Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Það eru liðnir fimm mánuðir frá því að ég lagði fram ásamt öðrum þingmönnum Alþb. tvær beiðnir um skýrslur. Í fyrsta lagi beiðni um skýrslu um stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum aldraðra og kemur út af fyrir sig ekki á óvart þó að það taki ríkisstjórnina talsverðan tíma að koma slíkri skýrslu saman. Það er sérkennilegt að hún skuli ekki hafa birst hér enn og ég vil ítreka spurningu mína frá fyrri fundum til hæstv. forseta um það hvenær hæstv. heilbrrh. muni leggja þessa skýrslu fyrir Alþingi. Í öðru lagi lögðum við þingmenn Alþb. fram fyrir fimm mánuðum beiðni um skýrslu um stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum íslensks iðnaðar og það kemur heldur ekki á óvart að það vefjist fyrir ríkisstjórninni að koma saman skýrslu um stefnu sína í málefnum íslensks iðnaðar. Engu að síður er það svo að við þingmenn Alþb. erum orðnir óþolinmóðir að bíða eftir þessum skýrslum því að það er nauðsynlegt að fá þær ræddar hér á hv. Alþingi. Því vil ég nú í annað eða þriðja sinn beina þeirri spurningu til hæstv. forseta: Hvenær þess er að vænta að skýrslurnar komi hér fyrir þingið þannig að þær megi taka til umræðu?

Það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. að langt er um liðið síðan beðið var um þessar skýrslur og þykir forseta það miður að þær hafa ekki enn borist. Það var ítrekað nú fyrir skömmu og einu sinni enn mun verða gengið eftir því að svar komi eða skýrslurnar berist.

Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir góðar undirtektir við málaleitan mína nú sem fyrr. Forsetar hafa jafnan brugðist vel við hver sem setið hefur í forsetasæti eins og hv. 3. þm. Reykv. sem gerði óðara ráðstafanir til þess að hafa samband við viðkomandi ráðherra út af þessu máli. Ég vona sannarlega að eftirreksturinn beri núna árangur þannig að viðkomandi ráðherrar, sem reyndar eru báðir ráðherrar Alþfl., fari að skila heimavinnunni sinni. Það er rétt af því að ég sé hér út undan mér hv. 17. þm. Reykv., sem á náttúrlega að hafa eftirlit með þeim líka, að beina því allra náðarsamlegast til hans að hann kanni það hvort ráðherrarnir geti ekki verið svo vinsamlegir að fara að skrifa skýrslur um stefnu ríkisstjórnarinnar í þeim málaflokkum sem hér voru nefndir.

Frú forseti. Hér liggur fyrir á þskj. 456 frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar. Þar er lagt til að tólf tilgreindum útlendingum verði veittur íslenskur ríkisborgararéttur. Þeir fullnægja allir þeim almennu skilyrðum sem allshn. hefur sett varðandi veitingu ríkisborgararéttar. Því er hér gerð tillaga um að þeir fái íslenskan ríkisborgararétt. Sú hefð hefur skapast að flytja tvö frumvörp um veitingu ríkisborgararéttar á hverju þingi. Þetta þing afgreiddi slíkt frv. fyrir jólaleyfi þingmanna. Nú er síðara frv. flutt með tillögum um þá útlendinga sem þegar uppfylla hin almennu skilyrði. Ég legg svo til, frú forseti, að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Það er ekki venjan að hér verði mikil umræða um mál eins og þessi. En þar sem ég sat um árabil í hv. allshn. ætla ég að leyfa mér að minnast á það við hæstv. dómsmrh. enn og aftur að ég tel að mikla nauðsyn beri til að endurskoða lög um ríkisborgararétt. Eins og menn e.t.v. vita þarf útlendingur að vera í tíu ár á Íslandi til þess að eiga möguleika á að verða íslenskur ríkisborgari, þrjú ár ef hann hefur kvænst eða gifst til landsins eða er Norðurlandabúi, þ.e. ef reglur eru eins og þær hafa verið og ég hygg að svo sé enn. Ég vil gera þær að umræðuefni vegna þess að í mörgum tilvikum getur það komið sér afar illa og mér finnst virðuleg nefnd oft afar þröngsýn þegar um er að ræða vafamál. Fyrir allshn. liggur nú umsókn serbneskrar fjölskyldu sem hér hefur búið líklega á fimmta ár, Danilo-fjölskyldan. Þau hafa búið hér má ég segja á fimmta ár. Hann er tæknifræðingur að mennt, hefur unnið við Blönduvirkjun og rekur nú eigið fyrirtæki. Bæði hjónin eru vel menntað fólk og eiga sjö ára gamalt barn sem hefur búið hér lungann úr lífi sínu og talar íslensku eitt tungumála fullkomlega eins og sagt er. Þau eiga íbúð hér í bæ og eru á allan hátt ákaflega virt og vel liðið fólk. Þau hafa lagt fram gögn þar að lútandi frá ólíklegustu og líklegustu aðilum, sýslumönnum, bæjarfógetum, vinnuveitendum og öðrum slíkum. Nú væri þessu fólki svo sem ekkert að vanbúnaði að bíða í sín tíu ár eftir að fá að gerast íslenskir ríkisborgarar ef ekki kæmi til ástandið í þeirra heimalandi. Þau eru Serbar, eins og ég hef áður sagt, og geta þess vegna ekki heimsótt ættingja sína í Júgóslavíu vegna þess að þeir búa í Króatíu. Þetta hefur legið fyrir nefndinni og ég vil leyfa mér, úr því að engan árangur ber að tala við nefndarmenn um þetta mál, að lýsa því hér fyrir þingheimi öllum að ég tel að hér sé unnið á afar þröngsýnan hátt. Ég hef persónulega kynnst þessu fólki lítillega og einkum fólki sem þekkir þau mjög vel og mér er fullkunnugt um að okkar ágæta þjóðfélagi væri fengur að þessu fólki frekar en hitt. Þau þurfa ekki á neinni aðstoð þess að halda. Þau hafa fremur fært þekkingu inn í landið. Ég vil þess vegna fara þess formlega á leit við hv. allshn. að við afgreiðslu á þessu frv. nú verði mál Danilo-fjölskyldunnar tekið upp. Ég tel ekki neitt mæla gegn því að þau geti gerst íslenskir ríkisborgarar þannig að þau fái íslenskt vegabréf og geti þannig farið sem frjálsar manneskjur í heimsókn til síns ættlands. Þau ætla að vera hér og hafa sest hér að fyrir fullt og allt og hafa ekkert það gert sem gerir þau að óæskilegum þegnum. Ég tel, þó að vissulega beri að fara að lögum sem ég býst við að yrði svarið, að hér sé um undantekningarástand að ræða sem oft hefur verið virt og ég vil minna á að þegar víetnömsku flóttamennirnir komu hingað fengu þeir ríkisborgararétt samstundis og ekkert nema sjálfsagt og gott um það að segja. En vegna ástandsins í heimalandi þessa fólks sem lokar það frá ættingjum sínum sem það mundi að öðrum kosti heimsækja, þau hafa öll efni til þess, vil ég fara fram á það við hv. formann nefndarinnar eða varaformann, þar sem formaður er ekki viðstaddur, og biðja um að þvergirðingshætti sem þessum sé ekki beitt til hins ýtrasta og að tillit verði tekið til aðstæðna þessarar fjölskyldu.

Virðulegi forseti. Ekki skal ég nema gott eitt segja um þá málaleitan fjölskyldunnar Danilo að fá hér íslenskt ríkisfang. Hins vegar verð ég að finna að þeim máta sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir hefur á því að koma þessari ósk sinni á framfæri, þ.e. að gera það hér úr þessum sölum. Ég hefði talið það eðlilegt að hún hefði reynt að ræða við þingmenn nefndarinnar. Ég tók eftir því að í máli hennar hér áðan kom fram að hún hefði gert það. Hún hefur ekki rætt við þennan þingmann og ekki varaformann allshn. þar með. En hins vegar skal ég lýsa því yfir að ég skal með glöðu geði beita mér fyrir því að þessi málaleitan fái jákvæða afgreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég hef talað ítarlega og oftar en einu sinni við formann nefndarinnar, hv. 6. þm. Reykv. Ég hef talað ítarlega við fulltrúa Alþb. í nefndinni og það hefur því miður ekki borið árangur. Í þessu máli hirði ég ekki um . . .  Ég tel að þarna sé allt of langs tíma krafist til þess að fá að búa í okkar ágæta landi. Ég tel tíu ár fáránlega langan tíma fyrir fólk að búa hér og koma sér fyrir án þess að fá íslenskt vegabréf og ég tel líka að það verði að taka titllit til þess hvernig aðstæður manna eru hverju sinni. Ég verð að segja eins og er af minni reynslu í þessari nefnd að það hefur stundum verið gert en stundum ekki. Og það hefur því miður stundum verið geðþóttaákvörðun viðkomandi nefndar eða nefndarinnar hverju sinni og stundum borið við að nokkru máli skipti hvernig fólk væri á litinn sem um hefur verið að ræða. Í þessu tilfelli er það nú ekki. Þetta góða fólk tilheyrir okkar göfuga ættbálki og þess vegna vænti ég að við þurfum ekkert að hafa áhyggjur af því. En það er satt að segja dálítið fáránlegt að tala við sjö ára gamalt skólabarn á Íslandi sem kann ekkert tungumál nema íslensku og hana reyndar óvenjulega góða og þetta barn skuli ekki geta fengið að ferðast á íslensku vegabréfi eins og allar aðstæður ættu að mæla fyrir um. Ég vil því enn og aftur að þessu gefna tilefni fara fram á það við hæstv. dómsmrh. að ráðuneyti hans taki sig til og endurskoði þessi lög. Ég held að það sé löngu mál til komið. Hér var umræða í morgun um málefni innflytjenda. Sú fyrirspurn var að sjálfsögðu fram komin vegna þess að þessi mál eru ekki í góðu lagi eins og þau eru nú. Þess vegna vænti ég þess að hæstv. ráðherra standi við það sem hann sagði í samræðu okkar fyrr í vetur að við munum sjá endurskoðað frv. um þessi mál áður en þingi lýkur.

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. síðasta ræðumanns kveð ég mér hljóðs. Ég heyrði ekki betur en hún segði að það skipti máli hvernig fólk væri á litinn hvaða afgreiðslu mál fengju hjá hv. nefnd. Hér er auðvitað um svo alvarlegar ásakanir að ræða að hv. þm. hlýtur að þurfa að styðja þær frekari rökum en slá fram slíkri fullyrðingu hér úr þessum ræðustól á Alþingi. Það má vera að mér hafi misheyrst eða ég hafi misskilið það sem hún sagði en hafi hún sagt það sem mér heyrðist hún segja hlýtur hún að styðja það rökum og dæmum. Ég hef átt sæti í hv. nefnd og átti það lengi og fjallaði um þessi mál. Ég vil ekki sitja undir slíkum ásökunum, slíkum fullyrðingum sem er slegið fram án þess að rökstutt sé. Þess vegna hlýtur það að vera krafa til hv. þm. að hún rökstyðji mál sitt og sanni mál sitt. Ég held að það vilji enginn þingmaður sitja undir þessum alvarlegu ásökunum hennar.

