Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 24. ágúst 1992. ,,Þar sem Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl., er á förum til útlanda í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að beiðni hans, með vísan til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Austurl., Jónas Hallgrímsson framkvæmdastjóri, Seyðisfirði, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Páll Pétursson, formaður þingflokks Framsfl.`` Jónas Hallgrímsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hann boðinn velkominn til starfa.

Tilkynning hefur borist um að utanrmn. hafi kosið Björn Bjarnason formann og Rannveigu Guðmundsdóttur varaformann. Forseti vill geta þess að fundahald í dag er fyrirhugað með þeim hætti að fundur geti staðið hér allt fram til kl. 6 og frestast því þingflokksfundir sem því nemur. Þetta er gert í samkomulagi við alla þingflokka.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti vekja athygli á því að í samkomulagi forustumanna flokkanna frá því 8. maí 1992 um þingmeðferð EES-samningsins á Alþingi er gert ráð fyrir að stefnuræða forsrh. verði á hefðbundnum tíma, þ.e. í byrjun október. Í samræmi við þetta er í þeirri starfsáætlun sem forsætisnefnd hefur afgreitt og send verður þingmönnum í dag stefnt að því að stefnuræðan verði flutt þriðjudaginn 6. okt. Í 73. gr. þingskapa eru hins vegar bein ákvæði um að innan tíu daga frá setningu Alþingis skuli forsrh. flytja stefnuræðu fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Þess vegna er þörf á að veita formlega afbrigði frá þingsköpum þannig að þetta samkomulag geti gengið eftir og sú ætlan forsætisnefndar að stefnuræðan verði flutt 6. okt. Nú fer því fram atkvæðagreiðsla um hvort þingið veiti afbrigði frá 73. gr. þingskapa til að stefnuræða forsrh. verði flutt 6. okt.

Virðulegur forseti. Ég læt mig að vísu litlu skipta þótt meðlimir landbn. séu fjarverandi, mér skilst að þeir séu á útreiðartúr um Austfirði, en hitt þykir mér öllu lakara að hæstv. forsrh. er ekki viðstaddur við þessa umræðu. Ég læt þess getið og vona að hann birtist fljótlega. Ég tel að hér séu mörg atriði sem við hann þurfi að ræða. Þetta frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið lætur ekki mikið yfir sér, það er ekki nema fimm greinar. Hins vegar þegar frv. er skoðað kemur fljótlega í ljós að á bak við það eru mörgum sinnum fimm greinar og reyndar fleiri þúsund blaðsíður. Kemur það strax fram í 1. gr. frv., sem ég ætla að leyfa mér að lesa hér, með leyfi forseta. Í 1. gr. frv. segir: ,,Heimilt er að fullgilda fyrir Íslands hönd: 1. Samning um Evrópska efnahagssvæðið (EES-samninginn), þ.e. meginmál samningsins, bókanir við hann og viðauka, ásamt gerðum sem í viðaukunum er getið milli Efnahagsbandalags Evrópu, Kola- og stálbandalags Evrópu og aðildarríkja þessara bandalaga annars vegar og aðildarríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu hins vegar, sem undirritaður var í Óportó hinn 2. maí 1992; 2. samning milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls sem undirritaður var í Óportó hinn 2. maí 1992; 3. samning um fastanefnd EFTA-ríkjanna sem undirritaður var í Óportó hinn 2. maí 1992.`` Síðan segir í 2. gr.: ,,Meginmál EES-samningsins skal hafa lagagildi hér á landi. Sama gildir um ákvæði bókunar 1 við samninginn og ákvæði 9. tölul. VIII. viðauka g-liðar`` o.s.frv. ,,Ákvæði EES-samningsins, bókunarinnar og viðaukanna, sem vísað er til í 1. mgr., eru prentaðir sem fylgiskjöl 1--4 með lögum þessum. 3. gr.: ,,Skýra skal lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.`` 4. gr. ,,Ráðherra, sem í hlut á, getur, ef sérstök nauðsyn krefur, sett reglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd EES-samningsins.`` Þetta er sem sagt miklu meira en fimm greinar. Hér hefur komið áður fram í umræðunum að samtals eru þær blaðsíður sem að baki liggja, þótt ekki fái þær allar beinlínis lagagildi hér, líklega nálægt 10.000. Ég hef fengið í hendurnar eins og aðrir hér eitthvað um það bil 5.000 síður og ég skal viðurkenna að mér hefur ekki tekist að fara í gegnum það allt. En í raun er miklu fleira. Okkur ber skylda til að taka tillit til niðurstaða dómstóls EB og eins og fram kemur í samningnum skulu reglur EB og reglur þær, sem samþykktar eru hjá EES, ganga fyrir íslenskum lögum og reglum og ber okkur skylda til að sjá svo til þegar á reynir. Ég verð að segja það fyrir mitt leyti að mér finnst satt að segja umhugsunarefni að frv. sem þetta skuli vera flutt hér sem frv. til laga en ekki frv. til stjórnarskipunarlaga, ekki síst eftir þá miklu umræðu sem hefur orðið hérlendis um frumvarpið og stjórnarskrána sem ég mun koma að síðar. Ég efa ekki að virðulegur forseti hefur skoðað mjög vandlega þessar umsagnir allar og hefur fallist á að þetta frv. skuli þannig flutt, en ekki sem frv. til stjórnarskipunarlaga. Engu að síður hlýt ég að geta þess hér í upphafi að mér finnst þetta mjög umhugsunarvert og spurning hvað er hægt að teygja og toga stjórnarskrána mikið. Ég ætla ekki í þessum orðum mínum að svara í raun miklu af því sem kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. Hæstv. utanrrh. hefur nú ferðast um heiminn í þrjú ár, sérstaklega Evrópu, og verið lengur með höfðingjum þar en hér heima hjá okkur, og ég hélt satt að segja að við mundum fá að heyra föðurlega ræðu hjá hæstv. ráðherra, svona ræðu eins og ,,statesmen`` flytja eins og kallað er erlendis. En svo var nú ekki. Hann kaus að fara heldur á því sem hann kallaði einu sinni ,,á rauðu ljósi`` og kastaði ýmsu fram sem vissulega verður einhvern tímann svarað en ég ætla að mestu leyti að leiða hjá mér. Ég tel rétt að rekja aðeins í upphafi aðdraganda þessa samnings og koma þá nokkuð inn á þann hlut sem við framsóknarmenn eigum í því að gengið var til þessarar gerðar. Ég vil minna á það að þótt lengi hafi verið rætt um nauðsynlega samninga á milli EFTA og EB komst það mál þó ekki á skrið fyrr en með ræðu Delors, framkvæmdastjóra Evrópubandalagsins, sem hann flutti í janúar 1989. Þar lýsti hann því yfir að Evrópubandalagið vildi standa að því að koma á samkomulagi sem byggðist á tveggja stoða lausn --- og ég bið menn að taka eftir því --- tveggja stoða lausn. Og hann skýrði það með því að þessar tvær stoðir ættu að vera jafnréttháar. Þær ættu að vera jafnsterkar enda sáu allir að það sem á þessu hlyti að hvíla gæti aldrei staðið á annarri stoðinni, það yrðu að vera tvær jafnsterkar stoðir. Það var þessi ræða sem við höfðum til meðferðar í ríkisstjórninni þegar ákveðið var að fara til viðræðna með leiðtogum EFTA-ríkjanna í Ósló í mars 1989. Ég flutti þar þau skilaboð frá ríkisstjórninni að við Íslendingar værum reiðubúnir til að taka þátt í þessum viðræðum en af ýmsum sérástæðum hér heima þá hlytum við að gera sérstaka fyrirvara sem hæstv. ráðherra kom reyndar réttilega inn á. Og eins og hæstv. utanrrh. sagði mótuðust þessir fyrirvarar síðan skýrar í allri vinnslu málsins á næstu mánuðum eftir þennan Óslóarfund. Í fáum orðum sagt má segja að þeir hafi verið þessir: 1. Engar fjárfestingar erlendra aðila í fiskveiðum og frumvinnslu sjávarafurða. 2. Engar fjárfestingar erlendra aðila í orkulindum. 3. Eignarhald erlendra aðila á landi takmarkast við nauðsynlegt land vegna atvinnureksturs. 4. Engar yfirþjóðlegar stofnanir aðrar en sameiginlegur dómstóll. 5. Heimild til að takmarka fólksflutninga til landsins. Ég vil sérstaklega staldra við atriði nr. 4, sem hæstv. utanrrh. sleppti í síðari upptalningunni í ræðu sinni, þegar hann fór yfir það hvernig þessum fyrirvörum hefur verið fullnægt. Þetta var eitt meginatriðið í ræðu minni í Ósló, að við Íslendingar gætum ekki gengist undir vald yfirþjóðlegra stofnana. Hins vegar þegar málið hafði nokkuð verið unnið og fór að þróast þá urðum við sammála um það í síðustu ríkisstjórn að líklega væri það skárri kostur fyrir okkur en ekki að fallast á einn sameiginlegan dómstól en sem hefði mjög takmarkað svið. Ég verð að viðurkenna það nú eftir að ég hef fengið álitsgerðir sérfræðinganna, bæði fjórmenninga hæstv. utanrrh. og álitsgerðir annarra sérfræðinga, að líklega var þetta röng ákvörðun hjá okkur þá nema við hefðum orðið að breyta stjórnarskránni til að Alþingi gæti samþykkt og heimilað að jafnvel takmarkað svið færi undir sameiginlegan dómstól. Það verður að segjast bara eins og er að við vorum ekki komnir það langt að gera okkur grein fyrir því. En mér sýnist alveg ljóst núna að ef úr þessum sameiginlega dómstóli hefði orðið þá hefði orðið að breyta stjórnarskránni til að á það mætti fallast. Staðreyndin er vitanlega sú að hinar yfirþjóðlegu stofnanir eru orðnar miklu, miklu meiri en menn gerðu sér grein fyrir á þessum tíma. Það er rétt sem hæstv. utanrrh. leggur áherslu á, við stóðum að því að þessar viðræður hófust. Staðreyndin er sú að við framsóknarmenn teljum að við hljótum að taka virkan þátt í því alþjóðlega samstarfi sem nú fer vaxandi á milli þjóða. Okkur er ljóst að við lifum að sjálfsögðu ekki ein í þessum heimi, samstarfið verður stöðugt nánar og fleiri þau stóru verkefni sem þjóðirnar verða að taka á sameiginlega. Ég get nefnt nokkur, t.d. hafréttarsáttmálann sem við höfum beitt okkur fyrir að gerður var sameiginlega á milli þjóðanna, mannréttindamálin sem við hljótum að taka þátt í og viljum taka þátt í, umhverfismálin sem við leggjum mikla áherslu á að verði sameiginleg og verði tekið hart á, teljum nauðsyn ef bjarga á þessum hnetti sem við lifum á. Einnig er ljóst að við Íslendingar, sem erum mjög háðir erlendum viðskiptum, hljótum að búa eins og við getum í haginn fyrir þau viðskipti og að því var fyrst og fremst stefnt með þátttöku í þeim samningi sem hér er nú til umræðu. Hæstv. utanrrh. minntist nokkuð á það í ræðu sinni hvaða afstöðu menn hefðu haft til fríverslunarsamningsins á sínum tíma, árið 1970, og fór þar með upp úr nokkrum ræðum sem ég ætla ekki að tala um. Ég var fylgjandi þeim samningi þá og var að sumu leyti á öndverðum meiði við ýmsa af mínum flokksmönnum. Ég taldi rétt að ganga til þess samnings. Ég hef hins vegar oft velt því fyrir mér síðan hvað við höfum haft upp úr þeim samningi. Það væri gaman að heyra ef einhver gæti sagt mér það hér. Við höfum jú haft það upp úr þeim samningi að helmingurinn af íslenskum iðnaði er farinn úr landinu. Þegar iðnrekendur mættu hjá utanrmn. var í raun og veru það eina sem þeir sögðu eða a.m.k. það sem bar mest á að með því að ganga til samnings núna um hið Evrópska efnahagssvæði verði íslensk stjórnvöld neydd til að búa í haginn fyrir iðnaðinn eða búa iðnaðinum hér sömu starfsskilyrði og iðnaðurinn nýtur í okkar meginsamkeppnislöndum. Kannast einhver við þessi orð? Þetta er nákvæmlega það sama og forsvarsmenn iðnaðarins sögðu 1970. Að með því að ganga í EFTA þá neyddust íslensk stjórnvöld til þess að skapa iðnaðinum hér sömu skilyrði og enn á að gera það sama. Það var dálítið fróðlegt í utanrmn. þegar þar mætti maður sem er mjög vel að sér í þessum málum öllum, forstjóri Járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, og sagði að það setti að sér óhug þegar hann sæi glýjuna í augum iðnrekenda við þessi orð, að með samningnum ættu þeir að fá sömu starfsskilyrði og iðnaður í Evrópu og þeir áttu reyndar að fá 1970 þau sömu starfsskilyrði. Hann nefndi nákvæmlega það sem ég nefndi áðan. Hvað hefur unnist? Helmingurinn af íslenskum iðnaði hefur farið úr landi og það hallar satt að segja því miður stöðugt undan. Nei, við höfum staðið okkur illa í því, það verður að viðurkennast, að skapa íslenskum iðnaði viðunandi skilyrði. Við höfum haldið hér ýmsum sköttum og álögum sem ekki þekkjast annars staðar eins og aðstöðugjaldi. Enn þá er karpað um það hvort eigi að afnema aðstöðugjaldið. Nú segir iðnaðurinn: Nú neyðist ríkisstjórnin til að afnema aðstöðugjaldið svo eitthvert dæmi sé nefnt. Kannski er það rétt. Vitanlega áttum við að hafa manndóm til að lagfæra slíka hluti áður. Ég tek það fram að ég er alveg eins í sök að þessu leyti eins og aðrir sem að stjórnmálum hafa komið þennan tíma. Staðreyndin er vitanlega sú að við getum án nokkurs samnings skapað þessi skilyrði öll fyrir iðnðinn hér. Það er að heyra á hæstv. utanrrh. að hann sjái bjargráðið núna helst og eitt í þessum samningi um hið Evrópska efnahagssvæði, bjargráðið fyrir íslenskt atvinnulíf þar sem stefnir í 6% atvinnuleysi. Þetta eru mikil mistök og hættuleg mistök. Í samningnum sem slíkum felst ekkert bjargráð, ekki neitt. Það felst í okkur sjálfum. Ég vil ráðleggja hæstv. ráðherrum að lesa Reykjavíkurbréf Morgunblaðsins, þau síðustu sem hafa birst, t.d. það sem birtist á sunnudaginn, þar sem er á kurteislegan máta varpað fram þeirri hugmynd hvort við séum ekki á rangri leið með thatcherismann og reaganismann sem hér eru reknir af hæstv. ríkisstjórn. Það segir beinlínis að hér á landi fylgi stjórnvöld stefnu Breta og Bandaríkjamanna og þar er rakið ítarlega hvernig náið samstarf ríkisvaldsins og atvinnulífsins í Þýskalandi, Frakklandi og Japan hefur gjörsamlega snúið dæminu við. Sérstaklega hafa Þýskaland og Japan brunað fram úr og eru löngu komin fram úr Bretum og bruna jafnvel fram úr Bandaríkjamönnum. Menn ættu að taka sig til og lesa bók, af því að Morgunblaðið vísar í margar fróðlegar bækur, bókina eftir dr. Thorow sem er forstjóri Sloan-stofnunarinnar frægu hjá MIT í Bandaríkjunum sem hann kallar á ensku ,,Head to head``. --- Ég veit ekki hvernig á að þýða það, ,,augliti til auglitis``, eða ,,haus í haus``, það er ekki góð þýðing. Þar talar hann um þá árekstra og átök sem eru og hafa verið á milli þeirra þjóða sem ég hef nú nefnt og rekur vandlega hvernig reaganisminn og thatcherisminn hafa farið með Bandaríkin. Nei, bjargráðið er ekki EES. Því fer víðs fjarri og það er hættulegt ef menn binda sig við það og telja að þar sé eitthvað sem bjargar íslensku þjóðfélagi. Nei. Ég ætla alls ekki að segja að utanrrh. sjálfur hafi fundið upp orðin ,,allt fyrir ekkert``. Hann notaði þau með ljóma í augum hér í fyrra. Það getur vel verið að einhver hafi komið þeim inn í hans háttvirta koll. En engu að síður finnst mér það oft liggja í orðunum að þarna fáist mikið fyrir lítið. Dettur mönnum það virkilega í hug að þarna fáist mikið fyrir lítið, svo ég taki nú kurteislega til orða? Það er rétt sem hæstv. utanrrh. sagði að það er gagnkvæmt að því leyti til að viðskiptafrelsi fæst á báða bóga að mestu leyti. Það eru að vísu margir annmarkar þar á, t.d. hefur EB neitað að taka skipaiðnaðinn í þetta samkomulag sem er eitt af því mikilvægasta fyrir okkur. Það á að halda áfram að styrkja hann. Það á að halda áfram að styrkja sjávarútveginn. Það er kannski þess vegna sem hæstv. ríkisstjórn hefur tekið þann kostinn nú að styrkja íslenskan sjávarútveg sem er allt annað mál og satt að segja afar hættulegt og alvarlegt mál. Það er hins vegar alls ekki hægt að segja að þetta sé gagnkvæmt á öllum sviðum. Ég held að allir geti t.d. viðurkennt að hið örsmáa íslenska þjóðfélag er í gífurlega miklu meiri hættu fyrir ýmiss konar yfirtöku en hin risastóru þjóðfélög Evrópu. Ég held það óttist ekki nokkur maður að jafnvel stærstu íslensku fyrirtækin leggi undir sig einhvern atvinnurekstur í Evrópu, ég held það óttist enginn og kemur sjálfsagt aldrei til greina. En jafnvel þótt Hagkaup og Bónus sameinist þá munar stóru hringana í Evrópu ekkert um að gleypa þá á einni nóttu og þurfa jafnvel ekki nóttina til, þeir geta gert það með kvöldverðinum. Hvað halda menn t.d. að stóru þýsku bankana muni um það að yfirtaka íslensku bankana? Hvað halda menn að þá muni um það? Ég veit það dettur engum í hug að íslenskur banki geti náð slíkum tökum í Evrópu að hann verði þar ráðandi. Menn verða að hafa opin augu fyrir þessu og vernda hið örsmáa íslenska þjóðfélag fyrir slíku eins og frekast er kostur. Ég kem að því síðar að mér finnst það ekki hafa verið gert eins og vera ber á ýmsum sviðum. Það er því hættulegur misskilningur að halda að þetta sé gert í jafnræði. Þetta er alls ekki jafnræði. Það getur aldrei verið jafnræði á milli ofurrisans og hinnar ofurlitlu þjóðar. Það getur aldrei verið þegar allt er opnað upp á gátt. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir að ég heyrði hann ekki nefna það í sinni ræðu að 18% kratanna, að mig minnir, samþykktu það á flokksþinginu að ganga í EB og það þykir mér meira en nóg. Hann nefndi það ekki í sinni ræðu en fyrir þá sem þannig hugsa skiptir kannski ekki máli hvenær við verðum yfirteknir af risaveldunum í Evrópu. Eitt er það atriði enn sem mér finnst vert að minnast á af því ég minntist á bókina áðan. Mér finnst menn ekki gera sér grein fyrir því til hvaða leiks við erum að ganga. Við erum að gerast þátttakendur í þessum átökum, eins og dr. Thorow kallar það, á milli Evrópu, Þýskalands, Japans og Bandaríkjanna, og við ætlum að ganga inn í raðir Evrópu, að vísu með EES óbeint en inn í markaðinn þar og þá væntalega að okkar litla leyti styrkja þá í baráttunni við hin efnahagsrisaveldin. Þau átök munu verða ráðandi hér á næstu áratugum. Á því er ekki nokkur minnsti vafi og alls ekki séð fyrir endann á því hvernig fer. Hæstv. utanrrh. talaði mikið um GATT og ég er honum að öllu leyti sammála. GATT eru athyglisverð samtök en GATT er alls ekki í anda þessara samtaka. Svo ég vitni aftur í þennan prófessor við Sloan-stofnunina þá telur hann að þegar þessar markaðseiningar eru mótaðar verði GATT gleymt því það hentar t.d. alls ekki Evrópu að standa að víðtækum GATT-samningum enda hefur hæstv. utanrrh. við þau tækifæri, þegar um GATT hefur verið rætt hér á hinu háa Alþingi, kallað EB þríhöfða þurs. Er það ekki rétt? Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra. Þetta eru einhver hin mestu eiginhagsmunasamtök sem til eru og miða bara þráðbeint að því að verða hið risastóra efnahagsveldi heimsins. Þau ætla að verða það með því að ná yfir Evrópu. Þau gleypa fljótlega Tékkóslóvakíu, Pólland, Ungverjaland o.s.frv. og þá er það orðinn markaður upp á --- ekki 380 millj. eins og nú, heldur 400--500 millj., og þegar Rússland er komið inn verða þetta 600--800 millj. og þá fær fátt við þá ráðið. Ég held nefnilega að við þurfum að hafa þessa mynd mjög í huga þegar við ákveðum hvar við ætlum að standa í þeirri heimsmynd sem er að koma upp. Ameríkumarkaðurinn er okkur enn afar mikilvægur og við þurfum að halda honum og Japansmarkaður er stöðugt vaxandi. Ég er því þeirrar skoðunar að um leið og við göngum til samstarfs við EB á einhvern máta, með þessum samningi endurbættum eða tvíhliða samningi, þá þurfum við að gæta þess afar vel að hafa fullt frelsi til samskipta við önnur markaðssvæði. Ég er ekki eins sannfærður um það, eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra, að þar höfum við fullt frelsi. Það er skýrt tekið fram að gera má samninga en þó er samningurinn um EES alltaf æðri og aðrir samningar sem við gerum mega aldrei ganga neitt á skjön við samninginn við EES. Og hver dæmir? Þeir sem dæma eru dómstólarnir í Evrópu en ekki við, ef slíkur samningur er gerður. Ég ætla svo að fara í nokkur atriði þessa samnings. Ég ætla fyrst að fara yfir ályktun sem gerð var á miðstjórnarfundi Framsóknarflokksins 3. maí sl. Sumir hafa minnst á það, og ég hef oft verið að því spurður, af hverju Framsfl. sé ekki reiðubúinn að gera upp hug sinn í þessu máli. Ég svara því til að við viljum sjá öll kortin, fá öll spilin á borðið. Við teljum vissulega, þar sem við stóðum að því að koma þessum samningum af stað, að okkur beri skylda til að skoða hann í heild sinni og töldum ekki fært þess vegna að taka endanlega afstöðu þegar þessi fundur var haldinn í maí. Með leyfi forseta, segir svo: ,,Miðstjórnarfundur Framsfl. ályktar að stuðningur við aðild Íslendinga að hinu Evrópska efnahagssvæði komi ekki til greina nema eftirgreindum skilyrðum sé fullnægt: 1. Samningurinn standist ákvæði stjórnarskrárinnar. 2. Í stað þeirra fyrirvara sem ekki fengust viðurkenndir verði hagsmunir landsins tryggðir með einhliða lagasetningu á Alþingi. 3. Tvíhliða samningur um fiskveiðar reynist ásættanlegur enda sé eftirlit með veiðum erlendra aðila fullnægjandi sem og önnur ákvæði hans. 4. Tryggt verði að Íslendingar hafi fullar heimildir til þess að leggja jöfnunargjald á innfluttar landbúnaðarafurðir. 5. Formlega verði viðhorf Evrópubandalagsins kannað til breytinga á samningi um Evrópskt efnahagssvæði í tvíhliða samningi Íslendinga og Evrópubandalagsins ef og þegar önnur EFTA-ríki hafa gerst aðilar að EB. Að slíkri breytingu verði stefnt.`` Síðan segir: ,,Verði ofangreindum skilyrðum fullnægt hafa Íslendingar tryggt sér það sem þeim er mikilvægt í samskiptum við þjóðir Vestur-Evrópu, sérstaklega frjálsan aðgang fyrir framleiðslu Íslendinga á markaði þar. Þess er jafnframt vænst að öllum verði þá ljóst að aðild að Evrópubandalaginu kemur ekki til greina.`` Eins og kemur fram í þessari ályktun teljum við framsóknarmenn afar mikilvægt að undirstrika það og fá það samþykkt og viðurkennt af hæstv. ríkisstjórn að aðild að Evrópubandalaginu kemur ekki til greina. Þess vegna töldum við afar mikilvægt að fá markaða þá stefnu strax að þessi samningur breyttist í tvíhliða samning þegar önnur EFTA-ríki hafa fengið aðild að Evrópubandalaginu. Þá er þess að geta að 8. maí var gert samkomulag milli flokkanna um meðferð þessa máls og þarf ég ekki að lesa það, svo oft hefur verið farið yfir það. Í því fólst í fáum orðum að þing átti að koma saman aftur 17. ágúst, eins og varð en fyrir þann tíma áttum við að fá í okkar hendur samkvæmt skrá þau fylgifrumvörp og fylgiskjöl sem nauðsynleg eru til að geta gert sér grein fyrir þessum samningi. Ég er ekki að segja að lofað hafi verið sjávarútvegssamningi, það væri ekki rétt, en ég hygg að allir hafi gert sér vonir um að hann lægi fyrir og enginn getur deilt um að það er mikilvægt að hafa þann samning áður en endanlega er gengið frá þessu máli. Hvernig hefur þá verið við þetta staðið? Því miður vantar mikið á að ýmis þau frumvörp sem áttu að vera komin fram séu komin. Í minnisblaði frá nefndadeild Alþingis 19. ágúst sl. er t.d. getið nokkurra frv. sem ég tel að varpi ljósi á það að við framsóknarmenn a.m.k. teljum afar erfitt að taka endanlega afstöðu til efnisþátta samningsins fyrr en þau liggja fyrir. Þau eru: 1. Frv. til laga um breytingu á lögum um skipun opinberra framkvæmda og lögum um opinber innkaup. Verður tilbúið í haust, von var á því 15. júní. 2. Frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Verður tilbúið í haust, von var á því 15. júní. 3. Frv. til laga um viðskiptabanka og sparisjóði. Tilbúið í haust, von var á því 15. júní. 4. Frv. til laga um aðrar lánastofnanir. Tilbúið í haust, von var á því 15. júní. 5. Frv. til laga um samvinnufélög. Tilbúið 1. sept. 6. Frv. til laga um breytingu á lögum um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri. Tilbúið 15. okt. 6. Frv. til laga um hlutafélög. Tilbúið 15. okt. 8. Frv. til laga um breytingu á lögum um bókhald. Tilbúið 1. janúar 1993. Hér eru ýmist mikilvæg frv. sem verða ekki tilbúin fyrr en nokkuð er liðið á þinghaldið í vetur og hér eru mörg mikilvæg frv. sem áttu að koma fram í júní en eru ekki komin fram enn. Þetta voru frv. sem áttu að fara til efh.- og viðskn. Iðnn. segir að von sé á þremur málum til viðbótar í haust: 1. Frv. til laga um eignarrétt á auðlindum neðan yfirborðs jarðar. Var væntanlegt 15. júní. Ég hygg að það hafi komið einhver drög að þessu frv. en hafi verið send til baka til heimahúsa. 2. Frv. til laga um virkjunarrétt fallvatna. Var væntanlegt 15. júní. 3. Frv. til laga um höfundarrétt á iðnhönnun. Tilbúið 15. ágúst. Í landbn. eru mjög mikilvæg mál. Frv. til laga um breytingu á jarðalögum og e.t.v. á ábúðarlögum sem enn þá hefur ekki neina dagsetningu en er sagt að sé væntanlegt um 15. okt. Það varðar væntanlega það sem hæstv. utanrrh. rakti ítarlega í sinni ræðu um ýmiss konar varnagla og girðingar sem unnt er að setja fyrir eignarhaldi útlendinga á jörðum. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá upptalningu. Hann nefndi þar fjölmörg atriði, miklu fleiri en t.d. sérfræðingarnir þrír nefndu, sem skrifuðu litlu bláu bókina um þetta mál. Þar kom mér ýmislegt á óvart því þar mátti skilja svo að erfitt verði að ganga lengra en þegar er gengið í dag. Ég fagna því sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. og treysti hans orðum um að ýmislegt af því sem hann taldi upp verði í því frv. sem hér verður lagt fram. Af þessu má ljóst vera að þingmenn hafa alls ekki verið í þeirri stöðu sem þeir gerðu sér vonir um þegar samningurinn var gerður 8. maí til að geta rætt þetta mál í grunninn nú. Auk þess mun ekki vera búið að þýða, eins og hér hefur verið upplýst, nema um það bil helmling af þeim skjölum sem þurfa að fylgja þessu máli, hvað þá dómsúrskurði og margt fleira sem er kannski inni í því falið. Eitt af því stóra sem hefur gerst í meðferð málsins er að yfirlit frá nefnd þeirri sem hæstv. utanrrh. skipaði í stjórnarskrármálið kom á nokkurn veginn tilsettum tíma og ber að fagna því. Þessi nefnd hefur verið kölluð fjórmenningar hæstv. utanrrh. svo menn viti við hvað ég á. Jafnframt hefur komið fram álit annarra virtra lögfræðinga, prófessors Björns Þ. Guðmundssonar, prófessors í stjórnlagarétti, og dr. Guðmundar Alfreðssonar þjóðréttarfræðings. Því verður ekki neitað að þessar skýrslur hafa varpað mjög svo nýju ljósi og skýrara ljósi á stjórnarskrárþátt málsins. Mér sýnist, eftir að þetta er komið fram, að það verði að ræða þetta mál frá tveimur hliðum. Annars vegar er það sem ég vildi gjarnan kalla hina tæknilegu hlið. Leyfir stjórnarskráin að svona þjóðréttarsamningur sé gerður að landslögunum? Leyfir hún það framsal valds sem í honum felst? Hinn þátturinn er svo efnishlið samningsins að sjálfsögðu en vitanlega getur svo farið að jafnvel þótt menn séu sáttir við efnishlið samningsins treysti þingmenn, sem hafa svarið eiðstaf að stjórnarskránni, sér ekki til að standa að þessum samningi ef þeir telja að stjórnarskrárþætti hans sé ábótavant. Því er ekki að neita að strax og ég las skýrslu fjórmenninganefndarinnar sannfærðist ég um að þar væri mörgu ábótavant. Við höfum hér nokkur flutt sérstakt frv. til stjórnskipunarlaga sem á að taka af allar efasemdir í þessum málum og veita heimild til þess að framselja vald ef það er samþykkt með þremur fjórðu hlutum atkvæða hér á hinu háa Alþingi en um það mál ræði ég að sjálfsögðu síðar og skal ekki fara út í það. Ég tel þó rétt að taka fram að það er almennt frv. því okkur er ljóst að mjög líklega þurfum við Íslendingar að framselja eitthvert vald, t.d. ef við staðfestum mannréttindasamning Evrópuráðsins eða umhverfismálunum verði þannig hagað að eitthvert yfirþjóðlegt vald komi þar til sem ég held að verði að gerast ef koma á skikkan á þau mál. Engu að síður verðum við að skoða þennan samning núna með tilliti til stjórnarskrárinnar eins og hún er. Eins og ég sagði áðan brá mér þegar ég las skýrslu fjórmenninganna. Það er best að segja fyrst að allir sem hafa fjallað um þetta mál staðfesta að í stjórnarskránni er ekkert sem beinlínis heimilar framsal valds. Hins vegar komast fjórmenningarnir að þeirri niðurstöðu að þar sé heldur ekkert, og það er rétt, sem bannar framsal valds og því megi framselja það. Hins vegar vöknuðu strax hjá mér miklar efasemdir við ýmsar setningar í þessari skýrslu eins og þegar látið er að því liggja að í 2. gr. stjórnarskrárinnar, sem fjallar um skiptingu ríkisvaldsins, megi jafnvel láta sér detta í hug að þar sé ekki verið að fjalla eingöngu um íslenskt framkvæmdarvald eða íslenskt dómsvald. Mér brá þegar ég las þetta. Ég verð að taka undir með Birni Þ. Guðmundssyni sem vísar þessu alfarið á bug og spyr: Hvernig dettur mönnum í hug að þeim, sem sömdu stjórnarskrána, hafi komið til hugar að skipta ætti valdi út til erlendra valdhafa? Ég held að það komi ekki til mála, ég held að það sé hrein fjarstæða. Sömuleiðis finnst mér afar erfitt að fóta mig á þeirri meginniðurstöðu að þetta sé í lagi vegna þess að það vald sem er framselt sé vel afmarkað á takmörkuðu sviði og ekki verulega íþyngjandi fyrir íslenska aðila. Hver ætlar að dæma í hverju tilfelli? Hvar eru mörkin? Því miður höfum við ekki stjórnlagadómstól hér og væri þörf á að hafa hann. En hver ætlar við þær aðstæður sem hér eru að dæma um þetta? Ætlar einfaldur meiri hluti Alþingis að taka að sér að meta það hvenær það er verulega íþyngjandi, vel afmarkað o.s.frv.? Fyrirtæki sem fengi sekt upp á einhverja tugi milljóna kann að vera lítið á alþjóðlegan mælikvarða og lítið fyrir íslenskt þjóðarbú í heild en það gæti verið íþyngjandi fyrir þetta einstaka fyrirtæki eða einstakling sem fengi á sig dóm. Ég held því að hér verði að draga skýr mörk. Ég verð að segja það með mikilli virðingu fyrir þeim ágæta manni dr. Bjarna Benediktssyni, sem utanrrh. vísaði mikið til, að mér fannst ekki farið með þær tilvísanir á réttan máta. Ég les þær svo að þar komi fram mjög mikil virðing fyrir stjórnarskránni. Hann segir að vísu í einni tilvitnuninni að það sé stjórnmálaleg ákvörðun þegar stjórnarskránni er breytt. Það er rétt. Það er stjórnmálaleg ákvörðun þegar stjórnarskránni er breytt. Þá gera menn það vitanlega vitandi vits, stjórnmálalega. Hvað vilja stjórnmálaforingjar í landinu heimila mikið með stjórnarskránni? En ég skil aldrei ummæli hans svo að hann sé að mæla því bót að stjórnarskráin sé teygð og toguð eins og mér finnst gert í þessu áliti fjórmenninganna. Það er æðimargt í ályktunum Björns Þ. Guðmundssonar og Guðmundar Alfreðssonar sem vert væri að fara hér í. Ég vil ekki hafa þetta mál mitt allt of langt en ætla þó að stikla á nokkrum atriðum. Eitt atriði finnst mér afar ótrúlegt. Það er þegar svo lærðir og ágætir menn, eins og þeir sem í fjórmenninganefndinni sátu, segja beinlínis að það kunni svo að fara að meira vald sé framselt og með alvarlegri afleiðingingum en þeir geri sér á þessu stigi grein fyrir. Það verði bara að sjá til hvað Hæstiréttur gerir í þessu sambandi og reyndar hef ég heyrt þau orð falla hjá fleiri stuðningsmönnum samningsins. Björn Þ. Guðmundsson segir, með leyfi forseta: ,,Að mínu viti dugar ekki lögfræðilega að reyna að sýna fram á að formlega sé í lagi að lögfesta EES-samninginn en ef hins vegar komi síðar í ljós að ákvæði hans brjóti í bága vð stjórnarskrána sé unnt að bregðast við því samkvæmt ákvæðum hennar sjálfrar.