Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að atkvæðagreiðslur munu fara fram klukkan hálftvö í dag, kl. 13:30.

Virðulegi forseti. Mig langar að rifja það upp að á viðskiptaþingi í febrúar síðastliðnum var erlendur fyrirlesari að halda ræðu. Hann spurði 500 manna sal: Hefur Ísland eitthvert plan? Þrír réttu upp hönd. Það voru allt ráðherrar ríkisstjórnarinnar sem sátu á fremsta bekk. Þeir upplifðu að það væri plan en enginn annar í salnum upplifði að það væri nokkurt plan um framtíð Íslands. Það er vert að rifja þetta upp í ljósi atburðanna sem urðu hér í gær þegar ríkisstjórnarflokkarnir gengu fram og rufu alla möguleika á sátt um vernd og nýtingu náttúruauðlinda í landinu. Það er skrýtið að ríkisstjórnarflokkarnir líti á það sem markmið í sjálfu sér að rjúfa þessa sátt og setja í uppnám  Þessi átakasækni ríkisstjórnarinnar sést líka víðar. Hún sést í fjárlagafrumvarpinu þar sem gengið er fram einhliða með ýmsum aðgerðum gegn umsömdum réttindum. Þannig er til dæmis lagt upp með að stytta réttindi fólks til atvinnuleysisbóta einhliða, sem eru umsamin réttindi og hafa verið það á vinnumarkaði frá því að þeim var komið á í mjólkurverkfallinu mikla 1955. Það er þessi átakasækni og skortur á heildarsýn sem er orðið verulegt áhyggjuefni. Eru átök sjálfstætt markmið fyrir ríkisstjórnina? Hver er tilgangurinn með því að efna til ófriðar um alla hluti? Ég spyr: Er ekkert mál, enginn málaflokkur svo mikilvægur að rétt sé að skapa um hann víðtæka samstöðu? Ég held að það skipti miklu máli að ríkisstjórnin reyni að axla þessa ábyrgð. Í öllu falli þurfum við ríkisstjórn sem ræður við að skapa almenna samstöðu um meginlínur í íslensku samfélagi.

Virðulegi forseti. Ég geri líka að umtalsefni hér undir þessum lið, störf þingsins, vinnubrögðin sem við höfum fengið að kynnast í því máli  
            

Virðulegi forseti. Er hægt að þagga niður í þingmönnum?

og er hluti af bættri menningu í þinginu. - Leyfum fólki sem er í pontu að tala. - Við sáum þetta kannski fyrir þegar tillögu hæstv. umhverfisráðherra um að færa Hvammsvirkjun úr biðflokki yfir í nýtingarflokk var vísað til atvinnuveganefndar í byrjun en ekki til hv. umhverfis- og samgöngunefndar án fullnægjandi raka. Ég taldi þá og sagði að hér hlyti að vera um misskilning að ræða. Í ljósi þess að málið hafði áður verið hjá hv. umhverfis- og samgöngunefnd leit ég svo á að um misskilning væri hreinlega að ræða. En það kom á daginn að hér voru pólitískar fyrirætlanir sem birtast svo í þeirri tillögu sem nú hefur verið lögð fram og er ekki með nokkrum hætti hægt að kalla breytingartillögu við þá einu tillögu sem byggir á mati verkefnisstjórnar. Við getum svo haft okkar skoðanir á þeirri tillögu, en þegar meiri hluti hv. atvinnuveganefndar fer þá leið að bæta sjö virkjunarkostum við, sem ekki hefur verið fjallað um af hálfu núverandi verkefnisstjórnar sem gert er ráð fyrir í lögum um rammaáætlun að verkefnisstjórn fjalli um, þá getum við ekki talað um hefðbundna breytingartillögu nefndar við þingsályktunartillögu. Ég hlýt að gera þá kröfu að það verði skoðað af hálfu Alþingis hvort þetta samrýmist hreinlega lögum um rammaáætlun þar sem kemur klárlega fram að verkefnisstjórn skuli fjalla um tillögur og ráðherra skuli svo taka afstöðu til þeirra tillagna og leggja þær fram. Mér þykir það lögfræðiálit sem hefur verið kynnt hv. atvinnuveganefnd og kemur nota bene frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, ekki frá umhverfisráðuneytinu sem fer með málaflokk rammaáætlunar - ég sé ekki betur en að þarna séu 

Virðulegi forseti. Hér í gær var farið mörgum og ljótum orðum um vinnubrögð atvinnuveganefndar í sambandi við tillögugerð varðandi virkjanir á Suðurlandi. Við sem komum ný að þessu máli og erum að kynnast því rækilega höfum séð þá meinbugi sem hafa verið á því frá upphafi. Það er alveg ljóst að á síðasta kjörtímabili voru framin þau svik að færa virkjunarkosti úr nýtingu í biðflokk. Það var niðurstaða rammaáætlunar þá. Það er mjög mikilvægt að við stillum klukkuna upp á nýtt í því.  Það var líka talað um að við værum að rjúfa sátt í samfélaginu, að við færum gegn fólkinu. Ég vil minna á að 17. september 2011 ógilti Héraðsdómi Reykjavíkur ólöglega ákvörðun Svandísar Svavarsdóttur, þáverandi umhverfisráðherra, að neita að staðfesta aðalskipulag Flóahrepps á þeim tíma. Hvað var það annað en inngrip gegn vilja fólksins í landinu, hvað það vildi gera í sínum hreppum? Við erum ekki að fara í slík inngrip. Við erum að fara að vinna með fólkinu og fara að vilja þess í virkjunarmálum.

Herra forseti. Okkur hefur orðið tíðrætt um ákvörðun meiri hluta atvinnuveganefndar að leggja til þá breytingu að setja sjö kosti til viðbótar í nýtingarflokk. Eftir því sem maður hugsar um þetta meira sýnir þessi framkoma svo mikið virðingarleysi gagnvart lögum í landinu, þeim lögum sem við eigum um vernd og nýtingu landsvæða, og hreinlega yfirgang. Hvað liggur svona mikið á í þessum efnum að ekki er hægt að fara lögboðnar leiðir? Hvað hastar svona? Höfum við landsmenn ekki næga orku? Getum við ekki kveikt ljósin eða geta fyrirtæki ekki ræst upp á morgnana vegna þess að það vantar orku?

Nei …

Er ástandið þannig, hv. formaður atvinnuveganefndar? Erum við komin í þá stöðu að það þurfi hér og nú að keyra í gegn með brussugangi sjö virkjunarkosti og virkja og virkja? Ég held að menn ættu að hlusta á unga fólkið í þessum efnum sem hefur komið til fundar við okkur í atvinnuveganefnd  
             
             
            

Forseti var að biðja um hljóð í þingsal.

Ég held að það væri rétt hjá karlmönnum hér í sal og hv. formanni atvinnuveganefndar að hlusta á unga fólkið í landinu þegar það segir við okkur: Ætlið þið, kynslóðin sem nú situr við völd, að gleypa alla kosti hér og nú, ráðstafa öllu áður en komandi kynslóð hefur nokkurt svigrúm til að ákveða hvernig hún vill nýta landið? Það er hægt að nýta það á marga vegu og öðruvísi en með virkjunarkostum þar sem orkan fer kannski fyrst og fremst í stóriðju. Við höfum næga orku fyrir fyrirtækin í landinu og í nýtingarflokki í dag er næg orka til að mæta þeirri þörf sem er fram undan. Við erum ekki 

Hæstv. forseti. Það vakti sérstaka athygli mína í gær að fréttir bárust af því að Landsbanki Íslands hefði selt þriðjungshlut sinn í fyrirtækinu Borgun. Þetta er gert að umtalsefni í útgáfu Kjarnans í morgun en þar kemur fram að eitthvert fyrirtæki sem heitir Eignarhaldsfélag Borgunar slf. hefur keypt 31,2% í fyrirtækinu Borgun og stofnfé fyrirtækisins sem fær að kaupa þennan hlut er 500 þús. kr. Það er svo með félagið Borgun að það hefur skilað hagnaði öll starfsár sín, en þar sem Landsbankinn átti þennan hlut og Landsbankinn er að 98% í eigu ríkisins þá er í raun um ríkiseign að ræða sem verið er að selja í þessu tilfelli. Þessi sala og hvernig að henni er staðið hlýtur að kalla á sérstaka athugun á því hvers vegna sá hlutur fór ekki í opið söluferli eða hvers vegna ekki var farið með hann eins og á að fara með eignir ríkisins, þ.e. að hann hefði verið boðinn til sölu og óskað eftir tilboðum og síðan hefði hæsta eða verðmætasta tilboði verið tekið. Mér þykir þetta nokkuð alvarleg tíðindi og það læðast að manni gamlir draugar, ég hélt að menn hefðu lært eitthvað fyrir nokkrum árum en svo virðist ekki vera. Það er því full þörf á að fara dýpra í þetta mál og spyrjast fyrir um það hvers vegna söluferli á hlut Landsbankans í Borgun var með þessum hætti.

Herra forseti. Það er deginum ljósara að framganga formanns atvinnuveganefndar, hv. þm. Jóns Gunnarssonar, er orðin að sérstöku vandamáli í þinginu. Það sem gerðist í atvinnuveganefnd og málatilbúnaðurinn þar er þeim mun fráleitara sem tími gefst til að skoða það betur. Það er algerlega ljóst að tillöguflutningur af því tagi sem formaðurinn hefur lagt fram gengur þvert gegn lögum og leikreglum sem Alþingi sjálft hefur ákveðið. Á Alþingi geta menn ekki komið þannig fram. Þeir verða að sýna störfum sínum, lagasetningu, vinnu og verkferlum sem hér er búið að móta þá lágmarksvirðingu að þeir a.m.k. viti af þeim. Mér heyrist menn tala hérna af þvílíkri vanþekkingu á því sem búið er að leiða í lög og ganga frá sem verklagi að það hálfa væri nóg, er eiginlega alveg ótrúlegt. Menn segja hér gjarnan að það sé misskilningur hjá verkefnisstjórn að henni komi við í mati á röðun virkjunarkosta hvort laxastofninn í Þjórsá lifi eða deyi ef þar verður virkjað. Fyrst eigi að ákveða að virkja, svo eigi að fara í umhverfismat og svo eigi bara að fjalla um mótvægisaðgerðir til að bjarga einhverju af laxinum. Þetta er þvílíkur hyldýpismisskilningur að það hálfa væri nóg. Verkefnisstjórnin rökstyður einmitt mjög vel með faglegum rökum af hverju ekki sé tímabært að ákveða endanlega röðun a.m.k. tveggja neðri virkjananna í Þjórsá, við Urriðafoss og Holtavirkjun. Það er vegna þess að í Þjórsá er stærsti villti laxastofn á Íslandi og sennilega stærsti villti laxastofn við norðvestanvert Atlantshaf. Það veiddust yfir 10 þúsund laxar á vatnasviði Þjórsár í fyrra og var áin þó bólgin af laxi þegar veiðitímanum lauk. Þúsundir sjóbirtinga ganga úr sjó og upp á vatnasvið Þjórsár síðsumars og á haustin. Halda menn að það sé bara hægt að yppa öxlum yfir þessu og láta sem ekkert sé 

Virðulegi forseti. Í upphafi þings sem hófst að þessu sinni þremur vikum fyrr en áður stærði meiri hlutinn sig mikið af því að hafa lagt samhliða fram fjárlaga- og tekjufrumvörpin sem er vel - en síðan hefur lítið gerst. Fundadagar sem voru hér mánudag, þriðjudag og miðvikudag voru mjög illa nýttir hjá fjárlaganefnd. Það var eiginlega bara fundafall meira og minna vegna þess að ríkisstjórnin var ekki tilbúin með tillögur sínar. Þær litu svo loksins dagsins ljós en hv. formaður fjárlaganefndar hafði helst ekki viljað leggja þær fram fyrr en búið væri að setja þær saman við tillögur meiri hluta fjárlaganefndar. Ekki gekk það saman og líka má spyrja sig hvort það eigi að leggja slíkt fram í einum pakka eða hvort það á að vera klár aðgreining þar á milli. Þegar við hugsum tíu ár aftur í tímann hefur aldrei liðið svona langt á milli umræðna. 84 dagar verða það ef 2. umr. verður á þriðjudaginn. Staðan er sem sagt sú að það er kominn föstudagur 28. nóvember og við höfum ekki enn fengið að sjá tillögur meiri hluta fjárlaganefndar þannig að minni hlutinn á eftir að skrifa nefndarálit sitt, og það er helgi fram undan, til að geta brugðist við því sem þar kemur fram. Þetta er mjög bagalegt og þetta eru ekki góð vinnubrögð. Í ljósi þess hvað þingið byrjaði miklu fyrr ætti þetta að vera löngu komið inn í þing og umræðan hefði átt að geta hafist á réttum tíma. Þá veltir maður líka fyrir sér hvað standi í ríkisstjórninni. Er það ágreiningur á milli flokka og um hvað er þá sá ágreiningur, heilbrigðismálin 

Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða um heilsu í dag, ekki rammaáætlun og virkjanir að þessu sinni. Góð heilsa er gulli betri. Ég kýs enn og aftur að ræða um lýðheilsumál í þessum ræðustól. Góð lýðheilsa eykur hamingju fólks og lífsgæði og sparar auk þess ríkinu miklar fjárhæðir við rekstur heilbrigðiskerfisins. Allir vinna. Í dag langar mig að ræða um skimanir á krabbameini. Við höfum náð gríðarlega góðum árangri hér á landi með því að skima fyrir brjósta- og leghálskrabbameini. Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu á liðnu vorþingi um að hefja skimanir á blöðruhálskrabbameini sem er algengasta krabbamein hjá körlum þannig að ég tel að við séum á réttri leið. En það er einnig mikilvægt að hefja skimun á ristil- og endaþarmskrabbameini sem fyrst. Sýnt hefur verið fram á að slík skimun lækki dánartíðni hjá körlum um 73% og hjá konum um 82%. Krabbamein í ristli og endaþarmi er þriðja algengasta krabbameinið hjá Íslendingum og önnur algengasta dánarorsök af völdum krabbameins. Þessi tíðni fer vaxandi og við vitum enn ekki hvers vegna. Í mörg ár var deilt vel og lengi um réttmæti skimunar og markvissra forvarna gegn krabbameini í ristli og endaþarmi. Ítarlegar og vandaðar rannsóknir hafa nú verið gerðar og niðurstöður þeirra rannsókna benda eindregið til að með skipulegri skimun fyrir ristilkrabbameini megi fækka dauðsföllum vegna þessa sjúkdóms um 15–40%. Jafnframt hefur verið sýnt fram á að leit í þessu krabbameini er hagkvæm forvarnaíhlutun. Þessum sömu aðferðum beita heilbrigðisyfirvöld víða í vaxandi mæli þegar teknar eru ákvarðanir um forgangsröðun í heilbrigðismálum. Árlega kostar tæplega 1,5 milljarða að greina og meðhöndla þá rúmlega 130 einstaklinga sem greinast með ristilkrabbamein. Þá er ótalinn sá kostnaður sem fellur til vegna vinnutaps, minni þjóðfélagslegrar framleiðni og afleiðinga þess fyrir þjóðfélagið. Árlegur kostnaður við skimun 

Virðulegur forseti. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að koma inn á vegna þeirrar uppákomu sem varð hérna í gær út af tillögum meiri hluta atvinnuveganefndar um rammaáætlun. Í fyrsta lagi snýst þetta mál ekki um það hvort nefndin veiti eina, tvær eða þrjár vikur í umsagnarfrest um það. Það er ekki í verkahring þingnefndar að fara með málið í þann farveg, svo það sé sagt hér. Verkefnisstjórn um rammaáætlun á að sjá um þá hluti. Númer tvö, mig langar til að tala um tvær virkjanir af þeim virkjunarkostum sem lagt er til að fluttar verði í nýtingarflokk. Fyrst er Hagavatnsvirkjun sem prófessorar og sérfræðingar í jarðvegseyðingu hafa sagt að skorti að minnsta kosti sex eða sjö ólíkar rannsóknir til að ganga úr skugga um hvaða afleiðingar sú virkjun hefði fyrir byggðirnar í uppsveitum Árnessýslu og í Bláskógabyggð. Hún gæti leitt gríðarlegt moldrok yfir þessar byggðir. Í þriðja lagi yrði virkjunarkosturinn í Hólmsá við Atley, sem meiri hluti atvinnuveganefndar leggur til að verði fluttur í nýtingarflokk, það mannvirki á Íslandi sem næst stæði Kötlu. Þá er ég ekki að tala um matvælaiðjuna heldur eldfjallið sem menn hafa beðið eftir í langan tíma. Menn geta dæmt um hversu skynsamlegt það yrði. Þar fyrir utan er þarna um að ræða tvo virkjunarkosti, þetta er fjórði og síðasti punkturinn minn í þessum ræðustól, sem ekki hafa hlotið neina faglega umfjöllun í verkefnisstjórn. Atvinnuveganefnd tekur upp hjá sér upp á sitt einsdæmi að ætla að flytja hann í nýtingarflokk. Hér held ég að menn þurfi aðeins að staldra við. Sem betur fer varð maður var við það þegar leið á gærdaginn að þessar fyrirætlanir virtust koma að minnsta kosti flestum framsóknarmönnum í opna skjöldu og er það vel. Ég vona að þeir komist að réttri niðurstöðu í þessu máli þegar þeir 

Virðulegi forseti. Ég held að það sem gerðist hér í gær og það sem hv. þm. Jón Gunnarsson boðar nú í vinnubrögðum eigi að vera okkur öllum mjög mikið umhugsunarefni í því hvernig við nálgumst og förum með það verkefni sem okkur er falið á Alþingi. Það er ekki svona, það er ekki til fyrirmyndar hvernig þetta var gert og ég vona að eftir að þingflokkar beggja stjórnarflokka hafa fjallað um þetta verði gerðar breytingar á vinnulaginu og verkefnisstjórnin látin fara í gegnum málið eins og lög segja til um. Ef ekki þá erum við komin inn á algerlega nýjar brautir. Ég er hissa á Framsóknarflokknum ef hann ætlar að taka þátt í þessu vegna þess að hann á mjög mikið í því vinnulagi sem rammaáætlun byggir á. Það er einfaldlega þannig. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að Framsóknarflokkurinn ætli að sitja hjá og leyfa hv. þm. Jóni Gunnarssyni með fulltingi ráðherranna sjálfstæðismegin að keyra yfir það vinnulag með þeim hætti að eftir standi sviðin jörð. Annað verð ég líka að nefna, það er að hér hefur mikið verið rætt um að menn leiti fyrirmynda í því hvernig fyrrverandi ráðherra hafi gengið um rammaáætlun við frágang á henni áður en hún kom í þingið. Þá ætla ég að fá að draga fram nokkrar staðreyndir. Það var 12 vikna umsagnarferli eftir að verkefnisstjórnin hafði raðað í bið, vernd og nýtingu, opið. Þar komu fram 255 athugasemdir. Þessir ráðherrar hefðu getað tekið ákvörðun byggða á þessum athugasemdum um að skella virkjunarkostunum bara beint í verndarflokk ef þeir hefðu metið það þannig. Þeir gerðu það ekki heldur ákváðu að það væri ekki í þeirra valdi að taka ákvörðun um það, að meta umsagnirnar. Þess vegna voru kostirnir settir í biðflokk og verkefnisstjórnin beðin um að leggja mat á umsagnirnar þannig að matið yrði ekki pólitískt. Menn geta því ekki vísað í það vinnulag þegar þeir setja sínar  
            

Virðulegi forseti. Menntun leikur lykilhlutverk í uppbyggingu nútímasamfélags en við megum ekki gleyma því að hún leikur líka lykilhlutverk í betrun. Undanfarin ár hefur námsráðgjafi starfað við Fjölbrautaskóla Suðurlands sem hefur alfarið og einungis sinnt föngum. Í fjárlögum fyrir árið 2011 fékk Fjölbrautaskóli Suðurlands aukið fjármagn til að unnt væri að hækka stöðugildið upp í 100%, en það hafði áður verið 70%. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um fangelsismál frá árinu 2008 segir meðal annars, með leyfi forseta: „Algengt er að fangar á Íslandi hafi ekki lokið grunnskólanámi en rannsóknir sýna að fylgni er milli stuttrar skólagöngu og afbrota og að endurkomutíðni minnkar með aukinni menntun fanga. Nám gegnir því lykilhlutverki við endurhæfingu fanga og stuðlar að betri möguleikum þeirra til að fóta sig í lífinu að lokinni fangelsisvist. […] Eftir að námsráðgjafi frá Fjölbrautaskóla Suðurlands hóf að sinna föngum í byrjun árs 2008 hefur dregið úr brottfalli þeirra úr námi og námsárangur batnað, enda veitir hann þeim ráðgjöf og stuðning við námið.“ Virðulegi forseti. Nú hefur Fjölbrautaskóli Suðurlands ákveðið það hjá sjálfum sér að skera niður þessa stöðu úr 100% niður í 50%, í fullkomnu trássi við vilja löggjafans sem fer með fjárveitingavaldið. Þetta fjármagn var sérstaklega veitt í þessa stöðu til að bæta möguleika fanga til náms. Það er óþolandi. Síðast en ekki síst felst í því ákveðin kaldhæðni að menntastofnun taki til sín fjármagn sem löggjafinn hefur tilgreint að fara eigi til menntunar fanga. Ókurteisari menn gætu kallað þetta tegund af þjófnaði. Því legg ég til að Alþingi rétti þetta ranglæti og tryggi að námsráðgjöf fanga verði aftur að 100% stöðu eins og Alþingi hefur reyndar þegar ákveðið. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Forseti. Þetta eru skrýtnir dagar á Alþingi. Maður veit eiginlega ekki hvernig verður hægt að byggja upp traust á milli stjórnarandstöðu- og stjórnarþingmanna ef það verður haldið áfram á þeirri vegferð sem hv. þm. Jón Gunnarsson, formaður atvinnuveganefndar, ákvað að fara af stað í. Það er alveg ljóst út frá þeirri orðræðu sem hér átti sér stað í gær að hv. þingmaður er ekki einn á þeirri vegferð heldur nýtur stuðnings margra úr sínum flokki, þar á meðal hæstv. fjármálaráðherra. Mér finnst þetta undarleg vegferð, undarleg af því að allt Alþingi á síðasta kjörtímabili, þar á meðal hv. þm. Jón Gunnarsson, greiddi atkvæði með rammaáætlun. Það hefur ekkert breyst sem kallar á svona aðgerðir. Ef við ætlum að rjúfa friðinn, eins og var byrjað á gær, verður friðurinn rofinn. - Það er gríðarlega mikill hávaði í hliðarsal.

