Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. fer fram á, að innlend iðnfyrirtæki, sem stofnuð hafa verið eftir að lög nr. 50 1927 gengu í gildi, njóti sömu ívilnana um tollgreiðslur eins og þau, sem áður voru stofnuð. Fjhn. telur till. í mesta máta sanngjarna. Og þó að þessi brtt. sé sérstaklega fram komin vegna eins fyrirtækis, þá álítur n., að fleiri gætu risið upp, og verði lögunum ekki breytt í þessa átt, þá eru ákvæði í 2. gr., sem hindrað gætu stofnun slíkra félaga. N. leggur því eindregið til, að frv. verði samþ.

Frsm. (Magnús Torfason) Tilgangur þessa frv. er sá, að sjá landinu fyrir útlendum gjaldeyri, og hefir verið tekið það ráð að láta þetta koma þannig fram, að Útvegsbanki Íslands h/f tæki lán með ábyrgð ríkissjóðs. Þetta má líka til sanns vegar færa, þar sem ástæðan til þess að þetta frv. er fram komið er sú, að sérstaklega illa hefir gengið með sölu sjávar- og landbúnaðarafurða. En eins og við vitum, þá eru sjávarafurðirnar mörgum sinnum meira virði en landbúnaðarafurðirnar. Af þessu leiðir aftur það, að sé erfitt um sölu sjávarafurða, þá má einnig búast við, að lítið verði um útlendan gjaldeyri í bili. Reynslan frá síðasta ári staðfestir þetta, þar sem meginið af sjávarafurðum frá árinu 1930 var ekki selt fyrr en á árinu 1931. Með till. þessari er lögð mikil áherzla á það, að þetta lán verði tekið þegar á þessu ári. Við þm. vitum það líka, að afurðir hafa lækkað mjög í verði hin síðari ár, miklu meira en menn höfðu búizt við, og verður það því til þess að auka mjög á kreppuna. Þess vegna hefir það verið talið hreint og beint óhjákvæmilegt að veita nú þessa heimild, enda þótt stefna þingsins sé sú, að reyna að komast af með þann gjaldeyri, sem við höfum í landinu, en auka ekki útlend lán frekar en orðið er. En eins og ástandið er nú, þá er ekki varlegt og víst tæplega verjandi, að þingið hætti svo störfum, að það veiti ekki neina úrlausn í þessu efni. Ég þykist ekki þurfa að hafa fleiri framsöguorð í þessu máli. Ég býst við, að hv.þdm. skilji, hver nauðsyn hefir knúð þetta frv. fram.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég hefi eiginlega engu við það að bæta, sem sagt er um frv. í grg. fyrir því á þskj. 223 og nál. á þskj. 312. Fjhn. hefir athugað þær tvær breyt. á veðdeildarlögunum, sem hér er um að ræða og grein er gerð fyrir á þessu þskj., og hún leggur til, að frv. verði samþ.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Sjútvn. hefir haft þetta mál til meðferðar, og hefir n. orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með nokkrum breyt. Frv. þetta lá fyrir vetrarþinginu og hafði sjútvn. það þá einnig til meðferðar, og lagði meiri hl. n. þá til, að frv. yrði afgr. með rökstuddri dagskrá, þar sem ekki lægju fyrir fullnægjandi upplýsingar í málinu. Vísaði meiri hl. n. í þessu sambandi til viðtals við vitamálastjóra, sem hafði skýrt frá því, að engin áætlun hefði verið gerð um lendingarbætur á þessum stað. Aftur fylgdi frv. þá kostnaðaráætlun um byggingu varnargarðs til þess að varna því, að Ölfusá bæri sand inn í höfnina. En bygging slíks varnargarðs getur ekki talizt til lendingarbóta, þar sem garðurinn mundi aðeins varna því, að höfnin spilltist frá því, sem nú er. Um sjálfar lendingarbæturnar liggur ekkert fyrir nú fremur en í vetur, nema hvað það upplýstist í umr. málsins í Ed., að lengja ætti einhvern bryggjustúf þarna, sprengja einhver sker og dýpka höfnina á einhverjum stöðum. Hinsvegar lítur n. svo á, að nauðsyn beri til að gera lendingarbætur á Eyrarbakka, en gerir jafnframt þá sjálfsögðu kröfu, að það sé tryggt, að þær komi að tilætluðum notum. Hefir n. því lagt til, að frv. verði samþ. með þeim breyt. á 1. gr., að fé verði ekki greitt af höndum í þessu skyni fyrr en málið hefir verið rannsakað ýtarlega og kostnaðaráætlun liggur fyrir um það, hvað þetta verk muni kosta. Í samræmi við þetta leggur n. til, að viðbótarákvæði frv. (ákvæði um stundarsakir) verði felld niður, því að þar sem svo er til ætlazt, að rannsókn fari fram áður en hafizt verður handa um þetta verk, virðist óheppilegt að samþykkja slík ákvæði að svo komnu máli.

Einar Arnórsson Ég vildi aðeins gera fyrirspurn til hv.n. út af ákvæðum 3. gr. frv. Það segir svo: „Eigendur Skúmsstaða og Einarshafnar leggi fram, endurgjaldslaust, nauðsynlegt land til lendingarbótanna, uppsáturs, íveru- og fiskhúsa, allt að 20 þús. fermetrum, svo og land undir brautir og vegi, er nauðsynlegir kunna að þykja, ennfremur grjót, möl og önnur jarðefni. og þoli bótalaust þær eignakvaðir, óhagræði eða takmörkun á afnotarétti, sem lendingarbæturnar hafa í för með sér“. Ég vildi spyrjast fyrir um það, hvort eigendur þessara jarða hafa lofað að láta þessi verðmæti af höndum bótalaust, og jafnframt að þola endurgjaldslaust þær kvaðir, sem þarna er talað um.

Jörundur Brynjólfsson Ég hefði heldur kosið að tala á eftir hv.þm. Vestm, því að hann hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og ég vildi gjarnan vita, hvað fyrirvari hans þýðir, en þar sem hann er ekki viðstaddur, vildi ég segja nokkur orð. Hv. sjútvn. hefir borið fram brtt. við frv. og vill, að 1. gr. verði orðuð öðruvísi en er í frv. eins og það hefir verið samþ. í Ed. Munurinn er þó ekki mikill, en það virðist vaka fyrir n. með þessu orðalagi, sem á brtt. er, að tryggja þessa hafnargerð betur. Hvernig það megi verða, er mér þó ekki fyllilega ljóst, því að öll þau atriði, sem brtt. getur um, felast í frvgr. sjálfri eins og hún er. Þar er svo kveðið á, að ekki megi byrja á verkinu nema að fengnu samþykki stjórnarráðsins, en því er auðvitað í lófa lagið að heimta þær áætlanir, sem þurfu þykir, til þess að málið geti talizt sæmilega undirbúið. Ennfremur kveður gr. svo á, að ekki megi hefjast handa um þetta verk fyrr en fé er veitt til þess í fjárlögum, og hefir þingið því óskertan íhlutunarrétt sinn til að heimta þær upplýsingar, sem því þykir nauðsyn á, áður en byrjað er á verkinu. Þá er og á það að líta, að sýslusjóður mun krefjast þess, að málið verði sem vendilegast undirbúið, þar sem honum er ætlað að láta svo mikið fé af hendi í þessu skyni. Þó að brtt.n. sé meinlaus, ætla ég því, að hún hafi litla þýðingu, því að allt það, sem í henni felst, felst einnig í sjálfri frvgr. Það er fullkomlega tryggt eftir frv., að ekkert verði gert af stjórnarvaldanna hálfu fyrr en málið hefir verið örugglega undirbúið, og Alþingi hefir óskoraðan rétt til að heimta allar upplýsingar í málinu áður en fé verður veitt í þessu skyni. Brtt. n. verður því aðeins til að hrekja málið milli d. Praktiska þýðingu hefir hún enga. Þó að n. sé þeirrar skoðunar, að málið sé enn ekki nægilega undirbúið, er engin hætta á því, að hafizt verði handa fyrr en það hefir verið rannsakað að fullu og áætlanir liggja fyrir um væntanlegan kostnað af þessu verki, og til þess að knýja fram frekari rannsókn á málinu, má því alveg eins samþykkja frvgr. eins og hún er eins og þessa brtt.n. Annars hefir nú þegar farið fram allýtarleg rannsókn á þessu máli, þó að ég hinsvegar vilji ekki halda því fram, að fullnægjandi sé. - Ég hefði því óskað eftir því, að n. héldi ekki fast við þessa brtt. sína, né heldur hina brtt. um niðurfellingu bráðabirgðaákvæða frv., og vildi ég beina því til n., hvort hún gæti ekki fallizt á að taka þessar till. aftur til 3. umr., svo að mér gæfist kostur á að eiga tal við n. um málið, ef svo gæti farið, að samkomulag gæti orðið um afgreiðslu frv. Ég ætla, að n. hafi fengið ófullkomnar upplýsingar um málið og telji það meira hættuspil en það er í raun og veru, og vilji af þeim ástæðum slá málinu á frest að þessu sinni. Minnist ég í þessu sambandi greinarkorns, sem ég hefi fyrir ekki löngu lesið í einhverju dagblaðanna um þetta mál. Því var haldið fram í þessari grein, að breyt. sú, sem orðið hefir á skipalæginu á Eyrarbakka, stafaði alls ekki af framburði Ölfusár, heldur lægju til hennar aðrar orsakir, og er nokkuð vikið að þeim í greininni. En mér er óhætt að fullyrða, að þessi skoðun er byggð á miklum misskilningi. Straumfall Ölfusár er nú með öðrum hætti en verið hefir áður. Áður fyrr voru eyrar fram með ánni og aðalstraumur hennar rann í suðvesturátt. En í hafróti miklu fyrir nokkrum árum breyttist straumfall árinnar í ósnum, svo að aðaláin fellur ekki lengur suður og vestur með landi, heldur rennur áin nú austur með landinu. Frá því að þessi breyting átti sér stað, hefir sandur hlaðizt í skipalægið, og eru svo mikil brögð að því, að í stað þess að áður var gott dýpi við bryggjuna, er nú svo komið, að vélbátar geta nú aðeins lent við bryggjusporðinn þegar háflæði er. Þeir, sem kunnugastir eru þessum hlutum, telja óhikað, að þessi grynnkun stafi af því, að áin breyttist. Í greinarkorni því, sem ég drap á, er því haldið fram, að sandburðurinn stafi alls ekki frá Ölfusá, heldur komi hann úr lónunum fyrir austan Eyrarbakka, og það er dregið fram til sönnunar, að sandurinn í skipalegunni sé samskonar og sandurinn í þessum lónum. Skal ég ekki bera brigður á, að sandur þessi sé samskonar, en þó að svo sé, þá liggur samt skýringin í augum uppi. Sandurinn, sem er mjög léttur, hefir borizt með norðansjávarfalli, en að hann hefir ekki safnazt þarna fyrir áður, stafar af því, að hann hefir ekki mætt neinni mótspyrnu af hálfu árinnar. En eftir að breytingin varð á falli árinnar og hún fór að renna gagnstætt því, sem áður var, þá mætti sandurinn mótspyrnu, og er því eðlilegt, að hann safnist fyrir við bryggjuna meir en áður. Einnig skal ég geta þess, að samkv. upplýsingum frá manni, sem rannsakað hefir þessa hluti, er nákvæmlega samskonar sandur víða í bökkum Ölfusár og jafnvel á Kaldaðarneseyrum. Ættu þeir, sem bezt eru kunnugir á þessum slóðum, að vera bezt dómbærir um þessa hluti. Eyrbekkingum stendur hinn mesti stuggur af sandburðinum. Er hann alveg að eyðileggja vonir þeirra um það, að hægt sé að flytja þungvöru til Eyrarbakka og skipa þar upp. Bæði Eyrbekkingum og öðrum héraðsbúum er það mjög mikið áhugamál, að hægt verði að skipa upp vörum á Eyrarbakka hér eftir sem hingað til, og að gerðar verði skjótar ráðstafnir til þess að koma í veg fyrir frekari eyðileggingu. Lendingin er nógu stopul samt, þótt hún spillist ekki frá því, sem nú er. Hv. frsm. sjútvn. sagði, að þó að garður þessi yrði byggður, þá gæti hann samt ekki talizt til lendingarbóta. Þetta er að nokkru leyti rétt, en garðurinn er engu að síður mjög nauðsynlegur. Hann kyrrir sjóinn og beinir árstraumnum út til sjávar, og kemur þannig í veg fyrir, að skipalegan fyllist af sandi. Þó að hann bæti ekki lendinguna frá því, sem nú er, en varni aðeins frekari spjöllum, þá verður hann samt sem áður að teljast mikilsverð lendingarbót. Og það er tilgangur þessa frv., að hún fáist. Þá hygg ég, að ég hafi vikið nægilega að málinu eins og það liggur hér fyrir. Vil ég mega vænta þess, að hv. d. spilli ekki frv. frá því, sem það er. Það eru ekki of margar hafnir fyrir Suðurlandi, þar sem heita má alger hafnleysa alla leið frá Reykjanesi og austur til Berufjarðar, þó að hv. d. geri ekki sitt til þess að eyðileggja þær veiku vonir, sem bundnar eru við Eyrarbakka meðal héraðsbúa eystra. Ég veit, að hv. sjútvn. ber fram brtt. sínar vegna þess, að hún er ekki nógu kunnug öllum staðháttum þarna eystra. Vil ég því vona, að n. taki brtt. aftur til 3. umr. Þá vil ég að lokum víka örfáum orðum að hv. 2. þm. Reykv. út af ákvæðum 3. gr. frv. Að vísu hefir ekkj ennþá verið samið til fullnustu við alla þá eigendur, sem þarna eiga hlut að máli, en það hefir verið talað við bankastjóra Landsbankans, sem á aðaleignirnar, sem þarna er um að ræða, og ég geri ráð fyrir, að bankinn muni leggja eitthvað af mörkum í þessu skyni. Ætti það að vera trygging fyrir því, að málið sé nægilega undirbúið. Þessar ráðstafanir munu líka verða til þess að gera staðinn byggilegri og hækka eignirnar í verði, svo að gera má örugglega ráð fyrir, þó að ekki sé búið að semja til fulls við þennan aðila, að hann muni ekki setja sig á móti framgangi málsins, heldur þvert á móti vera fús til að greiða götu þess. Annars skal ég jafnframt geta þess, að ákvæði 3. gr. eru mjög lík þeim ákvæðum, sem voru í frv. um lendingarbætur í Þorlákshöfn. Skal ég svo ekki hafa fleiri orð um frv. að sinni, en vænti þess, að hv.þm. Vestm. láti frá sér heyra um afstöðu sína til málsins.

Jóhann Jósefsson Ég get verið stuttorður. - Ég hafði nokkra sérstöðu innan sjútvn., eins og sést á því, að ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. Þó að ég væri samþykkur meðnm. mínum um að breyta orðalagi 1. gr. frv., þá gat ég ekki fallizt á að láta „ákvæði um stundarsakir“ niður falla. Ég hefi hugsað mér, ef brtt. við l.gr. verður samþ., að bera þá fram skriflega brtt. við „ákvæði um stundarsakir“. Ég tók eftir, að hv. 1. þm. Árn. vænti þess, að n. tæki brtt. sínar aftur til 3. umr. Það er ekki á minn valdi að ákveða neitt um það, en þar sem mér þykir ekki ósennilegt, að n. muni verða við þessum tilmælum, þá skal ég ekki tala lengra mál að sinni um þetta.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Hv. 1. þm. Árn. taldi, að um óverulega breyt. væri að ræða, er n. vill breyta l.gr. frv. Get ég verið honum sammála um, að breyting þessi er ekki stórvægileg, en hún gengur í þá átt að tryggja málið betur, með því að gert ráð fyrir ýtarlegri og fyllri rannsóknum á lendingarbótasvæðinu. Gæti slík rannsókn jafnvel leitt í ljós, að ekki þætti að öllu leyti heppilegt að byggja garðinn, heldur fyndist önnur hagkvæmari lausn á málinu, og verkinu yrði hagað á annan hátt en gert er ráð fyrir í frv. - Þegar talað er um lendingarbætur í frv., þá er ekki ljóst, við hvað er átt, því að ekki getur landgarðurinn kallazt því nafni. Um „ákvæði um stundarsakir“ er það að segja, að þar er gert ráð fyrir fjárveitingu til verksins utan fjárlaga. Í þeirri áætlun, sem lá fyrir vetrarþinginu, er gert ráð fyrir, að garðurinn muni kosta 72 þús. kr., Í „ákvæði um stundarsakir“ er gert ráð fyrir 20 þús. kr. fjárveitingu utan fjárlaga til byrjunar á garðinum. Þessar 20 þús. kr. eru ekki nema rúmur fjórði hluti af byggingarkostnaði garðsins. Virðist n. því varhugavert að fara að byrja á verkinu áður en full vissa er fengin fyrir því, að verkinu verði haldið áfram. Gæti það orðið til þess að kasta fénu á glæ. Þá þótti n., að málið væri ekki svo vel undirbúið, að ekki mætti bíða þess, að fé yrði veitt til verksins í fjárl., og skyldi málið rannsakað betur þangað til, svo að því yrði komið á fastan grundvöll áður en veitt yrði til þess fé úr ríkissjóði. Um það, hvort n. taki brtt. sínar aftur til 3. umr., skal ég ekkert ákveða, en vísa þar til hv. form. sjútvn.

