Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í ítarlegri og ágætri framsöguræðu 1. flm. s. l. þriðjudag gerði hann grein fyrir þessari till. og þeim hugmyndum sem þar búa að baki. Mér er ljóst að flm. þessarar till. stefna fyrst og fremst að því að koma sölu orku, m. a. til orkufreks iðnaðar, í fastara horf en nú er. Hins vegar verð ég að segja það, að ég tel að sú hugmynd, sem hér er sett fram, að festa slíka sölu við a. m. k. meðalframleiðslukostnaðarverð heildarframleiðslu raforku í landinu, sé ákaflega erfið í framkvæmd, ef ekki óframkvæmanleg. Ég held að fara verði aðrar leiðir, sem ég mun koma að síðar. Ég vil freista þess að sýna fram á, að eins og þetta er þarna sett fram verður varla komið á þeirri festu sem að er stefnt. Ég vil jafnframt segja það í upphafi máls míns, að mér finnst málflutningur stundum einkennast af vissum fordómum eða andstöðu við það, sem stundum er nefnt orkufrekur iðnaður almennt. Ég held að sú andstaða hljóti að vera á einhverjum misskilningi byggð, því orkufrekur iðnaður er að sjálfsögðu ekki allur af hinu illa. Okkar orka er með verðmætustu og dýrmætustu náttúruauðæfum okkar og hlýtur að verða ákaflega mikilvæg undirstaða iðnaðar í þessu landi. Ég hygg að við getum öll verið sammála um það. Mig grunar að þessi andstaða sé öllu fremur af þeim rótum sprottin, að ýmsir eru andsnúnir erlendri þátttöku í íslenskum atvinnuvegum eða stóriðju sem kölluð er stundum, þ. e. a. s. mjög stórum og viðamiklum fyrirtækjum sem henta illa í smáum íslenskum byggðarlögum. Undir þetta sjónarmið get ég sannarlega tekið að mjög miklu leyti, þó ég vilji skoða hvert tilfelli um sig. En mér finnst þetta raunar ekki vera til umræðu. hér, við erum að ræða um verð á raforku til orkufreks iðnaðar, m. a. Áburðarverksmiðju ríkisins, fyrirtækja eins og graskögglaverksmiðja og fjölmargt fleira annað en álver og þess háttar hluti. Þetta vil ég taka fram í upphafi, þannig að ég mun reyna að sneiða hjá því að ræða við þessa umr. um þetta mál almennt, um stóriðju sem slíka. Hvað er þá meðalframleiðslukostnaður heildarframleiðslu raforku í landinu? Þetta kemur ekki, að því er mér finnst, nægilega fram, hvorki í þessari þáltill. né í þeirri framsögu sem hér var flutt. Er átt við heildarsmásöluverð raforkunnar til allra notenda í landinu og þá deilt í með heildarkílówattstundafjöldanum? Það yrði áreiðanlega nokkuð einkennileg tala. Ég efast um að nokkur greiði raforku eftir þeirri tölu. Þarna kemur inn í ýmislegt sem erfitt er að átta sig á. 1. d, verða menn að gæta þess að taxtar eru ákaflega breytilegir: almennur taxti eða heimilisnotataxti, taxti sem fyrst og fremst byggir á verði kwst., toppgjaldataxti, sem byggir aðallega á því, að menn fá heimild til að taka ákveðinn topp, og þeir sem geta nýtt það sem best yfir sólarhringinn fá lægra orkuverð með betri nýtingu, þ. e. a. s. orkuverð á hverja kwst. Það er til taxti sem heimilar að rjúfa raforkuna þegar toppar eru mestir eins og t. d. um hádegi þegar álag er mest á viðkomandi rafveitu, og er að sjálfsögðu verulega lækkað verð á raforkunni með tilliti til slíks. Þessi taxti er gjarnan notaður til upphitunar íbúðarhúsnæðis og kannske einhvers fleira. Það er til vélataxti sem borgar ákveðið fastagjald á stærð á rafmótor. Það er til taxti fyrir ótrygga orku o. fl., en ég ætla ekki að lengja þessa ræðu með að telja það upp, enda trúi ég því rannar varla, að flm. eigi við slíkt meðalgjald. En þó er ekki rétt að um sé að ræða meðalframleiðslukostnað á raforku í heildsölu. Þá er ekki tekinn með framleiðslukostnaður sem hlýtur einnig að felast í flutningi raforkunnar til notenda, nema þá á háspennu. Ef um er að ræða meðalverð í heildsölu er einnig þar um ákaflega margt að ræða. Þar er um að ræða t. d. nýtingartíma. Í heildsölu er einnig greitt verð eftir toppi og svo annað verð fyrir orku sem fer síðan smám saman lækkandi, þ. e. a. s. eftir því sem toppurinn er betur nýttur. Verðið hreyfist eftir því, hve afhendingarspennan er há. Verðið fer eftir tæknilegum atriðum, eins og t. d. hvað fasafrávik er mikið. Fyrirtæki, sem geta komið í veg fyrir verulegt fasafrávik, sem er erfitt fyrir rafveiturnar að þola, fá verðlækkun. Að sjálfsögðu liggur í hlutarins eðli, að verulegur fjöldi notenda raforkunnar borgar minna en þetta meðalverð. Það hlýtur að vera, annars væri það ekki meðalverð. Það fer náttúrlega eftir því, hve stórir þessir notendur eru. En er það þá ljóst, að þessir notendur, sem borga minna, kaupi þá raforku sem hentugast er fyrir viðkomandi veitu að selja? Nú er það gjarnan svo, að það er orkufrekur iðnaður sem getur lengt nýtingartímann. Það er staðreynd, því verður ekki mótmælt, og þess vegna hefur hann notið heldur betri kjara. Er hugsanlegt að einhverjir aðrir notendur geti boðið betri nýtingartíma eða notkun raforkunnar en slíkur iðnaður? Við þekkjum þá ekki marga hér á landi. Sjálfsagt er að stuðla sem mest að því. Til að skýra þetta mál mitt aðeins betur vil ég vekja athygli á nokkrum grundvallaratriðum við vatnsaflsvirkjanir. Kostnaður við vatnsaflsvirkjun er 90% fjármagnskostnaður eða u. þ. b., 88–90%. Það er sem sagt fastur kostnaður sem skiptist á allar þær kwst. sem framleiddar eru, á hvaða tíma sólarhringsins sem er. Það er einnig mjög einkennandi við okkar kerfi, að nýtingartími er yfirleitt mjög stuttur, eða 4–5 þús. stundir, sem er ákaflega óhentugt, og þetta verður enn óhentugra þegar við aukum sölu okkar til rafhitunar húsa. Þar er nýtingartíminn einkum á veturna þegar vatnið er minnst, en langtum minni á sumrin þegar orkan er meiri aflögu. Þetta skapar mikið jafnvægisleysi í orkuframleiðslu sem mjög æskilegt er að reyna að losna við. Við getum líka nefnt dæmi - reyndar gerði ég það við líkar umr. á síðasta þingi að nefna þar dæmi, en ég ætla að reyna að gera það á dálítið annan máta núna. Við getum tekið íslenska orkuveitu sem hefur við skulum segja 4500 stunda nýtingartíma. Ef við miðum við Landsvirkjun eða Laxárvirkjun, þá er verðið, miðað við 4500 stundir í kringum 4 kr. hver kwst. Í það verð eru komin þegar þessi 90% af fjármagnskostnaði. Ef hins vegar tekst að framleiða kwst. á dauða tímanum, þ. e. a. s. á hinum 4500 stundum, þá yrði kostnaðarverðið þar í kringum 40 aura hver kwst. eða meðalverðið í kringum 2.20 fyrir þessar 2 kwst. sem ég hef nú tekið. Og þá er það sem sagt spurningin: Á þá að selja orkuna á 2.20 til allra, einnig hinna sem taka eingöngu orkuna á toppunum, sem er ákaflega óhagkvæmt, og eiga þeir, sem taka orkuna á afgangstímanum og hafa kannske lagt í verulegan kostnað til þess, einskis að njóta á móti? Ég held að slíkt sé röng stefna. Það má hins vegar vel hugsa sér að hækka orkuna á afgangstímanum eitthvað upp fyrir kostnaðarverð, þessa 40 aura, t. d. upp í 80 aura kwst. Þá mundi hinn almenni notandi fá lækkun frá 4 kr. niður í 3.611. Og við getum haldið svona áfram með dæmið. Við gætum hugsað okkur að selja afgangsorkuna á 1 kr. og þá fengi hinn almenni notandi lækkun niður í 3 kr. og 40 aura. Það má líta á þetta á ýmsa vegu, en staðreyndin er hins vegar sú, að það er ákaflega mikils virði fyrir rafveiturnar að losna við þessa afgangsorku, og orkufrekur iðnaður er einmitt sá iðnaður sem getur gert það og jafnað þannig út álagið. Ég vil taka það fram, að það, sem ég hef nú nefnt, er náttúrlega einfaldað dæmi, en það er í grundvallaratriðum svona. Í grundvallaratriðum er framleiðsla vatnsorkunnar og sala svona. Þetta er dálítið annað með dísilorku, því þar er hægt að stöðva orkuverið og spara að minnsta kosti olíu þegar það er stöðvað, og fjármagnskostnaður er þar minni. Þar er meiri hráefniskostnaður svo hlutföllin verða þar töluvert önnur. Margsinnis hefur verið sagt að frá störum raforkuverum verður raforkan dýr og óhagkvæm ef hún nýtist ekki