Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að kl. 3.30 í dag fer fram umræða utan dagskrár um áhrif verðsamráðs olíufélaganna á skatttekjur ríkissjóðs. Málshefjandi er hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, en hæstv. fjármálaráðherra Geir H. Haarde verður til andsvara. Um er að ræða hálftíma umræðu. Óskað hefur verið eftir því að ræða störf þingsins í upphafi fundar en forseti vill, ef enginn hreyfir andmælum, freista þess að ljúka fyrst þeim atkvæðagreiðslum sem fyrir fundinum liggja. Það eru engar athugasemdir.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins og beini orðum mínum til hæstv. menntamálaráðherra. Á síðustu vikum hefur Morgunblaðið verið að fylla upp í myndina af stofnun íþróttaakademíu í Reykjanesbæ. Í fyrradag segir nýráðinn framkvæmdastjóri akademíunnar í viðtali við blaðið að ríkissjóður ætli að fjármagna rekstur hennar og hún muni taka 30 nema í íþróttafræðum strax næsta haust og útskrifa 110 íþróttafræðinga árlega þegar reksturinn verður kominn í fullan gang. Hæstv. forseti. Það hefur ekki farið fram nein umræða um málið í þingsölum eða á hinum pólitíska vettvangi almennt. Hvorki fjárlaganefnd né menntamálanefnd hafa fengið erindi um málið og þingheimur veit hvorki um faglegar né pólitískar forsendur þess. Allur fróðleikur um málið kemur úr Morgunblaðinu. Sú spurning sem brennur á fólki er hvort búið sé að stofna nýjan háskóla án þess að þingheimi sé kunnugt um það. Það er ekki svo því Háskólinn í Reykjavík, önnur sjálfseignarstofnun, ætlar að innrita nemendurna og hafa þá í námi í kennslufræðum, að vísu bara á pappírunum því kennslan mun fara fram í íþróttaakademíu Reykjanesbæjar. Þetta heitir, hæstv. forseti, á vondri íslensku að Háskólinn í Reykjavík ætli að leppa námið við íþróttaakademíuna. Nú skal það tekið skýrt fram að ég er hlynnt því að íslensk ungmenni úti um allt land hafi fjölbreytileg námstækifæri og ég er talsmaður eflingar háskólastigsins. En það sem ég gagnrýni er hvernig ákvörðunin er tekin. Hún er gerð tortryggileg með því að hún er ekki tekin fyrir opnum tjöldum og um hana hefur ekki farið fram nein fagleg umræða. Ekkert samráð hefur verið haft við Kennaraháskóla Íslands sem rekur íþróttafræðisetur á Laugarvatni en það er augljóst að með þessari ákvörðun ríkisstjórnarinnar er íþróttafræðasetri á Laugarvatni ógnað stórlega. Hingað til hefur ríkt um það pólitískt sátt að setrið skuli rekið á Laugarvatni og hingað til hefur það annað öllum umsóknum um skólavist. Ég sé því ekki annað en að Kennaraháskóli Íslands muni bregðast við samkeppninni með því að flytja íþróttafræðasetrið sitt beina leið til Reykjavíkur. Hæstv. forseti. Það er nauðsynlegt að fá upplýst hér hvers vegna ákvörðunin er tekin með þeim hætti sem ég hef lýst og hvort ekki hefði verið skynsamlegra að eiga um hana faglega og málefnalega samvinnu.

Herra forseti. Það er mikið fagnaðarefni að brátt skuli taka til starfa í Reykjanesbæ kröftug og öflug sportakademía sem kemur til með að þjóna ýmsum kröfum og hagsmunum samfélagsins, ekki einungis háskólastarfsemi heldur einnig hvernig hægt er að byggja upp öflugt starf innan íþróttafélaganna og miðla fræðslu. Ég lít afar jákvætt á málið. Ríkið hefur ekki komið á beinan hátt að máli við sportakademíuna heldur hefur ríkið einfaldlega samið við Háskólann í Reykjavík og Háskólinn í Reykjavík hefur síðan samið við sportakademíuna, sem er afar jákvætt mál. Öðruvísi mér áður brá að þingmenn í þessum góða þingsal mótmæli því þegar háskólastarfsemi á höfuðborgarsvæðinu er að færa út kvíarnar og dreifa starfsemi sinni. Ég tel afar jákvætt að háskólar á höfuðborgarsvæðinu sjái þá kosti sem önnur svæði en höfuðborgarsvæðið hafa fram að færa og taki undir og reyni að styðja þá uppbyggingu sem m.a. hið öfluga sveitarfélag Reykjanesbær stendur fyrir með því að standa að sportakademíunni. Það sýnir að mínu mati eindreginn vilja, metnað og stórhug hjá Reykjanesbæ, þeim mikla íþróttabæ, hvernig þeir ætla að standa að þessu. Sveitarfélagið ásamt öðrum öflugum bakhjörlum ætla að styðja vel við sportakademíuna og þá starfsemi sem hún kemur til með að standa fyrir. Hér er um gott fordæmi að ræða þar sem háskóli á höfuðborgarsvæðinu fer í samvinnu við bæði sveitarfélög og fagaðila úti á landi sem gerir það að verkum að öðrum er kleift að starfrækja háskólanám með tiltölulega einföldum og kostnaðarlitlum hætti.

Virðulegi forseti. Það er fagnaðarefni að koma eigi á fót öflugri menntastofnun í Reykjanesbæ sem ber vinnuheitið Íþróttaakademían. Það er fagnaðarefni og því ber að samgleðjast þeim Reyknesingum að útlit sé fyrir að kraftmikil menntastofnun komist þar á laggirnar sem megi verða til að efla þar mann-, mennta- og atvinnulíf. Um það er ekkert nema gott að segja. Feluleikur hæstv. menntamálaráðherra er hins vegar ámælisverður, líkt og hv. málshefjandi Kolbrún Halldórsdóttir kom á. Hann er ámælisverður að öllu leyti. Það er fáránlegt að þingheimur og þjóð fái af því fréttir á síðum dagblaðanna að koma eigi á fót nýrri menntastofnun. Ég skil ekki út á hvað feluleikurinn gengur. Hæstv. ráðherra sem og aðrir sem að þessu máli koma hljóta að vera stolt af því að stofnsetja eigi menntastofnun, íþróttaakademíu í Reykjanesbæ sem og annars staðar á landinu. Þess vegna hlýtur ráðherra að skulda þinginu skýringar á þessum undarlega feluleik í máli sem hlýtur að verða okkur öllum til framdráttar og sóma, það er engin ástæða til að ætla annað. Einnig skuldar ráðherra skýringar á því hver áhrifin á starfsemi íþróttafræðaseturs Kennaraháskóla Íslands á Laugarvatni verða að hennar mati. Rektor kennaraháskólans, Ólafur Proppé, hefur lýst því yfir að verði annar íþróttakennaraskóli stofnsettur sé allt útlit fyrir að færa þurfi starfsemina á Laugarvatni til Reykjavíkur til að hagræða og byggja undir hana. Það væri mjög vond þróun. Við viljum örugglega flest að áfram verði haldið úti öflugu íþróttakennarastarfi á Laugarvatni og ráðherra verður að færa okkur heim sanninn um það og tryggja að svo verði áfram þrátt fyrir hið góða framtak í Reykjanesbæ.

Virðulegur forseti. Ég skil eiginlega ekki þennan neikvæða tón og þá tortryggni sem hér kemur fram varðandi íþróttaakademíu á Suðurnesjum. Það er rétt að vekja athygli á því að hvergi á landinu er hlutfallsleg þátttaka ungs fólk í íþróttum jafnmikil og á Suðurnesjum, og miðað við stærð sveitarfélaga þar er líklega hvergi jafnmikið af Íslands- og bikarmeisturum í hinum ýmsu íþróttagreinum. Það má því segja  Það hlýtur að vera fagnaðarefni ef sjálfstæður háskóli, Háskólinn í Reykjavík, fer til samstarfs við sveitarfélög á Suðurnesjum, við öfluga íþróttahreyfingu á Suðurnesjum, Fjölbrautaskóla Suðurnesja og umhverfið þar. Þetta er sjálfstæð ákvörðun sjálfstæðs háskóla í samstarfi við sveitarfélög og aðila á Suðurnesjum. Ég hefði haldið að menn mundu fagna því, og ekki síður að Háskólinn í Reykjavík skuli færa út kvíarnar og koma upp útibúi í samstarfi við aðila úti á landi. Ég hefði haldið að það væri fagnaðarefni. Og hvað ætlar þessi skóli að gera, Íþróttaakademían? Sinna íþróttakennslu, sinna líka þeim þætti sem hefur vantað inn, þ.e. þjálfun og kennslu fyrir þjálfara og leiðbeinendur í íþróttum, og að sjálfsögðu að sinna rannsóknum eins og akademíu ber að gera. Þetta eru metnaðarfull áform. Hvað varðar áhyggjur af Laugarvatni er engin ástæða til þess að hafa þær. Þar er kröftug starfsemi og hún mun verða það áfram. Ég vek athygli á því að Laugarvatn hefur ekki getað tekið við nema u.þ.b. helming af umsækjendum í íþróttaskólann þar, og þar að auki sýnir reynslan að þegar nýir skólar koma upp fjölgar umsækjendum. Þess vegna skil ég ekki þennan neikvæða tón og þessa tortryggni. Menn ættu að fagna því að fá öflugra íþróttastarf og -kennslu og öflugra menntastarf hér á landi en ekki að vera að draga upp þennan neikvæða tón.

Virðulegi forseti. Það eru í sjálfu sér ekkert nýjar fréttir að það eigi að stofna svokallaða íþróttaakademíu í Reykjanesbæ. Það eru margir mánuðir síðan ég heyrði um að þetta stæði til og mér finnst skrýtið ef fólk kemur af fjöllum núna við að heyra um þetta eða lesa um það í blöðum. Við þingmenn Suðurk. vorum í Reykjanesbæ, a.m.k. mörg okkar, á laugardaginn, viðstödd fyrstu skóflustungu og fyrsta áfanga kennslubyggingar fyrir þessa menntastofnun sem mun verða. Mig langar til að spyrja: Hvenær hefur samkeppni í menntamálum verið af hinu vonda? Hefur það orðið okkur til tjóns hér á Íslandi á undanförnum árum að upp hafi risið nýjar menntastofnanir innan ákveðins geira? Hefur háskólanám á Íslandi beðið skaða af því að Háskólinn í Reykjavík var stofnaður? Ég veit ekki til þess. Ég minni á að það eru til fleiri en einn skóli í mörgum greinum á Íslandi, það eru t.d. tveir bændaskólar í landinu. Hvers vegna ætti að vera svo neikvætt þó að við fengjum tvo skóla sem bjóða upp á nám í íþróttum? Ég er ekkert viss um að þessir skólar þyrftu að valda hvor öðrum tjóni, langt í frá, og ég held reyndar að svo verði ekki. Okkur þingmönnum Suðurk. voru kynnt í Reykjanesbæ á laugardaginn þau áform sem eru uppi um þessa íþróttaakademíu og ég verð að segja að hugmyndin er ákaflega spennandi. Hún er í raun og veru miklu meira spennandi en ég hafði gert mér grein fyrir. Í Reykjanesbæ eru mörg íþróttamannvirki á tiltölulega litlu svæði. Reykjanesbær er í grennd við alþjóðaflugvöllinn. Þarna er hægt að koma upp miðstöð, bæði fyrir námskeiðahald og ráðstefnuhald, og ég minni á að Reykjaneshöllin er þarna, afskaplega glæsilegt og stórt mannvirki. Það er ekki ástæða til að missa svefn yfir þessu máli, hvorki varðandi Íþróttaskólann á Laugarvatni né framtíð Íþróttaakademíunnar í Reykjanesbæ.

Hæstv. forseti. Það var afskaplega skemmtilegt að vera á Suðurnesjunum sl. laugardag þegar teknar voru einar 60 skóflustungur að nýrri íþróttaakademíu við blysför bæjarbúa. Þar er verið að byggja upp öflugt íþróttastarf og eins og fram hefur komið hér er mikið og öflugt íþróttastarf á Suðurnesjunum. Það er ánægjulegt að vita til þess að stór og sterk fyrirtæki ætli að koma að þessari uppbyggingu, það er mjög gott. Það er ekki verið að binda hendur ríkisins í að byggja þessi hús, heldur aðeins það sem er ætlað fyrir nemendurna, ekki byggingarkostnað.  Íþróttaháskóli Íslands sem er staðsettur á Laugarvatni ætlar að taka fullan þátt í þessari samkeppni og það hefur aldrei komið fram að rektor skólans þar, Ólafur Proppé, hafi sagt að það ætti að flytja skólann til Reykjavíkur. Það er einfaldlega rangt.  Hvað varðar ábyrgð Háskólans í Reykjavík á náminu þótti mér ansi undarlegt að heyra frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að það væri orðin einhver gjaldfelling á náminu ef það færi fram í Reykjanesbæ. Ég bara bið forláts - skiptir það máli hvar skólastofan er ef námið fer fram á réttan hátt og eftir réttu lagaumhverfi? Það er einfaldlega mikið tækifæri fyrir Suðurnesjamenn að fá þarna öflugan skóla. Þetta er tækifæri fyrir ungt fólk á Suðurnesjum, þar hefur brottfall nemenda verið mest á landinu. Það er mikið og öflugt starf sem þarna mun fara fram öllum til góðs.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjálmar Árnason talaði um neikvæða umræðu gagnvart hinni nýju stofnun sem er verið að setja þarna á fót. Ég hef frekar heyrt á þingmönnum að þeir fagni því að fjölbreytni aukist, og sérstaklega fagna ég fjölbreytni á landsbyggðinni í öllu sem þar fer fram, svo framarlega sem það kemur ekki niður á öðrum þáttum sem einnig eru reknir á landsbyggðinni. Ég hef miklar áhyggjur af því, þó að ég óski þessari sportakademíu alls hins besta, að starfsemi hennar komi niður á starfi Kennaraháskóla Íslands sem var fyrir skömmu falið að annast nám af þessu tagi. Nýlega kom fram að kennaraháskólinn verður að vísa frá þúsund nemendum, og m.a. vegna þess að þó nokkuð af fjármagni til kennslu fer frá honum til Háskólans í Reykjavík, e.t.v. að hluta vegna þessa, ég þekki það ekki. Ég hef miklar áhyggjur af því að Laugarvatn, þrátt fyrir að þar verði vilji til að taka upp samkeppni um þetta, muni vegna baráttunnar um fjármagnið eiga mjög erfitt með að standast þessa samkeppni. Það væri mjög miður ef öll sú uppbygging sem þar fer fram, sú saga sem þar er og aðstaða til íþróttakennslu nýttist ekki í framtíðinni. Það sem þessi umræða snýst aðallega um er hversu brátt þessa framkvæmd ber að og hversu litlar upplýsingar hv. alþingismenn virðast hafa fengið um þessi mál í upphafi þess að þetta kemur hingað inn.

Herra forseti. Það er ekki laust við að maður upplifi sig eins og boðflennu í samkvæmi því að hér hafa nær allir þingmenn Suðurk. tekið til máls en eins og herra forseti veit er ég ekki þingmaður þess kjördæmis. Það vekur hins vegar athygli mína að hér er verið að ræða um stofnun á háskólastigi og það er auðvitað fagnaðarefni þegar hæstv. menntamálaráðherra gefur í skyn að nú sé nægjalegt fjármagn til að efla nám á háskólastigi. Því ber auðvitað að fagna alveg sérstaklega. Það er hins vegar áhugavert að átta sig á því að hér er verið að setja af stað skóla á háskólastigi sem á að tengjast annarri stofnun á háskólastigi, þ.e. Háskólanum í Reykjavík, sem einnig er nýlega búið að ákveða að sameina Tækniháskóla Íslands þannig að hér er væntanlega að verða stór og öflug stofnun. Það sem ég vil, herra forseti, vekja alveg sérstaka athygli á er að fram hefur komið í fjölmiðlum að þarna er verið að hverfa frá sjálfseignarstofnunarforminu og taka upp hlutafélagaform. Þetta er algjörlega nýtt í háskólastigi á Íslandi og það er með ólíkindum að slíkir hlutir skuli gerast án þess að þeir séu ræddir á hinu háa Alþingi. Það er ekki bara að þetta sé einstakt á Íslandi, þetta er afar fátítt í heiminum. Hér er greinilega verið að fara inn á nýja braut sem er eðlilegt að hæstv. menntamálaráðherra ræði sérstaklega við þingheim en fari ekki út í bæ og skrifi undir samninga án þess að ræða það vitund við þingheim. Hvergi hefur þetta verið rætt í þingnefndum þannig að hér er verið að fara algjörlega inn á nýja braut. Það er rétt að vekja athygli á því að miðað við þær takmörkuðu upplýsignar sem við höfum séð í fjölmiðlum er t.d. gert ráð fyrir því að stjórn hlutafélagsins sé einnig háskólaráð í hinum nýja háskóla. Þetta er einstakt og þekkist líklega hvergi á byggðu bóli. Það er nauðsynlegt, herra forseti, að hæstv. menntamálaráðherra geri grein fyrir því hvað hér er á ferðinni.

Herra forseti. Eins og hér hefur komið fram var tekin skóflustunga að íþróttaakademíunni í Reykjanesbæ sl. laugardag og að sjálfsögðu fögnum við íbúar á Suðurnesjum því að í fyrsta skipti á að fara fram staðbundið háskólanám á Suðurnesjum. Ég verð að segja að mér þykir svolítið undarlegt og reyndar með eindæmum að það að Háskólinn í Reykjavík hafi ákveðið að setja upp staðbundið háskólanám á Suðurnesjum skuli kalla á umræðu á hinu háa Alþingi. Upphaf hennar er ekki með þeim hætti að það þurfi að hafa af þessu áhyggjur og enn síður að lýsa óánægju með þessa ákvörðun Háskólans í Reykjavík. Það er alveg rétt að þetta mál ber að með óhefðbundnum hætti. Það getur vel verið að það hefði átt og þurft að ræða málið á Alþingi áður en það var komið svona langt en það á ekki að koma nokkrum alþingismanni á óvart að verið sé að stofna íþróttaakademíu í Reykjanesbæ. Þær fréttir hafa verið uppi nokkuð lengi og eru ekki nýjar í dag. Sveitarfélögin á Suðurnesjum hafa tekið þessari hugmynd fagnandi, fyrirtæki stór og öflug á Suðurnesjum hafa gert það líka og Suðurnesjamenn eru einróma í því að ætla að taka vel á móti þessari nýju stofnun og að þetta verði stofnun sem við getum verið stolt af á landsvísu. Ég skil þá sem hafa áhyggjur af Laugarvatni en bendi á, eins og fleiri hv. þm. sem hér hafa talað, að þegar komið hefur nýr háskóli einhvers staðar og boðið upp á sambærilegt nám og gömlu háskólarnir hafa verið að gera hefur það orðið til þess að nemendum hefur fjölgað, eftirspurn hefur aukist og oft og tíðum gæði náms líka. Ég hef engar áhyggjur af þessu máli og fagna því að þetta skuli nú loks vera orðið að raunveruleika á Suðurnesjum.

Herra forseti. Það er í sjálfu sér fagnaðarefni að efla eigi nám og byggja upp nýja skóla, ekki hvað síst á Suðurnesjum. Ég tek alveg undir þau sjónarmið sem hér eru lögð fram. Hins vegar er það þannig með nám á þessu stigi að það hefur hingað til farið í gegnum umræðu á Alþingi um hvernig að því skuli staðið, bæði að hinum ytri ramma og einnig hvar áherslurnar skuli þá vera í náminu. Það sem hér er til umræðu um íþróttaakademíu eða íþróttaháskóla á Suðurnesjum undir Háskólanum í Reykjavík er jú bara hluti af þessu heildarnámi Háskólans í Reykjavík og hann sendir sinn reikning, fær sitt framlag til nemenda á fjárlögum ríkisins. Þetta er ekki eins og verið sé að búa til einhverja sjálfstæða stofnun hvað það varðar, hún mun verða rekin þannig. Jafnframt hefði verið fyllsta ástæða til að taka umræðu hér um það hvort stofna ætti hlutafélag um háskóla af þessu tagi og sem jafnframt hefur aðgang að fjármagni á vegum ríkisins. Það má ekki blanda þessari umræðu saman við það hversu nauðsynlegt er að efla nám en þetta þarf að fara hina eðlilegu leið í gegnum þingið hvað varðar fyrirkomulag og annað. Ég bendi jafnframt á að Kennaraháskólann sem er með þetta nám á Laugarvatni vantar fjármagn til þess að geta tekið á móti nemendum og kannski nýtt fjárfestingar sínar betur. Skylda þingsins er að taka á þessu máli og ræða það heildstætt þannig að framkvæmdin verði á þá lund sem við erum sátt og sammála um. Öll viljum við efla þetta nám.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu og hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin. Ég vil byrja á því í síðari ræðu minni að vísa til föðurhúsanna öllum ummælum hv. þingmanna um að ég sé mótfallin námstækifærum fyrir ungt fólk á Suðurnesjum. Það kom fram í ræðu minni að um það er ekki að ræða. Ég gagnrýni hins vegar hvernig þessi ákvörðun er tekin. Ég minni hv. þingmenn á það að um íþróttafræðasetrið á Laugarvatni hefur ríkt pólitísk sátt. Það setur er ekki rekið á Laugarvatni vegna þess að Kennaraháskólinn óski eftir því eða hafi viljað reka það þar öðrum stöðum fremur. Nei, Kennaraháskólinn hefur gjarnan viljað hafa setrið í Reykjavík en það er pólitísk sátt um að hafa það á Laugarvatni. Það sem ég er að benda á er að hv. þm. Suðurlands ógna setrinu á Laugarvatni með hinu setrinu vegna þess að umræðan um þetta hefur ekki farið fram. Hvers vegna er ekki hægt að mynda samstarf milli Kennaraháskólans um þetta og þeirra sem vilja stofna íþróttaakademíu, eða ætti ég frekar að segja sportakademíu, á Reykjanesi? Hv. þm. Hjálmar Árnason segir að hér sé um sjálfstæða ákvörðun sjálfstæðs háskóla að ræða sem eftir því sem mátti skilja á orðum hv. þingmanns ætti ekki að gagnrýna eða væri yfir gagnrýni hafin, og ég spyr: Hvað hefur þessi ákvörðun í för með sér? Hún hefur það í för með sér að þessi sjálfstæði háskóli kemur inn í sali Alþingis, fær í gegnum fjárlög 110 nemendaígildaframlag án þess að um það hafi farið fram umræða í þessum sölum. Er eðlilegt að sjálfstæðar stofnanir úti í bæ geti á þennan hátt sent himinháar rukkanir fyrir nemendaígildum til ríkissjóðs án þess að um það hafi farið fram pólitísk og fagleg umræða? Ég er ekki á því að slíkur framgangsmáti eigi að vera. Ég hefði viljað að við hefðum staðið þannig að málum að við hefðum rætt málið á pólitískan hátt og tekið um það sameiginlega og öfluga ákvörðun að fjölga menntunartækifærum fólks á Suðurnesjum.

Herra forseti. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa komið m.a. inn á samkeppnina því að hvenær hefur samkeppni í mennta- og skólakerfinu leitt til annars en mikillar grósku á sviði háskólastarfsemi og annarrar skólastarfsemi? Við værum ekki að upplifa þann mikla fjölda í skólum landsins, hvort sem það er í ríkisskólum eða sjálfstæðum skólum, nema af því að við erum með öfluga og mikla og góða samkeppni sem hefur leitt þetta gróskumikla starf af sér. Ég vil líka geta þess að starfið á Laugarvatni heldur að sjálfsögðu áfram. Þar hefur átt sér stað metnaðarfull uppbygging undir öflugri forustu Erlings Jóhannessonar og einnig undir forustu KHÍ og Ólafs Proppés og að sjálfsögðu verður áframhaldandi uppbygging á Laugarvatni. Ef við lítum til sögunnar getum við ekki ætlað annað en að gróskan á Laugarvatni verði enn meiri eftir tilkomu sportakademíunanr miðað við það sem hefur gerst annars staðar í samfélaginu. Ég fullyrði að Háskóli Íslands og aðrir háskólar hafa aldrei verið öflugri en í dag. Menntasóknin er það mikil og það er greinilegt að fólk hefur tekið þessum tækifærum og þessu valfrelsi afar vel og það hefur leitt til þess að íslenskt atvinnulíf er mun samkeppnishæfara en áður. Ég mótmæli því harðlega sem fram hefur komið, m.a. í máli hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar, að einhver feluleikur hafi verið um þetta mál. Síður en svo. Eins og hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson kom inn á hafa allir vitað af þessu máli lengi, uppbygging er búin að standa lengi og aðdragandi að því hefur verið langur. Ég undirstrika að það er mikið fagnaðarefni að háskólar landsins, sér í lagi á höfuðborgarsvæðinu, eru að færa út kvíarnar á landsbyggðinni. Við eigum að fagna því í þessum sal en ekki vera með einhverjar úrtöluraddir. Ég vil líka undirstrika, herra forseti, að það er öflugt íþróttastarf um land allt. Það eru feikilega fín félög víða á landsbyggðinni og líka á höfuðborgarsvæðinu, og ég er viss um það, herra forseti, að við getum bæði tekið undir það og sagt hér í ræðustól: Áfram FH.

Þetta voru prýðileg lok á þessari umræðu um störf þingsins.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2004. Fjárlaganefnd hefur haft frumvarpið til athugunar að undanförnu og í því skyni leitað skýringa og upplýsinga hjá fjármálaráðuneyti og fagráðuneytunum varðandi óskir um auknar fjárheimildir. Auk þess hefur nefndin átt samskipti við fjölmarga aðra aðila við umfjöllun um málið. Meiri hluti fjárlaganefndar gerir breytingartillögur við sundurliðun 1, tekjur A-hluta, en endurskoðuð tekjuáætlun gerir ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs aukist um 1.056,3 millj. kr. frá áætlun í frumvarpi til fjáraukalaga. Þá gerir meiri hlutinn alls 38 breytingartillögur við frumvarpið sem nema samtals 2.967,6 millj. kr. til aukinna útgjalda. Loks eru lagðar til breytingar á 3. gr. frumvarpsins sem lúta að lánsfjárheimildum Íbúðalánasjóðs. Gerð er grein fyrir einstökum tillögum meiri hluta fjárlaganefndar á sérstöku þingskjali og eru skýrðar nánar í nefndaráliti meiri hlutans en undir það skrifa hv. þm. Magnús Stefánsson, Einar Oddur Kristjánsson, Drífa Hjartardóttir, Birkir Jón Jónsson, Birgir Ármannsson og Hilmar Gunnlaugsson. Ég mun nú gera grein fyrir helstu breytingartillögum meiri hlutans en vísa að öðru leyti í þingskjöl sem innihalda nefndarálit meiri hlutans og breytingartillögur. Eftir endurskoðun tekjuáætlunar eru tekjur ríkissjóðs áætlaðar 1.056,3 millj. kr. hærri en gert er ráð fyrir í frumvarpi til fjáraukalaga, eins og ég áður sagði. Helstu breytingarnar eru 400 millj. kr. meiri tekjur af tekjuskatti lögaðila, 300 millj. kr. hærri tekjur af eignarsköttum og rúmlega 380 millj. kr. meiri tekjur af skatti á vöru og þjónustu. Hvað varðar gjaldahlið frumvarpsins mun ég hér gera grein fyrir helstu tillögum, stikla nokkuð á stóru í þeim efnum en vísa að öðru leyti til þingskjala er innihalda greinargerðir um málið. Lagt er til að fjárheimildir Alþingis og Ríkisendurskoðunar hækki um alls 48,7 millj. Lagt er til að fjárheimildir menntamálaráðuneytisins hækki alls um 270,7 millj. þar sem mest munar um 200 millj. kr. fjárheimild til að mæta nemendafjölgun framhaldsskóla umfram forsendur fjárlaga og kemur það til viðbótar 250 millj. kr. fjárheimild í frumvarpi til fjáraukalaga. Samkvæmt þessu er gert ráð fyrir að rekstur framhaldsskólanna verði í jafnvægi á þessu ári. Varðandi utanríkisráðuneytið eru lagðar til auknar fjárheimildir að fjárhæð 77 millj. til öryggismála á Keflavíkurflugvelli til samræmis við auknar sértekjur. Hvað varðar landbúnaðarráðuneytið er lagt til að fjárheimild hækki alls um 17 millj. og munar þar mest um 15 millj. kr. vegna aðkallandi fyrirhleðslna við Kotá í Öræfum. Lagt er til að fjárheimildir sjávarútvegsráðuneytisins verði auknar um 15,1 millj. til að fjármagna tap vegna vísindaveiða á hrefnu. Lagt er til að fjárheimildir dóms- og kirkjumálaráðuneytisins hækki um 26,8 millj., m.a. til að mæta endurskoðun viðbragðsáætlana vegna Kötlu og til að fjármagna endurnýjaðan samning við þyrlulækna Landhelgisgæslunnar. Varðandi félagsmálaráðuneytið er lagt til að fjárheimildir hækki um alls 1.529 millj. Munar þar mest um fjárheimild til að mæta áætlaðri viðbótarþörf vegna fæðingarorlofs að fjárhæð 915 millj. Lagt er til sérstakt aukaframlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga að fjárhæð 400 millj. ásamt því að endurmat á lögbundnu framlagi til jöfnunarsjóðsins kallar á 87 millj. kr. aukna fjárheimild. Þá er lagt til að framlag til Atvinnuleysistryggingasjóðs hækki um alls 250 millj., m.a. vegna meira atvinnuleysis en gert var ráð fyrir í fjárlögum ársins. Loks er lagt til að framlag til Ábyrgðarsjóðs launa lækki um 150 millj. kr. vegna minni fjárþarfar sjóðsins en gert var ráð fyrir. Lagt er til að fjárheimild heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins hækki um alls 40,1 millj. og er þar helst um að ræða fjárheimild til að fjármagna rekstrarhalla sjálfseignarstofnana, framlag vegna tilfallandi kostnaðar aðalskrifstofu ráðuneytisins og leiðréttingar vegna þjónustusamnings við Reykjalund. Þá er gerð tillaga um að niður falli tekjur og gjöld vegna nefndar um gerð og starfrækslu gagnagrunns á heilbrigðissviði. Gerð er tillaga um að fjárheimild fjármálaráðuneytisins verði aukin um 734,6 millj. Vegna endurmats á áætluðum afskriftum skattkrafna er lögð til fjárheimild að upphæð 1 milljarður kr. Þá er lagt til að fjárheimild vegna launa og verðlagsmála verði lækkuð um alls 265,4 millj. og kemur það til vegna endurmats á gengisforsendum fjárlagaársins. Hvað varðar samgönguráðuneytið er lagt til að fjárheimildin hækki um 126,2 millj. Munar þar mest um áætluð aukin rekstrarútgjöld vegna flugmála en þar á móti munu koma auknar tekjur af mörkuðum tekjum. Þá er lagt til að fjárheimild Siglingastofnunar aukist um 10 millj. vegna kostnaðar í kjölfar þess að skipaskoðun færðist frá stofnuninni til faggiltra skoðunarstofa. Varðandi iðnaðarráðuneytið er lögð til sérstök fjárheimild á vegum Byggðastofnunar að fjárhæð 50 millj. vegna uppbyggingar kalkþörungaverksmiðju í Bíldudal í Vesturbyggð. Vegna umhverfisráðuneytis eru lagðar til auknar fjárheimildir að fjárhæð 36,1 millj. Þar er helst um að ræða 16,5 millj. vegna Náttúrufræðistofnunar Íslands og 9,8 millj. vegna uppgjörs á endurgreiðslum til sveitarfélaga vegna refa- og minkaveiða. Þá er tillaga um 5 millj. kr. fjárheimild til Veðurstofu Íslands vegna mannaðra veðurathugunarstöðva. Gerðar eru tvær tillögur er varða 3. gr. frumvarpsins um breytingar á lánsfjárheimildum Íbúðalánasjóðs samkvæmt endurskoðaðri áætlun sjóðsins. Annars vegar er gert ráð fyrir að heimild til lántöku húsbréfadeildar lækki um 1,5 milljarða frá því sem áður var gert ráð fyrir og hins vegar að heimild til fjármögnunar viðbótarlána aukist um 2,9 milljarða. Hæstv. forseti. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir helstu breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar en eins og ég hef áður sagt vísa ég í þingskjöl sem fyrir liggja, m.a. nefndarálit meiri hluta nefndarinnar þar sem gerð er mun ítarlegri grein fyrir þeim tillögum sem hér liggja fyrir varðandi fjáraukalög ársins 2004. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali.

Herra forseti. Ég geri grein fyrir nefndaráliti 1. minni hluta fjárlaganefndar, þ.e. fulltrúa Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd. Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2004 sem hér liggur fyrir er lagt til að útgjöld ríkissjóðs verði aukin um 6,3 milljarða kr. Við 2. umr. koma núna enn fram tillögur frá ríkisstjórn og meiri hluta fjárlaganefndar um að auka útgjöldin, nú um 2,9 milljarða kr. Með samþykkt fyrirliggjandi frumvarps og breytingartillagna við það hafa fjárheimildir ársins því verið auknar um 9,3 milljarða kr., þ.e. um 3,4% af fjárlögum ársins. Þetta er talsvert lægra hlutfall en verið hefur undanfarin ár og er það vissulega til bóta en samt sem áður er hér verið að óska eftir auknum fjárveitingum til útgjalda sem annaðhvort vekja furðu eða ættu að vekja menn til umhugsunar. Fyrsti minni hluti fjárlaganefndar ætlar ekki við þessa umræðu að meta hvort þetta frumvarp eða breytingartillögurnar séu í samræmi við lög um fjárreiður ríkisins en bendir á nefndarálit sitt um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2003 þar sem gerðar voru umtalsverðar athugasemdir varðandi viðhorf ríkisstjórnarmeirihlutans til þeirra laga. Við 1. umr. um frumvarpið lýsti hæstv. fjármálaráðherra því yfir að það væri enginn vafi á því að frumvarpið væri fyllilega í samræmi við lög um fjárreiður ríkisins. Það er því ekki að sjá að rökstuddar athugasemdir hafi áhrif á viðhorf framkvæmdarvaldsins og meðan meiri hluti þingsins lætur þau viðhorf yfir sig ganga er ekki líklegt að breytingar verði á. Eflaust á eftir að bætast við þetta frumvarp áður en til 3. umr. kemur og mun þá frumvarpið verða skoðað í heild sinni út frá lögum um fjárreiður ríkisins. Herra forseti. Það vekur sérstaka athygli að efnahagsforsendur fjárlaga ársins 2004 eru algerlega brostnar. Þannig er nú t.d. spáð að einkaneysla tvöfaldist frá fyrri spám. Hið sama gildir um fjárfestingu og þjóðarútgjöld. Í nefndaráliti okkar í 1. minni hluta fjárlaganefndar birtum við töflu sem sýnir svart á hvítu hvernig forsendur fjárlaga hafa breyst miðað við þær áætlanir sem nú eru uppi og við birtum einnig mismuninn á þessu sem sýnir frávik. Það má nefna fleiri dæmi en hér komu fram áðan. Það er t.d. gert ráð fyrir að samneyslan aukist um 1,5% í stað 1% sem er 50% fram yfir áætlun. Það er talið að þjóðarútgjöldin aukist um 8% en ekki 4%, sem er tvöföldun. Miðað við áætlun er gert ráð fyrir að útflutningur vöru og þjónustu hækki um 1,5% fram yfir það sem gert var ráð fyrir í forsendum fjárlaga. Innflutningur vöru og þjónustu er talinn aukast um 12,75% í stað 5,75% eða 7% fram yfir það sem gert var ráð fyrir. Verg landsframleiðsla er talin aukast um 5,5% í stað 3,5% og viðskiptajöfnuðurinn er talinn verða óhagstæður upp á 7,25% í staðinn fyrir 3,25%. Það er augljóst mál að þær forsendur sem fjárlögin byggðu á eru algerlega brostnar og því er ekki óeðlilegt að ýmsar tölur þurfi að taka breytingum. Þetta vekur hins vegar upp þá spurningu hvort ekki sé hægt að bæta áætlunargerðina og reyna að vinna úr þessum staðreyndum. En meðan menn viðurkenna ekki að hlutirnir séu vanáætlaðir og að eitthvað sé að spánum þá er ekki von á góðu. Við skulum vona að forsendur fjárlagafrumvarpsins sem eiga að gilda á næsta ári séu nær raunveruleikanum. Herra forseti. Þessu til viðbótar er reiknað með að atvinnuleysi verði rétt rúm 3% af mannafla á árinu 2004 sem er rúmlega 0,5% hærra en reiknað var með. Sjaldan eða aldrei hafa forsendur fjárlaga beðið annað eins skipbrot og einu viðbrögð ríkisstjórnarinnar eru skattalækkanir sem gagnast þeim einum sem mest hafa handa á milli. Sú fyrirætlan getur, eins og margir hafa bent á, virkað líkt og olía á eld miðað við þær efnahagsforsendur sem við búum nú við. Samkvæmt frumvarpinu og breytingartillögum við það er gert ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs aukist um 9,3 milljarða kr. frá fjárlögum yfirstandandi árs. Annars vegar er gert ráð fyrir að skatttekjur ríkissjóðs aukist um 10,8 milljarða kr. en rekstrartekjur lækki um 1,5 milljarða kr. Hækkun skattþegna má að stærstum hluta rekja til góðrar afkomu fyrirtækja á árinu 2003, aukins bifreiðainnflutnings og áhrifa aukinnar einkaneyslu á innheimtu virðisaukaskatts. Í lok september sl. námu innheimtar ríkissjóðstekjur 13,2 milljörðum kr. umfram áætlun fjárlaga. Samkvæmt því má ætla að tekjur ríkissjóðs séu vanáætlaðar eins og oft áður og verði meiri en gert er ráð fyrir. Herra forseti. Árlega verðum við vör við að ákveðin togstreita er á milli framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins. Þetta kemur fram í störfum fjárlaganefndar á þann hátt að ár eftir ár gerir ríkisstjórn samþykkt um að stofnanir ríkisins komi ekki til viðtals við fjárlaganefnd. Þetta er síðan sent út í bréfi til stofnananna frá ráðuneytunum þrátt fyrir að á svipuðum tíma sé birt auglýsing frá fjárlaganefnd um að hún taki á móti fulltrúum stofnana. Það verður að segjast eins og er að tak framkvæmdarvaldsins gagnvart nefndinni er stöðugt að aukast, vegna þess að engin stofnun ríkisins óskaði eftir viðtölum við fjárlagagnefnd, ef ég hef réttar upplýsingar. Nefndin hefur hins vegar ekki látið beygja sig í þessu máli og það verður að segjast meiri hluta hennar til hróss að hann hefur ekki tekið þátt í þessum leik og hefur samþykkt allar tillögur frá minni hluta nefndarinnar um að óska eftir heimsóknum stofnana. Það liggur hins vegar ljóst fyrir þegar þannig er staðið að málum að við getum ekki beðið um að allar stofnanir ríkisins komi í heimsókn til nefndarinnar. Við höfum því aðeins tekið stikkprufur og það er augljóst mál að litlar breytingar hafa á orðið miðað við fyrri ár um hvernig staðið er að meðferð fjárlagatillagna einstakra stofnana. Meira að segja hefur komið í ljós að einstaka stofnanir hafa ekki sent fjárlagatillögur og það segir okkur kannski meira en margt annað um þau viðhorf sem eru ríkjandi í einstökum stofnunum vegna vinnunnar sem fer í gerð fjárlagatillagna, í mörg ár hafa stofnanir væntanlega orðið vitni að því hvernig farið er með þessar tillögur, þ.e. þær lenda ofan í skúffu og eru varla lesnar. Herra forseti. Í nefndaráliti okkar tökum við því einstaka dæmi um hvernig að þessum málum hefur verið staðið og vekjum athygli á einstaka þáttum og það fyrsta sem við tökum dæmi um er viðhald þessa ágæta húss sem við erum stödd í. Í frumvarpinu er nú gert ráð fyrir viðbótarframlagi til viðhalds Alþingishúss að upphæð 60 millj. kr. Á fjárlögum voru veittar 75 millj. kr. og því er áætlað að kostnaður við endurbæturnar verði 135 millj. kr. sem er 80% hærri fjárhæð en gert var ráð fyrir þegar fjárlög ársins voru samþykkt. Herra forseti. Ég endurtek, 80% hærra. Í greinargerð með frumvarpinu eru tíndar fram ýmsar skýringar. Þar kemur m.a. fram að tilboð í verkið voru heldur hærri en kostnaðaráætlun og einnig kom í ljós eftir að framkvæmdir hófust að magnaukning og aukaverk voru mun meiri en kostnaðarramminn gerði ráð fyrir. Vissulega hafði sumarþingið áhrif en einnig verður að gagnrýna áætlunargerð framkvæmdanna því þetta er ekki í fyrsta skipti sem framkvæmdir hjá þinginu fara verulega fram úr áætlunum án þess að viðhlítandi skýringar fáist. Ljóst er að bæta þarf mjög allan undirbúning framkvæmda hjá Alþingi og ekki síður eftirlit með þeim. Það er ólíðandi að sú stofnun sem á að vera fyrirmynd hvað varðar umgengni við fjárlög skuli koma við sögu á þennan hátt í frumvarpi til fjáraukalaga. Herra forseti. Frá því að frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2004 var lagt fram hafa fjárveitingar til fjárlagaliðarins Framhaldsskólar, almennt, verið auknar um rúman milljarð kr. Verið er að leysa úr brýnum fjárhagsvanda framhaldsskólanna sem hafa verið verulega aðþrengdir um árabil. Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2004 var gert ráð fyrir að fjárheimildin yrði aukin um 250 millj. kr. vegna þess að nemendaspá benti til þess að fjöldi ársnema gæti orðið allt að 1.100 umfram forsendur fjárlaga og var miðað við að lækka meðalframlag á nemanda frá því sem gert hafði verið ráð fyrir. Engin skýring hefur fengist á því hvar eða hvernig hið nýja viðmið fannst. Nú, örfáum vikum síðar, óskar ríkisstjórnin eftir því að fjárheimildin verði enn aukin um 200 millj. kr. vegna nemendafjölgunar. Hafa því fundist rúmlega 800 nemendur til viðbótar frá því að frumvarpið var lagt fram eða hefur verið horfið frá lækkun meðalframlags á nemanda? Hver sem skýringin er segir hún ýmislegt um þau vinnubrögð sem viðhöfð eru og getur því ekki aukið traust til áætlunargerðarinnar. Með þessum breytingum er fullyrt að rekstur framhaldsskólanna verði í jafnvægi árið 2004. Hins vegar kemur ekki fram hvort með þessu sé einnig verið að taka á uppsöfnuðum rekstrarhalla framhaldsskólanna eða hvort þessi aukning eigi aðeins að standa undir rekstri yfirstandandi árs. Að mati 1. minni hluta fjárlaganefndar er nauðsynlegt að menntamálaráðuneytið upplýsi þetta og sendi fjárlaganefnd áætlaða stöðu einstakra skóla í árslok 2004 að teknu tilliti til þessara framlaga. Herra forseti. Það má einnig benda á í þessu sambandi að Háskóli Íslands á við sama vandamál að stríða, þ.e. að í fjárlögum ársins er gert ráð fyrir að greitt sé fyrir 5.200 virka nemendur en skólaárið 2003–2004 voru virkir nemendur í Háskóla Íslands 5.697. Eðlilegt er að spyrja hvers vegna ekki er tekið á vanda háskólans með sama hætti og vanda framhaldsskólanna. Hvaða reglur gilda innan menntamálaráðuneytisins þegar kemur að skilgreiningu á vanda stofnana? Þessu til viðbótar er athyglisvert að niðurstöður vinnuhóps sem menntamálaráðherra skipaði árið 2002 til að meta hvort þróun einingaverða í reiknilíkani háskólans væri í samræmi við ákvæði samnings um kennslu, bendir til að væri fullt tillit tekið til launahækkana þá hefði fjárveiting til Háskóla Íslands þurft að vera um 300 millj. kr. hærri á árinu 2004 en gert er ráð fyrir. Væntanlega verður tekið á þessu vandamáli við gerð fjárlaga fyrir árið 2005. Herra forseti. Í þessu samhengi er rétt að benda á það sem virðist vera yfirlýst stefna gagnvart fjölda stofnana ríkisins, og felst í því að áætlanir eru vísvitandi hafðar þannig að vitað sé fyrir fram að fjármagn sé vanáætlað til starfsemi viðkomandi stofnunar. Slík áætlanagerð virðist markvisst vera stunduð til að sýna aðhald í ríkisrekstrinum og virðist oft vera eina leiðin sem meiri hlutinn hefur til að sýna aðhald í ríkisrekstrinum. Þetta leiðir hins vegar til þess að viðhorf til fjárlaga er allt annað en það á að vera. Þetta þýðir að stofnanir fara fram úr fjárlögum vegna þess að allir í kerfinu vita að ekki er gert ráð fyrir að þær fái nóg fyrir starfseminni. Svona viðhorf gagnvart fjárlögum er óviðunandi. Fjárlög eiga að vera þannig að þau geri ráð fyrir starfseminni sem ætlast er til að þær sinni og síðan á að fara eftir fjárlögunum. Við í fjárlaganefnd höfum jafnvel fengið heimsóknir þar sem fram kemur hjá forstöðumönnum að ríkisvaldið hafi sýnt viðkomandi stofnun þá umhyggju að leyfa stofnuninni að reka sig með halla ár eftir ár. Herra forseti. Þá er nauðsynlegt að spyrja hvaðan framkvæmdarvaldinu gefst slíkt vald sem leyfir þetta. Það er að sjálfsögðu ekki í anda fjárreiðulaga ríkisins og er brot á fjárlögum. Og það er ekki hægt að búast við því að fjárlög njóti þeirrar virðingar sem nauðsynlegt er þegar framkvæmdarvaldið sjálft hefur slíkt viðhorf til laganna. Herra forseti. Enn á ný er bætt við kafla í söguna endalausu um embætti ríkislögreglustjóra. Þau er fátíð fjáraukalögin þar sem ekki er minnst á embætti ríkislögreglustjóra. Nú á samkvæmt ábyrgðum ríkisstjórnarinnar að flytja sérsveitina frá lögreglunni í Reykjavík til ríkislögreglustjórans, en á móti á að flytja tæknirannsóknir frá ríkislögreglustjóranum til lögreglustjórans í Reykjavík. Sérsveitin á nú að vera stoðdeild undir forsjá ríkislögreglustjórans, hvað sem það nú þýðir. Það er nauðsynlegt að mati 1. minni hluta fjárlaganefndar að fljótlega ljúki skipulagsbreytingum í tengslum við embætti ríkislögreglustjóra þannig að unnt sé að meta gæði og kostnað við starfsemina. Það er ábyggilega nauðsynlegt fyrir embættið að fá um eitthvert skeið frið til að þróa starfsemi sína. Herra forseti. Það er auðvitað athyglisvert að auka þurfi fjárveitingar til Atvinnuleysistryggingasjóðs um tæplega 1,7 milljarða kr. eða um 67%. Þrátt fyrir aukinn hagvöxt er atvinnuleysi meira en forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir. Stóriðjuframkvæmdirnar hafa ekki skilað þeim störfum sem áætlað var og vinnuaflsþörfinni hefur að mestu verið mætt með erlendu vinnuafli. Hið aukna atvinnuleysi er alvarleg þróun og ber stjórnvöldum skylda til að kanna ástæður þess þannig að grípa megi til aðgerða til að draga úr því. Herra forseti. Þetta er verulegt áhyggjuefni og það er algerlega nauðsynlegt að slík könnun verði gerð. Getur það verið að hér sé að festast í sessi ákveðið hlutfall vinnuaflsins á atvinnuleysisskrá eða eru ruðningsáhrif stóriðjuframkvæmdanna að hafa þessi áhrif og hefur þá ekki verið nægilega að gert til að sporna gegn því? Hvað er hér á ferðinni? Við fáum einhverjar upplýsingar um þetta svo hægt sé að bregðast við í tíma. Herra forseti. Það er auðvitað margt fleira í þessu frumvarpi sem væri ástæða til að gera athugasemdir við en það mun bíða 3. umr., þegar heildarmynd er komin á frumvarpið. Margoft hefur verið bent á að til þess að fjárlaganefnd hafi þá yfirsýn sem nauðsynleg er verður að tryggja að við afgreiðslu fjárlaga og fjáraukalaga liggi fyrir áætluð fjárhagsstaða stofnana í lok árs. Þrátt fyrir ósk í fjárlaganefnd í byrjun október sl. um slíkt yfirlit hefur það ekki enn borist. Það vekur ugg að svo langan tíma taki að taka saman slíkt yfirlit sem ætti, ef vinnubrögð væru í lagi, að vera fylgiskjal með fjárlagafrumvarpi. Blekkingaleikur með fjárlög hefur einkennt þá ríkisstjórn sem nú situr og því miður hefur meiri hluti Alþingis ekki viljað efla eftirlitshlutverk þingsins með framkvæmdarvaldinu. Herra forseti. Meðan svo er má búast við marklitlum fjárlögum í fallegum búningi.

