Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að kl. 1.30 í dag að loknu matarhléi fer fram utandagskrárumræða að ósk hv. 5. þm. Norðurl. e., Tómasar Inga Olrich, um Sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna. Hæstv. utanrrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa, hún mun standa í hálftíma. Varðandi tilhögun fundarhalds í dag vill forseti geta þess að fylgt verður hinni prentuðu dagskrá en um hádegisbil mun forseti eiga viðræður við formenn þingflokka um nánara fyrirkomulag fundarhalds í dag.

Herra forseti. Samkvæmt lögum um Byggðastofnun skal forsrh. flytja Alþingi árlega skýrslu um starfsemi Byggðastofnunar. Ársskýrslu stofnunarinnar fyrir árið 1995 hefur verið dreift til þingmanna og vænti ég þess að þeir hafi haft tækifæri til þess að kynna sér hana. Ég vil nú leyfa mér, herra forseti, að hafa um þá skýrslu fáein orð. Ef litið er almennt á þróun byggðar í landinu á síðasta ári má glögglega sjá að hún er ekki í samræmi við þau markmið sem m.a. voru sett fram í þeim efnum á Alþingi með samþykkt þál. um stefnumótandi byggðaáætlanir í maí 1994. Búferlaflutningar innan lands til höfuðborgarsvæðisins hafa aftur farið vaxandi undanfarin fjögur ár og nú er 16. árið í röð þar sem fleiri flytja til höfuðborgarsvæðisins innan lands en frá því. Það er út af fyrir sig ekki óeðlilegt að fólk flytji úr dreifbýli í þéttbýli, en við þurfum að gæta að því að samtals er hér um að ræða 43% af vexti höfuðborgarsvæðisins á þessu tímabili. Það er áhyggjuefni að þeim þéttbýlisstöðum fer fækkandi á landsbyggðinni þar sem fólki fjölgar og æ fleiri bætast í hóp þeirra þar sem ríkir stöðnun og fækkun. Aftur á móti hafa orðið nokkur umskipti til hins betra varðandi búferlaflutninga frá útlöndum til landsins. Það er áreiðanlega engin einhlít skýring á þeirri þróun byggðar sem átt hefur sér stað undanfarna áratugi á Íslandi. Vonandi munu þau mál skýrast að hluta þegar fyrir liggja niðurstöður rannsóknar sem Byggðastofnun hefur nú nýlega hafið með Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands og ætlað er að varpa ljósi á einstaklingsbundnar ástæður fyrir búferlaflutningum. Miklar breytingar í landbúnaði annars vegar og sjávarútvegi hins vegar eiga þó efalítið sinn þátt í þróuninni. Í sjávarútveginum hefur verið að ganga yfir bylgja mikillar uppstokkunar. Fyrirtæki hafa verið að renna saman í stærri heildir, oft með starfsemi á fleiri en einum stað. Aukin fiskvinnsla um borð í frystiskipum og sókn á fjarlæg mið hafa breytt forsendum rekstrar í landi og þetta ásamt öðrum þáttum hefur orðið þess valdandi að mjög hefur dregið úr svokallaðri hefðbundinni landvinnslu til frystingar. Það er hins vegar mótsagnakennt að víða hefur orðið að manna þá landvinnslu sem enn er stunduð með erlendu vinnuafli. Aukin veiði loðnu og síldar á undanförnum árum hefur leitt til endurnýjunar í sjávarútvegi. Er nú svo komið að yfir standa eða þegar er lokið endurbyggingu á fiskimjölsverksmiðjum mjög víða um landið. Auk þess hafa nýjar verksmiðjur risið. Þessar breytingar munu auka afköst og bæta framleiðsluna. Samhliða hafa fyrirtækin gert ráðstafanir til að bæta aðstöðu til að frysta afurðir uppsjávarfiska til manneldis. Innan sjávarútvegsins standa með öðrum orðum yfir verulegar breytingar til að auka framleiðsluverðmæti. Hið sama á sér stað í mörgum öðrum greinum, þar á meðal í ferðaþjónustu, handverki og fleiru. Því er fráleitt að segja að atvinnulíf landsbyggðarinnar sé í stöðnun. Veikleiki landsbyggðarinnar virðist liggja í einhæfni þess og vöxtur þjónustugreina takmarkast víðast hvar af mannfæð. Ríkisvaldið hefur takmörkuðu en þó ákveðnu hlutverki að gegna í eflingu sjálfstæðs atvinnulífs. Samgöngur skipta bæði almenning og atvinnureksturinn verulegu máli og þar hefur verið lyft grettistaki á undanförnum árum. Bættar samgöngur gera fólki mögulegt að sækja vinnu, þjónustu og skóla milli byggðarlaga. Það er hluti af bættum lífskjörum að bæta aðgang að þjónustu. Bættar landsamgöngur hafa einnig komið atvinnulífinu mjög til góða. Þegar litið er í ársskýrslu Byggðastofnunar fyrir árið 1995 má glögglega sjá að uppsveifla atvinnulífsins hafði góð áhrif á rekstur stofnunarinnar. Hagnaður varð 45 millj. kr. og eiginfjárhlutfall er 16,6%. Þörfin fyrir afskriftaframlag minnkaði og áður afskrifuð lán innheimtust. Niðurstaða efnahagsreiknings stofnunarinnar var um 7,3 milljarðar og hafði dregist saman um nær 10%. Útlán á árinu eru samtals rúmur milljarður en aukning frá fyrra ári stafaði að hluta til af hinni miklu fjárhagslegu endurskipulagningu innan sjávarútvegsins sem nú gengur yfir. Stofnunin hafði mun meira fé til ráðstöfunar til styrkveitinga á árinu 1995 en mörg fyrri árin eða alls 202 millj. kr. Auknu framlagi til stofnunarinnar af fjárlögum var varið til þeirra og auk þess hafði stofnunin til ráðstöfunar aukafjárveitingar til smábáta á aflamarki og vegna búvörusamnings. Af almennu ráðstöfunarfé var 95 millj. kr. varið til styrkveitinga og þar af 30 millj. kr. til atvinnuráðgjafa á landsbyggðinni og var það framlag hækkað um 5 millj. kr. frá fyrri árum. Í fyrsta sinn varð að auglýsa eftir styrkjum bæði vor og haust. Alls bárust um 400 umsóknir eftir fyrri umsóknarfrest. Mikið af þeim umsóknum var vegna álitlegra mála sem þóttu horfa til framfara en vegna mikils fjölda þeirra var ljóst að mörgum umsækjendum þurfti að synja. Við mat á umsóknum var horft til þess hvert væri nýjungagildi verkefna en einnig arðsemi og raunhæfni og hvernig staðið væri að undirbúningi. Reynt var að meta hæfi framkvæmdaraðila og hvernig þeir hygðust standa að fjármögnun. Þá var einnig horft til samkeppnisstöðu og umhverfisáhrifa. Sérstakt framlag til stofnunarinnar vegna búvörusamnings var 70 millj. kr. og vegna smábáta 40 millj. kr. Þeim fjármunum sem stofnunin hafði til ráðstöfunar vegna búvörusamnings var í meginatriðum varið til þeirra landsvæða sem háðust eru sauðfjárrækt í samræmi við fyrri stefnumótun. Með fjáraukalögum fyrir árið 1994 og fjárlögum fyrir árið 1995 fékk Byggðastofnun til ráðstöfunar alls 40 millj. kr. til að veita sem styrki til útgerðar smábáta á aflamarki vegna þess samdráttar í veiðiheimildum sem þessir aðilar höfðu orðið fyrir. Upphæðinni var deilt milli þeirra báta sem enn voru gerðir út og höfðu aflaheimildir umfram eitt tonn af þorski. Sett var lágmark og hámark á úthlutun vegna hvers báts, en að öðru leyti var styrkurinn í réttu hlutfalli við samdrátt í tekjuöflunarmöguleikum yfir þrjú undangengin fiskveiðiár. Samtals var veittur styrkur til 295 aðila. Með lögum um fiskveiðistjórnun, sem samþykkt voru árið 1995, var Byggðastofnun falið að úthluta veiðiheimildum til báta á þorskaflahámarki sem gerðir eru út frá stöðum sem háðir eru veiðum slíkra báta og standa höllum fæti. Um er að ræða 500 tonna þorskaflahámark og skal stofnunin ráðstafa þessum aflaheimildum árlega í fjögur fiskveiðiár. Úthlutunin tók til þeirra staða þar sem hlutur krókabáta var yfir 50% af afla heimabáta. Þá takmarkaðist úthlutunin einnig af því að sjávarútvegur væri yfir 10% af atvinnulífi. Þeir staðir sem samkvæmt þessu fengu endanlega úthlutun voru Tálknafjörður, Suðureyri, Grímsey, Bakkafjörður, Borgarfjörður eystri og Breiðdalsvík. Hver þorskaflahámarksbátur sem gerður var út frá þessum stöðum fékk ríflega fjórðungsviðbót við aflaheimildir sínar með þaki sem var ríflega 10 tonn. Á árinu 1995 gerði svokölluð Vestfjarðanefnd tillögur til stjórnar Byggðastofnunar um lánveitingar af Vestfjarðaaðstoð að upphæð 197 millj. kr. en áður höfðu verið afgreiddar 80 millj. kr. Af upphaflegri fjárveitingu sem nam 300 millj. kr. var 15 millj. kr. varið til styrkveitinga til nýjunga í atvinnulífi. Nú hefur verið lagt fram í þinginu frv. til fjáraukalaga þar sem veitt verður 60 millj. kr. viðbót við 300 millj. kr. framlagið til þess að leysa, með sambærilegum aðgerðum og sömu skilyrðum og sett voru fyrir fyrri lánveitingum, erfiðleika í atvinnulífi á sunnanverðum Vestfjörðum. Áfram hefur verið unnið að gerð svæðisbundinna áætlana í Byggðastofnun. Nú er lokið slíkri áætlanagerð fyrir Skaftárhrepp í Vestur-Skaftafellssýslu og Reyðarfjörð, Eskifjörð og Neskaupstað en það svæði hefur verið kallað miðfirðir Austfjarða. Svæðisbundnar byggðaáætlanir fyrir Vestur-Húnavatnssýslu og Vestur-Barðastrandarsýslu eru á lokastigi. Á öllum þessum svæðum hefur verið unnið í nánu samstarfi við heimamenn að úttekt á núverandi stöðu og horfum fyrir viðkomandi byggðarlag. Gerðar eru tillögur um atvinnuþróunarstarf á viðkomandi svæðum. Einnig hafa verið gerðar tillögur um fyrirkomulag opinberrar þjónustu og þær hafa verið bornar undir einstök ráðuneyti. Staðreyndin er hins vegar sú að langtímamarkmiðssetning um þróun einstakra málaflokka sem ríkið annast liggur ekki fyrir nema í undantekningartilvikum. Sjaldnast beinast óskir heimamanna að gegndarlausri útþenslu hins opinbera, eins og stundum er látið að liggja. Fremur eru menn að sækjast eftir staðfestingu á því að núverandi þjónustustigi verði haldið næstu árin. Þegar Ísland gerðist aðili að hinu Evrópska efnahagssvæði tóku gildi reglur þær sem á svæðinu gilda um ríkisstyrki. Samningurinn takmarkar möguleika einstakra ríkja til að aðstoða atvinnurekstur með styrkveitingum. Þetta ákvæði er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga vegna þess að við höfum ekki veitt umfangsmikla, beina ríkisstyrki til atvinnurekstrar, nema í landbúnaði, og hér er heldur ekki hefð fyrir því að fyrirtæki sæki fjárfestingarstyrki til ríkis eða annarra opinberra aðila svo sem viðgengist hefur í Evrópu. Þetta er að sínu leyti styrkur fyrir okkur, enda hafa ríkisstyrkir annarra veikt samkeppnisstöðu okkar. Eftirlitsstofnun EFTA hefur það verkefni að fylgjast með styrkveitingum opinberra aðila til atvinnurekstrar og þar með styrkveitingum Byggðastofnunar. Á hinu Evrópska efnahagssvæði eru almennt gerðar kröfur til þess að styrkveitingar séu skýrt afmarkaðar í verkefnum, að reglur séu skýrar og gagnsæjar og að jafnræðis sé gætt. Þetta gegnir tvíþættu hlutverki. Annars vegar er þetta gert til þess að tryggja eðlilega samkeppnisstöðu milli landa en hins vegar, og það er ekki síður mikilvægt, til þess að tryggja jafnræði milli fyrirtækja innan lands. Þar er nálægðin meiri og mikilvægt að sátt sé um þann stuðning sem veittur er. Í framhaldi af viðræðum íslenskra stjórnvalda og Eftirlitsstofnunar EFTA hefur stofnunin staðfest tillögu forsrn. um að byggðastyrki megi veita á allri landsbyggðinni hér á landi. Er það gert með tilvísun til íbúaþróunar á landsbyggðinni, hversu dreifð byggðin þar er og einhæfni atvinnulífsins. Í suðlægari hlutum Evrópu eru byggðaaðgerðir réttlættar á grundvelli lágra tekna og mikils atvinnuleysis samkvæmt sérstökum viðmiðunum en slíkar forsendur eru ekki fyrir hendi hér á landi. Í nágrannalöndum okkar, Noregi, Svíþjóð og Finnlandi eru hins vegar færð svipuð rök fyrir byggðaaðgerðum og hér er gert. Eftirlitsstofnunin hefur fjallað um hvaða hámarksstuðningur við fjárfestingar af hálfu opinberra aðila sé heimill. Hér er eingöngu um heimildarákvæði fyrir íslensk stjórnvöld að ræða en fjárfestingarstuðningur hér á landi hefur verið afar takmarkaður. Forsrn. hefur tekið athugasemdir Eftirlitsstofnunarinnar vegna framkvæmda byggðastyrkja til athugunar og er unnið að breytingum á reglugerð um Byggðastofnun af því tilefni. Þessar breytingar snúa að því að afmarka starfssvæði stofnunarinnar og setja reglur um hámarksstuðning við fjárfestingu annars vegar en hins vegar að setja skýrari reglur um skipulagningu stuðningsstarfsins og málsmeðferð. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um stjórnsýsluendurskoðun hjá Byggðastofnun var á þetta bent og með reglugerðarbreytingum verður tekið á þeim þáttum sem að málsmeðferð hjá stofnuninni snúa. Herra forseti. Ég hef í máli mínu rætt um starfsemi Byggðastofnunar á síðasta ári, en hef ekki enn minnst svo neinu nemi á stjórnsýsluendurskoðun þá sem Ríkisendurskoðun framkvæmdi á yfirstandandi ári á Byggðastofnun að beiðni stjórnarformanns hennar. Skýrsla Ríkisendurskoðunar vakti töluverða athygli og umræðu og þótti ýmsum sem niðurstöður skýrslunnar gæfu tilefni til róttækra breytinga, jafnvel að skýrslan gæfi sjálfstætt tilefni til að leggja stofnunina niður. Um skýrslu Ríkisendurskoðunar er það að segja að þar koma fram þarfar ábendingar sem eðlilegt er og sjálfsagt að stofnunin taki mið af og lagfæri sína hluti með hliðsjón af þeim. Viðbrögð stjórnar Byggðastofnunar við skýrslunni hafa verið á þá leið að ætla má að hún muni færa sér skýrsluna í nyt, bæði varðandi verklag og stefnumótun innan stofnunar. Ýmislegt sem Ríkisendurskoðun beinir spjótum sínum að er svo þess eðlis að það er ekki síður við aðra að sakast en stofnunina sjálfa því auðvitað var það ekki síst fyrir þrýsting Alþingis og ríkisstjórnar sem stofnunin lánaði í fiskeldi, loðdýrabúskap og annað sem hún hefur tapað mestum fjármunum á í fyrri tíð. Útlánatap stofnunarinnar var einmitt það sem mesta athygli vakti í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Útlánatapið síðustu tíu ár er vissulega miklu meira en getur talist ásættanlegt. Það er hins vegar hverju barni ljóst að Byggðastofnun var frá öndverðu ætlað að taka áhættu í þágu byggðasjónarmiða. Að öðrum kosti hefði verið einfaldast að eftirláta almennum lánastofnunum þessa starfsemi en hætt er við að bankar eða almennar lánastofnanir hefðu seint talið sér hag í ýmsu því sem forðum var iðulega breið pólitísk samstaða um að væri nauðsynlegt og að stofnuninni bæri að gera þótt það kostaði fé. Þó er á hinn bóginn vissulega vafasamt að líta alfarið til fortíðar hinnar almennu lánastarfsemi sem heilags fordæmis fyrir nokkurn mann. Það er t.d. ótrúlegt að stærsti banki þjóðarinnar skuli ekki eiga nema um 6 þús. millj. kr. í eigið fé eftir 100 ára starf. Eignamyndun bankans er ekki nema 60 millj. kr. á ári og er þá ekki litið til eigin fjárframlaga eiganda hans. Ríkisendurskoðun gerir ekki í skýrslu sinni hina minnstu tilraun til að meta þann ávinning sem náðst hefur með starfsemi stofnunarinnar eða það tap sem vera má að henni hafi tekist að forða. Stofnunin leggur hins vegar út í útreikning á því sem í skýrslunni er nefnt ,,fórnarkostnaður vegna byggðaaðgerða`` síðustu tíu árin. Afar sérkennilegt er hvernig þessi kostnaður er fundinn en Ríkisendurskoðun komst að þeirri niðurstöðu að þessi fórnarkostnaður næmi 8,5 milljörðum kr. Þetta er gert m.a. með því að vaxtareikna öll framlög ríkisins til stofnunarinnar, sem getur vart talist viðeigandi og jafnvel beinlínis villandi, enda ber að líta á stóran hluta af þessum framlögum sem rekstrarframlög til almennrar starfsemi og framlög vegna styrkveitinga og afskrifta sem aldrei var ætlast til að stofnunin ávaxtaði. Séu vextir og eigið fé og framlög ríkisins á tímabilinu dregin frá lækkar þessi fjárhæð um 3,1 milljarð og því til viðbótar bendir allt til þess að 2,6 milljarðar, eigið fé stofnunarinnar í upphafi tímabilsins, hafi verið stórlega ofmetið, en útistandandi lán stofnunarinnar sem reiknuð voru til eigin fjár voru að stórum hluta til óverðtryggð og á lágum vöxtum þrátt fyrir mikla verðbólgu og afskriftareikningurinn tómur. Hefði verið nær að Ríkisendurskoðun með sínum aðferðum reiknaði eigið fé niður. Ég rek þetta ekki hér til að bera í bætifláka fyrir einn eða neinn en það er nauðsynlegt að menn átti sig á hvað stendur á bak við þessar tölur og það er ekki síður nauðsynlegt að menn átti sig á að með sömu reiknikúnstum má gera æðimargt tortryggilegt og valda mönnum stórskaða. Ekki er vafi á í mínum huga að Ríkisendurskoðun er ein gagnlegasta stofnun okkar og hefur með beinu og óbeinu aðhaldi sparað ríkisvaldinu og ríkinu stórfé. En hvað ætli samanlagður, uppfærður vaxtareiknaður fórnarkostnaður sé orðinn af rekstri þeirrar ágætu ríkisstofnunar ef saman væri tekið með þeim hætti sem gert var um Byggðastofnun? Ég vil einnig vekja athygli á því að í skýrslu Ríkisendurskoðunar fer lítið fyrir umræðum um þau stórkostlegu umskipti sem urðu í starfi stofnunarinnar við og eftir að sett var reglugerð um stofnunina árið 1992 en síðan þá hefur stofnunin nánast viðhaldið eigin fé sínu og verið rekin með hagnaði sum ár. Þetta nefnir Ríkisendurskoðun ekki þrátt fyrir að á þetta hafi verið bent. Ríkisendurskoðun er afar mikilvæg stofnun og vinnur margt vel enda ríkisendurskoðandi fær og góður embættismaður. En þeir sem eru í hlutverki gagnrýnenda og dómara verða sjálfir að setja það fordæmi að vera opnir og ekki uppnæmir fyrir gagnrýni, leiðréttingum og aðfinnslum. Ég leyfi mér að vísa til greinargerðar sem Byggðastofnun hefur sent forseta Alþingis þar sem kvartað er yfir framangreindu atriði og staðhæft er að stærstur hluti útlánataps stofnunarinnar hafi fallið til fyrir fimm til tíu árum síðan. Þar segir, með leyfi forseta, orðrétt um þá breytingu sem varð í kjölfar setningar reglugerðarinnar: ,,Stofnuninni var sett skýrt fjárhagslegt markmið að varðveita eigið fé og gjaldfært er strax fyrir áhættu í hverri lánveitingu. Áherslan færðist á minni styrki til nýsköpunar og áætlunargerðar. Hlutafjárþátttöku var hætt um tíma og stórlega dró úr lánveitingum, fjárhagsleg umsvif hafa dregist verulega saman og stofnunin starfar nú á grundvelli þeirra um 140 millj. kr. á ári sem eftir sitja þegar atvinnuráðgjafar í landshlutum hafa fengið sinn hlut. Þær 140 millj. kr. verða að duga fyrir rekstrarkostnaði stofnunarinnar, áhættu í lánveitingum og til styrkveitinga vegna nýsköpunar. Ég vil ítreka þá skoðun að margt hafi færst til betri vegar í starfi og starfsháttum Byggðastofnunar og um margt hafi verið brugðist við þeirri gagnrýni, sem fram hefur komið á síðustu vikum, fyrir fjórum árum síðan. Nú er það svo að afkomuhorfur Byggðastofnunar hafa batnað vegna bættra skila lántakenda við stofnunina sem helgast fyrst og fremst af bættri stöðu atvinnulífsins í landinu almennt þannig að hagur stofnunarinnar sýnist vera alltryggur. Herra forseti. Þótt margt hafi batnað í starfsemi Byggðastofnunar er nauðsynlegt að endurmeta hana og gera á henni breytingar. Það umhverfi sem stofnunin starfar í hefur breyst mikið og það eitt og sér gefur tilefni til slíkrar skoðunar. Skýrsla Ríkisendurskoðunar á þar að koma að gagni enda er hún að mörgu leyti prýðilega unnin. Í henni koma fram ábendingar sem vert er að skoða, til að mynda varðandi stjórnsýslulega stöðu stofnunarinnar en taka má undir að æskilegt sé að koma á eðlilegu stjórnsýslusambandi milli stofnunar og ráðuneytis. Raunar er stigið skref í þá átt í bandormi sem ríkisstjórnin mun leggja fram í tengslum við nýju starfsmannalögin, en þar er gert ráð fyrir því að forsrh. skipi forstjóra stofnunarinnar, sem stjórnin hefur ráðið til þessa. Við slíkt mat á hlutverki stofnunarinnar og áherslum á starfsemi hennar þarf að líta til þess sem vel hefur farið í starfsemi hennar ekki síður en til þess sem farið hefur verr. Flestir eru því væntanlega sammála að Byggðastofnun hafi með ágætum sinnt þátttöku í og stuðningi við það atvinnuþróunarstarf sem fram fer á vegum atvinnu- og iðnþróunarfélaga víða um landið, en stofnunin er hluthafi í þeim og liðsinnir atvinnuráðgjöfum á landsbyggðinn með margvíslegum hætti. Ég heyri vel látið af þessum þætti í starfsemi stofnunarinnar og tel að hann megi enn efla. Einnig hefur vinna sem stofnunin hefur unnið í tengslum við gerð svæðisbundinna byggðaáætlana mælst vel fyrir meðal sveitarstjórnarmanna og stuðlað að aukinni samvinnu þeirra sveitarfélaga sem þessar áætlanir ná til. Tilfærsla verkefna frá ríki til sveitarfélaga, stækkun sveitarfélaganna og efling þeirra hlýtur raunar að kalla á að þau komi að málum sem þau varða og eru til umræðu á vettvangi Byggðastofnunar. Herra forseti. Eins og áður sagði eru betri skil á útlánum Byggðastofnunar ótvíræð vísbending um batnandi stöðu atvinnulífsins. Sá bati sem þar á sér stað hlýtur einnig að segja okkur að þörf fyrir sértæka útlánastarfsemi af því tagi sem Byggðastofnun hefur rekið er ekki eins rík nú og í erfiðara árferði og gefur það tilefni til þess að endurmeta frá grunni þörfina fyrir slíka starfsemi ellegar að þrengja skilyrði fyrir lánveitingu. Í þessu sambandi er vert að líta til þess að samkeppni um eignarhald fyrirtækja er orðin virkari á síðari árum en áður var og eignarhald atvinnufyrirtækja er ekki lengur bundið við þá staði eða svæði þar sem þau eru starfrækt. Þetta dregur úr þörfinni fyrir að ríkið grípi inn í þegar á bjátar í einstökum fyrirtækjum því aðrir sjá sér í auknum mæli hag í því og hafa bersýnilega til þess nauðsynlegt bolmagn. Ör þróun á hlutabréfamarkaði lýtur einnig að því sama. Því orkar mjög tvímælis að veita einstökum fyrirtækjum og eigendum þeirra styrki eða lán sem eru afskrifuð jafnharðan. Einnig hlýtur að koma til álita að skoða hlutverk Byggðastofnunar á lánamarkaði með tilliti til væntanlegrar uppstokkunar á opinberum fjárfestingarlánasjóðum. Ég tel að öllu samanlögðu mjög jákvætt að fram fari góð og málefnaleg umræða um málefni Byggðastofnunar og æskilegar breytingar á starfsemi hennar. Stofnuninni þarf að setja raunhæf markmið en gagnrýni á stofnunina má að hluta rekja til þess að henni hafi stundum verið sett óljós og jafnvel óframkvæmanleg markmið á liðnum árum.

