Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í tilefni af því, að í þessari viku er tekin til umr. og afgreiðslu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna till. varðandi aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum, þá hef ég kvatt mér hljóðs hér utan dagskrár og óskað eftir því að fá að bera fram eftirfarandi fsp. til utanrrh. Samkv. fréttatilkynningu ríkisstj. frá 14. sept. s. l. og með vísan til stefnuyfirlýsingar hennar frá 14. júlí s. l. mun íslenzka ríkisstj. hafa sett sér það markmið varðandi aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum, að Kínverska alþýðulýðveldið taki sæti Kína hjá samtökunum með öllum réttindum og skyldum. Í nefndri fréttatilkynningu segir jafnframt, að íslenzka sendinefndin hjá Sameinuðu þjóðunum muni styðja hverja þá till., sem að þessu takmarki stuðlar, en, eins og segir orðrétt í yfirlýsingunni, meta stöðuna í ljósi staðreynda eins og þær verða, þegar til atkvgr. kemur með framangreint markmið að leiðarljósi. Í þessari viku mun tekin til afgreiðslu, eins og fyrr er sagt, till. Albaníu og reyndar Bandaríkjamanna líka um aðild Kínverska alþýðulýðveldisins að Sameinuðu þjóðunum, en till. Albaníu gerir jafnframt ráð fyrir brottrekstri Formósu úr samtökunum. Hefur verið skýrt svo frá, að íslenzka sendinefndin hjá Sameinuðu þjóðunum muni greiða till. þessari atkv. Nú er óskað upplýsinga um afstöðu íslenzku ríkisstj. til þessa máls og óskað skýrslu utanrrh., hvort og þá hvernig staðan hafi verið metin og í ljósi hvaða staðreynda. Af tilefni þessarar fsp., sem ég hef nú lýst, vildi ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um þær ástæður, sem að baki hennar liggja. Ég vil í upphafi til að forðast allan misskilning taka skýrt fram, að með þessari fsp. er ekki verið að lýsa andúð á aðild Peking-stjórnarinnar. Þvert á móti verður að telja, að aðild Alþýðulýðveldisins, ef hana ber að með eðlilegum hætti, eigi að geta stuðlað að bættri sambúð þjóða á milli og aukið áhrif og möguleika Sameinuðu þjóðanna til að gegna hlutverki sínu í þágu friðar og sátta þjóða á milli. Menn hafa lengi verið þeirrar skoðunar, að finna þyrfti lausn á því óeðlilega ástandi, að fulltrúar fjölmennustu þjóðar heims stæðu utan við þau samtök, sem allar friðelskandi þjóðir og ekki sízt smáþjóðir binda mestar vonir sínar við. Það hefur margoft verið áréttað af íslenzkum stjórnvöldum og af fulltrúum íslenzkra stjórnmálaflokka og þarf ekki ítrekunar við, að smáþjóðir á borð við Ísland telja alþjóðasamtök og alþjóðasamvinnu helztu stoð og tryggingu sína í þá átt, að tillit sé tekið til réttar og tilveru þeirra. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sitja við sama borð og með allan rétt fulltrúar allra aðildarþjóða, skiptast á skoðunum, leysa ágreining og taka ákvarðanir með einföldum atkvgr. Viðleitni til slíkra lýðræðislegra vinnubragða ber ekki tilætlaðan árangur, ef þjóðum voldugum og hervæddum á borð við Kínverja er haldið utan þessara sömu samtaka, ef slík ríki einangrast í heift og hatri gegn ímynduðum óvinum. Aðild Peking-stjórnarinnar er æskileg, þó að ekki væri nema af þessari ástæðu einni. Stefna núv. ríkisstj. er ekki ný að þessu leyti. Íslenzk stjórnvöld hafa haft þessa skoðun um alllangan tíma og þeirri afstöðu sinni lýsti fráfarandi ríkisstj. og fyrrv. utanrrh. margoft, m. a. í ræðu við almennar umr. á þingum Sameinuðu þjóðanna, svo og hér á Alþ. Af sömu ástæðu fylgdi Ísland till. Ítala frá árinu 1966, sem borin var fram tvö næstu árin þar á eftir einnig, þess efnis, að finna þyrfti viðunandi lausn á Kínamálinu með það fyrir augum, að Peking-stjórnin og Formósu-stjórnin ættu háðar aðild að Sameinuðu þjóðunum. Vandi þessa máls er hins vegar sá, að á því eru fleiri hliðar, sem taka þarf ákvörðun um. Erfiðasta og viðkvæmasta vandamálið er tilvist Formósu-stjórnar hjá eða í Sameinuðu þjóðunum og sú stefna Pekingstjórnar og stuðningsríkja hennar, að aðild Alþýðulýðveldisins, þ. e. Peking-stjórnarinnar, sé háð brottrekstri Formósu-stjórnar úr samtökunum. Í till. þeirri, sem vísað er til í fsp. minni, sem Albanir hafa lagt fram undanfarin ár og nú mun verða gengið til atkv. um, er gert ráð fyrir brottrekstri Formósu-stjórnar, sem er viðurkennd stjórn a. m. k. 15 millj. manna, sem á Formósu búa. Ísland hefur fylgt þeirri stefnu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, sem nefnd er Universality-regla og felur í sér, að öllum viðurkenndum ríkjum ber að eiga fulltrúa í alþjóðasamtökum þá og þegar þess er óskað og skuldbindingu viðkomandi samtaka er fullnægt. Aðild eins ríkis eða fulltrúa ákveðinna þjóðstjórna má hins vegar ekki vera á kostnað annarra ríkja eða þjóða. Ísland hefur fylgt og á að fylgja í framtíðinni þeirri stefnu, sem stuðlar að því, að allar þjóðir geti átt fulltrúa hjá Sameinuðu þjóðunum án tillits til stjórnmálaskoðana, kynþátta eða mannfjölda. En Ísland hefur ekki og á ekki undir neinum kringumstæðum að styðja till., sem fela í sér brottrekstur ríkja úr Sameinuðu þjóðunum. Í samræmi við þessa grundvallarstefnu hefur afstaða Íslands til Kína-málsins mótazt og af þeim sökum hefur Ísland ekki treyst sér til að greiða till. Albaníu atkv., því að í henni er beinlínis gert ráð fyrir, að Formósa verði rekin úr samtökunum og öllum stofnunum þeirra. Ef Albaníu-tillagan verður samþ., mun Peking-stjórnin sjálfkrafa taka sæti í Öryggisráðinu og hindra þar með neitunarvaldi aðild Taívan að Sameinuðu þjóðunum. Margvísleg fleiri stjórnmálaleg vandkvæði mundu fylgja í kjölfarið. Herra forseti. Hér er ég kominn að kjarna málsins og ástæðunni fyrir því, að ég ber fram fsp. þessa. Ef Ísland nú greiðir till. Albaníu atkv., er ekki eingöngu tekin afstaða til aðildar Peking-stjórnarinnar. Þá er sömuleiðis tekin upp ný afstaða, mótuð ný stefna, sem hafnar Universal-reglunni. Þá er afleiðingin sú, að stjórn smárrar þjóðar er vísað úr samtökunum og aðild þess hindruð um ófyrirsjáanlega framtíð. Það verður að teljast eðlilegt og raunar skylt, að þessi örlagaríka ákvörðun sé tekin til umr. hér á hinu háa Alþingi og þjóðinni og kjósendum sé gert fullkomlega ljóst, hvers eðlis mál þetta er. Við Íslendingar höfum mjög haldið á lofti rétti smáþjóða og þeir stjórnmálaflokkar, sem nú standa að ríkisstj., hafa boðað þá kenningu, að Íslendingar þyrftu að reka sjálfstæða utanríkismálastefnu. Ég vísa reyndar á bug þeim áróðri, að fyrrv. ríkisstj. hafi ekki verið sjálfstæð í sinni utanríkisstefnu, og afstaða Íslands varðandi aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum ber þess raunar órækan vott. Í því máli hefur Ísland farið eigin leiðir og sú afstaða hefur verið andstæð stefnu m. a. Norðurlandaþjóðanna og ekki síður stefnu Bandaríkjanna. Í því felst að vísu enginn dómur á sjálfstætt mat okkar, hvort aðrar þjóðir eru sama sinnis eða ekki. En ég tek þetta fram vegna margendurtekinna staðhæfinga um, að Ísland hafi verið taglhnýtingur Bandaríkjamanna í þessu máli. Mun sú rökleysa ekki rædd frekar hér af mér, nema ástæða gefist