Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Finnur Ingólfsson iðnrh., Friðrik Sophusson fjmrh., Jón Baldvin Hannibalsson, 9. þm. Reykv., Jón Kristjánsson, 2. þm. Austurl.

Tilkynningar hafa borist um að eftirtaldar nefndir hafi kosið sér formann og varaformann: Efh.- og viðskn. Formaður Vilhjálmur Egilsson og varaformaður Ágúst Einarsson. Allshn. Formaður Sólveig Pétursdóttir og varaformaður Valgerður Sverrisdóttir Landbn. Formaður Guðni Ágústsson og varaformaður Egill Jónsson. Félmn. Formaður Kristín Ástgeirsdóttir og varaformaður Siv Friðleifsdóttir. Sjútvn. Formaður Steingrímur J. Sigfússon og varaformaður Árni R. Árnason. Menntmn. Formaður Sigríður Anna Þórðardóttir, varaformaður Hjálmar Árnason.

Um kl. 2, að loknu 1. dagskrármáli, fer fram utandagskrárumræða að beiðni hv. 11. þm. Reykn., Ágústs Einarssonar, um boðað verkfall á fiskiskipum. Hæstv. sjútvrh. verður til andsvara. Atkvæðagreiðslur verða svo að lokinni þeirri umræðu.

Áður en gengið er til dagskrár og fyrirspurnir til ráðherra hefjast vill forseti rifja upp umræðureglurnar. Fyrirspyrjandi og ráðherra mega tala allt að þrisvar sinnum, tvær mínútur í fyrsta sinn og eina mínútu í annað og þriðja sinn. Fyrirspurn má einungis beina til eins ráðherra í senn. Það eru eindregin tilmæli forseta að þingmenn og ráðherrar stytti mál sitt eins og kostur er. Ef tími er fullnýttur komast eingöngu fjórir þingmenn að. Í þetta sinn verður hafður sami háttur á og verið hefur að þingmenn kveðja sér hljóðs með því að rísa úr sætum. En þess má geta að framkvæmd þessa ákvæðis verður til umræðu í forsætisnefndinni á næstunni og hugsanlegt er að einhverjar breytingar verði gerðar á því.

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. menntmrh. en tilefnið er það að umboðsmaður Alþingis hefur fellt úrskurð um skráningargjald við Háskóla Íslands. Í úrskurði umboðsmanns kemur fram að hann telji að í þeim reglum sem gilda eða í lögum um Háskóla Íslands geti ekki falist skattlagningarheimild. Því væri óheimilt, segir hér í endursögn Morgunblaðsins, að byggja ákvörðun um fjárhæð skrásetningargjaldsins á skattalegum sjónarmiðum um almenna tekjuöflun til ríkisins. Það er ljóst að hér er um að ræða mjög veruleg tíðindi og ákvarðanir um skólagjöld hafa þýtt það að þessar stofnanir hafa getað tekið til sín marga tugi milljóna kr. Á síðasta kjörtímabili var deilt um þetta mál og ég hélt því þá fram aftur og aftur að það væru ekki réttar, lagalegar heimildir til að innheimta skólagjöld með þeim hætti sem ákveðið var. Því var mótmælt af þáv. hæstv. ríkisstjórn. Nú sýnist mér að umboðsmaður Alþingis hafi tekið undir okkar sjónarmið í þessu efni og því spyr ég hæstv. menntmrh.: 1. Hvernig hyggst hann bregðast við úrskurði umboðsmanns Alþingis? 2. Hvað um skólagjöld í framhaldsskólum? Ég hygg að það sé auðvelt að sýna fram á það að þar skorti einnig lagastoð og hérna hafi skapast sú staða að þúsundir nemenda háskóla og framhaldsskóla geti höfðað mál til innheimtu á þessum fjármunum vegna þess að lög hafi ekki staðið til þess að leggja á þá skatta sem skólarnir hafa gert samkvæmt ákvörðun Alþingis í raun og veru aðeins í fjárlögum frá síðasta kjörtímabili.

Herra forseti. Ég þakka hv. 8. þm. Reykv. þessar tvær fyrirspurnir. Varðandi fyrri liðinn um það hvernig á að bregðast við þessu áliti umboðsmanns Alþingis, þá þarf að lesa það náttúrlega og kynna sér það rækilega. Það kemur fram í álitinu við lauslegan lestur minn á því en það barst mér í gærkvöldi að í sjálfu sér er ekki dreginn í efa lagagrundvöllur undir álagningu skrásetningargjalds í Háskóla Íslands. Hins vegar ræðir umboðsmaður það í þessu tilviki eins og öðrum þar sem um slíka gjaldtöku hefur verið að ræða að stofnunin þurfi að sýna fram á að gjaldið byggist á kostnaði sem hún verður fyrir og um það snýst þetta mál að því er Háskóla Íslands varðar og þarf að sjálfsögðu að taka á því í samræmi við álit umboðsmanns Alþingis. Hann dregur ekki í efa réttmæti þess að leggja á skrásetningargjaldið. Hann veltir fyrir sér hvernig upphæðin er fundin og með hvaða aðferðum menn ætla að komast að þeirri niðurstöðu að hún sé sú tala sem umræddur álitsbeiðandi þurfti að greiða á árinu 1992. Ef hv. 8. þm. Reykv. hefði lesið álit umboðsmanns Alþingis, þá hefði hann séð að þetta á ekki við um framhaldsskólana. Lagaákvæði um framhaldsskólana er annars eðlis heldur en um Háskóla Íslands þannig að sú fyrirspurn hv. þm. á ekki rétt á sér ef hann les álit umboðsmanns Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Það er auðvitað alveg rétt hjá honum að þessi úrskurður snertir eingöngu háskólann. En það er hins vegar ljóst að framhaldsskóladæmið hlýtur að koma upp í þessu samhengi líka af því að það er umdeilanlegt, að ekki sé meira sagt, að það sé lagastoð undir innheimtu skólagjalda í framhaldsskólunum. Þess vegna á sú spurning að sjálfsögðu rétt á sér í tilefni af úrskurði umboðsmanns Alþingis um Háskóla Íslands og ég er þeirrar skoðunar að það sé óhjákvæmilegt að um þessi mál verði tekin umræða í þinginu á því vorþingi sem nú stendur vegna þess að þingið verður auðvitað að hafa það á hreinu hvaða lagagrunnur er undir ákvörðunum framkvæmdarvaldsins, hverjar svo sem þær eru, bæði að því er varðar háskólana í þessu tilviki og að því er varðar framhaldsskólana líka. Vilji hæstv. menntmrh. ekki taka það fyrir hér í þessari virðulegu stofnun, þá verða stjórnarandstæðingar eða einhverjir aðrir þingmenn að sjá til þess að það verði gert.

Herra forseti. Það er sjálfsagt að ræða þetta mál hér með hvaða hætti sem menn kjósa að gera það. Varðandi álit umboðsmanns, þá vil ég hvetja hv. 8. þm. Reykv. að lesa álitið. Þar er fjallað um m.a. framhaldsskólana og skólagjöldin þar og ég efast ekki um að hv. þm. mun komast að svipaðri niðurstöðu og ég eftir fljótlegan lestur á þessu áliti að það gildi öðru máli um þá heldur en Háskóla Íslands. Þetta mál þarf að skoða betur og hv. þm. þarf að gera það eins og við fleiri sem komum að þessu máli, við þurfum að lesa þetta álit og kynna okkur nákvæmlega hvað í því felst og að því loknu eiga menn að ræða það ítarlegar heldur en tækifæri gefst til hér á þessum skamma tíma.

Virðulegi forseti. Aðalatriðið er auðvitað að málið verði rætt í tilefni af þessum úrskurði. Pólitískt liggur málið þannig að umboðsmaður Alþingis hefur komist að þeirri niðurstöðu að það skattlagningarvald sem fyrrv. ríkisstjórn fól háskólanum stenst ekki lög.

Herra forseti. Ég vil ítreka það að hv. þm. kynni sér það sem felst í áliti umboðsmanns og byggi ekki umræður hér eingöngu á blaðafréttum. Það sem umboðsmaður Alþingis segir í sínu áliti er það að lagaforsendur fyrir álagningu skrásetningargjaldsins eru fyrir hendi. Lagaforsendur fyrir álagningu skólagjalda í framhaldsskólunum eru fyrir hendi. Hvernig gjaldið er skilgreint, hve fjárhæðin er há í háskólanum er umdeilanlegt að mati umboðsmanns Alþingis og um það snýst þetta mál en ekki um það hvort háskólinn hafi haft heimildir til þess lagalega að leggja gjaldið á.

Að leggja á skatta?

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. forsrh. Eins og menn muna gaf hæstv. forsrh. út yfirlýsingu fyrir hönd þáv. ríkisstjórnar eftir hin hörmulegu slys í snjóflóðunum vestur á fjörðum í vetur um að stjórnvöld mundu gera allt sem í þeirra valdi stæði til þess að aðstoða þá sem urðu þar fyrir skaða, bæði þá sem urðu fyrir skaða og eins þá sem búa í næsta nágrenni á skilgreindum hættusvæðum og það er málefni þeirra sem ég vildi víkja að. Það voru samþykkt hér lög frá Alþingi um í hvaða farveg skyldi fella þá aðstoð, þ.e. í farveg ofanflóðasjóðs sem mundi síðan veita fyrirgreiðslur til þess að fólk sem byggi á skilgreindum hættusvæðum gæti flutt þaðan. Nú stendur svo að margar fjölskyldur sem bjuggu í næsta nágrenni við snjóflóðin þurftu í vetur að flytja ítrekað burtu úr húsnæði sínu vegna hættuástands og sumt af þessu fólki á erfitt með að hugsa sér til annars vetrar við slíkar aðstæður. Þrátt fyrir að lög um ofanflóðasjóð hafi verið sett þá liggja enn ekki fyrir þær reglur sem hann ætlar að beita, fólkið sem bíður eftir afgreiðslu fær engin svör þar um og framkvæmdatímabilið að hefjast. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh.: Er hæstv. forsrh. ekki reiðubúinn til þess að veita atbeina sinn að því að þessari reglugerðarsetningu verði lokið sem allra fyrst þannig að hægt sé að eyða óvissu þessa fólks og það viti af því að það geti nýtt sér framkvæmdatímabilið í sumar til að gera þær breytingar sem gera þarf til að forða fjölskyldum þess og því sjálfu frá því hættuástandi sem það þurfti að búa við á sl. vetri?

Herra forseti. Eins og hv. þm. þekkir vel var málum þessum skipt í tvennan farveg: Annars vegar eru framkvæmdaatriði sem ráðuneytisstjóranefnd sá um, ágætlega að mínu mati. Hins vegar er þessi þáttur sem hv. þm. nefndi sem er gríðarlega umfangsmikill. Hann tekur ekki aðeins til svæða á Vestfjörðum. Það eru önnur svæði til að mynda á Austfjörðum sem búa við sömu skilyrði og það er algjörlega ljóst að eftir að þessir atburðir hafa gerst, þá verður óhjákvæmilegt fyrir þing og ríkisstjórn að taka og setja til hliðar mikla fjármuni til þess að standa straum af afleiðingum þessara slysa. Þá á ég við það að tryggja það að fólk sem býr á svæðum sem nú eftir nýtt mat teljast hættusvæði geti fengið kost á því að flytja sig til innan sinnar byggðar og reyndar eftir atvikum lengra eftir mismunandi reglum sem um það gilda sem hv. þm. þekkir. Ég svara þessu þannig: Ég vil ýta á þá vinnu sem nú fer fram í ráðuneytunum af miklum vilja hjá viðkomandi ráðherrum um að þetta megi ganga hratt fyrir sig því að það er rétt sem hv. þm. sagði að það var mikil angist í hjörtum fólks sem bjó á þessum svæðum og það vill ekki ganga inn í svipaðan vetur aftur í óvissu þannig að við þurfum að taka höndum saman um þetta atriði.

Virðulegi forseti. Mér er það ljóst að hér er mikið verk fyrir höndum og kostnaðarsamt ef það á, eins og reiknað er með, að gera þær aðgerðir sem nauðsynlegt er að gera gagnvart því fólki sem byggir öll þau svæði sem skilgreind hafa verið og skilgreind verða sem hættusvæði vegna snjóflóða. Þar verða menn að velja og hafna og raða í forgangsröð. En ég er að tala um það fólk sem bjó í húsum á snjóflóðasvæðunum frá því í vetur sem ítrekað var flutt burtu af heimilum sínum og getur ekki hugsað sér að eiga annan vetur við slíkar aðstæður. Það stendur í þeirri von að það geti notað framkvæmdatímabilið í sumar til þess að ráðast í þær framkvæmdir sem nauðsynlegar eru til að koma í veg fyrir að slíkt ástand skapist aftur. Ég vona að ég megi treysta því að þessi orð hæstv. forsrh. megi túlka á þann veg að svo geti orðið að framkvæmdatíminn í sumar geti nýst þessu fólki sem hlýtur að vera í forgangshópi.

Virðulegur forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. umhvrh. varðandi endurskoðun laga um náttúruvernd, nr. 47/1971. Þessi lög hafa verið endingargóð en þó hafa verið gerðar atrennur að því að endurskoða þau að hluta til, m.a. á liðnu kjörtímabili, án þess að um það tækist samkomulag að afgreiða breytingar. Ég vil inna hæstv. umhvrh. eftir því hvort hann ætli að beita sér fyrir því að lög þessi verði endurskoðuð í heild og hvort hann muni leita eftir víðtækri samstöðu um undirbúning málsins t.d. í því formi að þingflokkar á Alþingi komi að endurskoðun málsins. Ég tel að í málaflokki sem þessum sé mjög skynsamlegt að leita sem breiðastar samstöðu og sem víðast fanga í sambandi við stefnumótun. Ég tel að hér sé um mjög brýnt mál að ræða í vissum atriðum þó að sum ákvæði laganna hafi vel staðið tímans tönn. Ég nefni í því sambandi lagaákvæði varðandi efnistöku, malartekju og annað efnisnám, sem eru gersamlega úrelt og stefnir í mikil vandræði vegna þeirra mála og hefur raunar gert á undanförnum mörgum árum. Að mínu mati þarf hugsanlega að líta á þessi lagaákvæði sérstaklega til þess að fá þar lagabætur en að öðru leyti tel ég sjálfsagt og eðlilegt að lögin séu endurskoðuð í heild sinni.