Einar Arnórsson Eftir því, sem mér skildist á orðum hv. 1. þm. Árn., hafa ekki ennþá verið gerðir beinir samningar við landeigendur þá, sem hér eiga hlut að máli. Ég skal játa það, að mér þykir eðlilegt, að þeir leggi nokkurt fé af mörkum í þessu skyni, en hinsvegar finnst mér mjög óviðkunnanlegt, að það skuli standa svo í frv., að landeigendur skuli leggja fram land og annað endurgjaldslaust. Ef þeir gera það ekki fúslega að láta af hendi land og þola kvaðir á landi sínu, þá er ekki hægt að þvinga þá til að gera það. Með því væri 65. gr.stjskr. brotin. Í sjálfu sér kemur gr. að fullum notum, þó að orðin „endurgjaldslaust“ og „bótalaust“ féllu niður. Eigendur myndu jafnt láta landið af hendi fyrir það. En verði orðin látin standa áfram í frv., þá yrði það til þess, að 3. gr. yrði nefnd sem ágætt dæmi um brot gegn 63. gr.stjskr.

Sveinn Ólafsson [óyfirl.]: Hv. frsm. sjútvn. hefir vísað því til mín að ákveða, hvort n. taki brtt. sínar aftur til 3. umr. eða ekki. Ég hafði nú búizt við því, að hann ákvæði þetta sjálfur fyrir hönd n., en úr því að hann hefir vísað þessu til mín, þá vil ég lýsa því yfir, að mér finnst engin ástæða til þess að taka brtt. þessar aftur. Þær eru svo ljósar og ótvíræðar, að ekki þarf að fresta atkvgr. um þær þess vegna, og þykir mér því fara bezt á því, að hv.þdm. kveði upp úr um þær nú þegar við þessa umr. Legg ég því á móti því, að þær verði geymdar til 3. umr. Að því er snertir „ákvæði um stundarsakir“, sem n. hefir lagt til, að fellt sé úr frv. og álítur óþarft, ef brtt.n. við 1. gr. verður samþ., þá gæti ég fallizt á að halda því öðruvísi orðuðu, með því að svo hljóðandi skrifleg brtt. kæmi í staðinn: „Til byrjunar á landgarðinum til þess að aftra sandburði úr Ölfusá er stjórninni heimilt að greiða án sérstakrar fjárlagaveitingar allt að 1/4 af framlagi ríkissjóðs til lendingarbótanna, gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar að og öðrum sömu skilyrðum og lög þessi tilskilja“. Ef „ákvæði um stundarsakir“ er orðað á þennan hátt, þá hefi ég ekkert á móti því að fallast á það. Vil ég svo afhenda hæstv. forseta þannig orðuð bráðabirgðaákvæði og fallast á, að 2. liður brtt.n. sé tekinn aftur, en ekki fyrri liðurinn.

Jörundur Brynjólfsson Ég skal ekki vera langorður. Mér þykir það miklu miður, að hv. sjútvn. skuli ekki geta fallizt á að taka brtt. sína við 1. gr. frv. aftur til 3. umr. Hér eftir á ég ekki annars úrkosta en að óska liðsinnis hv. dm. til þess að fella þessa brtt., því að ég álít, að frv. verði sízt bætt með slíkri breytingu. Skal ég þá fyrst víkja örlítið að hv.frsm. Hann kvaðst ekki sjá neina þörf til þess að flýta byggingu landgarðsins. Ég hygg, að hv.frsm. hafi þarna yfirsézt. Það er einmitt nauðsynlegt, að byggingu garðsins verði flýtt sem allra mest, því að skipalegan getur eyðilagzt á skömmum tíma, ef ekki er tekið í taumana og sandburðinum bægt frá henni. Auðvitað verður ekki ráðizt í verkið nema því aðeins, að fullkomin rannsókn liggi að baki. Hún hefir líka verið framkvæmd, einmitt af verkfræðingi, sem mikið hefir fengizt við slíkar rannsóknir. Hygg ég, að varla verði þar mikið um bætt. Hv. þm. hlýtur að vera það ljóst, að það er sitt hvað að leggja fram 20 þús. kr. í einu eða 80 þús. kr. (því að allt á verkið að kosta 160 þús. kr. og á ríkissjóður að greiða helming þess). Það er gert ráð fyrir, að nokkuð megi bæta úr ástandinu með 40 þús. kr., 20 þús. frá hvorum aðila. Með því að veita svo smáar upphæðir í einu verður verkið miklu viðráðanlegra fyrir héraðsbúa. Og það er augljóst mál, að ef hægt er að koma í vel fyrir áframhaldandi spjöll á skipalegunni, þá er mikið unnið. En haldi legan áfram að grynnka, þá myndi reka að því, að fá yrði dýpkunarskip til þess að fjarlægja sandinn, og myndi það kosta ærið fé. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, þá skal ég játa það, að þó að lík ákvæði og eru í 3. gr. frv. séu algeng í okkar löggjöf, þá brjóta þau í bága við 63. gr.stjskr. Vil ég alls ekki mæla þessu bót, en slík ákvæði eru orðin svo algeng í lögum okkar, að það er eins og hver taki eftir öðrum og enginn veiti þessu athygli. Slík ákvæði voru í l. um lendingarbætur í Þorlákshöfn og víða annarsstaðar. t. d. í vegalögunum, bæði frá 1907 og 1924, og hafa orðið málaferli út af þeim. En ég hygg, að hér komi þetta ekki að sök, því að eigendurnir munu vera manna fúsastir til þess að leggja eitthvað af mörkum til þess að koma í veg fyrir, að frekari spjöll verði á skipalegunni. Hv. l.þm. S.-M. vildi ekki fallast á að fresta því að láta bera brtt. undir atkv. og heldur því fast fram af n. hálfu. Mér þykir harla undarlegt, að hv. 1. þm. S.- M. skuli þrásinnis og æ ofan í æ gera tilraun til að koma slíkum málum fyrir kattarnef. Um breytinguna á „ákvæði um stundarsakir“ get ég á það fallizt, að það orðalag verði viðhaft, sem hann leggur til, og hygg, að það sé heldur til bóta. Hinsvegar er um bráðabirgðaákvæðið það að segja, að ég hygg, að vel megi því hlíta eins og það er í frv. Ég ætla, að ég þurfi svo ekki að fjölyrða meira um þetta.

Einar Arnórsson Aths. skal vera mjög stutt. Það er misskilningur hjá hv. 1. þm. Árn., að það sé samskonar ákvæði í vegalögunum. Það stendur í 24. gr., að hver landeigandi sé skyldugur að láta land undir veg, og bætur skuli því aðeins greiddar, að þeirra sé krafizt. Þetta er nú að vísu alveg óþarft, því bætur eru aldrei greiddar nema menn krefjist þeirra. En ákvæði þessa frv. ganga lengra, og eftir því sem hv. 1. þm. Árn hefir upplýst, er samskonar ákvæði að vísu í Þorlákshafnarlögunum. En ekki sýnist það vera fyrirmyndarvert.

Jóhann Jósefsson Síðan ég minntist á frv. hafa menn komið með brtt. við bráðabirgðaákvæðið, og mig undrar, að form. n. skuli ekki verða við tilmælum flm. um að athuga brtt. til 3. umr. Einnig hefir komið fram brtt. við frv. frá form. n., sem flm. telur sig ekki óánægðan með. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég mun greiða atkv. með frv., en er á móti brtt., sem fram hafa komið, nema þeirri, er 1. gr. snertir.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Ég vil leyfa mér fyrir hönd n. að mótmæla því, að hún sé að bregða fæti fyrir þetta frv. Þvert á móti hefir n. lagt til, að frv. verði samþ., svo að segja óbreytt að efni til. Og þó var n. ljóst, að frv. sem þetta er í raun og veru óviðeigandi að samþykkja, því að það er alveg undir samþykkt annara laga síðar meir komið, hvort það nokkurn tíma, þó það verði að lögum, getur orðið annað en nokkurskonar vonarbréf. Því samkv. ákvæðum frv. eins og það var borið fram er það beint skilyrði fyrir greiðslu ríkisstyrksins til lendingarbótanna, að fjárveiting til þeirra liggi fyrir í fjárlögum, sem héðan af gæti væntanlega í fyrsta lagi orðið á næsta vetrarþingi. Hvað viðvíkur brtt. við 1. gr., þá er hún allveruleg. Í frv. er talað um áætlun, sem atvmrh. á að hafa samþ. Og fyrir vetrarþinginu lá áætlun um byggingu varnargarðs, að upphæð ca. 72 þús. kr., og mun það vera sú eina áætlun, sem getið hefir verið viðvíkjandi hinum fyrirhuguðu lendingarbótum. Gert er þó ráð fyrir, að verkið allt kosti 160 þús. kr., en hvað á að gera fyrir helming þeirrar upphæðar, hefir ekki verið upplýst nánar en það, að einhverjar lendingarbætur á Eyrarbakka skuli gerðar fyrir það fé. N. leggur til, að sett verði inn tryggingarákvæði í 1. gr., þess efnis, að í staðinn fyrir áætlun, samþykkta af ráðh., komi ýtarleg rannsókn sérfræðings og tillögur um tilhögun verksins og kostnaðáráætlun, samþ. af ráðh. og sýslunefnd Árnessýslu.

Jörundur Brynjólfsson Aths. skal vera stutt. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um ákvæði vegalaganna, þá hefir nú 24. gr. verið skilin svo, að það væri algerlega neitað um jarðrask á ræktuðu landi, en sandur og möl hafa verið tekin bótalaust og það hefir verið rökstutt með ákvæðum 24. gr. Og það hefir jafnvel verið gengið svo langt, að náma af steypuefni hefir verið uppurin bótalaust. Það var því ekki alveg ástæðulaust, að ég minntist á þau lög, þó ég á engan hátt vilji mæla þessu bót. Ég vil þá víkja að því, sem hv.frsm. sagði. Nú talaði hann ákveðnara og sagði, að n. væri ekki beinlínis á móti málinu, en það þyrfti fullkomnari rannsóknar við, og hv.frsm. gerði lítið úr því, að ráðh. sá, sem yfir þetta væri settur, myndi vera dómbær um, hvað þyrfti til verksins og hvaða undirbúning þyrfti að gera. Ég ætla, að n. hefði þurft að ganga betur frá till., ef hún ber ekki traust til þeirra, sem hér eiga hlut að máli. Það er hinn mesti misskilningur, að sett séu ákvæði í l. um það, hvort alls sé gætt við undirbúning málsins. Það er vitanlega komið undir þekkingu og skilningi þeirra, sem um málið fjalla. Hvað viðvíkur því, að það séu ekki glögg skilyrði um það í frv., að sýslun. Árn. fjalli um þetta, þá vil ég benda á það, að sýslun. á að hafa eftirlit með þessu. Og það má nærri geta, hvort sýslun. fer að leggja tugi þús. án þess að málið sé rækilega rannsakað og vel undirbúið. Annars skal ég benda hv.frsm. á það, að það hefir farið fram ýtarleg rannsókn og nákvæmar hafnarmælingar verið gerðar. Þetta þekkir hv.þm. ekki. Ég get sagt honum frá því, að sá maður vann lengi að þessu, sem hafði meiri þekkingu á því en aðrir. Vitaskuld er ekki hægt að fara eftir henni, því sú hafnargerð, sem hann rannsakaði fyrst, var miðuð við stór skip. Og nú hefir sá maður, sem mest hefir fengizt við þetta upp á síðkastið, gert ýtarlega rannsókn á þessu svæði.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Hv. 1. þm. Árn. segir, að það hafi verið gerð nákvæm áætlun um hafnargerð á Eyrarbakka. Þetta má vel vera, en mér er a. m. k. ekki kunnugt um það, og í þskj. hefir það ekki komið fram. Í sambandi við lendingarbæturnar hefir aðeins verið getið um einn bryggjustúf á Eyrarbakka, að bílar geti gengið fram á hana, og að geymsluhús séu fyrir ofan bryggjuna, og að í höfninni séu sker, sem þurfi að sprengja. Þetta gefur ekki ástæðu til að halda, að fyrir liggi nákvæmar mælingar um lendingarbætur á svæðinu. Það er síður en svo.

Frsm. (Jón Þorláksson) Fjhn. hefir orðið sammála um það, að mæla með, að frv. þetta nái fram að ganga, og telur það fela í sér hagkvæma og rétta úrlausn á því máli, að sjá veðlánadeildum landsins fyrir fé til fasteignaveðlána, að svo miklu leyti, sem fram úr því verður ráðið með lagasetningu. Eins og tekið er fram í nál. á þskj. 310, þá er það svo, að breytingin, sem gerð var í hv.Nd. á 8. gr. frv., er ekki vel í samræmi við aðrar gr. þess. Þessi breyt. felur í sér, að ríkisveðbankinn kaupi skuldabréf byggingarsjóða í kaupstöðum í sambandi við verkamannabústaði. En þessir sjóðir gefa ekki út nein skuldabréf, sem fullnægi ákvörðum í 2. gr. þessa frv. Sömuleiðis eru ákvæði í 11. gr., sem gera það að verkum, að þessi breyt. við 8. gr. getur ekki komið til framkvæmda. Fjhn. vildi ekki verða meinsmaður þess, að verkamannabústaðirnir gætu notið fjárútvegana frá ríkisveðbankans hálfu. N. vildi því ekki fella burt þessa brtt. nema tala fyrst við flm. málsins í Nd., og ætlaði svo að koma með lagfæringartill. við 3. umr. En það fór nú samt svo, að það náðist fyrir þessa umr. samkomulag við flm.brtt. í Nd. um lagfæringu, og ber n. því nú þegar fram brtt. á þskj. 322, sem útbýtt var hér á fundinum. En þar er meinleg prentvilla. Í till. stendur í 2. línu: skuldabréf byggingarsjóða, en á að vera skuldabréf byggingarsjóðs. Og þetta er verulegt atriði, því að það er ekki hægt að framkvæma þetta svo, að það verði samstætt við ríkisveðbankalögin að öðru leyti, nema með nýrri löggjöf sé sett ákvæði um sameiginlegan byggingarsjóð fyrir verkamannabústaði í hinum ýmsu kaupstöðum og kauptúnum, eins og veðdeild Landsbankans hefir til almennra húsabygginga á þessum stöðum. Þ. e. a. s. þessir sameiginlegu byggingarsjóðir verða með slíkri löggjöf að fá rétt til þess að gefa út skuldabréf hliðstæð veðdeildarbréfum, og selja þau, til þess á þann hátt að afla fjár til þess að lána gegn fyrsta veðrétti í verkamannabústöðum og þar með stuðla að því að koma þeim upp. En það sýndist fjhn. aftur á móti ekkert athugavert, þótt slík stofnun fengi að komast inn við hliðina á veðdeild Landsbankans og veðdeild Búnaðarbankans, ef um hana væri sett löggjöf, sem samsvaraði löggjöfinni um þessar veðdeildir. Og að þessu lýtur brtt. á þskj. 322. Hinsvegar er n. það ljóst, að líka er til önnur leið til þess að verkamannabústaðir geti notið þessa fjár, sem vænta má, að ríkisveðbankinn geti útvegað til þess að lána gegn fyrsta veðrétti í fasteign, og það er að breyta lögunum um verkamannabústaði á þá leið, að þar sé heimilað, að byggingarfélög taki lán í opinberum stofnunum, t. d. veðdeild Landsbankans, gegn fyrsta veðrétti í þessum húsum. Það er samskonar brtt. og sú, sem flutt var á þinginu 1929, þegar frv. um verkamannabústaði var í meðferð í þessari hv. deild, og í raun og veru var þá samkomulag um, að væri til bóta á þeirri löggjöf, en náði ekki framgangi, af því að það var næstsíðasta dag þings og menn þorðu ekki að eiga undir að breyta l. hér í d. af ótta við það, að þau kynnu þá að verða óútrædd. Þessi breyt. á ríkisveðbankalögunum, sem felst í þskj. 322, opnar þá aðeins leiðina til þess, að menn geti valið um, á hvorn háttinn skuli breyta löggjöfinni um verkamannabústaði og byggingarsjóði, til þess að fé frá ríkisveðbankanum geti komið til útlána gegn fyrsta veðrétti í verkamannabústöðum. Í samræmi við þetta þótti óhjákvæmilegt að gera þrjár breyt. á 11. gr. frv., sem kveður á um það, að Landsbanki Íslands og Búnaðarbankinn skuli leggja ríkisveðbankanum til tryggingarfé að tiltölu við það, sem ríkisveðbankinn kaupir af veðdeildarbréfum þessara tveggja banka. Nú er það auðséð, að ef við þetta ákvæði er látið sitja, þá mætti búast við, sérstaklega eins og löggjöfin um verkamannabústaði er nú, að ríkisveðbankinn fengi ekkert tryggingarfé móts við skuldabréf, sem hann kynni að kaupa af byggingarsjóðnum. Og það mundi enda á því, að stjórn bankans mundi ekki sjá sér fært að kaupa slík bréf. En breytingar n. fela það eitt í sér, að bæta þessari stofnun, byggingarsjóði verkamannabústaða, við sem 3. aðila. til þess að leggja fram tryggingu samkv 11. gr., um leið og það kemur til framkvæmda, að ríkisveðbankinn kaupi einnig skuldabréf af slíkri stofnun. Að lokum þótt n. rétt, úr því að farið var að bera fram brtt. við frv. á annað borð, að ákveða einnig, að l. þessi öðlist þegar gildi, til þess að greiða fyrir því, að sá undirbúningur, sem er nauðsynlegur undir framkvæmd laganna, geti byrjað sem fyrst, og l. þannig komið sem fyrst til framkvæmda.