`` Sem sagt að þá sé hægt að koma með stjórnarskrárbreytingu og gera þetta í lagi gagnvart stjórnarskránni. Hafa menn hugleitt það hvernig ástandið yrði hér eftir 3--4 ár þegar þetta fjórfrelsi er allt saman komið til framkvæmda ef Hæstiréttur úrskurðaði þá að eitthvert atriði samningsins stæðist ekki stjórnarskrána? Það mundi náttúrlega þýða að sú gerð, sem ríkisstjórnin stefnir nú Alþingi í að gera, yrði ólögmæt. Hvað um alla þá gjörninga sem væru byggðir á þessum samningi, á frelsi um viðskipti, frelsi um fjármagnsflutninga, frelsi um fólksflutninga, frelsi um þjónustu? Hvað yrði um þá alla ef Hæstiréttur úrskurðaði að þeir væru ólöglegir? Dettur mönnum virkilega í hug að þá gæti Alþingi hlaupið saman og breytt stjórnarskránni, haft svo kosningar og samþykkt breytinguna á ný og þar með væri allt það sem gerst hefði á undanförnum árum komið í lag? Ég held að jafnvel verkfræðingur eins og ég hljóti að sjá að það gengi aldrei nokkurn tíma upp, hvað þá lögfræðingur eins og hæstv. forsrh. Ég er sannfærður um að hann veit að þetta gengi aldrei upp því að vitanlega væri þá það sem menn hefðu gert í góðri trú á fjórum árum allt hin mesta lögleysa. Mér fannst ótrúlegt að þessir lærðu lögfræðingar skyldu leyfa sér að leggja þetta fyrir okkur. Síðan eru nefnd ýmis fordæmi í nefndinni og þar er nú eitt sem mér finnst dálítið erfitt að kyngja. Líklega er það hárrétt að Alþingi hefur iðulega gengið lengra en rétt er við að framselja vald innan lands. Ég geri hins vegar mjög mikinn greinarmun á því að framselja vald innan lands eða til erlendra aðila og eins og prófessor Björn segir, með leyfi forseta: ,,Við röksemdafærslu má það ekki vera leiðandi sjónarmið að eitthvað sem áður hafi verið gert, hvort heldur er með lagasetningu, stjórnsýsluákvörðunum eða dómum, og talið hefur verið vafasamt að hefði nægilega stoð í stjórnarskránni, réttlæti það í þessu máli að slaka megi á kröfum um stjórnskipulegt gildi laga.`` Þetta er vitanlega alveg hárrétt. Þótt einhver glæpur hafi áður verið framinn réttlætir hann ekki glæpinn að nýju. Ef einhverju hefur verið stolið má ekki stela að nýju af því að einhver gerði það í gær eða fyrradag. Það liggur náttúrlega í hlutarins eðli og hlýtur hver heilvita maður að sjá að svona röksemdafærsla gengur ekki. Við eigum vitanlega að bæta okkur og reyna að koma í veg fyrir slíkt framsal valds. Prófessor Björn leggur á það ríka áherslu að miklu víðtækari rannsókn þurfi að fara fram á því um hvaða framsal valds hefur verið að ræða. Hann rekur nokkuð hvernig vald hefur verið framselt, t.d. hér innan lands þegar ráðherra framselur vald til síns embættismanns og er ábyrgur fyrir hans gerðum. Hann nefnir presta sem látið hafa af störfum í þjóðkirkjunni, þeim hefur með lögum verið veitt heimild til þess að gefa saman hjón en vel að merkja í umboði viðkomandi þjóðkirkjuprests. Það er kannski gott, táknrænt að gefa saman hjón. Ég vil ekki telja að hæstv. utanrrh. hafi verið gefið vald til þess að gefa okkur og hin Evrópuríkin saman. Ég held að því fari víðs fjarri. Svo segir hann: ,,Þess eru hins vegar engin dæmi að íslenskt framkvæmdarvald hafi í þessum skilningi verið framselt til erlends stjórnvalds. Þau þrjú dæmi sem fjórmenninganefndin tekur úr samningnum á sviði norrænnar samvinnu, til styrktar niðurstöðum sínum, falla ekki undir slíkt valdframsal í skilningi stjórnskipunar og stjórnsýsluréttar.`` Um þetta fjallar reyndar Guðmundur Alfreðsson einnig ítarlega og vekur athygli á því að í þessum samningum eru það Íslendingar erlendis sem gerst hafa brotlegir á einhverju sviði og þar með gengið undir vald dómstóla þar sem þeir eru. Hins vegar ef Íslendingur brýtur hér á Íslandi gagnvart einhverju af Norðurlöndunum, þá getur dómstóll á Norðurlöndunum ekki dæmt hann þar sem hann er búsettur hér á landi. Þarna er vitanlega reginmunur á. EFTA-dómstóllinn og eftirlitsstofnunin dæma menn búsetta hér fyrir brot á þessum sameiginlega samningi fyrir allt svæðið. Það er engin heimild til að skjóta þeim dómi undir íslenska dómstóla eins og nú er hægt í langflestum tilfellum. Auk þess er þetta norræna dæmi gagnkvæmt, þ.e. að við Íslendingar dæmum þá Norðurlandabúa sem eru hér á Íslandi samkvæmt samningi um gagnkvæm atvinnuréttindi. Ef einhver gerist brotlegur hér, þá dæmum við hann fyrir íslenskum dómstólum. Þetta er allt annað. Við höfum engan rétt til að dæma slíkt í þessum EES-samningi. Björn Þ. Guðmundsson fjallar líka um innlenda eða erlenda stjórnvaldshafa og segir: ,,Það er alveg ljóst samkvæmt stjórnskipunarrétti að með stjórnvöldum í 2. gr. stjórnarskrárinnar er einungis átt við innlenda stjórnvaldshafa en ekki erlenda og ekki heldur þjóðréttarlegar stofnanir.`` Þetta hélt ég satt að segja að hverjum hugsandi manni hlyti að vera augljóst, eins og ég nefndi áðan. Það er ekki í 2. gr. verið að gefa neitt til kynna á milli lína að það megi afsala valdi til erlendra stofnana. Slíkt kæmi vitanlega ekki til greina. Mér þótti athyglisvert að sjá að efasemdir prófessorsins vöknuðu á nákvæmlega sama stað og mínar. Prófessorinn segir hér: ,,Lögfræðinganefnd utanrrh. kemst í grófum dráttum að þeirri niðurstöðu að um heimilt framsal framkvæmdarvalds sé að ræða vegna þess að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar og feli ekki í sér verulegt valdframsal sem talið verði íþyngjandi í ríkum mæli, enda varði það milliríkjaviðskipti. Einmitt hér vakna efasemdir mínar sem ég mun reyna að rökstyðja nánar,`` og mér þótti gott að sjá að prófessorinn hafði sett spurningarmerki við þessar setningar. Hann fjallar um þær heimildir sem þessar stofnanir hafa. Hann segir: ,,M.a. hefur eftirlitsnefndin heimild til að ákvarða sektir og févíti sem verða beint aðfararhæfar hér á landi. Þessar ákvarðanir, og raunar margar fleiri, verða ekkk bornar undir íslenska dómstóla heldur einungis undir EFTA-dómstólinn til endanlegrar úrlausnar eða þá EB-dómstólinn.`` Þessu verða menn að taka eftir. Íslenskur ríkisborgari búsettur hér á landi sem fær á sig dóm EFTA-dómstólsins eða neikvæða niðurstöðu EFTA-eftirlitsnefndarinnar getur ekki skotið málinu undir íslenskan dómstól. Hann er bundinn af þessu, þetta er endanlegt og meira að segja aðfararhæft hér á landi. Og áfram segir prófessorinn: ,,Þetta felur með öðrum orðum í sér að ákveðinn hluti íslensks refsivalds er framseldur til þjóðréttarlegra stofnana, þ.e. vald sem nú er í höndum þar til bærra innlendra stofnana. Verður að leggja áherslu á að hér er um sjálfa ákvörðanatökuna að ræða, sem lýtur beint að einstaklingum og fyrirtækjum hér á landi á bindandi hátt og þeir aðilar geta ekki borið lögmæti ákvarðananna undir íslensk stjórnvöld eða dómstóla. Þetta er í mínum huga aðalatriðið. Þar við bætist að þessar ákvarðanir verða beint aðfararhæfar hér á landi gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum.`` Ég held að flestum hljóti að vera ljóst að hér er um afar alvarlegt og umhugsunarvert atriði að ræða. Ég fæ ekki séð að þetta sé á svo takmörkuðu sviði o.s.frv., eins og nefndin hefur rakið og oft hefur verið vísað til, þ.e. ekki um verulegt valdaframsal að ræða, ekki íþyngjandi og svo afmarkað, að við getum látið það eins og vind um eyru þjóta. Þetta er á sviði fjórfrelsisins og það er ekki mjög takmarkað svið; viðskiptamál, fjármál, fólksflutningar og þjónustuviðskipti. Þetta eru satt að segja ekki svo afmörkuð svið og æðimargt sem getur fallið þar undir. Prófessorinn rekur það svo hvernig þetta er á allt annan máta hér. Hann rekur það m.a. að hér á landi eru dómstólarnir sjálfir og dómararnir undir vissri gagnrýni. Þá ber að velja samkvæmt mjög ákveðnum reglum sem við höfum ekki nokkur tök á að tryggja að verði hjá þessum erlendu alþjóðlegu stofnunum. Dómarar þurfa að hafa ákveðna menntun o.s.frv. sem aldrei verður tryggt. Svo segir hann: ,, . . . og síðast en ekki síst getur hann [þ.e. hinn íslenski þegn] borið mál sitt undir dómstóla.`` Þ.e. ef Íslendingur verður fyrir einhverju aðkasti hér heima, t.d. ef sýslumaður dæmir hann eða undirréttur þá getur hann farið með málið til Hæstaréttar. Íslendingur getur ætíð skotið ákvörðun stjórnvalda sem hann er óánægður með undir íslenska dómstóla. --- ,,Með EES-samningnum hefur íslenskur þegn afsalað sér þessu öllu til stofnana EFTA og EB,`` að sjálfsögðu á þessum takmörkuðu sviðum. Prófessorinn kemst að þeirri niðurstöðu að ,, . . . við erum því að framselja hluta ríkisvalds okkar til þjóðréttarlegs aðila sem engin reynsla er fengin af hvernig starfar.`` Nú er það út af fyrir sig ekki umdeilt að við erum að framselja vald, meira að segja sérfræðingar utanrrh. staðfesta það. En hér er velt upp ýmsum fleiri atriðum, t.d. þeim að við höfum enga reynslu af þessum dómstólum og getum ekkert metið þá fyrir fram. Prófessorinn, sem er prófessor í stjórnlagarétti, dregur þetta svo saman í sínum niðurstöðum og leggur aftur áherslu á það. Varla hvarflaði að nokkrum Íslendingi, segir hann, þá, þ.e. þegar stjórnarskráin var samið, að við mundum framselja ríkisvald til erlendra aðila eða þjóðréttarlegra stofnana og fullyrðir að það sé óþekkt að vald sé framselt til útlanda. Prófessorinn segir að lokum hér: ,,Með því framsali ríkisvalds, sem hér er til umræðu, er ekki einasta þjóðréttarlegum stofnunum falið bindandi ákvörðunarvald á tilteknum sviðum gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum á Íslandi, heldur afsala sömu aðilar sér þeirri réttarvernd sem þeir njóta samkvæmt íslenskum lögum og m.a. er fólgin í því að mega bera athafnir stjórnvalda undir umboðsmann Alþingis, undir æðra stjórnvald og að lokum dómstóla.`` Ég hef nú hlaupið nokkuð hratt yfir þessa greinargerð prófessors Björns en ég kemst ekki hjá því einnig að fara nokkrum orðum um það sem dr. Guðmundur Alfreðsson segir. Rétt er að vekja athygli á þjóðréttarsamningum og landslögum þar sem ég er ekki viss um að allir hafi gert sér grein fyrir því. Menn segja: Við höfum gert fjöldann allan af þjóðréttarlegum samningum, og vitanlega er það rétt, en hér er um það að ræða að gera þjóðréttarlegan samning að landslögum. Dr. Guðmundur leggur áherslu á það að ætíð þegar um þjóðréttarlegan samning er að ræða sem ekki hefur verið gerður að landslögum, þá ráða landslög. Jafnvel þó við semjum um einhvern hlut við aðra þjóð og gerumst við skulum segja brotlegir gagnvart þeim samningi, þá er það íslenskur dómstóll sem verður að dæma það samkvæmt íslenskum lögum. Þjóðréttarsamningurinn sem slíkur er ekki þar með orðinn að landslögum. Það er stóri gerningurinn sem liggur í þessum fimm greinum hæstv. utanrrh. að gera þennan fleiri þúsund síðna samning að landslögum. Dr. Guðmundur leggur áherslu á að það verði að fara mjög varlega í samanburð á alþjóðlegum skuldbindingum sem Ísland hefur þegar gengist undir og þeim yfirþjóðlegu skuldbindingum sem felast í EES-samningnum. Og vitanlega er það alveg ljóst sem þjóðréttarfræðingurinn segir að í 21. gr. stjórnarskrárinnar felst ekki sjálfstæð og sérstök heimild til að gera þjóðréttarsamninga sem breyta stjórnarskránni. 21. gr. heimilar forseta Íslands að gera þjóðréttarsamninga en það er útilokað að túlka þá grein þannig að forseta heimilist t.d. að gera þjóðréttarsamning sem breyti stjórnarskránni og stjórnarháttum hér á landi. Ég ætla að grípa niður á nokkrum stöðum. Lögfræðingurinn fjallar um þetta mjög skipulega, fyrst löggjafarvaldið, og vekur t.d. athygli á því sem er nokkuð umhugsunarvert að undirbúningur lagafrumvarpa flyst frá íslenskum stjórnvöldum, þ.e. ríkisstjórn og þingmönnum, til erlendra aðila, til sérfræðinga hjá EB fyrst og fremst, þ.e. ef breyta þarf samningnum þá á það uppruna sinn þar. Okkur er sagt að vísu og kemur nú fram í frægri skýrslu hollenska formanns samninganefndar EB, Van der Pas, þar kemur að vísu fram að þetta er bara til málamynda, segir hann, svona til að leyfa okkur að vera með. Við höfum þar ekki neinn atkvæðisrétt og ekki neinn ákvörðunarrétt. Þetta er atriði sem mér finnst algjörlega hafa farið fram hjá mönnum. Frumkvæðið er þar. Og meira að segja eins og hér er rakið, eftir að þetta er nú gengið í gegnum EFTA-ráðið og komið til Íslands, þá hefur Alþingi Íslendinga ekki rétt til að breyta einum stafkróki í þessum samningi. Engu. Sem sagt, það er annaðhvort að segja já eða nei. Og þannig eru Alþingi og íslensk stjórnvöld vitanlega svipt mjög mikilvægum frumkvæðisrétti og þó Alþingi hafi formlegt neitunarvald, þá er efni laganna ráðið annars staðar. Guðmundur rekur síðan vandlega þau fordæmi sem hér hafa verið nefnd og nefnir t.d. að það er vitanlega allt annað að flytja vald á milli innlendra aðila en til yfirþjóðlegra erlendra stofnana. Og hann fjallar síðan um yfirtöku á dómum og úrskurðum EB-dómstólsins og segir þar, með leyfi forseta: ,,Dómarnir eru ekki eingöngu lögskýringar- eða túlkunargögn`` eins og mátti skilja á nefnd hæstv. utanrrh. ,,Þeir eru nauðsynlegur hluti lagasamræmingarinnar og óumflýjanlegur hluti hins nýja EES-réttar. Þeir geta í reynd haft bein réttaráhrif, þar sem eftirlitsstofnun og dómstóll EFTA eiga að beita þeim í ákvörðunum, sem mundu koma til fullnustu á Íslandi.`` Það er vitanlega rétt að dómarnir eru ekki lögteknir en af því sem ég hef getað lesið mig til um dómana sýnist mér aftur og aftur í raun þetta koma fram í sjálfum samningnum og fylgiskjölum hans. Dómarnir eru langtum meira en túlkunargögn. Þeir geta verið ráðandi um lagasamræmingu. ,,Viðeigandi dómar EB-dómstólsins``, segir hér jafnframt, ,,t.d. um samkeppnisreglurnar, eru hins vegar ekki skráðir í EES-samningnum. Það er bara almenn tilvísun til þeirra og þeir ekki tilgreindir.`` Þegar ég las þetta fór ég að hugleiða hvort þetta gæti virkilega verið rétt og ég sé að þetta er rétt. Það er náttúrlega hreint ótrúlegt að okkur er ætlað hér að samþykkja þennan samning með tilvísun í lagabókstaf sem á að fá gildi að landsrétti án þess að viðkomandi gögn séu lögð fram í frumvarpsformi. Reyndar sé ég það á þeim frumvörpum sem eru að koma fram núna, t.d. eitt sem við sáum í morgun, að þar er í raun og veru bara örstutt grein sem segir: Ráðherra er heimilt að ákveða með reglugerð gildi ákveðinna hluta hjá EFTA og EB. Síðan eru felld úr gildi fjöldamörg önnur frumvörp. Ég trúi því nú satt að segja ekki að hv. þm. láti það yfir sig ganga að samþykkja slíka opna heimild til ráðherra án þess að hafa séð allt það sem að baki liggur. Að sjálfsögðu er það einnig mikilvægt sem lofað er með tilvísun í lagasamræmingu á EES-svæðinu að EFTA-ríkin muni tryggja með lögum að EES-reglur gangi framar öðrum landslögum. Um eftirlitsstofnunina segir lögfræðingurinn: ,,Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um að forseti og önnur stjórnvöld fari með framkvæmdarvaldið. Í 13. gr. segir að forsetinn láti ráðherra framkvæma þetta vald. Samkvæmt 14. gr. bera ráðherrar ábyrgð á öllum stjórnarframkvæmdum. Það er enginn vafi á því að stjórnarskráin á hér við íslenska ráðherra og íslensk stjórnvöld.`` Þarna þykir Guðmundi eflaust nauðsynlegt að árétta þetta vegna þeirra efasemda sem komu fram hjá sérfræðingum utanrrh. ,,Það er engin undantekning gerð í þessum greinum um framsal á framkvæmdarvaldi út úr landinu og það hefur aldrei verið gert með þessum hætti þannig að engin eru fordæmin.`` Hann fjallar síðan um fordæmin. ,,Samkvæmt EES-samningnum, greinum 108--110 mun eftirlitsstofnunin fá víðtækt vald til að hafa eftirlit með framkvæmd lögfestra samningsskuldbindinga. Hið sama getur gilt um framkvæmdastjórn EB í þeim tilfellum þegar ákvarðanir falla undir hana samkvæmt ákvæðum samninganna. Sérfræðinganefndin telur réttilega upp eftirfarandi ákvarðanir sem eftirlitsstofnunin hefði heimild til að taka og sem snúa að íslenskum einstaklingum og fyrirtækjum,`` og svo hefst upptalningin: ,,bindandi yfirlýsingar um brot, bindandi fyrirmæli um skyldubundin viðbrögð, tímabundnar bindandi bráðabirgðaráðstafanir, rannsóknaraðgerðir á vettvangi (t.d. bókhaldsrannsóknir), og aðfararhæfar sektir og févíti.`` Mér varð að orði þegar ég sá þessa upptalningu hvort menn teldu virkilega að hér væri um afmarkaða og lítt íþyngjandi svið að ræða, hvernig mönnum geti dottið það í hug? Og maður spyr sjálfan sig þegar maður les slíka skilgreiningu: Hvar eru mörkin? Væri t.d. unnt á þessari skilgreiningu að setja okkur Íslendinga inn í Evrópubandalagið? Allmikið hefur verið talað um fordæmi og um fordæmi að þessu leyti sem varða framkvæmdarvaldið fjallar Guðmundur og segir um það sem upp er talið af fjórmenningunum sem ég ætla að lesa hér, með leyfi forseta: ,,Strax í upphafi orða sinna um framkvæmdarvaldið telur sérfræðinganefnd utanrrh. upp tilfelli þess að Ísland hafi ,,fullgilt marga alþjóðasamninga sem leggja ríkinu umfangsmiklar skyldur á herðar``. Þeir nefna sáttmála Sameinuðu þjóðanna, Norður-Atlantshafssamninginn og stofnskrá og mannréttindasamning Evrópuráðsins og sérstaklega lög um lagagildi samningsins um réttindi Sameinuðu þjóðanna, lög um framkvæmd fyrirmæla öryggisráðsins og lög um lagagildi varnarsamningsins, sem gerður var á grundvelli Norður-Atlantshafssamningsins. Allt er þetta gott og blessað, en kemur bara málinu ekki við``, segir doktorinn. ,,Þessi fordæmi eru í eðli sínu engan veginn sambærileg við það sem mundi gerast samkvæmt EES-samningnum. Í engu áðurnefndra tilfella hefur framkvæmdarvald, og ekki heldur löggjafar- eða dómsvald, verið flutt út úr landinu. Í öllum tilfellunum er um þjóðréttarlegar skuldbindingar að ræða og í þeim tilvikum, sem þær hafa verið lögfestar, hvílir lokaákvörðunarvaldið yfir íslenskum þegnum hjá íslenskum aðilum samkvæmt íslenskum landsrétti og samkvæmt íslenskum túlkunum á þjóðaréttinum í samræmi við landslög.`` Vitanlega hlýtur hver einasti maður í raun að sjá þetta. Við getum nefnt t.d. varnarsáttmálann. Oft hafa ýmis atriði hans vegna komið fyrir íslenska dómstóla. En það er líka fróðlegt sem kemur fram í sérfræðinganefndinni. Ég ætla að lesa hér áfram: ,,Sérfræðinganefndin telur líka upp dæmi þess að íslenskir dómstólar geti beitt erlendum réttarreglum um viðskiptamál og fjölskyldurétt og hún blandar alþjóðlegum einkamálarétti eða lagaskilarétti inn í þá umræðu. Þeir bæta því að vísu við að slík beiting erlendra reglna ,,varðar ekki beint það álitaefni, sem hér er til umfjöllunar, þar sem ekki er samkvæmt lagaskilarétti um að ræða að erlendum stjórnvöldum sé fengið vald til að gefa fyrirmæli sem gilda eiga hérlendis.```` Og vitanlega má segja að þetta sé kjarni málsins. Það er ekki verið að fela erlendum stjórnvöldum það vald sem hér er um að ræða í þessu tilfelli. ,,Útlend stjórnvöld eða dómstólar fá samkvæmt Norðurlandasamningunum [sem ég gat um áðan] aldrei lögsögu yfir íslenskum einstaklingum eða fyrirtækjum, nema þeir hafi sjálfir með gerðum sínum komist undir vald erlendrar lögsögu.`` Yfir þetta fór ég áðan. Hér er einnig fjallað ítarlega um dómstólana og skal ég stytta það eins og ég get en hann vekur athygli á því að dómarnir verða endanlegir gagnvart íslenskum einstaklingum og fyrirtækjum. Þeir eru aðfararhæfir að landsrétti o.s.frv. Um þetta hef ég reyndar þegar fjallað og ætla ekki að lengja mál mitt með því að nefna það aftur og sama á við um eftirlitsstofnunina. Guðmundur Alfreðsson fjallar einnig verulega um þessi orð nefndarinnar: ,,afmarka, takmarka, ekki verulega íþyngjandi valdaframsal``. Nú hef ég þegar lýst minni undrun á þeim orðum og skal ekki endurtaka það hér. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, þetta er önnur hlið þessa stóra máls. Er okkur Íslendingum, jafnvel þótt við séum sáttir við efnisatriði samningsins, fært að gera þennan þjóðréttarsamning að íslenskum lögum eins og stjórnarskráin stendur nú? Ég segi nei. Mér sýnist tvímælalaust að til þess vanti í stjórnarskrána heimild. Ég vek athygli á því að önnur Norðurlönd hafa áttað sig á þessu fyrir alllöngu. Mig minnir að Norðmenn hafi breytt sinni stjórnarskrá líklega 1968 eða 1969 og a.m.k. Svíar og Danir hafa sett í sína stjórnarskrá ákvæði sem heimilar þrátt fyrir önnur atriði stjórnarskrárinnar að aukinn meiri hluti á þingi geti samþykkt að framselja vald til erlendra yfirþjóðlegra stofnana. Þeir áttuðu sig sem sagt á því hvaða breytingar eru að verða í heiminum og þetta kynni að verða nauðsynlegt. Því miður höfum við Íslendingar ekki gert það þrátt fyrir áratuga langa skoðun á stjórnarskránni. Eins og stjórnarskráin stendur er þetta því að mínu mati alls ekki hægt og það er þess vegna sem við höfum nokkur lagt fram frumvarp til breytinga á stjórnarskránni, reyndar ekki bara út af þessum samningi, en sem mundi gera það kleift fyrir þá sem það vilja að samþykkja hann en einnig út af öðrum alþjóðlegum skuldbindingum sem við göngumst undir. En hvað er þá um hina efnislegu hlið samningsins? Ég ætla aðeins að fara yfir þau atriði. Það er rétt hjá hæstv. utanrrh. að við sáum um þetta með erlendu fjárfestinguna og breyttum lögunum og það er formlega staðfest í samningnum og ekki vefengt og því fögnum við að sjálfsögðu. Að vísu fannst mér hæstv. utanrrh. láta að því liggja að þessum ákvæðum ætti að breyta og maður hefur heyrt það frá hæstv. fjmrh. og bíð ég spenntur að sjá þá breytingu. Ég vona bara að hún feli ekki í sér undanhald að þessu leyti sem því miður heyrist krafist hjá nokkrum hagsmunaaðilum í vandræðum. En þarna held ég að við verðum að standa afar vel á bremsunum og koma í veg fyrir að við missum tökin á erlendri fjárfestingu í sjávarútvegi. En það er fleira sem við nefndum. Ég nefni í öðru lagi eignarrétt á landi umfram það sem þarf til atvinnureksturs. Það er rétt sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. að í skýrslu sem hann lagði fyrir fyrri ríkisstjórn, mig minnir að það hafi verið fyrir lok október 1990, kemur fram frá aðalsamningamanni að ekki muni fást sá fyrirvari að takmarka megi jarðakaup. Þá var sú ríkisstjórn fullkomlega sammála um að það yrði þá að tryggja þetta eftir öðrum leiðum. Og þar voru nefndar nokkrar leiðir, t.d. að áskilja ákveðna búsetu í landinu áður en kaupa megi nytjajarðir eða landareign umfram það sem þarf til atvinnureksturs. Það er hins vegar hárrétt að í þeirri ríkisstjórn voru menn ekki á eitt sáttir hvort bæri að fara þá leið eða einhverja aðra eða jafnvel hvort halda ætti þessum fyrirvara lengur til streitu. Sú ríkisstjórn sem nú er hefur setið nokkuð á annað ár og enn höfum við ekki séð neitt frv. sem á að tryggja þennan rétt en séð heldur, fannst mér nú, neikvæða skýrslu lögfræðinga um þessi mál þar sem má skilja að þetta sé nægilega tryggt í dag með þeim forkaupsrétti sem sveitarfélög hafa. Við framsóknarmenn erum þessu algerlega ósammála. Við teljum að búa þurfi miklu, miklu betur um hnútana og ég endurtek að ég fagna því sem hæstv. utanrrh. taldi upp í þessu sambandi, en þetta höfum við hins vegar því miður ekki séð og það er slæmt að fá ekki að sjá það frv. fyrr en í október, ef ég man rétt eftir upptalningunni. Þetta mun ráða mjög miklu um efnislega afstöðu okkar til samningsins. Þeir eru til sem óttast ekki slík kaup erlendra aðila og meira að segja hitti ég einn sem sagði: Hverju máli skiptir hver á landið? En ég held að það sé ekki nokkur einasti maður hér inni sem þannig hugsar, sem betur fer. Ég vil bara leggja áherslu á það að þeir munu margir verða í þrengslum, mengun og óhreinindunum erlendis sem vilja eignast íslenskt land jafnvel þótt hér rigni og blási stundum dálítið nístingur af norðri. Þeir munu verða margir. Þeir munu verða margir sem vilja eignast hér ekki endilega eins og oft hefur verið nefnt laxveiðiár, heldur bara útivistarsvæði, þar sem þeir geta gengið um sæmilega frjálsir án þess að vera með grímu fyrir andlitinu. Ég legg á þetta mjög ríka áherslu og ég treysti því að hæstv. utanrrh. sjái til þess að það frv. sem hér verði flutt verði mjög ítarlega úr garði gert. Hinu fæ ég svo ekki neitað að þegar maður sér að Danir fengu inn í Maastricht-samkomulagið sjálft vissan fyrirvara um jarðakaup Þjóðverja í Danmörku spyr maður sjálfan sig: Var þessu haldið nóg til streitu? Gáfust menn ekki upp of snemma? Var ekki hægt að fá þetta viðurkennt vegna fámennis landsins? Eflaust er of seint um þetta að tala, en mér sýnist nú að þarna hafi Danir staðið að sumu leyti betur að máli. Þeir vöknuðu upp við þann ljóta draum að Þjóðverjar voru að leggja undir sig strendurnar á Jótlandi og það land sem æskilegast og girnilegast þótti og fengu þá inn jafnvel á seinasta stigi samningsins ákvæði sem veitir þeim vissa undanþágu.

