Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Finnur Ingólfsson, 11. þm. Reykv., Geir H. Haarde, 8. þm. Reykv., Gísli S. Einarsson, 4. þm. Vesturl., Halldór Blöndal landbrh., Ingi Björn Albertsson, 5. þm. Reykv., Jóhann Ársælsson, 3. þm. Vesturl., Jóhannes Geir Sigurgeirsson, 6. þm. Norðurl. e., Jón Kristjánsson, 2. þm. Austurl., Kristín Einarsdóttir, 10. þm. Reykv., Pétur Bjarnason, 2. þm. Vestf., Rannveig Guðmundsdóttir félmrh., Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., Svavar Gestsson, 9. þm. Reykv., Valgerður Sverrisdóttir, 3. þm. Norðurl. e.

Forseti vill geta þess áður en gengið verður til dagskrár að klukkan þrjú í dag fer fram utandagskrárumræða. Það er hv. þm. Árni Johnsen sem hefur óskað eftir þessari umræðu og hún fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða, og fjallar um flottroll og karfaveiðar og beinist að hæstv. sjútvrh. Og kl. hálffjögur í dag fer fram önnur utandagskrárumræða. Það er hv. þm. Guðrún J. Halldórsdóttir sem óskar eftir þeirri umræðu skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða, og það verður hæstv. starfandi fjmrh., Þorsteinn Pálsson, sem þar verður til svara varðandi verkfall sjúkraliða, en það er umræðuefnið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um nýtingu og markaðssetningu rekaviðar. Tillagan er 53. mál þessa þings og er á þskj. 53. Flutningsmenn tillögunnar eru Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, Ragnar Arnalds og Stefán Guðmundsson og hljóðar hún svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að koma á fót starfshóp á vegum landbúnaðarráðuneytis til að gera tillögur um nýtingu rekaviðar og markaðssetningu afurða frá rekaviðarvinnslu. Starfshópurinn sé skipaður jafnt konum sem körlum. Þar eigi sæti m.a. fulltrúar frá bændasamtökunum og búnaðarráðunautar, sérfræðingar í markaðsmálum og aðilar frá samtökum iðnaðarins. Starfshópurinn skili niðurstöðum og tillögum fyrir 1. mars 1995.`` Ein af þeim auðlindum sem náttúran gefur okkur í ríkum mæli er rekaviður sem rekur á fjörur. Talið er að fljótin í Síberíu beri rekaviðinn með sér út í Norður-Íshafið og þar nái hann aðalstraumnum frá Beringssundi sem stefnir að norðurheimskautinu, frjósi þar í ísnum og eftir um það bil þrjú ár losni hann á leiðinni milli Grænlands og Svalbarða eða síðar. Að þessum niðurstöðum hefur m.a. komist Norðmaðurinn Ívar Samset er hann rannsakaði rekavið á Ströndum í júlí 1990. Ástæða þess að Ívar hóf rannsóknir á viðnum var að hann frétti að bændur söfnuðu viðnum saman og söguðu eða nýttu á annan hátt. Rekaviður þykir endast mun lengur en innfluttur fúavarinn viður. Ástæðan er sú að á ferð sinni í sjónum sem tekur oft mörg ár síast sjávarseltan inn í viðinn og verður að fyrirtaks fúavörn. Þess vegna endast hlutir úr rekaviði mun lengur en hlutir úr öðrum viði. Reki taldist til mikilvægra hlunninda á árum áður og bændur notuðu hann gjarnan sem borgun fyrir vinnu eða vöru. Nú til dags er rekaviður helst notaður á býlum rekabændanna sjálfra sem eldiviður í girðingarstaura eða til smíði. Lengi vel gátu rekabændur selt viðinn í girðingarstaura, en samdráttur í hefðbundnum greinum landbúnaðar og þar af leiðandi minnkandi ræktun graslendis hefur haft það í för með sér að eftirspurnin er orðin sáralítil. Vegagerð ríkisins keypti lengi vel girðingarstaura af bændum, en því er nú svo til hætt. Rafvæðing á girðingum hefur líka átt sinn þátt í því að dregið hefur úr eftirspurn eftir rekastaurum, en þeir þykja ekki ákjósanlegir í rafmagnsgirðingar. Markaður fyrir þessa vöru hefur því nánast horfið. Þó held ég að allir geri sér grein fyrir að um verðmæti er að ræða sem ófært er að fari til spillis þó ekki sé nema út af því að vinnsla á rekaviði gæti skapað þó nokkur störf í landinu. Ekki þarf að orðlengja það að rekabændum er það fullljóst hve mikil verðmæti gætu legið í rekaviðnum, væri hægt að fullnýta hann. Oft hef ég setið og tekið þátt í umræðum um ótal möguleika á framleiðslu á hinu og þessu úr rekaviði, allt frá skrautnælum til heilla húsa. En allt ber að sama brunni. Markaðurinn er ekki til, hann þarf að vinna. Eigi að síður hefur heilmikið verið gert á undanförnum árum til að nýta viðinn því hugur er í bændum og mikill áhugi á þessu máli. Hér á eftir greini ég frá því helsta sem gert hefur verið og af upptalningunni má sjá að fjölbreytnin er mikil og greinilegt að margir aðilar hafa sýnt málinu áhuga. Í Þorpum í Steingrímsfirði er nýbyggt íbúðarhús sem eingöngu er byggt úr rekaviði, þ.e. í burðarvirki, útiklæðningu, gluggum og hurðum er heimaunnið efni af Þorparekanum sem löngu er orðinn landsfrægur fyrir góða umhiðru. Má það teljast mikið þrekvirki í dag að saga svo til allt timbur sem þarf í heilt íbúðarhús með þeim verkfærum sem venjulegur rekabóndi hefur, því að oft eru sagirnar ekki mjög nákvæmar. Íbúðarhúsið hefur hlotið mikla athygli sem vonlegt er, því þarna geta menn barið augum einn þeirra fjölmörgu möguleika sem rekaviðurinn hefur og gefur þetta verk bændum nýja von um nýtingu á þessari auðlind. Hugmyndir eru uppi innan Fjórðungssambands Vestfirðinga um að hrinda af stað verkefni um nýtingu á rekavið til smíði á sumarhúsum, smáhýsum, safnkössum og fleiru. Stjórn Fjórðungssambandsins íhugar að kaupa hönnun á sumarbústað til notkunar í þetta verkefni. Ferðamálasamtök Vestfjarða eru að hrinda af stað samkeppni um hönnun á leiktækjum úr rekaviði á tjaldstæði á Vestfjörðum. Þannig fá tjaldstæðin sérstakan svip sem markast af því hve rekaviðurinn er einkennandi fyrir svæðið. Þannig geta leiktækin bæði verið eins konar listaverk og minnt ferðamanninn á hve einkennandi rekinn er fyrir þetta landsvæði. Rekabændur í Árneshreppi á Ströndum hafa stofnað hlutafélag. Markmið þess er úrvinnsla og markaðssetning á rekavið. Hlutafélagið heitir Háireki hf. og keypti það sögunarstöð sem knúin er með aflúrtaki úr dráttarvél. Hún er þannig hönnuð að einn maður getur auðveldlega stjórnað allri vinnslu ef aðrir sjá um að flytja efni til og frá vélinni. Auk þess að ætla sér að saga sitt eigið timbur ætla félagar í hlutafélaginu að bjóða öðrum rekabændum að saga fyrir þá gegn greiðslu því að sögin hefur þann ágæta kost að vera færanleg á milli staða. Eftir því sem ég best veit verður sögin í vinnslu í allan vetur. Ung bændahjón í Kirkjubólshreppi í Strandasýslu hafa keypt sér viðarkurlara til að kurla niður úrgangsvið sem til fellur og gera úr honum verðmæti. Kurl af þessu tagi er hægt að nota til margra hluta, t.d. sem ofanálag í göngustíga og trjábeð. Einnig er hægt að nota kurlið til upphitunar en víða í Strandasýslu hafa bændur keypt sér katla sem brenna úrgangi og viði til að minnka upphitunarkostnað sem er mjög mikill á þessu svæði. Kurlarinn kostaði 350 þús. kr. og er um heilmikið átak að ræða hjá fólki sem hefur þurft að horfast í augu við minnkandi tekjur og skerðingu á framleiðslu sinni. Af þessu má sjá að sjálfsbjargarviðleitnin hjá bændum er mikil þrátt fyrir aðgerðir stjórnarvalda í flötum niðurskurði á framleiðslu þeirra. Byggðastofnun veitti styrk nú nýlega til hönnunar á garðhúsgögnum úr rekaviði og stáli sem Elísabet Gunnarsdóttir arkitekt og vélsmiðjan 3X-stál hyggjast smíða. Þar gætu opnast fleiri möguleikar á nýtingu ef markaður vinnst. Ekki má gleyma því að listafólk hefur óþrjótandi hugmyndir um alls kyns listmuni sem hægt væri að framleiða úr rekaviðnum. Það ættu að vera miklir möguleikar á því að listmunir úr rekaviði seldust því að hann er svo einkennandi fyrir Strandirnar. Handverkshópar skjóta nú alls staðar upp kollinum með konur í broddi fylkingar og er þar um merkilega þróun að ræða sem gæti skilað litlum samfélögum dýrmætri reynslu á sviði markaðsmála og framleiðslu. Við skulum nefnilega vara okkur á því að gera lítið úr því smáa því þar leynist oft sá vaxtarbroddur sem skilar sér til framtíðarinnar. Búnaðarsamband Strandamanna hefur leitað eftir aðstoð Búnaðarfélags Íslands til þess að hanna tölvuforrit sem hefði að geyma allar upplýsingar um það timbur sem bændur í Strandasýslu ættu, tegundir timburs og aðrar þess háttar upplýsingar sem kaupandanum nýtast. Þá væri hægt að saga það timbur sem markaðurinn vildi. Kaupandinn gæti athugað það sem í boði væri og hvar það fengist og þannig sparað kostnaðarsaman akstur með timbur og borgun milliliða. Virðulegi forseti. Af fyrrgreindum atriðum má ljóst vera að mikil þörf er fyrir aðstoð við uppbyggingu á markaði fyrir afurðir unnar úr rekaviði. Margir aðilar hafa unnið mikið starf nú þegar við að efla nýtingu á þessari auðlind sem hefur verið vannýtt svo lengi okkur öllum til vansa. Með framkvæmd þessarar tillögu getum við aukið atvinnu í landinu og nýtt auðlind sem náttúran gaf okkur. Að lokinni umræðu um þetta mál legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. landbn.

