Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Umræðan skiptist í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund en fulltrúar annarra þingflokka 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Dregið var um röð stjórnarandstöðuflokkanna innbyrðis og verður röð þingflokkanna þessi í báðum umferðum: Sjálfstfl., Alþb. og óháðir, Samtök um kvennalista, Framsfl. og þingflokkur jafnaðarmanna. Ræðumenn verða fyrir Sjálfstfl.: Davíð Oddsson forsrh. í fyrri umferð og Sigríður A. Þórðardóttir, 3. þm. Reykn., og Sólveig Pétursdóttir, 5. þm. Reykv., í þeirri síðari. Fyrir Alþb. og óháða tala í fyrri umferð Margrét Frímannsdóttir, 5. þm. Suðurl., og Ögmundur Jónasson, 17. þm. Reykv., en í þeirri síðari Kristinn H. Gunnarsson, 5. þm. Vestf. Af hálfu Samtaka um kvennalista tala Kristín Ástgeirsdóttir, 14. þm. Reykv., og Guðný Guðbjörnsdóttir, 19. þm. Reykv., í fyrri umferð, en Kristín Halldórsdóttir, 12. þm. Reykn., í þeirri síðari. Ræðumenn Framsfl. verða Finnur Ingólfsson iðn.- og viðskrh., Siv Friðleifsdóttir, 4. þm. Reykn., og Magnús Stefánsson, 3. þm. Vesturl., í fyrri umferð, en Guðni Ágústsson, 2. þm. Suðurl., í þeirri síðari. Af hálfu þingflokks jafnaðarmanna tala Rannveig Guðmundsdóttir, 5. þm. Reykn., Ágúst Einarsson, 11. þm. Reykn., og Sighvatur Björgvinsson, 4. þm. Vestf., í fyrri umferð, en Svanfríður Jónasdóttir, 6. þm. Norðurl. e., í þeirri síðari. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls hæstv. forsrh., Davíð Oddsson.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Stjórnarsáttmálar og stefnuyfirlýsingar ríkisstjórna eru athyglisverð plögg þótt menn greini oftast mjög á um innihald þeirra. Sáttmálarnir geyma jafnan loforð eða a.m.k. fögur fyrirheit þeirra sem eru að leggja af stað saman í ferð. En þeir eru ekki síður tæki stjórnmálaflokka til að kanna við stjórnarmyndanir, hvort þeir geti sameinast um nokkur meginverkefni næstu árin þrátt fyrir þann stjórnmálalega ágreining sem milli flokkanna er. Og þeir eru einnig notaðir til að kortleggja þau sker sem slíkt samstarf gæti helst steytt á. Mjög langir stjórnarsáttmálar, fullir af smáatriðum og þar sem reynt er að setja undir alla hugsanlega leka, gætu því bent til þess að verulegrar tortryggni gætti um samstarf á milli flokka í upphafi. Því þætti best að hafa sem flest svið niðurnegld í skrifuðum texta. Reyndar sýnist mér að stundum sé nokkur fylgni á milli langra stjórnarsáttmála og lélegs samstarfs flokka á milli. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar er stuttur og gagnorður en gefur þó ágæta leiðsögn um mikilvægustu viðfangsefni í íslensku efnahags- og þjóðlífi. Og ég tel einnig að upphaf núverandi ríkisstjórnar hafi verið gott og geti leitt til góðrar og farsællar tíðar. Það er mála sannast að síðasta þing, fyrsta heila þing núverandi ríkisstjórnar, var eitt hið athafnasamasta um langt skeið. Umræður voru vissulega langar og stundum strangar eins og vill verða í upphafi kjörtímabils þegar stjórn og stjórnarandstaða, samsett með nýjum hætti, láta reyna með sér. En hitt er þýðingarmeira að fjöldi stórmála var leiddur til lykta og mörg mál sem áður höfðu lengi þvælst fyrir þingmönnum fengu nú afgreiðslu. Það sést glöggt, þegar litið er til stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, að störf hennar hingað til og stefnan sem fram undan er verða í góðu samræmi við hann. Fylgt hefur verið fast fram þeim fyrirheitum um efnahagsmál, atvinnuaukningu og bætt lífskjör sem vikið er að í stjórnarsáttmálanum. Þar verður verkum þó seint lokið og þeirra mun því einnig sjá stað á þessu þingi, ekki síst í tengslum við fjárlagagerð. Fjmrh. hefur nú lagt fram fjárlagafrv. sem gerir ríkisstjórninni að reka ríkissjóð með nokkrum afgangi og nú þykir ljóst að fjárlagahallinn á því ári sem senn er að ljúka verður mun minni en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Þá er settur innan sviga sá bókhaldshalli sem skráður verður vegna innlausnar spariskírteina fyrr á árinu. Eins og kunnugt er mun sú innlausn ein spara ríkissjóði milljarða króna á næstu árum. Á síðasta þingi var vinnulöggjöfin endurskoðuð og er það von ríkisstjórnarinnar að þegar fram í sækir muni sú lagasetning teljast mjög til bóta þótt nokkuð hafi verið um hana deilt. Flutningi grunnskóla til sveitarfélaga hefur verið lokið áfallalaust. Margir óttuðust að þar væru of mörg ljón í vegi til þess að það stóra mál mætti ná fram að ganga. Flutningur grunnskólans er mesta verkefnatilfærsla á milli ríkis og sveitarfélaga sem orðið hefur og þá um leið stærsta skref til valddreifingar sem stigið hefur verið. Endurskoðun lífeyrissjóðakerfisins sem sérstaklega er fjallað um í stjórnarsáttmála er vel á veg komin. Annað atriði sem þar er nefnt hefur einnig breyst úr orðum í veruleika. Settar hafa verið reglur um aðgang borgaranna að upplýsingum hjá stjórnvöldum og jafnframt verið mótuð heildarstefna um upplýsingatækni og upplýsingaþjóðfélagið. Vinna við að búa í haginn fyrir erlenda fjárfestingu í landinu hefur borið góðan ávöxt eftir langvarandi kyrrstöðu í þeim efnum. Er það fagnaðarmál fyrir þjóðina og reyndar eru ýmis merki um það nú að þar verði frekari ákvarðanir teknar á næstu mánuðum og missirum. Ég hef, herra forseti, aðeins vikið að fáeinum atriðum sem stjórnarsáttmálinn lagði okkur í hendur að huga sérstaklega að í upphafi kjörtímabilsins. Þar hefur mörgu verið þokað í rétta átt. En það er ekki síður ánægjulegt að samstarfið á milli stjórnarflokkanna um framkvæmd þessara verkefna hefur verið afar traust og sú samheldni hefur tryggt öruggan framgang málanna. Það var forgangsatriði ríkisstjórnarinnar að fjárlög skyldu nú lögð fram hallalaus. Þó skyldi forðast að það yrði með þeim hætti sem hér hefur gerst stundum á árum fyrr, þegar að útgjöld ríkisins voru vanmetin stórlega og tekjurnar ofmetnar og með þeim hætti fengin hagfelld niðurstaða. Óþarfi er að rifja þau tilvik upp sérstaklega nema tilefni gefist til. Öðruvísi er í pottinn búið nú og því hafa orðið mikil kaflaskil í íslenskri efnahagsstjórn við framlagningu þessa fjárlagafrv. Til þess að ná markmiðum þess hefur verið óhjákvæmilegt að sýna aðhald í ríkisrekstrinum á fjölmörgum sviðum. Það hefur vissulega verið gert. En á hinn bóginn munu útgjöld til ýmissa málaflokka þó halda áfram að aukast og er slíkt óhjákvæmilegt þótt viðspyrna sé sýnd. Hinn umfangsmikli heilbrigðismálaflokkur lýtur einmitt þessum lögmálum, en útgjöld til hans aukast jafnt og þétt þótt þeir sem leggja eyrun við pólitískum áróðri gætu haldið annað. Meðalaldur landsmanna eykst og sífellt koma til ný dýr lyf og tækjabúnaður sem nútímalæknisþjónusta getur ekki verið án eigi hún ekki að verða lakari hér en þar sem hún gerist best. Áfram er tryggt að íslensk heilbrigðisþjónusta verður í fremstu röð meðal þjóða. Slíkri stöðu er hægt að halda þótt þess sé gætt að útgjaldaþensla þessa málaflokks keyri ekki þjóðfélagið á hliðina. Sömu sögu er að segja um mál er lúta forræði menntmrn. Það er enginn ágreiningur um það hér á hinu háa Alþingi að tryggja æsku landsins sem best tækifæri til menntunar, enda er hún helsta forsenda framfara og velmegunar þjóðarinnar. En á hinn bóginn er einnig líklegt að allir þeir stjórnmálaflokkar og samtök sem hér eiga fulltrúa, vilji í lengstu lög forðast að safna ríkisskuldum nú þegar hagur er tekinn að vænkast, skuldum sem ungviði landsins er ætlað að greiða þegar það kemst á fullorðinsár. Því var ljóst að það þurfti að koma til kasta menntmrn. sem og annarra ráðuneyta sem fara með viðkvæma málaflokka, þegar að niðurskurði kæmi, ef framangreindum markmiðum fjárlaganna skyldi ná. Við flutning grunnskólans til sveitarfélaganna var aukið fjármagn veitt til þess skólastigs. Háskólastigið var ekki talið aflögufært, en á hinn bóginn mætti gera ráðstafanir til sparnaðar á framhaldsskólastigi. Vonandi verður tekið málefnalega á því vandasama verki, jafnt hér á Alþingi sem og hjá þeim aðilum öðrum sem að málinu koma. Nú er unnið að endurskoðun á námskrám grunn- og framhaldsskóla sem er stórverkefni og liggur mikið við að það takist vel. Á þeim nýja grunni á að treysta inntak og gæði íslenskrar menntunar. Heilbrigðismál og menntamál eru útgjaldafrekir liðir í ríkisrekstrinum enda er almennur vilji til þess í þjóðfélaginu að skattgreiðendur leggi mikið á sig til þess að halda þar uppi háu þjónustustigi. Auðvitað má hið sama segja um fjölmarga aðra þætti ríkisrekstursins. Áskoranir um aukin útgjöld berast úr öllum áttum og hverjum og einum þykir sín krafa hin eina og sanna réttlætiskrafa. Engin ástæða er til að gera lítið úr þess háttar óskum eða hafa þær í flimtingum. En það heyrast einnig aðrar raddir sem kannski eru ekki settar fram með jafnmiklum þunga og jafnmiklum hávaða. Það er nefnilega einnig vaxandi krafa frá öllum almenningi að ráðdeildar sé gætt og skuldum ekki safnað og sú krafa hlýtur einnig að ná eyrum okkar þingmanna, enda hefur þjóðin ekki ráð á að fram hjá henni sé litið. Herra forseti. Það hefur mikill árangur náðst í íslenskum þjóðarbúskap á undanförnum árum. Hagvöxtur hefur verið mikill, verðbólga mjög í hófi, atvinnuleysi fer minnkandi og lífskjör batna. Samkvæmt þessum mælikvarða er Ísland í hópi þeirra aðildarþjóða OECD sem bestum árangri hafa náð að undanförnu. Í þjóðhagsáætlun er vikið að þeim fjórum atriðum sem einkum geti skýrt þessa jákvæðu þróun. Í fyrsta lagi er bent á þær víðtæku umbætur sem gerðar hafa verið í íslenskum efnahagsmálum á undanförnum árum og þar nefnt til sögunnar efling markaðsbúskapar, opinn fjármagnsmarkaður og aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Í öðru lagi hafi tekist að tryggja stöðugleika og jafnvægi í þjóðarbúskapnum og í þriðja lagi hafi vaxið skilningur á að laga þurfi rekstur þjóðfélagsins að þeim skilyrðum sem það býr við á hverjum tíma. Og í fjórða lagi hafi ytri skilyrði lagst á sveif með innlendum skilyrðum. Íslendingar hafi með öðrum orðum búið hagkerfi sitt undir batnandi hag. Það er enginn bilbugur á ríkisstjórninni að halda áfram á sömu braut og á kjörtímabilinu verður komið í verk áformum um að breyta eignarformi ríkisfyrirtækja og auðvelda einstaklingum og fyrirtækjum að eignast í þeim hlut. Ríkið hefur hvorki ástæðu né þörf á að standa í rekstri í beinni samkeppni við einstaklinga og fyrirtæki þeirra. Á síðustu árum hefur í fyrsta sinn verið gengið skipulega til slíkra verka. Á þeim tíma voru seldir hlutir ríkissjóðs í fyrirtækjum fyrir rúmar 2.000 millj. króna. Sérstök framkvæmdanefnd annast stefnumótun á sviði einkavæðingar og sitja í henni auk mín, utanrrh., fjmrh. og viðskrh. Hefur ríkisstjórnin samþykkt tillögur nefndarinnar um nýjar reglur um framkvæmd einkavæðingar. Nýlega voru hlutabréf ríkissjóðs í Jarðborunum hf. seld fyrir 160 millj. króna, en í fjárlögum yfirstandandi árs var gert ráð fyrir að heildartekjur af sölu eigna yrðu 100 millj. króna. Sala á hlutabréfum í Sementsverksmiðjunni hf., Áburðarverksmiðjunni hf., Skýrr hf. og Bifreiðaskoðun Íslands hf. er nú í undirbúningi. Þá er unnið að því að breyta Póst- og símamálastofnun í hlutafélag sem gert er ráð fyrir að taki til starfa um nk. áramót. Samkeppni á sviði símaþjónustu verður gefin frjáls í flestum ríkjum Evrópu hinn 1. jan. 1998 og má gera ráð fyrir mikilli breytingu á samkeppnisumhverfi símafyrirtækja frá og með þeim tíma. Símafyrirtæki í Evrópu eru í óða önn að undirbúa sig fyrir umskiptin. Þeim hefur flestum verið breytt í hlutafélög og hafa myndað með sér þrjú meginbandalög ásamt öflugum bandarískum símafyrirtækjum. Norski, danski og finnski síminn tilheyra einu slíku bandalagi og sænski síminn öðru. Það er yfirlýst stefna allra þessara fyrirtækja að hasla sér völl utan heimalanda sinna. Norrænu fyrirtækin skilgreina Norðurlöndin öll sem hluta af sínum heimamarkaði. Það er því afar mikilvægt að gera Pósti og síma kleift að mæta þeirri samkeppni sem fram undan er, en það verður aðeins gert með því að breyta fyrirtækinu í öflugt hlutafélag sem getur brugðist við nýjum aðstæðum með skjótum og skilvirkum hætti. En jafnframt verður að gæta þess að ný fyrirtæki á þessu sviði hér á landi fái svigrúm og olnbogarými og að þau búi við eðlileg og sanngjörn samkeppnisskilyrði. Íslenskt atvinnulíf verður ávallt að eiga völ á eins fullkomnum og hagkvæmum fjarskiptum og best gerist í öðrum löndum og eiga aðgang að fullkomnustu tækni á hverjum tíma. Á þessu veltur framtíð okkar í hinni tölvuvæddu upplýsingaveröld. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir m.a. að áhersla verði lögð á að breyta rekstrarformi ríkisviðskiptabanka og fjárfestingarlánasjóða. Hvort tveggja er nú í undirbúningi. Að því er varðar fjárfestingarlánasjóðina er markmiðið að tryggja atvinnulífinu aðgang að langtímafjármagni á markaðskjörum á sem hagkvæmastan hátt, og að tryggja atvinnulífinu aðgang að fjármagni til nýsköpunar og þróunar. Skilyrði er að fyrirtæki í hvaða atvinnugrein sem er eigi jafnan aðgang að slíku fjármagni hvort sem er til fjárfestingar eða nýsköpunar. Sjóðakerfið hefur um langt skeið verið hólfað niður eftir atvinnugreinum og það hefur staðið starfsemi í nýjum greinum fyrir þrifum. Þessu verður því að breyta. Nauðsynlegt er að eiga samráð um þær breytingar við fulltrúa þeirra atvinnugreina sem helst tengjast núverandi sjóðakerfi. Það má hins vegar ekki koma í veg fyrir það að nýtt kerfi verði öllum opið. Nýtt sjóðakerfi þarf að skoða í nánu samhengi við bankakerfið, en ríkisbönkunum verður breytt í hlutafélög með löggjöf á þessu þingi. Samspil banka og sjóða er margslungið og verður að leita þar hagkvæmustu lausna og líta um leið til annarrar samkeppni á lánamarkaði. Í fyrirhugaðri uppstokkun sjóðakerfisins er æskilegt að taka strax verulegt skref í þá átt að draga úr umsvifum ríkisins í lánakerfinu og minnka þannig hlut þess í atvinnulífinu. Herra forseti. Í áætlunum ríkisins er nú byggt á því að hagvöxtur verði um 2,5% á komandi ári og áþekkur á næstu árum þar á eftir. Er þetta mun minni hagvöxtur en verður á þessu ári. Þá er því spáð að verðbólgan verði um 2%. Segja má að vel muni til takast fyrir þjóðina ef þetta gengur eftir. En hafa verður í huga að langflestir kjarasamningar eru lausir um næstkomandi áramót. Engum blöðum er um það að fletta að atbeini aðila á vinnumarkaði á góðan hlut í þeim umskiptum til hins betra sem orðið hafa á Íslandi. Gera verður ráð fyrir að verkalýðsforingjar og forráðamenn atvinnulífsins muni við næstu kjarasamninga ganga fram í senn af sanngirni og ábyrgð. Því verður ekki trúað fyrr en fullreynt er að nokkur forustumaður á vinnumarkaði vilji á ný innleiða óöld óðaverðbólgu í landinu. Þá yrðu þeir þeim verstir sem þeir eiga að vinna best. Árangri þjóðarinnar yrði í einu vetfangi kippt í burtu og hún kæmist aftur á byrjunarreit í efnahagsmálum og samkeppnisstaða hennar út á við mundi stórskaðast. Sú kaupmáttaraukning sem orðið hefur á undanförnum árum þurrkaðist fljótlega út. Hitt er jafnljóst og má einnig undirstrika að kaupmáttur verður að halda áfram að aukast, jafnt en örugglega. Það er einnig mikilvægt að hluta þeirrar kaupmáttaraukningar verði varið til að auka sparnað í landinu, hvort sem er með grynnkun á skuldum einstaklinga, heimila og fyrirtækja eða öðrum beinum sparnaði. Kaupmáttur launþega hefur vaxið verulega á allra síðustu árum eftir langvarandi stöðnun og hrap kaupmáttar á árunum þar á undan. Þessi þróun verður að halda áfram svo íslenskir launþegar geti kinnroðalaust borið sín laun saman við það besta sem annars staðar gerist. Þessari þróun má því ekki spilla. Herra forseti. Það er áhyggjuefni að viðskiptajöfnuður hefur orðið okkur óhagstæðari upp á síðkastið. Að baki þessari þróun liggur mikil aukning á innflutningi. Hefur almennur innflutningur, að skipum og flugvélum frátöldum, aukist um 11% að magni til á fyrri hluta ársins ef miðað er við sama tímabil á hinu fyrra ári. Innflutningur á bifreiðum og fjárfestingarvörum hefur aukist að raungildi um 20--30% á umræddu tímabili. Á öðrum sviðum hefur einnig orðið veruleg aukning. Þannig hefur innflutningur á neysluvörum, öðrum en bifreiðum, aukist um 7% að magni til og á rekstrarvörum um rúm 6%. Sem betur fer hefur útflutningurinn einnig aukist á sama tímabili en þó ekki í sama mæli. Því er líklegt að á þessu ári myndist aftur halli á viðskiptum við útlönd eftir þriggja ára samfelldan afgang. Þjóðin hefur verið að borga niður erlendar skuldir sínar í verulegum mæli og hefur það verið eitt mesta fagnaðarefni íslenskra efnahagsmála þótt lítið beri á slíkum árangri í opinberri umræðu. Viðskiptaafgangur síðustu ára hefur gert kleift að grynnka á erlendum skuldum og hafa hreinar erlendar skuldir þjóðarbúsins lækkað úr 54,1% af landsframleiðslu árið 1993 í 49,7% á síðasta ári. Þrátt fyrir nokkurn viðskiptahalla á þessu ári mun hlutfall hreinna erlendra skulda halda áfram að lækka og stefnir í að verða 47% af landsframleiðslu en hins vegar má gera ráð fyrir að skuldahlutfallið verði óbreytt á milli ársins í ár og næsta árs. Erlendar skuldir þjóðarbúsins hafa því lækkað umtalsvert á sl. þremur árum. Mikilvægt er að ná tökum á viðskiptajöfnuðinum á nýjan leik þannig að erlendar skuldir okkar geti haldið áfram að lækka og að vaxtagreiðslur til erlendra aðila minnki ár frá ári. Ríkisstjórnin hefur sett hallalausan rekstur ríkisbúsins sem meginmarkmið á næstu árum eins og fyrr sagði. Þegar það markmið hefur náðst og fest vel í sessi er hægt að setja sér ný markmið. Ríkisstjórnin hefur leitast við að lækka jaðarskatta og þar er enn mikið verk fyrir höndum. Ef við náum að standa vörð um trausta stöðu ríkisfjármála ættum við að geta lækkað skattbyrði þjóðarinnar á næstu árum. Á ég þá bæði við jaðarskatta og almenna skatta. Þar verður auðvitað að fara að með gát, því forsendan verður að vera að ríkissjóður sé framvegis rekinn hallalaus. Það hlýtur að vera auðvelt að ná þjóðarsamstöðu um efnahagslegar forsendur sem byggja á því að ríkið safni ekki skuldum, að kaupmáttur fólks geti aukist jafnt og þétt og að skattar á almenning geti lækkað. Fyrir nokkru gerðu sumir fjölmiðlar sér mikinn mat úr fólksflótta frá Íslandi og vöktu athygli á að samanburður lífskjara við næstu nágranna væri okkur mjög óhagfelldur. Á það hefur áður verið bent að ekki er þar allt sem sýnist. Hitt er jafnrétt og hefði átt að vera öllum augljóst að sjö ára samdráttarskeið á Íslandi hlaut að koma niður á lífskjörum þjóðarinnar og möguleikum hennar til nýsköpunar í atvinnulífi. Forsætisráðherra Svíþjóðar, sem hér var á dögunum, vakti athygli á því að hin norrænu ríki hefðu flest lent í svo miklum efnahagslegum ógöngum, að ýmsir töldu að velferðarríkinu norræna yrði vart bjargað. Danir urðu fyrstir til að ganga í gegnum hremmingarnar og taka sér tak og síðan hafa norrænu þjóðirnar hver af annarri gert það einnig. Það átak sem dönsk stjórnvöld gerðu undir forustu Schlüters, þáverandi forsætisráðherra Danmerkur, hefur á síðustu árum borið mikinn ávöxt og danska þjóðin uppskorið með bættum hag og öruggari efnahagsforsendum. Við höfum verið í þessum verkum hér og erum nú senn komin yfir það versta. Það er ekki fyrr en árangur þessara verka hefur að fullu skilað sér til okkar að sanngjarnt er að gera fyrrgreindan samanburð við önnur