Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég bið hv. þingdeild afsökunar á því að ég skyldi koma of seint til fundar, en hef nú mál mitt til að mæla fyrir stjfrv. til breytinga á lögum nr. 36/1986, um Seðlabanka Íslands. Þær breytingar á lögum um Seðlabankann sem tillögur eru gerðar um í frv. eru einn liður í fjölþættum efnahagsráðstöfunum sem ríkisstjórnin beitir sér nú fyrir og forsrh. lýsti ítarlega í ræðu hér í þinginu á mánudag. Áður en ég sný mér að frv. sérstaklega langar mig til þess að segja hér nokkur orð um stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í vaxtamálum sem kemur fram í samþykkt hennar frá því á mánudag, en samþykktin er prentuð sem fskj. með frv. Það er varla of djúpt í árinni tekið þegar sagt er að undanfarin tvö ár hafi vaxtamálin verið mikið ágreiningsefni hér á landi. Þessi ágreiningur hefur einkum snúist um það hvernig stuðla ætti að lækkun raunvaxta. Um markmiðið hefur lítið verið deilt, en þeim mun meira um leiðirnar að því. Þessi ágreiningur hefur ekki farið eftir flokkslínum heldur hafa menn skipað sér í hópa eftir því hvort þeir hafa talið vænlegra að ná raunvöxtunum niður með almennum aðgerðum til að bæta jafnvægi á lánamarkaði eða með því að hlutast til um vaxtaákvarðanir með beinum hætti. Til undantekninga heyrir, sem betur fer, að menn mæli neikvæðum raunvöxtum bót þótt enn kunni að eima eftir af því sjónarmiði meðvitað eða ómeðvitað. Vaxandi skilningur á því að sparifé landsmanna og almannasjóðir megi ekki brenna upp og að endurgreiða skuli raungildi lánsfjár að viðbættri hóflegri vaxtaþóknun horfir ótvírætt til framfara. Enn greinir menn þó á um það hvort vextirnir séu eins og hvert annað verð sem ræðst á markaði af framboði og eftirspurn. Reyndar hefur skilningur á því sjónarmiði einnig verið vaxandi. Á hinn bóginn hefur því einnig verið haldið fram að verulegur brestur sé í íslenska fjármagnsmarkaðnum þannig að þar ríki ekki sú samkeppni sem stuðli að eðlilegri vaxtamyndun. Þetta er engu að síður spor í rétta átt, þessi vaxandi skilningur, þar sem í því felst ákveðin viðurkenning á því að vextirnir skuli ráðast af markaði ef samkeppnin er fullnægjandi. Með þeim ákvörðunum sem ríkisstjórnin hefur nú tekið hefur að mínu áliti verið fundin farsæl málamiðlun milli þessara sjónarmiða. Það er einmitt verkefni stjórnmálanna að finna slíkar málamiðlanir í þjóðmálum og ég treysti á atbeina hv. Ed. í þessari málamiðlun. Í raun og veru má líta á þær tillögur, sem hér eru gerðar, þegar þær eru skoðaðar í heild sem lagfæringu á því fyrirkomulagi vaxtaákvarðana sem leitt var í lög á árunum 1985--1987 og byggist á grundvallarreglunni um samningsfrelsi. Sá óstöðugleiki sem ríkt hefur í efnahagsmálum hér undanfarin ár með mikilli umframeftirspurn á öllum sviðum, þar á meðal eftir lánsfé, hefur reynt mjög á þetta frjálsræðisfyrirkomulag varðandi vaxtaákvarðanir á sama tíma og það hefur einmitt verið að slíta barnsskónum. Það er því að vonum að í ljós hafi komið hvar veilurnar voru og að þetta fyrirkomulag þurfi nú nokkurrar lagfæringar við. Í því frv. sem ég mæli hér fyrir er lagt til að þetta verði gert með því að skýra og skerpa heimildir Seðlabankans til þess að binda vaxtaákvarðanir innlánsstofnana takmörkunum ef vextir þykja keyra úr hófi. Í þessu felst alls ekki grundvallarstefnubreyting og hér er ekki um að ræða neitt afturhvarf til miðstýrðra vaxtaákvarðana. Menn verða að átta sig á því hver er veruleikinn á íslenska fjármagnsmarkaðnum. Þetta er lokaður markaður þar sem samkeppni á útlánahliðina er ekki mjög virk. Samkeppnin um spariféð á innlánshlið er hins vegar mun virkari. Þar keppa ríkið, bankar og sparisjóðir, verðbréfasjóðir og aðrir sparnaðarkostir hart um því nær hverja krónu. Þótt óhjákvæmilegt væri að raunvextir hækkuðu nokkuð samfara þeirri umröðun vaxta á markaðnum í kjölfar vaxtafrelsis er það einmitt þessi áhalli í samkeppninni milli útláns- og innlánshliðar á lokuðum fjármagnsmarkaði sem í ofþenslu undanfarinna ára hefur keyrt raunvextina upp úr hófi fram. Við aðstæður eins og þessar verða stjórnvöld að hafa heimild til að hlutast til um vaxtaákvarðanir í undantekningartilfellum til þess að gæta hagsmuna hinna dreifðu lántakenda sem ekki hafa átt í mörg hús að venda með að verða sér úti um lánsfé. Jafnframt hníga þessi rök að því að brýnt sé þegar til lengdar er litið að stefna að því að opna íslenska fjármagnsmarkaðinn gagnvart útlöndum þótt það hljóti að gerast í áföngum á nokkrum tíma. En þar með er þó alls ekki sagt að stjórnvöld muni eða hljóti að binda vaxtaákvarðanir takmörkunum þangað til fjármagnsmarkaðurinn hefur verið fullkomlega opnaður. Ríkisstjórnin hyggst sem fyrr fyrst og fremst beita almennum aðgerðum til að ná raunvöxtunum niður á hóflegt stig. Hún mun leitast við að veita ríkisútgjöldum eins mikið aðhald og kostur er og draga þannig úr lánsfjárþörf ríkisins. Ríkissjóður mun að sjálfsögðu freista þess að neyta aðstöðu sinnar sem langstærsti lántakandi á fjármagnsmarkaði og sá eini sem getur boðið viðhlítandi tryggingar fyrir mjög háum lánsfjárhæðum til þess að fá fram lækkun raunvaxta í samningum um sölu á ríkisskuldabréfum og á skuldabréfum byggingarsjóðanna, m.a. til lífeyrissjóðanna. En hún ætlast til þess að raunvextir á öðrum sviðum lánamarkaðarins lagi sig að raunvöxtum á ríkisskuldabréfum. En til þess að ná því fram er nauðsynlegt að sambærilegar reglur gildi um öll fjármálafyrirtæki sem stunda svipaða starfsemi. Þetta á við um ákvæði sem lúta að bindi- og lausafjárskyldu, íhlutun í vaxtaákvarðanir og fleira sem fjallað verður um í fjh.- og viðskn. Nd. þar sem fjármagnsmarkaðsfrumvörpin eru nú til meðferðar. Þá er það sérstaklega mikilvægt að mínu áliti að í ríkisstjórninni hefur tekist samkomulag um þá framtíðarsýn að til þess að búa þjóðinni bætt lífskjör þegar til lengri tíma er litið þurfi að tryggja íslensku atvinnulífi sambærilega aðstöðu á fjármagnsmarkaði og er í helstu viðskiptalöndum okkar. Þess vegna undirbýr ríkisstjórnin nú stefnumótun um nánari tengsl íslenska fjármagnsmarkaðarins við helstu viðskiptalönd Íslendinga, ekki síst í því skyni að auka samkeppni á lánamarkaðnum til aðhalds að fjármagnskjörum. Þessi stefnumörkun er sérstaklega mikilvæg vegna þeirra breytinga sem eru að verða á viðskiptaháttum með fjármagn og fjármálaþjónustu í umheiminum vegna sameiginlegs innri markaðs Evrópubandalagsins frá og með árslokum 1992. Þegar hefur verið ákveðið að þessi stefnumótun verði byggð á tillögum ráðherranefndar Norðurlanda um efnahagsáætlun áranna 1989--1992. Hér er um mikilvægt framtíðarmál að ræða sem brýnt er að ötullega verði unnið að svo að tryggt sé að Íslendingar dragist ekki aftur úr nágrannaþjóðunum varðandi umbætur í skipun efnahagsmála. Fyrsta skrefið í þessari aðlögun var reyndar tekið nú um sl. áramót þegar almenn heimild var veitt til þess að taka vörukaupalán allt að þremur mánuðum án bankaábyrgðar vegna hvers konar vöruinnflutnings en áður var slík heimild bundin við tiltekna vöruflokka. Á næstunni verða frekari breytingar í sömu átt undirbúnar. Allt miðar þetta að því í reynd að lækka raunvextina og þar með fjármagnskostnað fjölskyldna og fyrirtækja. Þetta eru dæmi um það hvernig ríkið á að starfa að almannaheill með því að bæta virkni markaðarins, í bráð með íhlutun ef þörf krefur, en í lengd með því að opna markaðinn fyrir aukna samkeppni. Ég sný mér þá að frv. sjálfu. Breytingartillögurnar sem í því felast eru að sjálfsögðu byggðar á þeirri reynslu sem fengist hefur af framkvæmd seðlabankalaganna, en eins og ég sagði áðan er nauðsynlegt að skýra betur og skerpa nokkur ákvæði í lögunum í tengslum við efnahagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar. En þessar breytingar munu einnig hafa að mínu áliti varanlegra gildi. Í 1. gr. frv. er fjallað um laust fé innlánsstofnana. Í ljós hefur komið að endurbæta þarf ákvæði laganna varðandi skilgreiningu á lausu fé. Í júní á sl. ári setti Seðlabankinn nýjar reglur um þessa skilgreiningu en varð að hverfa frá þeim um síðustu áramót, þar sem lagagrundvöllur fyrir þeim reyndist ekki ótvíræður. Um þetta vísa ég til fyrsta fskj. með frv. en þar gerir Seðlabankinn grein fyrir þessu máli ásamt áformaðri breytingu á framkvæmd bindiskyldu lánsfjár sem er á grundvelli 1. mgr. 8. gr. Í grg. Seðlabankans kemur fram að fyrirhugað sé að bindiskyldan reiknist framvegis af ráðstöfunarfé í heild í stað innlána eins og nú er. Þessi breyting mun koma sér vel fyrir þá banka sem mesta fyrirgreiðslu veita fyrirtækjum í útflutningsgreinum vegna þess að undanskilið verður frá ráðstöfunarfénu endurlán erlendra lána vegna afurðalána. Á sama hátt mun þessi breyting líka fela það í sér að bindiskyldan nær framvegis, ef þessi breyting verður framkvæmd, til bankabréfaútgáfu og veðdeildarstarfsemi bankanna sem hingað til hefur verið undanskilin. Eins og nú er ástatt í reikningum bankanna mundi þessi breyting bæta til muna stöðu Landsbankans en einnig Búnaðarbankans og Útvegsbankans. Þessi breyting ætti því að auðvelda mönnum að veita útflutnings- og samkeppnisgreinum betri fjármagnsþjónustu. Í 1. gr. er einnig lagt til að Seðlabankinn hafi heimild til þess að setja innlánsstofnunum reglur um gengisbundnar eignir og skuldir og um endurlánajöfnuð sem ætlað er að koma í veg fyrir töf vegna gengisbreytinga. Hér er um mikilvægt öryggisatriði að ræða fyrir íslenska bankakerfið, að girða þannig fyrir gengisáhættu eftir því sem kostur er. Í 2. gr. frv. er lagt til að 9. gr. laganna verði breytt þannig að Seðlabankinn geti með samþykki viðskrh. betur tryggt en nú er að raunvextir útlána í innlánsstofnunum séu hóflegir og að jafnaði ekki hærri en í helstu viðskiptalöndum okkar. Þá er einnig lagt til að Seðlabankinn geti bundið vaxtaákvarðanir innlánsstofnana takmörkunum til þess að draga úr óhæfilegum vaxtamun inn- og útlána að teknu tilliti til annarra tekna innlánsstofnananna. Með þessum breytingum er áréttuð heimild Seðlabankans til þess að veita vaxtaákvörðunum innlánsstofnana aðhald. Hér er fyrst og fremst verið að skerpa þennan íhlutunarrétt Seðlabankans án þess að raska í meginatriðum því fyrirkomulagi vaxtaákvarðana sem í gildi hefur verið, þ.e. röð ákvarðana og valddreifingu. Reynslan hefur sýnt að það er erfitt að meta nákvæmlega raunvexti til samanburðar milli landa og þá er einnig matið á vaxtamun inn- og útlána ekki síður vandasamt. Þess vegna er eðlilegt að gefa Seðlabankanum færi á að meta hvað hóflegt getur talist í þessum efnum og þá ekki síður hvað varðar raunvexti en vaxtamun, en áður var slíkt mat lagt í hendur bankans hvað varðar vaxtamuninn. Um leið og ég tók við starfi viðskiptaráðherra sumarið 1987 skrifaði ég Seðlabankanum bréf og óskaði eftir því að hann gerði ársfjórðungslega grein fyrir samanburði sínum á raunvöxtum hér á landi og í helstu viðskiptalöndum okkar og fyrir þróun vaxtamunar. En þetta eru einmitt viðmiðanirnar í 2. mgr. 9. gr. seðlabankalaganna. Þessi samanburður hefur verið nokkuð laus í böndum og mér virðist nú ljóst að eini öruggi samanburðurinn á raunvöxtum milli landa felist í samanburði á raunvöxtum á ríkisskuldabréfum. Þessir vextir gegna einnig því lykilhlutverki, þar sem þeir hljóta að öllu jöfnu að vera neðri mörk á vaxtarófinu í hverju landi, þ.e. að besti lántakandinn njóti bestu kjara. Seðlabankinn fær nú það verkefni að vinna með ríkisstjórninni að því að tryggja samræmi í vaxtakjörum á peningamarkaðnum út frá raunvöxtum af ríkisskuldabréfum. Ég hef þegar rætt þetta mál við bankastjórn Seðlabankans og mun á næstunni fylgja því eftir. Varðandi framkvæmd vaxtastefnunnar skiptir miklu máli að ekki verði mikið umrót í verðlagi á næstunni þannig að hvað styðji annað, vaxtaþróunin og verðlagsþróunin. Breytingin sem hér er gerð tillaga um á 2. mgr. 9. gr. gerir íhlutunarrétt í vaxtaákvarðanir á grundvelli mats stjórnvalda á öllum aðstæðum en ekki eingöngu þegar litið er til annarra landa eða vandmetins vaxtamunar alveg skýran. En ég vil einnig geta þess að því hefur verið beint til hv. fjh.- og viðskn. Nd., sem nú fjallar um frumvörpin um verðbréfasjóði og verðbréfafyrirtæki og um eignarleigustarfsemi, að inn í þau frumvörp verði tekin hliðstæð ákvæði um heimild Seðlabankans til að hlutast til um vaxtakjör þessara fyrirtækja þannig að jafnræði ríki á fjármagnsmarkaðnum hvað þetta snertir. En að sjálfsögðu verður að gæta þess við beitingu þessarar heimildar að um sambærilega áhættuflokka sé að ræða þegar ávöxtunarkjörin eru borin saman. Reyndar er einnig að þessu vikið í breytingum á lögum um viðskiptabanka sem ég vonast til að geta mælt fyrir síðar í dag í hv. Ed. Ég á ekki von á því að það muni mikið reyna á þetta ákvæði á fjármagnsmarkaðnum utan bankanna en hins vegar þykir mér rétt og nauðsynlegt að samræmis sé gætt milli allra aðila á lánamarkaðnum eftir því sem kostur er. Ég held reyndar að það eitt að slík íhlutun vaki í veðri geti gert mikið gagn ef --- og það er ákaflega mikilvægur fyrirvari --- almennar forsendur eru jafnframt skapaðar fyrir hóflega vexti en það er einmitt markmið stjórnarinnar. Hér er lærdómsríkt að hafa í huga reynsluna af vaxtalækkun á sl. hausti. Með fortölum og óbeinni tilvísun til heimildarákvæða í 9. gr. seðlabankalaganna tókst að fá innlánsstofnanir til að lækka vexti verulega samhliða hjöðnun verðbólgu vegna verðstöðvunarinnar. Þetta tókst strax í september, enn betur í október, nóvember og desember. Árangurinn sem náðist með þessu móti var ótvíræður. Nafnvextir af óverðtryggðum skuldalánum í bönkum og sparisjóðum lækkuðu úr um og yfir 40% í ágústmánuði í 12% í desember, en eru nú um 15%. Einnig náðist fram nokkur lækkun raunvaxta af verðtryggðum lánum eða úr 9--11% í 7*y3/4*y--9% nú. Hins vegar er óhjákvæmilegt að nafnvextir hafi hækkað nokkuð þegar verðbólguhraðinn jókst að nýju um áramótin vegna aðgerða í skattamálum og lækkunar á gengi krónunnar. Eftir stendur hins vegar þessi gjörbreyting á vaxtakjörum sem varð og að mínu áliti studdi þar hvað annað, almennar ráðstafanir og aðstæður í efnahagsmálum og óbein tilvísun til heimildar til íhlutunar í vaxtakjörin. Það er einmitt þessi stefna sem ríkisstjórnin hyggst nú fylgja fram og skerpa enn til þess að tryggja að ekki fari úr böndunum vaxtaákvarðanirnar á umþóttunartímanum sem nú fer í hönd að lokinni verðstöðvun. Þá kem ég að 3. gr. frv. en í henni er lögð til sú breyting að viðurlög skv. 41. gr. seðlabankalaganna renni að *y3/4*y hlutum í ríkissjóð. Samkvæmt lögum og reglugerð um Seðlabankann hefur bankinn heimild til þess að innheimta viðurlög ef hlutfall lausafjár er fyrir neðan sett mörk eða ef ekki er staðið við skyldu til innlánsbindingar. Þessi viðurlög eru mjög mikilvæg til þess að tryggja að settum reglum sé fylgt í þessum efnum sem er grundvallaratriði við framkvæmd allrar stefnu í peningamálum. Hjá því verður hins vegar ekki komist að há viðurlög, sem einstaka stofnanir þurfa að greiða, leiði til óánægju og þrýstings á stjórnvöld og Seðlabankann að lina tökin og draga úr viðurlögunum. Menn gera því jafnvel skóna í umræðum að tekjur Seðlabankans af viðurlögunum hafi áhrif á ákvarðanir hans á þessum sviðum. Þetta er fjarri lagi og vegna þess hversu þýðingarmiklu hlutverki þessi stjórntæki gegna er mikilvægt að þau verði ekki veikt með áróðri af þessu tagi. Einfaldasta leiðin til þess að gera það ljóst að tekjur af viðurlögunum ráða engu um ákvarðanir Seðlabankans er að breyta lögum um hann þannig að innheimt viðurlög skv. 41. gr. laganna renni að mestu leyti til ríkissjóðs sem einnig fær reyndar helminginn af hagnaði af bankanum. Hér er lagt til að viðurlögin renni til ríkissjóðs að *y3/4*y hlutum. Með því er ljóst að Seðlabankinn hefði ekki lengur verulegan hag af þessum viðurlögum og ætti það að kveða niður kröfur á hendur bankanum um endurgreiðslu þessa fjár. Að endingu er svo í 4. gr. lagt til að lögfest verði ákvæði til bráðabirgða sem mælir fyrir um innheimtu viðurlaganna á árinu 1988 og að þau greiðist þegar að *y3/4*y hlutum í ríkissjóð. Ég vil upplýsa hv. þingdeild í þessu sambandi um það að innheimt viðurlög á síðasta ári námu samtals 335,8 millj. kr. en samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu sem hér er gerð tillaga um mundu 251,8 millj. kr. koma í hlut ríkissjóðs á þessu ári sem eru tekjur sem ekki hefur verið reiknað með í fjárlögum. Hæstv. forseti. Ég vil ljúka máli mínu með því að óska þess að þetta mál hljóti skjóta meðferð hér í deildinni. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og til hv. fjh.- og viðskn. Ég vil líka láta í ljós þá ósk að heppilegt væri ef unnt væri að mæla einnig í dag fyrir frumvörpum sem eru samferða þessu frumvarpi um viðskiptabanka og um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti.

