Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þann 18. dag júnímánaðar í vor voru gefin út brbl. um heimild fyrir ríkisstj. til að ábyrgjast lán til togarakaupa fyrir Bæjarútgerð Reykjavíkur. Með lögum þessum er stjórninni heimilað að ábyrgjast lán allt að 5 millj. og 100 þús. til kaupa á nýjum dieseltogara fyrir Bæjarútgerð Reykjavíkur í stað togarans Jóns Baldvinssonar. Er síðan tekið fram, að ábyrgð þessi, að viðbættum lánum og ábyrgðum, sem ríkissjóður veitir af vátryggingarfé togarans Jóns Baldvinssonar, megi ekki fara fram úr 85 af hundraði kostnaðarverðs nýja togarans, og síðan venjulegt ákvæði um það, að ábyrgðin sé háð því, að fullnægt sé skilyrðum, sem ríkisstj. setur. Frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 8, er lagt fyrir þingið til staðfestingar á þessum brbl. Því var vísað til fjhn. til athugunar, og mælir nefndin með því, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt af hæstv. ríkisstj. í samræmi við stefnuskráryfirlýsingu, er hún gaf, er hún tók við völdum 24. júlí s. l. Efni málsins er í fáum orðum það að heimila ríkisstj. að semja um kaup og smíði á allt að 15 togurum og selja þá síðan við kostnaðarverði eða ráðstafa þeim til útgerðar, að fengnum tillögum atvinnutækjanefndar. Í öðru lagi er lagt til í frv., að ríkisstj. verði heimilað að taka lán að upphæð allt að 150 millj. kr. í erlendum gjaldeyri til þess að greiða með togarana og endurlána síðan kaupendum þeirra, með sömu kjörum og lánið var tekið, fyrir allt að 85 af hundraði af kostnaðarverði skipanna. Þó eru undantekningar frá því síðar, þar sem gert er ráð fyrir, að undir sérstökum kringumstæðum megi lánshlutinn fara upp í 90 af hundraði af kostnaðarverði. - Þá er enn í frv. gert ráð fyrir því, að ríkisstj. verði heimilað að selja á stofn fyrirtæki, sem annist rekstur nokkurra togara af þeim, sem þannig verða keyptir, til þess að leggja afla á land á þeim stöðum, þar sem þess er sérstaklega þörf, bæði vegna atvinnuleysis á staðnum og eins vegna hins, að þar sem möguleikar til úrvinnslu aflans, og þar sem ekki eru á staðnum til möguleikar fyrir því að ráðast í skipakaup af staðarins hálfu. - Loks er svo í frv. gert ráð fyrir því, að auk þessara 15 togara megi ríkisstj. kaupa sex önnur skip, allt að 250 tonn á stærð, og verja til þess allt að 15 millj. kr. og taka þá upphæð að láni. Þetta er í stuttu máli efni frv. Tilefni þess, að þetta frv. er fram borið, er í fyrsta lagi það að bæta úr því atvinnuleysi, sem víða er í ýmsum sjávarþorpum úti á landi, þar sem möguleikar eru til, að togarar geti lagt upp afla sinn. Togaraflotinn er einn mikilvirkasti þátturinn í framleiðslustarfsemi landsmanna, eins og kunnugt er, og skilar nú á land um það bil helmingi af öllum þeim sjávarafla, sem á land kemur, þegar síldin er frá dregin. Það er þess vegna mjög þýðingarmikið atriði einnig, að þessi floti sé endurnýjaður og gangi ekki úr sér og sé stöðugt fær um að inna það hlutverk af höndum, sem honum er ætlað. En svo hefur verið varið hag togaraútgerðarmanna nú á síðustu missirum, að þeir hafa ekki séð sér fært að fara sjálfir út í þessa endurnýjun. Það er öllum ljóst, sem það mál hafa kynnt sér, að togaraútgerðin hefur gengið þannig að undanförnu, að hún hefur ekki aðeins ekki skilað arði, heldur hefur hún líka sýnt stórfellt tap síðustu árin eða síðustu missirin kannske hvað mest, jafnvel eftir að hún hefur notið mikils styrks úr ríkissjóði. Það er ýmislegt, sem hefur valdið því, og verður náttúrlega, jafnframt því að togaraflotinn er aukinn og ráðstafanir gerðar til þess að endurnýja hann um leið, að gera ráðstafanir til þess, að rekstur þessara atvinnutækja komist á svo heilbrigðan grundvöll, að menn sækist eftir að reka þau, því að annars getur svo farið, ef svo heldur áfram eins og verið hefur að undanförnu, að þessi starfsemi geti ekki, a. m. k. með þeirri fyrirgreiðslu sem hún hefur nú, haldið áfram. Það er ekkert leyndarmál, að það hefur komið í ljós við athugun nú upp á síðkastið, að með sama verðlagi og svipuðum afla og verið hefur að undanförnu vantar upp undir eina millj. kr. á ári á hvern togara til þess, að starfsemin geti borið sig. Og það er vitanlega hlutur, sem verður að ráða einhverja bót á, um leið og gerðar eru ráðstafanir til þess að auka þessa framleiðslu. Víða úti um land eru til fiskvinnslustöðvar, sem ekki eru fullnýttar og mundu fá mjög kærkomið verkefni og styrkja sinn rekstur, ef hægt væri að landa þar meira fiski en nú er gert, og ætti það að vera hægt með tilkomu þessara nýju skipa. Þó er þar við að athuga, að á ýmsum stöðum eru hafnarskilyrði þannig, að erfitt er um að koma togurum að landi og landa afla þeirra, víða, þar sem annars bæði væri þörf vegna atvinnu að landa aflanum og eins munu á ýmsum þeim stöðum vera til vinnslutæki, sem hægt væri að nota, ef skipin gætu komizt þar að landi. Það verður þess vegna, samtímis því, að gerðar eru ráðstafanir til þess, að togararnir landi afla sínum í þessum sjávarþorpum, að gera aðrar ráðstafanir til þess að bæta hafnarskilyrðin, svo að togararnir geti komizt þar að landi. En kjarni málsins er sá, að atvinnu er þörf á ýmsum stöðum úti um landsbyggðina, að til eru vinnslutæki á ýmsum þessum stöðum, sem þurfa aukið hráefni, að togaraflotann þarf og verður að endurnýja, hvernig svo sem allt veltur, og sjá honum fyrir heilbrigðum rekstrargrundvelli, og allt eru þetta atriði, sem styðja að því, að sú leið verði farin, sem hér er bent á af hálfu hæstv. ríkisstj., og ekki líkur til, a. m. k. að öllu óbreyttu, að það mál verði leyst á annan hátt. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft málið til meðferðar og hefur orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, Þó hefur einn nm. áskilið sér rétt til þess að flytja brtt. eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Og enn má geta þess, að einn nm. var ekki viðstaddur, þegar frv. var afgreitt, Ég sé, að hv. þm. Borgf. (PO) hefur borið hér fram brtt., sem ég fyrir mitt leyti hef nú ekki haft tækifæri til að athuga, en geri ráð fyrir því, að n. mundi, ef hv. flm. till. teldi það ekki óeðlilegt, taka hana til athugunar á milli umræðna, ef till. yrði þá frestað til 3. umr. En n, leggur sem sagt til, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Stjórnin hefur lýst því yfir, að frv. þetta sé framkvæmd á einu aðalstefnumáli hennar, en með því er gengið lengra í þjóðnýtingu atvinnuvega en Alþ. hefur áður viljað samþykkja. Nú virðist vera mikill meiri hluti á Alþ., sem vill fara inn á þessa braut. Það verður ekki annað sagt en að frv. lýsi talsvert mikilli bjartsýni, þar sem hér er um mikla fjárhæð að ræða á okkar mælikvarða. Sú bjartsýni skal að vísu ekki löstuð. Það er bjartsýni um lánstraust, sem vonandi bregzt ekki, og það er bjartsýni um rekstur hins opinbera, sem ég og margir aðrir vilja draga í efa, að eigi rétt á sér. Framtíðarhorfur togaraútgerðarinnar eru ekki glæsilegar, eins og sakir standa. Allir vita, að skipin eru öll rekin með miklum halla, og þeir, sem skipin gera út, eru í miklum vandræðum með allan reksturinn. Þar að auki virðist nú vera svo komið, að tvö síðustu árin hefur mjög brugðizt veiði á sumum beztu fiskimiðum landsins. Má þar til dæmis nefna „Halann“, sem um mörg ár hefur verið eitthvert aflasælasta fiskimið landsins, en hefur svo að segja alveg brugðizt síðustu tvö árin. Það má líka minna á karfann, sem verið hefur eitt aðalverkefni togaranna síðustu tvö til þrjú árin. Svo virðist sem karfamiðin séu staðbundin og hægt sé að tæma þau, eins og þegar ausið er upp úr kistu, enda hefur það sýnt sig, að þau mið, sem menn töldu mjög auðug karfamið, hafa verið þurrausin á mjög skömmum tíma. En ég segi ekki þetta til þess að gefa í skyn, að ég álíti, að ekki eigi að gera út togara á Íslandi. Það er síður en svo. Ég tel, að við verðum að gera út togara á Íslandi, og þess vegna verðum við að líta með bjartsýni á framtíðina, jafnvel þótt útlitið sé slæmt eins og stendur. Þess vegna verður ekki komizt hjá því að endurnýja togaraflotann. Allir hugsandi menn sjá, að slíkt verður að gera, Og togaraflotinn verður að sjálfsögðu að endurnýjast á skynsamlegan hátt og með hæfilegu millibili, þannig að skipin gangi ekki alveg úr sér. Hæstv. sjútvmrh. sagði, að við þyrftum í raun og veru að láta byggja 20 togara í staðinn fyrir 15 skv. frv. Það er að vísu fulldjúpt tekið í árinni, en hitt mætti segja, að gæti verið skynsamlegt, að byggja 2–3 skip á ári og endurnýja þar með flotann á 15–20 árum. Ég hef út af fyrir sig ekkert við það að athuga, að gerðar séu ráðstafanir til þess að smíða 15 skip, ef menn telja, að það sé fullt verkefni fyrir þessi skip og að hægt sé að reka þau á nokkuð heilbrigðum rekstrargrundvelli. En ég vil þá spyrja, hvort þetta frv. byggist eingöngu á góðum vonum, eða hvort ríkisstj. hefur ríka ástæðu til að telja, að hún hafi þá lánsmöguleika erlendis, að þessu sé hægt að koma í framkvæmd. Frv. gerir ráð fyrir, að þessir togarar eigi að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þetta orðatiltæki, „jafnvægi í byggð landsins“, hefur verið talsvert misnotað í seinni tíð. Allt, sem gert er til þess að auka atvinnu úti á landinu, er gert til þess að halda jafnvægi í byggð landsins. Ég skal ekki út af fyrir sig lasta það, en ég spyr: Er þetta heilbrigðasta og réttasta leiðin til að halda jafnvægi í byggð landsins? Halda menn, að útkjálkabyggðirnar muni halda fólkinu frekar, ef það fær togara til umráða? Það hafa engin rök verið sett fram í þessu máli, sem ég hef heyrt, sem hafa sannfært mig um það, að þetta sé rétta leiðin til þess að halda jafnvægi í byggð landsins eða til að hjálpa útkjálkastöðum í lífsbaráttunni. Ég veit ekki, hvort þeir, sem að þessu frv. standa, gera sér grein fyrir, að með því er verið að gera stórbyltingu í togaraútgerð landsins. Verði 4. gr. laganna samþykkt og skipin keypt, verður allur togarafloti landsins kominn í ríkisútgerð eftir nokkur ár. Menn skulu ekki halda, að hægt sé að stíga þetta skref, án þess að það hafi nokkrar afleiðingar. Þetta er að mínu áliti stærsta skrefið, sem stigið hefur verið til þjóðnýtingar á atvinnuvegum hér á landi, og það varhugaverðasta, Að þessum atvinnuvegi hefur verið svo búið á undanförnum árum, að einstaklingar og félög, sem áður ráku hann, eru nú að gefast upp. Við hafa svo tekið bæjarútgerðir, og er óhætt að segja, að margar þeirra séu mjög illa reknar og tapa stórfé vegna þess, hversu illa er á haldið. En þegar ríkið hefur gengið inn í útgerðina, verður reksturinn með eindæmum. Það geta menn reitt sig á, og það á reynslan eftir að sanna. Ef ríkið á að fara að gera út togara og haga sér eftir því, hversu togað er í ríkisstj. frá ýmsum hliðum og af pólitískum ástæðum, mun sú reynsla sanna, að það verður ekki happadrjúg útgerð. En þá geta menn líka reiknað með einu, og það er, að bæjarfélögin vilja ekki til lengdar standa undir tapsútgerðinni. Þegar ríkið er tekið við útgerðinni, munu þau vilja losna við sína tapsútgerð, og þau gera það. Ríkið yfirtekur bæjarútgerðirnar, áður en langt um líður. Bæjarútgerðirnar hafa yfirtekið einkaútgerðina, og ríkið yfirtekur bæjarútgerðirnar. Og að lokum verður annar aðalatvinnuvegur Íslendinga kominn í ríkisrekstur. Það getur vel verið, að skammt verði þá þangað til bátaflotinn hljóti sömu örlög. En þá er líka takmarki sósíalistanna náð. Ef sjávarútvegurinn fer í þjóðnýtingu, hvað verður þá langt þangað til landbúnaðurinn verður tekinn þeim tökum, sem sósíalistar vilja, að hann verði settur í samyrkjubú, eins og nú þekkist í sumum löndum? Það getur orðið stutt á milli. Ég mun greiða atkv. gegn þjóðnýtingu á þessum aðalatvinnuvegi landsins, og ég mun leyfa mér að bera fram brtt. við 3. umr. málsins.



