Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Þorsteinsson) Hv. 3. landsk. (HV) leggur til, að nokkur breyting verði gerð á hlutföllum gagnvart framlögum til Tryggingastofnunar ríkisins, þannig að ríkissjóður verði látinn greiða meira en lagt er til í frv., en að sama skapi létt á öðrum aðilum. Í þessu felst það, að hann leggur til, að tryggingarnar hvíli meira á framfærslusjónarmiði en verið hefur. En jafnframt því að leggja þetta til flytur þessi sami hv. þm. till. um að fella niður 22. gr. frv., eða m.ö.o. að afnema að öllu leyti skerðingarákvæði þau, sem takmarka lífeyrisgreiðslur. Milli þessara till. er ekki samræmi. Þá leggur hv. 3. landsk. til, að kaflinn um heilzugæzlu verði látinn gilda áfram. Þessi kafli almannatryggingalaganna hefur ekki komið til framkvæmda þau 10 ár, sem lögin að öðru leyti hafa verið í gildi. Allan þann tíma hafa sjúkrasamlög verið látin starfa samkvæmt bráðabirgðaákvæðum, sem sett hafa verið um það efni. Eitt af því, sem mþn., sem samdi þetta frv., hafði til athugunar, var það, hvort rétt væri að láta heilsugæzlukafla almannatryggingalaganna koma til framkvæmda eða að láta sjúkrasamlögin starfa áfram. Mþn. farast orð um þetta atriði í grg. frv. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Sjúkrahjálpin hefur verið á vegum sjúkrasamlaga, sem nú starfa í hverjum hreppi í landinu, og sérstök lög um heilsuvernd voru sett á síðasta þingi. Eitt hið þýðingarmesta atriði, sem n. hafði til athugunar, var að gera till. um tilhögun heilsugæzlunnar framvegis. N. átti ýtarlegar viðræður við stjórnir Læknafélags Íslands og Læknafélags Reykjavíkur um málið. Niðurstaða þeirra viðræðna varð sú, að læknarnir tjáðu sig andvíga því, að sjúkrahjálpin yrði skipulögð á þann veg, sem lögin gera ráð fyrir, og töldu heppilegast, að sjúkrasamlögin önnuðust sjúkrahjálpina með svipuðum hætti og verið hefur. N. leitaði álits sveitarstjórnanna um þetta atriði. Svörin voru þannig, að um 30 sveitarstjórnir vildu leggja áherzlu á framkvæmdaákvæði almannatryggingalaganna um heilsugæzlu. Nær 110 sveitarstjórnir voru ákvæðunum andvígar, en 25 svöruðu ekki þessu atriði. Nefndin er þeirrar skoðunar, að mjög yrði torvelt að framkvæma lagafyrirmæli, sem eiga svo litlu fylgi að fagna sem raun virðist vera á um þessi ákvæði og það því fremur sem læknarnir, er þessi ákvæði varða mest, voru þeim einnig gersamlega andvígir og töldu þau jafnvel óframkvæmanleg.“ Lækningastöðvar þær, sem lögin gerðu ráð fyrir að komið yrði upp í kaupstöðum, hafa hvergi verið reistar, og fullkominni heilsuverndarstöð hefur aðeins verið komið á fót í Reykjavík. Án slíkra stöðva er sú skipun, sem lögin gera ráð fyrir á læknishjálp utan sjúkrahúsa og heilsuvernd, ekki framkvæmanleg. Þetta ákvæði frv. er því sett að mjög vel athuguðu máli, og er það álit meiri hl. heilbr.- og félmn., að eðlilegt sé að fylgja þeim ákvæðum frv., sem að þessu lúta. Hv. 3. landsk. lagði á það nokkra áherzlu undir lok ræðu sinnar, að hv. 4. þm. Reykv. (HG) hefði nokkra fyrirvara í sambandi við þetta frv. og að vegna þess, hve Haraldur Guðmundsson hefði mikla þekkingu og reynslu af tryggingastarfseminni, væri rétt að taka til greina þau atriði, sem hann benti á. Ég er hv. 3. landsk. alveg sammála um það, að hv. 4. þm. Reykv. hefur mikla þekkingu og reynslu í þessu efni. Hann var einn af aðalhöfundum tryggingalaganna, þegar þau voru sett 1946. Hann hefur verið forstjóri Tryggingastofnunarinnar þau ár, sem hún hefur starfað, og hann hefur nú að nýju kynnt sér þessi mál mjög rækilega sem einn af mþn.-mönnunum, sem sömdu það frv., sem hér er til umræðu. En einmitt vegna þess, að ég er hv. 3. landsk. sammála um þetta, vil ég vekja athygli hv. þdm. á því nú að síðustu, að Haraldur Guðmundsson leggur ekki til, að gerð verði breyting á þeim þremur atriðum, sem hv. 3. landsk. þm. telur sig leggja mesta áherzlu á, þ.e. að landið verði eitt verðlagssvæði, að skerðingarmarkið verði með öllu afnumið og að sjúkrasamlögin verði lögð niður. Ekkert af þessu hefur Haraldur Guðmundsson tekið upp í fyrirvara þann, sem hann lætur birta hér í grg. með frv.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur nú fyrir til breytinga á almannatryggingalögunum, er æði umfangsmikið eða gripur til margra greina. Þetta mál hefur líka legið raunverulega mjög lengi fyrir til athugunar. Það er búið að ræða um það hér á Alþingi í mörg ár, að það sé orðið aðkallandi að gera ýmsar breytingar á tryggingalöggjöfinni. Hér hafa komið fram allmargar till. um breytingar á undanförnum árum, en þeim hefur jafnan verið vísað frá með skírskotun til þess, að allsherjarathugun ætti að fara fram á lögunum, áður en langt um liði, og þá mundi þetta allt verða tekið til nánari athugunar. Nú hefur þessi athugun farið fram, og breytingarnar liggja nú fyrir í þessu frv. Ég hef ekki haft tíma til þess að kynna mér þetta sem skyldi, en þó nokkuð hef ég litið yfir frv., og vildi ég nú fara um það nokkrum almennum orðum. Það er þá í fyrsta lagi það atriði, að gengið er út frá því í þeim till., sem hér liggja fyrir, að skipulagsmál trygginganna í heild verði í öllum aðalatriðum eins og þau hafa verið. Ég minnist þess, að þegar þessi mál hafa verið rædd hér á Alþingi áður, hef ég m.a. látið koma fram þá skoðun mína, sem ég hef orðið var við hjá allmörgum öðrum úti á landi, að skipulagsmálum trygginganna væri í verulegum atriðum áfátt og skipulagsmálin væru ekki æskileg, einkum og sérstaklega fyrir staðina úti um land. Tryggingarnar grípa inn í líf mjög margra manna í landinu, um allt land. Og það eru hin margvíslegustu efni, sem menn þurfa að leita með til Tryggingastofnunar ríkisins í sambandi við þessi almannatryggingalög. Það meginatriði í skipulagsmálum trygginganna að ganga út frá því, að í Reykjavík skuli vera sú eina stofnun, sem raunverulega hefur með framkvæmd þessa mikla lagabálks að gera, er verulega óhagstætt fyrir byggðarlög úti á landi. Og það vekur sérstaklega athygli mína nú, þegar þessi endurskoðun hefur farið fram, að það litla, sem hreyft er við þessum stóra þætti málsins, er til hins verra. Ég minnist þess, að á sínum tíma var það till. þeirra manna, sem framarlega stóðu við setningu almannatryggingalaganna, að Tryggingastofnunin hér í Reykjavík hefði í rauninni ein algerlega með alla framkvæmd málsins að gera og gæti skipað sér umboðsmenn úti um land, eftir því sem henni þætti þörf á, og sett niður skrifstofur, eftir því sem þessari höfuðskrifstofu hér í Reykjavík bauð svo við að horfa. Það komu þá hér fram raddir um það á Alþingi, sem voru samþykktar, að þetta væri í mesta máta óviðeigandi, það væri full ástæða til þess, a.m.k. í kaupstöðum landsins, að láta þann hluta trygginganna, sem þar starfar eðlilega, sem eru sjúkrasamlögin, a.m.k. gilda sem umboðsmenn fyrir tryggingarnar á viðkomandi stað, þar sem viðkomandi bæjarstjórnir ættu rétt á því að kjósa í sjúkrasamlagsstjórnir 4 fulltrúa, en Tryggingastofnunin hefði rétt til þess að skipa einn sem formann, og að þessar stofnanir skyldu þó verða milligönguaðilar á milli tryggingastofnunarbáknsins hér í Reykjavík og staðanna úti á landi eða í kaupstöðunum. Þessi skipan hefur verið á nú í allmörg ár, það hefur verið bundið í lögum, að sjúkrasamlögin skyldu hafa umboðið fyrir tryggingarnar. Þetta hefur þó verið að litlu marki, að nokkru leyti, og mín skoðun er sú, að þarna hefði þurft að ganga miklu lengra til móts við þetta sjónarmið, að þó að farið sé eftir almannatryggingalögunum, þá hefði raunverulega átt að dreifa framkvæmdavaldinu þannig, a.m.k. í öllum kaupstöðum landsins og helzt enn þá viðar, að það hefðu verið til tryggingaráð eða tryggingastofnanir eða sjúkrasamlagsstjórnir eða hvað við viljum kalla það, sem hefðu verið undir beinni stjórn eða undir eftirliti skulum við segja frá yfirtryggingaráðinu hér í Reykjavík, og þessir aðilar hefðu átt að annast framkvæmd laganna hver í sínu umdæmi, og bótaþegar á umdæmissvæðinu hefðu þá getað leitað til þessa sérstaka ráðs með allt það, sem þeir vildu ræða í sambandi við lögin, og þeir áttu þá sambærilega aðstöðu í sínu umdæmi til að koma sínum málum þar fram og ræða þau í einstökum atriðum við þá, sem hefðu með framkvæmd málsins að gera, eins og t.d. þeir hafa nú í Reykjavík, sem milliliðalaust geta gengið til Tryggingastofnunar ríkisins og rætt þar sín vandamál beint og milliliðalaust við þá menn, sem úrskurðina eiga að fella um framkvæmdina. Við þekkjum þetta vel, sem heima eigum úti á landi, að þetta er ekki aðeins í sambandi við Tryggingastofnun ríkisins. Þetta er svona í sambandi við hvert stórkerfið á fætur öðru, að það raunverulega kemur þannig fram, að þetta verkar sem bein réttindaskerðing á fólkið úti á landi að geta ekki náð á sama hátt til þeirra aðila, sem beint fara með framkvæmd málsins. Þetta verður þunglamalegt í framkvæmdinni, eins og það er nú, og ég get ekki séð, að til þess séu neinar ástæður. Hér á að vera starfað eftir lögum, eftir fastmótuðum reglum, og