Halldór Blöndal Herra forseti. Það er orðið daglegt brauð hér í deildinni og í nefndum Alþingis að beðið sé um skjóta afgreiðslu en á hinn bóginn virðist það vera orðin regla nánast að þeim sem fylgja þessari ríkisstjórn sé heldur og frekar ömun að því að þingnefndir vandi meðferð þeirra mála sem fyrir liggja. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt, hæstv. ráðherra, að fjh.- og viðskn. taki sér nægan tíma til þess að athuga þetta mál. Eðlilegan tíma. Ég get ekki séð að ríkisstjórnin hafi verið að flýta sér við undirbúning þessa máls. Því var lofað af hæstv. forsrh. fyrir jól að stjórnarandstaðan fengi að fylgjast með vinnu að þeim efnahagsaðgerðum svokölluðum sem tilkynntar yrðu þegar þing kæmi saman. Það reyndust orðin tóm og svo langt gekk óðagotið að stjórnarandstaðan var beðin um það að taka þátt í umræðum um þessi mál á fundi deilda í gær þó svo að ekki hafi verið búið að útbýta þessum þingskjölum áður. Þingmenn áttu m.ö.o. að hlaupa til, vera reiðubúnir til þess að tala um þetta allt saman án þess að athuga málin, án þess að íhuga málin og án þess að bera saman lagatexta eins og þeir eru nú og þau frv. sem fyrir liggja, án þess að glöggva sig á einstökum efnisatriðum. Ég vil, herra forseti, segja að þessi vinnubrögð eru mjög ámælisverð og ég minni á að ekki einu sinni fjárlögin komust skammlaust frá þinginu vegna óðagotsins. Má raunar segja að þetta sé kannski bein afleiðing af þeim óstöðugleika sem einkennir þjóðfélagið. Hæstv. viðskrh. talaði áðan um það mjög fjálglega að það væri nauðsynlegt að reyna að leyfa íslenskum fyrirtækjum að njóta sambærilegra kjara á fjármagnsmarkaði eins og fyrirtæki í Efnahagsbandalaginu og talaði um árið 1992 í því sambandi. Fyrir einu ári talaði hæstv. viðskrh. og núv. hæstv. utanrrh. um nauðsyn þess að við reyndum að lagfæra skattalögin þannig að fyrirtæki hér á Íslandi gætu búið við sambærileg skattalög og fyrirtæki í helstu samkeppnislöndum okkar. Hins vegar voru þeir ekki fyrr komnir í nýja ríkisstjórn heldur en þeim þótti skattalögin engu máli skipta. Nú þarf ekki að hugsa um skattalögin. Þau eru aukaatriði. Það þarf heldur ekki að hugsa um það hvort t.d. gengi krónunnar sé rétt skráð. Bæði forsrh. og sjútvrh. lýstu því yfir í umræðunum hér á mánudaginn að hvorki samkeppnisiðnaðurinn né útflutningsframleiðslan gæti til langframa staðist það háa gengi sem nú er. Hæstv. viðskrh. er jafnframt iðnrh. svo að maður skyldi ætla a.m.k. þegar hann talar um nauðsyn þess að innlend fyrirtæki geti starfað á svipuðum grunni og fyrirtæki í Evrópubandalagslöndunum, þá skyldi maður ætla a.m.k. að hann talaði ekki um það eins og hæstv. forsrh. og fjmrh. að gengisskráningin sé afgangsstærð, afgangsstærð í íslensku efnahagslífi, eitthvað sem maður skrifar svona neðst til hliðar og ýtir svo út af borðinu. Það væri fróðlegt að heyra sjónarmið hæstv. viðskrh. á því hvort hann líti á gengisskráninguna sem afgangsstærð. Hæstv. viðskrh. hefur lengi verið ráðgefandi fyrir ríkisstjórnir af ýmsum toga og er þess vegna vanur því að setja sig inn í margvísleg sjónarmið og fylgja eftir margvíslegri efnahagsstefnu. Þess vegna kom það mér og öðrum ekki neitt á óvart þó hann skyldi nú vera fljótur að átta sig á því að hann ætti að taka upp nýja vaxtastefnu eftir að ný ríkisstjórn hafði sest að völdum og efast ég um að nokkur annar maður íslenskur hefði leikið betur þau hamskipti en þessi hæstv. viðskrh. Það sýnir á hinn bóginn leikaraskapinn í þessu öllu saman þegar hæstv. viðskrh. hefur þau ummæli um breytingarnar á 2. mgr. 9. gr. laga um seðlabanka, þá segir hann að breytingunni sé ætlað að skýra og skerpa inntak þessarar málsgreinar. --- Nú skulum við fletta upp hverju munar í gömlu lögunum, í núgildandi lögum og eins og lögin verða ef frv. verður samþykkt. Það er orðið ,,hóflegir og`` annars vegar og hins vegar ,,að teknu tilliti til annarra tekna innlánsstofnana``. Nú er best, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þetta upp og sjá hverju munar. Eins og greinin hljóðar í núgildandi lögum er hún svohljóðandi: ,,Seðlabankinn getur að fengnu samþykki ráðherra bundið vaxtaákvarðanir innlánsstofnana takmörkunum til að tryggja að raunvextir útlána innlánsstofnana verði eigi hærri en þeir eru að jafnaði í helstu viðskiptalöndum Íslendinga.`` En eftir breytinguna á að standa: ,,til að tryggja að raunvextir útlána innlánsstofnana verði hóflegir og eigi hærri en þeir eru að jafnaði í helstu viðskiptalöndum Íslendinga.`` Nú vil ég óska eftir því að hæstv. viðskrh. útskýri fyrir okkur í deildinni hér á eftir hver sé efnisbreytingin í þessu. Hver er efnisbreytingin? Hverju breytir orðið ,,hóflegir"? Það stendur í greininni ,,eigi hærri en þeir eru að jafnaði`` og hverju breytir ,,hóflegir`` þar á undan? Síðari breytingin í greininni er ,,að teknu tilliti til annarra tekna innlánsstofnana`` og ,,til að draga úr óhæfilegum vaxtamun milli inn- og útlána`` --- og síðan á að bæta við ,,að teknu tilliti til annarra tekna innlánsstofnana``. Ber að skilja hæstv. viðskrh. svo að Seðlabankinn hafi ekki unnið þannig fram að þessu? Ber að skilja hæstv. viðskrh. svo að starfsmenn Seðlabankans hafi verið að naga blýanta í staðinn fyrir að líta á dæmið í heild og þeim hafi verið orðið bumbult af öllu blýantsátinu og þess vegna hafi þeir ekki tekið tillit til annarra tekna innlánsstofnana? Er verið að reyna að gefa það í skyn? Ég vil algjörlega mótmæla því að starfsfólk Seðlabankans vinni með þeim hætti. Ég held þvert á móti að starfsfólk Seðlabankans vilji vanda sín vinnubrögð mjög og hafi góða yfirsýn yfir bankareksturinn, þeir starfsmenn Seðlabankans sem um þau mál eiga að fjalla. Ég hef að vísu aldrei unnið í Seðlabanka, verið þar innan búðar, en á hinn bóginn hef ég margsinnis tekið þátt í því í störfum fjh.- og viðskn. að fræðast og draga lærdóm af því sem fulltrúar Seðlabankans hafa sagt okkur þingmönnum og ég hef ekki orðið var við annað en að þeir hafi verið greinargóðir í sínum svörum og hafi verið fullkomlega með á nótunum. Þannig að ég álít að þessi viðbót skipti svo sem engu máli. Starfsmenn Seðlabankans munu taka tillit til annarra tekna innlánsstofnana, auðvitað eftir sem áður. Á hinn bóginn er kannski svolítið skemmtilegt að fá þessa viðbót inn í þetta lagafrv. þegar þess er gætt að lagafrv. felur í sér í tveim síðustu greinunum nýja skatta á bankakerfið. Í 3. gr. er talað um það að *y3/4*y af viðurlögum sem Seðlabanki ákveður skuli renna til ríkissjóðs og innheimt viðurlög á árinu 1988 skulu að *y3/4*y hlutum einnig greiðast ríkissjóði. Á árinu 1988 --- stendur í grg., hér er gert ráð fyrir bráðabirgðaákvæði um að innheimt viðurlög á árinu 1988 skuli að *y3/4*y hlutum greiðast í ríkissjóð, er þar samkvæmt framangreindu um 258 millj. kr. að ræða. Ég tók nú ekki eftir hvað hæstv. viðskrh. sagði um það áðan en ég hygg að ég muni það rétt að 251 millj. kr. eigi samkvæmt þessu að renna í ríkissjóð --- er það ekki?  Nú var sú nýbreytni tekin upp á sl. ári að frá 1. mars var gert ráð fyrir því, og var ákveðið nú í haust, að frá 1. mars skyldi Seðlabankinn greiða bönkunum 2% vexti af bindingarfénu. Er það ekki rétt munað?