Herra forseti. Ég ræddi þetta mál nokkuð við 1. umr. þess og lýsti þar ánægju minni yfir því, að hafizt væri handa um þá eflingu togaraflotans, sem hér er gert ráð fyrir, og minntist þá jafnframt á till., sem fram hafa komið um það efni á undanförnum þingum. Þetta frv. er nú komið frá þeirri n., sem um það hefur fjallað, og er lagt til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, a. m. k. á þessu stigi málsins. Ástæðan til þess, að ég vildi segja hér nokkur orð, voru nánast ummæli, sem komu fram frá hv. 2. þm. Reykv. (BÓ), þar sem hann dró mjög í efa, að útgerð togara væri líklegasta ráðið til þess að skapa það jafnvægi í byggð landsins, sem að væri stefnt með þessum ráðstöfunum. Ég held, að þessi ummæli byggist á nokkrum misskilningi. Það er að vísu rétt, að ýmis byggðarlög hafi ekki aðstöðu til að hagnýta sér útgerð togara, vegna þess að þar vantar öll skilyrði til þess, og verður vitanlega að byggja þar upp atvinnulíf á annan hátt. En það er engum efa bundið, að útgerð togara hefur þegar orðið mjög mikil lyftistöng og raunverulega bjargað ýmsum kaupstöðum landsins, sem hafa átt við örðugleika að stríða vegna aflabrests á undanförnum árum, bæði á síldveiðum og lítils afla bátaflotans. Er hv. þingmönnum vafalaust mjög vel kunnugt um ýmsa þessa kaupstaði, sem beinlínis hafa rétt við atvinnulega vegna togaraútgerðar. Og ég held, að reynslan hafi ótvírætt sannað það, að í jafnvel fleiri stöðum en nú þegar njóta togaraútgerðar eða hafa notið hennar enn að mjög ófullkomnu leyti, þá sé það ótvírætt líklegasta ráðið til þess að geta skapað varanlega atvinnu á þessum stöðum. Þar, sem fiskiðjuver eru til í landi og hafnarskilyrði, en bátar geta ekki lagt upp nema mjög takmarkaðan afla, vegna þess að á heimamiðum er ekki um neinn afla að ræða, þá er auðvitað eina ráðið til þess að hagnýta þessi skilyrði að fá togaraafla til nýtingar. Togaraaflinn er oftast nær fyrir hendi meginhluta ársins, og með því móti að hafa hann til umráða er hægt að sigla fram hjá þeim mikla vanda, sem hið árstíðabundna atvinnuleysi hefur í för með sér. Það er vitanlega svo, að með verulegri aukningu togaraflotans eykst þörfin á því, að það sé á vissum tímum árs hægt að selja afla togaranna beint til útlanda, þegar mest er eftirspurnin eftir vinnuafli í landi, bæði vegna vetrarvertíðar og sumarsíldveiða eigi síður, og þegar mestur annatími yfirleitt er hér heima fyrir. En á öðrum tímum árs, þegar að þrengir með atvinnu, er ómetanlegt að hafa skilyrði til þess að geta nýtt togaraaflann, og þetta hvort tveggja ætti að vera auðvelt að sameina, ef hægt er að skapa markað bæði fyrir ísfisk og hraðfrystan fisk og annan þann fisk, sem lagður er í land af togurum til vinnslu í landi. Ég held þess vegna, að það sé alveg ótvírætt mál, að útgerð togara er fyrir alla þá staði, sem hafa fiskiðjuver til nýtingar aflans og hafnarskilyrði til að taka á móti aflanum, eitthvert allra heppilegasta og kannske sums staðar eina ráðið til þess að tryggja varanlega atvinnu. Af þeim sökum held ég, að það sé tvímælalaust spor í rétta átt að efla nokkuð togaraflotann. Það getur svo alltaf verið matsatriði, hvað á að stíga stór spor í því efni. Ég lýsti þeirri skoðun minni hér við 1. umr. málsins, að sennilega væri það skynsamlegasta leiðin í framtíðinni, hvað sem líður því, að nú yrði gert átak í því efni, að reynt yrði að stefna að því að endurnýja togaraflotann með því að kaupa nokkur skip árlega. Með því móti væri jafnan hægt að hagnýta þær nýjungar, sem fram kæmu, jafnóðum og reynsla yrði af því annars staðar, að þær væru til bóta fyrir togaraútveginn, því að gallinn á því að kaupa mjög mörg skip með margra ára millibili er auðvitað sá, að með því móti er meiri hætta á því, að ekki sé hægt að fylgja alveg þeim nýjungum, sem fram koma í togarasmíðum, og jafnframt meiri hætta á því, ef samið er um smíði margra togara á sama stað og ef þar reynist einhver galli á, að það hafi verri afleiðingar. En allt slíkt er vitanlega til athugunar í framtíðinni, varðandi endurnýjun togaraflotans. Ég skal mjög fúslega taka undir þau ummæli, sem hér hafa komið fram, að ríkisútgerð togara sé varhugaverð. Hitt er svo aftur allt annað mál, hvort verður nokkur möguleiki með öðru móti til þess að hagnýta togara til atvinnuaukningar fyrir ýmsa smærri staði, sem ekki hafa nokkur ráð með að eiga slík tæki, Þetta þarf auðvitað mikillar athugunar við, og ég tel það nú sannast sagt mjög miður farið, ef á að afgreiða þetta mál endanlega hér út úr d., án þess að fram sé lagt frv. það, sem hér er boðað um ríkisútgerð togara, þannig að hægt sé fyrir þm. að átta sig á því, hvaða hugmyndir eru hér að baki hjá hæstv. ríkisstj., því að afstaða manna til þessa máls veltur auðvitað nokkuð á því, hvernig framkvæmd þess er fyrirhuguð og hversu víðtæk þessi útgerð verður. En það er alveg rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. benti á, og því skulu menn ekki loka augum fyrir, að þau bæjarfélög, sem hafa verið að stritast við að leggja fram fé til togarakaupa af litlum efnum, munu vitanlega mörg hver bera fram kröfu um, að ríkið yfirtaki þá útgerð, og ég er ákaflega hræddur um, að það geti orðið erfitt að fá þau ýmis til þess að kaupa skip og leggja fram fé í því sambandi, ef annars vegar er boðið upp á ríkisútgerð togara, nema því aðeins, sem auðvitað er nú önnur hlið málsins, sem mikið veltur á um alla framtíð þessarar útgerðar, að hægt verði að koma þessari útgerð á þann grundvöll, að ekki sé jafngeysilegt tap á henni og nú er og því ekki eins stórkostleg áhætta fyrir fjárhagslega veikburða bæjarfélög að hefja slíkan atvinnurekstur og nú er. En þetta atriði er að mínum dómi mjög athugunarvert og nauðsynlegt að íhuga það vandlega, áður en frá því er gengið. Enda þótt ég á engan hátt vilji fordæma þá hugmynd, sem þarna liggur að baki, þegar um það er að ræða, að einstaklingar eða bæjar- eða sveitarfélög eru þess alls ómegnug að standa undir slíkum atvinnurekstri, að hið opinbera grípi þá inn í, þá eru í sambandi við þetta svo mörg atriði, sem íhuga þarf, að það er nauðsynlegt, að menn geri sér nákvæma grein fyrir því, hvernig skipulagi þessara mála verði bezt fyrir komið, áður en endanleg ákvörðun verður um það tekin. Það kann vel að vera, að það sé ætlun hæstv, ríkisstj, að leggja þetta frv. um ríkisútgerð togara hér fram á næstu dögum eða áður en þetta mál verður endanlega afgreitt út úr d. Að minnsta kosti væri það mjög æskilegt, til þess að hægt væri að gera sér nánari grein fyrir því, hvaða hugmyndir hér liggja að baki og hvernig hæstv. ríkisstj. hefur hugsað sér, að þessum málum yrði nánar fyrir komið. Að öðru leyti tel ég, að efling togaraflotans sé mál, sem hljóti að njóta almenns stuðnings, en legg nú jafnframt áherzlu á það, eins og ég gerði við 1. umr. málsins, að það hafa vitanlega mjög litla þýðingu slík frv. sem þetta og samþykkt þeirra, nema því aðeins, að mjög miklar líkur séu til, að hægt verði að koma þessu máli í framkvæmd, Væri vitanlega mjög æskilegt að heyra um það nánar, hvort hæstv. ríkisstj. nú á þessu stigi hefur einhverja nánari vitneskju en hún hafði við 1. umr. málsins um það, annars vegar, hvaða líkur eru til þess, að hægt sé að fá þessi skip smíðuð og þá hvenær, og hins vegar og þá ekki síður, hvaða horfur eru á því, að hægt verði að afla þess mikla lánsfjár, sem nauðsynlegt er að fá, til þess að unnt sé að kaupa skipin.



