Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá 5. þm. Suðvest., Siv Friðleifsdóttur, dags. 22. mars: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að varamaður minn á lista Framsóknarflokksins í Suðvesturkjördæmi, Páll Magnússon, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.`` Páll Magnússon hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa.

Ég vil geta þess að atkvæðagreiðsla hefur verið ákveðin kl. 3 í dag. Ég vil biðja þingmenn að hafa það í huga.

Áður en gengið er til dagskrár fer fram utandagskrárumræða um afleiðingar hermdarverkanna í Madríd. Málshefjandi er hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson en hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Hryðjuverkin í Madríd þann 11. mars sl. þar sem meira en 200 saklausir borgarar létu lífið færðu okkur enn og aftur heim sanninn um að enginn er óhultur fyrir bylgju glæpaverka sem framin eru af hryðjuverkamönnum sem virða engin lög eða landamæri, ráðast að almennum borgurum og hlífa engum. Í öllum löndum hins lýðfrjálsa heims eru yfirvöld að fara yfir það hvernig treysta megi öryggis- og varnarmál vegna þessarar síauknu hættu hryðjuverka. Utanríkisráðherrar Evrópusambandsins funduðu í gær og ábendingum er komið til almennings í nágrannalöndum okkar á borð við Bretland og Danmörku þar sem fólk er hvatt til að hafa vara á sér og tilkynna yfirvöldum ef minnstu grunsemdir vakna um tilvist hryðjuverkamanna. Við Íslendingar þurfum á sama hátt að fara rækilega yfir stöðu mála hérlendis. Ég vil alls ekki ala á neinum ótta meðal almennings en óhjákvæmilegt er að ræða stöðu öryggismála hérlendis í ljósi þeirrar hættu sem hryðjuverkin eru. Því hlýt ég að spyrja hæstv. utanrrh. hvort og þá með hvaða hætti viðbrögð ríkisstjórnarinnar í þessum efnum hafi verið. Hvernig hafa íslensk yfirvöld brugðist við í kjölfar árásanna í Madríd? Hver er viðbúnaður okkar vegna þessa? Hvað erum við Íslendingar að gera í þessum málum? Þessi mál verðum við að ræða efnislega. Samstaða lýðræðisríkja er grundvallaratriði í baráttunni gegn hryðjuverkum. Hinu er þó ekki að leyna að deilur um réttmæti innrásarinnar í Írak fyrir rétt rúmu ári orsökuðu það að vík varð á milli fyrrum vinaþjóða og enn er uppi ósætti vegna þeirrar innrásar og afleiðingar hennar á stöðu mála í Írak og á þann heimshluta allan. Við jafnaðarmenn lögðumst þannig eindregið gegn því að Ísland skipaði sér á lista hinna viljugu eða staðföstu sem studdu innrás Breta og Bandaríkjamanna fyrir rúmu ári, ekki síst í ljósi þess að innan SÞ var alls ekki samstaða um þær aðgerðir. Meginástæða innrásarinnar var meint tilvist gereyðingarvopna í Írak sem í ljós hefur komið að engin voru. Æ fleiri sérfræðingar, m.a. sérfræðingar Bush Bandaríkjaforseta, hafa opinberað að gefnar forsendur fyrir innrásinni voru byggðar á blekkingum og hálfsannleik. Ástandið í Írak er því miður enn þá afar óstöðugt. Það er langt í frá festa eða öryggi til staðar. Hryðjuverkamenn virðast hafa tekið sér þar bólfestu. Hermenn og borgarar láta þar lífið nánast á degi hverjum. Alþjóðasamfélagið hefur látið til sín taka með ýmsum hætti á síðustu missirum og árum til að stemma stigu við ógnarstjórn, þjóðarmorðum og illvirkjum og náð um það samstöðu. Má þar nefna aðgerðir í Kosovo og á Balkanskaga öllum sem og í Afganistan. Hins vegar er því ekki að leyna að aðgerðaleysi alþjóðasamfélagsins í deilunum fyrir botni Miðjarðarhafsins milli Palestínu og Ísraels, einkum vegna andstöðu Bandaríkjanna gagnvart pólitískum afskiptum vestrænna þjóða, gerir það að verkum að þar sýður og kraumar. Þar eru blóðug átök viðvarandi án þess að fyrir endann sjái. Þessi dægrin er t.d. allt á suðupunkti vegna dráps Ísraelsmanna á einum forustumanna Hamas-samtakanna, Ahmed Yassin. Er hreinlega beðið hermdaraðgerða þeirra síðarnefndu. Það er lífsnauðsynlegt að koma af stað friðarferli í Palestínu og þar verða lýðfrjálsar þjóðir að stýra för. Lýðræðið hafði sigur á hryðjuverkunum á Spáni í frjálsum kosningum sem þar fóru fram. Margir benda á að tilraunir hægri stjórnar Aznars til að afvegaleiða fólk og telja því trú um að ETA í stað Al Kaída hefðu verið ábyrg fyrir ódæðinu hefðu í raun leitt til ósigurs stjórnarinnar. Það er nefnilega nauðsynlegt að yfirvöld komi fram af hreinskilni og segi satt og rétt frá í þessari baráttu lýðræðis gegn hryðjuverkum. Yfirvöld og almenningur þurfa að standa saman í baráttunni. Annað leiðir til ófarnaðar. Það er óhjákvæmilegt að við Íslendingar skilgreinum lágmarksviðbúnað sem okkur er nauðsynlegur hér á landi. Við höfum í meira en 50 ár notið herverndar Bandaríkjamanna. Á því gætu orðið grundvallarbreytingar á næstu mánuðum eða missirum. Bandaríkjamenn vilja fara. Enn þá er fátt af því að frétta hver staða þeirra mála er en því lýst að viðræður um varnarmálin séu fyrirhugaðar í næsta mánuði. Hvert upplegg okkar er í þeim viðræðum er um sumt óljóst, og mikilvægt er að utanrrh. og ríkisstjórnin skýri þá afstöðu fyrir þingi og þjóð. Um það spyr ég nú: Hver er lágmarksvarnarviðbúnaður okkar Íslendinga að mati utanrrh.? Hryðjuverkaváin hlýtur óhjákvæmilega að spila þar inn í þegar varnir Íslands eru skoðaðar og skilgreindar til framtíðar. Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í þeim efnum? Um það spyr ég, virðulegi forseti.

Herra forseti. Á morgun verður minningarathöfn um fórnarlömb hinna hræðilegu hryðjuverka í Madríd. Á þeirri stundu er hugur okkar allra hjá spænsku þjóðinni og við þá minningarathöfn verður hæstv. fjmrh. Geir H. Haarde fulltrúi íslensku ríkisstjórnarinnar. Þingkosningarnar á Spáni voru lýðræðislegar og það er aðdáunarvert að Spánverjum skuli hafa tekist að ganga að kjörborðinu í skugga slíks harmleiks. Á hinn bóginn verður aldrei vitað hvort beint orsakasamhengi var á milli hryðjuverkanna og úrslitanna. Það eina sem er víst og öruggt er að ríkisstjórnin sem fór frá hafði lagt mikið af mörkum í baráttunni gegn hryðjuverkum og í því ljósi má e.t.v. segja að hryðjuverkaöflunum hafi tekist ætlunarverk sitt. Það má leiða líkum að því að það hafi verið ásetningur hryðjuverkamannanna að hafa áhrif á spænska kjósendur og þannig veikja samtöðu þeirra ríkja sem hafa herlið í Írak. Ef svo hefur verið er það einungis tímabundið markmið íslamskra öfgamanna og við verðum að gæta þess að gleyma ekki grundvallarmarkmiðum þessara manna. Það eru ekki grundvallaratriði íslamskra öfgamanna að koma spænskum eða öðrum vestrænum hermönnum frá Írak né heldur að tryggja sjálfstæði, lýðræði og hagsæld til handa Palestínumönnum. Grundvallarmarkmið þeirra er að hnekkja vestrænum gildum, m.a. lýðræði og umburðarlyndi, hvar sem þau hafa skotið rótum. Það er minnst á Írak í þessu samhengi en við skulum ekki gleyma því að Írakar sjálfir og fjöldi annarra múslima hafa orðið að þola mannskæðar morðárásir fylgismanna sömu hugmyndafræði og virðist hafa staðið að baki hryðjuverkunum í Madríd. Skoðanakannanir benda til þess að mikill meiri hluti íröksku þjóðarinnar fagni falli stjórnar Saddams Husseins og það sé bjartsýni ríkjandi um framtíðina. Vestræn ríki sem voru andvíg íhlutun í Írak þola nú einnig alvarlegar hótanir af hálfu þessara öfgamanna og nefni ég þar Frakkland sérstaklega til sögunnar sem virðist vera af öðrum ástæðum. Enginn er óhultur í þessu sambandi. Að því er varðar Ísland tóku öryggismál á Keflavíkurflugvelli miklum stakkaskiptum í kjölfar hryðjuverkaárásanna í Bandaríkjunum árið 2001. Skilgreining lágmarksviðbúnaðar er allt önnur en áður og það er ekki ástæða til að auka viðbúnaðarstig þar nema áreiðanlegar upplýsingar berist um að sérstök ógn sé fyrir hendi. Eðli málsins samkvæmt er ekki hægt að útlista slíkar öryggisráðstafanir í smáatriðum en ég vil nefna nokkur atriði. Nánast allur vopnaleitarviðbúnaður hefur verið endurnýjaður og þjálfun starfsmanna stóraukin. Tekinn hefur verið í notkun sérstakur búnaður til gegnumlýsingar á öllum farangri brottfararfarþega. Eftirlitsmyndavélar hafa verið endurnýjaðar og eru nú fjórfalt fleiri en áður. Stöðug vopnuð gæsla er nú í Flugstöð Leifs Eiríkssonar og í kjölfar eflingar sérsveitar ríkislögreglustjóra verður hluti hennar tiltækur á Keflavíkurflugvelli. Öll aðgangsstýring að flugvallarsvæðinu hefur verið hert. Samráð og samstarf við viðeigandi lögregluyfirvöld í nágrannaríkjunum er nú mun meira en áður var. Þá hefur verið gripið til ýmissa annarra ráðstafana sem ekki er hægt að greina frá opinberlega af öryggisástæðum. Þessar ráðstafanir hafa krafist fjölgunar starfsmanna og árlegur kostnaðarauki sýslumannsembættisins á Keflavíkurflugvelli er 150 millj. af þessum sökum. Öryggismálin verða áfram í stöðugri endurskoðun og gripið verður til allra nauðsynlegra og raunhæfra aðgerða til að tryggja áframhaldandi öryggi flugvallarsvæðisins.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. Íslands, Halldór Ásgrímsson, lýsti því yfir í gær að hann fordæmdi morðið á Yassin, leiðtoga Hamas-samtakanna í Palestínu. Þar er ég honum sammála og ég heyrði ekki betur en að hann fordæmdi aðferðafræðina, að uppræta meint ofbeldi með enn meira ofbeldi, að kveða niður hreyfingu með því að myrða forsvarsmenn hennar. Aðferðafræðin sem Ísraelsmenn beita er engu að síður nákvæmlega sama aðferðafræðin og Bandaríkjastjórn hefur viðhaft. Ríkisstjórn Bush í Bandaríkjunum í slagtogi með ríkisstjórn Tonys Blairs á Bretlandi og með stuðningi svokallaðra staðfastra ríkja, þar á meðal Íslands, hefur einmitt farið fram undir þeim formerkjum að hernaðarofbeldi sé réttlætanlegt og skynsamlegt til þess að kveða niður hryðjuverk. Fjöldamorðin á Spáni eru enn eitt dæmið, eitt hið allra hryllilegasta, um að þessi aðferðafræði er röng. Hún er hvorki réttlætanleg né skynsamleg. Meira að segja Donald Rumsfeld, varnarmálaráðherra Bandaríkjanna, sagði í sjónvarpsviðtali fyrir fáeinum dögum að bandaríska herstjórnin í Írak réði ekki við hryðjuverkamenn. Þeir gætu alltaf látið til sín taka á óvæntan og ófyrirsjáanlegan hátt. Það þyrfti nánast að vera maður á mann. Mér varð hugsað til þess að einmitt það væri nú að gerast í mörgum ríkjum heims með vaxandi eftirliti með borgurunum og mjög sterkri tilhneigingu í átt til lögregluríkis, einkum hjá stjórnlyndum hægri mönnum. Þær ríkisstjórnir sem lögðu blessun sína yfir árásina á Írak töldu sig hafa sannanir fyrir því að það væri nauðsynlegt. Nú hefur komið á daginn að þær sannanir reyndust upplognar og hefur þetta leitt til pólitísks uppgjörs í mörgum hlutaðeigandi ríkjum. Slíkt hefur ekki gerst hér og er það löngu tímabært. En það sem fyrst og fremst skiptir máli er að forsvarsmenn utanríkismála þjóðarinnar breyti um stefnu varðandi stuðning við leiðir til að uppræta ofbeldi í heiminum. Því miður heyrðist mér á hæstv. utanrrh. að ekkert hefði breytt afstöðu hans. Hann talar mikið um öfgar og öfgamenn. Það hæfir kannski vel fyrir forsvarsmenn ríkisstjórnar sem hefur skipað okkur í flokk ríkja sem aðhyllast hernaðarhyggju.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja að tímasetningin á þessari umræðu hjá hv. málshefjanda er nokkuð einkennileg þar sem utanrmn. hafði ákveðið að fjalla um þessi mál á morgun á fundi með hæstv. utanrrh. Hryðjuverkaárásin á Madríd þann 11. mars sl. var hryllileg aðför að lýðræðinu, tilefnislaus árás á saklausa borgara. Hryðjuverkamenn hafa farið með ófriði gegn ríkisstjórnum fjölmargra ríkja. Stjórnvöldum er gert erfitt fyrir, enda er alltaf reynt að finna skýringar á því hvers vegna slíkir atburðir eiga sér stað. Skýringin er einföld. Hér eiga í hlut samviskulausir glæpaflokkar sem aldrei verður séð fyrir hvað taki sér fyrir hendur. Í þessu sambandi má nefna hryðjuverkin á Balí og árásina á World Trade Center 1997. Á ráðstefnu sem ég sótti í Bratislava í síðustu viku var rætt um öryggis- og varnarmál jafnframt nýrri stefnu Evrópusambandsins gagnvart nýjum nágrönnum þess eftir stækkun. Sammerkt málflutningi allra þessara aðila var að NATO væri grundvallarstofnun varðandi varnar- og öryggismál í heiminum í dag og að Norður-Atlantshafstengslin bæri að styrkja og efla. NATO telur nýjar ógnir felast í hryðjuverkum og að grípa þurfi til aðgerða gegn þeim. Á þessari ráðstefnu var raunar ekkert minnst á stríðið í Írak. Eftir atburðina þann 11. september 2001 var flugstöðin í Keflavík tekin út sérstaklega með tilliti til öryggismála. Það var eitt af framlögum okkar til baráttunnar gegn hryðjuverkum. Schengen-upplýsingakerfið hefur verið ómetanlegt tæki í þessari baráttu og við höfum náð árangri. Við höfum einnig lagt gríðarlega áherslu á að viðhalda varnarviðbúnaði á Keflavíkurflugvelli á grundvelli varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna. Viðræður eru væntanlega að fara af stað aftur í næsta mánuði. Loftvarnir eru eitt af grundvallaratriðunum í að tryggja varnir. Fælingarmáttur orrustuþotna og herlið sem staðsett er hér á landi verður seint ofmetið. Hæstv. forseti. Hv. þm. þurfa ekki að hafa áhyggjur af því að ríkisstjórnin fylgist ekki með gangi mála og grípi til þeirra aðgerða sem unnt er.

Hæstv. forseti. Fjöldamorðin á saklausum borgurum í Madríd sýna enn á ný að ný tegund af hryðjuverkum hefur rutt sér til rúms. Svipað hefur gerst í Moskvu, New York, Istanbúl og á Balí. Framkvæmd voðaverkanna er með mjög myndrænum og hryllilegum hætti til að áhrifin verði sem allra mest. Dreifa á ótta og óöryggi á meðal borgaranna, grafa undan þjóðskipulagi og ríkisstjórnum, veikja lýðræðisskipulag og jafnvel hagkerfi þeirra ríkja sem verða fyrir þessum hryllilegu hryðjuverkaárásum. Þessi svívirðilegu glæpaverk eru réttlætt með því að verið sé að framkvæma einhverja óljósa hefnd. Allt virðist benda til að öfl sem eiga rætur að rekja til Miðausturlanda hafi gegnt lykilhlutverki í sprengjuárásunum í Madríd. Þessi öfl telja sig eiga harma að hefna gegn vestrænum ríkjum. Óánægja, vonbrigði og firring kraumar undir niðri í þjóðfélögum Miðausturlanda, fátækt, kúgun, arðrán, úrelt stjórnskipulag einræðisstjórna, auðmýkjandi framkoma vestrænna þjóða gagnvart menningu og trú Miðausturlanda og stríðið endalausa milli Palestínumanna og Ísraela sem haldið er uppi af Bandaríkjunum, allt eru þetta þættir sem skapa skilyrði til að öfgaöfl nái að koma ár sinni fyrir borð og eitra ekki síst huga ungu kynslóðarinnar. Hryðjuverkin í Madríd marka tímamót. Í fyrsta sinn er slíkt voðaverk framið í Vestur-Evrópu innan landamæra ríkis sem bæði er í Evrópusambandinu og NATO. Öryggi Evrópu er ógnað. Þau öfl sem nú ráða ríkjum í Bandaríkjunum hafa sýnt að þau eru gersamlega ófær um að leita leiða til að finna lausnir á vanda Miðausturlanda. Æ fleiri íbúar Evrópu og Bandaríkjanna gera sér nú grein fyrir þessu. Það er mikil einföldun, eins og heyra mátti á hæstv. forsrh. á dögunum, að halda því fram að Spánverjar hafi látið hryðjuverkamenn hræða sig til að kjósa sósíaldemókrata til valda. Niðurstöður þingkosninganna á Spáni endurspegla annað og meira. Þær sýna að traust almennings í Evrópu og trúverðugleiki í stefnu Bandaríkjamanna í utanríkismálum er nú í algjöru lágmarki og fer minnkandi dag frá degi. Vandi Miðausturlanda verður ekki leystur með vopnavaldi eins og ráðamenn Íslands virðast trúa. Hann verður heldur ekki leystur með því að sjálfumglaðir ráðamenn hér á landi og annars staðar bindi trúss sitt við vopnaglaða stefnu öfgamanna í Bandaríkjunum þvert á vilja sinna eigin þjóða. Íslendingar ættu að fylgja fordæmi Spánverja og losa sig við slíka ráðamenn hið fyrsta.

Herra forseti. Ofbeldið í Ísrael og Palestínu og stríðið milli Bandaríkjanna og Íraks er orðið víðfeðmara og leiðir í ljós gjaldþrota stefnu. Þetta finnst mér Reykjavíkurbréf Morgunblaðsins sl. sunnudag undirstrika einkar vel. Morðið á Yassin vekur svo mikla ólgu og trúarhita að enginn veit afleiðingar þessa. Fréttaskýrendur um allan heim lýsa furðu sinni á þessum atburði og í hádegisútvarpinu í dag lét Íslandsvinurinn Mustafa Barghouthi, formaður læknaráðs Palestínu, í ljósi ótta sinn um að ofbeldisalda muni nú ganga yfir Miðausturlönd. Það lítur út fyrir að Al Kaída sé að verða samheiti á ólíkum hryðjuverkahópum sem spretta upp hér og þar og ef svo er má álykta að bin Laden sé ekki endilega alls staðar höfuðpaurinn. Sjálfsmorðsárásir og hryðjuverk eiga að miklu leyti rætur í félagslegri og efnahagslegri örbirgð. Alþjóðasamfélagið verður að finna leið til úrbóta í þessum efnum og ég geri þá kröfu til íslenskra stjórnvalda að þau gangi fram í þessum efnum en elti ekki gjaldþrota stríðsstefnu Bandaríkjastjórnar. Ég hlýt líka í þessari umræðu að vekja athygli á hve veikburða SÞ hafa reynst þegar Miðausturlönd eiga í hlut. Hermdarverkin á Spáni eru mjög alvarleg fyrir okkur öll vegna þess að Evrópa sjálf lendir nú í eldlínunni og Evrópa er fjölmenningarlegt samfélag. Spurningin sem vaknar er því: Hvernig á að gera Evrópu, já og Ísland líka, að þannig samfélagi að það sé opið og umburðarlynt samfélag þar sem allir geta lifað og starfað saman, óháð trúarbrögðum, óháð kynferði, áháð kynþætti?

Herra forseti. Heiti þessarar umræðu er: Afleiðingar hermdarverkanna í Madríd. Afleiðingarnar eru ótvírætt þær sem hryðjuverkamennirnir ætluðu sér. Hundruð saklausra borgara liggja í valnum og ótti og öryggisleysi hefur vaxið um allan heim. Meginmarkmið hryðjuverkanna með þessari árás, eins og með mörgum öðrum, einnig þegar þeir ráðast á Íraka og aðra múslíma, er þó að valda sem mestum skaða á grundvallargildum frelsis, lýðræðis og mannréttinda. Það er hins vegar undir viðbrögðum okkar komið hvernig þeim tekst til og hvort þeir ná þeim markmiðum sínum. Herra forseti. Í kjölfar hryðjuverkaárásanna í Bandaríkjunum 2001 var ljóst að þjóðir heims yrðu að vera viðbúnar því að bregðast við þessari nýju ógn og að þær þyrftu að endurskoða allan viðbúnað sinn í varnar- og öryggismálum. Þetta hefur verið gert úti um allan heim og við þeim hörmungum hefur líka verið brugðist hérna heima. Öryggismálin á Keflavíkurflugvelli hafa gjörbreyst frá 2001 með tilheyrandi nauðsynlegum kostnaði. Hitt brýna verkefnið í samstarfi við aðrar þjóðir er að vinna gegn stuðningi við hryðjuverkamenn og íslamska öfgamenn. Það gerum við best á alþjóðavettvangi, ekki með því að leita að einhvers konar réttlætingu á aðgerðum hryðjuverkamanna heldur með hvers konar stuðningi þar sem hans er mest þörf, stuðningi við lýðræðisþróun og við efnahagslegar og félagslegar umbætur.

Herra forseti. Það er rétt að fram komi að ég óskaði eftir því á fundi utanrmn. í síðustu viku að utanrmn. færi yfir öll þessi mál og við munum hefja það á morgun. Þar er hægt, í utanrmn., að ræða þessi mál og einnig þau sem eðli málsins samkvæmt er erfitt að ræða opinberlega. Atburðirnir í Madríd á dögunum eru hörmulegir og spænska þjóðin á samúð heimsins þessa dagana eftir að hafa orðið fyrir barðinu á þessum grimmilegu hermdarverkum sem beindust gegn óbreyttum borgurum. Þessir atburðir, rétt eins og morðið á leiðtoga Hamas-samtakanna í gær, eru til marks um það hvernig menn geta lokast af innan vítahrings ofbeldis á báða bóga. Tengsl atburðanna í Madríd við hina ólögmætu innrás og valdatöku Bandaríkjamanna og Breta í Írak og stuðningur fráfarandi hægri stjórnar á Spáni við þessar aðgerðir er ljós. Það hvort spænskir kjósendur voru fremur að refsa hægri stjórn Aznars fyrir stuðning við Íraksstríðið í óþökk meiri hluta þjóðarinnar eða fyrir blekkingarnar sem haldið var í í lengstu lög, að ETA-menn hefðu verið að verki, skiptir ekki höfuðmáli. Niðurstaða spænskra kjósenda er niðurstaða spænskra kjósenda og hæstv. forsrh. Íslands ætti að hafa það í huga. Mergurinn málsins er sá, herra forseti, að aðferðafræðin er röng. Hvorki stríðið í Afganistan né Írak hefur gert heiminn öruggari. Þvert á móti hefur hin herskáa og hrokafulla árásarstefna Bandaríkjastjórnar gert illt verra, gert jarðveg hryðjuverkaaflanna frjórri og það er hörmulegt að ríkisstjórn Íslands með þá Halldór Ásgrímsson og Davíð Oddsson, hæstv. ráðherra, í fararbroddi skuli leggja nafn landsins við slíka stefnu. Öryggi Íslands er best borgið með virkri friðarstefnu og allra síst með því að ríghalda hér í gamaldags herstöð.

Hæstv. forseti. Hinir hörmulegu atburðir í Madríd 11. mars sl. voru grimmdarverk miskunnarlausra hryðjuverkamanna. Þó að enn eigi eftir að skýrast hverjir stóðu að baki þessum árásum er ljóst að þarna voru að verki hryðjuverkasamtök en sameiginlegt einkenni þeirra er að þau svífast einskis til að vekja athygli á málstað sínum og eira engu í aðgerðum sínum. Hryðjuverkasamtök eru þannig einn höfuðóvinur lýðræðisins. Þau hafa ítrekað ráðist beint að kjarna lýðræðisskipulagsins. Í Madríd réðust hryðjuverkamenn á saklaust fólk í frjálsu landi, almenna borgara, og drápu og særðu hundruð. Undir engum kringumstæðum má láta atburðina í Madríd verða til þess að draga úr baráttunni gegn alþjóðlegum hryðjuverkum, þvert á móti er ljóst að ríki þurfa í auknum mæli að efla og treysta samstarf um hryðjuverkavarnir. Utanríkisráðherrar Evrópusambandsríkjanna hafa þegar hafið viðræður í þessum tilgangi. Við Íslendingar þurfum að standa undir þeim kröfum sem þátttaka okkar í samfélagi þjóðanna leggur okkur á herðar. Það er jafnframt mikilvægt að við öxlum ábyrgð á eigin öryggi eftir því sem aðstæður leyfa með því að byggja upp hér á landi sérfræðiþekkingu í gegnum alþjóðlegt samstarf. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar um eflingu sérsveitanna og þau dæmi sem hæstv. utanrrh. hefur nú nefnt um aðgerðir á Keflavíkurflugvelli eru dæmi um rökrétt viðbrögð í breyttu umhverfi. Þeir sem segja kosningaúrslitin í Madríd vera sigur lýðræðisins eru á villigötum. Ríkisstjórnarflokki Joses Marias Aznars var þrátt fyrir eindreginn stuðning sinn við Íraksstríðið og þó nokkur mótmæli spáð sigri í kosningunum. Hins vegar tókst hryðjuverkamönnum með aðgerðum sínum að setja kosningabaráttuna í slíkt uppnám að það verður ekki fram hjá því horft að margt bendir til að stærsti sigurvegarinn í kosningunum á Spáni hafi verið hryðjuverkamenn. Þetta er dapurleg staðreynd 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni fyrir að færa þetta mál til umræðu í þinginu. Hæstv. utanrrh. sagði í ræðu sinni áðan að ríkisstjórn Joses Marias Aznars hefði lagt mikið af mörkum í baráttu sinni við hryðjuverk í alþjóðlegu samhengi. Þetta má vera rétt hjá honum og ég efast ekki um að allir í þessum sölum hafi sama metnað og allar þjóðir heims, að uppræta hryðjuverk í heiminum. En fyrst og fremst er þetta spurning um aðferðafræði. Hryðjuverkin í Madríd hinn 11. mars sl. eru svívirðilegt óhæfuverk þar sem lífi saklausra borgara var fórnað. Aukið hatur öfgafullra múslima á vestrænum siðum og vestrænum þjóðum hefur sannarlega litað nútímamannkynssögu blóði og hryllingi. Risaveldið Bandaríkin, smáríkið Ísland og vel á þriðja tug annarra þjóða hafa talið rétt að svara slíkum óhæfuverkum með umfangsmiklum stríðsrekstri þar sem lífum þúsunda saklausra borgara hefur verið fórnað. Áhrif þeirra mistaka hafa nú endurspeglast á síðustu missirum. Hatur enn fleiri múslima á hinum vestræna heimi hefur aukist eftir innrásina í Írak og ég leyfi mér að fullyrða að heil kynslóð hættulegra hryðjuverkamanna sé raunin og aldrei hafi heimsbyggðinni staðið meiri ógn af hryðjuverkum en nú, heilu ári eftir innrásina í Írak. Rót vandans er áralangar erjur Ísraelsmanna og palestínsku þjóðarinnar. Það hlýtur að liggja í augum uppi eftir þær löngu hatrömmu deilur að stríð og hryðjuverk komi ekki á þeim friði í veröldinni sem við öll viljum að verði framtíð barna okkar. Íslensk þjóð, þjóð sem ávallt hefur staðið vörð um friðinn, rataði í villigötur á síðasta ári. Ég tel að það hafi verið ráðandi öflum í okkar landi til mikils vansa að hunsa íslenskt samfélag með eins afgerandi hætti og raunin varð á síðasta ári. Ógnin af óhæfuverkum hryðjuverkamanna stendur okkur nær en nokkurn tíma fyrr. Ég votta spænskri þjóð mína dýpstu samúð.

Herra forseti. Ég tek undir með hæstv. utanrrh. þegar hann vottar spænsku þjóðinni samúð vegna þeirra hræðilegu hermdarverka sem urðu í Madríd í síðustu viku. Enginn málstaður réttlætir hermdarverk gegn saklausum borgurum eins og við urðum þá vitni að eða þann 11. september 2001 í New York. Hæstv. utanrrh. minntist á Írak. Hvað veldur spennunni í alþjóðamálum í dag? Það eru fyrst og fremst árekstrar milli múslima og Vesturlanda. Stríðið í Írak sem byggðist á uppspunnum vísbendingum og hreinum lygum var ekki annað en eldsmatur í þann bálköst. Gerðum við eitthvað til að draga úr þeim eldi? Nei, við gerðum það ekki. Við studdum stríðið í Írak. Hæstv. utanrrh. skipti snögglega um skoðun og studdi stríðið í Írak. Hann á eftir að greina okkur frá því af hverju hann gerði það. Íslenska ríkisstjórnin á líka eftir að skýra fyrir okkur hvers vegna hún tók þessa ákvörðun. Hún á eftir að viðurkenna að henni urðu á hrapaleg mistök. Hæstv. utanrrh. sagði: Enginn er óhultur. Það er rétt hjá honum. Hv. þm. Sólveig Pétursdóttir sagði að þingheimur þyrfti ekki að óttast að íslenska ríkisstjórnin fylgdist ekki með málum. Guð láti gott á vita. En það er ekki nóg. Við verðum að huga að innra öryggi okkar og í því efni komumst við ekki hjá því að taka á okkur auknar skyldur og aukinn kostnað. Atburðir síðustu missira sýna að allar þjóðir verða alltaf að vera við öllu búnar. Við getum hins vegar ekki verið við öllu búin nema við skilgreinum hvers konar hættur eru fyrir hendi, hvaða þarfir við höfum fyrir viðbúnað og hvers konar samstarf við getum haft við aðrar þjóðir til að mæta þessum þörfum. Þar hefur núv. ríkisstjórn ekki staðið í stykkinu. Það sem hæstv. utanrrh. sagði áðan gefur ekki tilefni til þess að ætla að þeir hafi gripið til réttra viðbragða. Það hefur ítrekað verið gengið eftir því að gert verði mat á öryggisþörfum okkar og það hefur greinilega ekki verið gert enn.

Hæstv. forseti. Hryðjuverkin í Madríd eru dæmi um þá ógn sem steðjar að allri heimsbyggðinni. Við Íslendingar verðum að gera okkur grein fyrir því að þar erum við ekki undanskildir. Umræðan um atburðina í Madríd, þar sem ýmsir aðilar hafa reynt að draga fram hvað bjó að baki þeim, er mikið út og suður. Margar kenningar hafa komið fram. Margir telja nærtækast og auðveldast að tengja þessi voðaverk við stuðning Spánverja og þátttöku í aðgerðunum í Írak. Þar með vilja margir tengja málið við al Kaída hryðjuverkasamtökin, sem er í reynd ekki í samræmi við þá mynd sem dregin hefur verið upp af tengslum samtakanna við Írak. Hins vegar hafa komið fram margar aðrar kenningar í málinu. Það sýnir hve hryðjuverkastarfsemi í heiminum er margslungin. Leiða má líkur að því að þessir atburðir hafi á einhvern hátt haft áhrif á úrslit kosninganna á Spáni þótt eflaust verði seint hægt að sanna nokkuð í þeim efnum. Hins vegar voru kosningarnar lýðræðislegar og spænskir kjósendur gengu til þeirra eftir lýðræðislegum leikreglum. Voðaverkin í Madríd sýna okkur enn á ný fram á mikilvægi þess að þjóðir heims taki höndum saman um að berjast sameiginlega gegn hryðjuverkastarfsemi í heiminum. Virk hryðjuverkasamtök eru fjölmörg og því er augljóslega ekki einfalt að eiga við það verkefni. Starfsemi þeirra er í mismunandi umhverfi og hefur ólík markmið þannig að um er að ræða raunverulega ógn við heimsbyggðina. Við Íslendingar hljótum að taka þátt í því með öðrum þjóðum, m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og annarra samtaka, að berjast gegn hryðjuverkastarfsemi í heiminum. Þar er af mörgu að taka og við getum ekki litið svo á að við séum frjáls frá þessari ógn. Með yfirveguðum hætti hljótum við að hafa uppi eins miklar öryggisráðstafanir hér á landi og talið er þurfa hverju sinni til þess að gæta öryggis þjóðar okkar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Ég tel hana um margt gagnlega þótt ég undrist að formaður utanrmn., fulltrúi Sjálfstfl. í umræðunni, hafi kveinkað sér undan henni. Ég vildi láta koma fram að ég óskaði eftir utandagskrárumræðu um málið fyrir heilli viku síðan. En af henni gat ekki orðið fyrr en nú vegna fjarveru hæstv. utanrrh. Ég þakka jafnframt hæstv. utanrrh. svörin. Hann upplýsti um nokkrar aðgerðir sem gripið hefur verið til í kjölfar árásanna á tvíburaturnana 11. september fyrir rétt um þremur árum. Ég spurði hann líka um hvernig hann sæi fyrir sér að varnarliðið á næstu mánuðum, missirum og árum kæmi að því að tryggja þessar lágmarksvarnir. Hann svaraði því ekki. Það er mikilvægt að fá um það upplýsingar og einnig um hitt, hverjar þessar lágmarksvarnir eru að hans áliti, m.a. með tilliti til loftvarna. Auðvitað er allt of mikil einföldun að halda því fram að aðgerðir gegn hryðjuverkum snúist eingöngu um þau ráð sem gripið er til á heimavelli. Það er að sönnu mikilvægt en vissulega skiptir líka mjög miklu máli hver hin stjórnmálalega afstaða ríkjandi valdhafa er hverju sinni. Fram hjá því er ekki hægt að horfa. Það er fjarri lagi að halda því fram að það sé til marks um linkind stjórnmálamanna þegar þeir vilja ekki fara í einu og öllu eftir órum og duttlungum Bush Bandaríkjaforseta. Þannig er það auðvitað ekki í henni veröld. Það skiptir máli hvaða heildarstefnu við höfum í þessum málum og við jafnaðarmenn viljum taka fast og örugglega á þessum glæpamönnum. En við viljum gera það með kalt höfuð en heitt hjarta. Því miður er það þannig að ríkisstjórn Íslands hefur í allt of ríkum mæli farið að órum Bandaríkjastjórnar, gert of mikið í Írak en allt of lítið í þeim suðupotti sem Miðausturlönd eru í deilu Palestínumanna og Ísraela. Á því þarf að verða breyting. Þar skiptir pólitík öllu máli.