Og felldu svo málið.

Og felldu þó málið, það er alveg hárrétt hjá hv. þm., þrátt fyrir þetta. Og nú virðast fleiri ætla að fella þetta mál kannski. Þá eru það að sjálfsögðu fleiri atriði sem við höfum nefnt. Það er í fyrsta lagi eignarhald á orkulindum landsins og ég er sammála því sem kom fram hjá hæstv. ráðherra að líklega er þetta í lagi í sambandi við vatnsföllin því þar hefur ríkið í dag einkarétt til að virkja. En ég vek athygli á því að í hvítu bók ríkisstjórnarinnar er fram tekið að einkavæða eigi orkufyrirtækin og þá er ekki hægt að einkavæða orkufyrirtækin og meina erlendum aðilum innan EES að taka þátt í þeirri einkavæðingu. Ég hef reyndar spurt um það hér aftur og aftur hvort þetta ákvæði hvítu bókarinnar standi enn, hvort menn séu ekki reiðubúnir að afskrifa það í ljósi þeirra upplýsinga sem komnar eru fram í sambandi við EES-samninginn. Svo þarna virðist ríkisstjórnin taka heldur létt á þessu máli ef trúa má hvítu bókinni. Ég legg að vísu ekki mikið upp úr henni en sumir kunna að gera það. Um jarðhitann gildir hins vegar öðru máli. Þar hefur ríkisvaldið ekki einkarétt til að virkja og hæstv. iðnrh. hefur boðað frv. um það efni. Ég vona að það komi. Það má tryggja með ýmsu móti. Rætt hefur verið um að ríkið öðlist eignarrétt af orku fyrir neðan ákveðið dýpi. Það þarf ekki einu sinni að vera þannig, ríkið getur öðlast einkarétt til að virkja ákveðið afl, 3.000 kílóvött eða eitthvað svoleiðis. Ef ég man rétt þá er það þannig með vatnsvirkjun. Því eru margar leiðir til þessa sem alls ekki þurfa að íþyngja einstaklingunum í raun og sem munu halda gagnvart þessum samningi. Okkur er ljóst að ekki hafa fengist fullnægjandi möguleikar til þess að takmarka fólksflutninga en við höfum hins vegar ekki gert það að skilyrði. Við treystum því að 118. gr., ef ég man rétt, veiti okkur þann fyrirvara sem getur gert okkur kleift að stöðva of mikla fólksflutninga til landsins. Ef hér verður orðið 6% atvinnuleysi fljótlega eins og spáð er verða kannski fáir sem hingað sækja en ekki er ég þó að mæla með þeirri vörn. Við höfum líka nefnt það að tryggja þurfi að við höfum heimild til að leggja jöfnunargjald á innfluttar landbúnaðarafurðir. Hæstv. utanrrh. fór mörgum orðum um það og taldi að bændum hefði verið vel sinnt í þessum samningi og taldi reyndar að þar sannaðist að sjaldan launar kálfurinn ofeldið. Ég er ekki sammála hæstv. utanrrh. Mér sýnist að í 5. gr. viðauka við bókun 3 séu mörg spurningarmerki því að í 2. tölul. þeirrar greinar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Að því er Ísland varðar skal það hámark verðjöfnunarfjárhæða sem lagðar eru á við innflutning og gert er ráð fyrir 9. gr. bókunarinnar ekki gilda um Ísland vegna vara . . . `` --- og svo eru þær taldar upp. Síðan segir: ,,Upphæð aðflutningsgjalda sem lögð eru á við landamærin skal þó aldrei vera hærri en það sem Ísland leggur á innflutning frá nokkrum samningsaðila árið 1991.`` Það vekur í fyrsta lagi vissa spurningu af hverju þarna er miðað við 1991 en við önnur ríki janúar 1992. En svo er sú staðreynd að þessar vörur hafa fæstar verið fluttar til landsins og engin gjöld voru því á þær lagðar. Og hvað þýðir það? Ég veit að utanrrn. hefur verið spurt en svörin hafa verið afar óljós. Jafnvel hafa svörin verið þau að það þýði ótakmarkað verðjöfnunargjald. Fróðlegt væri að heyra frá hæstv. viðskrh. hvort það getur staðist. Ég veit að leitað hefur verið eftir svari frá Brussel, en menn brosa þar bara út í annað og vilja ekkert svara slíkum kjánalegum spurningum. Þetta verðum við vitanlega að fá miklu nánar upplýst: Hvað má Ísland leggja á þessar innfluttu landbúnaðarafurðir? Síðan kemur það atriði sem ég segi ekki síst stórt í þessu sambandi, vitanlega eru þau öll stór, og það er sú ályktun okkar framsóknarmanna að strax beri að undirbúa breytingu á þessum samningi í tvíhliða samning þegar hin EFTA-ríkin hafa gengið í Evrópubandalagið. Mér hefur ekki tekist að fá svar frá hæstv. utanrrh. við þessari tillögu. Ég hef spurt að því hér í ræðustól hvort ekki mætti ganga til þess verks og fengið afar óljós svör. Að vísu fengum við miklu ljósari svör frá aðstoðarframkvæmdastjóra Evrópubandalagsins, Andriessen, sem sagði ítarlega aðspurður í sjónvarpi að það ætti ekkert að vera þessu til fyrirstöðu, ef íslensk stjórnvöld leituðu eftir því, og skýrði vel í hverju það fælist. Hann taldi að að sjálfsögðu yrði að breyta greinunum um hinar sameiginlegu stofnanir og eftirlitið og dómstólana o.s.frv. og þetta liggur alveg í hlutarins eðli. Nú væri fróðlegt að vita hvort hæstv. utanrrh. hefur ekki hugleitt þetta mál og væri fróðlegt að vita hvort hann er ekki tilbúinn að beita sér fyrir því að formlega verði farið fram á þetta. Ég er sannfærður um að þetta mundi hjálpa æðimörgum Íslendingum til að fóta sig á þessum samningi þegar til framtíðar er litið og gæti jafnvel orðið til þess að auka eitthvað stuðning við hann. Efnislega er því mörgu ábótavant, mjög mörgu ábótavant við samninginn og ég skal ekki segja hvort tekst að bæta úr því með einhliða lagasetningu hér heima fyrir. Við bíðum eftir því að fá að sjá slíkt og bíðum eftir svörum við nokkrum spurningum. Hinu er svo ekki að neita að hin hlið málsins, það sem ég kalla tæknilega hlið málsins, er öllu verri. Ég hef áður sagt það hér að mér þykir ljóst, og ljósara með hverjum degi og þegar ég les samninginn oftar og álit lögfræðinganna, að ekki er hægt að gera þennan samning að óbreyttri stjórnarskrá. Það er ekki hægt. Því er vitanlega afar mikilvægt að fá að vita hvort ríkisstjórnin vill stuðla að því að þeim, sem geta fylgt samningnum efnislega að uppfylltum ýmsum skilyrðum, sé gert það kleift með því þá að breyta stjórnarskránni. Við höfum flutt hér á hinu háa Alþingi frv. til stjórnlagabreytinga þar sem heimild yrði veitt til slíks. Ég get því miður ekki óskað hæstv. utanrrh. til hamingju með þennan samning, hann hefur barist í þessu ötullega og baki brotnu í þrjú ár og ég vorkenni honum allt það streð. Mér finnst ekki hafa fengist úr þessum samningi það sem við gerðum okkur vonir um þegar af stað var farið. Mér finnst að við höfum orðið að undirgangast miklu, miklu meira en við gerðum okkur grein fyrir 1989 þegar farið var af stað í þessa svokölluðu tveggja stoða lausn á samkomulagi EFTA og EB. Þetta er ekki tveggja stoða lausn. Hún er það alls ekki. Þetta er ein stoð og ein hækja. Það er ekki hægt að kalla þetta meira og hækjan er því miður við. Nú er mér ljóst að við litlir Íslendingar eigum ekki alls kostar við stórveldin og getum ekki skrifað okkar samning þótt sumir hafi tekið að sér að gera það að vísu, við getum ekki gert það, en það er ágætt að gera drög og sjá hvernig á það reynir. Við hljótum að verða að undirgangast ýmislegt. Staðreyndin er hins vegar sú að einmitt vegna okkar smæðar er okkur afar mikilvægt að vanda allan þann gjörning sem við gerum og alla þá samninga sem við gerum við alþjóðlegar stofnanir og samtök. Og við skulum aldrei láta okkur detta í hug að þessar ágætu þjóðir sem við erum að semja við séu að gera okkur Íslendingum einhvern greiða. Mér finnst það stundum liggja í orðunum eins og verið sé að gera okkur greiða, að þeir vilji gjarnan hafa okkur með og hafi gaman af því. Menn segja jafnvel að það sé engin hætta að þeir seilist í þennan litla markað hér. Nýlega var mér sagt eftir einum forsvarsmanni stórs bresks fyrirtækis sem var spurður þeirrar spurningar hvort þeim dytti í hug að fara að opna markaði hér á Íslandi. Já, vitanlega, sagði hann. Íslendingurinn sem spurði, hváði og sagði: Hvað hafið þið að gera í þennan 260 þúsund manna markað? --- Þá sagði hann: Staðreyndin er vitanlega sú að þessir 260 þúsund Íslendingar versla jafnmikið og milljón Bretar. Það er líklega mikið til í þessu. Íslendingar versla afar mikið og ég yrði ekkert undrandi þótt það litla sem við höfum séð sé aðeins brot af því sem á eftir að koma. Menn munu seilast hingað til þess að ná þessum markaði og menn verða einnig að gæta þess að menn munu ekki bara gera það til að ná markaðnum heldur til að ná hér meiri áhrifum. Við Íslendingar höfum kynnst því hvernig er að vera undir erlendu kaupmannsvaldi. Okkar feður og forfeður brutust undan því valdi. Þjóðin sameinaðist í því að brjótast undan því, gerði það með samtakamætti og var þá þó fátæk þjóð. Ég er hræddur um að okkur gengi verr að brjótast undan alþjóðlegu peninga- og kaupmannavaldi í dag. Því vil ég ljúka þessum orðum mínum með því að biðja hæstv. utanrrh., sem ég veit að er góður og gegn Íslendingur, að gæta sín mjög á því sem gert er og búa svo um hnútana að ekki þurfi að verða stórslys.

Virðulegi forseti. Síðasti ræðumaður, hv. þm. Steingrímur Hermannsson, vék í upphafi máls síns nokkuð að því að lýsa vonbrigðum sínum með framsöguræðu hæstv. utanrrh. fyrir þessu máli. Ég get einnig tekið undir það að ég undraðist nokkuð framsöguræðu hæstv. utanrrh. og hún olli mér líka vonbrigðum vegna þess að hæstv. ráðherra var að kynna hér fyrir þinginu niðurstöðu þriggja ára vinnu í máli sem hann hefur sjálfur kallað stærsta mál lífs síns og flestir eru sammála um að er eitt stærsta mál sem komið hefur til meðferðar á Alþingi Íslendinga í áratugi. Ræðan var hins vegar lítt málefnaleg og efnisleg. Hún var fyrst og fremst tilraun til samfelldra árása á þá sem leyfðu sér að draga ágæti verkanna í efa og aðferðirnar voru satt að segja frekar í ætt við það sem tíðkast á karpfundum en það sem maður hélt að virðulegur, hæstv. utanrrh. íslenska lýðveldisins mundi gera þegar hann færði þinginu þennan samning. Þótt ég sé sammála hv. þm. Steingrími Hermannssyni og það hafi valdið mér vonbrigðum með hvaða hætti hæstv. utanrrh. kaus að leggja málið fyrir Alþingi, þá vil ég hins vegar mótmæla því að þessi ræða hafi verið í stíl þeirra ræðuhalda sem fram fóru ,,á rauðu ljósi`` en því lýsti hv. þm. Steingrímur Hermannsson. Ég get fullvissað hann um það að þær ræður voru miklu betri.

Ég var þar nú ekki.