Herra forseti. Ég mun að sjálfsögðu verða við þeim tilmælum, sem mér hafa borizt, bæði frá hæstv. forseta þessarar deildar og einnig frá hv. frsm, þessa máls, að taka þessa mína till. aftur til 3. umr., og geri ég það hér með. Ég álít það vinning fyrir það mál, sem ég hef vakið hér máls á, að nægur tími gefist til gaumgæfilegrar athugunar á því. Samkvæmt þessu frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir því í 2. gr., að ríkisstj. endurláni allt að 85% af andvirði hvers skips gegn 1. veðrétti í skipinu. Þetta eru þau almennu ákvæði, sem gilda um þetta, þegar um er að ræða sölu til einstakra manna og svo félaga, hvort sem það eru bæjarfélög eða félög einstakra manna, sem stofnað er til í þessu skyni. Hins vegar eru gerðar hér undantekningar um nokkur aukin fríðindi, en þær eru aðeins bundnar við Vestur-, Norður- og Austurland, og ég geri ráð fyrir því, að sá skilningur liggi á bak við þessa skilgreiningu, að þar séu t. d. Vestmannaeyja- og Faxaflóahafnirnar undanteknar. Til þess eru refirnir skornir. Í öðru lagi er samkvæmt 3. gr. gert ráð fyrir því, að heimilt sé, þegar um er að ræða kaup á togurum, sem skráðir verða á Vestur-, Norður- og Austurlandi, að ríkissjóður endurláni allt að 90%, og í þessu felast að sjálfsögðu nokkuð aukin fríðindi frá því, sem er samkvæmt ákvæðum 2. gr. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. geti, að fengnum till. atvinnumálanefndar, sett á stofn sérstaka ríkisútgarð togara, en þetta er einnig bundið við Vestur-, Norður- og Austurland, og að þetta sé að sjálfsögðu gert þar á þessum svæðum, sem svo stendur á, að ekki séu fjárhagslegir möguleikar til þess að kaupa og reka togara, enda sé um atvinnuskort að ræða. Með þeim skilningi á þessu frv., að Faxaflóahafnirnar og Suðurland að öðru leyti sé undanþegið þessum fríðindum, hef ég flutt mína brtt., sem felur það í sér, að í þessu efni um þessi tvö viðbótarfríðindaákvæði gildi eitt og hið sama um allt land. Grundvöllurinn fyrir þeim stuðningi, sem hér er um að ræða, verði sá, jafnt hvar sem er á landinu, að brýn þörf sé fyrir slíkar ráðstafanir. Og ég vil hér leiða nokkur rök að því, að því er Akranes snertir til dæmis að taka, að þar geti orðið brýn þörf fyrir slíkar ráðstafanir. Á Akranesi hefur verið mjög gott atvinnuástand á undanförnum árum, sem að sjálfsögðu byggist fyrst og fremst á þeirri útgerð sem þar er, og vinnslu þess afla, sem lagður hefur, hefur verið þar á land að undanförnu. Og í skjóli þessa eða sem afleiðing af þessu hefur flutzt inn mjög stór hópur manna úr öðrum byggðarlögum landsins til Akraness og íbúatalan hækkað þar mjög á síðustu árum af þessum sökum. Þetta fólk, sem flutzt hefur til Akraness, eða meginhluti þess, hefur tekið sig upp frá þeim stöðum, þar sem atvinnuskortur hefur verið, og hefur tekizt að veita þessu fólki atvinnu á Akranesi að undanförnu, allt til þessa, með þeim hætti, að þar hefur verið mikið að gera í sambandi við vinnslu sjávarafurða. En þessi afli, sem lagður hefur verið upp til vinnslu á Akranesi, er ekki nema að nokkrum hluta af þeirri útgerð, sem hefur verið á Akranesi, heldur hafa skip úr öðrum verstöðvum lagt þar á land, sum árin mjög verulegan hluta þess aflamagns, sem þar hefur verið unnið, En það hefur verið sú fyrirsjá og fyrirhyggja um vinnslutæki eða tæki til þess að vinna úr afla, að þar er hægt að inna af hendi mjög mikið verk í þessu efni, auk þess sem þar eru viðurkennd að vera einhver beztu og fullkomnustu hraðfrystihús í þessu landi, auk þess sem þar er góð aðstaða til þess að verka saltfisk og einnig til þess að verka skreið. Þetta hefur allt saman haldizt í hendur á Akranesi, að þeir, sem að því standa að hafa aflað þessara tækja, útgerðarmenn þar, hafa verið langt á undan mönnum í öðrum verstöðvum á þessu sviði um sínar framkvæmdir. Hægt er þar að vinna úr miklu meira magni en aflast á heimaútgerðina á Akranesi. Það mun hafa verið á Akranesi, sem byrjað var hér á landi að frysta karfa til útflutnings. Ég skal nú gefa hér dálitlar upplýsingar um það, hvað lagt hefur verið upp af afla á Akranesi til vinnslu þar úr skipum, sem gerð eru út í öðrum byggðarlögum. Á árinu 1949 voru lögð þar í land 2400 tonn af skipum annars staðar að, 1950 3381 tonn, 1951 6000 tonn rúm, 1952 7600 tonn, 1953 4515 tonn, 1954 7552 tonn, 1955 1152 tonn og á þessu ári aðeins 458 tonn. Þessi rýrnun í því að leggja upp afla á Akranesi af skipum annars staðar að stafar af því, að þeir, sem að þessari útgerð standa, eru á þessum árum búnir að búa svo í haginn fyrir sig á heimastöðunum, að þeir geta sjálfir verkað þennan afla þar. Þannig hefur Akranes misst nú gersamlega að heita má af aflamagni, sem numið hefur sum árin upp í hálft áttunda þúsund tonn, án þess að nokkuð hafi rætzt úr þessu með aukningu á heimaútgerðinni til að fylla í skarðið. Til dæmis á árinu 1954 voru lögð upp á Akranesi af skipum annars staðar að 7552 tonn. Síðan hefur bátum aðeins fjölgað þar um þrjá. Þeir eru 22 mína, sem gerðir verða út á þessari vertíð. En við það er þó að athuga, að þrír af þessum bátum eru mjög úr sér gengnir og vafasamt um útgerð þeirra meira að segja á þessari vertíð, hvað þá heldur þegar lengra liður. Þannig standa þá þær sakir heima fyrir, að við það, að hætt er að leggja upp þetta aflamagn á Akranesi, rýrna náttúrlega atvinnumöguleikarnir þar. Þegar ekki er úr því bætt með aukinni bátaútgerð, sem ekki hefur verið unnt að gera, þá rýrna þeir að mjög verulegu leyti og svo mikið, að mjög óvænlega horfir um að geta veitt þeim fjölda fólks, sem flutt hefur til Akraness, framtíðaratvinnu í sambandi við útgerðina. Úr þessu hefur nokkuð verið bætt í ár með þeirri miklu atvinnu, sem verið hefur á Akranesi í sambandi við hafnarframkvæmdir þar og einnig byggingu á sementsverksmiðju, sem hófst á þessu ári. Nú má gera ráð fyrir, að atvinna verði í sambandi við sementsverksmiðjuna næsta ár og e. t. v. eitthvað af fyrstu mánuðum ársins 1958, en þá á byggingu sementsverksmiðjunnar að vera að fullu lokið og einnig þeim hafnarframkvæmdum, sem fyrirhugaðar eru, svo að hér þarf vissulega að gæta varhuga við, svo framarlega sem ekki á alveg að sækja í sama horfið á Akranesi og orðið hafa forlög í ýmsum öðrum kauptúnum landsins, þar sem atvinnan hefur brugðizt. Ég hef þess vegna flutt mína brtt. hér með tilliti til þess, - svo fremi sem litið verður þannig á, að Faxaflóahafnirnar heyri ekki undir ákvæði þessa frv., eins og það er orðað nú, að sá staður verði ekki útilokaður frá þeim stuðningi, sem gert er ráð fyrir að geti leitt af þessu frv., annaðhvort það, að þeir, sem réðust í það heima að kaupa togara, nytu þeirra beztu hlunninda, sem í frv. felast, og að því leyti sem ekki væru efni eða ástæður til að efla útgerðina af eigin rammleik heima fyrir, þá væri ekki útilokað, að heimild væri til ríkisútgerðar á togurum þar til þess að bæta úr því atvinnuástandi, sem hætt er við að gæti skapazt á Akranesi, þegar þessum stóru framkvæmdum tveimur er lokið. Ég vildi þess vegna með minni brtt. stuðla að því, að þessi möguleiki stæði einnig opinn að því er þennan kaupstað snerti, svo fremi sem þannig verður á litið, að Faxaflóahafnir heyri ekki undir ákvæði þessa frv., og þykir allur varinn góður í því efni. Það er náttúrlega sjálfsagður hlutur, að þegar stofnað er til slíkra ráðstafana eins og þessara, sé höfð full hliðsjón af því, sem gerzt hefur að undanförnu, og ráðstafanirnar miðaðar við að bæta úr þeim erfiðleikum, sem sýnilegir eru og áþreifanlegir í ýmsum stöðum á landinu í þessu efni. En það má hins vegar heldur ekki loka alveg augunum fyrir því, sem fram undan er og við blasir, eins og ég þykist nú hafa gert hér grein fyrir að því er Akranes snertir, og taka þarf með slíkum ráðstöfunum fullkomið tillit til þess, og það vænti ég einnig að verði gert. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þessa till. mína. Ég hef lýst því yfir, að ég tek hana aftur til 3. umr., og vænti þess, að hv. n., sem hefur mál þetta til meðferðar, athugi málið í því ljósi, sem ég þykist nú hafa brugðið hér upp að því er til Akraness tekur, og getur þetta einnig snert fleiri útgerðarstaði hér við flóann.