Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 948 svohljóðandi fyrirspurn til hæstv. menntmrh. um vanda lesblindra: 1. Hverjar telur ráðherra vera skyldur menntmrn. við greiningu á lesblindu í leikskólum, grunnskólum, framhaldsskólum og öðrum skólum? 2. Hverjar telur ráðherra vera skyldur menntmrn. við að tryggja að komið verði til móts við þarfir lesblindra í leikskólum, grunnskólum, framhaldsskólum og háskólum? 3. Hefur menntmrn. einhverjar aðgerðir í undirbúningi vegna greiningar á lesblindu og skyldum námsörðugleikum og hyggst ráðuneytið beita sér fyrir einhverjum almennum aðgerðum í þágu lesblindra? Lesblinda er að sjálfsögðu afar gamalt vandamál og hefur vafalaust alltaf fylgt mannkyninu. Hins vegar eru ekki mjög mörg ár síðan farið var að greina lesblindu með þeim hætti sem nú er gert. Nú er lesblinda greind þannig að um sé að ræða sérstaka örðugleika við að læra að lesa sem ekki stafa af greindarskorti heldur af einhverjum öðrum ástæðum sem geta verið mismunandi. Það getur verið um að ræða arfgengan vanda, það getur verið um að ræða félagslegan vanda og það getur líka verið um það að ræða að á einhverju stigi upphaflegrar skólagöngu hafi átt sér stað mistök við lestrarkennslu sem síðan verði til þess að viðkomandi nemandi eigi í erfiðleikum. Það er alveg ljóst að eftir að lestrarmiðstöð tók til starfa í tengslum við Kennaraháskóla Íslands fyrir fáeinum árum hefur öll aðstaða til að taka á þessu máli gerbreyst. Þar starfa hæfir og góðir sérfræðingar á þessu sviði, þrír talsins, sem hafa unnið afar þarft verk en hafa tjáð mér í samtölum að þær komist engan veginn yfir öll þau verkefni sem til þeirra er beint. Sérstaklega er kvartað undan því að erfitt sé fyrir þær að ná utan um þau verk sem til þeirra er beint frá framhaldsskólunum. Þar hafa þær eingöngu náð utan um þau verk sem koma eftir sérstökum óskum frá framhaldsskólunum hér á suðvesturhorni landsins en reynst erfitt að taka á öðrum málum. Hér er sem sagt um að ræða viðamikið mál og ég hygg að það hafi ekki oft áður komið hér til sérstakrar meðferðar en er engu að síður mál sem rétt er að ræða í þessari stofnun, m.a. vegna þess að það snertir endurmenntun kennara og skólastarf allt. Það snertir sérstaklega stöðu t.d. nemenda með dyslexíu eða stöðu nemenda í framhaldsskólum sem ríkið rekur enn og kostar. Það snertir sérstaklega vanda þessara nemenda í háskóla, því að nokkur þeirra eru þegar í háskólum, og það snertir einnig vanda fullorðinna lesblindra sem eru utan skóla og hafa ekki fengið sín vandamál greind með eðlilegum hætti. Af þeim ástæðum hef ég borið fram þessa fyrirspurn, herra forseti.

Herra forseti. Spurningarnar frá hv. þm. eru þrjár. Fyrstu tvær spurningarnar fjalla um álit menntmrh. á því hverjar skyldur menntmrn. séu við greiningu lesblindu og úrræði vegna hennar. Þriðja spurningin er um aðgerðir á vegum menntmrn. í þágu þessa hóps. Fyrstu tveimur spurningunum verður svarað sem ein væri. Skyldur menntmrn. við nemendur með lesblindu á þeim skólastigum sem fyrirspyrjandi nefnir eru þær að framfylgja þeim lögum sem sett hafa verið af Alþingi og uppfylla þær kröfur sem gerðar eru til ráðuneytisins í þeim. Helstu skyldur menntmrn. við greiningu og aðgerðir til að koma til móts við nemendur með lesblindu eru þær að hafa frumkvæði og vera vakandi fyrir því að á hverjum tíma sé í vinnu ráðuneytisins gert ráð fyrir að tekið sé tillit til sérþarfa lesblindra. Menntmrn. hefur ótvíræðar skyldur í leik-, grunn- og framhaldsskólum að fylgjast með því að farið sé að þeim fyrirmælum sem lög og reglur gera ráð fyrir. Rekstraraðilar skólanna bera ábyrgð á því að greining og úrræði sem henta lesblindum séu til staðar samkvæmt lögum og reglugerðum sem um að gilda. Á grunnskólastigi eru það sveitarfélögin, í framhaldsskólanum er það menntmrn. Á háskólastigi eru ekki lagafyrirmæli um að séð skuli til þess að nemendur með lesblindu eigi völ á greiningu erfiðleika né að komið sé til móts við þá erfiðleika. Hins vegar hefur námsráðgjöf Háskóla Íslands tekið mjög myndarlega á málinu og er í Háskóla Íslands að finna fyrirkomulag við greiningu og aðstoð við nemendur með lesblindu sem er til fyrirmyndar. Einstaklingar með lesblindu falla ekki undir þann hóp sem telst fatlaður og á rétt á þjónustu samkvæmt lögum nr. 59/1992, um málefni fatlaðra. Þriðja spurningin er á þennan veg: ,,Hefur menntmrn. einhverjar aðgerðir í undirbúningu vegna greiningar lesblindu og skyldum námsörðugleikum og hyggst ráðuneytið beita sér fyrir einhverjum almennum aðgerðum í þágu lesblindra?