Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Ég skrifa undir nál. með fyrirvara og þykir hlýða að greina frá því, hvers vegna ég skrifa undir með fyrirvara. Það stafar ekki af andstöðu við málið sem slíkt, heldur felli ég mig ekki við þau vinnubrögð sem höfð eru í sambandi við það í hv. iðnn. Ég sagði áðan, þegar við töluðum um hitaveitu á Suðurnesjum, að ég teldi að nefndum Alþingis bæri að fylgja þeirri reglu yfirleitt að fara gaumgæfilega yfir þau mál, sem fyrir nefndirnar eru lögð, og afla sér nægilegrar vitneskju, taka til þess nægan tíma án þess þó að halda uppi nokkrum óeðlilegum töfum á slíkum málum. Ég sagðist telja að fyrirgreiðsla eins og sú, sem við veittum í sambandi við hitaveitu á Suðurnesjum, hlyti að vera undantekning, við gætum ekki gert það nema þegar sérstaklega stæði á og við vissum að mikið ylti á að mál fengju skjótan framgang. Því er ekki þannig varið um það mál, sem hér liggur fyrir, frv. til l. um virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal. Það er ekki um það að ræða að teknar verði ákvarðanir um neinar framkvæmdir á næstunni, því að þetta mál er hreinlega á undirbúningsstigi, á rannsóknarstigi. Það sem þar hefir verið gert, er að ungur verkfræðingur hefur samið prófritgerð um þessa virkjun og er það vafalaust vel umnið verk, en það er eftir að vinna m.a. að því að teikna kort af þessu svæði. Það liggja fyrir ljósmyndir, en það er verið að teikna þessi kort úti í Svíþjóð og þau munu ekki verða tilbúin fyrr en í jan.–febr. Ýmsar aðrar kannanir þarf að gera. Hæstv. iðnrh. skýrði frá því við 1. umr. málsins að hann hefði falið tilteknu fyrirtæki hér í bæ að hanna þessa virkjun, þannig að allur þessi undirbúningur er í fullum gangi og það þarf ekki neitt frv. til l. um virkjun Bessastaðaár til þess að flýta þessum undirbúningi. Ég sé því enga ástæðu til annars en við fengjum þá vitneskju í iðnn. sem við óskuðum eftir að fá. Raunar er eina ástæðan til þess að formaður iðnn. vildi endilega afgreiða málið nú fyrir jól að það væri ósk frá hæstv. iðnrh. Það var ekki gefin nein önnur skýring á þessum vinnubrögðum en sú, að þetta væri ósk hæstv. iðnrh., engin málefnaleg skýring, enginn rökstuðningur fyrir því að þetta væri nauðsynlegt að einu eða öðru leyti, að þetta mætti ekki einu sinni athuga eftir jólaleyfi og síðan afgr. á sinn hátt eins og önnur mál. Nei, það lá fyrir ósk frá hæstv. iðnrh. og þess vegna þurfti að afgreiða málið án þess að svarað hefði verið ýmsum spurningum um það. Ég er algerlega á móti vinnubrögðum af þessu tagi. Ég tel að Alþ. megi ekki líta á sig sem afgreiðslustofnun fyrir ríkisstj. Það er vissulega nauðsynlegt að það sé höfð sem best samvinna milli ríkisstj. hverju sinni og nefnda, en n. mega ekki líta á sig sem afgreiðslustofnun fyrir ríkisstj. þannig að ef einhver ráðh. segir: Nú verðið þið að hætta í miðjum klíðum við það verk sem þið hafið verið að vinna, vegna þess að ég vil fá málið fram á þingi, þá sé það gert. Þetta þykir mér vera algerlega fráleitt. Ég sem sagt skrifaði undir með fyrirvara af þessari ástæðu, að mér finnst við ekki hafa fengið nægilega vitneskju í iðnn. í sambandi við þetta mál. Ég t.d. óskaði eftir því að fá vitneskju um hvernig áformin um þessa virkjun tengdust við ákvörðunina um virkjun Kröflu. Eins og menn muna var ákveðið að tengja Kröfluvirkjun við Austfjarðasvæðið, og eins og kom fram í dag í mjög ánægjulegri skýrslu frá hæstv. iðnrh. er ástæða til að vera með mikla bjartsýni um það hversu vel gangi að virkja við Kröflu. Hæstv. ráðh. taldi allar líkur á því að virkjunin gæti tekið til fullra starfa á árinu 1977 og það væru vonir til þess að hún gæti hafið framleiðslu fyrr. Það er þannig alveg augljóst mál að raforka frá Kröflu er skjótvirkasta leiðin til þess að tryggja Austfjörðum raforku á því vandræðaskeiði sem fram undan er. Það hlýtur því að verða tengt þarna saman, enda svaraði hæstv. iðnrh., þegar ég spurði hann um það, að það væri engin breyting á þeim áformum að tengja Kröfluvirkjun við Austfirði. En þá óskaði ég eftir því í n. að fá vitneskju um samhengið á milli þessara framkvæmda, þ.e.a.s. hvenær talið væri æskilegt að Bessastaðaárvirkjun tæki til starfa, miðað við það að Austfirðir ættu kost á raforku frá Kröfluvirkjun, og hver væri orkuspáin fyrir þetta svæði, hver ætti þá að vera virkjunarröðin o.s.frv. Um þetta gat ég enga vitneskju fengið. Svo er sitthvað fleira, sem er mjög óljóst í þessu sambandi. T.d. segir svo í svari frá Jakob Björnssyni orkumálastjóra við fsp. frá n., með leyfi hæstv. forseta: „Virkjunin getur vel fallið inn í heildaráætlun um virkjunarframkvæmdir í Fljótsdal. Til þess er nauðsynlegt að hafa virkjunina neðanjarðar og 1–2 km inni í fjallinu. Ekki er ljóst hvort af þessu hljótist aukakostnaður, þótt vel megi það vera, en aðallega krefst þetta tíma til þess að gera jarðgöng að stöðvarhúsi, en það er nánast viðbótarvirkjunartími um a.m.k. eitt ár. Með gerð tilraunajarðganga, sem byrjað væri á strax á næsta ári, mætti draga úr þeirri seinkun sem af þessu verður.“ Þannig virðist það vera óljóst, hvaða virkjunartilhögun þarna verður um að ræða, og til þess að fá úr því skorið þarf að gera þarna tilraunagöng, kostnaðarsama framkvæmd, en getur verið æskileg, ef hún skilaði jákvæðum árangri, sem ekki er vitað um. Enn fremur segir svo í þessu áliti: „Tilraunagöng verða gerð eins grönn og ódýr og frekast er unnt og látin vera á þeim stað sem aðkeyrslugöng að stöðvarhúsi verða. Við uppbyggingu Bessastaðavirkjunar verða þau svo útvíkkuð í þá stærð, sem þarf fyrir aðkeyrslugöng, og jafnvel með frárennsli Bessastaðaárvirkjunar í kjallara ganganna. Tilraunagöngin eru jarðfræðirannsókn, sem öðruvísi framkvæmd er mjög dýr og tímafrek og styttir ekki byggingartíma Bessastaðaárvirkjunar. Tilraunagöng eru að sjálfsögðu líka mjög kostnaðarsöm framkvæmd, en kostir þeirra eru að þau falla inn í endanleg mannvirki með tilvist aðkeyrsluganga að stöðvarhúsi neðanjarðar og mundu aftur flýta gerð stórvirkjunar sem byggingartíma aðkeyrsluganganna nemur“ Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. í þessu sambandi hvort á fjárl. næsta árs, þar sem orkuþátturinn hefur ekki verið afareiddur enn þá, verði gert ráð fyrir fjárveitingu til þess að gera þessi tilraunagöng. Mér sýnist þurfa mörg ákvörðunaratriði í þessu sambandi, en ekki lagasetningu með heimild til virkjunar. Í annan stað segir svo í áliti orkumálastjóra: „Í lögum um Kröfluvirkjun er gert ráð fyrir að hún verði tengd aðalorkuflutningskerfi Austurlands. Það er ljóst, að Kröflu getur verið mun fyrr lokið en bjartsýnustu áætlanir um Bessastaðaárvirkjun gera ráð fyrir. Það er því beinlínis hægt að gera ráð fyrir að Bessastaðaárvirkjun verði í tengingu við Kröflu og Norðurland þegar hún tekur til starfa. Kröfluvirkjun er í eðli sínu grunnaflsvirkjun. Þessar virkjanir geta því unnið mjög vel gaman, þar sem önnur er grunnaflsstöð, en hin toppstöð. í þessu sambandi er rétt að athuga hver stærð Bessastaðaárvirkjunar á að verða. Nauðsynlegt er að hafa hana mun stærri en ella með samrekstur í huga og einnig að hún verði þá eðlilegri hluti stórvirkjunar á staðnum. Er því eðlilegt að láta ákvörðun um stærð véla í Bessastaðaárvirkjun standa opna, þar til frekari athuganir hafa verið gerðar. Raforkumarkaður austanlands verður með mjög sterka árssveiflu vegna rafhitunar. Er því æskilegt að tengja Austurland öðru svæði með minni árssveiflu í raforkunotkun, sem mun væntanlega verða til betri nýtingar orkuvinnslutækja beggja kerfa. Loks má geta þess, að Krafla mun hafa heldur meiri afkastagetu á vetrum en sumrum, sem gerir hana mjög heppilega til tengingar inn á rafhitunarsvæði. Það má því hiklaust svara því játandi, að tenging Bessastaðaárvirkjunar og Kröfluvirkjunar geti komið að góðum notum.“ Þarna kemur fram hjá orkumálastjóra, að það sé ekki tímabært að taka ákvörðun um stærð þessarar virkjunar, það þurfi frekari athuganir, könnun, áður en hægt sé að taka slíka ákvörðun. Mér finnst satt að segja vera farið dálítið aftan að hlutunum að ætla að leggja áherslu á lagasetningu fyrir jól, eins og talað er um, þegar vitað er að fram undan er fyrst og fremst mikið rannsóknarstarf, könnunarstarf. Mér finnst að með þessu móti sé verið að gefa austfirðingum í skyn að þarna sé einhver lausn á þeirra bráða raforkuvanda. Auðvitað vitum við allir, að svo er ekki. Hér er um að ræða áform, sem ekki geta orðið að veruleika fyrr en eftir æðimörg ár, 4–5 ár, að því er virðist. Eins og frsm. iðnn. vék að barst einnig bréf frá Náttúruverndarráði og þar kom fram að ráðið skorti vitneskju til þess að geta tekið afstöðu til málsins og að virkjun Bessastaðaár hefði ekki verið rædd á fundum Náttúruverndarráðs, en næstu fundir þess yrðu eftir miðjan jan. Hins vegar var sent afrit af fundargerð frá n. þeirri sem sett var á laggirnar í tíð fyrrv. ríkisstj., samstarfsnefnd Náttúruverndarráðs og iðnrn., og þar hafði verið fjallað nokkuð um þessi áform, virkjun Bessastaðaár. Og þar er svo komist að orði m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Orkumálastjóri upplýsti að nákvæmari gagna væri þörf til að endanlega væri hægt að segja fyrir um virkjunartilhögun, ekki síst korta vegna miðlunarlóna, en þeirra mætti vænta á fyrsta ársfjórðungi 1975 og e.t.v. í byrjun febr. Að því er varðar umhverfismál kom þarna fram um gróðurlendi, að ljóst er að nokkurt gróðurlendi fer undir vatn í miðlunarlónum. Í okt. s.l. var að frumkvæði Sambanda sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi haldinn fundur með hreppsnefnd Fljótsdalshrepps um Bessastaðaárvirkjun og var Haukur Tómasson þar viðstaddur. Fundurinn var til kynningar og engin samþykkt var þar gerð, en æskilegt talið að fá sérfræðilegt mat um áhrif á gróðurlendi. Samstarfsnefndin mun óska eftir því við Ingva Þorsteinsson magister að gerð verði gróðurkort af svæðinu sem vatnsmiðlanir taka til. og mun Jakob Björnsson koma þeirri beiðni á framfæri. Talið er að ríkið sé eignaraðili umrædds landssvæðis þ.e.a.s. jarðanna Skriðuklausturs og Valþjófsstaðar .“ Sitthvað fleira kom fram á þessum nefndarfundi, sem enn er óljóst, og segir að lokum: „Fulltrúar Náttúruverndarráðs munu kynna sér fram komin gögn og gera grein fyrir málinu í Náttúruverndarráði, og frekari málsgögn varðandi hönnun virkjunarinnar verða lögð fram af fulltrúum iðnrn. er þau liggja fyrir.“ Þarna sem sé er um það sama að ræða, það skortir enn þá þá vitneskju sem þarf til þess að hægt sé að ákveða framkvæmdir. Þess vegna get ég ekki séð hvað þessi undarlegi eftirrekstur nú á annatímum fyrir jól hefur að þýða, annað en það að hægt sé kannske að segja frá því í blöðum að menn séu að leysa orkuvandamál Austfirðinga með þessu móti, sem því miður er ekki raunin. Þrátt fyrir það mun ég ekki leggjast gegn þessu frv., heldur greiða því atkv. Ég hef í sjálfu sér ekkert við það að athuga að hæstv. iðnrh. hafi þessa heimild. En ég er hræddur um að hann kunni að þurfa að koma til Alþ. aftur með ýmis atriði í þessu sambandi, vegna þess að þarna er verið að taka ákvarðanir áður en nægileg vitneskja er tiltæk, og ég víl treysta því að hæstv. ráðh. hafi þá þann hátt á að hann leiti til Alþ. á nýjan leik þegar betur er vitað um forsendur þessarar væntanlegu virkjunar. Ég flyt á þskj. 166 litla brtt. við frv. eins og það liggur fyrir frá hæstv. ríkisstj. Í 4. gr. frv. segir svo: „Óski sveitarfélög á Austurlandi að gerast eignaraðili að virkjun Bessastaðaár og öðrum orkuverum á orkuveitusvæðinu er ráðh. heimilt að gera samninga þar um fyrir hönd virkjunaraðilans“ - sem er Rafmagnsveitur ríkisins. Ég legg til, að þessi gr. orðist svo: „ Ríkisstj. er heimilt að fela væntanlegri Austurlandsvirkjun, sem yrði sameignarfélag ríkis og sveitarfélaga á Austurlandi, að reisa og reka vatnsaflsvirkjunina í Bessastaðaá.“ Þetta er alveg sama orðalag og alþm. urðu sammála um í sambandi við Kröfluvirkjun. Þar var ríkisstj. heimilað að fela væntanlegri Norðurlandsvirkjun að reka og reisa gufuaflsvirkjun við Kröflu, og þetta byggist á því að undanfarin ár hefur mikið verið að því unnið í samráði við sveitarstjórnarmenn að gera áætlun um hvernig hægt væri að koma upp orkuöflunarfyrirtækjum í hinum ýmsu landshlutum. Á sumum stöðum er þetta starf langt komið og ég tel að hér væri um mikið nauðsynjamál að ræða. Ég held að það mundi styrkja landshlutana ákaflega mikið, fá hjá þeim eðlilegan samhug um myndarlegt átak á þessu sviði í staðinn fyrir smærri sjónarmið, sem oft hafa þar verið uppi, og þetta mundi einnig gefa landshlutunum möguleika á að koma á framfæri óskum sínum á miklu greiðari hátt en verið hefur, þannig að það þyrfti ekki að koma til þeirra vandkvæða sem við þekkjum um mjög langt árabil. En ég tel að þetta verði að gerast kerfisbundið og að hér á Alþ. þurfi að setja löggjöf um starfsemi slíkra landshlutavirkjana. Ég vil t.d. vara mjög við því, ef sá háttur yrði upp tekinn eða væri hugsanlegur, sem ég veit ekkert um, að einhverju tilteknu sveitarfélagi á Austfjörðum væri leyft að gerast aðili að hugsanlegri Bassastaðaárvirkjun, en önnur sveitarfélög kynnu ekki að hafa áhuga á því. Við þekkjum slíkt fyrirkomulag. Það er t.d. ákaflega annarlegt að mínu mati að aðeins Reykjavik ein skuli eiga aðild eð Landsvirkjun af sveitarfélögunum hér á Suðvesturlandi. Ég er þeirrar skoðunar að þessi sveitarfélög ættu öll að eiga aðild að Landsvirkjun og það mundi þar leysa margan vanda. Á sama hátt held ég að það hafi verið mikil mistök á sínum tíma þegar aðeins Akureyri varð aðili að Laxárvirkjun ásamt ríkinu. Ég held að þau skipulagslegu mistök hafi verið ein meginástæða þess hvernig mál þróuðust þar nyðra með afleiðingum sem allir þekkja, þannig að við skulum gera okkur ljóst að þessi skipulagsmál eru ekkert hégómamál og að við getum verið að taka ákvarðanir um þróun langt fram í tímann þegar við tökum skynsamlegar ákvarðanir um þau efni. Ég tel sem sé eðlilegt, ef heimildin til ríkisstj. á að koma á annarri skipulagningu á orkuframleiðslu á Austfjörðum en verið hefur, að hún yrði orðuð á sömu lund og Alþ. varð sammála um að gera í sambandi við Kröfluvirkjun og að slík heimild muni ýta undir áhuga og frumkvæði heimamanna um að stuðla að slíkri þróun.