til. En því minnist ég á sjálfstæða utanríkismálapólitík, að því verður ekki trúað að óreyndu, að yfirlýsingar ríkisstj. hafi verið hræsnin ein. Ég vil ekki efast um það fyrir fram, að ríkisstjórnarflokkarnir hafi meint það í raun og veru, að sjálfstæðispólitík þeirra í utanríkismálum hefði það að leiðarljósi að standa vörð um rétt smáríkja og berjast gegn þeirri ofríkistilhneigingu, sem kemur fram í því að reka heilar þjóðir úr alþjóðasamtökum af tillitssemi við aðrar stærri og voldugri þjóðir. Það er ekki stórmannlegt, hvað þá heldur skynsamlegt af okkur Íslendingum, sem nú berjumst fyrir skilningi þjóða heims í mikilvægasta sjálfstæðismáli okkar og höfðum í því sambandi til alþjóðasamvinnu og gagnkvæms skilnings, - það er ekki stórmannlegt né heldur skynsamlegt að styðja till., sem byggjast á óbilgirni og lítilsvirðingu á rétti lítilla ríkja. Eða hvar er þá stolt okkar og sjálfstæði og hvar er nú umhyggja okkar fyrir rétti hins smáa? Ég mun ekki rifja upp röksemdir kalda stríðsins né heldur draga inn í þessar umr., hvernig til er orðin sú staða, sem veldur því, að tvær stjórnir gera tilkall til löglegra yfirráða Kínaveldis. Það þykir ekki tiltakanlega viðeigandi á Íslandi lengur að minnast á boðskap kommúnismans og sennilega öðlast ég fordæmingu endurhæfingarmanna, ef ég held því fram, að sú stefna vinni markvisst að heimsyfirráðum, sem aldeilis er þó ekki í anda sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það þykir e. t. v. óviðeigandi sömuleiðis, ef minnt er á, að Peking-stjórnin hefur stöðugt lýst því yfir, að hún geti ekki undirritað sáttmála Sameinuðu þjóðanna, vegna þess að hann sé í andstöðu við stefnu kommúnismans. Ég tel ómaksins vert, að þetta komi fram, ekki sízt þar sem við búum við það nýstárlega ástand, að allir þeir stjórnmálaflokkar, sem nú eiga sæti hér á Alþ., hafa fordæmt framkvæmd byltingar- og einræðisstefnu kommúnismans og sú fordæming hefur verið háværust frá þeim flokkum, sem þó standa næst þessari hugmyndafræði. Herra forseti. Ég vil spyrja að lokum: Stendur það næst svo lýðræðissinnuðum og friðelskandi þjóðum og friðelskandi mönnum um leið að styðja svo ákveðið aukin ítök einræðisstjórnar, að til þess sé fórnandi rétti og áhrifum ríkja, sem minna mega sín? Er það í samræmi við sjálfstæða utanríkisstefnu ríkisstj. að gerast nú taglhnýtingur einræðisríkja, apa upp óbilgjarna stefnu annarra þjóða? Eða felst skilgreiningin á sjálfstæðri utanríkispólitík í því að vera á móti öllu því, sem að einhverju leyti er í samræmi við skoðanir Bandaríkjanna? Er það raunverulega mat íslenzku ríkisstj., að vandamál Kínaaðildarinnar leysist með þeim hætti að fylgja till. Albaníu á þingi Sameinuðu þjóðanna? Ef utanrrh. getur svarað þessum spurningum og upplýst hv. Alþ. og þjóðina alla um skoðanir ríkisstj. í þessum grundvallaratriðum, þá verður betur unnt að átta sig á, í ljósi hvaða staðreynda sé tekin sú ákvörðun að styðja nú till. Albaníu, og þær afleiðingar, sem hún hefur í för með sér.



Herra forseti. Hv. 9. landsk. þm. (EBS) hefur kvatt sér hér hljóðs utan dagskrár, að því er ég taldi í gær, þegar hann ræddi þetta við mig, til þess að fá upplýsingar um afstöðu ríkisstj. til Peking-málsins. Ég hef nú komizt að því, að ástæða hans til þess að kveðja sér hljóðs hér utan dagskrár hafi ekki verið sú ein að fá upplýsingar um afstöðu ríkisstj., heldur hefur honum legið á að halda hér ræðu. Nú er hann búinn að fá þá ósk sína uppfyllta. En ég ætla að reyna að leyfa mér að svara þessari fsp. hans í örstuttu máli, en ekki að hefja hér utan dagskrár umr. um heimskommúnismann og þær afleiðingar, sem hann kann að hafa á sambúð þjóðanna. Hv. þm. rifjaði upp fréttatilkynningu ríkisstj. frá 14. sept. s. l., en niðurstaða þeirrar tilkynningar er, eins og hann rakti, sú, að ríkisstj. Íslands mun að svo stöddu hvorki gerast flm. né meðflm. að till. um aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum, heldur meta stöðuna í ljósi staðreynda eins og þær verða, þegar til atkvgr. kemur, með það markmið að leiðarljósi, eins og þar segir, að Kínverska alþýðulýðveldið taki sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum með öllum réttindum og skyldum, enda er það í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstj. Íslands frá 14. júlí s. l. Hv. þm. óskar nú upplýsinga um það eða skýrslu, eins og hann kallar svo, hvort umrætt stöðumat hafi farið fram og hvernig niðurstaða þess sé, og þetta skal ég reyna að skýra. Á þessu stigi málsins get ég ekki sagt um það með fullri vissu, hvernig atkvgr. um Kínamálið muni bera að á þingi Sameinuðu þjóðanna. Málið kom þar til umr. fyrst í gær og enn hefur, eftir því sem ég bezt veit, ekki verið tekin ákvörðun um fyrirkomulag á atkvgr. þar. Fyrir þinginu liggja nú þrjár till. um aðild Kína. Það eru þessar: a. Till. Bandaríkjanna og fleiri ríkja um aðild tveggja Kína að Sameinuðu þjóðunum. b. Till. sömu um, að brottvikning Taivan skuli skoðast sem mikilvægt mál, sbr. 18. gr. í sáttmála Sameinuðu þjóðanna, þ. e. það þurfi aukinn meiri hluta til þess að slík aðgerð nái fram að ganga. c. Till. Albaníu og fleiri ríkja um það, að Alþýðulýðveldið verði eini fulltrúi Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Ríkisstj. Íslands hefur nú fyrir skömmu gefið sendinefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum þau fyrirmæli að greiða atkv. gegn fyrri tveim till., en með þeirri síðastnefndu. Rökin fyrir þessari afstöðu er sú skoðun ríkisstj., að aðalatriði þessa máls sé, að Alþýðulýðveldið taki sem fyrst sæti Kína í samtökum Sameinuðu þjóðanna og að það muni ekki gerast samkv. tveggja Kína-leiðinni, þar sem fyrir liggi alveg ótvíræð yfirlýsing Peking-stjórnarinnar í því efni. Þessari skoðun, sem ég var hér að lýsa, hefur stöðugt verið að aukast fylgi á undanförnum árum, eins og atkvgr. hjá Sameinuðu þjóðunum sýna. Og í fyrra var svo komið, að till. Albaníu hafði meirihlutafylgi, en náði ekki fram að ganga, vegna þess að jafnframt var samþykkt till. um, að aukinn meiri hl. þyrfti til þess að breyta svo forsvari Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Nýjar upplýsingar frá New York greina frá því, að a. m. k. 10 ríki, sem í fyrra greiddu atkv. með eða sátu hjá um till. um mikilvægt mál samkv. 