Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Eins og fram hefur komið af þeim umr., sem orðnar eru um þetta mál, greindi fjhn. á um afgreiðslu þess. Minni hl. n., hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og hv. 2. þm. Reykv. (EOl), leggur til, að frv. verði samþ. En meiri hl. n. leggur til, að það verði afgr. með rökst. dagskrá. Það, sem hv. minni hl. n. færir til fyrir till. sínum um, að frv. verði samþ., er fyrst og fremst það, að Alþ. hafi áður samþ. l. um virkjun Fljótaár; með þeirri lagasetningu hafi Alþ. í raun og veru skuldbundið sig til fyrirgreiðslu um, að þessi virkjun geti átt sér stað, og hafi tekizt þessa kvöð á herðar, þannig að það geti ekki skorazt undan að veita Siglufirði þann stuðning, sem til þess þurfi að koma verkinu í framkvæmd. Svo djúpt er tekið í árinni hjá hv. minni hl. fjhn., að hann telur það, að ef Alþ. ekki veiti nú þessa ábyrgð, væri það að hindra kaupstaðinn í virkjuninni. Þetta er hálf-kyndug röksemdafærsla og mundi þurfa frekari skýringa við. Ég veit ekki betur en Siglufjarðarkaupstaður sé farinn að virkja Fljótaá og þannig að framkvæma virkjunina. Og ef Siglufjarðarkaupstaður þarf ekki að leita til Alþ. um ábyrgð eða fjárhagslegan styrk til þess að koma verkinu í framkvæmd, þá er Siglufjarðarkaupstaður frjáls að því að framkvæma þetta mannvirki. Á þetta bendi ég til þess að vekja athygli manna á því, hvað menn geta stundum seilzt langt til þess að knýja mál fram, hvað sem málavöxtum líður. Þá er að því vikið í þessu nál., að af því að ríkið hafi gengið í ábyrgð fyrir lántökum vegna virkjunarkostnaðar annars staðar en á Siglufirði, geti það ekki neitað Siglufjarðarkaupstað um þessa ábyrgð til þessarar framkvæmdar, og það er ekki farið nánar út í það. Eftir þessu ætti í raun og veru að mega standa á sama, hvernig málavextir væru í sambandi við slíkar framkvæmdir, því að þar sem ríkið hefur sett l. um sama efni viðvíkjandi einhverjum öðrum stöðum á landinu, þá ætti það að vera skyldugt til að ganga í ábyrgð fyrir Siglufjarðarkaupstað til þess að koma upp rafvirkjun, hvað svo sem málsatriðum að öðru leyti líður. Ekkert af þessu vil ég viðurkenna. Og ég held, að svona rök séu alls ekki frambærileg öðruvísi en að þeim fylgi einhver nánari grg. um það, hvernig fyrirtækið er. En það er aðeins vikið að því í nál., að fyrirtæki þetta geti borið sig fjárhagslega, en frekar er ekki út í það atriði farið. Það mun vera í þessu sambandi meiningin að skírskota til þess, sem fyrir liggur af hálfu þeirra, sem hafa rannsakað málið, og mun ég koma að því síðar, hvernig því er nú farið. Hv. frsm. minni hl. n. veik að því, að þessi virkjun á Siglufirði væri hafin, Siglufjarðarbær hefði á s.l. sumri leitað til stjórnmálaflokkanna og fengið fyrirfram loforð um stuðning til þess að framkvæma virkjunina, hjá einhverjum mönnum úr stjórnmálaflokkunum, skildist mér. Svo hefðu þeir þarna nyrðra byrjað verkið í þeirri trú, að þessi stuðningur fengist. Hv. frsm. gat þess, að þetta fyrirtæki væri arðvænlegt og virkjunin mundi verða dýrari, ef virkjað væri annars staðar fyrir bæinn, en virkjun Fljótaár gæti fallið inn í það kerfi, sem æskilegt þykir, að myndað verði um raforkuframleiðslu í landinu. Svo endurtók hv. frsm. það, að þetta fyrirtæki gæti borið sig, og vísaði um það til fagmanns, sem hér ætti sæti í hv. d., sem mundi gefa upplýsingar um málið til stuðnings þessari ályktun, sem mun vera hv. 11. landsk. þm.

Nei, það er annar maður, sem ekki er kominn fram í þessu máli enn

. Ég bið þá afsökunar, ef það hefur hent mig, að ég hafi ætlazt til of mikils af hv. 11. landsk. þm. En af því að hann er verkfræðingur og hann tók til máls um þetta mál, hélt ég, að við hann hefði verið átt af hv. frsm. minni hl. n. En mér þykir mjög miður, að sá maður, sem átti að hafa sérþekkingu og kunnugleika á þessu máli, skuli ekki vera búinn að láta til sín heyra. Við því get ég ekki gert, en ég mun þó halda áfram máli mínu. En hvað sem þessu líður, mælti hv. 11. landsk. mjög með samþykkt þessa frv. og var mjög hneykslaður yfir því, að menn skyldu vera til, skildist mér, sem mæltu á móti því að samþykkja þetta frv. Beindi hann orðum sínum aðallega til mþn. í raforkumálum. Og hann sagði, að ef málið væri afgr. samkv. till. meiri hl. fjhn., mundi það verða til þess að tefja fyrir framkvæmdum í málinu um ófyrirsjáanlegan tíma. Hann fór svo ekki nánar út í það. Enn fremur hélt hann því fram, að það hentaði ekki að ætla sér að raflýsa sveitirnar þannig, að raflýstur yrði hver bær. Það væri óframkvæmanlegt og stefndi auk þess til þess að viðhalda dreifbýlinu, „þessu böli íslenzks landbúnaðar“ bætti hann svo víð. Hann sagði líka, að það væri óráðlegt í mesta lagi, af því að fólkið vildi heldur vera þar, sem raflýst væri. - Svo minntist hv. 11. landsk. líka á, hvað kosta mundi að raflýsa hvern bæ í Rangárvallasýslu og fannst það nú mjög mikið og að það mundi ekki bera sig. Og eins og nú er, er það dýrt, það er rétt. Og ef það er svona dýrt, ber það sig ekki fyrst. Hann sagði líka, að ályktun mþn. í raforkumálum byggðist á skökkum forsendum, að allt væri fengið með háspennuleiðslum um sveitirnar og spennuskiptistöðvum. Svo sagði hann í þriðja lagi, að starf mþn. í raforkumálum væri með endemum, n. hefði falsað niðurstöður sérfræðinga, sem hún hefði fengið um þetta mál, og sérfræðingar, hver af öðrum kepptust við að sverja af sér að hafa gefið þær upplýsingar, sem mþn. segði í bréfi sínu, að þeir hefðu gefið. Svo kom hann með skýringu á, í hverju þessi fölsun lægi, og lægi hún í því, að í því bréfi, sem fjhn. hefði birt, væri ekki talað um, hve mikla hlutdeild Siglufjarðarkaupstaður ætti að hafa í kostnaði við stöðvarbyggingu og leiðslu til Akureyrar, og tók fram, að í þessu lægi falsið. Taldi hann svo, að það væru allt staðleysur hjá mþn., sem hún hefði sagt um málið, og sagði, að það bæri að samþykkja frv.; þéttbýlið ætti að fá rafmagnið fyrst, dreifbýlið svo við hentugleika. Þetta munu vera aðalatriði ræðu hv. 11. landsk. þm., í sem fæstum orðum. Ég vil víkja að fyrsta atriðinu. Hvað hefur þm. 11. landsk. þm. fyrir sér í því, að sú leið, sem bent hefur verið til, að takast mætti, ef annars nokkuð af þessu tekst, að leiða rafmagnið frá Laxárvirkjuninni til Siglufjarðar, muni ekki vera eins góð eins og að virkja við Skeiðsfoss og leiða rafmagnið þaðan til Siglufjarðar? Hvaðan kemur honum vitneskja um það? Ég held, að ekkert liggi fyrir um það, að búið sé að fá það, sem þarf til virkjunar við Skeiðsfoss, nema ef það væri ein vél. Og mér skilst, að svo framarlega sem tæki fást til þessara hluta, þá geti orðið eins fljótt hægt að framkvæma það að leiða rafmagn frá Laxá til Siglufjarðar eins og þó að virkjaður væri Skeiðsfoss. Þar er að vísu mismunur á vegalengdum, en þar er líka mismunur á framkvæmdum. Og það skiptir ekki öllu máli, hver vegalengdin er. Út í það, sem þessi hv. þm. sagði um sveitirnar, ætla ég ekki mikið að fara. En ekki öfunda ég ungan þm. af að byrja göngu sína og starf, ef hann ætlar að láta slíkt sjónarmið vera ríkjandi í framkomu sinni og till. til opinberra mála. Ég ætla þó að skjóta því að, að þessi hv. þm. lítur öðruvísi á þessi mál hjá okkur heldur en Bretar gera nú í landi sínu, þar sem stórvirkjun var undirbúin í Skotlandi, sem fyrst og fremst var hugsuð fyrir sveitahéruðin, og í hvaða skyni? Til þess að nota strjálbýlið og koma í veg fyrir, að fólkið fær í burt frá starfsemi sinni þar, og til þess að þar gæti aukizt iðnaður, svo að fólkið héldist þar við. Hér á hins vegar að vera böl, eftir því sem þessi hv. þm. og fleiri skoðanabræður hans segja, að strjálbýlinu í landinu, böl fyrir íslenzkan landbúnað og þá sjálfsagt þjóðarböl um leið. Ég þarf ekki að gera því skóna, hvað þessir menn, sem svona tala, þekkja til íslenzkrar sögu og þá sérstaklega að því, er landbúnaðinn snertir, og hvaða augum þeir líta á víðlendi okkar, hvers virði það sé í raun og veru fyrir þjóðfélagið að eiga þær víðu lendur, sem þetta land á. Ég tala nú ekki um þá vizku, sem fram kemur í þessum ummælum, þegar litið er til þess, hversu víða um landið menn hafa bjargazt áður fyrr í hallæri. Hvernig hefði þá farið, ef byggðin hefði verið í hvirfingu á stöku stað?