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa ánægju minni yfir afgreiðslu hv. fjhn. á þessu frv., þar sem hún leggur til, að það verði samþ. án breyt. En ég vildi jafnframt leyfa mér að fara nokkrum orðum um nokkur atriði, sem fram hafa komið hér í umr., og þá m. a. vegna þess, að ég átti á sínum tíma sem nm. nokkurn þátt í að undirbúa þetta frv., áður en það var lagt fyrir Alþ. Hv. 2. þm. Reykv. (BÓ) gerði það að umtalsefni, að í 4. gr. frv. er heimild til handa ríkisstj. til þess að setja á stofn sérstaka ríkisútgerð togara í því skyni, að þeir leggi afla sinn á land á Vestur-, Norður- og Austurlandi, sérstaklega á stöðum, þar sem ekki eru fyrir hendi fjárhagslegir möguleikar til þess að kaupa og reka togara, enda sé talið, að skortur á atvinnu á þeim stöðum hamli eðlilegum vexti þeirra. Hv. 2. þm. Reykv. virtist telja, að þetta heimildarákvæði, en hér er nú aðeins um heimildarákvæði að ræða, væri ekki með öllu hættulaust, því að með því væri stefnt að allsherjarþjóðnýtingu togaraútgerðarinnar hér á landi. Mér virtist þetta koma fram hjá honum, þó að hann e. t. v. hafi ekki sagt það beinlínis, að hann teldi, að það væri tilgangurinn með þessu heimildarákvæði, Ég hygg hins vegar, að staðhæfa megi, að það út af fyrir sig hafi ekki verið tilgangurinn með því að setja inn í frv. heimild til ríkisútgerðar að koma hér á allsherjarþjóðnýtingu togaraútgerðarinnar, heldur er þetta ákvæði byggt á því, sem reynslan hefur kennt, að hér við sjávarsiðuna eru ýmsir staðir, sem hafa mikla þörf fyrir einhverja þjónustu slíkra skipa sem hér er um að ræða, en ekki verður séð, að hafi neina fjárhagslega möguleika til þess að eignast slík skip eða reka þau. Hafa menn þá ekki komið anga á annað úrræði framkvæmanlegt í þessu sambandi en að samfélagið eða ríkið hlypi hér undir bagga og útvegaði eitthvað af þessum atvinnutækjum og léti reka með sérstöku tilliti til þessara staða. Ég hygg, að það hafi ekki verið tilgangurinn með þessu heimildarákvæði að leggja nokkurn stein í götu þeirra einstaklinga, félaga eða bæjarfélaga, sem hafa hug á að eignast og reka slík tæki sjálfir, enda er í frv. gert ráð fyrir mjög verulegum fyrirgreiðslum til slíkra aðila. En heimildin um ríkisútgerð er fyrst og fremst við þetta miðuð, að þeir staðir verði ekki með öllu útundan í sambandi við opinberar ráðstafanir í þessu sambandi, sem af fjárhagsástæðum hafa ekki möguleika vegna fámennis síns til þess að verða sjálfir eigendur skipanna og reka þau. Ég hef talið það víst þrátt fyrir heimildarákvæði þessara laga, að ef það tekst, sem í raun og veru er nú óhjákvæmilegt, að gera einhverjar þær ráðstafanir, sem yrðu til þess, að togaraútgerð geti í framtíðinni orðið rekstrarhæf hér á landi, - og sama þurfa auðvitað aðrar atvinnugreinar að verða, - þá muni þrátt fyrir slík heimildarákvæði í lögum áfram verða fyrir hendi, bæði hjá einstaklingum og bæjarfélögum, fullur vilji til þess að eiga og reka slík tæki, því að auðvitað er það nokkuð annað að hafa full umráð tækjanna eða eiga við fyrirtæki, sem er rekið af öðrum aðilum, þó að það sé ríkið sjálft. Hins vegar er svo það, sem hv. frsm. fjhn. drap á hér í upphafi umræðunnar, að það má vel vera, að þeir staðir séu sums staðar, og er raunar vitað, að til eru staðir, sem að óbreyttum ástæðum ekki geta haft not af togaraútgerð og þá ekki heldur ríkisútgerð vegna þess, að þeir hafa ekki þau hafnarskilyrði, að hægt sé að landa, eins og sakir standa, afla úr togurunum. Þá verður að bæta úr þeirra þörf með öðrum ráðum, og til þess eru ákvæði 5. gr. fyrst og fremst hugsuð, eins og hann líka gat um. Hv. þm. Borgf. (PO) hefur lagt fram brtt. við 3. og 4. gr. frv. og mælt með þeim, en jafnframt getið þess, að hann muni samkv. tilmælum frsm. taka till. aftur til 2. umr. Efnislega skal ég ekki koma mikið inn á þessar till., enda verða þær að sjálfsögðu frekar ræddar við 3. umr. Ég skal ekki heldur ræða neitt þá lýsingu, sem hann gaf af atvinnurekstri á Akranesi, sem hefur verið með miklum myndarskap að jafnaði, en aðeins vil ég fara nokkrum orðum um þá hugsun, sem felst í þeim ákvæðum 3. og 5. gr., sem hv. þm. gerði að umtalsefni. Undanfarin ár hefur verið mikið rætt um það bæði innan Alþingis og utan, að það þurfi, eins og það er kallað, að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, það þurfi að hlaupa eitthvað sérstaklega undir bagga með fólkinu í þeim landshlutum, sem við sérstaka erfiðleika eiga að búa af ýmsum ástæðum og helzt ekki á fólki sínu, og menn hafa verið með ýmsar till. í því sambandi. Nú spurði einhver hér áðan í umr., - ég held, að það hafi verið hv. 2. þm. Reykv., - hvort það mundi vera til þess fallið að hjálpa þessum fámennu byggðarlögum til þess að halda íbúatölu sinni að koma upp togaraútgerð í þeim byggðarlögum. Það má sjálfsagt margt um það segja, en ég held nú, að fyrsta skilyrðið til þess að fólk haldist í þessum landshlutum, að íbúum fækki þar ekki, heldur fremur fjölgi, sé það, að menn hafi þar verkefni, og þá verður mönnum við sjávarsíðuna, bæði á Norður-, Vestur- og Austurlandi, auðvitað fyrst og fremst litið til sjávarins og þeirra möguleika, sem þar er að hafa, og að þarna þurfi að koma á land meiri afli til þess að veita fólkinu aukið verkefni. Sums staðar hefur nokkuð verið gert að því undanfarið að fá til þessara staða vélbáta af venjulegri stærð, venjulegri vertíðarstærð, sem kallað er, en reyndin hefur orðið sú, a. m. k. fyrir norðan og austan og að nokkru leyti líka fyrir vestan, að þessir bátar hafa að jafnaði ekki verið gerðir út frá sínum heimabyggðum nema nokkurn hluta ársins, á síldveiðarnar að sumrinu, þegar síldin hefur verið, og að einhverju leyti vor og haust, en að öðru leyti hafa bátarnir farið suður á vetrarvertíð og verið þar yfir vertíðina, að vísu oft með skipsh6fn úr sínu eigin byggðarlagi. En þegar þannig fer um reksturinn, verður að slíku atvinnutæki miklu minna gagn fyrir byggðarlagið en ætla mætti. Það má segja, að ekki sé mjög mikill munur á því, hvort eitthvert þorp fyrir norðan eða austan á 50–60 tonna bát og sendir hann suður á vertíð með mönnum að heiman eða þá að mennirnir eru sendir suður til þess að róa á bát hér syðra, þannig að gagnið af því að eiga sjálft atvinnutækið verður minna en vænta mætti. Þess vegna hefur mönnum nú virzt, að það mundi vera í ýmsum tilfellum heppilegra úrræði, a. m. k. á veturna, að þarna kæmu til togarar, sem legðu upp afla í þessum landshlutum. En út af þessu almenna viðfangsefni að efla jafnvægi í byggð landsins, þá er það að segja í sambandi við þetta frv., að í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir, að ríkið endurláni almennt allt að 85 af hundraði af andvirði hvers skips, Það er sú almenna regla, sem sett hefur verið í frv., og ég veit ekki, ef ekkert hefði staðið í frv. nema þetta, að ríkið endurlánaði allt að 85% út á hvert skip, hvort hv. þm. hefðu þá gert aths. við það, En nú eru í 3. gr. undantekningarákvæði frá þessu, þar sem er heimild til þess að hækka þetta lán úr 85% upp í 90% í þeim landshlutum, þar sem sérstök þörf er talin á að stuðla að varðveizlu byggðarinnar. Til þess er þetta ákvæði sett inn, og sama er að segja um útgerðarákvæðið í 5. gr. Nú er það auðvitað svo, að ef aldrei er hægt að leggja til, að einhver sérstakur stuðningur sé veittur þessum landshlutum, án þess að þá komi einhverjir um leið og leggi til, að sami stuðningur sé veittur hinum landshlutunum, þá verður náttúrlega litið úr hinum svokölluðu jafnvægisráðstöfunum. - Þetta vildi ég aðeins segja til skýringar þessari hugsun, sem í ákvæðum þessara gr. frv. felst. Hv. 2. þm, Eyf. (MJ) gat þess, að ekki lægi fyrir frv. um ríkisútgerð togara, sem vitnað er til í 4. gr. Þetta frv. hefur ekki verið lagt fyrir þingið enn þá, og ég hygg, að það stafi af því, að ekki hafi verið að fullu lokið þeim undirbúningi, sem þyrfti að liggja á bak við slíkt frv. En ég sé nú ekki, að það þurfi að tefja afgreiðslu málsins hér í hv. d., vegna þess að í slíku frv. um ríkisútgerð togara yrði trúlega ekki annað en ýmisleg framkvæmdaratriði, í því tilfelli, að heimildin yrði notuð, og getur e. t. v. verið nokkurt álitamál, hvort þörf er á þeim lögum eða hvort slíkt gæti orðið ákveðið í sérstökum reglum, sem ríkisstj. setti. En væntanlega verður þess ekki mjög langt að bíða, að slíkt frv. geti legið fyrir, ef það á annað borð verður samið. Hins vegar, ef það yrði ekki lagt fyrir þingið, þá má vera, að rétt þætti að fella niður þessa tilvísun, sem í gr. stendur.