`` Á vegum menntmrn. starfar nú vinnuhópur sem hefur það hlutverk að skilgreina viðmið við mat á lestrarerfiðleikum, þar með talinni lesblindu. Matsviðmið skulu þannig úr garði gerð að skólar geti unnið eftir þeim án utanaðkomandi hjálpar. Hlutverk vinnuhópsins er m.a. að koma með tillögur um gögn til notkunar við fyrrnefnt mat og gera tillögur um hvernig best sé komið til móts við þarfir nemenda með lestrarerfiðleika. Vinnuhópurinn mun einnig gera tillögur um hvernig haga skuli próftöku hjá hlutaðeigandi nemendum og gera tillögur um hugsanlegar undanþágur frá námskrám og prófum. Við vinnu sína skal hópurinn gera ráð fyrir að einungis í alvarlegustu tilvikum þurfi að vísa til sérfræðinga. Miðað er við að tillögur hópsins skuli bera þess merki að þær megi koma að gagni á öllum skólastigum sem nefnd eru í fyrirspurninni, sérstaklega þó á grunn- og framhaldsskólastigi. Hópurinn mun einnig nefna dæmi um fyrirbyggjandi aðgerðir vegna lestrarerfiðleika. Hópurinn hraðar störfum sínum en eins og kunnugt er er þetta mál mjög flókið. Í vinnuhópnum eiga sæti Grétar Marinósson dósent, formaður stjórnar lestrarmiðstöðvar Kennaraháskóla Íslands og er hann formaður hópsins, Fjölnir Ásbjörnsson, sérkennari við Iðnskólann í Reykjavík, Jónas Halldórsson, sálfræðingur á Greiningar- og ráðgjafarstöð Íslands, og Þóra Kristinsdóttir, dósent við Kennaraháskóla Íslands. Menntmrn. átti á sínum tíma aðild að stofnun lestrarmiðstöðvar Kennaraháskóla Íslands. Stofnunin annast greiningu lestrarerfiðleika ásamt fræðslu um lestur. Lestrarmiðstöð þjónar aðallega nemendum og kennurum á grunn- og framhaldsskólastigi. Fullorðnir einstaklingar með lesblindu hafa þó fengið þar greiningu og námskeið. Á vegum menntmrn. stendur yfir umfangsmikil vinna við gerð nýrra aðalnámskráa fyrir grunn- og framhaldsskóla. Í þeirri vinnu verður tekið tillit til þeirra nemenda sem eiga við lesblindu að stríða. Fyrir dyrum stendur einnig endurskoðun á uppeldisáætlun fyrir leikskóla þar sem gera má ráð fyrir að mikil áhersla verði lögð á málörvun og fyrirbyggjandi starf. Herra forseti. Ég vil bæta því við þetta svar að til mín hafa komið foreldrar og nemendur raunar sem eru með lesblindu og það er ljóst að þessi vangeta hefur verið að skýrast betur og er núna skilgreind með öðrum hætti heldur en gert var áður. Ég tel mjög mikilvægt að koma málum þannig fyrir að þessi vandi sé sem fyrst skilgreindur því að þá er hægt að laga sig strax að honum og haga úrræðum í samræmi við það, en það hefur m.a. komið fram hjá nemendum sem við mig hafa talað að þessi vandi hefur ekki verið rétt skilgreindur í íslenska skólakerfinu og m.a. nemendur sem hafa síðan farið í sumarnám erlendis hafa aðeins dvalist þar í nokkra daga þegar kennarar þar hafa komið og sagt við þá: Það sem háir þér er lesblinda. Það eru þannig til greinargóðar og auðveldar aðferðir til þess að greina þennan vanda og þær aðferðir þurfum við að tileinka okkur því að þá getum við brugðist rétt við.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Það er alveg rétt hjá honum, eins og reyndar kom fram í upphafsræðu minni, að það er ótrúlega stutt síðan farið var að greina lesblindu með þeim hætti sem nú er gert. Það mun fyrst hafa verið 1992 sem um það náðist samkomulag hvernig ætti að nálgast þá greiningu af sérfræðingum í landinu. Þangað til var lesblinda eða birtingarform hennar greint þannig að hér væri um vandamál að ræða sem í mörgum tilvikum stafaði af greindarskorti. Veruleikinn er hins vegar annar samkvæmt þeirri greiningu sem nú er notuð og það er alveg rétt hjá hæstv. menntmrh. að það er mikilvægt í málinu að skilgreina viðmiðin til þess að hægt verði að taka eðlilega á málinu. Mér finnst það mikilvægt sem fram kom hjá honum að ætlunin er að þessi starfshópur vinni rösklega og ég heyrði á kynningu hæstv. ráðherra að hann er vel mannaður. Það er hópur af sérfræðingum í landinu sem þekkir til þessara mála og ég vil þar nefna sérstaklega Rannveigu Lund sem fjallaði um þessi mál í mastersritgerð sinni sem er aðgengileg öllum almenningi og segir margt fróðlegt um þessi mál. Ég vil líka vísa til rannsókna sem lestrarmiðstöðin gerði á 14 ára nemendum árin 1994, 1996 og 1997 þar sem kom í ljós að ótrúlega stór fjöldi nemendanna átti við erfiðleika að stríða. Hvort þar er beinlínis um lesblindu að ræða eða eitthvað annað er svo annar handleggur. Ég tel hins vegar nauðsynlegt í þessu sambandi að ítreka og taka undir það með hæstv. ráðherra að ríkið hefur sérstakar skyldur að því er varðar framhaldsskólana. Mér er kunnugt um að í einstökum framhaldsskólum hefur því verið borið við við nemendur sem eiga við þennan vanda að stríða að skólinn hafi ekki fjármuni til að sinna þeim eða gera sérstakar ráðstafanir til að koma til móts við þá. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh.: Hvað gerir ráðuneytið til að tryggja það að skólarnir framkvæmi þessa skyldu við nemendur sína en víki sér ekki undan á fjárhagslegum forsendum, sem ég hygg að sé hæpið í þessu tilviki?