á hæfilegum tíma, og ég þarf ekki að endurtaka það sem um það hefur verið sagt, þetta er staðreynd. Það er því eðlileg spurning, hvort virkja eigi stórt eða við eigum að virkja í smærri áföngum. Þetta er sannarlega umræðuvert og kemur náttúrlega að því, sem ég hef lengi talið kjarna þessa máls, skipulaginu. Við þurfum að líta fram í tímann og gera okkur grein fyrir því, hvernig við notum orkuna. Það er, held ég, langsamlega mikilvægasta atriðið. Ég sagði áðan, að mér finnst of einstrengingslega snúist gegn orkufrekum iðnaði þegar um þessi mál er talað. Ég vil leggja áherslu á það, að ég tel orkufrekan iðnað ákaflega þýðingarmikinn fyrir íslenskan iðnað og íslenskt þjóðarbú, t. d. áburðarframleiðsluna, og ég efast um að áburðarframleiðslan stæði undir því, að borga þetta meðalverð sem hér er talað um. Ég efast um það. Það þýðir náttúrlega hækkun á áburði til bænda eða auknar niðurgreiðslur. Og hvernig verkar það á þjóðarbúið í heild? Ég er því einnig hlynntur að verksmiðjur eins og graskögglaverksmiðjur, sem geta sparað verulegan innflutning á fóðri, njóti þess, ef þær geta nýtt orkuna á þeim tíma þegar hún er aflögu og nauðsynlegast er fyrir rafveiturnar að koma henni í verð. Mér finnst sjálfsagt að þær fái að njóta þess. Ég vil taka undir það, sem fram kom s. l. þriðjudag hjá hv. 6. þm. Reykv. Við vonum áreiðanlega öll, að járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði verði arðbært fyrirtæki, og mér sýnist ekki óeðlilegt að hún njóti einnig þess, að þar má selja verulegan hluta af afgangsorku, sem sannarlega leiðir til þess að verð á orkunni til almennings frá Sigöldu eða stærri virkjunum verður lægra. Hér er mikið rætt um ÍSA L. Í því sambandi ætla ég ekki að blanda mér mikið inn í umr. Þó vil ég nefna fáeinar staðreyndir. Staðreyndin er sú, því verður ekki á móti mælt, sem kom fram hjá hv. 6. þm. Reykv., að ef Búrfellsvirkjun er tekin ein sér, miðlunin inni í Þórisvatni, línurnar til þéttbýlisins hér og varastöðin við ÍSAL, þá greiðir álbræðslan í orkuverði allan stofn- og rekstrarkostnað þessara mannvirkja á 25 árum. Ég hef engan heyrt mótmæla því. Þetta eru tölur sem fá má skýrar frá Landsvirkjun, hafa verið settar fram, og ég hef engan heyrt mæla því gegn. Þarna er deilan um allt annað. Þarna er deilan um hvort við viljum iðnað eins og álbræðsluna í þetta land sem er 100% í eigu erlendra aðila og er ákaflega stórt fyrirtæki og ýmsum þykir kannske of viðamikið fyrirtæki fyrir lítið íslenskt þjóðarbú. Þetta er bara allt annað mál, finnst mér. Mér finnst við alls ekki geta mótmælt hinu. Spurningin er hins vegar: Hefðum við heldur viljað vera án Búrfellsvirkjunar og þá jafnframt án álbræðslu en fá Búrfeilsvirkjun með álbræðslu? Þetta er kannske spurningin. Staðreyndin er sú og því verður ekki heldur mótmælt, að ekki fékkst lánveiting til Búrfells á sínum tíma án þess að sýna fram á góðan nýtingartíma orkuversins eða sýna fram á, að unnt væri að selja verulegan hluta af orkunni og þá fyrst og fremst afgangsorkuna til einhvers neytanda. Þetta vitum við öll. Mér finnst við vera að deila um keisarans skegg þegar við erum að deila um þessa hluti. Spurningin er bara hin: Var rangt að virkja Búrfell og fá með álbræðslu? Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hér. Ég er að ræða hér um orkuverðið, og ég vil taka það fram, að ég vildi gjarnan að Íslenska álfélagið greiddi hærra verð fyrir orkuna en það gerir nú. Hins vegar hefur á þessu orðið veruleg breyting, m. a. með því að 1975 var samþykkt hér á hinu háa Alþ. breyting á samningnum við álbræðsluna, sem gerir ráð fyrir því að tengja raforkuverðið álverði. Hefur það þegar leitt til verulegrar hækkunar á verði til álbræðslunnar. Álbræðslan greiðir núna kr. 1.25 aura á hverja kwst. Það er mikil hækkun frá 24 aurum, sem var á sínum tíma, - að vísu er annað verðlag. Þetta er í erlendum gjaldeyri og einnig háð því hvernig hann breytist. Orðin er sem sagt veruleg hækkun á því verði sem var. Það er einnig hárrétt, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Suðurl., að álbræðslan hefur greitt mikið inn í íslenskt þjóðarbú á þessum árum sem hún hefur starfað. Ég hef hér nýlegar tölur, frá 1969, sem sýna að greiðslur sundurliðaðar í orku, skatta, vinnulaun og annað nema samtals á gengi hvers árs 15 milljörðum 489 þús. kr. til sept. 1977. Ég hugsa að það fari því nærri lagi, ef þetta er fært upp, að það séu 30–40 milljarðar. Og við höfum náttúrlega ekki lagt mikið fjármagn í álbræðsluna og það er af þeirri ástæðu sem sumir, eins og hv. 6. þm. Reykv., eru því fylgjandi, að erlendir aðilar eigi slíkt fyrirtæki að öllu leyti og taki á sig áhættuna. Ég er því mótfallinn. En ég viðurkenni að vísu fúslega að það hefði verið hið mesta brjálæði fyrir okkur Íslendinga að eiga meiri hluta í álbræðslunni. Hún hefur gengið heldur illa, markaðir hafa sveiflast. A. m. k. hefur ekki komið fram hagnaður af verksmiðjunni hér. Ég skal ekkert segja um það, hvort eigendur taka hann annars staðar, þetta er hringur sem hefur flesta hluti í sínum höndum, en ég þori að fullyrða að við Íslendingar hefðum ekki staðið undir því að reka slíkt fyrirtæki. Sá kostur var tekinn að taka ekki áhættu og leyfa erlendum aðilum að eiga þetta eingöngu, og það er sannanlegt að álbræðslan hefur greitt mjög mikið í íslenskt þjóðarbú. En það er fyrst og fremst orkuverðið sem hér er til umræðu. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að ég hef í dag fengið frá Landsvirkjun yfirlit yfir verð á orku frá Landsvirkjun við breytilegan nýtingartíma. Eins og ég sagði áðan, þá er þetta háð ýmsum atriðum, m. a. afhendingarspennu. Við 220 þús. volta spennu er verðið núna við 4500 stunda nýtingartíma 3.77 kr. hver kwst. Það gildir það sama fyrir alla. Miðað við 5500 stunda nýtingartíma lækkar verðið niður í 3.21 kr. hver kwst., og miðað við 8000 stunda nýtingartíma er verðið kr. 2.42 hver kwst. Þetta er verð sem allir geta gengið að, sem samninga gera við Landsvirkjun og tryggja ákveðinn nýtingartíma við 220 þús. volta spennu. Verðið til álbræðslunnar er 1.25 kr. og þar er um 8500 stunda nýting, sem sagt, það er svona rúmlega helmingurinn af því sem það ætti að vera samkvæmt hinni föstu gjaldskrá. Ég tek það fram, að þetta er allt saman forgangsorka, allt saman bundin orka sem ekki má rjúfa nema við alveg sérstakar aðstæður. Járnblendiverksmiðjan greiðir nú eftir gengisfellinguna fyrir forgangsorku kr. 2.67 kr. fyrir hverja kwst. og er það sambærilegt við taxtann 2.43, þ. e. a. s. járnblendiverksmiðjan er í dag komin upp fyrir taxta Landsvirkjunar í forgangsorkuverði, hvað sem verður svo á næstu árum. Ég hef alltaf verið því heldur andsnúinn og harma það, að verð til járnblendiverksmiðjunnar er bundið við norskar aðstæður og norska samninga. En engu að síður er þetta svona núna. Landsvirkjun býður einnig afgangsorku, sem hún kallar svo, við 220 þús. volt á 55 aura hverja kwst. Afgangsorka til járnblendiverksmiðjunnar er hins vegar 67 aurar hver kwst., en þess ber þó að gæta, að sú afgangsorka er að ýmsu leyti tryggari en afgangsorka sem boðin er á 55 aura kwst. Þetta er til fróðleiks fyrir hv. þm. þegar rætt er um þennan stöðuga samanburð á raforkusölu til orkufreks iðnaðar og verðs frá Landsvirkjun. Það má náttúrlega bæta því hér við, að áburðarverksmiðjan borgar sama og álbræðslan - 1.25 kr. núna hverja kwst. Hér hefur ákaflega mikið verið gert að því að vísa í Norðmenn, og ég tók mig til á þinginu í fyrra og las álíka kafla úr þeirri skýrslu, sem hv. frummælandi var með hér, og hann las upp. Þar má finna mikinn fróðleik. Ég er honum sammála um það. En ég hef nú notað tækifærið síðan, því ég hef verið nokkrum sinnum í Noregi og reynt að kynna mér þessi mál, og mín niðurstaða hefur orðið sú, að þar er engu saman að