Virðulegi forseti. Ég er svo heppinn að vera einn af þeim sem sitja í hv. allshn. og hef gert síðan ég kom hér inn á þing. Ég ég get fullvissað hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, sem reyndar sat í þeirri nefnd á síðasta kjörtímabili með mér, að þar er farið yfir allar umsóknir og þær metnar og aðstæður manna eru að einhverju leyti teknar til greina. Ég vil geta þess í framhjáhlaupi að ég man aldrei eftir því að málefni einstakra umsækjenda væru tekin upp í þingsölum eins og nú er gert með þessum hætti og ég harma að það sé gert. Ég vil skora á hv. þm. að líta við hjá okkur í allshn. og líta yfir allar þær umsóknir sem þar liggja fyrir og þann fjölda manna sem stendur í rauninni nær því að fá undanþágu en þetta tiltekna fólk sem hér er til umræðu. Ég bið hv. þm. að taka þá afstöðu í málinu og koma þá hér og mæla fyrir því að allt þetta fólk fái þá líka ríkisborgararétt svo að eitt gangi yfir alla. Ég kom aðallega upp af sömu ástæðu og hæstv. umhvrh. Ég get engan veginn setið undir því að á þeim fimm árum sem ég hef setið í allshn. hafi litarháttur fólks nokkurn tíma komið til umræðu, að hann hafi nokkurn tíma skipt máli í afstöðu manna. Það hefur þá verið fyrir minn tíma og undir þessu vil ég engan veginn sitja. Ég geri sömu kröfu og hæstv. umhvrh. að þetta verði skýrt með dæmum því að þetta er mjög alvarleg ásökun á hendur þeim sem hafa setið í allshn. í gegnum árin. Að öðru leyti tek ég undir það og ég minntist á það nokkrum sinnum þegar við sátum saman í allshn., ég og hv. þm. Guðrún Helgadóttir, að reglurnar beri að endurskoða og ég tek fyllilega undir það að þær eru allt of þröngar og allt of stífar. Ég hvet ráðherra til þess að taka undir það með okkur. En það er bara allt annað mál. En að litarhátturinn hafi ráðið afstöðu manna kannast ég ekki við og alls ekki á þeim tíma sem ég hef þar setið.

Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að ég hef setið á Alþingi í 13 ár. Ég get jafnframt upplýst að hvorugur þeirra hv. þm. sem hér hafa talað eru menn sem hafa haft slíkt í frammi og alls ekki nefndin sem ég sat í á síðasta kjörtímabili. En vitaskuld hafa verið á Alþingi menn sem haldnir hafa verið kynþáttafordómum, því miður. Þeir sitja ekki lengur á þingi og ég mun þess vegna engar upplýsingar um það gefa frekar. En ég get með ánægju fríað þessa tvo hv. þm. af slíku.

Herra forseti. Ég hef aldrei komið nálægt starfi allshn. og mér er því ekki kunnugt um hvernig þar hefur verið unnið að málum en ég fæ ekki betur skilið af þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað en þar sitji þingmenn við að fara í gegnum umsóknir um ríkisborgararétt. Ég verð að segja að mér kemur það býsna spánskt fyrir sjónir að þingmenn skuli fara svo nákvæmlega yfir einstaka umsóknir. Mér finnst það sýna að hér vantar tilfinnanlega nýja löggjöf um þessi mál og ég tek undir með hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að hér er greinilega mikil þörf á nýrri löggjöf. Ég átti þess kost í haust að sækja fund á vegum Evrópuráðsins um innflytjenda- og flóttamannamál sem haldinn var í Austurríki. Þar kom fram að Austurríkismenn eru búnir að vera að vinna að breytingum á sinni innflytjendalöggjöf í nokkur ár. Það hefur tekið nokkur ár vegna þess að þingið hefur verið í mjög náinni samvinnu við ýmis samtök, Rauða krossinn og ýmis hjálparsamtök, sem vinna að málefnum flóttamanna og hefur gefið þessum samtökum kost á því að koma með breytingartillögur. Menn hafa ekki verið ánægðir með útkomuna en þess var að vænta síðast þegar af fréttist að löggjöfin væri í þann veginn að líta dagsins ljós. Nú skal það auðvitað viðurkennt að Austurríkismenn eiga við mun stærri mál að glíma en við. Þangað er stríður straumur flóttamanna enda hafa þeir verið afar rausnarlegir gagnvart því fólki sem þangað hefur leitað þó að ýmsum hafi þótt að stjórnvöld þar væru heldur hörð í horn að taka. En ég held að það geti ekki talist eðlilegt að þingmenn sitji við að fara yfir umsóknir þess fólks sem hér vill setjast að. Hér á heldur að vera skýr löggjöf um það hvaða skilyrði þarf að uppfylla og sú löggjöf á að vera í samræmi við alþjóðlegar reglur sem um það gilda. Ég vil því beina því til hæstv. dómsmrh. að hann geri nú gangskör að því að endurskoða löggjöfina um útlendinga og þar með að nafninu á þeirri löggjöf verði breytt og hún gerð svolítið vinsamlegri því fólki sem hér vill setjast að.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með þeim sem hér hafa talað um að hér þurfi að koma skýrari og greinilegri reglur um það hvernig ríkisborgararéttur er veittur. Ég vil jafnframt taka það fram að þrátt fyrir að slíkar reglur yrðu samdar yrðum við jafnframt að gæta þess vel að þær væru ekki svo ósveigjanlegar að ekki væri hægt að taka tillit til ófyrirsjáanlegra aðstæðna. Og að því leyti held ég að hver sá aðili sem kemur nálægt slíkum málum, hvort sem það er allshn. Alþingis eins og nú er í samráði og samstarfi við fulltrúa ráðuneytis, því að ekki er það nú svo að allshn. sitji hér sveitt og fari yfir hverja einustu umsókn þó að það sé hægt, heldur er að sjálfsögðu búið að fara yfir þær starfsreglur sem nú eru í gildi og meta umsóknir út frá þeim. En ég tel að það sé algerlega óhjákvæmilegt að hafa bæði sanngjarnar reglur, í takt við alþjóðlegt siðferði sem menn hafa komið sér saman um því heimurinn er síbreytilegur. Það verður jafnframt að hafa nógu mikið svigrúm til þess að þeir sem eiga um þessi mál að fjalla geti tekið sérstaklega tillit til aðstæðna. Ég hef ekki setið í allshn. fyrr en nú í vetur. Ég get því ekkert dæmt um hvernig unnið hefur verið að þessum málum áður. En ég held að ég geti sagt með góðri samvisku að það hefur verið reynt að fjalla um þessi mál af þeirri sanngirni og ég vona víðsýni sem hægt er. Það hefur jafnframt verið okkur nokkuð erfitt að við erum bundin af því að þurfa að meta hvernig og hvenær er réttlátt að gera undantekningar því að ekki vill maður vera sakaður um að mismuna fólki. Það getur stangast mjög alvarlega á að taka tillit til sanngjarnra ábendinga um sérstakt tilvik og svo að sýna fyllsta réttlæti og mismuna ekki fólki. Mér dettur ekki í hug að hægt sé að semja sanngjarnar reglur. Þess vegna hlýtur að koma til kasta einhverra aðila að leggja jafnframt mat, eftir því sem best verður hægt og hafa þar einhverjar ákveðnar hugmyndir að leiðarljósi, á þau tilvik sem ekki eru fyrirsjáanleg þegar reglur eru samdar. Ég legg mikla áherslu á það að við megum hvorki festa okkur í kerfinu né hafa kerfið ósanngjarnt eða of ósveigjanlegt. Ég er ekki sérlega hrifinn af þeim hætti sem hafður er á meðferð umsókna um ríkiborgararétt nú. Ég er hins vegar ekki tilbúin með neinar gallharðar tillögur um hvernig eigi að breyta þessu en ég held að allir séu sammála um að endurskoðun þarf að fara fram. Nú eru starfsreglur í gildi og út af fyrir sig er ekkert nema gott eitt um þær að segja svo langt sem þær ná og miðað við þann stakk sem þeim er skorinn. En ég held að verið sé að leggja á allshn. vinnu sem henni er í rauninni ekki ætlað svigrúm til þess að geta sinnt nema að vissu marki. Þetta er auðvitað ekki viðunandi fyrir okkur sem eigum að taka þessa ábyrgð á okkur. En ég vil ítreka það að á þeim eina vetri sem ég hef haft reynslu af þessari vinnu held ég að þar hafi ekki ríkt neinir kynþáttafordómar eða annað slík. Ég vona að ég fari þar rétt með. Það er minn skilningur og ég trúi ekki öðru en hann sé réttur. Ég held aftur á móti að menn hafi meiningarmun á því hve skamman tíma fólk á að búa á landinu áður en það hefur möguleika á að öðlast ríkisborgararétt. Ég held einnig að skiptar skoðanir séu um það hve mörg tilvik ættu að koma til kasta einhvers konar matsnefndar og úrskurðar. Sumir vilja einfaldlega hafa ósveigjanlegar reglur en því miður held ég að í þessu tilviki mundu ósveigjanlegar reglur verða ósanngjarnar. Ég skynja hins vegar það sem mjög mikið vandamál að erfitt er að draga þau mörk hvenær farið er að mismuna fólki ef einhver annar úrskurður en hárbeittar reglur er notaður. Ég held að þótt hafa megi einhver orð um það hvar þessi umræða eigi að fara fram, hvort hún eigi heima í þingsölum, held ég að það sé mat flestra að það þurfi að fara að vinna að þessu máli. Við urðum vör við það núna í fyrra áfanga þessarar vinnu í vetur að það er ekki beinlínis þægilegt hlutverk að vera settur í að fjalla um ríkisborgararétt miðað þann ramma sem okkur er settur núna og oft á tíðum --- ég geta alla vega lýst því sem minni persónulegu skoðun að í nokkrum tilfellum sem komu á okkar borð hefði mér fundist að reglurnar mættu vera sveigjanlegri. En ég heyrði það jafnframt að það væri frekar þegar síðari frv. um veitingu ríkisborgararéttar er lagt fram á Alþingi á hverjum vetri sem undantekningartilvikin fengju meiri umfjöllun. Og ég treysti því.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram að núverandi fyrirkomulag á því hvernig útlendingar öðlast ríkisborgararétt er orðið nokkuð forneskjulegt og ekki lengur samboðið okkur í nútímaþjóðfélagi. Ég er alveg sammála hv. 18. þm. Reykv. að það er undarlegt að þingmenn séu að fara yfir einstaka umsóknir. Það er undarlegt fyrirkomulag og ástæða er til þess að breyta því. Ég tel að það eigi að endurskoða lögin sem um þetta gilda og ég er á þeirri skoðun að nefndin sjálf ætti að taka þetta upp sem sitt verkefni. Samkvæmt núgildandi þingskapalögum er nefnd heimilt að taka mál sjálf upp og vinna það. Ég tel að það væri eðlilegt að nefndin tæki þetta mál upp af sjálfsdáðum, athugaði það í þeim tilgangi að flytja frv. til breytinga á núv. löggjöf. Í þeirri löggjöf vildi ég sjá breytingu á því almenna viðhorfi sem er til þessara mála frá því sem nú er að menn öðlast ekki íslenskan ríkisborgararétt nema með sérstökum lögum. Það er hið almenna viðhorf að útlendingar geti ekki orðið íslenskir ríkisborgarar nema þeir sanni að þeir séu þess verðugir. Ég vil snúa málinu við og líta á útlendinga eins og hvert annað fólk, góða og gilda þegna þar til annað kemur í ljós. Almenna reglan ætti því að vera sú að menn geti fengið ríkisborgararétt að uppfylltum einhverjum almennum reglum. En frávikin varði fyrirstöðu ef einhver eru, snúa í raun og veru leiðinni við. Ég tel það ekki vera hlutverk þingmanna að vasast í einstökum umsóknum. Það ætti að vera embættismannamál og við eigum að útbúa lögin þannig að þar sé tilteknum aðilum falið að vinna þetta verk. Hitt er annað að auðvitað hefur núverandi allshn. orðið að vinna eftir þeim lögum og reglum sem gilda og þau hafa það í för með sér að menn verða að setjast yfir hvern og einn einstakling sem sækir um, vega hann og meta, sem er satt að segja heldur leiðigjarnt og mér liggur við að segja ógeðfellt verkefni að vega og meta einstaklinga með þessum hætti, en þetta verðum við að láta okkur hafa sem höfum verið í þessari vinnu í vetur. Ég held að um alla sem í nefndinni eru megi segja og kannski sérstaklega mig og hv. 5. þm. Reykv., sem fengum það verkefni í vetur að mynda undirnefnd til að fara yfir gögnin, að þau viðhorf eða sjónarmið að menn taki á umsögnum eftir litarhætti, trúarbrögðum eða öðru slíku hafa ekki verið fyir hendi. En hins vegar eru þær reglur sem nú eru í gildi með þeim annmörkum að þær eru svo ónákvæmar að menn lenda í þeirri stöðu að þurfa að leggja nánast persónulegt mat á umsóknir í ákveðnum tilvikum. Og það er afar óþægileg staða að þurfa að leggja persónulegt mat þar sem leiðbeiningum sleppir og lagafyrirmælum. Ég vil ekki ætla nokkrum þingmanni til lengdar að vera í því hlutverki. Hins vegar vek ég athygli á því að nefndin komst frá þessu erfiða verkefni í haust þannig að hún var samstiga um það og það segir út af fyrir sig þó nokkuð um það að menn hafi verið sáttir að kalla um niðurstöðuna. En ég legg áherslu á að nefndin taki þetta upp sjálf. Ég hef ekkert á móti því ef hæstv. dómsmrh. vill taka það verkefni upp að endurskoða lögin. Aðalatriðið er að menn ákveði að fara yfir núgildandi lög og endurskoða þau og breyta þeim til nútímalegra viðhorfs. Ég held að núv. löggjöf sé allt of gamaldags til þess að við getum búið við hana áfram.

Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur á þskj. 489 flutt frv. til laga um afnám laga nr. 45 frá 7. maí 1946, um beitumál. Á því herrans ári 1946 stóð svo á að þáv. hæstv. ríkisstjórn þótti nauðsynlegt að beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að tryggja að jafnan væri fyrir hendi nægjanlegt magn af beitu í landinu og því var sett á fót nefnd með sérstökum lögum til þess að sjá svo um eftir því sem unnt væri að ávallt væri í öllum verstöðvum landsins næg og góð beita á eðlilegu verði. Nefndin hafði samkvæmt þeim ítarlegu lögum sem um hana giltu allvíðtækt umboð til þess að sjá svo um að hér væri fyrir hendi nægjanlegt magn af beitu. Á þessum árum stóð svo á að skortur var á beitu í landinu og þurfti að flytja hana til landsins í ríkum mæli og var það jafnframt hlutverk nefndarinnar að annast verðlagningu hennar. Hún hafði þar að auki mjög víðtækar heimildir, sem hún hefur á þeim áratugum sem hún hefur starfað ekki nýtt, til þess að byggja frystigeymslur í einstökum verstöðvum og taka til þess lán í þeim tilgangi að viðhalda eðlilegum birgðum. Nú hafa aðstæður allar breyst og ekki talin lengur þörf fyrir þetta starf né heldur þær lagaheimildir sem nefndin hefur haft til þess að rækja hlutverk sitt. Nefndarmenn eru sammála um og hafa lagt það til að lögin verði felld úr gildi og nefndin aflögð. Síðustu ár hafði hún það hlutverk fyrst og fremst að verðleggja beitu. Nú hefur þetta Alþingi samþykkt ný lög um verðmyndun sjávarfangs þar sem gert er ráð fyrir frjálsri verðmyndun. Má þá segja að síðasta verkefni beitunefndar sé úr sögunni. Það er því eðlilegt að lögin verði felld úr gildi og nefndin lögð niður. Ástæða er til þess á þessu stigi að þakka þeim sem að þeim málum hafa unnið fyrir langt, farsælt og vel unnið starf í þágu íslensks sjávarútvegs. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að brátt verður mikil saga öll, saga beitunefndarinnar sem senn er að feta sín hinstu spor inn í eilífðina. Eins og fram kom í máli hæstv. sjútvrh. var beitunefndinni ætlað mjög mikið hlutverk og mikil völd. Það segir mikla sögu um þá ágætu menn sem hafa setið í beitunefndinni frá upphafi að þeir hafa farið mjög vel og gætilega með vald sitt. Þeim hefur auðvitað verið mætavel ljóst hvað þetta vald gat falið í sér og þeir hafa greinilega afsannað þau fornu spakmæli að allt vald spilli og algert vald spilli algerlega. Þótt þeir hafi haft með höndum mikið vald, þá hefur það ekki orðið til þess að spilla þessum ágætu heiðursmönnum. Ég tel nauðsynlegt og eðlilegt við þessar aðstæður, þegar við erum að ræða frv. sem felur í sér að beitunefndin verður lögð niður, að um þessa starfsemi sé farið nokkrum orðum. Ég hef lengi talið að þetta væri virðulegasta nefndin sem starfaði á vegum sjávarútvegsins og eftirsóknarvert fyrir hvern mann að eiga sæti í þessari nefnd. Nú er það úr sögunni að menn geti keppt að því ef þetta frv. verður samþykkt hér á hinu háa Alþingi. En það sem ég vil m.a. vekja athygli á er það að ég hygg að það sé næsta óvanalegt að nefnd af þessu taginu leggi það til sjálf að vera lögð niður. Þetta er auðvitað mjög óvanalegt og sýnir enn og undirstrikar enn víðsýni þeirra nefndarmanna sem sitja í beitunefndinni. Ég vil líka vekja athygli á þeirri miklu ráðdeild sem ég hygg að komi fram í störfum nefndarinnar og mér er persónulega kunnugt um að hefur alla jafnan markað störf hennar sem sést m.a. í fylgiskjali, umsögn um frv. þetta, þar sem frá því er greint að kostnaðurinn við störf þessarar veigamiklu nefndar hafi á síðasta ári einungis verið um 120 þús. kr. Ég hygg að margir nefndarmenn mættu taka sér til fyrirmyndar þá ráðdeild og þá fyrirhyggjusemi sem beitunefndin hefur alltaf sýnt í sínum störfum. Ég get auðvitað ekki látið hjá líða að vekja athygli á að nefndin sem hefur setið síðustu árin hefur verið þeim óvanalegu kostum búin, ég veit ekki hvort ég get sagt þeim einstæðu kostum búin, að hún hefur eingöngu verið skipuð Vestfirðingum og af þriggja manna hópi verð ég að láta það koma fram að tveir þeirra eru Bolvíkingar. Ekkert af þessu er til annars en að undirstrika það mannval sem í þessari ágætu nefnd var og er. Eins og fram kom í máli hæstv. sjútvrh. byggði þessi nefnd á lögum um beitumál frá árinu 1946 og þau gerðu ráð fyrir mjög miklu valdi nefndarinnar. Beitunefnd er, eins og segir í 6. gr., ,,heimilt, með samþykki ráðherra að leigja, kaupa eða byggja hús og tæki til síldarfrystingar og síldargeymslu í þeim tilgangi, sem um ræðir í 5. gr.``, þ.e. að koma í veg fyrir beituskort í landinu. Síðan er nánar kveðið á um hvernig skuli staðið að þessari atvinnustarfsemi, ef til komi, í 9. gr. laganna. Þar er gert ráð fyrir því að ef beitunefndin fari að starfrækja frystihús til að frysta beitu skuli hún beita sér fyrir almennum samtökum meðal útvegsmanna og hlutamanna um að þeir myndi með sér félags sem hafi rekstur slíkra húsa með höndum. Og síðan er um það fjallað sérstaklega að beitan skuli vera seld við vægu og sanngjörnu verði. Ég veit að þetta hljómar kannski í hugum sumra sem dálítið forkostulegt að hafa uppi nokkra ræðu um þessa starfsemi vegna þess að ég geri ráð fyrir því að sumum sé ekki alveg ljóst hversu þýðingarmikið er fyrir sjávarútveginn og aflabrögðin að beita sé af fyllstu og bestu gæðum. Það er ekki á allra færi, svo mikið veit ég, að vega það og meta hvenær beita er boðleg og góð og þeim einum er hægt að treysta til slíkra hluta sem hafa sérstaklega góða þekkingu á þessu máli. Ég hygg því að það hafi alls ekki verið að ástæðulausu að menn tóku þann kost á sínum tíma að hafa um þetta sérstök lög þó að aðstæðurnar hafi auðvitað breyst mjög mikið síðan. Á þeim tíma sem beitunefndinni var komið á með lögum árið 1946 var hér síldarleysi og beituskortur í landinu. Af þessu höfðu menn eðlilegar miklar áhyggjur og því gripu menn til þessa ráðs. Nú hafa aðstæðurnar auðvitað breyst og möguleikar til þess að afla beitu, bæði vegna vaxandi síldveiða ár frá ári og þess að auðveldara er að afla með innflutningi beitu. Ég tel hins vegar að eftir sem áður, þótt Alþingi muni stíga það afdrifaríka skref að leggja niður beitunefnd að ósk hennar sjálfrar, þá sé eðlilegt að upplýsingar um stöðu beitumálanna liggi fyrir hjá Fiskifélagi Íslands. Það var raunar gert ráð fyrir því í texta athugasemdanna við lagafrv. að þó að menn kunni að telja að starfi og hlutverki þessarar nefndar sé lokið og það sé niðurstaða nefndarinnar sjálfrar, þá er því engan veginn lokið að menn rói til fiskjar og þurfi að hafa næga og góða beitu hvort sem um er að ræða íslenska síld eða ef svo lánlega vill til að smokkfiskurinn gangi á miðin við Ísland. Það hefur oft gerst í kjölfar suðvestanáttar sem hefur raunar verið ríkjandi hér í vetur og gæti kannski bent til þess, ef þetta veðurfar heldur áfram, að sú gæti orðið raunin á næsta ári þótt ekki vilji ég fara að spá svo langt fram í tímann. Það gefur það auga leið að upplýsingar um stöðu beitumála í landinu þurfa að liggja fyrir og þess vegna ekki óeðlilegt að það hlutverk, sem ekki þarf að verða mjög viðurhlutamikið í starfsemi Fiskifélags Íslands, sé falið þeirri ágætu stofnun.

