Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur farið yfir þetta mál og þar eð 1., 2., 3. og 4. varamaður Kvennalistans í Reykjavík, þ.e. Kristín Ástgeirsdóttir, Þórhildur Þorleifsdóttir, Guðrún Halldórsdóttir og Ingibjörg Hafstað, geta ekki tekið sæti á Alþingi í fjarveru Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur vegna anna hefur verið gefið út kjörbréf fyrir Maríu Jóhönnu Lárusdóttur. Nefndin hefur athugað kjörbréfið og mælir með að það verði samþykkt.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um úttekt á mismunun gagnvart konum hérlends. Till. þessi var flutt á síðasta þingi og þá vísað til hv. félmn., en var ekki afgreidd frá nefndinni. Hún er hér endurflutt með litlum breytingum frá síðasta þingi af mér og hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur sem er meðflutningsmaður að tillögunni. Það er sannarlega ástæða til að flytja þessa till. öðru sinni því að það efni sem hún fjallar um er í síst skárra horfi nú en fyrir ári eins og fjölmargar upplýsingar, sem fram hafa komið og nú síðast alveg nýlega um mismunun gagnvart konum hér á landi, bera vott um. Till. gerir ráð fyrir að félagsmála- og jafnréttisráði verði falið að gera sérstaka úttekt á því hvað skorti á að Ísland uppfylli skilyrði alþjóðasamnings um afnám allrar mismununar gagnvart konum sem Ísland gerðist formlegur aðili að 18. júní 1985. Í till. er vikið að einstökum þáttum sem hafa ber í huga við þessa úttekt og vísa ég til tillögutextans þar að lútandi. En þar er jafnframt gert ráð fyrir að skipuð verði sérstök samráðsnefnd til að fylgjast með þessari úttekt og í henni verði fulltrúar frá öllum þingflokkum á Alþingi. Einnig er gert ráð fyrir því að félmrh. skili greinargerð til þingsins um úttektina og tillögum af sinni hálfu til úrbóta. Þá er gert ráð fyrir að kostnaður við þessa úttekt verði greiddur úr ríkissjóði og skiptir það auðvitað verulegu máli fyrir þá aðila sem settir yrðu til verka ef tillaga þessi nær fram að ganga. Í því sambandi bendi ég á mjög knöpp fjárráð Jafnréttisráðs sem er sá opinberi aðili sem á ekki síst að vinna að þessum málum lögum samkvæmt en hefur engan veginn getað gegnt lögboðnu hlutverki vegna naumra fjárráða. Í grg. með þessari till. er bent á ýmis atriði úr þessum alþjóðasamningi um afnám allrar mismununar gagnvart konum og hvaða ráðstafanir aðildarríki að þessum samningi skuldbinda sig til að gera til að uppfylla ákvæði samningsins. Við athugun á þessum málum kemur í ljós hversu víðs fjarri er að Ísland standist þann mælikvarða sem lagður er á aðildarríki. Auðvitað er ekki beinlínis ætlast til þess að allt sé komið í horf þegar samningurinn er undirritaður, en hins vegar tökum við á okkur skuldbindingar að ná þeim markmiðum sem þar er kveðið á. Ég bendi m.a. á þær ráðstafanir sem gera skal samkvæmt þessum samningi til að afnema mismunun gagnvart konum á sviði atvinnu, á sviði launamála og til að tryggja rétt til sömu atvinnutækifæra, þar með talið að beitt sé sama mælikvarða við val starfsmanna og rétt til sömu umbunar, þetta eru tilvitnanir út samningnum, þar með talið fríðinda og sömu meðhöndlunar gagnvart vinnu sem er jafngild og sömu meðhöndlunar við mat á gæðum vinnu. Einnig er þarna kveðið á um að koma í veg fyrir mismunun gagnvart konum vegna hjúskapar- eða móðurhlutverksins og að framfylgja raunverulegum rétti kvenna til vinnu. Þar eiga aðildarríkin að gera allar viðunandi ráðstafanir og eins og þar segir: "sérstaklega með því að stuðla að stofnun og þróun sem flestra barnagæslustofnana." Ég vek athygli á þessum þætti m.a. með tilliti til þess hvað við lesum í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár. Ætli ríkisstjórn Íslands sé þar að koma til móts við ákvæði þessa samnings og skuldbindingar með því að lækka um helming í krónum talið framlög til dagvistarstofnana í landinu? Ég held að við þurfum að gæta þess, þegar verið er að samþykkja samhljóða á hv. Alþingi alþjóðlegar skuldbindingar eins og gert hefur verið með samþykkt þessa samnings, að efndir fylgi orðum. Mér finnst full ástæða til þess fyrir hv. Alþingi að skoða t.d. sérstaklega fjárframlög til dagvistarstofnana í ljósi þessara ákvæða. Samkvæmt samningnum á sérstök nefnd 23 ríkja að fylgjast með framkvæmd samningsins á vegum Sameinuðu þjóðanna, en hún starfar á vegum efnahags- og félagsmálaráðsins, ECOSOC eins og það er skammstafað, og svo vill til að Ísland er aðili að efnahags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna nú um þriggja ára skeið fyrir hönd Norðurlanda. Á vorfundi efnahags- og félagsmálaráðs Sameinuðu þjóðanna á þessu ári var þetta mál til sérstakrar meðferðar og gerð um það ályktun sem birt er sem fylgiskjal á bls. 4-5 með þessari till. Þar er verið að ýta á eftir aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna að standa við þennan samning, að skila inn þeim upplýsingum sem samningurinn gerir ráð fyrir og að gera grein fyrir þeim undanþágum er aðildarríkin hafa farið fram á eða hyggjast fara fram á tímabundið varðandi þennan samning. Og hverjir skyldu nú vera flutningsmenn að þessari till. innan efnahagsog félagsmálaráðsins? Það var fulltrúi Svía sem flutti ályktunartillögu með tólf meðflytjendum og einn meðflytjanda var Ísland að þessari sérstöku áherðingartillögu innan efnahags- og félagsmálaráðs Sameinuðu þjóðanna varðandi þennan samning. Þar segir, eins og lesa má á bls. 5: "Ráðið leggur áherslu á mikilvægi þess að aðildarríkin standi stranglega við skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum." - Standi stranglega við skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Þetta er fulltrúi utanrrn. og hæstv. utanrrh. tekur um þetta ákvörðun. En hvað um hina höndina hér, fjárveitingavaldið á Íslandi, í sambandi við efndir, stranglega uppfyllingu þeirra ákvæða sem samningurinn gerir ráð fyirr? Ætli stangist ekki þarna eitthvað á? Og í ákvæðum þessa samnings er gert ráð fyrir að aðildarríki skili inn til þessarar eftirlitsnefndar Sameinuðu þjóðanna skýrslum innan eins árs frá gildistöku samningsins til viðkomandi aðildarríkis og síðan a.m.k. á fjögurra ára fresti. Nú er meira en ár liðið og ég grennslaðist fyrir um það hjá félmrn. hvernig staðið hefði verið við þetta ákvæði um skýrslu innan árs. Hún hafði verið send. Það hafði verið minnt á að það bæri að senda skýrslu innan árs og félmrn. mun hafa óskað eftir því við Jafnréttisráð að það gerði drög að þessari skýrslu. Hana hef ég undir höndum eins og hún fór frá félmrn. og utanrrn. landsins, þessi skýrsla um framkvæmd sáttmála Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar. Þetta hlýtur að vera viðamikið plagg því að mikið skortir á að ákvæðum þessa samnings sé fylgt eftir. En hvað höfum við hér? Tvær bls. tæpar, eina og hálfa bls., sem er þessi skýrsla til Sameinuðu þjóðanna um þennan samning og stöðu Íslands varðandi hann, og þar er ekkert til tínt nema nokkur formsatriði, hvenær lög voru samþykkt um jafnrétti kynjanna á Íslandi, jafnrétti karla og kvenna, hvenær Jafnréttisráð var sett á fót og fáein slík atriði. Svo segir í lokin, og það er kannske það eina efnislega sem þarna kemur fram frá íslenskum stjórnvöldum, með