Herra forseti. Það er á stundum nokkuð erfitt að átta sig á þessari umræðu á Alþingi. Í annan stað krefjast menn aukins öryggis og aukinnar gæslu en aðra daga er jafnvel gert gys að því að menn skuli ætla að efla lögregluna. Í annan stað er talið fráleitt að vinna á alþjóðavettvangi með Bandaríkjunum og Bretum að öryggis- og varnarmálum. Hér í umræðunni er það kallað að elta stríðsstefnu þeirra. Á hinn bóginn er hvatt til að efla samstarf við þessi ríki um varnarviðbúnað á Íslandi. Hér er því haldið fram að innrásin í Afganistan hafi verið röng. Því var ekki haldið fram eftir 11. september í Bandaríkjunum árið 2001. Því er haldið fram að það hafi verið rangt að fara inn í Írak. Því er enn haldið fram. Auðvitað var það umdeilt. En það vill svo til að í öryggismálum í Evrópu eru menn ekki mikið að tala um það. Menn eru að tala um framtíð þeirrar þjóðar, tala um framtíð afgönsku þjóðarinnar og framtíð íröksku þjóðarinnar, 25 milljóna manna sem sækja til lýðræðis og berjast fyrir framtíð sinni. Það er að sjálfsögðu aðalatriðið. Það er jafnframt verið að stunda hryðjuverk í þessum löndum. Hryðjuverkaógnin stafar af þeim þannig að það er ekki sá ágreiningur um þessi mál sem látið er í veðri vaka á Alþingi. Okkur ber að sjálfsögðu að standa með þeim öflum sem vilja byggja upp nýtt Afganistan, vilja byggja upp nýtt Írak og berjast gegn þeirri sameiginlegu ógn sem hryðjuverkin eru gagnvart heiminum.

Herra forseti. Við þingmenn Samf. og raunar þingmenn allrar stjórnarandstöðunnar lýstum því yfir við 2. umr. um frv. að við styddum í grófum dráttum niðurstöðuna. Við teljum að verið sé að einfalda lögin með þeim breytingum sem lagðar eru til við frv. Sömuleiðis má færa rök að því að aukið réttlæti sé fært inn í kerfið. Eins og fram kom í máli okkar sem tókum til máls fyrir hönd stjórnarandstöðunnar er álitamál hvaða skattalækkanir eiga að vera í forgangi. Við í Samf. höfum lagt langmesta áherslu á að það svigrúm sem kann að gefast hjá ríkissjóði til að lækka skatta á þegnum landsins verði fyrst og fremst notað til að lækka virðisaukaskatt á matvörum. Ástæðan er sú að við teljum að það væri réttlátasta skattalækkunin af því að hún kemur öllum til góða. Hún kemur líka þeim til góða sem minnst hafa úr að spila og eru hugsanlega á þeim mörkum að þurfa ekki að greiða skatt af tekjum sínum. Það væri sú skattalækkun sem hefði átt að beita fyrst þegar menn fara að ganga á það svigrúm sem ætlað er af hálfu ríkissjóðs. Við hv. þm. Ögmundur Jónasson létum koma skýrt fram við atkvæðaskýringu við lok 2. umr. að stuðningur okkar flokka við málið byggðist ekki síst á því að samhliða er verið að gera aðrar breytingar á frv. sem lagt var fyrir þingið sem leiða til þess að tekjur ríkisins aukast töluvert. Ég vísa til ákvæðis þar sem lagt er til að hlutabréf verði metin á markaðsvirði en ekki nafnvirði. Hlutafjáreign landsmanna eykst hröðum skrefum. Þetta er nýtt form sparnaðar og það er ljóst að þegar menn munu í framtíðinni heimta inn skatt af þessu tagi munu tekjur ríkisins aukast verulega. Í hinu upphaflega frv. var gert ráð fyrir að tekjur ríkisins mundu minnka, miðað við þá gerð frv., um 300--400 millj. kr. Breytingin sem liggur í brtt. nefndarinnar kann að mati þeirra sem fóru yfir það mál að kosta ríkið 60 millj. ein og sér. Þegar þessi breyting á meðferð hlutabréfa er tekin með er hins vegar mjög líklegt að innan fárra ára muni tekjuaukning ríkisins af þeim völdum leiða til að þessi samanlagða upphæð, sem er nokkuð undir hálfum milljarði, muni nást og rúmlega það. Ég tel þess vegna að þetta hafi verið ákaflega farsæl lending. Við þingmenn Samf. og hv. þm. Ögmundur Jónasson, þingmaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, höfðum hins vegar fyrirvara á samþykki okkar við brtt. Ástæðan var sú að við töldum ekki forsvaranlegt að fella niður ákvæði í gildandi lögum þar sem líknarfélög og menningarstofnanir voru undanþegin erfðafjárskatti. Við teljum og að það sé ákveðinn sparnaður fyrir þjóðina og ríkið að hvetja líknarfélög til að vinna sem mest og til þess þurfa þau fjármagn. Líknarstofnanir taka að sér verk í göfugum tilgangi, verk sem bæta hag ákaflega margra. Við vitum að eins og samfélagið hefur þróast og skautunin hefur orðið í íslensku samfélagi á undanförnum árum þar sem velsæld hefur sannarlega að meðaltali aukist, hefur eigi að síður þeim fjölgað sem verða út undan. Við þær aðstæður skiptir máli að hafa félög og stofnanir sem leggja líknandi hönd að því að bæta hag þeirra sem með einhverjum hætti hafa hrapað utan vegar. Þess vegna skiptir það ákaflega miklu máli að ríkið og hið opinbera greiði götu hvers kyns félagasamtaka sem inna af höndum sjálfboðastarf og sem vinna af mannkærleika í göfugum tilgangi, eins og líknarfélög. Sömuleiðis var það áður þannig samkvæmt lögunum að menningarstofnanir sem fengu fjárframlög við arfleiðslu þurftu ekki að greiða skatt af þeim. Þetta teljum við ákaflega mikilvægt. Eins og samfélagið hefur þróast í gegnum söguna hefur til þessa verið staðreynd að sérhver kynslóð hefur verið auðugri en sú sem á undan hefur gengið. Það er alveg ljóst að velsældin sem hefur verið að aukast í íslensku samfélagi mun leiða til þess að líknarfélög og menningarstofnanir munu í framtíðinni fá töluvert meira í sinn hlut við arfleiðslu en hingað til.  Hv. formaður nefndarinnar, sem ekki treysti sér til þess af mannkærleik sínum að undanþiggja líknarstofnanir erfðafjárskatti, kallar fram að það sé ríkisstjórninni að þakka. Miðað við það sem kom fram í nál. hv. þm. er það ekki ríkisstjórninni að þakka hversu góð lög þetta voru, heldur fyrst og fremst honum sjálfum. Ég ætla ekki að fara út í þá umræðu aftur því við gerðum út um þau mál í síðustu umræðu, ég og hv. þm. Pétur H. Blöndal. Virðulegi forseti. Ég mæli í lok ræðu minnar fyrir tillögu sem ég flyt ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Ögmundi Jónassyni, sem hljóðar svo: ,,Við bætist ný grein er verði 3. gr. og orðist svo: Af arfi sem fellur til kirkna, opinberra sjóða, líknar- og menningarstofnana eða félaga, skal engan erfðafjárskatt greiða. Sama gildir um handrit, bókasöfn, listaverk og minjagripi séu hlutir þessir ánafnaðir eða gefnir opinberum söfnum landsins eða alþjóðlegum stofnunum.`` Herra forseti. Ég tel að tillagan þjóni göfugum tilgangi. Ég tel að tillagan geti bætt samfélagið og sannarlega getur tillagan náð þeim tilgangi sem hv. þm. Pétur H. Blöndal talar mjög oft um að sé hinn þarfasti. Hún getur dregið úr útgjöldum ríkisins. Það er einfaldlega staðreynd að fyrir það fé sem rennur í gegnum líknarstörf, líknarsamtök til mannúðarstarfa, fæst miklu meira en ríkið þyrfti að reiða af höndum fram ef það yrði ella að vinna þessi sömu störf. Við erum því hér, hæstv. forseti, að leggja til að háttur sem áður var hafður á og reyndist vel verði tekinn upp aftur í þau lög sem væntanlega verða að endingu staðfest á Alþingi síðar í dag.

Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins í örfáum orðum að ítreka afstöðu þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs til frv. Við 1. umr. málsins lýstum við ákveðnum efasemdum um fyrirhugaðar lagabreytingar, fyrst og fremst á þeirri forsendu að fyrirsjáanlegt þótti af hálfu fjmrn. að samþykkt frv. mundi leiða til tekjutaps fyrir ríkissjóð sem nemur 300--400 millj. kr. og með hliðsjón af þeim niðurskurði sem við verðum vitni að, ekki síst innan velferðarþjónustunnar þessa dagana, töldum við okkur ekki geta staðið að slíkum lagabreytingum. Samkvæmt frv. var ætlunin að erfðafjárskatturinn yrði þrepaskiptur, 5% og 10%. Menn vita ekki með vissu hvernig skatturinn skiptist núna eða hvernig innheimtan er, en eftir að brtt. kom fram um að færa efra skattþrepið niður og hafa þau bæði 5% ætla menn að skattheimtan mundi að meðaltali liggja í 5,85%. Við umræðu í nefndinni kom fram tillaga um að breyta öðrum ákvæðum frv. og veigamest er sú breyting að líta til eigna á markaðsvirði en ekki nafnvirði og horfa menn þar ekki síst til hlutafjáreignar. Þetta er mikið réttlætismál og mat margra sem til þekkja að lagabreytingin muni færa ríkissjóði umtalsverðar tekjur umfram það sem nú er af þessum tekjustofnum. Í ljósi breytinganna og í ljósi þess að líklegt þykir að skattheimtan á erfðafjárskatti verði markvissari, höfum við ákveðið að styðja breytingarnar. Sjálfur hef ég haft efasemdir um að lækkun erfðafjárskatts sé mikið réttlætismál. Ég hefði kosið að fara aðrar leiðir í þeim efnum og horfa sérstaklega til launafólks, lágtekjuhópa og millitekjuhópa um að létta skattbyrðar. Varðandi brtt. sem hér liggja fyrir, hefur hv. þm. Össur Skarphéðinsson gert rækilega grein fyrir þeim. Ég er sammála málflutningi hans í einu og öllu og ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta.

Herra forseti. Aðeins nokkur orð um það frv. til laga sem er til umfjöllunar um erfðafjárskatt, þar sem ég hef ekki haft tækifæri til þess að taka þátt í umræðunni fyrr. Það sem mér finnst skipta máli í þessu sambandi er að hérna er eitt af fyrstu merkjunum um þær skattalækkanir sem ríkisstjórnin hefur boðað að séu fram undan. Ég fagna því að frv. er komið fram og hlakka til að sjá fleiri merki um skattalækkanir eins og boðað hefur verið. Ég hef líka fylgst með umræðunni í þinginu um erfðafjárskattinn og vil taka fram að ég tel að hv. efh.- og viðskn. hafi tekið skynsamlega ákvörðun með því að samræma skatthlutfallið í eina tölu, 5%, sem er ákveðin einföldun á erfðafjárskattinum. Þetta er einföldun í skattlagningu og auðvelt að fylgja henni eftir því eftir því sem skattalögin eru einfaldari, því auðveldara er að fylgja þeim. Það má í rauninni færa ýmis rök fyrir því að fella alfarið niður erfðafjárskatt. Á sama hátt má líka taka undir að það eru ákveðin rök fyrir því að fella niður erfðafjárskatt af því sem fer til líknarfélaga. Ég tek undir það sem sagt hefur verið í dag að mjög mikilvægt er að styðja við líknar- og menningarstofnanir með ýmsum hætti, því það hefur oft verið talað um að fjármagn sem fer til líknarfélaga og til sjálfstæðra félagasamtaka hafi þá náttúru að margfaldast í meðhöndlun þeirra sem hafa fjármagnið með höndum. Ég held hins vegar að það sé rétt niðurstaða að samræma þetta og að sama regla gildi yfir alla. Ég held að það skipti ekki meginmáli til framtíðar hvort það er 5% erfðafjárskattur á því fjármagni sem færi til líknarfélaga eða enginn. Ég vildi í örfáum orðum lýsa ánægju minni með þá breytingu sem hefur átt sér stað í meðhöndlun hv. efh.- og viðskn. og styð málið.

Herra forseti. Ég vil fara í nokkrum orðum yfir þau sjónarmið sem hafa komið fram í 3. umr. um málið. Það er athyglisvert að um meginefni frv. hefur verið frá upphafi tiltölulega góður stuðningur og allgóð samstaða af hálfu þeirra sem eiga sæti á Alþingi. Þannig var í upphafi, ef mig misminnir ekki, almennur stuðningur við þá breytingu sem er að finna í frv., að lækka erfðafjárskatt úr því sem þá var og niður í tvö þrep. Það kom hins vegar strax fram það sjónarmið sem hér hefur verið gert að umtalsefni af tveimur ræðumönnum, að menn töldu rétt að hafa áfram skattfrelsi á erfðafé til líknarfélaga, kirkna og fleiri skyldra aðila. Síðan hefur málið tekið breytingum þannig að skatthlutfallið hefur enn verið lækkað, úr 2%, 5% og 10% niður í eitt, sem er 5%. Einnig hefur verið tekið upp skattfrelsi á eignir að skattstofni upp að 1 millj. kr. Í þeim búningi sem frv. er nú hefur það að geyma þá miklu breytingu frá því sem áður var að það er lágur undanþágulaus skattur með ákveðnu skattfrelsi eigna upp að 1 millj. kr. Það tel ég vera sjónarmið sem menn eiga að geta sameinast um að er skynsamlegt og líklegt til að vera einfalt í framkvæmd og ekki hvati til að sniðganga kerfið eins og verið hefur til þessa. Það hlýtur að vera æskilegt markmið laga og lagasetningar að tryggja að framkvæmdin sé með eðlilegum hætti en stuðli ekki að því að menn finni sér leiðir til þess að komast hjá ákvæðum laganna, eins og menn vita að hefur verið í reynd að mörgu leyti undir gildandi lögum. Hér hafa verið sett fram þau sjónarmið að jafnvel þrátt fyrir þessar miklu breytingar á frv. vilji menn samt gera frekari breytingar með því að hafa undanþágu. Ég vil aðeins staldra við það, því ég held að menn geti ekki valið hvort tveggja í þeim efnum. Menn verða að velja annað hvort. Annaðhvort verða menn að velja kerfi með lágri skattprósentu sem er undanþágulaust eða menn velja kerfi með undanþágum, en þá er líka skattprósentan hærri. Ég fæ það ekki til að ganga upp að menn vilji hafa lága skattprósentu með undanþágum. Þá er ég hræddur um að menn séu komnir með kerfi sem er ekki skynsamlegt til lengri tíma. Þau rök sem borin voru fram fyrir því að hafa undanþágurnar voru þau að málefnið sem í hlut ætti væri svo þarft og það mundi spara ríkissjóði fé ef þessir aðilar fengju meira fé til sín í formi erfða eða í gegnum erfðir eða vera arfleiddir að fé vandalausra aðila. Væntanlega telja menn þá að hafi þessar stofnanir meira fé undir höndum, hvort sem það er vegna þess að meira af arfi rennur til þeirra eða skatturinn er minni, geti þær eða félög unnið meira starf og þannig sparað ríkissjóði fé. Gott og vel. Þá spyr ég: Hvar getum við endað með þessari röksemdafærslu? Þetta er ekki eini skatturinn sem ríkissjóður hefur og lýtur að starfsemi þessara félagasamtaka og stofnana. Við erum með tekjuskatt, launatengd gjöld, virðisaukaskatt o.fl. Með sömu rökum er hægt að segja að þessi starfsemi eigi að vera undanþegin öllum þessum gjöldum. Hvar ætla menn að enda í því? Ég fæ það ekki í raun og veru til að ganga upp að menn geti með þessum rökum borað göt á það einfalda kerfi sem hér er verið að smíða. Ef menn vilja fara þá leið að hafa undanþágur, og ég ætla út af fyrir sig ekkert að gera lítið úr því sjónarmiði sem að baki því liggur, hljóta þeir að enda í hærri skattprósentu. Þeir sem leggja til undanþágur frá þeim tillögum sem hér liggja fyrir eru jafnframt að leggja til hærri skattprósentu. Það er ekki hægt að hafa bæði lága skattprósentu og víðtækar undanþágur. Það held ég að sé tvískinnungur, herra forseti, sem menn eigi ekki að gefa undir fótinn með að hægt sé að ástunda. Hvernig geta menn sem hafa samþykkt tveggja þrepa kerfi með 5%, 10% og þessum undanþágum ætlast til þess að kerfið gangi í einu þrepinu með 5% og sömu undanþágum? Það sjá allir þegar við skoðum málavöxtu í þessu að undanþáguleiðin í þeim tillögum sem hér liggja fyrir er ekki annað en til að bora gat á kerfið og spilla því verulega þannig að menn verða að hækka skattprósentuna til að hafa jafnvægi í tekjuöfluninni. Þetta vildi ég leggja áherslu á, herra forseti, þannig að menn lykju ekki þessari umræðu með þau sjónarmið ein að það yrðu að vera undanþágur.

Herra forseti. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson segir að tveir kostir séu uppi, annars vegar að hafa kerfi þar sem er lág skattprósenta og engar undanþágur og hins vegar kerfi þar sem er há skattprósenta og hugsanlega margvíslegar undanþágur. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta eru valkostirnir sem uppi eru gagnvart hinum hefðbundnu skattstofnum. Ég get vel skilið þessa röksemdafærslu gagnvart tekjuskatti og virðisaukaskatti. Við erum hér hins vegar með dálítið merkilegan skatt, erfðafjárskatt, og það er ekki hægt að tala um að menn séu að bora göt í það kerfi. Við leggjum einfaldlega til að líknarfélög og menningarstofnanir verði að öllu leyti undanþegnar því að greiða skatta af arfleiðslufé. Þarna er um að ræða tiltölulega takmarkaðan skattstofn. Við skulum vona að hann aukist þegar fram líða stundir, en hver er tilgangurinn með þessu? Hann er tvíþættur. Annars vegar, sem skiptir minna máli, að auka það fjármagn sem líknar- og menningarstofnanir öðlast með þessum hætti. Hins vegar að örva og undirstrika nauðsyn á því að þegar menn koma fram á sinn síðasta dag og hafa safnað í kistur á langri vegferð um þennan heim hugsi þeir til samtaka af þessum toga sem leggja líknandi hönd á samfélagið. Þau vinna í göfugum tilgangi og við eigum að gera allt sem við getum til að ýta undir sjálfboðasamtök. Það er stefna langflestra stjórnmálaflokka, m.a. stefna flokks sem hv. þm. tilheyrir í dag, hvað sem verða kann í framtíðinni. Ég tek því ekki þessa röksemdafærslu gilda að öllu leyti.

Herra forseti. Ef við leggjum af stað með undanþágur með þeim rökum að þær stuðli að því að viðkomandi líknarfélög og stofnanir hafi meira fé til umráða getum við ekki endað með þá röksemdafærslu þar. Hún hlýtur að gilda gagnvart öðrum sköttum sem snúa að þessari starfsemi, svo sem óbeinum sköttum og beinum sköttum. Ef þeir eru þá felldir niður eða lækkaðir gagnvart þessari sömu starfsemi eykst það fé sem viðkomandi líknarfélag eða stofnun hefur til umráða. Með þessari röksemdafærslu endum við í hinu. Í öðru lagi, með því að undanþiggja einhverja aðila greiðslu skattsins erum við að draga úr tekjumöguleikum ríkissjóðs og þeirri tekjurýrnun verður aðeins mætt með því að hækka skattprósentuna. Það er ekki hægt að gera það öðruvísi. Nema þá að draga úr einhverjum útgjöldum ríkissjóðs sem menn geta út af fyrir sig líka gert. Til þess að hafa jafnvægi í tekjuöflun sem lögin þjóna fyrst og fremst --- þau eru til tekjuöflunar --- verður að hækka skattprósentuna. Í þriðja lagi er erfitt að finna innra samræmi í framkvæmdinni sem getur uppfyllt það réttlæti sem menn telja að löggjöf af þessu tagi verði að uppfylla. Ef kirkjan t.d. er undanþegin skattgreiðslu en ekki nánir ættingjar, ekki öryrkjar eða fátækt fólk, finnst einhverjum sér mismunað. Við þurfum líka að gá að þessum hlutum, herra forseti.

Herra forseti. Ég og hv. þingmaður lærðum einu sinni efnafræði saman og ef ég man rétt var hv. þm. býsna slyngur í þeim vísindum. Þar komumst við að raun um að í þeim ósveigjanlega heimi raunvísindanna standa óhögguð lögmál. Annað gildir um mannanna verk. Ég hef enga fyrirvara á því að telja að þær reglur sem við setjum okkur til þess að skipa samfélagi okkar í skorður geti ekki verið án undantekninga. Ég tel alls ekki hægt að tala af þessum sjónarhóli hinnar stífu og ósveigjanlegu reglustiku eins og mér finnst hv. þm., sem ég veit að er gamall endurskoðandi, tala. Það kann vel að vera að hv. þm. sé kunnugri heimi endurskoðunarinnar en ég og viti þess vegna hvaða viðhorf tíðkast þar. Ég skal ekki um það segja. Einu rökin sem hefur verið teflt gegn þessari tillögu stjórnarandstöðunnar eru þau sem sem hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur komið fram með. Hv. þm. gerir alltaf ráð fyrir því að mannskepnan grípi til hins versta sem hægt er að gera. Hv. þm. hefur hreyft þeim möguleika að ef þessi undanþága væri gild mundu menn notfæra sér hana með því að stofna líknarfélög í kringum sjálfa sig og fjölskyldu sína. Það er röksemd sem ég vísa ekki algjörlega út í myrkur en ég tel mögulegt að sýna fram á að hægt sé að vinna gegn áhrifum af slíku. Mér finnast þau rök sem hefur verið teflt fram gegn hugmyndum okkar í stjórnarandstöðunni ekki halda. Hér er um að ræða skatt sem rennur ekki til þess að halda úti hinum hefðbundna rekstri ríkisins heldur til að örva mannbætandi og göfugt starf líknarfélaga, fá meira fyrir minna fé en ef það væri í höndum ríkisins.

Herra forseti. Ég er svo sem búinn að fara yfir sjónarmið mín varðandi þessi rök sem hv. þm. nefndi núna, um að undanþágan leiddi til öflugri starfsemi þeirra sem undanþágunnar njóta. Ég vil almennt fara yfir það að það er verra fyrir ríkissjóð að hafa innheimtukerfi eða skattlagningarkerfi sem byggir á háum skattprósentum sem síðan er þá mætt með því að hafa svo og svo víðtækar undanþágur fyrir afmarkaða hópa eða einstaklinga til þess að skattheimtan lendi ekki á þeim af fullum þunga, búa til skattfrelsi o.s.frv. Við þekkjum það t.d. í tekjuskattinum, við erum með tiltölulega háa skattprósentu og mætum henni með því að hafa tiltölulega háan persónuafslátt o.s.frv. Svipað má segja um virðisaukaskattinn, við erum komin með mjög háan virðisaukaskatt og honum er mætt með því að hafa suma hluti í lægra skattþrepi og enn aðra hluti í engu skattþrepi, þ.e. í 0%, og það er togstreita um að færa einstaka vöruflokka á milli skattþrepa, úr hærra skattþrepi í lægra skattþrep, eins og menn hafa heyrt í þessum sal á málflutningi manna, hvort sem það eru matvörur, barnaföt eða annað. Það er það sem leiðir af kerfi með hárri skattlagningarprósentu, menn lenda í verulegum ógöngum. Menn þurfa að mæta því með undanþágum og sitja síðan uppi með töluverðan vilja einstaklinga til að fara fram hjá kerfinu og losa sig undan því að greiða skattinn. Þess vegna tala ég fyrir því almennt --- og það á við í þessu máli sérstaklega --- að hafa lága skattprósentu, og helst undanþágulausa. Ég er ekki þar með að gera lítið úr þeim sjónarmiðum sem liggja að baki hjá þeim sem flytja þá brtt. sem hér er til umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá meiri hluta efh.- og viðskn. um 343. mál á þskj. 1181, um breyting á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Meiri hlutinn hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Elmar H. Hallgrímsson og Ingva Má Pálsson frá fjármálaráðuneyti. Í frumvarpinu er lagt til að einkaréttur ríkisins til innflutnings og framleiðslu tóbaks verði afnuminn. Þrátt fyrir þessar breytingar mun einkaréttur ríkisins til heildsölu tóbaks haldast óbreyttur og ÁTVR tryggja áfram merkingar á tóbaki og álagningu áfengisgjalds. Eftirlitsstofnun EFTA hefur dregið í efa að einkaleyfi ríkisins á innflutningi og framleiðslu tóbaks samrýmist ákvæðum EES-samningsins þar sem tóbak hefur verið fellt undir reglur samningsins um frjálst flæði vöru. Vegna óvissu um réttmæti einkaleyfis ríkisins á innflutningi og framleiðslu tóbaks og þar sem meiri hlutinn telur sýnt að breytingin sem lögð er til í frumvarpinu muni ekki hafa áhrif á tóbaksvarnir leggur hann til að frumvarpið verði samþykkt. Gunnar Örlygsson sat fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu. Undir nál. rita hv. þm. Pétur H. Blöndal, Kristinn H. Gunnarsson, Birgir Ármannsson, Dagný Jónsdóttir, Gunnar Birgisson, Össur Skarphéðinsson, Jóhanna Sigurðardóttir og Lúðvík Bergvinsson.

Hæstv. forseti. Hér er á ferðinni fyrra frv. af tveimur um skyld efni, um verslun með áfengi og tóbak. Eins og fram kemur í greinargerð með þessum frv. er verið að samræma íslenska löggjöf tilskipunum EES-samningsins en frá 1. janúar árið 2002 var vörusviði samningsins breytt þannig að nú fellur tóbak undir almennar reglur samningsins um frjálst flæði vara. Í greinargerðinni kemur enn fremur fram, eins og fram kom í máli hv. framsögumanns, Péturs H. Blöndals, að Eftirlitsstofnun EFTA hafi gert athugasemdir við einkarétt ríkisins á innflutningi og framleiðslu á tóbaki og er það einkaréttarákvæði numið brott með þessum lögum. Um þetta frv. hafa borist umsagnir nokkurra aðila og ég ætla að leyfa mér að vísa hér í athugasemdir sem bárust frá BSRB. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,BSRB telur fráleitt að líta á tóbak sem hverja aðra verslunarvöru í ljósi þess hve mikill skaðvaldur tóbak er fyrir einstaklinginn og samfélagið. Í ljósi þess að þetta frumvarp losar um það fyrirkomulag sem hér er á verslun með tóbak og opnar leið til frekari markaðsvæðingar þessarar vöru og þar með aukins þrýstings á neyslu tóbaks, lýsir BSRB fyrirvara gagnvart þessum lagabreytingum.`` Þá vekur BSRB athygli á að opnað er á heimildir til að framleiða tóbak hér á landi en hingað til hefur þessi réttur verið takmarkaður við ÁTVR. Ekki verður séð að þetta horfi til framfara. Þessum breytingum er ekki andmælt af hálfu ÁTVR. Í umsögn sem kemur frá fjmrn. er tekið skýrt fram að þessar breytingar munu ekki leiða til tekjutaps fyrir ríkissjóð. Hins vegar vil ég taka undir þau sjónarmið sem hér var vísað til, að verið er að losa um það fyrirkomulag sem hér er á verslun með tóbak, enda segir það sig sjálft þegar verið er að færa þessa vörutegund undir almennar reglur EES-samningsins um frjálst flæði vara. Ég tek undir það sem segir í niðurlagi álitsgerðar BSRB, að ekki horfi til framfara að færa verslun með tóbak inn á þessar brautir. Fyrir fáeinum árum þótti það bera vott um íhaldssemi að vilja halda í ÁTVR, verslun ríkisins með tóbak og áfengi, en þessi viðhorf eru að breytast mjög í seinni tíð. Þjóðfélagið er að vakna til vitundar um mikilvægi þess að líta á verslun með áfengi, og tóbak einnig, í ljósi heilbrigðissjónarmiða. Þetta er mikill skaðvaldur í samfélaginu og ber að taka á honum sem slíkum. Ég lýsi þess vegna fullum fyrirvara varðandi þessar breytingar og mun ekki geta veitt þeim brautargengi þegar þessi frv. koma hér til atkvæða.

Herra forseti. Við fjöllum um frv. til laga um breyting á verslun með áfengi og tóbak. Samhliða því frv. er einnig rætt um frv. um áfengis- og tóbaksgjald. Ég vil segja nokkur orð um frv. Ég hef lesið umsagnir um það og eins það sem fram kemur í athugasemdum við lagafrv. Þar er bent á að með frv. sé verið að fara að þeim ákvæðum EES-samningsins sem tóku gildi 1. janúar árið 2002 en þá var tóbak sett undir þá skilgreiningu að það væri eins og hver önnur vara og félli þar af leiðandi undir regluna um frjálst flæði vara á milli landa innan Evrópska efnahagssvæðisins. Við þessu er lítið að segja. Þetta er skilgreining sem búið er að festa. En ég verð að segja að mér finnst þeir sem fjalla um tóbak eins og hverja aðra eðlilega neysluvöru vera á villigötum að viðurkenna ekki tóbakið sem mjög skaðlegt efni. Í raun og veru ætti þar af leiðandi stöðugt að fjalla um það með ákveðinni sérstöðu og hafa ekki tóbak undir nákvæmlega sömu ákvæðum og matvöru og aðra vöru. Þetta eru hugleiðingar mínar um tóbakið og mér finnst það vera tímaskekkja, og það á árinu 2002, að fella tóbakið þarna undir. Við sitjum uppi með þessi ákvæði og verðum að aðlaga okkur þeim. Ég tel að nokkuð vel hafi verið unnið úr þeirri skyldu okkar að afnema einkaleyfi ÁTVR á innflutningi á tóbaki en ég vil hafa uppi nokkur varnaðarorð því ljóst er og það kemur fram í athugasemdum við frv. að talið er mjög líklegt að umboðsaðilar verði einnig innflytjendur tóbaks og að þeim muni fjölga. Hluti af varnarbaráttu okkar gegn neyslu á tóbaki hefur verið sú staða ÁTVR að geta haft hemil á innflutningi á ódýru tóbaki. Stóru tóbaksrisarnir hafa víða notað þá sölumennsku að koma tóbaki á markað með því að hafa verðið mjög lágt eða allt að því gefa tóbaksbirgðir til að koma ákveðinni vöru á markað. Þar er Marlboro þekktasta dæmið með markaðssetningu fyrir ungmenni þar sem þeir hafa komið vörunni inn á mjög lágu verði. Í þessum frv. er enginn fyrirvari hvað varðar lágmarksverð þannig að ég tel að ÁTVR muni verða að leggja áherslu á að fara eftir skilgreiningu á innihaldi tóbaksins, þ.e. nikótínmagni og tjörumagni og öðru slíku til þess að forðast að hingað á markað flæði tóbak sem er verri vara --- allt er þetta nú óhollt --- en við þekkjum hér á landi í dag með hærra nikótínmagni og meira tjöruinnihaldi. Þar höfum við nokkrar varnir en hvaða varnir eru gegn markaðssetningu á vöru þar sem fyrirtækin eru tilbúin til að taka á sig kostnað til að koma inn á markaðinn með því hreinlega að gefa vöruna? Ég vil koma þessum orðum að í umræðuna því hvergi er getið um lágmarksverð eða einhvers konar viðbúnað gagnvart ódýru tóbaki. Þar sem gert er ráð fyrir að innflytjendum fjölgi harðnar samkeppnin þar með og ódýrt tóbak gæti orðið ákveðin hliðarverkun ef við stöndum ekki vel vaktina hvað varðar fjölda tegunda og að forða því sem dunið hefur yfir aðrar þjóðir, að fá inn á markaðinn mjög ódýrar sígarettur í ákveðinn tíma sem höfða sérstaklega til unglinga og þeirra sem eru að byrja að reykja sem verða svo háðir reykingum. Ákveðin tískufyrirbæri ríkja í unglingamenningu. Marlboro og örugglega fleiri tegundir falla undir þessa skilgreiningu, en þar sem Marlboro er þekktast af þeim nota ég það vöruheiti. Hvað varðar tóbaksvarnir eiga þær þrátt fyrir þessa lagabreytingu að geta verið svipaðar og í dag. Þetta á ekki að hafa áhrif á merkingar á tóbaki eða möguleika okkar til þess að stunda tóbaksvarnir eins og verið hefur, en ég tel að það séu fleiri að átta sig á því að það er ákveðin fyrirbyggjandi aðgerð að hafa innkaup og umboð á sölu tóbaks á hendi ÁTVR. Það er aðhald í því og það er þá ekki frjáls samkeppni með þessa vöru, sem á alls ekki að flokkast undir venjulega vöru, og með því utanumhaldi eins og kemur fram í frv. mun ríkið fá sömu tekjur af tóbakinu, þ.e. því sem fer þar í gegn og ekki er smyglað, sem alltaf er eitthvað um. Ég vil nefna það hér að það er víðar tilhneiging en á Íslandi til að selja ríkisfyrirtæki til að fá peninga í kassann. Í Alberta í Kanada var þeirra ÁTVR eða ríkiseinkasala seld og var talið að eftir sem áður kæmu sömu tekjur í kassann af sölu áfengis þó að ríkið væri ekki með söluna en annað hefur sýnt sig. Alberta fær miklu lægri tekjur í dag en áður þannig að það er ekki allt fengið með einkarekstrinum. Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að koma þessum aðvörunarorðum að og af þeirri ástæðu mun ég sitja hjá við afgreiðslu málsins en vona aftur á móti að ÁTVR nái að halda vel utan um þessi mál og halda verðlaginu eins og verið hefur og með því að forða því að við fáum inn á markaðinn tegundir sem mundu ná markaðssetningu með lágu verði.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um breyting á lögum nr. 96/1995, um gjald af áfengi og tóbaki, með síðari breytingum, frá hv. meiri hluta efh.- og viðskn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Elmar H. Hallgrímsson og Ingva Má Pálsson frá fjármálaráðuneyti og Svönu Margréti Davíðsdóttur og Guðrúnu Sigtryggsdóttur frá tollstjóranum í Reykjavík. Frumvarpið er lagt fram í tengslum við frumvarp til laga um breyting á lögum nr. 63/1969, um verslun með áfengi og tóbak, með síðari breytingum, sem við ræddum áðan. Meiri hlutinn gerir ekki athugasemdir við efni frumvarpsins en við meðferð þess fyrir nefndinni voru ræddar frekari breytingar á lögum nr. 96/1995, um gjald af áfengi og tóbaki, með síðari breytingum, sem meiri hlutinn telur rétt að gerðar verði. Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hefur með bréfi, dags. 25. mars 2003, vakið athygli íslenskra stjórnvalda á mismun á stöðu innlendra framleiðenda áfengis og innflytjenda slíkrar vöru sem getur falist í núgildandi reglum um greiðslufrest á gjöldum á áfengi og viðurlögum vegna vangreiðslu þeirra gjalda. Með þeim breytingum sem hér eru lagðar til er ætlunin að jafna stöðu innlendra framleiðenda áfengis og innflytjenda hvað þessi atriði varðar. Meiri hlutinn leggur til eftirfarandi breytingar á frumvarpinu: Lagt er til að krafa um tryggingar þegar veittur er gjaldfrestur á áfengisgjaldi, sem er að finna í lögunum, verði felld á brott og þar af leiðandi einnig heimild ráðherra til að setja reglugerð um slíkar tryggingar. Í stað kröfu um tryggingar komi stöðvunarheimild í nýrri lagagrein. Þá telur meiri hlutinn að með tillögunni verði ákvæði laganna skýrari hvað varðar gjaldfrest og gjalddaga áfengisgjalds. Lagt er til að reglur sem gilda fyrir innflytjendur áfengis og framleiðendur áfengis verði samræmdar hvað varðar álagningu áfengisgjalds þannig að innflytjendum og framleiðendum verði gert að sæta álagi ef áfengisgjald er ekki innt af hendi á gjalddaga. Hið sama gildir ef áfengisgjald hefur verið áætlað á framleiðanda áfengis vegna þess að áfengisgjaldsskýrslu hefur ekki verið skilað inn eða henni verið ábótavant, nema hann hafi greitt fyrir gjalddaga upphæð er til áætlunar svarar eða gefið fullnægjandi skýringu á vafaatriðum fyrir lok kærufrests. Ef áfengisgjald er ekki greitt innan mánaðar frá gjalddaga skal greiða dráttarvexti af því sem gjaldfallið er. Þá er lagt til að lögfest verði sú skylda tollstjóra að synja innflytjanda og/eða framleiðanda áfengis um frekari greiðslufrest á meðan vanskil vara. Loks er lagt til að lögfestur verði stöðvunarréttur til handa tollstjóra ef ítrekuð eða stórfelld vanskil eru á greiðslu áfengisgjalds, álags og dráttarvaxta. Þessi stöðvunarréttur, sem er án fyrirvara, felur í sér heimild til þess að stöðva tollafgreiðslu á vörum til hvort heldur er innflytjanda eða framleiðanda og láta lögreglu stöðva atvinnurekstur þeirra, m.a. með því að setja starfsstöðvar, skrifstofur, útsölur, tæki og vörur undir innsigli þar til full skil eru gerð, enda telji hann hagsmuni ríkissjóðs ekki tryggða með öðrum hætti. Eðlilegt verður að telja að tollstjóri hafi stöðvunarrétt þegar ítrekuð eða stórfelld vanskil verða á áfengisgjaldi, enda er um vörsluskatt að ræða og oft um miklar fjárhæðir að tefla. Þá ber að geta þess að í lögum um virðisaukaskatt sem og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda má finna sambærilegan stöðvunarrétt fyrir innheimtuaðila ríkissjóðs. Auk þess verður að telja stöðvunarrétt hjá innflytjendum sem og innlendum framleiðendum vera nægilega tryggingu fyrir greiðslu áfengisgjaldsins og því óhætt að fella brott kröfu laganna um framlagningu tryggingar. Hér um það að ræða að hafa sambærileg ákvæði um innheimtu á áfengisgjaldi og fyrir t.d. virðisaukaskatt og staðgreiðslu, þá er hægt að nota sambærileg kerfi sem gerir eftirfylgnina miklu markvissari en ella. Meiri hlutinn leggur til að frv. verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerðar eru tillögur um í sérstöku þingskjali. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Jóhanna Sigurðardóttir og Lúðvík Bergvinsson skrifa undir álitið með fyrirvara hvað varðar þær breytingartillögur sem lagðar eru til og varða gjald af áfengi en ekki innheimtu tóbaksgjalds sem er efni frv. sem vísað var til nefndarinnar í þessu máli. Hv. þm. Gunnar Örlygsson sat fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu. Undir nál. rita hv. þm. Pétur H. Blöndal, Kristinn H. Gunnarsson, Birgir Ármannsson, Dagný Jónsdóttir, Gunnar Birgisson, Össur Skarphéðinsson með fyrirvara, Lúðvík Bergvinsson með fyrirvara og Jóhanna Sigurðardóttir með fyrirvara.

Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um brtt. frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, Jóhönnu Sigurðardóttur og Ögmundi Jónassyni. Flestir eru sammála um að skattar eigi að vera almennir og án undantekninga með helst lágri prósentu. Oft snýst baráttan á hinu háa Alþingi um að verja heildstæða skattstofna fyrir góðum málum, undantekningum sem hola skattstofninn. Hér er þegar byrjað að bora gat í skattstofninn sem verið er að mynda. Ég vara við því og segi nei.

Herra forseti. Það er ekki oft sem þingheimur greiðir atkvæði um mikla einföldun á skattalögum eða lögum yfirleitt. Hér er um að ræða verulega einföldun á skattalögum, skapaður er heildstæður almennur stofn til erfðaskatts án undantekninga, verulega lækkun prósentu sem kemur venjulegu fólki til góða með íbúðina sína eða húsið sitt. Lagfært er misræmi sem skapast hefur á milli eigna í hlutabréfum og húseignum undanfarin ár. Ég er mjög ánægður með þessa breytingu, einföldunina og lækkunina á skattstofninum og segi já.

Herra forseti. Ég skrifa undir nál. meirihluta efh.- og viðskn. með fyrirvara og það gera einnig hv. þm. Össur Skarphéðinsson og Lúðvík Bergvinsson. Vil ég í örstuttu máli gera grein fyrir þeim fyrirvörum. Í fyrsta lagi setjum við fram þennan fyrirvara til að lýsa andstöðu okkar við þá málsmeðferð sem málið fékk af hálfu fjmrn., en eftir að málið kom fyrir efh.- og viðskn., eftir 1. umr. í þinginu, komu fram af hálfu ráðuneytisins til nefndarinnar mörg ný efnisatriði þar sem teknar voru upp margháttaðar breytingar sem varða refsiheimildir ef lögunum er ekki fylgt. Það er lítið til fyrirmyndar, herra forseti, að hafa þann háttinn á að koma raunverulega með nýtt frv. í efh.- og viðskn. eftir að hún hefur hafið umfjöllun sína á máli sem kom frá ráðuneytunum. Í öðru lagi fengust engin skýr svör við því í nefndinni þó eftir því væri gengið hvort innheimtuhagsmunir ríkissjóðs væru betur tryggðir með þeirri breytingu sem meiri hluti efh.- og viðskn. leggur til, að tilhlutan fjmrn. Við skrifum því, herra forseti, undir álitið með fyrirvara hvað varðar þær brtt. sem lagðar eru til og varða gjald af áfengi, en ekki innheimtu tóbaksgjalds sem er efni frv. sem vísað var til nefndarinnar í málinu. Herra forseti. Með öðrum orðum styðjum við frv. eins og það var lagt fram á þingi við 1. umr. málsins, en höfum fyrirvara við þær brtt. sem meiri hlutinn flytur. Það er ástæða til að hafa um þær örfá orð og hvernig fyrri úrræðum hefur verið framfylgt sem beitt var til að tryggja hagsmuni ríkissjóðs. Finnst mér það vægast sagt, herra forseti, nokkuð skrautleg saga, vegna þess að ekki er hægt að fá upplýsingar um það hve oft fyrri ákvæðum um tryggingar hefur verið beitt eða hve miklu þau úrræði hafa skilað til ríkissjóðs. En þau ákvæði um tryggingar byggja á ákvæðum reglugerðar nr. 640/1989, um greiðslufrest á virðisaukaskatti og öðrum aðflutningsgjöldum í tolli, með síðari breytingum, en samkvæmt 3. gr. þeirrar reglugerðar var gert ráð fyrir að innflytjandi skilaði inn yfirlýsingu banka, sparisjóðs eða viðurkennds trygginga- eða ábyrgðarfélags með umsókn um greiðslufrest á áfengisgjaldi. Yfirlýsingin skyldi kveða á um skilyrðislausa sjálfskuldarábyrgð á tiltekinni fjárhæð, lánaðs áfengisgjalds og taka til áfengisgjalds sem innflytjanda hafði verið veittur gjaldfrestur á, auk dráttarvaxta og annars kostnaðar sem leiða kynni af vanefndum. Ábyrgðin var ótímabundin og uppsegjanleg af hálfu ábyrgðaraðila með ábyrgðarbréfi til viðkomandi tollstjóra með þriggja mánaða fyrirvara. Eftir uppsögn ábyrgða var tollstjóra óheimilt að tollafgreiða vörur á lánskjörum til viðkomandi innflytjanda, nema önnur ábyrgð væri sett í staðinn. Kæmi, herra forseti, í ljós að innflytjandi uppfyllti ekki lengur ofangreind skilyrði bar tollstjóra þegar í stað að krefjast ábyrgðar. Það var ekki hægt að fá nokkra vitneskju um það, hvorki frá tollstjóraembættinu né fjármálaráðuneytinu hve oft það hefði komið til að tollstjóri hefði þurft að krefjast ábyrgðar eða hvað tryggingin hefði skilað í ríkissjóð ef henni hefði verið beitt. En þar með er ekki öll sagan sögð. Auðvitað var nauðsynlegt að fá það upplýst til að reyna að vega og meta hvort innheimtuhagsmunir ríkissjóðs væru betur tryggðir eftir eldri leiðinni eða samkvæmt nýjum ákvæðum sem hér er verið að leggja til. Með tilkomu reglugerðar nr. 390/1999, um greiðslufrest á aðflutningsgjöldum, var fyrirkomulaginu sem ég lýsti áður breytt. Samkvæmt þeirri reglugerð er ekki gert ráð fyrir skyldu til framlagningar ábyrgða vegna greiðslufrests á áfengisgjaldi. Það er nokkuð furðulegt að í reglugerðinni er ekki gert ráð fyrir þeirri skyldu, en það hefur stoð í lögum að þetta skuli vera skylda. Reglugerðin hljóðar engu að síður svo eða hluti hennar, með leyfi forseta: ,,Ríkistollstjóri getur, til að tryggja skil áfengisgjalds í ríkissjóð, sett tiltekið hámark á fjárhæð áfengisgjalds sem heimilt sé að lána einstökum áfengisinnflytjendum á uppgjörstímabili og gert að skilyrði að sett verði trygging fyrir lánuðu áfengisgjaldi umfram þá fjárhæð.`` Það segir hér á minnisblaði um áfengisgjald sem við fengum frá tollstjóranum í Reykjavík um þetta atriði, með leyfi forseta: ,,Hér er um heimildarákvæði að ræða fyrir ríkistollstjóra sem þá var, nú fjármálaráðuneytið eða tollstjórinn í Reykjavík, líklega fjármálaráðuneytið, til að krefjast tryggingar ef fjárhæð skuldfærðs áfengisgjalds færi yfir tiltekið mark. Ríkistollstjóri gaf aldrei út tilkynningu um framangreinda hámarksfjárhæð og því síður fjármálaráðuneytið eða tollstjórinn í Reykjavík. Hugmyndafræðin að baki framlagningar tryggingar var sú að hennar yrði einungis krafist ef innflytjandi færi yfir þetta tiltekna hámark. Þar sem hámarksfjárhæðin var aldrei sett var ekki krafist tryggingar eftir gildistöku reglugerðarinnar.`` Það virðast því engin ákvæði hafa verið í gangi um þetta atriði frá 1999 þrátt fyrir skyldu í lögum. En í lögum nr. 96/1995, segir um þetta ákvæði, með leyfi forseta: ,,Gjald af innfluttu áfengi skal greitt við tollafgreiðslu þess. Fjármálaráðherra er heimilt með reglugerð að veita gjaldfrest á áfengisgjaldi við innflutning í allt að tvær vikur enda séu settar fullnægjandi tryggingar.`` Það er alveg skýrt hér að setja átti fullnægjandi tryggingar en það hefur aldrei verið gert. Öll framkvæmdin að því er varðar tryggingarnar hefur því verið í skötulíki í langan tíma og ekki virkað eins og löggjafinn ætlaðist til. Til þess að kóróna allt er síðan sett reglugerð sem ekki hefur stoð í lögum. Nú má vel vera, virðulegi forseti, að þær breytingar sem hér eru lagðar til séu til bóta í því efni að þær fari þá að virka. Og það má líka vera að það sé ekki óeðlilegt að sömu skilyrði gildi fyrir skuldfærslu áfengisgjalds sem og annarra gjalda sem aðilum er treyst til að fá skuldfærð. Eins og ég sagði í upphafi máls míns erum við fyrst og fremst að setja þessa fyrirvara til að lýsa andstöðu okkar við málsmeðferð fjmrn. á þessu máli að koma raunverulega fram með nýtt frv. eftir að umfjöllun er hafin í efh.- og viðskn. um frv. sem hæstv. fjmrh. mælti fyrir við 1. umr. málsins sem ekki innihélt þessar miklu og meiri háttar breytingar. Og hins vegar líka, herra forseti, að við höfum enga stöðu til að meta hvort innheimtuhagsmunir ríkissjóðs hefðu verið betur tryggðir með fyrri ákvæðum, ef þau hefðu verið virk, herra forseti, sem þau voru ekki, en með þeim breytingum sem hér eru gerðar. Þetta er ástæðan fyrir því að við setjum fyrirvara okkar. Við munum styðja frv. eins og það kom fram við 1. umr. og hæstv. fjmrh. mælti fyrir því, um að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins leggi á og innheimti tóbaksgjald af tóbaksvörum sem hafa verið fluttar hingað til lands eða framleiddar hér á landi. En við munum sitja hjá við atkvæðagreiðslu um þær brtt. sem meiri hlutinn mælti fyrir og ég hef reifað í stuttu máli.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. utanrmn. á þskj. 1148. Þetta er 479. mál þingsins, till. til þál. um staðfestingu samnings um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta eftirtalda samninga um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2003: 1. Samning milli Íslands og Færeyja um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2003 sem gengið var frá með bréfaskiptum í Reykjavík og Þórshöfn 22. maí og 4. júní 2003. 2. Samkomulag milli Íslands og Noregs um stjórnun veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2003 sem gert var í Ósló 26. júní 2003. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Tómas H. Heiðar frá utanríkisráðuneyti, Kolbein Árnason frá sjávarútvegsráðuneyti og Friðrik J. Arngrímsson frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna. Þá hélt nefndin fund með sjútvn. Alþingis þar sem farið var ítarlega yfir alla efnisþætti málsins að viðstöddum fulltrúum utanrrn., sjútvrn. og Landssambands íslenskra útvegsmanna. Samningarnir fela í sér að leyfilegur heildarafli úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2003 sé 710 þús. lestir í stað 850 þús. lesta árið áður auk 1.500 lesta sem koma í hlut annarra ríkja samkvæmt nánari ákvörðun Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar og er aflahlutdeild Íslands óbreytt frá árinu 2002 eða 15,54% af heildarafla. Hins vegar er gert ráð fyrir í þetta skipti að Ísland láti 1% af leyfilegum heildarafla, þ.e. 7.100 lestir, í skiptum fyrir aukinn aðgang að efnahagslögsögu Noregs norðan 62°N. Hæstv. forseti. Þessi þáttur málsins var töluvert ræddur í nefndinni. Samkvæmt upplýsingum sem nefndin hefur aflað mun hafa verið gripið til þess ráðs að gefa eftir ákveðið hlutfall af leyfilegum heildarafla gegn veiðum innan norskrar lögsögu. Ljóst er að samningsstaðan var frekar erfið á síðasta ári og var fallist á þetta til að leysa málið í bili en Norðmenn höfðu haft uppi kröfur um að fá allt að 90% af heildaraflanum í sinn hlut. Þessi málamiðlun var gerð í fullu samráði við Landssamband íslenskra útvegsmanna og ég held að ég geti fullyrt að mikilvægara hafi verið að hafa samning um veiðarnar og fara þessa leið en að hafa engan samning. Þá má gera ráð fyrir að verðmætari afurð fáist fyrir það sem veiðist innan norsku lögsögunnar. Meiri hlutinn leggur hins vegar áherslu á að þetta fyrirkomulag sem beitt var við samningagerðina árið 2003 hafi verið bráðabirgðalausn sem beita þurfti í þetta eina skipti til að ná samningum. Nefndin bendir hins vegar á að íslensk skip veiði ákveðinn hluta af heildaraflanum innan norskrar lögsögu og að það geti orðið til að styrkja stöðu Norðmanna í samningum Íslands og Noregs um veiðar úr sameiginlegum fiskstofnum síðar meir og að það verði að teljast frekar óheppilegt. Hæstv. forseti. Samningar þeir sem hér um ræðir voru frágengnir í júní 2003 og telur meiri hlutinn að rétt hefði verið að leggja þá fyrir Alþingi strax í upphafi haustþings en ljóst er að þeir koma mjög seint til efnismeðferðar nú í þinginu. Meiri hlutinn kemst ekki hjá því að gera athugasemd við þennan drátt á málsmeðferðinni. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ritar undir nál. með fyrirvara. Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nál. skrifa hv. þingmenn Sólveig Pétursdóttir formaður, Jónína Bjartmarz, Drífa Hjartardóttir, Steingrímur J. Sigfússon, með fyrirvara, Einar K. Guðfinnsson og Magnús Stefánsson.

Herra forseti. Atvinnusaga Íslendinga er samofin síldveiðisögu þjóðarinnar. Segja má að atvinnulíf okkar Íslendinga hafi framan af síðustu öld þróast með vissum hætti í kringum síldveiðar. Mjög víða voru síldveiðarnar undirstaða uppbyggingar í ákaflega mörgum fyrirtækjum og byggðarlögum við ströndina. Þegar kom fram á sjöunda áratuginn má segja að á nokkrum árum hafi orðið bylting í ákveðnum byggðarlögum vegna þess að Íslendingar náðu forskoti á aðrar þjóðir í krafti þess að þeir tóku tæknina sem þá var að þróast í síldveiðum og veiðum á uppsjávarstofnum miklu hraðar í sína þjónustu en aðrar þjóðir, t.d. Norðmenn. Þetta leiddi til þess að þegar sótt var hvað harðast í norsk-íslenska síldarstofninn veiddu Íslendingar langmest allra þjóða. Á hátindi veiðanna rétt áður en til hrunsins kom og eftir að Norðmenn höfðu hafið gegndarlausa rányrkju á seiðum í norskum fjörðum, voru Íslendingar að veiða upp undir og yfir 40% af heildarafla. Þannig held ég að segja megi að árið 1965 eða 1966 hafi Íslendingar veitt 43% af fullorðnu síldinni. Það skiptir þess vegna ákaflega miklu máli fyrir þróun byggðar á austur- og suðausturhluta landsins að okkur takist í samvinnu við aðrar þjóðir að byggja stofninn upp aftur. Það er engum blöðum um það að fletta að eins og markaðir eru að þróast og eins og hagsæld þjóða sem líta má á sem hefðbundnar síldarneysluþjóðir er að aukast úti í Evrópu, þá eru þarna miklar vonir um verðmæti í framtíðinni. Þess vegna skiptir miklu máli hvernig Íslendingar halda á málum gagnvart þeim sem ásælast þennan stofn. Ég á þá fyrst og fremst við þær óbilgjörnu kröfur sem Norðmenn hafa sett fram á síðustu árum og hv. þm. Sólveig Pétursdóttir lýsti ágætlega. Ég vil líka segja það áður en lengra er haldið að mér finnst nál. meiri hlutans að mörgu leyti ákaflega gott. Ég get tekið undir margt af því sem þar segir. Ég er algjörlega sammála þeim varhuga sem hv. formaður utanrmn. geldur við því nýmæli sem hún gerði að sérstöku umræðuefni og varðar heimild til veiða af hálfu Íslendinga innan norskrar efnahagslögsögu. Það kom alveg skýrt fram í máli hv. formanns utanrmn. að Norðmenn eru bersýnilega að reyna að þrýsta okkur til þess að veiða meira innan sinnar efnahagslögsögu, ekki aðeins gegn því að þeir fái meira í sinn skerf af heildaraflanum heldur eru þeir beinlínis að gera það til þess að veikja samningsstöðu okkar eins og ég og fleiri hv. þm. úr stjórnarandstöðunni munum koma að í ræðum okkar í dag. Ég tek sérstaklega undir með hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur að það er ekki heppilegt að samningur af þessu tagi, jafnmikilvægur og hann er, sem varðar jafnþunga hagsmuni og við Íslendingar höfum af nýtingu þessa stofns, skuli koma með þeim hætti í þingið eins og raun ber vitni. Hv. formaður utanrmn. gerði að sérstöku umræðuefni þá staðreynd að samningunum, sem gerðir eru við tvær þjóðir, var lokið annars vegar við Færeyinga 4. júní og hins vegar við Norðmenn 26. júní. Nú ætla ég ekki að gera kröfu til þess jafnvel þó að þessum samningum hefði verið lokið í tíma fyrir vorþing sem háð var að loknum kosningum að þeir hefðu verið lagðir fyrir þetta þing. Hefðin er önnur. Ég geri ekki athugasemdir við það. Hins vegar verður að gera harðar athugasemdir við þá staðreynd að samningarnir voru ekki lagðir fram á haustþingi. Þeir voru lagðir fram á fyrsta degi eftir að þing kom saman á þessu ári, þ.e. 28. janúar sl. Það eru algjörlega óásættanleg vinnubrögð. Um það erum við þingmenn Samf. og hv. þm. Frjálsl. algjörlega sammála. Þetta eru vinnubrögð sem hvorki þeir starfsmenn utanrrn. og sjútvrn. sem komu til fundar við nefndina gátu útskýrt þá, né hæstv. utanrrh. þegar hann var inntur eftir þessari óskiljanlegu töf hér við umræður málsins, sem fóru fram þegar það var lagt fram. Ég verð að segja að það þjónar harla litlum tilgangi að ræða samninga sem eru búnir að renna hálft skeið sitt á enda, ný samningalota er hafin og henni er í reynd lokið. Til hvers er verið að leggja fram slíka samninga til umræðu í þinginu? Vissulega þarf formlega staðfestingu þingsins. En ætlan þingsins, þegar upphaflega var lagt á þá braut að ræða samning af þessu tagi, var auðvitað ekki sú að þingið yrði eins konar formlegur stimpill sem engu máli skiptir fyrir framvindu málsins. En það má lesa að það viðhorf sé það sem ráði hjá hæstv. utanrrh. með þessum slælegu vinnubrögðum. Auðvitað er það svo, herra forseti, að eitt af því sem hlýtur að vera höfuðtilgangur með umræðu samninga af þessu tagi er að fá fram viðhorf þingmanna til einstakra efnisatriða í samningum og finna hvort um þá er samstaða. Þetta skiptir ekki síst máli, herra forseti, þegar við blasir, eins og hv. þm. Sólveig Pétursdóttir, formaður utanrmn., gerði að sérstöku umræðuefni að um er að ræða nýmæli í samningnum sem hægt er að deila um. Hv. þm. sem hafði framsögu áðan tíndi til ákveðnar skýringar sem fengust á því. Ég ætla ekki að gera nokkrar athugasemdir við þær skýringar. Við sem stöndum að nefndarálitinu gerum okkur líka grein fyrir því að menn þurfa að gefa eftir til þess að ná samningum. Það er hins vegar ákaflega mikilvægt að vilji þingsins, einstakra flokka og einstakra þingmanna til þessa tiltekna ákvæðis sem varðar skipti á aflahlutdeild gegn möguleikum á að veiða innan marka norskrar efnahagslögsögu komi fram í þinginu. Hægt er að finna að þessu og eins og hv. þm. Sólveig Pétursdóttir sagði í ræðu sinni áðan er þetta óheppilegt fyrirkomulag. Það er rétt hjá meiri hlutanum að þetta styrkir fremur samningsstöðu Norðmanna en okkar. Raunar veikir þetta samningsstöðu okkar. Það mátti glöggt lesa á milli línanna hjá hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur að það var augljóst á lýsingu hennar að Norðmenn höfðu verið þessa fýsandi. Hv. þm. sagði að þetta hefði verið nauðsynlegt til þess að ná samningum. Af því er ekki hægt að draga aðra ályktun en þá að Norðmenn hafi ekki viljað ljúka samningum fyrr en það var alveg ljóst að búið var að þrýsta Íslendingum til að veiða ákveðna hlutdeild innan norsku efnahagslögsögunnar. Ég tel, herra forseti, að það hefði verið mjög gagnlegt fyrir hæstv. utanrrh. að hafa þau viðhorf sem ég er að túlka og aðrir þingmenn eins og t.d. Frjálsl. og hugsanlega VG líka eru sammála um. Það er hin lýðræðislega aðferð. Þingið á að fá að hafa skoðun á slíkum málum og hæstv. utanrrh. verður a.m.k. að hafa hliðsjón af þeim viðhorfum, þó ekki sé hægt að gera þá kröfu að hann fari endilega eftir þeim. En mér þykir þinginu lítill sómi sýndur með þessu. Það hefði verið einkar gagnlegt fyrir ríkisstjórnina að hafa þetta til hliðsjónar þegar endurnýjunarferlið hófst. Við sem stöndum að nefndarálitinu tökum þess vegna undir þau orð sem hv. þm. Sólveig Pétursdóttir lét um þetta falla. Við göngum reyndar lengra, við áteljum þessi vinnubrögð og teljum að það sé ekki í þágu samningshagsmuna Íslendinga að vinna með þessum hætti. Það eru því eindregin tilmæli okkar til hæstv. utanrrh. að hann hagi vinnulagi sínu með öðru móti í framtíðinni. Ég sagði áðan að við sem stöndum að nefndarálitinu höfum fullan skilning á því að í samningum þurfa menn stundum að slaka á. Við höfum fullan skilning á því að menn þurfa að gera ýmislegt til þess að ná samningum um veiðar úr stofni sem er jafnmikilvægur og sá norsk-íslenski. Það er hins vegar svo að sú hlutdeild sem Íslendingar hafa fengið allar götur frá því á síðasta áratug úr þessum stofni er í engu samræmi við sögulega veiðireynslu. Þar er um mikla fjármuni að tefla. Vonir standa til þess að okkur takist að byggja stofninn upp í framtíðinni með því að haga nýtingu skynsamlega í samvinnu við aðrar þjóðir. Ef stofninn nær aftur fyrri stærð standa allar líkur og öll söguleg reynsla hnígur að því að fullorðna síldin taki aftur upp göngur á svæðin sem hún dvaldi á áður og eru nú innan og við íslensku efnahagslögsöguna. Áður fyrr dvaldi hún þar í ætisleit sjö til átta mánuði á ári og ástæðan fyrir því að hún tók sér ból á þeim árstíma þá var að stofninn var svo stór að það var einfaldlega ekki pláss fyrir fullorðna síld sem var að byggja sig upp fyrir hrygningu við strendur Noregs og annars staðar. Mér finnst að mjög hafi skort á í máli hæstv. utanrrh. alveg frá því að hann mælti fyrir samningnum um skiptingu úr þessum stofni árið 1996, að það yrði reifað á hinu háa Alþingi hvaða röksemdir standa að því að við eigum að geta krafist ríflegs skerfs úr stofninum. Niðurstaðan er eins og hér hefur komið fram að Íslendingar hafa 15,54% af stofninum. Það er allt of lítið og það hefur ekki síst byggst á óbilgirni Norðmanna sem hafa krafist þess að fá ákaflega stóran hlut úr stofninum. Þeir hafa byggt það á fölskum staðhæfingum um að það hafi verið veiðar Íslendinga sem drápu niður stofninn þegar hann hrundi upp úr 1967. Þetta er hins vegar ekki rétt. Fyrir liggja vísindalegar niðurstöður og álit virtustu fræðimanna Norðmanna á sviði fiskvísinda sem sýna í reynd fram á allt annað. Og það er síst í þágu íslenskra hagsmuna, og alls ekki í ljósi þeirra óbilgjörnu krafna sem Norðmenn hafa verið að setja fram, að þeim staðreyndum skuli ekki vera haldið hátt á lofti. Enn síður, herra forseti, er hægt að skýra það sem ekki er hægt að kalla annað en linkind í ummælum sem hæstv. utanrrh. hefur látið falla í umræðum um samninginn á hinu háa Alþingi. Þau ummæli er ekki hægt að túlka með öðru móti en svo að hæstv. utanrrh. telji koma til greina að gefa enn frekar eftir gagnvart Norðmönnum. Ég er hér, herra forseti, að vísa til umræðna sem fóru fram á Alþingi 24. febrúar og það er ekki síst í krafti þeirra og vegna þeirra ummæla sem við, þingmennirnir sem að þessu stöndum, treystum okkur ekki til þess að styðja það álit sem meiri hlutinn stendur að. Í umræðunni 24. febrúar sagði hæstv. ráðherra m.a. um samskipti Norðmanna og Íslendinga, með leyfi forseta: ,,Það er ekki afsakanlegt að setja samskipti þeirra í uppnám út af nokkrum þúsundum tonna af síld.`` Hvað var það sem hæstv. utanrrh. átti við? Hvað var það sem vakti fyrir manni sem hefur formlega forustu fyrir samningaviðræðum við Norðmenn að láta svona út úr sér rétt í þann mund sem það er meira að segja að slitna upp úr samningum? Ég innti hæstv. ráðherra eftir því og hann skýrði þessi orð sín síðar í sömu umræðu á þessum febrúardegi með svofelldum hætti, með leyfi forseta: ,,Það sem ég átti við þegar ég talaði um nokkur þúsund tonn af síld er að ég tel, og ég skal endurtaka það, að t.d. 3.000--5.000 tonn af síld séu ekki af þeirri stærðargráðu að þau réttlæti upplausn í samskiptum Íslands og Noregs. Hvaða efnahagslega stærð er það fyrir stórveldið Noreg? Hvaða máli skiptir það í efnahagslegu samhengi? Það skiptir meira að segja tiltölulega litlu máli fyrir Ísland sem er efnahagslega miklu minna.`` Þetta sagði hæstv. utanrrh. í þeirri umræðu. Við sem stöndum að nefndarálitinu teljum algjörlega fráleitt og óábyrgt af hæstv. ráðherra að tala með slíkum hætti, ekki síst þegar ekki er búið að ljúka samningum og þeir eru í uppnámi. Hvað felst í þessum orðum? Það er ómögulegt að leggja annan skilning í þau en þann að þarna sé hæstv. ráðherra að gefa sterklega til kynna að verjanlegt sé að gefa eftir 3.000--5.000 tonn af hlutdeild Íslendinga til að friða Norðmenn. Og þessi orð fóru úr þessum ræðustól svo að segja í þann mund sem menn voru að ljúka árangurslausum samningaviðræðum við Norðmenn. Við sem stöndum að nefndarálitinu teljum engin efnisleg rök fyrir þeirri eftirgjöf og þeirri linkind sem felst í orðum hæstv. ráðherra frá þessum degi. Við teljum að þetta þjóni ekki hagsmunum Íslendinga og miklu frekar hlýtur viðhorf sem kemur fram af munni hæstv. utanrrh. að styrkja stöðu Norðmanna hvað þá þegar þau eru sögð á Alþingi. Það er skoðun mín, herra forseti, að ummæli af þessu tagi og það viðhorf sem þar birtist af hálfu utanrrh. gefi til kynna að hæstv. ráðherra skilji ekki hvernig gangur veiðisögunnar var og geri sér ekki grein fyrir því að það voru ekki við sem áttum sök á óförum stofnsins. Það voru einmitt Norðmennirnir sem hann er að tala um í þessum orðum í þá veru að réttlætanlegt sé að láta eftir enn ríkari skerf af okkar hlut. Mér sýnist því, virðulegi forseti, að hæstv. utanrrh. hafi mengast nokkuð af þeirri umræðu sem reglulega sprettur upp af miklum ofsa í Noregi, og er fyrst og fremst knúin af norskum útvegsmönnum, þar sem staðhæft er að hrun stofnsins á sjöunda áratugnum megi fyrst og fremst rekja til rányrkju Íslendinga. Og fyrir bragðið segja þeir sem svona tala að þá sé sögulegur réttur Íslendinga til að veiða úr stofninum rýr. Ég ítreka að frá sjónarhóli allra, ekki bara Íslendinga, heldur allra þeirra sem hafa skoðað þessi mál, m.a. norskra vísindamanna, er þetta ekkert annað en hrein fölsun á sögunni. Það hefur ítrekað komið fram og ég rifja það sérstaklega upp að Gunnar Flóvenz, sem á sínum tíma varð eins konar ókrýndur síldarkóngur Íslendinga vegna þess að hann hélt ákaflega vel og dyggilega utan um hagsmuni Íslendinga sem tengdust síldveiðum, ítrekaði þetta aftur og aftur í ræðu og riti. Það er hins vegar svo að þetta virðist ekki hafa náð eyrum ráðamanna íslensku þjóðarinnar og þeirra sem stýra samningaviðræðum við Norðmenn. Þeir virðast ekki gera sér grein fyrir eða hafa ekki haft fyrir því að kynna sér málflutning þeirra sem hafa verið að reyna að upplýsa þá og uppfræða að hið mikla hrun stofnsins upp úr 1965 má alfarið rekja til gífurlegrar rányrkju Norðmanna sem þá hafði staðið yfir á seiðum í meira en áratug. Þetta eru staðreyndir sem norsk stjórnvöld reyna jafnan að fela. Og það verð ég að segja norskum fræðimönnum til hróss að þeir hafa gengið að því að greina orsakir hrunsins eins og vísindamönnum sæmir af hlutleysi og hlutlægni og þeir hafa einfaldlega komist að annarri niðurstöðu. Ég er að vísa til þess að árið 1980 birtu norskir sérfræðingar fræðilega úttekt á þróun veiða úr stofninum og það er ákaflega athyglisvert að ein af þremur meginniðurstöðum þeirra var að veiðar Norðmanna á núll til tveggja ára síld leiddu til hruns norsk-íslenska síldarstofnsins á seinni hluta sjöunda áratugarins. Þetta er auðvitað það sem skiptir máli og það er sú röksemd sem við eigum að tefla fram gegn Norðmönnum, ekki síst nú um stundir þegar þeir koma með haffræðilega dreifingu stofnsins eins og fallstykki í hausinn á okkur í hverjum samningaviðræðunum á fætur öðrum. Rányrkjan sem norsku vísindamennirnir vísa til, þó að þeir orði það ekki svo, var ekkert í líkingu við neitt sem við þekkjum hér á landi. Við veiðarnar notuðu Norðmenn svo smáan möskva að jafnvel það sem hægt er að flokka undir örseiði sluppu ekki undan. Það var beinlínis sérstök útgerðargrein sem gerði út á veiði á smáseiðum á haustin þegar árgangur sem var nýklakinn úr hrognum leitaði skjóls inn á fjörðum. Sú veiði hélt svo áfram inni á fjörðunum út veturinn. Þess ber að geta til upplýsingar að síldin varð ekki fullþroska, þ.e. hún náði ekki hrygningarþroska, fyrr en hún var orðin fjögurra ára gömul en norskir fiskimenn veiddu daglangt og náttlangt það sem þeir kölluðu feitsíld, sem var eins til fjögurra ára síld, úti fyrir Finnmörku og Lófót. Þessar veiðar hófust síðla sumars og stóðu með ofsa og miklu kappi langt fram á haustið. Þegar menn skoða aflatölur sem liggja fyrir í opinberum gögnum og opinberum vísindagreinum, m.a. þeirra fræðimanna sem ég vísaði til, birtist hversu ótrúleg rányrkjan var á ungviðinu. Á tímabilinu 1950 og næstu 15 ár á eftir veiddu Norðmenn af síldarseiðum og smásíld hundruð þús. tonna. Darraðardansinn var slíkur að upp úr 1965, rétt fyrir hrun stofnsins, öfluðu Norðmenn 550 þús. tonna af því sem ekki er hægt að kalla annað en smásíld, og ári síðar veiddu þeir nánast það sama eða 450 þús. tonn. Mönnum kann að standa ógn af þessum tölum þegar þeir standa andspænis villiveiði af þessum toga. Hvað segja menn þegar síðan er skoðað hvað menn veiddu beinlínis af síldarseiðum sem voru ekki orðin tveggja ára? Þá kemur í ljós að á hverju einasta ári á þessu 15 ára skeiði sem ég nefndi, veiddu Norðmenn aldrei undir 100 þús. tonnum af síldarseiðum. Stundum veiddu þeir miklu, miklu meira. Í byrjun sjötta áratugarins veiddu þeir um 300 þús. tonn af síldarseiðum og fyrsta árið þess sjöunda veiddu þeir 250 þús. tonn. Það má til samanburðar geta þess að afli okkar Íslendinga þessi sömu ár, sem uppistóð aðallega af 6--8 ára síld á þessum árum, stundum að vísu miklu eldri síld, var snöggtum minni og þó var alveg ljóst að sú veiði hafði ekki áhrif á stofninn. Ef menn skoða hlutfall hvers árgangs sem slapp undan rányrkju Norðmanna og náði því að lifa í fjögur ár og komast þannig inn í þann flokk síldarinnar sem má skilgreina sem fullorðna hrygningarsíld sést kannski best hvað var að gerast þarna. Af tölum norskra fræðimanna kemur í ljós að seiðaveiðin og smásíldarveiðin gjöreyddi mörgum árgöngum. Í sumum tilvikum náðu einungis örfá prósent að stálpast og verða fullorðin og ná að ganga á slóðirnar fyrir utan og austan Ísland og þroskast og ganga síðan til baka og hrygna. Það er hægt að taka einstök ár til þess að sýna hvers konar villimennska var á ferðinni. Ef við skoðum t.d. árið 1965 náði aðeins 0,1% eða 1 prómill fjögurra ára aldri. Það þýðir með öðrum orðum að úr heilum árgangi var lífið murkað, árganginum var gjöreytt og má segja að í kringum þetta ár hafi þeir sokkið dýpst í rányrkju sinni. Það voru dæmi um aðra árganga þar sem örlítið meira komst upp, 0,2%. En það er engum blöðum um það að fletta að þessi rányrkja eyddi stofninum, drap milljarða síldarseiða, á sumum árum tugi milljarða. Til samanburðar við það hvað Íslendingar voru að taka í fjölda af árgöngunum má taka metveiðiárið 1967. Það ár voru 6 milljarðar stórsíldar veiddar og Íslendingar veiddu aðeins 2,6 milljarða, þannig að sá fjöldi sem við tókum af hrygningarsíld var í engu samræmi við þann gríðarlega fjölda sem Norðmenn drápu á seiðastigi. Fræg eru ummæli Eyvinds Bolle, sem var sjávarútvegsráðherra Norðmanna á sínum tíma, að veiðarnar hefðu verið þvílíkar að hægt hefði verið að koma 16 síldum í eldspýtnastokk. Herra forseti. Þeir norsku fræðimenn sem ég hef vísað til, Olav Dragesund, Johannes Hamre, sem okkur Íslendingum eru að ágætu kunnir, og Öyvind Ulltang skrifuðu yfirlitsgrein um þróun norsk-íslenska síldarstofnsins og bakreiknuðu hvernig ýmsar leiðir til stjórnunar hefðu getað haft áhrif á þróun stofnsins. Þeir komust að því að ein leið bar af. Hún fólst einfaldlega í því að gera ráð fyrir að veiðar á 0--2 ára síld hefðu verið bannaðar. Niðurstaða þeirra var eftirfarandi í þýðingu minni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Eina takmörkunin sem þurfti til að koma í veg fyrir eyðingu stofnsins var að setja á árunum fyrir 1960 reglur um lágmarksstærð síldar í afla, sem vernduðu 0- og 1-árganginn.`` Þeir fundu það út á þessum grunni, að ef gripið hefði verið til slíks veiðibanns á því sem við köllum seiði og smásíld í dag hefði eftirfarandi gerst: 1. Hrygningarstofninn hefði orðið 6 millj. tonna árið 1966 en eftir 1960 komst hann aldrei svo hátt. 2. Veiðarnar hefðu náð 2 millj. tonna strax árið 1965 og staðið í 2 millj. tonna út áratuginn. 3. Þeir gerðu ráð fyrir með framreikningum sínum að eftir það hefðu veiðarnar sveiflast á milli 1 og 2 millj. tonna og töldu að líklega hefði það verið nær 2 millj. tonna. Ég tel rétt, virðulegi forseti, að rifja þetta upp, þó ekki væri nema til þess að það lægi fyrir svart á hvítu í skjölum þingsins að þessir hlutir hafa verið sagðir á Alþingi. Þó að hæstv. utanrrh. virðist ekki hafa gefið sér tíma til að kynna sér söguna eða hirða um þessar staðreyndir eru það þó þær sem gefa okkur þann sögulega rétt sem við höfum til að krefjast hlutdeildar í stofninum og miklu meiri en þau 15,54% sem við höfum í dag. Þessa ræðu flyt ég ekki síst vegna þess að utanrrh. er í fyrsta lagi að gera því skóna að verjanlegt sé að láta Norðmenn fá enn meira af hlut Íslendinga. Í öðru lagi kom hann hingað um daginn og sagði að niðurstaðan 1996 hefði verið bærilega ásættanleg. Því var mótmælt af öllum þingmönnum stjórnarandstöðunnar sem tóku til máls um málið á þeim tíma og enginn þingmaður stjórnarandstöðunnar 1996 greiddi samningnum atkvæði sitt á þeim tíma. Það er alveg ljóst að hrunið sem hjó stórt skarð í efnahagslíf Íslendinga á þeim tíma og leiddi til þess að þúsundir Íslendinga þurftu að leita sér að atvinnu og framfærslu hjá öðrum þjóðum, að það eru Norðmenn sem bera --- kannski í hugsunarleysi --- að öllu leyti ábyrgðina á því. Á þeim grunni getum við krafist þess að tekið sé tillit til þess sem við setjum fram við samningaborðið og á þeim grunni getum við hrundið óbilgjörnum kröfum Norðmanna, sem virðast núna hafa deyft skilningarvit hæstv. utanrrh. í þeim mæli að hann er enn að gefa því undir fótinn að Norðmenn fái meira. Ef réttlæti ætti að ríkja hlyti niðurstaðan miklu fremur að vera sú að Íslendingar fengju meira. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að rekja frekar þær sögulegu forsendur sem liggja að máli mínu. En mig langar aðeins undir lok ræðu minnar að koma að því sem ég hóf mál mitt á, þ.e. hinu umdeilda nýmæli sem hv. þm. Sólveig Pétursdóttir gerði að umræðuefni og hv. þm. meiri hlutans taka, eins og ég skil álit þeirra, hæstv. ráðherra vara fyrir að halda áfram. Í samningnum sem ég er að ræða er ákvæði sem felur í sér að Íslendingar gefa eftir sem nemur 1% af heildarafla eða 7.100 lestum á gildistíma samningsins. Í staðinn fá þeir aukinn aðgang til veiða í efnahagslögsögu Noregs norðan 62. gráðu. Ég ítreka það að í áliti meiri hlutans er tekið með lofsverðum hætti á þessu tiltekna máli og við í Samf. og þeir sem að þessu standa, hv. þm. Frjálsl. taka undir þau orð sem standa í meirihlutaálitinu, að óheppilegt sé frá sjónarhóli íslenskra samningahagsmuna að auka veiðar íslenskra skipa í norskri lögsögu. Ég held að það hljóti að liggja í augum uppi að því meira sem við erum háðir aðgangi að norskri lögsögu til að ná kvóta okkar því veikari er staða okkar. Að sama skapi styrkist staða Norðmanna. Þess vegna fannst mér einkar fróðlegt að hlusta á hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur tala með þeim hætti að hún lítur bersýnilega svo á að það hafi verið þrýstingur af hálfu Norðmanna að ýta íslenskum sjómönnum inn fyrir norska efnahagslögsögu, að öðru leyti hefðu þeir verið miklu seinbúnari til að ljúka samningum. Ég gat ekki skilið orð hv. formanns utanrmn. öðruvísi. Ég segi því fyrir hönd þeirra sem að nál. standa að þarna var um einstakt tilvik að ræða og ég held að það væri óheppilegt ef af hálfu Íslendinga væri lögð mikil áhersla á þetta í framtíðinni. Ég vek eftirtekt á því, þó það komi hvorki fram í nál. sem ég er að mæla fyrir né hjá hv. þm. meiri hlutans, að samkvæmt þeim upplýsingum sem við fengum í nefndinni var töluverður vegur frá því að Íslendingar nýttu sér þennan rétt. Ekki eykur það á vægi þess að kröfunni eða ákvæðinu sé fram haldið. Ég geri mér vitaskuld grein fyrir því að einstakar útgerðir kunni að sjá sér hag í þessu því sannarlega er verðmæti þeirrar síldar sem hægt er að afla á þessum árstíma töluvert meira en það sem íslensku skipin eru endranær að veiða. En við erum að horfa á framtíðarhagsmuni, við erum að horfa á samninga sem eru gerðir í þeirri stöðu að utanrrh. hefur gefið undir fótinn með tilslökun og Norðmenn sækja fast á. Þá megum við ekki fyrir stundarhagsmuni fórna því sem eru hagsmunir til lengri tíma, sem er að styrkja samningsstöðu okkar. Það er því miður svo að á síðustu árum hefur stofninn, vegna þess að hann hefur ekki náð nægilegri stærð, gengið í of takmörkuðum mæli inn fyrir mörk lögsögunnar og flest íslensku síldveiðiskipanna hafa þá gjarnan verið að veiðum annars staðar þegar upplýsingar hafa borist um að stofninn hafi gengið inn fyrir lögsögu okkar. Það hníga þó öll söguleg rök og rök reynslunnar að því að ef stofninn fær svigrúm til að vaxa og verður að leita norðar og vestar í ætisleit mun hann ganga aftur á sínar fornu slóðir á Rauða torginu úti fyrir Austfjörðum. Það er líka hugsanlegt að breytingar sem eru að verða á hitafari sjávar ýti undir þá þróun. Við sem að nál. stöndum erum því þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að ýta undir það að íslensk síldveiðiskip veiði sem mest af heimildum sínum innan íslensku lögsögunnar. Og það er tvennt sem við vekjum sérstaka eftirtekt á í nál. okkar sem getur stuðlað að því. Í fyrsta lagi að stjórnvöld sjái til þess að göngur stofnsins séu vel vaktaðar þannig að sá tími sem hann dvelur innan íslensku lögsögunnar sé vel nýttur til veiða af hálfu íslensku skipanna. Þess vegna þarf að fylgjast með því þegar síldin gengur inn fyrir og hvernig hún dreifir sér þar. Það er ekki hægt að leggja of mikla áherslu á að Íslendingar notfæri sér það, vegna þess að það styrkir samningsstöðuna til framtíðar. Í annan stað veltum við líka upp þeim möguleika að þeim skipum sem veiða innan lögsögunnar verði ívilnað með því að þau fái aukinn kvóta árið á eftir. Þetta mundi hvetja til aukinna veiða meðan síldin er á íslensku hafsvæði og þess vegna styrkja kröfur Íslendinga um aukna hlutdeild úr norsk-íslenska stofninum. Í ljósi þessa sem ég hef sagt, allra þeirra röksemda sem ég hef flutt fyrir hinum sögulega aðdraganda, í ljósi vinnubragðanna við framlagningu málsins á hinu háa Alþingi og síðast en ekki síst í ljósi þeirra ábyrgðarlausu ummæla sem hæstv. utanrrh. lét falla og gáfu til kynna að vænta mætti eftirgjafar af hálfu Íslendinga getum við sem að nál. stöndum ekki stutt meirihlutaálitið eða samninginn. Það verður með einhverjum hætti að reyna að koma þessum rökum inn fyrir höfuðskeljar þeirra sem stýra samningum okkar og það teljum við að við höfum reynt að gera með nál. þar sem þessi rök eru rifjuð upp. Það er sannarlega kominn tími til þess að hæstv. utanrrh. og sjútvrh. skilji hvað það var sem leiddi til hruns stofnsins og skilji á hvaða rétti og á hvaða sögulega grunni við stöndum þegar við erum að verjast óbilgjörnum kröfum Norðmanna og þegar við erum að krefjast meira en við höfum í dag, sem er allt of lítið, einungis 15,54%.