Betur

. Á ég nú að fara að kenna hv. 2. landsk. þm. sögu? Þeir, sem ekki vita meira en hann í þessu efni, hefðu gott af að lesa íslenzka sögu, og sérstaklega landbúnaðarsögu. Hv. 11. landsk. þm. sagði, að við álitum, að allt væri fengið með því að setja upp leiðslur, háspennustöðvar og skiptistöðvar. Hvar er þetta að finna? Ekki í þessu bréfi. Ég veit ekki til þess, að þessi hv. þm. hafi opinberan aðgang að gögnum okkar í n. En þótt svo væri, sem væri honum frjálst, mun hann ekki geta fundið neitt máli sínu sínu til stuðnings um þetta atriði. Þar við bætist, að ýmislegt í þessu máli er á rannsóknarstigi, og okkur dettur ekki í hug að flíka neinu um það, fyrr en það er svo vel undirbúið, að maður geti sagt frá niðurstöðum. Ég veit ekki, hvaðan hv. þm. kemur þetta. Meiri hl. fjhn. birtir bréf frá raforkumálan., þar sem tekin eru tvö dæmi um það, hvað kosta leiðslur frá Laxá um Eyjafjörð og til Skagafjarðar og Siglufjarðar. Ég hef að vísu ekki haft hirðu á því að ná í það bréf, sem þær tölur eru teknar úr. En ég treysti fullkomlega, að sá maður, sem tók þær tölur upp, hefði tekið þær rétt. En hvernig fer svo þessi hv. þm. sjálfur með tölur? Þegar hann fer að tala um kostnaðinn við virkjun Laxár og leiðslunnar til Siglufjarðar, var ekki hægt að skilja annað á ummælum hans en að hann vildi færa Siglufirði einum til kostnaðar leiðslurnar út með Eyjafirði og yfir í Skagafjörð, auk hluta Siglufjarðar í virkjuninni við Laxá og hluta í leiðslukostnaði til Akureyrar. Þó á fjöldi fólks í Eyjafirði og á ýmsum stöðum í Skagafirði fyrir utan Siglufjörð að verða rafmagnsins aðnjótandi. Svona notar nú þm. tölur. Við gengum með vilja fram hjá virkjunarkostnaði á Laxá og leiðslu til Akureyrar, vegna þess að fyrst og fremst er þetta þáttur í landsáætlun, og má vera, að síðar verði miklu fleiri rafmagns aðnjótandi frá þessari línu. Að öðru leyti var þetta aðeins bending um nokkra þætti í þessu máli, og hver maður gat strax séð, hvernig málinu var varið, hvað tekið var með og ekki talið. Þessi útreikningur hv. þm., eins og hann fer með þessar tölur, er þá undir eins orðinn rangur hjá honum sjálfum, og ég held, að hann ætti að athuga betur íslenzka tungu, áður en hann staðhæfir, að þetta, sem bann var að tileinka okkur í raforkumálan., sé fals. Hann er búinn að viðurkenna, að þetta sé rétt, en að falsið liggi í því, að ekki var tekið miklu meira úr áliti rafmagnseftirlitsins. En hann verður að gæta þess, að það kemur þessu atriði, sem hér um ræðir, ekkert við. Ekki er hann að tala um, hve mikið kæmi til einstakra kauptúna og hve mikið til Siglufjarðar. Það var eins og hann teldi, að þessi lína frá Akureyri kæmi Siglufirði einum við. - Hann sagði, að við minntumst ekki á tapið. Það er ekki von; það er ekkert til um það. Á þessum forsendum skoraði hann á d. að samþykkja bæði frv. Ég verð út af þessu að víkja nánar að málinu. Vitaskuld verður með virkjun Laxár og þeirri viðbót, sem á að gera, framleidd minni orka en æskilegt væri. Samt kemur í hlut meiri orka til neytenda en Rvík hefur nú, enda þótt það sé yfir 300 kw á mann. Á þeim stöðum eru rúml. 11000 íbúar, og að frádregnu tapi við leiðslur og slíkt koma 300 kw á mann. Slík orka er ekki næg til frambúðar, og því þarf að byggja meira út Laxá. En ef litið er á upplýsingar, sem fyrir liggja um Fljótaá og það afl, sem þar fæst, fær Siglufjörður fyrir sig einan miklu meira afl frá þeirri stöð. En það kostar svo mikið að virkja hana, að sú upphæð er um 6 millj. kr., og þeir miklu peningar mundu nægja til að koma línunni mjög mikið áleiðis um Eyjafjörð og til Skagafjarðar. Vatnsföllin í Skagafirði eru svo óhentug til virkjunar, að hyggilegra er að hverfa að því ráði strax að byggja svo stóra stöð við Laxá, að orka þaðan verði leidd til Skagafjarðar, og láta Siglufjörð verða orkunnar aðnjótandi. Ég hef þá trú, sem styðst við líkur, að ef ríkisstj. beitti sér fyrir þessu, mundi ekki siður heppnast að fá það, sem til þarf, heldur en ef eitt bæjarfélag fer að reisa sína stöð yfir í Fljótum. En það er vorkunnarmál fyrir þm. Siglf., þó að hann vilji ekki yfirgefa þessa hugsun sína, nema hann sjái, að málið sé með öðru móti tryggt. En mér finnst furðulegt, ef bæjarstjórn Siglufjarðar veit um þann vilja, sem fyrir er á Alþ. til að leysa málið, að hún setji sig á móti þeirri lausn. Ég hélt, að það væri aðalatriðið, að Siglufjörður fengi rafmagn. Það er kjarni málsins. Siglufjörður verður að fá rafmagn, en auðvitað þarfnast aðrir þess líka, og er leiðinlegt, ef nokkur þm. væri svo, að hann kysi heldur að fara þá leið, sem hindrar, að aðrir geti haft gott af um leið. Það firma, sem hefur tekið þetta mannvirki að sér, hefur gert kostnaðaráætlun. Það væri ekki um að sakast, ef sú nauðsynlegasta athugun hefði farið fram, sem Alþ. verður að telja óhjákvæmilega. En ég hef ekki orðið var við, að slíkur rökstuðningur liggi fyrir, heldur þvert á móti. Ég efa ekki, að firmað framkvæmi þetta, og það má í þessu sambandi segja: „Drottinn gaf og hann drottinn tók.“ Firmað mundi veita Siglufirði rafmagn, en það mun taka það, sem því ber, fyrir. Rafmagnseftirlitið hefur fengið þessar áætlanir firmans, og þar segir svo orðrétt: „Rafmagnseftirlitið hefur ekki átt þess kost að rannsaka svo stofnkostnaðaráætlanir, að það treystist til að leggja neinn dóm á þær.“ Mér skilst, að svona atriði hefði þurft að vera betur upplýst. Hér er um að ræða grundvallaratriði fyrir verkinu. Og svona er ástatt um það. Á öðrum stað segir um annað atriði, stífluna: „Hér skal þó ekki lagður dómur á tilhögun sjálfra vatnsvirkjananna sérstaklega, svo sem t.d. á val stíflusvæðisins.“ Ekki er það þó smávægilegt atriði, sérstaklega þegar þess er gætt, hvernig jarðvegur er á þessum slóðum. Um vatnsaflið, sem skiptir höfuðmáli, er það að segja, að sum ár hefur vatnsaflið verið svo lítið, að rannsóknir, sem fram fóru 1930–1937, leiddu í ljós, að eitt árið var það rúmlega helmingur af því vatnsafli, sem hefði fengizt fyrir utan uppistöðuna í ánni. 1935–1936 var vatnið svo lítið, að vantaði 4 millj. kwstundir, en uppistaðan þá með þessari háu stíflu bætir úr um 2.7 millj. kwstundir. Þetta hefur þau áhrif á rekstrarafkomu fyrirtækisins, að tekjurnar yrðu 40 þús. kr. minni af þessum sökum. Þegar það kemur í ljós, að vatnið er of lítið, þurfa menn að hafa önnur tæki til að hita upp híbýli sín, og gæti þá svo farið, að yrðu einhver vanhöld á notkuninni, og ég skal líka geta þess. að hér er miðað við það verðlag, sem nú gildir. Breytist verðlag, eins og rafmagnseftirlitið tekur réttilega fram, gerbreytist allt. Kostnaðurinn heldur áfram, en tekjurnar minnka. Þegar litið er til þess, hve þetta er mikill kostnaður fyrir ekki stærra bæjarfélag, gegnir furðu, ef þm. hafa það áræði að ætla að knýja málið fram. Fyrir hvern mann á Siglufirði nemur þessi kostnaður á þriðja þúsund kr. Fyrir 5 manna heimili á tólfta þús. kr. Ég vil að lokum aðeins víkja að því, hvernig ástatt er um annað fyrirtæki til samanburðar. Þegar Rvík lagði út í Sogsvirkjunina, ábyrgðist ríkið 7 millj. kr. Ef sú ábyrgðarheimild hefði verið í réttu hlutfalli við það, sem hér er farið fram á miðað við fólksfjölda, hefði ríkið átt að ábyrgjast 60–70 millj. kr. Ég