Herra forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. finnst mér rétt að taka það fram að menntmrn. hefur nú gefið út hlutverkaskipti á milli skóla á höfuðborgarsvæðinu varðandi námsbrautir í framhaldsskólum vegna fornáms og í sérdeildum skóla. Það er sérstakt mál sem lýtur að fornámi og í því námi er hópur manna sem m.a. á við lesblindu að stríða. Ég kynnti það í gær á fundi með skólameisturum og fór yfir það og lýsti því hvernig við teljum að þessum málum verði best sinnt hér á höfuðborgarsvæðinu og tel ég að það leysi úr brýnum almennum vanda sem menn hafa glímt við á þessu sviði. Að því er varðar lesblindu sérstaklega þá er það svo að það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. að tekist er á við þann vanda, ekki endilega í fornámi og ekki endilega í sérdeildum, því að þetta kemur upp með mismunandi hætti hjá nemendum. M.a. hefur af hálfu Alþingis verið aukin fjárveiting til Blindrabókasafnsins til þess að unnt sé að lesa meira námsefni inn á spólur og nemendur geti þannig fengið aðgang að lesnu námsefni í ríkari mæli heldur en verið hefur. Að því er varðar aðgerðir innan einstakra skóla, þá mun ráðuneytið núna á næstu vikum ræða við alla framhaldsskóla í landinu um fjárveitingar til skólanna, innra starf þeirra og námsframboð. Þar munu þessir hlutir skýrast og eftir að þær viðræður hafa farið fram mun liggja betur fyrir hvar þessi þörf er sérgreind og hvað þarf sérstaklega að gera í hverjum skóla. Á þeirri forsendu munum við síðan taka ákvarðanir um þessi mál og einnig velta því fyrir okkur hvort beina beri nemendum með lesblindu inn í einhvern ákveðinn skóla og aukna sérhæfingu að því leyti. En almennt séð tel ég að þetta eigi að vera liður í starfi hvers einstaks skóla og ef af því er aukinn kostnaður þá verða menn að greina það og þá verður að bera það undir fjárveitingavaldið að lokum hvernig eigi að taka á fjárveitingum til skóla til þess að geta veitt þessa þjónustu.

