Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur haft Þetta frv. til meðferðar um nokkurn tíma og leggur til, að það verði samþ. eins og Það liggur hérna fyrir. Einn nm., hv. 11. landsk., hefur áskilið sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. að því er varðar lögin, sem frv. fjaliar um, en það eru lög um málflytjendur. Það er ekki ástæða til að hafa langa framsögu um þetta mál. Þó vil ég aðeins geta lítillega þeirra atriða, sem frv. er ætlað að breyta í lögum um málflytjendur. Þá er það í fyrsta lagi, að eins og löggjöf er háttað nú, reynist mjög erfitt fyrir héraðsdómslögmenn að fá opinber mál til flutnings fyrir hæstarétti, sem lögin kveða á um, og það er talið til undantekninga, ef slíkir, þ.e.a.s. lögmenn, sem eru að þreyta próf fyrir hæstarétti, fá slík mál fyrr en eftir dúk og disk. Það þykir því rétt, með hliðsjón af Þessu og eins Því, að nú er sú breyting á orðin, að því er varðar sækjanda í opinberum málum fyrir hæstarétti, að nú er lögákveðið, að saksóknari ríkisins sæki yfirleitt að öllu slík mál fyrir hæstarétti, og er gert ráð fyrir því í frv., að niður falli sú prófskylda, að flutt sé eitt opinbert mál. Eftir verða þá þrjú prófmál, sem héraðsdómslögmenn skulu flytja í prófskyni fyrir hæstarétti, allt einkamál. Má telja þessa breytingu mjög til bóta, eins og á stendur og ég hef lítillega að vikið. Í öðru lagi: í 12. gr. laga um málflytjendur er svo fyrir mælt, að hæstaréttarlögmenn skuli hafa skrifstofu í Reykjavík og búsetu Þar eða í grennd við borgina. Þegar til þess er litið, að samgöngur eru greiðari nú en áður hefur verið, þykir ekki ástæða til þess að binda við Reykjavík eða nágrenni Reykjavíkur búsetu eða skrifstofuhald þessarar stéttar manna, og er því lagt til í þessu frv., að búsetuskilyrðið að þessu leyti falli niður. Þá er lagt til, að ákvæðum þessara laga um málflytjendur um óflekkað mannorð verði breytt, og er það í samræmi við löggjöf að Þessu lútandi, sem gengið var frá hér á Alþingi í fyrra, þannig að Það er ekki gert að skilyrði, að fulltrúi héraðsdóms- eða hæstaréttarlögmanns eða málflutningsmaður hafi sem kallað er óflekkað mannorð, og verður þá farið eftir öðrum reglum þar um með líkri niðurstöðu. Það eru aðallega þessi þrjú atriði, sem þetta frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir að breytt verði í lögum um málflytjendur. Og eins og ég sagði í upphafi, þá er allshn. einhuga um, að Þetta frv. nái fram að ganga, en einn nm., hv. 11. landsk., hefur áskilið sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. um frekari breytingar á lögunum um málflytjendur. Þegar málið var afgr. í allshn., var einn nm. fjarstaddur, hv. 8. landsk. þm. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál frekar.



Herra forseti. Allshn. hefur farið yfir frv. til l. um Hæstarétt Íslands á þskj. 77, og leggur meiri hl. n. til, að frv. verði samþ. Hv. 4. þm. Sunnl. (BFB) áskilur sér þó rétt til að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma við frv. Hv. 11. landsk. þm. (GJóh) leggur hins vegar til, að frv. verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, og skilar séráliti um það. Þegar málið var afgr. í n., var hv. 8. landsk. þm. fjarverandi. Frv. þetta hefur gengið í gegnum hv. Ed., þar sem gerðar voru á Því talsverðar breytingar. Það er samið af dómurum hæstaréttar ásamt Theódór Líndal prófessor eftir tilmælum hæstv. dómsmrh., Bjarna Benediktssonar, og felur það í sér nokkrar breyt. á gildandi l. um hæstarétt. Þau voru upphaflega sett árið 1919, en árið 1935 voru samþ. á Alþ. ný lög um hæstarétt. Fólust í þeim l. talsverðar breyt. á eldri l., sem byggðar voru á breyttum aðstæðum og á fenginni reynslu frá því að fyrstu lögin um hæstarétt voru sett. Nákvæmlega hið sama má segja um þær breyt. og viðauka, sem í frv. þessu er lagt til að gerðar verði á l. frá 1935. Þær eru byggðar á breyttum aðstæðum frá árinu 1935 og á fenginni reynslu af þeim göllum, sem komið hafa í ljós við framkvæmd á gildandi lögum. Nýmæli í frv. eru nokkur, og mun ég nú víkja örfáum orðum að þeim helztu, sem ég hef komið auga á. Það er nýmæli í 1. gr. frv., að hæstarétt megi setja utan Reykjavíkur, þegar sérstaklega stendur á. Það er einnig nýmæli í 2. gr. frv., að varaforseti réttarins skuli kjörinn til sama tíma og forseti. - Enn fremur er það nýmæli í 13. gr. frv., að áfrýjunarfjárhæð kröfu í einkamálum skuli vera a.m.k. 5 þús. kr. í stað 50 kr. í gildandi l. Samkv. 16. gr. frv. má hæstiréttur þó leyfa áfrýjun mála um lægri upphæð, ef sérstaklega stendur á. Enn er það nýmæli í 13. gr. frv., að ekki verður ákvörðun héraðsdóms um kostnað af máli áfrýjað sérstaklega, nema málinu öllu, sem kostnaðurinn er sprottinn af, sé einnig áfrýjað, en samkv. gildandi l. má áfrýja ákvörðun héraðsdóms um málkostnað einni saman. Þá er það enn fremur nýmæli í frv., að afsal á rétti til áfrýjunar, hvort heldur er berum orðum eða þegjandi, verði ekki gefið, fyrr en genginn er dómur sá eða úrskurður, sem afsalið á að taka til. Í 32. gr. frv., sem nú er orðin 44. gr. eftir meðferð Ed. á frv., eru settar ýtarlegar og nákvæmar reglur um útlistun og reifun málsefnis fyrir hæstarétti. Mun ég ekki rekja þessar reglur hér, en telja verður, að þessi meðferð sé til hagsbóta öllum þeim, sem starfa að dómsmálum. Í Ed. var bætt inn í frv. 12 nýjum gr., sem allar snerta kæru dómsathafnar til hæstaréttar, einnig var nokkuð aukið við 21. gr. frv., sem varðar sama efni. Meðan frv. var fyrir hv. Ed., barst bréf frá Lögmannafélagi Íslands. Var í bréfinu aðallega fundið að efni 32. gr. frv., sem nú er orðin A4. gr., eins og ég áður gat um, og látinn í ljós ótti um, að hinar ströngu reglur um málsútlistun fyrir hæstarétti mundu leiða til tvíflutnings mála fyrir hæstarétti og skapa málflytjendum ýmis óþægindi. Fyrir tilmæli forráðamanna Lögmannafélagsins voru felld niður í Ed. þau ákvæði þessarar gr. frv., sem þeir voru óánægðastir með, og veit ég ekki annað en að þeir sætti sig nú við hin nýju ákvæði frv. Ég tel svo ekki ástæðu til að fara að sinni fleiri orðum um málið, en eins og ég í upphafi gat um, leggur meiri hl. allshn. til, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Frv. um Hæstarétt Íslands var flutt í Ed. af hæstv. dómsmrh. Allshn. Ed. bar fram allmargar brtt. við frv. Voru þær samþ. Með samþykktum þeirra hefur frv. tekið allmiklum breyt. frá því, sem það var, þegar það var lagt fram. m.a. hefur verið bætt inn í frv. 12 nýjum gr., eins og hv. frsm. gat um, og greinatalan hefur breytzt í samræmi við það. Á þeim eina fundi, sem allshn. Nd. hélt um frv., var hvorki frv. sjálft, eins og það var lagt fram af hæstv. dómsmrh., né þær breyt., sem á því voru gerðar í Ed., ræddar að neinu ráði. Það er í sjálfu sér rétt, að svo framarlega sem frv. á að ná fram að ganga á þessu þingi, var naumur tími til þess að athuga það eins gaumgæfilega og þurft hefði. Þessu frv. fylgja a.m.k. tvö önnur frv., en þau eru frv. til I. um breyt. á l. um málflytjendur, sem hér var tekið fyrir áðan í hv. d., og frv. til l. um meðferð einkamála í héraði. Auk þess var svo í vetur afgr. frv. til l. um dómsmálastörf, lögreglustjórn, gjaldheimtu o.fl. í Reykjavík. Við umr. um það mál hér í hv. d. varð ekki betur skilið en að búast mætti við því, að öll þessi frv. yrðu afgr. nú á þessu þingi, enda er það mála sannast, að þau grípa að meira eða minna leyti hvert inn í annað. Nú hafa þessi mál skipazt þannig, eftir því sem bezt verður vitað, að frv. um málflytjendur mun eiga að samþykkjast hér á þessu yfirstandandi þingi, en frv. um meðferð einkamála í héraði hefur mætt svo mikilli andstöðu af hendi Lögmannafélags Íslands og fleiri aðila, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki séð sér fært að halda Því til streitu. Ég hef rætt um það frv. ásamt hinum frv. við nokkra meðlimi Lögmannafélagsins og fleiri aðila. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef þar fengið, hef ég sannfærzt um það, að við frv. um meðferð einkamála í héraði er margt að athuga og nauðsynlegt, að á því verði gerðar allvíðtækar breyt., áður en það yrði að lögum. Á fundinum í allshn. spurðist ég fyrir um það, hvort ekki væri hægt að ná samkomulagi um það, að frv. um hæstarétt yrði vísað til hæstv. ríkisstj. til nánari athugunar, m.a. af þeim ástæðum, að nokkuð víst mætti teljast, að frv. um meðferð einkamála í héraði mundi ekki verða afgr. á þessu þingi. Gengið út frá því sæi ég ekki neina sérstaka ástæðu til þess, að frv. um hæstarétt næði fram að ganga á þessu þingi. Um þetta náðist ekki samkomulag, og klofnaði n. um afgreiðslu frv. Meiri hl. mælir með því, að frv. verði samþ. óbreytt, en ég legg til sem aðaltill., að frv. verði vísað frá með rökst. dagskrá. Til vara hef ég leyft mér að flytja nokkrar brtt. við frv. Flestar þeirra eru í samræmi við ábendingar, sem fram komu í áliti Lögmannafélagsins, en það lá fyrir n. Þetta álit hef ég leyft mér að birta sem fskj. með nál. mínu. Ég hef haft samráð við nokkra meðlimi þessa félags og reyndar fleiri aðila um tillögurnar, og eru þeir, eftir því sem ég bezt veit, þeim samþykkir og telja þær til bóta. Brtt. mínar eru Þá eftirfarandi. Það er við 5. gr., að í stað „30“ í 3. tölul. komi: 35. Rétt virðist, að hæstaréttardómarar hafi öðlazt þá mannþekkingu, reynslu og þroska, er fylgir 35 ára aldri, enda eru miklar kröfur gerðar til manna, sem hljóta þessi virðulegu embætti, og verður að telja, að þroski manna á árunum frá 30–35 ára hafi vaxið allmikið, enda eru miklar kröfur gerðar til þeirra manna, sem skipaðir eru sem dómarar í hæstarétti. Þá er, að á eftir 7. gr. komi ný gr., svo hljóðandi, og breytist greinatalan samkv. því: „Hæstaréttardómurum er bannað að taka að sér launuð aukastörf. Þó mega þeir taka ritlaun fyrir að semja lögfræðirit“. Þessi nýja gr. verður þá 8. gr. Það hefur viljað við brenna, svo að notað sé orðalag aths. frv., að hæstaréttardómarar taki að sér að vera yfirmatsmenn, gerðardómsmenn, frumvarpssemjendur, álitsgerðarmenn o.s.frv., oft og einatt fyrir ríkisstj. gegn sæmilegri þóknun. Þá hafa þeir og auglýst sig sem skiptaforstjóra í dánarbúum. Eru laun fyrir slík störf vitanlega drjúgar tekjur. En vitaskuld rýrir slíkt og þvílíkt það traust, er nauðsyn ber til að borið sé til dómara í æðsta dómstóli landsins. En þegar ríkisstj. stendur í að útvega dómurum slíkar aukatekjur, er hlutleysi dómaranna í málum ríkisstj. ekki jafnöruggt og tvímælalaust sem ella væri. Sjálfsagt er, að dómarar víki sæti, er svo er ástatt, sbr. 6. gr. frv. 5. tölul. Verður þá að setja setudómara í hæstarétti á ríkisins kostnað. En það er ekki eini agnúinn á þessari skipan mála, heldur hitt, að þá eiga aukadómendur e.t.v. að fjalla um lögmæti verks hinna föstu dómara. Hætt er við, að aukadómarar mundu hika við að gagnrýna störf hæstaréttardómaranna, ef því væri að skipta, og er það mannlegt, svo mikið vald sem hæstarétti er fengið í litlu þjóðfélagi. Þá er 3. brtt., að í staðinn fyrir „5000 krónur“ komi: 3000 kr. Fátækir menn með smáar kröfur eiga einnig að fá að leita réttar síns. Slíkt eru almenn mannréttindi. En ekki tjáir að bera saman áfrýjunarfjárhæð hér og í Danmörku, eins og gert er, því að þar eru tveir þriggja manna landsdómar, er svara til eins manns héraðsdóms hér á landi, en eðlilegt má telja, að mönnum falli þungt að una eins manns dómi. Þá er 4. brtt. mín við 15. gr., að í stað „hæstiréttur“ komi: ráðherra. Ekki virðist ástæða til að láta hæstarétt þurfa að skipta sér af mati og áfrýjunarfjárhæð, enda hefur 16. gr. frv. verið breytt í sömu átt. Virðist rétt að hafa samræmi milli þessara lagaákvæða. Og 5. brtt. er við 21. gr. Það er, að liðurinn falli burt. Það verður ekki séð, að nokkur frambærileg ástæða sé til að breyta 40 ára venju um annað eins smáatriði og þetta. Breyt. virðist því eiga fullan rétt á sér. Þá er það við 34. gr., orðið „fyrsta“ í 4. mgr. verði: siðasta. - Og við 40. gr. er 7. brtt., að á eftir orðunum „og flytur mál sitt“ komi: skriflega. - ótækt virðist að flytja mál munnlega, þegar enginn er til andsvara, enda hefur það aldrei átt sér stað hér á landi. Þá er það 8. brtt. Hún er við 41. gr., að í staðinn fyrir „fjögurra“ komi sex. Afgreiðsla dómsmála dregst oft mánuðum saman og fjölritun ágripa tekur langan tíma eftir reynslunni, og virðist því sá tími sízt of langur. En þá er það brtt. við 44. gr., að gr. falli burt og breytist greinatalan samkvæmt því. Það virðist a.m.k. ekki mikil ástæða til slíkrar greinargerðar fyrir hæstarétti eftir ýtarlegar greinargerðir í héraði. Um þetta atriði segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í bréfi frá Lögmannafélagi íslands: „Ýmis verk eru falin hæstarétti í þessu frv., er aðrir hafa áður annazt, svo sem áfrýjunarleyfi samkv. 15.–16. gr. frv., umsögn samkv. 20. gr. og endurupptaka að gengnum hæstaréttardómi. Virðist oss réttara að halda þeirri reglu, er verið hefur, að hæstiréttur þurfi ekki að fást við slíka hluti. Áfrýjunarupphæð hefur verið hækkuð úr 50 kr. í 5 þús. Við teljum slíkt of stórt stökk, enda ber að hafa í huga, þegar dómstig eru aðeins tvö, að varhugavert er að takmarka áfrýjunarrétt svo mjög, enda eru málaferli oft og einatt ekki fjáröflun, heldur liggur meira við en fjármunir einir. Frv. gerir ráð fyrir breytingum á gildandi skipulagi, án þess að séð verði, að nauðsyn beri til. Má nefna í því sambandi styttingu frests til áfrýjunarleyfis úr 6 í 4 mánuði samkv. 20. gr., þingfestingu máls á fyrsta þingdegi þess mánaðar, er til er stefnt, í stað þess siðasta, eins og tíðkazt hefur. Tradisjónir í þessu þjóðfélagi eru ekki svo margar, að ástæða sé til að afnema Þær, ef ekkert heldur til slíks. Eigi virðist ástæða til munnlegs málflutnings, ef stefndur sækir eigi þing, sbr. 28. og 36. gr.“ Ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar um þessa grein, en sem sagt: ég legg til í mínum brtt., að hún verði felld burt. Við 47. gr. legg ég til, að orðin „og 44.“ falli burt. Það er í samræmi við það, sem á undan er gengið. Og á eftir orðunum „skriflegan málflutning“ komi: ef sérstaklega er ástatt. Við 56. gr. er brtt. Við bætist ný mgr., svo hljóðandi: „Leggja skal berum orðum dóm á hverja Þá málsástæðu, sem fram er borin.“ Ótækt virðist, að dómarar hæstaréttar séu eins og véfréttir eða einhliða málflutningur, slíkt rýrir það traust, er nauðsyn ber til að dómarar í æðsta dómstóli þjóðarinnar njóti, enda er svipuð regla lögmæt í mörgum mestu menningarlöndum heims. Og þá er að lokum síðasta breyt. Það er við 59. gr., að í stað „hæstaréttar“ komi: ráðherra. - Það er í samræmi við aðrar brtt., sem ég hef hér lýst. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þessar brtt. Þær eru fram fluttar og um þær hef ég haft samráð við lögfræðinga, sem telja, að þær séu til mikilla bóta frá því, sem frv. er nú, þrátt fyrir það, þó að þeir hafi viðurkennt og flestir muni viðurkenna, að þær breyt., sem gerðar voru á frv. í Ed., séu flestar eða allar til bóta. En þar sem, eins og ég gat um áðan, frv. um meðferð einkamála í héraði mun ekki hljóta afgreiðslu á þessu þingi, sé ég ekki neina sérstaka ástæðu til að mæla með því, að frv. um Hæstarétt Íslands nái nú fram að ganga. Samkv. því legg ég til, að málið verði afgr. með svo hljóðandi rökst. dagskrá: „Með því að sýnt er, að frv. til l. um meðferð einkamála í héraði nær eigi fram að ganga á þessu þingi, og þar eð lög um hæstarétt hljóta jafnan að miðast við þau í veigamiklum atriðum, ákveður d. að fjalla eigi frekar um þetta frv. að sinni og tekur fyrir næsta mál á dagskrá: Og til vara hef ég leyft mér að flytja þær brtt. við frv., sem ég hef hér lýst, svo framarlega sem rökst. dagskráin verður felld. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um brtt.