Jú, jú.

Ég hygg að það fé sé einhvers staðar á bilinu 170--180 millj. kr. Er það ekki rétt? Eitthvað svoleiðis. Ég hef það nú ekki nákvæmlega. Á hinn bóginn hefur ekki verið ákveðið hvort Seðlabankinn muni á þessu ári greiða vexti til viðskiptabanka og sparisjóða af bundnu fé. Nú er nauðsynlegt að fá um það upplýsingar hvernig það mál standi og hvort sú sé ætlan viðskrh. --- það er nú verið að koma öllum bankamálunum inn á skrifstofu til viðskrh., þar á nú þessi pólitíska miðstýring peningamálanna að vera og hækjan sem viðskrh. ætlar að nota --- ég biðst afsökunar að nota orðið hækja, það datt einhvern veginn út úr mér, hæstv. forseti, ég biðst nú afsökunar á því vegna þess að hækja er úr timbri rétt eins og blýantar.  Nú fer maður að velta fyrir sér ef það er rétt að Seðlabankinn eigi að inna af hendi öll þessi hundruð milljóna króna, ýmist til viðskiptabanka, eins og ákveðið var í haust, eða til ríkissjóðs, eins og nú er búið að ákveða, hvernig og hvort Seðlabankinn standi undir þessu öllu saman. Getur Seðlabankinn greitt hundruð milljóna til ríkissjóðs öðruvísi en að taka þá peninga einhvers staðar annars staðar og hvar tekur hann peningana? Hvaðan fær Seðlabankinn sína peninga? Eigum við að ímynda okkur það að þetta sé einhvers konar sjálfrennandi lind, að hæstv. viðskrh. hafi nú, eftir að hann komst í nýju ríkisstjórnina og fór að hugsa um nýju efnahagsráðstafanirnar núna í febrúarmánuði, hafi kannski fengið sér göngutúr hér í vatnsleysunni og séð þar vatn koma upp úr sverðinum og þá hafi honum dottið í hug að Seðlabankinn sé einhvers konar svona sjálfrennandi lind sem hægt sé að nota til þess að sækja sér í svo sem eina ausu og hella í ríkissjóð til þess að geta svo hrært í ríkissjóði og leikið sér í vatninu, svamlað í gullvatninu? Dettur hæstv. viðskrh. það í hug að Seðlabankinn sé einhver ótæmandi hít sem ekki tekur peningana frá neinum? Er það hugmyndin? Auðvitað er Seðlabankinn ekki nein slík ótæmandi hít. Auðvitað verður Seðlabankinn að taka fyrir það sem hann gerir. Og auðvitað liggur það alveg í augum uppi að það verður ekki fækkað starfsmönnum Seðlabankans núna þegar það á að láta þá bæta á sig svona miklum skuldbindingum og miklum störfum og þungum. Og auðvitað verður heldur ekki fækkað í viðskrn. Hæstv. utanrrh. sagði það norður á Akureyri --- og verð ég nú að segja, hæstv. forseti, að hæstv. fjmrh. getur krítað liðugt þegar hann talar um þingsköp, sem mér skilst að hann megi ekki gera, þegar hann heldur því fram að það hafi verið 400 manns sem hafi verið á fundinum fyrir norðan. Það var nú að kríta liðugt. En það má vera að hann hafi fengið glýju í augun yfir því fólki sem þó kom á þann fund. Það má vera.

Var þingmaðurinn á fundinum?

Þingmaðurinn hefur fengið um það sannar spurnir að margir þeir sem voru á þeim fundi komu þaðan út í verra skapi en þeir fóru inn og þingmaðurinn hefur um það sannar spurnir að mönnum hafi þótt fundurinn fremur leiðinlegur. Enn fremur hefur þingmaðurinn af því sannar spurnir að ýmislegt það sem ráðherrarnir sögðu hafi verið ógætilegt en á hinn bóginn tók almenningur fyrir norðan undir það að Jóhannes Nordal seðlabankastjóri hefði gott vit á bókmenntum, eins og hans fólk, og þóttu ekki fréttir fyrir norðan. Menn vissu það nú fyrir norðan fyrir löngu, og langt á undan ríkisstjórninni að seðlabankastjóri hefur gott vit á bókmenntum og þarf ekki fjmrh. til að segja Norðlendingum frá því. En ég var sem sagt að tala um það að Seðlabankinn væri engin peningavatnsleysa þó svo að hann prenti seðla. Og þeir skattar sem hæstv. viðskrh. er nú að leggja á þjóðina, ætli það sé ekki í kringum hálfur milljarður þegar allt er talið, verða auðvitað að koma einhvers staðar frá. Um leið og ríkissjóður seilist með höndina ofan í vasa Seðlabankans með þessum lögum er hann að sjálfsögðu að þyngja þær álögur sem almenningur og fyrirtækin í þessu landi verða að standa undir.