Hæstv. forseti. Út af þessari fyrirspurn hv. 4. þm. Austurl. vil ég segja að eins og þingheimi er kunnugt er gert ráð fyrir að ráðuneytin semji á þessu sumri verkefnaskrá fyrir ráðuneytin sem lögð verður hér fyrir þingið að hausti. Sú vinna er nú u.þ.b. að hefjast, sjálfsagt mislangt komin hjá einstökum ráðuneytum en er að hefjast í umhvrn. Ég hef þegar rætt þar við embættismenn um það hvernig staðið var að þessari vinnu sem í gangi var á síðasta og síðustu þingum og hv. þm. vitnaði hér til. Ég hef velt því fyrir mér hvort ekki sé skynsamlegra að taka lögin til endurskoðunar í heild sinni heldur en að taka út úr þeim einstaka þætti. Þeir sem ég hef þegar rætt við, bæði innan ráðuneytis og utan, því ég hef líka átt viðræður við fulltrúa ýmissa áhugasamtaka um náttúruvernd um það hvernig skynsamlegast væri að taka á þessu máli, telja það almennt betra að taka lögin í heild til endurskoðunar sem ég hygg að sé fyllilega tímabært. En ég hef þó ekki gert þetta endanlega upp. Ég á eftir að skoða hversu langt þetta var komið í meðferð Alþingis og þau viðhorf sem þar komu upp um það að taka fyrst og fremst á stjórnunarþættinum sem ég held að hafi verið það sem var komið lengst á síðasta þingi. En varðandi síðan hverjir kæmu að þeirri endurskoðun þá vil ég segja það við hv. þm. og þingheim að ég tel að það sé fyrst og fremst á ábyrgð ráðherra og ríkisstjórnar að leggja þetta fyrir þingið. Þingið kemur síðan að þessu frv. eins og öðru til efnislegrar umfjöllunar. Ég er þó alls ekki neitt að útiloka það að að málinu komi bæði fulltrúar hagsmunasamtaka og fulltrúar þingflokka en ég vil ekki gefa yfirlýsingar um það á þessu stigi. Svo að lokum, ég sé að tími minn er alveg að renna út, um efnistöku, malarnám og mikla umræðu á síðustu dögum um vikurnám t.d., þá vil ég segja það út af þessari fyrirspurn hv. þm. að það mál hefur nýlega verið til umræðu í ríkisstjórn, að vísu að frumkvæði hæstv. iðnrh. sem hefur með að gera útgáfu námaleyfanna en auðvitað þurfa þau mál öll að fara líka fyrir umhvrn. og í umhverfismat og ég mun vissulega fylgjast með því hvernig þeim málum vindur fram.

Virðulegur forseti. Ég skil það vel að hæstv. ráðherra þurfi tíma til að móta sína stefnu varðandi þennan mikilivæga þátt. Ég fagna yfirlýsingu hans um það að endurskoða þurfi lögin í heild sinni. Ég vænti þess að við nánari skoðun komist hann að því að æskilegt sé að kalla fram sem flest sjónarmið við undirbúning málsins. Ég minni á það að þegar núgildandi lög um náttúruvernd voru lögð fyrir eins og þau síðan voru samþykkt þá var það unnið af þáv. menntmn. þingsins undir forustu þáv. formanns Framsfl., Eysteins Jónssonar. Varðandi efnistökumálið þá er það ekki síst náttúruverndar- og skipulagsmál og alveg brýnt að ofan í þau efni verði farið og mótaðar allt aðrar reglur heldur en nú eru um þau efni. En eins og menn vita er verið að breyta hér landslagi í stórum stíl með slíkri efnistöku, húðfletta hraun landsins, fjarlægja heilu jarðmyndanirnar eða gosmyndanirnar án þess að vörnum verði við komið með stoð í náttúruverndarlöggjöf með viðhlítandi hætti.

Hæstv. forseti. Það var nú svo sem ekki viðbótar fyrirspurn til mín en ég vil aðeins árétta að það var auðvitað þarft og ánægjulegt að minna okkur á hlutverk Eysteins Jónssonar í náttúruverndarmálum fyrir þessa þjóð. En varðandi efnistökuna þá er mér fyllilega ljóst að þar þarf að fara að með allri gát. Auðvitað eru þessi svæði þar sem verið er að taka t.d. vikur misviðkvæm. Sum eru þess eðlis að fyrst og fremst þarf að ganga vel um þau og skilja við þau í því ástandi að ásættanlegt sé. En önnur eru af náttúrufarslegum ástæðum miklu viðkvæmari og varða jafnvel dýrmæta og fagra staði frá náttúruverndarsjónarmiði og um þá þarf að ganga með sérstakri varúð, ekki síst með tilliti til þess að við erum líka að reyna að byggja hér upp atvinnuveg sem heitir ferðaþjónusta og við þurfum að ganga um landið okkar með tilliti til þess þáttar einnig.

Virðulegi forseti. Viðhorf hæstv. ráðherra sýnast mér vera mjög eðlileg til þessa máls. Ég held að við þurfum að móta hér skýrar, almennar reglur og gæta þess að hagnaðarsjónarmið einstakra rétthafa, landeigenda sem annarra, sé ekki það sem ráði ferðinni í þessu máli. Hér verður að horfa til framtíðar. Sjálfur var ég að líta á þessi efni með tilliti til lagabóta á síðasta þingi og má vera að því verði hreyft að hausti. En ég æski sem bestrar samvinnu við hæstv. ráðherra um þessi efni.

Herra forseti. Ég beini hér fyrirspurn til hæstv. forsrh. Mig langar til að spyrja hvort til séu reglur um afmælishald opinberra stofnana. Ef ekki hvort hann telji ástæðu til að setja slíkar reglur. Nú veit ég að það eru til reglur varðandi tækifærisgjafir. Ástæðan fyrir því að ég spyr er afmælishald Húsnæðisstofnunar. Húsnæðisstofnun hélt upp á 40 ára afmæli sitt og án þess að ég sé nokkuð að gagnrýna það þá velti ég því fyrir mér nú á niðurskurðar- og sparnaðartímum hvort ekki beri að setja reglur um það hvenær opinberar stofnanir skuli halda upp á e.t.v. kostnaðarsöm afmæli sín. Eiga stofnanir að halda upp á svona afmæli á tíu ára fresti eða á 25 ára, 50 ára og 75 ára eða 100 ára? Ég geri ekki athugasemdir við það að stofnanir geri vel við starfsmenn sína á tímamótum en það er spurningin hvort menn eigi ekki að setja einhverjar ákveðnar reglur um þessa hluti og hvort hæstv. forsrh. telji slíkt ekki eðlilegt.

Herra forseti. Mér er ekki kunnugt um að það séu fastmótaðar reglur til um afmælishald opinberra stofnana. Sjálfsagt má nú bæði gera of og van í slíkum efnum. Það er hægt að notfæra sér til að mynda tímamót í stofnunum, afmælishald, til þess að kynna slíkar stofnanir. Ég tel að lýðveldistilefnið, þá er ég nú ekki að reikna lýðveldið sem stofnun reyndar, hafi orðið okkur til góðs í kynningarefnum, Alþingi á 150 ára endurreisnarafmæli núna í sumar og svo mætti áfram nefna. Kannski mætti stundum finna að því að við gerum okkur ekki nægilegan dagamun hvað þetta varðar. Ríkisstjórnin átti mánaðarafmæli í gær. 

Herra forseti. Boðað hefur verið verkfall á fiskiskipaflotanum sem hefst á miðnætti í kvöld. Hér er mjög alvarlegt mál á ferðinni ekki síst í ljósi þess að ekki virðist horfa vel í samningaviðræðum milli aðila. Áhrifa verkfallsins mun gæta nær samstundis. Fiskvinnsla leggst m.a. af og hafa fiskverkendur þegar boðað að starfsfólk verði tekið af launaskrá innan nokkurra daga. Íslenski flotinn stundar nú arðbærar veiðar á fjarlægum miðum. Það er talið að íslenski úthafsveiðiflotinn afli fyrir um 160 millj. kr. á degi hverjum og þau verðmæti tapast einfaldlega vegna verkfallsins. Meginágreiningsefni samningsaðila er verðmyndun á hráefni. Nú er fiskverð með ýmsum hætti, fast fiskverð hjá einstöku útgerðum, afli seldur á fiskmörkuðum eða hluti fiskverðs tengdur verði á mörkuðum. Ljóst er að verulegur ágreiningur er um þetta form en víst er að fæstir vilja hverfa til hins miðstýrða og staðnaða verðlagsráðskerfis. Ég vil í þessu sambandi benda á stefnumál Þjóðvaka að allur afli fari um innlenda fiskmarkaði en þess má geta að nú þegar fer um 30% af botnfiskaflanum yfir fiskmarkaði. Verðmyndun á fiskmörkuðum er fyrir opnum tjöldum, stuðlar að bættum gæðum, eykur sérhæfingu, veitir aðgang að sameiginlegri auðlind og er viðurkennt form erlendis við fiskverðsákvörðun. Það er margt sem bendir til þess að þetta form verðmyndunar geti bæði leyst yfirstandandi kjaradeilu og stuðlað að hagkvæmni í veiðum og vinnslu þótt vitaskuld yrði að taka slíkt kerfi upp í áföngum. Annað atriði í sambandi við vinnustöðvunina er að ýmsir útgerðarmenn ætla að leigja skip til útlanda til að veiða utan landhelginnar. Jafnframt ætla enn aðrir útgerðarmenn að skrá skip sín á Vestfjörðum þar sem ekki var boðað verkfall. Þetta er alvarleg atlaga að verkfallsréttinum og lögbundnum starfsvettvangi verkalýðsfélaga. Þarna virðist vera um lögbrot að ræða og það er með ólíkindum að slík viðbrögð við löglega boðaðri vinnustöðvun skuli eiga sér stað. Hér er verið að takast á um grundvallaratriði í kjarabaráttu hérlendis. Það er lögbundinn rammi um vinnudeilur og menn verða að halda sig innan hans, bæði launþegar og vinnuveitendur. Þess er að vænta að viðbrögð verkalýðshreyfingarinnar við þessu verði mjög harkaleg og það að vonum. Þannig er þessi vinnudeila komin á mjög alvarlegt stig. Ríkisstjórn landsins verður að hafa afstöðu í þessu máli sem snertir grundvallarrétt í samfélaginu. Fréttir berast af öðrum fyrirhuguðum verkföllum og óskað er svara frá ríkisstjórninni um stefnu í þessum málum, en ástæða er til að spyrja hvort kröfur sjómanna samrýmist launastefnu stjórnarinnar. Ef breyta á launastefnunni þegar mörg verkalýðsfélög hafa þegar gert samninga, þá er mikilvægt að sú afstaða liggi skýrt fyrir. Ríkisstjórnin boðaði einnig fjálglega fyrir upphaf þessa þings að eitt aðalmál þingsins yrðu væntanlegar breytingar á fiskveiðistjórnuninni. Fiskveiðistjórnun er kjaraatriði að nokkrum hluta. Vegna innbyrðis ágreinings innan stjórnarflokkanna hafa frumvörpin ekki enn séð dagsins ljós. Það er mjög ámælisvert að þingheimur er dreginn á stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Það er því nauðsynlegt að fá upplýst um þau atriði væntanlegra frumvarpa sem gætu orðið efnisatriði í þessari kjaradeilu. Það gengur ekki að óvissa ríki um þetta og tefji samningaviðræður. Herra forseti. Í ljósi þess sem áður hefur verið sagt vil ég spyrja hæstv. sjútvrh. eftirfarandi fimm spurninga: 1. Hyggst ríkisstjórnin grípa inn í þessa kjaradeilu, og ef já, með hvaða hætti? 2. Hvaða skoðun hefur ráðherra á því að ýmsir útgerðarmenn skrái skip sín á Vestfjörðum eða leigi þau til útlanda til þess að komast hjá verkfalli? 3. Vill ráðherra stuðla að því með löggjöf að allur afli fari um fiskmarkaði til að greiða fyrir lausn deilunnar? 4. Telur ráðherra að kröfugerð sjómanna sé í samræmi við niðurstöður í kjarasamningum á almennum og opinberum vinnumarkaði? 5. Hvaða efnisatriði eru í boðuðum frumvörpum ríkisstjórnarinnar í sjávarútvegsmálum sem gætu tengst þessari kjaradeilu?

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 11. þm. Reykn. fyrir að vekja máls á þeirri alvarlegu kjaradeilu sem yfir stendur og yfirvofandi verkfalli ef ekki tekst að semja í tíma. Af því tilefni átti ég samtal í morgun við ríkissáttasemjara og innti hann eftir gangi viðræðnanna. Hann tjáði mér að fram til þessa hefðu þessar viðræður farið fram stöðugt og án þess að óeðlilegt hlé hefðu orðið þar á. Hann sagði enn fremur að staða viðræðnanna væri mjög viðkvæm á þessu stigi og í þriðja lagi að það yrði reynt til þrautar að leita sameiginlegrar niðurstöðu áður en verkfall skylli á. Ég bið menn að sjálfsögðu að hafa það í huga að samningsaðilar undir stjórn ríkissáttasemjara sitja á fundum á mjög viðkvæmu stigi deilunnar og samkvæmt þessum upplýsingum reyna til þrautar að ná niðurstöðu. Varðandi þær spurningar sem hv. þm. beindi til mín vil ég segja þetta: Að því er varðar fyrstu spurninguna, þá eru ekki um það áform af hálfu ríkisstjórnarinnar að banna þessa kjaradeilu með lögum. Það er réttur samningsaðila að gera út um deilu sem þessa og þeim rétti fylgja líka miklar skyldur. Það eru réttindi og ábyrgð samningsaðila að ljúka deilunni í frjálsum viðræðum sín á milli. Varðandi aðra spurninguna er það að segja að ég vil ekki blanda mér inn í þetta deiluefni sjómanna og útvegsmanna fremur en önnur, en ég hlýt þó að geta sagt það að ég og ég hygg flestir hljóti að hafa skilning á þeirri óánægju sem sjómenn hafa lýst þegar útgerðarmenn eru að leigja útgerð skipa sinna til svæða þar sem ekki er verkfall eða til erlendra útvegsmanna í þeim tilgangi að komast undan verkfallinu og draga úr áhrifum þess. Varðandi þriðju spurninguna vil ég lýsa þeirri skoðun minn að ég tel að fiskverð eigi að mótast á markaði ýmist með samningum aðila eða með sölu um fiskmarkaði og ég teldi það óheppilegt að setja um það fortakslausa löggjöf að allur fiskur skyldi undantekningarlaust fara um fiskmarkaði. Varðandi fjórðu spurninguna vil ég segja það að ég hef ekki lagt mat á kröfur sjómanna né heldur gagnkröfur útvegsmanna í þessari deilu. Um fimmtu spurninguna er það að segja að efnisatriði þeirra frumvarpa sem unnið hefur verið að um breytingu á fiskveiðistjórnunarlögum lúta ekki að þeirri kjaradeilu sem nú stendur yfir.

Herra forseti. Ég lýsi ánægju minni yfir því að það liggur fyrir yfirlýsing hæstv. ráðherra um það að ríkisstjórnin ætli ekki að grípa inn í þessa kjaradeilu með lagasetningu. Ég vil þó benda mönnum á að grundvöllurinn undir þessari kjaradeilu eru lög sem Alþingi hefur sett, lög um stjórn fiskveiða, því að þau lög hafa valdið því að ákveðinn hópur útgerðarmanna og sjómanna starfar nú sem leiguliðar hjá öðrum, þ.e. hjá þeim sem eiga aflaheimildir sem þeir af einhverjum ástæðum ekki treysta sér til, kæra sig um eða vilja nýta sjálfir og útgerðarmenn sem skortir aflaheimildir hafa gerst leiguliðar hjá þessum aðilum og hafa verið að fiska fyrir þá kvótann sinn og fengið fyrir 36--40 kr. á kg. Þetta er afleiðing af lagasetningu frá Alþingi og þetta kemur fram í rýrnandi kjörum sjómanna sem verða að sætta sig við að fá fyrir afurðina 36--40 kr. á kg á sama tíma eins og aðrir starfsbræður þeirra eru að fá yfir eða á annað hundrað kr. fyrir sama fisk. Virðulegi sjútvrh. Þetta er ekki frjáls fiskmarkaður. Þetta er ekki frjáls verðmyndun á fiskmarkaði. Ef hæstv. ráðherra vill stuðla að frjálsri verðmyndun á fiskmarkaði, þá á hann að vinna gegn slíku kerfi sem hefur verið sett samkvæmt tillögu frá honum og með samþykki Alþingis. Svo fremi sem allur afli fer ekki á markað getur frjáls fiskmarkaður ekki ákvarðað verðið. Það væri forvitnilegt að fá að vita það frá fyrirspyrjanda, sem er stjórnarmaður í Faxamarkaði: Hvernig stendur á því að stjórn Faxamarkaðar beitti sér gegn því á sínum tíma að afli sem veiddur var en ekki var fyrirhugað að kæmi e.t.v. að landi yrði boðinn á markaðnum án þess að búið væri að landa aflanum? Og hvernig fer það saman hjá hv. þm. að geta verið forsvarsmaður þess að allur íslenskur afli fari á íslenskan markað en beita sér ekki gegn þessari ákvörðun hjá stjórn Faxamarkaðar? 
             Virðulegi forseti. Ég skal ljúka máli mínu. Ég fordæmi þau viðbrögð útgerðar að útflagga skipum sínum hvort sem er um leigu til annarra innlendra útgerðaraðila eða til erlendra. Þetta eru verkfallsbrot sem ég hélt að þekktist ekki lengur á þeim tíma sem við lifum á Íslandi í dag. Þetta er eitthvað sem ég hélt að heyrði sögunni til.

