Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á árinu 1967 var fyrst tekið í lög að stefnt skyldi að því að fyrirgreiðsla opinberra aðila í þágu námsmanna skyldi nema svonefndri umframfjárþörf þeirra þegar tekið hefði verið tillit til tekjumöguleika og annarra aðstæðna. Síðan eru liðin 12 ár. Lögin, sem þá voru sett, hafa tekið nokkrum breytingum, einkanlega með lögum nr. 57/1976, og hlutfall fyrirgreiðstu opinberra aðila af um framfjárþörf hefur, þegar á allt tímabilið er litið, vaxið verulega. Þó verður að játa að á seinni árum hefur verið um litla hreyfingu upp á við að ræða, þannig að undanfarin ár hafa lán numið u. þ. b. 85% af reiknaðri fjárþörf námsmanna, og hefur ekki orðið nein breyting þar á um nokkurra ára skeið. Eðlilegt virðist, úr því að svo tangur tími er liðinn síðan löggjafinn tók þá ákvörðun að stefna að því að fyrirgreiðslan næmi fullri umframfjárþörf, að því marki verði nú náð, og að því miðar það frv. sem hér liggur fyrir. Gert er ráð fyrir að því marki verði náð í þremur áföngum: á næsta ári hækki viðmiðunarhlutfallið úr 85 í 90% og verði búið að ná 100% umfram fjárþörf á árinu 1982. Frv. er undirbúið af stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna. Stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna er skipuð þremur fulltrúum námsmanna, tveimur fulltrúum menntmrn. og einum fulltrúa fjmrn. Stjórnin fékk með bréfi frá menntmrn. í nóvembermánuði s. l. tilmæli um að taka þetta mál til athugunar og gera till. um aðrar þær breytingar sem nauðsynlegar væru taldar á lögunum, og rn. fékk síðan till. stjórnar Lánasjóðsins í frv.-formi 30. mars s. l. Það frv., sem hér er lagt fram, er í fullu samræmi við tillögur sjóðsstjórnar. Rétt er að láta þess getið, að þótt í sjóðsstjórn séu fulltrúar nokkuð ólíkra hagsmunaaðila, þar sem eru annars vegar fulltrúar ríkisvalds og hins vegar námsmanna, voru till. í heild samþykktar með 5 shlj. atkv. Frv. þetta felur þó í sér allveigamikla breytingu aðra en þá sem ég nú hef nefnt. Er það kannske skýringin á hversu vel tókst til um samstöðu innan sjóðsstjórnar. Í frv. er gert ráð fyrir að endurgreiðslu námslána verði breytt allverulega, bæði í átt til aukins réttlætis og jafnaðar, ef svo má segja, og í öðru lagi í þá átt að tekjur sjóðsins og endurgreiðslur til hans örvist að mun, án þess þó að hægt sé að segja að neinum sé íþyngt um efni fram. Auðvitað eru þessi tvö atriði nátengd, þar sem annars vegar er um að ræða nokkuð aukin útgjöld fyrir sjóðinn og svo hins vegar verulega auknar endurgreiðslur til sjóðsins, bæði heildarendurgreiðslur þegar á lengri tíma er litið og örari endurgreiðslur á næstu árum. Það skal skýrt tekið fram, og kemur reyndar fram í þeirri grg. sem sjóðsstjórn sendi menntmrn., að þegar um þessi mál var fjallað var litið svo á að þessi tvö atriði væru órjúfanlega tengd og sjóðsstjórnarmenn gætu ekki fellt sig við að annað hvort atriðið út af fyrir sig væri samþykkt, þótt þeir gætu hins vegar fallist á hvort tveggja sem niðurstöðu samtímis. Í grg. er gerð skýrari grein fyrir hvaða fjárhagslegar afleiðingar samþykkt frv. hefur í för með sér. Þar er um að ræða 145 millj. kr. hækkun á hverju ári miðað við fjárlög ársins 1979, þannig að fyrsti áfanginn kostar 145 millj. og seinasti áfanginn að sjálfsögðu þrisvar sinnum þá tölu. Í grg. er einnig gerð grein fyrir að árlegar endurgreiðslur til sjóðsins mundu með núverandi fyrirkomulagi nema um 50–60% af raungildi árlegra lána í upphafi þegar kerfið er að fullu komið til framkvæmda. Á því kerfi er gerð nokkur breyting með því skipulagi sem frv. gerir ráð fyrir, og má gera ráð fyrir að hlutfall lána, sem innheimtist að lokum, hækki um 5–15%, gæti jafnvel farið upp í 70–75%. Í núverandi kerfi vaxa endurgreiðslur mjög hægt fyrst í stað og mun hægar en efni standa til vegna þess að hátekjumenn og þeir, sem eiga stutt nám að baki, verða lengur að greiða lán sín en þyrfti að vera. Í þessu frv. er hins vegar gert ráð fyrir að fyrstu 10 árin eftir að nýja kerfið kemst á vaxi heildarendurgreiðslur til lánasjóðsins miklu örar. Eru það fyrst og fremst hátekjumenn sem taka á sig þá byrði. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um efni frv. Eins og kemur fram í grg. eru gerðar brtt. um nokkur fleiri atriði, en það eru allt minni háttar atriði. Ég tel afar mikilvægt að unnt sé að afgreiða frv. þetta fyrir þinglok í vor, vegna þess að í hönd fer sá tími að undirbúin verða fjárlög og eðlilegt er að úr því verði skorið sem fyrst, hvort löggjafinn getur fallist á þessa breytingu eða ekki. Ég mælist því eindregið til þess við hv. menntmn. Ed., að hún taki þetta mál föstum tökum. Það er tiltölulega mjög einfalt og krefst þess ekki að lengi sé legið yfir því. Spurningin er sem sagt einfaldlega hvort menn telji ekki tímabært að ná því marki, sem við settum okkur fyrir 12 árum, að fullu nú, jafnframt því sem endurgreiðslur til sjóðsins séu hertar verulega þannig að sjóðurinn komi nokkuð sléttur út úr skiptunum. Ríkisvaldið verður að vísu fyrst í stað, næstu tvö árin eða svo, að leggja heldur meira fé af mörkum til þessara þarfa, en mun hins vegar fá talsvert meiri tekjur í sinn hlut þegar lengra líður frá. Ég vil, herra forseti, leggja til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. menntmn. og 2. umr.



