Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Hannes Jónsson: Á síðasta þingi hreyfði ég nokkrum aths. um samningu fjáraukalagafrv. Ég hefi ekki haft tíma til, vegna lasleika, að ganga frá athugun á samningu fjáraukalagafrv. fyrir árið 1934, sem verið var að samþ. áðan. En að því er snertir fjáraukal. fyrir 1935 vil ég beina því til hæstv. fjmrh., hvort ekki sé rétt að hætta við þá reglu, sem höfð hefir verið við samningu frv., því að hún er í rauninni eftirlegukind frá gömlum tímum. Þá var það eðlilegt, að teknar væru upp í þessi l. fjárveitingar, sem áttu að fara fram síðar. En hér er um greiðslur að ræða, sem búið er að inna af hendi. Hér er aðeins tekið á nokkrum umframgreiðslum sem fram hafa farið. Mér sýnist því óþarfi að leggja fyrir slíkt frv. sem þetta og vil því mælast til þess við hæstv. fjmrh., hvort hann vilji ekki athuga, hvort ekki sé kominn tími til að afnema þessa úreltu aðferð. Hér hafa heldur ekki verið teknar upp allar þær greiðslur, sem ekki eru lagafyrirmæli fyrir. Mér finnst því, að þær greiðslur, sem upp eru teknar í frv. þetta, megi bíða, eins og aðrar, þar til endanleg fjáraukalög verða borin fram fyrir þetta ár.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Eins og ég gat um við 1. umr. þessa máls, þá hefir sú venja viðgengizt um nokkuð langt skeið, að borin hafa verið fram fjáraukalög áður en landsreikningurinn hefir endanlega verið gerður upp fyrir hvert ár, án þess að allar umframgreiðslur séu teknar þar upp. Mér finnst persónulega, að fjáraukalög þessi hafi litið gildi og megi missa sig en hefi þó ekki viljað brjóta þá venju, sem skapazt hefir um þetta efni. Hinsvegar mun ég athuga fyrir næsta þing, hvort ekki sé tækilegt að hætta við þessi fjáraukalög.

*Hannes Jónsson: Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir, að hann skuli ætla að taka til athugunar fyrir næsta þing, hvort ekki muni tiltækilegt að hætta við fjáraukalög þau, sem ég hefi gert að umræðuefni hér, því að það er nú svo, þó að hér sé ekki um stórvægilegt atriði að ræða, þá virðist þó réttara, að samræmi sé komið á þetta. Annars vil ég benda hæstv. fjmrh. á, að end, þótt hann segi, að upp í fjáraukalög þessi séu aðeins teknir þeir liðir, sem engin heimild er fyrir, þá er það ekki tæmandi, því að það er nú svo um suma liði fjárlaganna, að þar er beinlínis tekið fram, hvað mest megi greiða úr ríkissjóði. Þegar því eytt er fram yfir á þeim liðum, þá er það meira en að til þess vanti heimild, heldur er beinlínis bannað að greiða meira en þar er til tekið; sem dæmi upp á slíka liði má nefna skrifstofufé sýslumanna; þegar lögin um það voru sett, var til tekin ákveðin fjárhæð, sem til þess mætti verja, en fram úr þessu hefir þó alltaf verið farið að meira og minna leyti. Skal ég svo láta þetta nægja, þar sem hæstv. fjmrh. ætlar að taka þessar aths. mínar til yfirvegunar fyrir næsta þing.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Þetta frv. er komið frá hv.Nd. og hlaut þar svo að segja eintóma samþykki eins og það var lagt fyrir þingið. Efni frv. er það, að koma Skeiðaáveitunni undir samskonar ákvæði og nú gilda um Flóaáveituna. Eins og hv.þdm. er kunnugt, hafa bæði þessi mannvirki kostað miklu meira en upphaflega var gert ráð fyrir, svo miklu meira, að um Flóaáveituna þótti það ljóst, að þeir, sem þar að stóðu og nutu góðs af, gætu ekki staðið undir þeim skuldum, sem á mannvirkinu hvíldu, nema aðeins að litlu leyti. Um Flóaáveituna voru því sett l., sem í aðalatriðum eru lík þessu frv., þar sem hlutaðeigendum er ekki ætlað að greiða nema örlítinn hluta af áveitukostnaðinum, og það í löndum, sem ríkissjóður eignast og getur notað á hvern þann hátt, sem bezt þykir henta. Við Skeiðaáveituna er sagt, að allur kostnaður með vöxtum hafi numið yfir ½ millj. kr. Úr ríkissjóði og kirkjujarðasjóði hafa verið greiddar kr. 150 þús., en eftir standa sem skuld 380 þús. kr., þar af í viðlagsjóði 160 þús. og hitt í landsbankanum. Að undanförnu hefir ríkissjóður annazt vaxtagreiðslur, en átt að l. tilkall til að fá allmikið af því aftur frá notendum áveitunnar, en ekki fengið af þeirri einföldu ástæðu, að mönnunum hefir verið algerlega um megn að standa undir afborgun og vaxtagreiðslum af láninu. Þetta verður ljósast, þegar athugað er, að það er 31 jörð, sem áveitunnar nýtur, en skuldirnar eru 380 þús. kr., eða 12,2 þús. á hverja jörð. Nú er vitað, að á þessum jörðum með túnum hvíla miklu meiri skuldir, til orðnar á annan hátt. Er því sjáanlegt, að þeim er alger ofraun að standa straum af þessum skuldum öllum. Landbn. Ed. hefir nú athugað þetta frv. og er sammála um að leggja til, að hv. d. samþ. það eins og það liggur fyrir.

Einar Árnason Ég geri ráð fyrir að það þýði ekki að tala langt mál, þar sem fáir eru við. En af því að ég flyt hér brtt. við frv., vildi ég gera örstutta grein fyrir henni. - Ég gerði nokkrar aths. við frv. við 2. umr. og lét í ljós, að ég tryði ekki mikið á, að frv. kæmi að því haldi, sem ýmsir trúa. En þó svo væri, að ég hafi ekki mikla trú á því, að frv. geri mikið gagn, mun ég ekki setja fótinn fyrir að það gangi fram, ef sú brtt., sem ég flyt, verður samþ. Sú eina breyt. sem í till. felst, er sú, að það er lagt í vald hvers hreppsfélags, hvort það vill gangast undir þessi l. eða þær samþykktir, sem sýslan kann að gera um stofnun fóðurtryggingarsjóðs. En eins og þessu er fyrir komið í frv., getur meiri hl. þeirra manna í sýslunni, sem búfé eiga, ákveðið, að allir hreppar sýslufélagsins séu skyldir að beygja sig undir samþykkt sýslunnar. Með því er hægt að neyða fámennari hreppa sýslunnar undir l., þó þeir ekki óski að taka þátt í þeim. En samkvæmt brtt. minni verður þessu þannig fyrir komið að atkv. hvers hrepps sker úr um það, hvort hreppurinn gengur undir 1. eða ekki, þannig að ef meiri hl. þeirra hreppsbúa sem atkvæðirétt eiga um málið, er á móti því, hefir hreppurinn þar með ákveðið að ganga ekki undir samþykktir þær, sem sýslan gerir. Það er því þessi sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaganna sem ég legg aðaláherzluna á. - Ef brtt. verður samþ. get ég því sætt mig við, að frv. gangi fram. Þó ýmislegt sé í frv., sem ég vildi fremur hafa öðruvísi, geri ég ekki mikið úr aukaatriðum, ef brtt. verður samþ. vænti ég að hv.þm. hafi gert sér grein fyrir efni brtt., svo ég þurfi ekki að skýra hana frekar.

*Frsm. meiri hl. (Páll Hermannsson): Þessi brtt. á þskj. 476 gerir ráð fyrir því, að samþykktir fyrir sýslurnar um stofnun fóðurtryggingarsjóða þurfi ekki að taka til annara hreppa en þeirra, þar sem meiri hl. samþykkir að taka þátt í samþykktunum. Þá er einnig gert ráð fyrir, að þeir hreppar sem með meiri hl. atkv. ákveða að taka þátt í félagsstofnun, megi vera undanþegnir samþykktunum. Mér þykir því líklegt að þeir hreppar, sem snúast á móti noti þá heimild, ef að l. verður. Er því sjáanlegt að svo getur farið allvíða, ef brtt. verður samþ., að samþykktir um fóðurtryggingarsjóðina gildi ekki fyrir sýslurnar sem heild, heldur nokkra hreppa. Ég verð því að segja, að ég tel það lakara, fyrst frv. var hugsað fyrir sýsluheildina. En þó brtt. verði samþ., tel ég bót að frv., og vil þess vegna ekki stuðla að því að brtt. falli, ef það skyldi verða frv. að falli. En það gerðist annað, sem mér þótti lakara við 2. umr., þegar 9. gr. var felld. Sýndist mér hún geyma ákvæði, sem ekki mætti falla niður, um að leita upplýsinga um fóðurbirgðaástand, og sé það slæmt að búa sig undir að geta orðið að liði. Ég hygg, að ekki hafi verið rétt að fella gr. niður, því menn finna, að eitthvað vantar í frv. Í 8. gr. frv. er talað um, hvernig eigi að afla peninganna, en í næstu gr., sem nú er, segir, að þegar fóðurskortur verður, eigi sjóðsstjórnin að úthluta fóðurbæti til þeirra hreppa, sem verst eru staddir, en það er hvergi sagt, að fóðurbætir þurfi að vera fyrir hendi. Hér finna menn, að eitthvað vantar. Það er að vísu ágætt að eiga peninga í sjóði, en þurfi á fóðurbæti að halda getur verið of seint að grípa til þeirra. Ég álít, að þurft hefði að búa til nýja gr. í frv. í stað þeirrar, sem var felld burtu, sem feli í sér ákvæði, sem þurfa að komast inn í frv. Ég vil þó ekki beinlínis biðja um frest, en ég ætla, að samn. mínir séu mér sammála um, að eitthvað vanti í frv. í stað gr., sem felld var burtu úr því á sínum tíma. Ég vil því skjóta því til hv. meiri hl. n. hvort honum finnst ekki rétt, að við tökum saman höndum og búum eitthvað til í staðin fyrir 91. gr., sem áður var.

*Þorsteinn Briem: Ég vil að nokkru taka undir það, sem síðasti hv. ræðumaður sagði, að frv. væri andkannalegt, eftir að 9. gr. var felld úr því. En gr. var þannig gerð, að ekki var hægt að greiða atkv. með henni eins og hún var orðuð, og lét ég því vera að greiða atkv., en bjóst við, að hv. landbn. prjónaði eitthvað upp í staðinn. Mér þykir nauðsyn til bera, að hv. landbn. komi með till., sem bætir úr því, sem vantar, einkum því, sem hv.l.þm.N.-M. tók fram, um rannsókn á fóðurbirgðum í tæka tíð. Virtist mér hv. 7. þm.N.-M. óbeint mælast til, að málinu yrði frestað, í von um, að hv. landbn. tæki þetta atriði til nýrrar yfirvegunar, og vil ég fyrir mitt leyti styðja það mál.

*Jón Baldvinsson: Þess er ekki óskað af minni hálfu, að málinu verði frestað, en það má vel vera að hv.frsm. sjái skarð fyrir skildi, þegar gr. er farin, en mér finnst frv. skárra. Mér skilst, að í öðrum l. séu fólgin ákvæði um, hvernig háttað sé eftirliti með fóðurbirgðum manna. Ég átti tal um það við hv. form. n., að forðagæzlumenn mundu vera skyldugir til að gefa upplýsingar í þessum efnum. Ég óska því ekki, að málinu verði frestað til þess að breyta þessu atriði. Það verður alltaf töluverður vandi að búa um það, hvernig því yrði fyrir komið, eigi að bjóða mönnum fóðurbæti að haustinu. Ég óska þess vegna ekki eftir, að málinu verði frestað.

*Frsm. meiri hl. (Páll Hermannsson): Ég ímynda mér að allir sem lesa þessi l., ef frv. verður samþ., sjái, að það vantar eitthvað í þau. Í 8. gr. er talað um, hvernig eigi að draga saman peningana en í næstu gr. er tekið fram, að sjóðsstj. eigi að úthluta fóðurbæti. Það lítur út fyrir, að fóðurbætirinn sé þessir aurar, sem um ræðir í 8. gr. Ég skal játa, að það er gott að hafa aurana, en þeir verða þó ekki gefnir skepnunum. Þetta þarf allt nokkurn undirbúning, því það er ekki nóg að hofa fóðurbætinn á hafnarstöðum, ef ekki er hægt að koma honum til byggðanna. Hvernig var t. d. í vetur með Jökuldalinn? Ég álít frv. gagnslausl, ef ekki er séð fyrir því á haustnóttum, að fóðurbætirinn sé þar, sem hægt er að ná til hans. Það má vel vera, að stj. fóðurtryggingarsjóðanna verði svo skelleggar að bæta úr því, sem lagafyrirmælin trassa, en ég tel dálítið varasamt að treysta því. Ég álít, að frv. hafi verið miklu betur fallið til að verða að l. með þeirri gr., eins og hún var, heldur en að þau fyrirmæli, sem í gr. fólust, séu alls ekki til í l. Ég vona, að ég megi eiga von á stuðningi meiri hl. landbn., minna elskulegu samverkamanna, til að bæta úr þessum ágalla. en ég álít, að þeir, og þó sérstaklega hv. 4. landsk., eigi að bæta úr þessu, þar sem hann beitti sér fyrir því að fellu þessa gr. úr frv.

*Jón Baldvinsson: Það er leiðinlegt, ef þeir menn fara að deila, sem í rauninni eru sammála í aðalatriðunum. Við hv. 1. þm.N.-M. viljum báðir af fullri einlægni styðja þetta mál. Ég ætla aðeins að benda honum á það, sem hann lagði mjög ríka áherzlu á við 2. umr. málsins, en það var sú gr., sem nú er 10 gr., að stj. fóðurtryggingarsjóða hefur heimild til að semja við verzlanir um, að þær birgðu sig upp af fóðurbæti. Hann lagði talsvert upp úr þessu ákvæði og taldi líklegt, að margir mundu nota að. Hv. þm. sagði, að það væri ekki hægt að reiða sig eingöngu á peningana, heldur yrðu verzlanirnar líku að hafa vörurnar fyrirliggjandi, og því væri heppilegt, að fóðurbirgðafélögin hefðu heimild til að semja um það við verzlanirnar þegar á haustnóttum, að þær hefðu fóðurvörur fyrirliggjandi. Ég sé því ekki annað en að út frá núverandi 10. gr. megi draga þá ályktun, að stj. fóðurbirgðafélaganna geti tryggt sig, ekki eingöngu með því að láta verzlanirnar birgja sig upp, heldur geti félögin sjálf birgt sig upp, ef ástæða er til. Ég segi aðeins fyrir sjálfan mig, að ég óska ekki eftir, að málið verði tekið af dagskrá. Hæstv. forseti ræður því að sjálfsögðu, hvað hann gerir í því efni, en mér hefir líka skilizt á hv. 1. þm.N.-M., að þó að hann óski eftir einhverri breyt. á frv., til þess að fylla þetta skarð, frá væri hann ekki sjálfur viss um, að rétt væri að tefja málið með því að taka það nú af dagskrá.

*Jónas Jónsson: Það stendur þannig á með fyrsta málið, sem hér er á dagskrá, að ekki er búið að ljúka við prentun á nál., sem gengið var frá í gær, en ég hefi vænzt þess, að það kæmi hér á fundinn, og gerir þá ekki til, þótt umr. verði hafin um málið. Hinsvegar þurfum við, ég og hv. 1. þm. Reykv., að vera á bankaráðsfundi í dag, og vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann fresti umr. um málið á meðan við erum fjarverandi. En ef fundi yrði frestað, þá vildi ég sömuleiðis mælast til, að forseti tæki einnig á dagskrá frv. til l. um heimild um klaksjóð, sem komið er svo langt áleiðis, að ef til vill væri hægt að koma því út úr deildinni í dag.

*Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson): N. hefir að vissu leyti klofnað um þetta mál. Hv. 5. landsk. og ég höfum lagt til með rökst. dagskrá, að málið yrði athugað betur. Hinsvegar er í dagskránni fólgin ósk um það, að málið verði ekki svæft, heldur bætt. Hv. 1. þm.N.-M. hefir sennilega ekki haft tíma til að gefa út nál., en gerir þá að sjálfsögðu grein fyrir afstöðu sinni. Ég álít ekki rétt, að málið sé afgr. í hv. d. án þess að þetta álit sé komið fram, en þar sem það liggur ekki fyrir, mætti taka fyrir þau atriði, sem okkur meiri hl. n. hefir sérstaklega fundizt, að betur þyrfti að athuga og erfitt væri nú að gera á þær breyt., sem gætu talizt fullnægjandi. Þetta mál er þannig undirbúið, að frv. er samið af þremur ágætum skólastjórum - í Reykjavík, á Akureyri og Ísafirði - og það síðan sent út um land til umsagnar fræðslunefnda þar. Frv. er svo lagt fram í hv.Nd., og þar er svo dregið úr þeim kaflanum, sem mest kom sveitunum við, að svo má beita, að þau ákvæði, sem þar eiga við, séu að mestu leyti orðin bráðabirgðaákvæði; að vísu stendur III. kaflinn eftir, að hver sýsla skuli vera sjálfstætt fræðsluhérað og sameiginlegt fræðsluráð fyrir sýsluna, en svo sérstök skólahverfi innan sýslunnar. N. vill stofna sjóði til bygginga á heimavistarskólum í sveitum, en af skiljanlegum ástæðum var það tekið burt úr frv. í hv.Nd., svo að ekki þarf að búast við framkvæmdum í þá átt, og allur sá kafli er mjög þýðingarlítill. Þá eru á þessu frv. á þskj. 407 í 4. gr. taldar upp þær kröfur, sem gerðar eru við fullnaðarpróf barna. Þar hefði mátt búast við aðalumbótunum og að gerðar hefðu verið góðar breyt. á kröfunum um fræðsluna, en því fer fjarri. Þar eru engar breyt., sem nokkra þýðingu hafa. og yfirleitt má segja, að í frv. sé engin breyt. frá því, sem nú er og geti talizt til góðs fyrir börnin - engar þær breyt., sem þeir, sem reynslu hafa fengið á núv. fræðslulögum, hafa þó fyrir löngu viðurkennt, að þyrfti að gera. Aðalbreyt. er fólgin í bráðabirgðaákvæðinu, sem er á eftir 28. gr., og er því máli þannig háttað, að það er ekki rétt að kalla þetta breyt. á fræðslulögunum frá 1926, heldur mætti nefna það breyt. á launalögunum frá 1919, og þess vegna verður að meta þetta atriði alveg út af fyrir sig. (Ég vil beina þessu til hæstv. ráðh., þar sem hann talaði ekki um þetta við 1. umr.). Frá sjónarmiði okkar tveggja í meiri hl. n., þótt við ekki séum að öllu sammála, þá vorum við sammála um, að af þessum þremur aðiljum, sem hér eiga hlut að máli, sem sé kennarar, foreldrar og börn, þá stefni þetta frv. ekki til þess að bæta hugsmuni nema eins aðiljans. Það er ofurlítið launabótamál fyrir kennarana, en bætir í engu fyrir foreldrum eða börnum. Ég vil beina athygli að því, ef hæstv.ríkisstj. er áhugamál að koma þessu máli í gegn, að eins og það er nú, er ekki hægt að líta á það öðruvísi en sem launafrv., sem eingöngu sé borið fram til hagsbóta fyrir eina stétt manna, og á því byggir meiri hl. n. ósk sína um, að málið verði tekið aftur til ýtarlegrar yfirvegunar, að við sjáum ekki ástæðu til þess og ekki réttlæti í því, þar sem málið kemur þremur aðiljum við, að tekið sé aðeins það, sem veit að starfsemi og hagsmunum eins aðiljans, kennaranna, en ekkert gert til góða fyrir hina tvo aðiljana, skattþegnana og börnin, nema síður sé, eins og ég mun víkja að síðar. Af þessu leiðir það, ef frv. verður samþ., að á næsta þingi yrði að taka fyrir hin atriðin, sem sérstaklega snerta uppeldishliðina, og þá einnig það, sem veit að skattþegnunum. Ég álít, að kjarni þessa frv. ætti fyrst og fremst að vera um kennsluna og hvernig henni mætti haga, svo að börnin yrðu betur sett eftir en áður. Ég álít þess vegna, að það sé tvíverknaður að vera að taka þetta atriði út úr samhengi nú, og ég álít ennfremur, að þessi meðferð málsins sé alls ekki í samræmi við óskir kennaranna, enda þótt þeir hafi þörf fyrir að bæta hag sinn. Það má heita ómögulegt fyrir þá að afla sér sumarvinnu, og það er ekki heldur gott fyrir þá að vera á flækingi að leita sér vinnu. En ég álít, að þetta mætti laga meira en gert er. Kennarastéttin hefir opin augun fyrir fleiri málum en hækkuðum launum. Hún hefir líka skilning á aukinni menntun kennara og á störfum þeirra. Ég hefi verið á fjölmennum kennarafundi hér í bænum, og mér hefir heyrzt, að þeir mundu vel við una, að kennslu væri breytt svo, að þeir væru lengri tíma við starf sitt, ef launakjör þeirra væru bætt svo, að þeir gætu beitt kröftum sínum óskiptum að starfinu. Þetta er ekki gert í frv., og ég skil ekki, hvers vegna það er ekki gert, þegar á þann hátt er réttilega komið til móts við kröfur kennara. Þeir sætta sig við aukin störf með launahækkun. Þeir óska eftir þeirri breyt., og þá er ekki nema alveg sjálfsagt að verða við þeirri ósk. Ég ætla þá að minnast nokkuð á einstakar gr. frv. Í 1. gr. er svo ákveðið, að öll börn á landinu skuli skólaskyld á aldrinum 7–14 ára. Þetta er töluverð breyt. frá því, sem er, a. m. k. í sveitum, og umdeilt mál jafnvel í bæjum, hvort ekki eigi að hafa kennsluna takmarkaða við lestur og skrift. og ég get hugsað mér, að víða í landinu verði allmikil átök um þetta, og að foreldrar vilji ekki láta þvinga börn sín til að sitja allan þennan tíma á skólabekkjum við efnislaust og andlaust nám. Það er að vísu gert ráð fyrir, að slaka megi á þessu, og var í hv.Nd. sett inn undanþága frá þessu ákvæði. En svo kemur í 3. gr. fram ein hugsun, sem okkur í n. virtist nokkuð torskilin og ég vildi skjóta til hæstv. ráðh. til nánari útskýringar. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Skólanefnd má veita heimild til fullnaðarprófs börnum, sem eru yngri en 14 ára, þegar tryggt er, að barnið njóti framhaldsfræðslu til fulls 14 ára aldurs.“ Nú vil ég stanza við þetta atriði. Þetta verður ekki skilið á annan hátt en þann, að ef barn er mjög vel greint og hefir verið á góðu heimili, sem hefir veitt því mikla fræðslu, þá sé því ekki haldið niðri, ef það þyki fært til þess 12 ára að taka það próf, sem börn taka annars 14 ára. En þá sýnist okkur, sem ekki erum sérstaklega með því að halda börnum of lengi í skóla og láta það endurtaka það, sem það áður hefir numið, að eðlilegast væri að sleppa barninu, ef það er búið að taka það próf og fá þá þekkingu, sem lög ákveða. Hvers vegna á þá að halda barninu áfram í skóla? Og í hvaða skóla á það þá að vera? Sennilega ekki í gagnfræðaskóla og ekki í héraðsskóla, til þess er það of ungt. Þetta ákvæði - ef ekki kemur á því einhver ný skýring, sem mér er nú ekki ljós - stendur hér sem vottur um þá galla, sem ég tel að séu á frv. Þótt frv. sé samið af þessum ágætu kennurum, þá er eins og þeir hafi gleymt því, að börnin ættu að vera með í leiknum. Hvað á að gera við þessi börn? Hvers vegna mega þau ekki vera börn? Hvers vegna mega þau ekki vera heima og leika sér, lesa Íslendingasögur eða aðrar góðar bækur, iðka sport og annað þess háttar? Hvers vegna þarf þjóðfélagið að skylda þau til að vera í skóla? Ég hefi hugsað um brtt. við 4. gr., og getur skeð, að ég beri hana fram seinna, ef málið heldur áfram í gegnum þessa hv. d. En ég vil nú minnast á 4. lið 4. gr., þar sem það er tekið fram, að börn skuli kunna höfuðatriði almennra brota, tugabrota og prósentureiknings og að reikna flatar- og rúmmál einfaldra hluta. Ég ætla ekki að fjölyrða um þennan lið, en ætla aðeins að segja það, að þessu atriði álít ég, að hv. d. eigi að breyta með ýmsum minni háttar atriðum, ef frv. á að ganga áfram. Ég skal taka dæmi hér úr bænum. Ég vissi hér um mann, sem er menntaður erlendis og talinn er ágætur kennari; hann var að kenna börnum hér og hafði meðal annars 10 ára barn frá fyrirmyndar heimili til kennslu. Hann var kominn með barnið í brotareikning, og það skildi ekkert í reikningnum, og við því hefði auðvitað ekkert verið að segja, ef þetta hefði verið hjá lélegum kennara, en þegar þetta er hjá þeim kennara, sem sérstaklega er hugað um þessa hlið, þá sýnir það þeim, sem í alvöru vilja um þetta hugsa. hve vafasamt þetta nám er. Ég skal nefna annað dæmi. Hér við skóla er einn sérstaklega góður reikningskennari, beinlínis frægur reikningskennari, sem hefir getið sér orðstír fyrir það, hve vel hann getur útskýrt reikning. Mér hefir verið sagt af syni hans, að hann sé kominn að þeirri niðurstöðu, að ekki sé til neins að halda brotum að börnum í barnaskólum; þau, sem sérstaklega hafa gáfur í þá átt, geti vitanlega lært þau, en hinum börnunum, sem séu mörg, sé misboðið með því. Ég skal svo bæta við dæmi, sem ég mun hafa sagt hér áður, úr einum héraðsskóla hér, þar sem talinn er mjög góð almenn menntun; lærisveinarnir voru þar 53. Eitt af dæmum þeim, sem þeir fengu við próf, var þannig, að þeir áttu að skipta jörð milli 3 manna, þar sem einn hafði 1/3, annar ¼, og svo var spurt, hvað sá þriðji hefði þá mikinn hluta af jörðinni. 2 af 53 gátu reiknað þetta eftir kúnstarinnar reglum, en einn gat reiknað það án þess að fara eftir þeim reglum, sem kenndar voru í skólanum. Nú veit ég, að þetta fólk er ekki lakara en gengur og gerist. Þetta er fólk, sem gengið hefir í gegnum okkar barnafræðslu, eins og hún er. En hvað sýnir þetta svo? Það sýnir, að brotakennslan verkar yfirleitt þreytandi á börnin, og að það er ekkert gagn að henni. Krakkarnir eru yfirleitt búnir að gleyma henni, þegar þeir eru komnir á 15 ára aldur. Þá fer líka mjög mikill hl. af unglingunum í aðra skóla. Og hvað eiga þeir að læra þar í stærðfræði, ef þeir mega ekki eiga eftir að læra brot? Ég vil svo ljúka þessari aths., þar sem ég hefi tekið þetta dæmi, með því að ég álít, að kennslustundirnar eigi að vera færri, og það má segja, að það sé raunverulega aðalgallinn á kennslunni, sérstaklega eins og hún kann að verða eftir þessu frv., ef það gengur fram óbreytt. Það lengir skólagönguna, en mjög víða fer hún eftir þeim farvegi og reglum, sem verið hafa lengi. Niðurstaðan verður sú, að þar sem skólarnir reyna að troða meira í börnin heldur en þau geta tekið á móti, og sérstaklega þegar skólarnir reyna að koma inn í þau þekkingu á þeim aldri, þegar þau eru ekki móttækileg fyrir hana, þá verður það leiðinlegt og þreytandi fyrir börnin. Og það er ekki hægt að neita því, án þess að kenna barnaskólunum beinlínis um það. því þeir hafa við margskonar erfiðleika að stríða, bæði hvað bókasöfn og húsakynni snertir, að það er dálítið ískyggilegt, að lestur á okkar bókmenntum, bæði fornbókmenntum og ljóðum 19. aldarinnar og jafnvel 20. aldarinnar, er svo herfilega vanræktur af ungu kynslóðinni sem raun ber vitni um. Ég vil ekki segja neitt ljótt um barnaskólana, en þetta er ekki lof um þá. Það er ekki bending um það, að okkur takist með núverandi formi á barnafræðslunni að ná þeim árangri, sem við viljum ná, því það er óhjákvæmilegt, ef unga kynslóðin á að vera sæmilega að sér í málinu, að þessir tveir þættir séu teknir með, fornbókmenntirnar og skáldskapur 19. aldarinnar. Ég kem þá að atriði í 6. gr. frv. þar eru ný ákvæði, sem eiga að tryggja það, að börnin séu vissa vikutölu í skóla. Þetta er undirstaðan að aðalbreyt. frv., sem sé því, að kennarar fái hærra kaup, vegna þess að þeir eiga að kenna lengur. Í þessari gr. er sagt, að börn á aldrinum 7–9 ára í heimangönguskólum með 3 kennara eða fleiri skuli vera minnst 33 vikur á ári, 500 kennslustundir. Þetta er nokkuð mikið, því það samsvarar því, að börnin séu meiri hluta árs, eða 2/3 úr ári, 2½ stund á dag í skóla, ef ég man rétt. Þetta álít ég, að sé algerlega óþarft, ef það á aðeins að kenna krökkunum það, sem ég álít, að eigi að kenna þeim á þessum aldri, en það er lestur og skrift. Það er kunnugt, að með þeirri aðferð, sem nú þekkist og farið er að nota hér, þá eru börn gerð læs á 3 mánuðum með þeim stundafjölda, sem ég gat um áðan. Það er ómögulegt að halda öðru fram en því, að það megi alveg búast við því um þessi litlu börn, sem eiga að vera í skólanum 33 vikur á ári, frá því þau eru 7 ára, að það verði farið að misbjóða þeim með of þungu námi, og sérstaklega af því að þetta er orðið, eins og ég hefi tekið fram, aðalatriðið í frv., að til þess að geta bætt laun kennaranna, þá er skólatími barnanna lengdur. Það getur því farið svo, að börnin verði beinlínis verr sett eftir þeirri reynslu, sem við höfum nú, ef farið er að lengja skólagönguna frá því, sem verið hefir undanfarið. Hv. dm. geta svo séð, hvernig þetta fyrirkomulag er hugsað áfram. Það er ætlazt til þess, að börnin á hinum gamla skólaskyldualdri, 10–14 ára, séu minnst 21 vikur á ári, 700 kennslustundir, í skóla, og það er að jafnaði hálft árið með fullum kennslustundafjölda. Jafnvel í heimavistarskólum í sveit skilst mér, að námstíminn eigi að vera 4 mánuðir á ári, sem þýðir það, að börnin eigi að vera svo lengi, hvernig sem á stendur. Það má gera ráð fyrir því, að þetta geti ekki staðizt til lengdar, því að reynslan er á móti því. Það er engin ástæða til þess að neyða sveitamennina til þess að hafa börnin lengur í skóla en þau þurfa vegna þess uppeldis, sem þau eiga að fá. Ég ætla þá að hlaupa yfir miðkafla frv., og til þess að geta heyrt eitthvað af ræðu hæstv. ráðh., þar sem ég þarf að fara burtu kl. 3, þá ætla ég aðeins að minnast aftur á bráðabirgðaákvæðin. Þar segir, að hvert skólahverfi hafi rétt til kennarafjölgunar miðað við 50 börn á aldrinum 7–14 ára, eða 30 börn á aldrinum 10–14 ára við heimangönguskóla. Þetta er algerð breyt. frá því, sem ég veit, að kennarar hafa búizt við, að yrði. Með þessu ákvæði, eins og það er á bls. 9 í frv., þá geri ég ráð fyrir, að það séu ekki núna nema 30 börn um einn kennara á þessum venjulega, gamla skólaskyldualdri. Þá er þetta engin umbót frá því, sem nú er, þar sem er einn kennari um einn bekk, en venjulega eru 30 börn í einum bekk, og er þá enginn samdráttur. Með þessu móti fá börnin ekkert hlé frá bóklega náminu, eins og ég álít, að ætti að vera, og að í þess stað ætti að koma sumpart vinnunám og sumpart íþróttir. Það má segja, að þessu megi breyta, og þessu verður líka breytt. Ég hefi þá trú, að foreldrarnir og börnin muni láta til sín taka að einhverju leyti, ef slíku kennslulagi er ætlað að standa til lengdar. Ég ætla svo ekki að tala meira um þetta núna, en ég vænti þess, að mál. meiri hl. komi síðar í dag, svo að hæstv. forseti geti þá haldið áfram umr., ef það þykir henta.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég þarf ekki að víkja að undirbúningi þessa frv., því hv.frsm.menntmn. hefir drepið á hann. Hinsvegar get ég ekki neitað því, að mér finnst viðhorf hv.þm. til frv. nokkuð annað heldur en ég hafði búizt við. Mér lá við að finnast stundum undir ræðu hans að hann teldi það yfirleitt mjög vafasaman feng fyrir börnin að þurfa að ganga í skóla, því hann spurði, hvers vegna barnið mætti ekki vera utan skóla, og hann kom einnig með fleiri orðatiltæki, sem bentu í þessa átt. Ég skil það náttúrlega, að ef þetta skyldi vera annað og meira en það að orðin hefðu fallið svona, og meining skyldi vera á bak við orðin, að þá er erfitt að semja frv. um fræðslu barna við hæfi hv.þm. Hann vildi telja, að þetta frv., sem liggur hér fyrir, væri miðað við þarfir eins aðiljans, sem að barnafræðslunni stendur, kennaranna, en börnin og foreldrarnir hefðu gleymzt. Ég held, að þetta sé ákaflega ofmælt. Það er ekki lítið á hag kennaranna umfram það, að það er gert ráð fyrir því, að starfstími þeirra verði lengdur og launin hækkuð í hlutfalli við það. Hinsvegar hefir hann slegið því föstu í ræðu sinni, að lenging á starfstíma kennaranna sé aðeins gerð fyrir kennarana, en ekki fyrir börnin, og það sé vafasamur hagur að því fyrir börnin. Mér virðist, að hann telji, og það kom fram í ræðu hans, að lengri skólatími fyrir börnin væri þeim til skaða, og foreldrunum sumpart til fjárhagslegs tjóns. Ég get ekki verið sömu skoðunar og hv.þm., heldur er ég á andstæðri skoðun. Ég álít, að lenging á starfstíma kennaranna og lengri skólatími sé gert fyrir börnin og foreldrana, ef ekki er gert ráð fyrir því, að kennarastéttin ræki sitt hlutverk svo hörmulega, að hún geri minna gagn en ógagn, en það vil ég ekki ætla. Ég sé, að í því frv., sem hv.þm. vísaði oft til í ræðu sinni og hann flytur á þskj. 328, þá er gert ráð fyrir því, að hvert barn, sem er 10 ára að aldri, eigi að geta lesið algengt íslenzkt mál skýrt og hiklaust, skrifað alla íslenzka bókstafi glöggt og hreinlega og reiknað í huganum einföld dæmi um efni, sem eru barninu kunn. Þetta er sú undirstöðufræðsla, sem hann telur, að börnin þurfi að hafa, áður en hinn eiginlegi skólatími tekur við. En það er að loka augunum fyrir staðreyndum að láta sér detta í hug, að slík fræðsla verði veitt öðruvísi en að hið opinber leggi til kennara og skólahús. Ég veit vel, að margir líta til gamalla tíma, þegar fræðsla barna fór fram í heimahúsum, en það er ekki til neins að búast við að slík breyt. verði á högum manna, að þeir tímar komi aftur. Ég get vel skilið það, að margir sakni þeirra tíma, þó að ég telji, að margt, sem um þá er sagt, séu aðeins gyllingar, því þó að segja megi um einstaka barn, að það hafi fengið góða fræðslu í heimahúsum, þá voru hin þó mörg, sem litla fræðslu fengu, en það vill oft gleymast þegar talað er um þetta. Það hefir sýnt sig, og það er ábyrgðarleysi að loka augunum fyrir því, að undirbúningur undir skólakennsluna fæst í mörgum tilfellum annaðhvort lítill eða alls enginn í heimahúsum. Það þýðir ekki lengur að vitna til kennslunnar á heimilunum almennt. Og ef menn játa þessa staðreynd, þá er ekki annað að gera en að mæta henni, og henni verður ekki mætt á annan veg betur en þann, sem gert er ráð fyrir í frv., eða með því að færa skólaskyldualdurinn niður, og það er gert kleift og mögulegt með því að lengja starfstíma kennaranna á hverju ári, þannig að ekki þurfi samtímis að leggja til kennslu og húsrúm fyrir öll börn 7–14 ára, heldur sé því skipt niður á vissa hluta ársins, sem 10–14 ára börn eru í skólanum, og svo séu yngri börnin á öðrum tíma. Á þann hátt má nota kennslukrafta og húsrúm betur en ella. Það er enginn vafi um það, að það, sem mér skildist, að hv.þm. færði frv. aðallega til foráttu, sem sé ákvæði 6. gr. um námstímann, er að minni hyggju aðalkostur frv. Hv. þm. telur, að námstími barna á aldrinum 7–9 ára, sem samkv. frv. á að vera minnst 33 vikur á ári, eða 300 kennslustundir, sé allt of langur. Það er ekki gert ráð fyrir þessu við aðra skóla heldur en heimangönguskóla, en þeir eru aðallega í kaupstöðum og stærri þorpum. Ég skal viðurkenna, að þetta er atriði, sem alltaf má deila um, hvað réttilega sé skammtaður tíminn í þessum efnum. En ef á það er litið, að á þessum 33 vikum eru börnunum ekki ætlaðar nema 500 kennslustundir, eða 15 á viku eða 2½ stund á dag, og þar með talin öll kennsla, bæði bókleg og fræðandi kennsla í öðru, þá get ég varla skilið, að nokkur maður telji, að börnunum sé íþyngt á þessum aldri með því að troða í þau fræðslu. En fyrir það, að þessi ár eru notuð til undirbúnings skólaaldursins 10–14 ára, þá er hægt að halda áfram að hafa tímann 30 stundir á viku, því þá eru börnin það betur undirbúin, að það má dreifa kennslunni meira, ef svo mætti segja, þar sem minni stund er lögð t. d. á lestur, sem því miður tekur mjög mikið af tíma barnanna milli 10 og 14 ára aldurs. Hvað snertir heimavistarskólana í sveitum, þá er ætlazt til, að námsvikur séu aldrei færri en 88 samtals á aldrinum 7–14 ára. Ég verð að segja það, að ég tel, að þetta lágmark, 11 vikur á ári að meðaltali, sé mjög lágt sett. Hvernig þetta færist til milli ára, er framkvæmdaratriði, sem liggur í höndum fræðslumálastjórnar, en ég verð að telja, að kröfurnar séu lágt settar, ef það er talin óhæfileg ítroðsla fyrir börnin að ætla þeim 88 vikna kennslu á aldrinum 7–14 ára. Þá segir hv.þm., að í þessu frv. sé ekkert gert til þess að draga úr kostnaðinum við kennsluna í þá átt að fjölga þeim börnum, sem hver kennari á að sjá um. Hann vitnaði í það, að þetta er gert í bráðabirgðaákvæðunum, þar sem segir, að 50 börn á aldrinum 7–l4 ára eigi að koma á einn kennara við heimangönguskólana, en 40 börn á aldrinum 10–14 ára við heimavistarskólana. En ástæðan til þess, að ekki er farið lengra í þetta, er að verulegu leyti sú, að misræmi skólanna er þannig, að ekki er hægt að koma þessu við. Hinsvegar get ég vel hugsað mér, að þetta væri hægt, ef undirbúningskennslan væri í sæmilegu lagi. Ef börnin á aldrinum 7–9 ára fengju öll jafnan undirbúning, þá mundi þetta vera hægt. En nú sem stendur er þetta ókleift, því börnin eru svo misjafnlega undirbúin. En ég sé ekki, að þetta sé atriði, sem skiptir verulegu máli í þessu sambandi. Þá sagði hv.þm., að ákvæði 3. gr. frv. væru sér torskilin. en þar segir svo: „Skólanefnd má veita heimild til fullnaðarprófs börnum, sem eru yngri en 14 ára, þegar tryggt er, að barnið njóti framhaldsfræðslu til fulls 11 ára aldurs.“ Ég fæ ekki séð, að þetta sé forskilið. Ég get ekki séð, að það sé neitt torskilið, að barn, sem lokið hefir fullnaðarprófi í barnaskóla 12 ára, eigi að njóta framhaldsnáms til 14 ára aldurs. Ef barnið ætlar að hverfa að öðru námi, þá er þetta skilyrði uppfyllt.

En það verður að fara í skóla

. Ef ekki er gert ráð fyrir því, að 12 ára barn sé í skóla, hvað á það þá að gera? Ekki getur það tekið upp starf. Og ef það stundar ekki nám, hvað á það þá að gera? Ég held, að þetta ákvæði sé ekki torskilið, ef það er athugað vel og með fullri sanngirni. Það er engin ástæða til þess að ætla, að krafa hlutaðeigandi í þessu efni muni verða meiri en eðlilegt er og sanngjarnt í alla staði. Þá telur hv.þm., að 4. liður 4. gr., um brotareikninginn, sé ákaflega varhugaverður, og mér skilst, að það sé ein aðalhneykslunarhella hv.þm. Ég get ekki verið sammála hv.þm. um það, því að ég tel, að reikningur sé sú grein, sem hvað mesta áherzlu eigi að leggja á í barnaskólunum. Ég veit, að ýmsir eru sömu skoðunar og hv.þm. um það, að brot eigi ekki heima í hinu daglega lífi, en dæmið, sem hv.þm. nefndi um jörðina, sýnir, að það er ekki gott að sleppa þeim með öllu. Ég held líka, að það sé ástæðulaust að óttast það, að þetta verði til erfiðleika fyrir börnin, þar sem skólaaldurinn er lengdur og gert ráð fyrir því, að börnin séu 10 ára betur undirbúin en nú er. Hv. þm. veit, að einn aðalannmarki kennslunnar á aldrinum 10–14 ára er sá, að svo mikið af þeim tíma fer í það, sem börnin eiga að kunna, þegar þau koma í skólana, lestur, skrift og undirstöðuatriði reiknings. Ef þessi undirbúningur er fenginn, þegar börnin eru 10 ára að aldri, þá er enginn vafi á því, að í flestum tilfellum verður þetta með reikinginn mjög auðvelt. Það kann að vera, að einstaka börn séu þannig gerð, að þeim sé mjög torvelt að læra reikning. En ég hefi fáa krakka hitt, sem eiga örðugt með að læra reikning. En það mætti telja upp fleiri námsgreinar, og þar á meðal námsgreinar, sem hv.þm. telur upp í sínu frv., sem einstaka börn eiga alltaf mjög erfitt með að læra. Það eru t. d. til börn, sem eiga ómögulegt með að teikna lauslegan uppdrátt. Ég tala nú ekki um það, að margir geta ekki lært nótur eða sungið lag. Ég held, að ég hafi einn vetur verið að reyna að læra söng, en ég gat ekki lært eitt einasta lag, og ég veit, að svo mun vera um fleiri. Svo að það er ekki neitt sérstakt með reikninginn. Annars hefi ég við lauslegan samanburð á þessu frv. og frv. hv.þm. á því, hvað 14 ára börn eiga að kunna, ekki getað fundið verulegan mun á því í þessum tveim frv. Í frv. hv.þm. er talið upp, að barnið eigi að kunna utanbókar ekki minna en 20 íslenzk kvæði, frumsamin eða í þýðingu, og 5 sálma, sem bæði hafa trúarlegt og bókmenntalegt gildi. Þetta sýnir nú, að stærðfræðin er nokkurs metin í þessu frv. hv.þm. Ég hefi áður drepið á lengingu skólahaldsins. Ég tel þessa lengingu tryggingu fyrir því, að börnin og foreldrarnir fái eitthvað grætt á þessu frv. Börnin á því, að þeim er tryggð öruggari fræðsla en nú er, og foreldrarnir, sem vilja tryggja börnum sínum fræðslu, sem er því samfara að kaupa sérstaka kennslu handa börnunum. Ég held, að ræða hv.þm. hafi ekki gefið tilefni til fleiri aths., og ég get því látið þetta nægja.

Forseti (EÁrna): Það væri mjög æskilegt, ef ræðumenn vildu takmarka svo ræður sínar, að umr. gæti verið lokið fyrir kl. 7, svo ekki þyrfti að hafa kvöldfund. Útbýtt er í d. brtt. á þskj. 495, og þarf að veita afbrigði til þess að þær geti komið til umr. og atkvgr. á fundinum.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég hefi leyft mér að koma hér fram með nokkrar brtt., og eru þær nú að sumu leyti ekki nýir gestir hér á Alþingi. Ég er sem sé á þeirri skoðun, að það sé ófært að ákveða skólaskyldu barna í sveit og smákauptúnum við 7 ára aldur. Raunar eru í þessu frv. ákvæði um, að það megi veita undanþágu frá þessu ákvæði. En ég hefi átt tal við þá menn, sem ég er umboðsmaður fyrir, og sem á þingmálafundum bæði í fyrra og í vetur samþ. um það mjög ákveðnar till., að skólaskyldan yrði ekki færð niður í 7 ár í sveitum og smásjávarþorpum. Ég verð að segja, að þeir leggja svo mikla áherzlu á það, og ég líka, að þessar till. verði samþ., að ég mun ekki sjá mér fært að fylgja frv., ef þær verða felldar. Það er svoleiðis, að það er ómögulegt fyrir mörg heimili, sem hafa ómegð, að kosta börn í skóla, þegar frá 7 ára aldri. Og margir eru ennþá þannig gerðir, að þeir vilja ekki þeirra hluta vegna einna neyðast til að leita til hins opinbera. jafnvel þó að það sé engin vansæmd fyrir menn að leita til þess opinbera til þess að fá fræðslu handa börnunum sínum. Í öðru lagi er það svo, sem betur fer, að það er víða, sem háttar svo til í sveitum, að það er hægt að segja börnum til með það, sem þau helzt þurfa að nema, svo sem lestur og skrift, á sjálfum heimilunum. Og þar sem heimilisfræðsla er í einhverju lagi, er það víst, að börnin hafa betra af þeirri kennslu á þessum aldri heldur en fara í skóla. Ég þekki þess fjölda dæma einmitt úr mínu héraði, sem er ákaflega erfitt um alla skólasókn, að þar hefir það komið í ljós, að framför þeirra barna, sem nema heima, er engu minni, heldur þvert á móti betri heldur en hinna, sem hafa haft aðstöðu til að sækja skóla. Þá á ég brtt. við 3. gr. Ég verð að taka undir það, sem hv.þm. S.-Þ. sagði, að mér þykir undarlegt, að það skuli vera sett sem skilyrði fyrir því, að barnið fái að taka fullnaðarpróf áður en það hefir náð 14 ára aldri, að foreldrarnir geti tryggt það, að barnið fái framhaldsfræðslu. Nú mun það vera svo með bráðþroska börn, sem ljúka sínu barnaskólanámi 12–13 ára, að foreldrarnir munu, ef þau hafa nokkur tök á því. láta þessi börn halda áfram námi. Ég sé ekki, að það þurfi að setja fyrir því takmörk, að barnið fái að taka fullnaðarpróf, þegar það hefir náð þeirri þekkingu, sem heimtuð er. Mér hefði komið það undarlega fyrir, ef mín börn, sem hafa lokið barnaskólanámi 12–13 ára hefðu ekki fengið að taka próf, nema ég hefði getað tryggt, að þau fengju framhaldsnám til 14 ára aldurs. Þessu mundi sérstaklega verða beitt gagnvart þeim heimilum, sem eru fátæk og geta ekki sýnt verulega tryggingu fyrir því að geta kostað börnin áfram til náms. Ég vil þess vegna láta fella niður úr 3. gr. þetta ákvæði. Þá er brtt. við 10. gr., en hún er um, að sameina megi hreppa eða hluta úr fræðsluhéraði í annari sýslu, ef henta þykir. Ég vil þarna láta slá þann varnagla, að þeir, sem þarna eiga hlut að máli, verði að spurðir, og að þetta verði ekki gert, nema hlutaðeigendur óski. Það geta verið aðrar ástæður en landafræðilegir staðhættir fyrir því, að hluti af hreppi óskar ekki að sameinast skólahéraði annarar sýslu. Og ég vil, að það sé tekið tillit til þeirra ástæðna, ekki síður en þeirra landafræðilegu ástæðna. Þá finnst mér og ákvæðin í 15. gr. um það, að fræðsluráð geti fyrirskipað stofnun skólabyggingasjóðs fyrir skólahverfi, sem teljast hafa vanrækt skyldur sínar um byggingu skólahúsa eða viðhald þeirra. Það er öllum vitanlegt, að hrepparnir eiga við þröngan fjárhag að búa, og það er í flestum tilfellum mjög erfitt að ná inn því fé, sem samkvæmt núgildandi reglum á að borga til hreppssjóðanna. Það getur staðið svo á í bili, að hreppsnefnd í einhverju skólahéraði sjái sér ekki fært að leggja á ný gjöld, og þá vil ég, að það sé a. m. k. ekki hægt af fræðsluráði að skylda þá til þess, nema um endurtekna vanrækslu sé að ræða á byggingu skólahúss. Þar að auki er þess að gæta, að um mörg undanfarin ár hefir ekki verið lagt fram af hálfu ríkissjóðs nægilegt fé til þess, að hægt sé að byggja skólahús utan kaupstaðanna. Ég hefi tvisvar sinnum flutt till. um hækkað tillag til byggingar barnaskólahúsa utan kaupstaða, og í bæði skiptin hefir hún verið felld. Meðan svo er, að ríkisvaldið leggur ekki fram sinn hluta byggingarkostnaðarins, hvernig er þá hægt að segja, að um vanrækslu sé að ræða um byggingu skólahúss í einhverju héraði? Því að enginn getur vonazt eftir, að skólahéraðið leggi fram allan kostnaðinn og eigi ef til vill von á að fá hluta ríkissjóðs greiddan eftir mörg ár. Það er það, sem nú hefir skeð. Ég veit um mörg skólahéruð, sem hafa byggt skóla á 5–8 síðustu árum og hafa ekki ennþá fengið tilskildan ríkissjóðsstyrk til byggingarinnar. - Í samræmi við 1. brtt. flyt ég brtt. um það, að próf skuli haldin í kunnáttu og leikni barna frá 9–14 ára aldri. Að öðru leyti eru ýms ákvæði í frv., sem ég felli mig miður vel við, en ég hefi þó ekki flutt brtt. við að þessu sinni. Ég vildi benda á það, að hin rökstudda dagskrá á þskj. 482 er tæplega frambærileg eins og hún er orðuð, því að hún er bæði till. um að vísa málinu til stj. og einnig rökstudd dagskrá.

Og nál. að auki

. Það mun vera rétt fyrir flm. þessarar till. að athuga þetta. Það má náttúrlega vísa málinu til stj. með einfaldri till., en ég efast um, að formið á þessari till. sé rétt.

*Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson): Ég hefi að vísu allmiklu að svara hæstv. kennslumálaráðh., en meðfram eftir ósk hæstv. forseta, sem vill gjarnan, að umr. verði ekki langar, hefi ég hugsað mér að fresta því, því að annaðhvort verður dagskrá okkar samþ., og þá höfum við ekki meira af frv. að segja í vetur, en verði hún ekki samþ., þá kemur það til 3. umr., og þá býst ég við, að við hv. 5. landsk. og ég saman eða hvort í sínu lagi gerum allýtarlegar brtt. við frv., sem ekki er hægt að tala um að svo stöddu. En ég ætla ekki að svara nú, því að meiningarmunur milli mín og hæstv. ráðh. hefir komið skýrt fram áður, en ég vil skjóta því til hv.þm.N.-Ísf., að svo framarlega sem dagskráin verður ekki samþ., þá er betra fyrir menntmn., að hans till. komi ekki til atkv., því að hún hefir ekki ástæðu til að athuga þær nú. Ég geri ráð fyrir, að svo framarlega sem það kemur í ljós, að vilji er til að lappa upp á grundvöll frv., þá verði aðalátökin við 3. umr. Þá er verra að bera fram till. nú. Verði dagskráin felld, finnst mér, að ekki ætti að greiða atkv. um einstakar gr. frv. við þessa umr., vegna þess, að það er svo margt í frv., sem ég ekki vil samþ., en mundi þó ekki vilja fella úr því að svo komnu, fyrr en séð verður, hvernig gengur við 3. umr.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vildi taka undir þau tilmæli til hv.þm.N.-Ísf. að geyma till. sínar til 3. umr. Og með því að hv. 5. landsk. mun koma með brtt. um þetta efni við 3. umr., ef frv. kemst svo langt, þá ætla ég að geyma mér að ræða um þau atriði að þessu sinni.