Herra forseti. Inn í umræðu um þessa skýrslu fléttast án efa umræður um önnur mál og skyld en sjálf ársskýrsla Byggðastofnunar. Það er óhjákvæmilegt að mínu mati að koma inn á byggðastefnuna almennt og einnig skýrslu Ríkisendurskoðunar sem hæstv. forsrh. vék að. En áður en ég held lengra áfram mínu máli, herra forseti, vildi ég spyrja hvort ræðutíminn sé ekki 15 mínútur?

Jú, það er rétt. Ræðutíminn er 15 mínútur.

Fyrst um byggðastefnuna almennt og verkefni Byggðastofnunar í framhaldi af því og hvernig menn skilgreina það mál. Það sem menn þurfa að hafa í huga er að byggðastefna er tilkomin vegna þess að það er ójafnvægi. Menn eru ekki að setja fram slíkt hugtak og skilgreina það nema af því að menn telja að eitthvað fari öðruvísi en þeir vilja og vilja bæta úr því. Það hefur oft verið æðióljóst hvað menn eiga við með orðinu byggðastefna og ég vil a.m.k. fyrir mitt leyti reyna að skýra það hugtak. Í mínum huga er það stefna sem stjórnmálaflokkar eiga að framfylgja og hefur það að markmiði að þróun í íslensku þjóðfélagi gangi nokkuð jafnt yfir landið allt. Þar á ég bæði við þróun í atvinnulífi og fólksfjölda og tækifæri manna til ýmissa lífsins gæða sem boðið er upp á í samfélaginu. Það þýðir að þegar á hallar, eins og þegar atvinnulíf stendur veikt á tilteknum stöðum, þá lít ég á það sem pólitískt verkefni að grípa þar inn í og bæta úr. Þegar fólki fækkar á tilteknum landsvæðum, þá lít ég á það sem pólitískt verkefni stjórnmálaflokkanna að hafa skoðun á því hvers vegna þetta er og hvaða tillögur þeir hafa til úrbóta. Undanfarin tíu ár eða svo hefur verið að mínu mati þróun, bæði í atvinnumálum og íbúaþróun, sem hefur einkennst af ójafnvægi. Fólki hefur fjölgað afar mikið á einu svæði landsins og fækkað mikið á hinum hluta landsins í heildina. Sums staðar hefur fólksfjöldi staðið í stað, annars staðar hefur orðið mikil fækkun, mismikil þó eftir stöðum. Það hefur líka verið mismunandi afkoma í atvinnugreinum. Þar á ég fyrst og fremst við um þær þrengingar sem sjávarútvegurinn hefur gengið í gegnum á undanförnum árum. Þær eru auðvitað að sumu leyti orsökin fyrir hinu fyrra sem ég nefndi, þ.e. íbúaþróuninni, en það er líka annað og meira sem ekki hefur verið eins mikið í umræðunni á undanförnum árum og menn hafa kannski ekki veitt eins athygli en ég hygg að hafi jafnvel meiri áhrif heldur en þrengingar í aðalatvinnugreinum landsbyggðarinnar, þ.e. sjávarútvegi og landbúnaði. Það er uppbyggingin á ríkinu, hinni opinberu þjónustu. Þar hafa menn dregið saman þá uppbyggingu, byggt hana ójafnt upp þannig að á sumum stöðum og sumum landsvæðum búa menn við miklu lakari stöðu hvað það varðar en annars staðar. Þetta ójafnvægi hefur að mínu viti haft gríðarlega mikil áhrif á íbúaþróun hér á landi eins og menn sjá ef þeir hugsa málið eilítið. Það hlýtur auðvitað að hafa mikið að segja ef aðeins er boðið upp á störf, tiltekin störf á ákveðnum stöðum landsins en ekki annars staðar. Það hlýtur að hafa þau áhrif að þeir sem mennta sig til þeirra starfa verða að flytja sig þar sem störfin eru í boði og setja sig niður þar. Á undanförnum árum, kannski getum við sagt á áratugum, en ég vil segja á undanförnum áratug, hefur nefnilega verið ákaflega hröð sú þróun, að hin faglega þjónusta hefur þjappað sér saman á höfuðborgarsvæðinu. Einkum er þetta áberandi í störfum sem eru hjá ríkisvaldinu og krefjast menntunar. Það er því afar brýnt að mínu viti að taka á þessum þætti málsins og dreifa hinum opinberu verkum meira um landið en verið hefur og ég hef fagnað því framtaki hæstv. umhvrh. að flytja eina ríkisstofnun, að vísu litla, en áformi hans um að flytja hana héðan og út á land hef ég fagnað vegna þess að hún er merki þess að menn vilja breyta. Og menn hafa tekið eftir því að þetta skiptir máli. Það má deila um það hvort aðferðin sé rétt en engu að síður er ákvörðunin rétt og hana styð ég. Menn hafa nefnt að aðrar aðferðir væru vænlegri, eins og að ný störf verði frekar sett niður utan höfuðborgarsvæðisins, stofnanir fluttar að hluta til eða eitthvað slíkt og allt þetta má auðvitað skoða. En ég bendi á að menn hafa talað um það í aldarfjórðung að ætla að gera hlutina svoleiðis en hafa ekkert gert. Það hefur ekkert orðið úr verkum að ég tel vegna þess að menn meintu ekkert með því. Þegar menn tala um að þau störf sem kunni að skapast í framtíðinni verði kannski sett niður á landsbyggðinni en ekki sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, þá er það að mínu viti bara flótti frá veruleikanum og menn víkja sér undan því að taka á málinu sjálfu. Eitt er það sem hefur ef til vill verið byggðastefnunni verra en nokkuð annað og tengist því sem ég var að ræða um, uppbyggingunni á hinni opinberu þjónustu. Í stað þess að byggðastefnan grundvallist á að dreifa þessum faglegu störfum nokkuð jafnt um landið þannig að íbúasamsetning í landinu væri nokkuð svipuð en ekki eins og hún er að þróast í dag, að á einu svæði landsins er menntafólkið, mennirnir með háskólaprófin, og á hinum svæðum landsins eru þeir sem eru á götunni í verkamannagallanum. Þannig er íslenskt þjóðfélag að þróast. Menn hafa sagt að til þess að ekki verði of mikil átök um þessa stefnu skuli hinar nýju atvinnugreinar verða úti á landi, nýsköpunin skuli vera úti á landi. Menn hafa sett peninga í fiskeldi og loðdýrarækt og sagt: Þarna er nú það sem við ætlum að færa landsbyggðinni svo hún haldi sínum hlut. En það er afar ósanngjarnt að landsbyggðin eða byggðastefnan sé tengd við áhættu og nýsköpun almennt í þjóðfélaginu. Það á að vera almennt verkefni þjóðfélagsins en ekki partur af byggðastefnu. Eins og allir þekkja hefur farið heldur illa í þessum tveimur helstu nýsköpunaratvinnugreinum, sem menn hugðust setja á stofn og skellurinn af því hefur bitnað á byggðastefnu og í framhaldi af því heldur neikvæðri umræðu um hana og um landsbyggðina í heild sinni. Þetta tel ég afar ósanngjarnt. Hefur það verið málinu heldur fjötur um fót að menn vikust undan að koma með tillögur sem tækju á hinu raunverulega vandamáli og reyndu að bæta úr því en í staðinn gripu menn til þess ráðs að beina sjónum að öðru sem ekki væri að vænta andstöðu við héðan af þessu svæði. Ég vil segja, herra forseti, að lokum um þetta mál að sú áhersla sem undanfarna mánuði hefur verið lögð á eitt mál og hefur verið helst í umræðunni er í raun angi af þessu öllu saman. Þar á ég við þessa miklu umræðu um veiðileyfagjald. Hvað er veiðileyfagjald? Þegar menn greina það mál og reyna að átta sig á um hvað það snýst, þá fjallar það mál aðeins um eitt atriði. Skatta. Að leggja skatta á tiltekinn hóp í þjóðfélaginu. Og hvaða hópur á að borga skattinn? Það eru þeir sem búa úti á landi. Og hverjir eiga að fá skattinn? Það eru þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu. Staðan er nefnilega sú að 86% af sjávarútvegi í landinu er utan höfuðborgarsvæðisins. 86% af tekjum af veiðileyfagjaldi, sem getur numið 15--30 milljörðum kr. árlega samkvæmt fullyrðingum flutningsmanna, eru peningar sem eru teknir út úr byggðarlögum úti á landi og færðir í gegnum ríkissjóð á höfuðborgarsvæðið. Það er ekkert annað en nýlendustefna á landsbyggðina. Veiðileyfagjald sem byggir á að taka það í gegnum ríkissjóð og eyða því eins og útgjöld ríkissjóðs flokkast er ekkert annað en nýlendustefna á landsbyggðina. Ef menn meina eitthvað með því að vilja taka arð af atvinnugrein og láta íbúana njóta þess, sem standa að því að skapa þann arð, þá eiga menn að leggja það til að arðurinn renni þar sem hann verður til, dreifist á byggðirnar sjálfar. En það dettur mönnum ekki í hug, sem halda þessu fram, af því að þeir eru ekki að hugsa um landsbyggðina, því miður. Og mega nú þingmenn jafnaðarmannaflokksins mikla hafa það í huga, þegar þeir fara að halda fundi á landsbyggðinni og tala við fólkið þar, að þá er betra fyrir þá, og ég ráðlegg þeim það, að endurskoða þessar hugmyndir sínar a.m.k. í þá veru sem ég hef nefnt. Því þar fá þeir engan stuðning við þessa nýlendustefnu sína sem þeir hafa boðað í þingsölum. Herra forseti. Tími minn er það naumur að ekki gefst færi á að víkja að öllu því sem vert væri. Ég vil að lokum segja það um byggðastefnuna að menn átta sig kannski á því að hún er víðtækara hugtak en menn halda. Það er fleira sem menn eru að gera, sem er í reynd byggðastefna, en er undir öðru nafni. Það má t.d. nefna það að undanfarin mörg ár hefur verið rekin sérstök byggðastefna gagnvart höfuðborgarsvæðinu. Ríkissjóður hefur styrkt ákveðin verkefni á höfuðborgarsvæðinu með beinum fjárframlögum sem sveitarfélögum annars staðar á landinu er gert að borga úr sínum sjóðum og af sínum tekjum. Þar á ég við rekstur leikskóla við sjúkrastofnanir, sem hefur í mörg ár verið kostaður af fjárlögum ríkisins í gegnum fjárveitingar til spítalanna og nemur á þriðja hundrað millj. kr. á ári. Þetta er verkefni sem sveitarfélögum annars staðar er sagt: Þið eigið að borga þetta. Þetta er auðvitað ekkert annað en byggðastyrkur inn á höfuðborgarsvæðið. Annað dæmi um sérstakan byggðastyrk inn á höfuðborgarsvæðið er 2 milljarða kr. styrkur til sveitarfélaga til þess að geta staðið undir því að einsetja grunnskóla. Hvaða sveitarfélög fá þennan styrk? Það eru þau sveitarfélög sem eru fjölmennari en 2.000 manns. Nær allur þessi styrkur rennur inn á höfuðborgarsvæðið. Það er dálítið merkilegt að menn skuli hafa komist að þeirri niðurstöðu að styrkja þurfi sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu alveg sérstaklega til að taka við þessu verkefni af ríkinu þegar menn hafa haldið því fram ár eftir ár að fjölmennari sveitarfélög væru betur í stakk búin til að sinna sínum verkefnum en fámennari sveitarfélög. En komast svo að þeirri niðurstöðu að sveitarfélög með færri en 2.000 íbúa geti einsett sína grunnskóla af þeim tekjum sem þau hafa haft. Hvað er þetta annað en byggðastyrkur? Það mundi heita byggðastyrkur ef örin á stefnunni væri í hina áttina, út á land en ekki inn á höfuðborgarsvæði eins og er í þessu tilviki. Ég vil, herra forseti, víkja örfáum orðum að skýrslu Ríkisendurskoðunar og af því tími minn er nú nánast búinn þá verð ég að afmarka það við aðeins eitt atriði sem fram kemur í skýrslunni og leiðrétta það. Á bls. 107 í skýrslunni kemur fram sú sérkennilega skoðun að hlutverk stjórnar Byggðastofnunar sé ekkert annað en að greiða atkvæði um þær tillögur sem forstjóri stofnunarinnar leggur fram og stjórnarmenn hafi það eitt hlutverk að segja já eða nei. Geti sjálfir ekki lagt fram tillögur eða breytingartillögur eða annað af því tagi. Mér þykir miður að sjá þetta atriði í skýrslu Ríkisendurskoðunar því þetta er hrein firra, eins og allir sjá sem hafa lesið lögin, og lesið frv. og framsögu með því máli 