Virðulegi forseti. Ég hafði satt að segja ekki búið mig undir að ræða þetta mál sérstaklega nú. Ég var alvarlega tepptur undir lóð. Ég var að vinna að málefni sem mér hafði skilist að væri miklu brýnni að afgreitt yrði á hinu háa Alþ. nú í jólaönnunum heldur en þetta. Ég hafði satt að segja ekki hugmynd um það að á þetta mál væri knúið með þeim hætti sem nú virðist hafa komið fram. Þegar ég varð var við það og sá að á dagskrá dagsins var þetta mál, þá óskaði ég eftir því við hæstv. forseta að það yrði ekki tekið fyrir, af því að svona stóð á fyrir mér. En ég varð síðan var við að það var öðru nær að það væri fyrirsvarsmönnum geðfellt og á það mjög knáið, að þetta yrði tekið fyrir í þá veru að það yrði þá afgreitt fyrir jól. Meðan ekki koma fram röksemdir fyrir því að þessu máli liggi svo mjög á, fer ég eindregið fram á að þetta verði ekki afgreitt nú á þessum miklu annadögum, til þess að það gefist frekar kostur á að athuga málið. Það hefur komið fram hér að fjölmargar upplýsingar skortir, málið er allt á rannsóknastigi. Það kom fram hjá hv. 1. þm. Sunnl., frsm. n., að málið er vitanlega ekki á framkvæmdastigi, og að það sé nauðsyn fyrir ríkisstj. að fá þessa heimild nú, þannig að það mundi í einhverju liðka fyrir framhaldi málsins, fyrir því eru engin rök. Þvert á móti liggur það fyrir að hér á hinu háa Alþ. hafa menn einróma tekið undir þetta mál og lýst yfir fylgi sínu við það. Þess vegna getur framkvæmdavaldið haldið beinlínis áfram að vinna að rannsóknum og undirbúningi alls málsins, og þótt þetta frv. yrði ekki afgreitt fyrr en að jólahléi loknu mundi það í engu þurfa að tefja framgang málsins. Þvert á móti er fullkomlega eðlilegt að það verði ekki afgreitt nú, meðan svo margir þættir eru óljósir hvað allt málið varðar. Það, sem veldur því sérstaklega að ég hef þessar óskir fram að færa, er það að ég hef í undirbúningi að endurflytja till. sem ég flutti hér í fyrra um að lokið verði rannsóknum á fyrsta áfanga Austurlandsvirkjunar, þ.e. Fljótsdalsvirkjunar. Þetta mál snertir það beint, vegna þess að ég er ekki sannfærður um að þetta mál, ákvörðum um þessa framkvæmd eigi rétt á sér nema beinlínis verði talið, að hún sé líður í væntanlegri stórvirkjun. Og það kemur hér einmitt fram, að varðandi það atriði er tekið mjög lausum tökum. Til þess að þetta geti haft þýðingu hvað snertir stærri virkjunarmöguleika þarf alveg án vafa að gera boranir í fjallið, en ekki að fara þá leið, sem líka er fitjað upp á hér, að vatnið verði leitt í pípum að stöðvarhúsi; heldur kom fram í bréfi, sem var lesið upp hér áðan, frá forustumönnum raforkumála að fjölmarga aðra þætti þarf vitanlega að rannsaka, og það er fjarri öllu lagi að þessu máli geti legið svo á sem ég nú allt í einu verð var við að eigi að knýja fram með þessum skjóta hætti. Ég hefði talið eðlilegt, af því að ég tel mér málið viðkomandi, að það hefði verið á það minnst áður, ef það væri slík knýjandi nauðsyn á að það næði fram að ganga eins og nú virðist vera. Meðan öll rök eru alveg á hinn bóginn, að þessu liggi ekki á, þá fer ég eindregið fram á að þessari umr. verði frestað. Það er, eins og fram hefur komið, fjölmargt sem ber að athuga. Fram hefur komið að fullum fetum er unnið að þeim rannsóknum sem fram verður komið á þessum árstíma. Í ótal greinum er leitað eftir nýjum upplýsingum um það, sem beinlínis snertir framkvæmdina, og augljóst mál að þótt heimild verði ekki gefin núna hér á hinu háa Alþ. kemur það alls ekki til með í neinu að verða til torveldunar á framgangi málsins alls.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) Hæstv. forseti. Ég vil fyrst beina því til hæstv. forseta sem hefur í dag tekið málið fyrst út af dagskrá út af ósk eins þm. og gegn vilja ríkisstj., að ef hún ætlar nú aftur að taka málið út af dagskrá í miðjum umr., þá finnst mér það einkennileg og undarleg vinnubrögð. Út af því, sem hér var fært fram af hv. 3. þm. Reykv., Magnúsi Kjartanssyni, þá telur hann að málið sé rekið með óeðlilegum hraða og eina ástæðan til þess að iðnn. hafi afgreitt málið sé að það sé gert að ósk iðnrh, Hv. 3. þm. Austf. fann einnig að því að málið væri tekið með óeðlilegum hraða. Það virðist hafa alveg farið fram hjá báðum þessum hv. þm., Magnúsi Kjartanssyni og Sverri Hermannssyni, að það, sem liggur hér til grundvallar, er einróma ósk austfirðinga. Á þingi Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi í sept. s.l. var þetta aðalmálið, virkjun Bessastaðaár. Þar voru lagðar fram ítarlegar grg. af hálfu yfirverkfræðings áætlunardeildar Rafmagnsveitna ríkisins um málið, hann flutti þar ítarlegt erindi og þetta varð aðalumræðuefnið. Flestir þm. kjördæmisins mættu þar, tóku þátt í þessum umr. og lýstu fylgi sínu við málið. Af einhverjum ástæðum var hv. 3. þm. Austf. þar hvergi nærri. Ástæðan til þess, að þetta frv. er flutt, og ástæðan til þess, að óskað hefur verið eftir að fá það afgr. nú á þessu þingi og þá helst fyrir jól, eru óskir Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi. Það liggur alveg hreint fyrir. Ég hef talið mér skyldara að reyna að verða við óskum sambands austfirskra sveitarfélaga heldur en þó að hv. 3. þm. Austf. eða hv. 3. þm. Reykv., vilji drepa málinu á dreif, fá því frestað. Ég vil svo út af þeim aths. hv. 3. þm. Reykv., að undirbúningi málsins sé skammt á veg komið, taka það skýrt fram, sem ekki kom fram í ræðu hans, að hér er um að ræða heimild til handa ríkisstj. til að fela Rafmagnsveitum ríkisins að reisa og reka vatnsaflsstöð við Bessastaðaá í Fljótsdal. Hér er því aðeins um heimild að ræða, og það hefur aldrei farið neitt dult, kemur fram bæði í grg., kom greinilega fram í framsöguræðu minni þegar ég lagði málið fram fyrir meira en einum mánuði í þessari hv. d., að ýmsar frekari athuganir og rannsóknir þurfa fram að fara áður en endanleg ákvörðun er tekin um virkjun. Þetta hefur alltaf legið fyrir. Þetta er ekkert einsdæmi. Fyrir því eru mörg fordæmi. Þegar hv. 3. þm. Reykv. telur að málið sé of lítt undirbúið til þess að megi lögfesta heimild er nú kannske ekki úr vegi að minnast á frv., sem þessi hv. þm. flutti sem iðnrh. um heimild til virkjunar Kröflu sem allur þingheimur var sammála um að veita, en það er auðvitað öllum mönnum ljóst að á marga lund var þeim undirbúningi skemmra á veg komið en þó undirbúningi að virkjun Bessastaðaár. Það hefur komið fram, m.a. í dag í svörum mínum við fsp. varðandi Kröflu, að eftir að lög um heimild til virkjunar Kröflu voru samþ. hér í þinginu voru boraðar tvær rannsóknarborholur sem voru alger nauðsyn og forsenda að áliti Orkustofnunar fyrir því að taka ákvörðun um virkjun Kröflu. Þess eru mörg fordæmi, ekki aðeins um Kröfluvirkjun, heldur um margar aðrar, að þegar virkjun þykir álitleg, þá er flutt frv. um að veita heimild til slíkrar virkjunar, þó að ýmsar athuganir og rannsóknir séu ekki fullgerðar. Ég fullyrði að sú virkjun, sem hér er um að ræða, Bessastaðaár, er á ýmsa lund lengra komin í undirbúningi en ýmsar þær virkjanir sem veitt hefur verið heimild til með lögum frá Alþingi. Nú er það auðvitað alltaf álitamál hversu undirbúningi á að vera langt á veg komið þegar mál er lagt fyrir Alþ. Auðvitað má segja sem svo að öllum undirbúningi ætti að vera lokið, jafnvel allar áætlanir og hönnun að liggja fyrir um gerð og fyrirkomulag mannvirkis, fjáröflun til þess og annað slíkt. En ég held að Alþ. mundi ekki líka þau vinnubrögð. Ég hef haldið, og styðst þar við nokkuð langa setu hér á Alþ., að alþm. vilji fremur fá mál til meðferðar og athugunar á Alþ. áður en endanlegar ákvarðanir eru teknar og öllu slegið föstu. Þess vegna hefur það iðulega gerst að flutt hafa verið frv. um heimild til virkjana sem álitlegar hafa þótt, en áður en öllum rannsóknum var lokið. Að sjálfsögðu verður þeim haldið áfram og þeim lokið að fullu áður en endanlegar ákvarðanir verða teknar. Spurningin er þá: Hvers vegna þarf að afgreiða þetta mál nú og æskilegt að það verði fyrr en seinna? Ástæðan er öllum kunn. Reynslan er sú að þegar búið er að samþykkja heimildarlög á Alþ. um virkjun verður unnið að henni af meira kappi og krafti en áður, það er reynslan, heldur en meðan allt er að því leyti í lausu lofti, að ekki er einu sinni búið að leggja málið fyrir Alþ. til könnunar. Sú er ástæðan til þess, að Samband sveitarfélaga í Austfjarðakjördæmi hefur óskað eftir því beinlínis með samþykkt að frv. yrði lagt fyrir nú og afgr., að það sér og veit af reynslunni að þá verður betur og fastar að málinu unnið. Hv. 3. þm. Reykv. spurði um fyrirhugaðar fjárveitingar í fjárl. fyrir næsta ár í sambandi við þetta mál. Eins og hann gat um var ákveðið af fjvn. að geyma til 3. umr. till. um fjárveitingar til orkumála. Þetta er eitt af því. Að sjálfsögðu verður að taka inn í fjárlagafrv. fjárveitingar og/eða lánsheimildir í sambandi við undirbúning þessarar virkjunar. Ég tel því gersamlega ástæðulaust þegar hv. þm. tala hér um undarlegan eftirrekstur og að málið sé ekki tímabært, andmæla þeim vinnubrögðum, sem hér hafa verið höfð. Iðnn. hefur haft röskan mánuð til athugunar á þessu máli og rætt það á mörgum fundum, fengið sérfræðinga og frá þeim bæði munnlegar og skriflegar upplýsingar. Ég held að það sé alveg ógrunduð gagnrýni að halda því fram, að málinu hafi verið hraðað óeðlilega í gegnum n. Síður en svo. N, hefur haft mjög rúman tíma. Þegar hv. 3. þm. Austf. virðist koma hér af fjöllum, undrandi á því að málið skuli tekið fyrir og vera á dagskrá, þá er þess fyrst að geta, að það eru 3 mánuðir síðan málið var til umr. á Austfjörðum, á þinginu á Eiðum, þingi Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, þangað sem honum vor boðið sem þm., en hann hirti ekki um að mæta. Og hann hefur haft allan þennan tíma til að kynna sér málið. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum. Ég vil þakka hv. formanni og frsm. iðnn. og n. fyrir afgreiðslu á málinu og að mæla með því. Ég vil aðeins að lokum geta þess í sambandi við umr. um Austurlandsvirkjun eða Fljótsdalsvirkjun, að það mál var rætt hér rækilega við 1. umr. þessa máls. Ég benti á að hér væru stórfelldir möguleikar, stærstu vatnsvirkjunarmöguleikar sem fyrirfyndust á Íslandi, þar sem er Austurlandsvirkjun, og ég lagði á það áherslu að öllum rannsóknum og undirbúningi þyrfti að hraða sem mest í því stórmáli. Það er líka tekið fram í grg. og liggur fyrir í álitsgerðum hinna kunnugustu manna, að Bessastaðaárvirkjun mundi ekki tefja fyrir því stóra máli, heldur jafnvel greiða fyrir því. Það kemur fram í sumum þessum álitsgerðum ítarlegar en gert er í grg., að Bessastaðaárvirkjun gæti að nokkru leyti orðið hluti af stórvirkjuninni og að ýmis mannvirki, sem þar eru gerð, mundu koma þar að fullu gagni. Eins og ég gat um við 1. umr. og las upp úr grg., m.a. úr álitsgerð Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, var niðurstaðan sú hjá þeirri verkfræðistofu og enn fremur hjá Hauki Tómassyni jarðfræðingi, að Bessastaðaárvirkjun mundi fremur greiða fyrir stórvirkjun í Fljótsdal eða Austurlandsvirkjun, en ekki draga úr þeim möguleika. Þess vegna er það líka alger misskilningur þegar menn eru að telja sér trú um að þetta frv. eða væntanleg virkjun Bessastaðaár mundi á nokkurn hátt torvelda þessar stórvirkjanir, þvert á móti. Ég vil endurtaka það, sem ég hef sagt hér áður, að ég legg áherslu á að hraða sem mest öllum undirbúningi að stórvirkjun í Fljótsdal, hvort sem það er kallað Fljótsdalsvirkjun eða Austurlandsvirkjun, og þarna eru möguleikarnir svo miklir að þá þarf að skoða sem rækilegast og það sem fyrst. Hv. 3. þm. Reykv. lét þau smekklegu orð falla, að e.t.v. væri tilgangurinn með því að ýta á eftir þessu frv. sá að blöðin gætu þá skýrt frá því að ríkisstj. væri að leysa orkuvanda Austurlands, sem er náttúrlega ákaflega alvarlegur og hefur verið til umr. fyrr í dag í þinginu. Þetta er ákaflega ómaklega og ósmekklega sagt, þegar þess er gætt að það hefur alltaf komið skýrt fram við framlagningu og umr. um þetta frv. að ekki mætti gera sér vonir um að Bessastaðaárvirkjun kæmist í notkun fyrr en í fyrsta lagi á árinu 1978 eða eftir 4 ár. Þetta tók ég skýrt fram og varð raunar fyrir nokkru ámæli úr sumum áttum fyrir að vilja ekki leggja til að það yrði lögfest að virkjunin yrði til fyrr. Vitanlega verður lögð öll áhersla á að hraða undirbúningi og virkjunarframkvæmdum svo sem kostur er ef ákveðið verður að ráðast í þessa virkjun. En það þýðir ekki að vera að gefa loforð um það eða jafnvel festa í lög að virkjun skuli verða lokið fyrr en möguleikar eru til að álíti hinna kunnugustu manna. Ég vænti þess að þetta frv., sem iðnn. mælir einróma með og Samband sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi hefur einróma skorað á Alþ. að samþykkja, fái greiða göngu í gegnum þingið.



Út af þeim ummælum hæstv. ráðh., að vinnubrögð forseta í sambandi við þetta mál væru undarleg, vil ég leyfa mér að segja þetta: Í fyrsta lagi er það alltítt að mál séu tekin út af dagskrá eða þeim frestað eftir ósk þm., eins eða fleiri, og hefur það tíðkast svo lengi sem ég man eftir störfum Alþ. Að því er varðar ósk ríkisstj. um hið gagnstæða, þá má vera að þar skapist árekstur, en ég vil leggja á það áherslu, að forseti Alþingis er embættismaður þingsins, en ekki sérstaklega ríkisstj. Vitanlega tel ég mér þó skylt sem forseta að reyna að greiða fyrir afgreiðslu mála og samkomulagi um þau, eftir því sem verða má. Þess vegna var það, að ég vildi verða við þeirri ósk hv. 3. þm. Austf. að fresta umr. um þetta mál um stund. Hins vegar hafði ég alls ekki sagt að ég ætlaði að taka málið út af dagskránni, eins og hæstv. ráðh. sagði. Í því fólst misskilningur hans. Ætlun mín með því að fresta umr. um málið var sú að hv. þm. og hæstv. ráðh. eða ríkisstj. gæfist færi á því að ræða frekar um þetta mál. En eins og hv. þdm. er kunnugt liggur mikil og þung dagskrá fyrir þessum fundi, svo að það verður engan veginn til að tefja málið að fresta umr. um það nú um stund og taka til við fyrra dagskrármálið. Í dag hafa verið haldnir 4 fundir í þessari d. Ég tók málið út af dagskrá fyrsta fundarins eftir ósk hv. 3. þm. Austf., sem er þm. þess kjördæmis sem hér á stærstan hlut að máli, vegna þess að hann var bundinn við skyldustörf í sambandi við annað mál, sem á líka að afgreiða hér, en síðan tók ég málið á dagskrá 4. fundarins samkv. ósk hæstv. ráðh. Á dagskrá þess fundar er málið enn. Og nú verður umr. um það mál frestað um stund.