Herra forseti. Ég, fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í fjárlaganefnd, mæli fyrir nefndaráliti 2. minni hluta fjárlaganefndar sem ég stend að. Auk þess ritar undir álitið fulltrúi Frjálslynda flokksins, hv. þm. Pétur Bjarnason, áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd, og er hann samþykkur því áliti sem hér er lagt fram. Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2004 er lagt til að útgjöld ríkissjóðs verði aukin um rúma 6,3 milljarða kr. Enn fremur liggja fyrir tillögur frá ríkisstjórn og meiri hluta fjárlaganefndar um aukin útgjöld sem nema tæpum 3 milljörðum kr. Samtals eru því tillögur um tæpa 9,3 milljarða kr. aukningu á fjárlögum ársins 2004 í því frumvarpi til fjáraukalaga sem hér liggur fyrir. Í 41. gr. stjórnarskrárinnar segir að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Í 43. gr. laga um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, segir að ef þörf krefur skuli í frumvarpi til fjáraukalaga leitað eftir heimildum til frekari fjárráðstafana en fjárlög ársins gera ráð fyrir. Engin skilyrðislaus skylda hvílir á ríkisstjórn að leggja fjáraukalagafrumvarp fyrir hvert reglulegt þing heldur fer það eftir þörfinni hverju sinni. Í reyndinni er aukafjárveitinga þörf á hverju ári enda getur ýmislegt breyst í tekjuöflun eða útgjöldum ríkisins og stofnana þess á heilu ári eins og við höfum ætíð staðið frammi fyrir hér. Í 44. gr. laga um fjárreiður ríkisins kemur fram hvenær er heimilt að greiða fé úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum. Þar segir að valdi ófyrirséð atvik, kjarasamningar eða ný löggjöf því að grípa þurfi til sérstakra fjárráðstafana sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum ársins skuli leitað heimilda fyrir þeim í frumvarpi til fjáraukalaga. Undanfarin ár hafa mörg hver þau fjárútlát sem fjáraukalagafrumvarp hefur kveðið á um, svo sem vegna mennta- og heilbrigðismála, verið fyrirsjáanleg við gerð fjárlaga og því átt heima í fjárlagafrumvarpi þess árs. Þrátt fyrir að í þessu frumvarpi hafi dregið úr slíku þá er enn að finna dæmi um að kveðið sé á um fjárútlát sem áttu heima í fjárlagafrumvarpi ársins 2004 af því að þau voru fyllilega fyrirsjáanleg. Ef litið er á stöðu framhaldsskólanna er í frumvarpi til fjáraukalaga og breytingartillögum frá ríkisstjórn og meiri hluta fjárlaganefndar lagt til að fjárveiting til framhaldsskóla verði aukin um 450 millj. kr. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2004 lá fyrir að fjárveiting til framhaldsskóla væri vanáætluð. Bent var á þetta í umræðum um frumvarpið á sínum tíma enda lágu gögn fyrir sem sýndu fram á það mjög rækilega. Minna má t.d. á að stjórn Félags framhaldsskólakennara gagnrýndi þessa vanáætlun nemenda. Í framhaldi af þessari vanáætlun ríkisstjórnarinnar og samþykktar Alþingis á fjárlögum fyrir yfirstandandi ár, sem allir sáu reyndar nema nema ríkisstjórnin og meiri hluti hennar, skapaðist vandræðaástand í þjóðfélaginu síðastliðið sumar þegar margir nemendur gátu ekki fengið skólavist vegna fjársveltis framhaldsskólanna. Þegar ljóst var að í fullt óefni var komið samþykktu stjórnvöld að setja meiri fjármuni til framhaldsskólanna svo hægt væri að taka á móti fleiri nemendum. Þó að hér sé gerð tillaga um 450 millj. kr. viðbót í fjáraukalögum skortir þó enn að mati framhaldsskólanna um 200 millj. kr. til þess að þeir geti fjármagnað skólastarfið og mætt auknum fjölda nemenda sem koma inn í skólana í haust. Svona vinnubrögð af hálfu stjórnvalda eru hreint og beint afleit. Auk þess má nefna að allmargir framhaldsskólar sitja eftir með óuppgerðan halla frá fyrri árum sem er þeim síðan baggi frá ári til árs og það er afleit stjórnsýsla að ekki skuli á þessum halla tekið og hann leiðréttur. Herra forseti. Framhaldsskólarnir eru einmitt dæmi um slæma fjársýslu af hálfu ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans á Alþingi. Það lágu öll gögn fyrir við fjárlagagerðina fyrir ári síðan um að veruleg aukning nemenda yrði á þessu hausti og að vanta mundi fjármagn til að takast á við það. Engu að síður skelltu menn skollaeyrum við þeirri þörf og þeirri vitneskju. Svo er nú verið að draga þessi vandamál í land með aukafjárveitingum eftir að bæði nemendur og hinir ýmsu skólar hafa mátt stíga krappan dans á liðnu sumri þar sem vafi lék á hvort þeir fengju skólavist eða ekki. Það er ágætt að minna á fylgiskjal með þessu nefndaráliti. Það er minnisblað um fjárhagsstöðu framhaldsskólanna sem Félag íslenskra framhaldsskóla og Skólameistarafélag Íslands kynntu fyrir fjárlaganefnd nú nýverið. Þar segir, með leyfi forseta: „Fjárhagsstaða flestra framhaldsskóla er mjög slæm. Hallarekstur hefur verið viðvarandi hjá mörgum skólum undanfarin ár. Sérstaklega er þó athugavert að um og eftir 2000 hallar mjög undan fæti, ...“ Vísað er í BS-ritgerð nemanda við Háskólann í Reykjavík, Eyrúnar Jónsdóttur, sem fór ítarlega í gegnum þetta mál. „Útlit er fyrir að halli ársins 2003 sé 60 milljónir og er þá uppsafnaður halli orðinn 570 milljónir.“ Herra forseti. Framhaldsskólarnir eru reknir fullkomlega á ábyrgð ríkisins og samkvæmt almennum fjárreiðulögum og samkvæmt lögum um fjárreiður stofnana ætti ekki að vera heimilt að láta stofnanir eins og framhaldsskóla bera halla á milli ára. Ríkisendurskoðun hefur ítrekað bent á hversu léleg stjórnsýsla þetta er og röng. Engu að síður lætur ríkisstjórnin og meiri hlutinn á Alþingi þetta viðgangast og framhaldsskólarnir eru látnir bera halla frá ári til árs, framhaldsskólar sem eru reknir á ábyrgð ríkisins samkvæmt lögum sem ríkið ber ábyrgð á um menntun nemenda í framhaldsskólum. Síðan segir í þessu minnisblaði frá Félagi íslenskra framhaldsskóla og Skólameistarafélagi Íslands, með leyfi forseta: „Margt bendir til þess að í fjárveitingum hafi framhaldsskólar dregist aftur úr öðrum mikilvægum stofnunum þjóðfélagsins. Vísbendingar eru einnig um að Ísland hafi dregist aftur úr öðrum löndum í fjárveitingum til framhaldsstigsins. Á þessu þarf að gera nákvæma úttekt. Reiknilíkan menntamálaráðuneytis er fyrst og fremst tæki til að skipta fé. Erfiðlega hefur gengið að átta sig á því hvernig þetta líkan virkar. Í reglugerð er sagt að líkanið skuli vera í tölvuformi, aðgengilegt skólum og þeim sem vilja kynna sér hvernig það vinnur. Reiknilíkanið er ekki aðgengilegt.“ Vert er að hafa þessar ábendingar í huga einmitt þegar ríkið síðan upp á sitt eindæmi ákveður á haustdögum að auka fjárveitingar til skólanna, náttúrlega vegna augljósrar fjárþarfar. Þegar spurt er hvers vegna 250 millj. kr. voru valdar eða hvort 400 millj. kr. verði valdar þá er ekki hægt að fá neinn rökstuðning fyrir því hvernig þær upphæðir eru fundnar út. Það er mat stjórnenda skólanna sem verða að vinna eftir þessu reiknilíkani að a.m.k. 200 millj. kr. vanti inn í þetta ár til þess að nægilegt sé. Svona vinnubrögð eru alveg ótæk og það er mjög erfitt fyrir forstöðumenn þessara stofnana og starfsemi þeirra að vita ekki á hvaða grunni þeir geta byggt. Ef við víkjum að Háskóla Íslands þá er svipað uppi á teningnum þar. Beiðni hefur komið frá Háskóla Íslands um aukafjárveitingu upp á rúmar 223 millj. kr. Ástæðu beiðninnar má rekja til þess að skólinn hefur ekki fengið greitt fyrir alla nemendur. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs teljum mikilvægt að standa vörð um Háskóla Íslands. Háskóli Íslands er langstærsta kennslu- og rannsóknastofnun landsins. Háskólinn er þjóðskóli og á sem slíkur að vera öllum opinn sem uppfylla skilyrði til að geta hafið nám við skólann. Á síðastliðnu hausti þrengdi Háskóli Íslands inntökuskilyrðin og setti nemendur með ákveðinn undirbúning í forgang við umsókn um skólavist. Því er ljóst að Háskóli Íslands er ekki að starfa af fullu sem opinn þjóðskóli. Rökin sem hann færði fyrir þessu var að fjármagn sem hann fær til starfsemi sinnar er skorið svo við nögl að hann verður að neita nemendum um skólavist. Vinstri hreyfingin – grænt framboð styður því að Háskóli Íslands og aðrir ríkisháskólar fái fjármagn til þess að geta axlað þá lagalegu skyldu sína að taka á móti þeim nemendum sem uppfylla inntökuskilyrði í skólann og vilja sækja þar um skólavist. Enn eitt dæmið um fjárlagavinnuna eru t.d. héraðsdómstólar. Í frumvarpi til fjáraukalaga er kveðið á um aukningu á fjárveitingu til héraðsdómstóla um 35 millj. kr. Vanáætlun í fjárveitingum til héraðsdómstólanna er ekki eitthvað sem á að koma stjórnvöldum á óvart. Þetta var svo rækilega vitað við afgreiðslu fjárlaganna síðastliðið haust. Fulltrúar héraðsdómstólanna sendu erindi til fjárlaganefndar um að fjármagn sem þeim væri ætlað í fjárlögum fyrir árið 2004 væri af svo skornum skammti að þeir gætu ekki haldið uppi nauðsynlegri og eðlilegri málsmeðferð og vinnslu mála eins og þeim bæri skylda til lögum samkvæmt. Á þetta var bent við fjárlagagerðina fyrir ári síðan en meiri hlutinn daufheyrðist við þeim augljósu staðreyndum sem staðið var frammi fyrir. Sem betur fer er þó verið að draga nokkurn hluta þessa vanda í land nú með fjáraukalögum. Svona vinnubrögð ættu að vera óþörf. Það er búið að nefna Landspítala – háskólasjúkrahús en í frumvarpinu er lögð til 668 millj. kr. fjárveiting á aukafjárlögum til Landspítala – háskólasjúkrahúss. Draga má stórlega í efa að þessi upphæð dugi svo sjúkrahúsið geti staðið með eðlilegum hætti að þeirri þjónustu sem við viljum að það veiti og því ber skylda til. Fulltrúar sjúkrahússins bentu á við fjárlagagerðina fyrir ári síðan að þessa upphæð vantaði inn og reyndar gott betur til að endar næðu saman og haldið yrði óbreyttri þjónustu. Jafnframt bentu þeir á að fjárveitingar til reksturs spítalans á föstu verðlagi hafa nánast staðið í stað á árunum 1999–2004. Landspítali – háskólasjúkrahús er kannski sú stofnun sem hvað harðast hefur verið sótt að af þessari ríkisstjórn og meiri hluta Alþingis með skertar fjárveitingar og hefur það verið knúið til sársaukafulls niðurskurðar á starfsemi og uppsagna starfsfólks. Ef við lítum til sveitarfélaganna hefur fjárhagur margra sveitarfélaga verið mjög erfiður undanfarin ár. Mörg sveitarfélögin hafa verið rekin með halla frá 1990 en samkvæmt upplýsingum frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga bendir til að um 2,8 milljarða kr. halli hafi verið á rekstri sveitarfélaganna árið 2003. Hér er að vísu bara um meðaltalstölur að ræða þannig að sum sveitarfélög standa sig vel eða bærilega en flestöll eiga í rekstrarerfiðleikum og sum í miklum. Sem dæmi tók eftirlitsnefnd sveitarfélaga nýlega til sérstakrar athugunar reikningsskil 47 af 101 sveitarfélagi sem sent höfðu inn gögn. Í framhaldi af þeirri skoðun var ákveðið að skrifa 23 sveitarfélögum sérstaklega til að krefja þau um nánari skýringar. Skattabreytingar ríkisstjórnarinnar hafa jafnframt kostað sveitarfélögin stórfé. Fjölgun einkahlutafélaga hefur t.d. kostað sveitarfélögin að því að talið er 1.000–1.200 millj. kr. á ársgrundvelli. Verkefni hafa verið flutt til sveitarfélaganna án þess að tekjustofnar fylgdu á fjölmörgum sviðum. Á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga sem haldin var nú í byrjun nóvember var ítarlega gerð grein fyrir fjárhagsstöðu sveitarfélaganna og hvernig stöðugt hefði hallað á þau í samskiptum við ríkisvaldið. Var þar kynnt að sveitarfélögin mundu fara fram á 700–1.000 millj. kr. aukaframlag í ár til að létta stöðu sveitarfélaganna sem verst stæðu. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs munu leggja fram tillögu um að aukaframlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verði 700 millj. kr. í stað 400 millj. kr. sem meiri hlutinn leggur til. Í breytingartillögum frá ríkisstjórn og meiri hluta fjárlaganefndar er gerð tillaga um 400 millj. kr. framlag í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til að koma til móts við sveitarfélög í sérstökum fjárhagsvanda, t.d. vegna fækkunar íbúa og erfiðra ytri aðstæðna. Félagsmálaráðherra mun ákveða úthlutun fjárins í samráði við ráðgjafarnefnd sjóðsins og að fengnum tillögum tekjustofnanefndar. Spurning er þó hvernig ríkisstjórnin og meiri hluti fjárlaganefndar komust að þeirri niðurstöðu að 400 millj. kr. væri sú upphæð sem til þyrfti til þess að rétta hag hinna verst stöddu því forustumenn sveitarfélaganna höfðu kynnt þörf fyrir mun hærri upphæð til þess að leysa brýnan og bráðan vanda. Það er því ljóst að fara þarf miklu betur yfir þetta mál, t.d. hvernig á að skipta þessum fjármunum. Jafnframt er brýnt að taka á þessum málum til framtíðar svo ekki þurfi að koma til svona björgunaraðgerða sem þó má velta fyrir sér hvort nægjanlegar eru. Það er því eitt brýnasta málið í samskiptum ríkis og sveitarfélaga að farið sé ofan í tekjustofnaskiptinguna og gerðar á þeim nauðsynlegar leiðréttingar miðað við núverandi verkefnastöðu sveitarfélaganna. Ásættanlegar niðurstöður í þeirri endurskoðuðu tekjuskiptingu verða að mínu mati að liggja fyrir á þessu ári þannig að ekki sé verið að etja sveitarfélögum út í sameiningarkosningar eða taka við auknum verkefnum af hálfu ríkisins fyrr en komið er á hreint að grunnur þeirra miðað við stöðu dagsins í dag liggur samþykktur fyrir. Á síðustu dögum og vikum höfum við upplifað hina hörðu kjaradeilu milli sveitarfélaga og Félags grunnskólakennara þar sem grunnskólakennarar hafa lagt hart að sér og fært miklar fórnir til að leita eftir bættum kjörum. Hins vegar er fjárhagsstaða sveitarfélaganna mjög erfið og fjárhagsrammi þeirra í rauninni skammtaður af ríkinu þannig að samningsstaða þeirra hefur nánast engin verið. Til þess að sveitarfélögin geti mætt bæði eðlilegum launa- og kjarakröfum starfsmanna sinna og staðið við auknar kröfur í velferðarþjónustunni er mikilvægt að tekjur þeirra og tekjustofnar séu auknir. Það er eitt brýnasta viðfangsefni dagsins í dag að styrkja og efla tekjustofna sveitarfélaganna miðað við þau verkefni sem þau hafa í dag. Ef við lítum á stöðuna við opinberar framkvæmdir er ljóst að stöðugt þarf að vanda betur kostnaðaráætlun við þær. Allt of oft er verið að samþykkja auknar fjárveitingar vegna framúrkeyrslu við opinberar framkvæmdir. Í frumvarpi til fjáraukalaga sem nú liggur fyrir er meðal annars óskað eftir auknum fjárveitingum vegna framkvæmda við Alþingishús, Gljúfrastein og Þjóðminjasafnið. Sérstaka athygli vekur fjárveiting til Þjóðminjasafns Íslands þar sem farið er fram á 20 millj. kr. aukafjárveitingu í tilefni af opnun safnsins. Það var gleðiefni að loksins skyldi vera hægt að opna Þjóðminjasafnið og með svo veglegri sýningu sem raun ber vitni. En það hafði staðið til í nokkur undanfarin ár og alltaf verið lofað á næsta ári þannig að það er sérstakt fagnaðarefni að það skuli þó hafa tekist í ár. Það var ljóst að fjárveitingu vegna uppsetninga á sýningum og vegna kynningarmála þyrfti til og athygli var vakin á því við gerð fjárlaga þessa árs að það hlyti að hafa kostnað í för með sér að setja upp sýningu. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lögðum einmitt áherslu á það við afgreiðslu fjárlaga fyrir ári síðan. Þetta er enn eitt dæmið um lélega áætlanagerð þar sem hlutirnir eru gerðir upp í fjáraukalögum en lágu fyrir við gerð fjárlaganna sjálfra. Fleiri stofnanir og verkefni á vegum ríkisins búa við fjárskort vegna vanáætlunar útgjalda en fá hann ekki bættan í fjáraukalögum. Aftur virðist gæluverkefnum ríkisstjórnarinnar hampað, svo sem eflingu sérsveita lögreglunnar sem virðast á leið með að verða vísir að íslenskum her. Þá er til fjármagn til þess að spýta í. Þá er aukið framlag um 100 millj. kr. til svokallaðra friðargæslustarfa sem birtist okkur í raun sem eins konar hervæðing íslenskra ríkisborgara við hlið hersveita Bandaríkjamanna og NATO. Ég er fylgjandi því að við styrkjum og eflum störf okkar að friðarmálum erlendis og að við gerum það á okkar forsendum og þar sem við erum sterk fyrir, í mannúðarmálum, í atvinnumálum, í heilbrigðismálum, en ekki til þess að hervæða íslenska borgara til að taka þátt í hernaðaraðgerðum í fjarlægum löndum og setja þar með Íslendinga í skotlínu út um allan heim. Þetta er hörmuleg stefna en hún fær hljómgrunn í fjáraukalögum þess meiri hluta sem styður þessa ríkisstjórn. Herra forseti. Til að bæta vinnulagið og tryggja að farið sé að lögum hefur flutningsmaður nefndarálits þessa tvívegis mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um fjárreiður ríkisins. Þær fela í sér að þegar svo ber undir skuli fjármálaráðherra leggja fram frumvarp til fjáraukalaga fyrir Alþingi að vori og aftur að hausti. Þingið samþykkir lög fyrri hluta árs en þau geta haft í för með sér fjárskuldbindingar á sama ári. Ýmsar forsendur geta einnig breyst, eins og dæmin sanna, og þá er eðlilegt að bregðast við þeim. Það hlýtur því að liggja beint við að fjárlaganefnd tæki þau mál til meðferðar og legði fram fjáraukalagafrumvarp sem yrði afgreitt fyrir þinglok að vori. Önnur fjáraukalög væri hægt að afgreiða í byrjun október og síðan kæmu lokafjárlög. Með þessum hætti gæti Alþingi fylgt eftir ábyrgð sinni, stýrt útgjöldum og brugðist við breyttum forsendum. Þannig yrði einnig komið í veg fyrir að efnt væri til útgjalda án heimildar Alþingis nema í algjörum undantekningar- og neyðartilvikum, eins og lög um fjárreiður ríkisins kveða á um. Slíkt fyrirkomulag hefði t.d. komið sér vel síðastliðið vor því þá hefði verið hægt að samþykkja auknar fjárveitingar til framhaldsskóla þannig að skólar hefðu strax getað svarað nemendum um það hvort og hvar þeir fengju skólavist. Í staðinn þurftu margir nemendur að bíða í óvissu vikum og mánuðum saman um hvort þeir fengju skólavist eða ekki. Enn fremur hefur flutningsmaður lagt til að vinnunni við fjárlagagerðina verði breytt. Nú hefst undirbúningur að fjárlagavinnu hvers árs á fyrri hluta ársins á undan, þ.e. í apríl. Vegna þessa væri rétt að ríkisstjórnin legði fram frumvarp eða ramma að fjárlögum næsta árs fyrir þinglok og það yrði rætt áður en vorþingi lyki. Í raun yrði þar samþykktur ramminn sem unnið yrði eftir við undirbúning fjárlaga næsta árs. Eftir slíka meðferð þingsins gæti framkvæmdarvaldið síðan haldið áfram að undirbúa fjárlagafrumvarpið sem fjármálaráðherra legði síðan fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar í upphafi haustþings. Með þessu móti væri frumvarpið og fjárlögin unnin í meiri samvinnu við Alþingi en nú er og á eðlilegri ábyrgð þess. Herra forseti. Ég tel einmitt síðustu áherslurnar í nefndarálitinu mjög mikilvægar, að þingið eigi að bera ábyrgð á einstökum fjárlagaliðum og fjárútgjöldum á vegum ríkisins og að þau þurfi að koma til Alþingis til umræðu og afgreiðslu. Eins og nú er stendur Alþingi oft að meginhluta til frammi fyrir gjörðum hlut. Gerðar hafa verið skuldbindandi ákvarðanir um þau fjárútlát sem verið er að kveða á um og Alþingi á í flestum tilvikum litla aðra möguleika en að segja já við þeim. Herra forseti. Með nefndarálitinu eru síðan fylgiskjöl, m.a. grein eftir hv. þm. Steingrím J. Sigfússon og undirritaðan sem birtist í Morgunblaðinu 29. september 2004, sem ber yfirskriftina Sveitarfélögin svelt til hlýðni, og ég hef gert að umtalsefni í þessu nefndaráliti. Auk þess er líka fylgiskjal um fjárhagsstöðu framhaldsskólanna, minnisblað með athugasemdum og ábendingum frá Félagi íslenskra framhaldsskóla og Skólameistarafélagi Íslands frá 10. nóvember sl. til frekari skýringar. Á þskj. 391 er breytingartillaga sem ég flyt við þessa umræðu þar sem ég legg til að fjárveitingar til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verði auknar. Í stað þeirra 400 millj. kr. sem lagðar eru til af meiri hlutanum til jöfnunarsjóðsins til þess að mæta sérstökum bráðavanda sveitarfélaganna legg ég til að sú upphæð verði að lágmarki 700 millj. kr., eða sú upphæð sem fram kom á ráðstefnu um fjármál sveitarfélaga nýverið að væri algjör lágmarksupphæð til að mæta þeim vanda sem ég hef hér gert grein fyrir.

Virðulegur forseti. Í máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar kom fram ákveðin fullyrðing sem sem ég tel ástæðu til að hann skýri nánar. Það var sú fullyrðing að verið væri að hervæða og að Íslendingar tækju þátt í vopnuðum hernaðaraðgerðum. Ég held að ég verði að biðja hv. þm. um að nefna mér dæmi um að Íslendingar standi í vopnuðum hernaðaraðgerðum. Þetta eru stór orð, mikil fullyrðing og ég get ekki látið hjá líða að kalla eftir því að hv. þm. nefni dæmi máli sínu til stuðnings.

Herra forseti. Það er rétt sem hv. þm. Magnús Stefánsson segir að það er verið að auka framlög til friðargæslumála í fjáraukalögum sem á úthluta öllu í verkefni sem m.a. er verið að vinna á vegum Íslendinga í Afganistan. Það hefur komið fram í umræðum á þinginu fyrr um þetta mál að þar eru Íslendingar á kostnað íslenska ríkisins undir yfirstjórn NATO, hafa þar stöðu hermanna og klæðast herbúningum, eru vopnaðir og bera tignarheiti sem tíðkast innan hers en ekki borgarasamfélags. Ég held að öllum sé ljóst að þarna er því miður verið að hervæða íslenska ríkisborgara undir því yfirskini að þeir séu að friðargæslustörfum.

Virðulegur forseti. Mér finnst hv. þm. ekki færa rök fyrir þeim fullyrðingum sem komu fram í ræðunni. Er hann sem sagt að halda því fram að það starf sem íslenskir friðargæslumenn taka þátt við friðargæslu og uppbyggingarstarf í Afganistan og því verkefni að Ísland hefur yfirstjórn yfir flugvellinum í Kabúl, séu vopnaðar hernaðaraðgerðir? Ég verð aftur að spyrja hv. þm. og inna hann eftir dæmi um það að við stöndum í vopnuðum hernaðaraðgerðum. Mér finnst þetta ekki skýring og ekki sæmandi að tala með þessum hætti.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Magnúsi Stefánssyni að það er afleitt að þurfa að tala með þessum hætti. Sú ákvörðun um að setja Íslendinga undir vopn í Kabúl undir yfirskini svokallaðra friðargæslustarfa án samþykkis Alþingis og sú ákvörðun að taka þátt í og vera sérstakur stuðningsaðili innrásarinnar í Írak án þess að það hafi nokkuð verið rætt hvorki í utanríkismálanefnd né á Alþingi er hörmulegt. Ég get ekki annað en sagt svipað og yfirmaður NATO í Kabúl eða eitthvað í þessa veruna: „Fyrir okkur eru þetta hermenn en þið Íslendingar ráðið hvað þið kallið það.“ Ég verð að ítreka að Íslendingar eiga miklu frekar að taka þátt í friðargæslustörfum og friðarstarfi sem friðflytjendur, þátttakendur í öðrum verkefnum, heilbrigðismálum, við að byggja upp heilbrigðiskerfi og styrkja atvinnulíf en ekki að bera vopn og vera hluti af erlendum her í fjarlægu landi í stríðsátökum.

Herra forseti. Ég hef setið sem áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefndinni nú um tveggja vikna skeið. Ég hef ekki komið að fjárlagagerðinni í heild heldur aðeins skiptingu einstakra liða, en slíkt gefur hvorki yfirsýn yfir fjárlagagerð né heildarmynd fjárlagadæmisins. Þar við bætist að ég hef haft knappan tíma til að fara fyrir fjáraukalagafrumvarpið sem hér liggur fyrir með samanburði við fjárlög fyrir 2004 og efna þannig í langa umræðu um þessi fjáraukalög. Afstaða Frjálslynda flokksins hefur komið fram í umræðu um fjárlögin 2004 og við störf í fjárlaganefndinni. Þó ætla ég að koma að örfáum atriðum sem blasa við við fyrstu sýn. Útgjöld hafa aukist um rúma 6,3 milljarða samkvæmt frumvarpinu frá þeim ramma sem settur var við útgáfu fjárlaga fyrir árið 2004. Því til viðbótar koma svo tillögur upp á 2,9 milljarða samkvæmt breytingartillögum ríkisstjórnar og meiri hluta fjárlaganefndar. Spurningar vakna hvort slíkur útgjaldaauki sé eðlilegur eins og hér kemur fram, þ.e. alls um rúmlega 9 milljarðar kr. frá því frumvarpi til fjárlaga sem upphaflega var lagt fram, eða hvort hluti þeirra hefði átt að koma fram í fjárlögunum sjálfum fyrir árið 2004 í upphafi eins og e.t.v. hefði verið eðlilega. Fyrst hvarflar hugur minn til framhaldsskólanna þar sem legið virðist hafa fyrir við gerð fjárlaganna að þar væri vanáætlað strax í upphafi en skellt var skollaeyrum við því þrátt fyrir ábendingar í umræðum og ýmis gögn sem sýndu fram á þessa þörf. Þetta leiddi til erfiðrar umræðu við upphaf skólaárs nú í haust þar sem fjölmargir framhaldsskólar þurftu að standa í baráttu til þess að geta hafið störf við eðlilegar aðstæður vegna þeirra takmarkana sem fjárlögin settu þeim, en eru síðan afnumdar eins og fram kemur í þessu frumvarpi eftir langa baráttu um hluti sem voru þrátt fyrir allt í eðlilegum farvegi. Svona vinnubrögð eru gagnrýni verð og sóun bæði á mannafla og dýrmætum kröftum. Svipaða sögu er að segja af fjárveitingu til héraðsdómstóla þar sem ljóst var að vinnsla mála þar yrði ekki með eðlilegum hætti miðað við fjármagn sem þeim var ætlað í fjárlögum fyrir 2004 og erindi hafði borist með rökum sem studdi það að ekki yrði hægt að vinna mál eins og þörf væri á með svo knöppum fjárveitingum. Þá er komið að þætti sveitarfélaganna sem hafa verið rekin með halla allt frá árinu 1990 og reiknað er með halla þeirra upp á 2,8 milljarða kr. í ár. Telja má að aðgerðir ríkisins með skattalagabreytingum hafi valdið verulegum halla á rekstri sveitarfélaganna. Fjölgun einkahlutafélaga varð til þess að stórlega dró úr útsvarstekjum sveitarfélaga og talið er að þar hafi getað munað allt að 1 milljarði kr. Þegar sveitarfélögin tóku við grunnskólanum árið 1996 var búið að liggja lengi yfir kostnaði við yfirfærsluna. Farið var yfir fyrirliggjandi upplýsingar, t.d. hvað það mundi kosta að einsetja skólana sem þá lá fyrir að mundi verða gert, og farið yfir byggingarþörf sveitarfélaganna vegna þeirra breytinga sem þá voru fyrirséðar og tímasettar. Það má vel vera að meðaltalskostnaður hafi ekki farið langt frá þeim áætlunum sem gerðar voru. Ég þekki það ekki nægilega vel. Hins vegar veit ég að þessi kostnaður kom afskaplega misjafnlega við sveitarfélög, m.a. með tillit til þess hvernig þau voru undir þetta búin fyrir. Sum höfðu þegar byggt nægilegt húsnæði til þess að geta tekið upp einsetningu. Önnur bjuggu við það að nemendafækkun gerði það að verkum að ekki var þörf á að byggja. Síðan varð að taka tillit til þess hvaða þróun varð í nemendafjölda, sem e.t.v. var ekki alltaf fyrirséð, og í búsetu fólks. Mörg sveitarfélög þurftu að leggja mikið í sölurnar til þess að uppfylla þessar kröfur. Við yfirfærsluna var sýnt að miklar breytingar yrðu á vinnuumhverfi í skólunum og mannaflaþörf þar. Það hefur allt gengið eftir og víða í mun ríkara mæli en gert hafði verið ráð fyrir í upphafi. Þá er rétt að taka það fram að sveitarfélög hafa almennt haft mikinn metnað til þess að búa skólastarfinu góða umgjörð og hafa kostað miklu til og stundum verið farið fram reyndar af meira kappi en forsjá. Einkum varð þessa vart á fyrstu árum eftir yfirfærslu grunnskólans. Sú hugmynd hafði komið fram um 1995 að ríkið ræki fræðsluskrifstofur sínar sem voru átta talsins, ein í hverju þáverandi kjördæma, áfram um tveggja ára skeið sem ráðgjafarstofur fyrir sveitarfélögin en kostaðar af ríkinu. Hugmyndin varð sú að þetta fyrirkomulag gæti mildað yfirfærsluna, auðveldað hana og auðveldað sveitarfélögunum að taka við þessu hlutverki sínu. Þessi hugmynd var rædd á nokkrum fundum en henni síðan hafnað einkum vegna þess að sveitarfélögin töldu ekki að ríkið ætti að vera með puttana í rekstri skólanna eftir að þau höfðu tekið við honum. Ég held eftir á að hyggja að þarna hafi farið forgörðum að hluta til reynsla sem byggð hafði verið upp á um 20 árum, þ.e. á grundvelli laga sem sett voru 1974 um málefni grunnskóla, og að þetta hefði getað forðað mörgum sveitarfélögum frá vandræðum sem vissulega varð vart við hjá ýmsum þeirra í skólastarfinu fyrstu árin þó að þessu hafi að hluta til verið kippt í lag síðan og sem betur fer víðast hvar. Mörg sveitarfélaganna þurftu síðan að fara í gegnum endurskipulagningu þessara starfa með tilheyrandi kostnaði. Hvað sem þessum vangaveltum líður þá blasir það við að fara þarf yfir tekjustofna sveitarfélaga og hlutverkaskipti ríkisvaldsins. Almennt er sú skoðun ríkjandi að efla beri sveitarstjórnarstigið. Með stöðugt vaxandi þætti þeirra í þjónustu við borgarana hafa sjónir manna beinst að sameiningarmálum sveitarfélaga. Ég held að margt styðji þá þróun en hollt væri mönnum að líta til baka og skoða fyrstu hrinu sameiningar þeirra þar sem fjölmargar skyssur voru gerðar og æðimörg loforð um þjónustu og aðgerðir, sem síðan reyndist ekki unnt að framkvæma eða af öðrum ástæðum, var ekki staðið við. Um það mætti nefna mörg dæmi. Þvingunaraðgerðir duga ekki í þessum efnum en aðstæður hafa hins vegar breyst á tiltölulega fáum árum og forsendur sameiningar sveitarfélaga sömuleiðis mjög víða. Virðulegi forseti. Þó að það sé e.t.v. á jaðri ramma þessara fjáraukalaga núna þá langar mig til þess að vekja athygli á því að þrátt fyrir áætlanir um stefnu í byggðamálum, þrátt fyrir ótal átaksverkefni þar sem reynt er að hafa hönd á einhverjum nýjum bjargráðum fyrir byggðirnar í landinu þá hallar stöðugt undan fæti hjá þeim, a.m.k. velflestum. Í stórum hluta þess kjördæmis sem ég er talsmaður fyrir hefur ástandið stöðugt farið versnandi. Þrátt fyrir áætlanir og atvinnuþróunarfélög dregur úr atvinnumöguleikum og tekjum á þessu svæði. Unga fólkið skilar sér ekki aftur heim. Fólki fækkar stöðugt og fækkunin er viðvarandi. Nú er víða svo komið að fámennið veldur því að öll þjónusta er á undanhaldi eða aflögð og er sama hvort þar er rætt um verslun, heilbrigðisþjónustu eða annað. Nýlega var á hinu háa Alþingi rætt um vanda Árneshrepps og ríkisstjórnin krafin sagna um framkvæmd þingsályktunartillögu um stuðning við búsetu þar. Við umræður sem fóru fram fyrir tveimur árum um þetta mál var lagt fram bréf frá hreppsnefnd Árneshrepps þar sem hún leitaðist við að svara því hvað hún teldi vænlegast að gera til eflingar búsetu í hreppnum. Virðulegi forseti. Hún óskaði ekki eftir atvinnuráðgjafa, saumastofu eða fjarvinnsluverkefnum. Svar hreppsnefndarinnar var einfalt. Til þess að styrkja búsetu hér þurfum við að fá að halda því áfram sem við höfum alltaf sinnt, að fá að hafa svolítið fleiri kindur en hér eru og svolítið að sækja sjóinn til að draga björg í bú og efla búsetuna. Ef þetta fengist þá töldu hreppsnefndarmenn ástandið vænlegt. Um þetta snýst lífið í sjávar- og sveitabyggðunum ef þetta er dregið saman, að vísu með mjög einfölduðum hætti. Fólkið sem býr þarna þarf að geta nýtt sér lífs- og landgæðin. Ég ætla ekki að setja á lengri tölu um þetta hérna en e.t.v. ættu fjáraukalög með svo háar upphæðir að snúast að einhverju leyti um þessi gildi ekki síður en hin.

Frú forseti. Við ræðum í 2. umr. frumvarp til fjáraukalaga sem útbýtt var á Alþingi þann 5. október eða fyrir sléttum 30 virkum dögum síðan. Í umræðunni sem fram fór 10. október kom fram að mikil þensla er í íslensku efnahagslífi og tekjur ríkissjóðs nánast í sögulegu hámarki. Milli 1. og 2. umr. kom meiri hluti fjárlaganefndar með talsvert miklar breytingar og breytingartillögur sem ég mun fara frekar yfir á eftir. Í upphafi var fjáraukalagafrumvarpið lagt fram með afgangi, þ.e. að tekjur höfðu aukist meira en útgjöld þó hvort tveggja hafi aukist talsvert mikið frá þeim fjárlögum sem við samþykktum fyrir árið 2004. Upphaflega frumvarpið var lagt fram með tekjum upp á 8,2 milljarða og gjöldum upp á 6,3 þannig að afgangurinn átti samkvæmt því að verða rétt tæpir 2 milljarðar eða 1.902 milljónir. Hlutirnir gerast þó hratt á fleiri stöðum en í efnahagslífinu og nú, réttum 30 virkum dögum frá framlögn, hefur tekjuáætlunin breyst um 1.056 millj. kr. eða 35 milljónir á hverjum virkum degi frá því að frumvarpið var lagt fram. Enn meiri munur er á gjaldahliðinni en gjaldahliðin hefur aukist upp á 2.968 milljónir eða rétt tæpar 100 milljónir á dag frá því að frumvarpið sá dagsins ljós. Meiri hluta fjárlaganefndar hefur því með breytingartillögum sínum að mestu tekist að eyða þeim afgangi sem á fjáraukalagafrumvarpinu var og verða samkvæmt þessu fjárlög ársins 2004 að mestu leyti í jafnvægi milli tekna og gjalda. Maður hefði haldið að í lok september eða í byrjun október væri hægt að segja með nokkurri vissu um þróun tekna og gjalda hjá ríkinu, a.m.k. með mun meiri vissu en hér kemur fram. Frumvarpið til fjáraukalaga sem við ræddum í 1. umr. þann 10. október var í nokkrum meginatriðum allt annað frumvarp en við ræðum hér með þeim miklu breytingum sem á því hafa orðið. Aðeins til að hnykkja á þessu atriði enn frekar þá vil ég segja að tekjuhlið frumvarpsins hefur breyst um tæp 13% og gjaldahliðin um hvorki meira né minna en tæp 47% á milli þessara tveggja umræðna á aðeins 30 virkum dögum. Er ekki rétt, frú forseti, að við förum að velta því fyrir okkur í fullri alvöru hvernig finna megi leiðir til að áætlanir fjármálaráðuneytisins geti orðið markvissari en raunin hefur verið ansi lengi. Það hlýtur að vera hægt að sjá fyrir með meiri vissu og meiri nákvæmni bæði útgjöld og tekjur en nú. Í ræðu minni við 1. umr. gerði ég stöðugleikann að umræðuefni og hversu hjáróma allt tal um stöðugleika er í raun miðað við þær miklu breytingar sem kynntar eru í fjáraukalagafrumvarpi á áætlunum hinna ýmsu þjóðhagsstærða milli þess sem fjárlög ársins 2004 gera ráð fyrir og þess fjáraukalagafrumvarps sem við fjöllum um hér. Skoðum þann stöðugleika aðeins betur. Aukningin í einkaneyslunni er helmingi meiri en fjárlögin gerðu ráð fyrir og sú aukning skýrir að langmestu leyti tekjuauka ríkissjóðs af veltusköttunum. Það má segja að yfirdrættir og hagstæð lánakjör til einstaklinga séu að skila vel í kassann fyrir ríkissjóð. Skuldsetning heimilanna er nú meiri en ætla verður að þau þoli til lengdar og maður hefði haldið að það væri óvarlegt að gera ráð fyrir því við eyðslu á tekjum ríkisins að aukning á einkaneyslu verði viðvarandi og að sú mikla aukning geti verið bensín á eyðsluvél ríkisins eins og hún hefur verið á þessu ári. Aukning fjárfestinga hefur verið helmingi meiri en ráð var fyrir gert, fjárfestingar hafa ekki aðeins aukist um 8,5% eins og frumvarpið gerir ráð fyrir heldur um 17,25% og malað gull í virðisaukaskattshluta ríkiskassans. Mikil aukning er á innflutningi vöru og þjónustu og er 122% meiri en forsendur gerðu ráð fyrir. Það er bullandi stöðugleiki eða hvað? Taflan á bls. 51 í fjáraukalagafrumvarpinu sýnir okkur svo ekki verður um villst að skekkjan í spá fjármálaráðuneytisins um magnbreytingar helstu þjóðhagsstæðra er í flestum liðum upp á helming eða meira. Ég hef enga trú á því að vinnubrögð við mælingar og áætlanir séu svo slæleg heldur hlýtur ferðin á efnahagslífinu að vera svona miklu meiri en ráð var fyrir gert og enginn stöðugleiki á ferðinni, a.m.k. ekki í þeirri hefðbundnu merkingu sem orðið stöðugleiki hefur í hugum flestra. Í hugum stjórnarliða virðist það orð aftur á móti notað sem klisja til að réttlæta oft og tíðum mjög skrýtnar ráðstafanir og ákvarðanir, klisja sem í raun er ekkert að marka ef hún er lögð undir mælistikur þjóðhagsstærða og þeirra miklu breytinga sem þar eru. Tvennt er það sem er þó athyglisvert í ljósi þeirrar staðreyndar að gósentíð ríkir á tekjuhlið fjárlaga nú um stundir en það er annars vegar sú staðreynd að auknar tímabundnar tekjur skila sér ekki í auknum afgangi hjá ríkissjóði í höndum núverandi hæstv. fjármálaráðherra og hitt að ráðstöfunartekjur á mann og kaupmáttur ráðstöfunartekna eykst ekki í sama mæli og forsendur gerðu ráð fyrir. Hagur ríkisins vænkast þannig talsvert umfram spár en hagur einstaklinga ekki í sama mæli. Helstu breytingar á tekjum gefa til kynna þá miklu þenslu sem nú á sér stað og ber þar hæst að fjármagnstekjuskattur á einstaklinga var verulega vanáætlaður í fjárlögum ársins og skilar yfir 2.000 millj. kr. meiri tekjum en ráð var fyrir gert. Fjármagnstekjuskatturinn er í eðli sínu að mestu skattur á einstaklinga og ekki alls fyrir löngu fékk ég skriflegt svar frá hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn minni um fjármagnstekjuskatt. Þar komu ýmsar mjög fróðlegar staðreyndir fram um hvers konar skattur þetta er. Þar kom í ljós að á árinu 2003 höfðu tæplega 77 þúsund einstaklingar greitt fjármagnstekjuskatt. Lögaðilar voru aftur á móti 75. Það sýnir því svart á hvítu að fjármagnstekjuskatturinn er skattur á einstaklinga en ekki skattur á lögaðila. Þegar ég lagði fram þessa fyrirspurn hafði ég áhuga á því að sjá hverjir það eru og hve margir þeir eru sem borga fjármagnstekjuskatt og ekki síður hve margir borga fjármagstekjuskatt undir 100 þús. kr. og hve margir borga fjármagnstekjuskatt yfir 1 millj. kr. Í svarinu kemur fram að á árinu 2003 hefði fjöldi einstaklinga sem greiddu fjármagnstekjuskatt undir 100 þús. kr. verið 70 þúsund. Meðalgreiðsla þeirra var 12.500 kr. þannig að mestur fjöldi þessara einstaklinga hefur verið að greiða fjármagnstekjuskatt af fjármagnstekjum um og í kringum 100 þús. Það eru aftur á móti þeir 7 þúsund einstaklingar sem út af standa sem greiða hærri skatt og það vakti athygli mína að 500 framteljendur greiða fjármagnstekjuskatt sem er yfir 1,5 millj. kr. Meðalgreiðsla þessa hóps var rúmar 7,5 millj. sem segir okkur að fjármagnstekjur hafi verið yfir 75 millj. kr. hjá yfir 500 einstaklingum á árinu 2003 og heildarfjármagnstekjuskattur þessara einstaklinga er á fjórða milljarð króna. Þetta sýnir okkur að ef við viljum gera einhverjar breytingar á skattkerfinu og skoða breytingar á fjármagnstekjuskatti mundu slíkar breytingar ekki hitta fyrir láglaunafólkið í landinu. Stimpilgjöldin hækka ákaflega mikið og er það í takt við aukna skuldsetningu flestra í þjóðfélaginu. Margir hafa gripið til þess ráðs að skuldbreyta lánum sínum en við það greiða þeir skatt til ríkissjóðs í formi stimpilgjalda. Hækkun þeirra í frumvarpinu eins og það lá fyrir var áætluð 850 millj. kr. en nú í breytingartillögum hafa bæst við 300 millj. kr. þannig að gert er ráð fyrir að stimpilgjöldin verði á tólfta hundrað millj. króna. Virðisaukaskatturinn vex einnig mikið eða um 3,5 milljarða umfram áætlun fjárlaga ársins 2004. Í gjöldunum er af mörgu að taka. Rétt er þó að halda til haga í upphafi þeirrar yfirferðar að mikið af þeim útgjöldum sem mælt er fyrir í frumvarpi til fjáraukalaga eiga þar alls ekkert heima. Bæði er um útgjöld að ræða sem vel voru fyrirséð á þeim tíma sem gengið var frá fjárlögum ársins og einnig önnur sem ættu að bíða fjárlaga næsta árs. Nauðsynlegt er að gæslumenn ríkissjóðs, sem gefa sig út fyrir ábyrga fjármálastjórn og vandaða áætlunargerð, gangi af hófsemi um fjáraukalög og noti þau ekki til að bæta við útgjöldum sem þar eiga ekki heima. Stofnanir sem eru kerfisbundið sveltar á fjárlögum og fá síðan leiðréttingu mála sinna í fjáraukalögum eins og venjan virðist oft vera geta aldrei skipulagt rekstur sinn á hagkvæmasta hátt og verulegur kostnaður er í því fólginn að vera í fjársvelti. Nægir þar að nefna dráttarvexti sem þessar stofnanir greiða lánardrottnum sínum og er þar um miklar fjárhæðir að ræða sem unnt ætti að vera að komast hjá ef rétt væri skammtað í upphafi. Við 1. umr. fórum við þingmenn Samfylkingarinnar í gegnum þá gjaldaliði sem fram komu í fjáraukalagafrumvarpinu og einnig hefur verið leitað svara í fjárlaganefnd við fjölmörgum spurningum sem vöknuðu við fyrsta yfirlestur á frumvarpinu sjálfu. Það kemur fram í frumvarpi til fjáraukalaga að ekki þurfi að vera beint samhengi milli þeirra fjárheimilda sem sótt er um í því og áætlaðra útgjalda á árinu. Þar kemur einkum tvennt til, eins og þar segir, annars vegar eru í frumvarpinu veittar fjárheimildir til umframútgjalda frá fyrri árum, sem þegar hafa verið gjaldfærð í reikningum ríkissjóðs, hins vegar verða ekki öll umframútgjöld bætt á árinu og reynslan sýnir að fjárheimildir verða ekki að fullu nýttar á árinu. Þannig flytjast fjárheimildir og umframgjöld á milli ára og bætast við eða dragast frá útgjaldaheimild næsta árs. Með þessum parsus í frumvarpinu finnst mér höfundar þess vera að segja: Ekki er fullkomlega að marka frumvarpið, við erum að bæta fyrir eldri syndir og vitum ekki alveg hvað við notum af því sem eftir verður. Hér er alla vega sleginn varnagli um að borð geti verið fyrir báru í sumum liðum en annars staðar vanti kannski á. Ef við rennum aðeins yfir gjaldahlið frumvarpsins eins og það var lagt fram og skoðum einnig þær breytingartillögur sem fram hafa verið lagðar, kemur í ljós ef við skoðum fyrst Alþingi að þar hafa verið ákaflega mikil lausatök hjá Framkvæmdasýslu ríkisins vegna framkvæmda við Alþingishúsið. Fyrsta áætlun gerði ráð fyrir 75 millj. kr. kostnaði við þær endurbætur, fjáraukalög, eins og þau voru lögð fram, bættu við 44 millj. þannig að heildarkostnaður átti að verða 119 millj. Núna er verið að tala um 135 millj. eða næstum helmingi hærri tölu en fyrstu áætlanir gerðu ráð fyrir. Hið háa Alþingi hlýtur að verða að vanda áætlanagerð betur varðandi þær framkvæmdir sem það ræðst í, ég tala nú ekki um í ljósi sögunnar eins og hún hefur verið. Ef við lítum síðan á forsætisráðuneytið veltir maður fyrir sér: Hvað er Vesturfarasetrið á Hofsósi að gera hjá forsætisráðuneytinu? Var ekki vitað að samninginn um setrið þyrfti að endurnýja við gerð fjárlaga? Það er þó alveg ljóst að það er gott að vera vistaður við brjóst hæstv. forsætisráðherra en heildarframlag samkvæmt þessum samningi nemur 54 millj. á árunum 2004–2008. Í fjáraukalagafrumvarpinu hafði verið farið fram á af hálfu forsætisráðuneytisins 10,5 millj. vegna fjölmiðlanefndar. Nú er verið að breyta því og færa til baka til föðurhúsanna þann kostnað sem af nefndinni hlaust og verður hann gjaldfærður á menntamálaráðuneytið eins og við bentum á við 1. umr. Hvað menntamálaráðuneytið varðar þá er rétt að fagna viðbótarframlagi til framhaldsskóla, fyrst í fjáraukalagafrumvarpinu upp á 250 millj. og síðan í nýjum breytingartillögum meiri hlutans upp á 200 millj. kr. Samtals er því verið að auka fjárheimildir til framhaldsskólastigsins um 450 millj. og hefði stjórnarmeirihlutinn betur hlustað á þingmenn Samfylkingarinnar við gerð fjárlaga og létt þannig af framhaldsskólum og mörgum nemendum þeirri ótrúlegu óvissu sem var á skólagöngu fjölda nemenda í upphafi skólaárs. Einnig hefðu skólarnir væntanlega getað skipulagt greiðsluflæði sitt betur og komist í mörgum tilvikum hjá að greiða háa vexti svo sem dráttarvexti. 450 millj. kr. er þó lægri upphæð en reiknilíkan vegna nemendafjölda sýnir að greiða ætti og lækkar því meðalgreiðsla á hvern nemanda. Þjóðleikhúsið fær 57 millj. kr. til að mæta kröfum eftirlitsstofnana um brunavarnir og rafmagnsöryggi. Hér er um lið að ræða sem er kominn til vegna þess að ekki hefur verið lagt til fé til viðhalds þessa menningarhúss í Reykjavík og er nauðsynlegt að bregðast við. Ef eðlilega hefði verið að hlutunum staðið væri þessi upphæð ekki inni í fjárauka heldur hluti af árlegu viðhaldsfé hússins sem væri þá betur sniðið að raunverulegri þörf um viðhald en nú er. Undir menntamálaráðuneytinu fær Þjóðminjasafnið annars vegar 20 millj. til að setja upp sýningu vegna opnunar og hins vegar 100 millj. til að klára framkvæmdir. Hér er dæmi um vitlausar áætlanir enn og aftur og við hljótum að velta fyrir okkur hvort eitthvað af þessu hefði ekki átt að vera fyrirséð. Undir utanríkisráðuneyti vekur athygli mikil aukning á sértekjum á Keflavíkurflugvelli en það er í samræmi við aukna umferð og ástæða til að fagna auknum umsvifum þar. Ekki tel ég ástæðu á sama hátt til að fagna 42 millj. kr. viðbótarfjárveitingu vegna flutnings á sendiráði Íslands í Brussel í nýtt húsnæði. Þar er ekki verið að spara, kostnaður vegna innréttinga og flutnings er áætlaður 34 millj. og það kosti 8 millj. að kaupa húsgögn inn í húsið. Er það óvæntur kostnaður? Ég held varla. Víkjum að landbúnaðaráðuneytinu. Þar er að mestu um að ræða auknar greiðslur til bænda vegna samninga sem áður höfðu verið gerðir. Greiðslur sem greiða átti samkvæmt samningum voru felldar niður í fjárlagafrumvarpi en nú er verið að bjarga því fyrir horn með því að leita fjárheimilda að nýju. Í sjávarútvegsráðuneytinu er óskað eftir 35 millj. kr. viðbótarfjárheimild til að bæta mælingar á loðnustofninum. Ég tel fulla ástæðu til þess að fagna því að ráðuneytið óskar eftir auknum heimildum til þess að mæla loðnustofninn betur en tókst að gera. Ég tel að þessi fjárveiting sé dæmi um fjárveitingu sem á heima í fjáraukalögum. Aftur á móti er það mikil spurning í mínum huga hvort tap á hrefnuveiðum árið 2003 og einnig tap á hrefnuveiðum árið 2004 eigi heima í fjáraukalögum. Það getur vel verið að rétt sé við þurfum að bæta tap á hrefnuveiðum á þessu ári með því að skoða það í fjáraukalögum, en það hefði átt að liggja fyrir miklu fyrr að tap var á hrefnuveiðum á árinu 2003 og eðlilegt að taka það upp í fjárlögum ársins 2004 en ekki hér. Hér hefur verið minnst á að undir dóms- og kirkjumálaráðuneytinu fái héraðsdómstólar auknar heimildir upp á 35 millj. kr. Ég ætla ekkert að segja annað um það en vitna í margar ræður stjórnarandstæðinga við fjárlagagerðina um fjárhagsvanda héraðsdómstólanna. Að sjálfsögðu hefðu þessar 35 millj. kr. átt heima í fjárlagafrumvarpinu en ekki í fjáraukalögum. En þarna er verið, eins og á svo mörgum öðrum stöðum, að draga stofnanir sem vitað er að þurfa á auknum fjárheimildum að halda til að geta staðið undir rekstri, á svörum alveg út í hið óendanlega, valda vandræðum í rekstri þeirra þannig að hann getur ekki orðið jafnskipulegur og hagkvæmur eins og best væri á kosið en bæta síðan á síðustu stundu inn í fjárveitingar það sem á vantaði og allir vissu í upphafi að vantaði. Félagsmálaráðuneytið er sérstakur kafli, má segja, í þessum fjáraukalögum. Í frumvarpinu var lagt til að fjárheimildir félagsmálaráðuneytisins mundu aukast um 2.061 millj. kr. og nú er bætt við í breytingartillögum meiri hlutans tillögum upp á útgjöld sem hljóða upp á 1,5 milljarða kr. Í félagsmálaráðuneytinu er sem sagt verið að óska eftir auknum fjárheimildum upp á 3.600 millj. kr. í fjáraukalögum. Maður hlýtur að velta fyrir sér í framhaldi af því hvernig áætlunargerð hjá félagsmálaráðuneytinu er háttað þegar munurinn getur orðið svona mikill. Auðvitað geta alltaf komið upp óvænt útgjöld og sérstaklega hjá sjóðum sem ekki er vitað nákvæmlega hverjir munu sækja í eða hver þróunin mun verða. En breytingar upp á 3.600 millj. kr. á gjaldalið í fjáraukalögum er of mikil að mínu viti og rétt að skoða aðeins hvað veldur. Loksins lætur ríkisstjórnin undan á síðustu metrunum varðandi Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og bætir þar inn í aukalega 400 millj. kr. Í frumvarpinu höfðu verið 249 milljónir en það er hækkað nú um 400 milljónir. Þeir viðurkenna þar með, að mínu viti, fjárhagsvanda sveitarfélaganna en koma alls ekki til móts við hann í þeim mæli sem þörf er á. En þeir gera það sem þeir gera best, þ.e. henda inn peningum á síðustu stundu, helst of litlum til að takast á við vandann, rétt til að taka sárasta sviðann úr þeim viðfangsefnum sem verið er að setja fjárheimildir í. Í breytingartillögum meiri hlutans segir að þetta sérstaka framlag upp á 400 millj. kr. í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sé til að koma til móts við sveitarfélög í sérstökum fjárhagsvanda, t.d. vegna fækkunar íbúa og erfiðra ytri aðstæðna. Maður veltir fyrir sér með hvernig þessum 400 millj. kr. verður útdeilt, hver skiptingin verður, vegna þess að við sem störfum í fjárlaganefndinni vitum og heyrðum það hjá hverri einustu sveitarstjórn sem heimsótti fjárlaganefndina að sveitarfélögin eru ekki bara í fjárhagsvanda vegna þess að íbúum sé að fækka á einhverjum stöðum eða ytri aðstæður séu eitthvað erfiðar í ákveðnum sveitarfélögum heldur er þetta vandi nánast í öllum sveitarfélögum landsins. Nánast öll sveitarfélög landsins eru þannig stödd að þau eiga við fjárhagsvanda að etja. Í tillögum meiri hlutans segir að félagsmálaráðherra skuli ákveða úthlutun fjárins í samráði við ráðgjafarnefnd jöfnunarsjóðsins og að fengnum tillögum tekjustofnanefndar. Mér segir svo hugur að það verði mikill slagur við að ná í þessa auknu fjárheimild sem sveitarfélögin sjá fram á að kemur þarna í jöfnunarsjóð og ég tek undir með þeim sem sagt hafa að hér er reyndar allt of skammt gengið. En við hljótum að þurfa að velta því fyrir okkur hve mikið Jöfnunarsjóður sveitarfélaga á að bólgna út og hve mikið almennir tekjustofnar sveitarfélaga þurfa að breytast til að sveitarfélögin geti rekið sig. Mikil breyting verður á Atvinnuleysistryggingasjóði. Í fjáraukalögunum var farið fram á heimild um að hækka greiðslur í Atvinnuleysistryggingasjóð um 948 millj. kr. og nú í tillögum meiri hlutans bætast við 250 milljónir. Þetta er sagt að gerist vegna þess að fyrri áætlun hafði byggt á spá um 3% atvinnuleysi á árinu en nú sé gert ráð fyrir að það verði um 3,2%. Þessi mikla hækkun á útgjöldum til Atvinnuleysistryggingasjóðs hlýtur að eiga einhverjar aðrar skýringar líka og full ástæða hlýtur að vera fyrir þá sem með félagsmálaráðuneytið fara að velta fyrir sér hvort við séum ekki að verða komnir í einhverjar ógöngur hvað þetta varðar, hvort ekki sé rétt að fara að velta fyrir sér að eyða einhverjum fjármunum til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi í stað þess sífellt að bæta í Atvinnuleysistryggingasjóð til að greiða atvinnuleysisbætur þeim sem misst hafa vinnuna. Og gleymum ekki því að við erum að fjalla um fjáraukalög þar sem er mikil þensla og mikil sveifla á efnahagslífinu. Samt sem áður er atvinnuleysi að aukast og við hljótum að þurfa að velta því fyrir okkur hvort við séum á réttri braut hvað varðar greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði, hvort við þurfum ekki að reyna að leggja líka áherslu á að eyða fjármunum til þess að reyna að koma í veg fyrir atvinnuleysi í stað þess eingöngu að bæta það. Þá er komið að Fæðingarorlofssjóðnum. Í fjáraukalögunum sem lögð voru hér fram fyrir 30 virkum dögum síðan var ekki gert ráð fyrir að bæta neinu í þann sjóð eða að engar breytingar yrðu á Fæðingarorlofssjóði. Nú örfáum vikum seinna leggur stjórnarmeirihlutinn til að leggja 880 milljónir í sjóðinn til að hann geti staðið við skuldbindingar sínar. Talað er um að endurskoðuð áætlun hafi leitt í ljós að meðaltalsgreiðslurnar séu hærri en áætlað var og fjöldi þeirra sem fá greitt úr sjóðnum sé meiri. Þannig hækka meðalgreiðslur um 20% á milli ára og er það talið stafa að mestum hluta vegna þess að karlmönnum sem taka greiðslur úr sjóðnum hefur fjölgað mikið frá því sem áður var. Þetta staðfestir enn og aftur launamun kynjanna og gefur okkur til kynna að þar þurfi að taka til hendinni. En hvernig er hægt að áætla þetta svona svakalega vitlaust? 880 millj. kr. birtast allt í einu núna í tillögum meiri hlutans sem lagðar eru fram 30 virkum dögum eftir að fjáraukalagafrumvarpið var fyrst lagt fram á Alþingi. Þá virtist enginn vita að bæta þyrfti við eða gera nokkuð varðandi Fæðingarorlofssjóðinn. Ég held að við sjáum hér enn og aftur dæmi um áætlunargerð sem þarf að bæta og með einhverju móti að ná betur utan um en nú er gert. Í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti er að mestu leyti um tilfærslur að ræða í sjúkra- og lífeyristryggingum. Við sjáum þó þar hefðbundna hækkun lyfja eða lyfjakostnaðar upp á 285 millj. kr., lægri upphæð en oft áður en augljóst samt að yfirvöld þurfa að vera á vaktinni og bremsunni hvað varðar útgjöld til lyfjamála. Þetta virðist vera málaflokkur sem sífellt kemur upp í fjáraukalögum og sífellt þarf að bæta í. Annað hefðbundið dæmi í fjáraukalögum er Landspítali – háskólasjúkrahús. Þar er bætt í 675 millj. kr., eins og ég hef sagt áður, of seint, of lítið og veldur þeim vandræðum sem þurfa að stýra og þurfa með að fara. Það vekur sérstaka athygli mína, kannski vegna þess að ég er áhugamaður um Heilbrigðisstofnun Suðurnesja búandi á Suðurnesjum, að þar er gert ráð fyrir 20 millj. kr. fjárveitingu til að auka rekstur á D-álmu á annarri hæð sjúkrahússins. Mér er kunnugt um að þeir sem stýra sjúkrahúsinu telja að þarna þurfi að greiða á þessu ári 60 millj. kr. en ekki 20 og að ekki sé verið að standa við undirskrift heilbrigðisráðherra varðandi það með hvaða hætti D-álma við Sjúkrahús Suðurnesja verði tekin í notkun og ekki heldur verið að standa við undirskrift heilbrigðisráðherra varðandi byggingarframkvæmdir við þriðju hæð þessarar sömu álmu. Frú forseti. Í raun er stórundarlegt að verða vitni að því aftur og aftur að ráðherrar fagmála telja sig geta skrifað undir falleg plögg um framtíðarstefnu, falleg plögg um uppbyggingu, falleg plögg um rekstur, en svo er ekkert að marka undirskriftina þegar kallað er eftir því að fjármunir fylgi. Það er í raun vanvirðing við þá sem taka við svona plöggum að hæstv. ráðherrar leyfi sér að ganga fram með þessum hætti. Hér hefur að mestu leyti verið stiklað á stóru. Það vakti athygli mína við yfirferð á frumvarpinu og eins á breytingartillögunum að nú er gert ráð fyrir því að afskrifa þurfi skattkröfur upp á 5 milljarða kr. Í fjáraukalagafrumvarpinu var gert ráð fyrir að við þyrftum að afskrifa skattkröfur upp á 4 milljarða. Nú hafa bæst við 1.000 milljónir. Hér er aðallega um að ræða áætlanir skattstjóra á einstaklinga og fyrirtæki sem ekki hafa skilað skýrslum á réttum tíma hvort sem eru virðisaukaskattsskýrslur eða skattskýrslur. Hér er verið að setja inn í bókhald ríkisins áætlaðar tölur sem eru langt um fram það sem raunveruleikinn ber í sér. Það er verið að setja inn tölur með álagi. Það er verið að setja inn tölur með dráttarvöxtum. Það er verið að reikna dráttarvexti á eitthvað sem ekki er til. Þetta kemur inn í reikninga ríkisins og við erum að sjá stórar tölur á hverju einasta ári þar sem leggja verður til að áður áætlaðar tekjur verði lækkaðar vegna þess að þessar áætlanir hafa verið allt of háar um skattkröfur. Fyrst þetta gerist á hverju einasta ári og með þessum hætti og í þessum mæli þá hljóta menn að þurfa að skoða hvort skattstjórar þurfi ekki að breyta að einhverju leyti vinnubrögðum sínum þarna þannig að við séum ekki að fá væntingar um það inn í ríkisreikningana að til séu einhverjar útistandandi kröfur sem enginn fótur er fyrir. Það hlýtur að vera hægt að vanda þessa vinnu betur en þarna kemur fram. Eitt var það sem ég gleymdi varðandi heilbrigðisráðuneytið. Það voru hjúkrunarheimilin, öldrunar- og endurhæfingarstofnanir. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir að bæta í þetta almennt 60 millj. kr. Nú eru uppi tillögur frá meiri hluta fjárlaganefndar um að bæta 30 milljónum í. Eftir að hafa eytt heilli viku, kjördæmavikunni, í að fara á milli sveitarfélaga og ræða þar við sveitarstjórnarmenn sem oft og tíðum eru ábyrgir fyrir rekstri þessara stofnana og verða vitni að þeim mikla vanda sem er í þeirra rekstri þá lýsi ég undrun minni á að þessi fjárhæð sé ekki hærri í fjáraukalögum og tillögum meiri hlutans til breytinga því öllum er ljóst sem þetta skoða að þarna er vandinn miklu meiri en þessi og þetta er raunverulegur vandi. Þetta er ekki tilbúinn vandi. Um allt land eiga hjúkrunarheimili í miklum erfiðleikum með rekstur, hjúkrunarheimili sem fá ekki fjárveitingar í samræmi við svokallað RAI-mat þar sem sjúklingar eru flokkaðir eftir hjúkrunarþyngd. Það er búið að leggja niður með mikilli og vandaðri vinnu hvað þetta RAI-mat þýðir í peningum. En þegar kemur að því að fá greitt frá ríkinu til þess að reka þessar stofnanir þá skiptir það engu máli lengur og ríkið bara leggur kollhúfur og neitar að viðurkenna að með sjúklingum sem orðnir eru hjúkrunarsjúklingar samkvæmt þessu mati verði að greiða til hjúkrunarheimilanna eins og lög og reglur gera ráð fyrir. Ég fagna því að undir liðnum Samgönguráðuneyti sjáum við heimild til að breyta ráðstöfun á fjármagni í vegagerð miðað við samgönguáætlun 2003–2006 á þann hátt að nýta allt að 140 millj. kr. af ónotuðum fjárveitingum við Suðurstrandarveg til framkvæmda við þjóðveg 1 um Svínahraun. Þarna er verið að færa til peninga til þess að tenging Þrengslavegar við Hellisheiði verði með mislægum gatnamótum. Ég verð að segja eins og er að það hefði verið mikið slys ef þær miklu umferðaræðar hefðu verið tengdar með venjulegum stefnugreindum gatnamótum. Það hefði verið svipað og að reisa núna einbreiða brú á þjóðvegi 1, sem engum dettur í hug. Hér eru komnar lyktir í það mikla mál og lýsi ég ánægju með það. Eitt vakti athygli mína í tillögum meiri hlutans sem nú liggja fyrir um breytingar á fjáraukalögunum og það er undir liðnum Iðnaðarráðuneyti. Þar leggur meiri hlutinn til að Byggðastofnun fái 50 millj. kr. framlag sem ætlað er til að greiða fyrir því að kalkþörungaverksmiðja geti risið í Vesturbyggð. Ekki ætla ég að draga úr mikilvægi þess að sú umrædda verksmiðja geti risið á Bíldudal en velti fyrir mér á hvaða leið meiri hlutinn er þegar farið er að gera tillögur um tiltölulega stórar upphæðir til stofnunar eins og Byggðastofnunar og eyrnamerkja um leið í hvað hún eigi að fara, hvar sú vegferð endar ef í fjáraukalögum verður hægt að úthluta styrkjum eða fjárframlögum til einstakra verkefna með þeim hætti sem þarna er verið að gera. Að endingu vil ég segja að fjáraukalög eru alltaf nauðsynleg til þess að mæta ófyrirséðum fjárútlátum en þau eiga eingöngu að vera til þess. Þau eiga ekki að vera tékkhefti fyrir stjórnvöld til þess að tékka út fram eftir öllu ári eitthvað sem gleymdist við fjárlagagerð, eitthvað sem allir vissu að hefði átt að vera inni í fjárlögum en vegna þrjósku og kollhúfuhegðunar stjórnvalda eru ekki þar inni. Fjáraukalög á ekki að nota þannig. Fjárlög, eins og segir í orðanna hljóðan, eru ekkert ómerkilegri en önnur lög. Fjárlög eru lög sem allir eiga að fara eftir en þau eru brotin á hverjum degi af fjölda stofnana, þau eru brotin á hverjum degi af fjölda einstaklinga og þau eru brotin nánast af flestum sem um þau ganga. Þetta hlýtur að þurfa að breytast, fjárlög þurfa að njóta sömu virðingar og önnur lög í landinu. Að því þarf fjárlaganefnd að vinna, að því þarf minni hlutinn á Alþingi að vinna og það þarf meiri hlutinn að fara að skilja. Ég vona að umræðan á eftir eigi eftir að geta verið fjölbreytt en í svona lítilli ræðu er aðeins hægt að stikla á mjög stóru en það gefst þó kostur á því annarri umferð ef einhver stjórnarliði tekur til máls þannig að maður á möguleika á því að koma upp aftur með fleiri spurningar ef vakna.