*Páll Hermannsson: Ég vildi aðeins láta þess getið í sambandi við afstöðu mína í menntmn. til þessa máls, að í fyrsta lagi álít ég þetta mál svo ákaflega vandasamt, og ég verð að segja það einkum að því, er snertir kaupstaðina, að ég þarf mikinn tíma til þess að gera mér það ljóst hvað ég mundi helzt aðhyllast í því efni. Með hliðsjón af þessu og líka hinu, að mér virðist, að eftir að frv. er samþ., þá muni framkvæmd þessara mála úti um sveitir, þar sem aðallega er farskólatilhögun, verða lík og nú er, var ég ekki við því búinn að ganga inn á till. meðnm. minna, sem gekk út á það að vísa málinu frá á þessu stigi. Þess vegna er það, þó að ég kynni að vilja fylgja breyt. á þessu frv., þá get ég ekki fallizt á það, að víkja málinu frá nú, og mun þess vegna greiða atkv. á móti þeirri dagskrártill., sem hv. meðnm. mínir hafa borið fram.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Það er orðið áliðið fundartíma, og skal ég því ekki vera langorður. Ég hefi leyft mér að bera fram brtt., sem fer fram á, að ef af sölu jarðarinnar verður, þá skuli hún bundin því skilyrði, að bærinn láti af hendi 20 dagsláttur af landi, ef til þess kemur, að ástæða þyki til að skapa dýralækni Norðurlands aðstöðu til að hafa skepnur undir höndum til að gera á tilraunir við rannsókn búfjársjúkdóma. Annað felur brtt. ekki í sér, og vil ég mæla með, að hún verði samþ., því þó við séum að styðja að því, að hér í Reykjavík komi upp rannsóknarstofnun fyrir landið í heild, þá getur verið nauðsynlegur stuðningur fyrir þá, sem þar starfa, að slíkar rannsóknir fari fram jafnhliða annarsstaðar á landinu, og þá helzt á Akureyri, þar sem dýralæknir Norðurlands er búsettur.

*Guðbrandur Ísberg: Út af framkominni brtt. frá hv. 2. þm.N.-M. get ég sagt það, að ég tel ekki skipta mjög miklu, hvort hún er samþ. eða ekki, en tel hana þó heldur til hins verra. Í fyrsta lagi get ég ekki búizt við, að á þessu þurfi að halda fyrst um sinn, að gera dýralækninum á Akureyri að skyldu að hafa undir höndum ýmiskonar fénað til rannsóknar og tilrauna, og þó svo yrði, mun þar vera nóg land að fá til þeirra hluta. Eins og till. er orðuð, mundi liggja næst fyrir Akureyrarbæ að geyma þessar 20 dagsláttur óákveðinn tíma, e. t. v. heilan mannsaldur, án þess að ráðstafa þeim á nokkurn hátt; hann gæti t. d. ekki leigt þær út á erfðafestu, þó mönnum sýndist svo, nema fá lögunum breytt. Í till. segir, að 10 dagsláttur af þessu landi skuli vera óræktað land, svo þar með væri bænum gert að skyldu að geyma 10 dagsláttur af Hamralandi óræktaðar. Af þessum ástæðum tel ég ekki heppilegt að samþ.brtt., en tel það hinsvegar ekki stórt atriði.

*Hannes Jónsson: Ég skal ekki blanda mér mikið í þetta mál, en mér sýnist þessi brtt. nokkuð óákveðin. Þar er talað um, að bærinn eigi að leggja til 20 dagsláttur af landi í tilteknu augnamiði, en það er ekkert talað um, á hvern hátt bærinn á að leggja fram þetta land, hvort hann á að láta það af hendi endurgjaldslaust eða gegn borgun. Ég veit ekki, hvað hv.flm. hugsar sér með þessu. Ef meiningin er, að þetta sé óbundið, getur ákvæðið orðið lítils virði, því bærinn gæti þá sett það verð á landið, að ekki væri viðlit fyrir hlutaðeigendur að taka við því.

*Héðinn Valdimarsson: Það var nú nokkuð það sama, sem ég ætlaði að spyrja um, eins og hv.þm. V.-Húnv. Það hefir líka áhrif á söluverð jarðarinnar, hvort bænum er ætlað að láta af hendi aftur ókeypis hluta af landinu. Vildi ég því gjarnan fá upplýsingar um, hver meiningin er með þessu.

Páll Zóphóníasson Ég lét þetta atriði, sem hv.þm. spyrja um, óbundið, því ég tel ekki tímabært að ákveða um það á þessu stigi. Ef af kaupunum verður, tekur bærinn við hér um bil jafnstóru túni sem hér er tiltekið, og geri ég ráð fyrir, að hann mundi skila því aftur, þegar á þyrfti að halda, en hafa af því öll afnot þangað til. Til þess að gera landið ekki of dýrt til þeirra nota, sem það er ætlað, tek ég fram, að helmingur þess skuli vera óræktað. Þó mikil ræktun sé í kringum Akureyri, vantar mikið á, að allt bæjarlandið sé ræktað, svo ekki sé hægt að fá nóg beitiland, og það á sjálfsagt eins langt í land, að ekki verði hægt að fá 10 dagslátta beitiland innan bæjarlandsins, þar sem mikið af landi bæjarins verður alltaf beitiland, eins og Glerárdalurinn.

*Guðbrandur Ísberg: Ég vil taka það fram, að ég tek það sem sjálfsagðan hlut, að eins og till. liggur fyrir, þá verði Akureyrarbær að fá fullt verð fyrir það land, sem gert er ráð fyrir, að hann láti af hendi. Bærinn kaupir Hamra nú fullu verði, ef til kemur, og því verður hann að fá gangverð fyrir það land, sem honum er ætlað að láta af hendi. Ég sá ekki ástæðu til að taka þetta fram í upphafi vegna þess, að þar sem ekkert er tekið fram um verð í till., er ekki hægt að taka þetta öðruvísi.

Frsm. 1. minni hl. (Bjarni Ásgeirsson) Ég vil, áður en ég sný mér að þeim brtt., sem eru bornar fram af okkur hv. 2. þm.N.-M., víkja nokkuð að því, sem hv.frsm. 2. minni hl., þm. A.-Húnv., sagði um þetta mál við 2. umr. Hann bar það á landbn., að hún hefði sýnt hina mestu frekju við afgreiðslu málsins, þar sem hún hefði ekki leitað álits búnaðarfélagsins, áður en hún afgr. málið. Ég vil ekki ganga inn á, að það sé nein frekja, ekkert öðruvísi en gerist yfirleitt í n., þegar þær klofna. En við héldum því fram, að það væri rétt og skylt að taka tillit til eða athuga það, sem búnaðarfélagið legði til málanna, en álitum, að rétt væri að gera það fyrir 3. umr. Nú er álit búnaðarfélagsins komið, og á því er ekki annað að græða en að tveir stjórnarnefndarmennirnir leggja til, að málinu sé frestað. Þá fór hv.þm. hörðum orðum um þá frekju, að ætla sér að taka félagsskapinn til slíkrar gerbreyt. Ég þóttist sýna fram á það í framsöguræðu minni við 2. umr., að félagsskapinn sjálfan er ekki verið að taka til neinnar gerbreyt. Búnaðarfélaginu er eftir sem áður stjórnað af stj. búnaðarfélagsins, sem búnaðarþingið kýs til að fara með sín mál, og gerir ályktanir um mál búnaðarfélagsins. Eingöngu þau umboðslegu störf, sem búnaðarfélagið fer með í umboði stj., eru sett undir ráðh., og að því hefi ég leitt rök, að það er eðlilegt og sjálfsagt, ef alvarlegur ágreiningur kemur upp milli búnaðarfélagsins og landbrh. um þau umboðslegu störf, að landbrh. hafi þar úrskurðarvaldið. Ég ætla, að þannig líti fleiri menn á, sem þó hafa lagzt á móti afgreiðslu málsins. Kemur það m. a. fram í blaði Bændafl., sem út hefir komið í dag og fjallar mjög ýtarlega um þetta mál. Svo er að sjá, að þeir, sem þar skrifa um frv., hafi skilið það þannig, að öllum ágreiningsmálum búnaðarfélagsins ætti að skjóta undir landbrh., eða með öðrum orðum öllum málum búnaðarfélagsins sjálfs, en þar sem því er yfir lýst, að það sé ekki meiningin, og komin er fram brtt., þar sem skýrt er tekið fram, að hér sé aðeins átt við þau mál, sem félagið fer með í umboði ríkisvaldsins, þá er hin fyrri till. um það efni fallin niður. - Um þetta segir blaðið svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þótt telja verði alveg fordæmanlega þá takmarkalausu heimild, sem frv. gefur búnaðarmálastjóra, þá verður að telja það sjálfsagt og eðlilegt, að hann hafi heimild til að skjóta undir úrskurð ráðh. ágreiningi, er verða kann milli hans og félagsstjórnar um skilning á jarðræktarlögum og öðrum lögum, er búnaðarfélagið hefir eða kann að taka að sér umsjón með framkvæmd á. Og það ætti einnig að vera opin leið fyrir þá, sem framkvæmdin kemur fram við, að skjóta sínu máli undir úrskurð ráðh., ef þeir þykjast órétti beittir af félaginu.“ Með öðrum orðum, þarna kemur fram í blaði þessa flokks, sem á að sanna þessa frekju í garð búnaðarfélagsins, sama skoðun og kemur fram í brtt.n., sem hér liggja nú fyrir, og þetta er það, sem hefir verið gert að aðalágreiningsatriði. Í þessum brtt, er það undirstrikað, að það sé ekki verið að setja mál búnaðarfélagsins sjálfs undir ráðh., heldur aðeins þau mál, sem það fer með í umboði stj. Þá var hv.þm. að gefa í skyn, að þegar ég flutti þing eftir þing erindi búnaðarþingsins um að breyta þannig til um stj. búnaðarfélagsins, að færa kjör meiri hl. stj. búnaðarfél. í hendur félagsins sjálfs, þá mundi það ekki hafa verið af heilindum gert hjá mér, þar sem málið hefði ekki náð fram að ganga, þó að sá flokkur, sem ég er í, og sambandsfl. hans hefðu meiri hl. á Alþ. Ég neita því, að ég hafi sýnt nokkur óheilindi í því máli. Ég fylgdi því þing eftir þing, en hv.þm. ætti að vera það kunnugt, að fyrst og fremst var það ekki flokksmál, og auk þess var Sjálfstfl. að nokkru klofinn í málinu; ýmsir fylgdu því, en aðrir voru á móti því. Alþfl. stóð á móti því sem einn maður. Því var það, að þótt málið væri flutt af fyllstu heilindum, þá tókst ekki að fá meiri hl. fyrir því á þingi. Hv. þm. segir, að sú breyt., sem nú er lagt til að gera á stj. búnaðarfélagsins, takmarki frelsi þess margfalt meira en áður var, meðan landbn. Alþingis höfðu rétt til að ráða meiri hl. í stj. félagsins. Þetta álít ég hreina og beina fjarstæðu. Hv. þm. verður að athuga, að þegar búnaðarfélagið hafði ekki vald til að kjósa nema einn af stjórnarmönnum sínum, þá var engin trygging fyrir, að stj. búnaðarfélagsins færi eftir vilja búnaðarþingsins við framkvæmd í sérmálum B. Í. En með þeirri breyt., sem þetta frv. gerir, hefir búnaðarfélagið og stj. þess full og óskoruð umráð yfir sérmálum félagsins og framkvæmd þeirra mála eftir því, sem búnaðarþingið ályktar. Þetta er höfuðmunurinn á því gamla fyrirkomulagi og þessu, ef að l. verður. Hv. þm. segir, að það sé höfuðkrafa sín, að ekkert sé gert í þessu máli nema með samþykki búnaðarfélagsins. Eins og ég hefi tekið fram áður, er það afaróeðlilegt, að mál, sem í eðli sínu falla undir starf ráðuneytisins, þó að búnaðarfélaginu hafi verið falið að fara með þau, og eru mjög mikilsverð löggjafaratriði, að þeim sé alveg skilyrðislaust frestað, án þess að ríkisvaldið hafi nokkurn hlut um það að segja, á hvaða tíma sem vera skal, einungis ef BÍ. vill svo vera láta. En ég er sannfærður um, að ef þessi lögþvingaða samvinna verður lögleidd, þá mun búnaðarfélagið oftast ráða, þó að þessi málskotsréttur sé gefinn undir vissum kringumstæðum. Ég er líka sannfærður um það og mér þykir það eðlilegt, að þótt búnaðarfélagið samþ. eitthvað í þessu efni, þá muni það ekki koma til með að hafa áhrif á skoðun hv.þm., og mér finnst líka eðlilegt, að þeir afgr. málið eins og þeir álíta bezt, en fari ekki að binda sig fyrirfram við ákvarðanir búnaðarfélagsins, enda er ég sannfærður um, að hvor skoðunin, sem væri uppi hjá búnaðarfélaginu, þá mundi það ekki breyta skoðun þeirra hv.þm., sem hafa sett sig inn í málið og látið í ljós skoðun sína um það við umr. Þá var hv.þm. að tala um, að það væri óheppilegra en nokkuð annað að draga úr jarðræktarstyrknum. Það væri æskilegt, að þeir tímar væru framundan og sú geta hjá ríkissjóði, að hægt væri að veita slíkan styrk óhindrað. En við verðum að horfast í augu við staðreyndirnar, sem eru þær, að við vitum ekki, hvað fljótlega skórinn kann að kreppa að fæti þingsins yfirleitt og verði stórlega að draga úr þessum styrk og öðrum nauðsynjastyrkjum. Ég álít því, að sé alveg sjálfsagt að reyna þá að draga þannig úr styrknum, að að því verði svo lítill skaði sem verða má, en það álít ég, að sé gert með því að veita þeim helzt styrk, sem minnst hafa fengið, en takmarka við þá, sem hafa fengið ríflegar upphæðir úr ríkissjóði og geta nú orðið stundað heyskap á ræktuðu landi, en frádrátturinn verði sem minnstur hjá þeim, sem ennþá hafa ekki búið sig undir að geta stundað heyskap á ræktuðu landi. Þá skal ég snúa mér að þeim viðbótarbrtt., sem við hv. 2. þm.N.-M. berum fram á þskj. 485. Það er þá fyrst brtt. við 8. gr.Hv. þm. A.-Húnv. fór nokkrum orðum um 8. gr. og vildi leggja í hana þann skilning, sem ég skal játa, að má, ef löngun er til þess, að ef búnaðarfélagið afsalaði sér að fara með framkvæmd þessara mála, þá ætti landbrh. að sjá um framkvæmdina, þangað til önnur skipun yrði á gerð, sem honum sjálfum þóknaðist. Til þess að gera gr. svo skýra að ekki verði hægt að snúa út úr henni á þennan hátt, þá leggjum við til, að niðurlag gr. orðist svo: „skal þá landbrh. sjá um framkvæmd þeirra á þann hátt, sem hann telur bezt henta, unz önnur skipun er þar á gerð.“ Þetta orðalag held ég, að verði naumast misskilið. Þá er brtt. við 11. gr., um hinar misjöfnu styrkveitingar. Við nm. höfum orðið varir við, að nokkur af þessum ákvæðum muni valda óvinsæld í framkvæmd, þar sem styrkurinn yrði svo ójafn, eins og hann yrði samkv. gr. Við leggjum því til, að það býli, sem hefir fengið innan við 1000 kr. heildarstyrk, skuli fá 20% viðbótarstyrk, en lækka um 20% við þau býli, sem hafa fengið samtals 4000–5000 kr. styrk, en heildarhámarkið, sem ákveður, hvenær styrkur skuli falla niður, skuli vera eins og í frv. 5000 kr. Þetta er mest framkvæmdaratriði, það er einfaldara eftir brtt., en verður vinsælla og hefir ekki áhrif á heildarstyrkinn, svo að það gjald, sem ríkið kemur til með að greiða, verður hvorki hærra né lægra fyrir það. Þá er viðbótarákvæði, að þau nýbýli, sem stofnuð hafa verið áður en nýbýlalögin öðluðust gildi og koma því ekki undir þau l., skuli ekki sæta lækkun á styrk og hámarksstyrkhæð til þeirra skuli vera7000 kr., og nálgast þau þá að njóta þeirra hlunninda, sem nýbýlin verða aðnjótandi samkv. nýbýlalögunum. Þá voru ákvæði um styrk til verkfærakaupa, sem voru í eldri l., en felld niður í lagafrv., tekin upp aftur, en þó hækkaðar nokkuð þær styrkgreiðslur, sem ákveðnar voru í l. Þá kemur 1. brtt., sem er við brtt. á þskj. 165 frá n„ sem er umorðun á till. Það var álitið af ýmsum hv.þm., að sú brtt., er n. flutti þá, væri til bóta, en hún væri ekki nægilega skýrt orðuð. Hefir því orðið að samkomulagi að orða hana um. Er það álit ýmissa hv.þm., sem hafa athugað hana, að þar komi það skýrar fram, sem vakir fyrir flm., en í brtt., sem er á hinu fyrra þskj. Þá er að lokum lagt til, að við bráðabirgðaákveðin bætist tvær nýjar málsgr. Hin fyrri er svo hljóðandi: „Ákvæði a- og b-liðs 11. gr., svo og ákvæðin um heildarhámarksstyrk, koma fyrst til framkvæmda við útborgun jarðræktarstyrks árið 1938.“ Með öðrum orðum er hér lagt til, að hinn breytilegi styrkur og sömuleiðis hámarksákvæðið komi ekki til framkvæmda fyrr en 1938, enda er sýnt, að það er ekki hægt að koma því í framkvæmd fyrr, því að áður en hægt er að framkvæma þessi ákvæði, verður að semja nákvæma spjaldskrá um allan veittan styrk til allra býla á landinu, og ekki líklegt, að hægt sé að upplýsa það fyrr en á árinu 1938, enda virðist n. sjálfsagt, að á þær jarðabætur, sem unnar eru á þessu ári, sé veittur styrkur samkv. gildandi lögum. Þá leggjum við til, að ákvæði 17. gr. komi fyrst til framkvæmda eftir að fasteignamat 1940 hefir öðlazt gildi og nái aðeins til þess jarðræktarstyrks, sem greiddur hefir verið frá gildistöku þessara laga. Þetta var komið inn í brtt., sem við bárum fram, en svo var horfið að því ráði að setja það inn í bráðabirgðaákvæðin. En þó að okkur þyki sjálfsagt, að ekki megi selja eða veðsetja jarðræktarstyrkinn, þá getur það ekki náð til þess styrks, sem þegar hefir verið greiddur, þar sem búið er að veðsetja hann og því verður ekki kippt aftur. Ég held, að það sé svo ekki fleira, sem ég þarf að taka fram um þessar brtt.

*Frsm. 2. minni hl. (Jón Pálmason): Ég get innan vissra takmarka lýst ánægju minni yfir því, að þær umr., sem fram hafa farið við 1. og 2. umr. þessa máls, hafa þó haft nokkur áhrif til þess að sanna það fyrir hv.þm., að þeir menn, sem skipa meiri hl. í landbn., hafa fundið það, að þeir standa í þessu máli á hálum bunka, og þeir eru smátt og smátt að feta sig neðar á honum en þeir hafa áður staðið. Og þeir sjá, að það muni vera hagkvæmara fyrir þá að halda ekki til streitu öllum ákvæðum frv., eins og þau voru í upphafi. Ég býst nú við, að ef þessu máli væri frestað um eins árs skeið, eins og við í minni hl. landbn. förum fram á, þá mundi hv. meiri hl. landbn. halda áfram á þessari braut og sjá, að það væri hagkvæmara að fara meira að vilja þeirra manna, sem hér eiga fyrst og fremst hlut að máli, sem er almenningur í sveitum landsins, og ganga ekki eins hart fram með þær breyt., sem þetta frv. gerir á gildandi 1. Brtt. á þskj. nr. 465, frá meiri hl. landbn., það sem þær ná, ganga ofurlítið í þá átt, sem aðfinnslur og aths. mínar og annara hv.þm. gengu við l.umr. málsins, þó skammt sé. Og nú eftir 2. umr. málsins bera þeir fram brtt. við sínar eigin brtt., sem ganga þó nokkuð lengra en hinar, og sanna þær, að þeim er ljóst, að þeir eru hér á hálum ís og verða að slá eitthvað undan frá því, sem í upphafi var til stofnað. Hv. frsm. meiri hl. vék nú fyrst að þeirri ræðu, sem ég flutti hér við 2. umr. málsins. Hv. þm. Mýr. vildi halda því fram, að það væri ósanngirni í því, að ég talaði um frekju í sambandi við framferði meiri hl. landbn. í þessu máli, er hv. meiri hl. vildi ekki bíða einu eða tvo daga eftir því að fá álit frá stjórn Búnaðarfélags Íslands um þetta mál, sem hér liggur fyrir. En ég verð að segja það, að þegar meiri hl. Alþingis er búinn að halda þessu máli hjá sér mikinn hluta af þingtímanum og hefir þann tíma leynt því fyrir minni hlutanum, þá veit ég ekki, hvað kallast frekja, ef ekki það, að málið má ekki athuga í n. nokkra daga, áður en tekin er fullnaðarafstaða til þess. Þá var það sá stóri ágreiningur, sem hv.þm. Mýr. vék allmikið að, sem sé það, að hér væri með þessu frv. aðeins verið að leggja búnaðarfélagsskapinn undir vald ríkisstj. og hið pólitíska vald að því er snertir það umboð, sem félagið færi með fyrir bönd ríkisvaldsins í tilteknum málum, sem föst löggjöf væri um, sem sé jarðræktarl., búfjárræktarl., l. um sandgræðslu o. s. frv. Hv. síðasti ræðumaður, þm. Mýr., vildi meira að segja einskorða þetta við það, að ef ágreiningur væri um skilning á framkvæmdum þessara l., þá væri sjálfsagt að vísa þeim ágreiningi til landbrh. Nú er það svo, að í 1. gr. jarðræktarl. er ákveðið, að landbrh. hafi á hendi yfirstjórn ræktunarmálanna í landinu í vissu tilliti. En með þessu ákvæði 1. gr. jarðræktarl. er það þá sagt, að ef ágreiningur rís út af því, hvernig beri að skilja þá löggjöf, sem um ræktunarmálin fjallar, þá eigi ráðh. að skera úr þeim ágreiningi. Ef því ekki væri hér í þessu frv. um annað að ræða en það, hvernig ætti að skilja og framkvæma ýms lagaákvæði viðkomandi ræktunarmálunum og búfjárrækt, þá væri sjálfsagt og eðlilegt að vísa ágreiningi, sem út af því kynni að rísa, til landbrh. En hér er meira um að ræða heldur en þetta. Fyrst og fremst er nú það, að þegar frá eru teknar framkvæmdir allra þeirra mála, sem snerta jarðrækt og búfjárrækt, þá er nú farið þó nokkuð að sneiðast um þau mál, sem landbúnaðinn í heild sinni varða, og þau mál, sem Búnaðarfélag Íslands hefir frá upphafi sinna vega haft með að gera. Í öðru lagi, eins og ég benti á við 2. umr. og hv.þm. Mýr. svaraði engu, þá mundi það að minni hyggju verða fært undir þetta ákvæði frv., ef ágreiningur risi á milli Búnaðarfélags Íslands og búnaðarmálastjóra um það, hvaða mönnum ætti að veita þau störf að fara með umsjón þessara mála, sem þar koma til greina, viðkomandi jarðrækt og búfjárrækt. Og ef það á að vera undir geðþótta ráðh. í hvert sinn komið. hvaða mönnum á að veita þau störf, sem búnaðarfélagið hefir hingað til ráðið um veitingu á, ef ráðh. getur orðið sammála búnaðarmálastjóra um það, hvað sem Búnaðarfélag Íslands segir, þá tel ég svo langt gengið, að ófært sé við það að una. Þá vildi hv.þm. Mýr. halda því fram, að félagið væri algerlega frjálst fyrir þessari löggjöf um sín sérmál, það hefði óskert frjálsræði í þeim málum, sem þessi félagsskapur byggist á. Þetta er algerður misskilningur, og furða, að maður, sem er í stjórn Búnaðarfélags Íslands, skuli halda slíku fram jafnframt því, sem hann mælir fram með frv., sem felur í sér bein fyrirmæli um það frá hálfu hins opinbera, hvernig kosningatilhögun öll á að vera í þeim félagsskap, sem hér um ræðir. Hér er stefnt að því, að fyrirskipa um þetta atriði með jarðræktarl., sem alltaf áður hefir heyrt undir samþykktir bænda, sem sé á búnaðarþingi. Þetta er það stóra atriði, sem hlýtur að vera ágreiningur um, og frá mínu sjónarmiði stórt ágreiningsatriði í þessu sambandi, því að ég tel, að með þessu sé verið að skerða félagsfrelsið mjög óviðurkvæmilega hjá þessu félagi umfram það, sem með nokkru móti má teljast heppilegt. Þá var hv.þm. Mýr. að tala um, að þessi félagsskapur væri lögvernduð samvinna. Ég er nú einn í hópi þeirra manna, sem kalla sig samvinnumenn. En ég vil hafa hverskonar samvinnu sem frjálsasta og láta hvern einstakan aðilja, sem þar á hlut að máli, hafa sem beinust áhrif og frjálsast vald til þess að ákveða um það, hvernig félagsmálum skuli hagað. En hina lögþvinguðu samvinnu hefi ég ekkert annað um að segja en það, að mér finnst það í alla staði óeðlilegt, að ríkið fyrirskipi um félagsskap eins og þennan, hvernig hann eigi að vera í ýmsum mikilvægustu atriðum, án tillits til vilja þeirra manna, sem félagsskapnum koma mest við. Að 8. gr. frv. vék ég nokkuð við 2. umr., sem flm.brtt. á þskj. 485 hafa gengið inn á, að sé nú ekki sem heppilegast orðuð eins og hún er í frv. Hv. þm. Mýr. hélt því fram, að hann hefði verið búinn að athuga þetta atriði, áður en við bentum á það. Það má vera. En það er vitanlega alltaf hægt að segja slíkt. En hv.frsm. 1. minni hl. var nýbúinn að leggja fram brtt., er á þetta var bent, þar sem hann ekki tók þetta atriði til athugunar. En þrátt fyrir þessa brtt. á þskj. 485, þá sætti ég mig engan veginn við hana sem fullnaðarlagfæringu á því, hvernig hér er um búið. Því að ef frv. verður keyrt í gegn, þannig að Búnaðarfélag Íslands verði að afsala sér yfirráðum yfir þessum jarðræktarmálum, þá tel ég réttmætt, að Alþingi ráðstafi því, hvernig með þau verður farið, en að það sé ekki lagt undir landbrh. að ganga þar frá, þó að svo sé tiltekið með brtt., að skuli vera, þangað til önnur skipun verði þar á gerð. Viðvíkjandi því, sem hér kemur fram um breyt. á 11. gr., sem fjallar um það, að styrkur skuli vera misjafn, og mjög mikið hefir verið um rætt, skal ég viðurkenna það, að sú breyt., sem hér kemur fram á þskj. nr. 485, stefnir því atriði í betra horf en ákvæði frv. En þar með er ekki sagt, að hún fullnægi þeirri kröfu, sem ég og aðrir gera um, að þetta sé óbundið, eins og það hefir áður verið. Því að þó að takmarkið sé hækkað nokkuð frá því, sem í frv. er gert ráð fyrir, þangað til á að lækka styrkinn (sbr. brtt.), þá er það að mínu áliti ekki nema nokkuð í lagfæringarátt. Þrátt fyrir þessa litlu lagfæringu verður þetta ákvæði ósanngjarnt í ýmsum kringumstæðum. Ég benti t. d. á það við 2. umr., að til eru ýmsar stórar og góðar jarðir, sem eru með véltækum engjum og góðu túni, sem voru áður en jarðræktarl. gengu í gildi það álitleg býli, að ekki var brýn þörf fyrir eigendur þeirra að leggja í mikinn kostnað til að auka jarðrækt á þeim, og þeir hafa því ekki kostað neinu verulegu til í því efni. Það getur svo farið, að þessir menn fái hér eftir hærri styrk tiltölulega heldur en bændur, sem barizt hafa með miklum dugnaði við að bæta lélegar jarðir og kostað allmiklu til þess. Ennfremur er á það að líta, að á einstaka stað á landinu er fleirbýli á jörðum með þeim hætti, að ábúendur búa félagsbúi á jörðinni óskiptri. Þar sem þannig er háttað, yrði niðurstaðan af þessum ákvæðum sú, að það yrðu ekki mennirnir, sem styrkurinn miðast við, heldur þessi sameiginlegu býli. Þessir bændur, sem stunda svona félagsbúskap, kæmu því fremur undir lækkaða styrkinn, ef miðað er við býli, heldur en ef miðað er við einstaka ábúendur, þrátt fyrir það, þó að tilgangur þeirra manna, sem um þetta hafa fjallað, muni vera sá, að miða við einstaka menn þennan styrk. Þessi undantekningartilfelli hafa ekki verið tekin með í reikninginn. Þá skal ég með örfáum orðum víkja að því, er síðasti ræðumaður kvartaði undan, að ég drap á heilindi hans í málflutningi hans hér á þingi snertandi vald Búnaðarfélags Íslands viðvíkjandi stjórnarkosningum þess. En ef sú reynsla, sem við erum nú að fá af frammistöðu þessa hv.þm. í þessu máli, gefur ekki bendingu um, að honum hafi ekki verið alvara með það, sem hann hefir haldið hér fram á fyrri þingum í þessu máli, þá veit ég ekki, hvernig hægt er að fá sönnun fyrir því, að mönnum sé ekki alvara um það, sem þeir hafa mælt fyrir áður. Því að hv.þm. Mýr. hefir ekki gengið inn á, að honum hafi snúizt hugur í þessum efnum frá því, sem áður var. En það verður hann þó að viðurkenna, að sú takmörkun á yfirráðum Búnaðarfélags Íslands í þessum málum er enn meiri eftir þessari löggjöf heldur en áður var. Annars er það svo, að ég efast ekki um, að vilji og greind þessa hv.þm. mælir á móti því, að hér eigi að réttu lagi að ganga eins langt eins og stefnt er að. En það er bara þetta, sem svo oft bólar á hér á hæstv. Alþingi, að einstaka menn skortir hugrekki til þess að halda fram og fylgja til streitu því, sem þeir finna sjálfir, að rétt er. Í því, sem hér kemur fram í brtt. þeirra hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm.N.-M. um 17. gr., er betri sönnun en nokkursstaðar annarsstaðar, að flm. eru í vandræðum með það, hvernig þeir eiga að útfæra þá hugmynd, sem fyrir þeim vakir um takmarkanir í þessum efnum. En í þessari 17. gr. frv. er eitthvað óskýrt um það, hvort framlag ríkisins skuli vera styrkur eða lán, sem eigi að endurborgast. Þeir eru alltaf að vefja þetta í meiri og meiri umbúðir. En þeir geta aldrei vafið það svo, að úr verði annað en klúður, hversu sem með er farið. Og enn klúðurslegra verður þetta, þegar það er athugað, að þetta ákvæði er verið að setja á þeim tíma, þegar jarðir hafa verið og eru að falla í verði og eru jafnvel lítt seljanlegar. Víða er það svo, að ef þær umbætur væru reiknaðar til verðs, sem gerðar hafa verið á jörðunum síðan 1923, og miðað við kostnaðarverð, þá væru jarðirnar ekki seljanlegar fyrir það. Þar með er því þá einnig slegið föstu, að verð þeirra, áður en þessar umbætur voru gerðar, væri einnig tapað, ef þær seldust ekki fyrir meira en þetta kostnaðarverð umbótanna, hvað þá ef þær seldust fyrir minna. Það hefir gengið svo og mun enn ganga svo nokkuð lengi, að þær umbætur, sem gerðar eru á jörðum, fást ekki borgaðar, ef á að selja jarðirnar. Og ef um verðhækkun er að ræða á jörð, þá er ærinn vandi að greina þar á milli, ef um umbætur á henni er að ræða, að hve miklu leyti verðhækkunin stafar að réttu lagi af umbótunum og að hve miklu leyti vegna afstöðu jarðarinnar og breyttra tíma. Hv. þm. Mýr. og hv. 2. þm.N.-M. eru nú búnir að koma með brtt. við 17. gr. frv. og svo brtt. við sína eigin brtt. og hafa umorðað hana mjög verulega. Þess vegna held ég, að þeim væri sæmilegast að hafa næsta sporið það, að leggja til, að þessi 17. gr. verði felld alveg niður úr frv. Ég hefi svo fáu við þetta að bæta. Þetta mál er þannig vaxið og þannig undirbúið og með farið hér á þingi, að það er með öllu óforsvaranlegt að ætla sér að keyra það í gegn nú undir þinglok.