vitanlega er hægt að láta þær reglur vera í höndunum á þeim nefndum úti á landi, sem þar eiga að sjá um framkvæmdina, engu síður en í böndunum á þeirri nefnd, sem kosin er til þess að vera yfir öllu landinu í einu, eins og nú á sér stað. Ég fyrir mitt leyti tel það illt, að í sambandi við þessa miklu endurskoðun, sem nú hefur farið fram á tryggingalöggjöfinni, skuli þetta sjónarmið ekki hafa verið athugað neitt, engar breytingar gerðar á því, nema í þá átt, sem nú er lagt til í 8. gr. frv., þar sem nú er ákveðið að taka það umboð, sem verið hefur um langan tíma, af sjúkrasamlagsstjórnunum, svipta þau umboðum fyrir Tryggingastofnun ríkisins og mæla fyrir í lögum, að umboðin skuli vera í höndum bæjarfógeta og sýslumanna. Ég verð að segja það líka, að mér þykja ákvæði 8. gr. um þetta efni vera hin furðulegustu. Það er ekki nóg með það, að þarna er horfið að því að viðurkenna þessa kosnu fulltrúa af bæjarstjórnunum, sem eru í stjórnum sjúkrasamlaga, sem umboðsmenn trygginganna, eins og þeir hafa verið, og að í staðinn eigi að skipa bæjarfógeta og sýslumenn, heldur sé ég ekki annað betur en að með því að fastbinda þetta í lögunum, eins og gert er hér ráð fyrir í 8. gr., sé búið að loka alveg fyrir þann möguleika, að Tryggingastofnunin geti samið á eðlilegan hátt við félag lögmanna, við bæjarfógeta og sýslumenn, því að þeir segja bara, þegar Tryggingastofnunin ætlar að fara að semja við þá: Við höfum í rauninni ekkert við ykkur að semja, við heimtum bara að fá þessa borgun fyrir það. Þetta er bundið í lögum, að við skulum vera umboðsmenn. Það er bundið hér í 8. gr. laganna, að utan Reykjavíkur skuli sýslumenn og bæjarfógetar annast umboðsstörf fyrir Tryggingastofnunina, hver í sínu umdæmi. Það er skylda. Það er ekki einu sinni heimilt fyrir tryggingaráð að semja við þessa aðila og notfæra sér á þann hátt rétt til þess að ná þar þó eins brúklegum samningum og hægt er. Mér þykir því, að þetta ákvæði sé allavega, hvernig sem á það er litið, óhyggilegt og það ætti að breyta því. En hitt er þó í mínum augum miklu stærra atriði, að það ætti vitanlega að hafa þetta a.m.k. eins og það hefur verið, að sjúkrasamlögin fari hvert á sínum stað með þetta umboð trygginganna. Þá vil ég einnig minna á það, því að sjúkrasamlögin eru vitanlega einn þátturinn í þessu tryggingakerfi, að samstarfið, sem verið hefur á milli Tryggingastofnunar ríkisins og sjúkrasamlaganna, hefur komið sér tiltölulega vel gagnkvæmt fyrir báða aðila. Sjúkrasamlögin verða víða að hafa sitt starfslið. Sum meira að segja eru það lítil, að þau geta naumast haldið uppi fulllaunuðum manni. Með því að hafa umboðsstarfið fyrir Tryggingastofnun ríkisins hafa þau þar fengið viðbótargreiðslur og geta á eðlilegri og betri hátt staðið undir sínum óhjákvæmilega rekstri. Nú á að gera þennan möguleika að engu. Þó að sjúkrasamlögin séu á stærri stöðum, þurfa þau að hafa sínar skrifstofur og jafnvel fleiri starfsmenn en einn, og þetta getur tiltölulega mjög auðveldlega fallið inn í þeirra verkahring, eins og það hefur fallið. En nú á allt í einu að taka þetta af þessum aðilum, sem með þetta umboð hafa farið og þó á þennan hátt bæði eru tengdir tryggingakerfinu og eins eru kjörnir fulltrúar fólksins á viðkomandi stað, og það á að skylda það með lögum, að þetta verði fært yfir til bæjarfógeta og sýslumanna. Ég er vitanlega algerlega andvígur þessu og harma svo hitt, að það skuli ekki hafa komið hér fram till. um verulegar breytingar á kerfi trygginganna. Þá eru nokkur efnisatriði. Það er vitað, að á undanförnum árum hefur einna mest verið fundið að tryggingalögunum að því leyti til, að hinn ákveðni elli- og örorkulífeyrir hefur þótt tiltölulega mjög lágur. Hann mun hafa numið eitthvað rúmlega 6500 kr. fyrir einstakling sem hámark, breytist örlítið eftir vísitölu og getur verið kominn eitthvað aðeins hærra með seinustu vísitölu, en það munar engu teljandi. Það virðist vera mjög einróma álit allra, sem um þessi mál töluðu, að þetta hámark væri orðið úrelt fyrir löngu og að það bæri að vinna að því að hækka nokkuð þennan ellilífeyri. En hverju er svo gert ráð fyrir í þessu frv.? Ég sé ekki, að frv. geri ráð fyrir því, að raunverulega fari fram nein hækkun á elli- og örorkulífeyrinum. Það er að vísu gert ráð fyrir því, að elli- og örorkulífeyrir verði hækkaður til samræmis við það, sem laun hinna lægst launuðu hafa verið hækkuð á launalögum, en það hefur verið föst venja frá upphafi, að ellilaunin og örorkulaunin breyttust nákvæmlega í hlutfalli við þau laun. Ég tel því þessa breytingu á elli- og örorkulaununum ekki tilheyra neinni endurskoðun á löggjöfinni, heldur hefði þetta að sjálfsögðu eins og hingað til leitt af þeirri breytingu, sem annars staðar hefur orðið. Spurningin var um það: Átti ekki að verða við þeim fjölmörgu óskum, sem fram höfðu komið um að gera bæturnar nokkru meiri? Þá vil ég einnig benda á, að það hefði t.d. ekki verið ofrausn, sýnist mér, þó að örorku- og ellilífeyririnn hefði verið hækkaður t.d. eins og laun voru hækkuð í þeim launaflokkum, þar sem launahækkunin var meiri en hjá þessum lægst launuðu, t.d. eins og hjá þeim, sem fengu ekki aðeins 9–10% grunnlaunauppbót, heldur voru einnig hækkaðir á milli launaflokka, en það er ekki gert í sambandi við ellilaunin og örorkulaunin. Þá var annað atriði, sem almennt hafði verið kvartað mikið undan í sambandi við tryggingarnar, en það var skerðingarmarkið á elli- og örorkulífeyrinum. Skerðingarmarkið var í aðalatriðum þannig, að þegar önnur laun bótaþega voru orðin jafnhá og fullur ellilífeyrir, eða sem sagt, ef ellilaunamaður hafði aflað sér tekna upp á 6500 kr. eða þar um bil, auk þess sem hann hafði 6500 fyrir í ellilífeyri, þá mátti strax byrja að skerða ellilaunin. Skerðingin byrjaði strax við þetta mark. Það virtust eiginlega allir vera á því, að hér byrjaði skerðingin allt of neðarlega og kæmi sér mjög illa í mörgum tilfellum. Nokkrar umbætur hafa verið gerðar á þessu í frv. og til bóta, en þær bætur eru mjög litlar. Það er gert ráð fyrir því, að skerðingin byrji strax, þegar aukatekjurnar eru orðnar 11/3 af fullum ellilaunum, í staðinn fyrir það, að áður var miðað við ein full ellilaun. Mér þykir því, að þetta skerðingarmark sé enn sett allt of lágt, og bezt hefði auðvitað verið, að það hefði verið afnumið með öllu, eins og till. er nú komin hér fram um. Þá var allmikið rætt um það ákvæði, sem hafði verið í gildi í almannatryggingalögunum, að smávægilegar eftirlaunagreiðslur eða jafnvel varla kallandi eftirlaunagreiðslur í sumum tilfellum, nokkurs konar viðurkenningargreiðslur, sem ýmsir fengu, t.d. á 18. gr. fjárl., voru hreinlega dregnar frá úrskurðuðum ellilaunum, þannig að ef ellilaunamaður hafði fengið full ellilaun, 6500 kr., en hafði svo t.d. fengið viðurkenningargreiðslu á 18. gr. fjárl., 5000 kr., þá voru þær algerlega dregnar frá ellilaunum hans og hann fékk bara 1500 kr. greiddar af ellilaunum og svo þessar 5000 kr. á 18. gr. fjárl., og hann græddi því í rauninni ekki eina einustu krónu á því að fá þá viðurkenningu, sem fjárlagaafgreiðslan hafði raunverulega ætlazt til fyrir hann. Margir kvörtuðu undan þessu ákvæði og þótti þetta mjög óréttlátt, og nú er gert ráð fyrir því í þessu frv. að verða við þessari leiðréttingu að öllu leyti, og það tel ég gott. Þá var allmikið rætt um það, að þau tiltölulega mjög naumu mæðralaun, sem veitt voru, væru með öllu ófullnægjandi og það væri orðið aðkallandi að setja reglur um miklu fullkomnari og víðtækari mæðralaun en gert hafði verið ráð fyrir. Þetta frv. gerir að vísu ráð fyrir því, að hér verði gerðar á talsverðar bætur. Þó eru á þeim ákvæðum mjög greinilegir annmarkar, þar sem er nú farið að koma við sérstöku skerðingarmarki einnig á þessum mæðralaunum, sem ég tel mjög hæpið og ég hefði talið rétt að yrði athugað nánar við afgreiðslu málsins. Þá hefur oftsinnis á undanförnum árum verið minnzt á það, að rétt væri, að Tryggingastofnun ríkisins annaðist þá sérstöku hjálp við þá, sem eru eðlilega hjálpar þurfi fyrir tryggingarnar, að annast þá innheimtuþjónustu, sem stofnunin hafði um tíma, en hún hefur siðan verið meir og meir að skjóta sér undan, sem er innheimta á barnsmeðlögum. En það hefur greinilega sótt í það horf, að forustumenn trygginganna hafa reynt að skjóta sér undan þessu starfi með öllum ráðum, og eins og frv. liggur hér fyrir nú og þau fylgifrv., sem hér hafa verið lögð fram með því, hefur sjónarmið starfsmanna Tryggingastofnunar ríkisins þar orðið ofan á, en hagsmunir hinna tryggðu í þessu efni verið fyrir borð bornir, þar sem Tryggingastofnunin vill nú skjóta sér að öllu undan því að annast þessa innheimtuþjónustu. Ég tel alveg nauðsynlegt, að tekin verði hér upp ákvæði í sambandi við þetta frv. eða á annan hátt, sem tryggja það, að Tryggingastofnun ríkisins eða slíkur aðili greiði undanbragðalaust úrskurðuð meðlög með börnum og sé ekki að kveinka sér undan því að þurfa að fara eftir réttum lögum með að innheimta það hjá