Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þinginu 1952 flutti ég ásamt þeim hv. 1. þm. Rang. (HelgJ) og hv. þm. S-Þ. (KK) till. til þál. um verðtryggingu sparifjár. Till. þessi var svo hljóðandi. með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að taka nú þegar til gaumgæfilegrar rannsóknar. hvort eigi sé hagkvæmt og framkvæmanlegt að koma á þeirri skipan, að bankar og sparisjóðir taki fé til ávöxtunar með skuldbindingu um að greiða uppbætur á það, samsvarandi þeirri hækkun. sem verða kann á kaupgjaldsvísitölu eða vísitölu framfærslukostnaðar á þeim tíma, sem féð er geymt óhreyft á sama reikningi, en það sé eigi skemur en 5 ár, enda verði lántakendum þessa fjár sett það skilyrði að þeir greiði bönkum og sparisjóðum verðuppbætur á lánsféð samkv. framangreindri reglu, ef vísitalan hækkar á lánstímanum. Þá er ríkisstjórninni og falið að vinna að því. að þetta fyrirkomulag um ávöxtun sparifjár og útlán þess verði upp tekið ef jákvæður árangur verður af rannsókninni.“ Þessari till. okkar var vísað til hv. fjvn. og skilaði hún áliti um till., þar sem n. lagði til, að nokkur breyt. yrði á henni gerð, og var till. síðan samkv. till. n. afgreidd frá sameinuðu Alþingi 5. febr. 1953, þannig orðuð: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fram fara athugun, svo ýtarlega sem við verður komið, á því, hvort og með hverju móti takast mætti á hagfelldan hátt að tryggja verðgildi þess fjár, sem bankar og sparisjóðir taka til geymslu og ávöxtunar.“ Á þingi í fyrra bar hv. 1. landsk. þm. fram fsp. til ríkisstj. um þetta efni, og var sú fsp. rædd 18. nóv. 1953. Þá skýrði hæstv. viðskmrh. frá því, að hans rn. hefði sent till. þessa til bankanefndarinnar og ætlazt til þess, að bankanefndin tæki till. til athugunar og benti á úrlausnir og ráð í því efni, sem í till. felst. Ráðh. sagði, að ríkisstj. hefði á þeim tíma ekki borizt svar frá bankanefndinni, en stjórnin gerði ráð fyrir, að álit bankanefndarinnar mundi liggja fyrir, áður en langur tími líður, eins og hann orðaði það, og að þá yrði hægt að ræða nánar um málið. Þetta var í nóv. 1953. Eftir að ég lagði fram fsp. mína, sem hér er til umr., hafa þingmönnum borizt í hendur álit og tillögur sparifjárnefndar, en það er nefnd, sem bankarnir hafa skipað á næstliðnu ári til þess að athuga um sparnað og möguleika til þess að gera ráðstafanir til aukinnar sparifjársöfnunar, en n. þessi hafði verið skipuð samkv. tilmælum hæstv. viðskmrh. Í áliti þessarar sparifjárnefndar er ýmislegt athyglisvert þessum málum viðkomandi, og n. hefur sett fram till. um það, að lög verði sett um útgáfu vísitölutryggðra verðbréfa. Hins vegar hefur þessi n., sparifjárnefndin, ekki lagt hér fram neinar till. um það, hvort eða með hverju móti takast mætti að tryggja verðgildi þess fjár, sem bankar og sparisjóðir taka til geymslu og ávöxtunar. Það getur að sjálfsögðu verið mjög þýðingarmikið að stíga það skref að gefa út vísitölutryggð verðbréf, en hitt málið er óleyst eftir sem áður, að tryggja verðgildi þess fjár, sem menn leggja inn í banka eða sparisjóði með venjulegum hætti, því að vitanlega verður aldrei nema einhver hluti af sparifjáreign landsmanna bundinn í verðbréfum. Og til þess að fá vitneskju um það, hvernig þetta mál standi nú, hef ég leyft mér að leggja fram þessa fsp. á þskj.423, sem hljóðar þannig: Hvað líður athugun þeirri á möguleikum til að tryggja verðgildi sparifjár, sem ríkisstjórninni var falin með ályktun Alþingis 5. febr. 1953 ?



Herra forseti. Hér er til umr. sams konar fsp. og var undir árslok 1953 í sambandi við það, hvaða ráðstafanir hafi verið gerðar til þess að tryggja verðgildi sparifjár. Ég veit, að fyrirspyrjandi hefur gert sér ljóst, að það er allmiklum erfiðleikum bundið að gera þetta. Hins vegar er eðlilegt, að hann spyrji, hvort einhverjar ráðstafanir hafi þegar verið gerðar í þessu efni, því að það er vitanlega þýðingarmikið, ef hægt væri að tryggja verðgildi sparifjár, þannig að þeir, sem geyma og ávaxta fé sitt í bönkum, gætu verið tryggðir fyrir verðfalli peninga. En það er nú svo, að verðgildi peninga er lækkandi um heim allan og líka þar, sem ekki er breytt gengisskráningunni. Mér var sagt fyrir stuttu, að fyrir tíu árum hafi verið hægt að kaupa helmingi meira vörumagn fyrir dollar en gert er í dag, og þó hefur engin gengisbreyting verið skráð á dollar. Þetta kemur til af því, að vinnuaflið og það eiginlega verðmæti er stöðugt að hækka í verði, en gjaldmiðillinn að lækka. En gjaldmiðillinn hefur lækkað í verði hjá okkur ekki aðeins af þessari ástæðu, heldur einnig vegna þess, að við höfum viðurkennt gengisbreytingu og gengislækkun. Það er rétt, sem hér var tekið fram, að sú till., sem þessi fsp. er sprottin af, var send til bankamálanefndar, sem var skipuð fyrir tveimur árum, að ég ætla, og var skipuð hinum færustu mönnum, að menn héldu. En það hefur vafizt nokkuð fyrir þessum ágætu mönnum að gera tillögur til tryggingar verðgildi sparifjárins, og satt að segja undrar mig það ekki stórum, því að það er áreiðanlega erfiðleikum bundið. Eftir að þessi fsp. kom fram, spurðist ég fyrir um það hjá bankamálanefndinni, hvað hafi gerzt í þessum efnum, hvort hún hefði einhverjar till. fram að bera í þessu efni, sem hægt væri að greina frá hér í dag. En svo var ekki. N. skrifar mér stutt bréf og tekur fram, að hún áliti, að verðtrygging sparifjár sé mjög þýðingarmikið mál. Virðist mjög æskilegt að tryggja sparifjáreigendur gegn óeðlilegri rýrnun á peningaeign þeirra. Hins vegar má gera ráð fyrir, að verðtrygging sparifjár geti haft ýmis hliðaráhrif, t. d. á hið almenna verðlag í landinu. Af þessum orsökum telur n. nauðsynlegt að athuga málið nánar, áður en hún lætur frá sér fara umsögn um það. Nefndarmenn hafa verið mjög störfum hlaðnir og því lítið getað sinnt þessu máli enn sem komið er. Treystir n. sér því ekki til að skila rökstuddu áliti eins og stendur, en mun taka málið fyrir á næstu fundum. Þannig er nú það. Og þetta er nú það eiginlega svar, sem hægt er að gefa við fyrirspurninni. Hins vegar hafa hv. þingmenn fengið hér álit og tillögur sparifjárnefndar, sem var skipuð á s.l. sumri, sem gefur allvíðtækar ábendingar í sambandi við það að örva sparifjármyndun í landinu. En það, að hægt væri að örva sparifjármyndun í landinu, hefði einnig nokkur áhrif á það, að spariféð væri tryggt. Það er fyrst, þegar sparifjármyndunin hættir, að hætt er við, að gjaldmiðillinn falli í verði. Sparifjárnefndin hefur skilað hér allmiklu áliti, sem ég veit að hv. þingmenn hafa kynnt sér, og allrækilegu. Hún hefur leitað sér upplýsinga frá Norðurlöndum, hvað gerzt hefur þar í því skyni að örva sparnað, og það er vitanlega ein leiðin til þess að örva sparnað að tryggja eigendur sparifjár gegn verðfalli peninga. N. hefur bent á, að það mætti e. t. v. gefa út vísitölutryggð verðbréf, sem væru seld til nokkuð langs tíma og þá e. t. v. með lægri vöxtum en önnur verðbréf. Það er vitanlega spor í áttina til þess að tryggja þá sparifjáreigendur, sem vilja í staðinn fyrir að eiga peninga inni á bankareikningi ávaxta það, sem þeir spara, í verðbréfum. Ég býst við, að það verði e. t. v. reynt að stíga fyrsta sporið í þessu efni í smáum stíl til reynslu, en ég tel, að það sé ekki hugsanlegt, að það verði á stóran mælikvarða. Ég tel t. d. alveg óhugsanlegt, að það sé hægt fyrir atvinnureksturinn í landinu að taka lán með þeim skilyrðum, að það sé tryggt, að lántakandinn verði að borga því meira til baka sem vísitalan hefur hækkað. Ég býst ekki við, að iðnaðurinn í landinu, að landbúnaðurinn eða sjávarútvegurinn treysti sér til að nota rekstrarfé, sem væri tekið með slíkum skilyrðum. Og ég er reyndar alveg viss um, að það hefði lamandi áhrif á allar slíkar framkvæmdir. Á meðan okkar þjóðfélag stendur ekki á sterkara grunni, mundu margir veigra sér við því að leggja út í atvinnurekstur, ef þeir fengju ekki rekstrarfé með öðrum skilyrðum. En það er allt öðru máli að gegna með vísitölutryggð verðbréf, sem væru gefin út í alveg ákveðnu skyni til ákveðinna framkvæmda, t. d. húsbygginga og annarra ákveðinna framkvæmda, sem á hverjum tíma gætu staðið undir sér og staðið af sér áföll verðbreytinganna. Ég ætla ekki að hafa þetta mál miklu lengra, en ég vil benda á það, að þær till., sem hér liggja fyrir frá sparifjárnefndinni, geta verið nokkuð lærdómsríkar og til ábendingar. Og ég ætlast til, að bankarnir skipi áfram nefnd, samvinnunefnd, til þess að undirbúa frekar ráðstafanir til sparifjársöfnunar í landinu. Og sú n. gæti einnig haft í huga það verkefni, sem bankamálanefndinni var ætlað og er ætlað að vinna, en ekki hefur enn gefizt tími til. Ég ætla ekki við þessa umr. eða síðar að lá bankamálanefndinni, þótt hún hafi ekki skilað tillögum um þetta, vegna þess að ég hef gert mér fyllilega ljósa þá erfiðleika, sem á því eru. Mér er ekki kunnugt um, að nokkur þjóð hafi treyst sér til að tryggja sparifé gegn verðfalli, enda þótt flestar þjóðir eigi það ávallt yfir höfði sér að verðgildi minnki, vegna þess að þjóðirnar verða að breyta gengi gjaldmiðilsins, og að allar þjóðir eiga það yfir sér og hafa þreifað á því, að gjaldmiðillinn er stöðugt að lækka í verði, þótt gengisskráningu hafi ekki verið breytt.



Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann hefur gefið við fyrirspurn minni. Það kemur þar fram, að það hefur vafizt fyrir bankamálanefndinni að ljúka athugun þessa máls lengur en hæstv. ráðh. bjóst við, þegar þetta mál var hér til umr. á síðasta þingi, í nóvember 1953. Vitanlega er það rétt, að þetta er mál, sem er vandasamt viðfangs, og eðlilegt, að það taki nokkurn tíma að kryfja það til mergjar, þar sem hér er um nýmæli að ræða. Hæstv. ráðh. sagði, að sér virtist óhugsandi, að hægt sé fyrir atvinnureksturinn í landinu að taka lán með þeim skilmálum að þurfa að greiða þau aftur með uppbótum í samræmi við breytingar, sem verða kynnu á vísitölu. Ég hef nokkuð aðrar skoðanir á þessum hlutum. Ég tel ekkert óeðlilegt við það, þó að þeir, sem taka fé að láni, verði að skila aftur að lánstímanum loknum sama verðmæti og þeir hafa að láni fengið. Það finnst mér mjög eðlilegt. Sparifé hefur aukizt hér nokkuð í bönkum og sjóðum síðustu tvö árin, og er það gott, en mér er sagt, að á þeim tíma, sem liðinn er af þessu ári, hafi orðið hér breyting á, þannig að sparifjáraukningin sé nú stöðvuð. Mér þykir það mjög sennilegt, að það sé einmitt óttinn við verðfall peninganna, sem hér er að verki. Sá ótti er áreiðanlega versti þrándurinn í götu eðlilegrar sparifjársöfnunar. Ég vil nú vænta þess, að hæstv. ríkisstj. fylgi þessu máli eftir, reyni að fá sem fyrst álit bankamálanefndarinnar eða á einhvern annan hátt fá því lokið sem fyrst, að sú athugun verði gerð, sem stjórninni var falin með þáltill. á þinginu 1952, og ég held, að það hafi verið gott, að þessu máli var hreyft nú, því að það hefur orðið til þess að ýta við því, og má vænta þess af því bréfi, sem hæstv. ráðh. vitnaði í og honum hefur borizt frá bankanefndinni, að hún muni taka málið fyrir á næstu fundum, eins og þar segir. Ég tel, að þetta sé svo þýðingarmikið mál, að hér megi ekki til lengdar láta sitja við orðin tóm, heldur þurfi framkvæmdir að fylgja á eftir.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja fyrirspurn til hæstv. ríkisstj. um greiðslu sparifjáruppbóta. Svo sem þingheimi er kunnugt, voru ákvæði um það í gengislækkunarlögunum frá árinu 1950, að sparifjáreigendum skyldu greiddar 10 millj. kr. í bætur fyrir það tjón, sem þeir yrðu fyrir af þeim ráðstöfunum, sem lögin fyrirskipuðu. Sannleikurinn er sá, að þessar 10 millj. kr. til sparifjáreigenda voru smánarbætur af þjóðfélagsins hálfu fyrir það mikla tjón, sem verðlags- og fjármálapólitík undanfarins áratugs hafði bakað þeirri stétt manna, ef tala má um stétt í þessu sambandi. Hin gífurlega verðhækkun, sem orðið hefur, frá því að heimsstyrjöldin síðari skall á, er svo mikil, að verðgildi sparifjár landsmanna var þá. 1950, orðið aðeins lítið brot þess, sem það hafði verið rúmum 10 árum áður. Nú dregur enginn í efa hið mikla þjóðhagslega og félagslega gildi sparifjársöfnunarinnar í landinu. Þess vegna verður ekki annað sagt en að það sé mikið félagslegt ranglæti og auk þess stórhættulegt, sem í því felst, að verðlags- og efnahagsmálastefna ríkisvaldsins sé með þeim hætti, að trú manna á gildi sparifjársöfnunar fari þverrandi eða verði jafnvel að engu. Þetta ákvæði gengislækkunarlaganna um 10 millj. kr. bætur til sparifjáreigenda virtist bera vott um svolítið samvizkubit í þessum efnum af hálfu ráðandi manna þjóðfélagsins, virtist bera vott um örlítinn vilja til þess að bæta þessum þjóðfélagsþegnum lítinn hlut af því gífurlega ranglæti, sem stefna ráðamanna hefði valdið þeim á undanförnum áratug. En hvað hefur gerzt síðan? Síðan eru liðin 5 ár, og mér vitanlega hefur enn enginn sparifjáreigandi fengið greiddan einn eyri í sparifjáruppbætur. Og það, sem er öllu merkilegra eða athyglisverðara, er, að á þessu tímabili, sem liðið er síðan lögákveðið var að sparifjáreigendum skyldu greiddar svolitlar bætur, hefur verðgildi sparifjárins enn fallið um 50%. M. ö. o.: Sparifjáreigendum er heitið bótum 1950, að vísu litlum, svo litlum, að þær verða að kallast smánarbætur. Samt eru þeir sviknir um bæturnar í 5 ár, og á þeim tíma heldur hjólið áfram að snúast og verðgildi sparifjárins fellur enn um 50% að minnsta kosti. Hér er auðvitað um að ræða þess konar háttalag af hálfu ráðamanna þjóðfélagsins, að óverjandi er, allra sízt þegar höfð er hliðsjón af því tali, sem ávallt er haft uppi um nauðsyn þess, að fólk spari leggi það á sig, sem sparnaði er samfara. Hér fara sannarlega ekki saman orð og gerðir. Í orðum er af ríkisvaldsins hálfu því haldið mjög sterklega að almenningi að spara og spara, og það er rétt og satt, en gerðirnar eru svo að hinu leytinu þannig, eins og ég hef lýst, að smánarbætur eru réttar fyrir áratugs ranglæti og síðan dregið að greiða þær í 5 ár og látið viðgangast á þeim tíma, að verðgildi sparifjárins falli enn um 50%. Hvernig geta menn búizt við því í alvöru, að almenningur fari með glöðu geði eftir þeim hvatningarorðum, sem til hans er beint um að leggja á sig sparnað í þágu sjálfs sín og þjóðfélagsheildarinnar? Það er rétt, að vissar ástæður eru fyrir því, að nokkur dráttur hlaut að verða á því að sparifjáruppbæturnar yrðu greiddar. Lagaákvæðin um greiðslu sparifjáruppbótanna voru að mörgu leyti svo óskynsamleg, að ég ekki segi beinlínis fáránleg, að svo hlaut að fara að það tæki mikinn tíma að koma því máli algerlega í höfn, þótt ég vilji ekki segja, að það hafi þurft að taka allan þennan tíma, sem það hefur raunverulega tekið. Á það var bent af mörgum þegar gengislækkunarlögin voru sett, m. a. af mér, sem átti sæti í þeirri n., sem um gengisskráningarlögin fjallaði 1950, að brýna nauðsyn bæri til þess að hafa þessi ákvæði miklu einfaldari og miklu gleggri en þau voru. Auk þess eru þau á marga lund þannig að með þeim er beinlínis stefnt að því, að úthlutunin hljóti að verða handahófskennd, ef ekki beinlínis ranglát. Í breytingu, sem gerð var á ákvæðum sjálfra gengisskráningarlaganna frá 1950 á árinu 1953, segir svo, að bætur skuli miða við heildarinnstæðufjárhæð eins og hún var í árslok 1941 og í lok júnímánaðar 1946, og skuli miða við lægri innstæðufjárhæðina. Ef einhver breyting verður m. ö. o. á innstæðufjárhæðinni á tímanum 1941–46, þótt maður hafi átt verulega upphæð inni í sparisjóði meginhluta þess tíma, hafi aðeins vantað einn dag á, að hann hafi átt upphæðina inni allan þann tíma, þá fær hann engar bætur. Mér hafa verið tjáð mörg slík dæmi, þar sem menn hafa verið mjög sárir yfir úrlausn málanna, einmitt vegna þess arna. Slík ákvæði verða að teljast óskynsamleg og óréttlát, og hefði verið ástæða til þess að breyta þeim, þegar ljóst varð, hve þau tilfelli mundu verða algeng, að slíkt ranglæti bitnaði harkalega á mönnum. En fleiri dæmi mætti nefna um ákvæði laganna en þetta, þótt ekki sé tími til þess í fyrirspurnatíma, því til sönnunar, að niðurstaðan verður handahófskennd og að mörgu leyti beinlínis óeðlileg. Það er af þessum sökum, að ég hef leyft mér að bera fram þessar fyrirspurnir, sem í aðalatriðum eru um það, hversu margir hafi sótt um uppbætur á sparifé samkvæmt gildandi lagaákvæðum frá 1950 og hversu miklar uppbætur verði greiddar og þá hversu mörgum, og jafnframt, hversu mörgum hafi verið neitað um þessar uppbætur og hver sé aðalástæða þess ef neitað hefur verið umsóknum. Jafnframt hefur mér fundizt ásfæða til þess að spyrja um það, hvort þeir, sem er neitað geti áfrýjað þeim úrskurði til einhvers æðri aðila en þess, sem neitunina hefur gefið út. Hér er um mikið fjárhagsatriði að ræða fyrir marga menn, og þá er auðvitað algerlega óeðlilegt, ef menn eiga að þurfa að sætta sig við neitun eins aðila í þessum efnum og geta ekkert áfrýjað þeim úrskurði því að mér er kunnugt um, að ýmsir sem fengið hafa neitanir, telji sig órétti beitta og hafa ekki vitað, hvert þeir ættu að snúa sér með umkvartanir um þau mál eða áfrýjun úrskurðarins. Þá hef ég líka spurt um, og er það mjög mikilvægt, hvort ríkisstj. hyggist neyta heimildar laganna til þess að greiða uppbæturnar að einhverju eða öllu leyti í ríkisskuldabréfum, og þá, ef svo er til hversu langs tíma þau mundu verða og með hvaða vaxtakjörum. Það væri sannarlega að kóróna málið allt saman, ef nú, eftir að búið er að draga eigendur sparifjárins á greiðslu uppbótanna í 5 ár, ætti að borga þær út í ríkisskuldabréfum, því að reynsla sparifjáreigendanna af ríkisvaldinu er orðin sú, að þeir hlytu að telja slíkt vera ranglæti. Fyrst verða þeir að sætta sig við hina gífurlegu verðbólgu styrjaldaráranna fram til gengislækkunar 1950, síðan við það að í þá sé slett 10 millj. kr. í bætur fyrir það ranglæti. sem þá er búið að fremja, Svo verða þeir að sætta sig við að bíða í 5 ár eftir greiðslunni og láta enn lækka fyrir sér spariféð um 50% á þessum 5 árum. Og ef þeir svo núna enn eiga að þola það, að þeim séu rétt ríkisskuldabréf, kannske til 5, 10 eða 20 ára, og láta enn fella þau í verði á skuldabréfatímanum um 50%, þá er hér um að ræða þvílíka meðferð á þessum hópi manna, að hann getur ekki við það unað.



