Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Aðeins örfá orð í þessari umræðu. Þær ráðstafanir að setja ónæmistæringu undir kynsjúkdómalög eru að mínu áliti tímabundnar aðgerðir heilbrigðisyfirvalda til þess að taka á málum eins og nú er komið. Við umræður hér í Nd. um þáltill. þar sem hvatt er til þess að láta fara fram endurskoðun á lögum um smitsjúkdóma gat hæstv. heilbr.- og trmrh. þess að hún hafi þegar gert ráðstafanir til þess að skipa nefnd til að vinna að því máli. Þá verður eðlilegt að taka þetta mál upp aftur og endurskoða lög um kynsjúkdóma með tilliti til annarra smitsjúkdóma. Það var einungis þetta sem ég vildi láta koma fram.



Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til l. um breytingu á lögum frá 1975 um heimild fyrir ríkisstj. til að staðfesta fyrir Íslands hönd breytingar á samþykkt um alþjóðareglur til þess að koma í veg fyrir árekstra á sjó, en þær alþjóðareglur voru samþykktar í Lundúnum 20. okt. 1972. Með lögum frá 1975 var ríkisstj. heimilað að staðfesta fyrir Íslands hönd þessar samþykktir að alþjóðareglum til að koma í veg fyrir árekstra á sjó. Samþykktin var fullgilt 21. apríl, en öðlaðist gildi 15. júlí 1977, sbr. auglýsingar í C-deild Stjórnartíðinda nr. 6/1975 og 1977. Það frv. sem hér liggur fyrir er til þess að öðlast heimildir til breytinga á þeim reglum sem fyrir eru, en það voru samþykktar breytingar í London 19. nóv. 1981. Hér er um að ræða smávægilegar breytingar og sem fskj. með frv. eru þessar alþjóðareglur með áorðnum breytingum frá 1971. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frv. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að því verði vísað til 2. umr. og hv. allshn., en frv. þetta var flutt í Ed. og hefur hlotið afgreiðslu þar með nál. á þskj. 490.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um skógvernd og skógrækt á þskj. 627. Núgildandi skógræktarlög eru að stofni til frá árinu 1955. Með lögum nr. 22 frá 1966 var bætt við þau lög ákvæðum um ræktun skjólbelta og styrki til slíkrar ræktunar, enda hafði reynsla manna þá sýnt að rækta mátti skjólbelti í flestum byggðarlögum landsins ef þeim var sýnd nægileg umhirða. Lögin frá 1966 gerðu ráð fyrir að allir jarðræktarmenn gætu notið styrks til að koma upp skjólbeltum, þ.e. styrkja vegna girðingarkostnaðar, plöntukaupa og gróðursetningar. Til að hljóta styrk skv. lögunum þurfti bæði að leggja fram töluvert af eigin fé auk þess sem fullnægja þurfti ýmsum skilyrðum. Með því var komið í veg fyrir að aðrir en duglegir ræktunarmenn hæfust handa um ræktun skjólbelta. Tæpum tveimur áratugum síðar eða með lögum nr. 76 30. maí 1984 er nýjum kafla bætt inn í skógræktarlögin, kaflanum um ræktun nytjaskóga á bújörðum. Þau lög kveða á um styrk ríkissjóðs til ræktunar nytjaskóga á bújörðum og getur styrkur í hverju tilviki mest verið 80% af stofnkostnaði við ræktunina, en viðkomandi bóndi eða jarðareigandi ber 20%. Það er hlutverk Skógræktar ríkisins að ákveða og semja um hvað skuli teljast til stofnkostnaðar í þessu sambandi, en meginþættir stofnkostnaðar eru vinna, girðingarefni og plöntun. Lögin gera ráð fyrir að bændur vinni við ræktunina eins og þeir frekast hafa tök á. Starfsmenn Skógræktar ríkisins eða skógræktarfélag annast verkstjórn við girðingar, eru ráðgefandi um plöntuval, plöntun og hirðingu. Ræktun nytjaskóga á bújörðum getur auk þess verið mikill atvinnugjafi í sveitum, en að svo miklu leyti sem bændur og heimafólk vinna ekki störfin er hér um að ræða möguleika á sumarvinnu fyrir ungt fólk. Bændur og forsvarsmenn skógræktarmála hafa í seinni tíð sýnt mikinn og vaxandi áhuga á aukinni skógrækt í þeim tilgangi að koma upp nytjaskógum á bújörðum og leggja með því grunninn að nýrri búgrein hér á landi. Lögin frá 1984 hafa einnig að markmiði skógræktarstarf með skipulegum hætti á grundvelli sérstakra áætlana um nytjaskóga eða héraðsáætlana. Tilgangur laganna er einmitt sá að ríkissjóður hvetti til og styrkti ræktun nytjaskóga á bújörðum, en forsenda stuðnings er að skógræktin verði liður í búskap á viðkomandi jörð. Ljóst er að skógræktarstarf á Íslandi hefur tvíþættan tilgang. Skógar eru ræktaðir til að prýða og bæta landið. Auk þess eru skógar einnig ræktaðir til nytja, framleiðslu borðviðar, girðingarstaura, jólatrjáa og skrautgreina. Þá eru afurðir skóga einnig nýttar sem eldiviður og er ekki ósennilegt að sá þáttur geti haft vaxandi þýðingu í framtíðinni. Auk þess sem sagt hefur verið hefur skógrækt margvíslegan tilgang annan sem fellur undir óbeinar nytjar. Skógar skapa skjól, vernda og bæta jarðveg, vernda annan gróður og auka fjölbreytni hans. Þannig eykur skógrækt notagildi landsins á margvíslegan hátt, enda eru skóglendi víða mjög eftirsótt til útivistar. Það frv. sem nú hefur verið lagt fram hefur einkum það markmið að fella saman framangreinda þrjá lagabálka um skógrækt og skógvernd í ein lög. Auk þess felur frv. í sér breytingar á gildandi löggjöf eins og nánar verður rakið hér á eftir. Rúmir þrír áratugir eru liðnir frá setningu stofnlaganna og hafa breyttar aðstæður því leitt af sér nokkur nýmæli og breytingar. Fyrir tæpum áratug fóru forgöngumenn skógræktarmála að sýna heildarendurskoðun skógræktarlaganna áhuga. Það leiddi m.a. til þess að árið 1979 var skipuð nefnd til að endurskoða lög nr. 3/1955, um skógrækt. Nefndina skipuðu Guttormur Þormar, hreppstjóri Fljótsdalshrepps, Haukur Ragnarsson skógarvörður, Jónas Jónsson búnaðarmálastjóri og Sigurður Blöndal skógræktarstjóri. Vann nefndin um tíma að endurskoðun laganna, en lauk ekki störfum. Nokkrum árum síðar var endurskoðun laganna tekin upp að nýju en þá í samvinnu starfsmanna Skógræktar ríkisins og landbrn. og er frv. þetta árangur þeirrar samvinnu. Verða nú rakin helstu nýmæli frv. Orðaskýringar í 2. gr. frv. eru nýmæli, en þar er að finna skilgreiningu nokkurra hugtaka sem koma fyrir í texta. Þá er nú fjallað um verkefni Skógræktar ríkisins í sérstökum kafla, sbr. II. kafla, og eru þau skýrgreind nánar en í gildandi löggjöf. Gert er ráð fyrir að Skógrækt ríkisins eigi hlut að rannsóknum á sviði skógræktarmála í samvinnu við aðila sem stunda rannsóknir á sviði atvinnuveganna, en það er nýmæli frá því sem gildandi lög kveða á um. Þá er í 5. gr. frv. gert ráð fyrir tímabundinni skipan skógræktarstjóra til sex ára í senn úr hópi fastra starfsmanna Skógræktar ríkisins. Í 6. gr. frv. er það nýmæli að finna að nú er gert ráð fyrir að sérmenntaðir starfsmenn Skógræktar ríkisins hafi tilskilda lágmarksmenntun, háskólapróf eða próf frá skógræktarskóla. III. kafli frv., um skógvernd og friðun, svarar efnislega mest til III. kafla núgildandi laga, en þó er efni hans sett fram með talsvert öðrum hætti en í gildandi lögum. Í 7. gr. er gert ráð fyrir að skógræktarstjóri hafi einn heimild til að veita undanþágu frá banni 1. málsl. og er það breyting frá því sem nú gildir, en skv. 14. gr. núgildandi laga hafa skógarverðir heimild til að veifa undanþágu frá banni á að búfé sé beitt á skógræktarland. 