Virðulegi forseti. Eins og hér hefur komið fram þá eru það þau lög um stjórn fiskveiða sem sett hafa verið hér á Alþingi sem eru tvímælalaust einn af orsakaþáttum þessarar deilu. Hæstv. núv. sjútvrh. hefur verið eindreginn baráttumaður á Alþingi fyrir því að löggjöf af því tagi sem við búum nú við í dag yrði sett. Þess vegna getur hæstv. sjútvrh. ekki haldið því fram hér að hann sé ekki með einhverjum hætti tengdur þessari deilu. Það er líka alveg ljóst að kröfur um breytingar á sölu á sjávarafla sem sjómenn hafa sett fram hafa m.a. strandað á afstöðu núv. hæstv. sjútvrh. Hitt er svo enn alvarlegra eins og hér hefur komið fram í umræðunum að nokkur fyrirtæki hafa ákveðið að hafa eðli og anda vinnulöggjafarinnar að engu og hafa nú tekið sér fyrir hendur verkfallsbrot eins og síðasti hv. ræðumaður lýsti mjög skýrt. Þar með tel ég einnig að hæstv. félmrh., sem ber ábyrgð á framkvæmd vinnulöggjafarinnar í landinu, verði að láta þetta mál til sín taka. Þetta mál er þess vegna ekki eingöngu tengt hæstv. sjútvrh. heldur líka tengt hæstv. félmrh. --- og er nú vont að hann skuli hafa horfið hér úr salnum vegna þess að það er óhjákvæmilegt að hæstv. félmrh. upplýsi það hér í umræðunum hvort hann ætlar virkilega ekkert að hafast að þegar þessi staðreynd liggur hér fyrir. Ég tel einnig að Alþingi hljóti að skoða það hvort heimila á útgerðarfyrirtækjum sem brjóta vinnulöggjöfina með því að halda heimildum sínum til fiskveiða óbreyttum eins og þau hafa haft til þessa. Hér er greinilega verið að búa til þann ljóta leik að brjóta vinnulöggjöfina annars vegar og nýta sér hins vegar þau réttindi sem afhent hafa verið af Alþingi í skjóli laganna um stjórn fiskveiða og slíkt verður að fordæma mjög harkalega.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 11. þm. Reykn. fyrir hans fyrirspurn og eins hæstv. sjútvrh. Ég tek að öllu leyti undir hans málflutning, en vildi aðeins beina umræðunni inn á þá fyrirspurn hv. 11. þm. Reykn. um fiskmarkaði. Ég hef í gegnum árin sem útgerðarmaður og sveitarstjórnarmaður fylgst nokkuð náið með því hvernig fiskmarkaðir hafa þróast og breytt þeirri venju útgerðarmanna að semja sjálfir um verðlagningu sjávaraflans út í það að vera með frjálsa verðlagningu á fismörkuðum. Ég held að allir sem nálægt þeirri þróun hafa komið viðurkenni að fiskmarkaðir hafa með starfsemi sinni aukið verulega verðmætasköpun í sjávarútvegi og aukið og kannski bætt þá ímynd sem menn hafa af aukategundum sjávarafla sem áður voru nánast verðlausar en eru í dag nýttar að fullu til útflutnings og til neyslu innan lands. Það hefur ekki heldur heyrst mjög hátt um það undanfarið hvernig fiskmarkaðir hafa tryggt margar útgerðir í rekstri með staðgreiðslu afla sem var áður fyrr meira undir hælinn lagt og eins með því öryggi sem markaðir hafa skapað að öðru leyti og jafnvel tryggt byggðir á viðkomandi stöðum. Ég vil benda á það að t.d. eru fiskmarkaðir í Grímsey sem hefði nú einhvern tíma verið talið dálítið út úr kortinu. Mig langaði aðeins til þess að inn í þá umræðu sem hér hefur myndast verði dregin sú staða að fiskmarkaðir eru í rauninni að gefa eftir í baráttunni. T.d. hefur þorskur dregist stórlega saman í afla á fiskmörkuðum vegna þess að verðlagning hefur farið í tonn á móti tonni. Ég held að það verði að draga fram kosti markaðanna sem eru miklu fleiri heldur en þær hættur sem af þeim stafa.

Virðulegi forseti. Það stefnir í sjómannaverkfall. Þær upplýsingar berast að mikil samstaða sé meðal sjómanna um þá fyrstu kröfu að öllum fiski verði landað á fiskmarkaði eða að fiskmarkaðstenging fáist á fiskverðið. Það væri óviðunandi að fá á ný einhvers konar verðlagsráð. Af því fyrirkomulagi var ekki góð reynsla og vítin eru til að varast. Virðulegi forseti. Sjútvrh. lét þá skoðun í ljós í viðtali við Auðlindina 5. apríl sl. að verðmyndunarkerfið sem hann beitti sér fyrir fyrir þremur árum sé ófullkomið þar sem sami aðili er oft að selja og kaupa fiskinn, að launakjör sjómanna séu orðin mjög mismunandi og því eðlilegt að sjómenn sætti sig ekki við þennan mikla launamismun. Það verði að skoða verðmynduna. Í viðtalinu getur hann þess að uppboð á einum markaði mundi leysa verðmyndunarvandamálið en slíkt hafi áhrif á skipulag fiskvinnslunnar. Athyglisvert er að ráðherra segir að horft sé í of ríkum mæli á hagsmuni útvegsmanna eingöngu. Það verði hins vegar að skoða heildarhagsmuni sjávarútvegs. Stóra verkefnið sé að leysa verðmyndunarvandann og mismun í launakjörum sem óásættanlegur sé fyrir sjómenn. Þessu er ég sammála og er þess vegna vonsvikin yfir viðbrögðum ráðherrans varðandi lög um fiskmarkaði í ræðustól hér áðan. Við verðum að leita launajafnaðar og réttlætis. Það er ekki hægt að bjóða sjómönnum upp á að bátar sæki sömu mið, veiði hlið við hlið og landi í sama sjávarplássi en sjómenn á einum báti fái 40 kr. fyrir kg af fiski meðan sjómenn á öðrum fá e.t.v. 130 kr. fyrir kg af fiski. Um þetta eru dæmi. Hér er vitlausu kvótakerfi um að kenna og við verðum að taka höndum saman og leysa þennan vanda. E.t.v. felst lausnin, virðulegi forseti, í því að tengja fiskverð við markaði í áföngum. Þá verður útgerð ekki fyrir of stóru höggi. Virðulegi forseti. Í flestöllum nágrannalöndum okkar fer allur seldur afli á gólf eða fjarskiptamarkaði og við verðum að tengja okkur þeirri þróun.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins taka þátt í þessari umræðu og byrja þá á því vegna orða síðasta hv. ræðumanns, sem taldi að kvótakerfinu væri um að kenna að verðmyndun væri ekki frjáls í sjávarútvegi, að benda á að svo er auðvitað ekki. Það er alveg sjálfstæð ákvörðun hvort menn eru með frjálsa verðmyndun í sjávarútvegi eða hvernig menn versla með fisk sín í milli. Hins vegar er ljóst að frjáls verðmyndun og það að fiskur yrði seldur um fiskmarkaði mundi leysa ýmis mál sem erfiðleikum valda í sjávarútvegi í dag. Auk þess yrði þeirri kvöð létt af sveitarfélögunum að leggja svo og svo mikið fé í útgerð og kvótakaup. Sala um fiskmarkaði gerir það að verkum að ekki skiptir höfuðmáli hvort skip er skráð í Grindavík eða á Snæfellsnesi. En í þessari umræðu eru það verðmyndunarmálin og samskipti sjómanna og útgerðarmanna sem eru til umræðu. Verslun með fisk um fiskmarkaði mundi tryggja eðlilega verðmyndun og sú tortryggni sem gætt hefur undanfarin ár í samskiptum sjómanna og útgerðarmanna mundi minnka. Auk þess tryggja fiskmarkaðir betri nýtingu hráefnis og eru mikilvægir fyrir nýsköpun í vinnslu sjávarafurða. Sérhæfing er nauðsynleg í fiskiðnaði til að auka arðsemi og bæta lífskjör starfsfólks rétt eins og í öðrum iðnaði. Fiskmarkaðir eru ein forsenda þess að sérhæfing aukist. Í dag reyna menn að treysta grundvöll sérhæfingar með því að versla með veiðiheimildir --- kvótabrask er það stundum kallað --- og með því að láta aðra veiða fyrir sig tonn á móti tonni. Það er eitt af mörgu sem hefur ögrað sjómönnum og það er merkilegt að þeir sem berjast hvað harðast gegn frjálsri verslun með fisk eftir að hann er veiddur og orðinn að hráefni til vinnslu eru gjarnan hörðustu talsmenn þess að fiskurinn sé á uppboði óveiddur. Kvótaviðskipti milli útgerða og kvótamarkaðir eru þeim fremur að skapi. Eitt atriði enn sem hefur aukið á tortryggni sjómanna og gagnrýni á núverandi lög um stjórn fiskveiða er þegar útgerðir selja þær veiðiheimildir sem þeim hafa verið úthlutaðar og láta svo sjómenn taka þátt í að kaupa þær til baka. Auðvitað sér hver maður að svona framkoma gatar kerfið engu síður en ýmis þau ákvæði sem stjórnvöld hafa verið að setja inn undanfarin ár. Útgerðarmenn verða auðvitað að gæta þess að fara ekki fram með þeim hætti að ögri svo sjómönnum og ofbjóði svo réttlætiskennd þjóðarinnar, m.a. með brotum á vinnulöggjöf, að fiskveiðistjórnunarkerfið sem menn hafa að meiri hluta orðið sammála um að sé okkur hagkvæmast sé dæmt úr leik vegna framkomu þeirra sem vinna eftir lögunum.

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að hreyfa þessu máli og tek undir með honum að ekki er hægt annað en lýsa þungum áhyggjum af því hvernig kjaradeila sjómanna á fiskiskipum er að þróast og að verkfall blasir nú við. Þetta er stórkostlegt áhyggjuefni fyrir atvinnugreinina og fyrir þjóðarbúið í heild, ekki síst núna um þessar mundir þegar þannig háttar til að verið er að draga mikla björg í bú með veiðum utan landhelgi. Á hinn bóginn verður að horfast í augu við það að í reynd rekast á hlutaskiptakjör sjómanna annars vegar og aflamarkskerfi með framsali og vandamál sem upp koma í sambandi við verðlagningu í því hins vegar. Þessir árekstrar hafa haldið áfram og þau vandamál hefur ekki tekist að leysa með viðunandi hætti. Því er nú staðan sú að í annað skipti á skömmum tíma stöndum við frammi fyrir verkfalli sem kemur til vegna þessara árekstra. Um áramót 1993--1994 stóð verkfall og síðan komu til sögunnar bráðabirgðalög. Í framhaldinu var reynt að setja þessi mál í farveg en nú er staðan aftur þessi að verkfall blasir við. Ég vil einnig taka undir það sem hér hefur verið sagt að það getur svo ekki annað en gert ástandið verra ef útgerðamenn fara út á þá braut að reyna að koma sér undan lögmætum og rétt boðuðum aðgerðum sjómanna. Það getur ekki orðið til annars en að gera deiluna illvígari. Það er líklegt til að kalla á samúðaraðgerðir annarra verkalýðsfélaga og setja málin í enn verri hnút heldur en orðið er. Ég vil leyfa mér að spyrja hvort stjórnvöld hafi kannað hvort það sé sjálfgefið að það beri að samþykkja slíkar umskráningar ef ljóst má vera að eini tilgangur þeirra er sá að komast undan lögmætum og rétt boðuðum aðgerðum í kjaradeilum. Er ekki hægt að stöðva það að slíkar umskráningar eigi sér stað með svipuðum hætti og ýmsar aðrar aðgerðir eru ekki látnar gilda ef boðað er til þeirra í vinnudeilum, svo sem uppsagnir starfsfólks? Ég teldi ástæðu til að hvetja hæstv. ríkisstjórn til þess að kanna hvort ekki er hægt að afstýra því að þarna fari málin í enn verri hnút en ella með því að þetta gerist á næstu klukkutímum eða sólarhringum. Að lokum hvet ég alla málsaðila og þar með talið hæstv. ríkisstjórn til að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að leysa þessa deilu áður en hún fer í verri hnút en orðið er.

Enn eru fimm hv. alþingismenn á mælendaskrá og einungis 5 mínútur eftir af tímanum. Auk þess eiga málshefjandi og hæstv. ráðherra væntanlega eftir að koma í ræðustól þannig að ég bið þá sem næstir eru í ræðustól að reyna að stytta mál sitt svo að allir megi komast að.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá málshefjanda, hv. 11. þm. Reykn., að sú leiga eða útflöggun sem nú gerist, er grundvallaratriði í samskiptum milli launþegahreyfingarinnar og vinnuveitenda sem útgerðarmenn eru nú að stofna í verulega hættu. Engin sátt verður meðal sjómanna gagnvart útgerðinni við ríkjandi aðstæður í verðlagsmálum. Það verður með einum eða öðrum hætti að markaðstengja sölu á afla fiskiskipa og sjómenn sætta sig við aðlögun í áföngum í þá átt að á árinu 1997 verði markaðslögmálið látið gilda að fullu varðandi verðákvörðun á fiski. Hins vegar hefur komið fram í þessari kjaradeilu að Landssamband ísl. útvegsmanna hefur afneitað hingað til hagsmunatengslum við fiskvinnsluna og þeirri hulu hafa þeir nú svipt endanlega af sér með því að afneita hæsta gangverði fyrir fisk með markaðstengingu. Ég hef ekki verið talsmaður auðlindaskatts hingað til fremur en flestir sjómenn en með kaupum og sölum veiðiheimilda þar sem 30 kr. af hverju kg af þorski kemur til skipta sjómanna í stað 130 kr. við markaðsaðstæður stuðla útgerðarmenn að breyttu hugarfari sjómanna og fulltrúa þeirra í átt til auðlindaskatts. Við ríkjandi ástand verður ekki unað. Það er þá betra að fá 90--100 kr. til skipta af hverju kg af þorski og í ríkiskassann renni þá 30--40 kr. af hverju kg. Leikreglurnar verða þar með skýrari. Eins og hv. fyrirspyrjandi kom inn á áðan eru kröfur sjómanna innan þeirra marka sem samtök launþega í landinu hafa samið um nú að undanförnu. Það eru nokkur grundvallaratriði sem menn verða að hugsa til í þeim kjarasamningum sem nú er unnið að, t.d. er uppsagnarfrestur sjómanna aðeins ein vika. Það þekkist hvergi meðal íslenskra launamanna og hvergi er til samningur sem segir til um jafnléleg uppsagnarákvæði og fiskimenn hafa að þeir skuli ekki hafa nema einnar viku uppsagnarfrest en þetta er meðal þeirra krafna sem útgerðin er ekki tilbúin til þess að ganga að.