Herra forseti. Fyrirspurn af þessu tagi var til umr. hér í hv. Alþ. að mig minnir á s. l. hausti og var þá vitanlega svarað. Hitt er ekkert óeðlilegt, þó að spurt sé um margt af því, sem er í þessari fyrirspurn, aftur, þar sem afgreiðslu málsins er ekki að fullu lokið. En ég var dálítið hissa á þeim rosta, sem var í hv. fyrirspyrjanda, og mér datt í hug: Hefur hann ekki verið hér í þinginu? Hvaðan kemur maðurinn? Sumt af því, sem hann var að tala um og jafnvel að spyrja um, var þannig, að það virtist ekki vera á því þörf. Og þegar þessi hv. þm. er hér að lesa upp úr lögum og finna að þeim, að þau hafi verið illa gerð, þá vil ég leyfa mér að spyrja: Hverjar voru brtt. þessa hv. þm. við l., þegar verið var að semja þau? Og hvers vegna reyndi hann ekki að sniða ágallana af frv., þegar það lá hér fyrir þingi?  Ég vil þá byrja á því að svara fyrirspurninni eins og hún liggur beint fyrir, og það er í fyrsta lagi: Landsbankanum bárust alls 11816 umsóknir. Umsækjendur voru nokkru færri, þar sem allmargir voru með fleiri en eina umsókn. Eins og kunnugt er, ber að verja 10 millj. kr. til uppbóta á sparifé samkvæmt þeim l., sem hér hafa verið nefnd. 6570 umsóknir eru bótaskyldar. Synjað hefur verið 5246 umsóknum, samtals að fjárhæð rúmlega 11 millj. kr. Nokkrar umsóknir munu enn bíða fullnaðarúrskurðar. Aðalorsök synjananna er sú, að innstæðan hefur ekki verið talin fram til skatts, en í l. um þetta efni segir berum orðum, að það sé skilyrði bóta, að innstæðufjárhæðin hafi verið talin fram til skatts. Þá hefur verzlunarinnstæðum verið synjað, þegar vextir hafa ekki verið greiddir af þeim eða lægri vextir en venjulegir innlánsvextir sparisjóða á bótatímabilinu, en í l. segir, að verzlunarinnstæður skuli bættar, ef venjulegir innlánsvextir sparisjóða hafi verið greiddir af þeim. Loks voru 800 umsóknir, sem ekki hlutu bætur, þar sem ekki var innstæða á því tímabili, sem máli skiptir. Við úrskurði hefur að sjálfsögðu verið farið nákvæmlega eftir ákvæðum laganna. Hv. fyrirspyrjandi spurði að því, hvort menn gætu áfrýjað, ef þeim yrði neitað um bætur. Þetta er algerlega óþörf spurning, vegna þess að hvaða maður í þjóðfélaginu sem er getur kært, getur farið í mál og leitað réttar síns, ef honum hefur fundizt hans réttur vera fyrir borð borinn. Þá spyr hv. þm., hvort uppbæturnar verði greiddar í peningum eða í ríkisskuldabréfum. Ég get nú ekki alveg fullyrt það enn þá, þar sem ríkisstj. hefur ekki enn ákveðið það, en það mun verða næstu daga, og það er ekki nokkur vafi á því, að einhver hluti uppbótanna verður greiddur í peningum, ef þær verða ekki allar greiddar í peningum. Um það, að menn verði sárir, ef þeir fá ekki uppbætur á sparifé, sem þeir áttu á þessum tíma, þarf ekki að ræða. Það er út af fyrir sig eðlilegt, en það er ekki hægt annað en að styðjast við lagabókstafinn, því að n. hefur gert sér það ljóst, að óánægðir menn geta kært, og hún er á hálu svelli, nefndin, ef hún styður sig ekki algerlega við lagabókstafinn, og hún hefur reynt að haga framkvæmdinni þannig, að það gæti enginn, sem vildi kæra, unnið mál á hendur henni. Í þessari n. eru þrír lögfræðingar, sem bera ráð sín saman og rækja þetta starf af fullri samvizkusemi og í samræmi við lögin. Ég ætla, að þetta sé nægilegt svar til handa hv. fyrirspyrjanda.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskmrh. fyrir svör hans við fyrirspurninni, sem ég tel alveg tæmandi. Að öðru leyti verð ég að segja, að hann var óvenjulega óheppinn í ræðu sinni. Hann byrjaði á því að furða sig á, að ég flytti mál mitt af nokkrum þunga, rosta, sem hann svo kallaði. En er hann virkilega svo laus við tengsl við almenning í þessum bæ og þessu landi, að hann viti það ekki, að það er ríkjandi almenn óánægja hér í Reykjavík og úti um allt land með framkvæmd þessara mála? Gerir hann sér virkilega ekki grein fyrir því, að þær þúsundir sparifjáreigenda, sem sviptar voru beinlínis sviptar - hluta eigna sinna með þeirri efnahagsmálastefnu, sem rekin var frá stríðsbyrjun og til gengislækkunarinnar og hefur verið haldið áfram síðan, una mjög illa hag sínum, töldu það litlar bætur, skammarlegar bætur, sem að þeim voru réttar 1950, og telja, að enn hafi verið farið mjög illa með sig með þeim óhæfilega drætti, sem orðið hefur á því, að þeim yrðu greiddar þessar bætur? Það er ríkjandi hér í Reykjavík og úti um allt land megn óánægja með þetta mál, og þess vegna þarf hæstv. ráðh. engan veginn að koma það á óvart, þó að það sé rætt hér í hinu háa Alþingi af nokkrum þunga. Ef hann undrast það í raun og veru, þá ber það vott um það eitt, að hann hefur lítil tengsl við fólkið í landinu, veit ekkert, hvað hrærist í huga þess. Þó var þetta ekki aðaláfall hæstv. ráðh. í málinu, því að hann sagði, að ég hefði ekki þurft að spyrja um sumt, sem ég spurði um, því að það ætti ég að vita, og spurði í þessu sambandi, hvar ég hafi eiginlega verið, hvort ég hafi ekki verið hér á Alþ. undanfarið. En rétt á eftir talaði hann eins og hann hafi ekki verið hér á Alþ. undanfarið, því að hann spurði með nokkrum þjósti, hvaða till. ég hafi eiginlega gert um bætta eða auðveldari framkvæmd á greiðslu sparifjáruppbótanna, þegar málið var til afgreiðslu hér í Alþ. Það var eins og hann væri viss um, að ég hefði engar till. gert um það, en þar skjátlaðist hæstv. ráðh. því miður mjög illilega. Hann talaði nefnilega sjálfur eins og hann hafi alls ekki verið á Alþ., þegar gengislækkunarlögin voru til afgreiðslu, því að ég flutti einmitt sem 3. minni hl. í hv. fjhn. hv. Nd. till. um aðra tilhögun á greiðslu sparifjáruppbótanna en þá, sem lögtekin var. Þegar ég skaut þessu að hæstv. ráðh., þá ætlaði hann að reyna að bjarga sér á því, að það væri óvenjulegt, að ég legði fram till., sem gerðu mál einfaldari en þau annars væru, og það væri líklegt, að frá mér kæmu till., sem mundu hafa gert greiðslu sparifjáruppbótanna enn þá flóknari og torveldari en l. gerðu ráð fyrir. En hér kom hæstv. ráðh. algerlega upp um það, að hann man ekkert eftir þessum till., hafi hann nokkurn tíma kynnt sér þær, þegar þær voru lagðar fram. Svo vildi til, að till., sem ég lagði fram, voru þær till., sem hv. fjhn. bárust frá sjálfum þjóðbankanum. Það voru till. sjálfs þjóðbankans, sem ég lagði fram fyrir hv. Nd. sem minni hl. í hv. fjhn. Við ræddum í n. við þjóðbankann um tilhögun á greiðslu sparifjáruppbótanna, og fulltrúar hans tjáðu okkur, bæði bréflega og munnlega, að sú skipun, sem gert var ráð fyrir í frv., væri mjög illframkvæmanleg, og varaði eindregið við því að lögfesta hana. En meiri hl. í n. vildi engu sinna þessu. Það var eins og að tala við trjámenn í fjhn., þeir vildu ekkert á þetta hlusta, og niðurstaðan varð sú, að ég sem minni hl. í n. tók upp till. Landsbankans og flutti hana í brtt.-formi, því að meiri hl. vildi ekki sinna einni einustu þeirra, engu atriði þeirra. Þess vegna flutti ég þær í heilu lagi. Hæstv. viðskmrh. verður að átta sig á því, að hann hefur því miður hlaupið illilega á sig. Mér er engin ánægja að þurfa að auglýsa það, þegar hæstv. viðskmrh. hleypur á sig, og það hlakkar ekkert í mér í því sambandi, því að ég get gjarnan unnt honum annars hlutskiptis en þess. En til þess að auðvelda honum að átta sig á því, hversu mikið hann hefur hlaupið á sig, skal ég nefna honum númerið á þskj., brtt., það er nr. 453 í Alþingistíðindum frá 1949. Um það held ég sem sagt að geti ekki orðið nokkur ágreiningur meðal þeirra manna, sem lesa þessar till., sem voru till. þjóðbankans, gerðar í því skyni að auðvelda framkvæmd málsins og gera hana einfaldari, að sú tilhögun var skynsamlegri, a. m. k. einfaldari í framkvæmd, heldur en það, sem varð ofan á hjá hæstv. ríkisstj. á þeim tíma. Hæstv. forseti bendir mér á, að tíma mínum sé lokið. Ég vil að síðustu endurtaka þakklæti til hæstv. viðskmrh. fyrir þær tölulegu upplýsingar, sem hann veitti. En eitt atriði langar mig þó til að gera að umtalsefni á aðeins örfáum sekúndum, þ. e. að láta í ljós óánægju mína yfir því, að áfrýjunarrétturinn skuli vera eingöngu með þeim hætti, að þeir, sem eru óánægðir með úrskurð skattayfirvalda og Landsbankans í þessu máli, verði að leita til hinna almennu dómstóla. Menn vita það, að alþýðumenn, sem eiga lítið undir sér, hika mjög oft við að leita til dómstólanna til þess að ná rétti sínum, vegna þess að það er kostnaðarsamt, og þeir treysta því ekki, að þeir muni hafa upp úr því annað en kostnað. Það harma ég því mjög, að ekki skuli vera gert ráð fyrir við skipan þessara mála annarri leið fyrir þá menn, sem telja sig órétti beitta, en þeirri að verða að fara í mál, leita til hinna almennu dómstóla. Ég teldi mjög æskilegt, og það er hægt fyrir hæstv. ríkisstj. að gera enn, að setja upp eins konar yfirdómstól eða yfirnefnd, líkt og gert er í skattamálum, til þess að úrskurða kærur þeirra manna, sem telja sig vera órétti beitta. Ef hæstv. viðskmrh. vildi beita sér fyrir því, er ég viss um, að hann gerði gott og rétt verk.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að eyða löngum tíma, en ég ætla aðeins að upplýsa það, að vegna þess að ég mundi eftir brtt. hv. þm., þá spurði ég, hvar væru hans umbótatill. á frv. þegar það var hér í smiðum á hv. Alþingi. Hann segir, að þetta séu nákvæmlega till. þjóðbankans, sem hann hafi flutt. Það er dálítið erfitt, af því að maður hefur ekki lögin við höndina, að bera saman breytingarnar við lögin og færa rök að því hér í stuttu máli, að till. hafi ekki verið til bóta, en 4 af nefndarmönnum fjhn. sáu sér ekki fært að fylgja þessum till., og þetta eru ekki till. þjóðbankans í heild, eins og hv. fyrirspyrjandi sagði. Lögin voru sett að lokum í samráði við þjóðbankann, og þjóðbankinn virtist vera fyllilega ánægður með afgreiðslu málsins eins og það varð að lokum. Ég held ég megi fullyrða það, að fjhn., form. hennar og fleiri fjhn.-menn, hafi verið í sambandi við þjóðbankann, þegar lögin voru sett. Það var ekki í neinum niðrandi orðum, sem ég sagði það um hv. fyrirspyrjanda eða við hann: Hvar eru hans brtt. við frv., sem áttu að bæta úr þeim ágöllum, sem hann var að benda hér á áðan? Þær eru ekki hér í þessari bók, það eru ekki þær till., sem hann benti hér á. Kannske á hann aðra bók, sem greinilegar tekur þetta fram. Hv. fyrirspyrjandi var að tala um það, að hann harmaði, að það væri ekki áfrýjunarréttur, að þeir, sem fengju ekki bætur, gætu ekki leitað réttar síns nema með málssókn. Ég vil upplýsa það, að núna að undanförnu hafa ýmsir, sem hefur verið neitað um uppbætur, komið til lögfræðinganefndarinnar og leitað upplýsinga og reynt að leita réttar síns. Þeir hafa núna, á meðan ekki er farið að greiða uppbæturnar, átt greiðan aðgang að nefndinni. En ef það væri settur á stofn sérstakur dómstóll eða sérstök nefnd, sem menn gætu skotið málum sínum til, þá sé ég ekki, hvernig ætti að fara að því að greiða uppbæturnar út. Það verður vitanlega, áður en byrjað er að greiða uppbæturnar út, að loka algerlega hringnum og gera sér fyllilega grein fyrir því, hvað há upphæðin er, sem á að bæta, hvað yrðu það mörg prósent, sem á að greiða. Ef það er ekki gert og hringurinn opinn, þá er ekkert fé fyrir hendi til þess að greiða þeim, sem á eftir koma eða kynnu að verða dæmdir það réttháir, að þeir ættu að fá uppbætur. En eins og ég sagði áðan, hefur þessi lögfræðinganefnd hagað sínum verkum þannig, að hún hefur fylgt lögunum alveg nákvæmlega og gert sér fyllilega grein fyrir því, að það má ekki koma fyrir, að nokkur, sem vildi áfrýja eða kæra, gæti unnið mál, vegna þess að það er búið að gera ráðstafanir til þess að úthluta þessum 10 millj., sem til ráðstöfunar eru. Ég segi: Það getur ekki farið saman hjá hv. fyrirspyrjanda að vita það, hversu langur dráttur er á greiðslu uppbótanna, og fara samtímis fram á, að það verði sett upp sérstök nefnd, sem tæki við áfrýjunum og kærum með það fyrir augum að bæta mönnum síðar upp það, sem núverandi nefnd hefur ekki talið sér fært að gera, því að það yrði þá að bíða með greiðslur og bætur til allra enn um sinn og gefa nú upp ákveðinn frest til áfrýjunar, t. d. 3 eða 6 mánuði. En það hefur ekki verið talin þörf á því, vegna þess að sú nefnd, sem nú hefur unnið lengi, hefur talið, að framkvæmdin væri þannig, að þetta væri alveg pottþétt miðað við lagabókstafinn, og það verður ákaflega erfitt, held ég, og bezt að gera sér grein fyrir því, að það verður ekki hægt að bæta úr þeim sárindum og leiðindum, sem margir verða fyrir, vegna þess að þeir fá ekki uppbætur. Mér er alveg kunnugt um það eins og hv. fyrirspyrjanda, að það eru margir sárir og leiðir yfir þessu. En það er staðreynd, að lögin ákveða það, að sá, sem ekki taldi fram, getur ekki fengið uppbætur, og þetta er sárast þegar um gamalmenni er að ræða, sem lítið hafa átt til og ekki talið fram vegna sinnuleysis eða gleymsku. En eins og lögin eru og eins og lögin hefðu verið, þótt till. hv. fyrirspyrjanda hefðu verið samþ., hefðu þeir, sem ekki töldu fram, ekki fengið uppbætur. Í till. hv. fyrirspyrjanda er ekki farið fram á það, að menn skuli fá uppbætur, þótt þeir hafi ekki talið fram, en flestar neitanirnar eru byggðar á því.