Virðulegi forseti. Þetta frv. var lagt fyrir hv. Ed., sem nú hefur afgreitt það hingað til þessarar hv. d. Í aths. við þetta lagafrv. segir á þessa leið: „Í gildandi útvarpsl., nr. 19/1971, er mælt fyrir um að útvarpsráð skuli kjörið til fjögurra ára. Áður voru lagaákvæðin á þann veg, að útvarpsráð skyldi kjörið eftir hverjar alþingiskosningar. Með því var tryggt, að skipan útvarpsráðs, sem ber að gæta fyllstu óhlutdrægni, væri jafnan í samræmi við skipan Alþ. Þykir rétt að hverfa á ný að þessu ráði.“ Mér sýnist við nánari skoðun þessa máls að eðlilegra sé að kjósa ráðið eftir alþingiskosningar, þannig, eins og segir í aths., að skipan þess sé jafnan í samræmi við skipan Alþ. á hverjum tíma. Þessi skoðun mín liggur að sjálfsögðu til grundvallar því, að ég mæli nú fyrir þessu frv. Ég vil rifja það upp til fróðleiks, að kjör útvarpsráðs hefur farið fram með nokkuð breytilegum hætti, frá því að rekstur Ríkisútvarpsins hófst árið 1930. Þá voru sett fyrstu lögin um útvarpsrekstur ríkisins. Strax var ákveðið að menntmrh. skipaði formann ráðsins og þá án tilnefningar, Hefur alltaf verið svo, að ráðh. hefur skipað formanninn, en í seinni tíð úr hópi kjörinna útvarpsráðsmanna. Að öðru leyti tilnefndu ýmsir hópar menn í útvarpsráð þá, stofnanir eins og Háskóli Íslands, prestastefnan og fleiri aðilar. Síðan er það 1934, að horfið er frá þessari skipan til hálfs og Alþ. kýs þá 3, hlustendur 3, - hlustendum voru líka einn hópurinn sem tilnefndi í fyrsta ráðið, - Alþingi kýs 3, hlustendur 3 og ráðh. skipar formann. Þessi skipan stóð ekki nema um 4 ár, því að 1939 er þessu hreytt þannig, að Alþ. kýs þá allt ráðið. Þá er kosið til ákveðins tíma. Því er svo aftur breytt 1942. og þá verður kosningatilhögun á þá lund sem nú er lagt til að verði, að Alþ. kjósi ráðið eftir hverjar alþingiskosningar. Þessi skipan stóð til 1971, að aftur var tekinn upp sá háttur að kjósa útvarpsráð til ákveðins tíma. Þetta eru í allra stystu máli þær hreyfingar sem orðið hafa á þessu fyrirkomulagi frá því að íslenska ríkisútvarpið var stofnað. Menn hafa oft rætt um það og m.a. í þeim umr., sem urðu um þetta mál í Ed., að það gæti verið æskilegt og að sumu leyti eðlilegra að aðrir aðilar en hið pólitíska vald, þ.e.a.s. Alþ., kysu útvarpsráðið, en engar beinar till. komu fram um það í umr. um þetta mál, og ég man ekki eftir að ég hafi séð neinar ákveðnar till. í seinni tíð um að taka upp aðra skipan þessara kosninga. Menn tala um að það geti verið heppilegt að útvarpsráð væri alveg óbundið af hinum pólitísku flokkum og væri kosið af þeim. En þó að finna mætti einhverja aðila, sem eru ekki pólitískt uppbyggðir á sama hátt og Alþ. er, þá auðvitað sjá menn það í hendi sinni að alls staðar í þjóðfélaginu hafa menn stjórnmálaskoðanir, og miðað við reynslu af ýmsum öðrum kosningum má ætla að þær kynnu að koma við sögu, þótt ekki væri á jafnformbundinn hátt og þegar Alþ. á í hlut. Öll þessi ár hefur það því orðið ofan á að hafa á þennan háttinn, að kosið yrði til þessa ráðs, eins og margra annarra nefnda og ráða, með hlutbundinni kosningu á Alþ. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Lagt er til með þessu frv. að nú verði horfið aftur að því skiplagi, sem verið hefur lengst af og allt til 1971, að kosið verði í útvarpsráð á Alþ. eftir hverjar alþingiskosningar. Þetta er gert, eins og ég hef þegar tekið fram, í þeim tilgangi að skipan útvarpsráðs verði jafnan í sem nánustu samræmi við skipan Alþingis. Ég legg svo til, að þessu frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til menntmn.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs til þess að koma á framfæri þeirri skoðun minni, að mér finnst þeim hv. þm., sem sæti eiga í fjvn., sýnd lítilsvirðing með því að ætla þeim, á sama tíma og þeir eru að vinna að gerð fjárl., að rætt sé hér í hv. d. svo umdeilt mál sem hér er komið á dagskrá og ég geri ráð fyrir að allir hv. alþm. vilji fá að fylgjast með. Ég fyrir mitt leyti mótmæli því, að þetta mál sé tekið hér á dagskrá, ef það er meining hæstv. ríkisstj. að fjvn. sinni störfum og ljúki störfum að gerð fjárl. nú í þessari viku. Ég vil benda hæstv. menntmrh. á það, að enn hefur ekki fengist í fjvn. umr, um rekstrargrundvöll Ríkisútvarpsins. Það virðist vera meiri áhersla lögð á aðra þætti að því er varðar þá stofnun. Og mér finnst það lítilsvirðing við hv. þm., sem sæti eiga í þeirri n., hvort sem þar er um stjórnarliða eða stjórnarandstæðinga að ræða, að þeim sé boðið það að þetta mál sé tekið hér á dagskrá, jafnumdeilt og það er, þannig að þm. gefist ekki tækifæri til að fylgjast með umr. og láta skoðanir sínar í ljós. Ég ætla ekki nú að ræða efnislega um þetta mál, en ég vil koma þessum mótmælum mínum á framfæri. Og ég vil beina því til hæstv. forseta að hann komi þessum mótmælum mínum á framfæri við hæstv. ríkisstj., að ég ætlist til þess af þeim, sem ráða ferðinni um störf þingsins þá fáu daga sem eftir eru, að þeir leggi ekki upp í þetta, því að ef þetta er meining hæstv. ríkisstj. og þá fyrst og fremst sennilega hæstv. menntmrh. að þetta mál verði hér til umr., þá leiðir það af sjálfu sér að störf í fjvn. leggjast niður á meðan. Ég tel, að þm. sé ekki bjóðandi að vera fjarverandi við umr. um svona umdeilt mál og séu til þess settir að sitja innilokaðir við nefndarstörf. Og ég vil krefjast þess, að ef það er meining hæstv. ríkisstj. að afgreiða fjárlög fyrir jólahlé, þá verði þetta mál ekki tekið á dagskrá eða rætt meðan fjvn. situr að störfum.



Herra forseti. Í tilefni af því, sem hér hefur verið sagt um vinnubrögð hér á Alþ. og umr. um þetta mál, vil ég taka undir það, að ég er á sömu skoðun og kom fram hjá hv. 5. þm. Vestf. Ég tel í rauninni ekki sæmilegt að standa þannig að umr. um þetta mál, sem vitað er að eru miklar deilur um hér á Alþ., að umr. um það fari hér fram á þeim tíma, sem allmargir þdm. geta hreinlega ekki verið viðstaddir eða tekið þátt í þeim umr. Það er ekki frambærilegt. Ég vil einnig vekja athygli á því, að það eru aðeins eftir fáir starfsdagar af þinginu fram að jólaleyfi, og eftir því sem mér hefur verið gerð grein fyrir um allmörg og viðamikil mál að ræða, sem ríkisstj. leggur áherslu á að nái fram að ganga fyrir jólaleyfi. Ég get ekki séð að það sé nokkur möguleiki á því að koma þeim málum öllum fram ef á að eyða hér fullum tíma í umr. um þetta mál. Ég verð því að segja, að ég vil eindregið óska eftir að þessum fundi, af því að það er rétt komið að kvöldmatartíma, verði nú frestað og málið verði þá tekið til athugunar af hæstv. ríkisstj., hvort hún leggur áherslu á að þetta mál verði tekið til umr, hér og afgreiðslu á þeim stutta starfstíma fram að jólaleyfi. Geri hún það, þá auðvitað er augljóst mál að önnur mál, sem ætlað er að koma fram, lenda í hættu. Það er þá engin leið að koma öllum þessum málum fram, það er alveg augljóst. Þó að hæstv. menntmrh. leggi á það allmikla áherslu að koma þessu máli fram og fá möguleika á því að skipt verði um útvarpsráð, þá get ég ekki skilið að það skipti öllu máli hvort þessi skipti á útvarpsráði fara fram núna rétt fyrir jólin eða hvort þau skipti eiga sér stað eftir einn mánuð, í janúarlok. Það getur ekki staðið svo glöggt varðandi þetta. Ég býst við að aðalatriðið frá hans hálfu sé að koma fram þeirri skipulagsbreytingu, sem hér er verið að leggja til um kosningu útvarpsráðs, en svo tæpt held ég að það geti varla staðið, að það sé einhver hætta, sem stafi af því útvarpsráði, sem nú er, svo mikil, að það sé ekki hægt að þola þetta útvarpsráð í einn mánuð, líklega til að stjórna þeirri dagskrá sem búið er að taka ákvarðanir um. Ég legg því eindregið til, herra forseti, að þessum fundi verði frestað, umr. verði ekki haldið áfram um þetta mál og það verði athugað nánar hvort rétt þyki, miðað við allar aðstæður, að eyða takmörkuðum tíma þingsins nú í umr. um þetta mál og tefja á þann hátt afgreiðslu annarra mála, sem er þó nokkurn veginn augljóst að þarf að afgreiða fyrir jól.



Virðulegi forseti. Vill ekki hæstv. forsetinn hlutast til um að hæstv. iðnrh, hlýði á mál mitt. Ég mun hinkra við, ef svo skyldi vera að hann sé eigi langt undan.

Ég gæti nú trúað, að hæstv. ráðh. væri ekki svo langt undan, væri a.m.k. svo skammt undan að hann heyrði mál hv. þm. Ég hélt að hann væri hér í hliðarherbergi.

Ég treysti því ekki fullkomlega, því að ég er í engu því skapi að ég fari að brýna raustina út af þessu, svo að glymji um allt hús. En ég á erindi við hann, einkum og sér í lagi vegna fyrri umr. hér í kvöld um þetta mál.

Það er upplýst að hæstv. ráðh. mun standa í Ed.- ræðustól eins og er, svo að það verður varla unnt að hlutast til um að hann komi nú þegar til að hlýða á hv. þm.

Þá vil ég biðja virðulegan forsetann að athuga með hvaða hætti við eigum á þessu máli að taka, vegna þess að ég tel mér alveg nauðsynlegt að hann sé nærstaddur þegar ég segi þau fáu orð í sambandi við þetta mál sem ég tel nauðsyn á.



Virðulegi forseti. Jafnvel þeir, sem lengi hafa átt sæti í þessari hv. d. eða á Alþ. og ýmislegt hafa reynt í sambandi við síðustu daga þings fyrir stórhátíðir og í þinglok, muna varla svo örlagarík átök sem virðast eiga sér stað nú. Það má næstum því segja að þingstörf séu orðin eins og færeyskur dans, það eru tvö skref áfram til virkjunar á Austurlandi og eitt aftur á bak til útvarpslaga, svo eru tvö áfram í virkjunarátt og eitt aftur til útvarpslaga. Skal ég ekki segja, hvernig dansinum lýkur, þegar þar að kemur. Frv., sem hæstv. menntmrh. hefur flutt hér stutta og hóflega framsögu fyrir, hefur orðið mikið deilumál í þessu landi. Það stafar að sjálfsögðu af því að hljóðvarp og sjónvarp eru ákaflega áhrifaríkir fjölmiðlar sem hafa stórbrotin áhrif á líf nútímamanna. Í meiri hluta heims hygg ég að hljóðvarp og sjónvarp séu í eign og undir stjórn ríkisvaldsins. Þó er það engan veginn einhlítt. Það eru undantekningar á vesturhveli jarðar og í hluta af Asíu. Í sönnum lýðræðisríkjum hefur verið lögð á það rík áhersla að reka þessa miðla, hvort sem þeir eru í opinberri eigu eða einkaeigu, af fyllstu óhlutdrægni. En í ríkjum, sem hafa annað stjórnarfar, er þessum miðlum miskunnarlaust beitt af yfirvöldum. Segja má að sú saga hafi e.t.v. hafist með hinum þýsku nasistum og Göbbels, einhverjum mesta áróðursmeistara veraldarsögunnar, sem þá réð þar ríkjum á þessu sviði. Hér á Íslandi fengum við hljóðvarp tiltölulega snemma, og við fetuðum okkur áfram við skipulag þess, eins og fram kom í framsögn hæstv. menntmrh., er hann skýrði frá því hvaða breytingum stjórn útvarpsins eða réttara sagt stjórn dagskrárinnar hjá útvarpinu hefði tekið. Þó má segja, að fyrstu áratugina hafi óhlutdrægni verið gætt af svo mikilli samviskusemi og nákvæmni í hljóðvarpinu íslenska, að þar mátti helst ekki ræða um neitt umdeilanlegt efni, nema þá til væru kallaðir 4 fulltrúar þeirra fjögurra stjórnmálaflokka sem á því tímabili voru til og réðu ríkjum. Á síðustu árum hefur það gerst annars vegar, að dagskrá hljóðvarps hefur aukist, sjónvarp hefur komið til skjalanna og þessir miðlar hafa í vaxandi mæli sýnt það hugrekki að taka fyrir deilumál samtíðarinnar á hverjum tíma og fjalla um þau án þess að í hvert skipti séu jöfn skipti á milli ræðumanna allra flokka á Alþ., eins og áður tíðkaðist. Þetta hefur gert okkur ljósara en nokkru sinni fyrr, að það er nauðsynlegt að Ríkisútvarpið, bæði hljóðvarp og sjónvarp, sé í fyrsta lagi eins sjálfstæð stofnun og hægt er að gera það þar sem það er ríkiseign, og í öðru lagi að útvarpsráð, sem fer með æðstu völdin yfir dagskrá þessara miðla, verði ekki frekar tengt við pólitísk yfirvöld landsins en framast er hægt að komast af með. Þetta eru þær grundvallarreglur, sem ég hygg að flestir hafi verið sammála um að nauðsynlegt væri að stefna að nú á hinum síðustu árum. Núgildandi útvarpslög voru sett árið 1971, ef ég man rétt. Þau voru alger endurnýjun á útvarpslögum, því að fram til þess tíma höfðu gilt að heita má hin upprunalegu útvarpslög með að sjálfsögðu mörgum bótum á. Lögin frá 1971 gerðu miklar breytingar á starfsemi Ríkisútvarpsins og ákvæðum um hana. Þessum breytingum var öllum sameiginlegt að þau stefndu að því að gera Ríkisútvarpið að sem sjálfstæðastri stofnun, sem gæti starfað innan íslensks þjóðfélags, gæti gætt þeirrar óhlutdrægni sem er grundvallaratriði í lögum um starfsemi þess og gæti gert þjóðinni eins mikið gagn og slíkir miðlar framast geta. Ég get nefnt sem dæmi, að samkv. þessum l. var í fyrsta skipti ákveðið að útvarpsráð skyldi taka endanlegar ákvarðanir um dagskrá bæði hljóðvarps og sjónvarps. Ekki var ljóst fyrir þann tíma hvort ráðh. gæti gripið inn í, t.d. stöðvað einstaka dagskrárliði, eins og t.d. er gert í Bretlandi, svo að ég nefni nærtækt dæmi, enda þótt blessunarlega hafi ekki mikið á þetta reynt á undanförnum árum. Með þeim lögum var tekið af skarið um þetta atriði. Þá var gerð sú breyting, að Alþ. skyldi kjósa útvarpsráð, ekki að loknum hverjum alþingiskosningum, heldur til fjögurra ára og skyldi það standa hvað sem kynni að gerast varðandi ríkisstj. og skipan Alþ. Hæstv. menntmrh. nefndi í framsöguræðu sinni, að það mundi varla hafa komið fram í seinni tíð, að til greina kæmi að aðrir en Alþ. kysu útvarpsráð. Þetta er rétt með farið hjá honum að því er ég best veit. En það stafar af reynslunni á fjórða áratugnum. Þá byrjuðum við á þeirri lofsverðu tilraun að láta útvarpshlustendur kjósa útvarpsráð í beinum kosningum. En þessi tilraun sem er einstök í sinni röð, - ég þekki ekkert dæmi í sögu útvarpsfyrirtækja í öðrum löndum sem er sambærilegt að öllu leyti, - bar ekki árangur, því að það sem gerðist var að pólitísku flokkarnir hreinlega yfirtóku þessa kosningu. Framboðslistar urðu pólitískir, pólitískir flokkar létu skrifstofur sínar, starfslið og maskínur vinna að kosningunni. Var því ekki hægt að segja að það væri verulegur munur á þeirri kosningu annars vegar og kosningu til Alþ. hins vegar. Þess vegna lifði þetta kerfi ekki lengur en raun bar vitni. Til eru önnur dæmi, eins og t.d. í Danmörku, þar sem hlustendafélög eiga aðild að útvarpsráði, en í Danmörku er meginþorri útvarpsráðsmanna skipaður annars vegar af fjvn. þingsins og hins vegar af ríkisstj., svo og fulltrúar hlustendafélaganna hafa þar ekki úrslitavald, þótt þeir séu enn þá hafðir með. Með lögunum 1971 var gerð sú breyting, að í staðinn fyrir að útvarpsráð skyldi kosið að loknum hverjum alþingiskosningum, þá skyldi það nú kosið til fjögurra ára. Þetta er það atriði sem núv. ríkisstj. hefur þótt ástæða til þess að breyta einu ári áður en það útvarpsráð, sem nú situr, hefur lokið tímabili sínu. Er ekki unnt að komast hjá því, að það hljóti að vera næsta furðulegar röksemdir, næsta furðulegur hugsunarháttur, sem er að baki því að flytja slíkt frv. og gera það að slíku kappsmáli rétt fyrir jólafrí Alþ., þegar margt annað kallar að, að losa þjóðina við þetta útvarpsráð síðasta árið sem það á að sitja. Eðlilegra væri að málið hefði verið tekið upp eftir eitt ár, þegar hvort eð er átti að skipta um útvarpsráð. Nú vil ég taka það skýrt fram í þessu sambandi, að ég átti lengi sæti í útvarpsráði og vil því ekki, hvorki hér né annars staðar, fella neina dóma um störf eftirmanna minna þar. Af minni hálfu verður því eingöngu rætt um þetta mál frá þeim skipulagslegu, lýðræðislegu ástæðum, sem til þess liggja, og kann þó að vera að þar sé eitthvað látið ósnert. Í fyrsta lagi vil ég benda á að hér er um tvennt að ræða, annað hvort útvarpsráð kosið til fjögurra ára eða útvarpsráð kosið af hverju nýju Alþ. Alþ. hefur fjögurra ára tímabil sjálft, það er kosið til fjögurra ára, svo að þarna er um sama tímabilið að ræða. Spurningin er aðeins, hvort þessi tímabil verði endilega að vera samtímis, þannig að þegar nýjar ríkisstj. eru stofnaðar, eins og oftast gerist að loknum kosningum, eigi endilega að kjósa nýtt útvarpsráð eða hvort við höfum manndóm og þroska til þess að stofnanir eins og útvarpsráð geti setið áfram, jafnvel þótt þær gangi örlítið á mis við setu ríkisstj. Þegar við athugum, að undanfarinn hálfan annan áratug hafa ríkisstj. yfirleitt setið 3–4 ár og að hér er um að ræða fjögurra ára kjörtímabil útvarpsráðs, er augljóst að sá meiri hl., sem kosinn er hverju sinni á Alþ. og stendur á bak við ríkisstj., mun í flestum tilfellum fá tækifæri til að kjósa sér útvarpsráð einhvern tíma á starfstíma sinum. En að það sé svo mikil pólitísk og lýðræðisleg nauðsyn að það gerist strax og nýir menn setjist í ráðherrastólana, það er með öllu óskiljanlegt, og er gersamlega óboðlegt þroskuðu fólki í nútíma lýðræðisþjóðfélagi að halda því fram að svo sé. Ég skal nefna eitt dæmi um það, hversu fáránlegt þetta kerfi getur verið. Hv. dm. er kunnugt um að til þess að breyta íslensku stjórnarskránni þarf tvennar kosningar. Þetta hefur gerst með nokkru millíbili, ekki mjög löngu, og þá eru tvennar kosningar á sama ári. Ég hef lifað þetta einu sinni síðan ég kom í þetta hús til starfa og það var árið 1959. Á því ári sátu þrjú útvarpsráð. Framan af árinu sat það útvarpsráð, sem kosið hafði verið rétt fyrir jólin 1956. Svo voru kosningar um vorið og skömmu eftir þær kom saman sumarþing. Það gerði skyldu sína samkv. lögum, sem síðasta sumarþing gerði ekki, það kaus nýtt útvarpsráð. Svo voru haustkosningar. Á haustdögum var komið enn nýtt Alþ. og það gerði líka skyldu sína, það kaus enn nýtt útvarpsráð. Hvernig í ósköpunum dettur mönnum í hug að hægt sé að hafa einhverja skynsamlega stjórn á stofnun eins og Ríkisútvarpinu, sem er með tvær dagskrár inni á hverju einasta heimili landsins flest kvöld og nær til meginþorra þjóðarinnar mestallan daginn í hljóðvarpi, með því að hafa þrjú mismunandi útvarpsráð á einu ári. Afleiðingin varð auðvitað sú, að útvarpið var að mestu leyti hvað útvarpsráð snertir stjórnlaust þetta ár. Ég vil minna menn á, að síðasta, stysta og eitt besta loforðið í núv. stjórnarsamningi er að stjórnarskráin skuli verða endurskoðuð. Við eigum því eitt ár með þremur útvarpsráðum fram undan ef þessi stórkostlega umbót, sem ríkisstj. leggur mikla áherslu á, nær fram að ganga fyrir þessi jól. Það getur verið, að menn verði þá ánægðastir þegar oftast er skipt á einu ári um útvarpsráð. Hitt get ég sagt þeim sem ekki gera sér það ljóst, ef einhverjir eru, að það verður aldrei nokkurn tíma skipað útvarpsráð tem allir eru ánægðir með. Af langri reynslu í stofnun eins og útvarpsráði, sem hefur fyrst og fremst með dagskrá að gera, - þetta er ekki stjórn út varpsins, þetta er ekki hópur manna sem hefur yfirráð yfir stjórnun, fjármálum eða öðru slíku í útvarpinu, alls ekki, þetta er fyrst og fremst dagskrárstjórn, - og reynsla mín er sú að þegar útvarpsráð var ekki skammað í blöðunum heila viku, þá hafði ég, held ég, mestar áhyggjur af því. Það er athyglisvert að gera sér grein fyrir þessum tveimur möguleikum, annars vegar núv. skipun, að útvarpsráð sitji til fjögurra ára, og hins vegar frv., að það skuli kosið eftir hverjar kosningar. Þegar núv. útvarpslög voru undirbúin var það undirbúningsstarf unnið af þriggja manna n. sem ég átti sæti í, svo að ég þekki mætavel störfin sem þar voru unnin. Sú tilviljun gerðist að ég var einnig formaður í menntmn. Nd. þegar fjallað var um þetta frv., og þar var ítarlega og lengi unnið að málinu, svo að ég hef þá reynslu einnig að baki. En þegar undirbúningsnefndin kom að þessu atriði, hvað útvarpsráð eigi að sitja lengi, urðu menn að sjálfsögðu hugsi og töldu rétt að athuga hver er háttur í íslensku stjórnkerfi í þessum efnum. Hver er venjan, og hvaða leið er rétt að velja? Það má rannsaka slíkt mál á ýmsan hátt og stundum gera menn það með því að spyrja reynda menn. Það var a.m.k. einn mjög reyndar lagasmiður í þessari n. En ég settist niður eitt kvöld og fletti í gegnum allt lagasafnið, - allt saman, það er ekki svo stórt, tvö bindi, - og ég á enn þá seðilinn þar sem ég skrifaði hvaða ráð og nefndir væru skipuð samkv. íslenskum lögum til fjögurra ára og hvaða ráð og nefndir og stjórnir væru skipaðar þannig, að þær skyldi kjósa að loknum hverjum kosningum. Á þessum tíma komst ég að þeirri niðurstöðu með talningu, að til ákveðins árabils, - það eru ekki alltaf 4 ár, það eru einstöku sinnum 3 ár, - til ákveðins árabils væru 35 stjórnir, nefndir og ráð, en eftir hverjar kosningar skyldi kjósa 9. Það voru sem sagt 35 á móti 9, sem ég held að í íþróttaheiminum sé kallað „burst“. Ákvæðin um sumar af merkari stofnunum, sem átti að kjósa eftir hverjar kosningar, eins og menntamálaráð, úthlutunarnefnd listamannalauna og útvarpsráðið sjálft, áttu uppruna sinn á árunum milli 1930 og 1940, þegar íslensk pólitík, sem var á merku tímabili sem kannske má segja að hafi byrjað 1928, var upp á sitt besta, og ég hygg að sé í raun og veru arfur frá ákveðnu, takmörkuðu tímabili. En skipanin, sem Alþ. sjálft hafði ákveðið á margvíslegum stofnunum og ráðum í gegnum árin, sýndi að þinginu hafði mörgum sinnum oftar þótt vera rétt að stofnanir, nefndir og ráð skyldu kosin til ákveðins árafjölda og sitja þann árafjölda, en ekki að það ætti að breyta eftir hverjar kosningar. Ef við lítum út fyrir landsteinana sjáum við af reynslu erlendra lýðræðisþjóða, að þar hefur það þekkst að eftir hverjar meginkosningar sé skipt um svo að segja alla valdamenn, allt niður í póstmeistara í hverju þorpi, eins og gerðist í Bandaríkjunum þangað til fyrir 20 árum eða svo. En alls staðar undantekningarlaust hefur verið fráhvarf frá þessari gömlu stefnu og horfið að því, að það ætti að skipa menn og nefndir til ákveðins tíma og bera það traust til þeirra að stjóravöld, ríkisstjórnir, þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að verða stungnar í bakið af þessum aðilum. Hér á Alþ. er sérstaklega ánægjulegt að minnast þess, að það eru ekki nema örfá ár síðan það var tekið upp að sýna stjórnarandstöðunni það traust að hún mætti skipa varaforseta bæði í Sþ. og báðum deildum, og þessu hefur við stjórnarskipti verið haldið áfram, svo að að því hafa, hygg ég, allir flokkar á einn eða annan hátt staðið. Oft á tíðum hefur á það reynt að stjórnarandstæðingar hafa setið í forsetastóli. En ég þekki ekkert dæmi þess, að þeir hafi brugðist eðlilegu trausti gagnvart ríkisstj. eða svíkið hana, þótt að vísu sé til í þingsögunni dæmi um að stuðningsmenn ríkisstj. hafi stundum reynst þeim erfiðir. Ég tel því, að þegar rætt er um grundvallaratriðin á bak við þetta frv., skipulagsmálin, - og ég ítreka að ég sleppi með öllu dægurhlið málanna, nöfnum eða störfum núv. útvarpsráðs, - þegar lítið er eingöngu málefnalega á skipulagshliðina, þá er þetta frv. ríkisstj. með öllu óverjandi. Ég tel að þær vinnuaðferðir, sem ríkisstj. beitir með því að flytja þetta frv. og leggja á það áherslu, séu bæði óviturlegar og ógeðfelldar og boði ekki gott ef fram á að halda í þessum dúr. Ég hélt að við ættum í vök að verjast, sem erum kenndir við þátttöku í stjórnmálum, og að við þyrftum á mörgu frekar að halda en þessu skrefi aftur á bak, sem felst í því að sérstakt frv. er flutt um breytingu á útvarpsráði eins og hér hefur gerst. Á það hefur verið minnst, að Ríkisútvarpið eigi við mikil vandamál að stríða um þessar mundir, og ég hygg að það gangi enginn gruflandi að því sem nokkuð þekkir þar til. Fjárhagsmát stofnunarinnar eru í miklum ógöngum, vegna þess að afnotagjöldin ganga inn í vísitölu, ríkisstj. ákveður afnotagjöldin og þau hafa um langt árabil verið svo stórkostlega vanmetin, að þau hafa orðið til þess að kreppa að þessari stofnun meira en nokkur ástæða er til, þegar lítið er til þess hvaða þjónustu hún veitir þjóðinni. Dreifing sjónvarps og hljóðvarps um landið er mjög ófullkomin. Það þarf ekki að leita vitnanna út fyrir þennan sal, því að í þskj. okkar liggja fjölmargar till. og fsp. sem eru vitnisburður um það. Ef menn vilja nærtækt dæmi, þá er sagt að möstrin hér fyrir ofan Breiðholtið séu orðin svo ótraust að það mundi ekki koma neinum kunnáttumanni á óvart þótt þau hryndu einn góðan veðurdag, enda eru þau orðin mjög gömul. Ríkisútvarpið er gömul og virðuleg stofnun, en það starfar enn þá hvað snertir aðalskrifstofur og hljóðvarp í leiguhúsnæði, sem það hefur með leigunni að mestu leyti greitt fyrir aðra aðila, og þessir hinir aðilar vilja nú losna við það burt. Lausn á húsnæðismálum útvarpsins, fyrst hljóðvarpsins og síðar sjónvarpsins, er risavaxið verkefni, svo stórt að ég þori ekki einu sinni að nefna neitt í því sambandi. Dagskráin sjálf er dýr. Um atriði í henni má deila. Margvíslegar óskir um nýjungar eða aukningar, sérstaklega í sjónvarpsdagskránni, er þó að finna og þarf ég þá ekki að nefna fleiri dæmi um óleyst vandamát útvarpsins. En til þess að leysa þau vandamál hefði gjarnan mátt eyða allri þeirri orku og öllum þeim tíma sem fer í að þrátta um þetta fráleita frv., sem ríkisstj. hefur flutt. Því miður hefur brjóstvitið frá Brekku brugðist okkur. Ríkisstj. hefur orðið á meiri háttar yfirsjón með þessu frv., og það skynsamlegasta, sem hún gerði, væri að draga það til baka svo að við gætum öll í góðri samvinnu reynt að leysa nauðsynlegri mál sem þyrfti helst að afgr. fyrir helgi, svo að menn gætu allir lifað í friði og ánægju um komandi jól.