Herra forseti. Ég skrifa undir nál. meiri hluta utanrmn. með fyrirvara. Ég ætla að gera grein fyrir þeim fyrirvörum og afstöðu minni til málsins. Fyrst vil ég taka fram að ég tel að utanrmn. hafi unnið vel að því að fara yfir alla þessa samninga og stöðuna í samskiptum okkar við næstu nágranna okkar að þessu leyti, þ.e. Norðmenn um norsk-íslenska síldarstofninn og Færeyinga og Grænlendinga um þann stofn og loðnustofninn og aðra slíka. Þessi yfirferð tók m.a. mið af niðurstöðum fyrri umræðna um samningana. Þá urðu allmiklar umræður um þessi mál. Það gaf tilefni til þess að utanrmn., að hluta til á sameiginlegum fundi með sjútvn., færi yfir stöðu málsins í heild sinni. Ég tel að sú yfirferð hafi verið gagnleg. Ég vil enn fremur taka fram að ég er í öllum aðalatriðum efnislega sammála því sem fram kemur í nál. minni hluta utanrmn. Þar er margt kunnuglegt enda höfum við oft áður rætt þá hluti á hinu háa Alþingi. Við höfum oftast verið samferða, ég og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, allt frá því að við stóðum saman í því að gagnrýna upphaflega síldarsamninginn við Norðmenn árið 1996. Við kvörtuðum þá undan of lágri upphafsprósentu sem kæmi í hlut Íslendinga, sem þá var reyndar hærri en nú er vegna þess að Evrópusambandið stóð utan samninganna og í Íslands hlut komu ein 18%, sem nú eru 15,5%. Það hefur gengið eftir sem við óttuðumst á þeim tíma, að það reyndist erfitt að þoka þessari prósentu upp. Nær sanni væri að segja að menn séu í vandræðum með að verja það sem þeir þó hafa. Það verður að viðurkennast að göngumynstrið eða hegðun síldarinnar hefur ekki lagst með okkur í þeim efnum. Hún hefur ekki aukið göngur sínar á Íslandsmið jafnmikið og við vonuðumst til á þeim tíma. Á árunum 1994--1996 ríkti almenn bjartsýni um að stækkandi stofn og stærri árgangar af fullorðinni síld mundu í auknum mæli taka upp fyrri hegðun sína, náttúrlegu hegðun frá því um miðbik og upp úr miðbiki 20. aldar, ganga inn á Íslandsmið á sumrin og jafnvel dvelja hér fram á haust eins og stundum gerðist. Það hefur ekki orðið í þeim mæli sem gjarnan hefði mátt verða. Því valda sjálfsagt bæði aðstæður í hafinu og að einhverju leyti aðstæður í stofninum sjálfum. Ég held að ég hafi orðið fyrstur til að hreyfa við því hér í umræðum, því nýmæli sem var að finna í samningum síðasta árs, sem við ræðum hér, samningnum fyrir árið 2003. Í raun erum við hér að ræða um samning sem þegar hefur runnið sitt skeið. Segja má að þessi málflutningur þjóni fyrst og fremst táknrænum eða sögulegum tilgangi í þeim skilningi. Þar var að finna það nýmæli að við slógum talsvert af hlutdeild okkar í heildaraflanum, eða sem nam 7.100 lestum, til að rúmlega tvöfalda aðgang okkar að norsku lögsögunni, möguleika okkar til að veiða innan norsku lögsögunnar. Þar var ósköp einfaldlega verið að auka möguleika vinnsluskipanna til að ná í verðmætari síld á haustin til vinnslu í norsku lögsögunni. Út af fyrir sig var það einnig til að tryggja betur möguleika manna á að fullnýta veiðiheimildirnar. En það er nokkuð dýru verði keypt, sameiginlega af öllum hópnum sem aflaheimildir fær í norsk-íslensku síldinni. Að þessu leyti má segja að um tilfærslu sé að ræða, yfir til þeirra skipa sem eru í aðstöðu til að nýta sér þetta. Ég tel mjög varhugavert að ganga lengra inn á þessa braut, einfaldlega vegna þess að það er ekki í okkar þágu að Norðmenn hafi í höndum sannanir, í gegnum samninga af þessu tagi, fyrir því að okkur sé það sérstakt keppikefli að fá aukinn aðgang að norsku lögsögunni og við séum í vandræðum með að ná okkar hlut án samninga við þá. Reynslan sýnir okkur þvert á móti að það er ekki fyrr en við sýnum fram á getu okkar til að veiða okkar hlut eða það sem við teljum að sanngjarnt sé að í okkar hlut komi í lögsögu okkar eða á hinu alþjóðlega hafsvæði að Norðmenn fást til samningaviðræðna við okkur. Það er reynslan frá upphafsárunum og einnig reynslan af því ári sem við ræðum hér. Það var mikið gleðiefni þegar síldarinnar varð aftur vart á okkar slóðum. Ég var svo heppinn að vera staddur á Raufarhöfn að morgni dags síðsumars 1994 þegar fyrsta norsk-íslenska síldin kom þar að landi eftir áratuga hlé. Það er stemning sem ég gleymi seint þegar fyrsti drekkhlaðni síldarbáturinn, Súlan frá Akureyri, sigldi inn í höfnina á Raufarhöfn eftir að allt of mörg ár höfðu liðið frá því að svo vænn farmur sást þar síðast. Menn trúðu þá að í hönd færi gullöld og nýir gleðitímar, m.a. þar á bæ sem því miður hefur ekki orðið reyndin. Það er dapurlegt til þess að vita að þeir staðir sem áttu allt sitt undir síldinni á sínum tíma, staðir eins og Raufarhöfn og Siglufjörður, búa við ótryggan aðgang að okkar hlut í þessum mikilvæga stofni. Ekki virðist mikið gefið fyrir sögulegan rétt þeirra byggðarlaga og fólksins sem þar þraukar enn til nýtingar á silfri hafsins. Herra forseti. Eins og ég sagði áður erum við að ræða samning sem hefur runnið sitt skeið á enda, samkomulag milli Íslands og Noregs um nýtingu á þessum stofni fyrir árið 2003. Það hefur auðvitað verið gagnrýnt og með réttu að þessir samningar komu ákaflega seint fyrir þingið. Í raun er heldur snautlegt að ræða þá hér þegar marsmánuður á árinu þar á eftir er því sem næst liðinn. En formsins vegna verður víst að ljúka þeirri umfjöllun og betra er seint en aldrei. Ég tek undir þær röksemdir sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson flutti í ágætum fyrirlestri um norsk-íslenska síldarstofninn og orsakir þess að hann hrundi á sínum tíma. Hann fór þar yfir mikla rányrkju Norðmanna eða veiðar á ungsíld. Til viðbótar því, sem er auðvitað röksemdafærsla með neikvæðum formerkjum í þeim skilningi að við værum þá í raun og veru að höfða til einhvers konar siðferðilegrar ábyrgðar Norðmanna á því að hafa leikið stofninn þannig, höfum við auðvitað mjög sterka stöðu með því einfaldlega að vísa í okkar miklu nýtingu á stofninum um langt árabil á síðustu öld. Það var sannanlega þannig að við Íslendingar veiddum milli 30 og 40% af fullorðinni síld á löngu árabili. Stofninn dvaldi innan íslensku lögsögunnar frá fjórum og allt upp í níu mánuði á ári þegar mest lét fyrir norðan og síðan fyrir norðaustan land. Þessi sögulegu rök eru að mínu mati okkar sterkasta vopn. Þau gefa okkur tilefni til bjartsýni því að það er auðvitað engin ástæða til að ætla annað en að fyrr eða síðar taki stofninn upp þessa sömu hegðun. Það má líka leika sér með það, þó að það séu ekki nein nákvæmnisvísindi, að aðstæður í hafinu, hitastig og fleira hafi þróast með hliðstæðum hætti og á hlýskeiðinu milli 1920 og fram um 1960 og ástæða sé til að ætla að aðstæðurnar ættu að fara að líkjast þeim sem þá voru. Þær leiddu sannarlega til þess, að vísu miðað við miklu stærri stofn og hærra hlutfall af fullorðinni síld, að stofninn dvaldi stóran hluta ársins á Íslandsmiðum. Ef við ímyndum okkur að aðstæðurnar yrðu svipaðar á þessu ári kannski og nokkrum hinum næstu og þær voru á árunum 1950 og fram undir 1967 þá værum við frekar að tala um eitthvað af stærðargráðunni 35--40% hlutdeild til handa Íslendingum fremur en eitthvað minna. Mér er það minnisstætt í þessu sambandi --- það má alveg koma fram í ræðustól á þingi og fara inn í þingtíðindin með þeim upplýsingum sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur tryggt að verði geymdar þar, bæði með nefndaráliti þessu og ræðu sinni áðan --- að þegar úthafsveiðiráðstefnan stóð í New York á árunum 1995--1996 fór ég þar fyrir sendinefnd Íslendinga á einum fundi. Þetta var þegar hæst stóð í Smugudeilunni og öll samskipti Íslendinga og Norðmanna upp í loft, þar á meðal var auðvitað ekkert samkomulag um síldina fyrir utan tvíhliða samning milli Íslands og Færeyja. Jafnframt stóðu miklar deilur og harðar um veiðar okkar í Barentshafi. Það var alger uppstytta í öllum viðræðum milli landanna og ekki hafði verið boðað til fundar lengi milli embættismanna. Engu að síður var ákveðið að sendinefndir Íslands og Noregs á úthafsveiðiráðstefnunni mundu hittast óformlega svo lítið bæri á. Menn þreifuðu þar á því hvort einhver flötur væri á að mjaka viðræðum af stað. Þá var farið yfir deiluna í sambandi við Smuguna, rætt um loðnu og fleira og loks um norsk-íslenska síld. Við Íslendingarnir fluttum röksemdir okkar fyrir því að við ættum að fá drjúgan hluta af þeim stofni og tíunduðum veiðireynslu Íslendinga á síðustu öld og nefndum ártöl í því sambandi. Þá spurði foringi Norðmanna sem var stór og mikill rumur úr norska sjávarútvegsráðuneytinu, Marius Hauge, hvort við værum að tala um fyrir eða eftir Kristsburð. Honum þótti nokkuð langsótt að við Íslendingar værum í þessu sambandi að vísa í ártöl aftur á miðri síðustu öld. Norðmenn hafa auðvitað viljað stilla klukkuna á núll og helst halda hlutum þannig. Eftir að þeir höfðu ofveitt stofninn og rányrkt þannig að hann var svipur hjá sjón þá er það vissulega rétt að hann hélt sig nær alfarið innan norsku lögsögunnar um ákveðið árabil. Hann byggðist aftur upp og þar eru auðvitað hrygningarslóðirnar og uppeldisstöðvarnar. En það er alveg ljóst að eigi þessi stofn einhvern tíma aftur að verða svipaður því sem var þegar best lét, þá var hann með allt norðanvert Atlantshafið undir ef svo má segja, er enginn vafi á því að hin frjósömu Íslandsmið og góð vaxtarskilyrði þar á sumrin mundu skipta sköpum í viðgangi stofnsins. Hér var fullorðna síldin á beit, fitaði sig og safnaði forða fyrir veturinn. Frjósemin á miðunum fyrir norðan og norðaustan land voru undirstaða þess að stofninn gat orðið jafnstór og raun ber vitni. Við höfum, bæði af líffræðilegum og sögulegum ástæðum, mjög sterka stöðu til þess að gera ákveðnar kröfur til hlutdeildar í þessum stofni og það eigum við auðvitað að gera. Ég hef ekki skipt um skoðun í þessu máli, herra forseti. Ég er á þeirri skoðun enn sem ég var í byrjun, að upphaflegi samningurinn hafi verið okkur óhagstæður. Hann hafi verið það minnsta sem hægt var að sættast á og í raun má færa fyrir því rök að við hefðum ekki tekið mikla áhættu með því að halda áfram samningslaus og sett okkur kvóta einhliða næstu árin á eftir. Við hefðum einfaldlega getað hvatt til, jafnvel með ívilnandi aðgerðum, að íslensk skip sýndu fram á veiðigetu sína á miðunum við Ísland, í lögsögu Færeyja á grundvelli tvíhliða samninga við Færeyinga og úti í Síldarsmugunni eftir því sem á hefði þurft að halda. Ég vil líka minna á að í Jan Mayen-samningnum frá 1976 eru ákvæði sem gera ráð fyrir því að Íslendingar hafi aðgang að þeirri lögsögu. Það var hluti af Jan Mayen-samkomulaginu frá þeim tíma, sem margt mætti um segja en er eins og það er. Við eigum ekki að líta á það sem einhverja sérstaka gustuk af hálfu Norðmanna þótt við höldum þeim aðgangi. Ég hef aldrei lagt þann skilning í það ákvæði að forsenda þess sé að áður hafi verið samið við Norðmenn um nákvæma skiptingu þess stofns sem þar á í hlut. Ég tel að það ákvæði geti alveg eins gilt þótt veiðarnar séu t.d. á grundvelli einhliða kvótasetningar hvors aðila um sig. Sjálfsagt má þó deila um það allt saman. Afstaða mín til þessa máls er þar af leiðandi eins og hún hefur verið undanfarin ár, að ég gagnrýni þessa samninga. En þeir eru staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Samningurinn er í sjálfu sér marklaus úr þessu. Það sem mestu máli skiptir er framhaldið. Ég tel ágætt að stjórnvöld hafi hitann í haldinu, að menn viti, þar á meðal hæstv. utanrrh., að menn eru ekkert allt of ánægðir með það hvernig hlutirnir hafa þróast. Það er ekki mikill stuðningur við það, a.m.k. ekki hjá stjórnarandstöðunni á þingi, að menn fari til áframhaldandi viðræðna, ef þær verða einhverjar, með einhvern uppgjafar- eða eftirgjafartón í farteskinu. Þvert á móti þarf hið gagnstæða ef eitthvað er. Það er hin efnislega afstaða mín. Ég hef hins vegar ekki séð ástæðu til að taka aðra afstöðu hvað atkvæði mitt snertir til samningsins núna en ég hef gert á undanförnum árum. Ég mun því styðja hann með þeim fyrirvörum sem ég hef gert grein fyrir.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér um staðfestingu á samningi um veiðar á norsk-íslenska síldarstofninum. Málið er um margt merkilegt, kannski ekki síst fyrir þær sakir að hv. 1. þm. Reykv. n., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, hefur farið yfir og sett fram í nefndaráliti minni hluta utanrmn. greinargott yfirlit þar sem farið er aftur til þeirra svörtu daga í Íslandssögunni þegar síldveiðar við Ísland hrundu, með öllum þeim efnahagslegu vandamálum sem því fylgdu. Ég vil þakka sérstaklega fyrir að það skuli gert á svo greinargóðan hátt sem gert er í því nefndaráliti. Ég þakka hv. þm. jafnframt fyrir ræðu hans og yfirferð um þetta mál. Mér fannst ræða hans mjög fróðleg og mikilvæg fyrir þessa umræðu, til að skerpa á kröfum okkar Íslendinga í samningum við Norðmenn út af Norðurlandssíldinni, sem ég kýs að nefna svo fremur en norsk-íslenska síldarstofninn. Segja má að Norðurlandssíldin hafi verið upphafið að mikilli velsæld á Íslandi, meðan síldveiðar voru stundaðar fyrir norðan og austan land, sérstaklega fyrir norðan land. Sú mikla síldarvinnsla sem þar var er grunnur að ýmsum stórum framfaramálum okkar Íslendinga. Jafnframt varð líka mikið áfall við hrun síldarstofnsins eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur dregið skýrt upp. Ég hygg að íslensk stjórnvöld, sérstaklega hæstv. utanrrh., hefði átt að vera við umræðuna og fylgjast með því sem hér hefur verið sagt og sett á blað. Hér eru staðreyndir settar á blað sem eiga að vera okkar aðalrök í samningum við Norðmenn, þ.e. rök fyrir kröfu okkar um að fá meira úr þessum sameiginlega síldarstofni, meira en 15,54% á komandi árum. Virðulegi forseti. Á þeim tíma er síldveiðarnar voru hvað mestar var á hinu háa Alþingi oft og tíðum beðið með að setja saman fjárlög íslenska ríkisins. Þá var beðið eftir niðurstöðunni af síldveiðum, síldarsöltun og síldarsölu okkar. Á árum áður tóku menn mið af því til að átta sig á hvernig fjárlög íslenska ríkisins yrðu sett saman. Það kemur heim og saman við þessa söguskýringu og vert að benda á hve mikilvægar síldveiðarnar voru okkur Íslendingum. Þær gætu þess vegna orðið jafnmikilvægar aftur þó að þær verði aldrei eins hlutfallslega og áður var. Það er með öðrum orðum, virðulegi forseti, afar gott hjá fulltrúum samfylkinganna sem skrifa nefndarálitið, ekki síst hv. 1. þm. Reykv. n., Össuri Skarphéðinssyni, að draga þetta fram eins og ég hef áður sagt. Nefndarálitið er gott mótvægi --- án þess að ég vilji vera of dónalegur eða harðorður um framgöngu stjórnvalda --- við þá umræðu hæstv. utanrrh. að það sé ekki ástæða til að skemma samskipti Norðmanna og Íslendinga út af nokkrum þúsundum tonna af síld. Það er mikilvægt að halda þessu til haga og hvetja íslensk stjórnvöld til að forðast undanlátssemi í þessum efnum. Þau verða að koma fram við norska samningamenn af fullri hörku og beita þeim söguskýringum sem m.a. eru settar fram hér. Hér er meira að segja vitnað í niðurstöður sem þrír Norðmenn komust að árið 1980, álit norskra vísindamanna á því af hverju norsk-íslenski síldarstofninn eða Norðurlandssíldin hrundi. Gegndarlaus rányrkja Norðmanna, eins og hér kemur fram, á síldarseiðum og smásíld gerði það að verkum að síldarstofninn hrundi, ekki það að við Íslendingar veiddum of mikið af fullorðinni síld. Ég tek undir það sem fram kemur í nál. minni hluta nefndarinnar og furða mig á ummælum hæstv. utanrrh. um málið, að hann skuli tala um það á svo léttvægan hátt sem hann gerði þegar málið var flutt. Þetta er mikilvægt að hafa í huga. Virðulegi forseti. Við eigum að sækja fram með þessi rök og önnur af fullri hörku gegn Norðmönnum og krefjast þess að fá meira úr síldarstofninum á komandi árum. Auk þess vil ég sérstaklega minnast á annað sem einnig kemur fram í nefndarálitinu, að það eigi að skoða það alvarlega að íslensk skip fái einhvers konar ívilnun vegna þess síldarafla sem þau veiða eftir að síldin er komin inn í íslenska fiskveiðilögsögu. Þetta er mjög mikilvægt atriði. Auðvitað verður það þannig þegar tekist verður á í samningaviðræðunum að menn munu fara í veiðisöguna, heimildir um hvað hefur verið veitt á árum áður. Þá verður spurt hvar síldin var veidd og hverjir veiddu hana. Hvað veiddu Norðmenn mikið, hve mikið veiddu Íslendingar og á hvaða hafsvæði? Þá er mikilvægt að halda þessu á lofti og ég hvet hæstv. ríkisstjórn og hæstv. utanrrh. til að skoða þetta mál mjög alvarlega þegar næsti samningur verður gerður, hvenær sem það verður. Eins og hér hefur komið fram, virðulegi forseti, erum við að ræða um samning sem gerður var í fyrra og löngu er búið að inna af hendi. Nefndarálitið er, eins og ég hef sagt, mjög fróðleg lesning. Þar kemur fram söguskýring á því hvernig þessi gríðarlega rányrkja Norðmanna á seiðum og ókynþroska síld leiddi til hruns síldarstofnsins með þeim alvarlegu afleiðingum sem fylgdu fyrir okkur Íslendinga, þ.e. um miðjan sjöunda áratug síðustu aldar er síldveiðar hrundu við Íslandsstrendur. Sú rányrkja leiddi til efnahagsþrenginga, í raun og veru harðinda sem voru búin til af manna völdum, þ.e. Norðmönnum. Í því sambandi nægir að nefna ýmis sjávarpláss norðan lands og austan sem fóru illa út úr hruni síldarstofnsins. Ég gæti byrjað á að nefna þann ágæta bæ Siglufjörð og haldið áfram austur um, á Raufarhöfn, Seyðisfjörð, Neskaupstað og mörg fleiri sveitarfélög og byggðarlög fóru mjög illa út úr þessu hruni, þeirri efnahagskreppu sem skapaðist í framhaldi af því. Hér er það sett fram á mjög greinargóðan hátt hvernig Norðmenn stunduðu rányrkju með áðurnefndum afleiðingum. Virðulegi forseti. Það er kannski dálítið táknrænt að þetta skuli sett svo skýrt fram og hér er gert og um það skapist nokkur umræða. Í sumar á einmitt að minnast þess að Íslendingar hafa veitt síld við Íslandsstrendur í 100 ár. Þetta er sett fram á 100 ára afmæli þeirra veiða, eftir að Norðmenn kenndu okkur að veiða síld. Ég vildi aðeins skerpa á þessu aðalatriði í málinu. Ég ítreka að ég ætla ekki að fara yfir alla söguna. Það hefur verið gert af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Ég fagna því að þingmenn Frjálsl. skuli taka undir þetta álit sem hér kemur fram og muni ekki styðja málið á Alþingi. Það er ekki síst gert til að herða á íslenskum stjórnvöldum, utanrrh., sjútvrh. og öðrum íslenskum samningamönnum sem þurfa að véla um þetta við Norðmenn á komandi árum. Samningamenn Íslands verða að hafa í huga að hrun norsk-íslensku síldarinnar, Norðurlandssíldarinnar, var ekki af okkar völdum heldur af völdum Norðmanna sem, e.t.v. í hugsunarleysi eða vegna ónógrar þekkingar á ástandinu, stunduðu ofveiði eins og raun ber vitni. Það hafði síðan hrikalegar afleiðingar í för með sér. Það á að vera veganesti samninganefndarmanna okkar í viðræðum við Norðmenn að sýna þeim fram á þá óbilgirni að krefjast þess að fá meira, allt að 90% eins og hér kom fram að mig minnir í ræðu hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur, framsögumanns meiri hluta utanrmn. Á svo óbilgjarnar kröfur Norðmanna á ekki að hlusta. Við höfum hér sóknarfæri og sögulegar skýringar sem benda til þess að við eigum að krefjast meira. Ég vil líka árétta það atriði, virðulegi forseti, að íslensk stjórnvöld hugi að því að veita íslenskum skipum sem vilja bíða með síldveiðar sínar, bíða eftir því að síldin gangi inn í íslenska fiskveiðilandhelgi, einhverja ívilnun í staðinn. Eitt af því sem væntanlega mun gerast á næstu árum vegna þeirra breytinga sem orðið hafa í hafinu, þ.e. hlýnandi sjávar, er að síldin gæti á komandi árum gert meira af því að ganga inn í íslenska fiskveiðilandhelgi. Veri hún velkomin til Íslands á ný.