Herra forseti. Það hafa, eins og við mátti búast, orðið miklar umr. um bráðabirgðayfirlit hæstv. fjmrh. um rekstrarafkomu ríkissjóðs á árinu 1954. En ræða hans var tvíþætt, var í fyrsta lagi skýrsla og greinargerð um fjárhagsafkomu ríkissjóðs á árinu 1954 og svo útrás nokkur - árás raunar - á verkalýðssamtökin, sem nú ætluðu að ráðast gegn þeim mikla og góða árangri, sem orðið hefði af starfi ríkisstj. á undanförnum árum, og að manni skildist eyðileggja þetta allt saman. Það er því ekki að undra, þó að umr. hafi orðið tvíþættar eins og ræða hæstv. ráðh. og menn hafi haldið sér við þetta tvennt. Í fyrri hluta ræðu minnar í öndverðum þessum umr. vék ég að því, eins og raunar kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að hæstv. ríkisstj. hefði haldizt illa á fé, en sú játning stóð einmitt í ræðu ráðh. og var orðuð á þessa leið: Hélzt hæstv. ríkisstj. því ekki vel á fé, þótt þörf hefði verið á öðru til þess að styrkja afkomu þjóðarinnar út á við og trúna á fjármálakerfi landsins inn á við. - Þetta er hverju orði sannara og var í raun og veru það, sem ég vék nokkru nánar að. Ég hélt því fram, að árásir hæstv. ráðh. á Alþfl. út af því, að hann hefði borið fram ábyrgðarlausar till. á undanförnum árum í sambandi við afgreiðslu fjárl., sem leitt hefði af, ef samþ. hefðu verið, að rekstrarafgangur hefði ekki orðið á fjárl., væru alls ekki á rökum reistar, væru ósannar og að hæstv. ráðh. vissi betur. Hann upplýsti í sinni skýrslu, að rekstrarafgangurinn 1953 hefði orðið 86 millj. Allar hækkunartill. Alþfl. á fjárl. 1953 námu 29 millj. Þá hefði afgangurinn getað orðið 57 millj. kr. Allar brtt. Alþfl. til hækkunar á tekjubálki fjárl. árið 1954 námu 32.2 millj. kr., og þó að þær hefðu allar verið samþ. og útgjaldatill. allar verið samþ., þá hefði á því ári, sem nú skilaði 97.7 millj. kr., orðið 65 millj. kr. afgangur til umframeyðslu, og hefði þá ekki verið gerð sú krafa til hæstv. ráðh., að hann hætti í miðri framkvæmd að greiða til sjúkrahúsa eða til annars slíks, sem hann nefndi og sagði að ekki væri hægt að hætta á þeim punkti, þar sem fjárlögin settu stopp við. Það hefði þess vegna alls ekki þurft að gera slíka kröfu til hæstv. ráðh. Eins og ég sagði, hefði getað orðið tugmilljóna rekstrarafgangur á fjárl. fyrir það, þótt allar till. Alþfl. á þessum nefndu árum hefðu verið samþ. Þær brtt. voru aðgengilegar fyrir hvern þann þm., sem hirðir um að vilja heldur hafa það, sem sannleikanum er samkvæmt í þessu efni. Hæstv. ráðh. spurði svo nokkuð rogginn í framhaldi af þessu: Hefði verið hægt að komast af með minni álögur? Ég svara því hiklaust játandi. Það hefði verið hægt að komast af með minni álögur á landslýðinn til þess að standa undir öllum rekstrarútgjöldum ríkissjóðs á þeim árum, sem hér er um að ræða. Hann spurði enn fremur: Hefði verið hægt að fella niður álögur? Já, vissulega hefði verið hægt að fella niður álögur. Útkoma seinasta árs sýnir, að það hefði verið hægt að feila niður nálega allan söluskattinn, sem nemur um 100 millj. kr. Hefur gjaldþegnunum verið íþyngt að óþörfu? spurði hæstv. ráðh. Já, þeim hefur verið íþyngt að óþörfu. En það, sem ég var þungorðastur um í minni fyrri ræðu, var það, að hæstv. ráðh. hefði blygðunarlaust játað það hér á Alþingi, að 16 millj. kr. af tekjuafgangi ársins 1954 hefði nú þegar verið ráðstafað til ákveðinna hluta með samþykki þeirra þm., sem styddu stjórnarflokkana, sem styddu ríkisstj. Ég benti á, að þm. stjórnarflokkanna væru engin stofnun, sem hefði fjárveitingavald, það væri Alþingi eitt, sem hefði fjárveitingavald og ákvörðunarrétt um slík mál á þingfundum. Hvað gerist þá, þegar ríkisstj. er að afgreiða tugi millj. kr. í útgjöldum með samráði stjórnarflokkanna - þingmannanna í stjórnarflokkunum - jafnvel kannske meðan Alþingi situr? Þá er horfið af þingræðislegum grundvelli um afgreiðslu fjármála í þjóðfélaginu, og það er spor, sem ég skil ekki í að hv. þm. séu ekki allir sammála um að beri að vita. Ég sagði í þessu sambandi, að fyrirmyndin væri svo sem til í sögu þjóðþinganna, Hitler hefði gert þetta, þegar hann var upp á sitt bezta og var og hét, að afgreiða mál utan þingsins og kalla þingið síðan saman eftir á til að samþ. þau, - og það hefði verið þessi aðferð, sem hér væri viðhöfð. Hæstv. ráðh. féll þetta mjög fyrir brjóst og sagði, að hér væru nú ekki rétt hlutföll á milli. En það er nákvæmlega þetta, sem hefur gerzt. Það var í hvoru tveggja tilfellinu farið út fyrir hinn þingræðislega grundvöll og afgreidd mál utan þings og leitað samþykkis þings á eftir, og það er skrípaleikur í þingræðislöndum. Það kann að vera, að landslýðurinn hafi tekið þetta svo, að samþykki þingflokkanna - þm., sem styðja ríkisstj. - sé jafngott og gilt og samþykki Alþingis, því að í ríkisútvarpinu í fréttayfirliti til útlanda s. l. sunnudag var sagt, að fjmrh. hefði upplýst, að 16 millj. kr. hefði m. a. verið varið til þessara tveggja sjóða, sem hér er um að ræða, með samþykki Alþingis, sem er algerlega ósatt. Það er ekki enn þá farið að leita eftir samþykki Alþingis fyrir þessari smávægilegu fjárveitingu, 16 millj. kr., og hefur fjmrh. sagt, að það verði leitað samþykkis Alþingis síðar fyrir þessu. Ég held, að ríkisútvarpið ætti að sjá sóma sinn í því að leiðrétta þennan misskilning, þessa röngu frétt, því að Alþingi hefur ekki samþ. þessi útgjöld enn þá. Hinn þátturinn í ræðu hæstv. ráðh. var um það, að nú væru ill öfl að verki í þjóðfélaginu, sem ætluðu að eyðileggja hinn góða árangur af stjórnarstefnunni. Sagði hæstv. ráðh. í svarræðu, að hann hefði nú ekki meint, að það væru verkalýðssamtökin í heild, því síður, að það væri alþýða landsins, það væru kommúnistar, sem hann hefði átt við. Orð hans voru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „En það eru til öfl í þjóðfélaginu, sem telja sig geta sett verðbólguhjólið af stað aftur þrátt fyrir greiðsluhallalausan ríkisbúskap, eyðilagt allt það, sem áunnizt hefur síðustu árin í þá átt að auka traust á fjármálakerfi landsins, grafið undan verðgildi peninganna og trú manna á því að leggja fyrir fé.“ Þetta voru óbreytt orð hæstv. ráðh. Hvaða öfl eru það að verki, sem hæstv. ráðh. hefur hér fyrir sökum? Það vita allir, að hann stílar þarna til þeirra samningsuppsagna, sem hafa átt sér stað, og að því verki standa 24 verkalýðsfélög a. m. k., sem öll hafa gert þetta, tekið þessa ákvörðun ágreiningslaust, þ. e. a. s. fólkið í öllum flokkum í þessum verkalýðsfélögum hefur verið sammála um að gera þessa ráðstöfun. Hæstv. ráðh. heldur því fram, að allt þetta, sem hann þarna upp taldi, mundi fara úr skorðum, ef þessar kröfur næðu fram að ganga. Það eru kröfur verkalýðsfélaganna, sem eru ágreiningslaust fram bornar alveg án tillits til skoðana manna í stjórnmálaflokkum. Ég er á allt annarri skoðun en hæstv. ráðh. um það. Ég held, að það mundi ekkert ganga úr skorðum í þessu þjóðfélagi fyrir það, þó að allar kröfur verkalýðsfélaganna, eins og þær eru nú fram bornar, væru samþykktar. Og ég held, að það væri affarasælla fyrir þjóðfélagið að gera það, að samþykkja þær heldur í dag en á morgun, heldur í dag en eftir mánuð, heldur í dag en einhvern tíma með vorinu, þegar búið væri að ljúka öllum skýrslugerðum og reikningum, sem hefði átt að vera búið að gera nú, ef menn hefðu haft hug á því að vilja koma í veg fyrir stöðvanir atvinnulífsins. Ég sýndi fram á það um daginn, að ef orðið yrði við toppkröfum verkalýðsfélaganna, þá mundi mánaðarkaup verkamanns hækka úr tæpum 3000 kr. í 3900 kr., og ég er sannfærður um, að þjóðfélagið þyldi þetta. Þjóðfélagið þyldi það, að verkamaður, sem vinnur hvern dag sinn reglubundna vinnutíma, 8 stundir á dag, fengi 3900 kr. til framfæris sér og sínum. Það má vel vera, að það sé hyggileg barátta á móti kommúnisma að segja á Alþ. og túlka í blöðum og á mannamótum: Að þessari kauphækkunarherferð standa kommúnistar og ætla að eyðileggja þjóðfélagið með því. - En að tileinka kommúnistum einum þá viðleitni til að bæta kjör íslenzks verkalýðs er ekki barátta til þess að tálga af þeim fylgið. Það að tileinka andstöðuna við þessa kjarabaráttu, sem nú er hafin, öllum andstæðingum kommúnista og segja þjóðinni: Allir, sem ekki eru kommúnistar, berjast á móti því, að þessar kjarabætur verði veittar, - er ekki heldur til þess að valda kommúnistum tjóni og tálga af þeim fylgi. Nei, ef nokkuð er, þá er það til þess að veikja aðstöðu kommúnistaandstæðinga í þjóðfélaginu og að hjálpa kommúnistum, sem þessir menn þykjast óttast allra mest, með því að tileinka þeim góðan málstað, sem öll alþýða landsins fylkir sér nú um. Þetta er einhver sú allra vitlausasta afstaða gegn kommúnisma, sem hugsazt getur. Þessa baráttuaðferð hefur hæstv. ríkisstj. helgað sér og lætur sérfræðingakerfi sitt styðja að þessari afstöðu, málgögn hæstv. ríkisstj. túlka þetta fyrir þjóðinni, og Alþ. á að slá trumbur fyrir þessari vanhugsuðu afstöðu. Ég brosi að einu, og það er það, þegar hæstv. fjmrh. og Morgunblaðið kyrja í kór, að því miður gæti minna áhrifa allt of lítið í sambandi við þessa deilu, ég sé ekki hafður með í samninganefndunum, það sé greinilegt, að kommúnistar ráði þarna lögum og lofum og ég sé bara hafður svona til hliðar.

Bezti maður þjóðarinnar settur út undan.

Já, einhver bezti maður þjóðarinnar hafður út undan. Þetta fellur ágætlega inn í kenninguna. Ég hafði nú aldrei gert mér vonir um, að ég yrði kosinn í samninganefnd fyrir Dagsbrún eða að ég yrði kosinn í samninganefnd fyrir Múrarafélagið í staðinn fyrir formann þess, Eggert Þorsteinsson, eða að ég yrði kosinn í samninganefnd fyrir félagsmennina, sem félagsfólkið eitt hefur rétt til þess að kjósa til þessara starfa. Og þess vegna er alveg ómögulegt að fá mig til að móðgast út af þessu, að mér hafi verið ýtt til hliðar frá aðstöðu, sem ég hefði átt að hafa. Ég var í samningunum 1952 vegna þess, að fjarlæg félög, sem gátu ekki átt menn hér á staðnum úr sinum röðum til þess að standa í samningunum, voru þá þátttakendur í deilunni. Þá var ég kosinn fulltrúi fyrir Vestfjarðafélögin, sem voru þátttakendur í deilunni. Ef einhver félög núna utan Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, sem hafa ekki aðstöðu til að geta mætt daglega á samningafundunum, væru í deilunni, þá gæti ég bezt trúað því, að þessi einn af ágætustu mönnum þjóðarinnar, skulum við segja, væri þá valinn fyrir þau í nafni Alþýðusambandsins til þess að taka þátt í samningunum. Ég er nokkurn veginn viss um það. Og þetta bendir þá bara til þess, að vinnustöðvanirnar núna eða deilurnar núna eru ekki nógu víðtækar til þess, að ég gæti verið þarna með og látið mín góðu áhrif koma í ljós. Verið getur, að þær verði smátt og smátt, ef þær dragast mjög á langinn, nógu víðtækar til þess, að Alþýðusambandið fari með umboð fyrir félög, sem geta ekki teflt eigin félagsmönnum fram hér á samningafundum, en þangað til kemur það varla til greina. Ég veit svo sem ósköp vel, að tilgangurinn hefur verið sá að reyna að koma því inn hjá almenningi, að þarna væri eitthvert ágreiningsefni, sem gæti valdið vandkvæðum. En það er ekki. Það er ekki til fótur fyrir því. Það er hvorki hægt að gera mig afbrýðisaman út af þessu, að mér sé stíað frá, né heldur að koma neinni tortryggni inn hjá mér um það, að það sé verið að halda þarna á kröfum af meiri óbilgirni en Alþýðusambandið fyrir sitt leyti vilji samþykkja og staðfesta. Kröfurnar hafa verið ákveðnar með réttum hætti af hverju verkalýðsfélagi um sig. Alþýðusambandið getur ekki ákveðið kröfur verkalýðsfélaganna. Alþýðusambandið getur ekki sagt fyrir: Þú skalt hækka kaup þitt um 10% - þegar félag vildi t. d. ákveða 15% kröfur, og hefur engan rétt til þess og hefur aldrei ætlað sér það. Alþýðusambandið getur aðeins sagt til um það, hvort það vilji styðja fram komnar kröfur verkalýðsfélaganna. Kröfurnar hafa verið bornar undir Alþýðusambandið, og Alþýðusambandið stendur einhuga að baki þeim kröfum, sem nú hafa verið fram bornar, og ég blygðast mín ekkert fyrir að telja, að verkamaðurinn hefði ekki fengið ofborgað fyrir vinnu sína, þó að kaup hans hækkaði um 30%, þ. e. 3000 kr. kaupið yrði um 3900 kr. Það, sem nú hefur gerzt nýtt í þessum málum, er einkanlega það, að hæstv. ríkisstj. hefur í viðbót við þá útreikninga, sem hún hefur látið framkvæma og birta, gert tilboð til samninganefndar verkalýðsfélaganna um það, að skipuð yrði sérstök nefnd til þess að rannsaka greiðsluþol atvinnuveganna og mörg atriði, sem upp eru talin í bréfi til samninganefndar verkalýðsfélaganna og Vinnuveitendasambands Íslands. Ég játa, að það hefði verið mjög ánægjulegt, ef það hefði legið fyrir vitneskja í þann mund, sem þessar deilur hófust, um þau atriði mörg, sem þarna eru nefnd. En ég geri mér líka ljóst, að ef það ætti að fara í rannsókn þessara atriða allra saman, þá tæki það langan tíma, ef verkið ætti að vera vel og samvizkusamlega unnið. Og það er ekki hyggilegt að koma fram með tillögur, sem greinilega skjóti úrlausn deilunnar, eftir að hún er hafin, á langinn, dragi hana á langinn um margar víkur eða jafnvel mánuði. Hæstv. ríkisstj. var búin að þreifa fyrir sér um það, hvort vera mundi vilji fyrir því að fresta aðgerðum í þessum kaupgjaldsmálum fram til vors. Miðstjórn Alþýðusambandsins var búin að láta það í ljós við hæstv. ríkisstj., að við teldum alveg óhugsandi, að slíkt fengist fram. Þann sama dag sem hæstv. ríkisstj. bar þessa ósk fram við Alþýðusambandsstjórnina var hér í Reykjavík fundur flestra formanna stéttarfélaganna við Faxaflóa, all fjölmennur fundur, það var vel mætt á honum, nálega formaður hvers stéttarfélags á þessu svæði. Þar var alveg svikalaust og samvizkusamlega skýrt frá þessum tilmælum hæstv. ríkisstj., og einn fundarmanna bar fram till. um að verða við ósk ríkisstj. um að fresta aðgerðum fram til vors. Hvað fékk sú till. mörg atkvæði? Hún fékk eitt atkvæði, tillögumannsins sjálfs og einskis annars. Þetta mátti vera hæstv. ríkisstj. til leiðbeiningar um, að það væri ekki vilji fyrir því að fresta aðgerðum.