þeim, sem greiðsluna eiga að borga, jafnvel þó að það kunni að vera nokkuð örðugt. Ég tek það ekki sérstaklega alvarlega, þó að þeir, sem með framkvæmd trygginganna hafa haft að gera, segi, að nokkuð hafi dagað uppi af þessum innheimtum hjá þeim. Ég sé ekki, að þeim sé vandara um en öðrum að standa í innheimtu samkvæmt þar til settum lögum. Ef lögin eru ekki nógu sterk, geta þeir vist ekki síður en aðrir beðið um að gera þau sterkari. Samkvæmt þessu frv. er gert ráð fyrir því, að heilsugæzlukafli gömlu almannatryggingalaganna verði felldur niður. Það er að vísu rétt, að þessi kafli hefur ekki komið til framkvæmda nema að litlu leyti, og af því mátti kannske draga tvær ályktanir, annaðhvort þá að gefast nú upp að fullu og öllu við að reyna að koma í framkvæmd þessum kafla, sem dregizt hefur aftur úr á undanförnum árum, eða þá hitt að manna sig upp í það að koma honum beint í framkvæmd og laga þá kaflann eitthvað þannig til, að hæft hefði þeim aðstæðum, sem við búum við nú í dag. Ég tel, að tvímælalaust sé stigið spor aftur á bak að fella heilsugæzlukaflann niður. Öll skilyrði eru að verða miklu betri en áður til þess að framkvæma þennan kafla, og það er áreiðanlegt, að sú framkvæmd á heilsugæzlumálum okkar og sjúkramálum, sem í framkvæmd hefur verið á undanförnum árum, getur ekki verið til frambúðar, hún er ekki æskileg í ýmsum grundvallaratriðum. Þar á að skipta um, og að því leyti til gerði kaflinn um heilsugæzlu ráð fyrir miklu eðlilegra skipulagi, sem ber að stefna að. Þá er hér eitt mjög mikilvægt atriði enn, sem ég vildi minnast á, en það hefur mikið verið rætt á undanförnum árum, þegar málefni trygginganna hefur borið á góma, en það er í sambandi við iðgjöld hinna tryggðu. Það hefur komið fram hjá mjög mörgum, að tryggingariðgjöldin væru orðin mjög há og að það bæri að athuga, hvort ekki væri hægt að ganga lengra í þá átt heldur en gert var í upphafi, að hið opinbera tæki að sér nokkuð af þessum persónugjöldum, sem þá voru sett, að hér yrði sem sagt meira um opinberar almennar tryggingar og um minni þátttöku hinna tryggðu með beinum iðgjöldum. Það hefði vitanlega verið eðlileg framþróun í þessum málum. En hitt tel ég í mesta máta óeðlilegt, að nú, þegar endurskoðun fer fram, skuli menn ekki treysta sér til þess að gera hér neina bót á frá því, sem ákveðið var, þegar lögin voru sett 1946. Það er gert ráð fyrir því sem meginatriði í sambandi við tryggingarnar, að ríkissjóður greiði um það bil 1/3 af kostnaði tryggingakerfisins og að hinir tryggðu greiði um það bil annan þriðja hluta. Þegar litið er á einn mjög þýðingarmikinn þátt í tryggingakerfinu, sem er sjúkratryggingarnar, kemur hins vegar í ljós, að þar greiðir ríkið ekki nema 20% af kostnaði þeirra trygginga, og þar er ætlazt til, að hinn tryggði greiði sjálfur í beinum persónuiðgjöldum 60% af öllum kostnaðinum. Tel ég þó fráleitast af öllu í sambandi við þessi háu og miklu persónugjöld að ætla sér að halda þessu hlutfalli áfram, og ég tel, að ekki komi til mála að stíga minna skref í þessum efnum en það, að hlutföll ríkissjóðs og bæjar- og sveitarfélaga verði a.m.k. jafnmikið af heildargjöldum sjúkratrygginganna og þau eru nú eftir öðrum köflum tryggingalaganna. Á þann hátt væri hins vegar hægt að lækka sjúkrasamlagsgjöldin, hina beinn nefskatta, því að vitanlega eru, þar sem um slíkar almannatryggingar er að ræða eins og þessar, hinir beinu nefskattar, sem koma jafnþungt niður á hinum bláfátæka og þeim vei efnum búna, mjög vafasamur grundvöllur undir almannatryggingakerfi. Þá hef ég tekið eftir í sambandi við þetta frv., að ýmis ákvæði eru hér, sem mjög orka tvímælis og ég hefði gjarnan viljað fá upplýsingar um. Það hefur t.d. verið þannig í framkvæmd, að það hefur ekki verið talið lögum samkvæmt að greiða hvort tveggja í senn, t.d. dagpeninga, slysa- og sjúkradagpeninga, og t.d. barnalífeyri og reyndar ýmislegt annað. Nú er mér það ekki alveg ljóst samkvæmt 59. gr. frv., hvort hér er gerð breyting á, en þó hygg ég eftir mjög takmörkuðum upplýsingum, sem ég gat fengið frá Tryggingastofnun ríkisins, að þá sé ekki gert ráð fyrir breytingum í þessum efnum. En ég vil spyrja: Hvaða réttlæti er í því, að t.d. kona, sem vinnur almenna vinnu og fær vegna einhverra smáslysa slysabætur, dagpeninga, eða þá að hún fær sjúkradagpeninga sér úrskurðaða í veikindum,-hvaða ástæða er til þess, að ef hún tekur dagpeningana, þá skuli eiga að falla niður lífeyririnn með barni hennar, sem hún á? En þannig er þetta núna í framkvæmd. Barnalífeyririnn er vitanlega hugsaður sem hluti af framfærslukostnaði barnsins, sem þarna er til orðinn vegna útgjalda ákveðins aðila, og það á vitanlega ekki að fara að svipta konuna í þessu tilfelli barnalífeyrinum, þó að hún falli undir þau ákvæði eins og aðrir að geta fengið sína dagpeninga vegna slysa eða veikinda. Ég veit, að þessi ákvæði eru svona nú í framkvæmd, og ég get ekki annað séð en að 59. gr. frumvarpsins geri ráð fyrir að halda þessu. Þó eru öll ákvæði þar um mjög óljós eftir því orðalagi, sem þar er notað. Ég skal svo taka það fram, að ég hef hugsað mér að flytja hér nokkrar brtt. við frv., sem eru í þá átt, sem ég hef hér lýst minni skoðun. En ég hef ekki þessar till. að öllu leyti tilbúnar nú, en mun leggja þær fram síðar og þá gera viðbótargrein fyrir þeim, eftir því sem mér þykir ástæða vera til.



Herra forseti. Hv. frsm. heilbr.- og félmn., þm. A-Sk. (PÞ), gerði í svarræðu sinni grein fyrir afstöðu sinni til þeirra brtt., sem ég hef flutt og ég gerði grein fyrir í minni framsöguræðu á dögunum. Ég vil víkja að þessu aftur á ný nokkru nánar. Mér heyrðist á hv. frsm., að hann vildi ekki fallast á neina af mínum brtt. og mælti eingöngu með því, að frv. yrði samþ. með þeirri bráðabirgðabreytingu, sem felst í nál. meðnm. minna og er í raun og veru staðfesting á bráðabirgðaákvæðunum, sem lögfest voru í kringum áramótin. Ég skal aðeins drepa á helztu brtt. minar og árétta nokkuð það, sem ég hef áður sagt um þær. Það er í fyrsta lagi brtt. mín við 10. gr. Hún er um það, eins og þm. hafa sjálfsagt tekið eftir, að landið verði eitt verðlagssvæði. Þetta ]ýtur auðvitað að skipulagi trygginganna í þýðingarmiklu atriði, og ég byggi þessa brtt. mína á því, að þegar tryggingalöggjöfin var sett, var hæst kaupgjald hjá verkalýð höfuðborgarinnar, hæsta kaupgjaldið í Reykjavík. Þá var það algengt, að það væri nokkru lægra kaupgjald í kaupstöðunum úti um land og svo þriðja stig kaupgjaldsins úti um sveitir og í smærri kauptúnum, enn þá mun lægra. Ég hygg, að svæðaskiptingin að hafa tvö verðlagssvæði í tryggingalöggjöfinni hafi byggzt fyrst og fremst á þessari staðreynd og að ef sú stund rynni upp, að kaupgjaldið yrði eitt og hið sama um allt land, væri þar með fallið niður að hafa 25% lægri iðgjöld og lægri bætur á öðru verðlagssvæði trygginganna, en nú er einmitt svo komið. Þegar þessi endurskoðun fer fram, er þessi breyting á orðin, þessi þýðingarmikla breyting, að nú er sama kaupgjald um allt land, ekki aðeins þessi þrískipting, sem áður var, fallin burt, heldur líka þær leifar, sem eftir voru í formi tvískiptingar, og nú er eitt og sama kaupgjald um allt land. Þegar svo er komið, finnst mér vera ranglátt að hafa 25% lægri bætur utan kaupstaðanna eða í öllum byggðarlögum, sem eru með færri íbúa en 2000 manns, eins og segir núna í frv., og legg til, að annað verðlagssvæði verði látið niður falla og landið þannig eitt verðlagssvæði. Á móti þessu hefur hv. frsm. ekki komið fram með neitt annað en að þær sveitarstjórnir, sem leitað hafi verið til um þetta og fallast á það, séu í meiri hluta, hinar sveitarstjórnirnar séu í minni hluta. Og þetta á að ráða. Það er vitanlegt, að fámennu sveitarfélögin eru fleiri en kaupstaðirnir í landinu, og ég veit í raun og veru ekki, hvenær leitað var umsagnar um þetta. Endurskoðunin er búin að taka yfir meira en tvö ár, en kaupgjaldsmismunurinn var felldur niður núna á s.l. sumri, svo að ég hef fulla ástæðu til þess að óska þess, að það verði leitað á ný til sveitarstjórnanna, eftir að breytingin á kaupgjaldinu hefur átt sér stað. Nú er eitt og sama kaupgjald um allt land frá því s.l. sumar. En hafi verið leitað til sveitarstjórnanna á hinu fyrra ári, sem endurskoðunin fór fram, þá er þar miðað við allt annað viðhorf. Það er rétt, sem hv. 11. landsk. sagði hér áðan, að í frv. núna er gert ráð fyrir tiltölulega mjög lítilli hækkun á ellilífeyrisupphæðunum, eiga núna að vera 7200 á fyrsta verðlagssvæði og 5400 á öðru fyrir hjón, þegar þau fá bæði lífeyri, og aðeins 4500 kr. fyrir einstaklinga á fyrsta verðlagssvæði og 3375 kr. á öðru verðlagssvæði. Þetta eru litlar hækkanir og vafasamt, að þær séu hlutfallslegar við þær tekjuhækkanir, sem orðið hafa við nýja kjarasamninga og við endurskoðun launalaganna núna á þessu þingi. Ég hygg, að þessar tölur hafi verið komnar inn hjá mþn., áður en vitað var nokkuð um niðurstöður hjá þeirri mþn., sem hafði launalögin til endurskoðunar, og gæti því