Jónas Jónsson Ég er hv.frsm. yfirleitt samdóma um það, að það hafi verið óhjákvæmilegt að breyta frv. á þann hátt, sem gert hefir verið, þannig að sú nýja deild, verkamannabústaðirnir, fylgdi að því leyti sem eðli málsins leyfir. Það er nokkur hætta um svona stofnun ef eitthvað kæmi til að draga heildina niður. Ég held, að hv.Nd. hafi ekki gætt þess alveg fyllilega, að svo mátti ekki vera. Af því að rætt er um þetta mál í sambandi við veðdeildina, þá vil ég láta ánægju í ljós, hvað gengur fljótt og vel með þetta frv. Það er vegna þess, að það er sem stendur einasta sýnilega vonin um það, að það sé hægt að skapa eðlilegan markað fyrir íslenzk verðbréf. Sú leið, að ríkið taki lán og láni veðdeild, er ófær til lengdar og ríkinu til stórskaða. Og jafnframt því hefir veðdeildin átt mjög örðugt með að selja sín bréf. Þegar ég í haust sem leið hreyfði þessu máli fyrst, eftir ósk þáv. fjmrh., við Jón Krabbe í Kaupmannahöfn, þá komum við okkur saman um að reyna þessa leið til að skapa varanlegan markað fyrir verðbréf Landsbankans og Búnaðarbankans. Leiðin væri sú, að búa til einskonar millistofnun, sem tæki verðbréf okkar innlendu banka og gæfi út verðbréf í því formi, sem aðgengilegt er á heimsmarkaðnum. Síðan gerði Jón Krabbe frumdrög að skipulagi þessarar stofnunar, eftir beiðni þáv. landsstj., og er þetta frv. byggt á þeim grundvelli. Nú er aðeins eftir að reyna þegar Alþingi hefir gengið frá þessu máli, hvort það tekst smátt og smátt að koma okkar fasteignaverðbréfum inn á markað í Skandinavíu og Englandi. Menn mega náttúrlega ekki vera allt of bjartsýnir, að þetta beri mikinn ávöxt strax. Verðbréf okkar eru óþekkt, og það hlýtur að kosta tíma og fyrirhöfn að kynna þau. En þetta er eina eðlilega leiðin til að selja okkar verðbréf erlendis. Um innlenda markaðinn eru þær líkur, að í svo fátæku landi verði alltaf minni eftirspurn en framboð, en sjálfsagt er að nota hann út í yztu æsar. Ég álít það mjög eðlilegt og nauðsynlegt að breyta á næsta þingi frv. um verkamannabústaði og m. a. færa í samræmi við þessi væntanlegu lög, eins og fjhn. lagði til. Þessa er því fremur óskandi, sem allar líkur eru til, að á næsta ári verði að leggja mesta áherzlu á það að komu upp smáhúsum fyrir starfsfólk landsins fyrir það takmarkaða fé, sem varið verður í húsabyggingar.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég hefir fyrir n. ekkert verulegt að segja út af ummælum hv. 5. landsk. En frá sjálfum mér vildi ég segja það, að það hefir í raun og veru verið frá upphafi þeim mönnum, sem hafa haft löggjöf um fasteignaveðlán til athugunar, allljóst, að lokaniðurstaðan um fjárútvegun til fasteignalána hefði orðið að vera sú, að gefa út skuldabréf, sem mættu vera í erlendri mynt, a. m. k. jafnframt sem þau hljóðuðu upp á ísl. krónur. Að ekki var horfið að þessu ráði 1925–26, þegar verið var að rétta veðdeild Landsbankans við eftir margra ára niðurlægingu, það stafaði af því, að gengissveiflur bæði hér og í nágrannalöndunum höfðu staðið yfir allt fram til þess tíma, og enginn gat því vitað, hvenær þeim mundi að fullu lokið. Og meðan hvorki var hægt að tala um neitt ákveðið gildi ísl. krónu né heldur fast gullgildi gjaldeyris nágrannalandanna, þá þótti ekki tímabært að setja lagaheimild um að gefa út skuldabréf, sem hljóðuðu bæði upp á ísl. krónu, sem sveiflaðist fram og aftur, og einnig erlendan gjaldeyri, sem sömuleiðis var óstöðugur á þeim tíma. Og það var ekki sízt í samráði við þann fjármálamann, sem undirbjó þetta frv., að farið var inn á þá leið, sem þá þótti sú eina fara leið, nefnilega að nota ríkissjóð beinlínis sem millilið og láta hann koma beinlínis fram sem lántakanda. Nú segir hv. 5. landsk., að lántökurnar fyrir veðdeildina hafi skaðað landið. Ég er alveg sannfærður um, að þetta er misskilningur. Lántökurnar 1926–27 hafa ekki getað skaðað landið eða lánstraust þess á nokkurn hátt heldur en sala á veðdeildarbréfum kemur til að gera, sem þetta frv. fjallar um. Það er sem sé full ábyrgð ríkissjóðs í báðum tilfellum. Þar er enginn mismunur. Spursmálið er, hvort baktryggingin sé nokkuð verri 1926–27 heldur en verður samkv. ríkisveðbankalögunum. En þegar það er nánar athugað, þá sést það, að tryggingarnar, sem ríkissjóður hafði sem lántakandi 1926–27, þær eru a. m. k. eins góðar eins og þær, sem ætlaðar eru gagnvart sölu skuldabréfa eftir þessu frv. Ég er þess vegna alveg viss um, að það er fullkominn misskilningur hjá hv.landsk., að þessi ráðstöfun hafi á nokkurn hátt skaðað landið. Auðvitað hefir hún aukið skuldbindingar landsins, en það gera öll skuldabréf, sem seld eru samkv. frv., sem er til meðferðar. Og það er ekki hægt að segja, að það á neinn hátt skaði landið, þó að skuldbindingar út á við aukist, svo framarlega sem menn eru sannfærðir um, að þær ráðstafanir séu í heild sinni landinu til gagns. Þá sagði hv. 5. landsk., sem rétt er, að eftir sé að sjá, hvernig tekst að koma þessum skuldabréfum ríkisveðbankans á erlendan markað. Ég fyrir mitt leyti ber gott traust til þess, að það muni takast, og sérstaklega fyrir þá sök, að stj., sem hefir undirbúið þetta mál, hefir þorað að stíga það spor, sem áður fyrr hefir þótt nokkuð djarflegt, og það er að leggja ríkið í ábyrgð fyrir öllum skuldabréfum. Þetta er ekki gert gagnvart veðdeildarbréfum hinna fyrri flokka. Ríkissjóður hefir lagt til tryggingarfé, en ekki gerzt ábyrgur fyrir slíkum skuldabréfakaupum, nema fyrir þeim flokkum, sem keyptir voru 1926–27, og eitthvað lítils háttar áður. Það hefir áður verið stigið það spor að taka ríkisábyrgð á jarðræktarbréfum. til þess að tryggja, að lánsfé til jarðabóta og annara þeirra framkvæmda, sem ræktunarsjóðslögin kveða á um, fengist ávallt með hinum allra bestu kjörum. Nú hefir hæstv. stj. stigið það spor, að leggja til í þessu frv., að ríkissjóður taki ábyrgð einnig á þessum almennu fasteignaveðskuldabréfum landsins. Og ég er sannfærður um, að þetta ákvæði verður til þess, að þessi bréf verði sæmilega vel seljanleg erlendis. með því að það er líka sæmilega búið um alla tryggingu samkv. frv. Það er nú enginn fjmrh. til að tala við, fremur en vant er. En ég vil gera ráð fyrir því við framkvæmdina, að hæstv. stj. sjái um það, að gengi þessara skuldabréfa verði skráð, - a. m. k. í einhverri einni kauphöll erlendis. Sú skráning þýðir það, að alltaf sé hægt að fá lánsfé til þess svo aftur að lána út gegn fyrsta veðrétti í fasteignum. En kauphallarverð á bréfum verður breytilegt og segir til, hversu hagstæð eða óhagstæð kjörin geta orðið. Það ástand, sem nú er, að ekki er mögulegt að fá peningalán gegn fyrsta veðrétti í fasteign, þykir nú á dögum svo undarlegt, að útlendingar, sem koma hingað, ætla ekki að trúa því. Nú verður hægt að fá þessi fasteignaveðlán, en kjörin geta orðið mismunandi hagstæð eða óhagstæð. Og það verkar þá náttúrlega þannig, að þegar lánskjörin eru óhagstæð, þá dregur úr byggingum, og menn reyna heldur að byggja og framkvæma á þeim tímum, sem þessi lán fást með hagstæðari kjörum.

Jónas Jónsson Það er lítilsháttar misskilningur hjá hv. 1. landsk. um það, að það ástand sé heilbrigt, að ríkið taki lán til þess að kaupa veðdeildarbréf. Það er misskilningur, að þetta hafi ekki skaðað landið. Og ástæðan er beint sú, að þessi lán, sem landið tekur sjálft, þau eru talin skuld landsins. Til þess að lengja ekki umr. um of, vil ég drepa á það, sem ég sagði í vetur á þinginu, að þegar verið var að taka ríkislánið í nóvember í haust, þá kom tilboð meðal annara frá sænskum bönkum. Og milli þeirra lánardrottna og sendiherra Íslands kom það fram, að þeir töldu skuldbindingar ríkisins með fyrir veðdeild, eins og venjulegar ríkisskuldir, sem komi til greina viðvíkjandi lánstrausti landsins. Þar sem landið hefir afarmikla þörf fyrir fasteignalán bæði í bæjum og sveitum, þá hefði það eftir gömlu reglunni stórkostlegu aukið ríkisskuldirnar. Er þá ekki efasamt, að það hefði verulega spillt fyrir landinu og uppsogið lánstraust þess. Nú er hv.l.landsk. sjálfsagt vel kunnugt, að engin af nágrannaþjóðum okkar hefir tekið upp þessa aðferð. Það má segja, að Danir hafi um alveg sérstaka tegund fasteignalána gengið í þessa átt, viðvíkjandi húsmannabústöðum, og það var af sömu ástæðu og hér er, til að styðja þessa lántakendur. En þessi aðferð, að ríkið væri aðallántakandinn, er alveg óþekkt, og gæti ekki endað í öðru en að verða veruleg hindrun þess, að landið gæti notað sitt lánstraust til annara sjálfsagðra þarfa. Ég get bætt því við, að bæði þessir sænsku bankamenn og eins franskir héldu því fram við sendiherrann sem sinni skoðun, að borið saman við fólksfjölda væru ríkisskuldir nægilega miklar, þótt þetta lán væri ekki nema 10 millj., í staðinn fyrir 12, eins og heimilað var. Og þessari mótbáru, sem ég talaði um, var líka hreyft í enskum bönkum. Án þess að ég óski að vekja miklar umr. um þetta, þá get ég sagt, að miklu betur hefði það gefizt, ef hv. 1. landsk. hefði þegar hann var fjmrh. lagt inn á þessa leið, heldur en að taka ríkislán þau, sem hann tók. Og það er af þeim ástæðum, sem ég er búinn að færa fram. Viðvíkjandi því, að djarft sé að ganga í ábyrgð fyrir þessum bréfum út á við, er það að segja, að betra er að komast hjá því. En þó er sá munur á, að þessi ábyrgð mun að öllum jafnaði ekki verða talin lánstraustsspillandi fyrir landið. Á heimsmarkaðnum er hún ekki talin sem lán. Í nágrannalöndum okkar er það ekki talin skuld ríkissjóðs, þegar ríkissjóður gengur í ábyrgð vegna vissra fyrirtækja, svo sem verkamannabústaða.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég tók eftir því, að hv. 5. landsk. var ekki inni þegar ég gerði grein fyrir þeim sérstöku ástæðum, sem eru þess valdandi, að árin 1926–7 var ekki fært að leggja út á þá leið að gefa út tveggja mynta skuldabréf fyrir veðdeildina sjálfa, heldur varð að útvega fé með því að ríkissjóður sjálfur væri lántakandi. Af því að hv.þm. heyrði ekki um þetta og hefir líklega ekki heyrt um það áður, eða þá ekki skilið það til fulls, þá legg ég ekki mikið upp úr þeim ummælum hans, að mér hefði verið betra sem fjmrh. að hafa slegið inn á þá leið, sem nú á að fara. Hún var ekki fær, meðan lággengi var á ísl. krónu og þeim gjaldeyri erlendum yfirleitt, sem um gat verið að ræða við hliðina á ríkissjóðnum. Þetta var m. a. Jóni Krabbe alveg ljóst. Og það er til bréf frá honum, bæði til mín og samverkamanna minna í ráðuneytinu, þar sem hann bendir á, að eina færa leiðin sé, eins og stendur, til þess að skapa ísl. peningastofnunum fjármagn 1925–26, að ríkissjóður sé lántakandinn. Það var þá búið að reyna hina leiðina, að Landsbankinn tók lán með ábyrgð ríkissjóðs, og þær umleitanir höfðu gefizt þannig, að ekki þótti fært að halda lengra á þeirri braut. Það er því skortur á sögulegri þekkingu hjá hv. 5. landsk., þegar hann talar um það, að betra hefði verið að leggja inn á aðrar leiðir. Þá var engin önnur leið fær; en bæði mér og öðrum, t. d. þeim, sem sömdu ríkisveðbankalögin 1921, hefir verið það ljóst frá upphafi, að endanleg úrlausn þessa máls hefir legið í því, að gefa út tvímyntaðar „obligationir“, en hitt er nýmæli í þessu frv., að stíga það spor að taka fulla ríkisábyrgð á þessum bréfum, þótt það sé hentug ráðstöfun, svo fremi sem peningastofnunum landsins er stjórnað með fullri gætni, svo að ábyrgðin verði ríkissjóði ekki til tjóns. Það er ekki venjuleg aðferð neinstaðar, að ríkið sjálft taki lán til þess að lána það svo aftur út til peningastofnana, sem veita fasteignaveðslán, en það voru fleiri en við, sem urðu að fara inn á þessa leið á lausgengisárunum. Þetta gæti hv. 5. landsk. fengið upplýst, ef hann vildi hafa fyrir að kynna sér það. Ég get endað mál mitt fyrir n. hönd með því, að hún mælir hið bezta með því, að frv. verði samþ. ásamt brtt. á þskj. 322.

Jónas Jónsson Það er rétt hjá hv. 1. landsk., að ég hafði ekki heyrt úr ræðu hans skýringuna á aðstöðu hans í sambandi við gengismálið 1925–26, en það skiptir ekki máli í þessu sambandi, af því að hefði krónan verið fest t. d. 1924. áður en hún var látin hækka, þá hefði fyrr komizt á hið „normala“ ástand. Hvarvetna var mikil áhætta að taka ríkislán á lausgengisárunum, ef verð krónunnar breyttist. Áhættan fyrir ríkið (eða lántakandann) fór eftir því, hvort krónan hækkaði eða lækkaði, þar sem hún átti eftir góðan fimmta part árið 1926 til þess að hún næði því takmarki, sem mun a. m. k. hafa vakað fyrir hv. 1. landsk. Þetta lán 1926 var því í mesta máta áhættusamt fyrir báða aðila. Það eitt að krónan hefir enn sem komið er haldizt föst, hefir gert það að verkum, að áhættan er ekki sýnileg í öðru en álitinu út á við. Annars er það öllum ljóst, að þar sem hér er lausgengi ennþá á þann hátt, að við höfum ekki fastviðurkennda krónu, þá er þessi hætta enn fullkomlega til staðar. Og ég verð að álíta, að sá mótþrói gegn verðfesting gjaldeyrisins, sem kom fram frá tveim flokkum þingsins, hafi verið aðalorsök þess, að ekki hefir gengið betur en þetta að koma skipulagi á þennan veðdeildarmarkað, og fyrir þá sök stafar mikil hætta fyrir ríkið af því, að krónan skuli ekki vera verðfest.