Hæstv. forseti. Mig langar til að leggja örfá orð inn í þessa umræðu og þakka flm. fyrir þá tillögu sem hér er flutt og jafnframt frsm. fyrir hennar ágætu ræðu og þær ábendingar sem í henni fólust. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þessa tillögu og jafnframt kannski minna á það að fyrir nokkrum árum síðan flutti sá sem hér stendur tillögu svipaðs eðlis, þ.e. um nýtingu á rekavið, og benti á ýmsa þá nýtingarmöguleika sem hér er rætt um í grg. tillögunnar og í ræðu hv. frsm. Ég held að það ástand sem er í þjóðfélaginu nú kunni að skapa ný viðhorf til máls af þessu tagi, þ.e. við þurfum að leita allra leiða til þess að skapa atvinnutækifæri til þess að nýta þau verðmæti sem kunna að vera til og vera fyrir hendi í okkar þjóðfélagi. Og þó að tillagan sem ég flutti fyrir nokkrum árum síðan hafi ekki fengið ítarlega umfjöllun eða afgreiðslu í þinginu þá kann að vera að það viðhorf sé breytt nú og hv. alþm. kunni að fylgja eftir þeirri tillögu sem hér liggur fyrir með þeim hætti að samþykkja hana og reyna að hrinda þessari athugun eða vinnu í gang sem hér er lögð til. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta mál, virðulegur forseti. Ég vil þó taka undir það sem kom fram hjá hv. flm. að það eru ýmsir möguleikar fyrir hendi. Handverkshópar eru starfandi víða um land sem eru að vinna að verkefnum af þessu tagi. Það voru hér nefndir listmunir og skartgripir en það sem við þurfum að fylgja eftir í því efni sérstaklega er einmitt markaðssetningin eða markaðsmálin sem hér eru einnig nefnd eða dregin fram því við þurfum að hasla okkur völl enn frekar en okkur hefur tekist hingað til á því sviði. Við vitum það ef við ferðumst t.d. um nágrannalöndin að mjög mikið er um það að á boðstólum eru ýmiss konar minjagripir, listmunir, skartgripir og eitt og annað sem reynt er að markaðssetja fyrir ferðamennina og við ættum sannarlega að eiga möguleika á því sviði, ekki síst með tilliti til þess að við viljum leggja aukna áherslu á mikilvægi ferðaþjónustunnar sem eins af okkar aðalatvinnuvegum. Má minna á það að ferðaþjónustan er að verða ein af okkar aðalútflutningsgreinum eða skapar næstmestan gjaldeyri, næst sjávarútveginum. Ég vil líka taka undir það sem fram kom að það má nota rekavið á ýmsan annan hátt. Hann hefur líklega mest verið nýttur á undanförnum árum sem efni í girðingarstaura og þó dregið hafi úr þeim nýtingarmöguleikum þá held ég að það séu ýmsir aðrir möguleikar til sem við höfum ekki horft til, t.d. smíði jafnvel húsa eins og hér var greint en þó það væri ekki svo stórtækt þá ætti að nýta rekaviðinn í ýmiss konar húsgagnaframleiðslu. Ég hef t.d. heimsótt fallegt heimili norður á Melrakkasléttu þar sem hagleikssmiður, húsbóndinn þar, hefur smíðað nánast öll húsgögnin í stofu og herbergi á því heimili úr rekavið og það er sannarlega gaman að sjá að slíkt skuli vera mögulegt og segir okkur þá jafnframt að þarna er hráefni sem nýtanlegt er til ýmissa hluta. Ég býst þó við að nýtingin sé nokkuð kostnaðarsöm. Kannski er kostnaðarsamasti liðurinn, án þess að ég hafi rifjað það upp eða farið yfir það síðan ég flutti tillögu svipaðs efnis á þingi fyrir nokkrum árum síðan, e.t.v. í því að safna rekaviðnum, þ.e. að ná honum saman á einn stað eða nokkra staði þar sem hægt er að nýta hann, því að strandlengjan er löng og þar er strjálbyggt og það er oft og víða erfitt að komast að fjörunni til þess að hirða rekaviðinn. Það þarf því sjálfsagt að skoða það með hvaða tækni og á hvaða stöðum á að leggja áherslu á þessa nýtingu. Ég vil minna á það að t.d. á Þórshöfn var fyrir nokkrum árum síðan byggð skemma þar sem átti að setja upp sögunarverksmiðju en því miður gekk það ekki eftir eins vel og forgöngumenn í því efni vildu og lögðu upp með, m.a. vegna þess að það er kostnaðarsamt að ná þessu hráefni öllu á einn stað. Þess vegna kann að vera að það sé rétt að færanlegar verksmiðjur af einhverju tagi, færanleg sögunarverksmiðja, sé skynsamlegri og auðveldari til þess að gera nýtinguna mögulega. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég ætla aðeins að lýsa yfir stuðningi mínum við þessa tillögu og undirstrika að það er mjög mikilvægt að við leitum og lítum að hvers konar möguleikum til þess að styrkja og treysta okkar atvinnulíf, nýta þær auðlindir sem kunna að vera fyrir hendi og ég hygg að rekaviðurinn geti vel flokkast undir það að vera ein af slíkum auðlindum.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi láta í ljósi stuðning minn við þetta mál og lýsa yfir ánægju minni með að þessi till. til þál. skuli koma til umræðu. Ég held að hér sé á ferðinni mjög athyglisvert mál. Eflaust má alltaf deila fram og til baka um það form sem er á þessari tillögu, hvort nefndaskipunin skuli vera með þeim hætti sem hér er verið að leggja til o.s.frv. og hvort raunhæft sé að nefndin geti lokið störfum 1. mars á næsta ári. Þetta eru hins vegar aukaatriði sem við eigum að ræða í hv. landbn. en aðalatriði málsins finnst mér vera sú hugsun að leggja til atlögu við það að reyna að nýta sem best rekaviðinn og þessar auðlindir sem við höfum sem rekaviðurinn er vissulega einn hluti af. Þetta er auðlind sem við höfum því miður ekki getað nýtt með þeim hætti sem æskilegt hefði verið. Það er rétt sem kom fram í máli hv. frsm. áðan að aðstæður hafa breyst mjög mikið hjá rekaviðarbændum. Hér á árum áður var tiltölulega blómlegur markaður fyrir girðingarstaura og ýmis efni líka fyrir Vegagerð ríkisins en þetta hefur allt saman verið að breytast, bæði vegna rafvæðingar í girðingum og eins vegna þess að Vegagerðin er núna farin að nota önnur efni, þá hefur þetta allt saman breyst. Möguleikar manna til þess að koma afurðunum á markað eru því miður orðnir lakari heldur en áður. Það er líka rétt sem hv. 1. þm. Norðurl. e. sagði áðan að kostnaðarsamasti hlutinn af þessu máli er það að nýta rekann víða. Víða rekur viðinn á fjörur þar sem erfitt er að komast að honum með tækjum og menn þurfa oft og tíðum í mikilli vosbúð að ná í þennan við þannig að þetta er ekkert einfalt mál. Þess vegna er það mjög þakkarvert að það skuli þó vera þannig að bændur, þar sem þannig háttar til, skuli nýta rekann og maður verður var við það núna upp á síðkastið að það er vaxandi áhugi á þessu máli. Kannski á það hérna við að neyðin hafi kennt naktri konu að spinna og að það hefur verið að þrengjast um í sveitum landsins og þrengjast um á vinnumarkaðnum í landinu sem hefur gert það að verkum að við erum farin að horfa á hluti sem áður voru ekki taldir mjög skynsamlegir. Ég held að allt um það sé það ómótmælanlegt að það er vaxandi áhugi á því að nýta rekaviðinn betur og til annarra hluta heldur en gert hefur verið. Ég get t.d. nefnt sem dæmi að norður í Árneshreppi hafa bændur nú þegar tekið við sér og þegar landbn. Alþingis var á ferðinni þar í sumar þá sáum við ákaflega skemmtileg vinnubrögð í nýrri sög sem menn þar höfðu keypt til þess að saga niður rekaviðinn og það er greinilegt að möguleikarnir með þessari nýju tækni sem verið er að innleiða með þessum nýju verkfærum eru allt aðrir en þeir voru. Þetta verkfæri sem við skoðuðum í sumar var finnsk vél sem ekki hafði áður verið flutt til landsins og þar var einfaldlega verið að innleiða nýja tækni og möguleika á því að vinna úr miklu grófara og erfiðara efni, borðvið og hvers konar við, sem örugglega er hægt að finna markað fyrir. Hér hefur verið mjög mikið rætt um möguleikann á því að nýta rekaviðinn til hvers konar handverksframleiðslu. Ég er sammála því að það er allt hið besta mál og mjög áhugavert að gera það og kannski er virðisaukinn í þeirri framleiðslu meiri heldur en í öðru. En engu að síður skulum við hafa það í huga og gera okkur það ljóst að við erum að tala um gríðarlega mikið magn af rekavið sem við verðum að finna markað fyrir. Þegar við erum að tala um það þá dugar ekki smálegur handiðnaður í þeim efnum, við verðum væntanlega að finna markaði sem henta til þess að taka á móti svona miklu magni. Borðvirður t.d. af ýmsu tagi, byggingarefni í hús og fleira af því taginu eru hlutir sem við hljótum sérstaklega að horfa á. Það kom fram líka í þessari ferð landbn. norður í Árneshrepp, svo ég enn nefni þessa merku og eftirminnilegu ferð, að bændur höfðu þegar náð nokkrum markaði fyrir þennan við sinn sem parketefni í stássstofum suður í Reykjavík og víðar og þetta virtist vera a.m.k. markaður sem sannarlega væri til staðar. Ég held að það sem er kannski eftirtektarverðast við þetta sé að vegna sérstöðu efnisins þá gætum við hugsanlega verið að tala um viðbótarmarkað sem ekki hafi verið hægt að sinna fram að þessu. Fólk mun auðvitað sækjast eftir því að nota við af þessu taginu umfram eitthvað annað. Ég tek sem dæmi um þetta eða til hliðsjónar af þessu að það er líka markaður fyrir t.d. sérvaldar íslenskar trjávörur vegna sérstöðunnar. Ekki vegna þess að menn eigi ekki þess kost að fá efni í parket eða veggi eða eitthvað annað, panel eða eitthvað annað, heldur vegna þess að þetta efni hefur ákveðna sérstöðu. Ég held að við séum núna kannski að upplifa ákveðna viðhorfsbreytingu og menn séu að átta sig á því að mögleikarnir í þessum efnum séu meiri heldur en við hugðum í upphafi. Ég ræddi við bónda sem er nú þegar að vinna úr þessum rekavið og hann hefur vakið athygli á því að e.t.v. væri hér líka kominn kjörinn vettvangur fyrir unglinga og börn úr þéttbýli til þess að kynnast nýjum háttum og nýju umhverfi. Hann sagði sem svo að kannski væri hér kjörið tækifæri til þess að skapa unglingum og börnum landsins möguleika á tímabundnu starfi við það að fá að kynnast því að nýta þennan við. Ég nefndi áðan ýmsar nýjar hugmyndir og ég get getið þess líka að mér er kunnugt um það að menn sem núna vilja efla nýtingu á rekavið hafa þegar aflað markaðar fyrir þennan rekavið í álverinu í Straumsvík sem yrði þá nýr markaður. Ég kann ekki fyllilega skil á hvernig þessi viður nýtist þar en þar mun vera um að ræða einhvers konar niðursagaða kubba sem nýtast við uppstöflun á álinu sem áður þurfti að kaupa einhvers staðar annars staðar frá. Hér er um að ræða ýmsa möguleika af þessu taginu og ég held að við finnum ekki neina eina allsherjarlausn. En aðalatriðið er sem sagt það að ég held að það sé rétt sem fram kemur í þessari þáltill. að það er þess virði að reyna að finna nýja markaði fyrir þessa afurð, líka vegna þess að hér kann að vera um að ræða eitthvert svar, ekki fullnægjandi svar, en svar við þeim minni tekjum sem hafa orðið í sveitum landsins. Víða þar sem svo háttar til að við rekur á land hefur þetta komið mjög harkalega niður, t.d. norður í Árneshreppi þar sem menn geta nánast ekki búið að neinu öðru en sauðfjárrækt og því miður hefur það verið svo að þar hafa menn fengið á sig eins og annars staðar þessa miklu skerðingu þrátt fyrir að sjálfsagt sé sú sveit hvað verst undir flatan niðurskurð í sauðfjárræktinni búin. Þarna kann að vera um að ræða lið í því að efla aftur tekjurnar í þessu byggðarlagi. Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt að þetta mál fái vandaða og góða meðferð og hv. landbn. taki það til efnislegrar umfjöllunar. Ég vil segja fyrir mína parta að ég er ákaflega jákvæður fyrir þeirri hugmynd sem hér býr að baki. Ég tel að það þurfi kannski að skoða ýmsar hliðar þessa máls en allt að því tel ég að aðalatriðið sé það að að þessu máli sé unnið og það verði gert innan tíðar.

Hæstv. forseti. Ég kem í ræðustól til þess að lýsa yfir stuðningi við þetta mál, eindregnum stuðningi raunar, vegna þess að það hefur ekki farið fram hjá neinum að það hefur verið sorglegt að sjá þessi miklu verðmæti liggja um allar Strandir og víðar á landinu, ónotaðan viðinn. Margt af þessu er eins og menn vita miklu betri viður en við eigum kost á annars staðar, eðalviður oft og tíðum. Mér finnst mjög þakkarvert að þessi tillaga skuli fram komin og vil endilega fara fram á það við hv. landbn. að þetta mál verði tekið alvarlega. Það er alveg ljóst eins og hér hefur komið fram að tækni hefur fleygt mjög fram í því erfiða verkefni að safna rekanum, sem er auðvitað töluvert snúið á okkar löngu strandlengjum. En eins og kemur hér fram í grein Brynjólfs Sæmundssonar sem fylgir með tillögunni sem fylgiskjal þá er greinilega miklu auðveldara um vik að framkvæma þetta verk núna. Menn hafa reyndar á síðustu áratugum í vaxandi mæli notað reka er mér kunnugt um á Ströndum til húshitunar og eins og fram kom hjá hv. 3. þm. Vestf. hefur álverið í Straumsvík keypt dálítið af viðarkubbum. En hér er um að ræða mjög fallegan við og sérstæðan og ég held að við megum ekki gleyma þeim þætti. Það mætti t.d. við vinnslu málsins benda opinberum aðilum á það sem kaupa dýrar klæðningar víða að úr heiminum í opinberar byggingar af öllu tagi að það mætti líta til þessa efniviðar sem við höfum hér liggjandi við strendur landsins. Ég skal ekki, herra forseti, lengja þessa umræðu. Ég vil fagna þessari tillögu eins og ég gerði að ég hygg þegar hún var flutt fyrst á 117. þingi og fara fram á að þetta mál hljóti afgreiðslu á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram og flm. og frsm. fyrir að hafa hreyft þessu máli hér í þinginu. Það vill nú svo til eins og reyndar kom fram í ræðu hv. 3. þm. Vestf. sem talaði fyrr í þessari umræðu að landbn. hefur kynnt sér þessi mál nokkuð og m.a. í eftirminnilegri ferð norður á Strandir síðasta sumar. Þar var okkur sýnd þessi nýja sög og reyndar höfum við séð fleiri af sama toga. Það er auðvitað grundvallaratriði í þessum efnum að það sé hægt að beita tækjum við vinnsluna því svo kemur það þá frekar í hlut annarra að leggja fram hugvit við að nýta þessa afurð. Það vill svo til að fyrir stuttu síðan afgreiddi Byggðastofnun ofurlitla stuðningsstyrki við tvær slíkar sagir að ég hygg sem einmitt eru til notkunar á þessum slóðum. Það verður hins vegar að segjast eins og er að mér hefur fundist það varðandi stuðning frá Framleiðnisjóði landbúnaðarins við verkefni af þessum toga, þ.e. sagir, stórviðarsagir til að nýta rekavið, að það hafi verið nokkuð þungt fyrir fæti að sækja þangað stuðning. Því það gefur náttúrlega auga leið að þegar verið er að þróa verkefni með sama hætti og hér er verið að stofna til og vinna upp markaði þá er miklum erfiðleikum háð að leggja í mikla fjárfestingu. Þessir styrkir voru að sjálfsögðu ekki háar upphæðir enda vita það sjálfsagt allir hv. þm. að Byggðastofnun hefur ekki úr miklu að spila til slíkra verkefna en hún vildi hins vegar sýna viljann í verki að því er varðaði stuðning við þetta starf. Mér finnst vert að geta þess við þessa umræðu að trjávinnsla er í rauninni hafin úr íslenskum skógum eða íslenskum skógi austur á Hallormsstað. Þangað hefur verið keypt fullkomin sög til vinnslu á þessum íslenska skógi og þar hefur að því er ég hygg verið gengið frá sölu á tilteknu magni til ákveðinna verkefna austur á Egilsstöðum sem verða að sjálfsögðu sérstæð að því er varðar þennan þátt mála. Mér finnst líka rétt að það komi fram við þessa umræðu að landbrh. hefur skipað sérstaka nefnd til þess að fjalla um nýtingu og vinnslu á íslenskum trjávið. Ég hygg að það væri góður kostur fyrir landbn. þegar hún kemur til með að fjalla um þetta málefni að fá upplýsingar frá þessu nefndarstarfi. Vera má að það geti orðið til stuðnings við að þoka þessu máli áleiðis. Ég tek undir það sem hefur komið fram að hér er um mikilvæg verðmæti að ræða. Umræðan sýnir það að menn halda tryggð við það sem landið gefur þeim og sjórinn og það er gott til þess að hugsa að mönnum þyki þessi vara verðmætari vegna þess hvernig hún er til komin, unnin hér á landi, fremur en að vera flutt frá öðrum þjóðum. Ég get fullvissað hv. 14. þm. Reykv. um að eins og með önnur alvörumál þá mun landbn. taka þetta mál til umræðu með þeim góða ásetningi að geta orðið því að liði.

Virðulegi forseti. Ég vil leggja nokkur orð í belg um þetta ágæta mál sem hér er til umræðu. Ég á sæti í hv. landbn. og mun því fá tækifæri þar til að kanna málið og skoða allar hliðar þess. Að mínum dómi er hér einmitt um mál að ræða sem gefur möguleika á atvinnusköpun úti á landsbyggðinni. Ekki veitir nú af að skoða alla kosti sem um er að ræða til að vinna gegn atvinnuleysi og ekki síst þeim mikla samdrætti sem við höfum horft upp á í landbúnaði. Menn hafa verið að vitna hér til ferðar landbn. í sumar, m.a. um Strandasýslu, þar sem við sáum tilraunir til að vinna úr rekaviði. En við fengum líka að heyra þar að bændur eru uggandi um framtíð búskapar á því svæði og sögðu: ,,Hér er enginn til að taka við.`` Það ræðst m.a. af þeim miklu erfiðleikum sem landbúnaðurinn hefur verið að ganga í gegnum. Ég ferðaðist líka um Norðausturlandið í sumar og þar má víða sjá við strendurnar mikinn rekavið sem liggur eins og hráviði um allt og virðist vera heldur lítið nýttur þannig að hér er greinilega verk að vinna. En það sem mér finnst skipta máli í þessu samhengi er einmitt að það er í máli eins og þessu sem ríkisvaldið á að koma inn í til aðstoðar og þá fyrst og fremst með því að benda á eða skapa möguleika til lána þannig að hægt sé að koma af stað litlum fyrirtækjum sem vildu nýta rekaviðinn. Ríkið á einnig að aðstoða við hönnun og uppbyggingu í kringum þau litlu fyrirtæki sem hugsanlega gætu skapast í kringum rekaviðinn. Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um mjög gott mál að ræða sem kallar á vandaðan undirbúning. Við þurfum að velta því fyrir okkur í landbn. hvernig best er að skipa þessu máli, hvort hugsanlega ætti að ganga lengra heldur en tillagan gerir ráð fyrir og m.a. að benda á ýmis vandamál sem eru þessu samfara eins og því sem hv. 1. þm. Norðurl. e. benti á, þ.e. hvernig á að standa að söfnun rekaviðar. Það gefur auga leið að ef það á að verða einhver veruleg uppbygging í kringum vinnslu rekaviðar þá verður auðvitað fyrst að byrja á að safna honum. Þarna gæti verið um einhvers konar samvinnuverkefni að ræða milli bænda. En allt þetta verðum við að athuga í landbn. Ég lýsi yfir fullum stuðningi við þetta mál og mun leggja mitt af mörkum til að þessi tillaga fáist samþykkt fyrir þinglok.