Herra forseti. Það er ljóst að hér er runnin upp söguleg stund og í máli síðasta ræðumanns var að finna mikinn söknuð vegna þessarar merkilegu nefndar sem á að leggja niður. Ég hafði hugsað mér að fagna því að hér væri verið að hreinsa til í lögum og leggja niður óþarfa starfsemi. En það lá við að mér snerist hugur þegar ég heyrði ræðu síðasta ræðumanns, ekki síst það að nefndin hefði verið skipuð Vestfirðingum eingöngu sem sýnir það náttúrlega að þetta er svo merkilegt fyrirbæri að það er spurning hvort það er við hæfi af sögulegum orsökum að leggja niður svo merka nefnd. Eins og fram kom í máli síðasta ræðumanns og máli hæstv. ráðherra byggir þessi nefnd á lögum frá 1946. Það hefur þar af leiðandi verið nýsköpunarstjórnin undir forustu Ólafs Thors sem setti lögin og varð að taka á þessu máli eins og ýmsum fleirum. Eins og menn ættu að vita, þá var þetta með merkari ríkisstjórnum sem hér hafa setið og tók á mörgum merkum málum. Það sem hér hefur verið rakið segir mikla sögu um þróun atvinnuhátta hér á landi og þær miklu breytingar sem orðið hafa. En það breytir því ekki að mér varð hugsað til ýmissa gamalla laga sem enn eru í gildi og eiga rætur að rekja allt til Jónsbókar. Hér er auðvitað ekki um svo gömul lög að ræða en þó að það sé sögulega skemmtilegt að hafa gömul lög í gildi þá ber auðvitað að fagna því að hreinsað sé til í lagakerfinu. Því lýsi ég stuðningi mínum við þetta frv. þó að ég taki undir söknuð síðasta ræðumanns.

Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka góðar undirtektir hv. þm. við málið. Ég skil mjög vel söknuð þeirra gagnvart þeirri nefnd sem hér er verið að leggja niður. En því fremur þykir mér nú vænt um stuðning hv. 3. þm. Vestf. sem ég hef nokkurn grun um að hann á ungum aldri hafi gert sér nokkrar vonir um að komast í beitunefnd og mátti reyndar ráða af orðum hans að svo hafi verið. Því markverðari er afstaða hans hér og nú með því að sá draumur er vitaskuld úr sögunni þegar þetta frv. hefur verið samþykkt. Ég ítreka svo þakklæti mitt til hv. þm. fyrir góðan stuðning við málið.

Herra forseti. Sú tillaga sem ég flyt hér á þskj. 497 er 292. mál þingsins og ég flyt ásamt hv. þm. Jóni Kristjánssyni, lýtur að því að fela hæstv. samgrh. að láta fara fram könnun á hagkvæmni þess að gerð verði jarðgöng á milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar. Við það verði miðað að jarðgöngin verði þáttur í gerð hringvegarins. Mönnum kann að þykja það lúta að hefðbundu kjördæmapoti þingmanna þegar þeir flytja tillögur um umfangsmikil samgöngumannvirki. Ég bið þó þá sem skoða vilja þetta mál að líta á það í samhengi við þá byggðaþróun sem nú á sér stað og þá breyttu atvinnuhætti sem Íslendingar búa við í dag. Tengingin á milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar er að því leyti frábrugðin annarri jarðgangagerð, sem menn hafa rætt um á undanförnum árum, að það er ekki verið að leysa árstíðarbundin samgöngumál. Það er hægt að komast þessa leið með öðrum hætti án þess að þurfa að fara yfir fjallvegi. Það sem gerist hins vegar með því að tengja þessi tvö byggðarlög með jarðgöngum er það að hringvegurinn styttist um 32 km og nokkrir þéttbýlisstaðir á Austurlandi geta skapað eina heild svo að á því svæði sem um er að ræða mundi skapast samfellt atvinnu- og þjónustusvæði. Hér er um að ræða sex sveitarfélög sem þann 1. des. 1991 höfðu 3.323 íbúa innan sinna raða. Skilað var áliti fyrir nokkru síðan af hálfu nefndar sem hæstv. félmrh. skipaði um skiptingu landsins í sveitarfélög. Þar eru gerðar róttækar tillögur um breytingar á núverandi skipan sveitarfélaga þar sem m.a. er talað um það samkvæmt einni tillögunni að sveitarfélögunum í landinu fækki verulega þannig að þau verði 25--30. Það sem ætlunin er að vinna með þessari breytingu er m.a. að skapa sveitarfélögunum í landinu betri skilyrði til þess að sinna þjónustu við íbúa í viðkomandi sveitarfélögum auk þess sem augljóslega yrði um að ræða verulega hagkvæmni í opinberum rekstri. Stór þáttur í að skapa þessi skilyrði er að gera það með breytingum á samgöngukerfinu. Að því lýtur flutningur þessarar þáltill. að könnuð verði ein þeirra leiða sem til greina koma til þess að gera Miðausturland að samfelldu atvinnu- og þjónustusvæði sem hugsanlega gæti síðan leitt til þess að þarna fækkaði sveitarfélögum verulega. Ég vil hins vegar vara við því að ætla að leysa allan vanda hinna dreifðu byggða með því að sameina sveitarfélög. Það er jafnfráleitt og það að ætla að leysa allan vanda atvinnulífsins með því að sameina fyrirtæki. Þarna geta komið upp margvísleg atvik sem gera það að verkum að hagkvæmni stærðarinnar er í sjálfu sér ekki töfralausnin sem um er að ræða. Ég hef vakið athygli á því að hin opinbera, samfélagslega þjónusta gæti orðið mun hagkvæmari með því að leysa samningamálin á þennan hátt og nota uppbyggingu samgangna sem lið í því að skapa okkur hagkvæmara, betra og ódýrara samfélag. En auðvitað koma fleiri atriði til. Það má ekki gleyma því að með styttri vegalengdum minnkar vitaskuld allur kostnaður við umferð. Og þó að ég segði hér áðan að hagkvæmni stærðarinnar væri ekki endilega alltaf töfralausnin í því að breyta atvinnulífinu á þann veg að það verði hagkvæmara þá skapar þetta vissulega meiri möguleika í atvinnulífinu á þessu svæði eins og gerist alls staðar þar sem byggð eru samgöngumannvirki sem auðvelda samskipti manna á meðal. Tillaga þessi er flutt m.a. af þeirri ástæðu að núv. hæstv. ríkisstjórn hefur það á sinni stefnuskrá að hraða lagningu bundins slitlags á hringveginn. Það er mikið atriði og skiptir verulegu máli nú þegar hver einasta króna sem eytt er í opinberar framkvæmdir skiptir máli. Þá er mjög mikilsvert að þær framkvæmdir sem unnið er að séu með þeim hætti að þær nýtist sem best þegar til lengri tíma er litið. Það er vissulega hægt að fara í ódýrari lausnir sem kosta minna meðan verið er að framkvæma hlutina en munu þegar til lengri tíma er litið verða dýrari. Þess vegna tel ég að þó að við getum fundið ódýrari lausnir til þess að ljúka lagningu slitlags á hringveginn á því svæði sem um er að ræða, þ.e. á veginn milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar, þá tel ég það mjög brýnt að þessi leið verði skoðuð jafnframt þannig að hún verði alla vega inni í myndinni þegar ákvörun verður tekin í þessu. Ég vil síðan taka það skýrt fram að ég tel mikinn mun á því þegar verið er að leita lausna í samgöngumannvirkjum hvort verið er að byggja upp ódýrari og betri samgöngur, stytta leiðir á milli staða eða hvort verið er að leysa byggðarlög úr fjötrum einangrunar um lengri tíma. Ég tel að þessu tvennu megi ekki blanda of mikið saman. Það er auðvitað tilhneiging til þess vegna þess hvernig skiptingu vegafjár er háttað. Oft er dæmið sett upp þannig: Komi framlag í þessa tilteknu framkvæmd eða í þetta tiltekna kjördæmi þýðir það að þið fáið ekki fjármagn til einhverra annarra framkvæmda í sama kjördæmi. Ég vona að þetta sjónarmið sé á undanhaldi vegna þess að þegar til lengri tíma er litið mun það ekki leiða til hagkvæmustu lausna. Þess vegna vænti ég þess að hv. samgn., sem væntanlega fær þessa þáltill. til umfjöllunar, muni líta á þetta sem lið í því að loka hringveginum en ekki sem hluta af einhverri kvótaskiptingu fjármagns til stórframkvæmda á milli landshluta. Ég legg síðan til að þáltill. sé vísað til hv. samgn. og síðari umr.