Frú forseti. Ég tek eftir því að hæstv. fjármálaráðherra er ekki lengur viðstaddur umræðuna. Eins er væri varaformaður fjárlaganefndar, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, 9. þm. Norðvest., velkominn í salinn ef hann er hér einhvers staðar á nálægum slóðum, því ég ætlaði aðeins að víkja orði að ummælum hans í fjölmiðlum í gærkvöldi og í morgun varðandi sveitarfélög og kjarasamninga þeirra við kennara. Ég þarf í sjálfu sér ekki að bæta miklu við ítarlega framsöguræðu Jóns Bjarnasonar, talsmanns okkar í þessum málaflokki, sem gerði grein fyrir nefndaráliti 2. minni hluta fjárlaganefndar við þessi fjáraukalög. Það eru tvö eða þrjú atriði sem ég ætlaði aðeins lítillega að koma inn á, fyrst og fremst þó málefni sveitarfélaganna og þá afgreiðslu sem þau fá eða öllu heldur ekki fá í fjárlaukalagafrumvarpinu, en nefni kannski fyrst aðeins framhaldsskólana. Það er heldur snautlegt fyrir meiri hlutann, svo ekki sé fastar að orði kveðið, að þurfa í fjáraukalagafrumvarpi þegar árið er langt gengið að viðurkenna að auðvitað var allt rétt og rúmlega það sem sagt var um þá afgreiðslu sem framhaldsskólastigið fékk í fjárlögum ársins, og maður spyr sig auðvitað að því: Hvað á slíkur yfirgengilegur vandræðagangur að þýða eins og búið er að bjóða upp á t.d. í þeim málaflokki? Ekki er hægt að kenna sveitarfélögunum eða einhverjum aðilum úti í bæ um það, framhaldsskólastigið er hjá ríkinu, þar hefur ríkið allt í sínum höndum, hina faglegu þætti í menntamálaráðuneytinu og fjárveitingarnar í gegnum fjárlög ársins. Hver er útkoman á þessum málaflokki? Hún er sú, frú forseti, að skólarnir stóðu frammi fyrir því að geta ekki tekið inn nemendur, geta ekki tekið við öllum nemendum í þeim árgöngum sem voru að koma inn í skólana, geta ekki tekið við árganginum sem var að ganga upp úr grunnskólunum og upp í framhaldsskólana, geta ekki tekið við nemendum sem voru að koma aftur til náms í framhaldsskólakerfinu eftir að hafa gert hlé á námi. Menn voru í standandi vandræðum með málið og eru í raun og veru enn. Þetta blasti við, þetta sáu allir. Hvaða metnaðarleysi er það þá að ganga engu að síður þannig frá hlutunum að það vantar augljóslega stórar fjárhæðir inn í framhaldsskólareksturinn? Því er lokað vísvitandi þannig að þar er fjárvöntun upp á fleiri hundruð milljóna króna og menn manna sig ekki einu sinni upp í að taka á því til fulls þó að settar séu inn 200 millj. kr. í þessum breytingartillögum til viðbótar 250 millj. í frumvarpinu. Þetta eru eins konar smáskammtalækningar. Viðurkennt er að þarna vanti upp undir hálfan milljarð króna eða með öðrum orðum að komið er til móts við þennan vanda framhaldsskólanna svo nemur tæpum hálfum milljarði króna og þá standa út af kannski 200 millj. Þarna er á ferðinni nákvæmlega sú tala, ef ég man rétt, sem menn voru að tala um strax í desembermánuði fyrir tæpu ári, að það vantaði fjármuni af þeirri stærðargráðu inn í framhaldsskólana til þess að þeir gætu sinnt sínu lögbundna hlutverki sómasamlega. Nei, fjárlögunum er lokað þannig að það er ekkert komið til móts við þetta. Fjáraukalagafrumvarpið er lagt fram með 250 millj. upp í vandann og svo koma breytingartillögurnar við 2. umr. með 200 millj. þar í viðbót. Verður kannski komið í 3. umr. með einn skammtinn enn þannig að menn taki þetta í þremur skömmtum? Finnst meiri hlutanum betra að gera þetta svona, er meiri reisn yfir því? Eru þeir stoltir, formaður og varaformaður fjárlaganefndar, af þessum búskap og þessari ráðsmennsku sinni? Hvar er hæstv. menntamálaráðherra? Er það ekki neyðarlegt fyrir, mér liggur við að segja, frú forseti, aumingja hæstv. menntamálaráðherra að standa frammi fyrir því að svona er að málinu staðið af hálfu ríkisvaldsins? Jú, þetta er auðvitað alveg dæmalaus handarbakavinna. Verst er svo auðvitað að í framhaldsskólakerfinu er uppsafnaður vandi. Búið er að leika þennan leik lengi og margir skólanna hafa um árabil dregið skuldahala. Mín gamla góða menntastofnun, Menntaskólinn á Akureyri, var að berjast við þetta og bætti svona heldur í halann, að rúlla á undan sér 30, 45 millj. kr., þannig stóð það a.m.k. fyrir tveim, þrem, fjórum árum síðan, og gamalreyndir stjórnendur eins og Tryggvi Gíslason reittu hár sitt í reiði, því hvað á það að þýða að bjóða mönnum upp á slíkt og taka ekki á hlutum af þessu tagi? Ég hefði gaman af að fá að heyra það frá formanni fjárlaganefndar eða fjármálaráðherra hvað þeir segja um þessa útkomu á framhaldsskólaþætti málsins og vildi kannski spyrja þá í leiðinni: Á svo að klára dæmið með 200 millj. viðbótarbreytingartillögu við 3. umr. þannig að þá verði nokkurn veginn komin sú upphæð sem allir sáu strax í fyrra að vantaði inn í framhaldsskólana til að unnt yrði að halda þar uppi skólastarfi með eðlilegum hætti og kenna vaxandi fjölda nemenda sem sem betur fer sækir inn í framhaldsskólana? Það eru enn mjög stórir árgangar að ganga upp í gegnum skólakerfið þó að því miður horfi til þess að það breytist á næstu árum, eins og sjá má t.d. í fjölda árganga á leikskólastiginu. Í öðru lagi, frú forseti, aðeins um Atvinnuleysistryggingasjóð. Hér er lögð til, sem að sjálfsögðu er eðlilegt, nokkur breyting á fjárveitingum til sjóðsins vegna þess að menn verða að horfast í augu við veruleikann eins og hann. Og hver er veruleikinn? Jú, hann er aukið atvinnuleysi. Það er afar umhugsunarverð staðreynd. Í fyrirspurnatíma á Alþingi í gær ræddum við þetta og ég lagði fyrirspurnir fyrir hæstv. félagsmálaráðherra sem tengdust m.a. svonefndu langtímaatvinnuleysi. Þar komu fram þær staðreyndir að milli 16 og 17% af þeim sem nú eru á atvinnuleysisskrá hafa verið atvinnulausir í meira en ár. Það eru nokkur hundruð ungmenni á aldrinum 16–24 ára sem hafa verið atvinnulaus í ár eða meira. Í breytingartillögum er lögð til 250 millj. kr. viðbót við þær 948 millj. kr. sem þegar var gert ráð fyrir í frumvarpinu. Þarna eru menn að horfast í augu við að atvinnuleysispáin stendur núna upp á 0,2% hækkun og fer þá í 3,2% á ársgrundvelli að meðaltali. Það er auðvitað grafalvarlegt og spurning hvort hæstv. ríkisstjórn hefur einhver úrræði í huga eða er með einhverri meðvitund í þessum efnum, eða á þetta bara að leysast af sjálfu sér? Ekki hefur prógrammið sem ríkisstjórnin setti upp skilað þessu. Það væri gaman að ræða þetta pínulítið við Framsóknarflokkinn því það er nefnilega svo að þegar ný störf hafa orðið til í landinu hefur Framsóknarflokkurinn gjarnan eignað sér það. Framsóknarflokkurinn lofaði 10 þúsund nýjum störfum á einu kjörtímabili hérna á árunum. Það mun hafa verið í kosningaloforðum flokksins 1995, passar það ekki?  En ef það er þannig að Framsóknarflokkurinn eignar sé störf sem verða til þegar vel gengur í atvinnulífinu, þá hlýtur hann líka að bera ábyrgð á því þegar ekki verða til störf og þeim fækkar, eða bætast a.m.k. ekki nóg við til þess að mæta auknum fjölda á vinnumarkaði. Atvinnuleysi er að aukast og nú ber Framsókn alla ábyrgð á því af því að nú vill svo til að Framsóknarflokkurinn er með félagsmálaráðuneytið sem vinnumarkaðsmál heyra undir, hann er með iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið sem fer með byggðamál m.a. og hann er með forsætisráðuneytið sem fer með yfirstjórn efnahagsmála. Það er því eiginlega engin leið að vísa vandanum annað eða kenna neinum öðrum um hann. Þetta er allt saman í höndum Framsóknar núna. Hvernig stendur þá á því að Framsóknarflokkurinn, sem gumar af því þegar störf verða til að þau sé öll honum að þakka, gufar upp þegar við stöndum allt í einu frammi fyrir vaxandi atvinnuleysi? Það væri fróðlegt að fá að heyra það. Á að draga það atvinnuleysi frá störfunum sem urðu til árunum 1995–1999? Hvernig er bókhaldið hjá Framsókn í þessum efnum? Ég held að það sé því miður, frú forseti, full ástæða til að taka það til alvarlegrar umræðu á Alþingi að hér eru greinilega að verða mjög ískyggilegar breytingar á vinnumarkaði sem læðast aftan að okkur. Þær birtast okkur ekki síst í þessu vaxandi langtímaatvinnuleysi og þeirri staðreynd að þrátt fyrir þann hagvöxt sem er í gangi í landinu, sem því miður er í allt of miklum mæli drifinn áfram af eyðslu umfram efni og skuldsetningu þjóðarbúsins út á við í bullandi viðskiptahalla, slær ekkert á atvinnuleysið nema síður sé, því miður er það heldur vaxandi. Auðvitað er þarna að ýmsu að hyggja eins og því hvers eðlis það er, hvernig það er samsett og hvernig það liggur eftir landshlutum. Það er heldur meira meðal kvenna en karla og það er útbreitt meðal ófaglærðs vinnuafls. En það er umtalsvert atvinnuleysi t.d. meðal ungs fólks og það fer hratt vaxandi það hlutfall þeirra sem eru án vinnu á hverjum tíma sem flokkast undir það sem kallað er langtímaatvinnuleysi. Menn verða að horfast í augu við þetta, frú forseti, og þar á meðal og ekki síst Framsóknarflokkurinn. Ekki þýðir bara að guma af því og eigna sér hlutina þegar vel gengur en gufa svo upp og kannast ekki við hlutina þegar svo er ekki. Ég held að ein ástæða og kannski ein helsta ástæða þess hvernig til er að takast í atvinnumálunum sé auðvitað hin blinda stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar. Það er enginn vafi á því að fórnarkostnaðurinn af þeim stórframkvæmdum hvað varðar aðstæður annars atvinnulífs, er m.a. það sem við erum að horfast í augu við. Aðstæður til nýsköpunar í almennu atvinnulífi hafa stórversnað. Gengi krónunnar er mjög sterkt, ískyggilega sterkt held ég að verði að segjast alveg eins og er, þegar menn horfast í augu við hinn mikla viðskiptahalla og afkomu t.d. útflutningsgreinanna. Er ekki dollarinn á 66 kr. í dag? Það er ekkert mjög langt síðan hann var á 110 kr. Hvernig halda menn að gangi að reka útflutningsfyrirtæki sem selur alla framleiðsluvöru sína í dollurum? Og vextirnir, jú, þeir eru á uppleið. Seðlabankinn rembist við að hækka stýrivexti til þess að reyna að halda aftur af þenslu og verðbólgu og það er auðvitað vegna þess að stórframkvæmdirnar og þenslan krefjast slíks, kalla á slíkt. Það er því miður mjög margt sem bendir til þess að það dragi hratt núna úr fjölgun starfa í hinu almenna atvinnulífi. Það er bara veruleikinn sem menn verða að horfast í augu við. Hvað er það? Jú, það er m.a. fórnarkostnaðurinn, það eru ruðningsáhrifin af þessari atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar. Það er bara allt að koma fram. Iðnaðurinn er á hraðri leið úr landi því miður. Ég hef heyrt bara á síðustu þrem vikum eða svo af a.m.k. tveimur ef ekki þremur iðnfyrirtækjum sem eru ýmist þegar farin með starfsemi úr landi á síðustu mánuðum eða eru að undirbúa að flytja umtalsverða þætti starfsemi sinnar úr landi. Ekki verða til störf við það. Hér eru því býsna ískyggilegir hlutir á ferð, frú forseti. Síðan ætlaði ég að tala um sveitarfélögin og vil þá gjarnan inna eftir því hvort hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, varaformaður fjárlaganefndar, ætlaði að heiðra okkur með nærveru sinni í þessari umræðu.

Forseti gerði ráðstafanir um leið og hv. þm. hóf ræðu sína til að koma þeim boðum til hv. varaformanns fjárlaganefndar að hans væri óskað í þingsal. Það hefur enn ekki borið árangur að koma boðum til hv. varaformanns fjárlaganefndar en menn gera sér enn vonir um að til hans náist.

Já, en nú háttar svo til, frú forseti, að mér er kunnugt um að hádegisverðarhlé ætti að vera á þessum tíma og ég er meira en tilbúinn til þess að gera hlé á ræðu minni og byrja aftur klukkan hálftvö ef það mætti verða til þess að hv. varaformaður fjárlaganendar væri þá mættur til umræðunnar. Ég ætlaði mér að taka kannski milli fimm og tíu mínútur í þennan kafla um sveitarfélögin en ég veit ekki hvort hyggilegt er að hafa það verklag á, annars er það í höndum forseta að sjálfsögðu.

Ég held að það sé rétt eins og á stendur og að ekki hefur hafst upp á hv. varaformanni fjárlaganefndar að gert sé hlé á þingfundinum og hann hefjist aftur kl. 13:30.

Frú forseti. Þar var komið sögu að ég ætlaði að víkja að fjármálum sveitarfélaganna og þeirri afgreiðslu sem mál þeirra fá í þessu fjáraukalagafrumvarpi. Það gleður mig jafnframt alveg sérstaklega að hér er kominn til umræðunnar hv. varaformaður fjárlaganefndar, 9. þm. Norðvest., Einar Oddur Kristjánsson. Hann tjáði sig nokkuð um þessi efni, eða skyld efni, í fjölmiðlum svo að ég heyrði í gærkvöldi og aftur var eftir honum haft í útvarpi í morgun. Það tengdist þeim kjarasamningum sem sveitarfélög hafa núna gert drög að við grunnskólakennara, og hafa náttúrlega mjög verið til umræðu öll þau mál eins og kunnugt er. Fjárhagsvandi eða erfiðleikar sveitarfélaganna margra upp til hópa eru vel kunnir og ætti ekki að þurfa að fjölyrða um þá hér. Þær staðreyndir tala einfaldlega sínu máli hvað sem hver segir og hvað sem mönnum um þær finnst, sveitarfélögin í landinu hafa verið rekin með halla, samfellt í um 15 ár, kannski að einu ári frátöldu eða svo þegar þau náðu nokkurn veginn að loka reikningum sínum á núlli. Nú stefnir í talsverð útgjöld hjá sveitarfélögunum vegna kjarasamninga við starfsmenn þeirra. Fjölmennasti hópurinn, grunnskólakennarar, hefur verið að reyna að sækja sér kjarabætur þó að enginn nema reynslan geti svarað því hvort úr því verða umtalsverðar kjarabætur. Því ráða verðlagsforsendur og annað á komandi árum ef svo heldur sem horfir. Það er a.m.k. ljóst að sveitarfélögin, burt séð frá þessu, þurfa m.a. að getað borgað starfsmönnum sínum kaup þannig að sveitarfélögin geti ráðið hæft fólk til hinna mikilvægu starfa sem þar eiga í hlut. Það er einfaldlega veruleiki sem sveitarfélögin sem vinnuveitendur verða að horfast í augu við rétt eins og ríkisvaldið hefur orðið að horfast í augu við það á undanförnum árum og hefur þurft að gera átak í að bæta kjör ýmissa hópa sem hjá því hafa starfað, t.d. heilbrigðisstétta, af þeirri ósköp einföldu ástæðu að þessari starfsemi verður ekkert haldið úti, þjónustan ekki veitt og allra síst með mannsæmandi hætti og þannig að sómi sé að nema að menn geti greitt laun og búið þannig að þessu starfsfólki að það sé ánægt í störfum sínum. Staða sveitarfélaganna til þess að gera þetta er hins vegar erfið. Laun eru mjög hár hluti heildarrekstrarkostnaðar sveitarfélaganna, ég veit ekki hvort það eru kannski ein 70% eða upp undir það. Þar af leiðandi er fátt til ráða í þeim efnum annað en einfaldlega að hafa tekjur til að mæta þeim útgjöldum sem launaliðnum nemur. Ég heyrði hv. þm. Einar Odd Kristjánsson óskapast yfir því að þarna væru á ferðinni svo miklar kauphækkanir eða mikil útgjaldaaukning hjá sveitarfélögunum að þau mundu þurfa að skera niður á móti þessu. Er það ekki í grófum dráttum rétt eftir haft? Hv. þm. getur þá leiðrétt mig hér á eftir. Það var ekki á hv. þingmanni að heyra að honum litist vel á að aðrir hópar sem starfa hjá sveitarfélögunum fengju svipaða úrlausn mála sinna á næstu mánuðum. Þvert á móti skildi ég hv. þingmann þannig að markmiðið væri að berja það allt saman sem mest niður. Nú er staða sveitarfélaganna þannig fyrir að þau eru rekin með milljarðahalla, þau safna skuldum. Þau ráða ekki við verkefni sín eins og þau eru í dag. Þetta hefur blasað við undanfarin ár. Það er vissulega rétt sem alltaf er bent á í þessu sambandi að staða þeirra er misjöfn. Það eru til sveitarfélög sem fullnýta ekki tekjur sínar og ráða sjálfsagt ágætlega við u.þ.b. umfang þeirrar þjónustu og þeirrar starfsemi sem þau hafa með höndum, en þeim fer fækkandi. Þegar svo er komið að upp undir helmingur sveitarfélaganna í landinu er tekinn til sérstakrar skoðunar árlega af eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaganna og þriðjungi þeirra er skrifað og þau krafin sérstakra skýringa á því hvernig þau ætli að leysa mál sín ætti það að duga til þess að menn horfist í augu við vandann, viðurkenni að hann sé til. Það er ekki nóg að skjóta bara sendiboðann og halda að þar með sé málið leyst. Mér finnst menn stundum nálgast þessi mál þannig, eins og það sé bara nóg að lemja niður þessa menn sem eru með eitthvert leiðindaröfl um að það sé vandi hjá sveitarfélögunum og þar með sé málið leyst. Sjálfstæðisflokkurinn talar þannig, að uppistöðu til. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson er duglegur málsvari hans í þessum efnum. Hvers vegna skyldi þetta vera? Er það af því að sjálfstæðismenn séu svo blindir á tölur, er það vegna þess að þeir séu svo dómgreindarlausir almennt? Að þeir átti sig ekki á þessum vanda einir manna í landinu? Ég held ekki. Í þeirra röðum eru menn ágætlega glöggir á tölur og vanir í sveitarstjórnarmálum. Ég held að þetta sé pólitík. Ég held að það sé bara alveg markviss pólitík hjá Sjálfstæðisflokknum að sverta sveitarfélögin, halda þeim í þannig kreppu að þau neyðist út í ráðstafanir sem Sjálfstæðisflokkurinn gjarnan vill láta þau fara í. Hvað er það? Jú, svo sem að einkavæða þjónustuna og leita leiða einkafjármögnunar í framkvæmdum, selja eignir, einkavæða þjónustustarfsemi sem á þeirra vegum hefur verið og færa hana yfir á herðar einkaaðila. Það verður auðvitað að horfast í augu við það að Sjálfstæðisflokknum með meðreiðarsveinum sínum undanfarin ár, hvort sem það eru kratar eða framsóknarmenn, hefur gengið ágætlega í þessum efnum. Í þrengingum sínum hrekjast sveitarfélögin út í ýmsar ráðstafanir sem ég fullyrði að þau mundu í fæstum tilvikum vilja ella. Mjög oft eru menn að velja leiðir eða lausnir sem fleyta þeim kannski áfram til skamms tíma en þýða svo þegar frá líður að staðan verður verri en ella. Mjög margar af þessum einkafjármögnunarleiðum þýða það, það er vitað, það er borðleggjandi reikningsdæmi að kannski að 7–10 árum liðnum sé dæmið þegar orðið neikvætt fyrir sveitarfélögin. Þegar upp verður staðið, eftir kannski 25 ára samning sem ekki er óalgengt að gerður sé um svona hluti, er kostnaður sveitarfélaganna orðinn verulega meiri. Þetta sýna innlendar kannanir og þetta sýna t.d. ítarlegar rannsóknir annars staðar á Norðurlöndunum. Þetta vita menn. Af rausn sinni ætlar meiri hluti fjárlaganefndar að leggja til að til þeirra sveitarfélaga sem eru í alveg sérstökum vanda og þrengingum um þessar mundir verði hægt að ráðstafa 400 millj. kr. viðbótarfjárveitingu í gegnum jöfnunarsjóð. Forsvarsmenn sveitarfélaganna - t.d. formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga og oddviti sjálfstæðismanna hér í Reykjavík hefur talað fyrir því, bæði opinberlega og víðar, að það sé alveg svartasta lágmark að í þetta komi 700 milljónir, jafnvel 1 milljarður kr., vegna vandans á yfirstandandi ári. Erum við þá ekkert byrjuð að ræða það sem fram undan er og tengist nýgerðum samningi við grunnskólakennara verði hann samþykktur. Hann var bara að tala um þann hengjandi vanda sem er hjá stórum hluta sveitarfélaganna hjá eftirlitsnefndinni á yfirstandandi ári. Hv. þm. Jón Bjarnason leggur hér til að a.m.k. þessar 700 millj. verði þó settar í þetta sem hafa verið neðri mörkin á því sem forsvarsmenn sveitarfélaganna hafa talið lágmark. Ef eitthvað er má svo sem gagnrýna það að hafa þessa breytingartillögu ekki frekar rausnarlegri en hitt og hafa í henni hærri mörkin. Örugglega veitti ekki af eins og 1 milljarði þarna til að ganga til verst stöddu sveitarfélaganna, þótt ekki væri nema upp í þennan upp undir 3 milljarða halla sem fyrirsjáanlegur er á rekstri þeirra á þessu ári. Ég verð að segja alveg eins og er að ég er dálítið hissa á meiri hlutanum, og það er ekki í fyrsta skipti. Ég velti því t.d. fyrir mér með framsóknarmenn sem eiga félagsmálaráðherrann sem fór mikinn og ætlaði að gera stóra hluti í sambandi við sameiningu sveitarfélaga og færa þeim ný verkefni og hvaðeina, láta kjósa um þetta allt saman hér í apríl á næsta ári, svo situr náttúrlega allt rígfast í sambandi við tekjumálin - er þetta innlegg í það mál? Er þetta innlegg til að smyrja hjólin og koma á jákvæðum samskiptum við sveitarfélögin, þessi afgreiðsla á fjárhagsvanda þeirra hér í þessu fjáraukalagafrumvarpi? Nei, ég held að það hefði verið frekar í áttina ef menn hefðu tekið mjög myndarlega á óskum sveitarfélaganna um stuðning vegna erfiðleikanna á yfirstandandi ári og gert það dæmi að verulegu leyti upp. Þá á ég ekki bara við jöfnunarsjóðinn þótt hann sé auðvitað stærstur í þessu. Ég vek t.d. athygli á öðru hér í breytingartillögu meiri hlutans, sem er stórathyglisvert, rausnarskapnum í sambandi við liðinn Eyðing refa og minka. Hér er lögð til breyting á fjárveitingum til umhverfisráðuneytisins, það á að setja heilar 9,8 millj. kr., það er nú ekkert annað, í fjárveitingu til að endurgreiða sveitarfélögunum kostnað við refa- og minkaveiðar. Er það uppgjör vegna ársins 2002. Það er vegna þess að þá var endurgreiðsluhlutfallið fast, það skyldi vera 50%. Það á sem sagt að horfast í augu við að það á ekki að svíkja sveitarfélögin um þetta sem út af stendur vegna ársins 2002. Enn kemur ekki króna í þetta vegna 2003 eða yfirstandandi árs. Nú liggur það alveg fyrir að fjárveitingarnar í fjárlögum hafa engan veginn dugað til þess að halda óbreyttu kostnaðarhlutfalli ríkisins í þessum lið. Hann vegur svo sem ekkert óskaplega þungt á landsvísu, en þetta er tilfinnanlegur útgjaldaliður hjá mörgum af fámennustu og fátækustu sveitahreppum landsins. Þá er þetta tillaga hv. meiri hluta fjárlaganefndar. Þetta er náttúrlega stórkostlega jákvætt innlegg í samskipti ríkis og sveitarfélaga, er það ekki? Boðar þetta ekki gott upp á framhaldið? Það er von að spurt sé. Eru þeir ekki kampakátir, landsbyggðarþingmennirnir og fóstbræðurnir, formaður og varaformaður fjárlaganefndar, að geta lagt þetta til? Eru þeir ekki montnir af þessum 9,8 millj. sem þeir ætla af rausnarskap sínum að setja í að klára uppgjörið vegna ársins 2002? Jú, ég ætla að þeir séu stoltir af þessu. Þannig er það auðvitað að það hallar á sveitarfélögin í hverjum samskiptaþættinum á fætur öðrum af þessu tagi. Við þekkjum söguna um húsaleigubæturnar þar sem hið sama er upp á teningnum, ríkið býr þannig um þessi samskiptaform að það eru alltaf sveitarfélögin sem skulu taka það á sig sem út af stendur. Ef útgjöldin aukast, ef verkefnin vaxa skal það vera hausverkur sveitarfélaganna, hvort sem þau hafa tekjur til þess að mæta þeim eða ekki. Þær hafa þau auðvitað ekki. Ef það hefði nú verið komið til móts við þau klögumál sveitarfélaganna, yfirstandandi og frá undanförnum árum, sem þau telja hvað tilfinnanlegust vegna þessara samskipta hefði það þó verið litur til viðbótar þessari hungurlús sem á að fara inn í jöfnunarsjóðinn. Það er ekkert slíkt að finna. Ég sé ekki stafkrók hér um húsaleigubætur. Það á ekki að setja eina krónu í þær. Það er ekki á nokkurn hátt komið til móts við sveitarfélögin vegna t.d. tekjutaps sem skattbreytingar ríkisstjórnarinnar, algjörlega utan valdsviðs sveitarstjórna, hafa bakað þeim, metið upp á milljarð til 1.200 millj. á ári sem sveitarfélögin verða af tekjum vegna skattbreytinga á undanförnum árum. Þá er afgreiðslan sem sagt sú að setja heilar 400 millj. kr. í jöfnunarsjóð. Hvað segja þeir um þetta, hv. þingmenn, formaður og varaformaður fjárlaganefndar? Hver eru rök þeirra í málinu? Eru þeir tilbúnir til að fara aðeins yfir þetta fyrir okkur? Er hægt að fara fram á það hérna að þeir fari aðeins yfir þessi samskipti ríkisins og sveitarfélaganna og hvernig þeir telja að þetta sé allt saman að þróast? Vill hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson fara aðeins betur yfir þetta? Hverjar eru hugmyndir hans þá um niðurskurð hjá sveitarfélögunum á móti þessum útgjöldum?

Ég er á mælendaskrá

Hv. þm. veit væntanlega að þetta ... já, ég er að reyna að undirbúa ræðuna með hv. þingmanni, fara yfir það með honum hvað hann þarf helst að koma inn á.  Ég hef ekki orðið var við auðugan garð að gresja hjá sveitarfélögunum í landinu hvað varðar liði þar sem þau gætu sparað verulega fjármuni. Hvar á að taka þá þegar langstærsti einstaki útgjaldaliður þeirra er launakostnaður? Er starfsfólk sveitarfélaganna svona ofhaldið að hægt sé að taka af því? Eru fjárfestingar hjá sveitarfélögunum svo miklar um þessar mundir að þau séu almennt í færum til að draga verulega úr þeim? Nei, öðru nær. Þau skipta tugum, sveitarfélögin sem geta ekki ráðist í neinar nýfjárfestingar og eru ekki að því núna ár eftir ár, verða að fresta brýnustu gatnagerðarframkvæmdum og geta ekki einu sinni haldið við eignum sínum. Þetta er svona. Ég veit að hv. þm. hlýtur að vita þetta. Afkoma sveitarfélaganna í kjördæmi hans, hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, er örugglega misjöfn og mjög víða slök. Að breyttu breytanda er hið dæmigerða sveitarfélag sem á í mestum erfiðleikum miðlungsstórt þéttbýlissveitarfélag á landsbyggðinni. Ég hygg að ekki sé um það deilt að þau, mörg hver, eigi í almestum erfiðleikum. Á þau standa miklar þjónustukröfur. Þau hafa mátt horfast í augu við tekjutap, mörg hver, og eru í afar miklum erfiðleikum með að ná rekstri sínum saman. Ég held að það sé full ástæða til þess, frú forseti, að við fáum aðeins að heyra frá stjórnarliðum hvernig þeir horfa á þetta, hvað ræður þeirri niðurstöðu sem hér er lögð til af hálfu meiri hlutans hvað varðar samskiptin við sveitarfélögin. Við skulum fá þá umræðu núna, a.m.k. áður en þing fer heim í jólaleyfi, því mér býður svo í grun að margir sveitarstjórnarmenn og íbúar sveitarfélaganna, landsmenn, hafi fullan hug á því að heyra hvað í vændum er í þessum efnum. Eigi menn að taka það trúanlegt á annað borð og taka eitthvert minnsta mark á því að alvara sé að baki áformum ríkisstjórnarinnar um sameiningarkosninguna í aprílmánuði nk. og eigi að verða einhver niðurstaða í þeim efnum sem eitthvað komi út úr verða að fást skýr svör. Það væri líka fróðlegt að vita hvort einhverjar fréttir eru af þessu endurskoðunarstarfi hvað varðar tekjuleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Menn hafa metið það svo að það væru allra síðustu forvöð að þeir hlutir litu dagsins ljós í þessum mánuði, það væri tilgangslaust að halda þessu áfram nema þar sæi til lands og menn vissu að hverju þeir gengju í þeim efnum. Ég sé ekki að afgreiðslan á málefnum sveitarfélaganna í þessu fjáraukalagafrumvarpi bendi til þess að þar sé einhver breyting í vændum, nema síður sé. Það er ekki annað að sjá en að Sjálfstæðisflokkurinn sé heldur að forherðast í þeirri stefnu sinni að halda sveitarfélögunum áfram í algerri þvingu, algerri afkomukreppu og hrekja þau þá væntanlega lengra áfram út á þann ís að verða að selja eignir sínar og lifa frá ári til árs með einhverjum slíkum aðferðum. Það var þetta, frú forseti, sem ég vildi sérstaklega gera hér að umtalsefni. Mér þykir vænt um að formaður og varaformaður fjárlaganefndar hafa heiðrað okkur hér með viðveru sinni þannig að við fáum kannski að heyra eitthvað frá þeim um þessi efni.

Virðulegi forseti. Manni hlýnar alltaf um hjartaræturnar þegar maður fréttir af því að manns sé saknað. En þannig var í hádegishléinu, milli tólf og eitt, að ég fór að beiðni formanns þingflokks Sjálfstæðisflokksins yfir í hús hér rétt hjá sem heitir Iðnó þar sem SÍBS stóð fyrir umræðu um verðmyndun á lyfjum.

Gott, skínandi gott.

Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon má vera alveg viss um að ég hafi verið við skyldustörf og hvergi nokkurs staðar að svíkjast um frá vinnu minni. Það er sjálfsagt að verða við þeirri beiðni hans að ræða stöðu sveitarfélaga, sérstaklega í ljósi þess sem gerðist í gær og á ábyggilega eftir að hafa veruleg áhrif á gang mála á Íslandi næstu vikur, mánuði og missiri. Að mínum dómi liggur alveg fyrir að það hefur verið höfuðgæfa þessa lands í einn og hálfan áratug að Alþýðusamband Íslands og Starfsgreinasamband Íslands hafa haft um það forustu að stjórna hér launaþróun og tekið í launasamningum sínum fullkomlega tillit til samkeppnishæfni Íslands og hvernig við getum fótað okkur, hvernig við getum staðið okkur, vegna þess að tilvera okkar í þessu litla landi byggist á því að geta framleitt vörur og selt til að kaupa aðrar vörur. Um árabil, áratugabil, trúðu því mjög margir að það væri náttúrulögmál að á Íslandi væri stöðug óstjórn efnahagsmála, hér á landi væri alltaf allt logandi í verðbólgu, hér stæðum við föst meðan aðrar þjóðir sæktu fram á farsælan hátt. Í mínum huga er enginn vafi að það er einmitt hin ábyrga stefna launþegasamtakanna sem hefur gert okkur kleift að hafa hér eitt mesta framfaratímabil í sögu þessa lands. Við höfum notið þess að hér var stöðugleiki í efnahagsmálum, hér ríkti það umhverfi að íslensk fyrirtæki hafa getað þróast, tekist á við þau verkefni sem bíða þeirra í framtíðinni, tekist á við önnur fyrirtæki alls staðar í heiminum og keppt með glæsilegum árangri. Hér hefur orðið algjör viðsnúningur á síðustu 15 árum samfara því að stjórnmálaöflin í landinu hafa borið gæfu til þess að umsnúa því, taka þetta þjóðfélag frá þeirri stefnu sem áður var þegar öllu var hér handstýrt. Hér var handstýrt þjóðfélag en nú er það orðið þjóðfélag þar sem markaðurinn ræður, þar sem markaðurinn sér um það að verðmyndunin sé frjáls þannig að jafnvægi ríki. Það var náttúrulögmál hér áður fyrr að á nokkurra missira fresti, á nokkurra mánaða fresti, fór þjóðfélagið með efnahagsstjórninni út í móa. Það þótti bara ekki tiltökumál og margir trúðu því að svona yrði þetta að vera. Frá þessu hefur nú verið horfið, eins og ég hef sagt áður, virðulegi forseti. Síðustu samningar Alþýðusambands Íslands og Starfsgreinasambandsins gerðu ráð fyrir því, alveg eins og fyrri samningar, að því aðeins gætu menn krafist þess af launþegum þessa lands, þeim sem vinna í framleiðslunni, vinna í þjónustunni og í versluninni, að þeir tækju ábyrga stefnu í launamálum ef opinberir starfsmenn, starfsmenn ríkisins, gerðu slíkt hið sama. Það er grundvallaratriði. Engum leyfist undan að líta. Að sjálfsögðu verður sú krafa gerð og hefur alltaf verið gerð að starfsmenn hins opinbera gætu ekki annað en tekið sömu stefnu. Það þýðir ekkert fyrir forustumenn einstakra hópa, faghópa, sérmenntaðra hópa, sem vinna hjá hinu opinbera, að segja við alþjóð: Nei, við erum eyland. Hvað kemur okkur við efnahagslíf? Nei, efnahagslíf kemur okkur ekkert við. Við ætlum að semja á okkar eigin forsendum. Hvaða forsendur eru það, virðulegi forseti? Jú, við ætlum að semja þannig að allt okkar fólk, eins og þeir segja, sé ánægt. Já, þannig skal samið. Því spyr ég, virðulegi forseti, og krefst þess að allir þeir sem hafa manndóm til svari því þá opinberlega: Hverjir eru það meðal íslenskra launþega sem ekki eiga þá að hækka eins? Eru það íslenskir verkamenn? Eru það íslenskir iðnaðarmenn? Eru það íslenskir verslunarmenn?  Menn geta ekki komið opinberlega fram, stjórnmálamenn og forustumenn stjórnmálaflokka. Þeir geta ekki borið blak af þeim skelfilegu mistökum sem íslensk sveitarfélög stóðu fyrir í gær öðruvísi en að svara þessu. Það var hörmulegt að íslensk sveitarfélög skyldu rata í þessa ógæfu. Það lá fyrir, eins og ég hef áður sagt, virðulegi forseti, að því aðeins gætum við krafist þess að fólkið sem stendur að framleiðslunni í þjóðfélaginu tæki ábyrga afstöðu til launamála ef starfsmenn ríkisins gerðu það líka. Svo bera menn blak af þessum skelfilegu mistökum. Það skiptir ekki meginmáli hvort þeir samningar sem undirritaðir voru í gær eru 5, 6, 7, 8 eða 9% hærri en samningar Alþýðusambands Íslands. Þeir eru stílbrot sem auðveldlega gætu fært þetta þjóðfélag á bólakaf, gætu eyðilagt á einni nóttu þann kaupmáttarauka sem tekist hefur að búa hér til í einn og hálfan áratug, gert launafólk á Íslandi fátækt og komið því í öngþveiti. Það leikur enginn vafi á því, virðulegi forseti, að engir launahópar hins opinbera, BSRB og BHMR, sem eru með lausa samninga - BSRB er með alla samninga, ég held að ég fari með það rétt, lausa núna 1. desember - hafa enn þá sett fram kröfur. Hvorki hefur heyrst hósti né stuna. Það hefði mátt heyra saumnál detta. Þeir hafa algjörlega þagað meðan verkfall og verkdeilur grunnskólakennara hafa staðið. Ég fullyrði að um leið og gengið hefur verið frá kjarasamningum grunnskólakennara mun hver einasti starfshópur ríkisins reisa kröfur sínar og þeir munu allir reisa þær kröfur á þeim samningi sem var gerður við grunnskólakennara. Hver einn og einasti. Svo koma menn, svo koma virðulegir þingmenn og bera blak af þessum skelfilegu mistökum. Launasumman í þessu landi er einhvers staðar í kringum 500–550 milljarðar. Reikni svo hver sem vill. 30%. 40%. Einu sinni þegar vitleysan var í algleymingi í þessu þjóðfélagi, fyrir nokkrum áratugum, var sögð sú saga af þeim ágæta hagfræðingi, Benjamín J. Eiríkssyni heitnum, að þegar honum barst til eyrna að samið hefði verið um 37% kauphækkun sagði hann: Af hverju ekki 73%? Ef vitleysan er algjör skiptir svo sem ekki máli hver talan er.  Ég minnist kvæðis sem mig minnir að sé eftir Þórarin Eldjárn. Þar eru þessi vísuorð, virðulegi forseti: Mamma, einn dans enn og hann kemur senn og nýjustu dansarnir duna í diskótekinu í Hruna. Ætli það verði ekki eitthvað svoleiðis. Hvað halda menn að láti undan? Veikasti hlekkurinn lætur alltaf undan. Hann slitnar. 

Er það grunnskólakennurunum að kenna?


             Auðvitað er það veikasti hlekkurinn. Svo skulum við sjá eftir 30, 40, 50, 60, 70, 80% verðbólgu, tölu sem menn þekktu hér áður. Það verður glæsileg kaupmáttaraukning þegar búið verður að setja hvert heimili í landinu í ösku. Og þetta voga menn sér að verja.

En .....?

Ríkisstjórn Íslands, virðulegi forseti, á engra annarra kosta völ í þessu en að reyna að taka upp varnir.  Menn voru að gera því skóna hér, einhverjir bjartsýnismenn og fallega hugsandi, að Íslendingar mundu unna grunnskólakennurum þess að þeir gætu hækkað sérstaklega og aðrir mundu ekki gera slíka kröfu. Ég gæti vel ímyndað mér að ef samstaða væri um það á Íslandi að hækka grunnskólakennara og að Íslendingar ætluðu ekki, ekki einn einasti, að gera sams konar kröfur gæti það leitt til mikillar farsældar fyrir þetta samfélag. Ég gæti alveg trúað því að það væri skynsamlegt og vel gert hjá hinni íslensku þjóð að hækka grunnskólakennara umfram aðra. En allan þann tíma sem kjaradeilan stóð hefur enginn einasti Íslendingur, ekkert einasta stéttarfélag, enginn lýst því yfir að þeir mundu ekki gera slíkt hið sama. Auðvitað gera allir þá kröfu af því að enginn er tilbúinn til þess að ein stétt fái þessa kauphækkun, ekki önnur. Þetta vita allir, virðulegi forseti. Það veit hver einasti maður. Svo halda virðulegir þingmenn því fram að það sé nú bara hið minnsta mál, það eigi bara að rétta sveitarfélögunum aukna skatta og þá séum við búin að leysa þetta, búin að leysa þetta allt. Aukna skatta. Hverjir eiga svo að borga þá skatta?  Hið hörmulega í þessu, virðulegi forseti, er að þetta er að gerast á þeim tíma þegar þau válegu tíðindi berast okkur að hinar endurskoðuðu töflur um lífaldur Íslendinga sem segja okkur að allar forsendur lífeyrissjóðanna eins og við höfum verið að reikna þær í 30 ár eru rangar. Íslendingar lifa núna manna lengst. Þær forsendur sem við höfum gefið okkur í kjarasamningum gagnvart innborgunum í lífeyrissjóðina hafa verið rangar. Hvernig kemur það svo út, virðulegi forseti? Jú, það kemur þannig út að hinir frjálsu lífeyrissjóðir, lífeyrissjóður verkafólksins, lífeyrissjóður fólksins sem vinnur að framleiðslunni, versluninni og þjónustunni, eiga ekkert fram undan annað en skerðingar, skerðingar á lífeyri, eftirlaunum, örorkulífeyri o.s.frv. Þetta er sá veruleiki sem við stöndum frammi fyrir. Á meðan lífeyrissjóður opinberra starfsmanna er með allt sitt á þurru koma menn og verja þau skelfilegu mistök að ætla enn og aftur að hækka laun opinberra starfsmanna meira en laun Alþýðusambands Íslands. Á sama tíma. Þetta er skelfilegt, virðulegi forseti, skelfileg ógæfa að til séu svo ábyrgðarlausir þingmenn. Sveitarfélögin í landinu hafa engin efni á því að borga slíkar kauphækkanir. Það er af og frá, og allra síst sveitarfélögin úti á landi sem sannarlega eiga við erfiðleika að stríða vegna fækkandi fólks, lækkandi tekna í sjávarútvegi o.s.frv. Mörg sveitarfélög á Reykjavíkursvæðinu standa mun betur að vígi. Þegar búið verður að hækka launin hjá öllum starfsmönnunum, hvað á þá að gera? Fá meiri skatta frá ríkinu? Menn gleyma grundvallarsannindum, og það er alveg sama, virðulegi forseti, hversu góðir menn og gegnir við Íslendingar erum eða aðrar lýðfrjálsar þjóðir, það hefur alltaf legið fyrir að eyðslustig hins opinbera, bæði hér á landi og alls staðar í Vestur-Evrópu, í lýðfrjálsum löndum, er skattstigið. Alltaf. Halda menn að það hafi einhvers staðar gerst á byggðu bóli að einhverjir nýir skattar séu bara frystir inni í einhverjum seðlabanka og geymdir þar? Engin einasta saga er til um það í Vestur-Evrópu. Skattstigið er eyðslustigið. Ríkisstjórnin á engra annarra kosta völ en að setja upp allar sínar varnir og standa þannig að málum að starfsmönnum ríkisins sé gerð fullkomlega grein fyrir því. Það er af og frá að hægt sé að semja við þá um eina einustu krónu umfram það sem Alþýðusamband Íslands hefur samið um. Hvað haldið þið að verði í landi þar sem misskipting í lífeyrissjóðunum er svo gríðarleg sem raun ber vitni, á sama tíma og við skerðum lífeyrisgreiðslurnar, skerðum bæturnar til hins almenna verkamanns? Að þegar ríkisstarfsmennirnir hafi allt sitt á þurru geti menn leikið þann leik að hækka laun þeirra umfram þá sem vinna í framleiðslunni? Hvaða maður, virðulegur forseti, er svo vitskertur að trúa þessu? Ég trúi því ekki að nokkur maður  Ríkisstarfsmenn verða að átta sig á því hverjir eru að borga tugmilljarða og aftur tugmilljarða inn í lífeyrissjóði þeirra. Það eru skattborgarar þessa lands, sama fólkið og á að þola skerðingu á kjörum sínum.

Eru opinberir starfsmenn ekki skattgreiðendur eins og aðrir?

Mismunurinn á milli þeirra og kjara hinna sem vinna á hinum almenna vinnumarkaði verður óþolandi. Það þýðir ekkert fyrir ríkisstarfsmenn að horfast ekki í augu við það að þjóðin mun ekkert líða þetta. Hún mun krefjast þess að ríkisstarfsmenn hafi ekkert öðruvísi lífeyrissjóð en aðrir menn. Það kemur að því ef svo á að halda sem horfir. Þetta er sú hætta sem menn skulu gera sér grein fyrir. Þetta getur sprengt okkar góða þjóðfélag heinlega í loft upp. Þetta er óveðursskýið sem hrannast upp, hið svarta óveðursský. Enn þá er farsæld í þessu landi. Enn þá stendur ríkissjóður þessa lands vel, betur en flestir aðrir í Evrópu. Enn þá er hér kyrrð og ró en það gæti breyst. Það er mikil ábyrgð, virðulegi forseti, að vera í stjórnarandstöðu. Þeir verða krafnir ábyrgðar og þeir verða að svara íslensku þjóðinni. Ef þeir eru ekki menn til að gera það opinberlega þá gagnvart samvisku sinni aftur og aftur: Hvaða launþegar á Íslandi eiga ekki að hækka? Hverjir eru það? Menn verða að temja sér ábyrgð gagnvart launum. Laun eru um 70% af þáttatekjunum í þjóðfélaginu. Svo halda menn að þeir geti farið með þetta af einhverri léttúð, þetta sé bara spurning um að vera huggulegur, bara spurningin um að segja: Jú, við ætlum af gæsku okkar að hækka launin svo að þau séu mannsæmandi, eins og það heitir. Ha. Svo það sé mannsæmandi og sómi að. Eigum við ekki að hækka verkafólkið svo það sé mannsæmandi, sé sómi að því? Það er örlæti, þetta. Blessuð, förum öll og hækkum okkur um 100%. Yrðu ekki allir hamingjusamir? Yrði ekki stórkostleg gleði? Við lékum þessa leiki í 40 ár, virðulegur forseti, og allir vissu að öll þjóðin tapaði og mest þeir sem voru fátækastir. Alltaf fóru lægstlaunuðu stéttirnar verst út úr því. Því meiri sem verðbólgan var þeim mun verr fór láglaunafólkið út úr því. Þess vegna höfðu verkalýðsfélögin forustu um að stoppa þessa vitleysu. Nú láta menn eins og enginn kunni neitt, eins og enginn muni neitt og þess vegna megi taka einn dans enn. Það er ekki hægt. Það verður að berjast og það verður að stoppa þetta. Sveitarfélögin verða að sitja uppi með sinn hörmungarsamning og þau eiga enga aðra leið út úr honum en að skera niður opinbera þjónustu. Það er borin von að ríkið geti undir nokkrum kringumstæðum komið þeim til hjálpar. Það er hörmulegt að þurfa að segja þetta en svona er þetta. Það er engin leið út úr vanda þeirra. Engin, nema menn ætlist til þess að ríkið bara gefist upp, ríkisstjórnin bara segi: Við gefumst upp og allt fari hér til helvítis. Nei, það verður ekki gert, virðulegi forseti, það skal barist. Þær varnir skulu settar upp og það skal verða gerð grein fyrir því að það er ekki ábyrgðarlaus lýður við stjórnvöl á Íslandi, heldur fólk sem gerir sér fullkomlega grein fyrir ábyrgð sinni og ætlar sér að standa við það sem við höfum alltaf sagt að okkur bæri að gera, standa við hliðina á framleiðslunni, atvinnuvegunum, standa við hliðina á þeim sem vinna í framleiðslunni og þetta þjóðfélag byggist á.

Virðulegur forseti. Bjargvætturinn hefur talað og víst á íslensk þjóð hv. þingmanni nokkuð að gjalda fyrir þátt hans í því að koma hér á stöðugleika fyrr á tímum. En sjálfum sér verður hver sárreiðastur. Auðvitað er það bjargvætturinn sem ekki hefur staðið vaktina, því sveitarfélögin hafa ekki forustu um launamyndun opinberra starfsmanna. Það hefur hæstv. fjármálaráðherra Geir H. Haarde haft, m.a. með frægum samningum við lækna, við hjúkrunarfræðinga og ekki síst við framhaldsskólakennara. Sveitarfélögin hafa ekki gert annað en fylgja eftir launastefnu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar og áttu enga aðra leið en að mæta sanngjörnum kröfum grunnskólakennara í því ljósi. Eina leiðin til lausnar vandanum var að mæta þeim kröfum, en ekki að svelta sveitarfélögin. Ég held að íslensk þjóð geti unnt grunnskólakennurum þess að fá á nokkrum árum 5% hækkun umfram aðra, vegna þess hvernig staða þeirra í samanburði stéttanna var orðin. Sá 750 millj. kr. kostnaðarauki sem það veldur mun ekki ógna stöðugleikanum hér. Það er þetta fjárlagafrumvarp og fyrirætlanir um tuttugu og eitthvað milljarða skattalækkanir, hundrað milljarða útgjaldabólgnun og markleysi fjárlaga ár eftir ár og lítið aðhald hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar í ríkisfjármálunum sem sætir vaxandi gagnrýni úti í atvinnulífinu. Það þýðir ekki að skammast út í sveitarfélögin eða gera þau ábyrg fyrir þessu öllu saman.

Ef það er rangt hjá mér sem kjararannsóknarnefnd gefur út, að kaup starfsmanna sveitarfélaga hafi hækkað meira en ríkisins, þá er það athyglisvert, en þetta sýna tölurnar. Samt er engin ástæða, virðulegi forseti, til að vera að rífast um það. Hvað vill hv. þm. þá gera? Hann mun segja að einhver annar en sveitarfélögin beri ábyrgðina, að ríkið beri ábyrgðina. Allt í lagi, ég ætla ekki að fara í neina þrætubók við hann um það. Mér finnst fróðlegt að vita hvað hann vill gera í stöðunni. Eru einhverjir sem ekki eiga að hækka að hans dómi? Það verður fróðlegt að heyra það, einkar fróðlegt. Ef það reynist rétt sem virðulegur þingmaður heldur fram, að þjóðin sé sátt við að grunnskólakennarar hækki meira en allir aðrir, þá eru það hin bestu tíðindi. Þá kemur það fram í kjaraviðræðunum sem eru fram undan, í kröfum frá BSRB og BHMR. Það eru þá góð tíðindi að vita að þeir ætla ekki að gera sömu kröfur og grunnskólakennarar. En ég er ansi hræddur um, virðulegi forseti, að óskhyggjan ráði töluverðu um málflutning hv. þm. Helga Hjörvar.