lönd. Árið 1994 fluttu 760 fleiri einstaklingar frá Íslandi en til þess, og árið 1995 1.418 einstaklingar. Slík þróun hefur áður orðið þegar að kreppir í íslenskum þjóðarbúskap. En sem betur fer er þessi þróun nú að breytast, eftir því sem tölur sýna. Brottfluttir eru 134 færri á fyrstu átta mánuðum en var á sama tíma fyrir ári á meðan aðfluttum hefur fjölgað um 428. Enn eru þó brottfluttir 230 fleiri en aðfluttir, en á sama tíma fyrir ári var sú tala 800 manns. Þá er þess að geta að í júlí og ágúst á þessu ári fluttu 100 fleiri til landsins en frá því, en sömu mánuði í fyrra var þessu algjörlega öfugt farið þegar 400 fleiri fluttu frá landinu en til þess. Þessi umsnúningur er ánægjulegur og vísbending um að við séum vissulega á réttri leið og árangur erfiðrar baráttu sé að skila sér. Herra forseti. Samskipti Íslendinga við nágranna sína hafa að jafnaði verið góð. Þar hefur þó borið nokkurn skugga á síðustu ár. Eins og kunnugt er hafa Íslendingar að undanförnu sætt ámæli vegna úthafsveiða sinna og þeir jafnvel verið sakaðir þar um ránskap og óbilgirni. Hitt er þó staðreynd sem ekki er hægt að líta fram hjá að hvarvetna þar sem íslensk skip hafa stundað úthafsveiðar hafa íslensk stjórnvöld lýst sig reiðubúin til að takmarka þær veiðar með alþjóðlegum samningum bæri til þess nauðsyn. Á nýlegum aðalfundi Norðvestur-Atlantshafsfiskveiðistofnunarinnar var fjallað um úthafsveiðar á svonefndu Flæmingjagrunni. Hefur nokkuð verið hnjóðað í Íslendinga í framhaldi af þeim fundi. Þar sýndi þó Ísland þá ábyrgðartilfinningu að vilja setja kvóta á þær veiðar sem skipt yrði á milli ríkjanna en hin ríkin vildu viðhalda svonefndri sóknarstýringu. Tillaga Íslendinga um kvótakerfi er algjörlega í samræmi við viðtekna venju við alþjóðlega fiskveiðistjórnun en sóknarstýringin er á hinn bóginn undantekningin. Þá er það að athuga að í raun er ekki ágreiningur um að kvóti verndar fiskstofna betur en sóknarstýring getur nokkru sinni gert. Þegar fullreynt var á þessum aðalfundi NAFO að tillaga okkar næðist ekki fram var því lýst yfir að Ísland mundi setja einhliða kvóta og draga verulega úr veiðum, enda virtust vísindaleg rök styðja slíka niðurstöðu. Það var einnig ein af okkar röksemdum á NAFO fundinum að kvótastýring leiddi til mun hagkvæmari veiða en sóknarstýring. Það kann að vera að spurningin um hagkvæmni skýri áhugaleysi hinna þjóðanna á okkar tillögu. Þar skilur á milli okkar og langflestra annarra þjóða að þær geta stundað óhagkvæmar fiskveiðar í skjóli opinberra styrkja. Það er enginn vafi á að stór þáttur í ofveiði í heiminum er sú mikla opinbera aðstoð sem sjávarútvegi er víðast hvar veitt. Án þeirra ríkisafskipta mætti ætla að sókn í marga fiskstofna mundi minnka verulega. Slíkar veiðar yrðu einfaldlega ekki arðbærar. Íslendingar verða að geta stundað veiðar á úthafinu og til þess eigum við fullan rétt. Við eigum á hinn bóginn ekki þess kost að reka sjávarútveginn með opinberum styrkjum. Það er því úrslitaatriði fyrir okkur að vekja athygli á því að við erum öðrum þjóðum háðari því að fiskstofnum í úthafinu sé haldið við og að veiðum sé stjórnað með hagkvæmum hætti. Þess vegna höfum við ábyrga stefnu í úthafsveiðum og munum hafa slíka stefnu áfram. Ásakanir í okkar garð um rányrkju og óábyrga stefnu í fiskveiðum eru ekki á rökum reistar og sumir þeirra sem henda ónotum í okkur hafa engin efni til þess. Herra forseti. Nýlega hefur borið góða gesti að garði. Fyrst forsætisráðherra hins nýfrjálsa Lettlands og síðan sænska forsætisráðherrann. Ég átti kost á að ræða við þá báða mjög ítarlega um öryggismál. Einkum var þá rætt um öryggi Eystrasaltsríkjanna þriggja og stækkun Atlantshafsbandalagsins. Íslensk stjórnvöld styðja eindregið fyrirætlanir um stækkun bandalagsins og líta svo á að hér sé um að ræða einstakt sögulegt tækifæri til að festa í sessi lýðræði og stöðugleika í Mið- og Austur-Evrópu. Því tækifæri megi ekki glata. Hitt er hins vegar öllum augljóst að stærri ríkin í bandalaginu munu taka á sig þyngstar byrðar og mestar skuldbindingar vegna stækkunar þess og hljóta þar með auðvitað að ráða mestu um hvernig og hversu hratt bandalagið stækkar. Engu að síður er fyllsta ástæða til þess að Ísland skipi sér í hóp þeirra bandalagsríkja sem vilja fara hratt fram. Rússland hefur enn sem komið er lagst gegn þessari stækkun. Ekki síst hafa talsmenn Rússlands verið afdráttarlausir þegar kemur að hlut Eystrasaltsríkjanna. Rússar geta þó aldrei haft neitunarvald í málinu. Atlantshafsbandalagið er varnarbandalag í eðli sínu og það getur ekki leitt til öryggisleysis fyrir stórveldi á borð við Rússland þótt hin þrjú smáu baltnesku ríki verði aðilar að því. Það má ekki skipta Evrópu upp á ný með þeim hætti sem áður hefur verið gert. Slíkt tilheyrir liðinni tíð og er angi af úreltum þankagangi. Evrópa hefur öryggishagsmuna að gæta en hitt skiptir meira máli að í húfi er réttur frjálsra ríkja til að ákveða sjálf í hvaða alþjóðasamtök þau vilja ganga. Atlantshafsbandalagið er reiðubúið til sérstaks samráðs og samninga við Rússa, til þess m.a. að fylgja eftir þeim sjónarmiðum að Rússlandi geti ekki stafað ógn af því að Mið- og Austur-Evrópuríki bætist í hóp þeirra lýðræðisríkja er mynda Atlantshafsbandalagið. Ákvörðun bandalagsins um stækkun liggur fyrir. Gert er ráð fyrir því að á leiðtogafundi þess á næsta ári verði fyrstu ríkjunum boðið til aðildarviðræðna. Afar þýðingarmikið er að gæta þess sérstaklega að þau ríki, sem ekki verða valin í fyrstu atrennu, lendi ekki á nýju gráu svæði í öryggismálum. Nú er útlit fyrir að Eystrasaltsríkin, sem við Íslendingar höfum tengst sérstökum vináttuböndum, verði ekki tekin inn í Atlantshafsbandalagið í fyrstu lotu. Því þarf að ganga þannig frá málum að ótvírætt sé að þau verði tekin inn síðar og búa þannig um hnútana í millitíðinni að þessi ríki verði tengd með sýnilegum og traustum böndum við Atlantshafsbandalagið og önnur samtök í álfunni. Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þessa þings sem nú er nýhafið bíða mörg og margvísleg verkefni. Þær ákvarðanir sem hér verða teknar munu hafa mikil áhrif á hag einstaklinga, félagasamtaka og fyrirtækja á næstu árum og áratugum. Þýðingarmikið er að löggjafarvaldið vinni með vandlegum hætti að lagasetningu til að forðast mistök og að lagasetningin verði ekki í raun íþyngjandi fyrir almenning þótt að öðru hafi verið stefnt eins og stundum gerist. Ríkisstjórnin þarf fyrir sitt leyti að gæta þess að lagafrumvörp berist þingheimi í tíma svo þingmenn og nefndir þeirra fái sæmilegt ráðrúm til þess að fjalla um mál ítarlega og kalla til hagsmunaaðila og sérfræðinga. Heitir ríkisstjórnin því að leggja sig fram í þessum efnum og óskar eftir góðri samvinnu við forystu þingsins og þingflokka í því sambandi. Herra forseti. Ég vona að mér fyrirgefist þó ég víki hér í lokin örlítið frá þeim reglum sem um stefnuræðu gilda. Það er eldgos í jökli og enn er ekki vitað hvort af því muni verða tjón á mannvirkjum og landgæðum. Því miður bendir flest til á þessari stundu að meira sé í húfi en fyrr var talið. Takist illa til í þessum hamförum gæti fjárhagstjón orðið mikið. Þessi atburður undirstrikar reynsluna af hörmungunum fyrir vestan, í Súðavík og á Flateyri, hve land okkar er harðbýlt og óútreiknanlegt. Við gerum okkar plön og áætlanir en náttúra landsins getur hvenær sem er sett breitt strik í alla þá útreikninga. Þeir sem best þekkja til fylgjast náið með og hafa víðtækt umboð til að bregðast við þeim atburðum sem nú hafa orðið eftir því sem þurfa þykir. Á þessari stundu gerum við ekkert betra en að vona það besta. Góðir Íslendingar. Ég þakka þeim sem hlýddu.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Boðskapurinn sem forsrh. flutti áðan var fallegur. Nú ætlast hann áreiðanlega til að þið sem heima eruð og hafið hlustað dragið ykkur rólega til hryggjar eða skiptið um rás í vissu um að mál ykkar séu í góðum höndum. Góðærið er gengið í garð. Við vitum hins vegar öll að ástandið í þjóðfélaginu er ekki jafngott og hæstv. forsrh. er að reyna að telja okkur trú um. Það sem var merkilegast við ræðu hans áðan var það sem hann sagði ekki. Tókuð þið t.d. eftir því að ráðherrann minntist ekki einu orði á málefni aldraðra og öryrkja eða annarra sem eiga undir högg að sækja? Ekkert um þjónustugjöld eða aðra feluskatta. Ekkert um úrlausnir í húsnæðismálum. Ekkert um skuldastöðu heimilanna annað en það að nú skuli nota góðærið margumtalaða til að greiða skuldirnar niður. Ekkert um jafnréttismál. Ekki orð um stefnuna í heilbrigðismálum. Er ráðherrann búinn að gleyma því að heilbrigðiskerfið var í upplausn fyrir skömmu og er það að vissu leyti enn? Flestar stéttir sem starfa í heilbrigðismálum hafa á undanförnum árum í tíð ríkisstjórna Davíðs Oddssonar staðið í harkalegri kjarabaráttu, líklega af eintómri frekju. Álagið á starfsfólk heilbrigðiskerfisins hefur aukist gríðarlega vegna handahófskenndra aðgerða ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar undanfarin ár. Íslandsmet hafa verið sett í lokunum deilda. Nánast vikulega berast fréttir af erfiðleikum sjúkrastofnana og starfsfólks sem þar vinnur. Öll þessi vandræði virðast hafa farið fram hjá hæstv. forsrh. sem lokar augunum og boðar hallalaus fjárlög sjötta árið í röð þótt sá boðskapur hafi aldrei gengið eftir. Hann minntist ekki orði á það aðstöðuleysi og þá erfiðleika sem foreldrar þeirra barna, sem þurfa að dveljast lengi á sjúkrahúsum, eiga við að etja. Líklega hefur gleymst að sýna honum öll þau mörgu erindi sem heilbrrn. hafa borist frá þessu fólki. Líklega hefur hæstv. forsrh. ekki séð viðtal sem birtist í DV við móður frá Ísafirði þar sem hún lýsir aðstæðum sínum vegna langrar sjúkrahúsvistar níu ára dóttur sinnar hér í Reykjavík. Ég ætla ekki að rekja þá sögu hér en vil aðeins benda hæstv. forsrh. á að það er stundum nauðsynlegt að gleyma meðaltölunum og hugsa til einstaklinganna þegar ákvarðanir eru teknar. Það var merkilegt að heyra hæstv. forsrh. segja áðan að tryggja ætti æsku landsins góð tækifæri til menntunar. En það ratast oft málglöðum satt á munn, svo ég noti nú ekki önnur orð. Hann var að vísu fljótur að draga í land eins og þið heyrðuð. Það verður að skera niður í menntakerfinu að hans mati til að koma í veg fyrir að æskan beri of þungar skuldabyrðar á fullorðinsárunum. Með öðrum orðum, ríkisstjórnin skerðir menntakerfið æskunnar vegna. Þegar Danir tókust á við sinn efnahagsvanda og skáru niður í ríkisrekstri juku þeir framlög til menntamála. Þeir gerðu sér grein fyrir að menntun er grundvöllur hagsældar og hagvaxtar. Danir eru ekki einir um þetta. Flestar þjóðir í sömu sporum hafa valið þá leið í efnahagsþrengingum að auka framlög til menntamála. Jafnvel sænsku íhaldsöflin völdu þessa leið. En hún er ekki valin hér. Hér fara menn aðrar leiðir. Forsrh. sagði áðan að ekki væri neinn sparnað að hafa af háskólanum lengur enda búið að ganga harkalega að íslenska háskólanum á undanförnum árum. Hins vegar mætti reyta eitthvað af framhaldsskólunum. Þar væri áreiðanlega hægt að spara. Líklega sækir hann þessa visku sína til menntmrh. sem hefur sagt að framhaldsskólinn hafi hingað til sloppið undan niðurskurðarhnífnum. Hvorugur nefnir þó að nemendur hafa verið látnir taka aukinn þátt í rekstri þessara skóla. Forsrh. minntist heldur ekki á Lánasjóð ísl. námsmanna. Hvergi á Norðurlöndum búa námsmenn við jafnslök kjör og hér. Markmiðin með rekstri lánasjóðsins eru þrjú. Sjóðurinn á að vera jöfnunarsjóður og stuðla að jafnrétti til náms. Hann á að vera framfærslusjóður sem gerir ungu fólki kleift að nota framtíðartekjur til neyslu á námstíma og hann á að vera fjárfestingarsjóður sem gerir þjóðinni kleift að fjárfesta í menntun og tryggja með því velferð hennar. En nú er svo komið að lánasjóðurinn í núverandi mynd veldur ekki þessu hlutverki. Þegar honum var breytt árið 1992 urðu miklar umræður um málið á Alþingi. Þeir sem harðast börðust við hlið okkar alþýðubandalagsmanna og þingmanna Kvennalistans gegn breytingum ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar voru framsóknarmenn. Ég man ekki betur en að þeir hafi heitið því ef flokkur þeirra fengi afl til þá mundu þeir breyta lögunum hið snarasta. Það er fróðlegt að rifja þetta upp nú eftir að umbeðið afl er illu heilli fengið. Í umræðunum um lánasjóðin 1992 sagði Finnur Ingólfsson, núv. hæstv. bankamálaráðherra, með leyfi forseta: ,,Hér eru alvarlegir hlutir að gerast og í raun og veru eru hér sorglegir hlutir að gerast. Hver hefði trúað því að árið 1992 gæti þetta gerst? Það er verið að færa aðstoð við námsmenn áratugi aftur í tímann. Jafnrétti til náms er aflagt. Það er hætt að taka tillit til aðstæðna meðan á námi stendur. Menntun er aftur að verða forréttindi hinna ríku. Lánasjóður ísl. námsmanna er í raun og veru lagður niður.`` Og hæstv. ráðherra bankamála sagði: ,,Námsmönnum er vísað á bankakerfið, á okurvextina, kerfi sem á að fara að einkavæða eða gefa kolkrabbanum. Það er kolkrabbinn í þessu þjóðfélagi sem á að fara að ákveða hverjir það eru sem eiga að mennta sig. Hér er í raun og veru verið að kveða upp dauðadóm yfir mörgu ungmenninu í þessu landi hvað menntun snertir.`` Þetta sagði hæstv. bankamálaráðherra núv., þáv. óbreyttur þingmaður Framsfl. Tímans vegna læt ég þessi ummæli nægja en margir þingmenn Framsfl. tóku þátt í umræðunni og töluðu einum rómi. Spá þeirra hefur ræst. Barnafólkið í námi hefur fækkað um 34%, einstæðum foreldum um 42% og það hefur svo sannarlega tekist að fæla það fólk frá námi sem helst þarf á sjóðnum að halda, ungt fjölskyldufólk. Á annað ár hafa framsóknarmenn haft tækifæri til að breyta en áhuginn virðist ekki mikill hjá þessum flokki sem hafði einu sinni fólk í fyrirrúmi. Þeir hafa allir gengið í lið með forsrh. sem vill draga úr framlögum til menntamála svo að æskan þurfi ekki að bera þungar byrðar í framtíðinni. Þeir leggjast allir á eitt að hafa vit fyrir æskunni. Menntun borgar sig illa því skuldirnar koma þá bara seinna. En ætlar ríkisstjórnin, sem að mestu er samansett af miðaldra karlmönnum, virkilega að leiða æskuna inn í framtíðina án samráðs við hana? Það lítur út fyrir það. Næstkomandi laugardag stendur menntmrh. fyrir menntaþingi í Háskólabíói undir yfirskriftinni: Til móts við nýja tíma. Þar er svo sannarlega staðfest að hin miðaldra ríkisstjórn telur sig einfæra um að leiða æskuna til móts við nýja tíma. Við höfum heyrt í fréttum að ekki hafi verið leitað til stúdenta og annarra námsmanna til að taka þátt í umræðunni um menntamál. Þeim hefur jafnvel verið meinað að halda eiginn fund um sama efni í sama húsi. Samtök námsmanna, sem saman telja um 30.000 einstaklinga, ætla að halda eigið málþing í tjaldi fyrir utan til að mótmæla því að þeim sé úthýst á menntaþingi menntmrh. Með þessu eru námsmenn jafnframt að mótmæla því að ráðherrann sjái ekki ástæðu til að láta ræða Lánasjóð ísl. námsmanna og þá stöðu sem hann hefur verið settur í. Þeir skilja eðlilega ekki hvers vegna ráðherrann vill ræða framtíðina, ræða nýjan tíma án þátttöku þeirra sem eru framtíðin. Virðulegi forseti. Hagvöxtur hefur verið mikill, verðbólgan í hófi. Atvinnuleysið fer minnkandi og lífskjörin batna. Við höfum búið hagkerfið undir batnandi hag, sagði hæstv. forsrh. hér áðan. Þessi undirbúningur hefur þó ekki verið betri en svo að örlítill bati virðist ætla að ógna öllu efnahagslífi. Nú er varað við einhverri óskilgreindri þenslu og vextir hækkaðir. Ráðherrann gleymdi reyndar að nefna þessa vaxtahækkun. Einn af forustumönnum launafólks sagði að meginástæðan fyrir vaxtahækkuninni sé líklega sú að stjórnvöld telji nauðsynlegt að auka greiðslubyrði heimilanna í landinu til að koma í veg fyrir kaupæði, að hafa vit fyrir blessuðu fólkinu sem veit ekki aura sinna tal í öllu góðærinu. Það má vera að góðærið sé gengið í garð hjá einhverjum hluta þjóðarinnar en þeir eru ansi margir sem hafa ekki fengið það í garðinn sinn. Við ykkur sem eruð á lægstu töxtunum er sagt að ef þið verðið hógvær og farið ekki fram á mikla kauphækkun verður hægt að lækka vextina aftur seinna. Þið heyrðuð hvað hæstv. forsrh. sagði áðan. Á honum er ekki annað að skilja en að það eina sem ógni góðærinu sé hættan á að launafólk krefjist réttlátrar hlutdeildar í því. Að fólkið sem nú fer að semja um kaup sitt og kjör setji fram kröfur. Erlendar skuldir þjóðarbúsins lækkuðu á síðasta ári og það er gott. Skuldir heimilanna við lánakerfi jukust hins vegar um 8,8% á síðasta ári og eru nú 314,7 milljarðar kr. Auðvitað standa eignir að hluta að bak þessara skulda en tölurnar eru ógnvekjandi og þetta er með því versta sem gerist innan OECD-landanna og hér á landi vaxa skuldirnar stöðugt ólíkt því sem gerist annars staðar. Hæstv. forsrh. sá enga ástæðu til að nefna þessar tölur hérna áðan enda eru þær meinsemd í hinni fögru mynd sem hann reyndi að draga upp af ástandinu í þjóðfélaginu. Margt fólk og þar á meðal stór hluti unga fólksins í landinu hefur lent í vandræðum vegna hárra jaðarskatta, vegna stöðunnar í húsnæðismálum og mjög margar fjölskyldur hafa þurft að stofna til skulda vegna þess að tekjur þeirra hafa ekki dugað fyrir nauðþurftum. Ansi margir á Íslandi búa við hreina fátækt og erfiðleika sem við tökum eftir þegar um aðrar þjóðir er að ræða. Það virðist hins vegar vera erfiðara að viðurkenna að hér búi einnig fátækt fólk. Atvinnuleysi hefur minnkað, sagði ráðherrann. Samt er það nú svo að í ágúst sl. voru 5.325 einstaklingar án atvinnu eða aðeins 555 færri en á sama tíma fyrir ári síðan sem ég tel ekki ásættanlegan árangur í öllu þessu umtalaða góðæri. Við skulum líka minnast þess að í þessum tölum er ekki tekið tillit til þeirra 90 sem nú eru að missa vinnuna á Sauðárkróki og Hvammstanga. Góðir áheyrendur. Er góðærið komið til ykkar? Svari hver fyrir sig. Sum ykkar hafa e.t.v. beðið eftir því að svörin birtust í nýju frumvarpi til fjárlaga eða í stefnuræðu ríkisstjórnarinnar og að nú skyldi bæta kjör þeirra sem minnst hafa og borið hafa þungann af aðgerðum undanfarinna ára. Svarið er komið frá ríkisstjórninni. Forsætisráðherrann sagði efnislega hér áðan að ef kröfur verða gerðar um réttlátari skiptingu þjóðarauðsins þá yrði góðærinu stefnt í voða. Í skýrslu sem þingflokkur Alþb. og óháðra óskaði eftir sl. vor, um samanburð á launum og lífskjörum hér og í Danmörku, kom fram að við stöndum langt að baki þessari frændþjóð okkar. Það er alveg ljóst að verulegt átak þarf að gera til að bæta hér kjör og stöðu fjölskyldunnar í samfélaginu. Við teljum að þetta eigi að vera forgangsverkefni og ætlum að leggja okkar af mörkum til að svo megi verða. Við höfum nú þegar lagt fram á Alþingi 20 þingmál sem öll miða að því að bæta lífskjörin og stöðu fjölskyldunnar. Við viljum ekki sjá kalt og samviskulaust þjóðfélag samkeppninnar sem ríkisstjórnin boðar. Við viljum draga aðeins úr kröfum um peningalega arðsemi en horfa þess í stað til þeirrar arðsemi sem erfitt er að meta til fjár, mannauðsins og fjölskyldunnar sem hlýtur að vera hornsteinn þjóðfélagsins. Við viljum þjóðfélag þar sem þegnarnir bera ábyrgð og láta sér annt um afkomu hvers annars. Og svo ég noti nú orð hæstv. ráðherra, reyndar hafði hann þau um aðra aðila, að þessi ríkisstjórn er þeim verst sem hún á að vera best.

Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Í efnahagslífinu eru ýmis jákvæð teikn á lofti og hafa reyndar verið um langt skeið. Efnahagur þjóðarinnar hefur farið batnandi sökum góðra skilyrða jafnt innan lands sem utan. Við höfum búið við metafla og hagstætt útflutningsverð. Atvinnuleysi er á niðurleið. Afkoma fyrirtækja hefur þegar á heildina er litið verið betri en í langan tíma, víða bullandi hagnaður. Meira að segja veðrið hefur verið gott í sumar. Af öllum þessum ástæðum hafa menn almennt verið nokkuð brattir og bjartsýnir. Forsætisráðherrann hæstv. skýrði okkur frá því fyrr í kvöld af hverju hann teldi þetta góðæri stafa. Í fyrsta lagi væri þetta ríkisstjórninni að þakka. Í öðru lagi væri þetta vegna aðgerða ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Í þriðja lagi væri þetta vegna þess hve góðan skilning þjóðin hafi á aðgerðum ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Og í fjórða en síðasta lagi væri þetta vegna þess að ytri skilyrði hafi lagst á sveif með innlendum skilyrðum, sem á mannamáli þýðir að það fór að fiskast betur, markaðsverð á afurðum þjóðarinnar batnaði og eftirspurn eftir þeim jókst. Nú hefur sjálfumgleði aldrei þótt sérstaklega aðdáunarverð á Íslandi. Ég er þó þeirrar skoðunar að það sé almennt til góðs að menn séu glaðir og ánægðir og það á vissulega líka við um ráðherra í ríkisstjórnum. Hins vegar gerir maður þær kröfur til ríkisstjórna að þær gleðjist og lýsi ánægju sinni á réttum forsendum. Og vitanlega er staðreyndin sú að góðæri Íslendinga er ekki vegna ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar heldur þrátt fyrir þá ríkisstjórn eða ríkisstjórnir því þær eru nú orðnar tvær, fyrst í samstarfi við Alþfl., Jafnaðarmannaflokk Íslands, og nú með Framsfl. Þegar litið er yfir ferilinn frá vordögum 1991, hvort sem er í skattkerfinu þar sem verulegar breytingar hafa verið gerðar, nánast allar á kostnað launafólks, eða hvort litið er á húsnæðiskerfið þar sem nú bjóðast sífellt færri úrræði með þyngri greiðslubyrði, eða á heilbrigðisþjónustuna þar sem álögur hafa verið stórauknar, eða hvort skyggnst er um í skólakerfinu þar sem skólagjöld hafa verið innleidd samfara niðurskurði og stórversnandi lánasjóði, eða hvort litið er á þróun almannatrygginga þar sem orðið hafa stöðugar og stórfelldar árásir á lífeyrisþega og öryrkja, hvar sem litið er þá er hið sama upp á teningnum. Frá vorinu 1991 hefur verið stöðug og viðstöðulaus kostnaðarverðbólga fyrir launamanninn, barnafólkið, námsfólk, sjúklinga og öryrkja. Einhverjir kynnu að vilja orða það svo að það sem af er þessum áratug hafi ríkt sannkölluð óöld hjá öllum þeim hópum sem þurfa á samhjálp og velferðarþjónustu að halda. Þarna hefur ekki verið og er ekki enn góðæri heldur óöld. Hæstv. forseti. Er það að undra að hún skuli vekja óhug í þjóðfélaginu vitneskjan um að ráðherrar ríkisstjórninnar og sá meiri hluti sem þeir styðjast við hér á Alþingi Íslendinga, skuli nú að nýju vera að koma saman til haustverkanna með ný fjárlög í farteskinu, ný frumvörp, nýtt frumkvæði í þágu stóreignafólks og samkvæmt því sem við höfum heyrt í stefnuræðu hæstv. forsrh., nýja atlögu að velferðarþjónustunni í landinu? Með öðrum orðum nýtt frumkvæði, nýja árás gegn launafólki á Íslandi. Er hér tekið of djúpt í árinni? Nei. Hann sagði það beint út og tæpitungulaust, forsætisráðherrann, áðan í stefnuræðu sinni að hann teldi að upphaf þessarar ríkisstjórnar hefði verið gott og mundi leiða til góðrar og farsællar tíðar. Upphafið var gott segir oddviti ríkisstjórnar sem keyrði lagafrumvörp í gegnum þingið sem sett hafa allan vinnumarkaðinn hér á landi í stórkostlegt uppnám. Upphafið var gott, er mat oddvita ríkisstjórnar sem lét það verða sín fyrstu verk að hefja atlögu gegn launafólki, atlögu gegn lífeyrisþegum og atlögu gegn öryrkjum. Og hvað skyldu þeir annars vera margir sem í alvöru, svona innst inni, þykir þetta vera gott upphaf hjá einni ríkisstjórn? Og þá er ég ekki að tala um þá sem eiga beinna hagsmuna að gæta því vitanlega er það rétt hjá hæstv. forsrh. að góð tíð og farsæl bíður þeirra stóreignamanna sem nú munu fá afslátt af arði og gróða samkvæmt svokölluðum fjármagnstekjulögum sem þröngvað var í gegnum þingið sl. vor. Og vissulega er það einnig rétt hjá forsætisráðherranum að stjórnarstefnan hefur leitt til góðrar og farsællar tíðar ekki síst fyrir þá sem versla, hagnast og braska með fiskveiðikvóta. Og það hefur leitt til góðrar og farsællar tíðar hjá forréttindahluta þjóðarinnar að hafa við völdin ríkisstjórn sem hefur einkavinavætt fyrir mörg hundruð milljónir króna og hælir sér af því. En fyrir hinn almenna launamann hefur þetta ekki verið góður tími og fyrir barnafólkið, námsfólkið, húsnæðislausa, hefur þetta ekki verið góður tími. Og það er ósvífni af verstu sort þegar forsætisráðherra þjóðarinnar, hæstvirtur, leyfir sér að hafa í hótunum við fulltrúa láglaunafólks í landinu eins og hæstv. forsrh. gerði í stefnuræðu áðan þegar hann talaði gegn talsmönnum launafólks sem á undanförnum dögum hafa verið að leggja áherslu á nauðsyn þess að stórhækka taxtavinnukaup hjá láglaunafólki á Íslandi. Ég trúi því ekki, sagði forsætisráðherrann, að nokkur forustumaður á vinnumarkaði vilji innleiða óöld óðaverðbólgu í landinu. Er hæstv. forsrh. að beina orðum sínum til formanns Hlífar? Er hæstv. forsrh. að beina orðum sínum til formanns Verkakvennafélagsins Framsóknar, Dagsbrúnar eða Verkamannasambandsins? En í öllum þessum samtökum hefur verið rætt um nauðsyn umtalsverðra launahækkana til þess að fólk geti mætt skertum tekjum og auknum tilkostnaði, til að geta risið undir þeim klyfjum sem ríkisstjórnir Davíðs Oddssonar hafa lagt þeim á herðar og síðan hafið baráttu fyrir mannsæmandi lífi. ,,Ég trúi því ekki að menn ætli að innleiða óöld``, segir hæstv. forsrh. þegar íslenskt verkafólk vill standa í fæturna. En þegar Seðlabankinn, stjórntæki stjórnvalda, hefur um það forgöngu með handafli að hækka vexti, að auka hraðann á vaxtahjólinu og þar með verðbólguhjólinu, þá er þagað þunnu hljóði í Stjórnarráðinu. Og þó hvert einasta mannsbarn í landinu viti að auk leigubrasksins með kvóta þá er það hávaxtastefnan sem hefur valdið meiri skaða fyrir fiskiðnað og annan atvinnurekstur á Íslandi á síðustu árum en nokkur annar þáttur í okkar efnahagslífi. Ég vara við þessari þróun og heiti á alla landsmenn að koma vitinu fyrir þessa ríkisstjórn. Því miður eru sterk teikn á lofti um að hún hafi ekkert lært. Við völdum vaxtaleiðina, sagði Davíð Oddsson vorið 1991, og enn er ríkisstjórn hans við sama heygarðshornið. Nú hótar hún að skera niður til menntamála þvert ofan í öll loforð og hæstv. forsætisráðherra sagði í stefnuræðu sinni áðan að framhaldsskólinn yrði skotmarkið að þessu sinni. Auglýsti hann eftir málefnalegri umræðu um það efni. Og væntanlega á einnig að ræða málefnalega um áframhaldandi sölu á eignum ríkisins sem hæstv. forsrh. kvaðst mundu beita sér fyrir og tók sérstaklega fram að reynt yrði að auðvelda fyrirtækjum og einstaklingum að eignast hlut. Við spyrjum hvort það sé samkvæmt SR-módelinu, þar sem stóreignamenn á Íslandi fengu gefins, upp í hendurnar, mörg hundruð milljónir króna af almannafé. Eða á e.t.v. að fara einhverja aðra leið? Eru einhverjar nýjar hugmyndir uppi hjá Verslunarráðinu að þessu sinni? Á þessum forsendum öllum leyfir hæstv. forsrh. þjóðarinnar að auglýsa hér í stefnuræðu eftir þjóðarsátt, eftir þjóðarsamstöðu. Á þessum forsendum verður vitaskuld aldrei nein þjóðarsátt, nein þjóðarsamstaða. Hins vegar munum við innan þingflokks Alþb. og óháðra leggja okkar af mörkum til að snúa óheillaþróun síðustu ára við og það gerum við með tillögusmíð og lagafrumvörpum, sumum hverjum sem við höfum þegar lagt fram, þar sem gert er ráð fyrir því að bæta og jafna lífskjörin í landinu, koma í veg fyrir sóun og brask hvort sem það er með kvóta eða arð, láta almennt launafólk, skólafólk, sjúklinga, öryrkja og lífeyrisþega fá aftur það sem af þeim var tekið. Nota hagvöxtinn og milljarðahagnað þjóðarbúsins til þess að allir þegnar þjóðfélagsins fái notið hans en ekki fáeinir útvaldir. Við teflum fram fjölskylduvænni jöfnunarstefnu. Um hana gæti skapast sátt í þjóðfélaginu. Um hana verður að skapast sátt í þjóðfélaginu.

Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Þessa stundina erum við Íslendingar minntir óþyrmilega á að við búum í landi mikilla andstæðna. Eftir eitthvert besta sumar í manna minnum skelfur landið, gosmökk leggur upp um jökulsprungur með ösku og eimyrju og von er á hlaupi sunnan jökla. Þeir árar sem öldum saman ollu landsmönnum búsifjum og hörmungum gretta sig framan í okkur en sá er munurinn að við erum þess megnug að verjast betur en fyrri kynslóðir og njótum ríkulega þeirra kosta sem landið býður upp á þó ekki sé þeim jafnt skipt. Ríkisstjórnin heldur því fram að sumar ríki í íslenskum þjóðmálum en rétt eins og náttúruöflin hafa lengi kraumað undir jöklum er ekki allt sem sýnist í okkar samfélagi. Undir yfirborði hagvaxtar, aukins innflutnings og gróða stórfyrirtækjanna bullar og sýður vegna lágra launa, launamisréttis og niðurskurðar í heilbrigðis- og menntamálum. Skemmst er að minnast þeirrar aðfarar að réttindum stéttarfélaganna í landinu sem ríkisstjórnin stóð fyrir sl. vor sem á eftir að hafa mikil áhrif á komandi kjarasamninga. Hundruð Íslendinga hafa flutt af landi brott á undanförnum árum í leit að betri lífskjörum, þótt nú hafi dregið úr, sem minnir okkur á að við erum orðin hluti af stórum vinnumarkaði sem freistar og býður betur en sá íslenski. Þá eru afleiðingar mikilla þjóðfélagsbreytinga að koma æ betur í ljós í vanrækslu barna, ofbeldi af ýmsu tagi og félagslegum erfiðleikum sem samfélagið virðist eiga afar erfitt með að horfast í augu við. Líf og aðstæður fjölskyldnanna, staða barna og bættur hagur kvenna hefur ekki verið ofarlega á dagskrá þeirra íslensku ráðamanna sem skynja stjórnmál í líki talna, súlna og línurita í heimi þar sem allt virðist útreiknanlegt og lítt er spurt hvað að baki býr. Við súpum nú seyðið af stefnuleysi, skilningsleysi og þröngsýni þeirra ráðamanna sem áratugum saman hafa ekki horfst í augu við breyttan heim, kröfur um jafnrétti, jöfnuð og eðlileg tengsl vinnu og fjölskyldulífs. Það er þörf breyttrar stefnu þar sem horft er á heildarmyndina, stefnu sem hugsar fyrst um fólk svo um fjármuni. Herra forseti. Ef ég ætti að svara því hver eru meginviðfangsefni íslenskra stjórnmála á þessari stundu yrði svar mitt öðruvísi og allt annað en það sem er að finna í þeirri sléttu og felldu ræðu sem liggur til grundvallar þessari umræðu hér í kvöld. Hæstv. forsrh. sneiðir hjá því að ræða þau stóru mál sem snúa að fólkinu í landinu, lífskjörum þess og framtíð þjóðarinnar. Rétt eins og aðrar þjóðir stöndum við frammi fyrir stórum spurningum um það í hvaða átt við ætlum að þróa samfélag okkar. Hvernig ætlum við að standa við gefin loforð um umhverfisvernd og sjálfbæra þróun? Hvernig ætlum við að standa undir velferðarkerfi sem kalla mun á stóraukin framlög á næstu árum og áratugum? Hvernig ætlum við að efla menntun í landinu þannig að við getum gengið til móts við nýja öld upplýsingabyltingarinnar? Hvernig ætlum við að taka á þeim félagslegu vandamálum sem við okkur blasa, og skapa þúsundum kvenna og karla ný störf? Hvernig ætlum við að bæta stöðu kvenna þannig að þær hafi möguleika til jafns við karla til sjálfstæðis og frelsis? Hvar og hvernig ætlum við að skipa okkur í röð þjóðanna í heimi sem verður æ alþjóðlegri? Það er ekkert svar að segja að málin séu ekki á dagskrá. Íslendingar verða að vinna sína heimavinnu hvort sem um er að ræða menntun sem horfir til framtíðar, heilbrigðiskerfi sem á að þjóna sívaxandi fjölda aldraðra, atvinnu í sátt við umhverfi og fjölskyldulíf eða afstöðu Íslendinga til Evrópusambandsins. Við verðum að spyrja, vega, meta, komast að niðurstöðu og móta stefnu, en því miður er stefnuleysið alls ráðandi á flestum sviðum. Herra forseti. Fram undan eru kjarasamningar nánast allra stéttarfélaga í landinu. Það er ljóst að það fólk sem lagt hefur mikið á sig í þágu stöðugleikans margfræga vill nú uppskera nokkuð að launum. Væntingar eru miklar og heimilin eru mörg hver að eyða um efni fram eins og sívaxandi skuldir þeirra bera með sér. Nú er gullið tækifæri til að nýta efnahagsbatann, til að stokka upp launakerfi ríkisins, hætta feluleiknum, gera launakerfið gagnsætt og skýrt, fella niður sporslurnar til karlanna, draga úr launamisrétti kynjanna og auka jöfnuð. Nú reynir á fögur orð og jafnréttisáform hæstv. fjmrh. sem hefur launamisréttið innan fjmrn. alveg á hreinu. Nú er tækifæri til að bæta launakjör þeirra stóru hópa kvenna sem bera svo skammarlega lítið úr býtum en vinna ábyrgðarmikil störf í framleiðslu, við umönnun og uppfræðslu. Nú er tækifæri til að setja fé til hliðar í sjóð sem hafi það að markmiði að uppræta launamun kynjanna sem nefnd Sameinuðu þjóðanna hefur bent á sem ljótan blett á íslensku samfélagi sem bitni ekki síst á aðstæðum barna. Jafnframt er nú tækifæri til að jafna kjör landsmanna allra og taka á því stórfellda vandamáli að mörgum finnst þeim ekki bera skylda til að leggja sitt af mörkum til samfélagsins, svíkja undan skatti og láta aðra um að bera byrðarnar. Nú er líka tækifæri til að horfast í augu við afleiðingar margra ára niðurskurðar í heilbrigðiskerfinu og þörf þess fyrir aukið fjármagn jafnframt því að skilgreina betur þörf fyrir þjónustu og hvar skuli veita hana. Ef efnahagsbatinn á að koma einhverjum til góða eru það þeir sem höllum fæti standa, sjúkir, fatlaðir og aldraðir en þeir hópar hafa svo sannarlega fengið að finna fyrir hárbeittum niðurskurðarhnífi ríkisstjórnarinnar. Í mínum huga skiptir það minna málið hvort hallinn á ríkissjóði fer upp í núllið einu árinu fyrr eða síðar þótt mikilvægt sé, en að öryggi og góð þjónusta við aldraða og sjúka sé tryggð. Herra forseti. Fjárlagafrv. fyrir árið 1997 var lagt á borð þingmanna í dag. Í því er að finna mikinn og sársaukafullan niðurskurð m.a. til framhaldsskólanna í landinu. Hæstv. forsrh. nefnir í ræðu sinni að framlög til grunnskólanna séu aukin vegna flutnings þeirra til sveitarfélaganna og hann kemst svo kurteislega að orði að segja háskólastigið ekki aflögufært. Það vita allir sem til þekkja að háskólastigið, sérstaklega Háskóli Íslands, er sársveltur svo að til vansa horfir. Þar verða menn enn og aftur að skera niður kennslu og þjónustu. Hvernig dettur ríkisstjórninni í hug að framhaldsskólarnir, sem einnig hafa sætt töluverðum niðurskurði undanfarin ár, séu aflögufærir? Hvers konar áherslur eru þetta? Nemendum fjölgar ár frá ári og þeir verða að fá sína lögbundnu kennslu til þess að ljúka stúdentsprófi. Það er nýbúið að samþykkja framhaldsskólalög með sterkum áherslum á starfsmenntun sem kallar á miklar fjárveitingar og svo bara skera menn niður. Ég stóð í þeirri meiningu að það væri öllum ljóst að eitt meginverkefni okkar samfélags sé að bæta menntun í landinu og búa okkur þannig betur undir framtíðina, en það er greinilegt að á ríkisstjórnarheimilinu vita menn ekki hvað þeir gjöra. Herra forseti. Það er mikið rætt um samvinnu og jafnvel sameiningu svokallaðra félagshyggjuafla án þess þó að þeirri umræðu hafi verið gefið inntak eða markmið skilgreind. Marga fýsir að sjá breytingar á flokkakerfinu, breytingar sem þjóni breyttu samfélagi. Við kvennalistakonur höfum hvorki skilgreint okkur til hægri né vinstri í íslenskum stjórnmálum og eigum það erindi umfram önnur að bæta stöðu kvenna eða með öðrum orðum að sinna kvenfrelsisbaráttunni sem á sér meira en 100 ára sögu á Íslandi. Svokölluð félagshyggjuöfl hafa hingað til ekki sinnt jafnréttisbaráttu kvenna með þeim hætti að viðunandi sé fremur en aðrir stjórnmálaflokkar af gamla skólanum hvað sem síðar verður. Við kvennalistakonur hljótum þó ávallt að vega og meta þær leiðir sem við teljum vænlegar til árangurs. Eins og sakir standa stendur vilji okkar til þess að efla Kvennalistann og herða baráttuna. Til þess að það takist þarf stuðning og vakningu því ef einhvern tíma er tækifæri til að breyta, þá er það nú þegar betur árar. Fram undan eru kjarasamningar. Þá er einnig fram undan 20 ára afmæli jafnréttislaganna og jafnréttisþing. Kvenréttindafélag Íslands verður 90 ára á næsta ári og það sama ár verður þess minnst að þá verða 90 ár liðin frá því að konur í Reykjavík og Hafnarfirði fengu rétt til að kjósa til bæjarstjórnar. Allt er þetta áminning og brýning til nýrrar sóknar. Íslenskar konur eiga sér merka sögu. Nú er það okkar að bæta nýjum köflum við hana, köflum sem greina frá ávinningum í átt til betra mannlífs, réttlætis og aukins jöfnuðar. --- Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hæstv. forsrh. hefur lesið þjóðinni og þinginu pistilinn og væntanlega sett punkt á eftir. Ekki verður sú ályktun dregin af boðskapnum að hinn almenni launþegi, sem er búinn að bíða lengi eftir langþráðum efnahagsbata, eigi að fá eitthvað í sinn skerf eða konan, sem enn situr uppi með 10--20% lægri laun en karlinn við hliðina á henni, launamun sem eingöngu má skýra með kynferði. Ekki er orð um það að ríkisstjórnin ætli að vinna gegn launamisrétti af völdum kynferðis þrátt fyrir fögur fyrirheit í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Þó að hæstv. ráðherra segi störf ríkisstjórnarinnar og stefnu vera í góðu samræmi við stjórnarsáttmálann stutta, þá virðist hafa orðið róttæk stefnubreyting á nokkrum eftirtektarverðum sviðum. Þar ber hæst það ákvæði stjórnarsáttmálans að stefnt verði að því að fest verði í stjórnarskrá ákvæði um að auðlindir sjávar séu