Herra forseti. Mér kom dálítið á óvart að hæstv. ráðh. æskti þess að frv. yrði afgreitt á þessu þingi. Hins vegar er sjálfsagt að athuga þann möguleika, ég vil segja það sem formaður menntmn., ég tel það sjálfsagt. Ég er sammála hæstv. ráðh. um að þetta mál er ekkert flókið. Það er annars vegar stefnumarkandi atriði, ákvæði um brúun umframfjárþarfar, og það er venjan með slík mál að þm. eru yfirleitt ekki tregir til að afgreiða mál í þá stefnu ef ríkisstj. á hverjum tíma eru tilbúnar með fjárhagslegu hliðina. Aftur eru hin atriðin, sýnist mér við fljótlegan yfirlestur, fremur tæknilegs eðlis. Þar við bætist að verið hefur um þau samstaða hjá hópi sem er tilnefndur af svo mikilli breidd sem í stjórn Lánasjóðsins er, þar sem eru fulltrúar fjmrn. til og með fulltrúum námsmanna. Eins og hæstv. ráðh. minntist á eru það viss meðmæli með því að tæknilegu atriðin séu aðgengileg fyrir Alþ. til tiltölulega skjótrar afgreiðslu. Ég er ekki alveg viss um það, hef ekki lesið þetta frv. nægilega, hvort því fylgir áætlun hagsýslunnar um hvaða kostnað breytingar þessar hafi í för með sér fyrir ríkissjóð, en talað hefur verið um að slíkt fylgdi jafnan stjfrv. og er náttúrlega æskilegt. Stundum hefur áætlun komið á eftir og þá til n. Ef hún er ekki í þskj. þessu væri æskilegt að fá hana senda nefndinni. Ég skal ekki fjölyrða um mál þetta, en langar þó að minnast á örfá atriði. Mér sýnist, eins og fram kom í máli hæstv. ráðh., að þarna séu tvö meginatriði: annars vegar 100% brúun umframfjárþarfar sem komi til framkvæmda á þremur árum, en skort hefur 15% á þá reikningslegu brúun, eins og menn vita, og svo hin breyttu endurgreiðsluákvæði, sem ráðh. gerði í örstuttu máli grein fyrir, en þau þýða örari vöxt á endurgreiðslum til sjóðsins en núgildandi lög gera ráð fyrir. Þessar breytingar held ég að séu mjög til bóta. Eins og ráðh. benti á er stefnt að því að endurgreiðsla þeirra, sem hafa mjög stutt nám að baki eða eru með mjög háar tekjur, aukist. Slíkt er nokkuð hægt að stilla innan ramma þeirra laga sem nú gilda, þar sem endurgreiðslur eru að nokkru leyti miðaðar við tekjur manna. Þetta helst skiljanlega í hendur við afgreiðslu málsins í stjórn Lánasjóðsins og einnig við meðferð og mat löggjafans á hversu þunga bagga menn vilja binda ríkissjóði. Ég vil taka það fram fyrir mína parta, að ef ríkisstj. er tilbúinn að taka á sig baggann af fullri brúun hinnar metnu umframfjárþarfar vil ég ekki tefja fyrir því máli. Þetta er, eins og segir í gildandi lögum, atriði sem hefur verið stefnt að lengi og er auðvitað æskilegt að geta stigið það spor til fulls fyrr en síðar. Þegar talað er um umframfjárþörf er einfaldlega átt við það sem vantar á eigin tekjur námsmanns til þess að hann geti framfleytt sér yfir námstímann. Nú er það að vísu svo, að lagaákvæðin segja ekki alveg allt um þetta í framkvæmd vegna þess að nokkuð er komið undir mati þeirra sem um þessi mál fjalla. En auðvitað segja þau mikið samt sem áður. Ég vil láta koma fram að ég tel eðlilegt að nú, þegar 3 ár eru liðin síðan seinast voru sett lög um þetta, komi til álita ýmsar breytingar varðandi endurgreiðslurnar og svo ýmsar tæknilegar breytingar, því að með þeim breytingum, sem gerðar voru á þessari löggjöf síðast, var farið að verulegu leyti inn á nýjar brautir. Það eru dálítið flóknar lausnir, sem í þeim nýju lögum felast. Eðlilegt er því að þau þurfi fyrr en síðar nýrrar skoðunar. Yfirleitt má segja að málefni eins og námshjálp eða námslán, séu þannig mál í eðli sínu að nauðsynlegt sé að hafa þau nokkuð á hreyfingu og í endurskoðun, þó festa í greiðslum, þannig að menn viti jafnan að hverju þeir ganga, sé nauðsynleg. Það er t. d. alveg greinilegt að síðasta lagabreyting hafði dregist allt of lengi, því þá var satt að segja komið í töluvert mikið óefni málefnum Lánasjóðs ísl. námsmanna. Það sést nokkuð greinilega að þá voru menn of seint á ferðinni. Þegar lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna voru sett var það stefna löggjafans að sjóðurinn byggði sig að verulegu leyti upp og gæti það að verulegu leyti þegar tímar liðu fram. g held að menn hafi verið svo bjartsýnir að gera ráð fyrir að það yrði á 10–15 árum. Ég man það þó ekki nákvæmlega. En það var reiknað með því að hann byggði sig að verulegu leyti upp sjálfur. En þegar breytingin var gerð á árabilinu 1975–1976, þegar unnið var að þessu taldist mönnum svo til að endurgreiðslurnar skiluðu ekki nema u. þ. b. 10% af raunvirði þess sem lánað var út. Þarna var því komið í hið mesta óefni. Það var fleira í þessa veru þá, sem ég skal ekki tefja tíma með að rifja upp. En fjármál sjóðsins voru þá komin í mikið óefni, sem m. a. lýsti sér í því, að mjög erfitt var um vik að afgreiða lán og styrki úr sjóðnum á réttum tíma vegna sífelldrar vöntunar á fjármagni til hans. Ég held að þá hafi líka verið verulegur skortur á eðlilegu aðhaldi í sambandi við útlán og eftirlit með framvindu náms. Ég vil svo aðeins rifja það upp, að meginbreytingarnar, sem þá voru gerðar, álit ég að hafi verið í fyrsta lagi í þá veru að tryggja fjárhagslega stöðu sjóðsins til frambúðar og þar með reglulega og eðlilega afgreiðslu mála úr sjóðnum. Það var tekin upp verðtrygging, hún var veigamesti þátturinn í breytingunum þá, og svo endurgreiðslufyrirkomulag sem hér hefur aðeins verið vikið að. Svo var þá aukið aðhald og eftirlit. Það var ekki þá, eins og mér skilst að hafi verið þegar lög voru fyrst sett um þetta, gert ráð fyrir að sjóðurinn stæði algerlega á eigin fótum þegar tímar liðu fram, ég held að það sé kannske óraunhæft að gera ráð fyrir því, en að hann að verulegu leyti gæti byggt sig upp sjálfur. Annað meginatriðið, sem þá kom til framkvæmda sem breyting, var að starfsemi sjóðsins var þá færð nokkuð út og náði til fleiri skóla eða skóladeilda. Tekið var ákvæði inn í lögin um að ráðh. væri heimilt með reglugerð að ákveða að nemendur tiltekinna skóla eða einstakir árgangar þeirra skyldu njóta námsaðstoðar. Í samræmi við þetta fengu nokkrir verknámsskólar og skólar listgreina, fyrst og fremst slíkir skólar, rétt til námslána, tilteknir árgangar þeirra og í sumum tilvikum allir nemendur skólanna. Áður hafði aðstoð Lánasjóðsins ekki náð út fyrir háskólastigið, nema að mig minnir til tveggja verknámsskóla: sjómannaskóla og vélskóla, en það var á sínum tíma gert til að örva aðsókn að þeim mjög nauðsynlegu skólum. Eftir breytinguna var bætt inn deildum í Fiskvinnsluskóla, framhaldsdeildum Iðnskólans, raungreinadeildum Tækniskólans og Fóstur-, Hjúkrunar- og Þroskaþjálfaskólar voru teknir inn, efri bekkir þeirra, Íþróttakennaraskóli, Hússtjórnarkennaraskóli og svo leiklistar-, myndlistar- og tónmenntaskólar, tilteknar deildir. En auk þessa var þá, má ég segja, tekin upp hin svokallaða 20 ára regla. Henni er hér breytt lítils háttar og áreiðanlega til bóta í samræmi við fengna reynslu. Þetta kostaði aukna fjármuni, en að nokkru leyti vannst það upp með auknu almennu aðhaldi og með því sjálfvirka aðhaldi sem verðtryggingin veitir. Menn tóku þá ekki, eftir að hún var komin á, lán nema þeir teldu brýna nauðsyn bera til - sem menn eðlilega tóku áður þegar í boði var svo ódýrt fjármagn sem raun bar þá vitni. Alveg er sama þróun nú með þessu frv., að gert er ráð fyrir aukningu réttinda nú yfir allan hópinn með fullri brúun umframfjárþarfar. Og það er eins nú og þá, að það kemur nokkuð á móti. Hér er stuðlað að þróun í þá átt sem ég held að allir vilji styðja. Ég held að því hafi yfirleitt ekki verið andmælt á Alþ., þegar hámarksákvæðin voru til meðferðar, að stefnt skyldi að 100%. Og það er auðvitað þróun í þá átt, sem allir vilja tvímælalaust, að allir geti fengið aðgang að námi, sem hafa til þess vilja og getu að stunda nám. Ég hef rifjað upp samhengið í þessum málefnum lánasjóðsins. En mig langar til að nefna að lokum tölur. Þær eru dálítið merkilegar, finnst mér. 1971 voru á fjárl. 90 millj. kr. til Lánasjóðs ísl. námsmanna, 1975 var sú fjárhæð 680 millj. og núna, að meðtöldum lánsheimildum, er fjárhæðin 2635 millj. kr. Þetta er mikil aukning. En það er erfitt að bera saman tölur án þess að þær séu umreiknaðar í eitthvert fast verðlag 1971 voru fjárl. 11 milljarðar, 1975 voru þau 48 milljarðar og 1979 eru þau 209 milljarðar kr. M. ö. o. hafa niðurstöðutölur fjárlaga tvítugfaldast á þessu tímabili, en framlögin til námslána þrítugfaldast. Þetta eru að vísu lagaðar tölur, en þó nærri réttu. En þá er vel að merkja, að þó okkur þyki feiknalegur munur á 8 árum á 90 millj. og 2635 millj. er alls ekki víst að þarna sé um svo stórfellda breytingu að ræða. - Fjárlög ríkisins hafa tvítugfaldast, námslánin hafa þrítugfaldast, en á þessu árabili hefur orðið ótrúlega mikil fjölgun námsmanna á mörgum stigum almennt. Og það hafa verið teknar upp, eins og ég nefndi áðan, reglur um að veita námsaðstoð fjölmörgum nýjum aðilum sem ekki fengu hana þá. Ég er því ekki viss um að þenslan sé mikil umfram hina almennu þenslu í þjóðfélaginu og umfram það sem leiðir af því hvað menn sækja fastar til mennta en fyrir fáum árum. Aftur á móti á árinu 1975, þegar verið var að breyta lögunum síðast, stefndi í hreint óefni. Þá voru uppi harðar kröfur um 2600 millj., ég man glöggt þá tölu. Það var mikið um það talað, námsmenn héldu því fast fram og leiddu, frá sínum sjónarmiðum, ýmis rök að því að þá þyrfti 2600 millj. kr. til að standa undir eðlilegum lánum eða nokkurn veginn sömu fjárhæð og nú nægir, eftir 4 ár. Það er vissulega svo hér sem annars staðar að hætta er á ofþenslu ef menn gá ekki að sér. Menn vilja gjarnan aukin réttindi, og öll viljum við áreiðanlega að veittur sé stuðningur þeim sem þurfa. Menn verða þá auðvitað um leið að treysta aðhald og eftirlit og gera ráðstafanir til þess að endurgreiðslur séu með eðlilegum hætti.



Herra forseti. Námslán og námsstyrkir eru eitt af þeim málum þar sem verðbólgan hefur ruglað alla hluti á síðustu árum. Eins og kom fram áðan var búist við að sjóðurinn, sem um er að ræða, mundi geta að mestu leyti staðið undir sér sjálfur eftir nokkurn tíma, en slíkt er fjarri lagi. Um þennan sjóð hefur staðið allmikill styrr á undanförnum árum og námsmenn verið mjög óánægðir með framgang mála, en ég held að aðgerðir, sem gerðar voru í tíð síðustu stjórnar, hafi verið mjög mikill áfangi á leiðinni. Þá var lánskjörum breytt þannig að meira en 10–12% koma aftur til baka, enda þótt verðbólga sé. Á þann hátt á að vera auðveldara nú en áður að ná því marki sem stefnt var að, þ. e. a. s. veita 100% námslán og námsstyrki eins og nú stendur til. Ég vildi sérstaklega taka fram, að ég held að stjórnarandstaðan muni ekki á nokkurn hátt bregða fæti fyrir framgang þessa máls. En mér finnst þó að þm. verði a. m. k. að hafa hugmynd um hvað þetta muni kosta, ef á að fara gegnum þingið á stuttum tíma. Einhvern veginn hef ég það á tilfinningunni að þarna muni vera um hærri upphæðir að ræða en kom fram í ræðu hæstv. ráðh. Ég vil taka það fram, þar sem ég sit í þeirri n. sem frv. mun fara til, að þarna eru að sjálfsögðu mikil fjármál til umhugsunar og við verðum að vita hvað við erum að gera. Í öðru lagi er hér um mál að ræða sem fyrir mörgum árum var búið að lofa að skyldi koma til framkvæmda. Því held ég að ástæða sé til að taka á málinu með skilningi og velvild.



Herra forseti. Upplýsingar þær, sem ég gaf áðan um kostnaðarhlið þessa máls, eru fengnar úr útreikningum sjóðsstjórnar sem undirbjó frv., og hef ég ekki haft ástæðu til að vefengja þær. Ég geri ráð fyrir að þeir útreikningar séu framkvæmdir að bestu manna yfirsýn og samkvæmt þeim gögnum sem fyrir lágu hjá framkvæmdastjóra sjóðsins. Ég tek hins vegar undir með þeim þm. sem hér hafa talað, að eðlilegt er að yfirfara þessar áætlanir og reikninga og tryggja að menn viti hvað þeir eru að samþykkja. Ég lét það því verða mitt fyrsta verk; þegar frv. var sent mér að senda það til umsagnar Þjóðhagsstofnunar. Það var gert fyrir páska með beiðni um að reiknaðar yrðu út fjárhagslegar afleiðingar af samþykkt þessa frv. fyrir afkomu sjóðsins. Ég dró nokkuð að leggja frv. fram og beið þess að fá gögnin í hendur, en þegar það dróst ákvað ég að leggja frv. fram í þeirri vissu og von að hv. menntmn. fengi útreikninga þessa í hendur er hún kæmi saman til að fjalla um frv. g geri ráð fyrir að hv. menntmn. kalli eftir þessum útreikningum. Þeir hljóta að liggja fyrir núna.