jafna. Þegar maður fer að kynna sér málin og tala við þá menn, sem eru í þessu, þá er bókstaflega engu saman að jafna. Norðmenn losna við alla þá orku, sem þeir bókstaflega geta, á toppverði til Danmerkur og meginlandsins, það er allt samtengt. Þeir búa því alls ekki við sömu aðstæður í sínu raforkukerfi og við, því fer víðs fjarri. Einnig er þess að gæta, að í Noregi eru 40 eða 50 rafveitur og m. a. eru fjölmargar rafveitur í einkaeigu orkufreks iðnaðar, afskrifaðar rafveitur þar sem verðið er bókað á nokkra aura hver kwst. Þetta jafnast út hjá þessum fyrirtækjum á ákaflega hagstæðu verði. Það sama má segja hér. Vitanlega hækkar okkar verð þegar við gerum nýja samninga t. d. við járnblendiverksmiðjuna. Ef það verður gert, yrði það að sjálfsögðu á allt öðru verði. Og þetta jafnast þannig út. En staðreyndin er bara sú, að þarna er samanburður útilokaður. Við höfum alls ekki þann möguleika að lækka okkar orkuverð til neytenda með sölu á afgangsorkunni á fullu verði til landanna hér í kringum okkur. Danir slökkva undir köttunum, spara olíuna þegar þeir fá afgangsorkuna. Það gera meginlöndin flestöll. Víða er orkuskortur, m. a. vegna andstöðu við kjarnorkuver o. s. frv. Ég ætla ekki að fara að eyða tímanum í að lesa að nýju upp úr þessari skýrslu um gamla og nýja samninga, þótt fróðlegt sé út af fyrir sig. Ég sagði áðan, að að mínu mati væri það fyrst og fremst skipulag þessara mála sem skipti mestu máli, og það vil ég endurtaka. Ég held að við þurfum að snúa okkur að því að samtengja öll raforkukerfi landsins, fá sem stærstan markað, fá sem mest not fyrir stærri virkjanir um land allt. Við þurfum að leggja áherslu á það að skapa öllum iðnaði, innlendum iðnaði náttúrlega fyrst og fremst - og ég kalla innlendan iðnað þann sem við eigum að meiri hluta - aðstöðu til þess að nota þá afgangsorku sem við höfum á verði sem lækkar orkuverð til almennings í landinu. Við þurfum að fá samræmda stjórn á þetta orkukerfi, þannig að hið sama gildi um land allt og þjóðarhagsmunir séu aldrei fyrir borð bornir, þess sé gætt sem heildinni hentar best og hagkvæmast er. Ég held að þetta sé raunar langtum mikilvægara atriði en að kjósa nefnd og gefa henni ákveðna formúlu til að starfa eftir, eins og hér er sett fram, sem ég hef reynt að færa rök að og ég held að sé óframkvæmanleg. Ég held jafnframt að það kæmi vel til greina að ég flytti brtt. við þetta í þá átt, að stefnt verði að því að koma upp einni gjaldskrá fyrir heildsöluraforku í landinu, sem allir geti gengið að. Það væri að mínu viti mjög athyglisvert skref. Hver sá alíslenskur orkufrekur iðnaður sem við kjósum að setja hér upp, en með þátttöku erlendra aðila, hvernig sem það er, gangi þá að ákveðinni gjaldskrá, fái sína lækkun miðað við lengri nýtingartíma, fái sína lækkun miðað við hærri afhendingarspennu, fái sína lækkun miðað við hagkvæmara afl, þ. e. a. s. minna fasafrávik og þess háttar hluti. Þetta finnst mér að ætti að athuga. Ég get upplýst það hér, að fram fer mjög mikið starf núna á vegum Landsvirkjunar einmitt til að athuga hvernig slíkur taxti gæti orðið. Ég hef kynnt mér þetta mál, m. a. eftir að þessi till. kom fram, og fengið mjög athyglisverðar upplýsingar, sem að vísu eru ekki komnar á það stig, að unnt sé að ræða þær opinberlega. Starfsmenn eru að kanna slíka leið, sem er ákaflega eðlileg og gæti verið grundvöllur að samræmdu verði sem ég veit að með þessari till. er stefnt að, og það tel ég gott markmið. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri. Segja mætti ákaflega margt um þetta, sérstaklega þegar farið er út fyrir aðalefnið og talað um orkufrekan iðnað almennt og hvort hann eigi rétt á sér hér. En eins og ég sagði í upphafi, þá ætla ég að takmarka mál mitt fyrst og fremst við orkuverðið. Ég hef áður reynt að koma hér á framfæri, að því að ég hef talið, vissum grundvallarskýringum á því, hvernig verð á orku frá vatnsaflsverum byggist upp, en því miður, verð ég að segja, hefur mér ekki sýnst það bera mikinn árangur hjá vissum aðilum og ég geri mér því ekki stórar vonir nú.



Herra forseti. Ein af ástæðunum fyrir því, hvað hv. þm. Steingrími Hermannssyni hefur gengið treglega að útskýra almennt fyrir hv. þm. verðmyndun raforku frá vatnsaflsstöðvum, er e. t. v. sú, að hann beinir fyrst og fremst máli sínu til þeirra sem vita hvað fasafrávik er og þýðingu þess. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þessi hv. þm. kemur hér í ræðustól til þess að vefja augljós sannindi í tæknilegt þvarg til þess að fela sín eigin augljósu mistök og það sem við blasir um árangurinn af því, þegar hann, eins og hann orðar það sjálfur, hefur gert tilraun til þess að skyggnast fram í tímann í þessum málum. Vitaskuld á hv. þm. Steingrímur Hermannsson sína sök á því, sem gert var í samningunum við Alusuisse á sínum tíma. Hann, eftir því sem ég best veit, á meginsök allra þm. á samningunum sem gerðir voru fyrst við Union Carbide og síðan við Eikem-Spigerverket með þeim endemum sem blasa við okkur. Og sök hans felst m. a. í því, að hann hefur komið hér í ræðustól fyrst og fremst sem rafmagnsverkfræðingur, sem „best adviser“ í sambandi við orkumálin, hefur vafið hugsun sína og tilgang í tæknilegt orðfæri með svipuðum hætti og hann gerði áðan, þó að tilgangur með till. þeirri, sem hér er til umr. um raforkuverðið, sé gersamlega ljós, jafnt þeim, sem gera sér grein fyrir því, hvað fasafrávik er, sem hinum, sem ekki gera það. Ég bjóst að vísu ekki við annars konar útlagningu af hálfu hv. þm. en þeirri sem fyrir skemmstu lét í eyrum okkar. Tilgangurinn með flutningi þessarar till. er öllum þm. ljós, þeim sem vilja sjá hann. Hv. 1. flm., Páll Pétursson, gerði ákaflega ljósa grein fyrir því, að hann er ekki andvígur sölu á raforku til framleiðslu á áburði hér á landi og ekki til framleiðslu á sementi. Hins vegar hefur, hygg ég, enginn nema hv. síðasti ræðumaður skilgreint graskögglaframleiðslu sem orkufrekan iðnað. Hygg ég að hann hafi, er hann drap á graskögglaframleiðsluna sem slíka sem orkufrekan iðnað, gleymt eigin skilgreiningu á því, hvað er orkufrekur iðnaður, þ. e. hlutfalli orkukostnaðar í framleiðslunni sem til þess þarf að ná ákveðnu marki. Á þriðjudaginn heyrðum við hv. þm. Ingólf Jónsson og Jóhann Hafstein yfirfæra umr. um till., sem hér er til umr., yfir á till., sem fyrr var til umr., um skipun nefndar til þess að framkvæma rannsókn á rekstrarhorfum járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði og stöðvun framkvæmda þar, ef í ljós skyldi koma að þar væri viðbúið stórtap af rekstrinum. Hv. þm. Ingólfur Jónsson var hér fyrir stundu, en hefur vikið frá í bili, en hæstv. iðnrh. hefur prýtt salinn með nærveru sinni í staðinn. Hv. þm. hélt því fram í ræðu á þriðjudaginn, að fráleitt væri að stöðva eða seinka nú framkvæmdum við Grundartanga og láta þannig „kapital“, sem komið er í framkvæmdirnar, liggja vaxtalaust eða ónotað. Virtist hann leggja þar að jöfnu stöðvun framkvæmda, ef í ljós skyldi koma að tap lægi við borð á næstu árum, og seinkun þeirra. Slíkt væri slæmur búmannsháttur. Samkvæmt upplýsingum, sem fram komu hér í þinginu, höfðum eftir forstjóra járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði, - upplýsingum sem ekki var mótmælt hér eða hefur ekki verið mótmælt, - þá mun nú vanta 15% upp á að járnblendiverksmiðjan skilaði hagnaði ef í rekstri væri nú. Eins og verð er á framleiðsluvöru þessari á erlendum mörkuðum, mun vanta 15% til þess að járnblendiverksmiðjan mundi skila hagnaði ef hún væri nú í rekstri. Þetta virðist þýða að það yrði 15% tap á rekstri verksmiðjunnar miðað við „kapítalið“ sem hv. þm. Ingólfur Jónsson var að tala um að alls ekki mætti láta liggja vaxtalaust í verksmiðjunni. Ekki er það ljóst, vegna þess að stjórn