Hvað margir sátu hjá, og hvað margir sögðu já?

Ég taldi nú ekki þá, sem sátu hjá, en það var með öllum þorra atkvæða fundarmanna samþykkt að hafna þessum tilmælum hæstv. ríkisstjórnar. Þetta var enginn æsingafundur. Þetta var fundur, þar sem róleg athugun og umræða fór fram um það, hvort ráðlegt mundi vera að segja samningum upp. Þá var ekki búið að segja þeim upp. Þá voru menn ekki komnir í deiluskap. En það var aðeins einn maður á þeim fundi meðal forustumanna verkalýðsfélaganna við Faxaflóa, sem vildi fresta aðgerðum til vors. Ég hélt því, að hæstv. ríkisstj. mundi ekki koma fram með viðleitni í þá átt að draga þessi mál á langinn; því að það er alveg óumdeilanlegt, að ef þessir útreikningar og athuganir ættu að fara fram, sem hugsunin var að tveir fulltrúar frá vinnuveitendum, tveir frá verkalýðssamtökunum og þrír frá hæstarétti framkvæmdu, þá er það umfangsmikið verk, sem áreiðanlega tæki margar vikur. Viðbrögð verkalýðsfélaganna gagnvart þessum tilmælum eru þau, að þetta sé því miður tilraun af hendi ríkisstj. til að draga málið enn þá fremur á langinn, og nú eru menn gjarnir á tortryggni, það skal ég játa, og það mátti hæstv. ríkisstj. líka vita. Ég held því, að tortryggnin í garð ríkisstj. um það, að hún muni heldur draga taum annars aðilans, þ. e. a. s. atvinnurekenda fremur en verkamanna, hafi aukizt við þessa tilraun ríkisstj. - við skulum segja frá hennar sjónarmiði til þess að leggja sæmilegan grundvöll að lausn málsins. Er það þá nokkuð annað en órökstudd tortryggni af verkalýðssamtökunum að vilja ekki fallast á þessa rannsókn nú? Ég vil svara þessu með því að minna á nokkur atriði frá seinustu dögum og víkum. Nú eru liðnir 9 dagar síðan verkföllin áttu að hefjast. Það eru liðnar 3 vikur síðan kröfurnar frá verkalýðsfélögunum voru sendar atvinnurekendum. Kröfurnar hafa verið þaulkannaðar af báðum aðilum, og menn eru búnir að sitja við samningaborð um aukakröfur og aðalkröfur og þokast örlítið í áttina, en tiltölulega hefur þetta gengið allt of hægt, miðað of seint í áttina, þegar athugað er, að verkalýðsfélögin gáfu frestinn til þess, að samningar gætu farið fram við eðlileg skilyrði, án þess að verkfallsvopnin væru á lofti, og menn gerðu sér vonir um, að á tiltölulega stuttum tíma tækist kannske að jafna ágreininginn og komast að niðurstöðu. Það er komið á sjöttu viku síðan verkalýðsfélögin sögðu upp samningum sínum, og eftir að verkalýðsfélögin höfðu sagt um samningum, máttu atvinnurekendur þegar vita, að hverju drægi. Það hefði mátt með góðum vilja vera búið að þoka þessum málum mikið í áttina til lausnar, ef vel hefði verið unnið að lausn. Það eru komnar 7 vikur síðan hæstv. ríkisstj. kvaddi stjórn Alþýðusambands Íslands á fund til að tilkynna henni, að hún væri þá í þann veginn að hefja samninga um ráðstafanir til lækkaðs verðlags. Alþýðusambandinu var tilkynnt þá skömmu síðar, nokkrum dögum síðar, að Alþýðusambandið yrði látið fylgjast með því, sem kynni að gerast í þeim málum í verðlækkunaráttina. Við höfum ekki fengið orð að heyra frá hæstv. ríkisstj. síðan, og ég veit ekki í dag, hvort nokkuð hefur verið gert í þessu og því síður hvort nokkuð hefur unnizt í áttina í þessum málum. Þegar maður sér, að 7 víkur hafa liðið, frá því að hæstv. ríkisstj. fór að athuga sinn gang um að gera ráðstafanir til lækkaðs verðlags, og það var í sambandi við þessar yfirvofandi deilur, sem hæstv. ríkisstj. gerði það, og veit, að mjög lítið hefur miðað áfram í samningaáttina, þá er ekkert að undra, þó að verkafólkið, sem sagði upp samningum fyrir rúmum 6 vikum, sé farið að ókyrrast og segi: Það fer eins og venjulega, að það kemst enginn skriður á þessi mál, fyrr en a. m. k. búið er að tilkynna verkfall og verkfallið vofir yfir. - Og þess vegna er það, að nú er áreiðanlegt, að það er búið að halda þannig á málum, að því verður ekki frestað, að verkfalli verður lýst yfir nú alveg þessa dagana. Það verður auðvitað gert með löglegum fyrirvara, 7 dögum, og það eru líkur til, að við höfum enn þá yfir að ráða 7 dögum og nóttum til þess að gera úrslitatilraun til að leysa deiluna, ef hún á að leysast án þess að stöðva atvinnulífið. Og það er sannfæring mín, byggð á langri reynslu, að ef ekki er notaður tíminn til þess að ná endanlegum samningum, áður en verkfall er skollið á, þá getur enginn við það ráðið, þó að verkfall verði kannske langvinnt og víðtækt og heltaki þjóðfélagið, því að það er allt annað andrúmsloft, sem skapast, eftir að verkfall hefur skollið á. Ég tel því, að það megi nú þegar reikna með, að verkfall skelli á frá og með kannske 18. eða 19. þ. m., og ég vil brýna það fyrir öllum aðilum, að þessa 7–8 daga, sem eftir eru, þarf að nota til hins ýtrasta, betur en tíminn hefur verið notaður síðan menn vissu, að verkfalls væri von. Það hefur enn þá því miður ekkert tilboð komið frá atvinnurekendum, sem máli skipti um aðalkröfurnar. Það hefur aðeins dálítið þokazt í áttina með sérkröfur ýmissa félaga. Alþýðusamband Íslands hefur fallið fyrir þeirri sömu freistni og hæstv. ríkisstj. að taka fræðimenn í sína þjónustu og láta þá reikna. Nú er ég raunar sannfærður um það, að vinnudeilurnar verða ekki reiknaðar til lausnar; þær verða ekki leystar með útreikningum. Ég er alveg sannfærður um það. En það er samt bezt að athuga þessi mál öll eins og tíminn annars vinnst til, og það hefur Alþýðusambandið líka látið gera, og þeim útreikningum, sem Alþýðusambandið hefur látið gera, er nú lokið, og þeir þurfa þannig ekki að tefja gang deilunnar á nokkurn hátt. Við höfum beðið fræðimenn að reikna út, hvað kaupmáttur tímakaupsins hafi breytzt síðan á árinu 1947. Þeir fræðimenn komust að þeirri niðurstöðu, að tímakaupið hafi verið í hámarki kaupmáttar á tímabilinu júlí–september 1947, en á kaupbindingartímabilinu, sem ég vil svo kalla, hafi kaupmátturinn minnkað um 8%, þegar kaupbindingunni sleppti, hafi kaupmáttur tímakaupsins aukizt nokkuð á árinu 1949, en á miðju ári 1949 hafi kaupið aftur verið nálega í sama hámarki kaupmáttar og 1947. Síðan er talið að kaupmáttur tímakaupsins hafi lækkað út árið 1949 og síðan lækkað með auknum hraða eftir gengislækkunina 1950 og að kaupmáttur tímakaupsins hafi náð lágmarki í árslok 1950, en þá var kaupmáttur tímakaupsins orðinn 21% lægri en á tímabilinu júlí–sept. 1947. Nokkur kjarabót varð af uppbótum, sem greiddar voru 1951, en á tímabilinu 1951–52 er kaupmáttur tímakaupsins um 15% eða 16% lægri en 1947, og síðan hrakar kaupmætti tímakaupsins sífellt, þangað til í október-nóvember 1952 er kaupmáttur tímakaupsins 23% lægri en 1947. Svo koma kjarabætur verkfallsins 1952, sem að miklu leyti féllu allri þjóðinni í skaut, en að nokkru leyti, í smáatriðum þó, verkalýðsstéttinni einnig til handa að því er snertir smávægilega kauphækkun. Eftir það, fyrri hluta ársins 1953, er talið, að kaupmáttur tímakaupsins sé um það bil 15% lægri en á miðju ári 1947, og síðan hefur kaupmáttur tímakaupsins smátt og smátt heldur minnkað, þannig að í febrúarmánuði 1953 telst fræðimönnum svo til, að hann sé aftur orðinn 23% lægri en á tímabilinu júlí-sept. 1947. Þá get ég látið hagfræðinga hæstv. ríkisstj. taka við, og vissulega eru þeir a. m. k. ekki með of háar tölur, því að þeir telja, að kjaraskerðingin síðan 1952 hafi numið a. m. k. 2.9%, þegar ekki er reiknað með þeim kjarabótum, sem hafa fengizt í lækkuðum opinberum sköttum. Þó að maður bæti ekki nema þeim 2.9%, eða 3%, við 23%, sem voru í febrúar 1953 sem skerðing á kaupmætti launanna miðað við 1947, þá eru þarna um 26%, og verður að viðurkenna, að þá er reiknað með stórum lið í útgjöldum verkamannafjölskyldunnar, húsaleigunni, langt fyrir neðan það, sem svarti markaðurinn í Reykjavík gefur tilefni til, en hann verður ekki reiknaður, hvorki á stórar né litlar reikningsvélar, því að um hann vita menn ekkert annað en að hann er staðreynd. Nú má kannske deila um þessar tölur fræðimanna, en þeir vilja þó fullyrða, að það eitt sé víst um þessar tölur, sem eru tilraun til að rekja kaupmátt tímakaupsins allt frá árinu 1947 og fram á þennan dag, að þær séu a. m. k. ekki of háar, þeir hafi reynt, að viðlögðum sínum vísindamannsheiðri, að reikna þannig, að þær væru a. m. k. ekki neinar skröktölur, væru ekki of háar. Á þessum grundvelli er það, sem við stöndum í dag, og það er gagnvart þessu, sem atvinnurekendur landsins og hæstv. ríkisstj. og aðrir þeir aðilar, sem koma til með að hafa með þessa deilu að gera, verða að horfast í augu við staðreyndir, að verkalýðssamtökin í heild, alveg án tillits til stjórnmálaflokka, jafnt sjálfstæðismenn sem kommúnistar, Alþýðuflokksmenn sem framsóknarmenn og þjóðvarnarmenn, standa einhuga að því, að þeir vilja fá aukinn kaupmátt launa sinna, fá aukna hlutdeild í þeim auknu þjóðartekjum, sem hafa skapazt á undanförnum árum við þá vinnu, sem vinnandi fólk landsins hefur innt af hendi. Og þetta mál verður ekki leyst nema með því, að komið sé af fullkominni sanngirni og velvild fram við þessa aðila, því að þeir telja og eru sannfærðir um það, að þeir standi á rétti.