trúað, að þessar tölur væru orðnar úreltar, miðað við það, að gamalmennin fengju hlutfallslega hækkun eins og opinberir starfsmenn hafa nú fengið. Ég hef því farið mjög hóflega í þessar sakir og lagt til, að í staðinn fyrir 7200 á fyrsta verðlagssvæði komi 8000 og í staðinn fyrir 4500 kr. á fyrsta verðlagssvæði fyrir einstaklinga komi 5000 og að tölurnar varðandi annað verðlagssvæði falli niður, sem eru 25% lægri. Ég tel, að það væri sízt of vel gert við gamalmennin fyrir það, þó að þessar tölur kæmu inn og annað verðlagssvæði félli niður. Það er viðurkennt, að Ísland er að dragast aftur úr að því er snertir tryggingamálin. Það er til fleira en eitt land í Evrópu, sem núna ver tvöfalt meira á einstakling en Íslendingar til tryggingarmála, þ. á m. er smáríkið Luxemburg. Ég held, að það sé 100% hærra á einstakling eftir skýrslum frá alþjóðavinnumálastofnuninni. Og það eru sérstaklega ellitryggingarnar, sem eru að dragast aftur úr hjá okkur, miðað við önnur lönd. Þá gerði ég mjög að umtalsefni í minni framsöguræðu þá breytingu á 16. gr., sem gerð hefur verið samkvæmt frv., að fjölskyldubætur eiga nú ekki að greiðast nema með hverju barni, sem er umfram tvö í fjölskyldu. Ég deildi sérstaklega á að fella þarna annað barnið undan, því að það ákvæði komst inn samkvæmt tilboði frá ríkisstj. fyrir þremur árum, og þá var það þýðingarmikið atriði í lausn vinnudeilu, að fjölskyldubætur skyldu greiddar með hverju barni umfram eitt í fjölskyldu. Ég hef talið það óviðurkvæmilegt að fella þetta í burtu án viðræðna við þann aðila, sem þetta var upphaflega rætt við og tekið inn sem samkomulagsatriði við, en það voru verkalýðssamtökin. Ég þykist vita, að hæstv. ríkisstj., sem raunar er aldrei við, þegar þessi mál eru rædd, ekki ómerkilegra mál en tryggingalöggjöfin, telji sig skylduga að svara því, á hvaða rökum hún byggir þessar vanefndir sínar, því að það er vitað mál, að þegar riftað er réttindum, sem urðu til þess að leysa viðkvæma deilu, þá getur slík brigðmælgi orðið til þess að skapa deilumálið á ný, vekja það upp aftur. Hins vegar kynni svo að vera, að hæstv. ríkisstj. hefði einhver gild rök fyrir sínu máli, og þá þyrftu þau að koma fram til þess að koma í veg fyrir, að deilur risu af þessu aftur. Það er ekki því til að dreifa, - það eru 8 millj. kr., sem með þessum vanefndum eru sparaðar, - að þeim sé skilað aftur í frv. á neinn hátt, nema í sambandi við það, að tölur eru hækkaðar vegna aukinnar dýrtíðar, og það eru ekki neinar auknar réttarbætur í frv. Ég tel það mjög vítavert, að þessi breyting skuli hafa verið gerð, og mín brtt. er því um það, að ákvæðið verði nákvæmlega í samræmi við áður gefin loforð hæstv. ríkisstj., og ég treysti því, að hv. alþingismenn vilji, að ríkisstj. standi við áður gefin loforð og láti ekki bjóða sér það, að þessu sé breytt án samkomulags við verkalýðshreyfinguna. Ég skal hlaupa yfir margar af mínum brtt., sem voru líka að litlu leyti gerðar að umtalsefni af hv. þm. A-Sk., en ég gríp næst niður við till mína um 22. gr. Það er till., sem er um það, að ellilífeyririnn skuli skerðast, þegar tekjur ellilífeyrisþega eru orðnar 11/3 af fullum lífeyri. Ég tel alveg óviðunandi að skerða ellilífeyrinn, þó að menn hafi einhverjar smávægilegar hrafltekjur, og þess vegna er mín till. nú um það, að skerðingargreinin, 22. gr., falli alveg niður og að gamalmenni fái enga skerðingu á sinn ellilífeyri, hvað sem tekjum þeirra líður. Og ég segi: M.a. er þetta alveg hliðstæða við það, að að því er snertir fjölskyldubæturnar er núna ekki lagt til, að þar komi nein skerðing til greina. Maður, sem hefur 100 þús. kr. í tekjur og á að fá fjölskyldubætur, fær enga skerðingu á fjölskyldubæturnar eftir neinum hliðstæðum reglum og gamalmennin. Slíkt æpandi ósamræmi tel ég að ekki eigi að eiga sér stað í hinni nýendurskoðuðu löggjöf. Ég hafði hugsað mér fyrst að bera fram varatill., ef svo ólíklega skyldi fara, að till. mín um að fella skerðingargreinina niður yrði felld, og þá var varatill. mín um það, að í staðinn fyrir, að það ætti að byrja að skerða við 11/3 hluta lífeyris, yrði það ekki gert fyrr en kominn væri 11/2 lífeyrir, miðað við þá upphæð, sem ég hafði lagt til, sem er nokkru hærri en í frv., og að aðrar breytingar í gr. yrðu í samræmi við það skerðingarákvæði. En ég hætti við að flytja þessa till. við þessa umr. og ákvað að gera það þá aðeins við 3. umr., ef brottfall á skerðingargreininni fengist ekki samþ. Og það byggðist á því, að um þær mundir, sem við vorum að ræða um þetta í n„ kom fram hugmynd um aðra tilhögun á skerðingu, sem ég hygg að hefði komið öðruvísi út og yrði í raun og veru minni skerðing undir þessum kringumstæðum, sem ég lofaði að taka til athugunar og ætla að láta athuga, áður en 3. umr. fer fram. En þætti ekki ráðlegt að fara inn á þá leið, sem þar var stungið upp á, er ég ákveðinn í að koma með mína varatill. um að hækka skerðingarmörkin þarna nokkuð frá því, sem nú er í 22. gr. Í till. mínum er ekki komið á móts við þær óskir, sem bárust nefndinni úr mörgum áttum um það, að aftur yrði tekið upp í frv. ákvæði 27. og 28. gr. í núgildandi tryggingalögum, að Tryggingastofnunin annaðist áfram innheimtu á barnsmeðlögum til einstæðra mæðra, en léti ekki þessa innheimtu frá sér og í hendur sveitarstjórnanna eða oddvitanna úti um land, því að sú vanheimta, sem Tryggingastofnunin hefur orðið fyrir á þessari innheimtu, mundi þá lenda þar, sem síður skyldi, á hinum einstæðu mæðrum. Ég var búinn að móta till. um það, að á eftir 23. gr. kæmi ný grein, og þeirri grein lýsti ég við fyrri umr. málsins. En greinin er um það, að þessi innheimta skuli áfram vera á hendi Tryggingastofnunarinnar. Með leyfi hæstv. forseta, er kannske rétt, að ég lesi hana upp, því að þó að enginn hæstv. ráðh. sé nú viðstaddur, eru þó kannske einhverjir af þm. viðstaddir, sem ekki voru þá hér í deildinni. Greinin er svo hljóðandi: „Mæður, sem fá úrskurð yfirvalds um barnalífeyri með óskilgetnum börnum sínum, geta snúið sér til Tryggingastofnunarinnar með úrskurðinn og fengið lífeyrinn greiddan þar. Þegar Tryggingastofnunin greiðir barnalifeyri samkv. 1. málsgr., á hún endurkröfurétt á hendur föðurnum. Verði vanskil af hendi föður, skal innheimta kröfuna hjá dvalarsveit móðurinnar eða þess, er framfærslu barnsins annast í hennar stað, nema Tryggingastofnunin kjósi heldur að innheimta hana beint frá framfærslusveit föðurins, og telst fjárhæðin framfærslustyrkur veittur honum. Um rétt dvalarsveitar á hendur framfærslusveit og framfærslusveitar á hendur barnsföður fer svo samkv. ákvæðum framfærslulaga.“ Ég hafði samt í n. fallizt á að flytja ekki þessa brtt. við 2. umr., ákvað þá í framsögu að lýsa þessari grein, og hef ég því nú gert það í annað sinn, til þess að aðrir þm. gætu þá tekið þessa till. mína upp, ef þeim sýndist svo í sambandi við afgreiðslu tryggingalagafrv. Hins vegar sá ég í n., að það mundi vera vonlaust verk að fá þessa till. fram, a.m.k. með meðmælum n., en n. var hins vegar tilleiðanleg til að fallast á breytingu á frv. um greiðslu meðlaga með óskilgetnum börnum, sem hér er til umræðu á eftir þessu frv., en það er breyting, sem leiðir af því, að þessari skyldu sé létt af Tryggingastofnuninni. Þar var gert ráð fyrir því, að barnsmóðir, sem ætti að innheimta meðlag sitt, skyldi snúa sér til oddvita, en ef hún fengi það ekki greitt hjá oddvita, skyldi hún snúa sér til yfirvalds, sem skyldi veita henni aðstoð. Þetta fannst mér ekki næg trygging fyrir því, að barnsmóðirin fengi sitt meðlag greitt viðstöðulaust eða viðstöðulítið, og þá var boðið, að því orðalagi skyldi breytt á þann veg, að þegar barnsmóðir hefði snúið sér til oddvita og ekki fengið greiðslu, bæri henni að snúa sér til yfirvalds, sem skyldi þá sjá um, að hún fengi barnsmeðlagið greitt. Og þannig er búið að flytja nú brtt. við það frv. Með því móti taldi ég, að hennar rétti væri betur borgið en með því einu að hafa borið fram þessa brtt. við tryggingalögin og fá það að mínu áliti vafalaust fellt og þannig ekkert réttaröryggi aukið við það. Ég væri því fyllilega samþykkur, að einhver hv. þm. tæki upp þessa brtt. eða aðra nú undir afgreiðslu tryggingalagafrv., ef þeir líta svo á, að breytingin á hinu frumv. tryggi ekki örugglega rétt barnsmóður, en ég vil þó gera mér vonir um,að sú breyting tryggi nokkurn veginn hennar rétt, því að það er upplýst af viðkomandi aðilum, að þetta orðalag, að yfirvaldið skuli sjá um, að hún fái barnsmeðlagið greitt, þýði það, að greiðslan skuli fara fram undireins og hún hefur fullnægt því formsatriði að hafa leitað til oddvitans, og þá á meðlagið í öllum tilfellum að skila sér í hennar hendur. Þá er ein stórbreyting, sem ég legg til enn og ég vil gera að umræðuefni, og það er um, að sjúkratryggingakaflinn falli niður og að inn komi hinn upphaflegi kafli um heilsuvernd, heilsuverndarkaflinn. Menn segja eins og áður: Það var leitað til sveitarstjórnanna og þær vildu hafa sjúkrasamlögin sín. Ja, það er