Virðulegur forseti. Allir þeir sem hafa verið vakandi hin síðari ár vita að grunnskólakennarar á Íslandi hafa ekki hækkað umfram aðrar stéttir, þvert á móti, enda er hér um sjálfsagða leiðréttingu að ræða. Þegar hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson spyr hverjir eiga þá ekki að fá meira, er rétt að vekja athygli hans á því að útgjöld okkar til menntamála eru minni en í nágrannalöndunum, í samanburðarlöndunum, m.a. vegna þess að við höfum ekki gert nægilega vel við þessar stéttir. Það er fásinna að sá 750 millj. kr. kostnaður sem kann að felast árlega í umframhækkunum til kennara ógni stöðugleikanum, það eru þeir nærri 300 milljarðar sem hér eru, þar sem útgjaldaaukningin til utanríkismála ein sér er einn milljarður milli ára, sem er meiri en hækkunin til allra kennara á Íslandi umfram almenna launaþróun. Það sem ógnar stöðugleikanum er aðhaldsleysi í ríkisfjármálum, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, og t.d. sá hroki hv. þingmanns að koma hér og moka hundruðum milljóna í aukin lífeyrisréttindi þingmanna og ráðherra með annarri hendinni, en berja í pontuna yfir ábyrgðarleysi og óráðsíu lífeyrisskuldbindinga ríkisins með hinni hendinni.

Forseti minnir hv. þingmenn á að aðgæta ræðutímann.

Virðulegi forseti. Ef þessar kauphækkanir eru bara 700 milljónir, þá horfir þetta allt miklu betur en menn héldu. En þá væri fróðlegt að vita hvernig stendur á því að Reykjavíkurborg þarf að hækka skatta, ég held þeir geti hætt við það ef þetta er svona.

Dugar ekki til.

Það er hið furðulegasta mál, virðulegi forseti, ef menn vilja ekki horfast í augu við þessa hluti, vilja sjá þá allt öðruvísi, tala út og suður en þora ekki að horfast í augu við hvað hefur gerst. Ísland er með fjórðu hæstu framlögin til menntamála samkvæmt opinberum tölum OECD og það verður ekki hrakið. Þetta eru þær staðreyndir sem við erum að tala um. Hér er mikil vá fyrir dyrum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni fyrir afar áhugaverða ræðu. Mig langar til að spyrja hann spurninga, af því hann vék að því að í gær hefðu náðst samningar milli sveitarfélaganna og grunnskólakennara um kauphækkanir. Þetta eru samningaviðræður sem hafa staðið á milli þessara tveggja aðila, annars vegar kennara og hins vegar sveitarfélaga, um kjör kennarastéttarinnar. Það vill hins vegar þannig til, og það gleymist alltaf í umræðunum um þessi mál, að samningarnir sem hafa verið gerðir hafa áhrif á þriðja aðila, sem er ríkið. Samningarnir sem voru gerðir í gær hafa áhrif á lífeyrisskuldbindingar ríkisins. Ríkið er ekki spurt að því hvort það samþykki þær hækkanir sem sveitarfélögin tóku á sig í gær. Ég tek undir það með hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni, telji sveitarfélögin sig vera í stakk búin fjárhagslega til þess að standa við þennan samning og greiða kennurum þessi laun, þá gott og vel, þá gera þau það. En þau skulu ekki komast upp með að koma skríðandi til ríkisvaldsins og biðja um frekari fjármuni vegna þeirra samninga sem þeir hafa gert.

Sagðirðu skríðandi?

Sveitarfélögin já.

Sagðirðu skríðandi?

Já.

Hvað sagði menntamálaráðherra í síðustu ræðu sinni um þessi mál?

Það veit ég ekkert um, hv. þingmaður. Það þýðir ekkert fyrir forsvarsmenn sveitarfélaganna að koma hingað og biðja ríkið að taka upp budduna ef þeir telja sig hafa farið fram úr sjálfum sér í þessum samningum. En að lífeyrisskuldbindingunum aftur. Mig langar til þess að varpa þeirri spurningu fram til hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, sem hefur frætt okkur um það, fyrst í gær, hvað þessi samningur gengur út á fyrir sveitarfélögin. Mig langar til að spyrja hann: Hvað þýðir þessi samningur í auknum skuldbindingum, lífeyrisskuldbindingum, fyrir ríkissjóð?

Virðulegi forseti. Þessi tala er að sjálfsögðu ekki nákvæmlega þekkt, en þeir sem gleggst þekkja telja að hún sé kringum 10 þús. millj. - tíu milljarðar króna í nýjar skuldbindingar ríkisins. Það er hins vegar rétt, virðulegi forseti, að taka það fram að mér er kunnugt um að margir sveitarstjórnarmenn lögðu sig alla fram þennan tíma um að vera ábyrgir. Og þeir börðust fyrir því mánuðum saman að sveitarstjórnirnar tækju ábyrga stöðu í þessu máli. Því miður urðu þeir undir í þeim átökum. Það er hið hörmulega, sérstaklega hörmulegt af því ég veit það að margir þeirra sem höfðu forustu um að reyna að vera ábyrgir, voru einmitt forustumenn sveitarfélaga úti á landi þar sem sveitarfélögin standa hvað höllust að vígi. Þeir urðu bara undir. Það verður að segja þessa sögu eins og hún er. Þetta er mikil sorgarsaga. En 10 þús. milljónir, eitthvað þar í kringum, það er hið rétta svar.

Frú forseti. Mig langar til þess að þakka hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni fyrir upplýsingarnar, sem ég taldi nauðsynlegt að fá fram í þessari umræðu, vegna þess að það er aldrei vikið að því að þessir samningar sem sveitarfélögin eru að gera við stéttir sínar snúa líka að ríkinu og fela í sér skuldbindingar fyrir það. Og 10 milljarðar kr. í auknar lífeyrisskuldbindingar fyrir ríkissjóð vegna þessa samnings eru töluverðir fjármunir. Menn skulu ekki halda því fram að ég sé að segja að kennarar séu of góðir af sínum launum, ég er ekki að segja það. 

Virðulegi forseti. Það er rétt að fara í gegnum það að ég hef aldrei vitað um nokkurn launþega sem þarf ekki á kauphækkun að halda. Ég veit um ekki um neinn launþega sem hefur nógu hátt kaup. Það er eðlileg krafa hvers manns að krefjast hærra kaups. Það þarf enginn að hneykslast á því. En þegar menn vinna hjá ríkinu þá geta þeir ekki gert kröfur umfram það sem þeir sem vinna hjá framleiðslunni gera. Það er sú ábyrgð sem verður að krefja menn um, nákvæmlega sama hvað þeir heita eða hvar þeir eiga heima.

Frú forseti. Ég verð að segja eins og er að mér blöskrar málflutningur hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar. Það væri fróðlegt að spyrja, vegna þess að flokksbróðir hans, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, kemur svo oft og mælir upp í þingmanninum, hvort hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson tali hér í umboði Sjálfstæðisflokksins eða jafnvel ríkisstjórnarinnar allrar. Er hér verið að gefa út línuna? Hv. þingmaður bætir gráu ofan á svart og nú skulu grunnskólakennarar landsins vera allsherjarsökudólgar og blórabögglar. Það skal vera þeim að kenna ef allt fer úr böndum í efnahagsmálunum og ábyrgðin þá að hinu leytinu hjá sveitarfélögunum, vegna þess hve heimskulega þau hafa samið við kennarana. Það er talað eins og ríkisstjórnin beri enga ábyrgð vegna efnahagsstefnu sinnar eða vegna kjarasamninga sem hún hefur sjálf gert, en grunnskólakennarar bera samninga sína eðlilega saman við þá, ekki síst kjarasamninga framhaldsskólakennara. Er ekki 6% verðbólga í dag og fer hækkandi? Er ekki verið að semja í því umhverfi? Er hv. þingmaður hissa þó að grunnskólakennarar vilji a.m.k. reyna að tryggja að kaup þeirra lækki ekki á næstu mánuðum? Um hvað er hv. þingmaður að tala? Hvernig í ósköpunum á að ætlast til þess að þessi stétt ljúki gerð kjarasamninga til fjögurra ára öðruvísi en að þar séu einhverjar launahækkanir innibyggðar, þannig að a.m.k. séu sæmilegar líkur á að koma út á núlli? Hv. þingmaður talar eins og að frá og með morgundeginum verði núll prósent verðbólga á Íslandi næstu fjögur árin. Mér finnst bjargvættinum vera farið að skjöplast eitthvað í útreikningunum. 

Virðulegi forseti. Ég hef aldrei þurft að taka það fram í ræðum mínum að auðvitað tala ég sem þingmaðurinn Einar Oddur Kristjánsson.

Og var komið ...

Það hefur alltaf legið fyrir. Ef menn eru svo sárir yfir eða hneykslaðir á málflutningi mínum, að það sé voðalegt að segja að einhver beri ábyrgð, allt í lagi. Allt í lagi, virðulegi forseti. Ef einhver annar ber ábyrgð, er það eitthvað betra? Erum við þá eitthvað hamingjusamari? Er hættan þá eitthvað minni? Allt í lagi. Við skulum segja að ríkið beri líka einhverja ábyrgð. Ég er ekki frá því að það sé rétt. Erum við þá eitthvað betur settir? Er hættan þá minni? Ég tala hér fyrir því að okkar góða samfélag geti verið í lífshættu. Ég fullyrði að þau góðu kjör, sá góði árangur sem hefur náðst í efnahagsmálum geti verið í mjög mikilli hættu. Ég trúi þessu, því ég veit að það er rétt. Mér er það ekkert kappsmál, virðulegi forseti, að segja að einhver beri ábyrgð. Ef það er eitthvað léttara fyrir menn að segja að ríkið beri ábyrgð með sveitarstjórnunum, þá er það allt í lagi. En ég fullyrði hins vegar að hættan, hin efnahagslega hætta sem við stöndum frammi fyrir, er nákvæmlega sú sama. Þannig að við erum engu nær. Ég get ekkert að því gert, virðulegi forseti, þó hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, sé hneykslaður á málflutningi mínum. Það vill nefnilega þannig til að það er alveg gagnkvæmt. Ég er nefnilega mjög hneykslaður á málflutningi hans.

Frú forseti. Mér fannst hv. þingmaður vera að reyna að ná sér aðeins niður, hann útilokaði ekki að einhverjir fleiri en grunnskólakennarar gætu hugsanlega borið einhverja ábyrgð á ástandinu. Það er framför. Hv. þingmaður svaraði því litlu hvernig grunnskólakennarar ættu að semja til fjögurra ára í 6% verðbólgu, með þær þensluhorfur fram undan sem þjóðhagsspá og margt fleira bendir til að verði, án þess að reyna að taka tillit til þess í einhverjum kauphækkunum í þrepum á komandi árum. Hvernig vill hv. þingmaður ganga frá kjarasamningum við þessar aðstæður? Sú 6% verðbólga sem við stöndum frammi fyrir núna er ekki grunnskólakennurum að kenna, ekki bjuggu þeir hana til. Þeir hafa ekki fengið kauphækkanir að undanförnu, það vitum við. Þar verða aðrir að líta í eigin barm. Það sem mér sárnaði í málflutningi hv. þingmanns, það hneykslaði mig og mér blöskraði uppleggið í ræðu hans, að gera grunnskólakennarana og kjarasamninga þeirra, og svo sveitarfélögin, að algjörum blórabögglum.  Ég fagna því að hv. þingmaður er byrjaður að draga í land, en hann má draga miklu 

Virðulegi forseti. Það er algjörleg misskilningur að ég hafi neitt dregið í land og það mun ég ekki gera. Ég óttast að þessir samningar geti haft þau örlagaríku áhrif sem ég var að lýsa áðan. Það er hins vegar alveg ljóst í mínum huga hvernig opinberir starfsmenn geta samið. Þeir geta ekki samið á neinn annan hátt en samið er við fólkið í framleiðslunni, fólkið sem er í Alþýðusambandi Íslands. Það er með opnunarmöguleika ef verðbólgan fer úr böndum, þá fylgja þeir með líka. Þá er búið að tryggja það, en þeir geta aldrei samið öðruvísi og það má aldrei semja öðruvísi við þá, vegna þess að þeir eru ekki með séraðstöðu, þeir geta ekki búið sér til sínar forsendur. Þeir verða að standa við hliðina á fólkinu sem vinnur í framleiðslunni og búa við sömu örlög og þeir.

Frú forseti. Hér hafa farið fram athyglisverðar umræður. Það má segja að þær hafi að hluta til hafist með ræðu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, eins og oft áður þegar fjárlög eða fjáraukalög hafa verið rædd. Það er hins vegar afskaplega athyglisvert þegar hv. þingmaður vísar allri ábyrgð á ákveðna stétt eða ákveðinn hóp. Hér er ábyrgðin öll, miðað við málflutning hv. þingmanns, hjá sveitarfélögunum og grunnskólakennurum. Það er eins og sagan hafi hafist með kröfugerð grunnskólakennara. Í andsvörum var hv. þingmaður að vísu farinn að bakka örlítið inn í raunveruleikann og farinn að kannast við að hugsanlega bæru einhverjir fleiri ábyrgð í þessu máli. Frú forseti. Það sem einkenndi allan málflutning hv. þingmanns voru áhyggjur hans af ríkisstjórninni sinni, af stefnu ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum. Það var augljóst mál. Hv. þingmaður gekk hins vegar ekki nógu langt í hreinskilninni sem hann er þó þekktur fyrir, þ.e. að skamma sína eigin ríkisstjórn, sem hann gerði þó óbeint, vegna þess að hv. þingmaður kann alla þessa sögu mjög vel, sögu kjarasamninganna, hvenær fyrst var gefið eftir í þeirri stefnu sem hv. þingmaður vill nú að verði tekin upp. Hann þekkir vel samningana sem voru gerðir við framhaldsskólakennara, sem var eðlilega ákveðið viðmið grunnskólakennaranna, en framhaldsskólakennararnir höfðu líka viðmið. Við þekkjum kjarasamningana sem voru gerðir þar á undan, við þurfum ekki að nefna þá alla, m.a. kjarasamningana sem þurfti þrjá ráðuneytisstjóra í heilbrigðiskerfinu til að gera. Það var spírall sem fór í gang og snerist í mörg ár og það hefur verið að skila sér út, jafnt og þétt. Ef við erum að leita að ábyrgðinni þá þarf að vita hvar þetta hófst. Það er ósköp eðlilegt að þeir sem hófu leikinn verði að ljúka honum líka. Það er auðvitað hárrétt hjá hv. þingmanni að á ákveðnu tímabili hefur verið mismunur á því hvernig launahækkanir hafa dreifst um samfélagið, það er alveg ljóst. Vandinn er hins vegar alltaf sá við hvaða tíma eigi að miða. Hvar ætlum við að byrja og hvar ætlum við að enda? Hv. þingmaður hefur oft sagt, sem er hárrétt: Kjarasamningar eru fyrst og fremst samanburðarfræði. Það er alltaf verið að bera sig saman við einhverja og þannig er það auðvitað nú. Það er ljóst að staðan gagnvart grunnskólakennurum í deilunni við sveitarfélögin var afskaplega viðkvæm og erfið og ég hélt að flestir mundu fagna því að tekist hefði að leysa hana. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að það leysir enginn svona deilur með því að vísa á aðra, að aðrir eigi að borga brúsann. En enn og aftur er spurningin: Hvar ætlum við að hefja leikinn? Það liggur ljóst fyrir og hefur verið vitnað til þess, sem margir flokksbræður hv. þingmanns úr forustusveit sveitarstjórnarmanna hafa bent á, að það er vitlaust gefið í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Þar þarf að taka til hendinni. Það þarf því ekki samninginn við grunnskólakennara til til að fara í þau mál og lagfæra samskipti þar. Það hefur hallað á sveitarfélögin á margvíslegan hátt. Hér í umræðunni hafa verið nefnd nokkur dæmi. Það hefur verið gert á undanförnum missirum og þarf ekki að endurtaka það. Við vitum líka að tekjuþróun sveitarfélaga og ríkisvaldsins hefur verið mismunandi, þ.e. tekjur hafa aukist mun meira hjá ríkinu en sveitarfélögunum  Um þetta þarf ekki að deila. Þetta er reikningsdæmi sem verið er að vinna í og við skulum vona að menn komist að niðurstöðu. Auðvitað geta sveitarfélögin ekki treyst því alfarið að þau fái auknar tekjur frá ríkisvaldinu vegna grunnskólakennarasamninganna, enda held ég að ekki sé unnið þannig t.d. í tekjustofnanefndinni milli ríkis og sveitarfélaga, þar sem þessum málum er sinnt. Það skyldi þó ekki vera að hv. þingmaður væri að tala fyrir hönd einhvers arms í Sjálfstæðisflokknum, sem e.t.v. hefur engan áhuga á að auka tekjur eða styrkja sveitarfélögin, og hefur engan áhuga á því verkefni sem hæstv. félagsmálaráðherra er í fararbroddi fyrir, þ.e. að efla sveitarstjórnarstigið? Það skyldi þó ekki vera að þetta væri hluti af þeim leik að eyðileggja það verkefni? Það er mjög auðvelt að eyðileggja það. Það verður líklega hægt að gera það á næstu vikum vegna þess að ef ekki næst viðunandi niðurstaða í tekjustofnanefndinni fyrir sveitarfélögin vegna þess sem liðið er, ekki vegna þess sem fram undan er, þá eru einfaldlega allar tillögur um eflingu sveitarstjórnarstigsins foknar út um gluggann. Þá mun ekki takast að gera neitt í þeim efnum í þessari atrennu. Þess vegna er afar mikilvægt að þetta nái saman. Það þarf auðvitað að tryggja að sveitarfélögin séu í stakk búin til að sinna verkefnum sínum, burt séð frá þessum nýjasta samningi. Hv. þingmaður tók þannig til orða að nú þurfi ríkisstjórnin að setja upp allar sínar varnir. Ég taldi að slíkt þyrfti ekki að segja, vegna þess að í núverandi efnahagsástandi þarf ríkisstjórnin að setja upp allar sínar varnir og átti að vera uppi með þær. Hún þarf ekki að fara að setja þær upp núna, en það er eðlilegt að hv. þingmaður taki svo til orða, vegna þess að hann veit að þeir hafa ekki verið uppi með þær. Aðeins varðandi lífeyrissjóðsmálin. Þetta er að hluta til hárrétt hjá hv. þingmanni, það er ekki viðunandi ástand í lífeyrissjóðsmálum þjóðarinnar þegar mismunurinn er jafngífurlegur og hann er nú. Það ætti auðvitað að vera verkefni okkar allra að finna leið til að jafna þann mun. Það er eðlilegt að reynt sé að gera slíkt og það hafa verið stigin skref í þá átt. Það þyrfti að taka fleiri slík skref og væri auðvitað mannsbragur á að hér yrði t.d. kosin nefnd sem hefði það verkefni að jafna þessi kjör á einhverju tímabili, því það verður ekki gert á einni nóttu. Hv. þingmaður spyr líka þeirrar merku spurningar og ætlast til að fá svar: Hvaða launamenn eiga ekki að hækka? Hv. þingmaður hefur sjálfur svarað spurningunni, að faktískt er hægt að færa rök fyrir því að allir launamenn eigi að hækka. Þetta eru frjálsir samningar og það þarf að treysta samningsaðilum í gerð þeirra. Hv. þingmaður nefndi að forusta Alþýðusambands Íslands og Starfsgreinasambandsins hefðu verið í fararbroddi til að gera ábyrga samninga sem hefðu skilað auknum kaupmætti til láglaunafólksins. Undir það er eðlilegt að taka eins og kom fram hjá hv. þingmanni; þær stéttir sem mest tapa á verðbólgunni eru þær stéttir sem hafa lægstu launin. Það á því að vera sameiginlegt verkefni okkar allra að vinna gegn því að verðbólgan fari aftur af stað. En þá kemur að því að það gengur ekki að setja stöðuna upp þannig að verðbólgan muni fara af stað vegna þeirra kjarasamninga sem gengið var frá í gær. Það liggur fyrir frá greiningardeildum ýmissa banka og frá ýmsum stofnunum sem hafa verið að kanna efnahagsmálin að verðbólgan er komin af stað, sem er hluti af þeim vanda sem menn eru í sem eru að gera kjarasamninga í dag, en það er vegna þess að menn hafa ekki viljað fara inn í það sem hv. þingmaður var að lýsa þegar samið var um að sjálfvirk hækkun yrði eftir því hvernig verðbólgan þróast. Það er því eðlilegt að menn reyni að tryggja sig í samningum. Vandinn í þessu máli er, eins og allur málflutningur hv. þingmanns gekk út á þar sem hann skammaði sína eigin ríkisstjórn, að lausatök ríkisstjórnarinnar eru því miður upphafið að því að verðbólgan hefur farið af stað. Frá þeirri ábyrgð kemst ríkisstjórnin ekki og það er alveg sama hversu oft hv. þingmaður lemur hér í púltið og vill dreifa ábyrgðinni eitthvað annað þá endar hún alltaf þar. Það er lykilatriði að menn nái tökum á ríkisfjármálunum og til þess er nauðsynlegt að menn hagi vinnu við fjárlögin á þann hátt að hægt sé að taka mark á þeim. Það er algjört grundvallaratriði ef menn ætla að ná tökum á ríkisfjármunum að fjárlög séu þannig gerð. Í ræðu minni í morgun fór ég yfir það og nefndi nokkur dæmi um að því miður hefðu jafnvel stjórnvöld gefið stofnunum heimild til að keyra fram úr fjárlögum. Hvers konar virðingu er verið að skapa fyrir fjárlögunum með slíku háttalagi? En það er hins vegar eðlilegt miðað við hvernig staðið er að fjárlögunum þar sem ekkert er unnið að því að menn beri virðingu fyrir þeim, vegna þess að áætlunargerðin er þannig að ekki er nokkur leið að taka fyllilega mark á þeim. Það liggja fyrir fjölmörg dæmi um að ekki er staðið að fjárlögum eins og á að gera. Ég skal nefna bara eitt afskaplega skýrt dæmi sem blasir við í frumvarpinu til fjárlaukalaga sem er hér til umræðu. Það eru framhaldsskólarnir. Í 2. umr. um fjárlög fyrir árið 2004 var bætt inn 600 millj. kr. vegna þess sem talið var vanáætlað í fjárlagafrumvarpinu sjálfu, og síðan sagt að nú væri búið að ná þeirri stöðu sem þyrfti til að framhaldsskólarnir pössuðu inn í næsta ár. Í fjáraukalagafrumvarpinu koma 250 millj. kr. núna, og enn er sagt að nú sé búið að ná utan um vandann.

Nei.

Í 2. umr., hv. þingmaður, kemur síðan tillaga um 200 milljónir til viðbótar, þannig að samanlagt er núna í þremur tilraunum búið að hækka þetta um rúmlega milljarð. Og alltaf er verið að tala um hluti sem lágu fyrir þegar fjárlögin voru samþykkt, þessar tölur lágu allar fyrir. En vegna þess að menn hafa verið með alls konar talnaleiki til að láta eitthvað passa eða - sem ég er farinn að aðhyllast hvað mest - að þetta sé sú aðferð sem ríkisvaldið notar til að reyna að sýna aðhald í ríkisrekstrinum; gera rangar áætlanir, áætla fyrir neðan raunverulegan kostnað við þá starfsemi sem fyrir liggur. Þetta skapar auðvitað það virðingarleysi gagnvart fjárlögunum sem við erum því miður að berjast við. Við munum aldrei ná tökum á að full virðing verði borin fyrir fjárlögunum og menn umgangist þau eins og á að gera fyrr en áætlað verður á réttan hátt og undirbúningur fjárlaganna með þeim hætti að hægt sé að taka mark á þeim . Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu meira, ég vildi aðeins koma inn á þessi ákveðnu atriði vegna hinnar yfirgripsmiklu ræðu hv. þingmanns þar sem hann reyndi að gera sökudólga úr þeim sem saklausir eru.

Frú forseti. Ég held að óhjákvæmilegt sé í framhaldi af ræðu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar hér áðan - sem ég þakka fyrir þó að ég væri innihaldinu ákaflega ósammála og undrandi yfir því - að fara aðeins betur yfir þessi atriði, því að sú uppsetning mála sem þar kom fram stenst ekki þegar betur er að gáð. Ég hlýt að byrja á að mótmæla hvernig hv. þingmaður reyndi í ræðu sinni - þó að ég vilji nú meina að hann hafi dregið nokkuð í land í andsvörum - að draga upp þá mynd af ástandinu að hér væri allt teppalagt og í himnalagi. Hins vegar væru þessir hroðalegu samningar grunnskólakennaranna þannig að þeir gætu sett allt á hvolf og þá bæru þeir, og þeir einir, ábyrgð á því og svo viðsemjendur þeirra. Hv. þingmaður byrjaði í þjóðarsáttinni, eða ég skildi hann svo þegar hann talaði um að það hefði verið gæfan frá því fyrir um einum og hálfum áratug, þá hefðu menn náð ábyrgum kjarasamningum. Þar erum við sammála. Þjóðarsáttin var auðvitað mikil gæfa. Ég hygg að það hafi verið einhver best heppnaða aðgerð sem menn hafa farið í í langan tíma til að ná tökum á ástandi sem var búið að vera í ólestri um langt árabil, þ.e. að ná stöðugleika í hagstjórninni, ná niður verðbólgunni og skapa umhverfi bæði fyrir kjarasamninga og atvinnulífið sem byði upp á að menn semdu í sæmilega stöðugu umhverfi, gerðu áætlanir, fjárfestingar og annað því um líkt í þannig umhverfi. Hvernig varð þjóðarsáttin til? Jú, hún varð til í þríhliða samstarfi: ríkisvaldsins, vinnuveitenda og Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Bændasamtakanna  Það er alveg hárrétt að stöðugleikinn er ómetanlegur í þessum efnum og það var mikil hátíðisstund þegar verðbólgan á Íslandi komst í fyrsta skipti niður fyrir tveggja stafa tölu haustið 1990 og við munum það örugglega mjög vel báðir, hv. þingmaður og ég. En þegar hv. þingmaður tók að skilgreina framhaldið og sérstaklega ástandið núna þá fara leiðir að skilja, því það getur ekki verið að eingöngu launamenn og þá sérstaklega lægri launahlutinn í samfélaginu eigi að axla alla ábyrgðina á stöðugleika í efnahagsumhverfinu. En þannig talaði hv. þingmaður. Hann skautaði yfir ærið margt sem er að verki þegar að því kemur að greina ástandið eins og það er í dag, en þar má nefna verðbólgu og það jafnvægisleysi sem við búum við. Er það bara grunnskólakennurum að kenna að viðskiptahallinn er fleiri tugir milljarða? Ætli stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar eigi ekki nokkurn þátt í því að verðbólgan hefur farið upp, gæti það ekki verið? Eru ekki að koma fram nákvæmlega þau ruðningsáhrif í atvinnulífinu og efnahagskerfinu sem var varað við af fjölmörgum hagfræðingum? Hvernig er með bankana, bera þeir enga ábyrgð? Eru grunnskólakennarar ábyrgir fyrir því að bankarnir hafa mokað hundruðum milljarða af erlendu lánsfé inn í hagkerfið undanfarin missiri? Bættu við 300 milljörðum í fyrra, upplýsti þáverandi forsætisráðherra Davíð Oddsson. Og hvað eru þeir að gera í dag? Eru þeir ekki að bjóða 100% húsnæðislán sem eru auðvitað engin húsnæðislán heldur lán sem geta farið í að fjármagna hvaða eyðslu sem er svo fremi sem að á bak við sé veð í húsnæði, og reyndar fylgja með í kaupunum skuldbindingar um viðskipti við bankana. Og hvað um ríkið, hvað um Geir H. Haarde fjármálaráðherra, ber hann enga ábyrgð? Hver samdi við framhaldsskólakennara? Voru það grunnskólakennarar? Nei, ekki veit ég til þess. Það var fjármálaráðherra, flokksbróðir hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, sem samdi við þá hópa háskólamenntaðra starfsmanna sem grunnskólakennararnir miða sig við núna. Er þetta ekki staðreynd? Jú. Er þá sanngjarnt að tala með þeim hætti sem hv. þingmaður gerði hér áðan? Ég ætla ekkert að draga í efa að áhyggjur hv. þingmanns séu ekta né að hann meini allt sem hann sagði, þó að mér fyndist sú mynd að vísu allt of dökkum dráttum dregin því ég hef ekki trú á að slíkt óskaplegt fár sé þar á ferðinni að það gefi tilefni til nánast heimsendaspádóma af því tagi sem hv. þingmaður var með, að menn muni algjörlega missa öll tök á hlutunum ef þetta gengur eftir. Hvað með skatta- og efnahagsstefnu hæstv. ríkisstjórnar? Eru það grunnskólakennarar sem lofa hér upp í ermina á sér, lofuðu þeir næstum 30 milljarða skattalækkunum fyrir síðustu kosningar? Nei, er ekki rétt munað að það hafi verið Sjálfstæðisflokkurinn? Ætli það sem ríkisstjórnin er að gera núna sé gott innlegg í stöðuna eins og hún er í dag og samrýmist vel t.d. glímu Seðlabankans við að reyna að halda aftur af verðlagi? Nei, auðvitað ekki, það er í 100% mótsögn við það sem Seðlabankinn er að baksa, að reyna að halda aftur af verðlagsþróuninni með hækkun stýrivaxta, og jafnvel að reyna að halda í við styrkingu krónunnar með því að kaupa gjaldeyri. En þannig er staðan, eins og raun ber vitni. Auðvitað er það þannig, frú forseti, að það þýðir ekki bara að einblína á hina almennu kjarasamninga þegar við erum að ræða um hlutaskiptin í þjóðfélaginu, eða hvað? Er ekki hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sammála því að þegar menn horfa upp á t.d. launakjör toppanna í samfélaginu, eða á 30–40 milljarða króna hagnað bankanna, eða þegar menn horfa upp á fjármagnsgróðann eða á ríkisstjórn sem ætlar að lækka sérstaklega skattana hjá hátekjufólki, að þá reyni menn að rétta sinn hlut og beita samtakamætti sínum til að ná sínum skerf af verðmætunum sem eru til skipta í þjóðfélaginu? Hér á ferð eru einfaldlega átökin um hlutaskiptin í hagkerfinu, þetta heitir pólitík og í þessu er ekkert nýtt, eða á ekki að svo vera fyrir hv. þm. Einar Odd Kristjánsson. Það er ekki hægt að hengja þetta á þá stétt sem hefur í augnablikinu staðið í því að reyna að bæta kjör sín. Menn hafa samningsrétt og verkfallsrétt hér í landinu - og ég geri ekki ráð fyrir að hv. þingmaður sé að tala fyrir því að sá réttur, eða að honum verði beitt, verði tekinn af mönnum. Þetta er þannig að ef frá eru dregin þau útgjöld sem tengjast breyttri vinnuskyldu kennara og annað í þeim dúr, tekið mið af því að um fjögurra ára samning er að ræða sem er þannig upp byggður, svo gróft sé farið yfir þetta tímans vegna, að hækkanirnar nú eru í raun og veru sambærilegar við, eða nokkurn veginn í takt við verðlagsþróunina eins og hún er síðustu mánuði og fyrirsjáanleg á allra næstu mánuðum, þá eru þessar prósentuhækkanir í lok samningstímans komnar niður í hvað  Ég mótmæli því algerlega að stiginn eins og hann er í þessum kjarasamningum sé einhver ógæfa í þessu samhengi. Er það skrýtið að menn skuli vera að semja um 5 eða 6% kauphækkanir í 6% verðbólgu? Eru það einhver ósköp? Bíddu, um hvað eiga menn að semja?  Frú forseti. Ég held að það standist ekki skoðun þegar betur er að gáð, að ætla að stilla dæminu þannig upp að öll ábyrgðin af því að hér haldist stöðugleiki í verðlagi á næstu árum liggi á herðum þeirra sem stóðu nákvæmlega núna í kjaraviðræðum og reyndu að ganga frá samningum. Þeir bjuggu sér ekki til það umhverfi sem þeir semja í. Það er veruleikinn, hvort sem mönnum líkar betur eða verr og sjálfsagt líkar hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni miklu verr, vegna þess að ábyrgðin af ástandinu í dag er auðvitað fyrst og fremst hjá einum aðila, ríkisstjórninni. Það er stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar. Það er skattastefna ríkisstjórnarinnar. Það er ríkið sem viðsemjandi og aðilar eins og fjármálageirinn sem þurfa ekki síður að axla ábyrgðina af ástandinu eins og það er í augnablikinu. Auðvitað veit ég að það má ekki stugga við hinni heilögu kú, stóriðjustefnunni, en er það ekki nákvæmlega það sem við stöndum frammi fyrir, sem þeir fáu hagfræðingar sem höfðu burði til þess að setja fram sjónarmið á sjálfstæðum forsendum vöruðu við og sögðu: Jú, fletta má upp mörgum blaðagreinum þar sem nákvæmlega var varað við því að herkostnaðurinn af stefnunni yrði m.a. þessi. Ruðningsáhrifin í hinu almenna atvinnulífi sem við ræddum fyrr í dag í samhengi við vaxandi atvinnuleysi og þau vandamál sem hlytu að koma upp í hagstjórninni þessu samfara. Það er enginn bilbugur á mönnum gagnvart því, þeir halda bara áfram og gefa meira í. Menn halda fagnaðarsamkomur yfir því að semja um enn þá meiri fjárfestingar á næstu missirum í stóriðjugeirann. En það er ekki við grunnskólakennara að sakast þar. Mér finnst alveg ákaflega ómaklegt og óviðeigandi að nudda því salti í sárin að kenna þeim um með þeim hætti sem hv. þm. gerði, eða er ekki hægt að horfast í augu við það og viðurkenna að kennarar eru stórkostlega lemstraðir og í sárum eftir þessa löngu og harðvítugu deilu. Það er líka athyglisvert, frú forseti, að velta því fyrir sér hvort vonskan í hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni sé í og með svona mikil vegna þess að með samningnum sem undirritaður var í gærkveldi komust menn undan gerðardómslögunum. Menn eru kannski í og með vonsviknir og reiðir vegna þess að þeir bundu vonir við að þeir gætu með lögunum þvingað þetta til baka í það far sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson talar fyrir, launalögregluhugsunina. Ég sakna þess að menn séu jafnaðhaldssamir þegar launakjör toppanna eiga í hlut. Ég sakna þess að menn tali til bankakerfisins þegar það leikur lausum hala með þeim hætti sem það hefur gert undanfarin missiri í íslensku hagkerfi. Hvar voru varnaðarorðin þá? Ætli það eigi ekki líka sinn þátt í því hvernig komið er? Það var a.m.k. annað að heyra í hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra þegar hann messaði yfir mönnum á ársfundi Samtaka atvinnulífsins fyrir ári og reyndar við fleiri tækifæri. Greinilegt var þó að hæstv. utanríkisráðherra, Davíð Oddsson, gerði sér grein fyrir að það gat verið mikið í húfi vegna þess hvernig hlutirnir voru að þróast í hagkerfinu. Ég verð að vona að það sé rétt, og hef svo sem enga ástæðu til að vefengja það, að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hafi verið að tala fyrir sjálfan sig og engan annan og hann sé ekki sendiboði eða einhver undanfari sem ríkisstjórnin eða Sjálfstæðisflokkurinn hafi ákveðið að senda fram, reka fram sverðið í ástandið eins og það er. Ég trúi ekki að menn séu að safna liði til þess að reyna að fá sveitarfélögin til að fella kjarasamninginn, en það var erfitt að komast hjá því að láta sér detta það í hug þegar maður hlýddi á hv. þm. áðan og eins á þær hamfarir sem hann fór í fjölmiðlum þegar hann tjáði sig um atburðina í gærkvöldi og í morgun. Hvernig ætla menn að leysa hlutina öðruvísi en að reyna að ná einhverri sanngjarnri sátt við stéttirnar í þjóðfélaginu sem sinna þessum mikilvægu störfum? Hvernig ætlum við að manna undirstöðu velferðarþjónustu í landinu öðruvísi en að það takist að hafa starfsfólkið sem það vinnur sæmilega sátt við hlutskipti sitt? Hvernig ætlum við að útskýra fyrir fólki, hvort sem það eru verkamenn, iðnaðarmenn eða kennarar á Íslandi þar sem þjóðartekjur á mann eru fjórðu til sjöttu hæstu í heimi, að samt þurfi kaup að vera 20%–40% lægra en annars staðar á Norðurlöndunum? Ef tímakaupið er mælt er það bara þannig. Þetta veit hv. þm. og þess vegna vinna menn hér að meðaltali u.þ.b. einum mánuði lengri vinnutíma á ári hverju, 48–49 stundir og fer heldur upp á við hjá fjölmörgum starfsstéttum. Það er það sem er að og hefur verið lengi í hlutaskiptunum í landinu að greitt er of lítið fyrir fasta umsamda vinnu. Við erum ekkert nær því núna en fyrir löngu síðan að menn geti lifað sómasamlegu lífi af 40 stunda vinnuviku, hvað þá 36 eða 38 eins og orðin er umsamin víða í löndunum í kringum okkur. Nær væri að við reyndum að komast í þá áttina en að sitja föst í uppsetningu mála af því tagi sem hv. þm. dró upp áðan. Frú forseti. Ég held að vandamál okkar sé ekki skortur á verðmætum í samfélaginu til að skipta með sanngjörnum hætti svo hægt sé að gera betur við hina almennu launamenn. Auðvitað gildir það um þá alla, að sjálfsögðu. Það virðist a.m.k. ekki vera þannig þegar kemur að gróða fjölmargra greina samfélagsins, þegar kemur að fjármagnsgróðanum, þegar kemur að hagnaði fjármálafyrirtækjanna og öðru slíku, að þar sé ekkert til skiptanna. Frú forseti. Ég veit ekki hvort það þjónar tilgangi að hafa þessa messu öllu lengri í tengslum við umræðuna um fjáraukalagafrumvarp. Það var kannski minna úr skoðanaskiptum milli mín og hv. þm. en ætlunin var eða hv. þingmanna um stöðu sveitarfélaganna og þann anga málsins sem er að hluta til undir í fjáraukalagafrumvarpinu og ég hefði gjarnan viljað fá meiri skoðanaskipti um líka. Það má þess vegna bíða betri tíma. Þetta er auðvitað ekki síðasta tækifæri sem við höfum áður en þingið lýkur störfum fyrir jólaleyfi til að ræða efnahagsmál og hagstjórn og hlutaskiptin í samfélaginu. Það er alla vega ljóst að því verður ekki ómótmælt af minni hálfu og okkar hálfu að menn reyni að draga upp mynd af því tagi sem stjórnarliðar og þá sérstaklega hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson reyndi að gera. Ég spái því að ummæli hans, þó svo hann tali ekki í umboði eða annarra nafni en sjálfs sín, munu þykja athyglisverð hvað varðar kjarasamhengið og ýmsum grunnskólakennurum muni þykja þetta kaldar kveðjur. Ég hugsa að sveitarstjórnarmenn muni líka verða hugsi þegar þeir mæta því hugarfari sem fram kom í ræðu hv. þm., sem kemur fram í breytingartillögu meiri hlutans og í því hugarfari að nú skuli sveitarfélögin vesgú skera niður því ekki fái þau krónu frá ríkinu. Nei, þau skuli bara skera niður og reka sig áfram með halla. Svo guma menn af því að ríkissjóður standi vel. Það er kannski ekki svo skrýtið þegar menn fleyta rjómann af tekjunum sem viðskiptahallinn og þenslan í þjóðfélaginu færir ríkissjóði sjálfkrafa. Þá geta menn verið miklir menn og fært verkefni til sveitarfélaganna án þess að láta tekjur fylgja. Það fyrirkomulag er prýðilegt fyrir ríkissjóð og lækka svo skatta, vera miklir karlar og aðrir sitja uppi með hausverkinn af því að ná endum saman, semja við starfsmenn sína eins og sveitarfélögin. Öll ábyrgðin af efnahagslegum stöðugleik í landinu, af hagstjórn og öllu heila gúmmúlaðinu, hvílir ekki á herðum þessa 4.500 manna hóps sem kennir börnunum okkar. Það er ekki þannig. Það er ekki sanngjörn eða makleg uppstilling.

Frú forseti. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hélt mikla dómadagsræðu áðan og hálfskondið að sjá þegar fylgihnöttur hans skaust upp í andsvar til að lofa hann og mæra og herða frekar á þeim hótunum sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson setti fram, því það var með engu móti hægt að skilja ræðu hans öðruvísi en svo að verið væri að hóta sveitarfélögunum, þau skyldu heldur betur fá að kenna til tevatnsins því sá samningur sem þau höfðu gert mundi ekki leiða til þess að það kæmi einn einasti eyrir frá ríkinu til sveitarfélaganna. Undir þetta tók hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson. Hótunin sem í þessu birtist gagnvart íbúum sveitarfélaganna var sú að jafnvel þó sveitarstjórnir þyrftu að ráðast í að skera niður þjónustu sem þau voru beinlínis hvött til af hálfu hv. þm. tveggja skyldi ekki koma eyrir frá ríkinu til sveitarfélaganna. Þó blasir við, frú forseti, að enn er óskipt svo sanngjarnt sé tekjum milli ríkis og sveitarfélaga. Enn er ólokið störfum sérstakrar nefndar sem átti að véla um þau mál og enn hefur ekkert gerst utan að Sjálfstæðisflokkurinn misnotaði flokksmann sinn í forustu Sambands íslenskra sveitarfélaga, borgarfulltrúan Vilhjálm Þ. Vilhjálmsson, til að skrifa undir eitthvert plagg sem ríkisstjórnin gat veifað í aðdraganda samninganna sem leiddu til þessarar heiftúðugu kjaradeilu við kennara og sagt: Ja, það eru samningaviðræður í gangi. Ég segi misnota, vegna þess að ég tel að sá ágæti maður hafi verið misnotaður af hálfu ríkisstjórnarinnar og flokksvaldi hafi verið misbeitt til að búa til stöðu sem fríaði ríkisvaldið ábyrgð þegar eðlilega var verið að sækja á það af hálfu sveitarfélaganna. Í ræðunni sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson flutti áðan voru í reynd þrír meginþættir. Í fyrsta lagi hótunin um að sveitarfélögin skyldu ekki fá krónu til viðbótar frá ríkisvaldinu. Í öðru lagi hótunin um að opinberir starfsmenn skyldu ekki fá neina hækkun í þeim samningum sem fram undan eru vegna þess að það mundi leiða til kollsteypu. Í þriðja lagi fullyrðingin sem var rauður þráður í gegnum ræðu hv. þm., að samningurinn sem sveitarfélögin gerðu við grunnskólakennara yrði valdur að ástandi sem hugsanlega leiddi til kollsteypu. Hv. þm. var í reynd að nota samninginn og grunnskólakennara til að breiða yfir slóðahátt og aumingjaskap eigin ríkisstjórnar í fjármálum sem nú þegar hefur leitt til þess að þensla ríkir sem er langt umfram það sem menn væntu og það sem kalla má heilbrigt fyrir samfélagið. Ég held að þarft sé, frú forseti, að fara aðeins yfir það með hvaða hætti sú staða hefur komið upp. Nú skal það að vísu viðurkennt að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hefur endrum og sinnum komið upp og haldið ræður sem hafa verið snöggtum sanngjarnari og skárri en sú ræða sem hann flutti áðan. Hv. þm. hefur oftar en ekki verið í hlutverki Jóhannesar skírara. Hann hefur verið eins og hrópandinn í eyðimörkinni, hrópað um það sem betur mætti fara hjá ríkisstjórninni, en enginn hefur hlustað á hann. Það hefur enginn lausnari fæðst til að hrinda í framkvæmd þeim boðskap sem hv. þm. hefur talað um. Hver hefur boðskapurinn verið? Aðhald í ríkisfjármálum. Illu heilli hefur aðhald þetta aldrei sést. Það þarf ekki formann Samfylkingarinnar eða Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs til að koma upp og benda á að ríkisstjórninni hafi ekki tekist upp sem skyldi. Það er nóg að fara til þeirra stofnana sem leika á markaði og eru háðar öðrum lögmálum heldur en við sem förum með ríkisfjármálin þurfum að hlíta. Ég vísa til þess að greiningarstofnanir fjármálafyrirtækja á markaði sem hv. þingmaður hefur stundum glaðst yfir hafa lýst því yfir að í besta falli séu ríkisfjármálin hlutlaus varðandi þensluþróun í samfélaginu. Í versta falli telja þær haldið um ríkisfjármálin með þeim hætti að þau kynnu að hvetja til aukinnar þenslu. Það er auðvitað það sem máli skiptir. Ríkisfjármálunum er ekki beitt í þágu þeirra markmiða sem hv. þingmaður lýsti sem hinum jákvæðustu í rekstri samfélags okkar. Hvert er þá hlutverk hv. þingmanns í þessu? Hann er varaformaður fjárlaganefndar og þótt hann komi hingað og tali í eigin nafni sem þingmaður þá vitum við að hann hefur verið hugmyndafræðingurinn á bak við ríkisreksturinn og hefur mörgum sinnum bent á ýmsa þætti sem betur mættu fara í rekstri ríkisins. Ég spyr hins vegar, frú forseti: Er Sjálfstæðisflokkurinn hættur að hlusta á hv. þm. Einar Odd Kristjánsson? Mér fannst sem hann hellti úr fötum bölsýni og örvæntingar og ég velti því fyrir mér hvernig á því stæði. Er það vegna þess að hann hafi komið að luktum dyrum í Sjálfstæðisflokknum? Eru menn hættir að hlusta á varnaðarorð hans þar? Er hann að reyna að finna önnur sektarlömb í ræðum sínum utan þeirrar hjarðar þar sem hann veit að sektarlömbin hlaupa saman, þ.e. hæstv. ráðherrar, hans eigin ráðherrar? Hann er að reyna að búa til sektarlömb úr grunnskólakennurum, úr opinberum starfsmönnum og líka ónafngreindum þingmönnum hér í þessum sölum sem hann segir að taki undir með grunnskólakennurum. Auðvitað fagna ég þeim kjarabótum sem grunnskólakennarar fengu með samningum sínum í gær. Hvers vegna fagna ég þeim? Vegna þess að þeir áttu þær skilið. En það sem skiptir mestu máli er að þetta voru frjálsir samningar. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson getur ekki hlaupið eins og griðungur um foraðið og kvartað undan niðurstöðu frjálsra samninga. Það hefði verið öðruvísi ef hér hefði verið um að ræða niðurstöðu sem hefði verið afleiðing laga. Þá gæti hv. þingmaður með rökum kvartað undan því frá þeim sérkennilega sjónarhóli sem hann hleður upp og stendur síðan á þegar hann heldur þessar tölur sínar. En þetta var niðurstaða frjálsra samninga. Það skiptir máli. Alþingismenn geta ekki komið og bölvað og ragnað eins og naut í flagi yfir því að sveitarfélög og grunnskólakennarar nái niðurstöðu í frjálsum samningum. Ég verð að segja að ef ég ætti hatt og væri með hann í þessum stól, frú forseti, þá mundi ég taka hann ofan fyrir sveitarfélögunum. Ég tel að þau hafi sýnt kjark og framsýni með því að ráðast í þessa samninga þegar fyrir lágu lög um gerðardóm. Með þeim ósóma, gerðardómnum, og þá á ég við 3. gr. laganna sem samþykkt voru hér gegn öllum atkvæðum stjórnarandstöðunnar á laugardaginn, þá lá fyrir að auðvelt væri að færa rök að því að niðurstaða gerðardómsins yrði að öllum líkindum verri en miðlunartillagan. Mér finnst það því sýna lýðræðislegan þroska hjá sveitarfélögunum að fara þessa leið. Er það þá þannig, frú forseti, að líklegt sé að þessir samningar setji allt úr böndum í þjóðfélaginu og leiði til of mikillar þenslu sem leiði til þess að þjóðfélagið fari á hliðina? Það sagði hv. þingmaður hér áðan. Við skulum vona að okkur takist sameiginlega að stýra og aka seglum þjóðarskútunnar þannig að hana beri ekki á sker. En ríkisstjórnin hefur verið vöruð við. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafa ítrekað bent á misfellur í stjórn ríkisfjármála sem því miður gætu leitt til þess að þjóðarskútuna bæri af leið. Þau atriði eru mun alvarlegri en sá samningur sem gerður var í gær. Hv. þingmaður hlýtur að hafa hlustað á þá menn sem hafa varað við þeirri þróun sem er að koma í ljós varðandi verðlag og verðbólgu. Sú þróun réði miklu um niðurstöðu atkvæðagreiðslu miðlunartillögu sáttasemjara. Það er ekki hægt að lá kennurum að hafa ekki viljað taka möglunarlaust við þeim kjarabótum og launahækkunum sem miðlunartillagan fól í sér þegar við blasir að á næstu mánuðum og missirum mun verðbólga þróast þannig að hún hefði meira en étið upp launahækkanirnar sem voru í boði. Verðbólguþróunin er langt umfram það sem menn gerðu ráð fyrir þegar þeir gerðu kjarasamninga á frjálsum vinnumarkaði á síðasta ári. Hún er töluvert fram yfir það sem var að finna í spá fjármálaráðuneytisins sem lá til grundvallar fjárlögum sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hefur verið að véla um í vetur. Verðbólguþol samfélagsins er samkvæmt mati Seðlabankans 2,5%. Verðbólgan núna er í 4% á tólf mánaða grundvelli, að hlaupa í 6% og það liggur fyrir að hagdeild ASÍ hefur spáð því að það verði nauðsynlegt að segja upp kjarasamningum Alþýðusambands Íslands á næsta ári ef svo heldur sem horfir vegna þess að þá muni verðbólguforsendurnar bresta. Greiningardeild Landsbanka Íslands hefur sagt að undir lok næsta árs verði verðbólgan líklegast komin í 6%. Það er alveg ljóst að það eru ekki grunnskólakennarar sem með samningum sínum í gær hafa leitt til að verðbólgan færi úr böndum. Hún er farin úr böndum. En mér þótti gæta ósamkvæmni í reiðilestri hv. þingmanns áðan sé horft til orða hans í sjónvarpsþætti í gær þegar hann var að tala við hv. þm. Ögmund Jónasson. Þá talaði hann um verðbólguskot sem mundi líða hjá. Hann hafði ekki miklar áhyggjur þegar hv. þm. Ögmundur Jónasson útskýrði fyrir honum hvers vegna það hefði ráðið úrslitum hjá mörgum kennurum þegar þeir felldu miðlunartillöguna að verðbólgan væri að verða miklu meiri en ætlað var, fyrst og fremst vegna agaleysis ríkisstjórnarinnar. Þegar ég tala um agaleysi ríkisstjórnarinnar á ég við þá staðreynd, frú forseti, að hér er viðskiptahallinn að fara úr böndum. Hann er á um það bil 100 milljarðar á þessu ári og verður á næsta ári 164 milljarðar kr. Fram til ársins 2010, samkvæmt spám fjármálaráðuneytisins, verður hann 50 milljarðar kr. á ári. Hann verður 500 milljarðar kr. þegar kemur fram á árið 2010 ef ekkert gerist. En auðvitað mun eitthvað gerast. Hvað mun gerast? Það sama og við höfum áður séð. Hann leiðréttir sig sjálfur, þ.e. heggur stoðir undan genginu og gengið fellur. Það mun gerast og verðbólgan mun aukast meira. Hv. þingmaður segir segir hins vegar ekki ærlega frá því sem valdið hefur þessum mikla viðskiptahalla. Eru það kennararnir með samningi sínum í gær? Nei. Eru það fjárfestingar vegna stóriðjuframkvæmda fyrir austan? Er það svo, frú forseti? Getum við réttlætt þennan mikla viðskiptahalla með því að þar sé um tímabundinn uppsafnaðan halla að ræða sem muni leiða til þess að mikill arður mun skapast í íslensku samfélagi? Að hluta til. En þegar viðskiptahallinn er greindur kemur því miður í ljós að helmingurinn af honum stafar af aukinni einkaneyslu sem enginn gerði ráð fyrir. Af hverju stafar aukin einkaneysla? Hún stafar af tvennu, frú forseti, og báða þá þætti má rekja til ríkisstjórnarinnar. Í fyrsta lagi hefur orðið breyting á húsnæðislánamarkaði. Segja má að sú breyting sé til góða fyrir þá sem hennar njóta. En það er ekki hægt að horfa fram hjá þeirri staðreynd að hún hefur leitt til þess að hér hefur orðið þensla og aukin verðbólga. Hún hefur öðrum þræði einnig leitt til aukinnar einkaneyslu. Hitt atriðið eru þær ábyrgðarlausu og gáleysislegu yfirlýsingar sem hæstv. fjármálaráðherra, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og ríkisstjórnin eru sek um og varða skattalækkanir. Í þensluástandinu ræða menn um það eins og sjálfsagðan hlut að innan tíðar verði ráðist í skattalækkanir upp á 23 milljarða kr. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson gat þess að nú þegar væri búið að ákveða skattalækkanir um 4 milljarða kr. Hverjar eru afleiðingarnar af svona yfirlýsingum? Afleiðingarnar eru auðvitað þær að miklar væntingar skapast. Það er verið að skapa væntingar hjá fólki um að innan tíðar fái það happdrættisvinninga í formi skattalækkana og fái bókstaflega seðlabúntin í hendur. Reynslan sýnir að við þær aðstæður eykst einkaneysla. Yfirlýsingar hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnarinnar allrar um þetta efni hafa leitt til aukinna væntinga og hvatt til eyðslu. Þar af leiðandi hefur einkaneyslan aukist og viðskiptahallinn með. Það er viðskiptahallinn sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson var áðan að segja að væri svo hættulegur. En hann á sök á honum með hæstv. ríkisstjórn. Það er ekki hægt að koma hingað og segja að því ráði samningar kennara frá því í gær. Þegar við förum yfir sviðið sjáum við að meinsemdin hafði grafið um sig áður en menn gengu til þessara samninga. Samningarnir sem gerðir voru í gær eru að hluta til afleiðing en alls ekki orsök ástands sem þegar er farið að sýna sig. Viðskiptahallann má rekja til aðgerða og ekki síður yfirlýsinga hæstv. ríkisstjórnar. Þar ber hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson einnig sök. Enginn hefur í ríkari mæli en hann talað um nauðsyn þess, nytsemd og möguleika á að lækka skatta í árferði eins og núna er. Drottinn minn dýri, frú forseti, auðvitað vildum við öll lækka skatta ef hægt væri en menn verða að velja tímann og þetta er ekki rétti tíminn til að gefa ábyrgðarlausar yfirlýsingar um að á næstu árum verði skattar lækkaðir um 23–24 milljarða kr. Engin alvörustofnun í öllum heiminum telur slíkt ráðlegt. Þvert á móti hafa allar stofnanir, sem hingað hafa komið eða eru staddar á Íslandi og hafa farið yfir ástandið, komist að þeirri niðurstöðu að þetta sé hættulegt. Varla verður Hagfræðistofnun Háskólans sökuð um að vera hlutdræg og mótdræg ríkisstjórninni. Hún hefur varað ríkisstjórnina við því að ráðast í skattalækkanir í þessari stöðu. Alþýðusamband Íslands, sem ég veit að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson metur og virðir, hefur komist að sömu niðurstöðu. Seðlabanki Íslands, sem ég veit að hv. þingmaður hefur ekki sömu mætur á og ASÍ en hefur eigi að síður líka komist að þessari niðurstöðu. Samt sem áður lemur þessi ríkisstjórn hausnum við steininn og í þessu árferði er hún enn að tala um það, hvenær sem hún fær tækifæri til, að lækka skatta um tugi milljarða. Þetta skapar væntingar sem leiða til eyðslu og aukins viðskiptahalla sem grefur undan genginu. Það leiðir til þess að verðbólgan mun enn frekar aukast. Þannig er samhengi hlutanna, frú forseti, og þetta hlýtur hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson að vita. Hann á þess vegna ekki að koma hingað og lemja og skekja þennan saklausa ræðustól, eins og hann gerði fyrr í dag, og kenna grunnskólakennurum um. Það er ekki stórmannlega gert.