Herra forseti. Ég kvaddi mér raunar hljóðs aðeins til þess að þakka hv. fjhn. fyrir afgreiðslu þessa máls, að hún hefur afgr. það einróma, jákvætt, og afgr. það jafnfljótt og hún hefur gert. Það hafa ekki komið fram hér í þessum umr. aðfinnslur, sem verulegar geta talizt, og þeim hefur raunverulega þegar verið svarað. Þær hafa komið fram aðallega af hálfu hv. 2. þm. Reykvíkinga (BÓ). Ég þarf fáu við það að bæta, sem hv. þm. N-Þ. (GíslG) sagði um þau atriði, sem hv. 2. þm, Reykv. bar hér fram, en ég vil þó segja um þessi atriði örfá orð. Það, sem hv. þm. setti mjög fyrir sig, var þjóðnýting á togaraútgerðinni samkv. ákvæðum 4. gr. þess frv., sem hér liggur fyrir. Ég get nú fyrst og fremst staðfest það, eins og ég tók fram við framsögu málsins, að ekki kemur til mála, að gripið verði til þessa rekstrar nema undir þeim kringumstæðum, þegar nauðsyn krefur, og skipin mundu ekki vera gerð út með öðru móti en að ríkið tæki að sér rekstur þeirra. Ég get að vísu játað, að það er rétt hjá hv. þm., að það er hugsanlegt, að það verði ásókn á það af þeim kauptúnum og kaupstöðum, sem nú gera út togara, að láta ríkið taka við rekstrinum, en það verður nú ekki fyrir öllu séð, og ég get nú ekki tekið undir þau ummæli hv. þm., að hér sé um einhverja stórbyltingu að ræða í okkar útgerðarmálum, því að fyrst og fremst er nú þessu þannig háttað, að ríkið hefur borgað vexti og afborganir af miklum meiri hluta þeirra togara, sem gerðir eru út af öðrum en ríkinu. Það mun vera svo, að þetta er orðinn mikill meiri hluti, ég hygg, að það séu orðnir allir togararnir, sem voru keyptir í seinna skiptið, og talsvert mikið af hinum og alltaf hefur þetta verið gert, undir öllum kringumstæðum, þegar eignaskipti hafa orðið á togurunum og þeir fluttir til. Það er því orðið þannig núna, að sú einstaklingsútgerð, sem við búum við, eða bæjarútgerð, er með þeim hætti, að ríkið stendur í ábyrgð fyrir henni, eins og við vitum, að mestum hluta og tekur á sig skakkaföllin, þegar þau eru til staðar, þannig að stökkið er nú ekki stórfellt. Og þegar rætt er um ríkisútgerð á nokkrum stöðum úti á landi, þar sem einstaklingarnir eða lítil hreppsfélög hafa ekki möguleika til að gera út sjálf, verð ég nú að segja það, að munur sé ekki þar stórkostlega mikill og á bæjarútgerðunum, sem nú eiga sér stað. það er vitanlega opinber rekstur, alveg eins og verður ríkisrekstur á þessum takmörkuðu svæðum, þar sem þorpin geta ekki hjálpað sér sjálf, og munurinn á þessum tveimur tegundum opinbers rekstrar, bæjarrekstri og ríkisrekstri, hefur nú a. m. k. aldrei til þessa verið talinn eins stórfelldur og hv. þm. vildi vera láta. Og ég held, að flestir verði nú á einu máli um það, að munurinn sé sáralítill, svo að stökkið, sem tekið er í útgerðarmálum eða atvinnumálum á Íslandi samkv. ákvæðum 4. gr., ef að lögum verður, er sannarlega ekki mikið, a. m. k. fjarri því að vera eins stórt og hann vildi vera láta. En hann dró jafnframt í efa, að togaraútgerð væri heilbrigðasta og bezta leiðin til þess að halda jafnvægi í byggð landsins, og setti fram þá skoðun sína, að svo mundi ekki vera. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þetta atriði heldur, en fyrir okkur, sem höfum verið og erum þingmenn fyrir byggðarlög úti á landi, er þetta ekki nein ráðgáta, a, m. k. er það ekki fyrir mig. Við höfum séð það, ekki aðeins í þeim sýslum, sem við teljum okkur vera og erum fulltrúar fyrir, heldur höfum við séð það í fjöldamörgum öðrum byggðarlögum, þar sem við höfum komið á ferðalögum okkar, að það hefur verið gerð, eftir að landhelgislínunni var breytt, ýtarleg tilraun til þess að afla hráefnis í þau frystihús og verkunarstöðvar, sem eru á þessum stöðum, með bátaútvegi. Þessi tilraun hefur verið gerð ár eftir ár í mörg ár, og það lítur út fyrir, þó að maður viti það ekki með vissu, - það er ekki hægt að segja, að það sé vísindalega sannað, - að breytingar á landhelgislínunni hafi valdið því, að eftir að friðað er hér fyrir Suðvesturlandi meira en annars staðar, sæki togararnir núna, útlendir og innlendir, á mið, þar sem eru þær fiskigöngur, sem síðar sækja á þau nálæg mið fiskiflotans fyrir Norður- og Vesturlandi a. m. k., og koma beinlínis í veg fyrir það, að fiskurinn komi á svo nálæg mið, að það sé hægt að halda úti bátaútvegi með sæmilegum hætti. Þetta er búið að reyna í mörg ár, og það er náttúrlega ekki hægt að fullyrða það, að þetta fiskleysi á bátamiðunum sé af þessum ástæðum, en það eru miklar líkur til þess. Þess vegna er það engum efa bundið, að ef ekki á að flytja fólkið burt af þessum stöðum og leggja atvinnutækin þar niður, er ekki um aðra möguleika að ræða en þá að reyna þessa leið. Því getum við svarað alveg hispurslaust, það er engin leið önnur til, sem bent hefur verið á, enda benti hv. 2. þm. Reykv. ekki á neina aðra leið. Og þá kemur að þessu atriði um ríkisútgerðina. Vitanlega er alveg útilokað, að kauptún, - ég hef mörg kauptún í huga, sem eru orðin blásnauð vegna þess, að þar hefur verið aflabrestur mörg undanfarin ár á bátana, - það er alveg útilokað, að þessi blásnauðu kauptún, sem hafa orðið fátækari með hverju árinu, geti nokkuð lagt í togaraútgerð. Annaðhvort verður þess vegna að hætta við þessa leið eða að láta ríkið taka að sér reksturinn á þessum stöðum. Það hníga því öll rök að því að velja þær leiðir, sem bent er á í frv., og virðist vera erfitt af þeirri reynslu, sem fengin er undanfarið og við þekkjum, sem höfum starfað fyrir þessi kjördæmi úti á landinu, að mótmæla því, a. m. k. komu ekki fram hjá 2. þm. Reykv. nein þau rök, sem hnekkja á nokkurn hátt því, sem borið er fram hér í þessu frv. Það var spurt um það, og það er síðasta atriðið, sem ég vildi svara, hvort fengizt hefði lán til þess að kaupa þessa togara. Á það hefur ekki reynt enn. Það er vitanlega ekki hægt að leita fyrir sér til fullnustu um byggingu skipanna fyrr en frv. hefur verið samþ., og ég geri ráð fyrir því, að um lántöku verði með svipuðum hætti og verið hefur áður, þegar skip hafa verið keypt, að það verði leitað fyrir sér um lántöku í þeim löndum, þar sem skipin verða byggð, þannig að þetta tvennt, að leita fyrir sér með byggingu skipanna og með lántöku, verði að fara saman. Það er ekki óeðlilegt, þó að það sé spurt um þetta atriði, því að það er staðreynd, að Íslandi hefur gengið mjög illa að fá lán þrjú síðustu árin. Erlendur lánamarkaður hefur verið svo að segja algerlega lokaður fyrir Íslandi í þrjú ár. Og án þess að ræða það atriði hér í sambandi við þetta mál, er þess ekki að dyljast, að ein ástæðan fyrir því, hvernig komið er okkar fjármálum innanlands, er sú, að lán hafa ekki fengizt núna undanfarin ár, svo að neinu nemi, og þess vegna hafa bankarnir verið píndir til útlána, til þess að framkvæmdir, sem ríkisstj. hefur haft með höndum, stöðvuðust ekki miklu meir en hófi gegnir, eins og bankarnir allir gáfu ríkisstj. sorglega skýrslu um, fyrstu dagana eftir að hún tók við völdum. Ég get ekki sagt um þessa lánsmöguleika frekar á þessu stigi og sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta mál að sinni.



Herra forseti. Í sambandi við ummæli hv. 2. þm. Reykv. vil ég segja þetta: Ég held ekki, að mjög mikil hætta sé á, að nota þurfi ákvæði 4. gr. um ríkisútgerð togara, ef þeir, sem óska eftir að kaupa togara nú, fá þá fyrirgreiðslu, sem frv. gerir ráð fyrir. Það eru ekki líkur til, að byggð verði fleiri skip á næstu tveimur, þremur árum en kaupendur eru að nú þegar. Og ég held, að fyrir þann tíma verðum við að vera búnir að finna viðhlítandi lausn á vandamálum togaraútgerðarinnar, og mun þá ekki skorta kaupendur að skipunum jafnóðum og þau fást byggð. Annars kvaddi ég mér aðallega hljóðs til þess að lýsa nokkuð í sambandi við 4. gr. frv. þeirri reynslu, sem fengizt hefur í þessu efni á Vestfjörðum. Þar hefur verkun á afla Ísafjarðartogaranna farið fram með samvinnu nágrannabyggðarlaganna, Ísafjarðar, Hnífsdals, Bolungavíkur og Súðavíkur. Þessi samvinna hefur gefizt svo vel, að nú, þegar augljóst er, að brýn nauðsyn er að kaupa 1–2 togara til viðbótar á þessum stöðum, hafa tvö hraðfrystihús á Ísafirði og eitt í Hnífsdal tekið höndum saman um að kaupa a. m. k. einn nýjan togara ásamt Eyrarhreppi og nokkrum einstaklingum. Samvinna þessara byggðarlaga byggist á sæmilega tryggum samgöngum á landi milli allra þessara staða sumar og vetur. Það hefur verið reynt að landa úr togurum annars staðar á Vestfjörðum, með því að láta þá fara á eina höfnina af annarri, en það hefur gefizt illa. Virðist það mesta, sem hægt er að teygja sig í því efni, að skipin geti landað á tveimur stöðum og þá ekki nema litlum slatta á öðrum staðnum. Samkvæmt þessari neynslu er það ljóst, að skipin eiga að landa fiskinum og fá nauðsynjar sínar helzt á einum stað, sem þá jafnframt á, ef unnt er, að vera heimahöfn skipsins. Hins vegar á að bæta samgöngur við smærri staðina svo, að unnt sé að láta þá fá hráefnaslatta, sem þeir komast yfir að vinna. Sumir kunna að segja, að þetta sé ekki hægt, að byggja viðunandi og sæmilega trygga vetrarvegi hér á landi. Það var líka álitið fyrir vestan, áður en þeir voru lagðir. Það var meira að segja talið ókleift að byggja þar nokkra vegi, hvað þá vetrarvegi. Reynslan hefur þó sýnt allt annað, og ég hygg, að svo muni fara víðar, ef unnið er að vegarlagningunni með þeirri tækni og þekkingu, sem við nú ráðum yfir, og hæfilegrar framsýni og bjartsýni gætir í vegarlagningunni. Til viðbótar má geta þess, og vísa ég þar til skýrslu mþn. um jafnvægi í byggð landsins, að eitt af því, sem gerir því nær ókleift að skipa upp úr togurum á smáhöfnunum, er, að þar vantar öll mikilvirk tæki til að flýta uppskipuninni, og verður hún því seinvirk og allt of dýr. Einnig er þá ekki hægt að nota biðtíma skipanna til viðgerða, sem alltaf eru nauðsynlegar eftir hverja veiðiferð. Sjómenn geta ekki heldur farið heim til sín, og margt fleira mætti telja, sem gerir þessa aðferð til þess að losna við aflann erfiða og kostnaðarsama. Þar að auki er hún, m. a. af þessum sökum sem ég hef nú lýst, óvinsæl af útgerðarmönnum og sjómönnum. Ég vildi því mælast til, að hv. fjhn. tæki til athugunar fyrir 3. umr. jafnframt till. hv. þm. Borgf., hvort ekki mætti bæta við næstsíðustu mgr. 4. gr. svo hljóðandi málsgr.: Ef ekki er unnt að bæta úr atvinnuleysinu með öðru móti. - Ég mun annars óska þess að mega bera fram brtt. um það við 3. umr. Með því að bæta úr atvinnuleysinu á annan hátt en þann að láta togarana fara í strandferð af hverri smáhöfninni á aðra á ég fyrst og fremst við að bæta samgöngurnar á landi milli þeirra staða, sem til greina geta komið við hafnarbæina. Þetta hefur gefið betri raun fyrir vestan en nokkurn gat grunað fyrir fram.