Hæstv. forseti. Hér hefur verið til umræðu samningur um veiðar á hinni svokölluðu norsk-íslensku síld. Það er að sjálfsögðu afskaplega þarft mál þó að samningurinn sem hér er til umræðu sé í raun runninn úr gildi. Um veiðarnar þarf að sjálfsögðu að reyna að ná nýjum samningi. Hér er um að ræða mikilvægan fiskstofn fyrir Íslendinga. Menn hafa farið yfir söguna og réttilega bent á það með mörgum góðum rökum að þessi stofn hafi verið mjög mikilvægur. En það er eitt, herra forseti, sem ég hnýt svolítið um. Mér finnst menn gera fremur mikið úr því að Norðmenn hafi eingöngu verið ábyrgir fyrir því að stofninn hrundi á sínum tíma. Það er rétt svo langt sem það nær. Þeir stunduðu mikla rányrkju á ungsíld, nánast síldarseiðum, á þessum árum, á fimmta, sjötta og sjöunda áratugnum, við Noreg. Þar af leiðandi eyðilögðu þeir möguleika síldarinnar til nýliðunar, þ.e. að ungir árgangar bættust inn í hrygningarstofninn. Hrygningarstofninn gat þannig ekki viðhaldist og það var úr þeim hrygningarstofni sem við Íslendingar stunduðum fyrst og fremst veiðar okkar við Ísland, bæði undan Norðurlandi og hinu svokallaða Rauða torgi. Það sem ég vildi benda á, herra forseti, var að í lok sjöunda áratugarins urðu gríðarlegar náttúruhamfarir í hafinu, sérstaklega norður af Íslandi. Áður en ég yfirgaf skrifstofu mína áðan greip ég með mér bók sem heitir Hafrannsóknir við Ísland. Hún er eftir dr. Jón Jónsson, fiskifræðing og fyrrv. forstjóra Hafrannsóknastofnunar til margra ára. Þetta er bók sem kom út árið 1990, afskaplega gott rit í tveimur bindum, þar sem gerð er grein fyrir sögu hafrannsókna við Ísland nánast frá örófi alda til loka tíunda áratugarins á síðustu öld. Í öðru bindi þessarar bókar er greinargóður kafli um síldarrannsóknir og svolítið líka um sögu síldveiða við Ísland. Mig langar að blaða aðeins í þeirri bók og lýsa því, með leyfi forseta, sem gerðist í lok sjöunda áratugarins. Hér sendur: ,,Árið 1966 var hitastig sjávar norðanlands 1--2°C undir meðallagi og algjörlega átulaust út af Norðurlandi allt sumarið. Veiðin var á líku svæði og árið áður, og síldin hagaði sér líkt og þá utan þess að hluti norska síldarstofnsins gekk ekki í vestur í átt til Íslands eins og venjulega, heldur á svæðið vestur af Bjarnarey`` --- en Bjarnarey er í Barentshafi --- ,,en þaðan hélt þessi síld vestur á bóginn og var komin suður af Jan Mayen um miðjan október. Hún blandaðist síðan þeim hluta norska síldarstofnsins er hélt sig út af Austurlandi.`` --- Það er á því svæði sem kallað er Rauða torgið. --- ,,Þetta ár var síldarafli Íslendinga meiri en nokkru sinni áður eða 770 þús. tonn og hér var svo til eingöngu um að ræða síld af norskum uppruna.`` 770 þús. tonn, heildarársafli Íslendinga úr þessum mikla stofni, er engin smáveiði. Í fyrra veiddum við eitthvað um 110 þús. tonn, þ.e. einn sjöunda hluta þessa. Þetta var árið 1966 þegar allur búnaður til veiða, fiskiskipin, veiðarfærin og öll tæki, t.d. á dekki, fiskleitartæki og annað þess háttar, var minni að sniðum minna en er í dag. Á þeim tíma var tækjabúnaður miklu ófullkomnari og erfiðari aðstæður til veiða. Samt tókst okkur að veiða þetta gríðarlega magn, 770 þús. tonn árið 1966. En því miður hallaði mjög fljótt á ógæfuhliðina eftir þetta, sennilega vegna þess, eins og ég rakti áðan, að það urðu hamfarir í hafinu. Vorið 1968 var hafísár, mikill hafís fyrir Norðurlandi og sjórinn mjög kaldur. Það var lítið af átu og rannsóknir Íslendinga og Norðmanna á síld sýndu að síldin leitaði allt of lítið vestur á bóginn, hún hélt sig austur í hafi og æddi vorið 1968 norður á bóginn og fór allt norður til Svalbarða og hélt sig þar í lítilli átu en 700--900 sjómílna fjarlægð frá Íslandi. Öll skilyrði til síldveiða urðu því allt í einu gríðarlega erfið. Það var ekki mikið af síld. Í bókinni Hafrannsóknir við Ísland, við erum stödd árið 1968 í lok sumars, stendur, með leyfi forseta: ,,Í lok ágústmánaðar fór síldin að ganga suður, en að þessu sinni hélt hún sig þó mun nær austur- og suðurjaðri pólstraumsins en endranær og var komin á venjulegar vetursetustöðvar seinni hluta október. Hegðun síldarinnar þetta haust var mjög óvenjuleg. Hún var dreifð yfir stórt svæði allt fram í desember í 2--5 faðma lagi á 200--350 m dýpi á daginn, en kom síðan alveg upp á nóttunni, en þó oftast dreifð um allan sjó. Það sem eftir var ársins veiddust á þessu svæði samtals 10 þús. tonn, en heildaraflinn á vertíðinni varð einungis 75 þús. tonn.`` --- Þetta er aðeins tveimur árum eftir metárið 1966. --- ,,Næsta ár var heildaraflinn af norður- og austurmiðum aðeins 500 tonn, sem fengust vestur af Svalbarða í júlí. Var þá lokið mesta síldveiðitímabili í sögu Íslendinga.`` Þarna hafði stórslysið gerst. Það kom eitthvað alvarlegt fyrir hrygningarstofninn þetta sumar. Það urðu gríðarleg afföll, ekki bara vegna veiða heldur sennilega líka vegna náttúrulegra skilyrða. Í raun vitum við ekki alveg og höfum ekki gert okkur grein fyrir því hvað gerðist í raun. En þarna urðu hreint og beint algjör ragnarök. Það bætti síðan gráu ofan á svart að Norðmenn höfðu stundað mikla rányrkju á ungsíld þannig að það var ekki fyrir hendi nóg ungsíld til að bæta upp þetta mikla tap sem orðið hafði í hrygningarstofninum. Þarna vorum við því búin að tefla okkur bæði í skák og mát og stofninn hrundi. Það tók áratugi að byggja hann upp aftur og það gerist ekki fyrr en á 10. áratugnum eða fyrir einum 8--10 árum að síldarstofninn nær sér á strik og fer að ganga aftur vestur á bóginn í ætisleit og í átt að Íslandi. Reynslan af þessum árum og reynsla undanfarinna ára hefur sýnt að göngu síldarinnar og líffræðileg útbreiðsla er mjög breytileg frá ári til árs. Það atriði held ég að við ættum að hafa í huga í samningaviðræðum við Norðmenn. Við höfum orðið vör við síld á Íslandsmiðum. Það veiddist síld við Færeyjar fyrir nokkrum árum. Þá var hún þar. Það hefur líka veiðst síld á hinu svokallaða Svalbarðasvæði. Við skulum hafa það í huga að réttarstaða Norðmanna á Svalbarðasvæðinu er mjög ótrygg og óviss. Það hangir gersamlega í lausu lofti hversu mikinn tilgang Norðmenn hafa til veiða og nytja á fiskstofnum á hinu svokallaða Svalbarðasvæði, sem er ekkert smáræðis hafsvæði. Þarna tel ég að við Íslendingar eigum alveg skýlausan rétt sem við ættum að leita leiða til að notfæra okkur og mér finnst að við ættum að reyna að herða bæði forsrh., utanrrh. og ríkisstjórnina alla til að gera eitthvað alvarlegt í því að leita leiða til að bæta rétt okkar á því mikla hafsvæði. Þarna er síldin að verulegum hluta, þarna höfum við veitt töluvert af síld á hverju sumri undanfarin ár og munum vafalaust gera það í framtíðinni. Svalbarðasvæðið tilheyrir ekki norsku lögsögunni. Að mínu mati er Svalbarðasvæðið alþjóðlegt hafsvæði sem á að falla undir fiskveiðistjórn. Það á að falla undir Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndina, NEAFC, sem hefur stjórnað síldveiðum á alþjóðahafsvæði á úthafskarfaveiðum með ágætisárangri svo dæmi sé nefnt. Þetta er hlutur sem við megum ekki gleyma í samningaviðræðum við Norðmenn. Annað sem ég vildi minnast á er að það er því miður staðreynd að við Íslendingar höfum ekki staðið okkur nógu vel í að kortleggja göngur þessa mikla fiskstofns á undanförnum árum. Við höfum ekki staðið okkur nógu vel í hafrannsóknum og það er gríðarlega alvarlegt mál. Við höfum ekki reiknað heimadæmin okkar og við höfum ekki unnið heimavinnu okkar. Við höfum ekki fylgst nógu vel með göngum síldar í íslensku lögsöguna. Nánast það eina sem hefur verið gert er að notast við gögn frá fiskiskipum sem hafa kannski rambað fram á síldartorfur í íslensku lögsögunni eða annars staðar í hafinu á milli Íslands, Noregs og Svalbarða, en skipuleg leit og rannsóknir hafa allt of lítið verið stundaðar. Þarna eru íslensk stjórnvöld, ríkisstjórnin og þeir sem bera ábyrgð á þessum málum, sek um mjög alvarlega handvömm og vanrækslu. Við hefðum átt að eyða miklu meiri tíma, orku og peningum í að reyna að kortleggja göngu síldarinnar á undanförnum árum. Ég vil t.d. í framhaldi af því og í sambandi við það nefna að það voru mjög mikil mistök sem við gerðum á sínum tíma þegar við fengum nýja Árna Friðriksson, að selja gamla skipið. Gamli Árni Friðriksson, sögufrægt hafrannsóknarskip, afskaplega gott og traust skip sem búið var að eyða mjög miklum peningum í að gera upp og búa vel úr garði til að geta stundað á því hafrannsóknir og fiskrannsóknir, skip sem gefið var af útvegsmönnum til Íslands fyrir síldarpeninga í lok sjöunda áratugarins, hafði þjónað okkur dyggilega um áratugaskeið allt frá árinu 1966, ef ég man rétt, var selt Færeyingum fyrir slikk fyrir örfáum árum. Það var alveg með ólíkindum. Ég stóð á bryggjunni og horfði á eftir skipinu með miklum trega þegar það sigldi héðan í síðasta skipti. Þarna misstum við af mjög góðu skipi sem við hefðum getað gert út með tiltölulega litlum kostnaði til að stunda fiskirannsóknir, fylgjast með fiskgöngum, bæði kolmunna, síld og jafnvel loðnu að sumarlagi með tiltölulega litlum tilkostnaði því rekstur skipsins kostaði bara brot af því sem stóri risinn sem liggur bundinn við bryggju stóran hluta ársins kostar. Við áttum aldrei að selja skipið. Við áttum að halda því og gera það út þó ekki hefði verið nema um sumartímann einmitt til að afla okkur gagna, til að afla okkur skotfæra til að nota í samningaviðræðum við nágrannaþjóðirnar um þessa miklu flökkustofna, kolmunnann, loðnuna, síldina og jafnvel úthafskarfann líka. Þetta voru alvarleg mistök. Ég vil að lokum þakka fyrir ágæta og skemmtilega umræðu. Það er alltaf gaman að tala um fisk, fiskifræði, fiskstofna og hafrannsóknir og vil enn á ný brýna fyrir stjórnvöldum, utanrrh., sjútvrh. og öðrum þeim sem að samningaviðræðum við Norðmenn koma að gefa ekki eftir. Við höfum þokkaleg spil á hendi þrátt fyrir allt, að ég tel, til að hopa ekki hænufet. Ég vara við tilhneigingu hæstv. utanrrh. til að stökkva alltaf úr einni skotgröf yfir í aðra og vera alltaf að hopa, hopa smám saman undan Norðmönnum, skref fyrir skref. Á endanum verða þetta ansi mörg skref og alveg klárt mál að Norðmenn notfæra sér öll veikleikamerki til hins ýtrasta. Ég vil líka taka undir hugmyndir um að íslenskum veiðiskipum sem stunda síldveiðar verði gefin eins konar kvóta\-ívilnun fyrir að stunda síldarleit í íslensku lögsögunni á vorin þegar mestar líkur eru á að síldin sé að ganga hingað inn. Á meðan stjórnvöld hafa ekki manndóm í sér til að veita fé til að stunda almennilegar hafrannsóknir og síldarrannsóknir á Íslandi verðum við að treysta á að sjómennirnir okkar geri það. Ég treysti þeim í sjálfu sér alveg fyllilega til þess, þeir búa yfir mikilli þekkingu og mikilli færni til að sinna því verkefni, en við verðum þá að gefa þeim svigrúm til að gera það þannig að við fáum almennileg gögn til að nota sem spil í þeim mikla póker sem við stundum við Norðmenn um þessar stundir.

Hæstv. forseti. Umræðan hefur að mörgu leyti verið fróðleg og skemmtileg og vafalaust upplýsandi fyrir marga. Ég tel að ég þurfi litlu að bæta við varðandi fiskifræðina, hún hefur verið rakin mjög skilmerkilega af hv. þm. sem hafa talað um málið og ber að þakka það, vegna þess að ekki er vanþörf á því að sagan sé annað slagið rifjuð upp. Ég vil hins vegar gera að umtalsefni það sem stundum er sagt þegar menn eru í samningum, sérstaklega í kjarasamningum, en ég held að eigi jafn vel við í samningum okkar við aðrar þjóðir, að menn eiga ekki að byrja á að semja við sjálfan sig nema í lokuðu herbergi þar sem enginn heyrir til. En það er einmitt það sem hæstv. utnrrh. gerði í pontu, hann fór að lýsa þeim einkennilegu ummælum yfir, sem er mótmælt alveg sérstaklega í nál. minni hlutans og í ræðunum sem hafa verið fluttar í dag, að það væri e.t.v. ekkert sérstakt mál að gefa eftir eins og 3--5 þús. tonn í viðbót til að ná samningum við Norðmenn og það bæri ekki að halda úti ágreiningi milli þjóða út af slíku. Þetta er nauðsynlegt að draga fram í ljósi þess að þegar er búið að gefa eftir 7.100 tonn af síldinni til að komast frekar í lögsögu Norðmanna við veiðar á síld, sem hefur verið réttilega bent á í dag að þýði að Norðmenn geta sagt að við séum að veiða meiri hluta af heimildum okkar innan norskrar lögsögu, sem styrkir málflutning þeirra. Ég hygg að það sé líka rétt sem hefur komið fram í umræðum í dag að ef við hefðum ekki samið 1996 þann samning sem við gerðum við Norðmenn hefðum við að öllum líkindum ekki veitt minna en við gerðum samkvæmt samningnum heldur meira og hefðum örugglega getað styrkt stöðu okkar. Við höfðum þá gagnkvæma samninga við Færeyinga og gátum veitt að hluta til innan færeysku lögsögunnar. Staða okkar upprunalega varðandi samningana 1996 var því sterk og mikill ágreiningur um það, eins og menn muna, þegar gengið var til þess samkomulags sem þá var gert og hlutdeildina sem við áttum samkvæmt samningnum rétt á að veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum. Sá samningur sem við ræðum nú og skrifað var undir í júní á sl. ári, 26. júní 2003, er náttúrlega fyrir veiðar á síðasta ári og við erum að ræða samninginn til staðfestingar af hálfu Alþingis þegar nánast er komið að næsta tímabili að veiða síld, því líklegt er að hægt verði að hefja síldveiðar, ef menn vilja, um mánaðamótin apríl/maí eða jafnvel fyrr. Það er afar sérstakt og ámælisvert að við fjöllum um staðfestingu á samningunum svo löngu eftir að þeir hafa verið gerðir, einkanlega með tilliti til þess að það var mjög umdeilt, svo ekki sé meira sagt, að við skyldum samþykkja að láta frá okkur 1% af hlutdeild þeirri sem við áttum og kaupa þar af leiðandi aðgang að norsku lögsögunni með 7.100 tonnum af síld. Síðan er, eins og ég sagði í upphafi máls míns, því lýst yfir í umræðum af hæstv. utanrrh. að menn eigi ekki að gera það að ásteytingarsteini við að ná samningum þó gefa þurfi eftir 3--5 þús. tonn til viðbótar til að ná samkomulagi. Ég kalla þetta að byrja á að semja við sjálfan sig og gera það fyrir opnum tjöldum og lýsa því yfir að menn séu tilbúnir að gefa eftir áður en farið er í samningaferlið, áður en því er lokið. Þetta held ég að sé afar misráðið og ámælisvert að hæstv. utanrrh. skuli hafa látið þau ummæli falla hér. Þess vegna held ég að viðbrögð stjórnarandstöðunnar séu mjög eðlileg því við teljum ekki rétt að málin beri að með þeim hætti sem þau gera, að fjallað sé um þau löngu síðar og að við séum að góðkenna þá samninga og þá eftirgjöf sem var gerð fyrir samningana árið 2003 og hins vegar þau viðhorf sem hæstv. utanrrh. hefur lýst varðandi frekara framhald samningsgerðarinnar. Það er fyrst og fremst okkar hagur að reyna að veiða sem mest af síldinni innan íslenskrar lögsögu, gangi hún inn í lögsögu okkar, eða á alþjóðlegu hafsvæði. Það styrkir samningsstöðu okkar langmest til frambúðar og skiptir langmestu máli fyrir okkur varðandi hag okkar og samningsstöðu. Við skulum ekki gleyma Smugudeilunni í þessu sambandi. Við hefðum aldrei náð nokkrum einustu samningum við Norðmenn ef við hefðum ekki keyrt á veiðar í Smugunni á sínum tíma. Það er einfaldlega þannig þegar verið er að tala um samninga á alþjóðlegu svæði að það eru veiðarnar og veiðisagan sem hægt er að byggja á, það er sögulegur réttur, dreifing stofnsins, uppeldisstöðvar og hrygningarstöðvar. Þetta eru meginsjónarmiðin, en svo er til eitthvað sem heitir sanngirnissjónarmið sem tengist því að þjóðir séu mjög háðar fiskveiðum o.s.frv. Það eru fyrst og fremst slík meginsjónarmið sem hafa verið notuð til grundvallar við gerð allra samninga, sama hvort við erum að tala um úthafskarfann eða aðra samninga sem við höfum tekið þátt í fyrir Íslands hönd á undanförnum árum. Með hækkandi hitastigi sjávar hér við land eru miklar líkur til þess að síldin taki upp fyrri göngur sínar og sæki meira í íslenska lögsögu. Við sjáum það t.d. á dreifingu á kolmunnastofninum að hann leitar meira í íslenska lögsögu með hlýnandi sjó. Þar er um ósaminn stofn að ræða og alveg ljóst að miklar veiðar okkar á þeim stofni byggja undir samningsstöðu okkar í framtíðinni, eins og miklar veiðar á síld á alþjóðlegu hafsvæði og innan lögsögu okkar mundu byggja undir samningsstöðu okkar í framtíðinni. Ég tek undir það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson rakti mjög gaumgæfilega, að við eigum ekki að gleyma sögunni í þessu sambandi varðandi veiðar okkar og veiðirétt og hvernig við nýttum stofninn áratugum saman á fullvaxta síld hér við land, en Norðmenn fóru hins vegar þá leið, því miður, að veiða niður ungviðið og rústa í raun og veru stofninum með því að halda til mikilla smásíldarveiða. Þó aðrir hafi gert miklar athugasemdir við það verður að segja samt söguna eins og hún er, hæstv. forseti, að við Íslendingar erum ekki alveg saklausir í smásíldarveiðum. Við höfum stundað smásíldarveiðar hér við land á okkar eigin stofnum, m.a. norður í Ísafjarðardjúpi fyrir mörgum árum þar sem skip stunduðu veiðar á millisíld og smásíld eingöngu til bræðslu. Einnig munum við hvernig við sóttum hart að sumargotssíld okkar við suðurströndina fyrir áratugum síðan, en bárum sem betur fer gæfu til að bregðast við og stöðva þær veiðar. Þetta viðhorf var nokkuð ríkjandi á árum áður, menn héldu því jafnvel fram að smásíldin væri sérstofn og óhætt væri að ausa upp smásíldinni vegna þess að þetta væri síld sem yrði ekki stærri. En það hefur verið afsannað með síðari rannsóknum. Fyrst og fremst vil ég vara við því, hæstv. forseti, að við lýsum því yfir á hv. Alþingi að við séum tilbúin í samninga þar sem við ætlum að bjóða upp á meiri eftirgjöf. Það gengur ekki. Menn geta nefnt einhverjar hugsanlegar niðurstöður og lausnir í lokuðum herbergjum þegar menn eru að velta upp möguleikum og semja við sjálfa sig, en menn koma ekki í ræðustól á hv. Alþingi og lýsa því yfir að niðurstaðan geti verið sú að það verði enn frekari eftirgjöf til að ná samningi, til viðbótar við þau 7.100 tonn sem við þegar slökuðum út á síðasta ári. Ég fagna því að í nál. meiri hlutans er sérstaklega tekið á því að hér hafi verið um einstakt atriði að ræða sem ekki beri að endurtaka og var lögð á það sérstök áhersla. Ég tel að meiri hlutinn sé einnig að senda utanrrh. afar skýr skilaboð um að framganga hans og framsetning á málinu sé ekki sú stefna sem Alþingi getur fallist á. Ég ætla að gera mér vonir um, hæstv. forseti, að hæstv. utanrrh. hlusti á þau orð og þá orðræðu og skoðanaskipti sem fara fram í hv. Alþingi um þessi mál og það verði veganesti okkar til framtíðar að utanrrh. geti bent á það að á Alþingi sé ekki vilji fyrir frekari slökun í samningum við Norðmenn og það þýði ekkert að fara til Noregs og koma heim með samninga sem eiga að slaka á meiru í þessa veru til að ná samningum, eingöngu samninganna vegna. Þetta vildi ég sagt hafa, virðulegi forseti, og tel að þar sem samningarnir eru nú í lausu lofti sé ekkert annað fyrir okkur að gera en að hvetja með öllum ráðum til öflugra síldveiða, verðlauna menn fyrir að veiða sem mest innan lögsögunnar og fara snemma til veiðanna, taka okkar skerf og rúmlega það, keyra á 50--100 þús. tonnum fram úr því sem við höfum samið um á undanförnum árum. Þá kemur annað hljóð í vini og frændur okkar Norðmenn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. utanrmn. á þskj. 1147. Þetta er mál nr. 482, till. til þál. um staðfestingu samnings milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2003. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta samning milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2003 sem gengið var frá með bréfaskiptum í Reykjavík og Þórshöfn 31. mars og 15. apríl 2003. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Tómas H. Heiðar frá utanríkisráðuneyti, Kolbein Árnason frá sjávarútvegsráðuneyti og Friðrik J. Arngrímsson frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna. Þá hélt nefndin fund með sjávarútvegsnefnd Alþingis þar sem farið var ítarlega yfir alla efnisþætti málsins að viðstöddum fulltrúa utanrrn., sjútvrn. og Landssambands íslenskra útvegsmanna. Í samningnum er, líkt og í samningi sömu aðila á síðasta ári, kveðið á um að færeyskum skipum sé heimilt á loðnuvertíðinni 2003--2004 að veiða allt að 10.000 lestir af loðnu innan lögsögu Íslands úr veiðiheimildum sem fengnar eru með samningum færeyskra og grænlenskra stjórnvalda. Þá er kveðið á um gagnkvæmar heimildir skipa hvors aðila til kolmunnaveiða innan lögsögu hins á árinu 2003 og að íslenskum skipum verði heimilt að veiða allt að 1.300 lestir af makríl og 2.000 lestir af síld annarri en norsk-íslenskri innan færeyskrar lögsögu á árinu 2003. Loks geymir samningurinn ákvæði um gagnkvæma heimild til tilraunaveiða á túnfiski innan lögsögu hvors aðila en hér er um nýmæli að ræða. Nefndin vekur athygli á því að áður en samningur þessi var gerður á grundvelli samnings landanna frá 1976 um heimildir Færeyinga til veiða í lögsögu Íslands var ákveðið að færeyskum skipum væri heimilt að veiða 5.600 lestir af botnfiski við Ísland á árinu 2003, þ.m.t. lúðu, en ákvörðun um heildarafla var tekin af sjávarútvegsráðherra á grundvelli samningsins og því er sá samningur í sjálfu sér ekki til meðferðar hér. Samningur þessi ásamt bókunum við hann var hins vegar lagður fyrir nefndina. Í þessu sambandi vekur nefndin athygli á að samkvæmt upplýsingum sem fram komu í skriflegu svari sjávarútvegsráðherra á Alþingi í þskj. 897, mál 533, er lúðustofninn í mjög slæmu ástandi og hefur lúðuafli minnkað ár frá ári og mun nú vera í sögulegu lágmarki. Þá var einnig bent á að í skýrslu Hafrannsóknastofnunarinnar ,,Nytjastofnar sjávar 2002/2003 og aflahorfur fiskveiðiárið 2003/2004`` var lýst mjög slæmu ástandi stofnsins og stjórnvöldum ráðið frá því að heimila beinar veiðar á lúðu. Samningurinn tók gildi til bráðabirgða í apríl 2003 og telur nefndin að rétt hefði verið að leggja hann fyrir Alþingi strax í upphafi haustþings en ljóst er að hann kemur mjög seint til efnismeðferðar í þinginu. Utanrmn. kemst ekki hjá því að gera athugasemd við þennan drátt á málsmeðferðinni. Hæstv. forseti. Samstaða var um málið í nefndinni og leggur hún til að tillagan verði samþykkt. Ágúst Ólafur Ágústsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nál. skrifa hv. þm. Sólveig Pétursdóttir formaður, Guðmundur Árni Stefánsson, Jónína Bjartmarz, Drífa Hjartardóttir, Össur Skarphéðinsson, Steingrímur J. Sigfússon, Einar K. Guðfinnsson og Magnús Stefánsson.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um staðfestingu samnings milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á síðasta ári. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur, formanni utanrmn., fyrir að hafa farið ágætlega yfir nál. Ég hef í sjálfu sér ekkert við samninginn að athuga. Hann hefur verið nokkuð stöðugur á undanförnum árum og er kannski til vitnis um það að samband okkar við Færeyjar á fiskveiðisviðinu er afskaplega gott og hefur verið til margra ára. Samningurinn sem hefur verið í gildi hefur fram að þessu verið mjög góður fyrir báða aðila, að ég tel. Við höfum látið þá hafa óverulega kvóta í botnfiski en fengið t.d. í staðinn aðgang til kolmunnaveiða í færeyskri landhelgi sem hefur skilað okkur þó nokkrum verðmætum. En ég hnýt um eitt og það er að í dag bárust fréttir af því að Árni M. Mathiesen, hæstv. sjútvrh. Íslands, og Bjørn Kalsø, sjávarútvegsráðherra Færeyja, hafi hist á fundi í Þórshöfn í Færeyjum í gær til að ræða um fiskveiðisamning fyrir þetta ár. Ég lýsi því bæði eftir hæstv. sjútvrh., Árna M. Mathiesen, í þingsal hins háa Alþingis og hæstv. utanrrh., Halldóri Ásgrímssyni. Þeir eru hvorugir til staðar þegar verið er að ræða þessa samninga. Ég tel að hæstv. sjútvrh. hefði, ef hann er á landinu, átt að mæta á þing og upplýsa hið háa Alþingi og þingmenn um samninginn sem hann var að gera við Færeyinga í gær. Samningurinn virðist, samkvæmt frétt sem var birt á vefritinu skip.is fyrr í dag, í öllum aðalatriðum eins og sá samningur sem var gerður í fyrra og við ræðum fyrst nú á Alþingi, með einni undantekningu, að til greina kemur að viðurkenna rétt Færeyinga sem strandríkis við loðnuveiðar. Hæstv. forseti. Þetta eru nokkur tíðindi, því muni ég rétt mun þetta fela í sér að ef Færeyingar fá viðurkenningu Íslendinga, Norðmanna og Grænlendinga sem strandríki til loðnuveiða öðlast þeir sjálfkrafa rétt til fastrar kvótahlutdeildar í loðnustofninum við Ísland, þ.e. þeir munu fá ákveðna prósentu fast og þurfa ekki að semja við einn eða neinn um það. Þeir hafa rétt sem strandríki alveg eins og Íslendingar, Norðmenn og Grænlendingar hafa í dag til veiða úr loðnustofninum. Ég hefði metið það mikils ef hægt hefði verið að upplýsa þingmenn um það hvað felst í þessu, einmitt núna við þetta tækifæri þegar við ræðum um samninginn sem gerður var í fyrra og er runninn út. Þetta er kannski enn eitt dæmið um það, mér liggur við að segja virðingarleysi sem ríkisstjórnin og stjórnarliðar sýna þingmönnum með því að bera fyrir þá einhverja gamla, dragúldna samninga sem eru löngu gengnir úr gildi og láta okkur standa og diskútera þá fram og til baka. Það er í sjálfu sér gott og blessað að við diskúterum eðli samninga og hvað liggur á bak við og að sjálfsögðu hvað eigi að liggja fyrir í framtíðinni. En enn á ný, mér finnst mjög gagnrýnivert, fyrst verið var að leggja drög að samningi við Færeyinga í gær að ekki skuli vera hægt að nota tækifærið í dag til að upplýsa okkur þingmenn um samningagerðina því okkur varðar málið jafnmikið og ríkisstjórnina. Þegnar Íslands eiga rétt á því að vita strax, um leið og færi gefst, hvað ríkisstjórnin er að bralla í samskiptum við önnur ríki, en því miður hefur oft verið pottur brotinn í því efni á undanförnum missirum.

Vegna óska hv. þm. um viðveru hæstv. sjútvrh. skal það upplýst að hann hefur fjarvistarleyfi í dag.

Virðulegi forseti. Ég hef svo sem ekkert við það að athuga að framlengja samninginn sem hér er til umræðu. Eitt atriði í nál. hefði ég þó viljað ræða. Það snýr að því sem þar er sagt um lúðustofninn. Í skýrslu Hafrannsóknastofnunar er vissulega talað um að lúðustofninn sé í mikilli lægð og þar beri að fara varlega og að beina sókn í lúðu þurfi að takmarka. Þetta er alveg rétt tilvitnun sem hér stendur. Ég vil hins vegar leyfa mér að draga mjög í efa, virðulegi forseti, að það eitt að takmarka veiðar á stórlúðu, þ.e. hina beinu lúðusókn sem svo hefur verið kölluð, muni hafa nokkur sérstök áhrif til að efla lúðustofninn á komandi árum. Ég hygg að það sem hefur mest afgerandi áhrif á stærð lúðustofnsins við landið sá meðafli af smálúðu sem kemur í togveiðarfæri, þá bæði troll og snurvoð. Ég tel að starfsmenn Hafrannsóknastofnunar, jafnvel sérfræðingar um lúðu, hafi ekki meiri þekkingu á lúðunni en svo að hægt væri að setja fram þessar tölur miðað við aflareynsluna. Menn hafa skoðað aflareynsluna og fullyrða síðan út frá því að sóknin sé of mikil. Það sem mér finnst einkennilegt og verð að gera athugasemdir við er að menn skuli leggja fram þá tillögu að fyrst og fremst skuli takmarka beina lúðuveiði, þ.e. lúðuveiði með haukalóð, að hún vegi mest að stofninum. Ég hygg að mikil veiði á smálúðu á grunnslóð, m.a. í snurvoð, hafi miklu meiri áhrif á það hvernig stofninum reiðir af á næstu árum. Eins og með marga aðra fiskstofna koma upp öflugir lúðuárgangar og þá veiðist mikil smálúða. Þetta er hægt að sjá í upplýsingum frá Hafrannsóknastofnun og skoða. Sum ár hefur verið mikil veiði á smálúðu, áberandi mikil, en síðan koma mörg ár í röð sem lítið veiðist af smálúðu. Ég dreg í efa að sú aðgerð sem lögð er til í skýrslu Hafrannsóknastofnunar og tekin er upp í nál. meiri hlutans, um að hið vænlegasta til árangurs sé að takmarka sókn með krókum í stórlúðu, muni hafa veruleg áhrif til uppbyggingar á stofninum. Ég vildi láta þetta koma fram vegna þess að um það er sérstaklega getið í nál. Í nál. segir að ráðið sé frá því að heimila beinar veiðar á lúðu. Þar er vitnað til skýrslu Hafrannsóknastofnunar sem ég er með fyrir framan mig. Ég tel að það þurfi að bæta ástand lúðustofnsins með öðrum aðferðum en þeim að takmarka beinar veiðar með haukalóð. Við þetta vildi ég gera athugasemd.

Herra forseti. Út af orðum hv. þm. vil ég taka fram að ég minnist þess ekki að í nál. séu aðferðirnar sem koma fram í skýrslu Hafrannsóknastofnunar teknar upp. Í skýrslu Hafró kemur hins vegar fram að stofninn sé í mjög slæmu ástandi. Fyrir skömmu lagði ég fram fyrirspurn til sjútvrh. um þróun lúðuveiða síðustu tíu ár. Í svarinu kemur fram, eins og hv. þm. sér ef hann skoðar það, að þar er lúðuveiðin nánast blátt strik niður á við. Veiðar á lúðu minnka ár frá ári. Ég hef líka aflað mér upplýsinga um það með bréfaskiptum við Fiskistofu hvernig veiðar Færeyinga hafa þróast. Í ljós kemur að þær hafa þróast með nákvæmlega sama hætti. Þó að kvótinn samkvæmt samningnum frá 1976, sem hv. þm. Sólveig Pétursdóttir gat um áðan, minnki ár frá ári hefur Færeyingum ekki tekist að veiða upp í kvótann undanfarin fimm ár a.m.k. Það er það tímabil sem mínar upplýsingar ná til. Veiðar þeirra minnka stöðugt og kvótinn minnkar stöðugt. Það er ekki hægt að draga nema eina ályktun af því, þ.e. að stofninn er að minnka. Ég er hins vegar sammála hv. þm. um að meðaflinn er erfiðasta vandamálið. Okkur ber hins vegar siðferðileg skylda til að gera allt sem við getum til að verja stofninn. Ég tel siðferðilega óverjandi, á þeim tímum er ljóst er að stofninn er á tiltölulega örri niðurleið, að heimila beinar veiðar úr stofninum. Ég held líka að það sé í bága við alls konar alþjóðlega samninga sem við erum aðilar að. Þetta tel ég nauðsynlegt að komi fram. Mér finnst það mjög skynsamlegt sem í áliti hv. utanrmn. stendur um þetta mál.

Hæstv. forseti. Í tilefni af þessu vil ég segja að ég tel að fljótvirkasta aðferðin til að ná lúðustofninum upp sé að beita takmörkun með svæðaskiptingum, þ.e. með veiðarfæra- og svæðastýringum á veiðunum þar sem veiðar á smálúðu eru mestar, þ.e. lúður frá hálfu kílói og upp í 3 kíló. Á því bili er meðaflinn að langmestu leyti, í troll og einkanlega snurvoð. Ef menn ætla að fara út í beinar takmarkanir á veiðum á haukalóð er auðvitað hægt að gera það tímabundið eftir svæðum. Ég er hins vegar á því að uppbygging á lúðustofninum, viðgangur hans og vöxtur, verði miklu fljótvirkari með því að minnka veiðarnar á smáfiskinum en því að friða ákveðinn fjölda einstaklinga á haukalóðunum. Ég ætla ekki að hafna þeirri aðferð en það þarf líka að gera út frá svæðaskipulagi og slíku. Ég tel t.d. ekki að veiðar á stórlúðu á grunnslóð, þar sem tiltölulega fáir fiskar eru veiddir yfir sumartímann þegar lúðan gengur á grunnslóð, hafi mikil áhrif á stofnstærðina. Það væru þá miklu frekar skipulagðar lúðuveiðar í djúpkantinum sem hefðu þar áhrif.