18. gr. sáttmálans, hafi nú lýst yfir, að þau muni ekki gera það á ný. Þessi ríki eru Argentína, Austurríki, Bretland, Kanada, Ecuador, Íran, Ísrael, Ítalía, Mexikó, Holland og Sierra Leone. Þannig eru talsverðar horfur á því nú, að aðild Peking-stjórnarinnar að Sameinuðu þjóðunum geti orðið að veruleika, sem þýðir í reynd, að 700–800 millj. manna bætast í þann hóp, sem mynda Sameinuðu þjóðirnar, og ég hygg, að það þurfi ekki að ræða það í löngu máli, hver breyting það yrði á samtökunum í þá átt, sem upphaflegt markmið þeirra er, þ. e. að verða samtök mannkynsins alls. Ég hef út af fyrir sig fulla samúð með þeim, sem hafa áhuga fyrir áframhaldandi aðild Taivan-stjórnarinnar að samtökunum og vilja komast hjá því að reka, eins og svo er kallað, nokkra þjóð úr þeim. Ef myndað yrði sjálfstætt ríki á Taivan eða Formósu og það ríki sækti um aðild að Sameinuðu þjóðunum, mundi slík umsókn auðvitað verða metin, og ég tel alveg víst, a. m. k. tala ég þar fyrir mitt leyti, að ríkisstj. sú sem nú fer með völd á Íslandi, mundi greiða atkv. með upptöku slíks ríkis í samtökin. Málið liggur bara ekki svona fyrir, heldur er um það að tefla, að Formósu-stjórnin gerir kröfu til að vera fulltrúi Kína í samtökum Sameinuðu þjóðanna. Á þetta hefur meiri hluti þjóða heims ekki viljað fallast, enda hefur þessi afstaða Formósu-stjórnar hindrað aðild um það bil fimmtungs allra manna í heiminum að samtökunum og beiting fundarskapa hefur valdið því, að meirihlutasamþykkt hefur ekki náð fram að ganga. Ísland hefur, eins og hv. 9. landsk. þm. réttilega benti á, haft sérstöðu meðal Norðurlandaþjóðanna varðandi afstöðuna til Kínamálsins. Svo sem kunnugt er, hefur Ísland fram að þessu ekki greitt atkv. með till. Albaníu og fleiri ríkja um, að Peking-stjórnin taki sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum, en fulltrúar Formósu víki sæti. Till. þessa hefur Albanía og fleiri ríki borið fram á fjölmörgum þingum Sameinuðu þjóðanna, en hún hefur aldrei fengið meiri hl. fyrr en í fyrra á 25. þinginu, þá fékk hún 51 atkv., en 49 voru á móti og 25 sátu hjá. En til viðbótar við till. þær frá Albaníu og Bandaríkjunum, sem áður greinir, kom fram - og um það gat hv. 9. landsk. þm. einnig - árin 1966, 1967 og 1968 málamiðlunartillaga, sem Ítalía og fleiri ríki fluttu. Hún fjallaði um skipun nefndar, sem átti að hafa það hlutverk að reyna að finna viðunandi lausn á þessu máli, hvernig farið skyldi með sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Ísland greiddi atkv. á móti till. Albaníu allt fram að árinu 1967, en á síðustu árum hefur sendinefnd Íslands setið hjá við atkvgr. um till. Albaníu. Hins vegar hefur íslenzka sendinefndin frá upphafi greitt atkv. með till. Bandaríkjanna og fleiri ríkja um. að skipan sætis Kína hjá Sameinuðu þjóðunum sé mikilvægt mál og þurfi 15 meiri hl. atkv. til þess að útkljá það. Sendinefnd Íslands greiddi hins vegar atkv. með till. Ítalíu um skipun nefndar til þess að reyna að finna lausn á málinu á árinu 1966–1967 og var meðflm. ríkja að till. 1968. Till. náði aldrei fram að ganga og hefur ekki verið flutt síðan 1968. Eins og ég áðan sagði, hafa stjórnir hinna Norðurlandanna lengi fylgt aðild Peking-stjórnarinnar að Sameinuðu þjóðunum og það alveg án tillits til þess, hvaða flokkar hafa farið þar með völdin. Það hafa orðið stjórnarskipti þar í nokkrum löndum og nú hefur Ísland bætzt í þeirra hóp og það er vegna þess, að við teljum afstöðu þeirra raunhæfustu leiðina að því marki, sem allir telja sig stefna að, hv. 9. landsk. þm. eins og við hinir, það er aðild Alþýðulýðveldisins Kína að Sameinuðu þjóðunum. Með þessu vona ég, að afstaða ríkisstj. til þessa máls sé upplýst.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svar hans við fsp. minni, en eins og mjög ljóslega kom fram í svari hans, þá hefur íslenzka ríkisstj. nú gefið íslenzku sendinefndinni hjá Sameinuðu þjóðunum fyrirmæli um að greiða till. Albaníu atkv., en leggjast gegn öðrum till., sem fram koma um þetta mál hjá Sameinuðu þjóðunum. Till. Albaníu er mjög ótvíræð. Hún felur í sér, að samþykkt sé, að Peking-stjórnin taki sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum og hún felur jafnframt í sér beinlínis með pósitívu ákvæði, að stjórn Formósu sé rekin úr samtökum Sameinuðu þjóðanna og öllum þeim stofnunum, sem eru í tengslum við þau samtök. Á sama tíma sem utanrrh. lætur í ljós þá skoðun sína, að Sameinuðu þjóðirnar eigi að vera samtök alls mannkynsins, tekur það réttilega fram sem skoðun lýðræðissinnaðra friðelskandi manna, þá lýsir hann því yfir, að íslenzka ríkisstj. og hann fyrir hennar hönd hafi gefið fyrirmæli um það að reka heila þjóð úr þessum sömu samtökum. M. ö. o., Ísland mun greiða því atkv., að Formósu-stjórn verði rekin úr Sameinuðu þjóðunum, og Ísland mun beita atkvæðisrétti sínum til þess að vísa úr þessum alþjóðasamtökum stjórn, ríki, sem var einn af stofnaðilum Sameinuðu þjóðanna, leggjast gegn smáþjóð, sem um árabil hefur af þrautseigju barizt gegn einræðisstefnu kommúnismans, þeirri stefnu, sem íslenzkir stjórnmálaflokkar hafa í einu hljóði mótmælt, afneitað og lýst andúð sinni á. Þetta verða þá eftir allt saman fyrstu spor núv. ríkisstj. á alþjóðavettvangi, þeirrar stjórnar, sem hefur gumað af sjálfstæðri utanríkismálastefnu og þótzt vilja standa vörð um rétt og hag smáþjóða. Ég leyfi mér að efast um, að mikil reisn sé yfir slíkri ákvörðun, að sómi Íslands vaxi af þessari afstöðu. Ég tók fram áðan og tek fram á ný, að ég er fylgjandi aðild Alþýðulýðveldisins eða Peking-stjórnarinnar, ef hana ber að með eðlilegum hætti, ef aðildarbeiðnin er lögð fyrir á þann hátt, að réttur annarra þjóða sé ekki fyrir borð borinn. Peking-stjórnin hefur til skamms tíma a. m. k. ekki óskað eftir aðild að Sameinuðu þjóðunum. Hún hefur lítilsvirt þessi samtök, hún gerðist árásaraðili gegn herjum Sameinuðu þjóðanna í Kóreustyrjöldinni og hún hefur jafnvel gert tilraun til að stofna ný eða önnur alþjóðasamtök. Einangrun Peking-stjórnarinnar er óæskileg e. t. v. fyrst og fremst vegna þess, hversu alvarleg ógnun stefna hennar hefur verið gagnvart heimsfriðnum. Menn gera sér vonir um, að með þátttöku hennar í Sameinuðu þjóðunum séu meiri möguleikar á samstarfi og skilningi á margþættum vandamálum í samskiptum þjóða. Bandaríkjastjórn hefur nýlega gert tilraun til að brúa hið mikla bil, sem verið hefur á milli Kína og vestrænna þjóða. Þess er að vænta, að sú tilraun beri einhvern árangur, þótt flestum sé ljóst, að enn er langt í land, ekki sízt vegna óbilgirni Kínverja og þeirrar heimsvaldastefnu, sem þeir reka. Aðild Peking-stjórnarinnar að Sameinuðu þjóðunum og till. þar að lútandi eru aðeins einn leikur í því valdatafli, sem fram fer milli austurs og vesturs. Mér kemur ekki á óvart, þótt menn, sem í langan tíma hafa verið á bandi hinna sósíalísku ríkja, styðji tillögur, sem hafna öllu tilliti til smárra þjóða, sem barizt hafa gegn yfirgangi kommúnismans. En mér þykir miður, mjög miður, að þeir menn, sem stutt hafa hina vestrænu lýðræðisstefnu, skuli taka svo skammsýna og óyfirvegaða ákvörðun eins og afstaða Íslands í þessu máli ber með sér. Við skulum vona, að till. Albaníu nái ekki samþykki fyrir tilstuðlan eða með atkv. Íslands. Og það eru léttvæg rök, þegar því er haldið fram, að Formósu-stjórn geti sótt um aðild sem sjálfstætt ríki. Allir vita, að Peking-stjórnin getur og mun beita neitunarvaldi í Öryggisráðinu gegn Formósu, og hún mun líta á stuðning við aðild sína að samtökunum sem samþykki viðkomandi landa við landvinningastefnu sína, þar á meðal yfir Formósu. Hún mun færa sig upp á skaftið og haga aðgerðum og pólitík sinni í samræmi við þennan skilning. Herra forseti. Mér skilst, að þingsköp leyfi ekki frekari umr. af minni hálfu.