Pétur Ottesen Ég vil segja það, að það má heita að vera kaldhæðni örlaganna, að hv.þm. Mýr. skuli láta nota sig til þess hér að verja þá árás, sem hér er fyrst og fremst verið að gera á höfuðstofnun sveitabænda þessa lands, Búnaðarfélag Íslands, og svo þá árás, sem gerð er hér á sjálfstæði sveitabænda í þessu frv. að öllu leyti, bæði með því að draga úr þeim möguleikum til framfara, sem liggja í ræktun landsins, og því að koma upp betri húsakosti í sveitum. Einnig vinnur þessi hv.þm. að því að skerða sjálfstæði þeirra að því leyti, að hann leggur til, að þeir verði ekki eigendur þeirra umbóta, sem þeir fá styrk til, þó að styrkurinn sé ekki og eigi ekki að vera annað en uppörvun til þess að leysa úr bundnum möguleikum til þess að gera sveitirnar betri og byggilegri. En þetta verður skiljanlegt, þegar maður athugar þann samning, sem gerður var á milli stjórnarflokkanna, þegar þessi stjórn, sem nú situr að völdum, var mynduð, sem m. a. stefndi að því að koma í tíð núv. valdhafa jarðeignum landsmanna í eigu þess opinbera þ. e. ríkisins. Það hefir verið tekið fyrir áframhaldandi sölu kirkju- og þjóðjarða, og hér hefir verið flutt á þingi frv. um það, að ríkið fari að kaupa upp jarðir einstakra manna. En það er sýnilegt, að trúin á það, að takast megi að ná jörðunum með þeim hætti, er ekki sterkari en það hjá stjórnarflokkunum, að þeir telja þá aðferð ekki einhlíta til þess að koma þessari hugmynd sósíalista í framkvæmd. Þess vegna er hér til uppfyllingar farið inn á þá leið að nota þá þörf, sem er á því að veita styrk til að auka ræktun og bæta húsakynni í sveitum, til þess að láta ríkið eignast jarðirnar að þeim hluta, sem styrknum nemur, sem veittur er til þessara óhjákvæmilegu umbóta í sveitum landsins, sem bændum landsins - miðað við þau atvinnuskilyrði, sem þeir nú búa við - er ómögulegt að inna af höndum jafnhröðum skrefum með öðrum hætti en þeim, að fá til þess nokkurn stuðning. Það er þess vegna hálfgrátt gaman gagnvart bændastétt þessa lands, sem hér er verið að leika. Og það styður í þessu efni mitt mál, að hér er verið að framkvæma hugsjón sósíalista. Því að eins og kunnugt er, þá var strax eftir stjórnarmyndunina sett á laggirnar n., skipulagsnefnd atvinnumála, venjulega nefnd Rauðka, með það fyrir augum að reyna með löggjöf og á annan hátt að koma öllum atvinnurekstri þessa lands í ríkisrekstur að hugmynd sósíalista, og þar með þá að draga úr einstaklingsrekstri sem mest. Það varð eitt af fyrstu verkum þessarar n., Rauðku, að taka jarðræktarl. til athugunar til þess að reyna að gera þau að hentugu verkfæri í höndum valdhafanna til þess að koma þessum hugsjónamálum fram. Hér sjáum við á tvennan hátt afleiðingu þessara samtaka stjórnarflokkanna að því er bændur snertir, framkomu þessara tveggja frv., jarðakaupafrv. og jarðræktarlagafrv., sem nú liggur hér fyrir. Ég verð að telja það kaldhæðni örlaganna, að hv.þm. Mýr., sem í þessum málum er á tvennan hátt fulltrúi íslenzkra bænda, skuli vera í fararbroddi að berjast fyrir þessum ófögnuði í garð íslenzkra sveitabænda. Þessi hv.þm. er fulltrúi fyrir sveitakjördæmi, og auk þess er hann í stj. Búnaðarfélags Íslands. Og ég verð að segja það a. m. k., að hann launar illa með afstöðu sinni til þessara mála - svo að ég fari nú ekki út á víðara svið - það traust, sem honum hefir verið sýnt af hálfu bænda með kosningu hans til að gegna trúnaðarstörfum þeirra í báðum þessum stöðum, þingmannsstöðunni og sem meðlimur í stjórn Búnaðarfélags Íslands. Hér hefir nú verið allmjög reynt að verja þá árás á Búnaðarfélag Íslands, sem í þessu frv. felst. En sú vörn er, eins og vænta mátti, ákaflega lítils virði og haldlaus. Eyða í handr. Þegar verið var að útbýta þessu blaði hér í dag, þá var ég og annar þm., framsóknarmaður. jafnsnemma að taka á móti því. Framsflþm. spurði mig, hvort ég tryði yfirleitt nokkru orði, sem í blaði þessu stæði, og mér skildist á honum, að hann tryði aldrei neinu, sem í því stæði því að hann hefði svarið öðru blaði trúnað sinn og hollustu. En svo skeður það undarlega. Nú eftir að hafa lesið þetta blað, vill bæði þessi hv.þm. og aðrir samflokksmenn hans nota blað þetta sem höfuðskjól sitt í þessu máli. Telja það hafa slegið öll rök úr hendi okkar, sem andmælum frv. Slík er öll framkoma stjórnarliða í þessu máli sem öðrum. Eins og hv.þm. A.-Húnv. benti á, þá á ekki aðeins að slá úr hendi bænda öllum yfirráðum yfir Búnaðarfélagi Íslands og hlutdeild þeirra í stjórn búnaðarmálanna, heldur á einnig að taka það vald af stjórn B. Í., sem hún hefir til þess að velja búnaðarmálastjórann og færa það í hendur atvmrh. Og svo á starfsvið þessa manns ekki aðeins að vera bundið við stjórn ræktunarmálanna, heldur á hann að hafa á hendi stjórn allra þeirra starfa, sem búnaðarfélagið hefir með höndum. Eins og kunnugt er, þá kemur stjórn B. Í. ekki á fundi nem, einstöku sinnum, og gerir þá í höfuðdráttum áætlun um stefnu og starfsemi fél., en framkvæmdin hvílir svo á búnaðarmálastjóra og ráðunautunum. Það ríður því á miklu, að val búnaðarmálastjóra takist vel og að hann sé ekki aðeins valinn með tilliti til sérþekkingar á einni ákveðinni sérgrein, heldur og með tilliti til heildarstarfs búnaðarfélagsins. Það verður því að teljast mjög varhugavert, eins og stefnt er að í frv. þessu, að hrifsa með valdi úr hendi búnaðarfélagsins réttindin til að velja búnaðarmálastjórann. Það gæti auðveldlega valdið þeim árekstrum innan félagsins, sem yrðu til ómetanlegs hnekkis fyrir það. Þá má og ennfremur benda á, að það á með valdboði að fyrirskipa félaginu, á hvern hátt skuli kosið til búnaðarþings, og þetta á að gera nú, þó að ekki séu liðin nema 4 ár síðan búnaðarþingið sjálft, valdi sér þá leið, sem til þessa hefir verið farin í kosningu til búnaðarþings. Hér er því um að ræða svo geipilega árás á félagsskap bænda, að það þýðir ekkert annað fyrir stjórnarliðana en að gangast við gerðum sínum, að þeir séu með þessu að taka sjálfsákvörðunarréttinn af búnaðarþinginu og stjórn B. Í. og færa valdið í hendur landbrh. Hér eftir verður því ekki um unnað vald að tala hvað stjórn búnaðarmálanna snertir en undirlægjuvald undir hið pólitíska vald í landinu. Og þó að hv.þm. Mýr. sé að reyna að bera í bætifláka fyrir þetta, þá þýðir það ekkert fyrir hann. Öll vörn hans er og verður ekkert annað en hringsnúningur, eins og þegar köttur fer í kringum heitan graut. Þá má og benda á það, að hér er allmjög stefnt í þjóðnýtingaráttina. Þannig eru þau bú, sem rekin eru af bæjarfélögum, ekki látin hlíta sömu reglum um hámarksstyrk fyrir unnar jarðabætur eins og einstaklingar. Og frv. er allt byggt upp á þessum grundvelli. Það er því ekki nema eðlilegt, þó að úlfshárin gægist hér víða undan sauðargærunni. Ef þetta er ekki lærdómsrík lexía fyrir bændastétt þessa lands um það, hvernig erindi sósíalista er rekið á öllum sviðum í löggjöfinni, þá veit ég ekki, hvernig hún á að vera. Því til sönnunar, sem ég nú hefi sagt, þarf ekki annað en benda á brtt. þær, sem fram eru komnar við frv. Þær liggja fyrir á tveimur þskj., og það er hvorki meira né minna en þrjár útgáfur af einni gr., þeirri gr., sem á að nota til þess að láta ríkið ná ítökum í þeim jörðum, sem nú eru í einstaklingseign. Í brtt. þeim, sem framsóknarmennirnir í landbn. bera fram, kennir að vísu nokkurs undanhalds frá frv. sjálfu. Þeir sprikla þar í hengingarólinni, sem sósíalistar hafa reyrt svo mjög að hálsi þeirra, og gera tilraun til þess að fá þá til að slaka svolítið til, en allt er þetta til málamynda, enda ekki hætta á, að sósíalistar skeri á ólina fyrr en að fullnuðu verki. Þá hefir og fyrir gagnrýni okkar stjórnarandstæðinga orðið nokkurt undanhald hjá hv. framsóknarmönnum í landbn., og má þar til nefna, að í stað þess að lækka styrk fyrir hvert býli, sem fengið hefir 3–4 þús. kr. samtals, um 25%, þá á hann samkv. brtt. þeirra að haldast óbreyttur fyrir hvert býli, sem fengið hefir 1–4 þús. kr. styrk, og í stað þess, að samkv. frv. átti að lækka styrkinn fyrir hvert býli, sem fengið hafði 4–5 þús. kr., um 50%, þá á sú lækkun samkv. brtt. ekki að nema meira en 20%. Ég vil nú spyrja, –er ekki með þessu verið að viðurkenna, að reitt hafi verið helzt til hátt til höggs gagnvart íslenzkri bændastétt með frv. eins og það var lagt fyrir? Hvað snertir hámark þess styrks, sem veita má fyrir unnar jarðabætur á hvert býli, þá stendur það vitanlega að mestu óbreytt, að yfirleitt megi aldrei veita hærri styrk en 5 þús. kr. á hvert býli. Þó er í till. þeirra hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm.N.-M. nokkurt undanhald frá þessu, þar sem svo er ákveðið, að þar sem býli sé reist á óræktuðu landi, þá geti styrkurinn komizt upp í 7 þús. kr. Þetta er að sjálfsögðu virðingarvert, þó að það á engan hátt réttlæti það ranglæti, sem hér á að fremja gagnvart þeim mönnum, sem vilja leggja peninga sína og erfiði í ræktun þessa lands. Hvað kalla beri óræktað land í lögum þessum, er hvergi skýrt; þó geri ég ráð fyrir, að átt sé við það land, þar sem aldrei hefir verið „borið skarn á hóla“, svo að ég noti orð hins vísa Njáls. Það eru því býli, sem reist hafa verið á slíku landi, sem eiga að njóta þessara hlunninda, að mega fá allt að 7 þús. kr. í styrk fyrir unnar jarðabætur. Allt öðru máli gegnir því um þau býli, sem reist hafa verið á illa ræktuðu landi. Þau mega alls ekki njóta þessara fríðinda. Þetta er þeim mun ranglátara, þar sem vitað er, að margar jarðir, sem að vísu hafa einhverntíma verið byggðar, en hafa verið í eyði um lengri eða skemmri tíma og hafa því mjög lítið ræktað land, hafa byggzt upp á seinni árum og geta byggzt upp í náinni framtíð. Að gera mikinn mismun á slíkum býlum og þeim, sem byggð eru upp á alveg óræktuðu landi, er hreinasta misrétti. Hvað snertir nytsemi jarðræktarlaganna fyrir íslenzku þjóðina í heild, þá mun vart um það deilt, að hún hafi verið mikil, svo mikil, að engin löggjöf, sem sett hefir verið, mun hafa leitt til eins mikils velfarnaðar fyrir bændur og búalið. Það ríður því á miklu, að ekki sé flasað að breyt. á þeim. Það gegnir því furðu, að nú þegar lögin hafa ekki staðið nema um 11 ár, skuli þykja ástæða til að gera slíkar breyt. á þeim, sem hér hafa verið nefndar, sem margar virðast, vægast sagt, mjög varhugaverðar, eins og t. d. hámark jarðabótastyrksins á hvert býli. Það hittir eingöngu þá menn, sem fyrstir hafa farið að nota jarðræktarlögin, þá menn, sem fyrstir hafa orðið við tilmælum löggjafans og hafizt handa um ræktun landsins, og eru nú jafnvel komnir svo langt að geta framfleytt bústofni sínum á ræktuðu landi; m. ö. o. náð því marki, sem fyrst og fremst er stefnt að með jarðræktarlögunum og vitanlega öll framtíð íslenzks landbúnaðar veitur á. Þessa menn á að skera niður við trog, en hina, sem enga eða litla viðleitni hafa sýnt í ræktun landsins, á að verðlauna. Slíkt er réttlæti þeirra manna, sem nú fara með stjórn landsins. Annars er það svo, að jarðræktarstyrkurinn hefir aldrei orðið neitt afgerandi fyrir fjárhag ríkissjóðs, en fyrir framtíð íslenzks landbúnaðar hefir hann haft mikla þýðingu, svo mikla þýðingu, að það verður ekki með tölum talið. Þá virðist það nokkuð einkennilegt, að þegar stjórnarfl. álíta, að það þurfi að fara að skera af fóðrum hjá ríkissjóði, þá skyldi yfirleitt byrjað á því, sem veitt var til ræktunarmálanna. Það hefir verið lækkaður styrkur til Búnaðarfélags Íslands - styrkurinn til áburðarkaupa var lækkaður. Styrkur til sandgræðslu var lækkaður, og það þó að landið blási upp og stór nauðsyn sé því á að hefta sandfokið. Þannig mætti og fleira telja, sem ráðizt hefir verið á, sem ýtir undir framkvæmdir á sviði landbúnaðarins og bætir lífið í sveitunum. Þetta er gert samtímis því, sem hækkaðar eru fjárveitingar til atvinnubóta í kaupstöðum og veitt er fé til atvinnuleysistrygginga í kaupstöðunum. Í frv. því til jarðræktarlaga, sem hér liggur fyrir, er þó stigið stærsta skrefið til þess að skerða þá hagsmuni, sem löggjöfin veitir íslenzkum bændum nú. Það er byrjuð á því, eins og ég tók fram áðan, að sker, þá niður, sem bezt hafa hagnýtt sér jarðræktarlögin, með því í yfirskini, að það eigi að vera til þess að hjálpa þeim, sem getulitlir eru, en hafa áhuga á ræktun. En ég verð að efast um, að sú viðbót, sem þeir kunna að fá með því að útiloka áhuga- og starfsmennina í sveitunum frá því að fá þann styrk, sem þeim ber, verði þeim, sem hlunnindanna eiga að njóta af því, eins mikils virði og til er ætlazt, m. a. sakir þess, að verði áhuga- og dugnaðarmennirnir heftir, eins og frv. gerir ráð fyrir, þá má búast við, að erfiðara verði um samvinnu um kaup á hinum stóru jarðyrkjutækjum. En það vitum við, sem við jarðyrkju höfum fengizt, að til þess að hægt sé að kaupa hin stærri jarðyrkjutæki og starfrækja þau þarf mikla og almenna þátttöku og öflugan félagsskap. Það er nú ekki venja við 3. umr. máls að fara ýtarlega út í einstakar gr. frv. fremur því, sem brtt. gefa tilefni til, og ég skal ekki heldur gera það hér. Ég hefi gert það áður. Við 2. umr. hefi ég sýnt það ýtarlega, að búskapur og jarðrækt í sveitum hlýtur að hafa ógagn af þessum breyt. á jarðræktarlögunum. - Þær brtt., sem hér liggja fyrir, draga ekkert úr þeim broddi, sem felst í höfuðatriðum þessa frv. Það er síður en svo. Öll stefna frv. er óbreytt, en þessar brtt. eru lítilfjörlegt kák, sem lítur helzt út fyrir, að sé gert til þess að friða vonda samvizku út af því að ráðast á þá löggjöf, sem langveigamestan þátt hefir átt í því af allri þeirri löggjöf, sem sett hefir verið hér á landi, að þoka landbúnaðinum og jarðræktinni fram á leið. Því að þótt t. d. í 2. brtt. á þskj. 465 standi, að ágreiningsatriðum megi skjóta til landbrh. í staðinn fyrir, að þeim skuli skjóta til landbrh., - hvaða þýðingu hefir það, þegar það er landbrh., sem ræður því, hver er búnaðarmálastjóri? Ég skal ekki fara út í einstakar brtt. Að því leyti, er íslenzkan landbúnað snertir, má segja, að frv. sé óbreytt, þrátt fyrir það þótt þær væru samþ. Þær eru, eins og ég tók fram áðan, eingöngu ávöxtur vondrar samvizku út af því, að hér sé verið að fremja óþurftar verknað gagnvart íslenzkum landbúnaði. Hv. þm. Mýr. gerði ekki meira úr því félagi, sem honum er falið að stjórna, en að hann taldi, að ekkert mundi þýða að skjóta málinu þangað. Hér liggja fyrir frá búnaðarfélagsstjórninni mjög harðvítug mótmæli gegn því, að þetta frv. sé keyrt áfram nú á þingi, og þau byggjast á því, að hér sé ráðizt á sjálfsforræði búnaðarfélagsins og stórvægilegar breyt. gerðar á þeim grundvallaratriðum jarðræktarlaganna, sem sett voru 1923. - Hv. þm. Mýr. telur ekki þörf á að verja sjálfstæði Búnaðarfélags Íslands né halda uppi svörum, þegar ráðizt er á hagsmuni þess, og það er ekki nóg með það, að hann haldi ekki uppi svörum fyrir þá stétt manna, sem hann í tvennum skilningi er fulllrúi fyrir, heldur tekur hann að sér að verja þessa árás, sem hér er verið að gera á aukna ræktun og bættan húsakost í sveitunum. En það má benda á, að lélegur húsakostur í sveitum verður mjög til þess, að fólk flýr þaðan til kaupstaðanna í von um að fá betri húsakynni þar. Og trúin á viðleitni búnaðarfélagsskaparins í landinu er ekki meiri en það hjá þessum hv.þm., að hann telur það engu skipta, að búnaðarsamböndin fái að segja álit sitt á þessu frv. Það getur verið, að það yrði ekki til þess, að meiri hl. Alþingis breytti afstöðu sinni, en það kæmu þó a. m. k. fram raddir bæði frá búnaðarfélaginu og frá einstökum mönnum, sem hafa skilning og þekkingu á því, hve mikla þýðingu jarðræktarlögin hafa fyrir íslenzkan landbúnað, eins og þau nú eru, og hve ónotanlega mikið gagn þau hafa unnið. Ég verð að segja, að það er sorglegt, að hv.þm. Mýr., sem er fulltrúi íslenzkrar bændastéttar, skuli misskilja sitt tvöfalda hlutverk svo háskalega að gerast málsvari þessa frv., sem bæði gerir ráðstafanir til þess að draga úr þeirri hvöt, sem jarðræktarlögin hafa vakið til jarðræktunar og húsabygginga, og þar að auki vilja nota þennan þarfa og vinsæla styrk til þess, að ríkið dragi undir sig jarðirnar, og brýtur þannig í bága við þá ríkjandi stefnu, sem verið hefir allt til þess, að núverandi stjórnarflokkar tóku völd, sem sé að landbúnaðinum væri svo bezt borgið, að sem mest af jörðum væri í sjálfsábúð. Undanfari þessa frv. var það, að hætt skyldi að selja jarðir þær, sem enn eru í eigu þess opinbera, og að ríkið fari að kaupa upp jarðir, sem eru í einstakra manna eigu. Það er þannig stigið neðarlega í stigann, en það á sýnilega að halda áfram rim af rim, unz komið er í efsta þrepið og ríkið hefir náð tangarhaldi á öllum jörðum og bændur eru orðnir meira og minna ánauðugir leiguliðar ríkisins. Eins og verið er að skerða sjálfstæði búnaðarfélagsins, eins er verið að skerða sjálfstæði einstakra bænda, með því að keyra allt undir ríkisvaldið, og með því er verið að slá á útrétta hönd hvers þess, sem vill vinna að ræktun sveitanna og gera þær byggilegar, og á þann hátt er líka verið að vinna landbúnaðinum óþurftarverk með þessu frv. Það er kannske rétt að benda á það í þessu sambandi, sem ég vék að við 1. umr. málsins, að það sé varhugaverður sá kafli, þar sem verið er að eggja menn á að yfirgefa dreifðu býlin og fara í þéttbýli. Í þessum dreifðu býlum geta vitanlega verið jarðir, sem hafa góð beitilönd og eru vel fallin til sauðfjárræktar. En það er verið að ýta undir þá, sem þar búa, að yfirgefa þessar jarðir, með því að veita þeim fríðindi, sem í þéttbýlinu eru. Þrátt fyrir það þótt mjólkurmarkaður sé mjög takmarkaður, þótt nokkrar hömlur séu á kjötsölu, hefir hingað til tekizt að selja það kjöt, sem til hefir verið, og ég veit, að þótt þröngt sé á kjötmarkaði, þá er rýmra um sölu fyrir það heldur en fyrir mjólk. Hv. 1. þm. Árn. varð að viðurkenna, að þessi stefna væri varhugaverð, en engin brtt. hefir komið fram við það. Hv. þm. A.-Húnv. minntist á það, sem ég hefi að nokkru leyti gert líka, að það undanhald, sem nú er hjá formælendum frv., sé áreiðanlega sprottið af vondri samvizku. Má t. d. nefna, að nú er lagt til að hækka verkfærakaupastyrkinn upp í ½, eða gera hann eins og hann áður var, en í frv. var hann ætlaður 1/3. Ég held, að þetta mál sé allt þannig vaxið, að það sé alveg ósæmilegt gagnvart íslenzkum landbúnaði að samþ. frv., þótt þessar brtt. næðu fram að ganga. Ég tel alveg ósæmilegt að samþ. það án þess að gefa bændum kost á að gera aths. sínar við það. Ekki aðeins vegna þess að í því felst skerðing á stuðningi við ræktun, heldur líka vegna þeirrar grundvallarstefnu frv., að fjárframlagið til ræktunar skuli leggjast sem kvöð á býlið, er ríkið eignast, í stað þess að nú eru lögin byggð upp með það fyrir augum, að þeir, sem vilja helga sveitinni alla krafta sína, eignist þann styrk, sem þeim er til þess veittur, að hann sé verðlaun fyrir starf þeirra í þágu þjóðarinnar og verði ekki aftur tekinn. Forfeður vorir skiluðu landinu lítt ræktuðu, og það hefir orðið til þess að breyta atvinnulífi þjóðarinnar og stuðla að burtför fólksins úr sveitunum, en núverandi kynslóð á að leggja framtíðinni til ræktað land, og þótt framtíð landsins byggist mikið á þeim auðlindum, sem eru við strendur þessa lands, þá er það trú mín og heitasta von, að þjóðfélag vort byggist líka upp af því auðmagni, sem er í íslenzkri gróðurmold. Það er þess vegna þjóðnýtt verk, sem þeir menn vinna, sem helga krafta sína því starfi að gera sveitirnar byggilegar, og þann mann, sem þar leggur hönd að verki, á ekki að svipta því, að hann eignist ávöxt þeirra krafta, sem hann leggur fram. Það má sjá á öllu, að þetta frv. eigi að keyra í gegn með harðri hendi. Hér hafa verið bornar fram brtt. og það hefir verið beðið eftir þeim í dag. Nú þykist ég sjá það á öllum sólarmerkjum, að frv. eigi að afgr. til hv.Ed. á þessum fundi. Ég vil aðeins benda á þetta til þess að sýna ljóslega, hve ríflegur tími hv.þdm. er gefinn til þess að athuga þessar brtt., hvað þá til að flytja brtt. Ég veit, að það er búið að semja um það í stjórnarflokkunum að keyra þetta frv. í gegn, hvað sem tautar, og ég býst við, að sá samningur hafi verið gerður, þegar ákveðin var sú breyt. á þingsköpum, að undanþágu mætti veita með einföldum meiri hl., því að það hefir verið ákveðið svo, til þess að hægt væri að keyra fram slík mál sem þetta. Enda vitanlegt, að það er ekki á annan hátt hægt, nema með því móti að lengja þingtímann. Það dugir ekki að deila við dómarann, og ég hefi líka séð sigurbrosið á vörum sósíalistanna, þótt nú sé enginn viðstaddur af þeim hópi. Þeir vita, að hér þurfa þeir ekki að vera. Þeir eru búnir að þjálfa framsóknarfl.liðið á þingi svo vel, að það má trúa þeim fyrir því að standa fyrir málinu. Sósíalistanna þarf ekki við nema til þess eins að greiða atkv., en þá skila þeir sér líka. Þeir þekkja hljóðið, þegar bjöllunni er hringt, eins og lambið þekkir hljóðið, þegar ærin jarmar, og þá koma þeir til að rétta upp hendurnar og segja já. Ég veit ekki, hvort þeir segja amen líka. En þeir skila sér til þess að segja já við þessu frv. og til þess að leggja í fjötra framfaraviðleitni íslenzkra bænda og til að eyðileggja þróunarskilyrði íslenzks landbúnaðar.