Virðulegi forseti. Tilefni þessarar umræðu er eins og hér hefur komið fram boðað verkfall Sjómannasambandsins. Í fréttum undanfarna daga hefur komið fram að íslenskir útgerðarmenn hafa uppi fyrirætlanir um að gera ráðstafanir til að koma sér undan umræddu verkfalli. Verkfallið er að því er ég best fæ séð löglega boðað og í fullu samræmi við íslensk lög og venjur en íslensk lög gera eins og reyndar lög flestra siðmenntaðra þjóða ráð fyrir því að launafólk geti farið í verkföll til að knýja fram kjarakröfur sínar. Samt sem áður hefur það gerst núna opinberlega og á ótrúlega óforskammaðan hátt að íslenskir útgerðarmenn lýsa því yfir að þeir hyggjast koma sér undan áhrifum verkfallsins með því að leigja skip milli staða innan lands og utan. Ekki aðeins heyrir maður slíkar yfirlýsingar í fjölmiðlum heldur hafa mér borist til eyrna sögusagnir um mjög alvarlegar athafnir íslenskra útgerðarmanna sem benda til atvinnukúgunar af verstu gerð ef sannar eru. Felast þær í því að skipverjar eru sagðir þvingaðir til að skrifa undir nýja samninga um kjör sín að viðlögðum missi skipsplássins ella. Ég vona svo sannarlega að á slíkum sögum séu til eðlilegar skýringar því að ef sannar eru fela þær í sér atvinnukúgun sem er ekki sæmandi að viðgangist hjá siðmenntaðri þjóð. Í raun má stórlega efast um siðferði þessara útgerðarmanna sem leyfa sér að lýsa því yfir að þeir ætli sér að koma sér undan löglega boðuðu verkfalli. Ég vona svo sannarlega að þetta sé ekki merki um það sem koma skal í íslensku atvinnulífi og ekki er síður undarlegt að forusta útgerðarmanna skuli ekki leggjast af hörku gegn slíkum yfirlýsingum. Ég tek undir það sem kom fram frá fyrri ræðumönnum að hér er um alvarlega atlögu gegn verkfallsréttinum að ræða sem hingað til a.m.k. hefur verið talinn til grundvallarmannréttinda, til allra helgustu mannréttinda. Íslenskir atvinnurekendur greiða ekki fyrir samningum með slíku athæfi að blása til orrustu um sjálfan verkfallsréttinn á viðkvæmu stigi samninga og ekki er annað hægt en að fordæma slíka framkomu í einu og öllu og þá að fordæma slíka framkomu íslenskra útgerðarmanna sem virðast samkvæmt þessu telja sig hafna yfir lög og reglur. Í lokin þætti mér fróðlegt að heyra afstöðu hæstv. félmrh. til slíkra yfirlýsinga útgerðarmanna.

Herra forseti. Það er vissulega áhyggjuefni þegar stefnir í verkfall sjómanna og fiskiskipaflotinn stöðvist vegna deilna um kjaramál. Þó hæstv. sjútvrh. hafi lítið viljað segja um viðbrögð útvegsmanna við verkfallsboðun sjómanna verð ég að segja þá skoðun mína að ég tel þau viðbrögð að flytja skip út af verkfallssvæðinu með skráningaraðgerðum gagnrýniverð. Hins vegar tel ég rétt að geta þess að fyrir réttu ári lukum við lagasetningu vegna inngrips stjórnvalda í verkfall sjómanna og verður að segjast að þá voru nær allir sammála um að það að grípa inn í það verkfall hefði ekki verið réttmætt þrátt fyrir að allir viðurkenndu að þá voru aðstæður í sjávarútvegi mun brýnni en nú til að stöðva verkfall. Það verður að segjast að aðgerðirnar hafa ekki reynst nægar því að enn er deiluefnið það atriði sem lög voru sett um, þ.e. lög um samstarfsnefnd sjómanna og útvegsmanna. En vel að merkja og það er mjög athyglisvert að sú nefnd hefur fengið mjög fá deiluefni til umfjöllunar og það finnst mér í sjálfu sér að deiluaðilar ættu að taka til umfjöllunar sín á milli. Mér finnst hins vegar undarlegt að menn skuli álykta í þessari umræðu að deilan stafi af lögum um stjórn fiskveiða þegar við vitum og ég tel að við vitum það öll að það sem þeim deiluatriðum veldur eru gerðir mjög fárra útgerðarmanna og deilur af hálfu fárra skipsáhafna og hvert er þá hið rétta gagnvart almennum niðurstöðum af lögum, að almennt ganga þau eðlilega fyrir sig en einhverjir fáir eru skemmd epli í tunnunni. Ég held að það sé rétt að a.m.k. við viðurkennum þetta. Menn hafa nefnt sem svo að það sé nánast sjálfsagt að flytja allan afla á fiskmarkaði og bjóða upp og þá spyr ég á móti: Hvar er þá frelsið um viðskiptin með afla, frelsi um verðákvörðun? Ég efa stórlega að það sé rétt niðurstaða af þessari deilu.

Herra forseti. Hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, spurði um afstöðu mína til brota á vinnulöggjöfinni. Ég get upplýst það að meðan núgildandi vinnulöggjöf er í gildi verður að sjálfsögðu að halda hana. Ef um brot á vinnulöggjöfinni er að ræða verður að taka á því og félmrn. mun fylgjast með því máli og þróun þess. Úr því að ég er kominn hingað get ég sagt frá því að ég hef mjög miklar áhyggjur út af þessu verkfalli. Ég vek athygli á því að ekki er einungis um að ræða deilu milli sjómanna og útgerðarmanna. Hún kemur kannski fyrst og fremst niður á fiskverkafólki í landi og hún getur orðið til þess að fiskverkun leggist bókstaflega niður í ýmsum sjávarplássum og þar með er grundvelli kippt undan búsetu í viðkomandi plássum. Ég sé ekki hér eða nú hvernig hægt væri að verða við ýtrustu kröfum sjómanna. Það réttlætir hins vegar ekki mjög óeðlileg tiltæki sumra útgerðarmanna. Þessi deila leysist ekki með því að annar láti alfarið undan. Menn verða að koma sér að því að semja.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svör við spurningum mínum og fagna því að ríkisstjórnin ætlar ekki að grípa inn í þessa kjaradeilu. Ég hefði kosið að sjútvrh. hefði gefið skýrari yfirlýsingar um það að leigja skip eða útflagga til að forðast þetta verkfall. Ég fagna yfirlýsingu félmrh. að hann ætli að kanna hvort brotið hafi verið gegn ákvæðum vinnulöggjafarinnar. Ég tek undir eða fagna undirtektum þingmanna við það að mótmæla leigu eða útflöggun skipa til að forðast þetta verkfall. Það er einfalt mál að leikreglur kjarasamninganna verða að gilda. Ég vil líka benda á það að varðandi fyrirspurn hv. 4. þm. Vestf., Sighvats Björgvinssonar, sem hann beindi til mín varðandi fisksöluform að hér er um vanþekkingu að ræða hjá hv. þm. Fiskmarkaðir starfa eftir heimild og lögum frá sjútvrn. og þau viðskipti sem hann gerði að umtalsefni voru samkvæmt úrskurði ráðuneytisins ekki heimilar. Hann hefði því getað aflað sér betri upplýsinga um það mál. Ég vil líka nefna það varðandi fiskmarkaðsmálin að fiskmarkaðir leysa mjög mikið af þeim vandamálum sem við erum að tala um. Þeir leysa m.a. verðmyndunina. Viðskipti tonn á móti tonni til eigin fiskvinnslu leysast með fiskmörkuðum. Ég vil að lokum óska eftir því að samningsaðilar nái sem fyrst samkomulagi í þessari deilu og ég skora á hæstv. sjútvrh. að leggja sitt af mörkum til að svo megi verða.

Herra forseti. Undir lok umræðunnar þakka ég fyrir málefnalega umfjöllun sem hefur farið fram um þetta viðkvæma efni og ítreka að það hlýtur að vera von okkar allra alþingismanna að deiluaðilar undir stjórn ríkissáttasemjara nýti tímann vel sem eftir er til þess að freista þess að finna lausn. Það er mín skoðun að eðlilegast sé að gert sé út um deiluefni eins og verðmyndun á fiski í samningum aðila. Núverandi löggjöf um það efni var breytt fyrir þremur árum að ósk sjómanna og útfærsla laganna var alfarið að þeirra ósk. Á þeim tíma gerðu allir sér grein fyrir því að þessi lög eru ekki fullkomin. En ég ítreka að hér var farið að ósk sjómanna. Hv. 8. þm. Reykn. sagði að einvörðungu hefði strandað á sjútvrh. að samþykkja að allur fiskur yrði seldur á fiskmörkuðum. Ég vil aðeins rifja upp af því tilefni að hann er formaður í stjórnmálaflokki sem hefur það á stefnuskrá sinni að selja allan fisk á fiskmörkuðum nema af eigin skipum þannig að mér sýnist að stefna hans eigin flokks fullnægi ekki þeim kröfum sem hann var setja á hendur ríkisstjórninni en það er í sjálfu sér aukaatriði. Við verðum að mínu mati að hafa í huga við allar leikreglur í þessu efni heildarhagsmuni sjávarútvegsins, ekki bara að finna lausn á deilum sjómanna og útvegsmanna. Við erum að tala um atvinnugrein sem felst í veiðum, vinnslu og markaðssetningu afurða. Allar leikreglur þurfa að tryggja heildarhagsmuni allra þessara þátta í sjávarútveginum og það hefur mótað afstöðu ríkisstjórnarinnar í þessu efni. Herra forseti. Ég ítreka þakklæti mitt fyrir þessar umræður og óskir til samningsaðila um að þeim takist að ná sáttum í tæka tíð áður en verkfallið skellur á.