Virðulegi forseti. Það er athyglisverð tillaga sem hv. þm. Hrafnkell A. Jónsson flytur hér, einkum og sér í lagi vegna þess úr hvaða flokki hann kemur. Eins og kunnugt er hefur núv. ríkisstjórn beitt sér mjög hart fyrir því að skera niður framlög til framkvæmda og félagslegrar þjónustu, menntamála, heilbrigðismála, félagsmála og jafnvel dómsmála. Löggan er orðin svo fámenn að það horfir til vandræða. Á sama tíma og þetta er hin yfirlýsta stefna Sjálfstfl. kemur hér framfarasinnaður þingmaður stjórnarliðsins af Austurlandi og leggur til að farið verði í jarðgöng sem kosta þó nokkuð mikla upphæð, 2,5 milljarða eða hvað það nú er. Ég er ekki að nefna þetta hér vegna þess að ég telji ástæðu til þess að gagnrýna þingmanninn heldur þvert á móti. Ég held að miðað við núverandi aðstæður í efnahagsmálum væri að mörgu leyti skynsamlegt að hraða verulega framkvæmdum í vega- og samgöngumálum í landinu frekar en að skera niður. Það er fróðlegt að velta því fyrir sér í þessu sambandi hvernig staðan er t.d. á halla ríkissjóðs á Íslandi í samanburði við ríkissjóð annarra landa. En þingmenn stjórnarflokkanna hafa í raun og veru réttlætt niðurskurðinn í heilbrigðiskerfinu og niðurskurðinn í menntakerfinu með því að ríkissjóður stæði svo illa miðað við ríkissjóði yfirleitt að við þyldum það ekki og skuldir á mann væru svo gríðarlega miklar að það væri óþolandi. Staðreyndin er sú að þegar hallinn á ríkissjóði Íslands er borinn saman við hallann á ríkissjóði annarra landa á síðasta ári, og jafnvel þótt teknar séu trúanlegar þær gríðarlegu tölur sem fjmrh. hefur verið að gefa upp, þá er það augljóst að hallinn á ríkissjóði Íslands er miklu minni en gerist hjá þjóðum með sambærileg hagkerfi. Þess vegna er afsökun þingmanna Alþfl. fyrir því að standa að niðurskurði í heilbrigðismálum og fleiru með því að hallinn á ríkissjóði sé svo mikill algerlega út í hött. Hitt atriðið blasir svo líka við í þessu efni að þegar samdráttur verður hjá þjóðinni, þegar þjóðartekjur lækka, þegar atvinnuleysi blasir við þúsundum manna, meira atvinnuleysi en við höfum þekkt um áratuga skeið og þegar hér í þingsalnum sitja a.m.k. tveir þekktir verkalýðsleiðtogar, af Austurlandi og af Vestfjörðum, þá hlýtur maður auðvitað að velta því fyrir sér hvort ekki sé skynsamlegt, einmitt við núverandi aðstæður, að fallast á það að framkvæmdum í vega- og samgöngumálum verði flýtt sérstaklega. Jarðgangaframkvæmdum t.d. á Vestfjörðum verði ekki seinkað heldur flýtt og ekki verði seinkað undirbúningi við vinnu jarðganga á Austfjörðum heldur flýtt. Að því er þessi mál varðar þá er kannski rétt að rifja það upp, sem er einkar ánægjulegt, að þegar ákvarðanir voru teknar um uppbyggingu fyrstu jarðganganna voru það þannig að Austfirðingar studdu það heils hugar, m.a. þingmenn Austfjarða ef ég man rétt, að byrjað yrði á framkvæmdum á Vestfjörðum. Og ég tel að þessi afstaða austfirskra þingmanna hafi í raun verið til fyrirmyndar og ætti að geta slegið á kenningar um hrepparíg og hreppapot sem oft eru hafðar uppi um afstöðu þingmanna landsbyggðarinnar. En það þýðir auðvitað að Austfirðingar hljóta að vera næstir á blaði og þeir þurfa auðvitað að gera það upp í sínum hóp í hvaða röð þeir ákveða að fara í verkefnin án þess að ég ætli neitt að blanda mér í það á þessu stigi málsins. Hitt er ánægjulegt og ástæðan til þess að ég kveð mér hljóðs að þingmaður Sjálfstfl. sér út fyrir niðurskurðarhauga núv. ríkisstjórnar, víðsýnn þingmaður, kemur hér inn í fyrir Sjálfstfl. loksins, og er það framför, og ákveður að gera tillögu um að auka hér dálítið við. Þetta er framfarasinnaður maður og hefði verið fróðlegt að heyra svoleiðis viðhorf t.d. úr Alþfl. en það virðist vera alveg borin von að heyra nokkurt slíkt kvak úr þeim flokki. Kemur ekki maður frá íhaldinu, að vísu með ágætan bakgrunn og sæmilega uppalinn pólitískt verð ég að taka fram. Þeir hafa gefist ágætlega, þessir menn sem hér sitja inni fyrir ýmsa flokka en eru aldrei uppi á réttum stöðum, gefist prýðilega eins og hv. þm. Hrafnkell A. Jónsson og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, svo ég nefni nú tvo snillinga sem einna fremstir ganga í þessum hópi, úr þessum klakstöðvum. Staðreyndin er sú að niðurskurðarpólitík ríkisstjórnarinnar eins og hún hefur birst er að fara mjög illa með þjóðina. Í Pressunni í dag birtist skoðanakönnun á vegum Skáís þar sem segir frá því að tæplega helmingur Íslendinga vilji helst fara úr landi, vilji helst fara burtu. Það segir sína sögu um viðhorf þjóðarinnar um þessar mundir. Svartsýni er ríkjandi, það er svartsýni og bölmóður ríkjandi því miður. Þess vegna þurfum við hér bjartsýna stjórnarstefnu sem þorir að ganga til verka í samræmi við almennar forsendur efnahagslífsins, hefur heildaryfirsýn og lætur ekki niðurskurðinn blekkja sig til óhæfuverka á öllum sviðum eins og nú er að gerast. Ég tel að hér sé þess vegna hreyft mjög mikilvægu máli. Það er athyglisverð ábending sem fram kemur í þáltill. að við það verði miðað að jarðgöngin verði þáttur í gerð hringvegarins. Með þessu er hv. þm. auðvitað að mælast til að jarðgöngin verði ekki reiknuð inn á kvóta Austfjarða. Við þekkjum auðvitað þann vanda sem dreifbýlið hefur oft staðið frammi fyrir að þessu leytinu til þegar um hefur verið að ræða stórframkvæmdir í vegamálum í einstökum byggðarlögum. T.d. á Vesturlandi, þegar brúin yfir Borgarfjörð var byggð, var hún talin Vesturlandi til tekna þó að þar væri auðvitað um að ræða samgöngubætur fyrir þjóðina alla. Fleiri dæmi af því tagi mætti nefna. Hér er einnig hreyft mjög athyglisverðri hugmynd að því leyti að taka ætti þessa framkvæmd jarðganga milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar eða jarðgangaframkvæmd af svipuðu tagi út úr Austfjarðpakkanum og gera þetta að hluta af hinum almennu framkvæmdum í vegamálum, þeirra vega sem engin atkvæði eiga, eins og menn kölluðu það stundum hér. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson nefndi það stundum því nafni þegar kom að skiptingu vegafjár. Þess vegna er hér hreyft ákaflega þýðingarmiklu máli og ég vona að hv. þingnefnd taki þessu vel og meti sérstaklega hvort hugsanlegt er að taka einstakar framkvæmdir af þessu tagi út úr skiptingu hins almenna vegafjár. Að vísu hefur það gerst stundum. Framlögin til svokallaðra Ó-vega, þ.e. Ólafsfjarðarganganna, Óshlíðar og Ólafsvíkurennis, voru tekin út úr hinni almennu skiptingu um skeið svo það er í sjálfu sér ekkert nýtt. En það er athyglisvert að hv. þm. Hrafnkell A. Jónsson, þingmaður Sjálfstfl., skuli hreyfa máli af þessu tagi, sem er auðvitað fullkomið stílbrot við stefnu Sjálfstfl., en einmitt þess vegna er því fagnað hér sérstaklega.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu þáltill. frá tveimur hv. þm. Austurl., Hrafnkeli A. Jónssyni og Jóni Kristjánssyni, um að láta fara fram könnun á hagkvæmni þess að gerð verði jarðgöng á milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar. Er ekkert nema gott um það að segja og að sjálfsögðu get ég lýst stuðningi við það að slík könnun far fram. Ég mætti sjálf á fund á Fáskrúðsfirði ekki alls fyrir löngu og mér er vel kunnugt um áhuga fólks á þessu svæði fyrir jarðgöngum. En það er ein spurning sem mig langar til að bera upp við hv. frsm. og hún er sú hvort þingmennirnir séu með þessum tillöguflutningi að taka afstöðu eða forgangsraða á einhvern hátt jarðgangagerð á Austurlandi. Mér er kunnugt um að það er nokkuð viðkvæmt mál og eftir því sem ég best veit hafa samtök sveitarfélaga á Austurlandi ekki treyst sér til þess enn sem komið er að forgangsraða því að það er satt að segja um nokkuð marga staði að ræða þar sem Austfirðingar hafa áhuga á að bora göt í gegnum fjöll. Þess vegna ber ég nú upp þessa spurningu við hv. þm.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. góðar undirtektir við meginmálið. Eins þakka ég hv. þm. Svavari Gestssyni fyrir afskaplega hlý orð í minn garð og með skírskotun til fortíðarinnar. Ég vil segja hv. þm. Svavari Gestssyni það að Sjálfstfl. er upp til hópa ákaflega framfarasinnaður hver svo sem bakgrunnur hv. þm. flokksins eru. Þetta veit ég að hv. þm. Svavar Gestsson gerir sér grein fyrir þó hann vilji láta annað í veðri vaka. Hann talar um skipbrot þegar ég legg tillöguna fram. Ég get sagt hv. þm. og öðrum það að mér er fyllilega ljóst að á meðan verið er að taka til í ríkisfjármálunum eftir viðskilnað hv. þm. verður e.t.v. ansi þröngt um að ráðist verði í stórar framkvæmdir af þessu tagi. Ég vil segja frá því að ég leitaði mér upplýsinga hjá Vegagerð ríkisins um lauslega kostnaðaráætlun Vegagerðarinnar varðandi þessa framkvæmd. Hún mundi kosta 1.850 millj. kr. og vissulega er þar um að ræða stórar upphæðir. Ég tók það líka fram að aðrar ódýrari leiðir eru vissulega fyrir hendi en því flyt ég þessa tillögu að mér finnst mjög brýnt að þegar tekin verður endanleg ákvörðun um uppbyggingu hringvegarins á þessu svæði verði þess leið líka könnuð jafnvel þótt hún sé dýrari. Það er hægt, eins og áformað er, að leggja veginn frá Fáskrúðsfirði út fyrir Vattarnes og til Reyðarfjarðar. Vegurinn yrði 32 km lengri og hann yrði ekki sú lyftistöng sem jarðgöng yrðu fyrir byggðirnar á Miðausturlandi. Það er líka hægt að leggja hringveginn yfir Breiðdalsheiði eins og þjóðvegur 1 liggur í dag. Með þeirri lausn væri verið að leggja fjallveg. Það mundi að vísu stytta allnokkuð leið Breiðdælinga og annarra Austfirðinga sem búa sunnar til Egilsstaða og það mundi stytta hringveginn í einhverjum mæli en það mundi ekki vera sú upplyfting fyrir byggðirnar sem jarðgöngin eru. Þriðja leiðin sem aðeins hefur komið til umræðu nú á einustu vikum lýtur að því að leggja veg upp úr Berufirði og yfir fjallveginn Öxi ofan í Skriðdal. Þar væri um að ræða umtalsverða styttingu hringvegarins. Það mundi skapa verulega breytta aðstöðu fyrir byggðirnar við Berufjörð og þar fyrir sunnan en tvennt mælir á móti því sem leið til þess að ljúka hringveginum. Í fyrsta lagi að veginn yrði að leggja yfir fjallveg og í annan stað að byggðirnar norðan Berufjarðar nytu ekki góðs af þeirri leið. Varðandi fyrirspurn hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur, þá treysti ég mér ekki til að svara hér fyrir hv. 2. þm. Austurl. sem er nú kominn í salinn og ég vænti að muni svara fyrir sig sjálfur. Ég get sagt hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur það að ég tel mig ekki vera að gera hér tillögu um forgangsröð jarðganga á Austurlandi. Fram kemur í þáltill. að lagt er til að þetta verði kannað með það fyrir augum að það verði þáttur í gerð hringvegarins. Sú jarðgangagerð sem Austfirðingar hafa talað um og hefur kannski verið mest uppi á seinustu missirum hefur lotið að því að rjúfa vetrareinangrun byggða eins og Neskaupstaðar, Seyðisfjarðar og Vopnafjarðar. Ég reyndi, þó að það hafi e.t.v. ekki verið nógu skýrt, í minni framsögðu að koma því sjónarmiði að að þarna yrði að leggja tvenns konar mat á þessar framkvæmdir, annars vegar að ljúka hringveginum, hins vegar það sjónarmið sem m.a. var uppi þegar göngin til Ólafsfjarðar voru gerð og það sjónarmið sem haft var til hliðsjónar við gerð Vestfjarðaganganna, þ.e. að rjúfa vetrareinangrun byggða og koma þeim í heilsárstengingu við hringveginn. Af þeirri ástæðu vil ég að það komi skýrt fram af minni hálfu að hér er ekki verið að taka afstöðu til forgangsverkefna hvað varðar þessi markmið en ég tel mjög brýnt að þegar tekin verður endanleg ákvörðun um hvernig hringveginum á þessu svæði verði lokið, þá verði þessi sjónarmið tekin til athugunar líka. Við megum ekki ævinlega spara eyrinn og kasta krónunni. Það gerum við gjarnan þegar við erum að velja ódýru lausnirnar sem allir sjá að til lengri tíma munu verða dýrari og skila þjóðfélaginu minna. Ég lít svo á að ef því verður hafnað að stytta þessa leið verðulega, ef því verður hafnað að skapa á Miðausturlandi samfellt verslunar- og þjónustusvæði, eins og hægt er með þessari framkvæmd, að þá séu menn að spara eyrinn og kasta krónunni.