Frú forseti. Mig skiptir í raun engu máli, varðandi þetta tiltekna atriði, vernd lúðunnar, hvaða aðferðum við beitum til að ná henni fram. Ég hugsa að þetta sé rétt sem hv. þm. sagði, að fljótvirk aðferð til að vernda hana sé að takmarka með einhverjum hætti veiðar á henni þar sem mest er af ókynþroska ungviði. Hitt er þó klárt að á meðan stofninn er í svo slöku ástandi sem hann er núna, eins og allar upplýsingar bera vott um, þá verðum við að fara báðar þessar leiðir. Mér finnst a.m.k. alls ekki siðferðilega verjandi að heimila beinar veiðar á tegund sem er á jafnhraðri niðurleið og lúðan hefur verið. Ég þekki ekki jafn vel og hv. þm. --- en ég gerði það einu sinni, --- hvernig veiðum á lúðu er háttað. Ég geri mér ekki grein fyrir hvort sókn með trolli og með snurvoð hafi aukist svo síðustu árin að skipt hafi sköpum fyrir stofninn. Ég held að það hafi verið of mikil bein sókn í stórlúðu. Ég er þeirrar skoðunar að það skipti mjög miklu máli fyrir stofninn að það komist upp góð hrygning úr þessum tiltölulega litla stofni stórlúðu. Ég held að það skipti mjög miklu máli. Ég er algjörlega ósammála hv. þm. um að þetta eigi ekki heima í nál. Það á sannarlega heima þar. Það ber vott um ráðdeild og hófstillingu og varúð sem við eigum alltaf að viðhafa gagnvart náttúrunni, að taka svona til orða. Ég verð að segja að ég er hissa á því að hv. þm. skuli gera þetta að sérstöku umræðuefni. Hann ætti frekar að taka undir með því áliti sem þarna er sett fram, að það beri að vernda lúðustofninn með öllum tiltækum aðferðum á meðan hann er jafnilla staddur og núna.

Hæstv. forseti. Ég tók til máls til að lýsa því að ég hef ekki trú á að við náum stofninum upp með fljótvirkum hætti ef við ætlum að halda áfram veiðum á grunnslóð í togveiðarfæri og snúa sóknartakmörkunum eingöngu að beinni sókn í lúðu, eins og Hafrannsóknastofnun leggur til. Mig og hv. þm. greinir nokkuð á um það. Ég tel að það muni ekki leiða til árangurs að snúa verndunaraðgerðum eingöngu að haukalóðinni. Það er mín niðurstaða. Reynsla mín segir að annað slagið koma upp góðir árgangar af lúðu. Ef við beittum skynsamlegum sóknartakmörkunum á þeim svæðum þar sem lúðan er meðan hún er að alast upp þá held ég að við næðum skjótari árangri. En við náum því ekki með því að fara eftir tillögu Hafrannsóknastofnunar um að beina eingöngu takmörkuninni að beinum krókaveiðum á lúðu.

Frú forseti. Ég ætla ekki að ræða frekar um þau mál sem farið hafa á milli mín og hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar um ástand lúðustofnsins. Ég er ekki að öllu leyti sammála honum og ég er þeirrar skoðunar að hann geri sér ekki grein fyrir alvarleika málsins hvað varðar þá tilteknu tegund en ætla að láta útrætt um það í bili. Ég vildi aðeins í örfáum orðum segja að ég tel að við Íslendingar eigum að efla samstarf við Færeyinga eins og kostur er á öllum sviðum, sérstaklega er mikilvægt að gera það á sviði sjávarútvegs. Við höfum haft ákaflega mikla nytsemd og mikinn hag af þeim gagnkvæmu samningum um fiskveiðar sem við höfum gert við Færeyinga. Það hefur ekki síst komið í ljós á síðustu árum þegar Íslendingar hafa nánast búið til nýja auðlind í hafinu þar sem er kolmunninn. Kolmunninn var áður vannýtt tegund en nú sækja allir í hann. Við höfum lagt, Íslendingar, og sérstaklega útgerðarfyrirtæki á norðausturhorni landsins, í gríðarlegar fjárfestingar og sýnt mikið áræði við að nýta þennan stofn. Ekki er hægt að nýta hann svo vel sé nema með sérstaklega útbúnum skipum og útgerðir hafa lagt í kostnaðinn sem því fylgir. Fyrir bragðið er verið að sækja núna mjög mikil verðmæti í hafið í formi þessa stofns. Ég er sannfærður um að á næstu árum þegar kraftasókninni linnir og veiðarnar verða ekki með ólympískum hætti eins og núna þar sem áherslan er lögð á að ná sem mestu, mun sjávarútvegurinn einbeita sér að því að vinna þessa tegund til manneldis. Ekki má gleyma því að kolmunninn er þorskur, að vísu mjög smávaxinn þorskfiskur en hann verður án efa nýttur og unninn til manneldis í ríkari mæli í framtíðinni en núna er gert. Nú þegar eru íslensk fyrirtæki farin að flytja út frystan kolmunna til svæða þar sem vinnuafl er miklu ódýrara en hér til þess að vinna hann og selja síðan inn á markaði þar sem verðið er miklu hærra en menn fá fyrir bræðslu. Ég tel að sá samningur sem gerður var í fyrra sé að öllu leyti góður nema einu og það varðar lúðuna. Það er af ástæðum sem ég hef þegar rakið. Ég tel að ábending utanrmn. sé fyllilega réttmæt og sýni varfærna nálgun málsins. Fram hefur komið að Hafrannsóknastofnun hefur beinlínis ráðið frá veiðum á lúðu. Nú veit ég ekki með hvaða hætti hægt er að takmarka þær með öðrum aðferðum en stofnunin hefur gert. Hitt er alveg ljóst að þarna finnst mér að utanrmn. hafa staðið vel að verki. Í þessum samningi eru nýmæli. Þar er gert ráð fyrir gagnkvæmum veiðiheimildum Færeyinga og Íslendinga á túnfiski innan lögsagna þjóðanna beggja. Túnfiskur er ein af þeim tegundum sem við höfum verið að fikra okkur til að veiða og vinna. Við höfum haft uppi hugvitssamlegt samstarf við Japani, sem hefur ekki kostað okkur mikið, varðandi rannsóknir á veiðum og útbreiðslu bláuggatúnfisks sem gengur annað slagið inn í lögsöguna. Það hefur verið ákaflega dýrmæt reynsla. Hún hefur bent til þess að hugsanlega kunni að vera farsælt fyrir þá Íslendinga sem vilja stunda túnfiskveiðar að geta sótt inn í lögsögu Færeyja. Það er þess vegna mjög gott að þetta ákvæði skuli vera í samningnum. Sömuleiðis er að finna ákvæði um makrílveiðar. Samningurinn færir okkur Íslendingum heimildir til að veiða 1.300 tonn af makríl. Það er kannski fulllítið til þess að hægt sé fyrir útgerðir að sérhæfa sig og einbeita sér að makrílveiðum og ég tel, og vil að það komi hér fram í máli mínu, að á næstu árum eigi hæstv. sjútvrh. að reyna að kanna hvort það sé mögulegt fyrir okkur að fá meiri veiðiheimildir í makríl en áður var. Þetta er of lítið til þess að sérhæfðar veiðar standi sérstaklega undir þeirri sókn sem nemur ekki nema 1.300 tonnum. Ég vil síðan segja um þennan samning eins og aðra samninga um fiskveiðar sem hér liggja fyrir að það er auðvitað með ólíkindum að hæstv. utanrrh. skuli sýna það sleifarlag að leggja ekki þessa samninga fyrir þingið við fyrsta tækifæri. Fræðilega hefði hann getað lagt þennan samning fyrir vorþingið en ég geri ekki athugasemdir við að það hafi ekki verið gert. Hins vegar er það ekki verjandi að svona samningur skuli ekki vera tekinn til umræðu í þinginu við fyrsta tækifæri, þ.e. í haust. Það var ekki gert. Ég veit ekki hvers konar vinnubrögð valda þessu en það er ljóst að ekki er verið að leita eftir afstöðu þingsins nema sem einhvers konar formlegum stimpli, en það er ekki hlutverk þingsins að veita slíka afgreiðslu. Við erum hér að ræða þetta málefnalega. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson sagði áðan að það er með ólíkindum að búið sé að gera nýjan samning fyrir næsta ár áður en afgreiðslu þessa samnings er lokið. Það stappar nærri ósvífni af hálfu ríkisstjórnarinnar að gera slíkt og undirstrikar það að skoðanir Alþingis eru einskis metnar. Og ef það er svo að utanrmn. hafi að ófyrirsynju beint þeim ráðleggingum til hæstv. sjútvrh. að hann takmarki eða leggi af að veita kvóta í þá tegund sem við höfum rætt um, þ.e. lúðuna, þá finnst mér það ótrúlegt. Mér finnst það varla tímans virði að við séum að ómaka okkur og niðurlægja þingið með því að ræða um samninga þegar það er alveg ljóst að ekkert er hlustað á það. Ég vil þó bíða með að kveða upp einhvern stóradóm þangað til ljóst er hvort þetta sé svona. Ég vil líka að það komi fram að þó að ég hafi verið hvatamaður að þeim takmörkunum í samningnum sem tengjast lúðuveiðum er ég þeirrar skoðunar að Íslendingar eigi að gera allt sem þeir geta til þess að styðja gott samstarf við Færeyinga og eigi ekki að skera við nögl þann aðgang og þær heimildir sem þeir veita Færeyingum. Ég segi líka að það var eitt af þeim verkum sem ég tók þátt í í ríkisstjórn sem ég var hvað stoltastur af á þeim tíma þegar Færeyingar áttu í krappri neyð í byrjun síðasta áratugar --- og Íslendingar voru svo sem ekkert sérlega vel staddir þá eftir að við höfðum neyðst til þess að skera niður okkar eigin veiðiheimildir til þess að vernda stofna í kjölfar kolsvartrar skýrslu sem þá kom fram --- að við skárum ekki niður þær heimildir sem við veittum Færeyingum. Það borgar sig alltaf að vera góður við granna sína og vera góður við ættingja sína. Við höfum alltaf lagt ríkt kapp á að styðja Færeyinga í öllu. Og eins og kom fram hjá þeim þingmönnum sem hér hafa talað má segja að þeir hafi endurgoldið það margfalt með þeirri aðstoð sem þeir veittu okkur á síðustu árum varðandi nytjar á kolmunnastofninum. Ég ímynda mér að það hafi verið margföld greiðsla á við það sem þeir hafa áður fengið frá okkur. Það var líka ljóst hér á árum fyrri þegar við hófum aftur veiðar í norsk-íslenska síldarstofninum að vinátta og stuðningur Færeyinga og liðsemd þeirra og greiðvikni varðandi veiðar þá og þeir möguleikar sem þeir hafa veitt okkur til þess að taka hlutdeild okkar í þeim stofni innan færeyskrar lögsögu, er ómetanleg. Ég segi þetta, frú forseti, vegna þess að ég tel, þó að það komi ekki fram í nefndarálitinu, að íslensk stjórnvöld eigi, þegar að því kemur sem hlýtur að verða að þau skera niður þessa heimild til lúðuveiða, að bæta þeim það upp með einhvers konar öðrum ívilnunum. Við eigum ekki að vera nánasir þegar kemur að því að vinna með þessum góðu grönnum og þegar kemur að því að efla samstarf við þá. Það hefur alltaf borgað sig og það á eftir að borga sig enn betur. Það er vel hugsanlegt að göngur norsk-íslenska síldarstofnsins breytist með breyttu hitafari í sjónum og það er vel hugsanlegt að við komumst upp á lag með að nýta túnfisk í ríkari mæli en núna og það er vel hugsanlegt að við eigum fyrir höndum einhverja framtíð í veiðum á makríl. Allar þessar nytjar eru háðar góðu samstarfi við Færeyjar. Því fagna ég þessum samningi en ég átel það harðlega að hann skuli lagður svona seint fyrir þingið og mér finnst skelfilegt að heyra að búið sé að gera nýjan samning við Færeyinga án þess að hæstv. ráðherra hafi einu sinni fyrir því að kynna sér hvað þingmenn hafi að segja við endanlega afgreiðslu málsins í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég vildi bara árétta að samkvæmt þeirri frétt sem ég hef í höndunum af vefritinu skip.is felur þessi nýi fiskveiðisamningur Íslands og Færeyja fyrir árið 2004 í sér að Færeyingar fá 80 tonna lúðukvóta alveg eins og á síðasta ári. Hæstv. sjútvrh. Árni Mathiesen er því búinn að gefa grænt ljós á það að lúðuveiðar Færeyinga halda áfram í íslenskri lögsögu á þessu ári eins og í fyrra. Nú kom fram í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar áðan að Færeyingar hafi ekki nýtt þessa lúðukvóta sína að fullu á undanförnum árum. Mér er ekki kunnugt um hvernig að þessu hefur verið staðið og ég tel að ágæt fyrirspurn sem hann fékk svar við um daginn kalli í raun og veru á nýja fyrirspurn og miklu ítarlegri fyrirspurn um hvernig lúðuveiðum hefur verið háttað hér við land á undanförnum árum. Ég hef t.d. á margan hátt grun um að einhverri lúðu hafi verið landað svart og komi því ekki fram í veiðiskýrslum á Íslandi þannig að kannski er ástandið ekki alveg jafnkolsvart og sumir vilja vera láta. Ég hef það líka eftir heimildum, það kom til mín sjómaður á skrifstofu mína fyrir örfáum dögum sem hefur margra ára reynslu af lúðuveiðum við Ísland og hann sagði mér að lúðustofninn væri núna greinilega að hjarna við á nýjan leik, að menn væru farnir að verða varir við meira af lúðu en þeir hafa gert mörg undanfarin ár. Það er því ekki alveg víst að þetta sé jafnslæmt og menn halda. Ég held að þessi samningur sé í raun og veru alveg ágætur þrátt fyrir allt. Í staðinn fyrir að láta Færeyinga hafa lúðukvóta mætti kannski --- mér datt það í hug þegar hv. þm. var að tala áðan --- bjóða þeim grálúðukvóta við Suðurland. Ég á einhvers staðar í fórum mínum uppi á háalofti heima hjá mér gamla vísindagrein sem skrifuð var af Rússum frá því að ég var að læra fiskifræði á sínum tíma, þar sem kemur fram að rússneskt rannsóknaskip hafi fundið grálúðu undan suðurströnd Íslands. Þetta eru mjög merkilegar heimildir. Þarna er kannski um að ræða ónýttan fiskstofn og Færeyingar væru kannski tilbúnir til að finna hann fyrir okkur fyrst við nennum því ekki.

Frú forseti. Ég ætla ekki að þreyta þingheim með því að halda hér frekari fyrirlestra um fiskifræði. Ég vil samt í tilefni af þessum samningi og möguleikunum sem hann opnar benda á að við eigum enn ónumdar lendur á djúpsvæðunum á Hatton-Rockall og þá er alveg ljóst að við munum þurfa á liðveislu Færeyinga að halda. Ég tel reyndar að það sé með ólíkindum að Íslendingar skuli ekki hafa reynt að skapa sér veiðireynslu á þeim svæðum, sér í lagi þegar horft er til þess að aðrar þjóðir eru að reyna að gera það. Hvað varðar þær upplýsingar sem hv. þm. færir okkur eftir að hafa verið á netinu, og það er nú hættulegt að vera of mikið á netinu eins og við báðir vitum, verð ég að segja að mér finnst með ólíkindum ef það er rétt að hæstv. sjútvrh. skuli þvert á ráðgjöf eigin stofnunar, þvert á upplýsingar sem hann er nýbúinn að veita þinginu, ívilna Færeyingum með þessum hætti. Mér finnst það ekki hægt. Ég vil ekki fullyrða það en ég held þó, og mun skoða það betur, að þetta sé í andstöðu við aðra alþjóðlega samninga sem við höfum gert um verndun tegunda. Ég dreg svo í efa að þær svörtu veiðar sem hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson upplýsti hér um geti skýrt þá þróun sem við sjáum á lúðunni. Það verða þá alla vega að vera til staðar framhjáveiðar á svörtum markaði hjá Færeyingum líka vegna þess að þar birtist nákvæmlega sama þróun. Í þeim upplýsingum sem ég kaus ekki að óska eftir að kæmu inn í þingið, heldur fékk persónulega bréflega frá Fiskistofu, er sama þróun þar. En ástæðan fyrir því að ég vildi ekki draga þær inn í þingið er sú að ég vildi ekki gefa nein tilefni til þess að ætla að Alþingi Íslendinga væri með einhverjum hætti viljugt til þess að skera við nögl gagnvart Færeyingum. Ef við gerum það verðum við, eins og ég sagði áðan, að bæta það upp með einhverjum öðrum hætti því við viljum ekki minnka samstarf okkar og stuðning við þá.

Virðulegi forseti. Formaður Samf. nefnir það að við eigum ekki að vera sínk í sambandi við samninga við frændur okkar Færeyinga. Þarna birtist góður hugur til góðra granna og ég er mjög ánægð með þau orð hans. En það voru orð hans um hitastig sjávar sem kveiktu í mér og það er tilefni þess að ég kem hér upp með athugasemd. Eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson veit manna best, miðað við hve langt er síðan ég las fyrstu greinar doktors Árnýjar Sveinbjörnsdóttur um breytingar á hafstraumum og hugsanlegar hitastigsbreytingar í sjó, eru að koma fram og nú síðast í nóvember miklar skýrslur á vegum Norðurskautsráðsins og miklar vísbendingar um að mikil hitnun sé fram undan og að ís muni bráðna og lausasnjór hverfa og að það muni verða opinn sjór í kringum norðurskautið. Á fundi sem ég var á fyrir stuttu var því einmitt velt upp hverjir muni fá yfirráð yfir svæðunum eða halda um stjórn veiða þegar fiskurinn verður kominn norður fyrir þau hefðbundnu veiðisvæði sem við þekkjum til í dag. Og það er sannarlega hagsmunamál bæði fyrir okkur Íslendinga og vini okkar Færeyinga og e.t.v. ástæða til að byrja að huga að þeim málum fyrr en seinna.

Frú forseti. Hv. þm. er þarna kominn hættulega nálægt hjónarúminu á Vesturgötunni og ég hætti mér ekki út í umræðu sem beinlínis lýtur að því. Hitt er alveg rétt hjá hv. þm. að breytingar á hitafari sjávar geta leitt til stórfelldra breytinga á dreifingu nytjastofna við Ísland, sér í lagi flökkustofna sem fara vítt yfir. Ástæðan fyrir því að þeir flækjast svona langt, að vísu yfirleitt samkvæmt hefðbundnu mynstri, er sú að þeir eru að leita sér að átu. Átan breytist og færist eftir hitastiginu þannig að sú staða sem hv. þm. nefnir getur alveg komið upp. Þá þurfum við væntanlega á samvinnu og liðsemd Færeyinga að halda. Í þessu samhengi ber að hafa í huga að Íslendingar sömdu af sér Jan Mayen á síðustu öld, sem voru skelfileg mistök af hálfu okkar, tel ég. Í annan stað, eins og hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson hefur lýst í umræðum áður, eru Íslendingar að veiða síld við Svalbarða. Svalbarði er á yfirráðasvæði Norðmanna, þ.e. Norðmönnum var falið það svæði til vörslu með Versalasamningnum eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Íslendingar gerðu önnur mistök með því að þeir gerðust ekki aðilar að Svalbarðasamningnum fyrr en komið var fram yfir byrjun síðasta áratugar. Norðmenn hafa í allt of ríkum mæli fengið að valsa um Svalbarðasvæðið. Okkur og öðrum þjóðum hefur kerfisbundið verið ýtt þaðan í burtu. Norðmenn eru í reynd með ferli í gangi sem miðar að því að þeir fái að lokum full yfirráð fyrir því svæði. Það getum við aldrei leyft og til þess þurfum við styrk og samstöðu annarra þjóða í Norðurhöfum.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en innkoma hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur áðan gefur auðvitað fullt tilefni til þess fara í langa umræðu um þróun Norðurhafa og breytingu á hitafari sjávar. Ég vék að því umræðuefni þegar við ræddum um þessa samninga í febrúar. Þá ræddum við almennt um loðnuveiðarnar og hvaða þróun og breytingar gætu orðið á hafsvæðunum norðan við okkur. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði áðan, að samningana um Jan Mayen spiluðum við af okkur á sínum tíma. Það er mín skoðun á því máli. Við hefðum átt að gera miklu ríkari kröfu um að hagsmunir okkar væru virtir og réttur okkar til að nytja svæðið umhverfis Jan Mayen, m.a. vegna landfræðilegrar legu þeirrar eyjar. Ég vildi víkja aðeins að, án þess að teygja þessa umræðu mikið, því sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi áðan, að með hlýnandi hafsvæðum fyrir norðan land verði næsta varnarstaða um þorskveiðina. Loðnan mun örugglega fara norðar og þar af leiðandi mun þorskurinn fara norðar ef sjór hlýnar mikið fyrir norðan land frá því sem nú er. Við skulum ekki gleyma því að þegar eru komnar fréttir af því að besta veiðin fyrir Norðurlandi seinni part hausts hafi verið 30 mílur fyrir norðan Kolbeinsey en ekki sunnan við hana. Menn þurfa að fylgjast með til að átta sig á því sem er að gerast. Það er alveg rétt ábending að hafsvæðið er að hlýna og það mun leiða til mikilla breytinga, kannski stórkostlegri breytinga en við gerum okkur almennt grein fyrir. Auðvitað væri full ástæða til að við skoðuðum í alvöru hvað gæti verið fram undan hjá okkur á næstu 10--20 árum. Það er ekki víst að breytingarnar séu lengra fram undan en það. Við gætum þurft að horfa upp á að margir af nytjastofnum okkar, t.d. loðna, þorskur og grálúða, fari norðar á hafsvæðunum norðan við land og í átt til Grænlands en þeir gera í dag. Þá erum við allt í einu komin í þá stöðu að við stjórnum ekki nema meginnýtingunni yfir vertíðartímann þegar fiskur gengur hér til hrygningar, þ.e. þegar ætisslóðirnar verða miklu norðar en þær eru í dag. Við vitum að Evrópusambandið hefur árum saman gert samning við Grænlendinga um veiðar þar sem þeim hefur verið heimiluð þorskveiði, þó að þeir gætu ekki nýtt þær. Þetta hefur alltaf verið kallað pappírsfiskur í þeim samningum. Þau ákvæði eru öll í samningnum milli Evrópusambandsins og Grænlands. Ef þorskur fer að ganga yfir til Grænlands þá telja Grænlendingar auðvitað að það sé þeirra fiskur. Þeir munu ekki, að óbreyttum samningum, taka öðruvísi á því. Ég vil í þessu sambandi minnast á grálúðuna sem menn hafa haft áhuga á að ná samningum um milli Íslands og Grænlands. Það hefur ekki tekist enda eiga Grænlendingar mikilla hagsmuna að gæta við nýtingu á grálúðustofninum. Grálúðan er náttúrlega inni á fjörðum þeirra, sem eru öðruvísi en hér við land. Þeir hafa því mikið til síns máls í að vilja ekki semja við okkur um að við höfum meiri hluta af grálúðunni til margra ára. Ef svo fer að svæðin við Austur-Grænland fari að verða meira og minna íslaus mun örugglega koma upp veiði þar, bæði á þorski og gráðlúðu. Það ástand verður allt annað en það sem við höfum lifað við á undanförnum árum. Það er alveg ljóst. Ég held að stjórnvöld verði að fara að gera sér grein fyrir því. Ef menn hafa talið að Ísland væri eins og fiskabúr fyrir þorskinn og við þyrftum ekki að hafa áhyggjur af því að þorskurinn synti út fyrir lögsögu okkar þá er það draumsýn sem getur horfið á örfáum árum með hlýnandi hitafari sjávar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. utanrmn. á þskj. 1146, um till. til þál. um staðfestingu samninga milli Íslands, Grænlands/Danmerkur og Noregs um loðnustofninn á hafsvæðinu milli Grænlands, Íslands og Jan Mayen o.fl. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta eftirtalda samninga um loðnustofninn á hafsvæðinu milli Grænlands, Íslands og Jan Mayen o.fl.: 1. samning milli Íslands, Grænlands/Danmerkur og Noregs um loðnustofninn á hafsvæðinu milli Grænlands, Íslands og Jan Mayen sem gerður var í Reykjavík 8. júlí 2003, 2. samning milli Íslands og Grænlands/Danmerkur um gagnkvæmar veiðar í fiskveiðilögsögu Íslands og Grænlands sem gerður var í Reykjavík 8. júlí 2003, og 3. tvíhliða samkomulag milli Íslands og Noregs sem gert var í Reykjavík 9. júlí 2003. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Tómas H. Heiðar frá utanríkisráðuneyti, Kolbein Árnason frá sjávarútvegsráðuneyti og Friðrik J. Arngrímsson frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna. Þá hélt nefndin fund með sjávarútvegsnefnd Alþingis þar sem farið var ítarlega yfir alla efnisþætti málsins að viðstöddum fulltrúum frá utanrrn., sjútvrn. og Landssambandi íslenskra útvegsmanna. Gildandi loðnuveiðisamningum á hafsvæðinu milli Íslands, Grænlands og Jan Mayen var sagt upp af Íslands hálfu þann 30. október 2002 og féllu þeir úr gildi þann 1. maí í fyrra. Ástæða uppsagnarinnar var sú að ekki höfðu náðst samningar við Noreg um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum, sem ég gerði grein fyrir undir 9. dagskrárlið þessa fundar, og samningarnir hefðu framlengst sjálfkrafa um tvö ár hefði þeim ekki verið sagt upp. Samningar hafa nú tekist um öll þessi atriði. Samningarnir sem nú liggja fyrir eru nánast samhljóða fyrri samningum. Þó er rétt að vekja athygli á því að nú gilda samningarnir aðeins til eins árs í upphafi og framlengjast sjálfkrafa um eitt ár í senn í stað tveggja ára áður. Uppsagnarfrestur er hins vegar sá sami og áður, þ.e. sex mánuðir. Samningarnir voru undirritaðir í júlí 2003 og telur nefndin að rétt hefði verið að leggja þá fyrir Alþingi strax í upphafi haustþings, en ljóst er að hann kemur mjög seint til efnismeðferðar í þinginu. Utanríkismálanefnd kemst ekki hjá því að gera athugasemd við þennan drátt á málsmeðferðinni eins og í hinum tveimur dagskrármálum þingsins hér á undan. Hæstv. forseti. Samstaða var um málið í nefndinni og leggur hún til að tillagan verði samþykkt. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nál. skrifa auk mín hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, Jónína Bjartmarz, Drífa Hjartardóttir, Össur Skarphéðinsson, Steingrímur J. Sigfússon, Einar K. Guðfinnsson og Magnús Stefánsson.

Hæstv. forseti. Ég vildi spyrja að því, m.a. í ljósi þeirrar umræðu hér hefur farið fram um norsk-íslensku síldina, samningsleysið þar og þá framtíð alla, hvort ekki hafi verið rætt í utanrmn. um hvaða afstöðu Ísland hygðist taka til samningsins um loðnuveiðarnar gagnvart Norðmönnum. Það er ljóst að við sögðum samningnum upp, m.a. til að knýja á um samninga varðandi norsk-íslensku síldina. Síðan var þessi samningur gerður þegar það lá fyrir. Ég spyr hvort þau sjónarmið hafi ekki komið fram í nefndinni að huga þyrfti að því að segja samningnum upp. Eða ætlum við að hafa samning við Norðmenn um loðnuna á sama tíma og þeir telja að þeirra hagsmunum sé betur borgið án þess að gera samning um síldina? Það er vitað að í mörg ár hafa Norðmenn nánast eingöngu veitt loðnuna innan okkar lögsögu eða í grænlensku lögsögunni en ekki í Jan Mayen lögsögunni. Þess vegna kann það að vera liður í því að lagfæra samningsstöðu okkar gagnvart Norðmönnum að segja þessum samningi upp. Ég vil spyrja hvort sá kostur hafi ekki verið ræddur í utanrmn., sérstaklega á þeim fundum þar sem fulltrúar utanrrn. og LÍÚ komu til fundar við nefndina. Voru þau sjónarmið ekki reifuð?

Hæstv. forseti. Eins og ég gat um í framsögu minni hélt nefndin fund með sjútvn. Alþingis þar sem farið var ítarlega yfir alla efnisþætti málsins. Þar voru viðstaddir fulltrúar frá utanrrn., sjútvrn. og Landssambandi íslenskra útvegsmanna. Reynt var að fara yfir sem flesta þætti málsins og stuttlega minnst á þetta atriði. Ef ég man rétt var farið yfir þetta mál allnákvæmlega í fyrri umræðu um málið á hinu háa Alþingi og hæstv. utanrrh. tók þátt í þeirri umræðu.

Hæstv. forseti. Það var allt rétt sem fram kom í máli hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur, m.a. að hæstv. utanrrh. var í umræðunni en það eina sem hann sagði, var ef ég man rétt og verð þá leiðréttur af þeim sem betur muna sem hér eru staddir, að það næðist ekki að segja samningnum upp fyrir næsta ár vegna þess að tímamörkin væru liðin. Þess vegna bjóst ég við að það sjónarmið væri rætt í nefndinni, að þar sem við værum með lausan síldveiðisamning til hvaða átta menn horfðu varðandi loðnusamninginn, ekki fyrir árið sem nú er hafið heldur fyrir árið þar á eftir því það þarf að segja samningnum upp með sex mánaða fyrirvara og þetta er ekki skyndiákvörðun sem menn taka. Ef menn ætla að halda uppi þrýstingi í málinu verður að taka þá ákvörðun í tíma en vera ekki alltaf á eftir sjálfum sér eins og allt framlag samninganna ber vott um.

Hæstv. forseti. Það er rétt að athuga ábendingar hv. þm., en eins og ég gat um áðan var sameiginlegur fundur með sjútvn. og utanrmn. Það var sérstök ósk sem kom frá sjútvn. varðandi þann fund og á þeim sameiginlega fundi átti fulltrúi Frjálsl. sæti þannig að ég geri ráð fyrir að hv. þm. geti óskað eftir upplýsingum frá honum um hvað var rætt þarna. Verkefni utanrmn. í þessu tilviki er að afgreiða þáltill. um samninga sem þegar er búið að gera og það er á höndum framkvæmdarvaldsins að gera slíka samninga.

Frú forseti. Í tilefni af þeim umræðum sem hér hafa spunnist milli formanns utanrmn. og hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar vil ég rifja það upp með hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni að þetta kom til umræðu við fyrri umræðu þegar við ræddum samninginn. Það sem ég vildi helst hressa upp á minni hv. þm. er að það var einmitt við umræður um þann samning en ekki norsk-íslensku síldina sem umræðan spannst milli þingmanna stjórnarandstöðunnar og hæstv. utanrrh. hvort það ætti að gefa eitthvað eftir varðandi norsk-íslensku síldina. Það var í þeirri umræðu sem hæstv. utanrrh. sýndi það sem mér fannst vera ábyrgðarleysi og fólst í því að hann gaf til kynna að til greina kæmi að slaka á gagnvart Norðmönnum með síldina. Þetta vildi ég að fram kæmi vegna þess að það var svo einboðið af máli hæstv. ráðherra um síldina og líka af þeim orðum sem féllu um loðnuna að hann hafði ekki nokkurn einasta áhuga á að beita þrýstingi gagnvart Norðmönnum með uppsögn samninga. Alveg ljóst var t.d. af þeirri umræðu að honum hefur ekki til hugar komið það sem hv. þm. nefndi fyrr í dag, að herða aðeins skrúfuna á Norðmenn með því að láta samninginn um síldina ganga á enda og hefja síðan veiðar eins og Íslendingar vilja. Þetta var kannski ástæðan fyrir því að málið var ekki með þessum hætti tekið upp á sameiginlegum fundi nefndanna að það lá alveg fyrir skýr vilji hæstv. utanrrh. að hann ætlaði sér, fremur en setja samskipti þjóðanna í uppnám eins og hann sagði, að slaka á. Þess vegna hafði hann engan áhuga á að setja einhvern sérstakan þrýsting á pottinn og hækka hitastigið þannig að gufan léti aðeins hrikta í lokinu.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja að ef þetta er rétt mat hjá hv. þm. á athöfnum og vilja utanrrh. veldur það mér miklum vonbrigðum að hæstv. utanrrh. skuli í raun og veru vera búinn að lýsa því formlega yfir að hann sé tilbúinn að gefa eftir svo og svo mikið af síldinni til að ná samningum þar, og vegna þess að hann sé fyrir fram ákveðinn í því að slaka öllu út ætli hann ekki einu sinni að nota sér það vopn sem snýr að loðnusamningunum að segja þeim upp með nægum fyrirvara þannig að uppsögnin öðlist gildi og það skapist einhver samningsstaða vegna þess að fyrir liggi ákvörðun um að segja loðnusamningnum upp. Ég átta mig bara ekkert á þeirri samningatækni sem hæstv. utanrrh. er að beita í málinu ef þetta er rétt lýsing hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Ég verð að segja að mér finnst hún alveg furðuleg og hægt að orða það svo að menn séu ekki að gæta ýtrustu hagsmuna Íslendinga með því að fara í málið með þeim hætti sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson lýsir. Ef mat hans á athöfnum utanrrh. er rétt er þetta alveg makalaust mál.

Frú forseti. Ég rifja það upp að það spunnust umræður milli þingmanna stjórnarandstöðunnar, sem mig minnir endilega að hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson hafi verið viðstaddur og hæstv. utanrrh. Þar var þrennt sem fram kom af hálfu ráðherrans. Í fyrsta lagi sagði hann að það mætti ekki láta samningana valda upplausn í samskiptum þjóðanna. Af því tilefni nefndi hann sérstaklega að þetta væri lítið sem í milli bæri ef miðað væri við efnahagsleg umsvif Norðmanna og jafnvel, hann tók það fram, líka þó miðað væri við umsvif Íslendinga í efnahagslífinu. Viðhorf hans að þessu leyti lágu því alveg ljós fyrir. Hann var í öðru lagi inntur sérstaklega eftir því í þeirri umræðu hvort ekki kæmi til greina að segja upp samningnum um loðnuna sem við erum að ræða. Ég gat ekki skilið ummæli hans öðruvísi en að hann teldi það áhorfsmál og ræddi það, ef ég man rétt, að það væri viðurhlutamikið að grípa til slíkra ráða. Það var ekkert á máli hans sem ráða mátti af að hann hygðist beita þessum aðferðum til að setja aukinn þrýsting á Norðmenn. Í þriðja lagi var það í sama svarinu sem hæstv. utanrrh. gaf það til kynna að hann væri greinilega reiðubúinn til að slaka á klónni gagnvart Norðmönnum um síldina og gefa eftir 3--6 þús. tonn. Samanlagt er það því niðurstaða mín og túlkun að hæstv. ráðherra hafi a.m.k. verið kominn niður á annað knéð gagnvart Norðmönnum. Það er ljóst að það er enginn baráttuvilji á þeim bæ og enginn vilji til að skaka skellum að Norðmönnum þegar þeir koma með offorsi á okkur og nota þau tækifæri sem við höfum til þess. Hv. þm. verður svo bara að spyrja hæstv. ráðherra um þetta. Ég þekki ekki nýrun og hjörtun í framsóknarmönnunum.