Til þess að 7., 8. og 9. mál megi koma til umræðu og atkvæðagreiðslu á fundinum þarf að leita afbrigða. Leitað er afbrigða fyrir öll mál samtímis ef enginn hreyfir andmælum.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um framkvæmdaáætlun til að ná fram launajafnrétti kvenna og karla. Meðflm. minn að þessari till. er hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir en tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera framkvæmdaáætlun í samráði við aðila vinnumarkaðarins sem hafi það að markmiði að ná fram fullu launajafnrétti kynjanna á næstu fimm árum. Markmiðið verði að koma með markvissar tillögur um hvernig ná megi fram fullu launajafnrétti kynjanna, m.a. hvernig hægt sé að gera launakerfið sýnilegt og fella heildarlaunagreiðslur inn í launataxtana á þann hátt að greidd verði sömu laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Sérstaklega verði fjallað um þær leiðir sem farnar eru í nágrannalöndunum og m.a. höfð hliðsjón af tillögum stjórnskipaðrar nefndar sem nú fjallar um starfsmat. Einnig verði fjallað um hvernig draga megi úr launamisrétti við gerð kjarasamninga og í því sambandi kannað hvort einhvers konar forgjöf í launamálum sé fær leið og hvernig nota megi 3. gr. jafnréttislaga sem kveður á um tímabundnar séraðgerðir í þágu kvenna í þessu sambandi. Framkvæmdaáætlunin, ásamt lagafrumvörpum ef þurfa þykir, verði lögð fyrir Alþingi eigi síðar en 1. janúar 1996.`` Virðulegi forseti. Þannig hljóðar þessi þingsályktun. Allar kannanir sem fram hafa farið á launum kvenna og karla hér á landi sýna að tekjur karla eru mun hærri en tekjur kvenna. Sá munur sem er á launum kvenna og karla og ekki hefur tekist að skýra með einhverjum hætti, svo sem lengri vinnutíma, starfsaldri, meiri menntun eða auknu álagi, er töluvert mikill og breytilegur eftir stéttum. Ýmsar rannsóknir liggja nú fyrir og hægt er að fá mikilsverðar upplýsingar um laun kvenna og karla hjá aðilum eins og Þjóðhagsstofnun, Hagstofu, Félagsvísindastofnun háskólans og kjararannsóknanefndum. Nú síðast lét Jafnréttisráð í samræmi við framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar um jafnrétti kynjanna gera könnun á launamyndun og kynbundnum launamun í nokkrum fyrirtækjum. Í febrúar sl. voru niðurstöður þeirrar könnunar birtar og er skemmst frá því að segja að þær hleyptu af stað meiri umræðu um launamál og launamisrétti en fyrri kannanir hafa gert þó niðurstaðan væri ekki alveg ný, mikill kynbundinn launamunur. E.t.v. voru það þær aðferðir sem beitt var sem gerðu það að verkum að ekki var annað mögulegt en taka mark á niðurstöðunum og bregðast við þeim. Til að auka á áreiðanleik niðurstaðna var margþættum aðferðum beitt. Auk ítarlegra spurningalista sem lagðir voru fyrir starfsmenn voru m.a. kannaðar grunnupplýsingar á launaskrám þeirra stofnana og fyrirtækja sem könnunin fór fram í auk ítarlegra viðtala við yfirmenn og almenna starfsmenn. Eins og áður sagði sýna niðurstöðurnar töluverðan launamun karla og kvenna, hvort sem um er að ræða dagvinnulaun, dagvinnulaun með álagsgreiðslum eða jafnaðarkaup. Menntun leiðir til hærri launa hjá báðum kynjum en athyglisvert er að með aukinni menntun eykst launamunur milli karla og kvenna konum í óhag. Í könnuninni kemur fram að konur með háskólamenntun sækjast ekki síður eftir stöðuhækkunum en karlar, en aukin menntun kvenna hefur ekki enn skilað þeim jafnri stöðu á vinnumarkaðnum eins og vonast var til. Einnig virðist sem konur þurfi frekar að sanna sig í starfi til að ná frama innan fyrirtækja. Prófgráða þeirra og reynsla dugar ekki sem staðfesting á hæfni meðan starfsaldur á vinnustað virðist hins vegar ekki hafa mikil áhrif á gengi karla. Mun algengara er að laun kvenna en karla séu eingöngu samkvæmt taxta stéttarfélags. Samningar um lága taxta virðist því hér vera stór áhrifavaldur, þar sem karlar virðast hafa mun meiri möguleika á að semja um laun umfram taxta. Í ljósi þessa eykst enn mikilvægi þess að launakerfin verði stokkuð upp með það fyrir augum að afnema það misrétti sem augljóslega felst m.a. í aukagreiðslum ýmiss konar sem samið er um á vinnustað en ekki í kjarasamningum stéttarfélags og atvinnurekenda. Viðhorf stjórnenda og starfsfólks til kvenna og karla eru misjöfn. Enn er litið á karla sem fyrirvinnur og það virðist ýta frekar undir starfsframa þeirra og launahækkanir. Þannig fá karlar í hjúskap hærri laun en einhleypir. Stjórnendur virðast líka vel kunna að meta að starfsfólk sé reiðubúið að vinna fram eftir og þar sem konur eru frekar taldar bera ábyrgð á börnum og uppeldi auk þess sem meiri hætta er talið á að þær hverfi úr vinnu vegna barneigna og umönnunar fjölskyldu virðast þeir þættir sem ýta undir frama karla vinna gegn konum. Þannig virðist ýmislegt af því sem taka þarf á í fjölskyldustefnu eða öllu heldur það að ekki hefur verið til nein fjölskyldustefna beinlínis vinna gegn konum á vinnumarkaði. Viðbrögð fyrrv. félmrh. að undirbúa og leggja fram tillögu að opinberri fjölskyldustefnu voru í þessu sambandi auðvitað hárrétt. Ekki er ástæða til að ráðast í frekari kannanir eða rannsóknir á stöðunni. Hún er öllum ljós, ekki síst konum. Því er lagt til að ríkisstjórnin láti gera fimm ára áætlun um það hvernig ná megi fram launajafnrétti kynjanna. Í því sambandi verður m.a. höfð hliðsjón af niðurstöðu stjórnskipaðrar nefndar um starfsmat sem félmrh. skipaði í kjölfar framangreindrar rannsóknar á launamun kynjanna ásamt því að kannað verði hvernig beita megi 3. gr. jafnréttislaga, sem fjallar um tímabundnar séraðgerðir í þágu kvenna, og hvernig nýta megi kjarasamninga á tíma framkvæmdaáætlunarinnar til að draga úr launamisrétti kynjanna. Samkvæmt 17. gr. jafnréttislaga skal félmrh. á fjögurra ára fresti leggja fram framkvæmdaáætlun um ráðstafanir til að ná fram jöfnuði milli karla og kvenna. Fyrsta áætlunin var lögð fram árið 1986. Hún tók m.a. til fjölgunar kvenna í opinberum ábyrgðarstöðum ásamt launamisrétti kynjanna. Það er erfitt að meta gildi slíkra áætlana, en þó var fæðingarorlof lengt og störf heimavinnandi húsmæðra og umönnunarstarf meira metin en áður sem starfsreynsla. Konum fjölgaði einnig í stjórnunarstöðum hjá hinu opinbera en betur má ef duga skal og e.t.v. er gildi slíkra áætlana ekki síst það að koma málinu reglulega á dagskrá og stuðla þannig að því að menn verði meðvitaðri um ríkjandi ástand. Árið 1988 var fyrsta konan skipuð ráðuneytisstjóri og árið 1933 var önnur kona ráðuneytisstjóri. Þær eru því orðnar tvær af þrettán. Einungis ein kona er ráðherra í tíu manna ríkisstjórn og hér á hinu háa Alþingi eru konur 25% alþingismanna og er það svipað hlutfall og í sveitarstjórnum landsins. Hlutfall kvenna í nefndum og ráðum á vegum ríkisins er aðeins lægra eða um 21%. Sú áætlun sem nú er í gildi var samþykkt á Alþingi í maí 1993 og gildir til ársloka 1996. Þar er lögð áhersla á skyldur ráðherra og ráðuneyta að vinna markvisst að bættri stöðu kvenna á sínum vettvangi. Samkvæmt þeirri áætlun á hlutur kvenna í ráðum og nefndum á vegum ríkisins vera orðin 30% í lok gildistíma, þ.e. í lok næsta árs. Könnun sú sem Jafnréttisráð lét vinna og ég hef hér aðallega vitnað til var, eins og áður sagði, unnin í samræmi við þá sömu framkvæmdaáætlun. Í þeirri þáltill. sem hér er mælt fyrir er gert ráð fyrir að sérstök áætlun, ásamt lagafrumvörpum ef þurfa þykir, til að ná fram launajafnrétti kvenna og karla verði lögð fyrir Alþingi eigi síðar en í byrjun næsta árs. Í nýliðinni kosningabaráttu mátti sjá að það var orðið baráttumál allra stjórnmálaflokka að draga úr launamun kynja. Launajafnrétti var orðið keppikefli allra. Til að fylgja þessum áhuga eftir er nauðsynlegt að unnið verði að undirbúningi aðgerða sem taki á launamisréttinu. Í yfirlætislausum bæklingi sem ber yfirskriftina Mannréttindi kvenna skrifar Sigríður Lillý Baldursdóttir, sem er formaður undirbúningsnefndar þátttöku okkar í fjórðu ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um málefni kvenna í Peking 1995, með leyfi forseta: ,,Til þess að réttindi kvenna verði betur tryggð þarf að verða viðhorfsbreyting hjá þjóðinni allri. Mikilvægt er að konur þekki rétt sinn. Öðruvísi geta þær ekki sótt hann. Eins skiptir miklu máli að menn geri sér almennt grein fyrir ástandinu og átti sig á því að mannlegt samfélag lýtur ekki fyrir fram ákveðnum lögmálum. Samfélag manna er sköpun þeirra sjálfra. Og því er okkur í lófa lagið að breyta því ef viljinn er fyrir hendi.`` Virðulegi forseti. Launamyndun og kynbundinn launamunur á vinnumarkaðinum er flókið samspil margra þátta sem erfitt hefur reynst að festa hönd á. Orsakirnar eru margþættar og aðgerðirnar verða sömuleiðis að taka mið af þeirri staðreynd. Ef við höfum þann vilja og þeir koma að málinu sem það eiga og þurfa að gera er hægt að gera hér breytingar á og þvo af þennan smánarblett. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. félmn.

Herra forseti. Það virðist ríkja nokkur samkeppni um tillöguflutning um jafnréttismál á milli þingflokka stjórnarandstöðunnar. Ég legg þann skilning í það að þeim þyki árangur þriggja fyrrv. félmrh. í jafnréttismálum, ráðherra sem hafa verið í félmrn. samtals upp á átta ár, ekki upp á marga fiska. Þessi tillaga sem hér er á ferðinni er svipaðs eðlis og tillaga hv. þm. frá Kvennalistanum sem hér var til fróðlegrar umræðu í gær. Það vekur sérstaka athygli mína með þessa tillögu að annar hv. flm. hefur verið í lykilstarfi hjá Alþýðusambandi Íslands og hinn var forðum aðstoðarmaður fyrrv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar og nú flokkssystir hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sem, eins og allir muna, var lengi hæstv. félmrh. Ég tel að forsenda þess að unnt sé að leiðrétta þennan kynbundna óverjandi launamun sé samstarf heildarsamtaka aðila vinnumarkaðarins. Það er mikið áhyggjuefni hve lítið hefur áunnist í þessu efni, reyndar ekki áunnist vegna þess að í mörgum tilfellum hefur okkur miðað aftur á bak. Fyrrv. verkefnisstjóri norræna jafnlaunaverkefnisins sem einnig hefur gegnt um langa hríð ritstjórastarfi Vikublaðins, málgagni Alþb., Hildur Jónsdóttir, tjáði sig mjög afdráttarlaust um þetta mál í Tímanum 10. júní 1992, þ.e. fyrir þrem árum síðan. Ritstjórinn sagði þar að verkalýðshreyfingin hefði aldrei sett spurningarmerki við rétt atvinnurekenda til að yfirborga eins og þeir teldu sér henta. Hún tekur líka fram í þessu viðtali að verkalýðshreyfingin hafi aldrei látið sig þessi mál, þ.e. yfirborganir og aukagreiðslur, neinu skipta. En ætli það geti ekki skeð að einmitt yfirborganirnar séu í mörgum tilfellum rótin að þessum launamun karla og kvenna. Mig langar að fá upplýsingar um það frá hv. flm. hvort þær eru sammála þessu áliti fyrrv. verkefnisstjóra norræna jafnlaunaverkefnisins. Ég tel að það gildi í stórum dráttum það sem ég sagði í gær um hina tillöguna. Ég tel að þessi tillaga þurfi ekki endilega, ekki fremur en hin, að fá formlega afgreiðslu á þessu þingi, en er sjálfsagt innlegg í hugmyndabanka þann sem unnið verður úr. Það fer fram úttekt á gildandi jafnréttisáætlun samkvæmt lögum og það verður farið yfir framkvæmdaáætlunina og henni breytt eftir því sem ástæða þykir til. Og eins og ég hef áður sagt, þá reikna ég með að því verki verði lokið í haust og málið komi þá til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á því að lýsa yfir furðu minni á því að hæstv. félmrh. sé nánast að gera lítið úr tillöguflutningi mínum og Svanfríðar Jónasdóttur með vísan til starfs míns hjá verkalýðshreyfingunni annars vegar og hins vegar til fyrri starfa Svanfríðar Jónasdóttur og með vísan til skoðana flokkssystur minnar, Hildar Jónsdóttur, á þætti verkalýðshreyfingarinnar í launamálum kvenna. Ég verð að segja það eins og er að mér finnst þetta ekki koma málinu við og vil nú mæla fyrir tillögunni. Till. sú til þál. sem hér er til umræðu er í rauninni eðlilegt framhald þeirrar umræðu sem átti sér stað fyrir kosningar um hið hróplega launamisrétti sem ríkir á milli kvenna og karla á íslenskum vinnumarkaði. Fyrir kosningarnar virtist það keppikefli allra stjórnmálaflokkanna að takast á við misréttið sem hin síðari ár hefur verið að aukast hér á landi eins og kom fram í umræðunum líka í gær. Þessi þróun er algerlega óviðunandi og ekki í samræmi við nágrannalönd okkar og þróunina þar. Alþb. og óháðir vöktu athygli á þessu í kosningabaráttunni ásamt öllum hinum framboðunum og virtist ekki mikið skilja flokkana að í því meginmarkmiði að á launamisréttinu yrði að taka af festu. Alþb. taldi í tillögum sínum nauðsynlegt að skoða allar leiðir sem leitt gætu til úrbóta og starfsmat er þar nefnt til sögunnar sem skoðunarverður kostur. Það er mjög mikilvægt að sú vinna sem ráðist yrði í sé unnin í samráði við aðila vinnumarkaðarins, og ég vil sérstaklega vekja athygli á þessu með tilliti til orða hæstv. félmrh. áðan, en aðilar vinnumarkaðarins eru samkvæmt lögum og alþjóðasamþykktum lögformlega til þess skipaðir að fjalla um kaup og kjör launafólks. Tillaga sú sem hér er til umræðu gerir ráð fyrir því að slíkt samráð sé haft og ég tel það vera mjög mikilvægt. Þær leiðir sem nefndar eru til sögunnar að skoða felast í því að gera launakerfið sýnilegt í þeirri viðleitni að greidd verði sömu laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf eins og jafnréttislöggjöfin gerir ráð fyrir. Ég lít svo á að hér sé að sjálfsögðu haft að meginmarkmiði að tryggja það að aðgerðir þær sem framkvæmdar yrðu mundu ekki festa á nokkurn hátt í sessi það misrétti sem nú er við lýði. Sérstaklega vil ég árétta þetta varðandi þann þátt tillögunnar að fella heildargreiðslur inn í launataxtana, en sú leið gæti leitt til þess ef ekki er tryggt að hún yrði farin á þann hátt að greidd verði sömu laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Rétt er að benda á í þessu samhengi að samkvæmt könnun Jafnréttisráðs um launamyndun og kynbundinn launamun og reyndar samkvæmt niðurstöðum fleiri kannana bendir allt til þess að launabilið verði fyrst veruleiki eftir að hinum félagslegu samningum lýkur. Í töxtum stéttarfélaganna er mismunurinn ekki sýnilegur heldur á hann sér stað í hinum frjálsa hluta launamyndunarinnar, þ.e. eftir að hinum félagslegu samningum lýkur og við tekur samningur einstaks atvinnurekanda og launamannsins. --- Ég vildi gjarnan að hæstv. félmrh. væri hér að hlusta á mál mitt sérstaklega með tilliti til þess að hann beindi nánast til mín fyrirspurn um afstöðu mína til þessara mála sem hér er verið að ræða.

Forseti mun gera hæstv. félmrh. viðvart um að koma og vera við umræðuna.

Í tillögunni er lagt til að skoðað verði hvort við kjarasamninga mætti draga úr launamisrétti og þá sérstaklega hvort nota megi einhvers konar forgjöf til hagsbóta fyrir konur. Ég hef séð slíkar tillögur á borði stéttarfélaga í Svíþjóð sem felast í því að konur fái sérstaka hækkun umfram karla en slíkar tillögur byggja að sjálfsögðu á því grundvallaratriði að launamisréttið sé viðurkennd staðreynd. Ég geri ráð fyrir að svo sé hér á landi í dag þótt okkur geti greint á um leiðir til að leiðrétta það. Tillagan sem nú er til umræðu er þess eðlis að ríkisstjórninni ætti að vera vel mögulegt að vinna að þessu þjóðþrifamáli á grundvelli hennar. Hún felur í sér að gerð verði framtíðaráætlun og markmiðið er einfalt: Að ná fram fullu launajafnrétti kynjanna á næstu fimm árum. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég skora á ríkisstjórnina að nota þetta tækifæri til að fylgja eftir því loforði sem okkur er gefið í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar um að unnið verði gegn kynbundnu launamisrétti. Sú þróun sem hér hefur orðið á umliðnum áratug er íslensku þjóðinni til skammar og stjórnvöld hljóta að líta á það sem forgangsverkefni að vinna bug á slíku misrétti. Ég vil einnig greina frá því, herra forseti, að á fundi Kvenréttindafélags Íslands, sem haldinn var þann 15. maí sl., var samþykkt ályktun sem fól í sér áskorun til stjórnvalda um úrbætur í þessum málum. Félmrh. var sem ráðherra jafnréttismála send ályktun fundarins og óskað eftir því að hann kynnti hana ríkisstjórninni. Á fundi Kvenréttindafélagsins voru saman komnar um 70 konur úr öllum stjórnmálaflokkum og öllum stéttum og reyndar nokkrir karlar líka, þar á meðal hæstv. félmrh. Skilaboð okkar eru einföld. Það þarf að hefja aðgerðir og það strax. Það verður ekki liðið lengur að láta misrétti byggt á kynferði viðgangast á svo augljósan og óumdeilanlegan hátt og launamunur kynjanna gerir. Að lokum, virðulegi forseti. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. félmrh. frá því í gær að hann hygðist kanna það hvort sá orðrómur sé réttur að í ráðuneytunum ríki kynbundið launamisrétti. Ég vil auk þess hvetja hæstv. ráðherra félagsmála til að kanna stöðuveitingar á vegum ráðuneytanna með tilliti til kynferðis því mig rennir grun í að þar sé víða pottur brotinn. Hæstv. félmrh. telur það til bóta að konum fjölgi í útskriftarárgöngum í Háskóla Íslands og fleiri skólum og get ég fyllilega tekið undir það með honum. En þegar maður sér mynd eins og ég held á úr Morgunblaðinu í gær, þessi mynd er af fundi sýslumanna og æðstu manna lögreglu á Íslandi, þá getur maður spurt sig að því hvort menntun færi konum betri stöðu. Á myndinni er ein kona og þetta er árið 1995.