2. málsgr. 11. gr. frv. hefur að geyma nýmæli sem tekur til þeirrar sérstöðu þegar gripahús eru í eða við skóglendi. Þar sem svo hagar til er eiganda eða notanda hússins skylt að hindra með girðingu að búfé komist í skóglendi á tímabilinu frá 1. nóv. til 1. júní ár hvert. IV. kafli frv., sem fjallar um meðferð skóglendis, svarar efnislega til Il. kafla núgildandi laga. 13. gr. frv. hefur að geyma svofellt nýmæli um meðferð skóglendis: "Skylt er eiganda eða notanda skóglendis að takmarka svo notkun þess að það rýrni hvorki að stærð né gæðum. Bannað er að leggja eld í skóglendi og aldrei má brenna sinu svo nærri skóglendi að hætta sé á að eldur geti borist þangað. Hlífa skal nýgræðingi trjágróðurs." Þá er efni 14. gr. frv. mun fortakslausara en samsvarandi ákvæði gildandi laga. Bann er við skógarhöggi nema til komi samþykki Skógræktar ríkisins. Þá er það skilyrði sett að rækta skuli skóg í stað þess sem höggvinn er, en það er nýmæli. Þá er í 15. gr. frv. gert ráð fyrir að gróðurverndarnefndir skuli hafa frumkvæði að sérfræðilegu mati á ástandi og meðferð skóglendis. Jafnframt því getur skógræktarstjóri leitað til gróðurverndarnefnda og óskað eftir skýrslu þeirra um ástand skóglendis og meðferð þess, en slíkt skyldubundið ákvæði er ekki í gildandi löggjöf. 17. gr. frv. hefur einnig að geyma nýmæli um samvinnu Landgræðslu ríkisins og Skógræktar ríkisins um friðunaraðgerðir þegar saman fara landeyðing og gróðureyðing á stórum svæðum. V. kafli frv., um ræktun nytjaskóga á bújörðum, er efnislega samhljóða 3. gr. laga nr. 76/1984. VI. kafli frv. svarar efnislega til laga nr. 22 frá 1966 um viðauka við lög nr. 3 frá 1955, um skógrækt. Frv. gerir þó ráð fyrir talsverðum breytingum á stuðningi við skógrækt frá því sem gildandi lög kveða á um. Auk ákvæða kaflans hefur 10. gr. jarðræktarlaga nr. 79 frá 1972, sbr. breytingu með lögum nr. 71 frá 1985, einnig að geyma ákvæði um framlög til skjólbeltaræktunar, sbr. einnig reglugerð nr. 344/1985. Skv. 29. gr. frv. er nú gert ráð fyrir verulega hærri styrk til trjáplöntukaupa en skv. 6. gr. laga nr. 22 frá 1966. Skv. þeirri grein má styrkur nema allt að 1/3 hluta girðingarkostnaðar og helmingi af andvirði trjáplantna og kostnaðar við gróðursetningu. 29. gr. frv. gerir ráð fyrir að styrkur nemi allt að 75% kostnaðar við trjáplöntukaup og 50% kostnaðar við girðingar vegna ræktunar. VII. kafli frv., sem fjallar um sölu og skiptingu skógarjarða og skóglendis, er nýmæli. Skv. 31. gr. er Skógrækt ríkisins áskilinn forkaupsréttur að skógarjörðum að frágengnum forkaupsréttarhöfum skv. jarðalögum nr. 65/1976. 32. gr. frv. hefur hins vegar að geyma takmarkanir á skiptingu skóglendis. Lagt er bann við því að skóglendið sé hlutað sundur eða skipt upp í sumarbústaðalóðir, eins og dæmi eru um, nema til komi sérstakt leyfi ráðherra og fyrir liggi umsögn skógræktarstjóra. Efni VIII. kafla frv., um Skógræktarfélag Íslands, svarar til V. kafla laga nr. 3 frá 1955, sbr. 4. gr. laga nr. 76 frá 1984. Herra forseti. Ég hef rakið helstu atriði þessa frv. og legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Það frv. til l. um skógvernd og skógrækt sem hæstv. ráðh. hefur mælt fyrir er nýlega fram lagt hér og mér hefur ekki gefist kostur á að fara yfir það í einstökum atriðum. Það er vissulega góðra gjalda vert þegar unnið er að lagabótum og við skulum vænta þess að í frv. sé að finna einhver nýtileg atriði til stuðnings skógræktar- og skógverndarstarfi í landinu. Ég vildi aðeins koma á framfæri nokkrum almennum athugasemdum og örfáum fsp. til hæstv. ráðh. vegna þessa máls. Í fyrsta lagi vil ég nefna það að ég er þeirrar skoðunar að skógvernd í landinu væri best komin undir stjórn umhverfismála, en þau efni hafa verið til umræðu öðru hvoru í þinginu í sambandi við margboðað lagafrv. af hálfu ríkisstj., nánar tiltekið af hálfu hæstv. félmrh., um umhverfisvernd. Það frv. hefur hins vegar enn ekki séð dagsins ljós þó að ríkisstj. hafi nú setið í heil þrjú ár og það er vissulega miður að svo er ekki. Gert er ráð fyrir samkvæmt þessari löggjöf þeirri skipan óbreyttri að skógræktarmálefni og skógverndarmálefni falli undir landbrn. Ég hefði talið æskilegt að þessi skipan væri endurskoðuð í tengslum við endurskoðun á stjórn umhverfismála í landinu og skógverndarþátturinn a.m.k. væri lagður undir umhverfisráðuneyti eða það ráðuneyti þar sem helstu þættir umhverfismála yrðu settir. Einn gildasti þáttur skógverndarstarfs í landinu er almenn gróðurvernd. Ástand þess birkikjarrs, sem enn tórir en hefur liðið undir beit og rányrkju um aldir sums staðar, er víða mælikvarði á þá rányrkju sem enn á sér stað í sambandi við beitarnot allvíða um land og raunar víða um land að óhætt er að segja. Mér þætti gott ef hæstv. landbrh. lýsti viðhorfum sínum til þessa þáttar, þ.e. hvar skógverndarstarfinu væri best komið í stjórnsýslunni, þó að hann vissulega svari því með ákveðnum hætti með framlagningu þessa frv. En ég tel nauðsynlegt að um þessi mál verði fjallað ef svo fer að einhvern tíma komi fram af hálfu ríkisstj. margnefnt og marglofað frv. um umhverfismál. Þá vil ég nefna í tengslum við þetta frv. að nú þegar eru boðaðar stórfelldar breytingar á búskap í landinu og ekki síst varðandi sauðfjárbúskapinn í landinu og framtíðarspárnefnd forsrh. hefur fengið í hendur, að því er fjölmiðlar hafa greint frá, það mat að vegna markaðsþróunar með sauðfjárafurðir horfi svo að á fimm ára tímabili eða nálægt því þurfi að draga stórkostlega saman sauðfjárbúskapinn, frá um 700 þús. fjár sem er á vetrarfóðrum að ég hygg sé nú, um það bil 700 þús., niður í 450 þús. fjár að fimm árum liðnum eða svo. Ég er ekki út af fyrir sig að leggja mat á þær ábendingar sem þarna liggja fyrir, en flest bendir til þess að um verulegan samdrátt verði að ræða í sauðfjáreign landsmanna á komandi árum. Margt mætti vissulega gera til að draga úr því og ég ætla ekki að fara að taka upp þann þráð varðandi stefnu ríkisstj. í landbúnaðarmálunum og hvað þennan þátt snertir sérstaklega. En ég tel alveg nauðsynlegt að skógverndarmálefni og reyndar skógræktina einnig þurfi að taka upp í skýru samhengi við landnýtinguna og þar á meðal beitarbúskapinn í landinu. Það sé afar brýnt einmitt á þessum vissu tímamótum, ef marka má það sem ég hef hér rakið, að virkilega verði tekið á því máli, sem allt of lengi hefur dregist, að skýra og reyna að ná samstöðu um annars konar landnýtingu í sambandi við