leyfi forseta: "Ljóst er að aðalvandkvæði við framkvæmd samningsins er að uppræta fordóma og hefðbundnar hugmyndir um hlutverkaskipan kynjanna. Það er rót þess að unnt verður að skapa þjóðfélag þar sem konur og karlar njóta sömu mannréttinda að lögum og í raun." Það eru sem sagt fordómar og hefðbundnar hugmyndir. Ég get tekið undir það. Slíkir fordómar eru miklir. Gegn þeim þarf að vinna. En það er fleira og nærtækara sem íslensk stjórnvöld geta lagt af mörkum í þessum efnum og eiga að leggja af mörkum í þessum efnum. Það er satt að segja með fádæmum að svona skuli staðið að málum í sambandi við upplýsingar varðandi alþjóðasamning og ákvæði sem hann snerta. Ég hlýt að vekja hér, herra forseti, sérstaka athygli á þessu. Við höfum upplýsingar um stöðu þessara mála og í fskj. með þessari þáltill. er safnað saman upplýsingum frá ýmsum aðilum frá undanförnum árum um hvernig er háttað stöðunni, jafnræði kynjanna á Íslandi. Og það er satt að segja nöturleg mynd sem þar blasir við. Í launamálum liggur alveg skýrt fyrir sú hrikalega mynd sem þar er og sú öfugþróun sem enn er í gangi samkvæmt opinberum upplýsingum að þessu leyti. Við höfum á fskj. II, bls. 6, yfirlit um ársverk og meðallaun eftir kynjum síðasta árið sem upplýsingar liggja fyrir um, 1984, og þar blasir við að launamunurinn í rauntekjum samkvæmt þessum hagtölum er á árinu 1984 56,5% og hefur vaxið frá því árið á undan, sem það var 54%, og frá árunum þar á undan. Það er sem sagt vaxandi launamunur milli karla og kvenna á undanförnum árum. Og þessa daga erum við að fá upplýsingar úr launakönnun Alþýðusambands Íslands og hvað ætli blasi þar við í sambandi við launamun kynjanna? Jú, það er staðfesting á því sem við höfum varðandi fyrri ár. Launamunur varðandi svokallaðar rauntekjur, þ.e. tekjur fyrir dagvinnu, fastakaup, álög og yfirvinnu, er yfir 50%, nákvæmlega talið 51,5%. Þetta mælist í því takmarkaða úrtaki sem þarna er um að ræða. Það eru sannarlega athyglisverðar tölur og upphæðir sem þarna standa fyrir kvennastéttirnar í landinu, fyrir kvennastörfin í landinu, í fiskvinnu, í verslunarstörfum og í almennum iðnaði þar sem konur eru yfirgnæfandi hluti starfsmanna. Samkvæmt yfirliti og könnun sem gerð var í apríl s.l. ná launatekjurnar ekki 30 þús. markinu, en enginn áttar sig á í rauninni hvernig hægt er að skrimta á Íslandi fyrir þær tekjur. Heildarlaun í almennri verksmiðjuvinnu eru t.d. 27 862 kr. og föstu launin tæplega 21 þús. Í fiskvinnslunni eru föstu launin enn þá lægri, en með bónusálagi á yfirvinnu tekst konum að tvöfalda þessi laun nokkurn veginn með óheyrilegum þrældómi. En konur við verslunarstörf og við verksmiðjuvinnu ná ekki 30 þús. kr. markinu eins og þarna má sjá og launamunurinn milli kynja er aldeilis hrikalegur. Það vantar ekki, herra forseti, að það er tekið sæmilega undir hér í orði á hv. Alþingi þegar þessi mál eru til umræðu, jafnvel af háttsettum mönnum og æðstu mönnum í stjórnkerfi landsins eins og hæstv. forsrh. Við höfum heyrt hann taka undir og setja fram hugmyndir um að hann sé reiðubúinn að beita sér fyrir samanburðarkönnun á launakjörum kvenna og karla í samráði við aðila vinnumarkaðarins þar sem farið verði nákvæmlega ofan í saumana á þessum málum, en það hefur ósköp lítið heyrst um efndirnar frá hæstv. forsrh. þrátt fyrir ítrekun af hans hálfu vegna fsp. frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur á síðasta þingi. Ég hef a.m.k. ekki fengið niðurstöður úr slíkri könnun í hendur, en hæstv. forsrh. er dálítið langt undan, því miður, þannig að það er erfitt að inna hann eftir því hvernig þau mál standi af hans hálfu, hverjar séu efndirnar á loforðum sem gefin voru á Alþingi fyrir tveimur árum. Staðan að þessu leyti og framgangur stjórnvalda gagnvart konum í landinu og því hróplega misrétti, sem þar blasir við á nánast öllum sviðum, er alveg dæmalaus. Herra forseti. Ég hef bætt við nokkrum upplýsingum í fskj. með þessu frv., m.a. nýjustu könnun kjararannsóknarnefndar sem fskj. á bls. 41 og aftar er að finna yfirlit um niðurstöður sveitarstjórnarkosninga s.l. vor í kaupstöðum og kauptúnahreppum varðandi skiptingu kynja á kjörnum fulltrúum og frambjóðendum og þar er líka að finna bráðabirgðayfirlit sem ég fékk frá Jafnréttisráði varðandi samanburð á stöðunni hvað snertir nefndir, stjórnir og ráð á vegum Alþingis og opinberra aðila, ráðuneytanna, hvernig það hefur þróast á tíu ára tímabili, og það eru engar gleðifréttir sem við lesum út úr þessum plöggum. Að vísu kemur fram í þessu yfirliti varðandi sveitarstjórnarkosningar á liðnu vori, það vantar dreifbýlishreppana, það var ekki komin úrvinnsla varðandi þá, að hlutur kvenna í sveitarstjórnum hefur vaxið frá síðustu kosningum og nemur 28,8% í kaupstöðum og 24,2% í kauptúnahreppum og þar er um verulega sókn að ræða af hálfu kvenna frá því sem var í kosningunum 1982 og auðvitað er þróun í þessa átt og allt sem gengur í þessa átt til bóta, en það eitt saman nær skammt. Hvernig ætli sé aðstaða kvenna til að taka raunverulega þátt í opinberum störfum og félagsstörfum almennt, kvenna sem þurfa að sinna heimilisstörfunum og gera það í reynd að yfirgnæfandi hluta þrátt fyrir allan áróður fyrir jöfnun á stöðu kynjanna. Það er auðvitað gífurlega mikið verk að vinna í sambandi við þessi efni og þó að konur leiðrétti sinn hlut eitthvað formlega séð er þetta innbyggða misrétti enn til staðar í landinu og þar reynir auðvitað á karla þar sem karlar eiga stóran hlut að máli og gætu, ef raunverulegur vilji væri til staðar, leiðrétt þetta misrétti, þessa þætti til muna og skiptir auðvitað mjög miklu að halda uppi fræðslu og áróðri þar að lútandi. Og skólarnir, staðan þar í sambandi við kennsluefni og fræðslu alla, skiptir allverulegu máli í þeim efnum. Herra forseti. Eins og ég gat um í upphafi máls míns er síst minni ástæða til að flytja þessa till. nú en á síðasta þingi. Hún er í rauninni ríkari. Það sjáum við á allri þróun mála þetta ár sem liðið er síðan ég mælti fyrir þessu máli í fyrra. Því vænti ég þess að hv. félmn: Sþ., sem ég legg til að fái mál þetta til afgreiðslu, taki á þessari till., fjalli um hana og afgreiði hana aftur til þingsins þannig að það reyni á afgreiðslu málsins hér og auðvitað vænti ég jákvæðrar afgreiðslu og jákvæðra undirtekta því að hér er í rauninni eitt af stærstu málum þjóðarinnar á ferðinni að leiðrétta það misrétti sem þarna er á ferðinni og sem við höfum tekið á okkur alþjóðlegar skuldbindingar að bæta úr. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Eins og þingheimi er kunnugt hefur ákveðinn fjöldi fólks lent í miklum hrakningum, ef ég má orða það svo, vegna þess hvernig kjaraskerðing og síhækkandi lánskjaravísitala lék þetta fólk eftir að það hafði aflað sér húsnæðis. Ef við skoðum þessi mál í heild sinni kemur í ljós að þeir sem öfluðu sér húsnæðis fyrir árið 1980 nutu í rauninni þess sem við getum kallað "aðstoðar verðbólgu" við að komast yfir þetta íbúðarhúsnæði. Þeir sem munu afla sér íbúðarhúsnæðis á þessu ári og næstu árum munu væntanlega njóta góðs af þeim endurbótum sem nú hefur verið ákveðið að gera á húsnæðislánakerfinu. Þá situr eftir hópur fólks, þ.e. sá hópur fólks sem aflaði sér íbúðarhúsnæðis á árunum 1980-1985. Þessi hópur fólks varð fyrir því að saman fór mikil kjaraskerðing og síhækkandi lánskjaravísitala. Afleiðingin af því varð sú að þetta fólk varð í rauninni meira og minna eignalaust fyrir þá sök eina að hafa aflað sér íbúðarhúsnæðis á þessum árum. Ég tel og við flm. þessarar till. að það sé ótækt að hópum í þjóðfélaginu sé mismunað með þessum hætti, sem felst í því sem ég hef lýst, að einn hópur fólks, sá sem vann það eitt til óhelgis, ef ég má orða það svo, að afla sér húsnæðis á árunum 1980-1985, skuli í reynd verða verr staddur eignalega en aðrir þjóðfélagshópar. Vegna þess að þetta gerðist í raun fyrir tilstilli löggjafarvaldsins og ríkisstjórnarinnar vegna þeirrar efnahagsstefnu sem fylgt var teljum við að það sé hlutverk almannavaldsins, hlutverk þjóðfélagsins að jafna þennan mun. Það hafa verið í gangi svokölluð neyðarlán og lánalengingar. En ef við hugsum þetta mál til enda dugar það ekki vegna þess að það sem þetta fólk lenti í var í rauninni alveg sérstök og einstök skuldasöfnun vegna þeirrar stefnu sem uppi var í þjóðfélagsmálum og efnahagsmálum. Við skulum ekki rífast um þá stefnu. Við skulum bara líta á staðreyndir. Og vegna þess að hér er um hreina skuldasöfnun að ræða hefur þetta fólk orðið meira og minna eignalaust og þá dugar heldur ekki að ætla sér að jafna muninn með lánalengingum. Það dugar ekki vegna þess að hjá mörgu þessu fólki eru ekki einu sinni til veð fyrir slíkum lánum og það dugar ekki vegna þess að eignarstaða þess hefur verið skert miðað við aðra þjóðfélagshópa. Það er af þessum orsökum sem sú tillaga er flutt sem ég mæli hér fyrir. Samkvæmt henni er gert ráð fyrir því að sú mismunun sem hér um ræðir verði jöfnuð að hluta til með því að almannafé verði varið sérstaklega til þess. Við höfum ekki komið auga á önnur ráð og við teljum reyndar að það hljóti að hafa verið á ábyrgð almannavaldsins sem þetta kom fyrir og þess vegna sé ábyrgðin þess. Till. gerir þess vegna ráð fyrir því að hluti af þeirri skuldaaukningu sem þessi hópur fólks hefur orðið fyrir verði endurgreiddur. Auðvitað verður það ekki gert með því að skrifa til bankanna og lánastofnananna og segja: Nú lækkið þið lánin. Það verður að útvega sérstakt fé í þessu skyni og það verður að úthluta því beinlínis til að greiða niður þessi lán til að lækka þau. Við leggjum til að til viðmiðunar verði að 50% af skuldaaukningu viðkomandi persóna umfram almenna hækkun kaupgjalds verði endurgreidd og þessi endurgreiðsla fari þá beinlínis til að lækka skuldir þessara aðila eins og tilgreint er í till. Okkur er ljóst að þetta er vandasamt og flókið mál þannig að það þarfnast sérstaks undirbúnings og þess vegna er í till. gert ráð fyrir að félmrh. skipi nefnd til að setja reglur um framkvæmdina samkvæmt þeim meginlínum sem fram eru lagðar í till. Það er hugmynd okkar að Húsnæðisstofnun annist framkvæmdina samkvæmt umsóknum frá þeim aðilum sem hér um ræðir, enda yrði hluta af ráðstöfunarfé Húsnæðisstofnunar varið til þessa verkefnis. Ályktunartillagan er sem sagt á þá leið að fela félmrh. að tilnefna fimm menn í nefnd til að setja reglur um þetta efni fyrir þann hóp fólks sem aflaði sér íbúðarhúsnæðis á árunum 1980-1985 og varð fyrir mikilli hækkun skulda af íbúðaröfluninni vegna ytri aðstæðna sem ekki voru á valdi þessara aðila. Við setningu reglnanna um þennan endurgreiðsluhluta er gert ráð fyrir að það verði tekið mið af svofelldri meginstefnu. Að til grundvallar skuli leggja hækkun á skuldum sem sannanlega verði raktar til íbúðakaupa eða íbúðabygginga á þessu tímabili, að hámarksviðmiðun sé 2,5 millj. kr. skuld á verðlagi í des. 1985 þannig að þetta fari ekki ótakmarkað upp ef menn hafa keypt sér mjög dýrt húsnæði. Í þriðja lagi, eins og ég rakti, nemi endurgreiðsluhluti 50% af þeirri hækkun viðkomandi skulda sem átt hefur sér stað fram til 31. des. 1985 umfram hækkun almenns kaupgjalds í landinu. Í fjórða lagi renni þessi endurgreiðsluhluti til þess í fyrsta lagi að greiða vanskil, í öðru lagi að lækka skammtímaskuldir viðkomandi aðila og í þriðja lagi að lækka skuldir viðkomandi til langs tíma og að endurgreiðsluhlutanum verði þá varið í þeirri forgangsröð sem hér er upp talin og svo langt sem til hrekkur. Í fimmta lagi er gert ráð fyrir að útreikningur endurgreiðsluhlutans sé gerður af Húsnæðisstofnun ríkisins í samráði við skattstofu hvers aðila og að sótt verði um endurgreiðsluhlutann til Húsnæðisstofnunar. Í sjötta lagi er gert ráð fyrir að til þessa verði varið allt að 200 millj. kr. á þessu ári en afgangur sá sem verða kynni yrði reiddur af hendi á næsta ári. Og í sjöunda lagi að Húsnæðisstofnun annist útgreiðslu endurgreiðsluhlutans og samninga við lánardrottna eftir því sem við ætti. Herra forseti. Ég tel að hér sé um stórmál að ræða sem varði óheyrilega mismunun sem upp sé komin í þjóðfélaginu. Það sé nauðsynlegt að á þessu máli verði tekið. Flm. viðurkenna að hér sé um vandasamt verkefni að ræða og þess vegna er form þáltill. það sem ég hef hér rakið. Að endingu, herra forseti, legg ég til að að lokinni umræðu verði þessari till. vísað til félmn. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Á þskj. 38 flyt ég till. til þál. um staðgreiðslu opinberra gjalda sem hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að taka beri upp staðgreiðslu opinberra gjalda einstaklinga og felur ríkisstjórninni að sjá til þess að svo verði gert í ársbyrjun 1988." Flm. auk mín eru hv. þm. Málmfríður Sigurðardóttir og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir. Í sjálfu sér er kannske ekki ástæða til þess að hafa mjög mörg orð um efni till. Hv. þm. er kunnugt um hvernig það mál hefur gengið. Árið 1965 lýsti þáv. ríkisstjórn því yfir að hún vildi taka upp staðgreiðslukerfi skatta og allar götur síðan, með hléum þó, hefur talsverð vinna farið í undirbúning þess að taka upp slíkt kerfi og á þessum rúmlega tveimur áratugum hafa margar ríkisstjórnir haft staðgreiðslukerfi skatta á stefnuskrá sinni. Tvisvar sinnum hafa verið lögð fram frumvörp um þetta efni, árin 1978 og 1981, án þess að hljóta endanlega afgreiðslu á þingi. Í sáttmála núv. ríkisstjórnar., sem birtur var við upphaf ferils hennar, er ekki minnst á staðgreiðslukerfi skatta og fjármálaráðherrar hennar hafa ekki sýnt því máli áhuga þótt eftir væri leitað fyrr en nýverið eða nú á s.l. sumri að hæstv. fjmrh. Þorsteinn Pálsson lýsti því yfir að hann vildi láta kanna möguleika á því að taka upp slíkt kerfi. Kvennalistinn flutti um það till. á haustþingi árið 1984 að ríkisstjórninni yrði falið að koma á staðgreiðslukerfi skatta. Við töldum þá að tveggja ára fyrirvari væri nægur til þess verks og hefði því staðgreiðsla skatta getað orðið staðreynd um næstu áramót ef sú tillaga hefði verið samþykkt. Svo varð ekki, en samkvæmt því sem haft hefur verið eftir hæstv. fjmrh. í fjölmiðlum ætti að vera hugsanlegt að taka upp slíkt kerfi eftir rúmt ár og má það rétt vera, enda mikið búið að vinna að undirbúningi þess eins og áður segir. Afstaða Kvennalistans mótast af hagsmunum almenns launafólks og þá fyrst og fremst þeirra sem hafa sveiflukenndar tekjur og þeirra sem