Frsm. (Jón Þorláksson) Það er auðvitað alger misskilningur hjá hv. 5. landsk., að það hafi verið aðalnauðsynin fyrir þessari lántöku 1926, að íslenzka krónan var ekki verðfest. Það sem gerði það ómögulegt að gefa út tvímyntaðar „obligationir“, var það að hinar myntirnar voru einnig óverðfestar. Það er vel gerandi að gefa út tvímyntaðar „obligationir“ og þær geta verið útgengilegar, þótt íslenzka krónan sé ekki verðfest, aðeins ef komið er fullt traust á hina erlendu mynt, sem skuldabréfið er í. En það þýðir ekki heldur að bjóða skuldabréf í dönskum krónum, meðan heimurinn veit ekki, hvort danska krónan stendur stöðug. Ekki hefði það gert neina breyt. á þessu, þótt krónan hefði verið stýfð í gjaldverði eða neðan við það 1924, sem enginn vildi gera þá. Það var þetta, sem ég var að gera grein fyrir og hv. 5. landsk. heyrði ekki, að það hjálpar ekki gefa út tvímyntuð skuldabréf, þegar svo stendur á, að menn geta hvorugri myntinni treyst. Því var ekki um annað að velja en annaðhvort að láta það ástand, sem var, haldast, eða gera þær ráðstafanir, sem gerðar voru árið 1926–27. Og þessar ráðstafanir verkuðu þannig, að bæði var nóg atvinna í landinu og menn komust upp á að nota sér þann tíma til hagsbóta, sem annars hefði orðið að miklu leyti ónýtur. Og ég verð að segja það, að þótt þetta hafi aukið skuldabyrði landsins út á við, þá hefir þetta mál vissulega margar aðrar hliðar, og það er ekki hægt að lýs því með einu orði, að þessar ráðstafanir hafi skaðað landið, jafnvel þótt lánið frá 1930 hafi orðið eitthvað minna en annars hefði verið hægt að fá, af því að þessar skuldbindingar voru þá fyrir. Á hitt verður að líta, að þessar ráðstafanir gerðu það mögulegt að nota vinnukraftinn í landinu á þessum árum til að vinna að margþættum framförum.

Jón Baldvinsson Magnús heitinn Kristjánssson, sem var fjmrh. í stjórn Framsóknarflokksins 1928, tók vel í það hér á þinginu að nota heimild þá, sem fólst í veðdeildarlögunum um það, að ríkið ábyrgðist lán til þess að kaupa fyrir veðdeildarbréf. Þetta hafði verið gert áður, eins og búið er að upplýsa í umr., en þrátt fyrir þessa heimild í l. og þrátt fyrir góð orð fjmrh., þá varð ekkert úr þessu, enda féll Magnús Kristjánsson frá skömmu síðar. Það, sem hefir gerzt í þessu máli frá hendi ríkisstj., er ekki annað en það, að hún hefir trassað að uppfylla þau loforð, sem hún hafði gefið, en búizt var við, að myndu verða efnd. Afleiðingin hefir orðið sú, að uppétizt hefir það fé, sem fyrir var til bréfakaupanna, en alltaf svo mikil þörf hér á erlendu lánsfé, að bréfin hafa um skeið verið lítt eða óseljanleg, nema fyrir afarlágt verð. Þetta ástand hefir aftur á móti dregið mjög úr byggingum í kaupstöðum og líka í sveitum landsins, og erfiðleikar hafa skapazt, því fyrir lágu lánbeiðnir hjá Landsbankanum, sem námu mjög miklu fé og höfðu stórvægilega þýðingu fyrir menn, sem búnir voru að taka lán, á einn eða annan hátt, lít á byggingar þær, sem þeir voru búnir að koma upp. Sumpart höfðu þessir menn fengið lán hjá vinum sínum og sumpart hjá efnissölunum, og það er áreiðanlegt, að mikið af þessu fé stendur sem skuld landsins erlendis, og hefir orðið til þess að minnka það veltufé, sem var hér og væri annars til í landinu handa atvinnurekstrinum. Á hinn bóginn hefir þetta dregið stórkostlega úr atvinnu þeirra manna, sem byggingar hafa stundað, og aukið að öllu leyti á hið erfiða ástand, sem verið hefir hér nærfellt eitt ár, og það heldur áfram að auka á vandræði manna, unz úr verður bætt. Þótt þetta frv. um nýja stofnun til þess að koma bréfunum á erlendan markað sé nú fram komið, þá er það næsta seint, og ríkisstj., hefir þó látið skína í það á undanförnum þingum, að hún væri með einhvern slíkan undirbúning, en hann hefir tekið æðilangan tíma og orðið til stórskaða fyrir land og lýð. Því að þótt deila megi um það, hvort það sé fært landinu til skuldar erlendis, að landið gangi í ábyrgð fyrir fé til kaupa á veðdeildarbréfum og það dragi úr lánstraustinu, þá er ekki að efa, að þeir erfiðleikar, sem skapast við það, að ekki hefir verið hægt að fá lánað fé, þeir draga líka úr lánstraustinu, og ekki er víst nema minni skaði hefði verið að því að geta sagt, að ríkið skuldaði nokkrum millj. meira erlendis en þessi stöðvun á byggingunum hefir valdið. Ég hygg, að það hefði vegið minna, þótt ríkisskuldirnar hefðu aukizt um 2–3 millj., og því hefði verið varið til þess að kaupa og leysa út þessi bréf, heldur en tjónið af byggingastöðvuninni. Viðvíkjandi því, sem n. leggur til um breyt. á þessu frv., þá býst ég við, að við það verði ekki annað að gera að svo komnu máli. Eins og þetta frv. er byggt upp, þá geta byggingarsjóðir ekki komizt þarna inn nema með því, að um þá sé gerð sérstök löggjöf, og líklega stofnaður einn byggingarsjóður fyrir allt landið í heild, hvort sem það nú verður aðeins að forminu til, svo að hægt verði að selja þessi bréf, þá liggur það ekki fyrir í l. um verkamannabústaði, svo að ekki er um annað að gera en samþ. þær till., sem bornar eru fram á þskj. 322, og útbýtt var í morgun, samþykkja þær í trausti þess, að löggjöfin verði samrýmd, svo að byggingarsjóðir eigi aðgang að þessari veðdeild með sölu bréfa sinna á erlendum markaði, á sama hátt og Landsbankinn og Búnaðarbankinn selja sín bréf. Það er æskilegt, að frv. þetta nái fram að ganga á þessu þingi, og einnig frv. um veðdeild Landsbankans, sem er hér aftar á dagskránni.

Frsm. (Jón Jónsson) Landbn. vill virða þann tilgang, sem fram kemur í frv., að tryggja betur en áður, að fénaði sé ætlað nægilegt fóður. En n. virðast sum ákvæði þess ekki svo skýr sem æskilegt væri, og leggur því til að orða um 4. gr. frv. Í 4. gr. er gert ráð fyrir, að hreppsnefndir geti farið heim til manna og drepið fénað af fóðrum með aðstoð fógeta. Þetta ákvæði fannst okkur allharðneskjulegt, en hinsvegar ekki nógu skýrt ákveðið um, að hreppsnefndir ættu að tryggja mönnum forða, því að það á auðvitað fyrst og fremst að vera hlutverk hennar í þessu efni. Því leggur n. til, að frvgr. sé þannig breytt, að maður sá, sem eigi á nægilegt fóður handa fénaði sínum, skuli ráða bætur á því, og sæta sektum, ef hann vanrækir það, og því eigi hreppsnefnd að tryggja fénaðinum forða, en auðvitað eigi eigandinn að bera þann kostnað, sem af því leiðir. En n. gekk þó inn á það með flm., að ef reyndist torvelt eða ómögulegt að afla fóðurs, væri hreppsnefnd heimilt, með aðstoð fógeta, að koma fénaðinum í fóður, eða jafnvel selja eða slátra, ef ekki væru önnur úrræði fyrir hendi. Nefndin leggur til, að frv. verði samþ. með brtt. á þskj. 316.

Jón Þorláksson Ég ætla að greiða atkv. móti þessari till., en þó ekki af því, að ég sé efni hennar mótfallinn. En ég álít, að ekki eigi við að afgreiða málið með þáltill., heldur taka upp um það fjárveitingu í fjárl. Ég get ekki heldur ímyndað mér, að þessu liggi svo mikið á, að ekki megi nota fjárlagaheimild í þeim fjárl., sem nú liggja fyrir þinginu. Það, sem aðallega liggur hér fyrir, er viðgerð á einu herbergi í menntaskólanum, ný sæti í það, og einnig að mála mynd á einn vegginn, - allt saman hlutir, sem venja er að veita fé til í fjárl. En ég vil ekki stuðla að þeirri óvenju að vera að peðra út þál. um heimildir til fjáreyðslu á sama tíma sem fjárl. liggja fyrir þinginu til meðferðar.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Ég hefi lítið um þessa till. að segja fram yfir það, sem stendur í nál. Samgmn. hefir leitað álits vegamálastjóra og borið málið undir hann til umsagnar. Hjá honum kom ekki annað fram en það, sem n. hafði búizt við áður, að umbætur þær, sem till. lýtur að, eru sumpart komnar í framkvæmd, sumpart ekki aðkallandi og enn aðrar, sem ekki er hægt að framkvæma á meðan alla áherzluna verður að leggja á aukningu vegakerfisins og samtenging héraða. Það hefir farið eins og við mátti búast, að meira fé og lengri tíma hefir þurft til að hnýta umgerð þeirra lögákveðnu þjóðvega um landið en ætlað var, enda nær því árlega einhverju hætt við þá vegi. Þess vegna er líka mikill hluti af aðalvegunum ekki ennþá nema hálfgerður og víða til bráðabirgða aðeins gert akfært með ruðningi. Meðan svo er háttað vegagerð og teygja verður vegina sem lengst á hverjum tíma, tjáir ekki að heimta jafnvíðtækar umbætur og till. gerir. Þær verða að bíða vegna annara brýnni þarfa. Að því er snertir 5. lið till., þá er það upplýst af vegamálastjóra, að eftirlitsmenn eru settir til og frá með vegunum, búendur í nágrenni þeirra. Að skipa fasta, opinbera og launaða starfsmenn til slíkra starfa myndi hafa mikinn kostnað í för með sér, og meðan ekki er lengra komið vegalagningum, þá virðist engin ástæða til að stofna til frekari kostnaðar vegna eftirlits. Yfirleitt má segja um 7 fyrstu liði till., að þeir lúta allir að meira eða minna gagnlegum umbótum á vegunum, en eins og ég hefi tekið fram, þá skortir ennþá efni til að framkvæma þær, nema að nokkru leyti. Fyrir því lítur n. svo á, að enga þýðingu hafi að ýta á eftir þessum framkvæmdum frekar en efni leyfa og samrýmzt getur þörfinni til aukningar vegunum. Um síðasta lið till., sem lýtur að breytingu á vegal., er þess fyrst að geta, að lögin hafa nýlega orðið fyrir víðtækum breytingum, og virðist því ekki mikil þörf breytinga á þeim á þessu þingi, enda eru stofnlögin sjálf aðeins 6 ára gömul, eða frá 1924. Að tímabinda hvern einstakan veg, eins og till. ráðgerir, mundi hvorki verða auðsótt eða líklegt til að standa lengi í lögum óbreytt. Af þessum og fleiri ástæðum telur n. óþarft að samþ. áskorun til stjórnarinnar um að undirbúa slíka breytingu. - Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál frekar. N. leggur til, að till. verði afgr. með þeirri rökstuddu dagskrá, sem fram er komin á þskj. 300, og hyggur með henni allt það sagt, sem nauðsynlegt er að taka fram á þessu stigi málsins.

Héðinn Valdimarsson Ég var því miður ekki við, þegar till. kom til 1. umr. og var vísað til samgmn., og gat ég því ekki mælt fyrir henni, enda hugsaði ég, að hún myndi hljóðalaust fara í gegn, þar sem hún lá fyrir síðasta þingi. Það vill svo illa til, að á þessu þingi er samgmn. skipuð þeim þm., sem eru frá héruðum, sem minnst hafa af vegum að segja, hv. 1. þm. S.-M., sem ekki þekkir neina vegi og ber ekki skyn á annað en það, hvernig haga eigi siglingum um Mjóafjörð, hv.þm.N.-Ísf., sem ekki þekkir annan akveg í sínu kjördæmi en frá Ísafirði til Hnífsdals, hv.þm. Barð., sem ekki þekkir nokkra kerruvegi í sínu kjördæmi, hv.þm. Vestm., sem alls ekki þekkir neina vegi. Þá er eftir 2. þm. Rang., sem hefði átt að hafa áhuga á þessu máli, en það lítur út fyrir, að hann hafi ekki athugað það nægilega. Þegar hv.frsm. kemur með annað eins og það, að sumt af þessu sé ýmist framkvæmt eða miður þarft, þá er það ekki annað en helber vitleysa. Það, sem hann vill aðallega benda á, að sé miður þarft, er það, að brýr yfir ræsi verði gerðar jafnbreiðar vegum. Hv. þm. hefir látið sér sæma að koma með blekkingar í nál. og lætur svo sem um sé að ræða brýr yfirleitt, en hér er átt við brýr yfir ræsi. Það er ekki svo sjaldan, sem bílslys hljótast af því, að bílstjórar taka ekki eftir neinum geilum, sem eru á vegunum, og slengjast svo út af. Þetta er hlutur, sem kostar afarlítið að lagfæra. Annað vil ég minna á, sem ekki er komið í framkvæmd, en sem hv.frsm. þykir óþarfi, að sett séu viðvörunar- og hættumerki alstaðar meðfram akvegum, þar sem slysahætta er fyrir bifreiðaakstur, í hæfilegri fjarlægð frá kröppum beygjum, bröttum brekkum, brúm, hliðum, vegamótum eða vegarkóflum, sem eru í aðgerð. Þetta hefir vegamálastjóri hvað eftir annað lofað að gera, og síðast í vetur, þegar samskonar till. lágu fyrir, lofaði hann, að þetta skyldi gert í sumar, en hingað til hefir hann alltaf vikið sér undan þessum nauðsynlegu hlutum. Menn, sem hafa komið til útlanda, sjá, að spjöld eru alstaðar sett meðfram vegum, og þau eru nauðsynleg, því það eru ekki allir, sem fara þarna um daglega. Eins er það hér, þegar menn aka úr einu héraði í annað, þá eru menn ekki alltaf kunnugir. En fyrir utan viðvörunar- og hættumerkin þarf að hafa leiðarvísa á vegum, svo að menn rati þangað, sem þeir ætla að fara á bílunum, því menn hafa ekki alltaf tíma til að fara heim á næsta bæ til að spyrja til vegar. Þetta er það, sem hv.frsm. - og n. étur upp eftir honum –segir, að sé með öllu óþarft. Þá er það, að steinstöplar séu settir þar, sem hátt er niður af vegunum. Þeir eru mjög nauðsynlegir. Það fer máske oft svo, að bílar, sem rekast á þessa steinstöpla, aflagist eitthvað, en venjulega verður það til þess, að bílarnir fara ekki út af veginum. Hér hafa orðið ekki svo fá bílslys af því að bílar hafa farið út af, þar sem hátt er niður af veginum, en þau hafa síður komið fyrir þar, sem steinstöplar hafa verið. Mér er alveg óskiljanlegt, hvernig n. dettur í hug að leggja á móti öðrum eins till. og þessum, þar sem þær eru bráðnauðsynlegar og kosta lítið fé. Þá er það eitt atriði, sem hv.frsm. minntist á, og það eru eftirlitsmennirnir, sem hann segir, að séu þegar komnir. Það getur verið, að það séu einhversstaðar komnir eftirlitsmenn, en ég ber algerlega brigður á, að það sé víða. Það er ekki sízt sparnaðaratriði fyrir ríkissjóð, að aðgerðir á vegum séu jafnari en nú er, því aðgerðir verða oft og einatt miklu meiri og kostnaðarsamari sökum þess, hve seint er byrjað á þeim. Í 5. lið till. er ákvæði um það, að bifreiðaeftirlitsmönnum ríkisins skuli skylt að senda vegamálastjóra tilkynningu um nauðsynlegar viðgerðir á vegum. En það er meira í þessu; það er lögð áherzla á, að vegamálastjóri láti fara fram viðgerðir jafnóðum og nauðsyn ber til. Þá er það, að akvegir verði ekki gerðir mjórri en 4 m.; mætti að vísu orða það þannig: - á stöðum, þar sem ekki er hægt að komast út af veginum. Það er skoðun mín og margra annara, að þessir mjóu vegir verði afskaplega dýrir. Við sjáum, að á þessum mjóu vegum, sem lagðir hafa verið hér í grennd við Rvík, geta bílar alls ekki mætzt. Eftir nokkur ár verður að byggja skot út úr vegunum með stuttum millibilum, og það hefir mikinn aukinn kostnað í för með sér. Það er vafamál, hvort vegirnir verða ekki miklu dýrari með þessum útskotum heldur en þó þeir hefðu verið byggðir í fyrstu svo breiðir, að bilar hefðu getað mætzt á þeim. Yfirleitt sýnir afgreiðsla málsins það greinilega, hversu frsm. - því ég geri ráð fyrir, að hann hafi samið nál. - er fáfróður um þessa hluti og hversu lítið far hann hefir gert sér um að kynnast þeim. Ég veit ekki, hvernig fer um þessa till., en ég vona, að ekki séu allir hv. dm., sem bera eins lítið skynbragð á þetta eins og hv.frsm.