Forseti tekur eftir því líka og biður hv. þingmenn sem eru í hliðarsal að gefa hv. ræðumanni hljóð.

Já, bara steinhalda kjafti. Mér finnst líka mjög mikilvægt að hafa í huga að þegar friðurinn er rofinn á svona tíma þegar virðulegur forseti hefur ákveðið að við eigum að fara í jólafrí 13. desember er alveg ljóst að sú áætlun þingsins mun ekki standast. Síðan geri ég alvarlegar athugasemdir við það hvernig framganga meiri hlutans er varðandi fjárlögin, það hvað frumvarpið kemur seint. Það er bara ekki í lagi, forseti.

Virðulegi forseti. Það er alveg ótrúlegt andrúmsloft í þessum þingsal. 

… sjálfan þig?

Ég bið hv. þingmenn um að gefa ræðumanni hljóð.

Ég ætla að tala á björtu nótunum. Í kjölfar batnandi afkomu og bjartari þjóðhagsspár hefur myndast nokkurt svigrúm fyrir sérstök áhugamál ríkisstjórnarinnar. Ráðstöfunartekjur hækka, ekki þrætið þið fyrir það, vísitala neysluverðs lækkar og aukin framlög eru til heilbrigðis- og menntamála. Afnám vörugjalda og lækkun efra þreps virðisaukaskattskerfis leiðir til umtalsverðrar lækkunar á neysluútgjöldum heimilanna þrátt fyrir hækkun neðra þrepsins. Skattkerfisbreytingar munu tryggja að allir tekjuhópar koma fjárhagslega betur út. Samanlögð áhrif hækkunar á ráðstöfunartekjur heimilanna nema rúmum 6 milljörðum kr. Lyfjakostnaður einstaklinga minnkar, heilbrigðiskerfið er styrkt enn frekar og framlög til Landspítalans hafa aldrei verið meiri. Framlög til menntunarmála aukast um 767 milljónir. Svona mætti lengi telja. Húsaleigubætur eru auknar til að koma til móts við tekjulægstu leigjendur á húsnæðismarkaði. Verður 400 millj. kr. varið til þeirra til að bæta stöðu þeirra enn meira. Þessi batamerki koma ekki af sjálfu sér. Þetta kemur af því að við nýtum auðlindir okkar. Þetta snýst um að nýta auðlindirnar og ég hvet okkur til að halda því áfram. 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, nr. 78/1997, með síðari breytingum. Frumvarpið snýr í meginatriðum að breytingu á lögunum í þá veru að styrkja kirkjuþing og skýra stöðu þess betur og færa stjórn fjármála þjóðkirkjunnar til kirkjuþings. Sambærilegt frumvarp var lagt fram á 143. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu úr allsherjar- og menntamálanefnd. Frumvarp það sem nú er lagt fram er samhljóða fyrra frumvarpi. Forsaga málsins er sú að endurskoðun þjóðkirkjulaganna hefur staðið yfir frá árinu 2007 en þá kaus kirkjuþing nefnd til að endurskoða lögin. Önnur nefnd var síðan kosin árið 2012 sem lagði fram frumvarp að nýjum þjóðkirkjulögum á kirkjuþingi 2013. Frumvarpið hefur ekki hlotið afgreiðslu á kirkjuþingi enda málið umfangsmikið. Hins vegar hefur komið fram á kirkjuþingi að brýna nauðsyn beri til að breyta tilteknum atriðum í núgildandi lögum, m.a. til einföldunar og hagræðingar í rekstri þjóðkirkjunnar. Með setningu núgildandi laga var sjálfstæði kirkjunnar aukið verulega. Talið er mikilvægt að halda því starfi áfram og veita kirkjuþingi auknar heimildir til að setja starfsreglur um ýmis atriði í stjórnskipan kirkjunnar sem áður hafa verið bundin í lög. Í þeim tilgangi að styrkja stöðu kirkjuþings, skýra stöðu þess betur og færa meðal annars stjórn fjármála til þingsins telur kirkjuþing að tilteknar breytingar þurfi að ná fram að ganga hið fyrsta. Í því skyni samþykkti kirkjuþing haustið 2013 tillögu að þeim lagabreytingum sem í þessu frumvarpi felast og í kjölfarið beindi kirkjuráð þeim tilmælum til innanríkisráðherra að frumvarp um breytingu á þjóðkirkjulögum yrði lagt fyrir Alþingi eins fljótt og kostur væri. Helstu breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru eftirfarandi: Í 1. og 2. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á því hvernig taka skuli á agamálum og siðferðismálum innan þjóðkirkjunnar og ágreiningsmálum sem upp kunna að koma af þeim sökum en mál þessi heyra í dag undir biskup Íslands, samanber 11. gr. laganna, og úrskurðar- og áfrýjunarnefnd samkvæmt 12. og 13. gr. laganna. Lagt er til að úrskurðarnefnd og áfrýjunarnefnd verði lagðar niður en í staðinn setji kirkjuþing starfsreglur samkvæmt 59. gr. laganna um kirkjuaga og úrræði um lausn ágreiningsmála sem upp kunna að koma á þessum vettvangi. Með því að setja úrræði um þessi mál í starfsreglur telja kirkjuyfirvöld að unnt verði að skerpa á því í hvaða farveg kvörtunar- og kærumál eiga að fara en reynslan af úrskurðarnefnd sé sú að ekki hafi alltaf verið ljóst hvaða mál heyri undir nefndina og hvaða mál undir agavald biskups. Einnig er það talið í anda laganna, sem meðal annars er að efla sjálfstæði kirkjunnar, að kirkjuþing ákveði reglur um hvernig um þessi mál skuli fara. Í 3. gr. er lagt til að ákvæði um tiltekin verkefni biskupafundar sem fram koma í 19. gr. laganna verði felld brott í samræmi við þann tilgang laganna að fækka lagalegum fyrirmælum og treysta kirkjuþingi fyrir þeim verkefnum með setningu starfsreglna. Kirkjuþingi er auk þess falið samkvæmt 50. gr. laganna að setja starfsreglur um þau sömu verkefni, þ.e. um skipan sókna, prestakalla og prófastsdæma, en biskupafundur hefur hingað til gert tillögur um þessi mál til kirkjuþings. Í 4. gr. er ákvæði sem lýtur að því að skýra betur stöðu kirkjuþings en þar er nú lagt til að skýrt verði kveðið á um að þingið fari með stjórn fjármála þjóðkirkjunnar, auk þess sem það fer með æðsta vald í málefnum þjóðkirkjunnar nema lög mæli á annan veg. Að lokum eru í 5. gr. lagðar til lítils háttar breytingar á skilyrðum til skipunar eða setningar í prestsembætti. Þar á meðal er nýtt ákvæði um að kandídat í prestsembætti sé við upphaf starfs síns sóknarmaður í þjóðkirkjunni nema samkirkjulegar samþykktir heimili annað. Aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpi þessu eru nauðsynlegar vegna samhengis við helstu tillögur frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið helstu efnisatriði frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr.

Forseti. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra er þetta í annað skipti sem þetta frumvarp er lagt fram. Nokkrar umræður urðu um það í vor þegar það var lagt fram og þingmenn gerðu nokkrar athugasemdir og spurðu spurninga. Það vekur eftirtekt mína að í athugasemdum með frumvarpinu kemur fram að þetta hafi verið rætt, þessar umræður hér á þingi, við yfirmenn kirkjunnar eða þá sem eru ábyrgir fyrir samningu þessa frumvarps og þeir hafi ekki séð ástæðu til að breyta neinu í því. En í 1. og 2. gr. er verið að tala um hvernig taka eigi á agabrotum innan kirkjunnar. Það hefur því miður verið nokkuð alvarlegt ástand í þeim efnum innan kirkjunnar á undanförnum árum og þess vegna þurfum við að hafa sérstaka gát á. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort kirkjuþing hafi sett þær starfsreglur sem þykir eðlilegt að kirkjuþing setji en á hinn bóginn séu áfrýjunarnefndin og úrskurðarnefndin lagðar af.

Virðulegi forseti. Þar sem ég er starfandi innanríkisráðherra verð ég að viðurkenna að ég var ekki hér þegar umræðurnar voru á sínum tíma og þekki þær ekki. En til að svara spurningum þeim sem hv. þingmaður lagði fram þá er það þannig að þær athugasemdir sem fram komu í umræðunum voru ræddar á milli kirkjunnar og innanríkisráðherra og að þeim samtölum loknum var ákveðið að halda málinu áfram þrátt fyrir þær athugasemdir, þannig að það var sú ákvörðun sem var tekin. Varðandi starfsreglur er það minn skilningur að þær muni halda gildi sínu og fagráð kirkjunnar, að það muni halda gildi sínu, þrátt fyrir þetta frumvarp hér.

Virðulegi forseti. Það má kannski benda hæstv. ráðherra á að það eru gefin hér út þingtíðindi og þau eru öll á vefnum. Það er því hægt að undirbúa sig fyrir að flytja frumvarp af þessu tagi sem er veigamikið og snertir í lífi margra hér áhrifaríkustu stofnun þessa þjóðfélags. Í 1. gr. stendur: „Kirkjuþing setur nánari ákvæði í starfsreglur skv. 59. gr. um kirkjuaga innan þjóðkirkjunnar.“ Ég spyr: Er búið að setja nánari starfsreglur samkvæmt 59. gr.?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ábendingar um þingtíðindi, en ég get glatt hana með því að ég hafði nú þegar vitneskju um það að sú þjónusta væri til boða. Varðandi starfsreglur þær sem hv. þingmaður spyr um þá hafa þær ekki verið settar enn, en á meðan þetta frumvarp er í þinglegri meðferð verður unnið að því að setja þær.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér er lagt fram er samhljóða frumvarpi sem var lagt fram á vormissiri og varð ekki útrætt á Alþingi. Ég viðraði þá nokkra þætti í athugasemdum í ræðu. Mestu finnst mér skipta að leggja áherslu á að í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að felld verði út ákvæði um úrskurðarnefnd og áfrýjunarnefnd. Í skýringum við 2. gr. frumvarpsins segir að undir úrskurðarnefndina sé, samanber núgildandi lög, unnt að bera ágreining sem rís á kirkjulegum vettvangi eða ef starfsmaður þjóðkirkjunnar er borinn sökum um siðferðis- eða agabrot. Í þeim tilvikum geti hver sá sem hagsmuna á að gæta borið málið undir úrskurðarnefndina og skjóta megi niðurstöðum hennar til áfrýjunarnefndar. Síðan er rakið að með því að leggja nefndir þessar af og setja í staðinn starfsreglur um úrræði vegna aga- og siðferðisbrota telji kirkjuyfirvöld að unnt verði að skerpa á því í hvaða farveg kvörtunar- og kærumál eigi að fara. Ég vakti máls á því í umræðu um þetta mál í fyrravetur að það væri auðvitað mikið umhugsunarefni að samþykkja að fella úr gildi lagaákvæði um tiltekin úrræði sem lúta að siðferðis- og agabrotum innan þjóðkirkjunnar án þess að ljóst sé hvaða umgjörð komi í staðinn. Þjóðkirkjan á mikið undir trausti þjóðarinnar allrar og við vitum af reynslunni að ekkert er frekar til þess fallið að grafa undan því en ótti og áhyggjur af siðferðis- og agabrotum. Því miður eru dæmi um það úr fortíðinni að slík brot hafi orðið þjóðkirkjunni til álitshnekkis og þess eru dæmi úr öðrum löndum að slík brot hafi valdið öðrum kirkjudeildum miklum erfiðleikum. Það skiptir miklu máli í mínum huga að þessi umgjörð sé algjörlega skýr fyrir fram og að í lögum eða gildandi starfsreglum sé að finna skýr ákvæði um úrræði og leiðir sem hægt er að fara komi slík álitamál upp. Mér finnst ekki fullnægjandi að löggjafinn felli úr gildi ákvæði sem eru í lögum nú og kveða á um málsmeðferð í þessum viðkvæmu og erfiðu málum án þess að ljóst sé hvað kemur í staðinn. Í ljósi þess sem hæstv. ráðherra sagði áðan í andsvörum tel ég þess vegna eðlilegt að nefndin gangi eftir því við kirkjuna við meðferð málsins að útfært verði kerfi sem komi í stað þeirra lagaákvæða sem nú eru í gildi um úrskurðarnefnd og áfrýjunarnefnd og að það liggi útfært fyrir og sé öllum ljóst áður en málið verður afgreitt frá nefndinni. Ég held að það geti orðið mikið hættuspil ef gildandi lagaákvæði verða felld úr gildi, jafnvel þótt góður ásetningur sé um að leyst verði úr því að búa til nýja umgjörð þessara mála á síðari stigum. Það er hættuspil að láta það bíða því að það getur orðið verulega mikið vandamál ef úrræðin eru ekki tiltæk þegar vandamálin koma upp. Það eitt getur skapað viðbótarálitshnekki og erfiðleika fyrir kirkjuna. Að öðru leyti vísa ég til þess sem ég rakti í ræðu minni hér í fyrra um efnisþætti þessa máls. Ég tel þó óhjákvæmilegt að víkja nokkrum orðum í ræðu minni nú að stöðu kirkjunnar samkvæmt fjárlagafrumvarpinu sem er til meðferðar í þinginu. Það var rætt á fundi samstarfsnefndar Alþingis og þjóðkirkjunnar í haust. Tvennt vil ég sérstaklega nefna þar, annars vegar liggur fyrir samþykkt ríkisstjórnarinnar frá því í haust sem felur í sér staðfestingu á því samkomulagi að sóknargjöld verði hækkuð í skrefum til að taka á þeirri staðreynd að þau voru fyrir mistök lækkuð meira en eðlilegt var í niðurskurðarhrinunni í kjölfar hruns. Til upprifjunar skal rakið að það var að frumkvæði þáverandi hæstv. innanríkisráðherra, Ögmundar Jónassonar, sem athugun fór fram á þessu. Í ríkisstjórn á árinu 2011 var samþykkt eftir athugun að það hefði greinilega verið farið of langt í niðurskurði sóknargjalda og ákvörðun tekin um að þau mistök yrðu leiðrétt í áföngum. Það hefur að hluta til verið gert, en það hefur ekki verið fullleiðrétt. Í ríkisstjórnarákvörðun frá í september, ef ég man rétt, því miður er ég ekki með gögnin handtæk, er kveðið á um hækkun á næstu árum á tilteknum forsendum. Tillagan við 1. umr. fjárlaga er ekki í samræmi við þá ríkisstjórnarákvörðun. Þetta kom fram á nefndum samráðsfundi samstarfsnefndar þjóðkirkju og Alþingis. Fjárlögin endurspegla þannig ekki ríkisstjórnarákvörðunina og ég hef spurst fyrir um það í efnahags- og viðskiptanefnd og skýringin sem þar fékkst frá fjármálaráðuneytinu var að ríkisstjórnarákvörðunin hefði verið tekin eftir að fjárlagafrumvarpið fór í prentun. Ég vil nefna þetta hér vegna þess að fjárlagafrumvarpið er enn til meðferðar í fjárlaganefnd. Við eigum eftir að sjá tillögur meiri hluta nefndarinnar. Ég hlýt að ætla að meiri hluti nefndarinnar vilji gera breytingartillögu á sóknargjaldafjárhæðinni til að hún sé í samræmi við ríkisstjórnarsamþykkt frá í september sl. um þetta samkomulag sem vel að merkja er ekki bara samkomulag sem núverandi ríkisstjórn er skuldbundin af heldur byggir líka á stefnumörkun fyrri ríkisstjórnar. Ég held að um það sé víðtæk samstaða meðal allra flokka að það sé samdóma álit þeirra sem yfir hafa farið að það hafi orðið mistök í niðurskurði sóknargjaldanna og gengið of langt miðað við það sem ætlunin var og sambærilegar stofnanir þurftu að bera. Í annan stað vil ég rekja hér að á þessum sama samráðsfundi varð athyglisverð umræða um niðurskurð á almennum framlögum til þjóðkirkjunnar. Af hálfu kirkjunnar var rakið hversu ríflega þjóðkirkjan tók á með okkur í niðurskurði á fjárframlögum í kjölfar hrunsins. Möglunarlaust samþykkti kirkjuþing verulegar lækkanir á framlögum. Síðan var búist við að þeirri aðhaldshrinu lyki um leið og hagur vænkaðist þó að meira að segja kirkjuþingsmenn sjálfir og forsvarsmenn kirkjunnar hafi talað af svo mikilli yfirvegun um þessa vegferð að af þeirra hendi kom skýrt fram að menn gerðu ekki ráð fyrir því að þessi samdráttur yrði að fullu bættur, heldur yrði áreiðanlega til langframa um einhvern niðurskurð framlaganna að ræða. Það sem vekur hins vegar áhyggjur, vakti áhyggjur þeirra og þeir vöktu athygli okkar á, er að áfram er haldið með niðurskurð til hinna almennu framlaga til þjóðkirkjunnar í þessu fjárlagafrumvarpi, upp á 1,5% ef ég man rétt sem er hin almenna aðhaldskrafa í fjárlögum til að rýma fyrir nýjum verkefnum. Aðhaldskrafa upp á 1,5% sem látin er gilda um allar ríkisstofnanir til þess að fjármagna ný verkefni á vettvangi ríkisins getur ekki gilt um þjóðkirkjuna nema að vegið sé að fjárhagslegu sjálfstæði hennar. Umgjörðin um kirkjuna og fjármál hennar hlýtur að fela í sér að verið sé að skila framlögum til hennar. 1,5% ættu þá að gilda um ráðstöfun verkefna innan kirkjunnar sjálfrar og skapa þjóðkirkjunni svigrúm til nýrra verkefna á sínum vettvangi. Það að leggja 1,5% aðhaldskröfu á þjóðkirkjuna til að rýma fyrir nýjum verkefnum annars staðar í ríkisrekstrinum er í beinni mótsögn við hugmyndina um fjárhagslegt sjálfstæði kirkjunnar sem gildandi lög og samkomulag milli ríkis og kirkju um fjárhagsstöðu þjóðkirkjunnar byggir á. Ég verð að treysta því líka að fjárlaganefnd geri breytingar milli umræðna um þennan þátt því að það skiptir mjög miklu máli til að treysta í sessi fjárhagslegt sjálfstæði kirkjunnar og mæta af sanngirni eðlilegum sjónarmiðum hennar um fjárhagsstöðu þjóðkirkjunnar. Með öðrum orðum, bara svo ég taki þetta saman í lok máls míns, þarf að breyta fjárlagafrumvarpinu milli umræðna til að fjárveitingar vegna sóknargjalda í fjárlögum endurspegli ríkisstjórnarákvörðunina frá því í september. Það vantar einar 70 milljónir ef ég man rétt og þar þarf að bæta í. Að mínu viti er síðan algjörlega fráleitt að 1,5% aðhaldskrafan gildi um kirkjuna, það sé einfaldlega innra mál hennar að skapa svigrúm í sínum rekstri til að búa til svigrúm fyrir ný verkefni. Það á ekki að búa til 1,5% aðhaldskröfu á kirkjuna til að fjármagna önnur verkefni í ríkisrekstri eins og fjölgun aðstoðarmanna ráðherra eða önnur slík hugðarefni þessarar ríkisstjórnar. Ég vænti þess í samræmi við grunnreglurnar sem mér finnst menn vera að reyna að fara eftir með framlagningu þessa frumvarps að þessi tvö atriði verði lagfærð í fjárlagafrumvarpi og endurspegli þar með hina réttu umgjörð fjárhagssamskipta ríkis og þjóðkirkju.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni fyrir að benda á þessi atriði og halda uppi vörnum fyrir kirkjuna. Það er gott að hér eru málsvarar sem sýna þeirri stofnun athygli og halda uppi vörnum fyrir hana. Hv. þingmaður bendir á að það vanti upp á að í fjárlögum sé staðið við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá í haust. En ég spyr hvort hann telji að þessi ríkisstjórn og síðasta ríkisstjórn hafi staðið við þann samning sem gerður var við kirkjuna. Þá er ég að tala um samning eins og hvern annan kaupsamning þar sem ríkið fékk mikið landsvæði á móti ákveðnum skyldum. Ég lít svo á að ríkinu beri að standa við samninginn eins og hvern annan, það sé bara samningsbrot ef ekki sé farið eftir því. Telur hann að þessi ríkisstjórn og þá síðasta líka hafi staðið við þann samning?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Samkvæmt öllum talnalegum greiningum hefur þjóðkirkjan sætt niðurskurði framlaga upp á mörg hundruð milljónir eftir hrun í aðhaldsaðgerðum. Eins og ég rakti í ræðu minni kom það fram á samráðsfundi Alþingis og þjóðkirkju að kirkjan var afskaplega yfirveguð gagnvart því hvort það væri raunhæft að vinna það fé allt til baka. Menn viðurkenndu alveg að það yrði kannski ekki endurheimt. Í því felst að kirkjan sætti sig við tilteknar vanefndir af hálfu ríkisins á kaupsamningnum því að þessi framlög voru hluti kaupsamningsins. Það sem ég geri athugasemdir við er að það sé gengið enn lengra núna með því að láta aðhaldskröfu ríkisrekstrarins gilda um þjóðkirkjuna eins og hún væri ríkisstofnun sem mér finnst hún ekki vera. Ég tel það ekki réttlætanlegt. Kannski væri eðlilegt að reyna að brúa aftur þetta bil sem er afleiðing niðurskurðarins eftir hrun og gera það í einhverjum áföngum á mjög löngum tíma. Kannski verður það aldrei brúað til fulls, eins og kirkjunnar menn sjálfir viðurkenna. Kirkjan tók sem sagt sannanlega á sig mikinn niðurskurð sem hún ætlar sér að búa við að einhverju leyti sem ég met mjög við þjóðkirkjuna og forustusveit hennar. Hitt sem lýtur að sóknargjöldunum var síðan mistök sem gerð voru í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þau voru leiðrétt af þeirri ríkisstjórn og byrjað að setja peninga í að brúa bilið vegna þess að of mikið var skorið niður í sóknargjöldunum. Ríkisstjórnin sem tók við heldur áfram á þeirri vegferð, gerir samþykkt um að leiðrétta þetta á fjórum árum, en fjárlagatillagan núna endurspeglar ekki fyrsta hluta þess samkomulags. Það er þar sem ég tel að við þurfum að bæta í.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta frumvarp enda er ég í grunninn þeirrar skoðunar að hvað varðar innra skipulag þjóðkirkjunnar sé farsælast og eðlilegast að þjóðkirkjan ráði því sem mest sjálf hvernig hún vill haga sínum málum og eðlilegt að löggjafinn hlusti fyrst og fremst á hennar sjónarmið í sambandi við það hvernig kirkjan er uppbyggð og skipar sínum innri málefnum. Það eru þó ákveðnir þættir sem eðlilegt er að þingmenn láti sig varða sem snúa að stöðu sóknarbarnanna, þess hluta almennings, meiri hluta þjóðarinnar væntanlega, sem kýs að vera félagsmenn í þessu trúfélagi. Þá berast böndin að sjálfsögðu að því hvernig farið er með mál þegar upp koma, sem tengjast sóknarmönnum eða sóknarbörnum í þjóðkirkjunni og samskiptum þeirra við starfsmenn og þegar eitthvað út af ber, enda er það kannski ekki síst það sem verið er að taka á í þessu frumvarpi. Ég verð að segja að ég deili nokkuð skoðunum með síðasta ræðumanni, hv. 4. þm. Suðvesturkjördæmis, Árna Páli Árnasyni, að þegar maður lítur yfir þetta kemur röðin á þeim aðgerðum sem hér eru lagðar upp svolítið á óvart. Alþingi á að lögtaka að fella niður það skipulag sem verið hefur í sambandi við meðferð ágreiningsmála, þ.e. bæði úrskurðarnefnd og áfrýjunarnefnd vegna agabrota eða siðferðisbrota, í þó nokkurri óvissu um hvað komi í staðinn. Það segir í umfjöllun um meginefni frumvarpsins að lagt sé til að kirkjuþing setji reglur um hvernig farið sé með slík mál. Það setji ákvæði í starfsreglur um kirkjuaga innan þjóðkirkjunnar, lausn ágreiningsmála sem rísa kunna á kirkjulegum vettvangi og um agabrot. Þetta séu málefni sem biskup Íslands hafi svo yfirumsjón með samkvæmt 11. gr. laganna. Þessar reglur liggja hins vegar ekki fyrir og kemur fram á öðrum stað, ef ég man rétt, að meiningin sé að kirkjuþing móti þær á næsta ári. Að einhverju leyti er hér líka um rekstrarhagræðingarmál að ræða ef marka má umfjöllun um 2. gr., því þar segir, með leyfi forseta: „Með því að leggja nefndir þessar af og setja í staðinn starfsreglur um úrræði vegna aga- og siðferðisbrota telja kirkjuyfirvöld að unnt verði að skerpa á því í hvaða farveg kvörtunar- og kærumál eigi að fara.“ - Gott og vel. „Einnig er talið að niðurlagning nefndanna muni leiða til hagræðingar í rekstri þjóðkirkjunnar. Er þá gert ráð fyrir að á næsta ári verði starfsreglur um agamál og lausn ágreiningsmála innan kirkjunnar samdar svo að unnt verði að beita þeim við gildistöku laganna.“ Þá er mikilvægt að það gangi vel að semja reglurnar ef menn eru búnir að ákveða fyrir fram að leggja nefndirnar af. Nú er það að vísu þannig að gildistaka þessara breytinga á ekki að vera fyrr en 1. janúar 2016, en ég legg þann skilning í að nefndirnar starfi á næsta ári og hafi fullt umboð til þess að takast á við mál ef upp koma á því hinu sama ári og á að móta þessar reglur. Engu að síður hefði verið gott ef menn hefðu haft sæmilega fullvissu fyrir því að það gengi eftir sem þeir vænta, að það verði einfalt að taka á þessu með því að semja reglurnar og viðtaka þær. Nú veit maður ekki að sjálfsögðu hvort búið er að vinna einhverja undirbúningsvinnu sem gefur mönnum tilefni til bjartsýni til þess að setja þetta svona fram. Kannski liggja þær þegar fyrir í drögum. En maður hefur samt vissar efasemdir vegna þess að hvað sem segja má um úrskurðarnefnd eða kærunefnd er það þó fastmótað skipulag, eitthvað sem er til staðar. Reglur koma ekki í staðinn fyrir það að slíkur aðili hafi það hlutverk og sé til þess bær að takast á við álitamál og að menn eigi rétt á því að skjóta þeim eða kæra til slíkrar nefndar. Er það þá þannig í raun og veru að reglur um þessi mál, málsmeðferðarreglur væntanlega, sem kirkjuþing setur og svo ábyrgð biskups á þessum málum samkvæmt 11. gr. laganna, á að vera það skipulag sem við tekur í staðinn fyrir nefndir? Eru menn endilega sannfærðir um að það verði betra og einfaldara eða skýrara verklag til þess að takast á við slík mál? En aftur segi ég að ef kirkjan er þeirrar skoðunar og metur það svo að þessum málum sé betur borgið í þeim farvegi þá gott og vel. Hlutverk Alþingis er kannski fyrst og fremst það að hafa fullvissu og tryggingu fyrir því að vandað fyrirkomulag sé til staðar til þess að takast á við þessi mál því það er nauðsynlegt eins og dæmin sanna. Það er öllum fyrir bestu, kirkjunni sjálfri að sjálfsögðu, en það er líka nauðsynlegt að réttinda þeirra sem í hlut eiga sé gætt með því að tryggja eftir atvikum með lögum eða í slíku verklagi og skipulagi að mál sem upp koma fái vandaða og skjóta málsmeðferð. Réttur manna til að skjóta málum sínum áfram sé skýr þannig að engin hætta sé á því að þau koðni niður í einhverju skipulagi sem ekki er skilvirkt til að takast á við slík mál. Virðulegur forseti. Þetta vildi ég segja og vísa m.a. með því til þess að ég held að hv. þingnefnd þurfi að fara vel yfir þetta og við þurfum að vita betur hver staða þessara mála er áður en kemur til lokaafgreiðslu frumvarpsins.