Þar að auki var þingmaðurinn þar ekki þótt hann hefði óneitanlega nokkurn áhuga á þeim fundahöldum. Mér varð að orði, og get svo sem látið það fljóta hér með, þegar ég hafði hlýtt á ræðu hæstv. utanrrh. og var að ná mér eftir undrun mína hvernig ráðherrann kaus að fara í þetta, að þessi framsöguræða hæstv. utanrrh. hefði verið ágætisræða handa hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni til þess að flytja hér á fjórða eða fimmta degi umræðnanna, þ.e. árásar- og hártogunarræða í stíl þeirra skrifa sem Alþýðublaðið hefur tamið sér í sumar um þetta mál. Kannski var það ætlun hæstv. utanrrh. að koma með þessum ræðuflutningi í veg fyrir að efnisleg og málefnaleg umræða fari fram um málið hér á Alþingi. Að leggja freistingar fyrir okkur hin með þessum ræðustíl til þess að vita hvort við vildum ekki ganga með honum niður á þetta plan umræðunnar. En ég vil segja það strax í upphafi að ég er ekki tilbúinn til þess og ég mun ekki hér í þessari ræðu minni verja löngu máli til þess að svara þeim skætingi, útúrsnúningum, hálfsannleika og rangfærslum sem komu fram í ræðu hæstv. utanrrh. Mér fannst heldur ekki sæmandi að hæstv. utanrrh. skyldi telja það við hæfi að hæðast að forustumönnum íslensks sjávarútvegs í framsöguræðu sinni fyrir málinu hér á Alþingi, fannst það ekki sýna styrk málstaðarins að til slíks þyrfti að grípa. Og mér fannst dálítið sérkennilegt að kjósa að vitna orðrétt í hönnunarverk sem utanrrn. fékk unnið fyrir sig og gera það að orðum eins af forustumönnum Alþb. En eitt af því mörgu sem utanrrn. hefur gert er að afhenda auglýsingafyrirtæki ræður hæstv. utanrrh., skýrslur Björns Friðfinssonar ráðuneytisstjóra og vinnuplögg úr ráðuneytinu og biðja menn að koma þessu á mælt mál fyrir almenning í landinu og flytja síðan þann texta hér sem skoðanatexta þeirra manna sem unnu þetta stílverk fyrir utanrrn. Er málstaðurinn virkilega svona veikur, hæstv. utanrrh., að það þurfi í framsöguræðu að grípa til bragða af þessu tagi? Staðreyndin er sú að ef litið er til síðustu ára þá hefur enginn íslenskur stjórnmálamaður fengið jafnmörg tækifæri jafnoft og jafnlengi og fengið jafnmikla fjármuni úr sjóðum hins opinbera til þess að kynna málstað sinn fyrir þjóðinni eins og hæstv. utanrrh. hefur fengið í þessu máli. Hann hefur haft greiðan aðgang að öllum fjölmiðlum landsins í tvö til þrjú ár í þessu máli. Hann hefur gefið út sérstakt kynningarrit og sent það inn á hvert heimili í landinu. Hann hefur gefið út upplýsingarit þar að auki og ráðið sérstaka menn í utanrrn. til þess að svara spurningum almennings og eitt af víðlesnustu dagblöðum landsins hefur vikum og mánuðum saman verið opið fyrir slíkum svörum ráðuneytisins. Engu að síður, eftir allt þetta, þá segir ráðherrann hér sem svar við spurningunni við þjóðaratkvæðagreiðslu: Þjóðinni er ekki treystandi til þess að dæma þetta mál því þjóðin veit ekki hvað í málinu felst. Skoðanakannanir sýna að þeir sem hafa kynnt sér það, þeir eru með, en hinir sem skoðanakannanir sýna að séu jafnvel fleiri, sem eru á móti, þeir bara vita ekki hvað þeir eru að segja. Ráðherra, sem er kominn á þennan vegarspotta í meðferð málsins eftir allt það sem honum hefur boðist í þessu máli og eftir allt það sem hann hefur haft yfir að ráða í málinu til að kynna þjóð sinni málið, á í raun og veru ekki annan kost en að velja sér nýja þjóð eða hætta störfum ella. Því þessi yfirlýsing um íslensku þjóðina í framsöguræðu hæstv. utanrrh. var nánast fáheyrð í lýðræðisríki. Það sýnir líka veikan málstað hæstv. ríkisstjórnar í málinu og vantrú hennar á rök sín að hún í fyrsta lagi virðist ætla að hafna því að stjórnarskránni sé breytt til þess að öruggt sé að samningurinn standist stjórnarskránni. Hún virðist líka í öðru lagi ætla að hafna því að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um málið og hún hefur síðan séð sérstaka ástæðu til þess að ryðja formanni utanrmn. á síðasta þingi úr stóli vegna þess að hann hafði leyft sér að hafa sjálfstæðar efasemdir um málið. Svona starfa bara hræddir menn. Menn sem trúa ekki á eigin málstað, eru ekki fullvissir um það að þjóðin endurgjaldi traustið og vilja gera allt sem hægt er til að forðast að þjóðin fái að dæma þeirra verk. Það er það sem hæstv. utanrrh. er að gera og ríkisstjórnin með neitunum sínum, að forðast að þjóðin fái að dæma verk þeirra. Í stærsta máli íslenska lýðveldisins er það auðvitað betri vitnisburður en allt annað um það hve veikan málstað hæstv. utanrrh. telur sig hafa hér að verja, sérstaklega fyrir okkur sem þekkjum hann vel, vitum að hann er af baráttuglöðum ættum, hefur fengið marga erfðaeiginleika þess manns sem treysti sér best til að heyja allar þær orustur sem í boði voru og nauðsyn var að fara í, að þá skuli hæstv. utanrrh. segja: Nei, ég þori ekki að leggja þennan samning í dóm þjóðarinnar, hvorki nú í haust með stjórnarskrárbreytingu, né í þjóðaratkvæði. Það er líka athyglisvert, og ég mun koma að því síðar, að hæstv. utanrrh. hefur upp á síðkastið sagt að sjávarútvegssamningur Íslands og Evrópubandalagsins muni hugsanlega ekki liggja fyrir fyrr en um næstu áramót. Það sem löngum var kjarnaatriðið af hans hálfu í túlkun málsins, sjávarútvegsmálin, eru komin á þann veg að svo fullkomin óvissa ríkir um sjávarútvegssamning Íslands og Evrópubandalagsins að ráðherrann treystir sér ekki til að tryggja Alþingi það að sá samningur liggi á borðum þingmanna áður en þeir greiða atkvæði um EES-samninginn þótt sjávarútvegssamningur Íslands og Evrópubandalagsins sé formlega hluti EES-samningsins. Eins og kunnugt er hefur Evrópubandalagið kveðið svo á í samningnum sjálfum og fylgigögnum hans að það muni ekki fyrir sitt leyti staðfesta EES-samninginn fyrr en sjávarútvegssamningurinn liggur á borðinu. Ég ætla bara að vona að hæstv. utanrrh. sé einn um þessa skoðun og dragi hana þá til baka, því það væri auðvitað illt í efni ef hæstv. ríkisstjórn ætlaði virkilega á haust- og vetrarmánuðum í hræðslu sinni við stöðu málsins og ótta sínum við að leggja það í heild sinni á borð þings og þjóðar að knýja í gegn atkvæðagreiðslu um EES-samninginn hér á Alþingi án þess að fullbúinn og endanlegur sjávarútvegssamningur Íslands og Evrópubandalagsins liggi fyrir. Ég vil segja það strax við hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn að það er málsmeðferð sem ekki mun ganga vegna þess að slíkur samningur er skilyrði staðfestingar af hálfu Evrópubandalagsins og hann hefur líka ávallt verið skoðaður sem skilyrði staðfestingar af hálfu Íslands og er það enn frekar nú þegar í ljós er kominn grundvallarágreiningur milli samninganefndar Íslands annars vegar og samninganefndar Evrópubandalagsins hins vegar í sjávarútvegsmálum eins og ég mun koma að síðar. Virðulegur forseti. Almennu rökin fyrir samningnum um Evrópskt efnahagssvæði voru og eru þau að samningurinn muni breyta svo skilyrðum í atvinnulífi og efnahagsmálum á Íslandi að hann muni leiða til hagvaxtar, aukinnar atvinnu og almennra framfara í landinu. Um þetta mætti fara mörgum orðum en ég ætla ekki að gera það hér. Mér fannst það hins vegar merkilegt að hæstv. utanrrh. skyldi ekki víkja að því neinu í sinni framsöguræðu að í sömu vikunni og Alþingi kemur saman til að fjalla um EES-samninginn birtir Vinnuveitendasamband Íslands þá spásögn sína að fyrsta ár hins Evrópska efnahagssvæðis verði metár í atvinnuleysi á Íslandi. Vinnuveitendasamband Íslands spáir nú allt að 6% atvinnuleysi á næsta ári og jafnvel þótt farið sé aftur til áranna undir lok áratugsins 1960--1970 ná þau ekki því að slíkt atvinnuleysi hafi þá verið í okkar þjóðfélagi. Er það ekki merkilegt að þrátt fyrir öll fyrirheitin, sem áttu að felast í EES-samningnum, skuli vantrú forustumanna í íslensku atvinnulífi, stjórnenda fyrirtækjanna, forsvarsmanna sjávarútvegs, iðnaðar og verslunar, á framþróun í íslensku efnahagslífi vera með þeim hætti að samtök þeirra hafa nú komist að þeirri niðurstöðu að hið fyrsta ár Evrópska efnahagssvæðisins verði algert metár í atvinnuleysi á Íslandi? Það ætti að minnsta kosti að vera tilefni til að staldra aðeins við og hætta að nota sum af glæsiorðunum sem hæstv. utanrrh. hefur tamið sér í kynningu á þessum samningi, glæsiorð sem smátt og smátt hafa orðið til þess að almenningur vantreystir því sem ráðherrann segir í málinu. Hver er skýringin? Hver er skýringin á því að fyrirtækin og forsvarsmenn atvinnulífsins á Íslandi hafa komist að þeirri niðurstöðu og hafa þar með í reynd greitt atkvæði með vantrausti á því að EES-samningurinn, a.m.k. í upphafi, muni fela í sér veruleika þeirra væntinga sem búist var við? Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði felur það í sér að við verðum hluti af innri markaði Evrópubandalagsins. Það er kjarninn, hinn efnislegi kjarni í samningnum hvað sem líður einstökum greinum eða stjórnskipulegum þætti. Hvað er að gerast á hinum innri markaði Evrópubandalagsins um þessar mundir og á næstu árum? Jú, það liggur nú fyrir. Fyrir nokkru síðan birti Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn í Washington --- ein virtasta stofnun ef ekki sú virtasta á sviði ráðgjafar í efnahagsmálum í veröldinni, sem hefur sérstakt stjórnskipulegt vald frá aðildarríkjum sínum til að láta slíka ráðgjöf í té --- skýrslu í lok júlímánaðar þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að á næstu árum mundi atvinnuleysið í Evrópubandalaginu í kjölfar Maastricht-samkomulagsins aukast, um 3 milljónir manna mundu bætast í hóp atvinnulausra. Eða með öðrum orðum: Megineinkenni innri markaðar Evrópubandalags á næstu árum er aukið atvinnuleysi. Það vita auðvitað allir að þegar menn tengjast markaðssvæði með þeim hætti sem í þessum samningi felst þá geta þeir ekki bara valið úr eitt einkenni eða tvö heldur kemur markaðurinn í heild sinni til með að virka með sams konar hætti. Við getum ekki gerst aðilar að innri markaði Evrópubandalagsins og sagt: Svo viljum við einangra okkur frá þessu eða þessu. Þess vegna eru auðvitað öll hagfræðileg rök fyrir því að um leið og við munum þá fá í okkar hlut mörg önnur einkenni innri markaðarins munum við líka taka við atvinnuleysisvofunni sem nú er orðin veruleiki í Evrópubandalaginu á næstu árum. Þetta er ekki hræðsluáróður, þetta eru einfaldlega þær staðreyndir sem menn þurfa að horfast í augu við, sérstaklega þeir sem bera ábyrgð á íslenskri hagstjórn, íslensku atvinnulífi og íslensku launafólki. Það er ekki aðeins að þessi skoðun komi fram í þessari sérstöku skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, IMF, heldur birtist einnig í hinu virta blaði The European í síðustu viku ítarleg grein í viðskiptablaði þess blaðs þar sem því er líst hvernig hið mikla atvinnuleysi Evrópubandalagsins, innri markaðarins, sé í raun og veru að riðla öllum áformum forsvarsmanna ríkja Evrópubandalagsins um hagþróun, hagvöxt og efnahagslegar framfarir á næstu árum. Í greininni, sem er eftir þekktan hagfræðing og fræðimann við Trinity College í Cambridge, John Eatwed, kemur fram að atvinnuleysið í Evrópubandalaginu, svo notað sé orðalag greinarinnar, sé svarti bletturinn á hinum iðnvædda heimi eða eins og segir í greininni, ,,the black spot of the industrialized world``, þar sem yfir 16 milljónir manna séu atvinnulausar og fjórðungur þeirra undir 25 ára aldri. Eða með öðrum orðum atvinnuleysi ungs fólks að afgerandi hluta. Við þessar 16 milljónir munu að dómi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins bætast aðrar þrjár á næstu 3--4 árum. Það verða því yfir 20 milljónir manna atvinnulausar á þeim innri markaði sem hér er lagt til að Ísland verði hluti af. Auðvitað verðum við að ræða það með fullum efnislegum rökum. Verður þá hægt að einangra Ísland frá þessu höfuðeinkenni innri markaðarins, 20 milljón manna atvinnuleysi? Ég held að efnislega svarið hljóti að vera nei og ég bið þá sem svara öðruvísi að rökstyðja hér í umræðunum hvernig þeir ætla að fara að því, hvernig þeir ætla að fara að því að halda Íslandi einangruðu frá þessum höfuðþætti innri markaðarins. Jafnframt kemur fram í þessari úttekt The European frá síðustu viku að þetta erfiða efnahagsástand atvinnuleysisins í Evrópubandalaginu og á innri markaðnum sé að gera það að verkum að fjárfesting í skólum, í heilbrigðiskerfi og í vegagerð sé öll að dragast saman vegna þess að lönd Evrópubandalagsins hafi ekki lengur efni á henni. Á undanförnum árum hafa verið dregnar upp ákveðnar glansmyndir í góðri trú, ég vil leggja áherslu á það, í góðri trú, af því að helsti drifkraftur hagþróunarinnar á síðasta áratug þessarar aldar og í upphafi næstu yrði í Evrópubandalaginu. En það virðist bara vera að koma á daginn að þessar vonir hafi reynst rangar. Þvert á móti séu innan Evrópubandalagsins að koma fram slík efnahagsleg veikleikamerki að aðalumræðuefnið er: Hvernig á að lækna þennan sjúka mann Evrópu og Evrópubandalagið? Fróðlegt er að skoða Ítalíu vegna þess að fyrir tveimur til þremur árum var víða vitnað til þess að Ítalía væri eitt besta dæmið um þann árangur sem hefði náðst af hagþróun innan Evrópubandalagsins og þeim þáttum sem tengjast helstu einkennum innri markaðarins. Núna er umræðan hins vegar á þann veg hvernig hægt sé að forða hruni ítalska hagkerfisins. Ég vil þess vegna í upphafi þessarar umræðu biðja menn, hvað sem líður skoðun manna á stjórnarskrá, sjávarútvegssamningi og öðru slíku, að horfa á það í alvöru hvort það kunni ekki að vera rétt að sú efnahagslega hugmyndafræði, sú hagræna kenning um hagþróun, hagvöxt, aukna atvinnu og framfarir sem átti að fylgja í kjölfar aðlögunar okkar að innri markaði Evrópubandalagsins í gegnum EES hafi einfaldlega reynst röng í tímans rás? Og ef við ætlum að tryggja okkur hagsæld hér á Íslandi, fulla atvinnu og efnahagslegar framfarir, þá eigi það a.m.k. fyllilega rétt á sér að ræða það á Alþingi hvort við ætlum virkilega að verða hluti af innri markaði sem verður með 20 milljónir atvinnuleysingja á næstu árum. Ég vil einnig í upphafi þessarar umræðu vekja athygli á því að á síðustu vikum hefur verið gengið frá samkomulagi milli Bandaríkjanna, Mexíkó og Kanada um efnahagslegt fríverslunarsvæði Norður-Ameríku þar sem þessar fjölmennu þjóðir með hátt í 400 milljónir manna ætla að verða eitt efnahagslegt markaðssvæði. Ég hef tekið eftir að í umræðunnni hér heima, gott ef ekki einnig í ýmsum ummælum hæstv. utanrrh., hefur verið látið að því liggja að þessi samningur Bandaríkjanna, Kanada og Mexíkó, sem gengur yfirleitt undir heitinu NAFTA, sé ósköp keimlíkur samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Það er þess vegna mjög athyglisvert að lesa lýsingar á því, sem komið hafa fram núna á síðustu vikum, í hverju munurinn á fríverslunarsvæði Norður-Ameríku og Evrópska efnahagssvæðinu og Efnahagsbandalaginu hins vegar er fólginn. Ég óskaði eftir því í utanrmn. í morgun að Alþingi Íslendinga yrðu útveguð gögn um fríverslunarsamning Bandaríkjanna, Kanada og Mexíkó svo við gætum borið rækilega saman þessa tvo samninga. Það kemur í ljós, af þeim greinum sem birtar hafa verið í alþjóðlegum blöðum og tímaritum á síðustu vikum, að fjölmargt af því sem hæstv. utanrrh. hefur talið höfuðnauðsyn að hafa í svona samningum, stofnanaverkið allt sem m.a. veldur þessum erfiðleikum sem snerta stjórnarskrá lýðveldisins, að nánast ekkert slíkt er í fríverslunarsamningi Bandaríkjanna, Kanada og Mexíkó. Þar eru engar eftirlitsstofnanir í ætt við þær sem eru í Evrópubandalaginu og á að koma upp á Evrópska efnahagssvæðinu. Þar er ekki verið að knýja fram sams konar reglur um öryggi eða það sem á ensku er kallað ,,safety standard``. Þar er ekki verið að knýja fram samræmingu á fjölmörgum öðrum sviðum framleiðslu sem snertir öryggi vörunnar, umhverfiskröfur, heilbrigðiskröfur eða fjölmargt annað. Þar er heldur ekki að finna mjög útfærða stofnanabyggingu til að ráða niðurlögum í deilumálum heldur mjög takmarkaða stofnanauppbyggingu á því sviði. Það er satt að segja mjög merkilegt, bæði út frá almennu sjónarmiði og út frá hagsmunum Íslands, að horfa á það að á síðustu tveimur til þremur árum hafa tvær sveitir manna setið við verkefni sem felur í sér að búa til stærra efnahagslegt viðskiptasvæði. Önnur hefur verið undir forustu embættismanna Frakka, Þjóðverja og Ítala, þ.e. ríkjanna sem fræg hafa orðið fyrir embættismannabáknið og regluveldið í Evrópu á þessari öld, ríkisvaldið sem hið skipulagða og uppbyggða vald embættiskerfisins. Hins vegar hefur verið sveit manna frá Bandaríkjunum, Kanada og síðar Mexíkó, en fyrst Bandaríkjunum og Kanada, sem hafa greinilega verið mótaðir af annarri hugmyndafræði, hafa viljað forðast það að bákn embættismennsku og skriffinnsku, vald ráðuneyta og stjórnkerfisstofnana væri dirfkraftur í hinum efnahagslega samningi. Niðurstaðan er svo sú að Bandaríkin, Kanada og Mexíkó hafa náð samningi um fríverslunarsvæði án mikils stofnanabákns eða valds fyrir ,,bírókrata`` eða miðstjórnarvald. Við erum hins vegar beðin um það hér að skrifa upp á samning þar sem embættismannaveldið í Brussel, hvað sem um það má segja að öðru leyti, verður aðaldrifkrafturinn í ákvarðanatökunni ásamt embættismannavaldi EFTA. Ég nefni þetta í upphafi umræðunnar vegna þess að það hefur nokkuð borið á því að menn hafi þá sögulegu einsýni að segja: Það er bara til ein lausn á því hvernig þjóðir koma sér upp stærri efnahagssvæðum og skilyrðum til efnahagslegra framfara og það er lausn Evrópubandalagsins og EFTA í EES. Ég held þess vegna að þegar gögnin koma til Alþingis um samninginn um NAFTA, Fríverslunar- og efnahagssvæði Norður-Ameríku, þá verði mjög fróðlegt fyrir okkur að bera þau saman við niðurstöðu þeirra verka sem hæstv. utanrrh. hefur mælt fyrir hér. Ég vil einnig geta þess að ég hef óskað eftir því í utanrmn. að skýrsla Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um vaxandi atvinnuleysi á þeim innri markaði, sem við erum að gerast aðilar að með þessum samningi, verði einnig lögð fram í utanrmn. og hér á Alþingi. Það blasir þess vegna við, hæstv. utanrrh., gagnstætt því sem ráðherrann hefur sagt á undanförnum árum að á upphafsári EES ríkir meiri svartsýni og meiri deyfð yfir áformum í íslensku atvinnulífi en undanfarna áratugi. Forustumenn atvinnulífsins á Íslandi hafa a.m.k. ekki trú á því að þessi samningur muni í upphafi opna nein ný lönd í þessum efnum. Það var satt að segja nokkuð annar tónn í framsögu fyrir þessu máli en var í skýrslu hæstv. utanrrh. til Alþingis í marsmánuði á þessu ári. Ég lái þess vegna engum þótt hann velti því fyrir sér hvort eigi að trúa utanrrh. í mars eða utanrrh. í ágúst vegna þess að báðir ganga ekki upp saman. Í mars sagði hæstv. utanrrh. í skýrslu sinni til Alþingis: ,,Hinar pólitísku forsendur sem leiddu til EES-samninganna virðast ekki eiga við lengur, hvorki við EB né EFTA.`` Ráðherrann sagði fleira. Hann sagði ástæðu til þess að varpa fram þeirri spurningu hvort hin hraða rás viðburðanna hefði hlaupið fram úr hugmyndasviðum hins Evrópska efnahagssvæðis. ,,Hefur EES, í ljósi breyttra aðstæðna, glatað tilgangi sínum? Trúir því einhver,`` spurði hæstv. utanrrh. í skýrslu sinni til Alþingis í mars, ,,að Evrópskt efnahagssvæði fáist staðist sem tveggja stólpa brú, sem hvílir annars vegar á stólpa útvíkkaðs Evrópubandalags með 17 aðildarríkjum og 370 millj. íbúa og hins vegar á brúarstólpa Íslands og Liechtensteins, með innan við 300 þúsund íbúa?`` Í ljósi þess að þessar tilvitnanir voru meginefnið sem utanrrh. glímdi við í skýrslu sinni í mars og svaraði þeim á þann veg að hann lagði til að Íslendingar létu stjórnkerfi sitt hefja umfjöllun til undirbúnings aðildarumsókn að EB, þá skuli í langri framsöguræðu hans nú vera hálf lína --- segi og skrifa hálf lína --- um þá staðreynd að hin EFTA-ríkin hafa öll ákveðið að yfirgefa EES og sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Ég hélt satt að segja að í framsöguræðunni yrði vikið nokkuð ítarlega að því hver yrðu framtíðartengsl Íslands við Evrópubandalagið í ljósi þeirra gerbreyttu aðstæðna að þeir sem lögðu upp í þess för með okkur hafa ákveðið að yfirgefa okkur. En það var ekki gert. Hæstv. ráðherra getur velt því fyrir sér að það kunni að líða þrjú ár til fimm ár þangað til það gerist. Staðreyndin er engu að síður sú að við Íslendingar erum í stöðu farþegans sem settist upp í rútu með hinum EFTA-ríkjunum og stóð í þeirri meiningu að það ætti að keyra í áfangastaðinn EES. En þegar rútan er lögð af stað tilkynna allir í rútunni þessum farþega, Íslendingi, að nú sé búið að ákveða nýja stefnu fyrir alla hina, þeir ætli að keyra til EB eða fara heim með bílstjóranum sjálfum sem ræður greinilega stýrishjólinu í rútu hins Evrópska efnahagssvæðis. Utanrrh. lagði ekkert slíkt fyrir þingið. Hann varði töluverðu máli í það að gera lítið úr hugmyndum um tvíhliða samning milli Íslands og EB. Ég mun koma að því síðar. En ef hæstv. utanrrh. gerir svona lítið úr hugmyndum um tvíhliða samning Íslands og EB, þá er hann auðvitað óbeint að segja að það sé enginn annar valkostur fyrir Ísland en að ganga í EB þegar hin ríkin eru búin að yfirgefa Evrópska efnahagssvæðið því að þá blasir ekkert annað við Íslandi en annaðhvort tvíhliða samningur við EB eða aðild að bandalaginu sjálfu. Staðreyndin er auðvitað sú að gagnstætt því sem haldið var fram í upphafi, þegar Delors hafði flutt hina frægu ræðu sína, þá erum við ekki að ræða hér eitthvert varanlegt kerfi, samskipti EFTA-ríkjanna og EB, heldur erum við að ræða tímabundið fyrirkomulag sem öll önnur EFTA-ríki nema við hafa ákveðið að yfirgefa. Við getum metið það mismunandi hvað það muni taka þau langan tíma. Það veit auðvitað enginn okkar og allra síst hæstv. utanrrh. sem sagði í sumar að það yrði bið á því að Evrópubandalagið færi að ræða við Svía. Nú er Evrópubandalagið búið að ákveða að ræða við Svía en það veit þetta enginn. Það eitt vitum við að allir hinir hafa ákveðið að yfirgefa EES. Það er staðreynd. Þeir hafa markað þá stefnu sína. Við getum velt vöngum yfir því á hve löngum tíma þeim muni takast að koma henni í framkvæmd en stefnan er orðin ljós. Stefna Evrópubandalagsins er líka ljós vegna þess að Evrópubandalagið samþykkti á leiðtogafundi sínum í Lissabon að breyta stefnunni á þann veg að taka EFTA-ríkin inn í EB og þar með að leggja Evrópska efnahagssvæðið til hliðar. Bæði Evrópubandalagið og hin EFTA-ríkin hafa því ákveðið þá stefnu að leggja Evrópska efnahagssvæðið niður innan fárra ára. Það er auðvitað furðulegt að utanrrh. lýðveldisins Íslands skuli ekki víkja einu orði að þessari stefnumótun leiðtogafundar Evrópubandalagsins í Lissabon í framsöguræðu sinni í gær. Verkefni okkar á Alþingi er þess vegna ekki bara að meta þennan samning sem slíkan heldur einnig að meta hvaða stefnu við teljum skynsamlegasta í samskiptum Íslands og Evrópubandalagsins af því að þeir sem voru okkur samferða í upphafi þessarar ferðar hafa ákveðið að fara annað. Áður en ég kem að ýmsum efnisþáttum þessa samnings vil ég víkja örfáum orðum að gefnu tilefni að því samkomulagi sem gert var milli forustumanna flokkanna hér í vor. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur að vísu rakið það nokkuð og ekki ástæða til að endurtaka það hér. Það er hins vegar staðreynd að mörg lykilfrumvörp um opinberar framkvæmdir, um skattamál, um banka, um lánastofnanir, um eignarhald á auðlindum, um jarðalög og fjölmargt annað, sem áttu að vera komin 15. júní, eru ekki komin enn. Það er líka staðreynd í öðru lagi að frumvörp sem hafa borist eru mjög í skötulíki og almennt hefur komið fram í mörgum nefndum þingsins að þau eru á engan hátt fullbúin. Nýjasta dæmið var lagt fram í utanrmn. í morgun. Ég ætla að rekja það í örfáum orðum hér til þess að spyrja hæstv. ríkisstjórn: Er það virkilega svona sem hæstv. ríkisstjórn stefnir að því að uppfylla samkomulagið við okkur í vor um frumvörp sem eigi að leggja fram? Í utanrmn. í morgun var lagt fram frá utanrrh. frv. til laga um friðhelgi og forréttindi alþjóðastofnana. Frv. er þrjár greinar. Í 3. gr. segir, og ég byrja aftast, að með þessu frv. verði felldir úr gildi átta lagabálkar. Það er lagabálkur um réttindi Sameinuðu þjóðanna frá 1948, lagabálkur um Alþjóðasiglingamálastofnunina frá 1960, lagabálkur um Norræna fjárfestingarbankann frá 1976, lagabálkur um Þróunarsjóð Færeyja, Grænlands og Íslands frá 1987, lagabálkur um Norræna þróunarsjóðinn frá 1989, lagabálkur um réttarstöðu samnorrænna stofnana frá 1989, 5. gr. laganna um varnir gegn pyndingum og fleira. Hvað á að koma í staðinn fyrir þessa átta lagabálka? Jú, það á að koma í 1. gr. sem segir bara: ,,Alþjóðastofnanir skulu njóta friðar og forréttinda hér á landi svo sem kveðið er á um í alþjóðasamningum.`` Svo er talið upp í stuttum fimm liðum hverjir það eru: fulltrúar, sendimenn, starfslið alþjóðastofnana o.s.frv. en síðan kemur 2. gr.: ,,Hlutaðeigandi ráðherra getur sett nánari reglur um framkvæmd laganna.`` Er þetta blærinn á lagasetningu á grundvelli samningsins um Evrópskt efnahagssvæði? Er það svona sem á að uppfylla ákvæðið um að það þurfi að koma til fjöldi nýrra íslenskra laga, að hér sé stórum hópi íslenskra laga ýtt út af borðinu og síðan sagt í einni stuttri grein: Ráðherra á bara að ákveða þetta? Við höfum hér á Alþingi á undanförnum árum verið að gagnrýna mjög harðlega aukið vald framkvæmdarvaldsins í lagasetningu. Við samþykktum meira að segja á sl. vori sérstök lög um meðferð opinberra fjármuna sem áttu að marka þáttaskil í því að löggjafarvaldið væri hjá löggjafanum og framkvæmdarvaldið væri ekki að taka sér vald á sviði ráðstöfunar fjármála og ríkisfjármála sem ættu að vera hjá þinginu. Forustumenn á þessum sviðum voru m.a. núv. hæstv. heilbrrh., hv. þm. Karl Steinar Guðnason, hv. þm. Pálmi Jónsson og fjölmargir aðrir. Það er auðvitað hróplegt ósamræmi að telja það mikil tíðindi sl. vor að setja slík lög til þess að treysta vald löggjafans og draga úr valdi framkvæmdarvaldsins en ætla svo að húrra hér í gegnum Alþingi aragrúa frumvarpa vegna EES-samningsins þar sem hundruð ef ekki þúsundir ákvæða í íslenskum lögum eru numin brott. Síðan er bara ákveðið að kontóristarnir í ráðuneytinu eigi að fá að ákveða þetta með reglugerðum. Er þetta lýðræðisþróunin? Er þetta nútíminn sem verið er að boða með EES? Er þetta sú lýðræðishugsjón og sú kenning um valddreifingu og ábyrgð löggjafans sem margir hafa talað fyrir með réttu á undanförnum árum? Ég hef líka séð drög að frv. frá landbrh. þar sem allar greinar frv. hljóðuðu á þann veg: ,,Landbúnaðarráðherra er heimilt í reglugerð ...