Steingrímur Steinþórsson [óyfirl.]: Ég get sagt hið sama sem hv. 3. þm. Reykv., að það er dálítið undarlegt, hvernig n. afgreiðir þessa till., því sumir liðir hennar eru þannig, að ekki getur verið vafi á, að sjálfsagt sé að samþ. þá, eins og t. d. 2. og 3. liður. Ég ætla ekki að fara mikið út í þessi atriði, því að hv. 3. þm. Reykv. hefir gert það. Aftur eru önnur atriði, sem ég er ekki sammála hv.flm. um, einkum fyrsta atriðið, þótt ég viðurkenni, að neyðarúrræði sé að hafa vegi mjóa eins og þeir eru hér, en ég álít, að þörf sé á að teygja úr þeim sem allra mest, til þess að fá vegakerfið sem lengst. Ég fyrir mitt leyti get því ekki fallizt á, að akvegir verði gerðir minnst 4 m. á breidd. Þess vegna vil ég mælast til þess, að forseti beri till. upp í liðum, svo hægt sé að samþ. þá liði, sem hv.þm. geta fallizt á, þótt þeir verði ekki allir samþ. Ég mundi t. d. fylgja 3.–4. lið, og einnig 6.–7. lið; aftur á móti get ég ekki greitt atkv. með 1. lið. Flestum þessum umbótum er þannig varið, að þær kosta nauðalítið fé, og það er því sjálfsagt að samþ. þær. Alþingi getur ekki komizt hjá því að reka á eftir, að þessar sjálfsögðu umbætur verði gerðar. Ég vonast því til, að forseti vilji bera till. upp í liðum, svo hægt sé að greiða atkv. um hvern lið fyrir sig.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) [óyfirl.]: Ég átti von á því, að út af þessari till. yrðu nokkrar deilur. En þó að hv.flm. hafi brugðið mér um skilningsskort og þekkingarleysi, þá læt ég það sem vind um eyru þjóta. En ég held, að ég verði að segja honum, að ég hefi eins mikla þekkingu á þessum hlutum og hann og eins víða farið og hann og séð og virt fyrir mér þessa hluti. Hann veit það eins vel og ég, að á meðan ekki eru efni til að leggja meira fram til vega en gert er nú, er ekki unnt að koma nema tiltölulega litlu af þessum umbótum í verk. Það hefir verið viðurkennt af mörgum, að það verði að leggja allt kapp á að fá vegalengdirnir sem allra mestar. Hvað viðvíkur því, sem hv.flm. sagði, að ég mundi bera skyn á það eitt, hvernig haga beri siglingum um Mjóafjörð, læt ég mig litlu máli skipta. En honum varð það á sem fyrr að hann rangfærði orð mín og sagði, að ég teldi þessar umbætur óþarfar. Þetta stendur hvergi í nál., en þar er aðeins sagt, að sumt af þessu sé miður þarft, en hinsvegar er viðurkennd nauðsynin á öðrum. En hv.flm. sagði líka annað, sem mig furðaði á að heyra, að um kostnað væri ekki að ræða við þessar umbætur. Það er undarlegt, ef það kostar ekki neitt að gera þessar umbætur á vegum o. fl., sem farið er fram á í till. Sama er að segja um allar hinar till. Þær hafa allar meiri og minni kostnað í för með sér. En úr þessum ágöllum verður að bæta smátt og smátt, eftir því sem efni leyfa. Úr sumu er búið að bæta, en úr hinu verður að bæta, þegar tækifæri gefst.  Yfirleitt eru allar þessar umbætur, sem farið er fram á, þess eðlis, að það virðist ekki þörf á að minna á þær, því þær munu koma koll af kolli. Annars læt ég mér í léttu rúmi liggja, hvað um þetta er sagt, og ég álít, að það muni vera höggið í sama farið, hvort till. er samþ. í einstökum liðum eða ekki.

Lárus Helgason Hv. 1. þm. Skagf. og hv. 3. þm. Reykv. hafa þegar tekið fram margt af því, sem ég vildi segja. En ég get strax látið það í ljós, að mig undrar á því, hvernig n. hefir afgr. þetta mál. Ég sé ekki betur en að flestir af þessum liðum, sem þarna eru, eigi mjög mikinn rétt á sér, og ég get ekki skilið annað en að d. hljóti að fallast á að samþ. þá. Hér er um alveg nauðsynlegar umbætur að ræða, og sumar þurfa að koma sem allra fyrst. Flestar þeirra eru þannig, að þær yrðu ekki svo dýrar, og gæti verið beinlínis hagnaður í að framkvæma sumar þeirra, t. d. eins og það, að eftirlitsmenn skuli vera meðfram vegum. Þar mundi ekki vera um neinn kostnað að ræða; sennilega yrði það beinn hagnaður. Það er ekki svo sjaldan, sem vatn gengur yfir vegi og veldur stórskemmdum á þeim. Þá kostar það mjög mikið fé að byggja vegina upp aftur. Það er eins með það, að nauðsynlegt er, að brýr yfir ræsi séu jafnbreiðar vegum. Mjög víða eru brýr svo mjóar, að skarð er beggja megin vegarins, en það hefir sýnt sig ákaflega hættulegt fyrir hesta, hvað þá heldur fyrir bíla. Ég get, eins og ég tók fram í upphafi, yfirleitt fallizt á alla þessa liði. Það getur verið tímaspursmál, hvenær þeir verða allir framkvæmdir, en ég held, að það sé því betra því fyrr sem það verður gert, og flesta af liðunum ætti að framkvæma sem allra fyrst. Ég vænti þess fastlega, að d. geti orðið sammála um að samþ. þessa þáltill.

Einar Arnórsson Ég held, að það sé búið að segja svo margt gott um þessa till., að ég hafi fáu við að bæta. Ég sé ekki annað en að hvert einasta atriði í till. eigi fullan rétt á sér. Viðvíkjandi fyrsta liðnum hefði ég helzt við hann að athuga, að 4 metra breidd á vegunum er jafnvel ekki nægileg með þeirri bifreiðabreidd, sem farin er að tíðkast. Nú er farið að nota bifreiðar, sem eru 186 cm. á breidd, og ef tvær slíkar bifreiðar eiga vel að geta mætzt, er vegurinn heldur mjór 4 metrar, því að vegarkantarnir eru oft svikulir, og því ekki óhætt að fara, mjög tæpt út á þá. Nú er það rétt hjá hv. 1. þm. S.-V., að sem flestar sveitir eigi að tengja saman með akfærum vegum, og af þeirri nauðsyn helgast það, að meiri áherzla er lögð á að gera langan veg en góðan. En ef menn treysta sér ekki til þess að gera svo breiða vegi, að hægt sé að mætast hvar sem er á þeim á bifreiðum, þá ætti að gera þá svo úr garði, að á vissu millibili, t. d. 100–150 metra færi, væru útskot, þar sem hægt væri að mætast. En því miður eru margir hinna nýrri vega svo gerðir, að þetta hefir algerlega verið vanrækt. Dæmi þess er Þingvallavegurinn nýi. Ég held, að fyrst í vor hafi verið farið að byggja þessi útskot á veginum. En í fyrra sumar voru mestu vandræði fyrir bíla að komast þar hver framhjá öðrum. Þá er till. um að setja steinstöpla á vegbrúnum, þar sem hátt er niður. Með þeirri till. þarf varla að mæla. Það getur verið, að rétt sé hjá hv. 1. þm. S.-M., að önnur ráð séu jafngóð til þess að varna slysum af þessum ástæðum. Um 3. og 4. till. þarf ekki að fjölyrða. Það er mjög einkennilegt með vegalagningu hér á landi, að það er eins og kostað sé kapps um að hafa sem allra krappastar bugður við brýr, án þess að nokkur sýnileg ástæða sé alltaf til þess, og sumstaðar jafnvel ódýrara að taka ekki bugðuna. Og það er einkennilegt, að ekki skuli oftar hafa orðið slys við þessar hættulegu bugður hjá brúnum. Um 5. liðinn er það að segja, að vegirnir sýna það sjálfir, að ekki myndi vera alveg ófyrirsynju, þó að hafðir væru eftirlitsmenn með því, hvernig vegunum væri viðhaldið á hverjum stað. Jafnvel hér á fjölförnustu þjóðvegunum eru oft kaflar, sem varla geta talizt færir á útlíðandi sumri, að maður tali ekki um á vorin. Í öðrum löndum er það háttur að setja upp merki þar, sem krappar bugður, brekkur, ár eða brýr eða yfirleitt einhver hættuvon er. En sjálfsagt er ekki síður ástæða til þess að setja slík merki hér, því að eins og kunnugt er, aka menn hér á öllum tímum árs, öllum tímum sólarhringsins og í öllum veðrum. Flest af þessu kostar fremur lítið, t. d. það að setja upp merki, er sýni vegalengdir til næstu staða og hvert hver vegur liggur. Mestallt í þessari till. er þannig lagað, að það þarf að gera það, og kostnaðurinn er ekki svo mikill, að fyrir þá sök eigi að látá það undir höfuð leggjast. Mér þykir samgmn. ekki hafa meðhöndlað þessa till. jafngóðgjarnlega og maður hefði mátt búast við af henni. Hún talar um, að sumt sé miður þarft, t. d. að brýr skuli vera jafnbreiðar vegum. Þetta er dálítið villandi, því að ekki er farið fram á, að brýr á fljótum séu þannig, að bifreiðar geti mætzt þar, heldur aðeins, að brýr á ræsum séu jafnbreiðar vegunum. Mér skilst, að hv. d. muni að sjálfsögðu samþ.till., en fella dagskrá hv.n.

Pétur Ottesen Aðalflm. þessa máls, hv. 3. þm. Reykv., var hér áðan að draga upp mynd af þeim mönnum, sem nú skipa samgmn. þessarar d., og til frekari skýringar á þeirri myndagerð sinni vildi hann sýna það, sem á bak við myndina lægi, sem sé þær aðstæður, sem þessir hv. dm. ættu við að búa í sínu héraði, svo að ekki væri mikils að vænta af þeim í þeirra till. um vega- og brúamál landsins. Mér þykir þetta dálítið undarlegt, þegar maður ber þetta saman við það, hvað hv.þm. var ginkeyptur fyrir því fyrr á fundinum í dag að visa frv. um vegalagabreytingar endilega í hendur þessarar nefndar. Því ef hann er svo áhugasamur um vega- og brúargerðir í þessu landi sem hann læzt vera, þá hefði hann heldur átt að stuðla að því að forða þessu máli frá því að lenda í höndum slíkra manna, sem hann var að lýsa hér áðan. En þótt mér virðist, að samgmn. hafi stundum verið mislagðar hendur um ýmsar till. og ekki komið fram hjá henni nægilegur áhugi fyrir afgreiðslu ýmissa mála, - ég skal ekki spá um, hvernig fer um vegalögin, sem var vísað til hennar í dag, en við, sem þar eigum hlut að máli, munum hafa vakandi auga með því -, þá virðist mér, að það nál., sem nú hefir verið útbýtt frá nefndinni um þetta mál, og sú rökst. dagskrá, sem hún leggur til að málið sé afgr. með, sé ekki fjarri sanni og rétt að taka þannig undir þá till., sem hér liggur nú fyrir. Ég veit, að miðað við það, hvernig vegagerð og brúa hefir verið að ýmsu leyti hagað hér áður fyrr, meðan lítil reynsla var fengin í því efni, þá er ekki ástæðulaust, þótt slíkar till. séu bornar fram. En þegar maður athugar þær breyt., sem hafa orðið á þessu, og sérstaklega á allra síðustu árum, þá virðist mér, að þessar till. eigi ekki jafnvel við og séu að ýmsu leyti á misskilningi byggðar, og skal ég nú rökstyðja það nokkuð. Hvað viðvíkur 1. liðnum, að akvegir megi ekki vera mjórri en 4 metrar, þá verð ég að taka undir með hv. 1. þm. Skagf., að það nær vitanlega ekki nokkurri átt að fara að samþ. slíkt. Það er, eins og kunnugt er, mjög keppt að því að teygja akvegina sem allra mest út um byggðir landsins. Ef slíkt skilyrði væri sett sem þetta, sem næði þá ekki aðeins til þjóðvega, heldur einnig til sýsluvega, þá væri með því ákaflega torvelduð sú nauðsyn, sem héruðunum er á að koma akvegunum áfram. Sýsluvegina verða héruðin sjálf að kosta að hálfu leyti og sjá að öllu leyti um viðhald þeirra, og það skiptir því ákaflega miklu máli, hvort þeir eru 3½ m. á breidd eða þurfa að vera 4 m., bæði að því er snertir byggingarkostnað og viðhald. En með því að hafa útskot hingað og þangað geta þeir vegir, sem minni umferð er um, komið að fullu liði með þessari breidd. Með því að samþ. slíkt skilyrði, sem þessi till. fer fram á, fyrir styrk úr ríkissjóði til þessara vega, er því ekkert unnið, nema að hefta slíkar framkvæmdir og að leggja í kostnað, sem engin þörf er á. Það dugir ekki að einblína á göturnar í Reykjavík og fjölförnustu vegina út frá höfuðstaðnum, því að málið horfir allt öðruvísi við úti um byggðir landsins, þar sem umferðin er margfalt minni. Þá er talað hér um nauðsyn á því að setja upp steinstöpla á vegbrúnum, þar sem hátt er niður og hætt við því, að bílar og önnur aktæki geti farið út af. Þetta er sjálfsagt gott og nauðsynlegt, enda er þetta sumstaðar á vegum, en vitanlega allt of óvíða. Hinsvegar er það, að í nágrannalöndunum við okkur, og sérstaklega í Noregi, þar sem hagar að ýmsu leyti svipað um vegagerð og hjá okkur, er í staðinn fyrir að reisa slíka steinstöpla farið að setja upp lágar girðingar, því að á þann hátt er tryggt miklu betur, fyrst og fremst að bilar fari ekki út af vegunum, og auk þess, ef bíll rekur sig á steinstöpul, þá er hætt við að hann brotni og skemmist, en miklu síður er hætta á því, ef slík girðing er fyrir. Mér er kunnugt um, að vegamálastjóri hefir gert till. um að bæta úr þessum ágöllum, ekki á þann hátt að setja upp steinstöpla, heldur með því að koma upp slíkum girðingum, sem ekki eru líkur til, að myndu verða dýrari, en koma þó að miklu meira liði. Þetta mál barst í tal í fjvn. í vetur, og vegamálastjóri gat þess þá, að ef fé fengist til þess, þá myndi verða komið upp slíkum girðingum í sumar þar, sem þess væri mest þörf. Ég veit ekki, hvort orðið hefir úr framkvæmdum. En hafi það ekki orðið, þá stafar það áreiðanlega af því, a.ð ekki hefir verið hægt að leggja fram fé til slíkra hluta. Þá er 3. atriðið, þar sem gert er ráð fyrir því, að brýr yfir ræsi séu hafðar jafnbreiðar vegum. Miðað við núverandi ástand er ekki nein ástæða til þessarar till. Áður voru brýr yfir ræsi nokkru mjórri en vegir, og stafaði það ekki af því, að þær væru byggðar mjórri, heldur af því, að þar sem vegirnir liggja á blautum jarðvegi, fletjast þeir út, en ræsin, sem byggð eru á traustri undirstöðu, standa í stað. Á sumum eldri vegum eru ræsin því mjórri en vegirnir. En á vegum, sem verið er að byggja nú, er séð við þessum leka, þannig að brýr á ræsum er gerðar breiðari en vegirnir, svo að þótt þeir fletjist út, þá standa brýrnar jafnbreiðar þeim. Þessi till. á því ekki við um það fyrirkomulag, sem nú er komið á um þetta. Hún heyrir fortíðinni til. Þá er talin nauðsyn til að bæta úr því, að lautir myndist við þessi ræsi, og bent á þá úrlausn að hafa plötuna, sem steypt er yfir ræsin, þykkari en nú á sér stað. Þetta er mesti misskilningur. Þykkt plötunnar er eingöngu miðuð við nauðsynlegan styrkleika hennar, en þegar lautir myndast, þá stafar það af því, að vegirnir siga, en brýrnar ekki, og getur það tekið 2–3 ár að fá þá jafnháa brúnum. Þetta verður því lagfært með því einu að hækka veginn jafnóðum og hann sigur, og þegar hann er fullsiginn, þarf ekki lengur um að bæta í þessu efni. Það er náttúrlega mikið hagræði fyrir umferðina, að þetta sé lagfært, því að slíkar lægðir eru til trafala fyrir alla bílaumferð. Í 4. liðnum er talað um, að kappkostað verði að gera akbrautir að brúm sem allra beinastar. Þetta geta náttúrlega allir verið sammála um, og að áliti ýmissa manna eru nú sumstaðar óþarfa beygjur á vegum við brýr. Þetta hefir þó breytzt hin síðari ár, og er miklu minna um slíkar beygjur á nýrri vegum. Hinsvegar getur verið svo mikið kostnaðaratriði, hvort þetta sé gert, að af þeirri ástæðu geti fullkomlega réttlætzt, þótt nokkrar beygjur séu hafðar sumstaðar. En mér er kunnugt um, að þar sem óþægilegar bugður eru við gamlar brýr, hefir verið gert allt, sem hægt er, til þess að bæta úr því. 5. liðurinn er um að hafa sérstaka eftirlitsmenn með vegum. Ég veit ekki, hvernig þetta er framkvæmt alstaðar á landinu, en í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu eru fastir eftirlitsmenn með öllum vegum, og það eru aðallega þeir menn, sem standa fyrir vegavinnu innan héraðsins. Þeir eru til þess ráðnir af vegamálastjórninni að hafa eftirlit með því, að strax þegar vegirnir skemmast, sé undið að því að bera ofan í þá, því að það er rétt, sem hv. 3. þm. Reykv. tók fram, að ef það er látið dankast að gera við holur í vegunum, þá verður það miklu dýrara síðar. Í Borgarfjarðarsýslu er það jafnvel svo, að þegar asahlákur koma og klaki fer skyndilega úr jörðu, þá er bílaumferð bönnuð, meðan ástand veganna er svo illt og umferðin veldur miklum skemmdum. Mér er ekki kunnugt, hvernig þessu er háttað í öðrum sýslum, en ég geri ráð fyrir, að þar sé svipuð tilhögun og í þessum tveim sýslum. Þar eru því gerðar allar þær ráðstafanir, sem hægt er að geratil þess að tryggja, að sem bezt og hagkvæmast sé fyrir, komið öllu viðhaldi og endurbótum veganna. Um að eftirlitsmenn skuli skyldir til að tilkynna vegamálastjóra um nauðsynlegar viðgerðir, er það að segja, að þeir telja það nú að sjálfsögðu skyldu sína, og ennfremur er mjög eðlilegt, að allir þeir, sem stýra bifreiðum, geri allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að sjá um, að vegunum sé haldið sem bezt við. Viðvörunarmerki og leiðarvísa á vegum er náttúrlega sjálfsagt að setja upp þar, sem svo stendur á. Þar sem leiðir manna liggja nú um miklu lengra svæði en áður, og þeir, sem um vegina fara, eru oft ókunnugir, þá er þetta nauðsynlegt, en ég veit ekki betur en að þetta mál hafi verið tekið til athugunar, bæði af vegamálastjórninni og landsstj., og leitað tilboða um það erlendis, hvað slíkir leiðarvísar myndu kosta. Það barst í tal í fjvn. í vetur, að til stæði að kaupa einhver slík merki í sumar og setja þau upp.  Um síðasta liðinn, undirbúning vegalaga, skal ég ekki segja annað en það, að um framkvæmdir á lagningu þjóðvega er að nokkru leyti farið eftir þeirri löggjöf, sem gildir um það á hverjum tíma. Og hvað snertir aðra vegi, t. d. sýsluvegi, þá veit ég ekki betur, af margra ára starfi í fjvn. og margra ára samstarfi við vegamálastjóra þar, en að hann hafi yfirleitt gert till. um framkvæmdir slíkra vega á næstunni, og jafnvel langt fram úr því, sem hægt er að fá fjárveitingar til í þeim fjárlögum, sem þá eru til meðferðar. Ég býst þess vegna við, að standi ekkert á í þessum efnum. Það, sem stendur á, er, hve mikið fé er hægt að leggja af mörkum til þessara framkvæmda. Hitt leiðir af sjálfu sér, að meðan vegagerð er ekki komin lengra áfram en nú er, og það er að mótast, hvernig umferðin leggst á vegina, verður að haga sér eftir því, hvað réttmætt er að taka af vegum í þjóðvegatölu á hverjum tíma. Ef farið er að setja um þetta löggjöf fram í tímann, þá kemur reynslan og sýnir, að umferðin hefir hagað sér þannig, að t. d. vegi, sem áður voru í tölu sýsluvega, verður nú að taka í þjóðvegatölu. Það er með hliðsjón af þessari reynslu, að slíkar tillögur og óskir um breytingar á vegalögunum koma fram, eins og þær, sem var vísað til samgmn. í dag. Þetta vildi ég taka fram sem rökstuðning og grg. af minni hálfu fyrir því, að ég mun greiða atkv. með hinni rökst. dagskrá, sem samgmn. hefir borið fram.