Lúðvík Jósefsson Hæstv. forseti. Ég hef veitt því athygli, að það er sérstaklega tekið fram í grg. þessa frv., sem hér liggur fyrir, af þeim, sem frv. leggja fram og að samningu þess hafa staðið, að við það sé miðað, að Þetta frv. nái því aðeins fram að ganga, að annað tiltekið frv., sem vitnað er í að einnig muni verða lagt fyrir Alþ., fylgist að með þessu frv. Ég tek líka eftir því, að í einni umsögn, sem barst þeirri hv. n., sem hefur haft með mal þetta að gera, er alveg sérstaklega á þetta minnzt, og það er í umsögn Lögmannafélags Íslands, en í þeirri umsögn er einmitt alveg sérstaklega undirstrikað, að Þeir aðilar telja, að þessi frv. tvö eigi svo mikið saman, að Það sé varla eðlilegt, að annað nái fram að ganga, ef hitt sé látið eftir liggja. Þegar mál ber að með þessum hætti, sem sagt að þeir, sem að flutningi málsins stóðu, höfðu gert þessa grein fyrir málinu, sýnist mér ekki óeðlilegt að fara fram á það, að sá hæstv. ráðh., sem hér á hlut að máli, geri grein fyrir því hér í umr., hvort hann heldur sér við þá skoðun, sem fram kemur í grg. frv., að það sé eðlilegt eða nauðsynlegt, að þessi tvö mál fylgist hér að, eða hvort hann er nú á þeirri skoðun, að hægt sé með góðu móti að samþ. annað málið, þó að hitt sé látið liggja eftir, og hvort hann er Þá á annarri skoðun en fram kemur í umsögn Lögmannafélags Íslands. Ég skal játa það, að ég er lítt kunnugur þessum málum og ætla mér ekki að kveða hér upp neinn dóm um það, hvort tiltækilegt sé að samþykkja frv. um hæstarétt, eins og það liggur hér fyrir, þó að hitt frv. sé látið liggja. En ég vek athygli á því, að svona hefur þetta borið hér að, og þó hefur frsm. hv. meiri hl. í n. ekki séð ástæðu til þess að gera neina grein fyrir þessu. Þetta tel ég heldur laklega unnið og þm. boðið upp á afgreiðslu, sem er ekki að öllu leyti sæmandi. Það er einnig greinilegt í umsögn Lögmannafélagsins, að þar koma fram ýmsar aths. við þetta frv., en þar álít ég að tali sá aðili í þessu máli, að það sé ekki heldur til of mikils mælzt, þó að það komi fram í grg. þeirrar n., sem skýrir frá athugunum sínum á málinu, eða þá frá hæstv. ráðh., hver afstaða þeirra er til þessara aths., sem hér koma fram frá Lögmannafélagi Íslands. Ég skal taka það fram, eins og í hinu fyrra tilfellinu, að ég er persónulega það lítt dómbær um þessi efni, að ég ætla mér ekki að kveða hér upp neinn dóm. En ég kysi gjarnan að heyra grg. þessara aðila, sem hafa haft aðstöðu til þess að kynna sér málið í n. sérstaklega, eða þeirra, sem standa að flutningi málsins, þannig að maður megi þá skapa sér nokkra skoðun á þessum aths., sem hér eru gerðar. Þá liggur það einnig fyrir, að n. hefur klofnað í tvennt, annar hlutinn vill samþ. frv., en hinn vill vísa því frá með rökst. dagskrá, m.a. byggt á þessari röksemd, sem fylgdi frv. sjálfu í upphafi frá fim., að það væri gert ráð fyrir því, að þetta frv. yrði ekki gert að lögum, nema annað tiltekið frv. yrði það einnig. En nú skilst mér, að það sé svo mikill ágreiningur hér á Alþ. og í hópi þeirra manna, sem mest hafa með lög þessi að gera í daglegri vinnu sinni, að það þyki ekki fært að gera það frv. að lögum, nema þá með mjög miklum breyt., sem menn hafa ekki orðið ásáttir um enn þá, og því bendir margt til þess, þar sem komið er nú undir þinglok, að ætlunin sé að láta það mál liggja, en hins vegar sé ætlunin að láta þetta ná fram að ganga. Ég skal svo ekki að svo búnu máli ræða um þetta frekar, því að ég hef fyrir mitt leyti ekki ýkja mikið til málsins að leggja, Það skal ég játa, ég hef ekki haft aðstöðu til þess að kynna mér það svo. En ég vek athygli á því, að málið kemur hér fyrir þingið með nokkuð einkennilegum hætti, og afgreiðsla n., a.m.k. þeirra nm., sem mæla með málinu, virðist vera mjög stuttaraleg og þannig, að það sé ekki nema eðlilegt, að á það sé minnzt, hvaða skýringar raunverulega séu frá Þeim, sem að þessu máli standa, fyrir almenna þm. til þess síðan að átta sig á málinu við afgreiðslu hér. Ég vildi nú mælast til þess, að hæstv. ráðh., sem hér er staddur, gerði fyrir sitt leyti grein fyrir skoðun sinni varðandi þessar aths., sem hér hafa komið fram.



Herra forseti. Eins og hv. síðasti ræðumaður, hv. 4. þm. Austf., gat um, er það ljóst, að hann er ekki mjög kunnugur þessu máli, og er ekki neitt að undrast það. En þessu frv., sem hér liggur fyrir, var verulega breytt í Ed. og grg., sem fylgdi frv. upphaflega, átti við frv. óbreytt, en á ekki við lengur, vegna þess að þegar ljóst var orðið, að frv. til l. um meðferð einkamála mundi ekki ná afgreiðslu á þessu þingi, lét ég semja brtt. við frv. um hæstarétt, til þess að hægt væri að afgr. það, hvað sem hinu málinu liði. Það voru upphaflega slík tengsl á milli málanna, að það væri eðlilegt, að þau hefðu samflot, en eins og ég segi: í Ed. var málinu, því sem hér liggur fyrir, breytt á þann veg, að það er ekki þörf eða nein ástæða til þess samflots lengur, og grg. eða umsögn Lögmannafélagsins, sem ég skal ekkert ræða um að öðru leyti, er samin áður en hæstaréttarfrv. var breytt og á því við frv. eins og það var upphaflega og er að því leyti orðin úrelt. Að öðru leyti er ég þeirri grg. að ýmsu leyti ósamþykkur, en hún er ekki hér til umr. og stendur á ábyrgð þeirra manna, sem hana skrifuðu, og þeir eru vafalaust menn til þess að gera grein fyrir sínu máli. Ég tel hana ekki þess virði að ræða hana.

Lúðvík Jósefsson Hæstv. forseti. Mér þykir það miður, að hæstv. dómsmrh. svaraði ekki Þeim aths., sem hér liggja fyrir, efnislega, en athugasemdir Lögmannafélagsins liggja ótvírætt fyrir á þskj. eða í nál., og þær eru alveg greinilega um efni frv., og ég hefði gjarnan viljað heyra einmitt afstöðu hæstv. ráðh. til þessara aths. En hitt þykir mér svo einkennilegt að heyra, ef umsögn Lögmannafélagsins, sú sem birt er með nál. í þessari hv. d., í Nd. Alþingis, hefur ekki verið skrifuð til Nd. Alþ. á því stigi, sem málið var þá. Ég ætla, að það sé aðeins hið eðlilega að búast við því, að þær umsagnir, sem sendar eru n., séu vitanlega sendar um málið á Því stigi, sem málin eru, þegar n. eru að fjalla um þau, en ekki um málin eins og þau voru í eina tíð. Ég get vitanlega ekki um það sagt, hvenær þeir góðu menn í Lögmannafélagi Íslands hafa skrifað sínar aths., á hvaða stigi málsins, en hitt er mér hins vegar ljóst, að hér eru birt sem fylgiskjal gögn, sem borizt hafa n., sem var að fjalla um málið í þessari d. Og það sé ég einnig á þessu bréfi Lögmannafélagsins, að það tekur til efnislegrar meðferðar mörg af ákvæðum frv. og gerir þar stífar aths. við efni málsins, auk þess sem Lögmannafélagið undirstrikar sérstaklega, að það telji, að það sé rétt að láta þetta frv. fylgja með í afgreiðslu hinu frv., sem einmitt var minnzt á í grg., frv. um meðferð einkamála í héraði. Það var mér að vísu ljóst, að það voru gerðar talsverðar breyt. á þessu frv. í Ed., en hitt var mér ekki kunnugt um, að þær breyt. hefðu orkað á þetta svo mjög, að þær umsagnir, sem liggja fyrir, m.a. frá Lögmannafélaginu, væru þar með úreltar. En hæstv. ráðh. hefur sem sagt kosið það í þessu að víkja sér undan að ræða bessar aths., en ég tel fyrir mitt leyti, að þegar Lögmannafélag Íslands gefur sína umsögn um málefni eins og þetta, tali slíkur aðili í þessum málum, að það sé mjög eðlilegt, að frá hálfu þeirrar n., sem sett er til þess að athuga málið fyrir þd., eða af hálfu þess ráðherra, sem hefur með málið að gera, séu aths. frá slíkum aðila teknar til umr. og ræddar. Eins og ég sagði hér áður, dreg ég enga dul á það, að ég er hér ekki kunnugur málum. Ég þekki ekki mikið um uppbyggingu hæstaréttar og vil ekki deila við lögfróða menn um það, hvað heppilegast er um ýmis formsatriði í þeim efnum. En hitt hlýt ég að gera, þegar slíkur aðili eins og Lögmannafélag Íslands gerir sínar athugasemdir, þá hlýði ég á það og met það nokkuð til jafns við það, sem ég heyri t.d. frá þn., sem hefur fjallað um málið, þó að þar séu í nokkrir lögfræðingar, eða jafnvel frá ríkisstj., en vil þó a.m.k. kjósa það að reyna að fá að mynda mér skoðun um það, hvað þessir aðilar allir segja. En það er aftur þeim mun erfiðara að taka afstöðu til slíkra mála, ef þýðingarmikil atriði varðandi þau eru ekki rædd. En mér fannst mjög á það skorta í framsöguræðu hjá meiri hl. þeirrar n., sem um þetta mál hefur fjallað, að þar væri í rauninni vikið að nokkrum sköpuðum hlut, sem efni málsins varðar. Ég skal svo ekki tefja hér tímann frekar í umr. um málið.



Herra forseti. Ég hef nú mjög litlu að svara hæstv. dómsmrh. Ég vil bara benda á það, að umsögn Lögmannafélagsins stendur alveg í fullu gildi. Ég er honum algerlega ósammála, að þær breyt., sem gerðar voru á frv. um hæstarétt, geri það að verkum varðandi frv. um meðferð einkamála í héraði, að ekki sé þörf á því að afgr. það jafnhliða. Þetta er mesti misskilningur. Þær breyt. sem gerðar voru á frv. í Ed., útiloka á engan hátt og draga ekki úr því, að það frv. hefði átt að afgreiðast jafnhliða frv. um breyt. á hæstarétti. Ég vil enn á ný aðeins lesa hér part af þeirri umsögn, sem birt er með mínu nál., umsögn Lögmannafélags Íslands um frv., sem ég tel að sé alveg jafnt í fullu gildi, eða a.m.k. að mestu leyti, jafnt nú, eftir að frv. hefur Þó hlotið Þær breyt., er á því hafa verið gerðar í Ed., en þar segir í aths. við frv., að 32. gr. sé höfuðnýmæli þess. Þar segir, að það vilji við brenna, að enn skorti á öflun gagna, þegar mál eru tekin til munnlegs flutnings. Sé þá ýmist, að máli sé frestað. án þess að málflutningur sé hafinn, því sé frestað, áður en málflutningi lýkur eða að honum loknum, eða þá að frests er synjað og mál dæmt án frekari gagna. Síðan segir, að af þessu leiði röskun á störfum hæstaréttar og réttarspjöll aðila. Fyrir hefur að vísu komið, að málatilbúnaði í hæstarétti hefur verið ábótavant. Slíkt mun Þó fátítt. mál munu yfirleitt vera flutt í héraði og dómar héraðsdómara skipulega samdir og alveg fullnægjandi grundvöllur undir málflutning og dóm í æðsta dómi. Ef fyrir kemur, að enn skorti á öflun gagna, Þegar málið er tekið til munnlegs flutnings, Þá er ekki nema sjáifsagt, að úr því beri að bæta. Er það jafnframt skylda dómstólsins sem málflytjenda að fresta máli í því skyni, hversu langt sem flutningi Þess er komið eða á hvaða stigi sem málið er. Hitt hæfir eigi, að hæstiréttur láti hlýða, að aðilum verði réttarspjöll, enda er reynslan allt önnur, því að Þá er kveðinn upp í hæstarétti úrskurður um öflun frekari gagna, eins og skylt er samkvæmt lögjöfnun frá 120. gr. l. um meðferð einkamála í héraði, nr. 85/1936, og fastri dómvenju. Ég tel, að Þessi umsögn standi eftir sem áður og Það eitt út af fyrir sig, að ekki var fallizt á að fella alveg niður 32. gr., sem nú er 44. gr., geri Það að verkum, að ég tel, að frv. eigi að vísa til hæstv. ríkisstj. aftur. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að karpa um Þetta, Þótt hins vegar full Þörf væri á eða ástæða til að taka fleiri atriði til athugunar. Ég mun láta Þetta nægja.