Hæstv. forseti. Ég undrast það að málið skuli vera með þeim hætti að hv. þm. Össur Skarphéðinsson meti það svo að hæstv. utanrrh. sé þeirrar skoðunar að semja beri við Norðmenn undir hvaða kringumstæðum sem er og nánast leggja það með í samningana sem til þurfi. Ég geri mér alveg grein fyrir því að vegna ákvæðanna í loðnusamningnum varðandi sex mánaða fyrirvara til uppsagnar muni slík uppsögn ekki hafa praktískt gildi varðandi veiðar Norðmanna á árinu sem nú er hafið. En ef menn ætla að beita þrýstingi með því að segja samningnum upp verður það að gerast með löglegum fyrirvara og nýta okkur þá stöðu sem upp kemur með því að samningurinn sé í uppnámi fyrir næsta ár. Til þess að það gerist þarf að segja samningnum upp með sex mánaða fyrirvara og mig undrar að það skuli ekki hafa verið skoðað og að mat hv. þm. sé að til þess sé enginn vilji hjá hæstv. utanrrh. að koma okkur í betri samningsstöðu en við erum í í dag.

Frú forseti. Ég met það svo að ummæli hæstv. ráðherra um síldina hafi veikt samningsstöðu Íslendinga. Það er alveg ljóst. Það flýgur hver sem hann er fiðraður og þetta er mat mitt á þeim orðum. Mat mitt á öðru sem fram kom af hálfu hæstv. ráðherra er að hann hafi ekki verið giska áfjáður í að leggja í erfiða samninga. Ég vil þó að það komi alveg skýrt fram af minni hálfu að ég tel að það sé ekki einboðið að segja upp loðnusamningnum þó að tök væru á til að setja þrýsting á Norðmenn varðandi síldina. Ég tel að það séu aðrar leiðir til að láta þá fá meiri hita í haldið. Hv. þm. hefur sjálfur fyrr í dag bent á leiðir til þess sem hljóta að sjálfsögðu að koma til greina í stöðunni sem við erum að sigla inn í.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um fullgildingu á samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 158, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekanda. Þessi samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar gengur út á það að veita íslensku launafólki á almennum vinnumarkaði betra starfsöryggi en er í dag. Ég vil byrja á því áður en ég geri grein fyrir efni tillögunnar að segja litla dæmisögu úr íslenskum veruleika og segja frá dómi Hæstaréttar sem kveðinn var upp þann 11. mars 2004 í máli nr. 342/2003, Alfreð Hafsteinsson gegn Skagstrendingi hf. Örlítil tengsl við raunveruleikann áður en við byrjum að ræða efni tillögunnar. Málavextir voru í stuttu máli þeir að í ársbyrjun 2002 var vélstjóra á frystitogara frá Skagaströnd sagt upp störfum þar sem hann hlýddi ekki skilyrðislausri fyrirskipun fyrirsvarsmanna útgerðarinnar að flytjast búferlum með eiginkonu sína og þrjú börn frá Reykjavík til Skagastrandar. Vélstjórinn naut góðra launa á frystitogaranum og þótti eðlilega sárt um skiprúm sitt og reyndi því að sætta mál við fyrirsvarsmenn útgerðarinnar. Lagði vélstjórinn fram þá lausn að eiginkonan og börnin flyttust til Skagastrandar að afloknum vorprófum barnanna sem þá voru 11, 13 og 16 ára. Þótti þeim hjónum að fyrirvaralaus búferlaflutningur hefði í för með sér verulega röskun á stöðu og högum fjölskyldunnar, þá einkum barnanna. Þessu tilboði höfnuðu fyrirsvarsmenn útgerðarinnar umsvifalaust og var stefnanda í kjölfarið sagt upp störfum með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Vélstjórinn höfðaði síðan mál á hendur útgerðinni og byggði mál sitt einkum á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, vísaði einnig til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu til skýringar og fyllingar á innanlandslöggjöfum, réttarvernd launþega fyrir ómálefnalegum uppsögnum. Við munnlegan flutning málsins fyrir Héraðsdómi Norðurlands vestra létu fyrirsvarsmenn útgerðarinnar ekki sjá sig þrátt fyrir áskoranir þess efnis. Þeir höfðu ekki mótmælt framburði vélstjórans um málsatvik en höfðu ekki heldur samþykkt hann. Þeir einfaldlega neituðu að tjá sig og töldu að sér væri stætt á því, þeir hefðu skilyrðislausan rétt til að segja starfsmanni upp störfum. Það kom fram fyrir dómnum, og virtist ekki vera umdeilt, að vélstjórinn hafi verið afbragðsstarfskraftur en þrátt fyrir það sýknaði héraðsdómur útgerðina. Hæstiréttur gerði að auki rök héraðsdóms fyrir sýknu útgerðarmannsins að sínum. Í niðurstöðu dómsins kemur m.a. fram að vélstjórinn hafi verið mjög vel hæfur til vélstjórnarstarfa og að ekkert hafi verið undan störfum hans að kvarta, raunar hafi hann verið mjög góður starfsmaður. Í niðurstöðu dómsins segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í málinu liggur því ekki fyrir svo óumdeilt sé hver ástæða uppsagnarinnar var en þó er ljóst að stefnandi gegndi starfi sínu óaðfinnanlega og því hefur honum ekki verið sagt upp vegna slælegrar frammistöðu. Er því ekki óvarlegt að ætla að búseta stefnanda hafi skipt þar mestu.`` Dómurinn fellst þannig á það sjónarmið að búsetan hafi verið ástæða uppsagnarinnar. Ég ítreka að í þessu tilviki neitar útgerðin að tjá sig. Ástæður að baki uppsögninni skiptu samt engu máli að því er virtist. Almenn lög eru í þessum dómi látin ganga framar skýrum ákvæðum stjórnarskrárinnar, 65. gr., jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sem segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis o.s.frv. og m.a. er vísað til stöðu að öðru leyti. Hæstiréttur hefur áður staðfest að orðin ,,stöðu að öðru leyti`` geti vísað til búsetu. Þessi nýi dómur Hæstaréttar staðfestir þannig það sem margur hefur vakið athygli á, að það má segja fólki upp, jafnvel þótt vísað sé til ómálefnalegra ástæðna. Má þá ekki með sömu rökum, virðulegi forseti, segja fólki upp á grundvelli kynferðis --- reyndar ekki á grundvelli kynferðis vegna þess að það er sérstaklega varið í öðrum lögum --- á grundvelli trúarbragða, stjórnmálaskoðana o.s.frv.? Tillagan sem hér er mælt fyrir gengur út á það að launafólki á almennum vinnumarkaði hér á landi verði tryggð ákveðin grundvallarréttindi þegar það verður fyrir því að vera sagt upp störfum. Í dag skortir verulega á að svo sé, eins og þessi dómur Hæstaréttar sýnir. Þessi grundvallarréttindi sem eru talin felast í tillögunni eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi að starfsmaður eigi rétt á rökstuðningi fyrir uppsögninni óski hann eftir því. Það hefur verið gagnrýnt mjög af hálfu atvinnurekenda, þegar þessi samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar hefur verið rædd, og þeir gjarnan bent á að þetta geti gert réttarvernd starfsmannsins enn verri, að fyrir liggi rökstuðningur um að viðkomandi sé hugsanlega ómögulegur starfsmaður o.s.frv. --- Ég vek athygli á því að þarna er það starfsmaðurinn sem á að hafa val um hvort hann biðji um rökstuðninginn. Hann metur það sjálfur hvort hann telji æskilegt að gera það. Í öðru lagi að starfsmanni skuli ekki sagt upp nema að baki liggi gild ástæða í sambandi við hæfni eða hegðun starfsmanns eða hún byggist á rekstrarlegum ástæðum fyrirtækisins. Það er skilgreint í tillögunni hvað teljist ekki gildar ástæður uppsagnar og þar eru talin upp atriði eins og aðild að stéttarfélagi eða þátttaka í starfsemi þess, að gegna stöðu trúnaðarmanns, sem reyndar eru varðir sérstaklega í lögum nú þegar, að hafa borið fram kæru eða tekið þátt í málssókn gegn atvinnurekanda sem felur í sér ásökun um meint brot á lögum eða öðrum reglum, kynþáttur, hörundslitur, kynferði, hjúskaparstétt, fjölskylduábyrgð o.s.frv. Í þriðja að tekið skuli upp tiltekið málsmeðferðarkerfi sem kemur til við uppsögn þar sem starfsmanni skal gefinn kostur á að verja sig gegn aðfinnslum sem á hann eru bornar. Hann skal eiga rétt á að vísa uppsögninni til hlutlauss aðila. Þessi réttindi hafa flestar nágrannaþjóðir okkar litið á sem grundvallarréttindi launafólks en samþykkt nr. 158 sem hér er mælt fyrir er ein af grundvallarsamþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Því tel ég mjög óæskilegt að hún skuli ekki hafa verið tekin upp í lög hér á landi þar sem hún felur í sér ákveðin grundvallarréttindi. Ég vil líka vísa til þess að þessi tillaga, ef gerð verður að lögum, mun draga örlítið úr því óhemjumisræmi sem nú gildir á íslenskum vinnumarkaði á milli réttarstöðu annars vegar þeirra sem eru á almenna markaðnum og hins vegar þeirra sem eru ríkisstarfsmenn eða opinberir starfsmenn. Slíkt misræmi eins og menn búa nú við hvað varðar starfsöryggi er óþolandi og ég leyfi mér að efast um að það ástand sem nú er hér á landi standist ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Ég er ekki ein um þá skoðun, virðulegi forseti, og ég vil í þessu samhengi vitna til orða Einars Páls Tamimis lögfræðings, lektors við Háskólann í Reykjavík og forstöðumanns Evrópuréttarstofnunar. Hann fjallaði um þetta efni á málþingi sem haldið var af hálfu BHM og Læknafélags Íslands í nóvember sl. og þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Hvernig verður þá tryggt að vinnuréttarsamband af þessu tagi leiði ekki til skoðanakúgunar og takmörkunar tjáningarfrelsis?`` --- Hann er að fjalla um málið út frá tjáningarfrelsinu. --- ,,Jú, með löggjöf um réttarstöðu starfsmanna, hvort sem er hjá hinu opinbera eða á almennum vinnumarkaði. Kjarasamningar kæmu þar einnig til álita en ég læt það liggja á milli hluta að þessu sinni. Eins og stendur er lagaumhverfi starfsmanna ríkisins með þokkalegu móti sem og annarra þeirra er reitt geta sig á stjórnsýslulög og ólögfestar reglur stjórnsýsluréttarins. Ástandið á almennum vinnumarkaði er hins vegar ömurlegt að þessu leyti. Ef litið er til hins almenna vinnumarkaðar þá er í stuttu máli hægt að lýsa lagaviðhorfum þannig að vinnuveitendur megi reka starfsmenn að vild án sérstakra skýringa þar á. Þeir eiga hins vegar ákveðin réttindi, svo sem til uppsagnarfrests o.s.frv. samkvæmt kjarasamningum. Þannig er ekkert sem kemur í veg fyrir að verktakafyrirtæki í eigu framsóknarmanns reki starfsmann vegna þess að hann fór í framboð fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Bara ef hann segir ekki frá því, sem honum ekki ber að gera. Þannig er mjög langt í land með að hægt sé að fyrirbyggja skerðingu tjáningarfrelsis og skoðanakúgun í einkageiranum. Reyndar eru nú uppi raddir, þar á meðal mín, sem hafa miklar efasemdir um að þetta fyrirkomulag á almennum vinnumarkaði samræmist Mannréttindasáttmála Evrópu, og kannski helst að þar verði skjól að finna í fyrirsjáanlegri framtíð.`` Virðulegi forseti. Ég held að það verði ekki lengur við þetta ástand búið á íslenskum vinnumarkaði. Ég held að íslenska ríkisstjórnin verði að skynja ábyrgð sína í þessum efnum. Sú leið hefur verið farin af hálfu íslenskra stjórnvalda hingað til í þríhliða nefndinni sem fjallar um málefni Alþjóðavinnumálastofnunarinnar að þessi tillaga hefur verið tekin nokkrum sinnum til umræðu og ávallt verið hafnað vegna þess að ekki hefur náðst samkomulag á milli atvinnurekenda annars vegar og fulltrúa launafólks hins vegar. Ríkisstjórnin hefur ábyrgð í þríhliða samstarfi. Hún þarf að hafa stefnu og hún getur ráðið úrslitum í svona málum. Það gengur ekki, hæstv. forseti, að atvinnurekendur geti komið í veg fyrir svo sjálfsögð mannréttindi launafólks sem rökstuðningur fyrir uppsögn þess er. Ekki er verið að tala um einhver útgjöld eða einhverjar meiri háttar breytingar. Það er einungis verið að tala um grundvallarréttindi. Af því að ég hef nokkrum sinnum áður lagt fram tillögu um fullgildingu á þessari samþykkt án þess að hún hafi fengið hljómgrunn hjá meiri hlutanum á hinu háa Alþingi, hef ég líka farið þá leið að draga út sérstaklega rökstuðning uppsagnar og setja hana inn í lagafrv. í þeirri von að þá mætti taka þennan mikilvæga þátt út sem ég tel vera algjör grundvallarmannréttindi, að þegar fólk er svipt atvinnu sinni fái það rökstuðning og að það séu gildar ástæður fyrir uppsögninni en ekki hefur heldur verið fallist á þá leið. Ég vona að umhverfið eða andrúmsloftið sé svolítið að breytast hér, sérstaklega þegar umræðan er farin að snúast á þann veg að hugsanlega munum við fá þessa réttarbót með vorskipunum, eins og svo margt annað, frá Evrópu. Ég geri mér vonir um að þá sjái kannski hið háa Alþingi að sér og drífi í að gera þarna bót á. Ég vona það svo sannarlega og því er þessi tilraun gerð einu sinni enn, að leggja tillöguna fram. Auk mín er hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir flutningsmaður að tillögunni. Tillögugreinin hljóðar einfaldlega upp á það að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að fullgilda samþykkt nr. 158 um uppsögn af hálfu atvinnurekanda sem gerð var á 68. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) í Genf 22. júní 1982. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um tillöguna. Ég tel mig hafa lýst efni hennar í meginatriðum og hvet til þess að hún verði samþykkt og að það megi takast að gefa íslensku launafólki þessa nauðsynlegu réttarbót. Ég held að enginn ætti, og allra síst atvinnurekendur, að þurfa að hafa áhyggjur af því að með því væri sveigjanleika á íslenskum vinnumarkaði stefnt í óeðlilega hættu þó að þeir þyrftu að gefa rökstuðning fyrir uppsögn og að komið væri í veg fyrir að hægt yrði að segja fólki upp á ómálefnalegum forsendum. Við erum að tala hér um grundvallarmannréttindi, virðulegi forseti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur og meðflutningsmanni að þáltill., hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, fyrir þennan tillöguflutning sem ég styð heils hugar og þann málflutning sem hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir hafði uppi og þau skynsamlegu rök sem hún mælti fyrir. Sérstaklega þótti mér gott að heyra tilvísun hennar í jafnræðisákvæði stjórnarskrárinnar. Ég upplifi þessar geðþóttauppsagnir daglega í störfum mínum og ég kalla það geðþótta þegar engar ástæður eru tilgreindar. Geðþóttauppsagnir eru hrein og klár óvirðing við launamenn. Skrifleg uppsögn er lagaskylda í dag og atvinnurekanda sem vill hafa allt sitt á hreinu og vill hafa starfsemina með sóma er í lófa lagið að rökstyðja slíkar uppsagnir. Slíkar uppsagnarreglur eru líka hluti af eðlilegu og gegnsæju lýðræði. Það er hluti af lýðræði í landinu að borin sé virðing fyrir fólki. Það felst líka annað í þessum geðþóttaumsögnum sem ég vildi vekja máls á og það er að atvinnulausum meðal miðaldra karla og kvenna fjölgar stöðugt. Það er út af því sem kallað hefur verið æskudýrkun í störfum. Mönnum er sagt upp fimmtugum, sextugum bara til þess að skipta út þó svo menn ættu að vita það að betur vinnur vit en strit hjá eldra fólki sem er fullboðlegt á vinnumarkað hvar sem er. Einhverra hluta vegna hafa ýmis stórfyrirtæki, sérstaklega fjármálastofnanir, valið að kalla til starfa fólk sem er undir fertugu og það fer nánast eftir fertugt. Mig minnir að það hafi verið kallað í Kaupþingi á sínum tíma stuttbuxnadeild. Þegar komið var þar inn vissi maður ekki hvort maður var í gagnfræðaskóla eða á vinnustað. Þetta er æskudýrkun. En þessar reglur mundu styrkja hlut miðaldra fólks á vinnumarkaði mjög verulega og þess vegna styð ég þær heils hugar. Það er svo sem ekkert nýtt í þinginu að mælt sé fyrir gagnmerkum málum á sviði vinnumarkaðarins og það er jafndæmigert að félmrh. eða stjórnarliðar skuli ekki láta sjá sig í þingsölum til andsvara eða að segja skoðun sína á málinu. Það gerist aftur og aftur. Það er líka vanvirðing við góð málefni. Fyrir mér er þessi fjarvera og óvirðing sem ég kalla skýrasta vísbending um að núv. ríkisstjórn er ekki fyrir fólkið í landinu ef frá eru taldir hátekjumenn og stóreignamenn en þá umlykur ríkisstjórnin í bómullarhnoðra dýrlegs fagnaðar auðs og valda. Nú síðast mun það gerast þegar við upplifum í þinginu dag hvern að það er verið að skera niður út um allt. Nú síðast, miðað við fyrirspurn sem ég fékk svar við um daginn, mun lækkun á eignarskatti, sérstökum eignarskatti og hátekjuskatti leiða til 7,5 milljarða tekjuskerðingar á ári. Það eru peningar sem ég hefði viljað sjá í velferðarkerfinu. Það eru peningar sem ég hefði viljað umlykja launamenn með. Varað var sérstaklega við því nýverið að það stefndi í mikið óefni í ríkisrekstrinum og skyldi það vera út af því að stóreignafólki eru réttir á silfurfati 7,5 milljaðar? Skyldi það vera út af því? Á hverju einasta ári eftir árið 2006 eða 2007. Ég ítreka þakkir til hv. flutningsmanna tillögunnar og lýsi yfir eindregnum stuðningi mínum.

Frú forseti. Það mál sem hér er tekið til umræðu er afskaplega mikilvægt og það er pólitískt. Það er samt svo undarlegt að það lýtur ekki pólitískum lögmálum frekar en önnur þau mál sem fram koma hjá Alþjóðavinnumálastofnuninni. Eins og kom fram í máli flm., Bryndísar Hlöðversdóttur, Samf., fer það í þríhliða nefnd félmrn. Í eðli sínu er hún þannig að ef atvinnurekendur leggjast gegn tillögum eða samþykktum Vinnumálastofnunarinnar sem þar eru teknar upp leggjast þær á ís, þær komast ekki áfram, þær eru þarna einhvers staðar en þær eru ekki fullgiltar af ríkisstjórn Íslands. Þau eru orðin allmörg, árin sem við hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir höfum reynt að þoka áfram tveimur slíkum samþykktum. Hin sem ég ætla að víkja örlítið að á eftir er alþjóðasamþykkt um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Hún er sama eðlis, að ekki megi segja upp fólki vegna fjölskylduábyrgðar. Það kemur fram í greinargerð með þessari tillögu að stjórnarskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar geri ekki ráð fyrir því að stjórnvöld leiki hlutlausan aðila í svona þríhliða nefnd, enda þríhliða samstarfið þannig uppbyggt að nauðsynlegt er að hið pólitíska vald taki afstöðu til mála eftir að hafa rætt þau í nefndinni. Sú stefna sem tekin hefur verið í þríhliða nefndinni hefur bitnað á því starfi sem henni er ætlað að sinna og skýrir það þessi fáu mál sem hafa verið tekin fyrir hér eða notið náðar. Í greinargerð er sagt frá því hversu margar samþykktir hafa verið samþykktar og fullgiltar á Norðurlöndunum en við það er ástæða til að bæta því að þær tillögur sem skipta máli í þessum efnum og hafa ekki verið fullgiltar hafa verið færðar inn í kjarasamninga eða settar í lög. Stundum hefur jafnvel verið búið að því áður af því að þessi samfélög Norðurlandanna hafa verið mjög framsýn og þau eru þjóðfélög þar sem rétti starfsmanns hefur verið lyft fremur en hitt. Við getum ekki einu sinni borið okkur saman varðandi fjölda samþykkta vegna þess að aðferðin er líka önnur. Það hefur verið gengið lengra á ýmsum sviðum. Tillaga okkar er ekki um stórfelld atriði. Hún er um grundvallaratriði, að skylt sé að rökstyðja uppsögn, að ástæða skuli vera gild, að tiltekið málsmeðferðarkerfi fari í gang og að það sé réttur starfsmanns við uppsögn. Hv. þm. Atli Gíslason nefndi það að oft færu fram geðþóttauppsagnir. Mér er kunnugt um það, af því að ég þekki slík dæmi, hversu mikill sársauki fylgir því þegar starfsmaður sem trúir því að hann sé virtur á vinnustað sínum og skili góðu starfi er skyndilega kallaður inn og við hann sagt: Þér er sagt upp. Það er, nákvæmlega eins og hér var tilgreint af flm., nóg að segja: Af því bara. Það þarf ekki að tilgreina ástæðu og starfsmaðurinn situr eftir með þá tilfinningu að hafa verið fleygt, að vera gagnslaus, og sárast er að fá ekki skýringar. Endalausar spurningar, af hverju og af hverju, hvað var það sem ég gerði rangt, hvað er að mér? Við þeim fást engin svör. Þess vegna er það brot á grundvallarmannréttindum að svona sé hægt að koma fram við starfsmenn. Ég ætla síðan að víkja hér örlítið að og segja frá í leiðinni þessari alþjóðasamþykkt um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Hún er mjög hliðstæð þessari tillögu vegna þess að hún er um það að ekki megi segja upp starfsfólki vegna fjölskylduábyrgðar. Það þýðir í raun að tilteknar aðstæður á heimili, hvort heldur er vegna barna, aldraðra eða annarra nákominna sem þarf að sinna og hefur hugsanlega valdið einhverri röskun varðandi starf viðkomandi, megi ekki vera ástæða uppsagnar. Ég byrjaði að hreyfa þeirri tillögu 1994 og gekk jafnvel svo langt, af því að ég hafði tækifæri til þess, að fara með slíka tillögu inn í ríkisstjórn. Þar fékk ég ekki stuðning við að hún yrði lögð fram. Þannig hefur veto-réttur Vinnuveitendasambands og seinna Samtaka atvinnulífsins verið algildur í þessum efnum. Hins vegar gerðist það, ekki kannski síst vegna þess að þegar þessar tillögur hafa verið sendar til umsagnar hafa þær fengið gífurlega jákvæða umsögn alls staðar þar sem máli skiptir, að þegar loksins var afgreidd opinber fjölskyldustefna á Alþingi var flutt inn í hana að skoða skyldi hvað þyrfti til að koma til að þessi samþykkt yrði fullgilt. Það hefur sennilega verið árið 1996 eða 1997 og síðan hefur ekkert gerst þannig að við hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir munum jafnframt fara fram með fyrirspurn til að reka á eftir því hvað hefur gerst í máli þar sem jafnvel stjórnvöld hafa fallist á að stuðla að því að það komist áfram. Einnig er full ástæða til að nefna það að EES-samningurinn fyrst og fremst hefur bætt úr þar sem úrbætur hafa orðið í réttindum launafólks hér og undarlegt þegar við berum okkur saman við Norðurlöndin að íslensk stjórnvöld skuli vera svo vanhæf til að stuðla að rétti starfsmanna á vinnumarkaði. Þá hlýt ég að koma að öðru máli sem lýtur að opinberum starfsmönnum. Í 44. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er ákvæði um að skylt sé að veita starfsmanni áminningu skv. 21. gr. og gefa honum færi á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp störfum og jafnframt að ef starfsmaður óskar skuli rökstyðja uppsögn skriflega. Nú er verið að áforma að taka áminninguna út og minnka þetta svigrúm starfsmannsins. Nær væri að ríkisstjórnin tæki skref til að auka rétt á almennum vinnumarkaði í stað þess að byrja að rýra rétt opinberra starfsmanna. Það er eins og alltaf sé gripið til þess ráðs að jafna niður á við eða fella út rétt. Núverandi ríkisstjórn er ekki ríkisstjórn sem eykur rétt, hvorki fólks á vinnumarkaði, barnafólks né fjölskyldunnar. Starfsmannarétturinn sem felst í ILO-samþykkt er framandi fyrir fólk á íslenskum vinnumarkaði. Það er vant miklum öfgum. Hægt er að segja fólki upp án skýringa. Hins vegar eru gerðir rándýrir starfslokasamningar þar sem mönnum þykir það henta. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Ég þakka þeim hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur og Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að koma með þetta mál í þingsályktunarformi þar sem því er beint til ríkisstjórnarinnar að samþykkja þessa samþykkt frá Alþjóðavinnumálastofnuninni nr. 158, um uppsögn starfsmanna af hálfu atvinnurekenda. Við væntum þess auðvitað að ríkisstjórnin mælist til þess við þingmenn sína að þeir leggi þessu máli loksins lið. Það er virkilega tími til kominn og ég vonast vissulega til að þessi till. til þál. verði samþykkt á hv. Alþingi. Ég vil aðeins gera að umræðuefni það mál sem hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir vék að í upphafi máls síns, um réttarstöðu fólks. Hún vitnaði þar til uppsagnar vélstjóra hjá Skagstrendingi. Ekki er hægt að ráða annað af málinu, og reyndar hafði ég heyrt um það áður, en að krafan sem sett hafi verið fram af hálfu atvinnurekanda hafi verið sú að viðkomandi aðili færði búsetu sína og fjölskyldu sinnar, eiginkonu og barna, á þann stað þar sem hann stundaði atvinnu sína, í þessu tilfelli til Skagastrandar. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að ég furða mig á því að héraðsdómur skyldi komast að þeirri niðurstöðu og að hún skyldi svo vera staðfest í Hæstarétti. Ástæður sem krefjast þess að menn flytji búferlum vegna atvinnu sinnar tel ég í fyrsta lagi ekki eiga rétt á sér, að ekki sé hægt að knýja menn til þess. Það verða þá a.m.k. að vera einhverjar rekstrarlegar ástæður fyrir því að staðurinn sem atvinnan er stunduð frá sé þannig í sveit settur að nauðsynlegt sé að menn búi þar. Ég tel það ekki eiga við í þessu tilviki. Þarna er um að ræða starf á frystitogara þar sem langdvölum er verið á sjó og ég tel að ekki sé hægt að sýna fram á að viðkomandi starfsmaður þurfi nauðsynlega starfsins vegna að vera búsettur á staðnum, enda hafa ekki verið færð fyrir því nein rök að hann gæti ekki sinnt starfi sínu án þess. Síðan er annað atriði sem ég vil benda á og víkja að. Starfsmaðurinn býður upp á mjög sjálfsagða, eðlilega og sanngjarna lausn af sinni hálfu á þessu ágreiningsmáli við atvinnurekandann, að flytja búsetu fjölskyldu sinnar --- þó að hann eigi ekki að vera skyldugur til þess --- til staðarins þegar börnin hafi lokið skóla. Ég tel að þessi réttur mannsins eigi stoð í stjórnarskránni, bæði í þeirri grein sem hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir vitnaði til áðan, jafnræðisreglu 65. gr., og í 76. gr. stjórnarskrárinnar er líka vikið að réttindum barna. Þar segir: ,,Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.`` Þetta er mjög skýrt og afmarkað. Það er sem sagt velferð barnanna sem þarf að líta til þegar upp koma svona mál, t.d. um að flytja búferlum, og að eigi skuli litið til þess að ekki sé hægt að verða við því með neinum sanngjörnum hætti öðruvísi en að börn fái að ljúka skólanum. Ég tel að viðkomandi starfsmaður hafi átt fyllsta rétt til þess að byggja kröfu sína á m.a. þessum ákvæðum stjórnarskrárinnar. Þess vegna furða ég mig á því, hæstv. forseti, að við skulum vera hér með í höndunum dóm sem staðfestur er að því leyti að útgerðin hafi haft rétt til þessarar kröfu. Rök mannsins í þessu tilfelli og sáttatilboð hans tók tillit til fjölskyldunnar og til barna hans, varðandi vernd, umönnun og velferð þeirra. Þau eru einnig vernduð í stjórnarskránni. Mér finnst einkennilegt að við skulum á hv. Alþingi ræða mál sem hefur fallið á þann hátt að Hæstiréttur gerði rök héraðsdóms að sínum án þess að líta til þess að viðkomandi einstaklingur hafði boðið fram lausn í málinu sem féll að kröfum útgerðarinnar þó að ég telji að hann hafi ekki verið skyldugur til þess. Að sjálfsögðu lítur hann til fjölskylduhagsmuna sinna og í því tilviki til skólagöngu barna sinna og krefst þess að á móti verði þeim sjónarmiðum hans mætt að hann geti ekki flutt búsetu sína öðruvísi en líta til hagsmuna barna sinna. Til þess tel ég að hann eigi verndaðan rétt í stjórnarskránni. Ég furða mig þess vegna á því að dómurinn skyldi hafa gengið með þeim hætti sem hér er en hann hnykkir í raun á því að það er ekki vonum seinna að sú tillaga sem hér er flutt, um samþykki á 158. samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunar, verði samþykkt hér. Ég lýsi yfir fyllsta stuðningi við þetta mál og þakka enn á ný þeim þingmönnum sem fluttu það hingað inn. Það er furðulegt hvað við Íslendingar höfum oft verið sein að innleiða réttindi launafólks. Það virðist ævinlega vera nægilegt að atvinnurekendur setji sig upp á móti samþykktum sem eiga að treysta stöðu fólks á vinnumarkaði, þá gengur íslenska ríkið ekki fram fyrir skjöldu, tekur aldrei af skarið með neinni forustu í málunum heldur lætur þau danka árum og áratugum saman.

Frú forseti. Ég má til með að bregðast örlítið við ræðu hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar. Ég þakka honum fyrir að lýsa yfir stuðningi við málið. Vegna dæmisins sem ég nefndi og ég sá sem ágæta leið til að draga fram það gríðarlega óöryggi sem fólk býr við á íslenskum vinnumarkaði, almennt launafólk, er það þannig í því dæmi að viðkomandi var í vinnu þegar þessi krafa var gerð. Þetta var ekki skilyrði fyrir því að hann fengi vinnuna. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að atvinnurekandinn hafi í hendi sér hvort hann ráði mann í vinnu sem býr í Reykjavík ef hann vill að hann búi á Skagaströnd en að gera slíkt að skilyrði eftir á hjá starfsmanni sem er að því er virðist ekki umdeilt að hafi verið góður starfsmaður, a.m.k. er því ekki mótmælt af hálfu atvinnurekandans, er óeðlilegt. Ég get verið sammála hv. þingmanni um að þetta sé ekki góð niðurstaða, eða eðlileg, t.d. með tilliti til jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, en dæmið dregur fram að mínu mati mjög skýrlega --- ég gæti nefnt fjölmörg fleiri, þetta er bara glænýr dómur --- hversu mikill glundroði í raun og veru ríkir í þessum efnum fyrir fólk. Það er engin vernd í lögum nema um sérstakar ástæður sé að ræða, eins og að menn séu trúnaðarmenn, þungun og nokkur atriði sem eru sérstaklega tekin út en að öðru leyti á fólk ekki rétt á neinum rökstuðningi og það á ekki rétt á málefnalegri ástæðu fyrir uppsögn. Ég get hins vegar verið sammála hv. þingmanni um að þetta sé ekki eðlilegt en þetta kallar þá bara á það að við gerum lögin skýrari og að við skynjum ábyrgð okkar í þeim efnum.

Frú forseti. Ég vil eins og aðrir sem hér hafa talað fá að færa flm., þeim hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur og Rannveigu Guðmundsdóttur, kærar þakkir fyrir framtakið. Það er dapurlegt að við skulum árið 2004 enn vera að ræða margflutt mál, staðfestingu á jafnsjálfsögðum grundvallarréttindum og 158. samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, um réttinn til að fá upplýstar ástæður uppsagnar og að hún þurfi að eiga sér málefnaleg rök. Það er synd að ekki sé löngu búið að samþykkja málið. Samþykktin er gerð árið 1982. Ég vek sérstaka athygli á því, frú forseti, að það er að verða aldarfjórðungur síðan samþykktin var samþykkt og hefur þó enn ekki verið hér í lög leidd. Það var ótrúlegt að heyra það dæmi sem hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir tilgreindi, um dóm í Hæstarétti hinn 11. mars sl., og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson hefur líka fjallað um. Ég held að Hæstiréttur hljóti að hafa átt síðasta orðið í því máli, til hvers lög standi, og það er þá ótvíræður úrskurður Hæstaréttar að Alþingi hafi ekki tryggt launafólki betur rétt í lögum en svo að dómur sem þessi falli og að réttindi þessa tiltekna sjómanns séu að lögum svo léleg að maður á bágt með að trúa því þegar maður heyrir endursögnina af málinu og málavöxtu. Þetta er því miður ekki eina dæmið um það hversu höllum fæti launafólk stendur að ýmsu leyti í grundvallarréttindum á vinnumarkaði og það er sérstakt áhyggjuefni ef tilhneigingin og þróunin er slík að við séum hér að dragast aftur úr alþjóðlega hvað varðar réttindi launafólks. Hér hefur verið bent á þessar tvær samþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og á mánudaginn var dró ég fram atriði sem lúta að svipuðum hlutum, þ.e. gerðir Evrópusambandsins gegn mismunun á vinnumarkaði, gerð nr. 43 frá árinu 2000, gegn mismunun á grundvelli kynþáttar eða uppruna, og gerð nr. 78 frá árinu 2000 sem er beint gegn mismunun á grundvelli fötlunar, aldurs, trúar, litarháttar og annarra slíkra þátta. Ísland hefur lagst gegn því að þessar gerðir yrðu teknar upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og yrðu þar með að réttindum launafólks á öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Eftir að hafa tekið þá afstöðu hefur ekkert verið gert til að innleiða í íslensk lög svipuð eða sambærileg réttindi og Norðmenn, frændur okkar, hafa gert. Þannig virðast vera þó nokkrar samþykktir og tilskipanir í nágrannalöndum okkar, frú forseti, sem varða lágmarksmannréttindi vinnandi fólks sem tekin hefur verið um pólitísk ákvörðun á Íslandi að innleiða ekki. Það er áhyggjuefni, frú forseti, og það er full ástæða til að taka það dæmi sem hinn ágæti lögmaður Einar Páll Tamimi vék að í máli sínu og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir las hér upp. Það er full ástæða til að taka það alvarlega þegar lögmaðurinn Einar Páll Tamimi bendir á að þannig gæti t.d. verktaki sem væri framsóknarmaður sagt upp starfsmanni hjá sér vegna þess að hann færi í framboð fyrir Sjálfstfl. Ef lagaumhverfið er þannig að hægt sé að kúga starfsfólk og beita ómálefnalegum ástæðum fyrir uppsögnum er full ástæða til að hafa áhyggjur enda er ekki lengra síðan, frú forseti, en svo að í kosningunum árið 2003, á síðasta ári, leyfðu einstaka forsvarsmenn fyrirtækja sér að beina því til starfsfólks síns að það ætti atvinnuöryggi sitt undir því að styðja ekki tiltekin stjórnmálaviðhorf. Það á að vekja alþingismenn til umhugsunar um rétt launafólks ef það er raunverulega svo og ef málsmetandi fræðimenn á sviði lögfræði vekja athygli á því að hér sé hægt að beita skoðanakúgun og að lágmarksmannréttindi launafólks á Íslandi séu svo illa varin að þessu leyti að þau standi trúlega ekki gagnvart mannréttindasáttmála Evrópu. Ég vil þess vegna í lok máls míns, frú forseti, fá að beina þeim eindregnu tilmælum til hins nýja félmrh., Árna Magnússonar, að hann beiti sér sérstaklega fyrir því að þær samþykktir sem hér eru til umfjöllunar og þær tilskipanir sem ég vakti máls á hér á mánudaginn sem beinast gegn mismunun á vinnumarkaði verði teknar upp í íslensk lög. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Atla Gíslasyni að við höfum því miður sívaxandi fjölda dæma um það að fólk, miðaldra fólk, konur og karlar, missi atvinnu án sýnilegrar, málefnalegrar ástæðu. Hv. þm. vísaði í því efni til æskudýrkunar eða einhverra slíkra ástæðna. Þetta fólk sem unnið hefur fyrirtækjum sínum allt sitt besta, stundum árum og áratugum saman, á ákaflega erfitt uppdráttar á vinnumarkaði eftir slíka meðferð. Það er mjög mikilvægt að við tryggjum fólki visst öryggi, í fyrsta lagi að atvinnurekandi þurfi að tilgreina ástæðu uppsagnar, í öðru lagi að atvinnurekandi þurfi að rökstyðja hvers vegna hann segir upp starfsmanni og í þriðja lagi að þær ástæður verði að vera málefnalegar og megi ekki lúta að aldri, fötlun, trúarbrögðum, stjórnmálaskoðunum eða öðrum slíkum hlutum. Vinnan, það að hafa vinnu, er grundvöllur lífsgæða og skiptir okkur Íslendinga jafnvel meira máli en margar aðrar þjóðir, svo stór hluti er hún af sjálfsmynd okkar og menningu allri. Sá sem missir með ómálefnalegum hætti, t.d. vegna aldurs, á miðjum aldri atvinnuna án þess að það sé rökstutt á það á hættu að verða fyrir alls kyns félagslegum hremmingum og fjárhagserfiðleikum sem á endanum verður verkefni samfélagsins, sem á endanum verða félagsleg vandamál sem þetta þing og sameiginlegir sjóðir okkar þurfa að bregðast við. Þess vegna er ekkert sjálfsagðara en að við hér höfum sameiginlega skoðun á því hvernig skuli standa að starfslokum vinnandi fólks.