Herra forseti. Ég vil, eins og aðrir ræðumenn hér, þakka fyrir flutning þessar tillögu og ætla að reyna að endurtaka ekki það sem nefnt hefur verið henni til ágætis. Ég vil aðeins geta þess að það hefur verið veitt ráðgjöf í því að reyna að nýta þá auðlind sem rekaviðurinn er og hefur verið unnið að því af hálfu ráðunauta bæði hjá Búnaðarfélagi Íslands og búnaðarsamböndum eins og reyndar kemur fram í því að fskj. með tillögunni er umsögn eins ráðunauts Búnaðarsambandsins. En það sem þar var unnið að t.d. á síðustu árum var að kynna katla til þess að brenna úrgangsrekavið í sem ekki var hægt að nýta á annan hátt og þannig gátu menn sparað sér kostnað við aðkeypt upphitunarefni. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að reyna að nýta þessa auðlind ekki aðeins til þess að skapa atvinnu, sem ég vil sterklega taka undir að er mjög mikilvægt, heldur líka að reyna að koma í veg fyrir að þessi verðmæti fari til einskis. Við hljótum að verða að huga að því á öllum sviðum hvernig við nýtum verðmætin og þá ekki síst þau sem eru takmörkuð í heiminum eins og timbur. Það ætti líka að vera metnaður okkar að vinna vel að því. Og þá kemur hin hliðin sem ég vildi minnast á, þ.e. að að sjálfsögðu er það lýti á landinu sums staðar þar sem mikið er af timbri sem verður þá að rusli á fjörunum. En nú er einmitt að hefjast átak í því skyni að reyna að hreinsa fjörur og strendur vatna til landsins. Ungmennafélag Íslands er að fara af stað með átak í því efni og leitar eftir stuðningi annarra félagasamtaka í landinu til þess að reyna að halda landinu hreinu. Að sjálfsögðu er það auðveldara ef samfara því að hreinsa landið gæti fylgt nýting og margföld verðmætasköpun.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmönnum fyrir góðar undirtektir við tillöguna um nýtingu og markaðssetningu rekaviðar. Ég vil þakka fyrir ábendingar og ítreka að bændur binda miklar vonir við að úrbætur verði á markaðsmálunum því að nýir nýtingarmöguleikar gætu fylgt í kjölfarið á nýjum mörkuðum og þar af leiðandi skapað ný störf. Hv. þm. Guðmundur Bjarnason minntist á að mikill kostnaður væri samfara því að safna viðnum saman. Bændur hafa leyst það að einhverju leyti með því að kaupa þessa sögunarstöð sem er færanleg á milli staða þannig að það auðveldar málið að einhverju leyti. En ég vil leggja áherslu á að hugmyndir um nýtingu eru nú þegar mjög margar komnar í framkvæmd en þær eru háðar markaði og á þeim vettvangi þarf að gera átak.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga á þskj. 70 um skipan nefndar til að kanna útlánatöp innlánsstofnana, fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna og Byggðastofnunar. Flm. ásamt mér eru Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, Kristín Einarsdóttir, Guðrún J. Halldórsdóttir og Anna Ólafsdóttir Björnsson. Þetta frv. var flutt á síðasta þingi og komst til nefndar og var sent til umsagnar en náði ekki endanlegri afgreiðslu. Þar af leiðir að það liggja nokkrar umsagnir um þetta mál sem ég mun vitna til á eftir en þær eru þó alls ekki nógu margar til þess að gera sér grein fyrir undirtektum við málið. Það frv. sem hér liggur fyrir á rætur að rekja til þess að á hinu háa Alþingi var samþykkt vorið 1993 aðstoð við Landsbanka Íslands. Þá um vorið urðu miklar umræður um stöðu bankanna, stöðu Landsbankans sérstaklega og reyndar annarra lánastofnana. Þá vöknuðu spurningar um það hvernig stæði á slæmri stöðu Landsbankans og reyndar annarra, bæði útlánastofnana og ýmissa sjóða. Á Norðurlöndunum var á sínum tíma farin sú leið þegar kreppa reið yfir bankakerfin í Noregi og Svíþjóð að setja nefndir í að kanna orsakir þeirra miklu útlánatapa sem þar urðu. Þær úttektir leiddu ýmislegt merkilegt í ljós. Ég tel að við hér á Íslandi búum við nokkuð sérstaka stöðu sem ræðst af því hvernig hér hefur verið um áratuga skeið skipað í yfirstjórnir banka, hvort sem þar hefur verið um að ræða ríkisbanka eða aðra, og þó einkum ríkisbankana þar sem hefur verið um pólitískar stöðuveitingar að ræða. Það er ekki nokkur vafi á því að við afgreiðslu lána hefur oft og tíðum annað ráðið en hagkvæmni og hagsmunir bankanna. Enda kemur í ljós þegar farið er ofan í þessi mál að útlánatöp banka og lánastofnana og sjóða nema tæplega 40 milljörðum kr. eða 38 milljörðum kr. á síðustu fimm árum. --- 38 milljörðum kr. á síðustu árum. Þessi útlánatöp sem orðið hafa hér á landi gengu seinna yfir heldur en gerðist á Norðurlöndunum og það er mjög fróðlegt að velta því fyrir sér hvers vegna þetta gerðist. Við vitum að á níunda áratugnum var lánað mikið fé til tilrauna í atvinnurekstri og þá einkum til fiskeldis og loðdýraræktar sem því miður mistókst að miklu leyti. Þar hefur orðið gríðarlegt tap á lánsfé. En töpin eru víðar. Þegar um svona gríðarlegar upphæðir er að ræða eins og hér eru á ferðinni hlýtur að vera eðlilegt að skoða hvað veldur. Þar með er ekki verið að gefa í skyn að um óeðlilega fyrirgreiðslu sé að ræða þó að þess kunni að vera dæmi og séu eflaust heldur hlýtur það að vera mjög lærdómsríkt fyrir okkur öll að átta okkur betur á þróun í peningakerfinu, átta okkur á því hvernig bönkunum hefur verið stýrt hér á landi og í hvað þessir peningar hafa farið. Utan þessara talna sem ég er að nefna er t.d. húsnæðiskerfið og Lánasjóður ísl. námsmanna sem koma ekki inn í þetta dæmi en hér eru það bankarnir og stofnun eins og Byggðastofnun. Hér í frv. eru birtar nýjustu tölur yfir útlánatöp og þar kemur í ljós að ef horft er á innlánsstofnanir þá náðu útlánatöpin hámarki árið 1992. En tölur yfir 1993 eru heldur lægri. 1992 voru lagðir á afskriftareikning 7,2 milljarðar en 1993 var lagður 6,1 milljarður inn á afskriftareikning. Ef við horfum á fjárfestingarlánasjóðina þá er þar ekki alveg sama sagan því þar náðu afskriftir hámarki 1991, eða það sem lagt var inn á afskriftareikning, þar sem lagðir voru inn 6,9 milljarðar kr., 2,4 milljarðar árið 1992 og 3,4 árið 1993. Síðan getur hér að líta tölur yfir töpuð útlán og þarna er um að ræða gríðarlegar upphæðir. Þegar litið er á Byggðastofnun þá hefur þar verið um stöðuga aukningu að ræða í afskrifuðum lánum og árið 1992 nam sú tala 939 millj. kr. eða tæplega 1 milljarði kr. Það vakna auðvitað margar spurningar í þessu máli: Í hvað hefur verið lánað, hvernig hafa þessir peningar skilað sér og er þarna um einhverja óeðlilega fyrirgreiðslu að ræða? Það er ekki síst fróðlegt að huga að þessu máli í ljósi þess sem gerst hefur í Færeyjum þar sem um var að ræða mikil lán í óarðbærar fjárfestingar og þar sem tókst að skapa kerfi þar sem menn gátu beinlínis gert út á lánasjóðina án þess að þurfa að standa gerðum sínum skil. Við hljótum að spyrja: Hver ber ábyrgð? Það tíðkast ekki hér á landi að menn séu dregnir til ábyrgðar þó að það hafi reyndar gerst á sínum tíma í Útvegsbankamálinu. Og þó ég taki svo til orða þá er ekki þar með sagt að það sé um neina ólöglega starfsemi að ræða heldur er það augljóst, sérstaklega þegar litið er á loðdýraræktina og laxeldið á sínum tíma, að þarna fóru menn greinilega mjög geyst. Mér finnst það alveg sérstaklega varðandi loðdýrabúin að þær lánveitingar voru alveg með ólíkindum því það sér hver heilvita maður að það var ekki markaður fyrir alla þessa gríðarlegu framleiðslu og þarna var um framleiðslu að ræða sem var mjög viðkvæm, sveiflast upp og niður og menn hafa séð alveg ótrúlegar verðsveiflur. Á þingi í fyrra þegar þetta mál kom til umræðu var vitnað í ýmis ummæli ráðamanna um lánastofnanir, þar á meðal um Byggðastofnun, og urðu nokkuð hörð orðaskipti milli hæstv. fjmrh. og formanns stjórnar Byggðastofnunar en fjmrh. gaf það í skyn að um óeðlilega fyrirgreiðslu væri að ræða hjá Byggðastofnun. Við höfum dæmi um svokallaða Vestfjarðaaðstoð sem var samþykkt hér á hinu háa Alþingi, sem er reyndar annars eðlis og Alþingi ber auðvitað ábyrgð á því, en við hljótum að spyrja: Í hvað fara peningarnir og í hvað hafa þeir farið? Það er nokkuð dæmigert í þeim umsögnum sem bárust um þetta frv. að menn sem eiga hagsmuna að gæta eru ekkert mjög hrifnir af því að það sé farið að skipa nefnd til þess að skoða þeirra eigin mál en það voru þó nokkrir aðilar sem komu með jákvæða umsögn um frv., þar á meðal Verslunarráð sem þó gagnrýndi þá leið sem hér er farin, þ.e. að skipa sérstaka kjörna nefnd til þess að kanna þessi mál. En það var og er skoðun okkar flm. að vegna þess hve alþingismenn sitja beggja vegna borðsins þá væri miklu eðlilegra að fá utanaðkomandi aðila til að skoða þessi mál heldur en að það verði farin sú leið að kjósa nefnd t.d. á Alþingi eða fela ríkisstjórninni að skipa slíka nefnd. En aðrir koma í sínum umsögnum með skýringar á því sem gerst hefur í fjármálum á undanförnum árum og er hægt að fallast á það allt saman. Það eru ýmsar skýringar á því sem gerst hefur og þá ekki síst þeir háu vextir sem hér hafa ríkt. En það eru líka ýmsir sem ekki láta í ljós álit sitt, t.d. Byggðastofnun, vegna þess að sérstaklega er nefnt að það beri að gera úttekt á henni. Neytendasamtökin tóku mjög jákvætt undir þessa tillögu. Þá má líka minnast á það að núv. bankastjóri Seðlabankans, Steingrímur Hermannsson, lét í ljós skoðun, sem reyndar hefur verið mjög umdeild, um skuldastöðu heimilanna að hún væri komin á það stig að hún kynni að valda hættu á bankakreppu hér á landi, en það var einmitt skuldastaða heimilanna sem hafði mikil áhrif á bankakreppuna á Norðurlöndum á sínum tíma, ekki síst vegna mikils verðfalls sem varð á fasteignum. Þar af leiðandi er vissulega ástæða til þess að skoða skuldastöðu heimilanna í samhengi við stöðu bankanna vegna þess að við vitum að þegar horft er á heildarskuldir og greint á milli ríkis, sveitarfélaga, vinnumarkaðar eða fyrirtækjanna í landinu og svo heimilanna þá hefur skuldaaukning orðið mest hjá heimilunum í landinu meðan fyrirtækin hafa mjög dregið úr sínum lántökum og hafa verið í því fyrst og fremst að taka til í eigin ranni. Lántökur ríkisins hafa heldur dregist saman á allra síðustu árum en staða sveitarfélaganna í landinu er líka mjög erfið. Svo erfið að hin stóru sveitarfélög á Reykjavíkursvæðinu, Hafnarfjörður, Kópavogur, Mosfellsbær og nú loks Reykjavík, eru komin í verulega erfiðleika og allt tengist þetta saman og tengist stöðunni í bankakerfinu. Í tilefni af frv., sem lagt var fram í fyrra og ég ætla að gera aðeins betur grein fyrir sjálfu inntaki þess á eftir, þá skrifað prófessor Þorvaldur Gylfason grein í Morgunblaðið í maí þar sem hann tekur mjög eindregið undir þau sjónarmið sem fram koma í frv. Hann segir m.a., með leyfi forseta: ,,Mig langar til að biðja lesandann að velta þessu fyrir sér í stutta stund. 40 milljarðar króna: Hvað skyldi það vera mikið? Það jafngildir um 600 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu. Þetta er engin reikningsbrella heldur beinharður kostnaður sem á eftir að leggjast smám saman með miklum þunga á þjóðina á næstu árum ef tölur þingmanna Kvennalistans reynast réttar.`` --- Sem þær auðvitað eru því þetta er beint upp úr skýrslum. --- ,,Þessi kostnaður er byrjaður að koma fram. Hann birtist m.a. í háum útlánsvöxtum sem eru að sliga fjölmörg heimili og fyrirtæki í landinu; í erlendri skuldabyrði sem er sífellt að þyngjast; og ekki síst í síauknu atvinnuleysi sem á eftir að draga dilk á eftir sér langt fram í tímann. Atvinna væri meiri nú og öruggari víðast hvar um landið ef allir þessir fjármunir hefðu verið festir í arðbærum atvinnurekstri til frambúðar. Þessi fjárhæð, 40 milljarðar kr., er um það bil þrisvar sinnum meiri miðað við þjóðarframleiðslu en fór í súginn í sparisjóðahneykslinu í Bandaríkjunum á síðasta áratug --- mesta fjármálahneyksli aldarinnar sem Bandaríkjamenn kalla svo. Þessi fjárhæð er líka meiri miðað við þjóðarframleiðslu en tapaðist í bankakreppu Norðurlanda fyrir nokkrum árum, alvarlegri kreppu sem hefur leitt til gagngerrar endurskipulagningar í bankarekstri þar og til starfsloka margra bankastjórnenda og málssóknar gegn sumum þeirra vegna gruns um glæpsamlega vanrækslu í starfi.`` Síðar í þessari grein segir svo um eftirlit, með leyfi forseta: ,,Seðlabanka Íslands ber skylda til bankaeftirlits samkvæmt lögum. Nú, þegar 40 milljarðar króna virðast vera farnir í súginn, er nauðsynlegt að fram fari opinber rannsókn óvilhallra aðila á því með hvaða hætti Seðlabankinn hefur rækt lögboðna bankaeftirlitsskyldu sína á liðnum árum. Slík rannsókn gæti verið liður í starfi þeirrar nefndar``, þ.e. þeirrar nefndar sem frv. gerir ráð fyrir. ,,Í nefndarstarfinu þyrfti m.a. að gera sérstaka úttekt á því að hve miklu leyti ókeypis úthlutun aflakvóta til útvegsfyrirtækja hefur verið notuð til að hylja fjármálakreppuna með því að gera fyrirtækjunum kleift að standa í skilum við banka og sjóði sem hefðu komist í enn meiri kröggur að öðrum kosti. Í nefndinni þyrfti að vera erlendur sérfræðingur til aðhalds og eftirlits. Jafnframt þessu þarf Seðlabankinn að leggja fram trúverðugt mat á því hversu mikið fé hefur tapast í banka- og sjóðakerfinu hingað til svo að einstakir alþingismenn og aðrir þurfi ekki að reyna að reikna það út á eigin spýtur. Slíkar upplýsingar hafa seðlabankar birt í öðrum löndum og þykir sjálfsagt. Seðlabankinn verður að leggja spilin á borðið. Reynslan frá útlöndum bendir til þess að því lengur sem það dregst að leggja þessi gögn fram, þeim mun meiri verður skaðinn á endanum. Bankinn þarf líka að gera fólkinu í landinu grein fyrir því með hvaða hætti hann hyggst reyna að koma í veg fyrir, að útlánatapið í banka- og sjóðakerfinu haldi áfram. Því miður virðist þó ekki vera mikil von til þess að Seðlabankinn verði við slíkum óskum að svo stöddu. Meiri hluti bankastjórnarinnar er enn sem fyrr skipaður sérlegum sendiherrum stjórnmálaflokkanna. Yfirboðarar hennar hafa augljósan hag af því að hylja þann skaða sem þeir eru sjálfir búnir að valda í gegnum banka- og sjóðakerfið í sameiningu. Seðlabankar í öðrum löndum eru smám saman að öðlast meira sjálfstæði gagnvart stjórnvöldum einmitt til þess m.a. að firra almenning því alvarlega tjóni sem getur hlotist af hagsmunaárekstrum af þessu tagi, en ekki hér. Spillingin heldur þvert á móti að magnast. Ætlar fólkið í landinu að láta þetta ganga yfir sig endalaust?`` Það eru þung orð sem koma fram í þessari grein en þau undirstrika nauðsyn þess að þessi mál verði skoðuð og greind til þess einmitt að við getum unnið úr þeirri stöðu sem við erum í, en við vitum það öll að útlánatöpum er engan veginn lokið og það tekur langan tíma að vinna sig út úr þeim vanda sem fyrirtækin og heimilin í landinu hafa verið að ganga í gegnum. Virðulegi forseti. Ég ætla að gera nánari grein fyrir sjálfu frv. en í 1. gr. þess er gert ráð fyrir því að skipuð verði fimm manna nefnd til þess að kanna útlánatöp helstu innlánsstofnana fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna og Byggðastofnunar og að í þessa nefnd verði skipaðir fulltrúa viðskipta- og hagfræðideildar Háskóla Íslands, tveimur frá Ríkisendurskoðun og tveimur frá Hæstarétti og verði annar þeirra jafnframt formaður nefndarinnar. Nú er það auðvitað álitamál hvernig skipa eigi í nefnd af þessu tagi en það varð niðurstaða okkar að fara þessa leið, en við erum að sjálfsögðu tilbúnar til þess að skoða aðrar leiðir ef þær þykja fýsilegri. í 2. gr. frv. er hlutverk nefndarinnar skilgreint og þar er m.a. nefnt að nefndinni beri að kanna hvort um óeðlilega viðskiptahætti hafi verið að ræða. Í 3. gr. er nefnt að nefndin setji sér starfsreglur og að hún verði að hafa aðgang að öllum nauðsynlegum upplýsingum og þar af leiðandi verði hugsanlega að aflétta bankaleynd ef slík tilvik koma upp. Síðan er í 4. gr. ákvæði þess efnis að rannsóknarnefndin skuli hraða störfum sínum og skila skýrslu sem allra fyrst. Það er ekki mikið meira um þetta mál að segja, virðulegi forseti. Það varð nokkur umræða um málið í fyrra. Að vísu voru þar eingöngu stjórnarandstæðingar á ferð sem skiptust nokkuð á skoðunum um það hvers vegna svo mikið fé hefði tapast hér í bankakerfinu og hjá lánasjóðum og menn vilja auðvitað fá að skoða þetta rækilega áður en felldur er dómur yfir þá fjármálastjórn sem hér hefur ríkt á undanförnum árum. Við vitum auðvitað að oft hafa menn verið að reyna að bjarga erfiðum dæmum, m.a. til þess að viðhalda vinnu bæði í ákveðnum landshlutum og á ákveðnum stöðum, en við hljótum þó að skoða það hvort menn eru að lengja í hengingarólinni eins og stundum er sagt eða hvort þar er um einhverjar raunhæfar aðgerðir að ræða. Síðast en ekki síst, virðulegi forseti: Hér er um gríðarlegar upphæðir að ræða sem tapast hafa í fjármálakerfinu og það er bæði nauðsynlegt og sjálfsagt að kanna hvernig á þessu stendur og hvernig hægt sé að koma í veg fyrir áframhaldandi tap.

