Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þann 15. marz s.l. skrifaði dóms- og kirkjumálaráðuneytið svo hljóðandi bréf: „Stefnt er að því að framkvæma endurnýjunarviðgerð á varðskipinu Þór á komandi sumri og fyrirhugað, að tekið verði lán erlendis til 4–5 ára til verksins, og er þess óskað í samráði við fjmrn., að hv. fjhn. Ed. hlutist til um, að heimild til lántöku, allt að 48 millj. kr., vegna þessara framkvæmda verði tekin inn í lagafrv. um heimild til lántöku vegna kaupa á þyrlu, sem nú liggur fyrir Ed. Til upplýsinga fylgja hér með ljósrit af bréfum Landhelgisgæzlunnar, dags. 18. jan. s.l., dómsmrn., dags. 25. jan. s.l., og viðskrn„ dags. 29. f.m.“ - Undir þetta ritar Baldur Möller fyrir hönd ráðh. Nú tókst þannig til, að þetta bréf náði ekki til fjhn. Ed., áður en hún afgreiddi sitt nál. um þetta mál. því að hún mun hafa gert það sama daginn og bréfið var skrifað. Fyrir einhver mistök fór á sömu leið, þegar málið var til meðferðar í fjhn. þessarar hv. d., að bréfið barst henni ekki fyrr en eftir að hún hafði lokið afgreiðslu málsins fyrir 2. umr. Síðan barst n. bréfið, og hún hefur kynnt sér þetta mál. Það er vitað, að stór hluti kostnaðar við endurnýjun þá og viðgerð á Þór, sem nú er fyrirhuguð, er vegna vélaskipta og vegna styrkingar skipsins í sambandi við þau vélaskipti. Vélin í Þór var frá upphafi gölluð, þó að skipið hafi ævinlega þótt ágætt. Eins og fram kemur í þessu bréfi, sem ég las hér áðan, þá fylgdu með til n. erindi og grg. frá viðkomandi aðilum, Landhelgisgæzlunni og viðskrn. út af lántökunni. Þetta er allt jákvætt, og varð fjhn. sammála um að flytja þá brtt., sem hér liggur fyrir og er nánast um það, að þessi umbeðna lántökuheimild skuli einnig veitt, um leið og veitt er heimild til lántöku vegna kaupa á þyrlu.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við eina gr. þessa frv., og er brtt. á þskj. 523 og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Við próf 1., 2., 3. og 4. stigs skal auk kennarans, sem prófar, vera einn prófdómari í hverri grein, nema í siglingafræði skulu vera tveir prófdómarar, og skipar rn. prófdómara að fengnum till. skólastjóra.“ Breytingin frá frv. er í því fólgin, að í till. er gert ráð fyrir, að í einni aðalgrein við Stýrimannaskólann en það er í siglingafræði, skuli vera tveir prófdómarar ásamt þeim kennara, sem einnig prófar. Ég hef nokkuð kynnt mér þetta, síðan málið var hér síðast til umr., og samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, þá hefur það verið talið mjög eðlilegt og jafnvel nauðsynlegt, að í þessari aðalgrein í fræðslu stýrimannaskólanna yrði um að ræða tvo. prófdómara í staðinn fyrir einn. Í þessari grein eru tekin fjögur skrifleg próf og tvö munnleg, og verður því að teljast kannske til of mikils ætlazt, að þar sé aðeins um kennara ásamt einum prófdómara að ræða. Ég skal taka fram, að eldri lög gerðu ráð fyrir, að auk kennarans yrði um að ræða tvo prófdómara í öllum fallfögum. eins og þar er komizt að orði, en þar er um nokkur fleiri fög að ræða en siglingafræðina.



Herra forseti. Á þskj. 550 segir, að n. samþykki frv. með þeirri breytingu, sem gerð var í Ed. Sú breyting var fólgin í því, að í stað tölunnar sex komi talan 13. Fjarstaddur afgreiðsluna var Stefán Gunnlaugsson. N. mælir einróma með því, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 550, undirritaði ég nál. Ég hreyfði því í n., hvort ekki væri eðlilegt, að áður en n. afgreiddi málið frá sér yrði reynt að fá frá rn. upplýsingar um áætlun, sem kynni að hafa verið gerð um væntanlegan rekstur þessara skipa. Það liggur alveg ljóst fyrir, að Alþ. þarf nú og á næstunni að veita verulega fyrirgreiðslu eða veita viðkomandi rn. heimild til verulegrar fyrirgreiðslu í sambandi við skuttogaramálið í heild, ef svo má segja, en ég hygg, að það kunni að skipta kannske milljörðum. sem þarna er um að tefla. Þetta eru mjög stórvirk og án efa mjög þýðingarmikil atvinnutæki í framtíðinni, og verður maður að vona, að þau beri þann árangur og skili bæði eigendum og þjóðarbúinu þeim arði, sem við vonum að verði. Ég vildi leyfa mér að fara fram á það við hæstv. sjútvrh., að hann við 3. umr. gerði ráðstafanir til þess, að fram kæmi hér á Alþ. grg. eða áætlun um rekstur skuttogara af hinum ýmsu stærðum. Ég hef séð grg. um stærri gerð þessara skipa, 811 tonna skipanna, en hún er það gömul. 3–4 ára gömul, að ekki verður á henni byggt. Það er vitað, að Landssamband ísl. útvegsmanna gerði rekstraráætlun um afkomu minni skipanna. Sú rekstraráætlun var nokkuð rædd opinberlega, og skilst mér, að þar hafi kannske hverjum sýnzt sitt. En ég mundi telja mjög eðlilegt, þar sem hér er um geysilega mikilvægt mál að ræða og þar sem ríkissjóður sjáanlega þarf á ýmsan veg að veita stórkostlegar ábyrgðir, jafnvel milljarða, eins og ég sagði áðan, að þá kæmi ráðh., áður en málið er endanlega afgreitt út úr Alþ., með upplýsingar um það, hvernig fróðustu menn telja, að afkoma þessara stórvirku atvinnutækja muni verða.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til athugunar frv. til I. um breyt. á l. nr. 41/1968, um verzlunaratvinnu. Hún hefur ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt. Minni hl. n., hv. 9. landsk. þm., gerir brtt. Frv. er um það, að ráðh. geti veitt undanþágu frá þekkingar- og menntunarskilyrðum, sem gildandi lög setja um veitingu verzlunarleyfa. Minni hl. n. vill, að settar séu vissar skorður við slíkum undanþáguveitingum. Meiri hl. telur, að verði brtt. hv. 9. landsk. þm. samþykkt, náist ekki að fullu fram það, sem að er stefnt með flutningi frv., svo sem ég mun nánar gera grein fyrir hér á eftir. Með setningu laga um verzlunaratvinnu, nr. 41 frá 2. maí 1968, er krafizt strangra menntunarskilyrða miðað við það, sem áður var, þegar verzlunarleyfi eru veitt. Viðkomandi verður að hafa lokið prófi úr verzlunarskóla, sem viðurkenndur er af ráðh„ eða hlotið aðra menntun, sem ráðh. metur jafngilda. Það má veita þeim verzlunarleyfi, sem um þriggja ára skeið hefur starfað við verzlun og að þeim starfstíma loknum sótt sérstök námskeið í verzlunarfræðum, sem ráðh. viðurkennir, og hefur lokið þaðan prófi. Slík verzlunarnámskeið hafa ekki verið haldin til þessa, og meðan ekki er völ á slíkum námskeiðum má þó veita þeim verzlunarleyfi, sem starfað hefur þrjú ár við verzlun og sannar með vottorðum vinnuveitenda, að hann hafi til að hera þá þekkingu, sem talin er nauðsynleg til verzlunarreksturs. Þá verður sá, sem rétt á á verzlunarleyfi, að vera fjárráða og samkv. lögum frá 1968 einnig að hafa íslenzkt ríkisfang og vera heimilisfastur á Íslandi. Varðandi þetta síðasta atriði, ríkisfang og heimilisfestu, var gerð breyting á árinu 1970 í sambandi við aðild Íslands að EFTA, þannig að ráðh. var veitt heimild til að víkja frá því skilyrði. Og enn fremur er ráðh. heimilað að víkja frá þeim kröfum, sem félögum og stofnunum eru sett samkv. 5. gr. laganna frá 1968. Var það einnig talið nauðsynlegt vegna EFTA- aðildarinnar. Það hefur komið í ljós við framkvæmd laganna, að ekki reynist unnt að veita verzlunarleyfi ýmsum þeim, sem sjálfsagt verður að telja að geti átt kost á leyfi til verzlunarreksturs. Má þar til nefna t.d. iðnaðarmenn í strjálbýli, sem sjaldan hafa verzlunarskólapróf, verzlunarstarfsemi í sambandi við olíu- og benzínsölu í strjálbýli, rekstur hannyrðaverzlana og ýmsa aðra verzlunarþjónustu í strjálbýli samhliða öðrum atvinnurekstri. Nefnd sú, sem samdi frv. að l. um verzlunaratvinnu frá 1968, var skipuð fulltrúum samkv. tilnefningu Félags ísl. stórkaupmanna, Sambands ísl. samvinnufélaga, Neytendasamtakanna og Kaupmannasamtaka Íslands. Það er fróðlegt að lesa aths. með þessu frv., en þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin er á einu máli um, að þau markmið, sem stefna ber að við setningu laga um verzlunaratvinnu, séu þessi: 1. Að borgarar eigi völ á sem beztri verzlunarþjónustu á hverjum stað og tíma. 2. Að tryggja, að þeir aðilar, sem fást við verzlun, séu búnir þeim hæfileikum, að þeir geti uppfyllt þær skyldur, sem slíkur rekstur leggur þeim á herðar, ekki hvað sízt gagnvart samfélaginu í heild. 3. Að tryggja, að verzlun sem atvinnugrein geti þrifizt í landinu. Nefndin gerir sér ljóst, að á þeim tíma, sem liðinn er síðan gildandi lög um verzlunaratvinnu voru sett, hefur átt sér stað mjög greinileg þróun í þá átt að veita einstökum hópum manna einkarétt eða forgangsrétt til ákveðinnar tegundar vinnu. Þannig hafa iðnaðarmenn í löggiltum iðngreinum einkarétt til að selja iðnaðarvinnu af því tagi, vélstjórar hafa forgangsrétt að slíkum störfum og sama máli gegnir um skipstjórnarmenn, matsveina, leigubifreiðarstjóra, vörubifreiðarstjóra o.s.frv. Nefndin telur, að sú þróun, sem hér um ræðir, miðist um of við hagsmuni þeirra aðila, sem sérréttindi eignast, og jafnframt hafi hagsmunir þeirra aðila, sem áttu að njóta starfa eða þjónustu þessara starfsstétta, verið fyrir borð bornir. Nefndin telur því ekki æskilegt, með hliðsjón af þeim markmiðum, sem sett hafa verið hér að framan, að rétturinn til að stunda verzlun verði gerður að neins konar sérréttindum. Nefndin telur þvert á móti æskilegt, að einstaklingar og fyrirtæki séu eins frjálsir að því að stunda verzlun og frekast er kostur, svo framarlega sem tryggt sé eins og kostur er, að verzlunin fullnægi skyldum sínum gagnvart borgurunum og samfélaginu. Nefndinni er enn fremur ljóst, að ýmis mjög sérstök vandamál rísa í sambandi við verzlun í strjálbýli.“ Þannig hljóða þessi orð. Með hliðsjón af þessu get ég ekki betur séð en þetta frv., sem hér er á dagskrá, sé í anda þeirra orða, sem ég hef lesið hér upp úr grg. þeirra, sem sömdu frv. að l. frá 1968. Þó er það nú svo, að þrátt fyrir þessar yfirlýsingar þeirra, sem unnu að samningu þessa umrædda frv. að l. frá 1968, um að eitt meginmarkmið þess væri að gera verzlunina sem frjálsasta, varð sú reyndin á, að skilyrðin um þekkingu og menntun voru gerð mun strangari en verið hafði í eldri lögum og eftir að lögin frá 1968 um verzlunaratvinnuna, sem hér eru gerð að umtalsefni, gengu í gildi, hefur verið vísað til viðskrn. ýmsum og mjög sundurleitum beiðnum um veitingu verzlunarleyfa, sem viðkomandi lögreglustjóri eða borgarfógeti í Reykjavík hafa ekki treyst sér til að verða við. Reyndin hefur einnig orðið sú hvað viðskrn. áhrærir, að sjaldnast hefur verið unnt að veita verzlunarleyfi í þeim tilvikum vegna hinna ströngu þekkingarskilyrða, þótt oft hafi verið mjög ósanngjarnt og óeðlilegt og algjörlega andstætt sjónarmiðum góðrar verzlunarþjónustu að synja umsækjendum um leyfi. Ef þetta frv., sem hér er til umr., nær fram að ganga, en með því er ætlunin að veita ráðh. heimild til að veita undanþágu frá þekkingarskilyrðum 3. tölul. 