gróðurlendi landsins en tíðkast hefur fram til þessa, að það verði gert átak í því að stilla saman gróðurverndina og hugsanlega skógrækt, eftir því sem menn meta það vænlegt og réttmætt, við breytingar í hinum hefðbundna búskap og þá ekki síst í sauðfjárræktinni. Ég tel að þetta sé stórmál fyrir sveitir landsins, stórmál fyrir bændur í landinu og ég inni hæstv. landbrh. eftir því hvaða aðgerðir séu á döfinni að þessu leyti af hálfu hans ráðuneytis og hugsanlega í tengslum við önnur ráðuneyti. Ég hef vissulega ákveðnar hugmyndir um það og það liggja fyrir um það upplýsingar úr ýmsum áttum hvar vænlegast sé að stunda skógrækt, þ.e. ræktun til beinna nytja í landinu, og auðvitað er nauðsynlegt að líta á þau svæði alveg sérstaklega í sambandi við það átak sem réttmætt er að gera í skógrækt. Þar fyrir utan er síðan skógverndarþátturinn sem fellur saman við almenna gróðurverndarstefnu og útivistarmálefni og þar er einnig misjafnlega ástatt eftir einstökum svæðum í landinu. Alþingi samþykkti ekki fyrir löngu, ég hygg tveimur árum eða þremur, þál. um gerð landnýtingaráætlunar. Ég vænti þess að því starfi sé langt komið, að vinna a.m.k. frumdrög að slíkri áætlun. Gott væri ef hæstv. landbrh. gæti greint okkur frá stöðu þess máls og það auðveldaði að taka á þeim málum, málum skógverndar og skógræktar með þeim hætti, sem ég hef vikið hér að að nauðsynlegt sé. Það væri vissulega æskilegt að fá afraksturinn af því starfi, sem unnið hefur verið í framhaldi af þeirri ályktun Alþingis, hér inn á borð þingsins til athugunar í sambandi við þetta mál og fleiri, því að þarna er vissulega brýn nauðsyn að taka róttækt á málum og í ljósi annarra breytinga sem eru í gangi og á meiri ferð en oft áður í sambandi við hinn hefðbundna landbúnað. Ég gæti nefnt mörg önnur atriði, en ætla ekki við þessa 1. umr. að fara ítarlega út í þá sálma, enda ekki gefist kostur að kynna mér efni þessa frv. svo sem vert væri. Ég sé að hér er nokkurn veginn óbreytt, að ég hygg, ákvæði um Skógræktarfélag Íslands. Sá félagsskapur hefur unnið ýmislegt gagnlegt og þarflegt á liðinni tíð. Mér hefur hins vegar fundist dálítið sérkennilegt í rauninni hvernig þessi áhugafélagsskapur skógræktarmanna í landinu hefur verið settur undir - ja, hvað eigum við að segja - verndarvæng Skógræktar ríkisins með þeirri skipan sem við þekkjum og gert er ráð fyrir að framlengja hér. Ég er ekki viss um að það sé að öllu leyti farsælt fyrir félagsskap áhugamanna, eins og Skógræktarfélag Íslands á að vera og er í ýmsum greinum, að vera sett undir þá ríkisstofnun sem fer með skógræktarmálefni með þeim hætti sem tíðkað hefur verið um langt skeið. En það er nú kannske ekki stórmál í þessu samhengi þó ég nefni það hér. Ég skal ekki leggja mat á hvort þau tengsl, sem þarna hafa verið um langt skeið, hafi dregið úr virkni áhugamanna í þessum efnum, en mér er þó ekki alveg grunlaust um það. Sjálfur hef ég verið meðlimur í skógræktarfélagi um langt skeið og reynt að leggja þeim málum lið. Áhugi í þessum efnum hefur verið nokkuð sveiflukenndur. Í sumum greinum hefur vel til tekist, annars staðar blunda þessi félög og eru ekki ýkja stórtæk. Hér er alls staðar verk að vinna fyrir áhugamenn á þessu sviði en nauðsynlegt er að tengja skilmerkilega saman almenna gróðurverndarstefnu og uppgræðslu á skógi. Ég tel að eitt af mistökum liðinnar tíðar hjá skógræktarfélagsskapnum í landinu hafi verið það að líta ekki nógu vítt á þessi efni, og þar koma til þessi tengsl við Skógrækt ríkisins og nytjaskógarstefnan, sem skógræktarfélögin og stefna þeirra hefur goldið fyrir með vissum hætti. Við vitum að tilraunir með innfluttar trjátegundir hafa gefist mjög misjafnlega, sums staðar mislukkast vegna þess að ekki hefur verið nógu vel að verki staðið. Menn hafa lagt of lítið upp úr hinum innlenda gróðri og þýðingunni sem almenn verndun hans fyrir beit getur haft til þess að ná upp kjarrlendi til útivistar og yndisauka. Um þetta ætla ég hins vegar ekki að fjölyrða frekar hér. Það eru sem sagt ýmis atriði, herra forseti, í þessu lagafrv. sem gefa tilefni til athugunar þessara mála, og þar legg ég ríkasta áherslu á þetta: Að tekið verði skipulega á skógverndarmálunum og skógræktarmálunum í tengslum við breytingar í hefðbundnum búskap. Og síðan hitt: Fjárveitingar til þessara mála hafa verið skornar mjög við nögl á undanförnum árum. Það skiptir gífurlega miklu máli að vel sé staðið að þeim áformum sem gert er ráð fyrir í þessum efnum. Skógrækt skilar ekki efnahagslegum ávinningi fyrr en að löngum tíma liðnum. Hér er því um að ræða fjárfestingu sem vel þarf að vanda til. En að mínu mati hefur allt of litlu fjármagni verið veitt til þessara þátta á undanförnum árum þannig að sumar af þeim plöntum, sem aldar hafa verið upp í skógræktarstöðvum í landinu, hafa ekki komist í mold þar sem æskilegt hefði verið og nauðsynlegt til þess að þær gætu dafnað og upp vaxið af þeim þeir skógar til nytja og yndisauka sem að er stefnt með þessari starfsemi. Ég vil áður en ég lýk máli mínu nefna það, herra forseti, að skipuð var af hálfu forsrn. og raunar ríkisstjórnar fyrir tveimur árum síðan sérstök nefnd, ætli hún gangi ekki undir heitinu trjáræktarnefnd, og svo vill til að ég á sæti í þessari nefnd sem ríkisstjórnin kom á laggirnar og forsrn. Til hennar var stofnað til að minnast 40 ára afmælis lýðveldisins. Það var tilefnið og ríkisstjórnin sem hafði þar forustu. En ég verð að gera þá játningu hér sem einn af nefndarmönnum, að það hefur afskaplega lítið farið fyrir starfi þessarar nefndar. Ég vil biðja hæstv. landbrh., vegna þess að hæstv. forsrh., sem skipaði nefndina, er ekki hér viðstaddur, að kanna hvort ekki er hægt að bæta þar eitthvað úr eða móta þá aðra stefnu í þessum málum og leggja þessa nefnd af, sem ég hef ekki orðið var við að hafi verið kölluð saman nú í bráðum eitt ár, og hafði reyndar haldið aðeins tvo eða þrjá fundi. Það er afar illa til fundið ef efnt er til nefndaskipana af ekki ómerkara tilefni en afmælis lýðveldisins að slíku sé ekki fylgt eftir með eðlilegum hætti eins og þarna er um að ræða. Inn í Sþ. er nýkomin till. til þál. um trjárækt í þéttbýli, vissulega gott mál og þarft, en ég hygg einmitt að eitt af verkefnum þessarar nefndar hafi verið að ýta undir trjárækt í þéttbýli. Og 1. flm. þeirrar till. er einn af samnefndarmönnum mínum í umræddri nefnd. Hér þarf að standa skilvirkar að málum til þess að eitthvað spretti af þeim hugmyndum sem fram eru settar, hvort sem það er í tilefni afmæla eða vegna þess að menn ætla að reyna að ná meira upp úr íslenskri mold heldur en þar dafnar nú. Á því er vissulega mikil þörf. Og við vitum af fenginni reynslu á þessari öld að árangurs er að vænta ef rétt er að staðið.