Herra forseti. Þessar umr. hafa farið allmjög á víð og dreif, en þó í síðari hluta þeirra mjög snúizt um þær vinnudeilur, sem yfirvofandi eru og samkvæmt því, sem hv. síðasti ræðumaður, Hannibal Valdimarsson, tilkynnti þingheimi nú síðast, eiga að snúast upp í verkfall frá 18. eða 19. þ. m. Það sem gerði að verkum, að ég tók til máls nú, þó að málið hafi þegar verið skýrt svo af hálfu ríkisstj., að ég mun ekki bæta þar verulega við, var það, sem hv. þm. (HV) sagði um þá till. ríkisstj., að nú væri skipuð n. til að rannsaka vissar staðreyndir í sambandi við deilurnar. Hv. þm. játaði, að mjög gott væri, ef rannsókn lægi fyrir um þessi atriði, en taldi, að ríkisstj. hefði of seint komið fram með till. sína, og hefði hún mátt búast við því fyrir fram, að lítt yrði undir hana tekið, og færði fyrir því ákveðin rök. Hv. þm. færði hins vegar þau rök fyrir kauphækkunum nú, að kaupmáttur launanna væri orðinn mun minni en hann hefði verið, þegar verkamenn höfðu bezt kjör, 1947, og hið sama kom glögglega fram í ræðu hv. 2. þm. Reykv. (EOl), að hann miðaði mjög við kjörin 1947, og útskýrði hv. 2. þm. Reykv. einmitt, af hverju miðað væri við kjörin 1947: að þá hefðu verið að komast í gagnið framkvæmdir ný sköpunarstjórnarinnar, en síðan hefðu ýmsar aðrar umbætur orðið hér í landi, sem einmitt andstæðingar hans legðu mikið upp úr, og hv. 2. þm. Reykv. spurði: Ef við stóðum undir þessu kaupgjaldi 1947, stöndum við þá ekki undir enn hærra kaupgjaldi nú, eftir allar þær umbætur, sem stjórnarstuðningsmenn og ríkisstj. gera svo mikið úr? Hv. 2. þm. Reykv. spyr ekki um þetta af því, að hann viti ekki. Þessari spurningu hans var í raun og veru svarað af mér strax í þeirri fyrstu ræðu, sem ég hélt um þetta mál. Þjóðin veit vel, af hverju ekki er hægt að bæta kjörin meira en orðið er þrátt fyrir látlausar nýsköpunarframkvæmdir allt frá árinu 1945 fram á þennan dag. Ástæðan til þess er sem sagt sú, að þrátt fyrir allar þessar framfarir höfum við átt við mjög erfitt atvinnuárferði að búa að sumu leyti. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að miðað við þá feiknafjármuni, sem lagðir hafa verið fram til að hagnýta sér síldarafla, hefur síldarleysið skapað fáheyrð vandræði í íslenzkum þjóðarbúskap. Til viðbótar síldarleysinu hafa komið fjárpestir og aðrar plágur, sem gengið hafa yfir landbúnaðinn. Þegar á þetta er litið, þá er sannast sagt undravert, að svo skuli hafa tekizt að halda í horfinu sem raun ber vitni um. Það er undravert, en hitt ekki, þó að við höfum mætt mörgum örðugleikum og ýmsir hafi ekki átt þess kost að bæta svo sinn hag sem ætla hefði mátt að tækist, ef öll atvinnutækin, sem komið hafa fyrir nýsköpunarframkvæmdirnar á þessum árum, hefðu orðið að því gagni, sem menn vonuðust til að þau yrðu. Án þess að ég ætli nú að fara að rökræða frekar við hv. 2. þm. Reykv., þá kemst ég ekki hjá því að benda á þá veilu í málflutningi hans til viðbótar þessari höfuðveilu, að hann heldur því fram enn í dag, að það sé höfuðsynd af stjórnarvöldunum að hafa ekki lagt ríkari áherzlu á eflingu sjávarútvegsins en gert hefur verið síðustu ár. Við hinir höfum einmitt sannfærzt um, að ef við ætlum að halda sæmilegu jafnvægi í þjóðarbúskap okkar og sæmilegu atvinnuöryggi fyrir allan almenning, þá dugi ekki að eiga svo mikið undir sjávarútveginum einum sem við enn gerum og einkanlega gerðum, áður en hin mikla síðasta viðbótarvirkjun við Sogið var framkvæmd og þær iðnaðarframkvæmdir hafa getað átt sér stað, sem á henni hvíla. Ég játa það, að við verðum að halda sjávarútvegi okkar við, og eðlileg aukning er þar sjálfsögð, en höfuðverkefni næstu ára hlýtur að vera að byggja fleiri undirstöður undir atvinnulíf okkar en það enn stendur á. En hvað sem deilunni um það líður, hefur þó það áunnizt í þessum umr., að allir hafa viðurkennt, að raunverulegar kjarabætur fáist ekki með pappírssamningum eða pappírssamþykktum, heldur eingöngu með aukningu framleiðslunnar. Það eru þess vegna þær aðgerðir, sem mestu máli skipta. Og það er vegna þess, að ríkisstj. efast um, að kjarabreytingar, gerðar með samningum nú, verði að raunverulegum kjarabótum, sem hún hefur talið, að rannsaka þyrfti það mál betur en enn hefur verið gert. En þá kem ég aftur að því, sem ég gat um, að bæði hv. 2. þm. Reykv. og hv. síðasti ræðumaður, forseti Alþýðusambands Íslands, vitnuðu í kjörin 1947 sem þau beztu kjör, er verkamenn hafi átt við að búa og vilji nú ná aftur. En voru þá þessi kjör 1947 með þeim hætti, að þau gætu staðið til frambúðar? Því miður var svo ekki. Einmitt í desember 1947 voru sett lög, sem leiddu til kjaraskerðingar verkamanna, og það var alveg með opnum augum, að þau lög voru sett. Menn vissu, að kaupgjaldið mundi eitthvað lækka vegna lagasetningarinnar, og einn þm., sem studdi lögin þrátt fyrir þetta og tók fram, að hann styddi lögin þrátt fyrir þetta, var hv. síðasti ræðumaður, Hannibal Valdimarsson, núverandi forseti Alþýðusambands Íslands. Hann segir í þingtíðindum 1947, B-deild, bls. 304, m. a. á þessa leið: „Með því að ég lít svo á, að í þessu frv. felist ákvæði, sem skapi aukið atvinnuöryggi, sem ég tel að veiti verkalýð landsins betri hagsbætur heldur en sem nemur þeirri kjaraskerðingu, sem binding vísitölunnar leiðir af sér“ o. s. frv. Þarna viðurkennir hv. núverandi forseti Alþýðusambands Íslands, að kaupuppfæring ein dugi ekki; það sé atvinnuöryggið, sem meira máli skipti, og hann greiðir atkvæði með beinni kjaraskerðingu, gerðri með löggjöf, vegna þess að hann er sannfærður um, að það sé verkalýðnum til bóta að fara þannig að. Því miður kom það strax á daginn 1947, að boginn var of hátt spenntur. Það hefur verið sagt réttilega í þessum umræðum, að það sé svo oft búið að segja, að allt fari um koll, ef kaupið verður hækkað, að menn séu hættir að taka mark á slíkum spádómum. Þetta er að vissu leyti svo, og þetta truflar eðlilegar, sanngjarnar umræður um þessi mál. En er það svo, að þessir spádómar hafi reynzt algerlega rangir? Þeir hafa reynzt rangir að því leyti, að atvinnuvegirnir hafa haldið áfram. En þeir hafa ekki reynzt rangir að því leyti, að það, sem menn voru að berjast fyrir, oft með löngum verkföllum og miklum fórnum, varð að engu í höndunum á þeim, vegna þess að þegar til kom stóðu atvinnuvegirnir ekki undir því, sem af þeim var krafizt og þeir höfðu skuldbundið sig til að greiða, og þess vegna varð að grípa til annarra ráða til að halda þeim við. Það varð að jafna niður einhvers konar álögum, sköttum eða gera gengisfall eða aðrar hliðstæðar ráðstafanir, til þess að allsherjarstöðvun yrði ekki. Það hefur sem sagt komið á daginn, að það er rétt, sem hv. þm. Hannibal Valdimarsson, núverandi forseti Alþýðusambands Íslands, sagði 1947, að kaupgjaldið eitt dugir ekki, það er atvinnuöryggið, sem verkamaðurinn þarf meira á að halda. Og ef kaupgjald er sprengt hærra upp en atvinnuvegirnir standa undir, þá fellur atvinnulífið með meiri og minni erfiðleikum, með meiri og minni hörmungum, að lokum í sinn gamla farveg, því að þaðan er ekki hægt að taka meira en þar er skapað. Þetta eru sannindi, sem menn hver og einn játa og viðurkenna. - Hv. þm. Hannibal Valdimarsson gerði mikið úr því, að þær kröfur, sem nú væru bornar fram, væru kröfur allra verkamanna án tillits til þess, í hvaða flokki þeir eru. Auðvitað vitum við, að verkamenn í öllum flokkum efast mjög um réttmæti þeirra krafna, sem nú eru bornar fram. Hins vegar er það eðlilegt, að verkamenn í öllum flokkum vilji fá sem bezt kjör. Þeir fylgja forustumönnum félaganna í því að reyna að knýja fram frá atvinnurekendum það, er þeir mest geta greitt. Það er eðlilegt. Við vitum líka, að þegar mönnum er hóað saman á fundi og ekki sízt ef þar er ákveðinn meiri hluti einnar skoðunar, eins og er t. d. á fundum Dagsbrúnar, þá telja aðrir þýðingarlaust að vera að hafa sig þar í frammi til andmæla. En látum þetta allt vera. Aðalatriðið er það, að auðvitað vilja allir verkamenn eins og hverjir aðrir einstaklingar knýja fram sem mest þeir geta upp kaup sér til handa, að því áskildu, að atvinnuöryggið hverfi ekki. En vitanlega eru það fyrst og fremst forustumenn þeirra, sem bera ábyrgð á kröfunum, sem fram eru settar, og verkamenn hafa sannast sagt engin tök á því að gera sér grein fyrir eðli allra þessara krafna. Það er t. d. eftirtektarvert, að hv. síðasti ræðumaður talar um það, að kauphækkunarkröfurnar nú séu þó ekki nema eitthvað um 30%. Það er að vísu býsna röskleg hækkun í einu og meiri hækkun hygg ég heldur en nokkurt þjóðfélag nokkru sinni hafi getað staðið undir í einu stökki. En það er fullyrt í mín eyru, og það er eitt af því, sem væri gott að hafa örugga skýrslu hlutlausra manna um, að kröfurnar séu ekki þetta, heldur þegar tekið er tillit til ýmiss konar hlunninda og nýrra ákvæða að öðru leyti, þá séu þær kringum 57%. Ég skal ekki dæma um það, hvort af þessu er réttara.

Eru það stóru vélarnar á hagstofunni?

Ég hef ekki kunnugleik á hinum stóru vélum á hagstofunni. Hitt efast ég ekki um, að hagstofustjóri, þó að hann standi sjálfsagt hv. fyrirspyrjanda, Hannibal Valdimarssyni, nær í stjórnmálum en mér, reikni eins rétt á hinar stóru vélar og hann bezt getur, og dettur ekki í hug að bregða honum um rangindi eða vísvitandi fölsun í embættisfærslu sinni. Og ég staðfesti það, að hv. þm. gerir slíkar höfuðhreyfingar, að mér skilst, að hann sé mér sammála í því, sem ég nú sagði. Það er áreiðanlega umdeilanlegt, hversu háar kröfurnar eru að þessu sinni, eins og svo oft áður, og það er líka meira en umdeilanleg sú frásögn, sem hv. ræðumaður hafði um þann tíma, sem hefði verið til stefnu í þessu máli. Hv. þm. sagði, að kröfurnar hefðu komið fram nú fyrir þremur vikum. Mér er sagt og fékk það staðfest af áreiðanlegum manni nú áðan, að hinar almennu Dagsbrúnarkröfur hefðu ekki borizt Vinnuveitendasambandinu fyrr en 17. febr. Það eru þó ekki alveg þrjár vikur síðan. Og mér er einnig sagt, að kröfur annarra hafi ekki komið fyrr en síðar og hafi jafnvel sumar verið að berast allt fram til mánaðamóta. Og ég hygg, að það sé alveg óvefengjanleg staðreynd, að verulegur hluti af kröfunum hafi enn ekki legið fyrir, þegar fyrst þurfti að taka ákvörðun um það af hál.fu verkalýðsfélaganna, hvort þau ættu að tilkynna verkfall eða ekki, eða a. m. k. hafi sumar þeirra ekki komið fram fyrr en alveg sama daginn eða daginn áður. Nú eru þessar kröfur ákaflega margþættar og flóknar, og þó að ég kunni mjög vel að meta þann hug, sem komi fram í því, að verkfallsákvörðun hefur verið frestað, þá verður að segja það eins og er, að það er ekki ákaflega mikil linkind, þó að frestað sé að tilkynna verkfall, meðan kröfurnar eru enn ekki fram komnar og meðan alveg er ljóst, að ekki er enn nokkur möguleiki til þess að vera búinn að rannsaka til hlítar þær kröfur, sem höfðu komið aðeins örfáum dögum áður. Það er líka rétt að segja það alveg eins og er, að ýmsir hafa sagt, að sú frestun á verkfallinu, sem átt hefur sér stað, hafi ekki verið gerð til þess að greiða fyrir samkomulagi, heldur vegna þess, að verið væri að bíða eftir því, að kaupskipaflotinn kæmi aftur í höfn. Það var vitað, að vegna þess verkfalls, sem lauk fyrir fáum vikum, mundi hann koma hér allur um nokkuð svipað leyti, upp úr miðjum mánuði, og því hefur verið haldið fram af sumum, að með verkfallið yrði beðið, þangað til kaupskipin yrðu komin í höfn á ný, en síðan yrði því miskunnarlaust skellt á. Þær upplýsingar, sem hv. þm. (HV) gaf hér áðan, kynnu að gefa þessum orðróm byr undir báða vængi. Ég vona, að þetta reynist ekki rétt ásökun, að það verði gefinn raunverulegur tími til þess að vinna að þessum málum, og að menn flani ekki að því að stefna þjóðfélaginu öllu og velmegun þúsund heimila í stórhættu fyrr en betri færi hefur gefizt á að kanna þær mjög róttæku kröfur, sem hér eru fram bornar, og kanna, hvort einhver millivegur er finnanlegur, er viðunandi sé fyrir alla. Ég skal ekki tala hér mikið almennt um þann hátt, sem hafður er á vinnudeilum hér á landi, en ég verð að segja, að bæði virðist vinnulöggjöfin gera ráð fyrir því og eins, ef svo mætti segja, væri það a. m. k. ekki andstætt heilbrigðri skynsemi, að áður en sagt er upp samningum, þá liggi fyrir þær kröfur, sem eigi að reyna að knýja fram. Það sýnist engan veginn óeðlilegt, að það sé kannað, áður en til átaka kemur og uppsagna, hvort mögulegt sé að fá breytingar með góðu, og það verður að segja, að það er mjög komið aftan að hlutunum, þegar stórkostlegar kröfur eru ekki bornar fram fyrr en liðinn er meira en hálfur uppsagnartíminn og jafnvel sumar ekki fyrr en komið er að þeim tíma, sem heimilt var að skella á vinnustöðvun. Slík vinnubrögð hafa eflaust of lengi tíðkazt, og ég vil ekki segja, að þau komi af neinum illvilja. En það er alveg greinilegt, að ef mönnum er umhugað um að forða vandræðum, þá er þetta ekki rétta aðferðin, þá er rétta aðferðin hin, að reyna að kanna fyrir fram, hvort hægt sé að koma á samkomulagi, og segja ekki upp samningum fyrr en verulega hefur reynt á og a. m. k. að fara ekki í allsherjarverkfall, eins og nú er yfirvofandi, fyrr en öll úrræði hafa verið reynd til friðsamlegrar lausnar, sérstaklega þegar á það er litið, sem hér hefur komið fram í umræðunum, bæði hjá hv. 2. þm. Reykv. og forseta Alþýðusambands Íslands, að nú er verið að reyna að bæta upp það, sem tapazt hefur á öllu árabilinu frá 1947. Ef í alvöru er við þetta miðað og sú röksemd á að halda, að eftir þessu sé verið að sækjast, hver trúir þá því, að ekki sé hægt að gefa sér nokkrar vikur, jafnvel mánuði til rannsókna og úrslitaglöggvunar á því, hverjar staðreyndir málsins eru, hver sannast hefur að mæla um þau atriði, sem hér er ágreiningur um? Aðrar þjóðir gefa sér betri tíma í þessum efnum. Hjá þeirri þjóð, þar sem verkamenn njóta beztu lífskjara og viðurkennt er af öllum að þeir njóta langbeztu lífskjara, sem sagt í Bandaríkjunum, er heimilt fyrir forseta landsins, ef hann telur þjóðarvoða stafa af verkfalli, að fresta því um 80 daga, til þess að aðilar geti jafnað sig og hægt sé að kanna til hlítar á þeim fresti, hvort samkomulagsmöguleikar séu fyrir hendi. Og þess eru mörg dæmi, jafnvel í hinum alvarlegustu og ískyggilegustu deilum, að á þessum 80 dögum