Virðulegi forseti. Í tíð fyrri ríkisstjórnar var tekin ákvörðun um að mörkuð yrði heildarstefna og skipulagi komið á málefni er varðar flóttamenn, m.a. með stofnun flóttamannaráðs. Hlutverk ráðsins er m.a. það að leggja til við ríkisstjórn heildarstefnu og skipulag er varðar móttöku á flóttamönnum, hafa yfirumsjón með framkvæmd á móttöku flóttamanna og veita stjórnvöldum umsögn um einstök mál. Því er spurt hér hvort sú stefnumótun og skipulag þetta liggi nú fyrir. Ástæða fyrirspurnar þessarar er sú að við stofnun flóttamannaráðs voru uppi hugmyndir sem m.a. komu úr dómsmrn. um hlutverk ráðsins sem gerðu ráð fyrir að auk þess að sjá um móttöku flóttamanna gæti ráðið einnig orðið farvegur þar sem tekið yrði á málum þeirra, þeim málum sem eru hjá stjórnvöldum, og kæmi ráðið ásamt Rauða krossinum að aðlögun flóttamanna hér á landi. Talað var um að ráðið fjallaði um alþjóðasamninga og kæmi með tillögur og ábendingar til stjórnvalda um aðgerðir gegn kynþáttamisrétti. Þá var og gert ráð fyrir að Íslendingar tækju á móti kvótaflóttamönnum. Ég fagna viðbrögðum ríkisstjórnarinnar við afleiðingum stríðsins í gömlu Júgóslavíu með móttöku fólks þaðan í fyrra og áformum um frekari móttöku. Það var í hvívetna staðið vel að þeim málum og aðlögun fólksins að íslensku samfélagi hefur tekist vel til þessa. Ég held hins vegar að stefna ríkisstjórnarinnar varðandi móttöku flóttamanna, sem fram kom í svari félmrn. við fyrirspurn minni um flóttamannakvóta hér í vetur, sé röng. Í svari ráðherrans kom fram að ekki stæði til að taka þátt með hinum Norðurlandaþjóðunum í móttöku árlegs flóttamannakvóta heldur mundi hann gera árlega tillögu um að taka á móti einhverjum hópi flóttamanna. Ég tel að við Íslendingar ættum að vinna með hinum Norðurlöndunum og í samráði við flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna að móttöku flóttamanna með árlegum fjölda eða kvóta flóttamanna eins og hin Norðurlöndin. Við mundum ákveða sjálf hinn árlega fjölda. Síðan gæti sú ríkisstjórn sem situr hverju sinni ákveðið viðbót við þann fjölda eftir atvikum. Þetta er mun ábyrgari afstaða. Við höfum að mestu verið laus við flóttamannavandamálið en reglan um fyrsta griðland mælir einnig með því að við bindum okkur við ákveðinn kvóta. Reglan um fyrsta griðland er ekki í alþjóðasamþykktum og því ekki alþjóðaréttarregla, en hún finnst í landsrétti ýmissa ríkja og í milliríkjasamningum, t.d. Norðurlandasamningum. Reglan byggir á þeirri meginreglu að í því ríki sem flóttamaður leitar fyrst til ber að veita honum viðtöku ef honum er vísað brott úr öðru ríki sem hann hefur leitað til griðlands. Reglan er umdeild vegna þess að sum lönd verða meira fyrir barðinu á flóttamannavandamálinu en önnur vegna staðsetningar sinnar. Þess vegna hafa fjarlæg ríki eins og Norðurlöndin skipt með sér ábyrgðinni með því að undirgangast móttöku á ákveðnum flóttamannakvóta. Virðulegi forseti. Í fyrirspurn minni er m.a. spurt hvenær fyrirhugað sé að heildarstefna og skipulag á málefnum er varða flóttamenn liggi fyrir. Hefur flóttamannaráði verið falin endurskoðun á lögunum? Ef svo er, hvenær lýkur því starfi? Telur ráðherra að endurskoðun á lögunum um eftirlit með útlendingum sé hluti af mótun heildarstefnu í málefnum flóttamanna sem hér leita hælis?

Herra forseti. 20. nóvember 1995 samþykkti ríkisstjórin að skipa flóttamannaráð Íslands til næstu fjögurra ára og að hlutverk ráðsins væri að leggja til við ríkisstjórnina heildarstefnu og skipulag að því er varðar móttöku á flóttamönnum, hafa yfirumsjón með framkvæmd og móttöku flóttamanna og veita stjórnvöldum umsögn um einstök tilvik eftir því sem óskað er. Fimm ráðuneyti eiga fulltrúa í ráðinu og er formaður þess skipaður af félmrh. sem jafnframt leggur ráðinu til ritaraaðstoð. Rauði kross Íslands og Samband ísl. sveitarfélaga eiga áheyrnarfulltrúa að ráðinu. Eitt af fyrstu verkum flóttamannaráðs var að undirbúa tillögur um stefnu og skipulag í málefnum flóttamanna. Þessar tillögur snerta þó aðeins þann þátt skipulags flóttamannamála er lýtur að móttöku flóttamanna sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að veita landvist. Að því er snertir málefni þeirra flóttamanna sem leita hælis hér á landi er vísað til svars við spurningu nr. 3 hér á eftir. Í áðurgreindum tillögum flóttamannaráðs Íslands segir m.a. að þær leggi til að þegar verði hafist handa um að koma á laggirnar skipulögðu kerfi sem miðist við árlega móttöku flóttamanna. Tillögur ráðsins um framkvæmd þessara mála koma fram í átta liðum sem eru í meginatriðum eftirfarandi: 1. Að Rauði kross Íslands annist móttöku flóttamanna líkt og verið hafi og veiti þeim aðstoð fyrsta árið. Ríkið greiði kostnað vegna aðstoðar við flóttamennina þetta fyrsta ár í samræmi við áætlaða þjónustuþörf. Félmrn. verði falið að gera samning við Rauða krossinn um framkvæmd þessarar aðstoðar í samráði við flóttamannaráð. 