Ekki einu sinni svona langa í raun og veru.

Þá segi ég að lokum: Ég hef ekki hreyft þessu máli til þess að lýsa yfir þeirri skoðun, að halda ætti Peking-stjórninni áfram utan Sameinuðu þjóðanna. Þetta vil ég taka skýrt fram, svo að ekki sé snúið út úr þessum orðum mínum. Ég vildi hins vegar vekja athygli á málinu til þess að draga fram þær afleiðingar, sem samþykkt till. Albaníu hefur í för með sér. Ég vildi vekja athygli þingheims og alþjóðar á þeirri staðreynd, að íslenzka ríkisstj. hefur tekið afstöðu gegn rétti smáþjóðar. Íslenzka ríkisstj. mun með ákvörðun sinni stuðla að brottrekstri þjóðar úr samtökum Sameinuðu þjóðanna. Ég leyfi mér að fordæma þessa afstöðu.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hefur gefið skýr og auðskilin svör við þeirri spurningu, sem fyrir hann var lögð, og mér þykir vægast sagt býsna einkennilegt, að hv. 9. landsk. þm. (EBS) skuli svo hér á eftir koma í annað sinn upp í ræðustólinn til þess að rangtúlka kjarna þessa máls á jafnherfilegan hátt og hann gerir. Kjarni þessa máls er, eins og allir vita, spurningin um það, hver á að fara með umboð Kína hjá Sameinuðu þjóðunum, Peking-Kína eða Formósa. Það er um þetta og ekkert annað, sem þessi spurning snýst. Að segja hér aftur og aftur, að það sé verið að reka Formósu úr Sameinuðu þjóðunum, er ekkert annað en vísvitandi áróðursblekking, vísvitandi áróðursblekking. Formósu-stjórn er með afstöðu sinni og þrákelkni í þessu máli að reka sig sjálf úr samtökunum. Það, sem verið er að gera við afgreiðslu þessa máls hjá Sameinuðu þjóðunum, er ekkert annað en það, að það er verið að meina henni, þ. e. Formósu-stjórn, að fara lengur með umboð 700 milljóna manna. Ef, eins og hæstv. utanrrh. tók hér fram áðan, ef Formósustjórn hefði beðið og óskað eftir aðild sem sjálfstætt ríki, þá hefði það mál sjálfsagt fyrir löngu verið leyst, en málið er einfaldlega ekki þannig, eins og hér hefur greinilega komið fram og ástæðulaust er að endurtaka. Það er rétt, hárrétt, sem fram kom hjá hæstv. forsrh. hér í gær, að afstaða fyrri ríkisstj. í utanríkismálum einkenndist um of af undirlægjuhætti gagnvart ákveðnum voldugum vinum. Og einmitt í þessu máli kom sérlega fram, hvernig Ísland var langtímum saman og fram að þessu taglhnýtingur Bandaríkjastjórnar. Þessu er núna verið að breyta. Það er verið að taka upp sjálfstæða og heilbrigða afstöðu í þessu máli, eins og t. d. Norðurlandaþjóðirnar hafa fyrir langa löngu gert, og það er vel.



Herra forseti. Það mun hafa verið upp úr árinu 1950, sem fyrst kom til tals, hvort núverandi ríkisstjórn í Peking, sem þá hafði náð fullum yfirráðum yfir meginlandshluta Kína, fengi aðild að Sameinuðu þjóðunum eða ekki. Í hálfan annan áratug beittu allar ríkisstj., sem sátu á Íslandi, ásamt yfirgnæfandi meiri hluta þeirra, sem áttu sæti hjá Sameinuðu þjóðunum, sér gegn því, að Peking-stjórnin fengi þessa aðild. Á síðustu árum hefur um allan heim orðið veruleg breyting á viðhorfum manna í þessum efnum. Fleiri og fleiri hafa talið það óhjákvæmilegt og rétt að láta ná til Peking-stjórnarinnar það sjónarmið, að Sameinuðu þjóðirnar skuli skipa eftir þeirri raunhæfu reglu, að þar sitji fulltrúar þeirra ríkisstjórna, sem raunverulega ráða yfir hverju landi. Nú hefur farið svo, að fyrst í stað mátti Peking-stjórnin ekki heyra það nefnt að verða aðili án þess að Taivan færi úr samtökunum, og Taivan-stjórnin mátti ekki heyra nefnt, að Peking-stjórnin yrði aðili að Sameinuðu þjóðunum. Þó hygg ég, að nokkur breyting hafi orðið á þessu. Taivan-stjórnin hefur látið undan, og mér skilst, að hún sé reiðubúin til að vera áfram í samtökunum, jafnvel þó að Peking-stjórnin fái þar inngöngu. Ekki er deilt um það, að Peking-stjórnin eigi að fá sæti Kína með öllum rétti, sem fylgir því, og þá fyrst og fremst sæti í Öryggisráðinu. Þetta er ekki deilumál. Spurningin er, hvort nokkuð er því til fyrirstöðu, að ríkið á Taivan með 15 millj. manna, sem hefur verið í samtökunum, verði þar áfram. Það ríki mun ekki fara með sæti eða aðstöðu Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Það geta alveg eins verið tvö Kína eins og verið hafa í mörg ár tvö Kongó í Sameinuðu þjóðunum, tvö sjálfstæð ríki hlið við hlið, sem bæði eru hluti af hinu eiginlega Kongó. Ég vil láta þess getið, að Alþfl. hefur um árabil, eða síðan fyrrv. ríkisstj. breytti afstöðu í þessu máli alveg án tillits til afstöðu annarra ríkja, verið fylgjandi því, að Peking-stjórnin eigi að fá inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar og að hún eigi að fá sæti Kína þar. En ég vil lýsa því yfir, að Alþfl. harmar það, ef þetta þarf að gerast á þennan hátt, að Taivan verði rekið burtu. Það er hættulegt fordæmi fyrir Íslendinga að standa að því að hefja aðgerðir, sem leiða til þess að hrekja ríki úr Sameinuðu þjóðunum. Þar eru ýmsar blikur á lofti, m. a. mikil hreyfing um það, að lítið vit sé í því að láta smáþjóðir með 200 þús. manns fara sem heilt atkv. á Allsherjarþinginu við hliðina á þjóðum með 200–600 millj. Og við ættum því að gæta okkar í þessum efnum og stuðla ekki að því, að stórveldi geti fengið inngöngu eða setið í Sameinuðu þjóðunum með skilyrðum um það, hvaða smáríki fái að vera þar og hvaða smáríki fái það ekki. Núverandi ríkisstj. segir í stefnuyfirlýsingu sinni, að ef til komi, muni hún vera hlynnt því, að bæði Austur- og Vestur-Þýzkaland fái inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar, en þessi ríki eru þar hvorugt í dag. Mér finnst þetta ekki vera óeðlileg hugsun. Mér finnst, að það væri raunhæft að athuga alveg eins Suður- og Norður-Kóreu og jafnvel - við skulum vona, að styrjöldinni í Vietnam ljúki fljótlega - að Suður- og Norður-Vietnam fái líka inngöngu. Þetta eru raunhæfar ráðstafanir til þess, að sem flest ríki séu innan samtakanna. Mér finnst ekki vera samræmi í því að lýsa yfir, fyrstir allra þjóða í Evrópu, að ég hygg, opinberlega í stefnuskrá ríkisstjórnar, að Austur- og Vestur-Þýzkaland eigi bæði að fá að vera í Sameinuðu þjóðunum, en taka svo upp þá stefnu, að meginlands-Kína og eyjan Taivan geti ekki setið þar áfram, þótt meginlands-Kína taki við sæti Kína. Það er verið að láta undan kröfum Pekingstjórnarinnar og það er í raun og veru óþolandi, að nokkur stjórn, stór eða smá, fái inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar með skilyrðum gagnvart öðrum þjóðum, sem þar eru. Það hefur verið mikil þrákelkni af hálfu þessara tveggja ríkja, eins og við vitum öll. Það hefur verið von þeirra manna, sem hafa mælt fyrir tveggja-Kína-stefnunni, eins og hún er kölluð, að þegar kæmi að raunverulegri inngöngu, mundu þessi ríki hverfa frá þessari