Það er fráleit fullyrðing.

Er það fráleit fullyrðing? Ja, það er eins og ég vissi að viðskrh. taldi að hann hefði fundið lindina, peningalindina. Það vissi ég. Er ekki bara best að þyngja viðurlögin enn þá meira á bankakerfinu? Væri það ekki sniðugt að taka bara enn þá meira fé í ríkissjóð?  bankaráðsmannsins, nei. En ég óska viðskrh. til hamingju með það að hann skuli hafa fundið ráð til þess að næla í ríkissjóð peninga sem hvergi koma frá og enginn finnur fyrir. Það er mikil list, en þetta er ekki nýtt sjónarmið kannski. Ég vil, svo að ég ekki gleymi því, taka það fram að ég er sammála því sem hér stendur um 1. gr. frv. Við það hef ég ekkert að athuga, get fallist á það. En í öðru lagi vil ég ítreka það sem ég sagði áðan að þessar auknu álögur eða þessi skattlagning sem er með sérkennilegum hætti á Seðlabankann mun til lengdar valda meiri vaxtamun en ella og auðvitað bitna á almenningi í gegnum viðskiptabanka og sparisjóði. Það er augljóst mál. Í sambandi við 2. gr. vil ég aðeins láta í ljós þá skoðun að það er mjög óheppilegt fyrir störf þingnefnda að láta þau frumvörp, sem hæstv. viðskrh. með einum eða öðrum hætti gerði grein fyrir hér áðan, m.ö.o. frv. til laga um Seðlabanka, um stjórn efnahagsmála, viðskiptabanka og frv. um breytingu á vaxtalögum --- það hefði verið eðlilegra að þessi frumvörp hefðu öll fylgst að og hægt hefði verið að vinna að þeim samtímis í fjh.- og viðskn. sömu deildar. Það er auðvitað óeðlilegt að skipta þessum frumvörpum svona á milli deildanna því að þau koma með einum eða öðrum hætti inn á sama málið. En vegna þess að hæstv. viðskrh. gerði hér vexti almennt að umræðuefni, þá held ég að það sé óhjákvæmilegt líka, til þess að sýna þann leikaraskap og þau óheilindi sem þessi leikaraskapur sýnir, vekja athygli á því hvernig frv. til laga um breytingu á vaxtalögum liggur fyrir, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, fyrst um 6. gr.: ,,1. mgr. 17. gr. laganna hljóði svo:`` Og síðan er 1. mgr. 17. gr. laganna prentuð --- Mér finnst nú skemmtilegra svona, hvort það væri hægt að kalla til einhvern þingmann til að sitja hjá hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni einnig til þess að þessar prívatumræður sem eru hér í deildinni séu alveg hringinn. Það kemur betur út. --- Ég var að vekja athygli á því, hæstv. viðskrh. ...  Ég hygg, herra forseti, að sé mjög nauðsynlegt að prenta það þskj. upp, þó sú ábending eigi að vísu að koma til forseta Nd., því hér stendur: ,,6. gr. 1. mgr. 17. gr. laganna hljóði svo:`` Síðan er 1. mgr. 17. gr. laganna prentuð upp orðrétt, stafrétt. Það er svolítið öðruvísi milli lína sem orðin falla, en stafrétt nákvæmlega, báðar greinarnar. Síðan má sjá að hér er bætt við annarri málsgrein: ,,Hafi seðlabanki`` et cetera --- þannig að hér á að standa: ,,Við bætist ný málsgrein sem verði 2. mgr. og hljóði svo`` og brott falli þetta sem er fyrir ofan. En skýringin á því að hæstv. viðskrh. vill endilega prenta þennan lagatexta upp aftur er sú að hæstv. viðskrh. vill gefa í skyn að hann sé núna að gera eitthvað sérstakt í vaxtamálunum. En þessi grein hljóðar svo samkvæmt gildandi lögum eins og 1. mgr. er prentuð í frv., með leyfi hæstv. forseta: ,,Hver sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi hagnýtir sér á óréttmætan hátt fjárþröng viðsemjanda síns eða aðstöðumun þeirra að öðru leyti til þess að áskilja sér vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar umfram gildandi vaxtamörk sambærilegra útlánsvaxta hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum á þeim tíma er til skuldar er stofnað, sbr. 8. gr., skal sæta sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að einu ári. Sé brot ítrekað eða sakir miklar varðar brotið varðhaldi eða fangelsi allt að tveimur árum.`` Ég hygg að það sé rétt borið saman hjá mér í flýtinum að þetta er alveg nákvæmlega eins.

Ekki rétt.

Er það ekki rétt? ( Viðskrh.: Það er viðbót. ,,Séu sakir miklar eða brot ítrekað varðar það varðhaldi eða fangelsi allt að tveimur árum.``) Er það viðbót?

Það er viðbót, já. --- Hins vegar er vaxtalagafrv. ekki til umræðu hér í deildinni.

Herra forseti. Ég fékk hér hjá starfsmönnum þingsins vaxtalög, ljósrit af þeim og hér stendur neðst, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sé brot ítrekað eða sakir miklar varðar brotið varðhaldi eða fangelsi allt að tveimur árum.`` Nú væri kannski hægt að gera ráðstafanir til þess að lögin séu í sömu útgáfu hjá starfsmönnum Alþingis og í viðskrn. Það mundi auðvitað leiðrétta margvíslegan misskilning. En þetta er sem sagt algjör misskilningur hjá viðskrh. þannig að það sem hæstv. viðskrh. og ríkisstjórnin eru að reyna að gefa í skyn er það að verið sé að gera eitthvert óskaplegt átak á móti okri. Þetta er allt í lögum. En hver er viðbótin sem hæstv. viðskrh. er að koma með og er svona merkileg? Hún er þessi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hafi Seðlabanki Íslands hlutast til um vexti útlána hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum á grundvelli 9. gr. laga nr. 36/1986, um Seðlabanka Íslands, með síðari breytingum, skulu gildandi vaxtamörk útlána þau sömu og Seðlabankinn ákveður.`` --- Þetta er viðbótin. Síðan heldur greinin áfram í lögum. Ég tel rétt að lesa það einnig upp svo að myndin sé full, með leyfi hæstv. forseta: ,,Seðlabankinn getur ákveðið að tiltekinn hluti aukningar innlána eða ráðstöfunarfjár`` ... nei, þetta er nú ekki rétt hjá mér.

Þetta er annað.

Þetta er nú annað. Síðan heldur áfram: ,,Ákvæði 1. mgr. tekur einnig til þeirra sem bera fyrir sig eða framselja ...``  umræðu og ég tel líka nauðsynlegt að niðurlag þessarar málsgreinar komi hér fram í þingtíðindum þar sem greinilegt er að það er misvísandi texti uppi í viðskrn. Niðurlag 17. gr. er svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ákvæði 1. mgr. tekur einnig til þeirra sem bera fyrir sig eða framselja samning eins og þar er lýst eða hafa af honum óréttmætan ávinning. Um hlutdeild í brotum að öðru leyti og um tilraun til brota fer eftir III. kafla almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Gera má lögaðila fésekt fyrir brot á lögum þessum án tillits til þess hvort sök verður sönnuð á fyrirsvarsmann eða starfsmann lögaðilans. Hafi fyrirsvarsmaður eða starfsmaður gerst sekur um brot á lögum þessum má einnig gera lögaðilanum sekt og sviptingu starfsréttinda, enda sé brotið drýgt til hagsbóta fyrir lögaðilann eða hann hafi notið hagnaðar af brotinu.`` Það liggur m.ö.o. alveg ljóst fyrir að hæstv. viðskrh. og raunar ríkisstjórnin í heild eru að reyna að skapa sér þá ímynd að þeir séu að beita sér fyrir einhverri ógnarbreytingu á lögum um Seðlabanka og ógnarbreytingu á vaxtalögum á móti okri. Þetta er bara algjörlega rangt. Þessi ákvæði eru fyrir hendi. Og eins og ég gerði glögga grein fyrir hér áðan felst ekki í því lagafrv. um Seðlabanka Íslands eitt einasta orð, ekki eitt einasta orð sem skýrir eða gerir gleggri á nokkurn hátt heimild Seðlabankans til þess að hafa afskipti af raunvöxtum útlána innlánsstofnana. Ég hef aldrei fyrr heyrt það að orðið hóflegur væri sérstaklega skýrt og glöggt. 

Ég þarf að biðja hv. ræðumann að fresta sinni ræðu núna þar sem komið er að þingflokksfundatíma og verður þá fram haldið kl. 6 aftur að þeim loknum. Það hafði nú verið ætlað að reyna að ljúka þessu, en það hefur verið óskað eftir því að ekki yrðu kvöldfundir þannig að það verður þá ekki, en við munum sjá til hvað við komumst áfram þá eftir kl. 6.

--- Fundarhlé. Herra forseti. Ég tek fram að mér finnst mjög óviðkunnanlegt að hæstv. forsrh. skuli ekki vera viðstaddur af því að það er honum svo mikið hjartans mál að ná niður fjármagnskostnaðinum. Og einmitt núna þegar hæstv. viðskrh. hefur svo glögglega gert grein fyrir vaxtastefnu ríkisstjórnarinnar finnst mér það vera mikil synd að sú yfirlýsing skuli hafa farið fram hjá forsrh. Mér fyndist því mjög við hæfi, þegar umræður halda áfram hér í deildinni, næst þegar boðað verður til fundar í Ed. um seðlabankafrv., þá fyndist mér mjög við hæfi að hæstv. forsrh. yrði við til þess að hann gæti þá gripið inn í eða upplýst þingheim um sitthvað í þessu sambandi og hverjar skoðanir hans á vaxtamálunum eru nú. Ég var þar kominn í ræðu minni áður að ég var búinn að beina þeirri fsp. til hæstv. viðskrh. hvernig hann skildi orðið ,,hóflegur`` í 2. gr. frv. og hlakka ég mjög til að heyra hvað hann hefur um það að segja. Ég hafði spurt hann um það hvort búast mætti við því að viðskiptabankar og sparisjóðir fengju vexti af bundnu fé nú á árinu 1989. Þeir vextir voru 2% á sl. ári. Ég þarf ekki að vekja athygli þingdeildarinnar á því hversu önugt það er fyrir þá menn sem bera ábyrgð á fjárhag Seðlabankans að fá á sig mörg hundruð milljóna króna bakreikning frá ríkisstjórninni nú með þessu lagafrv.

Ykkur er annt um þá seðlabankamenn í dag.