Virðulegi forseti. Í tengslum við skýrslu Byggðastofnunar er rétt og nauðsynlegt að ræða líka stjórnsýsluendurskoðun hjá Byggðastofnun sem unnin var af Ríkisendurskoðun. Sú skoðun og gagnrýni sem ég mun setja fram á því máli byggir ekki bara á þessari skýrslu sem fram hefur komið hjá Ríkisendurskoðun heldur tel ég mig hafa kynnt mér þetta mál nokkuð vel. Ég hef líka farið yfir athugasemdir sem fram hafa komið frá Byggðastofnun sem er undir fyrirsögninni: Mistök Ríkisendurskoðunar í skýrslu um stjórnsýsluendurskoðun hjá Byggðastofnun. Eins hef ég farið yfir ítarlega greinargerð frá Ríkisendurskoðun, sem var í hólfum þingmanna í morgun, þar sem svarað er þessari gagnrýni frá Byggðastofnun sem ég tel reyndar að forsrh. hafi ekki lesið miðað við hans málflutning áðan. Einnig hefur allshn. sérstaklega fjallað um þetta mál og fengið á sinn fund forstjóra og starfsmann Byggðastofnunar. Það er vissulega mín skoðun að byggðaaðstoð eigi fullan rétt á sér og við eigum að koma í veg fyrir óeðlilega byggðaröskun. En það sem ég gagnrýni er hvernig að henni hefur verið staðið af hálfu Byggðastofnunar. Þó skýrsla Byggðastofnunar fyrir árið 1995 sýni að margt hafi verið fært til betra horfs frá árum áður er ljóst að mörgu er ábótavant í rekstri og skipulagi Byggðastofnunar sem nauðsynlegt er að breyta. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er í raun mikill áfellisdómur á Byggðastofnun og stjórn hennar sem kallar á breytt vinnubrögð og að verkefni og hlutverk Byggðastofnunar verði endurskoðuð frá grunni. Allshn. þingsins hefur, eins og ég sagði, fjallað um skýrsluna og fengið á sinn fund forstjóra hennar og starfsmann og sú yfirferð á þessari skýrslu gefur vissulega tilefni til að allshn. taki skýrsluna til rækilegrar skoðunar á grundvelli 26. og 31. gr. þingskapa og skili þinginu skýrslu sinni og áliti um hana, sem og tillögur um breytingar á verkefni, hlutverki og vinnubrögðum í Byggðastofnun. Ég mun alvarlega hugleiða og meta það í ljósi þeirrar umræðu sem fer fram hvort ekki sé rétt að fara fram á það við allshn. sem ég á sæti í. Ég mun í máli mínu fara inn á nokkur atriði sem ég tel mjög ámælisverð í starfi Byggðastofnunar og fram komu m.a. í skýrslu Ríkisendurskoðunar og setja fram mína skoðun á því hverju þurfi að breyta. Í fyrsta lagi er því haldið fram af Ríkisendurskoðun að Byggðastofnun hafi ekki skilgreint hvað felst í þjóðfélagslega hagkvæmri þróun byggðar. Hvað sé óeðlileg byggðaröskun og hvar sé lífvænleg byggð, sem samkvæmt lögum er hennar verkefni og forsenda þess að markmiðum laga um Byggðastofnun verði náð. Einnig kemur fram að verulega skorti á að stofnunin hafi markað skýra stefnu um það hvar eigi að styrkja byggð í landinu. Af hvaða ástæðum og með hvaða hætti. Í 16. gr. reglugerðar um Byggðastofnun kemur fram að lán eða annar fjárstuðningur sem Byggðastofnun veitir skuli vera í samræmi við þær byggðaáætlanir sem gerðar hafa verið á grundvelli laga um Byggðastofnun. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að þó í fyrsta skipti hafi verið gefin út á árinu 1994 stefnumótandi byggðaáætlun þá hafi enn sem komið er ekki verið gefnar út svæðisbundnar byggðaáætlanir. Maður spyr: Á hverju hafa lánveitingar og styrkir, 17--18 milljarðar, á tíu árum byggst? Hvaða forsendur lágu þar að baki? Hvaða markmið voru lögð til grundvallar af hálfu stjórnar eða starfsmanna Byggðastofnunar? Voru það fyrst og fremst geðþóttaákvarðanir eða jafnvel hagsmunagæsla sem þar lágu að baki án nokkurrar fyrirhyggju um hvað best væri fyrir byggðaþróun í landinu? Það sem þó er hvað ámælisverðast er að Byggðastofnun virðist ekki hafa lagt mat á árangur af þeim miklu lánum og styrkveitingum sem hún hefur staðið fyrir, lánum og styrkjum sem þó nema 17--18 milljörðum á tíu ára tímabili. Það eru forkastanleg vinnubrögð að engin árangursmæling hafi farið fram á yfir 17 milljarða kr. fjármagni úr almannasjóðum og hvort árangurinn er í samræmi við þau markmið sem stofnunin á að vinna eftir samkvæmt lögum. Enda er árangurinn samkvæmt því þar sem á þessu tímabili hafa verið afskrifaðir 3,8 milljarðar eða 23% af heildarfjárveitingum stofnunarinnar og í sumum atvinnugreinum eins og fiskeldi hefur nánast allt verið afskrifað eða 93%. Enn verri er niðurstaðan þegar litið er til hlutafjárkaupa Byggðastofnunar en afskrifa varð hlutafé hjá 38 fyrirtækjum af þeim 44 sem Byggðastofnun tók þátt í. Af 443 millj. sem lagt var hlutafé í voru afskrifaðar rúmlega 270 millj. kr. eða 61% af hlutafjárkaupum stofnunarinnar. Maður spyr. Hvaða forsendur lágu að baki þessum hlutafjárkaupum? Hvernig var málið undirbyggt af hálfu stofnunarinnar? Hvaða tilgangi þjónuðu þessar lánveitingar þegar ljóst var að stærsti hluti fyrirtækjanna sem Byggðastofnun lagði hlutafé í hafði engan rekstrargrundvöll og skilaði því engu fyrir markvissa byggðastefnu? Það virðist enginn þurfa að svara til saka fyrir svona meðferð á almannafé frekar en annars staðar þar sem slíkt viðgengst í þjóðfélaginu. Ekki stjórnin, ekki forstjóri eða forstöðumenn Byggðastofnunar. Enginn virðist bera ábyrgð. Ekki fremur en hjá ríkisbönkum eða opinberum sjóðum en nýlega var upplýst að útlánatöp þeirra voru á árinu 1990 til ársins 1995 um 22 milljarðar kr. Það er athyglisvert að fram kom á sama tíma að í útlánatöp hjá sjóðum fólksins, byggingarsjóðunum, voru einungis afskrifaðar 65 millj. kr., á sama tíma og útlánatöp ríkisbanka og opinberra sjóða voru 22 milljarðar. Launafólk eða skuldug heimili geta ekki treyst á pennastriksaðferðina eða afskriftir á sínum skuldum eins og margir fjárfestar í atvinnurekstri sem vaða af lítilli forsjálni út í glataðar fjárfestingar á kostnað skattgreiðenda. Hvergi í löndunum í kringum okkur eða hjá venjulegum fyrirtækjum mundi slíkt ábyrgðarleysi við meðferð opinberra fjármuna vera liðið. Þar eru menn látnir fjúka, reknir, en ekki verðlaunaðir eins og hér með því að kjósa þá aftur og aftur í stjórnir og stöður þar sem þeir fara eins með opinbera fjármuni og raun ber vitni. Ég spyr: Er ekki orðið rétt að huga að því hvort ekki sé nauðsynlegt að setja reglur um embættisfærslur í opinberri stjórnsýslu, ekki síst varðandi meðferð opinberra fjármuna og að þeir sem kosnir eru til trúnaðarstarfa hjá hinu opinbera beri ábyrgð á gjörðum sínum rétt eins og tíðkast víða annars staðar? Það væri gagnlegt að fá fram skoðun hæstv. forsrh. á þessu. Ég spyr líka formann stjórnar Byggðastofnunar, hv. þm. Egil Jónsson, um þær ásakanir sem fram koma í skýrslu Byggðastofnunar. Því er haldið fram að ætla megi að skort hafi á vilja stjórnar til að láta stofnunina gera áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs sem stofnunin á þó að gera samkvæmt lögum. Þetta er alvarleg ásökun. Ég spyr formanninn: Er það virkilega svo að stjórnin hafi komið í veg fyrir að gerðar yrðu áætlanir um þróun byggðar í samræmi við lög og reglur og að þessi mikilvægi þáttur sem á að vera forsenda lánveitinga hafi verið vanræktur, en á honum eiga lán og styrkveitingar að byggjast samkvæmt lögum? Af hverju hafa þær ekki verið gerðar? Er það til þess að stjórn stofnunarinnar hafi frjálsari hendur til að ráðskast með hvert lán og styrkveitingar renna án þess að markmið og stefna laganna sé höfð að leiðarljósi? Ríkisendurskoðun segir líka að stjórnin fylgist ekki markvisst með rekstri stofnunarinnar --- þetta er alvarleg ásökun sem stjórnin verður að svara --- eða að starfsmenn fari ekki að tillögu forstjóra eða starfsmanna stofnunarinnar þegar fyrir liggi rökstuðningur um að verið sé að henda fé skattborgaranna út um gluggann. Ég nefndi dæmi í skýrslu Ríkisendurskoðunar en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í fundargerðum má finna dæmi um að stjórnarmenn hafi gert tillögur um lánveitingar sem voru í andstöðu við álit forstjóra. Slík mál voru afgreidd með þeirri niðurstöðu að lánið fór í háan afskriftaflokk þar sem veð og afborgunarmöguleikar lántakendanna voru taldir ófullnægjandi.`` Síðan kemur fram: ,,,,Forstjóri greindi frá því að fyrirtækin væru í miklum rekstrarvanda eins og spáð hafði verið og þyrftu fyrirtækin von bráðar á rekstrarfé að halda. Ekki væru nein veð eftir ef farið yrði í lánveitingar og talsverðar upphæðir þyrfti til að fyrirtækin gætu haldið áfram. Stofnunin stæði því frammi fyrir þeirri spurningu hvort enn skyldi halda áfram eða viðskiptum hætt.`` Haldið var áfram lánveitingum til þessa fyrirtækis sem og annarra fyrirtækja sem voru í fiskeldi þrátt fyrir að fram hafi komið sú skoðun að þau væru komin í þrot. Annað fyrirtækjanna fór í þrot og var selt á 25 millj. kr. í nóvember 1994. Stofnunin hafði keypt hlutafé, styrkt og lánað því fyrirtæki um 564 millj. kr. frá árinu 1987 til og með árinu 1992 sem allt var afskrifað við gjaldþrotið.`` Virðulegi forseti. Ég spyr: Á hið háa Alþingi ekki rétt á skýringu þegar lánað er til fyrirtækja sem vitað var fyrir fram að væru komin í þrot og deginum ljósara að skattgreiðendur þyrftu að borga brúsann? Ég spyr líka um það sem fram kemur á bls. 73 í skýrslunni en það snýr að þeim liðlega 16 milljörðum sem Byggðastofnun veitti að láni sl. tíu ár. Þar kemur fram að 17% lántakanda eru með langhæstu fjárhæðina eða 67% af heildarfjárveitingum. Engin svör fengust við því hjá forstjóra stofnunarinnar til hverra þessar lánveitingar gengu. Það er líka athyglisvert og kallar á frekari skoðun á því máli að fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar að af þeim 80 fyrirtækjum sem fengu styrki frá Framleiðnisjóði landbúnaðarins á síðustu átta árum --- en sá sjóður vinnur líka undir nafni byggðastefnu --- fékk um helmingur auk þess fyrirgreiðslu af einum eða öðrum toga frá Byggðastofnun. Hver er svo niðurstaða þessara lánveitinga Byggðastofnunar og Framleiðnisjóðs landbúnaðarins til þessara fyrirtækja? Jú, um fjórðungur af þeim fyrirtækjum sem nutu fyrirgreiðslu Byggðastofnunar og Framleiðnisjóðs eru orðin gjaldþrota eða eru í gjaldþrotaskiptum. Hvernig er samræmi og vinnubrögðum háttað milli þessara sjóða? Ég spyr formann stjórnarinnar: Veittu þessir sjóðir fyrirgreiðslu til sömu verkefna án þess að hver vissi af öðrum? Allt virðist þetta vera handahófskennt, alla samræmingu eða heildarsýn vantar hvað þá að fylgt sé markmiðum eða áætlunum sem lög og reglur kveða á um. Er nema von að milljarðar, já, tugir milljarða fari með reglulegu millibili í súginn af fé skattgreiðenda og virðast litlu skila til markvissrar byggðastefnu enda fremur fólksflótti þaðan en hitt. Ég tel líka, herra forseti, að rekstrarkostnaður stofnunarinnar sé mjög hár eða tæplega 24% af heildarkostnaði við byggðastefnu, eða að meðaltali 150 millj. kr. á ári síðustu tíu ár. Það sem líka er umhugsunarvert varðandi