held, að þm. hefðu synjað um það. Það er hárrétt hjá hv. þm. a. Húnv., að ef miðað er við fólksfjölda í Rvík nú, mundi þetta svara til 80 millj. kr. Þegar Sogsvirkjunin var hafin, voru 30 þús. íbúar hér, en nú miklu fleiri. Ef litið er til Akureyrar 1941–1942, er seld orka þar á 7.85 aura hver kwstund, á Blönduósi miklu minna, liðlega 3 aurar, en á Siglufirði yrði þetta, þó að allt væri notað og gengi Iystavel, á 12 aura hver kwstund, 43% hærri en á Akureyri. Öll þessi atriði eru svo íhugunarverð, að þm. þurfa að hugsa sig tvisvar um, áður en þeir samþykkja þetta. Hitt þarf ekki að taka fram, að mþn. í raforkumálum hefur mjög mikinn áhuga á því, að þessi mál verði leyst svo, að þeir, sem fá þennan undrakraft í þjónustu sína, fái hann sem fyrst. Frá okkar hálfu mun koma brtt. um að veita raforku úr Laxá yfir Akureyri og Eyjafjörð til Skagafjarðar. Þá fengi Siglufjörður sitt rafmagn með betra móti, og um leið yrði fjöldi manns á öðrum stöðum aðnjótandi raforku. Það er sannfæring mín, að þannig beri að halda á þessu máli. Ég vil beina því til hv. þm. Siglf. í fullri vinsemd., að hann ljái lið sitt til, að sú leið verði farin. Hann kann að segja, að það sé gott og blessað, en leiðslurnar séu ótryggar. En hvernig ætlar hann þá að leysa þessi mál, úr því að svo er ástatt, að leiða þarf raforku til þessara byggðarlaga, eða er hann svo staðbundinn, að hann hugsi bara um Siglufjörð einan? Ég hef ekkert fyrir mér í því, að hann vilji velja sér það hlutskipti. Það þarf ekki að fjölyrða um þýðingu rafmagnsins. Það er viðurkennt, að þar sem við höfum getað tekið það afl í þjónustu okkar. batna afkomumöguleikar og líðan fólksins. Ég ætla, að það sé vegna öskurs hv. 11. landsk. þm., að hann lætur sér detta í hug að vilja eyða byggð í landinu. Ég tel ekki vafa á því, að bezt er hægt að tryggja fólkið í sveitunum með því, að allt sé gert, sem hægt er, til þess að hafa þar vistlegt og aðbúð fólksins eins góða og fólk í þéttbýlinu á við að búa, en það er einmitt raforkan, sem er undirstaða þess, að svo geti orðið. Og þess vegna er það eitt höfuðskilyrði að koma rafmagninu á sem flesta staði í byggðum þessa lands. Ég lít svo á, að hæstv. Alþ. eigi að hafa þetta sjónarmið heildarinnar, þegar það fjallar um þessi mál. Framtíðarafkoma þjóðarinnar er í stórhættu, ef ekki er séð um að tryggja og gera örugga þá tvo atvinnuvegi, sem lífsafkoma þjóðarinnar byggist fyrst og fremst á, landbúnaðinn og sjávarútveginn. Er ekki réttara að taka höndum saman og vinna að því í sameiningu. að þessir tveir atvinnuvegir vaxi og blómgist, öllum almenningi í landinu - heildinni - til blessunar? Er það sjónarmið ekki réttara en að leggja kapp á að bolast hver gegn öðrum, ef með því móti mætti fremur krækja í einhver hlunnindi, án þess að verið sé að bera aðra fyrir brjósti, sem eins þurfa slíkra hlunninda með? En slíkt á ekki hv. alþm. að vera samboðið. Þeir eiga að hætta þeim leik. Það hafa orð fallið um það, að landbúnaðurinn ætti erfitt uppdráttar og þörf væri þar á þeirri breytingu að færa byggðina saman og leggja afskekkt kot í eyði. Það er að vísu rétt, að þörf er á breytingu landbúnaðinum í hag, en það á ekki að stefna að því að leggja í eyði eða færa saman eldri byggð á góðum stöðum, heldur á að keppa að því að skapa nýja byggð, því að enn eru mörg og mikil landflæmi til í þessu landi, sem eru ónotuð og bíða eftir ræktun. Því er sjálfsagt að taka skynsamlega á þessum málum og auka byggðina í sveitum landsins, annað er fávíslegt. Ég ætla svo ekki frekar að fjölyrða um þetta, en vil enn aðeins benda hv. þm. á, að við verðum fyrst og fremst að hafa sjónarmið heildarinnar fyrir augum. Að rafmagnið komi sem fyrst á hvert heimili í landinu til þess að tryggja fólkinu sömu og betri lífsskilyrði, hvar sem er á landinu, að það fái unað hag sínum og dvalizt á sínum stað, það sjónarmið verður að ráða, og það er sjónarmiðið, sem þjóðinni allri er fyrir beztu.



Herra forseti. - Ef ég man rétt, gat forseti þess, að málið væri tekið af dagskrá samkv. beiðni stj., en ég sé ekki, að stj. hafi verið hér við umr. Þykir mér þetta vera dálítið einkennilegt og vildi því biðja hæstv. forseta að gera grein fyrir, hvernig í þessu lægi, en máske er honum þetta ekkert kunnara en öðrum hv. þm. Annars kvaddi ég mér hljóðs af tveimur ástæðum og skal greina frá þeim í sem stytztu máli. Ég ætla ekki að fara að taka þetta mál úr þeim skorðum, sem því eru settar með því frv. til h, sem það er í á þskj. 71. Í raun og veru er málið einfalt og liggur opið fyrir, og er því ástæðulaust að blanda hinu og þessu inn í umr., eins og gert hefur verið. Það er alger misskilningur, að um það sé að ræða, hvort virkja eigi Fljótaá eða ekki, það hefur þegar verið ákveðið. Kaupstaðurinn hefur þegar fengið frá hæstv. Alþingi lagaheimild til þess að virkja þetta vatnsfall, og einnig er leyfi stj. fyrir hendi til þess að byrja að fengnu leyfi þar til kvaddra sérfræðinga. Þetta mál horfir því alls ekki svo við sem menn vilja vera láta. Það, sem um er að ræða nú. er aðeins það, hvort hæstv. Alþingi vill veita ábyrgðarheimild til þessarar virkjunar eða ekki. Hitt atriðið, sem kom mér til þess að taka til máls, er það, að enn hefur ekki komið fram álit Sjálfstfl. á þessu máli hér í hv. d. Að vísu hafa tveir þm. flokksins, sem eiga sæti í fjhn., látið í ljós, að þeir væru á móti ábyrgðarheimildinni, sem farið er fram á, að veitt verði á þskj. 71. En þetta gæti gefið ranga hugmynd um afstöðu flokksins til þessa máls, ef það væri ekki skýrt neitt nánar. Það, sem ég vildi taka fram út af þessu, þó að ég tali ekki fyrir hönd flokksins, er, að á fundum Sjálfstfl. hafa þessi mál, raforkumálin, mikið verið rædd, og flokkurinn hefur einróma litið svo á, að styðja bæri rafveitur, þar sem þær bæru sig fjárhagslega og fengið væri álit sérfróðra manna um, að rétt væri að hefja framkvæmdir við þær aðstæður, sem fyrir væru. Siglufjarðarkaupstaður leitaði svo til miðstj. flokksins eins og til annarra flokka um stuðning þeirra við þetta mál, sem nú er til umr., og gaf hún fyrir sitt leyti samþykki sitt um stuðning við, að ábyrgðarheimildin yrði veitt. Þetta vil ég, að komi fram skýrt og ákveðið, til þess að afstaða Sjálfstfl. komi greinilega í ljós, hvað sem svo einstakir þm. flokksins, svo sem þeir tveir hv. þm., er talað hafa og sæti eiga í fjhn., hafa sagt, sem hefði verið hægt að draga ranga ályktun af, hvað varðar afstöðu Sjálfstfl. - En auðvitað er hv. þm. heimilt að hafa hver sína skoðun á þessu máli sem öðrum, en það er þá þeirra „privat“ skoðun. Í raun og veru er þetta það, sem ég vildi hafa sagt í sambandi við frv., en ég vil ekki vera að blanda mér inn í þær lærðra manna deilur, sem átt hafa sér stað hér og eru að mestu leyti óþarfar og ekki heyra þessu frv. til. Enda tel ég mig ekki vera svo lærðan í þessum rafmagnsmálum, að ég sé að hætta mér út í sérþekkingarhlið málsins, og mig furðar á því, hve hér hafa á þessari samkomu komið fram, að því er virðist, miklir sérfræðingar í þessu máli. En ég er nú svo barnalegur, að ég hef í afstöðu minni til þessara mála stuðzt við álit og rannsóknir þeirra sérfræðinga, er athugað hafa skilyrðin fyrir því að virkja þetta umrædda vatnsfall fyrir Siglufjörð. Og sá maður, sem mest hefur fengizt við þessi mál, Steingrímur Jónsson rafmagnsstjóri, hefur gefið út álit sitt á þessari virkjun, um kostnað hennar og rekstur, sem hv. 1. þm. Árn. hefur haldið uppi gagnrýni á. Hefur rafmagnsstjóri í bréfi 15. þ. m. birt yfirlitsskýrslu, og með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa nokkur orð úr niðurlagi þessa bréfs: „.... Í kostnaðaráætlun sinni ( þ.e.a.s. verkfræðings firmans Höjgaard & Schultz) reiknar hann með mun hærra einingargrunnverði en gert hafði verið í fyrri áætlunum, auk hækkunar vegna verðlagsvísitölu, svo að segja verður, að kostnaðaráætlunin sé örugg um að standast með óbreyttum ástæðum. Áætlun þessa ásamt greinargerðum, teikningum og öðrum fylgiskjölum sendi Siglufjarðarkaupstaður til ríkisstj. 