Virðulegi forseti. Sú eðlilega krafa er gerð að olíufélögin og stjórnendur þeirra skili til baka til neytenda gróðanum af ránsfengnum vegna brota þeirra á samkeppnislögum. Talið er að ávinningur olíufélaganna hafi verið um 6,5 milljarðar kr. Einnig hefur verið kallað eftir því að stjórnvöld sjái til þess að eftirlitsstofnanir verði í stakk búnar til að fylgjast með því að olíufélögin velti ekki kostnaði af sektargreiðslum vegna samráðsins yfir á neytendur í hærra verði á vöru og þjónustu. Útgjöld heimilanna eru þegar orðin ærin vegna þessa þjófnaðar þótt það bætist ekki við. Nú er gerð sama krafa til ríkisins, að það skili til neytenda hagnaði sínum af ránfeng olíufélaganna. Sú krafa hefur m.a. komið fram hjá Félagi íslenskra bifreiðaeigenda. Ríkið hefur tekjur af eldsneyti í formi bensíngjalds og virðisaukaskatts á eldsneyti. Auknar tekjur ríkisins af samráði olíufélaganna koma aðallega fram í auknum virðisaukaskatti af bensíni. Það skýrist einkum af því að bensíngjald leggst ofan á innkaupsverð eldsneytis og fyrirtækin fá endurgreiddan útskatt af dísilolíu og gasi þannig að svindlið þar eykur ekki nettótekjur ríkisins. Ránsfengurinn á þeim sviðum skilar sér þó í auknum framlegðaráhrifum á hagnaði olíufélaganna. Fram hefur komið í skýrslu Samkeppnisstofnunar að samráð olíufélaganna hafi hækkað framlegð fyrirtækjanna, sem glöggt hafi komið fram á árunum 1996–2001. Í skýrslunni kemur fram að á þeim árum hafi verið seldir 1.129 millj. lítra af bílabensíni. Sérfræðingar sem skoðað hafa þetta mál með mér áætla að með tilliti til 6,5 milljarðs kr. aukinnar framlegðar vegna samráðsins sé um að ræða rúmar 2 kr. á hvern lítra á þessa 1.129 millj. lítra sem olíufélögin svindluðu á fólki. Það gerir í framlegðaraukningu um 2,3–2,5 milljarða kr. Virðisaukaskattur af því er hátt í 600 millj. kr. Þannig hefur ríkið haft nálægt 600 millj. kr. í virðisaukaskatt af því ránsfé sem olíufélögin náðu af fólkinu gegnum ólöglegt samráð á bensínverði. Ég þykist viss um, af því að hæstv. fjármálaráðherra er sanngjarn maður, að hann vilji skoða hvernig best sé að skila þessum fjármunum aftur til skattgreiðenda þegar fyrir liggur að ríkissjóður hefur hagnast um hundruð milljóna á þessum þjófnaði. Það væri hægt að gera með því að ríkið lækkaði hlut sinn í skattlagningu á bensíngjaldi um 2–3 kr. sem skilaði þar með neytendum aftur um 600 millj. kr. Það gæti um leið haft jákvæð áhrif til lækkunar á vísitölu og verðbólgu og þar með kjarasamninga aðila á vinnumarkaði en ASÍ hefur haldið því fram að aukin verðbólga stefni kjarasamningum í hættu. Miðað við að vörugjald af bensíni, sem nú er rúmlega 11 kr. á hvern lítra, lækkaði um 2,50 kr. þá skilaði ríkissjóður til baka nálægt 600 millj. kr. Bensínverðið mundi þá lækka um 3% og vísitöluáhrifin yrðu um 0,1%, sem væri um leið jákvætt innlegg til lækkunar á verðbólgu. Reyndar ætti að ganga lengra og ríkisvaldið ætti að beita sér fyrir því að allar sektargreiðslur vegna þessara lögbrota skiluðu sér í lækkun á eldsneytisverði. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort hann sé reiðubúinn að láta Ríkisendurskoðun eða aðra þar til bæra aðila skoða ávinning ríkisins af þessu svindli og í framhaldi af því verði fjármagninu skilað aftur til fólksins. Hæstv. fjármálaráðherra þekkir þá meginreglu skattalaga að ef sýnt er að teknir hafi verið of miklir skattar af fólki miðað við tekjur þá greiði ríkið því oftekna skatta til baka. Sama gildir ef fólkið fær ofgreiddar bætur, barnabætur eða vaxtabætur svo dæmi sé tekið. Þá gerir ríkið þá kröfu til fólksins að ofteknum bótum sé skilað aftur. Sama á auðvitað að gilda nú þegar fyrir liggur, og varla hægt að mótmæla því, að ríkið hefur haft óeðlilegar skatttekjur af lögbroti. Þeim á undanbragðalaust að skila til baka til fólksins. Það er ólíðandi, herra forseti, að ríkið hagnist á lögbroti olíufélaganna. Það væri til að kóróna þetta hneykslismál, þetta stærsta samsæri Íslandssögunnar gegn neytendum, ef fólk þarf líka að greiða skatt til ríkisins af þjófnaðinum.

Herra forseti. Allir, þingmenn jafnt sem almenningur, fordæma ólöglegt samráð þar sem það hefur viðgengist. Slíkt athæfi er efnahagslega skaðlegt og óverjandi á allan hátt. Forsvarsmenn olíufélaganna hafa beðist afsökunar að því marki sem þeir telja sig ábyrga. Félögin gera hins vegar ágreining við samkeppnisyfirvöld um fjöldamargt í þessu máli, þar með talið útreikninga á áætluðum ávinningi félaganna. Við þá útreikninga hefur Hagfræðistofnun Háskólans einnig gert athugasemdir. Endanleg niðurstaða bíður úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála og eftir atvikum dómstóla. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sakar ríkið um að hafa verið eins konar óvirkur þátttakandi í ólöglegu samráði og að hafa með því haft rúmlega hálfan milljarð kr. af almenningi með ofteknum virðisaukaskatti. Samt er augljóst að ekkert verður fullyrt um að ríkið hafi haft óeðlilegar skatttekjur af ágóða af verðsamráði meðan málið hefur ekki verið endanlega upplýst. Á hinn bóginn er hagur ríkissjóðs er nátengdur hag fólksins í landinu. Ef hagur heimilanna versnar verður hagur ríkissjóðs einnig verri og ef hagur fólksins batnar þá batnar einnig hagur ríkissjóðs. Almennt er það þannig að ef tiltekin neysluvara hækkar í veðri þá rýrnar kaupmáttur fólks og þar með svigrúm þess til að kaupa aðrar vörur. Tekjur ríkissjóðs af virðisaukaskatti breytast þar af leiðandi ekki við slíka hækkun. Af þessum sökum er það rangt sem sumir halda fram, að ríkissjóður hafi hagnast gríðarlega á hækkun olíuverðs á alþjóðlegum mörkuðum undanfarna mánuði. Þvert á móti hefur allt þjóðarbúið tapað á þeim hækkunum. Skatttekjur ríkissjóðs aukast hins vegar með hagvexti, sem eykur bæði tekjur almennings og fyrirtækja. Þess vegna ber að efla hagvöxtinn. Einokun og ólögmætt samráð hafa hins vegar þau áhrif að draga úr hagvexti og tekjum. Þannig starfsemi kemur því bæði niður á almenningi og ríkissjóði og fráleitt að gefa í skyn að ríkissjóður hagnist á slíku. Hagfræðibækur geyma mörg dæmi um falskenningar af þessu tagi, sem ganga út á að þjóðfélagið geti hagnast á því að sem mestu tjóni sé valdið. Við þetta er því að bæta að hugmynd þingmannsins um endurgreiðslu svokallaðs ránsfengs í þessu máli er með öllu óraunhæf. Hafi ríkissjóður haft tekjur af meintu samráði hefur þeim fjármunum þegar verið varið í þágu almannahagsmuna með ákvörðunum á Alþingi. Samkvæmt hugmynd hv. þingmanns ætti almenningur því að endurgreiða almenningi þau útgjöld. Þetta gengur ekki upp. Ég geri ekki ráð fyrir því að þingmaðurinn krefjist þess að útgjöldin og sú opinbera þjónusta sem þeim hefur verið varið til verði einnig afturkölluð. Þá væri þingmaðurinn í það minnsta ekki líkur sjálfum sér. Vart er þingmaðurinn að leggja til að lagður verði á annar skattur til að fjármagna slíka endurgreiðslu. Nei, virðulegur forseti, ríkissjóður hefur ekki haft neinn hag af háu olíuverði. Þvert á móti hefur það aukið rekstrarkostnað ýmissa ríkisstofnana og hækkað almennt verðlag. Málflutningur þingmannsins stenst ekki. Skýrsla Samkeppnisstofnunar um meint samráð olíufélaganna er grafalvarlegt mál eins og áður hefur verið rætt á Alþingi. En kenningar þingmannsins sem hér hafa verið reifaðar gera lítið úr alvöru málsins. Sem betur fer hefur samkeppni aukist á flestum sviðum í fyrirtækjarekstri á undanförnum árum. Það hefur skilað bæði almenningi og ríkissjóði miklum ávinningi. Ríkissjóður hefur ekki hag af því að menn brjóti leikreglurnar í atvinnulífinu. Skilningur allra þátttakenda á markaði, bæði fyrirtækja og launþega, á hinu nýja lagaumhverfi er mjög að aukast en vissulega geta allir gert betur og ríkisstjórnin stefnir ótrauð að því að auka samkeppni á sem flestum sviðum atvinnulífsins er lúti virku eftirliti.

Herra forseti. Það er enginn vafi á því að samráðshneyksli olíufélaganna er eitt stærsta mál sinnar tegundar hér á landi, a.m.k. sem upplýst hefur verið að nokkru leyti. Það eru tiltölulega traustar forsendur sem benda til margra milljarða ávinnings olíufélaganna á löngu árabili af þessu samráði. Það er rétt að sínu leyti og svo langt sem það nær að ríkið kann að hafa haft auknar tekjur af þessum þætti málsins en það kann að hafa tapað öðrum á móti. Sá er auðvitað munur á að þeir fjármunir hafa þá gengið til landsmanna aftur í gegnum hinn sameiginlega sjóð þótt það sé fullkomlega eðlilegt að það sé rætt, í tengslum við þá sjálfsögðu kröfu að olíufélögin bæti neytendum það sem þau hafa ranglega af þeim tekið, hvort uppgjör fari einnig fram á þætti ríkisins í þessu máli. Hitt er aftur ljóst að skaðinn af samráðinu verður í raun aldrei bættur nema að hluta með fé, þótt það sé sjálfsagt út af fyrir sig. Trúnaðarbresturinn verður aldrei bættur. Skaðinn í atvinnulífinu verður aldrei bættur til fulls. Hversu mikið betur stæðu ýmsar greinar atvinnulífs, t.d. stærsti einstaki viðskiptavinur olíufélaganna, sjávarútvegurinn, ef þær hefðu haft þá fjármuni handa á milli sem olíufélögin hafa ranglega af þeim tekið á undanförnum árum? Muna menn ekki þá tíma að olíufélögin voru áskrifendur að myndarlegum hagnaði á hverju einasta ári, jafnvel á mestu erfiðleikatímum sjávarútvegsins? Þar sá aldrei högg á vatni. Hvernig ætla menn að bæta þetta? Verst er þó, og þar er ég algjörlega ósammála hæstv. fjármálaráðherra, að fákeppnin er vaxandi á fjölmörgum öðrum sviðum viðskiptalífsins 

Herra forseti. Hér er til umræðu fyrirspurn um hvort ríkissjóður bæti borgurum það fé sem í ríkissjóð hefur runnið vegna ólögmæts samráðs olíufélaganna. Niðurstaða samkeppnisráðs um samráð olíufélaganna er grafalvarlegt mál og afar skiljanlegt að fólki um allt land finnist það hafa verið platað og að þeim sem bera ábyrgð á þeim verknaði beri skylda til að bæta hverjum og einum þá fjármuni sem hafa verið hafðir af fólki með því vinnulagi. Því miður er þetta þó ekki svo einfalt í mínum huga. Þær tekjur sem ríkissjóður hefur haft vegna þessa samráðs, ef einhverjar eru, umframtekjur má kannski kalla það, hafa á einn eða annan hátt runnið til venjubundinna útgjalda ríkisins. Ef ríkissjóður á að eyrnamerkja greiðslur sérstaklega sem einhvers konar skaðabætur vegna þessa leiðindamáls verður að sækja þá peninga eitthvert. Þá er ekki um annað ræða en að skera eitthvað af útgjöldum ríkisins niður og þar með draga úr þjónustu á einhverju sviði eða hækka skatta. Það er sama hvor leiðin væri farin. Það mætti með sanni segja að verið sé að innheimta þessa peninga aftur. Það er því að mínu viti bæði torsótt, illfær og a.m.k. óréttlát leið. Frágangur og úrvinnsla þessa máls er í ákveðnum farvegi. Ein óbein afleiðing er t.d. sú að til stendur að styrkja Samkeppnisstofnun enn frekar. Það er eitt af hlutverkum okkar í þessum sal. Önnur meðhöndlun þessa máls fer í þann farveg sem lög gera ráð fyrir. Við megum gæta þess að fara ekki offari í refsingum og grípa til ráða sem gera allar afleiðingar þessa máls enn meiri og verri en ástæða er til.

Virðulegi forseti. Hér eru til umræðu tekjur ríkissjóðs af ólöglegu verðsamráði olíufélaganna. Ég vil í upphafi máls míns lýsa því yfir að mér finnst við eiginlega færa umræðuna inn á ranga braut með því að beina henni í þessa átt. Það er talað um að ríkið hafi hagnast um 600 millj. kr. Þeir peningar hljóta að hafa runnið í ríkissjóð og verið ráðstafað eftir fjárlögum sem voru ákveðin á hinu háa Alþingi í góðri trú og með það að leiðarljósi að þessir peningar nýttust með bestum hætti til velferðar fyrir land og þjóð. Ég geri ráð fyrir því að þessum peningum hafi verið varið í þágu þjóðarinnar. Hins vegar teljum við í þingflokki Frjálslynda flokksins að þeir sem séu raunverulega ábyrgir í þessu máli, þ.e. forstjórar, stjórnarformenn og hugsanlega stjórnarmenn, eigi að sjálfsögðu að sæta ábyrgð. Hér dugir ekki bara að segja: Ég biðst afsökunar. Þessa menn verður að draga til ábyrgðar því að afbrotin eru að sjálfsögðu mjög alvarleg. Kveðinn hefur verið upp sá úrskurður að olíufélögin greiði stjórnsýslusektir upp á rúma tvo milljarða. Við vitum ekki hvort sú upphæð verður hin endanlega upphæð sem þessi félög greiða fyrir glæpsamlegt athæfi sitt en það er okkar skoðun að þeir peningar eigi eingöngu að renna til úrbóta í samgöngumálum, að þær sektir sem verða innheimtar af illa fengnu fé renni til framkvæmda sem gagnist öllum landsmönnum. Þar er sannarlega af nógu að taka. Það er ekki rétt að lækka bensíngjaldið, að okkar mati. Okkar bíða það mörg brýn úrlausnarefni í samgöngumálum og margt hefur verið gert gott á undanförnum árum en mörg þörf verkefni bíða. Í þau eiga tekjur ríkisins af eldsneyti að fara og einnig þær stjórnsýslusektir sem hér um ræðir, alveg hiklaust.

Herra forseti. Þetta stærsta samráðsmál Íslandssögunnar hefur margar hliðar. Ein þeirra er til umræðu hér. Það er ljóst að bæði olíufélögin og ríkissjóður hafa hagnast af samráðinu. Það er áætlað að hagnaður olíufélaganna hafi verið um 6,5 milljarðar kr. Það er hægt að áætla að hagnaður vegna oftekinna skatta ríkissjóðs hafi a.m.k. verið 600 millj. kr. Hins vegar er ljóst, eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði, að útgjöld ríkissjóðs hafa líka aukist að einhverju leyti. Hæstv. ráðherra hefði væntanlega getað áætlað þær tölur. Herra forseti. Ríkisvaldið verður að koma að málinu. Það væri ekki óeðlilegt að ríkisvaldið hefði forgöngu að því að fara í viðræður við olíufélögin um hvernig skila megi til þjóðarinnar þeim mikla hagnaði sem samráðið hefur fært þeim. Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að forsvarsmenn olíufélaganna hefðu komið og beðist afsökunar á gjörðum sínum. Í nýjasta tölublaði FÍB-blaðsins er ein grein undir yfirskriftinni „Er nóg að segja afsakið?“ Í þeirri grein segir m.a., með leyfi forseta: „Það er klárt að forstjórar olíufélaganna eru uppvísir að langvarandi og skipulögðu samráði af margvíslegum toga og um hvað eina. Þeir höfðu samráð um verð. Þeir höfðu samráð um skiptingu markaðar. Þeir höfðu samráð um að útiloka erlendan keppinaut frá íslenskum olíu- og eldsneytismarkaði og samráð höfðu þeir meira að segja um léttvæg atriði eins og það hvað gefa ætti starfsmönnum félaganna í jólagjöf. Það liggur orðið ljóst fyrir að þeir stunduðu einbeittir alvarleg lögbrot og það er varla til of mikils mælst að lögbrjótar taki afleiðingum gerða sinna. Ætla mætti því að yfirvöld, fulltrúar almennings sem brotið var á, séu tilbúnir að láta þessa lögbrjóta taka afleiðingum gerða sinna og að þeir sjálfir séu tilbúnir til þess. Svo virðist þó ekki endilega vera. Það er slegið úr og í, fjasað um að ekki megi nú hengja bakara fyrir smið, menn séu saklausir uns sekt sannast o.s.frv.“

Hæstv. forseti. Við getum öll verið sammála um að í frjálsu markaðskerfi eins og er hér á Íslandi eigi alls ekki að eiga sér samráð á markaði, hvort sem er á milli olíufélaga eða annarra fyrirtækja á markaði. Slíkt grefur undan frjálsu markaðshagkerfi. Málflutningur háttvirts málshefjanda er hins vegar nokkuð farsakenndur þegar horft er til hlutverks ríkisins. Virðisaukaskatturinn leggst í öllum tilfellum á það vöruverð sem verður til á markaði, hvernig sem það verð er ákveðið. Ríkið getur ekki talist þjófsnautur eða hafa stolið fjármunum í neinu tilfelli, þegar um almenna skattlagningu er að ræða. Ríkið er almenningur, sami almenningur og borgaði bensín, olíur og virðisaukaskatt ofan á þær vörur. Ríkissjóður fékk tekjur af virðisaukaskattinum en ríkissjóður deildi þeim tekjum aftur út til almennings. Við getum ekki fullyrt að það hafi verið nákvæmlega sama fólkið sem naut góðs af þeirri útdeilingu og þeir sem greiddu skattana enda er það sjaldnast hægt þegar um tekjur og útgjöld ríkisins er að ræða. Við sem höfum þá pólitísku skoðun að umsvif ríkisins eigi að vera sem minnst í daglegu lífi fólks og í hagkerfinu yfirleitt getum verið sammála því að sá vöxtur ríkisumsvifa sem af þessu leiddi hafi verið óheppilegur. En vegna almenns eðlis þessarar skattlagningar er ljóst að aldrei verður hægt að greiða sömu einstaklingum til baka og greiddu virðisaukaskattinn í upphafi. 
             Tilvísanir hv. þingmanns í eðlilegar leiðréttingar á einstaklingsbundnum skattgreiðslum eru gjörsamlega út í hött. Þegar litið er til pólitískra áherslumála hv. þingmanns í gegnum tíðina, sem yfirleitt hafa kallað á útgjaldaaukningu ríkissjóðs, verður málflutningurin enn sérkennilegri. Lækkun bensíngjalds í þessu samhengi er jafnframt fráleit. Hæstv. forseti. Hag almennings er best borgið með því að nú skuli samráði olíufélaganna lokið og meðferð málsins gangi sinn veg í réttarkerfinu. Hin góðu áhrif frjáls markaðshagkerfis fá nú að njóta sín almenningi til hagsbóta.

Herra forseti. Hið ólöglega samráð olíufélaganna sem hefur verið til umræðu um hríð hefur ýmsa anga. Einn þeirra anga hefur hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir tekið upp. Ég tel hins vegar mikilvægt að menn drepi ekki alvarleika umræðunnar á dreif eða víki of mikið frá meginatriðum hennar. Ég leyfi mér hér að vitna í frétt á forsíðu Morgunblaðsins 6. nóvember síðastliðinn þar sem vitnað er í ummæli Þórólfs Árnasonar borgarstjóra, sem þrátt fyrir góð störf sín í borgarstjórn ákvað að segja af sér vegna þátttöku sinnar og tengsla við olíusamráðið. Hann er þar spurður hvers vegna hann gekk ekki út þegar honum var ljóst að hann væri þátttakandi í ólöglegu athæfi. Orðrétt svarar borgarstjóri: „Sú spurning horfir öðruvísi við þegar horft er til baka heldur en þegar maður er á bólakafi í vinnunni sjálfri. Að hluta til verður að skoða það í þessu pólitíska andrúmslofti. Ég hefði verið að segja öllu valdakerfi landsins stríð á hendur ef ég ætlaði að brjótast út úr olíuviðskiptunum.“ Þarna liggur alvara þessa máls. Munum við, íslenskt samfélag og íslenskt réttarkerfi, hafa bolmagn til að gera eins og borgarstjóri nefnir í þessu viðtali, til þess að segja öllu því valdakerfi landsins stríð á hendur; valdakerfi helmingaskiptareglu Framsóknar og Sjálfstæðisflokks sem við höfum búið við undanfarin ár? Þar er alvarleiki málsins. Munum við hafa burði til að segja þessu valdakerfi landsins stríð á hendur?

Ég vil minna hv. þm. á að samkvæmt 58. gr. þingskapa má eigi lesa upp prentað mál nema með leyfi forseta.

Herra forseti. Það sem ég ætla að gera að umtalsefni eru viðbrögð stjórnarflokkanna við svindlinu á almenningi. Viðbrögð stjórnarflokkanna við því að allir þeir sem dældu eldsneyti á bíla sína voru hafðir að fíflum, svo maður noti orð sjálfra svindlaranna, hafa einkennst af tómlæti. Ef maður skoðar ummæli stjórnarþingmanna, sérstaklega sjálfstæðismanna í umræðunni þegar við ræddum þessi mál fyrr í vikunni, kom fram hjá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni að þetta væru einhverjar eftirhreytur frá því viðskiptaumhverfið hefði verið að breytast. Sama mátti heyra hjá öðrum þingmanni sem sló úr og í varðandi þetta samráð. Það var eins og þetta væri ekkert stórmál. Það má segja að þeir sem svo tala fylgi línu hæstv. utanríkisráðherra, foringja síns, hvað þetta varðar. Hann hefur dregið úr því að sekta ætti þessa olíufursta, það muni einungis renna út í verðlagið. En svo kveður við breyttan tón í umræðunni í dag. Nú heyrir maður á hæstv. fjármálaráðherra að um óverjandi gjörning sé að ræða. En síðan tekur ekki betra við, hann dregur úr og nefnir til sögunnar ágæta skýrslu sem hann segir að komi frá Hagfræðistofnun Háskólans. Nú er háskólinn búinn að sverja þessa skýrslu af sér. Þá skýrslu unnu einungis tveir menn í þágu olíufélaganna. Því fer fjarri að Framsóknarflokkurinn sé saklaus í þessu máli. Hann hefur einnig sýnt því tómlæti. Hann hefur sérstaklega sýnt tómlæti sjálfri Samkeppnisstofnun. Samkeppnisstofnun hefur verið í fjársvelti við að rannsaka mál sem varða almenning. Það er náttúrlega alvarlegt og Framsóknarflokkurinn ber þunga ábyrgð á því að slík mál hafi ekki verið kláruð, bæði 

Herra forseti. Viðbrögð ráðherra og fulltrúa stjórnarflokkanna, Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins, valda mér miklum vonbrigðum. En þau koma mér ekki á óvart. Þau eru í anda þess sem því miður hefur verið á umliðnum áratug. Rifjum það upp að það hefur verið í pólitísku skjóli stjórnarflokkanna sem þetta samráð, mér liggur við að segja þetta glæpsamlega samráð, hefur átt sér stað. Það er hárrétt sem fram hefur komið að á þeim sama áratug hafa sömu stjórnarflokkar haldið Samkeppnisstofnun í herkví. Sú stofnun hefur aldeilis ekki verið efst á vinsældalista stjórnarflokkanna í þessum sal eða utan hans. Höldum því til haga. Það er fullt tilefni til þeirrar umræðu sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur hér haft frumkvæði að. Þau viðbrögð stjórnarliða að drepa málinu á dreif og gera það flóknara en það er er þeim ekki til lyftingar. Hér hafa verið ofteknir skattar, um það verður ekki deilt. Það er auðvitað ekkert svar til bensínkaupenda og bíleigenda síðasta áratugar að það sé búið að eyða þessum peningum. Hvernig yrði mönnum við ef skattyfirvöld svöruðu eðlilegum athugasemdum þeirra um oftekna skatta með því að segja: Nei, fyrirgefið, það er bara búið að eyða þessum peningum í ríkissjóði. Það er ekki hægt að svara með þeim hætti. Vissulega er málið víðtækt og sumpart flókið, ef menn vilja gera það þannig, en ég vil vekja athygli á enn einum þætti þess sem menn hafa haft á sérkennilegar skoðanir. Það eru þau væntanlegu viðurlög sem olíufélögunum verður gert að greiða, hvort sem það verða 2 milljarðar kr. eða 3 milljarðar kr. Sumir hafa haldið því fram að það mundi renna beint út í verðlagið og sé ekki til neins að refsa eða sekta þessi félög. Ég vildi gjarnan að hæstv. ráðherra svaraði því líka hvort það væri jafnflókið mál að tryggja að þeir fjármunir, sem munu sannarlega renna í ríkissjóð, komi í vasa þeirra neytenda sem verst hafa orðið úti, þeirra sem notað hafa vegina og bílana í landinu. Þannig ber allt 

Herra forseti. Það er dálítið sérstakt að hlusta hér á stjórnarandstæðinga koma með þá fullyrðingu að í skjóli laga og verndar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafi olíufélögin starfað óeðlilega. Þau hafa starfað undir lögum um áratuga skeið þar sem ríkisstjórnir jafnt til vinstri sem hægri hafa átt hlut að máli. Nú hefur lögum verið breytt fyrir tilstuðlan Sjálfstæðisflokksins með tilliti til Samkeppnisstofnunar. Þá koma menn og segja að ríkisstjórnin haldi enn verndarhendi yfir olíufélögunum. Auðvitað fordæmum við þetta samráð. Skaðinn af samráðinu verður þó aldrei bættur eins og hér hefur komið fram og ég tek undir það. En við skulum ekki fara í pólitískt kapphlaup í máli þessu. Þingmaðurinn Jóhanna Sigurðardóttir, sem hér er málshefjandi, er vönd að virðingu sinni. Því kemur mér á óvart sú ferð sem Samfylkingin leggur nú upp í löngu áður en mál þetta er til lykta leitt. Menn eru þegar farnir að tala um endurgreiðslur til ríkissjóðs og nefna í því samandi milljónir og jafnvel milljarða. Ég hlýt að segja að það er of snemmt að varpa fram endanlegum tölum um ágóða fyrirtækjanna af meintu verðsamráði. Það sama á við um hugsanlegar skatttekjur ríkissjóðs af slíkum ágóða. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að það kemur mér mjög á óvart hve mikið mönnum liggur á. Síðan koma háttvirtir þingmenn og segja að það sé hjóm eitt sem heyrist frá Sjálfstæðisflokknum. Það var athyglisvert að hlusta á umræðuna um stöðu borgarstjóra þegar háttvirtir þingmenn Samfylkingarinnar komu hver á fætur öðrum og vildu höggva hann í herðar niður en það voru sjálfstæðismenn sem sögðu: Við skulum bara láta málið anda og ráðast ekki á einstakar persónur í þessu máli í þeirri stöðu sem það er. Er það hjóm í sjálfstæðismönnum að vaða ekki fram eins og hér hefur verið gert?

Herra forseti. Ég spyr nú hvers lags málflutningur það er af hálfu hæstv. fjármálaráðherra að segja að það sé bara allt í lagi að ríkið hafi tekjur af þessum lögbrotum. Hvaða skilaboð eru þetta út í samfélagið, til þeirra sem hagnast á lögbrotum? Er það bara allt í lagi ef þeir verja þeim fjármunum til skynsamlegra mála? Eru þetta skilaboð til olíufélaganna, um að það sé allt í lagi að stunda lögbrot ef hagnaðinum er varið til góðra mála, til landgræðslu og fleira? Þetta er afar sérkennilegur málflutningur og hundalógík að halda því fram, eins og hæstv. ráðherra gerði, að almenningur hafi hreinlega hagnast á þessu öllu saman. Þegar búið er að hafa af almenningi 6,5 milljarða kr. og þar af hafi ríkissjóður hagnast af bensíninu um 600 millj. kr. Hæstv. ráðherra leggst í vörn til að réttlæta það að ríkið geti haldið þessum ránsfeng eftir og skili honum ekki til almennings í lækkuðu bensíngjaldi. Ég spyr hæstv. ráðherra: Ætlar hann líka að leggjast í vörn gegn því að sektargreiðslunum verði skilað í lækkuðu eldsneytisverði til landsmanna eins og við þingmenn höfum farið fram á? Ég spyr hæstv. ráðherra um það. Hæstv. ráðherra reyndi ekkert að hrekja þá útreikninga sem ég hef lagt fram til grundvallar þessari kröfu, sem er sannarlega réttmæt. Ég spyr hæstv. ráðherra: Ætlar hann virkilega ekki að láta athuga, t.d. hjá Ríkisendurskoðun, hvað ríkið hefur hagnast á svindli olíufélaganna? Hann vill ekki einu sinni íhuga það, ekki einu sinni skoða hvernig skila eigi því aftur til almennings. Ég spyr ráðherrann: Á ekki að gilda hið sama hér og t.d. gildir um ofgreiddar bætur? Hæstv. ráðherra gerir kröfu til þess að almenningur skili ofteknum bótum aftur í ríkissjóð. Nú gerir almenningur kröfu til þess að ráðherrann skili aftur þeim fjármunum hafa fengist inn í ríkissjóð af lögbrotum og aukið skatttekjur hans með óeðlilegum hætti.

Herra forseti. Það er enginn í vörn í þessu máli nema þá ef til vill háttvirtur málshefjandi, sem er á algjörum villigötum í málflutningi sínum, enda hafa undirtektirnar í umræðunni leitt það í ljós. Það tekur ekki nokkur maður í þessum sal undir málflutning hennar vegna þess að hann er ekki á rökum reistur. Það er heila málið eins og ég reyndi nú að útskýra í ræðu minni. Það er ekki hægt að halda því fram að ríkið hafi ávinning af því sem þjóðin öll tapar á, þ.e. ólögmætu samráði. Ef hv. þm. vildi reikna dæmi sitt til enda - sem er reyndar fljótt á litið meingallað, eins og það blasir við mér - af hverju tekur hún ekki inn í það aukakostnað ríkissjóðs vegna lögreglubílanna, vegna skipakosts ríkisins eða annarra bílaflota sem ríkið rekur, inn í dæmi sitt? Ef það er þannig að almennt bensínverð hafi hækkað vegna samráðs olíufélaganna, skyldi þá ekki ríkið hafa þurft að greiða hærra verð en ella? Af hverju reiknar ekki þingmaðurinn þetta líka? Málið er ekki svona í pottinn búið. Það er ekki svona einfalt. Það er ekki hægt að skila til baka sköttum eða gjöldum sem tekin hafa verið með kerfisbundnum hætti af olíuvörum til einstakra neytenda. Hvað með þá sem ekki eru lengur á meðal vor en keyptu sér bensín á árunum 1993–2001? Á að skila til þeirra eða dánarbúa þeirra ofgreiddu bensíngjaldi?

Þetta er nú útúrsnúningur hjá ráðherra.

Ég er bara að varpa ljósi á það, hv. þingmaður, á hve miklum villigötum þessi málflutningur er.

Einu sinni í ríkissjóð, alltaf í ríkissjóði.

Hún er á miklum villigötum. Þingmaðurinn er í mikilli vörn með það að hafa hafið máls á þessu og fær ekki stuðning hér í salnum. Hún gerir því miður lítið úr alvarlegu máli með því að leggja það upp eins og gert hefur verið. Það er því miður niðurstaða þessarar umræðu.

Herra forseti. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hóf áðan umræðu sem er mjög athyglisverð og hefur hleypt nýju lífi í umræðuna um fjáraukalögin sem eðlilegt er. Hann velti fyrir sér nýgerðum kjarasamningi sveitarfélaga við grunnskólakennara og dró upp þá mynd að ef þeir yrðu yfirfærðir á aðra kjarasamninga í þjóðfélaginu mundi það stuðla að ójafnvægi í efnahagsmálum eða að það yrði kollsteypa, eins og hv. þingmaður tók til orða.

Það er nokkur ókyrrð í þingsal og hliðarherbergjum. Ég bið hv. þingmenn að gefa ræðumanni færi á að flytja mál sitt.

Ég þakka hæstv. forseta. Allnokkur viðbrögð urðu við ræðu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar í framhaldi af sjónarmiðum hans. Ég vildi aðeins blanda mér inn í þá umræðu og reifa sjónarmið mín til þessa máls. Fyrst vil ég fjalla aðeins um kjarasamninga grunnskólakennara. Þeir markast auðvitað af samningum sem gerðir voru síðast. Það er augljóst að sá vandi sem við var að glíma í þeim samningaviðræðum sem staðið höfðu yfir mánuðina á undan, þeir erfiðleikar sem menn áttu við að stríða, áttu að nokkru leyti rót sína að rekja til þeirra samninga. Málið var því kannski ekki að öllu leyti tengt almennum launatölum heldur líka skipulagi og formi á starfinu. Annað atriði sem hlýtur að hafa snert kjarasamningana og kennarar hljóta að hafa tekið mjög alvarlega er skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands frá því í ágúst síðastliðnum sem dró það fram að arðsemi af kennaramenntun væri núll. Hún dró það fram að þeir sem eyða þremur árum í háskólanámi við að afla sér kennaramenntunar geti ekki vænst þess að með menntuninni auki þeir tekjur sínar meira en svo að það rétt dugi til að greiða kostnaðinn við að afla sér hennar. Þess vegna fær Hagfræðistofnun út þá niðurstöðu að arðsemi kennaramenntunar sé núll. Það er hrikalegur dómur fyrir þá sem hafa valið sér kennslu sem ævistarf og varið árum í að mennta sig til þess, að menn skuli reikna það út að engin arðsemi sé af menntun þeirra. Því er eðlilegt að menn hafi haft það á bak við eyrað við kröfugerðir og í kjarasamningaviðræðum sem fylgdu í kjölfarið. Ég vil þó benda á að sú breyting sem væntanleg er frá ríkisstjórninni, um að lækka endurgreiðsluhlutfall námslána, hlýtur að breyta þessum útreikningum. Árleg greiðsla hvers og eins lántakanda minnkar sem nemur einu prósenti af árstekjum. Ég hygg að ef málið væri endurreiknað í því ljósi yrði niðurstaðan betri og vonandi kemur út, ef þeir reikningar eru endurgerðir með þeirri breyttu forsendu, að það sé þó einhver arðsemi af kennaramenntun. Við ákvörðun á þeim atriðum sem ráða mati á þessum stærðum verða menn að taka tillit til þess að það skili einhverju að leggja á sig að ganga menntaveginn. En burt séð frá þeim samningum, sem ég ætla ekki að hafa fleiri orð um, vil ég velta fyrir mér spurningunni um hver áhrifin yrðu ef kauphækkanir í kjarasamningi grunnskólakennara væru yfirfærðar á alla aðra kjarasamninga, bæði þá sem á eftir að gera og svo þá sem búið er að gera. Niðurstaða mín er í stuttu máli sú að ég er nokkuð sammála hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni að því leyti. Ég held að það yrði mjög tvísýnt um stöðugleikann í efnahagsmálum ef það mundi gerast. Ég teldi mjög vafasamt að menn stæðu það af sér og héldu sjó í efnahagsmálunum með svo miklum kaupmáttarbreytingum, eða kauphækkunum öllu heldur því að það er svo önnur saga hvort það leiddi til kaupmáttaraukningar. Við erum í umhverfi sem við áttum að sumu leyti von á vegna ákvarðana um uppbyggingu stóriðju á Íslandi. Menn vissu að af þeim ákvörðunum leiddu miklar framkvæmdir sem mundu reyna mikið á þanþol efnahagslífsins og mundu tímabundið valda miklum viðskiptahalla, mikilli eftirspurn eftir vinnuafli og hagvexti. Við vissum að það mundi reyna verulega á stöðugleikann í efnahagslífinu. Þetta vissum við þegar við tókum ákvörðun um að ráðast í atvinnuuppbyggingu í þessari atvinnugrein. Það hefur í sjálfu sér ekkert komið okkur á óvart í þeim efnum. Menn settu fram þau pólitísku markmið á síðasta ári, fyrir síðustu alþingiskosningar af hálfu beggja stjórnarflokkanna, að tefla fram hugmyndum um lækkun skatta. Það var ekki bara vegna þess að menn sæju það fyrir að ríkissjóður mundi fá auknar tekjur, vegna hins mikla hagvaxtar á þessum framkvæmdatíma og svo að nokkru leyti líka í framhaldi af því þegar rekstur væri hafinn með nýjum útflutningi, heldur líka til að stuðla að hófsömum kjarasamningum á þessum tíma, á þeim tíma sem svo mikil þensla gengur yfir. Með því að leggja fram hugmyndir um að lækka skatta var boðuð sú pólitíska stefna að menn ætluðu sér að auka kaupmáttinn á kjörtímabilinu, fremur að lækka skattana en að hækka almennt kaup. Þetta var hin pólitíska lína á bak við þessi sjónarmið sem báðir stjórnarflokkarnir settu fram fyrir síðustu kosningar og fór síðan inn í stjórnarsáttmálann. Ég vek athygli á því að það stendur í stjórnarsáttmálanum um skattalækkanirnar að þær verði nánar ákveðnar í tengslum við gerð kjarasamninga. Hvers vegna skyldi það vera orðað þannig? Vegna þess að menn vilja tryggja hóflegar kauphækkanir við gerð kjarasamninga og bjóða skattalækkanir til að svo megi verða. Með hóflegum kauphækkunum og skattalækkunum ná menn samanlagt töluverðum kaupmáttarbata öll árin á þessu kjörtímabili, eða til 2008 eins og kjarasamningar ná til. Þetta var efnahagsstefnan sem ríkisstjórnin lagði upp með og hefur unnið eftir. Það er ekkert óeðlilegt við það. Það er þvert á móti fremur skynsamleg leið til að hafa stjórn á þenslunni á þessum tíma. Menn geta hins vegar ekki vænst þess, og það hefur ekki verið okkar mat, að hvort tveggja gæti gengið eftir, umtalsverðar kauphækkanir og skattalækkanir. Ef það gerist að almenn þróun í kjarasamningum verður þannig að kauphækkanir verða miklu meiri en menn væntu þá finnst mér hitt í miklum vafa, hvort rétt sé að hrinda í framkvæmd áformum um skattalækkanir eins og þær eru boðaðar. Samanlögð áhrif af hvoru tveggja eru það mikil að það er vafi á að efnahagslífið standist slíkar breytingar og óvíst að stöðugleikinn haldist. Með því værum við að tefla efnahagsstöðugleikanum í tvísýnu, ef við fylgdum tiltölulega miklum kauphækkunum eftir með töluvert miklum skattalækkunum líka. Það mætti segja við slíkar aðstæður að verið væri að hella olíu á eld. Ég dreg þetta fram, herra forseti, til að undirstrika efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Hún hefur byggst á þessari greiningu stöðunnar og tilgangi þess að bjóða fram skattalækkanir, þ.e. til að tryggja hófsamar kauphækkanir. Þess vegna er ég að mörgu leyti sammála því sem fram kemur hjá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni. Ef við höldum okkur við þau áform sem ákveðin eru í stjórnarsáttmála en kauphækkanir ganga upp, eins og við sjáum í þeim tölum sem eru í kjarasamningi grunnskólakennara, þá er mikil hætta á að efnahagsstöðugleikinn haldist ekki. Það er nefnilega heilmikið til í því sjónarmiði hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar. Þess vegna er eðlilegt að hann flytji ræðu eins og hann gerði, og reyndar fleiri stjórnarþingmenn. Reyndar ættu allir þingmenn að tala fyrir sjónarmiðum og aðgerðum sem tryggja efnahagslegan stöðugleika. Hver sá sem talar fyrir aðgerðum sem kollvarpa stöðugleikanum er ekki ábyrgur í málflutningi sínum að mínu mati. Menn geta auðvitað haft mismunandi skoðanir á því hverjar aðgerðirnar eigi að vera en menn verða þá að leggja þær saman, hverjar svo sem þær eru, og rökstyðja að niðurstaðan sé þannig að efnahagslegur stöðugleiki sé tryggður. Ef ekki er efnahagslegur stöðugleiki er verðbólga og ef verðbólga fer af stað ráðum við ekkert við ástandið, þá fá menn engan kaupmáttarbata úr úr aðgerðunum og menn standa verr eftir en áður vegna þess að skuldirnar hækka. Menn hafa enga kaupmáttaraukningu í tekjum sínum en menn hafa hærri skuldir og af þeim hafa menn hærri greiðslubyrði. Ef verðbólgan fer af stað tapa allir. Það getur enginn grætt á henni - nema kannski bankarnir. Græða þeir ekki nóg um þessar mundir, þurfum við að tala fyrir því að þeir auki gróða sinn? Það er fullkomin ástæða til að taka stöðuna alvarlega. Þá þurfum við að skoða að hvaða leyti staðan er núna öðruvísi en við áttum von á. Það eru nokkur atriði sem eru öðruvísi, þau eru að sumu leyti á verri veginn og þau kalla á að menn endurmeti málið í heild. Ég vil nefna fáein atriði. Í fyrsta lagi eru útlán bankanna miklu meiri en menn áttu von á. Síðustu tvö árin hafa útlánin vaxið með ævintýralegum hraða, erlend lán tekin og endurlánuð innan lands. Peningamagnið í umferð hefur blásið út og fyrir vikið möguleikar manna til að gera ýmislegt sem þá lystir. Það er mikið áhyggjuefni og menn geta ekki litið fram hjá þessu, það verður að endurmeta stöðuna og efnahagsstefnuna í ljósi þessarar miklu þenslu í útlánum. Í öðru lagi hefur bættur efnahagur bankanna leitt til þess að þeir geta boðið lántakendum sínum miklu hagstæðari lán en þeir gerðu áður, hærri lán á lægri vöxtum. Það hefur komið mjög hratt yfir á þessu ári, og að sumu leyti í kjölfarið á áformum um 90% lán úr Íbúðalánasjóði sem líka gengur eftir. Þessi auknu útlán á lægri vöxtum koma út fyrir fólk sem kaupmáttaraukning og hafa í raun og veru sömu áhrif og skattalækkun eða kauphækkun. Það sáum við ekki fyrir, að lántakendur hefðu þetta rýmri fjárráð en þeir höfðu fyrir þessa breytingu. Við þurfum að taka mið af þessu, að fólk hefur þegar fengið kaupmáttaraukningu í gegnum útlánin og mun svo taka meira á næstu árum eða mánuðum. Það mun spýta miklu í einkaneysluna sem hefur þó verið mikil fyrir og ýta undir vaxandi þenslu, ýta undir viðskiptahalla og þrýstinginn á gengið. Þetta er með öðrum hætti en við áttum von á á síðasta ári. Í öðru lagi hafa áform um stóriðjuuppbyggingu aukist, þ.e. þau eru meiri núna en við töldum fyrir einu eða tveimur árum. Það er verið að ráðgera meiri stækkun í Hvalfirði en menn höfðu áður gert ráð fyrir, það er gert ráð fyrir stækkun í Straumsvík og menn eru á fullu að ná samningum um nýtt álver sem á að vera á Norðurlandi. Þetta eru nýjar framkvæmdir sem voru ekki inni í plönum okkar. Þær hafa líka sitt að segja til að viðhalda hagvextinum, viðskiptahallanum og þrýstingnum á gengið. Ef við skoðum stöðuna með þessum breytingum er alveg augljóst mál að ríkisstjórnin verður að endurmeta stöðuna til þess að viðhalda efnahagslegum stöðugleika. Það er númer eitt, tvö og þrjú. Ég skildi málflutning hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar svo að hann væri auðvitað að tala fyrir því að þessar kauphækkanir færu ekki yfir alla kjarasamninga, hann var að draga upp varnarlínu til að viðhalda efnahagslegum stöðugleika. Ég tel að þingmaðurinn sé á réttri leið í þeirri vörn vegna þess að það er vörn fyrir alla, það er ekki bara vörn fyrir suma gegn öðrum heldur er það vörn fyrir almannahag. Hvað stoða kauphækkanir í kjarasamningi ef verðbólgan étur þær upp jafnharðan? Vegna þess að staðan er öðruvísi að nokkru leyti en við gerðum ráð fyrir þegar línurnar fyrir efnahagsstefnuna voru lagðar á síðasta ári er verðbólgan líka hærri en við áttum von á. Síðustu 12 mánuði er verðbólgan 3,8%. Það var ráðgert að hún yrði ekki nema 3% á þessu ári. Ef við tökum verðbólguhreyfingar síðustu þriggja mánaða er verðbólgan 5,7% miðað við heilt ár. Hún er á uppleið og getur farið yfir 6% fyrr en varir. Við skulum muna eftir reynslunni frá árunum 2001 og 2002 þegar að sumu leyti svipaðar aðstæður leiddu til þes að verðbólgan hrökk í gang, fór upp í u.þ.b. 10% þegar mest var og var að meðaltali á árinu 2001 6,4% og á árinu 2002 5,2%. Það er mikil verðbólga. Þó að ég sé ekki að spá því að menn ráði ekkert við ástandið ef verðbólgan rýkur upp við það sem gæti gerst, að gengið færi að falla eins og það gerði á árinu 2000, mundi engu að síður taka töluverðan tíma að ná tökum á henni, ná verðbólgunni niður og þegar upp væri staðið væru allir verr settir en áður vegna mikillar skuldsetningar heimilanna. Þetta er staða sem við skulum gera allt sem í okkar valdi stendur til að reyna að koma í veg fyrir að komi upp. Þess vegna tel ég að menn þurfi að endurmeta ákvarðanir sínar í ljósi stöðunnar með það að leiðarljósi að tryggja efnahagslegan stöðugleika. Það sem mér finnst koma til greina að menn breyti er bæði væntanleg uppbygging stóriðjuframkvæmda - hvort menn geti ekki fært yfir á lengri tíma það sem enn er ekki fastmælum bundið og dreifa álaginu þannig á lengra tímabil - og svo líka fyrirhugaðar skattalækkanir, að menn færi þær til þannig að þær a.m.k. auki ekki þrýsting á stöðuna sem þegar er komin upp. Skattalækkun sem leiðir til verðbólgu er auðvitað þegar upp er staðið engin skattalækkun, það getur enginn haft hag af slíku. Þetta er það sem við þurfum að vega og meta að mínu mati. Við þurfum að taka ákvarðanir sem gera það að verkum að menn ná að halda verðbólgunni í skefjum og tryggja eins og verið hefur síðustu ár vaxandi kaupmátt launa eða ráðstöfunartekna eins og fyrirhugað er að verði á þessu kjörtímabili. Þetta vildi ég draga inn í umræðuna, herra forseti, til að leggja lið þeim þingmönnum sem hér leggja sig fram um að tala fyrir því að varðveita stöðugleikann í efnahagsmálum.

Herra forseti. Ég er að mörgu leyti sammála niðurstöðum hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar sem hann dró saman í lokasetningum ræðu sinnar. Ég kom hingað aðallega til að ræða við hann um samspil skattalækkana og launahækkana. Hv. þm. sagði að í stjórnarsáttmála hefðu stjórnarflokkarnir talað um að taka ákvarðanir um skattalækkanir að gerðum kjarasamningum. Mál hv. þingmanns var vart hægt að skilja öðruvísi en svo að þarna væri um valkosti að ræða, þ.e. ef gerðir yrðu ákaflega hóflegir kjarasamningar hefði ríkisstjórnin áformað að fara í skattalækkanir. Ég skildi þetta ekki svo. Ég skildi þetta eins og maður segir á erlendri tungu, „come hell and high water“, skattalækkanir skyldu koma. Þannig hefur t.d. sessunautur hv. þingmanns talað. Mig langar til að draga hérna fram mismunandi afleiðingar launahækkana annars vegar og hins vegar skattalækkana á kjör þeirra manna sem urðu uppspretta þessarar umræðu, grunnskólakennara. Ef þau hefðu látið sér nægja skattalækkanir og engar kauphækkanir hefðu þau staðið uppi með sem svaraði á einum mánuði andvirði eins bleyjupakka, 1.900 kr. á mánuði. Það er það sem grunnskólakennarar hefðu fengið í sinn hlut ef þau hefði látið sitja við skattalækkanir einar. Með hliðsjón af því hljóta menn að skilja að það einfaldlega er ekki nóg, það er ekki hægt að bjóða mönnum upp á það. Skattalækkanir ríkisstjórnarinnar eru þannig fram settar að ef þær verða að veruleika mun meira en helmingurinn af þeim renna í vasa þess fjórðungs skattgreiðenda sem hefur hæstar tekjur. Það er einfaldlega af þeirri ástæðu sem skattalækkanirnar geta aldrei komið í staðinn fyrir kauphækkanir til þeirra sem eru fyrir neðan miðju launaskalans.

Herra forseti. Það er svo sem kunnugt frá fyrri tíð að menn reikna út kauphækkanir yfir stutt tímabil og fá þar út að þær gefi mönnum lítið í vasann. Ég man eftir því fyrir mörgum árum að menn töluðu um eina tiltekna kauphækkun í kjarasamningi á þann veg að hún gæfi mönnum aðeins fyrir tveimur mjólkurlítrum. Auðvitað geta menn brotið niður kaupmáttarbreytingar í svo smáar einingar að fyrir þær fæst lítið til viðbótar því sem menn áður höfðu. Engu að síður hefur sú stefna sem menn hafa fylgt og tekin var upp árið 1990 í kjölfar þjóðarsáttarsamninganna skilað árangri, hægt og bítandi hefur hún skilað almennu launafólki miklum árangri, og láglaunafólki kannski meiri árangri en öðrum þrátt fyrir að tölurnar hafi ekki verið háar á hverjum tíma. Ég ráðlegg mönnum að vera ekki mikið að tala um bleyjupakka því að með því eru þeir að gera minna úr launa- og kjarastefnunni en efni standa til. Hitt tek ég undir hjá hv. þingmanni, að skattalækkanirnar sem eru teknar fram í stjórnarsáttmálanum verði útfærðar nánar í tengslum við gerð kjarasamninga eins og þar stendur. Það er auðvitað engin tilviljun að þetta er ákveðið svona. Menn vissu að vegna þenslunnar yrði að reyna að fá launþegana til að sætta sig við hóflegar launabreytingar og þá yrðu menn að bjóða þeim kaupmáttaraukningu til viðbótar með skattalækkunum. Það var út af fyrir sig eðlilegt því að ríkið hafði viðbótartekjur. Þá skiptir máli hvernig sú skattalækkun er útfærð og þar verða menn auðvitað að dreifa skattalækkuninni í öðrum hlutföllum en tekjur gefa tilefni til.

Menn taka mið af þeim veruleika sem þeir búa við hverju sinni. Grunnskólakennarinn sem horfir á skattalækkanir sem færa honum andvirði eins bleyjupakka veit líka að svo er hagstjórn ríkisstjórnarinnar um að kenna að verðbólgan mun ákaflega fljótt éta upp þann litla kaupmáttarauka sem í skattalækkununum felst. Veruleikinn sem blasir við er einfaldlega sá að hér er verðbólga farin úr böndum þó að hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni þætti þetta bara vera skot sem liði hjá - eins og ég skildi mál hans í sjónvarpsþætti í gær - en þetta gerir það að verkum að menn vega launahækkanirnar sem eru í boði á kvarða verðbólguþróunarinnar. Niðurstaðan er auðvitað alveg augljós. Ef við tökum mið af grunnskólakennurum og þeim kauphækkunum sem þeim voru boðnar í miðlunartillögunni er það bara ljóst að lítið yrði eftir og í sumum tilvikum ekkert þegar verðbólgan væri búin að éta sinn hlut af þeim. Verðbólguþróunin er einfaldlega orðin töluvert öðruvísi, eins og hv. þm. rakti, en menn ætluðu þegar þeir lögðu í þennan vetur. Hagstjórn ríkisstjórnarinnar hefur verið slík að hún hefur ekki lengur tök á verðbólgunni. Gáleysislegar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um skattalækkanir upp á tugi milljarða hafa verið mjög eyðsluhvetjandi og þær hafa ýtt undir einkaneyslu sem skapar miklu hærri viðskiptahalla en menn áttu von á. Hann er eðlilega farinn að veikja undirstöður gengisins og það er því miður mjög líklegt að þetta muni leiða til þess að verðbólgan kunni enn frekar að fara úr böndunum þegar viðskiptahallinn hefur greitt sitt þunga högg og lokahögg á núverandi stöðu krónunnar.

Herra forseti. Varðandi kjör grunnskólakennara sérstaklega hef ég skilið mál þeirra svo að þær breytingar sem urðu í kjölfar síðasta kjarasamnings höfðu áhrif á heildarlaun þeirra. Kannski drógu líka breytingar, sem voru afleiðing af pólitískri stefnumörkun um einsetningu skólanna og lengingu skólaársins, úr möguleikum kennara til heildarlauna, gátu lækkað heildarlaunin. Ef við skoðum tölur um tekjur framhaldsskólakennara annars vegar og grunnskólakennara hins vegar er ekki mikill munur á þeim varðandi dagvinnulaun en aftur mikill á heildarlaunum. Vandinn hefur kannski meira brunnið á kennurum vegna þess að möguleikar þeirra til tekjuöflunar umfram föstu launin hafa minnkað. Ég tek alveg undir það með hv. þingmanni að ef svo illa tekst til að verðbólgan fer meira af stað en orðið er og menn fá á sig gengisfellingu eða harða gengisaðlögun eins og stundum er talað um erum við býsna illa sett. Við verðum töluverðan tíma að vinna okkur út úr því. Enginn græðir á þeirri stöðu. Þess vegna skiptir engu máli að ræða um það hverjum er hvað að kenna í þeim efnum. Aðalatriðið er: Hvað getum við gert til að komast hjá því að lenda í þessari stöðu? Ég er alveg sammála meginþemanu í ræðu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar sem varð kannski kveikjan að þessari efnahagsumræðu að ef kauphækkanirnar fara yfir alla kjarasamningana held ég að við lendum í þessari stöðu. Við eigum að reyna að koma í veg fyrir að fá á okkur þennan efnahagslega óstöðugleika sem getur komið upp ef við tökum ekki fast og ákveðið á málum.