reksturinn er að um 50% rekstrarkostnaðar eða um 68 millj. fara í að reka lánastarfsemina eina, sem eru líka rök fyrir því að Byggðastofnun eigi að hætta lánveitingum sem er ein tillaga Ríkisendurskoðunar og ég tek undir. Ég óska líka svara við því frá formanni stjórnar Byggðastofnunar sem forstjóri hennar átti engin svör við í allshn.: Hvaða ástæða liggur að baki því að styrkveitingar voru ekki auglýstar á þessu ári og hafa ekki verið auglýstar að undanskildu árinu 1995? Er það neyðarástand uppi sérstaklega á þessu ári í atvinnu- og byggðamálum að ekki sé rétt að auglýsa styrkina? En samkvæmt 16. gr. reglugerðarinnar um Byggðastofnun skal veiting óafturkræfra framlaga byggjast á umsóknum nema verið sé að afstýra neyðarástandi í atvinnu- og byggðamálum. Nei, herra forseti, Byggðastofnun virðist vera ríki í ríkinu sem telur sig greinilega hafna yfir það að fara eftir lögum og reglum sem henni eru settar og geðþóttaákvarðanir og handahófskennd vinnubrögð virðast einkenna stofnunina og lög og reglur hunsaðar og látnar lönd og leið. Herra forseti. Ég sé að tíma mínum er að ljúka. Ég á töluvert eftir og mun því nýta mér ræðutíma minn á eftir. Ég á eftir að fara yfir ýmislegt í þessari skýrslu og í svari Ríkisendurskoðunar við ásökunum Byggðastofnunar um að Ríkisendurskoðun hafi gert mistök. En ég vil í lokin segja, herra forseti, að mín niðurstaða er sú eftir lestur þessarar skýrslu að leggja eigi Byggðastofnun niður í núverandi mynd. Hún á ekki að vera lánastofnun í þeirri mynd sem hún er nú og spyr ég um álit forsrh. á því. En undir það tekur Ríkisendurskoðun. Byggðastofnun á fyrst og fremst að sinna því að gera áætlanir um þjóðfélagslega hagkvæma þróun byggðar og einstakra landshluta og vera ráðgefandi aðili í því efni. Hún á ekki að vera lánastofnun. Byggðastofnun á fyrst og fremst að stuðla að fjölbreytni og nýsköpun í atvinnulífinu og gæti í því skyni haft með styrkveitingar að gera til að vinna að því verkefni. Það er mjög mikilvægt fyrir landsbyggðina að unnið sé að nýsköpun í atvinnulífinu og að auka fjölbreytni í atvinnulífinu vegna þess að fyrir það hefur landsbyggðin liðið að ekki hefur verið nægjanlega gert í því máli. Ég tel líka að það eigi að leggja af stjórn Byggðastofnunar sem þessi skýrsla sýnir að hefur ekki verið hlutverki sínu vaxin og virðist fyrst og fremst vera í einhvers konar sérhagsmunagæslu fremur en að vinna að þeim markmiðum sem henni eru sett samkvæmt lögum og reglugerðum. Það er ótækt og gengur gegn þeirri aðgreiningu sem á að vera milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds að þingmenn sitji í stjórn hennar. Stjórnina á að leggja af. Lánafyrirgreiðslu Byggðastofnunar á að leggja af en styrkveitingar til þróunarverkefna og nýsköpunar í atvinnulífinu ásamt áætlanagerð og svæðisáætlunum um þróun byggðar eiga að vera í höndum Byggðastofnunar. Ég tel það miklu farsælla fyrirkomulag og líka og ekki síst fyrir landsbyggðina sjálfa. Fyrirkomulag styrkveitinga sem nú eru 100--200 millj. á ári gæti síðan verið þannig að fjárln. fengi þær til umsagnar eða staðfestingar. Þetta eru tillögur sem ég tel að ætti að skoða. Ég sagði áðan að ég mundi meta það í ljósi umræðnanna sem hér verða hvort ég muni óska eftir því við allshn. að hún fari ítarlega í þessa skýrslu og skili niðurstöðum sínum og skýrslu til Alþingis ásamt tillögum. Ég vildi gjarnan óska þess að nefndin ræddi þessar tillögur. Ég óska efir því við hæstv. forsrh. að það komi nánar fram í hans máli hver viðhorf hans séu til þessara tillagna og hugmynda sem ég hef sett hér fram. En ég mun fara nánar í þessa skýrslu í síðari hluta ræðutíma míns.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þessi umræða sem hér á sér stað skuli fara fram. Ég vek athygli á því að um er að ræða umfjöllun um stofnun að því leyti sérstaks eðlis hún fer fram í heyranda hljóði á Alþingi sem er nú ekki mjög algengt í sambandi við ríkisstofnanir Ég fagna framsöguræðu hæstv. forsrh. og er reyndar sammála því sem kom fram í máli hans. Það er vert að geta þess svo það valdi ekki misskilningi að ég hef farið yfir ræðuna eftir að ég kom til þessa fundar en ég var upptekinn við önnur störf á meðan framsagan átti sér stað. Hér hefur umræðan m.a. verið um skýrslu Ríkisendurskoðunar og ég tel það raunar mjög af hinu góða. Ég óskaði eftir þessari skýrslu. Mér fannst það eðlilegur kostur þegar ný stjórn tæki við, þar af fimm nýir stjórnarnefndarmenn, að skoðun Ríkisendurskoðunar á starfsháttum stofnunarinnar lægi fyrir. Ég vek líka athygli á því að auðvitað er skýrsla Ríkisendurskoðunar ekki vísindaleg úttekt. Hún byggist eðli málsins samkvæmt á ályktunum sem sumar verða að vera á ábyrgð Ríkisendurskoðunar sem slíkrar. Þannig að auðvitað er hægt að deila um ýmislegt í skýrslu Ríkisendurskoðunar, sérstaklega ef menn vilja haga lestrinum þannig. Ég sé hins vegar marga jákvæða hluti og gagnlega koma fram í skýrslunni. Það sem skiptir meginmáli er að skýrslan sé notuð þannig að hún geti verið leiðsögn. Það er margt í þessari skýrslu sem gerir hana að góðri leiðsögn fyrir stjórnendur stofnunarinnar. Það er alveg ljóst að megingagnrýnin sem kemur fram, reyndar eins og hún hefur verið útlögð af fjölmiðlum, byggist á þeim töpum sem Byggðastofnun hefur orðið fyrir. Og auðvitað er ekki að leyna neinu í þeim efnum. Ég veit ekki hver það er sem hefur t.d. grætt á fiskeldi. Ég veit reyndar ekki um neinn sem ekki hefur tapað á fiskeldi. Og það gerði Byggðastofnun eins og aðrar þær stofnanir sem lánuðu til fiskeldis. Mér sýnist að töp Byggðastofnunar, auðvitað eru það háar tölur, en ég held að þær séu eitthvað um 3--5% af heildartöpum og gjaldþrotum í landinu á þessum sama tíma. Menn hafa nefnilega verið að gera upp erfiða reikninga frá þeim tíma sem atvinnulífið átti í vök að verjast og það er enginn munur á því sem hefur komið fyrir í rekstri Byggðastofnunar í þeim efnum frá því sem er um aðrar stofnanir. Ég tek sérstaklega undir þau orð sem komu fram í ræðu hjá hv. 5. þm. Vestf., að það er auðvitað spurning hvar við erum að fást um byggðamál, hér í þessum þingsal og í þjóðfélaginu. Það var margt athyglisvert sem kom fram í ræðu þingmannsins um þetta efni. Það vildi svo til að ég fékk í morgunsárið í hendurnar skýrslu um þær ákvarðanir sem eru teknar á Alþingi við fjárlagagerð. Það er kannski nokkuð eðlilegur kostur að vekja athygli á þeim niðurstöðum sem þar fást og líta svo aðeins til þeirra möguleika sem Byggðastofnun hefur til þess að snúa byggðaþróuninni við. Ég hef þann fyrirvara á, herra forseti, að ég hef ekki getað skoðað þessar niðurstöður grannt. En þær eru unnar upp úr ríkisreikningi og ættu að vera nokkuð traustar heimildir. Þar kemur m.a. fram að viðhaldskostnaður, sem greiddur er af fjárlögum ríkisins, sem er nú æðigóður póstur, fer sífellt hækkandi á þéttbýlissvæðinu í Reykjavík og á Reykjanesi. Hann er hins vegar að dragast saman úti á landsbyggðinni og þegar sleppt er t.d. vegagerð, þetta er bæði með og án vegagerðar, þá sjást varla fjárveitingar í sumum kjördæmum. Ég nefni t.d. Vestfirði í þessum efnum, það sjást varla tölur í þeim efnum. Ef litið er til annarra stærða, t.d. launagreiðslna ríkisins, þá eru um 75% eða 3 / 4 hlutar hér á þéttbýlissvæðinu og landsbyggðin skiptir hinu á milli sín. Það er nokkuð athyglisvert að þessar greiðslur fara hækkandi á þéttbýlissvæðunum en fara lækkandi úti á landsbyggðinni. Þetta er ekkert mjög ólíkt því sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson komst að áðan. Og þannig mætti reyndar lengur telja. Ekki síst af því að menn eru að tala um fækkun starfa úti á landsbyggðinni þá sýnist mér að það komi út úr þessari skýrslu að 90% nýrra starfa í opinbera samfélaginu sé deilt út í þessi tvö kjördæmi. Mér sýnist líka að þrátt fyrir allan niðurskurðinn sem menn eru að tala um, og er nú að hálfu leyti kominn á sálina á ýmsum góðum mönnum, þá fjölgi störfum við opinbera þjónustu hér á þéttbýlissvæðunum en fækkunin verði úti á landsbyggðinni. Þessi skýrsla er unnin upp úr ríkisreikningi og ég held að þetta sé nokkuð óumdeilanlegt. Síðan er verið að taka ýmsar aðrar ákvarðanir í þjóðfélaginu, t.d. í sambandi við stjórn fiskveiða. Ríkisvaldið hefur verið að gera samning við bændur og það er auðvitað erfitt og kannski ekki hægt eins og er að sýna fram á áhrif hans --- og þó. En það kemur í ljós að samdráttur í landbúnaði kemur mjög harkalega niður á sumum byggðarlögum hér á landi, einkum norðvestanlands og norðaustanlands og menn hafa ekki fundið ráð til þess að koma þar á móti. Það eru því æðimiklir straumar í þjóðfélaginu sem falla á móti byggðastefnunni og reyndar með þeirri þróun að fólk leiti hingað á suðvesturhornið. Mér sýnist að áherslur séu mjög í þá veru að af þessu verði enn frekari þróun og þá ekki síst vegna þess að hér eru áformaðar miklar framkvæmdir, svo mörgum tugum milljarða nema, og það gefur þá auga leið að þangað mun vinnuaflið sækja. Þrátt fyrir að Byggðastofnun hafi ýmsa möguleika, kannski sérstaklega um þessar mundir, þá sé ég ekki að það verði auðveldur kostur að sporna hér á móti. Ég sagði það að Byggðastofnun hefði ýmsa möguleika og það ber að leggja á það áherslu að í þeim efnum hafa orðið gífurlega miklar breytingar á síðustu árum. Eins og ég gat um áðan var það hlutverk Byggðastofnunar, eins og fleiri sjóða og banka, að berjast með atvinnurekstrinum í landinu í veikri stöðu hans fyrir því að hann gæti haldið velli á erfiðum tímum. Niðurstaðan fékkst eins og menn vita í lok síðasta áratugar með því að miklir fjármunir voru færðir inn í sjóði til þess að taka við taprekstri. Byggðastofnun var engin undantekning í þeim efnum en nú eru hins vegar að þessu leyti breyttir tímar. Þess eru t.d. nokkur dæmi að fyrirtæki sem menn höfðu misjafnlega mikla trú á hafa nú komist í góðan rekstur og eru farin að skila hagnaði. Þess hefur t.d. orðið vart núna í sambandi við auglýsingar Byggðastofnunar á sölu hlutafjár í fyrirtækjum að það er þó komin eftirspurn eftir slíkum bréfum. Það er auðvitað grundvöllur þess að hægt sé að vinna með eðlilegum hætti að þessum málum að atvinnulífið hafi bærilegan rekstrargrundvöll. Og að þessu leyti eru að sjálfsögðu afar miklar breytingar sem ég held að engum manni geti dulist og a.m.k. eru ljósar í huga þeirra sem starfa í Byggðastofnun. Það er grundvöllur þess að hægt sé að halda uppi blómlegri byggð að atvinnuvegirnir hafi grundvöll og geti gengið með bærilegum hætti. Ég skal svo að lokum svara þeim fyrirspurnum sem til mín var beitt. Það er þá í fyrsta lagi í sambandi við það hvort það hafi ekki verið vilji stjórnarinnar að gerðar væru byggðaáætlanir. Það er auðvitað vilji hennar eins og starfsmanna stofnunarinnar. 