Herra forseti. Ég þakka þær undirtektir sem þetta frv. hefur fengið. Að sjálfsögðu hlýtur Alþingi að taka það til athugunar og ég mun fagna því ef það telur að því megi breyta eitthvað til bóta náist samstaða um slíkt sem geti orðið skógrækt í landinu til framdráttar. Vegna fsp. hv. 5. þm. Austurl. um viðhorf mitt til þess hvar þessi málaflokkur á að vera, þá er ég afdráttarlaust þeirrar skoðunar að hann eigi heima hjá landbrn. Reyndar fannst mér ýmislegt í hans máli, eða kannske flest, færa allgóð rök fyrir því. Til dæmis um það hvernig nú þurfi að tengja saman skógrækt og þá breytingu á búskaparháttum sem eru að verða. Og varðandi fsp. hans um það hvað landbrn. hafi í huga í því sambandi vil ég benda á það að landbrn. hefur unnið að því að undanförnu að gera skógræktaráætlun fyrir Laugardal, þar sem sauðfé var skorið niður fyrir fáum árum vegna riðu, en skógrækt gæti þar komið í stað sauðfjárræktarinnar. Alþingi staðfesti þessa áætlun nú í vetur við gerð fjárlaga með því að veita 1 millj. kr. til þessa verkefnis, sem byggt er á þessari áætlun, og verið er að vinna að því að hrinda henni nú í framkvæmd. Þar með tel ég að í verki sé komin fram stefnumörkun í sambandi við það mál um vilja ráðuneytisins til þess að tengja þetta sem best saman. Frumdrög að landnýtingaráætlun eru að verða tilbúin. Nefnd sú, sem skipuð var til þess að vinna að þeim málum, hefur unnið mjög vel og aflað mikilla gagna. Ég vonast til þess að nú alveg á næstu dögum komi frá nefndinni grg. um þessi mál. Þar er m.a. vikið að skógrækt og skógræktarmöguleikum og ætti sú vinna sem þar hefur verið unnin að auðvelda mönnum að gera sér grein fyrir því hvar best er að vinna að henni hér á landi. En mig langar svo aðeins að bæta einu við sem ég tel að sé glöggt dæmi um það hversu æskilegt er að skógræktin sé áfram á vegum landbrn., en það er sá samstarfssamningur sem gerður hefur verið milli Norðurlanda um landbúnað og skógrækt. Ég hef nýlega rætt: við skógræktarstjóra um viðhorf hans til þess samstarfs og hann telur að sá árangur sé alveg ómetanlegur sem þegar er orðinn af því samstarfi sem komst á milli Norðurlandanna vegna samstarfs landbúnaðarráðherra og landbúnaðarráðuneyta í þessum löndum. Við vonumst því til þess að í framtíðinni verði margfaldur árangur af því samstarfi fyrir íslenska skógrækt og íslenskan landbúnað. Vegna fsp. um starf nefndar sem forsrh. skipaði vil ég að lokum aðeins víkja að því að e.t.v. hefur þarna ekki verið alveg rétt ályktað af þeim skógræktarmönnum, sem óskuðu eftir því að þessi nefnd yrði skipuð á vegum forsrh., úr því að það hefur ekki borið meiri árangur en þetta. E.t.v. hefði verið heppilegra að skógræktarmenn hefðu snúið sér til landbrn. og óskað eftir því að nefndin yrði skipuð á þess vegum. En ég skal að sjálfsögðu spyrjast fyrir um það hvað líði starfi þessarar nefndar og hvort landbrn. getur eitthvað stuðlað að því að sú vinna sem þar er unnin beri árangur. Ég mun svo ekki frekar fjölyrða um þetta að sinni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir hans svör við mínum fsp. Ég vil ítreka það við hæstv. ráðh. að inn í þingið berist þau drög að landnýtingaráætlun, sem hann segir að muni liggja fyrir á næstu dögum, þannig að við eigum aðgang að þeim hið fyrsta vegna þess að þessi mál tengjast mörgum brýnum verkefnum og úrlausnarefnum sem eðlilegt er að þingið fjalli um - og er að fjalla um raunar. Ég vil aðeins skýra ögn nánar sjónarmið mitt varðandi það hvar koma eigi skógverndarmálunum fyrir í stjórnsýslunni. Ég er ekki sama sinnis og hæstv. landbrh. um að þessi mál eigi í heild sinni að falla undir landbrn. Ég tel hins vegar að ef menn ætla að taka stórt á í sambandi við skógrækt, þ.e. ræktun nytjaskóga hér í framtíðinni, þá komi vissulega til greina að sá þáttur falli undir málefni landbúnaðar. En skógverndarþátturinn er allt annars eðlis. Hann tengist náið almennri gróðurverndarstefnu, þ.e. hvernig við förum með gróðurlendi landsins. Ef það verður að ráði, sem ég hef lagt til og rætt ítrekað, og margir fleiri hér í þinginu, að helstu þættir umhverfismála verði settir undir eitt ráðuneyti í Stjórnarráði Íslands, þá á auðvitað gróðurverndarþátturinn skilyrðislaust þar heima. Og viðleitni til þess að bæta þar úr og bæta fyrir það sem tapast hefur að einhverju leyti, t.d. með störfum Landgræðslu ríkisins á að mínu mati heima undir ráðuneyti umhverfismála. Ég held að það væri mjög farsælt fyrir skógræktina að það verði greint með skilmerkilegri hætti þarna á milli, annars vegar hinnar almennu gróðurverndar og hins vegar skógræktar í efnahagslegum tilgangi, ræktunar nytjaskóga í landinu. Að því leyti er hér um ákveðið grundvallaratriði að ræða varðandi þetta frv. sem ber heitið "Frumvarp til laga um skógvernd og skógrækt". Ég hefði talið eðlilegt að löggjafinn greindi þarna skilmerkilega á milli og einnig í sambandi við ýmsa starfrækslu sem fallið hefur undir Skógrækt ríkisins og þau tengsl líka við áhugamannafélögin sem ég gat hér um áðan. Og aðeins að lokum, herra forseti, varðandi þá nefnd sem ríkisstj. ákvað að skipa í minningu 40 ára afmælis lýðveldis á Íslandi, þá er þar ekki um að ræða neitt sem tengist með beinum hætti þeim efnum sem hér eru til umræðu en með óbeinum hætti vissulega. Fjármagn fylgdi ekkert með þessari nefndarskipan, þannig að segja má að ekki hafi mikill hugur verið að baki. En þessi nefnd hefur verið afvelta nánast frá því að hún var skipuð. Hún hefur aðeins verið kvödd saman og hist eitthvað tvisvar, þrisvar en árangur enginn af hennar störfum. Ég hlýt að endurskoða afstöðu mína varðandi setu í nefnd sem rekin er með þessum hætti af hæstv. forsrn. Það er sannarlega ekki hægt að sitj a undir því að vera settur til verka í nefnd, sem er ætlað að tengjast minningu lýðveldisins og ákveðnu afmæli, sem ekki er staðið betur að en ég gat um áðan.