fyrirtækisins, þ. e. a. s. járnblendiverksmiðjunnar, virðist ekki hafa handbærar neinar upplýsingar, við hvaða upphæðir er miðað þegar talað er um 15% tap. Við verðum því að miða við síðustu kostnaðaráætlun, sem nemur 25 milljörðum kr. a. m. k., sennilega 30 milljörðum, en áætlunin miðast við 25 milljarða kr. Ef við reiknum 15% af þeirri upphæð til þess að átta okkur á við blasandi tapi, þá nemur tapið á ársgrundvelli 3 milljörðum 750 millj. kr. - það tap sem stjórn járnblendiverksmiðjunnar viðurkennir að við hefðum haft af rekstri þessarar verksmiðju um þessar mundir á ársgrundvelli. En þá kunna menn, eins og hv. þm. Jóhann Hafstein, hv. þm. Ingólfur Jónsson og sennilega hæstv. iðnrh. Gunnar Thoroddsen, að spyrja sem svo: Hvað þá um raforkusöluna, hagnaður af henni, og svo vinnulaun handa 150 starfsmönnum? Samkvæmt máli hv. þm. Ingólfs Jónssonar, sem tíundaði tekjur þjóðarinnar af álverinu í Straumsvík í ræðu sinni hér í fyrradag, þá hljótum við að taka þessi atriði einnig með í dæmið er við tölum um fyrirhugaðan hag, augljósan hag eða augljóst tap af járnblendiverksmiðjunni í Hvalfirði. Samkv. upplýsingum Landsvirkjunar nemur raforkusalan til Járnblendifélagsins samkv. samningi 288 millj. kr. á þessu ári. Járnblendifélagið borgar orkuna samkv. samningi á þessu ári. Þetta er heildarupphæðin sem járnblendiverksmiðjan á Grundartanga borgar Landsvirkjun fyrir raforku á árinu 1978 samkv. samningi. Af því að verksmiðjan hefur ekki tekið til starfa, þá leggst upphæðin bara ofan á stofnkostnað. Ef miðað er við há meðallaun starfsmanna, þessara 150 starfsmanna sem eiga að vinna á Grundartanga, og þau áætluð 3 millj. kr. að meðaltali, þá myndu sem sagt launagreiðslur nema samtals 450 millj. kr. Það, sem blasir við okkur, er það, að þótt orkan til málmblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði yrði gefin og þótt vinnulaunin yrðu gefin járnblendiverksmiðjunni, þá yrði samt 3 milljarða halli á rekstri verksmiðjunnar. Svo kemur hv. þm. Ingólfur Jónsson, fyrrv. iðnrh. og fyrrv. ýmislegt annað, og segir okkur með spekingssvip að það sé um að gera að flýta byggingarframkvæmdum á Grundartanga til þess að höfuðstóllinn, sem lagður verði í verksmiðjuna, geti farið að skila vöxtum! Í framsöguræðu sinni með hinu upprunalega frv. um stofnun Járnblendifélagsins, 10. febr. 1975, gerði hæstv. iðnrh. ráð fyrir stofnkostnaði sem næmi 80 millj. dollara. Þá ráðgerði hann 3 millj. dollara hagnað af rekstri járnblendiverksmiðjunnar fyrsta árið, en síðan ykist hagnaðurinn jöfnum skrefum í rösklega 6 millj. dollara á ári. Nú er stofnkostnaður áætlaður um 100 millj. dollara samkv. opinberum útreikningum og tapið á fyrsta ári er áætlað 15 millj. dollara. Við höfum farið fram á það að tafarlaust verði skipuð nefnd til þess af hálfu þingsins að athuga þetta mál og komast að því af hálfu Alþingis, hvort horfurnar séu slæmar, hvort þær séu svona slæmar, hvort hugsanlegt sé að þær gætu jafnvel versnað frá því sem nú er, svo að við notum sömu margfeldi og við gróðaútreikning hæstv. iðnrh. 1975, hvort tapið gæti kannske orðið rösklega 30 millj. dollarar á ári. Hv. þm. Ingólfur Jónsson mætti e. t. v. hugsa sem svo, ef hann kafaði örlítið dýpra í þetta mál, að ef við hættum núna fjárfestingu í þessari verksmiðju, ef niðurstaða nefndarinnar yrði sú, að slíkt teldist rétt og við hættum fjárfestingu í verksmiðjunni, þá yrði 15% tap af 10 milljarða fjárfestingu ekki nema 1500 millj. kr. á ári í stað þess að við blasir 3750 millj. kr. tap af fjárfestingu upp á 25 milljarða. Og þá er svo um þetta, sem hv. þm. Ingólfur Jónsson taldi fráleitt og slæman búskap að hætta framkvæmdunum, að þá yrði hagnaðurinn af því að hætta framkvæmdunum hvorki meira né minna en 2 milljarðar 250 millj. kr. á ári. En hvernig svo sem þm. reikna dæmið, þá ætla ég að það muni ganga erfiðlega að sannfæra fólkið okkar um að tapið á járnblendiverksmiðjunni geti talist þjóðinni hagstætt í lengd eða bráð. Hv. þm. Jóhann Hafstein, fyrrv. iðnrh., sagði við umr. í fyrradag, að hagstætt gæti verið að selja raforku undir kostnaðarverði til stóriðju þegar til lengdar léti fremur en að láta árnar renna óbeislaðar til sjávar. Jafnframt hamraði hann á því, að orkuverðið, sem um er samið til Alusuisse óbreytt til ársins 1997, sé hagstætt. Meðalverðið mun nú ekki vera 1.25 kr., þegar allt er með talið í hinum langa samningi, heldur miklu lægra. Hér er reiknað verð inn í heildarsamninginn, verð sem til kom við aukningu á raforkusölu 1975 sem nemur 10% af hinum fyrra sölusamningi til orkuversins. Fyrir liggur að Landsvirkjun selur raforku, það er sala, sem átti sér stað á árinu 1977 og var greitt fyrir þá, og sala, sem á sér stað núna, - Landsvirkjun setur raforku til Járnblendifélagsins á 1.60 kr. meðalverð fyrir kwst. Það telur Landsvirkjun framleiðslukostnaðarverð miðað við það orkuform, það afhendingarform sem þar á sér stað. Samtímis selur svo Landsvirkjun Rafmagnsveitum ríkisins kwst. í heildsölu á 3.12 kr. meðalverð og telur að lægra megi það ekki vera til þess að standa undir framleiðslukostnaðinum. Nú skulum við bara reikna með hinu blandaða verði í gamla samningnum, þar sem samið er um óbreytt verð til ársins 1997, og nýja samningnum frá 1975 og reikna með meðaltalinu 1.25. Nú vil ég spyrja hv. þm. Jóhann Hafstein: Ef verðið 1.25 kr. á kwst. til ÍSALs er kostnaðarverð, hvar er þá allur hagnaðurinn af sölunni til Rafmagnsveitna ríkisins á 3.12 kr. kwst. og Járnblendifélagsins á 1.60 kr. kwst. eftir öll þessi ár? Ef það er kostnaðarverð, sem Alusuisse hefur borgað á þessu tímabili, hvar er þá hagnaðurinn af sölunni á hinu geipilega háa verði íslenskra aðila? Hv. þm. Jóhann Hafstein má vitna eins mikið og hann vill í sérstakar greinar, sem birtast í tímariti ÍSALs, um þann stórkostlega hagnað sem Landsvirkjun eða Íslendingar hafi af því að selja ÍSAL orkuna á þessu verði. Mig minnir að hv. þm. hafi verið með þetta tímarit ÍSALs fyrir framan sig og nafngreint það jafnvel.  Þeir hv. þm. Ingólfur Jónsson og Jóhann Hafstein mega mín vegna - og hv. þm. Steingrímur Hermannsson má mín vegna líka bætast í þann hóp - útlista það fyrir þm., eins og þeir hafa áður gert, með hvaða hætti íslensku þjóðinni sé búinn hagur af því að reka fyrirtæki með tapi, af því að framleiða raforku og selja undir kostnaðarverði fremur en láta árnar renna óbeislaðar til sjávar. Hvað væri um að setja upp t. d. með sama hugsunarhætti og sömu hagspeki vindknúna verksmiðju með „kapítali“ upp á 25 milljarða í staðinn fyrir að láta vindinn blása óbeislaðan eitthvað út í loftið? Við skulum segja sem svo, að vextir af þessu „kapítali“ væru 12% og að við yrðum með 3% í afskriftir, þá væri hún komin upp í þetta 15% tap sem þarna er búið. Ég vil ekki leggja neinn dóm á þá greindarlegu hugsun, sem liggur á bak við svona ályktanir, og ég andmæli því, að nokkuð slíkt sé lesið út úr orðum mínum. Hérna er um að ræða tvo fleti á sama máli, skoðaða frá mismunandi sjónarhólum: Annars vegar flöt fáránleikans, sem manni finnst að gæti verið út úr sögu eftir Johan Faikberget þar sem hann var að lýsa því furðulega „økonomiska resonnement“, eins og það var orðað hjá Falkberget, sem átti sér stað inni í höfðinu á Bör Börssyni þegar hann var að hugsa um opinberar framkvæmdir, hins vegar frá almennu, alþýðlegu, skynsamlegu viðhorfi til arðbærrar fjárfestingar. En hvað sem því liður, þá vildi ég gjarnan að þeir yrðu nafngreindir, snillingarnir sem töldu hv. þm. - fyrrv. iðnrh. og má bæta við núv. iðnrh. við í upptalninguna - trú um það, að við gætum haft hag af því að virkja til þess að selja raforku undir kostnaðarverði. Fyrir tilkomu þeirrar till., sem hér er um að ræða í dag, eiga þm. einnig kost á því að endurskoða afstöðu sína til þessara mála og leggja dóm sinn á þessa hagspeki hv. þm.