`` Það verður auðvitað að segjast alveg skýrt við hæstv. ríkisstjórn að þegar við náðum samkomulagi um það í vor að reyna að greiða fyrir afgreiðslu frumvarpa hér í þinginu sem tengdust efnislegri meðferð EES-málsins, þá var það ekki á þeim grundvelli að þau frumvörp væru bara í þeim búningi að ráðherrunum og kontóristunum í ráðuneytum væri falið ígildi lagasetningarvalds á hundruðum eða þúsunda sviða sem áður hefur verið talið eðlilegt að væri hjá Alþingi og enginn vissi hvernig ráðherrarnir mundu fara með það vald í reglugerð. Ég vil svo minna á það í þessu sambandi að það er ekki langt liðið síðan hæstv. forsrh. taldi nauðsynlegt að leggja fram á ríkisstjórnarfundi greinargerð prófessors Sigurðar Líndals þar sem hann hélt því fram að samþykkt Alþingis um að fela ráðherra með reglugerð að ákveða heildarafla væri brot á stjórnarskránni. Og ég spyr: Hvernig getur forsrh., sem telur málið svo mikil vægt að hann leggur þá greinargerð sérstaklega fyrir á ríkisstjórnarfundi og biður stjórnskipaða nefnd í sjávarútvegsmálum að taka hana til meðferðar og viðkomandi ráðuneyti, staðið að því að sama ríkisstjórn sé að leggja til stórfelldari aukningu í reglugerðarvaldi íslenskra ráðherra en menn hafa nokkru sinni séð dæmi um? Það gengur auðvitað ekki upp. Það gengur auðvitað ekki upp að standa á tröppum Stjórnarráðsins, eins og hæstv. forsrh. Davíð Oddsson gerði í sumar, og segja: Þetta er mjög alvarlegt mál þessi greinargerð Sigurðar Líndals. Þetta verður að skoða mjög rækilega áður en lengra er haldið, og gera svo kröfu til þess að Alþingi samþykki núna á næstu vikum meira reglugerðarvald til handa íslenskum ráðherrum en nokkur dæmi eru um í sögu lýðveldisins. Þess vegna vil ég segja það alveg skýrt að þau frumvörp sem eiga að tengjast EES-samningnum verða auðvitað efnislega að vera fullbúin frumvörp. Það dugir ekki að koma með einhverja bastarða hér inn í þingið eða örverpi sem eru á þá leið að frv. er bara ein grein og síðan er ráðherra falið að ljúka málinu með allsherjarreglugerðarvaldi. Slíkri nauðgun á löggjafarvaldinu munum við ekki taka þátt í og ég vænti þess að hæstv. ríkisstjórn muni endurskoða vinnubrögð sín í þessum efnum. Virðulegi forseti. Ég vék að því hér áðan að í raun og veru er hinn stóri þáttur þessa máls framtíðarskipan samskipta Íslands og Evrópu. Það tengist síðan því hvernig við Íslendingar ráðum við það verkefni að tryggja efnahagslegar framfarir í okkar landi, tryggja ungu fólki atvinnu, skapa grundvöll fyrir framfarir, aukinn kaupmátt og alhliða sókn atvinnulífsins í landinu. Vegna þessa mikla máls var Alþb. fylgjandi því að látið yrði á það reyna í samningum EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins hvort hægt væri að ná fram í slíkum samningum þeim grundvallarkröfum sem Íslendingar hafa sett fram í tæplega 20 ár í viðræðum sínum við Evrópubandalagið. Hverjar voru þær grundvallarkröfur? Þær voru að Evrópubandalagið viðurkenndi að meginútflutningsvörur Íslendinga, sjávarafurðir, nytu sams konar réttinda á markaði Evrópubandalagsins og meginútflutningsvörur Evrópubandalagsins, iðnaðarvörur, nytu á íslenska markaðnum. Þetta var kjarninn í kröfugerð okkar Íslendinga. Ástæðan fyrir því að Alþb. taldi skynsamlegt að fara í þann leiðangur í samfloti með hinum EFTA-ríkjunum var sú að EFTA-ríkin höfðu samþykkt að gera kröfur Íslendinga um fríverslun með fisk að sameiginlegu áhersluatriði EFTA-ríkjanna. Auðvitað var það veigamikill þáttur í upphafi málsins að hin EFTA-ríkin höfðu í fyrsta sinn fallist á að standa með okkur Íslendingum í þessari kröfugerð. Hvað fólst í kröfugerð okkar? Það voru tvö grundvallaratriði. Í fyrsta lagi að opinbert styrkjakerfi í framleiðslu sjávarafurða yrði afnumið líkt og opinbert styrkjakerfi í framleiðslu iðnaðarvara þannig að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki sætu við sama borð og iðnaðarfyrirtæki Evrópubandalagsins hvað varðaði markaðsstöðu, eða frjálsir viðskiptahættir í orðsins fyllstu merkingu ríktu á hagsmunasviðum beggja. Hin meginkrafan var að Evrópubandalagið viðurkenndi grundvallarregluna um tollfrelsi sjávarafurða. Tollfrelsi er eins og við vitum grundvallareinkenni frjálsra viðskiptahátta. Og þegar EFTA-ríkin höfðu fallist á að standa með okkur í þessum grundvallarkröfum voru það auðvitað veigamikil tímamót fyrir Íslendinga í samskiptum við Evrópubandalagið. Það verður hins vegar að segja það alveg skýrt við lok þessarar ferðar að hvorug þessara krafna okkar Íslendinga náðist fram. Evrópubandalagið hafnaði bæði kröfunni um frjálsa viðskiptahætti á sviði sjávarútvegs og kröfunni um grundvallarregluna um tollfrjáls viðskipti. Eða með öðrum orðum, Evrópubandalagið hélt til streitu sérhagsmuna- og verndarstefnu sinni í þessum málum. Og við Íslendingar stöndum þess vegna í dag í nákvæmlega sömu sporum hvað sjávarútvegsmálin snertir að því frátöldu að Evrópubandalagið hefur fallist á nokkrar tollalækkanir sem vissulega eru mikilvægar svo langt sem þær ná en gegn veiðiheimildum Evrópubandalagsins í íslenskri lögsögu. Þess vegna var það auðvitað skynsamlegt á árinu 1989 að ganga þessa götu eins langt og hægt var án þess að rjúfa samstöðu EFTA-ríkjanna. Og þess vegna vorum við þeirrar skoðunar í ríkisstjórninni 1989 að það væri rétt fyrir Íslendinga að láta reyna á hagsmunamál okkar í samfloti með hinum EFTA-ríkjunum, en það verður hins vegar að hafa kjark til að horfast í augu við það af hálfu hæstv. utanrrh. að það skilaði ekki nema bara mjög takmörkuðum árangri, en það er staðreynd sem hæstv. utanrrh. hefur aldrei viljað horfast í augu við. Auk þessarar kröfugerðar í sjávarútvegsmálum settum við fram fjölmarga aðra fyrirvara varðandi auðlindir, varðandi réttindi á ýmsum sviðum, varðandi fullveldi og annað. Margir þeirra fyrirvara komu fram í ræðu hæstv. þáv. forsrh. Steingríms Hermannssonar í Ósló. Í desembermánuði 1990 lagði hins vegar utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson fram í ríkisstjórn greinargerð þar sem hann lýsti þeirri niðurstöðu sinni að Evrópubandalagið væri ekki tilbúið að fallast á þessa sérstöku fyrirvara Íslands. Það eina sem Evrópubandalagið væri tilbúið að fallast á væri fyrirvarinn varðandi fjárfestingar útlendinga í sjávarútvegi. Allt annað yrði að vera með almennum hætti. Og þegar hæstv. utanrrh. lýsti þessari niðurstöðu sinni í ríkisstjórninni í desember 1990 kom auðvitað strax í ljós að hvorki af hálfu Alþb. né af hálfu Framsfl. var vilji fyrir því að halda málinu áfram á þessum grundvelli. Og hæstv. utanrrh. fékk ekki afgreitt í þeirri ríkisstjórn samningsumboð til að halda á fyrrverandi fyrirvörum með þessum hætti, enda lýsti ráðherrann því sjálfur yfir að ein meginástæðan fyrir því að hann kaus stjórnarsamstarf með Sjálfstfl. var að Sjálstfl. var reiðubúinn að veita honum skilyrðislaust umboð til þess að ljúka EES-samningunum. Á fyrsta ríkisstjórnarfundi Davíðs Oddssonar í ráðherrabústaðnum í byrjun maí 1991 fékk hæstv. utanrrh. þetta skilyrðislausa umboð. Vegna þessa hefur mér fundist bæði frásögn hæstv. utanrrh. og ýmissa annarra af samningaferlinu ekki vera í neinu samræmi við þá atburðarás sem við allir þekkjum sem sátum í þessari ríkisstjórn og skil satt að segja ekki alveg hvaða tilgangi hæstv. ráðherra telur að það þjóni að gefa ranga mynd af þeirri atburðarás. Ég mun svo koma nánar að því síðar með hvaða hætti ég tel að fráhvarfið frá þessum fyrirvörum skapi margvíslega erfiðleika í efnahagslífi Íslendinga á næstu árum ef þessi samningur verður samþykktur. Mig langar einnig að víkja nánar að því hvað hafi breyst nú árið 1992 þegar samningarnir liggja fyrir frá því sem gert var ráð fyrir í upphafi samninga. Það er mjög mikið. Fyrsta atriðið er auðvitað það, eins og hér hefur komið fram, að grunnhugmyndinni um tveggja stoða viðskiptakerfi í Evrópu hefur verið hafnað af Evrópubandalaginu annars vegar og hinum EFTA-ríkjunum hins vegar. Og í stað þess að upp sé tekin tveggja stoða lausn jafnrétthárra aðila er tekið upp kerfi þar sem Evrópubandalagið er aðalákvörðunaraðilinn eins og ég mun koma að á eftir og þar að auki yfirlýst af hálfu hinna EFTA-ríkjanna að þau muni sækja um inngöngu í Evrópubandalagið sjálft. Í öðru lagi hefur það auðvitað breyst að nú liggur fyrir samningur sem hefur skapað slíka umræðu hér í landinu um stjórnarskrána og EES-samninginn að ljóst er að grundvallarspurningin um stjórnarfarslegt sjálfstæði Íslands og ákvarðanavald Alþingis, ríkisstjórnar og íslenskra dómstóla er orðin veigamikill þáttur í samþykki eða synjun á þessum samningi þar sem það lá hins vegar alveg ljóst fyrir á árinu 1989 og árinu 1990 og var margyfirlýst, t.d. af hálfu okkar alþýðubandalagsmanna, m.a. í sérstökum samþykktum þingflokks Alþb. sem kynntar voru opinberlega, að tryggt yrði að ekki væri um að ræða neitt afsal á stjórnarfarslegu fullveldi eða sjálfstæði Íslendinga. Nú deila sérfræðingar hins vegar um það, ekki hvort um fullveldisafsal sé að ræða, um það er ekki deilt, það er deilt um það hvort fullveldisafsalið sé svo mikið að það þurfi að breyta stjórnarskránni eða ekki. Í þriðja lagi er það líka ljóst að sá samningur sem hér liggur á borðum opnar erlendum aðilum fullan aðgang til jafnréttis við íslenska aðila til að eignast hér orkufyrirtæki, vatnsból, lönd, jarðir og aðrar náttúruauðlindir svo framarlega sem þær eru ekki í opinberri eign. Þannig að eina örugga varnarlínan til þess að tryggja að þessar auðlindir, orkulindirnar, orkufyrirtækin, vatnsbólin, vatnsveiturnar, jarðirnar og annað séu í höndum Íslendinga er að þjóðnýta það allt saman, gera það allt saman að eign ríkis og sveitarfélaga. Það er eina örugga tryggingin samkvæmt þessum samningi. Og það er satt að segja ansi hart að á tímum vaxandi efasemda um kosti ríkisreksturs eða opinberra umsvifa í efnahagslífi skuli þessi svokallaða frjálslyndisríkisstjórn á Íslandi knýja á um að Íslendingar samþykki samning þar sem eina tryggingin fyrir því að um leið sé ekki verið að afsala réttindum þjóðarinnar á auðlindunum í hendur útlendinga sé að ríkið eða sveitarfélögin eignist það allt saman. Er það virkilega þannig að það sé vilji Sjálfstfl. og Alþfl. að auka umsvif ríkisins í hagkerfinu með auknu eignarhaldi af þessu tagi? Það efast ég um. Og hver er þá niðurstaðan? Niðurstaðan hlýtur þá að verða sú að útlendingar eigi á grundvelli jafnréttisreglunnar í þessum samningi að hafa möguleika til að kaupa hlutabréf í orkufyrirtækjunum, kaupa jarðir þar sem vatnsbólin eru, kaupa vatnsveiturnar sjálfar þegar þær verða einkavæddar o.s.frv. Og ég satt að segja skil ekki af hverju þeir talsmenn Sjálfstfl., sem bæði styðja einkavæðinguna og EES-samninginn, hafa ekki kjark til að játa þessu hér í þingsalnum því að það er auðvitað mjög athyglisvert að þeir skjóta sér undan því að horfa á þennan þátt málsins. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson var enn að lýsa bjartsýni sinni með það hér áðan að hægt væri að setja girðingar um þessi efni í lög og hans helsta haldreipi í þeim efnum voru orðin orð hæstv. utanrrh. í framsöguræðu hans í þinginu þrátt fyrir það að sérfræðingar ráðuneytanna hafa komist að annarri niðurstöðu. Ég vil segja það alveg skýrt að það var niðurstaða okkar í Alþb. eftir að við höfðum farið ítarlega yfir þetta mál í sumar að það væri ekki hægt að setja slíkar girðingar. Eina girðingin væri opinber eign á öllu saman. Því erum við andvígir. Við erum andvígir því að ríkið og sveitarfélögin fari að eignast þetta allt saman. Ég heyri hins vegar að jafnvel hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson er að reyna að mana menn út í það hvort þeir vilji nú ekki samþykkja lög um að ríkið eignist þetta allt saman og verður fróðlegt að sjá Sjálfstfl. standa að því á Alþingi. En við teljum það hvorki æskilegt né gerlegt. Þess vegna segjum við alveg skýrt við þingið og þjóðina: Þessi samningur er þannig að það er ekki hægt að setja aðrar girðingar sem halda en ríkiseignarhaldið eða eignarhald sveitarfélaganna. Í fjórða lagi var reiknað með því í upphafi að í samningunum tækist að fá Evrópubandalagið til að samþykkja að íslenskur sjávarútvegur fengi að sitja við sama borð og iðnaðarframleiðsla Evrópubandalagsins. Þeirri kröfu var hafnað. Það má svo einnig nefna það hér í fimmta lagi að þegar þessir samningar hófust var Evrópubandalagið enn þá fyrst og fremst viðskiptabandalag, en á samningstímanum tók það ákvörðun um að breyta sjálfu sér í sambandsríki, stefna að pólitískum og stjórnarfarslegum samruna á grundvelli einingarlaganna og Maastricht-samkomulagsins þannig að það er auðvitað alveg ljóst að það Evrópubandalag í kjölfar Maastricht-samkomulagsins sem yrði megingerandi ákvörðunartökunnar innan hins Evrópska efnahagssvæðis er töluvert annað en það Evrópubandalag sem var við lýði þegar samningarnir hófust. Það hefur svo einnig í sjötta lagi breyst frá upphafi viðræðnanna að allir sem að þessu máli komu fyrstu missirin trúðu því, ef dæma má orð þeirra, að hér væri um að ræða varanlegt kerfi sem ekki mundi bresta á næstu árum eða inn í næstu öld. Það hefur hins vegar ekki orðið eins og ég hef rakið þannig að vegabréfið inn í 21. öldina, svo að notuð séu þau einkunnarorð sem hæstv. utanrrh. valdi sér þegar hann kynnti samninginn um allt land á sérstökum fundum, mun einfaldlega renna út löngu áður en 21. öldin gengur í garð og hæstv. ráðherra hefur kosið að segja þjóðinni ekki frá því hvaða vegabréf hann telji að hún eigi þá að hafa. Virðulegi forseti. Alþb. hefur á vormánuðum og í sumar lagt mikla vinnu í að fara yfir þennan samning. Við höfum haldið fjölmarga fundi í flokknum til að fjalla um hann, bæði í kjördæmisráðum og í flokksfélögum. Við höfum leitað til fjölmargra sérfræðinga og höfum lagt mikla vinnu í að fara yfir alla helstu þætti málsins. Að því leyti má segja að flokkurinn hefur verið tilbúinn til þess að skoða málið með opnum huga. Það er ekkert mál sem við höfum á undanförnum árum lagt jafnmikla flokkslega vinnu í að meta eins og þessi samningur. Niðurstaða okkar varð síðan sú, eins og fram kom á miðstjórnarfundi, sem haldinn var í sumar í kjölfar ráðstefnu sem var lokaáfangi þessarar umfjöllunar, að samningurinn fæli ekki í sér hina ákjósanlegu leið fyrir Ísland í framtíðarsambúð við Evrópubandalagið. Þar lögðum við hins vegar til tvíhliða samning sem ég mun koma að hér á eftir. Ég mun lýsa höfuðeinkennum hans og hvernig hann tengist þessum EES-samningi en aðalatriði málsins er hins vegar það að við töldum ekki að hin upphaflegu markmið sem sett voru þegar þessi samningsgerð hófst hefðu staðist. Það hefur nokkuð verið að því vikið í umræðum bæði hér á Alþinig og úti í þjóðfélaginu hverjir komi til með að fara með valdið á hinu Evrópska efnahagssvæði. Hvaða stofnun ræður ferðinni og ýmsir svokallaðir sérfræðingar og aðrir hafa reynt að draga fram lýsingar þar sem þess er getið að sérfræðingar EFTA-ríkjanna munu fá að koma að málinu og þannig eigi að ríkja nokkurt jafnræði milli EFTA-ríkjanna og EB í ákvarðanatöku innan EES. Það er þess vegna fróðlegt að lesa niðurstöður næstæðsta manns Evrópubandalagsins, Frans Andriessens, í þessu efni en sú niðurstaða kom fram í viðtali í íslenska ríkissjónvarpinu 22. maí. Fréttamaður sjónvarpsins spyr Frans Andriessen að því hver sé skoðun hans á þeirri fullyrðingu að í samningum um Evrópskt efnahagssvæði fái EFTA-löndin engin raunveruleg áhrif á löggjöf samanborið við EB-ríkin. Eru þér sammála þessu viðhorfi? spyr fréttamaðurinn þennan næstæðsta mann Evrópubandalagsins. Svar Frans Andriessens er svohljóðandi orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Já, það er rétt og það er gert með vilja. Sjáðu til, það sem við höfum reynt er að beita eins mikið og hægt er reglunum sem flytja réttindi til aðila sem eru ekki í Evrópubandalaginu. Við megum ekki gleyma því að þið eruð ekki aðilar að Evrópubandalaginu og þið verðið sjálf að meta ástæður þess að þið eruð ekki aðilar. Þannig var ástandið þegar samningaviðræðurnar hófust. Ekkert EFTA-landanna hafði sótt um aðild að Evrópubandalaginu þegar viðræðurnar hófust 1989. EFTA-ríkin eru ekki aðilar að klúbbnum. Þess vegna ákveða EFTA-ríkin ekki reglur klúbbsins. Það er á grundvelli þessarar staðreyndar sem við höfum skapað stofnanakerfi. Markmið þess er að veita sem bestan aðgang og áhrif í ákvarðanaferlinu en þó þannig að ákvarðanatakan sjálf er algerlega í höndum stofnana Evrópubandalagsins, þ.e. hjá ráðherraráði Evrópubandalagsins og Evrópuþinginu. Ég tel að það sé rétt að segja að ef þið eruð tilbúin að vera tengd svo náið stofnanauppbyggingu Evrópubandalagsins, þið eruð tilbúin að láta löggjöf bandalagsins taka gildi hjá ykkur í framtíðinni án þess að þið eigið fulla aðild að ákvarðanatökunni sjálfri, þá geti það verið betra að vera fullgildur meðlimur í klúbbnum, auðvitað. En það er ákvörðun sem löndin verða að taka sjálf. Það sem við reyndum að gera er að segja: Allt í lagi. Af einhverri ástæðu eruð þið ekki meðlimir í klúbbnum en þið viljið vera tengd honum eins náið og hægt er. Hvað getið þið gert til að tengja þetta tvennt saman, að vera ekki meðlimir í klúbbnum og vera nátengdur klúbbnum? Við höfum fundið leið og stofnanir til þess. En ég get vel ímyndað mér að þegar fólk skoðar málið nánar dragi það þá ályktun að betra sé að vera meðlimur í klúbbnum. Auðvitað þarf klúbburinn að ákveða hvort þið verðið meðlimir eða ekki. Og þá erum við komin að því sem við ræddum um í upphafi samtals okkar, skilyrðin af okkar hálfu, skilyrðin sem umsóknarlöndin setja o.fl. Með því að ganga inn í Evrópubandalagið gangið þið inn í kerfi þar sem á ýmsum sviðum eru teknar ákvarðanir með tilskildum meiri hluta. Það merkir að þið látið af hendi töluvert af ykkar eigin rétti eða, ef þú vilt orða það þannig, fullveldi ykkar. Ef þið eruð fyrir utan eigið þið enga aðild að ákvarðanatöku meiri hlutans en þið getið sagt: Ég fellst ekki á hana. Á vissan hátt er fullveldi ykkar því betur tryggt fyrir utan en fyrir innan. Ég held hins vegar ekki að það sé hið raunverulega vandamál. Raunverulega spurningin er: Eru hagsmunir ykkar betur tryggðir í klúbbnum en fyrir utan? Mér virðist það ljóst. Þá hafið þið raunveruleg áhrif á ákvarðanatökuna, jafnvel ef það er meirihlutaákvörðun, þá verður tekið tillit til hagsmuna ykkar. Því er betra að vera inni í klúbbnum en fyrir utan hann. En hvort þið viljið vera fyrir innan eða utan þá er ekki mitt að ráðleggja ykkur, það er ákvörðun sem hvert land þarf að taka fyrir sig.`` Þetta svar Frans Andriessens, næstæðsta manns Evrópubandalagsins, fulltrúa þess gagnvart öðrum ríkjum, ætti að vera skyldulesning hjá öllum þeim sem eru að reyna að meta hvert er hið raunverulega inntak stofnanakaflanna í EES-samningnum. Eða er það kannski þannig, hæstv. utanrrh., að til þess að eyðileggja þessi ummæli Frans Andriessens ætli hæstv. utanrrh. að velja honum álíka háðsyrði og Sigmundi Guðbjarnarsyni háskólarektor þegar hann leyfði sér að vera á annarri skoðun en hæstv. utanrrh., álíka háðsyrði og féllu hér í framsöguræðu í garð forustumanna íslensks sjávarútvegs og álíka háðsyrði og ráðherrann hefur valið Hannesi Jónssyni opinberlega. Nei, auðvitað dugir það ekki. Hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin verða að horfast í augu við það að þessi höfuðfulltrúi Evrópubandalagsins sagði íslensku þjóðinni alveg skýrt í Ríkissjónvarpinu 22. maí hvernig ákvarðanatakan innan EES verður. Hann sagði orðrétt þegar hann var spurður: ,,Er það rétt að EFTA-löndin hafi engin raunveruleg áhrif á löggjöfina samanborið við EB?`` --- Þá segir Frans Andriessen: ,,Já, það er rétt og það er gert með vilja að EFTA-löndin hafa engin raunveruleg áhrif í samanburði við EB-löndin.`` Og hann bætir við til að gera það alveg skýrt: ,,Ákvarðanatakan sjálf er algjörlega í höndum stofnana Evrópubandalagsins.`` Þið eruð ekki aðilar að klúbbnum og þið getið þess vegna ekki fengið að ráða löggjöfinni í klúbbnum en þið viljið beygja ykkur undir þau lög sem þið hafið ekki ákveðið og þess vegna höfum við búið til EES. Þessi færi embættismaður, þjálfaður í áratugi í skóla evrópskra stjórnmála var ekki að leyna neinu. Hann var ekki að taka þátt í blekkingarleik utanrrh. og annarra gagnvart íslenskri þjóð þar sem reynt er að halda því fram hvað eftir annað að það sé jafnræði með EFTA-ríkjunum og EB í þessum samningi. Frans Andriessen afhjúpar þá blekkingu afdráttarlaust í þessu viðtali. Ég vona þess vegna að umræðan hér á Alþingi og með þjóðinni verði ekki lengur á þeim grundvelli að ábyrgir aðilar haldi því fram að það sé jafnræði með EFTA-ríkjunum og EB í Evrópska efnahagssvæðinu. Embættismenn EFTA-ríkjanna verða spurðir en valdið til ákvörðunar er hjá EB. Við getum hafnað lögum hér á Alþingi, það er líka rétt. En Alþingi á enga inngöngu í það að breyta efnisinnihaldi þeirra laga því eins og Frans Andriessen sagði: Það er gert með vilja að EFTA-löndin hafa engin raunveruleg áhrif á löggjöf EB. Frans Andriessen er hins vegar ekki einn um það að tala svona skýrt. Hér hefur fyrr í umræðunum verið vikið að ummælum embættismanns framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, Van der Pas, þar sem hann hefur sagt það alveg skýrt að það eina sem var vandamál í samningaviðræðunum var að koma því í kring að EFTA-löndin fengju það á tilfinninguna --- svo vitnað sé orðrétt í skýrslu Van der Pas --- að þau gætu haft einhver áhrif vegna þess, og ég vitna orðrétt í skýrslu Van der Pas, að ,, . . . ljóst að er að það er afar óþægilegt fyrir EFTA-ríkin að standa frammi fyrir gerðum hlut,`` þ.e. ,,fait accompli`` á frummálinu, væri óþægilegt, væri tilfinningamál. En það var ekkert verið að dylja veruleikann í skýrslu embættismanns framkvæmdastjórnarinnar um grundvallareðli EES-samninganna. Þess vegna er það auðvitað þannig að sá samningur sem við erum að fjalla hér um felur það í sér að það efnislega vald sem hefur á þessari öld verið í höndum Alþingis verður að verulegum hluta fært til embættismanna EB og embættismanna EFTA eða til framkvæmdarvalds hinna alþjóðlegu stofnunar Evrópubandalagsins og til framkvæmdarvalds EFTA. Alþingi getur sagt já eða nei en það hefur litla sem enga möguleika til efnislegra breytinga. Það er athyglisvert að í skýrslu fjórmenninga utanrrh. er að því vikið að það verði síðan vandamál fyrir Alþingi og stjórnvöld hvernig eigi að leysa úr þessari flækju. Menn geta haft þá skoðun, eins og ég hef heyrt hjá ýmsum, að það séu slík tregðulögmál hér á Alþingi á vettvangi lýðræðisins til þess að samþykkja efnahagslegar framfarir að það sé bara gott að fela embættismannavaldinu í Brussel og embættismannakerfi EFTA þetta frumkvæði. Ég er ósammála þeirri skoðun og ég held að það frv. sem ég lýsti hér áðan í þremur greinum, þar sem megingreinin felur ráðherra allt reglugerðarvald á vettvangi laganna, sé bara lítill forsmekkur að því sem koma skal. Þess vegna er nauðsynlegt að þeir sem á Alþingi Íslendinga eru að mæla með samningnum hafi kjark og heiðarleika til þess að ræða lýsingu Frans Andriessens hér í umræðunum um málið. Virðulegi forseti. Löngum var það þannig í meðferðinni á EES-samningnum að því var haldið fram að sjávarútvegsmálin væru aðalþátturinn. Málið snerist um fisk fyrst og fremst. Ég lái engum þótt hann hafi dregið þá ályktun oft og mörgum sinnum af ummælum t.d. núv. hæstv. utanrrh., að samningurinn snerist fyrst og fremst um fisk. Þegar við sátum saman í ríkisstjórn þá sat ég undir löngum ræðum frá hæstv. utanrrh. þar sem hann lýsti stjórnlist sinni í samningaviðræðunum. Sú stjórnlist gekk út á það að knýja hagsmuni Íslands í sjávarútvegsmálum fram með þeim hætti að þegar kæmi að lokaáfanga EES-samningsins hefði Ísland stöðu til þess að stöðva EES-viðræðurnar hinar stóru þar til kominn væri sjávarútvegssamningur sem Íslendingar gætu unað. Þetta var stjórnlistin. Á lokastundu yrðu EFTA og EB að samþykkja sjávarútvegskröfur Íslands, annars yrði ekkert EES. Auðvitað mátti færa viss rök fyrir þessari stjórnlist. Ég dró hana að vissu leyti í efa. Taldi skynsamlegt að láta reyna á það fyrr að ná niðurstöðu í sjávarútvegsviðræðum Íslands og EB. Hver er nú niðurstaðan? Niðurstaðan er þveröfug við þessa stjórnlist hæstv. utanrrh. Hún er sú að EES-samningarnir eru fullfrágengnir en Íslendingum hefur enn ekki tekist að ganga frá sjávarútvegssamningi sínum við EB og það sem meira er, sá samningur er í fullkomnu strandi. Hann er í strandi vegna þess að það er kominn upp grundvallarágreiningur milli Íslands og EB um landhelgismálið, um rétt útlendinga til að veiða í íslenskri lögsögu og hvort ríkisstjórn Davíðs Oddssonar ætlar að samþykkja það sem allar ríkisstjórnir frá ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar hafa neitað, að veita Evrópubandalaginu veiðheimildir gegn tollalækkunum. Það er auðvitað furðulegt að hæstv. utanrrh. skuli leggja málið fyrir Alþingi án þess að hafa kjark eða heiðarleika til þess að rekja rækilega hvernig þessar samningaviðræður standa. En fyrst hann gerði það ekki er alveg nauðsynlegt að gera það hér í umræðunni. Hvað var sagt í lok vetrar og á fyrstu vordögum? Að gengið yrði frá sjávarútvegssamningnum á þremur viðræðufundum. Eftir fyrsta viðræðufundinn var sagt: Þetta gekk nokkuð vel. Eftir annan viðræðufundinn var sagt: Jú, þetta gekk nú svona og svona, okkur tókst hins vegar ekki að ljúka því, við munum gera það á þriðja fundinum. Hvað gerðist á þriðja fundinum? Stál í stál. Grundvallarágreiningur milli Íslands og EB. Síðan átti að halda fjórða viðræðufundinn áður en Alþingi kæmi saman til að fjalla um EES-samninginn. Það var hætt við hann. Af hverju var hætt við það? Vegna þess að málin voru enn þá stál í stál. Og nú segir hæstv. utanrrh.: Ég veit ekkert hvenær þessi sjávarútvegssamningur verður tilbúinn, ég hef ekki hugmynd um það hvort það verður fyrr en um áramót. Eða með öðrum orðum: Hæstv. utanrrh. ætlar virkilega að knýja á um það að Alþingi Íslendinga samþykki eða hafni EES-samningnum án þess að sjávarútvegssamningur Íslands og Evrópubandalagsins liggi fyrir. Hann þorir ekki að láta það sjá dagsins ljós að EB er að knýja á um það að fá hér veiðiheimildir á móti tollalækkunum. Eða með öðrum orðum: Hann þorir ekki að láta það sjá dagsins ljós að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar er að hlaupa frá því grundvallaratriði í landhelgismálum Íslendinga sem allar ríkisstjórnir frá ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar hafa staðið fast við. Sem betur fer hefur hæstv. sjútvrh. Þorsteinn Pálsson ekki tekið þátt í þessum blekkingarleik. Hann hefur í umræðum við fjölmiðla látið það koma skýrt fram í hverju þessi grundvallarágreiningur er fólginn. Á fundi utanrmn. í sumar komu að minni ósk fulltrúar sjútvrn. og fulltrúar hagsmunaaðila í sjávarútvegi og þeir staðfestu það einnig að um grundvallarágreining væri að ræða. Og hver er hann þessi grundvallarágreiningur? Jú, hann er þessi: Í minnisblaðinu sem hæstv. utanrrh. gekk frá í tengslum við Óportó-undirritunina er orðalag sem Evrópubandalagið skilur á þann veg að það sé nóg að ávísa um veiðiheimildir á loðnu þótt algjörlega óvissar séu og gegn því eigi Evrópubandalagið að fá að veiða karfa sem öruggt er að veiðist. Með öðrum orðum: Evrópubandalagið hafnar því að það sé fiskur á móti fiski. Evrópubandalagið hafnar því að það sé tryggt að loðna komi til Íslendinga gegn karfa til EB. Kemur ekki til greina, segja samningamenn EB. Það stendur ekki í þessu plaggi utanrrh. og ef Evrópubandalagið færi að fallast á það að þetta væri fiskur á móti fiski væri það, eins og fram kemur í frásögn Morgunblaðsins, grundvallarbreyting sem væri fordæmi sem Evrópubandalagið gæti ekki fallist á. Evrópubandalagið heldur því til streitu. Það má einnig ráða af ummælum hæstv. utanrrh. að hann sé tilbúinn að fallast á þann skilning Evrópubandalagsins að samningurinn sé á þann veg að Íslendingar fái orðalag um heimild til að veiða loðnu en það sé algjörlega mál Íslendinganna hvort þeim takist að ná í hana. Það vita auðvitað allir hér í salnum og allir Íslendingar að loðnan er fiskur sem hagar sér þannig að það veit enginn hvort við höfum tryggingu fyrir því að ná þessum viðbótarheimildum eða ekki. Í staðinn fái Evrópubandalagið heimild til að veiða karfa sem örugglega er að hægt að ganga að á hverju einasta ári. Eða með öðrum orðum verði kerfið þannig að Evrópubandalagið geti örugglega veitt sína aflahlutdeild en fullkomin óvissa um hvort Íslendingar geti veitt loðnuna. Á móti komi síðan tollalækkanir. Með öðrum orðum samningur sem allar íslenskar ríkisstjórnar hafa hafnað að gera. Það vitum við sem höfum setið í ríkisstjórn að enginn vandi var að fá svona samning hjá EB fyrir fyrrverandi utanrrh. eða sjútvrh. Það var enginn vandi fyrir Matthías Bjarnason eða Einar Ágústsson að fá svona samning hjá EB. Og það var enginn vandi fyrir Steingrím Hermannsson, Halldór Ásgrímsson eða Benedikt Gröndal að fá svona samning hjá EB. Það hefði ekki verið neinn vandi fyrir forsætisráðherra eins og Geir Hallgrímsson eða Ólaf Jóhannesson eða Steingrím Hermannsson að koma með svona samning frá EB. En er það virkilega þannig að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, ætli sér að koma með svona samning við EB til þingsins? Er grundvallarágreiningur í ríkisstjórninni um málið? Annað verður ekki ráðið af frásögnum fjölmiðla. Þorsteinn Pálsson, hæstv. sjútvrh., virðist samkvæmt frásögnum fjölmiðla standa fast á fyrri stefnu allra íslenskra ríkisstjórna frá ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar. Utanrrh. virðist hins vegar vera tilbúinn að víkja frá henni. Þegar þessi grundvallarágreiningur er kominn fram í dagsljósið, bæði við EB og innan ríkisstjórnarinnar, þá gengur það auðvitað ekki upp að ætla sér að afgreiða EES-samninginn án þess að sjávarútvegssamningurinn liggi hér á borðinu og við getum séð nákvæmlega hvað í honum felst. Það verður enginn feluleikur liðinn í sjávarútvegs- og landhelgismálum okkar Íslendinga. Ef þetta er svona lítið mál, hæstv. utanrrh., að koma minnisblaðinu frá Óportó í samning, eins og ráðherrann hefur sagt hvað eftir annað á undanförnum mánuðum, er þá ekki best að drífa sig í það? Og á hverju stendur, hæstv. ráðherra? Stendur á því að ráðherrann ætlar að fara aftan að íslensku þjóðinni? Ætli fyrst að láta þingið samþykkja EES og láta það síðan koma í ljós eftir að búið er að svíkja stefnu íslenskra ríkisstjórna frá 1974 í landhelgismálinu og stilla kannski hæstv. sjútvrh. Þorsteini Pálssyni upp líkt og gert var í Hagræðingarsjóðsmálinu að hann geti valið milli þess að segja af sér eða styðja slíkan sjávarútvegssamning? Er það svona sem á að fara að málinu? Láta ljúka EES hér og stilla síðan sjútvrh. og þinginu upp við vegg? Í Morgunblaðinu 18. júlí sl. segir í aðalfrétt á baksíðu: ,,Fiskveiðisamningur Íslands og EB, ráðherra greinir á um kröfur á hendur Evrópubandalaginu.