hefur tekizt að leysa þann vanda, sem í fyrstu virtist óleysanlegur. Einmitt í sambandi við slíkan frest eru fyrirmæli um það, að skipa verður raunsóknarnefndir til að kanna allar staðreyndir málsins, og skilst mér, að forsetinn megi ekki gefa út slíka frestunarfyrirskipun, nema hún hvíli á þeim grundvelli, sem lagður er með starfi rannsóknarnefndar. Auðvitað eiga slík fyrirmæli ekki að öllu leyti við hér, og hér hefur enginn farið fram á það, að ríkisstj. væri veitt heimild til þess að fresta verkföllum með þessum hætti. En mannlegt eðli er alls staðar hið sama, og mannlegt eðli er áreiðanlega þannig, að meiri líkur eru til þess, að hægt sé að komast að skynsamlegri niðurstöðu, sem öllum verði til gagns, þannig að verkalýðurinn fái raunverulegar kjarabætur, en ekki pappírsgagn, sem honum sé einskis virði, - það eru meiri líkur til þess, að slíkt náist, ef hóflega er að öllu farið, ef menn ætla sér tíma til þess að kanna þær kröfur, sem fram hafa komið, hvaða afleiðingar þær hafa og hvaða möguleikar eru fyrir höndum til þess að verða við þeim. Í Bretlandi, þar sem verkamannaflokksstjórn hefur lengi verið alls ráðandi, þó að ekki sé svo nú um sinn, hefur það áratugum saman verið í lögum, að heimilt er fyrir ríkisstj. ýmist að skipa rannsóknarnefnd eða rannsóknardómara til þess að kanna allar staðreyndir vinnudeilu og gefa um þær staðreyndir hlutlausa skýrslu, og það er lærdómsríkt fyrir okkur, að slíkar rannsóknir hafa oft orðið að grundvelli frambúðarlausnar. Síðast nú í vetur, í þeirri mjög alvarlegu vinnudeilu, sem þá var uppi, var þessu ráði beitt, og lausnin fannst einmitt eftir að slík rannsókn hafði fram farið. En þar er sá háttur hafður á, að rannsóknardómarann má ekki skipa fyrr en búið er að reyna öll önnur úrræði til sátta á milli aðila. Það er ekki fyrr en komið er á daginn, að deilan er ekki leysanleg eftir venjulegum leiðum, sem talið er, að slík rannsókn sé líkleg til árangurs og hana eigi að láta fram fara. Það er þess vegna einmitt eftir þeim fordæmum, þar sem slíkar rannsóknir eru ráðgerðar í lögum, sem ríkisstj. hefur farið, að koma ekki með till. um rannsókn á fyrstu stigum málsins, enda sjá allir, að það er þýðingarlaust að fyrirskipa rannsókn á kröfum, sem ekki eru fram komnar. Hv. þm. (HV) heldur því fram, að ríkisstj. hefði átt, jafnvel áður en samningum var sagt upp, mörgum vikum áður en fyrir lá, hvaða kröfur voru gerðar, að fyrirskipa rannsókn í málinu, á þeim staðreyndum, er skiptu höfuðmáli varðandi lausn deilunnar. Ég spyr: Hvernig er hægt að rannsaka kröfur, sem ekki liggja fyrir, sem enginn veit, hverjar verða? Hvernig er hægt að kanna staðreyndir þeirrar deilu, sem ekki er enn hafin? Það er ekki nóg að segja, að menn hafi vitað, að deila var í uppsiglingu, að menn hafi vitað, að það var verið að undirbúa átök í þessum efnum. Það liggur enginn grundvöllur, hvorki til samninga á milli aðila né rannsóknar af hálfu ríkisvaldsins eða neinnar aðgerðar, fyrr en tilteknar kröfur eru bornar fram, og kröfurnar voru ekki bornar fram fyrr en 17. febrúar. Það má vel vera, að það sé að tala fyrir daufum eyrum að tala við þá menn, sem hér tala nú sem aðalmálsvarar verkalýðssamtakanna í landinu, sem er auðvitað allt annað en verkalýðurinn sjálfur, vegna þess að hann er í öllum stjórnmálaflokkum og ekki sízt í Sjálfstfl., - það má vel vera, að það sé að tala fyrir daufum eyrum að tala við þessa málsvara og vitna til skynsemdar þeirra og góðvildar um að reyna að koma í veg fyrir þessa deilu, ef nokkur kostur er. En ríkisstj. hefur gert það, sem í hennar valdi hefur staðið til þess að reyna að miðla málum. Hún er enn þá fús til þess að gera það, sem í hennar valdi stendur. En undirstaðan er sú, að aðilar fáist til þess að skoða staðreyndir málsins og gera sér grein fyrir, hverjar afleiðingar verða af verkum þeirra. Það má vel vera, að öðrum hvorum deiluaðila takist að knýja fram mál sitt með valdi nú, en einmitt reynslan af hinum síítrekuðu verkföllum hér á landi, sem hafa ekki leitt til kjarabóta fyrir verkalýðinn þrátt fyrir stöðugar pappírsumbætur, ætti að gefa mönnum fullkomið tilefni til að átta sig á, að nú sé ástæða til að taka upp ný vinnubrögð. Vera kann, að svo verði ekki að þessu sinni, en sá tími mun koma, að alþjóð sannfærist um, að varnaðarorð okkar nú eru réttmæt.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. hélt mjög hófsama ræðu í þessum umr. á mánudaginn var og raunar í allt öðrum tón en þá ræðu, sem hæstv. dómsmrh. var að flytja nú. Ég er honum sammála um, að okkur ríður á að ræða þessi mál af stillingu og málefnalega, ekki sízt eins og sakir standa nú, enda þótt ég líti á þessi mál frá ólíku sjónarmiði og hæstv. ráðh. Það er nauðsynlegt vegna þess, að þrátt fyrir allt, sem á milli ber, er mjög áríðandi fyrir þjóðfélagið sem heild, að það takist að leysa vinnudeilurnar, sem nú eru í uppsiglingu, friðsamlega og án þess að til stórfelldra vinnustöðvana komi til óbætanlegs tjóns fyrir alla íslenzku þjóðina. Hæstv. ráðh. hóf ræðu sína á því, að hann vildi íslenzkum verkalýð allt hið bezta og hann væri þess hvetjandi, að verkafólkið fengi eins mikinn hlut í þjóðartekjunum og framast væri unnt, ef hlutdeild verkalýðsins væri hins vegar þannig, að ekki væri meiru að skipta, án þess að tekið væri frá öðru vinnandi fólki eða af því fé, sem fer til nauðsynlegs viðhalds framleiðslutækjanna og til nauðsynlegra framkvæmda til almenningsþarfa, þá væri ekki til neins að hækka kaupið að krónutali. Sömuleiðis yrði að vera gróðamyndun í þjóðfélaginu, til þess að það gæti staðizt. Við þetta hef ég ekkert að athuga. Ég er þessu sammála, svo langt sem það nær. Það er gagnslaust að hækka kaupið að krónutali, nema fyrir þessar krónur fáist verðmæti, nema þjóðarbúið hafi yfir verðmætum að ráða, sem hægt er að nota til að bæta kjör verkafólksins. Sömuleiðis er ég sammála því, að auðvaldsþjóðfélag getur ekki staðizt án gróðamyndunar. Til þess að kaupkröfur eigi rétt á sér, þurfa þess vegna eftirfarandi skilyrði að vera fyrir hendi: Þjóðartekjurnar þurfa að nægja til þess að greiða það kaup, sem krafizt er, auk nauðsynlegs viðhalds og aukningar framleiðslutækjanna. Sömuleiðis ber að taka tillit til þess, að nokkur gróðamyndun er kapítalísku þjóðfélagi nauðsynleg. Það, sem þarf að rannsaka, er þá, hvort þessi skilyrði séu raunverulega fyrir hendi. Reynist svo, ættum við að geta orðið sammála um, að það ber að verða við kaupkröfum verkalýðsfélaganna. Blað hæstv. ráðh. hefur oft haldið því fram, að allar kauphækkanir - allar kauphækkanir undantekningarlaust - væru gagnslausar, því að þær gætu ekki leitt til annars en að kaupmáttur krónunnar lækkaði að sama skapi. Þessu hefur blaðið raunar alltaf haldið fram í hverri einustu kaupdeilu, svo að það er ekkert nýtt. Þetta er því aðeins rétt, að engin gróðamyndun sé í þjóðfélaginu. Það er því aðeins rétt, að afköst framleiðslunnar nægi rétt til þess að greiða laun og viðhald framleiðslutækjanna. Sé aftur á móti önnur skipting á þjóðartekjunum möguleg, þá liggur líka í augum uppi, að þetta er rangt. Undir slíkum kringumstæðum er ekki hægt að líta öðruvísi á það en hreina hótun, þegar stjórnarvöldin lýsa því yfir, að kauphækkun leiði til gengislækkunar, hljóti að leiða til gengislækkunar. Það er hótun um að taka aftur og afhenda auðmannastéttinni með opinberum ráðstöfunum það, sem náðst hefur í samningum milli aðila. En eitt atriði vil ég líka leggja áherzlu á í þessu sambandi. Þegar verkalýðurinn gerir kaupkröfur sínar, ber ekki aðeins að líta á það, hver framleiðsluafköstin eru, heldur hvernig þau gætu verið með skynsamlegri stjórn og skynsamlegri efnahagspólitík. Ef framleiðslutækin og framleiðsluafköst landsmanna eru ekki fullnýtt, framleiðsluorka landsmanna ekki fullnýtt, þá er það ekki á ábyrgð verkalýðsins, heldur stjórnarvaldanna. Verkafólkið getur ekki sætt sig við það, að kaup þess fyrir 8 stunda vinnudag sé lækkað langt niður fyrir það, sem nauðsynlegt er til lífsframfæris, einungis vegna þess að framleiðslugeta þjóðarinnar er ekki nýtt vegna óstjórnar eða annarlegra gróðasjónarmiða lítils hóps manna, sem eru í andstöðu við heildarhagsmuni þjóðarinnar. Hæstv. ráðh. talaði fagurlega um það, að hlutlaus rannsókn þyrfti að fara fram á getu þjóðfélagsins til þess að verða við kaupkröfum verkalýðsfélaganna, og þetta var einmitt uppistaðan líka í þeirri ræðu, sem hér var haldin áðan af hæstv. dómsmrh. Ég er honum alveg sammála um það. Slík hlutdrægnislaus rannsókn hefði þurft að fara fram fyrir löngu. En þá er spurningin: Hvernig á að tryggja hlutleysið? Slík rannsókn þarf vissulega að vera með öðrum hætti en sú rannsókn, sem ríkisstj. lét tvo hagfræðinga gera nú fyrir skemmstu. Sú rannsókn er þvert á móti ágætt dæmi um hlutdræga rannsókn. Í fyrsta lagi var valið einmitt það tímabil, sem ríkisstj. taldi að kaupmáttur launanna gagnvart almennum neyzluvörum hefði minnkað minnst á undanförnum árum, og síðan eru forsendurnar algerlega út í bláinn. Hæstv. viðskmrh. viðurkenndi, að vísitölugrundvöllurinn, sem nú gildir, væri fráleitur. Það var góð játning. Og hann reyndi að afsaka hagfræðingana með því, að þeir hefðu ekki notað hann, heldur annan grundvöll. Við skulum þá athuga þennan grundvöll, sem þeir notuðu, en um hann segja þeir svo sjálfir í álitsgerð sinni, sem birt er í Morgunblaðinu 26. febr., með leyfi hæstv. forseta. Þar stendur: „Mælikvarðinn, sem hér er notaður, er vísitala framfærslukostnaðar. En vegna hinna stórfelldu breytinga, sem orðið hafa síðan núverandi framfærsluvísitala tók gildi, í byrjun síðari heimsstyrjaldar, hefur hún takmarkað notagildi í þessu efni. Í þess stað er stuðzt við rannsókn á neyzlu launþega hér í bænum, sem nú er verið að gera á vegum kauplagsnefndar til undirbúnings nýjum vísitölugrundvelli, ef til kæmi. Rannsókn þessi er ekki langt á veg komin, og ekkert er enn vitað um endanlegar niðurstöður hennar. En þar sem ekki er fyrir hendi annar og betri grundvöllur til þess að byggja á, hefur verið stuðzt við þessa rannsókn.“ - Og síðan segir: „Breyting framfærslukostnaðar frá jan. 1953 til jan. 1955 er síðan fundin á þann hátt, að útgjaldaupphæðir á fyrri tímanum samkv. grundvelli kauplagsnefndar eru margfaldaðar með vísitölu fyrir breytingu sömu liða í framfærsluvísitölunni. Útgjaldaskiptingin samkvæmt áætlun kauplagsnefndar er þannig látin ráða, en einstakir liðir hennar eru færðir fram til jan. 1955 í hlutfalli við breytingu sömu liða framfærsluvísitölunnar á sama tímabili. Þessi aðferð er að vísu ekki nákvæm, en þó leyfileg, og verður að nota hana, vegna þess að grundvöllur kauplagsnefndar liggur ekki fyrir nægilega sundurliðaður.“ M. ö. o.: Það er hreinskilnislega viðurkennt, að grundvöllurinn sé í raun og veru algert handahóf, og það sem er mest athyglisvert: Útkoman er næsta lík því, sem orðið hefði, ef núverandi vísitölugrundvöllur hefði verið notaður. Þar skakkar svo litlu, að það skiptir engu verulegu máli. Þess vegna eru öll rök hv. 2. þm. Reykv. að því er þetta snertir í fullu gildi. En magnaðasta skekkjan felst í því, að byggt er á þeirri fjarstæðu forsendu, að húsaleiga hafi svo að segja haldizt óbreytt. Hæstv. ráðh. reyndi að afsaka þetta með því, að meiri hluti fólks byggi nú í sama húsnæði og við sömu kjör og 1953. Hitt vita þó allir, að húsaleiga almennt hefur stórhækkað. Og svo mikið er víst, að húsnæði alls fjöldans, einnig þeirra, sem búa í eldra húsnæði, hefur hækkað um meira en 8 kr. á mánuði, eins og hagfræðingarnir vilja vera láta. Og þó að þessi upphæð sé hækkuð upp í 24 kr. á mánuði, eins og hagfræðingarnir gera til samanburðar, þá er það jafnmikil fjarstæða. En hvað sem því liður, þá hafa þeir, sem verða að búa við húsaleigu, sem kannske hefur tvöfaldazt eða meira síðan 1953, ekki gott af því, þótt einhverjir aðrir kunni að búa við skaplegri kjör. Hagfræðingarnir hefðu alveg eins getað sett einhverjar aðrar tölur inn í útreikninga sína og fengið einhverja aðra útkomu, sem þeir hefðu sjálfir kosið, t. d. að það hefði orðið 10% kauphækkun frá 1953! Útkoman hefði verið nákvæmlega jafnhárrétt fyrir það, út frá þeim forsendum, sem valdar hefðu verið. Hagfræðingarnir hefðu getað sagt með nákvæmlega sama rétti, hvaða tölur sem þeir hefðu valið, eins og þeir gera í álitsgerð sinni, að niðurstaðan sé rétt að því tilskildu, að forsendurnar séu réttar. M. ö. o.: Hagfræðingarnir hafa ekki gert annað en að setja í reikningsvélar sínar tölur í samræmi við þær forsendur, sem ríkisstj. hefur falið þeim. Auðvitað eru niðurstöðurnar undir öllum kringumstæðum jafnréttar, ef reikningsvélin reiknar rétt. Þess vegna eru hagfræðingarnir með alla þessa fyrirvara til þess að vernda embættisheiður sinn. En til þess að fá þessa niðurstöðu var alveg þarflaust að nota nöfn þekktra hagfræðinga og þarflaust að gefa út álitsgerð með spekingslegu orðalagi og vísindalegum tilburðum og slá um sig með fræðihugtökum eins og „vegið meðaltal“ o. s. frv. Það var alveg nægilegt að tilgreina firmanafn reikningsvélarinnar. Góð og viðurkennd firmu taka ábyrgð á því, að vélar þeirra reikni rétt. Nöfn fræðimannanna voru aðeins notuð til þess að gefa þessari samsetningu ríkisstj. vísindalegan svip í því skyni að slá ryki í augu fólks. Svona á sannarlega ekki að framkvæma hlutdrægnislausa rannsókn. Og eftir svona reynslu er ekki undarlegt, þótt verkalýðsfélögin líti með tortryggni á allt rannsóknartal hæstv. ríkisstj. Ég vil leggja sérstaka áherzlu á þá viðurkenningu hæstv. viðskmrh., að núverandi vísitölugrundvöllur sé alveg fráleitur. En fyrst hæstv. ráðh. viðurkennir það, þá hlýtur hann líka að viðurkenna, að allar verðhækkanir undanfarandi ára hafa orðið til þess að lækka kaupið stórlega, þar sem kaupið hefur, eins og kunnugt er, verið reiknað út samkv. þessari alröngu og viðurkennt alröngu vísitölu. Það, sem þó skiptir mestu máli, er hin fráleita fölsun á húsaleiguvísitölunni, eins og bezt sést af því, að ef ekki væri reiknað með húsaleigunni, þá ætti vísitalan nú að vera 176 stig í staðinn fyrir 161, en væri reiknað með réttri húsaleigu, þá ætti hún að hækka miklu meira. Ef reiknað væri með nokkurn veginn réttri húsaleigu og hún látin vega hið sama í vísitölunni og nú, þá ætti vísitalan að