Hæstv. forseti. Ég held að mál það sem nú er hér til umræðu sé fullrar athygli vert og ástæða til þess að fara um það nokkrum orðum. Ég hefði þó talið æskilegt að þessi umræða færi fram að viðstöddum t.d. hæstv. viðskrh. og kannski hæstv. forsrh. einnig því að þetta er auðvitað mál sem þá varðar, annars vegar bankamálaráðherrann, hæstv. viðskrh., og svo auðvitað líka hæstv. forsrh. í ljósi þeirrar umræðu sem oft hefur farið fram hér í þingsölum um t.d. sjóðasukk, fortíðarvanda og eitt og annað fleira sem mætti kannski rekja til orðalags sem má eigna hæstv. forsrh. Ég ætla hins vegar ekki að dvelja lengi við það, virðulegur forseti, heldur aðeins við efnisatriði og áhersluatriði í frv. sem hér liggur fyrir. Ég ætla þó ekki að dvelja lengi við 1. gr. og þær hugmyndir hvernig nefnd sem kanni útlánatöp helstu innlánsstofnana, fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna og Byggðastofnunar sé skipuð, en ég vil undirstrika það að ég held að það sé mjög mikilvægt að verði af þessu sem hér er lagt til og slík endurskoðunar- eða rannsóknarnefnd, eða hvað við eigum að kalla það, verði til, þá skoði hún einmitt ekki síst útlánatöp helstu innlánsstofnana, þ.e. bankastofnananna okkar því að mér finnst að augu þeirra, sem hæst hafa um þessi útlánatöp og það ástand sem kann að hafa skapast hér í þjóðfélaginu, hafi fyrst og fremst beinst að t.d. Byggðastofnun og þeim sjóðum sem hafa verið mikið til umræðu hér í hv. þingi á undanförnum missirum, Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina og Hlutafjársjóðsins. En það er ýmislegt fleira sem ég held að sé ástæða til að líta til og þá ekki síst einmitt í innlánsstofnunum. Hvað löggjafinn getur komið að því eða skipt sér af því í smáatriðum eða haft áhrif á það hvernig bankar eða peningastofnanir, sparisjóðir og hlutafjárbankar, sem eru sjálfstæðar stofnanir með sjálfstæða stjórn, haga sínum málum er svo aftur annað umhugsunarefni og getur vel verið að það sé erfitt a.m.k. að hafa áhrif á það, en það ætti þó alla vega að vera möguleiki eins og hér er til umræðu að nefnd sem löggjafinn setur á laggirnar fái aðgang að upplýsingum hjá þessum stofnunum og geti sett fram skoðanir sínar eða álit á því sem þar kann að finnast og teljast athyglis- eða athugunarvert. Í 2. gr. er hins vegar nefnt hvað það er sem þarf fyrst og fremst að líta til, þ.e. hvort um óeðlilega viðskiptahætti sé að ræða og nauðsynlegt að líta yfir þá þætti. Í öðru lagi hvort lánveitingar séu í eðlilegu samræmi við umfang lántakendanna, hvort eins og manni virðist reyndar stundum í fréttum t.d. af gjaldþrotum eða einstökum málum sem lenda í fjölmiðla og þjóðin er upplýst um, að það séu ótrúlega háar lánsfjárupphæðir sem ýmsir viðskiptaaðilar geta náð út úr sínum viðskiptabönkum eða viðskiptastofnunum og sýnast a.m.k. hinum almenna manni eða leikmanni ekki geta verið í neinu samræmi við þá starfsemi sem þar er á ferðinni. En svo er í þriðja lagi spurt hvort það kunni að vera að einhverjum óeðlilegum þrýstingi sé beitt og þá kannski fyrst og fremst pólitískum þrýstingi eða hvort um óeðlileg hagsmunatengsl kunni að vera að ræða í sambandi við lánveitingar sem síðan hafa leitt af sér óeðlileg útlánatöp. Þetta er sá þátturinn sem ég vildi helst staldra við og velta aðeins fyrir mér, hvað við erum að tala um ef við erum að tala um óeðlilegan pólitískan þrýsting. Nú er það svo að þegar rætt er um útlánatöp og það ástand sem hefur skapast á undanförnum árum hér í þjóðfélaginu þá er mikið talað um loðdýrarækt og fiskeldi og það virðist helst vera að þeir þættir tveir eða þær atvinnugreinar hafi öllu illu valdið og öllu illu komið til leiðar og sé það málið sem sé sérstaklega gagnrýnisvert í sambandi við aðgerðir og afskipti stjórnmálamanna eða pólitískra afla í sambandi við úthlutun á fjármunum, bæði opinberu fé í formi styrkja og svo einnig lánsfé í sambandi við þessar opinberu eða hálfopinberu stofnanir sem einkum hefur verið horft til og Byggðastofnun þá kannski verið þar efst í umræðunni. Ég held að það sé einmitt fjölmargt annað sem megi líta til í þessu efni og ég held að það séu ýmsir aðrir þættir í okkar viðskiptalífi heldur en þessar tvær greinar sem hafa leitt til þess að bankarnir eru með ýmiss konar vandamál við að glíma, stór vandamál og þurfa að afla sér tekna í óeðlilega háum vaxtamun. Ég minni t.d. á öra uppbyggingu hótela í landinu, svo ég nefni bara eitthvert dæmi af handahófi sem mér er ofarlega í huga. Ég veit það að við þurfum að búa vel að okkar ferðamönnum ef við ætlum að gera einhverja alvöru úr því að byggja upp hér ferðamannaiðnað eða gera ferðamannaþjónustuna að alvöruatvinnugrein sem við höfum oft rætt um og ég vil taka undir og undirstrika. En við verðum þá líka aðeins að haga okkur eftir efnum og ástæðum. Og það er ekki síður þar en í fiskeldinu eða loðdýraræktinni ástæða til þess að fara fram með gát. Ég þykist hafa heyrt það að sum hótel hér í okkar ágæta landi hafi verið reist af þeim hraða og með þeim kostnaði og svo mikið í þau lagt að þau verði ekki starfrækt af neinu viti fyrr en þau séu búin að fara tvisvar, kannski þrisvar sinnum á höfuðið, verða gjaldþrota svo og svo oft til að fjárfestingin sé komin á einhvern grunn sem sé rekstrarlega hæfur. Ég nefni ekkert einstakt eða sérstakt hótel í því sambandi. Ég nefni bara þau sem eitt dæmi. Hvað með alla veitingastaðina sem skipta látlaust um eigendur? Ætli það sé ekki eitthvað af útlánatöpum þar á ferðinni? Ætli það sé ekki eitthvað af gjaldþrotum í þeirri grein sem skilur eftir stórar skuldir óuppgerðar í bönkunum og auðvitað líka hjá opinberum aðilum, skattaskuldir svo að eitthvað sé nefnt o.fl.? Og skemmtistaðir og verslanir? Ég ætla ekki að telja þetta allt upp en ég er alveg viss um það að á því sviði er ekki síður við að glíma vanda sem mín vegna má kalla fortíðarvanda ef það er orð sem menn hafa dálæti á en þá eru þetta hlutir sem þurfa ekki síður athugunar við. Þetta er það sem ég held að þurfi að skoða í sambandi við frv. sem hér er til umræðu nái það fram að ganga. En aðeins aftur að loðdýraræktinni og fiskeldinu af því að það hefur nú oft verið tekið sem dæmi um pólitískan þrýsting. Ég er sannfærður um það að við þær aðstæður sem þá ríktu þegar menn fóru í þá miklu uppbyggingu, þá var það allt saman með eðlilegum formerkjum og það var nauðsynlegt að leggja út í þá fjárfestingu og þær framkvæmdir. Kannski fórum við of geyst, ég ætla ekki að gera lítið úr því. Við fórum of geyst og við byggðum kannski of stórar fiskeldisstöðvar miðað við þá reynslu sem við höfðum. Við áttum að fara okkur hægar í því. En að leggja af stað í þá ferð sem farin var hlaut að vera eðlilegt og teljast eðlilegt á þeim tíma. Loðdýraræktin er reyndar núna því betur að koma upp aftur og ég hygg að þeir sem hafa þó reynt að skrimta af þessi erfiðu ár undanfarið geti nú horft til betri tíðar. Hvað fiskeldið varðar þá er alveg ljóst mál að þar eigum við eftir að nýta fjárfestingu og fiskeldi er atvinnugrein sem við Íslendingar eigum að horfa til og hljótum að gera í meira mæli í framtíðinni heldur en við höfum gert að undanförnu. Þessar tvær atvinnugreinar hafa núna í einhverja mánuði eða missiri verið nánast bannorð og bankarnir fórna bara höndum ef einhverjir koma þar inn og dettur í hug að fá fyrirgreiðslu til að geta hafið slíka starfsemi á ný. Það er mikil skammsýni. Ég veit ekki hvað okkar ágætu fjármálastofnanir, bankar og sjóðir, eiginlega hugsa til frambúðar og hvað þeir hugsa sér að geti orðið þessu þjóðfélagi helst til bjargar ef það á ekki að horfa að atvinnugrein eins og fiskeldinu og hlú að því að endurreisa hana. Um það væri hægt að hafa langt mál en ég ætla ekki að ræða frekar á þessu stigi. Aðeins nokkur orð um Byggðastofnun þó að ég viti að hér eru í salnum hv. þm. sem þekkja málefni hennar miklu betur en ég og geta farið orðum um það sem þar hefur verið að gerast þá held ég að hluti af þeim vanda sem þar hefur skapast sé vegna þess að Byggðastofnun hefur ávallt verið skilin eftir með erfiðustu málin, henni hefur verið vísað aftur fyrir banka og aðra sjóði. Hún hefur átt að koma með áhættufjármagnið. Mín skoðun er sú að Byggðastofnun eigi frekar að vera stofnun sem hafi með ráðgjöf og ýmiss konar aðstoð í öðru formi heldur en beinum lánveitingum að gera, hugsanlega í styrkjum þar sem það á við, en það á auðvitað að ætlast til þess að bankarnir og lánastofnanirnar sjálfar sjái svo um sín fyrirtæki eða þau fyrirtæki sem þau hafa tekið að sér og hugsa sér að veita lánafyrirgreiðslu, að það þurfi ekki að koma einhver áhættulánasjóður á eftir. Bankarnir eiga auðvitað að bera ábyrgð á sínum lánveitingum, þeir eiga að lána til viðkomandi fyrirtækja það fé sem þarf. Ekki segja: Við vitum það að þið þurfið 15 millj. kr. en við ætlum að lána ykkur 10 millj. svo getur Byggðastofnun komið á eftir og lánað ykkur þessar 5 millj. sem vantar upp á. Það er engin ábyrgð fólgin í slíkri starfsemi og ég tel að við eigum að skoða þetta líka í tengslum við þá úttekt sem hér kann að vera gerð. Við eigum að krefjast þess í raun af þessum stofnunum að þær séu ábyrgar í sínum lánveitingum og þær fylgi eftir þeim verkefnum sem þær taka að sér en ekki hleypa mönnum af stað í starfsemi sem ekki er séð fyrir endann á nema einhver annar aðili, helst opinber aðili eins og Byggðastofun eða einhverjir sjóðir sem eru á vegum hins opinbera, komi á eftir og svo sé hægt að skella skuldinni á stjórnvöld og segja: Þetta var nú allt saman fyrir pólitískan þrýsting. Við vorum beittir pólitískum þrýstingi eða það er pólitíkusum og stjórnmálamönnum að kenna hvernig ástandið er. Þetta er nú, virðulegur forseti, sundurlaust hjá mér en ég vildi koma þessum hugleiðingum mínum á framfæri og vangaveltum um það sem hér er til umræðu. Ég tel að þetta mál sé fullrar athygli vert og veit að það verður skoðað ítarlega í þeirri nefnd sem um frv. fjallar. En ég vildi aðeins skjóta þessu hér inn í að ég tel að það sé margt fleira sem hefur farið miður í okkar þjóðfélagi að undanförnu heldur en loðdýrarækt og fiskeldi og það séu fleiri ábyrgir aðilar í því efni heldur en stjórnmálamennirnir sem þó er oftast um kennt.