Herra forseti. Mig langar að lýsa yfir stuðningi mínum við þá tillögu sem hér er til umræðu. Að sjálfsögðu á slík rannsókn að fara fram og við eigum að hraða vegagerð mjög umfram það sem gert hefur verið. En þetta leiðir athygli mína að því að fyrir um það bil hálfum öðrum áratug samþykkti Alþingi í heild sinni frv. til laga um happdrættislán vegna norðurvegar og austurvegar. Þá var gert ráð fyrir að ljúka þeim vegi á fjórum árum, þ.e. veginum frá Reykjavík til Akureyrar fulluppbyggðum og að miklu leyti með föstu slitlagi, eins og það var þá kallað, og á hinn bóginn veginum frá Reykjavík til Egilsstaða. Vegurinn fékk þá nafnið hringvegurinn. Frv. fluttu þingmenn úr öllum flokkum og ég held að ég megi fullyrða að það hafi verið samþykkt einróma. Það kom í kjölfar þess að lokið var happdrættisláni vegna vegar um Skeiðarársand sem Jónas Pétursson þáv. þm. flutti og fékk samþykkt. Þá eins og nú var farið að tala um það að við hefðum ekki efni á þessu, reyndar ekki alveg strax. Fyrst voru teknir peningar í Borgarfjarðarbrúna, sem var auðvitað gott verk, af þessum peningum því að sérfjárveiting dugði ekki. Það var kannski ekki mikið við því að segja þótt verkið drægist eitt eða tvö ár vegna Borgarfjarðarbrúar sem auðvitað var mjög nauðsynleg líka. En síðan varð lítið úr framkvæmd þessara laga sem raunar voru lengi í gildi og eru eflaust í gildi enn þá. En þá voru röksemdirnar sem sagt þessar: Íslendingar hafa ekki efni á þessu. Það eru engir peningar til. Nú eru peningar aðeins ávísun á verðmæti, raunveruleg verðmæti og Íslendingar hafa auðvitað aldrei verið eins ríkir og í dag. Þess vegna þýðir ekkert að segja manni að það séu ekki til peningar til að ljúka slíkum nytjaframkvæmdum sem þessum. Sú röksemd má ekki ráða ríkjum hér í þinginu. Og auðvitað er það mesta tap þjóðarinnar sem hugsast getur að gera ekki slíka hluti sem eru arðvænlegir heldur horfa jafnvel upp á atvinnuleysi eða iðjuleysi fólks. Þetta allt saman kom fram í þeim umræðum sem urðu þá og þingmenn voru á einu máli um að þessu ætti að framfylgja. Ég vil taka það sérstaklega fram að ég var þingmaður fyrir dreifbýlið þegar ég flutti þetta frv. sem 1. flm. Reykvíkingarnir studdu það ekki síður en þeir sem voru búsettir annars staðar. Þeir skildu þetta þá og þeir skilja það enn. Þess vegna þarf ekki að vera neinn rígur á milli byggðarlaga um þetta. Stuðningur Reykvíkinga við það að hraða vegaframkvæmdum er alveg öruggur. Ég held að þess vegna mætti þáltill. vera miklu víðtækari en hún er nú. En við skulum láta það gott heita. Þessi umræða mun halda áfram í vetur og næsta vetur og við munum auðvitað keppa að því að auka auðlegð þjóðarinnar með því að skapa nægilega miklar athafnir í landinu, ekki með því að þær séu of litlar. Ísland er ríkasta land heimsins, langsamlega ríkasta í öllu tilliti, og við höfum vel efni á þessu. Við verðum einmitt að nýta allt mannafl í þjóðfélaginu til góðra verka og þar á meðal er auðvitað vegagerðin þótt fyrst og síðast sé það auðvitað fiskurinn, fiskimiðin sem við verðum að tryggja okkur, á Reyjaneshrygg, í Norðurhöfum og víðar og verður væntanlega komið í framkvæmd á þessu ári á næstu vikum og mánuðum. Við erum e.t.v. það rík að við höfum efni á því að gera ekki svona hluti. Þótt við séum moldrík, þá erum við ekki svo rík að við getum farið að geyma okkur vinnuafl og fjármagn í staðinn fyrir að nota hvort tveggja.

Herra forseti. Aðeins örfá orð um þá tillögu sem hér liggur fyrir sem hv. 3. þm. Austurl. er 1. flm. að en ég meðflm. Á Austurlandi er að störfum svokölluð jarðganganefnd sem á að skila áliti um hentuga kosti að jarðgöngum á Austurlandi og jarðgangastæði. Það má kannski spyrja af hverju þessi tillaga er flutt sérstaklega, hvort störf þessarar jarðganganefndar séu ekki nóg og hvort í þessu felist einhver forgangsröðun. Ég gat því miður ekki verið við upphaf þessarar umræðu en ég frétti að hún hefði beinst inn á þær brautir hvort með þessu væri verið að leggja áherslu á að byrja á þessum jarðgöngum. Ég lít ekki svo á að í þessu felist nein forgangsröðun verkefna. Í vegamálum er nokkuð bryddað á breyttri hugsun sem hefur þróast með vaxandi samgöngum og styttingu aksturstíma milli byggðarlaga með malbikuðum vegum. Sú hugsun er að þróast hvort með vegagerð megi breyta atvinnusvæðum og þjónustusvæðum og mynda nýjar heildir sem verði sterkari en þær sem fyrir eru. Satt að segja held ég að það skipti nú orðið mjög miklu máli fyrir landsbyggðina að huga að þessum málum, sú sveitarfélagaskipan sem nú er þarfnast breytinga. Landsbyggðarmenn þurfa að skipa sér í sterkari heildir og samgöngurnar eru stór þáttur í því. Það hefur borið á því að hér hefur komið upp umræða um hvernig hringvegurinn eigi að liggja og umræður verið um styttingu á honum, styttingu leiðarinnar kringum landið. Stuðningur minn við þessa tillögu byggist á því að mér finnst sjálfsagt að þessi vegagerð sé einn þáttur í umræðunni. Ég geri mér alveg ljóst að þessi mál eru viðkvæm þegar þau ber á góma, ekki síst forgangsröðun verkefna á Austurlandi. Þegar tillaga jarðganganefndar liggur fyrir verður málið athugað en mér finnst eigi að síður nauðsynlegt að þessi kostur fylgi með í umræðunni um legu hringvegarins. Með því er engan veginn verið að draga úr mikilvægi annarra vega og ekki úr mikilvægi annarrar jarðgangagerðar. En þetta eru framtíðarmál sem við erum að ræða hér. Og þetta eru það miklar framkvæmdir að það er nauðsynlegt að gera sér sem allra besta grein fyrir málum og hvaða áhrif þau munu hafa. Það eru engar smáframkvæmdir sem hér er um að ræða og það skiptir miklu máli að vandað sé til alls undirbúnings og kannanir séu sem vandaðastar. Á því byggist það að ég skrifaði upp á þessa tillögu og ég er engan veginn að láta í ljós skoðun á forgangsröð verkefna á Austurlandi með því. Við höfum í jarðgangagerð hingað til farið eftir þeirri hugsun fyrst og fremst að rjúfa einangrun byggðarlaga. Eigi að síður erum við t.d. með jarðgangagerð á Vestfjörðum og þá er hugsunin að stækka atvinnusvæði og þjónustusvæði og við bindum miklar vonir við jarðgangagerð þar vestra, að hún lyfti þeim landshluta og skapi þar sterkari heild og annað umhverfi. Þess vegna höfum við á Austurlandi mikinn áhuga á því að vera með og koma á eftir næstir í röðinni þegar stórframkvæmdum lýkur vestra og er nauðsynlegt að undirbúa það sem best. Ég vil að lokum ítreka að stuðningur minn við þessa tillögu byggir á því að mér finnst rétt og sjálfsagt að þessi kostur sé með í umræðunni og menn geti gert sér ljósa grein fyrir því hvað hann kostar og hvaða leiðir eru heppilegastar þegar ákveðin er lega hringvegarins í kringum landið.

Forseti vill skýra frá því hvernig fundahöldum verður háttað hér. Fundinum verður slitið kl. 5. Það stendur til að framsaga í 11. og 12. máli verði flutt. Verður þessari umræðu frestað en áður en það verður gert mun hv. 9. þm. Reykv. taka til máls og flytja stutt mál.

Herra forseti. Forseti hafði beint því til mín að tími væri stuttur vegna þess að tveir hv. varaþingmenn þyrftu að mæla fyrir sínum málum sem ég hafði ekki áttað mig á fyrr. Ég mun því stytta mál mitt mjög til að greiða fyrir því að þessi tillaga komist til nefndar, þ.e. tillaga tveggja hv. þm. Austurl., og segja um leið að ég fagna sérstaklega þeirri ræðu sem hv. 4. þm. Reykv. flutti hér áðan vegna þess að hún minnti mig á þá tíma þegar hann var að flytja frv. um happdrættislán vegna hringvegarins, mig minnir að það hafi heitað því nafni. Það breytti náttúrlega mjög verulegu hér um framkvæmdahraða í vegamálum og hafði ekki aðeins áhrif á hringveginn sem slíkan heldur á vegaframkvæmdir og hugsun í vegamálum á Íslandi yfirleitt. Ég held að það sé sú hugsun sem menn þurfi að temja sér einmitt núna þegar hlutirnir standa jafnilla og raun ber vitni um og við erum með mörg þúsund manns á atvinnuleysisskrá. Ég held því reyndar fram, virðulegi forseti, að sú stefna ríkisstjórnarinnar að skera niður og skera aftur niður þýði í raun að ríkissjóður standi verr eftir en áður vegna þess að þeir fjármunir og þau verðmæti sem fólk er að skapa með vinnu sinni, hjá ríkinu líka, skilar sér aftur til ríkisins. Með öðrum orðum er ég að halda því fram, virðulegi forseti, að þegar grannt er skoðað sé sá niðurskurður á samneyslu í heilbrigðismálum og menntamálum í rauninni þannig að hann komi ríkinu í koll. Ég skora á stjórnarliða sem hér eru að velta því fyrir sér hvort þetta er ekki þannig, að menn séu að skera niður eiginlegar tekjur ríkisins þegar þeir þykjast vera að spara. Ég endurtek að ég hafði lofað að tala hér mjög stutt mál og stend við það og endurtek þakkir mínar til hv. þm. Hrafnkels A. Jónssonar fyrir að hafa gerst stílbrjótur í Sjálfstfl. sem vonandi bendir til þess að hann sé á ný lagður af stað og aftur heim til sín.