Herra forseti. Eins og oft áður hefur það komið fram í þessum umr., að hv. sjálfstæðismenn virðast vera mjög hikandi í grundvallarafstöðu sinni. Það hefur farið svo, að sá þeirra, hv. 2. þm. Reykv. (BÓ), sem ærið oft hefur sagt það, sem margir telja hinn sanna hug þeirra til slíkra mála, hefur tekið hreinlega og afdráttarlausa afstöðu á móti ríkisútgerð og andmælt henni. Síðan hafa flokksmenn hans reynt að mýkja yfir það, sem hann hafði gert, og draga í land. Þannig lét hv. 2. þm. Eyf. (MJ) sér nægja að segja, að ákvæðin um ríkisútgerð í þessu frv. séu varhugaverð. Afstaðan er sem sagt óljós. Það virðist vera svo, að í hjarta sínu vildu þeir helzt fá að vera og geta verið algerlega á móti þessu, en skynsemin segir þeim þó, að það sé ekki svo auðvelt að vera á móti því, vegna þess að vitnisburður og staðreyndir tala á móti þeim. Þarf ekki að benda á annað en það, að þessi sami flokkur sem hefur alger meirihlutaráð í höfuðstað landsins, Reykjavík, rekur þar langsamlega stærstu bæjarútgerð í landinu, - ég hef einhvern tíma heyrt sagt, að það sé stærsta bæjarútgerð í heiminum, þó að ég viti ekki sönnur á því. Hvernig má það vera, að flokkur, sem sendir suma þm. sína hér fram til þess að ráðast algerlega á og andmæla bæjarútgerð togara og aðra til þess að benda þingheimi á, að hún sé varhugaverð, skuli sjálfur reka stærsta fyrirtæki togara í opinberri eigu í þessu landi, hafa gert það árum saman og að mörgu leyti vel? Ég þykist geta fullyrt, að þarna sé sama sagan á ferðinni. Þeir trúa ekki á þetta og vilja helzt ekki gera þetta, en hafa orðið að gera það vegna staðreyndanna. Þannig hafi t. d. bæjartogararnir í Reykjavik, a. m. k. á vissu árabili, þegar ég var ekki ókunnugur bæjarmálum í Reykjavík, verið til sölu, ef nokkurt einkafyrirtæki hefði fundizt, sem gat og vildi kaupa þá. En málið var þannig, að það hafði verið ákveðið, að Reykjavík skyldi fá eða berjast fyrir því að fá ákveðna tölu togara, ákveðið hlutfall af togaraeign landsmanna. Bærinn varð að taka það, sem einstaklingar ekki vildu eða gátu tekið. Einmitt þessi staðreynd sýnir það, að einkaframtakið í þessari iðngrein hefur algerlega brugðizt. Það hefur brugðizt svo hrapallega, að sjálfur Sjálfstfl. varð að setja á stofn stærsta opinbert fyrirtæki í togaraútgerð á Íslandi, til þess að Reykjavíkurbær missti ekki helminginn af sínum togaraflota. Væri það látið nægja, sem einkaframtakið gerir í þessum efnum, er ég hræddur um, að hv. 2. þm. Reykv. hefði ekki yfir svo mörg skip að líta í sínu kjördæmi eins og hann nú hefur. Það eru mörg dæmi þess í rekstrinum, hvernig einkaframtakið hefur brugðizt í þessari atvinnugrein. Það voru bæjartogarar, sem fyrstir byrjuðu að landa fisk og láta frysta hann í frystihúsum í landi hér, enda þótt þá væru þannig aðstæður, að það var hægt að selja fiskinn erlendis úr togurunum með mjög góðum kjörum og allur þorri togara í landinu gerði það. Mér er líka minnisstætt fyrir nokkrum árum, að á sama tíma sem togurum einkaframtaksins hér í Reykjavik var lagt við bryggjur, sigldu bæjartogararnir úr höfn til þess að leita að miðum á fjarlægum stöðum. Einkaframtakið harmar það og ræðst gegn því, að þessi atvinnurekstur færist fyrir þunga staðreyndanna smám saman meira yfir í opinberan rekstur, en þó hef ég ekki orðið var við það, að einkaframtakið hikaði við að taka við fiskinum af þessum skipum. Það eru meira að segja dæmi um, að einkaframtakið í fiskvinnslunni hafi fagnað því stórlega, að bæjartogarar lönduðu fiski, og hafi snúizt öndvert gegn því, þegar viðkomandi bæjarútgerð ætlaði sjálf að fara að skapa sér vinnsluaðstöðu, sem ekki var óeðlilegt. Ég er hræddur um, að það þýði ekki að malda mikið í móinn í sambandi við þetta. Hvort sem sjálfstæðismönnum líkar betur eða verr, eru staðreyndirnar í atvinnulífi Íslendinga þær, að þetta er sú þróun, sem orðið hefur og er að verða. Það er ómögulegt að mótmæla því, að þetta er nú langsamlega efnilegasta leiðin til þess að auka atvinnu víðs vegar úti um landið, og það eru engin merki þess, að einkaframtakið ætli sér að vinna þetta verk. Hver á þá að gera það? Ég vil aðeins að lokum fara nokkrum orðum um brtt. hv. þm. Borgf., sem hann gerði grein fyrir. Ég hafði - það er kannske barnaskapur haldið það, að þetta orðalag í frv. þýddi, að farið yrði eftir hinum gömlu fjórðungaskiptum, svo að ég taldi, þó að gott sé að hafa allan vara á, að Akranesi væri borgið. En ef svo er ekki, mundi ég styðja þetta mál hans og telja, að það væri rétt, að frv. yrði orðað eins og hann leggur til. Það var sagt hér áðan, að þá væru þetta e. t. v. ekki jafnvægisráðstafanir lengur. En ég held, að slíkar ráðstafanir sem þessar verði fyrst og fremst að fara eftir því, hvernig atvinnuástandið er á hinum ýmsu stöðum á landinu. Það hefur verið svo undanfarin ár og er svo nú, að slíkar ráðstafanir þarf fyrst og fremst að gera fyrir þá landsfjórðunga, sem nefndir eru í frv. í sinni upphaflegu mynd, og þess vegna eru þetta sannarlega jafnvægisráðstafanir nú. En ef sams konar ástand skyldi skapast í þeim eina fjórðungi, sem er undanskilinn, sé ég ekki, að það sé stætt á því fyrir Alþ. eða hið opinbera að láta hann ekki sitja við sama borð. Þetta er því nánast varúðarráðstöfun, og ég tel, að það sé mjög erfitt að standa gegn því. Það er hyggilegra að búa svo um hnútana í frv., að það sé viss meinsemd í atvinnulífinu, sem eigi að lækna, hvar sem hún finnst, en að það eigi ekki að lækna vissa limi, hvar sem meinsemdin er.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. því, sem útbýtt hefur verið meðal hv. þdm., hafði ég nokkurn fyrirvara um frv. í fjhn. og tel ég rétt að gera grein fyrir honum með örfáum orðum. Um það var ekki neinn ágreiningur í n. og mun ekki vera neinn ágreiningur á þingi, eftir þeim umr., sem hér hafa farið fram um málið, að nauðsynlegt sé að efla togaraflota landsmanna og því sjálfsagt að samþykkja heimild þá, sem hér er farið fram á hæstv. ríkisstj. til handa, til lántöku í því skyni að kaupa togara. En eins og hins vegar hefur komið fram, virðast um það töluvert skiptar skoðanir, með hvaða hætti rekstur togaranna eigi að verða. Ég get ekki skilið frv. það, sem hæstv. ríkisstj. leggur hér fram, öðruvísi en á þann hátt, að það sé skoðun hennar, hvort sem það er nú skoðun allra hæstv. ráðh., eða málið liggur þannig fyrir, að um þetta eitt hafi getað orðið samkomulag innan hæstv. ríkisstj., - að það æskilegasta mundi vera að reka togarana í einhverju öðru formi en því, að um ríkisútgerð sé að ræða, þannig að ætlunin sé aðeins að grípa til ríkisútgerðar, ef aðrir möguleikar séu ekki fyrir bendi. Væri þetta rangur skilningur, væri ekki ástæða til þess að greiða svo mjög fyrir lánum út á þessa togara sem gert er í þessu frv., þar sem heimilað er að lána 85 og jafnvel allt að 90% af kaupverði togaranna. Væri það skoðun hæstv, ríkisstj., að ríkisútgerð væri æskilegasta leiðin í þessu efni, sé ég ekki neina ástæðu til þess að hafa lánsheimildina svo rúma. Ég er algerlega sammála því, að ríkisútgerð sé neyðarúrræði í þessum efnum. Ég mundi heldur kjósa önnur rekstrarform og tel ríkisútgerð algert neyðarúrræði, þó að ég vilji ekki taka svo djúpt í árinni, að ekki komi til greina að fara þá leið, ef það sýnir sig, að aðrar leiðir séu útilokaðar. En þess vegna álít ég einmitt, ef svo er litið á, að ríkisútgerð sé neyðarúrræði, að þá sé ekki ástæða til þess að samþ. að svo stöddu 4. gr. frv., því að mér finnst það gefið mál, að fólk muni lítið leggja sig fram um það að leggja fram fé til togarakaupanna, ef því er fyrir fram lýst yfir, að takist ekki að safna fé til togarakaupanna, þá muni togararnir koma samt sem áður og þá gerðir út af ríkinu. Enn fremur er í frv. þessu gert ráð fyrir því, að lagt verði fram sérstakt frv. um ríkisútgerðina, hvernig henni skuli háttað o. s. frv. Sé ég því ekki ástæðu til þess, ef nýjar upplýsingar koma ekki fram í málinu að svo stöddu, að samþ. 4. gr. frv. og teldi eðlilegast, að afstaða yrði tekin til þess máls í sambandi við væntanlegt frv., sem lagt verður fram um ríkisútgerð, enda hefði þá áður verið athugað, að hve miklu leyti aðrir möguleikar eru fyrir hendi til að gera togarana út.