4. gr. laga nr. 41 frá 1968, þegar sérstaklega stendur á, er áformað af hálfu embættismanna viðkomandi rn., að gangur mála varðandi undanþágur verði í þá átt, að umsækjendur, sem undanþágu æskja að njóta, snúi sér ávallt til lögreglustjóra eða borgarfógetans í Reykjavík með umsóknir sínar, en aldrei milliliðalaust til viðskrn. Lögreglustjórinn bendi umsækjendum á að afla þeirra gagna, sem kostur er á og máli skipta í þessum efnum, og má þar til nefna sérstaklega, í fyrsta lagi prófskírteini eða afrit þeirra, í öðru lagi vottorð um störf við verzlun og í þriðja lagi meðmæli um hæfni umsækjenda til að reka verzlun og ummæli um nauðsyn þeirrar verzlunarþjónustu, sem skapast með hinum fyrirhugaða verzlunarrekstri. Það er talið eðlilegast, að lögreglustjórar sjálfir og/eða viðkomandi sveitarstjórnir láti í té meðmæli og umsagnir þessar, enda eru slíkir aðilar sem staðbundin yfirvöld hæfust til þess. Þegar áður greindra gagna hefur verið aflað, senda lögreglustjórarnir þau til viðskrn. til ákvörðunar. Þetta er sem sagt sá framgangsmáti, sem embættismenn í viðskrn. hugsa sér að viðhafður verði í sambandi við undanþáguheimildir, ef þetta frv., sem hér er til umr. verður að lögum. Þetta frv. miðar þannig að því að koma í veg fyrir leyfissynjanir, þegar e8lisrök og sanngirni mæla með leyfisveitingum. Þar sem hér er um að ræða undantekningarákvæði, sem skýra verður þröngt, tel ég fyrir mitt leyti, að ráðh. hafi alls ekki ótakmarkað vald til undanþáguveitinga. Lög með þessari undanþáguheimild eru a.m.k. ekki grundvöllur slíks valds að áliti lögfræðinga, sem vel eru heima í þessum málum. Ég fyrir mitt leyti er að vísu þeirrar skoðunar, að heppilegast sé, ef unnt væri, að breyta lögunum á þann veg, að hægt yrði að komast hjá því, að ráðh. hefði vald til undanþáguveitinga. Ef slíkt að sjálfsögðu hið æskilegasta í allri lagasetningu. En því miður er því ekki að heilsa, að svo geti ávallt verið og alls ekki undir þeim kringumstæðum, sem hér um ræðir. Ef farið verður inn á þá braut að tilgreina í lögum eða í reglugerð þau tilvik, þar sem undanþágu er unnt að fá, eins og minni hl. allshn. leggur til með brtt. sinni er hætt við, að vandræðin verði ekki leyst, þar sem um er að ræða svo sundurleit og margbreytileg tilvik, að ógerlegt er að telja þau svo tæmandi sé. Fljótlega munu koma á daginn tilvík, sem ekki eru talin upp og því ekki undanþáguhæf, en sem eðlilegt er þó að njóti undanþágu. Slíkri beiðni yrði því að hafna, og situr þá allt í sama farinu. Er þetta álit embættismanna í viðskrn., sem hafa þessi mál með höndum. Einnig má benda á það, að verði valinn sá kostur að telja upp þau tilvik, þar sem unnt er að veita undanþágu frá þekkingarskilyrðinu í 3. tölul. 4. gr. laganna frá 1968, er ekki loku fyrir það skotið, að ýmsir sjái möguleika til að afla sér verzlunarleyfis, sem ella hefðu ekki hugleitt að hefjast handa í þeim efnum. Kynni e.t.v. svo að fara, að slík tæmandi talning yrði því fremur til að fjölga undanþágum en hitt. Með hliðsjón af því, sem hér hefur verið rakið, hefur meiri hl. allshn. ekki getað fallizt á brtt. hv. 9. landsk. þm. og leggur til, að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Eins og frsm. meiri hl. allshn. hefur getið um, þá kom upp ágreiningur í n. vegna þessa frv., sem hér liggur fyrir. Hins vegar vil ég byrja á því að láta í ljós undrun mína á þeirri yfirlýsingu frsm. meiri hl., sem er á þá leið, að meiri hl. n. hafi ekki getað samþ. brtt. mína, því að sú brtt. sá ekki dagsins ljós fyrr en meiri hl. var búinn að skila sínu áliti raunverulega og lýsa því yfir, að hann væri ekki til viðtals um eina eða neina breytingu. Það var vegna þess, að ekki tókst að vekja upp slíkar umr. og fá samkomulag um eina eða aðra breytingu, sem ég í n. áskildi mer rétt til að lýsa sérskoðunum mínum í þessu máli og leggja fram brtt., sem ég hef nú gert. Hér er ekki um að ræða stórmál, en þó mál þess eðlis, að ekki er hægt að afgreiða það frá hinu háa Alþ., án þess að það sé skoðað og menn taki afstöðu til þess eftir beztu samvizku. Frv. gerir ráð fyrir því, að ráðh. geti veilt undanþágur frá skilyrðum frv. um leyfi til verzlunaratvinnu, þegar sérstaklega stendur á að hans mati, og fyrir mitt leyti tel ég þetta frv. óaðgengilegt, vegna þess að það er sett undanþága inn í löggjöfina án nokkurs fyrirvara og að því er virðist án þess að nokkrar skorður séu fyrir því eða almennar reglur um, hvenær ráðh. geti veitt þessar undanþágur og hvenær ekki. Lög um verzlunaratvinnu voru orðin allgömul eða frá 1929, og á miðjum síðasta áratug hófust umr. um nauðsyn á því að breyta þessum lögum. Til þess var skipuð nefnd, eins og frsm. meiri hl. allshn. hefur skýrt frá, og út úr þeim athugunum kom svo frv., sem í aðalatriðum var samþ. og nú eru lög nr. 41 frá 1968, um verzlunaratvinnu. Þessi lög eru ítarlega samin og að því er virðist vandlega undirbúin. Þar hafa menn velt fyrir sér ýmsum hliðum þessa máls og m.a. kemur fram í grg. með því frv., að nefndin hefur einmitt gert sér grein fyrir því vandamáli, sem liggur að baki því, að þetta frv., sem nú er lagt fram, er flutt, því vandamáli, sem skapast gjarnan og þá helzt um hinar dreifðu byggðir, þar sem einstaklingar eru að setja á stofn einhvers konar rekstur, þar sem verzlun er kannske ekki aðalmarkmið þessa reksturs, en er þó nauðsynleg, og þá eru þessir einstaklingar ekki búnir þeim hæfileikum eða þeim skilyrðum, sem lögin setja til þess að menn geti fengið verzlunarleyfi. Það segir í grg. frv., sem varð að lögum 1968, með leyfi forseta: „Nefndinni er enn fremur ljóst, að ýmis mjög sérstök vandamál risa í sambandi við verzlun í strjálbýli. Hefur nefndin í till. sínum leitazt við að gera ráðstafanir, sem veiti íbúum í strjálbýli eins góða verzlunarþjónustu og kostur er, jafnvel þótt samkeppnin um hylli kaupendanna geti ekki þróazt þar með sama bætti og gerist í þéttbýli.“ Þarna kemur ljóst fram, að nefndin hefur einmitt gert ráð fyrir og hugleitt þetta vandamál, en engu að síður hefur hún lagt fram það frv., sem gert var, og frv. síðan samþ., eins og öllum er kunnugt. Tilgangur nefndarinnar og tilgangur laganna var vissulega sá að gera verzlunarþjónustuna sem bezta á hverjum stað og á hverjum tíma, en ég leyfi mér að efast um, að bezta verzlunarþjónusta sé endilega fólgin í því að veita undanþágu um verzlunarrekstur til einstaklinga, sem hafa mjög takmarkaða þekkingu á verzlunarrekstri og kannske eru alls ekki hæfir til þess. Enn fremur vil ég vekja athygli á því, að eitt aðalmarkmið þessa frv. um verzlunaratvinnuna og laganna var að tryggja, að þeir aðilar, sem fást við verzlun, geti uppfyllt þær skyldur, sem slíkur rekstur leggur þeim á herðar, ekki hvað sízt gagnvart samfélaginu í heild. Og þar segir enn fremur í nál.: „Nefndin telur þvert á móti æskilegt, að einstaklingar og fyrirtæki séu eins frjálsir að því að stunda verzlun og frekast er kostur, svo framarlega sem tryggt sé eins og kostur er, að verzlunin fullnægi skyldum sínum gagnvart borgurum og samfélaginu.“ Þarna er náttúrlega sá fyrirvari settur um frjálsa verzlun, sem a.m.k. ég styð, að þá sé fullnægt almennum lágmarkskröfum, skilyrðum og skyldum um það, að verzlunarreksturinn tryggi borgurunum og samfélaginu sem bezta þjónustu. Mín skoðun er sú, að þegar búið er að setja lagabálk, samþykkja lagabálk um verzlunaratvinnu, ítarlegan lagabálk, þá sé það ekki verjandi nokkrum árum seinna að setja inn í þennan sama lagabálk ákvæði um það að veita undanþágu frá þeim skilyrðum, sem búið er að selja lög um. Eða til hvers er yfirleitt verið að setja lög, ef ekki á að setja almennar reglur fyrir fólk og fyrir samfélagið til þess að fara eftir? Og það er lítið vit í slíkri löggjöf, sem er upp á margar greinar, í þessu tilfelli er hér um löggjöf að ræða upp á 17 gr., og síðan kemur ákvæði, sem segir bara, að ef ráðh. metur svo, þá skal hann veita undanþágu frá lögum. Ég fellst vissulega á, að það geti skapazt þær kringumstæður, að nauðsynlegt sé að liðka til, og þess vegna hef ég sett þá skoðun fram, að jafnframt því sem ráðh. fái heimild til að gefa undanþágu, sé það háð einhverjum lágmarkskröfum. sem gera verður til viðkomandi aðila. Fram kemur í nál. með frv. frá 1968, að þróunin hafi verið sú í hinum ýmsu atvinnuvegum og sérsviðum að auka forgang og sérréttindi viðkomandi aðila. Nú skal ég engan dóm leggja á þessa þróun og má vel vera, að hún sé ekki heppileg, en þetta er staðreynd engu að síður og manni finnst þá ankannalegt, að á sama tíma sem þessi þróun er mjög áberandi og greinileg sé vikið frá henni á þessum vettvangi og gefin undanþága, sem nánast gefur allt saman frjálst. Við höfum í þessu landi verzlunarskóla, þar sem við erum að reyna að ala upp ungt fólk til að hafa sérþekkingu á verzlunarstörfum, fjögurra ára skóla. Við höfum veitt vissa viðurkenningu á verzlunarmenntun og verzlunarfræðslu og ég held, að það þurfi að gera reyndar meira af því að viðurkenna verzlunarfræðin, en á meðan við erum að uppfræða fólk og viðurkennum það með því að reka sérstakan skóla og veita fjármagn til þessa skóla, þá verðum við líka að gera ráð fyrir því, að það þurfi sérstaka menntun til þess að reka verzlun, og þá getum við ekki á sama tíma fallizt á að veita undanþágur til hvers og eins án nokkurra skilyrða eða fyrirvara um það, að maður hafi einhverja lágmarksþekkingu. Frsm. meiri hl. allshn. taldi, að frv., eins og það liggur fyrir og meiri hl. er að mæla með, geri ekki ráð fyrir, að ótakmarkað megi veita undanþágur, og vitnar þar til mats einhverra lögfræðinga. Skal ég ekki draga úr ágæti minna kollega, en ég get þó ómögulega séð, hvernig hægt er að skilja þetta mjög svo skýlausa frv. öðruvísi en svo, að ráðh. hafi alveg ótakmarkaða heimild og ótakmarkað vald til þess að veita undanþágu að sínu eigin mati og til þess þurfi ekki að koma annað en hans eigið mat. Enginn fyrirvari annar en þar sem segir: „þegar sérstaklega stendur á„. Og hvað er það „þegar sérstaklega stendur á“, er það ekki mjög teygjanlegt hugtak og rúmt til orða tekið? Minn skilningur á þessu frv. er þvert á móti sá, að ráðh. hafi algjörlega ótakmarkað vald, ótakmarkað ráðrúm til þess að veita undanþágurnar. Ég leyfi mér líka að efast um, að með því að samþykkja þá hógværu brtt., sem ég flyt við þetta frv., þá fjölgi undanþágum. Ég get ekki skilið þann rökstuðning, því að ég held þvert á móti, að ef settar eru almennar reglur um nauðsynlega undirstöðumenntun viðkomandi einstaklings, sem sækir um undanþágu, í bókhaldi eða vörufræði eða allra þýðingarmestu lagafyrirmælum, sem gilda um verzlunarrekstur, þá ætti það ekki að stuðla að því að undanþágum fjölgaði. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, þá er hér ekki um að ræða stórmál. Ég vildi láta þetta álit mitt koma í ljós með því að bera fram þessa brtt. og skila sérstöku áliti. Ég tel, að lögin um breyt. á 10. gr. laga um verzlunaratvinnu, sem samþ. voru hér 1970 í febrúar, séu alls ekki hliðstæð þeirri breyt., sem nú er verið að gera, því að þau voru samþ. af sérstökum ástæðum vegna EFTA- aðildar Íslands og eiga sér þá skýringu, og forsenda þeirra laga var því allt önnur en sú, sem hér vakir fyrir flutningsaðilum. Brtt. gerir ráð fyrir því, að aftan við frv. komi svo hljóðandi málsgrein: „enda sé fullnægt lágmarksskilyrðum, sem nánar skulu ákveðin með reglugerð“, þ.e. að ráðh. geti veitt undanþágu frá skilyrðum þessa töluliðs, þegar sérstaklega stendur á að hans mati, þegar fullnægt er lágmarksskilyrðum, sem nánar skuli ákveðin með reglugerð. Ég hefði haldið, að þetta væri hógvær till. og væri þess eðlis, að þd. gæti fallizt á hana.