Forseti. Það er vissulega svo að kirkjan ræður sér sjálf, ef svo má segja, og ég hef sannarlega ekkert á móti því. Mér fannst koma fram í andsvari áðan að það væri gott að kirkjan ætti sér málsvara hér á þingi. Ég held að kirkjan eigi sér 63 málsvara á þingi. Það þýðir þó ekki að fólk geti ekki horft gagnrýnum augum á það sem gert er og það sem lagt er til. Nú er það einu sinni svo að Alþingi ber að festa í lög það sem kirkjuþing leggur til. Ég er ekki tilbúin, þótt ég sé í þjóðkirkjunni og beri mikla virðingu fyrir henni. Ég heyri það hins vegar, og ég geri ráð fyrir að margir aðrir geri það líka, að margir, sem bera einnig mikla virðingu fyrir kirkjunni og kristinni trú og öllum þeim góðu gildum sem hún stendur fyrir, eru þeirrar skoðunar að það eigi að skilja á milli ríkis og kirkju. Það þýðir ekki endilega að það að fólk sé andstætt kirkjunni. Ég tel að við sem erum á þingi þurfum að hlusta og vita hvað er sagt hér í kring og ekki vera með einhverja helgislepju af því að við erum að fjalla um málefni kirkjunnar. Væntanlega er meginefni þessa frumvarps 4. gr., eða kannski er ekki rétt að nota orðið væntanlega. En í 4. gr. segir svo: „Kirkjuþing hefur æðsta vald í málefnum þjóðkirkjunnar, þ.m.t. stjórn fjármála, nema lög mæli á annan veg.“ Þarna er alveg klárlega verið að færa fjármálavaldið inn á kirkjuþing og þá er það komið héðan í burtu. Þess vegna finnst mér rétt að árétta það sem kom fram í máli hv. þm. Árna Páls Árnasonar áðan, og þetta er ekki komið í lög, maður veltir fyrir sér hvort það sé rétt að ríkið geri í fjárlögum 1,5% aðhaldskröfu á kirkjuna, hvort kirkjan fái ekki þá fjármuni sem henni ber með sóknargjöldum og öðru og síðan ákveði hún sjálf hvernig hún ráðstafar þeim fjármunum. Þegar sett er svona aðhaldskrafa á kirkjuna er náttúrlega verið að skerða svolítið sjálfstæði hennar á þann hátt. Mér finnst þurfa að velta því aðeins fyrir sér hvort það sé rétt. Hér er sem sagt verið að auka vald kirkjuþings og það er gott mál, en þá náttúrlega á kostnað yfirstjórnar kirkjunnar sem er biskupinn og biskupar. Þetta kemur líka fram í athugasemdum við frumvarpið um tilefni og nauðsyn lagasetningar, með leyfi forseta: „Endurskoðun laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, nr. 78/1997, hefur staðið yfir um nokkurn tíma en ekki hlotið afgreiðslu á kirkjuþingi enda málið umfangsmikið.“ Þess vegna er sérstaklega verið að flýta þessu með að kirkjuþing sé æðsta vald í fjármálum kirkjunnar. Það má vera gott og blessað. Ég gat þess þegar fjallað var um þetta í vor, og ég ætla að endurtaka þær áhyggjur sem ég hef, að þarna fylgdi eitthvað með sem kalla mætti laumufarþega. Það er þetta um breytinguna á því hvernig farið er með agabrot innan þjóðkirkjunnar. Mér finnst það skipta gífurlega miklu máli og ég spyr: Af hverju hefur þá ekki verið gengið í að setja þessar starfsreglur, nánari ákvæði í starfsreglur? Þegar þetta var rætt í vor stóð fyrir dyrum kirkjuþing árið 2014, en það er afstaðið núna. Í vor gat maður velt því fyrir sér, eða ef ég á að orða það svo þá gat maður í huga sínum leyft kirkjuþingi að njóta vafans um að starfsreglurnar, þessi nánari ákvæði um starfsreglur, yrðu þá settar á næsta kirkjuþingi. En nú er næsta kirkjuþing frá því að frumvarpið var fyrst lagt fram afstaðið og nánari reglur hafa ekki verið settar. Það er því miður svo að við höfum ástæðu til þess að vera svolítið skelkuð að því leytinu til að kirkjan er ekki og hefur ekki, ekki frekar en annars staðar, verið laus við það að innan hennar hafi gerst hlutir sem eru sorglegir og ámælisverðir. Það verður að vera alveg ljóst hvernig á að taka á slíkum hlutum. Virðulegi forseti. Mér finnst mjög erfitt og ætla að lýsa því yfir hér og nú að ég get ekki samþykkt þetta frumvarp eins og það er. Nú má ábyggilega ekki nota það orð um kirkjuna en ég ætla samt að gera það, mér finnst þetta hrokafullt. Mér finnst hrokafullt af kirkjunni að þegar hún sér þær umræður sem voru hér á síðasta þingi, sérstaklega um tvær fyrstu greinarnar í frumvarpinu, og málið er borið undir kirkjuna, innanríkisráðuneytið gerir það eins og vera ber, segir hún: Nei, það er óþarfi, bara flytja þetta óbreytt. En samt sem áður tekur hún ekki á spurningunni um hvernig eigi að taka á agabrotunum, hver séu hin nákvæmari skilyrði í starfsreglunum. Ég segi það bara: Ég get ekki sætt mig við þetta. Ég lýsi því yfir að ég mun ekki styðja þetta frumvarp af þeim sökum. Ekki vegna þess að meira vald sé fært til kirkjuþings heldur af þeim sökum að það eigi að skilja eftir opið hvernig taka skuli á agabrotum í þjóðkirkjunni. Það finnst mér mjög slæmt og ég ætla jafnvel að nota orðið alvarlegt. Annað í þessum lögum er eins og segir í athugasemdunum og er til að þetta passi allt inn í lögin um kirkjuna eins og þau verða þá, þannig að það eru aðallega þessi tvö atriði. Mér finnst líka rétt að segja að það var ekki svo að það væri algert samkomulag, að allir væru einu máli um þetta á kirkjuþingi, um ákvæðin sem við eigum núna að færa í lög vegna þess að þau voru samþykkt á kirkjuþingi. Það er ekki svo að þar verði ekki líka uppi ágreiningur. En þetta var niðurstaðan og það er með kirkjuþing eins og með Alþingi, eins og alltaf, á endanum er verið að skera úr ágreiningsmálum með atkvæðagreiðslu og þá er það gert og sú ákvörðun sem tekin er stendur náttúrlega. Mér finnst samt rétt að koma því til skila að það er ekki eins og þessar breytingar hafi allar verið samþykktar með lófataki, eins og stundum er sagt. Mér finnst líka að Alþingi og kirkjan þurfi að átta sig á því, og ég held að óhætt sé að segja það, að sífellt fleiri efast um þá tilhögun sem er í landinu, að þetta sé eitt, það sé þjóðkirkja og ekki aðskilnaður þarna á milli. Þeir sem vilja halda í það fyrirkomulag þurfa þá að stíga mjög varlega til jarðar, þurfa að hugsa sig vel um hvernig þeir fara með störf sín og vald. Það skiptir mjög miklu máli. Ég endurtek í þriðja sinn: Mér finnst 1. og 2. gr. í þessu frumvarpi næstum því óskiljanlegar, sérstaklega í ljósi þess að síðan frumvarpið var lagt fyrst fram í vor, þar sem alvarlegar athugasemdir voru gerðar við einmitt þær greinar, hefur kirkjuþing verið haldið og ekkert gerst í málunum. Það er mjög, ég held að ég ætli að nota orðið ámælisvert. Mér finnst það ámælisvert af kirkjuþingi og innanríkisráðuneytinu að reyna ekki að tala fólkið til.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Tilefni þess að ég kem hér upp var að einhverju leyti það sama og kallaði flokkssystur mína, hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, hér upp. Ég vil byrja á að taka fram að kirkjan hefur stjórnarskrárvarinn rétt sem þjóðkirkja. Við þingmenn sem setjumst hér inn skrifum undir drengskaparheit að stjórnarskránni þannig að ummæli eins og ýjað var að í umræðunni áðan, um að kirkjan ætti fáa málsvara hér, eru ómakleg. Það breytir ekki því að viðhorf til stöðu þjóðkirkjunnar eru margvísleg hér á landi og það er langt í frá eining um kirkjuskipan. Ég tel þó rétt að benda á að fram fór þjóðaratkvæðagreiðsla 20. október 2012 um nýja stjórnarskrá. Ég tilheyri þeim hópi þingmanna sem tók mark á þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu og tel að við eigum að fara eftir þeim vilja sem þar kom fram. Þar vildi fólk breytingar. Það vildi breytingar þannig að í nýrri stjórnarskrá væru náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeigu lýstar þjóðareign. Það var yfirgnæfandi vilji, 85% voru sammála um að svo ætti að vera. Fólk var líka sammála um að auka ætti persónukjör í kosningum til Alþingis, yfirgnæfandi meiri hluti. Það var líka yfirgnæfandi meiri hluti sem vildi að alls staðar á landinu yrði vægi atkvæða jafnt. Það var líka yfirgnæfandi meiri hluti sem vildi hafa ákvæði um að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna gæti krafist þess að mál færu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta voru mjög skýrar niðurstöður. Síðan var önnur spurning lögð var fram: Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi? Þar var meirihlutavilji, um 60% kjósenda vilja að þjóðkirkjan verði áfram í stjórnarskrá. Persónulega er ég ekki endilega sammála því en þetta er leiðsögnin sem við höfum fengið. Mín skoðun er sú að við hér eigum bæði að virða stjórnarskrána og vilja kjósenda sem kemur fram í þjóðaratkvæðagreiðslu, þó að hún sé ekki bindandi samkvæmt stjórnarskrá. Hún er bindandi samkvæmt því að við sýnum kjósendum trúnað og að við bregðumst ekki vilja þeirra og trausti með því að hunsa skoðun þeirra. Í því ljósi þurfum við að ræða stöðu þjóðkirkjunnar. Það truflar mig mjög í þessu frumvarpi að það hefur verið flutt áður en ekki var hægt að afgreiða það því að athugasemdir voru gerðar, þingið treysti sér ekki til að samþykkja það eins og það lá fyrir. En þrátt fyrir það telur kirkjuráð að það þurfi ekki frekari skoðunar við og hefur óskað eftir því við ráðherra að frumvarpið verði lagt fram á ný í óbreyttri mynd. Ég vara við því. Þó að meiri hluti vilji tryggja stöðu þjóðkirkjunnar í stjórnarskrá þá þýðir það ekki að kirkjuþing fái boðvald yfir Alþingi Íslendinga. Þannig getum við ekki haft það. Sjálfstæði kirkjunnar hefur verið aukið verulega og ég held að það sé mjög góð þróun. Þjóðkirkjan er stór stofnun. Þar eru auðvitað fjölbreyttar skoðanir. Þar eru afturhaldsseggir og mjög framsæknir prestar. Þjóðkirkjan gegnir mjög mikilvægu hlutverki, við getum öll verið sammála um það. En ef vilji er til óbreyttrar skipunar, sérstakrar verndar þessar stofnunar, þá verður þingið náttúrlega að hafa töluvert um það að segja hvernig málum þar er háttað. Mig langaði að lokum, af því að það er nú gott að muna það, að geta þess að í áðurnefndri þjóðaratkvæðagreiðslu kom jafnframt fram að 40% kjósenda vilja ekki hafa sérstakt ákvæði um þjóðkirkju í stjórnarskrá. Þar með eru þeir ekki endilega að svara því hvort skilja eigi á milli ríkis og kirkju, það er ekkert hægt að túlka það út úr þessum svörum. Þeir telja að það sé bara eðlilegt að kveðið sé á um það í lögum. Ég held að til þess að fara bil beggja, og líka til þess að gefa kirkjunni aukið sjálfstæði hvað varðar skipan sinna mála, ákveðinna þátta þeirra, væri eðlilegt að sóknargjöldin, í stað þess að koma úr ríkissjóði af almennu skattaflafé, yrðu sérstakur skattur fyrir kirkjuna og önnur trúfélög - og lífsskoðunarfélög sem jafnframt fá greiðslur úr ríkissjóði eftir breytingu, sem var mjög jákvætt að var gerð. Þá væri eðlilegt að við gætum bara hakað við það á skattframtalinu okkar hvort við vildum vera félagar og greiða félagsgjöld í trúfélög og lífsskoðunarfélög. Þá væru þeir sem standa utan slíkra félaga ekki að fjármagna slíka starfsemi. Þá hættum við þessum deilum um hvort kirkjan væri að fá þá fjármuni sem henni ber samkvæmt samningum. Þá væri bara algjörlega skýrt hvaða fjármunum hún hefði úr að spila. En við hér á Alþingi mundum auðvitað, í samráði við kirkjuyfirvöld og önnur trúfélög sem og lífsskoðunarfélög, ákveða hverjar þessar fjárhæðir ættu að vera hverju sinni. Málið gengur nú til umræðu og ég vona að þingmenn fari yfir þetta með mjög gagnrýnum hætti, hlusti hér á orð hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur, sem tók þátt í vinnslu málsins síðast þegar það var lagt fram, á 143. löggjafarþingi. Ef tortryggni er uppi um að við séum ekki öll nógu þóknanleg stjórnarskránni þá getur fólk treyst því að hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir hefur ítrekað bent á að hún beri hag kirkjunnar mjög fyrir brjósti. Ég held að við ættum að hlusta á þau varnaðarorð sem fram hafa komið út af þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði rétt aðeins að koma inn í þessa umræðu nú á lokametrunum. Ég verð að taka undir með þeim sem hér hafa talað að 2. gr. stendur svolítið í mannskapnum. Ég ber þá von í brjósti að við í allsherjar- og menntamálanefnd fáum þangað aðila sem þar geta gert grein fyrir því hvernig þeir hyggjast leysa úr því sem fylgir í kjölfarið ef nefndirnar verða lagðar niður þrátt fyrir gildisákvæðið. Eins og hér kom fram í máli þingmanna áðan þá hafa ekki, þrátt fyrir annað kirkjuþing, komið fram neinar reglur um þetta. Það er alltaf svolítið sérstakt innan stofnunar þar sem brot eru framin eða farið á svig við siðareglur eða eitthvað slíkt að sama stofnun skuli í rauninni úrskurða hvort kvörtun eða kærumál eigi við rök að styðjast eða eigi rétt á sér. Það er líka hluti af því að ég hef efasemdir um frumvarpið. Þetta er samt stórt mál og það eru auðvitað vonbrigði, eins og hér hefur komið fram, að ekki hafi verið tekið tillit til athugasemda. Hæstv. ráðherrann getur kannski svarað því hvers vegna það var ekki gert ef það hefur verið mjög mikið rætt hér þegar frumvarpið var lagt fram síðast. Eins og hér kom líka fram þá er ekki annað í valdi kirkjuþings en að leggja til eitthvað og okkar að vinna með það áfram. Hér komu fram athugasemdir sem virðist ekki hafa verið tekið tillit til og þeirri spurningu er ósvarað hvers vegna það var ekki gert. Traustið á kirkjunni er mjög mikilvægt því að það er mikið rót eins og við vitum í samfélaginu. Það eru alls konar skoðanir á kirkjunni. Eins og hér hefur verið rakið höfum við ástæðu til því að þetta eru málefni sem eiga að vera í góðum farvegi. Þegar ég skoðaði þetta frumvarp velti ég fyrir mér því hagræði sem talað er um. Við mat á áhrifum frumvarpsins í athugasemdum við það er sagt að niðurlagning þessara nefnda leiði til sparnaðar af því að þær kosta töluverða fjármuni. Svo er rökstutt að verksviðið sé ekki skýrt. Hversu mikla fjármuni er verið að spara með því að leggja nefndirnar niður? Ef einhverjar reglur verða settar og þeim framfylgt, kostar það þá ekki neitt eða kostar það miklu minna eða hvað leiðir það af sér? Það er líka talað um sparnað vegna þess að biskupafundur búi ekki lengur málin í hendur prestastefnunnar. Í fylgiskjali er talað um að verkefnabundin útgjöld kirkjumálasjóðs falli niður og þar með aukist svigrúm hjá þjóðkirkjunni. Þjóðkirkjan hefur gagnrýnt að mikið af útgjöldum hennar og framlögum séu bundin og lítið svigrúm hafi verið til að gera eitthvað sem kirkjan hefði viljað gera, hvort sem það er að hagræða eða endurskipuleggja í rekstrinum. Það er því tvennt sem hér er talað um að leiði til hagræðis: Það eru verkefnabundin útgjöld Kirkjumálasjóðs, og ég mundi gjarnan vilja vita hver þau eru, og svo hversu mikið þessar nefndir hafa kostað. Það hefur ekki komið fram í umræðunni. Það væri áhugavert ef hæstv. ráðherra gæti svarað því. Í öðru lagi langar mig í sjálfu sér að fagna 3. gr. Mér finnst hún jákvæð, þ.e. að færa meiri áhrif í hendur sóknanna þannig að þær geti haft áhrif á sína skipan og hvar prestaköllum og prófastsdæmum er fyrir komið og hvernig, ekki bara biskupafundurinn. Ég held að það sé mjög gott að málin séu sem mest innan sóknanna. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra í þessari umræðu. Mig langaði bara til þess að fá svör við þessu: Hversu mikið sparast við þetta? Er ekki gert ráð fyrir því að það kosti neitt að sinna þessum málum í framtíðinni þrátt fyrir breytt fyrirkomulag, hvert svo sem það verður á endanum? Eins og ég segi þá hvet ég til þess að við fáum þá sem málið varðar á fund allsherjar- og menntamálanefndar til þess að segja okkur hvaða hugmyndir þeir hafa af reglum og fyrirkomulagi þessara mála.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga. Frumvarpið felur í sér þrennt. Í fyrsta lagi kveður það á um fjölgun nefndarmanna í ráðgjafarnefnd ráðherra samkvæmt 15. gr. laganna, í öðru lagi setningu bráðabirgðaákvæðis um mildun áhrifa breyttrar aðferðafræði Þjóðskrár Íslands við fasteignamat atvinnuhúsnæðis á álagðan fasteignaskatt og í þriðja lagi setningu bráðabirgðaákvæðis um sérstakt framlag úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Mun ég nú víkja sérstaklega að hverju þessara ákvæða. Fyrst varðandi fjölgun í ráðgjafarnefnd ráðherra. Samkvæmt 15. gr. tekjustofnalaganna skipar ráðherra fimm manna ráðgjafarnefnd til fjögurra ára sem gera skal tillögur til ráðherra um framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Fjórir nefndarmenn eru skipaðir samkvæmt tilnefningu Sambands íslenskra sveitarfélaga en einn án tilnefningar og er hann formaður nefndarinnar. Þau framlög sem nefndin hefur haft til umfjöllunar eru sérstök framlög samkvæmt 11. gr., jöfnunarframlög samkvæmt 12. gr. og jöfnunarframlög til reksturs grunnskóla samkvæmt 13. gr. Við flutning málefna fatlaðs fólks frá ríki til sveitarfélaganna um áramótin 2010–2011 voru jafnframt tekin upp sérstök jöfnunarframlög vegna þjónustu við fatlað fólk, samanber 13. gr. a, og hafa tillögur ráðgjafarnefndarinnar jafnframt tekið til þeirra. Fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga í nefndinni hafa til þessa komið frá sveitarfélögunum utan höfuðborgarsvæðisins, en með upptöku sérstakra jöfnunarframlaga vegna þjónustu við fatlað fólk jukust hins vegar til muna hagsmunir Reykjavíkurborgar og annarra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu af því að taka þátt í starfi nefndarinnar. Því er hér í 1. gr. frumvarpsins kveðið á um að fulltrúum sambandsins verði fjölgað um tvo, er þá gengið út frá því að þessir nýju fulltrúar komi frá Reykjavíkurborg og sveitarfélögunum í Suðvesturkjördæmi. Þá er tekinn af allur vafi um það að tillögur ráðgjafarnefndarinnar skuli jafnframt taka til jöfnunarframlaga vegna þjónustu við fatlað fólk samkvæmt 13. gr. a, en ekki eingöngu framlaga samkvæmt 11.–13. gr. laganna. Ég vík þá að bráðabirgðaákvæði a samkvæmt 2. gr. frumvarpsins sem snýr að mildun á áhrifum breyttrar aðferðafræði Þjóðskrár Íslands við fasteignamat atvinnuhúsnæðis. Þjóðskrá Íslands annast fasteignamat samkvæmt lögum nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, en fasteignamatið myndar stofn álagningar fasteignaskatts árið eftir eftir ákvæðum laga um tekjustofna sveitarfélaga. Frá árinu 2009 hefur Þjóðskrá Íslands endurmetið allar fasteignir árlega, en áður var byggt á árlegum framreikningi fasteignamats. Fram til ársins í ár var meginmatsaðferð Þjóðskrár á atvinnueignum markaðsleiðrétt kostnaðarmat, en við endurmatið í ár beitti stofnunin tekjumati á stóran hluta þessara eigna, þ.e. skrifstofu- og verslunareignir og eignir með léttan iðnað. Þessi breyting á aðferðafræði fasteignamats skrifstofu- og verslunareigna og eigna fyrir léttan iðnað hefur í för með sér töluverðar og mjög mismunandi breytingar á fasteignamati þeirra, en um mun vera að ræða liðlega 13.000 eignir. Fasteignamat sumra þeirra breytist lítið en aðrar ýmist hækka í mati eða lækka með tilheyrandi áhrifum á stofn fasteignaskatts. Að öllu óbreyttu mundu þessar breytingar á fasteignamati skila sér beint í álagðan fasteignaskatt á næsta ári. Til að milda og jafna út þessi áhrif er í bráðabirgðaákvæði a kveðið á um það að hið breytta fasteignamat skili sér ekki strax að fullu í álagðan fasteignaskatt næsta árs. Þess í stað mun stofn við álagningu fasteignaskatts á árinu 2015 miðast að rúmum 2/3 við fasteignamat þessara eigna á árinu 2014 og á árinu 2016 að tæpum 1/3 við fasteignamat ársins 2015. Þessi aðlögun er verulega ívilnandi fyrir þá fasteignaeigendur sem standa frammi fyrir mikilli hækkun á fasteignamati sinna eigna vegna hinnar breyttu aðferðafræði við mat á atvinnuhúsnæði, en nokkur dæmi eru um að breytt aðferðafræði leiði til allt að tvöföldunar fasteignamats. Ákvæði þetta kemur til móts við Samtök atvinnulífsins sem lagt hafa áherslu á að miklar hækkanir á fasteignamati í einu vetfangi komi sér illa fyrir rekstur fyrirtækja og því þurfi a.m.k. að aðlaga þær í áföngum. Veigamikil rök eru fyrir slíkri mildun, en meðal annars hefur verið nefnt að í mörgum tilvikum eru langtímaleigusamningar í gildi um verslunar- og skrifstofuhúsnæði og húsnæði fyrir léttan iðnað sem verður fyrir einna mestum áhrifum vegna breytinganna. Þá hefur Samband íslenskra sveitarfélaga sýnt því skilning að umtalsverð hækkun fasteignaskatts í einu vetfangi sé fyrirtækjunum erfið og því sé rétt að milda áhrif breytinganna. Í samráðsferli um málið var meðal annars rætt um þann möguleika að fresta ákvörðun um breytt fasteignamat um eitt ár til að veita fasteignaeigendum lengri aðlögunarfrest. Í því sambandi var hins vegar bent á að allmargar fasteignir munu lækka í fasteignamati vegna breyttrar aðferðafræði, þótt heildaráhrif breytinganna leiði til umtalsverðrar heildarhækkunar fasteignamats. Þykir ekki rétt að þeir fasteignaeigendur sem eiga von á lækkun fasteignaskatts vegna breyttrar aðferðafræði þurfi að bíða í heilt ár eftir þeirri lækkun. Af þeirri leið sem lögð er til í frumvarpinu leiðir þó að lækkun til þessara fasteignaeigenda kemur ekki að fullu til framkvæmda fyrr en við álagningu á árinu 2017. Að lokum vík ég að bráðabirgðaákvæði b sem fjallar um úthlutun sérstaks framlags úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Þann 16. maí sl. voru samþykkt hér á Alþingi lög nr. 40/2014, um séreignarsparnað og ráðstöfun hans til greiðslu húsnæðislána og húsnæðissparnaðar. Samkvæmt lögunum er rétthafa séreignarsparnaðar heimilt, að tilteknum skilyrðum uppfylltum, að nýta viðbótariðgjald vegna launagreiðslna á tímabilinu 1. júlí 2014 til 30. júní 2017 til greiðslu inn á höfuðstól húsnæðislána eða til öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu mun þetta leiða til lækkunar á útsvarstekjum sveitarfélaga á þessu tímabili vegna meiri sparnaðar í formi séreignar og skattfrelsis iðgjalda og er áætlað tekjutap sveitarfélaga fram að miðju ári 2017 vegna þessa talið nema 3,9 milljörðum króna. Samkvæmt a-lið 8. gr. tekjustofnalaganna er hluti tekna jöfnunarsjóðs framlag úr ríkissjóði sem nemur 2,12% af innheimtum skatttekjum ríkissjóðs. Áætlað er í dag að tekjur jöfnunarsjóðs samkvæmt þessum lið muni aukast um 2,4 milljarða króna frá miðju ári 2014 til og með ársins 2017 vegna álagningar sérstaks skatts á fjármálafyrirtæki, svonefnds bankaskatts. Þessi tekjuaukning jöfnunarsjóðs gæti því vegið upp rúmlega helming af áætluðu útsvarstekjutapi sveitarfélaga samkvæmt framangreindu. Yrði þessari tekjuaukningu jöfnunarsjóðs dreift til sveitarfélaganna sem jöfnunarframlagi á grundvelli 12. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga mundi hún hins vegar ekki skiptast í réttu hlutfalli við útsvarstekjutap einstakra sveitarfélaga. Þannig mundi Reykjavíkurborg og fleiri fjölmenn sveitarfélög fá nánast ekkert í sinn hlut en sem dæmi má nefna að hlutdeild borgarinnar í útsvarstekjum á landsvísu er um það bil 38%. Til að mæta þessu er hér gert ráð fyrir því að framangreindu útsvarstekjutapi sveitarfélaganna á árunum 2014–2017 verði mætt með sérstöku framlagi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga þar sem útdeilt verði tekjuauka sjóðsins vegna álagningar sérstaks gjalds á bankastarfsemi frá miðju ári 2014 til ársins 2017. Þessu sérstaka framlagi verður deilt út á grundvelli hlutdeildar sveitarfélaganna í heildarútsvarsstofni ársins á undan. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Forseti. Það hefur nú verið nefnt áður í þessum ræðustól að þetta orð „andsvar“ er svolítið erfitt, ég skil það alla vega þannig að verið sé að mótmæla eða eitthvað slíkt. Ég er alls ekki að því, ég held að það sé margt ágætt í þessu en ætla að ræða það síðar. Svo er það þannig líka, virðulegi forseti, að við vitum oft með litlum fyrirvara hvað kemur hér á dagskrá. Þess vegna segi ég það bara hreint út fyrir mig, stundum er maður ekki búinn að lesa sér alveg nógu mikið til. Mig langaði að athuga hvort hæstv. ráðherra getur útskýrt fyrir mér þessa breytingu sem varðar fatlað fólk. Eftir því sem ég skil það þá var sérstakt ákvæði, þegar málefnið var fært yfir frá ríkinu til sveitarfélaga, sett um jöfnunarsjóð, vegna þess gífurlega kostnaðar sem varð þegar þessi mál voru færð yfir en nú skilst mér að það eigi að sameina það einhverju öðru ákvæði. Það er nú þetta sem ég er bara ekki með alveg skýrt í höfðinu á mér, hvernig þetta er akkúrat og hvort hæstv. ráðherra gæti kannski blásið á þessa þoku í höfði mínu.