Herra forseti. Umræðan hér um fjáraukalögin hefur farið í að ræða um ýmsa aðra þætti sem tengjast þeim, eins og kjarasamninga og stöðu og þróun í efnahagsmálum. Sérstaklega hefur verið rætt um nýafstaðna kjarasamninga sem kennarar og sveitarfélög hafa gert sín á milli. Að sjálfsögðu eru allir sammála um mikilvægi stöðugleika efnahagslífsins og jafnframt að hagvöxtur sé raunsannur. Hann er í rauninni grundvöllur stöðugleikans, að aukin verðmætasköpun sé virkilega í þjóðfélaginu og hún er síðan grunnur efnahagslegrar velferðar og stöðugleika. Ég held að mjög mikilvægt sé að menn hafi það hugfast því að menn falla svo fljótt í gryfju um tölulega þróun. Hagvöxtur sem byggir á því að skuldsetja eignir þjóðarinnar sem byggir á því að ná fjármagni í umferð með aukinni skuldsetningu án þess að bein og varanleg verðmætasköpun komi á móti er enginn raunhagvöxtur, heldur bara blekkingarhagvöxtur. Því miður er stór hluti hagvaxtar okkar hér í dag blekkingarhagvöxtur. Aðaltekjustofn ríkissjóðs nú er skattlagning viðskiptahallans sem vex. Það hlýtur að vera áhyggjuefni. Hann verður ekki til af sjálfu sér. Hann verður til á grundvelli efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Það er hún sem ræður hvert fer, hvert stefnir í efnahagsmálum, í atvinnumálum og hvernig hinn raunverulegi hagvöxtur er byggður upp. Hér hefur verið rætt um kjarasamningana sem var skrifað undir í gær. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson fór hér mikinn í að kenna samningsaðilunum um að þeir væru að stefna efnahagslegum stöðugleika samfélagsins, ekki bara í tvísýnu heldur í mikinn voða. Hann sá varla til sólar fyrir þeim voða sem fram undan væri. Það má vel vera að út frá sjónarhóli og forgangsröðun hv. þingmanns geti það verið svo. Ef maður setur allar breytur fastar nema eina, kjarasamninga við kennara, hefur sú breyta áhrif. Hv. þm. vitnaði mjög í samninga Alþýðusambands Íslands og annarra launþegasamtaka sem tengjast þeim samtökum og þeim rauðu strikum sem þar hafa verið sett til að taka megi upp þá samninga. Það er í sjálfu sér ekkert nýmæli að sett séu rauð strik í kjarasamninga og þá megi sjálfkrafa taka upp ef verðbólga fer yfir eitthvert ákveðið mark. En það eru ekki bara laun einstakra stétta sem hafa áhrif á þennan stöðugleika. Þótt það væri svo má samt spyrja hvaða stéttir eigi að taka á sig stöðugleikann. Allar, segir hv. þm. Já, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson gerði mikið einmitt úr því að tillögur ríkisstjórnarinnar um lækkun á tekjuskatti hefðu átt að koma sem mótvægi við launahækkanir. Lítum aðeins betur á það. Hvað ætli ASÍ segi um skattalækkanir til umbjóðenda sinna og þær kjarabætur sem þær gefa? Er ekki innan vébanda þeirra tekjulægsta fólkið? Og koma skattalækkanir eitthvað þessu fólki til góða eða öðru fólki sem er með lágar og miðlungstekjur? Nei, skattalækkanir koma þessu fólki ekki til góða en þær koma gæluhópum ríkisstjórnarinnar til góða, þ.e. þeim sem hafa langhæstar tekjurnar. Skattalækkanirnar koma þeim til góða. Það er hagur þess fólks sem talsmenn ríkisstjórnarinnar verja hér. Þessi hópur á ekki að taka á sig byrðarnar eða ábyrgðina á efnahagslegum stöðugleika. Nei, það er lágtekjufólkið sem á að gera það, lágtekjufólkið sem ekki fær aukna kaupmáttargetu í formi lægri skatta vegna þess að það er með svo lágar tekjur. Báðir hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og Kristinn H. Gunnarsson, talsmenn ríkisstjórnarinnar, hafa talað hér fyrir hagsmunum þeirra sem hæstar tekjur hafa. Ég hefði viljað heyra frá ASÍ-forustunni að meir og harðar væri ráðist á þessa stefnu ríkisstjórnarinnar sem hefur grundvallaráhrif á verðbólguna og efnahagsforsendur í þjóðfélaginu. Skattalækkanir ríkisstjórnarinnar fyrir næsta ár upp á 4–5 milljarða kr. sem koma aðeins tekjuhæsta fólkinu til góða og áform um enn frekari skattalækkanir á næstu 2–3 árum sem koma líka aðeins tekjuhæsta fólkinu til góða stefna efnahagsstöðugleikanum í voða og færa byrðarnar, ábyrgðina, af hinum tekjuhærri til hinna tekjulægri. Þessari stefnu erum við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði andvíg. Það er á grundvelli þessa og hagsmuna þessa hóps sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson ræðst á samninga og kjör kennara. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson minntist á að í stjórnarsáttmálanum stæði að það ætti að meta skattalækkunaráformin í ljósi þróunar á launamarkaði og efnahagsmála almennt. Ég leyfi mér að spyrja hv. þm. Einar Odd Kristjánsson: Styður hann þá tillögu hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar að nú grípi ríkisstjórnin þegar í stað inn í og lýsi því yfir að horfið verði frá þessum vanhugsuðu skattalækkunum til að leggja sitt af mörkum til að tryggja efnahagslegan stöðugleika og í stað skattalækkana til hinna hæstlaunuðu komi möguleikar á leiðréttingu á kjörum til þeirra sem lægst hafa launin? Það væri aðgerð í anda jöfnunðar. Ég hefði viljað heyra enn ákveðnar hjá ASÍ að þeir segðu við ríkisstjórnina: Þessar skattalækkanir ógna rauðu strikunum. Burt með þær. Þessar skattalækkanir koma ekki umbjóðendum okkar til góða. Mér hefði fundist að þeir ættu að segja það og koma harðar fram með það í staðinn fyrir að koma með yfirlýsingar um að nauðsynlegt sé að draga úr ríkisframkvæmdum, vegaframkvæmdum. Bíddu við, vegaframkvæmdir eru einmitt brýnar fyrir aukinn hagvöxt á Vestfjörðum, og úti um allt land eru vegaframkvæmdir eitt það brýnasta til þess að styrkja og efla atvinnulíf. Ríkisstjórnin velur að lækka skatta og skera niður vegaframkvæmdir, á Vestfjörðum væntanlega og úti um allt land. Það er ekki til hagsbóta fyrir það fólk sem lægstar hefur tekjurnar, það get ég fullyrt. Hverjum öðrum er hlíft af hálfu ríkisstjórnarinnar? Þeim hóp sem fær tekjur sínar í gegnum arðgreiðslur og fjármagnstekjur. Honum er hlíft. Stór hópur hér hefur miklar tekjur af fjármagni sínu og greiðir aðeins 10% í skatt. Á sama tíma greiða launamenn nærri 40%. Er þetta sanngjarnt? Hefði ekki verið nær hjá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni að segja: Við munum hækka fjármagnstekjuskatt og gefa þannig svigrúm til launahækkana hjá lægstlaunaða fólkinu? Það er sjálfsagt í fjármagnstekjuskattinum að vera með ákveðið lágmark skattfrjálst en þegar það fer yfir ákveðið mark á að mínu viti að skattleggja það sem líkast almennum launatekjum. Nei, þessu fólki er hlíft. Það á ekki að axla hinar samfélagslegu byrðar. Nei, það er láglaunafólkið, fólk sem er með lægstu tekjurnar, lágar og miðlungstekjur sem á að bera ábyrgð á þessum stöðugleika. Það fólk á núna ekki að hreyfa sig til þess að kjör þess standi a.m.k. til jafns við verðlagsþróun í landinu. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði leggjum til að skattar séu notaðir sem stýritæki á annan veg, séu notaðir til jöfnuðar en ekki til þess að auka misrétti eins og þessi ríkisstjórn gerir. Stöðugt hefur verið klifað á þessum stóriðjuframkvæmdum, að ekki megi hækka laun vegna þenslunnar í þeim. Meira að segja var troðið inn í frumvarp um gerðardóm á kennara - nauðsynlegt líklega - með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á mikilvægi þess að fylgja aðhaldssamri efnahagsstefnu til að tryggja áframhaldandi stöðugleika í efnahagslífinu á næstu árum þrátt fyrir aukin umsvif vegna stóriðjuframkvæmda.“ Í öllu fjárlagafrumvarpinu stendur, og oft á hverri síðu, að það verði að skera þetta og hitt niður vegna stóriðjuframkvæmda sem hefur sýnt sig að skila fyrst og fremst atvinnu á meðan á uppbyggingu stendur, og þó mjög afmarkaðri. Þegar henni er lokið er meira að segja arðsemi stóriðjunnar afar lítil. Við sjáum í stóriðjuframkvæmdunum víða, t.d. fyrir austan, að aðeins lítill hluti þess vinnuafls sem gert var ráð fyrir í upphafi að þar ynni að byggingarframkvæmdunum er íslenskur þótt til stæði að stór hluti yrði það. Meginhluti þess vinnuafls sem þar er á ferðinni er tímabundið ráðið erlent vinnuafl og það gerir hinu opinbera, eftirlitsaðilum bæði ríkisins og launaþegahreyfingarinnar, erfitt fyrir með að fylgja eftir að þetta fólk búi við mannsæmandi kjör. Ruðningsáhrif þessara stóriðjuframkvæmda eru svo mikil að öll lítil og meðalstór fyrirtæki ráða ekki við samkeppnina við þetta ofurfjármagn og verða að leggja upp laupana. Ekki styrkir það atvinnuna. Gegnum þennan texta allan er ljóst að sú stefna sem ríkisstjórnin fylgir í atvinnumálum leiðir til skerðingar á möguleikum þessa fólks til að sækja sér laun. Hún leiðir til þess að það verður að skera niður velferðarþjónustu. Sú er stefna þessarar ríkisstjórnar í hnotskurn. Eitt vildi ég líka spyrja hv. þm. Einar Odd Kristjánsson um af því að hann er fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í stjórn efnahagsmála - það virðast vera nógir peningar á markaðnum, bankarnir skila meiri arði en þá dreymdi um: Hefur það engin áhrif á þensluna í efnahagslífinu? Bíddu við, hvernig var með stýritæki Seðlabankans til að hafa stjórn á hlutunum? Seðlabankinn hefur það stýritæki að hækka og lækka svokallaða stýrivexti, viðmiðunarvexti í viðskiptalífinu. Þeir ná þó aðeins til hins innlenda markaðar, til þess fjármagns sem er tekið að láni innan lands og sem er aðeins um helmingur af því lánsfjármagni sem í umferð er. Hitt fjármagnið sem er hér í umferð er á erlendum vöxtum. Hverjir greiða vextina af því fjármagni sem Seðlabankinn er að hækka stýrivextina á? Það eru lítil fyrirtæki, sprotafyrirtæki, einstaklingar, þau fyrirtæki sem almennt hafa ekki aðgang að erlendu lánsfé, vaxtarbroddurinn í íslensku atvinnulífi. Honum er refsað í þessari stefnu ríkisstjórnarinnar með hækkun á vöxtum. Er vit að ráðast þannig að grasrótinni í íslensku atvinnulífi? Hvers vegna lækkaði Seðlabankinn bindiskyldu viðskiptabankanna um síðustu áramót? Var það einhver nauðsyn? Vantaði fjármagn í umferð? Tugir nýrra milljarða fóru í umferð. Var þörf á því? Mat mitt er að alls ekki hafi verið þörf á því. Ég leyfi mér að spyrja hv. þm. Einar Odd Kristjánsson: Er hann sammála þeirri efnahagsstjórn Seðlabankans að lækka bindiskylduna og hleypa þannig fjármagni út í samfélagið sem ekki var þörf á á þessum tíma? Það er mikilvægt að halda utan um ýmis önnur efnahagsstjórnunartæki en þau að ráðast á laun þeirra sem hafa lægstu kjörin eins og þessi ríkisstjórn virðist gera. Herra forseti. Það er mjög eðlilegt að fólki svíði líka að heyra um hóp manna í samfélaginu sem virðist hafa eins konar sjálftökurétt í launum, eru komnir með svimandi háar tekjur. Menn telja þær í milljónum og tugmilljónum króna á mánuði. Tekjubilið er að aukast stórkostlega í þessu samfélagi. Við heyrum þetta koma upp á yfirborðið þegar gerðir eru starfslokasamningar við einstaka framkvæmdastjóra. Svo geta hv. þm. sagt við kennara: Þið verðið að axla ábyrgðina á stöðugleikanum. Þið megið ekki krefjast launahækkunar því að við þurfum að hygla þessum umbjóðendum okkar sem eru burðarásar flokkanna. Herra forseti. Það er dapurlegt að heyra hvernig talsmenn ríkisstjórnarinnar ráðast að kjarabaráttu grunnstétta samfélagsins eins og ráðist var hér að samningum kennara. Það er líka dapurt að heyra að það skuli vera markmiðið að halda sveitarfélögunum sem bera uppi stóran hluta af samfélagsþjónustunni í fjárhagslegri úlfakreppu, halda niðri tekjustofnum þeirra og gera þeim ókleift að axla þau verkefni sem þeim eru falin samkvæmt lögum. Ég tel eitt brýnasta málið nú að styrkja tekjustofna sveitarfélaganna þannig að þau geti staðið undir þeirri velferðarþjónustu sem til er ætlast af þeim og greitt starfsmönnum sínum góð laun. Við munum síðar í umræðunni, bæði um lokafrumvarp fjáraukalaga og einnig við 2. umr. fjárlaga, taka þessi mál enn betur fyrir. Ég fordæmi þau orð sem hér hafa fallið um að kennarar og sveitarfélögin ógni stöðugleika og framtíð þessa samfélags. Það er stefna ríkisstjórnarinnar sem er ógnin, henni þurfum við að breyta og við þyrftum að koma þessari ríkisstjórn frá.

Virðulegur forseti. Það er kannski ástæða til að byrja á því að rifja upp að hér er til umfjöllunar frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2004 og ýmsar aukafjárveitingar í því frumvarpi. Þó að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hafi með ræðu sinni beint umræðunni í almenna efnahagsumræðu og frá fjáraukalögunum í sjálfu sér er það ekki einkennilegt út af fyrir sig. Það sýnir sig auðvitað í þessum fjáraukalögum að hverri krónu sem kemur inn vegna tekna af góðæri eða þenslu umfram spár er eytt jafnharðan í vanáætlanir fjárlaga frá fyrra ári. Þannig hefur ástandið verið viðvarandi í ríkisfjármálunum ár eftir ár, fjárlög eru sett fram með fallegri glansmynd en það er ekkert að marka það sem í þeim stendur því að fjáraukalögin og ríkisreikningurinn kollvarpa því sem sett var fram. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson veit auðvitað giska vel að þetta er sá vandi sem við blasir í efnahagsmálum þjóðarinnar en ekki kjarasamningar grunnskólakennara. Það er beinlínis hlægilegt að heyra hv. þingmann reyna að gera 5, 6 eða 7% hækkun grunnskólakennara umfram almenna samninga á fjögurra ára tímabili að því sem hér muni ráða úrslitum um stöðugleika í landinu. Það er langt því frá að slíkar upphæðir muni skipta þar sköpum. Ég nefndi töluna 750 millj. kr. í ræðu minni og hv. þm. efaðist um þá tölu. Hann hefur sjálfur sagt að hækkunin sé 5, 6 eða 7% umfram almenna launaþróun á þessum fjórum árum. Launakostnaður sveitarfélaganna vegna kennara er 15,5 milljarðar. Ég hygg þá að 5% séu nákvæmlega 775 millj. kr., 6% væru þá trúlega um 930 millj. kr. og 7% 1.085 millj. kr. Þessar tölur munu ekki skipta sköpum um stöðugleikann á Íslandi og það veit hv. þm. ósköp vel, enda hefur hann sjálfur lagt fram fjárlagafrumvarp þar sem útgjaldaaukningin til utanríkisþjónustunnar einnar saman nemur þúsund milljónum eða sambærilegri fjárhæð og hér er um að ræða. Nei, það er efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar sem hefur ógnað stöðugleikanum og hefur gert það að verkum að sveitarfélögin urðu að semja um verulega hærri kjarabætur við kennara en þau ætluðu sér. Þegar tilboð sveitarfélaganna lá fyrir tóku kennarar í opinberri umræðu verðbólgutölur síðustu 12 mánaða upp á 3,8%, verðbólguspár óháðra fjármálastofnana upp á allt að 6% á samningstímanum og sögðu að í þessum tilboðum fælust engar kjarabætur því að það væri fyrirséð að ríkisstjórnin mundi missa tökin, hér mundi verðbólgan éta upp það sem boðið væri þannig að þeir yrðu að fá meira. Hafi kjarasamningar sveitarfélaga við kennara verið dýrari en góðu hófi gegnir eru aðeins lausatök ríkisstjórnarinnar á ríkisfjármálunum og það hvernig hún hefur misst tökin á verðbólguþróuninni undanfarið rótin að því. Það verður hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson að horfast í augu við eins og mér fannst hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson gera með miklum sóma í ræðu sinni. Það er full ástæða til að spyrja hv. þm. Einar Odd Kristjánsson hvort hann telji að sú þróun sem verið hefur í verðlagsmálum undanfarið, spár um það að verðbólgan sé að fara upp í allt að 6%, aukinn þrýstingur á launahækkanir, nýgerðir kjarasamningar og þeir kjarasamningar sem fram undan eru kalli ekki á það að ríkisstjórnin endurmeti fyrirætlanir sínar um skattalækkanir. Það er alveg augljóst að ef menn sigla hér með verðbólguna upp í 6% er engin glóra í því að ætla að lækka skatta um hátt í 30 milljarða. Ég vek athygli á tölunni, hátt í 30 milljarða ætla menn að lækka skattana um en býsnast svo yfir því í hinu orðinu að kauphækkanir til kennara sem kannski nema um einum milljarði í efnahag þessarar þjóðar verði sá dropi sem fylli mælinn í efnahagsþróuninni. Það er auðvitað á engan hátt hægt að tala svona og ég ítreka það sem ég sagði í andsvari mínu, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson getur heldur ekki boðið okkur upp á það að halda hér dómadagsræður sínar um hinar miklu skuldbindingar lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna og ríkisins og þær skuldbindingar sem til verða við kennara vegna þessara samninga, skuldbindingar upp á framtíðina þegar sami hv. þm. er nýlega búinn að standa að því að keyra í gegnum þingið eftirlaunafrumvarp fyrir þingmenn og ráðherra þar sem einstakir starfsmenn fá tugi milljóna í réttindaaukningar og gefnar eru út slíkar ávísanir á framtíðina að engu lagi er líkt. Þeir sem þannig ganga fram í þingsölum geta ekki býsnast yfir því þó að lífeyrisréttindi þeirra sem kennt hafa í grunnskólum landsins síðustu áratugi hækki nokkuð. Sannarlega er það ekki í neinu samræmi við það sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hefur aukið sín eigin lífeyrisréttindi um með atkvæði sínu í þessum sal. Um þau atriði er hv. stjórnarliðum sæmst að þegja. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að hafa komið til umræðunnar. Ég óskaði sérstaklega eftir því vegna þess sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og Sigurður Kári Kristjánsson sögðu hér. Þeir töluðu mjög digurbarkalega til sveitarfélaganna og sögðust að vísu tala fyrir sig. Það er ekki hægt að líta svo á að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, varaformaður fjárlaganefndar og forustumaður Sjálfstæðisflokksins í fjárlaganefnd, tali á Alþingi bara fyrir sig. Þeir töluðu, félagarnir, mjög skýrt um að ekkert þýddi fyrir sveitarfélögin að sækja hingað eitt eða neitt. Nú yrðu þau bara að gera svo vel að skera niður og spara fyrir útgjaldavanda sínum. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, sem er kannski ekki alveg jafnsmekkvís og kollegi hans, gekk svo langt að segja að það þýddi ekki fyrir sveitarstjórnirnar að koma skríðandi til ríkisvaldsins. Er mér þá ekki alveg ljóst hvort hv. þm. átti við Kristján Þór Júlíusson, bæjarstjóra á Akureyri, Árna Sigfússon, bæjarstjóra í Reykjanesbæ eða Vilhjálm Þ. Vilhjálmsson, formann Sambands íslenskra sveitarfélaga, þegar hann kaus að draga upp þá mynd af sveitarfélögunum, sveitarstjórnunum og forustumönnum þar að það væru aðilar sem kæmu skríðandi til ríkisvaldsins. Þetta eru auðvitað mjög alvarlegar yfirlýsingar því að í landinu standa yfir viðræður milli ríkis og sveitarfélaga um breytingar á tekjuskiptingunni. Í fjárlaganefnd á dögunum upplýstu fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga, fulltrúar Vilhjálms Þ. Vilhjálmssonar borgarfulltrúa Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík, að þeir teldu að leiðrétta þyrfti tekjuskiptinguna um u.þ.b. 5–6 milljarða árlega - og var það fyrir samningana sem skrifað var undir í gær. Þær viðræður á að leiða til lykta í mánuðinum og það er óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hafi hér verið að gefa út tilkynningu um niðurstöðu í þeim viðræðum, hvort fyrir fram sé búið að hafna öllum kröfum sveitarfélaganna. Sveitarfélögin hafa líka haft áhyggjur af þessu, m.a. í ljósi þess að einungis pólitískir fulltrúar sitja í tekjustofnanefndinni af hálfu ríkisins. Þó að það geri það svo sannarlega af hálfu sveitarfélaganna hafa menn auðvitað haft áhyggjur af því að það væri engin meining á bak við þessar viðræður. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur hér sett af stað mikinn leiðangur um eflingu sveitarstjórnarstigsins og sameiningu sveitarfélaga og það liggur alveg fyrir að fái hæstv. félagsmálaráðherra ekki stuðning Sjálfstæðisflokksins til þess að leiðrétta tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga er hæstv. félagsmálaráðherra bara í skógarferð með eflingu sveitarstjórnarstigsins. Ekkert sveitarfélag mun taka að sér aukin verkefni frá ríkinu og það verður sannarlega ekki til að hvetja menn til sameiningar og þess að ráðast í ný verkefni ef hér á enga leiðréttingu að fá. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sem hér hefur beðið um andsvar hlýtur auðvitað líka að gera okkur grein fyrir því hvort þessar yfirlýsingar í garð sveitarfélaganna séu bara almennt ergelsi hans yfir lausatökunum sem verið hafa í ríkisfjármálunum, sem við heyrum hér úr ræðustólnum, eða hvort skilja eigi orð hans sem pólitískar yfirlýsingar Sjálfstæðisflokksins og forustumanns hans í fjárlaganefnd á Alþingi. Eigum við að taka yfirlýsingar hv. þingmanns alvarlega eða ekki? Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir umræðuna og fyrir viðræður sveitarfélaganna og ríkisins á næstu dögum og vikum að við fáum alveg skýrt fram frá hæstv. félagsmálaráðherra og hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni hvort það sé staðfastur vilji og skoðun ríkisstjórnarinnar að hér þýði ekkert fyrir sveitarfélögin að koma skríðandi til ríkisvaldsins að biðja um peninga á næstu vikum.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Helgi Hjörvar gerir hér að umfjöllunarefni tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga og mér er auðvitað bæði ljúft og skylt að bregðast við þeirri umræðu. Eins og hv. þm. veit hafa á undanförnum vikum og mánuðum átt sér stað viðræður milli ríkis og sveitarfélaga um tekjuskiptingu þessara tveggja stjórnsýslustiga, fyrst og fremst með tilliti til breyttra verkefna, tilfærslna verkefna frá ríki til sveitarfélaga og með áherslu á eflingu sveitarstjórnarstigsins. Þær viðræður eru í fullum gangi, fundur í þeirri nefnd sem hv. þm. gerði að umfjöllunarefni fór síðast fram í gær. Ég reikna með öðrum slíkum fundi strax eftir helgi þannig að menn eru að leita leiða til að nágast það verkefni sem lagt var upp með. Hv. þingmaður gerði hér einnig að umfjöllunarefni nýgerða kjarasamninga kennara og ummæli sem féllu í þessari umræðu í dag. Nú ætla ég, hæstv. forseti, ekki að fara að túlka þau ummæli en ekki hvarflar að mér að sveitarfélögunum detti í hug að senda ríkinu reikning vegna þeirra samninga. Mér dettur bara ekki í hug, hæstv. forseti, að sveitarstjórnarmenn í landinu láti það hvarfla að sér. Aldrei mundi ég gera þeim upp slíkar skoðanir, hæstv. forseti, ég veit að ábyrgðin á þeim bæ er meiri en svo.

Virðulegur forseti. Ég fagna yfirlýsingum hæstv. félagsmálaráðherra um að hann muni leita leiða í þessu efni. Ég spyr þá hæstv. ráðherra um stuðninginn sem hann hefur í það og það sem auðvitað er verið að spyrja hér um, ekki framtíðarverkefnin eða nýju verkefnin, heldur um það hvort það verði yfir höfuð gerð einhver leiðrétting á tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga við núverandi verkaskiptingu í þeirri nefnd sem er að störfum - eða hvort yfirlýsingar þingmanna Sjálfstæðisflokksins hér í dag þýða að á grunni núverandi verkaskiptingar verði engar almennar leiðréttingar gerðar á tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ef svo er er alveg hægt að hætta viðræðunum þegar á morgun, hæstv. félagsmálaráðherra.

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli mínu áðan liggur það fyrir að verkefni þeirrar tekjustofnanefndar sem ég minntist á er auðvitað fyrst og fremst að fjalla um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga með tilliti til breyttrar verkaskiptingar. Í sameiginlegri viljayfirlýsingu sem hefur margsinnis verið rædd úr þessum stól, bæði af þeim sem hér stendur nú og öðrum, viljayfirlýsingu sem félagsmálaráðherra, fjármálaráðherra og formaður Sambands sveitarfélaga undirrituðu 17. september sl., kemur mjög skýrt fram hvert verkefni þessarar nefndar er. Á fundum tekjustofnanefndar eru ýmsar hugmyndir reifaðar. Þar hafa komið upp hugmyndir bæði hvað varðar tekjustofna vegna þeirra verkefna sem sveitarfélögin sinna nú þegar en einnig hinna sem varða hugmyndir um ný verkefni. Vinnu nefndarinnar er ekki lokið, hún er í fullum gangi. Verkefnið, til að taka af öll tvímæli um það, hæstv. forseti, er fyrst og síðast að fjalla um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga með tilheyrandi tilfærslu tekjustofna, eflingu sveitarstjórnarstigsins, stækkun og fækkun sveitarfélaga.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé þá komið fram við umræðuna sem leitað var eftir og getur ekki orðið miklu skýrara af hálfu hæstv. félagsmálaráðherra. Hæstv. ráðherra hefur greinilega ekki stuðning til þess að breyta núverandi tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga á grundvelli núverandi verkaskiptingar. Það er sannarlega áhyggjuefni ef hæstv. félagsmálaráðherra og hæstv. ríkisstjórn hafa ekki skilning á þeim mikla vanda sem blasir við sveitarstjórnarstiginu í landinu sem var á sl. ári rekið með 2,8 milljarða kr. tapi. Þó að þau muni ekki rukka ríkisvaldið fyrir kjarasamningum er alveg ljóst að þeir kjarasamningar sem nú hafa verið gerðir og eru í farvatninu við leikskólakennara munu ekki gera það að verkum að þessi vandi frá í fyrra hverfi, svo mikið er víst. Við þann vanda, þriggja milljarða halla, glíma sveitarfélögin og það er ekkert annað en að berja höfðinu við steininn og þrengja óhóflega að sveitarfélögunum að ætla ekki að mæta þeim, og þeim þörfum sem eru í nærþjónustunni. Það er kannski til marks um að menn séu búnir að sitja of lengi þegar þeir hafa ekki skilning á hinni daglegu þjónustu úti í sveitarfélögunum heldur moka peningum í hirðina, í sendiherrabústaðina, hina starfandi sendiherra sína hér í Reykjavík, og geta ekki séð af fjármunum í sjálfa grunnþjónustuna, grunnskólana, leikskólana o.s.frv.

Herra forseti. Það var í desember í fyrra, að ég ætla, að gerðar voru breytingar á lögum um laun þingmanna og ráðherra. Þessar breytingar voru fyrst og fremst og eingöngu um það að hækka laun formanna stjórnarandstöðuflokkanna. Hinn almenni þingmaður fékk ekki launabreytingu. Hins vegar var samþykkt að hann borgaði einu prósenti meira inn í sinn lífeyrissjóð en áður hafði verið í lögum. Þannig varð raunlækkun almenns þingmanns, bæði mín, herra forseti, svo og allra annarra þingmanna, 1%. Það er því mjög ósvífið þegar hv. þm. Helgi Hjörvar kemur hér og segir að ég hafi með atkvæði mínu aukið stórkostlega greiðslur til mín. Ég vona, hæstv. forseti, að þessi hv. þm. hafi lært það heima hjá mömmu sinni að það er ljótt að ljúga. Það er andstyggilegt að búa til hreinar lygasögur þó að menn séu í miklum þvælingi með málflutning sinn. Ég ætlast til þess að hv. þingmaður biðji mig og aðra afsökunar á svona kjaftæði.

Virðulegur forseti. Þá höfum við það. Eftirlaunafrumvarpið sem afgreitt var á Alþingi hafði í för með sér kjararýrnun fyrir hv. þm. Einar Odd Kristjánsson.

Og þig líka.

Ég held að við þurfum að fara nokkuð betur yfir það, ég og hv. þingmaður, hvernig útgjaldaaukinn var í hinum auknu réttindum í því frumvarpi. Ég man ekki betur en að skuldbindingin sem reiknuð var út hafi numið hundruðum millljóna króna þó að það sé út af fyrir sig rétt hjá hv. þingmanni að hún sneri fyrst og fremst að lífeyrisréttindum ráðherra. Kannski orð mín hafi nokkuð mótast af þeirri skoðun að rétt væri að hv. þingmaður ætti eftir að verða það. Ég vildi hins vegar ítreka spurningu mína til hv. þingmanns: Telur hann að verðbólguþróunin og kjaraþróunin kalli á það að ríkisstjórnin nú eða eftir þá samninga sem fram undan eru endurmeti áform sín um skattalækkanir með það að markmiði að halda aftur af verðbólguþróun í landinu? Ég tel að þetta sé grundvallarspurning um það að viðhalda hér stöðugleikanum. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni, á miklar þakkir skildar fyrir aðild sína að því að koma hér á stöðugleikanum í upphafi. Ég held að það skipti þing og þjóð miklu máli að afstaða hans í þessu efni liggi hér fyrir skýr og ljós.

Herra forseti. Þó að hv. þm. Helgi Hjörvar hafi viðurkennt að hafa farið með rangt mál, sem er þá gott hjá honum, varð honum það á í messunni að gleyma að biðjast afsökunar á því. Hins vegar er ég á mælendaskrá á eftir og skal fara þá yfir skattamál og verðbólgumál.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2004 og ætla ég aðeins að koma inn á það og síðan inn á þau málefni sem hafa verið rædd hér, þ.e. kjarasamninga við grunnskólakennara. Það sem vekur athygli mína í fjáraukalögum á hverju ári er að alltaf hækkar allt það sem kemur til útgjalda, alveg sama hvernig á stendur. Það eru einkum tvö atriði hérna. Þótt ýmislegt megi tína til vekur mesta athygli Landspítali – háskólasjúkrahús þar sem framlag til hans hækkar um tæplega 700 milljónir. Ef ég man rétt voru framlögin hækkuð um 1,8 milljarða á síðasta ári. Þá var talið að loksins yrði búið að gera allt klárt og þessi framúrkeyrsla mundi ekki gerast aftur. Ég spyr þá fjárlaganefndarmenn sem hér eru, og aðallega heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra: Hvernig í ósköpunum stendur á því að þetta geti gerst ár eftir ár? Hér eru aðrir liðir eins og lyfjakostnaður og annað. Ef menn væru með heimilisbókhaldið sitt hér blöskraði þeim. Eins og ríkissjóður er getur þetta ekki gengið svona endalaust. Hvaða tölur verða á næsta ári? Hitt atriðið sem vekur athygli mína er hækkun á fæðingarorlofi upp á tæplega milljarð, 880 milljónir eða eitthvað slíkt. Ef ég skil rétt er fæðingarorlof komið upp í tæpa 7 milljarða. Þetta var náttúrlega til umræðu fyrir tæpu ári í þinginu. Þá kom hæstv. félagsmálaráðherra með breytingar á lögum um fæðingarorlof sem var talið að mundi draga úr misnotkun á þessu. Þetta heldur áfram að aukast og einhvern tímann lögðum við úr vör með að þetta ættu að vera 4 milljarðar en nú eru þetta orðnir 7 milljarðar. Ég spyr: Getur þetta gengið til lengdar, hefur velferðarkerfið hjá okkur efni á því að þetta gangi svona til? Þetta er allt saman góð hugsjón en það verður kannski að huga að því hvað er debet og hvað er kredit. Hér sé ég að Þjóðleikhúsið er með 57 milljónir. Hér sé ég að 113 milljónir eru hjá ríkislögreglustjóra. Framlagið til þess embættis virðist hækka á hverju ári líka, vera í einhverjum sjálfvirkum hækkunargír. Mér finnst að menn verði að staldra hér við og stoppa þetta ef þeir ætla að geta rekið hér fjárlög í framtíðinni á réttu róli. Svo komum við, virðulegi forseti, að því sem var rætt hér, kjarasamningi grunnskólakennara og sveitarfélaganna sem var gerður í gær, og ræðu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar. Ég held að allir hafi haft gott af að hlusta á þá ræðu þó að ég sé kannski ekki sammála öllu sem þar kom fram. Ég óttast að þessi samningur hafi í för með sér þau áhrif að við getum átt von á aukinni verðbólgu. Það eru nokkur atriði sem er rétt að fara yfir í þessu sambandi. Ef hækkun á launum kennaranna er það mikil - við erum að tala um að í þessum samningi er 130 þús. kr. eingreiðsla á þessu ári, 1. október 5,5% hækkun, 1. janúar á næsta ári, þ.e. núna um áramótin, eru 3% og á miðju næsta ári kemur 75 þús. kr. eingreiðsla og síðan 1. júlí kemur 9,27% hækkun. Á síðari árunum, 2006, 2007 og 2008, koma 2,5% og svo 2,25% tvisvar sinnum. Öll hækkunin kemur núna og síðan á næsta ári. Væntanlega munu aðrir starfsmenn, leikskólakennarar og aðrir opinberir starfsmenn, fara fram á lágmark það sama ef ég þekki dæmið rétt, og er ég búinn að vera alllengi í kringum þetta. Það þýðir væntanlega að þeir sem hefðu gert - þ.e. almenni markaðurinn vill fá það sama sem er eðlilegt. Við tölum nú ekkert um lífeyrissjóðsréttindin. Það þýðir þetta: Er til fyrir þessum launahækkunum? Maður spyr sjálfan sig að því. Ef það er ekki til fyrir þeim á almenna markaðnum og við höfum ekki nægilega mikla framleiðniaukningu í greinunum grefur náttúrlega undan krónunni og við fáum hér harða gengisaðlögun og síðan verðbólgu. Ef verðbólgan fer hærra en launahækkanir rýrna kjörin sem því nemur. Þetta er mjög einfalt reiknisdæmi. Og það óttast ég. Það óttast ég með þessum samningum þótt ég hafi verið mjög ánægður með að samningar tækjust. Þetta var orðið neyðarástand, börnin búin að vera á áttundu viku án kennslu. Ástand í kennarastéttinni skelfilegt, ég tala nú ekki um hvað þetta reyndi mikið á heimilin í landinu. Ég hef verið talsmaður þess að kennarar fái bætt kjör, þó með þeim hætti að við héldum stöðugleikanum í samfélaginu, í efnahagslífinu. Ef hann fer fer allt. Menn reyndu hérna í áratugi áður. Ég hélt að við værum búin að fá nóg af þessu. Þetta er allt saman reiknanlegt. Ég átta mig ekki á því af hverju menn eru að fara svona út yfir mörkin í þessu. Það er stórhættulegt. Ég vona svo innilega að til þess komi ekki en ég óttast það. Ég er alveg klár á því að hvorki leikskólakennarar né opinberir starfsmenn ætli sér að fá minni launahækkanir en grunnskólakennarar. Ábyrgð sveitarstjórnarmannanna og líka grunnskólakennara er mikil í þessu sambandi. Ég er ekki viss um að grunnskólakennarar hafi lagt upp með það að skrifa undir þessa samninga með það í huga að kjör þeirra mundu rýrna. Nei, þau áttu að aukast og það vildu allir. Síðan kemur að hinum þætti málsins og hann varðar tekjur sveitarfélaganna. Duga þær fyrir þessum launahækkunum? Það kom fram, virðulegi forseti, hjá forseta borgarstjórnar Reykjavíkur að skattahækkanir borgarinnar dygðu ekki fyrir breytingu á launum grunnskólakennara, hækkunum á næsta ári. Fyrir mitt sveitarfélag, Kópavog, þýðir þetta 200 millj. kr. aukningu. Ef við skoðum t.d. borgina getum við reiknað með að leikskólakennarar og aðrir starfsmenn séu a.m.k. jafnmargir eða jafnvel fleiri en grunnskólakennararnir og þá geti kostnaðarauki borgarinnar á næsta ári verið 2–3 milljarðar. Það er ekki til fyrir því. Ætla menn að reka á halla, eða hvað? Hjá Kópavogsbæ gæti þetta þýtt 400 millj. kr. Hvernig verður ástandið hjá þeim sveitarfélögum sem reka sig núna í kringum núllið og sum hver í halla? Ég er sammála félagsmálaráðherra í því að það er útilokað að sveitarfélag geti sent ríkinu reikninginn vegna kjarasamninga. Það er ekki hægt. Í launaáætlunum sveitarfélaga fyrir árið 2004 er náttúrlega reiknað með ákveðnum launabreytingum. Svo mun væntanlega verða á næsta ári. Nú erum við klár með það en launabreytingin er gífurleg. Við erum að tala um 5,5% plús 3% plús 9 og eitthvað prósent. Þetta eru gífurlegar hækkanir á mjög skömmum tíma. Ég óttast neyðarástand hjá sveitarfélögunum, neyðarástand eftir að menn verða búnir að fara í gegnum alla þessa kjarasamninga. Ég er alveg klár á því. Sem betur fer er Kópavogsbær vel rekinn og á fyrir þessu, eitt af fáum sveitarfélögum, virðulegur þingmaður, Einar Már Sigurðarson. Síðan kom hér formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, og réðist ómaklega á formann Sambands íslenskra sveitarfélaga, Vilhjálm Þ. Vilhjálmsson. Hann er ekki hér til svara en félagsmálaráðherra gerði grein fyrir því hvað þessi endurskoðunarnefnd vegna tekjustofna milli ríkis og sveitarfélaga var að gera. Ég er sammála einu sem komið hefur fram í umræðunni hjá ýmsum þingmönnum, bæði stjórnar og stjórnarandstöðu. Það þarf að leiðrétta þessa tekjustofna út af nokkrum atriðum, m.a. þeim að við breytinguna úr einstaklingsrekstri yfir í einkahlutafélag varð gífurlegt tekjutap sveitarfélaganna. Það var talið 1 milljarður. Við vitum það ekki. Í sveitarfélagi mínu gæti þetta numið a.m.k. 100 milljónum, ef ekki meira. Það eru breytingar á framlögum vegna húsaleigubóta, það eru framlög vegna húsnæðismála og til félagslegra íbúða. Það eru ýmsar kröfur sem koma frá ríkisstofnunum, eins og Persónuvernd, sem kosta sveitarfélögin mikið. Auðvitað þarf að leiðrétta það. Ef við tökum þróun tekna, bæði ríkis og sveitarfélaga, hafa sveitarfélögin ekki þurft að kvarta. Sveitarfélögin hafa gert eitt, þau hafa hækkað þjónustustigið. Það er af hinu góða en maður verður að eiga fyrir því. Það er númer eitt. Við verðum að eiga fyrir því ef við hækkum þjónustustigið. Ég get nefnt sem dæmi í mínu sveitarfélagi að þar var þáttur menningarmála ekki mikill fyrir 10–12 árum. Síðan er búið að reisa miklar byggingar um menningu, og rekstur menningar sem var örfáar milljónir í sveitarfélaginu kostar núna kannski á annað hundrað milljónir á ári. Fyrir tíu árum var knatthús ekki til í Kópavogi en nú er það til. Það kostar gífurlegt fé að reka eitt slíkt hús. Þetta er aukning á þjónustustigi. Við erum öll hreykin af því en það kostar fé. Þá komum við að verðbólgunni sem við erum svo öll hrædd við. Hún er einn mesti bölvaldur íslensks samfélags fyrr og síðar, og verðbólga akkúrat um þessar stundir er talsverð. Akkúrat núna. Hún hleypur á milli 3 og 6 prósentna. Hver ætli sé ástæðan fyrir því? Hérna kemur stjórnarandstaðan og telur þetta allt óstjórn ríkisstjórnarinnar. Vinstri grænir vilja helst hækka skatta, hafa allt saman miðstýrt og helst að ríkið borgi öllum út í samfélaginu, öll fyrirtæki ríkisrekin og ríkið borgi út, þetta sé eins og var í Sovétríkjunum. Við vitum öll hvernig það allt saman fór. Hvers vegna er verðbólga? Jú, það er hækkun olíuverðs, gífurleg hækkun sem hefur orðið á olíuverði, virðulegur forseti. Hér flæðir mikið af peningum þar sem bankarnir bjóða lán til fasteignakaupa upp á 90%, og nú er boðið upp á 100% lán. Þetta hefur hækkað íbúðaverð látlaust. Sú hækkun á íbúðaverði er mjög óeðlileg. Hún getur ekki haldið áfram endalaust en hún hefur orsakað hækkun verðbólgunnar. Olíuverðshækkunin, hækkun fasteignaverðs og gífurlegt framboð af erlendum fjármunum hjá bönkunum, sem eru að dreifa þeim í íslenskt samfélag, veldur verðbólgunni. Ég held að þetta líði hjá og verði smáskot en ef við fáum víxlverkun verðlags og launa erum við búin að hella olíu á þennan eld. Þá getur þetta brunnið upp og heimilin orðið að ösku eins og hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sagði hér í dag. Skuldir heimilanna eru 210 milljarðar, þar af eru 180 milljarðar verðtryggðir. Ef verðbólgan fer upp í 5, 10 eða 15% sér hver maður hvað það þýðir. Það stendur enginn undir því. Við megum alls ekki fara þessa leið. Alls ekki. Varnaðarorð hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar eru alveg laukrétt þótt hann hafi málað ástandið í helst til sterkum litum. Það þarf oft að gera til að vekja fólk. Ég held að við fljótum hér hálfsofandi áfram. Svo vöknum við upp einn góðan veðurdag þegar það er orðið of seint. Það þarf að grípa í taumana og fara mjög varlega. Síðan var rætt um viðskiptahallann og aukna einkaneyslu. Hún hefur orðið vegna þessa gífurlega framboðs fjármagns. Aðalversið er samt innflutningur á efni til virkjana og byggingar álvera. Þetta er orðið breytt samfélag. Við lifum í frjálsu samfélagi. Nú er það orðinn móður í íslensku samfélagi að leigja allt, hafa rekstrarleigu á bílum. Þá náttúrlega kaupa sér allir nýja bíla, þ.e. á rekstrarleigu. Spurning er hvenær menn selja húsin sín og taka hús á rekstrarleigu. Ég er gamaldags í hugsun. Maður dregur augað í pung og spyr: Hvar endar þetta? Þetta er eitt af þessu flæði af dóti. Menn eru með allt á leigu, tölvur og hvað næst? Viðskiptahallinn grefur undan krónunni og auðvitað grafa of miklar launahækkanir, sem er ekki til fyrir, undan krónunni númer eitt. Ef hún fellur og við förum hér í frjálst fall - við höfum reyndar reynsluna, við höfum reynsluna af þessu frá árunum 1988–1991, þó sérstaklega 1990 þegar kaupmáttarhrapið var yfir 20%. Menn rétt mörðu að stoppa það. Við héldum að við hefðum fengið nóg af þessu þá. Þá voru menn einmitt í þessum leik, 1991 náði þetta að stöðvast og síðan komu góðir tímar þegar menn voru skynsamir. Þá höfðu menn dæmin fyrir aftan sig, að menn ættu ekki að gera svona hluti. Ég lýsi því enn yfir að ég er mjög ánægður með að samningar hafi náðst milli grunnskólakennara og sveitarfélaganna en ég vona að þeir haldi og að við lendum ekki hér í aukinni verðbólgu vegna þess arna og víxlverkun. Ég óttast það samt. Ég tel að boginn hafi verið of hátt spenntur. Það er mitt mat. Þá töpum við öll á því, kennarar, þingmenn, allir. Það eru allir sem tapa, þjóðfélagið í heild. Við viljum ekki fara þá leið. Við erum búin að fara hana, fórum hana fyrir árið 1990, keyrðum hana alltaf látlaust í ófæru en eftir það náðum við að malbika veginn og við héldum að við gætum haldið okkur á honum. Það er óþarfi að fara út í móana aftur. Það er þessi hætta sem við verðum að horfa á. Það vill enginn fara þá leið. Varðandi síðan sveitarfélögin verðum við sveitarstjórnarmenn náttúrlega að gæta okkar á því að reisa okkur ekki hurðarás um öxl. Það er mjög auðvelt að segja já við öllu, auka kostnað og rekstur og annað. Það er mjög auðvelt. Það er alltaf erfiðara að segja nei. Við þurfum að segja nei. Ég tel að þjónustustig sveitarfélaganna sé komið alveg á ystu nöf, enda sést það á rekstri þeirra að menn þurfa að gæta að sér. Við þurfum að horfa sjálf, sveitarstjórnarmenn, í eigin barm. Við getum ekki farið til ríkisins og sagt: Ja, nú erum við búin að gera kjarasamning við leikskólakennara eða kjarasamning við almenna starfsmenn, BSRB, og nú þurfum við að fá svolítið meira. Við hækkuðum þetta heldur meira en við ætluðum og þurfum að fá smákropp í viðbót. Slíkt er ekki hægt. Við verðum að bera gæfu til þess að segja nei. Hitt er svo annað mál að ríkið verður að lagfæra og leiðrétta þá villu sem er komin í tekjur sveitarfélaganna, tekjuskiptinguna, t.d. með yfirfærslu á, eins og ég sagði, einstaklingsrekstri í einkahlutafélög og mörg önnur atriði. Ég hef verið áhugamaður um þessi mál og tínt þetta upp í gegnum árin. Breytingar hjá ráðuneytunum á reglugerðum og lagabreytingar sem fer lítið fyrir, svífa jafnvel í gegnum þingið, kosta peninga. Auknar kröfur kosta peninga, aukið þjónustustig sem við samþykkjum á þinginu. Það er það sem ég vil fá leiðrétt og frá því þarf að ganga áður en við förum að tala um yfirfærslu á öðrum verkefnum til sveitarfélaganna. Það þarf að ná hreinu borði fyrst. Virðulegur forseti. Ég fagna umræðunni um þessi launamál almennt. Ég held að menn þurfi að vakna upp og ræða þetta hreinskiptið. Menn þurfa ekki að vera með nein gífuryrði í garð hver annars, við verðum að fara raunhæft í þessi mál. Við vitum að ef við hækkum laun of mikið fáum við aukna verðbólgu og þá minnka kjarabæturnar. Það verður kjararýrnun. Við höfum átt því láni að fagna frá 1991 að laun - við höfum fengið kjarabætur látlaust fram að þessum degi og aukna velmegun. Hún er ein sú mesta í heiminum. Svo koma hingað hv. þingmenn eins og Steingrímur J. Sigfússon og tala um að þetta sé alveg hroðalegt, að við séum með langtum lægri laun en gildir annars staðar á Norðurlöndum og að við vinnum langtum meira en þeir, þetta sé alveg skelfilegt. Ég held að þessir þingmenn vilji hafa þjóðina í fríi og helst á fullum launum eða meira til. Það gengur ekki. Þeim tókst vel til eða hitt þó heldur og ég vil minna á frammistöðu vinstri stjórnarinnar 1988–1991 sem var einhver mesta skelfing fyrir íslenskt samfélag.  Virðulegi forseti. Ég ætla að koma hérna með þessar spurningar varðandi fjáraukalögin. Gaman væri að fá skýringar á því hvort rétt sé að fæðingarorlofið sé komið upp í 7 milljarða og hvort þetta endalausa haldi áfram, ríkislögreglustjóri, Landspítalinn og fleira. Það virðist sem menn séu í áskrift hjá fjárlaganefnd og fái hækkun alltaf á milli ára, þ.e. af eigin áætlunum, eigin fjárhagsáætlunum. Ef menn geta ekki staðið við eigin fjárhagsáætlun verða þeir að axla þá ábyrgð.

Hæstv. forseti. Það er bara löngun í meiri sögulegan fróðleik sem rekur mig í pontu hingað. Hér var talað um hin skelfilegu ár vinstri stjórnarinnar 1988–1991. Mig langar til að fá nánari útlistun á þessu. Man hv. þm. Gunnar Birgisson eftir því að á 9. áratugnum var verðbólga að meðaltali 30 af hundraði, 30%? Í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem hann vísar til, þessarar skelfilegu ríkisstjórnar sem hann kallar svo, tókst að ná verðbólgustiginu með svokölluðum þjóðarsáttarsamningum niður í 2–3%. Þar var lagður grunnur að mögulegri uppbyggingu sem því miður var misnotaður. En á þessum árum var dæminu snúið við. Ég eiginlega kem hingað til að fá upplýsingar hjá hv. þingmanni um hvað það var í stjórnarstefnunni á þessum árum sem var svona skelfilegt að hv. þingmaður tekur þessi djúpu bakföll og andköf.

Virðulegi forseti. Það er kannski rétt að fara enn þá lengra aftur því að þetta hefur alltaf gerst í tíð vinstri stjórna, m.a. í einni frá 1980–1983 þegar virðulegur þingmaður, hv. þm. Ögmundur Jónasson, var fyrir svokölluðum Sigtúnshópi. Ekki var það betra þá. Á árunum 1988–1990, sérstaklega 1990, átti sér stað kaupmáttarhrap. Hvers vegna var það? Verðbólgan var farin úr böndunum. Það var allt farið úr böndunum. Hvað gerðist? Jú, verkafólk þessa lands tók á sig yfir 20% kjararýrnun. Það var kaupmáttarhrap í frjálsu falli. Þannig náðist að stoppa það. Samtök atvinnulífsins og fulltrúar launþega á breiðum grunni náðu þessum samningi og auðvitað varð ríkisstjórnin að vera með í þessu, það var ljóst. Það var ekki hægt öðruvísi og hún gat ekki annað, en það var ekkert frumkvæði af stjórnarinnar hálfu í málinu. Hún var orðin ráðalaus. Ég þarf svo sem ekkert að ræða það meira. Þetta var skelfingartímabil. Eftir það hefur ástandið verið upp á við þannig að kjarabætur og aukning lífskjara hefur farið upp á við síðan og er núna með því besta sem gerist í heiminum, hér á Íslandi. Alls staðar sem við erum mæld, á öllum alþjóðlegum skölum, erum við í efstu sætum með lífskjör af því að vel hefur verið haldið á málum síðan vinstri stjórnin fór frá 1991.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að þegar á heildina er litið hefur Íslendingum vegnað vel á undanförnum árum. Það sem hins vegar er áhyggjuefni er sú aukna misskipting sem er að verða í samfélagi okkar og hve erfitt ýmsir hópar eiga uppdráttar, þeir sem eru veikir eða hafa litlar tekjur, hve erfitt það fólk, þeir hópar, á með að afla sér húsnæðis svo dæmi sé tekið. Þessi mikla misskipting í samfélaginu hlýtur að verða okkur áhyggjuefni. Hv. þingmaður fór í frekari sögulega upprifjun og nefndi Sigtúnshópinn. Ég man vel eftir þeim tíma, 1983, þegar vísitala launa var tekin úr sambandi en lánavísitalan látin æða upp á við. Það var ágætur fjármálaráðherra frá Sjálfstæðisflokknum sem þá sat í Arnarhváli þannig að eitthvað þarf nú hv. þingmaður að taka til í sögukistunni sinni. Það var samstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks sem greip til þeirra ráða að taka launavísitöluna úr sambandi án þess að hreyfa nokkuð við lánskjaravísitölunni. Hins vegar geta menn verið að metast um það hver hafi átt frumkvæði að því átaki sem var gert 1991. Það sem gerðist var að Samtök atvinnulífsins, bæði atvinnurekendur og launþegamegin, og ríkisvaldið sameinuðust í sameiginlegu átaki. Auðvitað er það nokkuð sem væri mjög æskilegt að tækist að skapa aftur, þ.e. grundvöll fyrir slíku sameiginlegu átaki. Ég er ansi hræddur um að það gerist ekki með þeim 

Virðulegi forseti. Það var ekki fyrr en á miðju ári 1983 sem ríkisstjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks tók við eftir óstjórnina sem þar var á undan. Það vekur athygli mína að hv. þingmaður talar hvergi núna um þessa samninga við grunnskólakennara. Hann segir ekki orð um það hvað BSRB ætli að gera. BSRB hefur ekki látið í sér heyra, ekki bært á sér, eins og rjúpan í lynginu allt í einu.  Hann bíður. Nú er kominn fram samningurinn og það verður gaman að sjá hvaða kröfur þeir reisa, þeir BSRB-menn, í framhaldi af þessu. Ég vara við því enn og aftur og óttast að við förum hér ekki í kaupmáttaraukningu sem við viljum þó að allar stéttir haldi áfram að fá. Við verðum að hafa þolinmæði. Eins og ég hef sagt við fólk: Það er betra að taka styttri skref en fleiri, taka styttri skref en eitt stórt stökk, lenda svo beint úti í ánni og draga ekki yfir.

Virðulegi forseti. Það var hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem hóf þessa umræðu hér um hádegisbilið og kallaði mig sérstaklega til því að hann vildi að ég væri hér sem var sjálfsagt. Nú er sá hv. þingmaður helst hvergi og ég verð að segja það, virðulegi forseti, að ég sakna þess. Ég átti eftir að segja við hann nokkur orð. Svo er einnig með formann hinnar miklu Samfylkingar. Hann er líka horfinn, virðulegi forseti, og helst hvergi. Ég sakna þess því að ég ætla líka að segja við hann nokkur orð. Þó að þessir miklu foringjar stjórnarandstöðuflokkanna séu nú báðir allt í einu horfnir - enginn veit hvar þeir eru - hlaupast þeir ekki undan þeim spurningum sem fyrir þá hafa verið lagðar. Þeir geta ekki hlaupist undan spurningunum: Hver er stefna og hver er vilji þeirra stjórnmálaflokka sem þeir eru formenn fyrir? Hvað ætla þeir að aðhafast gagnvart þeim tíðindum sem hér hafa orðið? Ætla þeir að styðja það að aðrar stéttir sigli í kjölfar grunnskólakennara og krefjist þar sömu launahækkana og sveitarstjórnirnar urðu við í gær? Ætla þeir að svara þeirri spurningu sem mörgum sinnum hefur verið lögð fyrir þá: Hvaða launþegar eru það á Íslandi sem ekki eiga þá að hækka? Þó þessir hv. þingmenn feli sig núna og séu báðir horfnir héðan geta þeir ekki hlaupist undan þessu og það verður haldið áfram að spyrja þá þar til þeir svara. Hins vegar hafa þau tíðindi gerst, virðulegi forseti, að allt í einu er kominn til þings hv. 9. þm. Reykv. s., Ögmundur Jónasson, sem einnig gegnir formennsku í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og eru tíðindi að fá hann í umræðuna og ekki vonum fyrr. Það er ástæða til að spyrja formann Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hvað er að heyra, hvað er að frétta af kröfugerð Bandalags starfsmanna ríkis og bæja? Eins og fram kom hjá síðasta ræðumanni hefur ekkert heyrst til þeirra launasamtaka. Ekki orð. Ekki stafkrókur. Hvergi. Þeir hafa þagað og þögnin hefur hrópað.  Ég hef að vísu haldið því fram að hætta væri á því, en hv. þingmenn hafa komið hver á fætur öðrum og talið mig óþarflega svartsýnan. Ég stæði hér eins og hvalur í ræðustólnum og sæi ekkert nema svart eða væri eins og naut í flagi, ég man ekki hvað var haft á orði, það skiptir ekki máli. Sæi ekkert nema svart. Ekkert nema svartnætti. Ég sæi það fyrir mér helst að þjóðfélagið væri að fara á hvolf. Hv. þingmönnum fannst þetta tíðindi og algjörlega óþarfi af mér að láta svona. Þetta væri allt saman orðum aukið og slík hætta væri alls ekki til staðar, langt frá því. Þá er betra, virðulegi forseti, ef eitthvað væri til í þeim orðum, að ótti minn væri ástæðulaus. Þetta væri allt hugarburður minn og tilbúningur, það væri engin hætta á ferðum fyrir samfélagið. Engin. Mikið væri nú gott að það sannaðist að ég hefði rangt fyrir mér. Enginn yrði glaðari en ég. Mikið þætti mér vænt um ef ég gæti staðfest síðar að þetta hefði verið allt rangt, ég hefði óvart séð allt svart, en það væri allt misskilningur. Tíminn einn leiðir í ljós, virðulegur forseti, hver hafði rétt fyrir sér eða rangt. Vonandi hafði ég rangt fyrir mér. Ég hlýt að ítreka að það er verkefni framtíðarinnar, dagsins í dag og dagsins á morgun, úr því sem komið er, úr því búið er að semja við grunnskólakennara um hærri laun og hærri viðmiðanir en Alþýðusamband Íslands og hinn frjálsi vinnumarkaður, úr því að það er búið hlýtur það að vera meginviðfangsefni okkar að gæta þess og leggja á það alla áherslu að þetta verði einstakur samningur, aðrir samningar við ríkið og bæjarfélög mega ekki vera eins. Ég vil fá að heyra það frá virðulegum forustumönnum stjórnarandstöðunnar, þó formennirnir séu týndir, þá frá hv. 9. þm. Reykv. s., hvaða afstöðu hann hefur.