Herra forseti. Það er rétt, að ég sagði áðan að ég gerði mér ekki miklar vonir um að þær skýringar, sem ég gaf, sem ég hélt að væru ákaflega einfaldar, nema þetta um fasafrávikið bæru mikinn árangur. Það sannaðist svo áþreifanlega að því miður verður ekki á betra kosið, þegar hv. 5. þm. Norðurl. e. stóð upp. Ég segi því miður, því mér þykir leitt að hlusta á slíkan málflutning. Ég hef að vísu aldrei minnst á fasafrávik í þessum ræðustól áður, en það kemur fram viða í gjaldskrá. Mér finnst furðulegt að hv. þm., hafandi verið blaðamaður og farið um landið þvert og endilangt áratugum saman, skuli ekki vita þetta. Og það kom ekki fram hjá hv. þm. hinn minnsti skilningur á muninum á spennu, afhendingarspennu eða afgangsorku eða hvenær orkan er framleidd o. s. frv. Ég ætla ekki að endurtaka það. En þetta er sorglegt dæmi um fordóma. Ég talaði um fordóma líka. Þetta er sorglegt dæmi um fordóma. Við erum að ræða hér ákaflega mikilvægt mál. Við erum að ræða um það, hvernig við getum komið raforkusölunni í sem best horf til allra landsmanna og allra fyrirtækja, en ég verð ekki var við nokkra minnstu viðleitni til slíks hjá hv. þm., hún var ekki til. Þá var farið út í útreikninga um það, hver arðsemi járnblendiverksmiðjunnar verði, hvað tapið verði. En hv. þm. kann ekki muninn á þessum einföldu atriðum í orkusölu. Hvernig getum við treyst honum fyrir útreikningum á arðsemi járnblendiverksmiðjunnar? Ég held að það sé útilokað. Ég hef ekki sagt neitt um arðsemi járnblendiverksmiðjunnar, ekki nokkurn skapaðan hlut. Ég vil hins vegar segja það, að ég treysti miklu betur sérfræðingunum hjá norræna fjárfestingarsjóðnum og fjölmörgum fleiri en hv. þm., ég treysti þeim miklu betur. En ég tek fyrst og fremst undir orð hv. 6. þm. Reykv. Vitanlega vonum við öll að þessi verksmiðja verði arðbær og gott fyrirtæki. Við erum ekki að ræða það hér, hvort fresta eigi þessari verksmiðju eða ekki, en það var aðalinntakið í ræðu hv. þm. Furðulegt er að hlusta á slíkan málflutning. Að graskögglaverksmiðjan sé ekki orkufrekur iðnaður. Graskögglar eru í dag yfirleitt framleiddir með olíu, og það er líka orka, hv. þm. Hlutfallið, - ja, veit hv. þm. hvert hlutfallið er? Ég get ekki svarað því, ég tek það fram. En staðreyndin er sú, að langsamlega mestur kostnaður við graskögglaframleiðslu felst í orkunni, í olíunni sem í dag er notuð, og við viljum reyna að lækka þann kostnað með því að nota afgangsraforku til slíkrar framleiðslu. Nóg um það. Hv. þm. rengdi það, að verðið til ÍSALs væri 1.25 kr. Þetta er verð á orkunni. Það er aðeins eitt verð, sem gildir til ÍSALs og það er verðið 8. mars, þ. e. a. s. í gær, það er 1.25 kr., það er staðreyndin. Verð til Rafmagnveitu Reykjavíkur kvað hann vera 3.12 kr.  Hver er hagnaðurinn af sölunni til ÍSALs? Það er spurning sem sannarlega er vert að ræða. Staðreyndin er sú, að ÍSAL tekur u. þ. b. 60% af orkunni frá Búrfelli, en miklu minna af aflinu, ef ég man rétt um 30% af aflinu, en um 60% af orkunni, því að svo mikið af þessu er jafnað út yfir sólarhringinn. En það er kannske of tæknilegt fyrir hv. þm. ÍSAL borgar miklu meira en 60% af verðinu í dag eða eitthvað í kringum 80% af rekstrarkostnaði þessara mannvirkja sem ég nefndi áðan. Ég skal ekki alveg fara með prósentuna eins og hún er í dag, en hún fer smám saman vaxandi, og á 25 árum borga þeir kostnaðinn allan eins og hér hefur verið rakið eflir mönnum sem gerst þekkja, þ. e. a. s. mönnum hjá Landsvirkjun. Ég held að þeir hafi ekki verið vefengdir. Það eru engin rök, að það sé ekkert að marka þetta af því að það birtist í einhverju riti sem ÍSAL prentar. Hvaða rök eru það? Þetta hefur verið birt viðar. Þetta hefur verið birt í dagblöðum. Það var birt í dagblöðum í fyrra. Þetta hefur ekki verið vefengt. Við höfum að sjálfsögðu í okkar hagnað þau 40% sem ÍSAL tekur ekki, fyrst og fremst þann hagnað, þá orku sem ÍSAL, tekur ekki, en greiðir að hluta fyrir og að öllu leyti fyrir á 25 árum. Það er okkar hagnaður.  Ég sagði áðan, að án ÍSALs hefðum við ekki Búrfellsvirkjun eða án slíks fyrirtækis hefðum við ekki Búrfellsvirkjun. Það held ég að sé einnig staðreynd. En svo ætla ég ekki að fara út í það, hvort við vildum þá fórna Búrfellsvirkjun til að hafa ekki ÍSAL, það er allt annað mál. Ég vil ekki fara út í umr. um slíkt. sem hv. þm. gerði æðimikið áðan. Um járnblendiverksmiðjuna og þann samning er það að sjálfsögðu líka staðreynd, að eftir að Sigölduvirkjun var ákveðin 1971 hefði verið hin mesta vitleysa að finna ekki einhvern orkufrekan iðnað. Þetta þarf að haldast í hendur að sjálfsögðu, og sökin er því þeirra sem ákveða að hefja framkvæmdir við Sigölduvirkjun. Þeir settu réttilega af stað að mínu mati leit að einhverjum notanda fyrir verulegan hluta af afgangsorkunni. Eftir að sú ákvörðun var tekin að virkja Sigöldu eins og gert var, var fjárhagslega ekki vit í öðru en að finna einhvern orkufrekan iðnað. Hv. þm. lýsti sök á hendur mér. Ég skal taka alla þá sök á mig sem mér ber. Ég tók þátt í viðræðum um ÍSA L. Ég var sammála sumu þar og öðru ekki. eins og gengur og gerist þegar menn eru í slíkum nefndum og svipað get ég sagt um járnblendiverksmiðjuna. En ég skal standa fyrir hverju því, þegar það er til umr., enda hélt ég að við hefðum rætt það í Ed. á nokkurra klukkutíma maraþonfundum og óþarft væri að endurtaka það hér. Ég vil mælast til þess, að hv. þm. athugi þetta vandlega og meira að segja fasafrávikið líka. Ég er alveg sannfærður um það, að hann mun komast að raun um að við erum að tala þar um hluti sem vert er að athuga og má ekki loka augum fyrir.