*Hannes Jónsson: Það verður varla nema til málamynda, að ég tek hér til máls við þessa umr. um þetta merkilega mál, sem hér liggur fyrir. Ég hefi undanfarna daga verið veikur og ekki getað sinnt þingstörfum og ekki getað fylgzt með málflutningnum eða séð brtt. við frv. eða annað það, sem fram hefir komið því viðvíkjandi. Ég bjóst líka við því, að í svona stóru máli sem þetta er, þá myndi sú sanngirni sýnd af meiri hl. á þingi, að ekki yrði hrapað að því að afgr. þetta, heldur yrði gefinn tími til þess að athuga málið vel og rækilega og bera fram brtt. við það, svo rækilegar sem efni stóðu til, eins og málið var lagt fyrir Alþingi. Nú sé ég, að þetta mál á að hespa af með afbrigðum af meiri hl. á Alþingi. Og hvað er það, sem veldur því, að stjórnarflokkarnir leggja svo mikla áherzlu á að fá þetta mál afgr. í þinglokin, eftir að þeir eru búnir að hafa málið til meðferðar svo að segja allt þingið innan sinna flokka? Þeir hafa legið yfir frv. án þess að lofa öðrum flokkum að fylgjast með málinu. Hvað er það, sem veldur því, að stjórnarflokkarnir leggja svo mikið kapp á þetta mál og fara svo mjög aftan að þingfulltrúunum, að þeir leggja málið ekki fyrir þingið, þegar það er tilbúið frá mþn., heldur liggja sjálfir með það og eru að bræða sig saman um afgreiðslu málsins á þinginu? Það er sjálfsagt víða að leita þeirra orsaka, sem fyrir þessari afgreiðslu málsins liggja. Þær orsakir hafa komið fram bæði á Alþingi og í skrifum stjórnarflokkanna í blöðum þeirra. Ástæðan er sú, að þeir lita hornauga þá starfsemi bændastéttarinnar, sem kemur fram í starfsemi Búnaðarfélags Íslands, búnaðarsambandanna og hreppabúnaðarfélaganna. Það eru samtök bændastéttarinnar, samtakamáttur bændastéttarinnar, sem þessir flokkar eru að reyna að fyrirbyggja með því að koma sem mestri ringulreið á skipun þessara mála, sem sýndust vera komin í það horf, að í gegnum þann félagsskap væri hægt að sameina átök bændanna í sterka og voldug, heild. Samhliða þessari árás stjórnarflokkanna á samtök bændastéttarinnar, þá er einhver uggur í brjósti þeirra um það, að það væri ekki álitlegt, ef bændastéttin íslenzka losnaði úr þeim fjárhagskút, sem hún er komin í og hefir verið í að undanförnu. Það yrði kannske óþægilegt að eiga ráð sitt undir þeirri stétt, ef hún myndi eitthvað vera að rétta við fjárhagslega. Annars virðist þetta ekki vera á sterkum rökum byggt. En þetta virðist koma fram í orðum, sem form. Framsfl. lét falla nýlega, þar sem hann sagði, að bændastéttin væri bezt stæða stétt þjóðfélagsins. Það er svo komið, að hann virðist hræddur við það, hvað þessi stétt sé fjárhagslega öflug. Sá maður og ýmsir aðrir, sem honum fylgja, virðast hafa eitt lífstakmark, og það er að berjast á móti þeim, sem efla hinn fjárhagslega mátt í lífi og störfum hinnar íslenzku bændastéttar. Á móti öllum slíkum mönnum er barátta háð, og það er nú svo komið, að þessir leiðandi menn í Framsfl. eru farnir að líta bændastéttina hornauga. Það safnast saman rök fyrir því, hversvegna slíkt mál sem þetta er flutt á Alþingi, þar sem svo mikil undirhyggja og flærð hefir komið fram við undirbúning þess. Það á svo sem að reyna að tryggja það, að ekki réttist við fjárhagsleg afkoma bændanna meira en góðu hófi gegnir. Þeir hafa þó undanfarin ár haldið því hátt á lofti, að þeir hafi staðið vörð um þá löggjöf, sem nú hefir staðið um nokkur ár og hefir verið talin af þeim ein bezta máttarstoðin í viðreisnarstarfi íslenzku bændastéttarinnar. En nú er að þeirra áliti kominn tími til þess að stinga við fæti og taka þennan styrk af að sumu leyti, en að sumu leyti á að skerða hann stórkostlega, og að sumu leyti á það ekki að vera neinn styrkur, heldur lán, sem endurkræft er á sínum tíma. Þetta er öll umhyggjan fyrir íslenzkri bændastétt, sem kemur fram hjá Framstl., fyrst og fremst hjá formanni hans, en síast síðar og seytlar út til annara flokksmanna, svo að síðustu nær hún út í litla fingur hins óbreytta flokksmanns. Mér sárnar, að hv.þm. Mýr. skuli vera orðinn eins sýktur af árásarhug til bændastéttarinnar og aðrir flokksmenn hans. Ég get sagt, að þegar svo er komið, þá getur maður ekki vænzt neins góðs, því að ég vonaði þó, að hann styngi við fótum í lengstu lög. Og verð ég þá næstum að trúa þeirri hugmynd, að aðstaðan hafi verið þannig, að hann telji sig hafa verið neyddan til að ganga með til þessa gráa leiks til þess að hindra enn þá svæsnari árásir, sem riðið hefðu bændastéttinni alveg að fullu, og það er sú eina afsökun, sem er frambærileg. Maður hefir aldrei búizt við, að frá sósíalistum kæmi annað en niðurrifsstefna í þessum málum, byggð á því, að þeir óttast, að bændastéttin geti orðið óháð fjárhagslega, en það telja þeir ekki heppilegt fyrir sig eða vænlegt til pólitísks sigurs. Ég sé, að hv. 2. þm.N.-M. glottir við tönn út í glugga, en hann fær áreiðanlega tækifæri til að iðrast, þótt ekki verði fyrr en eftir næstu kosningar. Hann getur glott, meðan hann sker niður við trog áhugamál bændanna, sem þessi hv.þm. þykist vera að vinna fyrir og á að vinna fyrir sem trúnaðarmaður þeirra í starfi hjá B. Í., en hann á eftir að finna á öðrum vettvangi, hvernig íslenzk bændastétt lítur á aðstöðu hans gagnvart hennar hagsmunum, sem hann á að gæta. Það mætti rifja hér upp og benda á, hver þróunin hefir verið í skipulagi B. Í., en ég ætla ekki að eyða löngum tíma í það. Ég vil aðeins benda á það, að á síðari árum hefir færzt í það horf að byggja félagið upp neðan frá, allt frá einstökum félögum hreppanna í búnaðarsambönd héraðanna og upp í Búnaðarfélag Íslands, sem kosnir eru til fulltrúar frá búnaðarsamböndum héraðanna og er því nokkurskonar samband sambandanna. Þetta fyrirkomulag hefir gefizt vel og samsvarar félagslega alveg nákvæmlega þeirri tilhögun, sem er á samvinnufélögum bændanna og hefir þar gefizt vel. En nú koma íslenzku valdhafarnir og segja, að það verði að bylta þessu fyrirkomulagi. En það er ekki rétt að rjúfa þetta fyrirkomulag. En ég veit, að þessir menn líta í eiginn barm og hvísla að sjálfum sér, að þetta skipulag sé of sterkt til þess, að þeir geti notað bændurna í sínum pólitíska skollaleik; þeir gera því sinn leik til þess að rýra vald bændastéttarinnar. - til að fyrirbyggja, að bændur í gegnum sinn félagsskap geti eflzt að félagslegum mætti -, til að fyrirbyggja, að l. um jarðræktarstyrk verði til þess, að bændurnir verði fjárhagslega sjálfstæðir og óháðir. En það er sorgleg staðreynd, að stjórnarflokkarnir byggja starf sitt á því, að bændurnir séu ekki efnalega sjálfstæðir, og á þá lund hafa stjórnarflokkarnir rekið starfsemi sína nú um stund, og endurspeglast í þeirri skoðun, sem komið hefir fram hjá merkum bónda austanfjalls, að stærsta ólánið við uppgerð kreppulánasjóðs væri, að slitin hefðu verið tengsl bóndans við verzlunina, svo að þar væri nú ekki sama bandið og áður á milli, þ. e. skuldabandið. Það er löngunin til kúgunar, sem þessir flokkar nærast á í störfum sínum á Alþingi. Ætli það væri ekki ástæða til með jafnstórt mál og þetta, sem snertir hagsmuni jafnmargra bænda og þetta mál, að lítið væri við og þjóðinni væri gefið tækifæri til að líta um öxl og henni væri gefin aðstaða til að láta uppi skoðun sína um þetta mál. Er það of mikið frjálsræði að gefa bændunum kost á því að segja álit sitt um þetta mál, - þessi lög, sem nú á að breyta? Eða vilja stjórnarflokkarnir loka öllum eyrum sínum fyrir því að leyfa bændum að hafa áhrif á þetta, - þessar breytingar, sem leiðandi menn stjórnarflokkanna vilja gera? Ég vil beina því til þeirra manna innan þessara flokka, sem einhvers meta hagsmuni bændanna og ekki vilja gersamlega fótum troða vilja þeirra, hvort þeir séu ekki fúsir til að gefa bændunum kost á að ræða nánar þetta mál, og hvort þeir vilja ekki innan þingsins leggjast á sveif með stjórnarandstæðingum um að hindra afgreiðslu þessa máls nú á þessu þingi. Eins og ég hefi tekið fram, þá hefi ég ekki haft tækifæri til að rekja einstök atriði og bera saman brtt. þær, sem fyrir liggja, og frv., þar sem ég hefi ekki séð þær fyrr en nú áðan. En mér sýnist svo, að þeir þm., hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm.N.-M., sem mynda hér minni hl., hafi þrátt fyrir ýtarlegan lestur frv. og yfirlegu um tveggja mánaða skeið, borið fram brtt., og síðan gagngerðar brtt. við sínar eigin brtt., svo að manni sýnist eftir þennan tíma og undirbúning, að margs sé að gæta og margt að laga, og varla skal maður halda, að þessi endurbót sé sú eina rétta, sem þeir nú að lokum hafa fallizt á. Þar sem ég hefi ekki fyrr verið viðstaddur umr. um þetta mál, hefi ég vikið nokkuð að einstökum atriðum og brtt., sem sjálfsagt hefir verið gert við fyrri umr. Ég ætla ekki að fara út í þetta frekar, en hefi viljað með nokkrum orðum láta í ljós skoðun mína á frv. sjálfu og þeim tilhneigingum stjórnarflokkanna, sem eru fyrir því, að þeir flytja þetta mál. - Sennilega er þýðingarlaust að halda uppi löngum umr., því að mér skilst, að búið sé að hneppa í þá fjötra, sem ekki verður leyst úr, en það skulu þeir vita, þm. stjórnarflokkanna, að þótt þeim takist nú að reyra hnútinn að hálsi íslenzkrar bændastéttar, þá mun síðar verða á hann höggið. Og það mega þeir vita, að þá munu þeir gjalda glópsku sinnar, þeir sem mest hafa beitt sér fyrir því að ræna íslenzka bændastétt þeim rétti, sem í hverju siðuðu þjóðfélagi er álitinn helgur, - réttinum til að mynda sinn félagsskap óáreittur af þjóðfélaginu og án afskipta löggjafarvaldsins. Þessi réttur bændanna er nú brotinn á bak aftur af íslenzkum valdhöfum nú um sinn. En trúa mín er sú, að sá þróttur sé með íslenzkum bændum, er síðar komi fram, þó að ekki verði nú, og þá munu þeir hrista af sér fjötrana við tækifæri, sem áreiðanlega mun gefast áður en langt um liður.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Ég skal vera afarstuttorður, vegna þess að mikið af því, sem sagt hefir verið móti frv. þessu, er þess eðlis, að því þarf engu að svara. Hv. þm. Borgf. talar hér sem reyndur þm. Hann þekkir það af reynslu sinni, að hjá honum er það vond samvizka, sem knýr hann til að flytja brtt. Og því heldur hann okkur eins og þrástagast nú á okkar vondu samvizku. Slíkt er ekki svara vert. Það þekkja allir málsháttinn: „Margur heldur mann af sér“. Það þarf engu að svara hv.þm. V.- Húnv., sem var að tala um fjárhagslegt sjálfstæði bænda í sambandi við það ástand, sem nú væri, og það er margt fleira hjá þessum hv.þm., sem engu þarf að svara. En það var eitt atriði, sem gerði það að verkum, að ég kvaddi mér hljóðs, og það voru ummæli, sem féllu um 17. gr. frv. Það hefir komið fram, að mér hefir skilizt, og þó alveg sérstaklega hjá hv.þm. Borgf., að aðalþyrnir í hans augum, og kannske fleiri, væri 17. gr. og ákvæðið um 5 þús. kr. hámarksstyrk til býlis. Ég vildi því fara nokkrum orðum um 17. gr. og benda á, hver tilgangur jarðræktarlaganna var, er og á að vera. Annarsvegar er hann sá, að ýta undir bændur landsins um að gera framkvæmdir á jörðum sínum, og sá tilgangur hefir náðst, framkvæmdirnar hafa vaxið, þó að betur hefði mátt vera. Þetta er annar tilgangurinn. En hinn er sá að tryggja það, að vegna þeirra framkvæmda, sem unnar eru á jörðinni, þá verði þeim, sem á henni búa - ekki aðeins þeim, sem býr á henni í dag, heldur líka þeim, sem á eftir koma -, gert kleift að búa betur á jörðinni en verið hefir. Þessum tilgangi hefir ekki verið náð, vegna þess að jarðraktarstyrkurinn hefir orðið beinn styrkur til þess, sem jörðina átti, og hann hefir því hlotið tvennun hagnað. Því að þegar jörðin hefir verið seld, þá hefir hann notið verðhækkunar, selt jarðabæturnar líka. Sá, sem keypti, hefir því orðið að kaupa jarðræktarstyrkinn og greiða vexti af honum; aðstaða hans til að búa á jörðinni hefir því ekkert batnað. 17. gr. er tilraun til að tryggja, að framkvæmdirnar komi ekki bara einum að gagni, heldur öllum, sem á jörðinni búa í framtíðinni. Ég get skilið það, að þeir menn, sem eru þröngsýnir, sjái ekki þetta, því að þeir sjá ekki út yfir líðandi stund, og mér þykir mannlegt, þótt hv.þm. hér í þessari d., sem eiga margar jarðir en það eru sérstaklega þeir, sem talað hafa hér móti frv., vilji fá hækkun á leigujarðir sínar fyrir umbætur leiguliðanna og styrk ríkisins. Annað aðalatriðið er að fella niður styrk til þeirra býla, sem búin eru að fá 5 þús. kr. Þegar allar jarðir á landinu eru búnar að fá 5 þús. kr. í styrk, nemur það um 33 millj. kr., styrkurinn allur, en fasteignamat allra jarða er 27–28 millj. kr., svo að þá ætti fasteignamatsverð þeirra að vera orðið allmikið. Og ég lít svo á, að framleiðslumöguleikar hverrar jarðar hafi þá vaxið allverulega. Nú er framfleytt á meðaljörð 3,9 kúm og 86 fjár, en þegar sú jörð er búin að fá í þús. kr. styrk, þá má framfleyta á henni h. u. m. helmingi meira búi en nú. Hvort ætli sé nú meira virði fyrir þjóðarheildina að koma öllum jörðunum í þetta horf sem fyrst eða verja þessu fé til þess að gera fáar einstakar jarðir ennþá betri, sem þegar eru komnar langt fram úr. Ég hika ekki við að fullyrða, að það á að koma öllum jörðum landsins í það horf, sem þær geta komizt með 3 þús. kr. styrk, og það á að keppa að því að ná því takmarki. Þess vegna á að takmarka styrkinn við þá, sem eru efstir, en ekki hina, sem skammt eru komnir, og þess vegna er sjálfsagt að setja hámark. Þegar bornar eru saman jarðirnar, sem búnar eru að fá hæstan styrk, við meðaljörðina, þá er munurinn ákaflega mikill, og hv.þm. Borgf. ætti að geta skilið þetta, því að hans jörð er að komast í hámark, og þess vegna ætti hann að þekkja muninn, sem verður á jörðinni. En þess vegna er hann kannske líka svona harður á móti þessu ákvæði! Ég tel þessar tvær brtt. svo stórfelldar og mikils virði, að þótt engar aðrar breyt. yrðu gerðar, þá ætti frv. að ná fram að ganga, og því fyrr, því betra. Hv. þm. V.-Húnv. var eitthvað að tala um, að ég væri að grafa undan bændum. Ég get sagt honum það, að ég hefi borið þetta undir mína kjósendur. Ég hefi sagt þeim, að þetta þyrfti að gera, og ég er í fullu samræmi við þeirra vilja hér í hv. d., þegar ég er að koma þessu máli áleiðis. Það er ekki fleira, sem ég hefi að segja. En ég vil að lokum undirstrika það, að ég tel þetta tvennt mest um vert til að gera bændum kleift að bæta jarðir sínar, og ég vænti þess, að hv.þd.samþ. þetta frv. sem fyrst, og það helzt í dag.

Frsm. 1. minni hl. (Bjarni Ásgeirsson) Margt af því, sem fram hefir komið í ræðum þeirra hv.þm., er síðast hafa talað, er aðeins endurtekning á því, sem þeir hafa áður sagt, og get ég því farið fljótt yfir sögu. Þó eru nokkur atriði, sem ég tel rétt að svara frekar en gert hefir verið. Því hefir verið haldið á lofti, að með því að kveða nokkuð á um, hvernig kjósa bæri til búnaðarþings, þá væri verið að færa B. Í. í viðjar og hefta sjálfræði þess. Ég get ekki séð, að þetta hafi neitt að segja um almennt félagsfrelsi eða frelsisskerðingu B. Í. Ég sé ekki betur en að í ýmsum 1. séu ákvæði um félagsskap og ákveðið fyrirkomulag, og því nánar er ákveðið, sem félagsskapurinn er þýðingarmeiri. Ég veit ekki betur en að til séu l. um samvinnufélög.

Hvaðan komu þau?

. Þau voru sett af Alþingi.