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra á þskj. 523. Lagafrv. þetta er þannig úr garði gert að fyrst er fjallað um lögverndun starfsheitis, þá starfsréttindi og síðan um ráðningarreglur. Samtök kennara hafa lengi haft á stefnuskrá sinni lögverndun starfsheitis kennara ásamt endurskoðun á lögum nr. 51/1978 um embættisgengi kennara og skólastjóra. Haustið 1984 skýrði þáv. menntmrh., Ragnhildur Helgadóttir, frá því að hún væri reiðubúin til að skipa nefnd fulltrúa tilnefndra af kennarasamtökunum til þess að starfa með fulltrúum ráðuneytisins að því að gera tillögur að frv. um lögverndun starfsheitis kennara sem væri sambærilegt við lögverndun á starfsheiti bókasafnsfræðinga, sbr. lög nr. 97/1984. Nefndin var skipuð í október 1984 og segir í skipunarbréfi að hún skuli vinna að gerð lagafrv. um lögverndun starfsheitis kennara. Í nefndina voru skipuð þau Hörður Lárusson deildarstjóri, Kristín H. Tryggvadóttir deildarstjóri fræðsluskrifstofu Reykjanesumdæmis, Hanna Kristín Stefánsdóttir kennari, Kristján Bersi Ólafsson skólameistari, Sigurður Helgason deildarstjóri og Sólrún Jensdóttir skrifstofustjóri sem jafnframt var formaður nefndarinnar. Þórunn J. Hafstein deildarstjóri starfaði með nefndinni allan tímann. Þegar nefndin hóf störf kom fram að kennarar töldu lögverndun starfsheitis sambærilega við það sem bókasafnsfræðingar höfðu hlotið með lögum nr. 97 frá 1984 ekki nægjanlega þar sem þau lög fela ekki í sér lögverndun starfsréttinda. lögðu kennarar þunga áherslu á endurskoðun á lögum um embættisgengi kennara og skólastjóra nr. 51 frá 1978 samhliða lögverndun á starfsheiti. Niðurstaðan varð sú að ráðherra heimilaði fulltrúum ráðuneytisins í nefndinni að kanna hvort unnt væri með viðunandi hætti að ná samkomulagi um ein lög þar sem bæði væri kveðið á um starfsheiti og starfsréttindi án þess að skólastarfi í landinu væri stefnt í hættu sökum kennaraskorts frekar en orðið er. Á þessum forsendum hélt nefndin áfram störfum og varð sammála um það frv. sem hér liggur fyrir. Helstu atriði í frv. þessu og þau sem greina það frá gildandi lögum um embættisgengi kennara og skólastjóra eru: 1. Lögverndun starfsheitis er nýmæli. 2. Þau skilyrði sem uppfylla skal til að öðlast starfsréttindi eru nær óbreytt. 3. Matsnefnd, sem fjallar um hvort umsækjandi um starf uppfyllir sett skilyrði, leiki á því vafi, er starfandi skv. núgildandi lögum. Í stað þess að í henni sitja fulltrúar tilnefndir frá Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands auk formanns skipaðs án tilnefningar er gert ráð fyrir að nefndirnar verði tvær. Í fyrra lagi nefnd fyrir grunnskólastigið skipuð fulltrúum tilnefndum af Kennaraháskóla Íslands, Bandalagi kennarafélaga og formanni án tilnefningar og í öðru lagi nefnd fyrir framhaldsskólastigið skipuð fulltrúum tilnefndum af Háskóla Íslands, Bandalagi kennarafélaga og formanni án tilnefningar. Aðild kennarafélaga að þessu mati er nýmæli. 4. Samkvæmt gildandi embættisgengislögum eru ákveðin skilyrði einungis sett ef um er að ræða skipun í starf, en í fyrirliggjandi frv. er gert ráð fyrir að sömu skilyrði um menntun þurfi að uppfylla til að fá setningu og ráðningu, þ.e. að óheimilt sé að skipa, setja eða ráða til kennslustarfa annan en þann sem uppfyllir þau menntunarskilyrði sem nú er krafist til skipunar. Þetta er meginbreytingin frá gildandi lögum. Samkvæmt þeim er heimilt að setja og ráða menn til kennslustarfa þótt þeir hafi ekki full réttindi. Samkvæmt frv. þessu verður þetta óheimilt. Hins vegar er gert ráð fyrir að heimilt sé að sækja um undanþágu til að ráða réttindalausan aðila til kennslustarfa ef ókleift reynist að fá réttindamann í kennarastöðu. Í þessum tilgangi er gert ráð fyrir að menntmrn. starfræki tvær undanþágunefndir, eina fyrir hvort skólastig, og geta þær heimilað lausráðningu starfsmanna til kennslustarfa, skipaðar með sama hætti og fyrrnefndar matsnefndir. Að lokum er gert ráð fyrir í bráðabirgðaákvæði að þeir sem hafa unnið við kennslu undanfarin ár án réttinda fái tækifæri til að afla þeirra á næstu árum. Ég þarf ekki að vekja athygli hv. þingdeildar á því að dregist hefur mjög úr hömlu að mæla fyrir frv. þessu. Fyrir því er það að ég hef farið fram á það við formann hv. menntmn. að hann beiti sér fyrir því að nefndir beggja deilda starfi saman að vinnslu þessa máls. Ég hlýt að leggja afar mikla áherslu á framgang þess og ég lít þann veg á að þetta frv. sé hluti af nýgerðum kjarasamningum við kennarastéttina. Ég legg til, herra forseti, að þegar 1. umr. lýkur verði máli þessu vísað til 2. umr. og menntmn. Páll Pétursson: Herra forseti. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þetta frv. og láta það koma fram að ég tel að hér sé hið merkasta mál á ferðinni og eðlilegt sé að koma til móts við kennara með lögfestingu þessa frv. Þetta er gamalt baráttumál kennarastéttarinnar sem sjálfsagt er að koma til móts við. Í sjálfu sér er eftirsóknarvert að efla menntun kennara og skv. bráðabirgðaákvæði í frv. er ekki tekinn réttur af neinum, þar sem leyfi skv. 1. gr. má enn fremur veita þeim sem ekki uppfyllir skilyrði þessarar greinar en hefur verið skipaður í kennarastöðu eða skólastjórastöðu fyrir gildistöku laga þessara. Einingafjöldi hvað varðar uppeldis- og kennslufræði kann að vera álitamál. Ég er ekki tilbúinn að fullyrða að 30 einingar séu einmitt sá rétti mælikvarði. Sumir þurfa áreiðanlega miklu meira en 30 einingar til að verða góðir kennarar, en sumir geta verið góðir kennarar þó að þeir kæmust af með færri einingar. Kennarastarfið er í sjálfu sér mjög mikilvægt og það er rétt að leitast við að efla virðingu þess. Þessi frumvarpsflutningur og lögfesting þessa frv. er þáttur í því. Það væri gaman að geta haldið kennara betur í launum, en launakerfi landsmanna hefur nú þróast á þennan veg og það er kannske erfitt að hrófla þar mjög mikið við. Það hefur gengið erfiðlega að manna skólana með réttindafólki, sérstaklega í dreifbýlinu. Réttindi eru út af fyrir sig engin trygging fyrir því að kennari sé góður, en þó eru réttindi að öðru jöfnu eftirsóknarverð og rétt að hvetja þá sem ætla sér að leggja kennslu fyrir sig til að afla sér viðeigandi menntunar. Ég vil þó taka það fram að ég tel að réttindalaust fólk hafi í mörgum tilfellum unnið mjög gott starf í skólum landsins og ég þekki dæmi þess að í mínu kjördæmi eru að störfum prýðilegir kennarar þó að þeir hafi ekki fyllsta skólanám að baki.