þrákelkni. Er erfitt að sjá, hvaða tjón það gerir hinu volduga og stóra meginlands-Kína, þegar það er búið að fá öll réttindi Kína hjá Sameinuðu þjóðunum, þó að Taivan fái að sitja þar áfram. Hæstv. ríkisstj. vitnar mjög til þess, að hún fylgi nú Norðurlöndunum í þessum efnum. Viðhorf ríkja í Evrópu og annars staðar hafa verið ákaflega mismunandi, og þetta mál hefur verið okkur fjarlægara heldur en stærri ríkjum á meginlandi Evrópu, sem hafa mikil viðskipti í austurveg. Samt sem áður vil ég að lokum, herra forseti, minna á ályktun um þessi mál, þar sem Alþfl. lýsti því yfir fyrir skömmu, að hann styddi aðild meginlands-Kína og vildi, að það fengi öll réttindi Kínverja hjá Sameinuðu þjóðunum og teldi rétt, að Taivan væri þar áfram. Þá benti Alþfl. á það, hvort ekki væri athugandi, sérstaklega eftir að þetta mál hefur verið til lykta leitt, hver sem meiri hl. verður á Allsherjarþinginu, að Íslendingar taki upp stjórnmálasamband við stjórnina í Peking. Það mundi vera að feta í fótspor hinna Norðurlandanna. Viðskipti milli þessara ríkja eru ekki mjög mikil í dag, en það er enginn vafi á því, að þau geta orðið meiri í framtíðinni. Þetta gætum við vel gert, án þess að valda okkur miklum kostnaði og ég vil koma þessari hugsun á framfæri.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Mér finnst þetta afar fróðlegt upphaf á hversdagslegum störfum þessa Alþ. Hér kveður sér hljóðs utan dagskrár yngsti maðurinn í hópi þm., hv. þm. Ellert Schram. Hann og félagar hans hafa mikið um það talað, að það væri nauðsynlegt, að ungt fólk lífgaði svolítið upp stjórnmálastarfsemina á Íslandi og það væri ekki sizt vanþörf á slíku innan Sjálfstfl. Því hefði mátt vænta þess, að þessi hv. þm. hefði eitthvað nýstárlegt fram að færa, þegar hann kveður sér hljóðs hér utan dagskrár á Alþ. En sú varð sannarlega ekki raunin. Erindið er það eitt að vekja upp mjög gamalkunnan áróður kalda stríðsins, þann áróður, sem flestir hugsandi menn eru nú horfnir frá. Ástæðan til þess, að hann kemur hingað upp, er sú ein, að honum rennur það til rifja, að Bandaríkin eru að bíða ósigur í baráttumáli á alþjóðavettvangi, baráttumáli, sem Bandaríkin hafa unnið mjög mikið ógagn fyrir heimsfriðinn með s. l. tvo áratugi. Þessi bandaríska stefna er að biða ósigur, og það er af tilfinningasemi í garð Bandaríkjanna, sem þessi ungi þm. kemur hér og lætur eins og hann lætur, en ekki af neinum áhuga fyrir einhverju fólki á Taivan. En það er alveg furðulegt, að hér á þingi skuli ár eftir ár, því að þetta hefur verið rætt á hverju ári að undanförnu, vera flutt hliðstæð svokölluð rök, sem raunar eru gripin algerlega úr lausu lofti. Menn tala hér um, að Sameinuðu þjóðirnar séu að taka ákvörðun um aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum. Kína er stofnaðili Sameinuðu þjóðanna. Kína er einn af stofnendum Sameinuðu þjóðanna. Og samkv. stofnskrá Sameinuðu þjóðanna þá á Kína aðild að Öryggisráði. Það er alls ekki um það að ræða að taka ákvörðun um aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum. Það er um það að ræða, hverjir eiga að fara með þessa aðild. Í meira en 20 ár hafa Bandaríkjamenn ráðið því, að útlagastjórnin á Formósu hefur farið með aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum. Og nú er verið að breyta því þannig og vonandi verður það gert núna, að þeir, sem raunverulega fara með völd í Kína, fari með þessa aðild, sem er það eina rökrétta. En ef það er ákveðið, að stjórnin í Peking fari með þessa aðild, þá getur stjórnin á Formósu ekki farið með hana. Það liggur í hlutarins eðli. Þá hlýtur hún að afsala sér þessari aðild alveg á sama hátt og hv. þm. Ellert Schram yrði að láta af þingmennsku, ef hann félli t. d. í næstu kosningum. Þarna er um að ræða, að það er aðeins einn aðili, sem fer með aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum. Og að tala um, að það sé verið að reka smáþjóð og smáríki, eins og þeir hafa sagt hér báðir, hv. þm. Ellert Schram og hv. þm. Benedikt Gröndal, verið sé að reka smáríkið Formósu úr Sameinuðu þjóðunum, þetta er endileysa. Formósa hefur aldrei verið aðili að Sameinuðu þjóðunum og er það ekki enn þá. Það er Kína, sem er aðili að Sameinuðu þjóðunum. Og það er sameiginleg afstaða valdamanna á meginlandinu og á Formósu, að það sé aðeins eitt kínverskt ríki til. Chiang Kai-chek hefur aldrei léð máls á því, að líta beri á Formósu sem eitthvert sjálfstætt ríki. Chiang Kai-chek segir: „Ég er fulltrúi alls Kínaveldis.“ Og eigum við svo hér á Alþingi Íslendinga að fara að taka ákvörðun um það að skipta Kínaveldi í sundur gegn vilja þeirra manna, sem í landinu eru, hvort sem þeir eru á meginlandinu eða úti á Taivan? Á Alþingi Íslendinga að fara að skipta Kína? Hvers konar endileysa er þetta? Málið er ákaflega einfalt. Það er svona einfalt: Kína er aðili að Sameinuðu þjóðunum og hver á að fara með aðildina? Bandaríkin hafa af pólitískum ástæðum staðið gegn því, að ráðamenn í Kína fengju aðild að Sameinuðu þjóðunum og þeir hafa notið í því aðstoðarmanna, sem ekki hafa haft manndóm til að standa uppi í hárinu á þeim, eins og fyrrv. ríkisstj. á Íslandi. Þetta er sem betur fer að breytast. Og ég er viss um, að það mun hafa mjög góð áhrif á þróun heimsmála. Meðal þeirra, sem hafa tekið þátt í að breyta þessu, eru mörg góð ríki, þ. á m. Norðurlönd og Bretland og fjölmörg önnur ríki, sem næst okkur standa, þannig að það er dálítið erfitt að hlusta á það, þegar þessi ungi þm. kemur hér og segir, að Íslendingar séu að gerast taglhnýtingar einræðisafla með því að skipa sér í sveit með Norðurlöndum. Mér finnst, að hv. þm. Benedikt Gröndal ætti að muna eftir því, hver hefur veríð afstaða sósíaldemókrata á undanförnum árum. Þeir hafa átt mjög góðan þátt í því, að aðild Peking-stjórnarinnar að Sameinuðu þjóðunum yrði leyst á skynsamlegan hátt. Það hafa einmitt verið ýmis ríki, sem sósíaldemókratar hafa veitt forustu, sem hafa fyrir löngu viðurkennt Peking-stjórnina og beitt sér fyrir því, að hún fengi aðild að Sameinuðu þjóðunum. Þeir menn, sem kalla sig sósíaldemókrata hér á Íslandi, - að vísu með hæpnum rétti, menn heyrðu það í gær, að Benedikt Gröndal talaði um, að það væri tímabært fyrir Alþfl. að fara að endurhæfa sig - þeir hafa verið miklu nær skilningi Bandaríkjanna heldur en skilningi flokksbræðra sinna í öðrum löndum. Ég held, að því sé almennt fagnað í landinu, að ríkisstj. Íslands hefur tekið einarða og skynsamlega afstöðu í þessu máli, og ég held, að ungir menn í Sjálfstfl. ættu að vara sig á því að gera að sínum ýmsar gaddfreðnustu hugmyndir kalda stríðsins og reyna að halda þeim til streitu við gerbreyttar aðstæður.