Flm. (Páll Pétursson) : Herra forseti. Það eru orðnar um þetta mál, eins og ég bjóst við nokkrar umr. Að mörgu leyti er ég ánægður með þær. Þó finnst mér að þær hafi ekki snúist eins mikið og ég hefði kosið um kjarna þessa máls sem ég hef hér verið að reifa, þ. e. a. s. framtíðarfyrirkomulag á raforkusölu í landinu. Tveir fyrrv. iðnrh. hafa gert mér þann heiður að taka til máls um þessa till. Það kann að vera að sumir af þeim, sem líka hafa andmælt mér, eigi eftir að verða iðnrh., ég veit það ekki gjörla. En allt um það, enn ber of mikið á milli okkar. Ég fagna ákaflega ábendingum hv. þm. og hæstv. fyrrv. iðnrh. Jóhanns Hafstein, þar sem hann lagði áherslu á það, að sú n., sem fengi þetta mál til umfjöllunar, athugaði gaumgætilega þróunina undanfarin ár. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þm. um þetta. Hann er gamalreyndur hér á Alþ. og ábendingar eins og þessi eru mjög til eftirbreytni. Sannast sagna er sumt í nefndarstörfum okkar með helst til miklum losarabrag og mikill fróðleikur mundi aflast og margt mundi skýrast betur með því að rannsaka svona hluti ofan í kjölinn. Þegar járnblendiverksmiðjusamningurinn við Union Carbide var til umræðu, þá lagði ég það á mig að kynna mér aðdraganda álverksmiðjunnar í Straumsvík og rakti nokkrar hliðstæður í ræðu. sem ég flutti þá. Jafnframt athugaði ég nokkuð hagkvæmniútreikninga t fyrravetur, þegar járnblendisamningurinn við Norðmenn var til umr. Þá lagði ég það á mig að athuga hagkvæmniútreikninga, sem gerðir voru að vísu við nokkuð aðrar aðstæður, en þó að mörgu leyti áþekkar, þ. e. a. s. um arðsemi þörungaverksmiðjunnar á Reykhólum. En þá kom í ljós, að innri arðsemi afkastavaxtar - svo að ég noti tæknilegt orðalag - var áætluð h. u. b. sú sama í þessum tveimur fyrirtækjum. Á þetta minnir mig að ég hafi bent. Hv. 6. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, las úr tímariti sem ÍSAL gefur út. Ég hafði lesið í Dagblaðinu þessa grein sem hann vitnaði til, en ég vissi ekki einu sinni að ÍSAL gæfi út tímarit. Hv. þm. var svo vinsamlegur að lána mér eintak, sem hann hafði í pússi sínu, og ég sé að þetta er vandað tímarit á góðum pappír. Það hefst á grein sem heitir: „Hvernig skiptist kakan?“ Hún er eftir - ja, mér sýnist undirskriftin vera Ragnar Halldórssonar. Þetta er stórkarlaleg snarhönd. Síðan kemur frásögn af því, að dr. Wellinger eða Woellinger sé hættur. Þá kemur grein um orkuverð og skatta. Og síðan kemur kynning á nýjum tæknilegum framkvæmdastjóra sem heitir dr. Kristján Roth. Síðan kemur mynd af jólatrésskemmtun í jan. s. l. og hún var eins og á undanförnum árum mjög vel sótt. Tæplega 1000 börn og 500 fullorðnir komu í þetta skipti og var fullþröngt í húsakynnum mötuneytisins. Þetta minnir mig nú á Biblíuna. Það hefur þurft nokkuð til að metta allt þetta fólk. Og það er sannarlega ekki óheppilegt upp á frjósemina að vinna í þessu fyrirtæki  Þá er haus ritsins. Útgefandi er Íslenska álfélagið, ábyrgðarmaður Ragnar S. Halldórsson, ritstjórar Jakob Möller og Hans Jetzek. Svo eru myndir af starfsmönnum og Halli og Laddi hafa skemmt þeim. Steinaldarmenn, heitir ein greinin. Ég er nú ekki búinn að lesa hana. En svo er þess getið hér seint, að tveir starfsmenn hafi gengið nýlega í hjónaband, og auk þess er boðinn velkominn nýr borgari, þ. e. a. s. starfsmenn hafa líka átt eitt barn. Þetta er kannske þarflítill lestur og þó, vegna þess að það er út af fyrir sig ekki óeðlilegt að svo mikið fyrirtæki gefi út vandað blað og skemmtilegt rit fyrir starfsmenn sína, og sannarlega er það ekki vanþakkandi að öryggismálum sé sinnt á vinnustöðum. En svona fyrirtæki verða fljótlega mikið ríki í ríkinu, og mér finnst að þetta sanni það, sem ég sagði hér á þriðjudaginn var, hversu mikil áhrif svona fyrirtæki fá fyrr en varir í íslensku þjóðlífi, ekki einasta meðal starfsmanna sinna, heldur einnig út í frá. Fyrr en varir geta þau verið farin að hafa veruleg áhrif á stjórnmál í landinu, og það verður að stjórna því, eins og ég tók þá fram, a. m. k. með sérstakri hliðsjón af hinum miklu hagsmunum þeirra. Eitt eða jafnvel fleiri - já, áreiðanlega fleiri en eitt af dagblöðum hér í Reykjavík héldu því statt og stöðugt fram eftir nýlegt prófkjör sjálfstæðismanna til uppstillingar fyrir alþingiskosningar í Rvík,að einn frambjóðandinn í þessu prófkjöri hefði verið alveg sér á parti studdur af forstjóra álversins, sem auk þess að vera forstjóri álversins er nú orðinn varaformaður Verslunarráðs Íslands. Og járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði eða forstjóri hennar hefur farið fram á það, að sérstakir menn séu settir til þess hjá fjölmiðlum, ekki einasta hjá ríkisfjölmiðlunum, heldur líka hjá dagblöðum landsins, að kynna sér málefni Járnblendifélagsins til þess að hafa sem best samband við fyrirtækið. Þetta heitir víst á amerísku „Publie relations“ - og var nú ekki ráð nema í tíma væri tekið að við færum að kynnast því fyrirbrigði í framkvæmd. Hv. 6. þm. Reykv. rakti - og raunar hafa fleiri hv. þm. gert það - tekjur af útflutningi álversins í Straumsvík á undanförnum árum og þær gjaldeyristekjur sem þarna hefðu myndast. Ég hef furðað mig á því, eftir að ég lenti í þeirri ógæfu að þurfa að fletta Hagtíðindum atvinnu minnar vegna, að þar er talinn mikilvægur þáttur í heildarútflutningi okkar Íslendinga útflutningur á áli og álmelmi. Mig langar að nota þetta tækifæri til þess að undirstrika það sérstaklega, að ég tel að þetta eigi að teljast að vísu, en það á ekki að teljast á sama skala og annað sem flutt er út frá þessu landi. Það á ekki að vera í þessari mynd, heldur á það að vera svona eins og á spássíunni. Það er vegna þess að andvirðið fyrir ál og álmelmi stansar ekki nema að litlu leyti í landinu. Þar með verða verslunarskýrslur ekki eins trúverðugar og ég hefði kosið að þær væru. Það er e. t. v. rétt hjá báðum fyrrv. iðnrh., sem hér hafa tekið til máls, og ég dreg það ekki í efa - hjá Jóhanni Má og Halldóri Jónatanssyni í þeirri grein, sem hér hefur verið gerð að umtalsefni, að tekjur hafa verið verulegar af af þessu fyrirtæki. En þetta fólk, sem þarna vinnur, þessir menn, þetta ágæta vinnuafl, hefði náttúrlega skapað gífurlegar tekjur í þjóðarbúið, hvaða starf sem það hefði unnið á þessu árabili. 4 milljarðar eru kannske nokkuð há tala, verulega há tala. En ég vil vitna til þess, að okkar skárri skuttogarar báru að landi hátt í 1/2 milljarð á s. l. ári, og þá þarf ekki ýkjamarga skuttogara til þess að koma á móti fyrirtækjum eins og þessu.  Setjum svo, að það verð; sem álverið greiðir eða greiddi t. d. 1976, sem þá var 32% af verði því sem RARIK varð að greiða og Reykjavíkurborg fyrir orku frá Landsvirkjun, hafi verið sanngjarnt. Ef við gefum okkur það, að þetta hafi verið eðlilegt og sanngjarnt verð og allt gengið vel og samningurinn verið réttur, þá hefur hv. þm. Jóhann Hafstein okrað á þessu fyrirtæki þegar hann gerði samninginn. 