Forseti (GÓ): Ég hefi fengið tilmæli frá hv.frsm. um að taka málið út af dagskrá að þessu sinni, og aftur tilmæli frá öðrum hv. deildarmönnum að taka það fyrir. Þegar málið var seinast á dagskrá til 2. umr., tók ég það út samkv. tilmælum hv. 1. þm. Reykv., svo að ég sé ekki annað en ég verði að láta það koma til umr. nú. Hinsvegar vildi ég mælast til við hv.flm.brtt., að hann vildi taka hana aftur til 3. umr.

Jón Þorláksson Ég hafði einmitt í huga að koma með brtt. við þetta frv., en gat það ekki, meðan óafgert er um brtt.hv. 1. þm. Reykv. Fyrr get ég ekki orðað mína brtt. Vil ég því mjög mælast til, að þessi brtt. verði ekki tekin aftur til 3. umr.

Jón Baldvinsson Ég held það sé mjög varhugavert að taka þetta mál af dagskrá. En mér skilst það sé mjög íhugunarvert fyrir þá, sem á annað borð vilja láta málið ganga fram, að draga afgr. þess. Nú dregur að þinglokum, og verður því að halda vel á til að koma málum fram. Það virðast nægilega margir vera á móti frv. til þess að geta synjað um afbrigði. Skil ég vel að þeir, sem vilja málið feigt, óski því út af dagskrá, til þess að koma með óendanlegar brtt. Það er leiðin til að koma því fyrir kattarnef.

Forseti (GÓ): Ég hefi aðeins af kurteisi við hv.frsm. lagt til að taka brtt. aftur til 3. umr., en mér er engin þægð í því fyrir mitt leyti.

Jakob Möller Þetta er dálítið óþægilegt, því að sannleikurinn er sá, að mínar brtt. eru þannig vaxnar, að ég hefði gjarnan viljað fá umsögn n. um þær. Þess vegna er nokkur tilhneiging til að taka þær aftur til 3. umr. Hinsvegar hugsa ég mér, verði þær felldar, að koma með tvær brtt. við 3. umr. Af þeirri ástæðu mundi ég ógjarnan vilja taka þessar brtt. aftur til 3. umr. Þó væri hægt að koma með brtt. sem varatill. við 3. umr. Ég hefi satt að segja ekki búizt við, að þessi till. mín á þskj. 314 verði samþ., svo að e. t. v. skiptir ekki miklu, þótt hún komi undir atkv. nú þegar. Eins og hv.þdm. vita, er aðalefni þessara till. að fella burt úr frv. það ákvæði, að Reykjavík verði gert að greiða skaðabætur til Seltjarnarneshrepps og Kjósarsýslu fyrir Skildinganes og Þormóðsstaði. Mér finnst það svo augljóst, að ekki komi til mála að Seltjarnarneshreppur fái nokkrar skaðabætur fyrir að vera lagður undir lögsagnarumdæmi Rvíkur. Skildinganeskauptún mun eiga rétt á því að verða sérstakur hreppur. Og ef Seltjarnarneshr. verður skipt, þá kemur ekki til mála, að Skildinganeshreppur borgi Seltjarnarneshreppi skaðabætur. Þá kemur ekki heldur til mála, að Seltjarnarneshreppur fái skaðabætur, þótt Skildinganes verði lagt undir Rvík. Ef um nokkrar skaðabætur ætti að vera að ræða, þá ættu Seltirningar að gjalda Rvík fyrir það að taka að sér Skildinganeskauptún. Það er fyrirsjáanlegt, að þetta er ekki gróði fyrir Reykjavík, heldur þvert á móti. Hún verður að leggja meira til Skildinganess heldur en sem svarar tekjum af því. Ég er ekki með þessu að andmæla, að Skildinganes sé lagt undir Rvík. Það mælir ákaflega margt með því. En ég vil bara ekki láta ganga um of á rétt Rvíkur og láta bæinn borga fyrir það, sem hann ætti að fá borgun fyrir. Öðru máli kynni að vera að gegna um Kjósarsýslu, því að það verður líklega ekki hægt að halda fram, að sýslan missi ekki tekjur. En það skilst mér geta fallið undir þau fjárskipti, sem gert er ráð fyrir í frv. En að gjalda beinar skaðabætur held ég sé óheppilegt að ákveða í frv.; það verður hægt að teygja of langt. Annars verð ég að játa mína vanþekkingu á þessu sviði, að ég veit ekki, hvað margvísleg fjárskipti þurfa að fara fram í sambandi við slíka skiptingu. En ég hafði undir þeim kringumstæðum, að þessar brtt. mínar væru samþ., gert ráð fyrir, að n. gæti á milli 2. og 3. umr. tekið til athugunar, hvaða ráðstafanir þyrfti þá að gera, og mætti þá við 3. umr. bera fram brtt. út af þeirri athugun. En það vakir fyrst og fremst fyrir mér, að við sláum föstu, að Reykjavík beri ekki að borga skaðabætur. Hér eru staddir tveir af nefndarmönnum. og vænti ég, að þeir skýri frá, hvernig þeir líta á málið, hvort nokkra frekari breytingu þurfi á frv. að gera, ef till. verða samþ. Fyrsta brtt. er í raun og veru ekki annað en orðabreyting. 2. brtt. er aðeins nánari skilgreining, sem réttara er að hafa, en engin efnisbreyting. Ég get bætt því við, að þótt brtt. mínar við 3. gr. verði felldar, er ég ekki fallinn frá að verja rétt Reykjavíkur betur en gert er í frv. Í 3. gr. er mælt svo fyrir, að Rvík skuli hlíta því, sem henni er gert að greiða í skaðabætur, alveg skilyrðislaust. Það tel ég gersamlega óaðgengilegt fyrir Rvíkurbæ. Ég mun þá enn koma með till. í þá átt, að Reykjavík geti hafnað sameiningunni, ef henni er gert að greiða of háar skaðabætur til Seltjarnarneshrepps og Kjósarsýslu.

Magnús Torfason Það er ekki alveg rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að tveir af nefndarmönnnm séu viðstaddir. Það er ekki nema einn. Ég sem formaður n. get sagt það, að það var meiningin að athuga þessar brtt. nú í morgun fyrir fund; en ég hefi ekki náð til hinna nefndarmannanna, og því gat það ekki orðið. Ég hefði eftir þingvenju litið svo á, að réttast væri að taka málið af dagskrá fyrir þessar sakir. En þar sem fulltrúar Reykjavíkur hér í hv. deild, hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. landsk., sem vitanlega bera málið sérstaklega fyrir brjósti, hafa litið svo á, að þess þyrfti ekki, þá finnst mér ekki rétt, að ég sé að skipta mér af því. Og sakir þess, að ég hefi ekki átt kost á að ræða þessar brtt. með meðnefndarmönnum mínum, þá ætla ég ekki nú að lýsa afstöðu minni til þeirra, en mun með atkv. mínu sýna, hvernig ég lifi persónulega á málið.

Forseti (GÓ): Ég get tæplega litið svo á, að n. hafi ekki getað tekið brtt.hv. 1. þm. Reykv. til greina, þar sem þeim var útbýtt fyrir nokkuð löngu, og n. vissi, að þær voru væntanlegar strax, þegar ég tók málið af dagskrá á föstudaginn var.

Magnús Torfason Það hefir nú atvikazt svo, að ég hefi ekki náð samtali af hv. meðnefndarmönnum mínum. Hæstv. forseta mun það kunnugt, að hv. 2. þm. Eyf. var frsm. fjárl. á laugardaginn og hafði víst nóg að gera að hugsa um það starf, þó að hann sæti ekki á nefndarfundi með okkur. En mín orð ber alls ekki að skoða sem nein tilmæli um, að málið sé tekið af dagskrá. Ég fyrir mitt leyti legði það alveg undir atkv. þeirra, sem næst standa málinu, hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. landsk.

Jón Þorláksson Mér þykir nú ekki beint skemmtilegt að þurfa að tala fyrir svo fáskipaðri þingdeild. Ég vil fyrst taka það fram, út af því, sem talað var um stuðningsmenn og andstæðinga þessa máls, að ég fyrir mitt leyti er alveg hlutlaus í þessu máli. Ég er í Rvík og greiði hér alla mína skatta og skyldur, en hefi hinsvegar hafzt við nokkurn hluta ársins suður í þessu umþráttaða plássi. Persónulega hagsmuni tel ég mig hafa á hvorugan veginn, hvort sem þessi sameining á sér stað eða ekki. Og afstaða mín til málsins fer því eingöngu eftir því, hvort ég álít, að þinginu takist að gera löggjöfina forsvaranlega úr garði. Mér finnst málið ekki nærri eins undibúið og það þarf að vera, og frv. bera þess mikil merki. Ég minntist á það við 1. umr., að það stendur dálítið sérstaklega á þarna. Það er verzlunarstaður, sem orðinn er með fjölmennustu verzlunarstöðum landsins, sem annarsvegar er gert ráð fyrir að leggja undir Rvík. Nú hefir þarna í fjölmenninu vaxið upp ýmislegt, sem tilheyrir annars sveitarfélagi. Spurningin er, hvernig fer um það við þessa sameiningu. Það hefir við meðferð málsins í Nd. verið tekið upp ákvæði um vatnsveitu þá, sem Vatnsveitufélag Skildinganeskauptúns hefir gert þarna, að Reykjavíkurbær kaupi hana; og sýnist það ekki nema sjálfsagt. En þó hefi ég orðið var við, að orðalag á þessu frv. þyki orka ákafleg, mikið tvímælis þessu viðvíkjandi. Fyrir 2–3 árum, þegar farið var að leggja vegi um þetta þorp, voru lagðar vatnsæðar í vegina, þó að ekkert samband væri komið við vatnsveituna. Það stóð þá í málaferlum milli Vatnsveitufélagsins og Reykjavíkur um það, hvort og hvernig Vatnsveitufélagið mætti nota þennan rétt, sem íbúar Seltjarnarneshrepps hafa til að fá vatn úr vatnsveitu Reykjavíkur. Þessi málaferli stóðu í tvö ár, og þess vegna varð það ekki fyrr en á yfirstandandi ári, sem vatnsveita var lögð til Skildinganeskauptúns úr vatnsveitu Reykjavíkur. Nú orðar frv. þetta þannig, að Reykjavík skuli rétt og skylt að kaupa vatnsveitu þá, sem Vatnsveitufélag Skildinganesþorps hefir lagt úr vatnsveitu Reykjavíkur. Ég hefi orðið var við þann skilning, að hér sé aðeins um að ræða æðina, sem Vatnsveitufélagið lagði úr vatnsveitu Reykjavíkur og yfir í það æðakerfi, sem fyrir var í vegunum um þorpið. En mér finnst ekki ná neinni átt að skipa þessu máli með lögum þannig, að Reykjavík sé ekki skyld til að kaupa annað en samtengingaræðina. Ég veit þá ekki, hvernig ætti að fara með vatnsveituna að öðru leyti. Þá vil ég nokkuð athuga þau tímatakmörk, sem frv. setur. Það stendur í frv., að sameining skuli fara fram 1. janúar 1932, en endanlegum fjárskiptum þarf ekki að vera lokið fyrr en ári síðar. Nú hefir þessi vatnsveita sennilega kostað um 40–50 þús. kr., og eflaust er langmest af því í skuld. Nú er spurning, hvernig á að fara með þetta fyrirtæki á þeim tíma, sem líður frá því að sameiningin átti sér stað og þangað til fjárskiptin eru komin í kring. Ég held, að Vatnsveitufélag Skildinganess geti ekki innheimt vatnsskatt í kauptúninu eftir sameininguna. Mér skilst því, að það geti lent í einhverri óreiðu um þessi lán þetta ár, sem þarna ber á milli. Ég geri ráð fyrir, að ef 1. ákveða að fjárskiptum skuli lokið í árslok 1932, þá kunni yfirmatsgerð að dragast fram á árið 1933. Ég sé ekki ástæðu fyrir því að draga þetta til ársloka 1932. Því ekki að gera þetta fyrir árslok 1931, þ. e. a. s. ganga að því þegar lögin koma í gildi og játa fjárskiptum vera lokið um leið og sameining fer fram? Það hlýtur að verða ákaflega leiðinlegt millibilsástand þetta ár - og sjálfsagt verður það lengri tími -, sem líður milli sameiningarinnar og fjárskiptanna. Þá vil ég sérstaklega gagnvart Vatnsveitufélaginu taka það fram, að hugmyndin er náttúrlega sú, að þessi stofnun líði undir lok, þegar vatnsveitan er komin inn í vatnsveitu Reykjavíkur. En þá sýnist líka nauðsynlegt að ákveða, að Reykjavíkurbær greiði kostnað við þær matsgerðir og aðrar athafnir, sem þurfa að fara fram vegna fjárskiptingar, því að Vatnsveitufélagið á engar eignir aðrar en Vatnsveituna, og ég sé ekki, hvernig hægt er að ná matskostnaði eða málfærslukostnaði, frá Vatnsveitufélaginu, eftir að það er liðið undir lok. Það er dálítið óvenjulegt ákvæði, þegar um mat er að ræða, að skylda annan aðila að greiða matskostnað, en mér finnst svo verði að vera í þessu tilfelli. Þá er næst, að ýmislegt hefir verið gert þarna annað en vatnsveitan, sem í kaupstöðum og kauptúnum heyrir til sveitarframkvæmda. Það er nú fyrir sig, að þar hafa verið lagðir vegnir, eins og gerist í kauptúnum, og byggðin er svo fram með þessum vegum. Hvernig á að fara með þá við sameininguna? Á Reykjavík ekki að hafa neinar skyldur til að taka að sér þessa vegi til viðhalds a. m. k., hvað sem líður spurningunni um það að borga hreppsbúum fyrir vegina, sem þeir hafa gert. Mér finnst mjög illa farið, ef þetta svæði er innlimað án þess að bænum sé gert að skyldu að halda vegunum við a. m. k. Ég tel raunar líklegt, að Reykjavík muni að sjálfsögðu hafa viðhaldsskyldu gagnvart hreppsvegunum þarna. En svo eru vegir lagðir fyrir fé einstakra manna, án þess að neitt hafi verið ákveðið, að þeir skyldu verða hreppsvegir. Þó hefir hreppurinn lagt eitthvað til viðhalds þeirra nú síðustu árin, að ég held, en ekki þori ég að fullyrða um það. Meðfram þessum vegum stendur mesta byggðin, og mér finnst þurfa í þessari löggjöf að skylda Reykjavík til að sjá um viðhald þeirra. Þá er enn, að í ýmsum af þessum vegum eru lögð holræsi, og hreppurinn hefir ekki lagt neitt til þeirra, svo að þau eru ekki talin með hreppsins eignum. Nú er það svo í Reykjavík, að bærinn leggur holræsi í götur, en fær þó nokkurt framlag til holræsanna frá lóðaeigendum. Mér finnst öll sanngirni mæla með því, að Reykjavíkurbær borgi þeim, sem hafa lagt þessi holræsi, að frádregnu því framlagi, sem lóðaeigendur hafa átt að leggja til. En um þetta stendur ekkert í frv. Það ákvæði, að aðilar verði að hlíta úrskurði gerðardóms, tel ég varhugavert. Það er dálítið óvenjuleg hugsun, að svipta menn með lögum rétti til að leita úrskurðar dómstóls. Gerðardómsleiðin er yfirleitt helzt valin, þegar um það verður samkomulag beggja aðilja. Eftir slíku samkomulagi hefir alls ekki verið leitað hér. En þó að það þyki viðunandi að ákveða þetta með þvingunarráðstöfun, þá sýnist mér enn vera ákaflega lítil trygging fyrir báða málsaðila og fyrir réttargæzlu í þessu yfirleitt, hvernig gerðardómurinn er skipaður. Það mun oftast reynast svo, að þegar tveir aðilar eiga að leggja til hvor sinn mann í gerðardóm, og hæstiréttur bara einn, að þeir tveir fyrrnefndu líta á sig sem málaflutningsmenn fyrir þá aðila, sem skipa þá, og það verður 3. maðurinn, sá sem hæstiréttur skipar, sem afgerir málið. Og hann hefir þá ekki annan kost en að fallast á till. annarshvors aðilans. Annars fæst enginn meiri hluti til þess að fella úrskurðinn. Ég verð að segja, að þetta er mjög veikur gerðardómur. Ég get ekki heldur fallizt á uppástungu hv. 1. þm. Reykv. eins og hún kemur fram í brtt. hans á þskj. 314. Samkv. l. hefir bæjarstjórn Reykjavíkur ekki heimild til þess að lögkveðja menn í gerðardóm, sem eiga heima utan lögsagnarumdæmisins; líklegast yrðu því allir gerðardómsmennirnir Reykvíkingar. Réttast væri að láta hæstarétt útnefna alla mennina, eða a. m. k. 3 af 5. Það væri sá eini gerðardómur, sem gæti dæmt óhlutdrægt í þessu máli. Þá fyrst væri hægt að fá dóm án þess að þeir, sem dæma, þyrftu að binda sig við það að fylgja kröfu annars málsaðilans, en það verður að vera, ef frv. gengur óbreytt fram. Ég hefi fyrir skömmu setið í gerðardómi, sem var eins skipaður og frv. gerir ráð fyrir að verði í þessu máli, nema hvað dómendur voru 5, og 3 þeirra skipaðir af hæstarétti. Þar fór svo, að þeir 3 komu sér saman um dóm, sem fór meðalveg, en samt kom vandkvæði við þessháttar skipaðan gerðardóm þegar í ljós. Ég hafði ætlað mér að bera fram brtt. við 3. umr. þessa frv., en sé mér það ekki fært fyrr en útkljáð er um brtt.hv. 1. þm. Reykv., því að órétt er að gera brtt. við frv., sem maður hefir enga hugmynd um, hvernig verði orðað. Mér þykir leiðinlegt, að enginn hv.nm. skuli vera viðstaddur; annars hefði ég farið nánar út í ýms atriði þessa máls.