af einhverjum ástæðum þurfa að minnka við sig launuð störf. Við getum nefnt fólk sem vill minnka við sig vegna sjúkleika eða aldurs. Við getum nefnt konur sem kjósa að hverfa af vinnumarkaði og helga sig heimili og barnauppeldi um skeið. Kannske er ekki ástæða til þess að nefna konur sérstaklega. Það gæti hent karla. Við getum nefnt fólk sem fer til náms eftir að hafa stundað launuð störf um lengri eða skemmri tíma. Við getum nefnt fólk sem stundar ígripavinnu, t.d. við sjávarútveg, sem gefur sveiflukenndar tekjur og oft miklar tekjur sem viðkomandi hafa ekki alltaf möguleika eða forsjálni til að geyma hluta af til greiðslu á sköttum síðar meir. Og við getum nefnt fólk sem af einhverjum ástæðum þarfnast aukatekna um skeið, t.d. vegna öflunar húsnæðis, en eins og við öll þekkjum er oft erfitt að brjótast út úr þeim vítahring og mörg tilvik kunn, þar sem viðkomandi hefði skipt miklu máli að sitja ekki uppi með skuldabagga vegna vangoldinna skatta. Meginkostur staðgreiðslukerfisins er sem sagt sá að í slíku kerfi myndast ekki skattskuld hjá skattgreiðanda eins og í núverandi kerfi. Í öðru lagi hefur staðgreiðslukerfið þann kost að það fylgir hagsveiflunni, þ.e. innheimtir mikla skatta á velgengnistímum og aftur minni á þeim tímum þegar illa árar. Í núverandi kerfi kemur innheimta af tekjum veltiárs næsta ár á eftir þegar aðstæður geta verið aðrar og verri. Í þriðja lagi má ætla að innheimta skatta verði betri þegar greitt er strax af tekjunum en þegar gera þarf grein fyrir tekjum allt að ári síðar en þeirra er aflað og greiða síðan skatta af þeim. Í millitíðinni vilja oft myndast tækifæri til að láta tekjur "gleymast'" og gefa þær ekki upp. Slík tækifæri verða helst hjá sjálfstæðum tekjuaðilum og þeim sem betur eru settir, en almennt launafólk fær venjulegast allt gefið upp á sig. Þannig má ætta að staðgreiðslukerfið mundi skapa betri heimtur sem óbeint kæmu almennu launafólki til góða. En staðgreiðslukerfinu fylgja vissulega einnig ókostir, einkum fyrir hið opinbera, og þar er líklega að finna meginástæðu þess að staðgreiðslu skatta hefur enn ekki verið komið á. Staðgreiðslukerfið verður eitthvað mannfrekara og dýrara í rekstri auk þess sem það kostar nokkra fyrirhöfn að koma því á. Þessi atriði hafa þó líklega verið ofmetin og eru raunar harla léttvæg miðað við ýmislegt annað sem við höfum látið okkur til hugar koma til breytinga á skattakerfinu svo sem eins og að taka upp virðisaukaskattinn. Þá hefur upptaka staðgreiðslukerfis það í för með sér að einu tekjuári þarf að sleppa úr. Ef taka ætti upp staðgreiðslu skatta á næsta ári væru tekjur þessa árs í raun skattfrjálsar og gefur auga leið að allir mundu reyna að hnika sem mestu af tekjum sínum yfir á skattfrjálsa árið. Til slíks er óneitanlega nokkurt svigrúm, einkum hjá þeim sem eru með sjálfstæðan rekstur. Svigrúm hins almenna launafólks er hins vegar ekkert fremur en venjulega. Rétt er að hafa þetta í huga við samningu laga um staðgreiðslu opinberra gjalda og leita leiða til að minnka möguleika manna til að komast hjá eðlilegum skattgreiðslum af þessum sökum. Hins vegar þarf einnig að gæta þess mjög vel að stjórnvöld freistist ekki til þess að þyngja greiðslubyrðina um leið og staðgreiðslu er komið á, en að sjálfsögðu væri rangt að nota sömu skattprósentu og þegar um eftirágreiðslu er að ræða. 10% útsvar af fyrra árs tekjum greitt með þessa árs tekjum er í flestum tilvikum léttbærara en 10% greiðsla af samtímatekjum. Einmitt þetta atriði setja margir fyrir sig og eru andvígir staðgreiðslu skatta af þessum sökum þar eð þeir efast um góðvilja stjórnvalda, kannske ekki að ástæðulausu. Kostir staðgreiðslukerfisins vega þó mun þyngra að okkar mati en ókostirnir og því vill Kvennalistinn ýta á framkvæmd þessa máls. Hins vegar er það vitanlega engin allsherjarlausn og margt fleira sem gera þarf til úrbóta á skattakerfinu. Það hefur allt of lengi dregist að endurskoða skattakerfið frá grunni og orðið mjög brýnt að vinna það verk til fulls. Árum saman hefur verið talað um að skipta þurfi tekjustofnum milli ríkis og sveitarfélaga með nýjum hætti þannig að sveitarfélögin fái aukna tekjumöguleika jafnhliða meiri ábyrgð í eigin málefnum. Slíkar breytingar eru löngu tímabærar. Sveitarfélögin vilja aukið forræði í eigin málum og það eiga þau að fá, bæði hvað varðar öflun tekna og eyðslu þeirra. Það er mín skoðun að eðlilegast væri að ætla þeim allar tekjur af beinum sköttum en að auki hluta af tolla og söluskattstekjum sem væru eftir sem áður aðaltekjustofnar ríkisins. En það er nú svolítið önnur hlið á þessu máli. Kvennalistinn tók þá ákvörðun að leggja fram þessa tillögu um staðgreiðslu opinberra gjalda á allfjölmennum fundi á s.l. vori. Í sumar gerðist það svo að hæstv. fjmrh. lýsti vilja sínum til að láta kanna hvernig koma mætti slíku kerfi á og þetta mál er nú á málalista hæstv. ríkisstjórnar. Hefði þetta verið minn fyrsti vetur á þingi hefði ég sennilega látið vera að flytja þessa till. í trausti þess að við það fyrirheit yrði staðið. En svo mikið lærist nú þm. á þremur árum að slík fyrirheit eru engin trygging. Kvennalistinn telur þetta mikið hagsmunamál og telur ástæðu til að ætla að meiri hluti manna í öllum þingflokkum sé hlynntur staðgreiðslukerfi skatta. Afgreiðsla þessa máls og samþykkt Alþingis þar um ætti að tryggja framkvæmd þess. Herra forseti. Að lokinni umræðu um þetta mál legg ég til að því verði vísað til hv. allshn. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga. Flm. að till. er ásamt mér hv. 4. þm. Norðurl. e. Steingrímur J. Sigfússon. Þessi till. hefur áður komið fram á Alþingi, en með henni fylgja nú nýjustu fáanlegar upplýsingar um stöðu þessara mála, svo og yfirlit um niðurstöðu byggðanefndar þingflokkanna sem skilaði áliti fyrir skömmu, eða s.l. sumar. Tillagan gerir ráð fyrir að Alþingi feli ríkisstjórn að marka nýja og þróttmikla byggðastefnu og hefja aðgerðir til að snúa sem fyrst við fólksflótta utan af landi til höfuðborgarsvæðisins og tryggja íbúum landsbyggðarinnar eðlilega hlutdeild í þeim arði sem þeir leggja til þjóðarbúsins. Sem leiðir að þessu marki er bent á valddreifngu, m.a. í því formi að flytja heim í héruð verkefni og ákvarðanir til lýðræðislega kjörinna stjórna og til sveitarfélaga um leið og þessum aðilum verði tryggðir tekjustofnar til að standa undir verkefnum. Í tillögunni er bent á ýmis þau atriði sem stuðlað gætu að framgangi þessa máls. Í fyrsta lagi er bent á nauðsynina á að koma rekstrarstöðu frumvinnslugreinanna, sem eru aðalþættir atvinnulífs á landsbyggðinni, sjávarútvegs og landbúnaðar, í það horf að þessir atvinnuvegir hafi forsendur til endurnýjunar og þróunar. Í öðru lagi að tryggja landsbyggðinni vaxandi hlut í þjónustugreinum og nýsköpun í atvinnulífinu. Í þriðja lagi að auka ráðgjöf í atvinnulífi og varðandi stofnun nýrra fyrirtækja og framleiðsluþátta úti um land. Í fjórða lagi að færa hluta af stjórnsýslu og þjónustuþáttum ríkisins með skipulegum hætti út í landshlutana. Í fimmta lagi að velja stofnunum á vegum ríkisins stað á landsbyggðinni í auknum mæli. Í sjötta lagi að draga úr mismun á gjaldtöku fyrir opinbera þjónustu, m.a. orku