Virðulegi forseti. Mér fannst hv. þm. og stjórnarformaður Byggðastofnunar skauta ansi létt í gegnum gagnrýni Ríkisendurskoðunar. Ekki veit ég hvort þetta þýðir að hann ætli að láta hana sem vind um eyru þjóta eða hvort þetta boðar að hann telji hana réttmæta og ætli að taka mark á henni og vona ég svo sannarlega að það síðarnefnda sé rétt. Hv. þm. var að byrja að svara þeim spurningum sem til hans var beint og hefur kannski ekki haft tækifæri til að svara þeim öllum. En mig fýsir að vita vilja hans til þess og hvort hann telji það rétt að leggja niður lánastarfsemi Byggðastofnunar. Af hverju styrkir hafa aldrei verið auglýstir að undanskildu síðasta ári þrátt fyrir að lög og reglugerðir kveði á um það. Og af hverju ekki hafi farið fram árangursmæling á þeim lánveitingum og styrkveitingum sem fram hafa farið á undanförnum árum frá Byggðastofnun sem er forsenda þess að meta hvort við erum á réttri leið. Eins fýsir mig að vita, hvort sem það verður núna í andsvari eða síðar, um samspil Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og Byggðastofnunar í lánveitingum sem eru til sömu aðila --- hvort Framleiðnisjóður og Byggðastofnun viti um lánafyrirgreiðslu hvors um sig. En fyrst og fremst er það náttúrlega framtíðin sem skiptir máli. Það er lítið hægt að breyta fortíðinni nema þá að læra af henni. Og ég spyr sérstaklega hvort formaður stjórnar Byggðastofnunar telji ekki rétt að breyta starfsemi Byggðastofnunar í núverandi mynd og leggja niður lánastarfsemina og hvort ekki sé rétt líka að leggja af stjórn Byggðastofnunar með þeim hætti sem ég lýsti hér áðan.

Virðulegi forseti. Að því er varðar það sem fram kom í ræðu hv. síðasta ræðumanns um að ég hefði skautað létt í gegnum skýrslu Ríkisendurskoðunar þá er það nú einfaldlega málið að það er skýrsla Byggðastofnunar sem er hér til umræðu. Mér finnst að það væri eðlilegur kostur að hv. þm. kynnti sér þingsköp í þeim efnum og ég taldi mér auðvitað vera frekast skylt að ræða byggðamál. Mér þykir ekki eins þægilegt að velja mér þann kost að baða mig sífellt í fortíðinni eins og gjarnan er háttur síðasta hv. ræðumanns. En að því er varðar þessar fyrirspurnir, þá skal ég koma að þeim í síðari ræðu minni. En ég vil geta þess alveg sérstaklega þegar spurt er um afstöðu mína til skýrslu Ríkisendurskoðunar að þá sagði ég reyndar frá því, hv. þm., að það væri margt afar gagnlegt í henni og hún væri góð leiðsögn. Það vill nú svo til að stjórn Byggðastofnunar hefur ekki lokið umræðu um skýrsluna. Hún hefur farið yfir hana á tveimur fundum, ekki reyndar nema hluta fundartímans í síðara sinnið og það verður auðvitað að bíða þess tíma að fá niðurstöðu við viðbrögðum gagnvart skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég endurtek það sem ég sagði í fyrri ræðu minni, og ég held að allir hafi heyrt hér, að ég teldi margt jákvætt í þeirri skýrslu og hún væri góð leiðsögn.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé auðheyrt af orðum hv. síðasta ræðumanns að hann vill helst koma sér hjá því að ræða þessa skýrslu. Það er auðvitað ekkert eðlilegra heldur en stjórnsýsluendurskoðun Ríkisendurskoðunar sé rædd undir þessum lið um Byggðastofnun. Hvað er eðlilegra? Ef þingmaðurinn telur það ekki passa, sem ég er ekki sammála, þá er náttúrlega spurning hvort hér eigi ekki að óska eftir því að fram fari þá ítarleg og löng utandagskrárumræða um skýrslu Ríkisendurskoðunar vegna þess að það er mjög margt sem við þurfum að ræða varðandi það sem fram kemur í skýrslunni, ekki síst varðandi vinnubrögðin og vinnubrögð stjórnar sem eru mjög ámælisverð. Eins og það að stjórnina hafi skort vilja til þess að gera áætlanir um þróun byggðar í atvinnulífinu, nánast sagt að hún hafi komið í veg fyrir það. Og forsenda fyrir lánveitingum hlýtur að eiga að byggjast á slíkum áætlunum. Að það hafi ekki farið fram árangursmæling af 17--18 milljarða fyrirgreiðslu. Þetta kemur allt fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. --- Ég sé að hv. þm. Stefán Guðmundsson hristir hausinn. Þetta undirstrikar enn það sem ég segi að það er full ástæða til þess að fá ítarlega og langa utandagskrárumræðu um stjórnsýsluendurskoðun 