Herra forseti. Það hefur komið brtt. við þetta litla frv. á þskj. 510 frá hv. 9. landsk. þm., sem hér var að ljúka við að tala fyrir þeirri till. Hann leggur til, að bætt verði við aðalefnisgrein frv.: „enda sé fullnægt lágmarksskilyrðum, sem nánar skulu ákveðin með reglugerð“. Ég er mótfallinn þessari till. og tel, að hún hafi afskaplega lítið gildi, nema hún sé þá aðeins til þess, úr því sem komið er, að tefja það, að þetta litla mál fái hér eðlilega afgreiðslu. Það er helzt að heyra á hv. flm., að honum þyki kannske of mikið fyrir ráðh. að ákveða það í hverju tilviki, hvort rétt sé að veita þá undanþágu, sem hér er um að ræða, en hins vegar gerir hann ráð fyrir því, að þessi sami ráðh. gefi út reglugerð með þessum skilyrðum. Það virðist því vera ósköp auðvelt fyrir þann ráðh., sem ætlar sér að koma einhverju fram, að breyta reglugerð, en þá skuli þetta standa í reglugerð, sem hann setur, hvaða undanþágur hér eigi að vera. Þegar þannig er litið á málið, þá sjá menn, að hér er í rauninni ekki um neina eðlisbreytingu að ræða. En það er rétt að átta sig á því, hvað hér er raunverulega um að ræða í sambandi við þessar undanþágur. Hér er aðeins um það að ræða, hvort það skuli standa tvímælalaust í lögunum, að ráðh. geti, þegar sérstaklega stendur á, veitt undanþágu í sambandi við verzlunarréttindi, sem sagt frá þeim meginákvæðum laganna, sem gera að skyldu tiltekna lágmarksmenntun. Þau atriði, sem hér geta yfirleitt komið til mála, eru þau, að í vissum tilvikum á þetta sér stað, einkum með iðnaðarmenn, og þess vegna helzt víða úti á landi í litlum plássum, og þá þykir eðlilegt, að þeir hafi leyfi til þess að hafa með höndum minni háttar verzlunarstarfsemi, sem fylgir raunverulega þeirra starfi. Ég skal nefna hér dæmi af þeim tegundum, sem fyrir hafa legið. Það er t.d. skósmiður, sem hefur jafnvel um árabil haft leyfi til þess að selja eitthvað af skóm, gúmmístígvél eða eitthvað þess háttar, og það þykir ekki beinlínis ástæða til þess, að neita þessum iðnaðarmanni um leyfi til að hafa með höndum þessa minni háttar verzlun eða setja það sem skilyrði, að hann eigi að hafa próf úr verzlunarskóla. Þetta á sér stað í mjög mörgum tilvikum með aðra iðnaðarmenn, sem selja eitthvað lítils háttar af varningi, sem tilheyrir raunverulega þeirra iðnaðarstarfl. Ég vil taka það alveg skýrt fram, að þann tíma, sem ég a.m.k. hef haft þetta á höndum, þá hefur mér ekki komið til hugar að veita undanþágu frá þessari aðalreglu, sem lög gera ráð fyrir, nema þegar um er að ræða minni háttar verzlunarstarfsemi t.d. af þessu tagi, sem ég hef lýst, og þegar full ástæða er til þess að leyfa manni með aðra eða minni menntun að hafa með höndum þannig hliðarverzlun eins og hér getur verið um að ræða. Ég held, að það geti verið mjög erfitt að tína upp í reglugerð þessi breytilegu atriði, sem hér getur verið um að ræða. Það hefur t.d. komið fyrir í minni tíð, að aðili, sem hefur úti á landi rekið lítið veitinga- og gistihús, hann vildi fá leyfi til að selja þar tiltekna hluti, en hann hafði ekki full réttindi til þess. Ekki samkv. ýtrustu ákvæðum þessara laga. Hér vakir því ekki fyrir þeim, sem standa að því af hálfu rn. að þetta frv. er flutt, að breyta í neinum grundvallaratriðum þeim meginreglum, sem eiga að gilda um veitingu verzlunarréttinda, heldur aðeins, að það liggi ótvírætt fyrir, að ráðh. geti, þegar sérstaklega stendur á, veitt leyfi til verzlunar, þar sem um er að ræða minni háttar verzlunarrekstur, t.d. af þessu tagi, sem ég hef lýst. Á það er réttilega bent í grg. frv., að þegar sú löggjöf var sett, sem hér er verið að breyta, þá var sagt í grg. fyrir því frv., sem þar var flutt, að nefndin legði einmitt áherzlu á það, að það væri það æskilega, að einstaklingar og fyrirtæki hefðu sem frjálsasta möguleika og frjálsastar hendur til þess að stunda verzlunarrekstur í landinu. Það sýnist nú ekki nema full ástæða til þess að haga þessu svona. Ég get líka upplýst það, að svona undanþágur hafa verið veittar af ráðh. áður og þá talið, að það mætti lesa það út úr vissum ákvæðum laganna, enda hefur þetta verið framkvæmt um alllangan tíma, en ég er á þeirri skoðun, að rétt væri að hafa þetta alveg skýrt, að ráðh. hefði þá þennan möguleika í þess háttar tilfellum, sem hér er verið að ræða um. Ég legg því eindregið til, að frv. nái fram að ganga, eins og Ed. hefur samþ. það, og það fái hér afgreiðslu sem fyrst, og er af þessum ástæðum á móti því að fara að setja skilyrði um atriði eins og þessi með útgáfu reglugerðar.