hækka um a. m. k. 40%. Enn betur sést þetta, ef húsaleigan er tekin út úr vísitölunni og borinn saman kaupmáttur launanna samkv. þeim forsendum árið 1947 og nú. Þá kemur í ljós, að kaupmáttur launanna hefur lækkað um allt að 17% frá 1947 aðeins gagnvart þeim neyzluvörum, sem ganga inn í vísitöluna, svo að aðeins til þess að vega þetta upp þyrfti kaupið að hækka nú um 20%. Nú er hvort tveggja, að húsaleigan hefur hækkað miklu meira en flestir aðrir liðir og vísitölugrundvöllur neyzluvarnings er fráleitur, einkum þegar tekið er tillit til hinna hóflausu hækkana, sem orðið hafa á ýmsum neyzluvörum, sem ekki eða að litlu leyti ganga inn í vísitöluna, og má þar til nefna bátagjaldeyrisvörurnar fyrst og fremst. Ef kaupmátturinn vær í reiknaður samkv. réttri vísitölu, þá held ég, að lítill vafi sé á, að það þyrfti að hækka kaupið um svipaða upphæð og verkalýðsfélögin fara fram á til þess að halda í horfinu frá 1947, svo að annað er nú ekki farið fram á en aðeins að haldið sé í horfinu. Það yrði áreiðanlega til þess að auðvelda lausn deilunnar, ef ríkisstj. vildi fallast á að leiðrétta vísitölugrundvöllinn. En það má ekki vera nein málamyndaleiðrétting, eins og niðurstöður hagfræðinganna, sem ég gat um áðan, benda til að nú sé í undirbúningi. Við höfum þá komizt að þeirri niðurstöðu, að síðan 1947 hafi kaupmáttur launanna minnkað um 20–30% a. m. k. Þá er spurningin: Hefur þjóðfélagið ráð á að gjalda sömu laun og 1947? Það var einmitt þessi spurning, sem hæstv. dómsmrh. var að varpa fram áðan og hann svaraði neitandi. Hvernig var það 1947? Þá voru árslaun Dagsbrúnar fyrir 8 stunda vinnudag innan við 20 þús. kr. Samkvæmt upplýsingum Ólafs Björnssonar og Benjamíns Eiríkssonar voru þjóðartekjurnar þá um 54 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu, svo að ekki er að efa, að framleiðsla þjóðarinnar stóð vel undir þessu kaupgjaldi. Við höfum engar áreiðanlegar heimildir um þjóðartekjurnar nú, þrátt fyrir skyldu Framkvæmdabankans að reikna þær út og birta þær tölur. En við ættum að geta verið alveg viss um, að þær eru ekki tiltölulega lægri nú, og það hefur heldur enginn haldið því fram. 1947 voru aðeins fá af þeim stórvirku framleiðslutækjum, sem keypt voru á nýsköpunarárunum og síðar, komin til skjalanna í framleiðslunni, svo að það er ekki fyrst og fremst um að ræða framleiðslutæki, sem hafa verið flutt inn eða verið komið upp af núverandi ríkisstjórn, heldur þau framleiðslutæki, sem aflað var á nýsköpunarárunum. Þau voru sem sagt ekki komin til skjalanna nema að sáralitlu leyti í framleiðslunni 1947. Flest komu þau ekki fyrr en á árinu 1948. Framleiðslugeta þjóðarinnar er þess vegna margfalt meiri nú, og úrvinnslan úr sjávarafurðum er líka miklu meiri. Þó að hlutfallið milli verðs útflutnings og innflutnings kunni að vera eitthvað óhagstæðara nú en þá, kemur ekki til mála, að það vegi upp á móti hinni stórkostlegu aukningu framleiðslunnar. Samkvæmt spá Framkvæmdabankans ættu þjóðartekjurnar eða það, sem kallað er þjóðarframleiðsla, að vera árið 1954 2700 millj. kr. Framkvæmdabankinn mun þó viðurkenna, að þjóðarframleiðslan er miklum mun meiri en þessi spá hans, sem er orðin úrelt, bendir til. Ef við gerum ráð fyrir, að peningatekjur þjóðarinnar væru 2700 millj., þá koma um 87 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu. Gerum við nú ráð fyrir, að launin séu að meðaltali 43–44 þús. kr. á ári, þá er enn eftir hvorki meira né minna en 50% þjóðarteknanna til viðhalds atvinnutækjanna, til opinberra framkvæmda, sem koma ekki fram sem launatekjur, og til gróðamyndunar. Langsamlega mestur hluti þessarar upphæðar er, eins og allir sjá þegar í stað, gróðamyndun. Þó virðist mér allt benda til þess, að samanlagðar peningatekjur þjóðarinnar séu miklum mun hærri, ef við tökum samanburðinn við þær tölur, sem fyrir hendi eru frá árunum eftir stríð, enda höfum við fyrir okkur fullyrðingu stjórnarblaðsins Tímans um það, að þjóðartekjurnar hafi hækkað til muna á undanförnum árum. Kvörtun hæstv. dómsmrh., Bjarna Benediktssonar, um síldarleysið í þessu sambandi, er algerlega út í bláinn. Það var líka aflabrestur á síld á nýsköpunarárunum. Við samanburð á efnahagsafkomunni 1947 og nú eru það þjóðarframleiðslan og þjóðartekjurnar, sem skera úr. Þær hafa áreiðanlega hækkað síðan 1947, og það er hið eina, sem skiptir máli í þessu sambandi. Þar af leiðandi falla öll þessi rök hæstv. ráðh. um sjálf sig. Hæstv. ráðh. Bjarni Benediktsson sagði, að kjörin 1947 hefðu verið svo góð, að þau hefðu ekki getað staðið til frambúðar. Ég hef með þeim staðreyndum, sem ég hef nú nefnt og raunar margsinnis áður, sýnt fram á, að þetta eru staðlausir stafir. Þá má geta þess, að tekjuafgangurinn á rekstrarreikningi fjárlaga s. l. árs gerir miklu meira en nægja til þess að uppfylla allar kröfur þeirra verkamanna, sem nú standa í deilu. Og þegar búið er að greiða allar umframgreiðslur, allar afborganir af lánum, allar skuldbindingar vegna ríkisábyrgða og inna af hendi allar þær greiðslur, sem heimild er fyrir samkvæmt lögum, þá er samt eftir hærri upphæð en nauðsynleg er til þess að uppfylla allar kröfur Dagsbrúnarmanna, svo að þetta eitt út af fyrir sig sannar, hvílík reginfjarstæða það er, að nokkra rannsókn þurfi til þess að ganga úr skugga um það, að þjóðfélagið hafi ráð á þeirri kauphækkun, sem gert er ráð fyrir í kröfum verkalýðsfélaganna. Niðurstaðan verður því þessi: Kaupmáttur launanna hefur stórlega rýrnað á undanförnum árum. Hlutdeild verkalýðsins í þjóðartekjunum hefur stórum minnkað síðan 1947. Þó að launin yrðu hækkuð eins og verkalýðsfélögin fara fram á, þá er samt sem áður geysimikil gróðamyndun í þjóðfélaginu. Þar með eru öll þau skilyrði uppfyllt, sem bæði ég og hæstv. viðskmrh. töldum að yrðu að vera fyrir hendi til þess að uppfylla kröfur verkalýðsfélaganna. Samkvæmt því ættum við að geta orðið sammála um, að það ber að semja á grundvelli þessara krafna, án þess að til víðtækra vinnustöðvana komi til óbætanlegs tjóns fyrir þjóðfélagið. Svo sannarlega eru verkalýðsfélögin ekki að gera kröfu til þess, að allur gróði í þjóðfélaginu sé afnuminn. Þvert á móti er gert ráð fyrir mjög mikilli gróðamyndun eftir sem áður. Við sósíalistar viðurkennum ekki, að gróðasöfnun einstakra manna sé nauðsynleg á því stigi, sem framleiðsla mannanna er nú komin á. Gróðamyndun einstakra manna er hins vegar lögmál kapítalismans. Við sósíalistar viðurkennum ekki það skipulag. Við teljum það siðlaust og mannskemmandi og vera orðið framförum mannkynsins fjötur um fót. En með kröfum okkar og verkalýðsfélaganna nú er vissulega ekki verið að krefjast afnáms auðvaldsskipulagsins. Þess vegna eru kröfurnar líka miðaðar við það, að mjög mikil gróðamyndun einstakra manna geti eftir sem áður átt sér stað. Og nú kemur ríkisstjórnin og leggur til, að skipuð sé nefnd til þess að rannsaka það, hvort atvinnuvegirnir þoli kauphækkun og hvort kauphækkun geti komið verkamönnum að notum. Öll undanfarin ár hefur verið svikizt um að láta gera skýrslur um hluti, sem þykir nauðsynlegt að almenningur fái vitneskju um í öllum siðuðum löndum, svo sem tekjuskiptingu stéttanna, breytingu á kaupmætti launa, hlutdeild hinna ýmsu greina í þjóðartekjunum og gróða hinna ýmsu atvinnugreina og fyrirtækja. Það er nú bráðum liðið heilt ár síðan verkalýðsfélögin sögðu upp samningum til þess að fá samningstímann styttan í því skyni að geta hvenær sem er lagt til baráttu fyrir hækkuðu kaupi, ef ekkert yrði gert til þess að auka kaupmátt launanna, en sama þróun, sem hefur í för með sér síminnkandi kaupmátt launanna, yrði látin halda áfram. Á þessu tímabili hefur ýmsum atvinnustéttum, sem taka ekki þátt í þessari deilu, tekizt að hækka kaup sitt verulega. Það er nú komið allmikið á annað ár síðan verkalýðsfélögin sögðu upp samningum og meira en hálfur mánuður, nærri þrjár vikur, síðan verkfallinu var frestað til þess að freista þess að ná samningum án verkfalls. En ekkert hefur heyrzt frá ríkisstj. nema sífelldur rakalaus áróður gegn verkamönnum og kröfum þeirra. Nógur tími hefur verið til stefnu til þess að láta fara fram hlutlausa rannsókn um allt, sem máli skiptir í þessu sambandi. Það er alveg gersamlega gagnslaust fyrir hæstv. dómsmrh. að bera því við, að kaupkröfurnar hafi ekki legið fyrir. Það, sem lá fyrir, var það, að talið var nauðsynlegt að hækka kaupið. Og ef það á annað borð var viðurkennt, þá var ekkert til fyrirstöðu að láta rannsókn fara fram um það, hvað væri hægt að hækka kaupið mikið. Það er ekkert annað en undansláttur að bera því við, að ákveðnar kaupkröfur hefðu ekki verið gerðar. Og ef óskað hefði verið eftir kaupkröfum verkalýðsfélaganna, þá mundi aldrei hafa staðið á þeim. Nú eru allt að því 3 vikur síðan þessar kaupkröfur voru settar fram, og það hefur ekki komið fram nein till. um slíka rannsókn fyrr en nú. Og hvers vegna einmitt nú? Um leið og samningarnir um sjálf kaupgjaldsatriðin eru að hefjast fyrir alvöru, þá fyrst kemur ríkisstj. og leggur til, að nú sé byrjað á svokallaðri rannsókn, sem varla mundi taka skemmri tíma en mánuð. Það er varla von, að verkalýðsfélögin geti dregið nema eina ályktun af þessari framkomu, og það hafa þau gert með svari sinu. Ríkisstj. grípur inn í til þess að reyna að koma í veg fyrir samninga einmitt á þeirri stundu, sem nokkrar líkur voru fyrir því, að saman mundi draga með deiluaðilum. Með þessu er ríkisstj. beinlínis að segja við atvinnurekendur: Semjið ekki á þessu stigi málsins. Gefið ekki eftir um hársbreidd. Hitt er þó sérstaklega athugavert, hvernig till. ríkisstj. eru orðaðar. Það, sem farið er fram á að rannsakað verði, kemur að því er aðalatriði snertir ekki deilunni við. Við vitum, að togararnir t. d. hafa margir gengið með halla, og það hefur verið rannsakað af stjórnskipaðri n. En það er ekki það, sem máli skiptir fyrir verkalýðssamtökin í þessu sambandi. Verkalýðurinn getur ekki miðað kaupkröfur sínar við það, að eitthvert fyrirtæki sé rekið með halla. Þá yrðu kaupkröfurnar að vera miðaðar við það, sem mesti hallarekstur í þjóðfélaginu gæti borið, alveg án tillits til þess, þó að ofsagróði væri á öðrum sviðum. Með því móti yrði kaup verkalýðsins harla lítill hluti af þjóðartekjunum, verkamenn yrðu að búa við kaupkjör, sem væru hungurkjör, þrátt fyrir miklar þjóðartekjur, óvenjulega mikil vinnuafköst og ofsagróða auðmannastéttarinnar í heild sinni. Það væri að vísu mjög fróðlegt og gagnlegt að láta fara fram ýtarlega rannsókn á því, hvað milliliðirnir hirða mikið af því verðmæti, sem sjávarútvegurinn aflar. En það kemur ekki kaupkröfum verkamannanna við. Það eina, sem þeim kemur við, er, hver er hlutdeild þeirra í þjóðartekjunum. Hitt er svo mál stjórnarvaldanna, hvernig skiptingin er milli auðmannastéttarinnar, milli kaupsýslumanna og atvinnurekenda í ýmsum greinum. Það er ákveðin efnahagspólitík núverandi ríkisstj., sem veldur því, að undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar er látinn vera á heljarþröminni og aðrir aðilar látnir hirða bróðurpartinn af þeim verðmætum, sem hann aflar. Og það er verkefni og skylda þessarar sömu ríkisstjórnar að leiðrétta það. Hvað hitt atriðið snertir, hvort kauphækkun muni koma verkalýðnum að notum, þarf enga rannsókn og kemur engin hagfræðileg rannsókn að gagni. Það eina, sem getur komið að haldi í því sambandi, er breytt stjórnarstefna. Kauphækkun verður verkalýðnum til varanlegra nota, nema það, sem vannst í kaupdeilunni, verði beinlínis tekið aftur með stjórnarráðstöfunum. Og það er einmitt þetta, sem stjórnarvöldin hafa verið að gera sífelldar tilraunir til á undanförnum árum. Þess vegna hefur verkalýðurinn verið neyddur til þess að heyja hin mörgu og fórnfreku verkföll. Þess vegna hafa atvinnutækin stöðvazt mánuðum saman til tjóns fyrir alla þjóðina. Af þessari reynslu undanfarinna ára fer þeim verkamönnum nú sifeilt fjölgandi, sem skilja það, að það er ekki nóg að heyja kaupgjaldsbaráttu. Til þess að sú barátta geti komið að fullum notum, þarf verkalýðurinn að hafa úrslitavald um það, hvernig þjóðarbúskapurinn er rekinn og hvernig honum er stjórnað. Til þess þarf hann pólitísk völd. Og til þess þurfa áhrif hans á Alþingi að verða margfalt öflugri en nú. Þær upplýsingar, sem verkalýðssamtökin þurfa á að halda í sambandi við þessar kaupdeilur, eru, hvaða breytingar hafa orðið á kaupmætti launanna og hvaða breytingar hafa orðið á hlutdeild þeirra í þjóðartekjunum undanfarin ár, ekki frá 1953, heldur á öllu því tímabili, sem hin raunverulegu laun hafa sífellt verið að lækka, þ. e. allar götur frá því 1947. Þessum gögnum hefur nú verið safnað af hagfræðingum, sem hafa unnið verk sitt vel og samvizkusamlega, og munu bráðlega verða birt. Til þess að ganga úr skugga um þetta þarf ekki langan tíma. Það er hægt að gera á 2–3 dögum, og ef ríkisstj. vill eiga sinn þátt í slíkri hlutdrægnislausri rannsókn, sem getur farið fram án þess að tefja samningaumleitanir á nokkurn hátt, þá er ekki nema allt gott um það að segja. Ef ríkisstj. vill undirhyggjulaust komast að hinu sanna í þessum efnum, þá stendur vissulega ekki á verkalýðssamtökunum og hefur aldrei gert. Hæstv. fjmrh. var að reyna að vefengja það, að kjarabæturnar 1942 og þar á eftir hafi komið verkalýðnum að notum, og var því til sönnunar með tilvitnun úr grein eftir Hermann Guðmundsson. Þetta er vonlaust verk fyrir hæstv. ráðh. 1947 hafði kaupmáttur launanna hækkað um 56% frá 1939, og 1945 var kaupmátturinn að heita má hinn sami. Undir þessari álitsgerð, sem þessar tölur eru teknar úr, stendur m. a. nafn Ólafs Björnssonar hagfræðings. Þetta hafa verkalýðssamtökin aldrei vefengt. Það eru allir sammála um það, að á nýsköpunarárunum var kaupmáttur launanna hærri en nokkru sinni fyrr og síðar. Ummæli Hermanns Guðmundssonar eru að visu þannig orðuð, að þau virðast alveg upplögð til þess að misskilja þau og til þess að snúa út úr þeim, enda hefur það ekki verið sparað. En það, sem Hermann átti við, var það, að frá því 1944 höfðu farið fram verðhækkanir, sem stuðluðu að því að rýra kaupmátt launanna, enda þótt þær væru mjög smávægilegar, borið saman við það, sem siðar varð. Þetta var leiðrétt án verkfalls 1946. Og það var þetta, sem gerði gæfumuninn á stjórnarstefnunni þá og nú.