Herra forseti. Út af Því, sem hv. 4. Þm. Austf. (LJós) og hv. 11. landsk. (GJóh) hafa verið að tala hér um í sambandi við það, að ég hafi ekki reifað málið nægilega, Þegar ég mælti fyrir nál. meiri hl. allshn., vil ég taka af allan vafa um Það, hvenær bréf Það barst frá Lögmannafélagi Íslands, sem Þeir hafa gert sér tíðrætt um. Bréfið barst á meðan málið var fyrir allshn. Ed., og Þær brtt., sem sú n. lagði til að gerðar yrðu á frv., eru að miklu leyti byggðar á óskum Lögmannafélags Íslands og einnig, eins og hæstv. dómsmrh. tók fram, eru Þær byggðar á Því, að ekki væru líkindi til Þess, að frv. um meðferð einkamála í héraði næði fram að ganga. Annars vill svo til, að ég get endurtekið Það orðrétt, sem ég sagði í framsöguræðu minni í sambandi við erindi Lögmannafélagsins. Það var svona: „Meðan frv. var fyrir hv. Ed., barst bréf frá Lögmannafélagi Íslands, og var í bréfinu aðallega fundið að efni 32, gr. frv., sem nú er orðin 44. gr., og látinn í ljós ótti um, að hinar ströngu reglur um málsútlistun fyrir hæstarétti mundu leiða til tvíflutnings mála fyrir hæstarétti og skapa málftytjendum ýmis óþægindi. Fyrir tilmæli forráðamanna Lögmannafélagsins voru felld niður í Ed. Þau ákvæði Þessarar gr. frv., sem Þeir voru óánægðastir með, og veit ég ekki annað en að Þeir sætti sig nú fyllilega við hin nýju ákvæði frv.“ Og Þessu til stuðnings skal ég geta Þess til viðbótar, að um þetta átti ég tal við einn af stjórnarmeðlimum í Lögmannafélagi Íslands, og eftir honum hef ég Þessi orð, að Þeir geti eftir atvikum, félagsskapur eða stjórn hans, sætt sig við frv. eins og Það er.

Lúðvík Jósefsson [frh.] : Hæstv. forseti. Ég hafði í fyrri hluta ræðu minnar um þetta mál lýst því yfir, að ég teldi, að eðlilegast væri, að mál þetta yrði ekki afgreitt á þessu þingi. Hvort tveggja væri, að efni frv. væri svo viðamikið og margþætt og snerti svo marga aðila í landinu, m.a. varðandi framkvæmd á efni frv., og eins hitt, að ég hef ekki komið auga á, að brýna nauðsyn beri til þess að lögfesta frv. nú á þessu þingi, en teldi hins vegar eðlilegt, að frv. gæti nú farið til þeirra aðila, sem eiga verulegan þátt í framkvæmd málsins, eins og til sveitarstjórnarmanna, til athugunar og umsagnar, og síðan yrði hægt að taka þetta mál fyrir aftur á næsta þingi og lögfesta það þá í þeim búningi, sem Alþingi vildi fallast á. Það er skoðun mín, að það sé í mesta máta óeðlilegt að lögfesta ákvæði, sem mjög varða rekstur og gang sveitarstjórnarmálefna, án þess að gefa sveitarstjórnarmönnum almennt kost á því að segja álit sitt á slíkri löggjöf, og a.m.k. eigi ekki slíkt að gera í þeim tilfellum, þar sem auðvelt ætti að vera að hafa annan hátt á um framkvæmdina. En á því leikur auðvitað enginn vafi, að samkv. þessu frv., ef að lögum yrði, eru margvíslegar kvaðir og allmikil útgjöld lögð á sveitarstjórnirnar í landinu, þeim ætluð margvísleg og mikil verkefni, sem hljóta að vera kostnaðarsöm í ýmsum greinum. En ég sé ekki, að neinar ástæður hafi komið fram því til rökstuðnings, að brýna nauðsyn beri til þess að rasa að þessari lagasetningu. Eins og ég hafði sagt hér áður, er ekki nema gott um það að segja - og geta eflaust allir verið sammála um það - að hafa í gildi nauðsynleg lagaákvæði, til þess að hægt sé að draga úr hættum, bæði af hernaðarvöldum og öðrum þeim hættum, sem steðja að íbúum landsins, og ég ætla líka, að það séu ákvæði til í okkar lögum, sem grípa til þess, sem er nauðsynlegast í þeim efnum, þó að jafnviðtækar heimildir og stórkostlegur undirbúningur og ráð er gert fyrir í þessu frv. sé ekki lögtekinn nú í skyndi. Það er auðvitað enginn vafi á því, eins og ég hef minnzt á í fyrri hluta minnar ræðu, að ástæðan til þess, að hæstv. ríkisstj. flytur nú þetta frv. og óskar eftir þessum viðtæku heimildum varðandi almannavarnir, er sú, að búið er að draga okkur Íslendinga lengra inn á hættusvæðið í hugsanlegum hernaðarátökum stórveldanna en forustumönnum landsins þykir nú góðu hófi gegna. Það er sem sagt farinn að koma upp viss ótti í sambandi við þá stöðu, sem orðin er hér í okkar landi. Ég hafði rakið nokkuð þróun þessara mála og hvernig stefnt hefur í þá átt, að við drægjumst lengra og lengra inn á þetta hættusvæði, að við yrðum meira og meira bendlaðir við annan aðilann, þeirra, sem mest hætta er nú á að kunni að takast á í styrjöld. Það er auðvitað enginn vafi á því, að hæstv. ríkisstj. sér, að afleiðingarnar af þessari þróun eru þær, að yfir okkur vofir nú orðið meiri hætta en áður var af hugsanlegum hernaðarátökum. Það var látið í það skína, þegar Ísland gekk í Norðuratlandshafsbandalagið og eins þegar ameríski herinn kom hingað til landsins, að þessar ráðstafanir væru gerðar eingöngu Íslandi til varnar. Í þessum efnum var rætt um varnarlið og talað um varnarsamning. En nú hins vegar er svo komið, að það er opinberlega játað af þeim, sem auðvitað ráða ferðinni í þessum málum, en það eru forustumenn Bandaríkjanna, að Ísland sé hinn þýðingarmikli varnarhlekkur í varnarkeðju Bandaríkjanna. Þessir aðilar draga auðvitað enga dul orðið á það, að þeir líta á Ísland sem herstöð sina og - eins og þeir orða það - sem einn varnarhlekkinn í sinni varnarkeðju. En þeir líta ekki fyrst og fremst á herstöðina á Keflavíkurflugvelli og herlið sitt hér á Íslandi sem nauðsynlegar varnir fyrir hið fámenna Ísland. Hitt gefur svo aftur auga leið, að þegar svo er komið, að einn af voldugustu hernaðaraðilunum í heiminum á orðið þýðingarmikla herstöð hér á Íslandi og telur þá herstöð fyrir sig mjög mikilvæga, þá er vitanlega hætt við því, að hinn aðilinn liti á það sem þýðingarmikið atriði fyrir sig að eyðileggja slíka herstöð, og þá er sem sagt staða okkar orðin sú, að við erum að nálgast þar meir og meir skotmarkið. Hættan er sú, að það kunni að verða barizt um okkar land og þá sérstaklega um þann hluta landsins, þar sem herstöðin er sett. Á því er auðvitað enginn vafi, að þessi staða öll hefur verið að leiða yfir okkur meiri og meiri hættu. Hitt er svo annað mál, hvort leiðin út úr þessari hættu er sú, að hin fámenna íslenzka þjóð eigi nú að fara að hefjast handa um að byggja sér sprengjuheld byrgi um allar jarðir eða gera aðrar ráðstafanir hernaðarlegs eðlis, eins og að koma upp varasjúkrahúsum hér og þar, eins og rætt er um í þessu frv., þjálfa fjölda fólks með mikilli æfingastarfsemi til að vera viðbúið hernaðarlegri árás og beinum hernaði. Ég hygg, að það muni reynast svo fyrir okkar þjóð, að það verði æði erfitt fyrir hana að ætla að gera nokkrar þær ráðstafanir á þessu sviði og í þessa átt, sem hinar stærri þjóðir gera og kunna að koma þeim að einhverju gagni, að það muni verða nokkuð erfitt okkar fámennu þjóð að gera ráðstafanir á þessu sviði, sem að nokkru gagni megi koma fyrir okkur, svo kostnaðarsamar sem þær hljóta að verða. Ég er hins vegar á þeirri skoðun, að það, sem okkur beri að gera í þessum efnum, þegar við höfum almennt komið auga á þessa hættu, sem er því samfara að sogast inn á hættusvæðið í deilum stórveldanna, að ráðið, sem við eigum að taka, sé fyrst og fremst það að reyna að draga okkur aftur út af þessu hættusvæði, - að við eigum t.d. að reyna að losna við hinn erlenda her úr landinu, leggja niður herstöðina og draga þannig úr hinum hernaðarlegu hættum, sem vissulega vofa hér yfir okkar þjóð, ef illa tækist til í átökum stórveldanna. En í þessu frv., sem fjallar um almannavarnir, er vitanlega ekki eitt einasta orð í þá átt, sem gæti til þess leitt, að við reyndum að draga okkur þarna meira út úr hættunni, heldur er þvert á móti farið í hina áttina, að það er ætlazt til þess, að við förum að haga okkur í ýmsum greinum eins og hernaðarþjóðirnar almennt gera, að taka sem sagt á okkur fjárhagslegar byrðar í sambandi við hvers konar óbeinan stríðsundirbúning. Ég er líka mjög andvígur því að gera nokkuð það í þessum efnum, sem mætti verða til þess að æsa hér upp einhverja skelfingu meðal þjóðarinnar eða skapa grundvöll fyrir einhverjar örvæntingarkenndar ráðstafanir. Ég býst við því, að þegar svo væri komið í okkar landi, að á þeim tímum, sem þó væru kallaðir friðartímar, en viðsjárverðir tímar, eins og síðustu ár mörg hafa verið talin, - að þegar svo væri komið, að það væri orðið býsna algengt að kalla fjölda landsmanna til þjálfunar og æfinga og flytja heila hópa manna eftir ákveðnu skipulagi út úr byggðarlögum sínum og í einhverja geymslustaði, eða þegar það væri orðið algengt að byggja öryggisbyrgi eða jafnvel búið að setja reglur um það, eins og þetta frv. heimilar, að byggja skuli í öllum byggingum, sem reistar verða eftir gildistöku þessara laga, ákveðin herbergi eða ákveðin byrgi, sem eiga að vera hæf sem loftvarnabyrgi, - að þegar slíkt ástand væri búið að vera um nokkurn tíma, þá er ég hræddur um, að slíkt gæti leitt til þess, að auðvelt væri fyrir þá, sem hafa aðra hagsmuni en þjóðarheildin hefur, að æsa menn til þess að ljá því lið, að við jafnvel gengjum enn þá lengra inn á hættusvæðið en við höfum enn þá gengið, að við yrðum enn þá frekar aðilar í stríðsundirbúningi eða stríðsþátttöku á einn eða annan hátt. Ég hafði nokkuð bent á það í fyrri hluta minnar ræðu, að ef heimildir þessa frv. yrðu notaðar, þá mundu þær leiða til mjög verulegra útgjalda, fjárútláta, hjá sveitarfélögum landsins, því að gert er ráð fyrir því, að sveitarfélögin í mjög mörgum tilfellum eigi að greiða um helming tilkostnaðarins og í öllum tilfellum 1/3 af kostnaði við ýmiss konar framkvæmdir. Það er ekki nóg, að það eigi að koma upp í flestum byggðarlögum landsins svonefndum almannavarnanefndum, fjölmennum nefndum, sem eigi að skipuleggja almannavarnir á viðkomandi stað undir yfirstjórn forustumanns þessara almannavarna í landinu, heldur er beinlínis til þess ætlazt, að á vegum sveitarfélaganna verði ráðizt í margs konar dýrar framkvæmdir. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því, að komið verði upp t.d. í öllum kaupstöðum landsins allvíðtæku viðvörunarkerfi, og í öðru lagi gert ráð fyrir því að kaupa og safna saman allmiklu af hvers konar búnaði, sem ætlaður er auðvitað fyrir flýjandi fólk eða særða menn. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því að byggja upp á hinum ýmsu stöðum öryggisbyrgi, en bygging þeirra gæti vitanlega orðið mjög kostnaðarsöm. Þá er gert ráð fyrir því að koma upp fjarskiptakerfi og sérstökum birgðageymslum, þar sem eru geymd matvæli, sem keypt hafa verið og vitanlega þurfa að endurnýjast. Gert er ráð fyrir því, að hægt sé að skylda hin ýmsu sveitarfélög til þess að byggja sérstaklega eða koma upp varasjúkrahúsum. Auk þessa alls á svo að vera hægt að taka menn, í sumum tilfellum án endurgjalds, til þess að vera í sérstökum sveitum, sem hugsaðar eru sem þáttur í þessum almannavörnum. En augljóst er, að ýmsir aðilar í þessum þjálfuðu sveitum yrðu að vera launaðir að meira eða minna leyti. Það fer auðvitað ekki á milli mála, að ef á að hefja einhvern undirbúning, sem heitir, á þessu sviði, þannig að að einhverju gagni kæmi í hugsanlegum hernaðarátökum, þá verður að ráðast í slíkar framkvæmdir sem þessar með allmiklum fyrirvara, og mætti þá búast við, að á slíkum tímum, sem við lifum á nú, yrði farið að ráðast í framkvæmdir sem þessar, því að vitanlega er seint að tala um það, þegar stríð er á skollið, að fara þá að byggja varasjúkrahús. Þá er vitanlega líka of seint að tala um það að fara að safna saman hvers konar matvælum og ýmsu öðru, sem ætlað er til að hafa í birgðageymslum eða birgðastöðvum, sem til eiga að vera, - að maður tali nú ekki um að fara þá að byggja öryggisbyrgin, en það yrði vitanlega nokkuð seint. Ég álít því, að sé það meining hæstv. ríkisstj. að hefjast handa á þeim grundvelli, sem lagt er til í þessu frv., og það beri brýna nauðsyn til þess að hefja þessar framkvæmdir nú, - þetta megi t.d. ekki bíða til næsta hausts, að ganga frá lögum um þetta, - þá álít ég, að hér sé verið að leggja á sveitarfélögin í landinu svo mikil fjárhagsleg útgjöld, að það sé ekki á nokkurn hátt sæmandi að gera það, án þess að það sé gert í nánu samráði við forustumenn sveitarfélagauma. Það kemur líka greinilega fram í þessu frv., að samkvæmt því er gert ráð fyrir þeirri grundvallarskipulagsbreytingu í þessum efnum frá því, sem áður hefur verið í lögum, að nú er gert ráð fyrir því, að dómsmrh. hafi valdið í sínum höndum til þess að ákveða það í gegnum þetta heildarskipulag, hvenær á að hefjast handa og hvað skuli gera, algerlega án þess að þurfa að leita eftir nokkru samkomulagi eða samstarfi við stjórnendur sveitarstjórnarmátefna í landinu. En áður var það svo í þeim lögum, sem í gildi voru um loftvarnir o.fl., að þá var grundvöllurinn sá, að það mátti gera ráðstafanir í öllum þessum efnum, sem þetta frv. fjallar um, ef viðkomandi sveitarstjórn taldi það æskilegt og nauðsynlegt og hafði leitað eftir því til stjórnarvaldanna í landinu. Nú er þessu sem sagt snúið við. Nú er gert ráð fyrir því í þessu frv., að valdið sé hjá ráðherra til þess að setja allari þennan gífurlega undirbúning á stað. Ég tel fyrir mitt leyti, að það séu mörg verkefni, sem standi nær sveitarstjórnum landsins nú en þessi, sem ég hef nú verið að minnast á og gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég er þó ekki á neinn hátt að draga úr því, að ég veit, að það er vofandi yfir okkur Íslendingum mikil og alvarleg hætta, ef til ófriðar drægi á milli stórveldanna, vegna þeirrar hættulegu stöðu, sem