Herra forseti. Hæstv. viðskrh. finnst lítið til þessarar brtt. koma og skilur ekki tilgang hennar öðruvísi en þá til þess að tefja fyrir framgangi málsins. Ég á nú bágt með að skilja slíkan málflutning. Ég hafði haldið, að menn ættu hér að setja fram sínar skoðanir, og ef þeir hafa það álit, að það þurfi að breyta einhverju frv., þá að koma með brtt., og það hef ég gert núna. Fyrir mér vakir að sjálfsögðu ekki að vera að tefja fyrir einu eða neinu, heldur einfaldlega það, sem ég tel vera mitt hlutverk, að bæta svo um eins og mér sýnist bezt mega fara í hverju máli. Ráðh. telur, að frv. geri ráð fyrir því, að viðkomandi ráðh. veiti undanþágur, þegar hann sjálfur metur svo, og þess vegna þurfi hann ekki að vera að búa til reglugerð, það sé „tautologia“, - eða mér skildist helzt svo á ráðh., að hann héldi, að það hefði takmarkaða þýðingu að setja reglugerð, sem ráðh. ætti að setja sjálfur, þegar hann mæti þessa hluti hvort sem er. En ég hefði einmitt haldið, að það kæmi ráðh. betur einmitt að hafa einhverja reglugerð, einhverja almenna reglugerð um þau lágmarksskilyrði, sem ég tel, að þurfi að vera fyrir hendi. Og mér sýnist ekki betur en við séum sammála. Ef skilningur hæstv. ráðh. er sá, að hér eigi eingöngu að veita undanþágur í minni háttar verzlunarrekstri, þá erum við sammála um það. En það er einmitt það, sem ég er að reyna að leggja áherzlu á, að setja þarf reglur um það, til þess að taka af allan vafa, því að minn skilningur á þessu frv. er sá, og ég held, að hann sé réttur, að frv. veiti viðkomandi ráðh. heimild til alveg fortakslausrar undanþágu, bæði í meiri háttar og minni háttar verzlunarrekstri. Það er ekkert, sem mælir því í gegn. Og enda þótt hæstv. núv. viðskrh. hafi þennan skilning, þá er þetta frv. og þessi lög ekki sniðin eingöngu fyrir hans ráðherratíð, og ég ætla a.m.k. að vona, að hann verði ekki ráðh. um aldur og ævi, þannig að það koma nýir menn í þessar stöður, taka við ráðherradómi, og það má vel vera, að þeir hafi annan skilning á þessu ákvæði heldur en einmitt núv. ráðh. og þeir skilji ákvæðið öðruvísi og skilji það einmitt á þann veg, sem ég skil það, að þeir hafi heimild til þess að veita undanþágur, hvort sem um er að ræða minni háttar eða meiri háttar verzlun. Ég vil taka fram, svo að það fari ekki á milli mála, að ég er ekki á móti því í sjálfu sér, að veittar séu undanþágur. Ég hef skilning á því, að undir vissum kringumstæðum. eins og í þeim dæmum, sem hæstv. ráðh. nefnir, þá þurfi að veita undanþágur, en ég held, að það sé heppilegt fyrir alla aðila, ráðh. jafnt sem þá, sem sækja um undanþágurnar, og hvað þá þessa atvinnugrein í heild sinni, að það séu sett einhver lágmarksskilyrði, sem geri kröfu til þeirra, sem reka verzlun. Ég held, að fólki, sem hyggst ganga út í verzlunarrekstur, jafnvel þótt það sé minni háttar verzlunarrekstur, því sé ekkert gert of viðamikið, þótt það gangi undir einhver lágmarksskilyrði, eins og t.d. það að hafa lágmarksþekkingu á bókhaldi eða sækja eitthvert námskeið í verzlunarfræðum o.s.frv. Ég hefði haldið, að það væri þessu fólki jafnvel til góðs og það mundi tryggja betri verzlunarþjónustu. Við verðum varir við það í þessu landi, að allt of oft eru ýmsir að fást við t.d. verzlun, sem hafa ekki nægilega mikla þekkingu og ráðvendni til að bera, sem veldur því, að þessi fyrirtæki fara yfir um með hörmulegum afleiðingum fyrir ýmsa aðra, sem við þau skipta. Og það stafar, held ég, allt of oft af því, að þessir aðilar, sem eru ábyrgir fyrir fyrirtækjunum, hafa of takmarkaða þekkingu á verzlunarrekstri, ætla sér um of og skilja ekki lögmál þessara fræða. Þess vegna er ég sannfærður um, að það þarf að hlúa betur að þessari atvinnugrein verzluninni til góða og samfélaginu í heild til góða, og þó að þetta frv. skipti ekki sköpum og þessi brtt. mín skipti heldur ekki sköpum, þá er ég þeirrar skoðunar, að þetta frv. sé ekki spor í þá átt.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir til 2. umr., er til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út 11. jan. s.l. Það hefur gengið gegnum hv. Ed., sem samþykkti það óbreytt og athugasemdalaust. Frv. þetta fjallar um breytingar á 73. gr. umferðarlaga, og er sú breyting í höfuðatriðum á þá lund, að hafi vátryggingafélag greitt bætur vegna umferðarslyss, þá skal sá, sem fébótaábyrgð ber á tjóni, endurgreiða vátryggingafélaginu fjárhæð, sem nemur 2.5% af vátryggingarfjárhæð ökutækis, ef tjónið nemur þeirri fjárhæð, en annars að fullu. Þessum endurkröfurétti vátryggingafélagsins fylgir lögveð í ökutækinu á sama hátt og greinir í 4. mgr. 69. gr. umferðarlaga, þó þannig að veðband það, sem þar gremir, gengur fyrir. Þá er og kveðið á í 1. gr. frv., að bannað sé að kaupa tryggingu gegn endurkröfu vátryggingafélags. Svo sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh., er hann mælti fyrir frv. hér í hv. d., þá mundi sjálfsábyrgðin samkv. þessu nema 7500 kr. á ökutæki. N. kynnti sér umsagnir þær, er bárust hv. Ed., og ræddi þær og n. er sammála um, að hér sé stigið skref í þá átt að bæta umferðarmenningu og umferðaröryggi. Líklegt hlýtur að teljast, að sjálfsábyrgð þeirra, sem valda tjóni, muni stuðla að því, að ökumenn sýni meiri varkárni í umferðinni. Þetta er líka skoðun þeirra aðila, er hv. Ed. leitaði til um umsagnir, en þeir benda á, að jafnframt þessu þurfi að gera aðrar ráðstafanir á sviði umferðaröryggis. Þannig segir umferðarráð í umsögn sinni, að það telji, að sú stefna, sem felist í frv., geti stuðlað að auknu umferðaröryggi og telur rétt, að þessi tilraun sé gerð, en vekur athygli á því, að samhliða þessari breytingu sé þörf ýmissa annarra ráðstafana á sviði umferðaröryggismála og vísar í því sambandi til ályktunar sinnar frá 27. okt. 1971. Félag ísl. bifreiðaeigenda telur bæði kosti og galla á sjálfsábyrgð í þessu formi, en niðurstaða umsagnar þeirra hlýtur þó að teljast jákvæð, og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Félags ísl. bifreiðaeigenda metur þá viðleitni til að fækka tjónum, sem frv. ber með sér, en telur hins vegar, að nauðsynlegt sé að grípa til frekari ráðstafana, ef frv. á að ná tilgangi sínum.“ Þessar frekari ráðstafanir eru að dómi stjórnarinnar stofnun umferðardómstóls, aukin refsiákvæði við flótta frá tjónsvettvangi og loks stóraukin starfsemi í umferðarfræðslu og slysavörnum. Þá leggur Samband ísl. tryggingafélaga til, að frv. verði samþ., og telur, að hér sé farið inn á rétta braut til þess að leysa að nokkru það mikla öngþveiti, sem nú ríkir í umferðarmálum. Rétt er að geta þess, að fulltrúar frá félagi sendibílstjóra sneru sér til n. vegna sérstaks vanda, sem að þeim snýr í sambandi við sjálfsábyrgð. Þeir benda réttilega á, að þeir veiti borgarbúum ómetanlega aðstoð við að draga bíla þeirra í gang, þegar kalt sé að vetrarlagi, og láti í té aðra dráttaraðstoð, þegar á þurfi að halda. Samkv. 67. gr. umferðarlaga ber eigandi dráttartækis alla ábyrgð, ef tjón hlýzt af. Vissulega á eigandi dráttartækis skaðabótakröfu á hendur hinum aðilanum, ef sannað þykir, að hann eigi sök. En sendibílstjórar óttast samt, að hlutur þeirra sé ekki nægilega tryggur, og óttast margar endurheimtukröfur vátryggingafélags vegna tjóna, sem verða með þessum hætti. N. ræddi þetta vandamál á fundi og varð sammála um, að sendibílstjórar veittu almenningi svo mikla þjónustu, að nauðsynlegt væri, að mál þetta yrði kannað nánar. Ekki þótti n. samt rökrétt að leggja fram brtt. við þessa umr., en lítur svo á, að mál þetta beri að kanna nánar. N. áskilur sér rétt þess vegna til að koma með brtt. við 3. umr., ef í ljós kemur að það leysi umræddan vanda. Að öðru leyti mælir n. með, að frv. verði samþ., en fjarstaddur afgreiðslu var einn nm., hv. 11. landsk. þm., Ólafur G. Einarsson.



Herra forseti. Þetta mál er komið frá Ed, og breytingin, sem það felur í sér, er aðeins sú, hvernig skuli skipa stjórn Framleiðnisjóðsins. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir því, að skipaðir skuli samkv. tilnefningu einn frá Búnaðarfélagi Íslands, annar frá Stéttarsambandi bænda og tveir án tilnefningar, en formaður sjóðsstjórnarinnar skal vera forstöðumaður Efnahagsstofnunar eða fulltrúi hans, eins og segir í lögunum. Um síðustu áramót var svo Efnahagsstofnunin lögð niður, þegar gildi tóku lög um Framkvæmdastofnun ríkisins, og þess vegna er þessi breyting gerð. Nú er lagt til, að stjórnin verði þannig skipuð, að einn verði eftir tilnefningu Búnaðarfélags Íslands og annar frá Stéttarsambandi bænda - það er eins og stendur í lögunum, - en síðan einn eftir tilnefningu stjórnar Búnaðarbanka Íslands og einn eftir tilnefningu stjórnar Framkvæmdastofnunar ríkisins. Ráðh. skipi formann án tilnefningar. N. hefur athugað frv. og mælir með samþykkt þess óbreytts. Benedikt Gröndal var fjarstaddur, er málið var afgreitt.



Herra forseti. Sjútvn. hefur rætt þetta mál á fundi og orðið sammála um að mæla með samþykkt þess. Ég sé ekki ástæðu til þess að halda ítarlega ræðu um þetta mál. Þetta er stjfrv., og ef menn vilja kynna sér efni þess eða forsendurnar fyrir því, þá geta þeir lesið grg. Aðalatriðið er að hækka útflutningsgjöldin úr 1900 kr. í 2300 kr. á tonn, og þessi hækkun á að renna til tryggingamála. Við höfum kynnt okkur það, að mikil þörf er fyrir að fá aukið fé til tryggingamálanna, vegna þess að verðhækkanir hafa orðið á skipum og yfirleitt allri þjónustu, og þess vegna varð samkomulag um það í n. að mæla með samþykkt frv. Hins vegar áskilja einstakir nm. sér rétt til að flytja eða fylgja brtt., ef þær koma fram. En n. sem slík hefur ekki lagt til, a.m.k. ekki við þessa umr., neinar ákveðnar breytingar.



Herra forseti. Iðnn. Nd. hefur fjallað um frv. til l. um breyt. á l. nr. 111 30. des. 1970, um virkjun Lagarfoss, 227. mál, og mælt með samþykkt þess. Eins og fram kemur í nál., var einn nm., Pétur Pétursson, fjarverandi. Þessar breytingar á lögunum eru gerðar vegna tilboðs í orkuvélar, sem reyndist öðruvísi en ætlað var. Um þetta segir í aths. við frv.: „Þegar vélar til virkjunarinnar voru boðnar út á s.l. sumri, var að sjálfsögðu miðað við þá vélastærð, sem lögin gera ráð fyrir. Eins og hæstv. rn. er kunnugt, bárust hagstæðustu vélartilboðin frá Skodaexport í Tékkóslóvakíu, og það enda þótt stærð á túrbínu þeirri, sem boðin var, væri 10 þús. hestöfl.“ Við þessar upplýsingar í aths. við lagafrv. þetta er litlu að bæta. Það getur þó komið hér fram, að tilboð í vélar og útbúnað bárust frá 11 framleiðendum, flest þannig, að hver framleiðandi bauð í einstaka þætti útbúnaðarins. Tilboðinu var tekið frá Skodaexport í allan vélaútbúnað að undanskildum fjarskiptabúnaði, en tilboði í hann var tekið frá Brown Boveri. Heildarverð tilboðsins voru rúmar 93 millj. ísl. kr., en það tilboð, sem næst kom, hljóðar upp á 105 millj. ísl. kr., í báðum tilvikum miðað við fob-verð. Greiðsluskilmálar voru svipaðir hjá öllum aðilum. Það er ekki ástæða til þess að hafa fleiri orð um þetta. N. hefur fjallað um frv. og telur eðlilegt að gera þessar breytingar á lögunum um virkjun Lagarfoss til að hægt sé að ganga að fyrrnefndu tilboði.