Herra forseti. Ég vil taka undir síðustu orð síðasta ræðumanns, hv. 2. landsk. þm. Það er vitanlega mikið mál og nauðsynlegt og bráðaðkallandi að ráða bót á fjárhagserfiðleikum útvarpsins. Ég get sagt frá því hér, að ég hef þegar unnið nokkuð að því að undirbúa lausn á því máli hvað snertir rekstur þess, og eins og þessi hv. þm. veit og kannske enn betur en ég er unnið að undirbúningi byggingarmálsins. Það er líka mikið atriði, sem hann minntist hér á, að ljúka því að koma efni útvarps og sjónvarps til allra landsmanna og treysta flutningaleiðirnar, þannig að þetta efni komist til skila með sómasamlegu móti. Ég kvaddi mér raunar ekki hljóðs til að fara að ræða efnisatriði þessa máls, en vildi þó segja þessi orð til áherslu ummælum hv. þm. um þetta efni. Ég kvaddi mér fyrst og fremst hljóðs út af tilmælum hv. 5. þm. Vestf. áðan um að haga þannig meðferð þessa máls að hann gæti sinnt skyldustörfum sinum, bæði hér í hv. d. og í hv. fjvn. Komið hafa fram nokkur ummæli í þá átt að hér sé unnið að með óvenjulegum hætti. Ég vísa því algerlega á bug. Við þekkjum öll, hv. alþm., vinnubrögðin í jólaannríkinu. Þau eru alltaf söm við sig. Þá eru mörg mál fyrir þingi og skiptar skoðanir um nauðsyn sumra þeirra, og þetta er mjög venjulegt og ekkert sérstakt um það að segja. Hitt er svo annað mál, að ég tel brýna nauðsyn að sem best samstarf ríki varðandi þingstörfin sjálf á milli Alþ., ríkisstj. og stjórnarandstöðu hverju sinni. Ég tel það hina mestu nauðsyn og vil stuðla að því fyrir mitt leyti að svo geti orðið. Ég tel að ríkisstj. beri að sýna stjórnarandstöðunni eðlilega tillitssemi, teygja sig langt í því efni. Ég tel á hinn bóginn að stjórnarandstaðan eigi þá að koma til móts við hana. Það gerir stjórnarandstaðan oft, að mæta því með nokkurri tillitssemi einnig og greiða fyrir eðlilegum gangi þingmála, en tefja þau ekki með umr. sem tvímælalaust eru kannske ónauðsynlegar málefnisins vegna. Ég er ekki að segja það sérstaklega út af þessu máli, ég segi það almennt. En sem sagt, ég vil komna til móts við óskir þessa hv. þm. að nokkru með því að óska þess við hæstv. forseta að umr. verði frestað og málið verði tekið út af dagskrá þessa fundar.