Herra forseti. Í framsöguræðu um rekstrarafkomu ríkissjóðs fyrir árið 1954, sem hæstv. fjmrh. hélt hér í Sþ. 28. febr. s. l., gaf ráðh. alveg sérstakt tilefni til þess að ræða hér um kjaradeilu þá, sem nú stendur yfir, og kröfur þær, sem verkalýðsfélögin hafa sett fram til hækkunar á kaupi meðlima sinna. Hæstv. fjmrh. vildi halda því fram, sem er reyndar ekki ný skoðun, sem þar kemur fram hjá þessum hæstv. ráðh., að ef gengið yrði að kröfunni um kauphækkanir, þ. e. a. s. grunnkaupshækkanir, væri beinn voði fram undan fyrir atvinnuvegina, atvinnuvegirnir væru þannig á vegi staddir, að þeir þyldu engar kauphækkanir, enda væru kröfur þær, sem verkalýðsfélögin hefðu nú sett fram, ekkert annað en ósvífið áróðursbragð kommúnista og ættu ekkert skylt við verkalýðssamtökin. Þessar fullyrðingar hæstv. fjmrh. hafa nú þegar verið marghraktar af þeim hv. alþm., sem hér hafa talað fyrir málstað verkalýðshreyfingarinnar, og má segja, að það væri að bera í bakkafullan lækinn að ræða það öllu meira. Hins vegar get ég samt ekki látið hjá líða að fara örlítið inn á fullyrðingar hæstv. ráðh. Menn eru orðnir ýmsu vanir í málflutningi þessa hæstv. fjmrh., og það verður víst aldrei sagt um hann, að úr þeim herbúðum: hafi verkalýðshreyfingunni borizt mikil liðveizla eða aðstoð í kaupdeilum, heldur hið gagnstæða. Ég minnist þess a. m. k. ekki að hafa heyrt frá þessum hæstv. fjmrh. nokkurn tíma eitt einasta vinsamlegt orð til stuðnings kröfum verkalýðssamtakanna. Hæstv. fjmrh. viðhafði í ræðu sinni nákvæmlega sömu slagorðin og hann hefur alltaf haft og hans sálufélagar í andófi sínu á móti verkalýðssamtökunum. Þessir ágætu menn telja, að barátta verkalýðsins fyrir bættum kjörum, t. d. fyrir nokkurri hækkun á grunnkaupi, sé ósvífinn áróður vondra afla, eins og þeir vilja orða það, sem engan rétt eigi á sér, og að allar slíkar kröfur séu til að skaða þjóðfélagið, grafa undan fjárhagslegu og pólitísku öryggi þess. Þessum áróðri hefur auðvald allra landa nú á dögum og langt aftur í tímann beint á móti hagsmunabaráttu alþýðunnar. Það er ekkert einstakt dæmi um það hér á Íslandi. Þannig hefur það verið og þannig verður það, svo lengi sem sú yfirráðastétt ræður ríkjum í fleiri eða færri þjóðlöndum veraldar. Það verður ekki sagt um ráðamennina í íslenzku þjóðfélagi, forustumenn hinna borgaralegu flokka hér og forustumenn ríkisstj., að þeir séu sérstaklega tornæmir eða seinir til að tileinka sér slíkar áróðursaðferðir. Ég gat þess áðan, að ég minntist þess ekki, að nú í seinni tíð a. m. k. og jafnvel aldrei hefði verið háð sú kaupdeila á Íslandi, að ekki hafi verið hrópað í blöðum og á mannfundum um, að hér væri um kommúnistískt samsæri að ræða. Ég vil spyrja: Allt frá því að verkamennirnir á Íslandi fyrst hófu baráttu fyrir bættum kjörum, hvernig tóku andstæðingarnir þeim óskum og kröfum? Er ekki dæmi úr verkalýðshreyfingunni hér, að menn hafi verið teknir með valdi og fluttir burt af sínum heimilum, þegar þeir voru að bera fram og berjast fyrir kröfum félaga sinna í verkalýðshreyfingunni? Jú, þau dæmi eru til. Öllum óskum og kröfum um bætt kjör af hendi launastéttarinnar hefur atvinnurekendastéttin og ríkisvaldið mætt með hinni mestu óvild og freklegri andúð. Alltaf hefur viðbáran verið sú sama: Atvinnuvegirnir og ríkisbúskapurinn þola ekki hærra kaupgjald. - Það er tap á atvinnurekstrinum, segja þeir, ef kaupgjaldið hækkar, þá stöðvast atvinnuvegirnir. Þið verkamenn og launafólk, þið megið ekki vera að krefjast hærra kaups, það er kommúnismi, en kommúnismi og stéttabarátta eru landráð. - Þetta er þeirra málflutningur. Þetta eru þeirra rök. Við höfum heyrt þau oft áður. Það er ekkert nýtt í þeim. Það er ekki úr vegi að athuga þetta örlítið nánar: Eru kröfur verkalýðsfélaganna um hækkað kaup óþarfar? Eru þau laun, sem verkafólkið í dag fær greidd fyrir 8 stunda vinnudag, það sómasamleg, að hægt sé að lifa menningarlífi fyrir þessi laun? Ég vil koma hér með örlítið dæmi: Dagsbrúnarverkamaður, sem vinnur alla virka daga mánaðarins, við skulum segja árið út, hefur í kaup tæpar 3000 kr. á mánuði fyrir 8 klst. vinnu á dag. Ef um fjölskyldumann er að ræða, t. d. með konu og 3 börn, þarf hann að leigja tveggja herbergja íbúð með eldhúsi. Við skulum segja, að fyrir slíka íbúð sé honum gert að greiða 1000 kr. á mánuði, í sumum tilfellum kannske lægra, í flestum tilfellum hærra. Til viðbótar húsaleigunni þarf hann svo að greiða ljós og hita. Það er óvarlegt að áætla þennan kostnað minna en sem nemur 500 kr. á mánuði. Fyrir húsnæðið eitt ásamt ljósi og hita verður því verkamaðurinn að greiða rúman helming launa sinna. Þá á hann eftir tæpar 1500 kr. Þá upphæð verður hann að láta sér nægja fyrir fæði, fatnaði og öðrum lífsnauðsynjum handa sér og fjölskyldu sinni. Af þessari upphæð þarf hann svo að greiða allt, sem fjölskylda hans þarfnast. Við skulum segja, að hann eigi heima fyrir innan eða vestan miðbæ, - verkafólkið býr ekki í miðbænum í Reykjavík, nema þá í kjöllurunum og á hanabjálkaloftunum. Það er tiltölulega örlítill hluti af vinnandi stétt Reykjavíkur, sem býr í miðbænum. Verkamaðurinn býr í úthverfunum og þarf því að nota strætisvagna, og fyrir það fer hann með a. m. k. á annað hundrað krónur bara í beinar ferðir að og frá vinnustaðnum um mánuðinn, fyrir utan allar aukaferðir. Hann þarf vitanlega að greiða tryggingagjöld, almannatryggingagjöld og sjúkrasamlagsgjöld, og margt fleira. Við skulum segja, að tekjurnar séu ekki meiri en það, að útsvar og skattar verði tiltölulega lág. En það skiptir a. m. k. nokkrum hundruðum og jafnvel þúsundum á ári. Til viðbótar þessu kemur svo fæðiskostnaður fjölskyldunnar og fatnaður. Það verður lítið eftir til skemmtana og annars þess, sem menningarlíf krefst. Ég vil nú álíta, að fáir menn muni a. m. k. í alvöru vilja halda því fram, að verkamaður með ekki hærri laun muni lifa neinu sérstöku óhófslífi, og því síður, að af slíkum launum sé hægt að leggja mikið fyrir til elliáranna. Hvað margir hv. alþm. mundu t. d. treysta sér til þess að lifa af slíkum launum? Ekki treysti ég mér til þess, ef ég hefði t. d. 3 börn á framfæri. Treysta hæstv. ráðh. sér til þess, t. d. hæstv. dómsmrh. og hæstv. fjmrh., sem hér hafa einna mest rætt þessi mál og barizt einna ötullegast fyrir þeim málstað, að það væri ekki hægt að hækka laun vinnustéttanna hér í Reykjavík og annars staðar? Þeir eru nú því miður ekki hér viðstaddir, og þeir geta ekki svarað því núna. En ég vonast til þess, að einhver verði til þess að flytja þeim þessa fyrirspurn. Mér þætti ákaflega fróðlegt að fá að heyra svör þeirra, sem hér hafa staðið dag eftir dag til þess að verja það og halda því fram, að það væri ekki hægt og ekki rétt að hækka laun þeirra lægst launuðu í þjóðfélaginu, við því, hvort þeir hinir sömu ágætu menn treystu sér til þess að lifa af lágmarkslaunum Dagsbrúnarverkamanna og annarra þeirra, sem vinna fyrir líkum launum og þeir. Það er sannarlega ekkert undrunarefni, þó að verkalýðssamtökin hafi nú - ég vil segja á síðustu stundu - farið fram á allverulegar grunnkaupshækkanir. Með gengislækkuninni, sem skellt var yfir þjóðina 1950, var verkalýðshreyfingunni og launastéttunum greiddur kinnhestur, sem hefur ekki gleymzt og mun ekki gleymast, fyrr en sá reikningur hefur verið greiddur að fullu. Með þeim ráðstöfunum voru verkalýðurinn og launastéttirnar rænd allverulegum hluta af kaupi sínu og öllu verðlagi kippt úr þeim skorðum, sem það hafði þó verið í að undanförnu. Verkalýðshreyfingin hefur sýnt alveg undraverða þolinmæði með því að bíða allan þennan tíma án þess að hafa lagt út í baráttu fyrir verulegum grunnkaupshækkunum. Þeir stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar, sem stóðu að gengislækkunarlögunum og börðu þau í gegn í fullri óþökk og andstöðu alls þorra verkalýðsins í landinu, ættu sízt af öllu að vera nú að blása sig út af vonzku yfir því, þó að verkalýðshreyfingin krefjist nú nokkurs hluta þess, sem af henni var rænt með gengisfellingarlögunum 1950. Slíkur andróður er vitatilgangslaus og vonlaust verk. Það ætti andstæðingum verkalýðsfélaganna að vera orðið ljóst eftir áratuga baráttu verkalýðssamtakanna. Þeir ágætu menn ættu að hafa lært það mikið í skóla reynslunnar, að sókn alþýðunnar fram á við til meiri hagsældar og betra lífs verður ekki stöðvuð með gífuryrðum og skömmum. Þegar verkalýðurinn er að krefjast betri kjara, kjara, sem hann telur vera lágmarkskröfur, þá þýðir ekki að vera að slá því fram, að hér sé um kommúnistíska skemmdarstarfsemi að ræða og þjóðhættulegt athæfi. Meðlimir verkalýðsfélaganna gætu með miklu meiri rétti ásakað andstæðinga sína um skemmdarstarfsemi og kallað þá menn þjóðhættulega, sem ætíð og ævinlega hafa barizt á móti réttmætum kröfum undirstéttanna. Það eru þjóðhættulegir menn, sem sí og æ beita öllu sínu áhrifavaldi til þess, að kjör lágstéttanna séu sem verst, á sama tíma sem óhófsgróði og óhófseyðsla yfirstéttarinnar, bæði hér í Reykjavík og annars staðar, er þannig, að hverjum manni, sem hugsar um slíkt, hlýtur að blöskra. Það er þjóðhættulegt að búa þannig að þeim, sem mest leggja á sig, fólkið, sem vinnur erfiðustu og hættulegustu störfin, að það geti ekki séð sér og sínum sæmilega vel farborða. Auk þess er það staðreynd, sem verður ekki á móti mælt, að því betri sem hagur launastéttanna er, því betri og öruggari er afkoma þjóðfélagsins í heild. Bændastéttinni gengur betur að selja sínar afurðir, þegar afkoma verkalýðsins í bæjunum og sjávarþorpunum er betri. Því meiri kaupgeta hjá launastéttunum, því meiri verður verzlun hjá þeim, sem vöruna selja, o. s. frv. Ég get látið að mestu ritrætt um þetta mál. Hæstv. ríkisstj. fór fram á það nú á síðustu stundu, að verkalýðsfélögin tilnefndu menn í svokallaða hlutlausa nefnd, sem átti að rannsaka það, hvort framleiðslan og þjóðarbúið þyldu þessar kauphækkanir eða aðrar slíkar. Mér er spurn: Hvað hefur hæstv. ríkisstj. verið að gera í allan vetur? Var henni það ekki ljóst áður, að það stóðu fyrir dyrum kaupdeilur? Var henni það ekki ljóst áður, að verkalýðsfélögin mundu fara fram á allmiklar breytingar á kjörum sínum? Hélt hæstv. ríkisstj., að verkalýðsfélögin hefðu verið að segja upp kauptöxtum sínum og samningum bara út í loftið? Nei, svona vinnubrögð er ekki hægt að bjóða verkalýðshreyfingunni á Íslandi. Hún krefst allt annarra vinnubragða. Ef það hefði verið snemma á þessu þingi í vetur farið fram á, að slík nefnd hefði verið skipuð, þá fullyrði ég, að verkalýðshreyfingin hefði tilnefnt menn í þessa nefnd. En þegar farið er fram á það nú á síðustu stundu að skipa menn í slíka nefnd, sem allt bendir til að hefði ekki orðið til annars en að draga málið óþarflega mikið á langinn, þá segir verkalýðshreyfingin: Hingað og ekki lengra. - Forustumenn verkalýðssamtakanna og verkalýðshreyfingin í heild hefur gefið nægilega langan umhugsunarfrest og samningsfrest til þess að ræða þessi mál. Það verður ekki verkalýðshreyfingin, sem ber ábyrgð á því, ef til vinnudeilu kemur. Þá ábyrgð verður ekki hægt að skrifa á reikning verkalýðssamtakanna. Ábyrgðina bera þeir aðilar fyrst og fremst, sem ófáanlegir hafa verið og eru enn til að mæta með skilningi og velvild hinum sanngjörnu og um leið sjálfsögðu kröfum verkalýðssamtakanna.



Herra forseti. Það er nú hálfleiðinlegt að halda áfram umræðum um skýrslu hæstv. fjmrh. að honum brotthlaupnum og öllu hans fylgdarliði úr ráðherrastólunum. Það er eiginlega botninn dottinn úr þessu, þegar hæstv. ríkisstj. er farin af vígvellinum. En samt vil ég víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. dómsmrh. hér áðan, þó að hann hafi ekki beðið eftir því, að honum yrði svarað. Hann virtist ekki draga í efa, að kaupmáttur launanna hefði lækkað mjög síðan 1947. En honum fannst eðlilegt, að nú væri ekki hægt að borga sams konar kaup og 1947, því að það hefði fiskazt lítið af síld síðan og það hefðu komið upp sauðfjárpestir. Þetta voru höfuðafsakanirnar, sem hæstv. dómsmrh. færði fram fyrir því, að nú hlyti að eðlilegum hætti kaupmáttur launanna að vera lægri en þá. En ég hef einmitt viljað gera þennan samanburð: Hefur verið verra árferði nú að undanförnu en á árunum fyrir 1947? Ég man ekki betur en að hæstv. fjmrh. hafi ein tvö, þrjú undanfarin ár komið með þá skýringu á því, hvernig á því stæði, að fjárlög hafa farið upp undir 100 millj. kr. fram úr áætlun hans, að það væri að þakka einstæðu góðæri, - einstæðu góðæri, hefur hann sagt, ekki fyrir fram vitlausri tekju- og gjaldaáætlun fjárlaga, heldur höppum, einstöku góðæri. Og þetta er sannleikur. Það hefur verið og er einstakt góðæri til lands og sjávar einmitt nú. Það hefur aldrei borizt annar eins aflafengur á land og s.l. ár og það sem af er þessu ári, þegar sjór hefur verið sóttur. Og það hefur verið einstakt góðæri til landsins á s. l. ári, og það sem betra er, það hefur aldrei verið eins greið sala á íslenzkum afurðum og nú. Það er því ekki hægt að segja annað en að það mælir allt með því, að íslenzkir atvinnuvegir beri nú það, sem þeir hafa nokkru sinni áður getað borið. Það er bágt að standa í stað, og verkalýð landsins er ekki um það að hafa misst af því hlutskipti, sem hann hefur einu sinni fengið, og vill nú rétta það, sem hefur farið úrskeiðis síðan 1947, sannfærður um það, að árferði hefur aldrei verið betra og burðarþol atvinnuveganna aldrei annað eins og nú. Það er vikið að því, að það eina, sem geti réttlætt hækkað kaup, sé aukning framleiðslunnar. Það er enginn vafi á því, að það er hægt að auka stórkostlega framleiðslumagn íslenzkra atvinnuvega, ef um það væri hugsað. Það er ekkert skipulag á atvinnuvegunum. Það er hægt að auka framleiðslumagnið með því að tryggja stöðvanalausan atvinnurekstur og það er hægt með betri sambúð við verkalýðssamtökin. Það er hægt að auka framleiðslumagnið með tilfærslu atvinnutækja, það hefur verið mjög lítið skipulag á því. Það er hægt að auka framleiðslumagnið með tilfærslu vinnuafls, það er ekkert skipulag á því. Það er búið að leggja niður allar vinnumiðlunarskrifstofur. Það er engin skráning til á íslenzkum vinnumarkaði. Það er fengizt við að hafa ráðningarskrifstofu fyrir Keflavíkurflugvöll. En ef 30 atvinnuleysingjar frá Dalvík eða einhverju þorpi norðanlands koma til Reykjavíkur og ætla að ná sambandi við íslenzkt atvinnulíf, þá veit enginn þeirra, hvert hann á að snúa sér. Það geta komið 50 Færeyingar með skipi sama sólarhringinn, og þeim er ráðstafað til íslenzks atvinnulífs. En það er engin stofnun til þess að tryggja sómasamlega notkun á hinu íslenzka vinnuafli. Algert skipulagsleysi er ríkjandi á íslenzkum vinnumarkaði og ekki lagt sig í líma við að tryggja sem bezta notkun vinnuaflsins og þá aukningu framleiðslunnar, sem möguleg er. Hæstv. ráðh. vitnaði í það, að ég hefði á einhverju ákveðnu tímabili lagt meira upp úr atvinnuöryggi en kaupupphæð. Þetta er alveg rétt. Ég legg geysilega mikið upp úr atvinnuöryggi og tel það jafnvel meira virði en kaupupphæðina í krónutali á hverjum tíma. Og ég er alveg sannfærður um það, að nú þarf að bæta afkomumöguleika íslenzks verkalýðs, bæði með hækkuðu kaupi og auknu atvinnuöryggi, og hvort tveggja er hægt. Hæstv. dómsmrh. var með getsakir um það, að frestunin á verkfallinu hefði ekki komið til af góðu hjá verkalýðnum, það hefði ekki verið til þess að tryggja góðan árangur af samningum með friðsamlegum hætti, heldur til að ná taki á kaupskipaflotanum, þegar hann kæmi í höfn, og að verkfallsfrestun hefði verið miðuð við það. Þetta er ómaklega mælt og er eitt af því, sem hæstv. ráðherrum hér hefur hrotið úr munni og stuðlar að því að minnka möguleika fyrir friðsamlegri lausn, en ekki að auka þá möguleika. Þá kom hæstv. ráðh. með það, að ekki hefði verið hægt fyrir ríkisstj. að láta sérfræðinga reikna út í sambandi við þessar vinnudeilur, fyrr en kröfurnar hefðu verið komnar fram, það hefði ekki verið hægt að byggja neina útreikninga á kröfunum, meðan þær voru óþekktar. Þetta er algerlega út í hött. Það eru ekki kröfurnar, sem þarf að reikna út. Þær eru fullreiknaðar. Það, sem þurfti að reikna og þarf að reikna að áliti ríkisstj., er þetta: Hún vill láta fara fram hlutlausa rannsókn á efnahagsástandinu í landinu. Þurfti hún að bíða með slíka útreikninga, þangað til kröfur verkalýðssamtakanna voru komnar fram? Var ekki hægt að reikna út, hvert væri efnahagsástandið í landinu, áður en kröfurnar komu fram? Jú; vissulega. Í annan stað átti að athuga, hvort atvinnuvegirnir gætu borið hækkað kaupgjald. Var ekki hægt að gera það fyrr en kröfurnar komu fram? Var ekki hægt að gera það strax á haustmánuðum? Var ekki hægt að gera það óslitið, þegar menn vissu, að það mundi draga til deilu? Það eru sjö vikur síðan þeir vissu, að samningum yrði sagt upp. Það þurfti ekki að bíða með það, þangað til kröfurnar voru komnar fram. Og svo átti í þriðja lagi að athuga, hvort kauphækkanir mundu leiða til kjarabóta fyrir verkalýðinn. Gátu þeir ekki komið fram með sínar hugleiðingar og ágizkanir um það, hvenær sem var, eftir að vitað var, að til deilu mundi draga? Vissulega. Það voru ekki kaupkröfurnar, sem þeir þurftu að reikna út. Það var ýmislegt í efnahagsástandi þjóðfélagsins, sem þeir þurftu að reikna út, og það gátu þeir gert löngu áður en kröfurnar sjálfar komu fram. En kröfurnar hafa nú verið kunnugar á sjöundu viku. Og hæstv. ríkisstj. hefur ekki gert neitt til þess, að málin lægju nú ljósara fyrir en þegar deilurnar hófust. Rannsókn á þjóðartekjunum hefur ekki verið framkvæmd. Athugun á því, hvort hlutdeild launafólks í þjóðartekjunum sé nú meiri eða minni en 1947, hefur ekki verið gerð, en það er atriði, sem hægt væri vafalaust af fræðimönnum með stórar vélar að reikna út á nokkrum dögum. Og það er undarlegt, að menn, sem viðurkenna, að kaupmáttur launanna hafi verið mestur 1947, skuli ekki láta sína fræðimenn reikna út, hve mikið var hlutskipti launafólksins í þjóðartekjunum 1947, hve mikið er hlutskipti launamanna í þjóðartekjunum núna, 1955. Þessar niðurstöður þyrftu að liggja fyrir, og verkalýðssamtökin mundu taka nokkurt tillit til þeirrar útkomu, ef hún væri rétt fundin. Ég er sjálfur tímabundinn núna kl. 5, hef boðað fund í stjórn Alþýðusambands Íslands, og hæstv. ráðherrar ekki viðlátnir til þess að taka þátt í umræðum um þessi þýðingarmiklu mál, og læt því máli mínu lokið. Ég lofaði hæstv. forseta því að nota hér aðeins nokkrar mínútur, en taldi rétt að meta hæstv. dómsmrh. svo mikils að svara nokkru haus síðustu ræðu, sem hann flutti af miklum móði.