Virðulegur forseti. Það sem hér er um að ræða er einungis það að vegna flutnings málefna fatlaðs fólks frá ríki til sveitarfélaga er það þannig að í stjórn jöfnunarsjóðsins eru einkum fulltrúar utan af landi. Nú hefur flutningur þessa tiltekna málaflokks það mikið að segja fyrir höfuðborgarsvæðið, sem fer með stóran hluta þessa málaflokks, og því var talið rétt að bæta fulltrúum þess svæðis inn í stjórnina til þess að gæta hagsmuna þess.

Þá hlýtur þetta að vera skref í rétta átt, að þau sveitarfélög sem hljóta að taka mikinn kostnað til sín eðli máls samkvæmt komist þá inn í þessa stóru ráðgjafarnefnd. En út af fyrir sig veltir maður því fyrir sér að þá hefðum við átt að ákveða það fyrr að breyta þessari stjórn. Við getum kannski öll sakað okkur um að hafa ekki haft vit á því. En er þetta ekki líka eitthvað tengt séreignarsparnaðinum sem nú kemur? Þá verður mikið tekjutap hjá sveitarfélögunum og kannski ekki síst í Reykjavík og svæðunum hér alveg í kring. Þá bætist enn við þörf á því að þessi sveitarfélög eigi beina aðkomu að þessari ráðgjafarnefnd meira en verið hefur. Tengist það ekki eitthvað séreignarsparnaðinum að nú er þörf á þessu?

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að leiðrétta mig. Ég sagði hér áðan stjórn jöfnunarsjóðs, en það rétta er að þetta er þetta er ráðgjafarnefnd ráðherra samkvæmt 15. gr. laganna. Hefði átt að breyta þessu fyrr? Eflaust, en ég tel að þetta hafi komið upp í vinnunni. Áður var einkum verið að fjalla um, í þessari ráðgjafarnefnd, atriði sem vörðuðu landsbyggðina. Með þessum flutningi snertir þetta meira hagsmuni höfuðborgarsvæðisins og þess vegna er verið að bregðast við þessu. Það má líka hugsa sem svo að Samband íslenskra sveitarfélaga hefði mátt hugsa fyrir breyttum hagsmunum og tilnefna öðruvísi, en það þýðir ekkert að fást um það. Nú er verið að breyta þessu til þess að allir geti haft sína fulltrúa þarna inni. Þetta snýr ekki með sama hætti að bráðabirgðaákvæði b. Þar er um tímabundna reglu að ræða vegna séreignarsparnaðarins sem þýðir breytingu eða skekkingu á hlutföllunum, hvernig tekjustofnarnir koma frá ríki til sveitarfélaga. Þess vegna er verið að setja þá tímabundnu reglu að heimilt sé að meðhöndla þá með öðrum hætti.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma inn á þetta mál og byrja á því sem endað var á. Ég held að það sé skynsamlegt og nauðsynlegt að breyta þessari skipan til að tryggja jafnræði því það var margt sem breyttist við flutning málefna fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga. Jöfnunarframlögin sem tekin voru upp og hlutverk þeirra skipta þar af leiðandi fleiri máli en áður. Það er nauðsynlegt að taka af þann vafa um það að þessari ráðgjafarnefnd ber að taka tillit til framlaga vegna þjónustu við fatlaða. Varðandi 2. gr. þar sem fjallar um fasteignamatið þá er einmitt komið inn á að það sé ekki beint heppilegt hvernig þetta er viðhaft í dag. Eflaust taka margir undir að þessi aðferð gæti verið heppilegri til að ná fram raunmatsverði miðað við stöðu á hverjum stað. Það kemur hér fram að um sé að ræða 13 þúsund skrifstofu- og verslunareignir og aðrar eignir sem eru fyrir léttan iðnað. Mig langaði til að spyrja hvort það sé til einhver skipting ef ráðherra hefur tök á að svara. Hversu mikið af þessu er utan stórhöfuðborgarsvæðisins? Eru það mjög fáar eignir? Hvernig dreifast þær? Það er áhugavert í ljósi þess að við vitum að fasteignamat á höfuðborgarsvæðinu yfir sambærilegar eignir er allt öðruvísi en úti á landi. Það hefði líka verið áhugavert að sjá hversu margar hækka og hversu margar lækka. Ég tek undir að þær miklu og mismunandi breytingar sem þetta hefur í för með sér. Í ljósi þess hvernig þetta hefur verið þá myndast þarna bil sem getur orðið of stórt, sérstaklega hjá þeim sem fá mikla hækkun. Eins og rakið er í frumvarpinu eru undirliggjandi einhverjir leigusamningar og annað. Þá er skynsamlegt held ég að fara leiðina sem bent var á til að mynda þessa aðgerð og taka þetta í skrefum. Sú leið sem hér er lögð til, að þetta kom ekki að fullu inn fyrr en 2017, er kannski jákvæð að því leyti að þessu er ekki frestað um eitt ár eins og var lagt til heldur njóta þeir sem fá lækkun þess strax og þurfa ekki að bíða eftir því. Ég veit ekki hvort hægt er að tala um jafnræði í þessu sambandi en a.m.k. er verið að leggja til að þeir njóti strax lækkunarinnar og hinir sem fái mikla hækkun fái hana í skrefum. Það er kannski eina leiðin til að milda þessa ákvörðun. Það hefði verið mjög áhugavert að sjá, af því að það liggur fyrir, hvernig fjöldi eignanna skiptist því að þar á eftir er einungis talað um hvað þetta þýði í tekjuaukningu. Ef engin lagasetning væri þá þýddi þetta tæplega 1,3 milljarðar á næsta ári en breytist þess í stað og verður 150 milljónir. Á árinu 2016 hefðu það orðið rúmir 1,3 milljarðar en verða 1,2 og svo verða það 1,4 milljarðar árið 2017. Ég mundi vilja sjá þetta skýrt. Kannski verð ég að senda inn fyrirspurn þess efnis til að fá að sjá þetta út frá kjördæmum eða einhverju slíku. Ég held að það gæti verið mjög áhugavert að greina þetta. Sums staðar hefur fasteignaverð, úti á landi sérstaklega, stigið í rólegheitum upp á við. Þó að við vitum auðvitað að þunginn sé á höfuðborgarsvæðinu þá hefði verið áhugavert að vita hitt. Mig langar til að víkja næst að b-lið 2. gr. sem mér sýnist vera enn ein mótvægisaðgerðin við skuldaniðurgreiðsluloforð ríkisstjórnarinnar sem nú er hafin. Hér er sagt að það þýði tekjutap fyrir sveitarfélögin upp á tæpa 4 milljarða kr. Ég hef áður sagt að ég hefði ekki viljað nýta séreignarsparnaðinn með þessum hætti. Ég hefði viljað koma á húsnæðissparnaði. Ég vil að við eigum séreignarsparnaðinn okkar til þeirra nota sem honum voru upphaflega ætluð. Ég mundi viljað sjá þetta sem einhvern millileik en ekki framtíðarúrræði. Ég veit ekki hvort hægt er að festa í lög með einhverjum hætti húsnæðissparnað sem gæti skilað jafn miklu inn og séreignarsparnaðurinn gerir. Ég hef litið þannig á að hann komi mér til góða síðar meir og hefði ekki viljað nýta hann með þessum hætti en það er búið að gera það og er enn verið að því. Hér hefur svo sem líka komið fram og er rakið í þessu frumvarpi að sveitarfélögin hafi fengið vegna úttektar á síðasta kjörtímabili um 13 milljarða miðað við meðalútsvar. Það eru þrátt fyrir allt líka framtíðartekjur sveitarfélaganna og hér er enn verið að skerða þær. Fyrst og fremst varðar þetta jöfnunarsjóðinn sem á að fá 2,4 milljarða vegna bankaskattsins til að mæta þessari aðgerð, þ.e. skuldaniðurgreiðslunni. Þeir peningar verða þá ekki notaðir í eitthvað annað. Það er alveg ljóst af hálfu sveitarfélaganna. Ef bankaskatturinn hefði verið innheimtur, burt séð frá skuldaniðurgreiðslu ríkisstjórnarinnar, þá hefðu þessir fjármunir komið inn í jöfnunarsjóð og það hefði verið hægt að nýta þá. Ég held að mörg sveitarfélög hefðu haft afskaplega mikið gagn af þeim peningum. Í gær var nefnt úr ræðustól að skuldaaðgerðirnar væru búnar að kosta um 1 milljarð fyrir ríkissjóð - ég veit ekki hvort þetta er þá til viðbótar við það. Þetta er alla vega að verða svolítið stór pakki í kringum niðurgreiðsluna sem hefði væntanlega mátt nýta til annarra góðra verka bæði hjá ríki og sveitarfélögum. Ég hef lýst því hér áður að mér finnst ekki gott að gera þetta með þessum hætti og tel að við hefðum átt að sjá það fyrir að jöfnunarsjóður gæti nýtt þessa fjármuni betur. Áhugavert væri að fá að vita, eins og ég sagði hér áðan, um skiptinguna á skattamálunum. Virðulegi forseti. Ég ætla að láta þetta duga í 1. umr. um þetta mál.