Virðulegi forseti. Ég sá ástæðu til þess hér áðan, þegar málið var tekið á dagskrá, að biðja um frestun vegna fjarveru hæstv. iðnrh., því að ég á erindi við hann sérstaklega vegna allsérkennilegrar ræðu sem hann flutti um þetta dagskrármál fyrr í kvöld. Þegar ég í dag varð þess áskynja að á dagskrá hv. d. var virkjun Bessastaðaár, óskaði ég eftir því við hæstv. forseta að það mál yrði tekið út af dagskrá. Mér gekk ekkert til með þeirri ósk minni annað en það, að ég var þess mjög fýsandi að vera viðstaddur þegar umr. færi fram. Alls ekkert annað gekk mér til, og köpuryrði í þá átt, að ég vilji drepa þessu máli á dreif, eru algerlega út í hött. Ég hafði enga hugmynd um að mönnum væri svo brátt í brók með að koma þessu máli fram sem raun virðist bera vitni um. Það hafði aldrei verið um það getið, t.d. í þingflokki Sjálfstfl., að þetta væri eitt af þeim málum sem í miðjum jólaönnum þyrfti að koma fram, - aldrei verið orðað einu orði. Ég hafði lögmæta afsökun fyrir því að vera ekki við hér á fundum í dag, það var hæstv. iðnrh. fullkunnugt um og ég skýrði það fyrir honum. Eftir sem áður lagði hann alla áherslu á að þetta mál yrði tekið hér fyrir og afgr. út úr d. Að því búnu gat ég þess við hæstv. forseta, að það yrði þá svo að vera, ég vildi ekki gera þetta að slíku ágreiningsmáli. Enda þótt ég hefði þetta í frammi varðandi málsmeðferðina er algerlega ástæðulaust að væna mig um að ég sé með þeim hætti að drepa þessu máli á dreif. Hæstv. iðnrh. segir, að það muni hafa farið fram hjá mér samþykkt aðalfundar Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi. Það fór ekkert fram hjá mér. Og af því sagði hann: Þessi hv. þm. hirðir ekki um að mæta á fundum sem hann er boðaður á eða boðið til. - Ég veit nú ekkert hvaðan hæstv. iðnrh. koma upplýsingar um þau boð sem ég fæ. En Sverri Hermannssyni var ekki boðið á þennan fund, heldur var þm. Sjálfstfl. í Austurl. boðið á hann, og þm. Sjálfstfl. mætti með þeim hætti, að varamaður hans gerði það, en ekki af því að aðalmaðurinn væri að skrópa eða hirti ekki um að mæta, heldur af óviðráðanlegum ástæðum. Og það hefur verið talið, bæði þar og hér í þingi, að það væri fullmætt í forföllum, þegar varamaður tekur sætið, svo að ég vísa líka þessum köpuryrðum frá. Nei, samþykktin fór ekkert fram hjá mér. En í samþykktinni segir, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalfundur SSA 14. og 15. sept. 1974 skorar á iðnrn. og Alþ. að sett verði lög um virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal á komandi þingi.“ Ég veit ekki til þess að það eigi að slíta þessu þingi nú fyrir jól og þessi samþykkt fór ekkert fram hjá mér. Það stendur ekkert í henni, að þetta mál skuli ná fram að ganga og það sé skorað á hið háa Alþ. að þetta mál nái fram að ganga fyrir jól. Nei, þessi samþykkt fór ekkert fram hjá mér. En það kannske fer að hvarfla að mér, að til þess að ég nái hlustum hæstv. iðnrh. þurfi ég kannske fyrst að snúa mér til Sambands sveitarstjórna í Austurlandskjördæmi og biðja þá fyrir málefni mín til þess að hann telji þau þess virði að sinna þeim sérstaklega. Ég vil í þessu sambandi minna á að það var eins og það hefði farið fram hjá hæstv. iðnrh. að þingflokkur hans kostaði til þess fé í fyrravetur, sem voru laun til sérfræðinga, að undirbúa þáltill. um að lokið yrði rannsókn á fyrsta áfanga Austurlandsvirkjunar, Fljótsdalsvirkjun. Þetta virðist hafa farið fram hjá hæstv. iðnrh., því að í allri þessari málafylgju í sambandi við Bessastaðaárvirkjun, löngu m ræðum, hefur hann alveg komist hjá því að geta þess einu orði að þessi málatilbúnaður hafi verið viðhafður og af hans flokksmanni og af eina þm. flokksins í kjördæminu. Ég verð að segja að það er undarlegur eftirrekstur þetta og í meiri máta. Það hafa engin þau rök komið fram, sem með neinum hætti sannfæra mig um nauðsyn þess að þetta gangi fram nú. Þvert á móti hefur fjöldi raka komið fram, sem sýnir okkur fram á að málið er á mjög miklu frumstigi, undirbúningsfrumstigi, rannsóknarstigi. Það eina, sem mér virtist hjá hæstv. ráðh. að hann byggði á, var að þegar væri búíð að samþykkja slíka heimild, þá mundi verða unnið miklu kappsamlegar að framgangi málsins. Hvernig unnið verður að framgangi málsins undir þessum kringumstæðum á hæstv. ráðh. við sjálfan sig. Hann getur alveg stjórnað því. Hann hefur fengið mjög góðar undirtektir við þetta mál hér á hinu háa Alþ. Því hefur verið fagnað og þá alveg sérstaklega ef þetta má verða til þess að bæta úr hinum sára orkuskorti, sem ríkir á Austurlandi. Ég hafði sérstakar ástæður til þess að vilja ná vopnum mínum í þessu máli, vegna þess að ég hef haft og hef leyfi þingflokks hæstv. iðnrh. til þess að flytja þáltill. mjög í sama anda og ég gerði í fyrra, það, sem hefur tafið þann málatilbúnað, er að ég var að reyna að vinna málinu fylgi. Og það geri ég með því að tala við aðra þm. og það mundi t.d. kannske líka henta, að þingflokksformaður Sjálfstfl., hæstv. iðnrh., ræddi þá við þingflokksmenn sína, ef honum liggur mjög á hjarta um að ná einstökum málum fram, eins og t.d. virðist í þessu tilfelli. En það hefur aldrei verið gert. Þess hefur aldrei verið getið einu orði að þessu máli bráðlægi á, eins og nú virðist komið fram. En ég hef hinkrað við með flutning þessarar þáltill., vegna þess að ég hafði farið á fjörur við hv. þm. Austf., Tómas Árnason, um það að við flyttum þessa till. saman. Hann hefur að sínu leyti verið að rannsaka um ýmsa þætti málsins, sem ekki er óeðlilegt, enda ástæðulaust að fara neitt rasandi að þessu máli. Vænti ég þó að við getum orðið fljótlega sammála um flutning till. í þessa átt, sem ég nú hef greint, eða með þá einhverjum smávægilegum breytingum, t.d. eins og þeirri breytingu að leggja til í leiðinni, að Landsvirkjun t.d. yrði falið að semja lagafrv. um Austurlandsvirkjun. Þetta vildi ég aðallega sagt hafa. Ég endurtek það, að ég fagna framkomu þessa frv. Ef ég fyndi hin minnstu rök fyrir því að það þyrfti að knýja það fram hér á annamestu dögum þingsins, þá skyldi ég undireins fallast á það. En þau hafa ekki verið færð fram. Þvert á móti er eðlilegasta leiðin sú, að beðið verði með afgreiðslu þessa máls, þangað til fjölmörg óljós atriði í þessu sambandi hafa komið skýrar fram. Ég játa, að þetta er að vísu aðeins heimild fyrir hæstv. ríkisstj. og þess vegna að því leyti ekkert hundrað í hættunni þótt að lögum yrði. En ég á samt von á því að mjög margar verðmætar upplýsingar komi fram sem fullkomin ástæða er til þess að ræða hér á hinu háa Alþ., sem tæplega mundi verða gert ef þetta mál yrði afgreitt áður en þær liggja fyrir. Og það er fjarri því að sé verið að drepa málinu á dreif eða setja fótinn fyrir framgang þess þó að uppi séu höfð varnaðarorð í sambandi við þessi áform sem hér eru. Og m.a. hef ég nú löngun til þess að leggja til að breytt yrði heiti þessa frv., það yrði frv. til l. um fyrsta áfanga Fljótsdalsvirkjunar, vegna þess að uppistöðulónið verður alls ekki í Bessastaðaá, heldur í vötnum uppi á heiði, Hólmavatni, sem er áformað inntakslón fyrir sjálfa Austurlandsvirkjunina. Bessastaðaá er skráþurr löngum og löngum, og þeir, sem til þekkja og gerst þekkja þar eystra, segja að hún kunni að vera ágæt til virkjunar, nema sá galli sé á að mánuðum saman kunni svo að hátta til að ekki renni í henni dropi. Og það er ekkert undarlegt við það, þótt fyrirsvarsmenn í félagsmálum austfirðinga hafi uppi varnaðarorð vegna þeirrar sáru reynslu sem þeir þegar hafa af þessum ókjörum, t.d. Grímsá og nú síðast með Lagarfljótið. Ég vil geta þess að bóndi austur í Fljótsdal, sem hefur vatnsvirkjun hjá sér, vatnsaflsstöð, hefur upplýst mig um það að síðustu 3 ár hafi verið þau ár sem langsamlega mest vatnsmagn hafi verið þar um slóðir, langmest úrkoma. Og ég vil nú spyrja: Eru þetta þau ár sem mælt hefur verið í Bessastaðaá? Enn fremur er meira en lítill galli á gjöf Njarðar í þessu tilfelli, meðalrennsli þessarar ár er 4.1 kúbikmetri, en þess er getið að hún geti farið upp í 50 kúbikmetra á sekúndu. Hvað þýðir þetta, ef hún rennur lengi svo? Þá þýðir það að hún getur spýtt fram öllu vatnsmagni sínu á tveimur mánuðum. Nú er þessu þann veg háttað í apríl–maí að þar er bullandi vatn, en eins og ég segi, löngum og löngum og helftina af árinu ekki deigur dropi. En á þessu á að ráða bót með uppistöðulónum. Samt álíta menn að þau verði að vera það viðamikil og stór, að það væri kannske heppilegra að leggja strax undir í þau uppistöðulón sem verða að vera fyrir fyrsta áfanga Fljótsdalsvirkjunar. Nei, það er fjarri því þótt menn vilji ræða þetta efnislega og láta uppi þær upplýsingar sem þeir hafa í höndum, að það megi flokka það undir að verið sé að setja fótinn fyrir málið eða drepa því á dreif. Það er fjarri lagi. Ég hef áður bent á að það er ekki til þess að auka manni trú á málinu, það sem segir í grg. með frv. Til þess að efla manni trú á því að hér sé um góðan kost að ræða er farið nokkrum orðum um það, að þessi framkvæmd kunni að verða til þess - ekki að setja fótinn fyrir stórvirkjun á Austurlandi, heldur til þess að efla undirbúning hennar. En það er nú hálfgerður holhljómur í þeim röksemdum, að ekki sé meira sagt. Það er álit þeirra sem til þekkja, að það verði alls ekkert gagn að þessu upp á stærri virkjanir, ef eigi að leiða vatnið niður fjallshlíð í pípu. Eina raunverulega gagnið sé það, ef verður farið í jarðgöng og jarðlögin rannsökuð í leiðinni. En hér er slegið úr og í með það, engin ákvörðun í því efni. Síðan segir hér, með leyfi virðulegs forseta, það er verið að ræða um miðlunarlón Bessastaðaárvirkjunar í Hólmavatni, að það sé „hið sama og gert hefur verið ráð fyrir að verði inntakslón Austurlandsvirkjunar. Önnur mannvirki Bessastaðaárvirkjunar munu ekki nýtast beint, þar eð varla mun borga sig að gera jarðgöng eða pípur þannig úr garði að nýtist báðum virkjununum.“ Ég veit ekki hvaða sérfræðingur semur þetta, sem lætur sér til hugar koma að það kunni kannske að vera þénun fyrir stórvirkjunina að leiða vatnið í pípum utan úr fjallshlíðinni. Nei, það þykir ekki taka því að hafa pípur svo viðamiklar að það geti nýst stórvirkjuninni. „Hins vegar fengist, ef sú leið yrði valin, með jarðgöngum Bessastaðaárvirkjunar haldgóð könnun á jarðlögum á svæðinu.“ Þetta er meginatriðið. „Í þriðja lagi má benda á að við gerð Austurlandsvirkjunar verði þörf mikillar raforku fyrir vélar og tæki sem best fengist frá nálægri vatnsaflsvirkjun.“ Það er einmitt það. Það eru sem sé orðin rök fyrir þessu, að það vanti þarna orku til þess að beygja hina virkjunina. Er það þá ráðið í framtíðinni að byggja litla virkjun til að knýja vélar og tæki og gefa ljós áður en farið er í stærri virkjunina? Hvernig stóð á því að menn uppgötvuðu þetta ekki við Búrfell t.d., að koma sér upp smástöð fyrst til þess að hafa nú góða aðstöðu með þá stóru seinna? Það er holhljómur í þessu. Rafmagn liggur um þetta svæði, rafmagn að vísu af skornum skammti nú, en hefði verið hægt vissulega að stórauka orkuna með öðrum ráðum en virkjun Hólmavatnsins eða þess sem nefnt er Bessastaðaá. Það var komið lengra á sínum tíma rannsóknum á Fossá í Berufirði og eins Geithellnaá. Þeir telja núna, sérfræðingar, að megi jafnvel fá upp í 60 mw. úr Fossánni. Það er auðvitað mikilsvert þegar aðalfundir sveitarfélaga gera sínar samþykktir. En það er fjarri því að þeir hafi neina heimild til þess að kveða upp lög. Auðvitað viljum við taka fullt tillit til þeirra. Nei, ég rifja þetta upp líka vegna þess að þegar borin var fram till. í fyrra um að lokið yrði rannsókn á fyrsta áfanga Austurlandsvirkjunar, Fljótdalsvirkjun, og stjórn sveitarstjórnasambands á Austfjörðum send þessi þáltill. til umsagnar, þá var svarið fljótt að koma til baka. Það tók ekki nema örfáa daga fyrir stjórn Sambandsins að gera ályktun og samþykkt. Svarið hljóðaði upp á áskorun til Alþ. og ríkisstj. um að hraða sem mest mætti verða lagningu línu norður að Kröflu, þannig að aðstaða sveitarstjórnasambandsins eða a.m.k. stjórnar þess hefur verið algerlega neikvæð til þess meira að segja að rannsaka þá möguleika sem kunna að vera fyrir hendi varðandi stórvirkjun á Austurl. Því fremur er ástæða til þess nú að taka það mál föstum tökum sem mér er kunnugt um að erlendir menn, stóriðjumenn, hafa mjög beint augum sínum að þessum möguleikum, svisslendingar norðmenn og bandaríkjamenn. Og mér er kunnugt um að svisslendingar munu hafa boðið sérstaka aðstoð til þess að ljúka rannsóknum á þessu sviði. Um þetta vildi ég fá nánari upplýsingar. Mér býður einnig í grun að þeim hafi verið tekið þann veginn, svisslendingum, að þeir hafi farið bónleiðir mjög til búðar, og þá vil ég fá að vita hvers vegna það var gert, af hvaða ástæðum. Talið er af sérfróðum mönnum, og ég hef allt mitt vit í þessum efnum úr sérfróðum mönnum, að þarna séu langmestu og stærstu og glæsilegustu möguleikar í Evrópu á stórvirkjun, í Fljótsdal, Austurlandsvirkjun. Fyrir því er það og eingöngu þess vegna sem knúið er á um að hraðað verði rannsóknum á hagkvæmninni. Mér er það ekki nóg þótt farið sé orðum um það að vitanlega verði stuðlað að stórvirkjun á þessu svæði. Allt annað hefur maður fyrir augum í framkvæmdinni. Allt annað hafa hinar dreifðu byggðir fyrir augum í framkvæmdinni en það, að það muni verða sett í fyrirrúm að virkja stórt á Austurlandi, því að reynslan hefur orðið allt önnur. Stórvirkjanir eru hér á Suðurlandi og hin næsta stórvirkjun er Hrauneyjafoss. Þegar menn spyrja: Hvers vegna er nú ekki reynt að huga að byggðastefnunni og dreifa þessu meira? þá er svarið: Af því að undirbúningurinn undir þessa virkjun er langlengst á veg kominn. - Og hvers vegna er hann það? Vegna þess að allmörg síðustu ár hafa ráðið forustunni í þessum málum menn, sem hafa ekki fylgt byggðastefnu í þessum efnum, hvorki varðandi stórvirkjanirnar né stóriðjuna. Það sækir allt hér á Suðvesturlandið. Og það er meira að segja svo komið að norðlendingar eiga nú að kaupa sína raforku frá Suðurlandi, frá Sigöldu og Hrauneyjafossi. Það er hryggileg staðreynd þegar það er haft í huga, að e.t.v. er sá landshluti þrátt fyrir stórvirkjunarmöguleika verst í sveit settur varðandi stóriðju vegna hafíshættu. Þess vegna skyldi maður nú halda, að menn mundu beita sér að því að þeir fengju a.m.k. að virkja og kaupa neysluorkuna af sjálfum sér, en ekki frá Þjórsá. Og ég þykist sjá, ef sama stefnan verður uppi, hvað næsta skref verður. Það verður auðvitað stíflun Þjórsárvera, þeim verður auðvitað sökkt, og svo þegar enn verður spurt: Hvers vegna ættum við ekki að huga að byggðastefnunni, sem fer vel í skálaræðum? þá verður svarið: Af því að þar er komið langlengst rannsóknunum. - Þess vegna er það, að mann grunar, þegar maður berst um á hæl og hnakka að koma fram með till. um að rannsóknir séu hafnar á öðrum möguleikum, - þess vegna hlýtur að vakna sá grunur að hér sé af ráðnum hug verið að drepa málunum á dreif. Og það var þess vegna, vegna þess ljóta gruns, að ég hef ekki með öllu verið ánægður með málafylgjuna varðandi till. um virkjun Hólmavatns. Stóriðjan næsta, sem er í boði, er svona kortérsróður á árabát frá Reykjaneskjördæmi, í sunnanverðu Vesturlandskjördæmi, heitir það. Einhvers staðar hef ég séð það.  Nei, í þessu máli er auðvitað margt að athuga, og það hefur komið fram í þeim bréfum sem n. hafa borist, að fjölmörg mjög mikilvæg atriði eru alveg ókönnuð. Um þau, úr því sem komið er, óska ég að verði fjallað hér á hinu háa Alþ. Það kom fram hjá hv. frsm., hv. 1. þm. Sunnl., að þetta mál væri alls ekki á framkvæmdastigi, fjarri því. En hæstv. iðnrh. getur ráðið því og ég hvet hann mjög til þess að baldið verði fast fram sem horfir um allar rannsóknir. Allar ræður manna hér og allar undirtektir hafa verið með þeim hætti að til þess hlýtur hann óhjákvæmilega að hafa fullt umboð, svo að hann þarf þess vegna ekki að fá neina afgreiðslu á þessu máli til þess að unnið verði öllum árum að því áfram að rannsaka þetta mál og flytja okkur síðan upplýsingar um það, sem ég tel að við eigum hér á hinu háa Alþ. að fá tækifæri til að fjalla um. Ég sé svo ekki að sinni ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Ég aðeins legg áherslu á það í þessu sambandi, að þeir, sem af einlægni vilja vinna að jafnvægi í byggð landsins og halda fram byggðastefnu, hljóta mjög að skoða hug sinn um afstöðu til mála eins og hinnar nýju ráðgerðu stóriðju, nema einhverjar þær yfirlýsingar verði gefnar, sem þeir geti treyst, um að horfið verði að því ráði að fleiri njóti ávaxta af slíkum stórfyrirtækjum eins og stórvirkjanirnar sérstaklega eru, sem ég legg alla áherslu á. Það er alveg óhjákvæmilegt. Enda þótt fyrir liggi nauðsynin, hin þjóðhagslega nauðsyn á því að selja orku okkar til stóriðju, eins og varðandi þetta fyrirtæki, þá er alveg óhjákvæmilegt að þeir, sem vilja af einlægni fylgja fram þannig að gagni megi koma byggðastefnu í landinu, hljóta að fara að hugsa til þess að selja atkv. sitt dýru verði til fylgis við jafnnauðsynlegt mál eins og mér sýnist þó að hitt málið sé. Okkur nægja ekki orð, heldur athafnir í því sambandi, að unnið verði að lausn hins mikla vandamáls sem byggðamálin eru. Það hafa að vísu stór skref verið stigin í þeim málum, t.d. með Byggðasjóði og eflingu hans. En betur má ef duga skal. Reynslan sýnir okkur miðsækni þessara stórfyrirtækja og fjármunamyndunina að sjálfsögðu um leið á sömu slóðum. Það er auðvitað bara til málamynda að skáka henni niður í Hvalfirði og segja svo að hér sé verið að huga að byggðastefnu. Það er fjarri öllu lagi að hafa þau rök uppi. Þess vegna er það, að þegar við verðum tilbúnir til þess að leggja fram till. um rannsóknir á Austurlandsvirkjun, þá vænti ég þess fastlega að henni verði vel tekið og fái skjóta afgreiðslu, svo að hægt verði að kanna hið allra fyrsta hvort það er rétt, sem sérfræðingar halda fram, að þarna séu einir glæsilegustu möguleikar til stórvirkjunar sem fyrirfinnast, jafnvel í allri Evrópu.