við höfum verið settir í með því að hafa erlendan her hér í okkar landi og með því að annar aðilinn á hér herstöð. Mér er það alveg ljóst, að með þessu erum við nærri hinu hernaðarlega hættusvæði. En ég er á þeirri skoðun, að við fáum ekki hægt þeirri hættu frá okkur, miðað við okkar getu, ekki að neinu alvarlegu ráði, á annan hátt en þann að reyna að fjarlægja herstöðina og draga okkur út úr átökunum á milli stórveldanna. Ég álít hins vegar, að þrátt fyrir þetta, eins og ástandið er nú, séu fjölmörg verkefni, sem standi nær sveitarstjórnarmönnum á Íslandi að verja fé til heldur en til þessa, á meðan ástandið er þannig, að í fjöldamörgum bæjum landsins er ekki til nægilegt sjúkrapláss á sjúkrahúsunum fyrir hið sjúkt fólk, sem þarfnast læknisaðgerða og hjúkrunar, meðan það þarf nú að bíða við ófullkomnar aðstæður eða í heimahúsum, eins og við vitum að er staðreynd, og meðan jafnvel stærstu bæjarfélögin í landinu, eins og höfuðborgin, hafa í miklum fjárhagslegum erfiðleikum verið að fást við að hyggja sitt fyrsta sjúkrahús nú um margra, margra ára skeið, án þess þó að hafa lokið því verkefni og leyst þennan þátt þessara mjög svo aðkallandi mála, þá sé það nauðsynlegra að geta einbeitt sér að því að leysa þessi verkefni, sem menn hafa staðið við að reyna að framkvæma að undanförnu, en ekki getað, heldur en að fara að koma upp með ærnum kostnaði varasjúkrahúsum einhvers staðar fjarri mannabyggðum, sem eiga að standa þar búin sjúkrarúmum og búin alls konar gögnum, til þess að hægt sé að nota þessar stöðvar í neyðartilfellum síðar, þegar við höfum dregizt inn í styrjaldarátökin og við þurfum að reyna að flytja t.d. héðan úr höfuðborginni eða af öðrum hættusvæðum sjúka og særða menn. Ég tel, að þannig sé þetta í fjöldamörgum öðrum greinum, að það knýi á sveitarfélög landsins þörf um að leysa svo margvísleg verkefni, sem meir kalla að og eru eðlilegri en að fara að ráðast í stórútgjöld á þessum sviðum, að ég tel það alveg rangt að ætla að taka á þessu vandamáli á þann hátt, sem lagt er til í þessu frv. Við vitum það, að enn þá er t.d. hér í höfuðborginni ástandið þannig, að fjöldi fólks verður enn að hírast í braggaíbúðum eða öðrum íbúðum, sem eru dæmdar af opinberum aðilum sem heilsuspillandi húsnæði. Það hefur ekki unnizt enn þá tími til þess eða verið talið, að nægilegt fjármagn væri fyrir hendi til þess að leysa vandræði þessa fólks. En meðan ástandið er svona í þessum efnum, eiga svo bæjaryfirvöldin hér í Reykjavík t.d. að fara að eyða milljónum króna í það að byggja svonefnd öryggisbyrgi víða um bæinn eða kannske sérstök birgðahús eða varasjúkrahús hér langt fyrir utan bæinn til þess að hafa tilbúið í hugsanlegum neyðartilfellum. Ég held, að ef við brygðumst þannig við þessum vanda, sem við vissulega stöndum í, þá værum við að tefla öllum okkar fjárhags- og afkomumálum í algera tvísýnu. Ég held, að okkar fámenna þjóð fái ekki undir þessu risið. Jafnvel þó að stórþjóðirnar geti lagt í þetta milljónatugi og jafnvel hundruð milljóna króna, þá getum við það ekki. Það eru fram undan bæjar- og sveitarstjórnarkosningar nú á næstunni, og vissulega væri fróðlegt að leggja það fyrir hv. kjósendur í þeim kosningum, í bæjar- og sveitarfélögum landsins, hvort þeir væru yfirleitt á þeirri skoðun, að við ættum nú að stöðva í bili t.d. almennar húsbyggingar og margvíslegar aðrar framkvæmdir á vegum bæjar- og sveitarfélaganna, en nota þess í stað það fjármagn, sem annars hefði gengið til þessara framkvæmda, til þess að byggja loftvarnabyrgi og koma upp einhverjum birgðageymslum úti í sveitum. Ég er ekki í neinum vafa um, að það er ekki vilji manna að taka þannig á. þessum vandamálum. Ég held líka, að það væri miklu eðlilegra, að hæstv, ríkisst. leyfði öllum almenningi í landinu að kynna sér efni þessa frv., áður en hún krefst þess, að það sé samþykkt hér á Alþingi, og að hún féllist á þær till., sem hér eru fram komnar um það að senda þetta frv. út til sveitarstjórnanna í landinu til umsagnar og bíða með endanlega afgreiðslu frv. til næsta hausts. Ég held, að það væri miklu lýðræðislegri afgreiðsla á málinu en sú, sem hæstv. ríkisstj. býður hér upp á, því að menn verða að hafa í huga, að þetta frv. var lagt fram nú á seinni hluta þessa þings og tiltölulega lítill tími hefur gefizt til þess að ræða málið eða athuga það. Ég skal játa, að eitt atriði gæti hér vitanlega haft nokkur áhrif á, hvernig menn vilja bregðast við máli eins og þessu, en það er, ef fyrir lægju einhverjar upplýsingar um það, að enn væri eitthvað að gerast í þessum málum hér á Íslandi, sem yki á hættuna til verulegra muna frá því, sem verið hefur. Ef það er svo, að hæstv. ríkisstj. veit um eitthvað, sem til stendur í hermálunum hér á landi, sem geti stóraukið hina hernaðarlegu hættu fyrir landsmenn, og að af þeim ástæðum telji hún nú alveg nauðsynlegt að grípa til þessara örvæntingarfullu ráðstafana, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. og eru það að mínum dómi að mörgu leyti, þá á auðvitað hæstv. ríkisstj. að skýra Alþingi frá því. Ég spurði um það í fyrri hluta ræðu minnar, hvort t.d. það gæti verið rétt, að eitt af hernaðarstórveldunum í Evrópu væri nú að knýja hér á um að fá herstöðvar eða sérstök æfingasvæði hér á landi. Um þetta hafa verið sögusagnir að undanförnu, og við vitum það mætavel, að Vestur-Þýzkaland hefur knúið á hjá mörgum þjóðum að undanförnu um það að fá slíkar æfingarstöðvar. Vestur-Þýzkaland fékk nokkrar slíkar æfingarstöðvar í Bretlandi og í Portúgal, og Vestur-Þýzkaland hefur leitað til fleiri þjóða um að fá þar hernaðarstöð. Ég efast ekkert um, að ef eitthvað slíkt stæði til, þá vitanlega kallar það á enn þá meiri hættu fyrir okkar þjóð, og þá gerir það auðvitað enn þá nauðsynlegra að hefja undirbúning fljótlega í þessum efnum, ég neita því ekki. Eða hitt: Getur það verið rétt, að sá aðili, sem ræður yfir herstöðinni hér úti og hefur her hér í landinu, sé að knýja nú fram þann vilja sinn að fá geymdar eldflaugar á Íslandi eða hafa hér sérstakar stöðvar fyrir þau allra nýjustu og hættulegustu hernaðartæki, sem við vitum um? Ef hæstv. ríkisstj. veit af einhverju slíku sem þessu, þá get ég skilið það, að hún fleygi fram þessu frv. og heimti það samþ. nú í skyndi á Alþingi. Vissulega er hægt að ganga svo langt inn á hættubrautina, að það reynist óhjákvæmilegt fyrir okkur að leggja niður hin daglegu störf, sem við höfum haldið að væru, og draga úr fjárveitingu til þeirra og nota hinn síðasta eyri landsmanna til þess að reyna að bjarga því, sem bjargað verður af þjóðinni. En sé málið ekki svona, standi ekkert. sérstakt til til viðbótar því, sem verið hefur um herstöð í okkar landi og hernaðarlegan viðbúnað stórveldanna, þá get ég ekki séð, að það sé ástæða til þess að setja lög um það efni, sem þetta frv. fjallar um, nú á yfirstandandi þingi. Ég veit það, að sérstaklega á meðan verið er að setja lög eins og þessi, þá má búast við því, að þeir, sem að slíkri lagasetningu standa, segi, að þó að þetta sé nú ákveðið í lögum, að heimilt sé ráðh. að láta gera ráðstafanir til alls þessa undirbúnings, þá þýði það ekki það, að í þetta verði ráðizt, því að yfirleitt sé við það miðað í frv., að það verði að vera að dómi ríkisstj. ríkjandi hættutímar. En það hefur lítil skilgreining verið gefin á því hér við þessar umr. af hæstv. ríkisstj., hvað það er, sem hún kallar hættutíma. Ég man ekki betur en það kæmi fram m.a. frá þeim, sem nú sitja í ríkisstj. á Íslandi, að þeir hafi talið, að t.d. árið 1951, þegar ameríski herinn kom til landsins þvert ofan í áður gefnar yfirlýsingar um það, að hér skyldi ekki verða erlendur her á friðartímum, þá hafi það verið gert vegna þess, að þá væru hættutímar, að stjórnarvöld landsins hefðu þá fengið upplýsingar um það, að ástandið í heiminum væri svo óöruggt, að það yrðu að teljast hættutímar, og því væri ekki vogandi að hafa Ísland varnarlaust eða án þess, að hér væri nokkur her. Og því hefur verið haldið fram af núverandi valdamönnum í landinu af og til á síðastl. tíu árum, að þetta hættutímabil stæði yfir, það væru hættutímar og af því þyrftum við á hinum erlenda her að halda í okkar landi. Ég sé því ekki, að það séu ekki fullir möguleikar á því fyrir hæstv. dómsmrh. að skýra þetta með hættutíma á sama hátt og hann hefur gert áður og skylda menn þar með til þess að taka upp allan þann viðbúnað, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., þ. á m. að kalla alla menn eða fjöldann allan af fólki á aldrinum frá 18–65 ára, - og það er gert að borgaralegri skyldu, - til þess að taka þátt í sérstökum liðssveitum, sem þjálfa á til ákveðinna aðgerða í landinu í þessum varnarmálum eða til nákvæmlega sömu starfa og beinlínis er fram tekið í greinargerð frv., að víða er ætlað erlendis þeim aðilum, sem gegna skylduherþjónustu. Ég hef sagt, og það er mín skoðun, að það væri miklu eðlilegra að búa um þessi mál á allt annan hátt en gert er ráð fyrir í þessu frv. eða um valdið til þess að setja allan þann undirbúning af stað, sem gert er ráð fyrir skv. frv. Ég tel, að þetta vald eigi ekki að vera hjá einum ráðh. og ekki heldur hjá ríkisstj. einni, þar þyrftu miklu fleiri að koma til, og ég tel reyndar miklu eðlilegri beinar framkvæmdir í þessum efnum á vegum sveitarfélaganna í landinu, og að því leyti til, sem þau eiga að taka þátt í kostnaði, sé gert ráð fyrir því, að ekki sé ráðizt í slíkan undirbúning, án þess að viðkomandi sveitarstjórn hafi samþ. það sjálf fyrir sitt leyti og síðan fengið samþykki stjórnarvaldanna til framkvæmdanna. En þetta gífurlega vald, sem lagt er í hendurnar á einum ráðh., dómsmrh., sem á að vera yfirmaður þessara mála, og svo þeim embættismanni, sem ráða á, og hans starfsliði skv. þessu frv., en það er forstöðumaður almannavarna - ég tel óeðlilegt og óæskilegt á allan hátt, að þetta gífurlega vald sé lagt í hendurnar á þessum aðilum, að ákveða það, hvenær á að ráðast í slíkar framkvæmdir og slíkan undirbúning, sem þetta frv. fjallar um. Það er auðvitað enginn vafi á því, og það er sjálfsagt mál, að það mundi enginn Íslendingur amast neitt við því, að gert væri ráð fyrir því, að þegar algert neyðarástand hefði skapazt í landinu vegna hernaðaraðgerða, þá sé hægt að kalla svo að segja hvaða mann sem er til þess að hjálpa náunganum, aðstoða menn og reyna að bjarga verðmætum. Ég hygg enda, að það muni ekki þurfa í okkar landi að setja ýkjamikil lagaákvæði til þess að skylda menn í þeim efnum, svo vanir eru menn að gera það hér, þegar eitthvað þannig steðjar að. En hitt dreg ég meira í efa, að sé æskilegt eða heppilegt, að byggja upp heilar liðssveitir eins og þær, sem gert er ráð fyrir skv. III. kafla frv., þar sem gert er ráð fyrir allviðamiklum eða umfangsmiklum þjálfunaræfingum og þar sem það er gert að borgaralegri skyldu að taka þátt í slíkum sveitum, og ég efast um það, að það leiddi til nokkurs góðs hjá okkur að halda uppi slíkum undirbúningi um langan tíma á friðartímum. Í grg. frv. segir m.a. orðrétt á þessa leið um þessar liðssveitir, með leyfi hæstv. forseta: „Val á liðsmönnum og þjálfun þeirra er umfangsmikið og vandasamt starf. Það er gert ráð fyrir því, að lögreglustjórar og aðrir starfsmenn og yfirmenn almannavarna eigi að velja og það sé vandasamt starf hjá þeim að velja menn í þessar liðssveitir. Og síðan er gert ráð fyrir sérstakri þjálfun þeirra. Ég verð að segja það, að mér finnst kenna óbragðs af þessu öllu saman. Ég er fjarri því að vera ánægður með það að hugsa til þess, að farið verði að ráðska mikið með menn á þessum grundvelli, sem mér finnst að líkist og nálgist allt of mikið beina og óbeina herskyldu, því að það skulum við fyllilega hafa í huga, að herskyldan er ekki eingöngu fólgin í því, að þeir, sem til hennar eru kvaddir, skuli berjast á vígvöllunum, vissulega er þar einnig um að ræða hvers kyns undirbúning og auðvitað varúðarráðstafanir gagnvart þeim málefnum, sem eru náskyld hernaðarlegum átökum. Ákvæði þessa frv. um, að það sé hægt að skylda menn til þess að víkja ekki út úr lögsagnarumdæminu, nema þá með beinu samþykki lögreglustjóra eða annarra yfirmanna, eru líka þannig og þetta þannig uppbyggt, að ég tel rangt að hafa þessar heimildir svona víðtækar og slíkt eigi ekki að vera, nema þar sem fullkomið neyðarástand hefur þá skapazt. Ég vil fyrir mitt leyti vara við því, að þó að gerðar séu viturlegar ráðstafanir til þess í öllum tilfellum að reyna að vera viðbúinn hættuástandi eða hættutímum, þá sé ekki neinn slíkur undirbúningur eða ráðstafanir gerðar þannig, að þær verði til þess að bíða af sér óeðlilegt hugarfar og hættulegt ástand af þeim sökum í landinu. Það er enginn vafi á því, að það getur haft sín áhrif í hvaða landi sem er að halda mönnum nauðugum, viljugum við að byggja öryggisbyrgi eða gera aðrar slíkar hliðstæðar framkvæmdir, halda mönnum mikið í hvers konar svonefndum björgunaræfingum eða æfingum hvers konar varnareða hjálparliðs. Það er vitanlega hægt að halda þannig á þessum málefnum, að það leiði af sér hættulegt hugarfar. En það ber vitanlega ekki að skilja það á neinn hátt svo, að það geti ekki verið nauðsynlegt að hafa tiltekinn viðbúnað og að gera eðlilegar ráðstafanir. En það vil ég líka ætta, að t.d. forustumenn í hverju sveitarfélagi séu eins dómbærir um að meta það og einhver stjórnarvöld suður í Reykjavík, hvað rétt sé að ganga langt í slíku á hverjum stað um sig. Ég hef nokkuð vikið að því, að mér finnst, að mörg ákvæði í þessu frv. séu ákaflega almenns eðlis og víðtæk, eins og t.d. þetta atriði, sem ég vék að áður, um það, hvenær eru hættutímar og hvenær ekki. Ég sé ekki, að það sé á neinn hátt til þess að spilla fyrir nauðsynlegum undirbúningi eða ráðstöfunum í þessum efnum, þó að á annan veg sé gengið frá því en gert er ráð fyrir í þessu frv., að úrskurða um það eða ákveða, hvenær slíkir tímar hafi skapazt, að rétt þyki að draga landsmenn almennt inn í viðamiklar ráðstafanir til undirbúnings gegn aðsteðjandi slysahættu. Mér sýnist einnig, að ákvæðin, sem er að finna í 4. gr. frv. um forstöðumann almannavarna, séu þess eðlis, að það sé afar erfitt að átta sig á því, hvað þar liggur á bak við. Það er að vísu augljóst mál, að það á að setja hér upp eitt nýtt, embætti, og það virðist líka vera nokkurn veginn ljóst, að þar getur orðið um kostnaðarsamt og stórt embætti að ræða. Í þjónustu þess er líklegt, að mjög margir menn komi til með að vinna. En eins og ákvæði gr. eru, þá eru heimildirnar svo víðtækar, að mér skilst, að hægt væri að byggja upp skv. þessum heimildum eitt hið stærsta embætti, sem til er nú í okkar landi. Þetta tel ég líka óeðlilegt. Ég álít, að það eigi að hafa hér nokkurn hemil á og það eigi ekki að vera eingöngu á valdi ráðh. og þessa yfirmanns almannavarna að ráða um það, hversu víðtækt og mikið embættiskerfi þarna kann að vaxa upp. Í 5. gr. frv. er að finna ákvæði, sem eru eins og önnur í þessu frv. afskaplega viðtæk og er satt að segja ekki gott að átta sig á, hvert kynnu að leiða. Í síðari málsgr. segir m.a., með leyfi hæstv. forseta, á þessa leið: „Forráðamönnum sjúkrahúsa ber skv. fyrirmælum landlæknis að undirbúa og framkvæma ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til að geta veitt sjúkum og særðum móttöku og meðferð á hættutímum. Þeim ber og að taka þátt í undirbúningi að stofnun og rekstri varasjúkrahúsa. M.