sameign íslensku þjóðarinnar. Öfugt við þá stefnu hefur verið tilkynnt að frv. til laga um samningsveð verði endurflutt nú í haust með hinu umdeilda ákvæði um að veðsetja megi aflaheimildir. Margir túlka slíkt ákvæði sem viðurkenningu á því að kvóti sé í einkaeign en ekki sameign þjóðarinnar. Þetta eru að mínu mati langalvarlegustu skilaboðin frá stjórninni nú í haust. Þau koma hins vegar ekki skýrt fram í stefnuræðunni sjálfri. Hvers vegna ekki, hæstv. forsrh.? Þjóðin verður að fara að átta sig á því að ef kvótinn verður skilgreindur sem einkaeign er verið að leggja til mestu eignatilfærslu sem um getur í sögu þjóðarinnar, frá almenningi til útgerðarmanna. Þetta er mál allra, líka okkar í þéttbýlinu, líka okkar kvenna og barnanna okkar, ekki einungis sjómanna, sjávarplássa og sægreifa. Með því að festa hið lögbundna sameignarákvæði í sessi og leigja kvótann, jafnvel að óbreyttu kvótakerfi og undir núverandi gangvirði, mætti stórhækka persónuafslátt eða leggja niður tekjuskatt. Þó að a.m.k. tveir þingflokkar séu fylgjandi þessu dugar það ekki til ef Framsfl. ætlar að leggjast á sveif með sægreifunum og Sjálfstfl. Ef þetta mál er ekki nógu mikilvægt til að það steyti á skerjum stjórnarsamstarfsins hef ég ekki trú á að nokkurt mál muni gera það. Hitt atriðið sem greinilega sýnir stefnubreytingu er það að í stað þess að efla framhaldsskólana ekki síst starfsnám og verkmenntun, á að skera niður framlög til framhaldsskóla, eins og hér hefur margoft komið fram í kvöld, og það um heilar 200 millj. Við setningu nýrra laga um framhaldsskóla sl. vor benti ég á að frv. virtist hafa þann megintilgang að tryggja það að menntmrh. hafi meiri hluta í öllum skólanefndum framhaldsskóla þar sem þær umbætur sem boðaðar voru t.d. á verknámi mætti gera með því að veita meira fjármagn til framhaldsskólans án lagabreytinga. Nú kemur í ljós að spá mín var rétt. Hæstv. ráðherra hefur fengið sín völd og notar þau til að leggja niður skóla og draga úr námsframboði, en ekki til að efla verkmenntun. Í síðustu viku sat ég þrjár ráðstefnur sem sýndu að mikið skortir á að þessi ríkisstjórn hafi framtíðarsýn og átti sig á því að 21. öldin er að bresta á. Á ráðstefnu um bætta samkeppnisstöðu Íslands var minnt á að þrátt fyrir gott efnahagsástand á Íslandi lifum við í grundvallaratriðum á einni náttúruauðlind líkt og t.d. Kúveit. Bent var á að við höfum ýmsa möguleika til að efla vöruþróun, iðnað og viðskipti, ekki síst þann að hafa næstflest alnetstengi á mann í OECD-löndunum. En nauðsynlegt væri þá að leggja aukið fé í menntun fólks og nýsköpun. Það sem meira er sjávarútvegsstefnan er æ meir farin að líkjast rányrkju og hvað ættum við að gera ef auðlindin þrýtur. Á ráðstefnu um sjávarútveginn og Evrópusambandið vöktu athygli mína fullyrðingar útgerðarmanna um að íslenskur sjávarútvegur væri ekki ríkisstyrktur og órökstudd nauðsyn þess að spyrða saman leyfi til úthafsveiða og veiðar innan lögsögunnar. Á meðan útgerðarmenn fá andvirði milljarða í kvóta, sem er sameign þjóðarinnar, á silfurfati sem þeir geta síðan verslað með að vild og fjármagnað úthafsveiðarnar með er það hrein blekking að halda því fram að sjávarútvegurinn sé ekki ríkisstyrktur. Á jafnréttisráðstefnu norrænna háskólastjórnenda fyrir nokkrum dögum kom fram að sænska ríkisstjórnin hefur sett sér það markmið að fjölga konum í toppstöðum þjóðfélagsins almennt. Meðal annars stendur til að fjölga kvenprófessorum upp í 40%. Kvenprófessorar eru nú á bilinu 6--12% á Norðurlöndum og lægst er hlutfallið á Íslandi. Í Svíþjóð hafa 18 stöður verið eyrnamerktar í þessum tilgangi í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi um leið og almennt er verið að skera verulega niður í sænska velferðarkerfinu. Í sænsku ríkisstjórninni eru margar konur og það skilar sér í djarfri stefnumótun í jafnréttismálum. Svíar komu sér t.d. upp skýrum farvegi fyrir kynferðislega áreitni í háskólum árið 1992 á meðan Noregur og Finnland gerðu það 1995 og 1996, enda voru Svíar fyrstir til að taka kynferðislega áreitni inn í sín jafnréttislög. Hér fékkst ekki einu sinni rædd þáltill. um kynferðislega áreitni á síðasta þingi á því herrans ári árið 1996. Þá hafa Svíar komið upp markvissu kerfi hollvina eða svokallaðra ,,mentora`` fyrir konur og karla sem eru að koma til starfa í háskólum eða í atvinnulífinu til að tryggja að upplýsingar úr hinu óformlega valdakerfi strákanna komist til þeirra á sem markvissastan hátt. Hvílíkur munur væri að hafa ríkisstjórn sem þorir í jafnréttismálum. Hvenær kemur sá tími hjá ríkisstjórn Íslands? Þó að konur sæki fast fram á ýmsum sviðum þjóðfélagsins eru ótrúlegustu leiðir notaðar til að draga úr völdum þeirra og mikilvægi. Þekktar aðferðir eru að kalla konu í valdastöðu gælunafni án starfstitils, stelpuna, daðrarann, þá erfiðu, valdasjúku eða puntudúkkuna í samhengi sem alls ekki á við. Um þetta þurfa konur að fræðast til að geta tekið svona mál sem og grófari áreitni markvissum tökum. Það er reynsla kvenna hvort sem er í stjórnmálum, háskólum eða atvinnufyrirtækjum um víða veröld að þrátt fyrir fögur jafnréttismarkmið er mismununin enn til staðar, en oft á mun duldari og ógeðfelldari hátt en áður þegar konur eru orðnar raunverulegir keppinautar um virðingu og völd. Ég vil nota tækifærið nú og skora á konur á sem flestum vinnustöðum til að taka sameiginlega og markvisst á svona málum. Við kvennalistakonur munum vekja athygli á og flytja tillögur um ýmis kvenfrelsis- og jafnréttismál á þessu þingi og vonumst eftir góðu samstarfi við alla sem raunverulegan áhuga hafa á jafnréttismálum innan þings sem utan. Herra forseti. Athyglisverðast á áðurnefndri ráðstefnu um samkeppnisstöðu Íslands var hins vegar það að ekkert pláss var fyrir starfsfólkið og fjölskyldur þess í umræðunni um samkeppnisstöðu Íslands þar sem allt gekk út á þurrar hagtölur um skilvirkni. Ef Ísland væri land þar sem gott er að ala upp börn, ef umhverfið væri manneskjulegt og fjölskyldunni liði vel, þá væri landið samkeppnishæfara um gott vinnuafl en ella. Í tímaritinu Business Week var nú í september greint frá umfangsmikilli könnun á því hvað bandarísk stórfyrirtæki bjóða upp á til að auðvelda fólki að sameina fjölskyldulíf og vinnu við fyrirtæki. Þetta er atriði sem ræður úrslitum um það hvert besta starfsfólkið leitar. Íslenskir atvinnurekendur, ríkið þar með talið, verða að hverfa af braut láglaunastefnu og yfirvinnuþrælkunar ef þeir ætla að vera samkeppnisfærir um vinnuafl og koma í veg fyrir landflótta. Bætt fæðingarorlof fyrir mæður og feður, sveigjanlegur vinnutími, aðgangur að heilsurækt, vetrarfrí, fjölskyldumiðar í leikhús og menningarviðburði, sumarhús, bætt þjónusta við aldraða, sjúka og fatlaða, fyrsta flokks skólar og dagvistir, góður lánasjóður fyrir námsmenn, allt eru þetta dæmi um atriði sem hið opinbera og fyrirtækin geta lagt af mörkum til að starfsfólki og fjölskyldum þeirra líði betur. Vaxandi ofbeldi og fíkniefnaneysla hér á landi eru hættulegar viðvaranir sem ráðamenn, atvinnurekendur og foreldrar verða að taka alvarlega. Það er ekki nóg að tala árvisst á Alþingi um þessi mál. Aðgerða er þörf sem ná til kjarna hins daglega lífs hjá sérhverri fjölskyldu. Huga þarf jafnt að þörfum allra í fjölskyldunni, ekki síst barnanna. Þar er styttri vinnutími foreldra þeirra, vinna fyrir alla og lífvænleg laun lykilatriði auk fyrsta flokks menntakerfis. Herra forseti. Ég er rétt að ljúka máli mínu. Við kvennalistakonur munum á komandi þingi leggja áherslu á skynsamlega nýtingu auðlinda í sameign þjóðarinnar og réttláta skiptingu arðsins af þeim, á eflda menntun, nýsköpun og rannsóknir, bættan aðbúnað barnafjölskyldna, bætt kjör launafólks, jöfnun kosningarréttar og síðast en ekki síst bætta stöðu kvenna eða jafnstöðu kvenna og karla. Við vonumst eftir góðu samstarfi við alla þá sem vilja vinna að framgangi þessara mála. Konur eru að sækja á víða í þjóðfélaginu og það er lýðræðisleg lágmarkskrafa að Alþingi sé ekki einungis í takt við heldur styðji beinlínis þá þróun. --- Góðar stundir.

Herra forseti. Ágætu tilheyrendur. Kyrrstaðan í íslensku efnahags- og atvinnulífi hefur verið rofin. Svartsýni hefur vikið fyrir bjartsýni, athafnaþrá og vongleði hefur verið aftur kveikt í hjörtum okkar eftir að bölmóður hafði náð tökum á þjóðarsálinni. Ótrúleg umskipti hafa orðið í íslenskum þjóðarbúskap á undanförnum missirum. Verðbólga er svipuð og í samkeppnislöndunum, afkoma fyrirtækja hefur batnað, kaupmáttur launa eykst hröðum skrefum, störfum fjölgar stórlega, atvinnuleysi minnkar, erlendar skuldir hafa lækkað og ríkisstjórnin mun skila hallalausum fjárlögum á næsta ári. Fyrir einstaklinga í alvarlegum og langvarandi greiðsluerfiðleikum hefur verið sett á fót ráðgjafarmiðstöð fjármála heimilanna og lög um réttaraðstoð við fólk í greiðsluerfiðleikum hafa verið sett. Nú kunna einhverjir að spyrja: Er þetta ekki glansmynd stjórnmálamanns sem búinn er að gleyma öllum kosningaloforðunum? Ég segi nei, staðreyndirnar tala nefnilega sínu máli. Stjórnarandstaða hefur mikilvægu hlutverki að gegna á Alþingi hverju sinni. Hún hefur mikilvægu hlutverki að gegna við það að fylgja því eftir að ríkisstjórn á hverjum tíma standi við það sem hún lofaði. Það kom mér þess vegna mjög á óvart nú í þessari umræðu hjá hv. þm. stjórnarandstöðunnar sem hafa talað að það hefur ekki verið minnst á eitt einasta kosningaloforð sem Framsfl. gaf í kosningunum 1995. Getur það verið að menn í stjórnarandstöðunni séu komnir með minnimáttarkennd yfir framkvæmdinni? Því verð ég, hv. þm., að rifja hér upp fáein atriði úr stefnuyfirlýsingu frá síðustu kosningabaráttu. Við sögðumst vilja skapa 12 þúsund ný störf til aldamóta. Það stefnir ekki í að þau verði 12 þúsund heldur að þau verði 14 þúsund ef menn halda áfram á sömu braut. Við vildum stefna að hallalausum fjárlögum í lok kjörtímabilsins. Ríkisstjórnin á sínu öðru starfsári leggur núna fram fjárlagafrv. án halla með tekjuafgangi, með öðrum orðum erum við hætt að skuldsetja komandi kynslóðir. Við sögðum að kaupmáttur þyrfti að aukast í kjölfar kaupmáttarhrunsins. Árin 1995 og 1996 mun kaupmáttur aukast um 9% sem er tvöfalt meiri aukning heldur en í OECD-löndunum að meðaltali. Við vildum auka hagvöxt um 3% á ári. Hann verður ekki 3% á þessu ári, hann verður 5,5% sem er mesti hagvöxtur í nokkru landi allt í kringum okkur. Við vildum stefna að því að setja þúsund milljónir króna í sérstakt framlag til menntamála á kjörtímabilinu. Það verða ekki þúsund milljónir, það verða tvö þúsund milljónir þegar við flytjum núna grunnskólann yfir til sveitarfélaganna. Við vildum stefna að því og sögðum: Það þarf að auka erlenda fjárfestingu með samningnum um stækkun álversins í Straumsvík. Þá tíföldum við erlenda fjárfestingu í landinu. Við sögðumst vilja vinna að breytingum á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Að því er núna unnið. Ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. hefur þannig með traustri efnahagsstjórn lagt grunninn að auknum sóknarfærum íslenskra fyrirtækja og heimila. En þrátt fyrir þetta erum við Íslendingar í alþjóðlegum samanburði ekki nema um miðjan hóp ríkustu þjóða veraldar, en batinn í efnahagslífinu gefur svigrúm til að stuðla að nauðsynlegum búháttarbreytingum í íslensku atvinnulífi. Á þetta einkum við á fjármagnsmarkaði og í orkumálum. Á fjármagnsmarkaði eru aðstæður gerbreyttar frá því sem var þegar núverandi skipan komst á. Þá var íslenskur fjármagnsmarkaður veikburða. Þetta hefur gerbreyst. Því er nú skipulag ríkisviðskiptabankanna og fjárfestingarlánasjóðanna í endurskoðun með það að markmiði að stuðla að aukinni hagkvæmni, greiðari aðgangi að fjármagni og lægri vöxtum. Það er brýnt að standa undir áhættufjármögnun til raunverulegrar nýsköpunar í því skyni að stuðla að framfarasókn í íslensku efnahags- og atvinnulífi og fjölga arðbærum störfum. Frumvörp um formbreytingu ríkisviðskiptabankanna og fjárfestingarlánasjóða mun því verða lagt fyrir það Alþingi sem nú er að hefja störf. Allt skipulag orkumálanna er nú til heildarendurskoðunar með það að meginmarkmiði að auka hagkvæmni á orkusviðinu, auka samkeppni, en jafnframt stuðla að jöfnun orkuverðs, að tryggja gæði þjónustu og afhendingaröryggi og auka sjálfstæði orkufyrirtækja. Herra forseti. Við stöndum nú í dagrenningu nýrra tíma sem munu geta fært okkur aukna hagsæld og bætt mannlíf, ekki síst vegna stórstígra framfara í upplýsinga- og fjarskiptatækni. Því hefur nú á vegum ríkisstjórnarinnar verið mótuð heildstæð stefna um upplýsingasamfélag framtíðarinnar, samfélag þar sem greiður aðgangur að upplýsingum mun breyta atvinnuháttum okkar og samskiptum manna á milli. Þessi nýja samfélagsmynd er nefnd upplýsingasamfélagið. Hugbúnaðariðnaðurinn er hluti upplýsingaiðnaðarins. Gengi hans hér á landi má fyrst og fremst þakka dugmiklum og skapandi einstaklingum sem með þekkingu sinni og eljusemi hafa náð ótrúlegum árangri. Nátengdur upplýsingaiðnaðinum er afþreyingariðnaðurinn sem er orðinn ein stærsta atvinnugrein heims og í hvað örustum vexti. Íslenskir tónlistar- og kvikmyndagerðarmenn eiga því einnig mikla möguleika á þessu sviði og þannig er um fleiri. Það er m.a. þetta fólk og fyrirtæki þess sem draga munu vagninn inn í velferðarsamfélag komandi ára. Herra forseti. Þeir eru ekki spámannlega vaxnir í dag, þeir fulltrúar stjórnarandstöðunnar, sem nefndu ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl., ríkisstjórn stöðnunar og kyrrstöðu. Áralöng kyrrstaða í íslensku efnahags- og atvinnulífi hefur verið rofin. Fyrsta heila þing ríkisstjórnarinnar er eitt hið athafnasamasta um langt skeið. Komið hefur verið á sveigjanlegri og lýðræðislegri samskiptareglum á vinnumarkaði. Unnið er að skipulagsumbótum í menntakerfi og heilbrigðismálum. Allar þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar ber að sama brunni, að byggja hér upp fyrirmyndarþjóðfélag sem býr vel að þegnum sínum. Þannig getum við orðið í fremstu röð meðal þeirra þjóða sem við viljum helst bera okkur saman við, hvort sem litið er til menntunar, atvinnu eða velferðar og félagslegra aðstæðna. Árangurinn sem þegar er orðinn af styrkri stjórnun ríkisstjórnarinnar ber því glöggt vitni að slíkt er ekki draumsýn ein heldur raunhæfur möguleiki. Að honum stefnum við öruggum skrefum og getum þannig gengið með reisn móti nýrri öld.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Síðustu missiri hafa heilbrigðismál verið mjög til umræðu. Til heilbrigðis- og tryggingamála er árlega varið 40% af útgjöldum ríkisins. Framlög til málaflokksins hækka úr 50 milljörðum í ár í 52 milljarða á næsta ári. Framlögin hafa farið hækkandi, m.a. vegna þess að ellilífeyrisþegum fjölgar, meðalaldur hefur hækkað, lyf og tækjakostur verður dýrari. Miðað við umræður um heilbrigðismál að undanförnu mætti ætla að við byggjum við lélegt heilbrigðiskerfi. Það er alls ekki svo. Við búum við eitt besta heilbrigðiskerfi í heimi. Við höfum hins vegar þurft að hagræða ýmsu innan kerfisins eins og flestar vestrænar þjóðir, m.a. til þess að tryggja að þeir sem mest þurfa á þjónustunni að halda fái hana. Á síðustu missirum hafa margir jákvæðir hlutir í heilbrigðismálum landsmanna náð fram og fleiri eru í farvatninu. Vil ég nefna nokkur dæmi. Lögð hefur verið fram stefna um frekari uppbyggingu heilsugæslunnar. Gera á úttekt á hagkvæmni þess að auka samvinnu eða sameina sjúkrahús á suðvesturhorninu. Efla á forvarnir m.a. með stórhækkuðum framlögum í forvarnasjóð. Í haust munu aðgerðir á hjartveikum börnum færast heim. Barna- og unglingageðdeild hefur verið efld og barnageðlæknir ráðinn á Sjúkrahús Akureyrar. Aðstaða á kvensjúkdómadeild og gjörgæslu Landspítalans hefur verið bætt. Ný öldrunarmatsdeild hefur tekið til starfa á Landspítalanum. Ný hjartadeild og barnadeild hafa nýverið verið teknar í notkun á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Hafinn er undirbúningur að því að beinmergsflutningar verði framkvæmdir hér á landi. Svona mætti lengi telja. Mörg jákvæð spor eru tekin í heilbrigðismálum, bæði stefnumótun og framkvæmdum. Umræðan um heilbrigðis- og tryggingamál hefur hins vegar því miður oft og tíðum verið í upphrópunarstíl þar sem heilbrigðiskerfið er sagt slæmt, ekkert sé vel gert og einungis sé um skerðingar að ræða. Slíkar upphrópanir eru ósannar. Hæstv. heilbrrh. hefur einmitt boðað að í fjárlagafrv. verði ekki ný þjónustugjöld né skerðingar í lífeyristryggingum. Í gær afhentu fulltrúar stjórnmálahreyfinga ungs fólks formönnum flokkanna kröfu um nýja kosningalöggjöf. Rökin eru m.a. þau að kosningalög séu hornsteinn lýðræðis í hverju landi og því þurfi að jafna atkvæðisréttinn. Allir flokkar hafa á stefnuskrá sinni að leiðrétta misjafnt vægi atkvæða. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að eitt af meginmarkmiðum hennar sé að endurskoða kosningalöggjöfina m.a. til þess að tryggja jafnara vægi atkvæða. Nú er liðið á annað ár ríkisstjórnarsamstarfsins og því er brýnt að hefjast strax handa við að undibúa nýja lagasetningu. Margar leiðir eru færar en tvær eru bestar að mínu mati. Í fyrsta lagi að gera landið að einu kjördæmi. Þekkt dæmi um slíkar kosningar eru forsetakosningarnar. Þar hafa allir jafnan atkvæðisrétt óháð búsetu. Ef landið er eitt kjördæmi ættu þingmenn einnig auðveldara með að hefja sig yfir kjördæmapotið svokallaða. Þeir gætu frekar tekið ákvarðanir með hagsmuni allrar þjóðarinnar að leiðarljósi en ekki þröngra sérhagsmuna kjördæma sinna. Önnur leið sem vert er að skoða er sú sem Halldór Ásgrímsson, hæstv. utanrrh. og form. Framsfl., hefur nefnt. Í henni felst að um helmingur þingmanna yrði kjörinn af landslista en hinn úr kjördæmunum. Annað mál sem brýnt er að skoða eru jafnréttismál. Alþfl. stýrði þeim málaflokki um langan tíma án nokkurs sérstaks árangurs. Launamunur kynjanna er þar ofarlega á dagskrá. Nýleg rannsókn Félagsvísindastofnunar háskólans sýnir svart á hvítu að þegar bornir eru saman sambærilegir einstaklingar og tekið hefur verið tillit til þátta eins og starfsstéttar, menntunar, starfsaldurs, fjölda yfirvinnutíma og hvort starfað sé hjá einkafyrirtæki eða opinberum aðilum hafa konur samt sem áður 11% lægri laun en karlar. Þennan launamun er einungis hægt að skýra með kynferði. Í lögum segir að konur og karlar skuli fá jöfn laun og skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Hér skal undirstrikað að ekki er einungis verið að fjalla um sömu laun fyrir sömu vinnu heldur sömu laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. En hvaða störf eru jafnverðmæt og sambærileg? Það liggur ekki í augum uppi. Erlendis og hjá mörgum sveitarfélögum hér á landi hefur svokallað starfsmat verið notað til að meta störf til að geta borið þau saman og athuga hvort þau séu jafnverðmæt. Í stuttu máli má segja að starfsmat sé aðferð til að meta innihald starfa eftir starfslýsingu þar sem hæfni, ábyrgð, áreynsla og vinnuskilyrði eru lögð til grundvallar. Um þessar mundir er verið að vinna að því að hrinda af stað tilraunaverkefni um starfsmat á nokkrum vinnustöðum. Það er því alrangt sem hér hefur komið fram að ekki sé verið að vinna neitt í því að leiðrétta launamun kynjanna. Annað mál sem er mikilvægt fyrir jafnréttið í þjóðfélaginu eru fjölskyldumálin. Nú í upphafi þings mun hæstv. félmrh. einmitt leggja fram tillögu til þál. um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Herra forseti. Eitt af meginmarkmiðum ríkisstjórnarinnar er að ná jafnvægi í ríkisfjármálum m.a. til þess að verja velferðarkerfið til framtíðar. Íslenska þjóðin getur ekki leyft sér til lengdar að safna skuldum. Tölurnar tala sínu máli. Í ár er íslenska ríkið að borga 13 milljarða í vexti vegna skulda. Á næsta ári er áætlað að vextir ríkissjóðs verði 13,5 milljarðar. Sú upphæð er hærri en varið er til allra framhaldsskóla og háskólastigsins í landinu. Þróun ríkisfjármála þarf að snúa við. Annars köllum við stórhækkaðar skuldir yfir komandi kynslóðir. Þetta markmið verðum við að hafa að leiðarljósi þó það væri að sjálfsögðu mun þægilegra og áreynsluminna fyrir þá sem eru kosnir til að leiða þjóðina að halda áfram á braut skuldasöfnunar. --- Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Við lifum á tímum mikilla breytinga. Miklar tækniframfarir sem auðvelda og auka samskipti milli manna og þjóða gera það að verkum að heimurinn minnkar stöðugt. Þessi þróun skapar aukna möguleika á viðskiptum þjóða í milli og hin hraðfara þróun í samskiptatækni færir okkur Íslendinga nær hringiðu heimsviðskiptanna, hvort sem litið er til austurs eða vesturs. Þessir breytingatímar eiga þó ekki eingöngu við samskipti og viðskipti okkar við aðrar þjóðir heldur verður þeirra einnig vart meðal okkar sjálfra. Það eru greinileg batamerki í efnahagsmálum íslensku þjóðarinnar. Sumir halda því fram að hér ríki góðæri og bent er á að ýmis þenslumerki séu komin fram í efnahagskerfi okkar eftir nokkurra ára efnahagsþrengingar og erfitt atvinnuástand. Það eru að sjálfsögðu góð tíðindi að hagur okkar batnar en við þessar aðstæður er mikilvægara en í annan tíma að fara með gát og gæta þess að góðæri í efnahagslegu tilliti nýtist þjóðinni sem best og beita þarf ráðstöfunum til þess að byggja okkur upp til framtíðar. Það gerum við m.a. með því að reka ríkissjóð án halla, greiða niður skuldir og minnka þar með greiðslubyrði og vaxtakostnað í komandi framtíð eins og hæstv. ríkisstjórn vinnur nú markvisst að. Við getum ekki leyft okkur við þessar aðstæður að skuldbinda afkomendur okkar til þess að greiða niður skuldir sem við stofnuðum til með áframhaldandi hallarekstri ríkissjóðs. Það sem skiptir okkar þjóð hvað mestu er hver afkoman er í sjávarútvegi hverju sinni og hvernig tekst til við að draga verðmæti úr sjónum. Þetta eru gömul sannindi og ný. Íslenska þjóðin á afkomu sína hvað mest undir fiskveiðum og fiskvinnslu. Á síðasta fiskveiðiári færði fiskiskipafloti okkar meiri afla að landi en nokkru sinni fyrr. Flotinn hefur að undanförnu sótt æ meira á fjarlæg fiskimið utan fiskveiðilögsögu okkar og borið þaðan björg í bú. Einnig hefur loðnu- og síldarafli aukist verulega og menn líta björtum augum til nánustu framtíðar á því sviði. Þetta er ánægjuefni. Hins vegar er það staðreynd að hin hefðbundna bolfiskvinnsla á nú verulega undir högg að sækja og hafa nokkur fiskvinnslufyrirtæki neyðst til þess að hætta vinnslu vegna lélegrar afkomu í greininni. Þetta sýnir okkur enn á ný hve miklar sveiflur eru í sjávarútvegi og hve fólk býr við mismunandi aðstæður eftir því hvar á landinu það er við sjávarsíðuna. Við núverandi aðstæður er ljóst að þeir aðilar og þau landsvæði, sem hafa ekki aðgang að og geta ekki hagnýtt sér þá uppsveiflu sem er í veiðum og vinnslu á uppsjávartegundum, sitja eftir og munu eiga erfitt með að halda atvinnustarfsemi gangandi. Hér er um verulegt áhyggjuefni að ræða sem stjórnvöld hljóta að veita athygli og bregðast við. Hins vegar starfa flest þau sjávarútvegsfyrirtæki sem eru nú rekin með afgangi við veiðar og vinnslu á uppsjávarfiski og stunda veiðar á fjarlægum miðum utan fiskveiðilögsögunnar. Mörg undanfarin ár hefur mikið verið rætt og ritað um þá löggjöf um fiskveiðistjórn sem við búum við og eðlilega sýnist sitt hverjum um það. Þessi löggjöf er ekki gallalaus frekar en mörg önnur mannanna verk en í tímans rás hafa verið gerðar ýmsar breytingar á löggjöfinni í þeim tilgangi að sníða af henni þá vankanta sem löggjafarvaldið hefur verið sammála um að gera. Hvað sem öðru líður er ljóst að þau fiskverndarsjónarmið, sem lögð hafa verið til grundvallar fiskveiðistjórninni, hafa átt fullan rétt á sér. Nú er þjóðin að upplifa þá ánægjulegu staðreynd að þorskstofninn er að rétta við og allt útlit er fyrir að heimilt verði að veiða mun meira af þorski á allra næstu árum en verið hefur. Þetta gefur tilefni til bjartsýni, ekki síst á landsvæðum þar sem bolfiskveiðar og vinnsla eru undirstöðuatvinnugreinarnar. Það gefur einnig tilefni til bjartsýni á framtíð sjávarútvegsins að þrátt fyrir miklar þrengingar undanfarin ár hefur sjávarútvegurinn í heild sýnt ótrúlega aðlögunarhæfni og þannig tekist að vinna sig út úr erfiðleikum með hagræðingu og miklum tækniframförum. Það mátti sjá glögg dæmi um framfarir á þessum sviðum á sjávarútvegssýningu sem haldin var fyrir stuttu og vakti mikla athygli bæði hér á landi sem víða erlendis. Á þessu má sjá að við Íslendingar stöndum flestum öðrum þjóðum framar á þessum sviðum og það gefur möguleika á auknum viðskiptum við aðrar þjóðir. Herra forseti. Um þessar mundir erum við að upplifa það að fjárfesting og framkvæmdir eru að aukast í þjóðfélaginu. Þetta er á sinn hátt mikið ánægjuefni eftir nokkurra ára stöðnun. Vert er að vekja athygli á því að mest af þessum fjárfestingum og framkvæmdum eru og munu eiga sér stað á suðvesturhorni landsins og tengjast m.a. uppbyggingu stóriðjuvera og auknum umsvifum á ýmsum sviðum. Ljóst er að þetta getur valdið hættu á enn meiri byggðaröskun en verið hefur. Einstök landsvæði eiga verulega undir högg að sækja vegna einhæfs atvinnulífs, samdráttar og breytinga í undirstöðuatvinnuvegunum sjávarútvegi og landbúnaði og vegna búsetuaðstæðna sem fólk metur því miður lakari víða úti á landsbyggðinni en hér á höfuðborgarsvæðinu og næsta nágrenni. Þau auknu umsvif, sem eru að verða á þessu svæði, munu án efa draga fólk frá landsbyggðinni. Það er gífurlega mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir þessu og leitum leiða til þess að bregðast við í tíma. Það er ekki síður mikilvægt að heimamenn og sveitarstjórnir á hverju svæði bregðist við og leiti leiða til þess að standast samkeppnina um fólkið og atvinnutækifærin. Víða um land eru miklir möguleikar fyrir hendi og víða eru myndarlegar byggðir og öflugt atvinnulíf. Með framsýni, samstöðu og jákvæðu hugarfari geta aðilar víða úti á landsbyggðinni staðist samkeppnina við suðvesturhornið um fólkið og atvinnustarfsemina. Fjölmörg dæmi sanna það. Það er hins vegar jafnljóst að neikvæð umræða um einstök landsvæði af hálfu stjórnvalda, embættismanna sem heimamanna sjálfra, getur hæglega lamað mannlífið og atvinnufyrirtækin þannig að byggðirnar fjara smám saman út. Það ber að varast. Eitt mesta hagsmunamál byggðar úti um land eru bættar samgöngur. Víða um landið er knýjandi þörf fyrir bætt vegasamband ekki síst til þess að efla einstaka atvinnu- og þjónustusvæði þannig að þau geti staðið betur að vígi í harðnandi samkeppni um fólk og atvinnutæki. Þegar aðhaldi er beitt í ríkisútgjöldum eins og nú er með það að markmiði að reka ríkissjóð án halla og minnka skuldir og vaxtakostnað fer ekki hjá því að það komi við samgöngumál eins og aðra málaflokka. Bættur hagur ríkissjóðs gefur væntingar um að á næstu árum verði unnt að veita aukið fjármagn til samgöngumála. Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það er ástæða til þess að hvetja þjóðina til að vera bjartsýn og jákvæð. Landið okkar er gjöfult og fagurt og þjóðin er vel menntuð og býr yfir ýmsum hæfileikum sem gefur okkur möguleika á áframhaldandi framförum og bættum hag. --- Ég þakka þeim er hlýddu. Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir tilheyrendur. Í dag hef ég tilkynnt Alþingi formlega um stofnun nýs þingflokks Alþfl. og Þjóðvaka, þingflokk jafnaðarmanna. Stofnun þessa nýja þingflokks þarf engum að koma á óvart. Það hefur verið samhljómur í málflutningi okkar á Alþingi og stefnumörkun flokkanna byggir á sama sterka grunni, jafnaðarstefnunni. Þeir sem fylgst hafa með störfum Alþingis hafa tekið eftir málefnalegri samstöðu okkar. Sameining þingflokkanna er því rökrétt ákvörðun sem markar framtíðina. Með sameiningunni birtist vilji til að laða til samstarfs þá sem aðhyllast jafnaðarstefnuna og vilja vinna að nýsköpun íslenskra stjórnmála. Við heitum á alla jafnaðarmenn að snúa bökum saman í baráttunni fyrir aðkallandi umbótamálum. Við höfum farið nýjar leiðir í kynningu á þingmálum jafnaðarmanna. Með því viljum við gefa þjóðinni mynd af fyrir hvað við stöndum. Við jafnaðarmenn erum virkt og öflugt stjórnmálaafl á Alþingi Íslendinga. Við höfum lagt fram málaskrá. Þar birtist breiddin í stefnu okkar. Áherslan er á líf og starf fjölskyldunnar. Mál okkar jafnaðarmanna miða öll að því að móta réttlátt þjóðfélag. Skattlagning á Íslandi særir réttlætiskennd fólks. Tekjur almenns launamanns eru skattlagðar í bak og fyrir meðan fyrirtækin í landinu lifa í austurlenskri skattaparadís. Meðan sameiginlegar auðlindir skila landsmönnum engu skattalega fá fyrirtækin að valsa um endurgjaldslaust og framselja auðlind okkar með gróða. Stefna jafnaðarmanna er að styrkja og efla velferðarkerfið þar sem virkar aðgerðir skapa raunverulegt jafnrétti kynjanna og jafnrétti þeirra sem vegna fötlunar eða annars standa höllum fæti. Virðulegi forseti. Ég hef lagt við hlustir undir stefnuræðu forsrh. og spurning vaknar um hvar sé pólitík ríkisstjórnarinnar. Pólitík er að taka afstöðu, pólitík er að koma með stefnumarkandi aðgerðir, pólitík er að koma með beinar aðgerðir til úrbóta í hagsmunamálum fjölskyldnanna, pólitík er að skapa framtíðarsýn og vekja með þjóðinni kraft og þor. Það var pólitík að takast á um Evrópska efnahagssvæðið og það var pólitík að hvetja til umræðu um hvað gæti falist í því fyrir okkur að leita eftir aðild að Evrópusambandinu. Í fyrravor fékk þjóðin nýja ríkisstjórn. Þá var okkur fluttur bjartur boðskapur um vor í íslensku atvinnulífi. Í stjórnarsáttmála voru stefnumið fá og báru svip Sjálfstfl. í nýafstaðinni kosningabaráttu þar sem erfitt var að finna önnur markmið en að halda völdum. Lítið bar á mun fyrirferðarmeiri kosningaloforðum Framsfl. sem eru nú senn að falla í gleymskunnar dá eins og þeim var e.t.v. alltaf ætlað. Hæstv. viðskrh. Framsfl. hefur ekki skapað störfin, það gerir hagvöxtur sem náðist með erfiðum aðgerðum á samdráttartímum við hatramma gagnrýni Framsfl. Ég rifja þetta upp vegna þess að nú er ríkisstjórnin ekki lengur ný. Hún er reyndar þegar búin að sitja meira en þriðjung hefðbundins kjörtímabils. Fólk hefur sannarlega fundið fyrir þessari ríkisstjórn. Það hefur tekið eftir harðneskjulegum aðgerðum eins og nýrri vinnulöggjöf þar sem stjórnarskrá launafólks var breytt án samráðs, atvinnurekendum og ríkisstjórn í vil og þegar stefnulausum niðurskurði viðkvæmra málaflokka er hrint í framkvæmd. Ríkisstjórnin er fumkennd og kraftlaus. Það kennir doða hjá þjóðinni, menn eru vissir um að það þýði ekki að andmæla neinu. Það sé fremur vonlítið að áhrifamiklar jákvæðar breytingar verði af völdum stjórnvalda. Finna ekki áhrif hagvaxtar og nýsköpunar á eigin umhverfi. Það kraumar undir í ládeyðunni sem liggur yfir í þjóðfélaginu. Það er eins og fólk finni sig vanmáttugt til breytinga og ástandið sem áhrifaleysið ofan frá skapar er e.t.v. ekki pólitískur doði. Má vera að það sé innibyrgð reiði. Verkalýðshreyfingunni er haldið í böndum sem óvíst er að hún brjóti af sér en gerist það má búast við að blásið verði til átaka. Afleiðing nokkurra ára atvinnuleysis hefur kallað fram áður óþekkta tilfinningu í okkar samfélagi, ótta við að kalla eftir rétti sínum á vinnustað, ótta við að vera ekki til friðs af því að yfir vofir: Þú ert einskis virði sem starfsmaður, margir eru tilbúnir að taka við þínu starfi. Hvað er það þá sem er að gerast? Er verið að eyðileggja undirstöðu samfélagsins og öryggistilfinningu þjóðarinnar? Ég leita svara í stefnuræðu forsrh. en finn engin svör. Hvað er þar að finna? T.d. það að Framsfl. hefur nú öðlast skilning á opnum fjármagnsmarkaði, eflingu markaðsbúskapar og ávinningnum af aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu og það er vel. Flestir aðrir gera sér grein fyrir hver er forsenda hagvaxtarins sem fleytir ríkisstjórninni svo áreynslulaust fram eftir kjörtímabilinu. Stefnuræðan er líka boðskapur um efnahagslegan stöðugleika og að nú megi menn ekki vonast eftir að góðærið finni farveg í launaumslag alþýðunnar. Við í þingflokki jafnaðarmanna styðjum markmið um að tryggja stöðugleika og jafnvægi í þjóðarbúskapnum en þó þannig að þeir sem náðu niður vöxtum og verðbólgu með þjóðarsátt hljóti nú sanngjarnan arð af bættum hag fyrirtækja og atvinnulífs. Jafnaðarmenn þekkja að það þarf að sýna aðgæslu í ríkisbúskapnum. Við vitum líka að mörg verkefni, sem áður þótti sjálfsagt að væru á hendi ríkisins, eiga ekki endilega heima þar í dag. Endurskipulagning á því hvað eru samfélagsleg verkefni verður að eiga sér stað því beinn niðurskurður er kominn langt yfir þolmörk. Þessi mál vilja jafnaðarmenn skoða með opnum huga. Jafnaðarmenn greinir hins vegar á við ríkisstjórnina um forgangsröðun útgjalda. Okkur greinir á við ríkisstjórnina um skattlagningu þar sem ein regla gildir um tekjur af vöxtum og arði en önnur um skatt af tekjum fyrir vinnu. Samhengislaus tekjutenging á mörgum ólíkum sviðum hittir sömu barnafjölskylduna fyrir og rústar fjárhagsáætlun heimilisins. Breytingar á síðasta þingi sem beindust að eftirlaunaþegum hafa víða haft skaðvænleg áhrif. Nú er góðæri gengið í garð og tækifæri til uppbyggingar. Ríkisstjórnin hefur fengið sín tækifæri. Þessi ríkisstjórn mun hins vegar ekki breyta gjafapólitík sinni hvað varðar auðlindir okkar. Hún mun ekki leggja grunninn að réttlátara skattkerfi. Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Við jafnaðarmenn munum leggja góðum málum lið eins og við gerðum á liðnum vetri. Við jafnaðarmenn munum standa vörð um lífsgildi fjölskyldunnar í störfum okkar á Alþingi Íslendinga. --- Ég þakka þeim er hlýddu.