Herra forseti. Frv. til l. um Sinfóníuhljómsveit Íslands var lagt fyrir seinasta þing, en varð þá ekki útrætt. Miklar umr. urðu um málið á Alþ., og held ég að fullyrða megi að flestir þeir þm., sem til máls tóku, fögnuðu því að frv. skyldi komið fram um þetta efni og hreyfing væri í þá átt að tryggja tilvist Sinfóníuhljómsveitar Íslands með lögum. Það fór þó svo, að enda þótt frv. væri snemma fram komið entist þm. ekki veturinn til að afgreiða málið. Kom þar m. a. til að ýmislegt í frv. olli ágreiningi bæði innan þings og utan. Vissulega er ekki forsvaranlegt að ekki sé löggjöf til um þessa starfsemi og er reyndar furðulegt að svo mjög skuli hafa dregist að löggjöf væri sett um Sinfóníuhljómsveitina. Hinn 31. ágúst 1978 skipaði menntmrh. nýja nefnd til að endurskoða það frv. sem ekki hafði náð fram að ganga á síðasta þingi. Það var fyrrv. menntmrh. sem skipaði þessa nefnd, enda var það daginn áður en núv. menntmrh. tók til starfa. Þessi nefnd starfaði í vetur og skilaði nýju frv. 3. apríl s. l. Með því frv., sem hér er lagt fram og er nær óbreytt eins og nefndin skilaði því, er stefnt að því að Sinfóníuhljómsveit Íslands verði sjálfstæð stofnun sem njóti fjárstuðnings frá ríkissjóði og frá sveitarfélögum í næsta nágrenni Reykjavíkur, en geri auk þess viðskiptasamning við Ríkisútvarp, Þjóðleikhús og fleiri aðila um viðskipti sín, þ. e. a. s. flutning tónverka í þágu þessara stofnana. Frv. stefnir að því að allt rekstrarform hljómsveitarinnar miðist við sjálfstæðan skipulegan rekstur með það fyrst og fremst að markmiði að þjóna því menningarhlutverki sem sinfóníuhljómsveitir gegna um allan heim. Ég sagði að frv. væri flutt nær óbreytt eins og nefndin hefði skilað því af sér. Breytingarnar, sem gerðar voru frá því að nefndin skilaði því af sér, eru annars vegar varðandi 4. gr. frv., þar sem áskilið er að formaður stjórnar hljómsveitarinnar hafi tónlistarmenntun, og hins vegar ákvæði 4. mgr. 6. gr. frv., þar sem segir að heimilt sé að ráða tónskáld til starfa í þágu hljómsveitarinnar í takmarkaðan tímá eða panta verk til flutnings hjá tónskáldum. Síðast talda ákvæðið er í fullu samræmi við hliðstæð ákvæði í þjóðleikhúslögum, þar sem heimilað er einnig að sú stofnun ráði sér höfund í takmarkaðan tíma. Ég tel sjálfsagt að stofnanir sem þessar, sem vissulega eru fyrst og fremst tengdar flutningi verka, stuðli með slíkum hætti að skapandi list. Í frv. er gert ráð fyrir að stofn- og rekstrarkostnaður Sinfóníuhljómsveitarinnar skiptist með nokkuð öðrum hætti milli aðila en nú er. Þó er þar ekki neinn reginmunur á og alls ekki eins mikil breyting hvað þetta atriði snertir og var í hinu fyrra frv. Hlutdeild ríkissjóðs í rekstri hljómsveitarinnar er áfram rétt um 50% eins og er nú, þ. e. a. s. hlutdeildin er nú 50.6%, og gert ráð fyrir því að hún verði áfram 50%. Hlutdeild Ríkisútvarpsins hefur verið 28%, en lækkar við samþykkt frv. í 25%. Borgarsjóður Reykjavíkur hefur staðið undir 21.4% af kostnaði, en nú er gert ráð fyrir að borgarsjóður Reykjavíkur ásamt bæjarsjóðum nokkurra nálægra byggða, þ. e. bæjarsjóðir Kópavogs, Hafnarfjarðar, Garðabæjar og Seltjarnarness, standi undir 25% kostnaðar. Í grg., sem nefndin, sem undirbjó frv., hefur samið, segir m. a.: „Frv. það, sem lagt var fyrir 99. löggjafarþing, hafði mætt mikilli mótspyrnu Starfsmannafélags Sinfóníuhljómsveitar Íslands sem taldi að ef frv. yrði að lögum í þeirri mynd, sem það lá fyrir í, mundi það stofna tilvist hljómsveitarinnar í voða. Lágu til þess aðallega þrjú atriði frv., sem sé ákvæði 6. gr. að stjórn hljómsveitarinnar skuli ráða „allt að 65 hljóðfæraleikara til fastra starfa við hljómsveitina“, og enn fremur ákvæði 3., 4. og 9. gr. frv. sem gera ráð fyrir Þjóðleikhúsinu sem rekstrar- og stjórnunaraðila hljómsveitarinnar. Þriðja atriðið, sem Starfsmannafélag Sinfóníuhljómsveitar Íslands hafði út á frv. að setja, voru tengsl þau milli yfirstjórnar og verkefnavalsnefndar hljómsveitarinnar, sem frv. gerði ráð fyrir, en þau eru sambærileg við það sem verið hefur undanfarna tæpa tvo áratugi og ekki gefið góða raun að mati Starfsmannafélagsins.“ Þau þrjú atriði, sem ég hef nú vikið að, hafa öll verið í endurskoðun. Er þá fyrst til að taka að nefndin varð sammála um að ákvæðið, sem áður var um fjölda hljóðfæraleikara þar sem fjöldinn var bundinn við 65, væri óeðlilegt og gæti valdið vanda einhvern tíma í framtíðinni þegar hugsanlega þyrfti að bæta einum hljóðfæraleikara við, þá væri óeðlilegt að slíkt atriði væri lögbundið og ekki hægt að hreyfa það eitt eða neitt nema fara til Alþingis og fá breytingu gerða á því. Allar nýjar ráðningar hjá opinberum stofnunum eru, eins og kunnugt er, háðar samþykki ráðningarnefndar ríkisins, og það mun að sjálfsögðu ná til nýrra ráðninga hjá Sinfóníuhljómsveitinni eins og hjá öðrum opinberum stofnunum. Stærðir sinfóníuhljómsveita eru háðar vissum lögmálum og nefndin taldi að fremur væri ástæða til að tryggja að stærð Sinfóníuhljómsveitarinnar færi ekki niður fyrir 65 stöðugildi hljóðfæraleikara. Það væri frekar að hér væri um að ræða lágmarkstölu, enda er talan 65 sú lágmarksstærð hljómsveitar sem fæst við flutning sinfónískra tónverka. Í grg. frv. er forsaga þessa máls rakin allítarlega. Sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, sem áður hefur komið til meðferðar á Alþingi. Ég held að það fari ekki milli mála að frv. hefur tekið breytingum til bóta, frá því að það var kynnt á Alþ. fyrir einu ári, og um það sé nú allt önnur og miklu betri samstaða en var þegar það var fyrst kynnt. Þakka ég það fyrst og fremst ágætu starfi þeirrar nefndar sem undirbúið hefur frv. og skilað hefur einróma niðurstöðum. Ég tel afar þýðingarmikið að hið allra fyrsta verði sett lög er tryggi áframhaldandi starfsemi Sinfóníuhljómsveitarinnar, því að starf hennar er, eins og flestum er kunnugt, grundvöllurinn í tónlistarlífi hér á Íslandi. Ég vil, herra forseti, leyfa mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég hlýt að láta í ljós ánægju mína yfir því, að þetta frv. er hér fram komið. Það er áreiðanlega ekki vanþörf á að setja lög um Sinfóníuhljómsveit Íslands og gera hana þar með að sjálfstæðri stofnun. Það var töluvert erfið fæðing á því frv. sem flutt var á Alþ. síðast. Meðferð þess á Alþ. bar líka vott um að menn voru ekki á einu máli. Eitthvert þýðingarmesta atriðið og það erfiðasta í frv., eins og það var lagt fram í fyrra, var ákvæðið um hámarkstölu þeirra sem í hljómsveitinni skyldu spila. Þetta ákvæði var tvímælalaust óeðlilegt. Við getum litið á lög um aðrar menningarstofnanir, t. d. Þjóðleikhúsið. Hefur mönnum sennilega aldrei komið til hugar að setja slíkt ákvæði inn í lög um þjóðleikhús, að þar skyldi starfa tiltekið hámark leikara. Þó svona miklir erfiðleikar væru við að setja saman frv. um Sinfóníuhljómsveit Íslands, eins og vissulega voru þá fyrir hendi á þeim slóðum sem að því var unnið, taldi ég samt rétt að sýna frumsmíðina á Alþ., þó raunar væri fyrir fram vitað að það frv. næði ekki fram að ganga á því þingi. Það vafðist nokkuð fyrir mér, satt að segja, hvernig standa skyldi að framhaldinu á þessu verki, en ég tók þá ákvörðun, eins og hæstv. ráðh. réttilega skýrði frá, að skipa, áður en ég færi frá, nefnd til að vinna að málinu áfram. Hún var öðruvísi samsett en sú nefnd sem vann að fyrra frv. Þetta er eitt af þeim málum sem kannske er ekki þægilegt að afgreiða mjög fljótt á þingi, nema þá Alþ. sé allt öðruvísi skipað en það var og þar séu komin upp allt önnur viðhorf en voru á síðasta þingi. Þá er margt hægt að gera, því ekki er þetta mál svo sem flókið í sjálfu sér. En menn munu, ef að vanda lætur, hafa mismunandi skoðanir á því. Ég skal ekki hafa þessi orð öllu fleiri, en ég vil aðeins segja það að lokum, að aldrei er nógsamlega undirstrikað hve nauðsynlegt er að stofnun af stærð Sinfóníuhljómsveitarinnar og með það menningarlega gildi, sem hún vissulega hefur, fái fast land undir fótum, fái lög til að starfa eftir, ekki aðeins frá tónsnillingum, heldur líka lög frá Alþingi!



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að fagna frv. til l. um Sinfóníuhljómsveit Íslands. Það eru tvö atriði sem mig langar til að undirstrika, en ég tel að þau hafi nokkra þýðingu. Öðru atriðinu hefur verið bætt við frv. miðað við það sem áður var. Hið fyrra er í 2. gr. þar sem stendur „að tengja ber starf hljómsveitarinnar tónlistarkennslu í landinu svo sem kostur er“. Ég tel ástæðu til að undirstrika þetta atriði hér, ekki síst með tilliti til þess að það er gífurlega mikill tónlistaráhugi í landinu og hefur aukist á síðari tímum. Það hefur valdið vissum erfiðleikum - og veldur, hversu erfitt er að fá tónlistarfólk til þess að sinna tónlistarkennslu víðs vegar. Ég er ekki í neinum vafa um að Sinfóníuhljómsveit Íslands sem sjálfstæð stofnun hlýtur að geta haft hvetjandi áhrif í þessu efni ef vel er að staðið. Hitt atriðið, sem ég vil vekja athygli á, er í 3. gr.: „Efna má til samvinnu Sinfóníuhljómsveitar Íslands við Þjóðleikhúsið og aðra aðila,“ eins og stendur í 3. gr. Í grg. stendur að hér sé gerð tilraun til að efla og auðvelda tónlistarflutning Þjóðleikhússins og fleiri aðila, t. d. Íslenska dansflokksins og Íslensku óperunnar. Ég vil í þessu sambandi undirstrika að ég tel nauðsynlegt að fastmótuð sé löggjöf um þetta atriði. Ég vil minna á að það varð merkur tónlistarviðburður hér um síðustu helgi, þar sem Passíukórinn á Akureyri flutti stórverkið „Árstíðirnar“ í Háskólabíói s. l. sunnudag með aðstoð hljóðfæraleikara úr Sinfóníuhljómsveitinni. Varð það mér og sjálfsagt fleiri, sem nutu þess, til mikillar ánægju. Þetta er einmitt merki þess að hægt sé að vænta af stofnun eins og sinfóníuhljómsveit að hún geti aðstoðað á virkan hátt áhugafólk og ýmsa aðila sem hafa áhuga á að auka menninguna á þessu sviði í landi okkar. Slíkt tel ég mikils virði. Taldi ég rétt að undirstrika þessi atriði sérstaklega um leið og ég fagna frv. og lýsi yfir stuðningi við það.



Herra forseti. Ekki verður deilt um menningargildi Sinfóníuhljómsveitar Íslands og er að sjálfsögðu mikil nauðsyn að starfsemi hennar aukist, ekki síst að landsbyggðin geti notið hennar í ríkari mæli en verið hefur undanfarið. En ástæðan til þess, að ég stend upp, er að mig langar til að leggja þá spurningu fyrir hæstv. ráðh., hvort hann hafi haft samráð við þær bæjarstjórnir sem eiga að greiða 25% af rekstrarkostnaði. Mér skilst að breytingin sé sú, að áður greiddi eingöngu Reykjavík 21.4% af kostnaði við sinfóníuhljómsveit, en nú eigi nágrannasveitarfélögin einnig að greiða hlut. Mig langar til að vita hvort haft hafi verið samráð við þau um framlag þeirra. Þetta kom sérstaklega upp í huga minn vegna þess að það er á fleiri sviðum verið að fara inn á sömu braut og mikil nauðsyn að samráð sé haft ef nýjum aðilum er falin greiðsluskylda, á hvaða sviði sem það er.



