og orðrétt segir í fundargerð fulltrúa Framkvæmdastofnunar frá þessum fundi. Það liggur því ljóst fyrir, að forráðamenn Vestmannaeyjakaupstaðar leggja á það áherslu, að málið verði einnig skoðað frá þessum sjónarhóli, ef það mætti verða til þess að flýta fyrir og tryggja framgang þess. Ég vil að lokum undirstrika það, sem fram kemur í grg. með till. þeirri, sem ég hef hér leyft mér að mæla fyrir, að það er samdóma álit þeirra, sem til þekkja, að uppbygging Vestmannaeyja á nýjan leik geti beinlínis oltið á því, að tryggðar verði daglegar ferðir sjóleiðis á milli lands og Eyja. Þetta er ofurskiljanlegt. Það var mjög farið að bera á því fyrir gosið í Eyjum, að hið ótrygga ástand í samgöngumálum hamlaði búsetu í Eyjum. Þessum þröskuldi verður að vík,ja úr vegi, og verður það að dómi flm. ekki gert á annan eða fljótvirkari hátt en lagt er til í þessari till., að byggt verði nýtt skip, sem einvörðungu er ætlað það hlutverk að halda uppi daglegum ferðum milli Vestmannaeyja og meginlandsins. Og áhersla er á það lögð, að heimahöfn skipsins verði í Eyjum og að því verði stjórnað þaðan. Leyfi ég mér svo að leggja til, herra forseti, að umr. um till. verði frestað og henni vísað til hv. fjvn.