Herra forseti. Mér þykir vænt um það, að einn yngsti þm. hefur vakið máls á þessu máli á þann skilmerkilega hátt, sem hv. 9. landsk. þm. gerði, Ellert Schram. Það er skárri rembingurinn, sem kominn er í hæstv. iðnrh. Hann kemur hér bara í pontuna og segir: Hvað er þessi strákur að tala hér? Það er bara skömm, að ungir menn skuli láta til sín heyra á Alþ. Ég held, að hæstv. iðnrh. ætti að gera sér grein fyrir því, að enn er ekki kominn tími til að hann gerist siðapostuli þm. Hæstv. utanrrh. á hins vegar góða bakstoppara eins og kom fram í þessum umr. Fyrst kemur nú fram gerviformaður kommúnismans hér á landi, sem Alþb. er búið að flagga með sem formann sinn, án þess að hann nokkurn tíma hafi verið nokkur formaður þeirra samtaka í raun og veru. Aðalformaðurinn kom líka fram á eftir. Hvort sá þriðji kemur og bætir um betur, það veit ég ekki.  „Haft skal fullt samráð við utanrmn. Alþ. um öll meiri háttar utanríkismál.“ Mér er ekki kunnugt um, að það hafi verið haft neitt samráð við utanrmn. um þessa afstöðu Íslands, sem hæstv. utanrrh. lýsti á þingi Sameinuðu þjóðanna. Ég skal ekki að öðru leyti blanda mér inn í þessar umr., en þetta er meira vandamál en svo, að það þurfi að furða sig á því, þó að ungir þm. komi hér og láti í ljósi áhyggjur yfir því, þegar við stöndum að afgreiðslu mála, sem leiða til þess óhjákvæmilega eins og hv. 9. landsk. þm. vék að, að 15 millj. manna þjóð verður vísað úr Sameinuðu þjóðunum, ef sá málstaður, sem sendinefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum styður nú samkv. upplýsingum hæstv. utanrrh., verður ofan á.



Herra forseti. Ég vísa því til föðurhúsanna, sem hæstv. iðnrh. flutti. Túlkun hans á þessu máli, þátttöku Kína í Sameinuðu þjóðunum, var sannarlega gaddfreðin hugsun, því að þetta er sama platan, sem hann hefur leikið aftur og aftur, ár eftir ár, óbreytta. Það virðist ekki hafa komizt nálægt huga hans nein hreyfing í þessu máli, sem hefur þó orðið um allan heim, hreyfing í áttina til þess að finna raunhæfa lausn á þessu máli. Það, sem við erum að tala um, er alls ekki, að Taivan-stjórnin hafi sæti Kína, það er útrætt mál af okkar hálfu, heldur hvort hún fær að sitja áfram í samtökunum eða ekki. Það er spurningin. Er þá aðeins eitt eftir, en það er, hvað verður ríkið á Taivan kallað? Það er slíkt formsatriði, að mér finnst, að við getum ekki látið það verða að aðalatriði, sem ákvarðar málið. Hæstv. ráðh. segir, að Alþingi Íslendinga sé með þessu að samþykkja skiptingu Kína. Ég held, að samþykktir okkar um aðild að Sameinuðu þjóðunum hafi lítil áhrif á það, hvort þjóðum er skipt eða ekki. Ég veit ekki betur en við höfum samþykkt það, síðan við gengum í Sameinuðu þjóðirnar, að Sovétríkin hafi þrjú sæti þar, Rússland, Hvíta-Rússland, Úkraínu. Er Alþingi Íslendinga með þessu að samþykkja, að Sovétríkin séu þrískipt? Þetta er svo barnalegur málflutningur, að mér finnst það fyrir neðan virðingu hæstv. ráðh. að flytja hann. Þetta er eitthvað, sem hann hefur lært á unglingsárum við Þjóðviljann og hefur ekki haft fyrir að endurskoða, en ætti að taka til alvarlegrar athugunar. Ég vil að lokum segja hæstv. ráðh. það, að sósíaldemókratar hafa haft mismunandi afstöðu í utanríkismálum í mismunandi ríkjum og hafa yfirleitt, eins og flestir aðrir flokkar, látið hagsmuni viðkomandi ríkis ráða mestu. Ég bið hæstv. iðnrh. að gera sér grein fyrir, að það var sósíaldemókrati sem utanrrh. Íslands, er breytti þeirri stefnu, sem allir flokkar höfðu staðið að áður, að neita Peking-Kína um sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Það var sósíaldemókrati, sem gerði þá stefnubreytingu. Og í öðru lagi vil ég benda honum á, að það voru sósíaldemókratar, sem lögðu fyrstir fram till. hér á Íslandi um, að við tækjum upp eðlileg samskipti við Kína með stjórnmálasambandi. Þetta eru tvö mörk gegn engu í þessum leik.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja þáltill. á þskj. 341 um rannsókn á virkjunaraðstöðu við Hraunsfjarðarvatn á Snæfellsnesi. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta hið fyrsta rannsaka til hlítar aðstæður til virkjunar við Hraunsfjarðarvatn á Snæfellsnesi.“ Á undanförnum árum hefur verið unnið ötullega að því að rafvæða byggðir landsins. Hefur því mikla verki miðað áfram jafnt og þétt. Segja má, að nú vanti aðeins herzlu muninn á, að takmarkinu verði náð. Jafnframt orkudreifingunni hefur orkuþörf vaxið mjög ört víða um land. Verður því að hafa vakandi auga á, hvernig hagkvæmast er að mæta þeirri þörf. Stefnt er að því að leysa dísilstöðvar af hólmi með vatnsaflsstöðvum, þar sem því verður við komið og flétta raforkunet um landið allt eftir þörfum með tíð og tíma. Orkunotkun á Vesturlandi hefur farið mjög vaxandi síðustu árin. Sé litið á Snæfellsnes út af fyrir sig, kemur í ljós, að dreifikerfi Rafmagnsveitna ríkisins nær um alla hreppa á nesinu nema Skógarströnd. Á þessu svæði er aðeins ein lítil vatnsaflsstöð, Rjúkandavirkjun í Fossá við Ólafsvík, um 840 kw, en dísilstöðvar eru bæði í Ólafsvík og Stykkishólmi. Á árinu 1970 er talið, að um 35% af heildarorkuframleiðslunni hafi komið frá dísilstöðvum á þessu svæði. Við athugun á nýjum vatnsaflsvirkjunum á þessum slóðum hefur athygli manna sérstaklega beinzt að Hraunsfjarðarvatni. Það er á fjallgarðinum vestur af Kerlingarskarði í um 200 metra hæð yfir sjó. Frá því er allmikið fall í suður, en þó mun meira norður af til Hraunsfjarðar. Ef af virkjun yrði á þessum stað, er gert ráð fyrir, að göng yrðu sprengd inn í vatnið á allmiklu dýpi. Um það efni mætti leita ráða hjá Norðmönnum frændum okkar, sem hafa mikla reynslu af virkjunum við svipaðar aðstæður. Þróunin hefur reyndar orðið sú í seinni tíð, að öll athygli eða mest athygli manna hefur beinzt að stórvirkjunum. Nú er horfið frá því að virkja bæjarlækinn eða fossinn í hlíðinni, ef hann hefur ekki upp á því meira afl að bjóða. Í stórum samtengdum kerfum mun þó vera næsta nauðsynlegt að hafa á nokkrum stöðum aflmiklar stöðvar, sem geta fullnægt raforkuþörfinni, þó að einhverjar tengilínur slitni eða bilanir verði. Hraunsfjarðarvatnsvirkjun yrði mjög vel staðsett að þessu leyti, einnig sem topp- og varastöð, þegar Snæfellsnesveita verður tengd nágrannahéruðum. Rafmagnsveitur ríkisins hafa látið fara fram frum athugun á virkjunaraðstæðum við Hraunsfjarðarvatn. Virðast þær vera ákjósanlegar. Margt er þó eftir að athuga og rannsaka. Hvaða áhrif hefði slík virkjun á hagsmuni veiðiréttareigenda á þessu vatnasvæði? Um það atriði yrði að fjalla alveg sérstaklega í góðri samvinnu við heimamenn. Ef viðunandi samkomulag kynni að nást í þeim efnum, væri bezt að fá sem fyrst úr því skorið og hafa allt á hreinu, en athuga að því frágengnu aðrar hugmyndir, sem uppi eru um aukna raforku á Vesturlandi, því að vissulega eiga sjónarmið veiðiréttareigenda og náttúruunnenda fullan rétt á sér. Nefna má hugmyndina um virkjun sjávarfalla eða strauma í mynni Hvammsfjarðar, sem kann að virðast fjarstæðukennd, en hefur þó verið varpað fram, rædd af framsýnum mönnum í þessu efni og reynd af Brokeyjarbændum. En þar, í Brokey á Breiðafirði, mun fyrsta tilraunin hafa verið gerð til virkjunar sjávarfalla hér á landi fyrir mörgum áratugum síðan. Hvað sem öðru líður er þarna um óhemjuorku að ræða í straumunum, sem framtíðin getur glímt við að beizla og nýta. Þá hefur verið rætt um virkjun Kláffoss í Hvítá í Borgarfirði og tengingu við Andakílsárvirkjun, sem haft hefur ómetanlega þýðingu fyrir allar byggðir Borgarfjarðar. Og svo sannarlega er full og rík ástæða til þess að skoða og rannsaka raforkuþörf alls Vesturlands í heild og leita að hinni beztu og hagkvæmustu lausn þeirra mála. Ég vil svo að lokinni þessari umr. leggja til, að málinu verði vísað til hv. allshn.