Herra forseti. Vegna fsp. hv. þm. Odds Ólafssonar, 4. þm. Reykn., get ég sagt það eitt, að mér er ekki kunnugt um hvort nefndin, sem hafði málið til endurskoðunar í vetur, ræddi sérstaklega við forsvarsmenn viðkomandi sveitarfélaga um þennan þátt málsins, en rn. hefur ekki gert það að þessu sinni. Hins vegar er eins og mig minni að ég hafi heyrt að þegar frv. var upphaflega undirbúið hafi verið haldinn fundur með þessum aðilum, þar sem þeir hafi lýst sig reiðubúna til að taka þátt í samstarfi um rekstur hljómsveitarinnar, og ég hef alltaf gengið út frá því sem gefnu. Mér hefur skilist að það óformlega samkomulag, sem þar var fyrir hendi og mér hefur verið skýrt frá að hafi verið til umr. á sínum tíma, væri óbreytt. Á þetta mun kannske reyna eitthvað frekar þegar frv. er komið fram og aðilar fá það til umsagnar og er sjálfsagt að skoða það nánar. Sveitarstjórnir taka breytingum eins og aðrir. Það hafá verið haldnar sveitarstjórnarkosningar síðan frv. var fyrst undirbúið og er því auðvitað ekki alveg hægt að útiloka að einhver breyting hafi orðið á skoðunum einstakra sveitarstjórnarmanna hvað þetta atriði snertir. Hins vegar verð ég að segja það eins og er, að ég tel að þetta sé sjálfsagt mál, sanngirnismál. Hljómsveitin starfar á þessu svæði fyrst og fremst. Enda þótt hún fari að vísu tónleikaferðir út um land er starf hennar að verulegu leyti bundið við þetta svæði. Borgarsjóður Reykjavíkur hefur staðið undir kostnaði að sínum hluta alllengi, en auðvitað segir sig sjálft að fólk úr nálægum byggðarlögum hefur ekkert síður átt þess kost að sækja tónleika en Reykvíkingar. Því virðist fullkomlega sanngjarnt og eðlilegt að létta kostnaði að einhverju leyti af borgarsjóði Reykjavíkur, þannig að öll þessi byggðarlög taki höndum saman um að styðja rekstur hljómsveitarinnar. Er það sjálfsagt mál og eðlilegt. En vissulega þarf að hafa samráð við viðkomandi sveitarstjórnir um þetta, og vænti ég þess að hv. menntmn. beri málið undir viðkomandi sveitarstjórnir og ræði það nánar við þær. - En hvað gerst hefur í tíð fyrirrennara míns er hann líklega hæfari til að gera grein fyrir en ég.



Herra forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram, að ástæða er til að fagna því að þetta frv. skuli vera fram komið, og eru tvímælalaust til bóta flest ákvæði sem þar koma fram. Það er mála sannast að kominn er tími til að sett séu lög sem tryggja tilvist Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Ég vildi aðeins ræða stuttlega þrjá liði í frv. Það er 6. gr., þar sem kveðið er á um lágmarkstölu stöðugilda og talað um 65. Það er sennilega algert lágmark að því leyti sem tekur til flutnings sinfónískra verka. Það, sem ég hef í huga þegar ég nefni þarna lágmark, er m. a. að við höfum ekki nema eina sinfóníuhljómsveit í landinu, af skiljanlegum ástæðum, og það er ákaflega mikilvægt að hægt sé að nýta starfsemi hennar sem allra mest og það á fleiri en einum stað í ákveðnum tilvikum, þannig að hægt sé að skipta henni í hópa sem gætu fyrir sitt leyti innt af hendi störf á fleiri en einum stað í einu. En þetta þýðir auðvitað nokkurt mannahald og visst skipulag í framkvæmd þess. Síðan er það 10. gr. Þar er kveðið á um tónleikaferðir um landið. Væri mjög til bóta ef hægt væri að koma slíku á fastari grunn, því að ég get borið um það og fjölmargir fleiri að það er mikill fagnaður að því að fá hljómsveitina í heimsókn. Ég bendi á að ekki er endilega nauðsynlegt að hafa þetta alltaf það þungt í vöfum að allt báknið sé á ferðinni í einu. Þarna kæmi líka til greina að hafa í huga ákveðinn sveigjanleika í starfseminni. Og svo er það sem kemur fram í 2. gr. sérlega mikilvægt, þar sem vikið er að því að tengja beri starf hljómsveitarinnar tónlistarkennslu í landinu yfirleitt. Um menningarlegt gildi hljómsveitarinnar þarf ekki að ræða, en það eru tengslin við tónlistarkennsluna sem ég held að menn þurfi að huga nokkuð vel að því að ekki er sjálfsagt að við höfum stofnun sem sinfóníuhljómsveit. Hún þarf í raun að vera í rökréttu og eðlilegu samhengi við annað sem gert er í landinu á þessu sviði. Það er þá fyrst og fremst tónmenntakennslan sem ég á við. Það er ástæða til þess að benda á að í miklu ríkari mæli þarf að efla tónmenntakennslu, koma henni í ríkari mæli og víðtækari inn í grunnskólana og síðan að efla sérskólana á þessu sviði sem eru á nokkrum stöðum um landið. Með því að fá meiri tónmenntakennslu inn í grunnskólana mundi létt mörgu því af sérskólunum sem þeir framkvæma núna og þeir mundu að sínu leyti nýtast betur. Og ég vil enn benda á að þetta þarf allt að haldast í hendur og sömuleiðis að sinfóníuhljómsveit með fullu umfangi er kannske fyrst og fremst tákn um vissa yfirbyggingu og þar þarf að huga að undirstöðunum. Slík yfirbygging, hvort sem hún heitir ópera eða sinfóníuhljómsveit, fær því aðeins staðist að undirstöðurnar séu traustar og þar vil ég enn og aftur leggja áherslu á tónmenntakennsluna í landinu.



Herra forseti. Félmn. varð sammála um nál., eins og kemur fram á þskj. 629, um frv. til l. um aðstoð við þroskahefta. N. hefur yfirfarið frv. Það kom strax í ljós í n. og hjá einstökum nm. að mikill áhugi er í landinu á þessu lagafrv., því að bæði fékk n. áskoranir í símskeytum og bréfum og einnig einstakir nm., jafnvel voru hundruð nafna á áskriftarlistum sem bárust sumum nm. úr vissum héruðum. Þess vegna er ljóst að hér er um málefni að ræða sem tengi hefur verið beðið eftir, og var eðlilegt að það fengi skjóta meðferð á hv. Alþ., eins og raunar kom fram þegar hæstv. félmrh. lagði málið fyrir hv. deild. Það kemur fram í þessu frv. til l. að það er mjög vel undirbúið. Er í raun og veru nægjanlegt að vitna til ummæla sem koma fram í aths. við 3. gr. frv. á þskj. 556, þar sem þeir, sem sömdu frv., telja að eitt stærsta vandamálið varðandi málefni þroskaheftra sé skortur á yfirstjórn og samstjórn og það eitt að koma því í lag yrði stór áfangi í velferðarmálum þroskaheftra. Eins og kemur fram í nál. hafði n. einnig til meðferðar frv. til l. um Framkvæmdasjóð öryrkja, 22. mál frá Nd., sem hafði verið samþ. í Nd. og sent Ed. Eftir að hafa skoðað frv. samhliða komst n. að þeirri niðurstöðu að útilokað væri að samþykkja frv. tvö sitt í hvoru lagi, ekki síst vegna stjórnunarlegs misræmis sem þá kæmi fram. Þess vegna ákvað n. að reyna að samræma frv., eins og kemur fram í brtt. sem n. flytur á þskj. 630. N. fékk á sinn fund lækna við Kópavogshælið sem hafa reynslu af þessum málum, og enn fremur kom fram ósk frá Foreldrafélagi Kópavogshælis þar sem voru settar fram nokkrar ábendingar. Geri ég þá grein fyrir breytingum sem n. leggur til. Er þar fyrst brtt. við 3. gr., þ. e. a. s. um sérstaka stjórnunarnefnd málefna þroskaheftra. Leggur félmn. til að auk þeirra, sem þar eru nefndir, þ. e. fulltrúa frá félmrn., menntmrn. og heilbr.- og trmrn., komi fulltrúi frá Öryrkjabandalagi Íslands, sem tilnefni einn fulltrúa, og einn fulltrúi frá Landssamtökunum Þroskahjálp. Við 10. gr. leggur n. til að bætist ný mgr. að því er varðar greiningarstöð ríkisins, að heimilt sé að fela starfandi stofnunum verkefni greiningarstöðvar ríkisins uns hún tekur til starfa. Þetta er gert eftir ábendingu. Eins og fram kemur í grg. með frv. eru nú starfandi tvær greiningarstöðvar, við Kópavogshælið og við Öskjuhliðarskóla, þannig að talið er eðlilegt að árétta það í lögunum að heimilt sé að fela þeim greiningarstöðvum þetta verkefni þar til gengið hefur verið formlega frá stofnun greiningarstöðvar ríkisins. Í sambandi við 12. gr., þar sem talið er upp hverjar skuli vera stofnanir fyrir þroskahefta, þótti eðlilegt, einnig eftir ábendingu sem n. fékk, að bæta við 11. liðnum, „vistheimili“, til þess að ná yfir það sem menn telja að þurfi að koma fram. En eins og kemur fram í frvgr. sjálfri gerir ráðh. ráð fyrir að setja reglugerð sem kveði nánar á um starfsemi þessa og verkaskiptingu milli einstakra stofnana. 13. gr. er breytt. Þar tók n. tillit til ábendinga frá þeim læknum sem komu á fund n. frá Kópavogshæli. Töldu þeir, miðað við þá reynslu sem fengin er, að þyrfti að breyta orðalagi hennar nokkuð. Hér er um að ræða að umsóknir um þjónustu á vistunarstofnunum, sbr. 12. gr., skulu sendar viðkomandi svæðisstjórn. Svæðisstjórn heimilar vistun að höfðu samráði við forstöðumann. Þá kemur breytingin: „enda sé áður leitað umsagnar greiningarstöðvar ríkisins og hún mælt með vistun.“ Óbreyttur er síðari liðurinn: „sé um að ræða stofnanir“ o. s. frv. Þetta tekur af öll tvímæli og er ákveðnara en „svæðisstjórn getur sett sem skilyrði að greining sé framkvæmd á greiningarstöð ríkisins“. Þarna er sem sagt miðað við ákveðið form sem n. taldi að eðlilegt væri að setja inn í greinina. Við 17. gr. er breyting í 1. mgr.: „Ríkið skal sjá um að komið verði á fót þeim stofnunum, sem taldar eru upp í 12. gr., tölul. 2-9. Kostnaður greiðist úr Framkvæmdasjóði, sbr. 6. kafla. Sveitarfélög sjá um að koma upp deildum samkv. 1. tölul. 12. gr. og fer um þann kostnað í samræmi við lög nr. 112/1976.“ Nauðsynlegt er að gera þessa breytingu vegna þess sem á eftir kemur. Síðan er sú breyting sem tekur til samræmingar á frv. tveimur sem ég lýsti áður, þ. e. a. s. á 22. máli frá Nd. um öryrkjasjóð og þessu. Gerir n. þá breytingu, að á eftir 23. gr. komi nýr kafli, 6. kafli, sem heiti: Framkvæmdasjóður. Sá kafli er samræmdur í öllum aðalatriðum frv. sem n. hafði til meðferðar, þannig að við teljum að með þessari breytingu sé náð fram því, sem þar var að stefnt, og gerð samræming, sett allsherjarlöggjöf, sem er miklu eðlilegra þar sem breytingin jaðrar við það sem þar kom fram. N. gerir ráð fyrir að stofna skuli sjóð, sem nefnist Framkvæmdasjóður öryrkja og þroskaheftra, og sé hann í vörslu félmrn. Hlutverk sjóðsins er að fjármagna þær framkvæmdir, sem taldar eru í 1. mgr. 17. gr., og aðrar framkvæmdir ríkisins vegna sérkennslu og endurhæfingar, einnig endurhæfingarstöðvar og dvalarheimili sem ekki er fyrirsjáanlegt að fé verði veitt til úr þeim lána- og styrktarsjóðum er um getur í lögum nr. 27 frá 1970 eða á annan hátt, sbr. enn fremur 2. mgr. 26. gr. Þá kemur 25. gr. sem er um tekjur sjóðsins. Eins og fram kom í frv. frá Nd. var gert ráð fyrir að um yrði að ræða markaðan tekjustofn, þ. e. a. s. sérstakt gjald miðað við sölu á áfengi og tóbaki, og margir voru heldur óhressir með að fara að lögfesta slíka tekjustofna. Enn fremur hafði komið fram frá samtökum fólks, Þroskahjálp og fleiri aðilum, að það er ekki sérstaklega vel séð að greitt sé eingöngu fyrir málefnum þessara-aðila í þjóðfélaginu með tolli af brennivíni og tóbaki. Gerir félmn. sem sagt till. um að ríkissjóður leggi sjóðnum árlega til fjármagn, a. m. k. 1000 millj. kr., og að sú fjárhæð hækki í hlutfalli við verðlagsvísitölu miðað við grunn ársins 1979, enn fremur frjáls framlög og aðrar tekjur, er til kunna að falla, svo og vaxtatekjur. Í 26. gr. er stjórnarnefnd falið að annast stjórn sjóðsins. Hlutverk hennar er að ráðstafa fé sjóðsins í samræmi við ákvæði 24. gr., að fengnum till. rn. félagsmála og menntamála. Leita skal staðfestingar viðkomandi ráðh., sbr. 52. gr. laga nr. 63/1974 og 5. gr. laga nr. 27 frá 1970, eins og venja er. Heimilt skal þó að verja allt að 10% af ráðstöfunarfé sjóðsins til annarra sameiginlegra verkefna varðandi sérkennslu og endurhæfingu sem ríki og sveitarfélagi ber sannarlega ekki að greiða. Skýrt er afmarkað við hvað er átt og þarf ekki nánari skýringar við. Við úthlutun úr sjóðnum skal taka sérstakt tillit til fjölda einstaklinga sem úrlausnar þarfnast á hverju sviði og í hverju byggðarlagi. Enn fremur er talað um að varast beri að ráðast í óhæfilega mörg verkefni samtímis. Gæti slíkt e. t. v. orðið til þess að ekki næðist sá árangur sem að er stefnt. 27. gr. er um að formaður stjórnarnefndar annist daglegan rekstur sjóðsins í skrifstofu félmrn., nema ráðh. ákveði aðra tilhögun. 28. gr.: „ Menntmrn. lætur stjórnarnefndinni í té árlega endurskoðaða áætlun um þörf stofnana vegna kennslu þroskaheftra, sbr. 52. gr. laga nr. 63 frá 1974, og gerir till. um fjármögnun hennar. Rn. veitir sjóðsstjórn allar upplýsingar um kennslu þroskaheftra, þ. á m. um sérkennsluþörf í hverju byggðarlagi og í landinu öllu.“ Og 29. gr.: „Félmrn. í samráði við endurhæfingarráð lætur stjórnarnefnd í té áætlun og upplýsingar varðandi endurhæfingu. Þessir aðilar skulu gera reglulega könnun á þörfinni fyrir endurhæfingar- og vinnustöðvar með tilliti til hvers byggðarlags og landsins alls. Könnunin skal einnig ná til dvalarheimila. Lána- og styrkjasjóðum þeim, sem um getur í endurhæfingarlögum, er skylt að veira stjórnarnefnd reglulega yfirlit yfir það fé, sem er til ráðstöfunar og fyrirhugað er að verja til framkvæmda.“ Aðrar greinar breytast í ýmsum ákvæðum í samræmi við það sem hér er lagt til. Eins og ég sagði í upphafi er mjög mikill áhugi á því að frv. nái fram að ganga, og margar þær ábendingar og áskoranir, sem n. hafa borist og einstökum nm., eru viss hvatning um að hér sé mjög nauðsynlegt og brýnt mál á ferð sem Alþ. beri að afgreiða með þeim hraða sem mögulegt er að leggja í slíka afgreiðslu. Ég tel ástæðulaust að ræða þetta mál meira. Það er samhljóða álit félmn. að það þurfi að fá eins hraða afgreiðslu og mögulegt er í þessari hv. d. og í hinni d. þingsins. Eins og fram kemur á nál. hafa einstakir nm. áskilið sér rétt til að flytja eða styðja brtt. er fram kunna að koma við afgreiðslu málsins. Herra forseti. Ég hef lokið framsögu og vonast til að málið fái hraða meðferð.