Virðulegi forseti. Það er auðvitað á valdi hvers og eins þingmanns hvað hann talar hér úr þessum ræðustól. Ég tók það sérstaklega fram að mér þætti ekki neitt óeðlilegt við það þó að það væri gamli afturhaldstónninn sem þessi hv. þm. ber jafnan með sér í ræðustól sem yrði viðhafður af henni. Ég var hins vegar að segja það að mér væri skyldara að ræða um Byggðastofnun og áform hennar vegna þess að það væri dagskrármál. Það er svo alveg á valdi hvers og eins hvort hann óskar eftir utandagskrárumræðu og það er auðvitað gott út af fyrir sig að hv. þm. er að þreifa sig áfram með það að finna eðlilega rás fyrir sínar skoðanir. Eins og ég sagði áðan voru málefnalegar spurningar hv. þm. einkum í sambandi við lánamálin. Ég tók það fram áðan og ég skal endurtaka það að ég skal lýsa hér skoðunum mínum í þeim efnum.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að fjalla um fáein atriði sem ég tel þó grundvallaratriði í umræðunni um stefnu og rekstur Byggðastofnunar. Atvinnuleysi kvenna og einhæf vinna á ríkan þátt í því að konur eru í meiri hluta þeirra sem flytjast af landsbyggðinni. Störfum hefur fækkað verulega og fátt komið í staðinn. Konur búa því víða við óvissu um eigin framtíð, lág laun og stopula vinnu. Því þarf að beina sjónum sérstaklega að atvinnusköpun í þágu kvenna. Um það er stjórn Byggðastofnunar Kvennalistanum greinilega ósammála. Ársskýrsla síðasta árs og skýrsla Ríkisendurskoðunar, sem mér skilst reyndar að einhverjir meinbugir séu á að ræða hér, frá því í september bera þess glöggt merki að enn virðast ráðandi gamaldags viðhorf til atvinnuþátttöku kvenna og til þeirra verkefna sem vert þykir að styrkja og lána til. Á því ber stjórn Byggðastofnunar og ríkisstjórn á hverjum tíma fulla ábyrgð. Árangur þeirrar stefnu og starfsaðferða sem Byggðastofnun hefur fylgt hefur ekki verið metinn reglulega og ekkert innra matskerfi verkefna virðist í gangi hjá stofnuninni. Það geta varla talist góð vinnubrögð. Þó hefur margt breyst í starfi stofnunarinnar á síðustu árum og liðin tíð að því er virðist að Byggðastofnun fái bein fyrirmæli um að verja fé í tiltekna atvinnuvegi. Ekki þarf annað en nefna loðdýra- og fiskeldisævintýrin til þess að vekja upp óstjórnar- og spillingardraugana. Hin pólitíska ábyrgð stjórnar Byggðastofnunar í gegnum tíðina er mikil og hún hefur í raun aldrei þurft að standa skil gerða sinna gagnvart almenningi með því að færa rök fyrir ráðstöfun almannafjár eins og skattgreiðendum þessa lands hafi hreinlega ekki komið það við og því haft lítið aðhald um vinnubrögð. Að síðustu ætla ég að leyfa mér að hugleiða hvort öðruvísi hefði verið að málum staðið hjá Byggðastofnun í gegnum tíðina ef farið hefði verið að ráðum kvenna og Kvennalistans. Ég fullyrði að það hefði ekki riðið Byggðastofnun að fullu ef hið háa Alþingi hefði hleypt nokkrum konum inn í stjórnina. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er staðfesting þess að reynslu og lífssýnar kvenna er þörf í Byggðastofnun eins og annars staðar í samfélaginu. Telji menn svo ekki vera má allt eins leggja starfsemi Byggðastofnunar niður í núverandi mynd.

Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til þess að koma með andsvar við hv. síðasta ræðumann, Þórunni Sveinbjarnardóttur, þar sem hún segir að Byggðastofnun sinni ekki málefnum kvenna og mér fannst það liggja í orðunum að við værum frekar andstæðingar þess kyns. Það er nú heldur betur misskilningur hjá þessum ágæta þingmanni. Fyrir fáum dögum síðan vorum við að taka að okkur verkefni um sérstaka stofnun sem kvenfólk hefur verið að vinna að, sérstakan lánasjóð sem þær hafa verið að brjótast í að koma upp og urðum við að sjálfsögðu við því að vista þennan sjóð inni í okkar stofnun. Við gerðum gott um betur, við tilkynntum jafnframt að við skyldum gera þetta án þess að taka nokkra þóknun fyrir. Við höfum líka á mörgum undanförnum árum tekið á og sinnt hinum margvíslegustu verkefnum sem konur hafa verið að fást við vítt og breitt um landið og ég segi það hér og nú, því miður kannski of fáum umsóknum sem hafa borist frá konum. En það er mikill misskilningur að halda þessu fram. Oft og tíðum hefur Byggðastofnun einnig í þessu sambandi reynt að eiga samstarf við Framleiðnisjóð landbúnaðarins sem víða hefur komið að þessum málum og ég er sannfærður um það að við höfum víða getað orðið að liði í þessum málum.

Herra forseti. Ég hélt því ekki fram að stjórn Byggðastofnunar væri andstæðingur kvenna. Það væri trúlega fráleitt. Vissulega ber að fagna hinum nýfengna áhuga á verkefnum og málefnum kvenna. Þær standa höllum fæti á landsbyggðinni, við vitum það öll, en ég fagna því að Byggðastofnun sé nú að verja meira fé til verkefna sem koma konum beint til góða. Hins vegar þegar maður lítur á tölurnar sem finna má í skýrslunni frá síðasta ári kemur í ljós að um 200 millj. kr. hafi verið veittar í styrki eftir því sem ég kemst næst og ég gat ekki betur séð en um tíund þess, eða um 20 millj. kr., væru til beinna kvennaverkefna, sem sagt ráðstafað úr félmrn. Ég hygg að við getum verið sammála um það, ég og hv. síðasti ræðumaður, að það þarf að gera miklu, miklu betur og það þarf líka að fá fleiri konur inn í þetta starf með fullri virðingu fyrir hv. stjórnarmönnum í Byggðastofnun.

Virðulegi forseti. Það er rétt, ég er sammála því og tók það fram, að það þarf að gera betur og það viljum við gera. Ég held að það sé kannski erfitt, auðvitað má alltaf finna eitthvað en ég held að í langflestum tilfellum hafi Byggðastofnun orðið við óskum frá konum sem hafa viljað stofna fyrirtæki eða gera eitthvað í atvinnumálum sínum. Ég man í svipinn ekki eftir nokkru sem við höfum raunverulega neitað í þeim efnum. En ég tek það fram að konur eru kannski núna á allra síðustu árum að sækja fram á þessari braut og ég fagna svo sannarlega að það skuli gert. Hvað það varðar að ekki sé pláss fyrir konur í stjórn Byggðastofnunar, þá hafa setið þar konur í stjórninni. Þar er engin í dag, það má segja því miður, við skulum vona að það breytist en alla vega er það þó ljóst að varamaður minn er kona. Það er þó varamaður sem situr hér með okkur í dag og ég hef trú á því að hún eigi eftir að koma inn í umræðuna. En annað geymi ég mér sem kom fram hjá hv. ræðumanni, t.d. loðdýraævintýrin og allt það, það skulum við ræða betur í dag. Ég efast um að þeir sem hafa talað um þau mál eins og hv. síðasti ræðumaður gerði og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, í þeirri tóntegund, það hljómar illa þegar menn fara að rökræða það mál, sem ég er tilbúinn að gera við þetta ágæta fólk sem hér talar og af mikilli vanþekkingu um þau mál.

Herra forseti. Það hryggir mig að hv. þm. telji mig tala af vanþekkingu um þessi mál, en svo verður víst að vera. Ég held einmitt að þau mál séu til þess að læra af þeim og við getum ekki annað en lært af þeim. Til þess að læra af þeim þarf að meta og það þarf að horfast í augu við sannleikann og horfast í augu við það hvað hefur verið gert á vegum Byggðastofnunar á undanförnum árum og áratugum. Ég skal hins vegar fagna því að stjórn Byggðastofnunar leggi sig nú eftir því að verða við óskum kvenna. Mér finnst að þeir eigi að gera enn betur og þeir eigi að gera það að sérstöku verkefni að virkja frumkvæði kvenna, fara út og finna þær, hjálpa þeim, koma þeim af stað í atvinnulífinu því að það margborgar sig.

Herra forseti. Ég vil þakka skýrslu um Byggðastofnun sem hæstv. forsrh. hefur flutt þingheimi. Byggðastofnun hefur á síðasta ári eins og áður unnið að margs konar verkefnum. Alls námu styrkveitingar 202 millj. kr. og fór stærsti hluti þess fjármagns til sérverkefna. Í ársreikningi Byggðastofnunar kemur fram að ekki hefur dregið úr fólksflutningum frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Þetta er þróun sem er áhyggjuefni ef byggð á að haldast á öllu landinu. Ég held að flestir geti verið sammála því að starfsemi atvinnuráðgjafa og annað þróunarstarf til handa fyrirtækjum og einstaklingum víða um land leiði til nýsköpunar í atvinnulífinu. Ferðaþjónustan er vaxandi atvinnugrein og því er eðlilegt að Byggðastofnun komi að því verkefni með því að styðja og styrkja þá starfsemi og tengja saman starf ferðamálafulltrúa og atvinnuráðgjafa. Á síðasta ári styrkti Byggðastofnun starf atvinnuráðgjafanna með 30 millj. kr. framlagi og styrkveitingar til nýsköpunar og ýmissa verkefna voru 65 millj. kr. Dulið atvinnuleysi í sveitum landsins, sérstaklega á meðal kvenna, er mikið og hefur samdráttur í landbúnaði, sérstaklega í sauðfjárrækt, átt þar stærstan hlut að máli. Þar hefur starf atvinnuráðgjafa komið verulega til aðstoðar þessu fólki og stuðningur Byggðastofnunar, m.a. við handverkssýningar, hefur einnig gefið þessu fólki viðurkenningu á þeirri vinnu sem fram fer víða um land. Þetta fólk sem er að byggja upp iðnað hefur ekki mikið fjármagn til að koma framleiðslu sinni á framfæri. Ánægjulegt er að sjá hvað íslenskt handverkafólk hefur náð langt í þróun og framleiðslu vöru til nytja og gjafa fyrir innlendan markað og erlenda ferðamenn. Í mínu kjördæmi bendi ég á þróttmikið starf fólks á handverksstaðnum í Þingborg og ég veit að hægt er að nefna miklu fleiri staði úti á landsbyggðinni. Það sem mest er um vert er að þarna er verið að vinna úr íslensku hráefni og hugmyndir fólks eru óþrjótandi. Með aukningu ferðamanna hingað til lands er kominn markaður fyrir fólk til að vinna minjagripi og annað sem hægt er að vinna yfir vetrartímann þar sem fólk er í sínu daglega umhverfi og þarf ekki að sækja um langan veg í atvinnu. Þessi atvinnustarfsemi, svo og önnur ný fyrirtæki, þurfa á svokölluðu þolinmóðu fjármagni að halda, sem gerir það að verkum að koma þeim á fæturna og að þau fái það umhverfi að þau geti lifað. Gera þarf Byggðastofnun það kleift að sinna þessari starfsemi og fái hún til þess rýmri heimildir til að styrkja slík fyrirtæki, svo og önnur fyrirtæki svo að þau geti starfað og dafnað vítt og breitt um landið. Meðal þess sem Byggðastofnun styrkti á síðasta ári var vöruþróun á leirhitabökstrum, náttúrulegum snyrtivörum, þurrkaðri loðnu og rafgirðingarstaurum svo eitthvað sé nefnt. Það sést á þessari upptalningu að fjölbreytni er í þeirri starfsemi sem Byggðastofnun styrkir. Endurskoðun Ríkisendurskoðunar á Byggðastofnun er nýlega lokið og hefur sú skýrsla valdið miklu fjaðrafoki og sýnist sitt hverjum. Gagnrýni er öllum holl ef hún er réttmæt. Það er ekki nóg að mínu mati að draga bara fram neikvæðar hliðar á málinu, það á að draga þær jákvæðu fram líka. Menn eiga að vera á jörðinni í þessari umræðu því mikið alvörumál er á ferðinni hvort hér á að vera byggð í öllu landinu eða ekki. Ég bið menn að vera minnuga þess.

Herra forseti. Til umræðu er skýrsla hæstv. forsrh. um Byggðastofnun og ég vil þakka hana. Þar kemur fram að á árinu 1995 hafi farið fram þróttmikið nýsköpunarstarf og fjölbreyttar hugmyndir um ný atvinnutækifæri sem Byggðastofnun hefur tekið virkan þátt í. Um þetta er allt gott að segja. Annað sem er góð vísbending er að þörfin fyrir afskriftaframlag hafi minnkað á árinu og ef ekki hefði komið til lánveitinga vegna Vestfjarðaaðstoðar hefði framlag á árinu á afskriftareikningi aðeins numið 175 millj. kr. Þetta segir jákvæða sögu og ég vil taka undir það sem kom fram í máli hæstv. forsrh. Það má líka taka undir að studd hafa verið ágæt verkefni, svo sem útflutningur á reyktum laxi frá Borgarnesi, sem hefur skilað sér mjög vel. Leirhitabakstrar í Búðardal. Það verkefni er gott og kemur á réttan stað þar sem mjög mikil þörf er á atvinnuuppbyggingu. Rækjumjölsframleiðsla á Hvammstanga, Vesturfarasafnið á Hofsósi, stuðningur við handverksfólk og Purity Herbs snyrtivörur á Akureyri, náttúrulegar snyrtivörur, þurrkuð loðna í Reykjahverfi, söfnun og vinnsla á lerkisveppum á Héraði, tóglásar í Keflavík, húðverndarvörur við Bláa lónið og styrkveiting til smábáta á aflamarki, svo eitthvað sé nefnt. Þetta eru mjög jákvæð verkefni og ber að nefna þau. En það fer samt ekki hjá því að inn í umræðuna dragist stjórnsýsluendurskoðunarskýrsla Ríkisendurskoðunar, þar sem hún tekur til allra þátta starfsemi Byggðastofnunar. Ég tel að það hafi verið rétt ákvörðun hv. þm. Egils Jónssonar, og þá sennilega stjórnar, að láta gera úttekt á stofnuninni við stjórnarskiptin 1995. Úttektin nær yfir tíu ára tímabil og er um hlutverk Byggðastofnunar sem fyrirgreiðslutækis stjórnvalda til styrkingar byggðum landsins á þjóðfélagslega hagkvæman hátt. Það verður auðvitað ekki hjá því komist að þegar skýrslan er lesin veltir maður fyrir sér hvernig skyldi fara fyrir henni. Verður hún tekin til umræðu? Verður hún notuð meira en lausleg leiðbeining? Því vil ég spyrja hv. þm. Egil Jónsson, stjórnarformann Byggðastofnunar: Hvernig verður þessi skýrsla notuð? Er hægt að gera grein fyrir því í svörum hvernig menn ætla sér að nota þessa úttekt? En mörgu sem þar kemur fram þarf að breyta. Þegar ákvarðanir eru teknar, sem hér er verið að fjalla um, þá eru þær teknar í ljósi þess ástands sem er á hverjum tíma þegar ákvörðun var tekin. Þetta geri ég mér vel ljóst og auðvelt er að vera vitur eftir á. En það er samt ástæða til að skoða og við eigum að læra af mistökum ef við höfum gert þau. Fyrsta spurningin, sem vaknar við skoðun þessarar skýrslu, er: Hvers vegna hefur ekki verið skilgreint hvað felst í orðunum ,,þjóðfélagslega hagkvæm þróun byggðar``? Og hvað felst í orðunum ,,óeðlileg byggðaröskun``? Hvað felst í orðunum ,,lífvænleg byggð``? Það getur hver og einn velt því fyrir sér og komist að raun um einhverja skilgreiningu en ljóst má vera að það hefur ekki verið gert á formlegan máta í stofnuninni þannig að skýr markmið hafi verið við úthlutun byggðastuðnings. Þetta tel ég vera niðurstöðu úr skýrslunni og það er líka niðurstaða mín eftir að hafa skoðað þessi mál í gegnum tíðina. Mér finnst blasa við að framkvæmdin sé þannig að vinstri höndin veit varla hvað sú hægri gjörir. Það lýsir sér í úthlutun stofnunarinnar til byggðarlaga þar sem kvótakerfi ríkisstjórna hefur farið hvað harðast með byggðirnar. Þar er úthlutun styrkja og lána hæst, a.m.k. hvað varðar Vestfirði. Þar er einnig tapið mest. Hvaða vitglóra er í svona vinnubrögðum? Það er ekki heildarmarkmið eða samræmi í slíkum gjörðum. Þegar kvótakerfið er að ganga hart að byggðunum er farið með hægri eða vinstri hendinni til að styrkja byggðirnar aftur í gegnum eitthvert annað apparat. Það bendir til að ekki hafi einungis skort á áætlanir og tillögur frá stofnuninni heldur hafi skort á yfirsýn og tillögur ríkisstjórna á umræddu 10 ára tímabili. Þess vegna er framkvæmd kvótakerfisstjórnunar fálmkennd eins og hún birtist og einnig í úthlutun byggðastyrkja til úrbóta þó svo að tapið hafi orðið mest þar sem úthlutun styrkja er hæst og ef til vill atvinnuleysi minnst. Þess vegna er það órannsakað hverjar afleiðingarnar hafa orðið. Mannfjölgun hefur verið mest á höfuðborgarsvæðinu á umræddu árabili en raunverulega hefur orðið fækkun á landsbyggðinni upp á 0,2% ef það er skoðað. Það hlýtur að gefa vísbendingu um hvert átti að veita aðstoð til að hamla á móti byggðaþróuninni. Það er ekki beint samræmi á milli þess hvert fjármunum hefur verið úthlutað og atvinnuleysisskráningar. Ekki heldur á milli fólksfækkunar og fjárstreymis frá stofnuninni. Það sem blundar í undirmeðvitundinni er að skipan stjórnar hafi á einhvern hátt átt þátt í þeim ákvörðunum sem teknar hafa verið í Byggðastofnun þó svo að skýrt sé tekið fram í þessari skýrslu að framkvæmdarstjóri eigi að gera tillögu til stjórnar um hvert fjármunum skuli beint í formi lána eða styrkja.