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Ég held að við séum æði margir þm, þeirrar skoðunar, að naumast sé nokkur maður hér á hinu háa Alþ. sem sé jafnómerkilegur og óheiðarlegur í málflutningi sínum og hæstv. iðnrh., Gunnar Thoroddsen. Við fengum dæmi um þetta hér í dag. Ég tók til máls í sambandi við frv. um heimild til að virkja Bessastaðaá. Ég hafði skrifað undir meðmæli iðnn. með fyrirvara, og ég gerði grein fyrir fyrirvara mínum alveg á málefnalegan hátt og áreitnislaust. Ég sagði að mér fyndist, að það skorti á að iðnn. hefði næga vitneskju til þess að fjalla um þetta mál og ég hefði óskað eftir því, að hún hefði haft lengri tíma til þess. En ég lýsti því jafnframt yfir, að þrátt fyrir þetta mundi ég fylgja frv. og greiða atkv. með því að hæstv. ráðh. fengi þá heimild sem hann óskaði eftir. Svo gerist það eftir 2 mínútur eða svo að hæstv. ráðh. stendur í þessum ræðustól og segir að ég vilji drepa þessu máli á dreif, segir að ég vilji láta það daga uppi, segir að ég vilji ekki veita heimild til Bessastaðaárvirkjunar. Hver einasti maður, sem hlustaði á orðræður okkar hér í dag, vissi að hæstv. ráðh. var að fara með hrein ósannindi. Samt gerir hann þetta. Ég verð að segja eins og er, að þetta er málflutningur sem er langt fyrir neðan virðingu Alþ. Hann gat ekki komið með nein rökstudd andmæli gegn þeim aths. sem ég gerði um vinnubrögðin, hann gat það ekki. Þá er gripið til þess að gera mér upp afstöðu sem allir þm. vita að er ekki mín afstaða, að fara hreinlega með ósatt mál. Þetta er ekki sæmandi nokkrum þm. að hegða sér svona. Ég sagði að þetta undarlega háttarlag hæstv. ráðh. að vilja afgreiða þetta mál með forgangshraða rétt fyrir jól væri sýndarmennska sem ætlað væri að auka eitthvað álit þessa hæstv. ráðh. hjá austfirðingum. Nú er það svo að þetta var ekki mín hugmynd einu sinni. Það var einn af flokksbræðrum hæstv. ráðh., sem ég átti tal við fyrir nokkrum dögum og ég spurði hann: Hvernig stendur á því að hæstv. ráðh. Gunnar Thoroddsen leggur slíka áherslu á að þetta frv. um virkjun, sem allir vita að á ekki að koma í notkun fyrr en eftir 4–5 ár eða svo, verði afgreitt núna með hraði rétt fyrir jól? Og þá brosti flokksbróðir ráðh. og sagði: „Hann er að friða austfirðinga.“ Af hverju þarf hæstv. ráðh. Gunnar Thoroddsen að friða austfirðinga? Hann þarf að friða austfirðinga vegna þess að austfirðingar allir vita að dísilstöðvar, sem áttu að vera komnar til Austfjarða fyrir nokkrum mánuðum, eru ókomnar enn þá. Það hafa ekki staðist fyrirheit sem voru gefin um þetta. Nú ætla ég ekki að fara að kenna hæstv. ráðh. Gunnari Thoroddsen um þetta. Ég efast ekki um að hann hefur gert það sem hann gat til að leysa þennan vanda. Ég hef ekki hugsað mér að taka upp þann málflutning sem tíðkaður var í tíð fyrrv. ríkisstj., þegar menn risu hér upp einn at' öðrum og fóru að kenna mér um hamfarir náttúruaflanna í landinu. Ég gæti, ef ég vildi taka upp þau vinnubrögð, farið að spyrja hæstv. iðnrh. hvernig standi á því að spennir sá, sem þjóðin öll hefur fylgst með síðustu dagana, hafi verið að velkjast í sköflum dögum samar., hvort ekki væri hægt að finna einfaldari leiðir til að koma honum á áfangastað. En ég held, að við eigum ekki hér á þingi að deila á þennan hátt. Ég er viss um að hæstv. ráðh. Gunnar Thoroddsen hefur reynt að leysa þessi vandamál, sem brenna núna, sem verður að leysa með bráðabirgðaráðstöfunum, og hann þarf ekki á því að halda að vera með neina sýndarmennsku í því sambandi. Ég held að menn ættu að hætta því og sérstaklega held ég að hann ætti að hætta því að fara hér með hrein ósannindi um afstöðu manna, eins og hann gerði í dag undir vitni flestra þm. Ég minntist á það í dag að það væri annað sem lægi á að ákveða, það lægi á að ákveða fjárveitingu til rannsókna í sambandi við hugsanlega virkjun í Bessastaðaá, og spurði hæstv. ráðh. hvort það mál yrði leyst í sambandi við fjárlög næsta árs, og hann sagði að svo mundi vera. En það er annað mál í sambandi við orkuskort á Austfjörðum sem verður að leysa einnig á fjárl. næsta árs, og það er línulögnin frá Kröflu til Austfjarða. Það eru allar horfur á því, sem betur fer, að virkjun Kröflu gangi svo vel að það veiti ekkert af því að fara að taka ákvörðun um lagningu línu frá Kröflu til Austfjarða og síðan að hefja hönnun og undirbúning, þannig að þessi lína geti verið tiltæk um leið og Kröfluvirkjun kemur í gagnið. Þetta er langfljótlegasta leiðin til að koma orku til Austfjarða. Að sjálfsögðu verður að nýta þá leið og það má ekki vera neinn dráttur á því. Sérfræðingum ber saman um að línustæðið þarna sé eitthvert það öruggasta á landinu, þannig að hættan á því að þessi lína bili sé í sjálfu sér mun minni en þær hættur sem fylgja dreifilínunum sem eru ákaflega veikar á Austfjörðum, eins og þær eru viða á landinu. Á fjárl. næsta árs verður að vera fjárveiting til að undirbúa þessa línu. Það verður að fara að huga að því líka að panta í hana efnivið, því að nú er orðinn langur afhendingartími á ýmsu því sem þarf til slíkra framkvæmda. Ég vænti að hæstv. iðnrh. hafi forsjálni til að tryggja að þessi ákvörðun verði tekin og að hennar sjái stað í fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Hér hafa komið upp ákaflega sérstæðar orðahnippingar milli hæstv. iðnrh. og hv. þm. Sverris Hermannssonar. Um það væri í rauninni hægt að tala ákaflega langt mál. Ég hygg að ég muni ekki gera það við þetta tækifæri, en vil samt víkja að því nokkrum orðum. Ég skil ákaflega vel það sjónarmið hv. þm. Sverris Hermannssonar að telja þá stefnu, sem fylgt hefur verið í virkjunarmálum um mjög langt skeið, vera algerlega andstæða byggðastefnu. Stefnan hefur verið sú, að landið hefur verið í mörgum orkuveitusvæðum, einangruðum hverju frá öðru, og hefur verið ætlast til þess að hver staður sæi um sig, jafnvel með því að virkja bæjarlækinn heima. Hins vegar hefur Suðvesturland verið látið hafa algeran forgang að því er orkuframleiðslu varðar. Það var gert með Búrfellsvirkjun í Þjórsá. En þegar virkjað var við Búrfell vantaði eðlilegan íslenskan markað, m.a. vegna þess að orkuveitusvæðin voru ekki tengd saman. Það fólk, sem bjó fyrir utan Suðvesturland, átti ekki kost á að fá raforku frá þessari stóru og hagkvæmu stöð við Búrfell. Þá var gripið til þess ráðs að selja þessa orku erlendu fyrirtæki, - fyrirtæki sem er að öllu leyti í eigu útlendinga, - og það var gerður samningur um að þetta fyrirtæki skyldi vera undanþegið íslenskri lögsögu og íslenskum dómstólum og skyldi samið um fast raforkuverð til ársins 1997. Nú er svo ástatt á Íslandi að meira en helmingur þeirrar raforku, sem framleidd er í landinu, rennur til þessa erlenda fyrirtækis á sama tíma og allur þorri byggðarlaganna eða öll byggðarlög utan Suðvesturlands búa við sárasta orkuskort. Það verð, sem hið erlenda fyrirtæki greiðir fyrir raforkuna, er nú um það bil fjórði hluti þess sem talið er vera eðlilegt gangverð á raforku til orkufreks iðnaðar. Ef greitt væri núna það verð sem talið er eðlilegt gangverð, þá er munurinn hvorki meira né minna en 1000 millj. kr. á einu ári. Þetta er staðreynd.  Þetta er lélegasti samningur sem nokkur íslensk stjórnarvöld hafa gert efnahagslega, og hvað snertir þjóðlega stöðu okkar og sjálfstæði er þetta mikill niðurlægingarsamningur. Þess vegna skil ég ákaflega vel sárindi hv. þm. Sverris Hermannssonar hvað þetta atriði snertir. En ég vil benda hv. þm. á að leiðin til þess að bæta úr þessu misrétti, sem aðrir landshlutar búa nú við, er samtenging orkuveitusvæðanna. Það verður að tengja saman öll orkuveitusvæði á Íslandi, ef menn eiga að búa við eitthvert jafnrétti. Aðeins á þann hátt er hægt að tryggja það, að ráðist verði í stórar og hagkvæmar virkjanir í öðrum landshlutum en á Suðvesturlandi. Þetta er alger forsenda, að það sé tengt saman, og að þeirri stefnu var unnið ötullega í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég hefði vissulega óskað að það hefði getað gengið hraðar en það gekk. Engu að síður er það staðreynd, sem betur fer, að hæstv. iðnrh. dirfist nú ekki lengur að standa gegn þeirri byggðalinu sem hann hefur þó tafið eins lengi og hann gat. Hann er búinn að lýsa því yfir opinberlega að sú lina verði lögð, og það er mikill áfangasigur í þessu máli, mjög mikill. Þar er um að ræða stefnu, sem verður að halda áfram. Hitt finnst mér að hv. þm. Sverrir Hermannsson hefð í átt að læra af reynslunni, að gera sér ekki vonir um einhvern ábata af erlendum fyrirtækjum á Austfjörðum. Það, sem hann var að minnast á hér áðan í þessum ræðustól, og það, sem hann hefur verið að skrifa um í Morgunblaðið að undanförnu, felur í sér kannske enn þá fráleitara afsal á íslenskum landsréttindum en samningurinn frá 1966, því að það, sem hv. þm. er að tala um, eru hugmyndir þessa sama auðhrings, sem við sömdum við 1966, um að við leggjum fram virkjunarréttindi okkar og að erlendir aðilar séu þar með orðnir aðilar að þessum auðlindum á Íslandi. Þetta tel ég vera meira en háskalega stefnu. Ég held að það sé stefna sem mundi gersamlega grafa undan öllu efnahagslegu sjálfstæði okkar íslendinga. Þá virkjunarmöguleika, sem við eigum á Austfjörðum, sem eru sem betur fer mjög miklir, eigum við að vera menn til að nýta sjálfir, þannig að við ráðum bæði yfir þeim auðlindum og yfir þeim iðnaði sem við komum upp í sambandi við þær. Ég held að reynslan af þeirri stefnu, sem upp var tekin 1966, að hleypa erlendum fyrirtækjum inn í landið sé slík, að það eigi að standa vonir til þess að hægt sé að kveða hana endanlega niður, slíkt verði aldrei framar endurtekið. Þegar fjallað var í tíð fyrrv. ríkisstj. um orkufrekan iðnað í sambandi við Sigölduvirkjun, þá var þar rætt um íslenskt fyrirtæki, sem væri að meiri hluta til í eigu íslendinga og lyti íslenskum lögum í einu og öllu. Það þýddi líka að þar var um að ræða fyrirtæki sem ekki var fjármagnsfrekara en svo, að þetta litla þjóðfélag okkar réð við það, og þá einnig fyrirtæki sem raskaði ekki eðlilegu félagslegu jafnvægi í landinu með því að fara þar út fyrir öll skynsamleg takmörk. Með því að miða slíkar framkvæmdir við getu okkar sjálfra erum við einnig að koma í veg fyrir að hlutirnir sporðreisist í landinu á þann hátt sem er engum til gagns. Ég spurði hæstv. iðnrh. um það í sjónvarpi fyrir nokkru, hvort hann gæti fallist á að þessi stefna væri rétt, að eftirleiðis ættu íslendingar sjálfir að eiga meiri hl. í þeim fyrirtækjum sem hér kynnu að koma upp í sambandi við orkufrekan iðnað, þegar þeir teldu sér henta, en ekki erlend fyrirtæki. Hæstv. iðnrh. lýsti því yfir að hann væri þessarar skoðunar. Hann lýsti því yfir að sú stefna, sem upp var tekin 1966, væri röng, tók sérstaklega fram að hann hefði ekki verið á landinu, hann hefði verið sendiherra erlendis þegar sú stefna var ákveðin. Það var greinilegt á hverja hæstv. ráðh. var þá að skjóta. Ég tel að þessi yfirlýsing hæstv. iðnrh. hafi verið merkileg, og ég vænti þess að hann standi við hana. Við höfum að vísu heyrt áður merkilegar yfirlýsingar af vörum þessa hæstv. ráðh. Ég man eftir ræðu sem ég hlustaði á 1. des. 1945, þótt viðhorfin hafi breyst æðimikið síðan. Engu að síður vona ég að þessi nýja afstaða ráðh. í sambandi við orkufrekan iðnað endist a.m.k. þann tíma sem hann á eftir að sitja í ráðherrastóli. Orkulindir okkar eru ákaflega mikilvæg auðlind og við verðum að sjálfsögðu að leggja á ráðin um að nýta þær eins og við erum menn til, en alltaf að miða við það, að við ráðum sjálfir bæði yfir auðlindum okkar og yfir atvinnulífi okkar. En það, sem nú er brýnast í sambandi við raforkumál, er ekki þessi nýting iðnaðar, heldur að leysa þann sára vanda, sem nú brennur á landsmönnum hvarvetna. Við verðum að vera menn til þess að tryggja landsmönnum öllum næga orku á næstu árum, og það verkefni verður að hafa algeran forgang. Í því sambandi gildir einu hvort við teljum að við höfum tækifæri til þess að hagnýta orku til iðnrekstrar núna. Ef það rekst á hitt sjónarmiðið, þá verður nauðsyn landsmanna hvarvetna á Íslandi að ganga fyrir. Er nú svo komið að þau áform, sem uppi voru um að nýta Sigöldu í sambandi við orkufrekan iðnað, standast ekki lengur, vegna þess að sýnt er að það fyrirtæki, sem þar var rætt um, verður ekki komið á laggirnar fyrr en 1–2 árum eftir að Sigölduvirkjun fer að framleiða raforku, þannig að þau tengsl, sem áður voru hugsuð þarna á milli, eru ekki lengur. Ég lít svo á að þetta þurfi að vera algert forgangsverkefni fyrir okkur, eins og ég gerði grein fyrir á síðasta þingi í sambandi við þáltill. sem þá var flutt af ríkisstj. um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu. Til þess að fullnægja þessum innlenda markaði þurfum við alla orku Sigölduvirkjunar og meira til. Við höfum ekkert afgangs, eftir að þau umskipti urðu á síðasta hausti að olían varð svo dýr að það borgar sig fyrir fólk að skipta yfir í raforkuhitun, einnig í gömlum íbúðum sínum. Þess vegna hefur íslenski markaðurinn aukist stórlega á örstuttum tíma. Þetta er staðreynd sem við verðum að horfast í augu við, hvort sem okkur líkar betur eða verr, og eftir þessu verðum víð að hegða okkur. Ég sagðist ekki ætla að tala langt mál um þetta og skal nú ekki fjölyrða meir um það. Ég vil samt í lokin beina fsp. til hæstv. forseta. Það hefur dálítið verið rætt hér í dag um þingsköp, og 28. nóv. s.l. lögðum við hv. þm. Lúðvík Jósepsson fram hér í Nd. till. til þál, um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu. Ég lít svo á að í þessari till. felist eitthvert mesta stórmál sem Alþ. verði að takast á við. Það hefur gengið svo, að það hefur ekki enn þá tekist að koma þessari till. til n., vegna þess að þm. úr Sjálfstfl. hafa farið í undarlegt málþóf og sérstaklega notað tækifærið, þegar ég var búinn að tala þann tíma sem mér var heimilt að tala samkv. þingsköpum, til þess að hefja mjög ákafar persónulegar árásir á mig, og þannig stendur þetta mál. En ég veitti því athygli, hæstv. forseti, að á þeim fundum sem hafa verið hér í dag, ég hygg að þetta sé sá fimmti, hefur þessi till. alls ekki verið á dagskrá. Nú veit ég að hæstv. forsetum er mikill vandi á höndum á þessum seinustu annadögum fyrir þingfrestun, og ég hef fullan hug á því að eiga sem besta samvinnu við hæstv. forseta, en mér finnst þetta dálítið miður, því að ég hafði satt að segja gert mér vonir um að koma till. til n. áður en þingi yrði frestað, vegna þess að ég tel skipta miklu máli að um þetta mál verði fjallað af fullri alvöru, og menn geti þá einnig notað jólaleyfið til að hugleiða það dálítið.



Út af fsp. hv. þm. um till. til þál. um nýtingu innlendra orkugjafa vil ég skýra frá því, að s.l. laugardag var haldinn fundur hér í Nd. eins og títt er á laugardögum rétt fyrir jól. Þá var þetta mál á dagskrá og til umr., en samkv. ósk þingmanna Alþb. var málið tekið út af dagskránni og umr. um það frestað. Það var því eftir ósk flokks hv. fyrirspyrjanda, að þessi till. var þá tekin út af dagskránni. Ég lét þess getið, þegar þessi beiðni var sett fram um að málið yrði tekið út af dagskrá, að frestun þess þá gæti þýtt að það gæti ekki komið til framhaldsumr. fyrr en að loknu jólaleyfi. Var það látið gott heita af hv. þm. Alþb., en þeir munu hafa haft einhvern fund innan sinna vébanda á laugardaginn. Um það var forseta d. ekki kunnugt fyrr en hálftíma áður en sá fundur átti að standa, þannig að forseti gerði að því er ég tel sitt besta til þess að koma umr. um þetta mál áfram. Meiningin var að nota til þess seinni hluta laugardagsins, en þá voru þm. Alþb. við annað bundnir, svo að við þetta situr nú. Að sjálfsögðu verður þó, ef tími gefst til, rætt um þetta mál sem og önnur þmfrv. og þmtill. sem yfir höfuð hafa verið lögð fram í deildinni. Þessa skýringu vildi ég aðeins gefa til þess að hér væri ekki um neinn misskilning að ræða.