mjög eðlilegt. Sveitarstjórnirnar vilja hafa þessa stofnun heima hjá sér, og m.a. byggist það sjálfsagt á því sjónarmiði, sem hv. 11. landsk. túlkaði hér áðan, og það skil ég vel út af fyrir sig. En ókostir hinna mörgu og smáu sjúkrasamlaga hafa sýnt sig þannig, að þau eru ekki örugg til tryggingar þeim, sem veikjast, ef meira en eitt alvarlegt sjúkdómstilfelli á sér stað á félagssvæði hinna litlu sjúkrasamlaga. Þar að auki verð ég að segja það, að heilsugæzlan hefur, hygg ég, verið einn aðalþátturinn, meginþátturinn, glæsilegasti þátturinn í hugsjón trygginganna, og ég vænti þess því fastlega, að heilsugæzlan kæmist nú í framkvæmd samkvæmt sínum upphaflegu ákvæðum í aðalatriðum. En nú er gert meira en áður hefur verið gert. Þessu hefur verið þokað frá sér frá ári til árs, en nú á að taka það út úr tryggingalöggjöfinni. Ég verð þó að segja, að mér virðist sem ýmislegt hafi nú þokazt í áttina í landinu til þess að gera þetta framkvæmanlegt frá því, sem var, þegar tryggingalögin voru sett. Hér í Reykjavík t.d. er komin upp sérstök heilsuverndarstöð, mannvirki upp á margar millj. kr., og það er byrjað að reka hana. Einmitt núna um þær mundir, sem endurskoðuninni lýkur, er þessi stofnun tekin til starfa. Þar virðast skilyrðin vera sköpuð, sem átti að skapa hér í höfuðborginni fyrir því, að heilsugæzlukaflinn gæti komið til framkvæmda, heilsugæzlan gæti hafizt. Að öðru leyti er svo hér geysilega mikið bákn, sjúkrasamlagsbáknið í Reykjavík, sem átti að hverfa, þegar skilyrði væru fyrir hendi um að framkvæma heilsugæzluna. Hér í Reykjavík virðist því vera alveg komin sú aðstaða, sem þurfti til þess að framkvæma þetta. Að því er snertir sjúkrahúsakost úti um landið, hefur orðið geysilega mikil breyting, siðan tryggingalöggjöfin var sett. Mjög miklar umbætur hafa orðið á sjúkrahúsakosti, og úti um land hefur það vafalaust verið ætlunin, að heilsuverndarstöðvarnar væru annaðhvort beinn liður í starfi sjúkrahúsanna eða ættu þar sín heimkynni, miklu fremur en að það væru sérstakar stofnanir í smærri kaupstöðum og fámennari byggðarlögum. Nú er búið að reisa mjög mörg sjúkrahús á seinustu árum og verið að reisa þau á öðrum stöðum. Það er nýtt sjúkrahús núna að taka til starfa í Neskaupstað. Það er komið upp geysivoldugt sjúkrahús á Akureyri, fjórðungssjúkrahús Norðurlands. Það er komið sjúkrahús á Blönduósi. Það er verið að reisa sjúkrahús á Sauðárkróki. Og það er verið sem sé að endurnýja sjúkrahúsakostinn um allt land. Ég sé því ekki annað en að það hafi miðað mjög vel í áttina til þess að geta tekið heilsuverndarstarfsemina upp og að skilyrðin séu nú allt önnur til þess en áður var. En hér í Reykjavík virðist mér vera komin algerlega aðstaða til þess að sameina sjúkrasamlögin Tryggingastofnuninni og taka upp heilsuverndina í því formi, sem hún átti að vera samkv. heilsugæzlukaflanum. Hv. frsm., þm. A-Sk., sagði, að Haraldur Guðmundsson, forstjóri trygginganna, hefði ekki lagt til, að þetta væri gert. Það er mikið rétt. En ef það á að skera úr fyrir hv. þm. og meðnm. hans um það að taka þessa till. ekki til greina, þá fyndist mér, að bezt samræmi væri í því, að hann tæki þá til greina allar aðrar till. Haralds Guðmundssonar og byggði á hans miklu reynslu, en það hefur ekki verið gert. Þá skal ég enn fremur minna á það, að till. mín í sambandi við 38. og 39. gr. er um það, að sé um dauðaslys að ræða, þá er ákvæði um tiltölulega hærri dánarbætur til aðstandenda slíkra lögskráðra sjómanna en að því er snertir aðra. Þetta fékkst inn í sambandi við fiskverðssamninga verkalýðssamtakanna og atvinnurekenda fyrir milligöngu ríkisvaldsins núna fyrir 3 árum, og þessar bætur til aðstandenda sjómanna eru margfalt hærri en til annarra. En bætur til annarra eru ákveðnar í gr. á undan, 38. gr. Till. mín er um það, að bæturnar verði þær sömu til aðstandenda manna, hvort sem þeir eru lögskráðir sjómenn eða ekki, því að fjölskylduástæður geta allar verið þær sömu í báðum tilfellum, og þá finnst mér uppbæturnar eigi að vera eins hjá öðrum en lögskráðum sjómönnum, og er till. mín um það og að 39. gr. þar af leiðandi falli niður. Viðvíkjandi því, sem hv. 11. landsk. sagði hér áðan um breytingar á tryggingakerfinu, sem væru æskilegar, aðrar en þær, sem ég hef hér lagt til, en það eru verulegar breytingar á tryggingakerfinu, að verðlagssvæðið verði eitt, að heilsugæzlan komi til framkvæmda í staðinn fyrir sjúkrasamlögin, og fleira flyt ég till. um, sem snertir tryggingakerfið sjálft, þá vil ég að vísu taka undir það með honum, að það væri æskilegast, að hægt væri miklu meira að „decentralisera“ þetta skipulag allt saman, þannig að þýðingarmiklir þættir ættu sínar höfuðbækistöðvar úti um landið, ekki allt saman í Reykjavík. Og að einu leyti er stefnt í þessa áttina með breytingunum núna, þ.e. í sambandi við héraðssjúkrasamlögin, sem má stofna samkv. heimild í þessu frv., og þau eiga að annast sjúkradagpeningagreiðslurnar, en þær greiðslur hafa eingöngu farið fram hér í Reykjavík fram til þessa. En sannarlega er það rétt, að það væri æskilegt, að hægt væri að „decentralisera“ þetta enn betur. Þá skal ég einnig taka undir það með honum, að ég tel það kannske óþarflega þröngt í 8. gr. að lögbjóða, að sýslumenn og bæjarfógetar skuli annast umboðsstörf fyrir Tryggingastofnunina. Ég tel ekki nauðsynlegt að hafa þetta lögfest. Það má vel vera, að reynzt hafi vel að hafa sýslumennina og bæjarfógetana sem umboðsmenn trygginganna, því að þeir eru í innheimtu- og umboðsstörfum fyrir ríkisvaldið að öðru leyti, og það falli vel inn í þeirra kerfi, það verði tiltölulega minni kostnaður við það, og þá má búast við því, þó að það væri ekki lögfest, að í mörgum tilfellum yrðu það þeir, sem samið yrði við. En hitt er líka staðreynd, að á ýmsum stöðum á landinu eru ágætir menn í þjónustu sjúkrasamlaganna, sem eru mjög kunnugir allri tryggingalöggjöfinni og hafa framkvæmd hennar með höndum frá degi til dags, og eins og bent var á hér áðan, hafa sjúkrasamlögin varla efni á að hafa slíka sérstaka starfsmenn, nema því aðeins að þeir gegni einhverjum öðrum störfum með, og þá færi langbezt á því, að það væru umboðin fyrir tryggingarnar. Mér þætti það betra, ef fram kæmi till. og fengist samþ. um það, að það væri a.m.k. eitthvert svigrúm, að starfsmenn, sem nú gegna þessum störfum, gætu haldið þeim áfram, og það væri ekki endilega lögfest, að sýslumennirnir skyldu annast þessi störf. Þó að þeir séu til þess vel hæfir og líklegt, að kostnaður við innheimtuna í gegnum þeirra hendur sé hagkvæmur Tryggingastofnuninni, þá getur vel verið, að það sé möguleiki til að semja við sjúkrasamlögin um jafnhagkvæma innheimtu á þessu eins og með því að láta sýslumannsembættin annast þetta. Ég vil vona, að brtt. mínar nái fram að ganga, og hefði ekkert á móti því, að það væri sannprófað, hvort hægt væri að fá samþykkta grein um, að tryggingarnar önnuðust innheimtuna áfram á barnsmeðlögunum, en þá væri hitt frv., sem hér með fylgir, í raun og veru óþarft. En mín skoðun var sú, að þegar vonlaust væri um að fá þetta fram, þá væri þó betra að fá rétt barnsmæðranna tryggðan gegnum breyt. á hinu frv., og menn hafa nú getað athugað þá brtt., því að hún liggur fyrir, að ég held, á prentuðu þskj. hjá þeim.



Herra forseti. Að tilhlutan hins háa atvmrn. hefur sjútvn. þessarar hv. d. flutt frv. það á þskj. 294, sem hér er tekið till meðferðar. Frv. fjallar um breyt. á lögum nr. 68 5. júní 1947, um eftirlit með skipum. Eins og segir í grg., sem fylgdi frv. frá hv. ráðun. og prentuð er með frv. á þskj. 294, er talið, að komið hafi í ljós í ýmsum verstöðvum, að nokkrir fiskibátar væru svo illa hirtir og útbúnir, að nýr fiskur skemmdist í þeim og það jafnvel eftir eins dags útivíst. Hafa borizt kvartanir erlendis frá um skemmdir á frystum fiski, sem sendur hefur verið á erlendan markað, og telja fiskmatsmenn og trúnaðarmenn Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna sig geta rakið þessar skemmdir í fiskinum til vanhirðu í þeim bátum, sem notaðir hafa verið til veiðanna. Mun hér aðallega vera um að ræða slagvatnslykt, sem fiskurinn mengast af og hverfur ekki, þó að fiskurinn sé soðinn eða steiktur. Atvmrh. og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hafa gert ráðstafanir til að fyrirbyggja, að skemmdir komi fram í fiski af þessum sökum. Einn liður í þeim ráðstöfunum er, að skipaeftirlitið liti eftir hreinlæti í lestum fiskiskipa, um leið og skipaskoðun fer fram. Fram til þessa hafa skipaskoðunarmenn einungis talið sér skylt að líta eftir hreinlæti í vistarverum og forðageymslum skipa. Í þessu frv. er einnig gert skylt að líta eftir því, að lestir fiskiskipa og báta séu vel hirtar og hreinar. Ég hef fyrir hönd sjútvn. rætt þetta nýja ákvæði við yfirfiskmatið, og telur það þá breytingu, sem hér um ræðir, heppilega og til bóta. Frv. er flutt af nefnd. Vil ég því mælast til við hæstv. forseta, að því verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari 1. umr.