En skattalækkanirnar?

Hins vegar, virðulegi forseti, hef ég ekki krafið hv. þm. Jón Bjarnason um nein svör, vegna þess að mér gengur svo illa að átta mig á því hvað hann vildi sagt hafa hvenær sem hann kemur hingað upp. Þess vegna er ég ekkert að biðja hann að koma.

En skattalækkanirnar?

Það er mjög nauðsynlegt, virðulegi forseti, að stjórnarandstaðan geri sér grein fyrir ábyrgð sinni, átti sig á því að við þessar kringumstæður verða menn vegna allra launþega á Íslandi, vegna framtíðar landsins, vegna alls þess sem menn hafa lagt á sig og fórnað, að vera ábyrgir, jafnt stjórn sem stjórnarandstaðan. Virðulegi forseti. Hér áður, í 20–25 ár, fékkst ég dálítið við samninga og vil þess vegna leiðrétta hv. þingmenn, Steingrím J. Sigfússon og Össur Skarphéðinsson, um nokkuð af þeim rangfærslum sem þeir sögðu um kjarasamninga. Leiðrétta þá um rangfærslu varðandi ásakanir af minni hendi á grunnskólakennara. Ég þekki það af langri reynslu að það er algilt í öllum kjarasamningum, það er fyrsta regla sem menn verða að læra, að allir hafa rétt fyrir sér. Allir launþegar hafa alltaf rétt fyrir sér gagnvart því að þeir ákveða einhverja viðmiðun og telja það réttlæti, þess vegna hafa þeir rétt fyrir sér. Viðsemjendurnir hafa líka rétt fyrir sér. Þess vegna koma svo oft upp deilur að báðir aðilar telja sig hafa rétt fyrir sér og trúa því sjálfir og það er rétt. Önnur reglan sem allir verða að kunna er sú að hreyfiafl kjarabaráttunnar í frjálsu samfélagi er samanburðurinn, eðlilega. Það er ekkert rangt við það. Það er einmitt hið rétta. Menn gera samanburð og gera kröfur. Í sjálfu sér á því aldrei að hneykslast á neinu sem menn láta frá sér í samningum. Það er hver að róa eftir sínu lagi. Ég vara hins vegar mjög við þegar menn fara í verkföll. Alveg sama hver það er, hvaða starfshópur eða hvaða stétt, verkföll eru mjög varasöm fyrir alla. Það er alveg sama hversu gott fólk það er og vel gert og hraust, menn koma alltaf meira og minna meiddir úr verkföllum. Alltaf. Verkföll geta verið löng. Allir koma helsærðir, mikið særðir út úr verkföllum. Verkföll eru skelfilegur hlutur og mjög mikið áfall fyrir hvert samfélag sem lendir í þeim. Því miður hafa verkföll verið of tíð á Íslandi um langan aldur. Virðulegi forseti. Í maímánuði sl. þegar sveitarstjórnir landsins lögðu fram kauptilboð um meiri hækkanir en nokkrum hefur verið boðið áður og grunnskólakennararnir svöruðu með því að fara í allsherjarkosningu um verkfall var niðurstaða þeirrar kosningar rússnesk kosning. Allir kennararnir, eða um 97% vildu fara í verkfall. Þá taldi ég einsýnt að nú hefði ógæfan tekið við taumunum og sest undir vagninn og mönnum mætti vera dagljóst hvert stefndi. Margir hneyksluðust á þeim sjónarmiðum mínum að það ætti að setja þessa hluti í Kjaradóm áður en til verkfalls kæmi. Allir fordæmdu það, bæði félagar mínir í stjórn sem styðja núverandi ríkisstjórn svo og stjórnarandstaðan og kannski mest kennarar. Það er ekkert við því að gera, það er bara svoleiðis. Það vildi enginn taka undir þessi sjónarmið, ég var einn með þau, en ég var líka frjáls af því að halda þeim fram. Ég gerði þetta ekki að ástæðulausu. Ég óttaðist mjög það sem nú er orðinn veruleiki, að þessi þýðingarmikla stétt væri svo sár að það tæki hana mörg ár að láta þau sár gróa. Við höfum reynslu af því og í mörgum löndum Evrópu, t.d. Danmörku, einum þrisvar sinnum á síðustu 10–12 árum, hefur verið þverpólitísk samstaða um það í danska þinginu að setja kjör grunnskólakennara í Kjaradóm og gera ekki samfélaginu það að stéttin færi í verkföll. Ekki endilega vegna kennaranna, heldur vegna nýgræðinganna í samfélaginu, krakkanna. Virðulegi forseti. Þó margir hafi hneykslast á mér fyrir þær tillögur tel ég það enga goðgát og tel að mörg dæmi sanni að fyrir stéttir, starfshópa, sem eru undir Kjaradómi séu það engir afarkostir. Langt því frá að það séu afarkostir. Þeir hefðu ekkert fengið verri kaupþróun en aðrir, kannski stundum betri, samanber lögregluþjóna og fleiri sem hafa samið um að fá Kjaradóm sem er því marki brenndur að alltaf skuli fylgt kaupþróuninni í landinu og tryggt að þeir fái þá þróun sem um er að ræða. Þetta er enginn afarkostur. Alls enginn. Það er rangt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að ég hafi látið einhverja ábyrgð á hendur grunnskólakennara umfram aðra. Ég hef haldið því fram að öllum starfsmönnum ríkis og bæja bæri að hlýta því að þeir gætu ekki haft aðra launaþróun en fólkið sem vinnur í framleiðslunni í landinu. Ef við gerum þá kröfu til almennings að kaupþróun þar sé þannig að samkeppnishæfni Íslands sé tryggð og kaupmáttur framleiðslunnar ráði kaupþróuninni og gerum kröfu til þess að fólkið í þjónustunni, framleiðslunni og versluninni sýni þá ábyrgð er sjálfsagður hlutur að mínum dómi að gera sömu kröfu til starfsmanna ríkis og bæja, ekki síst vegna þess að þeir starfsmenn hafa miklu víðtækari og sterkari lífeyrisréttindi og eftirlaunaréttindi en launamaðurinn á almennum markaði. Mismunurinn á þessu er orðinn svo skelfilegur að ég óttast að þjóðfélagið geti verið í verulegri hættu vegna hans. Virðulegi forseti. Við höfum margsinnis rætt um þróun launa. Árið 1997 og u.þ.b. einu sinni til tvisvar á ári eftir það, yfirleitt í kringum gerð fjárlaga, hef ég varað við því samningsumhverfi sem er hjá ríkinu í þingheimi. Ég hef varað við því og talið að það væri ákaflega mikill glannaskapur í því. Nú spyr ég, virðulegi forseti: Hverjir hafa komið upp í gegnum árin þegar ég hef verið að fara með varnaðarorð mín og tekið undir? Hverjir hafa komið og sagst vera sammála mér? Er það stjórnarandstaðan? Ekki minnist ég þess. Ég ætla að þar hafi þeir kappar mest verið hvergi.  Við höfum sett þjóðfélagið í nýjan farveg, nýjan frelsisfarveg þar sem verðmyndunin hefur ráðið og margir, þar á meðal sá sem hér stendur, virðulegi forseti, og margir aðrir hafa undrast glannaskap íslenskra banka. Mjög margir. En þegar ég kem upp í ræðustól, virðulegur forseti, og óttast mjög að samningur sveitarfélaganna við grunnskólakennara geti orðið það korn sem fylli mælinn, sem ég óttast sannarlega, er ég ekki að halda því fram að aðrir hafi ekki áður staðið að því að setja eitthvað í þann mæli og hef aldrei sagt orð um það. Menn vilja gera lítið úr þessu, telja mig fara offari í málinu og ég vona að það sé rétt, vonandi er ég að fara offari. En þá skulu menn líka standa að því og gera það heiðarlega allra vegna og ekki síst vegna þeirra grunnskólakennara sem nú hafa gert kjarasamning, að leggja sig alla fram um að aðrir taki ekki mið af þeim samningi, engir aðrir. Við verðum að standa vörð um samninginn að hann sé einstakur, hvort sem þjóðinni líkar betur eða verr að hækka kennara eina umfram aðra. Þá er ekkert annað að gera en að reyna að setja skjaldborg utan um samninginn og verja það sem hægt er að verja, búa til vígi. Þannig getum við verið ábyrg og ég kref stjórnarsandstöðuna svars. Ég kref þá um að segja umbúðalaust, skýrt og skorinort hver vilji þeirra er og hvað þeir muni gera. Ekki fara í einhvern flæming og útúrsnúninga út og suður, austan við sól og sunnan við mána með eitthvert kjaftæði eins og maður þekkir.

En skattalækkanirnar.

Bara ganga til verks - og hrópaði svo einhver um skattalækkanir: En hvað um skattalækkanirnar?

Já, hvað um skattalækkanirnar?

Hvernig er það, virðulegi forseti, ætli þessi hv. virðulegi þingmaður sé orðinn eins og biluð grammófónplata, hann hrópar alltaf það sama: Hvað með skattalækkanirnar?

Hvað með skattalækkanirnar?

Við höfum farið í gegnum efnahagsmálin, ég gerði það í fyrri ræðu minni í dag og skal gera það aftur og aftur. Ég tel það liggja fyrir og sé algjörlega ljóst, bæði á Íslandi og í öllum öðrum Vestur-Evrópuríkjum, að því miður er eyðslustigið skattstigið. Það er alveg sama hvað við tökum mikla skatta í demóktratískum lýðveldum, eða þannig, að menn eyða því alltaf og því miður stundum miklu meiru. Þannig er þetta. Ég vona, virðulegi forseti, að umræðan hafi orðið til þess að menn gangi hreint til verks, segi hug sinn allan og það megi treysta því hvar menn standa. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt fyrir launþegasamtökin í landinu að vita hver hin pólitíska forusta stjórnar og stjórnarandstöðu er, að þeir segi það upphátt, þori að koma fram og segja það. Það er lífsnauðsynlegt að samningurinn sem illu heilli var gerður við grunnskólakennara í gær verði einstakur. Það má engin önnur stétt eða starfshópur á Íslandi taka hann og gera hann að fyrirmynd. Við verðum að standa vörð um hann og ég treysti því að menn hafi þá ábyrgð að gera það.

Virðulegur forseti. Það fjölgar svo fákunnandi fólki í kringum hv. þingmann að það er engu líkara en að hann sé eini talsmaður hófsemi og skynsemi í ríkisfjármálum á Alþingi, hvort sem er í stjórn eða stjórnarandstöðu. En þó hv. þingmaður rembist eins og rjúpan við staurinn að gera hv. þingmenn Össur Skarphéðinsson, Ögmund Jónasson og Steingrím J. Sigfússon ábyrga fyrir lausatökum í ríkisfjármálum og verðbólguþróuninni tekst honum það ekki. Hún er á hans eigin ábyrgð. En þar sem þingmaðurinn spyr er sjálfsagt að svara því að Samfylkingin taldi að kennarar ættu kröfu á sérstakri leiðréttingu. Það gilti ekki almennt um allar stéttir heldur ætti að vera einstakur samningur og hún hefur af ábyrgð mætt þeim kostnaði, m.a. í Reykjavík með sérstakri útsvarshækkun, vegna þess að þó Samfylkingin sé í stjórnarandstöðu er stefna hennar í ríkisfjármálum stórum ábyrgari en hv. þingmanns sem þó fer mikinn í ræðustól. Alþýðusamband Íslands hefur gagnrýnt mjög skattalækkunaráform ríkisstjórnarinnar og sagt að forsendur kjarasamninga séu brostnar vegna verðbólguþróunarinnar. Stefna Samfylkingarinnar í ríkisfjármálum er að hafa skattalækkanir mun hóflegri en ríkisstjórnin vill og að þær komi hinu almenna launafólki, m.a. í framleiðslunni, mun betur til góða en fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar. Það er sú ábyrgð sem við hljótum að kalla eftir hjá ríkisstjórninni nú þegar hún hefur misst tökin á verðbólguþróuninni. Ef hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson tekur ekki undir með þeim sjónarmiðum að varhugavert sé við þessar aðstæður að ráðast í nærri 30 milljarða skattalækkanir er hv. þingmaður ekki sá talsmaður ábyrgðar og festu í fjármálum íslenska ríkisins sem hann hefur um langt árabil gefið sig út fyrir að vera.

Virðulegi forseti. Ég fagna ummælum hv. þingmanns og vona að hann hafi umboð til að segja þetta. Ég lít þá þannig á að Samfylkingin telji samning grunskólakennaranna vera einstakan og eigi ekki að vera fyrirmynd annarra kjarasamninga. Ég tel þetta mjög mikla yfirlýsingu og treysti því að hann hafi umboð til þess. Ég kallaði, virðulegi forseti, eftir tveimur ágætum þingmönnum, hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, formanni Samfylkingarinnar, og hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni vegna þess að ég saknaði þess að þeir kappar væru ekki hér þegar ég talaði eins og þeir höfðu kallað á mig.  Hins vegar tek ég það mjög skýrt fram að ég er alls ekki viss um að breytingar á skattkerfi hafi úrslitaáhrif á þróun verðbólgu á Íslandi á næstu árum. Ég tel hins vegar mjög þýðingarmikið að hið opinbera, bæði ríki og sveitarfélög, fari afspyrnu varlega og reyni af fremsta megni að sporna gegn aukinni samneyslu og auknum rekstrarkostnaði hins opinbera. Ég tel að það sé miklu þýðingarmeira og þar verðum við að standa vörð sem gæti ráðið heilmiklu um hver úrslitin yrðu.

Virðulegur forseti. Hv. þingmenn þurfa ekki að láta orð mín um kjarasamning grunnskólakennara áðan koma sér á óvart, það hefur komið skýrt og greinilega fram í máli formanns Samfylkingarinnar, hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, að m.a. vegna samanburðar við framhaldsskólakennara hlytu menn að kalla eftir sérstökum leiðréttingum fyrir grunnskólakennara og það sé þess vegna í þeim skilningi einstakur samningur. Það er samt ekki þannig, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, að það sé bara einn kjarasamningur gerður í landinu. Það er ekki bara ein stétt í landinu og einhver einn ríkissamningur sem ákveðnir aðilar hafa forræði fyrir. Það eru margar og ólíkar stéttir í landinu sem hafa margar og ólíkar þarfir og mismunandi stöðu frá einum tíma til annars. Það er því ekki hægt að taka eina ákvörðun um hvað allir eigi að fá í hlut sinn, eða hefur Sjálfstæðisflokkurinn alveg snúið baki við hugmyndum sínum um framboð og eftirspurn, frelsi einstaklingsins og frjálsa samninga á markaði? Það væri nærri að álykta svo af orðum hv. þingmanns. Hann forðaðist auðvitað að ræða um skattalækkanirnar nema að því litla leyti sem hann lýsti í ræðu sinni, ríkisfjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Hv. þingmaður sagði: Við eyðum því sem aflað er. Hann sagði: Skattstigið ræður eyðslunni. Það er ákaflega góð lýsing á því hvernig núverandi ríkisstjórn hefur haldið á ríkisfjármálunum. Á þessu mikla þensluskeiði hafa útgjöldin þanist jafnmikið því öllu hefur verið eytt sem aflað var og það hefur valdið verðbólguþrýstingnum. En það er langt í frá þannig að í vestrænum ríkjum tíðkist það almennt og sé almenn regla. Við þurfum ekki annað en að líta yfir hafið til Noregs og sjá þar sjóðinn fyrir komandi kynslóðir, svo dæmi sé tekið um ráðstafanir þar sem menn hafa aflað fjár til ríkissjóðs, fyrir sparnað og ráðdeild lagt það fé fyrir en sólundað því ekki eins og stjórnvöldin sem nú sitja. 
            

Virðulegi forseti. Það sem hv. þingmaður sagði var alrangt. Hann getur ekki fundið nokkur dæmi þess í Vestur-Evrópu að ekki hafi verið eytt jafnmiklu og aflað var. Norðmenn hafa hins vegar búið sér til olíugróðasjóð sem er nú haldið fyrir utan Noreg, það er náttúrlega mikið lán fyrir þjóðina að hafa fundið olíuna. En ég get hrellt eða huggað hv. þingmann með því að hlutfallslega, miðað við fólksfjölda, er olíusjóður Norðmanna minni en lífeyrissjóðirnir á Íslandi þannig að Ísland stendur ef eitthvað er heldur betur að vígi en Norðmenn. Núverandi ríkisstjórn er ekki með einhverja einstaka eyðslu. Það eina sem er einstakt í því er að aðeins hefur tekist að lækka skuldir hér, því miður ekki nógu mikið, þveröfugt við þróunina í Evrópu þar sem allar hinar stóru þjóðir Evrópu standa ráðþrota gagnvart því skuldafeni sem þær eru í. Í Þýskalandi, Ítalíu og Frakklandi er 3,5%–4% af vergri landsframleiðslu rekstrarhallinn á ríkissjóðunum. Vita menn hver talan er af vergri landsframleiðslu ef hún er tekin yfir á Ísland? Þetta er yfir 30 þús. millj. kr. halli á hverju einasta ári á Íslandi, hlutfallslega. Íslenskur ríkissjóður stendur því mun betur en allflestir ríkissjóðir í Evrópu, nema Noregur. Þetta eru hin gleðilegu tíðindi sem eiga að gefa okkur ástæðu til að vera bjartsýn þó sannarlega sé rétt að hægt var að halda betur á. Þetta er 

Frú forseti. Mér skilst að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hafi tekið að sakna viðveru minnar. Þá hafa orðið hlutverkaskipti frá því um hádegi þegar ég óskaði eftir því að fá hann til skrafs og ráðagerða sem má segja að hafi dregið nokkurn dilk á eftir sér, sem sagt umræðu sem staðið hefur linnulaust í sex klukkutíma í framhaldinu.

Mikil er ábyrgð þín.

Ég gat ekki betur heyrt en að hv. þingmaður væri því miður enn við sama heygarðshornið og þó hv. þingmaður reyni að segja nú að hann hafi ekki í fyrri ræðu sinni í dag einkum verið að gera grunnskólakennara og kjarasamninga þeirra að allsherjar blóraböggli og ábyrga á einu bretti fyrir því ef stöðugleikinn færi fyrir borð í efnahagsmálum þá tjáir það auðvitað ekki. Það heyrði fjöldi þingmanna á hvaða nótum hv. þingmaður talaði. Hv. þingmaður reyndi og reynir enn algerlega að stikkfría hæstv. ríkisstjórn, eins og það skipti engu máli hvernig hún hefur staðið að málum, og grætur svo einsemd sína í hinu orðinu sem eina manninn sem vari við og reyni að tala fyrir einhverri ábyrgð í þessum efnum. Það er meira hlutskiptið að vera bara aleinn að reyna að hafa vit fyrir mönnum. 
             Ég verð að segja að mér finnst hv. þingmaður ansi svartsýnn - eða er stöðugleikinn svo brothættur, er hinn glæsti árangur hv. þm. Davíðs Oddssonar og ríkisstjórnar hans ekki meiri en svo að það fjúki allt fyrir borð í einum samningum? Ég skal segja hug minn allan í því hvað ég tel að sé hættulegast fyrir íslenskt efnahagslíf og stöðugleikann um þessar mundir. Það er viðskiptahalli upp á 100–160 milljarða ár eftir ár. Það er glórulaus stóriðjustefna þar sem er opið hús fyrir innstreymi erlends fjármagns sem setur allt úr skorðum. Það eru skattalækkanirnar sem eru út úr kú við núverandi ástand í hagkerfinu, eru fráleitar, að hleypa í umferð 20–30 milljörðum kr. á nokkrum árum. 
             Þetta er hættulegt, af þessu er ástæða til að hafa áhyggur og á þessu ber hæstv. ríkisstjórn og stuðningsmenn hennar ábyrgð.

Frú forseti. Ég hafði vænst þess að formaður þess stjórnmálaflokks sem heitir Vinstri grænir kæmi og gerði eins og ég bað hann og segði skýrt og skorinort hver afstaða stjórnmálaflokks hans væri til samningsins. Ætlar hann og flokkur hans að styðja að þetta sé einstakur samningur sem megi ekki vera leiðandi fyrir aðra kjarasamninga á Íslandi? Ætlar hann að svara því, ætlar hann að svara því já eða nei? Samfylkingin hefur svarað því, hún sagði: Já, þetta er einstakur samningur sem má ekki verða forusta eða leiðsögn fyrir aðra kjarasamninga. Ég bið hv. þingmann og bað hann um að koma og segja þetta hátt og skýrt. Ég bað líka hv. 9. þm. Reykv. s., formann BSRB, að koma og upplýsa þjóðina hver afstaða hans væri. Hann kemur kannski upp á eftir, ég veit það ekki, ég hef ekki heyrt neitt frá honum enn. Ég bíð spenntur. Það er mjög nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því hvort við eigum möguleika á að stoppa þetta eða hvort við ætlum að framkvæma keðjusprengingar. Við þekkjum keðjusprengingar úr Íslandssögunni, að hafa leyft hina verstu stöðu fyrir alla í þjóðfélaginu þegar hver samningurinn sprengir annan. Það er ekki langt að leita. Það var síðast 1988 sem við sprengdum landið í loft upp einmitt vegna svona aðstæðna. 

Herra forseti. Það er reyndar rangt, og hv. þingmaður veit það, að það sem gerði útslagið 1988 hafi verið óraunhæfir kjarasamningar. Það var ónýt ríkisstjórn sem náði ekki saman um neinar aðgerðir í efnahagsmálum og sprakk í beinni útsendingu í sjónvarpinu í september 1988, búin að halda genginu föstu í eitt og hálft ár í 30% verðbólgu. Það er kostulegt að heyra mann sem kemur úr sjávarútveginum ætla að reyna að færa ábyrgðina á því sem þá gerðist yfir á herðar launamanna og kjarasamninga í landinu. Þeir voru sannarlega ekki meginorsök þess hvernig menn keyrðu út af 1988. Varðandi það að við verðum að koma hér upp eins og við séum í prófi hjá hv. þingmanni og svara spurningum sem hann setur þannig upp að menn verði að svara því já eða nei hvort þessir samningar eigi að vera algjörlega einstakir og aðrir megi ekki fá sambærilegar kauphækkanir er það ekki í okkar valdi. Ættum við kannski að fara að taka sjálfstæðan samningsrétt af öðrum hópum í samfélaginu með lögum? Það gerum við ekki. Við erum ekki talsmenn slíks.

Hver er skoðun ykkar?

Nú er það svo, hv. þingmaður, að sumum spurningum er ekki hægt að svara með jái eða neii, og þeim má ekki svara á þann hátt, t.d. spurningunni: Ertu hættur að stela? Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, ef svarið er já ertu að viðurkenna að þú hafir gert það, ef svarið er nei ertu enn að viðurkenna sekt.

Fyrirgefðu, ég ...

Það er bara ekki þannig að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson stjórni því með hvaða hætti við tjáum skoðanir okkar hér á þingi. Það skal samt vera alveg skýrt að eigi ég fyrir hönd míns flokks að velja á milli já og nei svara ég nei. Við ætlum ekki að standa að því að taka réttinn af öðrum hópum í þessu samfélagi til að berjast fyrir sanngjörnum kjarabótum sér til handa, það skal vera alveg á hreinu. Meðan fyrirkomulagið er það að menn hafi hér almennt frjálsan samnings- og verkfallsrétt og megi beita samtakamætti sínum til að knýja á um kjarabætur styðjum við það. Það er að sjálfsögðu betra en ekki að kennarar og sveitarfélögin náðu þó samningum frekar en að þurfa að gangast undir þann þvingunardóm sem ríkisstjórnin ætlaði þeim með lögum 

Virðulegi forseti. Það var mjög þýðingarmikið að fá þetta fram. Nú vitum við hvað þessi stjórnmálaflokkur, vinstri gulir, rauðir, grænir, er. Nú vitum við hvað hann er. Nú vitum við að þeir bíða og ætla sér að styðja kröfur ríkisstarfsmanna um að þeir fái betri og meiri launahækkanir sér til handa en hinn almenni markaður. Þetta er stefnan, hann er búinn að viðurkenna það. Úr því að svo er kemur það í minn hlut að endurskoða - skyldi nú ekki eitthvað hafa verið rétt í því svartsýniskasti sem ég fékk hérna í dag yfir stöðunni? Því miður virðist eitthvað vera til í því, hinu mikla svartsýniskasti sem ég var að vona að væri bara hugarburður minn. Nei, það er sko ástæða til að vera á varðbergi gagnvart pólitískum öflum sem sjá ekki lengra fram fyrir sig, ekki fram fyrir nefið á sér af ábyrgðarleysi. Ábyrgðarleysið er algjört, þeir eru í þoku. Ég tek eftir því að hv. 9. þm. Reykv. s., formaður BSRB, hefur ekki enn þá komið og talað. Ég bíð eftir að hann komi og ég vil endilega heyra hvað hann hefur að segja þó að ég eigi enga kröfu á hann, það er rétt. Ég vil samt að hann komi hér og svari mér. Hann getur þagað vegna þess að þögnin er líka svar.

Hæstv. forseti. Ef ég vildi leggja mitt af mörkum til að hvetja launafólk til að reisa háar kröfur í komandi samningum mundi ég óska eftir því að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson yrði fenginn á hvern fund sem fyrsti ræðumaður. Ég velti fyrir mér hvað eiginlega vaki fyrir ríkisstjórninni. Ef menn vilja lægja öldur senda menn á vettvang einstaklinga sem eru færir um slíkt og reyna að lægja öldur. Ef menn vilja slökkva elda er nú illa ráðið að senda brennuvarg á vettvang. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson minnti mig á mann í slíku hlutverki. Ég verð að játa að ég verð hugsi þegar ég hlusta á hv. þingmann tala, þingmann sem fyrr á tíð lagði sitt af mörkum í tengslum við merka þjóðarsáttarsamninga, upp úr 1990, til að þeir mættu nást. Ég geri ekki lítið úr því mikla hlutverki sem hann lék á þeim tíma. Það var af allt öðrum toga en sá málflutningur sem er hafður uppi núna. Í sjálfu sér er fróðlegt að heyra hv. þm. Einar Odd Kristjánsson, helsta talsmann Sjálfstæðisflokksins í kjaramálum, opna sig gagnvart íslensku láglauna- og millitekjufólki og heyra á hvern hátt hann talar til þess, þegar hann varar það við að koma upp á dekk og þegar hann segir að það sé helsta viðfangsefni Alþingis og ráðamanna í samfélaginu að koma í veg fyrir þá ógæfu að millitekjuhópar og láglaunafólk krefjist kjarabóta því að þá sé voðinn vís. Hv. þingmaður beinir þeirri spurningu til mín sem alþingismanns og sem formanns BSRB hvaða kröfur verði reistar þar. Er litið á samning Kennarasambandsins sem einstakan samning? Ég hef sagt það að kennarar reistu kröfur sínar á sínum forsendum, og innan BSRB háttar þannig til núna að félögin semja hvert um sig á eigin forsendum án þess að tilraun hafi verið gerð til að samræma kröfurnar. Sum félögin kunna að reisa hærri kröfur en koma fram í þeim samningum sem verið er að ganga frá núna, önnur kunna að reisa lægri kröfur. Þannig er það í samfélaginu að kjaraumhverfið tekur stöðugt breytingum og við höfum því aðeins rétt á að krefjast þess að allir hlíti sömu kjarastefnu að áður hafi verið leitað eftir slíkri samræmingu. Þá fyrst geta menn leyft sér að tala á þann hátt sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson gerði. Þetta hefur ekki verið gert. Ef óskir mínar næðu fram að ganga eru margir hópar sem þyrftu að fá verulegar kjarabætur núna, aðrir hópar síður. Þetta eru bara staðreyndir málsins. Ég held að það þjóni engum tilgangi að tala á þennan ógnandi hátt til fólks sem er að ganga að samningaborði, hafa í hótunum við það, hrópa á það, gera lítið úr því og réttmætum kröfum sem það setur fram. Hvers konar tal er þetta? Þetta er óábyrgt tal. Ég veit að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson vill vera ábyrgur þegar kemur að fjármálum ríkis og sveitarfélaga en ég fullyrði að þetta er óábyrg afstaða og mjög vanhugsuð. Því sem hv. þingmaður sagði um Kjaradóm er ég ósammála. Ég held að kjaradómskerfið gagnist ágætlega þeim sem eru í efri hluta launakerfisins, síður stórum hópum, fjölmennum stéttum. Reynslan segir okkur þetta. Hv. þingmaður vísaði að vísu til fjölmennrar stéttar, lögreglumanna, sem hefur náð ágætum samningum enda var það þannig að þegar lögreglumenn afsöluðu sér verkfallsrétti á sínum tíma fóru þeir undir þá almennu reglu að fylgja vísitölu launa í opinbera geiranum. Þar voru tilteknir viðmiðunarhópar. Síðan fóru þeir í síðustu samningum út úr þeirri fasttengingu. Ég vona að þeim vegni vel í framhaldinu, vissulega vona ég það. Ég hef hins vegar ekki trú á þessu fyrirkomulagi og reynslan frá fyrri tíð kennir okkur að kjaradómsleiðin var góð fyrir efsta hluta embættismannakerfisins - við þekkjum það í þessum sal hér, þingmenn sem höfum notið forréttinda. Ég hefði haldið að menn töluðu af aðeins meiri hógværð, ekki síst þegar kemur að lífeyrisréttindum sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson gerði sérstaklega að umræðuefni, tók bakföll og býsnaðist yfir lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna. Ég man ekki betur en að hv. þingmaður hafi samþykkt lífeyrisfrumvarpið um eigin lífeyrisréttindi, um lífeyrisréttindi þingmanna og ráðherra, forréttindi.

Minnkaði um 1%.

Það minnkaði ekki neitt.

Jú.

Lífeyrisréttindin minnkuðu ekki hjá neinum manni í þessum sal vegna þess að það er valkvætt. Menn gátu valið þann kostinn sem var betri fyrir þá, hver einasti þingmaður hér inni. Lífeyrisréttindin minnkuðu ekki hjá neinum manni sem samþykkti þessi lög. Það var verið að stórauka lífeyrisréttindi hjá ráðherrum og sérstaklega þeim sem gegna embætti forsætisráðherra. Ég held að menn eigi að fara varlega í þessum sal þegar þeir ráðast að lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna. Hv. þingmaður býsnast yfir því að menn komi ekki hér upp hver á fætur öðrum til að ræða þá hættu sem hér er á ferðum. Hann vísar þar í launakröfur láglaunafólks og millitekjuhópa. Ég ætla aðeins að koma að þessum hættum. Fyrst ætla ég að nefna annað. Úr því að hann er með þennan sífellda samanburð í kjaraumhverfinu almennt á milli opinbera geirans annars vegar og almenna geirans hins vegar þá er ég þeirrar skoðunar mjög eindregið að ég vil stuðla að sem mestum jöfnuði í samfélaginu öllu og gildir mig þá einu í hvað samtökum menn eru. En við verðum að gá að einu. Innan Alþýðusambandsins annars vegar og BSRB hins vegar, ef við tökum dæmi, er mjög svipuð kjarauppbygging. Launadreifingin er að mörgu leyti mjög svipuð. En sá er munurinn á ýmsum hópum að í opinbera kerfinu er að uppistöðu til samið um hámarkskjör, launakerfið eða taxtakerfið gildir, a.m.k. hjá fjölmennustu hópunum. Hjá stóru breiðu hópunum, sjúkraliðum, kennurum og ýmsum öðrum, strætisvagnastjórum, er samið um hámarkskjör. Þetta eru kjörin sem halda. Víða á markaði á sér hins vegar stað mikið launaskrið. Það er samið um lágmarkssamninga og síðan gildir launaskrið. Það þýðir ekki að launataxtarnir skipti ekki máli. Þeir skipta einmitt mjög miklu máli, ekki síst fyrir lægst launaða fólkið, fjölmenna hópa, fólk sem vinnur í stórverslunum svo dæmi sé tekið, í verksmiðjum og er á þessum lágmarkstöxtum og nýtur einskis launaskriðs. Taxtakerfið skiptir því verulegu máli. Ég er aðeins að vekja athygli á hinu að millitekjuhóparnir búa við mismunandi aðstæður að þessu leyti eftir því hver vinnuveitandinn er. Þetta er bara hlutur sem þarf að skoða af raunsæi. En aðeins að hættunum, hvort hættur kunni að vera á ferðinni í efnahagslífinu. Já, ég held það. En þær hættur stafa ekki af kröfum láglaunafólks eða millitekjuhópa sem eru að reyna að rétta hlut sinn. Þær eru runnar undan rifjum stjórnvalda og hafa reyndar verið reifaðar hér í dag og undanfarna daga og ég ætla ekki að verja mörgum orðum í þá umræðu. Við þekkjum það. Það er hættan á ofþenslu og þar er það fyrst og fremst stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar. Þetta er alveg óumdeilt. Það deilir ekki nokkur maður um þetta. Verið er að pumpa tugum milljarða inn í efnahagskerfið og menn tala um nauðsyn þess að reyna að kæla niður á móti. Síðan hefur annar þáttur verið nefndur. Það er skattstefna ríkisstjórnarinnar, að létta sköttunum af sem þá kallar á meiri neyslu og eftirspurn og þenslu. Þetta er annað sem hagfræðingar vara við. Þriðja atriðið er gegndarlaus lántaka erlendis frá. Voru það ekki 300 milljarðar sem bankarnir tóku inn erlendis frá í fyrra? Síðan er verið að pumpa þessu út í hagkerfið. Þetta eru hætturnar. Við eigum að tala um þetta af ábyrgð í stað þess að beina spjótum okkar að láglaunafólki og millitekjuhópum og koma hér og skamma það fólk og taka alþingismenn upp í tíma, í fyrirspurnum, um það hvort þeir ætli að voga sér að styðja póstmenn. Ætla þeir að voga sér að styðja strætisvagnastjóra? Ætla þeir að voga sér að styðja sjúkraliða? Ætla þeir að voga sér styðja hinn almenna skrifstofumann sem vill rétta sinn hlut? Ætla þeir að voga sér? Ég gæti að sjálfsögðu haldið hér langa ræðu um kjaramálin. Ég tel hins vegar hafa komið fram í máli mínu helstu þættirnir sem ég vildi vekja máls á í stuttri ræðu. En ég ítreka það að ég hef spurt sjálfan mig: Hvað vakir fyrir stjórnarmeðlimum að fá þingmenn hingað í ræðupúltið? Horfi ég þar sérstaklega til hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, manns sem reynir að egna fólk á þann hátt sem hann gerir. Í rauninni finnst mér það ekki slæmt. Í rauninni finnst mér það gott þegar menn eru heiðarlegir og opna sig, opna hug sinn eins og hv. þingmaður hefur gert.

Virðulegur forseti. Þegar fyrsti þjóðarsáttarsamningurinn var gerður, að mig minnir 1. febrúar 1990, var forsenda þess samnings að launaþróun allra annarra yrði eins. Það var ekki eingöngu ég, virðulegi forseti, sem stóð að þeirri samningsgerð. Þar var líka hv. þm. Ögmundur Jónasson sem stóð að því af fullum heilindum. Allir samningar gerðir af aðilum vinnumarkaðarins síðan, sem eru grunnsamningarnir að þeirri launaþróun sem hér hefur verið, hafa verið með nákvæmlega sömu klásúlunni, nákvæmlega sömu forsendunni. Opinber launastefna ríkisstjórnarinnar eins og hún birtist í upphafi þegar hún hóf starf sitt, eins og hún hefur komið fram við hverja einustu fjárlagagerð síðan, er að launastefna ríkisins verði hin sama og á almennum vinnumarkaði. Svo gerist það, herra forseti, að hv. þm. Ögmundur Jónasson telur að ég hafi fundið þetta upp núna og að þetta sé mjög vanhugsað af mér. Nei, það hefur þá einhver vanhugsað það fyrir 15 árum. Þar var hann við hliðina á mér. Þó að hann geti fundið það út að ég með þessari kröfu sé einhver brennuvargur - brennuvargur, virðulegur forseti, notaði hann. Ég veit ekki í hverju ég hef kveikt. Kannski hv. þingmanni. En það er ekkert verra þó það kvikni á einstaka þingmönnum öðru hverju. En annað kannast ég nú ekki við að hafa brennt. Það er allt í lagi að nota svona orð. En þau koma dálítið á óvart því það er svo sjaldan sem maður fær að frétta að maður sé brennuvargur. Ég hef talað um þetta opinskátt. Ég hef staðið að þessum hlutum. Ég þykist þekkja grundvallaratriðin í þessu. Ég tel mikla þörf á því að tala um 

Hæstv. forseti. Ég held að hv. þingmaður kveiki upp í fleirum en mér  En varðandi samningana sem gerðir voru 1990 er það rétt sem hv. þingmaður segir, að ég stóð að þeim fyrir hönd BSRB á sínum tíma og við gerum það mjög eindregið. Það voru að mörgu leyti mjög erfiðir samningar því að í kjölfarið, eins og við munum, voru sett lög á háskólamenn. Það var mjög erfitt, erfitt í þeirra röðum og erfitt í samskiptum okkar í milli í langan tíma á eftir. Ég tel hins vegar og hef gert grein fyrir því á öðrum vettvangi að undirrótin að þeim vanda sem þá reis hafi verið tvíþætt, annars vegar sú að háskólamenn komu ekki að þessu sameiginlega samningsborði á þeim tíma en gerðu síðan kjarasamning sem ég hafði margt við að athuga og gagnrýndi harðlega opinberlega á þeim tíma þótt ég harmaði lögin sem sett voru. En hv. þingmaður gleymir því að ég reyndi að skýra þetta samhengi hér áðan í ræðu minni. Þegar hann segir að sami hluturinn sé að gerast nú og gerðist þá, þá er það alrangt vegna þess að á þeim tíma var leitað eftir samstöðu allra hreyfinga launafólks í landinu 

Virðulegi forseti. Það einnig rangt hjá hv. þingmanni að ég hafi verið að ráðast á lífeyriskerfi opinberra starfsmanna. Ég var að vekja athygli á því að grundvallarmunur er á lífeyriskerfi opinberra starfsmanna og hins almenna markaðar. Og núna þegar við vitum að hækkaður lífaldur mun hafa í för með sér skerðingu á hinum almenna markaði verður þetta óskaplega erfitt og falist getur hrein sprengjuhætta í þessum gríðarlega aðstöðumun og gríðarlega mikla mun á kjörum opinberra starfsmanna og hins almenna markaðar. Þetta er stórhættulegt og ég er að vekja athygli á því hvílík hætta sé í þessu fólgin. Þess vegna er líka athyglisvert ef það á að endurtaka sig enn og aftur að ríkisstarfsmenn eigi rétt á kröfum um meiri hækkanir en menn á hinum almenna markaði. Þetta er stórhættuleg þróun. Ég vara við henni. Ég er hvorki með belging hér né að taka bakföll vegna þess. Það er rangt hjá hv. þingmanni. Ég er að vekja athygli á þeirri hættu sem í þessu er fólgin, að mismuna fólki svona rosalega í einu þjóðfélagi. Það er til séra Jón, það eru opinberir starfsmenn og við þingmenn, og svo er hinn almenni markaður. Mismunurinn er alltaf að verða meiri og meiri og ég óttast að soðið geti upp úr í samfélaginu með því að mismuna fólki svona rosalega eins og raun ber vitni.

Hæstv. forseti. Þeir eru víðar séra Jónarnir en í opinbera kerfinu. Það er mikill misskilningur hjá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni að ekki sé til nein mismunun á almennum vinnumarkaði í þjóðfélaginu utan ríkis og sveitarfélaga. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að í ríkiskerfinu og í sveitarstjórnarkerfinu einnig er mikil mismunun á milli þeirra sem tróna efst og hinna sem eru lægstir eða í millitekjuhópunum. En að sjálfsögðu gildir hið sama í þjóðfélaginu öllu. Launafólk hefur horft upp á það gerast núna í seinni tíð, á síðustu missirum og árum, að stórir hópar fólks bókstaflega raka til sín milljónum. Það þykir ekki tiltökumál orðið að hafa milljón á mánuði í laun. Finnst mönnum undarlegt að fólk sem býr við hugsanlega tíunda hluta af þessu á mánuði, 100 þús. kr., 200 þús. kr., vilji rétta sinn hlut? Þá rís hér upp fulltrúi Sjálfstæðisflokksins og spyr: „Hvað vill þetta fólk upp á dekk?“ Og hann reynir að safna liði í samfélaginu gegn þessu fólki. Mér finnst þetta vera umhugsunarefni. Þess vegna hef ég spurt sjálfan mig: Hvað vakir raunverulega fyrir ríkisstjórninni? Er hún að reyna að egna launafólk?

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um afnám laga nr. 26/1976, um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að fullgilda fyrir Íslands hönd samning Danmerkur, Finnlands, Íslands, Noregs og Svíþjóðar, um stofnun Norræna fjárfestingarbankans. Lög þessi eru úrelt orðin við núverandi aðstæður. Hér er um lagahreinsun að ræða sem eðlilegt er að eigi sér stað samhliða því að gerður hefur verið nýr samningur um bankann sem undirritaður var af minni hálfu 11. febrúar sl. Þar er gert ráð fyrir að Eystrasaltsríkin þrjú verði aðilar að bankanum en sá samningur er gerður á öðrum forsendum, kallar ekki á lagasetningu og því er eðlilegt að afnema hin gömlu lög frá 1976.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 155/1998, um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda. Í frumvarpi þessu eru lagðar til tvær breytingar á lögum um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda. Annars vegar er lagt til að stjórnarmönnum sjóðsins verði fækkað úr sjö í sex og tilnefningaraðilum fækkað og hins vegar að hámarksinnheimtuþóknun vegna ógreiddra iðgjalda sem sjóðnum ber að innheimta skv. 6. gr. laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, verði hækkuð. Samkvæmt gildandi lögum eru stjórnarmenn sjö og skulu tveir þeirra skipaðir eftir tilnefningu Sambands almennra lífeyrissjóða, tveir eftir tilnefningu Landssambands lífeyrissjóða, einn eftir tilnefningu Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og tveir án tilnefningar. Eftir stofnun Landssamtaka lífeyrissjóða með sameiningu Sambands almennra lífeyrissjóða og Landssambands lífeyrissjóða þykir rétt að Landssamtökin tilnefni fjóra fulltrúa í stjórn, þ.e. jafnmarga og samtökin sem þau leystu af hólmi tilnefndu. Þá er í frumvarpinu lagt til að tilnefning fulltrúa Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins verði felld niður. Framan af átti töluverður hluti iðgjaldagreiðslna til Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda rætur að rekja til manna er störfuðu að einhverju leyti hjá ríkinu, en uppfylltu ekki rétt til aðildar að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Frá því breyting var gerð á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins árið 1997 hefur orðið breyting á. Munar þar mest um stofnun A-deildar hjá LSR sem hefur rýmri aðildarákvæði en B-deild sama sjóðs. Þykja því ekki lengur standa rök til þess að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins tilnefni mann til setu í stjórn Söfnunarsjóðsins enda á LSR einnig aðild að Landssamtökum lífeyrissjóða og getur á þeim vettvangi haft áhrif á val stjórnarmanna. Þá er í frumvarpi þessu lagt til, virðulegi forseti, að innheimtuþóknun vegna ógreiddra iðgjalda sem sjóðnum ber að innheimta skv. 6. gr. laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, verði hækkuð. Með lífeyrislögunum var Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda falið innheimtuhlutverk vegna ógreiddra lífeyrisiðgjalda gegn tiltekinni innheimtuþóknun. Nú eru fjögur ár liðin frá því að innheimta ógreiddra lífeyrisiðgjalda hófst og því talsverð reynsla komin á það hvaða kostnaður hlýst af slíkri innheimtu hjá Söfnunarsjóðnum. Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum hefur kostnaður sjóðsins verið mun meiri en gert var ráð fyrir í upphafi. Af fyrirliggjandi gögnum að dæma þykir rétt að miða við að heimild til innheimtuþóknunar verði hækkuð úr 2% í 4%. Rétt er að benda á að um hámark innheimtuþóknunar er að ræða og sjóðnum því heimilt að lækka hana ef kostnaður sem af innheimtunni hlýst lækkar. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði að umræðu lokinni vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um frumvarpið sem, eins og hæstv. ráðherra nefnir, þarf að fá umfjöllun í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Þó staldra ég við frumvarpið þegar fram kemur. Ég held að það sé mjög mikilvægt að jafnræði sé á milli launafólks og atvinnurekenda þegar skipað er í stjórnir lífeyrissjóðanna. Ég er ekki viss um að þess sé fyllilega gætt eins og frumvarpið lítur út, nokkuð sem við þurfum að skoða. Þarna er afnuminn réttur Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins að tilnefna fulltrúa í stjórn. Ég vek athygli á því, eins og kom reyndar fram í máli hæstv. ráðherra, að í verulegum mæli er um lífeyrisréttindi hjá opinberum starfsmönnum að ræða í sjóðnum. Mér er ekki kunnugt um hve margir úr þeim röðum eru greiðendur í þann sjóð. Ætli stærsti hópurinn sem greiðir í Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda séu ekki póstmenn, ég gæti trúað því. Áður komu lífeyrisþegarnir úr öllum starfshópum ríkisins. Fólk sem ekki hafði fengið fastráðningu og greiddi í Söfnunarsjóðinn af þeim sökum átti ekki rétt á að greiða í LSR. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um frumvarpið núna en tel mikilvægt að málið fái mjög góða skoðun í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og verði sent út til kynningar hjá öllum hlutaðeigandi aðilum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum. Í frumvarpi þessu er lagt til að gerð verði breyting á 1. málsl. 2. mgr. 36. gr. umræddra laga þar sem fjallað er um skilyrði fjárfestinga lífeyrissjóða. Samkvæmt greininni skulu tilteknir eignaflokkar sem tilgreindir eru í 1. mgr. 36. gr. og hafa skráð kaup- og sölugengi á skipulegum markaði. Í núgildandi lögum er m.a. vísað til 7. tölul. 1. málsl. 36. gr., en eignir í þeim flokki eru hlutdeildarskírteini eða hlutir verðbréfasjóða og fjárfestingarsjóða samkvæmt lögum nr. 30/2003, um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði. Fram kemur í umræddum 7. tölul. að verðbréfasafni að baki skírteinunum eða hlutunum skuli skipt á aðra töluliði 1. mgr. 36. gr. laganna, þ.e. aðra eignaflokka, með tilliti til takmarkana sem gerðar séu í 2.–6. mgr. 36. gr. Samkvæmt framansögðu er eignasafn lífeyrissjóðs skilgreint út frá því hvaða eignir liggja að baki hlutdeildarskírteinum eða hlutum í verðbréfa- eða fjárfestingarsjóðum. Í framkvæmd hafa vaknað spurningar um túlkun framangreindra ákvæða og þá einkum um hvort að í ákvæðunum felist sú kvöð að lífeyrissjóðum sé ekki heimilt að fjárfesta í hlutdeildarskírteinum eða hlutum verðbréfasjóða eða fjárfestingarsjóða, á grundvelli 7. tölul. 1. mgr. 36. gr. laganna, nema viðkomandi hlutdeildarskírteini eða hlutir hafi skráð kaup- og sölugengi á skipulegum markaði. Til að taka af allan vafa um skilyrði ákvæðisins er í frumvarpi þessu lagt til að tilvísun í 7. tölul. í 1. málsl. 2. mgr. 36. gr. verði felld niður. Samkvæmt því er tekinn af allur vafi um að lífeyrissjóðum verði framvegis heimilt að fjárfesta í óskráðum hlutdeildarskírteinum eða hlutum verðbréfasjóða eða fjárfestingarsjóða. Ég legg að endingu til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Hér er mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001. Tilgangur frumvarpsins er að skýra reglur um auðkennisnúmer fasteigna, styrkja stjórnsýslu við framkvæmd fasteignamats og marka fjárhagsgrundvöll Fasteignamats ríkisins til næstu ára til að stofnunin megi halda og þróa áfram Landskrá fasteigna. Mikilvægt er að fasteignir séu auðkenndar með glöggum, einföldum og óvefengjanlegum hætti. Auðkenni fasteigna samkvæmt lögunum hafa verið fastanúmer og landnúmer. Auk þessara númera hefur verið notað svokallað heitinúmer. Það hefur valdið vandkvæðum í framkvæmd að hafa ekki skýrt samheiti þessara númera, sem hér er lagt til að verði fasteignanúmer, þar sem það fer eftir stöðu og eðli fasteignar hvert fasteignanúmer hennar er. Fasteignamat er mikilvægur grunnþáttur í ýmsum ákvæðum skattalaga bæði hvað varðar sveitarfélög og ríkissjóð. Þess vegna er mikilvægt að fasteignamatið byggi á traustum og góðum grunni og að málsmeðferð við ákvörðun fasteignamats sé vönduð og í samræmi við góða stjórnsýsluhætti. Lagt er til að stjórnsýslan verði styrkt með því að kveða skýrt á um að ákvörðun um fasteignamat sem tekin er á grundvelli skráningarupplýsinga um nýjar og breyttar fasteignir taki gildi strax við skráningu í Landskrá fasteigna en sú tilhögun er í samræmi við núverandi framkvæmd. Nýja matsverðið gildi síðan með þeim almennu breytingum sem á því geta orðið eða þar til því er hrundið með nýju mati. Umsýslugjald sem nam 0,025 prómillum af brunabótamati var lögfest árið 1994 í tengslum við að Fasteignamati ríkisins var falið að halda brunabótamatsskrá og annast framkvæmd brunabótamats að hluta. Stofnunin tók síðan alfarið við framkvæmd brunabótamats árið 1999. Þegar stofnuninni var falið að mynda og halda Landskrá fasteigna frá 1. janúar 2001 var lögfest að umsýslugjaldið yrði 0,1 prómill af brunabótamati en félli niður í árslok 2004. Nú hefur komið í ljós að nauðsynlegt er að framlengja heimildina til umsýslugjalds um fjögur ár til viðbótar til að hægt sé að byggja Landskrána upp með þeim hætti sem ráðgert var í upphafi og taka jafnframt til við þau nýju atriði sem ákveðið hefur verið að leggja til verkefnisins, t.d. með nýjum jarðalögum. Virðulegi forseti. Þetta eru meginatriði frumvarpsins. Ég legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Tilgangur frumvarpsins er að veita samningum samtaka aðila vinnumarkaðarins um málsmeðferð í ágreiningsmálum, um hvort laun og ráðningarkjör starfsmanna á íslenskum vinnumarkaði séu í samræmi við ákvæði laga og kjarasamninga, sama almenna gildi og samningar þeirra um laun og önnur starfskjör, sbr. 1. gr. laganna. Litið hefur verið svo á að hlutverk samtaka aðila vinnumarkaðarins sé að fylgjast með því að kjarasamningar séu haldnir á innlendum vinnumarkaði. Byggir sú venja á þeirri meginreglu að aðilarnir semja um kaup og kjör launafólks í frjálsum kjarasamningsviðræðum. Þar af leiðandi hefur hvorki tíðkast að opinberir aðilar hafi viðhaft sérstakt eftirlit með því að atvinnurekendur haldi gerða kjarasamninga né hvort efni þeirra brjóti hugsanlega í bága við innlenda löggjöf. Verður það því að teljast eðlilegt að aðilarnir semji jafnframt um það í frjálsum samningaviðræðum hvernig eftirliti með launum og öðrum starfskjörum skuli háttað telji þeir sérstaka þörf á því. Að teknu tilliti til framangreinds er það skoðun mín, hæstv. forseti, að þýðingarmikið sé að samningar aðilanna um meðferð ágreiningsmála, um hvort laun og ráðningarkjör starfsmanna séu í samræmi við lög og gerða kjarasamninga, hafi sama almenna gildið og almennir kjarasamningar hafa. Á það einkum við svo koma megi í veg fyrir að atvinnurekendur eða launamenn sjái sér hag í því að segja sig úr aðildarsamtökum á vinnumarkaði í þeim tilgangi einum að komast undan samningum þeirra um þetta efni. Þar með er jafnframt komið í veg fyrir að launamenn verði fyrir þrýstingi til að segja sig úr stéttarfélögum sínum í framangreindum tilgangi. Gert er ráð fyrir að þeir samningar sem vísað er til í frumvarpinu taki einkum til hópa launamanna sem standa verr að vígi í samanburði við aðra hópa á innlendum vinnumarkaði. Þannig liggur það mat, um hvaða hópa slíkir samningar skuli gilda, alfarið í höndum samtaka aðila vinnumarkaðarins. Þegar hafa samtök aðila á almenna vinnumarkaðnum séð ástæðu til þess að gera með sér slíkan samning en hann fjallar um útlendinga á íslenskum vinnumarkaði. Nær sá samningur einungis til erlendra starfsmanna en ekki annarra launamanna á innlendum vinnumarkaði. Má rekja tilurð þessa frumvarps einmitt til þessa samnings. Í forsendum samnings aðilanna kemur m.a. fram að það að ákveðnar breytingar eru að verða á samsetningu vinnuafls vegna fjölgunar útlendinga á íslenskum vinnumarkaði á ekki að leiða til röskunar á gildandi fyrirkomulagi um ákvörðun launa og annarra starfskjara launafólks með kjarasamningum. Enn fremur er tekið fram að í tilvikum þegar kjarasamningar eru ekki virtir grafi það undan starfsemi annarra fyrirtækja, spilli forsendum eðlilegrar samkeppni og dragi úr ávinningi alls samfélagsins af traustu og heilbrigðu atvinnulífi. Hæstv. forseti. Því er ekki að leyna að ég bind vonir við að framangreint samkomulag og frumvarp þetta verði til að auðveldara verði að sporna gegn hættunni á félagslegum undirboðum á íslenskum vinnumarkaði. Er jafnframt verið að viðhalda því vinnumarkaðskerfi sem hér hefur þróast í gegnum tíðina og reynst okkur Íslendingum mjög vel. Í samningnum er áhersla lögð á hlutverk trúnaðarmanna stéttarfélaga en hlutverk þeirra er ekki hvað síst að gæta þess að gerðir kjarasamningar séu haldnir. Í tilvikum þar sem rökstuddur grunur er um brot gegn viðkomandi kjarasamningi eða lögum sem varða starfskjör erlends launafólks hefur trúnaðarmaður á grundvelli samkomulagsins rétt á að yfirfara gögn um laun eða önnur starfskjör viðkomandi atvinnurekenda. Sé trúnaðarmaður ekki á vinnustað hefur fulltrúi viðkomandi stéttarfélags sömu heimildir og trúnaðarmaður til að yfirfara gögn og ber sömu skyldur. Í samkomulaginu er síðan kveðið á um ákveðna vinnureglu sem viðhafa skal við framkvæmdina. Hafi ekki tekist að leysa ágreining sem kann að rísa á grundvelli samkomulagsins er heimilt að vísa þeim ágreiningi til sérstakrar samráðsnefndar Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins. Nefndin skal skipuð fjórum fulltrúum, tveimur skipuðum af Alþýðusambandinu og því landssambandi sem málið varðar og tveimur fulltrúum skipuðum af Samtökum atvinnulífsins. Nefndin hefur heimildir til að krefjast nauðsynlegra gagna frá viðkomandi atvinnurekanda um laun og önnur starfskjör þeirra erlendu starfsmanna sem málið varðar og eftir því sem við á um starfsréttindi þeirra. Sérstaklega er kveðið á um trúnaðarskyldu samráðsnefndarinnar og er nefndarmönnum óheimilt að afhenda eða greina þriðja aðila frá efni þeirra upplýsinga sem aflað er frá atvinnurekanda, trúnaðarmanni eða fulltrúa stéttarfélags. Skal niðurstaða nefndarinnar síðan kynnt málsaðilum. Frumvarpið gerir þó ráð fyrir því að þegar slíkar samráðsnefndir sem lýst er hér að framan taka til starfa á grundvelli samningsaðila hafi ófélagsbundnir aðilar máls tækifæri á að tilnefna eigin fulltrúa. Á þetta bæði við um atvinnurekendur og launafólk sem í hlut á. Þetta fyrirkomulag þykir eðlilegt í ljósi þess að þeir aðilar er kjósa ekki að vera félagsmenn í tilteknum félögum fái að velja sér fulltrúa til að gæta hagsmuna sinna. Þá ber að taka fram að samningar aðila vinnumarkaðarins koma ekki í veg fyrir að málsaðilar geti leitað með ágreiningsefni sín beint til félagsdóms eða almennra dómstóla eftir atvikum. Á þetta bæði við um þá sem eru félagsmenn í stéttarfélögum eða samtökum atvinnurekenda og þá sem kjósa að standa utan félaga. Hæstv. forseti. Ég tel þá leið sem hér er lagt til að verði farin mun betri lausn en að koma á opinberu eftirlitskerfi með launakjörum starfsmanna á íslenskum vinnumarkaði. Það hlýtur að vera mikilvægt að hlúa að því kerfi sem vinnumarkaðurinn okkar stendur nú þegar styrkum fótum á og hefur verið að þróast síðustu áratugi í nánu samstarfi stjórnvalda og samtaka aðila vinnumarkaðarins. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. félagsmálanefndar.