Herra forseti. Það var nú ekki ætlun mín að lengja þessar umr., en ástæðan til þess, að ég stend hér upp, eru nokkur ummæli hv. 5. landsk, þm. (BG), sem reis hér upp með allmiklu offorsi, aðallega að því er virtist í þeim tilgangi að ráðast á sjálfstæðismenn fyrir afstöðu þeirra til ríkisútgerðar og jafnframt allt að því að hneykslast yfir því, að þeir hefðu lagt í það að setja hér í höfuðstaðnum á laggirnar bæjarútgerð, sem að því er hann taldi nú að mundi ef til vill vera sú stærsta í heimi - og sýnir það þá væntanlega stórhug flokksins - og taldi, að afstaða sú, sem hér hefði komið fram, sýndi, að Sjálfstfl. þyrði í rauninni í hvorugan fótinn að stíga í sambandi við rekstrarform á þessum skipum og, að því er mér skildist, opinberan rekstur yfirleitt. Þetta er á algerum misskilningi byggt. Það er grundvallarskoðun sjálfstæðismanna, að einkarekstur sé heppilegastur, rekstur einstaklinga eða félagasamtaka þeirra, og að opinber rekstur á almennum atvinnutækjum eigi þá fyrst að koma til, þegar getu einstaklinganna þrýtur. Hitt er allt annað mál, og þeirri stefnu hefur Sjálfstfl. framfylgt, og það er einnig með hliðsjón af þeirri stefnu, sem afstaða hans mótast til þessa máls, að ef einstaklinga og félagasamtök þeirra og enn fremur sveitarfélögin brestur getu til, ein saman eða í félagi, að efla atvinnulífið á viðkomandi stöðum, þannig að það velti nægilega atvinnu, þá telja sjálfstæðismenn sjálfsagt, að farnar séu aðrar leiðir og þá jafnvel, að gripið sé til þess, að ríkið, ef það eitt hefur til þess bolmagn, setji á stofn þau fyrirtæki, sem nauðsynlegt er talið að reist séu. Og það er skoðun okkar, og ég álít, að það sé heilbrigt, ef til opinbers rekstrar kemur, að þá séu það fyrr sveitarfélögin, sem hafi þar hönd í bagga, heldur en ríkið, sem byggist nákvæmlega á því sama grundvallarsjónarmiði og gildir varðandi rekstur einstaklinga og félaga, að það sé heppilegast, að þeir aðilarnir, sem eigi að njóta hlunnindanna, beri einnig ábyrgðina. Og af þeim sökum held ég, t. d. í sambandi við útgerð, ef til opinberrar útgerðar togara þarf að taka, að þá sé það undir öllum kringumstæðum heppilegra, að það séu bæjarfélögin, ef þau hafa til þess bolmagn og getu, heldur en ríkið, og það megi því fullkomlega segja, að það sé a. m. k. mjög óheppilegt, og jafnvel segja, að það sé neyðarúrræði, að ríkisvaldið sjálft þurfi að fara að gripa inn í slíkan rekstur. En sé hins vegar þannig ástatt, að þessu verði ekki fyrir komið, t. d. varðandi byggðarlög, sem ekki hafa neitt fjárhagslegt bolmagn til þátttöku í slíkum atvinnurekstri, þá má vel vera, að ekki sé annað fyrir hendi en að almannavaldið, ríkisvaldið, hlaupi þá undir bagga í því sambandi í einhverju formi. Ég sé ekki annað en að þetta sé í fullkomnu samræmi hvað við annað, þessi sjónarmið, vegna þess að grundvallarsjónarmiðið hlýtur að vera það, að byggt sé upp sem blómlegast og fjölþættast atvinnulíf. Og ég held nú sannast sagna, ef út í þá sálma á að fara, sem ég ætla ekki að gera í sambandi við þetta mál, því að það er hér ekki til umræðu, - að fara að gera samanburð á afskiptum sjálfstæðismanna og flokksbræðra hv. þm. af atvinnumálum og rekstri atvinnufyrirtækja, að þá sé það samanburður, sem ég treysti mér fyllilega til að fara út í við hann. Hitt er aftur á móti annað mál, sem hann og hans flokksbræður mættu gjarnan taka til athugunar, að það að hafa ríkisútgerð sem trúaratriði og yfirleitt ríkisrekstur, er sannarlega ekki heppilegt. Og kannske er einmitt þessi kennisetning hv. þm. og flokksbræðra hans, a. m. k. margra, - ég er nú ekki viss um, að þeir séu þar allir á sama máli, - um það, að fyrst og fremst eigi að hafa þjóðnýtingu í huga á öllum sviðum, skýringin á því, hvað Alþfl, er hér lítill, því að það má benda honum á það, að samherjar þeirra á Norðurlöndum t. d., þar sem þeir eru stærstu flokkarnir og valdamestu, hafa sannarlega allt önnur sjónarmið í þessum efnum en hér virðast koma fram og hafa komið fram fyrr og síðar hjá Alþýðuflokksmönnum hér, Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að fara að ræða um þjóðnýtingu almennt. Mér sýnist enda, að það sé meginatriði þessa frv., og það er staðfest af hæstv. forsrh., að það sé ekki ætlunin, að þetta eigi að sýna neina viðleitni í þá átt að taka upp allsherjarríkisrekstur á togurum. Og það var enn fremur staðfest af hv. þm. N-Þ. (GíslG), sem hefur, að því er mér skilst, unnið að verulegu leyti að undirbúningi þessa frv., að það sé alls ekki ætlunin að grípa til þessa úrræðis, nema ekki séu fáanleg samtök einstaklinga, félaga eða sveitarfélaga um það að taka sjálf að sér rekstur þessara togara. Og ef það er megintilgangurinn og meginstefnan, að það verði fyrst þrautreynt, sé ég ekki annað og get fyllilega tekið undir það, að það sé um heilbrigða og skynsamlega stefnu að ræða.



Herra forseti. Það hefur nú ekki ýkjamargt komið fram við þessar umr., sem ég þarf að svara. Yfirleitt hafa flestir þeir, sem talað hafa, verið samþykkir frv., a. m. k. í öllum aðalatriðum, þó að þeir á ýmsan hátt hafi litið nokkuð mismunandi á málið. Ég skal leyfa mér að fara nokkrum orðum um ræðu hv. 2. þm, Reykv. (BÓ), sem talaði hér fyrstur og mér fannst svona berast á bárum, vera hvorki hrár né soðinn, vilja ekki tala á móti frv., en vera það þó í hjarta sínu, láta í ljós mikla hræðslu yfir því, en telja það þó nauðsynlegt, þannig að það var ekki gott að vita, hver niðurstaðan af þessu varð. Þetta hefur þó skýrzt nokkuð í meðförunum hjá hv. 2. þm. Eyf. (MJ) og öðrum, sem hér hafa talað á eftir. Þarna kemur til greina eitt aðaltrúaratriði Sjálfstfl., sem sé afstaða þess flokks til þjóðnýtingar eða til ríkisrekinna fyrirtækja. Það væri út af fyrir sig kannske tilefni til nokkurra umræðna, en ég skal reyna að stilla mig um það og segja aðeins um það örfá orð. Þetta kom mjög skýrt fram, það sem kalla má stefnu Sjálfstfl, í þessu máli, hjá hv. 2. þm. Eyf. (MJ), sem orðaði þetta á þann hátt, að Sjálfstfl. vildi því aðeins fara út í hinn opinbera rekstur, að einstaklingarnir fengjust ekki til þess að gera það. Þetta held ég, að sé svona nokkurn veginn rétt eftir haft, það sem hann sagði. En hvenær vilja einstaklingar fara út í hinn opinbera rekstur? Þeir vilja því aðeins fara út í hann, að þeir hafi eitthvað upp úr því. M. ö. o., þegar upp úr atvinnurekstrinum hefst, eiga einstaklingarnir að hafa leyfi til að reka hann, en þegar ekkert hefst upp úr honum og þegar tap fylgir honum, á það opinbera að fá að borga. Þetta er sú trúarsetning, sem hér hefur verið boðuð af hálfu Sjálfstfl., og hygg ég, að hún fari ekki langt frá því rétta um stefnu flokksins í málinu. Það eru mörg fyrirtæki á þessu landi, sem verður að reka undir ýmsum og breytilegum kringumstæðum. Það geta verið tímabil, þar sem reksturinn gefur arð. Það geta verið önnur tímabil, þegar honum fylgir tap. Það getur líka verið óumflýjanlegt, að þessi rekstur haldi áfram, hvort sem honum fylgir tap eða gróði. En það erfiða í þessu er það, að einstaklingurinn vill því aðeins fylgja rekstrinum fram, að það fylgi honum gróði, en þegar tapið kemur, leggur hann árar í bát og afhendir reksturinn til hins opinbera. Þetta er það, sem við Alþýðuflokksmenn og raunar miklu fleiri höfum átalið og teljum, að þar sem um áhættusaman atvinnurekstur sé að ræða, sem geti haft hættulegar afleiðingar, ef stöðvast, þá verði að vera tryggð skilyrði til þess, að reksturinn geti haldið áfram, næstum því að segja hvernig sem gengur í einhvern stuttan tíma, þannig að hagsmunum stórra hópa þjóðfélagsins sé ekki stefnt í voða með því að hann stöðvist, Ég held, að það muni verða heillavænlegast, þegar grípa þarf til þess, að það opinbera þurfi að hafa hönd í bagga með rekstrinum á tímum, þegar um tap er að ræða, að þá verði það einnig látið hafa hönd í bagga með rekstrinum, þegar von er um arð. Ég skal ekki rifja hér upp neinar staðbundnar ástæður, eins og nokkrir þm. hafa gert hér í þessum umr., en ég get þó sagt frá því, að sú bæjarútgerðin á þessu landi, sem ég þekki bezt til, naut þess og nýtur þess enn í dag að hafa verið rekin á þeim tíma, þegar reksturinn gaf hagnað. Afkoma hennar í dag og möguleikar hennar til að standa undir þeim erfiðleikum, sem hún á að stríða við í dag, mundu vera miklu minni, ef hún hefði ekki verið til á þeim tíma, þegar starfsemin gaf arð. Ég held þess vegna, að það eigi ekki að miða þessa starfsemi, togaraútgerðina, sem er ein líftaugin í þjóðfélagi okkar, við það, að einstaklingarnir einir verði þar til þess að annast reksturinn, því að því aðeins geta þeir gert það, þannig að þjóðfélaginu sé borgið undir þeirra forsjá, að þeir líka taki á sig skyldurnar til að annast reksturinn, þegar hallar undir fæti. Hv. 2. þm. Reykv., sem talaði hér fyrstur, virtist vera einna allra hræddastur þeirra, sem hér hafa komið fram í umr., við þetta rekstrarform, og sagði eitthvað á þá leið, að bæjarútgerðir væru yfirleitt alltaf illa reknar og ríkisútgerð mundi verða rekin með eindæmum. Ekki veit ég, hvaðan honum kemur sú vizka, því að ríkisútgerð hefur nú ekki enn verið reynd hér á landi, og um rekstur bæjarútgerða yfirleitt held ég að ég megi segja það, að rekstur þeirra hafi ekkert farið verr úr hendi en þar, sem einstaklingar hafa fjallað um fyrir hönd sjálfra sín eða þröngs hagsmunahóps, sem í sambandi við útgerðina hefur staðið. Annars var það ekki ætlun mín að fara út í það við þessa umr. að gera nein skil þeim skoðanamun, sem er á milli Alþfl. annars vegar og Sjálfstfl. hins vegar á opinberum rekstri. Hv. 2. þm. Eyf. (MJ) getur gjarnan skemmt sér við það, ef hann telur það við sitt hæfi, að telja það eina af ástæðunum til þess, hvers vegna Alþfl. hefur ekki vaxið, eins og ástæða væri til að ætla, að hann hefði gert. Ef hann heldur, að það sé vegna þess arna, þá hann um það, ég skal ekkert við hann deila um það. En ég vildi aðeins láta koma hér fram þessa mjög skýru línu um afstöðu Sjálfstfl. til hins opinbera rekstrar, að einstaklingarnir mega eiga hann, þegar vel gengur, en það opinbera, bæirnir og ríkisheildin, mega eiga hann, þegar illa gengur. Annars tók ég sérstaklega til máls vegna þess, að mér þótti hv. 9. landsk. þm. (ÓB) koma hér fram með hugsun, sem ég hafði ekki búizt við, eftir því sem afstaða hans var í fjhn. Hann virðist nú leggja til, þó að hann hafi ekki opinberlega gert það að till. sinni enn, en lét það í ljós, að hann mundi vera helzt á því að greiða 4. gr. frv. ekki atkv., þannig að út úr frv. væri tekinn sá möguleiki, sem þar er gefinn fyrir ríkisstj. til að stofna til hins opinbera rekstrar. Þetta finnst mér svo mikið atriði, að ég vildi hafa látið það koma fram í n., ef það á að verða ofan á sem hans afstaða, því að þetta breytir alveg eðli málsins. Ég hef fyrir mitt leyti litið svo á, að með þessu frv. væri ríkisstj. heimilað að stofna til ríkisútgerðar togara og það væri ætlazt til þess, að hún gerði það, en ekki, að það væri aðeins haft í bakhöndinni, ef allt þryti annað um það að koma togurunum út. Ég hafði skilið frv. þannig, að til þessarar ríkisútgerðar yrði stofnað alveg ákveðið með samþykkt þessa frv. til þess að greiða úr vanda þeirra staða, sem eru þess alls ómegnugir að fá lausn sinna mála á annan hátt. Það er hér gert ráð fyrir því, að þeir, sem togarana kaupi, verði að leggja fram annaðhvort 10% eða 15% af stofnkostnaði skipanna. Ef gert er ráð fyrir því, að skipin kosti í kringum 10 millj. kr. hvert, sem sjálfsagt er þó of lágt áætlað, verður það a. m. k. 1½ millj. kr. á hvert skip, sem þarf að ná saman af hlutaðeigandi stað, til þess að geta orðið kaupandi að skipinu. Ég er nærri viss um, að minnsta kosti eins og möguleikarnir eru til lánsútvegana í dag, að það mundi vera ofvaxið fjöldamörgum stöðum, sem þurfa á því að halda að fá þessi skip til þess að bæta úr atvinnuþörfinni á staðnum, að leggja fram þetta fé eða ná því saman á einhvern veg. Ég hef þegar af þessari ástæðu talið það sjálfsagt, að til ríkisútgerðarinnar yrði stofnað, hvort sem skipin væru seljanleg á annan hátt eða ekki, og ég vil, að sá skilningur minn komi hér fram og bann verði leiðréttur, ef þetta er ekki rétt skilið hjá mér. 4. gr. frv. gerir ráð fyrir því, að til þessarar ríkisútgerðar togara verði stofnað í því skyni að hjálpa til um atvinnureksturinn á þeim stöðum, sem annars eru ómegnugir að tryggja sér það, að togararnir komi þangað á annan hátt, og ég tel, að það verði að liggja fyrir nokkuð ákveðið, að þetta sé meiningin, hvort sem sölumöguleikarnir eru á togurunum annað eða ekki. Um það, hvort frv. liggi þegar fyrir um þessa ríkisútgerð, legg ég út af fyrir sig ekkert upp úr því. Hér er ríkisstj. aðeins gefin heimild til þess að stofna til þessa rekstrar, og framkvæmdin verður síðan ákveðin með lögum, sem Alþ. kemur sér saman um síðar, eða þegar frv. verður tilbúið af hálfu hæstv. ríkisstj. eða þeirrar n., sem hún hefur fallð að semja það. Mér finnst aðalatriðið vera það, að þessu verði slegið föstu þegar og að það geti hafizt sá undirbúningur, sem nauðsynlegur er til þess að hrinda málinu af stað. Ég heyrði það, að sumir af hv. alþm., sem hafa hér talað um málið, voru í nokkrum efa um, að möguleikar væru fyrir hendi í fyrsta lagi til þess að útvega þau lán, sem þyrfti, og í öðru lagi til þess að útvega þá fyrirgreiðslu nægilega tímanlega í erlendum skipasmíðastöðvum, sem nauðsynleg væri til að koma þessu fram, og ég veit, að hvorar tveggja áhyggjur þessar eiga við nokkur rök að styðjast, þar sem bæði mun vera ekki alveg auðvelt að fá þau lán, sem þarf, og eins hitt, að skipasmíðastöðvar erlendar eru mjög uppteknar um þessar mundir. Ég held þess vegna, að það sé nauðsynlegt að koma málinu fljótt áfram, til þess að ríkisstj. gæti farið að hefja þann undirbúning, sem hún varla getur hafið fyrr en þetta frv. er samþykkt. Annað held ég að hafi ekki komið fram sérstakt í umr. um málið, sem ég sé ástæðu til þess að gera að umræðuefni.