Frsm. minni hl. (Sigurður Guðnason) [frh.] : Herra forseti. Á síðasta þingfundi, er þetta mál var til umræðu, hafði ég óskað eftir, að hæstv. landbrh. væri viðstaddur, og þá var það tekið út af dagskrá eftir minni beiðni, og hv. forseti ákvað, að það yrði tekið til umræðu næst, hvort sem ráðh. væri við eða ekki. Nú í byrjun fundarins lýsti hv. forseti yfir, að hæstv. landbrh. hefði fjarvistarleyfi, svo kom hann nú samt rétt á eftir, en var svo farinn aftur.  Eftir ræðu hæstv. landbrh. tók hv. 2. þm. Reykv. (EOl) fram ýmislegt viðvíkjandi framferði hæstv. ráðh., þar sem hann hefði borið á mig, að ég sýndi bæði dólgslega framkomu og óþinglegt orðbragð. En mér finnst, að hæstv. ráðh. hafi eitthvað dálítið skriplað á siðferðinu yfirleitt hérna í Alþ., þar sem hann tók fram um hv. 1. varaþm. Sósfl., Gunnar M. Magnúss, að hann hefði alls ekki munað, hvað maðurinn héti, sem kom inn í Alþ. í veikindum mínum, og hann lét sér sæma að ávarpa ekki þann þm. eins og venja er, honum fannst það vera fyrir neðan það, að það væri honum samboðið að tala við hann sem þm. Og það álít ég vera dálítið langt gengið gagnvart mönnum, sem hér mæta á Alþ., og er yfirleitt erfitt að sætta sig við það, að maður, sem er það háttsettur í Alþ., að hann geti gengið inn í umræður fram fyrir alla alþm., sýni svona óviðurkvæmilega framkomu. Í öðru lagi sagði hann, að ég hefði haldið því fram, sem væri fyrir neðan allar hellur að geta haldið fram, að þegar þetta mál kom fyrst til umr. hér í Alþ., hefði framleiðsluráð sem slíkt átt að fá alveg óskorað vald á þessu, en breytingarnar, sem hafa orðið síðan, eru þær, að þar fá menn frá eggjaframleiðendum, frá ylræktarbændum og Sambandi smásöluverzlana allir tillögurétt, og ég sagði, að þeir hefðu fengið það til þess að mæla með málinu. Það stendur svart á hvítu, að þessir menn hafa fengið rétt til þess að gæta sinna hagsmuna gagnvart þessu máli, og það er enginn vafi, að þeir eru ekki ánægðari með þessa breytingu en var áður, úr því að þeir settu það skilyrði, til þess að þeir fylgdu málinn. Í þriðja lagi sagði hæstv. ráðh„ að ég hefði verið að myndast við að lesa upp tölur, sem sýndu, að framleiðslan á jarðarávöxtum væri orðin eins mikil eða meiri í kaupstöðunum en hjá bændunum, og efaðist hann um, að þetta væri rétt, og vefengdi skýrslur frá hagstofunni um þetta. Og svo kemur í Tímanum í morgun grein frá Sveini Tryggvasyni framkvæmdastjóra verðlagsráðs, sem kemur inn á þetta sama, og með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp það, sem segir um þetta mál: „Því er að vísu haldið fram nú, að minni hluti framleiðslunnar sé framleiddur af bændum og hafi sá hluti framleiðslunnar farið ört minnkandi hin síðustu ár. Er í þessu efni vitnað í skýrslu frá Hagstofu Íslands. Sízt vil ég bera brigður á tölur þeirra mætu starfsmanna hagstofunnar, en grunur minn er sá, að grundvöllur þeirra talna sé í hæsta máta óábyggilegur, og er það ekki sök hagstofunnar. Hitt er svo lærdómsríkt fyrir bændur að heyra það, að með hverju ári fer meira af tekjum þeim, er þeir hafa haft af garðrækt, til annarra stétta. Þrátt fyrir þetta er enginn vafi á því, að bændur rækta enn þá meiri hlutann af þeim kartöflum, sem til sölu eru boðnar árlega, og er sú staðreynd vitanlega það, sem skiptir máli í þessu sambandi. Þá er því fram haldið, að bændur hafi engan áhuga á breytingu þeirri, er frv. gerir ráð fyrir, og margir helztu forustumenn þeirra hafi lýst sig andvíga.“ Hvað er nú verið að segja þarna? Það getur ekki verið nema eitt, sem kemur fram bæði hjá hæstv. landbrh. og starfsmanni framleiðsluráðs, að þeir bera það á bændastéttina, að hún telji rangar fram sína framleiðslu en kaupstaðabúar, og það hefði einhvern tíma verið talið, að það væri heldur fjandskapur við bændurna að bera það fram alveg blákalt, að þeir telji rangar fram sína framleiðslu en kaupstaðabúar, og það er frá mönnum, sem ættu að vita þetta. Það er langt fyrir neðan að vera sæmandi fyrir menn að bera þetta fram. Ég held satt að segja, að þetta sé líkt. Ég er ekkert að bera það fram, að kaupstaðamenn telji betur fram en bændurnir yfirleitt, en ég vil ekki slá því föstu, að bændurnir telji rangar fram. Svo kom nú þungamiðjan, þegar hæstv. landbrh. kom fram og fór að tala um, hvað þetta væri mikið vandamál um kartöfluframleiðsluna. Þá segir hann, að þeir hafi haft svo litlar tekjur og ekki getað haft peninga til stofnræktunar. Nú var það sannað skriflega frá þeim, að þeir höfðu lagt til stofnræktunar í kringum 600 þús. kr. þessi ár. Hann var að tala um þessi vandræði, og það er meira, sem kemur fram. Það upplýstist líka, að a.m.k. núna fjögur undanfarandi ár hafi verið meira til af útsæðiskartöflum, sem hefur verið stofnræktað, heldur en hefur gengið út. Núna undanfarin ár hefur alltaf verið meira til af þessum kartöflum, sem hafa verið ræktaðar í stofnræktun, útsæðiskartöflum, heldur en hafa verið notaðar, svo að það hlýtur eitthvað að vera annað, sem liggur við að leggja niður þessa stofnun ríkisins og afhenda stéttarfélaginu það eða verðlagsráði. Hæstv. landbrh. hefur sagt, að þetta væri erfitt mál. En allir, bæði verðlagsráð, Búnaðarfélagið og stéttarsamtökin, hafa verið sammála um þetta. En þegar farið er að athuga, eru þetta allt sömu mennirnir, sem koma með þessar till., og allt, sem við kemur þessu máli, er þannig, að það virðist ekkert vera, sem þeir sækjast eftir, annað en að fá þetta keypt. Ég fyrir mitt leyti er algerlega á móti því. Hæstv. ráðherra hefur líka skyldu gagnvart heildinni, þeim mönnum, sem trúa honum fyrir að gæta hagsmuna ríkisins. Þeir eru líka menn. Og ég er algerlega á móti því, að einhver maður, jafnvel þó að hann hafi löngun og vald til þess, láti fólk selja hópi manna eða einu stéttarfélagi hluti, sem honum sjálfum er trúað fyrir, og ég vona, að meiri hluti hv. þm. sé sammála mér í þessu og samþykki því till. mína um að vísa málinu frá.



Herra forseti. Mér þykir heldur miður, að hæstv. landbrh. skuli vera forfallaður og þar af leiðandi ekki geta verið við umr. um þetta áhugamál sitt. Ég hefði einnig gjarnan viljað sjá hæstv. fjmrh. hér og taka aðeins upp þráðinn frá því í gærkvöld, þegar við minntumst á þessa stofnun í útvarpsumræðunum. Þá kom það fram hjá hæstv. fjmrh., að hann kvaðst láta svo á, að það ætti alls ekki að leggja grænmetisstofnun ríkisins niður. Fullyrti hann í áheyrn alþjóðar, að ekkert slíkt stæði til. En svo kemur blað hæstv. fjmrh., Tíminn, í dag og segir skýrum orðum það, sem raunar allir vita og hæstv. fjmrh. manna bezt, að með frv. því, sem hér um ræðir, eigi að leggja grænmetisverzlun ríkisins niður og stofna aðra grænmetisverzlun á annarra vegum. Ég hélt, að það þyrfti ekki að deila um svo augljósan hlut, og veit, að hæstv. fjmrh. er þetta fullkunnugt, þó að hann teldi heppilegra að halda öðru fram í gærkvöld. Ég hefði einnig viljað ræða lítið eitt við sama hæstv. ráðh. um skilning hans á því, hvað sé opinbert fyrirtæki og hvað einkafyrirtæki. Hann virtist, í gærkvöld að minnsta kosti, rugla þessum hugtökum nokkuð mikið saman, en vonandi hefur hann nú leiðrétt sig í því efni. Ég ætla með nokkrum orðum að gera grein fyrir afstöðu okkar þjóðvarnarmanna til þessa frv. Málið hefur verið rætt allmikið, bæði á Alþ. í fyrra og eins nú á þessu þingi. Eftir þær umr. svo og með tilliti til allra þeirra fylgiskjala, sem fram hafa verið lögð í málinu, þótt kartöflubiblían fræga hafi að vísu ekki verið lögð fram enn þá, virðist mér, að málið liggi tiltölulega ljóst fyrir og þess vegna sé ekki ástæða til að lengja umr. úr hófi fram. Ég get samt ekki látið hjá líða að minnast á nokkur atriði málsins. Meginefni frv. er óumdeilanlega það, að grænmetisverzlun ríkisins verði lögð niður, en stofnuð verði í hennar stað grænmetisverzlun landbúnaðarins undir stjórn framleiðsluráðs landbúnaðarins. Mér skilst, að svo sé til ætlazt, að í höndum þessa nýja aðila eigi að vera ekki aðeins yfirstjórn allrar sölu á kartöflum, sem framleiddar eru hér á landi, svo og öðru grænmeti, en auk þess sala á öllum innfluttum kartöflum og allur innflutningur þeirra svo og sala á innfluttu grænmeti. Ýmislegt er þó næsta óljóst í frv., eins og þegar hefur verið bent mjög ljóslega á, einkum af forstjóra grænmetisverzlunar ríkisins í álitsgerð hans, sem prentuð er hér með áliti minni hl. hv. landbn. Sömuleiðis hefur hv. frsm. minni hl. n., hv. 6. þm. Reykv. (SG), bent á ýmis atriði, sem eru næsta óljós í frv. Svo er til dæmis um það, hver skuli vera hinn raunverulegi eigandi grænmetisverzlunar landbúnaðarins, sem ætlazt er til að fái keyptar eignir grænmetisverzlunar ríkisins með þeim kjörum, sem ríkisstjórnin ákveður. Sitthvað er það fleira, sem ekki liggur algerlega ljóst fyrir, hvernig skilja beri í þessu frv. Grænmetisverzlun ríkisins var stofnuð fyrir 20 árum. Framsóknarmenn stóðu að stofnun hennar, og þeir gerðu það í því skyni að gera umbætur á sölu og meðferð garðávaxta og annast hóflegan innflutning, svo sem þörf krefði hverju sinni. Áður hafði þetta verið skipulagslitið, og skipulagsleysið í þeim efnum hafði ekki gefizt vel. Hér var að því stefnt að tryggja hvort tveggja, hagsmuni framleiðenda og neytenda. Skipulagsleysið hafði, eins og ég áður sagði, valdið margvíslegum óþægindum fyrir báða þessa aðila. Afleiðingin varð of mikill innflutningur á kartöflum í góðum sprettuárum og of lítill innflutningur og þá kartöfluskortur, þegar illa spruttu kartöflur í landinu. Hvernig hefur nú þetta skipulag gefizt, sem hér hefur ríkt í þessum efnum nú um 20 ára skeið? Hefur það gefizt svo ákaflega illa, að sérstök ástæða sé til að gera þar á verulega breytingu? Ég efast ekki um það, að grænmetisverzlun ríkisins hefur sætt gagnrýni á þessum árum, eins og mörg opinber fyrirtæki. Það má segja, að slíkt sé algengt. Jafnvel þó að opinberum fyrirtækjum sé vel stjórnað, liggja þau jafnan undir opinberri gagnrýni, og við því er í sjálfu sér ekkert að segja. Ef hún er á rökum reist, þá er hún nauðsynleg. En ég held, að sú gagnrýni, sem einkum hefur komið fram á grænmetisverzlun ríkisins og starfshætti hennar, hafi verið langsamlega mest á fyrri árum hennar, en hún hafi minnkað og jafnvel að miklu leyti þorrið síðari árin, og það er nú viðurkennt af flestum, sem eitthvað þekkja til, að þessi ríkisstofnun er á margan hátt myndarlegt og vel rekið fyrirtæki. Um rekstrarkostnað hygg ég, að þessi stofnun sé mjög til fyrirmyndar. Það munu ekki starfa á skrifstofu þessa stóra fyrirtækis nema 5 menn, að forstjóra meðtöldum, en þetta er fyrirtæki, sem mun árlega velta 40–50 millj. kr. Er það ekki ýkja algengt, að svo vei sé á málum haldið að því er sjálfan reksturinn snertir. Vitnisburðir um gagnsemi þá, sem orðið hefur af störfum grænmetisverzlunar ríkisins, eru hér ýmsir prentaðir sem fylgiskjöl með nál. minni hl. hv. landbn. Og hver er vitnisburður hæstv. landbrh. sjálfs? Samkvæmt frásögn í dagblaðinu Tímanum frá 26. jan. hefur hæstv. ráðh. látið svo ummælt um þessa stofnun, sem hann vill nú láta leggja niður, með leyfi hæstv. forseta. Það, sem ég nú les, er endursögn á ræðu hæstv. landbrh., endursögn fréttamanns Tímans. Þar segir: „Hann (þ.e. hæstv. ráðh.) kvaðst ekki ætla að ræða um forsögu málsins eða störf grænmetisverzlunar ríkisins, það væri stofnun, sem frá upphafi hefði verið rekin mjög vei að sínum dómi og gert mikið gagn, og ekkert, sem hann segði hér um þetta mál, væri sagt til þess að viðra þeirri starfsemi á einn eða neinn hátt, síður en svo. Hún hefði á sínum tíma verið stofnsett að frumkvæði Framsfl. og fengið misjafnar víðtökur, en reynslan hefði sýnt, að þessi skipulagning var nauðsynleg, og engum hefði dottið í hug nú upp á síðkastið, að hún yrði afnumin.