og fjarskipti. Í sjöunda lagi að flytja stóran hluta af verkefnum Byggðastofnunar til sérstakra þróunarstofa og þróunarsjóða landshlutanna er fái fjármagn frá ríki, sveitarfélögum og fyrirtækjum. Þá er gert ráð fyrir að ríkisstjórnin gefi Alþingi hið fyrsta skýrslu um stöðu byggðamála og vinni að því, eins og tillagan gerir ráð fyrir, að leggja fyrir tillögur sem taki mið af þessari þáltill. Hér er um að ræða eitt stærsta málið í landinu, ef ekki hið allra stærsta, sem er staða landsbyggðarinnar og sú öfugþróun sem þar hefur verið í gangi undanfarin ár og fer ört vaxandi, því miður. Í grg. með tillögunni er dregin upp sú skuggalega mynd sem við blasir í þessum málum, bæði varðandi íbúafjöldann og þróun búsetu á landsbyggðinni, varðandi stöðu atvinnugreina og þá litlu nýsköpun sem á sér stað í atvinnulífinu úti um land, um það hvernig fjármagnið hefur verið dregið úr undirstöðugreinunum á landsbyggðinni og flutt eftir farvegum fjármagnsins, banka og sjóða, og öðrum leiðum hingað suður til höfuðborgarsvæðisins og hvernig samdráttur í opinberum framkvæmdum, sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir með skipulögðum hætti undanfarin ár, hefur bitnað öðru fremur á landsbyggðinni með hörmulegum hætti. Ekkert lát er á þessari þróun, því miður. Og það er stjórnarstefnan í landinu sem er frumorsökin eða meginundirrót þess hversu hratt hallar undan fæti, þó að aðrir kraftar séu einnig að verki sem lengi hafa ýtt undir þá byggðaröskun sem við höfum verið vitni að nú um býsna langan tíma. Við hljótum að rifja upp, þegar við ræðum þessi mál, að á síðasta áratug tókst að stöðva þá öfugþróun sem í gangi hafði verið og fór ört vaxandi, t.d. á sjöunda áratugnum, milli 1960 og 1970. Þær aðgerðir, sem stjórnvöld, ríkisstjórn landsins og Alþingi, beittu sér fyrir á síðasta áratug, m.a. með því að tryggja Íslendingum yfirráð yfir auðlindum hafsins með útfærslu landhelginnar og uppbyggingu sjávarútvegsins um allt land, leiddu til þess að íbúatalan á landsbyggðinni jókst og landsbyggðin á heildina litið hélt fyllilega í horfi með tilliti til þéttbýlissvæðisins hér við Faxaflóa. En síðan, á þessum áratug sem við nú erum á, hefur þróunin stefnt í allt aðra átt. Og það er vegna þess sem brýn nauðsyn er á að finna nýjar leiðir til þess að tryggja viðgang landsbyggðarinnar ef ekki á að fara mjög illa í þessum efnum. Við erum vitni að því að árin 1984 og 1985 tapar landsbyggðin fólki í beinum tölum reiknað í fyrsta sinn síðan á árunum rétt eftir heimsstyrjöldina síðari. Í yfirliti á bls. 3 er að finna glögga mynd um þessa fólksflutninga hér innanlands á undanförnum árum og hvernig fólkið streymir utan af landsbyggðinni hingað suður. Við sjáum líka í grg. á bls. 4 hvernig er háttað hlutdeild landsbyggðarinnar í nýjum störfum. Á árunum 1980-1984 blasir það við að landsbyggðin fær aðeins 28% hlutdeild í nýjum störfum í landinu, þar af aðeins 18% í þjónustustörfum sem eru vaxtarbroddurinn að nýjum störfum. Og það er ekki von á öðru heldur en undan halli þegar sú þróun er að gerast í atvinnulífinu eins og þessar tölur bera vott um. Það hafa verið dregnar fram tölur um eignatilfærsluna úr fyrirtækjum á landsbyggðinni hingað til Reykjavíkursvæðisins og það hefur ekki verið vefengt að þar er um að ræða fjármagnstilflutning svo nemur milljörðum króna. Í grein, sem fylgdi síðast þegar mál þetta lá hér fyrir, eftir Kjartan Ólafsson, sem sat eitt sinn á Alþingi sem landsk. þm. og fulltrúi Vestfirðinga, er dregin upp mynd af því hvernig þessi eignatilfærsla birtist í sjávarútvegi á árunum 1980 til 1984 og þar var um að ræða upphæðir sem hann leiddi rök að að væru um 6 milljarðar kr., eignatilfærsla frá sjávarútvegsfyrirtækjum hingað suður. Núverandi valdamenn brugðust við þessum upplýsingum með því að láta Seðlabankann fara yfir þetta í von um að hann fyndi eitthvað allt annað út úr hlutunum. Jú, þeir leiddu líkur að því, eftir árs vinnu eða svo, að upphæðin væri eitthvað lægri. En eftir stóðu samt nærri 3 milljarðar, skv. endurskoðun og leit Seðlabankans að gagnrökum við þessum upplýsingum, nærri 3 milljarðar sem fluttir höfðu verið frá sjávarútvegsfyrirtækjunum á stuttum tíma, rænt af landsbyggðinni og fluttir hingað suður vegna stjórnvaldsaðgerða, vegna efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar, því það er landsbyggðin og atvinnuvegirnir þar sem eru þolendur þessarar stjórnarstefnu ásamt launafólkinu í landinu. Það blasir alveg ljóst við. Þunginn af þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar, m.a. í sambandi við glímuna við verðbólguna, liggur á landsbyggðinni og fólkinu sem þar vinnur öðrum fremur. Og það er ekkert verið að jafna baggana í þeim efnum. Við höfum orðið vitni að því nú, t.d. við flutning frv. til fjárlaga, hvernig að málum er staðið í sambandi við skattlagningu í landinu. Þar er með sérstök olíugjaldi verið að leggja á nýjar álögur sem bitna alveg sérstaklega á landsbyggðinni, fyrirtækjum á landsbyggðinni, svo að nefnt sé aðeins eitt lítið dæmi. Póstur og sími er skattlagður sérstaklega til ríkissjóðs. Og hverjir ætli beri þungann af gjöldunum þar hlutfallslega? Það er fólkið á landsbyggðinni sem greiðir þá reikninga. Svo má telja án enda hvernig stjórnarstefnan í einstökum atriðum er meginundirrót þess hvaða öfugþróun er í gangi að þessu leyti, hversu hraðfara hún er. En það þarf önnur ráð. Vissulega þarf að skipta um stjórn og stjórnarstefnu. Það er eitt brýnasta atriðið til þess að leiðrétta stöðu byggðamálanna um leið og mörkuð er ný og þróttmikil byggðastefna. En það þarf líka að finna nýjar leiðir, eins og bent er á með þessari tillögu, til þess að stífla þá farvegi sem fjármagnið er dregið í og eftir hingað suður. Það er með því að stofnsetja nýtt stjórnsýslustig, nýtt millistig í stjórnsýslunni, í formi héraða sem fái auknar tekjur og völd og verkefni frá ríkisvaldinu eins og hér er lagt til og eins og byggðanefnd þingflokkana hefur tekið undir, þeir sem í henni voru, en ekki hefur fengið stuðning frá stjórnarflokkunum, heldur beinlínis afsvar frá Sjálfstfl. Og það rétt heyrist svona tísta í stöku talsmanni Framsfl. til stuðnings þessari hugmynd en ekki meira. Hæstv. félmrh. Framsfl. hefur ítrekað lýst andstöðu sinni við þessa hugmynd sem byggðanefnd þingflokkana hefur þó tekið undir og hér er lagt til með þessari tillögu að hrundið verði í framkvæmd. Ég gerði, herra forseti, formlega brtt. í fyrra við frv. til sveitarstjórnarlaga, þar sem þessi tillaga um nýtt stjórnsýslustig er útfærð í lagatexta, í frumvarpstexta, hvernig ég teldi og við flm. þessa máls að hægt væri að standa að útfærslu slíks millistigs í stjórnsýslunni til þess að styrkja landsbyggðina, stöðu hennar og dreifa valdi frá ríkinu til kjördæmanna, sem geta vel verið þær einingar úti á landsbyggðinni sem myndi nýtt stjórnsýslustig en það verði myndað á grundvelli kjördæmaskiptingarinnar nema hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem önnur skipan væri eðlileg. Einn gildan þátt, sem brugðið er upp mynd af og snertir byggðamálin, er að finna í grg. með þessari tillögu á bls. 10, en hann er húsnæðismálin og sá samdráttur sem þar hefur orðið á undanförnum