ö.o.: forráðamenn sjúkrahúsa nú, sem hafa allajafna átt fullt í fangi með að ráða við rekstur sinna stofnana, því að ekki hefur þar verið um mikinn tekjuafgang að ræða, ætla ég, í velflestum tilfellum, - þeim ber nú skylda til þess skv. þessu, ef bara svo er fyrir mælt af yfirmanni þeim, sem ráða á samkvæmt þessum lögum, að gera ráðstafanir til þess að koma upp varasjúkrahúsum og gera ýmsar aðrar ráðstafanir, sem eru nauðsynlegar, til þess að hægt sé að taka á móti sjúkum og særðum, sem að kunni að drífa á þeirra svæði. Ég álit fyrir mitt leyti, að það sé engin aðstaða í velflestum tilfellum til þess að mæta þessum skyldum vegna fjárskorts, nema þá að tekjur viðkomandi sveitarfélaga, sem ráða yfir sjúkrahúsunum, séu teknar að miklum meiri hluta til slíkra undirbúningsráðstafana, eins og raunverulega felst í ákvæðum þessarar gr. Hingað til hefur það verið svo, að svo nauðsynlegt sem það er auðvitað í hverju landi og í hverju sveitarfélagi að hafa aðstöðu til sjúkrahúsrekstrar, til þess að hlynna að þeim, sem sjúkir eru, á venjulegum tímum, þá hefur það verið skilið eftir sem vandamál og ákvörðunarefni forustumanna viðkomandi sveitarfélags, hvort ráðizt yrði í byggingu sjúkrahúss og hvort þeir teldu fært fyrir sitt leyti að reka þar sjúkrahús, og hafi forustumenn sveitarfélagsins ekki talið sér fært að ráðast í byggingu sjúkrahúss eða í það að reka sjúkrahús, þá hefur viðkomandi sveitarfélag ekki haft neitt slíkt fyrir sitt sjúka fólk, og það hefur þá orðið að leita annað. En nú í þessum tilfellum, varðandi þær hættur, sem geta skollið yfir okkur af hernaðarlegum ástæðum, þá á að koma valdbeiting að ofan, frá einum ráðh., og þá á að vera hægt að fyrirskipa, þá er það orðið svo miklu þýðingarmeira í slíkum tilfellum að sinna hinum sjúku og særðu, að þá er hægt að skylda þessa aðila til undirbúningsráðstafana, sem ekki hefur þótt fært nú í hinum almennu tilfellum. Ég hefði talið miklu eðlilegra að hafa þetta ákvæði viðvíkjandi slíkri aðsteðjandi hættu á svipaðan hátt og er í gildandi lögum, að þar hefði átt að ráða frumkvæði forustumanna sveitarfélaganna, en ekki skipunin að ofan. Skv. 8. gr. frv. skilst mér, að til þess sé ætlazt, að í öllum kaupstöðum landsins og einnig á mörgum öðrum stöðum á landinu eigi að vera svonefndar almannavarnanefndir, og í þessum nefndum eigi að vera í fyrsta lagi bæjarstjóri eða oddviti, lögreglustjóri, héraðslæknir, bæjarverkfræðingur eða byggingarfulltrúi, eftir ákvörðun sveitarstjórnar, og slökkviliðsstjóri. Þessir menn skulu vera í þessum almannavarnanefndum, og að sjálfsögðu geta svo verið fleiri eftir ákvörðun sveitarstjórnar. Ég er alls ekki viss um, að það sé á öllum stöðum það hentugasta, ef maður hugsaði sér starfsemi þessara nefnda á þeim grundvelli þó, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., að ákveða, að þessir aðilar skuli vera í þessum almannavarnanefndum. Ég er alveg fullviss um það, að í sumum tilfellum þætti jafnvel eðlilegra, að sumir aðrir aðilar í viðkomandi stað væru í þessum nefndum. Ég tel því mjög vafasamt að binda það í lögum, eins og gert er ráð fyrir í þessari 8. gr., að hafa skipun nefndanna á þennan hátt. En hér eins og í öðrum tilfellum virðist það eitt aðalmarkmiðið, að dómsmrh. og þeir, sem eiga að vera með honum á toppinum í þessum efnum, eigi að fá hér alræðisvald til þess að ákveða það: Þetta skal gert og á þessum tíma og svona, og þessar nefndir skulu vera svona skipaðar í hverju sveitarfélagi og sveitarfélögin skulu borga sinn tiltekna kostnað. - Þetta skal allt saman leggja fyrir og binda í lögum, í staðinn fyrir að hafa hinn háttinn á, að heimila sveitarstjórnunum sjálfum visst sjálfstæði í þessum málum, eins og t.d. það að ákveða, hvaða aðilar eru í varnarnefndum og í hvaða ráðstafanir er ráðizt og hvað þykir fært að gera á hverjum stað, miðað við þau vandamál, sem liggja fyrir sveitarstjórnunum á hverjum stað og á hverjum tíma. Ég tel sem sagt eldra skipulagið, sem byggt var á í þessum efnum, miklu eðlilegra og réttlátara, en það er að hafa frumkvæðið meira í höndum forustumanna sveitarfélaganna heldur en að færa allt valdið yfir til eins ráðh. Ég hafði minnzt á það hér áður, að í III. kafla frv., um svonefnd hjálparlið, væri gert ráð fyrir því, að ráðh. gæti kallað menn eða látið kalla menn á aldrinum frá 18 ára til 65 ára í þessar liðssveitir, sem eiga að gegna allþýðingarmiklu starfi og gert er ráð fyrir að þjálfa þurfi allmikið til síns starfs, og að þetta nálgaðist í ýmsum efnum allmikið venjulega herskyldu, þó að hér væri ekki gert ráð fyrir því, að þeir, sem í liðinu eru, þurfi að taka þátt í beinum hernaðaraðgerðum sem neinir hermenn. Þetta kemur greinilega fram í síðustu grein þessa III. kafla, en það er 14. gr. frv. Hún hljóðar einmitt á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „ Dómsmrh. setur reglur um starfsskyldu skv. 10. gr.“ - en þar er einmitt kveðið á um þessi starfslið, og þar eru allir skyldugir til þess að taka þátt í þessum starfsliðum á aldrinum frá 18 –65 ára. - „ Dómsmrh. setur reglur um starfsskyldu skv. 10. gr. Skal að því stefnt, að starfskvöð komi sem réttlátast niður á borgarana. Ráðh. ákveður hámarkstíma fyrir skyldunám og æfingar í þágu almannavarna. Eins og þessi gr. ber alveg augljóslega með sér, þá er það í fyrsta lagi borgaraleg skylda skv. frv. fyrir þá, sem eru á aldrinum 18-65 ára, að taka þátt í starfsemi þessara liðssveita og sinna þar þjálfun og ýmsum verkum. Þarna er rætt um beina starfskvöð, sem hægt er að leggja á menn á þessum aldri. Þeir eru skyldugir til þess, og það má skylda menn endurgjaldslaust að vissu marki. En síðan er rætt um það, að ráðh. á að láta þetta koma sem réttlátast niður á borgarana, og eins og segir í gr., þá getur ráðh. ákveðið hámarkstíma fyrir skyldunám. Það er sem sagt gert ráð fyrir ákveðnum námskeiðum eða námstíma fyrir þá, sem í þessum liðssveitum eiga að vera, að það sé hægt að skylda þá til slíks náms eftir reglum, sem ráðh. hefur ákveðið, og ráðh. getur enn fremur ákveðið æfingatíma þessara aðila í þágu almannavarna. Á því leikur auðvitað enginn vafi, að samkvæmt þessu hefur ráðherra svo víðtækar heimildir, að hann gæti framkvæmt það hér á Íslandi á þeim tímum, sem við almennt köllum friðartíma, sem nálgast mjög það, sem hjá öðrum þjóðum er nefnd herskylda, þar sem það er borgaraleg skylda manna á ákveðnum aldri að gegna þjónustu í tilteknum undirbúnings- og varnarsveitum eða ákveðnum liðssveitum. Ég tel, að þessar heimildir séu allt of víðtækar og nái engri átt að hafa þær eins og þær eru upp settar í þessu frv. Allt öðru máli gegnir að sjálfsögðu um hjálparlið, sem komið er upp meira og minna af frjálsum vilja borgaranna, þar sem slíkt hefði verið ákveðið á eðlilegan hátt í hverju sveitarfélagi um sig, og borgararnir viðurkenna og skilja að er nauðsynlegt og þeir vilja nokkuð á sig leggja fyrir og er samkvæmt óbeinni samþykkt þeirra sjálfra, þar sem forustumenn í þeirra sveitarfélagi hafa gert till. um slíkt. En slíkt höfum við í lögum, og við höfum alla möguleika til að hafa þann hátt á um þessi mál. En nú á að steypa þessu um, ákveða þetta á annan hátt. hað er lagt á vald dómsmrh., sem mér sýnist nú að í mjög mörgum tilfellum gæti alveg eins heitið hernaðarmálaráðherra, eftir að þessi ákvæði öll væru komin í gildi og farið að framkvæma þau. Þar sé ég ekki mikinn skilsmun á annan en þann, að menn verða kannske ekki kallaðir til beins vopnaburðar eða þátttöku í heinum styrjöldum, en hægt er að láta þá gera svo að segja allt annað, sem venjulegri herskyldu fylgir meðal annarra þjóða. Og allt er sem sagt byggt upp á þá lund, að ráðherrann einn fær þetta gífurlega vald, að ákveða þetta, setja um þetta reglur og skylda borgarana til þátttöku í þessu, jafnvel til þess að vera á skólum eða námskeiðum og taka þátt í æfingum, eftir því sem hann leggur þar fyrir, eða kannske hinn raunverulegi herforingi, sem á að vera, hinn nýi embættismaður, forstöðumaður almannavarna. Það er auðvitað alveg augljóst, að það er ekkert dregið undan valdi ráðherrans yfir borgurunum í þessum efnum, því að svo er fyrir mælt í 78. gr., að skylda þessara starfsmanna í þessu sérstaka liði er svo mikil, að þeir mega ekki hreyfa sig út úr lögsagnarumdæminu, nema þeir hafi fengið sérstakt leyfi til þess frá sínum yfirmanni, sem þá er lögreglustjórinn í viðkomandi umdæmi, sem sagt alveg hliðstætt því, sem gegnir um almenna herskyldu. Það er tekið mjög skýrt og greinilega fram í 12. gr. frv., að allir þessir aðilar, sem eru á aldrinum frá 18 til 65 ára, eiga að vera borgaralega skyldugir til þess að vera í þessum liðssveitum. Þeir eru skyldugir til þess að taka jöfnum höndum þátt í námskeiðum og æfingum, séu þeir til þess hvaddir, varðandi starfsemi þessara liða. 1. málsgr. 12. gr. frv. hljóðar einmitt á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Þeir, sem starfa eiga í hjálparliðum, skulu taka þátt í námskeiðtam og æfingum, sem þeir hafa verið kvaddir til. Þeim ber að hlýða fyrirmælum og fara eftir starfsreglum. Óheimilt er að hverfa úr starfi án leyfis.“ Það er sem sagt alveg augljóst, að á þeim, sem hafa verið kvaddir í þessar liðssveitir samkvæmt þessu frv., hvílir mikil skylda um það að þjálfa sig, læra þar til settar reglur, taka þátt í námskeiðum, vera viðstaddir þar, sem lagt er fyrir þá, og vera undir algerri stjórn síns yfirmanns. Ég vek athygli á þessum kafla frv., vegna þess að mér finnst, að í honum felist svo víðtækar heimildir til ráðherra og um þannig málefni, að ég tel alveg óhjákvæmilegt, að þessum kafla verði hreytt. Það hefur verið svo í okkar landi, að það hefur þótt alveg sjálfsagt að binda þau ákvæði í sjálfri stjórnarskránni, að í okkar landi mætti ekki leiða í lög neins konar herskyldu. En eins og ég hef sagt hér, þá er rétt að gera sér grein fyrir, að herskyldan, eins og hún er framkvæmd í hinum ýmsu löndum, er ekki einvörðungu fólgin í því að kalla menn til beinnar þátttöku. Hún er líka fólgin í því að hafa stjórnlagalega aðstöðu til þess að kalla borgarana undir ákveðin skylduákvæði, þar sem þeir verða að hlýða fyrirmælum sinna yfirmanna um það að taka þátt í hvers konar æfingastarfsemi, hvers konar þjálfunarstarfsemi og hlýða þar algerlega tilsettum heragareglum. En þau ákvæði, sem felast í 10.