Herra forseti. Ég hef ætlað mér að greiða þessu frv. atkv., og geri ég það vegna þess, að ég tel ástandið í ýmsum landshlutum orðið þannig, að það verði að gera ráðstafanir sem neyðarúrræði til þess að ráða bætur á því atvinnuástandi, sem víða er. Hins vegar hefur það komið hér í ljós í ræðu hæstv. forsrh., að þetta frv. svífur nokkuð í lausu lofti, vegna þess að á honum var að skilja, að það væri enn þá ekki nein vissa og jafnvel engar líkur fyrir lánsfé til þess að kaupa þessa togara, sem hér er gert ráð fyrir. En þó að þetta sé svona, ætlaði ég nú ekki við þessa umr. að taka hér til máls, ef til þess hefðu ekki gefizt sérstök tilefni frá hv. 5. landsk. þm. (BG) og hv. þm. Hafnf. (EmJ), sem fóru hér að draga þetta mál inn á mjög pólitískan vettvang, sem ástæða er til að minnast hér nokkru nánar á. Þessir menn hafa báðir gefið það í skyn, að Sjálfstfl. væri svona um og ó að fylgja því að fjölga togurum eða að fylgja togararekstri hér í okkar landi. Hann vissi svona naumlega, í hvorn fótinn hann ætti að stíga. Ég held, að þessum mönnum báðum og öðrum úr þeirra liði og mörgum öðrum farist það ákaflega illa að vera með nokkrar getsakir eða glósur í garð Sjálfstfl. varðandi þetta efni, vegna þess að þeir vita það báðir og allir aðrir hv. þm., að það var fyrir forustu Sjálfstfl. og í félagi við Sameiningarflokk alþýðu - sósfl., sem það var gert hér á árunum, sem bjargað hefur einna mest okkar atvinnulífi, að kaupa hingað 32 togara á þeim tíma, sem það var mjög hagkvæmt, og þó að þeir þættu dýrir þá - munu hafa kostað um þrjár millj. kr. -, þá er nú talið, að verð á fullkomnum togurum nú sé nálega ferfalt við þá upphæð. Hins vegar er það mjög undarlegt að heyra hér nokkra menn koma með setningar eins og komu fram hjá hv. síðasta ræðumanni og voru á þá leið, að einstaklingarnir eigi að hafa rekstur atvinnutækjanna, þegar hann borgi sig, en þegar hann borgi sig ekki, eigi það opinbera að taka við. Ég segi þetta vegna þess, að núna er hvorki hægt að tala um opinberan rekstur né einkarekstur, sem svari arði, ekki togaraútgerð, sem talin hefur verið arðvænlegasti atvinnurekstur í okkar landi, ekki bátaútgerð og jafnvel ekki neitt annað vegna þess ástands, sem skapað hefur verið í þessu landi, og þess vegna er það undarlegt mjög að heyra þá menn, sem eru meðal stærstu sakaraðilanna á því sviði, vera að tala um, að einstaklingarnir eigi að taka við, þegar arðsvon sé af fyrirtækjunum. Í fyrra var álitið, að það þyrfti fimm þús. kr. á dag með hverjum einasta togara í þessu landi, til þess að hann gæti verið rekinn hallalaust, Nú er mér sagt, að svo langt sé komið í þessu efni, að það þurfi ekki 5 þús. kr. á dag, heldur 9500 kr. á dag til þess að jafna hallann. Við getum hugsað okkur, að ekki séu miklar líkur til, að þessi upphæð minnki, ef keyptir eru togarar með ferföldu verði frá því, sem nýsköpunartogararnir kostuðu. En þrátt fyrir þetta verður ekki hjá því komizt vegna atvinnuástandsins í landinu víðs vegar, að það verður að halda áfram að reka þessa atvinnugrein, sem er þó margra hluta vegna ein æskilegasta atvinnugrein í okkar landi, og það verður ekki gert með því að halda heppilegasta rekstrarfyrirkomulaginu á þessum hlutum, vegna þess að það hafa engir einstaklingar neitt bolmagn til þess að standa undir hinum mikla kostnaði og jafnvel ekki heldur nein sveitar- eða bæjarfélög, nema þá helzt kannske höfuðborgin. En af hverju mundi það nú vera, að við erum komnir út á þetta svið? Af hverju mundi það vera, að það þarf þessar gífurlegu upphæðir til þess að jafna halla á slíkum rekstri og togararekstrinum? Það vita allir, sem vilja vita það, það er vegna þess, að launamennirnir og fulltrúar þeirra hafa á undanförnum árum skrúfað upp tilkostnaðinn með sinni vísitöluskrúfu þannig, að það getur enginn atvinnurekstur þrifizt nema með meðgjöf frá ríkinu. Það er vegna þess, að launakostnaðurinn við atvinnureksturinn, beint og óbeint og á öllum sviðum, er orðinn svo gífurlegur annars vegar, að framleiðslan borgar sig ekki, en að hinu leytinu það, að skattarnir til hins opinbera eru að sliga allan rekstur. Það var upplýst hér um daginn í útvarpsumræðu, þegar fjárl. voru til meðferðar, af hv. 4. þm. Reykv. (HG), formanni Alþfl., sem var í raun og veru engin upplýsing fyrir mig, að það mundi láta nærri, að útgjöld ríkisins að meðtöldum gjöldum til framleiðslusjóðs og bátagjaldeyri yrðu um einn milljarð kr. á þessu ári. Ég veit, að þetta mun vera mjög nærri lagi, og svarar það til þess að vera 10 þús. kr. útgjöld fyrir hvern einasta mann í landinu frá 16 ára til 67 ára. Er það nú furða, þó að það sé eitthvað örðugt fyrir undirstöðuatvinnuvegi þjóðfélagsins, þegar komið er út á þetta svið. M. ö. o., það er skattabyrðin annars vegar, launahæðin hins vegar, sem hefur skrúfað upp tilkostnaðinn við togara og alla framleiðslu svo, að það ber sig ekki, nema með því móti að taka til baka nokkuð, og það svo að verulegu nemi, af launatekjunum til þess að gefa með framleiðslunni. Allar ásakanir í garð sjálfstæðismanna í þessu efni eru út í bláinn, vegna þess að þeir hafa á þessu sviði verið í varnaraðstöðu, og ég er ekkert hikandi við það að greiða atkv. hér með frv. eins og þessu, þegar það kemur í ljós, að núverandi hæstv. ríkisstj., sem er fyrst og fremst ríkisstj. verkamanna og annarra launamanna, vill ganga inn á það, sem sennilega er ekki um annað að tala, að auka við framleiðslutæki sjávarútgerðarinnar í stórum stíl á þeim grundvelli, að það verði að borga hallann með því að leggja hann á launatekjur þeirra stétta, sem þeir eru fulltrúar fyrir, því að það hlýtur að verða afleiðingin af því að halda áfram á þeirri braut, sem hér er stefnt á og er ekkert annað en neyðarúrræði, vegna þess að það er búið að koma atvinnurekstrinum út á það svið, að einstaklingarnir og hin máttarminni bæjarfélög eru ekki fær um að standa undir honum. Það var spurt af hv. 5. landsk, þm. (BG): Hvernig stendur á því, að Sjálfstfl., sem hefur hreinan meiri hluta í Reykjavík, hefur farið inn á það svið að stofna til bæjarútgerðar á togurum? Því er ákaflega auðsvarað, það hefur verið gert annars vegar vegna þess, að það voru ekki fáanlegir einstaklingar til þess að standa undir þeim hallarekstri, sem hér er um að ræða, í öðru lagi vegna þess, að það byrjaði með því, að það var af því, að bæjarútgerðirnar eru skattfrjálsar, einstaklingarnir verða, hvenær sem einhver hagnaður er af rekstrinum, að borga skatt af honum. Ég ætla nú ekki að fara nánar út í þetta að þessu sinni, en vænti þess, að hv. alþm. geti skilið, að það er ekki með neinum glöðum hug, sem menn geta fylgt því að fara út í ráðstafanir, sem þó verður að fara út í, vegna þess að þær eru neyðarúrræði miðað við það ástand, sem komið er, og byggðar á því, að það er heppilegra fyrir landsfólkið og ekki sízt verkalýðinn í landinu. Það er heppilegra, að því sé þó tryggð atvinna í þeim stöðum, þar sem það á heima, enda þótt það þurfi að taka meira og minna af launatekjunum til þess að borga hallann af rekstrinum, sem stofnað er til. Þess vegna er það, að þó að þetta frv., eins og ég sagði áðan, svífi mjög í lausu lofti að því er framkvæmdirnar snertir, er ég ekkert hikandi við það, að ég mun fylgja því.