árum, sú hrikalega þróun í húsbyggingum sem varðar landsbyggðina. Auðvitað er ekki að undra eins og fólksstreymið hefur verið utan af landi og eins og markaðsverðið á eignum fólksins hefur hrunið. Þar blasir við í töflu 5 hver þessi þróun hefur verið frá árinu 1978 til ársins 1985. Á því ári standa leikar svo að aðeins 23% af nýbyggingum falla til landsbyggðarinnar, aðeins 23%, en 77% eru á höfuðborgarsvæðinu. Við bíðum upplýsinga frá hæstv. félmrh. hver þróunin hafi orðið eftir að breyting var gerð á lögum um húsnæðismál á síðasta þingi. Það verður fróðlegt að sjá hvað kemur upp úr þeim poka. Ég óttast því miður að það verði ekki tölur sem breyti mikið því sem hér blasir við. Því miður, þar þarf önnur ráð. En allt er þar á eina bókina lært þegar litið er til stjórnvalda. Hvernig standa stjórnvöld að því að uppfylla samkomulag varðandi aðra þætti húsnæðismála, ófrágengna, sem gengið var frá í nefnd þingsins 21. apríl s.l.? Það er a.m.k. víst að Sjálfstfl. er ekkert að greiða fyrir eða vinna að því að það samkomulag verði uppfyllt. Þar blasir við hið sama og varðandi tillögur byggðanefndar þingflokkanna. Öll viðleitni til þess að hamla gegn markaðshyggjunni er bannorð á heimili stærsta flokks landsins, Sjálfstfl. Herra forseti. Um stöðu þessara mála mætti hafa langt mál. Hér er aðeins verið að nefna dæmi um þá þróun sem tillagan gerir ráð fyrir að brugðist verði við. Það hefur mátt heyra á máli mínu að ég er ekki bjartsýnn á að núverandi ráðandi meiri hluti á Alþingi taki þar til hendi, enda styttist seta hans hér, skulum við vænta, og tækifæri er til að breyta um. Það tækifæri ætti fólk á landsbyggðinni ekki að láta fram hjá sér ganga. Það er reynslunni ríkara eftir þau ár sem liðið hafa undir þessum meiri hluta sem sótt hefur þó umboð sitt ekki síst til landsbyggðarinnar. En það er með ýmsum hætti sem menn bregðast við trúnaði og trausti og það kemur að uppgjöri áður en langt um líður í þeim efnum. Herra forseti. Það er vissulega ánægjuefni að byggðanefnd þingflokkanna styður þá meginhugsun sem fram kemur í þessari tillögu um valddreifingu til héraða og til sveitarfélaga í landinu og tekjutilfærslu. En það nægir ekki þegar lítil sem engin innistæða er á bak við undirskriftina undir það álit af hálfu þeirra flokka sem nú fara með stjórn landsins. Ég legg til, herra forseti, að mál þetta gangi til hv. félmn. sameinaðs þings og vænti þess að nefndin afgreiði það til þingsins, og þá m.a. í ljósi fjölmargra jákvæðra umsagna sem borist hafa frá fyrri þingum varðandi þetta mál og sem birtar eru sem fylgiskjal með þessari tillögu, þar á meðal tilmæli frá stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, að mál þetta fái hér jákvæðan framgang, frá flestum ef ekki öllum stjórnum landshlutasamtaka sveitarfélaga og margra annarra sem taka jákvætt undir þetta mál og átta sig á því hvílíkt stórmál hér er á ferðinni sem ástæða væri til fyrir þingið að afgreiða frá sér fyrr en seinna. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 49, um lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks. Flm. ásamt mér er hv. þm. Kolbrún Jónsdóttir. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela fjmrh. að beita sér fyrir því að þeim, sem eingöngu sinna heimilisstörfum, verði tryggð lífeyrisréttindi eigi síðar en 1. júní 1987. Sérstaklega skal athuga aðild þeirra að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda." Málefni heimavinnandi fólks hafa verið hér til umræðu á þessu þingi, þannig að ég sé út af fyrir sig, herra forseti, ekki ástæðu til þess að hafa um þetta mál mörg orð. Það eru allir sammála um, virðist vera, a.m.k. í ræðu og riti, þýðingu og mikilvægi heimilisstarfa og allir um það sammála að heimavinnandi fólk fer á mis við ýmis félagsleg réttindi sem öðrum eru tryggð. Aftur á móti fer minna fyrir því að menn komist að niðurstöðu um úrlausnir til að tryggja heimavinnandi fólki þau félagslegu réttindi sem aðrir hafa. Ég minnist þess t.d., herra forseti, að allar götur síðan ég settist á þing hafa málefni heimavinnandi fólks með einum og öðrum hætti verið til umræðu, ekki síst það að tryggja þeim lífeyrisréttindi. Til þess er ávallt vitnað bæði í nefndarstörfum og hér í ræðustól að starfandi sé stjórnskipuð nefnd sem hafi það verkefni að leggja fram tillögur um framtíðarskipan lífeyrismála og þess vegna verði þessi þáttur mála einnig að bíða niðurstöðu frá þeirri nefnd. Í þessu sambandi, herra forseti, minni ég á að fram kom skýrsla frá hæstv. fjmrh. - ég held að það hafi verið á síðasta þingi - yfirgripsmikil skýrsla um lífeyrismál, þ.e. um störf þeirrar stjórnskipuðu nefndar sem starfað hefur að þessu verkefni s.l. 10 ár. Það verður ekki séð af þessari skýrslu, sem fram hefur verið lögð hér á Alþingi, að í augsýn séu tillögur um framtíðarskipan lífeyrismála né heldur að á næsta leiti séu tillögur um að tryggja heimavinnandi fólki lífeyrisréttindi. Ég tel því, herra forseti, að brýnt sé orðið og nauðsynlegt að Alþingi taki af skarið að því er þetta mál varðar. Það má með sanni segja um lífeyrisréttindakerfið að á því eru margir og stórir gallar og misréttið í lífeyrisréttindum mikið. Ég held þó að ekki sé ofsagt að eitt mesta misréttið í lífeyrisréttindakerfinu sé að heimavinnandi fólk hefur ekki lífeyrisréttindi. Það hefur staðið upp úr hverjum manni, sem fjallað hefur um þessi mál á undanförnum árum, að á þessu máli þurfi sérstaklega að taka. Því er það, svo vægt sé að orði komist, einkennilegt að Alþingi geti ekki tekið af skarið í þessu efni. Allar tillögur, sem fram eru bornar um þetta, virðast sofna í nefnd og Alþingi Íslendinga hefur ekki einu sinni fengið tækifæri til þess að taka afstöðu til þessa máls í þingsölum. Það má auðvitað benda á ýmis önnur atriði þar sem mikið vantar á félagsleg réttindi heimavinnandi fólks, en ég mun bíða með það því á dagskrá þessa fundar er líka annað mál sem ég flyt um réttarstöðu heimavinnandi fólks og ég mun þá geyma mér að fjalla um þann þátt málsins þar til að því máli kemur. Ég vitnaði, herra forseti, í þá skýrslu sem fyrir liggur frá nefnd sem fjallar um lífeyrismál. Ég vil einnig vitna í nafnaskrá um lífeyrissjóðina sem fjmrn. gaf út fyrir tveimur til þremur árum. Þar má glögglega sjá hve stór hópur það er í þjóðfélaginu sem hefur ekki rétt til lífeyris úr lífeyrissjóðum. Um er að ræða 25 þúsund manns, fædd 1967 eða fyrr, sem standa utan lífeyrissjóða, þar af 17 þúsund konur. Í þessum hópi eru 8723 67 ára og eldri, þar af 6607 konur og 2116 karlar. Af þessum tölum má glögglega sjá að það kemur ekki síst harkalega niður á konum að Alþingi skuli ekki hafa tekið af skarið í þessu efni. Ég nefndi það að ýmsar tillögur hefðu verið lagðar fyrir Alþingi sem hafa það að markmiði að tryggja heimavinnandi fólki lífeyrisréttindi. Þó að menn stefni að sama marki hafa komið fram mismunandi tillögur um hvaða leiðir eigi að fara. Ég nefni sem dæmi að tillögur hafa sést hér á Alþingi um að skipta lífeyrisréttindum milli hjóna, og tillögur hafa einnig verið uppi um það, eins og sú sem ég mæli fyrir, að athuga sérstaklega með aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda fyrir heimavinnandi