–14. gr. frv., heimila raunverulega dómsmrh. allt vald yfir borgurunum, séu þeir aðeins á aldrinum frá 18-65 ára. En þessu er líkt varið með margar aðrar gr. frv. Heimildir þær, sem dómsmrh. fær og yfirmaður almannavarna, eru svo víðtækar, að ég kannast ekki við það, að slíkar heimildir sé að finna jafnvíðtækar í öðrum lögum. Í 17. gr. frv. er það m.a. ákveðið, að eftir gildistöku þessara laga geta yfirmaður almannavarna og dómsmrh. ákveðið, að hverjum þeim, er byggir hús í landinu, sé skylt að byggja í því húsi tiltekið öryggisbyrgi eða annað það rúm í húsinu, sem nota mætti í sambandi við almannavarnir á hernaðartímum. Það er auðvitað engum vafa bundið, að hér er um mjög víðtæka heimild að ræða, ef hægt er að setja ákvæði um þetta, sem ná sem sagt til allra þeirra, sem standa í mannvirkjagerð eða húsbyggingum. Þetta tel ég líka mjög óeðlilegt ákvæði, og það ætti að koma þessu fyrir á allt annan veg. Ég álít, að það hefði líka farið betur í þessum tilfellum að hafa frumkvæði í þessum efnum hjá sveitarstjórnendunum sjálfum, þannig að ef viðkomandi sveitarstjórn telur það rétt og mögulegt að skylda húsbyggjendur til þess að útbúa hús sín, sem byggð verða eftir gildistöku þessara laga, með sérstökum hætti, þannig að veita mætti stuðning almannavörnum síðar, þá væri miklu réttara að hafa í hendi sveitarstjórnanna að setja um þetta reglur, en þó þannig, að það ættu að vera stjórnarvöld landsins, sem síðan yrðu þó að samþykkja það, til þess að slík ákvæði yrðu bindandi. En að veita einum ráðherra og yfirmanni almannavarna svona víðtækt vald, það tel ég óeðlilegt og óæskilegt. Í 19. gr. frv. er líka að finna nokkuð svipað ákvæði þessu, og það er mjög táknrænt einmitt um það, hvað allar heimildir í þessu frv. eru viðtækar. Í 19. gr. segir orðrétt á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðherra setur með reglugerð nánari ákvæði um einkavarnir, þar sem m a. verða ákveðnar hámarkskvaðir, sem leggja má á atvinnufyrirtæki og húseigendur. Samkvæmt þessari heimild má ráðherra með reglugerð ákveða svo að segja hvaða kvaðir sem honum þykir rétt að setja á alla almenna húseigendur í landinu, öll atvinnufyrirtæki. Ég tel, að svona ákvæði eigi yfirleitt ekki að hafa í lögum, jafnalmenns eðlis og þetta er, nema svo að segja þar sem er ríkjandi hernaðarástand, hreint neyðarástand. Þá kannske neyðast menn til þess að færa slíkt ofurvald sem þetta yfir í hendur eins manns. En á venjulegum tímum, þó að menn séu að ræða um undirbúning gegn hernaðarhættu eða öðrum slíkum hættum, þá á að miða svona ákvæði við það, að fleiri en einn maður ákveði slíkar reglur, sem varða einstaklingana jafnmikið og t.d. þetta ákvæði. Ég tel líka, að þarna hefði farið miklu betur á að hafa hinn háttinn á, að segja, að þar sem viðkomandi sveitarstjórnir teldu nauðsynlegt að setja sérstakar reglur um gerð mannvirkja eða húsa til þess að veita aukna aðstöðu fyrir almannavarnir, ef til hættutíma kæmi, þá gætu þeir aðilar gert till. um sérstakar reglur í þessum efnum. Það komi sem sagt frá þeim aðilum, sem eiga að hafa að verulegu leyti með framkvæmdina að gera, og siðan ætti það að vera á valdi ráðherra eða ríkisstj. eða jafnvel sérstakrar allfjölmennrar yfirnefndar að úrskurða um það, hvort rétt þætti að setja slíkar kvaðir á menn og fyrirtæki í þágu almannavarna. En þetta atriði er eins og önnur, sem ég hef vikið hér að, þetta er sem sagt allt í þá áttina, að mér sýnist, að vald dómsmrh. er gert svo til ótakmarkað. Hann fær hér svipað vald samkvæmt þessum lögum og dæmi munn vera til á beinum stríðstímum að ráðherrar fái stundum, til þess að hægt sé að bregða þar fljótt og skjótt við, vegna algers neyðarástands. Ég tel einnig, að það hefði verið nauðsynlegt í lagasetningu sem þessari að búa miklu betur og á miklu breiðari grundvelli um ákvörðunarvald um það, hvenær má gripa til þeirra neyðarráðstafana, sem frv. gerir ráð fyrir. Það er t.d. gert ráð fyrir því samkv. þessu frv., að ef dómsmrh. og yfirmaður almannavarna ákveði það, þá megi grípa til þeirra neyðarráðstafana, sem frv. gerir ráð fyrir. Það er t.d. gert ráð fyrir því samkv. þessu frv., að ef dómsmrh. ag yfirmaður almannavarna ákveði það, þá megi grípa til þess ráðs að flytja fólk í hópum út af tilteknu svæði og á milli sveitarfélaga eða héraða. Ég tel, að það eigi ekki að vera á valdi eins ráðherra eða yfirmanns almannavarna að gripa til slíkra stórákvarðana eins og það er, nema þá það ástand sé, að stríð sé skollið á og við stöndum sem sagt í miðju stríði, en ekki aðeins vegna þess, að einhverjir segja, að það kunni að vera hætta á ferðum, af því að menn seg,ja, að það séu hættutímar, eins og orðað er í frv., - hættutímar, sem okkur hefur verið sagt að væru hér á landi allt síðan 1951, að herinn kom. Þá var lýst yfir, að ástæðurnar til þess, að brotin voru þau fyrirheit, sem áður höfðu verið gefin um það, að erlendur her skyldi ekki vera á Íslandi á friðartímum, - því að um það gáfu íslenzk stjórnarvöld alveg ótvíræðar yfirlýsingar, - ástæðurnar til þess, að þessi fyrirheit voru brotin, voru taldar þær, að 1951 væru hættutímar og þá hefði þurft að kalla erlendan her til Íslands í varúðar- og varnarskyni, og þessir hættutímar hafa verið að dómi valdamanna þjóðarinnar síðan 1951. En það þýðir þá aftur á móti, að nú í dag eru hættutímar, það þýðir þá aftur, að dómsmrh. fengi skv. þessum lögum t.d. að taka nú í dag vald til þess að fyrirskipa framkvæmdir skv. þessum lögum, af því að það væru hættutímar. Hann á að geta metið það einn og svo þá þessi yfirmaður almannavarna. En þetta tel ég allt of víðtækt vald, sem fengið er hér í hendur dómsmrh., og að það eigi að búa um þessi ákvæði í löggjöfinni á allt annan hátt og svona vald eigi ekki að vera í hendi ráðh, nema á algerum neyðartímum eða þegar stríð er á skollið. Fram að slíkum tíma á að byggja þetta upp á öðrum grundvelli og miklu breiðari grundvelli, þar sem miklu fleiri aðilar koma til með að taka ákvarðanir. Og alveg sérstaklega tel ég hina leiðina eðlilegasta, að frumkvæðið sé einmitt hjá forustumönnum sveitarfélaganna um það, í hvað skuli ráðast af undirbúningi á hverjum tíma, en svo geti það aftur verið ákvörðunarvald ríkisstj. og ráðh. að samþykkja eða hafna tillögum sveitarstjórnarmanna. Í 22. gr. frv., síðustu mgr., segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sveitarfélag, sem flutt er frá, greiðir kostnað vegna húsnæðis og fæðis, sem látið er í té samkvæmt þessari grein, en á kröfu um endurheimt á hendur þeim, sem fyrirgreiðslunnar hafa notið.“ M.ö.o.: sé til þess gripið að flytja menn úr heilu byggðarlagi flutningum, vegna þess að það sé talið um hættutíma að ræða eða hættuástand, þá er sagt, að sveitarfélagið skuli greiða kostnaðinn vegna húsnæðis og fæðis, sem látið er í té, en svo á það aftur endurkröfurétt á hendur þeim, sem fyrirgreiðslunnar hafa notið. Mundi þetta nú yfirleitt hafa mikla þýðingu í framkvæmd? Er líklegt, að mörg sveitarfélög á Íslandi séu við því búin eða geti gert stóra hluti í þessum efnum fram yfir það, sem hin daglegu efni segja til um og ég ætla að allir mundu gera við þá, sem lent hafa í sérstöku neyðarástandi, og þyrftu þá ekki að vera um það nein sérstök lagafyrirmæli. En séu slíkar ráðstafanir sem þessar gerðar í varúðarskyni eða jafnvel æfingarskyni eða vegna þess, að stjórnarvöld hafa metið ástandið á sérstakan hátt, án þess að bein hætta hafi orðið, þá ætla ég nú samt, að slíkar aðgerðir sem þessar yrðu trauðlega framkvæmdar samkv. þessari grein, og þá teldi ég miklu eðlilegra, að ákveðið væri, að kostnað af slíku ætti ríkið sjálft að greiða, það yrði að taka á almannaherðar í landinu, það yrði þjóðfélagið sem heild að bera, en að ekki væri réttmætt né framkvæmanlegt að ætla að leggja byrðarnar á herðar þess sveitarfélags, sem orðið hefði fyrir því að lenda í meiri hættu en önnur í landinu eða að dómi stjórnaryfirvalda þurft að verða fyrir því, að menn þaðan væru fluttir í aðra sveit, jafnvel án þess að það hafi verið gert í varúðarskyni. Ég held, að allar slíkar framkvæmdir sem þessar verði að borgast úr ríkissjóði, enda er það líka skv. eðli málsins réttlátast, að ef eitt sveitarfélag lendir hér í meiri hættu af hernaðaraðgerðum, þá er langeðlilegast, að það sé ríkisheildin, sem hlaupi þar fjárhagslega undir bagga, en öll ákvæði um það, að viðkomandi sveitarfélag eigi að standa undir greiðslum í samhandi við slíkt, tel ég í mesta máta óeðlileg og litt framkvæmanleg. Í frv. þessu eru fjöldamörg ákvæði, sem full ástæða væri til þess að ræða hér um, en ég mun ekki gera það að þessu sinni. Ég endurtek það, sem ég hef sagt hér áður, ég teldi miklu eðlilegra, að afgreiðslu málsins yrði frestað nú á þessu þingi og réttir aðilar fengju að kynna sér efni frv. og láta uppi skoðun sína á því, koma fram með þær brtt. við frv., sem þeir teldu æskilegar og nauðsynlegar. Ég get ekki séð, að neitt það reki svo á eftir hjá okkur, að það sé óhjákvæmileg nauðsyn að samþ. lög um þetta efni nú. Hitt er svo annað mál, að ég er ekki á móti því á neinn hátt að taka til endurskoðunar okkar töggjöf um þessi efni, gera hana fullkomnari en hún er nú og setja þar inn þau ákvæði, sem telja verður eðlileg og í samræmi við getu okkar og aðstöðu til varúðar í þessum efnum og til þess að vera viðbúnir hinu illa. En á því er auðvitað enginn vafi, að sjálfsagðasta ráðstöfunin fyrir okkar þjóð til þess að bægja frá okkur þessari hættu væri sú einmitt að losa okkur við hinn erlenda her, sem er í landinu. Þó að ekki hefði verið að finna í þessu frv. nema eins og fyrsta skrefið, sem stigið væri í þá átt að draga úr stríðshættunni í okkar landi á þann hátt að stefna að því að gera herstöðina þýðingarminni, þannig að hún skapaði okkur minni hættu, og að stefnt væri að því að draga úr erlendum her hér í landinu, - ef einhver góð yfirlýsing kæmi um, að það væri stefna íslenzkra stjórnarvalda að vinna að slíku og reyna þannig að draga úr hernaðarhættunni, ef eitthvað slíkt væri í frv. að finna, þá væri það sannarlega þess virði að samþykkja það. Það mundi að mínum dómi hafa miklu meira að segja til að bægja frá hernaðarhættu heldur en það, þó að rokið sé í það að byggja nokkuð af öryggisbyrgjum eða þó að komið yrði fyrir úti um sveitir einhverju af varasjúkrahúsum eða safnað sé nokkru af teppum og rúmum og öðru slíku í birgðageymslur, eins og gert er ráð fyrir samkv. þessu frv. Við vitum það, að stærsta bæjarfélagið í okkar landi, höfuðborgin, hefur nú um nokkurt árabil, eða síðan 1951, einmitt verið með ýmiss konar undirbúning á svipuðum nótum og þetta frv. fjallar um. Það er búið að kaupa hinn mesta haug af hvers konar teppum, líklega fyrir milljónir kr., það er búið að kaupa heilmikið af sjúkrarúmum, og það hefur verið keypt talsvert mikið magn af niðursoðnum matvælum, og þetta hefur allt verið geymt og auðvitað er búið að borga út nokkur hundruð þúsundir króna í allálitlegar launafúlgur til ýmissa manna, sem kringum þetta hafa verið að snúast á undanförnum árum. Þetta allt hefur vorið gert. Reykjavík á þetta. En hvað svo? Halda menn nú t.d., að í dag séu Reykvíkingar vegna þessa í miklu minni hættu eða þeir séu betur búnir til þess að taka á móti hættunni en t.d. íbúar víða annars staðar á landinu, þar sem svona sjúkrarúm hafa ekki verið keypt og slíkum fjárhæðum hefur ekki verið eytt, eins og hér í Reykjavík? Nei, ætli að niðurstaða flestra sé ekki sú, að þeir hér í Reykjavík standi litlu betur en aðrir landsmenn þrátt fyrir þetta? Þær ráðstafanir, sem gert er ráð fyrir samkv. þessu frv., eru í eðli sínu sáralítils megnugar, þegar til sjálfrar aðalhættunnar kemur. Þær gera tiltölulega lítið gagn miðað við það, sem við getum í þetta lagt, borið saman við hitt, að bægja frá höfuðhættunni sjálfri, en það er einmitt herliðið, sem er í okkar landi, sem dregur einkum að sér hugsanlega árás. Ég held, að stjórnarvöld landsins verði að gera sér alveg fulla grein fyrir því, að svona liggur einmitt í þessum málum. Hættan er vissulega fyrir hendi vegna þeirrar ógæfustefnu, sem hér hefur verið framkvæmd á undanförnum árum með inngöngu okkar í Atlantshafshandalagið og með því að ljá land okkar undir erlendan her. Það er einmitt frá því, sem öll hættan kemur fyrir okkur Íslendinga, og því þurfum við að reyna að draga okkur út úr hættusvæðinu með því að vera ekki beinir aðilar á einn eða neinn hátt í átökum stórvelda. Það er enginn vafi á því, að yfirlýsing frá okkar hálfu um það, að við óskuðum eftir því að vera hlutlausir í átökum stórveldanna og lausir þar við öll hernaðarátök, og að við lýstum yfir hlutleysi landsins, það yrði okkur margfalt meiri vörn en þúsund öryggisbyrgi og ótalmörg varasjúkrahús úti um sveitir eða heilmiklar birgðir af teppum og rúmum og matvælum, sem er verið að gera ráð fyrir að safna og byggja, samkvæmt þessu frv. Í grg. frv. segir á bls. 7, að á s.l. hausti, haustið 1961, hafi ríkisstj. alveg sérstaklega orðið ljóst, hve það væri óverjandi að gera ekki gangskör að því að efla almannavarnir hér á Íslandi. En þetta varð ríkisstj. sérstaklega ljóst, þegar kjarnorkusprengingar hófust þá hjá Sovétríkjunum, og segir í grg. frv., að þegar ríkisstj. skynjaði þetta, þá hafi hún farið að ræða málið í sinn hóp og kallað fyrir sig ýmsa sérfræðinga, m.a. úr loftvarnanefndinni í Reykjavík, og farið að ræða um það, hvaða ráðstafanir væri réttast að gera í þessum efnum hér á landi. Síðan leiddi þetta til þess, að tveir erlendir sérfræðingar í slíkum málum sem þessum voru fengnir hingað til skrafs og ráðagerða, var annar norskur hershöfðingi og hitt var danskur læknir, og í grg. þessa frv. er nokkuð sagt frá undirbúningi þessara manna eða ráðleggingum þeirra varðandi þessi mál. Þessi frásögn í grg. frv. bendir til þess, að þegar það gerðist á s.l. hausti, að Sovétríkin hófu sínar kjarnorkusprengingar, sem mikið var um rætt, þá hafi íslenzka ríkisstj. skyndilega orðið hrædd og gert sér nokkra grein fyrir því, hver staða Íslands er, þá hafi ráðherrarnir fyrst áttað sig á því, að þeir höfðu haldið þannig á málum, að Íslandi gat stafað allveruleg hætta af hernaðarátökum á milli stórveldanna í heiminum. Nú þurfti enginn út af fyrir sig að verða hissa á því, að það kynni að heyrast eitthvað vopnahrak hjá stórveldunum, svo mjög sem þau hafa haft hjá sér alls konar undirbúning í þeim efnum og heyrzt hafa frá þeim á víxl hvers konar hótanir, eins og við þekkjum. En sem sagt, þegar það gerðist, að annar aðilinn var að gera allviðtækar tilraunir með kjarnorkusprengingar, þá varð íslenzka ríkisstj. skyndilega óttaslegin og vildi fara að gera hér sérstakar ráðstafanir