Þau voru búin til af bændunum sjálfum

. Vitanlega voru þau lög sett af Alþingi, og það eru til fleiri lög um félagsskap, eins og t. d. um hlutafélög, og lengur mætti telja. Alþingi hefir sett löggjöf um allan þann félagsskap, er sérstaklega snertir þjóðfélagið. Það er því ekkert undarlegt, þó að fram komi lög, er snerta B. Í., og jafnvel þó fyrr hefði verið. B. Í. fer að miklu leyti með framkvæmdavaldið hvað snertir löggjöf um íslenzkan landbúnað. Og ég vil segja, að þótt það sé lögfest, þá er það frekar til að tryggja viðgang þess en eyðileggja. - Eins og ég tók fram í minni fyrstu ræðu, þá hefði ég frekar kosið, að um þetta atriði hefðu komið ein sérstök lög en úr því að þetta er komið fram sem einn kafli í jarðræktarlögunum, þá sé ég ekki ástæðu til annars en samþ. það þar. - Og hvað er nú þetta, sem ákveðið er um kosningu til búnaðarþings? Það er ekki annað en það, að öllum jarðræktarmönnum í landinu er áskilinn réttur til að kjósa til búnaðarþings, alveg á sama hátt og þeir hafa rétt til að kjósa beint til Alþingis. Ég sé ekki, á hvern hátt er verið að skerða þeirra rétt, þó að búin sé til einskonar stjskr. til að byggja félagsskapinn upp eftir. Hv. þm. Borgf. og hv.þm. A.-Húnv. töluðu mikið um hámarksstyrkinn og það ranglæti, sem í honum fælist. Ég verð að segja það, sem ég hefi áður tekið fram, að ef útlit væri á, að Alþingi hefði fullar hendur fjár, þá sæi ég ekki, að því fé væri á annan hátt betur varið en til þess að styrkja jarðræktarframkvæmdir í landinu og aðrar umbætur á jörðunum. En þegar maður horfir á þá staðreynd, að atvinnurekstur, sem gefið hefir mestar tekjur í ríkissjóð, er alveg lamaður, þegar aflasamar veiðistöðvar afla aðeins 1/3 af því, sem venjulegt er, og þegar litið er á markaðserfiðleika þessa atvinnuvegar, þá sést, að tekjuvon ríkissjóðs af þessum rekstri hlýtur að verða miklu minni en áður. Og þegar svo er komið, sé ég ekki, að hægt sé að ráðstafa þessum styrk, sem Alþingi ræður yfir, á heppilegri hátt með öðru en því að láta hann ganga til þeirra manna, sem skemmst eru á veg komnir, en takmarka hann við þau býli, sem mest hafa hlotið. Hér er ekki um að ræða neina árás, á þessa menn. En þegar styrkurinn er kominn upp í 5000 kr. og gera má ráð fyrir, að menn hafi þá að jafnaði varið 20 þús. kr. til jarðabóta, þá verður að telja auðveldara fyrir þá að halda í horfinu en hina, að byggja allt upp frá grunni. Og þó að ég verði einn af þeim, sem þetta kemur niður á, tel ég það eins sjálfsagt réttlætismál fyrir því. Ég býst við, að hv.þm. Borgf., ef hann vildi ræða þetta mál með sanngirni, hlyti að segja slíkt hið sama, að þar sem hann er einn þeirra, sem búnir eru að koma mörgu í framkvæmd hjá sér og komnir upp hámark, þá hljóti hann að álíta rétt að tryggja styrkinn kjósendum sínum, sem ekki eru komnir eins langt. Hv. þm. A.-Húnv. taldi það ranglæti, að ef tveir menn byggju saman á býli, sem búið væri að fá þennan hámarksstyrk, þá fengju þeir ekki meira. Þetta er vafalaust rétt, ef mennirnir búa saman. En ég álít, að stefna beri að því, að þegar búið er að koma ræktun á einhverju býli vel áleiðis og býlið búið að fá hámarksstyrk, þá verði því skipt í tvennt. Annars er í þessu eitt atriði, sem eflaust er til bóta: Þegar bændur vita, að styrkurinn er takmarkaður, leggja þeir meiri áherzlu á að leysa jarðabæturnar betur af hendi en áður. Þá er 17. gr., sem hv.þm. A.-Húnv. og hv.þm. Borgf. töluðu mikið um, en hv. 2. þm.N.-M. hefir að nokkru leyti svarað. Þeir voru nokkuð ósammála um tilganginn með jarðræktarl. Hv. þm. A.-Húnv. skildi þau svo sem þessi styrkur ætti að vera óafturkræft framlag til jarðarinnar, en hv.þm. Borgf. vildi láta hann vera eign þess manns, er hann fengi. Hvað, sem vakað hefir upphaflega fyrir þeim mönnum, er l. sömdu, þá er það aðalatriðið, að styrkurinn sé óafturkræft framlag til býlisins, en ekki fyrst og fremst til þess manns, er þar býr. Hv. þm. Borgf. sagði það kaldhæðni örlaganna, að ég, sem væri fulltrúi bænda í tvennum skilningi, skyldi flytja þetta frv. Hann sagðist jafnframt vona, að íslenzkur landbúnaður ætti sér mikla framtíð og að hér gæti, er tímar liðu, þrifizt blómlegur búrekstur. Ég verð nú að segja, að ég álít ekki, að hann hafi einkaleyfi til að lýsa yfir þessu hér. Ég get t. d. gert þessi orð hans að mínum. Ég get lýst yfir því, að ég er jafnsannfærður um, að ég er að vinna landbúnaðinum gagn með mínum till., og hann er sannfærður um, að hans till. séu landbúnaðinum til gagns. En reynslan verður svo að skera úr um það, hvor okkar sér betur. Hv. þm. dró inn í þessar umr. jarðakaup ríkisins, sem koma málinu í rauninni ekkert við. Ég get sagt í þessu sambandi, að fyrir mér er það ekkert trúaratriði, að betra sé, að bændur eigi jarðirnar sjálfir. Eftir að síðasta þing setti l. um erfðaábúð og óðalsrétt, verð ég að segja, að mér er nokkurnveginn sama, hvor stefnan verður ofan á í þjóðfélaginu. En eins og nú er, verður bændum ekki hjálpað með öðru en því, að ríkið hlaupi undir bagga. Í sambandi við það, sem hv.þm. A.-Húnv. sagði um málið, vil ég taka það fram, að fyrir mér er það aðalatriði að tryggja með löggjöf, að búnaðarfélagið fari með framkvæmdavald fyrir stj. á málum þeim, sem það hefir nú. Og ég álít það ekki verða tryggt öðruvísi en með löggjöf. Ef það verður, hefir Alþingi skorið úr um að vísa á bug þeirri stefnu, sem hér hefir verið uppi, að taka undan félaginu ýms mál, sem nú heyra undir það. Ég skal svo ekki fara lengra út í þetta mál. En mér þótti hart, að hv.þm. Borgf., sem mér heyrðist vera þeirrar skoðunar, að brtt.n. væru allar til bóta, skyldi vera svo fullur af geðillsku, að hann fór að hreyta ónotum í n., sem borið hefir þessar brtt. fram. Hann kallaði þetta undanhald o. s. frv. En það er örðugt að gera þeim mönnum til hæfis, sem skamma mann eins fyrir það, sem vel er gert, og hitt, sem illa er gert að þeirra dómi. Þegar umr. eru komnar inn á það svið, er enginn hagur að því að halda þeim áfram.

*Jón Sigurðsson: Ég ætla aðeins að drepa á nokkur atriði, sem lítið hefir gætt í þessum umr. Það er nú komið í ljós, sem ég og aðrir bjuggumst við, að meiri hl. n. er farinn að renna frá till. sínum, sem haldið var fram við 1. umr. Er það gleðilegt í sjálfu sér, og er leitt, að umr. skuli ekki geta teygzt nokkru lengur, svo að þeir fengju tíma til að renna frá fleira. Ef þeir fengju að bíða til búnaðarþings, myndu þeir að líkindum renna frá öllu saman. Ef framsóknarbændur fengju að fjalla um málið, er ég ekki í vafa um, að það yrði öðruvísi afgr. En málið er flutt af þvílíku ofurkappi, að bændum er ekkert tækifæri gefið til að segja sitt álit. Ég hefi áður sýnt fram á, hve árás sú, sem felst í frv., er gersamlega tilefnislaus. Við 1. umr. spurði ég hv.frsm. 1. minni hl., hvort Búnaðarfélag Íslands hefði vanrækt það, sem það hefði átt að gera, eða orðið brotlegt, svo að því væri ekki treystandi til að vinna þau verk, sem það hafði áður haft með höndum. Hann neitaði því. Hvorki búnaðarfélagið, framkvæmdarstjórar þess eða stj. þess hafa brotið nokkuð af sér eða sýnt ríkisstj. þvermóðsku í samvinnunni við hana. Þessi árás á búnaðarfélagsskapinn í heild sinni er því tilhæfulaus. Er því ekki nema eðlilegt, að menn spyrji, hví félagið sé beitt þessum þrælatökum. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að í grg. frv. er því haldið fram, að hið nýja kosningafyrirkomulag til búnaðarþings sé í samræmi við vilja meiri hl. bænda í landinu. En þegar svo búið er að kjósa þessa fulltrúa, þá hefir ríkisstj. ekki slíkt traust á þeim, að hún treysti þeim til að velja sér framkvæmdarstjóra. Þessum fulltrúum, sem búið er að kjósa eftir hinum nýju reglum. treystir hún verr en þeim gömlu. Af þessu sést, að þetta er ekki annað en yfirskinsröksemd. Á bak við eru pólitískar ástæður, en ekki umhyggja fyrir velferð bænda. Þá vil ég spyrja hv.frsm.l. minni hl., sem er líka í stj. búnaðarfélagsins, hvernig hann hugsi sér að koma því í kring, að kosningar til búnaðarþings fari fram fyrir áramót l. samkvæmt.

Það má halda aukaþing

. Í 1. félagsins eru engin ákvæði, sem leyfa aukaþing.

Það er ekki bannað

. Það var einu sinni haldið aukaþing, og var þá litið svo á, að það hefði ekki vald til að taka slíkar ákvarðanir. Kemur það úr hörðustu átt, er maður, sem ég og aðrir hafa kosið okkur sem trúnaðarmann til að halda uppi okkar málstað, gerist brautryðjandi í því að knýja félagið til að fremja lagabrot. Þá vík ég nokkrum orðum að II. kafla frv. Hér er, eins og minnzt hefir verið á, tekin upp ný stefna. Er ætlazt til, að þessi framlög verði hér eftir ekki jarðræktarstyrkur, heldur lán. Ég veit ekki til, að fordæmi séu til um þessa stefnu, en þetta hlýtur aftur að skapa fordæmi, t. d. að því er snertir búfjárræktarl. Gæti ríkið farið að eigna sér nokkurn hluta af búfé bænda fyrir þann styrk, sem það hefir látið o. s. frv. Þetta verður að teljast óheillastefna. Jarðræktarstyrkur hefir verið nokkurskonar stofnfjárframlag, er ríkið hefir lagt til kvaðalaust. Var litið svo á, að bændur væru að skapa verðmæti, sem hefði mikla þýðingu fyrir komandi ættliði, og að því væri eðlilegt, að ríkið styrkti brautryðjendur á þessu sviði, ekki sízt á erfiðum tímum. Þetta hafði ég í huga, þegar ég á sínum tíma greiddi atkv. með jarðræktarl. Og ég get nú ekki annað séð en að verðmæti þau, sem bændur skapa, séu jallnmikils virði fyrir land og lýð, hvort sem þeir hafa þegar fengið í styrk 5000 kr. eða minna, ef þeir hafa unnið drengilega fyrir því, sem þeir hafa fengið frá ríkinu. Er ekkert á móti því að hvetja menn til að leggja fé sitt í jarðrækt frekar en margt annað, t. d. þá menn, sem grætt hafa fé á sjósókn. Ef þeir leggja fé sitt í ræktun, þá hafa þeir þar með skapað verðmæti, sem bundið er um alla framtíð handa niðjunum. Það er ekki ástæða til annars en að sýna þessum mönnum viðurkenningu þjóðfélagsins. Auk þess má geta þess, að það hámark, sem hér er sett, hlýtur að skapa þeim, sem vinna að ræktun landsins, mikla örðugleika, og það einmitt sérstaklega þeim, sem skemmst eru komnir. Þar, sem ég þekki til, er víða svo háttað, að þessi vinna er unnin í félagsvinnu og með dráttarvélum. Hingað til hefir það verið svo, að þessari félagsvinnu hefir verið haldið uppi af nokkrum athafnamönnum, sem hafa gert þeim, sem minni máttar eru, kleift að fljóta með og fá þessar dýru vinnuvélar, sem örðugt er að koma á milli sín. Ef þessir athafnamenn ganga úr leik, þá verða mestmegnis eftir þeir menn, sem hingað til hafa litið getað lagt af mörkum. Ég geri ekki ráð fyrir, að þessi 20% hækkun hafi sérstaklega mikla þýðingu. Það er misskilningur, að þessir menn hafi ekki tekið þátt í jarðabótunum, af því að styrkurinn hafi verið of lágur. Ég tel mjög tvísýnt, að það borgi sig að rækta það land, sem ekki hefir borgað sig að rækta með þeim styrk, sem veittur hefir verið að undanförnu. Nei, ástæðan til þess, að þessir menn hafa ekki verið með, er ekki sú, að styrkurinn hafi verið of lítill; það er áhugaleysi, getuleysi og ýmsar aðrar ástæður, sem þar liggja fyrst og fremst til grundvallar. Ég hygg, að ef þessari löggjöf er ætlað að styðja þessa menn, þá sé það að skjóta yfir markið. Ég hygg, að breyt. verði einmitt til þess að draga úr þeim mönnum, sem skemmst eru komnir. Þá vil ég einnig benda á það, að mér finnst, að með þessu hámarki sé verið að leggja þungan stein í götu þess, að nýbýli séu reist, og þá einkum á þann hátt, sem eðlilegast væri, að þau mynduðust, en það er þannig, að börnin haldi áfram að vera á jörðinni og skipti henni á milli sín og auki ræktunina á þann hátt. Að því ætti að styðja. En þá væru börnin búin að skapa sér þá aðstöðu að geta haft stórt og vel ræktað tún, og yrði þá eðlilega sérstaklega að ræða um byggingar, sem eftir væru. Með þessu frv. er því verið að spyrna á móti því, að börnin hjálpi foreldrum sínum til að rækta jörðina sem bezt og hafi von um að geta sjálf notið þeirrar auknu ræktunar. Og auk þess getur þetta í sumum tilfellum orðið hlægileg fjarstæða. En það dugir ekki að deila við dómarann, eins og sagt er. Ég býst við, að þetta sé ákveðið og engin rök dugi til þess að hagga því. Mér er ekki grunlaust um, að það hafi vakað fyrir sumum þeirra, sem að þessu frv. standa, að ná höggi á þeim bændum, sem fremst hafa staðið í ræktun landsins. Þeir hafa verið titlaðir með nafninu stórbændur. Því miður eru hér engir stórbændur til, en þeir hafa verið kallaðir þetta, og þetta nafn hefir nánast verið notað sem skammaryrði í blöðum stjórnarflokkanna. Ég býst við, að nú eigi að vega að þessum voðamönnum, og ég verð að játa, að ræða hv. 2. þm.N.-M. styrkti mig í þessum grun. Ég hefi nú yfirfarið þetta frv., sem hér liggur fyrir, og ég verð að segja, að ég hefi ekki rekið mig á neitt teljandi, sem er nokkurs virði umfram það, sem er í jarðræktarlögunum. - Ég get játað, að hér er eitt atriði, sem hefði átt að vera komið í jarðræktarlögin, og það er um, að skerpt væri eftirlit með því, hvernig jarðabætur eru framkvæmdar. Það hefir verið nokkur misbrestur á því, hvernig jarðabæturnar hafa verið af hendi leystar, og hefði þurft að skerpa eftirlit með því. Annars sé ég ekki annað en flest í frv. sé til hins lakara, og í stað þess að örva framkvæmdir, muni það skapa kyrrstöðu. Þá hefir verið talað um, að þessi breyt. á lögum Búnaðarfél. Íslands væri einskonar heildarlöggjöf fyrir búnaðarfélagið, og því var líkt vil samvinnufélagsslöggjöfina. Ég skaut þá fram þeirri spurningu, hvernig sú löggjöf hefði verið sett. Sú löggjöf var upphafleg. samin af n., sem S. Í. S. kaus til þess, og síðan lögð fyrir Alþingi. Ég kannast ekki við, að búnaðarþingið hafi kosið neina slíka n. til að undirbúa þessa heildarlöggjöf. Ég kannast ekki við, að frá búnaðarþingi hafi heyrzt raddir um, að þörf væri á slíkri heildarlöggjöf. Ef þessi samanburður hv. ræðumanns hefði átt að geta staðizt, þá hefði þetta frv. átt að vera samið að ósk Búnaðarfélags Íslands og af n., sem búnaðarþingið hefði kosið til þess. Aðeins þannig hefði þetta verið sambærilegt við samvinnulöggjöfina. En það er svo fjarri því, að þannig hafi verið, að það má ekki einu sinni bíða eftir svari frá búnaðarfélaginu, hvað þá eftir því, að búnaðarþingið komi saman. Það var hv. 2. þm.N.-M., sem talaði mest um það, hve áríðandi það væri og höfuðatriði, að koma öllum jörðum sem fyrst í hámark, og virtist helzt eiga að skilja þetta svo, að með þeirri tilhögun, sem nú er, mundi verða fyrirstaða á því, að þær jarðir, sem nú eru lágar, kæmust í hámark. En það er ekki neitt í þessu frv., sem er líklegt að flýta fyrir því, heldur er þvert á móti með frv., ef að lögum verður, lagður svo þungur steinn í götu þeirra, sem skemmst eru komnir, að þeir geta með engu móti velt honum. Þá kann ég því illa, að hv. 2. þm.N.-M. ber þá brigzlum, sem eru í andstöðu við frv. Hann beindi þeim orðum til hv.þm. Borgf. - og ég býst við, að fleiri hafi þar átt að taka af sinn hluta -, að hér væri um eiginhagsmuni að ræða. Hann talaði um það með gleðihreim í röddinni, að þeim, sem mest hefðu gert að ræktun landsins og staðið hefðu í fylkingarbrjósti á því sviði, ætti nú að synja um allan styrk framvegis, ef þeir væru komnir upp í 5000 kr. Ég gat ekki varizt því að hugsa til þess, að sjálfan hefir þennan hv.þm. ekki klígjað við að taka margar 5000 kr. fyrir lítið starf, sem verður fyrir löngu gleymt, þegar tún þau, sem skapazt hafa fyrir framsækni og atorku þessara manna, sem nú á að svipta öllum styrk, standa sem órækur vottur um dugnað þeirra og dáðríkt starf.

Pétur Ottesen Hv. 2. þm.N.-M. fann ástæðu til þess að láta sín getið í sambandi við þetta mál við hliðina á forsvarsmanni Búnaðarfélags Íslands, sem hér hefir verið valinn til þess að verja þær árásir, sem hér eru hafnar á það. Hv. 2. þm.N.-M. hefir fundizt, að hann launaði bezt ofeldið hjá Búnaðarfélagi Íslands með því að leggja nú stein í götu þeirra manna, sem hann á að vinna gagn, - bændastétt þessa lands. - Ég gæti trúað, að starf þessa hv.þm. í þágu hinnar íslenzku bændastéttar yrði á sínum tíma vegið og léttvægt fundið. Hann var að tala um vonda samvizku. Að sönnu fór hann ekki langt út í þá sálma, enda ætti hann ekki að gera það, því að ef hann býr sjálfur yfir nokkru af því, sem nefnt er samvizka, þá ætti hún að vera í allhörmulegu ástandi hjá þeim manni, sem trúað er fyrir því að vinna til hagsbóta fyrir bændur, en ræðst nú af alefli á málefni þeirra. - Ég býst við, að hv. 2. þm.N.-M. sé sá af hv.þm. Framsfl., sem lætur einna bezt að beizlinu hjá sósíalistum, þegar þeir teyma flokkinn að þjóðnýtingarmálum sínum hér á þingi, þótt flokkurinn sé ef til vill allur léttur í taumi og ekki þurfi að knýja hann áfram, vegna þess að honum sé í raun og veru ljúft að fylgja á eftir. Skilning hv.þm. á þýðingu jarðræktarlaganna fyrir íslenzkan landbúnað má marka af því, þegar hann segir, að þau hafi ekki falið í sér neina tryggingu fyrir því, að bændur gætu búið betur að jörðum sínum. Hvernig hljómgrunn skyldi þetta finna hjá íslenzkum bændum? Það liggur fyrir opinber viðurkenning á því frá íslenzku bændastéttinni, að af þessari löggjöf hafi hún haft hina beztu stoð. Og við skyldum sjá, hvernig nú væri umhorfs í sveitum landsins, ef sú uppörvun og sá styrkur, sem veittur er með jarðræktarlögunum, hefði ekki verið til hjálpar bændum síðan 1923. Straumurinn hefir verið mikill úr sveitunum og í kaupstaðina, - en hvernig mundi það hafa verið, ef þessi hjálp hefði ekki verið til fyrir sveitabóndann? Og þó stendur þessi hv.þm. hér upp, svo ríkt haldinn af flónslegu eðli, að hann segir, að jarðræktarlöggjöfin hafi ekki tryggt það, að bændur gætu búið betur að jörðum sínum. Það er illt, að bændastéttin skuli vera svo ólánssöm að hafa í sinni þjónustu þann mann, sem ekki hefir skarpari skilning á því, hvað mest horfir til heilla fyrir íslenzkan landbúnað. Hv. 2. þm.N.-M. vék að mér persónulega og sagði á þá leið, að það, að ég vildi ekki leggja hönd á þessa atorkumenn, mundi stafa af því, að ég mundi vera kominn nærri því að fá upp fyllt þau gæði, sem eiga að falla í skaut hvers bónda samkv. þessu frv. Hann vildi náttúrlega með þessu gefa í skyn, að það væru eiginhagsmunir mínir, sem réðu stefnu minni í þessu máli. Ég ætla nú ekki að fara langt út í þetta; ég ætla, að það hafi verið sýnt nægilega skýrt, hve mikla þýðingu þessi jarðræktarstyrkur hefir haft fyrir íslenzkan landbúnað og hve mikið þeir hafa unnið að því að þoka áfram jarðyrkju þessa lands, sem nú eru búnir að uppfylla þetta hámark, sem sett er í þessu frv., og þess má geta, að það, sem þeir hafa borið úr býtum fyrir 12 ára strit, er ekki nema 1/3 hluti þeirra launa, sem hv. 2. þm.N.-M. hefir á ári fyrir að predika bændum þá speki, að þeir eigi ekki að setja þau lömb á, á haustin, sem hafi drepizt á vorin, eða að þeir eigi að brytja ærnar niður í kýrnar. Það er ekki nema 1/3 hluti þess, sem þessi hv.þm. fær á ári fyrir þessa verðleika, sem bændum má hlotnast fyrir ótrautt margra ára starf til eflingar á lífsmöguleikum íslenzkrar bændastéttar. Ég býst við, að það reynist rétt, sem hv. 7. landsk. sagði, að það, sem hv. 2. þm.N.-M. hefir lagt til viðreisnar íslenzkum landbúnaði, verði ekki skráð með óafmáanlegu letri á spjöldum sögunnar. Hv. frsm. 1. minni hl. vék að minni ræðu og afsakaði sig með því nú eins og áður og útmálaði það, að það væru hinar erfiðu fjárhagsástæður ríkissjóðs, sem lægju til grundvallar fyrir því, hve nú yrði að skera mikið niður, og minntist hann m. a. á það, að nú hefði brugðizt afli við strendur landsins. En ég vil spyrja: Hvaða ráðstafanir ætla þessir hv.þm. að gera við afgreiðslu fjárl. til þess að mæta þessum aflabresti og erfiðu fjárhagsástæðum ríkissjóðs? Ég býst við, að þessu verði mætt með því að afgr. nú hærri fjárlög en nokkru sinni áður. Er þá ekkert annað, sem þarf að spara? Er það höfuðráðið að ráðast á landbúnaðinn, þegar hart er í ári? Ég hefi ekki heyrt á þessum hv.þm., að nauðsyn væri á að grípa til svipaðra ráðstafana gagnvart öðrum útgjöldum ríkissjóðs. Ég vil aðeins benda á, hve algerlega haldlaust þetta er fyrir afkomu ríkissjóðs, þegar ekki er bent á aðrar sparnaðarleiðir.

Þessar takmarkanir koma ekki til framkvæmda á þessu ári

. Heldur hv.þm., að afleiðingar af aflabrestinum og harðindunum nái ekki út yfir þetta ár, og þess vegna þurfi ekki að færa niður útgjöld á næsta árs fjárlögum? Ég býst við, að það gerði alltaf nægum erfiðleikum að mæta á hverjum tíma.

Bændur eru bezt stæða stéttin og þess vegna sjálfsagt að ráðast þar á garðinn!!

. Hv. 7. landsk. benti á, að með þessum hömlum yrði dregið úr áhuga og framkvæmdum í jarðræktun, og að þær yrðu til að sporna á móti því, að nýbýlahugmyndin yrði klædd holdi og blóði. Hann tók það réttilega fram, að langlíklegasta og eðlilegasta leiðin væri sú, að skipta býlum þar, sem ræktun væri mikil, en hitt er ólíkt erfiðara, að ræsa fram og yrkja óræktað land og reisa þar nýbýli, svo segja má, að með þessu frv., ef samþ. verður, sé verið að torvelda þá leið, sem er langsamlega líklegust til býlafjölgunar. Þá sýnir það ljóslega rökþrot og hve langt er seilzt eftir því að ná í einhver hálmstrá til að halda sér við, þar sem það á svo sem að vera ein höfuðkenningin, að með lækkuðum styrk eigi að fást betri jarðabætur. Það er þá rökrétt áframhald þessarar kenningar, að jarðabæturnar yrðu þá beztar, ef styrkur til þeirra væri algerlega felldur niður. Ég hefi talið, að vandaðar jarðabætur fengjust bezt með því móti, að haft væri gott eftirlit með því, að þær væru styrkhæfar, en nú kemur þessi nýja kenning og þessi þungu rök fyrir ágæti þessa frv., að með því að minnka styrkinn fáist betri jarðabætur, og þá að sjálfsögðu beztar með því að fella hann alveg niður!! Það er talað um, að fjárframlagið, sem gengur til jarðabóta á þeim jörðum, sem eru eign einstaklinga, skuli ekki skoðast sem eign jarðareiganda, heldur skuli það skráð sérstaklega í fasteignamatsbækur. Það er eins og eign einstaklinganna sé einskis virði fyrir þjóðfélagið, og það er svo sem ekki í fyrsta sinni, sem sú hugmynd skýtur upp höfðinu hér, og er sýnilegt, til hvers refirnir eru skornir. Það er verið að verja þá stefnu að láta ríkið á þennan hátt eignast allar jarðir smátt og smátt, með hálfkveðnum vísum um það, að það fé, sem með þessum hætti fer til einstakra manna, sé engin eign fyrir þjóðfélagið, ef einstaklingarnir fái fullan eignarrétt yfir því. Hvílík röksemdafærsla!! Hv. þm. Mýr. kallaði þetta virðingarverða tilraun, að látu ríkið hreint og beint á þennan hátt ná tangarhaldi á jörðunum! Já, það má nú segja. Það er í meira lagi virðingarverð tilraun!! Eg verð að taka undir með hv. 7. landsk. um það, að ef gengið er inn á þá braut að setja hér slíka kvöð á þessar fjárveitingar, þá muni verða skammt að bíða þess, að farið verði að gera sömu kröfur um fjárframlög til annara hluta. t. d. um framlög til búfjárræktunar, til sandgræðslu, til skóggræðslu og yfirleitt allsstaðar þar, sem ríkið leggur fram fé til betri ræktunar landsins. Ef nú er stýrt í þessa átt, þá er áreiðanlegt, að ekki verður slakað á klónni, heldur siglt með fullum seglum áfram að því marki að gert sjálfstæði einstaklinganna sem minnst og gera þá sem háðasta ríkisvaldinu. Það er ekkert annað en áframhald af þeirri braut, sem sízt þarf að efa, að lagt verði inn á, eins og þetta er allt í pottinn búið. Með því, sem hér er stefnt að, er það ef til vill tilgangurinn að neyða bændur til þess að afsala sér þessum styrk, af því að þeir vilja ekki ganga undir þessar kvaðir, og eins virðist að því stefnt að neyða búnaðarfélagið til þess að taka ekki að sér að hafa með höndum framkvæmd þessara mála, þar sem það á að bíða skarðan hlut í sinni eigin stjórn með því að taka þetta að sér, og þá er náttúrlega að því leyti, sem einstaklingar eru neyddir til að afsala sér styrk, um sparnað að ræða fyrir ríkissjóð, en hitt er vitað, að sá sparnaður er enginn búhnykkur, þegar vitað er, að þetta verður til þess að hefta framgang ræktunarmála sveitanna og annara nauðsynjamála, sem framtíð þeirra byggist á.