Herra forseti. Ég vil strax lýsa því yfir, að ég er mjög samþykkur þeim brtt. sem hér hafa komið fram og hv. félmn. hefur lagt fram. Ég sé að n. hefur tekið efnislega öll aðalatriðin úr frv. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um Framkvæmdasjóð öryrkja inn í þetta frv. og er það að mínu mati mjög gott. Ég vil svo, herra forseti, láta í ljós sérstaka ánægju mína og þakkir til hv. félmn. fyrir skjót vinnubrögð og vel unnin störf.



Herra forseti. Mér þykir mjög vænt um, að félmn. skuli hafa haft hraðar hendur og tekið svo fast á þessu máli, og lýsi yfir sérstakri ánægju með afgreiðslu þess. Enn fremur er þakkarvert að hún skuli hafa tryggt Framkvæmdasjóði öryrkja lagalegan grundvöll með því að tengja hann þessu ágæta máli. Að sjálfsögðu mundi samþykkt frv. um aðstoð við þroskahefta hafa kostað ríkissjóðinn mikið fjármagn og er ekki gott að segja úr því sem komið er, hvort frv. til l. um Framkvæmdasjóð öryrkja hefur nokkurn viðbótarkostnað í för með sér fyrir ríkið. En alla vega er öruggt að til þessara mála verða lagðir miklir fjármunir. Því ber að fagna því að sannarlega veitir ekki af. Það, sem ég vildi vekja athygli á, er þetta sem ég hef áður getið um: 2. gr. frv. er svona: „Orðið þroskaheftur táknar í lögum þessum hvern þann, sem þannig er ástatt um, að hann geti ekki án sérstakrar aðstoðar náð eðlilegum líkamlegum eða andlegum þroska.“ - Nú kom það fram í máli hv. 5. þm. Vesturl., Alexanders Stefánssonar, að hann hefur kallað til sérfræðinga og er sýnilegt að lagður er sá skilningur í 2. gr. að um sé að ræða andlega þroskahefta. Í sjálfu sér er það það sem frv. virðist snúast um. Ég vek ekki athygli á þessu vegna þess að það sé meginvandamálið, heldur tel ég að svona orðalag geti haft nokkurn rugling í för með sér og verði að skilgreina betur og nákvæmar hvað sé átt við með 2. gr. frv., hverjir líkamlega þroskaheftir teljist heyra undir ákvæði þessara laga. Svo sem margir munu vita hafa öryrkjar hvarvetna um heim lagt mikið upp úr því og lagt áherslu á það á undanförnum árum, að þeir öðluðust jafnrétti að svo miklu leyti sem slíkt væri unnt, og enn fremur, að þeir dreifðust á meðal þeirra sem heilbrigðir eru, en væru ekki aðgreindir nema að sem allra minnstu leyti. Ég er ekki viss um að það, sem við höfum verið að gera undanfarið þegar við erum að samþykkja sérstök lög fyrir hvern hóp út af fyrir sig, vinni í anda þeirrar hugsunar sem liggur að baki því að öryrkjarnir komist í sem nánasta snertingu við þá heilbrigðu. Það var a. m. k. mikill áhugi á því fyrir nokkrum árum að sem allra fæstar stofnanir fyrir öryrkja yrðu til, heldur væru bæði leikskólar og dagheimili fyrir alla, en ekki sérstök dagheimili, sérstakir leikskólar og sérstakir skólar fyrir þroskahefta. Ég er ekki viss um að þetta hafi gengið vel alls staðar, en víst er að ákvæðin, sem komu inn í grunnskólalög okkar, eru komin til fyrir áhrif frá þessu sjónarmiði. Ég held, að það hafi verið vel ráðið, og veit ekki annað en einmitt núna séu margir þroskaheftir í grunnskólum okkar, ýmist í sérdeildum eða sérbekkjum eða þá innan um þá heilbrigðu í þeirra bekkjum. Ég get einnig getið þess, að í Hátúni 10, þar sem búa á fjórða hundrað öryrkjar, eru þroskaheftir í sams konar íbúðum og innan um þá sem heilbrigðir eru eða eru á annan hátt öryrkjar. Þetta hefur gengið mjög vel árum saman og ég held að það beri að hafa í huga og einmitt þannig að skilja ekki andlega þroskahefta meira frá öðrum öryrkjum en er algerlega nauðsynlegt. Hitt er meginatriði þessa máls, að þarna verður um ótvíræðar umbætur að ræða og það fjármagn, sem ákvæðin um Framkvæmdasjóð öryrkja koma til með að leggja til, er svo verulegt og mun hafa svo afgerandi áhrif á möguleikana til að framkvæma það sem gera þarf, að samþykkt þeirra er mikil ánægja fyrir alla sem nálægt þessum málum hafa komið. En varðandi aðgreininguna vil ég líka vekja athygli á því, sem læknarnir munu hafa upplýst nm. um, að greiningarstöðvar eru til tvær fyrir andlega þroskahefta, svo sem frsm. félmn. gat um. En það er einnig til þriðja greiningarstöðin í landinu og hún er á vegum Endurhæfingarráðs. Þar hafa starfað um fjöldamörg ár endurhæfingarsérfræðingur, sálfræðingur og félagsráðgjafi sem hafa haft það hlutverk að greina alla öryrkja, sem eftir hafa leitað, og meta ekki aðeins andlega hæfni þeirra, heldur hvers konar hæfni til vinnu og sjálfsbjargar. Ég vildi vekja athygli á þessum fáu þáttum, en ég endurtek ánægju mína með, að frv. skuli vera komið þetta áleiðis, og vona að það sigli hraðbyri um þingið.



Herra forseti. Það hlýtur að vera okkur, sem höfum starfað að þessum málum nokkuð í Landssamtökunum Þroskahjálp, mikið fagnaðarefni og þakkarefni um leið, hvað félmn. þessarar hv. d. hefur tekið fljótt við sér og unnið verulegt verk á mjög stuttum tíma. Það sýnir okkur auðvitað hvað hægt er að gera ef áhugi er fyrir hendi og menn vilja í raun og veru koma málum fram. Það sannast sannarlega á þessari afgreiðslu. N. var nokkur vandi á höndum, þar sem var viss samræming á tveimur frv. sem þar lágu fyrir og snertu þessi mál hvort tveggja. Ég tel að n. hafi komist að mjög farsælli samræmingu á frv. tveim, fellt Framkvæmdasjóð öryrkja inn í frv. til l. um aðstoð við þroskahefta á þann hátt sem ég tel æskilegastan eins og nú standa sakir. Ég tek undir það með hv. 4. þm. Reykn., að sannarlega væri það ánægjulegt ef jafnrétti þeirra, sem á einhvern hátt eiga við erfiðari lífskjör að búa af ástæðum sem hann var að rekja áðan, væri þegar það tryggt að við þyrftum í raun og veru engin sérlög. Hygg ég að það sé framtíðarstefna allra þeirra sem að þessum málum vinna. Það er ekki síður stefna Landssamtakanna Þroskahjálpar að við sleppum við sérlög sem allra fyrst varðandi þroskahefta, þannig að jafnréttið komist á í reynd. En við gerum okkur hins vegar ljóst að við erum það langt á eftir, eigum það langt í land að við þurfum alveg sérstakt aukaátak með sérstakri löggjöf til þess að við komumst jafnfætis þeim nágrönnum okkar sem lengst eru komnir og eru þó rétt aðeins að losna við sérlöggjöf og sumir ekki einu sinni það. Hér höfum við búið við úrelta löggjöf, - löggjöf sem að sumu leyti hefur verið okkur til vansæmdar, og auðvitað hefur sú löggjöf sett að vissu leyti mark sitt á það sem gert hefur verið, fyrir utan að við höfum ekki verið um of örlátir á fjármagn til þessara sömu verkefna sem svo mjög hafa kallað að. Þess vegna legg ég áherslu á að einmitt þetta frv., sem siglir nú hraðbyri gegnum þingið sem betur fer, er visst aukaátak. Við vonum að sem styst þurfi að vara það ástand sem það gerir ráð fyrir og við getum afnumið þessi lög sem allra fyrst vegna þess að við séum komin það langt í jafnrétti fyrir þroskaheft fólk. Ég tek sannarlega undir það. Þær breytingar, sem hafa komið frá félmn., held ég að séu mjög til bóta. Auðvitað hefur engum dottið í hug að á meðan greiningarstöð ríkisins er ekki komin á verði starfandi stofnanir í þessum efnum ekki að fjalla um verkefni hennar. Það hljóta þær að gera áfram eins og hefur verið. Þó að e. t. v. þyki einhverjum sem þarna hefði þurft að taka út úr tiltekna stofnun, sem hefur mest sinnt þessu verkefni, er ég ákaflega sáttur við að hafa þetta þarna í fleirtölu og taka viðkomandi stofnun ekki sérstaklega út úr sem slíka, án þess að ég ætli að fara nánar út í það. Varðandi vistheimill, sem bætt var þarna inn, kom fram í máli frsm. að þarna væri um atriði að ræða sem þeir hefðu talið nauðsynlegt að setja inn, m. a. vegna reglugerðarsetningar. Ber alveg sérstaklega að fagna þeim skilningi sem þar liggur á bak við, því að sannarlega veitir ekki af að setja ákveðna reglugerð. Varðandi framkvæmdasjóðinn vildi ég aðeins segja, að vissulega er það mikilsverður áfangi þegar tryggt er fjármagn til þeirra verkefna sem hér er verið að vinna að. Þegar sagt er hins vegar að ríkissjóður skuli árlega leggja sjóðnum til a. m. k. 1000 millj. kr. og sú fjárhæð skuli hækka í hlutfalli við verðlagsvísitölu árið 1979 að grunni skulum við gæta vel að því, hvað kann að verða gert við undirbúning fjárlaga næsta ár varðandi hina einstöku liði sem gætu hugsanlega fallið hér undir. Við skulum sem sagt vera vel á verði um að ekki verði allt of mikill hluti af þeim verkefnum, sem nú eru t. d. á fjárlögum eða hugsanlega gætu orðið á fjárlögum næsta ár, færður undir framkvæmdasjóð. 