1969 greiddu þeir 68%. Það er þessi munur sem gefur skýrasta mynd af hver þróunin hefur orðið. Séu 32% rétt tala, þá er 68% röng tala. Hv. þm. Ingólfur Jónsson hefur náttúrlega sannað það með verkum sínum, að honum þótti raforkuverð í álsamningnum vera orðið of lágt. Ég man þá tíð, að hann fór ásamt með fleiri góðum mönnum til Sviss, og ef ég man rétt var hv. þm. Steingrímur Hermannsson í þeim hópi, til þess að ræða við Svisslendinga um hækkun á þessu rafmagnsgjaldi. Og þeir fengu nokkru áorkað, því að þeir hækkuðu þetta um 8%, úr 24% upp í 32%, en þar á móti kom að þeir gáfu heimild til að láta 25 mw. orku til viðbótar og til lengingar á kerskálunum, þannig að böggull fylgdi skammrifi. Mér finnst að sendiför þeirra Steingríms og Ingólfs, hv. þm., hafi verið sönnun þess, að þeir hafi ekki verið ánægðir með orkuverðið, og ég efa það ekki, að báðir þessir menn hafa gengið eins langt og þeir mögulega gátu í því að hækka þetta orkuverð og gæta hagsmuna lands síns eftir því sem þeir höfðu kringumstæður til. En þeir höfðu ekki traustari grundvöll að standa á, vegna þess að undirbúningurinn var ekki betri en þetta. Það hefur komið hér fram, að álsamningurinn væri undirstaðan að Búrfellsvirkjun, og hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur farið um það mörgum orðum, að hann hefði verið alger forsenda. Það kom raunar fram í umr. í fyrra um svipaða till., sem við Ingvar fluttum þá, að svo hefði verið. Þetta kemur ekki heim og saman við ummæli hæstv. fyrrv. iðnrh., Ingólfs Jónssonar, þegar hann hélt framsöguræðu í umr. um lagasetninguna um virkjun við Búrfell, en það rakti ég allt saman rækilega í fyrra og las upp þau ummæli, sem hann hafði sem svar við spurningu frá þáv. þm: Birni Jónssyni, þar sem hann fullyrti að þarna væru ekki tengsl á milli. Hins vegar hefur Steingrímur Hermannsson upplýst, að það hafi verið menn frá Alþjóðabankanum víð þessa samningagerð og haft á henni vakandi auga og hafi samningar víð Alusuisse verið skilyrði fyrir láni. Við hvað var þá lánveiting til Sigöldu tengd? Var hún kannske tengd við orkusölusamning? Þetta lá í orðum hv. þm. Steingríms Hermannssonar.  Hv. þm. Steingrímur Hermannsson ræddi á faglegu máli um raforkusölu. Kom margt fróðlegt fram í ræðu hans eins og hans var von og vísa. En þó virðist mér að hann hafi misskilið nokkur atriði í mínum málflutningi. Ég hélt að það kæmi fram í okkar till. og grg. hennar, að við erum að tala þarna um heildsöluverð miðað við samsvarandi afhendingarskilmála, samsvarandi spennu, samsvarandi kringumstæður. Það er útúrsnúningur hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni, ef hann heldur að okkur hafi dottið í hug að ætlast til þess, að stóriðjufyrirtæki færi að borga heimilistaxta. Það var alls ekki ætlun okkar. Hann hefur naumast kynnt sér málflutning okkar nógu skilmerkilega, ef hann heldur þessu fram. Ég þóttist vitna mjög skilmerkilega í reglur Norðmanna, og þær hljóða einmitt um orkusölu til stóriðju sérstaklega, til orkufreks iðnaðar sérstaklega. En í mínum huga er meginatriðið að finna hreyfanlega vísitölu, sem breytist eftir aðstæðum. Raunar var hv. þm. Steingrímur Hermannsson í lok fyrri ræðu sinnar kominn á nokkuð svipaða skoðun, þar sem hann var farinn að tala um gjaldskrá sem allir gætu gengið að. Það verður auðvitað að vera breytanleg gjaldskrá, en hún verður að vera breytanleg á öllum flokkum eftir kringumstæðum og það er auðvitað mergurinn málsins. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson ræddi um, að sumir snerust einstrengingslega gegn orkufrekum iðnaði. Ég verð sjálfsagt að taka það til mín, því að þetta er ekki fyrsta dagstundin sem við spjöllum um þetta mál, við hv. þm., og ég er ekkert hræddur við það að vera kallaður einstrengingslegur. En ég snýst ekki einstrengingslega gegn orkufrekum iðnaði af hvaða tagi sem er og vitna því til sönnunar í það, að ég var flm. haustið 1974 að till. um stækkun Áburðarverksmiðju ríkisins og flutti þá mína jómfrúrræðu hér í þinginu. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson rakti í nokkuð löngu máli það sem hann taldi vera í dag söluverð til járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði, sem hann taldi núna vera 2.67 aura á kwst.

Forgangsorka.

Já, en samkv. orkusölusamningnum, sem prentaður er í frv. frá 98. löggjafarþingi, þá segir svo, með leyfi forseta: „Jafnframt fari greiðslur fyrir orku fram í norskum krónum í stað Bandaríkjadollara.“ Þar er verið að vitna til gamla samningsins. „Orkuverð þetta er 3.5 aurar norskir á kwst. og samsvaraði það þá ca. 6.61 mill sem er næstum hið sama og taka mun gildi í Noregi samkv. áðurgreindum reglum hinn 1. júlí 1977.“ Þetta er nú líklega mesta hneykslið í öllum þessum samningi, því að það var búið að fella úr gildi þessar reglur, sem þarna er verið að vitna til, þegar þær voru prentaðar uppi á Íslandi -- búið að fella þær úr gildi í Noregi. En sleppum þessu. Ef við gáum nú hvað 3.5 aurar norskir - sem blákalt er tekið fram í þessum samningi að eigi að greiðast - jafngildi í ísl. kr., þá jafngilda þeir núna 166 aurum eða eitthvað því um líkt. Hv. þm. vitnaði til gjaldskrár sem Landsvirkjun er nýlega búin að setja upp. Þetta er gjaldskrá, sem komin er fram nú fyrir stuttum tíma og markast af því, að við Sigöldu er hafin rafmagnsframleiðsla sem hvergi er hægt að koma í lóg, og þar vilja þeir náttúrlega heldur fá lítið fyrir rafmagnið en ekkert og setja þetta þannig upp. En nú eru það tiltölulega fáir sem hafa það á valdi sínu - það er alveg rétt hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni - að nota 8000 stundir og hafa nýtingartíma upp á 8000 stundir. Ætli það geri ekki í kringum 22 klst. á sólarhring. Ég hef nú ekki trú á - það kann þó að vera - að íslenskir orkukaupendur séu tilbúnir að kaupa þetta á þessu verði, sem sannarlega er ekki hátt og þarna orðið nokkuð ámóta og orkuverðið til þessara stóriðjufyrirtækja. Stappar það náttúrlega í okkur stálinu sem höfum verið að henda á þetta, því að þarna er eins og við sjáum ofurlitinn árangur af öllu okkar tali. Ég get ekki fundið, þó að ólíkar séu aðstæður hér og í Noregi að nokkru leyti, að þá megi ekki hafa þessar reglur til hliðsjónar. Úr því að Norðmenn treysta sér til þess að finna vísitölu og binda sig við hana, þá hljóta okkar bestu menn að geta komið sér niður á svipaða hluti og unnið verk sem gæti komið að gagni ekki siður en þetta norska verk. Það er mjög fróðlegt að kynna sér þær umr. og aðdraganda þessa máls og undirbúning í Noregi. Það væri mjög svo fróðlegt fyrir þm. hér á Alþ. að kynna sér málsmeðferð og málflutning í norska þinginu, því að undirbúningur þessa máls og aðdragandi er að mínum dómi mjög til fyrirmyndar. Ég hef lagt á mig að lesa öll þau þskj., sem að þessu hníga, og það var stórfróðlegur lestur.