Ja, ég þarf ekki að orða hversu önugt það er fyrir þá menn. Mér þykir svolítið vænt um að hæstv. viðskrh. skuli hafa gripið fram í með þessari athugasemd: Ykkur þykir hálfvænt um þá seðlabankamenn í dag.  (V iðskrh.: Nei, ykkur er annt um þá.)  Ykkur er annt um þá seðlabankamenn í dag. Það er til orð á íslensku, auðskilið: Blóraböggull. Og sá hefur verið leikur þessarar ríkisstjórnar að búa sér til blóraböggul og stærsti blóraböggullinn er Seðlabankinn. Fram undir þetta hélt ég að hæstv. viðskrh. mundi láta það duga að fjmrh., forsrh. og utanrrh., formenn stjórnarflokkanna, hentu blórabögglinum á milli sín eða træðu hann undir fótum sér, veltu honum upp úr skítnum, þessum blóraböggli. En með þessu frammíkalli hæstv. viðskrh. er augljóst að honum þykir undarlegt að við í Sjálfstfl. skulum ekki taka undir sönginn. Sú var þó tíð að hér í þessari hv. deild voru haldnar um það margar langar ræður og strangar hvaða nauðsyn okkur Íslendingum væri á því að taka seðlaprentunina í okkar landi, hvaða nauðsyn okkur væri á því að vera sjálfstæðir í efnahagslegu tilliti, hafa okkar eigin mynt, okkar eigin seðlabanka.

Litlu verður nú Vöggur feginn.

Litlu verður Vöggur feginn. Man hæstv. viðskrh. úr hvaða sögu þetta er, litlu verður Vöggur feginn?

Ætli það sé ekki rétt að hinn sögufróði ræðumaður svari því sjálfur?

Já, það má vera. Það má vera að það sé rétt. Þetta er úr sögum Danakonunga. Er það ekki rétt hjá mér, hæstv. forseti? Það minnir mig. En ekki er það nú kannski aðalatriðið. En það er rétt að við sóttum seðlabankavaldið í hendur Danakonungs. Ég vil samt ekki halda því fram að við höfum þegið neinar gjafir úr höndum Danakonungs eins og Vöggur gerði á sínum tíma, en við sóttum seðlabankavaldið til Danakonungs, réttinn til þess að vera með okkar eigin mynt og auðvitað ber okkur skylda til þess að halda utan um okkar eigin mynt. En því miður verður að segjast eins og er að það hefur verið ógæfa okkar að okkur hefur ekki tekist að halda utan um krónuna. Ég hygg að ekki sé vafi á því að ein grundvallarforsendan fyrir því að hægt sé að halda hér á landi uppi lágum raunvöxtum sé að gengi krónunnar sé rétt skráð. Ég held að ekki sé vafi á því að of hátt gengi krónunnar hefur það í för með sér að eftirspurn er óeðlileg, hefur það í för með sér að þrengist um á lánamarkaði nema seðlar séu prentaðir í óðaönn eða opnað fyrir alla krana hvað varðar erlent fjármagn og smám saman hækka vextir óhóflega. Ég hygg að þetta sé nokkurn veginn réttur þankagangur sem auðvitað þýðir það, eins og nú er í pottinn búið, að vextir hljóta að fara hækkandi hér á landi á þessu ári nema gripið sé inn í með handafli eins og talað er um og ég veit að hæstv. viðskrh. hefur lesið DV í dag og getur þar kynnt sér hvaða einkunn Þorvaldur Gylfason prófessor gefur þeirri stefnu í vaxtamálum sem ríkisstjórnin er nú að guma svo mjög af. Hæstv. viðskrh. hafði orð á því að ef maður bæri saman raunvexti milli landa væri réttast að bera saman vexti af ríkisskuldabréfum. Nú minnir mig að það sé rétt munað hjá mér að í yfirlýsingu ríkisstjórnar standi einhvers staðar að ætlunin sé að vextir af ríkisvíxlum verði 5% á þessu ári. Er það ekki rétt munað hjá mér, hæstv. viðskrh.?

Af verðtryggðum ríkisskuldabréfum.