Forseti. Það kemur stundum fyrir hér í þinginu að mér finnst ég ekki alveg jafn skjót og margir aðrir í að tileinka mér hugsunarháttinn um efnið sem umræðan snýst um og þá þarf ég náttúrlega að finna einhverja afsökun fyrir því. Mín afsökun er sú að ég hef aldrei tekið þátt í sveitarstjórnarmálum en það hafa náttúrlega margir hér inni gert. Þótt ég hafi kynnt mér allt um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og þykist vita nokkurn veginn um hvað hann snýst er hann mér ekki jafn ofarlega í huga og kunnátta mín af honum ekki jafn mikil og margra samþingmanna minna í þingsölum Alþingis. Jöfnunarsjóður er svolítið lýsandi fyrir það hvernig oft er gerður greinarmunur í sölum Alþingis og reyndar í þjóðfélaginu öllu á okkur eftir því hvar við búum á landinu og fólk vill stundum ýkja þann mun. Ég hlýt að fagna þeirri tillögu sem hér er gerð um fjölgun í ráðgjafarnefnd um framlög úr jöfnunarsjóði þar sem er verið að bæta við tveimur mönnum til þess að í ráðgjafarhópnum séu einhverjir sem klárlega gæta hagsmuna eða gæta að málefnum Reykjavíkur og sveitarfélaganna í kring. Það kemur fram að þetta er sérstaklega gert vegna þess að málefni fatlaðs fólks voru flutt frá ríkisvaldinu yfir til sveitarfélaganna sem hafði gífurlegar breytingar í för með sér fyrir sveitarfélögin og ljóst að þetta hafði einnig í för með sér mikla fjárhagslega byrði - eða skyldu, ég ætla ekki að kalla það byrði heldur fjárhagslega skyldu sveitarfélaganna. Því var velt upp af hæstv. ráðherra og ég vil taka undir það sjónarmið með henni að kannski hefðum við átt að vera búin að breyta þessu og bæta þessum fulltrúum fyrr við. Þá segir hún réttilega að Samband íslenskra sveitarfélaga hefði hugsanlega mátt hugsa fyrir því að tilnefna öðruvísi í hópinn, ég vil taka undir það sjónarmið með henni. En hér er leyst úr því í frumvarpinu og því ber að fagna. Þetta er fyrsta atriðið í frumvarpinu sem hér er lagt fram. Annað atriðið er svolítið flókið að lesa sig fram úr en tengist því að fasteignamatinu hefur verið breytt og því hvernig fasteignaskattar eru lagðir á. Ef ég skil þetta rétt er hið nýja fyrirkomulag að vilja sveitarfélaganna og þau telja þá aðferð sem nú er notuð, að endurmeta fasteignaverð með vissu millibili, betri en þá gömlu. Hins vegar hefur komið í ljós að það hefur orðið gífurleg hækkun á fasteignamati. Innanríkisráðuneytið leggur til að þau áhrif verði milduð. Af hverju? Jú, tillaga hafði komið upp um það að fresta þessu einfaldlega í einhvern tíma þannig að fyrirtæki væru betur undir það búin að standa undir þeim auknu greiðslum sem verða í mörgum tilfellum, að því er skilja má. En þá hafi fólk talið, af því að sumir eigi að fá lækkun, að ekki væri sanngjarnt að fresta breytingunni fyrir þá sem ættu að njóta lækkunar. Ég verð að segja að mér finnst skynsamlegri ráðstöfun að milda áhrif hækkananna en að fresta þeim beinlínis. Fyrir það fyrsta þá getur lækkunin, í þeim tilfellum sem hún verður, þá komið til framkvæmda strax. En eftir því sem skilja má af frumvarpinu og orðum hæstv. ráðherra áðan mun lækkun samt sem áður ekki koma fram að fullu fyrr en við álagningu 2017. Nú er árið 2014 þannig að það er ekki á næsta ári eða þarnæsta heldur 2017. Ég get ekki séð annað en að þetta sé skynsamleg ráðstöfun. Ég tek auðvitað fram að það er við fyrstu sýn. Nefndin á eftir að fara í gegnum þetta og kannski verður bent á eitthvað sem leiðir til þess að skoðun mín breytist á því en við fyrstu sýn sýnist mér þetta í góðum gír. Síðan er það b-liður 2. gr. og hann kemur til vegna séreignarsparnaðarins. Mér finnst það nú lýsandi, fólk vissi ekki alveg hvernig þetta yrði, eins og hefur komið fram fyrr, og jafnvel þótt það hafi dregist í þennan tíma sem það gerði frá kosningum að koma fram með frumvörpin um hina miklu millifærslu skulda var ekki ljóst allan tímann hvernig það mundi nákvæmlega gera sig. Eitt af því sem ég man eftir að spurt var um þegar þetta var til umræðu og hart talað um var: Hvaða áhrif hefur ákvæði um séreignarsparnaðinn á sveitarfélögin? Ég vil taka fram að mér finnst ákvæðið um að fólk geti notað séreignarsparnað til að greiða niður skuldir sínar eini ljósi punkturinn í þessum skuldamillifærslum öllum. Það þýðir nákvæmlega að fólk getur notað séreignarsparnaðinn sinn ef það vill, ef það vill ekki nota hann þá notar það hann ekki. Hins vegar hlýtur að vera gífurlegur hvati fyrir fólk að nota sparnaðinn að hann verður skattfrjáls. Og það er einmitt vegna þess að hann verður skattfrjáls sem tekjur sveitarfélaganna munu lækka vegna þess að þau verða af útsvarstekjum. Fólk ræddi þetta mikið og spurði um hvert tekjutap sveitarfélaganna yrði vegna lækkaðra útsvarstekna. Hér er sú tala sett fram og ég minnist þess ekki að hafa séð hana eða heyrt hana svona nákvæma fyrr. Nú kemur fram í þessu frumvarpi að tekjutapið verður 3,9 milljarðar. Það er talsverð upphæð. Við megum í þeirri andrá hugsa til þess að eftir því sem ég best veit var ekki haft neitt samráð við sveitarfélögin þegar þetta var allt samið og lagt til og ákveðið hér á þingi. Það var ekki haft neitt samráð við sveitarfélögin út af þessu tekjutapi. En nú er reynt að taka á því. Áætlað er að tekjur jöfnunarsjóðs muni aukast um 2,4 milljarða frá miðju ári 2014 til og með 2017 vegna álagningar sérstaks skatt á fjármálafyrirtæki, svokallaðs bankaskatts. Ef ég skil það rétt er nettótap sveitarfélaganna á þessu 1,5 milljarðar. Það er náttúrlega heilmikið. Svo segir, með leyfi forseta, um b-lið í greinargerð með frumvarpinu: „Yrði þessari tekjuaukningu jöfnunarsjóðs dreift til sveitarfélaganna sem jöfnunarframlagi á grundvelli 12. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga mundi hún hins vegar ekki skiptast í réttu hlutfalli við útsvarstekjutap einstakra sveitarfélaga. Þannig mundi Reykjavíkurborg og fleiri fjölmenn sveitarfélög fá nánast ekkert í sinn hlut en sem dæmi má nefna að hlutdeild borgarinnar í útsvarstekjum á landsvísu er um það bil 38%. Til að mæta þessu er hér gert ráð fyrir því að framangreindu útsvarstekjutapi sveitarfélaganna á árunum 2014–2017 verði mætt með sérstöku framlagi jöfnunarsjóðs þar sem útdeilt verði tekjuauka sjóðsins vegna álagningar sérstaks gjalds á bankastarfsemi frá miðju ári 2014 til ársins 2017. Þessu sérstaka framlagi verður deilt út á grundvelli hlutdeildar sveitarfélaganna í heildarútsvarsstofni ársins á undan.“ Mín skoðun er sú að ekki hefði átt að fara í skuldaniðurfærsluna alla heldur hefði átt að nota bankaskattinn til að greiða niður skuldir ríkissjóðs, og ef menn vildu ekki gera það að bæta þá í innviðina. Við hefðum ekki átt að færa þessar skuldir á milli fólks eða frá einhverjum og síðan verða aðrir út undan. En að því öllu sögðu er staðreynd málsins sú að út í þetta hefur verið lagt, þetta var samþykkt á Alþingi. Það er ljóst að út af séreignarsparnaðinum verður tekjutap hjá sveitarfélögunum og við því er reynt að bregðast hér og það ber að fagna því.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Þetta eru þríþættar breytingar. Sú fyrsta er formbreyting á ráðgjafarnefnd ráðherra varðandi málefni og framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, bætt verður í hana tveimur fulltrúum frá sveitarfélögum. Það virðist vera sátt um að hafa þetta svona og eflaust er það til bóta. Í öðru lagi er verið að bregðast við því að fasteignamat er að hækka gríðarlega á Íslandi. Bæði kemur til að fasteignamatið er reiknað með öðrum hætti en eins hefur fasteignaverð hækkað og er talið að þetta sé óhófleg skattahækkun til heimila í gegnum fasteignaskattinn og þar af leiðandi er breytt reiknireglu fyrir þrjú ár. Að öðrum kosti yrði fasteignaskatturinn svo hár á næsta ári, en með frumvarpinu er verið að draga þessa hækkun fasteignaskatts til ársins 2016, ef ég skil rétt það sem ég les hér frá hvorki meira né minna en fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Ég ætla að leyfa mér að fara í smátalnastagl. Hefði verið óbreytt fyrirkomulag fasteignamats hefði hækkunin orðið hækkun um 342 milljónir á árinu 2015, 383 milljónir 2016 og 398 milljónir 2017. Þetta kemur fram í þingskjalinu. Nú er komin ný matsaðferð Þjóðskrár sem þýðir að fasteignaskatturinn á næsta ári mundi hækka um 1.640 milljónir en mun minna á árunum 2016 og 2017, en þó um 435 milljónir annars vegar og 452 milljónir hins vegar sem er meira en fyrra fyrirkomulag gerði ráð fyrir. Matsaðferðin samkvæmt þessu frumvarpi dregur úr hækkuninni, hækkunin verður 492 milljónir á næsta ári en rúmir 1,4 milljarðar árið 2016 og svo 583 milljónir árið 2017. Hækkunin á fasteignaskatti hjá íslenskum heimilum verður með þessum breytingum umtalsverð á næsta ári, eða allt að 500 milljónir sem verða sóttir í vasa landsmanna, það má svo sem segja að þeir sem eru að fá leiðréttingu séu þeir sem borga fasteignaskattinn, nema húsnæðissamvinnufélögin og leigufélögin, en fólk ætti þó að eiga peninga á móti þessum 500 milljónum, en svo hækkar hann á árinu 2016 um næstum því 1,5 milljarða. Svo ber að hafa í huga að í nýrri spá Landsbankans er spáð mjög hækkandi fasteignaverði. Ég tel reyndar tilefni til að það verði mjög fast farið yfir þetta mál á Alþingi og við reynum að átta okkur á hvað er að gerast á fasteignamarkaði. Við vitum að það er mikill skortur á húsnæði og skortur veldur hækkun á verði en jafnframt er það svo, við erum land í höftum, fólk er að leita fjárfestingarkosta, steinsteypa er farsæll fjárfestingarkostur þegar fátt annað er í boði og ég hef á tilfinningunni að þarna sé að byrja að myndast allhressileg bóla, eignamarkaðsbóla og ég tel að við eigum að skoða það og jafnframt að kanna hvort áhrifin á fasteignaskatt heimilanna verði ekki enn meiri en fram kemur í þessu frumvarpi og nóg er það nú samt. Ég hvet til þess að í nefndinni, sem væntanlega er allsherjar- og menntamálanefnd, nema það sé efnahags- og viðskiptanefnd, verði farið mjög rækilega yfir hvernig þessi skattur verður ef spár um breytingar á verði á fasteignamarkaði ganga eftir, því að það verður heldur betur skattheimta sem kemur út úr því. Ég vil líka spyrja: Hvaða hagræði hafa íslensk heimili af því að fresta hækkun á fasteignaskatti? Í staðinn fyrir að hún lendi á okkur með fullum þunga árið 2015 lendir hún á okkur af fullum þunga 2016. Því er frestað sem er óþægilegt og leiðinlegt. Ég vil að það verði skoðað hvort þessi nýja matsaðferð Þjóðskrár Íslands kalli á það að við endurskoðum þá fyrirkomulagið á fasteignaskattinum en látum þessa hækkun, sem kemur eingöngu vegna breyttra reikniaðgerða, ekki lenda á heimilunum í formi aukinnar skattheimtu. Tölum nú ekki um þegar hér er ríkisstjórn við völd sem telur sig vera að vinna í þágu heimilanna umfram öll önnur stjórnmálaöfl á Íslandi, hefur reyndar staðið sig best gagnvart þeim ríkustu og ég er hrædd um að þetta fari illa með þá. Kannski það kveiki í þeim áhugann til að endurskoða þetta. Í þriðja lagi erum við að bregðast við heimsmetinu. Til að mæta tekjutapi sveitarfélaga er verið að veita þeim hlutdeild í bankaskatti. Það er jákvætt. En tekjutap þeirra vegna séreignarsparnaðarbreytinganna er 2,4 milljarðar á ári. Stundum verðum við hér á þinginu svolítið talnablind af því að við erum að fjalla um allra handa fjárhæðir. Stundum skipta 30 milljónir öllu máli, stundum skipta 80 milljarðar öllu máli, en það er alltaf mikilvægt að muna í hvaða samhengi fjárhæðirnar eru. Og ef við flettum upp í árbók íslenskra sveitarfélaga sjáum við að heildarútgjöld sveitarfélaga á árinu 2013 voru 208 milljarðar. Aðgerðin þýddi meira en 1% skerðingu á tekjum sveitarfélaga, bara þessi aðgerð, og þetta er 10% af framlögum jöfnunarsjóðs. Sveitarfélögin hafa gríðarlega mikilvægu hlutverki að gegna. Þetta eru ekki gríðarlegir fjármunir sem eru nýttir til að halda uppi grunn- og leikskólum, ýmiss konar félagsþjónustu, þjónustu við eldri borgara, þjónustu við fatlað fólk, félagsþjónustu fyrir þá sem verst standa í okkar samfélagi og þurfa fjárhagsaðstoð og ýmiss konar þjónustu. Þetta er 1% af öllum þeim fjármunum. Og þá -  Ég hef óskað eftir mati á áhrifum tekjuöflunarfrumvarpanna á sveitarfélögin, því að það mat fór ekki fram þótt það hefði átt að fara fram. Það mat er ekki fram komið. En þá þarf nefndin sem mun fjalla um þetta mál að leggjast yfir það. Eru útgjöld sem við erum að leggja á sveitarfélögin, sem þarf að mæta umfram það sem er í frumvarpinu? Hér erum við að leggja til hluta af bankaskatti en við erum ekki að auka tekjur sveitarfélaganna. Við erum aðeins að bæta þeim upp það sem löggjafinn tók af þeim með löggjöf. Það er mjög mikilvægt að farið verði yfir það, því að annars verður það þannig að fátækustu heimilin í landinu, leigufélögin hafa ekki fengið leiðréttingu á höfuðstól skulda sinna, húsaleigubæturnar verða hækkaðar á kostnað annarrar þjónustu sem fólk reiðir sig á og þetta eru hóparnir sem munu lenda harðast úti í matarskattshækkun ríkisstjórnarinnar og þá skiptir engu máli hvort sú hækkun er úr 7% í 12% eða 7% í 11%. Það þarf að halda að fólk sé beinlínis tornæmt ef bjóða á fólki upp á að það sé umtalsverð breyting. Það er bitamunur en ekki fjár. Þetta er sama eðlisbreyting sem er verið að gera. Það er sama hugsun að baki, að leggja þyngri byrðar á þá sem eru í tekjulægri hópum samfélagsins á meðan þeir í tekjuhærri hópum samfélagsins geta aukið neyslu sína á innfluttum varningi á óheppilegum tímapunkti. Þó að ég og minn flokkur styðjum lækkun vörugjalda þá hefði ég viljað sjá hana aftar í forgangi við núverandi aðstæður. Ég fer fram á það við þá nefnd sem þetta mun skoða að farið verði yfir þróun fasteignaverðs á næstu árum og hvort ekki sé eðlilegt að bregðast við af hálfu löggjafans og draga úr skattheimtu, hvort eðlilegt sé að heimila aukna skattheimtu á heimili þrátt fyrir að aðeins sé um breytingu á reiknireglu að ræða og farið verði yfir það hver verður útgjaldaþörf sveitarfélaganna eftir að Alþingi hefur samþykkt hér fjárlög og tekjuöflun. Er verið að mæta henni? Það er ekki verið að mæta henni með þessu frumvarpi. Hvernig á að mæta henni og hvaða íbúar þessa lands ætla að taka þá hækkun á sínar herðar? Ég bið um að það verði litið til þess að fjármunir verði sóttir þangað sem breiðust eru bökin en ekki sífellt látið eins og aðgerðir sem gagnast þeim betur stöddu séu sérstaklega hagfelldar fyrir þá sem lítið hafa. Það er rangt. Það er hægt að sannreyna með fjöldanum öllum af tölfræði og ég hvet alþingismenn til að afla sér gagnreyndra upplýsinga áður en þeir fara í svo umfangsmikla tekjutilfærslu frá þeim sem minna hafa til þeirra ríkustu hér í samfélaginu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga 
            

Þögn í þingsalnum.

um örnefni sem ætlað er að koma í stað laga um bæjarnöfn og fleira, nr. 35/1953. Hér er um að ræða frumvarp sem hefur verið lagt fram á Alþingi í tvígang, annars vegar 26. febrúar 2013, þskj. 1076, 620. mál, á 141. löggjafarþingi, og hins vegar 1. apríl 2014, þskj. 832, 481. mál, á 143. löggjafarþingi. Frumvarpið hlaut í hvorugt skiptið afgreiðslu. Nú er frumvarpið lagt fram í þriðja sinn með lítils háttar breytingum frá upphaflegu frumvarpi. Skipaður var starfshópur 8. júní 2012 sem ætlað var að vinna að heildarendurskoðun laga um bæjarnöfn og fleira. Hópurinn skilaði greinargerð um vinnu sína og tillögu að frumvarpi til laga um örnefni með bréfi til mennta- og menningarmálaráðherra þann 21. desember 2012. Megintillögur starfshópsins fólust í að löggjöf á þessu sviði yrði samrýmanlegri nútímabúsetuháttum og skipulagsmálum í landinu en nú er. Við vinnu starfshópsins voru tvö meginmarkmið höfð að leiðarljósi. Annars vegar örnefnavernd og hins vegar öryggissjónarmið. Í framkvæmd hefur ferill sá sem kveðið er á um í lögum um bæjarnöfn og fleira um breytingar á heitum lögbýla ekki virkað sem skyldi og hefur iðulega leitt til þess að misræmi myndast milli þinglýstra gagna og fasteignaskrár hjá Þjóðskrá Íslands. Þá er óljóst samkvæmt gildandi lögum hvar ábyrgð á skrásetningu bæjarnafna liggur, hjá sveitarfélögum eða örnefnanefnd. Enn fremur er ekki kveðið á um boðleiðir milli stofnana, sem koma að skráningu býla, í lögum eða reglugerðinni. Ástæða þessara vankanta er fyrst og fremst breytt framkvæmd á skráningu fasteigna sem miðast við skráningu í tölvukerfi og fastmótaðan skráningarferil, samanber lög um skráningu og mat fasteigna. Þá hefur lögbýlum og öðrum býlum utan kaupstaða, kauptúna og þorpa fjölgað mjög mikið og margir eiga tvö heimili, eitt í þéttbýli og annað í dreifbýli. Einnig eru mörg dæmi um að fólk eigi lögheimili utan kaupstaðar, kauptúna og þorpa án þess að um lögbýli sé að ræða. Samkvæmt 4. gr. laga um lögheimili, nr. 21/1990, getur fólk aðeins átt eitt lögheimili, en bæjarnöfn sem örnefnanefnd fjallar um eru á lögbýlum þar sem fólk á lögheimili. Af þeim sökum er ekki alltaf ljóst hvort erindi sem nefndinni berast um tilkynningu um nafn á býli heyri undir verksvið hennar. Þetta hefur skapað misræmi víða í stjórnsýslunni. Nú á dögum eru tíðar breytingar á mörkum sveitarfélaga og umdæmum sýslumanna. Mörg býli, bæði lögbýli og önnur býli í sveitum landsins, eru nú innan sveitarfélaga þar sem bæði má finna dreifða byggð og byggð í kaupstöðum, kauptúnum og þorpum. Samkvæmt hljóðan núgildandi laga eru nafngiftir býla innan þéttbýlismarka utan verksviðs örnefnanefndar. Þarna gætir misræmis milli býla í dreifbýlissveitarfélögum og býla sem tilheyra þéttbýlli sveitarfélögum. Með vísan til framangreindra atriða er talið nauðsynlegt að ákvæði laganna verði löguð að breyttu umhverfi fasteignaskráningar og þannig komið í veg fyrir misræmi í skráningu fasteigna og tryggt að fasteignaskráin beri alltaf með sér rétta skráningu fasteigna á hverjum tíma. Til örnefnanefndar hafa leitað aðilar sem eiga í landamerkjadeilum, t.d. þegar ágreiningur er um hvar örnefni, sem skilja að landareignir, eru staðsett. Ekki er nægilega skýrt í núgildandi lögum hvort örnefnanefnd beri að skera úr um slík atriði, en núverandi nefnd telur að það eigi að vera utan hennar verksviðs. Í frumvarpinu er lagt til að nefndin skuli aðeins veita rökstutt álit um örnefni vegna birtingar í opinberum örnefnagrunni. Erfitt getur reynst að skera úr um staðsetningu örnefna. Oft eru miklir hagsmunir í húfi fyrir deiluaðila og er því talið rétt að þeir leiti til dómstóla þegar svo ber undir. Virðulegi forseti. Frumvarpið er samið með það að markmiði að nafngiftahefðir séu í heiðri hafðar við myndun nýrra örnefna og að þau séu í samræmi við íslenska málfræði og málvenju. Í frumvarpinu er einnig mælt fyrir um að skýra skuli og samræma stjórnsýslu við skráningu örnefna svo að nafngiftir endurspegli sem best raunveruleikann hverju sinni þannig að endanleg nafngift komist á sem fyrst í ferlinu. Þá er ákvörðunarvaldið flutt nær almenningi með því að færa ábyrgð á nafngiftum og skráningu þeirra til sveitarfélaga í samræmi við nútímalegri stjórnunarhætti. Þá þarf að gæta samræmis milli laga, svo sem laga um lögheimili, laga um menningarminjar, sveitarstjórnarlaga og fleira. Að lokum þarf að útskýra á greinargóðan hátt ábyrgð og hlutverk örnefnanefndar varðandi ágreiningsmál um örnefni eins og áður var getið. Nauðsynlegt er að hlutverk örnefnanefndar sé skýrt og verkefni hennar vel skilgreind. Virðulegi forseti. Meginatriði frumvarpsins eru eftirfarandi: Lögð er áhersla á örnefni sem huglægar menningarerfðir sem verðugt er að varðveita fyrir komandi kynslóðir. Mælt er fyrir um markmiðsákvæði. Lykilhugtök eru skilgreind. Mælt er fyrir um að samræma skuli opinbera skráningu örnefna og fasteigna í stjórnsýslunni. Öllum sveitarfélögum er falin ábyrgð á nafngiftum staðfanga. Í frumvarpinu er hugað beinlínis að öryggissjónarmiðum með því að mæla fyrir um skýrar reglur um skráningarferli og staðarvísun. Kveðið er á um nýjar almennar málsmeðferðarreglur sem örnefnanefnd er ætlað að starfa eftir. Ráðgert er að festa í lög málsmeðferð nafngifta nýrra náttúrufyrirbæra. Gert er ráð fyrir að sveitarfélög beri ábyrgð á nafngiftum slíkra fyrirbæra innan sinna marka. Að öðrum kosti liggur frumkvæðið hjá ráðherra, þ.e. ef náttúrufyrirbærið er utan stjórnsýslumarka sveitarfélaga. Drekasvæðið og Surtsey eru dæmi um slík tilvik. Mælt er fyrir um að skerpt verði á ráðgefandi hlutverki Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum varðandi söfnun, skráningu og varðveislu örnefna og nýjar nafngiftir. Mælt er fyrir um að Landmælingar Íslands haldi örnefnagrunn þar sem hvert örnefni hefur tilvísun til staðsetningar á korti. Lagt er til að innihald örnefnagrunnsins verði aðgengilegt og endurnot hans án gjaldtöku og í samræmi við 30. og 31. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012. Virðulegi forseti. Örnefni eru hluti af menningarerfðum íslensku þjóðarinnar og hafa mörg hver varðveist frá fyrstu tíð búsetu í landinu. Í frumvarpinu er kveðið á um breytingar sem miða fyrst og fremst að því að stuðla að verndun þessara minja og að þeim verði skilað óspilltum til komandi kynslóða. Unnið hefur verið markvisst í 100 ár við að safna örnefnum og rannsaka þau hér á landi og hafa örnefni jafn lengi verið talin meðal styrkustu stoða menningararfsins og íslenskrar þjóðarvitundar. Jafnframt er hætta á að alþjóðavæðing og ýmis félagsleg umbrot í nútímanum verði til þess að menningarerfðir glatist. Verði frumvarpið að lögum mun það stuðla að því að hefðbundin örnefni verði varðveitt eftir því sem framast er unnt og að ný örnefni verði ekki innleidd þar sem arfbundin nöfn eru til staðar. Þá er ákvörðunarvaldið flutt nær almenningi með því að færa ábyrgð á nafngiftum og skráningu þeirra til sveitarfélaga í samræmi við nútímalegri stjórnunarhætti eins og fyrr var vikið að. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málið verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Ég er með tvær spurningar, kannski fyrst og fremst til ráðherrans. Annars vegar að því er varðar ábyrgð sveitarstjórnanna sem snýst að sumu leyti um flutning á ábyrgð. Þá vil ég spyrja ráðherrann hvort lagt hafi verið mat á það við gerð frumvarpsins, í samstarfi ráðuneytis og Sambands sveitarfélaga, hversu vel einstök sveitarfélög væru í stakk búin til að uppfylla þessar skyldur og þessi nýju verkefni. Þetta kemur náttúrlega gríðarlega oft upp varðandi einstök verkefni sem sveitarfélögin takast á hendur, þessi gríðarlegi munur á því bolmagni sem sveitarfélögin hafa yfir að búa. Ég vil spyrja hvort örnefnum landsins sé öllum jafn vel borgið með því fyrirkomulagi að ábyrgðin á nafngiftunum og skráning o.s.frv. sé í ríkari mæli hjá sveitarfélögunum en var. Hin spurningin sem ég vil gjarnan spyrja ráðherrann um er skipulagt samstarf Landmælinga og Stofnunar Árna Magnússonar sem hefur verið afar gott og er, má eiginlega segja, hornsteinn þess að þetta gangi allt saman vel fyrir sig. Þarna er líka um að ræða hina ókleifu múra, á stundum, milli ráðuneyta og stofnana einstakra ráðuneyta. Ég spyr hvort það samstarf hafi verið formgert með skýrari hætti en áður hefur verið og hvernig ráðherrann sér fyrir sér framkvæmdina á nákvæmlega þessum þætti inn í framtíðina.