Herra forseti. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þetta frv. og láta það koma fram að ég tel að hér sé hið merkasta mál á ferðinni og eðlilegt sé að koma til móts við kennara með lögfestingu þessa frv. Þetta er gamalt baráttumál kennarastéttarinnar sem sjálfsagt er að koma til móts við. Í sjálfu sér er eftirsóknarvert að efla menntun kennara og skv. bráðabirgðaákvæði í frv. er ekki tekinn réttur af neinum, þar sem leyfi skv. 1. gr. má enn fremur veita þeim sem ekki uppfyllir skilyrði þessarar greinar en hefur verið skipaður í kennarastöðu eða skólastjórastöðu fyrir gildistöku laga þessara. Einingafjöldi hvað varðar uppeldis- og kennslufræði kann að vera álitamál. Ég er ekki tilbúinn að fullyrða að 30 einingar séu einmitt sá rétti mælikvarði. Sumir þurfa áreiðanlega miklu meira en 30 einingar til að verða góðir kennarar, en sumir geta verið góðir kennarar þó að þeir kæmust af með færri einingar. Kennarastarfið er í sjálfu sér mjög mikilvægt og það er rétt að leitast við að efla virðingu þess. Þessi frumvarpsflutningur og lögfesting þessa frv. er þáttur í því. Það væri gaman að geta haldið kennara betur í launum, en launakerfi landsmanna hefur nú þróast á þennan veg og það er kannske erfitt að hrófla þar mjög mikið við. Það hefur gengið erfiðlega að manna skólana með réttindafólki, sérstaklega í dreifbýlinu. Réttindi eru út af fyrir sig engin trygging fyrir því að kennari sé góður, en þó eru réttindi að öðru jöfnu eftirsóknarverð og rétt að hvetja þá sem ætla sér að leggja kennslu fyrir sig til að afla sér viðeigandi menntunar. Ég vil þó taka það fram að ég tel að réttindalaust fólk hafi í mörgum tilfellum unnið mjög gott starf í skólum landsins og ég þekki dæmi þess að í mínu kjördæmi eru að störfum prýðilegir kennarar þó að þeir hafi ekki fyllsta skólanám að baki.



Herra forseti. Ég hlýt að gleðjast yfir því að seint og um síðir hefur verið mælt fyrir þessu stjfrv. sem lagt var fram í hv. þingdeild 20. febr. s.l. og það er sannarlega gagn að það ríki sæmileg samstaða um framgang þessa máls hér í þinginu til þess að hægt verði að lögfesta þetta frv. fyrir þinglok, en gert mun ráð fyrir því að þingi ljúki síðla í aprílmánuði. Ég mun fyrir mitt leyti stuðla að því að svo geti orðið og hef raunar ýtt á eftir því oftar en einu sinni að menntmn. deildarinnar fengi þetta mál til meðferðar. Sé einhugur um þetta mál, sem ég leyfi mér að vona að ríki í hv. þingdeild og væntanlega í Ed. líka, er enginn vandi hér á höndum og við skulum vænta þess að leikar fari svo að frv. þetta verði að lögum hið allra fyrsta. Ég vil nefna það hér að haustið 1985 flutti ég ásamt tveimur öðrum hv. þm., hv. 2. landsk. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og hv, þm., sem þá sat hér sem varamaður, Kristófer Má Kristinssyni, frv. til l. um lögverndun á starfsheiti kennara sem gerði ráð fyrir svipaðri málsmeðferð að mörgu leyti og fram kemur í þessu frv. þó að sá kostur hafi hér verið valinn, og ég er síst að gagnrýna það, að fella saman lögverndun á starfsheiti kennara í grunnskólum og framhaldsskólum og réttindi og skyldur kennara sem kveðið var á um í öðrum lögum. Því var lýst yfir rétt um það leyti sem frv. okkar þriggja kom fram að ríkisstj. mundi flytja frv. um málið þá á næstu vikum, en það dróst eins og menn vita og var tilefni ítrekaðrar umræðu hér á síðasta vetri að ekki var staðið við þau fyrirheit af hæstv, ríkisstj. Þegar sér í land í sambandi við þetta brýna hagsmunamál, ekki aðeins kennara heldur nemenda og foreldra, sem þarna eiga óskiptan hlut að máli, þetta er stórt mál sem varðar landsmenn alla, skiptir miklu að það komist seint og um síðir í höfn. Ég vænti þess að sú skipan mála sem hér eru gerðar tillögur um verði bæði til þess að efla skólastarf almennt í landinu, innra starf skólanna, en einnig til þess að auk:a veg kennarastéttarinnar og skila sér í launum henni til handa þannig að endir verði bundinn á þá þróun, sem hefur verið í gangi, öfugþróun, að fjöldi manna, karla og kvenna, sem hafa menntað sig til starfa í skólum, hafa öðlast full kennararéttindi, hefur vegna launakjara og aðstæðna sem skólunum eru búnar, bágra aðstæðna í mörgum greinum, kosið að hverfa til annarra starfa. Þannig er fjöldi manna sem hefur menntað sig til kennarastarfa við önnur störf í þjóðfélaginu og hefur ekki horfið að því sem hugur þeirra upphaflega stóð til. Ástandið í sambandi við skipan í kennarastöður í landinu nú er öllum þekkt, svo ljóslega sem það hefur verið dregið upp m.a. af samtökum kennara á þessum vetri. Tvö kjördæmi landsins, tveir landshlutar, Vestfirðir og Austurland, eru þannig staddir í þessum efnum að aðeins rétt röskur helmingur kennara í skólum þar hefur fyllstu réttindi til starfa og skortir verulega á samkvæmt ákvæðum þessa frv. Það er alveg rétt, sem síðasti ræðumaður, hv. 2. þm. Norðurl. v., nefndi hér, að margt af því fólki sem þarna er starfandi eru ágætir starfsmenn, en það breytir ekki þeirri staðreynd að það eru fyllstu ástæður til þess að tryggja fyllstu réttindi og gera fyllstu kröfur til kennarastarfsins og innleiða þá skipan sem hér er lögð til. Ég hygg að ýmsir kennarar telji að undanþáguákvæði skv. þessu frv. séu helst til rúm. Hér er hins vegar um að ræða málamiðlun milli þeirra aðila sem settir voru til verka af ráðuneyti og samtökum kennara til að koma sér saman um þessi efni og ég hygg að eftir atvikum geti allir sæmilega við það unað og þau ákvæði sem eru til bráðabirgða í þessu frv. skapa svigrúm fyrir þá menn sem starfa að kennslustörfum og ekki hafa tilskilin réttindi skv. þessu frv. til að bæta þar úr. Ég hlýt hins vegar að gera til þess kröfu og bera fram óskir um það að stjórnvöld greiði götu þess fólks sem nú starfar við kennslustörf og skortir á fyllstu réttindi, auðveldi þeim að bæta þar úr og afla sér réttinda eins og tilskilið er. Hér er gert ráð fyrir sérstakri reglugerð um þau efni. Ég tel að það megi ráða bót á þessu með ýmsum hætti og það þurfi að hafa í huga að verst er ástandið úti í dreifbýlinu að þessu leyti. Ég hygg að það hljóti að koma til álita að gefa mönnum þar kost heima fyrir, sem næst sínum heimilum, á því að ráða bót á því sem á vantar í sambandi við kennsluréttindi þannig að a.m.k. að hluta til geti komið til nám í heimahéraði eða í viðkomandi fræðsluumdæmum. Ég vil svo að endingu, herra forseti, vænta þess að þetta mál fái skjóta meðferð á vegum deilda þingsins. Auðvitað hljóta þingdeildir að athuga mál svo sem vert er, gæta þess að tekin sé rétt stefna, en ég heyri það á hæstv. ráðh. að hann leggur áherslu á að málið verði afgreitt og formaður þingflokks Framsfl. hefur tekið undir það svo að við skulum vænta að hér verði engin ljón í veginum og þessi nýskipan öðlist lagagildi innan skamms.