Áður en ég kalla næsta hv. þm. í ræðustól vil ég geta þess að klukkan þrjú er ætlað að hér hefjist utandagskrárumræða. Hv. 1. þm. Vesturl., sem tekur nú til máls, má búast við að ég trufli hann klukkan þrjú ef hann hefur þá ekki lokið ræðu sinni, og biðji hann um að geyma seinni hluta ræðu sinnar ef svo ber undir.

Virðulegur forseti. Ég ætla að segja örfá orð vegna þess frv. sem hér er flutt og hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir hefur gert grein fyrir. Ég verð, virðulegur forseti, að segja það að mér sýnist nokkur sýndarmennskubragur vera á þessu frv. Ég vil hins vegar segja að það er auðvitað ástæða til að efna til umræðu og vekja menn til umhugsunar um þau miklu útlánatöp sem hafa orðið hjá innlánsstofnunum og fjárfestingarlánasjóðum atvinnuveganna á undanförnum árum en auðvitað kemur þar margt til. Við Íslendingar höfum verið að fara í gegnum mjög erfiðan tíma, tíma óðaverðbólgu og tíma uppbyggingar þar sem mikil áhætta hefur verið tekin en því miður þá hefur e.t.v. oft verið teflt á tæpasta vað sem hefur leitt til þess að útlán hafa tapast hjá atvinnufyrirtækjum sem ekki hafa átt sér rekstrargrundvöll. Engu að síður er það góðra gjalda vert að vekja þessa umræðu, vekja athygli á þeim fortíðarvanda sem við stjórnarsinnar höfum rætt um hér á þessu kjörtímabili, á þeim fortíðarvanda sem við höfum verið að glíma við það sem af er kjörtímabilinu. Það er svo sannarlega gott að fá tækifæri til að rifja það upp. En þessi tillaga gerir hins vegar ráð fyrir að það sé settur á fót eins konar rannsóknardómstóll, sérstök nefnd sem reyni að kafa ofan í það hverjar séu orsakir fyrir útlánatöpum lánastofnana. Ég hef satt að segja mjög miklar efasemdir um að það svari tilgangi að hefja slíka rannsókn. Það á að veita lánastofnunum eðlilegt aðhald og nauðsynlegt aðhald en ég held að þær hafi víti til að varast og það sé e.t.v. ekki að finna innan viðskipta- eða hagfræðideilda háskólans eða hjá Hæstarétti og Ríkisendurskoðun þá einu og sönnu sérfræðinga í því að meta útlán lánastofnana. Eins segir í 1. gr. frv. að nefndarmenn megi ekki vera verulega fjárhagslega tengdir þeim félögum, sjóðum og stofnunum sem lögin taka til, né sitja í stjórn þeirra. Hversu verulega mega aðilar vera tengdir? Það væri fróðlegt að heyra skýringar á því hjá hv. 1. flm. þessarar tillögu hvar þau mörk séu. Hvort það sé svo að hæstaréttardómarar geti verið verulega tengdir einhverjum hagsmunatengslum fyrirtækjum í landinu eða þeir séu tengdir sjóðum eða stofnunum. Svo hins vegar þetta spursmál sem kemur fram í 2. gr. þessa frv. þar sem segir: ,,Þá kanni nefndin hvort stjórnvöld eða aðrir aðilar hafi í einhverjum tilvikum beitt óeðlilegum pólitískum þrýstingi . . . `` Hver á að svara þessum spurningum? Hvar á að leita eftir þeim? Auðvitað liggur í augum uppi að stjórnvöld og stjórnmálamenn á hverjum tíma hafa tilteknum skyldum að gegna. Þeir hafa skyldum að gegna fyrir það fyrsta að setja löggjöf og marka stefnu um uppbyggingu í þjóðfélaginu o.s.frv. E.t.v er mjög erfitt að draga mörk á milli þess að menn séu að leggja til tiltekna mótun þjóðfélagsins eða hvort þeir séu að etja mönnum út í einhverja ófæru. Það er e.t.v. auðvelt að láta að því liggja að það sé verið að gera það m.a. með því að þrýsta á lánveitingar. Ég held að þarna sé mjög erfitt verk að vinna sem lagt er til í þessu frv. og ég er ekki sannfærður um að það þjóni tilgangi. Svo ég haldi áfram að rekja hér örlítið efnisatriði þessa frv. þá efast ég mjög um að það sé eðlilegt að í frv. til laga skv. 3. gr. sé það svo að nefndin eigi sjálf að setja sér starfsreglur. Ég tel að nefnd sem hefur svo feiknarlega vandasamt og viðamikið hlutverk eins og það að fara ofan í útlán sjóða og banka á undangengnum árum og reyna að komast að niðurstöðu og meta hvers vegna útlánatöpin hafa orðið sem reyndar sem betur fer hafa orðið minni hér á Íslandi en í flestum nágrannalöndum Norðurlandanna þá verði að setja skýrar og klárar starfsreglur slíkrar nefndar. Það sé ekki hægt að hafa þann víxil með þeim hætti opinn. Að öðru leyti, virðulegur forseti, ekki síst vegna þess að hér er takmarkaður tími, þá ætla ég ekki að hafa fleiri orð um þetta frv. en ég efast um að það þjóni tilgangi sínum að samþykkja það hér sem lög frá Alþingi.

Eins og áður hafði verið tilkynnt er gert ráð fyrir utandagskrárumræðum kl. þrjú. Fyrri utandagskrárumræðan sem boðuð hafði verið er um flottroll og karfaveiðar. Málshefjandi er hv. 3. þm. Suðurl. Þetta er hálftímaumræða, þ.e. samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa.

Hæstv. forseti. Það sést af þeim áhyggjum sem margir hafa af karfaveiðum við landið að skipstjórnarmenn á stórum og smáum skipum hafa meiri áhyggjur af gangi mála en fiskifræðingarnir. Þeir vilja ganga lengra í verndun karfastofnsins en fiskifræðingarnir sjálfir og það er nýlunda. Nú er það einnig sérstætt að skipstjórnarmenn byggja skoðun sína á langri reynslu, byggja á fiskifræði sjómanna, sem hingað til hefur ekki verið mikils metin í íslenska stjórnkerfinu. En fiskifræðingarnir bera því hins vegar við að þeir viti nánast ekkert um karfann utan þeirrar tilfinningar sem þeir hafa af almennri þekkingu. Fiskifræðingarnir segja jafnframt að þeir eigi ekki að taka tillit til félaglegra aðstæðna í þjóðfélaginu eða atvinnutækifæra, þ.e. hvar eigi að veiða og hvernig. Ég hef á undanförnum dögum talað við tugi skipstjórnarmanna um flottrollsveiðarnar og fiskifræðinga einnig. Undantekningarlaust ber þeim saman um að mikil hætta sé á ferðinni vegna ofveiði á karfastofninum. Hafrannsóknastofnun telur reyndar að djúpkarfinn sé ekki í hættu aðeins gullkarfinn á grunnslóðinni en skipstjórar fullyrða af reynslu sinni að djúpkarfinn standi ekki betur en gullkarfinn. Í stuttri umræðu verður ekki unnt að fara ítarlega í saumana á þessu máli en það er ljóst að á fáum árum hafa flottroll margfaldast að afkastagetu og opnun þessara verkfæra er ámóta og flatarmál tveggja knattspyrnuvalla. Sjómenn nota stór orð um áganginn í karfann og er það óháð umræðu sem byggist fremur á veiðarfærastríði. Öllum ber saman um að óheft flottrollsveiði eins og hún er í dag sé hreinlega brjálæði. Sumir vilja miklu ákveðnari lokun svæða aðrir banna flottroll innan íslenskrar fiskveiðilögsögu eins og Norðmenn gera hjá sér og þannig eru áhyggjurnar einróma varðandi þessa fisktegund sem skiptir orðið svo miklu máli fyrir þjóðarbúið og er næstverðmætust á eftir þorskinum. Fiskifræðingar staðfesta að á tímabilinu september--desember eigi eðlun sér stað hjá karfanum. En einmitt á þeim tíma, eða að undanförnu, hafa 30--40 flottrollsskip vaðið yfir karfaslóðirnar og nánast ryksugað allt upp. Karfinn er mjög hægvaxta og lítil þekking á ferli hans fyrstu tíu árin en þegar sjómönnum sjálfum ofbýður eins og raun ber vitni þá hlýtur eitthvað mikið að vera að. Síðasta nýliðun 10--12 ára karfa kom illa út og sumir skipstjórar telja reyndar að síðustu þrír til fjórir árgangar séu hreinlega ekki til vegna ofveiði. Þá er ljóst að vandinn er einnig mikill varðandi rækjutrollin og karfaseiðin en nefna má að Kristófer skipstjóri á Sæfara frá Akranesi tók eina fötu úr rækjutrollinu í Kolluálnum fyrir ekki alls löngu og taldi karfaseiðin. Fjöldi þeirra í þessari einu fötu í hentugri veiðistærð var sem nemur 70 tonna holi. Þetta segir mikla sögu af fiskifræði sjómanna. Veiðar af karfa í botntroll hafa ekki verið eins daprar um langt árabil eins og nú er og veiðist nú þrisvar sinnum minna en fyrir þremur árum og er þó 20 ára reynsla að baki í Skerjadýpinu og á hefðbundnum karfamiðum sem eru allt frá 90 mílum suðvestur af Reykjaneshrygg og suðvestur af Reykjanesi og austur fyrir Vestmannaeyjar og Suðausturland allt út að 60 mílum frá landinu. Þá hefur aflinn í flottroll dregist stórlega saman miðað við sóknaraukninguna og nú pantar útgerðin í stórum stíl 10 milljóna kr. flottrollspakka vegna þess að menn eru neyddir til að taka þátt í leiknum og enginn er tilbúinn til að taka af skarið um að við fljótum sofandi að feigðarósi, síst fiskifræðingarnir. Reyndustu skipstjórar á flottrollstogurum lýsa áhyggjum sínum í þessum efnum en treysta sér ekki til þess út á við vegna þess að þeir eru með þessi verkfæri um borð. Skipstjórar og útgerðarmenn sem hafa nánast hatað flottroll eru nú að panta þau vegna þess að annars missa þeir af strætisvagninum. Botntrollsskip fær um þessar mundir 3--4 tonna afla á sólarhring á hefðbundinni karfaslóð á sama tíma og flottrollið nær um 20 tonnum með því að toga nánast allan sólarhringinn. Þessi vandi er margþættur. Karfastofninn er í stórhættu, atvinna þúsunda landsmanna er í stórhættu og þjóðarbúið í heild er í hættu. Það mætti nefna afmörkuð dæmi í þessu efni, samsetning kvóta báta hefur brenglast verulega. Þá er til að mynda ljóst að mínu mati að frystitogaraflotinn er allt of stór og þannig mætti áfram telja. En þótt það sé ekki til umræðu hér þá er einnig orðið ljóst að mínu mati að það verður að tryggja betur stöðu almenna bátaflotans í því fiskveiðistjórnunarkerfi sem við búum við. Þar hallar verulega á og það verður að rétta við á kostnað þeirra stærri, ekki síst vegna atvinnu í landi og til að fyrirbyggja að fiskveiðar færist yfir á hendur fárra og stórra aðila. Það er auðvitað rétt og æskilegt að ýta stóru togurunum eins og kostur er út af grunnslóðinni. En með þessu móti þarf einnig að tryggja að veiðar Íslendinga færist ekki á hendur fárra fyrirtækja eins og þróunin hefur sýnt. Sú þróun er ekki ásættanleg og með ósætti verður þetta land hvorki byggt né sjálfstætt til lengdar þegar um grundvallaratriði er að ræða. Fiskifræðingar telja sig þó vita það mikið um karfann að hann lyftir sér frá botni til eðlunar frá september til desember en síðan gýtur hrygnan í apríl/maí. Er þar aldrei friður á þessum karfaslóðum og ef það á endalaust að beina fleiri og fleiri skipum á karfann eins og gert hefur verið á undanförnum árum, bæði varðandi togara og almenna vertíðarbáta, þá er fjandinn laus. Þá sjá menn með einfaldri, almennri skynsemi að dæmið gengur ekki upp. Sóknin hefur stóraukist, aflinn hefur snarminnkað miðað við sókn, áhyggjur skipstjórnarmanna eru vegna yfirvofandi eyðileggingar karfastofnanna sem yrði langsóttara að ná aftur upp en til að mynda þorskinum vegna þess hve hægvaxta karfinn er. Um leið og ég spyr hæstv. sjútvrh. um stöðu mála í þessu efni af hálfu hans ráðuneytis vil ég sem útgangspunkt í máli mínu hvetja hæstv. sjútvrh. til þess að skipa nú þegar ráðgjafarhóp 30 skipstjórnarmanna víðs vegar að af landinu, skipa þá til tveggja ára í senn til þess að koma saman ekki sjaldnar en tvisvar á ári, bera saman bækur, leggja á ráðin og koma með tillögur til ráðherra og Alþingis. Það er bjargföst sannfæring mín að slík nýting á fiskifræði sjómanna mundi nýtast mjög vel til heilla íslenska samfélaginu, mundi draga úr vaxandi tortryggni í garð allra veiða við landið, mundi kalla á aukna samvinnu sjómanna, fiskifræðinga og stjórnmálamanna og mundi umfram allt auðvelda framkvæmd nýtingar á mestu auðlind landsins. Virðulegi forseti. Ég er að ljúka máli mínu. Ég hef rætt þessa hugmynd um ráðgjafarhóp skipstjórnarmanna með víðtæka reynslu við fjölda af reyndustu skipstjórnarmönnum landsins og þeir telja einróma að slík vinnubrögð kynnu að losa um marga þröskulda og vandræði í framkvæmd fiskveiðistjórnunarinnar. Þótt þessir menn séu dagsdaglega að verja sinn hlut í kvótakerfinu er jafnljóst að þeim er fyllilega treystandi til þess að komast að niðurstöðu um heildarhagsmuni í slíkum ráðgjafarhóp.