Virðulegi forseti. Hvað varðar samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga þá kemur það fram í greinargerð um málið að það var haft og því er lýst þar. Það kemur fram að sambandið er sammála þessari breytingu en leggur áherslu á að sveitarstjórnum beri að fá hlutdeild í skráningargjaldi sem Þjóðskrá leggur á allar nýjar fasteignir, það er þeirra hugmynd. Það kemur inn á umræðu um verkaskiptingu milli sveitarfélaga og ríkis. Þó má benda á að það er nefnt hér að skráning fasteigna sé að stærstum hluta unnin af starfsmönnum sveitarfélaga og þau eigi því tilkall til að fá þær þjónustutekjur sem innheimtar eru fyrir þá skráningu, það er rétt að halda því til haga. Hvað varðar að öðru leyti íþyngjandi þætti þá tel ég að það sé ekki svo mjög. Og komi til þess að jafna þurfi á milli mismunandi stórra sveitarfélaga þá er jöfnunarsjóðurinn það tæki sem við höfum. Ég tel að þarna geti menn brugðist við ef mönnum sýnist sem svo að þarna verði einhverjar þungbærar skyldur á minnstu sveitarfélögin, sem ég á kannski ekki beint von á, enda kannski ekki á hverjum degi sem svona mál koma upp. En það er þó alveg sjálfsagt að hafa auga á þessu. Hvað varðar samskipti og samstarf Stofnunar Árna Magnússonar og Landmælinga þá er um það rætt og um það ákvæði hér í lögunum. Á sama tíma eru líka fulltrúar frá Árnastofnun í stjórninni og mér finnst kannski mestu skipta hérna sú nýjung annars vegar að gagnagrunnar verði algjörlega opnir, sem ég held að sé alveg gríðarlega mikilvægt, og hins vegar, þó ég hafi ekki getið þess í ræðu minni hér áðan, sú nýlunda að búa til gagnagrunn opinn fyrir almenning til að skrásetja örnefni í, sem er þá svona óopinber grunnur en gæti vel haldið 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég vil í mínu síðara andsvari spyrja ráðherrann um eitt atriði. Eins og kom fram í framsögu hans er þetta ekki í fyrsta sinn sem frumvarpið er lagt fram. Ég sat sjálf í allsherjar- og menntamálanefnd á síðasta þingi þannig að mér er nokkuð kunnugt um þá umræðu sem var í nefndinni um málið og virtist svo sem samstaða væri um meginþætti málsins. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra varðandi Vegagerðina. Vegagerðin setur upp skilti um allt land en enginn hefur í sjálfu sér eftirlit með því hvað þeir setja á skilti. Það liggur fyrir. Ég hef fengið ábendingar um þetta úr feltinu, ef svo má að orði komast, í millitíðinni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, af því að mér hefur ekki gefist ráðrúm til að skima yfir frumvarpið núna í hvelli, hvort þessi sjónarmið hafi verið höfð undir og vænti þess ella að þau verði skoðuð í meðferð nefndarinnar. Það er afar mikilvægt að það sé stöðugt og formlegt samstarf milli nafnfræðisviðs Landmælinga og Vegagerðarinnar, að það sé einhvers konar samráð þarna á milli. Mér skilst að það hafi verið með lauslegum hætti en það hafi engu skilað, þ.e. það hafi ekki uppfyllt þær væntingar sem menn höfðu til þess samstarfs. Að sumu leyti er þetta ásýnd örnefna fyrir vegfarendur og almenning, þ.e. það sem Vegagerðin setur upp, þannig að allir heimsins korta- og gagnagrunnar mega sín lítils frammi fyrir vegamerkingum ef þær eru ekki í samræmi við þá grunna.

Virðulegi forseti. Í framhaldi af þessu má líka segja að það væri einkar bagalegt ef slíkir vegvísar yrðu til þess að auka á rugling og villu. Þeim er ætlað að skýra mál og auðvelda för. Það þarf þá að vera samræmi á milli þeirra og korta, rafrænna korta, sem vegfarendur hafa til hliðsjónar þegar verið er að ferðast. Þetta er ágæt ábending frá hv. þingmanni. Ég bendi reyndar á að þegar kemur að skipan örnefnanefndar þá er það ráðherra sem fer með skipulagsmál og ráðherra sveitarstjórnarmála sem skipar í nefndina. Það er aftur á móti engin trygging fyrir því að vegamálin verði alltaf undir hjá þeim ráðherrum, en það stendur alla vega þannig á. Ég held að það sé vel til fundið að í meðförum nefndarinnar verði þetta rætt vegna þess að það er alveg hárrétt, sem hv. þingmaður nefnir, að þarna þarf að vera gott samræmi á milli og tryggt að farið sé rétt með. Þarna kemur mjög skýrt fram að það eru mjög margir notendur að þeim upplýsingum sem um ræðir.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp skuli vera komið fram aftur þar sem það var ekki útrætt í fyrri umferð ef minni mitt brestur ekki. Það sem kemur mér kannski mest á óvart, svona við skoðun á þessu, er það hvað þetta er stutt og laggott, einungis 11 greinar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra einnar spurningar. Þetta viðfangsefni, örnefni, hefur verið viðfangsefni lærðra og leikra öldum saman. Leikir menn hafa tekið saman örnefni hver í sinni sveit sem hefur jafnvel skapað grunn að þeim grunni sem hér á að leggja og viðhalda. Gjarnan hafa komið upp páfar í þessari grein, en það er ekki heimilt að skipa aðalmann lengur en tvö samfelld starfstímabil í örnefnanefnd. Þetta minnir mig dálítið á sovéskt fyrirkomulag við kjör á forseta, þ.e. það má ekki kjósa forseta Sovétríkjanna nema tvö ár og hann verður að vera forsætisráðherra inn í milli áður en hann verður kosinn næst. Er nokkuð að því að menn séu skipaðir þarna svo framarlega sem þeir hafa hæfi til starfans? Því eins og ég segi hafa í þessari nafnfræði gjarnan komið upp miklir sérfræðingar og mér finnst nauðsynlegt að nýta þekkingu þeirra til hins ýtrasta. Að öðru leyti ætla ég ekki að tjá mig að sinni. Þetta mál fer til nefndar þegar því er lokið þá kannski tjái ég mig aftur. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég minni hv. þingmann á að það var ekki bara í Sovétríkjunum sálugu sem slík kerfi voru uppi. Í Bandaríkjum Norður-Ameríku gildir sú regla að forsetar sitja ekki lengur en sem nemur tveimur kjörtímabilum, þannig að það er þekkt líka í lýðfrjálsum og opnum ríkjum. Ég held að það séu í sjálfu sér ágæt rök fyrir því að takmarka það hversu lengi einstakir menn sitja í slíkri nefnd, það sé eðlilegt að hæfileg velta sé í þessu, að áhrif einstakra manna og skoðanir þeirra verði ekki um of yfirgnæfandi. Það er hætta á því, ef menn sitja lengi á slíkum póstum, að skoðanir einstakra manna liti þá um of. Það þýðir ekki að ekki sé áfram hægt að nýta þekkingu þeirra og kunnáttu. Menn geta sótt í slíka brunna áfram. Án þess að ganga of langt í fullyrðingum þykist ég vita að menn eru ósparir á að veita slíka ráðgjöf og ráð, og jafnvel óumbeðið, þó að menn hafi kannski ekki lengur formlega stöðu í nefnd.

Forseti. Við ræðum frumvarp til laga um örnefni sem eins og fram hefur komið hefur áður verið til umræðu í þinginu og er að mestum hluta viðfangsefni sem ekki hefur valdið miklum titringi í samfélaginu. Kannski er þó verið að halda hér til haga gríðarlega mikilvægum samfélagslegum verðmætum. Þetta eru ekki verðmæti sem við erum vön að ræða hér. Þetta varðar ekki gengi íslensku krónunnar, gjaldeyrisvaraforða eða skuldaniðurfellingar heldur annars konar verðmæti, þ.e. hluta af menningararfinum og íslenskri tungu. Mig langar undir þessu máli að nefna nokkur atriði. Best væri ef hæstv. ráðherra gæti brugðist við í lok umræðunnar. Í fyrsta lagi er það hvernig frumvarp til laga um örnefni tengist lögum um mannanöfn og er þá örnefnanefndin annars vegar og mannanafnanefndin hins vegar. Þetta varðar allt saman afar viðkvæma starfsemi á vegum hins opinbera sem snýst um að framfylgja íslenskri málstefnu, sem er líka mjög viðkvæmt fyrirbæri, og freista þess á vettvangi ríkisins að stýra eða hafa áhrif með einhverju móti á málþróun. Það er ekki hafið yfir vafa og hefur heldur ekki verið hafið yfir deilur í samfélagi tungumálanna eða þjóðanna hvort slíkt sé í raun og veru hlutverk stjórnvalda. Samspil íhaldssemi og frjálslyndis sem þarna er á ferðinni er áhugavert. Ég held að við finnum öll fyrir því hvernig þessi sjónarmið togast á. Frjálshyggjufólk sem segist ekki vilja neinar miðlægar stýringar á einu eða neinu er kannski íhaldssamt í þessu efni og öfugt, þ.e. þeir sem aðhyllast mikla áherslu á að velferðar- og skólaþjónustu sé sinnt af hendi hins opinbera eru kannski „frjálslyndari“ í þessum efnum. Þetta er að mörgu leyti mjög áhugavert mál. Við Íslendingar höfum í meginatriðum fetað þá leið að vera tiltölulega íhaldssöm að því er varðar íslenska tungu og þá kannski fyrst og fremst vegna þess hversu nátengd sú umræða var umræðunni um sjálfstæði þjóðarinnar á sínum tíma og það hversu stutt lýðveldissaga okkar er í raun og hversu ríkan þátt íslenskar bókmenntir eiga í rökstuðningi okkar fyrir því bæði fyrr og nú. Þetta tengist líka umræðunni um stöðu íslenskrar tungu sem við höfum rætt hér undir öðrum málum og verður væntanlega líka rætt undir máli þingflokks Bjartrar framtíðar um breytingar á mannanafnalögum. Þetta er allt samhangandi. Við höfum farið þá leið að vera frekar íhaldssöm á Íslandi. Þó togast þar á gamaldags forskriftarmálfræði um hvað sé rétt og rangt annars vegar og hins vegar málfræði þeirra sem segja að það sé viðfangsefni okkar að horfa frekar á þróunina og gæta að því hvernig hún sé en að segja fyrir um það hvernig hún eigi að verða. Þetta frumvarp er partur af íslenskri málpólitík, partur af íslenskri málstefnu. Þá langar mig að beina aðeins sjónum okkar hér að því sem hefur gerst að því er varðar íslensk örnefni, sérstaklega þá þætti sem lúta að heitum sveitarfélaga, þéttbýlisstaða. Mér hefur stundum fundist eins og breytingar hafi orðið án þess að við höfum almennilega haldið vöku okkar. Ég er að tala um elstu stjórnsýslueiningar íslensks samfélags sem voru gömlu hrepparnir, t.d. Skútustaðahreppur og hreppar um allt land sem hafa gengið í gegnum alls konar sameiningar sveitarfélaga. Þar með hafa tiltekin örnefni í raun og veru glatað stjórnsýslulegri stöðu sinni og eru jafnvel ekki til í opinberum textum, eru ekki til í lagatextum o.s.frv. Við erum í raun og veru að tala um örnefni sem hafa haft stöðu í opinberum gögnum, þá er ég að tala um kirkjubókum og því um líku, máldögum og öðru slíku, jafnvel frá landnámi. Þetta gerðist bara fyrir örfáum áratugum, mjög nýlega í raun og veru í okkar tíð. Mér vitanlega var ekki staldrað við þegar þetta gerðist. Ég hef svo sem engar tillögur um það hvernig eigi að bregðast við því að sum þessara örnefna eru farin út úr bæði opinberum textum og almannavitund, þekkingu barna og ungmenna o.fl. Mig langar að nefna annað sem er grein af þessum meiði, sem eru sameiningar sveitarfélaga. Skemmst er að minnast t.d. Reykjanesbæjar þar sem Keflavík og Njarðvík eru ekki lengur heiti sveitarfélaga. Ólafsfjörður og Siglufjörður - hvar eru þeir? Hvar er Reyðarfjörður og Fáskrúðsfjörður? Og svo framvegis. Maður þarf að lygna aftur augum til þess að tengja við það hvar Fjallabyggð og Fjarðabyggð þessa lands eru vegna þess að þau örnefni eru í raun mjög ung og miklu frekar stjórnsýslulega ákvörðun en þau örnefni sem fyrir eru og urðu til manna á meðal eins og eðlilegast og algengast er um slíkt í sögu þjóðarinnar. Þetta virkar eins og lítið annes í íslenskri tungu, en þetta er umhugsunarefni vegna þess að þarna er líka um stjórnsýslulegt og miðlægt inngrip að ræða þar sem pólitíkin sem slík og ákvarðanir stjórnmálamanna hafa beinlínis áhrif á þróun tungumálsins. Þetta er eitt af því sem mig langaði að nefna í þessari stuttu ræðu af því ég held að í meginatriðum sé frumvarpið til góðs. Ég ræddi hérna aðeins í andsvari við hæstv. ráðherra vandann út af Vegagerðinni. Þetta er dæmi um hægri og vinstri höndina. Það þarf einhver til þess bær aðili að geta gert meira en að benda bara Vegagerðinni á að hún beinlínis fari með rangt mál. Við höfum dæmi um það að örnefni festist breytt í sessi vegna þess að þau voru vitlaust rituð á einhverju skilti.

Skógafoss.

Já, við getum nefnt dæmi og örugglega mörg. Þetta veldur vandræðum hjá námsefnishöfundum og fleirum. Þá er ferðamaðurinn með eitt heiti og heimamenn með annað. Það er svo mikill óþarfi að hafa þetta svona. Þetta verður í raun og veru ekki leyst öðruvísi en með formlegu og skýru samstarfi. Það samstarf þarf að fela í sér einhvers konar umboð en ekki bara umboð til ábendinga því að ábyrgðarsvið Vegagerðarinnar er náttúrlega mjög mikið að fara beinlínis með ásýnd örnefna á vegum landsins. Að öðru leyti vona ég að málið fái góðan og uppbyggilegan framgang í nefndinni. Ég sakna þess raunar sjálf að vera komin í aðra nefnd hvað þetta varðar því að ég hef gaman af þessu máli. Ég vonast til þess og veit raunar að það er gott fólk í nefndinni sem kemur til með að sigla þessu til hafnar.

Virðulegi forseti. Ég tel að ábendingar hv. þingmanns varðandi Vegagerðina séu skynsamlegar og færi vel á því í störfum nefndarinnar, ef ég má leyfa mér að gera tillögu þar um, að það yrði skoðað sérstaklega. Það er ótækt ef það eru t.d. villur á skiltum og ekki síðan brugðist við athugasemdum. Vegna annarra efnisþátta í ræðu hv. þingmanns vil ég segja að það er hárrétt að það er ákveðin togstreita í mótun íslenskrar málstefnu sem má segja að sé ekkert ólík því sem við sjáum stundum í pólitíkinni á milli „frjálslyndra“ sjónarmiða og „íhaldssamra“ sjónarmiða. Ég held þó að það sé ekkert endilega mjög langt á milli þessara hópa. Ég er t.d. í þannig flokki, Sjálfstæðisflokknum, sem er mótaður eða skapaður og stofnaður á grundvelli samkomulags á milli íhaldssamra sjónarmiða og frjálslyndra sjónarmiða sem geta vel lifað saman í sátt og samlyndi ef menn bera virðingu fyrir sjónarmiðum hver annars. Ég held að bera þurfi virðingu fyrir því sjónarmiði að tungumálið þarf eðlilega sitt svigrúm og um leið þarf að gæta vel að venjum og hefðum. Það þarf að varðveita þær, þær hafa reynst þjóðinni vel og eru um leið líka ákveðið talsamband, ef svo má segja, eða lína til fortíðar sem við getum lesið okkur eftir til þess að skilja kjör og hugmyndaheim fólksins í landinu, þeirra sem á undan okkur hafa gengið. Það ber að varðveita slíkt án þess þó að fara að nálgast tungumálið sem safngrip sem eigi að varðveita sem einhvers konar minnisvarða um líf þjóðarinnar. Þetta getur allt farið ágætlega saman eins og ég bendi á í annars merkilegri sögu Sjálfstæðisflokksins.

Virðulegur forseti. Það var áhugavert og aðdáunarvert í senn að sjá hæstv. ráðherra koma sögu Sjálfstæðisflokksins að í umræðu um frumvarp um örnefni.

Vildirðu heldur fá þetta undir minjavernd?

Ég ætla  Það er rétt að það er ekkert langt á milli þeirra sjónarmiða sem hæstv. ráðherra reifar og ég drap á í ræðu minni. Ég held raunar að það sé þannig um okkur flest að þessi sjónarmið eru ekki í fylkingum, þau eru innan í okkur öllum hverju um sig. Sú sem hér stendur verður alla vega að játa á sjálfa sig að vera bæði íhaldssöm og aðhyllast fullkomið stjórnleysi í málfræðiefnum. Einhvern veginn þurfum við að gæta að hvoru tveggja. Við þurfum að skilja mikilvægi þess að íslensk tunga sé vel varðveitt og þá kannski fyrst og fremst samhengi tungunnar, þ.e. hún rofni ekki úr samhengi við það sem var. Samhengið rofnar því aðeins að tungan hætti að vera lifandi. Þess vegna er áskorunin sú að halda málinu öflugu og lifandi í sífelldri þróun og endursköpun. Þar með getum við haldið í ræturnar og söguna, annars náum við ekki því samhengi sem nauðsynlegt er. Þar er mjög stór hluti varðveisla, skráning og utanumhald örnefna.