Frú forseti. Ég vil í lokin fá að þakka fyrir þessa umræðu. Hún hefur verið mjög málefnaleg og góð og ég þakka líka fyrir þann stuðning sem komið hefur fram í ræðum hv. þingmanna. Ég tel mjög mikilvægt, og það hefur komið glögglega fram í umræðunum, að hv. þingmenn hér á hinu háa Alþingi taki höndum saman og tryggi íslensku launafólki þau grundvallarmannréttindi sem fólgin eru í þessari tillögu. Mér finnst það a.m.k. og ég trúi því að mjög margir hér geti tekið undir að það er algerlega ólíðandi að atvinnurekandi geti svipt starfsmann vinnu vegna þess eins að starfsmaðurinn vill ekki búa þar sem atvinnurekandinn vill að hann búi. Virðulegi forseti. Það gengur einfaldlega ekki að hafa þetta umhverfi þannig og hv. þm. Helgi Hjörvar vísaði til dæmis sem kom upp í kosningabaráttunni árið 2003, það er ekki lengra síðan, þar sem tilteknir útgerðarforstjórar fóru í þá aðgerð gagnvart starfsmönnum sínum að reyna að hafa áhrif á stjórnmálaskoðanir þeirra, nánast með því að hóta þeim því að þeir mundu þurfa að gjalda fyrir með starfi sínu ef þeir styddu tilteknar stjórnmálaskoðanir. Þá er ég vísa til þess að starfsmenn sem mundu hugsanlega styðja einhverjar verulegar breytingar á kvótakerfinu fengu þau skilaboð frá forstjórum sínum. Virðulegi forseti. Ég tel þetta mjög alvarleg mál sem við erum að ræða. Við þurfum einfaldlega að gera betur, við þurfum að skýra íslenska löggjöf mun betur að þessu leyti, og satt best að segja er ergilegt að þetta skuli vera umræða dagsins og að það skuli vera umdeilanlegt í íslensku samfélagi að starfsmaður eigi rétt á svo lítilfjörlegu réttlæti eins og að fá uppsögn sína rökstudda. Auðvitað er eðlilegt að atvinnurekandi hafi ákveðið frjálsræði í því, stjórnunarréttur atvinnurekanda er mjög ríkur í íslenskri löggjöf, en hann verður ekki rýrður óeðlilega mikið með þeim breytingum sem felast í þessari tillögu, langt í frá. Það er einungis verið að búa svo um hnútana að gild ástæða þurfi í raun að vísa til hæfni eða hegðunar starfsmanns en hún má líka byggjast á rekstrarlegum ástæðum fyrirtækisins. Atvinnurekandinn hefur eigi að síður ansi mikið svigrúm til að ráða því hverja hann hefur í vinnu. Það er hins vegar þetta óréttlæti sem fólk stendur frammi fyrir þegar það missir atvinnu sínu sem við viljum breyta og leggjum til að verði breytt í þessari tillögu. Þetta þarf að vera skýrara í íslenskum lögum. Ég spái því að það sé einungis tímaspursmál, frú forseti, hvenær farið verður með mál á borð við það sem hér var nefnt sem dæmi úr íslenskri dómasögu fyrir Mannréttindadómstól Evrópu. Ég tek undir það með þeim sem ég vitnaði hér til í fyrri ræðu minni, Einari Páli Tamimi, að sennilega munu réttarbætur í þessa veru koma frá Evrópu að endingu en a.m.k. höfum við tækifæri hér, með því að samþykkja þessa tillögu, til að breyta því sjálf og tryggja íslensku launafólki grundvallarmannréttindi þegar kemur að uppsögn.

Frú forseti. Meðan hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, annar flm. þessarar ágætu þáltill., var að rifja upp þennan dóm um uppsögn á sjómanni rifjaðist upp fyrir mér annað atvik sem snýr að sams konar máli. Það snýst um atvinnuöryggi launþega og hver réttur þeirra er í svona málum og þá kom upp í huga minn nokkuð sem ég vil endilega láta koma fram á hinu háa Alþingi. Það er innlegg í umræðuna og sýnir hvað það er mikilvægt að taka upp þá fullgildingu sem hér er rætt um og að nánar sé kveðið á um réttindi starfsmanna og annað slíkt við þær miklu breytingar sem hafa átt sér stað á Íslandi. Það mál sem ég ætla að taka hér sem dæmi er þekkt um sjómann sem var skikkaður til að flytja lögheimili sitt í heimahöfn skipsins. Maðurinn var ekki giftur þótt hann ætti heimili annars staðar á landinu, byggi þar með konu sinni og börnum. Síðan gerist það að þessi viðkomandi starfsmaður verður fyrir slysi á leiðinni frá útgerðarstaðnum, heimahöfn skipsins, til fjölskyldu sinnar og ætlar að sækja slysatryggingu sína til Tryggingastofnunar eins og lög gera ráð fyrir. Þá var honum hafnað á þeirri forsendu að hann væri ekki á leið heim til sín vegna þess að hann hafði verið skikkaður til að flytja lögheimilið, í heimahöfn skipsins í þessu tilviki, og þótt hann væri að fara til fjölskyldu sinnar var hann í þessu tilfelli, í anda laganna, ekki á heimleið vegna þess að í tryggingalögunum er talað um lögheimili. Þarna er þessi viðkomandi starfsmaður algjörlega réttindalaus vegna slyssins sem hann verður fyrir á leið frá vinnu til heimilis. Þetta vildi ég örstutt leggja inn í umræðuna vegna dæmis hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur um uppsagnir vegna þess að starfsmaðurinn hafði neitað að flytja lögheimili sitt. Það er greinilegt að við þessar miklu breytingar, atvinnuháttabreytingar, þegar menn eru skikkaðir til að flytja lögheimili sitt hefur ekki fylgt með að breyta tryggingalöggjöfinni. Það eru sjálfsögð mannréttindi að maðurinn sem er á leiðinni heim til fjölskyldu sinnar njóti tryggingar en það telst ekki vera í anda laganna, þessara gömlu laga. Ég vildi aðeins leggja þetta örstutt inn í umræðuna, frú forseti, um leið og ég þakka hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur og Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að flytja þáltill. inn til þings. Það er stórfurðulegt að ekki skuli vera löngu búið að fullgilda þessa samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 38/1990, með síðari breytingum, um að gólf verði sett í sóknardagakerfi smábátaflotans. Fyrsti flm. er Grétar Mar Jónsson sem sat á þingi í fjarveru minni á haustmánuðum en að auki flytur málið hv. 8. þm. Norðvest. Jón Bjarnason, Vinstri grænum. Lagt er til að texta laga um stjórn fiskveiða, nr. 38/1990, verði breytt og 1. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,2. málsl. 2. mgr. 6. gr. laganna orðist svo: Leyfilegir sóknardagar hvers fiskveiðiárs skulu aldrei vera færri en 23 og skal þeim fjölgað um einn fyrir hver 20 þúsund tonn leyfðs heildarþorskafla umfram 230 þúsund tonn á hverju fiskveiðiári.`` 2. gr. hljóðar svo: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Frumvarpið miðar að því að skapa festu í veiðikerfi handfærabáta sem leyfi hafa til veiða með takmörkun á sóknardögum. Þessir bátar eru í dag um 300 talsins og hafa leyfi til að stunda handfæraveiðar árlega á tímabilinu 1. apríl til 31. október. Frv. gerir ráð fyrir því að í stað þess að sóknardögum haldi áfram að fækka eins og lögin eru nú úr garði gerð, eða réttara sagt reglugerð um þessar veiðar, verði sett gólf í kerfið og miðað við 23 daga. Algjört ósamræmi hefur verið í lögum að því er varðar handfæraveiðar smábáta þar sem veiðimöguleikar þeirra eru skertir á sama tíma og aflaheimildir annarra fiskiskipa sem hafa kvóta eru að aukast. Þorskaflinn var aukinn um 30.000 tonn á þessu fiskveiðiári og aukning hefur orðið á heildarafla á bæði ýsu og ufsa. Auk þess var afli annarra skipa sem veiða með krókum aukinn sérstaklega rétt fyrir jól með lögum um línuívilnun eins og frægt varð en þeir sem ekki beita á krókana og veiða með handfærum eiga enn að búa einir við aukna skerðingu á veiðum. Frú forseti. Það er full ástæða til að nota orðið skerðing í þessu tilfelli. Heildarfjöldi sóknardaga handfærabáta var 21 dagur á síðasta ári en í ár stefnir í að þeir verði 19. Dagafjöldi þessara báta hefur hríðminnkað á undanförnum árum. Samkvæmt upplýsingum frá Landssambandi smábátaeigenda voru dagarnir alls 84 á hvern bát fiskveiðiárið 1996--1997. Næsta fiskveiðiár var þeim fækkað í 40 þar sem stjórnvöld og hagsmunaaðilar innan kvótakerfisins sáu ofsjónum yfir því að þessir bátar fengju afla úr sjó. Enn á ný var höggvið í sama knérunn á árunum 1998--2002 en þá var þessum handfæraflota leyft að vera á sjó í alls 23 daga árlega, hverjum bát. Segja má þó að árið 2002 hafi nokkur bragarbót verið gerð á málefnum dagabátanna þar sem tekin var upp breyting sem gerði það að verkum að í stað þess að telja sjóferðir bátanna í heilum dögum var farið út í að telja þær klukkustundir sem fóru í að róa til fiskjar og var það mikil og sanngjörn bót á máli að mati þess sem hér talar. Eins og reglurnar eru í dag hafa þeir sóknardagabátar, eins og ég sagði áðan, leyfi til að róa ákveðinn fjölda daga á hverju ári. Upphaflega var lagt af stað með það að þessi tími ætti að duga þeim til að veiða þann heildarafla sem þeim er ætlaður af stjórnvöldum. Nú er það svo, og réttilega hefur verið bent á það, að bátarnir hafa veitt töluvert umfram þessa viðmiðun. Ég er hér með tölur af heimasíðu Landssambands íslenskra útvegsmanna sem ég tel enga ástæðu til að rengja því að segja má að ekki ljúgi LÍÚ. Það vitum við. Tölurnar sýna að heildarársafli þessara báta undanfarin fimm ár hafi verið eitthvað á bilinu 5.500--11/12.000 tonn á ári. Aukningin hefur verið jafnt og þétt frá 1998--2002, úr 5.500 tonnum í 12.400 tonn. Þetta á sér eflaust margar skýringar. Þetta er töluvert umfram hinn svokallaða viðmiðunarafla sem hefur á tímabilinu verið á bilinu 1.300--2.100 tonn. Landssamband íslenskra útvegsmanna hefur bent á að í staðinn fyrir að veiða tæp 8.000 tonn sem þessum bátum var ætlað hafi þeir veitt 44.000 tonn, og hér erum við að tala um þorsk. Ég sé satt best að segja, frú forseti, ekki miklum ofsjónum yfir þessu. Ég tel það bara hið besta mál að menn og konur, duglegt fólk á Íslandi, fái tækifæri til að bjarga sér og það geti aflað vel ef skilyrðin í hafinu eru slík að vel fiskist á krókana. Ég verð að segja í fullri hreinskilni að ég hef aldrei skilið svona grasserandi öfundarmálflutning út í þennan flota, málflutning sem kynt hefur verið undir af öllu afli af ákveðnum öflum. Það hefur verið reynt að keyra þennan flota inn í kvóta. Undanfarið hafa verið uppi háværar raddir um þetta. Ég tel að svo megi aldrei verða. Ég tel að það yrði mikil ógæfa fyrir Ísland ef handfæraflotinn, þessi sóknardagafloti, yrði settur inn í kvótakerfi. Margar ástæður má tína fram til að rökstyðja þá skoðun. Ég ætla svo sem ekki að fara ítarlega út í þá sálma hér og nú, tækifæri til þess mun gefast síðar, en það er alveg ljóst að þessi floti hefur marga kosti. Veiðiaðferðir hans eru góðar, sóknarmark hefur ótvíræða kosti fram yfir aflamark, þ.e. kvótakerfi, t.a.m. er ekkert brottkast í sóknarkerfi, menn hirða allan þann afla sem þeir fá og koma með hann að landi. Það gerir alla fiskveiðistjórn markvissari. Við vitum hvað menn veiða á hverjum tíma og getum hagað veiðistjórninni í samræmi við það. Annað er það að handfæraveiðar eru mjög vistvænar, það er engum vafa undirorpið, og þær valda engu tjóni á náttúrunni. Það er annað sem ég get líka bent á sem oft gleymist í umræðunni, menningarlegt gildi slíkra veiða og þessa flota og gildi hans fyrir mannlífið á Íslandi og úti um hinar dreifðu byggðir landsins. Líf færist yfir hafnirnar í þorpunum víða í kringum landið á vorin þegar þessi floti byrjar að veiða. Svo er hann mjög hreyfanlegur, fer oft og tíðum nánast umhverfis landið, ef svo má segja, og skilur eftir sig peninga, atvinnu og mannlíf. Það er eitt til viðbótar í þessu sambandi sem ég vil nefna og það er að flotinn er yfirleitt að vinna á sama tíma og hér er hvað mestur ferðamannastraumur. Það er einmitt það sem ferðamenn á Íslandi vilja sjá, eitthvert líf á bryggjunum, að það sé eitthvað að sjá þegar fólk gengur niður á bryggju. Þetta veit ég sjálfur. Og það er fátt sem ferðamönnum þykir skemmtilegra að horfa á en þegar bátar koma að landi hlaðnir fiski og menn eru að landa úr bátunum. Ferðamennirnir fá að sjá hvaða fisk menn veiða á Íslandsmiðum. Betri auglýsingu getur íslenskur sjávarútvegur ekki fengið, það er ég alveg sannfærður um. Enn eitt sem má nefna, frú forseti, er að þessi floti hefur mjög jákvæð áhrif á nýliðun. Hún hefur verið mjög mikið vandamál í íslenskum sjávarútvegi, þ.e. nýliðun útgerðarmanna. Nýliðun gefur ungum mönnum tækifæri til að hefja útgerð, róa til fiskjar, án þess að þurfa að skuldsetja sig allt of mikið. Ungir duglegir menn geta komið undir sig fótunum með því að byrja að róa í þessu kerfi og ég tel það mjög jákvætt. Þetta eru aðeins örfáar röksemdir sem má nota til að mæla með því að umræddur floti verði varinn með ráðum og dáð. Ég tel að frv. sé mjög gott og þarft skref í þá átt að svo verði gert. Að lokum, frú forseti, gagnrýni ég þá málsmeðferð stjórnvalda sem við höfum séð á undanförnum árum þar sem stöðugt er verið að krukka í þennan flota og fækka dögum á sama tíma og ekkert er gert annað sem stjórnvöldum bæri kannski skylda til að gera, þ.e. að reyna að hafa áhrif á sóknargetu flotans, t.d. takmarka rúllufjölda, burðargetu eða annað þess háttar. Þar hefur hæstv. sjútvrh. að mínu mati algerlega brugðist hlutverki sínu. Hann hefði fyrir löngu átt að setja reglugerðir þar um en hann hefur ekki gert það af einhverjum undarlegum orsökum. Ég tel að sú aðferð stjórnvalda að láta þessa báta sífellt fækka dögunum í staðinn fyrir að reyna frekar að grípa inn með öðrum hætti, eins og t.d. með að takmarka rúllufjölda og annað þess háttar, kippi grundvellinum undan flotanum. Það er kannski það sem vakir fyrir stjórnvöldum. Eins og ég sagði áðan tel ég að svo megi aldrei verða og vil að lokum benda á að margt bendir til að mikill stuðningur sé við þetta frv. meðal smábátasjómanna allt í kringum landið. Þeir hafa mörg undanfarin ár, félög þeirra allt umhverfis Ísland, ályktað nánast einróma um það að gólfið verði 23 dagar eins og lagt er til með þessu frv. þeirra hv. þm. Grétars Mars Jónssonar og Jóns Bjarnasonar. Ég reikna með að frv. fari eftir umræðuna, sem fer kannski ekki fram í dag en síðar, til hv. sjútvn. og fái þar góða og sanngjarna umfjöllun.

Frú forseti. Þetta frv. til laga sem við hv. þm. Grétar Mar Jónsson erum flm. að snertir einmitt dagabátana, þetta elsta fiskveiðistjórnarkerfi landsins, að sækja á mið og veiða á grunnslóð. Leyfilegum sóknardögum hjá þeim flota hefur stöðugt fækkað og þeir voru síðast settir í hámark 23 daga en síðan var ákveðið að þeim mætti fækka enn frekar. Má búast við að innan eins til tveggja ára verði dagarnir kannski komnir niður í 16--18 daga á ári. Að óbreyttu ráðslagi er í raun verið að stúta þessum flota. Það gefur augaleið að fækkun daga frá því sem nú er, og reyndar er ærið nóg fyrir, mun leiða til þess að slík útgerð getur ekki staðið undir neinum útgerðarkostnaði, skaffað atvinnu eða laun til þeirra sem stunda hana, hún missir veðhæfni og verður þess vegna gersamlega að lúta í gras að óbreyttu. Það er styrkur sjávarútvegs á Íslandi að vera með sem fjölbreyttast útgerðarmynstur, vera með togara, net, línuveiðar, handfæri, sóknardaga og báta sem veiða eftir sóknardagakerfinu. Það væri mikill missir fyrir íslenskan sjávarútveg og atvinnu í byggðum landsins, fjölbreytni í þessari útgerð, ef sóknardagakerfið yrði lagt af enda er það ekki vilji stjórnvalda ef í það er lesið. Í skoðanakönnun sem gerð var fyrir líklega tveimur árum kom fram að þjóðin vill standa vörð um strandveiðiflotann, hún vill standa vörð um þann flota sem sækir og skilar afla heim daglega. Hún vill standa vörð um þennan flota og þar einmitt eru sóknardagabátarnir visst flaggskip. Þær aðgerðir sem stjórnvöld miða nú að til að reyna að drepa þennan flota eru því í algerri andstöðu að mínu mati við vilja þjóðarinnar. Ég hefði gjarnan viljað skiptast á skoðunum við hv. þm. Norðvest., Kristin H. Gunnarsson, þingmann Framsfl. Hann sem varaformaður sjútvn. stýrði fyrir áramót vinnu sjútvn. um frv. um breytingar á stjórn fiskveiða sem laut að línuívilnun. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson kom inn í sjútvn. við upphaf þeirrar vinnu með tillögur sínar, eða minnispunkta til að vinna úr, sem hann vildi að nefndin skoðaði. Auk línu\-ívilnunarinnar vildi hann að sett yrði gólf í dagabátakerfið. Þegar við svo afgreiddum þetta málamyndalínuívilnunarfrumvarp fyrir jól ítrekaði hv. þm., þáv. starfandi formaður sjútvn., það í umræðum á Alþingi að hér væri aðeins um áfanga að ræða, að ljúka þessu línuívilnunarmáli, en eftir biði að leysa málefni dagabátanna og sagði að í það yrði ráðist strax á næsta ári, þ.e. þá í upphafi þessa árs. Það fer heldur lítið fyrir þeirri vinnu og ég vil vitna í ræðu hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar sem hann flutti hér 12. desember 2003, með leyfi forseta: ,,Mér finnst ástæða til þess að halda þessu til haga til þess að draga það fram að stjórnarflokkarnir komust að þeirri niðurstöðu að þeir vildu frekar hafa handfæraveiðarnar í þessu kerfi en undir aflamarkskerfi. Og það er mikill vilji til þess innan stjórnarflokkanna að reyna að ná samkomulagi um breytingar á kerfinu sem geti gert það að verkum að menn geti búið við það í því formi sem menn hafa unnið á undanförnum árum.`` Þarna er hann að tala um dagabátakerfið. Í greinargerð með línuívilnunarfrumvarpinu í haust var einmitt komið inn á það að þetta væri ógert og þar stóð, með leyfi forseta: ,,Málefni svonefndra dagabáta hafa verið rædd í nefndinni`` --- þ.e. í sjútvn. ,,Ekki reyndist unnt að leggja til tillögur um framtíðarskipan í málefnum þeirra, sem þó er mikilvægt verkefni. Meiri hlutinn`` --- það eru þingmenn Framsfl. og Sjálfstfl. --- ,,leggur áherslu á að vinnu við það verði hraðað.`` Þetta er sagt í tillögunum sem samþykktar voru um línuívilnun rétt fyrir jól. Það fer enn þá ósköp lítið fyrir þeim fyrirheitum sem gefin voru við afgreiðslu þess frv. Á aðalfundi Landssambands íslenskra útvegsmanna gerði hæstv. sjútvrh. sér grein fyrir því að þar væri líka óunnið verk af hans hálfu því að hann sagði þá, með leyfi forseta: ,,Þá bíður okkar enn þá óleyst vandamál varðandi veiðar dagabáta og munum við jafnframt vinna að lausn þess.`` Báðir þessi fulltrúar stjórnarflokkanna, Framsfl. og Sjálfstfl., hafa því lýst því opinberlega að þeir ætli sér að vinna að góðri lausn á málefnum dagabátanna og þess vegna ber þeim skylda til að skila henni hingað inn í þing fyrir þinglok. Því miður, forseti, ber ekkert á henni enn og þá læðist að okkur sá grunur að ætlunin sé að svíkja þau fyrirheit sem gefin voru og horfa á eftir því að útgerð á sóknardagakerfi leggist af sem verður ef ástand breytist ekki. Það kalla ég hrein svik miðað við þær yfirlýsingar sem gefnar hafa verið í þinginu af fulltrúum stjórnarflokkanna, hæstv. sjútvrh. og hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni, við umræður um þetta mál. Virðulegi forseti. Þess vegna leggjum við til, þingmenn Vinstri grænna og Frjálsl., að sett verði gólf í sóknardagakerfið þannig að þeir verði aldrei færri en 23. Við teljum það algjört lágmark. Aukist fiskgengd á Íslandsmiðum þannig að veiða megi þar meira en nú er viljum við að sú aukning komi líka í hlut dagabátanna þannig að dögum þeirra fjölgi um 1 fyrir hver 20 þús. tonn leyfðs heildarþorskafla umfram 230 þús. tonn á hverju fiskveiðiári. Virðulegi forseti. Þetta er gríðarlegt sanngirnismál og þetta er gríðarlegt réttlætismál fyrir þá sem stunda þessar veiðar. Þetta er líka mál fyrir byggðirnar vítt og breitt um landið sem treysta á fiskveiðar dagabátanna. Það væri verulegur sjónarsviptir og skaði fyrir sjávarútveg, fiskveiðar í landinu, ef þessi útgerð legðist af jafnframt því sem það væri gríðarlegur styrkur og mundi færa aukið líf í sjávarútveginn, í fiskveiðiþorpin, ef hægt yrði að efla þá útgerð eða tryggja hana í sessi þannig að hún haldi a.m.k. þeim hlut sem hún hefur nú. Ég legg áherslu á það, frú forseti, að það er afar brýnt að málið fái afgreiðslu á þingi fyrir þinglok. Í ljósi þeirra ummæla sem fulltrúar stjórnarflokkanna, Framsfl. og Sjálfstfl., hafa gefið hér á þingi og í sjútvn. tel ég að hér sé bara um sleifarlag í vinnu að ræða, að þeir skuli ekki vera búnir að koma þessu máli hér áfram. Þetta frv. er þá til þess að hvetja til að málið fái afgreiðslu í þinginu eins og hugur allra stendur til ef marka má orð bæði varaformanns sjútvn. og hæstv. sjútvrh. Ég treysti því að þetta mál fái þá hraðbyr í gegnum þingið.

Frú forseti. Þetta frv. sem er hér til umræðu er afar einfalt og felur fyrst og fremst í sér að leyfilegir sóknardagar verði aldrei færri en 23. Það má öllum vera ljóst sem hugsa eitthvað um fiskveiðar og fiskveiðistjórn að þjóðinni er engin hætta búin þó að við höfum ákveðið gólf í þessu kerfi. Stofnarnir verða ekki fyrir skaða þó að frv. verði samþykkt, síður en svo. Hins vegar má fullyrða að margar útgerðir handfærabáta muni standa illa ef atvinnuréttindi handfærabáta verða skert frekar en nú er, þ.e. eins og stefnir í. Í raun mæla engin rök á móti því að frv. verði samþykkt. Ef einhver hv. þm. hefur þau væri mjög áhugavert að fá að heyra þau í þingsalnum, í umræðunni. Nú standa yfir viðræður Landssambands smábátaeigenda og hæstv. sjútvrh. um stöðu sóknarbáta og hver sóknin skuli vera. Búið er að halda tvo fundi sem hafa ekki skilað neinum árangri. Ég hefði talið eðlilegast fyrir ríkisstjórnina að grípa frv. á lofti, veita því brautargengi á hinu háa Alþingi og gera það að lögum. Hæstv. sjútvrh. ætti að sjá hag sinn í að spara sér fundarhöld og koma á sæmilegri sátt við útgerðarmenn handfærabáta eins og lofað var ítrekað fyrir síðustu kosningar. Hv. þm. Jón Bjarnason benti á að vilji þjóðarinnar væri fyrir því að samþykkja þetta frv. Ég tel líka að svo sé. Ég tel einnig að það sé meiri hluti á hinu háa Alþingi fyrir því að samþykkja frv. Það hefur komið fram í umræðunni, m.a. á frægum fundi á Ísafirði 13. september sl. þar sem nær allir þingmenn Norðvest. tóku til máls. Það var á þeim að heyra þar að þeir styddu að gólf yrði sett í dagabátakerfið. Það kom m.a. fram hjá hæstv. samgrh., Sturlu Böðvarssyni, að hann væri efnislega samþykkur frv. Það væri mjög fróðlegt að fá að heyra nánar um sjónarmið hans í þessu máli, hvaða gólf hann var að tala um þarna fyrir vestan. Það má sjá alla umræðuna frá þessum fræga línuívilnunarfundi á ágætum vef okkar í Frjálsl., xf.is. Þegar Guðrún Pálsdóttir, útgerðarmaður frá Flateyri, spurði þingmenn hvort þeir væru tilbúnir að styðja frv. um að sóknardagar handfærabáta yrðu aldrei færri en 23 --- þeir eru 19 núna --- svaraði hver þingmaðurinn á fætur öðrum að þeir styddu slíkt frv. ef það kæmi fram. Það var ekki einungis hæstv. samgrh. sem lýsti vilja sínum í þessu efni, heldur voru það fleiri, m.a. hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson. Hann sagði orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ég hef margsinnis lýst því yfir að það sé lífsnauðsynlegt fyrir dagabátana að hafa þetta gólf, margsinnis lýst því yfir að ég er tilbúinn að styðja þessa 23 daga og svarið er já, áfram.`` Það er sem sagt á hreinu að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson styður frv. og ég vænti þess að hann veiti þessu ágæta frv. brautargengi. Svar hv. þm. Einars Kristins Guðfinnssonar við spurningu Guðrúnar Pálsdóttur útgerðarmanns var að vísu eilítið óljósara en engu að síður mátti skilja að hann styddi 23 daga gólf í dagabátakerfinu, það mátti skilja það. Það má lesa svar hans, eins og áður segir, á vef okkar í Frjálsl. af því að okkur þótti merkilegt að heyra þessi skýru svör. Ég hefði talið það vera verðugt verkefni fyrir þingfréttamenn að kanna hvort þessir þingmenn styðji enn í dag 23 daga gólfið í áðurnefndu dagakerfi. Mér fyndist verðugt verkefni að kanna það, fara yfir það með þessum ágætu mönnum sem lýstu því yfir að þeir styddu það. Ég á ekki von á öðru en að þeir geri það enn í dag. Það væri ómerkilegt að halda einu fram á Ísafirði og öðru hér við Austurvöll nokkrum mánuðum síðar. Ég tel samt fróðlegt að fara yfir þessi mál og kanna það, ganga á þessa hv. þm. og spyrja þá út í það hvort þeir ætli ekki að veita þessu frv. okkar brautargengi. Ég tel að við eigum eftir að njóta liðsinnis þessara ágætu þingmanna og að við eigum vísan stuðning þeirra við frv. Það ætti heldur ekki að vefjast fyrir framsóknarmönnum að samþykkja frv. Það kom fram í grein eftir helsta sérfræðing Framsfl. í sjávarútvegsmálum, hv. þm. Hjálmar Árnason, fyrir síðustu kosningar að hann væri mjög fylgjandi því að setja gólf í dagabátakerfið. Núna getur hv. þm. látið verkin tala, stutt þetta ágæta frv. Frjálsl. og Vinstri grænna. Það væri mjög fróðlegt síðar í umræðunni --- ég á von á að þessari umræðu verði frestað eftir ræðu mína --- að fá álit hans á þessu máli. Getur hann stutt það óbreytt eða vill hann fjölga dögunum, vill hann e.t.v. fækka þeim? Mér finnst eðlilegt, og ég geri þá kröfu á hv. þingmann, að hann komi hér fram síðar í umræðunni og svari spurningunni: Hvað meinti hann með ágætri grein sinni um gólf í dagabáta? Mér finnst vera kominn tími til þess að menn gefi upp hvort þeir ætli að standa við það sem þeir segja og skrifa fyrir kosningar þegar kosningum er lokið. Við í Frjálsl. tókum ómakið af honum með því að búa til þetta ágæta frv. þannig að hann getur nú stokkið á vagninn með okkur og veitt þessu ágæta frv. brautargengi. Þá ræðst það hvort orð hv. þm. Hjálmars Árnasonar standa og hvað þau þýddu. Ég veit ekki betur, frú forseti, en að samþykkt hafi verið þáltill. hér á síðasta ári um að skoða kosti og galla færeyska fiskveiðistjórnarkerfisins. Átti nefnd sjútvrh. að skila skýrslu til þingsins og ég held að skiladagurinn hafi verið fyrir viku, 15. mars. Það væri fróðlegt að fá að heyra af störfum nefndarinnar. Mér finnst eðlilegt að hv. þm. Hjálmar Árnason greini okkur frá þeim. Hann hefur verið helsti hvatamaður að því að skoða kosti og galla færeyska kerfisins og er nokkurs konar sérfræðingur í því. Það væri mjög fróðlegt að fá að heyra sjónarmið hans síðar í umræðunni. Ég á ekki von á öðru en að greinargóð skýrsla komi úr nefndinni og e.t.v. er búið að leggja hana fram. Hvað sem því líður var birt viðtal við ágætan færeyskan stórútgerðarmann ekki alls fyrir löngu í Morgunblaðinu, Olav Olsen, fyrrum ráðherra í Færeyjum, sjávarútvegsráðherra og atvinnumálaráðherra. Hann telur færeyska kerfið mjög gott og hann hefur engan áhuga á því að fara yfir í íslenskt kvótakerfi, stórútgerðarmaðurinn í Færeyjum. Ég held að það væri mjög áhugavert fyrir íslenska stórútgerðarmenn að kynna sér nánar sjónarmið Olavs Olsens. Hann segir að menn eigi ekki að vera hræddir við að fara í sóknardagakerfið. Það kemur fram að Færeyingar hafi veitt umfram ráðgjöf fiskifræðinga en vegna góðs sóknarkerfis hafi fiskstofnarnir sjaldan eða aldrei verið í betra ástandi. Ég tel vert að fara yfir þessi mál. Það er mjög athyglisvert eitt sem kom fram í þessu ágæta viðtali við Olav Olsen í Morgunblaðinu. Færeyingar hafa notað þetta sóknardagakerfi síðustu sjö árin og í viðtalinu kemur fram að hann telur smábátana í Færeyjum ekki í beinni samkeppni við togarana. Það er athyglisvert að heyra í ýmsum talsmönnum stórútgerðarinnar á Íslandi, þeir eru æfir yfir hverjum degi sem á að auka við sóknargetu smábátanna. Bátarnir eru ekki nema 322, ef ég man rétt. Þá telja útgerðarmennirnir að verið sé að stela af þeim fiskinum. Olav Olsen telur jafnvel að það megi gefa veiðar frjálsar á minnstu bátana og línuveiðar innan 12 mílnanna. Eins og menn virðast hugsa þetta hérlendis held ég að þeir haldi að einn fiskur sem er veiddur fyrir Norðurlandi geti dregist frá kvóta á Suðurlandi. Ég tel þetta hins vegar líffræðilega fásinnu. Samþykkt þessa frv. er mjög mikilvæg. Það er mjög mikilvægt fyrir hinar dreifðu byggðir, allt frá Breiðafirði og alveg austur um land. Það er skylda íslenskra stjórnvalda að stuðla að því að þær byggðir fái að njóta næstu fiskimiða sinna. Það að vera að svipta smábátana atvinnuréttindum og draga úr þeim er óþolandi. Það jaðrar við að hér sé um stjórnarskrárbrot að ræða vegna þess að kvótakerfið hefur verið réttlætt með því að heildarhagsmunum þjóðarinnar væri borgið með því að stofna ekki fiskstofnunum í hættu. Það er staðreynd að þó að við aukum sókn smábátanna eilítið mun það ekki stofna íslenska þorskstofninum í hættu. Þetta hefur verið ein helsta leiðin fyrir unga menn að koma sér inn í útgerð. Þetta hefur verið leið fyrir menn að taka þátt í útgerð og það er það sem íslenskur sjávarútvegur þarf á að halda. Það gengur ekki að þetta sé lokaður klúbbur. Ungir menn verða að geta hafið sókn í þessum atvinnuvegi eins og öðrum. Framtíðarsýn fyrir íslenskan sjávarútveg er ekki björt ef enginn nýliði getur tekið þátt í sjávarútvegi. Eins og ég sagði áður á ég von á því að hv. þm. sem lýstu því yfir að þeir væru fylgjandi þessu gólfi vestur á Ísafirði muni einnig gera það hér við Austurvöll.