1942, með umsókn um virkjunarleyfi. Ríkisstj. sendi síðan vegamálaskrifstofunni og rafmagnseftirliti ríkisins áætlanir til athugunar og samþykktar, og veitti ríkisstj. síðan virkjunarleyfi.“ Og enn fremur: „Ég tel því, að frá teknisku sjónarmiði sé þessi virkjun einnig mjög vel undirbúin orðin.“ Hv. 1. þm. Árn. gat um það, að það vantaði rannsókn í þessu máli, þannig að hún væri samfelld og hægt væri á henni að byggja. - Ég hef ekki orðið var við, að svo mætti álykta af þeim skjölum, er ég hef séð um undirbúning þessa máls. Hv. þm. á þó líklega við það, að árið 1941 vantaði jarðvegsrannsókn fyrir neðra stíflustæðið. Þessi rannsókn hefur nú farið fram og borið æskilegan árangur. Hægt er að gera þarna steinsteyptan stíflugarð í stað þess, að áður var ætlað, að þessi stífla yrði að vera úr timbri og stáli, sem hefði orðið mun óheppilegra. Annars ætlaði ég mér ekki að fara út í faglegu hlið málsins, eins og ég líka tók fram, heldur vildi ég með þessum orðum mínum gera ljósa afstöðu Sjálfstfl. til málsins, og af henni má ráða, að Sjálfstfl. mun styrkja þetta mál, hvað sem líður „privat“ skoðun þeirra tveggja hv. þm, Sjálfstfl., sem hafa tjáð sig andvíga frv. Ég verð að segja það, að mér finnst það ekki vansalaust, að mál þetta skuli hafa svo lengi þvælzt í n., og maður getur ekki varizt þeirri hugsun, að með þessu væri verið að reyna að hindra framgang málsins, að það væri verið að leggja stein í götu þess með því að draga það svo á langinn. En fyrir alla muni vil ég beina því til háttv. þm., að þeir athugi vel, hvað hér er um að ræða, að það er ekki verið að spyrja um það, hvort virkja eigi Fljótaá eða ekki, það er þegar afgreitt mál. Um það er einungis að ræða, hvort hæstv. Alþingi vill veita ríkisábyrgð fyrir láni til þessarar virkjunar, svo að auðið sé að fá ódýrt lán til framkvæmdarinnar og betri rekstrarafkomu. Mér er þetta mál orðið svo kunnugt, að mér er óhætt að segja, að Siglufjarðarkaupstaður er ákveðinn í að leggja út í þessa virkjun, þótt svo færi, að þessi ábyrgðarheimild yrði ekki veitt.



Ég vil byrja á því að svara fyrirspurn hv. 1. þm. Árn., sem hann beindi til mín og var þess efnis, hvort ég vildi ekki fallast á að gefa frá mér mál það, sem hér er til umr. og ég flyt ásamt öðrum þm. á þskj. 71, og fylgja till. hans í rafmagnsmálum þjóðarinnar. Ég get ekki séð mér fært að verða við þessari beiðni hans. Í fyrsta lagi með tilliti til þjóðarhagsins, því að með fyrirkomulagi því, sem hann leggur til, að haft sé, verður framkvæmdin meira en helmingi dýrari en áætlað er með frv. því, sem hér er til umr. Í öðru lagi get ég ekki orðið við þessari beiðni vegna þess, að með því móti mundi Siglufjarðarkaupstaður fá bæði dýrara og minna rafmagn. Í þriðja lagi get ég það ekki vegna þess, að sú langa og mikla rafmagnslína, sem lögð yrði, mundi verða þungur baggi á raforkusjóðnum, mundi sennilega þurrausa hann, en hann er ætlaður til að standast kostnað af rafveitum um dreifbýlið í landinu og yrði því beint til þess að skaða sveitirnar. Af þessum orsökum get ég ekki orðið við tilmælum hv. þm. um að falla frá fylgi við þetta frv. Þó að þetta mál, sem nú er til umr., sé þegar orðið mikið rætt. og ástæða virðist e.t.v. ekki vera til þess að lengja umr. miklu meira en orðið er, vil ég þó í sambandi við það, sem í umræðunum hefur komið fram, leyfa mér að segja nokkur orð. Fjhn. hefur klofnað í tvennt í málinu. Meiri hl. n., sem styðst við till. mþn. í raforkumálum, lengur á móti því, að Siglufjarðarkaupstað verði veitt þessi ríkisábyrgð. En þessi afstaða meiri hl. er ósamkvæm sjálfri sér. Þar sem hann er á móti því að virkja Fljótaá, þá er þetta alls ekki leiðin til þess að stemma stigu fyrir þá virkjun. Það, sem meiri hl. n. hefði því átt að gera, var að fara fram á niðurfellingu l. um virkjun Fljótaár. Bæjarstjórn Siglufjarðar hefur hagað undirbúningi þessa máls í fullu trausti þess, að ekki yrði brugðið út af þeirri venju sem ríkt hefur um ríkisábyrgð til þeirra virkjana, sem þegar hefur fengizt lagaheimild fyrir. Og ef þessi ríkisábyrgð skyldi ekki fást, þá þýðir það bara, að lánið verður um 1–11/2% dýrara, sem mundi nema 60–90 þús. kr. í hækkuðum gjöldum Fljótaárvirkjunarinnar árlega. Meiri hl. n. telur það aðalröksemdafærsluna móti frv. þessu, að það fari í bága við þá heildaráætlun, sem nauðsynleg sé í rafmagnsframkvæmdum hér á landi. Ég er því alveg sammála, að haga þurfi framkvæmdum eftir einhverri heildaráætlun að ráði vitrustu sérfræðinga í rafmagnsmálum. Þjóð okkar er fámenn og. fátæk og þarf að hafa þessar framkvæmdir sem hagkvæmastar. En það er svo sem ekkert nýtt, að þessi skoðun komi fram. Þeir Steingrímur Jónsson og Jakob Gíslason hafa allt frá árinu 1930 haft slíka heildaráætlun í huga og miðað framkvæmdir í landinu við þær áætlanir. Og það er síður en svo, að þeir áliti, að virkjun Skeiðsfoss komi á nokkurn hátt í bága við heildaráætlanirnar, heldur er sú virkjun blátt áfram talin nauðsynlegur liður í þeim áætlunum. N. telur það vera til stórskaða, ef Siglufjarðarkaupstaður virkjar Skeiðsfoss, Sauðárkrókur Gönguskarðsá og að Andakíllinn sé virkjaður fyrir Akraneskaupstað og Borgarnes. Réttu leiðina telur n. vera að virkja Laxá og Sogið fyrir allt landið ásamt Dynjanda og Lagarfossi. Því er haldið fram, að ódýrara sé að virkja slík stór vatnsföll, og er það rétt að nokkru leyti. Þar kemur þó margt til greina, m.a. aðstæður fyrir stífluna og annað, sem henni við kemur. En svo verður líka að muna eftir háspennulinunum, sem þá yrðu langar og dýrar, og fyrst er hægt að gera sér ljóst, hve rafmagnið verður dýrt, eftir að búið er að leggja á kostnaðinn við þá línu og allt, sem henni fylgir. Það er því ekki nóg að búa til einhverja loftkastala í sambandi við þetta mál og segja, að svona og svona væri gaman að geta komið þessu fyrir, sem svo ekki getur átt stoð í veruleikanum. Í sambandi við heilabrot n. er vert að ljá því athygli, að skoðanir hennar eru í fyllsta ósamræmi við skoðanir allra verkfræðinga okkar. A.m.k. er mér ekki kunnugt um, að neinn verkfræðingur sé á þeirri skoðun, sem n. heldur svo mjög á lofti. Verkfræðilegur ráðunautur n., sem hún virðist leita stuðnings og vizku hjá, er Sigurður Jónsson, sem sæti á í mþn. Enginn verkfræðingur hefur viljað tengja nafn sitt við þær firrur, sem n. hefur haldið fram í þessu máli. Með þennan grundvöll undir fótum vill svo n. hindra þær virkjanir, sem nauðsynlega þurfa