Jón Baldvinsson Það steðjar nú allskonar ólán að þessu frv. Hv. frsm.n. og annar hv. nefndarmanna einnig eru veikir, og sá 3. er ekki hér viðstaddur. Hér hefir verið borinn fram sandur af brtt., aðallega frá hv. 1. þm. Reykv., og þó sumar þeirra séu ef til vill æskilegar, þá má telja víst, að verði þær allar samþykktar, nái frv. ekki samþ.hv.Nd. Aftur á móti getur þessi eina till., sem hv.n. bar fram, aðeins skoðazt sem leiðrétting; hún er bara þess efnis, að breyta „kauptúni“ í „þorp“ á einum stað. Ég held, að þetta mundi engum misskilningi valda, en er ef til vill réttara að taka tillit til þessarar brtt. Þá ætla ég að benda hv. 1. þm. Reykv. á það, að 1. brtt. hans á þskj. 314 er alveg gersamlega óþörf. Ég sé ekki, að hún yrði til annars en að gera skyldu Reykjavíkurbæjar um þurfalingaframfærslu í þessum hreppi ennþá víðtækari en frv. fer fram á. Hinar till., um að fella niður skaðabótagreiðslu til Seltjarnarneshrepps og Kjósarsýslu, gætu komið til mála, en hv.þm. veit það, að reglan hefir verið sú um slíka sameiningu og hér er átt við, þegar jarðir eða stærri landsvæði eru lögð undir kaupstaðina, að einhverjar skaðabætur hafa verið greiddar. Þetta hefir verið ákveðið í lögum og þannig skapazt fordæmi, sem erfitt er að ganga framhjá. Svo var það t. d. þegar jarðirnar Ártún, Árbær, Breiðholt og mestur hluti Elliðavatnsengja var lagt undir Rvík, þá voru ákveðnar allháar skaðabætur til handa viðkomandi aðiljum. Ég tel ennfremur, að hv.Nd. muni ekki fallast á slíkabreyt., og gæti það því orðið frv. til tjóns, ef hún væri sett inn hér. Hv. 1. landsk. gerir það auðvitað upp við sjálfan sig, hvort hann fylgir þessu frv., ef brtt. hans verða felldar. Hv. 1. þm. Reykv. og hv. 1. landsk. hafa lýst yfir því, að þeir muni flytja margar brtt. við 3. umr. Það sýnist nú svo, ef hv. 1. landsk. hefði viljað hraða þessu máli, að hann hefði getað borið fram varatill., sem oft er gert, ef menn vilja hraða málum. Hv. 1. landsk. sagðist vera hlutlaus í þessu máli. Slíka yfirlýsingu ber ekki að rengja. En aths. hans við þetta frv. eru á þá leið, að helzt lítur út fyrir, að hann sé ekki hlutlaus í þessu máli. Ástæður hans finnst mér lítilsvirði, og fremur til þess að hafa eitthvað að athuga við frv. en af góðvilja til framgangs þess. Hann talaði um ónógan undirbúning, en ég get ekki samþ. það. Þetta mál hefir legið fyrir hv.Alþ. í mörg ár, það hefir verið rætt rækilega af báðum aðiljum, og áskorun hefir komið frá íbúum Skildinganeskauptúns, þess efnis, að þeir óski, að sameining fari fram. Hv. 1. landsk. hélt því fram, að frv. væri allmjög ábótavant. Hann vildi láta bæta inn í það t. d. víðtækari ákvæðum viðvíkjandi Vatnsveitufélaginu og viðhaldi vega. Ég tel víst, að þegar sameining hefir farið fram, geri Reykjavík sitt eigið plan um vegakerfi, og eins þykir mér ólíklegt, að þá verði haldið við öllum stigum og götum, sem lagðar hafa verið heim að húsum einstakra manna. Hv. þm. hélt því fram, að Vatnsveitufélagið mundi ekki geta innheimt vatnsskatt fyrst um sinn, ef þetta mál nái fram að ganga. Þetta held ég að sé ekki rétt. Ég tel alveg sjálfsagt, að Vatnsveitufél. innheimti hann þar til afhending er að fullu um garð gengin. Yrði ágreiningur út af þessu, ætti hann að fara í gerð samkv. frv., og vænti ég, að þar fengist viðunandi úrlausn. Ég fer nú að efast um einlægni hv. 1. þm. Reykv. Hann gerir það, sem hann getur, frv. til tafar og ámætis, bæði í brtt. og ræðum. Þér þykir þetta undarlegt; eftir þeim áhuga, sem kjósendur hér í bæ hafa fyrir þessu máli, finnst mér það sízt sitja á honum að bregða fyrir það fæti. En þetta er ekki aðeins hagsmunamál fyrir Reykjavíkurbæ, heldur er þessi sameining einnig nauðsynleg fyrir öryggi íbúanna þarna suður frá. Upp á síðkastið hafa orðið tveir stórhrunar þarna suður frá, og er það m. a. því að kenna, að kauptúnið er þess ekki umkomið að hafa fullkomið slökkvilið. Úr þessu væri bætt með sameiningunni, því að þá heyrði þetta undir slökkvilið Reykjavíkur. Auk þess má benda á, að þarna er byggt algerlega skipulagslaust, getur svo að segja hver sem er sett þarna hús á laggirnar, hvar sem honum sjálfum þóknast. Lítið eftirlit mun einnig haft með gerð þessara húsa. Það er því mikil hætta á því, að þarna komi upp mikið af lélegum húsum, og öll hætta er á, að síðar verði þessur íbúðir notaðar handa fátæku fólki, og gætu þær þá orðið til þess, að bygging nauðsynlegra verkamannabústaða yrði dregin þar úr hófi fram. Það eru að öllu samanlögðu svo margar stoðir, sem renna undir þetta frv., að það er ekki forsvaranlegt að tefja það að óþörfu. Enda hygg ég, að aðalmótstaðan í þessu máli stafi frá nokkrum húseigendum í kringum Eggert Claessen þarna suður frá. Ég held, að það sé ráð að samþykkja frv. óbreytt, til þess að koma því frá. Það var rétt hjá hv. 1. landsk., að þegar gerðardómur er skipaður eins og gert er ráð fyrir í frv., þá verði tveir dómendurnir málaflutningsmenn hvor fyrir sinn aðilja. En mér finnst engin skylda knýja oddamann dómsins til þess að fallast á skoðun annarshvors málsaðiljans. Hann getur sem bezt haft alveg sjálfstæða skoðun á málinu, og neytt annanhvorn hinna meðdómendanna til þess að fylgja sinni skoðun. En mér líkar ekki sú tilhögun, sem stungið er upp á í till.hv. 1. landsk.; ég held, að ef hæstiréttur ætti að skipa 3 af 5 gerðardómsmönnum, gætu þeir ráðið öllu og þyrftu ekki að neinu leyti að taka kröfur viðkomandi málsaðilja til greina, hvað réttmætar sem þær kynnu að vera og þó að þær væru á fyllstu sanngirni byggðar.

Halldór Steinsson Mér finnst vera lagt allt of mikið kapp á það í báðum deildum að afgreiða þetta mál. En það einkennilegasta, sem við það er, hefir mér fundizt það vera, að þeir, sem mest kapp leggja á að drífa það í gegnum þingið. geta engar sæmilegar ástæður fært fyrir því. Ég hlustaði á umr. í Nd. fyrir nokkrum dögum, og ég heyrði þar ekki frekar en hér nokkrar frambærilegar ástæður fyrir þessu frv. Ég held því, að þetta mál sé hið mesta hégómamál. Hv. 2. landsk. færði sem ástæðu fyrir sameiningunni brunahættuna þar suður frá. Hann sagði, að brunamál væru þar í mestu óreiðu og Rvík yrði að taka í taumana. En mér finnst, satt að segja, það liggja íbúum þessa hrepps sjálfum næst að koma lagi á slík mál. Sama er að segja um húsnæðisspursmálið, sem hv.þm. ætlaðist líka til, að Rvík færi að sletta sér fram í, en ég get ekki séð, að þessi mál komi Rvíkurbæ það allra minnsta við. Sú eina frambærilega ástæða hefði verið sú, að báðir aðiljar hefðu óskað eftir þessari sameiningu. Þessi ástæða er nú ekki fyrir hendi. Og það er vitað um a. m. k. annan aðiljann, að hann er eindregið á móti þessu máli. Sýslunefnd Gullbringu- og Kjósarsýslu og hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps hafa báðar sent mótmæli gegn þessari sameiningu. Þegar svona stendur á, finnst mér rangt af löggjafarvaldinu að sletta sér fram í, og mun ég því greiða atkv. gegn þessu frv.

Jakob Möller Það væri fróðlegt að rekja sögu þessa máls, en ég mun þó sleppa því að þessu sinni. Ég vildi aftur á móti vekja athygli manna á því, að allar ástæðurnar, sem hv. 2. landsk. færði með frv., hnigu í þá átt, að þetta væri aðallega gert vegna íbúa Skildinganess sjálfs. Eftir þessu ætti Rvíkurbæ engin þægð að vera í þessari sameiningu, og finnst mér þessi afstaða hv. 2. landsk. - sem kallar sig fulltrúa Rvíkur í þessu máli - mjög undarleg. Hann gaf það samt í skyn, að hann mundi ganga að hvaða afarkostum sem væri fyrir hönd Rvíkur, bara ef frv. næði fram að ganga: ég býst við, að hann reyndi að berja það í gegn, þótt Rvík ætti að snara út heilli millj. króna fyrir þennan landskika. Þannig virðist mér verði að skilja ákafa hans eftir því, að frv. sleppi óbreytt frá þessari hv. d. - Í þessu frv. er ekkert tekið fram um upphæð skaðabótagreiðslunnar, og vitum við því ekkert um það nú, hve há hún kann að verða. Og þótt ég sé málinu frekar fylgjandi, álít ég, að það verði að taka tillit til þess, hvað þessi sameining komi til með að kosta Rvík. Meðan frv. er svo úr garði gert sem nú er, mun ég því ekki greiða því atkv. - Annars eru skaðabætur þær, er Rvíkurbær greiddi, þegar jarðirnar Ártún, Árbær og Breiðholt voru lagðar undir Rvík, alls ekki sambærilegar við skaðabætur þær, sem um væri að ræða eftir þessu frv. Þar voru einstakar jarðir teknar út úr hreppnum og lagðar undir bæjarfélagið, en þarna er að ræða um heilt landsvæði, sem getur hvenær sem er orðið sjálfstætt sveitarfélag samkv. sveitarstjórnarlögunum. Þess vegna get ég ekki séð, að Seltjarnarneshreppi beri nokkrar skaðabætur út af þessari sameiningu. - Ein ástæða hv. 2. landsk. fyrir þessu frv. var skattflóttamennirnir, sem hv. jafnaðarmenn eru alltaf að tala um. En þetta er alveg hlægileg ástæða fyrir þessu frv., því að auðvitað gætu þessir menn, ef þeir eru nokkrir, haft nóga staði til þess að venda i, þótt þetta landsvæði yrði lagt til Rvíkur. Áhugi á þessu máli vaknaði fyrst við það, að ákveðinn maður, sem átti land þarna suður frá, flutti sig þangað og losnaði um leið við útsvarsskyldu í Reykjavík. Út af þessu var útsvarslögunum breytt þannig, að maður þessi varð að greiða útsvör hér. Seinna var þeim þó breytt aftur fyrir atbeina Framsóknarflokksins þannig, að útsvarsskyldan féll niður aftur. Næst var tekin upp sú aðferð, að reyna að leggja Skildinganes undir Reykjavík, en þá var þessi maður orð inn skattborgari í Reykjavík fyrir eigin aðgerðir. Hv. 2. landsk. getur ekki bent á nokkurt dæmi um skattflótta úr Reykjavík suður eftir, enda eru nógir aðrir staðir í nánd við Reykjavík til að flýja í, ef menn vildu. Nei, nauðsynin er eingöngu vegna Skildinganess sjálfs, en alls ekki vegna Rvíkur. Ég tel rétt, að sameiningin fari fram, en ég get ekki séð, að neinn lífsháski sé á ferðum, þótt hún bíði næsta þings. Hv. 2. landsk. hefir engin rök fært fyrir því, að þessu máli liggi svo mikið á, að það verði að ná fram að ganga nú, hve vitlaus ákvæði sem í því eru og hve illa sem réttur Reykvíkinga er tryggður. Um brtt. við 2. gr. er það að segja, að hún er borin fram til að takmarka framfærsluskylduna. Hv. 2. landsk. veit, að dvöl á einum stað getur valdið sveitfesti á öðrum, af því að menn slíta sveitfestitímann. Eftir orðalagi frv. má skilja svo, að framfærsluskyldan falli á Reykjavík. En meiningin er skýlaus, ef bætt er inn í „í Seltjarnarneshreppi“. Það má segja, að brtt. þessi sé aðeins leiðrétting, en þetta út af fyrir sig sýnir, hvernig frv. er úr garði gert.