fólk. Og eins hefur á þessu þingi komið fram frv. sem einnig miðar að því að tryggja heimavinnandi fólki rétt gegnum Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda. Þar er lögð fram sú ákveðna tillaga að ríkissjóður greiði 6%-hlutann í þann sjóð fyrir heimavinnandi fólk. Ég tel, herra forseti, lágmark að Alþingi lýsi yfir vilja sínum til þess að heimavinnandi fólki séu tryggð lífeyrisréttindi. Ég geri mér fulla grein fyrir að það er ekki nóg, heldur þarf það mál auðvitað að komast til framkvæmda. Ég vil þó meina að hér sé um fyrsta skrefið að ræða, verði þessi tillaga samþykkt, sem að mínu mati mundi þýða það að ríkisstjórninni, og í þessu tilfelli skv. þessari tillögu fjmrh., væri skylt að leggja fyrir Alþingi frv. sem tryggði þau réttindi sem ég hef talað fyrir. Ég held einmitt að tillagan sem bent er á varðandi Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda sé vissulega ein leiðin þó ekki sé í þeirri tillögu sem hér er mælt fyrir tekin afstaða til þess með hvaða hætti þetta verði fjármagnað. Þar koma til ýmsar leiðir og tel ég rétt að það yrði kannað nánar í kjölfar þess að þessi þáltill. yrði samþykkt. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa um þetta mál öllu fleiri orð. Ég vil þó að lokum skora á alþm. að manna sig upp í það að taka afstöðu til þess og þá nefnd, sem fær þetta mál til umfjöllunar, að liggja ekki á málinu, heldur afgreiða það með einum eða öðrum hætti úr nefndinni, þannig að þm. sem ekki hafa tækifæri til að fjalla um þetta mál í nefnd hafi þó a.m.k. tækifæri til að sýna hug sinn til þess að heimavinnandi fólki verði tryggð lífeyrisréttindi með því að taka þátt í atkvæðagreiðslu um málið á hv. Alþingi. Ég legg til, herra forseti, að að þessari umræðu lokinni verði máli þessu vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 54 um réttarstöðu heimavinnandi fólks, en flm. ásamt mér eru hv. þm. Eiður Guðnason, Jón Baldvin Hannibalsson og Kolbrún Jónsdóttir. Mál þetta er skylt því máli sem ég var að mæla fyrir áðan þannig að ég þarf í sjálfu sér ekki að hafa um það mörg orð. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta meta þjóðhagslegt gildi heimilisstarfa og gera úttekt á hvernig félagslegum réttindum og mati á heimilisstörfum er háttað samanborið við önnur störf í þjóðfélaginu. Skulu niðurstöður og tillögur til úrbóta liggja fyrir Alþingi eigi síðar en við upphaf næsta þings." Ég tel, herra forseti, að öllum ætti að vera ljóst þjóðhagslegt gildi starfa heimavinnandi fólks. Störf heimavinnandi fólks hafa í för með sér ýmsan fjárhagslegan sparnað, bæði beinan og óbeinan, fyrir þjóðfélagið. Erfiðlega hefur þó gengið að fá viðurkennt á borði mikilvægi starfa heimavinnandi fólks sem best sést á því hve langt er í land að heimavinnandi fólk njóti ýmissa félagslegra réttinda sem öðrum þykja sjálfsögð. Það má nefna og benda á ýmsa þætti sem snúa að mikilvægi heimilisstarfanna fyrir þjóðfélagið. Ég nefni sérstaklega uppeldis- og umönnunarhlutverkið sem er mikilvægt bæði fyrir einstaklinginn, börnin sem eru að alast upp og ekki síður fyrir þjóðfélagið í heild. Ég nefni hvað heimavinnandi fólk hefur gert mikið að því er varðar umönnun við aldraða. Hér ríkir til að mynda neyðarástand í vistunarmálum aldraðra og þar hefur heimavinnandi fólk oft leyst brýnasta vandann í því efni og stuðlar þá jafnframt að því að aldraðir geti dvalist sem lengst í heimahúsum. Þetta er auðvitað mikilvægt starf og þarf ekki að hafa um það mörg orð hvað mikill sparnaður fylgir því t.a.m. ef aldraðir geta verið sem lengst í heimahúsi og þurfa ekki á stofnanavist að halda, fyrir utan hvað það er miklu manneskjulegra fyrirkomulag ef því verður við komið. Nefna má í þessu sambandi að vistunarkostnaður á stofnunum aldraðra getur farið í allt að 10-12 000 kr. á sólarhring. Samt hefur enginn séð ástæðu til að fara þá leið t.d. að hafa þann valkost í boði að þeir, sem gjarnan vildu annast eða aðstoða aldraða heima fyrir í stað þess að vera á vinnumarkaðnum, fengju greitt fyrir það. En það er ljóst að slík leið, ef hún væri fyrir hendi, mundi spara mikið. Það er athyglisvert, herra forseti, þegar við tölum um í þessu sambandi þjóðhagslegt gildi heimilisstarfa, að vitna í umsögn Þjóðhagsstofnunar frá síðasta þingi um þetta mál. Þar kemur fram, með leyfi forseta, að hér á landi hafa ekki verið gerðar tölulegar athuganir á mikilvægi heimilisstarfa og annarra ólaunaðra starfa, en eftir ýmsum erlendum athugunum að dæma kynni verðgildi slíkra starfa að liggja á bilinu fjórðungur til helmingur af þjóðarframleiðslunni eins og hún er venjulega metin. Kannske segir þessi tala okkur meira en margt annað um hve mikilvæg heimilisstörfin eru þjóðfélaginu og kannske ættu þessar tölur að vekja okkur til umhugsunar um hvað í raun og sannleik hefur verið lítið gert til að tryggja réttindi heimavinnandi fólks. Ef þessar tölur eru nærri lagi, sem Þjóðhagsstofnun bendir hér á, fjórðungur til helmingur af þjóðarframleiðslu, er um gífurlegar fjárhæðir að ræða. Ef lægri talan er tekin, fjórðungur, rúmir 30 milljarðar kr., og ef hærri mörkin eru tekin, helmingurinn af þjóðarframleiðslu, nálgast það að vera 67-68 milljarðar kr. Ég held, herra forseti, að það sé brýnt að fá það staðreynt sem hér kemur fram. Auðvitað er það svo að ýmsir erfiðleikar gætu fylgt því að meta þjóðhagslegt gildi heimilisstarfa eins og hér er lagt til, en ég held þó, og vísa þá í þær erlendu kannanir eða úttektir sem hafa verið gerðar á þessu máli, að þetta sé hægt ef vilji er fyrir hendi. Eins er í þessari till. gert ráð fyrir því að fram fari ítarleg athugun á því hvernig félagslegum réttindum og mati á heimilisstörfum er háttað samanborið við önnur störf í þjóðfélaginu. Það mundi ekki einungis hafa gildi fyrir það fólk sem eingöngu sinnir heimilisstörfum heldur líka fyrir konur á vinnumarkaðnum vegna þess að reyndin er sú að störf sem unnin eru á vinnumarkaðnum og skyld eru heimilisstörfum hafa kannske það sameiginlegt einkenni með heimilisstörfunum að þau eru metin til lægstu launa í þjóðfélaginu. Færi fram sú úttekt sem er gert ráð fyrir í þessari till. gæti það haft bein áhrif á að störf kvenna yrðu líka meira metin á vinnumarkaðnum. Það má benda á ýmis ákvæði almannatryggingalaga þar sem hlutur heimavinnandi fólks er minni en annarra. Þar má benda á sjúkradagpeninga og fæðingarorlof. Heimavinnandi fólk situr heldur ekki við sama borð og aðrir þegnar þjóðfélagsins hvað varðar skattlagningu og lýsir það sér m.a. í því misrétti að heimili með eina fyrirvinnu ber hærri skatta en þar sem tekjur heimilisins eru afrakstur vinnu tveggja, jafnvel þó að um sömu tekjur til heimilanna sé að ræða þar sem er ein eða tvær fyrirvinnur. Herra forseti. Ég get farið að ljúka máli mínu. Ég vísa í þær umsagnir sem fylgja sem fskj. við þessa þáltill. Þar er í fyrsta lagi umsögn Þjóðhagsstofnunar sem ég hef áður vitnað til, en þar segir auk þess sem ég vitnaði til áðan: "Þjóðhagsstofnun hefur borist til umsagnar till. til þál. um skipan nefndar til að meta þjóðhagslegt gildi heimilisstarfa og gera úttekt á því hvernig haga skuli félagslegum réttindum þeirra sem þessi störf vinna. Stofnunin tekur ekki