Forseti. Hér hafa nú átt sér stað nokkuð sérstakar umr. á milli hæstv. iðnrh. og hv. 3. þm. Reykv. og hv. 3. þm. Austf. Ég tel, að þær aths., sem hér komu fram frá hv. 3. þm. Reykv., Magnúsi Kjartanssyni, um þetta mál, hafi í rauninni verið ofureðlilegar og ekki gefið tilefni til þess að miklar umr. þyrftu að verða um þær aths., en hv. þm. hafði bent á að hann sæi ekki beinlínis nauðsyn á því að afgreiða þetta mái frá þinginu nú fyrir jólaleyfi, því að málið væri þannig vaxið. En jafnhliða lýsti hv. 3. þm. Reykv, yfir því, að hann væri fylgjandi málinu og mundi styðja það, því að hún væri fyrst og fremst um heimildarlög að ræða. Hins vegar er það svo, að þær umr., sem hér hafa einnig farið fram á milli hæstv. iðnrh. og hv. 3. þm. Austf., Sverris Hermannssonar, hafa í rauninni verið af allt öðrum toga spunnar. Ég tel að það hafi komið greinilega fram í þessum umr., að hv. 3. þm. Austf., Sverrir Hermannsson, efast mjög um gildi þessa frv. Hann komst þannig að orði í ræðu sinni, að hann efaðist um að hér væri um góðan kost að ræða. Hann fór hér líka allmörgum orðum um það, að í rauninni væri hér stefnt að því að virkja hálfvatnslausa á, sem engan dropa væri að finna í á tímum, og það var mjög greinilegt að hann var að hæðast að þessari virkjun að því leyti til. Það var líka alveg ljóst á hans málflutningi, að hann leggur aðaláherslu á að fullur kraftur verði lagður á áframhaldandi rannsóknir að stórvirkjun á Austurlandi. Hann telur, eftir því sem ég get helst skilið hans mál, að þessi virkjun kunni að verða til þess að draga úr möguleikum á því að ráðist verði í stórvirkjun í Fljótsdal. Meginástæðurnar fyrir því, að hann vill fresta þessu máli, eru byggðar á þessu. Ég er fyrir mitt leyti algerlega ósammála hv. 3. þm. Austf. í þessum efnum, Ég tel að það eigi að greiða fyrir samþykkt þessa frv., og ég mun fyrir mitt leyti styðja það. Hér er um það að ræða að veita ríkisstj. heimild, og um það gat ég fyrir rúmum mánuði, þegar þetta mál var rætt. Hér er fyrst og fremst um heimildarlög að ræða, og það, sem auðvitað skiptir okkur austfirðinga mestu máli, er að fá vitneskju um, hvort ríkisstj. ætlar að notfæra sér þessa heimild og hvenær hún ætlar að taka ákvörðun um að ráðast í virkjunina. En málið virðist ekki vera komið það langt enn þá, að hægt sé að svara því hvenær slík ákvörðun verði tekin. Ég tel þó bót að því að ríkisstj. fái þessa heimild. Að mínum dómi er hér um að ræða hagstæða virkjun, enda er það álit allra þeirra sérfræðinga sem látið hafa uppi álit sitt á virkjuninni. Og þetta er sannarlega ekki nein ómerkileg virkjun fyrir okkur á Austurlandi. Hér er gert ráð fyrir virkjun sem nemur 32 mw. Sú vatnsvirkjun, sem við höfum stuðst við til þessa, er aðeins 3 mw., Grímsárvirkjun. Lagarfossvirkjunin, sem við höfum þó mænt á til þessa, er aðeins 7.5 mw. En hér er verið að ræða um virkjun upp á 32 mw., og er enginn vafi á því, að ef virkjunin reynist sú sem sérfræðingar segja, þá mundi þessi virkjun leysa raforkumál á Austurlandi til nokkurra ára á mjög viðunandi hátt, auðvitað ekki til þess að hægt sé að koma upp á Austurlandi stóriðju á svipuðum grundvelli og ráðist hefur verið í af útlendingum hér fyrir sunnan. En það er ekki það, sem við á Austurlandi höfum verið að biðja sérstaklega um í raforkumálum. Það er allt annað mál. Eins og hér hefur komið skýrt fram, er með þessari virkjun ekki á neinn hátt dregið úr möguleikum þess að ráðist verði í stórvirkjun á Austurlandi. Þessi virkjun spillir því ekki á nokkurn hátt, og því sé ég ekki hver ástæða ætti að vera til þess að fulltrúar Austurlands tefðu fyrir því á einn eða neinn hátt að þessi heimild væri gefin og ráðist sé í þessa virkjun, svo brýn sem þörf okkar er í orkumálum, hvað svo sem líður áhuga einstakra manna á því að ráðist verði í stórvirkjun í sambandi við stóriðjurekstur. Ég styð því að þetta frv. nái fram að ganga nú fyrir jól og ríkisstj. fái þá heimild sem felst í frv., í fullu trausti þess að ríkisstj. noti síðan þessa heimild, taki ákvörðun hið fyrst,r um að ráðast í þessa virkjun, en geymi ekki heimildina, eins og stundum hefur átt sér stað um slíkar heimildir, árum saman. Það eru mörg dæmi um að heimildir hafi verið veittar til virkjana án þess að þær hafi verið notaðar. Ég er sannfærður um að austfirðingar villast ekkert á því í þessu máli, að þó að frv. þetta nái fram að ganga og ríkisstj. fái þá heimild, sem í frv. felst, þá sé þar með búið að leysa þann vanda, sem þeir standa nú frammí fyrir í orkumálum. Þeir kunna full skil á því. Þeir vita að þessi virkjun verður ekki til fyrr en eftir allmörg ár. En það situr síst á okkur að tefja það á nokkurn hátt að hægt sé að komast að því að taka ákvörðun um að ráðast í þessar framkvæmdir. Hv. 3. þm. Austf., Sverrir Hermannsson, talaði jafnvel um að það ætti að breyta nafninu á þessari virkjun og kalla þetta frv. til l. um fyrsta áfanga Austurlandsvirkjunar eða Fljótsdalsvirkjun. Það er greinilegt að hann er að hugsa hér um allt annað. Ég vara algerlega við þessu, því að mér er vel kunnugt um að hv. 3. þm. Austf., Sverrir Hermannsson, gerir sér grein fyrir því alveg eins og ég, að við austfirðingar erum staddir í miklum vanda í þessum efnum og okkur liggur á að fá aukna raforku inn á okkar svæði. En ef við tefðum á nokkurn hátt fyrir því að ráðist yrði í þessa virkjun, þá gæti það kostað okkur mikið, jafnvel þótt menn reyndu að hugga sig við það - þeir sem áhuga hafa sérstaklega á því - að menn væru þó alltjent að rannsaka alla möguleika á miklu stærri virkjun sem gæti komið einhvern tíma og einhvern tíma, vegna þess að sú stórvirkjun er í rauninni um allt annað. Hún er ekki hugsuð fyrst og fremst til þess að þjóna hagsmunum okkar á Austurlandi. Hún er hugsuð hjá þeim, sem um hana tala, í sambandi við rekstur útlendinga.

Það má ylja sér við það.

Já, þá hugsun geta sumir yljað sér við, en aðrir hugsa um ýmislegt annað. Ég er á þeirri skoðun, að hv. 3. þm. Austf., Sverrir Hermannsson, hafi í rauninni misskilið það mál sem hér er um að ræða. Ég heyrði að hann talaði í sinni ræðu allmikið um byggðastefnu. Telur hann að það sé sérstök byggðastefna fyrir okkur austfirðinga að bíða um langan tíma í vandræðum í okkar raforkumálum meðan einhverjar athuganir fara fram á því hvort tiltækilegt sé að ráðast í margfalt stærri virkjun en okkur kemur raunverulega við á Austurlandi, í sambandi við einhverja möguleika um stóriðjurekstur útlendinga? Eins og ég sagði í upphafi míns máls, tel ég ekki neina þörf á því að þeir séu að deila hér, hæstv. iðnrh. og hv. 3. þm. Reykv. um afstöðuna til þessa máls. Þeir geta rifist lengi um orkumálin almennt og hvernig þeir hafa hvor um sig staðið sig í þeim málum. Það er allt annað mál. Ég ætla ekki heldur að nota tíma minn hér til að fara að ræða um orkumálin almennt og hvað í þeim hefur gerst. Ég legg áherslu á að þetta mál nái fram að ganga, sé enga ástæðu til þess að verið sé að draga að veita þessa heimild fram yfir jólaleyfið. Hitt skal ég játa, að það er ekkert stórmál í sjálfu sér hvort frv. er afgreitt fyrir jól eða strax þegar Alþ. kemur saman aftur eftir jólaleyfi. Það er ekki stórmál, ef menn hafa þá hugsað sér að standa að afgreiðslu málsins. En mér sýnist á málflutningi hv. 3. þm. Austf., Sverris Hermannssonar, að hann efist um réttmæti þess að samþykkja eigi þetta frv. Ég skal svo ekki tala lengra mál í þessum umr. Ég vil aðeins segja það varðandi þá brtt., sem hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, flytur á þskj. 166 við 4. gr. frv., að ég get vel stutt þá till., en tel í sjálfu sér ekki mikinn mun á efni hennar og 4. gr. frv. eins og hún er orðuð, tel það ekki skipta neinu afgerandi máti. Þó hygg ég að það væri öllu betra orðalag eins og hv. þm. leggur til að hafa þetta, en ég geri ekki neitt aðalatriði úr því hvor leiðin er valin varðandi möguleika á því að gefa sveitarfélögum á Austurlandi kost á að vera aðilar að þessari virkjun, ef þau óska eftir. En ég sem sagt styð það að þetta frv. nái fram að ganga og það helst nú fyrir jólaleyfi.



Herra forseti. Áður en ég vík að efni frv. og nokkrum atriðum í sambandi við það þykir mér rétt að nefna tvö atriði úr ræðu hv. 3. þm. Reykv. Hann kom allvíða við og fór langt aftur í tímann. Hann minntist á ræðu sem ég hafði haldið 1. des. 1945, og er mér mikil sæmd í því að menn skuli muna eitthvað úr ræðum sem ég hélt fyrir 29 árum. Hv. þm. drap líka á sendiherraár mín í Danmörku. Ég ætla nú ekki að ræða þau, en aðeins það sem hann nefndi í því sambandi, að ég hefði lýst því yfir í sjónvarpsspjalli, sem við áttum ekki alls fyrir löngu, að ég teldi þá stefnu ranga sem þáv. ríkisstjórnarflokkar fylgdu um stofnun álversins. Þetta er mikill misskilningur hjá hv. þm. Allir, sem á það hlustuðu, vita að ég sagði ekki orð í þá átt. Ég lýsti því yfir þar að ég teldi í sambandi við járnblendiverksmiðjuna rétt að íslendingar ættu þar meiri hl., og ég lýsti því yfir að ég líti svo á, að þegar íslendingar stofnuðu til stóriðju hér eftir í samvinnu við erlend fyrirtæki, þá fylgdi ég þeirri stefnu, að íslendingar ættu meiri hl. Ég hef hvorki í þeim orðum né öðrum sagt eitt orð um að ég hafi talið það rangt sem gert var þegar álverið var stofnað. Þegar ráðist var í það fyrirtæki var það í fyrsta sinn sem íslendingar lögðu út í stóriðju í samlögum við fjársterkan erlendan aðila. Þar var auðvitað um tvennt að velja: Annars vegar þá leið sem farin var, að hið útlenda fyrirtæki ætti verksmiðjuna og bæri alla áhættuna, íslendingar hefðu ekki áhættu og ekki fjárframlög að því er stofufé snertir. Hins vegar hefði mátt fara þá leið, að íslendingar ættu meiri hl. í verksmiðjunni, tækju þar með á sig áhættu af rekstrinum og legðu fram mikið fé. Ég get lýst því yfir hér alveg skýrt og skorinort, að ég tel að það hafi verið rétt valið af þáv. ríkisstj. og stjórnarflokkum að fara einmitt þá leiðina að taka ekki á sig áhættu og leggja ekki fram það mikið fé sem til þessa þurfti. Þó að sú stefna hafi verið höfð þá og ég telji að þá hafi verið rétt að farið, er ekki þar með sagt að sama fyrirkomulag eigi að hafa um aldur og ævi. Annað atriði, sem ég vil drepa á, áður en ég vík að sjálfu frv., er ummæli hv. 3. þm. Reykv. um byggðalínuna. Þau voru á þá leið að ég hefði verið knúinn til að láta af andstöðu minni gegn byggðalínunni svokölluðu. Þetta er líka byggt á misskilningi. Ég hef aldrei verið andvígur háspennulínu norður í land, hvort sem hún væri lögð yfir Sprengisand, Bárðardal, Kjöl eða Holtavörðuheiði. Ég hef verið að því leyti á sömu skoðun og hv. þm., að að sjálfsögðu á að tengja saman raforkusvæðin, tengja saman landshlutana, hafa samtengingu allra kerfa. Það, sem skoðanamunur hefur staðið um milli okkar, er hins vegar um röðina. Ég hefði talið æskilegra að virkja sem mest vatnsföll og gufuhveri til raforkuframleiðslu víðs vegar um land, láta þessar virkjanir hafa forgang og hinar dýru tengilínur milli landshlutanna koma í næstu röð á eftir. Þá komum við að því, að ég tel að réttara hefði verið á undanförnum árum að vinna þannig að málum varðandi orkumál Norðurlands að nú þegar væri hafin virkjun t.d. Dettifoss eða Skjálfandafljóts eða Jökulsár í Skagafirði eða Blöndu, svo að ég nefni fjóra glæsilega möguleika, þannig að annað hvort þegar eða alveg á næstunni gætu slíkar vatnsvirkjanir farið að framleiða raforku. Ef að þessu hefði verið unnið á þennan veg þyrfti ekki nú að verja einum milljarði kr. í norðurlínuna. Vitanlega hlýtur hún að koma fyrr eða síðar, en ég tel að hin röðun verkefnanna hefði verið þjóðinni hagkvæmari. Þegar stjórnarskiptin urðu nú í sumar var talið sjálfsagt og skylt að kanna hvort möguleiki væri á að fá á Norðurlandi nú alveg á næstunni, t.d. innan tveggja ára, orkuframleiðslu þar nyrðra. Ef slíkt væri mögulegt, að sjá Norðurlandi fyrir nægilegri raforku úr heimahéruðum jafnsnemma og norðurlinan yrði tilbúin, sem gert er ráð fyrir haustið 1976, þá held ég að flestir menn hefðu orðið sammála um að sú leiðin væri æskilegri, bæði fyrir Norðurland og fyrir þjóðfélagið í heild, að hraða virkjunum heima fyrir og framleiða rafmagn þar. Þannig standa nú þessi mál. en ekki á þann veg sem hv. þm. vill gefa í skyn, að ég hafi verið andstæðingur hinnar svokölluðu byggðalinu. Málin liggja einfaldlega þannig fyrir, að ég taldi hitt æskilegra. Hins vegar kom það í ljós við könnun á þessu máli, að engir slíkir möguleikar voru á Norðurlandi, sem hægt væri örugglega að treysta og byggja á, að kæmu að gagni á næstu tveimur árum, því miður, segi ég. Því miður hefur undirbúningi verið þannig bagað undanfarin ár um þessi mál, að þetta var ekki mögulegt. Þegar þetta lá fyrir var ekki um annað að ræða en ákveða strax að ráðast í norðurlínuna, og það verður að sjálfsögðu gert. Það er rétt, að þessar upplýsingar liggi fyrir, því að ummæli hv. þm. voru vissulega á misskilningi byggð. En frv., sem hér liggur fyrir, er um virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal. Ég vil þá víkja fyrst að því, sem ég raunar gerði allitarlega við 1. umr. þessa frv., 21. nóv., að þessi virkjun, sem kennd er við Bessastaðaá í Fljótsdal, byggist fyrst og fremst á því að þar er mjög mikil fallhæð, 500–600 m., og í öðru lagi að þar eru ákaflega góðir miðlunarmöguleikar. Þar uppi á hálendinu eru stöðuvötn sem hægt er að nota að áliti kunnugustu manna til miðlunar þannig að tryggt sé hæfilegt rennsli allt árið. Þessi virkjun byggist ekki fyrst og fremst á vatnsrennslinu í sjálfri Bessastaðaá, eins og jafnan er tekið fram í öllum skýrslum og rannsóknum um þetta mál frá byrjun. Það eru því engar upplýsingar eða nýjar fréttir þó að frá því sé skýrt hér, að í apríl- og maímánuðum eða á vordögum sé mikið vatnsmagn í þessum ám eins og flestum ám á Íslandi í vorleysingum. Það eru heldur engar fréttir, að verulegan hluta ársins að öðru leyti er miklu minna rennsli og fyrir kemur að rennslið verður sáralítið. Má vel vera, að það hverfi með öllu á stundum. Þetta er ekki aðalatriði málsins, vegna þess að þessar hugleiðingar um virkjun eru byggðar á fallhæðinni og miklum möguleikum á uppístöðulónum á hálendinu og miðlun. En það er einmitt skorturinn á miðlun sem gert hefur það að verkum að Grímsárvirkjun hefur svo oft bilað og brugðist þegar mest hefur þurft á að halda, af þeirri einföldu ástæðu að þar vantar miðlun. Varðandi Bessastaðaárvirkjun ætla ég að undirbúningi sé svo langt á veg komið, að oft og tíðum hafi frv. um heimild til virkjunar verið lögð fyrir Alþ. þar sem undirbúningi var skemmra á veg komið. Þegar ég lagði frv. fram komst ég m.a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta, að rannsóknir bendi til að þessi virkjun sé fjárhagslega hagkvæm. Hins vegar þurfi ítarlegri vatnsmælingar og athuganir á vatnsrennsli áður en endanleg ákvörðunartaka ætti sér stað. Þess vegna gerir frv. ekki ráð fyrir því, að með því sé endanlega ákveðið að ráðast í þessa virkjun, heldur heimilt. - Síðan er bætt við: Hins vegar eru yfirgnæfandi líkur til þess að úr þessu mannvirki geti orðið. Þær athuganir, sem þegar hafa farið fram, veita sterkar líkur til þess. - Hér var því aðeins hafður þessi fyrirvari um frekari vatnsrennslismælingar til öryggis. Ég vil út af ummælum hv. 2. þm. Austf., Lúðvíks Jósepssonar, um leið og ég þakka honum góðar undirtektir og stuðning við málið, taka fram að undireins og sérfræðingar telja að staðfest hafi verið að vatnsrennsli sé nægilegt, fyrir liggur að þrír mæla með virkjuninni á þeim grundvelli eða að þeim athugunum gerðum, þá verður að sjálfsögðu þegar í stað ákveðið að ráðast í þessa virkjun og hraða öllum undirbúningi svo sem föng eru á. Varðandi þetta mál að öðru leyti vil ég endurtaka það sem ég sagði fyrr í dag í umr., að málið er flutt hér á þingi og það er óskað eftir því að afgreiðslu þess sé hraðað eftir eindregnum og samhljóða óskum fulltrúa sveitarfélaga á Austurlandi. Þegar þetta mál var til umr. og aðalumræðuefni á ársþingi sambands austfirskra sveitarfélaga um miðjan sept. varð niðurstaðan sú, að samþ. var einróma áskorun til iðnrh. um að flytja nú á þessu þingi frv. í þessa átt. Ég tel ekki að það sé réttmæt ásökun, sem hér hefur komið fram, að þessu máli sé verið að hraða með óeðlilegum hætti. Frv. var lagt fram um eða rétt upp úr miðjum nóv. 1. umr. var 21. nóv. Þann dag var því vísað til iðnn. Iðnn. hafði 31/2 viku til könnunar á málinu. Hún skilaði álíti 16. des. Ég veit að iðnn. vann vel að málinu, ræddi málið ítarlega, hv. frsm. n. gerði grein fyrir því fyrr í dag, og aflaði munnlegra og skriflegra grg. og upplýsinga um málið. Ég tel því ekki réttmætt að segja að það sé óeðlilegur hraði á þessu máli eða óeðlilegur eftirrekstur. Ég skal að lokum koma að einu atriði. Ég þykist vita með vissu að það, sem veldur aths. hv. 3. þm. Austf., er ótti hans eða kvíði út af því að virkjun Bessastaðaár kunni að seinka stórvirkjun í Fljótsdal sem honum er mikið áhugamál, svo sem hv. þm. hefur sýnt, m.a. með flutningi þáltill. sinnar á s.l. þingi. Ég reyndi, þegar ég lagði frv. fyrir, að gera nokkra grein fyrir því og vitnaði í sérfræðinga til stuðnings því máli, að þessi fyrirhugaða virkjun Bessastaðaár mundi ekki verða til þess að seinka hinu stóra máli. Ég vitna þar m.a. í Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, sem látið hefur í ljós álitsgerð um málið, þar sem segir að líta megi á þessa Bessastaðaárvirkjun sem fyrsta áfanga svonefndrar Fljótsdalsvirkjunar, sem er virkjun á sama falli með vatni úr Jökulsá í Fljótsdal. Síðar segir í þessari sömu álitsgerð, að virkjun Bessastaðaár mundi verða til þess að kostnaður við stórvirkjunina lækki um 700–800 millj. kr. vegna mannvirkja sem nýtast báðum virkjununum. Og jarðfræðingurinn Haukur Tómasson, sem einnig hefur rannsakað þetta mál, komst m.a. svo að orði í útvarpinu: „Ég vil leggja áherslu á það að virkjun Bessastaðaár getur flýtt mjög fyrir gerð stórvirkjunar þarna.“ Ég vil, um leið og ég vitna í þessi ummæli, endurtaka það sem ég hef fyrr sagt, að ég tel einmitt að þessi virkjun geti orðið til þess að hraða undirbúningi að stórvirkjun í Fljótsdal, greiða fyrir því að rannsóknum og undirbúningi hinna stóru virkjunarmöguleika þar verði hraðað sem mest má verða. Ég vil nota þetta tækifæri til að fullvissa hv. 3. þm. Austf. um að það er fullur áhugi á því að hraða öllum þeim rannsóknum, sem ég veit að hann ber mjög fyrir brjósti, og að samþykkt þessa frv. verði á engan hátt til þess að draga úr þeim.