Virðulegi forseti. Ég get nú ekki orða bundist vegna ræðu hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur, 5. þm. Reykvíkinga, þar sem ég held að þingmaðurinn blandi saman stjórnsýslueiningum og örnefnum. Hvað varðar byggðina á Búðareyri, sem gekk inn í Fjarðabyggð, þá er byggðin enn á Búðareyri og Reyðarfjörður enn á sínum stað og engin örnefni hafa horfið. Þannig er einnig með byggðina á Búðum í Fáskrúðsfirði. Fáskrúðsfjörður er á sínum stað, byggðin á Búðum er á sínum stað. Við megum ekki blanda saman stjórnsýslueiningum og byggðakjörnum. Ég nefni líka að Kjalarnes er enn á sínum stað enda þótt byggðin á Kjalarnesi, sú stjórnsýslueining, hafi gengið inn í borgina Reykjavík. Þannig að örnefnin halda sér. Keflavík og Njarðvík eru fastar á sínum stað í Reykjanesbæ. Ef ég man rétt efni frumvarpsins, sem ég hef nú ekki hér við höndina, þá er vísað til þess að byggðakjarnar geti haldið nöfnum sínum. Við megum því ekki alveg láta sem svo að örnefnin hverfi þó að til verði nýjar stjórnsýslueiningar. Þessu vildi ég skjóta hér að. Ég veit ekki hvort þetta er andsvar, en þetta er alla vega innskot eins og það heitir í jarðfræðinni. Takk fyrir.

Virðulegur forseti. Það kann að vera að ég hafi ekki talað nógu skýrt. Ég er alveg sammála þingmanninum. Ég talaði ekki um að örnefnin væru horfin, en það er óneitanlega styrkur í því ef örnefnin og stjórnsýslueiningarnar fara saman. Það er fer minna fyrir stuðningi við líf og viðgang örnefnanna þegar stjórnsýslueiningin fer að heita eitthvað annað. Meðan þetta fer saman þá er staða örnefnisins sem sé önnur. Það var það sem ég átti við. Ég átta mig á því, sem betur fer, að Reyðarfjörður er á sínum stað og Fáskrúðsfjörður meira að segja líka.

Og Búðareyri og Búðir.

Ekki síður.

Forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég get hins vegar ekki alveg setið þegjandi hjá. Það er vissulega ekki svo að ekki eigi að breyta og taka utan um það sem þarf. En ég held hins vegar að ef eitthvað hefur reynst okkur vel og gengið ágætlega í gegnum tíðina þá sé ekki nein ástæða fyrir ríkisvaldið og stóra bróður að fara að skipta sér eitthvað sérstaklega af því. Ég tel að í þessum efnum sem við fjöllum um núna séum við ekki í neinu öngstræti með hvernig örnefni verða til og hvernig þau varðveitast. Ég segi alveg eins og er að ég hef miklar efasemdir um fyrirkomulag af þessu tagi þar sem leiða á þetta í lög. Skipa á fimm menn og konur til tveggja ára í senn og ekki meira en í fjögur ár samfleytt til að vera æðstu dómarar í örnefnum og leiða á í lög að sveitarfélög eigi að hafa frumkvæði að örnefnum, en ef það er utan sveitarfélaga er ráðherra allt í einu orðinn aðalmaðurinn í því að stinga upp á hvað eitthvað á að heita. Ég tel að við, eins og kom fram hjá hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni, lærðir og leikir hafi afgreitt slíkt mjög vel. Ég held við ættum frekar að einbeita okkur að því að koma upp einhverri stafsetningarráðgjöf fyrir Vegagerðina þannig að skilti séu rétt stafsett víða um landið frekar en að setja upp kerfi af þessu tagi.

Virðulegi forseti. Fyrst er til að taka að þetta er ekki alveg ný nefnd eða nýtt verkefni, þ.e. örnefnanefndin, en það eru alveg gild sjónarmið sem hv. þingmaður færir hér fram og eðlilegt að spurt sé. Ég fór yfir það í framsöguræðu minni að uppi eru vandamál sem snúa að því regluverki sem við búum við og samspili örnefnaskráninga við fasteignaskrár og ýmsar aðrar upplýsingar sem skipta síðan máli hvað varðar réttaröryggi borgaranna. Það er nauðsynlegt að skerpa þar á og tryggja að rétt sé á haldið. Ég rakti það einmitt í máli mínu hvernig breytingar á búsetu í landinu hafa valdið því að upp eru að koma vandamál sem snúa að þessu og þau geta verið nokkuð afdrifarík og snúa enn og aftur að réttaröryggi. Síðan hitt hvað varðar nafnahefðir og varðveislu þeirra má segja að í því samfélagi sem við lifum nú í með auknum áhrifum alþjóðavæðingar og erlendra tungna á íslenskuna sé vaxandi nauðsyn að halda vel utan um þennan menningararf. Hvað varðar ný örnefni þá er eiginlega tekin sú ákvörðun að færa þetta nær almenningi að öllu jöfnu, þ.e. að þetta gerist á vettvangi sveitarfélaganna og hægt sé að hafa samkeppni um nöfn o.s.frv. Það er í algjöru undantekningartilviki eða mjög sjaldan, virðulegi forseti, sem reynir á aðkomu ráðherra. Það þyrfti að vera eitthvað sem gerist fyrir utan skipulagssvæðin, þ.e. fyrir utan landið sjálft. Það skiptir líka máli að það er breytt sem áður var þar sem landið var einangraðra og á einstökum einangraðri svæðum var auðveldara að festa í sessi einstök örnefni á ákveðnum fyrirbærum. 

Forseti. Ég tel auðveldlega hægt að tryggja réttaröryggi fólks hvað varðar búsetu eða annað án þess að setja sérstök lög um örnefni og skipa nefnd sem á að fjalla sérstaklega um þau. Það hlýtur að vera hægt að gera það í öðrum lagabálkum. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra að við þurfum að gæta að tungumálinu. Tungan er líklega það sem gerir okkur einna helst að þjóð og hefur gert í áratugi. Við þurfum að gæta að því. En að setja það niður í lög með ráðum og ákvæðum um að þessi eigi að gera þetta og hinn hitt - þarna togast á í mér frjálslyndi og íhaldssemi og íhaldssemin er ofan á í þessu máli. Tökum á sértækum vandamálum eins og réttaröryggi fólksins eða vitlausri stafsetningu á vegaskiltum. Því meira sem ég hugsa um þetta þeim mun óþarfara er frumvarpið. Þetta er óþörf afskiptasemi ríkisvaldsins af gamalli þjóðarhefð. Fólk hefur gaman af því að búa til nöfn og komast saman að niðurstöðu um hvað einhverjir hlutir eða staðir í landslaginu eigi að heita. Af hverju ætlum við að eyða því með því að stofnanavæða það? Upplýsingaflæðið allt hjálpar til þannig að það sem fólki dettur í hug kemst fyrr til annarra en áður.

Virðulegi forseti. Hér er nú til að taka að það er ekki verið stofna nýja nefnd, það er verið að breyta lögum um starfsemi hennar. Það er ekki svo, eins og mátti ráða af máli og ræðu hv. þingmanns, að það sé nýmæli fólgið í því. Aftur á móti, eins og ég fór yfir í máli mínu, þá hafa orðið hér breytingar sem kalla á breytta lagaumgjörð um þá starfsemi sem nú þegar er til staðar til þess að tryggja að tilgangur þeirrar starfsemi nái fram að ganga. Hvað varðar ný örnefni vil ég ítreka þetta: Með því að segja að þetta verði á ábyrgð sveitarfélaganna er verið að segja að fólkið, þ.e. íbúar þess svæðis, á hverju svæði þar sem örnefnið verður til geti komið að því að búa til slíkt nafn. Það þarf reyndar að leita umsagnar nefndarinnar á því nafni. Ég tel að það sé alveg eðlilegt. Það er þá verið að hugsa það þannig til að hægt sé að færa þetta nær almenningi. Hvað varðar vald ráðherrans þá mundi reyna mjög sjaldan á slíkt. Ég á ekki von á því að ég verði mjög upptekinn við það næstu tvö árin að finna ný örnefni. Það er líka rétt að hafa í huga að það verður settur gagnagrunnur. Ég veit að hv. þingmaður verður ánægð með það. Ég ímynda mér það, virðulegi forseti, að það verði þannig. Settur verður upp gagnagrunnur til hliðar við hinn opinbera gagnagrunn þar sem einstaklingar geta komið á framfæri þekkingu sinni á örnefnum, skráð þau inn með kerfisbundnum hætti þannig að þau varðveitist þar. Þá er líka áhugavert fyrir fræðimenn að bera saman örnefni því við vitum að mörg náttúrufyrirbæri hafa fleiri en eitt. Sú þekking sem er staðbundin hjá einstaklingum á þá farveg inn í þetta kerfi okkar sem ég held að sé spennandi nýjung og einmitt til þess fallin að auka umræðu um örnefni og sögu þeirra og, eins og hv. 

Virðulegi forseti. Þetta er kannski allt einhver misskilningur hjá mér. Ég sé ekki að það sé verið að breyta lögum um örnefnanefnd; mér sýnist vera að festa hana í lög. Svo er það bara þannig að það er margt til. Þurfum við að taka allt sem gott er, eins og örnefnanefnd og hvernig hún starfar og o.fl., og festa það með lagabókstaf? Ég er algjörlega á öðru máli en ráðherrann. Mér finnst að við séum með þessu að stofnanavæða hluti sem hafa gengið vel og við eigum að halda í þann arf okkar. Ég hefði sannast að segja haldið 

Herra forseti. Sökum þess að síðar í dag, nánar tiltekið klukkan hálfþrjú, fara fram sérstakar umræður og ég vil ekki tálma för þessa máls til nefndar ætla ég að hlífa þinginu við að halda hér móður allra ræðna um örnefni. Hins vegar er það málaflokkur sem er vel þess virði að halda um langa og djúpa ræðu. Ég hef hrifist af þeim umræðum sem hér hafa farið fram, allra þeirra sem hafa tekið til máls. Ég viðurkenni að í þessu máli er ég svo skoðanalaus að ég hef sveiflast á millum þriggja póla. Ég var algjörlega sammála hæstv. menntamálaráðherra þegar hann flutti sína snjöllu ræðu áðan, en var jafnharðan sleginn til hliðar þegar hv. þm. Svandís Svavarsdóttir flutti sína og að lokum kylliflatur þegar hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir kom hér og vóg að hæstv. ráðherra fyrir íhaldssemi um örnefni. Það vil ég þó segja að ég er þeirrar skoðunar að ákaflega miklu skipti og hafi sögulegt gildi að varðveita örnefni. Mörg þeirra örnefna sem við höfum í dag teygja sig langt aftur til landnáms og eiga ríka sögu. Því miður er það svo að oft og tíðum tapast sagan á bak við örnefnin, síðan tapast örnefnin líka. Hæstv. ráðherra sagði að örnefni væru ríkur þáttur í arfleifð okkar á hinu menningarlega sviði. Ég er sammála honum um það. Samhliða er ég þeirrar skoðunar að ekkert sé í jafn stöðugri eyðingu og endursköpun eins og örnefni og sennilega er ekkert sem hefur týnst og gleymst jafn mikið og einmitt þau, en jafnan spretta upp ný. Af því ég ætla að halda stutta ræðu vil ég örstutt mótmæla því sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir sagði áðan að ekki sköpuðust deilur um myndun örnefna. Það lá við að heilt hverfi í Reykjavík, í Hlíðunum þar sem ég er alinn upp, gerði uppreisn á sínum tíma þegar menn tóku Klambratún og skírðu það nafnleysunni Miklatún. Get ég ekki nógsamlega þakkað síðustu borgarstjórn fyrir að hafa breytt því aftur. Endursköpun örnefna fer fram með margvíslegum hætti. Heiðarhorn verður í daglegu tali Heygarðshorn. Útigönguhöfði verður Útigangshöfði. Svo mætti lengi telja. Endursköpun á sér stöðugt stað. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að ætla að opna skráningartólið hjá Landmælingum fyrir almenningi og gefa honum kost á að skrá inn þar örnefni. Eyðingin er svo virk að örnefni á jörðum sem voru rík í máli allra sem þar bjuggu fyrir 100 árum eru nánast horfin í dag. Svo vil ég gera ákaflega sterkar athugasemdir við það hjá hæstv. ráðherra að alþjóðavæðingin skapi sérstaka hættu gagnvart örnefnum. Ef hæstv. ráðherra mundi taka sér ferð á hendur t.d. undir Herðubreið og Herðubreiðartögl mundi hann geta séð þar á korti örnefnið Nautagil. Menn halda kannski að það sé frá því að einhverjir landnámsmenn töpuðu nautum sínum ofan í gil. Svo er ekki. Það varð til þegar 1967 kom hér maður að nafni Neil Armstrong til að æfa sig áður en hann fyrstur manna steig skrefið fræga á tunglinu. Hann var með „astrónauta“ með sér, geimfara, og þeir æfðu sig í gili þar um slóðir. Eftir það var það upphaflega kallað Astrónautagil og í munnlegri geymd og vinnslu varð það að Nautagili. Þannig er það skráð á kortum í dag. Þegar ég fór að skyggnast á bak við orðið og velta fyrir mér hvað naut voru að gera svona langt inn á miðhálendinu, kom þessi skýring. Þannig að ég mundi halda því fram að alþjóðavæðingin hafi a.m.k. að þessu leytinu til auðgað íslenskt mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir tækifærið að fá að ræða hér málefni þróunarsamvinnu við hæstv. utanríkisráðherra. Mig langar sérstaklega að ræða næstu skref hvað varðar þróunarsamvinnuáætlun Íslands, en hér á Alþingi var samþykkt þingsályktunartillaga um þróunarsamvinnu vorið 2013 sem gerði ráð fyrir að Ísland mundi auka framlög sín til þróunarsamvinnu jafnt og þétt. Markmiðið var skilgreint í greinargerð með tillögunni en þar sagði, með leyfi forseta: „Markmið Íslands með alþjóðlegri þróunarsamvinnu er að leggja lóð sitt á vogarskálar baráttunnar gegn fátækt og fyrir bættum lífskjörum í fátækustu hlutum heims. Með virkri þátttöku á þessu sviði leitast Ísland við að uppfylla pólitískar og siðferðislegar skyldur sínar sem ábyrg þjóð í samfélagi þjóðanna.“ Eftir atburðarás undanfarinna ára þar sem ekki hefur gengið að uppfylla þau markmið að auka framlög okkar og heldur hefur verið skorið niður. En hitt er áhugavert, að skoða stöðu okkar hér á Íslandi því að þrátt fyrir erfiða kreppu sem reynt hefur á allan almenning skipum við enn 11. sæti á lista OECD sem mælir lífsgæði OECD-þjóða. Þar erum við einu sæti fyrir ofan Bretland sem skipar 12. sæti í hópi OECD-ríkja, en á síðasta ári komst Bretland einmitt í hóp þeirra ríkja sem uppfylla markmið Sameinuðu þjóðanna um að veita 0,7% eða meira af vergum þjóðartekjum til þróunaraðstoðar. Það er markmiðið sem Sameinuðu þjóðirnar hafa sett sem raunhæft í þessum málefnum. Aðrar þjóðir sem uppfyllt hafa þetta markmið eru meðal annarra Svíþjóð, Noregur, Lúxemborg, Danmörk og Holland. Raunar datt Holland nýlega niður fyrir þetta mark, fór niður í 0,67%. En Ísland, hvar stöndum við? Jú, framlögin liggja nú í 0,22% og ekki stendur til að hækka það hlutfall í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár sem er langt undir 0,7% markinu og er líka mun minna en ætlað var í hinni samþykktu þingsályktun um aðgerðaáætlun um þróunarsamvinnu. Samkvæmt henni áttu framlög Íslands að nema 0,35% af vergum þjóðartekjum árið 2015. Því vantar um 2,5 milljarða upp á að þessari samþykktu áætlun sé fylgt og 9 milljarða upp á að hún nái því sem við getum kallað sett markmið eða markmiðið sem Sameinuðu þjóðirnar hafa sett. Ég spyr okkur sem hér stöndum og störfum að þessum málum: Finnst okkur það ásættanlegt? Finnst okkur við vera að ná því markmiði að uppfylla pólitískar og siðferðislegar skyldur í samfélagi þjóðanna? Þó að hér hafi gengið á ýmsu efnahagslega skulum við ekki gleyma því hvaða þjóðir við styðjum með þessu; Malaví, Mósambík og Úganda eru þau ríki sem Þróunarsamvinnustofnun hefur stutt sérstaklega við í gegnum starf sitt. Þessar þjóðir skipa sæti á bilinu 160–180 þegar ríkidæmi þjóða er skoðað. Ég hef áður farið yfir það að í gegnum Þróunarsamvinnustofnun höfum við til að mynda hjálpað til við að byggja upp heilbrigðisþjónustu og fæðingarþjónustu í Malaví þar sem 16 konur hafa dáið daglega vegna erfiðleika við fæðingar. Þar hefur íslensk þróunaraðstoð komið að gagni við að draga úr því. Með þeim hætti, að styðja fólk til sjálfshjálpar, styrkja innviðina, auðvelda aðgang að hreinu vatni, byggja upp heilbrigðisþjónustu og mæla árangurinn - því að það er það sem gert hefur verið hjá Þróunarsamvinnustofnun Íslands, að mæla árangurinn - og kanna hvort við sjáum minnkandi hlutfall sjúkdóma í þessum heimshluta eftir þær aðgerðir og þá fjármuni sem settir hafa verið í þetta. Ef aðgerðirnar skila árangri er haldið áfram, ef ekki þá er breytt um kúrs og farin önnur leið. Ég vil taka umræðuna upp úr því að við ræðum þessi mál út frá hinum hefðbundnu pólitísku hliðum sem við stöndum venjulega fyrir í þessum sal, því að í gegnum þróunarsamvinnu hjálpum við sem erum í hópi ríkari þjóða heims, fátækustu þjóðum heims, okkar fátækustu meðborgurum að hjálpa sér sjálfir. Við berum þar ákveðna ábyrgð þar sem við tilheyrum þeim heimshluta sem segja má að hafi hagnast mjög á því að tilheyra Vesturlöndum sem hafa haft yfirburðastöðu gagnvart þessum heimshluta allt frá nýlendutímanum og hafa auðvitað grætt óspart á þessum heimshluta. Við eigum ekki endilega að skiptast hér eftir pólitískum línum því að hér er í raun um siðferðilegt mál að ræða. Við ræðum það ekki á hverjum degi í þessum sal. Við sjáum til að mynda þegar við lítum til ríkisstjórna í nágrannalöndum okkar sem ýmist eru á vinstri vængnum eða hægri vængnum að við getum séð að aukning framlaga til þróunarsamvinnu í Bretlandi gerist þar undir forustu breska íhaldsflokksins þó að allir hafi fylkt sér á bak við þá aukningu. Nú hefur hæstv. ráðherra boðað nýja áætlun 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu. Þróunarmál eru viðfangsefni sem við Íslendingar eigum að sinna af rausnarskap. Ég tel að við höfum reynt að gera það í gegnum árin. Það er rétt sem hér hefur komið fram, og oft áður, að við sáum okkur tilneydd að bregða út af þeirri braut sem hér hafði verið mörkuð varðandi fjárframlög til þróunarmála, ekki síst vegna efnahagshrunsins sem hér varð. Við töldum einfaldlega fullbratta þá tillögu sem er í gangi. Þó að sú prósentutala sem hér er miðað við, 0,22%, sé ef til vill í hugum margra of lítil - ég get tekið undir það, maður vildi sjá hana hærri - setjum við samt krónutölulega mun meira fé í þróunarmál en lengi hefur verið gert. Samkvæmt fjárlögum fara núna ríflega 4 milljarðar til þróunarmála, og það minnir mig að sé örlítil hækkun frá því sem var 2013 sem þá var met í krónum talið. En það eru prósenturnar sem við eigum að sjálfsögðu að miða við því að það gera aðrar þjóðir. Til að svara spurningunni um þróun framlaga til þróunarmála sé ég fyrir mér að við stefnum áfram að því að ná þessu markmiði. Ég mun leggja til að það verði gert hægar, það verði gert á lengri tíma, en að þetta verði okkar markmið samt sem áður. Það er rétt sem hefur komið fram, mjög margar þjóðir setja meiri fjármuni í þetta en við Íslendingar, en margar aðrar þjóðir hafa hafa hins vegar líka brugðist við versnandi ástandi í sínum efnahagsmálum með því að minnka hlutfallið til þróunarmála. Það má nefna Írland, á undanförnum sex árum hefur framlag Íra minnkað um 35%, og Hollendingar hafa nú boðað að þeir muni skera niður sín framlög um 21%. Þá hefur finnska ríkisstjórnin einnig boðað að hún muni draga úr. Á sama tíma horfi ég á það þannig að við munum reyna að bæta í, við munum reyna að snúa vagninum við eftir því sem hagur okkar Íslendinga batnar þegar kemur að efnahagsmálum. Alþjóðleg þróunarsamvinna er einn af hornsteinum þeirrar utanríkisstefnu sem við höfum rekið mjög lengi og þess vegna er mikilvægt fyrir okkur að sinna henni af fullri alvöru. Þegar rætt er um aðferðafræði í þróunarsamvinnu, eins og ég skildi hv. þingmann, eru í sjálfu sér ekki mikil áform uppi um að breyta þeirri aðferðafræði sem við notum á vettvangi í þróunarsamvinnu. Við verðum áfram með fjölþjóðlega samvinnu sem við setjum töluvert mikla fjármuni í að sjálfsögðu og svo verðum við á vettvangi, á staðnum, að sinna verkefnum á þeim nótum sem við höfum gert fram að þessu. Það verður eflaust eitthvað rætt hér á eftir, að þó að við stefnum að því að sameina Þróunarsamvinnustofnun og ráðuneytið á einn stað erum við ekki að tala um að það eigi að breyta þeirri aðferðafræði og því eftirliti sem verið hefur í gangi heldur yfirfæra það á allan pakkann, eins og maður segir. Ég lít svo á að við séum að fara inn á þá braut að styrkja þá þróunarsamvinnu sem við reiðum fram. Það er rétt að við vinnum að nýrri áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu og ég geri ráð fyrir að leggja hana fram á vorþingi. Ég geng út frá því, eins og ég sagði áðan, að það verði litlar breytingar á áherslum frá fyrri áætlunum. Við munum áfram halda uppi öflugu samstarfi við uppbyggingu félagslegra innviða og horfa til sjálfbærrar nýtingar náttúruauðlinda, og þá horfum við til þess að geta stuðlað að auknum hagvexti í þessum löndum þar sem við erum að vinna og reynt að útrýma fátækt í þróunarríkjunum. Eins og ég nefndi áðan munum við leggja til að fara varlegar í hækkanir. Ég held að það sé betra að hafa hægari hækkun á fjárframlögum og reyna að standa við hana í staðinn fyrir að fara mjög bratt. Því er ekkert að leyna að þetta eru mjög metnaðarfull markmið í núgildandi áætlun, við skulum ekki draga fjöður yfir það. Á sínum tíma hafði ég í utanríkismálanefnd fyrirvara við þetta, þegar það var samþykkt hér, og held að við höfum einfaldlega sett markið aðeins of hátt. Það þýðir ekki að við ætlum að draga úr mikilvæginu eða breyta því að við stefnum að því að ná þessu 0,7% framlagi.