Herra forseti. Frv. það til l. um Íþróttakennaraskóla Íslands, sem hér liggur fyrir hinu háa Alþ., var sent til hv. menntmn. Nd., og hún skilaði einróma áliti, sem hljóðar svo á þskj. 520. N. hefur fjallað um frv. að fengnum nokkrum umsögnum og leggur til að það verði samþ. með þeim breytingum, sem n. gerir till. um á þskj. 515. Á þskj. 515 eru svo upp taldar nokkrar brtt. frá n., og þykir mér rétt að fara nokkrum orðum um þær. Grg. frv. ber með sér, að endurskoðun l. um Íþróttakennaraskóla Íslands frá 1947 hafi staðið yfir - að vísu með nokkrum hvíldum - í 14 ár. Án efa liggja ýmsar orsakir til þessa seinagangs eða tafa, en meginskýringin virðist þó liggja í augum uppi. Það virðist hafa smám saman þróazt nokkur skoðanaágreiningur um framtíðarskipan þessa skóla og stöðu í skólakerfinu. A. m. k. er þessi ágreiningur bersýnilegur af fskj. með frv. og ekki síður af þeim umsögnum, sem nefndinni bárust, en þær voru frá eftirtöldum aðilum: Íþróttasambandi Íslands, Ungmennafélagi Íslands, íþróttanefnd ríkisins, fjórum skólastjórum á Laugarvatni, Íþróttakennarafélagi Íslands, skólastjórn Kennaraháskóla Íslands, íþróttakennurum sama skóla og loks frá kennarafélagi sama skóla. Hér verður þessi skoðanaágreiningur ekki rakinn, svo að nokkru nemi, en hann mun felast einkum í því, að Íþróttakennarafélagið og Kennaraháskóli Íslands og reyndar aðilar tengdir honum vilja leggja skólann niður að Laugarvatni, flytja hann til Reykjavíkur og fella hann inn í Kennaraháskóla Íslands á þá lund að færa hann yfir á háskólastig eins og Kennaraháskóli Íslands er nú í dag, m. ö. o. áskilja stúdentspróf sem inntökuskilyrði eins og tíðkast í þeim skóla. Frv. hins vegar gerir ráð fyrir því, eins og kunnugt er, að skólinn verði áfram sjálfstæður skóli að Laugarvatni og undirbúningsmenntun mun vægilegri en stúdentspróf. Bæði Íþróttasamband Íslands og Ungmennafélag Íslands styðja þetta viðhorf frv. Af þessu er ljóst, að um er að ræða nokkuð djúpstæðan skoðanaágreining. Það fer ekki á milli mála, að Íþróttakennarafélag Íslands og aðrir, sem eru sama sinnis, hafa sitt hvað til síns máls, en einkum eru tvær ábendingar frá þessum aðilum, sem gefa verður fullan gaum að. Eins og kunnugt er, er Kennaraháskóli Íslands þriggja ára skóli að loknu stúdentsprófi, og öðlast nemendur þaðan réttindi til almennrar kennslu á skyldunámsstigi og einnig til sérkennslu svo sem í handavinnu. Frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir hins vegar ráð fyrir tveggja ára námi fyrir íþróttakennara og að auki mun minni kröfum til undirbúningsmenntunar. Nú má segja, að tveggja ára nám í Íþróttakennaraskóla Íslands sé mikil bót frá því, sem verið hefur, þar sem hann er nú eins árs skóli. Engu að síður blasir við með hinum nýju l. um Kennaraháskóla Íslands, að íþróttakennarar fengju skemmra nám en aðrir kennarar, sem kenndu á sama skólastigi. Það mundi leiða án efa til lægri launa, þeir yrðu settir skör lægra en t. d. handavinnukennarar, þeir yrðu einhvers konar 2. flokks kennarar, og íþróttir og líkamsrækt yrðu þar af leiðandi vanræktar. Í öðru lagi bendir Íþróttakennarafélagið á og reyndar fleiri, að próf frá Íþróttakennaraskólanum veitir samkv. frv. aðeins réttindi til íþróttakennslu og það hljóti að vera miklu æskilegra, ekki sízt fyrir minni skóla á landsbyggðinni, að íþróttakennarar hefðu einnig réttindi til kennslu í öðrum greinum. Aðrar ábendingar Íþróttakennarafélagsins virðast ekki jafnveigamiklar. Ein helzta þeirra er, að Kennaraháskóli Íslands taki við menntun íþróttakennara og styðja það ýmsum rökum, m. a. vöntun á sérmenntuðum kennurum að Laugarvatni, vöntun á æfingakennslu í öllum aldursflokkum skyldunáms, vöntun á íþróttamannvirkjum og aðbúnaði hvers konar - allt þetta sé fyrir hendi nú eða á næstunni í Reykjavík og þá í tengslum við Kennaraháskóla Íslands. Að lokum benda þeir svo á kostnaðarauka við að hafa skólann að Laugarvatni. Þrátt fyrir þennan mikla ágreining hefur menntmn., eins og fyrr segir, náð samstöðu um að skila einróma áliti með þeim till., sem gerðar hafa verið á þskj. 515. Var n. sammála um, að skólinn skyldi vera áfram sjálfstæð stofnun að Laugarvatni, en taldi einsýnt að sporna gegn því, að íþróttakennarar yrðu verr settir en aðrir kennarar á skyldunámsstiginu. Ein meginbreytingin við frv. eða tillögubreytingin er að tengja Íþróttakennaraskólann við Kennaraháskóla Íslands á þá lund, að þeir nemendur, sem æskja þess, geti bætt við sig námi í Kennaraháskóla Íslands. Á þann hátt gætu duglegir nemendur bætt við sig námi og fengið kennarapróf með íþróttakennslu að sérgrein. Þannig stæðu þeir jafnfætis öðrum kennurum á skyldunámsstigi og öðluðust réttindi til kennslu í annarri eða öðrum greinum en íþróttafræðslu einnl. Í brtt. n. segir m. a., að tilhögun viðbótarnámsins fari eftir reglugerð, sem setja skal að fengnum till. skólastjórnar Kennaraháskóla Íslands og skólanefndar Íþróttakennaraskólans. Í þessu sambandi má benda á, að í l. um Kennaraháskóla Íslands, 6. gr., er talað um, að námsefni skiptist í 12 hluti í Kennaraháskólanum og hver hlutur jafngildi um það bil 6 ársvikustundum, sem mun merkja 6 stundir á viku á skólaárinu. Jafnframt er gert ráð fyrir því, að nám handavinnukennara skuli vera tveir hlutir í bóklegum uppeldisgreinum, einn hlutur í kjarna, tveir í bóklegri valgrein og sjö í handlistum. Af þessu virðist mega ráða, að það sé ekki fjarri lagi, að nemendur Íþróttakennaraskólans taki sem svari sjö hlutum í íþróttafræðilegum greinum og einn hlut í bóklegri grein eða samtals átta hluti á tveimur árum. Ef unnt reyndist að byggja námið þannig upp í Íþróttakennaraskólanum, væru fjórir hlutir eftir, sem ljúka mætti á einum vetri í Kennaraháskóla Íslands. Þetta væri ákjósanleg lausn, hvort sem hún reynist fær eða ekki, en það kemur í hlut Kennaraháskóla Íslands og Íþróttakennaraskólans að ganga frá reglugerð um viðbótarnámið, að sjálfsögðu að fengnu samþykki menntmrn. Af þessu leiðir, að Íþróttakennaraskólanum er lögð sú skylda á herðar að sníða nám sitt nokkuð á þá lund, að viðbótarnám nemenda í Kennaraháskóla Íslands yrði sem árekstra- og erfiðleikaminnst. Það gefur því auga leið, að sumir nemendur Íþróttakennaraskólans munu hafa svo litla undirbúningsmenntun, að þeim reynist næsta örðugt að halda áfram í Kennaraháskóla Íslands. Þótti n. rétt að setja í frv. heimild í reglugerð um lágmarkseinkunn frá Íþróttakennaraskóla Íslands sem skilyrði fyrir inngöngu í Kennaraháskólann. Grundvallaratriði er þó það, að allir, sem spjara sig á þessari tilskildu lágmarkseinkunn, hafa sama rétt til viðbótarnámsins í Kennaraháskóla Íslands, án tillits til undirbúningsmenntunar, þegar þeir setjast í Íþróttakennaraskólann. Í heild má segja, að með þessari breytingu á frv. sé Íþróttakennaraskólinn kominn í eðlileg tengsl við þá skólastofnun, sem annast kennaramenntun skyldunáms í landinu. Um þetta skulu ekki viðhöfð fleiri orð, en gerð grein fyrir nokkrum helztu brtt. við frv. eftir því, sem ástæða þykir til. Brtt. við 1. gr. felur ekki í sér efnislegar breytingar, heldur hefur þótt ástæða til að orða hlutverk skólans á ótvíræðari hátt, einkum það er varðar hlutverk hans í þágu íþróttahreyfingarinnar í landinu, sbr. c-lið 2. brtt., en stofn þess liðar er færður úr 3. gr. í 1. gr., þ. e. í 3. gr. segir: „Skólinn efnir til námskeiða fyrir íþróttakennara og leiðbeinendur í íþróttum eftir því sem fé er veitt til.“ N. þótti ástæða til þess að færa þetta upp í 1. gr. til þess að leggja meiri áherzlu á þetta atriði en frv. gerir. Varðandi 2. gr. er rétt að taka fram, að það þótti eðlilegt að halda því ákvæði frv., að próf frá Íþróttakennaraskóla Íslands veiti full réttindi til íþróttakennslu í öllum skólum landsins. Hins vegar er rétt að taka fram, að eftir eðli málsins leiðir það af sjálfu sér, að þeir nemendur, sem bæta við sig námi í Kennaraháskóla Íslands, hljóta að öllum jafnaði að standa betur að vígi og vera rétthærri til starfa við íþróttakennslu við æðri skóla landsins en þeir, sem eingöngu hafa próf frá íþróttakennaraskóla Íslands. Um 2. gr. og tengslin við Kennaraháskóla Íslands hef ég þegar fjallað lítillega, en ég vil þó aðeins bæta nokkrum orðum við. Það er um hinn mikla vanda sem við blasir, um tengsl Íþróttakennaraskólans við annars vegar Kennaraháskóla Íslands og hins vegar jafnvel Háskóla Íslands. Nú standa yfir, að því er mér hefur skilizt, athuganir á verkaskiptingu milli annars vegar Kennaraháskólans og hins vegar Háskóla Íslands. Og ef svo fer, að þar verði veruleg verkaskipting milli þessara tveggja skóla, þá leiðir það af sjálfu sér, að það getur haft veruleg áhrif á stöðu Íþróttakennaraskólans og þá þurfi að taka það mál aftur til athugunar. Við 3. og 4. gr. hefur verið aukið nokkrum ákvæðum eða þeim breytt, og er þar eingöngu um að ræða smávægilegar efnis- og orðalagsbreytingar. Ég tel enga ástæðu til að telja þær upp; þm. geta kynnt sér þetta sjálfir. Í 5. gr. og víðar hafa verið teknar upp hugmyndir, sem nú eru ofarlega á baugi í lagasetningu skóla, en það er um aukið skólalýðræði. Það kemur fram einnig ósk um þetta atriði í umsögn frá Samtökum ísl. kennaranema, og menntmn. hefur tekið verulegt tillit til þeirra óska, sem þar koma fram. Þess má geta, að á tveimur stöðum í frv. er í stað skólastjóra sett inn skólaráð, og hugmyndin er sú, að nemendur, sem eru flestir um tvítugsaldur, taki að nokkru þátt í ákvörðunum varðandi skólann. Varðandi inntökuskilyrði 5. gr. er vert að geta þess, að undirbúningsdeild sérnáms við Kennaraháskóla Íslands er að leggjast niður og hið almenna kennarapróf er að hverfa. Loks er allt óráðið um framtíð framhaldsdeilda gagnfræðaskólanna. Gera má því ráð fyrir, að stúdentspróf verði, eins og segir í grg. með frv., innan tíðar meginskilyrði fyrir inngöngu í Íþróttakennaraskólann; það er eðlileg og æskileg þróun. Sum inntökuskilyrði 5. gr. eru því tímabundin og verða sjálfdauð á næstu árum. Segja má, að sá ágreiningur, sem ríkir um inntökuskilyrðin í Íþróttakennaraskóla Íslands muni leysast að verulegu leyti af sjálfu sér. Varðandi 6. gr. frv., þar sem fjallað er um námsgreinar, þótti rétt að telja námsgreinar eingöngu upp í reglugerð, en í stað 6. gr. kæmi að verulegu leyti ný gr., þar sem gert er ráð fyrir skiptingu námsins