Jón Þorláksson Hv. 2. landsk. sagði, að þær aths., sem ég hefði gert við frv., sýndu kaldan hug til málsins. Það er þó ekki ástæðan til þeirra, að ég beri kaldan hug til málsins, heldur hitt, að ég vil tryggja réttmæta hagsmuni manna í Skildinganesi eftir að sameiningin hefir farið fram og Reykjavík hefir þar tögl og hagldir. Hv. 2. landsk. sagði, að Rvík myndi halda við þeim vegum þar syðra, sem hún teldi nauðsynlega eftir sínu skipulagi. Ég álít, að úr því að menn hafa lagt vegi þar syðra og byggt við þá, beri Reykjavík skylda til að halda þeim við, og um breytingar á því vegakerfi eigi að gilda sömu reglur og hér, þegar skipulagsbreyt. eiga að fara fram. Þótt breyta eigi vegum hér í Reykjavík, hvílir sú skylda á bænum að halda þeim við, þangað til skipulagsbreytingin er komin á. Ella væri íbúunum óréttur gerður. Hv. 2. landsk. vildi ekki viðurkenna, að vandkvæði gætu orðið út af ákvæðum frv. viðvíkjandi Vatnsveitufélaginu. Ég hygg, að svo verði litið á, að Vatnsveitufél. sé lagt niður frá því að sameiningin hefir farið fram, en hún á að komast á 1. jan. 1932. Fjárskipti mega hinsvegar dragast til ársloka 1932. Á þessum tíma, sem líður frá sameiningunni til fullnaðarfjárskipta, er hætta á, að skuldir Vatnsveitufél. fari í óreiðu. Það er líka alveg ástæðulaust að vera að draga fjárskiptin svo lengi. Ef sameiningin á að fara fram l. jan. 1932, eiga fjárskiptin að geta farið fram á árinu 1931. Hv. þm. Snæf. gat um afstöðu Seltjarnarneshrepps í Kjósarsýslu í þessu máli. En það má líka minnast á afstöðu bæjarstj. Rvíkur. Eftir því, sem mér hefir verið sagt af skilorðum mönnum, hefir hún aldrei farið fram á, að þessar jarðir út af fyrir sig væru lagðar undir Rvík, heldur „Seltjarnarneshreppur í Kjósarsýslu“. Ég held, að þessu máli liggi ekki svo á, að það megi ekki fá sæmilegan undirbúning. Mér fyndist rétt að vísa því til bæjarstj. til umsagnar áður en gengið er frá því til fulls. Ég verð að segja það, að mér finnst óeðlilegt, að ekki skuli hafa verið reynt að ná neinu samkomulagi milli þeirra aðilja, er hér eiga hlut að máli, enda þótt hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps hafi lýst yfir andstöðu sinni við málið. Ég vil þó fyrst og fremst leggja áherzlu á það, að löggjöfin sé svo skýr, að ljóst sé, hvaða skyldur Reykjavík tekst á herðar gagnvart íbúunum í hinu innlimaða plássi.

Jón Auðunn Jónsson Samgmn. vill fá frv. til athugunar og fer því fram á við hæstv. forseta, að hann fresti umr., þangað til n. hefir athugað málið.

Pétur Ottesen Mér þykir bregða undarlega við, að nú við 2. umr. kemur ósk frá samgmn. um að fá málið til athugunar. Deildinni þótti ekki við 1. umr. ástæða til að vísa málinu til samgmn., og kom þá engin ósk frá nefndinni um það. Ef n. ætlar nú á þessu stigi að fara að sölsa þetta mál undir sig, getur það vel leitt til þess, að málið yrði ekki útkljáð á þessu þingi. Vil ég mælast til þess, að þetta mál fái að ganga sinn gang, án þess að því verði vísað til samgmn., sem ekki yrði til annars en að hefta framgang þess. Ég vil um leið minna á, að brtt. verða að vera komnar í tæka tíð fyrir 3. umr. málsins.

Jón Auðunn Jónsson Form. samgmn. var ekki viðstaddur við 1. umr. þessa máls, að því er ég held; en það er venja að vísa svona málum til samgmn. Að n. hefir ekki skilað áliti um mál það, sem vísað var til hennar á síðasta þingi, er eðlilegt. Ef málinu er ekki vísað til hennar á þessu þingi, getur hún ekki tekið afstöðu til þess. Annars er erfitt að taka ákvörðun um það mál, sem fyrir liggur, fyrr en búið er að fá till. allra hlutaðeigandi héraða um það. Mér finnst allar þessar till. á þskj. 282 vera þannig, að þeim liggi ekki mjög á. Flestir þeir vegir, sem Ed. hefir lagt til, að teknir verði inn á vegalög, eru skemmtiferðafólksvegir, en flutningavegir eru færri. Annars vil ég að svo stöddu engan dóm leggja á málið.

Pétur Ottesen Menn hafa nú heyrt tóninn í samgmn.manni þessum, og er það auðheyrt, að n. vill aðeins fá málið til að svæfa það og koma því þannig fyrir kattarnef. Hv. þm. talaði um, að vegir þeir, sem um ræðir, væru einungis skemmtiferðavegir. En þetta er mesti misskilningur. Þetta eru einmitt vegir, sem liggja um stór og þéttbýl héruð og eru á hinum lengri samgönguleiðum. Er hitt tilbúningur einn hjá hv.þm.N.-Ísf. Þetta eru fyrst og fremst innanhéraðsvegir. Vænti ég þess, að síðari ræða hv.þm. sé næg áherzla til deildarinnar um það, að hún sjái, hvað gera ber við svona till.

Bergur Jónsson Ég skil ekki, hvernig hv.þm. Borgf. getur lagzt á móti því, að málið fari í n. Frv. hefir legið fyrir Ed. mestan hluta þingtímans og kemur hingað, þar sem þó eru 2/3 hlutar þingmanna, rétt í þinglokin. Nd.-þm. hafa því ekkert tækifæri haft til þess að athuga málið og bera fram brtt. vegna þeirra landshluta, sem þeir eru fulltrúar fyrir. Ástæða hv.þm. Borgf. fyrir þessari baráttu er sennilega sú, að tveir vegirnir eru í kjördæmi hans. En ekki er tekinn upp í frv. nema einn vegarspotti á Vesturlandi, þar sem þörfin er þó vissulega hvað mest.

Pétur Ottesen Ég skil ekki, að hv.þm. Barð. skuli fyrir hvern mun vilja fá þetta mál inn í samgmn. til þess að koma fram einhverjum breyt. á vegamálum í Barðastrandarsýslu, því að það myndi einungis verða hindrandi fyrir framgang slíkrar breytingar. Nefndin hefir t. d. fengið frv. um breyt. á brúarl. til meðferðar, og bólar ekki á því ennþá, sér ekki einu sinni á klaufirnar. Er það víst tiláætlun nefndarinnar að sálga því alveg.

Bergur Jónsson Ég er ekki viss um, að ég muni bera fram brtt. um vegagerðir í Barðastrandarsýslu, og er ástæða mín ekki sú, heldur hin, að ég tel sjálfsagt, að n. fái að bera fram brtt. við málið.

Magnús Guðmundsson Ég vil spyrja hv. samgmn., hve lengi hún þurfi að hafa málið til meðferðar. Undanfarið hefir sú verið reynslan, að n. hefir legið á vegamálum, og hefir það sett illt blóð í marga.

Sveinbjörn Högnason Ræða hv.þm. Borgf. finnst mér nægileg ástæða til að vísa málinu til samgmn. Finnst mér einkennilegt, ef n. á ekki að fá tækifæri til að athuga svo stórfelldar breyt. á vegakerfi landsins og þær, sem hér er um að ræða. Er það nauðsynlegt, að málið komi fyrir samgmn. beggja deilda. Það er víst ofsagt hjá hv.þm. Borgf., að samgmn. þessarar deildar hafi legið svo mjög á málum, og á það þá víst ekki síður við um samgmn. Ed. um þetta mál.

Pétur Ottesen Það er eins og hv. 2. þm. Rang. haldi, að deildin fái ekki að athuga málið, þótt það sé ekki fengið samgmn. í hendur. Er það sýnilegt, að eins og nú er komið þingtímanum, væri það sama og að setja málið í drekkingarhyl, að vísa því til samgmn. Er alveg eins hægt að koma fram með brtt. án þess. N. ætti fyrst að sýna lit á því að afgreiða brúarlagafrv., áður en hún gerir kröfur til að fá þetta mál til meðferðar. Af því að alltaf er verið að minnast á í þessu sambandi vegi í mínu kjördæmi, sem teknir hafa verið upp í frv., vil ég geta þess, að það hefir verið gert í samráði við vegamálastjóra. Afgreiðsla málsins getur orðið fullsæmileg, þótt því sé ekki vísað til samgmn. Held ég, að deildin sé einfær um afgreiðslu máls eins og þessa. Hefir verið treg afgreiðsla á ýmsum málum, sem vísað hefir verið í n. upp á síðkastið, og býst ég við, að nógu mörg mál dagi uppi, þó að þetta mál verði ekki líka svæft í nefnd.

Forseti (JörB): Fyrst svona eru skiptar skoðanir um þetta mál, vil ég leyfa mér að bera það undir hv. deild.

Bergur Jónsson Ég er ekki form. samgmn., og get ekki sagt um það, hve lengi hún muni þurfa að hafa málið til meðferðar. En ég vil aðeins geta þess, út af orðum hv. 2. þm. Skagf., að það væri óvanalegt að setja n. einhver skilyrði um það, hve lengi hún mætti hafa málið til afgreiðslu.

Þetta var aðeins spurning

. En þeirri spurningu getum við ekki svarað fyrr en við höfum athugað málið.

Jónas Þorbergsson Út af andmælum hv.þm. Borgf. gegn því, að málið fái að fara til n., við ég láta þá ósk í ljós, að málinu verði vísað til n. nú á þessu stigi. Það er með réttu talið mikils virði fyrir framgang mála yfirleitt, að þau hljóti meðmæli n., og ég geri ráð fyrir því, að þeir ýmsu hv.þm., sem óska að koma með brtt. við frv., kjósi að eiga þess kost að ræða málið við n. og fá meðmæli hennar, ef þess yrði kostur. Ég leyfi mér því að æskja þess, að umr. verði frestað og málinu vísað til nefndar.

Sveinn Ólafsson Ég minnist þess ekki, að það hafi mætt slíkri mótspyrnu áður hér í þinginu, að þýðingarmiklum málum væri vísað til n., eins og raun hefir á orðið í dag um þetta mál. Hér er um að ræða róttækar breytingar á vegalögunum, sem snerta svo að segja eingöngu þrjú kjördæmi. Öll önnur héruð landsins hafa þar orðið útundan, og fæ ég þó ekki séð, að meiri ástæða sé til að auka við þjóðvegina í þessum þrem kjördæmum en annarsstaðar, nema síður sé, enda er víst, að tvö af þessum héruðum hafa miklu fullkomnara veganet nú þegar en nokkurt annað hérað á landi hér. - Ég skal engu um það spá, hvort málið kunni að daga uppi í n. eða ekki, en ég vil taka undir það með hv.þm. Borgf., að það er fullkomin ástæða til þess, að málið komi til álita fleiri þm. en þeirra eingöngu, sem sæti eiga í hv.Ed. Skv. þingsköpum er og heimilt að vísa máli til n. engu síður við 2. en 1. umr., svo að þetta ætti að geta fram farið nú, enda þótt það færist fyrir við 1. umr., af því að þeir voru ekki viðstaddir, sem einkum höfðu ástæðu til að minna á þetta. Hinsvegar lít ég fyrir mitt leyti svo á, að ekki sé stór skaði skeður, þótt svo færi, að málið dagaði uppi á þessu þingi, enda getur hæglega fyrir komið, að það verði fellt við þessa umr., ef það verður knúð undir atkv. eins og nú horfir, og væri málinu ekki meiri greiði með því gerður en þó að til þess kæmi, að það væri látið daga uppi.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv.þm. V.-Húnv. og hæstv.forsrh., svo hljóðandi: „Við III. Við C. a. Nýr stafliður, sem verður a-liður: Reykjatangavegur: Frá þjóðveginum hjá Reykjum í Hrútafirði að skólanum á Reykjatanga“. Til þess að brtt. þessi megi koma til umr. á þessum fundi þarf tvennra afbrigða frá þingsköpum, þar sem till. er skrifleg og auk þess of seint fram komin, og mun ég nú leita þeirra afbrigða.

Pétur Ottesen Það var ekki hægt að skilja hv. 1. þm. S.-M. á annan veg en að hann liti svo á, að þetta mál kæmi alls ekki til álita hér í d., nema því yrði vísað til hinnar starfsömu samgmn. Sýnir þetta, hvernig þessi hv.þm. lítur á alla aðra þm. en þá, sem sæti eiga með honum í þessari hv.n. En ég hafði nú haldið, að málið kæmi engu síður til álita d. fyrir það, þó að því yrði ekki vísað til n. Reyndar gætti þessa sama hjá þeim öðrum samgmnm., sem hér hafa látið ljós sitt skína, enda er það augljóst af því, sem sagt hefir verið, að tilgangur n. með því að heimta málið nú er ekki annar en sá, að fá tækifæri til að svæfa það á þessu þingi. - hv. 1. þm. S.-M. sagði og eitthvað á þá leið, að frv. kæmi ekki nema 3 kjördæmum að góðu. Fæ ég ekki séð, að það skipti nokkru máli í þessu sambandi, hvort svo er eða ekki, enda stendur öllum þm. opin leið til að bera fram þær brtt. við frv., sem þeir kunna að óska.

Forseti (JörB): Ég vil benda þingheimi á það, að hægt er að vísa málinu til n., enda þótt þessari umr. verði lokið nú, ef það mætti verða til þess að stytta þessar umr., sem hér hafa orðið utan við sjálft efni málsins.

Héðinn Valdimarsson Ég vildi beina því til hæstv. forseta, hvort ekki væri hægt að stinga upp í hv.þm. Borgf. svona á næstunni, því að hann hefir nú þegar haldið 5 ræður um lítið efni.

Ætli ekki væri meiri ástæða til að stinga upp í hv. 3. þm. Reykv.?

.

Jón Auðunn Jónsson Ég verð að segja það, að mér þykir það nokkuð hart, ef samgmn. fær ekki tækifæri til að bera sig saman við vegamálastjóra um þessar till.; hefi ég ástæðu til að álíta, að vegamálastjóri sé alls ekki samþykkur mörgum þeim till., sem hér liggja nú fyrir, Annars er það engu líkara en að menn haldi, að byggja eigi þessa vegi á næstu mánuðum, því að það er talað um það eins og goðgá væri, ef svo færi, að frv. dagaði uppi á þessu þingi. Ætti það þó að vera öllum vitanlegt, að ekkert verður framkvæmt í þessu efni strax, og að af þeim ástæðum er óhætt að láta afgreiðslu þessa máls bíða þingsins í vetur, auk þess sem þegar hafa svo margir vegir verið teknir í tölu þjóðvega, að það tekur mörg ár að koma þeim upp. Var það og álít vegamálastjóra 1924, að þó að fleiri vegum yrði hætt inn í vegalögin, mundi það engum breyt. valda að því er framkvæmdirnar snertir, því að þegar væru svo margir þjóðvegir ákveðnir, að meira yrði ekki gert á næstu árum. - Það er ekki rétt, sem komið hefir fram, einkum hjá hv.þm. Borgf., að n. vilji fá málið til að svæfa það, en þó get ég sagt það frá eigin brjósti, að ég álít, að eins og stendur sé þýðingarlaust að vera að samþykkja nýjar viðbætur við vegalögin.

Sveinbjörn Högnason Hæstv. forseti lét svo um mælt, að eins mætti vísa þessu máli til n., þó að þessari umr. væri nú lokið fyrst. Út af þessu vil ég láta þá ósk í ljós, að málinu verði þegar vísað til n., því að ég hygg, að það mundi hafa áhrif á atkv. þeirra þm., sem ekki vilja styðja að flaustursafgreiðslu á þessu máli eða öðrum, ef n. fær ekki að fjalla um svo þýðingarmikið mál áður. Mun ég fyrir mitt leyti greiða atkv. á móti frv., ef það fær ekki að ganga til nefndar.

Hannes Jónsson Ég ætla ekki að fara að blanda mér í þær deilur, sem hér hafa orðið út af því, hvort vísa skyldi þessu máli til n. eða ekki, en ég hefi leyft mér að bera fram ásamt hæstv.forsrh. skriflega brtt. við frv., III C. a, þess efnis, að nýr vegur verði lagður frá þjóðveginum hjá Reykjum í Hrútafirði að héraðsskólanum á Reykjatanga. Þessi vegarspotti verður ekki nema um 1 km. að lengd, og stendur svipað á um hann og Laugardalsveginn, sem tekinn hefir verið upp í frv. Vona ég því, að hv. d. taki vel í þessa till. 

Forseti (JörB): Ég sé mér ekki fært að taka málið af dagskrá og fresta umr., þar sem menn greinir svo mjög á um það, hvort svo skuli gert eða ekki, enda fæ ég ekki séð, að n. geti ekki eins athugað málið fyrir 3. umr., og kæmi því ekki að sök, þó að þessari umr. væri lokið nú. Stendur og öllum opið að koma þá með þær brtt., sem þeir kynnu að vilja bera fram við frv.

Er ekki hægt að vísa máli til n. á hvaða stigi sem er?

. Jú, svo er hægt, og get ég að vísu borið það undir d., hvort svo skuli gera eða ekki, fyrst þm. sækja þetta svo fast, en ég vænti þess, að það verði ekki til þess, að n. svæfi málið. Skal ég og lofa því að taka málið á dagskrá fljótlega aftur, ef nál. kemur ekki bráðlega, og þess er að vænta, að þm. telji ekki eftir sér að ýta á eftir málinu hjá n.

Hæstv. forseti getur verið viss um það, að það skal verða gert

.