Já, 5% af verðtryggðum ríkisskuldabréfum. Það er auðvitað alveg rétt ef maður lítur til baka, til þess tíma þegar Þorsteinn Pálsson var fjmrh. að hann lækkaði mjög vexti á ríkisskuldabréfum og gaf þannig bönkunum aukið svigrúm þannig að þeirra kaka stækkaði og náði í kjölfar þess frjálsum samningum við bankana um að þeir keyptu skuldabréf af ríkissjóði. Þetta hafði það auðvitað í för með sér að vextir hér á landi voru lægri en ella. Nú skal ég ekki segja um það hvernig hæstv. viðskrh. tekst að ná raunvöxtum hér á landi niður í 5%, raunvöxtum ofan á verðtryggð lán. Ég er fullkomlega sammála hæstv. viðskrh. um að það sé mjög æskilegt, en hef, eins og ég sagði, efasemdir um að hægt sé að ná því á meðan gengi er rangt skráð eins og nú er og eins illa gengur í atvinnulífinu. En þó undarlegt sé get ég ekki séð að ýmislegt í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar stuðli að þessu, og nú er nauðsynlegt að víkja hér að tveim eða þrem málsgreinum í yfirlýsingu eða samþykkt ríkisstjórnarinnar, en þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Seðlabankanum er í samráði við viðskrn. falið að veita nafnvöxtum lánastofnana sérstakt aðhald á umþóttunartímabili í kjölfar verðstöðvunar þannig að samræmi verði á milli raunávöxtunar verðtryggðra og óverðtryggðra lánssamninga.`` Nú langar mig í fyrsta lagi til þess að fá nánari útlistun á því frá hæstv. viðskrh. hvað hann meinar með orðinu umþóttunartími í kjölfar verðstöðvunar. Orðið gefur það til kynna, eins og það er skrifað, að það hafi safnast fyrir tilefni, eins og það er venjulega kallað, til verðhækkana hjá ýmsum aðilum í þjóðfélaginu, bæði vegna tíðra gengisfellinga og vegna ýmissa kostnaðarhækkana annarra sem að verulegu leyti eru komnar til af verulegum skattahækkunum hér á landi. Væri nú fróðlegt að fá um það upplýsingar hjá hæstv. viðskrh. hvað hann reiknar með að verðbólga verði mikil á þessum umþóttunartíma eftir verðstöðvun. Umþóttunartíminn í þessu samhengi þýðir ekkert annað en að við eigum nú tímabil verðhækkana fyrir höndum. Ef við erum jafnframt að velta því fyrir okkur að samræmi verði milli raunávöxtunar verðtryggðra og óverðtryggðra lánssamninga, þá hlýtur það að þýða að nafnvextir beri sömu ávöxtun og reikningar sem eru verðtryggðir með vöxtum. Það hefur í för með sér hækkun nafnvaxta verulega frá því sem nú er. Ef þessi setning þýðir eitthvað, þá þýðir hún það, þannig að þegar hæstv. viðskrh. talar um það að nafnvextir hækki ekki í náinni framtíð, þá er annaðhvort um það að ræða að nafnvextir taki ekki breytingum þrátt fyrir skeið verðhækkana sem fram undan er eða þá að þetta þýðir ekki neitt. Í þessu stendur enn fremur, með leyfi forseta: ,,Seðlabankanum er falið að beita sér fyrir endurskoðun á ávöxtunarkjörum viðskiptaskuldabréfa og viðskiptavíxla og á skiptikjarareikningum í innlánsstofnunum.`` Það hefur kannski farið fram hjá mér áðan í ræðu hæstv. viðskrh. hvað hann á við með ,,endurskoðun á skiptikjarareikningum í innlánsstofnunum`` og ég vil þess vegna óska eftir því að hann endurtaki það sem hann sagði um það hér áðan eða gefi nánari skýringar á því hvað hann hefur í huga. Ég hygg að það sem hæstv. viðskrh. hafi í huga sé það að fella niður skiptikjarareikningana eins og þeir eru nú, að þvílíkir reikningar skuli yfir höfuð ekki vera til. Þó veit ég ekki hvað hann er að hugsa. Mér datt sem sagt í hug að það vekti fyrir ráðherranum að annaðhvort bæru reikningar verðtryggingu eða nafnvexti. Ef það er ekki það sem hæstv. viðskrh. er að fara, þá er nauðsynlegt að hann útskýri fyrir okkur hvað í þessu felst. Hér stendur enn fremur, með leyfi forseta: ,,Markmiðið er að stuðla að lækkun fjármagnskostnaðar fjölskyldna og fyrirtækja``, flott skal það vera, það er innskot mitt, það stendur ekki hér, flott skal það vera, ég bið afsökunar á að hafa skotið þessu inn, en svona er textinn: ,,Markmiðið er að stuðla að lækkun fjármagnskostnaðar fjölskyldna og fyrirtækja með aukinni samkeppni og hagræðingu í bankakerfinu og nánari tengslum innlends lánamarkaðar við fjármagnsmarkaði í nágrannalöndunum. Heimildir íslenskra fyrirtækja til þess að taka lán erlendis með ríkisábyrgð eða ábyrgð banka eða sjóða í eigu ríkisins verða takmarkaðar, en hins vegar verða heimildir fyrirtækja til að taka erlend lán á eigin ábyrgð rýmkaðar. Á næstu missirum verða reglur um fjármagnshreyfingar og viðskipti með fjármálaþjónustu milli Íslands og annarra landa mótaðar á grundvelli tillagna ráðherranefndar Norðurlanda um efnahagsáætlun Norðurlanda 1989--1992. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að búa íslenska bankakerfið undir þær breytingar sem munu fylgja sameinuðum fjármagnsmarkaði Evrópu, m.a. með því að auka hagkvæmni þess þannig að það geti staðist samkeppni við erlenda banka hvað varðar vaxtamun, tryggingar o.fl. Í framhaldi af því verður kannað hvort heimila megi viðurkenndum erlendum bönkum starfsemi hér á landi.`` Svo mörg voru þau orð. Þetta segir hæstv. ráðherra að hafi í för með sér lækkun á vöxtum hér á landi. Því er ég algjörlega ósammála. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að þessar breytingar allar saman munu hafa í för með sér hækkun á vöxtum. Það er auðvitað alltaf billegt að hlaupa til útlanda og segja: Hingað koma erlendir aðilar með fjármagn sem þeir munu lána íslenskum fyrirtækjum á miklu lægri kjörum og viðráðanlegri kjörum en við getum gert sjálfir Íslendingar. Þó er það svo að Norræni fjárfestingarbankinn tekur ekki gild þau veð, hygg ég, sem einstök fyrirtæki gera, heldur leitar, a.m.k. mjög oft, bankaábyrgðar fyrir sínum lánum. Ég hygg líka að það sé alveg augljóst mál að erlendar lánastofnanir munu krefjast hærri vaxta ef íslenskir fjárfestingarlánasjóðir og bankar eru sviptir ríkisábyrgðinni. Þetta held ég að allir séu sammála um, enda hefur það verið viðurkennt í verki með því að ríkisbönkum er gert skylt að greiða sérstakan skatt eða sérstakt lántökugjald til ríkissjóðs af erlendum lánum, m.a. til þess að jafna samkeppnisstöðuna við einkabankana. Ef þessar tillögur ná fram að ganga þýða þær sjálfkrafa aukna vaxtabyrði íslensku þjóðarinnar sem heildar gagnvart útlendingum. Nú geta menn auðvitað haldið því fram að það muni hafa aðra kosti í för með sér og m.a. valda því að við munum reyna að stjórna okkar málum betur en nú er og vilja ýmsir halda því fram að það muni verða okkur þörf lexía. En mig langar að spyrja hæstv. viðskrh. Ef hann væri bankastjóri og hefði ekki ríkisábyrgð og stæði frammi fyrir þeirri staðreynd að við völd væri ríkisstjórn á Íslandi sem hefði tekist að ljúka því verki að brenna upp helminginn af eigin fé fyrirtækja í sjávarútvegi hér á landi á sl. ári og væri nú önnum kafinn við það að halda brennunni áfram og brenna upp það sem eftir væri. Ef hér væri við völd ríkisstjórn sem gerði sér að vísu grein fyrir þessu, forsrh. lýsti því yfir þegar hann væri að marka nýja efnahagsstefnu að gengið væri það hátt að útflutningsatvinnuvegirnir stæðu ekki undir því og sjútvrh. sömuleiðis þannig að brennan heldur áfram. Ég held að ég muni það rétt að í skýrslu ríkisstjórnarinnar er talað um hjá bátaflotanum að hallinn sé 16 eða 18%. Eitthvað svoleiðis. Það stefnir í verulegan halla hjá frystingunni og við vitum að það er allt tvísýnt um saltfiskinn o.s.frv. Ætli hæstv. viðskrh. yrði mjög gírugur í að lána beint til þessara fyrirtækja með lægri vöxtum en nú er? Það væri fróðlegt, herra forseti, að fá það upplýst hvort t.d. viðskrh. hefur rætt það við forsrh., sem hefur mjög miklar áhyggjur af fjárfestingarkostnaði sjávarútvegsins, hvort vextirnir af afurðalánunum muni fara lækkandi ef ríkisábyrgðin stendur ekki á bak við afurðalánin. Það er a.m.k. þannig að þeir bankar sem hér standa fyrir afurðalánunum eru ríkistryggðir að því leyti. Ég held að ég fari rétt með það. Það er því alveg ljóst að það hagræði fylgir því ekki að fella niður ríkisábyrgð af bönkum og sjóðum að menn búist við lægri vöxtum en ella. Það verða þá að vera önnur rök fyrir því ef slíkt á að gera. Og ef við erum að tala um það að samræma bankastarfsemi hér á landi þeim kröfum sem gerðar eru til sameinaðs fjármagnsmarkaðar í Evrópu í sambandi við erlenda banka hvað varðar vaxtamun, tryggingar og fleira, þá veit hæstv. viðskrh. það jafn vel og ég að það er ætlast til bættrar eiginfjárstöðu viðskiptabanka og ætlast til þess að eigið fé sé meira ef bankarnir lána til fyrirtækja en ef lánað er til íbúða og ég tala nú ekki um, ef ríkisábyrgð stendur á bak við útlánin. Þannig að auðvitað gerir það kröfurnar til viðskiptabankanna miklu meiri ef við ætlum þeim að starfa eins og hinir erlendu bankar gera og auðvitað er óhugsandi að íslenskir bankar muni hjálparlaust geta náð þeirri stöðu á meðan ríkisstjórn er í landinu eins og nú situr sem hefur bankann að blóraböggli, skattleggur venjulega bankastarfsemi svo að nemur hundruðum milljónum króna í ríkissjóð og hefur satt að segja engan skilning á því hvers virði efnahagslegt sjálfstæði er fyrir okkur Íslendinga. Þjóðerniskenndin er ekki meiri en svo að eina huggunarorðið sem þeir eru að reyna að gauka að þjóðinni er að þeir eigi enga þrá heitari en þá að hingað komi erlendir bankar og hefur þó ekki gengið vel að koma bönkunum hingað, þeim erlendu. En ég vil segja við hæstv. viðskrh. að á meðan landinu er ekki betur stjórnað en raun ber vitni, á meðan sveiflurnar í stjórn landsins eru eins og þær eru, á meðan ekki er einu sinni hægt að setja skattalög sem endast út árið þannig að það sé hægt að telja fram eftir þeim t.d. einu sinni, á meðan við völd situr ríkisstjórn sem hefur ekki metnað til þess að krónan skipti máli, á meðan við völd situr ríkisstjórn sem er svo ómerkileg að segja við þjóðina: Fram undan er tími stöðugleika í efnahagsmálum, fram undan er tími án verðhækkana, fram undan er tími án gengisfellinga, á sama tíma og sjálf ríkisstjórnin hefur það inni í sínum sáttmála að gengið skuli halda áfram að falla á næstu 2--3 mánuðum, á sama tíma og ríkisstjórnin sjálf talar um umþóttunartíma eftir verðstöðvun og á sama tíma og ríkisstjórnin sjálf veit að stjórn hennar á efnahagsmálunum hefur þegar valdið því að ríkisstjórnin telur sér nauðsynlegt að taka það vald af t.d. sveitarstjórnum að þær megi sjálfar ákveða hvernig þær verðleggi dreifiveitur. Eru sveitarstjórnir þó kosnar af fólkinu sjálfu, af almenningi og skyldi maður ætla að þær gætu sjálfar borið ábyrgð á því sem þær gera. Ég veit ekki hvort ástæða er til, herra forseti, að fara mikið lengra út í þetta. Hér er talað um fasta vexti á verðtryggingu. Ef vextir eru fastir á verðtryggðum lánum og lánin eru tryggð til einhvers tíma, þá þýðir það auðvitað hækkun raunvaxta á lánunum. Um leið og við bindum það í lögum eða reglugerðum að vextir á verðtryggð lán skuli vera fastir, þá þýðir það auðvitað hækkun raunvaxta. Ég tala nú ekki um eins og ástandið er núna, þegar ríkisstjórnin er byrjuð að krukka í lánskjaravísitöluna þannig að enginn maður veit stundinni lengur hvað verðtrygging lána þýðir. Í lögunum um stjórn efnahagsmála segir á einum stað að grundvöllur verðtryggingar sé sem hér segir: ,,Miðað sé við opnbera skráða vísitölu eða vísitölur eins og þær eru reiknaðar á hverjum tíma.`` Þetta er opinn víxill fyrir því að grundvöllur lánskjaravísitölunnar verði framvegis bara samningsatriði. Það sé hægt að versla með lánskjaravísitöluna. Og það þýðir líka um leið að þessi verðmiðun í þjóðfélaginu er úr sögunni. Núna um síðustu áramót lék ríkisstjórnin sér að vísitölunni. Hún gerði það samtímis að hún hækkaði byggingarvísitöluna, en dró úr áhrifum þess með því að taka launavísitöluna inn með fullum þunga. Síðan er það hugsun ríkisstjórnarinnar, eins og fram kemur í yfirlýsingunni, að versla við verkalýðshreyfinguna um það í sambandi við kjarasamninga að minnka vægi kaupgjaldsins í lánskjaravísitölunni. Og þegar búið er að gera það, þá á að afnema vörugjaldið af vörum til byggingariðnaðar, sem auðvitað þýðir það að þá tekst tvívegis að nota byggingarvísitöluna og launin til þess að lækka lánskjaravísitöluna meira en ella, fara fram hjá. Það eru svona kúnstir sem auðvitað valda því að óstöðugleikinn hér á landi mun vaxa með meiri óvissu, enda er nú svo komið eftir síðustu leiki ríkisstjórnarinnar að nauðsynlegt er fyrir þá sem við taka, fyrir þá sem raunverulega vilja standa að því að skapa hér aðhald í efnahagsmálum, raunverulega vilja vinna að jöfnuði í viðskiptunum við útlönd, raunverulega vilja byggja upp atvinnulífið og efla innlendan sparnað, þá hvílir á þeim sú þunga skylda að finna krónunni nýtt traust, finna nýja viðmiðun sem fólkið trúir á þannig að eðlilegur sparnaður geti á nýjan leik vaxið í landinu. Það er kjarni málsins.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Hér er til umfjöllunar frv. til l. um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands sem er liður í þeirri heildarstefnu ríkisstjórnarinnar er lýtur að efnahagsaðgerðum. Þó að frv. láti lítið yfir sér, þá er þetta mjög veigamikið plagg og þær forsendur er liggja að baki þessu frv. Það eru nokkur atriði sem ég hefði viljað fjalla um og leggja jafnframt spurningar fyrir hæstv. viðskipta- og bankamálaráðherra í þessu sambandi. Einnig hefði ég talið æskilegt að fulltrúar sérstaklega Alþb. væru viðstaddir við umfjöllun mína á þessu máli eða hæstv. ráðherrar yfirleitt og gera sér far um að hlusta á mál þingmanna hér í þessu máli sem öðrum. Það væri æskilegt vegna þess að í þessu frv. felst ákveðin stefnumörkun sem er svo veigamikil, eins og kom fram í ræðu hæstv. viðskipta- og bankamálaráðherra, að það væri mjög þýðingarmikið að fá úr því skorið strax við 1. umr. hvort þm. Alþb. og hæstv. ráðherrar, sem eiga sæti í þessari deild, séu samþykkir þeirri stefnumörkun sem í því felst og því sem fram kom hjá hæstv. ráðherra. En áður en ég vík að því vil ég segja það í upphafi míns máls að ef maður lítur á þann þátt í stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í sambandi við efnahagsmál og úrlausn þeirra, þá kemur fram mjög mikil þversögn, sérstaklega í þeim atriðum er lúta að peninga- og vaxtamálum. Þessi þversögn felst í því, og gengur ekki alveg upp hjá mér, að á sama tíma sem hæstv. ríkisstjórn er að tala um það að hleypa erlendum aðilum inn í íslenska bankastarfsemi, þá er verið að taka ákvarðanir eða leggja til að takmarkanir verði settar á innlenda aðila með þeim hætti að þegar fjallað er um þann þátt sem kom fram í ræðu hæstv. viðskipta- og bankamálaráðherra þar sem hann sagði m.a., að vísu ekki alveg orðrétt en ég skildi þetta þannig, að nauðsynlegt væri að fá erlenda aðila inn í íslenska bankastarfsemi og þar með erlend áhrif og erlent fjármagn til þess að auka samkeppnina á íslenskum peningamarkaði. Ég ætla ekki að draga úr því atriði út af fyrir sig að það sé mikil þörf á að auka samkeppni á íslenskum peningamarkaði, m.a. til þess að reyna að ná niður vaxta-"nívóinu`` sem er mjög brýnt, ég tek undir það sem kom fram í ræðu ráðherra um það efni. En það gengur ekki alveg upp hjá mér að á sama tíma sem það er markmið hæstv. ríkisstjórnar skuli hún leggja kvaðir á innlenda aðila sem gætu aukið þessa samkeppni, en hins vegar á að leita sáluhjálpar erlendis frá og þá með þeim hætti sem er mjög stefnumarkandi hvað framtíðina áhrærir. Ég vil þess vegna beina því til virðulegs forseta hvort ekki væri unnt að fá hér alla vega einhvern þingmann Alþb. og helst ráðherra til þess að hlýða á framhald míns máls.

Ég hef óskað eftir þessu. Ég vænti þess að hæstv. menntmrh. sé að koma.