að komast í framkvæmd, allt vegna þessa plans, sem er það miklir loftkastalar og svo mikið í lausu lofti, að ef eitthvað af því kæmist í framkvæmd, mundi það verða hinn mesti trafali fyrir framkvæmd þessa nauðsynjamáls þjóðarinnar að gera sem mestum hluta þjóðarinnar kleift að verða rafmagns aðnjótandi. - Eina af þessum virkjunum, virkjun Skeiðsfoss, ætlar þessi n. svo að reyna að hindra nú með því að fara fram á, að ábyrgðarheimildinni, sem Siglufjarðarkaupstaður fer fram á, að veitt verði, verði synjað, og í stað þess verði gefin ávísun á Laxárvirkjunina. Tölur þær, sem n. setur fram þessari afstöðu sinni til stuðnings, fá á engan hátt staðizt. Yfirleitt er hroðvirknin á þessari afstöðu n. auðsæ, enda var varla við öðru að búast, úr því að n. snerist svo í þessu máli. En hver er svo eðlilegur gangur raforkumálanna? Er eðlilegt að byrja ofanfrá, setja fyrir sig kortið og strika niður eftir því hér og hvar? Vera með bollaleggingar um að virkja fallvötnin í landinu upp á marga tugi millj. kr. án þess að hafa nema hverfandi möguleika til að sinna því? Þjóðin yrði að leggja fram stór fé í þessu skyni í mörg ár. En allir eða flestir kaupstaðir og mörg þorp geta komið sér upp rafveitum sjálf, ef þau geta fengið hagstæð lán og ríkisábyrgð. Það þarf aðeins að miða við, að hagkvæmt sé að tengja þær rafveitur öðrum kerfum. Ég gæti trúað, að eftir fá ár, - ef horfið yrði að virkjun Fljótaár fyrir Siglufjörð -, þá yrði þörf á að auka rafmagnið, og þá mætti tengja virkjunina - við skulum segja við háspennulínu frá Soginu. Það er langhagkvæmasta leiðin að kaupstaðirnir byggi sér sjálfir stöðvar, sem miðaðar eru við þeirra þörf og þeir geta staðið undir en síðan verði þessi kerfi tengd. Þá má nota raforkusjóð til þess eingöngu að veita rafmagninu út um dreifbýlið eins og ætlazt var til, þegar hann var stofnaður. En það á ekki að verja honum til þess að leggja eitt eða tvö allsherjar háspennukerfi, enda mundi hann ekki hrökkva til þeirra hluta. Það verður að athuga, að þessar 10 millj. eru sáralítið fé, og jafnvel með hinu árlega framlagi í sjóðinn, sem ráðgert er, mundi þetta fé ná skammt, ef verja ætti því á þann hátt, sem meiri hl. fjhn. leggur til í nál. sínu. Það þarf að fara sparlega með þetta fé, en ekki flana út í stór mannvirki án þess einu sinni að athuga, hvort þau gætu komið að þeim notum, sem ætlazt er til. Nei, það á að verja raforkusjóði eingöngu til þess að koma raforkunni út í dreifbýlið frá hinum ýmsu stöðvum, er síðan gætu orðið eitt kerfi. Öðruvísi kemur sjóðurinn ekki að fullum notum. Þannig hugsa ég mér þróun raforkumálanna, og þannig hafa okkar íslenzku verkfræðingar, sem mest hafa hugsað um þessi mál. einnig hugsað sér þau. En meiri hl. fjhn. og þá líka mþn. í rafmagnsmálum, sem gert hefur þá áætlun, sem meiri hl. fjhn. styðst við, vill fara alveg öfugt að þessu. Ég hef heyrt Steingrím Jónsson rafmagnsstjóra segja, að það væri óhyggilegt að mþn. skilaði áliti um raforkumálin fyr en Jakob Gíslason, forstöðumaður Rafmagnseftirlits ríkisins, væri kominn heim til landsins og hún hefði ráðfært sig betur við hann. Hún veróur að varast að hlaupa neitt gönuskeið. Málið er svo mikilvægt og þarf svo mikillar athugunar við, að ef því er skilað illa undirbúnu þá getur það spillt fyrir þróun raforkumálanna eða jafnvel ónýtt sumt af því, sem búið er að gera. Mþn. þarf ekki að miða við að skila áliti sínu fyrir neitt ákveðið þing. Það getur beðið, og ég vildi eindregið mælast til þess, að hún bíði með það, þar til hún hefur ráðfært sig við Jakob Gíslason. Ég vil þá með nokkrum orðum athuga áætlanir n. Hún hyggst að færa sönnur á, að óheppilegra sé að virkja Skeiðsfoss en að leiða háspennulínu frá Laxá um Dalvík, Sauðárkrók og Hofsós til Siglufjarðar. En samanburðurinn hjá n. er ekki réttur. Það er blekking fólgin í þessu. Annars vegar er virkjun Skeiðsfoss áætluð of hátt. Hins vegar er gert ráð fyrir að veita rafmagni með háspennulínu frá Akureyri án þess að taka tillit til stækkunar Laxárvirkjunarinnar og þess, að háspennulínan milli Laxárfossa og Akureyrar ber ekki það aukaálag, sem hér er gert ráð fyrir. Það yrði að koma upp nýrri háspennulinu milli Laxárfossa og Akur eyrar til þess að bera hið aukna álag. En þrátt fyrir það að n. gleymir þessu, er útreikningur hennar samt óhagstæður um nokkrar millj. fyrir þessa rafveitu. N. er með tvær hugsanlegar leiðir. Sú fyrri á að kosta 8 millj. og 200 þús. kr., en þar er gert ráð fyrir svo lágri spennu, að verkfræðingar telja, að þetta fyrirtæki yrði of dýrt í rekstri. Hin áætlunin er upp á 10 millj. og 400 þús. kr. Þarna er gert ráð fyrir háspennulínu um Dalvík og Sauðárkrók með hliðarlínum til Hofsóss og Siglufjarðar. Ég býst við, að Siglufjarðarkaupstaður yrði að standa undir 4/5 hlutum þessarar upphæðar. En nú er mér tjáð, að hápennulína með sams konar sniði og hér ræðir um mundi kosta 13.9 millj. kr., en það er 31/2 millj. kr. hærra en hærri áætlunin hjá n. Samkv. rafmagnseftirliti ríkisins yrði þá Siglufjörður að standa undir 11 millj. kr. Þessi samanburður sýnir, að virkjun Skeiðsfoss er miklum mun hagstæðari fyrir Siglufjarðarkaupstað en að fá rafmagn frá Laxárstöðinni. Og þó eru ekki öll kurl komin til grafar. Það er ekki hægt að komast hjá því að athuga nánar hvernig afkoman yrði. Nú telst framleiðsla Laxárstöðvarinnar með þeirri aukningu, sem fyrirhuguð er, 4100 kw. Af þeirri orku mundi Akureyri taka 2600, Húsavík 500 og Svalbarðsströnd 100. há eru 900 eftir. Siglufjörður á svo að leggja út í þessa stórkostlegu háspennulínu fyrir 900 kw., sem deilist svo milli Dalvíkur, Sauðárkróks, Hofsóss og Siglufjarðar. Nú getur verið, að í skaut Siglufjarðar féllu tæplega 400 kw. Þar að auki er vitað, að ríkisverksmiðjurnar þurfa um 1000 hestöfl, þegar allar vélar eru í gangi, og að þegar í stað er þetta rafmagn of lítið. Þetta verkar þá þannig, að báðir bæirnir yrðu komnir í stórvandræði vegna rafmagnsleysis. Og mér þykir líklegt, að Akureyringar mundu segja nei, takk, við að leggja stórfé í að auka Laxárvirkjunina og vera svo sviptir því rafmagni, sem þeir hafa lagt í að framleiða. Sem sagt, það yrði óhjákvæmilegt, ekki aðeins að leggja nýja háspennulínu milli Laxárfossa og Akureyrar, heldur og að virkja Laxá á nýjan leik. Það er erfitt að gera sér grein fyrir því, hve mikið það mundi kosta, og það yrði að gera ráð fyrir minnst 2–3 árum, áður en það yrði komið í kring og Siglufjörður gæti fengið sitt rafmagn. Og ef tekin er sú lægsta áætlun um kostnað slíkrar aukningar, - sem tekniskt séð er ekki nægileg, því að það yrði of lág spenna -, þá yrði hlutur Siglufjarðar lægst 15 millj. kr. í stað 6–7 millj. að virkja Fljótaá. Það hefur að vísu verið drepið á það fyrr, að bæjarstjórn Siglufjarðar hefur verið svo djörf að leggja út í að kaupa vélar til virkjunar Skeiðsfoss. Hún taldi sig hafa ástæðu til þess að ætla, að það væri óhætt, þar sem heimild í 1. gr. l. um virkjun Fljótaár er aðeins bundin einu skilyrði: að ríkisstj. hafi viðurkennt virkjunaráætlunina, áður en framkvæmd er hafin. Bæjarstjórnin hefur gert þetta. Hún hefur fengið viðurkenningu um, að virkjunarplanið sé framkvæmanlegt. Það samþykki liggur fyrir. Í krafti þessa atriðis réðst bæjarstjórnin í að virkja Fljótaá, í trausti þess, að hún fengi þá ábyrgð, sem farið er fram á, og hún hafði fulla ástæðu til að ætla, að enginn risi upp á móti, að yrði veitt. Það er þegar búið að panta vélarnar og greiða ákveðinn hluta af verði þeirra. Leyfi er fengið hjá Bandaríkjastjórn handa verksmiðjunum að smíða vélarnar, og það er vitað, að þær eiga að koma hingað í apríl. Hin stóra áhætta í þessu máli er sú, að skipið, sem flytur þær, verði skotið í kaf, en þar verður kylfa að ráða kasti. Það verður ekki hægt að álasa Siglufjarðarkaupstaði, þó svo færi, sem við vonum að ekki verði. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég taka það fram, að Siglufjarðarkaupstaður og íbúar Siglufjarðar kæra sig á engan hátt um að verða öðrum bæjarfélögum eða landsbúum til trafala í viðleitni þeirra til að fá nægilegt rafmagn. Þeir telja að með virkjun Fljótaár verði þeir engum til trafala. Verkfræðingar telja, að fyrirtækið geti staðið undir sér fjárhagslega. Enn fremur, ef smávegis halli verður fyrsta árið, þá getur bærinn fengið lán til að greiða hann. En svo er ekki að vita, að neinn halli verði. T.d. var gert ráð fyrir halla við virkjun Laxár, en hann varð enginn. Og það er ekki aðeins, að Siglufjörður vilji ekki verða öðrum byggðarlögum til trafala, heldur eru Siglfirðingar fúsir til að vera öðrum byggðarlögum að liði um að fá rafmagn. Ég gæti trúað, að það væri meira vit í því að athuga, hvort Sauðárkrókur og Hofsós gætu ekki fengið rafmagn frá virkjun Fljótaár, en úr Laxá. Þó held ég, að virkjun Gönguskarðsár yrði heppilegust fyrir Sauðárkrók. En frá hendi Siglfirðinga er ekkert því til fyrirstöðu, að Fjótaá yrði hagnýtt fyrir fleiri byggðarlög. En hvað sem því líður, þá er það nauðsynlegt, að hafa álit beztu verkfræðinga landsins um rafvirkjun á hverjum stað, til þess að rafvirkjunin geti orðið til sem mestra framfara fyrir landið í heild og sem flestir íbúar þess orðið rafmagnsins aðnjótandi. Ég álít, að ef samþ. yrði sú dagskrá, sem meiri hl. fjhn. leggur fram í þessu máli, þá væri stigið skref afturábak, en ekki áfram í þessum málum. Ég vil taka það fram, að áætlanir n. eru á skökkum rökum byggðar, og það er sorglegt til þess að vita, ef fimm menn, sem Alþ. hefur trúað fyrir því að fara með þessi mál, bera ekki gæfu til þess að koma því á réttan kjöl, heldur hindra þær framkvæmdir sem þeim var trúað til að greiða fyrir. Hv. 1. þm. Árn. benti á, að Siglufjarðarkaupstað væri heimilt að virkja Fljótaá, þ.e.a.s. honum væri ekki bannað það, þótt ekki væri veitt ríkisábyrgð sú, sem hann fer fram á, og ef bæjarfélagið þryti fé, þá hlyti ríkissjóður að hlaupa undir bagga. En samkv. öllu skaplegu á ekki að koma til þess. En bæjarfélaginu er gerð virkjunin erfiðari um 60–90 þús. kr., ef það fær ekki ríkisábyrgð. Það hefur líka komið fram hér á þingi beiðni um ríkisábyrgð til að virkja Andakílsá. Þeim, sem þar áttu hlut að máli, var gefin ávísun á Sogið. Nú hefur því verið breytt í að láta ríkið virkja Andakílsá, sem áður var sagt, að ekki væri neitt vit í að virkja. Þannig snýst n. í kring um sjálfa sig. Þetta sýnir, að málið er ekki nægilega undirbúið. Þetta minnir á það, þegar verið var að ræða um Sogsvirkjunina á árunum. N. verður að varast svona starfsaðferðir. Þær eru hættulegar fyrir málið í heild sinni. Raforkan, sem Akureyri fær frá Laxárvirkjuninni, er þegar ófullnægjandi. Nú á að bæta við vélasamstæðum til að auka orkuna, en þá á líka að veita henni til Húsavíkur og Svalbarðsstrandar, auk þess sem bæta á úr rafmagnsskorti Akureyringa. Dettur nokkrum í hug, að þetta rafmagn mundi nægja einnig fyrir Siglufjörð? Raforkunotkun er ekki hægt að keyra niður og ekki heldur æskilegt. Þá vil ég taka virkjunaráætlunina, sem fyrir liggur, til athugunar. Ýmsir hafa miklar áhyggjur út af því, að stöðin muni ekki standa undir sér, en ekki virðist ástæða til að óttast það. - Hv. þm. Árn. sagði, að aðalatriðið væri að fá rafmagnið. En ekki er sama hvað dýrt það er. Ef rafmagnið frá Fljótaárvirkjuninni yrði mjög lítið, væri betra að hafa olíumótor. En það þarf að vera svo mikið, að það komi að fullu gagni, bæði atvinnurekstri bæjarins og landsins. Þá gerði hv. þm. tilraun til að gera bæjarstjórn Siglufjarðar tortryggilega, vegna þess að verktaki hafi sjálfur gert kostnaðaráætlunina. Þetta er rangt. Fyrir liggja áætlanir frá Steingrími Jónssyni rafmagnsstjóra frá 1937 og rafmagnseftirliti ríkisins, endurskoðuð af Höjgaard & Schultz, sem hv. þm. kallar verktaka. En eins og áður er sagt, er það ekki rétt. Þessi athugun Höjgaard & Schultz er yfirfarin af rafmagnseftirlitinu og vegamálastjóra. Þá vil ég taka það fram, að vitanlega mun ba yfirstjórnin tryggja sér verkfræðing vegna þessarar framkvæmdar. Það, sem Höjgaard & Schultz fær, er kr. 300000 fyrir stjórn verksins. Ef kostnaður fer fram úr 6 millj. kr., lækkar þóknunin - og öfugt. En þetta er ekki akkorðssamningur. Ég álít enga ástæðu til að bera nokkuð óheiðarlegt á verkfræðinga Höjgaard & Schultz í sambandi við þetta mál og ekki sennilegt, að þeir setji verkfræðingsheiður sinn þannig í hættu. Finnst mér það ekki vera sæmandi, að þm. skuli bera það fram hér í deildinni. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að bréfi rafmagnseftirlits ríkisins. Það kom og fram hjá hv. þm.a.-Húnv. svipuð skoðun og þar. Þeir bera saman kostnaðinn við Sogsvirkjunina, en þetta er alls ekki sambærilegt. Nú er rafmagnsþörf Siglufjarðar 500–600 hestöfl. En nú liggja fyrir upplýsingar frá ríkisverksmiðjunum, að þær þurfi allt að 1000 hestöflum eða um helmingi meira en íbúar bæjarins. Í þessu sambandi mundi láta nærri lagi að taka þriðjung Sogsstöðvarinnar og deila því rafmagni niður á höfðatölu. En Fljótastöðin mundi gefa miklu meira rafmagn, því að eins og kunnugt er, erum við Reykvíkingar í vandræðum með rafmagn, og er það sökum þess, að ekki var áætlað nógu mikið afl í byrjun, þegar lagt var í Sogsvirkjunina. Af þessari reynslu ættum við að læra. Það, sem hv. þm. vitnar í ummæli hr. Jakobs Gíslasonar, er og byggt á misskilningi, því að hann leggur eindregið til, að þetta tækifæri til að koma virkjuninni á sé ekki látið ónotað, þar sem óvst sé, hvenær þá yrði hægt að framkvæma hana. Leggur hann og áherzlu á, hve stórt framfaraspor það sé fyrir bæinn. (Sbr. bréf Jakobs Gíslasonar, 22. júní 1942). Ummæli hv. þm. um það að rafmagnið verði mjög dýrt á Siglufirði eru alveg út í hött og ekki á rökum byggð. Vegna tilmæla hv. forseta verð ég að stytta mál mitt. En ég vil leggja áherzlu á, að mál þetta verði rannsakað með gaumgæfni. Legg ég meira upp úr ummælum verkfræðinga en mþn., sem hefur verið með ýmsar slettur í sambandi við þetta mál. Ég vil vara við að leggja nokkrar pólitískar háspennulínur, þótt þær geti litið nógu vel út frá ýmsum hliðum. N. kom inn á það, að þetta mál væri sótt af okkur af of miklu kappi, en ég lít svo á, að það sé gert fremur af forsjá, að vinna að þessum framkvæmdum. N. hefur engan fagmann á þessu sviði og hefur engan verkfræðing með sér, hvorki innlendan né útlendan. Vil ég af velvilja vara nm. við því að sækja málið af svo miklu kappi, því að með því að vera andstæðir þessu máli eru þeir að skemma fyrir því, sem þeir vilja koma fram.