`` Þar segir með leyfi forseta: ,,Þorsteinn Pálsson sjávarútvegsráðherra sagði í samtali við Morgunblaðið í gær að síðustu samningafundirnir hefðu gengið bæði vel og illa. Um mörg atriðanna væri nú endanlegt samkomulag, eða útlit fyrir að hægt yrði að ná góðu samkomulagi.`` Síðan kemur tilvitnun í ráðherrann: ,,,,Það hefur hins vegar strandað á einu þýðingarmiklu atriði sem er gagnkvæmni í framkvæmd. Við höfum lagt á það áherslu að fyrsta viðmiðun verði loðnuvertíð og það fari eftir veiðiárangri hennar hvort EB fái fullan kvóta af karfa,`` sagði Þorsteinn. Hann sagði að Evrópubandalagið hefði hins vegar sagt að þeir vildu einungis bera saman útgefnar veiðiheimildir.`` Í Morgunblaðinu 21. júlí er á bls. 2 meginfrétt þar sem segir að ekkert hafi orðið úr samningfundi Íslands og EB og það sé stefnt að viðræðum í haust vegna þess að samningaviðræður Íslands og EB, eins og segir í yfirfyrirsögn, eru í strandi. Þá segir í fréttinni: ,,Í Brussel komust aðalsamningamenn beggja aðila að þeirri niðurstöðu að ekkert hefði gerst frá síðasta fundi sem gæfi tilefni til þess að halda samningafund.`` Enn fremur segir í þessari frétt að Evrópubandalagið telji að það sem forsvarsmenn íslensks sjávarútvegs hafa lýst að sé frumskilyrði í málinu séu nýjar kröfur hjá Íslendingum sem ekki hafi legið fyrir þegar samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði var undirritaður sl. vor. ,,Bandalagið hefur gert undirritun fiskveiðisamnings að skilyrði fyrir því að Íslendingar fái tollfríðindi fyrir sjávarafurðir sínar á Evrópumarkaði samkvæmt EES-samningnum. Náist ekki samningar um skipti á veiðiheimildum milli Íslands og EB er gildistaka EES-samningsins því í óvissu. EB er þeirrar skoðunar að eigi samningaviðræður að hefjast að nýju í haust, verði Íslendingar að hafa breytt afstöðu sinni.`` Það er kannski kjarni málsins að EB hefur ákveðið að setja Íslendinga í þá spennitreyju sem utanrrh. ætlaði upphaflega í sinni stjórnlist að hafa í höndum Íslands, að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði taki ekki gildi af hálfu Evrópubandalagsins nema Íslendingar samþykki að falla frá grundvallaratriðum í landhelgismálum sínum frá 1974. Það er auðvitað eðlileg og sjálfsögð krafa að forsrh. og sjútvrh. greini í þessum umræðum ítarlega og tæpitungulaust án þess að draga nokkuð undan hvernig þessar viðræður standa að þeirra mati vegna þess að hæstv. utanrrh. kaus, því miður, að fara með mjög misvísandi og villandi lýsingar á þeim efnum í framsöguræðu sinni hér fyrir helgina. Það er líka athyglisvert að í Morgunblaðinu 19. júlí er birt yfirlitsgrein eftir sérstakan fréttaritara Morgunblaðsins í Brussel, Kristófer M. Kristinsson, sem hefur haft það að atvinnu að flytja ítarlegar fréttir af þessum vettvangi. Hann segir í þessari grein að EB muni hafna algerlega kröfum Íslendinga og EB telji að ekki komi til greina að semja um veiðiheimildirnar á grundvelli þeirra hugmynda sem sjútvrh. Íslands hefur sett fram. EB telji það ekki koma til greina að semja um veiðiheimildirnar á þeim grundvelli. Síðan segir í niðurlagi þessarar greinar hins sérstaka fréttaritara Morgunblaðsins í Brussel, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nú telja samningamenn flest benda til þess að samningarnir dragist fram á haust og af hálfu EB er það skilyrði fyrir samningum að Íslendingar, hið minnsta, leggi fram önnur og meira sannfærandi rök fyrir kröfum sínum. Það kunna hins vegar að vera skiptar skoðanir um það hvort líta beri á samninginn í heild og að sama skapi í samhengi við EES-samninginn eða hvort einblína beri á einstakar málsgreinar hans. Það er hins vegar ljóst að sé samningurinn metinn út frá þeim tollaívilnunum sem Íslendingar eiga í vændum um næstu áramót,`` og ég vek athygli þingheims á þessu orðalagi: ,,Það er hins vegar ljóst að sé samningurinn metinn út frá þeim tollaívilnunum sem Íslendingar eiga í vændum um næstu áramót er verið að viðurkenna tengingu á milli aðgangs að mörkuðum EB fyrir aðgang að fiskimiðum við Ísland, en slík tenging hefur verið frágangssök af hálfu Íslendinga frá upphafi viðræðnanna.`` Það er kannski eðlilegt að hæstv. utanrrh. kjósi helst að þegja algerlega í sinni framsöguræðu um þennan hluta málsins, fara háðsorðum um forustumenn í íslenskum sjávarútvegi sem hafa skilyrt samþykki sitt við EES-samninginn því að niðurstaða fáist í þessu máli. Það hefði verið meiri sæmd fyrir ráðherrann að greina þinginu hispurslaust frá sannleikanum í málinu í stað þess að velja forustumönnum sjávarútvegsins þau háðsyrði sem hann kaus að fara með í sinni framsöguræðu. Ég vil einnig vekja athygli þingsins á því að Jakob Jakobsson, forstjóri Hafrannsóknastofnunar, hefur í Félagstíðindum Starfsmannafélags ríkisstofnana birt mjög fróðlega grein um þetta mál þar sem forstjórinn segir alveg afdráttarlaust að ef fallist verði á þennan grundvöll Evrópubandalagsins í málinu sé verið að ganga gegn þeirri stefnu sem Íslendingar hafa fylgt allt frá því að Matthías Bjarnason lýsti henni í viðurvist Jakobs Jakobssonar og fjölmargra annarra forustumanna í íslensku þjóðlífi og sjávarútvegi fyrir tæpum 20 árum. Það er þess vegna því miður ljóst að sjávarútvegsmálin, sem talin voru brýnasta hagsmunamál Íslendinga í þessum samningi, eru nánast í jafnmikilli óvissu í dag og þau voru fyrir ári síðan. Það sem er hins vegar ljóst er að Evrópubandalagið hefur hafnað grundvallarkröfum Íslendinga um frjáls viðskipti á sviði sjávarútvegs og er enn að reyna að knýja fram að fá veiðiheimildir í íslenskri lögsögu á móti tollalækkunum. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson vék hér í nokkuð löngu máli að stjórnarskrárþætti þessa máls. Við þingmenn stjórnarandstöðunnar höfum einnig flutt sérstakt frv. til þess að þingið geti tekið afstöðu til þess að breyta stjórnarskránni áður en samningurinn verður lögtekinn. Ég ætla ekki að  Ég vil í fyrsta lagi lýsa því einnig sem minni skoðun að ég varð mjög undrandi á greinargerð fjórmenninga utanrrh. Hún var mun meira veikburða en ég átti von á og það hefur reyndar líka komið greinilega í ljós að hún hefur á engan hátt sannfært marga af færustu lögfræðingum landsins. Í greinargerðinni kemur þó fram, og það er kannski kjarni málsins, að fjórmenningar utanrrh. viðurkenna að í samningnum felist fullveldisafsal. Það er auðvitað merkilegt í ljósi þess að hæstv. utanrrh. hefur hvað eftir annað fullyrt það að í samningnum sé ekkert fullveldisafsal. Stóra fréttin, þegar skýrsla sérfræðinga utanrrh. var birt, var því auðvitað sú að þeir ómerktu þá fullyrðingu hæstv. utanrrh., bæði hér á þingi og víðs vegar á vettvangi þjóðlífsins, að samningurinn fæli ekki í sér neitt fullveldisafsal. Það var hins vegar skoðun fjórmenninga utanrrh. að þetta fullveldisafsal væri ekki það mikið og væri það takmarkað að ekki þyrfti að breyta stjórnarskránni þess vegna. Ég tel því nokkuð mikið áfall fyrir hæstv. utanrrh. að fá þann dóm frá sínum eigin sérfræðingum, þeim sem hann valdi sjálfur, að samningurinn feli í sér fullveldisafsal. Ég vil líka lýsa því að mér finnst það orðalag, sem fram kemur í skýrslunni á bls. 16, að ekki sé tekið fram í 2. gr. stjórnarskrárinnar að stjórnvöldin, framkvæmdarvald, löggjafarvald og dómsvald, skuli vera alíslensk stjórnvöld, hljóti að verða í sögunni einhver furðulegasta setning sem sérfræðingum í lögum hefur dottið í hug að senda frá sér í áliti. Er svo komið í lagadeildinni að jafnvel prófessorinn í stjórnskipunarrétti, Gunnar G. Schram, sem ég sé að situr hér í hliðarsal, er búinn að gleyma fræðiritum prófessors Einars Arnórssonar um Alþingi og frelsisbaráttuna og fræðiritum Björns Þórðarsonar um Alþingi, frelsisbaráttuna, sjálfstæðisbaráttuna og stjórnarskrárdeilurnar á Alþingi og annað sem því tilheyrir? Alþingi Íslendinga hafa satt að segja þótt þessi fræðirit Einars Arnórssonar og Björns Þórðarsonar svo merk að þau voru gefin út í sérstakri hátíðarútgáfu sem meginuppistaðan í sögu Alþingis og skipa þess vegna sérstakan virðingarsess í útgáfum af hálfu þjóðþingsins. Í þeim fræðiritum prófessors Einars Árnasonar og Björns Þórðarsonar kemur auðvitað greinilega fram að öll þessi mikla saga snerist um íslensk stjórnvöld og ekkert annað. Kannski er það orðið þannig í hinum lögfræðilegu skúmaskotum að orðið sé nauðsynlegt að lesa aftur grunntexta prófessoranna sem mótuðu íslenskan stjórnskipunarrétt, þeirra Einars Arnórssonar og Björns Þórðarsonar. Ég gæti tekið hér langan tíma ef ég kysi að lesa upp úr hinum merku fræðiritum þessara tveggja frumkvöðla íslensks stjórnskipunarréttar en ég ætla ekki að gera það við þetta tækifæri. Grundvöllurin sem fjórmenningar utanrrh. byggja hins vegar meginálit sitt á er að vegna þess að ekki er tekið fram að þetta séu alíslensk stjórnvöld sé bara hægt að ganga fram hjá stjórnarskránni að öðru leyti. Er til einhver tegund manna sem eru al-Íslendingar sem þessi stjórnarskrá á að taka til? Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir segist tilheyra þeim hópi en það er nú auðvitað í gamni sagt af hennar hálfu. Auðvitað er ekki til neinn hópur manna sem eru al-Íslendingar. Það eru bara til Íslendingar og íslensk stjórnvöld og kjarni þess hugtaks hefur a.m.k. verið nægilega ljós til að hann þyrfti ekki að draga í efa fyrr en sérfræðingar utanrrh. finna upp þetta furðulega . . . 

Kannski þessi óbærilegi léttleiki?

Já, menn gerast nú mjög skáldlegir hér í frammíköllum og það er kannski við hæfi að sumir, sem að þessum málum hafa staðið læsu Kundera betur en margt annað. En ég ætla ekki að blanda mér í það í þessari ræðu. Það er auðvitað athyglisvert að formaður Lögmannafélags Íslands velur þessari greinargerð fjórmenninga utanrrh. einkunnarorðin ,,léttleiki í lögfræði`` og dr. Guðmundur Alfreðsson, sem er einn fremsti íslenski lærdómsmaðurinn í alþjóðarétti, velur henni einkunnarorðin ,,ævintýramennska í lögfræði``. Tveir af fremstu lögmönnum Íslands, formaður Lögmannafélagsins og einn mesti lærdómsmaður Íslendinga í alþjóðarétti, hafa dæmt greinargerðina með þessum hætti. Ragnar Aðalsteinsson segir einnig í þessu viðtali að niðurstaða fjórmenninga utanrrh. sé í raun ekki byggð á mjög traustum forsendum. Í meginatriðum er hún byggð á huglægu mati. Þeir gefa sér ákveðnar forsendur sem þeir eru óvissir um sjálfir. Þetta var upphafið að umræðu lögfræðinga um skýrslu fjórmenninganna. Síðan gerist það, eins og hér hefur komið fram, að prófessor í stjórnsýslurétti við Háskóla Íslands, Björn Þ. Guðmundsson, sendi frá sér greinargerð til utanrmn. þar sem hann hafnar í einu og öllu meginniðurstöðu fjórmenninga utanrrh. Á bls. 15--19 í greinargerð Björns Þ. Guðmundssonar eru rakin fjölmörg atriði sem hann telur sýna að EES-samningurinn brjóti í bág við stjórnarskrána og hann hafnar meginhugmyndunum og niðurstöðunum í álitsgerð fjórmenninga utanrrh. Síðan sendir dr. Guðmundur Alfreðsson ítarlega greinargerð til utanrmn. þar sem hann tekur fyrir fullyrðingar fjórmenninga utanrrh. lið fyrir lið. Og það er auðvitað mjög athyglisvert að lesa hvernig hann rekur það með mikilli nákvæmni að ekki sé hægt að finna neitt annað dæmi um það að erlendum aðilum hafi verið falið sambærilegt vald og hér er gert í þessum samningi. Það verður mjög fróðlegt að hlusta á hæstv. forsrh. í þessari umræðu vegna þess að samkvæmt stjórnskipun lýðveldisins ber forsrh. sérstaka ábyrgð gagnvart meðferð stjórnarskrárinnar. Hæstv. forsrh. Davíð Oddsson stendur þess vegna í þeim sporum að þurfa að vega það og meta hvort hann ætlar að vera forgöngumaður þess, þrátt fyrir þau álit sem hér liggja fyrir í utanrmn. þingsins, að brjóta stjórnarskrána með þeim hætti sem færð hafa verið rök að. Ef það er hægt að lögtaka þennan samning án þess að breyta stjórnarskránni, þá vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Hvar telur hann að girðingarnar í stjórnarskránni séu? Hvar eru girðingarnar í stjórnarskránni ef virkilega er hægt að toga hana og teygja með þessum hætti? Ég trúi því nú ekki fyrr en ég sé það gerast í þinginu að hæstv. forsrh. Davíð Oddsson láti hafa sig í það að koma fram gagnvart stjórnarskrá lýðveldisins með þessu ábyrgðarleysi. Hefur Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður einhverra hagsmuna að gæta í þessu máli? Það held ég ekki. Ég held þvert á móti að hann hafi látið að því liggja á opinberum vettvangi að hann sé frekar meðmæltur efnislegu innihaldi EES-samninganna. Engu að síður afneitar hann niðurstöðu fjórmenninga utanrrh. með þeim hætti sem hér hefur verið lýst. Hefur dr. Guðmundur Alfreðsson einhverja hagsmuni í þessu máli? Nei. Þvert á móti mætti segja að ungur fræðimaður tæki mikla áhættu varðandi starfsframa sinn í þágu íslenskrar þjóðar, að ganga fram með þeim hætti sem hann hefur gert greinilega í berhögg við vilja t.d. hæstv. utanrrh. Það má því ætla út frá mannlegum sjónarmiðum að það þurfi nokkuð til til að ungur embættismaður eins og Guðmundur Alfreðsson, sérfræðingur sem á væntanlega langan og glæsilegan feril fram undan í lífi sínu og hefur hlotið mikið traust á alþjóðavettvangi, kjósi að ganga fram með þessum hætti. Og ég tel að það þurfi líka töluvert til að prófessor í stjórnsýslurétti við Háskóla Íslands, sem hefur heldur ekki neinna hagsmuna að gæta í þessu máli, kjósi að dæma verk samkennara sinna, eins og prófessor Björn Þ. Guðmundsson gerir í álitsgerð sinni, a.m.k. hefur það ekki verið algengt innan Háskóla Íslands, þar sem ég þekki til, að menn hafi sérstaklega að eigin frumkvæði tekið sér það fyrir hendur að andmæla með svo afdráttarlausum hætti því sem samkennarar þeirra hafa lagt fram í nafni fræða. Það liggur hér fyrir að þrír virtir, lærðir lögfræðingar, og enginn þeirra hefur sérstaka persónulega eða pólitíska hagsmuni í þessu máli, hafa komist að afdráttarlausum niðurstöðum. Ég vona að hæstv. forsrh. kjósi að hugleiða það mjög alvarlega hvort ekki næst samkomulag um það á Alþingi að breyta stjórnarskránni, t.d. a þann veg sem við höfum lagt til eða á annan veg ef menn eru með hugmyndir um það svo að við getum í sameiningu tryggt að ekki komi til þess að dæmt verði stjórnarskrárbrot með lögtöku þessa samnings. Ég vil líka segja það við hæstv. forsrh. að ef hann telur ekki unnt að verða við þeirri ósk að stjórnarskránni sé breytt, þá tel ég það lágmarkskröfu að samþykkja þá tillögu að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla. Það er alveg ljóst að um þetta mál eru miklar deilur. Það er óheppilegt að þjóð skiptist í andstæðar fylkingar út af málum af þessu tagi til langs tíma. Með því að vísa málinu í dóm þjóðarinnar gangast bæði þeir sem eru með samningnum hér á þingi og þeir sem eru á móti honum undir það að gera þjóðina að hæstarétti í máli sem fyrst og fremst snertir hagsmuni þjóðarinnar. Slík þjóðaratkvæðagreiðsla snertir ekki tilveru ríkisstjórnarinnar sem stjórnarskrárbreyting og alþingiskosningar gætu aftur á móti gert svo að sú viðkvæmni að vilja varðveita meiri hluta ríkisstjórnarinnar á Alþingi ætti ekki að vera ofarlega á blaði þegar þessi ósk er metin. Það er hægt að láta þingið starfa með eðlilegum hætti þó að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um samninginn t.d. í nóvembermánuði eða byrjun desember. Það liggur líka fyrir að samtök eins og Alþýðusambandið, BSRB og fjölmörg önnur samtök, t.d. Neytendasamtökin sem eru hlynnt samningnum efnislega, hafa stutt kröfu um þjóðaratkvæði. Og ég bið hæstv. forsrh. að hugleiða það á næstu vikum hvort það er ekki skynsamlegt til þess að finna málinu ákveðinn farveg, bæði hér á þinginu og með þjóðinni, að setja það í dóm þjóðarinnar með þessum hætti. Þar með væri auðvitað meðferð málsins á þingi að öðru leyti auðveldari, bæði hvað snertir tíma og innihald og ég vona að forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar hugleiði það á næstu vikum að þau rök, sem hæstv. utanrrh. flutti fyrir að neita þjóðaratkvæðagreiðslu, eru auðvitað á engan hátt gild. Virðulegi forseti. Mér er nokkur vandi á höndum vegna þess að ég hef viljað greiða fyrir því að aðrir fulltrúar stjórnarandstöðunnar, eins og t.d. hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, gætu flutt a.m.k. meginhluta af sínu máli áður en þingfundi lýkur í dag. Hins vegar er það þannig að bæði hefur það reynst taka lengri tíma hjá mér að fara yfir þetta mál og kannski líka hjá þeim sem var á undan mér í ræðustólnum en við ætluðum. Ég er þannig staddur í ræðu minni að eiga eftir að víkja að megintillögu okkar alþýðubandalagsmanna um tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins sem við höfum gert að meginuppistöðu í okkar afstöðu til þessa máls og því er ekki að leyna að það gæti tekið nokkurn tíma að fara yfir það allt saman. Ég vil þess vegna segja fyrir mitt leyti að ég er tilbúinn til að umræður standi eitthvað fram yfir kl. 6 sem upphaflega var ætlað frekar en reyna að klippa alveg á það eins og gert var ráð fyrir fyrir helgi þegar mennn töluðu saman um málið. En ég skal hins vegar reyna að hlaupa yfir þessa þætti hraðar en ég ætlaði mér og áskil mér þá rétt síðar í umræðunni til að gera því betri skil en ég get gert við þessar aðstæður. Niðurstaða Alþb. í umfjöllun um þennan samning var að atburðarásin hefði hagað því á þann veg að í raun og veru stæðu Íslendingar bara frammi fyrir tveimur kostum. Annars vegar væri að fylgja hinum EFTA-ríkjunum inn í Evrópubandalagið og hins vegar að gera tvíhliða samning við Evrópubandalagið um viðskipti og efnahagsmál. Niðurstaða okkar varð sú að gera tillögu um slíkan samning og ég lét, sem formaður flokksins, sérfræðinga útbúa sýnishorn að slíkum samningi svo að menn gætu séð í grófum dráttum hvernig hann gæti litið út. Hæstv. utanrrh. hefur kosið að fjalla sérstaklega um þá hugmynd í blaðagrein í Morgunblaðinu sem birtist sama daginn og hann flutti framsöguræðu sína hér á Alþingi og fagna ég því að sjálfsögðu þó mér finnist það hafa tekið ráðherrann nokkuð langan tíma að svara þeirri grein. En í Morgunblaðinu 8. júlí rakti ég ítarlega hvað fælist í slíkum tvíhliða samningi og færði rök að því að það væri skynsamlegt fyrir Íslendinga að hefjast nú þegar handa um gerð slíks samnings. Ég tók svo eftir því að hv. þm. Steingrímur Hermannsson tók í raun og veru undir það sjónarmið í ræðu sinni áðan. Hann óskar eftir því að hæstv. utanrrh. svari því hvort hann sé reiðubúinn til þess að Íslendingar óski nú þegar eftir formlegum viðræðum við Evrópubandalagið um gerð slíks tvíhliða samnings milli Íslands og Evrópubandalagsins sem taki við þegar Evrópska efnahagssvæðið víkur burt vegna inngöngu annarra EFTA-ríkja í Evrópubandalagið. Þar með liggur það fyrir, hæstv. utanrrh., að forustumenn tveggja stærstu stjórnarandstöðuflokkanna hafa á Alþingi gert það að tillögu sinni að farið verði í slíkar formlegar viðræður um tvíhliða samning. Það getur vel verið að hæstv. ráðherra finnist að hægt sé að afgreiða tillögu okkar með þeim hætti sem hann gerði í grein í Morgunblaðinu og ég mun svara á þeim vettvangi en hins vegar vil ég vekja athygli hans á því að þegar sá maður, sem var forsrh. Íslands þegar samningaferillinn hófst og flutti fyrir Íslands hönd stefnu landsins á Óslóarfundi leiðtoga EFTA-ríkjanna á sínum tíma, leggur einnig til að formlega verði nú þegar óskað eftir því að fram fari viðræður milli Íslands og EB um tvíhliða samning þá ber hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn auðvitað skylda til þess að taka á því máli efnislega og málefnalega. Tillaga Alþb. var á þá leið að höfuðatriði slíks tvíhliða samnings væri í fyrsta lagi að sjálfstæður tvíhliða viðskiptasamningur milli Íslands og EB verði m.a. byggður á viðskiptaþáttum EES-samningsins, sérstökum sjávarútvegssamningi og bókun 6 í samningum við EB sem verið hefur í gildi síðan 1976. Í öðru lagi verði framkvæmd tvíhliða samnings milli Íslands og Evrópubandalagsins einfaldari í sniðum en framkvæmd EES-samningsins. Eingöngu verði sett á fót samstarfsnefnd um eftirlit og gerðardómi beitt verði deilumál um framkvæmd samningsins ekki útkljáð. Pólitísk vandamál verði leyst í ráðherraviðræðum. Í þriðja lagi verði í tvíhliða samningi Íslands og EB m.a. byggt á hugmyndum um frjálsa vöruflutninga, fólksflutninga, þjónustustarfsemi, fjármagnsflutninga og almenna samkeppni auk þess sem hafðar verða til hliðsjónar reglur Norðurlandanna um vinnumarkað og búseturétt og afdráttarlaus réttur Íslendinga til að skipa forræði og eignarhaldi á auðlindum til lands og sjávar verði tryggður með sérstökum lögum. Í fjórða lagi að í samningi um viðskipti verði einnig fjallað um samvinnu Íslands og EB á öðrum sviðum svo sem varðandi rannsóknir og þróun, umhverfismál, menntun og menningu. Og að lokum verði í tvíhliða samningi engin atriði sem brjóti í bága við stjórnarskrá eða taki efnislegt og formlegt löggjafarvald á Íslandi úr höndum Alþingis og þjóðar. Ég hef í grein í Morgunblaðinu rakið að í grófum dráttum koma þrjár leiðir til greina á næstu árum í samskiptum Íslands og EB. Sú fyrsta sem hæstv. utanrrh. virðist vera fylgjandi er að gera ekki neitt annað en að afgreiða bara EES-samninginn og sitja svo með hendur í vösum og sjá til hvað atburðarásin í Evrópu ber í skauti sér. Ég hafna algerlega slíkri afstöðu. Ég tel hana ábyrgðarlausa og ég tel hana óraunsæja og hún er í engu samræmi við það sem er nauðsynlegt til að gæta hagsmuna Íslands. Sérstaklega er hún út í hött þegar allar aðrar EFTA-þjóðir ætla að halda áfram í viðræðum við Evrópubandalagið um sín hagsmunamál. Önnur leiðin er fólgin í því að staðfesta EES-samninginn en fara jafnframt í formlegar viðræður við Evrópubandalagið um tvíhliða samning Íslands og Evrópubandalagsins sem taki við þegar Evrópska efnahagssvæðið líður undir lok. Það er vissulega hægt að færa ýmis rök fyrir þessari leið. Ég tel megingalla hennar hins vegar vera þann, sem ég mun víkja að síðar í þessum umræðum, að stofnanakerfi EES var miðað við allt annan veruleika en nú blasir við. Það var í upphafi miðað við að EFTA-ríkin ætluðu sér saman að vera áfram utan EB en nú blasir það við að þegar stofnanakerfi EES fer að virka munu önnur EFTA-ríki en við fyrst og fremst taka mið af því að nota það stofnanakerfi til að sýna Evrópubandalaginu að þau ætli sér að vera góðir aðilar að Evrópubandalaginu, ekki að EES heldur að Evrópubandalaginu. Og þess vegna munu þau lúta því ákvörðunarvaldi sem Frans Andriessen lýsti mjög rækilega í þeirri tilvitnun sem ég flutti áðan, því ákvörðunarvaldi Evrópubandalagsins í einu og öllu því þeim er nauðsyn að sanna það á viðræðutímanum að þeim sé alvara að vilja gangast undir ákvarðanavald Evrópubandalagsins. Ísland er því orðið eina landið innan stofnana EES sem hefur aðra hagsmuni, þ.e. að ætla sér að búa varanlega við þennan samning. Þar af leiðandi er líklegt að Ísland muni í mjög ríkum mæli verða eini aðilinn á næstu árum sem segir nei við hinum og þessum hugmyndum Evrópubandalagsins um reglur sem eiga að taka gildi innan EES og þar með ef Ísland heldur því til streitu koma í veg fyrir að ríkin sem stefna inn í EB geti tekið þær upp á aðlögunartímanum. Ég held að þessi leið sé í reynd ófær, hún sé ekki skynsamleg vegna þess að í henni er ekki horfst í augu við þá grundvallarbreytingu hvort sem mönnum líkar betur eða verr að hin EFTA-ríkin hafa tekið upp aðra stefnu en við. Þau sem við lögðum af stað með í þessa ferð hafa yfirgefið farartækið sem við ætluðum að ferðast með. Þá er eftir þriðji kosturinn, að segja við Evrópubandalagið: Við teljum að tvíhliða samningur sé æskilegt form fyrir varanleg samskipti Íslands og EB vegna þess að við ætlum ekki að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og fara strax í að gera þann samning þannig að við getum búið örugg við slíkan víðtækan tvíhliða samning við Evrópubandalagið en erum ekki trufluð af atburðarás þar sem hin EFTA-ríkin ætla sér annað. Og ég skil satt að segja ekki hvers vegna menn vilja ekki horfa af alvöru á þessa leið nema tilgangurinn sé að undirbúa Ísland undir inngöngu í EB. Tilgangurinn sé sá sem hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson lýsti í viðtali við norsk blöð á sl. sumri. Það megi að vísu ekki tala um það núna meðan EES-umræðan sé í gangi á Alþingi en auðvitað sé tilgangurinn sá að ganga í EB. Það eru þess vegna fleiri tilvitnanir í Jóna Sigurðssyni en þær sem hæstv. utanrrh. fór með sem eru fróðlegar í þessu máli. Það sýnishorn af samningi sem ég lagði fram á fréttamannafundi er auðvitað bara lagt fram sem sýnishorn, ekki vegna þess að við teljum að samningurinn þurfi endilega að vera þannig. En ég taldi hins vegar skynsamlegt að fá sérfræðinga til að glíma við þetta verkefni svo að menn gætu haft eitthvað í höndunum til þess að miða við. Hæstv. utanrrh. hefur kosið að segja: Það mun verða óskaplega erfitt að ná fram einhverju öðru í viðræðum við EB en því sem við höfum nú í höndum. Það er bara fullyrðing hæstv. utanrrh. Hann hefur ekki verið reiðubúinn að láta á það reyna. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson spurði hann að því í vor á Alþingi hvort hann væri ekki tilbúinn til að láta reyna á hverjar yrðu undirtektir EB í þeim efnum. Hæstv. utanrrh. sagðist þá ætla að ræða málið lauslega við Frans Andriessen. Það hafa engar frásagnir komið af þeim viðræðum. Auðvitað er málið þannig að hæstv. utanrrh. vill ekki láta reyna á þetta og fyrir því eru ýmis pólitísk og persónuleg rök sem ég ætla ekki að fara út í. En íslenska þjóðin getur hins vegar ekki sætt sig við að persónuleg afstaða og metnaður eins manns ráði þessari ferð. Ég vil að lokum segja í þessari umræðu að málið er stórt og það mun ráða miklu um þróun íslensks þjóðfélags á næstu árum. Ríkisstjórn, sem er ekki reiðubúin að tryggja að stjórnarskráin sé þannig úr garði gerð að samningurinn standist hana örugglega vegna þess að ríkisstjórnin óttast úrslit í þingkosningum, er ríkisstjórn sem trúir ekki á eigin málstað. Ríkisstjórn, sem ekki þorir að láta þjóðina dæma samninginn í einfaldri þjóðaratkvæðagreiðslu, ráðgefandi fyrir þingið, er líka ríkisstjórn sem greinilega trúir ekki á eigin málstað. Og ríkisstjórn, sem virkilega ætlaði sér að ganga þá braut að knýja á um það að Alþingi afgreiði samninginn án þess að samningur í sjávarútvegsmálunum liggi fyrir, er ríkisstjórn sem er að brjóta þá grundvallarstefnu sem Íslendingar hafa staðið sameinaðir um til þessa.