Hún gerir það líka.

Þetta er ekki unnt að fullyrða því að markmiðin eru ekki nógu skýr fyrir stofnunina, svo sem segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég vil, með leyfi forseta, vitna í skýrslu Ríkisendurskoðunar til lánveitinga Byggðastofnunar sem staðfestir það sem fram hefur komið í ræðu minni: Lánveitingar Byggðastofnunar námu 16,3 milljörðum á árunum 1985--1995. Ef horft er á skiptingu lánveitinga eftir kjördæmum lánaði stofnunin mest til Vestfjarða eða sem svarar til liðlega 22% af heildarlánveitingum stofnunarinnar. Í kjölfarið kemur Norðurland eystra með tæp 17% lánveitinga, Austurland með 14%, Suðurland með tæp 13% og Norðurland vestra með 12%. Mun lægra hlutfall var lánað til Reykjaness og Vesturlands eða rúm 9% til hvors kjördmis. Þá veltir maður fyrir sér hvort stjórnarskipunin hafi eitthvað með þetta að gera. Það blundar í undirmeðvitundinni. Á þessu árabili afskrifaði Byggðastofnun lán að fjárhæð 3,8 milljarðar kr. eða sem svarar til 23% af heildarlánveitingum stofnunarinnar. Mest var afskrifað á Vestfjörðum eða sem svarar til 30% af lánveitingum til þess landshluta. Á Norðurlandi eystra voru afskrifaðar sem svarar til 29% af lánveitingum til kjördæmisins. Þetta er aðeins örlítið af því sem kemur fram í þessari ágætu skýrslu. Mjög athyglisvert er að kostað hefur 1,5 milljarða að reka Byggðastofnun á umræddu tímabili eða um 150 millj. á ári og þar af er launakostnaður um 65%. Á árinu 1995 var launakostnaður stofnunarinnar um 70%. Þá má spyrja: Getur það verið eðlilegt? Fjárlagatillögur til stofnunarinnar í ár eru ráðgerðar 190 millj. Ef svo fer sem horfir fer stór hluti þeirrar upphæðar til reksturs. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er lagt mat á fjármuni sem settir hafa verið í að reka byggðastefnuna í formi eigin fjár og með framlögum úr ríkissjóði. Með því að taka mið af meðalávöxtun spariskírteina ríkissjóðs á umræddu tímabili má leggja dæmið þannig út að fórnarkostnaður byggðastefnu sé 8,4 milljarðar. Um þetta má deila og hefur verið gert, en þær forsendur sem Ríkisendurskoðun gefur sér gefa þetta svar. En auðvitað má, eins og ég sagði áðan, deila um þær forsendur í hvert skipti sem reiknað er. Herra forseti. Tímans vegna sé ég ekki að ég geti vitnað til þessara glöggu dæma í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ég hef leyft mér að vitna í um leið og ég ræði ársskýrslu Byggðastofnunar. En við yfirlestur þessarar bláu skýrslu kemur í ljós að það hefur skipt máli fyrir kjördæmin hvernig stjórn Byggðastofnunar hefur verið skipuð. Það gefur a.m.k. ástæðu til þess að efast um hvort alþingismenn eiga að sitja í stjórnum þar sem fjármunir til ráðstöfunar eru ákvarðaðir af Alþingi. Það er álitamál hvort slíkt eigi að vera. Og auðvitað tengjast hér saman athafnir og orð og framlög og úthlutun. Það vakna einnig spurningar hvort ekki sé rétt að endurskoða lánakerfin á landinu í heild sinni þegar svo er komið að hagur sjóða, eins og Iðnlánasjóðs, Fiskveiðasjóðs og Byggðastofnunar versnar af því þeir geta ekki lánað nóg. Hagur þessara sjóða er að versna af því þeir geta ekki lánað nóg. Og það veldur þeirri hugsun að breytinga sé þörf. Herra forseti. Ég endurtek upphafsorð um að rétt sé að gera úttekt á stofnunum ríkisins a.m.k. öðru hverju. Ég tel að starfsmenn eigi ekki að vera viðkvæmir fyrir því að gerð sé athugun eða úttekt á starfi þeirra eða starfsemi stofnunar sem þeir vinna hjá. Ég hef kannski rætt mest þessa skýrslu en ég vil geta þess að hún inniheldur einnig upplýsingar um jákvæðar aðgerðir og árangur af starfi Byggðastofnunar, um nýsköpun og um enduruppbyggingu fyrirtækja, svo menn lesi nú ekki allt svart sem í þessari skýrslu stendur eða þá í umræðunni af minni hálfu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir einkar málefnalega ræðu og reyndar er flest af því sem hér kom fram fyllilega eðlilegt að taka til umræðu. Það sem ég vildi þó einkum minnast á eru áhrif stjórnarnefndarmanna sem ræðumaður talar um. Ég mótmæli því að stjórnarnefndarmenn beiti áhrifum sínum sérstaklega til þess að draga taum vissra kjördæma. Það er ekki mín reynsla af störfum í Byggðastofnun og ég bendi á það, sem reyndar kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar út af fjárstreymi til Vestfjarða, að það eru gefnar skýringar á því vegna hvers það hafi átt sér stað: Einhæfni í atvinnulífi og samdráttur í fiskveiðum. Þannig að Ríkisendurskoðun gefur skýringar einmitt á þessu sem menn hafa lagt út sem mikla ádeilu á stjórnarmenn Byggðastofnunar. Ég vil enn fremur vekja athygli á því, og verð þá að koma betur að því síðar, sem mér þótti vænt um að hv. þm. skyldi koma inn í umræðuna og það er þetta með skort á skilgreiningum. En ég bara spyr nú vegna þess að við veitum líka stuðning til byggðarlaga 

Herra forseti. Ég þakka fyrir að hv. þm. Egill Jónsson metur það sem jákvætt innlegg sem ég var með. Ég hugsaði málið á þann veg að það væri bæði gagnrýni og tekið undir hana og líka tekið undir það sem jákvætt er og hægt að lesa úr þessari skýrslu og reyndar þeirri skýrslu sem er hér í raun til umræðu. En ástæðan fyrir því að ég dreg þessar ályktanir sem ég nefndi eru niðurstöðurnar í töflum á bls. 52 og 53, tafla 5 og tafla 6, þar sem sést að ef horft er á svæði eins og Vesturland þar sem atvinnutekjur voru tiltölulega lágar, þar sem atvinnuleysi var mjög mikið, þar eru minnstu framlögin. Þess vegna velti ég þessi fyrir mér, það er enginn stjórnarmaður sem var fulltrúi af því svæði, alla vega ekki á þessu umrædda tímabili. Þetta er ekki til þess að ráðast á menn heldur er þetta sett svona fram. Ég veit ekki til þess að það hafi verið sérstakur fulltrúi af Vesturlandi á þessum tíma. En varðandi skilgreiningarnar þá tel ég að menn þurfi að skilgreina markmiðin og ég vona að þessi skýrsla leiði til þess að stjórn Byggðastofnunar og þeir aðilar sem um eiga að fjalla dragi ályktanir af þessari skýrslu þannig að þeir endurskoði og endursetji sér markmið. Það veit ég að verður gert, ég trúi því. Og varðandi Reykjanes, þá á það ekkert að vera út undan frekar en önnur byggðarlög. Ef þarf að lyfta undir atvinnutækifæri eða atvinnuaðstoð þar umfram aðra landshluta þá á að gera það.

Herra forseti. Mér þykir nú vænt um það sem kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns. Við vitum að það er mikill uppgangur á Reykjanesi. Byggðastofnun hefur hins vegar líka fengið þaðan mjög góð erindi og áhugaverð. Og við höfum ekki gert greinarmun á því að afgreiða þeirra mál og annarra. En auðvitað er það ekki í takt við byggðasjónarmiðin eins og þau eru skilgreind. Þess vegna er afar þýðingarmikið þegar menn eru að gagnrýna það að ekki sé nógu skýr markmiðssetning að þeir skuli svara með sama hætti og hv. síðasti ræðumaður gerði, að það eigi ekki að skilja eftir þau byggðarlög þar sem atvinnuástand er t.d. af öðrum ástæðum á uppleið.

Herra forseti. Við mat á fyrirgreiðslu eða lánveitingum ber auðvitað að hafa hliðsjón af atvinnusamsetningu í þeim kjördæmum sem menn eru að bera saman. Af því hér er borið saman Vesturland og Vestfirðir þá vil ég minna á frétt sem birtist í Morgunblaðinu í gær um lánveitingar Fiskveiðasjóðs, sem ekki hefur neitt sérstakt byggðahlutverk heldur er einfaldlega lánasjóður á arðsemisgrundvelli og lánar þeim sem hann treystir til að borga og öðrum ekki, að næsthæstu lánveitingarnar á síðasta ári voru til Vestfjarða, eða um 21% útlána. Það er einfaldlega vegna þess að sjávarútvegur er svo stór þáttur í atvinnulífi þar. Hins vegar fóru ekki nema 10% af lánveitingum Fiskveiðasjóðs til Vesturlands. Skýringin er ósköp einföld, bara öðruvísi samsetning á atvinnulífi og auðvitað endurspeglast þetta líka í Byggðastofnun. En af því hv. þm. var með hugmyndir um að það skipti máli hvaðan menn væru þegar þeir tækju ákvarðanir um útdeilingu peninga þá langar mig til að rifja upp stefnu Alþfl. í byggðamálum eins og hún var kynnt þegar frv. það var til umræðu sem síðar varð að núgildandi lögum um Byggðastofnun. Þar segir, með leyfi forseta, um byggðastefnu Alþfl. sem formaður flokksins hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson kynnti: ,,Kjarni stefnu okkar er sá að við viljum auka vald landsbyggðarinnar og þess fólks sem þar býr yfir sínum eigin málefnum við að gera róttæka skipulagsbreytingu á stjórnkerfinu og skapa hér nýjar stjórnsýslueiningar í sveitarstjórnarmálum sem væru fylki eða fjórðungar sem fengju verulegt vald í sínar hendur, m.a. skattlagningarvald.`` Ég vil spyrja hv. þm. Alþfl. hvort hann sé sammála þessari byggðastefnu 

Herra forseti. Meginmarkmið Alþfl. og byggðastefna lýtur að því að treysta byggð þannig að gæði landsins og aðrar auðlindir til lands og sjávar verði nýttar með hagkvæmum hætti. Þetta hlýtur að vera þokkalega skýrt svar. Ég sé ekki að það felist neitt í orðum hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar fyrir 11 árum síðan sem tekur þetta markmið neitt út af sporinu. Það er rétt, það á að auka vald landsbyggðarinnar. Það hefur ekki orðið nema í því að verkefni voru færð til sveitarstjórnanna með því að flytja grunnskólana til þeirra frá ríkisvaldinu. Að þessu verkefni stóð Alþfl. heils hugar og það er aðeins eitt sem hefur náðst af þeim markmiðum að flytja vald frá ríki til sveitarfélaga. Núna varðandi atvinnufyrirtæki er á döfinni að flytja Landmælingar frá Reykjavík til Vesturlands. Það er athygli vert. Það er líka athygli vert hver viðbrögðin eru, þverpólitísk viðbrögð manna úr öllum flokkum sem í Reykjavík eru.