Já. Ég vona að það taki ekki mjög langan tíma, en þar sem ég veit að hæstv. menntmrh. er enginn samkeppnismaður, eins og hæstv. viðskipta- og bankamálaráðherra er nú í hjarta sínu, maður sem vill auka frelsið, ég efast ekkert um það, og vill koma hér á, eins og hann nefndi áðan, virkum markaði í peningamálum, þá vil ég undirstrika það sem ég sagði áðan að innlendir aðilar verða þá að hafa sama frelsi og sömu möguleika, búa við sömu skilyrði og þeir erlendu aðilar hafa sem væntanlega eiga að koma hér inn í landið til að auka samkeppnina. Þetta á við hvort sem um er að ræða einstaklinga, þ.e. Íslendinga sjálfa, íslensk fyrirtæki, íslenska banka, íslenskar fjármálastofnanir, lífeyrissjóði eða verðbréfasjóði. Stefna þessarar ríkisstjórnar eins og hún er lögð fram gerir markaðinn ekki virkari að mínu mati nema því aðeins að því skilyrði verði fullnægt að íslenskir aðilar búi við sömu aðstæður og hinir erlendu sem hér eiga að koma inn í landið til að auka samkeppnina. Allar aðgerðir þessarar ríkisstjórnar stefna að því að þrengja mjög hag sérstaklega einkabanka. Þá er að því stefnt, þó það sé ekki sagt með berum orðum, að þrengja mjög hag annarra fjármálastofnana og einnig er að því stefnt, greinilega, að reyna að eyðileggja verðbréfasjóði. Og það er einnig að því stefnt, að því er virðist, ég tek ekki sterkar til orða á þessu stigi, að reyna að setja hömlur eða þvinga lífeyrissjóði landsmanna til viðskipta með einhverjum óræðum hætti sem ég veit ekki hver er, en kemur fram m.a. í viðtali við hæstv. fjmrh. í Alþýðublaðinu í morgun. Þar er það boðað að hann muni hafa í frammi aðgerðir, sem gera það að verkum að lífeyrissjóðirnir verði sko að hlýða því sem ríkisstjórnin ætlast til af þeim, til viðbótar þeirri þvingun sem felst í því að lífeyrissjóðir verða að afhenda 55% af ráðstöfunarfé sínu inn í húsnæðismálakerfið, að vísu á grundvelli samkomulags aðila vinnumarkaðarins og með löggjöf frá hinu háa Alþingi sem er að minni hyggju afar óæskileg, þar sem þar er með óeðlilegum hætti gripið inn í það sem gæti haft gífurlega mikil áhrif á það sem er markmið hæstv. viðskipta- og bankamálaráðherra, að koma niður vöxtunum. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að ef t.d. allt það fé sem lífeyrissjóðir landsmanna hafa til ráðstöfunar almennt færi inn á markaðinn með eðlilegum hætti í gegnum bankakerfið, fjármálastofnanir og annað, þá hefðu vextir lækkað mjög á hinum íslenska peningamarkaði fyrir löngu síðan. En sú óeðlilega ráðstöfun, sem ég gagnrýndi á sínum tíma, að binda fé með þessum hætti, þ.e. að ,,kanalísera`` það inn í húsnæðismálakerfið með þessum hætti. Annars vegar þurfti að fullnægja þeirri kvöð sem fylgir lífeyrissjóðunum, að þeir eiga að afmarka sem mest tekjur sínar af lánasatarfsemi, á sama tíma sem ríkisvaldið gerir samning við aðila vinnumarkaðarins um mun lægri vexti. Þetta er auðvitað mjög óeðlilegt, sérstaklega þegar maður hefur í huga hina miklu fjármuni sem hér er um að ræða. Ég er því ekki í nokkrum vafa um það að hefði þetta verið gert þannig að bankar og fjármálastofnanir hefðu fengið þetta fé til ráðstöfunar, m.a. til þess að lána að sjálfsögðu inn í húsnæðismálakerfið, þá væru vextir mun lægri og það fyrir tilverknað einmitt þess sem hæstv. viðskipta- og bankamálaráðherra var að leggja áherslu á, virkari samkeppni á markaðnum. Varðandi samþykkt ríkisstjórnar um peninga- og vaxtamál, þá er það athyglisvert að í þessari samþykkt togast á annars vegar það markmið hæstv. viðskipta- og bankamálaráðherra að reyna að auka virknina á markaðnum á sama tíma sem stefna annarra, sem ég vil ekki ræða um á þessu stigi hverjir eru, beinist að því að keyra niður þessa virku samkeppni sem hæstv. ráðherra vill stefna að. En hvað sem því líður, þá hefur í tengslum við þau frumvörp sem m.a. þetta frv. er hluti af, í sambandi við ráðstafanir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, verið gefin út yfirlýsing sem allir flokkar, sem nú standa að ríkisstjórninni, þ.e. Framsfl., Alþfl. og Alþb., standa að, sem felur það í sér, jafnframt því atriði sem ég gat um áðan, að það er stefnt í átt til frelsis á sama tíma sem einnig er stefnt í átt til miðstýringar. Þá kemur það atriði inn í, sem er þversögn á allar þessar aðgerðir, að þegar innlendum aðilum eru settar skorður um hvernig þeir geti hagað sínu máli, þá á að leysa vandamálin með því að hleypa inn erlendum aðilum og framkalla þá svokallaða samkeppni. Í þessu er auðvitað gífurleg þversögn þegar maður hefur það í huga að auðvitað verða innlendir aðilar líka að hafa frelsi til samkeppni eins og hinir erlendu ef við ætlum að ná því markmiði sem hæstv. viðskipta- og bankamálaráðherra stefnir að og fram kemur að hluta til í þessu plaggi. Í samþykkt ríkisstjórnarinnar um peninga- og vaxtamál segir m.a. að ríkisstjórnin feli Seðlabankanum, en um þann banka snýst það frv. sem hér er til umræðu, að ríkisstjórnin feli Seðlabankanum að stuðla að því að vextir á lánamarkaðnum lagi sig að vöxtum á ríkisskuldabréfum að teknu tilliti til áhættu og annarra atriða sem máli skipta. Nú verður það ekki skilgreint nánar hvernig á að meta þetta atriði sem heitir ,,að teknu tilliti til áhættu`` þannig að í því felst auðvitað ákveðið fyrirheit eða viðurkenning á því að vextir hljóti að vera mismunandi og það sé ekki alveg öruggt að það geti orðið samræmi á milli þessara vaxta eða þess markmiðs sem þarna er sett fram. Raunverulega segir þessi setning manni það að það er tilhneiging og meira en tilhneiging, það er yfirlýstur tilgangur ríkisstjórnarinnar að miðstýra sem mestu fjármagni til ríkissjóðs, þ.e. að reyna að útiloka það að það fjármagn sem atvinnulífið hefur þörf fyrir sem og einstaklingar fari í það að byggja upp íslenskt atvinnulíf og styrkja þann efnahagslega afkomugrundvöll sem þjóðin býr á. Það virðist enn þá vera stefna þessarar ríkisstjórnar að ríkið og það sem að ríkisvaldinu snýr skuli hafa forgang á meðan unnt er, því að það kemur auðvitað að skuldadögum. Þegar búið er að svelta atvinnulífið, þegar búið er að taka fjármunina af einstaklingunum, þá mun það auðvitað koma af sjálfu sér að það mun vanta fé til þarfa ríkisins. Í þessari yfirlýsingu kemur einnig fram að verði aðilar ekki við því að beina þessu fjármagni til ríkisins, þá muni ríkissjóður neyta stöðu sinnar sem langstærsti lántakandi á innlendum fjármagnsmarkaði til að ná fram hóflegum raunvöxtum af ríkisskuldabréfum, m.a. þeim sem lífeyrissjóðir kaupi af ríkissjóði og Byggingarsjóði ríkisins jafnframt því sem dregið verður úr lánsfjárþörf ríkissjóðs með ýtrasta aðhaldi að ríkisútgjöldum. Það hefur ekki komið fram, hvorki í ræðu hæstv. forsrh. né ræðu hæstv. viðskipta- og bankamálaráðherra hvað átt sé við með ,,ýtrasta aðhaldi`` í sambandi við ríkisútgjöld. Hins vegar fer það ekki á milli mála að í því felst ákveðin hótun að ríkissjóður, sem langstærsti lántakandi á innlendum fjármagnsmarkaði, muni neyta stöðu sinnar ef aðilar hlýða ekki þeim fyrirmælum sem hæstv. ríkisstjórn metur sem hóflega raunvexti, þ.e. hvernig ríkisstjórnin kemur sér niður á það að ákveða hóflega raunvexti af ríkisskuldabréfum sem á að vera hin rétta og væntanlega heilbrigða viðmiðun sem aðilar eiga að taka mið af. Ég get út af fyrir sig fallist á það sjónarmið að auðvitað reyni ríkissjóður eða ríkisstjórnin að framkalla hóflega vexti í sambandi við sín viðskipti og aðilar reyni auðvitað að aðlaga sig þessum markmiðum. En þá er mjög æskilegt og nauðsynlegt að vita strax hvað átt sé við með hóflegum raunvöxtum, sérstaklega þegar sagt er að ríkissjóður muni ,,neyta stöðu sinnar`` sem mér finnst afar óviðeigandi orðalag svo að ekki sé meira sagt. Síðan segir í samþykkt ríkisstjórnarinnar um peninga- og vaxtamál: ,,Seðlabankanum er í samráði við viðskrn. falið að veita nafnvöxtum lánastofnana sérstakt aðhald á umþóttunartímabili í kjölfar verðstöðvunar þannig að samræmi verði milli raunávöxtunar verðtryggðra og óverðtryggðra lánasamninga.`` Mér er ekki alveg ljóst, og ég vil beina því til hæstv. viðskrh. hvað átt er við með orðunum ,,sérstakt aðhald á umþóttunartímabili``. Þá skil ég heldur ekki þegar verið er að tala um að í kjölfar verðstöðvunar skuli þetta gert, sem ég las hér upp áðan, því að ég verð nú að segja það eins og er, og ég held að þjóðin öll sé mér sammála um það atriði, að ég hef ekki orðið var við það að það hafi verið virk verðstöðvun í landinu síðustu mánuðina. Ég hef ekki orðið var við það að ríkisvaldið eða ríkið sérstaklega hafi leitast við að tryggja það að það hafi verið verðstöðvun í sambandi við þá þjónustu og þau gjöld sem ríkisvaldið eða ríkisstjórnin getur haft áhrif á og ákveðið. Eftir því sem ég best veit hefur ríkisstjórnin því miður ákveðið og samþykkt verulegar útgjaldahækkanir í gegnum verðhækkanir á vörum og þjónustu, þar á meðal á þjónustu sem ríkið hefur vald yfir. Ég ætla ekki að tíunda það í einstökum atriðum í hverju þessi atriði eru fólgin. Það þekkja allir hv. þm. En þó er eitt dæmi sem sker sig alveg sérstaklega úr. Það er hin gífurlega mikla hækkun sem hefur orðið á bensíni með einhliða ákvörðunartöku ríkisstjórnarinnar sem brýtur auðvitað algerlega í bága við þá verðstöðvunarstefnu sem hún kveðst fylgja. Nema það sé markmið ríkisstjórnarinnar að beita allt öðrum og harðari hótunum eins og fram kemur í frv. til laga, þ.e. að þeir sem ekki lúti þessu úti í hinu frjálsa atvinnulífi skuli eiga í vændum refsingar sem ekki ná til þeirra sem bera ábyrgð á ríkisvaldinu. Með leyfi forseta ætla ég að halda áfram að fjalla um samþykkt ríkisstjórnarinnar um peninga- og vaxtamál sem lýtur einnig að þessum lögum. Ég vil spyrja hæstv. viðskipta- og bankamálaráðherra hvað átt sé við með orðunum: ,,Þá verður laust fé innlánsstofnana skilgreint með markvissari hætti en verið hefur og kveðið á um að stærsti hluti innlána Seðlabanka innheimtur af innlánastofnunum renni í ríkissjóð.`` Að vísu kom hv. þm. Halldór Blöndal nokkuð inn á þetta atriði en ég hlýt að óska eftir því eins og hann að fá skýrt fram hvað átt er við og um hvaða upphæðir sé að ræða. Í mínum huga er það þannig, eins og hjá hv. þm. Halldóri Blöndal, að mér virðist hér vera um nýja skattheimtu að ræða, að vísu óbeina en ákveðna tegund af skattheimtu, sem mun koma niður á lántakendum áður en yfir lýkur. Þó það gerist ekki í fyrstu umferð met ég það eins og hv. þm. Halldór Blöndal, þ.e. að þetta muni hafa hækkandi áhrif á vaxtalíf í landinu og leysi ekki það vaxtavandamál sem er til umræðu og hefur verið til umræðu bæði af hálfu stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga. Síðan kemur það atriði sem ég tel mjög alvarlegt og brýtur raunverulega í bága við þá stefnu sem síðar kemur fram í þessari samþykkt ríkisstjórnarinnar varðandi það að erlendir bankar komi til skjalanna til að auka samkeppninna. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Breyttar reglur um bindi- og lausafjárskyldu munu jafna starfsskilyrði innlánsstofnana og koma bönkum sem þjóna útflutningsgreinum til góða. Þær eru jafnframt forsenda þess að unnt verði að beita bindiskyldu eða hliðstæðum kröfum á aðrar fjármálastofnanir en banka og sparisjóði til þess að jafnræðis sé gætt.`` Ef ég skil þessa setningu rétt, hæstv. bankamálaráðherra leiðréttir ef svo er ekki, þá þýðir þetta á mæltu máli að styrkja á stöðu ríkisbankanna enn betur og veikja stöðu einkabankanna. Með ákveðnum hætti er sem sagt verið að ráðast á einkabankana, þrengja hag þeirra sem og einkarekstrar og annarra aðila sem þurfa að njóta viðskipta við einkabankana. Ég tel þetta mjög alvarlegt mál og ég trúi því ekki að hæstv. viðskipta- og bankamálaráðherra, sem ég tel vera mann frjálsrar samkeppni, muni láta það viðgangast að stefna sem þessi verði framkvæmd vegna þess að hún hlýtur m.a. að fela það í sér að fæla erlenda einkabanka frá því að koma inn í það peningakerfi sem þessi ríkisstjórn er að reyna að búa til. Ef hæstv. ráðherra tekst ekki að koma í veg fyrir þessa fyrirætlun ríkisstjórnarinnar, eins og ég skil hana, er þetta raunverulega marklaust plagg. Þá kem ég að því sem ég vil segja að feli í sér stóra þversögn við allt sem á undan er komið. Í samþykkt ríkisstjórnarinnar um peninga- og vaxtamál segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin mun á næstunni kynna ákveðnar tillögur um samruna lánastofnana hér á landi og áætlun um aðlögun íslenska lánamarkaðarins að breyttum aðstæðum í umheiminum. Í þessu felst m.a. að íslensku atvinnulífi verði tryggð sambærileg aðstaða á fjármagnsmarkaði og helstu viðskiptalöndum. Markmiðið er að stuðla að lækkun fjármagnskostnaðar fjölskyldna og fyrirtækja með aukinni samkeppni og hagræðingu í bankakerfinu og nánari tengslum innlends lánamarkaðar við fjármagnsmarkaði í nágrannalöndunum.`` Ég get út af fyrir sig tekið undir það markmið að Íslendingar tengist vestrænum heimi með ákveðnum takmörkunum í sambandi við banka- og peningamál. En mér er spurn: Hefur Alþb. raunverulega undirritað þetta plagg eða er þetta tóm markleysa, sjónleikur? Ég vil einnig undirstrika að ef þetta markmið á að ná fram að ganga hljóta íslenskir aðilar að krefjast sama réttar og þeir aðilar hafa sem koma til með að keppa við þá. Og það vitum við, hæstv. bankamálaráðherra, ég og flestallir hv. þingmenn sem hér eru, að bankar í nágrannalöndunum búa við allt annað frelsi og allt önnur skilyrði en íslenskir bankar. Þar er það í stórum dráttum samkeppnin sem ræður vaxta-"nívóinu`` á hverjum tíma en ekki aðgerðir stjórnvalda, eins og hér er verið að boða. Þarna er því verið að boða ákveðna tegund af frelsi sem við sjálfstæðismenn getum tekið undir að vissu marki en með fyrirvara þó. Maður þarf að gera sér grein fyrir því hvað felst á bak við þessar setningar og mun ég gera það í mjög ítarlegu máli hér á eftir eða síðar í umræðunni. Ég vil halda áfram, með leyfi forseta, að undirstrika þennan þátt sem er náttúrlega hrein frjálshyggja eins og við sjálfstæðismenn höfum skilið hana og við höfum raunar verið úthrópaðir fyrir af hálfu Alþb. og þá sérstaklega af hæstv. menntmrh. Kem ég þá að því atriði sem ég veit að gleður hæstv. menntmrh. fyrir það að ég skuli hafa tekið svona vel eftir. Með leyfi forseta ætla ég einmitt einnig að lesa þann þátt upp úr samþykkt ríkisstjórnarinnar: ,,Heimildir íslenskra fyrirtækja til þess að taka lán erlendis með ríkisábyrgð eða ábyrgð banka eða sjóða í eigu ríkisins verða takmarkaðar en hins vegar verða heimildir fyrirtækja til að taka erlent lán á eigin ábyrgð rýmkaðar.`` Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Á næstu missirum verða reglur um fjármagnshreyfingar og viðskipti með fjármálaþjónustu milli Íslands og annarra landa mótaðar á grundvelli tillagna ráðherranefndar Norðurlanda um efnahagsáætlun Norðurlanda 1989 til 1992. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að búa íslenska bankakerfið undir þær breytingar sem munu fylgja sameinuðum fjármagnsmarkaði Evrópu, m.a. með því að auka hagkvæmni þess þannig að það geti staðist samkeppni við erlenda banka hvað varðar vaxtamun, tryggingar o.fl. Í framhaldi af því verður m.a. kannað hvort heimila megi viðurkenndum erlendum bönkum starfsemi hér á landi.`` Þetta er að minni hyggju hámark frjálshyggjunnar í peninga- og vaxtamálum og ég óska hæstv. menntmrh. sérstaklega til hamingju með það að hann, ásamt meðráðherrum sínum úr Alþb., skuli hafa samþykkt þetta sem stefnu núv. ríkisstjórnar í peninga- og vaxtamálum. Fyrir þessu eru ótvíræð skjöl frá sjálfri ríkisstjórninni sem staðfesta þetta. Nú er það annað mál hvernig við Íslendingar ætlum að fjalla um þetta frelsi. Veldur hver á heldur. Ég verð að segja það að ekki er ég sannfærður af upphafi samþykktar ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Hæstv. viðskrh. hefur setið mjög vel í þingsal og hlýtt á mál manna, og er það skiljanlegt því hann gerir sér grein fyrir hvað verið er að fjalla um mikilsvert atriði, stefnumarkandi atriði, sem er gífurlega þýðingarmikið fyrir framtíð þjóðarinnar. Hann skilur það. Þess vegna situr hann og hlustar á hv. þingmenn sem og hæstv. menntmrh. gerir einnig.  Ég endurtek að það er gott til þess að vita fyrir okkur sem höfum viljað vera tengd vestrænum heimi að Alþb. skuli hafa fallist á það sem hefur lengi verið stefna okkar sjálfstæðismanna, þ.e. að eiga virkt samstarf við vestrænan heim í atvinnu- og efnahagsmálum sem öðrum. 