2. Að félmrn. gangi til samninga við tiltekin sveitarfélög um aðstoð við ákveðinn fjölda flóttamanna í samráði við flóttamannaráð. 3. Að miðað verði við að ábyrgð vegna aðstoðar við flóttamenn flytjist til sveitarfélaga eftir eins árs dvöl. 4. Að leitað verði eftir því við deildir Rauða kross Íslands að þær liðsinni viðkomandi sveitarfélagi við framkvæmd aðstoðar og aðlögunar að öðru leyti. 5. Að kostnaður vegna aðstoðar við flóttamenn eftir að sveitarfélögin taka yfir ábyrgð á henni greiðist í samræmi við lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. 6. Að réttur flóttamanna til heilbrigðisþjónustu verði tryggður strax við komu þeirra til landsins, þ.e. undanþága frá 6 mánaða lögheimilisskilyrði samkvæmt lögum um almannatryggingar. 7. Að flóttamenn njóti úrræða er varða kennslu í íslensku sem öðru tungumáli og æskilegt sé að börn flóttamanna njóti kennslu í móðurmáli sínu eftir því sem við verður komið. 8. Að flóttamönnum verði tryggð aðstoð vegna tungumálaörðugleika. Þetta eru tillögur flóttamannaráðs og eftir þeim hefur verið farið bæði hjá flóttamálaráði og félmrn. frá upphafi eða frá því að þær komu fram og það hefur verið unnið í samræmi við framangreinda stefnumörkun. Það hefur mikilvæg reynsla skapast við og í framhaldi af þátttöku 30 manna hóps frá ríkjum fyrrum Júgóslavíu til Ísafjarðar. Flóttamannaráð er nú að leggja lokahönd á reglur um móttöku og aðstoð við flóttamenn sem ríkisstjórnin ákveður að veita landvist. Reynslan frá Ísafirði hefur verið mjög góð. Allt hefur gengið betur en bjartsýnustu menn þorðu að vona. Kostnaður er lægri en áætlað var. Þarna er um mikið úrvalsfólk að ræða og það er mikilvægir borgarar í sínu nýja sveitarfélagi og þjóðfélaginu, leyfi ég mér að fullyrða, er mikill fengur að þessu fólki. Í undirbúningi er að bjóða hingað nýjum hópi. Reynslan sem við höfum öðlast af þessu verkefni kemur mjög að gagni við skynsamlega mótun heildarstefnu í þessum málaflokki. Önnur spurningin var: ,,Hefur flóttamálaráði verið falin endurskoðun á lögum nr. 45/1965, um eftirlit með útlendingum?`` Flóttamannaráði hefur ekki verið falin þessi endurskoðun formlega. Þriðja spurningin var: ,,Telur ráðherra að endurskoðun á lögum um eftirlit með útlendingum sé hluti af mótun heildarstefnu í málefnum flóttamanna sem leita hér hælis?`` Ég lít svo á að endurskoðun laga um eftirlit með útlendingum hljóti að vera þáttur í mótun heildarstefnu í málefnum flóttamanna sem leita hælis hér á landi og það er í góðu samræmi við afstöðu flóttamannaráðs sem kom fram í bréfi þess til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dags. 11. janúar 1996, þar sem minnt var á umfjöllun ríkisstjórnarinnar um endurskoðun laga um eftirlit með útlendingum. Í þessu sambandi er rétt að minna á að þrátt fyrir að flóttamannaráðið sé vistað hjá félmrn., þá heyra lög um eftirlit með útlendingum undir dóms- og kirkjumálaráðuneytið sem hefur forræði yfir endurskoðun þessara laga.

Virðulegi forseti. Ég þakka félmrh. svör hans og ef ég vík fyrst að tveimur seinni spurningunum, þá kemur fram að flóttamannaráði hefur ekki verið falin endurskoðun á lögum þannig að síðari hluti þeirrar spurningar fellur um sjálfan sig og að félmrh. telur að endurskoðun á lögunum sé hluti af heildarstefnu í málefnum flóttamanna. Það er jafnframt spurning sem ég mun bera fram síðar á fundinum við dómsmrh. en ég vek athygli á því að samþykkt ríkisstjórnarinnar samkvæmt fréttatilkynningu á sínum tíma var um að stjórnvöld kæmu á heildarstefnu og skipulagi á málefnum er varðar flóttamenn, m.a. með samvinnu ráðuneyta, flóttamannaráði er byggjast á samstarfi við Rauða kross Íslands og ákveðið verði að Ísland taki virkari þátt en verið hefur í móttöku flóttamanna eftir atvikum með árlegum flóttamannakvóta innan norræns samstarfs og í samráði við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Nú kemur það fram í svari ráðherrans að þegar hann telur upp þau atriði í átta liðum sem lúta að móttöku flóttamanna og störfum og stefnu flóttamannaráðs, þá snúa þeir liðir sem upp voru lesnir fyrst og fremst að móttöku fólks eftir að það kemur hingað, eftir að búið er að taka ákvörðun um að taka á móti hópi flóttamanna og fólkið er komið hingað til lands. Og þessir átta liðir varða eiginlega verkaskiptingu Rauða kross og ríkisvalds í þessum málefnum. Ég tek undir það að væntanlega hefur verið mikilvæg og góð reynsla af búsetu þeirra 30 einstaklinga sem fóru til Ísafjarðar og ég þykist líka vita að þeim hafi verið tekið á besta hátt í þeim ágæta bæ. En það er dálítið undarlegt þegar litið er til þess að það átti að taka alveg á nýjan hátt á málum varðandi flóttamenn að ég heyri það á máli ráðherrans að það hefur ekki verið mótuð nein sérstök stefna önnur en sú handahófsstefna, sem ég vil orða svo, að ákveða hverju sinni hve mörgum verði tekið á móti og með hvaða hætti.

Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. mun hafa forgöngu um mótun reglna um móttöku flóttamanna sem hingað koma en félmrn. mun að sjálfsögðu leggja sitt lið og það veit ég að flóttamannaráð mun einnig gera og að um það muni verða góð samvinna. Ég tel hins vegar að við höfum staðið okkur eftir atvikum ágætlega við móttöku þessa hóps sem við buðum hingað. Það er alveg hárrétt hjá hv. fyrirspyrjanda að Ísfirðingar hafa staðið að því verki með miklum sóma og það er enginn veikur hlekkur í þeim undirbúningi eða framkvæmd verkefnisins af hendi Ísafjarðarbæjar sem mér er kunnugt um og það er ánægjulegt til þess að vita að nú er þetta fólk farið að kaupa sér sínar eigin íbúðir og ákveðið í að setjast þarna að til frambúðar. Ég tel að þó að við höfum ekki enn þá sett niður einhverjar fastar reglur til að fara eftir þá höfum við unnið að þessu verkefni í anda þeirra reglna sem flóttamannaráð lagði til. Við erum að móta þessa stefnu smám saman. Ég vænti þess að framhald verði á móttöku flóttamanna og vonast eftir því að í framtíðinni takist okkur eins vel og okkur hefur tekist í þetta skipti með flóttamenn frá fyrrum Júgóslavíu.

Virðulegi forseti. Í fréttatilkynningu frá Íslandsdeild Amnesty International frá 19. mars sl. kemur fram að í dag eru um 15 milljónir karla, kvenna og barna flóttamenn í heiminum. Þar að auki eru 20 milljónir á flótta innan eigin landamæra. Þetta eru skelfilegar tölur. Ein aðalástæða þess að fólk tekur sig upp frá heimilum sínum og flýr eru mannréttindabrot. Við Íslendingar erum aðilar að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna frá 1951 og viljum uppfylla skilyrði hans sem miðar að vernd flóttamanna sem leita hér griðlands. Fullgilding alþjóðasamnings hefur þó ekki sjálfkrafa í för með sér að hann verði hluti af landslögum og því ganga landslög framar ákvæðum hans ef þau eru ósamræmanleg. Það skiptir því miklu að löggjöf hvers ríkis sé vönduð og í samræmi við þá samninga sem fullgiltir hafa verið. Fyrir um það bil ári kom fram í fréttum að rúmensk stúlka sem leitaði hér hælis hafi gert tilraun til þess að kveikja í sér þegar henni var synjað um landvist hér og ákveðið að vísa henni til Englands. Stúlkan mun hafa verið sígauni en sígaunar í Rúmeníu hafa lengi sætt fordómum og ofsóknum þar í landi. Dæmi eru um að þeir sæti ofbeldi og kveikt sé í húsum þeirra og að lögreglu viðstaddri án þess að hún aðhafist nokkuð. Þessi frétt er ekki rifjuð upp hér til þess að leggja sérstakt mat á einstaka þætti þessa máls heldur vakti hún spurningar í hugum margra um hvaða reglur gilda almennt hér á landi þegar útlendingar leita hér griðlands. Lögin um eftirlit með útlendingum eru orðin gömul og uppfylla í mörgum tilvikum ekki skilyrði flóttamannasamnings frá 1951 t.d., um hvenær meina beri útlendingi landgöngu, hvenær heimilt sé að vísa útlendingi úr landi, og í lögunum er ekki að finna neina skilgreiningu á pólitískum flóttamanni. Í lögum segir að heimilt sé að meina útlendingi landgöngu ef nauðsynlegt er talið af öðrum ástæðum en þeim sem taldar eru upp í 1. mgr. 10. gr. laganna. Þetta ákvæði er mjög víðtækt. Hér er ekki um neinar leiðbeiningarreglur að ræða. Meina má útlendingi landgöngu ef ætla má að hann sé kominn hingað til starfa eða athafna sem eru ólöglegar, ósæmilegar eða hættulegar hagsmunum ríkis eða almennings. Og hver ætlar að meta ósæmilegar athafnir? Þetta er mjög víðtæk brottvísunarheimild. Aðeins á einum stað í lögunum er vísað til réttarstöðu flóttamanns en þar er aðeins fjallað um pólitískan flóttamann. Hér vaknar því óneitanlega spurning um hvort ákvæðið taki eingöngu til slíkra flóttamanna þannig að þeir flóttamenn sem t.d. hafa þurft að flýtja land sitt vegna kynþáttar, trúar eða þjóðernis njóti ekki verndar þess. Virðulegi forseti. Í fyrirspurn minni er komið inn á spurninguna um formlega endurskoðun á lögunum, hvort í þeirri endurskoðun sé tryggð réttarvernd þeirra sem leita hér hælis, hvort tryggt sé að þeir flóttamenn fái ráðgjöf, túlk og réttaraðstoð, hvort tryggt verði að bann við brottvísun og endursendingu verði í takt við það sem er í flóttamannasamningum. Og, virðulegi forseti, af því að mér gefst ekki ráðrúm til þess að lesa alla fyrirspurnina vil ég leggja áherslu á síðasta hluta hennar: Hversu margir útlendingar komu að landamærum Íslands og báðu um hæli sem flóttamenn á árunum 1990--96? Hve mörgum var synjað um hæli og þeim vísað brott eða þeir sendir til þess lands sem þeir komu frá? Voru þær ákvarðanir teknar skriflega eða munnlega?