“ Þetta er frásögn dagblaðsins Tímans af kafla úr ræðu hæstv. landbrh. um þetta mál. Ég hlýddi á þessa ræðu og hygg, að hér sé í öllum atriðum rétt með farið kjarna þess, sem hæstv. ráðh. sagði um þetta efni. Í hinni sömu ræðu lagði hæstv. ráðh. áherzlu á það, að með þeirri lagabreytingu, sem hér um ræðir, væri verið að leggja á herðar Stéttarsambands bænda og framleiðsluráðs landbúnaðarins geysilega erfitt verkefni, og ráðh. kvaðst síður en svo öfunda þessa aðila af því að eiga að leysa það af hendi. Ég man ekki betur en að hann kæmist að orði eitthvað á þá leið, að reynt hefði verið að sporna við því, að framleiðsluráðið tæki á sig ábyrgð á rekstri slíkrar stofnunar. Mér skildist, að hæstv. ráðh. sjálfur hefði reynt að sporna við því, að þessir aðilar færu inn á þá braut, sem nú er fyrirhugað með þessu frv. En hann bætti því við, að þeir hefðu sótt málið fast og gert um það ítrekaðar samþykktir á fundum Stéttarsambands bænda. Þess vegna kvaðst ráðh. hafa talið sér það skylt að veita þessu máli liðsinni sitt til þess að verða við óskum bænda, þótt það kostaði þá fórn að leggja í rúst ríkisstofnun, sem Framsfl. hafði komið á fót á sínum tíma og ráðh. sjálfur viðurkennir að gert hefur stórmikið gagn og engum hefði fram að þessu dottið í hug að ætti að leggja niður. Ég skal á engan hátt draga úr því, að tillit sé tekið til óska og vilja bændastéttarinnar í þeim málum, sem hana varða miklu. En þrátt fyrir það að einhverjar samþykktir Stéttarsambands bænda séu til í þessu efni, þá dreg ég í efa, að hér sé um að ræða mjög almennan vilja bændastéttarinnar í heild. Það er líka hárrétt, sem bæði hv. 6. þm. Reykv. og sömuleiðis hv. 2. þm. Reykv. hafa glögglega bent á í þessum umr., að margir menn, sem eru í snertingu við bændastéttina og mega á vissan hátt teljast fulltrúar bænda, eru síður en svo fylgjandi því, að grænmetisverzlun ríkisins verði lögð niður. Þá er það mikilvægt atriði í þessu máli, að hér er ekki aðeins um að ræða fyrirkomulag á sölu og dreifingu íslenzkrar framleiðsluvöru, heldur er einnig um innflutning og sölu að ræða á kartöflum, sem keyptar eru frá öðrum löndum. Mismunandi mikið magn er flutt inn af kartöflum á ári hverju eftir því, hvernig sprettan er innanlands. Reynsla margra undanfarinna ára sýnir, að innflutningur er sjaldan minni en fjórðungur allrar neyzlunnar og hefur stundum komizt upp í helming allrar neyzlu. Og nú á að taka upp þá nýstárlegu aðferð að leggja niður vel rekið ríkisfyrirtæki, sem hefur haft það með höndum að selja kartöflur fyrir innlenda aðila og sjá um innflutning og sölu á kartöflum frá útlöndum, og fela þetta hvort tveggja einkaaðila, sem hlýtur fyrst og fremst að hafa hagsmuni kartöfluframleiðenda fyrir augum. Það getur ekki hjá því farið, að sá aðili, sem á að taka við, líti fyrst og fremst á málið frá sjónarmiði þeirra aðila. Hvað mundu menn nú segja, ef haldið væri áfram á þeirri braut á þann veg að afhenda einkaaðilum, sem framleiða t.d. helming einhverrar nauðsynlegrar vöru, einkaleyfi til alls innflutnings á sömu vörutegund og að þeir mættu haga sér í því efni algerlega eftir eigin geðþótta, flytja inn svo mikið eða svo lítið sem þeir sjálfir vilja? Mig minnir, að það væri hv. 6. þm. Reykv., sem benti á það alveg réttilega, hvort mönnum þætti t.d. viðeigandi að láta íslenzkar skóverksmiðjur fá einkarétt til þess að kaupa allan skófatnað frá útlöndum eða t.d. íslenzkar klæðaverksmiðjur fá einkarétt til þess að flytja inn vefnaðarvöru. Hæstv. landbrh. taldi að vísu í ræðu, sem hann hélt hér við umr., að þetta væri alls ekki sambærilegt, en ég get ekki séð, að neinn eðlismunur sé á þessu tvennu. Þeir menn, sem berjast fyrir framgangi þessa frv., leggja ríka áherzlu á, að bændastéttin standi einhuga um málið, og vitna þá eingöngu, að ég hygg, í samþykkt frá Stéttarsambandi bænda. Ég held þó, með allri virðingu fyrir því sambandi, að hér sé gert of mikið úr því, að það túlki í einu og öllu vilja bændastéttarinnar almennt. Samkvæmt fskj., sem birt er með nál. hv. minni hl. landbn., er allt annað upp á teningnum hjá ýmsum kaupfélagsstjórum og það kaupfélagsstjórum mjög stórra kaupfélaga, en kaupfélög landsins annast, eins og kunnugt er, meginhluta afurðasölunnar fyrir bændur, og kaupfélagsstjórarnir eru því þessum hlutum manna kunnugastir. Eitthvað mun hafa verið lesið úr þessu áliti hér áður, en ég get þó ekki stillt mig um, með leyfi hæstv. forseta, að benda á örfáar umsagnir: Jakob Frímannsson kaupfélagsstjóri á Akureyri segir: „Eftir nána athugun, viðtöl við ýmsa grænmetisframleiðendur og samráð við deildarstjóra vorn, sem hefur haft á hendi móttöku grænmetis og sölu, höfum vér ákveðið að svara fyrirspurn yðar þannig: Vér teljum, að hag framleiðenda grænmetis verði á engan betri hátt borgið en að þeir feli þeim samtökum sínum, sem þegar eru fyrir hendi, þ.e. kaupfélögunum og S.Í.S., að annast sölu á þessari framleiðsluvöru sinni.“ Enn fremur: „Fari svo, að grænmetisverzlun ríkisins verði lögð niður, virðist augljóst, að mikinn undirbúning þarf til nýrrar skipulagningar. Teljum vér því sjálfsagt, að varazt sé að leggja út í nokkrar grundvallarbreytingar á sölufyrirkomulaginu nema að mjög vel athuguðu máli.“ Skúli Jónasson á Svalbarðseyri segir: „Að fenginni reynslu kaupfélagsins í samskiptum við grænmetisverzlun ríkisins teljum við engar líkur til, að nýr aðili, er annist sölu og innkaup á þeim vörum, er grænmetisverzlun ríkisins hefur annazt, mundi leysa það hlutverk betur af hendi.“ Og Oddur Sigurbergsson kaupfélagsstjóri í Vík í Mýrdal segir: „Ekki tel ég miklar líkur til þess, að það yrði til hagsbóta fyrir framleiðendur og enn síður fyrir kaupfélagið, að þetta nýja skipulag verði tekið upp óbreytt. Verði sú vitleysa gerð að leggja grænmetisverzlun ríkisins niður, þá er það mitt álit, að ekki skipti svo miklu máli, hvort sú vitleysa er gerð nokkrum mánuðum fyrr eða síðar.“ Magnús Kristjánsson kaupfélagsstjóri á Hvolsvelli segir: „Vér lítum svo á, að grænmetisverzlun ríkisins hafi með starfi sinu allt frá stofnun unnið mikið og gott starf í þágu framleiðenda og neytenda. Afgreiðsla öll við stofnunina hefur verið traust og örugg og viðskipti Kaupfélags Rangæinga við hana hin beztu í hvívetna.“ Loks ætla ég að lesa það, sem Sveinn Guðmundsson kaupfélagsstjóri á Akranesi segir: „Ég get ekki séð, að það sé á neinn hátt hagkvæmt framleiðendum, að grænmetisverzlun ríkisins sé lögð niður og sölunefnd stofnsett í hennar stað. Ég hef aldrei heyrt neinn framleiðanda tala um slíkt.“ Þetta er úr álitsgerðum kaupfélagsstjóranna um málið. Eins og þessi tilvitnuðu ummæli bera greinilega með sér, er það mjög orðum aukið, að kartöfluframleiðendur almennt hafi slíkan brennandi áhuga á því, að grænmetisverzlun ríkisins verði lögð niður og þeirri skipulagsbreytingu komið á, sem frv. þetta stefnir að, eins og flm. vilja vera láta. Sumir þeir menn, sem hvað bezta aðstöðu hafa til þess að dæma um málið og verða raunar, eins og ég sagði fyrr, að teljast eins konar fulltrúar framleiðenda eða eru a.m.k. nákunnugir vilja margra þeirra og óskum, hafa mjög sterk orð um stefnu þessa frv. Segja jafnvel sumir, að hún sé vitleysa, og einn kaupfélagsstjóri við kaupfélag í héraði, þar sem framleitt er mikið af kartöflum, tekur það beinlínis fram, að hann hafi aldrei heyrt neinn framleiðanda impra á því, að hagkvæmt gæti verið að leggja grænmetisverzlun ríkisins niður og stofnsetja nýtt fyrirtæki í hennar stað. Samkvæmt ákvæðum 4. gr. þessa frv. skal landbrn. hafa einkarétt til að flytja inn kartöfiur og nýtt grænmeti. Ekki kemur beint fram í frv., hvort svo sé til ætlazt, að ráðuneytið verzli með þessar vörur, en telja má víst, að ætlunin sé, að ráðuneytið framselji hinni fyrirhuguðu grænmetisverzlun landbúnaðarins þessi réttindi. Í 2. gr. frv, er ákvæði þess efnis, að þrátt fyrir einkarétt sinn til innflutnings kartaflna megi rn. þó ekki flytja þær inn, fyrr en það hefur leitað samþykkis framleiðsluráðs. Það er ekki sagt með berum orðum, en liggur þó nærri að skilja þetta ákvæði svo, að ráðuneytinu sé alls ekki heimilt að flytja inn kartöflur, hve mikla þörf sem það teldi á því, fyrr en framleiðsluráð landbúnaðarins hefði samþykkt innflutninginn. Sé þessi skilningur réttur, virðist mér eiga að leiða í lög, að enda þótt innflutningseinkarétturinn sé að nafninu til í höndum rn., eigi hann raunverulega að vera í höndum framleiðsluráðs. Hér er vissulega nokkuð langt gengið, að fela þeim aðila, sem eingöngu hlýtur að telja sig umboðsmann framleiðenda, meira vald en sjálfu rn. yfir því, hvort lífsnauðsynleg fæða eins og kartöflur er flutt til landsins, eftir því sem þörf er á, eða ekki. Mér dettur ekki í hug að fara að væna framleiðsluráðið um það að óreyndu, að það muni beita þessum miklu réttindum gálauslega á þann hátt, að það valdi kartöfluskorti í landinu, og reyna á þann algerlega óviðurkvæmilega hátt að halda íslenzkum kartöflum í sem allra hæstu verði í skjóli vöruskorts. En á þessum miklu kröfutímum, þar sem stéttir og hagsmunahópar líta oft heldur einsýnum augum á eigin hag, stundum jafnvel aðeins ímyndaða stundarhagsmuni, þá er það vissulega nokkuð mikil bjartsýni að fela framleiðendum ákveðinnar vörutegundar að annast ekki aðeins eigin hag, heldur einnig hag neytenda. Ég tel hiklaust, að líkurnar séu a.m.k. meiri á því, að gætt sé hagsmuna beggja, bæði framleiðenda og neytenda, ef innflutningur og sala vörunnar er í höndum ríkisfyrirtækis, ekki sízt þegar um er að ræða ríkisstofnun, sem fyllilega hefur sannað tilverurétt sinn með 20 ára starfi og er að dómi kunnugra vel rekin stofnun. Ég er satt að segja töluvert hissa á því, að hæstv. landbrh. skuli sækja það svo fast sem raun ber vitni að leggja grænmetisverzlun ríkisins að velli, þessa ríkisstofnun, sem byggð var upp af Framsfl. og hefur að allra sanngjarnra manna dómi, þ. á m. hæstv. ráðh. sjálfs, leyst af hendi gott starf og unnið þjóðfélaginu gagn. Ég hefði í sjálfu sér ekkert verið hissa á því, þótt einhverjir þingmenn eða ráðherrar Sjálfstfl. hefðu komið fram með frv. um að leggja þessa stofnun niður. Það hefði ég talið í raun og veru eðlilegt og búizt við því, að það kæmi fram. En ég er hissa á þeim ágætu framsóknarmönnum, sem virðast nú vinna að því með oddi og egg að leggja niður þessa ríkisstofnun. Þeir hafa tekið það heldur óstinnt upp, þegar sjálfstæðismenn hafa sótt að skipaútgerð ríkisins, og ég lái þeim það engan veginn. En það er þeim mun einkennilegra, þegar framsóknarmenn sjálfir leggja nú allt kapp á að koma á kné eigin afkvæmi, einu af þeim ekki allt of mörgu afkvæmum flokksins, sem telja verður að hafi dafnað vel og orðið foreldri sínu heldur til sóma heldur en hitt. Það kapp er mér satt að segja nokkurt undrunarefni. Ég fæ ekki betur séð en hér sé á ferðinni enn ein sönnun þess, að langvarandi og heldur giftu- og gleðisnauð sambúð Framsóknar við Sjálfstfl. hafi reynzt Framsfl. næsta óhollur skóli. Eins og að líkum lætur af því, sem ég hef nú sagt, mun ég greiða atkv. gegn þessu frv., en með hinni rökstuddu dagskrá hv. 6. þm. Reykvíkinga.