Forseti (JJós): Hv. 7. þm. Reykv. hafði beint þeirri fyrirspurn til forseta, af hvaða ástæðum hæstv. ríkisstj. hafi óskað, að málið yrði tekið af dagskrá á síðasta fundi. Sá forseti, sem þá var, gat ekki greint frá því. Nú vil ég upplýsa, að ástæðan var sú, að hæstv. atvmrh. taldi sig ekki geta náð nauðsynlegum upplýsingum varðandi málið, svo að hann gæti lagt þær fram þá. Þar sem þær eru heldur eigi fyrir hendi í dag og hann lét í ljós, að hann gæti ekki beðið fram eftir deginum, bað hann þess getið, að hann mundi á síðara stigi málsins hafa afskipti af því. Þar sem tveir eru enn á mælendaskrá og komið er fimm yfir venjulegan fundartíma auk þess, sem mér hefur borizt tilkynning um, að einn þingflokkurinn muni hafa miðstjórnarfund um kl. 5, mun ég falla frá því að halda fundi áfram eftir þann tíma.



Sjútvn. hafði verið sent frá atvmrn. frv. til l. um rannsóknargjald á lýsi, með tilmælum um, að n. tæki þetta frv. til flutnings. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að á allt þorskalýsi og ufsalýsi skyldi greiða rannsóknargjald, sem næmi 1/2 eyri á hvert kg og auk þess dýrtíðaruppbót eins og hún væri á hverjum tíma. Þetta átti svo að renna til rannsóknarstofu háskólans og vera varið til fjörefnarannsókna, og átti að innheimta það sem útflutningsgjald. Nú er fyrir útflutningsgjald af lýsi til fiskimálan., útflutningsgjald til fiskveiðasjóðs, útflutningsgjald til viðskiptan. og útflutningsgjald til útflutningsn., þannig að viðkomandi lögreglustjóri þarf að innheimta útflutningsgjaldið í fernu lagi, og ef lögleitt hefði verið eitt í viðbót, hefðu það verið 6 tegundir af útflutningsgjaldi, sem þurft hefði að innheimta. Sjútvn. taldi þetta óheppilega aðferð og mjög til tafar fyrir tollafgreiðslu og vildi ekki fara þessa leið. N. skrifaði þá ríkisstj. og gerði fyrirspurn um, hvort ekki væri hægt að fyrirskipa þessar fjörefnarannsóknir eftir lýsismatsl. eins og þau eru nú, en fékk þau svör aftur frá stj., að til þess væri ekki heimild og rétt mundi vera að fá lagaheimild til þess að geta fyrirskipað fjörefnarannsóknir. N. tók því það ráð að flytja það frv. um breyt. á l. nr. 42 19. júní 1933, um vinnslu, verkun og mat meðalalýsis, sem hér liggur fyrir, og taldi rétt, að ákvæði um þetta yrðu sett inn í lýsismatsl., heldur en að setja sérstaka löggjöf um útflutningsgjald til fjörefnarannsókna. Till. þessi var upphaflega undirbúin af rannsóknaráði ríkisins, og benti ráðið á það, að útlit væri fyrir, að mikil samkeppni mundi verða á lýsismarkaðinum að stríðinu loknu, bæði við þær þjóðir, sem framleiða þorskalýsi, og eins vegna ýmiss konar fjörefna, sem uppfundin eru í stríðinu og gætu komið í stað lýsis. Það væri þess vegna mikil þörf á því að koma upp við háskólann fjörefnarannsóknum, þannig að hægt sé að mæla D-fjörefni í lýsi, sem ekki er gert á annan hátt en með dýrarannsóknum. Þessar rannsóknir eru talsvert kostnaðarsamar, en hins vegar getur verið að þeim mikið gagn fyrir þá, sem eiga lýsið, þannig að rétt er, að þeir beri sjálfir kostnaðinn af þessum rannsóknum. Ýmsar stofnanir, sem hafa með útflutning lýsis að gera, eins og Lýsissamlag Vestmannaeyja og Lýsissamlag botnvörpuskipaeigenda og fleiri, hafa mælt með því, að þessar fjörefnarannsóknir yrðu teknar upp. Hitt kemur mönnum aftur ekki saman um, hvort ástæða sé til að leggja á sérstakt útflutningsgjald í þessu skyni, og virðist hægt að ná þessum tilgangi með því að fara þessa leið, sem sjútvn. leggur til að farin verði. Ég skal benda á það, að eftir að gengið hafði verið frá frv., benti einn nm. á, að það gæti verið ástæða til að takmarka meira en gert er í frv., hvaða gjald megi taka fyrir þessar rannsóknir, og geri ég ráð fyrir, að hann annaðhvort konlist að samkomulagi við aðra nm. um þetta eða flytji sérstaka brtt. til þess að koma í veg fyrir, að lagður verði of þungur skattur á þetta, því að um leið og bent er á, að það verði hörð samkeppni við aðrar þjóðir um lýsisframleiðsluna, er sjálfsagt að koma í veg fyrir, að sú samkeppni sé torvelduð með því að taka mikið gjald fyrir þessar rannsóknir. Ég skal svo ekki tala meira um þetta, en óska eftir, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til. 2. umr.