Virðulegur forseti. Ég ber hér fram till. til þál. á þskj. 513 um framþróun sjávarútvegsbyggða en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að móta stefnu um framþróun sjávarútvegsbyggða sem byggð verði á samnýtingu þeirra á aflaauðlindinni annars vegar og framleiðslu- og þjónustuframboði strandbyggða sem að henni liggja hins vegar. Stefnt skal að því að leggja stefnumótun þessa fram við upphaf 116. löggjafarþings.`` Í greinargerð með þessari þáltill. segir svo: ,,Miklir erfiðleikar steðja nú að mörgum sjávarútvegsbyggðum þar sem sjávarútvegsfyrirtæki hafa orðið gjaldþrota og önnur eiga í talsverðum rekstrarerfiðleikum. Þetta ástand samhliða sífellt þrengri aflaheimildum skapar víða mikla óvissu og stöðnun í nauðsynlegri framþróun höfuðatvinnugreinar þessara byggða við þær nýju aðstæður í markaðs- og efnahagsmálum sem fram undan eru. Markmið nýrrar stefnumótunar ríkisvaldsins og nýrra áherslna væri að mæta núverandi erfiðleikum margra sjávarútvegsbyggða og fyrirtækja ásamt því að stuðla að tímabærum breytingum til aðlögunar að nýjum aðstæðum í atvinnu-, efnahags- og markaðsmálum. Öllum er ljóst að vandi þessi er ekki einasta vandi viðkomandi fyrirtækja heldur um leið þess sveitarfélags er í hlut á og þar af leiðandi þess fólks sem þar býr og byggir flest lífsafkomu sína á veiðum og vinnslu. Ný stefnumörkun og nýjar áherslur á framþróun í þessum höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar hljóta því fyrst að byggjast á núverandi ástandi og horfum. Því er rétt að hún taki jafnt til fyrirtækjanna og þeirra sveitarfélaga sem byggja afkomu sína nær einvörðungu á veiðum og úrvinnslu aflans ásamt þeirri þjónustu er í kringum það skapast. Nú er svo komið víða á strandbyggðinni að mikill vandi steðjar að sveitarfélögum og um leið búsetuskilyrðum fólks því að gjaldþrotum og lokunum sjávarútvegsfyrirtækja fjölgar stöðugt. Mörg sveitarfélög hafa brugðist við þessu ástandi á ýmsa vegu, m.a. með því að breyta skuldum þessara fyrirtækja í hlutafé og eru þau þannig orðnir þátttakendur í atvinnulífinu á viðkomandi stað. Dæmi eru um sveitarfélög sem gerst hafa beinir þátttakendur með kaupum á skipum og aflaheimildum til að halda aflaheimildum í byggðinni; önnur hafa veitt ábyrgðir á lán til fyrirtækja; enn önnur bíða átekta. Slík þróun, að sveitarfélög neyðist til þátttöku í atvinnulífinu með einum eða öðrum hætti, hlýtur að teljast óæskileg. Í þessum sveitarfélögum eru og hafa verið drýgstu þættir í verðmætasköpun undanfarinna áratuga. Víða blasir nú hins vegar við að réttur fólks til atvinnu er orðinn aðþrengdur. Því þarf nú þegar að grípa til ráðstafana sem duga til frambúðar. Þess vegna er þörf á stefnumörkum sem taki mið af nýjum og breyttum aðstæðum í þessu tilliti. Markmið þeirrar stefnumörkunar hljóta því að mótast af samnýtingu fjárfestinga í mannvirkjum, vélum og tækjum, höfnum og þeim þjónustuþáttum sem fyrir eru ásamt rýmkun atvinnusvæða stéttarfélaga samhliða rýmkaðri og breyttri svæðaskiptingu sveitarfélaga til að skjóta styrkari stoðum undir sterka og vaxandi byggðakjarna þar sem svo háttar til. Slíkt hefði í för með sér fækkun fyrirtækja en tæki um leið tillit til nýrra möguleika í framleiðsluháttum og markaðssetningu. Síðast en ekki síst næði slík stefnumörkun til nýrra áherslna í samgöngumálum hvað varðaði hafnarmannvirki, vega- og flugsamgöngur sem gerði stærri og sameinuð svæði hæfari og betur í stakk búin til betri nýtingar hráefnis og framleiðsluþátta sinna um leið og þau nýttu sér frekari kosti í markaðsvæðingu þar sem eru fiskmarkaðir og góð vega- og flugsamgöngumannvirki. Því má segja að saman fari frekari uppstokkun atvinnufyrirtækja til aukinnar og tímabærrar hagræðingar ásamt því að losa um þá stöðnun er nú ríkir og auðvelda sjávarútvegsbyggðunum nauðsynlega aðlögun að nýjum aðstæðum er kunna að skapast á næstu árum í efnahags- og markaðsmálum til aukins hagvaxtar í formi meiri verðmætasköpunar í íslenskum sjávarútvegi.`` Virðulegur forseti. Málatilbúnaður þessi er hér fram borinn vegna ófremdarástands sem víða hefur skapast í strandbyggðum landsins í atvinnulífi nokkurra hefðbundinna sjávarútvegsstaða, þar sem tilverurétti þeirra er ógnað og sífellt þrengir að atvinnurétti fólks og þá sérstaklega í fiskvinnslu og hins sem bíður handan hornsins að aflokinni nauðsynlegri hagræðingu fyrirtækja í veiðum og vinnslu til þeirra mögulegrar framþróunar sem gæti átt sér stað ef rétt verður á málum haldið næstu missirin og árin. Til þess að svo megi verða verða stjórnvöld að gera ráðstafanir í tæka tíð svo við missum ekki af tækifærum til framþróunar þessara arðbæru byggða sem lengi hafa skapað drýgstan hluta þjóðartekna og hafa ekki látið helgidaga eða háttatíma stöðva sig í verðmætasköpun til þjóðfélagsins. Það gerist best með stefnumótun ríkisstjórnar um hvernig best verði að málum staðið, með því að móta einhvern þann ramma sem gæfi stefnuna með ýmsum hætti, byggða á óyggjandi hlutlægum upplýsingum um núverandi stöðu mála þar sem tekið yrði til grundvallarþátta sem er atvinnuréttur fólks og samhæfing á stöðu byggðarlaga. Ég trúi því og treysti að núv. ríkissjórn dragi upp framtíðarlínur um mögulega framrás þessa aðalatvinnuvegs landsmanna. Virðulegur forseti. Ég minnist þess að hafa heyrt af umræðum á Alþingi fyrir nokkrum vikum um efnahags- og atvinnumál þar sem hæstv. forsrh. hafi viðhaft orð í þá veru að ríkisstjórnin væri að plægja akurinn til nýrrar sáningar í þessum efnum, og enn fremur hæstv. viðskrh. viðhafa þau orð í sömu umræðu að þegar sáning hefði farið fram yrði að vinna málum fram að yfirveguðu og vel athuguðu máli. Þess vegna er rétt að strax hefjist mótun stefnu sem aðilar atvinnulífs taki mið af þegar möguleikar greinarinnar verða greindir. Annars blasir ekkert annað við en áframhaldandi stöðunun krydduð af gjaldþrotum sífellt fleiri fyrirtækja með hverjum mánuðinum sem líður. Margir þættir hljóta að koma þarna við sögu. Ég nefni nýja markaðssókn í nýjum og fleiri ferskfiskmörkuðum í framtíðarskipan Evrópu, jafnvel á fjarlægari stöðum í öðrum heimsálfum, tilkomu og aðlögun fiskmarkaða, nýrra áherslna í samgöngumálum og nýtingu fjárfestinga í þeim samgöngumannvirkjum sem eru flugvellir og frekari flutningatækni, rýmkun atvinnusvæða verkalýðsfélaga ásamt rýmkun á svæðum og svæðaskipulagi sveitarfélaga með sameiningu þeirra þar sem það hentaði. Þá taki stefnumótun mið af stöðu og hlutverki viðkomandi sveitarfélaga sem þurft hafa af illri nauðsyn að grípa til aðgerða vegna óöryggis í atvinnumálum. Auðvitað taki hún mið af endurskoðun sjávarútvegsstefnunnar og þá nefni ég frekari leiðir um úrvinnslu sjávarafla með það að marki að gera sem mest verðmæti úr sífellt minnkandi afla úr sjó. En ný stefnumótun á fyrst og fremst að benda á möguleikana, ýta undir skynsamlegar ráðstafanir í tæka tíð um leið og hún tekur tillit til kosta þess sem fyrir er ásamt atvinnurétti fólks og byggðarlaga sem um áratuga skeið hafa sérhæft sig í veiðum og vinnslu í landi og á sjó um leið og það hefur byggt upp blómlegar byggðir við sjávarsíðuna. Virðulegur forseti. Fyrir þetta fólk, fyrir þessi sveitarfélög er það allsendis ný tilfinning að vakna upp við það að það hafi e.t.v. ekki nokkrun arð af þessari rúmlega hálfrar aldar uppbyggingu sinni. Sama fólk, sömu sveitarfélög trúa því og treysta að fram geti farið þróun til nýrra tíma á kostum fólksins og byggðarlaganna. Virðulegur forseti. Ég ætla nú að ljúka máli mínu en að lokum vona ég að um þessa þáltill. verði góð umræða og enn fremur legg ég til að henni verði vísað til félmn. Alþingis að lokinni fyrri umr.