Herra forseti. Samtök kennara hafa um nokkurra ára bil haft það að einu meginmarkmiði sínu að lögverndað verði starfsheiti kennara. Er það mikilvægur liður í réttinda- og kjarabaráttu kennarastéttarinnar. Það vinnuálag og sú ábyrgð sem lögð er á kennara í starfi þeirra hafa engan veginn verið viðurkennd í því starfsmati sem gilt hefur um kennarastarfið. Þetta vanmat á störfum kennara hefur skilað sér í lágum launum, svo lágum að raunin er orðin sú að mikill og vaxandi flótti hefur verið úr kennarastétt. Það hefur svo leitt til þess að mikill fjöldi réttindalausra manna hefur tekið að sér kennslustörf, oft til að bjarga heilum byggðarlögum út úr neyð. Er áberandi hve miklu algengara þetta ástand er úti á landsbyggðinni en það er hér í þéttbýlinu. Þessar upplýsingar komu m.a. fram í svörum hæstv. menntmrh. við fsp. minni og hv. 5. þm. Austurl. um þetta efni á þinginu í haust. Á síðasta þingi og einnig á þessu þingi hef ég borið fram fsp. til hæstv. menntmrh. um hvað líði gerð frv. um lögverndun á starfsheiti kennara. Sömuleiðis var lagt fram frv. frá þm. stjórnarandstöðu um sama efni, eins og kom fram í máli hv. 5. þm. Austurl. Það er því löngu orðið tímabært að frv. um lögverndun á starfsheiti kennara komi fram á þingi og ber að fagna komu þess. Í öllum meginatriðum get ég fallist á efni þessa frv., en hef þó ýmsar athugasemdir við nokkur atriði. Ég mun þó ekki við þessa 1. umr. fara út í efnislega umræðu um málið, en geyma mér það til næstu umræðu. Kvennalistinn á ekki fulltrúa í hv. menntmn. Nd. og vil ég því fara fram á að fá að sitja fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi meðan hún fjallar um þetta mál. Og ég legg áherslu á að þetta frv. nái fram að ganga fyrir þinglok og mun sannarlega gera það sem í mínu valdi stendur til að vinna því brautargengi.



Herra forseti. Ég get gert líkt og fyrri ræðumenn að lýsa yfir eindregnum stuðningi mínum við frv. sem hér liggur fyrir til umræðu. Hæstv. menntmrh. minntist á það í framsöguerindi sínu að þetta frv. væri í raun og veru hluti af kjarasamningum kennara, þ.e. að lögvernda starfsheiti þeirra og starfsréttindi við kennslu í grunnskólum og framhaldsskólum. Ég hygg að menn verði að gera sér fulla grein fyrir því að þó að svo hafi til skipast í þjóðfélaginu að það hafi komið í hlut kennara að berjast fyrir þessum réttindum sínum, starfsréttindum, er þetta alls ekki þeirra einkamál heldur er þetta mál þjóðarinnar allrar, þ.e. að hagur þjóðarinnar er ekki minni í þessu máli en kennaranna sem starfsstéttar. Í umræðunni um lögverndun starfsheitis kennaranna í blöðum og víðar hefur því verið haldið fram að það sé bara brauðstrit kennaranna sem birtist í þessari kröfu um lögverndun og sýnir það í raun og veru hvaða viðhorf margir hafa til kennslumála hér í landi. Það gegnir furðu hversu það hefur dregist að fá þessi sjálfsögðu réttindi og þessar sjálfsögðu skyldur kennara lögfestar. Sem betur fer virðist þetta nú munu ganga í gegn. En engu að síður er ástandið í launamálum kennara og aðstaða þeirra í starfi þannig að það er Íslendingum til háborinnar skammar. Ég hlýt aðeins að koma að því máli í tengslum við það mál sem hér er til umræðu úr því að það er lagt fram sem hluti af kjarasamningum kennara í þeirra kjarabaráttu. Þess er fyrst að geta að mikill flótti er úr stéttinni og það sem brennur á börnum og foreldrum er að sjálfsögðu að réttindalausir kennarar verða æ fleiri og vinnubrögðin þar af leiðandi almennt lakari. Svo er komið að í heilum landshlutum er kannske meira og minna helmingur af öllum kennurunum réttindalaus. Það undrar mig stórlega hvað dreifbýlisþingmenn hafa verið dæmalausir deyfingjar í að krefjast þess að börn þeirra fái jafngilda og góða menntun og gerist hér í þéttbýlinu. Menning og menntun er grundvallaratriði hvað snertir dreifbýlið. Dreifbýlismenn verða að hugsa örlítið meira en um þorskinn sinn og sauðkindina. Ég vil benda á að vanmat þessa þjóðfélags er slíkt á kennurum og starfi þeirra að þjóðfélaginu þykir hæfa eða öllu heldur ráðamönnum að hafa bílastyrki handa bankastjórum sem nema 15 árslaunum kennara og það þykir hæfa að forustumaður í þjóðfélaginu skreppi til Kóreu á fund að sögn til þess að tryggja sjálfstæði þjóðarinnar og sú ferð kostar 25 árslaun kennara. Þetta þykir ekki tiltökumál. En þegar verið er að berjast fyrir réttindum og launum kennara er andsvarið ekkert. Þá segja þeir: Verðbólguvandræði - og: Það er ekkert fé til. Ég hygg að það sé kominn tími til þess, og ég beini því til hæstv. menntmrh. Sverris Hermannssonar, sem situr mér til vinstri handar, að hann af sínum ágæta dugnaði taki nú upp einhverja almenna heildarstefnu í kennslu- og menntamálum þjóðarinnar, það verði einhvern tíma talað almennt um hvað vaki fyrir þessari þjóð í þeim málum. Hvað vill þessi þjóð í kennslu- og menntamálum? Það þarf að hafa einhverja stefnu. Hér er allt leyst frá degi til dags. Ég skal nefna 2-3 dæmi til fróðleiks. Það er t.d. verið að úthluta listamannalaunum upp á 4 millj. kr. handa 40 listamönnum. Hvaða fé er það? Ég get upplýst þingdeildina að þessar 4 millj. eru söluskattur af einni bók sem Háskólinn gaf út og heitir Íslensk samheitaorðabók. Það er söluskattur af einni bók. Svo kemur íslenska þjóðfélagið og er að veita 40 listamönnum laun sem nema söluskatti af einni bók! Svo koma starfsstyrkirnir o.s.frv. - Það þarf að taka öll þessi mál til heildarendurskoðunar. Ég minnist á að söluskatturinn af bókum hér er svo hár að þeir sem skrifa bækurnar lepja dauðann úr skel. Svo er þjóðfélagið orðið svo undarlegt að sá maður sem teiknar kápumynd á bókina fær jafnháa upphæð og sá sem skrifar bókina. Það þarf að taka þessi mál föstum tökum, þ.e. fá einhverja allsherjar stefnu í þessum málum. Í kennslumálum vil ég minnast á eitt smáatriði. Við erum að burðast með tvo stóra háskóla. En hvers vegna erum við með tvo skóla? Er ekki rétt að flytja kennslu í ýmsum almennum greinum yfir í Háskólann og láta Kennaraháskólann um að kenna uppeldis- og kennslufræði? Við erum að burðast með tvöfalt kerfi. Þetta eru ærin verkefni. Á öllum sviðum kennslu- og menntamála blasa við stórfelld verkefni, en Alþingi Íslendinga hefur yfirleitt ekki tíma til að ræða um slíka hluti. Það er miklu skemmtilegra og miklu meira spennandi að ræða um útflutning hrossa, sérstaklega ef á að setja lagaákvæði um að hrossin eigi að vera heilbrigð þegar þau eru flutt úr landi. Ég vil beina því til hæstv. menntmrh., vegna þess að ég veit af eigin reynslu að hann er skörungur, að hann mundi reisa sér verulegan bautastein ef hann reyndi að samhæfa þetta og mynda í fyrsta skipti í sögu íslenska lýðveldisins einhverja menntastefnu. M.a. vil ég benda á að stokka upp bæði í háskólakerfinu, í sambandi við styrk og laun til listamanna, um söluskatt af bókum o.s.frv., reyna að fá eitthvert vit í þessa hluti. Í sambandi