Forseti (JörB): Þá hafa ekki fleiri kvatt sér hljóðs, og er umr. lokið. Það vantar að vísu allmarga hv.þdm. á fund, en ég vænti þess, að atkvgr. geti farið fram, þegar þeir fjarstaddir þdm., sem eru hér innanhúss, koma á fundinn.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Hafa þeir sjálfstæðismenn, sem eru fjarverandi, fengið fjarvistarleyfi?

*Ólafur Thors: Út af því, sem hæstv. varaforseti þessarar d. leyfði sér að varpa fram, vil ég benda hv.þm. á það, að við höfum setið hér kvöld eftir kvöld og jafnvel nótt eftir nótt, án þess að svo að segja nokkur stjórnarliði hafi verið sjáanlegur, og svo leyfir þessi maður sér að spyrja, hvort þessir flokksbræður mínir hafi tilkynnt forföll. Við hæstv. forseta vil ég segja það, að undanfarna daga hefir hvað eftir annað orðið að fresta atkvgr., vegna þess að það hefir vantað hans eigin samherja. - Nú vantar 5 sjálfstæðismenn; einn er veikur, svo að hann getur ekki mætt, tveir eru á bæjarráðsfundi og tveir á öðrum fundi. Mér finnst því sanngjarnt að fresta atkvgr., með því að það getur ekki seinkað framgangi málsins.

Forseti (JörB): Hv. þm. G.-K. þarf ekki að kvarta yfir því, að ekki hafi verið tekið fullt tillit til fjarveru þm. við atkvgr., en hinsvegar verða að vera einhver takmörk í þeim efnum. Svo að hægt verði að gera tilraun til þess að ná í þá, sem vantar og von er um, að geti komið, vil ég geta fundarhlé.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vil aðeins taka það fram út af orðum hv.þm. G.-K., að Alþfl. mætir a. m. k. stöðugt að öllum jafnaði bæði við umr. og atkvgr., en hv.þm. G.-K. er líklega sá þm., sem lætur sig oftast vanta, svo að það er hart að heyra hann tala svona um aðra hv.þm.

*Ólafur Thors: Hæstv. forseti sagðist yfirleitt taka fullt tillit til óska þm. um frestun atkvgr., en ég vil þá minna hann á það, að ég hefi áður farið fram á það á þessu þingi, að atkvgr. yrði frestað, án þess að það yrði gert, en hinsvegar hefir atkvgr. verið frestað hvað eftir annað dögum saman, þegar stjórnarliðar hafa ekki mætt. Ég veit ekki, hvort hv. 2. þm. Reykv. er svo magaveikur, að hann getur ekki haldizt við inni í d., þó að hann kunni að vera í húsinu, en víst er það, að hann sést mjög sjaldan hér í d. Og þegar hann ber mér það á brýn, að ég sé oft fjarverandi, þá mælir hann gegn betri vitund. því að svo miklu leyti sem hann veit yfirleitt, hverjir mæta hér, ætti hann að vita, að ég er að öllum jafnaði annaðhvort hér í d. eða inni í ráðherraherberginu. Ég vænti þess annars, að hæstv. forseti viðurkenni það, að það hefir komið fyrir hvað eftir annað, að Alþfl. hefir vantað allan, og það er skjalfest í þingtíðindunum, að hér situr oft einn eða enginn alþýðuflokksmaður, þegar umr. standa sem hæst. Hæstv. forseti vill fallast á að gefa hlé, en ég tel það ekki nægilegt; samt mun ég reyna að sætta mig við úrskurð hæstv. forseta.

Forseti (JörB): Eins og ég tók fram áðan, er sjálfsagt að taka fyllsta tillit til fjarvistar þm. við atkvgr., en þar sem nú stendur svo á, að þinglok nálgast óðfluga, sé ég mér ekki fært að fresta þessari atkvgr. fram yfir helgi. - Ég vil svo beina þeirri ósk til hv.þm., að þeir haldi ekki áfram að karpa um þetta.

*Héðinn Valdimarsson: Ég ætla ekki að deila miklu meir um það við hv.þm. G.-K., hvor okkar mæti hér betur. Hann hefir látið sig vanta dag eftir dag, en ég veit ekki til, að neinn dagur hafi liðið svo, að ég hafi ekki setið hér, og úr þessu húsi hefi ég ekki farið án leyfis forseta, þegar fundur hefir verið. Hv. þm. sagði, að Alþfl. hefði vantað allan einhverntíma. Þetta er rétt. Það stóð nefnilega þannig á, að það var búið að gera fullkomna grein fyrir afstöðu flokksins, og svo var viðstaddur maður til þess að taka svari hans, ef á þyrfti að halda, en á meðan vorum við að ljúka við mikilsvarðandi mál á flokksfundi hér í húsinu og vorum til taks við atkvgr. En þegar umr. var lokið, þá voru allir sjálfstæðismennirnir á bak og burt, nema 2 eða 3, og þegar átti að fara að ganga til atkvgr., þá gengu þeir út til þess að láta hana ekki eiga sér stað.

Hannes Jónsson Mér finnst það óþarfi fyrir hv.þm. G.-K. að vera að finna að því, að stjórnarliðar mæti ekki á þingfundum. Ég hélt, að hv.þm. væri kunnugt um, að framsóknarmenn mæta ekki á fundum, nema þegar þeir þurfa að greiða atkv., þeir hafa nefnilega ekkert að gera nema að greiða atkv. - Fundarhlé.

*Ólafur Thors: Í sambandi við atkvgr. um þetta frv. stóð deila milli okkar hv. 2. þm. Reykv., þar sem ég bar á hann og hans flokksmenn, að þá vantaði mjög oft í d., og færðist undan, að atkvgr. færi fram nú um þetta mál, þar sem svo stóð á, að nokkrir sjálfstæðismenn voru fjarverandi. Ég vil aðeins út af því skjalfesta það, að sá, sem bað um nafnakall nú, var hv. 2. þm. Reykv., og hann tók það fram, að hann bæði um það til þess, að fram kæmi, hverjir væru í d. Svo fátítt er, að sjálfstæðismenn séu ekki viðstaddir, að hv.þm. langar að fá það skjalfest þá einu sinni, að það vill til, og get ég vel skilið það.

Páll Zóphóníasson Út af ummælum, sem hér hafa fallið, vil ég geta þess, að ég hefi frá þingbyrjun og nú fram á síðustu daga haldið skýrslu yfir hverjir væru mættir, þegar fundir byrja í d. Á þá skrá hefir hv.þm. G.-K. æðioft vantað.

Skrár hv.þm. eru vitlausar eins og hann sjálfur! - Forseti: Þetta kemur nú atkvgr. heldur litið við

.

*Héðinn Valdimarsson: Í sambandi við það, að ég bað um nafnakall við þessa atkvgr., vil ég taka það fram, að mér finnst vel hlýða, að atkvgr. um stórmál fari fram að viðhöfðu nafnakalli, ekki sízt til þess að sýna það, sem deilt var um hér áðan, hverjir mæta, - hverjir láta sig yfirleitt málin svo miklu skipta, að þeir greiði atkv. um þau. Ég hygg, að það komi í ljós, ef farið er í gegnum nafnaköll þessa þings og fleiri þinga, að sjálfstæðismenn láta sig oft vanta.

Forseti (JörB): Ég vil taka það fram, að ég hefi að vísu ekki neinar skýrslur við að styðjast, en mér finnst ég hafa á tilfinningunni, að því fari fjarri, að þm. Sjálfstfl. vanti oftar í d. en þm. hinna flokkanna.

*Frsm. (Emil Jónsson): Ég skal ekki hafa hér um mörg orð. En þegar frv. var hér til 2. umr., voru samþ. við það nokkrar brtt., en eftir urðu ákvæði, sem ástæðulaust er að hafa í frv. eftir þær breyt. Er því lagt til í brtt. á þskj. 487, að síðasta málsgr. 4. gr. falli niður, þar sem próflausir menn mega vinna áfram í sveitunum próflaust. Hitt atriðið, sem brtt. fjallar um, er að aðeins þau kauptún, sem hafa 300 íbúa eða færri, megi hafa óiðnlæða menn við byggingariðnaðarstörf, en þetta var bundið við 500 íbúa.

*Guðbrandur Ísberg: Hv. þm. Hafnf. vildi leggja aðaláherzlu á 2. brtt. við 4. gr., um að síðasta málsgr. falli niður, enda er hún sjálfsögð. En frá mínu sjónarmiði er aðalbreyt. við 3. gr., um að færa úr 500 niður í 300 íbúatölu þeirra kauptúna, sem skilyrðislaust þurfa að hafa faglærða menn við allar byggingar. Sjálfur stakk hann upp á 500 og þótti það hæfilegt þá, og gerði það með tilliti til þess, að sveitirnar og kauptún með undir 500 íbúa þyrftu ekki að nota fagmenn við byggingar, sem ekki færu yfir 3000 kr. Ég er algerlega á móti brtt. um þessa lækkun nú og vænti, að hv.þm. leyfi sveitunum og kauptúnum með allt að 500 íbúum að halda undanþágu frá að sækja smiði til Reykjavíkur, þó að reistur sé hænsnakofi.

*Ólafur Thors: Herra forseti! Ég vil ekki láta undir höfuð leggjast að hreyfa því hér á Alþingi, að ég tel í gær hafa farið fram misbrúkun á hlutleysi útvarpsins í sambandi við 1. maíhátíðahöld Alþýðuflokksins. Ræður þeirra Jónasar Guðmundssonar og Haralds Guðmundssonar hefðu vel fallið í rammann, ef um hefði verið að ræða útvarpsumræður milli stjórnmálaflokka. Ég tel þetta brot á hlutleysi útvarpsins og atriði, sem mjög fer illa á. Ég tel þetta að vísu ekkert svipað hneyksli og simanjósnirnar, en samt er þetta mjög fjarri því að vera afsakanlegt. Af þessu leiðir, að hver stjórnmálaflokkur í landinu gæti krafizt þess að fá útvarpið til sinnar þjónustu eitt kvöld á ári. Er furðulegt, að Alþfl. skuli taka sér þetta bessaleyfi án þess að nokkrir samningar fari fram við aðra aðilja. Ég viðurkenni, að þetta er ekki í fyrsta skipti, sem Alþfl. hefir notað útvarpið sér til framdráttar, en hann hefir þó aldrei misbeitt því eins og í gær, og á ég þar þó eingöngu við ræðu Jónasar Guðmundssonar, sem var með hörðustu ádeiluræðum, sem þessi annars hógværi og sanngjarni þm. hefir flutt. Ég leyfi mér að mótmæla þessu.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil leyfa mér að leiðrétta það, sem hv.þm. G.-K. sagði. Hann hélt því fram, að Alþfl. hefði fengið útvarpið til afnota. Það er ekki rétt. Það var Alþýðusambandið eða verkalýðsfélögin, sem höfðu afnot af útvarpinu þennan dag. Þá get ég tekið það fram, að ég hlustaði á mestan hlutann af ræðu Jónasar Guðmundssonar, og get ég ekki fallizt á, að hún hafi verið hneykslanleg. Það er vitanlega rétt, að málin voru þar flutt frá ákveðnu sjónarmiði, en það mátti útvarpsráðið líka vita, þar sem verklýðsfélögin fluttu.

*Jónas Guðmundsson: Mig furðar á þessari framkomu hv.þm. G.-K. út af saklausu erindi, sem ég flutti í útvarpið. Ég vil spyrja hv.þm., hvað það hafi verið í ræðunni, sem hneykslaði hann. Ég man ekki til, að ég hafi t. d. nefnt Sjálfstfl. á nafn. Annars getur hann fengið ræðuna hjá mér, því að ég hafði hvert orð skrifað. Ég sagði ekki annað en það, sem á blöðunum stendur. Ég skal láta honum ræðuna í té, til birtingar, yfirlestrar eða gagnrýni, ef hann óskar þess.

*Ólafur Thors: Ég vek athygli á því, að það hefir verið nokkurnveginn föst venja alþflþm. að gera ekki verulegan greinarmun á Alþýðuflokknum og Alþýðusambandinu. Nú vill hæstv.atvmrh. halda því fram, að þetta sé tvennt mjög ólíkt, líklega í því skyni að geta meinað öðrum þingflokkum samskonar afnot af útvarpinu. Hv. 6. landsk. hefir boðið mér að afhenda mér ræðu sína, og þigg ég það. Dettur mér ekki í hug að væna hann um, að hann muni breyta þar einu orði. Ef hann hefir ekki sagt annað en það, sem í handritinu stendur, þá hlýtur það að koma í ljós, að hann minntist á Sjálfstfl. Hann sagði, að Sjálfstfl. vildi rífa niður allt hið gagnlega, sem rauðu flokkarnir hefðu gert.  Ég mótmæli þessu, sem þarna hefir farið fram. og tel, að eftir þetta geti aðrir flokkar í landinu krafizt þess að fá að gera hið sama, því að það verður að teljast óverjandi að taka útvarpið í þjónustu eins stjórnmálaflokks.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Það er ekki rétt hjá hv.þm. G.-K., að ég haldi því fram, að Alþýðuflokkurinn og Alþýðusambandið sé tvennt ólíkt. Hitt er rétt, að það voru félögin í Alþýðusambandinu, sem sáu um hátíðahöldin 1. maí. Ég vil því ekki fallast á, að með þessu sé skapað fordæmi fyrir því, að pólitískir flokkar geti fengið umráð yfir útvarpinu kvöld og kvöld. Því fer fjarri. Hinsvegar hefi ég orðið var við það, að útvarpið hefir stundum verið notað öðruvísi en ég hefði kosið, og á ég þar við umr. háskólastúdenta nú fyrir skömmu.

*Ólafur Thors: Ég tel það ekki mitt hlutverk að svara fyrir útvarpið. Ég tel ekki ólíklegt, að fram fari margskonar misnotkun á því, þar sem Jónas Þorbergsson og Sigfús Sigurhjartarson eru þar æðstu menn. Get ég því fallizt á, að þetta sé ekki eina hlutleysisbrotið, sem það hefir á samvizkunni. En hinu er ég ekki sammála, að þetta skapi ekki fordæmi. Þetta skapar einmitt alveg tvímælalaust fordæmi. Símanotendur og útvarpsnotendur munu ekki sætta sig við, að í símann sé hlerað og að útvarpið sé notað í þjónustu ákveðins stjórnmálaflokks.

*Frsm. 1. minni hl. (Jón Baldvinsson): Eins og hv. dm. hafa séð, hefir n. klofnað í þessu máli í eins marga hluta og hægt var - jafnmarga og mennirnir eru, sem n. skipa. Liggja því fyrir þrjú nál. frá þessum mönnum. Ég get ekki fallizt á, að rétt sé að setja löggjöf eins og ræðir um í frv. á þskj. 413. Það eru margar röksemdir, sem ég hefi á móti því. Það er þá fyrst sú, að þetta mundi að einhverju leyti gera ótraustara eftirlit með gjaldeyrisverzluninni af hálfu bankanna heldur en nú er. Það mundi í mörgum tilfellum gera bönkunum ókleift að gera ráðstafanir um erlendan gjaldeyri, vegna þess, að þegar fiskfarmarnir væru seldir, gætu útgerðarmenn komið og sagt: Nú hefi ég ráð á gjaldeyrinum fyrir minn fisk til þess að greiða með kol, olíu, salt og veiðarfæri til útgerðarinnar. - Með þessu móti væru bankarnir í stöðugri óvissu um það, hverju af þessum gjaldeyri þeir gætu ráðið yfir til þess að greiða með sínar skuldir og annara, eða nauðsynjavörur handa öðrum en þeim, sem eiga rétt til þess að ráðstafa sínum gjaldeyri. Nú er það í sjálfu sér engu ónauðsynlegra að geta flutt inn matvörur og fóðurvörur, þegar skortur er í mörgum héruðum, eins og t. d. í vetur. Þá er engu minni nauðsyn að eiga ráð á gjaldeyri til þess að kaupa þær vörur heldur en vörur til útgerðarinnar. Ef útgerðarmenn fá heimild til þess að ráðstafa þessum erlenda gjaldeyri, þá tel ég framið ranglæti gagnvart þeim, sem ekki eru beint útgerðarmenn, en þurfa samt sem áður á þessum nauðsynjavörum að halda. Þó að svo sé, að meginið af erlenda gjaldeyrinum komi fyrir fiskinn, þá er hann almenningseign eða sameiginlegur. Gjaldeyririnn verður að ganga til þess að kaupa almennar nauðsynja- og framleiðsluvörur handa öllum. Það verður því bezt gert með því að bankarnir miðli til þessara manna eftir því sem hægt er og gjaldeyrir leggst til. Svo er á það að líta, að bankarnir verða að taka lán erlendis, sem verður að endurgreiða. Þessi lán nota þeir að nokkru leyti til kaupa á útgerðarvörum og til rekstrar útgerðar útvegsmannanna að nokkru leyti. Þetta þurfa bankarnir að endurgreiða á vissum tímum, og þegar svo mikil óvissa ríkir um, hvað þeir hafa yfirleitt af þeim gjaldeyri, sem fæst fyrir útfluttar vörur, þá eiga þeir erfitt með að gera sínar ráðstafanir. Svo er það í öðru lagi, að í raun og veru hefir ákaflega mikið af kolum og salti undanfarið verið flutt inn til landsins á þann hátt, að bankarnir hafa gengið í ábyrgð fyrir andvirði þess. Eftir að fór að þrengja að útgerðarmönnum áttu þeir margir hverjir mjög erfitt með að útvega sér þessar vörur, nema því aðeins, að fyrir lægi ábyrgð bankanna um greiðslu á þeim. Einnig hafa innflytjendur að þessum vörum, sem selja hinum smærri útgerðarmönnum, - því að útgerðamenn eru ekki allir útflytjendur að sínum vörum, - í mörg ár þurft að verzla í stórum stíl og fá til þess erlend lán með bankaábyrgð. Þó að ég játi, að miklir erfiðleikar þrengi að útgerðarmönnum nú á síðustu árum og að þeim hafi gengið erfiðlega að fá lán út á sínar vörur erlendis, þá er ég alls ekki viss um, að slík ákvæði, sem eru í þessu frv., kæmu að því haldi, sem þyrfti að vera, þannig, að þeir gætu sjálfir flutt inn þessar vörur gegn því loforði að greiða þær með erlendum gjaldeyri. Svo er sannleikurinn sá, að það eru ekki æðimargir útgerðarmenn, sem geta leyst inn erlend lán, þegar þau falla til, þó að þeir eigi vörur fyrir þeim. Þeir hafa ekki margir hverjir til íslenzkar krónur til þess að borga fyrir erlenda gjaldeyrinn. Bankarnir verða að hafa afskipti af þessu. Þeir hafa íslenzkar krónur til þess að borga með. Þetta hefir verið borið saman við það, að S. Í. S. hafi fengið forréttindi um not á þeim gjaldeyri, sem það hefir fengið fyrir útflutningsvörur sínar. En það er að því að gæta, að S. Í. S. hefir tekizt að fá bankalán erlendis. Ég ætla, að það muni fá lánin fyrri hluta árs, og endurgreiði þau svo með andvirði útfluttra afurða seinni hluta árs. þetta er í miklu stærri stíl hjá S. Í. S. heldur en hjá öllum öðrum útflytjendum, en í raun og veru hafa allmargir kaupmenn í landinu fengið samskonar leyfi, en það hefir verið í miklu smærri stíl. Það hefir verið sama eðlis, þannig að kaupmenn, sem verzla í reikning við einhvern sérstakan danskan kaupmann, eða hafa gömul sambönd við þá, þeir fá vörur sínar fyrri part árs og skulda þær síðan þangað til að haustinu, er þeir flytja út íslenzkar afurðir, svo sem ull, selskinn, æðardún og ýmislegt, sem til fellur. Með því borga þeir sínar skuldir, og er þetta nákvæmlega sambærilegt við það, sem er hjá S. Í. S. Þetta hefir innflutnings- og gjaldeyrisnefndin þráfaldlega leyft. Sé því einhver útgerðarmaður svo vel stæður, að hann geti útvegað sér bankalán erlendis og selt það í bönkum hér, sem lána þeim fjármagn til rekstrarins, þá sé ég ekki annað en að með núv. reglu mundi innflutnings- og gjaldeyrisn. leyfa slíkar ráðstafanir á gjaldeyri fyrir útfluttar vörur. Þá skal ég taka þriðja dæmið og sýna, að mönnum er leyft að ráðstafa sínum gjaldeyri. Fjölda síldarútvegsmanna er leyft að fá lán erlendis, vörur og jafnvel peninga, og borga það síðan með útflutningi sínum. Ég hefi heyrt það haft eftir hæstv. fjmrh., en ég hefi ekki heyrt hann segja það sjálfan, að hann hefði játað, að Sambandið þyrfti ekki að gefa slíka skýrslu. Þetta er mesti misskilningur. Það eru ekki nema örfáir dagar síðan ég las skýrslu frá Sambandinu um það, hvernig það hefði ráðstafað sínum erlenda gjaldeyri, sem þeir gerðu í samráði við viðskiptabanka sinn, Landsbankann. Og samskonar skýrslu heimtar gjaldeyrisnefnd af smákaupmönnum úti um land. Ég sé ekki betur en að gjaldeyrisnefnd geti raunverulega veitt allt það, sem þetta frv. fer fram á. Það eina, sem þá mundi verða gert, er það, að bankarnir tiltækju gjalddagann, en það mundu þeir gera með tilliti til þess, hvenær þeir álítu hentugast að borga vöruna. Ef aftur á móti hver útgerðarmaður ætti að geta ráðið þeim gjalddaga, sem þeir borguðu sínar vörur á, þá mundi það geta komið sér illa fyrir bankana. Það er því till. mín út frá þeim forsendum, sem ég hefi haft um þetta, að þessu máli sé vísað til ríkisstjórnarinnar. Og ég tel, að þó að þetta frv. yrði samþ., þá mundi engin breyt. verða á núv. ástandi, en að það gæti hinsvegar ruglað talsvert.

*Frsm. 1. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson): Við 1. umr. þessa máls gerði ég grein fyrir því og þeim breyt. á framfærslul., sem það fer fram á. Ég sé enga ástæðu til þess að endurtaka það aftur hér í hv. d., en skal láta þess getið út af afgreiðslu málsins í hv.allshn., að ég og hv. 2. þm. Reykv. vorum samþykkir því að mæla með, að frv. næði óbreytt fram að ganga. En meiri hl. n., eða þeir hinir þrír aðrir, sem eru með okkur í n., voru ekki reiðubúnir að taka afstöðu til málsins og lýstu sig því í raun og veru hvorki með því eða móti og hafa óbundin atkv. yfirleitt um málið. Ég vænti þó, að þeir hafi nú lokið þeirri athugun á frv., sem þeir ætluðu að framkvæma, og leyfi því nú fram að ganga. Ég vil svo leyfa mér f. h. minni hl. allshn. að leggja til, að frv. verði samþ. hér í hv. d.

Thor Thors Eins og hv. 1. landsk. gat um, hefir þetta mál í raun og veru ekki verið afgr. frá hv.allshn. Þeir flm. málsins, hv. 1. landsk. og hv. 2. þm. Reykv., vildu hespa málið af í n. áður en hún gat látið nokkra rannsókn fram fara á málinu. Hv. 1. þm. Árn., hv. 8. landsk. og ég vildum frekari rannsókn á málinu. Og ég og hv. 8. landsk. höfum sent þetta mál til umsagnar framfærslun. Rvíkur, og fyrr en við höfum fengið þá umsögn, erum við ekki reiðubúnir að taka afstöðu til þess og teljum því æskilegt, að málið sé tekið út af dagskrá, unz n. hefir fengið þær upplýsingar um málið, sem hún telur nauðsynlegar til þess að geta afgr. það frá sinni hendi.

Forseti (JörB): Þetta er 2. umr. málsins, og af því að af hálfu flm. hefir verið óskað eftir, að málið yrði ekki tafið, og frv. einfalt, þá varð ég við þeim tilmælum að taka það á dagskrá að þessu sinni.

Það er ekki eins einfalt og það virðist vera

. Ég held, að það þurfi ekki að koma að sök.

Jón Pálmason Það er kunnugt mál, að framfærslulögin eru lög frá síðasta þingi. Þau eru víðtækur lagabálkur, eins og hv.þm. er ljóst, lagabálkur, sem var rækilega athugaður á síðasta þingi, eftir að hafa verið lagður fram af mþn., sem skipuð var til þess að undirbúa það mál. Mér þykir það þess vegna vera dálítið undarlegt að fara að koma með breyt. nú þegar á þessum lögum, sem ekki virðast meira aðkallandi en þessar breyt. eru. Því að þau rök, sem ég hefi heyrt frá hv.flm. fyrir þessu máli, eru ekki þannig vaxin, að ég fái séð, að það beri nauðsyn til þess að knýja þetta mál fram nú þegar, og allra sízt þegar það er vitað, að meiri hl. hv.allshn. hefir ekki skilað frá sér áliti í þessu máli. Ef málið kemur til atkv. nú í þessari hv. d., mun ég af þessum sökum greiða atkv. gegn því. Ég vænti og, að ef á að beita þeirri aðferð, að hv.þm. fái ekki að sjá álit meiri hl. allshn. í þessu máli áður en það er afgr. til 3. umr., þá verði fleiri heldur en ég reiðubúnir til þess að greiða því ekki atkv. áfram.