í kjarna, kjörsvið og valgreinar, og er það nokkuð í samræmi við þann háttinn, sem á er hafður, m. a. í menntaskólum landsins. Ég skal ekki rekja þetta öllu meir en gert hefur verið, en ég vil þó aðeins víkja að nokkrum atriðum, sem varða starfsaðstöðu skólans á Laugarvatni og þeim vanda, sem skólinn á við að etja. Þar sem hið háa Alþ. virðist að öllum líkindum ætla að halda uppi starfsemi skólans að Laugarvatni, verður að ganga svo frá hnútunum, að hann geti sinnt hlutverki sínu. Veran að Laugarvatni má ekki vera innantóm dreifbýlisrómantík, og ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp nokkur orð úr grg. skólastjóra Íþróttakennaraskólans, og hygg ég, að það sé mjög til skýringar fyrir þm. á þeim atriðum, sem hljóta að fylgja þeirri breytingu, sem gert er ráð fyrir á starfi Íþróttakennaraskólans. Í grg. skólastjórans segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú eru starfandi að Laugarvatni íþróttakennarar, sem hér segir: Við Menntaskólann er starfandi íþróttakennari í hálfri stöðu og við Héraðsskólann starfar einn fastráðinn íþróttakennari. Önnur íþróttakennsla við þessa skóla, svo og við Húsmæðraskólann og barnaskólann, er unnin af stundakennurum. Við Íþróttakennaraskóla Íslands starfa skólastjóri, og að auki er ráðið í 2.5 stöður. Samtals verða þetta 4 íþróttakennarar auk skólastjóra Íþróttakennaraskóla Íslands. Að auki eru svo starfandi stundakennarar, og talsverð stundakennsla fellur undir hlut hinna fastráðnu kennara. Gera má ráð fyrir, að við Menntaskólann verði 36 kennslustundir í íþróttum, við Héraðsskólann 40 stundir, Húsmæðraskólann 12 stundir og við barnaskólann álíka margar. Samanlagt verða þetta um 100 kennslustundir í íþróttum á viku. Þetta er tekið fram í sambandi við það, að það er gert ráð fyrir því í frv., að Íþróttakennaraskólinn annist íþróttakennslu þá, sem fram á að fara í skólunum að Laugarvatni. Þá er eftir að áætla kennsluna í Íþróttakennaraskóla Íslands og mannaflaþörf þess skóla. Getur þörfin vart orðið minni en þrír kennarar auk skólastjóra Íþróttakennaraskóla Íslands. Áætluð kennaraþörf verður því 6 kennarar og skólastjóri. Að sjálfsögðu verður að gera ráð fyrir heimild í l. fyrir, að ráða megi stundakennara, og er þessi áætlun byggð á því. Er það m. a. vegna kennslu einstakra námsgreina, sem e. t. v. yrði að einhverju leyti í höndum kennara annarra skóla á staðnum, t. d. lífeðlisfræði og uppeldis- og sálarfræði. Annað starfsfólk þyrfti að ráða að skólanum, því að vart er að búast við því, að lengur verði unað við það, að öll önnur störf, sem vinna þarf við skólann, verði eftirleiðis unnin af skólastjóra og kennurum, enda hafa aðrir skólar, þótt ekki séu heimavistarskólar, fengið heimild til að ráða slíkt fólk. Ráðsmann og ráðskonu þyrfti nauðsynlega að ráða. Hlutverk slíkra starfsmanna væru fyrst og fremst umsjónarstörf. Ráðsmaðurinn hefði umsjón með íþróttamannvirkjum og lóð skólans, húsum og húsmunum, ræstingu, ljósi, hita og tækjum skólans. Ráðskona hefði á hendi stjórn mötuneytis og umsjón í heimavistum. Baðvörður annaðist baðvörzlu og ræstingu á bað- og búningsherbergjum íþróttahúsa og sundlaugar.“ Varðandi mannvirkin tekur skólastjórinn fram eftirfarandi: „Íþróttahús þarf að hyggja. Það þarf að vera það stórt, að það rúmi þær innanhúss íþróttir, sem hér eru iðkaðar. Nauðsynlegt er, að í húsi þessu verði rými fyrir áhorfendur. Íþróttir skipa orðið mjög mikið rúm í félagslífi nemenda skólanna að Laugarvatni. Um helgar dveljast þeir löngum í íþróttahúsinu og eru þátttakendur eða áhorfendur að kappleikjum og sýningum, sem þar fara fram. Íþróttahús það, sem nú er að Laugarvatni, er of lítið, auk þess sem það annar ekki lengur þörfum allra skólanna í þessu efni. Nú fara þar fram milli 90–100 kennslustundir í íþróttum á viku. Sundlaug þarf einnig að byggja. Héraðsskólinn að Laugarvatni er eigandi sundlaugarinnar á staðnum. Hún er aðeins 12.5 metrar á lengd og svarar ekki lengur kröfum tímans, hvað það snertir. Sundlaug er einnig mjög aðkallandi vegna sumarstarfseminnar að Laugarvatni, hótelrekstrar og ferðamanna. Ferðamálaráðstefnur hafa gert ályktanir vegna skorts á góðri sundlaug að Laugarvatni. Kennslustofubygging þarf að rísa, e. t. v. samtengd íþróttahúsinu. Íþróttakennaraskóli Íslands hefur nú til umráða eina litla kennslustofu í tengibyggingu íþróttahúss og sundlaugar. Vinnuaðstaða fyrir nemendur og kennara er þar frumstæð, enda húsnæðið ætlað til annarra nota í upphafi. Íbúðarhúsnæði fyrir kennara þarf að byggja. Forsenda þess að fá kennara og annað starfslið til starfa að Laugarvatni virðist vera, að íbúðir séu fyrir hendi.“ Enn fremur segir skólastjórinn í þessari grg.: „Þá leyfi ég mér að setja fram þá skoðun mína, að nauðsynlegt er fyrir Íslendinga að eiga íþróttamiðstöð, stað eins og Laugarvatn, sem íslenzka ríkið leggur metnað sinn í að byggja upp og búa þeim húsakynnum og öðrum íþróttamannvirkjum, sem sómi er að. Laugarvatn er kjörinn staður fyrir slíkt, veðursæld mikil, gróður og iðandi líf. Vatnið gefur möguleika til baða, róðrar og siglinga auk skautaferða yfir vetrarmánuðina. Fjallið með skógarkjarr í hlíðum er kjörið til gönguferða. Ég þekki ekki annan stað á Íslandi, sem er jafnvel fallinn til þess að vera gerður að íþróttamiðstöð og útisamkomustað landsmanna. Þetta veit fólk, enda flykkist það til Laugarvatns á sumrin sér til hressingar og ánægjuauka, þótt enn vanti svo til alla þá aðstöðu, sem hér ætti að skapa. Sumargestir kvarta yfir aðstöðuleysi við vatnið, vatnsströndin er grýtt, böð ófullkomin og útisundlaug vantar. Allt þetta væri hægt að nýta sameiginlega af skólunum og sumargestum. Þessi aðstaða þarf að koma og það strax, og þá hafa Íslendingar eignazt einstakan stað til útilífs og íþróttaiðkana.“ Ég vil leyfa mér í þessu sambandi að taka undir þessi orð skólastjórans, og þó að þetta lúti dálítið að almennum ferðamálum, þá er alveg ljóst mál að þau eru í allmiklum tengslum við Íþróttakennaraskólann og starfsemi hans að Laugarvatni. Ég mun nú láta þetta nægja við þessa umr. málsins, nema að því leyti að ég vænti þess, að ríkisstj. og Alþ. sjái sér fært að bæta svo um aðbúnað Íþróttakennaraskólans að Laugarvatni, að honum reynist unnt að framfylgja þeim l., sem nú verða væntanlega samþykkt á þessu þingi.



Herra forseti. Frv. um Bjargráðasjóð byggist á heildarendurskoðun þessara laga. Því fylgja aths. og er einkum rækilega gerð grein fyrir þeim nýmælum, sem í frv. eru, en samt þykir mér rétt að fara nokkrum orðum um hlutverk og starf Bjargráðasjóðs og þá í leiðinni að gera grein fyrir þeim nýmælum, sem í frv. felast. Frv. til l. um Bjargráðasjóð Íslands, sem hér liggur fyrir, er samið af stjórn sjóðsins og flutt af ríkisstj. samkv. ósk bjargráðasjóðsstjórnar. Með þessu frv. er ekki lagt til, að tekjuöflun sjóðsins verði breytt í neinu frá því, sem nú er, en árlegar tekjur sjóðsins eru þessar: a. Framlög sveitarfélaga, sem nema skulu 50 kr. fyrir hvern íbúa sveitarfélags miðað við þjóðskrá 1. des. árið á undan. b. 0.25% af söluvörum landbúnaðarins, sbr. 2. gr. laga nr. 38 15. febr. 1945, um stofnun búnaðarmálasjóðs. c. Framlag ríkissjóðs, sem nema skal samanlögðum framlögum samkv. stafl. a og b. d. Vextir af fé sjóðsins. Lagt er til, að deildir sjóðsins verði aðeins tvær: almenn deild og búnaðardeild, en samkv. gildandi lögum eru deildir sjóðsins þrjár; séreignadeild, sameignadeild og afurðatjónadeild landbúnaðarins. Ráð er fyrir því gert, að séreignadeild sýslu- og bæjarfélaga verði lögð niður sem sérstök deild í sjóðnum og því verði ekki lögð óafturkræf framlög til séreigna, en eldri ákvæði um ráðstöfun séreigna sýslu- og bæjarfélaga, eins og þær eru við gildistöku frv., haldist óbreytt. Þessar séreignir sýslnanna og kaupstaðanna námu við reikningslok 1971 samtals 32 462 961,90 kr. Gert er ráð fyrir, að ákvæðin, sem gilt hafa frá öndverðu um séreignir þessar, gildi framvegis um séreignirnar eins og þær verða, þegar frv. þetta öðlast lagagildi, með þeirri undantekningu, að 2. mgr. 8. gr. laganna falli niður, en hún hljóðar svo: „Ef haustbirgðir reynast svo litlar í einhverju héraði, að hætt er við bjargarskorti fyrir menn eða skepnur, ef illa vetrar, þá má sýslunefnd eða bæjarstjórn með samþykki bjargráðastjórnar nota séreign sína í sjóðnum til að kaupa eða tryggja varaforða, en það fé, sem þannig er notað, skal greiða aftur að fullu, en vaxtalaust, í bjargráðasjóðinn á ársfresti, nema því verði ráðstafað samkv. 1. málsgr. þessarar gr.“ Ákvæði þetta hefur aldrei komið til framkvæmda, enda mundi það engan vanda hafa leyst, þó að notað hefði verið. Lagt er til, að framvegis verði eins og nú er heimilt að veita deildum sjóðsins lán af séreignafénu gegn almennum vöxtum af sparifé. Þetta hefur verið gert undanfarin harðindaár. Samkv. reikningum sjóðsins fyrir árið 1971 nemur bráðabirgðalán, sem afurðatjónadeild fékk hjá séreignadeildinni, 6 millj. 940 þús. kr. auk ógreiddra vaxta að upphæð 485 800 kr. Samkv. 