Frú forseti. Ég vil vekja athygli hv. málshefjanda á því að samkvæmt lögum er starfandi sérstök ráðgjafarnefnd hagsmunaaðila og þar á meðal sjómanna með Hafrannsóknastofnun og umræður á þeim vettvangi hafa oft gefið góða raun og skilað góðum árangri. Jafnframt er það nokkur misskilningur hjá hv. málshefjanda að fiskifræðingar og Hafrannsóknastofnun hafi ekki haft áhyggjur af þróun karfastofnsins. Um nokkra hríð hafa þær áhyggjur komið fram bæði af hálfu sjómanna og okkar vísindamanna. Í bréfi sem Hafrannsóknastofnun skrifaði ráðuneytinu 13. okt. 1993 er vakin sérstök athygli á þeim vanda sem þarna er við að etja og sérstaklega þeirri hættu sem af því getur stafað ef sókn er of mikil á þeim tíma árs þegar djúpkarfinn er í eðlunarástandi, sérstaklega í Skerjadýpinu. Og í niðurlagi bréfs Hafrannsóknastofnunar segir svo: ,,Að þessu athuguðu telur Hafrannsóknastofnun að full ástæða sé til að fara varlega í sakirnar og í varúðarskyni verði veiðar á djúp- og gullkarfa með flotvörpu takmarkaðar yfir eðlunartímann.`` Í framhaldi af þessu bréfi voru haldnir fundir í sjútvrn. með fiskifræðingum, veiðieftirlitsmönnum, fulltrúa sjómannasamtakanna og útvegsmanna þar sem fjallað var um það til hvaða ráðstafana væri eðlilegt að grípa til verndar karfastofninum í framhaldi af þeim ábendingum og tilmælum sem komið höfðu fram hjá Hafrannsóknastofnun. Það varð niðurstaða þessara fjölmörgu samráðsfunda með sjómönnum að reynt skyldi að friða ákveðin svæði fyrir veiðum bæði með flot- og botnvörpu frekar en að banna aðeins notkun flotvörpunnar á takmörkuðu svæði í tiltekinn tíma eins og fram kom í fyrstu hugmyndum Hafrannsóknastofnunar. Í því sambandi yrði reynt að friða sem mest þau svæði þar sem mikið væri um smákarfa. Flestir voru þeirrar skoðunar að víðtækar friðunaraðgerðir af þessu tagi mundu skila betri árangri. Auk þess töldu menn nauðsynlegt að kanna með hvaða hætti mætti draga úr drápi á karfaseiðum við rækjuveiðarnar. Í því sambandi hefur helst komið til álita notkun á seiðaskilju. Í framhaldi af þessum samráðsfundum með sjómönnum var þann 15. nóv. 1993 gefin út reglugerð þar sem allar veiðar, bæði með flot- og botnvörpu voru bannaðar í óákveðinn tíma á fjórum tilteknum svæðum út af Suðvesturlandi. Þá var breytt svæðum út af Norðurlandi þar sem rækjuveiðar voru með öllu bannaðar til þess að friða karfaseiði. Jafnhliða þessu var ákveðið að fylgjast frekar með karfaveiðum og rækjuveiðum og grípa til frekari lokana svæða ef ástæða væri til. Í framhaldi af því var á fyrri hluta ársins 1994 gripið til sérstakra tímabundinna togveiðibanna á nokkrum svæðum til verndar karfa auk þess sem gert var að skyldu við rækjuveiðar á nokkrum svæðum að nota seiðaskilju. Það er skoðun þeirra sem til þekkja að með seiðaskiljum megi losna við allt að 70% af karfaseiðum úr aflanum. Í ástandsskýrslu Hafrannsóknastofnunar fyrir fiskveiðiárið 1994--1995 kom fram tillaga um að mjög yrði dregið úr veiðum á gullkarfa þar sem ljóst væri að sá stofn hefði minnkað mikið. Var lagt til að veiðarnar færu ekki yfir 25 þúsund lestir en þær höfðu verið um það bil 40 þús. lestir fiskveiðiárið á undan. Í umræðum um það hvernig draga skyldi úr veiðum á gullkarfa urðu menn sammála eftir samráð við sjómenn og útvegsmenn um að halda áfram þeim aðgerðum sem höfðu hafist árið á undan, þ.e. að ákveða friðunarsvæði þar sem togveiðar yrðu bannaðar auk þess sem reynt yrði að draga úr drápi á karfaseiðum við rækjuveiðarnar. Með reglugerð sem gefin var út 16. sept. 1994 voru veiðar með botn- og flotvörpu bannaðar á sex svæðum fyrir Vestur- og Suðvesturlandi til verndar karfa og svæði þessi voru mun stærri en þau sem sett höfðu verið árið á undan. Auk þess hafa Hafrannsóknastofnun og Fiskistofa í sameiningu gert tillögur um frekari friðunarsvæði fyrir Suður- og Suðausturlandi og enn fremur um að rækjuveiðar verði á stórum svæðum háðar því skilyrði að notuð sé seiðaskilja. Þessar síðastgreindu tillögur eru nú til skoðunar og má vænta þess að afstaða verði tekin til þeirra innan skamms. Af þessu má sjá að það hefur verið brugðist við þeim tilmælum sem hér hafa komið fram í víðtæku samráði við sjómenn og við teljum nauðsynlegt að halda áfram þeim verndunaraðgerðum sem þegar hafa komið til framkvæmda.

Frú forseti. Hæstv. sjútvrh., Sjálfstfl. og Alþfl. bera fulla ábyrgð á því að búið er að þrengja og skekkja kvótakerfið sem stjórntæki í sjávarútvegi. Framsalsrétturinn hefur verið þrengdur, hagkvæmustu fiskiskipin eru að fara í úreldingu. Það er verið að þurrka upp vertíðarbátana, þeir eru að hverfa úr flotanum þar sem ég best þekki til eins og í Þorlákshöfn og Vestmannaeyjum. Það vantar fiskvinnslustefnu og virka friðunarstefnu. Þjóðhagsleg hagkvæmni verður að ráða ferðinni því að þjóðin á auðlindina. Sem dæmi: Grandi og Samherji eiga svipaðan kvóta. Grandi veltir 3,3 milljörðum og skaffar 400 ársstörf. Samherji veltir 2,1 milljarði, en skaffar aðeins 120 ársstörf. Stefnan má ekki bara snúast um hlutabréf fárra manna. Hún verður að snúast um mikilvægari markmið. Eru stórvirk fiskiskip komin inn á grunn og grunnsævi á viðkvæmum tíma að þurrka upp orange- og gullkarfa og er það rétt að þessi skip og flottrollið strádrepi smákarfa sem síðan er hent aftur í sjóinn? Það eru alvarlegar fullyrðingar í blaðinu Fréttum í Vestmannaeyjum. Þetta er alvarlegt ef satt er. Ég verð að segja það, hæstv. sjútvrh. Bóndinn hleypir ekki slátraranum inn í fjárhúsið á fengitímanum eða í sauðburðinum á vorin. Tilhugalífið í sjónum verður að eiga sér griðland, leikurinn verður alltaf ójafnari með stórvirkari veiðarfærum. Það er keyrt yfir öll svæði og fiskur tekinn alls staðar. Menn bönnuðu þorsknót á sínum tíma. Flottroll er kannski ekki síður hættulegt. Alla vega ber að skipuleggja vel hvar það er notað og sé staðan svo alvarleg eins og hv. þm. Árni Johnsen fullyrti, að þeir skipstjórar sem hafa hatað flottrollið gera það nú í einhverri samkeppni til að vera með í leiknum en vita hversu veiðarfærið er hættulegt, þá er þetta alvarleg ásökun á hendur íslenskum skipstjórum og sjómönnum sem er ekkert grín. Ég hvet þess vegna hæstv. sjútvrh. til þess að kanna þetta vel og jafnframt að fara vel yfir það hvernig þrenging stefnunnar er að leika sjávarútveginn á Íslandi.

Virðulegi forseti. Sjómenn hafa lengi haft miklar áhyggjur af stöðu karfastofnsins og einnig af áhrifum þessarar stóru flotvörpu sem nú er verið að nota við veiðar á karfa. Við skulum átta okkur á því að þessi flotvarpa, sem við erum að tala um hér, er ekki sú hefðbundna flotvarpa sem við þekkjum frá árunum á undan. Hér er um að ræða miklu stórfenglegra og afkastameira veiðarfæri sem hefur gerbreytt veiðinni á karfanum í kringum landið. Sjómenn hafa bent á það að veiði á karfa á hefðbundinni veiðislóð hefur verið að breytast og dragast saman og þar sem menn gátu áður farið tiltölulega öruggir um það að geta veitt karfa þar er því miður um ördeyðu að ræða. Ég vakti þess vegna máls á þessu á Alþingi 22. nóv. á síðasta ári þar sem ég spurði hæstv. sjútvrh. hvort gripið yrði til aðgerða vegna flotvörpunnar, vegna þeirrar áhyggju sem sjómenn höfðu látið í ljósi. Þá kom fram hjá hæstv. ráðherra svipað eins og hefur komið fram í þessari umræðu að þessi mál hafa verið rædd milli ráðuneytisins, vísindamanna og sjómanna og það er einfaldlega þannig að það stangast á sjónarmið manna um skaðsemi flotvörpunnar. Ég vek athygli á því að mjög margir þekktir skipstjórar sem hafa stundað veiði á karfanum við Suðvesturlandið hafa haft miklar áhyggjur af þessari nýju gerð veiðarfæra, þessari risaflotvörpu, gloríunni sem svo er kölluð. Menn eins og skipstjórinn á Viðey RE, Ólafur Örn Jónsson, menn eins og Bergur Kristinsson, skipstjóri á Ófeigi, eða Kristinn Jónsson, skipstjóri á Ólafi Jónssyni. Þetta eru menn sem hafa áratuga reynslu af þessum veiðiskap og eru þess vegna fyllilega dómbærir um þetta mál. Það sem hins vegar skiptir máli í þessu sambandi er það að hæstv. ráðherra hefur vakið á því athygli að núna hefur verið gripið til þess úrræðis að loka stórum veiðisvæðum fyrir veiðum með botnvörpu og flotvörpu og það að mínu mati undirstrikar fyrst og fremst það og er áfellisdómur yfir kvótakerfinu því að kvótakerfið gerði ráð fyrir því að það væri hægt og nægði að takmarka veiði með því að gefa upp tiltekinn afla á skip. Með þessum aðferðum er verið að hverfa frá því og menn eru að segja sem svo: Það dugir ekki, við getum ekki stýrt þessum veiðum með kvótakerfi. Hér er verið að taka upp sóknarstýringu með vissum hætti. Með öðrum orðum, aðferðir eða niðurstaðan eða tillögurnar og þessi stjórnunaraðferð úr sjútvrn. er þess vegna á vissan hátt áfellisdómur yfir núverandi kvótakerfi.

Virðulegi forseti. Þessa dagana er margt að í íslensku þjóðfélagi og það er ekki allt broslegt. Það er verkfall í sjúkrahúsum og valdsmenn og margir óbreyttir þingmenn eru fjarri á erlendri grund. Fyrir fáum dögum horfði ég á þá sjón frá Vestmannaeyjum að frystitogararnir, ryksugurnar, óðu í karfanum austur af Eyjum upp undir landsteina. Þrátt fyrir þetta get ég ekki varist brosi í tilefni þeirrar umræðu sem hér er hafin og það þótt fiskstofnarnir séu að hrynja. Mér þykir nefnilega hlýða í tilefni af henni að vekja athygli þingheims á því að hv. fyrirspyrjandi og sá er situr fyrir svörum voru báðir uppteknir við annars konar útreikninga og máttu því ekki vera að því að gæta að karfastofninum þessa umræddu daga. Það var nefnilega þarfari útrýming sem þar var á ferðum og þurfti að sinna. Ég held því, virðulegi forseti, að það verði að afsaka báða þá ágætu þingmenn sem hér komu við sögu. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Ég vil árétta, þó að það komi fram í máli hæstv. sjútvrh., að hjá mér gætti misskilnings varðandi hagsmunanefnd aðila í samningum og skipulagningu varðandi fiskveiðistjórnun, þá er ekki um neitt slíkt að ræða og ekki heldur varðandi áhyggjur af fiskifræðingum. Ég tók það skýrt fram að fiskifræðingarnir og sá sérfræðingur, sem mesta þekkingu hefur hérlendis, hefur miklar áhyggjur af þessu máli, en þó meira af gullkarfanum en djúpkarfanum. Það er allt gott um það að segja sem hæstv. ráðherra segir um þær aðgerðir sem hefur verið gripið til, en að mínu mati hefur ekki verið gengið nógu langt og það væri hægt að færa mörg rök fyrir því. Samstarfshópur aðila í sjávarútvegi um fiskveiðistjórnun er allra góðra gjalda verður, en þau vinnubrögð eru háð mörgum þáttum og mest kannski varðandi karfann fyrir óvissuna sem ríkir í öllu er lýtur að ferli og viðgangi karfans. Þar hef ég bent á að það sé æskilegt að kalla til reyndustu skipstjórnarmenn landsins og ekki þá bara á karfamiðum heldur á almennum veiðisvæðum landsins og skapa þar nýjan flöt til þess að ná umræðu, safna saman þekkingu og kalla á viðbrögð skipstjórnarmanna til þess að ganga til verka á þessum vettvangi. Það er engin spurning, að mínu mati, að það væri mjög af hinu góða og mundi auðvelda Alþingi, hæstv. ráðherra og öðrum sem koma við sögu að hafa hemil á stjórnun fiskveiða við Ísland í nokkurri sátt. Hún er mjög mikið áhyggjuefni sú ósátt sem er vaxandi meðal landsmanna vegna fiskveiða við landið og það vita allir sem hér eru inni, það vita allir. Það horfir ekki vel í þeim efnum þó að menn séu að gera sitt besta og ég ætla ekki að draga úr því. Það er þess vegna ástæða til þess að hvetja enn til þess að það sé gengið í að kalla saman slíkan hóp skipstjórnarmanna og þó að ég hafi talað fyrir daufum eyrum félaga míns, hæstv. sjútvrh., þá vona ég að það gangi nú fram sem ég hef bent á í þessu efni.