*Frsm. 1. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég hafði reyndar búizt við, að hv. meiri hl. allshn. mundi á þessum 4 eða 5 dögum síðan við höfum haldið fund í allshn. hafa athugað þetta mál og fengið þær upplýsingar, sem þeir óskuðu eftir, áður en þeir tækju endanlega afstöðu til málsins. En þó að svo hafi ekki orðið, eins og hv.þm. Snæf. hefir þegar upplýst, þá ætla ég, að það mundi óhætt fyrir þá - og vænti þess, að þeir geti stutt að því - að láta málið halda áfram til 3. umr., því að svo áliðið er orðið þingtímans. Ef svo sú umsögn, sem þeir æsktu eftir, væri á þann veg, að þeir léðu frv. lið, þá væri það betur komið lengra í d. Hinsvegar er nægur tími við 3. umr. þessa máls, ef hv. meiri hl. allshn. af einhverjum ástæðum vill leggja á móti málinu. Út af því, sem hv.þm. A.-Húnv. sagði, að það væri ekki ástæða til þess að gera verulegar breyt. á þeim lögum, sem samþ. hefðu verið á síðasta þingi, er þess að geta, að framfærslulögin voru samþ. í lok síðasta þings, og mér er óhætt að fullyrða, að ekki fekkst jafngóð athugun á því máli og þurft hefði, vegna þess hve áliðið var þings. Mér er kunnugt um, að hv.Ed. mundi hafa kosið, að þar hefðu komið fram breyt. á frv., ef d. hefði ekki álitið, að málinu væri með því stefnt í tvísýnu vegna þess, hve áliðið var þings. Ég vildi þess vegna vænta þess, að hv.þm. A.-Húnv. sæi ekki ástæðu til að bregða fæti fyrir málið við þessa umr., þar sem það gefst væntanlega kostur fyrir hann og aðra að athuga það milli umr. og hlýða á þær umsagnir, sem fram kunna að koma við 3. umr.

*Jakob Möller: Það er dálítið undarlegt, að þetta frv. skuli koma fram nú á þinginu, því að eins og hv.þm. A.-Húnv. minntist á og öllum hv.þm. er í fersku minni, þá er þetta breyt. á lögum, sem sett voru á síðasta þingi, og a. m. k. öll höfuðatriði þess frv. voru einmitt sérstaklega til nákvæmrar rannsóknar á síðasta þingi, því að þau voru, að ég hygg, allákveðin ágreiningsmál milli Alþfl. annarsvegar og annara flokka hinsvegar. Þess vegna finnst mér það furðulegt, að nú skuli tveir alþýðuflokksmenn eftir nokkurra mánuða bið koma fram með brtt. í þá átt að fá knúð fram þau atriði, sem þeir urðu í minni hl. með á síðasta þingi. Ég skil ekki í, að það sé réttlátt að líta svo á, að það varði svo miklu að hraða málinu nú, að það megi ekki bíða þeirrar athugunar, sem meiri hl. allshn. óskaði eftir. Mér er kunnugt um, að sá meiri hl. hefir sent málið til umsagnar framfærslun. Rvíkur, og geri ég ráð fyrir, að það mætti með góðum vilja afgr. þá umsögn svo tímanlega, að málinu ætti ekki að stafa veruleg hætta af því. Að öðru leyti er það náttúrlega alveg nauðsynlegt, að full grein sé gerð fyrir efni frv. af báðum hlutum n., þegar ekki er allskostar samkomulag um það. Og þar sem það er meiri hl. n., sem ekki telur sig tilbúinn að svo stöddu að lýsa sinni afstöðu, þá finnst mér það sjálfsagður hlutur, að málinu sé frestað, til þess að meiri hl. n. fái tíma og tækifæri til þess að rannsaka þetta mál til hlítar og komast að ákveðinni niðurstöðu um afstöðu sína til þess.

*Frsm. 1. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég held, að það sé ekki allskostar rétt hjá hv. 3. þm. Reykv., að efni þessa frv. hafi verið ágreiningsmál milli Alþfl. annarsvegar og hinna þingflokkanna hinsvegar. Það getur verið, að svo hafi verið um einstaka atriði, en að æðimargir úr öðrum flokkum hafi verið frv. andvígir, er ekki rétt. En ég skal geta þess út af athugun á þessu máli, að fulltrúar frá mæðrastyrktarn. Rvíkur hafa skýrt mér frá því, að þeir hefðu talað um þetta mál við formenn allra stærstu stjórnmálaflokkanna á þingi og fengið góðar undirtektir hjá þeim yfirleitt. Þar af leiðandi er þetta mál ekki eins nýtt fyrir þingheimi eins og lítur út fyrir nú, því að fulltrúar frá mæðrastyrktarnefnd Rvíkur hafa rætt það nákvæmlega við einn eða fleiri úr hverjum stjórnmálaflokki, og eftir því, sem þeir segja mér, fengið góðar undirtektir. Það væri þess vegna full ástæða fyrir okkur flm. þessa frv., eftir þeim upplýsingum, sem við höfum fengið, að ætla, að það yrði ekki næsta mikill ágreiningur um höfuðatriði þessa frv.

*Pétur Ottesen: Mér þykir harla einkennilegur sá söguburður, sem hv. 1. landsk. er með, að það muni þurfa að taka flokksafstöðu til þessa máls. Ég hefi ekki heyrt þess getið í mínum flokki. Ég held, að þetta séu bara slúðursögur, sem hv. 1. landsk. lætur sér sæma að bera inn í þingið til þess að nota til framdráttar sínu máli. Mér kemur það einkennilega fyrir - og ég verð að mótmæla því -, þegar hv.þm. er að setja það fram, að það sé búið að taka afstöðu í flokkunum til þessa máls. Ég veit, að það er ekki í Sjálfstfl., en ég veit ekki, hvað gerist í öðrum flokkum. En út af því, sem hér er fram komið um það, að láta nú þetta mál ganga til 3. umr., þrátt fyrir að meiri hl. þeirrar n., sem málið hafði til athugunar, sé ekki reiðubúinn til þess að taka ákvörðun um málið, þá vil ég skjóta máli mínu til hæstv. forseta, ef hann mætti vera að því að hlusta á það, sem ég vildi segja. - Gangur mála hér á þingi er þannig, eins og kunnugt er, að við 2. umr. er tekin ákvörðun um efni hvers frv., og gert með þeim hætti, að hver grein frv. er borin undir atkv. Mér virðist þess vegna hljóta að leiða af sjálfu sér, að slík atkvgr. um hvert einasta atriði hvers frv. eigi ekki að fara fram fyrr en a. m. k. nefndarhlutar eða n. öll sé búin að taka afstöðu til málsins. Það geta náttúrlega verið undantekningar frá þessari meginreglu, ef um það er að ræða, að n. ætlar að sýna sig í því að sitja á máli til þess að reyna að koma því fyrir kattarnef. Þá er réttmætt að taka í taumana, ef n. ætlar að beita sínu áhrifavaldi með þeim hætti. En ég held, að ekki sé neinu slíku til að dreifa hér, þar sem þessu máli var vísað til allshn. fyrir nokkrum dögum. Og frummælandi meiri hl. n. hefir fært gild rök fyrir því, á hvaða rökum það byggist, að meiri hl. hefir ekki gefið út nál. um málið. Ég vildi þess vegna skjóta því til hæstv. forseta, hvort honum fyndist ekki rétt að halda sig við reglur og tilgang þingskapa um meðferð mála á Alþingi og láta nú niður falla að greiða atkv. um málið við 2. umr., þangað til meiri hl. n. er búinn að fá það álit, sem hann hefir leitað eftir, svo að málið geti þá sætt þinglegri meðferð að, þessu leyti til. Annars vil ég benda á, í sambandi við það, sem sagt hefir verið um, að hér sé um að ræða breyt. á lögum frá síðasta þingi, að það er algerlega sneitt framhjá þeirri gr. framfærslulaganna, sem vitað er um, að verður mjög mikill ágreiningur út af, hvernig beri að skilja. Og það er gefið, að t. d. á næsta þingi muni þurfa að breyta löggjöfinni út af þeim mismunandi skilningi, sem fram kemur á þessari gr., þegar farið verður að framkvæma lögin. Ég held þess vegna, að frá þessu sjónarmiði séð sé of snemmt að fara nú að gera breyt. á þessari löggjöf, og bíða ekki eftir því, að hún sé framkvæmd í eitt ár, svo að betur sjáist, hverjar breyt. er nauðsynlegt að gera. Auk þessa er þetta frv. að ýmsu leyti varhugavert, þar sem það kippir í burt heimild, sem mikill meiri hl. þm. á síðasta þingi var á einu máli um, að nauðsynlegt væri að hafa í sambandi við þetta mál. Það er svo ekki fleira, sem ég hefi ástæðu til þess að segja. Mér þykir það gott, að form, Sjálfstfl. er kominn hér inn, þar sem hv. 1. landsk. leyfði sér að bera fram fullkomnar slúðursögur um afstöðu Sjálfstæðisflokksins til þessa máls.

*Frsm. 1. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég vil mótmæla því, sem hv.þm. Borgf. hélt fram, að ég væri að bera slúðursögur inn í þingið. Ég hafði aðeins eftir það, sem tvær konur úr mæðrastyrksnefnd Reykjavíkur sögðu mér, að þær hefðu rætt um málið við forustumenn þriggja stærstu stjórnmálaflokkanna hér á þingi, og að það hefði verið vel tekið í málið af þeirra hálfu. Þetta vænti ég, að þessar tvær konur, sem sögðu mér, muni standa við, hvenær sem er. Hinsvegar vil ég og vænta þess, að þessar tvær konur hafi sagt mér rétt frá. En það lá alls ekki í mínum orðum, að flokkarnir hefðu verið búnir að taka afstöðu til málsins, heldur að forustumenn flokkanna hefðu fengið vitneskju um málið og væru því fyrir sitt leyti velviljaðir. Þetta vænti ég að fá staðfest, þegar hv.þm. G.K. tekur til máls. Ég skal og geta þess, að það var hæstv.forsrh. og hv.þm. S.-Þ., sem konurnar töluðu við af hálfu Framsfl., en hv.þm. G.-K. af hálfu Sjálfstfl.

Thor Thors Mér er kunnugt um það, að þær konur, sem stóðu að þessu máli, komu á fund allshn.Nd. í fyrra, og n. var sammála um að vísa á bug þeirra málaleitun. - Mér er og kunnugt um það, að hv. 6. landsk., sem hafði samning þess frv. til framfærslulaga, sem nú er orðið að lögum, með höndum, er því persónulega mótfallinn, að þær breyt., sem þetta frv. gerir ráð fyrir, nái fram að ganga. Svo að það er ekki hægt að taka þetta sem flokksmál Alþfl. gegn öllum öðrum flokkum í þinginu. Ég veit ekki, hvað fram hefir farið milli form. Sjálfstfl. og þeirra kvenna, sem standa að frv., en hann hefir tjáð mér, að hann taki ekki afstöðu til þessa máls fyrr en fulltrúar Sjálfstfl. í allshn. séu búnir að segja sitt álit um málið. Og ég vil segja fyrir mitt leyti, að eftir þá íhugun, sem enn hefir verið hægt að koma við í þessu máli, er ég helzt alveg á móti málinu, en við bíðum eftir umsögn þess aðilja, sem hlýtur að vera þessu máli kunnugur, en það er framfærslunefnd Reykjavíkur. Ég vil svo taka undir það, sem hv.þm. Borgf. sagði, að það sé réttast að bíða með afgreiðslu þessa máls þangað til meiri hl. allshn. hefir fengið þá umsögn, sem hann bíður eftir.

Forseti (JörB): Ég vil taka það fram út af því, sem hefir verið beint til mín, að ég lét í ljós í allshn., þegar þetta mál var rætt þar, að ég óskaði eftir að mega kynna mér málið betur, en tók fram jafnframt, eins og ég ætla, að hafi komið í ljós hjá meiri hl., að það væri alls ekki tilætlunin að beita mér á móti málinu. Nú hefi ég kynnt mér þetta mál, en vildi gjarnan, ef kostur væri, fá að sjá álit framfærslunefndar Reykjavíkur, áður en málið verður afgr. út úr d. Hinsvegar finnst mér ekki koma að sök, þó að 2. umr. sé lokið áður en þetta álit liggur fyrir, því að vitanlega hafa menn heimild til að greiða atkv. með brtt. við 3. umr., þó að þeir hafi hleypt málinu óbreyttu það áleiðis.

*Ólafur Thors: Það er eingöngu af því, að mitt nafn hefir verið dregið inn í þessar umr., að ég vil taka fram, hver afskipti ég hefi haft af þessu máli. - Það var fyrir alllöngu, að þess var óskað, að ég kæmi til viðtals við n. kvenna í suðurstofu Ed. Ég gat ekki orðið fullkomlega við þeirri ósk, af því að búið var að stefna öðrum mönnum til viðtals við mig. Ég gat með því að hraða þessu samtali komið á fund þessara kvenna. Höfðu þær þá, að því er mér skildist, talað við einhverja úr Alþfl. og Framsfl., en þegar ég kom þangað, var enginn þm. þar viðstaddur nema hv. 10. landsk. Mér voru tjáðar lauslega þessar till., án þess að skýringar á þeim fylgdu þar með. Ég lét falla þá umsögn, að mér væri ljóst, að þessar konur væru ekki að flytja þetta mál í öðrum tilgangi en þeim, að reyna að ráða bót á vandkvæðum þeirra, sem verst væru settir í þjóðfélaginu, og út frá því sjónarmiði vildi ég styðja þeirra mál, án þess að ég gæti bundið mig og ennþá síður mína flokksmenn til að fylgja þeim ákvæðum, sem þær vildu láta lögfesta. - Svo heyrði ég ekki meira um þetta má, þangað til það var borið fram. Ég sneri mér til fulltrúa Sjálfstfl. í allshn. og bað þá að flýta fyrir málinu og vera því velviljaðir eftir því, sem þeir sæju málefnalega ástæðu til, en tjáði þeim um leið, að málið væri svo nýframkomið, að ég hefði ekki persónulega myndað mér skoðun um, að hve miklu leyti ég gæti fylgt því. Báðir nm., hv. 8. landsk. og hv.þm. Snæf., tjáðu mér, að þeir væru mótfallnir einstökum ákvæðum, sumum a. m. k., og þeir mundu ekki geta fylgt frv., og ekki taka ákveðna afstöðu fyrr en þeim hefði borizt umsögn þeirra aðilja, sem þeir töldu sjálfsagt, að ættu að láta í ljós álit sitt á málinu. Ég hefi ekki haft aðstöðu til að hreyfa málinu á flokksfundi, til þess að fá þar vilja flokksins fram, en mér þykir líklegt, að þetta frv. verði ekki fremur flokksmál hjá Sjálfstfl. en önnur mál hér á þingi. Það er ekki þess eðlis, að það sé eðlilegt, að það sé flokksmál. Ég tel mig þá hafa með þessu gert grein fyrir mínum persónulegu afskiptum af þessu máli, en það mun koma í ljós á sínum tíma, hvernig einstakir þm. Sjálfstfl. taka undir það.

*Frsm. (Jón Baldvinsson): Brtt. þær, sem ég vil minnast fyrst á, eru á þskj. 491. Fyrri brtt. er sú, að gjaldið í klaksjóðinn verði ekki haft nema 3 aurar af hverju kg. af laxi, í stað þess, sem í frv. er gert ráð fyrir, að það verði 6 aurar. Þessi lækkun er gerð til samkomulags við hv. 2. þm. Rang., sem taldi gjald þetta of hátt eins og það er í frv. Síðari brtt. er við 3. gr. frv., og er þar lagt til, að það skuli vera minnst 10% af árlegri seiðaframleiðslu klakstöðvanna, sem beri að láta í þær ár og þau vötn, sem stofnveiðin er úr, í stað þess, sem í frv. er sagt, að það skuli vera „allt að“ 10%. Út af óánægju þeirri, sem komið hefir fram um það, að ekki skuli vera heimilt samkv. 4. gr. frv. að taka veiði annara veiðivatna hér syðra á leigu vegna stofnveiða til klakstöðvanna en Laxár í Kjós og Bugðu ásamt Meðalfellsvatní í sömu sveit, þá hefi ég til samkomulags flutt brtt. um að bæta við, að henni sé einnig heimilt að taka á leigu til þessara hluta veiðiréttindi Grímsár í Borgarfirði, ef það kann að virðast heppilegra. Brtt. þessi þarf svo ekki frekari skýringa við; stj. er heimilt samkv. henni að velja um, hvert þessara veiðivatna hún tekur á leigu.

*Pétur Magnússon: Fyrir utan brtt. þær, sem landbn. flytur, þá hefi ég leyft mér að flytja brtt. á þskj. 492, þess efnis, að 4. gr. frv. falli niður, en aðalefni þeirrar greinar er það, að takist stj. ekki að fá hagkvæma samninga um leigu á veiðiréttindum, þá sé henni heimilt að taka slík réttindi leigunámi um 10 ára skeið, og þetta er eingöngu bundið við veiðiréttindi í Laxá í Kjósarsýslu og Bugðu og í Meðalfellsvatni í Kjós, og á Norðurlandi við veiðiréttindin í Laxá úr Mývatni og Reykjadalsá í Þingeyjarsýslu. Með ákvæðum þessarar greinar er því slegið föstu, að klakið skuli rekið í nánd við þessi veiðivötn, en ekki annarsstaðar. Það eru tvær ástæður fyrir því, að ég flyt brtt. þessa. Fyrst og fremst það, að ég tel óheppilegt að binda klakið við vissar ár. Og í öðru lagi tel ég ákvæði 4. gr. alveg óþarft, og byggi ég það álit mitt á því, að ég tel, að í 20. gr. laxveiðilaganna hafi stj. heimild til þess að láta veiða lax til klaks hvar sem er. Þetta ákvæði 20. gr. hljóðar svo: „Þrátt fyrir ákvæði 15.–19. gr. skal leyfilegt vera að veiða lax eða göngusilung hvenær sem er og hvar sem er og án tilits til stærðar til klaks eða vísindalegra rannsókna.“ Þessi heimild er svo yfirgripsmikil, að ég held, að það geti ekki komið til mála, að stj. lendi í vandræðum með að fá klak í klakstöðvar, ef hún á annað borð hverfur að því ráði að láta reisa þær. Mér virðist það liggja beint við, að stj. ekki síður en aðrir hljóti að hafa full réttindi til þess að láta veiða lax til klaks, og því sé með öllu þýðingarlaust að fara að heimila henni að taka veiðiréttindi í vissum ám eignarnámi.

*Þorsteinn Briem: Ég tel það horfa til bóta við frv., að hv. landbn. hefir flutt brtt. um, að klaksjóðsgjaldið skuli lækka niður í 3 aura, en ég tel hana ekki hafa gengið nógu langt, ekki tekið tillit til þess, að fiskiræktarfélög hafa sumstaðar komið upp myndarlegu laxaklaki, sem þau hafa í hyggju að halda áfram með. Þar sem því svo er ástatt, að fiskiræktarfélög hafa komið upp laxaklaki á fullkomnasta hátt, virðist ekki vera sanngjarnt, að þau verði líka látin greiða klaksjóðsgjald. Með því yrðu þau ósanngjarnlega hart úti. Til þess að fyrirbyggja það, að óánægja eða misrétti geti átt sér stað sakir þessara hluta, þá hefi ég leyft mér að bera fram skrifl. brtt., sem fer í þá átt, að þau fiskiræktarfélög, sem stunda laxaklak á fullkomnasta hátt, að dómi veiðimálastjóra, verði ekki látin greiða þetta gjald.

*Frsm. (Jón Baldvinsson): Ég vil aðeins segja það út af brtt.hv. 2. þm. Rang. um niðurfellingu 4. gr. frv., að ég verð að ganga á móti henni, m. a. sökum þess, að mér hefir verið tjáð, að t. d. í Laxá við Mývatn þurfi að tryggja veiðina betur en gert er nú, til þess að hægt verði að veiða í klak í henni.

*Pétur Magnússon: Ef það er rétt hjá hv. 4. landsk., að það þurfi að tryggja veiðina í Laxá við Mývatn betur en gert er nú, til þess að hægt sé að veiða til klaks í henni, þá er það sannarlega hægt án þess að setja þessa eignarnámsheimild. Þeirra hluta vegna er hennar engin þörf. Brtt. hv. 10. landsk. tel ég sanngjarna, því að það er engin ástæða til að útiloka það, að einstaklingar reki klakstöðvar, þó að ríkisstj. komi upp tveimur klakstöðvum á öllu landinu.

*Jónas Jónsson: Ég vil aðeins taka það fram út af orðum hv. 2. þm. Rang., að reynsla er fengin fyrir því, að það hefir ekki tekizt að fá Laxá við Mývatn og Reykjadalsá friðaðar, svo hægt sé að taka þær til ræktunar, með þeim lagafyrirmælum, sem nú gilda. Og því til sönnunar má geta þess, að Vilhjálmur Þór á Akureyri hefir sent byggingarefni í klakhús þangað austur, en eigi að síður hefir ekkert samkomulag náðst um ræktun ánna. Þarna eiga 50–60 menn hlut að máli, og því erfitt að sameina þá um þetta. Annars býst ég við, að þeir myndu verða ánægðir, ef árnar yrðu friðaðar á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. En verði 4. gr. frv. felld niður, myndi það verða til þess að eyðileggja það gagn, sem af ánum mætti annars verða með því að taka þær til ræktunar.

*Pétur Magnússon: Ég verð að halda fast við það, sem ég benti á áðan, að það sé heimilt að veiða lax til klaks í hvaða veiðivatni sem er. Í 20. gr. laganna um lax- og silungsveiði segir berum orðum, að lax og göngusilung megi veiða hvar og hvenær sem er til klaks og vísindalegrar starfsemi, og ennfremur segir í 55. gr. sömu laga: „Hverjum manni er skylt að láta af hendi land eða landsafnot, svo og vatn eða afnot vatns, er með kann að þurfa vegna byggingar eða starfrækslu klakstöðvar, svo og þola þær eignarkvaðir, óhagræði og takmörkun á afnotarétti, er bygging klakstöðvar eða starfræksla kann að hafa í för með sér.“ Þessi ákvæði eru öll svo fortakslaus, að það er alveg óhugsandi, að einstaklingar geti komið í veg fyrir, að veitt sé í klak eða klakstöðvar starfræktar í landi þeirra. Ég held því, að það hljóti að vera einhver misskilningur hjá hv.þm. S.-Þ., að hægt sé eða hægt hafi verið að koma í veg fyrir, að byggðar væru klakstöðvar við Laxá við Mývatn. Að mínum dómi breytir það því engu, þó að 4. gr. frv. verði felld niður.

*Jónas Jónsson: Það er vafalaust rétt hjá hv. 2. þm. Rang., að samkv. gildandi lögum sé það tryggt, að hægt sé að fá land undir klakhús og ennfremur að veiða eitthvað af laxi til klaks. En það, sem um er að ræða þarna norður frá, er það, að vafasamt er, hvort hægt er að sameina alla hlutaðeigendur um friðun ánna, og taldi ég og tel það vafamál, þar sem jafnmiklum dugnaðarmanni og Vilhjálmi Þór tókst það ekki.

1) MJ: Ég segi já með þeim skilningi, að átt sé við veiði félagsmanna sem félagsmanna, en ekki hvar sem þeir eru að veiða.

2) PHerm: Ég segi já með sama skilningi og hv. 1. þm. Reykv.

Sigurður Kristjánsson Þann 12. marz bar ég fram till. um sjómælingar og rannsókn fiskimiða, og var henni vísað til fjvn. Nú er það svo, að líkindi eru til, að helmild þurfi í fjárl., ef till. á að geta fengið afgreiðslu áður en gengið er frá fjárl. Vil ég því mælast til þess við hæstv. forseta, ef hv.fjvn. hefir ekki enn skilað áliti sínu, að hann gangi þá eftir því.

*Flm. (Jón Pálmason): Ég hefi skilað ýtarlegri grg. fyrir till. þessari á þskj. 347 og get því verið stuttorður um efni hennar og tilgang. Þegar rætt hefir verið um það hér á Alþingi, t. d. við útvarpsumr., hvernig ástandið yfirleitt væri í landinu, þá hefir það komið í ljós, að það væri illt og þyrfti lagfæringar með. Deilan hefir svo gengið meira út á það, hverjum hið erfiða ástand væri að kenna, en hitt, hvernig eigi að fara að bæta úr því. Ég vík að þessu hér, því að till. þessi á að vera fjarri því að vera ágreiningstill. fyrir hina pólitísku flokka, en hún er komin fram sakir þess, að ég lít svo á, að þjóðin þoli ekki lengur, að talsverður hluti hins vinnandi fólks í landinu hafi ekkert að gera. Ég hefi orðið þess var, bæði innan flokks míns og utan hans, að tilgangur minn með till. þessari sé m. a. sá, að fara nú að stofna til einnar nefndarinnar enn, og hefði því verið eðlilegra og betur viðeigandi, að ég hefði beinlínis flutt frv. um þetta efni. Þessu er því til að svara, að ég tel ekki, að mál þetta verði leyst nema með samkomulagi allra, sem hér eiga hlut að máli, alveg án tillits til þess, hver ber málið fram, en það tel ég að tæplega muni fást, nema nefnd manna fjalli um málið. Hvað snertir starf nefndarinnar, þá skal ég strax taka það fram, að hún á ekki að vera bundin við þær óskir, sem ég ber fram í till. minni, heldur á hún að athuga, hvernig helzt yrði mögulegt að nota það vinnuafl, sem ónotað er í landinu, þannig, að jafnframt því sem vinnan yrði hinu opinbera að nokkru gagni, þá gætu hlutaðeigendur líka haft ofan af fyrir sér. Um þegnskylduvinnuna hefir jafnan verið nokkur ágreiningur, en ég tel það verkefni til rannsóknar, hvort ekki mætti koma henni fyrir á þann veg, að hún gæti komið almenningi að nokkrum notum. Það, sem þá þyrfti að athuga, væri fyrst og fremst það, hversu lengi vinnan ætti að standa, hvort taka ætti jafnt konur sem karla og ennfremur hvort vinnan gæti jafnframt orðið verklegur skóli. En það hefir jafnan vakað fyrir formælendum þessa máls. - Þá yrði það og ennfremur verkefni þessarar nefndar að athuga, að hvaða verkefnum ætti að beina vinnunni og eftir hvaða reglum o. fl. Hv. þm. Snæf. hefir flutt brtt. á þskj. 370 við till. mína, sem er ekkert nema orðabreyting. Hvort það orðalag, sem þar er lagt til að verði á þál. þessari, fer betur eða verr en orðalag mitt, skal ég ekkert segja um fyrr en flm.brtt. hefir talað fyrir henni, en það eitt vil ég þó segja, að ég finn enga sérstaka nauðsyn fyrir framkomu þessarar brtt. Að síðustu vil ég svo taka það fram, að ég vænti þess, að hv.alþm. líti á mál þetta með velvild, án tillits til stjórnmálalegs ágreinings, og hafi það eitt fyrir augum, hvort ekki sé tímabært að athuga og gera rannsókn á því, hvort ekki megi nota betur en gert hefir verið hinn mikla auð þjóðarinnar, vinnu hins vinnandi lýðs í landinu.