Virðulegur forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra er frumvarpið eðlilegt framhald af kjarasamningum sem gerðir hafa verið á vinnumarkaði. Um atriði þess hygg ég að verði nokkuð góð samstaða við meðhöndlun í félagsmálanefnd Alþingis. Trúnaðarmannakerfi verkalýðshreyfingarinnar er kerfi sem hefur reynst vel og full ástæða er til að byggja á þó að ég vilji ekki taka undir orð hæstv. ráðherra um að útiloka opinbert eftirlit í þessu efni. Það er auðvitað ástæða fyrir því að á vinnumarkaði var samið um þessi atriði nú síðast. Hún er sú að það sýndi sig berlega í framkvæmdunum fyrir austan, við Kárahnjúka, og ýmislegu raunar kannski í smærri stíl í þróun hér á vinnumarkaði síðustu ár að alþjóðavæðingin kallar á ákveðnar aðgerðir til að koma í veg fyrir félagsleg undirboð og að við höfum hér á Íslandi verið vanbúin til þess. Ég gerði það að sérstöku umfjöllunarefni við utandagskrárumræðu um stöðu innflytjenda á dögunum og taldi að það hversu mikil almenn andstaða er orðin við fjölgun innflytjenda á vinnumarkaði á Íslandi ætti kannski ekki síst rót sína í eðlilegum áhyggjum fólks af því að þar væru á ferðinni félagsleg undirboð. Þess vegna er þeim mun mikilvægara að vinna að lagasetningu með þeim hætti sem hæstv. félagsmálaráðherra hefur gert og leggur hér fram og okkur tekst vonandi að afgreiða fljótt og vel í þinginu. Ég lýsi ánægju minni með hið framkomna frumvarp hæstv. ráðherra en vil hins vegar um leið inna hann eftir því sama og ég innti hann eftir við utandagskrárumræðuna. Við umfjöllun hér um starfsmannaleigur síðasta vetur sem voru þá mjög á dagskrá og ollu allnokkrum óróa á vinnumarkaði, svo að vægt sé til orða tekið, skipaði ráðherra nefnd til þess að fara sérstaklega yfir þau mál. Eru komnar niðurstöður úr því nefndarstarfi eða er þeirra að vænta úr því að við erum að ræða þetta efni hér í þinginu?

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka að sú leið sem hér er mælt með að verði farin er til þess fallin að sporna gegn hættunni á félagslegum undirboðum á íslenskum vinnumarkaði. Þetta er sú leið sem samtök aðila á almennum vinnumarkaði hafa komið sér saman um sem ég tel einnig mjög mikilvægt eins og fram kom í máli hv. þm. Helga Hjörvars. Við Íslendingar höfum langa hefð fyrir því að samtök aðila vinnumarkaðarins, ekki síður en stjórnvöld, hafa borið ábyrgð á vinnumarkaðskerfinu sem slíku. Það kerfi hefur reynst okkur farsælt fram til þessa og það hlýtur að vera vilji okkar hér á Alþingi að viðhalda því kerfi eins vel og við getum. Það frumvarp sem hér er til umræðu var unnið í nánu samráði við fulltrúa Alþýðusambandsins og Samtaka atvinnulífsins og byggist á bókun við samning þeirra um útlendinga á íslenskum vinnumarkaði en þar er því beint til mín sem félagsmálaráðherra að samkomulaginu verði veitt almennt gildi á sama hátt og gert hefur verið að því er almenna kjarasamninga varðar. Því er þetta lagt til hér, hæstv. forseti. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um umfjöllun um starfsmannaleigur er því til að svara að ég skipaði síðasta sumar hóp til að fara yfir þau mál. Að þeim hópi koma aðilar vinnumarkaðarins ásamt og með fleira fólki. Sá hópur er að störfum. Þetta er, eins og ég veit að hv. þingmaður gerir sér grein fyrir, margslungið viðfangsefni sem er til umfjöllunar, ekki bara hér heldur líka í löndunum í kringum okkar. Ég vænti þess og vona að áður en langt um líður fái menn að sjá niðurstöðu þessa hóps, hvort og þá með hvaða hætti ástæða er til að bregðast við þeirri breyttu stöðu sem uppi er á íslenskum vinnumarkaði með tilliti til starfsmannaleigna. Hæstv. forseti. Að lokum ítreka ég tillögu mína um að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. félagsmálanefndar.

Hæstv. forseti. Það er mér ánægjuefni að mæla hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Í júlí sl. skipaði ég nefnd til að endurskoða lögin um LÍN í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Eins og menn þekkja er í stefnuyfirlýsingu lögð áhersla á að LÍN gegni áfram því meginhlutverki að tryggja öllum tækifæri til náms. Jafnframt segir þar að endurskoða beri lög um sjóðinn og huga að því að lækka endurgreiðslubyrði námslána. Í endurskoðunarnefndinni áttu sæti hv. þm. Gunnar Birgisson, sem jafnframt var formaður nefndarinnar, Auður Finnbogadóttir nemi, Dagný Jónsdóttir alþingismaður, Heiður Reynisdóttir, framkvæmdastjóri Sambands íslenskra námsmanna erlendis, Leifur Eysteinsson, viðskiptafræðingur í fjármálaráðuneytinu, og Sigurður Eyþórsson, framkvæmdastjóri Framsóknarflokksins. Þorbjörg Helga Vigfúsdóttir var starfsmaður nefndarinnar og Steingrímur Ari Arason, framkvæmdastjóri LÍN, sat jafnframt fundi nefndarinnar sem ráðgjafi. Nefndin hélt samtals átta fundi. Á fund nefndarinnar kom Halldóra Friðjónsdóttir, formaður Bandalags háskólamanna (BHM), og kynnti hugmyndir og sjónarmið BHM um framtíðarskipan námslánakerfisins. Í starfi sínu byggði nefndin á útgefnu efni um málefni LÍN og upplýsingum sem hún aflaði sérstaklega hjá LÍN, ríkisskattstjóra og fjármálaráðuneyti. Af útgefnu efni sem stuðst var við ber sérstaklega að nefna „Skýrslu starfshóps til að yfirfara þörf á árlegu ríkisframlagi til LÍN“. Starfshópurinn starfaði á vegum stjórnar LÍN og lauk skýrslunni í júní 2004. Ég vil geta þess hér að í þeim tillögum sem bárust frá nefndinni var sérstaklega bent á að núverandi lög um lánasjóðinn hafa almennt reynst góður grundvöllur fyrir starfsemi sjóðsins. Nefndin leggur því til að meginatriði laganna haldist óbreytt en jafnframt verði hugað að breytingum á einstökum ákvæðum þeirra. Meginniðurstöður meiri hluta endurskoðunarnefndarinnar og frumvarp þetta byggja á eftirfarandi: – Árlegt endurgreiðsluhlutfall námslána verði lækkað úr 4,75% í 3,75%. – Fjármagnstekjum verði bætt við tekjustofn til ákvörðunar árlegri tekjutengdri afborgun. – Tekjugrundvöllur einhleypra lánþega verði útsvarsstofn og fjármagnstekjur samkvæmt skattalögum. – Lánþegum með eldri námslán verði gefinn kostur á skuldbreytingu, þ.e. að endurgreiða af lánum sínu í samræmi við nýja endurgreiðsluskilmála. – Að kröfu stjórnar LÍN getur málskotsnefnd frestað réttaráhrifum úrskurðar og stjórnin borið málið undir dómstóla. – Skýrt verði kveðið á um frest lánþega til að sækja um endurútreikning eða undanþágu frá árlegri afborgun. Komi í ljós að lánþegi hafi innt af hendi of háa afborgun fái hann ofgreiddu fjárhæðina endurgreidda með almennum útlánsvöxtum í stað almennra innlánsvaxta af sparisjóðsbókum. – LÍN hætti að veita svokölluð markaðskjaralán. Eins og fram kemur í almennum athugasemdum þessa frumvarps eru gildandi lög um lánasjóðinn nr. 21 frá 1992 og hafa fjórum sinnum verið gerðar á þeim breytingar, árið 1997, 1998, 2002 og síðast nú í vor. Að stofni til eru lögin frá árunum 1976 og 1982 og þótt þau hafi reynst vel hafa þau stöðugt verið til endurskoðunar. Ég er sammála endurskoðunarnefndinni um það að mikilvægt sé að svo verði áfram og jafnframt að stjórnvöld nýti það svigrúm sem lögin veita og vinni stöðugt að því að bæta þjónustu LÍN eins og gert hefur verið á undanförnum árum undir öruggri forustu hv. þm. Gunnars I. Birgissonar. Gott dæmi um slíkt er nýlegt samkomulag um að bankaábyrgð geti komið í stað tilnefningar ábyrgðarmanns en það var auðvitað mikið ánægjuefni að undir forustu stjórnar LÍN hefur verið gert samkomulag við Landsbanka Íslands um námslánaábyrgðir. Í stað þess að tilnefna ábyrgðarmenn geta námsmenn núna samið um bankaábyrgð á námslán sín hjá fyrrnefndum banka. Ábyrgð Landsbankans getur með öðrum orðum komið í stað sjálfskuldarábyrgðar einstaklings sem fram að þessu hefur verið nánast undantekningarlaust skilyrði námslána hjá LÍN. Eins og ég gat um áður er um mjög stóran áfanga að ræða fyrir lánasjóðinn og námsmenn. Ég legg sérstaklega áherslu á að lækkun endurgreiðsluhlutfallsins og breikkun tekjustofnsins sem endurgreiðslan tekur mið af er stórt hagsmunamál lánþega. Almennt lækkar árleg greiðslubyrði og má ætla að sú ráðstöfun komi sér sérstaklega vel fyrir greiðendur fyrstu árin að loknu námi. Er afar þýðingarmikið að þetta verði dregið fram því að við vitum öll að oftast er það ungt fólk sem er að festa kaup á sínum fyrstu húseignum, íbúðum, og byrðarnar eru afar þungar. Þetta er kærkomin kjarabót fyrir þennan hóp sérstaklega fyrir utan auðvitað fyrirhugaðar skattalækkanir sem koma að sjálfsögðu til með að hjálpa þessum hóp líka, einkum varðandi endurgreiðslur á þessum lánum sem og öðrum, að sjálfsögðu. Þó að breikkun stofnsins og tillit til fjármagnstekna geti hækkað árlega greiðslubyrði og þannig stytt endurgreiðslutíma námsláns er ég sammála endurskoðunarnefndinni um að breikkun þessi sé eftirsóknarverð. Hún dregur úr kostnaði ríkissjóðs við lækkun endurgreiðsluhlutfallsins og það skiptir minna máli en áður hvernig greiðendur haga tekjuöflun sinni. Það má líka segja að með þessari leið sé verið að undirstrika enn og aftur að Lánasjóður íslenskra námsmanna er félagslegur jöfnunarsjóður og það hefur verið réttlætt með því að þeir sem hafa hærri tekjur greiði hlutfallslega hraðar inn í sjóðinn. Með þessu er verið að draga fram fram fleiri tekjustofna eins og fjármagnstekjuskatturinn er. Í samræmi við niðurstöður meiri hluta endurskoðunarnefndarinnar er æskilegt að lækkun árlegrar greiðslubyrði geti náð til þeirra sem tekið hafa lán á grundvelli laganna frá 1992. Þeim verði í ákveðinn tíma gefinn kostur á að skuldbreyta eldri lánum, enda verði þau tryggð með sambærilegum hætti og áður. Frumvarpið byggir á því að helmingur þeirra sem tekið hafa námslán eftir 1992 , þ.e. svonefnd R-lán, nýti sér þennan rétt. Greiðendur þeirra eru um 15.000 talsins og áætlað er að tæplega 10.000 manns fái námslán skólaárið 2004–2005. Þá tek ég sérstaklega fram að skuldbreytingin mun standa mönnum til boða þeim að kostnaðarlausu þar eð ekki er ætlunin að þeir sem nýta sér þennan rétt til skuldbreytingar greiði sérstakt skuldbreytingargjald. Í frumvarpinu er fylgt þeirri tillögu endurskoðunarnefndarinnar og þeirri ákvörðun stjórnar sjóðsins að hætta að nýta heimild til að veita svokölluð markaðskjaralán frá og með næsta skólaári. Því verði fylgt eftir með afnámi lagaheimildarinnar. Ég mun einnig taka til sérstakrar skoðunar ábendingar nefndarinnar um að athugun fari fram á kostum og göllum þess að gera frekari greinarmun en nú er gerður á lánaþætti og styrkjaþætti námsaðstoðarinnar. Óvissa um kostnað ríkissjóðs vegna frumvarps þessa tengist fyrst og fremst breikkun tekjustofnsins, þ.e. þeirri tillögu að miða afborganir ekki aðeins við útsvarsstofn greiðenda heldur einnig fjármagnstekjur. Þannig var niðurstaða kostnaðarmats að breikkun stofnsins jafngilti 3–7% hækkun á núverandi tekjuviðmiði. Helstu óvissuþættirnir tengjast því að fjármagnstekjur eru mjög háðar aldri framteljenda og hækka með aldri þeirra. Stór hluti fjármagnstekna skilar sér þannig að öðru óbreyttu tiltölulega seint í formi hærri afborgana til sjóðsins. Til viðbótar þessu eru fjármagnstekjur háðari efnahagsástandi en þær tekjur sem mynda útsvarsstofninn og dreifast almennt ójafnt á framteljendur, þ.e. tiltölulega fáir eru hverju sinni með stóran hluta heildarteknanna. Það má í rauninni segja að með þessari leið sé ríkissjóður að taka á sig þá áhættu sem getur fylgt því að efnahagsástandið geti verið misjafnt og haft misjöfn áhrif m.a. á fjármagnstekjur. Ríkissjóður tekur þannig á sig þá áhættu. Varðandi einstakar greinar frumvarpsins bendi ég sérstaklega á að í 1. gr. þess er lagt til að við greinina bætist ný málsgrein sem kveði á um að málskotsnefnd geti að kröfu stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna frestað réttaráhrifum úrskurðar, telji hún ástæðu til þess. Krafa þess efnis skal gerð eigi síðar en tíu dögum frá birtingu úrskurðar. Skal frestun á réttaráhrifum úrskurðar vera bundin því skilyrði að stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna beri málið undir dómstóla innan 30 daga frá frestun og óski þá eftir að það hljóti flýtimeðferð. Frestun réttaráhrifa úrskurðar fellur úr gildi ef mál er ekki höfðað innan 30 daga frestsins. Ákvæði þetta er í samræmi við þá skoðun meiri hluta endurskoðunarnefndarinnar að æskilegt sé að stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna hafi heimild til að bera úrskurði málskotsnefndar undir dómstóla. Til þess þarf sérstaka lagaheimild þar sem ákvörðunum stjórnarinnar er skotið til málskotsnefndar og stjórnin þar með lægra sett stjórnvald gagnvart málskotsnefndinni. Í samræmi við meginreglur stjórnsýsluréttar er það málskotsnefndin sjálf sem hefur vald til að fresta réttaráhrifum úrskurðar þegar þannig stendur á og er það í samræmi við sambærileg úrræði sem finna má í upplýsingalögum, nr. 50/1996, með síðari breytingum, og lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993, með síðari breytingum. Við mat á því hvort heimild þessi verði veitt ber málskotsnefndinni að taka mið af því hvort úrskurðurinn geti haft fordæmisgildi, hann hafi í för með sér veruleg fjárútlát fyrir sjóðinn eða að lögfræðilegur vafi sé um niðurstöðuna. Út frá því er gengið að stjórnin nýti þessa heimild einungis í undantekningartilvikum, enda er þetta undantekning frá meginreglu í stjórnsýslurétti. Þá þykir rétt að kveða á um að þegar mál er höfðað vegna úrskurðar málskotsnefndar sé henni heimilt að fresta afgreiðslu sambærilegra mála, sem til meðferðar eru hjá nefndinni, þar til dómur gengur. Er þá átt við endanlegan dóm hvort sem um er að ræða héraðsdóm sem ekki verður áfrýjað eða dóm Hæstaréttar. Í 2. gr. frumvarpsins er að finna þá breytingu að árleg viðbótargreiðsla samkvæmt ákvæðinu lækki úr 4,75% í 3,75%. Er það í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og tillögur meiri hluta endurskoðunarnefndarinnar. Þá miðast viðbótargreiðslan samkvæmt frumvarpi þessu við ákveðinn hundraðshluta af tekjustofni ársins í stað útsvarsstofns samkvæmt gildandi lögum, en hugtakið tekjustofn er nánar skilgreint í 3. gr. frumvarpsins. Ákvæði b-liðar kveður á um að skuldari, sem sækir um undanþágu samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laganna, skuli leggja sjóðstjórn til þær upplýsingar sem stjórnin telur skipta máli. Umsóknin skal berast sjóðnum eigi síðar en 60 dögum eftir gjalddaga afborgunar. Dæmi eru um að óskir um endurútreikning eða undanþágu frá afborgunum berist sjóðnum mörgum mánuðum eftir gjalddaga. Þessi mál eru oft mjög erfið úrlausnar þar sem lán í vanskilum leiða oft til kostnaðarsamra innheimtuaðgerða. Aukin festa í meðferð þessara mála á því að vera allra hagur. Hér er þó ekki gengið lengra en að kalla eftir því að þeir sem hafa hug á endurútreikningi eða undanþágu láti sjóðinn vita áður en lán í vanskilum eru send í lögmannsinnheimtu. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að 1. mgr. 10. gr. laganna kveði á um að fjármagnstekjum verði bætt við tekjustofn til ákvörðunar árlegri tekjutengdri afborgun. Tekjugrundvöllur einhleypra lánþega verði því útsvarsstofn og fjármagnstekjur samkvæmt skattalögum. Tekjugrundvöllur lánþega í sambúð taki mið af útsvarsstofni og 50% samanlagðra fjármagnstekna greiðenda og sambúðaraðila þeirra. Ekki skiptir máli hvort tekjurnar eru af séreign samkvæmt kaupmála eða hjúskapareign. Með því að bæta fjármagnstekjum við tekjustofn til ákvörðunar tekjutengdri afborgun námslána er farin sambærileg leið og í dag er farin hjá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt lögum um almannatryggingar og ákvæðum lífeyristrygginga. Þar er almenna reglan sú að tekjutengdur lífeyrir taki mið af útsvarsstofni og 50% fjármagnstekna. Þá er lögð til orðalagsbreyting á núverandi 1. mgr. 10. gr. laganna, sem verður 2. mgr. sömu greinar. Orðalagsbreytingin tekur mið af því að hugtakið tekjustofn verður tekið upp í lögin, verði frumvarp þetta lögfest. Lagt er til að ný málsgrein komi í stað 2. og 3. mgr. 10. gr. laganna. Fyrsti málsliður málsgreinarinnar verði efnislega samhljóða 1. málsl. 2. mgr. 10. gr. laganna, en gerð verði sú breyting að orðið skattstofn komi í stað orðsins útsvarsstofns í samræmi við breytingartillögur hér að framan. Ekki er um efnisbreytingu að ræða heldur er efnisskipan á orðalagi breytt til samræmis við breytingar á öðrum stöðum. Þannig er talað um tekjustofn, samanber skilgreininguna í 1. mgr., í staðinn fyrir útsvarsstofn, viðbótargreiðslu í staðinn fyrir hámarksgreiðslu og lánþega í stað skuldara og skattþega. Seinni málsliður 2. mgr. 10. gr. laganna, sem fjallar um endurgreiðslurétt lánþega vegna ofáætlaðs eða oftalins útsvarsstofns, falli brott og í stað hans er lagt til í 4. gr. frumvarpsins að tvær nýjar málsgreinar bætist við 11. gr. laganna um sama efni. Til að eiga rétt á endurútreikningi er gerð sú krafa að lánþegi leggi inn umsókn um útreikninginn inna tveggja mánaða frá gjalddaga og er þetta nýtt ákvæði. Hin efnisbreytingin lýtur að þeim vöxtum sem greiða ber hafi lánþegi verið krafinn um hærri afborgun en honum ber samkvæmt endurútreikningi. Í stað vaxta af venjulegum sparisjóðsinnstæðum er gert ráð fyrir almennum vöxtum óverðtryggðra bankalána. Þetta er umtalsverð réttarbót sem rétt er að geta um. Sem dæmi má nefna að í ágúst, september og október 2004 voru vextir á almennum sparisjóðsbókum 0,4% á sama tíma og almennir vextir óverðtryggðra bankalána voru 8,5% samkvæmt yfirliti Seðlabankans. Í samræmi við tillögur endurskoðunarnefndarinnar um að LÍN skuli hætta að veita svokölluð markaðskjaralán er lagt til að 3. mgr. 12. gr. laganna falli brott í 5. gr. frumvarpsins. Í 6. gr. frumvarpsins er lagt til að ef lánþegi samkvæmt þessu frumvarpi er jafnframt að endurgreiða námslán samkvæmt eldri lögum um sjóðinn skuli miða við að hann endurgreiði þau fyrst. Á næsta almanaksári eftir að endurgreiðslu samkvæmt eldri lögum lýkur eða á að vera lokið skal lánþegi hefja endurgreiðslu samkvæmt frumvarpi þessu, verði það að lögum. Þær greiðslur frestast því þar til lán samkvæmt eldri lögum eiga að vera að fullu greidd. Vegna þeirra breytinga sem frumvarp þetta mun hafa á rétt námsmanna og lánþega LÍN, verði það að lögum, er að finna ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu sem annars vegar kveður á um að þeir sem sótt hafa um námslán samkvæmt lögum frá 1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, fyrir gildistöku frumvarps þessa skuli til loka skólaársins 2004–2005 eiga rétt á námslánum samkvæmt þeim lögum. Hins vegar er að finna bráðabirgðaákvæði þess efnis að þeir sem skulda eða hafa sótt um námslán samkvæmt lögum nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, eigi rétt á að breyta því láni í námslán samkvæmt frumvarpi þessu, verði það að lögum. Skilyrði slíkrar skuldbreytingar er að umsókn um hana hafi borist sjóðnum fyrir 1. nóvember 2005, að umsækjandinn sé ekki í vanskilum við sjóðinn og að lánið sé tryggt með sambærilegum hætti og áður. Virðulegi forseti. Ég vil í lok framsöguræðu minnar benda á tölulegar staðreyndir um Lánasjóð íslenskra námsmanna sem rétt er að menn hafi í huga í umræðunni um frumvarpið. Í fyrsta lagi gerir áætlun lánasjóðsins fyrir næsta ár, fyrir árið 2005, ráð fyrir tæplega 10 þúsund lánþegum og að ný útlán verði 7,1 milljarður kr. Í öðru lagi er fjárveiting úr ríkissjóði samkvæmt fjárlagafrumvarpinu 3.750 millj. kr. En samkvæmt útreikningum Ríkisendurskoðunar þarf árlegt framlag til viðbótar rekstrarkostnaði sjóðsins að samsvara um 50% nýrra útlána til að standa undir afföllum og kostnaði við vaxtaniðurgreiðslu sjóðsins. Í þriðja lagi námu útistandandi námslán um 66 milljörðum kr. í lok síðasta árs og heildarfjöldi lánþega er tæplega 35 þúsund. Í fjórða lagi. Þrátt fyrir viðmið við fjármagnstekjur til viðbótar útsvarsstofni er áætlað að lækkun endurgreiðsluhlutfalls tekjutengdu afborgunarinnar úr 4,75% í 3,75% leiði til 265–340 millj. kr. kostnaðarauka fyrir ríkissjóð á þessu ári. En það er rétt að leiðrétta þá tölu sem fram kemur í kostnaðarútreikningnum sem fylgir frumvarpinu. Í lok útreikningsins er nefnd talan 235 millj. kr. en á að vera 265 millj. kr., eins og fram kemur framar í úttektinni. Kostnaðurinn af lækkun endurgreiðslunnar leiðir því til 265–340 millj. kr. kostnaðarauka fyrir ríkissjóð á ári. Þetta þýðir að framlag ríkissjóðs hækkar um 3,7–4.8% eða úr um 49% af útlánum í um 53%. Hæstv. forseti. Ég tel að frumvarpið feli í sér mikla réttarbót fyrir námsmenn og lánþega Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Með því er náð markmiðum ríkisstjórnarinnar um að lækka endurgreiðslubyrði námslána. Í lokin vil ég sérstaklega færa þakkir þeim nefndarmönnum sem komu að vinnu endurskoðunarnefndar, sérstaklega af því að tveir þeirra eru hér staddir. Ég tel að endurskoðunarnefndin hafi staðið sig með prýði og skilað raunhæfum tillögum sem fyrst og fremst eru til hagsbóta fyrir íslenska námsmenn. Ég hef rakið efni frumvarpsins í megindráttum og jafnframt einstakar greinar þess. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og styð innihald þess heils hugar. Efni þess var meðal baráttumála sumra stjórnmálaflokkanna fyrir síðustu kosningar. Samfylkingin setti málið mjög á oddinn og Framsóknarflokkurinn einnig, minnir mig. BHM barðist einnig mjög fyrir því að flokkarnir kynntu sjónarmið sín í þessu máli enda um mikið hagsmuna- og réttlætismál að ræða fyrir stóran hóp af fólki. Eins og hæstv. ráðherra kom ágætlega inn á snertir málið sérstaklega þá sem hafa nýlokið námi og eru að koma sér upp húsnæði, fjölskyldu og öðru á fyrstu árum eftir námslok. Afborganir af námsárunum geta þá oft verið verulega íþyngjandi. Lækkun endurgreiðsluhlutfallsins er mjög gott mál og mikil kjarabót fyrir fjölda fólks sem sannarlega þarf á því að halda. Þá er breikkun tekjustofnsins, með því að taka inn fjármagnstekjurnar, einnig hið besta mál. Haft hefur verið á orði að formaður endurskoðunarnefndarinnar, hv. þm. Gunnar Birgisson, ætti orðu skilið fyrir að hafa komið málinu í gegn. Ég þekki ekki starf nefndarinnar en tek undir þakkir til hv. þingmanna Gunnars Birgissonar og Dagnýjar Jónsdóttur fyrir niðurstöðu nefndarinnar, þó svo mörgu öðru megi bæta við við endurskoðun á starfsemi Lánasjóðs íslenskra námsmanna og þörf sé á nauðsynlegum aðgerðum til að styrkja verulega hlutverk sjóðsins sem félagslegs jöfnunarsjóðs sem tryggir raunverulega jafnrétti til náms. Starfsemi sjóðsins er að mínu mati mikill lykill að hvers kyns eflingu menntastigsins á Íslandi og margt sem þarf að skoða þar. Hæstv. ráðherra nefndi þá nýbreytni sem Landsbanki Íslands tók upp, að gangast í ábyrgðir fyrir námsmenn gagnvart sjóðnum gegn ákveðnu ábyrgðargjaldi. Sú þjónusta bankans er að sjálfsögðu hið besta mál, en Samfylkingin lagði fram frumvarp þar sem sérstaklega er tekið á því að ábyrgðarmannakerfið verði lagt af. Mig minnir að sex hv. þingmenn Framsóknarflokksins hafi einnig lagt fram þingsályktunartillögu sl. vetur sem kvað á um að ábyrgðarmannakerfið yrði lagt af. Það hefði því verið mjög til bóta ef lagt hefði verið til með endurskoðuninni og breytingunni á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna, eins og virðist vera nokkur pólitísk samstaða um nema helst hjá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, að leggja ábyrgðarmannakerfið af. Reyndar minnist ég þess að í fyrirspurnatíma fyrir tveimur árum tók þáverandi hæstv. menntamálaráðherra, Tómas Ingi Olrich, nokkuð undir þau sjónarmið að endurskoða þyrfti ábyrgðarmannakerfið og jafnvel leggja það af. Það hefur ekki gengið eftir, en fyrst umræðan er komin upp um að endurskoða sjóðinn, efla hlutverk hans og bæta kjör námsmanna og þeirra sem taka þar lán væri hægt að gera það núna. Ég tel mjög mikilvægt að í framhaldi af þessu fari fram umræða um breytingu á lánakerfinu þannig að hluti af námslánum gæti hugsanlega breyst í styrk hafi námslokum verið náð á tilteknum tíma. Ef námslok næðust á fyrirfram tilgreindum tíma, sem er að sjálfsögðu breytilegur eftir námi, mundi hluti námslána breytast í styrk. Það væri mjög hvetjandi fyrirkomulag fyrir námsmenn til að ljúka námi sínu hraðar en ella og verulega til bóta og sparnaðar fyrir háskólana. Allir vita að ef námsmenn eru of lengi, ef svo má segja, að ljúka námi er það dýrt fyrir skólana. Það er því ekki víst að aukin útgjöld til menntamála ykjust svo verulega ef breytingin yrði til þess að tiltekinn fjöldi lyki námi miklu hraðar og færi hraðar í gegnum skóla. Kominn væri mikill hvati til þess. Í hv. menntamálanefnd verður að sjálfsögðu tekin breið umræða um málið. Ég fagna því að endurgreiðsluhlutfallið lækkar þannig að verulega munar um. Ég fagna því að málið hafi náð fram að ganga og ítreka þakkir mínar til endurskoðunarnefndarinnar og þeirra sem bera fram málið. Ég tel að þær breytingar sem ég nefndi á hlutverki sjóðsins séu nauðsynlegar og mikilvægar til að efla hlutverk hans sem félagslegs jöfnunarsjóðs. Einnig held ég að við verðum að taka umræðu um hvort einhver flötur sé á því að við ákveðna félagslega aðstöðu eða við ákveðinn aldur verði framhaldsskólanemar lánshæfir, hvort sem það er skilgreint við 18, 19 eða 20 ára aldur eða við ákveðna félagslega stöðu. Sú umræða var tekin fyrr í vikunni að litlu leyti þegar hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir flutti þingsályktunartillögu um stuðning við einstæða foreldra í námi. Ég tel sjálfsagt að skoða kosti og galla þess að framhaldsskólanemar séu lánshæfir við ákveðnar aðstæður og að reikna út kostnaðinn við slíkt fyrirkomulag. Ég vil einungis nefna við 1. umr. um þetta prýðilega mál, að til að lánasjóðurinn geti staðið undir hlutverki sínu sem félagslegur jöfnunarsjóður sem tryggir raunverulegt jafnrétti til náms þarf að gera mjög margt annað til að hann nái að sinna því hlutverki eins og til er ætlast. Þetta er þó ágætt fyrsta skref og vonandi verður því fylgt eftir af fullum krafti. Það verður fróðlegt að hlýða á ræðu hv. þm. Gunnars Birgissonar á eftir hvaða augum hann lítur aðrar breytingar á starfsemi sjóðsins sem ná vonandi fram að ganga á næstu missirum. Ég veit að hann hefur lagt á sig mikla vinnu til að ná þessari breytingu fram og ég þakka honum fyrir það. Hann á heiður skilið og hrós ásamt hv. þm. Dagnýju Jónsdóttur og gott að málið er komið fram, en meira þarf að gera til að sjóðurinn nái að sinna hlutverki sínu.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi fagna því að hæstv. menntamálaráðherra skuli leggja fram þetta frumvarp um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ég var svo lánsöm að fá að starfa í nefndinni sem endurskoðaði lög lánasjóðsins og vil nota tækifærið og þakka þeim sem störfuðu í nefndinni fyrir afar gott samstarf, sérstaklega formanni nefndarinnar, hv. þm. Gunnari Birgissyni, og einnig þeim sem störfuðu með nefndinni. Einhugur ríkti um markmið vinnunnar og þó við höfum kannski deilt um leiðir var mikil sátt um niðurstöðuna. Í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Hugað verði að því að lækka endurgreiðslubyrði námslána og lög um sjóðinn endurskoðuð.“ Í frumvarpinu er því verið að standa við það sem í stjórnarsáttmála stendur. Hæstv. menntamálaráðherra hefur komið inn á þær breytingar sem nefndin lagði til, en mig langar til að gera lækkun endurgreiðsluhlutfalls á námslánum að sérstöku umtalsefni. Lagt er til að endurgreiðsluhlutfallið lækki úr 4,75% í 3,75%. Þetta er mikil breyting og sérlega ánægjuleg tíðindi fyrir þær þúsundir Íslendinga sem fengið hafa lán frá LÍN til að standa straum af kostnaði við menntun sína. Með þessu eru stjórnvöld að stíga enn eitt skrefið í átt til þess að efla menntakerfið í landinu og styðja við bakið á því fólki sem velur sér þá leið að sækja sér frekari menntunar í lífinu. Við töldum afar mikilvægt að gera því fólki sem greiðir 4,75% kleift að lækka endurgreiðsluhlutfallið, þannig að þeir sem tóku lán á grundvelli laganna frá 1992 verður gefinn kostur á að skuldbreyta eldri lánum. Ríkissjóður mun leggja til töluverða upphæð vegna breytinganna, eða um 265–340 millj. kr. á ári hverju. Óvissan um nákvæma upphæð tengist fyrst og fremst breikkun tekjustofnsins, þ.e. að ekki verður lengur aðeins miðað við útsvarsstofn greiðenda heldur einnig fjármagnstekjur. Kostnaðarmat benti til þess að breikkun stofnsins jafngilti 3–7% hækkun á núverandi tekjuviðmiði. Óvissuþættirnir varðandi fjármagnstekjurnar eru ójöfn aldursdreifing, sveiflur milli ára og ójöfn tekjudreifing svo eitthvað sé nefnt. Útgjaldaaukning skýrist einnig af því að eðlilega munu margir lánþegar sem tekið hafa námslán eftir 1992 nýta sér þann rétt að skuldbreyta lánum sínum. Einnig er enginn vafi á því að lækkun endurgreiðslubyrðar mun auka eftirspurn eftir námslánum. Spáin gerir ráð fyrir 1% fjölgun, en sú spá er nokkuð varfærin. Í ljósi framangreinds mun árlegt framlag ríkissjóðs hækka úr 49% af útlánum í tæplega 54%. Þetta er mikil hækkun og stuðningur stjórnvalda við nemendur því að aukast töluvert. Eðlilega hafa margir fagnað frumvarpi hæstv. menntamálaráðherra. Ég leyfi mér að vitna í fréttir Stöðvar 2 frá 7. nóvember sl., með leyfi forseta: „Formaður Stúdentaráðs fagnar ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að lækka endurgreiðslubyrði námslána um eitt prósentustig. Fyrir nýútskrifaðan háskólastúdent með 250 þús. kr. á mánuði samsvarar þetta 30 þús. kr. á ári.“ „Jarþrúður Ásmundsdóttir segir þetta mikilvægt hagsmunamál fyrir stúdenta enda sé ekki vanþörf á fyrir ungt fólk sem sé að koma sér þaki yfir höfuðið.“ Formaður Stúdentaráðs segir einnig, með leyfi forseta: „Þetta er mikil kjarabót fyrir fólk á þessum aldri sem er með börn og er sem sagt að hefja sitt líf. Þetta eru líka mjög jákvæðar fréttir fyrir stúdenta í námi í dag sem eru á lánum og eru að fjárfesta í sinni framtíð.“ Fleiri hafa tjáð sig um málið og ályktaði Samband ungra framsóknarmanna fyrir skömmu. Ályktunin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Stjórn Sambands ungra framsóknarmanna fagnar þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að lækka endurgreiðslu námslána úr 4,75% í 3,75%. Þetta útspil ríkisstjórnarinnar mun létta verulega greiðslubyrði þeirra sem eru að koma sér fyrir í þjóðfélaginu eftir háskólanám. Með þessu er Framsóknarflokkurinn að efna eitt helsta kosningarloforð sitt og sannar enn og aftur að þar fer stjórnmálaafl sem lætur verkin tala. Vonast SUF til þess að þetta hvetji ungt fólk til frekara náms.“ Hæstv. forseti. Með því að lækka endurgreiðslu námslána um 1% þýðir það eðlilega auknar ráðstöfunartekjur þeirra sem eru að greiða af námslánum. Það hlýtur að vera kærkomið og eru stjórnvöld með þessu að huga sérstaklega að þeim hópi sem hefur mestu greiðslubyrðina í þjóðfélaginu. Sá hópur er unga fólkið sem er að koma úr námi og er að stofna heimili og því fylgir mikill kostnaður. Nefndin skilaði af sér til hæstv. menntamálaráðherra 4. nóvember sl. Mig langar að minnast á eitt atriði sem hæstv. menntamálaráðherra kom inn á áðan, að nefndin beindi því til hæstv. ráðherra að sérstök athugun færi fram á kostum og göllum þess að gera frekari greinarmun á lánaþætti og styrkjaþætti námsaðstoðarinnar. Ég tel mikilvægt að við förum í þá vinnu, styrkjakerfi hefur tíðkast víða á Norðurlöndunum. Reyndar höfum við heyrt af því að einhver lönd vilji fara aftur í eldra kerfi, þ.e. lánakerfið. Ég tel að það sé brýnt að við fáum nokkurs konar yfirlit yfir reynslu annarra landa af slíku kerfi. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson kom inn á það áðan að hægt hefði verið að taka tillit til margra annarra atriða í endurskoðuninni. Ég tek undir það, en það var einhugur innan nefndarinnar að einblína á þetta atriði. Hann minntist á ábyrgðarmannakerfið. Ég fagna því sérstaklega að Landsbanki Íslands skyldi að frumkvæði sínu og í samvinnu við Lánasjóð íslenskra námsmanna bjóða námsmönnum upp á ábyrgðir gegn hóflegu gjaldi. Ég held að það sé enginn vafi á því að margir foreldrar og aðstandendur þeirra fagna því mjög. Virðulegi forseti. Ég vil í lokin ítreka þakkir mínar til hæstv. menntamálaráðherra fyrir að leggja málið svo fljótt fyrir. Þetta er mikið hagsmunamál fyrir stóran hóp ungs fólks og mun koma sér afar vel fyrir margar fjölskyldur í landinu.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna, sem hæstv. menntamálaráðherra hefur talað fyrir. Í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar var kveðið á um endurskoðun á lögunum. Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi að leiða vinnuna í nefnd sem hæstv. menntamálaráðherra skipaði og var sú vinna mjög ánægjuleg. Það var mikill samhugur í nefndinni og lítill ágreiningur þegar kom til loka. Ég ætla ekki að fara í gegnum einstakar greinar frumvarpsins, hæstv. menntamálaráðherra hefur þegar gert það mjög vel, en rétt að fara yfir nokkrar hugmyndir sem nefndin lagði upp með. Það kostar náttúrlega gífurlega fjármuni að lækka endurgreiðsluhlutfallið úr 4,75% í 3,75% og spurning hvort það hefði átt að vera minna. Það voru hugmyndir um að lækka það í 4,25% og 4% og annað slíkt, en ef við hefðum farið í heilu lagi niður án þess að gera nokkuð annað mundi það kosta á bilinu 700 millj. kr. til 1 milljarðs. Það var töluvert stór biti og var því farin sú leið að breikka tekjustofninn sem lánin eru reiknuð út frá, tekjum einstaklinga. Það var því ekki eingöngu útsvar heldur var einnig tekinn fjármagnstekjuskattur í dæmið. Það er að vísu mjög óreglulegur skattur, erfitt kannski að átta sig alveg á honum og færri einstaklingar sem greiða hann. En þetta er skattstofn sem mun verða jafnari og breiðari eftir því sem árin líða því íslenska þjóðin er alltaf að verða ríkari og ríkari og alltaf verið að færa meiri og meiri fjármuni á milli kynslóða. Þessi varð sem sagt niðurstaðan og forsendurnar sem nefndin lagði upp með í þessu og við skulum vona að það gangi eftir, að raunlaunahækkun á milli ára verði 1,25% þannig að við reiknum með að ekki verði kjaraskerðing heldur hækki laun nettó um 1,25%. Við vorum með vexti námslána áfram í 1%. Ein hugmyndin var að hækka vexti námslánanna, á móti mundu þau lækka endurgreiðsluhlutfallið og lengja þar af leiðandi endurgreiðslutímann. Við erum að tala um að með þessu fari endurgreiðslutíminn úr 17 árum í 22. Þetta voru hugmyndir. Það voru líka hugmyndir um að hafa vexti á námslánum og setja þá strax á, þ.e. á námstíma, en þeir byrja ekki að telja fyrr en að námi loknu. Eftir mikla útreikninga og margar hugmyndir var ákveðið að sleppa þeim og fara þá leið að nota fjármagnstekjuskatt sem viðbótarútreikningsstofn út frá þessu máli. Eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra má reikna með að þetta verði fleiri aðilum hvatning til að taka lán. Við reiknum með að þessi aukning verði 1% og aukinheldur reiknum við með að með lengri endurgreiðslutíma muni afskrifast meira af lánum. Við reyndum að taka þetta allt með í reikninginn. Nokkrir aðilar komu að máli við mig sem ekki hafa tekið lán, þ.e. þeir hafa unnið fyrir sér með náminu og stundum verið einu ári eða jafnvel tveimur árum lengur í skóla til að þurfa ekki að taka lán til að geta verið kvittir við þennan sjóð að námi loknu. Þeir vildu geta verið betur í stakk búnir til að koma yfir sig húsnæði og annað slíkt. Í ljósi nýjustu tíðinda af þeim markaði er kannski önnur staða uppi, en þeir spyrja: Hvað ætlar ríkið að gera fyrir okkur sem tókum ekki lán? Eru það bara þeir sem skulda sem fá alltaf einhverjar tilfærslur og betri kjör en við sem skuldum ekki? Þetta er góð spurning. Hvað erum við að gera fyrir þá, erum við með þessu að hvetja fleiri til að taka lán? Þetta eru allt spurningar sem við verðum að taka með í reikninginn. Styrkurinn, þ.e. styrkur ríkisins í þessu máli - það er verið að tala hérna um styrki - er 50%, vaxtaniðurgreiðslur hjá sjóðnum eru 50%, þ.e. ef námsmaður tekur krónu kemur ríkið með krónu á móti. Ríkið er í raun og veru með þessu að greiða niður 50%, þ.e. 3,7 milljarða sem verið er að tala um að ríkið greiði hér niður í beinum framlögum með niðurgreiðslu á vöxtum og afskriftum á töpuðum kröfum, rekstri sjóðsins og öðru slíku. Það er hægt að fara fleiri leiðir í þessu. Það er hægt að lána, eins og sum Norðurlöndin gera, á markaðskjörum, hafa markaðskjör á vöxtum og síðan fái stúdentar eða lánþegar beina styrki frá ríkinu með einhverjum hætti. Sums staðar gengur þetta þokkalega, sums staðar á Norðurlöndunum hefur þetta verið reynt og sumir vilja kannski snúa frá því. Ég held að kerfið okkar sé mjög gott, lánasjóðurinn er félagslegur jöfnunarsjóður og langtum meiri félagslegur jöfnunarsjóður en sjóðirnir, held ég, víðast annars staðar á Norðurlöndunum, ég tala ekki um enn annars staðar. Við megum vera mjög hreykin af því kerfi sem við erum með hér. Ég er búinn að vera formaður um alllanga hríð og get vottað að margir hafa heimsótt okkur, m.a. Bandaríkjamenn sem voru hér tíðir gestir á tímabili, til að taka út uppbyggingu sjóðsins okkar þar sem þeir voru að byggja upp sitt kerfi. Aðallinn í þessu frumvarpi er lækkunin á endurgreiðsluhlutfallinu varðandi útreikning á tekjum en það eru líka nokkur önnur atriði, t.d. að þeir sem hafa tekið lán frá 1992 geta skuldbreytt án sérstaks gjalds fyrir það. Þess vegna liggur á að koma frumvarpinu í gegnum þingið fyrir jólahlé til að þeir geti byrjað á því strax eftir áramót. Við reiknum með að u.þ.b. helmingurinn af þeim lánþegum sem þar tóku lán muni nýta sér það. Reiknað er með að það verði fram á næsta haust. Síðan eru alls konar snyrtingar í frumvarpinu sem ég ætla ekki að fara yfir en eru allar til bóta nema það fellur niður lánaflokkurinn markaðskjaralán. Við settum hann inn til að fólk gæti fengið lán í undantekningartilfellum, fólk sem lenti í vandamálum einhverra hluta vegna og var hægt að nota lánaflokkinn í neyðartilfellum. Nú eru allir að bjóða þetta þannig að sjóðurinn var kominn í samkeppni við bankana. Við fengum athugasemdir frá þeim og þar af leiðandi lögðum við til að þessi lánaflokkur dytti út. Annað merkilegt hefur líka gerst með lánasjóðinn. Starfsmenn sjóðsins hafa ásamt Landsbankanum fundið leið til að Landsbankinn ábyrgist lán einstakra lántakenda og að ekki þurfi ábyrgðarmenn til að skrifa upp á lánin. Það er bylting í þeim málum. Það þýðir að Landsbankinn tryggir þá þessi lán gagnvart sjóðnum í allt að 15 ár. Maður spyr sjálfan sig hvernig það gat gerst á Íslandi að engar tryggingar væru, eins og hefur verið krafa hjá mörgum, að lánin skyldu vera algjörlega ótryggð, eingöngu lánþeginn kvittaði upp á. Ég held að skil á lánunum mundu versna verulega við það. Ég held að þessi lending hafi verið góð en annars staðar taka menn þetta mjög alvarlega, t.d. í Bandaríkjunum er það þannig að ef menn greiða ekki af námslánum sínum er lokað á þá alls staðar í kerfinu. Víða annars staðar er því annar mórall í þessu, þ.e. hvernig tekið tekið er á vanskilum. Ég fagna þessu frumvarpi, það er til verulegra bóta fyrir þá sem hafa tekið lán. Greiðslubyrði þeirra minnkar strax, greiðslubyrði ungs fólks sem er komið úr námi og skuldar einhverra hluta vegna og þá léttir þetta byrðina. Endurgreiðslutíminn lengist um fimm ár og léttir mönnum byrðarnar í þeim málum. Ég tel líka að önnur atriði frumvarpsins séu verulega til bóta, t.d. málskotsnefndin sem hefur verið í augum okkar, stjórnarmanna í sjóðnum, mjög sérkennilegt apparat þar sem við höfum ekkert með það að gera hvað hún segir. Úrskurðirnir eru endanlegir. Námsmaðurinn, kærandinn, getur aftur á móti farið þá leið að kvarta til umboðsmanns Alþingis ef honum líkar ekki. Með þessu held ég að báðir aðilar geti farið þá leið. Að öðru leyti held ég að ég bara óski okkur til hamingju með þetta frumvarp, og sérstaklega hæstv. menntamálaráðherra. Hún dreif strax í þessu og eins og góður ráðherra er fer hún strax í málin og lætur hendur standa fram úr ermum. Vonandi verðum við búin að afgreiða þetta fyrir jól og gefum þjóðinni ný lög í jólagjöf.

Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mikið enda er erindi mitt fyrst og fremst að taka undir fagnaðarlæti manna með þetta frumvarp. Það er mjög jákvætt, svo langt sem það nær, að hér eru loks efndir á baráttumáli sem verið hefur til umræðu í mörg undangengin ár. Endurgreiðslubyrðin af námslánum verður létt frá því sem nú er og hefur verið um alllangt árabil. Það er alveg ljóst að það kerfi sem upp var sett og hefur gilt um endurgreiðslu námslána með tekjutengingu er réttlátt og sanngjarnt og um það er ekki að deila heldur hitt hvar menn setja mörkin, hversu þunga greiðslubyrði menn hafa, einkanlega fyrstu árin eftir að menn koma úr námi. Fyrir því gætu verið veruleg rök að hafa þetta jafnvel eitthvað breytilegt eftir því hvar á endurgreiðslutímanum menn væru staddir. Þetta mál hefur verið til umræðu um alllangt árabil og m.a. tengst umræðum um jaðaráhrif í skattkerfinu og öðru í þeim dúr. Það er ljóst að tekjutengd endurgreiðsla námslána veldur auknum jaðaráhrifum þegar hún tengist tekjutengdum barnabótum, tekjutengdum vaxtabótum af húsnæðislánum o.s.frv. Þetta er jákvætt innlegg, bæði í því samhengi sem og auðvitað sérstaklega því að það bætir kjör þeirra sem eru að borga af námslánunum. Það getur að sjálfsögðu leitt til þess að einhver lán afskrifist í þeim tilvikum sem greiðslutíminn dugar ekki til að borga upp lánið, vissulega í ríkari mæli en endranær, en lengir í öðrum tilvikum fyrst og fremst endurgreiðslutímann. Það er enginn vafi á því að námslánalöggjöfin og starfsemi Lánasjóðs íslenskra námsmanna er ein allra merkasta félagsmálalöggjöf og jafnréttislöggjöf sem hér hefur verið sett, er í raun og veru undirstaða þess sem menn kalla jafnrétti til náms. Þetta er félagslegur samábyrgur jöfnunarsjóður sem er í anda þess sem ég og minn flokkur viljum berjast fyrir og hafa sem undirstöðu hornsteina okkar í velferðarsamfélagi okkar. Það voru merk tímamót þegar þetta kerfi komst á upp úr 1980, nokkurn veginn í núverandi mynd sinni. Mætti margt um baráttuna fyrir því segja sem og auðvitað þá baráttu sem síðan hefur verið háð um að verja þetta kerfi. Menn skulu ekki gleyma því í gleðilátum sínum hér að það hefur verið sótt að því og það hefur ekki verið sjálfgefið að það héldi velli í sinni mynd í gegnum tíðina. Ég man þessa baráttu alla saman meira og minna mjög vel, frá því að vera í stúdentaráði á þeim tíma sem kerfinu var komið á og hafa síðan setið á Alþingi allan tímann sem það hefur verið starfrækt í núverandi mynd sinni. Tekist hefur verið harkalega á um ýmsar skerðingar sem gengið hafa yfir, bæði á framfærslugrunninum eða viðmiðununum og eins því þegar vextir voru teknir upp á námslán. Ég hef aldrei verið sáttur við þá og fagna því að sjálfsögðu sem hér kom fram í máli formanns nefndarinnar, hv. þm. Gunnars Birgissonar, að menn hurfu frá hugmyndum um að hækka þá. Það er auðvitað ýmislegt fleira sem gæti verið ástæða til að taka til skoðunar í þessum efnum þó að kerfið sé í aðalatriðum gott og ég sé sammála því. Ég held að það hafi þegar til lengri tíma er litið og upp er staðið kosti umfram blönduðu kerfin sem eru t.d. annars staðar á Norðurlöndunum þar sem menn blanda saman lánum á fullum markaðsvöxtum og styrkjum. Ég held að það sé betra að hafa þetta á þessum grunni og helst vaxtalaus lán með tekjutengdri og hóflegri endurgreiðslu, ég held að það sé réttlátt og sanngjarnt og nái best í höfn þeim markmiðum sem menn auðvitað stefna að, að enginn þurfi að hrökklast frá námi vegna efnahags. Það er áfram að ýmsu að hyggja í þessum efnum og ég nefni sérstaklega tvennt sem reyndar hefur sennilega komið fram hér áður hvort tveggja, þ.e. annars vegar hið stirðbusalega ábyrgðarmannakerfi sem þarna hefur verið lengi við lýði - ef ég veit rétt er það enn tvöfalt, a.m.k. var það þannig að menn þurftu fyrst að safna ábyrgðarmönnum vegna skammtímalánanna sem veitt voru á námstímanum og síðan aftur þegar lánunum var breytt í föst langtímalán. Þannig var þetta a.m.k. á minni tíð og árunum eftir að ég lauk námi og gerðist umboðsmaður fyrir marga félaga mína og jafnaldra sem voru í framhaldsnámi erlendis. Ég held að ég hafi komist upp í að vera umboðsmaður fyrir eina sex námsmenn sem staddir voru erlendis á þeim tíma og ég skrifaði að sjálfsögðu alltaf upp á sem ábyrgðarmaður á allri þessari súpu og er á einhverjum slíkum lánum enn þann dag í dag. Hitt er svo það sem reyndar hefur verið borið inn á Alþingi af varaþingmanni þess sem hér talar, hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur, sem sat á þingi þangað til í gær í fjarveru minni, flutti gagnmerka tillögu að ég tel um að skipaður verði starfshópur til að móta tillögur um aðgerðir til að bæta aðstöðu einstæðra foreldra í námi með fjárhagslegum og félagslegum stuðningi. Þá er sérstaklega framhaldsskólastigið undir, þ.e. þegar einstæðir foreldrar, iðulega eftir nokkurt hlé á námi, fara aftur í skóla til að reyna að ljúka framhaldsskólanámi sínu án þess að hafa nokkurn sérstakan stuðning sem tekur mið af þeirra félagslegu aðstæðum og án þess að vera komnir í lánshæft nám. Þarna held ég að væri veruleg ástæða til að skoða hvort ekki er mögulegt að opna t.d. þessum einstaklingum á grundvelli tiltekinna viðmiðana og skilgreininga leið inn í lánasjóðinn eða að sérstakur stuðningur yrði tekinn upp til að jafna aðstæður nemenda sem svona háttar til um. Það eru auðvitað hlutir af því tagi sem er full ástæða til að halda áfram að skoða þó að þetta ágæta mál líti hérna dagsins ljós. Auðvitað eru uppi deilur sem við þekkjum vel um sjálfa viðmiðunina, framfærslugrunninn og hversu vel menn eru haldnir af þeim lánum sem veitt eru á hverjum tíma miðað við framfærslukostnað í samfélaginu. Menn finna sjálfsagt seint hina endanlegu lausn í þeim efnum. Hið sama gildir um hluti eins og skerðingu lánsréttarins vegna tekna o.s.frv. Það eru hin praktísku útfærsluatriði sem menn hljóta á hverjum tíma að skoða. Þetta er gott svo langt sem það nær og ég tek undir óskir manna og væntingar um það að þeir séu ekkert að mylja þetta með sér og afgreiði bara málið. Ég sé ekki neitt því til fyrirstöðu að drífa málið í gegn fyrir áramót þannig að það verði að lögum. Ekki veitir þá af að einhverjar jólagjafanna séu í þessa átt.