Heilbrrh.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Hér liggja fyrir þinginu tvær þáltill. um raforkumál á Vesturlandi, till. um virkjunaraðstöðu við Hraunsfjarðarvatn, sem nú er á dagskrá og svo önnur till. um raforkumál í Vesturlandskjördæmi í heild, það er 187. mál, sem einnig er á dagskrá Sþ. í dag. Á Vesturlandi er nú raforkumálum þannig komið, að Rafmagnsveitur ríkisins annast þar alla vinnslu raforku að undanskildu því, sem unnið er í Andakílsárvirkjun. Á Vesturlandi eru þrjú aðgreind raforkukerfi. Í fyrsta lagi Borgarfjarðarkerfið, sem fær orku frá Andakílsárvirkjun og að nokkru frá Landsvirkjun um Akraneslínu. Í öðru lagi er Snæfellsneskerfið, sem fær orku frá Rjúkandavirkjun við Ólafsvík og frá dísilstöðvum, og í þriðja lagi Dalakerfið, sem fær orku sína frá dísilstöð í Búðardal. Eins og hv. frsm. tók fram hér áðan, er helsti virkjunarmöguleikinn á Snæfellsnessvæðinu Hraunsfjarðarvatn. Á Dalasvæðinu virðist hins vegar ekki um neina vænlega möguleika til virkjunar að ræða. En Borgarfjarðarsvæðið er þegar tengt Landsvirkjun og orkuöflun fyrir það er því samtvinnuð orkuöflun fyrir Landsvirkjunarsvæðið. Við Hraunsfjarðarvatn hafa farið fram ýmsar virkjunarathuganir. M.a. hefur virkjunarsvæðið verið kortlagt til yfirlits og vatnsrennslismælingar hafa farið þar fram í mörg ár. Á s.l. sumri létu Rafmagnsveitur ríkisins gera nýja frumáætlun um virkjun Hraunsfjarðarvatns. Nokkur frumkönnun hefur einnig farið fram á vegum Rafmagnsveitnanna á tengingu Snæfellsness og Dalasvæðanna við Borgarfjörð. Orkustofnun er þeirrar skoðunar, að samtenging hinna þriggja aðgreindu raforkukerfa, sem nú eru á Vesturlandi, sé forsenda fyrir skynsamlegri lausn á raforkumálum í þessum landshluta. Og ef kemur til hugsanlegrar virkjunar í Hraunsfjarðarvatni, þá ætti að miða hana við slíka samtengingu. En eins og hv. frsm. tók fram hér áðan, þá hefur það komið fram, að virkjun á vatninu kann að hafa áhrif á veiði og fiskræktarmöguleika í Straumfjarðará og ég hygg, að allir alþm. hafi fengið bréf frá Veiðifélagi Straumfjarðarár, þar sem till. til þál. um virkjun Hraunsfjarðarvatns er harðlega mótmælt og fundurinn lítur svo á, að úrbætur í raforkumálum Vesturlands hljóti fremur að felast í samtengingu við önnur orkuveitusvæði en aðgerðum, sem valda óbætanlegum spjöllum á eignum manna og náttúru landsins, eins og komizt er að orði í þessu bréfi. Þannig að þarna virðist þegar komið upp vandamál sem þekkt er frá öðrum stöðum og sem kann að torvelda framkvæmdir á þessum stað. En á vegum Orkustofnunar er það ráðgert, að á næstu mánuðum fari fram kerfisathuganir á raforkumálum Vesturlands, þar sem m.a. verður athuguð vinnslugeta virkjunar við Hraunsfjarðarvatn inn á samtengt kerfi á Snæfellsnesi og í Dölum, með og án samtengingar þess kerfis við Borgarfjörð. Enn fremur verði þá athuguð afköst flutningsmannvirkja innan landshlutans borið saman við væntanlega orkuþörf og loks samtenging Snæfellsness og Dala við Borgarfjörð. Hér er um að ræða sams konar athugun og Orkustofnunin hefur nú í gangi fyrir Vestfirði og Norðurland. Þetta vildi ég að kæmi hér fram, svo að vitað væri, hvernig að þessum málum er nú unnið á vegum rn. og Orkustofnunarinnar.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þetta mikið. Hv. þm. Benedikt Gröndal sagði, að í málflutningi mínum hefði komið fram gaddfreðin hugsun, ég hefði verið að segja hér sömu atriðin og ég hef sagt á nokkrum undanförnum þingum. Þetta er alveg rétt. Ég er að flytja mál, sem ég hef flutt hér á nokkrum undanförnum þingum: En það hefur gerzt það á meðan, hv. m., að þetta er orðin opinber stefna íslenzku ríkisstj. Á fyrri þingum var ég að gagnrýna fyrri ríkisstj. fyrir ranga stefnu í þessu máli og ég flutti þau rök, sem ég flyt nú. Sú ríkisstj., sem nú hefur meiri hluta þjóðarinnar á bak við sig, hefur fallizt á þessi rök. Þetta er ekki gaddfreðin hugsun. Þetta er skapandi hugsun. Það er alveg rétt, að þegar Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar, þá komu sigurvegararnir úr síðustu styrjöld sér niður á ýmsa undarlega hluti, m. a. þessi atriði um aðild Sovétríkjanna, sem hv. þm. minntist hér á. En um það vorum við Íslendingar ekki spurðir. Hins vegar erum við aðilar að Sameinuðu þjóðunum núna, og það er hlutverk okkar að rækja þær reglur, sem Sameinuðu þjóðirnar setja sér, m. a. það, að hvert ríki getur aðeins haft einn fulltrúa. Auðvitað erum við að skipta Kína, þegar við tölum hér um tvö kínversk ríki, án þess að Kínverjar sjálfir, hvort sem þeir eru á meginlandinu sjálfu eða á Formósu, hafi óskað eftir því. Þetta er alveg sameiginleg afstaða bæði hjá ríkisstj. í Peking og Chiang Kai-chek, að það sé aðeins eitt kínverskt ríki. Þessir aðilar gera báðir tilkall til þess að vera skoðaðir sem fulltrúar Kínverja. Okkar er að meta, hvorir eru eðlilegri fulltrúar Kínaveldis, þeir, sem ráða fyrir meginhluta Kínverja, eða útlagarnir á Formósu. Svona einfalt er þetta. Ég segi eins og hæstv. utanrrh., ef sú staða kemur upp einhvern tíma síðar, að Formósumenn ákveði að stofna sjálfstætt ríki og það sjálfstæða ríki sækir um aðild að Sameinuðu þjóðunum, þá ber að vega það og meta. En við stöndum ekki hér á Alþingi Íslendinga og ákveðum að skipta Kínaveldi í sundur.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessar umr. mikið, enda geri ég ekki ráð fyrir, að margt nýtt komi fram í þeim úr þessu. En mér sýnist í raun og veru, að þeir, sem hér hafa talað, séu í aðalatriðum sammála um efni þessa máls. Það er það, að allir, sem hér hafa talað, hafa lýst sig fylgjandi því, að Peking-stjórnin gerist aðili að Sameinuðu þjóðunum. Og þá er aðeins deilan eftir um það, með hvaða aðferð því marki verði náð. Það er skoðun meiri hluta ríkja nú, að því marki verði náð á þann hátt að samþykkja till., sem Albanía og fleiri ríki hafa flutt. Og þessari skoðun er að vaxa fylgi. Og það er a. m. k. mitt mat á þessari stöðu, að eina leiðin til þess, að aðild Peking-stjórnarinnar geti gerzt nú, sé þessi. Ég endurtek það, sem ég sagði hér áðan, að ég tel sjálfsagt, að allar þjóðir heims, sem vilja vera stjórnir yfir sínu landssvæði og gera ekki kröfur til þess að vera annað, fái aðild að Sameinuðu þjóðunum. Hv. þm. Benedikt Gröndal sagði það sem sína skoðun hér, eða honum skildist það, að Formósa sé nú reiðubúin til að vera í samtökunum, þó að Peking-stjórnin komi inn. E. t. v. veit hann þetta. En sá talsmaður Bandaríkjastjórnar, sem ég ræddi við um þetta mál í New York um daginn, vissi þetta ekki. Hann vildi ekki fullyrða það, að Taivan-stjórnin yrði áfram í samtökunum, ef Pekingstjórnin kæmi inn, þannig að það er alls ekki víst, að sú till., sem Bandaríkjamenn beita sér fyrir, sé raunhæf, þannig að ef hún yrði samþykkt, yrðu báðar þessar stjórnir aðilar að Sameinuðu þjóðunum. Ég a. m. k. veit það ekki. Hv. þm. Benedikt Gröndal veit það kannske, en sá talsmaður Bandaríkjastjórnar, sem ég ætla ekki að nafngreina að svo stöddu, vissi það ekki og vildi ekki fullyrða það. Um það, hvaða stefnu sósíaldemókratar bæði á Íslandi og annars staðar hafa haft gagnvart þessu máli, þá skal ég ekkert hafa á móti því, sem hv. þm. Benedikt Gröndal sagði um það. Þeir hafa sjálfsagt alltaf viljað það, að Peking-stjórnin yrði aðili að Sameinuðu þjóðunum, en ég sá það í Alþýðublaðinu um daginn, að einum manni, sem skrifar í það blað undir nafni, þótt ekki hafa verið skelegglega unnið að því markmiði fram að þessu. Hv. þm. Ellert Schram taldi það vera fráhvarf frá vestrænni lýðræðisstefnu að greiða atkv. með till. Albaníu. Hans orð um fráhvarf frá vestrænni lýðræðisstefnu eru þá það að bætast í hóp Dana og Norðmanna og líklega Breta og Kanadamanna nú, og eru þá þessir félagar okkar í NATO orðnir andvígir vestrænu lýðræði? Svo bregðast krosstré sem önnur. Nei, nei. Við erum ekki að brjóta neitt vestrænt lýðræði, þó að við reynum að fara þá leið, sem samkv. meirihlutaáliti þjóðanna er sú færasta til þess að ná því markmiði, sem allir hér hafa lýst sig sammála um, þ. e. að Pekingstjórnin verði aðili að Sameinuðu þjóðunum.