Herra forseti. Er það ásættanlegt að Alþingi skuli hafa horfið frá einróma samþykkt sinni um að auka fjárveitingar til þróunarsamvinnu? Það var spurning hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur. Svarið er alfarið nei. Ísland er meðal auðugustu þjóða í heimi og okkur ber siðferðileg skylda til þess að láta af hendi rakna umfram að sem við höfum gert.  Hæstv. ráðherra talar um að við höfum farið of bratt af stað. Þá er rétt að rifja það upp að ekki einasta var þetta einróma samþykkt heldur breytti Alþingi þeirri áætlun sem ég lagði fyrir það á sínum tíma og það framhlóð hana. Með öðrum orðum, með atkvæði núverandi hæstv. ráðherra, formanns Framsóknarflokksins og formanns Sjálfstæðisflokksins töldu menn árið 2011 að ástandið og horfur væru þannig að hægt væri að gefa í umfram það sem við í þáverandi ríkisstjórn vildum. Hæstv. ráðherra gerir líka Íra að umræðuefni. Það er eðlilegt að við berum saman Ísland og Írland. Bæði þessi ríki fóru tiltölulega illa út úr bankahruninu 2008. Það er rétt að Írar drógu til baka alveg eins og við, en þeir hafa verið að gefa í núna og hvernig er staðan hjá þeim núna? Þeim hefur ekki gengið jafn vel og okkur að rífa sig upp á síðustu árum. Eigi að síður er staðreyndin sú að þeir greiða 0,49% af landsframleiðslu í þróunarsamvinnu meðan við erum ekki einu sinni hálfdrættingar. Það langmikilvægasta sem við getum gert varðandi áherslubreytingu í þróunarsamvinnu er að breyta ákvörðun ríkisstjórnarinnar og hverfa frá þessari nískustefnu og þessum nánasarhætti í áherslum okkar sem einkenna núverandi ríkisstjórn varðandi þróunarsamvinnu. 
            

Virðulegi forseti. Ég þakka sérstaklega fyrir þessa umræðu og einnig orð frummælanda um að taka eigi umræðuna upp úr hinu hefðbundna pólitíska þvargi. Ég vil meina að þetta Alþingishús sé á jörðinni og að Ísland sé á jörðinni og að Ísland sé hluti af jörðinni allri og það hvernig okkur vegnar hér á þessari eyju sé mjög samhangandi við það hvernig jörðinni allri vegnar og hvernig íbúum annars staðar á jörðinni vegnar. Ég tel hreinlega úr frá sjálfmiðuðum sjónarmiðum sem okkur eru töm hér í þessu húsi að það sé, svo ég sletti, góður „bisness“ að veröldinni og íbúum annarra landa vegni vel. Það er siðferðileg skylda okkar sem erum eitt af ríkustu svæðum heimsins. Hvað sem okkur kann að finnast og hversu sárt sem okkur er um þá peninga sem við söknum eftir bankahrunið þá erum við samt samkvæmt öllum tölum eitt ríkasta samfélag á jörðinni. Við njótum hnattstöðu okkar og efnahagslífs okkar þrátt fyrir allt í ríkara mæli en flestir aðrir þannig að ég segi að það er siðferðileg skylda okkar að sýna stórhug í þróunarsamvinnu. Okkur í stjórnmálunum er tamt að líta á núverandi ástand sem endanlegt ástand, að erfitt sé að hnika til varðandi fjármuni, en ef eldfjall gýs á Íslandi og brú rofnar þá finnum við peninga til þess að endurbyggja þá brú. 

Hæstv. forseti. Eins og aðrir þakka ég frummælanda fyrir að taka þetta mál upp hér. Á vettvangi utanríkismálanefndar Alþingis höfum við átt nokkrar umræður um þróunarmál þegar á þessu hausti. Við höfum átt fundi með þeim sem að þeim málum starfa, bæði á vegum utanríkisráðuneytis og eins Þróunarsamvinnustofnunar og ég held að fyrir okkur hafi þau fundahöld og upplýsingar sem við höfum fengið í því samhengi orðið til að dýpka umræðuna á vettvangi okkar. Þess vegna er vel til fallið hjá hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur að taka þetta mál upp hér. Þó verð ég að vekja athygli á því að við munum eiga þess kost síðar í vetur að eiga mun dýpri umræður um þessi efni, bæði í tengslum við fyrirhugað frumvarp utanríkisráðherra um þróunarsamvinnumál og eins varðandi umræður sem boðaðar eru um endurskoðaða þróunarsamvinnuáætlun. Við þau tækifæri eigum við þess kost að fara dýpra í þessa þætti, bæði hvað varðar almenna stefnumörkun í þróunarmálum og hins vegar varðandi skipulag þeirra. Ég ætla að láta nægja að segja á þessu stigi um þetta mál að mér heyrist að það sé allgóður samhljómur um áherslurnar í þróunarsamvinnumálum. Ég held að ekki sé grundvallarágreiningur um það í meginatriðum að við viljum viðhalda fjölþjóðlegri þróunarsamvinnu og tvíhliða þróunarsamvinnu og ekki er ágreiningur um það, hygg ég, að við viljum standa vel að þessum málum. Það sem greinir á milli held ég fyrst og fremst í augnablikinu er hvort við teljum, eins og ríkisstjórnarflokkarnir hafa lagt upp með, að við verðum að seinka fjárhagslegri styrkingu þessa málaflokks miðað 

Forseti. Við erum álitin eitt þróaðasta ríki heims en það samræmist ekki því að við skulum ekki sýna betra fordæmi í þessum málaflokki en raunin er. Ég verð að segja að það vekur mér mikla furðu af því að ég sat í utanríkismálanefnd á síðasta kjörtímabili þegar við samþykktum þessa áætlun og þá var það einróma álit utanríkismálanefndar að við ættum að gefa í. Ég skil ekki af hverju þeir stjórnmálamenn og þeir sem eru í stjórnarmeirihluta núna ætla ekki að halda í heiðri það sem þeir voru sjálfir hlynntir. Hvað hefur gerst í samfélaginu til að réttlæta að við getum ekki haldið okkur við alla vega brotabrot af því sem við vorum svo áköf í að gefa í gagnvart. Mér finnst það skringilegt og mér finnast þetta furðulegar áherslur. Ég er svo hjartanlega sammála hv. þm. Óttari Proppé og því sem fram kom í ræðu hans. Við búum saman á þessari jörðu og við höfum líka fengið, eins og fram kom í ræðu hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur, að njóta góðs af þeim löndum og þeim halla sem þau lönd hafa í raun gagnvart Vesturveldunum og við njótum enn góðs af. Sum vestræn fyrirtæki stunda miklar fiskveiðar hjá vanþróuðum ríkjum sem ekki fá mikið af arðinum. Ég skora á utanríkisráðherra að breyta um kúrs og standa við það 

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í umræðunni eru framlög Íslands til þróunarsamvinnu lág í samanburði við aðrar þjóðir og þá kannski sérstaklega ef við miðum okkur við aðrar norrænar þjóðir. Í máli hæstv. utanríkisráðherra kom fram að nú ætlum við að fara okkur enn hægar í að uppfylla þau markmið sem við þó höfum sett okkur í þessum málum sem er alls ekki í samræmi við samþykkta þingsályktunartillögu um áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands 2013–2016. Í þessu felast mjög dapurleg pólitísk skilaboð. Það er eitt að ætla að hunsa það sem samþykkt hefur verið á Alþingi, annað er skeytingarleysið við það að Ísland leggi sitt lóð á vogarskálarnar í baráttunni gegn fátækt og fyrir bættum lífskjörum fólks í fátækustu löndum heims. Ég er þeirrar skoðunar að okkur beri siðferðileg skylda til að leggja okkar af mörkum í þessum málum og á sama tíma tel ég þetta líka bestu leiðina til þess að tryggja friðvænlegan heim til framtíðar. Það verður nefnilega ekki gert nema með bættum lífskjörum fólks í fátækum löndum og ekki með til dæmis vopnavaldi eða kúgun. Þvert á móti eigum við að leggja okkar af mörkum til að efla innviði, t.d. í menntun og heilbrigðisþjónustu, því að það er þannig sem lítið ríki eins og Ísland getur lagt sitt af mörkum. Þess vegna eigum við auðvitað 

Hæstv. forseti. Hér hefur farið fram áhugaverð umræða um þróunarsamvinnu og margt gott komið fram. Ég vil draga fram nokkra mikilvæga punkta í þessari örstuttu umræðu. Þrátt fyrir breytingar sem gerðar voru á lögum nr. 121/2008 skortir enn upp á að unnið sé að þróunarsamvinnu með heildrænum hætti. Þetta hefur komið fram í tveimur nýlegum skýrslum sem þegar hefur verið vitnað í. Talsvert hefur verið rætt um framlög Íslendinga til þróunarsamvinnu. Svo sannarlega megum við gera betur í þeim efnum. Í þessu samhengi vil ég benda á að í stjórnarsáttmálanum kemur fram að stefnt verði að því að veita sem nemur 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu. En ég vil einnig draga hér fram að mikilvægt er að við sníðum okkur stakk eftir vexti í þessum efnum. Samkvæmt tillögum fjárlaganefndar munu framlög Íslands til þróunarsamvinnu 2015 nema 0,22% af vergri þjóðarframleiðslu, þ.e. 4,3 milljörðum kr. sem er hæsta framlag málaflokksins í krónum talið til þessa. Framlög til þróunarsamvinnu voru lækkuð um 30% í tíð fyrri ríkisstjórnar sem er samt vel skiljanlegt í ljósi aðstæðna á þeim tíma. En svo það sé sagt hér hefur Þróunarsamvinnustofnun Íslands unnið frábært starf í gegnum tíðina og sameining stofnunarinnar við ráðuneytið mun ekki breyta því hvernig Ísland starfar á þeim vettvangi í framtíðinni. Við viljum gera enn betur og halda áfram að tryggja sérfræðiþekkingu á sviði um þróunarsamvinnu, til að mynda á sviði jarðhitavæðingar í Austur-Afríku svo eitthvað sé nefnt. Ég tek undir með hv. þm. Óttari Proppé og er sammála því að við eigum að sjálfsögðu að sýna stórhug í þessum efnum. Við verðum samt einnig að gæta þess að gæði verkefna haldist í hendur við fjármagnið og að aukning fjármagns í málaflokkinn sé jöfn og stöðug.

Virðulegi forseti. Þeir sem voru á þingi á síðasta kjörtímabili og ég held allir aðrir sem fylgdust eitthvað með störfum þingsins á því kjörtímabili vita að hér ríkti ekki mikil góðvild eða samhugur. Reyndar var andrúmsloftið rafmagnað og erfitt oft og tíðum. Þess vegna minnist ég kannski sérstaklega fundar sem við áttum í utanríkismálanefnd, ég held að það hafi verið vorið 2011, þegar fram kom tillaga um framlög til þróunarsamvinnu. Nefndin komst einhuga að samkomulagi um að hækka tillögurnar frá því sem ríkisstjórnin hafði lagt fram. Þetta var samþykkt og allir voru mjög glaðir. Vorið 2013 var síðan samþykkt í þinginu að gefa betur í en þá lá fyrir. Og það var samþykkt einróma nema einn þingmaður greiddi atkvæði gegn tillögunni, núverandi formaður fjárlaganefndar. Síðan tók hún sæti í hagræðingarhópnum og komst að því að það væri hægt að lækka þetta niður í 0,22% af þjóðarframleiðslu. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að mér finnst til skammar að hæstv. utanríkisráðherra segi að aldrei hafi verið greitt meira í krónum talið. Það er til skammar. Hann skal þá bara muna, ég held að það hafi verið árið 2010, þegar framlag okkar fór upp í 0,35% af þjóðarframleiðslu.  
            

Virðulegi forseti. Ég er sammála þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið það fram í umræðunum að það sé sátt um að þróunaraðstoð Íslendinga sé vel skipulögð, að starfið skili góðum árangri og að störf Þróunarsamvinnustofnunar og annarra sem hafa unnið að þróunaraðstoð á vegum okkar Íslendinga sé í toppklassa ef svo má segja. Ég hef enga trú á öðru en að Þróunarsamvinnustofnun og önnur apparöt okkar Íslendinga muni algjörlega ráða við það að fá meira fjármagn. Af því að hér hefur verið rætt um að við viljum auka hlutfall af þjóðarframleiðslu og að Íslendingar geri betur í krónum talið en einhvern tímann áður vil ég bara minna okkur á að þó að ástandið hafi einhvern tímann verið einhvern veginn og það sé ekki orðið verra þýðir það ekki að það sé orðið gott. Í þessu samhengi langar mig aðeins til að skoða tölur frá 2011 sem byggja á tölum frá Eurostat þar sem kemur fram að Íslendingar eru hlutfallslega í neðsta sæti af þjóðum OECD. Árið 2011 veittum við þróunaraðstoð fyrir um það bil 0,22% af þjóðarframleiðslu en Norðmenn trónuðu efstir með 0,93%. Það sem er kannski ógnvænlegra við þessar tölur er að þegar þær eru skoðaðar ofan á mannfjölda viðkomandi ríkja veita Norðmenn 959 dollara á mann á meðan Íslendingar veita 80 dollara á mann og þeir sem eru næstlægstir, Þjóðverjar, 172 dollara á mann. Það þykja mér ekki mjög sæmandi tölur og það er ekki gaman að þurfa að vitna í þær. 

Virðulegi forseti. Þróunarmál eru málaflokkur sem taka ef til ekki nokkurn enda, a.m.k. eins og ástandið er á sumum stöðum í heiminum. Það eru stór verkefni sem þarf að vinna og þegar aðeins hefur þokast í einu verkefni verður til nýtt, það spretta upp ný heilbrigðisvandamál sem ekki voru séð fyrir þannig að það að þessi 0,22% sem við veitum til þróunarmála kunni að vera meðal þeirra lægstu er náttúrlega ekki nógu gott. Ég held að allir séu sammála um það en hvernig þeirri þróun verður snúið til þeirrar áttar að auka framlagið skal ósagt látið að sinni. Það virðist ekki vera í núverandi fjárlagafrumvarpi eins og það liggur fyrir. Ég held hins vegar að vert sé horfa í að það er hægt að gera ýmislegt með tiltölulega litlum kostnaði í þróunarmálum. Það er það sem hér hefur gerst, hef ég grun um, að þessi þróunaraðstoð Íslendinga hefur verið sæmilega markviss og skilað árangri til þess að hjálpa fólki til sjálfshjálpar, ekki með matvælagjöfum heldur til þess að sumar þessara þjóða hafi komist nær því að verða sjálfbjarga í matvælaframleiðslu. Það eru sömuleiðis verkefni til að setja upp brunna sem er grundvallaratriði í heilbrigðismálum sumra þessara landa. Það skilar mun meiri árangri en matargjafir sem taka enda. Síðast en ekki síst vildi ég nefna að flest fríverslunarviðskipti í heiminum enda í því að það er ekki samið um fríverslun í viðskiptum með landbúnaðarafurðir en það eru oft og tíðum þær afurðir sem þær þjóðir sem við erum hér að fjalla um framleiða mest. Hugsanlega kæmi sér best að auka fríverslun með vörur þessara þjóða inn á markaði í vestrænum löndum, til hinna tekjuhærri. Það er hægt að gera hluti beinlínis með framlögum, sömuleiðis með óbeinum aðgerðum eins og aukinni fríverslun og frjálslyndi í viðskiptum milli þjóða. Hvað um það, við getum ekki horft á þróunaraðstoð út frá viðskiptatækifærum, við verðum að horfa á þróunaraðstoð út frá mannúð, að hjálpa þeim þjóðum, því fólki sem er okkar minnstu bræður, hjálpa þeim þjóðum til sjálfshjálpar og sjálfsbjargar. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu en sömuleiðis lýsa yfir vonbrigðum með að hennar sé þörf. Svo vil ég vitna í hv. heimspeking Jesú Jósefsson, kenndan við Krist. Hann sagði, með leyfi forseta: „Sannlega segi ég yður, þessi fátæka ekkja gaf meira en allir hinir, er lögðu í fjárhirsluna. Allir gáfu þeir af allsnægtum sínum, en hún gaf af skorti sínum allt sem hún átti, alla björg sína.“ Þótt ég sé jafnan ekki mikill Biblíunnar maður þegar ég stíg hérna í pontu, eins og menn vita, hefur mér alltaf þótt vænt um þess speki. Tilfellið er, virðulegi forseti, að við erum rík þjóð, moldrík þjóð við hliðina á ógnarstórum hluta heimsins. Ég tel okkur algjörlega hafa efni á því að standa við okkar skuldbindingar í þessum efnum og ég vek athygli á því að menn ættu að keppast um að vera ofarlega á lista yfir þjóðir sem gefa af allsnægtum sínum þeim sem minna mega sín. Sérstaklega langar mig að nefna þetta vers sem ég vitnaði í vegna þess að það er einhvern veginn þannig með hjálparstarf, eins og svo margt annað, að menn eru alveg reiðubúnir að hjálpa svo lengi sem þeir finna ekki fyrir því, alveg til í að borga svo lengi sem það kostar ekki neitt, alveg til í framför svo lengi sem hún kostar engar fórnir. Ef við ætlum að fara út í þetta með þeim hugsunarhætti munum við aldrei ná þeim markmiðum sem hér er sagt að við ætlum að reyna að ná. Þá vil ég nefna að þótt fjárframlögin hafi aldrei verið hærri í krónum talið er bara heldur fátt sem hefur aldrei verið hærra í krónum talið á Íslandi. Neysluverðsvísitalan hefur aldrei verið hærri en hún er núna. Það væri mjög skrýtið ef þetta væru ekki hæstu framlögin. Og þegar við segjum að við sníðum okkur stakk eftir vexti, já, gerum það,  
            

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur orðið um þróunarsamvinnu. Það sem ég les út úr henni er að mörgu leyti samhljómur um aðferðafræðina. Ég held að við sem hér höfum tekið þátt séum öll stolt af þeim árangri sem náðst hefur með þeim framlögum sem þó eru til þróunarsamvinnu, að við séum stolt af þeim árangri sem við sjáum. Ég nefndi dæmi í ræðu minni af samstarfslöndum Þróunarsamvinnustofnunar, Malaví, sem ég þekki best og hef kynnt mér best, en líka Úganda og Mósambík. Við erum stolt af þeirri aðferðafræði sem nýtt hefur verið við að meta árangur, ekki bara að senda starfsmenn og sjá hversu mikið fé hefur verið veitt, heldur líka að skoða raunverulegan árangur. Ég held því að við getum verið sammála um þetta. En eins og fram kom í máli hv. þm. Birgis Ármannssonar þá erum við ekki alveg sammála um hversu háar fjárhæðir við eigum að láta af hendi rakna. Ég vil brýna hæstv. utanríkisráðherra í þessu efni og við höfum nú átt orðastað um þessi mál áður. Ég veit að það er hörð barátta þegar kemur að því að forgangsraða fjármunum ríkisins og forgangsraða í útgjöldum ríkisins. Þetta er kannski mál sem fæstir hagsmunaaðilar berjast fyrir en um leið fáum við þarna mest fyrir hverja krónu. Þetta er einmitt málið sem við erum ekki með í nærumhverfi okkar alla daga og vissulega er þörfin brýn í nærumhverfinu alla daga. En það getur verið auðveldara að gleyma því því að það er fjær okkur, en um leið er það svo óendanlega mikilvægt. Þó að við séum lítil þjóð þá skiptir það svo miklu máli, líka sem fordæmi fyrir aðrar þjóðir, að við gefum af útgjöldum okkar. Það ætti líka að vera okkur umhugsunarefni að ójöfnuður, ekki bara manna á milli heldur heimshorna á milli, er að mati Sameinuðu þjóðanna stærsta ógnin við frið í heiminum. Þróunarsamvinna, sem einn af grundvallarstólpum í íslenskri utanríkisstefnu, 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki alveg hversu miklu maður á að eyða af þessum tveimur mínútum í að leiðrétta eða svara hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur sem fór hér mikinn. Ef við skoðum hins vegar síðustu ár, frá 2006, er eitt ár þar sem við vorum með hærri krónutölu til þróunaraðstoðar en er í dag, í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2015. Það var árið 2008.  Við erum hins vegar sammála um að við þurfum að gera betur. Ég er í því liði með ykkur sem hér hafið talað, við þurfum að gera betur.  Ég get hugsanlega alveg verið sammála ykkur með það sem hér hafið talað, góðir þingmenn, að auðvitað væri óskastaðan sú að geta hækkað þetta bara einn, tveir og þrír upp í 0,7%. En það er ekki þannig og það verður ekki þannig. Við erum með þjóðfélag þar sem búið er að skera mjög mikið niður. Það er búið að skera niður eins og allir vita í grunnstoðum þessa samfélags. Við erum að bæta í núna, þessi ríkisstjórn er að nota hagvöxtinn sem við sjáum og betri hag ríkissjóðs til að auka þar í og við munum vonandi geta gert það líka, en hægar, þegar kemur að þróunaraðstoðinni. Ég er sammála hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur með það að þróunarmálin eru eitthvað það mikilvægasta sem við höfum í okkar utanríkisstefnu. Við getum orðið svo mikið að liði þar. Þess vegna erum við sífellt með þetta efst á prógrammi okkar