Frú forseti. Ég vil þakka þær undirtektir sem hafa komið fram í máli hv. þm. um nauðsyn þess að friða karfastofninn og ég tel að sú umræða sem hér hefur farið fram sýni að það er ósk og krafa Alþingis að ganga harðar fram í friðunaraðgerðum. Ég geri ráð fyrir því að það geti gerst bæði með frekari lokun veiðisvæða og hugsanlega minnkun á aflaheimildum. Auðvitað er það svo að það hefur verið teflt á tæpasta vað í þessu efni. Við erum með einn kvóta útgefinn fyrir tvo karfastofna. Annar þeirra er talinn vera í mjög lélegu ástandi, gullkarfinn, og við höfum reynt að halda eðlilegri veiði í djúpkarfanum með lokun svæða, en vel má vera og ekki síst í ljósi þessarar umræðu, að við þurfum að takmarka karfaveiðarnar enn frekar. Ég lít svo á að þessi umræða sé beinlínis ósk um það. Varðandi samráð við skipstjórnarmenn, þá höfum við haft mjög gott samráð við skipstjórnarmenn og munum gera það áfram. Við vitum hins vegar að skoðanir þeirra eru skiptar eftir því hvar þeir eru að veiða og með hvaða hætti þeir eru að veiða. Aðeins um það sem hv. 5. þm. Suðurl. sagði hér um fiskveiðistefnu núv. ríkisstjórnar, þá vil ég taka það fram að það hefur dregið mjög verulega úr útflutningi á óunnum fiski síðan Framsfl. fór úr sjútvrn. og það hafa verið sett lög um vinnsluskip sem ekki voru til staðar meðan Framsfl. fór með þessi mál og hlutdeild þeirra í veiðum innan landhelginnar hefur verið að minnka. Þetta er árangur af því starfi sem unnið hefur verið en vanrækt var áður fyrr.

Eins og áður hafði verið tilkynnt hefst nú önnur utandagskrárumræða að beiðni hv. 18. þm. Reykv., Guðrúnar J. Halldórsdóttur, og hún er um verkfall sjúkraliða og fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða.

Virðulegi forseti. Ég hef séð mig knúða til þess að óska eftir því að eiga orðastað við hæstv. starfandi fjmrh. vegna þess erfiða ástands sem orðið er, bæði á einkaheimilum aldraðra, sjúkrastofnunum og öldrunarheimilum. Þetta ófremdarástand má rekja til þess að sjúkraliðar hafa orðið að boða til verkfalls vegna þess að hvorki hefur gengið né rekið í samningaviðræðum við ríkið og aðra vinnuveitendur þeirra sl. 20 mánuði. Það er undarlegt að störf við uppeldi, umönnun og aðhlynningu fólks eru ætíð vanmetin til launa, en því fagurlegar rætt um þau á tyllidögum. En umönnunarstörf, hæstv. ráðherra, eru ekki til að fjasa um á hátíðum, þau eru rammasta alvara samfélagsins. Á þeim byggist það hvort samfélag getur kallast siðmenntað eða ekki. Því ber yfirvöldum að sjá til þess að þær stofnanir sem umönnun veita séu vel búnar starfsfólki. Sjúkraliðar eiga veigamiklu verki að gegna, einkum við umönnun aldraðra. Á öldunarstofnunum er einn þriðji hluti starfsfólks úr þeirra hópi og svo mikilvægt er starfið að vissum hluta þeirra er bannað að fara í verkfall og ætti því í samræmi við það að vera vel launað. En þetta er kvennastarf og metið samkvæmt því. Ég hef í máli mínu einkum beint augum að öldrunarstofnunum, en ástandið á einkaheimilum aldraðra er sýnu verra því að oft er koma sjúkraliðanna og Sóknarfólksins það eina sem hinn aldni í heimahúsi getur stólað á og bregðist koma þeirra er viðkomandi afar illa staddur því að sumir eiga bara enga aðra að. Endurhæfingardeildir sjúkrahúsanna lamast líka að hluta, svo og lyfjadeildir og heimilin í landinu verða einnig að taka sinn skerf því að sjúklingar verða sendir heim af þessum deildum raunar löngu áður en fært er. Áhrif þessa verkfalls teygja sig því út um allt samfélagið og valda áhyggjum, vinnutapi og vandræðum. Launakjör sjúkraliða eru bág. Lægstu laun eru 56.631 kr. á mánuði, en við umönnun aldraðra eru byrjunarlaun þó 60.080 kr. á mánuði. Ofan á þetta bætist svo að sjálfsögðu vaktaálag og helgidagaálag. Hæstu laun almennra sjúkraliða eru 73.090 kr. og sjá það allir að erfitt er að framfleyta sér með þessum greiðslum. Þar við bætist að starfið er svo erfitt að fæstir sjúkraliðar orka fullu starfi, enda treysta margir vinnuveitendur sér ekki til að leggja á þá fullan vinnutíma. Meðalvinnuhlutfall þeirra er því 75% starf, sem með vaktaálagi og helgidagaálagi getur náð 74 þús. kr. í laun. Starf sjúkraliða og raunar líka Sóknarfólks í umönnunarstörfum er afar krefjandi. Sífelldur erill, átakavinna við að lyfta fólki og hjálpa því til að hreyfa sig og við það bætist að mikla skapstillingu og æðruleysi þarf til að sýna þá endalausu þolinmæði sem starfið krefst. Ég geri það að tillögu minni, hæstv. ráðherra, að næsta skref í samningamálum verði það að samninganefndarmenn ríkisins með ráðherra í fararbroddi, kannski fleiri en einn, bæði heilbrrh. og fjmrh., sem ættu báðir að vera hér en eru nú erlendis, vinni svo sem í einn eða tvo daga á öldrunarheimili til að fá reynslu af því hvað um er að tefla. Ég er viss um að þegar ráðherra hefur klætt fólk, matað það og þrifið, en margt ræður það hvorki við þvag né saur eins og við vitum, og háttað það að kvöldi í einn eða tvo daga, þá skilur hann betur hvers virði störf þeirra eru sem annast aðra, hvort sem um er að ræða sjúkraliða eða Sóknarfólk, og lætur sér þá ekki detta það í hug að leggjast á laun sjúkraliða til að halda hinu niðri, eins og fullyrt er í dagblöðum að gert sé. Virðulegi forseti. Eins og ég hef bent á er starf sjúkraliða í öldrunarþjónustu svo erfitt að þeir orka varla að vinna átta stunda vinnudag. Því væri e.t.v. besta heildartilboð sem hægt væri að gera að semja um styttan vinnutíma sjúkraliða þannig að 36 stunda vinnuvika jafngilti 100% starfi. En hugsanlega hefur ráðherra eitthvað annað og betra uppi í erminni að bjóða. Tilboð það um 3% launahækkun sem sjúkraliðum hefur verið boðið átti aðeins að gilda fyrir starfsfólk með fimm ára starfsaldur eða meira. Varla er svona tilboð sett fram í alvöru. Lægst launaða fólkið virðist ekki hafa átt að fá neitt. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig miðar samningunum? Er hægt að finna fleti á þessum kjaramálum sem hægt er að sættast á og hvenær er lausnar að vænta?

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu alvarlega deilumáli sem við eigum við að stríða og ég vil taka undir þau sjónarmið sem hv. málshefjandi hafði um þýðingu og gildi þeirra starfa sem sjúkraliðar hafa með höndum. Vegna fyrirspurna hv. málshefjanda vil ég taka það fram að samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið frá fjmrn. hafa verið haldnir 29 fundir í þessari deilu og sá 30. er fyrirhugaður í dag. Fyrsti fundurinn mun hafa verið haldinn 20. sept. 1993, en viðræður svo með mislöngum hléum átt sér stað, en meginhluti fundanna hefur farið fram nú á haustmánuðum. Varðandi efni þess tilboðs sem lagt var fram af hálfu samninganefndar ríkisins vil ég vitna til minnisblaðs frá samninganefndinni, þar sem segir svo: ,,Krafa félagsins [þ.e. Sjúkraliðafélagsins] um breytingar á launastiga er óljós. Ekki kemur fram bein tillaga um hækkun, en gerð er krafa um hækkun til samræmis við ýmsa starfshópa í opinberri þjónustu, svo sem hjúkrunarfræðinga, þroskaþjálfa, læknaritara, læknafulltrúa, Sóknarstarfsmenn og fleiri. Starfshópar þessir eru á mismunandi kjörum sem hafa breyst með mismunandi hætti að undanförnu. Samninganefnd ríkisins taldi ekki vera tilefni til að breyta launastiga félagsins og að æskilegra væri að gera þær breytingar sem um semdist með breytingum á starfsheitum og röðun þeirra. Kröfur félagsins um breytta röðun í launaflokka voru m.a. þær að taka tillit til sérverkefna ýmissa starfsmanna. Í tilboði samninganefndar ríkisins er komið til móts við þessar kröfur með ýmsum hætti. Bætt er í röðunina nýju starfsheiti sem tekur mið af starfsreynslu almennt og tekin eru upp ný starfsheiti fyrir ýmis sérgreind störf á sjúkrastofnunum. Kröfum um ýmsar breytingar á ákvæðum um vaktavinnu hefur verið mætt í tilboði samninganefndar ríkisins þar sem orðið er við sumum þeirra. Sjúkraliðafélag Íslands gerði kröfu um rýmkun ákvæða er snerta námskeið fyrir sjúkraliða og áhrif þeirra á laun. Í tilboði samninganefndar ríkisins er tillaga í því efni sem byggir á niðurstöðu úr samstarfi beggja aðila um það efni. Í tilboði samninganefndar ríkisins eru ákvæði um láglaunabætur og orlofsuppbót í samræmi við kröfur félagsins eins og samið hefur verið um við aðra starfshópa. Í kröfugerð sinni fór Sjúkraliðafélag Íslands fram á að samningur félagsins tæki formlega til félagsmanna þess sem starfa á stofnunum utan höfuðborgarsvæðisins samkvæmt ákvæðum í kjarasamningum stéttarfélaga starfsmanna bæjarfélaga. Í tilboði samninganefndar ríkisins er gert ráð fyrir að þessi ákvæði verði hluti af formlegum samningi við félagið.`` Eins og kunnugt er var þessu samningstilboði sem samninganefnd ríkisins lýsir með þessum hætti hafnað, en gagntilboð hefur ekki enn borist af hálfu Sjúkraliðafélagsins. Samkvæmt upplýsingum sem fjmrn. fékk í dag frá hjúkrunarforstjóra Landspítalans hefur ráðuneytið fengið þessar upplýsingar um stöðuna á Ríkisspítölunum í dag. Tekið er á móti öllum bráðasjúklingum en lítið tekið inn af biðlistum. Útskrift sjúklinga af sjúkrahúsunum er með venjubundnum hætti, þ.e. ekki eru útskrifaðir sjúklingar sem teljast ófærir um að útskrifast. 52 af 535 rúmum Ríkisspítalanna hefur verið lokað. Ekki er hægt að segja að neyðarástand ríki, frekar að ástandið sé óþægilegt. Mestum erfiðleikum veldur að sjúkraliðar sem eiga að starfa samkvæmt auglýstum lista mæta ekki á nokkrar deildir, þar á meðal á tvær öldrunarlækningadeildir í Hátúni. Vegna verri mönnunar deildanna ganga störfin hægar, en reynt er að sinna sjúklingum eftir bestu getu. Sjúklingar á biðlistum þurfa að bíða lengur en ella. Þetta er lýsing hjúkrunarforstjóra Landspítalans á stöðu mála á Ríkisspítölunum. Eins og hér hefur komið fram þá hefur samninganefnd ríkisins lagt fram þetta tilboð sem hér hefur verið lýst. Sjúkraliðafélagið hefur hafnað því, en ekki gert gagntilboð. Ég vænti þess að áframhaldandi viðræður aðila geti leitt þessa deilu sem fyrst til lykta. Okkur hlýtur öllum að vera ljós sá mikli vandi sem við stöndum frammi fyrir þegar þýðingarmiklir starfshópar, ekki síst á sjúkrahúsum, eiga í vinnudeilu og af hálfu ríkisvaldsins verður að sjálfsögðu kappkostað að leiða deiluna til lykta. Ég ítreka vonir mínar um það að frekari viðræður geti skilað okkur nær því markmiði svo fljótt sem verða má.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að fitja upp á þessu máli hér og ráðherra fyrir kannski lokaorðin í hans svari um það að auðvitað mundu málsaðilar leggja sig fram um það að reyna að leysa þetta erfiða deilumál sem við stöndum nú frammi fyrir. En ég held að það sé rétt að undirstrika að það er afar hættulegt ástand sem skapast í landinu þegar heilbrigðisstéttir fara í verkfall. Og þó að e.t.v. sé ekki enn þá það sem hægt er að kalla neyðarástand þá er ég þó alveg sammála því sem kom fram í máli málshefjanda hér áðan, að þetta hefur víðtæk áhrif nú þegar á fjölmargar fjölskyldur og fjölmörg heimili og sé með þeim hætti að þar sé a.m.k. hægt að tala um neyðarástand þó að það sé kannski ekki almennt. Ég legg því áherslu á það og undirstrika að það sé mjög mikilvægt að vinna hratt og vel. Mér sýnist að það sé varla hægt að tala um að það hafi verið gert þegar samningaviðræður hafa nú staðið í meira en ár og ég býst við að það sé hægt að fullyrða að sjúkraliðar hafi sýnt mikla þolinmæði í því að þoka sínum málum áleiðis og sú þolinmæði hafi nú verið þrotin. Það tel ég að sé ekki að undra. Tilboð ríkisins eins og það liggur fyrir sýnist mér vera algerlega óviðunandi miðað við þær leiðréttingar sem gerðar hafa verið á kjörum annarra heilbrigðisstétta og það verði að færa sig lengra til þess að einhver von sé um samkomulag í þessari erfiðu deilu. Ég undirstrika það aftur að ég veit að ábyrgð heilbrigðisstéttanna er mikil og ég fullyrði að sjúkraliðar séu mjög meðvitaðir um þá ábyrgð sem þeir bera og auðvitað verða báðir eða allir aðilar að virða leikreglur þegar um svo viðkvæma deilu er að ræða eins og við búum nú við. Samningar við aðrar heilbrigðisstéttir á þessu ári hafa reyndar leitt til þess að vandi sjúkrahúsanna hefur orðið mikill því að heilbrrn. eða stjórnvöld hafa ekki séð sóma sinn í því að bæta heilbrigðisstofnunum, sjúkrahúsunum, þann aukakostnað sem þeim hefur fylgt og það má kannski bæta við spurningu til hæstv. ráðherra: Er þetta kannski leið til þess að spara í sjúkrahúsunum, ná endum í fjármálum ríkissjúkrahúsanna, að halda sem lengst þessu verkfalli? Ég vona að svo sé ekki og vona sannarlega að ráðherra mæli heilt þegar hann segir að það verði að leggja sig fram um það að ná niðurstöðu og sáttum og ríkisvaldið verður að leggja sig fram í því efni.