Herra forseti. Ég baðst leyfis að gera hér stutta athugasemd. Ekki vegna þess að ég hefði ekki komið öllu því til skila, sem minn hugur stóð til í minni upphaflegu ræðu hér, en eftir að ég var búinn að ljúka mínum ræðutíma og samkvæmt þingsköpum hafði ekki heimild til að standa hér upp í þriðja skipti, þá stóðu hér upp tveir fulltrúar Alþb. og réðust, að ég vildi segja, allharkalega að mínum málstað og mínu máli á þann veg, að ég get ekki með góðu móti setið undir slíkum rökleysum sem fram komu í þeirra ræðum. Þess vegna vildi ég gera stuttar athugasemdir og segja frá því í upphafi, að mér sýndist undir ræðu hæstv. iðnrh., að ég ætti að biðjast afsökunar á því að standa hér upp og flytja mitt mál. En ég vil koma því til skila og senda það til föðurhúsanna, að ég mun a. m. k. ekki biðja afsökunar gagnvart ráðh., þegar ég kem hingað upp í pontuna, og mun koma hingað, þegar minn hugur stendur til þess hér í vetur og meðan ég er rétt kjörinn til Alþ. Það fór eins og mig grunaði, það var snúið út úr mínum orðum. Hér hafa þessir ágætu fulltrúar Alþb. staðið upp og haldið því fram, þó ég hafi tekið það fram a. m. k. fimm sinnum í minni ræðu, að ég væri ekki að leggjast gegn aðild Peking-stjórnarinnar og ég teldi það eðlilegt, að hún ætti aðild að Sameinuðu þjóðunum, þá standa þeir hér upp, leyfa sér að fullyrða, að ég sé að rifja upp kaldastríðsrök og sé að mæla gegn því, að Peking-stjórnin eigi aðild að Sameinuðu þjóðunum. Það sem ég var að draga fram í þessu máli og ég vil taka skýrt fram í þessari athugasemd minni, var það, að ég var að leggja áherzlu á að draga fram, að í till. Albaníu væri fólgið það tvímælalausa skilyrði, að jafnframt því að styðja eða fylgja aðild Peking-stjórnarinnar væri tekið fram, að Formósu-stjórnin yrði brottræk úr samtökunum. Ég hélt, að það væri ástæðulaust að þylja yfir jafnreyndum stjórnmálamönnum og sitja hér á Alþ., að Kína sé eitt og sama ríki og Formósa, að Formósa sé ekki sjálfstætt ríki. Allir vita það, sem fylgjast með stjórnmálum, að Formósu-stjórnin er „de facto“ sjálfstætt ríki, hefur verið skoðað sem slíkt um árabil og fram hjá þessari raunhæfu staðreynd verður ekki gengið. Þess vegna verða menn að horfast í augu við það, um leið og þeir samþykkja aðild Pekingstjórnarinnar að Sameinuðu þjóðunum, að það er til sjálfstætt ríki, sem heitir Formósa eða Taivan, og það verður að gera sér grein fyrir því, hvaða afstöðu á að taka til áframhaldandi tilvistar þessarar þjóðar hjá Sameinuðu þjóðunum. Það eru ekki kaldastríðsrök, þegar ég er að rifja þetta mál upp og dreg þetta fram. Ég er eingöngu að benda á og leggja áherzlu á, að það á að vera í samræmi við stefnu núverandi ríkisstj. að standa við bakið á smáþjóðum, styðja rétt þeirra í einu og öllu. Og það er mitt álit, að með því að styðja við till. Albaníu núna, þá sé ríkisstj. að bregðast þessari frumskyldu sinni á þessum vettvangi.

Forseti (EystJ): Áður en gengið er til dagskrár, vil ég leyfa mér að minnast með nokkrum orðum Gunnars Jóhannssonar fyrrv. alþm., sem andaðist hér í borg aðfaranótt s. l. sunnudags, 76 ára að aldri. Gunnar Jóhannsson var fæddur 29. sept. 1895 í Bjarnastaðagerði í Hofshreppi í Skagafjarðarsýslu. Foreldrar hans voru Jóhann bóndi á Hrauni í Hofshreppi Símonarson bónda á Hrauni og Bjarnastöðum í Hofshreppi Kristjánssonar og kona hans Anna Ólafsdóttir bónda í Bæ og á Spáná í Hofshreppi Ólafssonar. Gunnar var tekinn nýfæddur í fóstur af föðursystur sinni og eiginmanni hennar og ólst upp á Grundarlandi í fæðingarsveit sinni. Hann naut fræðslu í barnaskóla þrjá vetur og var síðan við nám í unglingaskóla tvo vetur, en varð að hverfa frá frekara skólanámi sökum veikinda. Hann fluttist til Reykjavíkur árið 1917 og þaðan til Siglufjarðar 1928 og bjó þar meginhluta starfsævi sinnar. Sjómennsku stundaði hann í 12 ár, en síðan ýmis störf í landi, verkamannavinnu og verkstjórn auk mikilla starfa að félagsmálum verkalýðshreyfingarinnar. Gunnar Jóhannsson átti lengi sæti í stjórn verkalýðsfélaga á Siglufirði og var fastráðinn starfsmaður þeirra um 10 ára skeið. Hann átti sæti í bæjarstjórn Siglufjarðar 24 ár og var forseti bæjarstjórnar eitt kjörtímabil. Margvíslegum nefndarstörfum gegndi hann á Siglufirði og átti sæti í stjórn Alþýðusambands Norðurlands og Alþýðusambands Íslands. Hann átti sæti á Alþingi á árunum 1953–1963 og sat á 11 þingum alls. Gunnar Jóhannsson ól aldur sinn lengst af á Siglufirði, bæ mikilla athafna og umsvifa við síldveiði og síldarverkun á þeim tíma. Hann hafði ungur gengið í samtök þeirra manna, sem börðust ötullega fyrir bættum kjörum verkalýðsins. Hann var snemma valinn í forustusveit siglfirzkra verkamanna og átti þar upp frá því fylgi þeirra að fagna. Hann vann af alúð og harðfylgi að hagsmunamálum verkalýðsins. Einlægni hans og drengskapur öfluðu honum trausts samherja og andstæðinga. Á Alþ. beitti hann sér aðallega fyrir umbótum í atvinnu- og samgöngumálum Siglfirðinga og auknu öryggi og bættum aðbúnaði sjómanna. Ósérhlífinn var hann jafnan og óeigingjarn, brást ekki þeim málstað, sem hann helgaði ævistarf sitt. Um sjötugsaldur flutti hann heimili sitt frá Siglufirði til Reykjavíkur og dvaldist hér síðustu æviárin. Ég vil biðja hv. alþm. að minnast Gunnars Jóhannssonar með því að risa úr sætum. - [Þingmenn risu úr sætum.