Hefur NATO eitthvað með þetta að gera?

Já, hæstv. ráðherra, NATO kemur nefnilega inn í þetta. Það vill svo til að hv. þm. Eiður Guðnason kannast við þetta. Við höfum starfað saman á þeim vettvangi með mjög góðum árangri, eða allt frá 1962 og þá fyrst sem ungir áhugamenn utan þings í góðu samstarfi við skynsama menn í Framsfl., og þeir voru það nú ekki allir á þeim tíma. Sú stefna varð ofan á, en einmitt innan Atlantshafsbandalagsins er fjallað um fleira en hernaðarmál eins og hæstv. menntmrh. veit. Þar er mjög veigamikill þáttur sem lýtur að efnahagsmálum, vísindamálum og yfirleitt öllum hugsanlegum samskiptamálum Atlantshafsbandalagsríkjanna og þar á meðal eru þessi mál sem við erum að fjalla um nú. Þetta er liður í samstarfi vestrænna ríkja og það er gott til þess að vita að hæstv. menntmrh. er hættur að lesa Þjóðviljann eins og hann sjálfur skrifaði jafnvel um tíma, ég tala ekki um hvernig hann skrifaði í hann áður en hann kom þar til skjalanna. En virðulegur forseti. Ég sé að klukkan er að verða sjö og ég er rétt hálfnaður í minni ræðu. Ég á eftir að víkja að mjög veigamiklum atriðum vegna þess að það vill svo til að ýmsir eru töluvert lesnir í þessum fræðum, bæði hvað varðar innlendan peningamarkað og bankamálastarfsemi sem og einnig því sem lýtur að Evrópubandalaginu, EFTA, Norðurlöndunum og hvernig Íslendingar hugsanlega tengjast þessu, ef maður leggur þann skilning í stefnu ríkisstjórnarinnar sem þetta plagg gefur tilefni til. Um það vildi ég, virðulegi forseti, fá að ræða alveg sérstaklega og tekur það svona einn til tvo tíma því að ég mun að sjálfsögðu styðjast við plögg og staðreyndir sem skipta miklu máli í sambandi við þessi mál.

Hefur hv. ræðumaður ekki tök á að ljúka sinni ræðu fyrr?

Nei, það hef ég ekki. Ég þarf svona einn til tvo tíma minnst.

Hv. þm. hafði nú lofað stuttri ræðu og málefnalegri.

Þetta er málefnaleg ræða.

Ég sagði ekki að hún væri það ekki.

Ég held að hæstv. ráðherra muni verða mjög glaður þegar minni ræðu lýkur, virðulegi forseti, því ég lofa að þetta verði mjög fræðileg, hlutlaus ræða.

Ætlarðu ekki að hafa eitthvað um vestnorræna þingmannasambandið í þessu?

Ég er nú ekki í því, en hins vegar hef ég setið í ýmsum nefndum varðandi Evrópubandalagið fyrir verkalýðshreyfinguna og í ráðgjafarnefnd EFTA fyrir hönd þjóðarinnar o.fl. þannig að ég vona að ég geti talað með þeim hætti að allir aðilar verði ánægðir með mínar skýringar og hugrenningar í þessu máli.

Ef hv. ræðumaður óskar eftir að gera hlé á ræðu sinni mun verða orðið við því. Ef hann gæti hins vegar lokið því væri það gott.

Mér virðist, virðulegi forseti, að þetta taki einn til tvo tíma.

Þá mun vart verða hægt að ljúka því í kvöld.