afstöðu til þess hvort heppilegt sé að skipa sjö manna nefnd til þessa verks, en tekur undir það efni till. að æskilegt sé að gerð sé skipuleg athugun á mikilvægi heimilisstarfa." Hér er talað um nefndarskipan. Þetta er umsögn um till. eins og hún lá fyrir síðasta þingi. Þegar till. er nú fram borin á nýjan leik hef ég talið rétt að sleppa þeirri nefndarskipan sem ráð var gert fyrir í fyrri till. Ég held að það skipti ekki öllu máli hvort sérstök nefnd geri þetta eða t.d. að aðilum eins og Þjóðhagsstofnun yrði fengið það verkefni eða félagsvísindadeild Háskólans. Tel ég því ekki rétt að binda þetta sérstaklega niður í till. Auðvitað er meginmarkmiðið að þessi úttekt fari fram og hún verði gerð á þann hátt að við fáum sem skýrasta mynd af því sem hér er lagt til að úttekt verði gerð á, en nefndarskipanin sem slík skiptir auðvitað ekki máli í því sambandi. Ég vitna í umsögn félagsvísindadeildar. Ég tel ekki ástæðu, herra forseti, til að lesa hana frá orði til orðs, enda birtist hún hér sem fskj., en vísa í tvær línur í umsögn félagsvísindadeildar Háskóla Íslands þar sem stendur, með leyfi forseta: "Félagsvísindadeild telur að hér sé hreyft mikilvægu máli. Hún styður athugun á félagslegum réttindum heimavinnandi fólks og væntir þess að í kjölfarið verði réttarstaða þess bætt." Bandalag kvenna í Reykjavík hefur einnig sent umsögn um málið og þar segir, með leyfi forseta: "Um leið og við þökkum það að okkur skuli send þingsályktunartillaga þessi til umsagnar lýsum við ánægju okkar með að hún skuli komin fram á Alþingi því eins og réttilega er bent á í greinargerðinni sem fylgir þingsályktunartillögunni hefur réttur heimavinnandi fólks mjög verið fyrir borð borinn cg tekur greinargerðin reyndar til allra þeirra þátta sem nefndin telur að séu aðalatriði varðandi réttleysi heimavinnandi fólks. Þó segja megi að erfitt geti orðið að meta til fulls þjóðhagslegt gildi heimilisstarfa má öruggt teljast að ef nefnd yrði skipuð á vegum Alþingis til að kanna réttarstöðu heimavinnandi fólks væri það í raun stórsigur fyrir þennan hóp og sýndi í reynd að augu almennings og þingmanna eru að opnast fyrir mikilvægi þessara starfa." Og í lokin er umsögn frá Jafnréttisráði þar sem segir að Jafnréttisráð telji úttekt þá sem um ræðir í tillögunni nauðsynlega og mæli með samþykkt hennar. Herra forseti. Ég vil láta þetta nægja sem framsögu fyrir þessu máli nú. Ég vænti þess fastlega að sú nefnd sem fær þetta til umsagnar liggi ekki á þessu máli fremur en því máli sem ég mælti fyrir hér áðan um lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks og að nefndarmenn í þeirri nefnd sem fær málið til umfjöllunar gefi alþm. færi á að taka afstöðu hér í þingsöluni til þeirrar till. sem hér er mælt fyrir. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. félmn. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér till. til þál. um stuðning við yfirlýsingu Alkirkjuráðsins um málefni Nikaragúa. Með mér eru flm. að þessari till. hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir og hv. þm. Haraldur Ólafsson. Till. er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að styðja yfirlýsingu Alkirkjuráðsins í september 1986 um Nikaragúa og felur ríkisstjórninni að beita áhrifum sínum þannig að koma megi í veg fyrir efnahagslega og hernaðarlega íhlutun gegn Nikaragúa." Í grg. með till. er vísað til þess að á aðalfundi Alkirkjuráðsins, sem haldinn var í Reykjavík 15.19. september s.l., var m.a. fjallað um málefni Nikaragúa og efnahagslega og hernaðarlega íhlutun Bandaríkjastjórnar gegn landinu. Alkirkjuráðið samþykkti af þessu tilefni yfirlýsingu sem birt er sem fskj. með till. þessari í íslenskri þýðingu. Með því að samþykkja þessa þáltill. tæki Alþingi undir þessa yfirlýsingu og þá hvatningu Alkirkjuráðsins að ríkisstjórnir beiti áhrifum sínum til að binda enda á þessa íhlutun og í stað hennar þyrftu að koma aukin viðskipti og aðstoð við landið. Herra forseti. Ég tel ekki þörf á að hafa mjög mörg orð um þessa till., en vil þó leyfa mér að vitna í yfirlýsingu Alkirkjuráðsins, nokkur atriði sem þar koma fram sem draga upp þau sjónarmið sem að baki samþykktar Alkirkjuráðsins liggja. Þar segir í upphafi: "Fullveldi Nikaragúa er í hættu. Gerðar hafa verið árásir á landið og ráðist gegn sjálfsákvörðunarrétti þjóðarinnar. Reynt er að hindra að hún fái að ráða eigin örlögum. Fólkið má nú þola sársauka og þjáningar. Þjóðin hrópar á hjálp til að ná friði og réttlæti. Blygðunarlausar tilraunir ríkisstjórnar Bandaríkjanna til að koma ríkisstjórn Nikaragúa á kné urðu öllum ljósar þegar Bandaríkjaþing samþykkti 100 millj. dala aukafjárveitingu til svokallaðra contraskæruliða. Samþykkt þessi kemur í kjölfar þess að Bandaríkjastjórn neitaði að fallast á niðurstöðu Alþjóðadómstólsins um að stuðningur Bandaríkjanna við uppreisnaröflin í Nikaragúa væri brot á alþjóðalögum. Fjölmennir hópar Bandaríkjamanna, þar á meðal innan kirkjunnar, hafa lýst yfir andstöðu sinni gegn stefnu stjórnvalda varðandi Nikaragúa. Í sambandi við nýafstaðna heimsókn stjórnarnefndar heilbrigðismáladeildarinnar til Nikaragúa og fund deildarinnar, sem þar var haldinn og fjallaði um þátttöku kirkjunnar í þróunarstarfsemi, veittist fulltrúum Alkirkjuráðsins á ný tækifæri til að hlýða á rödd fólksins í Nikaragúa og heyra um árangur þess, sérstaklega á sviði menntamála og heilsugæslu, svo og um vandamál þjóðarinnar. Báðir aðilar lögðu áherslu á að nauðsynlegt væri að ítreka stuðning hinnar almennu kristnu kirkju við Nikaragúa á þessum miklu þrengingartímum. Enn fremur var skýrt frá áhrifum efnahagslegra refsiaðgerða og hernaðaríhlutunar Bandaríkjanna í Nikaragúa." Alkirkjuráðið gerði síðan tillögu framkvæmdanefndar ráðsins að sinni þar sem m.a. segir: "Alkirkjuráðið skorar á aðildarkirkjurnar að hvetja ríkisstjórnir landa sinna til að beita áhrifum sínum þannig að koma megi í veg fyrir efnahagsleg afskipti af Nikaragúa og hernaðaríhlutun í landinu og að auka viðskipti og aðstoð við þjóðina." Undir þessa áskorun Alkirkjuráðsins vænti ég að hv. Alþingi geti tekið einhuga. Þó við séum hér aðeins fulltrúar þriggja þingflokka sem berum þetta mál fram trúi ég ekki öðru en hv. Alþingi eigi eftir að standa sameinað að undirtektum við áskorun Alkirkjuráðsins varðandi málefni Nikaragúa. Hér er um smáríki að ræða á mælikvarða heimsins, smáríki sem hefur leitast við að móta sjálfstæða stefnu um sín efni en hefur orðið fyrir freklegri íhlutan varðandi sín málefni. Það er auðvitað von allra, sem fylgjast með málefnum Mið-Ameríku og víðar í löndum hins svokallaða þriðja heims, að þjóðirnar þar megi einar og án íhlutunar utan frá, hernaðaríhlutunar utan frá fá ráðið málum sínum, náð að þróa efnahag sinn og stjórnarfar, helst í lýðræðisátt, og fái einnig efnahagslegan stuðning svo sem eðlilegt er frá þeim sem betur mega sín í heiminum. Það ætti ekki að vera ofætlan okkur Íslendingum að veita málstað þessarar þjóðar liðsinni og taka undir þá stefnu og mat sem fram kemur í yfirlýsingu Alkirkjuráðsins. Ég legg til, herra forseti, að till. þessari verði að lokinni umræðu vísað til hv. utanrmn. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað. 1