Virðulegur forseti. Áður en ég hef mál mitt verð ég að láta það koma fram að ég treysti mér ekki til að lofa því að ég geti lokið því fyrir kl. 6 og veit raunar ekki hversu mikið fram yfir kl. 6 mál mitt mun taka, en það verður þá að metast af forseta á þeirri stundu hvort ég eigi að halda áfram eða fresta máli mínu til morguns. Það mál sem hér er hafin umræða um er án efa eitt umfangsmesta og afdrifaríkasta mál sem Alþingi Íslendinga hefur haft til umfjöllunar um langt árabil. Þetta hefur raunar komið fram hjá öllum þeim sem hafa talað á undan mér. Um þetta eru ekki skiptar skoðanir. Það sem fyrir okkur þingmönnum liggur er að kynna okkur, rökræða og rannsaka og síðan samþykkja eða synja milliríkjasamningi sem er viðameiri og flóknari en aðrir slíkir sem gerðir hafa verið í sögu íslenska lýðveldisins. Verkefnið sem okkur þingmönnum er ætlað að vinna er stórt og tíminn sem okkur er skammtaður til þess er naumur, reyndar allt of naumur miðað við alvöru málsins. Það sem fyrir okkur liggur er að taka afstöðu sem þarf bæði að standast dóm samvisku okkar og sögunnar. Á því er nefnilega enginn vafi að afstaða okkar í þessu máli mun verða skráð á spjöld sögunnar þótt flest annað sem við gerum hér á hinu háa Alþingi falli í gleymskunnar dá. Þegar hæstv. utanrrh. flutti þingheimi boðskap sinn sl. fimmtudag var hann því án efa að tala fyrir stærsta máli sem mun koma til hans kasta á ferli hans sem utanrrh. Í þessa ræðu munu sagnfræðingar framtíðarinnar leita þegar þeir reyna að átta sig á þeim ágreiningi sem uppi er um aðildina að hinu Evrópska efnahagssvæði. En hvaða pólitísku hugmyndir munu þeir finna í ræðu hæstv. utanrrh.? Hvaða framtíðarsýn munu þeir finna þar, hvaða markmið? Þeir munu fljótlega átta sig á því að árið 1992 var svo komið fyrir Alþýðuflokknum --- Jafnaðarmannaflokki Íslands að forusta hans hafði gert fyrrum formann Sjálfstfl., Bjarna Benediktsson, að leiðtoga lífs síns. Til hans vitnaði formaður Alþfl. í öðru orðinu og til sameiningartákns íslensku þjóðarinnar, Jóns Sigurðssonar forseta, í hinu. Nöfn gamalla forvígismanna jöfnuðar og jafnréttis voru víðs fjarri góðu gamni. Þeir munu líka átta sig á því að árið 1992 var svo komið að forusta Alþfl. hafði engar pólitískar hugmyndir fram að færa, bara lummulegar og útjaskaðar spælingar, sóttar í ófrjótt dægurþras stjórnmálanna. Það er ekki hátt risið á slíkri pólitík né heldur metnaðarfullir menn sem hana bera fram. Með afstöðu okkar til EES-samningsins erum við þingmenn gerendur í mjög mikilvægum málum. Nú er það okkar að skynja og meta hvort hagsmunum Íslendinga sé betur borgið innan ramma þjóðríkisins frá 1918 eða með því að flytja hluta af valdi þess til fjölþjóðlegra stofnana í Evrópu. Í augum margra liggur svarið í augum uppi. Sumir segja að íslensk þjóð megi aldrei selja nokkurt vald úr landi því þá sé þess skammt að bíða að hún glati frelsi sínu og ráði ekki lengur örlögum sínum. Óskert fullveldi sé forsenda sjálfstæðis og velsældar. Aðrir halda því fram að fullveldishugtakið hafi glatað merkingu sinni og hagsmunir þjóða séu svo samofnir að þeirra verði ekki lengur gætt nema með því að framselja vald til sameiginlegra stofnana. Forsenda friðar og velsældar sé aukinn samruni þjóðríkja. Báðir þessir hópar hafa nokkuð til síns máls en þó eru fleiri fletir á málinu en þeir vilja vera láta. Ef við lítum í kringum okkur í heiminum í dag þá blasir við okkur að þau ríki, sem búa við mesta hagsæld, jöfnuð og jafnrétti, eiga það öll sameiginlegt að lýðræðið stendur þar föstum fótum, þar hefur verið blandað hagkerfi og þar er þjóðríkið tiltölulega sterkt. Norðurlöndin eru kannski besta dæmið um þetta. Þó að ég sé þeirrar skoðunar að þjóðríkið sé ekkert markmið í sjálfu sér, það sé sögulegt fyrirbæri og þar af leiðandi ekki óumbreytanlegt stjórnkerfi, þá verðum við engu að síður að fara varlega í að skerða fullveldi þess. Ástæðan er einfaldlega sú að við höfum enn ekki dottið ofan á neitt annað stjórnkerfi sem er þess umkomið að tryggja þeim sem undir það heyra sambærileg lífsgæði. Enn sem komið er er öryggi og velferð þegnanna best tryggt með þrískiptingu valdsins hjá ákveðnum og vel afmörkuðum yfirvöldum. Evrópubandalagið og jafnvel enn frekar Evrópska efnahagssvæðið riðlar þessari skiptingu, flækir stjórnkerfið og dregur úr lýðræði. Góður og gegn finnskur sósíaldemókrati og sagnfræðingur, sem á sæti í þingmannanefnd EFTA, sagði á fundi nefndarinnar nýlega að kjarninn í samrunanum í Evrópu væri sá að markaðsöflin væru að yfirtaka fullveldi þjóðríkisins og deila því aftur niður á yfirþjóðlegar stofnanir annars vegar og svæðabundin samtök og sveitarfélög hins vegar. Segja má að þessi þróun hafi í raun verið staðfest með Maastricht-samkomulaginu sem miðar einmitt að því að gera EB að pólitískri einingu með því að afnema því sem næst neitunarvald einstakra ríkja og koma á skuldbindandi samstarfi á fleiri sviðum en áður, svo sem utanríkis- og varnarmálum. Það sem byrjaði sem samvinna sex ríkja á sviði verslunar og viðskipta er nú á góðri leið með að verða að pólitískri einingu, tólf til tuttugu ríkja --- hver veit hversu mörg þau verða innan tíðar. Í raun má segja að þetta sé ekki óeðlileg þróun. Þegar markaðurinn er orðinn einn og efnahagssamvinnan mjög náin skapast þörf fyrir að koma á pólitískri byggingu sem hentar henni. Eftir atvikum ætla menn svo að nota þessa pólitísku byggingu til að tryggja að markaðsöflin hafi frítt spil eða til að koma ákveðnum böndum á markaðsöflin. Innan EB takast því á tvö meginsjónarmið. Annars vegar nýfrjálshyggjan og hins vegar ákveðin ríkishyggja. Fjármagnið og ,,bírókratían`` takast á og eiga glæsilega fulltrúa sem eru frjálsir eins og fuglinn og fara mun hraðar yfir en venjulegir holdlegir menn. Þess sjást nú líka æ víðar merki að venjulegu fólki þykir nóg um hraðann. Það óttist aukna miðstýringu og minnkandi lýðræði og sé í auknum mæli tortryggið í garð Efnahagsbandalagsins. Danir felldu Maastricht, í Frakklandi eykst andstaðan við það hraðbyri og stuðningur við aðild að EB minnkar í Svíþjóð. En hvað sem okkur finnst um EB og samrunaþróunina í Evrópu þá eru bæði fyrirbærin staðreynd og munu án efa hafa mótandi áhrif á stjórnmál í álfunni um langt árabil. Hvort tveggja mun því hafa veruleg áhrif á íslenskt samfélag, hvort sem við verðum utan eða innan EES eða EB. Aðlögun er því nauðsynleg. Það er gömul saga og ný að til frambúðar er ekki hægt að byggja upp samfélag í einu landi sem víkur í veigamiklum atriðum frá því sem tíðkast í öllum nágrannalöndum. Framsæknir sósíalistar í upphafi aldarinnar áttuðu sig á þessu þó aðrir og skammsýnni héldu fast við hugmyndina um sósíalisma í einu landi og við vitum öll hvernig fór með hana. Um það hefur heldur ekki verið deilt mér vitanlega að aðlögun er nauðsynleg. Það sem menn hefur greint á um er hversu langt eigi að ganga í þessari aðlögun, hvort við eigum að stíga skref inn í samrunaferlið eða ekki. EES er tvímælalaust slíkt skref og menn verða að stíga það með opin augu, þ.e. þeir verða að gera sér grein fyrir því að með því að taka slíkt skref hefur verið mörkuð stefna í tiltekna átt. Þá aukast líkurnar á að leiðin verði gengin til enda inn í Efnahagsbandalagið og að halda öðru fram er ekki annað en sjálfsblekkingar eða pólitískar sjónhverfingar. Með því að gerast aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði eru Íslendingar að gerast þátttakendur í innri markaði Efnahagsbandalagsins sem byggir öðru fremur á hugmyndum frjálshyggjunnar. Á þeim markaði á frjálst flæði vöru og fjármagns að skila okkur lægra vöruverði, auknum kaupmætti, meiri framleiðslu, auknum hagvexti og þar af leiðandi meiri lífsgæðum, eftir því sem okkur er tjáð. Þannig hafa menn reiknað út að þegar innri markaðurinn verður kominn að fullu til framkvæmda muni hagvöxtur í Efnahagsbandalaginu aukast um 4,5%, verðlag muni lækka um 6,1%, afkoma hins opinbera batna um 2,2% og atvinnuleysi minnka til muna. Menn tala m.a. um að 6 milljónir nýrra starfa muni verða til. Ljóst er að hugmyndirnar um hinn innri markað höfðu ákveðna sálfræðilega þýðingu til að byrja með sem birtist í því að ákveðinn bati gerði vart við sig í efnhagslífi aðildarríkja EB eftir að þær höfðu verið formfestar í einingarlögum Evrópu árið 1986. Nú eru hins vegar blikur á lofti. Atvinnuleysi hefur aukist í flestum ríkjum EB frá 1989 og nú eru því sem næst 16 milljónir íbúa í aðildarríkjunum án atvinnu. Í helmingi ríkjanna er atvinnuleysið yfir 10% og meðal ungs fólks er það 17,5%. Atvinnuleysið er talsvert meira meðal kvenna en karla og verst kemur það niður á ungum konum. Á Ítalíu og Spáni er tæp 40% kvenna undir 25 ára aldri án atvinnu og í Frakklandi fjórða hver og þessar tölur eru fengnar frá OECD. Fjölgun starfa í þessum löndum hefur fyrst og fremst verið í svokölluðum óhefðbundnum störfum, þ.e. hlutastörfum, árstíðabundnum störfum, gerviverktöku og fleiru sem skapar þeim sem störfunum sinna litla sem enga réttarstöðu. Á þetta ekki síst við um konur. Hagvöxturinn lætur líka bíða eftir sér eins og nýju atvinnutækifærin. Ef marka má spár Alþjóðagjaldeyrissjóðsins mun Maastricht-samkomulagið reyta 0,4--0,8% af hagvextinum til viðbótar því sem þegar er. Markmiðin með hinum innri markaði eru því ekki auðsótt, batinn er sýnd veiði en ekki gefin. Á þetta er m.a. bent í raunsæju riti frá Þjóðhagsstofnun sem ber titilinn ,,Íslenskur þjóðarbúskapur og Evrópska efnahagssvæðið``. Þar segir einmitt: ,,Ávinningurinn er alls ekki óhjákvæmilegur, kemur ekki á silfurfati.`` --- Síðan segir, í lokaorðum þessa rits Þjóðhagsstofnunar, með leyfi forseta: ,,Höfuðniðurstaða þessara athugana er sú að mögulegur ávinningur af þátttöku Íslands í EES sé fyrir hendi. Ekki er um mjög stórar fjárhæðir að ræða á hverju ári á þjóðhagslegan mælikvarða, en hér er um varanlegan ávinning að ræða. Hver króna í varanlegum tekjuauka jafngildir um 18 króna greiðslu í eitt skipti fyrir öll, sé miðað við 6% raunvexti. Þannig jafngildir varanleg aukning einkaneyslu um 0,7% um 24.000 kr. á ári á hverja fjögurra manna fjölskyldu, sem núvirt, miðað við 6% raunvexti, jafngildir um 425.000 króna eingreiðslu.`` --- Þeir segja að þetta sé lægsta talan, en hæsta talan jafngildi eingreiðslu á hverja fjögurra manna fjölskyldu sem jafngildi um 1,8 millj. kr. Þetta er sem sagt ávinningurinn sem Þjóðhagsstofnun sér mögulegan. Þeir sem ákafast hafa prísað aðildina að hinu Evrópska efnahagssvæði sjá þar bara kosti en enga galla. Þeir halda því mjög stíft fram að það sé mikið í húfi fyrir Íslendinga að samþykkja samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Þeir benda á að tollar á íslenskum sjávarafurðum muni lækka umtalsvert á mörkuðum EB og þar með skapist ný tækifæri hér innan lands til að fullvinna sjávarafurðir og flytja ótollaðar á erlenda markaði. Þá sjá þeir ný sóknarfæri fyrir íslenskan iðnað á erlendum mörkuðum og að atvinnustarfsemi almennt í landinu muni njóta góðs af því að hægt verði að fá erlent áhættufjármagn í íslensk atvinnufyrirtæki. Það muni aftur draga úr innlendum og erlendum lántökum og vaxtagreiðslum og stuðla að lækkandi vöxtum. Það má vissulega færa nokkur rök fyrir þessari framtíðarsýn á Evrópska efnahagssvæðinu. Það er ljóst að samningamönnum Íslendinga tókst að ná fram talsverðri tollalækkun á sjávarafurðum eða sem nemur 1,5--2 milljörðum króna á ári miðað við núverandi útflutning. Þetta gæti skapað fiskvinnslunni í landinu rýmri aðstæður. Hins vegar verða menn að hafa það í huga að eftirspurnin er mest eftir óunnum fiski. Það er því mestur hagnaður af slíkum útflutningi fyrir þá sem selja fisk og útflytjendur taka auðvitað fyrst og fremst mið af því hvaðan mestur hagnaður kemur, ekki af því hvað skapar flest störf í landi. Mig langar í því sambandi að vitna til erindis sem Rannveig Sigurðardóttir, hagfræðingur BSRB, flutti á ráðstefnu á Egilsstöðum um helgina þar sem hún fjallaði einmitt um konur og hið Evrópska efnahagssvæði. Þar bendir hún m.a. á að reynsla Dana, sem nú þegar njóta tollfríðinda fyrir fullunnar fiskafurðir, gefi ekki ástæðu til bjartsýni. Hlutfall fullunnins fisks af heildarútflutningi Dana til EB-landa sé lítið hærra en Norðmanna þó að Norðmenn njóti ekki lægri tolla eins og Danir gera. Þá segir hún að markaðsfræðingar telji að mestur vaxtarbroddur sé í útflutningi fersks fisks til Evrópu beint til neyslu og sá útflutningur skapar ekki störf í landi, eins og við vitum. En það má sem sagt færa ákveðin rök fyrir því að þetta sé hagkvæmt fyrir fiskútflutning okkar og fiskvinnslu. En maður hlýtur þó að spyrja sig hverjir hinir nýju möguleikar eru fyrir aðrar atvinnugreinar, t.d. iðnaðinn og verktakastarfsemina. Mér er ekki alveg ljóst hverjir þessir nýju möguleikar eru, enda fátt um svör þegar farið er út í þá sálma. Svo er að heyra að menn óttist ekki aukna samkeppni á innlendum markaði á þessum sviðum, t.d. þegar skylt verður að bjóða út á erlendum markaði eða markaði Evrópska efnahagssvæðisins opinberar framkvæmdir sem eru yfir 380 millj. kr. og opinber innkaup sem eru yfir 10 millj. kr. Menn bera fyrir sig fjarlægðarvernd og segja að hún muni koma íslenskum fyrirtækjum til góða, eða þá einfaldlega að þeir bera það fyrir sig að samkeppni sé af hinu góða. En fjarlægðin felur ekki bara í sér vernd, hún er líka hindrun. Það er erfitt fyrir lítil fyrirtæki að hasla sér völl á fjarlægum markaði þar sem margir eru um hituna. Það er auðvitað ekki ómögulegt, en íslensk iðn- og verktakafyrirtæki hljóta engu að síður flest hver að þurfa að treysta á innanlandsmarkað hér eftir sem hingað til. Ég vil taka fram að vissulega væri það kostur ef hægt væri að laða erlent áhættufjármagn hingað til lands. Ég tala ekki um ef það mætti verða til að draga úr erlendum lántökum og skjóta fleiri stoðum undir íslenskan atvinnurekstur. En ef að líkum lætur vilja útlendingar helst fjárfesta í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum og almenn sátt er um að það skuli ekki heimilað. Það er kveðið skýrt á um þetta bann í íslenskum lögum og eins í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Það er líka ástæða að hafa í huga að hvorki EES, EB né aðildin að þessum tveimur bandalögum er nauðsynleg forsenda þess að hingað leiti erlendir fjárfestar. Við gætum sem best laðað þá hingað ef fyrir hendi væri stöðguleiki í efnahagslífi og arðvænlegir fjárfestingarmöguleikar. Ef ekki væri stjórnað hér með tilskipunum frá degi til dags og kollsteypum og allar siðaðra manna reglur brotnar í samskiptum ráðherra við þá sem undir valdsvið þeirra heyra. Það hefur sjálfsagt ekki farið fram hjá þingmönnum hvorki nú né áður að ég hef miklar efasemdir um sjálfan grundvöll Evrópubandalagsins og grundvöll hins Evrópska efnahagssvæðis, þ.e. ég hef efasemdir um sjálfa hugmyndafræðina sem að baki býr. Ég á einfaldlega erfitt með að sætta mig við að fjármagnið og markaðurinn stjórni för, standi ofar mennsku okkar, svo vitnað sé frjálslega í þá ræðu sem flutt var yfir okkur þingmönnum við þingsetningarathöfnina í Dómkirkjunni. Að frelsi vöru og fjármagns sé æðra og meira frelsi en frelsi einstaklinganna til að velja og hafna. Þeir sem kunna bara tvö pólitísk hugtök, frjálslyndi og stjórnlyndi, mundu sjálfsagt ekki geta gert betur en að flokka þessa afstöðu mína til stjórnlyndis. En mér er nær að halda að hún eigi meira skylt við stjórnleysi og rótgróna andúð á því að lúta valdi. Innan EB er aftur á móti talsvert framboð af stjórnlyndu frjálslyndi, en þar ráða sósíaldemókratar miklu og eiga þar margan vellaunaðan bírókrat. Við þurfum þó ekki að fara til EB til að leita að þess konar stjórnlyndi, það lýsti langar leiðir af ræðu hæstv. utanrrh. og formanns Alþfl. á fimmtudaginn. Það þykja ekki merkileg skáld sem láta frasana hugsa fyrir sig og það eru heldur ekki merkilegir stjórnmálamenn eða stjórnmálaskríbentar sem það gera. Það hefur verið talsvert áberandi á undanförnum missirum, bæði í stjórnmálum og fjölmiðlum að menn velti sér upp úr hugtökunum frelsi og frjálslyndi, án þess að gefa nokkurn gaum að því sem að baki býr. EES er slíkum mönnum tákn um hvort tveggja. En ég spyr: Hvað á það skylt við frelsi eða frjálslyndi að þrýsta Almannavörnum ríkisins til að taka upp neyðarnúmerið 112? Af hverju megum við hér á landi ekki verða ásátt um að nota 0 eða 000 eða bara eitthvað allt annað númer, ef okkur hentar svo? Hvað á það skylt við frelsi og frjálslyndi að skikka okkur til að nota ákveðna tegund af innstungum eða eyrnarhlífum eða einhverju öðru sem til stendur að setja í staðla? Ekkert. Það má færa góð og gild rök fyrir því að þetta sé öruggast og hagkvæmast fyrir alla aðila, en ég frábið mér allt frelsishjal um slíka hluti. Það má í raun færa sterkari rök fyrir því að hin heilaga krafa um einsleitni, sem er auðvitað ekki annað en andstaðan við fjölbreytni, feli í sér stjórnlyndi og frelsisskerðingu. Í náttúrunni og á flestum sviðum mannlífsins er fjölbreytni talin kostur og ein af forsendum velsældar og frelsis. Í allri samrunaþróuninni í Evrópu þar sem aukin áhersla er á einsleitni er ástæða til að óttast um þessi gildi. Það er ástæða til að ætla að skatta- og efnahagsstefna leiti alls staðar í Evrópu í sama farið. Enginn þori að fara fram úr öðrum í velferðarmálum, umhverfismálum og öðrum málaflokkum sem kosta umtalsvert fé og skipta einstaklingana miklu. Þetta verði eins og stóru samflotin í kjaramálum, það gangi hvorki né reki að bæta lífskjörin af því að frumkvæðið fær ekki að njóta sín. Í því sambandi má vitna til löggjafar um umhverfismál í Danmörku. Danir segja að það hafi ekkert gerst í umhverfismálalöggjöf hjá þeim á undanförnum árum vegna þess að þeir eru alltaf að bíða eftir hinum ríkjunum í EB. Þeir bíða eftir því að hin ríkin nái þeim lögum sem Danir höfðu sett áður. Ég vil líka í þessu sambandi vitna bara til orða fjármálaráðherrans okkar í DV sl. laugardag. Þar kemur m.a. fram að hann er að íhuga og ríkisstjórnin íhugar skattalækkun og íhugar líka niðurskurð í velferðar- og menntunarmálum. Rökin eru þessi, með leyfi forseta: ,,Eitt af því sem hlýtur að vera til skoðunar eru skattalögin. Við verðum að átta okkur á því að við erum að fara inn í samstarf við þjóðir þar sem skatthlutföll eru með öðrum hætti en hér á landi. Það kemur því að sjálfsögðu til greina að líkja eftir þeim skattalögum sem þar gilda og á þann hátt freista þess að íslensk atvinnufyrirtæki verði samkeppnishæf við þau.`` Með öðrum orðum: Samlögunarferlið eða aðlögunarferlið er byrjað í skattamálum og yfirleitt endar það með því að menn sækja í það far að vera með svipaða löggjöf og þeir sem skemmst hafa gengið. Niðurskurður í velferðar- og menntamálum er í rauninni atlaga að þeirri þjónustu sem er styrkasta stoðin undir atvinnuþátttöku kvenna í öllum löndum. Rök sem lúta að öllum þeim gæðum sem aðild að EES hafi upp á að bjóða ná því ekki mjög vel eyrum mínum. Ég held líka að þjóðin falli ekki fram og tilbiðji þá menn sem segja við hana: Allt þetta skal ég gefa þér. Þau rök, sem einna mest vægi hafa sem meðmæli með aðild að EES, eru að mínu viti þau að EB sé að verða eins og virki sem loki æ meira að sér. Það geti skapað umtalsverða erfiðleika fyrir smáríki eins og Ísland að verða viðskila við þá sem eru fyrir innan virkisveggina. Það er auðvitað hin raunverulega ástæða fyrir því að æ fleiri ríki sækja þangað inn. Það er lokunin. Ekki einhver ,,absolútt`` gæði sem búi í EB og hvergi annars staðar. Og ég verð að hrósa hæstv. utanrrh. fyrir að hafa heldur dregið úr þar sem þykkast var smurt áður þegar hann og ekki síður kollegi hans í viðskrn. voru að reyna að selja þjóðinni þennan samning. Það hefur heldur verið þynnt lagið þar sem drýgst var smurt. Stofnanaþáttur samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði hefur alla tíð vafist fyrir mér og hef ég ítrekað gert hann að umtalsefni hér í þingsalnum. Hef ég margsinnis bent á það framsal á valdi sem í honum felst og í umræðu sem hér fór fram í apríl sl. sagði ég m.a. að það ætti ekki að þurfa að deila um það hvort í honum fælist fullveldisframsal ef tekið væri mið af þeirri skilgreiningu sem lægi að baki íslenska fullveldinu frá 1918. Heldur ættu menn þá að deila um hitt hvort slíkt framsal væri óhjákvæmilegt og réttlætanlegt við núverandi aðstæður. Hvort efnahagslegar, pólitískar og sögulegar ástæður geri visst fullveldisframsal nauðsynlegt. Benti ég þingmönnum sérstaklega á að skoða hvernig fara á með deilumál á hinu Evrópska efnahagssvæði. Og því miður verð ég að segja að þessir varnaglar, sem ég sló þá í apríl, hafa, ef dæma má niðurstöður lögfræðinga, reynst réttir. Með aðferðum hinnar pólitísku lögfræði, sem ef marka má Jón Steinar Gunnlaugsson miðast við að túlka lögin valdhöfunum í hag, má reyndar sýna fram á að lítið sem ekkert valdaframsal eigi sér stað á hinu Evrópska efnahagssvæði. Það sé a.m.k. svo vel afmarkað og lítt íþyngjandi að réttlætanlegt hljóti að teljast. Þá sé í stjórnarskránni að finna meginreglur sem undantekningar séu frá, en ekki grundvallarreglur sem ekki megi sveigja. Í þessa veru rökfæra mætir lögfræðingar sem utanrrh. valdi til að gefa sér álit um málið. Eins og Ragnar Aðalsteinsson, formaður Lögmannafélag Íslands, benti á eru þeir víða í áliti sínu á hálum ís og skauta hratt yfir. En það kann vel að vera að þessi lögfræði standist fyrir dómstólum þó hún þyki hæpin í hugum venjulegs fólks. Á það ber þá að líta að stjórnarskráin var einu sinni sett venjulegu fólki til verndar. Það mætti víða grípa niður í þessa álitsgerð fjórmenninganna og það hafa m.a. þeir ræðumenn gert sem hér hafa talað á undan mér. En það er ljóst af álitsgerðinni, eins og hér hefur verið bent á, að þeir telja að um visst valdaframsal sé að ræða, eða eins og segir hér á blaðsíðu 24: ,,Við teljum að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar og feli ekki í sér verulegt valdaframsal sem talið verði íþyngjandi í ríkum mæli. Verður að telja að stjórnarskráin heimili framsal stjórnvalds sem er takmarkað með þessum hætti og varðar milliríkjaviðskipti.