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Stefnuræða forsrh. var innihaldslítil. Ræðan var ekkert annað en þokkalegur heimastíll embættismanna um stöðu þjóðarbúsins. Þessi stjórn breytir engu sem skiptir máli enda er lítill munur á framsóknarhyggjunni í báðum flokkum. Herra forseti. Hvar eru úrbætur í landbúnaði til hagsbóta fyrir neytendur? Hvar er veiðileyfagjald sem tekur á mesta óréttlæti nútímans? Hvar eru umbætur í atkvæðarétti? Hvar er sóknin í utanríkismálum? Hvar eru loforðin um eflingu menntunar? Hvar er virðingin gagnvart þeim sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda? Hvergi, herra forseti, eru úrbætur í þessum málaflokkum. En það kemur ekki á óvart. Þessir flokkar gæta þess að ekki sé raskað ró valdastéttanna. Ríkisstjórnin montar sig af góðri stöðu í efnahagslífinu. Hagvöxtur núna er m.a. vegna skuldasöfnunar heimilanna. Staða ríkissjóðs er ekki betri í ár vegna góðs reksturs heldur vegna aukinna umsvifa. Samt sem áður er margt í lagi, afli góður, stóriðjuframkvæmdir verulegar og erlendar skuldir lækka. Það er gott og ég fagna því. En stjórnmál snúast um stefnu framtíðarinnar sem endurspeglast m.a. í fjárlögum. Við jafnaðarmenn viljum ekki stefnu stjórnvalda þar sem enn er ráðist handahófskennt á velferðar- og menntamál. Þar birtist forgangsröð stjórnarflokkanna. Þeir eyða yfir sex milljörðum í ónýtt landbúnaðarkerfi, neita að fallast á veiðileyfagjald í sjávarútvegi og skapa óöryggi m.a. hjá öryrkjum og starfsfólki í heilbrigðisþjónustu. Jafnaðarmenn hafna þessari stefnu. Hún er andstæð lífssýn okkar um frelsi, jafnrétti og bræðralag. Við lítum á fólk sem viðræðuaðila með sjálfsvirðingu. Ég fordæmi ummæli forsrh. áðan þegar hann krafðist þess að verkalýðsforingjar gengju fram af sanngirni og ábyrgð við næstu kjarasamninga. Hvar var sanngirni og ábyrgð hæstv. forsrh. þegar hann og ríkisstjórn hans knúðu fram einhliða breytingar á vinnulöggjöf á þinginu í vor þrátt fyrir hatramma andstöðu verkalýðshreyfingarinnar? Sú sanngirni og ábyrgð var ekki til. En að koma hér hálfu ári seinna og heimta sanngirni og ábyrgð af þeim sem sparkað var í í vor lýsir aðeins fyrirlitningu á skoðunum annarra. Þessi ríkisstjórn er ekki fyrir launafólk. Hún gætir hagsmuna vinnuveitenda en ekki allra vinnuveitenda. Hún passar vel upp á stórfyrirtækin sem starfa í fákeppni og eru að hluta til í vernduðu umhverfi, stórfyrirtækin sem stjórna VSÍ og eiga það sameiginlegt að vilja sem minnsta samkeppni þegar á reynir. Hver man ekki eftir því þegar Irving Oil vildi koma hér inn á markaðinn? Þá gátu olíufélögin fyrst farið að hreyfa sig í verði og þjónustu en allt gleymdist þegar Irving hvarf aftur af vettvangi. Sama er að gerast í bílatryggingunum núna. Þar eru fákeppnisaðilar til varnar sem hafa ekki hreyft sig í mörg ár. Við sjáum þá alls staðar. Í skipaflutningum, í flugrekstri, olíusölu, að hluta til í verslun, í tryggingum, alls staðar í stórrekstrinum. Þar vilja þessir herrar sem minnst ónæði af utanaðkomandi samkeppni. Flestir eiga þeir sem stjórna stórfyrirtækjum það sameiginlegt að vera frammámenn í Sjálfstfl. og Framsfl. Minni fyrirtækin mega keppa sín í milli, en þau fá ekki að hafa áhrif t.d. innan Vinnuveitendasambandsins. Nei, þar ráða stóru fákeppnisaðilarnir. Herra forseti. Þetta er efnahagslegt vandamál. Framleiðni íslenskra fyrirtækja er með því lægsta sem um getur í Evrópu. Skattar fyrirtækja eru einnig með þeim lægstu. Hér eru lægstu launin greidd og allægstu taxtalaunin. Það er eitthvað að. En svo mætir ríkisstjórnin með forsrh. og segir að enn um sinn verði að takmarka kjarabætur því að annars sé stöðugleikinn í hættu. Hvernig væri að íslensk stórfyrirtæki færu að standa sig eins og gert er í útlöndum? Við höfum slegið skjaldborg um Ísland í formi lágra launa. Lífskjörum er haldið uppi með löngum vinnudegi. Íslenskur launamaður vinnur nokkrar vikur lengur á hverju ári en kollegi hans í útlöndum til að ná sömu launum. Við bætum ekki samkeppnisstöðu Íslands nema stíga út úr þessu verndaða umhverfi sjálfstæðis- og framsóknarmanna. Veiðileyfagjald, fyrsta þingmál jafnaðarmanna, gæti leitt til þess að hægt væri að fella niður allan tekjuskatt einstaklinga. Ég hvet hlustendur til að fylgjast með því hverjir leggjast gegn því. Jafnaðarmenn vilja m.a. nýta markaðinn sem tæki til að ná fram bættum lífskjörum. Við viljum markaðshagkerfi í atvinnulífinu en samhjálp og sjálfsvirðingu í velferðar- og heilbrigðismálum og jafnrétti í menntun. Stjórnarliðar vilja innleiða markaðskerfið á spítölunum og í skólanum þar sem fjármagnið ræður þá vitaskuld afgreiðslu og þjónustu eins og eðli þess er í fyrirtækjaumhverfinu. Jafnaðarmenn vilja ekki að heilbrigði og menntun sé keypt með auðlegð. Við viljum ekki frelsi frumskógarins á þessa þætti þjóðlífsins og við munum berjast gegn þeim fyrirætlunum ríkisstjórnarinnar. Það lýsir stjórnarflokkunum vel að vilja verndað umhverfi fyrir fyrirtæki sín, stórfyrirtækin, en hleypa forréttindum fyrir þá efnaðri inn í þætti sem hingað til hafa verið jafnir aðgöngu fyrir alla þegna samfélagsins. Þessi sérhyggja Sjálfstfl. og Framsóknar má ekki ná fram að ganga. Þetta hefur ekkert með betri rekstur og hagkvæmni að gera. Við jafnaðarmenn kunnum vel að reka bæði fyrirtæki og opinberar stofnanir en við viljum umgangast samborgara okkar af þeirri samkennd sem hugsjónin um bræðralag lýsir. Jafnaðarstefnan er ekki einungis lífssýn. Hún er hegðun og viðhorf gagnvart öðru fólki í daglegu lífi. Hugtökin jafnrétti, frelsi og bræðralag eru ekki einungis í fullu gildi heldur svara þau verkefnum framtíðarinnar. Frelsi til athafna, til lýðræðislegra stjórnarhátta og raunverulegt kvenfrelsi er jafnmikilvægt og jafnrétti í heimi vaxandi markaðshyggju. Bræðralagið er gagnvart umheiminum í enn ríkara mæli en áður, í heimi þar sem fólki er misþyrmt og pínt, rúið rétti og virðingu. Við jafnaðarmenn lítum ekki þannig á að við höfum einungis skyldur gagnvart landsmönnum okkar heldur ekki síst gagnvart umhverfinu og nágrönnum um heim allan. Herra forseti. Það eru engin landamæri í hugsjónum jafnaðarstefnunnar, engin. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Frá vordögum 1994 hefur hæstv. forsrh. verið fremstur í flokki þeirra sem fullyrt hafa að erfiðleikar okkar væru á enda og nú gengju menn til móts við góðærið. Þó hefur honum sjálfum verið ljóst að aukinn hagvöxtur á m.a. rætur sínar að rekja til aukins úthafsveiðiafla sem gæti dregist stórlega saman þegar á næsta ári. Samt hefur hann fullvissað landsmenn um að nú sé bjart fram undan. Sjálfum má honum líka vera ljóst að umskipti til hins betra gátu fyrst og fremst orðið fyrir tilverknað árangursríkra aðgerða í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar og þeirrar ríkisstjórnar hans sjálfs sem Alþfl. átti aðild að samanber upptalningu sjálfs hans á viðamiklum kerfisbreytingum, svo sem eflingu markaðsbúskapar, opnun fjármagnsmarkaðar og aðildar að EES og að núverandi ríkisstjórn hefur engu við það bætt. Erfiðleikar fiskvinnslunnar svo sem á Vestfjörðum þar sem veiðiheimildirnar eru horfnar eða á förum hafa engum skugga getað varpað á glansmynd forsrh. Hafi einhver einn maður öðrum fremur vakið væntingar í brjóstum þjóðarinnar þá er það þessi maður. Þegar launafólk hyggst heimta sinn hlut í góðæri forsrh. kveður við annan tón. Þá ræðir þessi maður um fólk sem vill innleiða nýja óöld í landinu. Nú talar hann um óöld en ekki góðæri. Er þá góðæri forsrh. gengið um garð eða átti það aldrei að skila umtalsverðum kauphækkunum til fólksins í landinu? Ef ekki, hvers vegna var þá forsrh. að vekja allar þessar væntingar? Er hann þá einn af þeim sem ,,eru þeim verstir sem þeir eiga að vinna best``, svo notuð séu hans eigin orð? Í stefnuræðu hæstv. forsrh. sagði hann það helstan kost á stjórnarsáttmála núv. ríkisstjórnar hvað hann segir fátt. Stefnuræða hans er í samræmi við það. Hún segir fátt. Skrá um þingmál ríkisstjórnarinnar sem er fylgiskjal með stefnuræðu forsrh. er miklu athyglisverðari lesning en stefnuræðan sjálf þó ekkert sé þar annað að finna en heiti frv. sem ráðherrar hyggjast flytja. Sem dæmi um slík mál má nefna frv. til laga um þjóðlendur og um ákvörðun marka eignarlanda, afrétta og þjóðlendna en það er þjóðþrifamál sem jafnaðarmenn hafa haft mikinn áhuga á og lagt fram mörg þingmál um á liðnum árum. Af sama toga eru t.d. frv. um breytingu á orkulögum og frv. til laga um eignarrétt og nýtingu á auðlindum í jörðu. Hér boðar ríkisstjórnin flutning þýðingarmikillar lagasetningar sem mikil átök hafa staðið um árum saman og forsrh. hefur ekkert um efnisatriði málsins að segja í stefnuræðu sinni. Þannig þegir forsrh. jafnvel um athyglisverðustu mál ríkisstjórnarinnar en eyðir tíma sínum í að tala um sölu hlutabréfa í hinum og þessum ríkisfyrirtækjum, skipan símamála í Noregi, Finnlandi, Dannmörku og Svíþjóð og vonda menn í verkalýðshreyfingu. Svona gera menn ekki, hæstv. forsrh. Stefnuræðu átt þú að flytja um það sem markverðast telst á verkefnalista ríkisstjórnar þinnar en stefnuræða er ekki til að segja fréttir af hlutabréfaviðskiptum eða símamálum í Skandinavíu. Herra forseti. Í þingsetningarræðu sinni lagði forseti Íslands áherslu á mikilvægi þjóðþingsins. Hann varaði við að vald það sem Alþingi er fengið flytjist til framkvæmdarvalds og hagsmunasamtaka og vitnaði m.a. í orð Ásgeirs heitins Ásgeirssonar, sem sagði að miklu góðu mætti til leiðar koma ef ofmetnaður truflaði aldrei almenningsheill og að lýðræðinu sé hætta búin þegar einræðið nær tökum á flokkunum. ,,Almannahagur er sú viðmiðun sem mestu máli skiptir``, sagði forseti Íslands. Einn af mikilvægustu þáttum í stefnu jafnaðarmanna er að tryggja eign þjóðarinnar á náttúruauðlindum landsins, eðlilegan afrakstur þjóðarinnar af þeirri eign sinni ásamt skynsamlegri nýtingarstefnu, frjálsan umgengnisrétt almennings að eigin landi og umhverfisvernd. Þjóðareign á fiskimiðunum, veiðileyfagjald, þjóðareign á náttúruauðlindum í jörðu, eðlilegt afgjald til þjóðarinnar fyrir nýtingu þessara auðlinda og íslenskt land fyrir Íslendinga alla eru vörður á þessari leið sem við jafnaðarmenn höfum hlaðið. Nú þegar hæstv. ríkisstjórn setur loksins örfá þingmál af þessum toga á dagskrá munum við ganga heils hugar til samstarfs um úrlausnir á Alþingi vegna þess að ,,almannahagur er sú viðmiðun sem mestu máli skiptir`` og þá að sjálfsögðu í trausti þess að tekið verði tillit til sjónarmiða okkar sem erum frumherjar í málinu. Á málaskrá hæstv. ríkisstjórnar eru einnig fleiri athyglisverð mál sem við bjóðumst til að vinna í samvinnu við stjórnarþingmenn að lausn á vegna þess að líklegt er að þau falli að sjónarmiðum okkar. Jafnframt munum við leggja fram eigin þingmál samkvæmt áður boðaðri málaskrá sem lúta í senn að málefnum fjölskyldunnar og afkomu hennar, atriðum í auðlinda- og landnýtingarstefnu okkar, bættri menntun ásamt eflingu vísinda og rannsókna sem eru undirstaða framfara og ekki síst opnara og frjálsara þjóðfélagi bæði inn á við og út á við með frjálsari viðskiptum, opnun markaða, ásamt því að Íslendingar einangri sig ekki frá þeirri þróun sem nú á sér stað á mikilvægasta markaðs- og samskiptasvæði okkar Íslendinga. Við munum jafnframt veita ríkisstjórninni öflugt aðhald og ástunda réttmæta en sanngjarna gagnrýni eins og okkur ber að gera sem forustuafli í stjórnarandstöðunni. Þýðingarmesta hlutverk stjórnmálamanna er ekki að bregðast við aðstæðum frá degi til dags. Þannig verðum við háðir viðburðunum í stað þess að reyna að hafa áhrif á hverjir þeir verða. Mikilvægasta hlutverk okkar er að gefa fólki framtíðarsýn, opna nýjar dyr og hleypa inn lífsandalofti, vekja umræður og veita leiðsögn. Mikið vantar á að það sé gert í stefnuræðu forsrh. Þar ríkir hið kyrra loft. En það er ofmetnaður að hyggjast geta ráðið umræðuefnum á Alþingi Íslendinga með þeim hætti að telja sig geta ákveðið að ekkert sé á dagskrá nema það eitt sem tilheyrir líðandi stund. Í vaxandi mæli hefur skapandi stjórnmálaumræða færst út úr Alþingi á annan vettvang. Við jafnaðarmenn teljum að þessu verði að breyta. Enginn á að geta ráðið því að þögnin ríki hér í þingsölum um það sem máli skiptir, sem er framtíð þessarar þjóðar, hvernig hún vill nýta auðlindir sínar til hagsbóta fyrir heildina og hvar hún vill skipa sér í raðir fjölskyldu hinna frjálsu þjóða. --- Þökk sé þeim sem hlýddu.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þingsetning er í senn hátíðleg og virðuleg athöfn. Þá komum við saman að loknu þingfundahléi, eftirvænting liggur í lofti og tilhlökkun að takast á við þau fjölmörgu verkefni sem bíða. Stefnuræða forsrh. og umræður um hana er fyrsti tónninn sem sleginn er á hverju þingi og gefur til kynna áherslur í hljómkviðu vetrarins. Það voru vonbrigði að ekki tókst að þessu sinni að gera breytingar á tilhögun umræðna hér í kvöld og gera þær styttri, markvissari og líflegri og þar með áheyrilegri fyrir almenning. Nú horfir betur í þjóðarbúskapnum eftir samdráttarskeið undanfarinna ára. Okkur hefur tekist að mæta þeim þrengingum af skynsemi og fyrirhyggju. Fyrirtæki hafa hagrætt og nýtt betur efni sín, almenningur sýnt skilning, þolinmæði og fórnarlund. Stjórnvöld hafa lagt kapp á að búa atvinnulífi landsins bætt skilyrði t.d. með skattalækkunum og samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefur þegar reynst heilla- og framfaraskref fyrir þjóðina. Verðbólgudraugurinn er niður kveðinn, erlend skuldasöfnun stöðvuð, kaupmáttur eykst. Jafnframt þessu höfum við staðið vörð um það velferðarkerfi sem byggt hefur verið upp hér á landi í tímans rás þrátt fyrir oft og tíðum mjög ósanngjarna, ósanna og hatramma umræðu um annað, eins og við höfum raunar orðið vitni að hér í kvöld í málflutningi sumra stjórnarandstæðinga. Atvinnuleysi fer nú minnkandi og var í ágúst sl. 3,8%. Spáð er 4% á árinu öllu samanborið við 5% árið 1995. Sköpuð hafa verið skilyrði til fjölgunar starfa og aukins atvinnuöryggis. Á þessu ári er áætlað að nýjum störfum fjölgi um 3.000 og hagvöxtur fer fram úr björtustu vonum. Helsta markmið ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum er hallalaus fjárlög. Aukinn stöðugleiki í efnahagslífinu gerir kleift að vinna að langtímastefnumótun sem lengi hefur verið þörf fyrir hér á landi. Ungu fólki finnst það réttlætismál að því sé gert ljóst hversu mikið skattbyrði þess eykst miðað við umframeyðslu samtímans. Slíkt rímar einnig vel við áform ríkisstjórnarinnar um langtímaáætlanir í ríkisfjármálum. Ungt sjálfstæðisfólk hefur nýverið vakið athygli á staðreyndum um þessi mál með eftirtektarverðum hætti. Sú sem hér talar hefur margoft úr þessum ræðustól rætt mikilvægi menntunar og rannsókna í síbreytilegum heimi. Það skiptir sköpum í alþjóðlegri samkeppni að rækta þennan þátt í þjóðlífinu til að standast öðrum þjóðum snúning. Við keppum svo sannarlega við þá sem standa í fremstu röð. Þá dugar ekki næstbesti kosturinn heldur eingöngu sá besti. Ríkar skyldur eru lagðar á herðar okkar að nýta sem best þá fjármuni sem varið er til menntunarinnar og eru í raun fjárfesting í framtíðinni. Á síðasta kjörtímabili var mótuð ný menntastefna. Ný grunnskólalöggjöf var sett ásamt nýjum lögum um leikskóla og á síðasta þingi voru samþykkt ný framhaldsskólalög þar sem stóraukin áhersla er á starfsmenntun. Allt er þetta afrakstur mikillar vinnu sem hófst á síðasta kjörtímabili. Mikið verk er fram undan við að laga skólakerfið að nýjum lögum til að markmið þeirra nái fram að ganga. Hinn 1. ágúst sl. fluttist grunnskólinn til sveitarfélaga. Það eru mikil tímamót í íslenskri skólasögu og stærsta skref í valddreifingu sem stigið hefur verið hér á landi. Tilflutningurinn gekk nánast snurðulaust fyrir sig sem er að þakka því að allir málsaðilar lögðu sig fram um að svo mætti verða. Það er bjargföst sannfæring mín að tilflutningurinn reynist í framtíðinni lyftistöng fyrir allt skólastarf í landinu og umbætur í skólamálum verði hraðari og metnaðarfyllri í höndum sveitarfélaga en ríkis. Það er fullljóst að aðhald af hendi íbúa sveitarfélaga verður öflugra þar sem fólk er æ meðvitaðra um mikilvægi skólastarfsins. Nú stendur yfir endurskoðun aðalnámskrár grunn- og framhaldsskóla. Það er mjög viðamikið og mikilvægt verkefni. Stefnt er að því að þeirri vinnu ljúki fyrir næsta skólaár. Nefnd skipuð fulltrúum allra stjórnmálaflokka á Alþingi kemur að þessari endurskoðun og verður skipuð á næstu dögum. Herra forseti. Jónas Hallgrímsson segir í kvæði sínu Alþingi hið nýja 1840: Bera bý bagga skoplítinn hvert að húsi heim. Síðar segir skáldið: Svo skal hinu unga alþingi skipað sem að sjálfir þeir sér munu kjósa. Á þessu þingi verður fjallað um mörg og mikilvæg verkefni sem skipta sköpum um hag einstaklinga og þjóðar. Við sem skipum sveit alþingismanna mótum með umræðum og vinnulagi svip þingsins. Við skipum okkur í flokka eftir hugsjónum og lífsskoðun en greinir hins vegar á um ýmis markmið og leiðir að þeim. Þegar grannt er skoðað reynast ágreiningsefnin þó oftast færri en fleiri. Ég vænti þess að stjórn og stjórnarandstaða eigi góða samvinnu á þessu þingi, svipur þingsins verði ákveðinn, traustur og frískur og okkur auðnist að bera bagga skoplítinn hvert að húsi heim. Öll stefnum við að betra og fegurra mannlífi í þessu dýra landi. --- Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Ríkisstjórnir Davíðs Oddssonar hafa náð miklum árangri í efnahagsmálum á síðustu árum og skapað þannig nauðsynlegan stöðugleika fyrir atvinnulífið og heimilin í landinu. Þannig er nú útlit fyrir, í fyrsta sinn í sögu lýðveldisins, að verðbólga verði undir 5% fimm ár í röð. Ríkisstjórnin hefur einsett sér að halda áfram á sömu braut og stefnir að hallalausum fjárlögum því reynslan hefur kennt okkur að halli á ríkisrekstri skerðir lífskjör. Vissulega hefur fólk þurft að leggja á sig ýmsar byrðar til að ná þessum árangri en Íslendingar skilja mætavel þörf slíkra aðgerða. Þótt ágreiningur geti verið um forgangsröðun og ýmislegt megi betur fara í okkar þjóðfélagi hlýtur að vera ljóst að til aðgerða þarf að grípa til þess að við getum áfram búið við það velferðarþjóðfélag sem við öll viljum. Við verðum að hætta að eyða um efni fram. Því kemur nokkuð á óvart að heyra stjórnarandstöðuna spyrja um góðærið alveg eins og það sé eitthvert fyrirbæri sem við setjumst bara niður og bíðum eftir -- svona rétt eins og vori að liðnum vetri. Nei, stjórnvöld þurfa að skapa aðstæður fyrir góðæri og líta til framtíðar. Það er líka spurt um lífsafkomu fjölskyldunnar. Það má spyrja á móti: Hvernig liti hún út ef ríkissjóður yrði laus við vaxtagreiðslur upp á 12--13 milljarða á ári? Þá yrði hægt að lækka tekjuskatt einstaklinga eða virðisaukaskatt um heil 7 prósentustig. Nú þegar fer meira fé í vaxtagreiðslur en rekstur allra skóla á landinu. Tölurnar tala sínu máli og fram hjá þeim verður ekki litið. Rétt er að ítreka þessa staðreynd þegar litið er til málflutnings stjórnarandstöðunnar í kvöld. Ríkisstjórnin vinnur nú að lækkun jaðarskatta en þeir hafa á þessu ári lækkað um 4% á fjögurra manna fjölskyldu. Þar er þó enn mikið verk fyrir höndum. Nýlega var ákveðið að leyfa meiri veiði á þorski á nýbyrjuðu fiskveiðiári en áður var heimilað. Ugglaust má rekja það til aðgerða á undangengnum árum en þau hafa fyrir vikið reynst mörgum erfið og hefur það reynt á þolrif þeirra sem atvinnu hafa af sjósókn og útgerð. Nú berast þær fréttir að mörg útgerðarfyrirtæki séu rekin með hagnaði en verulegur taprekstur sé enn á landfrystingu og fylgja því óumflýjanlega erfiðleikar á atvinnumarkaði í landi. Þessar fréttir leiða hugann að því hve nauðsynlegt er að Íslendingar styrki grundvöll lífsviðurværis síns með fjölbreyttari atvinnutækifærum. Við verðum að hefja nýja sókn inn á svið nútímatækni og vísinda með nútímavinnubrögðum til að tryggja meiri fjölbreytni í atvinnumálum Íslands. Íslenska menntakerfið hefur alið af sér fjölda vel menntaðra manna og kvenna, sem eru fyllilega í stakk búin til að takast á við mörg og flókin verkefni, sem geta skilað okkur fram á veg. Við eigum að vinna að því af alefli að hér fái þrifist ný atvinnutækifæri til hagsbóta fyrir fólkið í landinu. Við eigum að nýta óbeislaða orku til sóknar fyrir bættum þjóðarhag og til aukinnar velmegunar. En við eigum einnig að líta yfir sviðið með víðsýnum augum. Þannig eigum við Íslendingar að líta á það sem okkar heimamarkað hvar sem okkur auðnast að afla okkur nýs markaðar á hvaða sviði sem er. Einu gildir hvort það er á sviði vísinda, tækni eða beinna viðskipta. Nú þegar höfum við nokkur slík dæmi sem vissulega lofa góðu. Virðulegi forseti. Þó horfur í efnahagsmálum séu nú bjartari en oft áður er brýnt að sýna áfram fulla gát og fyrirhyggju. Hallalaus fjárlög eru nauðsyn þess að hægt sé að greiða niður skuldir þjóðarbúsins og jafnframt að treysta undirstöður þess velferðarkerfis sem við búum við. Að mörgu þarf að hyggja en í þessu sambandi vil ég minna á stöðu eldri borgara, fólksins sem hefur skapað grundvöll þess þjóðfélags sem við búum í. Á undanförnum árum hefur verið unnið markvisst að bættri réttarstöðu einstaklingsins samfara örum félagslegum breytingum. Engu að síður vekja tíð ofbeldisverk óhug almennings og það er alveg ljóst í mínum huga að á þeim málum þarf að taka. Vonir standa til að nýlegar lagabreytingar muni gera baráttuna gegn þessum afbrotum markvissari. Enn fremur stefnir ríkisstjórnin að markvissu átaki í baráttu gegn ávana- og fíkniefnum og að því verki verður unnið á þessu þingi. Það er því ljóst að verkefni eru mörg fram undan og ég er þess fullviss að ríkisstjórnin og Alþingi munu í sameiningu vinna áfram að því að skapa okkur Íslendingum betra þjóðfélag svo við getum litið bjartsýn til framtíðar. --- Ég þakka áheyrnina.

Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Forsrh. hefur nú flutt stefnuræðu sína og eins og heyra mátti valdi hann sem þema í ræðu sinni árangur og góðæri. Það var ekki amaleg myndin sem hann dró upp af íslensku þjóðfélagi. Á löngum köflum í ræðu sinni hljómaði ráðherrann eins og sá frægi gumari Þórólfur smjör. En Þórólfur þessi lýsti kostum landsins þannig að hann kvað smjör drjúpa af hverju strái. Reyndist frásögnin ótrúverðug í meira lagi, gert var mun meira úr kostunum en efni stóðu til og þagað yfir ókostunum. Í stefnuræðu ríkisstjórnarinnar var fáum orðum vikið að kjörum landsmanna, að skuldum heimilanna og misskiptingu teknanna. Þess var ekki getið að hvort tveggja hefur farið vaxandi í ráðherratíð forsrh. Ekki var vikið að vaxandi fíkniefnaneyslu og ofbeldi í íslensku þjóðfélagi, einkum hér á höfuðborgarsvæðinu, sem ógnar öryggi borgaranna og vekur ugg foreldra um hag barna sinna. Ekki var minnst á ástandið í fiskvinnslunni, einni stærstu grein iðnaðar á Íslandi, þar sem þúsundir óttast um atvinnu sína og hundruð manna og kvenna hafa þegar fengið uppsagnarbréfið. Engu orði var vikið að stöðu landsbyggðarinnar sem stendur höllum fæti sem aldrei fyrr og þó sýnu verst á norðvesturhluta landsins. Ræða sem sniðgengur öll þessi mál sem ég hef nefnt getur ekki talist alvöru stefnuræða. Hún er í besta falli ræða í stíl Þórólfs smjörs. Satt best að segja var stefnuræðan óþægilega laus við að snerta veruleika hins íslenska launamanns. Víkjum að byggðamálunum. Það er engum blöðum um það að fletta að undanfarinn áratug hefur mjög hallað undan fæti á landsbyggðinni. Öll fjölgun landsmanna frá 1985, alls 26.000 manns, hefur safnast á höfuðborgarsvæðið. Landsbyggðin hefur ekki náð að halda því sem nemur sínum hlut í fólksfjölguninni eða um 12.000 manns heldur hefur orðið bein fólksfækkun á þessu tímabili. Þessi þróun hefur ekki orðið af sjálfu sér og enn síður eru einhver náttúrulögmál að verki. Þróunin er niðurstaða af mannanna verkum. Svo er einnig nú í öllum meginatriðum að teknu tilliti til breytinga á atvinnuháttum og tækniframförum. Slíkar breytingar munu verða áfram og ekkert við þær að athuga. En síðasta áratug hefur annað gerst en ætla mátti að hefði orðið og annað en þurfti að verða. Nánast hvar sem er á landinu fækkar fólki og það flykkist til höfuðborgarsvæðisins. Engar almennar efnahagslegar forsendur eru fyrir því að allar leiðir liggi á sama svæðið. Þetta er þróun sem enginn hagnast á þegar upp er staðið. Reisa þarf mannvirki á höfuðborgarsvæðinu fyrir milljarða kr., skóla, götur, lagnakerfi og íbúðarhúsnæði fyrir fólkið sem flytur frá landsbyggðinni en þar standa sams konar mannvirki tilbúin að þjóna þörfum sama fólks. Fullyrða má að undanfarinn áratug hefur verið varið tugum milljarða kr. í opinbera fjárfestingu umfram það sem hefði þurft ef jafnvægi hefði ríkt í byggðaþróun. Þessi kostnaður er tekinn út í lakari lífskjörum þjóðarinnar bæði á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni. Eins og ég gat um áðan er byggðaþróunin ekkert náttúrulögmál og hún á sér ýmsar skýringar og margar þeirra eru vegna þess sem stjórnvöld ákveða. Stefna stjórnvalda leikur lykilhlutverkið í byggðaþróun hvort heldur er í atvinnumálum eða uppbyggingu opinberrar þjónustu. Það skiptir öllu hvernig fiskveiðum er stjórnað eða búið að fiskvinnslunni svo dæmi séu nefnd. Til að skýra betur hversu afgerandi áhrif stjórnvöld hafa vil ég gera grein fyrir þróuninni á norðvesturhluta landsins en þar á ég við Vesturl., Vestf. og Norðurl. v. Og svo skulum við bera hana saman við þróunina á höfuðborgarsvæðinu. Á árunum 1990--1994 fækkaði ársverkum á Norðvesturlandi um 16% eða um 2.200 störf. Er opinber þjónusta ekki meðtalin í þessum tölum sem eru frá Byggðastofnun. Á sama tíma fækkaði ársverkum á höfuðborgarsvæðinu um 2.000 eða 4%. Samdrátturinn varð fjórum sinnum meiri en á höfuðborgarsvæðinu. Hvað skyldu stjórnvöld undir forustu byggðamálaráðherrans Davíðs Oddssonar hafa gert til að jafna áhrifin af samdrættinum milli landsvæða? Við skulum skoða hvernig þróunin varð í obinbera geiranum á sama tíma á sömu svæðum. Á Norðvesturlandi fjölgaði opinberum störfum um 200 á þessu árabili. Það hefur ekki mikið að segja upp í samdrátt upp á 2.200 störf í öðrum atvinnugreinum. En á höfuðborgarsvæðinu fjölgaði störfum í opinberri þjónustu um 2.350 á þessum fjórum árum sem er meira en nemur samdrættinum í öðrum atvinnugreinum. Niðurstaðan er sú að á norðvestursvæðinu fækkaði störfum um 10% á sama tíma og þeim fjölgaði á höfuðborgarsvæðinu. Í kjölfarið gat ekki öðruvísi farið en að fólki fjölgaði á höfuðborgarsvæðinu og fækkaði á Norðvesturlandi. Miðað við tölur Hagstofu Íslands frá desember sl. hafði fækkað á Norðvesturlandi um 1.400 manns í stað þess að fjölgaði um 1.600 manns ef svæðið hefði haldið hlut sínum í íbúafjölda landsins. Á aðeins fimm árum tapaði Norðvesturlandið 3.000 manns. Það verður seint kallað góðæri. Þessi niðurstaða er ekki tilviljun heldur afleiðing markvissrar stefnu, stefnu sem forsrh. vill ekki ræða og minntist ekki á í ræðu sinni. Það er krafa til stjórnvalda að þau hætti að beita ríkinu landsbyggðinni í óhag. Uppbygging opinberrar þjónustu og dreifing hennar á að stuðla að fjölbreyttu atvinnulífi um land allt. Það er líka krafa til stjórnvalda að þau láti til sín taka ástandið í atvinnumálum. Er það virkilega svo að Framsfl. hafi skrifað upp á að fiskvinnslan í landinu eigi að lognast út af? Er það virkilega svo að Framsfl. hafi skrifað upp á að bátaútgerð eigi að geispa golunni? Er það framtíðarsýn Framsfl. að fólkið í sjávarplássunum eigi að eigra um göturnar atvinnulaust og því bannað að sækja sjóinn af því að frystitogarinn er í Smugunni og kvótinn leigður burt? Eru þetta skilaboð Framsfl. til fólksins á Þingeyri og Sauðárkróki? Herra forseti. Það er hverri þjóð nauðsynlegt að eiga myndarlega höfuðborg og það er hverri höfuðborg nauðsynlegt að eiga öflugar byggðir um land allt að bakhjarli. Jafnvægið þarna á milli hefur raskast og fólk streymir einvörðungu í aðra áttina. Afleiðingarnar geta orðið hörmulegar ef ekki verður brugðist við strax. Mannhafið eitt getur aldrei verið þjóð. --- Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þingmenn hafa haft nokkrar áhyggjur af að þessar árvissu umræður um stefnuræðu forsrh. vektu takmarkaðan áhuga landsmanna. Þessar áhyggjur höfðu náð því marki að ætlunin var að breyta nokkuð til. Freista þess að létta umræðuna, gera hana áheyrilegri, jafnvel myndrænni. Samkomulag náðist hins vegar ekki um útfærsluna í þetta sinn svo nú er boðið upp á fasta liði eins og venjulega. Ég hef satt að segja velt því fyrir mér hvort við höfum ekki verið á villigötum í þessu efni, þ.e. að telja það fyrst og fremst forminu að kenna að stefnuræðan og umræðan um hana virðast ekki vera í neinu dálæti hjá þjóðinni. Að minni hyggju er verið að skella skuldinni um of á umbúðirnar í stað þess að huga að innihaldinu sem ætti að skipta mestu. Stefnuræða forsrh. er í rauninni fyrirsjáanleg hverju sinni og henni þarf að breyta ef hún á að vekja áhuga landsmanna. Það er mergurinn málsins. Þetta er einfaldlega 30 mínútna ræða um samtímaástand í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar með stöku innskotum af öðru tagi sem sjaldnast marka nein tímamót. Þannig hefur þessi ræða verið og þannig er hún núna. Sömu áherslurnar með ögn breytilegum formerkjum hvað varðar fjármál ríkisins, hagvöxt, verðbólgu, viðskiptajöfnuð, erlendar skuldir og ástand atvinnumála og svo að sjálfsögðu ómissandi viðvörun til almenns launafólks sem er breytileg eftir aðstæðum hverju sinni. Ef útlitið er dökkt í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar, þá er höfðað til ábyrgðar launafólks til að leggja sitt af mörkum til að bæta það. Og þegar batinn er fenginn, þá er skorað á það að stilla launakröfum í hóf svo að jafnvægið fari ekki úr skorðum. Það eru auðvitað skilaboðin nú. Launafólk á áfram að bera þyngstu byrðarnar. Þannig er allt á kunnuglegum nótum nú sem endranær og fyrirsjáanlegt nánast frá a til ö. En þessi uppskrift á stefnuræðu er ekki bundin í lög og margir mundu fagna því að fá meira krydd í hana, jafnvel alveg nýja uppskrift, fá stefnuræðu sem birtir landsmönnum einhverja framtíðarsýn eða gæfi a.m.k. betri hugmynd um fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar í nánustu framtíð. Nú vitum við að af ýmsu er að taka í því efni. Það sjáum við m.a. af fylgiskjali með stefnuræðu forsrh. sem hins vegar áheyrendur okkar fá ekki að sjá eða heyra. Þar birtist listi yfir þau þingmál sem unnið er að í ráðuneytum og ráðherrar hyggjast flytja á þessu þingi. Þar er margra mála vant. En þar kennir líka ýmissa grasa sem fróðlegt verður að kynnast nánar. Efnahagsmál taka þar vissulega mikið rými en langt frá því allt sem betur fer. Nú má alls ekki skilja orð mín svo að efnahagsmál eigi ekki að vera til umfjöllunar. Það er öðru nær. Ástand og þróun þeirra mála skiptir vitanlega miklu fyrir þjóðfélagið og velferð okkar allra. En þeim er gefið of mikið vægi. Það heyri ég hjá mörgum. Það er svo margt annað sem stendur hjarta fólksins nær og sem það vill heyra um, svo sem skipulag heilbrigðisþjónustu, aðbúnað barna, framboð menntunar, verndun náttúru landsins, mannréttindi í sem víðustum skilningi þess orðs, aðgerðir gegn ofbeldi og gegn vímuefnavandanum sem fer vaxandi og veldur ólýsanlegum þjáningum fjölda fólks. Um þetta m.a. vill fólk á að heyra. Hefur ríkisstjórnin einhverja stefnu í þessum málum? Hefur hún einhver úrræði? Þau er ekki að finna í stefnuræðunni. Eitt atriði í málaskrá ríkisstjórnarinnar vakti reyndar sérstaka athygli mína og það er frv. til vopnalaga sem hæstv. dómsmrh. boðar. Ekki vil ég þó flokka það undir æskilegan þátt í þeirri framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar sem ég lýsti eftir áðan en forvitnilegan engu að síður. Það bíður síns tíma að heyra hvort hér er um að ræða framhald þeirrar hugmyndar sem menntmrh. hreyfði fyrir rúmu ári, að Íslendingar ættu að stofna 500--1.000 manna hersveit landinu til varnar. Herra forseti. Í málaskránni er fleira forvitnilegt og öllu merkilegra að finna. T.d. er þar boðað frv. frá forsrn. um þjóðlendur og ákvörðun marka eignalanda, afrétta og þjóðlendna sem fróðlegt hefði verið að heyra meira um. Hér er um að ræða mikilvægt mál sem margir bíða eftir og er nauðsynlegur liður í þeirri stefnumörkun sem óhjákvæmileg er í verndun og nýtingu lands okkar. Umræða um það mál er á fleygiferð í þjóðfélaginu, enda mikið hagsmunamál. Einn mikilvægasti þáttur þess er hvernig við ætlum að umgangast þá auðlind sem felst í ósnortnum víðernum landsins, en um það efni hefur Kvennalistinn flutt þingmál sem verður vonandi til umfjöllunar og vonandi samþykkt á þessu þingi. Sérstaða Íslands felst fyrst og fremst í einstæðri náttúru og því hve strjálbýlt landið er og stórir hlutar þess enn þá lausir við mannvirki og rask. Í þeim svæðum felast möguleikar sem flestar aðrar þjóðir hafa alls ekki og geta aldrei öðlast. Hér á landi er enn hægt að taka frá stórar víðáttur, náttúrulegar heildir og varðveita þær þannig að komandi kynslóðir geti leitað sér þangað lífsfyllingar og þekkingar. Hér er um mikla hagsmuni að tefla á sviði náttúrufarsrannsókna og á sviði ferðaþjónustu og hér er um að ræða breytt verðmætamat frá fyrri tíð. Þessi viðhorf stangast auðvitað á við stórbrotnar hugmyndir um virkjanir vatnsafls sem hafa óhjákvæmilega í för með sér landfórnir undir vatnslón og línustæði, en það er ætlan sumra að vatnsafl þurfi fyrir alla muni að fjötra og virkja. Aðrir líta þessi verðmæti öðrum augum. Margir horfa með vaxandi áhyggjum á framgöngu iðnrh. sem sparar ekki sporin í ferðum og fundahöldum heima og heiman til að gylla aðstæður til stóriðju hér á landi. Mig undrar raunar að hann skyldi ekki eyða nema eins og einni setningu í þessi mál í ræðu sinni áðan. Það verður ekki annað séð en niðurstaðan kunni að verða heil þrjú álver á suðvesturhorninu, eins og það er nú skynsamlegt að safna öllum eggjunum saman í eina álkörfu. Jafnframt virðist kominn aukinn skriður á umræður um útflutning raforku um sæstreng sem mundi hafa í för með sér gífurlegar virkjunarframkvæmdir og því næst flutning ónýttrar orku úr landi í stað þess að nýta hana við verðmætasköpun hér heima. Þetta eru háskalegar hugmyndir. Margir eru hreinlega farnir að hugsa í skelfingu: ,,Hæstv. iðnrh. Ekki meir, ekki meir!`` Og það vekur athygli að sérfróðir Íslendingar búsettir erlendis hafa séð ástæðu til að vara við þessum stórtæku hugmyndum, enda komnir með nýja sýn á þessi mál vegna kynna sinna af aðstæðum bæði í Evrópu og Ameríku. Í stað þessara hugmynda eigum við að kanna möguleika á smærri virkjunum, m.a. til framleiðslu á vetni sem er að öllum líkindum eldsneyti framtíðarinnar. En með notkun vetnis væri hægt að draga verulega úr mengun í heiminum þar sem vetnið er nánast mengunarfrítt. Ef vetni væri t.d. notað í stað olíu til að knýja skipaflota okkar Íslendinga legðum við þar með umtalsvert af mörkum í því efni að draga úr mengun andrúmsloftsins og hættunni á gróðurhúsaáhrifum. Við höfum mikla möguleika á að taka frumkvæði í þessu máli og við eigum að gera það. Margir hefðu kosið að heyra forsrh. lýsa viðhorfum og framtíðarsýn í þessum efnum í þeirri stefnuræðu sem hann flutti áðan þar sem það er tvímælalaust eitt af okkar mestu hagsmunamálum nú hvernig þessi mál öll skipast. Þeir eru líka margir sem hefðu viljað heyra það í stefnuræðu forsrh. að ríkisstjórnin hefði ákveðið að aðhafast eitthvað raunhæft í baráttunni gegn notkun vímuefna og öllum þeim stórfelldu vandamálum sem henni fylgja. Fjöldi fólks líður miklar þjáningar af þeim sökum, fjölskyldur sundrast, ungmenni láta lífið fyrir eigin hendi og gróft ofbeldi fer vaxandi. Forsætisráðherra Danmerkur sá ástæðu til að fjalla um þessi mál við setningu danska þingsins í gærdag og lýsa yfir stríði á hendur eiturlyfjasölum í landinu. Forsætisráðherra Íslands sér ekki ástæðu til þess og það var lítið að græða á orðum þingmanns Sjálfstfl., Sólveigar Pétursdóttur, um það efni hér áðan. Hversu lengi ætla íslensk stjórnvöld að bíða áður en gripið verður til markvissra aðgerða? Þingmenn hafa ítrekað rætt vandann, nefndir hafa skilað skýrslum og það er til mýgrútur af tillögum. Vafalaust er það kostnaðurinn sem þvælist fyrir framkvæmd þeirra. En hvernig væri að glugga í skúffur ráðherranna sem alltaf virðast luma á aurum ef leysa þarf einhvern furðulegan vanda sem jafnvel kemur ekki ríkisstjórninni hætishót við eins og samskiptavandamál í einni kirkjusókn. Það verður þjóðinni dýrt spaug þegar ríkisstjórnin uppgötvar að það er fjöldi Íslendinga prestslaus í Ástralíu. Að lokum, herra forseti og áheyrendur góðir. Þingkonur Kvennalistans sem töluðu fyrr í umræðunni ræddu kvenfrelsis- og jafnréttismál sem eru eins og allir vita grunntónninn í stefnu Kvennalistans. Að slíkum málum vék forsrh. ekki í stefnuræðu sinni, ekki nú frekar en endranær. Málaskrá ríkisstjórnarinnar bendir heldur ekki til þess að nein hugarfarsbreyting hafi orðið í þeim efnum á stjórnarheimilinu. Hlutverk og vaktstaða Kvennalistans er jafnbrýn og mikilvæg sem fyrr. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.

Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Það er sagt að þeir eigi það eitt sameiginlegt, bjartsýnis- og svartsýnismaðurinn að báðir hafi æðioft rangt fyrir sér, spár þeirra og draumar rætist ekki. En á milli þeirra er himinn og haf og öll þekkjum við áhrif þessara tveggja manna á umhverfi sitt, það er ólíkt. Svart/hvít umræða og bölmóður hefur lamað ríki og álfur. Bölmóður sundrar fjölskyldum og skaðar heilu byggðarlögin sé horft til lengri tíma. Því hljóma orð skáldsins sterkt í hinni svart/hvítu umræðu: Og því geng ég fár og fölur með framandi jörð við il. Það vex eitt blóm fyrir vestan og veit ekki að ég er til. Nú blasir það við á öðru ári í samstarfi núverandi stjórnarflokka að atvinnulífið er í sókn, umræðan er að snúast við. Kröflu og Blöndu þarf að stækka. Flugstöðin er of lítil. Loðdýraræktin og fiskeldið sækja fram á ný. Allar hrakspárnar um offjárfestingu í ferðaþjónustu áttu ekki við rök að styðjast. Vandamál samtímans eru aðeins verkefni sem þarf að vinna, verkefni þar sem Alþingi og ríkisstjórn, aðilar vinnumarkaðarins og fólkið í landinu, hver og einn, verður að gera sitt besta. Hér höfum við hlustað á merkilegar umræður í kvöld og tal stjórnarandstöðunnar. Ég tek eftir því að hv. þm. Ögmundur Jónasson vill í einu og öllu fara eftir hagsmunasamtökum hvað sum mál varðar. Hann ræddi ítarlega um fjármagnstekjuskattinn og gagnrýndi hann hart. En ég minnist þess að þegar hann var lögleiddur á síðasta vetri, þá var farið eftir tillögum verkalýðshreyfingarinnar í þeim efnum.

Þetta er rangt. Það er ósatt.

Í meginatriðum var það gert, hv. þm.

Það er ósatt.

þannig að það er nú svona að menn vilja ekki í einu og öllu þegar allt kemur til alls hlusta á heildarsamtökin. Hver var boðskapur stjórnarandstöðunnar í kvöld? Mér er skapi næst eftir að hafa hlustað á stjórnarandstöðuna að auglýsa eftir henni. Hún fór úr þinginu í vor með mikið af tillögum en hún kemur dauð til umræðunnar í haust. Hún hefur svona sitthvað á hornum sér, að ræða forsrh. hafi verið slöpp, í hana vanti eitt og annað. En hvar eru tillögur stjórnarandstöðunnar? Hvað hafa þeir lagt til í kvöld til þess að leysa þau verkefni sem eru fram undan? Því miður er það nú svo, góðir Íslendingar, að það hefur einkennt A-flokkana og vinstri menn á Íslandi að vilja lifa á þeirri list að eyða krónunni sem náunginn er með í vasanum, rétta næsta manni hana í biðröðinni. Alþb. er krónískur stjórnarandstöðuflokkur sem fellir dóma og forðast andstöðu, forðast ríkisstjórnarsængina eins og piparmey karlmann. Og það er nú svo að þegar kosningar hafa farið fram, þá stöndum við frammi fyrir því að þeir eru á ný orðnir óháðir. Eru þetta ekki svik við kosningaloforð og þjóðina? Um Alþfl. er fátt að segja. Hann vinnur það nú helst til afreka að sameina sjálfan sig. Þeir sem týndust eru komnir heim. Jóhanna er komin heim með slitna skó af haglendum Íslands eftir mikla trúboðsferð. Nú verður gaman á þeim bæ þegar á ný verður tekist á um hægri og vinstri það verður tja tja, ja, ja og enginn veit hvert á að fara. Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þau orð hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur að það ber að segja stríð á hendur fíkniefnasölum. Þeir eru ein versta vá sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir um þessar mundir. Um það verkefni verða Íslendingar að sameinast. Alþingi og ríkisstjórn, heimilin og allir viti bornir menn verða að taka á því stóra verkefni. Hæstv. forseti. Ég dreg ekki úr því að fram undan eru mörg þung verkefni sem vandasamt er að leysa. Ég nefni kjarasamninga. Leiðarljósið þar er: Varðveitum stöðugleikann og í fyrsta áfanga eiga þeir sem verst eru settir að fá úrlausn. Formaður Framsfl., Halldór Ásgrímsson, hefur sett fram þá skoðun að finna þurfi siðferðilegan grunn sem kjarasamningar framtíðarinnar gætu byggt á og settar væru fram leikreglur sem tryggðu aukið réttlæti í launamálum. Hér reynir á ríkisstjórnina en jafnþunga ábyrgð bera aðilar vinnumarkaðarins. Verkföll og verðbólga væru slys sem bitnaði bæði á launþegum og atvinnulífi. Hvað yrði um skuldug fyrirtæki og heimili í slíkum hremmingum? Ég spyr. Hvað yrði um stöðugleikann? Hvað yrði um þau áform að minnka byrðar á komandi kynslóðum? Hvað yrði um mikilvægasta áformið, hallalaus fjárlög og lækkaða vexti í framtíðinni? Að mörgu ber að hyggja um þessar mundir og eitt atriðið er eignaskiptingin í landinu. Við framsóknarmenn höfum mestar áhyggjur af skuldsetningu heimilanna og stöðu yngri kynslóðarinnar. Þar er nú unnið að margvíslegum lausnum á vegum hæstv. félmrh. Landvinnsla á fiski er rekin með halla og hér er mikið atvinnuspursmál á landsbyggðinni í uppnámi. Frystiskip og styrkir Evrópusambandsins banka fast á dyr. Gætum okkar. Verjum vinnuna heima. Við verðum einnig að spyrna við fótum og koma í veg fyrir að eignir landsmanna og auðlindir til sjávar falli fáum í skaut. Alræði markaðarins og þeirra ríku má aldrei hirða afraksturinn úr höndum fjöldans, þá er friðurinn úti. Alþingi má t.d. aldrei fallast á að takmarkaður afnotaréttur á kvóta verði lögum samkvæmt veðsettur handhöfum afnotaréttarins. Óveidda fiska í sjónum má aldrei veðsetja samtímanum. Mikil umræða fer fram um velferðarmál og skilgreina verður samhjálpina þannig að þeir sem þurfa aðstoð fái hana. Þetta er vandasamt verkefni. Þeir sem betur eru settir verða að missa, hinir að njóta. Hin aldraða kynslóð hefur borið íslenskt þjóðfélag fram til sigurs á þessari öld með vinnu og framsýni. Aldraðir eru misvel settir. Þar sem annars staðar er hlutverk ríkisins að aðstoða þá efnaminni. Eftir að lífeyrissjóðirnir styrktu stöðu sína verða þeir að endurskoða hlutverk sitt og koma meira inn í greiðslur eftirlauna. Smánargreiðslurnar skera í augu, hjá sjóðakerfi sem í eignum á 300 milljarða. Greiðslur úr lífeyrissjóði á ekki að skatta í annað sinn. Hæstv. forseti. Bændur og landbúnaðurinn í heild hefur gengið í gegnum sársaukafullan samdrátt og niðurskurð á síðustu árum. Nú ríkir nokkur friður um landbúnaðinn og segja má að meðal bænda sé vaxandi bjartsýni, að fram undan séu heldur bjartari tímar. Bændur eiga stóran þátt í því að verðbólgan náðist niður. Þeir hafa fórnað hluta af kaupi sínu til að lækka matarverð. Hagstofa Íslands upplýsir að á fimm ára tímabili hafa hækkanir á landbúnaðarvörum verið langt undir almennum verðhækkunum og í raun hafa landbúnaðarafurðir stórlega lækkað í verði sé miðað við vísitölu neysluverðs. Á sama tíma hafa opinber framlög til stuðnings landbúnaði lækkað um 40% og skiptir nú lækkunin milljörðum og er stærsti sparnaðurinn í fjárlögum. Nú ber nokkuð nýrra við þegar menn á borð við hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og Jónas Kristjánsson ritstjóra eru þagnaðir og virða þessar staðreyndir. Það er helst hagfræðingastóðið hjá ASÍ og VSÍ sem gerist óbilgjarnt. Krefjast þeir að íslenskir bændur verði sviptir hluta af GATT-vernd og sæti lakari aðlögun en keppinautar í nágrannalöndum. Hér ríður á að kjörnir forustumenn vinnandi fólks átti sig á staðreyndum og slái skjaldborg utan um landbúnaðinn og vinnuna sem hann gefur. Bændur hafa fórnað og eru að ganga í gegnum erfitt tímabil. Landbúnaðurinn er hluti af keðju eða heild í landinu. Bændur voru hagstjórnartæki í áratugi í kjaradeilum. Það má ekki gerast á nýjan leik. Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Þrátt fyrir deilur og erfiðleika er lífið dásamleg guðs gjöf. Nú ríður á því að ábyrgir aðilar taki höndum saman um að leysa verkefni líðandi stundar í sátt við alla aðila. --- Góða nótt.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hvers vegna lærum við ekki af reynslunni? Hvers vegna fjárfestum við ekki í framtíðinni? Ýmislegt af því sem framkvæmt hefur verið á undanförnum árum og nýjasta skýrsla Ríkisendurskoðunar um Byggðastofnun ber t.d. vitni um á lítið skylt við fjárfestingar í framtíðinni. Það er nefnilega beint samband á milli lífskjara og þess hvernig fjárfest er og þá ekki síður á milli lífskjara og þess hvernig þjóðir hlúa að menntun. Þeir peningar sem settir eru í menntun eru fjárfesting til framtíðar. Einkum er framhaldsskólastigið talið mikilvægt ef efla þarf atvinnulífið. Eigi að síður leitaði ríkisstjórnin logandi ljósi að möguleikum til niðurskurðar í menntamálum og virðist ætla að halda sig áfram við fortíðarbyggðastefnuna því að það á að spara alveg sérstaklega í framhaldsskólum, einkum hinna dreifðu byggða. Þær upphæðir sem þar geta skilið á milli feigs og ófeigs eru ámóta og sú sem nú hefur verið ákveðið að verja til hins nýja prestakalls í Lúxemborg og Belgíu, prestakalls sem enginn hefur óskað eftir. Ef það er stefna, herra forseti, er hún alveg ótrúlega taktlaus. Á sama tíma og við fáum upplýsingar um það hvernig gagnslitlum milljörðum hefur verið varið í hefðbundnar atvinnugreinar á að skera það sem sannarlega horfir til framtíðar. Það er hins vegar ekki á málaskrá ríkisstjórnarinnar að breyta lögum um Byggðastofnun. Það er hik í útflutningi okkar á iðnaðarvörum öðrum en sjávarafurðum. Vöxturinn hefur því miður ekki haldið áfram og ýmsir telja að það sé beinlínis afleiðing þess að við höfum ekki gætt nægjanlega að menntunar- og rannsóknarþættinum, að skólakerfið sé ekki nógu gott, ekki síst framhaldsskólastigið. Ný framhaldsskólalög voru að vísu samþykkt á síðasta þingi, en það er afleit pólitík að hefja framkvæmdina með niðurskurði. Við verðum að horfa til framtíðar því að það er okkur keppikefli að blómlegur iðnaður og fjölbreytt atvinnulíf fái að þróast. Annars mun Ísland ekki halda sínu í samkeppninni um unga fólkið. Það er nefnilega rétt sem forseti lýðveldisins, Ólafur Ragnar Grímsson, hefur bent á að kynslóðin sem nú er að vaxa úr grasi á Íslandi, sú kynslóð sem er úthýst af menntmrh. og mun halda sitt menntaþing í tjaldi, mun líta á allan heiminn sem sitt atvinnusvæði. Þess vegna verðum við að taka á menntamálunum með öðrum hætti. Niðurskurður þar er ekki bara að skjóta sig í aðra löppina heldur báðar og hver er þá framtíðarsýnin? Ef dregið verður úr úthafsveiðum sem hafa verið undirstaða hagvaxtar undanfarinna ára, eins og stjórnvöld áforma og ef við náum ekki lengra í bili með annan iðnað til að auka hér fjölbreytni atvinnulífsins og bæta lífskjörin, hvernig sjá menn þá næstu framtíð fyrir sér? Við þekkjum stóriðjuhugmyndirnar. En erum við ekki að færast á byrjunarreit ef það er framtíðarsýnin að sjávarafurðir og stóriðja verði nánast okkar eini útflutningur áfram? Forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir 1.500 kr. hækkun lægstu launa. Það er líka hluti af framtíðarsýninni. Og ef framtíðarsýnin er svona þegar gyllingin er þurrkuð af, hvað á þá ríkisstjórn Davíðs Oddssonar við þegar sett eru fram áform um að efla samkeppni? Á það við um landbúnaðinn? Nú eru bændur sjálfir að reyna að brjótast undan stirðnuðu kerfi og það væri verðugt verkefni að fylgja því eftir. Ekki er það á dagskrá. Það þyrftu líka að vera fleiri viðskiptaliðamót í sjávarútveginum því að eins og staðan er nú er það nánast afráðið þegar fiskveiðiheimildum er úthlutað, hverjir á endanum selja afurðirnar og hvert. Það er lítill hvati, hvað þá samkeppni í slíku kerfi. Á samkeppnin þá að nást með ríkari rétti neytenda, með virkara aðhaldi samkeppnislaga gagnvart fákeppni og einokun? Um það eru heldur engin merki í stefnuræðu eða málaskrá ríkisstjórnarinnar. Er það ekki líka öfugþróun hvernig ríkisstjórnin, nú í líki samgrh., beitir Pósti og síma inn á þjónustumarkað Internetsins þar sem risinn er líklegur til að mylja undir sig fyrirtækin sem hafa á undanförnum árum þróað þar neytendamarkaðinn? Fyrirtæki sem sérhæfa sig í upplýsingatækni og hugbúnaði þurfa svo sannarlega að vera hluti af okkar framtíð og fá að þróast við eðlilegar markaðsaðstæður. Þó að Póstur og sími eigi boðleiðina er ekki þar með sagt að hann þurfi að eiga fyrirtækin sem nýta hana. Það dettur vonandi engum í hug að það sé nauðsynlegt fyrir Vegagerð ríkisins að eiga sérleyfin á vegum landsins þó að vegirnir séu í hennar umsjá? Nei, herra forseti. Þess sjást því miður fá merki að ríkisstjórnin styðji samkeppni þar sem hún á við eða hrófli við sérhagsmunum hinna fáu. Þar eru framsóknarmennirnir komnir heim engu síður en sjálfstæðismennirnir. Þvert á móti er full ástæða til að óttast að fyrst og fremst eigi að innleiða samkeppni í skólastofunum og í sjúkrastofunum þar sem lögmál eins og umhyggja foreldra fyrir börnum sínum eða umhyggja aðstandenda fyrir sjúkum ráða ákvörðunum og eitthvað sem kallast markaðslögmál er út í hött. Slík öfugþróun má aldrei verða. Við þurfum annað gildismat, aðra lífssýn þar sem almannahagur er settur í öndvegi og fjölbreytt menntun skapar okkur betri lífskjör. Herra forseti. Þingflokkur jafnaðarmanna mun tefla hugmyndum jafnaðarstefnunnar fram gegn gagnslitlum úrræðum ríkisstjórnarinnar og veita henni þannig verðugt aðhald. Góðir áheyrendur. Ég þakka þeim sem hlýddu. --- Góða nótt.