Herra forseti. Það verður að teljast mikið ánægjuefni að hér á löggjafarsamkundunni gefist tilefni til þess dag eftir dag að ræða jafnrétti kynjanna og er sjálfsagt að nýta það, en reyndar synd hversu fáir eru viðstaddir. Í gær var það tillaga okkar kvennalistakvenna um aðgerðir gegn launamisrétti kynjanna og aftur er sama efni á dagskrá, nú að frumkvæði hv. þingkvenna Svanfríðar Jónasdóttur og Bryndísar Hlöðversdóttur. Svo ágætt sem það þingmál er í sjálfu sér sem rætt er í dag þá þarf það ekki að koma á óvart að ég styð fremur hið fyrra. Það gengur lengra, er beinskeyttara og markvissara á málinu tekið. Þar eru gerðar beinar tillögur um aðgerðir meðan það mál sem hér um ræðir er fremur um átak til þess að móta aðgerðir. Báðar eru þessar tillögur þó vissulega verðugt innlegg í umræðuna. Það verður að segjast eins og er að það sótti að mér svolítil depurð við umræðuna í gær. Mér fannst ég hafa upplifað þetta svo oft áður, heyrt öll þessi rök áður með og móti, þessar yfirlýsingar um að launamisréttið væri náttúrlega hið versta mál og eitthvað þyrfti að reyna að vinna gegn því, en hvað svo? Eru menn í raun og veru tilbúnir til að gera eitthvað í málinu? Ég, því miður, efast um það. En það þýðir náttúrlega ekki að missa vonina. Hugurinn leitaði við þessar umræður jafnvel 12 ár aftur í tímann þegar Kvennalistinn kom fram og setti nýjan lit á kvennabaráttuna. Þá var geysimikill kraftur og hugur í konum og margt sem efldi til átaka. Konur voru dálítið upptendraðar, kvennafrídagurinn enn í fersku minni, kona orðin forseti og svo auðvitað sú staðreynd að fjöldi kvenna á Alþingi Íslendinga þrefaldaðist í kosningunum þetta ár og kvenfrelsisafl komið með fulltrúa á Alþingi. Launamálin, kjör kvenna, voru vissulega höfuðbaráttumálið þá eins og núna og ég minnist þess t.d. að alþýðuflokkskonur tóku ákveðið frumkvæði þá með hv. þingkonu Jóhönnu Sigurðardóttur í fararbroddi. Þær efndu m.a. til ráðstefnu um launamál kvenna og í framhaldi af þeirri ráðstefnu var stofnuð framkvæmdanefnd um launamál kvenna sem miklar vonir voru bundnar við. Þá voru líka stofnuð Samtök kvenna á vinnumarkaði til þess að rétta hlut kvenna á vinnumarkaðnum og m.a. til þess að gera það sem menn töldu ógert hjá verkalýðshreyfingunni. Á þeirri ráðstefnu flutti Vilhjálmur Egilsson m.a. ræðu. Hann var ekki þingmaður þá en starfandi held ég hjá Verslunarráðinu og ég man að mér þótti hann nokkuð storkandi í tali og minnti raunar á samflokksmann sinn sem talaði hér í gær. Allt var þetta meira og minna markaðslögmálunum að kenna og við því væri svo sem ekkert að gera nema að konur yrðu að gera svo vel að standa sig betur í samkeppni við karlana. Svo var þetta með móðurhlutverkið. Það yrði aldrei frá konum tekið en álitamál hvort fæðingarorlofið væri ekki konum fjötur um fót. Þetta var inntakið í ræðu Vilhjálms Egilssonar fyrir 12 árum en það gladdi mig að heyra að hv. þm. Pétur Blöndal er þá kominn að því leytinu lengra að sjá að fæðingarorlof karla gæti verið liður í að rétta kúrsinn. Það var ýmislegt í ræðu hv. þm. Péturs Blöndals í gær sem gefur tilefni til umræðu og reyndar var ánægjulegt að a.m.k. tveir nýir þingmenn sáu ástæðu til þess að flytja jómfrúrræður sínar við þessa umræðu í gær og var tilefnið vel við hæfi. Hv. þm. spurði hvað hefði mistekist, hvar misréttið myndast og lagði áherslu á að við yrðum að ráðast að rótum vandans. Við getum sannarlega verið sammála um það, en hvar eru þessar rætur? Mér finnst menn hafa horft dálítið fram hjá því og eftir því tekur maður í hinum ýmsu greinum sem birtar eru um þessi mál í blöðum, og sem betur fer er talsvert skrifað um þetta efni þessa dagana, umræðan verður að halda áfram. Viðhorfsbreyting er nauðsynleg. Sjálfstfl. er búinn að uppgötva það og við kvennalistakonur höfum raunar talað um hugarfarsbyltingu sem er náttúrlega róttækara orð og kannski of æsilegt fyrir suma. En það verður að komast að einhverri niðurstöðu um það hvernig við náum fram slíkri viðhorfsbreytingu. Ein leiðin er að breyta fyrirmyndum. Og þá komum við einmitt að því sem margir hafa gagnrýnt og misskilið eða kosið að misskilja eða bara alls ekki skilið og það er áhersla kvenna á stöður af ýmsu tagi. Þá er náttúrlega nærtækast að svipast um hér innan dyra. Auðvitað skiptir það máli að konur fái aðstöðu og vald til þess að breyta hlutunum, til þess að brjóta upp hefðina sem er einmitt það sterkasta sem karlar hafa fram yfir konur og það margra alda gamlar hefðir. Þess vegna verður að gera eitthvað í slíkum málum, rjúfa hefðina, skapa nýjar hefðir og venjur. En þá upphefst náttúrlega talið um hæfni og vanhæfni og eitt skýrasta dæmið um slíkan málflutning og misskilning má lesa í Alþýðublaðinu í dag, en eins og allir vita er Alþýðublaðið sérstaklega áhugasamt um málefni kvenna og ekki síst kvennalistakvenna.

Hverjir vita það?

Þeir sem lesa Alþýðublaðið náttúrlega.

Það eru þingmenn . . .

En í dag er þar grein undir heitinu ,,Bjargvættir vanhæfra kvenna`` sem er furðulesning mikil. Greinarhöfundur endar með spurningu þess efnis hvort Kvennalistinn hafi náð markmiði sínu að hluta til eins og það er orðað, með leyfi hæstv. forseta, ,,með því að neyða karlana til að hefja til virðingar mislítið hæfar konur``. Hann, þ.e. þetta er að sjálfsögðu hann, endar svo með orðunum: ,,Ja, svei attan.`` Og vil ég gjarnan senda þau orð heim til föðurhúsanna. Það er nefnilega þetta með hæfnina og vanhæfnina að það er matsatriði. Og þar eru rætur misréttisins á öllum sviðum því að eins og fegurðin býr í auga sjáandans þá býr hæfnin í huga þess sem metur og svo skulum við minnast þess hverjir það eru fyrst og fremst sem ráða því mati hvort sem um er að ræða að meta hæfni til starfa og embætta eða að meta störf til launa. Ég sé að hæstv. félmrh. er svolítið upptekinn en það er allt í lagi. Hann fær bara skilaboðin. Það var ágætt að skynja hans áhuga á þessum málum en ég var ekki eins ánægð með það að heyra hann lýsa því yfir að þetta væru nánast óþarfar tillögur, það væri verið að vinna að þessum málum í ráðuneytinu og hjá stjórnvöldum. Það eru skilaboð sem gjarnan koma frá ráðherrum og ríkisstjórn til þingmanna þegar þeir eru að gera tillögur um málefni að það sé verið að vinna að þeim. Vissulega og vonandi en þetta heyrum við með svo mörg mál og ég minnist þess að þingmenn hafa gjarnan lagt fram hin margvíslegustu mál um úrbætur á tryggingalöggjöfinni og það er ævinlega svarið sem við fáum frá stjórnvöldum að það sé verið að vinna að málinu, það sé verið að endurskoða tryggingalöggjöfina. Þetta hefur verið sagt í mörg ár. En þingmenn gera vitaskuld sínar tillögur og það er Alþingis að fjalla um þær og meta það hvort þær eru þarfar eða óþarfar.

Herra forseti. Mig langar til að vekja máls á einu því sem tefur fyrir starfsframa kvenna. Það er það að þær fara í fæðingarorlof. Þess vegna langar mig til að vísa því til hæstv. jafnréttisráðherra, hvort það sé ekki leið, hæstv. jafnréttisráðherra sem reyndar er í símanum. Ég tel ástæðu til þess að hann verði viðstaddur þessa umræðu. 
            

Þess er óskað að hæstv. félmrh. verði við umræðuna.


             Ég var að benda á það að eitt af því sem tefur fyrir starfsframa kvenna er að þær fara í fæðingarorlof og þess vegna vildi ég beina þeirri spurningu til hæstv. jafnréttisráðherra hvort það er ekki leið í jafnlaunaumræðunni, hvort ekki verður að skylda karla í fæðingarorlof. Þá standa kynin jafnt að vígi gagnvart aðgengi til starfa. Hv. þm. Pétur Blöndal benti á það í umræðunni um þessi mál í gær að atvinnurekendur veigruðu sér við að ráða konur á barneignaraldri til starfa vegna kostnaðar sem það hefði í för með sér þegar þær færu í barneignarfrí og nefndi einnig kostnað við að setja nýjan starfsmann í starfið þeirra á meðan þær væru frá. Atvinnurekendur mundu losna úr þeim vanda að þurfa að velja óhæfari karl í stað hæfari konu eins og hv. þm. Pétur Blöndal nefndi í umræðunni í gær ef atvinnurekandinn á það jafnt á hættu að karlinn færi í fæðingarorlof og það án þess að hann væri á ákveðnum aldri. Annar möguleiki er að karlar fari sjálfkrafa í fæðingarorlof en þurfi að sækja um eða skrá sig úr því ef þeir hyggjast ekki nýta það í stað þess að í dag þurfa menn að sækja um að fá að fara í barneignarfrí. Foreldrar eiga að geta tekið barneignarfrí saman. Í dag er eini réttur íslenskra feðra til greiðslna í fæðingarorlofi að mega nýta hluta af fæðingarorlofi móður ef hún gefur honum leyfi til þess og við það skerðast greiðslur til hennar þannig að réttur feðra er afleiddur réttur móðurinnar auk þess sem faðir getur ekki tekið fyrsta mánuðinn, þann mánuð sem móðirin og barnið þarfnast föðurins væntanlega jafnan mest. Á Norðurlöndum eiga feður sjálfkrafa rétt a.m.k. á tveggja vikna launuðu fæðingarorlofi strax við fæðingu barns síns og einnig eiga feður í Svíþjóð og Noregi rétt á fjórum vikum í viðbót þegar barnið er orðið nokkurra mánaða. Nýti faðirinn ekki þennan sérstaka rétt sinn til orlofsins er ekki hægt að færa hann yfir til móðurinnar og hann fellur niður. Á Norðurlöndum eru greiðslur í fæðingarorlofi hlutfall af launum. Eins og hv. þm. án efa vita eru greiðslur í fæðingarorlofi hér á landi, a.m.k. úr almannatryggingunum, fastar upphæðir sem allir fá, annars vegar dagpeningar og hins vegar fæðingarstyrkur og eru þær undir 60 þús. kr. á mánuði. Ég efast ekki um það að ef karlar eru skyldaðir til að taka fæðingarorlof mundu þessar greiðslur hækka. Ef við skoðum hvernig ástandið er í dag og hversu mjög íslenskir karlmenn nýta þennan rétt sem þeir eiga til greiðslna úr fæðingarorlofi fengu aðeins 16 feður greiðslur úr Tryggingastofnun í fæðingarorlofi sínu á síðasta ári meðan 5.286 mæður fengu greiðslur. Árið á undan voru þeir 17 á móti 5.500 mæðrum. Varðandi þennan jafna rétt foreldra til töku fæðingarorlofs ber að benda á að það þarf að taka upp lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna sem eru frá 1954 þannig að þar verði viðurkenndur réttur þeirra feðra sem eru ríkisstarfsmenn til fæðingarorlofs en einnig þarf að breyta greinum um greiðslur í fæðingarorlofi í lögum um almannatryggingar í sama skyni. Samkvæmt framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum, sem sett var í tíð síðustu ríkisstjórnar og á að gilda til 1997, er ætlunin að fram fari heildarendurskoðun á löggjöf um fæðingarorlof. Sú endurskoðun er ekki hafin svo að ég viti til þó svo að tímabil framkvæmdaáætlunar sé nú hálfnað. Það væri því gott ef hæstv. jafnréttisráðherra getur upplýst okkur um hvort endurskoðun á þessum löggjöfum sé hafin og ef svo, hversu langt hún er komin.

Forseti. Í gær áttum við mjög góða umræðu um jafnréttismál. Hún var mjög upplýsandi. Ég taldi mig hafa lært mikið á henni og núna heldur hún áfram og ég fagna því. Ég held að það sé eins og ég gat um í gær mikil nauðsyn fyrir þjóðina að jafnrétti komist á, ekki bara milli karla og kvenna, ég undirstrika það, ekki bara milli karla og kvenna heldur milli einstaklinga almennt. Þetta er ekkert sem ég þykist hafa lært núna í síðustu kosningabaráttu. Þetta er mjög gömul hugsun hjá mér og mér finnst því miður að ég hafi orðið var við ákveðna fordóma hjá hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur í minn garð, sennilega vegna þess að ég er karlmaður og má því ekki hafa skoðun í þessum málum. Mér er mikið hjartans mál að jafnrétti náist fram og ég ætla að biðja menn um að trúa því. Ég gat um það í gær hvernig ég teldi að misrétti ætti sér stað. Það er við borðið þegar ráðningin á sér stað og ég tel að aðalmisréttið eigi sér ekki stað í því að ráðið sé í sömu störf hlið við hlið, karl og kona og karlinn með hærri laun. Það er aðallega eins og myndin benti til sem hér var sýnd áðan, það er aðallega í stöðuveitingunum. Þar sem er verið að ráða fólk í hærri stöður eru karlmennirnir ráðnir og það er mjög erfitt að finna út úr því hvort það sé um launamisrétti að ræða eða ekki. Hvernig finnið þið út úr því hvort það er um launamisrétti að ræða eða ekki hjá bankastjórum landsins? Bíðið nú við. Það er engin kona þar. Hvernig á að finna út launamisrétti í þeirri stétt? Þeir eru allir með sömu laun og ekkert misrétti. En misréttið felst í því að engin kona hefur verið ráðin bankastjóri. Í því felst misréttið. Kannski felst það líka í því að einhverjir karlmenn sem hefðu verið hæfari til að vera þar eru heldur ekki í þeim hópi. Ég er sammála því sem kemur fram í tillögunni að það þarf að finna út úr því hver eru raunveruleg laun. Það er nánast útilokað á Íslandi að finna út úr því hvað einn ákveðinn maður er með í laun. Meira að segja hér á Alþingi veit ég ekki hvað ég er með í laun því ég fæ einhvern bílastyrk og hann er einhvern veginn ómældur. Og svona er þetta víða. Margar stéttir þurfa að fara til útlanda til þess að ná í launin sín. Ferðin til útlanda er kjarabundin þannig að ég vil endilega að það sé sem mest sýnd launin sem greidd eru hér á landi. Varðandi fæðingarorlofið, sem ég gat um í gær að væri hugsanlega mótvægi við því að jafna kjör karla og kvenna, gleðst ég yfir því sem síðasti ræðumaður, hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, sagði. Ég er sömu skoðunar og hún. Það þarf að laga þessa stöðu. Við þurfum að gera karlmönnum, feðrum, skylt og það á að vera ljúf skylda að vera með börnum sínum og vera heima helminginn af fæðingarorlofinu. Það er nefnilega alls ekki svo slæmt að vera faðir. En það sem við þurfum kannski fyrst og fremst að ná fram er afstöðubreyting. Það er afstöðubreyting karla til kvenna sem er mjög ríkjandi, því miður, að menn sjá ekki að konur eru jafnhæfar og karlmenn. Þetta er mjög ríkt og svo þarf að breyta afstöðu kvenna til kvenna. Menn nefna hérna félmrn. að þar hafi ekki verið launajafnrétti og þar sem voru þó ráðherrarnir konur. Svo þarf að taka sérstaklega til skoðunar afstöðu kvennanna til sjálfs sín, þ.e. sjálfsmynd og sjálfsálit kvenna þarf að auka. Hvernig gerum við það? Ég sé það ekki alveg en ég vildi gjarnan að við ræddum það dálítið hvernig við aukum álit kvenna á sjálfum sér. Ég held að það yrði kannski best gert í menntakerfinu með því að leggja meiri áherslu á það að fólk stundi sjálfstæð verkefni. En fyrst og fremst bendi ég mönnum á það að fara í gegnum þá hugsun sem ég sýndi í gær að misrétti myndast við ráðningu í stöður og hvernig menn koma í veg fyrir það. Mér sýnist að það sé mest hjá þeim fyrirtækjum sem þurfa ekki að horfa í arð. Það segir sig sjálft og er rökrétt að ef ég þarf að reka fyrirtæki með hagnaði ræð ég að sjálfsögðu hæfasta starfsmanninn. Ef ég er í stjórn slíks fyrirtækis sem á að skila hagnaði ræð ég að sjálfsögðu sem framkvæmdastjóra þann einstakling sem er hæfastur til að skila því fyrirtæki áfram með miklum hagnaði. Ég horfi ekkert í það hvort sá maður er karl eða kona. Ég horfi ekkert í það hvort hann er í þessum eða hinum flokknum og ég horfi heldur ekki í það hvort hann er skyldur mér eða ekki. Ég ræð bara þann sem er hæfastur ef það eru markmið hjá mér nr. eitt, tvö og þrjú að fyrirtækið skili arði. Mín skoðun er sú að sá mikli vöxtur á fé sem enginn á, þ.e. fé frá ríkissjóði, fé sem er langt frá eigandanum eins og í lífeyrissjóðum, mín skoðun er sú að sá mikli vöxtur á fé án hirðis sem ég kalla svo valdi misréttinu, valdi því að menn hafi efni á því að ráða óhæfari einstakling til að stýra fyrirtækjum til að fara í valdastöður. Þessi aukning á fé án hirðis veldur misréttinu. Hvernig minnkum við þetta fé án hirðis? Það er með því að auka vald eigendanna á fjármagninu, t.d. í lífeyrissjóðnum, með auknu lýðræði og aðhaldi sjóðfélaganna á rekstri sjóðanna og svo hins vegar með því að einkavæða sem allra mest. Þannig er hægt að rökstyðja að jafnrétti er sama sem einkavæðing.