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að láta í ljós sérstaká ánægju mína yfir þeim ágæta framgangi sem löggjöfin um þroskahefta fær sýnilega í hv. Ed. Mér kæmi reyndar ekki á óvart þó það þyrfti í ljósi fenginnar reynslu fljótlega að endurskoða einstök ákvæði í þessu frv., t. d. varðandi framkvæmdasjóðinn, en það er önnur saga. Þetta mál hefur á undanförnum árum verið töluvert heitt mál, eftir að menn gerðu sér grein fyrir þeim möguleikum sem fyrir hendi eru á þessum sviðum ef fjármagn og kunnátta er fyrir hendi. Ég þekkti að sjálfsögðu nokkuð vel þann þáttinn sem sneri að menntmrn. á meðan ég starfaði þar. Og ég er ákaflega þakklátur fyrir samstarfið við áhugafólkið um málefni þroskaheftra. Þar voru vissulega þrýstihópar á ferð, en það var alltaf af góðum toga og stórkostlega þakkarvert frumkvæði þeirra og dugnaður. Þannig hefur það líka verið á hinu sviðinu, sem stjfrv. sjálft fjallar um í raun og veru, þ. e. a. s. á öryrkjasviðinu, þó minna kæmi inn í það rn. Mér finnst vera þrjú meginatriði sem þessi löggjöf felur í sér: Það er sett samræmd löggjöf um málefni þroskaheftra og félmrn. falin forsjá þeirra mála, framkvæmd þeirrar löggjafar. - Ég hef alltaf verið á því og ég hef einfaldlega sagt að þroskaheftur maður er ekki alltaf á spítala og hann er ekki heldur alltaf í skóla, en hann þarf félagslegan stuðning og tilsjón alla ævina og þess vegna er eðlilegt að framkvæmd þess heyri undir félmrn. Annað atriði, sem ég tel mjög þýðingarmikið, er aukin bein aðild samtaka, bæði stuðningssamtaka þroskaheftra og öryrkja, þ. e. a. s. Landssamtakanna Þroskahjálpar og svo Öryrkjabandalagsins, að stjórnun þessara mála. Og svo síðast en ekki síst, að hvað sem líður því atriði, sem hv. 3. þm. Austurl. minntist á um hvernig þetta tengist fjárlagaafgreiðslu, er tvímælalaust um stórkostlega aukið fjármagn að ræða til þess að byggja upp þessa starfsemi. Þessi atriði þrjú - auðvitað eru þau fleiri finnast mér ákaflega mikilsverð. Ég skal ekki fjölyrða um málið frekar, herra forseti. Ég vil undirstrika að þetta er vissulega góður áfangi í sameiginlegu starfi áhugafélaga og stjórnvalda að þessum málum. Auðvitað er það ekkert lokatakmark sem við höfum náð hér, enda verður því aldrei náð eðli málsins samkvæmt.



Herra forseti. Ég ætla að byrja mál mitt á því að þakka hv. félmn. sérstaklega fyrir hin rösklegu vinnubrögð sem hún hefur sýnt í þessu máli. Það er afskaplega gaman að sjá að menn geta staðið svo vel að verki á skömmum tíma, þegar við höfum líka í huga að frv. um aðstoð við þroskahefta hefur fengið tengingu við frv. um framkvæmdasjóðinn - við frv. sem svo sannarlega hefur ekki fengið góðan byr á þingi á þessum vetri. En nú skulum við vænta þess, að því frv., sem tengt var við þetta og hefur átt í miklu basli að komast í gegnum hv. Nd., vegni vel hér. - Ég sé ekki betur en svo ætli að verða. Það kunna að vera á því einhverjir gallar, en ég er alveg viss um að ef þeir koma í ljós verður hægt að laga þá. Ég held að við getum vérið nokkuð bjartsýnir um að þau ákvæði, sem eru í frv., verði ekki skemmd með einhverju kukli frá hagsýslustofnuninni. Ef þeir menn, sem standa að þessari lagasetningu, verða á þingi áfram vonast ég til þess að við getum staðið vörð um þetta atriði. Það hafa fallið orð um að óæskilegt sé að vera að draga menn í dilka og leggja eitt frv. fram fyrir þroskahefta, annað um einhverja annars konar fötlun og þriðja um vanheila á enn öðru sviði. Það er mjög sennilegt að heppilegt sé að fá heildarlöggjöf um vanheilt fólk eða andlega og líkamlega fatlað. En þetta frv. er áreiðanlega mjög gott skref í áttina til slíkrar heildarlöggjafar, ef hún er æskileg, sem ég álít frá mínu sjónarmiði. Eins og komið hefur fram í umr. kann vel að vera að framkvæmd þessara laga yrði á ýmsan hátt erfið og það yrðu einhverjir til þess að bregða fæti fyrir hana á einn eða annan hátt. En ég treysti því, að við stöndum vörð um framkvæmd þessara laga þegar þau eru komin til framkvæmda. Erfiðleikarnir eru ekki meiri en okkur finnast þeir vera á hverjum tíma, og við hljótum að geta gert frv. að góðum lögum. Meðan frv. hefur verið til umr. hér og reyndar áður fóru mér að berast bréf og skeyti þar sem óskað var eftir, reyndar að þarflausu, að ég veitti þessu frv. þann stuðning sem ég frekast gæti. Má kalla að þarna hafi verið um þrýstihóp að ræða. En ég vil benda á að ekki eru allir þrýstihópar af hinu illa. Hafi ég þurft hvatningu til þakka ég þeim sem sendu mér hvatninguna. Ég vona að frv. þetta gangi greiðlega í gegnum þingið.



Herra forseti. E. t. v. væri ástæða til að þakka fyrir hönd n. fyrir það sem hér hefur komið fram um góð vinnubrögð hennar. Ég vil aðeins í sambandi við það, sem kom fram hjá hv. þm. Oddi Ólafssyni, segja, því að ég tók það sjálfsagt ekki fram í framsögu, að n. ræddi talsvert um 2. gr. frv., þ. e. a. s. skilgreininguna á orðinu þroskaheftur, og var vissulega á því að málið væri vandmeðfarið. En að athuguðu máli töldum við rétt að fallast á það sem kemur fram í rökstuðningi í aths. um einstakar greinar, að hér væri sú leið valin að skýra orðið rúmri merkingu þar sem reynt væri að tryggja í grundvallaratriðum þroskaheftum sömu réttindi og öðrum þegnum í þjóðfélaginu og þar af leiðandi ekki vandalítið að fara að fjalla um þennan þátt til breytinga, enda er þetta að nokkru leyti sama skilgreining og fram kemur í reglugerð um sérkennslu. Ég taldi rétt að láta þetta koma fram vegna þess að n. ræddi einmitt þetta atriði talsvert mikið. Hér er um ákaflega viðkvæmt og vandasamt mál að ræða, en að vandlega athuguðu máli töldum við að best væri að hrófla ekki við því eins og það er í frv. Ég þakka svo undirtektir og vonast til þess að málið gangi greiðlega á Alþingi.



Herra forseti. Ég þarf ekki að flytja langt mál um frv. til l. um breyt. á lögum nr. 120 31. des. 1976, um tollskrá o. fl., sbr. lög nr. 24 10. maí 1977 og lög nr. 8218. maí 1978, um breyt. á þeim lögum, sem lagt var fram í Nd. sem 184. mál, á þskj. 353. Þetta frv. er ákaflega stutt. Það er í tveimur greinum og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „1. gr.: Í 14. tölul. 3. gr. laganna falli orðin „ráðh. og“ brott. 2. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Eins og kunnugt er hafa um alllangt árabil verið í gildi sérstakar reglur um tollmeðferð bifreiða er ráðh. hafa til afnota. Með lögum nr. 1 frá 1970, um tollskrá o. fl., var veitt heimild til að veita undanþágu frá greiðslu aðflutningsgjalda af bifreiðum ráðh. í samræmi við reglur um bifreiðamál ríkisins. Reglur þær, er nú gilda um bifreiðamál ríkisins, er að finna í reglugerð nr. 6 frá 1970. Í 10. gr. reglugerðar þessarar eru svofelld ákvæði: „Hver ráðh. getur fengið til umráða ríkisbifreið, sem ríkissjóður ber allan kostnað af. Bifreiðar þessar skulu sérstaklega auðkenndar, og er óheimil notkun þeirra nema í embættisþágu. Ráðh., sem óskar ekki að fá til umráða ríkisbifreið, á þess kost að fá keypta bifreið, er hann tekur við embætti, með sömu kjörum og gilt hafa um bifreiðakaup ráðh., er lætur af embætti. Heimilt er að veita ráðh. í eitt skipti lán til slíkra kaupa með sömu kjörum og gilda um ríkisforstjóra, sem haft hafa ríkisbifreið til afnota.“ Ríkisstj. telur óeðlilegt að ráðh. fái bifreiðar, er verða einkaeign þeirra, með öðrum kjörum en almennt gilda í landinu. Er því með frv. þessu lagt til að lagaheimild til veitingar slíkra fríðinda verði felld úr gildi. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta mál. Það hefur verið nokkuð lengi að veltast í þinginu. Ég vil vinsamlegast mælast til þess við hv. n., sem fær frv. til meðferðar, að hún hraði meðferð þess þannig að það verði að lögum fyrir þingslit. Ég vil svo að lokinni þessari umr. leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Það hefur löngum verið rætt um að nauðsynlegt væri að þeir, sem stýrðu þjóðum, hefðu leiðsögn um það siðferði og þann lífsstíl sem efla ætti með þjóðinni. Í því þjóðfélagi, sem við lifum í, má vissulega segja að á miklum erfiðleikatímum, þegar lagt er hart að alþýðu manna að takmarka kjör sín, sé óeðlilegt að ráðamenn þjóðarinnar gangi á undan, þeir sýni í verki að þeir hafi ekki aðra skoðun á því hvar þurfi að spara. Það hefur vakið athygli margra, að á sama tíma og núv. hæstv. ríkisstj. hefur lagt hart að þjóðinni að gangast undir töluverða skerðingu á kjörum hafa flestir, en það skal skýrt tekið fram alls ekki allir ráðh. í þessari ríkisstj., ýmist látið ríkið kaupa handa sér nýjar lúxusbifreiðar í sérstökum gæðaflokkum, sem sjá má fyrir utan Alþingishúsið á hverjum degi, eða þá tekið sérstök lán fyrir tilstuðlan hins opinbera til þess að fjármagna þær lúxuskerrur sem standa fyrir utan þinghúsið . sem tákn þess fyrir gangandi alþýðu, sem leið á fram hjá, að það sé eitthvað annað en að sumir hæstv. ráðh. í þessari ríkisstj. vilji sýna það fordæmi sem nauðsynlegt er í þessum efnum. Það er greinilegt að sumir hæstv. ráðh. í ríkisstj. hafa talið brýnt og nauðsynlegt verkefni að flagga sérstökum lúxusketrum sem tákni um þau þáttaskil sem hafa átt sér stað. Þar hefur hæstv. fjmrh. verið framarlega í flokki á sama tíma og hann kemur til þingheims og til þjóðarinnar hvað eftir annað og óskar eftir að menn sýni að íslenska þjóðin hafi ekki efni á að ráðast í ýmis menningarleg mannvirki, bæta kjör fólksins í landinu o. s. frv. Hæstv. forsrh. hefur einnig gefið alþjóð sérstaklega til kynna með kaupum sínum á sérstakri lúxusbifreið með, að því að sagt er, þeim sérstæðu lánakjörum, sem voru til áður fyrr a. m. k. á þessum vettvangi, að hann sér ekki ástæðu til að spara og hæstv. ráðh. hafi ekki getað látið sér nægja fyrri bíl.