8. gr. frv. er hlutverk almennu deildar sjóðsins að veita einstaklingum, fyrirtækjum og sveitarfélögum fjárhagsaðstoð til að bæta meiri háttar tjón á fasteignum og lausafé af völdum náttúruhamfara, svo sem óveðurs, flóða og vatnavaxta, skriðufalla, snjóflóða, jarðskjálfta og eldgosa. Samkv. reikningum sjóðsins fyrir árið 1971 voru eignir sameignadeildar, sem svarar til almennu deildarinnar samkv. frv., 37 957 036.60 kr. Þar með er þá talin fasteign, 8.3% af fasteigninni að Laugavegi 105. Skuldir sameignadeildar eru hins vegar engar. Hlutverki búnaðardeildar, sem svarar til afurðatjónadeildar samkv. gildandi lögum, er svo lýst í 9. gr. frv., að hún skuli veita einstaklingum eða sveitarfélögum fjárhagsaðstoð til: a. að bæta meiri háttar tjón vegna búfjárdauða af völdum sjúkdóma eða af slysum, þegar gáleysi eiganda verður eigi um kennt; b. fóðurkaupa vegna grasbrests af völdum kulda, kals eða óþurrka til að afstýra óeðlilega mikilli förgun búfjár; c. að bæta uppskerubrest á garðávöxtum; d. að veita fjárhagsaðstoð vegna verulegs afurðatjóns á sauðfé og nautgripum. Um fjárhagsaðstoð samkv. þessari gr. fer samkv. reglum, sem sjóðstjórn setur. Vegna undanfarandi harðæra er hagur þessarar deildar fremur bágborinn. Að vísu er hrein eign deildarinnar samkv. ársreikningum 1971 20 782 156.90 kr., en skuldir hennar nema hins vegar samtals 152 146 662.90 kr., sem greiða verður háa vexti af. T. d. námu vextir og lántökukostnaður þessarar deildar l 1 588 362 kr. á árinu 1971, en heildartekjur námu þá aðeins 17 545 236.70 kr. Í hreina tjónastyrki var varið um 3 millj. kr. á því ári, svo að tekjuafgangur varð óverulegur miðað við þessa miklu skuldabyrði eða aðeins 2 817 099.35 kr. Jafnvel þótt árferði verði sæmilegt næstu árin er því augljóst, að efnahagur búnaðardeildar yrði mjög bágborinn, ef ákvæðin um skiptingu tekna sjóðsins á milli deilda væru óbreytt. Það er því lagt til, að 25% af framlagi ríkissjóðs miðað við íbúa renni til búnaðardeildar. Þetta svarar til 12.50 kr. á íbúa á ári eða hér um bil 2.5 millj. kr. á ári. Þrátt fyrir þessa bragarbót mun búnaðardeild hafa mikla skuldabyrði næstu árin. Í frv. er gert ráð fyrir því, að stjórn sjóðsins sé heimilt að skipa nefnd til að rannsaka tjón og gera tillögur um aðstoð, þegar um er að ræða almenn tjón í heilum byggðarlögum. Undanfarin ár hefur landbrh. skipað slíka harðærisnefnd. Eðlilegra virðist þó, að stjórn sjóðsins geri það, þar sem sú aðstoð, sem veita skal, er að jafnaði veitt úr sjóðnum. Stjórn sjóðsins hefur jafnan leitað umsagnar Búnaðarfélags Íslands um harðærisvandamál landbúnaðarins, og verður að sjálfsögðu engin breyting á því. Í 12. gr. frv. er sérstaklega gert ráð fyrir styrkveitingum til þeirra sveitarstjórna, sem búið hafa við samfellt harðæri í tvö ár eða lengur og notið aðstoðar Bjargráðasjóðs af þeim sökum. Til þess að þessi heimild verði notuð verður þó tjón af völdum harðærisins að nema a. m. k. þriðjungi af tekjum sveitarfélagsins. Á árunum 1967–1970 námu vaxtalaus lán úr afurðatjónadeild vegna harðæris samtals 168 millj. 226 þús. kr. og heyflutningastyrkir úr sameignadeild 20 708 609.25 kr. eða samtals 188 934 609.25 kr. Á árinu 1971 námu vaxtalaus harðærislán úr afurðatjónadeild um það bil 45.8 millj. kr. og lán vegna sauðfjársjúkdóma o. fl. ca. 2.3 millj. kr. Styrkir, sem veittir voru vegna Heklugossins síðasta, námu rúmum 35 millj. kr., en fé í þessu skyni var lagt fram úr ríkissjóði að mestu eða öllu leyti. Af þeim tölum, sem nú eru nefndar, má sjá, að viðfangsefni Bjargráðasjóðs geta verið allmikilvæg og stundum erfið úrlausnar. Sjóðurinn hefur mikilvægu hlutverki að gegna í þjóðfélaginu og þarf að vera svo öflugur, að hann geti mætt þeim erfiðleikum, sem breytilegt árferði hefur oftlega í för með sér hér á landi. Mjög auknar tekjur, sem sjóðnum var séð fyrir á undanförnum harðæristímum, ættu að efla efnahag hans, ef árferði verður ekki lakara en í meðallagi næsta áratuginn, hvað enginn veit um. Herra forseti. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir starfsemi og stöðu Bjargráðasjóðs. Þetta mál er mál sveitarfélaganna og legg ég því til, að því verði vísað að umr. lokinni til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í sambandi við þetta frv. Hæstv. félmrh. hefur lýst tilgangi Bjargráðasjóðs og er engu við það að bæta. Verkefni Bjargráðasjóðs er mikilvægt. Hann hefur hlutverki að gegna bæði fyrir landbúnaðinn og fyrir sveitarfélögin, eins við sjóinn sem í sveitinni, alls staðar, þar sem eitthvað kemur fyrir af náttúruvöldum, þarf Bjargráðasjóður að hlaupa undir bagga. Bjargráðasjóður er gömul stofnun, en hún hefur lengst af verið lítils megandi fjárhagslega. Árið 1960 var gjald til Bjargráðasjóðs aðeins 2 kr. á mann, en er nú 50 kr. á mann. Þetta er vitanlega mjög mikil hækkun, enda þótt tekið sé tillit til verðhækkana, sem orðið hafa. Og eins og hæstv. félmrh. sagði hér áðan, þá mun sjóðurinn eflast með þessu framlagi, ef tíðarfar verður sæmilegt næsta áratug og Bjargráðasjóður þarf ekki að hlaupa undir bagga vegna árferðis eða náttúruhamfara. Þetta veit vitanlega enginn. Þetta frv., sem hér er um að ræða, er nokkur breyting á lögunum eins og þau nú eru. Það er sagt hér í grg. frv., að heildarendurskoðun hafi ekki áður farið fram á þessum lögum og m. a. þess vegna sé eðlilegt og sjálfsagt að endurskoða þau. Þetta er ekki rétt. Það er kannske ekki mikilvægt að vera að leiðrétta þetta, en lögin voru endurskoðuð 1967. Stjórnskipuð nefnd hafði starfað að undirbúningi laganna í tvö ár og þessi endurskoðun var talin mjög víðtæk og vel unnin, þegar lögin voru afgreidd hér á hv. Alþ. En þótt þetta hafi verið, þá getur eigi að síður verið réttmætt að endurskoða lögin nú. Ég tel eðlilegt, að það, sem kemur í opinberu þskj. og fylgir stjfrv., sé rétt haft eftir, þar sé rétt farið með staðreyndir, og það veit ég, að hæstv. félmrh. er á sama máli og ég um það. Hann hefur ekki samið frv. Hér er einhver ritvilla á ferðinni hjá þeim, sem gengu frá frv. En segja má, að það sé ekki neitt stórt atriði út af fyrir sig. Spurningin er, hvort þær breytingar, sem hér er um að ræða, séu til bóta. Það er það, sem skiptir máli. Hvort deildirnar eru tvær eða þrjár, það er ekkert aðalatriði, hvort sjóðurinn er álitinn vera sjálfstæð stofnun eða ekki eða eins og hann hefur verið, það er heldur ekkert aðalatriði til þess að sjóðurinn geti gegnt því hlutverki, sem honum er ætlað að gera. Ég tel, að þetta sé ekki neitt mikilvægt, sem hér er um að ræða í sambandi við breytingar á lögunum sjálfum, að öðru leyti en því, að ég tel mjög vafasamt, þegar um það er að ræða, að mikið tjón verður í einhverjum landshluta og það liggur fyrir, að verja þarf miklu fé til hjálpar, þá eigi stjórn Bjargráðasjóðs að skipa nefnd til þess að athuga það mál. Það segir í grg. með frv., að eðlilegt sé, að stjórn sjóðsins skipi þessa nefnd, vegna þess að það verði hlutverk sjóðsins að bæta tjónið. En ég vil nú segja það, að enda þótt Bjargráðasjóður hafi verið efldur undanfarið, þá mun hann ekki vera megnugur að bæta stórtjón af eigin fé, og það verður að fara til ríkisvaldsins og sækja þar fjármagn. Ég held, að það væri miklu hyggilegra frá sjónarmiði sjóðstjórnar, frá sjónarmiði þeirra, sem þurfa á fjármagninu að halda, að ríkisstj. skipaði nefndina, því að um leið og ríkisstj. hefur gengizt undir það að skipa nefnd í því skyni að kanna tjónið, þá hefur hún einnig tekið á sig siðferðislegar skuldbindingar um það að bæta tjónið. Ég tel, að miklu eðlilegra sé, að ríkisstj. skipi nefnd heldur en sjóðstjórnin, því að sjóðstjórnin hefur aldrei nema yfir takmörkuðu fjármagni að ráða og alls ekki nægilegu, ef um stórtjón er að ræða, eins og oft vill verða. Ég minnist þess, að þegar Heklugosið varð, þá borgaði ríkissjóður beint 35 millj. kr., vegna þess að Bjargráðasjóður var ekki fær um það. Ríkisstj. skipaði nefnd, og um leið og hún gekkst inn á að skipa nefnd til þess að kanna málið hafði hún einnig gengizt inn á það óbeint að bæta tjónið. Hæstv. ráðh. gat um það áðan, hversu mikið fjármagn það væri, sem hefði verið veitt í lánum og styrkjum. Og þetta er allmikil upphæð, jafnvel miðað við þær kr., sem við nú erum með í umferð. Það eru 240 millj. kr. á árunum 1967–1971. En heildartekjur Bjargráðasjóðs á ári eru ekki nema - heildartekjur af framlögum - ekki nema 20 millj. kr., þannig að við sjáum, að enda þótt Bjargráðasjóður hafi verið efldur, þá er þetta takmarkað fé, sem hann hefur, ef til stórtíðinda dregur. Og ég vil nú mælast til þess, að sú n., sem fær þetta frv., athugi það, hvort þetta er hyggilegt fyrir þá, sem ætla sér að sækja fé til ríkisstj., að taka af henni valdið til þess að kanna tjónið. Ég held, að ef ég væri í stjórn Bjargráðasjóðs, teldi ég þetta mjög óhyggilegt, og ég mundi byrja á því að reyna að klemma ríkisstj. með því að fá hana til þess að skipa nefnd til þess að athuga málið. Það væri hægari þá eftirleikurinn að sækja fé í hendur hennar, því að þótt ganga megi út frá því, hvaða ríkisstj. sem er í landinu, að hún sé alltaf reiðubúin að hlaupa undir bagga og bæta tjón, þá er það nú svo, að menn líta misjöfnum augum á málin og sumir telja þetta vera bráðnauðsynlegt, aðrir ekki. Þess vegna er nú það, að eðlilegt er, að hverju sinni sé kannað af velviljuðum og fróðum mönnum, hvernig málin standa, og til ríkisstj. verður að leita, ef til stórtíðinda dregur og hjálp þarf að veita.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Sunnl. gerði nokkrar aths. við frv. og þá einnig aths. varðandi upphaf aths. við það. Þar segir, að Bjargráðasjóður Íslands hafi verið stofnaður með lögum nr. 45 frá 10. nóv. 1913, og þótt breytingar hafi verið gerðar á lögunum um hann á undanförnum árum, hafi engin heildarendurskoðun þeirra átt sér stað. Ég játa, að ég hef ekki haft aðstöðu til eða leitt hugann að því að aðgæta, hvort þetta er rétt staðhæfing, en ef þetta er rangt, þá ber vissulega heldur að hafa það, sem sannara reynist, ef einhver heildarendurskoðun hefur farið fram á lögunum, eins og hv. þm. staðhæfir. En þessar aths. með frv. eru einnig samdar af stjórn Bjargráðasjóðs. Það má vissulega deila um það nýmæli í frv., að stjórn sjóðsins sé heimilt að skipa nefnd til þess að rannsaka tjón og gera till. um aðstoð, þegar um almennt tjón í heilum byggðarlögum er að ræða, eða hvort eigi að hafa þann háttinn á, sem verið hefur, að landbrh. í slíkum tilfellum skipi sérstaka harðærisnefnd. Ég ímynda mér nú, að nokkuð mikill kostnaður hafi orðið af starfi þessarar harðærisnefndar, og veit ekki nema e. t. v. yrði hægt að komast nokkuð hjá auknum kostnaði, ef stjórnin sæi um þetta að öllum jafnaði eða kysi til þess sérstaka nefnd. Þetta skal sannarlega athugað í þeirri þn., sem fær málið til meðferðar. Bjargráðasjóðsstjórnin telur heppilegra og eðlilegra, að hún tilnefni nefnd til rannsóknar og tillögugerðar, og getur þess í aths., að hingað til hafi landbrh. skipað harðærisnefnd undir slíkum kringumstæðum. Hins vegar segir, að það sé undir venjulegum kringumstæðum að jafnaði hlutverk sjóðsins að bæta úr áföllunum, og það er vissulega rétt. En verði stóráföll, þá verður að koma til kasta ríkissjóðs og enginn veit fyrir fram, hversu stór í sniðum slík áföll geta verið. Og þá má vel vera, að það yrði búið að koma fætinum inn fyrir þröskuld hjá ríkissjóði með því, að landbrh. hefði skipað nefndarmenn og þeir væru þannig meira á hans vegum. Um þetta skal ég ekki deila, en þetta var einasta veigameiri aths., sem hv. þm. gerði við frv., eins og það er hér fram lagt.