Flm. (Sigurlaug Bjarnadóttir) : Herra forseti. Við flytjum hér þrír Vestfjarðaþm., Steingrímur Hermannsson, Þorv. Garðar Kristjánsson ásamt mér, till. til þál. um framhald Inndjúpsáætlunar. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar, að ríkisstj. skuli hlutast til um að bændur á svæði Inndjúpsáætlunar skuli næstu 5 ár eftir að starfstíma áætlunar lýkur halda þeirri lánafyrirgreiðslu til ræktunar, sem þeir hafa notið frá Stofnlánadeild landbúnaðarins og Byggðasjóði. Hið sama skal gilda um lánafyrirgreiðslu næstu þrjú ár til byggingarframkvæmda á áætlunarsvæðinu.“ Í raun og veru er þessi till. fram borin í framhaldi af fsp. sem hæstv. landbrh. svaraði hér eigi alls fyrir löngu í Sþ. Mér þótti, er ég bar fram fsp., svör hæstv. ráðh. í daufara lagi og heldur neikvæð; þannig að við töldum rétt að freista þess að fá vilja Alþ. til þess sem talað er um, þ. e. a. s. framlengingar lána til bænda á svæði Inndjúpsáætlunar. Það er rétt, sem kom fram hjá hæstv. ráðh., og okkur er kunnugt um að það eru ýmsar fleiri byggðaáætlanir nú í gangi eða réttara sagt í undirbúningi. Má þar nefna Hólsfjallaáætlun, áætlun fyrir Dalabyggð o. fl., þannig að við skiljum fyllilega, að það eru fleiri landssvæði sem þarna þurfa athugunar við og er nauðsynlegt að koma til aðstoðar við með einhverri sérfyrirgreiðslu. Það er óhætt að fullyrða, að því er varðar Inndjúpsáætlun, að hún hefur skipt sköpum fyrir þær sveitir, sem hún náði til. Hún hefur stöðvað frekari fólksfækkun við innanvert Ísafjarðardjúp, sem varð um tíma uggvænlega mikil. Einnig gengu yfir þessar sveitir mjög þungbær kalár nú í lok síðasta áratugs, þannig að horfur voru á að bændur mundu jafnvel í hópum flosna upp og hverfa burt úr þessu byggðarlagi. Þessi 4–5 ár, sem áætlunin hefur verið í gangi, hafa ótvírætt sýnt fram á, að hún hefur komið að því gagni, sem að var stefnt, að stöðva þessa þróun, treysta búsetu í þessu byggðarlagi og auka bjartsýni manna á að þarna sé hægt að stunda lífvænlegan búskap. Enda þótt allt sé gott um þetta að segja, svo langt sem það nær, er það því miður staðreynd, að ekki hefur verið staðið við fyrirbeit áætlunarinnar eins og hún var úr garði gerð í upphafi. Það hefur ekki verið staðið við gefin heit af hálfu fjárveitingavalds, sem voru forsenda þess að áætlunin kæmi að fullu gagni. Þannig var við upphaf áætlunarinnar gert ráð fyrir að veita bændum á áætlunarsvæðinu 25% staðaruppbót á afurðaverð. Þessi uppbót hefur orðið hæst 14.29%, en er nú komin niður í 7%. Sérstök fjárveiting á fjárlögum skyldi standa undir þessum uppbótargreiðslum. Hún nam á fyrsta áætlunarárinu 5 millj. kr., en hefur síðan verið 7 millj. árlega nema árið 1976, er hún féll niður í 6.6 millj. Það segir sig sjálft, að sú upphæð hefur á undanförnum verðbólgutímum engan veginn gegnt hinu tilætlaða hlutverki. Sömuleiðis hefur komið í ljós, að ýmsir kostnaðarliðir, svo sem flutningskostnaður byggingarefnis og aðrir aðdrættir, voru vanáætlaðir í upphafi og jafnan hefur skort fé til að standa straum af nauðsynlegri framkvæmda- og yfirstjórn. Af þessum sökum hefur lagst meiri kostnaður á bændurna en áætlað var í upphafi. Við förum þó ekki fram á í þessari till. að fá áfram þessa árlegu fjárveitingu á fjárl. Hins vegar er þess farið á leit, að bændur á svæði Inndjúpsáætlunar njóti áfram á næstu árum þeirrar sérstöku lánafyrirgreiðslu er þeim var tryggð samkv. áætluninni, þ. e. 10% viðbótarláns úr Stofnlánadeild landbúnaðarins og 15% láns úr Byggðasjóði. Sérstaklega er lögð áhersla á ræktunarþátt áætlunarinnar, sem hefur orðið mjög út undan í framkvæmd hennar af ýmsum orsökum, m. a. þeirri, að ekki fengust skurðgröfur og önnur nauðsynleg tæki, er til þurfti, fyrr en á þriðja ári áætlunarinnar. Nú á lokaárinu eru horfur á að ekki verði ræktaður á tímabilinu nema aðeins 1/5 hluti þess sem til stóð. Þess vegna er í till. gert ráð fyrir að lánafyrirgreiðsla til ræktunar haldist enn, um 5 n. k. ár, en 3 ár til byggingarframkvæmda. Mér er kunnugt um, að nokkrir bændur hafa á s. l. sumri lagt fram umsóknir um þessi lán og það mundi koma þeim meira en illa ef nú yrði öllu kippt til baka, og ég tel að ósýnt yrði um afleiðingarnar af því að botninn dytti hér með úr áætluninni án þess að nokkuð kæmi í frekara framhaldi. Ég hygg að Ísafjarðardjúp sé mjög glöggt dæmi um það, að landbúnaðarhérað verður að þróast samsíða sjávarsíðunni og afla fólkinu, sem býr í sjávarþorpunum, nauðsynlegra afurða og þá fyrst og fremst mjólkur. Ég hef áður á hv. Alþ. sýnt fram á óhagkvæmni þess að flytja mjólk á milli landshluta, eins og gerst hefur í þessu tilfelli fyrir vestan, með 40–50 kr. flutningskostnaði á hvern mjólkurlítra. Það liggur í augum uppi, að hagkvæmara væri að örva mjólkurframleiðslu í aðliggjandi landbúnaðarsvæðum til þess að sjá markaðinum í sjávarplássunum við utanvert Djúpið fyrir nauðsynlegri neyslumjólk. Það hafa að undanförnu komið fram raddir, sem ég hygg að mjög hafi verið hlustað eftir, sem benda á að stóru tæknivæddu búin í landbúnaði séu ekki endilega það sem koma skal. Bent hefur verið á með skýrum rökum, að það eru meðalbúin sem bera sig best og skila hagkvæmustum afrakstri. Það eru einmitt þessi meðalbú, sem gert er ráð fyrir að byggð verði upp þarna við Djúpið, 25–30 kúa bú eða 350–100 kinda bú eftir því hvort um sauðfjárbúskap eða kúabúskap er að ræða. Ég held að það sé mjög hættuleg villukenning, sem stundum hefur verið haldið fram af misvitrum mönnum hér á mölinni í Reykjavík, að íslenskt þjóðarbú geti þrifist með því að hlúa að sjávarútveginum einum, en landbúnaðurinn væri í rauninni óþarfur og við gætum flutt inn landbúnaðarafurðir frá öðrum löndum, sem standa sig betur á landbúnaðarsviðinu. Þetta er auðvitað óviturlega mælt og af litlum eða engum skilningi á því, hvað landbúnaður hefur verið og er nauðsynlegur til þess að jafnvægi sé í atvinnurekstri okkar sem heild. Ég vil benda á það, að enda þótt ýmsum þyki landkostir heldur litlir við Ísafjarðardjúp, þá er þó hægt að reka þar mjög þokkalegan og myndarlegan búskap, auk þess sem þar eru mörg hlunnindi annars vegar. Má benda á það til gamans, að í Skjaldfannardal er staðsett nyrsta gróðurhús veraldar. Þar eru ræktuð í hrollkaldri návist Drangajökuls suðræn blóm, tómatar, agúrkur o. fl., sem annars þyrfti að flytja að. Ef við nýttum því möguleikana þar sem þeir eru fyrir hendi, þá hygg ég að við næðum á margan hátt betra jafnvægi og eðlilegri jafnstöðu í okkar atvinnulífi. Ég vænti þess, að þessari till., sem ekki fer fram á mjög mikið, en varðar bændur á þessu svæði mjög miklu, - ég vænti þess að henni verði vel tekið, þannig að bændur fái áfram þessa lánafyrirgreiðslu svo að ljúka megi framkvæmd þessarar áætlunar með sómasamlegum hætti. Ef stjórnvöld kipptu nú í taumana og drægju í land varðandi þessa lánafyrirgreiðslu, tel ég ósýnt um hverjum vandræðum það mundi valda á svæði áætlunarinnar. Ég vil, herra forseti, leggja til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. - Ég vil strax við þessa umr. lýsa stuðningi mínum við þessa till. Það fer ekkert milli mála, finnst þeim sem þekkja til þess, sem hér um ræðir, þess, sem lýtur að Inndjúpsáætluninni sem heild, að nauðsynlegt er að þeir, sem hér eiga hlut að máli, njóti þessarar fyrirgreiðslu sem hér er gert ráð fyrir enn um nokkurn tíma. Ég skil nú ekki af hverju hv. 9. landsk. þm. hefur ekki gefið mér kost á því að verða flm. að þessu máli. Hv. þm. deildi á mig ekki alls fyrir löngu, sagði að það sýndi ókurteisi mína, að ég leyfði hv. þm. ekki að vera á öllum þeim málum sem ég væri 1. flm. að. Ég átti því fremur von á því, að hún brygði ekki á sama ráð. En það skiptir ekki máli. Ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram og fram kemur í grg. með þessari þáltill., að þetta er nauðsynjamál. Það er enginn vafi á því, að með Inndjúpsáætluninni var treyst verulega búseta og framleiðsla bænda í Ísafjarðardjúpi, sem ella hefði orðið til þess að stór hluti af þeim hefði orðið að flæmast í burtu. Það er því ekkert lítið mál, að þessu lykti ekki á annan hátt en þann, að séð verði fullkomlega fyrir því af hálfu ríkisvaldsins, að þær umbætur, sem þarna hefur verið unnið að og er unnið að enn, komi að fullum notum. Ég sem sagt vænti þess og þykist vita raunar, að þessi till. hljóti greiðan gang í gegnum þingið. En ég vildi samt nota tækifærið núna við þessa umr. til að lýsa stuðningi mínum við hana.