`` Með öðrum orðum kemur skýrt fram að þarna er um ákveðið framsal að ræða. Spurningin stendur þá um það hvort stjórnarskráin heimili slíkt eða ekki. Og eins og við vitum kom það bæði fram í álitsgerð Björns Þ. Guðmundssonar og Guðmundar Alfreðssonar að þeir voru þeirrar skoðunar að stjórnarskráin heimlaði alls ekki slíkt framsal. Þá segir í þessari álitsgerð líka, undir liðnum Önnur atriði, með leyfi forseta: ,,Þá er hugsanlegt að reynslan leiði í ljós að það reynist ekki rétt sem við byggjum á um framkvæmdarvaldið og dómsvaldið,`` --- þar eru þeir að segja að það sé ekki framsal á framkvæmdarvaldi og dómsvaldi --- ,,þ.e. að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar, að þær feli ekki í sér verulegt valdaframsal og séu ekki í þyngjandi í ríkum mæli`` --- sem er þeirra niðurstaða. --- ,,Einnig er hugsanlegt að í samkeppnismálum komi til meiri afskipta en hér er reiknað með. Við teljum ólíklegt að forsendur okkar að þessu leyti reynist rangar. Við teljum jafnframt að engin nauðsyn sé til að ráðast nú í breytingar á stjórnarskránni vegna þessa möguleika. Ef fram kemur síðar að slíkra breytinga sé þörf er Ísland að þjóðarétti skuldbundið til að gera þær.`` Röksemdafærsla af þessu tagi er geysilega veik þegar við erum að tala um stjórnarskrá Íslands, hvort samningur sem við erum að gera standist stjórnarskrá Íslands. Enda viðurkenna þeir hér að það megi færa rök fyrir því að ýmislegt sem þeir hafa rakið í sinni álitsgerð standist ekki. Þeir segja, með leyfi forseta: ,,Við teljum að vísu að færa megi nokkur rök gegn einstökum þáttum í því, sem hér að framan er rakið, en við teljum þó að niðurstöður okkar orki ekki tvímælis í þeim mæli að tilefni sé til að draga þá ályktun að samningarnir í heild leiði til þess að breyta þurfi stjórnarskránni, ef þeir taka gildi.`` Í mínum huga er þetta mjög lítt afgerandi orðalag sem er að finna í þessari álitsgerð. Og að þeir skuli segja ,,að niðurstöður okkar orki ekki tvímælis í þeim mæli að tilefni sé til að draga þá ályktun að samningarnir í heild leiði til þess að breyta þurfi stjórnarskránni`` er það veikt orðalag að það hlýtur að vinna með þeim efa sem er um stjórnarskrárþátt þessa máls. En þetta er sem sagt ekki eina álitið sem fyrir liggur. Nýlega hafa komið fram tvö álit sem svara röksemdum fjórmenninganna. Hið fyrra er, eins og ég vék að áðan, frá Birni Þ. Guðmundssyni, prófessor í stjórnsýslurétti, og hið síðara frá Guðmundi Alfreðssyni þjóðréttarfræðingi. Þessi álit ganga bæði gegn áliti fjórmenninganna og það er skýr og ótvíræð niðurstaða þeirra beggja að svo mikill vafi leiki á því að samningurinn um EES standist gagnvart stjórnarskránni að ekki megi taka áhættuna af því að lögfesta hann að stjórnarskránni óbreyttri. Hér væri hægt að færa fram margt úr álitsgerðum þessara manna og ég ætla í sjálfu sér ekki að gera það en menn hafa tínt ýmislegt til úr álitsgerð Guðmundar Alfreðssonar. Mig langar því aðeins að tæpa á örfáum atriðum sem koma fram í álitsgerð Björns Þ. Guðmundssonar. Um þessa skoðun fjórmenninganna, að stjórnarskráinn hafi inni að bera meginviðhorf, segir hann m.a., með leyfi forseta: ,,Íslenska stjórnarskráin er ekki margorð. Hún hefur að geyma algjörar grundvallarreglur (danska grundprincip) stjórnskipunar okkar. Fara verður mjög varlega í að líta svo á að í henni felist venjulegar meginreglur eins og oft er sagt um almenn lög, sem svo ýmsar undantekningar séu frá, t.d. eins og í skattalögum.`` Þannig að hann svarar þeirri röksemd fjórmenninganna að hún feli í sér meginreglur með þessum hætti. Þá má nefna hér af því að fjórmenningarnir komast að því að ekki sé um að ræða framsal á framkvæmdarvaldi í gegnum m.a. eftirlitsstofnun EFTA, þar sem þess séu dæmi að það hafi verið framselt vald til erlendra aðila, erlendra dómsvalda, með því að gera ýmsa dóma aðfararhæfa hér á landi. En þá segir Björn: ,,Þess eru hins vegar engin dæmi að íslenskt framkvæmdarvald hafi í þessum skilningi verið framselt til erlends stjórnvalds. Þau þrjú dæmi sem fjórmenninganefndin tekur úr samningnum á sviði norrænnar samvinnu, til styrktar niðurstöðum sínum, falla ekki undir slíkt valdaframsal í skilningi stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar.`` Áfram mætti halda með þessa álitsgerð og hér segir m.a.: ,,Með EES-samningnum hefur íslenskur þegn afsalað sér þessu öllu`` --- þ.e. því að geta leitað til innlends stjórnvalds um það hvort dómur yfir honum standist --- ,,til stofnana EFTA og EB. Þetta skiptir verulegu máli við mat á álitaefninu, því að stjórnarskráin er ekki eingöngu til að kveða á um stjórnskipun okkar heldur og ekki síður til að vernda réttindi þegnanna.`` Þetta held ég að menn ættu að hafa í huga við þessa umræðu. Þetta er ekki eingöngu til að vernda stjórnskipunina heldur líka til að vernda þegnana. Við þetta dæmasafn mætti bæta ýmsu úr álitsgerð Guðmundar Alfreðssonar, en ég ætla að láta það bíða þar til við förum hér í stjórnarskrárumræðu um þetta mál. En ég get ekki látið hjá líða að nefna hér eitt dæmi úr álitsgerð sem Ólafur Walter Stefánsson, Stefán Már Stefánsson og Tryggvi Gunnarsson gerðu fyrir dómsmrh. og landbrrh. um EES og fasteignir á Íslandi. Af því að einn af álitshöfundum þar stóð líka að þeirri álitsgerð sem unnin var fyrir utanrrh. þá vakti það athygli mína að kveðið er miklu fastar að orði í álitsgerðinni um fasteignir á Íslandi heldur en í hinni lögfræðilegu álitsgerð sem utanrrh. var skilað. Þar segir nefnilega, með leyfi forseta: ,,Með hliðsjón af þessum ákvæðum`` --- það er búið að rekja ákveðin ákvæði í samningnum --- ,,og að öðru leyti með hliðsjón af réttaröryggi og þeirri samræmingu á lagareglum sem stefnt er að með EES-samningnum verður að öðru jöfnu að teljast eðlilegt að líta svo á að EFTA-ríkin muni í raun taka við nýrri lagasetningu óbreyttri. Lagaflækjur sem af því leiddi að vissir hlutar EES-samningsins féllu úr gildi til bráðabirgða yrðu verulegar en auk þess má búast við því að slík réttarstaða ylli einstaklingum og lögaðilum á svæðinu réttaróvissu sem ekki yrði við unað. Því er hér gengið út frá því að innan EB sem slíks og annars staðar innan EES muni ekki aðeins gilda í aðalatriðum sömu efnisreglur við gildistöku samningsins heldur einnig eftir það.`` Þeir benda sem sagt á það að lagaflækjurnar, sem af því yrðu ef ríki EFTA tækju ekki upp lagareglur Efnahagsbandalagsins, yrðu slíkar að ekki yrði við unað og skapaði réttaróvissu og stefndi réttaröryggi í vissa hættu. Þar sem ég er að nefna hér þennan stjórnarskrárþátt málsins og þá umræðu sem hefur verið um hann á opinberum vettvangi, þá langar mig aðeins til að fjalla um orð utanrrh. sl. fimmtudag, sérstaklega þegar hann vitnaði til mín í máli sínu. Þau orð sem hann vitnaði til voru orð sem ég lét falla eftir að álit fjórmenninganna hafði verið kynnt utanrmn. Og það má segja að í samræmi við sitt stjórnlynda frjálslyndi hafi ráðherrann lagað orð mín svolítið til þannig að þau féllu betur að efni ræðu hans og hentuðu Alþýðublaðinu betur. Það sem ég sagði var að það álit fjórmenninganna að samningurinn stæðist stjórnarskrána væri enginn hæstiréttur. Að álit fjórmenninganna væri enginn hæstiréttur. Eins og önnur hugvísindi væri lögfræðin opin fyrir túlkunum. Aðrir lögfræðingar hefðu aðra skoðun en fjórmenningarnir svo stjórnmálamenn stæðu eftir sem áður uppi með vafann og yrðu að taka pólitíska ákvörðun í málinu en ekki pólitíska afstöðu til málsins eins og utanrrh. leggur mér í munn. Ég sagði t.d. í DV þann 8. júlí sl.: ,,Við fáum ekki lögfræðinga til að úrskurða af eða á, það þarf að taka pólitíska ákvörðun. Ef vafinn er stór þá verður að leggja fram tillögu um breytingu á stjórnarskránni.`` Þetta voru orð mín, ,,taka pólitíska ákvörðun``. Og hún verður auðvitað ekki tekin annars staðar en hér á Alþingi og við verðum síðan að vega og meta þær álitsgerðir sem fyrir liggja. Frá því þetta var sagt hefur vafinn aukist. Tvær álitsgerðir hafa komið fram eins og vitnað var til hér áður sem eru beinlínis andsvör við og gagnrýni á álitsgerð fjórmenninganna sem þá lá ein fyrir. Við þingmenn þurfum í sjálfu sér ekki að taka afstöðu til þess hver þeirra er rétt eða réttust. Við þurfum bara að taka afstöðu til vafans. Er vafinn það lítill að ekki þurfi að hafa af honum áhyggjur? Eða er hann það mikill að ekki sé réttlætanlegt að hleypa honum ekki að sér vegna pólitískrar afstöðu til EES-samningsins? Þetta er sú afstaða sem við þingmenn verðum að gera upp við okkur. Við þurfum að taka afstöðu til vafans. Er hann lítill eða er hann mikill? Burt séð frá því hvað okkur finnst svo persónulega rétt eða rangt í þessum málum. Umfjöllun utanrrh. um vafann í framsöguræðu hans sl. fimmtudag bendir til að utanrrh. hafi vondan málstað að verja. Svo langt er seilst í röksemdafærslunni. Mig langar til að vitna hér til orða hans, með leyfi forseta. Hann sagði: ,,Eins og þingheimur veit mætavel er því oft haldið fram í pólitískri umræðu að eitt eða annað í löggjöf eða stjórnarframkvæmd samrýmist ekki stjórnarskránni. Það væri óðs manns æði að ætla sér að fylgja þessari vafakenningu og breyta stjórnarskránni í hvert sinn er slíkar raddir heyrast.`` Og hann heldur áfram: ,,Hér má nefna að prófessor Sigurður Líndal hefur haldið því fram nú nýlega að ýmis atriði í stjórnkerfi búvöruframleiðslunnar og sjávarútvegsins brjóti í bága við stjórnarskrána. Ef vafakenningunni er fylgt út í æsar er þá væntanlega rétt að breyta stjórnarskránni tafarlaust og eyða þessum vafa. Ég hef ekki heyrt nokkurn þingmann halda því fram að það beri að gera. Álit prófessors Sigurðar Líndals verður hins vegar að sjálfsögðu haft til hliðsjónar þegar kemur að endurskoðun á stjórnkerfi fyrrnefndra atvinnugreina.`` Stjórnlyndi utanrrh. er svo algert að honum dettur ekki annað í hug en að ef rök bendi til þess að lög sett á Alþingi stangist á við stjórnarskrána þá liggi beinast við að breyta stjórnarskránni en ekki lögunum. Breyta stjórnarskránni en ekki lögunum. Það er það fyrsta sem kemur upp í huga hans. Það má ekki hrófla hér við mannanna verkum á Alþingi þann tíma sem hann hefur hér setið. Væri ekki miklu viðurhlutaminna að endurskoða lögin? Er ráðherrann ekki sammála um að sú leið væri greiðfærari en að fara í stjórnarskrárbreytingu þó að röksemdir af þessu tagi, eins og hjá Sigurði Líndal, komi fram. Vandamálið varðandi EES-samninginn er hins vegar annars eðlis. Við getum nefnilega ekki breytt samningnum þannig að enginn vafi leiki á því að hann standist stjórnarskrána. Þó við gjarnan vildum fara þá einföldu leið og breyta samningnum þannig að við getum verið viss um að hann standist stjórnarskrána, þá er sú leið ekki fær. Samningurinn er frágenginn og við getum aðeins gert annað tveggja: Hafnað honum eða samþykkt og ég segi að breyttri stjórnarskrá þá. Dæmið sem ráðherra nefndi í ræðu sinni, þ.e. tilvitnunin í Sigurð Líndal, er í rauninni afspyrnuvont vegna þess að þetta dæmi er annars eðlis. Þar er bara um einfalt lagasukk íslenskra stjórnvalda að ræða, ekki alþjóðlegan samning sem ekki má hrófla við. Talandi um lagasukk þá er rétt að víkja aðeins að þeim flókna lagavef sem umlykur allan stofnanaþátt samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Eins og menn vita verður EB-réttur, eins og hann er tekinn upp í samningnum, ríkjandi réttur hér á landi í þeim málum sem eru á samningssviðinu. Er mjög skýrt kveðið á um þetta í bókun 35 og í 3. gr. frv. Í þessu sambandi er reyndar rétt að vekja athygli á þeirri ábendingu Guðmundar Alfreðssonar að 3. gr. frv. gangi skemur en bókun 35 og því sé greinin ekki stjórnskipulega marktæk. Ég ætla að leyfa mér að vitna hér í þessi orð Guðmundar. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Miðað við orðalag og tilgang bókunar 35, sem er hluti af milliríkjasamningi, er hér alls ekki um túlkunarreglur að ræða`` --- þ.e. að túlka beri lög í samræmi við hið Evrópska efnahagssvæði --- ,,heldur skyldu eða skuldbindingu. Sem skuldbinding getur hún ekki talist stjórnskipulega marktæk eins og áður sagði. 3. gr. lagafrv. um túlkunarreglu einvörðungu gengur hins vegar skemur en milliríkjasamningurinn og brýtur sennilega ekki í bága við stjórnarskrána, en hún er ekki í samræmi við þjóðréttarskuldbindinguna. Það er hætt við því að í deilumálum mundu dómstólar EES og EB taka mið af þjóðaréttinum.`` Í þessu sambandi má geta þess að á fundum hjá þingmannanefnd EFTA hefur m.a þetta mál komið upp. Og þar hafa menn, t.d. Mats Hellström, sósíaldemókrati frá Svíþjóð, orðað það að þingmenn EFTA-ríkjanna þyrftu að hafa með sér eitthvert samráð um það hvernig þetta er tekið upp í einstök frv. vegna þess að það virðist vera mismunandi með hvaða hætti menn ætla að lögtaka það að EB-rétturinn eigi að hafa forgang umfram landsrétt. Og ég held að það væri ástæða fyrir utanrmn. að skoða það sérstaklega hvernig menn setja þessa reglu í frv. einstakra EFTA-ríkja. Þessu til viðbótar má nefna að mörg ákvæði EES-samningsins fá bein réttaráhrif hér á landi, þ.e. menn geta skapað sér réttarstöðu með tilvísun til þeirra, byggt kröfu á þessum ákvæðum samningsins. Þetta er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt. Það er ekkert óeðlilegt að menn geti skapað sér ákveðna réttarstöðu með tilvísun til milliríkjasamnings sem Ísland er aðili að. Það óeðlilega er að túlkun EB-dómstólsins, sem við Íslendingar eigum enga aðild að, skuli fá bein réttaráhrif hér á landi, en það gerist þegar EES-ákvæði, þ.e. ákvæði sem eru í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði, eru efnislega samhljóða ákvæðum Rómarsáttmálans. Þessi réttaráhrif verða augljós þegar 6. gr. samningsins er lesin og 3. og 4. gr. samningsins um eftirlitsstofnun og dómstól EFTA. 6. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Með fyrirvara um þróun dómsúrlausna í framtíðinni ber við framkvæmd og beitingu ákvæða samnings þessa að túlka þau í samræmi við úrskurði dómstóls Evrópubandalaganna sem máli skipta og kveðnir hafa verið upp fyrir undirritunardag samnings þessa, . . . `` --- Þar er það sem sagt tekið fram ,,fyrir undirritunardag samnings þessa``. Í 3. gr. samningsins um stofnun eftirlitsstofnana og dómstól EFTA, segir í 2. lið: ,,Við túlkun og beitingu EES-samningsins og samnings þessa skulu eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstóllinn taka tilhlýðilegt tillit til þeirra meginreglna sem mælt er fyrir um í viðkomandi úrskurðum dómstóls Evrópubandalaganna sem kveðnir eru upp eftir undirritunardag EES-samningsins . . . `` --- Þar er það komið inn að taka skuli tillit til þeirra dóma sem kveðnir eru upp í Efnahagsbandalaginu eftir undirritunardag þessa samnings. Það hefur komið á daginn að lagavefur samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði er svo flókinn að lögspekingar eiga ekki auðvelt með að finna leið í gegnum hann, hvað þá leikmenn í fræðunum. Og eins og Björn Bjarnason, nýkjörinn formaður utanrmn., benti réttilega á í grein um Evrópska efnahagssvæðið skömmu fyrir síðustu kosningar, þá má færa rök fyrir því að óskýrar réttarreglur vegi að fullveldi þjóða. Ég vil svo bæta því við að þær draga líka úr réttaröryggi. Við skulum taka dæmi: Lögspekingar segja að sá hluti samningsins sem er fullgiltur samkvæmt 1. gr. frv. --- 1. gr. frv. kveður á um það að ákveðinn hluti þessa samnings skuli fullgiltur --- hafi aðeins gildi að þjóðarétti og bindi þar af leiðandi aðeins íslenska ríkið. Þetta á við um flesta viðauka og gerðir sem þar er vísað til. Hins vegar hafi sá hluti sem er lögtekinn skv. 2. gr. frv. gildi að landsrétti og nái þar af leiðandi til einstaklinga og lögaðila. Ef eitthvað í viðaukanum eigi að fá gildi að landsrétti þurfi því að lögtaka það í sérstökum fylgifrumvörpum. Í 7. gr. samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði segir engu að síður að allar gerðir sem vísað sé til í viðaukunum skuli teknar upp í landsrétt og í 119. gr. segir, eins og hér hefur verið vitnað til áður: ,,Viðaukar, svo og gerðir sem vísað er til í þeim og aðlagaðar eru vegna samnings þessa, skulu auk bókana vera óaðskiljanlegur hluti samningsins.`` Hv. 4. þm. Austurl. vék að því hér á fimmtudaginn að þessir viðaukar, sem eru óaðskiljanlegur hluti samningsins, liggi ekki enn fyrir og það er rétt. En það er ástæða til fyrir menn að hafa það í huga að viðaukarnir, bókanirnar, eru óaðskiljanlegur hluti samningsins. Með öðrum orðum: Viðaukar, sem okkur er sagt að öðlist ekki gildi að landsrétti af því þeir eru bara fullgiltir ekki lögteknir, eru engu að síður óaðskiljanlegur hluti samningsins, samkvæmt orðum samningsins sjálfs. Þessi skilningur, að viðaukarnir séu óaðskiljanlegur hluti samningsins, er lögfestur með lögtöku meginmáls samningsins, því það á að lögtaka meginmál þessa samnings með þessum skilningi að viðaukarnir séu óaðskiljanlegur hluti. Þegar svo er kveðið á um það ítrekað í samningnum og víðar að skýra beri landslög og reglur til samræmis við samninginn þá á það við um samninginn allan, líka viðaukana. Það á að skýra lög, landslög og reglur til samræmis við samninginn allan, viðaukana líka. Skerðing á réttaröryggi, sem ég vék að áðan, á ekki bara rót sína að rekja til þess að lagavefurinn sem hér er um að ræða er flókinn. Það hefur sitt að segja hvernig Alþingi stendur að því að lögtaka gerðir EB. Áhugamönnum um hið Evrópska efnahagssvæði, ekki bara hér á landi, þetta á auðvitað við um öll EFTA-ríkin, er umhugað að stytta sér leið í þessu máli og þeir gera það m.a. með bókun 1, bókuninni um hina altæku aðlögun sem svo er kölluð. Með þeirri bókun víkja þeir sér undan því að umskrifa gerðir EB með tilliti til EES. Ef vel ætti að vera ættu þeir auðvitað að taka gerðirnar og taka út alls staðar þar sem stendur EB og setja þar inn EES og setja inn viðeigandi yfirvöld á Evrópska efnahagssvæðinu, en þeir gera það ekki. Þeir taka gerðirnar allar eins og þær koma fyrir af kúnni og gefa svo út lesleiðbeiningar í bókun 1, bókuninni um hina altæku aðlögun. Allt þetta verður svo vægast sagt sérkennilegt þegar Íslendingar lögtaka í heilu lagi EB-gerð sem þeir þurfa svo að læra að lesa og túlka út frá EES. Ég ætla að nefna dæmi um það hvernig þessi lögtaka á að fara fram, eða menn eru með hugmyndir um það hvernig þetta eigi að fara fram. Fyrir Alþingi liggja nú nokkur frv. sem sum hver eru vægast sagt sérkennileg, sérstaklega þegar þetta er haft í huga, og ég ætla að nefna hér tvö. Það er frv. til laga um frjálsa för launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins og frv. til laga um breytingu á lagaákvæðum er varða íslenskt ríkisfang vegna aðildar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Það nægir að vitna hér til frv. um frjálsa för launafólks. 1. gr. þess frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið sem vísað er til í 2. tölul. 5. viðauka, reglugerð 1612/68 EBE, eins og henni var breytt með reglugerð 312/76 EBE, um frelsi launþega til flutninga innan Evrópska efnahagssvæðisins, skal hafa lagagildi með þeim breytingum og viðbótum sem leiðir af 5. viðauka bókun 1 [það er lesleiðbeiningin, bókun 1] við samninginn og öðrum ákvæðum samningsins. Reglugerðir EBE þar sem vísað er til í 1. mgr. eru prentaðar sem fylgiskjal með lögum þessum.`` Síðan kemur 2. gr. um þriggja manna nefnd sem á að skipa til að hafa eftirlit með framkvæmd þessara laga, þá kemur 3. gr. sem segir að ráðherra geti með reglugerð gefið nánari fyrirmæli og svo 4. gr. um að lögin öðlist gildi um leið og samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið öðlist gildi að því er Ísland varðar. Svona líta þessi frv. nú út, þ.e. í 1. gr. erum við að lögtaka gerðir Efnahagsbandalagsins eins og þær eru skrifaðar af Efnahagsbandalaginu og það er vísað til þess hvernig við eigum að lesa þessar gerðir vegna þess að bókun 1 er tekin hér inn í 1. gr.

Forseti verður að biðja hv. þm. að fresta ræðu sinni ef ekki er komið að því að hún ljúki henni. Ekki hefur náðst samkomulag um að halda hér áfram svolítið lengur til þess að hv. þm. geti lokið sinni ræðu og sá sem næstur er á mælendaskrá sem til stóð að mundi ljúka sinni ræðu í dag. Því verður fundinum frestað núna ef hv. þm. vildi fresta sinni ræðu.

Ég skal fúslega verða við því, ég á enn svolítið eftir þannig að það duga mér ekki neinar örfáar mínútur til að ljúka máli mínu svo ég fresta að sjálfsögðu ræðunni.

Fleira liggur ekki fyrir þessum fundi. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá. Fundinum er slitið.