til þess að taka á móti stríðsafleiðingunum. Nú er það auðvitað í sjálfu sér aðeins yfirlýsing um það, hve sljó hæstv. ríkisstj. hefur verið í þessum efnum, að veita fyrst athygli þeirri hættu, sem yfir íslenzku þjóðinni vofir auðvitað af hugsanlegum hernaðarátökum vegna þeirrar stöðu, sem við erum komin í hér, við það eitt, að eitt af stórveldunum fer að sprengja sínar kjarnorkusprengjur. Nú vitum við, að einmitt um þetta leyti eru þessi stórveldi óðum að tilkynna það, að þau ætli að fara að sprengja aftur. Allar fréttir benda til þess, að það sé aðeins skammt að bíða þess, að Bandaríkin byrji að sprengja sínar kjarnorkusprengjur í Kyrrahafi. Og forustumenn Sovétríkjanna segja, að þegar Bandaríkin byrji á sínum sprengjuæfingum, þá muni þeir byrja líka. Það er auðvitað enginn vafi á því, að slíkt ástand, sem verið hefur í heimsmálum að undanförnu og kemur m.a. fram í þessum sprengingaræfingum öllum hjá stórveldunum, að slíkt ástand hefur í för með sér hættu fyrir alla, hvar sem er í heiminum, en einkum og sérstaklega auðvitað ef til beinna styrjaldarátaka kæmi, þá hefur þetta hættu í för með sér fyrir þá, sem hafa verið að skipa sér í liðssveitir öðru hvorum megin. Og af því er það, sem ég hef sagt hér áður í minni ræðu, að ég tel, að það hyggilegasta, sem við gerðum, væri það, að við skipuðum okkur einmitt í hóp þeirra þjóða, sem lýsa yfir hlutleysi í átökum stórveldanna. Við værum þar sannarlega ekki einangraðir, því að þar værum við í fjölmennasta þjóðahópnum í heiminum nú, því að einmitt þær þjóðir, sem lýst hafa yfir hlutleysi, eru fjölmennastar. Hinar þjóðirnar, sem ákveðið hafa skipað sér í annað hvort liðið, í lið austurs eða vesturs, eru mun færri. Við ættum ekki að þurfa að bíða lengur eftir því, að frekari kjarnorkuátök verði á milli stórveldanna, til að sjá og skilja, að það vofir auðvitað yfir okkur viss hætta. En við þurfum að átta okkur á því, að þessi hætta vofir alveg sérstaklega yfir okkur af því, að við höfum skipað okkur í liðssveit með öðrum aðilanum, að við höfum lánað hluta af okkar landi undir herstöð annars aðilans. Og á því er auðvitað enginn vafi, að ef til hernaðarátaka kæmi, þá mundi þessi aðili nota okkar land bæði til varnar og sóknar. En allt slíkt vitanlega felur í sér stórkostlega auknar hættur, hættur, sem ekki er auðvelt að reikna út fyrir fram, hve víðtækar geta orðíð fyrir okkur. Það er alger molbúaháttur að búast við því, að hægt sé að umflýja þessar hættur, sem væru af styrjöld, sem háð yrði nú eftir miðja 20. öld, með því að ætla að grafa sig niður í jörðina og fela sig í einhverjum byrgjum. Það er enginn vafi á því, að þeir aðilar, sem á beinan hátt dragast inn í styrjaldarátökin, viljandi eða óviljandi, - það er enginn vafi á því, að þeir fá ekki borgið sínu fólki með því að byggja eitthvað af varnarbyrgjum eða jafnvel þó að þeir komi upp nokkru af varasjúkrahúsum og kaupi talsvert mikið af teppum og rúmum, eins og rætt er um hér. Til þess þarf miklu meira. Maður þarf að reyna að koma í veg fyrir orsakirnar í þessum efnum, sem sagt að bægja frá aðalhættunni - hættusvæðinu - frá okkar dyrum, og það getum við auðveldlega gert. Við skulum vera þess minnug, að þegar við drógumst inn í þessi hernaðarátök stórveldanna, var okkur ekki sagt rétt til. Þegar Keflavíkursamningurinn var gerður árið 1946, var því lýst yfir, að hér væri ekki um að ræða að veita Bandaríkjum Norður-Ameríku herbækistöð, heldur væri fyrst og fremst hér um það að ræða að veita þeim aðstöðu, sem þau þyrftu nauðsynlega á að halda vegna flutninga frá Norður-Ameríku til meginlands Evrópu, þar sem Bandaríkin höfðu enn nokkurt herlið. Á þessum löngu flutningaleiðum sögðu Bandaríkin að þau þyrftu gjarnan að hafa hér millistöð og Keflavíkurflugvöllur væri einkar hentugur fyrir þau í þessum efnum. Þessu var mjög stíft haldið að íslenzku þjóðinni, þegar þessi samningur var gerður, að hér væri ekki um herstöð að ræða og að leigan á flugvellinum til Bandaríkjanna þýddi ekki á neinn hátt það, að við værum að leiða yfir okkur erlendan her eða þátttöku í hugsanlegum átökum stórveldanna. En við vitum nú, að þróunin varð önnur en íslenzku þjóðinni var sagt að hún mundi verða. Við vitum, að það var líka svo, að þegar Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið 1949, þá var því hátíðlega lýst yfir, að á Íslandi yrði ekki her á friðartímum, þó að við gengjum í það bandalag. Og það var reynt að halda því mjög að Íslendingum þá, að Atlantshafsbandalagið væri ekki hernaðarbandalag, þetta væru fyrst og fremst varnarsamtök vestrænna þjóða, sem vildu standa saman um hin margvíslegustu málefni. En nú er auðvitað ekki reynt að neita því lengur, að auðvitað er Atlantshafsbandalagið hernaðarbandalag, er skartar með sína herforingja og feiknalegan vígbúnað. Og auðvitað leiddi þátttaka okkar í Atlantshafsbandalaginu 1949 til þess, þrátt fyrir yfirlýsingarnar um það, að hér skyldi ekki verða her á friðartímum, að erlendur her kom á vegum þessa bandalags hingað til landsins, og það var það, sem gerðist árið 1951, og síðan höfum við haft í okkar landi erlendan her og Keflavíkurflugvöllur hefur orðið að erlendri herstöð á okkar landi. Það er sem sagt þessi þróun málanna, sem hefur verið að auka á stríðshættuna hér hjá okkur, og auðvitað hefur sú hætta aukizt jafnt og þétt með því, að ástandið á milli stórveldanna í heiminum hefur jafnvel farið versnandi. Það er þetta, sem menn verða að gera sér fyllilega ljóst, að það er frá þessu, sem hættan stafar, og að eina leiðin til þess að draga verulega úr þessari hættu er einmitt að reyna að stiga hér skrefið til baka aftur, losa okkur út úr þessu ástandi, reyna að losa okkur við hinn erlenda her, reyna að umbreyta þessari herstöð á Keflavíkurflugvelli í friðsamlegan flugvöll, sem væri undir stjórn landsmanna sjálfra. Ef unnið væri að þessu á viturlegan hátt og því lýst yfir, að þjóðin vildi vera hlutlaus í átökum stórvelda og lýsti yfir hlutleysi sínu, þá er enginn vafi á því, að þá yrði ekki hægt að telja, miðað við stöðu Íslands í heiminum, neina verulega stríðshættu hér fyrir okkur Íslendinga. Og svo álít ég, að það sé óhjákvæmilegt að átta sig á því, að þó að menn vilji reyna þær leiðir, sem þetta frv. aðallega fjallar um, til varnar, þó að menn vilji reyna þá leið til þess að hægja frá hættunni að ausa út peningum í byggingu öryggisbyrgja, breytingar á öllum nýjum húsum, sem verða byggð hér eftir, í söfnun alls konar lyfja og matvæla og annars slíks, sem eitthvað mætti lina kvalir þeirra, sem orðið hafa fyrir beinum hernaði eða afleiðingum hernaðar, - jafnvel þó að farið yrði inn á þessa braut, þá getum við Íslendingar, svo fáir sem við erum og vanmegnugir fjárhagslega, sáralitlu áorkað til varnar fyrir þjóðina í nútímahernaði eftir þessari leið. Það er dregið í efa af hinum færustu mönnum, að stórveldin í heiminum, að hinar ríku þjóðir úti í heimi geti nokkuð teljandi gert sér til gagns með því að fara þessar leiðir til að bægja hættunni frá í t.d. kjarnorkustyrjöld, en það er enginn vafi á því, að miðað við alta okkar stöðu, Íslendinga, þá eru möguleikar okkar til þess að hafa eitthvert gagn af slíkum ráðstöfunum eins og þessum margfalt miklu minni en meðal hinna stóru þjóða. Það er því mín skoðun, að það sé alla vega nauðsynlegt, að hæstv. ríkisstj. fallist á það, að þetta mál fái betri undirbúning en það hefur fengið og að það verði ekki afgr. nú á þessu þingi, heldur verði það eftir umr. um málið hér nú látið liggja til næsta hausts, það verði sent til allra sveitarstjórna í landinu og til annarra aðila í landinu, sem ætlað er samkvæmt frv. að hafa með efni þess að gera í framkvæmd, það verði sent þessum aðilum til umsagnar, svo að umsagnir þeirra geti síðan legið á næsta hausti fyrir Alþingi, en þá verði hins vegar lög sett um þetta efni, sem ég tel fyllilega eðlilegt að gert sé. En þá væri líka hægt að bæta það form, sem ákveðið yrði, stórlega frá því, sem er í þessu frv. Ég sé, að afgreiðsla þeirrar n. í þinginu, sem haft hefur með mál þetta að gera, hv. heilbr.- og félmn., er þannig, að meiri hl., stuðningsmenn ríkisstj., mælir með frv. óbreyttu, og virðist það vera þannig, að ég hlýt að álíta, að það sé svo, að meiri hl. hafi tiltölulega lítið athugað efni þess, því að ég trúi því varla að óreyndu, að hann viðurkenni ekki, að ýmis ákvæði frv. eru þannig, að þau þarfnast breytinga. En tveir nm., sem skipa minni hl., fulltrúi Alþb, og fulltrúi Framsfl., benda báðir á, að það væri eðlilegt að afgr. frv. þannig, að það yrði lagt fyrir sveitarstjórnarmenn í landinu til umsagnar, og þeir sjá ekki, að það sé nein ástæða til þess, að afgreiðslu þess sé lokið nú á þessu þingi. Fulltrúi Framsfl. hefur einnig lagt hér fram nokkrar brtt. við frv., og í brtt. hans kemur m.a. fram, að hann er í meginatriðum á sömu skoðun og ég hef túlkað, að það á að breyta einmitt grundvallaruppbyggingu þessa frv., þannig að gert sé ráð fyrir því, að frumkvæðið sé hjá sveitarstjórnunum í landinu, en ekki að öllu leyti hjá ráðh., og það er greinilegt, að hann vill einnig miða að því að draga nokkuð úr því gífurlega valdi, sem dómsmrh. yrði fengið samkvæmt þessum lögum. Auðvitað má segja, að næstum öll ákvæði, sem er að finna í frv., geti út af fyrir sig átt rétt á sér undir vissum kringumstæðum. Það geta komið fyrir þau tilvik, að það sé nauðsynlegt að grípa til slíkra ákvæða. En ég álít, að það eigi ekki að vera svo almennar heimildir um þessi atriði, að ráðherra geti, þegar honum býður svo við að horfa, notað þessar heimildir, á þeim tímum, sem við mundum almennt telja venjulega tíma, þó að dómsmrh. ef til vill vildi kalla það hættutíma. Fulltrúi Alþb. í n. hefur lagt til á þskj. 693, í sínu nál., að frv. verði nú afgr. með rökstuddri dagskrá. Það teldi ég út af fyrir sig líka hið eðlilegasta. Ég vil fyrir mitt leyti undirstrika það, sem kemur líka fram í þeirri rökstuddu dagskrá og afstöðu fulltrúa okkar í n., að við erum ekkí á móti því, að löggjöf sé sett um þetta efni og gildandi löggjöf varðandi það víkkuð nokkuð út og taki eðlilegum breytingum. En við teljum, að það liggi ekki á, eins og nú standa sakir, að setja lög í þá átt, sem þetta frv. fjallar um, það megi vel bíða fram á næsta haust. Við teljum einnig, að það sé alveg óhjákvæmilegt að breyta til í verulegum atriðum um ákvæði í frv. og að það sé eðlilegast að byggja þá lagasetningu, sem sett yrði um þetta efni, einmitt á till. og áliti þeirra aðila í landinu, sem eiga að standa að því að framkvæma lögin og greiða kostnað af þeim að meira eða minna leyti, sem sagt frá fulltrúum sveitarstjórnanna í landinu og ýmsum öðrum aðilum, sem frv. gerir annars ráð fyrir. Þetta teljum við lágmarksatriði, sem eigi að fullnægja, áður en horfið verði að því að setja löggjöf sem þessa. Ég skal svo ekki lengja mál mitt frekar, enda mun nú fundartíma vera lokið að þessu sinni. En ég endurtek, að ég tel, að æskilegast væri, að hæstv. ríkisstj. féllist á það að fresta afgreiðslu þessa máls nú á þessu þingi.



Herra forseti. Það hafa nú orðið alllangar umr. um þetta frv., og væri ýmislegt hægt að segja um sitt hvað, sem í þeim hefur komið fram. Ég skal þó leiða hest minn hjá því, en einungis lýsa þeirri skoðun, að margt af því, sem mælt hefur verið á móti þessu frv., hvílir á fullkomnum misskilningi um eðli málsins og ákvæði frv. og tilgang þess. Mér er hins vegar ljóst, að þar sem komið er að þinglokum, þá muni verða erfitt að afgreiða þetta mál, úr því að um það er verulegur ágreiningur, þó að hann hvíli að mestu leyti á misskilningi. Það er einnig svo, að þó að hér sé um mikið nauðsynjamál að ræða, þá er samþykkt frv. á þessu þingi að því leyti ekki aðkallandi, að ríkisstj. hefur nú þegar bæði nægar heimildir til aðgerða og fyrirmæli Alþingis um aðgerðir, þannig að framkvæmdir þurfa ekki að tefjast, þó að málið verði látið bíða hausts, vegna þess að framkvæmdir samkv. frv. þarfnast verulegs undirbúnings, sem fyrirsjáanlega hlýtur að taka marga mánuði, áður en til sjálfra framkvæmdanna kemur. Og hvað sem líður samþykkt þessa frv. á þessu þingi, mun ég þegar í stað gera ráðstafanir til þess, að þetta undirbúningsstarf verði hafið og því haldið áfram, þannig að framkvæmdirnar sjálfar geti hafizt strax eftir að málið hefur fengið meðferð og samþykkt á næsta reglulegu Alþingi. Með tilvísun til þessa leyfi ég mér að leggja til, að málið verði afgreitt með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: „Með samþykkt fjárlaga fyrir 1962 lýsti Alþingi vilja sínum til þess, að almannavarnir skyldu upp teknar, og treystir deildin ríkisstj. til að hefja nú þegar undirbúning þeirra í samræmi við meginreglur þessa frv., m.a. um þátttöku sveitarfélaga í kostnaði, og afla sér með brbl. heimilda til skyndiráðstafana, ef brýna nauðsyn ber til og heimildir gildandi laga um ráðstafanir til loftvarna og annarra varna gegn hættum af hernaðarráðstöfunum verða ekki taldar fullnægjandi. Þar sem nú er orðið áliðið þings og sýnt er, að afgreiðsla frv. muni taka verulegan tíma, en frestun samþykktar þess nú mun samkv. því, sem fyrr greinir, ekki valda töfum á framkvæmdum, tekur deildin fyrir næsta mái á dagskrá, enda verði frv. lagt fyrir næsta þing strax og það kemur saman. Ég vonast til þess, að þessi till. geti hlotið einróma samþykki deildarinnar, þannig að þetta þurfi ekki að verða að frekari ásteytingarsteini nú. Ég afhendi forseta tillöguna.