Virðulegi forseti. Ég þekki af eigin raun mjög vel til starfa sjúkraliða, bæði á sjúkrahúsum og við heimilishjúkrun, og ég veit að hér er um erfitt starf að ræða og illa launað. Það sem ég furða mig á er að það er byrjað að ræða um lausn á þessu máli fyrir tæplega 14 mánuðum eða 20. sept. á sl. ári og samkvæmt upplýsingum staðgengils fjmrh. hafa verið haldnir samtals 29 fundir. Mér finnst sorglegt til þess að vita hvað þessar samningaumleitanir hafa tekið langan tíma og verið miklar tafir á milli. Mér finnst hörmung til þess að vita að boðin hafa verið 3% hækkun, gert tilboð um 3% hækkun launa sjúkraliða, en það bundið því skilyrði að þeir hafi unnið við sjúkraliðastörf í 5 ár til þess að fá þessi 3%. Þetta tilboð, að mínum dómi, gerir ekki það að verkum að sættir séu auðveldari í deilunni. Ég er ekki að deila á staðgengil fjmrh., hann er aðeins að koma hér með upplýsingar frá launanefndinni, en ég hvet hinn raunverulega fjmrh., þegar hann kemur, að beita sér fyrir því að lausn fáist á þessu máli því að hér er um neyðartilfelli að ræða á mörgum sviðum, utan sjúkrahúsanna og einnig innan þeirra. Það er heldur ekki hægt að leggja svona mikið á þá sem vinna eftir sem áður þegar allur þessi hópur hefur lagt niður vinnu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðrúnu J. Halldórsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu og þó það liggi í hlutarins eðli að við leysum ekki kjaradeilur hér á Alþingi þá er það jafnljóst að verkfall sjúkraliða er m.a. afleiðing þeirrar stjórnarstefnu sem hefur verið rekin. Afleiðing þeirrar stefnu sem rekin er í launamálum og afleiðing þessa handahófskennda niðurskurðar sem verið hefur í heilbrigðiskerfinu. Það er því fullkomlega eðlilegt að við tökum þetta mál til umræðu hér og hvetjum til þess að deilan verði leidd til lykta sem allra fyrst, því eins og fram hefur komið þá gegna sjúkraliðar mikilvægu og krefjandi starfi í heilbrigðiskerfinu, bæði inni á sjúkrastofnunum en einnig og ekki síður í heimahúsum. Störf þeirra hafa gert það að verkum að stór hópur sjúklinga getur nú dvalið í heimahúsum og það er ekki lítils virði fyrir hvern einstakling að geta verið sem lengst heima hjá sér. Þá er heimaþjónustan ekki síður mikilvæg ef horft er til þeirra biðlista sem eru eftir plássi á sjúkra- og dvalarheimilum. Þeir sem vinna við heimahjúkrun vinna oft við mjög erfiðar aðstæður en sinna sjúklingum af alúð. Í mörgum tilvikum er ekki eingöngu um líkamleg veikindi að ræða heldur einnig þörf einstaklings fyrir félagsskap. Helmingur stöðugilda í heimahjúkrun á vegum heilsuverndarstöðvar eru stöðugildi sjúkraliða og þannig er það hjá flestum þeim stofnunum sem gegna sama hlutverki. Þjónusta í heimahúsum skerðist í verkfallinu um 50%. Ástandið er alvarlegt og verður verra og verra eftir því sem verkfallið stendur lengur. Virðulegi forseti. Konur voru eitt sinn hvattar til að ná sér í aukna menntun. Það átti að verða vísasti vegurinn til betri launakjara og aukins jafnréttis milli kynja. Því miður hefur þetta ekki gengið eftir. Þessi svokölluðu hefðbundnu kvennastörf eru enn flest láglaunastörf. Starf sjúkraliða er dæmigert fyrir þetta. Þrátt fyrir auknar menntunarkröfur og sífellt ábyrgðarmeiri störf eru launakjör þeirra okkur til skammar.

Virðulegi forseti. Enn einu sinni er fjölmenn kvennastétt í heilbrigðisgeiranum komin í verkfall. Fyrr á þessu ári áttu meinatæknar í hörðum og alvarlegum vinnudeilum og ekki alls fyrir löngu áttu hjúkrunarfræðingar í hlut. Þessar síendurteknu deilur spegla óánægju kvenna með smánarleg launakjör og óþolandi launamisrétti, en þær sýna líka hve samskipti ríkisins við starfsmenn sína eru í slæmum farvegi eins og dæmin sanna. Það er alltaf sama sagan. Samninganefndin stundar endalaus samanburðarfræði, sem nefndarmenn eru reyndar snillingar í. Þeir gera fáránleg tilboð og allt fer í bál og brand. Það verður þó að segja að það er jákvætt að samningafundir standa yfir. Þeir hafa þó ekki stöðvast. Sjúkraliðar eru á sjötta degi verkfalls og mjög alvarlegt ástand mun skapast á sjúkrastofnunum ef verkfallið dregst á langinn, en á meðan eru þeir ráðherrar sem í hlut eiga á fundum erlendis. Það þykir mér mikið ábyrgðarleysi en það er ekki einsdæmi. Virðulegi forseti. Ég skora á starfandi fjmrh. að beita sér í þessari vinnudeilu og að leita lausna þegar í stað meðan hann situr í þessu embætti. Hér er um réttlætismál að ræða. Stétt á í deilum sem hefur verið án samninga í um 20 mánuði, stétt sem vinnur ábyrgðarmikil störf sem samfélagið getur ekki verið án. Sjúkraliðar eiga rétt á leiðréttingu eins og aðrar heilbrigðisstéttir og þeir eiga að fá hana.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu um málefni sjúkraliða. Alþingi er ekki samningsaðili í launadeilum, en þó ber ríkisstjórnin nokkra ábyrgð vegna þeirrar láglaunastefnu sem hún stendur fyrir. Sjúkraliðar höfðu haft lausa samninga í um það bil 20 mánuði án þess að við þá væri rætt í neinni alvöru. Verkfallsboðun breytti þar litlu og því miður reyndi á verkfallsréttinn. Verkfallsaðgerðir inni á sjúkrastofnunum, hjúkrunarheimilum og við sjúka og aldraða í heimahúsum eru viðkvæmastar allra verkfallsaðgerða og því heyrast enn þær raddir að heilbrigðisstarfsmenn eigi ekki að hafa verkfallsrétt. Verkfallsþolendur eru þeir sem síst skyldi, þ.e. sjúkir og aldraðir. Ástandið er auk þess sérstaklega viðkvæmt núna þar sem niðurskurður í heilbrigðiskerfinu hefur takmarkað allt eðlilegt starf á sjúkrastofnunum og því er svo að þær eru mjög illa í stakk búnar til að mæta enn frekari skerðingu. Siðferðilega er mjög erfitt fyrir heilbrigðisstarfsmenn að standa í verkfallsaðgerðum, enda er ekki gripið til þeirra nema í algerri nauðvörn. Neyð sjúklinga og aðstandenda er lýst í fjölmiðlum og höfðað er til ábyrgðartilfinningar þeirrar starfsstéttar sem stendur í verkfalli, en hinn aðilinn, í þessu tilfelli samninganefnd ríkisins, sleppur óáreittur. Og hver ber ábyrgðina í þessari deilu? Eru það sjúkraliðar sem eftir ótrúlega þolinmæði knýja nú á kjarabætur með þeim eina hætti sem hefur dugað til að fá viðsemjendur þeirra til að setjast að samningsborði eða er þetta á ábyrgð láglaunastefnu ríkisstjórnarinnar? Eða fá sjúkraliðar að gjalda þess að vera fjölmenn kvennastétt sem, eins og fleiri kvennastéttir, njóta ekki til launa aukinnar menntunar og ábyrgðar í starfi? Því hvet ég fjmrh. að semja nú þegar við sjúkraliða svo að þessi mikilvæga stétt í heilbrigðiskerfinu geti þegar snúið aftur til starfa.

Frú forseti. Það hefur skapast grafalvarlegt ástand. Það er ekkert óvænt. Viðræður eru búnar að standa á annað ár. Fjmrh. hefur ekkert viljað hreyfa sig, hann hefur verið upptekinn af því að fella niður hátekjuskattinn. Því miður verður þetta mál ekki leyst í dag. Hæstv. ríkisstjórn er nú einungis skipuð tveimur mönnum, þ.e. hérlendis. Fjmrh. er fjarstaddur úti í Noregi í kosningabaráttu Norðmanna. Mér fannst hv. málshefjandi fara á fremstu nöf þegar hann stakk upp á því að hæstv. ráðherrar færu að sinna sjúkraliðastörfum. 

Hæstv. forseti. Í hvítbók ríkisstjórnarinnar segir á bls. 19 að endurskoðuð skuli frá grunni lög um starfsmanna- og kjaramál ríkisins og skilgreind á ný réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra hvað langt þessari vinnu sé komið. Það sýnir virðinguna fyrir þessum stéttum sem nú eru að stríða í verkfalli að báðir hæstv. ráðherrar sem málið varða eru erlendis. Ég vona að þeir spyrji kollega sína í Tromsö hvað sjúkraliði hafi í byrjunarlaun í Noregi. Hafi þeir gleymt því þá eru það ekki 56.000 kr. eins og hér heldur rúmar 130.000 kr. í byrjunarlaun. Ég vænti þess að þeir fái þessar upplýsingar þar. Annað er að ekki er nú meiri áhugi á þessu máli en svo að ekki er talið svara kostnaði að skipa ríkissáttasemjara og er ég nú þar með ekki að vantreysta virðulegum vararíkissáttasemjara. Ekki væri kannski verra að í það embætti væri skipað. Sannleikurinn er sá að hér er um að ræða aðeins einn þátt af mörgum í samfélaginu þar sem laun og þá sérstaklega kvennastéttanna eru undir öllu velsæmi. Það er ekki hægt að greiða nokkurri manneskju 56.000 kr. á mánuði --- og nú sé ég á svipnum á hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni --- ég man ekki númer hvað hann er, það gerir ekkert til ég hef svo lítinn tíma --- 

Forseti biður um hljóð á áhorfendapöllum.

Hæstv. forseti. Verkfall sjúkraliða hefur haft víðtæk áhrif á starfsemi sjúkrastofnana í Reykjavík. Sjúkrahúsin hafa á undanförnum árum þurft að draga saman starfsemi sína með lokun deilda og með því að halda úti lágmarksmannafla til umönnunar sjúklinga. Það gefur því auga leið að álag á starfsmönnum sjúkrahúsanna var þegar orðið gífurlegt fyrir verkfall sjúkraliða. En verkfall sjúkraliða bitnar mest á öldrunar- og langtímaþjónustu þar sem sjúkraliðar eru flestir enda nýtast kraftar þeirra þar best. Þessar deildir eru líka einna viðkvæmastar þar sem þar liggja sjúklingar sem eru meira eða minna ósjálfbjarga og þarf bæði að mata og þrífa. Þessir sjúklingar fylgjast glöggt með störfum sjúkraliða og hafa á undanförnum dögum borið vitni í fjölmiðlum um það álag sem er á sjúkraliðum. Starfsemi sjúkrahúsanna er nú sinnt þannig að mannafli er að nálgast að vera fyrir neðan lágmark. Það er því nauðsynlegt að sjúkraliðar og stjórnendur spítalanna komi sér sem fyrst saman um þær undanþágur sem eiga að gilda meðan á verkfalli stendur sem vonandi verður sem skemmst. Launakerfi ríkisins býður opinberum starfsmönnum ekki upp á neitt sældarlíf. Sjúkraliðar eru þar síst undanskildir miðað við það vinnuálag og þá ábyrgð sem þeir axla. Ég vil því ítreka þá skoðun mína hér á Alþingi að nauðsynlegt sé að endurskoða launakerfi ríkisins þannig að laun endurspegli vinnuframlag og ábyrgð hvers einstaks starfsmanns. Ég vil einnig hvetja deiluaðila til að ganga til samninga sem allra fyrst, bæði með því að sjúkraliðar leggi fram gagntilboð við tilboði samninganefndar ríkisins og ríkisvaldið skoði það tilboð með jákvæðum huga því verkfallinu verður að linna.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram og hversu vel hefur verið tekið undir mál mitt af öllum aðilum raunar og þar er hæstv. starfandi fjmrh. ekki undanskilinn. En ég tel að sú staðreynd að aðeins skuli hafa farið fram 29 fundir til sátta á þessu langa tímabili sé dálítið dæmi um það hversu lítið alvarlega kröfur sjúkraliða hafa verið teknar. Þetta var reginmisskilningur og er kannski farið að renna upp fyrir samningamönnum núna. Það var nefnt ósætti varðandi undanþágulista og að sjúkraliðar hefðu ekki mætt til vinnu samkvæmt undanþágulistunum. Ég verð að mótmæla því og segja að þeir hafi mætt eins og þeim fannst og þeir túlka að listarnir gefi tilefni til og þegar á þeim er brotið svara þeir kannski í þá mynt að ansa ekki þeim undanþágulistum sem ríkisvaldið álítur að þeir hafi löggilt. En eins og við vitum þá átti fyrir 1. febrúar sl. að gefa út undanþágulista. Sumir gerðu það og aðrir ekki og verða því að bíta í það súra epli núna að verða að sækja um undanþágu dag hvern ef þeir ætla að fá einhverja sjúkraliða til starfa. Það er siðferðilega erfitt að fara í verkfall fyrir heilbrigðisstéttir og sýnir hversu illa er komið, hversu langt er gengið og hversu langþreyttir sjúkraliðar eru orðnir að þeir skyldu grípa til þessa óyndisúrræðis sem það auðvitað er í sjálfu sér. Hingað til hafa yfirmanneskjur á stofnunum bjargað sér með yfirvinnu annarra starfsmanna sem tæpast getur talist heppileg aðferð og hjálp aðstandenda hefur einnig komið til og orðið til mikilla bóta en þreyta fer áreiðanlega að gera vart við sig innan örstutts tíma. Það er ekki nokkur efi á því.  3 / 5 hlutum skila sér aftur í ríkiskassann í formi skatta og því um líks. 

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. málshefjanda og þakka þær umræður sem hér hafa farið fram. Það er alkunna að Alþingi leysir ekki kjaradeilur eins og þessa en hitt er satt og rétt að það er eðlilegt að Alþingi kalli eftir greinargerð um alvarlega deilu eins og þessa og ég tel að ég hafi með málefnalegum hætti gert grein fyrir stöðu þeirrar deilu frá sjónarmiði fjmrn. Ég hef í sjálfu sér engu þar við að bæta í lok umræðunnar en vil aðeins gera athugasemd við það sem fram kom í máli hv. 15. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Norðurl. v. þar sem látið var að því liggja að fjarvera fjmrh. og heilbrrh. við skyldurstörf í norrænu samstarfi tefði framgang þessara viðræðna. Þetta er rangt. Fjarvera þeirra tefur viðræðurnar ekki á nokkurn hátt. Samninganefnd ríkisins hefur fullt umboð til þess að halda viðræðum áfram og starfandi fjmrh. getur gefið hver þau fyrirmæli sem nauðsynleg eru varðandi framgang viðræðnanna. Það er mikilvægt að þetta sé alveg ljóst að þessar aðdróttanir hafa ekki við nokkur rök að styðjast. Það kemur skýrt fram í yfirlýsingu formanns samninganefndar ríkisins þegar hann hefur lýst því að nefndin hafi átt von á gagntilboði frá Sjúkraliðafélaginu, að tilboð samninganefndarinnar var ekki lokaniðurstaða máls, í því fólust ekki úrslitakostir, þegar formaður samninganefndarinnar lýsir því yfir að hann hafi átt von á gagntilboði sem samninganefndin hafi verið tilbúin að ræða þá er alveg ljóst að það liggja ekki fyrir neinir úrslitakostir í því tilboði sem lagt hefur verið fram af hálfu ríkisins. Það er mikilvægt að þessi staðreynd liggi líka fyrir í lok þessarar umræðu.