Herra forseti. Bjargráðasjóðslögin gera ekki ráð fyrir, að bætt verði aðeins tjón í sveitum, heldur einnig í sjávarplássum, ef tjón verður, og þess vegna tel ég ekki rétt, að í frv. væri sagt, að landbrh. skipaði nefnd, heldur ríkisstj., t. d. félmrh., ef tjónið er við sjávarsíðuna og ekki snertandi landbúnað. Það eðlilegasta væri, að ríkisstj. skipaði nefndina, en ekki sérstakur ráðh., því að hlutverk Bjargráðasjóðs er miklu víðara en svo, að það snerti aðeins landbúnaðinn. En ég þakka hæstv. ráðh. fyrir það, að hann ætlar að beita sér fyrir því, að þetta mál verði athugað nánar.



Herra forseti. Lög þau, sem nú eru í gildi um vitagjöld, eru upphaflega frá árinu 1911, eða þau eru orðin 61 árs gömul. Þessum lögum hefur verið breytt nokkrum sinnum, aðallega til þess að færa taxta vitagjaldanna til rétts verðlags á hverjum tíma. Meginbreytingarnar að þessu leyti voru gerðar 1946 og svo aftur 1960. Síðustu breytingar á vitagjöldunum eru orðnar 12 ára gamlar. Af því leiðir, að það er auðsætt, að vitagjöldin eru í fullu ósamræmi við núgildandi verðlag og hrökkva hvergi nærri til að standa undir kostnaði af rekstri vitanna og viðhaldi þeirra. En lögin voru vitanlega sett í upphafi til þess að standa undir kostnaði af byggingum og viðhaldi vitakerfis landsins. Meginbreytingin í frv. er í 1. gr. Þar er sú breyting, að vitagjöldin skulu miðuð við brúttórúmlestatal skipa í stað nettó áður. Þetta er talið vera í samræmi við innheimtu annarra hafnargjalda, sem öll eru miðuð við brúttóstærð skipa. Gjaldið er nú 4 kr. af nettórúmlest almennt, nema af skemmtiferðaskipum, þar er gjaldið aðeins 60 aurar af rúmlest. Hækkunin er hins vegar sú, að nú verði gjaldið 10 kr. af brúttórúmlest almennt, en af skemmtiferðaskipum 1.50 kr. Í 1. mgr. 1. gr. er tekið fram, að gjaldið skuli greiða af hverju skipi 5 rúml. eða stærra, sem tekur höfn á Íslandi eða er haldið úti frá landinu. Sú er undantekning með fiskiskipin, að þau greiða gjaldið einu sinni á ári, og er lágmarksgjald, allra lægsta gjald, 100 kr. Í 2. gr. er skýrt tekið fram, til hvers vitagjaldinu skuli varið, þ. e. til byggingar og viðhalds vitakerfis landsins, og er það í samræmi við það, sem frá upphafi hefur verið. Það er sem sé með þessu frv., þessari heildarendurskoðun á lögum um vitagjald verið að færa gjöldin til samræmis við núverandi verðlag, en gjöldin hafa staðið óbreytt frá árinu 1960, eins og ég áðan sagði. Ég legg til herra forseti, að málinu verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. Iðnn. hefur haft til meðferðar frv. til l. um breytingu á orkulögum nr. 58 frá 29. apríl 1967 og hefur gefið út svofellt nál.: „Nefndin hefur athugað frv. og þær umsagnir, er fyrir lágu, þ. e. a. s. frá Rannsóknaráði ríkisins, Orkustofnun, Sambandi íslenzkra sveitarfélaga og borgarverkfræðingi í Reykjavík. Nefndin mælir með samþykkt frv., eins og Ed. gekk frá því. - Fjarstaddur var Pétur Pétursson.“ Ég vil aðeins benda á það í framhaldi af þessu, að hv. Ed. gerði svofellda brtt. á frv. við 1. gr. Orðin „samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð“ falli niður. Ég sé ekki ástæðu til að gera frekar grein fyrir þessu.



Herra forseti. Þetta mál var að beiðni hæstv. landbrh. flutt af landbn. N. hefur athugað frv. og mælir einróma með samþykkt þess, en þegar málið var til umr., komu fram tilmæli um það að athuga um breytingu á því, þ. e. a. s.: það yrði komið með þá brtt. að stofna nýtt dýralæknisumdæmi á milli sanda í Skaftafellssýslu. Málið lá nú ekki nógu vel fyrir, þegar við afgreiddum þetta, en af þeirri ástæðu, að við vissum, að það mundu koma fljótlega gögn um þetta mál, og þau liggja nú fyrir, þá áskilur n. sér rétt til þess að koma með brtt. fyrir 3. umr., en leggur sem sagt að öðru leyti til. að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. N. hefur haft þetta frv. til meðferðar, og hún var að meginefni til samþykk því markmiði, sem frv. stefndi að, þ. e. að binda frekar fastmælum í lögum, hvernig framkvæmdir eða bygging íþróttamannvirkja væri fjármögnuð. Hins vegar varð að samkomulagi að breyta upphaflega frv. á þá leið að miða það við þá reglu, sem fram kemur í skólakostnaðarlögunum, þ. e. að framkvæmd hefjist ekki, fyrr en fyrir liggur skriflegt samþykki rn. og viðkomandi yfirvalda, í þessu tilfelli íþróttanefndar, og þá hafi verið veitt fjárveiting á fjárlögum. Með þessu er stefnt að því að taka sjálfstæðar ákvarðanir um hvert eitt mannvirki, sem fyrirhugað er að reisa, og tryggja með því, að fjármagn fáist til áframhaldandi byggingarframkvæmda, þegar það í eitt skipti hefur verið samþykkt. Nm. voru sammála um, að þessi regla, sem væri í skólakostnaðarlögunum, hefði reynzt allvel, svo og þeir embættismenn, sem n. hafði samráð við, og því er farið inn á þessa braut. Í upphaflega frv. var gert ráð fyrir því, að hlutur ríkissjóðs eða íþróttasjóðs í stofnkostnaði íþróttamannvirkja yrði 40% af heildarkostnaði, en í núverandi lögum er heimildarákvæði um, að íþróttasjóður taki þátt í allt að 40% af stofnkostnaði viðkomandi íþróttamannvirkis, en í reynd hefur það verið svo, að íþróttasjóður hefur lagt fram eða gert áætlun um að leggja fram frá 25–40 af hundraði kostnaðar, og fer það þá eftir því, um hvers konar mannvirki er að ræða. Í þeirri till., sem n. leggur fram, er áfram miðað við þessar hundraðstölur, sem í framkvæmd hafa verið notaðar. Í öðru lagi var gert ráð fyrir því í upphaflega frv., að gerð yrði áætlun um að greiða vangreiddan bókfærðan stofnkostnað íþróttamannvirkja hjá íþróttasjóði á næstu 5–6 árum, og var lagt til, að sú áætlun yrði lögð fram við afgreiðstu fjárlaga fyrir árið 1973. En í trausti þess, að á næstunni verði teknir upp samningar af hálfu íþróttasjóðs eða fjmrn. við viðkomandi aðila um þennan vangreidda bókfærða skuldahala, þá varð það ofan á í n. að leggja til, að bráðabirgðaákvæðið væri fellt niður úr frv. Ég vil af sérstöku tilefni taka fram, að í brtt. n. er talað um, að gerð íþróttatækja, sem styrkur er veittur til, sé háð samþykki íþróttafulltrúa og fari ekki eftir þeirri reglu, sem ég hef hér rakið, en hlíti sömu meðferð og verið hefur, þ. e. að samþykki íþróttafulltrúa þurfi að liggja fyrir, þegar veittur er styrkur til íþróttatækja. Vildi ég taka fram, að þá er haft í huga, að undir orðið íþróttatæki falli t. d. ýmis hreyfanleg íþróttatæki, eins og skíðalyftur eða annað sambærilegt, þar sem ekki er sem sé um að ræða fasteignir beinlínis. Ég vildi ekki hafa frekari orð um þetta nál., en vildi taka fram sem upphaflegur flm. þessa frv., að ég er þakklátur meðnm. mínum fyrir góðar undirtektir og skilning á þessu máli, og ég er þeirrar skoðunar, að enda þótt till. hafi ekki verið samþ. óbreytt, eins og hún var í upphafi sett fram, þá miða þessar breytingar mjög í rétta átt og eru því til styrktar, að íþróttamannvirki geti verið byggð með eðlilegum hætti og til þeirra fáist fjármagn á þann veg, að ekki hamli byggingarframkvæmdum.



Herra forseti. Ætlunin mun vera að taka nú til umr. frv. til l. um heilbrigðisþjónustu, sem er mjög yfirgripsmikill og viðamikill frv.-bálkur og lagt var hér, fram af heilbr.- og félmrn. í síðustu viku. Það liggur fyrir, að þetta mál á ekki að afgreiða úr þinginu nú á þessu þingi, þannig að um málið mun aðeins fara fram ein umr. og því síðan verða vísað til n. Það er því ljóst, að eina tækifærið, sem hv. þdm. fá til að tjá sig opinberlega um málið, er við þessa 1. umr. málsins, sem ætlunin er, að verði nú í dag, eða a. m. k. stendur málið á listanum yfir dagskrármál þingsins í dag. Í sjónvarpinu í gærkvöld tilkynnti hæstv. heilbrmrh., að ætlunin væri að ræða þetta mál í dag. Ég vil leyfa mér að beina því til hæstv. forseta, að hann taki málið ekki á dagskrá í dag, fresti því þar til á miðvikudaginn, þar eð hér er um mál að ræða, sem snertir mjög hin ýmsu byggðarlög landsins. Þarna er um að ræða algerlega nýja umdæmaskiptingu og hv. þm. þurfa að fá tækifæri til að afla sér vissra upplýsinga í sambandi við þetta mál til þess að tryggja, að málið fái betri meðferð hér í þinginu og að sú n., sem hefur málið með höndum, fái þá tækifæri til að skoða þær aths., sem hv. þm. hafa við málið strax að gera. Að vísu var þetta mál lagt hér fram fyrir nokkrum dögum, en málið er mjög viðamikið og annir þings í síðustu viku voru mjög miklar, en ég sé ekki, að það breyti nokkru um afdrif þessa máls, þótt því sé frestað nú um tvo daga, þegar það liggur fyrir, að ekki á að afgreiða það endanlega úr þinginu nú. Ég bið því hæstv. forseta að gera svo vel að fresta þessu máli og taka það ekki fyrir fyrr en á næsta fundi þessarar hv. deildar.

Forseti (GilsG) : Í tilefni af ræðu hv. 12. þm. Reykv. vil ég skýra frá því, að ég hafði að vísu gert ráð fyrir því, þar sem þetta frv. er komið fram fyrir nær viku, að taka það til 1. umr. í dag, enda er það hér á dagskránni, en ég mun verða við tilmælum hv. þm. og láta gera ráð fyrir, að 1. umr. um heilbrigðisþjónustuna fari fram á miðvikudaginn kemur.