Virðulegi forseti. Sú till. til þál. um rannsókn á umfangi skattsvika sem ég mæli hér fyrir hljóðar þannig: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta nú þegar kanna í samvinnu við skattyfirvöld: 1. hvert umfang skattsvika hérlendis sé miðað við upplýsingar um þjóðartekjur í þjóðhagsreikningum og framtaldar tekjur í skattframtölum, 2. umfang virðisaukaskattssvika og hvaða áhrif undanþágur, sem veittar hafa verið, hafa á tekjur ríkissjóðs af skatti þessum og hvort þær séu misnotaðar. Niðurstöður skulu liggja fyrir Alþingi eigi síðar en 1. október 1992.`` Í greinargerð segir: ,, Á Alþingi í maí 1984 var samþykkt áþekk þingsályktunartillaga. Þáverandi fjármálaráðherra, Albert Guðmundsson, skipaði síðan á haustdögum það ár vinnuhóp til að vinna þetta verkefni og lagði hópurinn fram skýrslu yfir störf sín og niðurstöður á 108. löggjafarþingi 1985--1986. Starfshópurinn komst að þeirri niðurstöðu að hér á landi ættu sér stað víðtæk skattsvik og ekki síst með undanskoti á söluskattsinnheimtu. Áætlað var að þannig yrði ríkissjóður af umtalsverðum tekjum sem stolið væri m.a. af þeim sem lögin gerðu ráð fyrir að væru innheimtuaðilar ríkissjóðs. Talið var að þarna væri um að ræða yfir 20 milljarða króna á verðlagi í dag. Nú þegar virðisaukaskattur, sem leysti hið hripleka söluskattskerfi af hólmi, hefur verið við lýði síðan 1. janúar 1990 er nauðsynlegt að gera nákvæma könnun á því hvort sú skilvirkni, sem virðisaukaskattinum átti að fylgja, hafi orðið sem skyldi. Einnig hafa reglur um tekjuskattsframtöl og reikningsuppgjör fyrirtækja tekið nokkrum breytingum á síðustu árum sem áttu að einfalda eftirlit skattyfirvalda með hvers konar fjármagnsumsvifum fyrirtækja og einstaklinga. Þar sem stór hluti af fjárþörf í sameiginlegan sjóð landsmanna er borinn uppi af þessari skattlagningu er mjög brýnt að kanna hvort eðlileg skil séu jafnan gerð og rétt fram talið til skatts. Þess vegna er þessi þingsályktunartillaga fram borin og óskað eftir skjótum viðbrögðum.`` Í umræðum hér í morgun um fyrirspurnir um skattsvik og úrræði gegn þeim urðu töluverðar umræður um það efni sem þessi þáltill. fjallar um og ég heyrði ekki betur en að hæstv fjmrh. tæki vel í að það yrði undinn bráður bugur að því að láta þessa könnun fara fram, enda eru öll efni sem gefa til kynna að það sé nauðsynlegt. Eins og þáltill. ber með sér er farið fram á að ný könnun verði gerð á skattsvikum og þá sér í lagi á þeim tveimur meginþáttum skattaliða sem valdir hafa verið til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð. Sem betur fer eru flestir landsmenn samþykkir því að framkvæmdir á vegum hins opinbera, samhjálp og lífskjarajöfnun, fari fram með sköttum sem séu sem næst því sem menn bera eftir efnum og ástæðum. Það er þó allt of stór hluti landsmanna sem sýnir það með lífsvenjum og eignamyndun að samhengið milli skattgreiðslna og eigin eyðslu er í hrópandi andstöðu við skattskilin. Þetta ósamræmi milli launafólks og sjálfstæðra atvinnurekenda er svo hróplegt að oft er talað um að tekjuskatturinn t.d. sé eingöngu launamannaskattur. Tilburðir stjórnvalda til þess að efla eftirlit með skattskilum hafa verið ósköp máttlaus og fálmkennd. Vægast sagt hafa þeir ekki verkað trúverðugt á fólk. Og meðan stjórnvöld ná ekki tiltrú fólks í þessum efnum er ekki von til þess að menn taki þátt í því skatteftirliti sem nauðsynlegt er að almenningur stundi. Það kom í ljós í þeirri skýrslu sem vitnað var í hér áðan að skil á söluskatti og virðisaukaskatti síðar og tekju- og eignarskatti hafa verið í ákveðnum stíganda. Ef við tökum tekjuskattinn t.d. þá voru tekjuskattsskilin eða tekjur ríkissjóðs samkvæmt ríkisreikningi 1988 5,9 milljarðar, 1989 8,3 milljarðar, 1990 12 milljarðar og 1991 12,9 milljarðar. Árið 1992 er svo áætlað að hann skili ríkissjóði 14 milljörðum. Ef við tökum söluskattinn og síðar virðisaukaskattinn, þá eru tölurnar þannig að 1988 var innheimtur söluskattur 29,5 milljarðar, 1989 34 milljarðar, 1990 37 milljarðar og 1991 38,9 milljarðar og nú er gert að fyrir því að 1992 eigi hann að skila ríkissjóði 40,5 milljörðum. Nú er það greinilegt að í þessari upptalningu hjá mér kemur í ljós að það urðu ekki þau vatnaskil sem búist var við þegar fært var úr söluskattskerfinu yfir í virðisaukaskattskerfið. Það kemur í ljós í þessari margnefndu skýrslu að skattsvik voru veruleg og þá sérstaklega í söluskattinum og umræðan sem varð á næstu árum var einmitt um það að lagfæra þyrfti söluskattskerfið, fella niður undanþágur og breyta síðan yfir í virðisaukaskatt því að þá væri björninn unninn, þá næðum við árangri í þessari innheimtu. En það er greinilegt á þessum tölum, eins og ég sagði áðan, að það hefur ekki orðið. Ég verð að segja eins og er að ég var það bláeygður á sínum tíma þegar þessi skipti urðu. Ég hafði það mikla trú --- og hef reyndar enn þá þó hún hafi minnkað við það sem þarna gerðist --- á þeim hæstv. fjmrh. fyrrv., bæði Jóni Baldvini Hannibalssyni og Ólafi Ragnari Grímssyni, að ég hélt að þarna yrðu vatnaskil, ég hélt að þarna yrði aukin innheimta hjá ríkissjóði. Reyndar skal ég taka það fram, og það var í umræðunni, að þessi breyting átti að skila sömu tekjum til ríkissjóðs eins og sagt var. En ég endurtek að það vantaði upp á tekjur ríkissjóðs áður og það átti að skila sér með þessari breytingu. En nú verð ég að treysta á það að ef þessi könnun fer fram, þá muni hún skila svipaðri niðurstöðu, ég er alveg sannfærður um það og þá verður maður að treysta á það að núv. hæstv. fjmrh. gangi þá í málin og í skrokk á skattsvikurum landsins en ég átti nú ekki endilega von á því að ég þyrfti að beina þeim tilmælum til hans og að hann næði meiri og betri árangri heldur en mínir menn í þessum stól. Í þessu samhengi hefur oft verið talað um neðanjarðarhagkerfi, dulda efnahagsstarfsemi, nótulaus viðskipti og svarta atvinnustarfsemi og þetta var reyndar hér til umræðu í morgun. Allt þetta eru hugtök sem mikið ber á í umræðunni um skattsvik. Almenningur á að vísu bágt með að átta sig á hvað þau merkja í raun. Þó eru þau í vitundinni tengd óheiðarleika. Meðan hinn venjulegi launamaður verður ekki var við að stjórnvöld aðhafist neitt til þess að uppræta starfsemi af þessu tagi kemur almenningur ekki til liðs í baráttunni við þennan vágest. Auðvitað er almenningur besta skatteftirlitið og almenning þarf að virkja í þessu sambandi. En til þess að fá einstaklinga virka í eftirlitið þarf að gera þeim það mögulegt með virkara eftirliti frá hinu opinbera, auðvelda fólki beinan aðgang að skattstofunum og að á skattstofunum yfirleitt sé starfandi nægjanlegur fjöldi hæfra manna til að sinna þessu eftirliti. En eins og allir vita hefur orðið þarna mjög mikill misbrestur á. Í þessari skýrslu sem unnin var á vegum Alberts Guðmundssonar var einmitt bent á ýmsar leiðir og sérstaklega undirstrikað að það þyrfti að leggja gífurlega áherslu á að efla skatteftirlitið og fjölga fólki í þeim störfum og mennta það. Sérstaklega var það undirstrikað að mennta fólk í þessum störfum. Við vitum að samkvæmt launakerfi ríkisins og eins og þeim málum er háttað, þá hafa skattstjórarnir ekki fengið nógu menntað fólk til þess að vinna fyrir sig. Aftur á móti er öllum ljóst að skattsvikararnir hafa öll tök á því að ráða til sín hæft fólk til þess að sniðganga skattalögin. Það er staðreynd að fólk horfir upp á það að eigendur fyrirtækja notfæra sér rúmar reglur og slælegt eftirlit til að taka sér laun eða ígildi launa með ýmsum miður heiðarlegum hætti í trausti þess að ekki komist upp um þá. Það þarf að auka eftirlit með þessu og það hafa ekki farið fram nógu miklar breytingar á framtalslögum og lögum um fyrirtæki, rekstur fyrirtækja til þess að þarna hafi náðst verulegur árangur nema síður væri. Ég álít að þær reglur sem settar hafa verið á undanförnum árum hafi einmitt rýmkað möguleika ýmissa manna til þess að notfæra sér skattalögin í auðgunarskyni. Ég vil nefna hér fáeina punkta um þær leiðir sem opnar eru mönnum sem reka fyrirtæki, og þá sérstaklega miðlungsstór og lítil fyrirtæki. 1. Persónuleg útgjöld hluthafa, ættingja og sjálfstæðra atvinnurekenda færð sem rekstrarútgjöld hjá fyrirtækjunum eða stofnununum. 2. Persónuleg útgjöld starfsmanna sömuleiðis færð sem rekstrarkostnaður. 3. Viðhald sem er fært sem rekstrarkostnaður en ætti að eignfæra. 4. Afskriftir útistandandi skulda sem eru þá misnotaðar eigendum í hag. 5. Kaup eigna af hluthöfum eða ættingjum þeirra á verði sem er hærra en almennt gerist á markaðnum. 6. Sala á eignum fyrirtækis til hluthafa eða ættingja undir markaðsverði. 7. Vaxtalaus lán til sömu aðila. 8. Gjafir færðar sem rekstrarkostnaður. Þarna er bara um smáatriði að ræða í þessum málum og ég veit og vona að ef þessi nefnd verður skipuð, þá fari hún einmitt rækilega ofan í þessi atriði í skattamálunum og í rekstri fyrirtækjanna. Í sambandi við heiðarleg skil á þeim sköttum sem menn eiga að greiða til ríkisins og ég tala nú ekki um þegar menn eru bara innheimtuaðilar skattsins eins og í virðisaukaskattskerfinu þá er það auðvitað mjög þýðingarmikið að það skili sér og reyndar líka til þess að nota sem stjórntæki og það höfum við löngum gert og ekki bara einir þjóða. Á síðustu missirum hefur nokkuð verið rætt um hátekjuskatt og það hefur kallað fram viðbrögð að slíkt sé óframkvæmanlegt vegna þess að slíkt kalli á verri skil á tekjuskatti. Að hátekjuskattur kalli á verri skil á tekjuskatti. Á að taka slíka umræðu þannig að tekjuskattskerfið sé svo ófullkomið að stór hópur landsmanna hafi þar sjálfdæmi? Ég get ekki skilið þessa umræðu öðruvísi. Og að þeir ráði sjálfir hvað þeir borgi í skatt? Það hefur komið fram hér áður í máli mínu að ég tel að tekjuskatturinn sé sannkallaður launamannaskattur og auðvitað væri það besta ráðið að feta sig út úr því að tekjuskattur sé yfirleitt við lýði hér, sérstaklega vegna þess að manni sýnist að það sé algjör uppgjöf við það að ráða bót á þessum ófarnaði.  Að undanförnu hefur líka verið talað um það að afnema barnabætur eða hafa þar ákveðinn tilflutning, að afnema barnabætur hjá þeim sem hafa háar tekjur en hækka barnabætur hjá þeim sem hafa lágar tekjur. Þar komum við einmitt aftur að þessum skrípaleik sem getur gerst, og hefur reyndar gerst hér á landi þegar á að jafna kjör manna í gegnum ríkissjóð og miðað við skatttekjur, þá er mjög líklegt að þeir sem fá hærri barnabætur í þessu tilviki verði einmitt þeir sem hafa kannski einna hæstu tekjurnar. Við höfum fundið fyrir því áður. Virðulegi forseti. Það er ekki ástæða til þess að ræða þetta frekar. Hér voru miklar umræður í morgun. Ég óska eftir því að þessu máli verði vísað til efh.- og viðskn. og verði fljótlega tekið til síðari umr. Ég vil aðeins í lokin, svo að ég tefji nú menn ekki of mikið, vara við því að það verði einhver frestun á þeirri dagsetningu sem hér er óskað eftir vegna þess að ég tel að á haustþingi þurfi þessi könnun að liggja fyrir til þess að einmitt á þessu ári geti hið háa Alþingi sett nákvæmari og betri reglur til þess að þarna verði bót á.