Það er rétt, sem segir í grg. Frv. er fram komið vegna frv., sem rannsóknaráð ríkisins samþykkti að senda til ríkisstj. með tilmælum um, að það kæmi fram hér á þ., þótt það frv., sem hér liggur fyrir, sé að verulegu leyti frábrugðið hinu, sem rannsóknaráð ríkisins samþykkti og hér hefur verið nefnt. Ég skal í stuttu máli leyfa mér að gera grein fyrir, hvað fyrir ráðinu vakti, þegar það sendi þetta frv. til stj. Það hefur verið unnið að undirbúningi þess síðan sumarið 1941 og hefur því verið á döfinni hátt á annað ár. Það, sem fyrir ráðinu vakti með samningu þessa frv., var að skapa möguleika til fullkominna dýrarannsókna á lýsi, sem flutt er út. Það má telja, að vel sé séð fyrir vítaminrannsóknum með þeim rannsóknum, sem nú fara fram í landinu, því að allt lýsi er rannsakað, og fylgir vottorð með nálega hverri sendingu. Enda er það vegna þess, sem sú greiðsla fæst fyrir þessa vöru, sem efni standa til. Allt öðru máli gegnir um D-vítamínrannsóknirnar. Það þarf að gera þær á dýrum, og sá dýrastofn, sem er hér á landi, leyfir ekki, að gerðar séu nema 15–20 „analyser“ á ári. Lýsisútflutningurinn er um 4000 tonn, þannig að það er hægt, ef gerður er með þessum dýrum sá mesti fjöldi tilrauna, sem unnt er, að komast í eina tilraun fyrir hver 200 tonn, og það er talið allt of lítið. Til þess að hagnaður sé af þessum D-vítaminrannsóknum, þarf að fjölda tilraununum a.m.k..um helming, og sennilega meira, ef vel á að vera, þannig að tilraunirnar verði 50–60 og upp í 100 á ári, svo að ein tilraun komi á hver 50 tonn lýsis. Þetta er auðskilið mál, því að það hefur sýnt sig, að vítaminmagnið er mjög breytilegt. Það getur breytzt frá því að vera fyrir neðan 100 einingar og upp í að vera 300 einingar, svo að það veltur mikið á, að rétt sé skýrt frá í hvert sinn. þó vil ég taka það fram, að þetta fjörefnamagn mun vera það mikið í öllu okkar lýsi, að það uppfylli þær lágmarkskröfur, sem til þess eru gerðar, sem munu vera, eftir því, sem ég bezt veit, 70–80 einingar, en hagnaður okkar af lýsissölunni ætti að vera því meiri sem D-vitamínmagnið er meira. Nú er það svo, að þetta magn er ekki hið sama hvar sem er á landinu, og auk þess breytilegt eftir árstíðum, svo að það gæti verið tilhneiging til þess að skjóta sér undan þessari rannsókn og láta rannsaka aðeins það lýsi, sem hefur mest vitamínmagn. Í þessu er sú hætta, að ekki verði eins skipulagsbundnar rannsóknir á þessu eins og þurfa að vera, og það er ástæðan til þess, að. við töldum heppilegra að taka þennan kostnað með heildargjaldi heldur en að taka fyrir hverja prófun, sem líka er hægt og verður að gera, ef þ. sér sér ekki fært að lögfesta þetta eins og n. leggur til. En heppilegast mun verða, að gjaldið sé tekið af sölu á þessari vörutegund, og rannsóknin verði svo gerð á þann hátt, sem heppilegast þætti, þannig að prófun væri gerð af sölu frá öllum landshlutum og öllum vöruflokkum. Fyrir okkur er ekkert aðalatriði, hvaðan peningarnir koma, hvort ríkissjóður leggur fram rannsóknartækin og annan kostnað að einhverju leyti, eða einhver annar gerir það. Aðalatriðið er, að það sé gert, sem fyrir okkur vakti. Eins og þetta frv. kemur frá sjútvn. er það um verkun og mat á meðalalýsi. Nú mun samkvæmt matsl. vera fyrirskipað mat á vörunni, þannig að hún uppfylli einhverjar lágmarkskröfur til þess að geta talizt söluhæf á markaði. Út af því, sem fyrr segir, er ekki um það að ræða, því að það er nokkurn veginn víst fyrirfram, að þessi vara uppfyllir þær lágmarkskröfur, sem gerðar eru til hennar, en það er verið að reyna að „constatera“ í hverju tilfelli það vitamínmagn, sem er í lýsinu á hverjum tíma. Ég hefði talið heppilegt og æskilegt, að sjútvn. hefði séð sér fært að ræða þetta mál við þá menn, sem hafa kynnt sér það og leyft rannsóknaráði ríkisins að fylgjast með því, sem gert var, því að ég held ekki, að frv. þetta tryggi nægilega framgang þessa máls. Það er ekki tækifæri til að prófa nú nema mjög lítinn hluta af lýsi á þennan hátt, eða um 1/4 eða 1/5 hluta af því, sem helzt þyrfti að prófa. Til þess að geta gert þetta eins og ætlað er og þyrfti að gera, þyrfti í fyrsta lagi að leggja í kostnað við það. Ef ætlazt er til þess, að þessi kostnaður verði borinn uppi af ríkinu heldur en af útflytjendum, er ekkert við því að segja. Það næst sami árangur fyrir því. Fyrir stríð var áætlaður kostnaður af þessu á ár i 25 þús. kr., en gera má ráð fyrir, að hann yrði nú 50 - 60 þús. kr. á ári. En árið 1941, þegar frv. til l. um þetta efni var samþ., var fjárhagur ríkissjóðs ekki eins og hann er nú, og þess vegna var þá reynt að koma ríkissjóði hjá því að greiða þessa upphæð. En ef hv. alþm. vilja afgreiða málið á þann hátt, að ríkissjóður greiði þennan kostnað, hef ég ekkert við það að athuga. En komið geta þeir tímar, að ríkissjóður vilji hliðra sér hjá því að borga þessa upphæð. Og eðlilegra væri, að þeir, sem nytu þeirra hlunninda, sem rannsóknir þessar veita, greiddu a.m.k. nokkurn hluta af kostnaðinum við þessar rannsóknir. Enda hefur forstjóri Félags íslenzkra botnvörpuskipaeigenda, sem er í rannsóknaráði og mundi hafa þetta mál með höndum, tjáð í sambandi við þetta frv., að hann sé inni á þeirri hugmynd, að framleiðendur greiddu þennan kostnað. Ég teldi því æskilegt, ef hv. sjútvn. sæi sér fært, að hún hefði um þetta mál nokkru meiri samráð við þá aðila, sem hafa haft með þessi mál að gera, heldur en hún hefur gert til þessa, áður en málinu er ráðið til endanlegra lykta.



Herra forseti. - Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að ríkisstj. sé heimilað að ákveða, að allt meðalalýsi, sem héðan er flutt til útlanda, verði fjörefnarannsakað af atvinnudeild háskólans, og lýsiseigendur greiði gjald fyrir slíka rannsókn, er miðist við kostnað þann, sem af henni leiðir. Rannsóknaráð ríkisins hefur viljað fá Alþ. til að samþykkja sérstaka löggjöf um útflutningsgjald af lýsi. En sjútvn. var sammála um, að með því að fyrir væru a.m.k. 4 flokkar af útflutningsgjaldi af lýsi, þá væri ekki ástæða til að bæta við 5. flokknum til þess að ná 25 þús. kr. í ríkissjóðinn á normal tímum. Það væri ekki nema óþarfa fyrirhöfn fyrir þá, sem afgreiða pappíra til útlanda, sem eru nógu margbrotnir nú þegar, þó að þeir. verði ekki enn þá margbrotnari. Þessu gjaldi mun líka vera hægt að ná með öðrum ákvæðum, svo sem þeim, að þeir, sem skyldir eru til þess að láta rannsal:a lýsið, séu látnir borga kostnað þann, sem af því leiðir, án þess að samþ. nýtt útflutningsgjald. Sjútvn. taldi. sjálfsagt að láta framkvæma þessa fjörefnisrannsókn, en telur, að hægt sé að ná þeim tilgangi á þann einfalda hátt, sem stungið er upp á í frv., og að það hljóti að koma að nákvæmlega sama gagni eins og þótt sett væri sérstök löggjöf um það efni, sem n. telur hins vegar óþarft. Þessi ákvæði, sem n. leggur til, að samþ. verði, eiga beinlínis heima í l. um vinnslu, verkun og mat meðalalýsis. Með því að leggja til, að þessi ákvæði væru samþ. sem breyt. á nefndum l., vakti fyrir mér sérstaklega, að á þann hátt vekur þetta miklu minni eftirtekt út á við hjá keppinautum okkar heldur en með því að fara að setja um þetta alveg sérstaka löggjöf.



Herra forseti. - Hv. þm. Ísaf. telur það höfuðrök gegn till. okkar í rannsóknaráðinu, að afgreiðsla lýsis verði margbrotnari með því að samþykkja málið eins og við lögðum til, þ.e. ef einu útflutningsgjaldinu er bætt við enn. Það er að vísu rétt, að gjöldin eru nóg fyrir. En ég tel, að afgreiðsla pappíranna þurfi ekki að verða miklu flóknari, þó að frv. hefði verið samþ. eins og það var fram sett af rannsóknaráði. Prósenttalan, sem tekin hefði verið, hefði verið því brotinu hærri, en svo er það búið. Og ég tel, að þeim, sem fást við þessa innheimtu, mundi veitast mjög auðvelt að reikna út þessa viðbót á útflutningsgjaldinu. Og þegar menn, sem eiga að greiða þetta, eru búnir að sætta sig við að greiða rað, hélt ég, að Alþ. vildi ekki taka af þann möguleika til þess að gera þetta. Formaður sölusambands lýsisframleiðenda var aðalfrumkvöðull að flutningi þessa frv. og óskaði að hafa það á þann hátt, sem það fyrst kom fram. Hins vegar hygg ég, að þótt frv. sjútvn., sem hér liggur fyrir, verði samþ., þá sé ekki trygging fyrir, að tilgangi frv. verði náð, því að í frv. felst aðeins heimild til þess að láta þessa rannsókn fara fram. En nú er ekki fé ætlað neitt í fjárl. í þessu skyni, og ég er því í vafa um, að hæstv. ríkisstj. muni fyrirskipa rannsókn á lýsi á þennan hátt, þó að frv. þetta yrði samþ., þar sem ekki er fjárveiting fyrir hendi til þess. Hin leiðin væri öruggari til þess að framkvæmd málsins væri tryggð, og yrði að betri notum. Því að það gæti verið tilhneiging fyrir þá, sem lítið lýsi hafa og fyrirfram telja sig vita, að rannsókn mundi engan árangur hafa, að skjóta sér undan því að láta rannsaka vöru sína. Ég leyfi mér að ítreka þau tilmæli mín, að sjútvn. sjái sér fært að tala við þessa aðila alla, sem í hlut eiga, áður en málinu er ráðið til lykta. Vona ég, að hv. n. hafi ekkert á móti því.