Virðulegur forseti. Sú tillaga sem við ræðum hér sem og það mál sem var til umræðu í gær, 5. mál þingsins, eru báðar góðra gjalda verðar og taka á máli sem hefur verið til umræðu í vaxandi mæli sem betur fer, m.a. í ljósi upplýsinga sem hafa verið að koma fram um stöðu þessara mála og hversu hægt gengur að ná þeim markmiðum sem lög kveða á um í sambandi við jafnrétti milli kynja. Ég ætla ekki að ræða þessar tillögur í einstökum atriðum, enda aðeins önnur þeirra hér til umræðu, en aðeins segja nokkur orð um málið út frá almennum sjónarmiðum. Ég tel að mjög hafi skort á það á undanförnum mörgum árum að af hálfu fjárveitingavalds og framkvæmdarvalds væri lagt það fram sem þarf til þess að styðja með beinum og óbeinum hætti að því að ná fram þeim markmiðum sem hér er um að ræða. Sumpart hefur ríkt ágreiningur um það hvort þær leiðir sem vísað hefur verið til í þeim efnum væru líklegar til að skila árangri en jafnframt hefur verið um að ræða pólitíska tregðu til þess að taka á málunum. Þetta er að sjálfsögðu mitt mat sem ég er að leiða fram en gæti rökstutt með vísun í dæmi. Þetta á m.a. við að sjálfsögðu um fjármagn sem tengist markmiðum sem fram komu í 3. gr. laga um jafnrétti karla og kvenna, en þetta á einnig við um ýmsa stuðningsþætti til þess að taka á vandamálum og hjálpa þeim sem eiga í vök að verjast sem eru konurnar, hjálpa þeim til þess að ná tökum á málum og ná betri viðspyrnu til þess að gera sig gildandi á vinnumarkaði. Í þessu sambandi nefni ég tillögur sem fram komu og ég var flm. að á sínum tíma með fleirum um jafnréttisráðgjafa sem kæmu til starfa í landshlutunum, nokkra jafnréttisráðgjafa tengda félmrn. til þess að taka á fjölmörgum þáttum sem varða veikari stöðu kvenna. Veikur vísir að þessu máli komst inn í jafnréttislöggjöfina, þó miklu veikari en tillögur stóðu til um í þeirri nefnd sem ég átti sæti í við endurskoðun á þeirri löggjöf. Ég ætla ekki að fara að segja það sjálfum mér til hróss, en í sambandi við þá vinnu var það nú svo að það komu fram tillögur, sem ég átti m.a. hlut að, inn í þá nefnd varðandi endurskoðun á jafnréttislöggjöfinni sem ekki fengu þar undirtektir, sem ekki höfðu verið þar til umræðu í nefndinni áður en ég kom inn í störf hennar og sem enn eru ekki komnar inn í löggjöf. Yfir þetta væri hægt að fara í einstökum atriðum. Ég nefni hér dæmið um jafnréttisráðgjafa. Ég nefni líka dæmið um sérstakan umboðsmann jafnréttismála, fyrirkomulag sem hefur verið tekið upp í nágrannalöndum okkar í Skandinavíu þar sem konur geta leitað réttar síns. Tillögur um þetta náðu ekki fram að ganga í nefndinni og nutu ekki stuðnings þáv. hæstv. félmrh. sem skipaði formann nefndarinnar og var hennar fulltrúi í þessari nefnd. Ég veit ekki hvaða sjónarmið réðu, hvort það voru sparnaðarsjónarmið eða vantrú á að þetta væri einn þátturinn sem réttmætt væri að koma á hér á landi til þess að styrkja stöðu kvenna alveg sérstaklega á vinnumarkaði en einnig varðandi aðra þætti sem þær eiga undir högg að sækja, að sjálfsögðu að formi til einnig réttur karla til þess að leita réttar ef þeir telja að á hann sé gengið, en það er ekki okkar áhyggjuefni sérstaklega sem tengist þessari umræðu. Ég vildi svo aðeins, virðulegur forseti, víkja að öðrum þáttum sem varða stöðuna á hinum almenna vinnumarkaði. Menn eru mikið að tala um hinn opinbera vinnumarkað, stöðu kvenna þar og hvernig hann er fyrir borð borinn. Nú gleymdi ég í því sambandi að nefna frv. sem ítrekað var til umræðu á Alþingi og ég var 1. flm. að ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, um að beita kvóta í sambandi við opinberar tilnefningar í stöður, að beita þar 40--60% kvótareglu. Þetta hlaut ekki stuðning. Ég ætla ekki að fara yfir það hverjir studdu það sjónarmið og hverjir ekki en ég er alveg sannfærður um að einnig slík aðgerð væri skynsamleg, væri nauðsynleg varnaraðgerð í þeirri stöðu sem við erum, en hún hefur ekki fengið meirihlutastuðning í þinginu. Síðan það sem snýr að hinum almenna vinnumarkaði og þá kem ég m.a. að því sem kom fram í máli hv. 16. þm. Reykv., Péturs Blöndals, spurningin um að ráða hinn hæfasta. Ég tók eftir því þegar ég á skrifstofu minni í gær hlýddi á ræðu hv. þm. við annað skylt mál að þá lagði þingmaðurinn einnig áherslu á þetta atriði og hafði trú á því að mér fannst að hinn almenni markaður mundi leysa málið. Ég átta mig satt að segja ekki á grunninum undir þessum málflutningi. Það er matið á hver sé hinn hæfasti stjórnandi fyrirtækja og þeir sem ráða fólk. Það er að sjálfsögðu ákvörðunaratriði viðkomandi. Hvernig ætlar hv. þm. að ná árangri í þeim efnum þannig að sú mismunun sem blasir við á hinum almenna vinnumarkaði verði leiðrétt án þess að það komi til inngrip og leiðbeinandi reglur? Hann er bara að vísa á guð og lukkuna í þessum efnum og ekkert annað og þar náttúrlega eru það hefðirnar sem leggjast gegn konum, þar eru það hin almennu markaðslögmál sem leggjast gegn konum og fjölmargir aðrir þættir. Ég held því að hv. þm. hafi verið að vísa á uppfinningu hjólsins í þessum efnum nema fram komi nánari skýringar um þetta. Þá kem ég að því sem er hin almenna þjóðfélagsþróun mjög víða og sem við erum þátttakendur í. Það er hin síharðnandi samkeppni á vinnumarkaði sem torveldar konum möguleika af ýmsum ástæðum, ekki vegna þess að þær skorti hæfni, heldur vegna þess að uppbygging samfélagsins að öðru leyti er ekki sniðin að þeirra aðstæðum og þeirra þörfum og þörfum fjölskyldunnar. Og þar nægir að líta á það stóra fyrirbæri sem við erum tengd í gegnum EES-samninginn, Evrópusambandið, sem er í auknum mæli og verður að bregðast við síharðnandi samkeppni og gerir það eftir markaðslögmálum einum.  væri hægt að leita víðar til þess að sýna hver þróunin er og hvernig hún stefnir beint gegn jafnréttissjónarmiðum vegna hins almenna gangverðs markaðslögmálanna. Það er ekki tími til að ræða frekar.

Herra forseti. Ég fagna þessari tillögu og þessari umræðu sem hér fer fram um stöðu jafnréttismála nú dag eftir dag á hinu háa þingi. Það er sannarlega ástæða til. Þessi mál komust nokkuð á dagskrá á sl. vetri í kjölfar skýrslu sem Jafnréttisráð lét Félagsvísindastofnun vinna um launamyndun og kynbundinn launamun og það er eðlilegt framhald af þeirri umræðu sem þá fór fram og þeirri skýrslu að þessi mál séu tekin hér upp á nýju þingi. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að viðurkenna að launamisréttið er mjög margslungið mál og ég held að alhæfingar dugi ekki ef á að reyna að brjóta það til mergjar. Hér var m.a. sagt af einum hv. ræðumanni að þetta launamisrétti stafaði ekki síst af því að viðhorf í sambandi við mannaráðningar veldu því að karlar veldust til æðstu og þá væntanlega best launuðu starfanna og konur síður og var tekið dæmi af bankastjórum sem væru víst allir karlar. Ég ætla ekkert að gera lítið úr því að þetta eigi þarna hlut að máli en ég bendi á að í skýrslu Félagsvísindastofnunar um launamyndun og kynbundinn launamun var einmitt reynt að einangra þætti af þessu tagi og það sem gerði kannski niðurstöðu þeirrar skýrslu að mörgu leyti meira hrollvekjandi en ella var að þar var markvisst reynt að taka til hliðar allar gjaldgengar skýringar á mismunandi launum eins og þetta með því að bera eingöngu saman fólk í sambærilegum stöðum. Eftir stóð samt sem áður launamunur, óútskýranlegur og óverjanlegur launamunur sem engin önnur haldbær skýring er til á en að hann sé kynjabundinn, þ.e. þegar búið var að taka tillit til þess að fleiri karlar en konur voru í hærri stöðum innan viðkomandi fyrirtækja og stofnana o.s.frv. Að þessu leyti dugar því dæmið um bankastjórana ekki nema að hluta til til að skýra málið og það er kannski það alvarlega sem menn standa hér frammi fyrir. Ég held að niðurstaðan, og það sýnir nú og sannar að sínum augum lítur hver á silfrið eða eftir því frá hvaða sjónarhóli er talað, en mín niðurstaða af lestri þessarar skýrslu og umhugsunar um þessi mál á sl. vetri var sú að eina vörnin í þessum efnum væri fólgin í gagnsæjum, umsömdum launum sem öllum væru greidd vegna þess að svo lágt leggjast menn almennt ekki að reyna að innleiða eða viðhafa launamisrétti í hinum föstu umsömdu töxtum. Nei, það er þegar til sögunnar koma óumsamdar persónubundnar greiðslur til einstaklinga sem launamunurinn heldur innreið sína. Og þá getur niðurstaðan að mínu mati ekki orðið sú að fara að hverfa að aukinni frjálshyggju í þessum efnum. Og það fannst mér einhver furðulegustu viðbrögðin af öllum við skýrslunni á sl. vetri þegar hæstv. fjmrh. kom hér í ræðustól og taldi að eðlileg viðbrögð við henni væru þau að innleiða í auknum mæli einstaklingsbundna samninga og persónubundin launakjör gagnvart hverjum og einum starfsmanni ríkisins til að mynda. Að mínu mati er slíkt að fara í algjörlega öfuga átt við það sem er meginniðurstaðan, meginlærdómurinn af athugun á þessum málum á undanförnum mánuðum og er að því leyti til skýrsla Félagsvísindastofnunar ekki ein á ferðinni og ekki í sjálfu sér fyrst til að birta þessa mynd þó að hún geri það með skýrari hætti en áður hefur verið. Þess vegna tek ég undir það sem segir í 2. mgr. tillögunnar að markmiðið hlýtur að vera það að fella heildarlaunagreiðslur inn í launataxtana þannig, með leyfi forseta, ,,að greidd verði sömu laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf`` og allar þessar greiðslur verði uppi á yfirborðinu og sýnilegar. Ég held að að sama skapi sé líka hæpið að draga þá ályktun að stóraukin einkavæðing sé endilega lausnarorð í þessum efnum. Það er að vísu svo að ríkið kom í sjálfu sér ekkert betur út sem vinnuveitandi í þessum samanburði einkafyrirtækja og stofnana í skýrslu Félagsvísindastofnunar en það kom heldur ekki verr út. Og það var ekki hægt að sjá að staða kvenna væri að ráði mismunandi eftir því hvort vinnuveitandinn væri einkaaðili eða opinber stofnun þannig að þá fæ ég ekki séð að það sé í sjálfu sér lausnarorð að einkavæða stofnanir. Það mundi væntanlega ekki sjálfkrafa leiða til betri stöðu þessara mála nema fyrir væri sýnilegur munur í því að minni launamunur væri á ferðinni úti á einkamarkaðnum, en það er ekki. Auðvitað er sá samanburður allur vandasamur og það er sjálfsagt að hafa fyrirvara á honum, eins og reyndar er gert í skýrslunni, en meginniðurstaðan var sú að það væri ekki að þessu leyti til um mikinn mun að ræða. Þó að launin sjálf væru kannski skárri hjá konum á almenna vinnumarkaðnum þá voru þær hlutfallslega ekkert betur settar borið saman við karlana. Þessi mál eru býsna margslungin eins og ég sagði og það þýðir lítið að ræða um þetta nema horfast í augu við það. Ég held að það sé ekkert verri nálgun í þessum málum en hver önnur að reyna að gera framkvæmdaáætlun af því tagi sem þessi tillaga fjallar um og eitthvað verða menn að reyna því að það gengur ekki annars vegar að hafa í gildi jafnréttislög með afdráttarlausu banni við því að mismuna fólki í launum eftir kynferði eins og lög gera í dag, 4. gr. og hvað það nú er, horfast í augu við grimmilegt launamisrétti hins vegar og yppa öxlum. Það er ekki hægt. Menn verða að ráðast á þetta vandamál og reyna að uppfylla lögin um jafnrétti í launum, nú eða þá að fella þá grein bara úr gildi og gefast upp. Ég verð að segja alveg eins og er að mér fannst innlegg hæstv. jafnréttismálaráðherra í byrjun þessarar umræðu ekki rismikið. Ég held að hæstv. ráðherra ætti að reyna að nálgast þetta frá öðrum sjónarhóli en þeim að fara að hálfpartinn að sprogsetja það fólk sem hér er að leggja fram tillögur og sinna þessum málum og að gera það tortryggilegt með tilliti til fyrri starfa eða bakgrunns í þessum efnum eins og því farist nú ekki mikið upp á dekk af því að það hafi ekki kippt þessum málum í liðinn þegar það var að starfa úti á almenna vinnumarkaðnum eða sem aðstoðarmenn ráðherra fyrr á öldinni. Þetta er auðvitað enginn málflutningur, hæstv. jafnréttismálaráðherra. Það er miklu nær er fyrir hæstv. ráðherra að líta á þetta sem jákvætt innlegg, sem stuðning við það verkefni sem hæstv. ráðherra fer með. Mér þykir þetta benda til þess að hæstv. ráðherra sé ekki í alveg nógu góðu skapi að hann skuli bregðast svona við eðlilegum málflutningi og umræðum af þessu tagi. Hæstv. ráðherra ætti að líta á þetta sem jákvætt innlegg sér til stuðnings í erfiðum og vandasömum verkefnum og mun ekki af veita, 