Herra forseti. Það gleður mig að heyra, að hæstv. dómsmrh. hefur nú flutt rökstudda dagskrá, sem er á þá leið, að málinu verði vikið frá afgreiðslu á þessu þingi, en vitanlega kom mér það ekkert á óvart, sem hann tók fram, að hann mundi hyggja á flutning þessa máls í byrjun næsta þings, og einnig kom mér það ekki heldur á óvart, að hann játaði nú, að það væru til í lögum heimildir, loftvarnalögunum, sem nægja mundu, eins og sakir stæðu, og ef þær ekki dygðu, þá mundi hann afla sér víðtækari heimilda. En með þessari rökstuddu dagskrá hans er á það fallizt að fresta afgreiðslu málsins á þessu þingi, og það var það, sem ég fór fram á í þeirri rökstuddu dagskrá, sem ég flutti í sambandi við upphaf þessarar umr. Ég rakti þá nokkuð ýtarlega efni frv. og skal nú vera stuttorður, þegar málið hefur nú komizt í þennan farveg mun ekki fjölyrða um það og skal því nú aðeins fara nokkrum orðum um þau gögn, sem frv. fylgdu, þ.e.a.s. umsagnir þeirra tveggja erlendu sérfræðinga, sem til voru kvaddir fyrir jólin í vetur til þess að fræða Íslendinga um þessi mál. Ég ætla aðeins að drepa á örfá atriði, þó að málið sé komið í þennan farveg, en hefði annars gert það ýtarlegar. Hershöfðinginn norski, sem kvaddur var til, segir það vera það, sem nauðsynlegast sé að gera allra fyrst, að koma æðstu stjórnarvöldum landsins í öruggt byrgi. Önnur nauðsynlegasta ráðstöfunin, sem hann bendir á, er að undirbúa allsherjarflutning fólks frá a.m.k. 5 km2 svæði umhverfis Keflavíkurflugvöll. Þar með viðurkennir hann, að aðalhættustaðurinn á Íslandi sé þar. Í greinargerð Toftemarks læknis hins danska, er margt að finna, sem ég á ákaflega erfitt með að fella mig við sem sérfræðilegar ráðleggingar og upplýsingar, og sumt af því nærri því ógeðslegt í raun og veru. Þar reiknar hann út í prósentum, hvernig fólkinu muni reiða af, ef hættuástand skapist. Hann telur, að búast megi við, að um 40% særist, en geti þó flokkazt undir það að vera lítt særðir, en fólk, sem verði að komast undir læknishendur þegar í stað, særist svo mikið, t.d. þurfi læknisaðstoð vegna stöðvunar blóðrásar og til þess að halda öndunarfærunum opnum, til meðferðar á taugaáfalli, hann gerir ráð fyrir, að það geti orðið 20% af fólkinu, og í þriðja lagi sært fólk með byrjandi einkenni taugaáfalls, sjúklingar, sem vegna líðunar sinnar geti beðið nokkurrar aðgerðar, geti orðið um 20%,- og svo kemur, og það finnst mér vera á mörkum þess að vera prenthæft, þó að það séu ekki illyrði eða fáryrði nein, en þar segir: Fólk, sem hefur slasazt svo mikið og alvarlega, að ekki megi vegna ríkjandi ástands sjá af hjúkrunarliði eða lyfjum handa því, það telur hann, að muni verða um 20%, og það á bara að láta það liggja, ef það hefur brunasár, sem þekja meira en 40% líkamans, eða hefur opin sár á brjósti og hviði, og enn fremur fólk, sem hefur hver um sig hlotið margs konar alvarleg meiðsli. Það á hvorki að eyða á það hjúkrunarliði né lyfjum, bara láta skrokkana liggja þar, sem þeir eru. Eitt af því, sem mér þykir líka furðulegt í grg. þessa læknis, sem hingað var fenginn til lands fyrir jólin, er það, þegar hann er að lýsa hinum ýmsu byrgjum, sem eigi að búa til, og segir: „Sérstakt herbergi þarf að vera fyrir látið fólk“ - fyrir líkin - „og ef til vill annað fyrir geðtruflað fólk,“ en vel getur komið til mála að hafa hið geðtruflaða og líkin saman í herbergi, að því er virðist, og svo þarf að sjá fólkinu fyrir sálusorgara, það er næsta lína við, það er ekkert þarna á milli, næsta lína við: svo þarf að sjá fólkinu fyrir sálusorgara, - og svo er nauðsynlegt að hafa ráð á sendiboða, hlaupara. Sálusorgari og sendiboði og herbergi á að vera þarna, jafnvel sameiginlegt fyrir geðtruflað fólk og líkin. Það má mikið vera, ef þetta kemur ekki furðulega og undarlega fyrir sjónir Íslendingum. Þetta kann að vera bara hversdagslegt tal hjá stríðsþjóðunum, en mér finnst þetta vera furðulegt tal. Síðar segir hann: „Enda þótt skipulagning greftrunar sé ekki hlutverk hjúkrunarliðsins, er þó mikilvægt, að á slysavarðstöðvunum séu upplýsingar um, hvernig þær geta losnað við látið fólk.“ Enn um líkin. Að kostnaðarhliðinni víkur hann, og það er einkum hún, sem ég hélt mér við í minni framsöguræðu. Mér stóð stuggur af því, hvílíkar fjárhagslegar byrðar yrðu lagðar á sveitarfélögin og á ríkið, ef heimildir þessa frv. yrðu notaðar. Af skýrslu loftvarnanefndar Reykjavíkur kemur í ljós, að það, sem gert var á árunum 1951–56, sýnist hafa kostað 9 millj. kr. og er þó aðallega birgðir lyfja og niðursuðuvarnings og ábreiður og koddar og þess konar, en bara þessi viðbúnaður drakk til sín um 9 millj. kr. á örfáum árum. Danski læknirinn gefur hugmynd um, hvað Danirnir verja í þetta miklu fé, og hann segir það vera orðið 100 millj. danskra króna, þ.e.a.s. 660 millj. íslenzkra króna. Nú er danska þjóðin að vísu margfalt fjölmennari en sú íslenzka, en danskt land er ekki að stærð nema brothluti af Íslandi, aðeins 2/5 af stærð Íslands, og kostnaðurinn yrði því meiri hér sem við yrðum á okkar stóra landi að líta í mörg horn til þess að gera varnar- og varúðarráðstafanir. Þegar hann kemur svo að endalokum sinnar ritgerðar þá segir hann að hann sé sannfærður um, að ef Íslendingar óski þess og vilji taka virkan þátt í framkvæmd almannavarnanna og ef ríkisstj. og Alþingi vilji styðja málið og veita nægilegt fé til framkvæmdanna, þá muni embættismenn landsins, læknar og annað hjúkrunarlið, geta skipulagt á næstu árum starfsemi, sem á ófriðartímum sé fær um að veita særðum og sjúkum aðhlynningu og þannig takmarka illar afleiðingar þeirrar styrjaldar, sem við öll vonum þó að aldrei komi, en okkur samt sem áður virðist vera skylt að vera viðbótin, segir hann. Höfuðatriðið er auðvitað þetta, að hægt sé að veita nægilega mikið fé til þess. Ef það er gert, segir hann, þá er nokkur von um, að þetta hafi komið að einhverju haldi. En nú er það þó einmitt það, sem menn greinir einna mest á um, þá sem þykjast hafa vit á þeim ógnum, sem geti vofað yfir mannkyninu í nútímastyrjöld, það er það, hvort yfirleitt séu nokkrar varnir, sem geti komið að haldi. Ég hef hér fyrir framan mig þýðingu af greinarstúf úr brezku blaði. Það er Newsweek, sem talið er tiltölulega heiðarlegt blað. Sérfræðingurinn, sem þar ritar, virðist ekki vera alveg á þeirri skoðun, að það sé hægt með loftvarnabyrgjum, þó að þau hafi nægan styrkleika til þess að standast þann þrýsting, sem kemur af sprengju, að veita nokkra vörn í nútímastríði. Og hann kemst að þeirri niðurstöðu, að það sé ekki hægt, þó að borgarlæknirinn í Reykjavík fræddi okkur um það á fundi í heilbr.- og félmn., að það væri hægt að hafa handknúna loftdælu til þess að tryggja fólki óspillt andrúmsloft, þegar það væri saman komið í byrginu, því að það gerist annað, segja sérfræðingarnir. Ef atómsprengja hefur fallið, þá er hægt að verjast þrýstingnum af sprengingunni, en það er ekki hægt að tryggja sér andrúmsloft á víðáttumiklu svæði frá sprengingarstaðnum, af því að súrefni loftsins brennur upp, og þegar menn ætla í byrgjum sínum að fara að dæla inn til sín lofti, sem hefur ekki súrefni, þá stenzt ekki lífið lengur. Í Newsweek segir, með leyfi hæstv. forseta, þegar það vitnar í skýrslu opinberrar stjórnarnefndar: „Í þessari skýrslu eru lesendur varaðir við ósönnum auglýsingum um gagnslausar tilfæringar og dýr byrgi, sem aðeins væru líkleg til að verða grafir íbúanna. Aðrir sérfræðingar benda á, segir þar, „að byrgin mundu aðeins verja menn gegn geislavirku úrfalli,“ - það er viðurkennt, - „þar sem raunin yrði sú hins vegar, að menn mundu bíða bana af þrýstingi og þó fremur öllu af élstorminum, sem mundi eyða öllu súrefni yfir þeim svæðum, þar sem gert er ráð fyrir að fólk mundi lifa þægilegu og skemmtilegu lífi í byrgjum sínum. Einn af meðlimum vísindamannanefndarinnar, sem fjallar um geislavirkni, er sagður hafa lýst yfir því, að allir, sem lenda í élstorminum, muni farast. Maður, sem er í aðstöðu til að þekkja nákvæmlega skoðanir vísindamanna, segir mér, að hið algenga álit um fullkomna eyðingu á 16 km svæði í allar áttir út frá sprengjustaðnum sé hlægileg bjartsýni, vegna þess að sprengja, sem eyðir öllu á því svæði með þrýstingi, komi af stað élstormi í loftinu, sem eyði hverju tangri og tötri í hring með 320 km radíus. Hugleiðið þetta eitt andartak, og þér munuð sennilega komast að raun um, að áróðurinn, sem hafður er í frammi til þess að telja Ameríkumönnum og öðrum trú um, að aðeins lítill hluti þeirra mundi deyja í atómstyrjöld, er svo samvizkulaus, að hvorugu megin við járntjaldið hefur samvizkulausari áróðri nokkru sinni verið beitt. Hér er því haldið fram, að atómsprengja brenni upp súrefnið í loftinu um 300 km vegalengd í allar áttir. Ísland er 500 km frá Bjargtöngum til Gerpis. Það er 250 km radíus. En þarna er sagt, að eldstormurinn eyði súrefninu í 320 km radíus, þ.e.a.s. langt austur í haf og langt vestur í haf, ef sprengja félli á mitt Ísland, og þar sem það er aðeins 300 km frá Dyrhólaey til nyrzta odda landsins, mundi élstormurinn eyða súrefni langt suður í haf og langt norður í haf, út yfir allt Ísland, ef Ísland væri gert að skotmarki á annað borð, og þannig væru menn litlu bættari, þótt þeir hefðu hlaðið múrblokkum fyrir glugga sína og þó að þeir hefðu látið járnbinda rammsterk, skotheld, sprengjuheld virki og byrgi fyrir sig. Allt kæmi þetta fyrir ekki, þegar súrefni væri ekki til staðar í loftinu til þess að anda að sér. Ef þessar kenningar eru réttar, - og þær eru hafðar eftir vísindamönnum, - þá sýnir það mönnum dável, hversu lítið það stoðar að rjúka upp til handa og fóta og ætla að verja tugum milljóna í hitt og þetta fálm, sem mönnum er talin trú um, að eigi að vera þeim til varnar. Ég hefði haldið a.m.k., að íslenzkt þjóðfélag hefði nóg með nokkra milljónatugi að gera til annars fremur en að fara út í slíkar aðgerðir, sem enginn veit hvort hefðu nokkra minnstu þýðingu til þess að bjarga mannslífum. Ég er því í sjálfu sér mjög dauftrúaður á gagnsemina, notin, sem gætu orðið af ýmiss konar fálmkenndum vörnum, sem kostuðu of fjár, þótt sjálfsagt sé auðvitað að ætla okkar líknarstofnunum að vera til taks, ef slík ógæfa henti Ístand. En embættabákn á embættabákn ofan, öll þau ráð, sem hér eru nefnd, þau eru mörg, það eru mörg ráðin nýju, sem ég hef aldrei heyrt nefnd á íslenzku máli fyrr, sem gert er ráð fyrir í frv., og allt það embættabákn, það eitt mundi soga til sín stórkostlegar fjárhæðir. Ég álít því, að það sé gott, að hæstv. dómsmrh. hefur fallizt á það, að afgreiðslu þessa máls sé frestað, fólk fái að hugsa sig um, alþingismenn fái að kynna sér þetta mál í ró og næði, - og svo, ef menn eru sama sinnis að hausti, að öllu athuguðu, ríkissjóður og sveitarfélögin reiðubúin til að taka á sig þær fjárhagslegu byrðar, sem af þessu leiðir, þá tekur Alþingi náttúrlega við málinu á ný, og ber það þá að með miklu eðlilegri hætti en nú, því að nú bar það að með mjög skjótum hætti og algerlega ófullnægjandi aðstaða var til þess að kynna sér málið og fylgigögn þess. Ég skal nú láta máli mínu lokið. Ég hef litla trú, - ég verð að segja það, - á því, að miklar varnir séu gegn atómstyrjöld. Það er allt annað en þegar menn börðust í höggorustu, og það veitir ekkert af því, að menn fái að hugleiða það gaumgæfilega, hvort þeir vilja veita stjórnarvöldum landsins heimildir - kannske til tugmilljóna útgjalda í slíkar ímyndaðar varnir. En ef menn taka þá ákvörðun, þá er bezt, að hún sé gerð að vel yfirveguðu ráði.

Gunnar Jóhannsson Hæstv. forseti. Ég hafði undir umr. í dag um frv. til laga um almannavarnir kvatt mér hljóðs, en þar sem hæstv. dómsmrh. hefur nú í kvöld flutt tillögu um að fresta afgreiðslu frv. á þessu þingi, vil ég ekki eyða tíma Alþingis í að ræða frekar en orðið er þetta frv. og fell frá orðinu.

Þórarinn Þórarinsson Hæstv. forseti. Ég er ekki sammála hv. 4. landsk. þingmanni um það, að þetta mál hafi verið eða sé þannig undirbúið af hálfu hæstv. ríkisstj., að það sé ekki vel mögulegt að taka afstöðu til þess á þessu þingi. Ég held þvert á móti, að það séu fá mál, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fyrir þetta þing, sem hún hefur látið undirbúa illu betur eða lagt meiri vinnu í heldur en einmitt þetta frv. Það er búið að liggja það lengi hér frammi á Alþingi og hv. þm. getað þess vegna kynnt sér efni þess og aflað upplýsinga í því sambandi, að þess vegna ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu, að það fengi afgreiðslu á þessu þingi. Þrátt fyrir þetta virðist þetta frv. eiga að fá einhverja þá skringilegustu málsmeðferð, sem um getur í þingsögunni, því að ég minnist þess ekki, - það kunna kannske samt að vera fordæmi fyrir því, - að stjórnarfrv. hafi verið vísað frá með dagskrártillögu frá sjálfri ríkisstj., þar sem nánast er að orði komizt eða má lesa á milli línanna, að þetta frv. sé alls ekki nauðsynlegt og það sé engin þörf á því, því að stjórnin hafi þær heimildir í öðrum lögum og samþykktum Alþingis, að málið sé alls ekki aðkallandi. Og ég held, að þetta sé enn þá óvenjulegri afgreiðsla, þegar það er haft í huga, að bæði í umr. hér á Alþingi og eins í blaðaskrifum um þetta mál í málgögnum hæstv. ríkisstj. hefur verið þannig að orði komizt, að þetta sé eitthvert hið mest aðkallandi mál til úrlausnar, sem fyrir þingið hefur verið lagt, og ég man ekki betur en að fyrir tveim dögum væri svo að orði komizt í aðalblaði hæstv. ríkisstj., Morgunblaðinu, að það væri hreinn glæpur, ef ekki væru gerðar tafartaust þær ráðstafanir, sem um er fjallað í þessu frv., og þess vegna væri afgreiðsla þess mjög aðkallandi. Nú liggur hins vegar fyrir tillaga frá hæstv. ríkisstj., dagskrártillaga, þar sem látin er í ljós alveg gagnstæð skoðun. Ég held, að það verði ekki annað sagt en að þetta sé nokkuð óvenjuleg afgreiðsla. Annars get ég látið það í ljós sem mína skoðun, að ég held, að ef nauðsyn er á slíkum ráðstöfunum, sem þetta frv. fjallar um, þá væri þeirra kannske aldrei frekar þörf en einmitt á næstu mánuðum eða frá þeim tíma, sem næsta Alþingi kemur saman, og þar á ég við þann þátt frv., sem fjallar um ráðstafanir vegna geislavirkni. Það hefur verið almennt álit sérfræðinga, að geislavirknin af sprengjum Rússa, sem þeir sprengdu á s.1. hausti, mundi verða mest með vorinu, og það veit enginn enn þá, hve mikil hún kann að verða. Við vitum, að það er einnig á næstu grösum eða bendir allt til þess, að Bandaríkjamenn muni hefja kjarnorkusprengingar síðari hluta þessa mánaðar. M.a. í seinustu fréttum hafa þeir lýst ákveðin svæði friðuð eða varað menn við að fara inn á þessi svæði með tilliti til þess, að kjarnorkusprengingar gætu hafizt þar þá og þegar. Og Rússar hafa lýst því yfir, að ef Bandaríkjamenn byrji á þessum sprengingum, þá mundu þeir hefja sprengingar aftur á nýjan leik. Þess vegna geta þeir tímar verið fram undan nú alveg á næstunni, að það sé veruleg þörf fyrir þær ráðstafanir, sem frv. fjallar um, eða jafnvel meiri þörf en nokkurn tíma fyrr og síðar. Þar af leiðandi væri mjög varasamt, ef þessar ráðstafanir á annað borð eru metnar nauðsynlegar og taldar koma að gagni, að það yrði hafður mikill dráttur á þeim. Ég sé hins vegar ekki ástæðu til þess að ræða frekar um þetta að sinni. En það, sem var aðalástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, var það, að mér finnst, að það væri óvanalegt, ef umræðu málsins eða l. umr. væri látið lokið nú að þessu sinni, eftir að slík dagskrártillaga hefur komið fram, þar sem tiltölulega fáir þingmenn eru hér á fundi, og dagskrártillaga frá hæstv. ríkisstj. liggur þess vegna ekki fyrir prentuð, og menn hafa ekki haft aðstöðu til þess að kynna sér efni hennar. Ég mundi telja eðlilegt, úr því að svo er komið, að þessi tillaga liggur nú fyrir, að þá væri umr. frestað að þessu sinni, en ekki umr. slitið, þannig að þegar menn væru búnir að sjá tillöguna, þá gæfist þeim kostur á að ræða efni hennar, ef þeim sýnist svo. Ég er hins vegar ekki að slá neinu föstu um það, að menn létu sér ekki þessa afgreiðslu hæstv. ríkisstj. lynda, fyrst hún telur hana eðlilega og að þetta frv., sem hefur verið svo mikið auglýst, sé ekki eins nauðsynlegt og haldið hefur verið fram. En þinglegust fyndist mér samt sú aðferð vera, eftir að slík tillaga sem þessi dagskrártillaga hefur komið fram og fundurinn er jafnfámennur og raun ber vitni um, að þá væri umr. ekki slitið að þessu sinni, heldur frestað, unz þingmenn hefðu almennt átt kost á að kynna sér efni hennar.