Herra forseti. Svarið við fyrstu spurningunni er já. Lagasviði dómsmrn. ásamt með útlendingaeftirlitinu hefur verið falið að endurskoða lögin um eftirlit með útlendingum. Sem svar við annarri spurningunni er það að segja að við endurskoðun laga um eftirlit með útlendingum er einkum tekið mið af nýlegum lögum um þetta efni á Norðurlöndum, lögum sem eru í flestu ítarlegri en þau lög sem gilda hér á landi í dag. Þar verður að sjálfsögðu tekið tillit til nýrra viðhorfa, svo sem nýrra ákvæða í stjórnarskránni um mannréttindi og réttarstöðu útlendinga, lögfestingar mannréttindasáttmála Evrópu, svo og annarra alþjóðlegra skuldbindinga eins og flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna. Þá verður þar tekið tillit til aðildar Íslands að Schengen-samstarfinu. Við endurskoðun laga um eftirlit með útlendingum verður tekið tillit til allra þeirra atriða sem varða meðferð mála vegna flóttamanna og spurt er um af hv. fyrirspyrjanda. En það er rétt að taka fram í þessu sambandi að málsmeðferðarreglur í Schengen-samningnum og samningi Evrópusambandsríkjanna um hæli, sem kenndur er við Dublin sem gert er ráð fyrir að Ísland tengist með sérstökum samningi, eru mun ítarlegri en um er að ræða í dag. Varðandi þriðju fyrirspurnina er það að segja að markmiðið er að leggja endurskoðuð lög eða endurskoðað frv. til laga fyrir næsta þing og væntanlega þá í tengslum við þingmál og frumvörp sem flytja þarf vegna aðildar Íslands að Schengen-samningnum. Varðandi fjórðu spurninguna er það að segja að flóttamannaráð hefur enn ekki komið að endurskoðuninni en ráð er fyrir því gert að samvinna og samráð verði höfð við flóttamannaráð þegar lengra líður á starf lagasviðs ráðuneytisins við þetta nýja frv. Varðandi fimmtu spurninguna er það að segja að á þeim árum sem spurt er um, frá 1990--1996, komu 30 einstaklingar og báðu um hæli á landamærunum. Niðurstöður mála voru þær að í engu tilviki var fallist á hælisumsókn en í tíu tilvikum var fallist á dvalarleyfi af öðrum ástæðum. Í hinum málunum var viðkomandi ýmist snúið aftur til þess lands sem þeir komu frá eða veitt aðstoð til að komast þangað, í öllum tilvikum til einhvers Norðurlandanna. Frá því að lögum um eftirlit með útlendingum var breytt árið 1993 hafa neikvæðar ákvarðanir sem teknar eru hjá útlendingaeftirlitinu verið skriflegar. En það er ekki hægt að fullyrða af þeim gögnum sem ráðuneytið er með undir höndum hvort svo hafi verið í öllum tilvikum fyrir þann tíma, en eins og kunnugt er þá úrskurðaði hlutaðeigandi lögreglustjóri í þeim málum fyrir gildistöku þeirra laga. Þá er einnig rétt að benda á að með lagabreytingunni frá 1993 var lögfestur málskotsréttur þeirra sem leita hér hælis. Á þessum tíma hefur einungis þremur úrskurðum þar sem ekki var falist á hælisumsókn verið skotið til ráðherra. Í tveimur tilvikum var úrskurður staðfestur en í einu tilviki var úrskurði breytt og viðkomandi veitt dvalarleyfi.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að vekja máls á þessu þarfa máli og enn fremur hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann gef hér. Ég fagna því að það er vinna í gangi til þess að herða löggjöfina og gera hana skýrari og væntanlega skilvirkari í þessum atriðum. Það vekur svolitla furðu mína að á þessu tímabili hafa 30 manns sótt um hæli hér, komið að landamærunum og sótt um hæli og ekki einum einasta hefur verið veitt hæli. Hæstv. ráðherra segir að vísu að tíu manns hafi verið veitt dvalarleyfi. Hvað felst í því? Er þá verið að ræða um tímabundið leyfi þangað til viðkomandi er sendur aftur úr landi eða hvað felst í því? Skildi ég það rétt hjá hæstv. ráðherra að eftir að lögin um málskotið voru sett hafi einungis þrír ekki fallist á úrskurðinn og sent hann áfram?