við þetta frv., svo að ég snúi mér aftur að því, er eitt atriði sem fer illa í mig. Það er sú hugmynd og er studd af voldugum hagsmunahópi að nám eigi að vera 30 einingar í kennslu- og uppeldisfræði til að geta kennt í menntaskóla eða á framhaldsskólastigi. Þetta er ekkert vit. Maður sem kennir aðalgrein í menntaskóla eða framhaldsskóla á að hafa 60 einingar í sinni þekkingar- og fræðslugrein. Þetta er of lítið í raun og veru. Hins vegar þarf 30 einingar til að læra uppeldis og kennslufræði. Heilt ár eiga menn að vera að læra að kenna og margt af þessu er með undarlegum hætti. Ég tel að þarna eigi að gera breytingu á. Kennslu- og uppeldisfræði á ekki að nema nema 15 einingum, það er nóg, og færa á þessar afgangs 15 einingar yfir á þekkinguna í þeirri grein sem verið er að læra. En það er erfitt að breyta þessu, hæstv. menntmrh., vegna þess að þú færð á þig stóran hagsmunahóp sem kennir uppeldis- og kennslufræði í skólunum. Engu að síður er nauðsynlegt að gera þessa breytingu. Það er svo mikið atriði að skapa þekkingu í þeirri grein sem maður er að kenna, þ.e. í faggreininni. Þetta er mjög nauðsynlegt. Ég er víst búinn að tala hér allt of lengi, en ég ætla aðeins að segja smágamansögu, með leyfi herra forseta. Öllum er ljóst að Íslendingar eru ákaflega hamingjusöm þjóð og það gerast daglega með henni stóratburðir, m.a. sá að það fæddist með henni fallegur krangi í Garðastræti. Og þessi krangi var svo fagur og vel skapaður og lögulegur að allir vildu eigna sér hann. Þessi hnokki var með gullna lokka sem féllu niður á bak og hann var með blíð augu. Hæstv. fjmrh., sem hér er því miður ekki, var sagður eiga krógann. Og í Morgunblaðinu, sem ókindur kalla "fréttablað Hvíta hússins", var sagt að Þorsteinn Pálsson hefði sýnt manndóm sinn með þessum samningum og má það telja mikil tíðindi því hann var ærinn fyrir. En þetta dugði nú ekki því fleiri vildu eiga krógann. Á þingi framsóknarmanna var því lýst yfir að hæstv. forsrh. hefði átt frumkvæðið að þessum samningum og hefði hann þar með sýnt mikla karlmennsku og var hún þó ærin fyrir. En ekki var það nóg. Þessi fallegi hnokki, hann var berleggjaður, hann var klæðlaus og það rann viðskrh. mjög til rifja svo hann lét kaupa bleyjur á barnið og þá komu forustumenn ASÍ og færðu viðskrh. blómakörfu, ilmandi blómakörfu. Síðan kom yfirlýsing um það frá Verkamannasambandinu að víst ættu þeir og atvinnurekendur krógann og enginn, enginn annar. Það hefði sést til þeirra í útreikningum og við útlistanir og þeir hefðu verið staðnir að verki og það þyrfti engan þriðja aðila til þess að búa til slíkt barn. Svo allir vildu eiga þetta fallega barn. En þó var til hópur, ófélegur hópur sem nöldrar. Það var fólk sem hefur laun undir 35 000 kr. á mánuði. Það sagði: Þetta barn hefur sultardropa í nefi. Þetta er ekki okkar barn. En við hinir vitum að þetta fólk, sem hefur minna en 35 000 kr. á mánuði, það þekkir ekki sína eigin gæfu. Við vísum slíku á bug. Og ég veit að íslenska þjóðin, næst þegar hún elur barn, að ári liðnu, þá væntum við þess að þá verði enginn sultardropi í nefi. Eða hvað halda alþingismenn? Herra forseti. Ég lýk máli mínu því mér leiðist allt nöldur.



Herra forseti. Það hlýtur í sjálfu sér að vera þrautinni þyngra að bera titilinn 5. þm. Reykv. af því sem á dögum var hér maður með slíkum titti sem vildi vera kenndur við þennan króga, a.m.k. eiga eitthvað í krullunum á englahárinu. Eða fer ég ekki rétt með það? En sama er. Ég þakka sérstaklega fyrir góðar undirtektir við frv. þetta öllum sem til máls hafa tekið og bind nú fyllstu vonir við að það fái skjótan framgang. Ég skal beita mér fyrir því formlega að fulltrúi Kvennalistans fái seturétt í nefndinni með tillögurétti og málfrelsi þegar málið verður þar til vinnslu. Það má margt um stöðu kennara í þjóðfélaginu segja og ég held að sem betur fer séu augu alls almennings að opnast fyrir stöðunni, hversu alvarleg hún er og að skjótra úrbóta er þörf. Ég bendi á, sem fram kom í máli hv. 5. þm. Austurl., að hér er um málamiðlun að tefla. Hér fer því fjarri að allt skrefið hafi verið stigið til fulls miðað við það sem samtök kennara óskuðu eftir og fóru fram á. En þau telja þetta verulegt spor í áttina sem muni verða til þess að menn treysti sér innan tíðar til þess að stíga þetta skref til fulls. Ég dreg ekki úr og ekki af mér þegar ég legg áherslu á að ástandið getur dregið til ófarnaðar að þessu leyti. Ég hef kynnt mér þessi mál og mér er ljóst að við svo búið má ekki standa og mun ég enda leggja mig fram um að reyna að ráða bót á og stemma stigu við þessari alvarlegu þróun. Ég tel að þetta samkomulag, svo skammt sem það nær, sé spor í rétta átt. Því er það sérstaklega ánægjulegt að heyra fulltrúa flokkanna taka svo drengilega undir málefnið. Það mætti margt segja um þessi mál, en til þess gefst ekki tími nú, og eins það sem fram kom í máli hv. 5. þm. Reykv., þetta ástand í málefnum kennarastéttarinnar á við kennara upp úr og niður úr. Ekki eingöngu í grunnskólum eða framhaldsskólum, heldur einnig á háskólastigi. Ég hef í athugun málefni Kennaraháskólans og vænti þess að fá tilsögn, því hana verð ég auðvitað að fá ef það á að verða eitthvert gagn af mínu ráðslagi, hvert skal halda í þeim efnum. Ég hef ekki enn fengið þau rök sem sýna mér fram á að rétt sé að leggja hann af í sjálfu sér, en þarna nefnir hv. þm. dæmi, flytur óformlega tillögu, getum við sagt, um hvernig hann gæti hugsað sér skipan þessara mála og ég hef ekkert um það að segja á þessu stigi máls. Við ræddum hér eigi alls fyrir löngu um stefnumótun í menningar- og kennslumálum og við vorum öll sammála um að mjög skortir á slíka stefnumótun og að hún fyrirfyndist ekki. Ég rifjaði það upp að þegar ég fékk þessa fsp. fletti ég upp í stefnuskrá núv. ríkisstj. og leitaði mig hálfdauðan að menningarmálunum og fann ekki utan eitt einasta orð, aftast og aftan við öll alvarleg mál, þar sem það var tekið fram að ríkisstj. vildi hafa menntun í landinu. Og þetta ber víst að skilja svo að menn skuli vera læsir og skrifandi. Eða ég veit það ekki. Það vill verða svo stundum að menn skeyta ekki nóg um annað en það sem að þeim snýr þá og þá. En nú snýr þetta að mér og fyrir því er það að ég hef mjög mikinn áhuga á að við ræðum það fyrst, því þess þarfnast. Það setur enginn niður stefnu, enginn einn eða með sínum flokki eða fólki. Við þurfum að ræða þetta okkar í milli vegna þess að hér eiga flokkarnir samleið. Það hlýtur að vera að þeir geti átt samleið á meginbrautum í þessum málum. Þess vegna hef ég í huga og vil, ef ég fæ þeim vilja mínum framgengt, að alþm. verði uppistaða í ráðstefnu sem þyrfti að kalla saman til frumumræðna, af því sem umræða hefur ekki farið fram um þessi undirstöðumálefni okkar, á vori komanda. Þetta vildi ég segja nú, en að öðru leyti ítreka þakklæti mitt fyrir einstaklega góðar undirtektir við málið.