Herra forseti. Ég hafði gert mér vonir um, að þetta mál yrði látið hvíla sig hér í hv. þingdeild, meðan hv. frsm. landbn., þm. Dal., væri erlendis, og hafði beinlínis gilda ástæðu til þess að ætla, að þau vinnubrögð yrðu viðhöfð. En það virðist nú vera eitthvað annað, því að daginn eftir að hann fór úr landi var málið tekið á dagskrá, og hv. 6. þm. Reykv. (SG) flutti mjög prúðmannlega framsöguræðu um málið og gerði grein fyrir þeirri afstöðu sinni, að hann væri andvígur þessu máli, andvígur því sökum þess, að í því væri ekki gætt hagsmuna neytendanna á þann veg, er hann teldi æskilegt. Ég taldi, að það væri á engan hátt hægt að sakfella hann fyrir slíka afstöðu. En þrátt fyrir það gerðist sá atburður, sem mér verður nokkuð lengi í minni, að hæstv. landbrh., Steingrímur Steinþórsson, fór í ræðustólinn á ettir og viðhafði mjög stór og að sumu leyti óþingleg orð um hv. 6. þm. Reykv. og málfærslu hans í sambandi við þetta mál. Ég man, að ég ritaði hér niður hjá mér þá úr ræðu ráðh. um moldviðri. Hann kallar sem sé, að hv. 6. þm. Reykv. hefði verið að þyrla upp moldviðri um þetta mál og rangfærslum og hefði það komið úr hörðustu átt, þar sem hér væri um mjög sjálfsagt mál að ræða frá hans sjónarmiði. Hv. 6. þm. Reykv. hafði leyft sér að lesa upp kafla úr nokkrum umsögnum mætra manna um frv., þ. á m. umsögn Jakobs Frímannssonar kaupfélagsstjóra á Akureyri, og þetta var eitt af því, sem hæstv. landbrh. vitti. Hann spurði: Mundi hv. þm. lesa það upp, ef fyrir lægi umsögn um eitthvert mál Alþýðusambandsins frá t.d. Garðari Jónssyni form. Sjómannafélags Reykjavíkur? - Ég er alveg viss um, að hv. þm. mundi einmitt hafa gert slíkt hið sama, ef einhver mál Alþýðusambandsins hefðu legið fyrir og umsagnir ýmissa forustumanna verkalýðsfélaga hefðu verið sem fylgiskjal. Þá hefði hann vitanlega til stuðnings sinni afstöðu vitnað í slík ummæli. Var því ekkert eðlilegra en hv. þm. gerði þetta. Ég hef ástæðu til þess að gera þetta mál dálítið að umræðuefni, sökum þess að þegar þetta mál skaut fyrst upp kollinum, bar það að nefnd, sem ég þá átti sæti í, en það var landbn. í fyrravetur. Við vorum í landbn. þá beðnir að gerast flm. frv. fyrir ráðuneytið, og við urðum við þeirri ósk, eins og nefndir gera að jafnaði, og tókum síðan að kynna okkur málið. Þá kom fljótt í ljós, að okkur ýmsum nefndarmönnum fannst frv. hvorki vel samið né þess eðlis að efni, að álitlegt væri að fylgja því í heild. Það var þá upplýst eins og nú, að Stéttarsamband bænda hefði hreyft þessu máli á sínum þingum að undanförnu og gert um það samþykktir að fá efni þess lögfest. Síðan var enn fremur upplýst, að ungur menntamaður hefði verið fenginn til þess að semja frv., nýkominn úr mikilli reisu á kostnað þess opinbera, og í því sambandi var fengin hjá ráðuneytinu mikil bók, sem m.a. hafði að geyma drögin að þessu frv. Ég heyrði hv. 8. þm. Reykv. kalla þessa merku bók „Kartöflubiblíuna“ hérna áðan, og það er sennilega ágætt heiti á doðrantinum. Þegar var farið að lesa hér í fyrra í þinginu kafla úr þessari bók, hló þingheimur svo hjartanlega, að ég hef aldrei heyrt þm. skemmta sér eins vel, svo að eiginlega hefði maður átt að útvega sér „Kartöflubiblíuna“ aftur og lesa skemmtilestur fyrir þm., einkanlega hefði það verið vel til fallið, ef hér hefðu verið betur setnir þingbekkirnir en þeir eru nú. Það má vel vera, að það gefist tækifæri til þess að koma með hana síðar, t.d. við næstu umr., og finnst mér það vel ómaksins vert eftir undirtektunum, sem lestur úr þeirri góðu bók fékk í fyrra. Ég get af störfum n. í fyrra sagt það, að ég kann þá ekki satt orð að segja, ef það er ekki frétt, að málið fékk ákaflega daufar undirtektir í landbn., þegar nm. höfðu athugað það. Ég gat ekki betur heyrt en hv. þm. Dal., form. n., tæki á þessu máli með fullu ógeði. Það var einn maður í n., hv. 2. þm. Skagf., sem virtist vera ákveðinn fylgismaður málsins. En þriðji bændafulltrúinn í n., hv. þm. A-Húnv. (JPálm), vildi á allan hátt tefja málið, af því að hann áleit þetta ekki vera gott mál, sízt af öllu nauðsynjamál fyrir bændastéttina. Framhaldið af þessu var svo það, að málið fór út úr n. í deildina og var hér rætt allrækilega. Það var sýnt, að Framsfl. vildi þá eins og nú leggja nokkurt kapp á framgang málsins, og hluti af Sjálfstfl. virtist vera áhugasamur um þetta líka, en nokkur hluti sjálfstæðismanna og þ. á m. fulltrúi bændanna, hv. þm. A-Húnv., taldi málið ekki vera neitt nytjamál fyrir bændastéttina. Og málið fór þannig, að það veslaðist hér upp í deildinni eftir alllangar umr., og menn héldu, að það mundi aldrei skjóta upp kolli síðar. En nú er það komið aftur og byrjað á sinni göngu á ný, búið að fara aftur í gegnum landbn. Nd. En nú hefur því vegnað það verr en í fyrrahaust, að nú fékkst einn nm. ekki, af því að hann hafði kynnzt því í fyrra, til þess að taka að sér flutning þess. Um afstöðu hinna mannanna er það eitt vitað, að þeir skrifa undir nál., form. n., hv. þm. Dal., hv. 2. þm. Skagf. og hv. þm. N-Þ. En nafn hv. þm. A-Húnv. sést hvergi. Það er alveg ótrúlegt, að hans nafn væri ekki þarna, ef honum væri mikið í mun, að þetta mál fengi skjóta og góða afgreiðslu. Og ég veit alveg fyrir víst, að hann mundi ekki láta nafn sitt vanta undir nál., ef hann teldi þetta vera mikið þurftarmál bændastéttarinnar. Þegar frv hefur verið endursamið, sé ég í lokagrein þess, að menn hafa gert sér vonir um, að það sigldi svo hratt í gegnum þingið, að lög þessi gætu öðlazt gildi 1. jan. 1956. Nú er sá tími liðinn, og það er hér til 2. umr. í byrjun febrúar, og það ber öllum saman um, að þetta mál sé þess eðlis, að það sé ekki hægt að framkvæma stórkostlega skipulagsbreytingu, eins og hér er ætlazt til, nema með mjög löngum fyrirvara. Það er alveg auðséð mál, að ný stofnun, sem ætti að risa af rústum grænmetisverzlunar ríkisins, þyrfti áreiðanlega nokkra mánuði til þess að komast á laggir og hefja sín störf. Það var í fyrra einmitt talin ástæða til þess að hætta við að knýja málið fram, af því að þá var orðið það áliðið vetrar, að hin nýja stofnun mundi ekki vera komin á laggirnar að fullu og tekin til starfa svo snemma vors sem þarf mjög á starfi þessarar stofnunar að halda. Ég gæti trúað, þar sem málinu hefur seinkað svo enn, að það sé full ástæða til þess að lofa því nú að hvíla sig þetta árið og reyna heldur í þriðja sinn að hausti, alveg í þingbyrjun þá, og reyna þá að koma því það fljótt í gegnum þingið, að það gæti tekið gildi á haustmánuðunum. Það er alveg auðséð, að það veitir ekki af að hafa allan tímann fyrir sér, a.m.k. alveg frá áramótum, til þess að stofnunin sé komin í fullan gang fyrir vordaga. Af þessu, sem ég nú hef sagt, er það ljóst, að hv. landbn. er nú eins og í fyrra ósammála um málið. Þá voru tveir af fimm nm. andvígir því og skiluðu sérstöku nál. um það, nú eru heimturnar þannig, að einn hefur neitað að taka þátt í flutningi þess, en þrír virðast hafa undirgengizt það fyrir sína ríkisstj., en einn af stjórnarfylgismönnunum týnist, þegar kemur til nái., og vill hvergi láta nafns síns getið í sambandi við þetta mál. Þætti mér þó ekki ólíklegt, að hann ætti eftir í umr. að segja til sín um það, að hann teldi þetta ekki vera eitt af þrifamálum landbúnaðarins, því að það var hann fyllilega búinn að láta í ljós með afstöðu sinni í landbn. í fyrra, þegar hann starfaði þar ásamt mér. Ágreiningur er því um málið strax í landbn. Ég hef það fyrir satt, að það sé líka mjög mikill ágreiningur um þetta mál í þingflokki framsóknarmanna. En hitt má vel vera, að það sé nú búið að kveða þann ágreining niður með meirihlutasamþykkt í þingflokknum og að það sé þannig orðið flokksmál og að hendurnar komi þannig allar á loft, ef þetta mál fer til umr. Í Alþfl. er þetta ekki flokksmál, en við höfðum alveg frjálsar hendur um það í fyrra og fullt flokkssamráð að taka afstöðu móti þessu máli í fyrra, hvað sem nú er orðið. Og kynnu þá einhverjar aðgerðir að hafa komið til frá öðrum aðila, utan flokks, ef breyting hefur orðið á því síðan. Má vera, að hv. þm. N-Þ. þykist vita eitthvað um tilraunir í þá átt. [Frh.]