Virðulegi forseti. Ég þakka þessi svör og tek undir þær spurningar sem hv. 15. þm. Reykv., Össur Skarphéðinsson, bar fram. Þetta eru mjög merkilegar upplýsingar og það er líka merkilegt að málskot til ráðherra hafi verið slík undantekning miðað við að það er frekar nýlegt að krafa sé um skriflegar aðfinnslur á þessum málum. Það er mjðg mikilvægt að tekið verði upp í lögum að góður rökstuðningur sé varðandi afgreiðslu á þessum málum hvað varðar landgöngu, brottvísun eða endursendingu og það hlýtur að verða eitt af því sem brýnast er að festa í lög hér. Ég fagna því að endurskoðun laganna standi yfir og vona að ráðherra geri gangskör að því að þessi mál komi inn í þingið í haust því að mér finnst að í svarinu felist að flóttamönnum sé alls ekki veitt sú réttarvernd sem þeim er ætluð samkvæmt flóttamannasamningum. Það er líka mikilvægt að tekið sé tillit til Dublin-ákvæðanna og Schengen sem ég hef ekki vísað til hér. Ég vil að það komi fram til viðbótar þeim upplýsingum sem hér hafa verið veittar að í svari dómsmrh. við fyrirspurn í þinginu árið 1991 kom fram að frá 1987 til ársins 1991 hafi 150 aðilum verið vísað frá Íslandi á landamærunum. Ef við hugsum til Norðurlandasamstarfsins og hversu mjög við höfum reynt að vera eins og Norðurlöndin í mannréttindamálum og afgreiðslum okkar, þá nær það auðvitað engri átt að ekki skuli vera hægt að upplýsa á skýran hátt hvernig fór þegar 20 var vísað frá á landamærunum. Og hvernig er með þá tíu sem fengu afgreidda dvalarumsókn? Hinn 19. mars sl. hrinti Amnesty Intnernational af stað alþjóðlegu átaki til varnar réttindum flóttafólks og ég hvet Alþingi Íslendinga til að leggja mikla áherslu á að það verði fundið fyrir því átaki hér, bæði í lagasetningu og með því að alþingismenn fylgist með hvernig þessu fólki reiðir af sem hingað kemur.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessum málum. Ég átti þess kost meðan ég sat í Evrópuráðinu að fylgjast þar með málefnum flóttamanna í gegnum eina af þeim nefndum sem ég sat í og það leiddi einmitt til þess að ég bar hér upp fyrirspurnir fyrir nokkrum árum, nokkuð svipaðs eðlis og þær sem hér eru ræddar, sem leiddu í ljós að á því tímabili höfðu mun fleiri beðið um hæli hér. Ég á von á því að hluti skýringar þess hve mörgum er vísað frá sé sá að Ísland er í flestum tilvikum annað land sem flóttamenn koma til og samkvæmt öllum gildandi reglum er það fyrsta land sem ber ábyrgðina og því er svo auðvelt að vísa mönnum frá. Erindi mitt hingað í ræðustólinn, hæstv. forseti, var að spyrja í ljósi þeirra talna sem fram komu hjá hæstv. ráðherra: Hvernig er staðið að því að kynna þeim sem hingað leita þann rétt sem þeir hafa? Er þeim kynnt það að þeir geti skotið málum sínum til æðra yfirvalds eða hvernig er staðið að því gagnvart þeim sem hingað koma?

Herra forseti. Fyrst vegna fyrirspurnar hv. 15. þm. Reykv. Það er rétt skilið hjá honum að það voru ekki fleiri en þrír sem kærðu úrskurð til ráðuneytisins og í einu tilviki breytti ráðuneytið úrskurði og veitti leyfi sem áður hafði verið synjað um. Ég geri ráð fyrir því, án þess að ég hafi undir höndum upplýsingar um það, að ástæðan fyrir því að engum var veitt hér pólitíst hæli hafi verið sú að skilyrði hafi ekki þótt vera til þess, en af mannúðarástæðum hins vegar hafi verið talið rétt að veita hér dvalarleyfi. Í sjálfu sér er mjög óglöggur munur á þessu að því er réttarstöðu varðar. Ég hygg að þar sé í raun ekki mikill munur á. Það er ugglaust svo, eins og hér hefur komið fram hjá hv. 14. þm. Reykv., án þess að ég sé með þær upplýsingar við höndina þá geri ég ráð fyrir því, að ein aðalástæðan fyrir því að fólki hafi verið vísað til baka sé sú að Ísland hafi verið annað land sem fólkið hefur komið til og samkvæmt þeim alþjóðasamningum sem við erum aðilar að á fyrsta land að bera ábyrgð á viðkomandi aðilum. Með lagabreytingunni frá 1993 var gerð veruleg bragarbót í því að upplýsa þá sem hingað koma um rétt þeirra og mér er ekki kunnugt um annað en að það sé gert á fullnægjandi hátt. Lögin frá 1993 bættu nokkuð úr, en það er alveg augljóst eigi að síður að mikil þörf er á að ljúka endurskoðuninni og samræma hana eins og hér hefur komið fram, bæði alþjóðlegum samningum sem við höfum þegar gert og eins væntanlegum samningum eins og málsmeðferðarreglum sem tengjast Schengen og Dublin-samþykktinni.