Hæstv. forsrh. hefur ekki fengið neitt lán.

Það er ánægjulegt að hæstv. ráðh. hefur ekki fengið neitt sérstakt lán. Og þar kem ég einmitt að því atriði sem ég vildi biðja hæstv. fjmrh. að upplýsa við þessa umr., hvort og þá á hvern hátt opinber fyrirgreiðsla hefur verið veitt til kaupa á þeim sérstöku lúxuskerrum sem sumir talsmenn þess að herða ólina í þessari ríkisstj. hafa lagt undir sig á undanförnum mánuðum. Ég óska eftir að hæstv. fjmrh. geri grein fyrir hvernig þeim bílakaupum hefur verið háttað, enn fremur geri hann grein fyrir hvernig eru staddar þær nýju reglur sem rætt var um þegar þetta mál var til umr. í Nd. og hörð gagnrýni var sett fram, hvort þær standa enn þá óbreyttar eða ekki. Í þriðja lagi vil ég gera fsp. um hvort hæstv. ráðh. finnist eðlilegt að ríkisstj. landsins geti gert sérstakt samkomulag um bílakaup ráðh. ríkisstj. án þess að það samkomulag sé þess eðlis að það sé sérstaklega til birtingar sem formleg reglugerð, því mér skilst, ef dæma má af umr. í hæstv. Nd., að það hafi verið fyrir hreina tilviljun að upplýst var hvaða till. hæstv. fjmrh. hefði gert og samkomulag varð um í ríkisstj. Ég tel að það sé algerlega óviðeigandi og óþolandi með öllu að innan ríkisstj. sé hægt að gera einhvers konar einkasamkomulag um málefni af þessu tagi, þ. e. ráðstöfun á fjármunum þjóðarinnar, fjármunum landsmanna, án þess að slíkt samkomulag gangi sjálfkrafa til birtingar í Stjórnartíðindum eins og hver önnur reglugerð eða aðrar þær samþykktir um meðferð opinberra fjármála sem hæstv. ríkisstj. gerir eða hvaða ríkisstj. á hverjum tíma. Mig langar af þessu tilefni til að gera fsp. til hæstv. fjmrh. um hvort fleiri slíkar samþykktir séu gerðar í ríkisstj. eða hvort hann hafi gert sjálfur till. um fleiri slíkar samþykktir um ráðstöfun opinberra fjármála sem ekki eru birtar í Stjórnartíðindum eða koma fram á opinberum vettvangi. Það á að vera liðin tíð að verið sé að gera einhvers konar laumusamþykktir um meðferð opinberra fjármála innan ríkisstj., án þess að þær séu jafnóðum tilkynntar þjóðinni. Það er í algerri andstöðu við hið opna lýðræðiskerfi, sem ég tel að eigi að ríkja í þessu landi, að bókstaflega allar reglur um meðferð opinberra fjármála eiga að vera opinberar. Það eiga ekki að vera til neinar reglur sem séu einhvers konar innanhússamþykktir ríkisstj., stjórnarstofnana eða annarra opinberra aðila og feli í sér ráðstöfun á opinberum fjármálum án þess að þær séu jafnóðum tilkynntar. Ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. veiti nú við umr. í Ed. svör við þessum spurningum.



Herra forseti. Ég rakti nokkuð frekar gang þessara mála við umr. um málið í Nd. að gefnu tilefni og mun gjarnan endurtaka það sem ég sagði þá til upplýsingar um þessi mál. Í fyrsta lagi vildi ég geta þess, að þær reglur, sem gilda um bifreiðamál ráðh., er að finna í reglugerð nr. 6 frá 1970, eins og kemur fram í aths. við þetta lagafrv. Þær reglur, sem samþ. voru í ríkisstj. í vetur, ég hygg að það hafi verið 9. mars, voru breytingar á þeirri reglugerð og verða að sjálfsögðu gefnar út lögum samkvæmt. Ég endurtek það sem ég sagði um þetta mál í Nd., að hér er ekki um neitt launungarmál að ræða, engin tilraun af hálfu ríkisstj. gerð til að smygla þessu máli í gegn án þess að Alþ. eða almenningur viti um það. Í öðru lagi vil ég taka það fram, að reglurnar eru nokkur breyting á því sem áður hefur gilt í þessum efnum. Aðalbreytingin er fólgin í því að afnema þau réttindi sem ráðh. hafa haft um langa hríð og notað sér. Ég veit ekki um einn einasta ráðh., sem hefur setið í ríkisstj. Íslands, sem hefur ekki notað sér þessi fríðindi og sumir oftar en einu sinni. Þau hafa nú verið felld úr gildi. Það er meginbreytingin. Ég vil taka fram, að það tók nokkuð langan tíma að semja reglurnar vegna þess að menn höfðu gert sér nokkurn mat úr þessu máli í kosningunum og í blöðum og fjölmiðlum. Í raun og veru vildi enginn ráðh. sérstaklega hafa frumkvæði að öðru leyti en breytingunni sem allir eru sammála um og felst í þessu lagafrv. Ég tók það því skýrt fram þegar verið var að vinna að þessum málum í ríkisstj., að ég vildi ekki hafa neitt frumkvæði eða flokkur minn, í þessu máli. Reglurnar voru því samþ. í ríkisstj. af öllum ráðh. frá öllum stjórnarflokkum og hafði enginn neina sérstöðu í því efni, það vil ég taka alveg skýrt fram. Ég og minn flokkur berum ábyrgð á samþykktinni eins og aðrir flokkar, en ekkert umfram það. Þannig eru allir á sama báti í þessu máli. Þessar reglur, sem ég lýsti í Nd. og verða birtar lögum samkv. að sjálfsögðu, fjalla um að ráðh. hafi tvo kosti. Annar kosturinn er, að þeim sé lögð til bifreið af hálfu ríkisins, og hinn kosturinn er, að þeir kaupi bifreiðarnar sjálfir, greiði af þeim öll opinber gjöld og geri síðan samning við ríkið á eðlilegum viðskiptagrundvelli miðað við not bifreiðanna. Ég hefði kosið að allir ráðh. hefðu farið þá leið að kaupa sér bifreiðar, af þeirri einföldu ástæðu að slíkt er miklu hagkvæmara fyrir ríkið. Ef við tökum dæmi um að ráðh. kaupi bifreið sem kostar 6 millj. eða rúmlega það, eins og flestar þær bifreiðar, sem um er að ræða, kosta, á milli 6 og 7 millj., hefðu níu ráðh. greitt í ríkissjóð um 40 millj. kr. í opinber gjöld. Ef menn fara aftur á móti hina leiðina, að láta ríkið leggja sér til bifreiðar, kostar það ríkið sennilega um 20 millj. í útlögðum peningum, vegna þess að opinber gjöld ganga út og inn, en bifreiðarnar kosta 2–21/2 millj. kr., að ég hygg, án opinberra gjalda. Sem fjmrh. hefði ég því miklu heldur viljað að farinn hefði verið sú leið að menn ættu bifreiðarnar sjálfir. En ekki er sanngjarnt að mínum dómi að ætlast til þess að allir ráðh. séu skyldaðir til þess að leggja til bifreiðar. Þess vegna álít ég eðlilegt og sjálfsagt að sú regla sé einnig að ráðh. eigi kost á bifreið til embættisstarfa sinna, eins og raunar hefur verið regla í landinu um marga áratugi þó að hún hafi ekki verið notuð nema að takmörkuðu leyti vegna þeirra sérfríðinda sem hafa fylgt niðurfellingu á opinberum gjöldum. Og ég er ekki í nokkrum vafa um að hagkvæmara er fyrir einstaka ráðh. að láta ríkið leggja sér til bifreið en að gera það sjálfir. Það verða þeir þó auðvitað sjálfir að meta. Sumir ráðh. hafa valið þann kost að láta leggja sér til bifreiðar og aðrir hafa valið þann kost að kaupa þær sjálfir. Því verða þeir auðvitað að ráða sjálfir þegar valkostir eru fyrir hendi. Ég tel það svo sjálfsagt mál að ekki þurfi að ræða það, að ráðherraembættum fylgi bifreiðar. Auðvitað er spurning um hvernig þær reglur eigi að vera. Þetta eru þær reglur sem núv. ríkisstj. hefur sett og orðið sammála um. Sjálfsagt má um þær deila, ég efast ekki um það. En það hefur aldrei verið hugmyndin að þær væru neins konar leyndarmál að neinu leyti, enda verða þær að sjálfsögðu birtar sem breytingar á þeirri reglugerð sem enn þá er í gildi.