Herra forseti. Það er að því er mér sýnist ekki ástæða til þess að hefja deilur um þetta mál þegar af þeirri ástæðu að hér er um að ræða heimildarlög, eins og tekið hefur verið fram af öðrum hv. þm., heimild til handa ríkisstj. bæði til að reisa og reka vatnsaflsstöð við Bessastaðaá í Fljótsdal og heimild til lántöku fyrir hönd ríkissjóðs ef til kemur. Ég er þeirrar skoðunar, að samþykkt þessa frv. muni heldur ýta á málið almennt séð, er fylgjandi því, að það gangi fram sem fyrst, og vonast til að það geti gengið fram fyrir jólaleyfi þm. Það kemur fram í nál. frá iðnn. á þskj. 158, að n. hefur haldið nokkra fundi um málið. Hún hefur kallað á sinn fund fulltrúa frá Orkustofnun, frá Rafmagnsveitum ríkisins, frá Hönnun hf., það hafa komið fram skriflegar umsagnir um málið og n. mælir eindregið með því samhljóða að frv. nái fram að ganga. Að vísu er einn nm., hv. þm. Magnús Kjartansson, sem gerir það með fyrirvara, en hann hefur lýst því hér í ræðum að hann sé því fylgjandi, að frv. gangi fram. Hæstv, iðnrh. hefur sýnt málinu áhuga, og er ástæða til þess fyrir okkur alþm. Austurl. að þakka fyrir það. Er ástæða til að ætla, ef lokarannsóknir leiða í ljós að það verði talið eðlilegt að ráðast í þessar framkvæmdir, eins og hæstv. ráðh. hefur strax í öndverðu tekið á þessu máli, að hann muni fylgja því fram af festu þegar það er komið á það stig, að sýnt sé að þarna verði ráðist í virkjun. Það mætti ræða langt mál um þá möguleika sem finnast á Austurlandi til virkjunar, og það er enginn vafi á að virkjunarmöguleikar á Austurlandi eru sennilega hvað mestir sem finnast hér í landinu. Það er aðallega þrennt sem menn tala um í þessu sambandi. Það er í fyrsta lagi hin svokallaða Austurlandsvirkjun, sem var mikið rætt um hér á tímabili og er fólgin í því að safna saman vötnum allar götur frá Jökulsá á Fjöllum og um allt þetta svæði og veita þeim niður á Fljótsdalsheiði til miðlunar og nota svo hið geysilega mikla fall af heiðinni niður í gegnum fjallið til þess að virkja þar stórvirkjanir. Það er talað um stórkostlega virkjunarmöguleika, allt upp í 1600 mw., hafa menn látið sér um munn fara. Ég hef talað við vísindamann, jarðfræðing, sem er vel inni í þessum málum, og hann sagði mér að hann væri þeirrar skoðunar að það væri í raun og veru útilokað að veita Jökulsá á Fjöllum austur eftir, eins og talað var um á sínum tíma, vegna þess að komið hefur í ljós við nánari athugun á landinu að það væri ekki þannig gert, að gerlegt væri að standa fyrir slíkri veitu. Í öðru lagi er svokölluð Fljótsdalsvirkjun sem er fólgin í því að gera mikið uppistöðulón við svokallaða Eyjabakka, - uppistöðulón, sem yrði suður af Snæfelli og neðan Eyjabakkajökuls, sem gengur fram úr Vatnajökli, veita því vatni síðan fram á Fljótsdalsheiði, bora göng niður um fjallið, lóðrétt eða því sem næst, og síðan lárétt göng út í Fljótsdalinn, þannig að hægt væri að hleypa vatni þar í gegn og koma stöðvarhúsi fyrir í hnénu og gera þannig virkjun. Er enginn vafi á því að það væru möguleikar, ef nægilegt fjármagn yrði í það sett, að grafa fleiri göng jafnhliða og bæta við vatni og virkja þannig stórkostlegar virkjanir á þessum stað. Virðast vera mjög óvenjuleg skilyrði til staðar til þess að standa fyrir hagnýtum virkjunum. Síðan er það þriðja sem menn ræða um, þ.e.a.s. Bessastaðaárvirkjunin sem þetta frv. fjallar um. Það mun liggja fyrir, eftir því sem sérfróðir menn telja, að athuganir á virkjunarmöguleikum svokallaðrar Fljótsdalsvirkjunar, þ.e.a.s. að taka Jökulsá í Fljótsdal og veita henni fram á Fljótsdalsheiðina og síðan niður göng, eins og ég ræddi um áður og virkja á þann hátt, mundu taka langan tíma, sennilega 2–3 ár. Mætti segja mér að þó að nú væri tekin ákvörðun um að hefja ítarlegar rannsóknir á virkjunarmöguleikum Fljótsdalsvirkjunar, ákvarðanir væru t.d. teknar í febr. eða mars í vetur, þá væri ástæða til að ætla að niðurstöður slíkra rannsókna lægju ekki fyrir fyrr en í ársbyrjun 1978. Þannig eru sýnilega langt undan möguleikar á því að byggja þar stóra virkjun. Ég hef hugsað talsvert mikið um þessi mál, eins og margir fleiri austfirðingar, vegna þess að okkur er ljóst að þarna eru miklar auðlindir til staðar á Austurlandi, Ég er þeirrar skoðunar að það sé tímabært að fara að taka ákvarðanir um rannsóknir á Fljótsdalsvirkjun. Þá er verið að tala um hugsanlegan möguleika á raforkuveri, sem gæti framleitt 230–250 mw. af raforku. Ég álít einnig að það sé ekki ástæða til að taka neinar ákvarðanir um það fyrr en niðurstöður liggja fyrir, hvernig slíkan möguleika á að nota. Það er hugsanlegt, eins og komið hefur fram í umr. um þetta mál, að Bessastaðaárvirkjun, ef af henni verður sem ég vona, gæti ekki tekið til starfa fyrr en á árinu 1979. Það er að vísu hugsanlegt, ef allt gengi í haginn, að það gæti orðið seint á árinu 1978, en sennilega meira raunsæi í að telja að fyrsti tími, sem til greina kæmi í því sambandi, væri árið 1979. Þannig er sýnilegt, að þó að ráðist yrði í rannsóknir á Fljótsdalsvirkjun, sem gætu kostað um 150–200 millj., að það muni standast nokkurn veginn á endum að slíkri rannsókn yrði lakið og niðurstöður lægju fyrir í þann mund eða e.t.v. nokkru fyrr en Bessastaðaárvirkjun mætti taka í notkun. Ástandið í orkumálum á Austurlandi og víðar er þannig að ákaflega æskilegt væri að gera meðalstóra virkjun eystra sem allra fyrst. Valkostirnir eru ekki ýkjamargir. Sá valkostur, sem menn hafs nú komið auga á einna helst, er Bessastaðaárvirkjun, þótt það sé viðurkennt af öllum, sem hér hafa tekið til máls, að lokarannsóknir liggja ekki fyrir. Sérstaklega er um að ræða vatnsmælingar sem þarf að gera ítarlegri. Það er í öðru lagi hugsanlegt að tengja Kröfluvirkjun við Austurland. Kröfluvirkjun er gufuvirkjun, eins og við vitum, og það er fyrsta stóra virkjunin af því tagi, sem við mundum ráðast í, íslendingar, þannig að það er nokkur óvissa í því sambandi. Slík virkjun gæti tekið til starfa, ef vel tækist til, árið 1978 eða 1979. Það er því valkostur, sem vert er að gefa gaum að, ef svo færi að eitthvað það kæmi fram í lokarannsóknum Bessastaðaárvirkjunar sem gerði að verkum að því verki seinkaði. Síðan eru möguleikar á að virkja minni virkjanir á Austurlandi. En athuganir og undirbúningur minni virkjana tekur býsna langan tíma, eftir því sem sérfræðingar upplýsa. Ég var staddur á þeim fundi sem hefur verið rætt dálitið um hér í umr. Það var aðalfundur sambands austfirskra sveitarfélaga, og orkumálin voru þar efst á baugi. Menn höfðu geysilegar áhyggjur af þessum málum, sem eðlilegt er, og mikinn áhuga á úrbótum. Þar voru flutt erindi af kunnáttumönnum á þessu sviði. Þar flutti m.a. erindi Erling Garðar Jónasson, sem er framkvstj. Rafmagnsveitna ríkisins á Austurlandi, og hann sagði í sínu erindi á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil strax taka fram, að tenging við Norðurland kemur þá fyrst til greina að virkjuð verði á jarðgufusvæðinu við Námaskarð eða Kröflu tiltölulega stór virkjun, ef ofangreind tenging er ákvörðuð sem líður í rafhitunarvæðingu Austurlands. Á undan öllu slíku er án vafs virkjun stórrar miðlunarvirkjunar hér á Austurlandi, t.d. Bessastaðaárvirkjunar eða fleiri minni miðlunarvirkjana, ef fullnægja skal öllum kröfum sem 100% rafhitunarvæðing Austurlands gerir til orkuöflunar- og dreifingaraðila, þ. á m. fyrst og fremst öryggiskröfum. Samfara slíkum framkvæmdum ætti landshlutatenging að koma fyrst og fremst til að auka öryggið í báðum landshlutum.“ Það kom alveg greinilega fram hjá þeim kunnáttumönnum sem þarna kvöddu sér hljóðs, þ.á m. Sverri Ólafssyni rafmagnsverkfræðingi, sem á sinum tíma var framkvstj. Rafmagnsveitna ríkisins á Austurlandi og hefur unnið að þessum málum um árabil, að þeir settu Bessastaðaárvirkjunina fremsta sem hagstæðan möguleika ef lokarannsóknir yrðu jákvæðar. Þess vegna álít ég að eins og mál standa sé sjálfsagt að flýta þessu máli og stuðla að því öllum árum að þessi virkjun verði framkvæmd, en þó auðvitað að því tilskildu að þar sé vatn að finna, en ekki vatnsleysi (Ég veit ekkert um það hvernig Bessastaðaá rennur eða hvort hún er vatnslaus, eins og hv. 3. þm. Austurl. gat um áðan. Ég hef ekki þekkingu á því. En það kom fram í ræðu hæstv. iðnrh., að það, sem gerir þennan virkjunarmöguleika aðlaðandi, er tvennt: í fyrsta lagi miklir miðlunarmöguleikar uppi á fjallinu og í öðru lagi hin geysilega fallhæð, 550 m. Þannig nýtist vatnið vel vegna þessarar miklu fallhæðar. Ég held að menn ættu ekki að deila í sjálfu sér um þetta mál eða þetta frv., vegna þess að eingöngu er um að ræða heimild til handa ríkisstj. Það væri betur að í ljós kæmi fljótlega að þetta væri heppilegur valkostur, því að einmitt stærðin á þessari virkjun, allt að 32 mw., er einmitt sú stærð sem hentar raforkuþörf Austurlands á þeim tíma sem menn hugsa sér að virkjunin geti hugsanlega tekið til starfa. Ég vil því endurtaka það, sem ég sagði í upphafi máls míns, að ég er fylgjandi því að þetta frv. gangi fram sem fyrst.



Herra forseti. Ég þakka forseta tillitssemina, og vissulega er það nú svo, að það er rétt að ég þykist þurfa að bera af mér nokkrar sakir, þótt ekki verði þær nú taldar þungar á metunum. En það var vegna þess að hv. 2. þm. Austurl. lét að því liggja, að ég væri að telja mætti andstæður þessu máli. Ég vil hrekja þessar skoðanir hans, sem ég vil nú ekki kalla fullyrðingar, því að hann tók ekki sterkt til orða í því sambandi, en vildi samt álíta að orð mín og afstöðu mætti túlka sem andstöðu við málið. Ég sagði þegar þetta mál var fyrst til umr., að ég fagnaði að mínu leyti framkomu þessa frv. og fagnaði því sérstaklega að mönnum sýndist nú tími til kominn að taka stórt skref til að bæta úr þeim sára orkuskorti sem hrjáð hefði þennan landshluta um langa hríð. Ég sagði á öðrum stað í mínu máli orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Ég endurtek að þessi virkjun er mjög álitleg.“ Og að lokum sagði ég, með leyfi hæstv. forseta: „Að því leyti sem snýr beint að því að bæta úr þessari þörf, þ.e. raforkuskortinum á Austurlandi, vænti ég þess fastlega að þar reynist þessi skortur við lokarannsóknir hinn ákjósanlegasti. Þá fagna ég því sérstaklega að skjótt og myndarlega hefur verið við brugðið um meðalstóra virkjun í framhaldi af Lagarfossvirkjun, sem þetta frv. ber með sér, frv. um virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal.“ Það er því alveg út í hött, að ég vilji tefja framgang þessa máls. Hitt er allt annað mál, að enda þótt ég vilji af sárri reynslu, sem fengist hefur af virkjunum eystra, hafa uppi varnaðarorð í þessu sambandi, þá má með engum hætti túlka það sem andstöðu mína við málið. Þvert á móti vil ég ekki verða til þess að tefja málið að einu eða neinu leyti, og verði sýnt fram á það með minnstu rökum, að það mundi tefja framgang þessa máls, virkjun Bessastaðaár, að mál þetta yrði ekki afgreitt fyrr en á framhaldsþinginu, þá mundi ég greiða atkv. með því og leggja á það áherslu að það yrði samþ. þegar í stað. En ég hef engin rök séð sem benda til þess með nokkrum hætti að það ætti að einu eða neinu leyti að seinka fyrir þessari framkvæmd þótt það yrði ekki samþ. fyrir lok þessa þinghalds nú fyrir jól. En sem sagt, þrátt fyrir það að ég sjái ekki rökin, ef forustumennirnir vilja leggja á það megináherslu að svo verði, þá skal ég svo sannarlega ekki verða til þess að bregða fyrir það fæti. Þetta vildi ég að kæmi skýrt fram. Það er alveg út í hött að draga þær ályktanir af orðum sem ég hef viðhaft í þessu sambandi, að ég sé í einhverri andstöðu við þetta mál. Þvert á móti er ég einlægur fylgismaður þess. Þær þrætur, sem uppi hafa verið hafðar hér í dag, má kannske segja að hafi meira verið út af staðsetningu, en ekki út af eðli þessa máls. Það var vegna þess hvernig þetta mál bar að hér í dag. Ég þóttist vera í góðri trú um að ég væri engu að spilla þótt ég færi fram á, að þessu máli yrði frestað vegna lögmætra anna minna. Þegar það kom í ljós að áhersla var lögð á framhald málsins, þá felldi ég mig strax við það, en síðan komu önnur atriði fram sem ég taldi mig knúinn til þess að svara, og vil ég þá að mínu leyti taka fram, að þeim atriðum, sem að því lúta, eða umr. um þau er af minni hálfu alveg lokið. Tómas Árnason, hv. 4. þm. Austf., benti á að það væri útilokað að bíða eftir stórvirkjun til þess að leysa úr hinni brýnu þörf á orku á Austurlandi. Og hv. 2. þm. Austf., Lúðvík Jósepsson, spurði hvort ég vildi biða eftir stórvirkjun með að leysa það vandamál. Það er auðvitað spurt þarna út í hött. Að sjálfsögðu vil ég að fyrsti kostur sé tekinn til þess að bæta úr þessum mikla skorti. Ég minntist á það við 1. umr. þessa máls, að menn hefðu haft þá skoðun uppi að það kynni að hafa verið hægt að bæta úr þessum sára skorti með enn fljótvirkari hætti en þessum. Það skal ég ekkert um segja, úr því skera sérfræðingar. Ég legg allt mitt ráð í þeirra hendur. Nú sveigja þeir að því að þetta sé besti kosturinn og fyrsti kosturinn til þess að bæta verulega úr þessu ástandi, og þá fylgi ég því eindregið. Ég skal nú stytta mál mitt. Ég taldi alveg nauðsynlegt, að þetta kæmi fram, og endurtek það, að ég er tilbúinn til þess, ef lögð er á það höfuðáhersla að þetta nái þegar í stað fram að ganga, að fylgja því, þótt ég hins vegar, eins og ég segi, komi ekki auga á þau rök sem að því hníga að svo þurfi að verða. Og eins fyrir forvitnissakir t.d., ef skaðlaust er að bíða með afgreiðslu málsins, þá hefði ég kosið að fá ýmsar þær upplýsingar sem fram kom hér í dag að mundu berast varðandi framhaldsrannsókn þessa máls. En sem sagt, aðalatriðið er að ekkert það verði haft hér í frammi sem kæmi til með að tefja hið minnsta framgang málsins í heild. Ég vil svo að lokum þakka hæstv. iðnrh. fyrir endurtekna yfirlýsingu hans um að það yrði með öllum ráðum stutt að því að rannsóknum á stórvirkjun og rannsóknum á þeim möguleikum, sem þarna virðast vera í boði um stóra virkjun á Austurlandi, verði haldið fast fram.