Herra forseti. Út af þessum síðustu orðum hv. 4. þm. Norðurl. e. þá get ég upplýst hann um að ég er í prýðilegu skapi. Ég tók þessum tillögum mjög vel. Ég lagði til að þær yrðu notaðar í hugmyndabanka eða hafðar til hliðsjónar við þá vinnu sem verið er að vinna í félmrn. að endurskoðun jafnréttisáætlunar og athugunar sem fer fram á launamun karla og kvenna og þar sem verið er að leita ráða til úrbóta. Ég tók þessum tillögum alls ekki illa. Ég vakti hins vegar athygli á því að þetta voru ekkert venjulegir þingmenn sem voru að flytja þetta heldur fólk sem hafði verið í áhrifastöðum og þar af leiðandi náttúrlega þeirra orð miklu þyngri á metunum heldur en ella hefði verið.

Herra forseti. Mér þykir gott að heyra það og okkur öllum væntanlega að hæstv. félmrh. er í góðu skapi og miklu andlegu jafnvægi og að hann tekur þessum tillöguflutningi vel og með jákvæðum formerkjum. Það er mjög gott. Ég skal að vísu viðurkenna að það voru aðallega þau ummæli sem lutu að fyrri störfum tillögumanna sem mér fundust ekki alveg viðurkvæmileg vegna þess að mér fannst með því látið að því liggja að viðkomandi hv. þm. hefðu á fyrri starfsvettvangi átt að vera í aðstöðu til þess að kippa þessum málum í liðinn en ekki tekist sem skyldi. Ætli það sé nú ekki svo að einmitt sú reynsla hv. tillögumanna geri það að verkum að þeir átta sig á því að hér er um margslungin og erfið mál að ræða sem ekki er hrist fram úr erminni að kippa í liðinn. Það mun væntanlega hæstv. jafnréttismálaráðherra því miður upplifa á sínum ferli, langur eða skammur sem hann verður, að það að koma hér á og tryggja fullkomið jafnrétti í launum er ekkert áhlaupsverk. Þess vegna finnst mér að við ættum að ræða það af sanngirni hvert í annars garð og taka viljann fyrir verkið og taka það sem er lagt fram með jákvæðum huga inn í þessa umræðu eða tillögusafn þannig eins og það er gert. Það hefur hæstv. ráðherra upplýst að hann ætli að gera og að tillögur af þessu tagi verði ekki settar ofan í skúffu, heldur hafðar með í farteskinu og í nestinu þegar farið verður að vinna að þessum málum, vonandi af skörungsskap, á næstu mánuðum.

Herra forseti. Það var mikill misskilningur hjá hv. þm. ef hann hefur haldið að það sem ég sagði hafi verið það að ég ætlaðist til þess að hv. flutningsmenn færu eitthvað að skammast sín fyrir fyrri störf. Það er síður en svo. Ég tel víst að þær hafi gegnt þeim prýðilega vel og veit reyndar í mörgum tilfellum að þær gerðu það. Ég er reyndar ekki sammála alveg öllu sem þær hafa gert og ætla ekkert að taka alveg ábyrgð á fortíð þeirra en það er kannski ekki hægt að ætlast til þess. En ég ætla hins vegar úr því að ég er kominn hér í örstuttu máli að láta það koma fram vegna fyrirspurnar sem kom, og hefði reyndar átt að koma í andsvari frá mér fyrr, að ég lít ekki svo á að það sé skynsamlegt að skylda feður til þess að taka fæðingarorlof. Mér er það heldur andstæð hugmynd. Það getur vel verið að það sé rétt að auka rétt þeirra til að taka fæðingarorlof, en mér er það andstætt að skylda fólk til þess að taka orlof. Mér er líka andstætt að skylda mæður til að taka fæðingarorlof svo og svo lengi.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal hefur komið með margar forvitnilegar tillögur sem hann telur til úrbóta í jafnréttismálum og ég ætla ekki á nokkurn hátt að gera litið úr þátttöku hans í umræðunum. Þvert á móti fagna ég áhuga þeirra karla sem hér hafa tekið til máls, Péturs Blöndals sem og annarra, ekki síður en kvennanna. Ég vil þó endilega taka það fram að ég er ósammála þeirri staðhæfingu hv. þm. Péturs Blöndals að einkavæðing sé lausnarorðið og þá vísa ég til ræðu minnar áðan þar sem ég benti á það að launamisrétti fer fyrst að myndast í hinum frjálsu samningum atvinnurekenda og einstakra launamanna. Þess vegna er ég ekki heldur sammála því sem hæstv. félmrh. vitnaði til áðan sem skoðunar einhverra að verkalýðshreyfingin væri helsti orsakavaldur launamisréttis kvenna og karla. Ég er með þessu ekki að segja að verkalýðshreyfingin hafi ekki mátt gera betur í jafnréttisbaráttunni eða að hún mætti ekki reyna að hafa meiri áhrif á þessi mál eftir að félagslegu samningunum sleppir. Ég er einfaldlega að segja að ég tel verkalýðshreyfinguna mikilvægan þátt í þjóðfélaginu og þess vegna þurfi að vinna að þessum málum í samvinnu og samráði við hana. Hér hefur bæði í gær og í dag í máli hv. þm. oft verið talað um viðhorf karla til kvenna og ekki síður viðhorf kvenna til þeirra sjálfra. Þetta er satt og rétt en hv. þm. Pétri H. Blöndal, sem hefur verið hvað tíðræðast um þetta, láðist að nefna einn orsakavaldinn í viðbót sem er viðhorf karla til karla. Það er ekki síðri þáttur í þessu öllu saman, ofmat karla á körlum og það er einmitt þar sem stöðuveitingarnar, hvort sem eru sýslumenn eða ráðherrar, segja sína sögu. Að lokum, virðulegi forseti. Ég ætla ekki að orðlengja frekar um athugasemd hæstv. félmrh. um fyrri störf flm. Hv. 4. þm. Norðurl. e. hefur þegar svarað að miklu leyti fyrir það og hæstv. félmrh. skýrt að nokkru leyti mál sitt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hefur skapast um þessa þáltill., bæði í dag og einnig í gær og get ekki látið hjá líða að þakka hlý orð sem hafa fallið í minn garð sérstaklega en fagna því jafnframt að hæstv. jafnréttisráðherra tekur tillögum vel vegna þess að ég hygg að honum muni vera jafnljóst og mér og öðrum sem hafa lengi reynt að vinna að þessum málum að við náum ekki árangri öðruvísi en að margir komi að og þess vegna er samvinna um þessi mál nauðsynleg. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir nefndi það áðan að henni fyndist hún hafa upplifað þessa umræðu áður. Líklega erum við býsna mörg hér inni sem höfum þá sömu tilfinningu og það verður ekki sagt af þessu tilefni að sjaldan sé góð vísa of oft kveðin, því miður. Það er miklu fremur dapurleg staðreynd að svo skuli vera. En tillöguflutningur nú er auðvitað í beinu framhaldi af þeim yfirlýsingum sem fram komu í nýliðinni kosningabaráttu eins og margoft hefur komið fram. Það er nauðsynlegt að nýta þann skilning sem þá kom fram á þessum málefnum og þann byr sem þau virtust eiga meðal allra stjórnmálaflokka sem nú eiga fulltrúa á Alþingi. Og ef sá byr er ekki nýttur nú, þá hlýt ég að spyrja: Hvenær? Þess vegna er þessi tillöguflutningur nú ekki bara eðlilegur heldur miklu meira en fyllilega á sínum stað. Ég vil taka undir þau orð hv. þm. Péturs H. Blöndals að það er fleira misrétti en kynjamisrétti. Það er hins vegar ekki umræðu um jafnrétti kynjanna til framdráttar að drepa málinu á dreif með þeim hætti að ræða það ávallt í samhengi við annað misrétti. Ég held að við verðum að reyna að afmarka okkur bæði í umræðunni og í umræðu um þær aðgerðir sem við teljum eðlilegt að fara í og beinast í þessu tilfelli sérstaklega að þessu tiltekna misrétti. Hv. þm. talar nokkuð um það að hinn hæfasti eigi að vera ráðinn og ef markaðurinn réði væri það svo. Þessi könnun sem nú er svo mjög vitnað til í þessari umræðu leiðir það í ljós að svo er ekki, svo virðist hvorki vera á hinum opinbera né hinum almenna markaði og þar er auðvitað því um að kenna að sú viðhorfsbreyting sem menn væntu að hefði átt sér stað hefur ekki látið á sér kræla. Ég vænti þess að viðbrögð við þessari umræðu og því sem hér hefur komið fram verði ekki hvað síst þau að sett verði fram á hinu háa Alþingi stefnumótun í málefnum fjölskyldunnar. Mér sýnist að það sé nokkuð augljóst að það megi draga þá niðurstöðu af þeim umræðum sem hér hafa verið og þeim ábendingum sem hér hafa verið fram settar að það er ekki hvað síst að okkur vantar fjölskyldustefnu sem málum er svo komið sem raun ber vitni eða kannski öllu heldur hitt að við þokumst svo treglega fram á við. Samkvæmt þeirri framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar sem nú er unnið eftir á að leggja slíka fjölskyldustefnu fram. Það kom fram í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur í gær að hún hafði sem félmrh. lagt fram það frv. sem undirbúið hafði verið og væntanlega fáum við aftur að sjá slíkan tillöguflutning þannig að við þokumst þó nær því að eignast hér fjölskyldustefnu. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að sú umræða sem hér hefur verið hleypt af stað sé fyrirboði frjórrar umræðu í þinginu í vetur um jafnréttismál og að sú umræða ásamt þeim aðgerðum sem gripið verður til leiði okkur nær því markmiði að karlar og konur verði jafnsett í launum sem og öðru. Það er afskaplega gott til þess að vita að í þessari umræðu eru að koma fram nýjar og frjóar hugmyndir eins og sú sem Ásta Ragnheiður nefndi hér áðan, að karlar skrái sig úr fæðingarorlofi. Það yrði ugglaust frekar til þess að þeir tækju fæðingarorlof ef þeir þyrftu að hafa fyrir því að skrá sig úr því. Þessi hugmynd og margar fleiri eiga fullan rétt á sér inn í þessa umræðu og inn í þá umfjöllun sem fram mun fara um jafnréttismál. Ég þakka fyrir umræðuna.

Þegar hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir, 1. flm., kvaddi sér hljóðs öðru sinni taldi forseti að umræðunni væri að ljúka en því miður hafði forseta yfirsést þar sem hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir hafði áður kvatt sér hljóðs.

Virðulegi forseti. Það er ekki ætlun mín að bæta miklu við þessa umræðu en ég get þó ekki orða bundist og vil segja örfá orð í framhaldi af ræðu minni í gær, en það er einkum vegna orða hv. þm. Péturs Blöndals sem ég kveð mér hljóðs. Hv. þm. talaði um þörfina á því að auka sjálfsálit kvenna eða að eitthvað sé gert í þeim málum og ég get að hluta til tekið undir það álit hans og það kom m.a. fram í þeirri skýrslu sem hér var til umræðu í gær um kynbundinn launamun að konur virðast hafa tilhneigingu til að vanmeta sjálfa sig og hæfni sína til starfa, en karlar hafa tilhneigingu til þess að ofmeta hana þannig að ég tel að þetta sé réttmætt að hluta til hjá honum. En það ber líka að ítreka sem ég sagði í gær að þetta er oft notað sem rök, einnig á þær konur sem eru fullar sjálfstrausts og gera kröfur í samræmi við það. Þá er sagt að konur séu of ákveðnar eða frekar og þær geri óraunhæfar kröfur. Það er sem sagt alveg sama hvernig konur eru, hvað þær gera. Þeim sjálfum er alltaf kennt um vandann í þessum efnum sem á sér í raun rætur í viðhorfum karlasamfélagsins og valdakerfi þess og þeim viðhorfum er hægt að breyta og ber að breyta. Sem uppeldissálfræðingur er ég sammála hv. þm. Pétri Blöndal um að ein leið til þess að styrkja sjálfsmynd og sjálfsvirðingu kvenna er að nota skólakerfið, en þar er vandinn ansi mikill, því miður, og það hef ég kynnt mér sérstaklega í rannsóknum mínum undanfarin ár. Til dæmis er einn vandinn sá að þó að konur séu mikill meiri hluti kennara, þá eru þær mun færri sem skólastjórar og það skiptir miklu máli m.a. vegna fyrirmyndanna. Í öðru lagi eru konur mun ósýnilegri í kennslubókunum en karlar og þær eru oft sýndar í hlutverkum samfélags gærdagsins. Í þriðja lagi hefur verið hér lögbundin fræðsla um jafnréttismál í 20 ár en það er mjög óvíða sem sú fræðsla á sér stað og það fullyrði ég eftir kannanir sem ég hef sjálf gert úti í skólunum og ýmsar fyrirspurnir sem ég hef lagt hér fyrir á hinu háa Alþingi. Það má nefna eitt enn. Það hefur verið markvisst átak gert til þess að koma þessum málum inn í kennaramenntunina og því miður verður að segja að það gengur mjög erfiðlega. Enn einn þáttur í sjálfsmatinu er sú virðing sem konum er sýnd m.a. í launum og fyrirmyndirnar sem konur sjá fyrir sér í valdastöðum. Og ég vil aðeins að lokum ítreka það sem kom fram hjá hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur, þá mynd sem hún sýndi okkur hér áðan af karlastjórninni, ég held að við gætum farið í næstum því hvaða fyrirtæki landsins sem er, hvort sem er í einkageiranum eða ríkisfyrirtæki, æðstu stjórnir mundu vera að stórum meiri hluta karlar. Þessu verður að breyta og því eru þessar tvær tillögur fluttar hér og það er svo sannarlega von mín að þessi umræða haldi áfram hér í vetur og aðgerðir komi í kjölfarið.