Herra forseti. Það fór lítið fyrir hinni siðferðilegu forustu í svarræðu hæstv. fjmrh. Ég gerði sérstaka fsp. til hæstv. ráðh. um hvort honum fyndist eðlilegt, að á sama tíma og hann og ýmsir aðrir ráðh. í ríkisstj. koma til launafólksins í landinu, til okkar þm., og biðja um niðurskurð á félagslegum framkvæmdum, biðja um niðurskurð á framlögum til menningarmála, biðja um stuðning við löggjöf sem skerðir kjörin í landinu, sýni þeir í verki hvað snertir ferðalög ráðh. sömu ríkisstj., a. m. k. sumra hverja, að flottræfilshátturinn er áfram í algleymingi. Það er alveg rétt, að 6–7 millj. eru ekki stórfé á því sparnaðar- og niðurskurðarborði sem hæstv. fjmrh. hefur gerst sérstakur talsmaður fyrir, og þeirri efnahagsstefnu að herða sérstaklega kjör láglaunafólksins í landinu hefur hann einnig verið sérstakur talsmaður fyrir. Það er álíka röksemd og heyrðist frá sama ráðh. í umr. innan stjórnarflokkanna fyrr í vetur um að lyftingin á þakinu hjá starfsmönnum ríkisins kostaði ekki mjög mikið fé og þess vegna væri allt í lagi að gera hana. En það er spurningin um hina táknrænu forustu sem hæstv. fjmrh. hefur algerlega brugðist að veita í þessum efnum. Það þýðir ekki að koma akandi í nýrri lúxuskerru til alþýðu þessa lands og segja: Nú þarf að spara! Slíkur gjörningur gerir að verkum að menn trúa ekki að ráðh. í ríkisstj. séu reiðubúnir að sýna þann vilja í verki sem þeir eru að biðja aðra um að sýna. Það er ekki hægt að meta þessi atriði á grundvelli þess hvað þau kosta, heldur hvaða áhrif og hlutverki þau gegna í þeirri forustu sem við höfum kosið ráðh. okkar til að fara með. Hæstv. fjmrh. sagði: Það þarf ekki að ræða það að ráðherraembætti fylgi bílar. Jú, það er einmitt það sem þarf að ræða, hæstv. fjmrh. Sá grundvallarhugsunarháttur, að ráðherraembætti sé einhvers konar yfirpótentátatign í þessu landi og embættinu sjálfu þurfi óhjákvæmilega að fylgja bifreið, sýnir einmitt skort á skilningi á hvers konar táknræna og málefnalega leiðsögn ráðh. í nútíma lýðræðisþjóðfélagi er ætlað að sýna. Ég get hins vegar sagt hæstv. ráðh. að ég er þeirrar skoðunar að embættisbifreið sé e. t. v. nauðsynleg í tilteknum verkum og tilteknum erindagjörðum sem ráðh. þarf að sinna fyrir hönd íslenska ríkisins. En þau verk eru ekki mjög mörg. Og ráðh. þarf ekki bifreið umfram aðra landsmenn eða sérstök fríðindi til hennar frekar en annað fólk sem gengur til vinnu sinnar daglega í þessu landi. Ráðherrastarf er í eðli sínu ekkert öðruvísi í lýðræðisþjóðfélagi en hvert annað starf. Það á ekki að undirstrika hátign þess starfs með slíkum ytri táknum sem sumir hæstv. ráðh. í núv. ríkisstj. hafa talið nauðsynlegt að öðlast. Þess vegna er ég algerlega ósammála þeirri skoðun sem hæstv. fjmrh. lét í ljós, að það væri sjálfsagt mál að ráðherraembætti ætti að fylgja bifreið. Ég tel þvert á móti að við eigum að taka upp sams konar sið og tíðkast í ýmsum öðrum lýðræðisríkjum, að hið opinbera á tiltekinn fjölda bifreiða sem það notar til sérstakra embættisverka, sérstakra embættiserinda ráðh. sjálfra, en ekki til daglegra þarfa fyrir þá og fjölskyldur þeirra. Ég er alveg viss um að sú hugsun, sem hæstv. ráðh. setti fram um hvað væri sjálfsagt og ekki þyrfti að ræða, er andsnúin þeirri hugsun sem stór hluti þjóðarinnar hefur gagnvart þessu efni, ég skal ekki fullyrða hve stór, en hann er alla vega mjög stór. Það er líka rangt hjá hæstv. ráðh., að flokkarnir beri allir ábyrgð á þeim reglum sem hér voru settar. Þær voru ekki bornar undir flokkana, mér vitanlega. Og eftir því sem frásögn hefur komið fram af þeim reglum, sem hæstv. fjmrh. beitti sér fyrir, knúði hann þær í gegn á ríkisstjórnarfundi með mjög skjótum hætti. Mér fannst í raun og veru allur málflutningur hæstv. fjmrh. vera þeirrar ættar, að hann væri að lýsa andstöðu sinni við þá gagnrýni sem fram hefur komið í þessu þjóðfélagi á einmitt þau ytri tákn upphafningarinnar sem ráðherrabílakerfið er í þessu landi. Hann vildi gera lítið úr þeirri gagnrýni. En sú gagnrýni er mjög mikilvæg og hún hefur ekki þagnað í þessu þjóðfélagi. Hún hefur ekki þagnað m. a. vegna þess, að á sama tíma og sumir hæstv. ráðherrar í þessari ríkisstj. koma dag eftir dag til þjóðarinnar og þingsins með kröfur um aðhald, kröfur um fórnir, kröfur um að skerða eyðsluna, horfir þjóðin upp á að þeir ganga sjálfir á undan í embættum sínum um að auka eyðsluna. Og þó að ekki séu miklir fjármunir í húfi geta slíkar aðferðir grafið undan þeirri siðferðilegu forustu sem þjóðin þarf á að halda í þeim miklum erfiðleikum sem hún er nú að glíma við. Ég vil þess vegna skora á hæstv. fjmrh. að endurskoða bæði grundvallarafstöðu sína til þessa máls og eins til þeirra reglna og starfshátta sem tíðkast hafa á þessu sviði. Ég vil enn fremur ítreka ósk mína til hans um að hann geri grein fyrir með hvaða hætti þeir ráðh. í núv. ríkisstj., sem keypt hafa sér nýjar bifreiðar, hafi gert það. Hæstv. forsrh. greip fram í áðan og taldi þá vitneskju, sem ég setti fram um bílakaup hans, vera ranga. Við skulum þess vegna ekkert láta liggja milli hluta hvernig bílakaupum hæstv. forsrh. hefur verið háttað, við skulum fá það á borðið. Þau eru vonandi ekkert launungarmál frekar en þessar reglur. Og ég ítreka þá ósk mína að hæstv. fjmrh. geri bæði þingheimi og þjóðinni grein fyrir með hvaða hætti hinir nýju ráðherrabílar, allir saman, hafa verið keyptir, hvort þar er að einhverju leyti um lán að ræða eða ekki og hverjir ráðh. það eru þá sem hafa fengið sér lán og hvaða ráðh. það eru sem hafa látið ríkið kaupa algerlega undir sig bifreiðar.



Herra forseti. Ég skal vera mjög stuttorður í þessu efni. Við erum ekki sammála, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og ég, um að ráðherraembættum skuli fylgja embættisbifreið. Verður við það að sitja. En ég vil aðeins taka það fram í sambandi við þessa umr., að enginn ráðh. hefur neina sérstöðu í þessum málum. Settar hafa verið reglur um þessi mál sem verða birtar. Ég mun ekki fara að tíunda þá sögu hvernig einstakir ráðh. standa að þessum málum, meðan þeir fara eftir þeim reglum sem settar hafa verið, og sé enga ástæðu til þess að tíunda það. Þessar reglur eru settar í samræmi við það sem fjárlög heimila um bifreiðakostnað ráðherraembættanna, og ég mun ekki fara að gefa neina skýrslu um hvernig einstakir ráðh. hafa staðið að þessum málum. Þeir hafa allir farið eftir þeim reglum sem um þetta gilda og hafa verið settar og ég læt þar við sitja.



Herra forseti. Ég vænti þess að hv. d. hafi tekið eftir neitun fjmrh. við að upplýsa hv. d., á sama tíma og hann óskar eftir að d. samþ. það frv. sem hann hefur lagt fram. Hann neitar að upplýsa í d. með hvaða hætti einstakir ráðh. í ríkisstj. hafa keypt sér bifreiðar. Hann færir engin rök fyrir neitun sinni, ekki eina röksemd, heldur eingöngu neitar hv. Ed. Alþ. um að svara því, með hvaða hætti einstakir ráðh. hafa keypt sér bifreið, og reynir að skýla sér á bak við að í ríkisstj. hafi verið full samstaða um reglurnar. En það er alveg ljóst að sumir ráðh. hafa ekki hagnýtt sér reglur hæstv. fjmrh., en aðrir hafa gert það. Því mun verða fylgt eftir bæði innan þings og utan að knýja hæstv. fjmrh. til svara við þessari spurningu, vegna þess að hún sýnir einmitt að að baki öllu þessu liggur rík tilhneiging hjá hæstv. ráðh. til að leyna þjóðina því, hvernig þessum málum er háttað. Það á ekki að gefa upplýsingar nema um það sem nauðsynlegt er og þegar kemur að því að leggja öll spilin á borðið segir hæstv. ráðh. nei. Spurt er um meðferð á opinberu fé sem fjmrh. er ábyrgur fyrir í þessari ríkisstj., og hann neitar að gefa hv. Ed. Alþ. upplýsingar um hvernig því opinbera fé hefur verið ráðstafað. Það kalla ég mikil tíðindi.



Herra forseti. Ég er sammála síðasta ræðumanni um að upplýsingar eins og hann hefur farið fram á verður að gefa þegar um þær er beðið. Ég mun ekki standa að afgreiðslu þessa máls í fjh.- og viðskn., sem væntanlega fær það til afgreiðslu í fyrramálið, nema þessar upplýsingar verði gefnar.



Herra forseti. Iðnn. Ed. mælir með að þetta frv. verði samþ. Í n. hafa hins vegar komið fram skoðanir sem draga í efa réttmæti eins ákvæðis í þessu frv., hækkun prósentugjalds úr 1% í 1.5%, og einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til að flytja brtt. sem einn þeirra hefur gert, um það efni. N. hefur í dag borist erindi frá Rafmagnseftirliti ríkisins og Orkustofnun um þetta atriði. Ég mælist til þess við hæstv. forseta að efnisákvörðun um þetta ágreiningsatriði verði látin bíða þar til iðnn.-menn hafa fengið tækifæri til að kynna sér það álit og málið verði þá endanlega afgreitt til 3. umr.



Herra forseti. Hv. iðnn. er sammála um að mæla með samþykkt þessa frv. En ég ásamt 5. þm. Reykv. Ragnhildi Helgadóttur hef borið fram á þskj. 607 brtt. um að sú breyt. verði gerð á 1. tölul. 9. gr. frv., að í staðinn fyrir 11/2% komi 1%, þ. e. a. s. eigendur raforkuvera og rafveitna skuli árlega greiða til Rafmagnseftirlits ríkisins gjald allt að 1% af heildartekjum þeirra af raforkusölu. Brtt. felur í sér að þetta gjald verði ekki hækkað frá því sem er í gildandi lögum. Ég kom inn á þetta atriði við 1. umr. málsins og vakti þá athygli á að ekkert lægi fyrir um að ástæða væri til að efna til meiri gjaldheimtu í þessu skyni en verið hefur og ef það væri ástæða til þess væri eðlilegt að til framkvæmda kæmi annar tekjustofn, sem er í gildandi lögum og er nú í 9. gr. frv., þ. e. í 3. tölul. 9. gr. Þar er gert ráð fyrir að þeir, sem flytja inn til landsins eftirlitsskyld rafföng og hluta þeirra eða framleiða þau innanlands, greiði til eftirlitsins gjald sem miðast við innkaupsverð þeirra eða söluverð þeirra frá innlendum framleiðanda. Má gjald þetta nema allt að 3/4% af verðinu. Ég vakti athygli við 1. umr. á því, að þetta ákvæði hefði ekki verið notað. Hæstv. iðnrh. lýsti þá að gefnu tilefni yfir, að þetta ákvæði mundi verða notað framvegis. Með tilliti til þessa er greinilegt að minni ástæða er til að vera að auka skattheimtuna samkvæmt 1. tölul. þessarar greinar. Þær tekjur, sem 1% gjaldið gaf, námu árið 1977 80.3 millj. kr., árið 1978 110.5 millj. kr. og í áætlunum fyrir árið 1979 er gert ráð fyrir að þetta 1% gjald nemi 162 millj. kr. Nú segir hv. síðasti ræðumaður, 3. landsk. þm., að iðnn. hafi borist nýjar upplýsingar um þetta efni í dag. Mér er ekki kunnugt um hvaða upplýsingar það eru. Ég hygg að ég fari þó nokkuð nærri um hvers eðlis þær eru. En hann hefur óskað eftir að ekki yrði gengið til atkv. um þessa till. við 2. umr. Það merkir að sjálfsögðu að málið verði athugað betur. Ég lýsi því yfir með mestu ánægju að till. verður dregin til baka til 3. umr.



Herra forseti. N. hefur fjallað um málið og leggur til að það verði samþ. Nauðsynlegt þótti að gera smábreytingu á frv. með ákvæði til bráðabirgða. Þau tilmæli komu frá rn. N. samþ. að bera það upp sem sína brtt., en þar segir: „Skyldusparnaðarfé það, sem safnast hefur fyrir þá, sem búsettir eru í sveit, frá 1. jan. 1979 til gildistöku þessara laga, skal ávaxtað í Byggingarsjóði ríkisins.“ - Upphaflega frv. tók gildi 1. jan. og er lög frá Alþ. frá 16. maí 1978. Því var nauðsynlegt að aðlaga þetta breyttu tímabili. N. varð sammála um afgreiðslu málsins með þessari brtt.