Herra forseti. Því rifja ég þetta upp af því mér finnst þetta skipta máli í umfjöllun um byggðastefnu. Eins og segir í ræðu hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar, með leyfi forseta: ,,Aðalatriði er að þessar nýju stjórnsýslueiningar fái í hendur meira vald. Að kjörið verði með lýðræðislegum hætti í stjórnir þeirra til fylkisþinga eða fylkisstjórna og að fylkin fái sjálfstætt skattlagningarvald.`` Ég er nefnilega alveg sammála þessu. Ég er þeirrar skoðunar að það sem best mundi duga landsbyggðinni til að halda sínum hlut og eflast væri að hún hefði málin í eigin höndum í stað þess að draga málin öll hingað til Reykjavíkur. Og síðan er sett upp einhver stofnun sem á að deila út til okkar til baka því valdi sem búið er að taka af okkur. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að færa valdið út á land og héðan í burtu. Ég er ekki að fara í andsvar til að andmæla ræðu hv. þm. Gísla S. Einarssonar. Ég er bara að spyrja hann um afstöðu hans til þessa máls sem mér finnst vera kjarni málsins.

Herra forseti. Það ber ekki mikið í milli okkar hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar í þessum málum. Ég get ítrekað það að við alþýðuflokksmenn viljum treysta byggðina þannig að gæði landsins og aðrar auðlindir til lands og sjávar verði nýttar með hagkvæmum hætti. Við viljum efla byggð á svæðum þar sem hægt er að reka fjölbreytt og arðsamt atvinnulíf og veita þjónustu að kröfu nútímasamfélags og við viljum draga úr fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins þannig að mannvirki þjóðarinnar nýtist skynsamlega. Hvað er að gerast um allt land? Þar standa auðar skólabyggingar, á Vestfjörðum, á Vesturlandi, á Norðurlandi, á Norðausturlandi, á Austurlandi. Og það er afleiðingin af því að við höfum ekki getað hamlað á móti og það eru hlutirnir sem ég var að tala um í ræðu minni í upphafi og við erum ekki ósammála, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Gísli Einarsson féll í sömu gryfju og Ríkisendurskoðun í samanburðarfræðinni og kannski ekki óeðlilegt miðað við hvernig skýrslan er sett upp. En ég trúi því annars um þennan ágæta þingmann að hann vilji hafa það sem sannara reynist í þessum málum. Málið er það að þegar fiskeldið fer af stað á Íslandi á sínum tíma þá eru það aðallega tveir sjóðir sem taka þessi mál að sér. Annars vegar er það Framkvæmdasjóður ríkisins og hins vegar Byggðastofnun. Framkvæmdasjóður ríkisins valdi fyrirtækin fyrst sem hann vildi hafa hjá sér, afgangurinn lenti hjá Byggðastofnun. Þegar menn eru að tala um afskriftir milli Norðurlands vestra, eins og hv. þm. gerði, annars vegar og Vesturlands hins vegar, verður að líta á að ef það fjármagn sem afskrifað var vegna þess eina fiskeldisfyrirtækis sem fjallað er um að Byggðastofnun hafi lánað í Norðurlandi vestra væri tekið frá þá er hlutfallið nákvæmlega sama á Norðurlandi vestra og á Vesturlandi og í Reykjanesi. En það er ekkert getið um það hvað tapaðist á fiskeldinu sem Framkvæmdasjóðurinn lánaði til sem voru í öðrum kjördæmum. Ég er ekki að segja þetta á neikvæðan hátt en þetta sýnir okkur að skýrslan og samanburðurinn sem menn eru hér að tala um er ekki réttlátlega sett upp. Að skaðlausu hefði Ríkisendurskoðun mátt taka þetta fram.

Herra forseti. Ég held að ég hafi dregið a.m.k. stærstu punktana fram af því sem að ég tel hafa gerst á síðasta ári. Ég tel að árangur hafi náðst. Ég kom einnig inn á það hvað Ríkisendurskoðun segir. Ég tel mig ekki hafa fallið í neina gryfju. Ég held að ég sjái þokkalega í gegnum þessa skýrslu sem gerð var vegna þessara tíu ára frá 1985--1995 enda fengið skýringar bæði frá framkvæmdastjóra Byggðastofnunar og frá skýrsluhöfundum, þ.e. ríkisendurskoðanda. Þess vegna spyr ég og bið um að stjórnarmenn og stjórnarformaður Byggðastofnunar noti þessa skýrslu til rækilegrar leiðbeiningar. Ég tel að það megi ná árangri. Við þurfum að reka eitthvert apparat sem er samsvarandi Byggðastofnun og við þurfum að fá það eins virkt og hægt er. Ég sagði líka að skýrslan er auðvitað eins og hún er vegna þess að þær ákvarðanir sem voru teknar á hverjum tíma voru í ljósi þeirra aðstæðna sem þá voru. Ég viðurkenni það. En við eigum, hv. þm. Stefán Guðmundsson, að læra af mistökunum og ég veit að þar erum við sammála og þingmaðurinn er örugglega fús til að vinna á þeim nótum sem ég er að ræða um hér.

Að sjálfsögðu mun ég og hef marglesið skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það er kannski þess vegna sem mér gremst skýrslan því hún er skrifuð í þeirri tóntegund sem ég var hér að draga fram. Og ég sé að menn hafa fallið í þessa gryfju í samanburðarfræðinni. Það er óréttlátur samanburður þegar verið er að draga upp þessa mynd af kjördæmunum. Ég segi það enn og aftur að ef þetta eina fyrirtæki hefði verið tekið út úr, eins og er gert í samanburði við önnur fyrirtæki vegna þess að fiskeldið er þar ekki inni, þá hefðu afskrifaðar skuldir, þ.e. útlán til Norðurl. v., numið um 10%. Það er nákvæmlega sama talan og er í Reykjavík og á Reykjanesi. Annars vil ég segja við Alþfl. og þessa ágætu menn sem tala fyrir hann hér og hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, fyrrv. ráðherra, að hv. þm. er fljótur að gleyma. Hún var búin að sitja í ráðherrastól býsna lengi og það var nánast sviðin jörð þegar hún fór úr ráðherrastólnum. Nánast sviðin jörð. Þrátt fyrir það leggur þessi hv. þm. til að skattleggja landsbyggðina um 14--15 milljarða kr. með auðlindaskatti.

Herra forseti. Ég tel að það hafi verið ómaklega vegið að hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur úr þessum stól. Ég veit að hún er manneskja til að svara fyrir þau orð. Ég tel að það sé mjög óheppilegt þegar menn eru í málefnalegri umræðu, hvort sem það er um skýrslur eða annað, þegar menn grípa tækifærið að viðhafa málflutning eins og hv. síðasti ræðumaður. Grundvallaratriðið er að Ríkisendurskoðun telur að Byggðastofnun eigi að leggja mat á hvort fjármagn sem hefur verið veitt til sveitarfélaga, fyrirtækja, einstaklinga eða annarra aðila í formi lána, styrkja eða hlutafjár, hafi leitt til þess að þau markmið sem eru skilgreind í lögum um stofnunina hafi náð fram að ganga. Þetta er aðalatriðið. Þess vegna segi ég: Það er nauðsynlegt að stjórnarmenn Byggðastofnunar leggi í slíka vinnu til að meta árangur sinn.

Virðulegi forseti. Hér hefur farið fram afskaplega upplýsandi og athyglisverð umræða um Byggðastofnun. Umræðan hefur farið um víðan völl svo sem við er að búast enda snertir Byggðastofnun atvinnulíf, einstök sveitarfélög, kjördæmi og þannig má áfram telja. Það hlýtur að vera mjög eðlilegt að velta upp í þessari umræðu hvert raunverulegt hlutverk Byggðastofnunar er, til hvers til hennar var stofnað á sínum tíma. Ég hygg að flestir geti verið sammála um að hlutverk hennar hafi verið og eigi að vera að styrkja byggðir landsins eins og nafn hennar bendir til og draga úr spennu á milli höfuðborgar eða við skulum segja þéttbýlis og dreifbýlis. Þá er líka rökrétt að spyrja: Hvernig hefur tekist að ná þessum meginmarkmiðum? Séu tölur um byggðaþróun skoðaðar má ljóst vera að markmiðin í sjálfu sér hafa ekki náðst. Við sjáum hvernig þróunin er. Fólk streymir utan af landi einkum hingað á suðvesturhornið þar sem um það bil helmingur þjóðarinnar býr núna. Af þessu má auðvitað draga ýmsar ályktanir en rétt er að minna á að sú spenna sem ríkir á milli dreifbýlis og þéttbýlis er enn til staðar og er umhugsunarefni. Af þessu má draga ýmsar ályktanir. Sumir gætu ályktað sem svo að Byggðastofnun hafi mistekist hrapallega hlutverk sitt. Ég hygg að það sé ekki rétt ályktun því Byggðastofnun hefur eins og komið hefur fram í umræðum aðstoðað í mörgum byggðarlögum. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að þenslan hefur verið og flutningurinn hingað á suðvesturhornið. Við þurfum nefnilega að velta því upp hvað það er sem ræður byggðaþróun. Engin ein stofnun mun geta stjórnað byggðaþróun. Það eru fleiri þættir sem koma til. Fyrst ber auðvitað að nefna byggðamál, atvinnumál. Atvinnumál eru undirstaða allra byggða. En það eru fleiri þættir sem koma til og má þar nefna náttúröflin og nægir í því sambandi að benda á þær hörmungar sem dunið hafa á Vestfirðingum á síðasta ári og rétt er hægt að ímynda sér hvaða sálræn áhrif það hefur á íbúa þess byggðarlags og reyndar fleiri byggðarlaga. Síðan er spurningin um þjónustustig og aðra þætti. Allt þetta hefur áhrif á byggðaþróun og ein stofnun er að sjálfsögðu ekki í stakk búin til að rísa gegn eða með því ein og sér. Við þurfum nefnilega að velta fyrir okkur hvernig byggð þróast. Við þurfum líka að gera okkur grein fyrir því að í dag eiga mörg smærri sveitarfélög í verulegum erfiðleikum og íbúar þeirra byggðarlaga búa við afskaplega mikið óöryggi og lægra þjónustustig en gengur og gerist í stærri sveitarfélögum. Þróunin er eins og menn vita á þann hátt að atvinnulífið dregst saman af ýmsum ástæðum. Það þarf ekki annað en að togari sé seldur burt úr byggðarlagi eða frystihús fari á hausinn. Þar með er atvinnugrundvöllur brostinn. Fólkið tekur að streyma úr byggðarlaginu ef það getur. Tekjur sveitarfélagsins minnka og á ákveðnu stigi brestur á einn allsherjarflótti. En eftir stendur að þeir sem eftir sitja hafa minni tekjur vegna minnkandi íbúafjölda og hægt og hægt skapast misrétti þar sem íbúar minnstu sveitarfélaga eiga ekki aðgang að þeirri grundvallarþjónustu sem ég hygg að Alþingi sé almennt sammála um að veita öllum þegnum landsins. En það sem verra er er að margir íbúar þessara byggðarlaga komast ekki burt þó fegnir vildu. Þeir eru bundnir átthagafjötrum vegna þess að ævistarf þeirra er gjarnan bundið í húseign sem ekki selst. Þetta er mikill vandi og mörg slík sveitarfélög og íbúar þeirra búa við þetta óöryggi. Þá er eðlilegt að spyrja: Hvert er hlutverk Byggðastofnunar í dag og hvert á að vera framtíðarhlutverk hennar? En áður en því er svarað hljótum við að gera þá kröfu til okkar sem alþingismanna að byggðastefna verði skýrð. Það hefur komið fram í umræðum hér í morgun að hún er í rauninni afskaplega óskýr og framkvæmdin og byggðaþróunin ber þess gleggst vitni. Menn tala gjarnan í fjórðungum. Menn tala gjarnan í sveitarfélögum. En við þurfum að marka skýrari byggðastefnu. Við erum komin að þeim tímamótum hygg ég. Við mótun þeirrar stefnu þurfum við að skoða tengsl við opinbera fjárfestingu, samgöngur, skóla, heilbrigðisþjónustu o.s.frv. Ég hygg að við stöndum einfaldlega frammi fyrir þeirri staðreynd í dag að við þurfum að taka ákvarðanir um það hvernig við viljum að land okkar byggist í framtíðinni. Viljum við að þróunin haldi áfram eins og hún hefur verið síðustu áratugi, þ.e. að hingað á suðvesturhornið flytjist nánast allir Íslendingar eða viljum við að landið verði byggt á fleiri stöðum? Um það snýst í rauninni spurningin að mínu mati. Ef við erum sammála um, sem ég hygg að allir þingmenn séu og raunar allir landsmenn, að okkur beri nauðsyn af þjóðhagslegum ástæðum að byggja landið á fleiri stöðum en á suðvesturhorninu, vegna þess að þjóðhagslegir hagsmunir mæla með því. Vegna þess líka að þéttbýlið þarf á dreifbýlinu að halda þá þurfum við að taka ákvörðun um það hvar við ætlum að halda uppi byggð utan suðvesturhornsins og verja þá byggðakjarna með kjafti og klóm. En það felur jafnframt í sér að það kunni að þurfa að taka ákvörðun um að ákveðin sveitarfélög verði borin fyrir borð. Það er erfið og sár ákvörðun en ég hygg að hún sé óhjákvæmileg vegna þess óöryggis sem svo margir íbúar þessa lands búa við í dag í minnstu sveitarfélögunum. Í annan stað, herra forseti, hefði ég viljað minnast á byggðamál sem atvinnumál í víðari skilningi. Byggðastofnun veitir styrki til að efla byggðir landsins í gegnum atvinnulífið. En á vegum hins opinbera eru ótal aðrar stofnanir og sjóðir sem eru í rauninni að fást við það sama og Byggðastofnun. Vel á annan tug opinberra sjóða eru að styrkja einstaklinga, sveitarfélög og fyrirtæki til að byggja upp atvinnulíf. Ég nefni Framleiðnisjóð, Þróunarsjóð sjávarútvegsins, Iðnþróunarsjóð, Iðnlánasjóð, ýmsa nýsköpunarsjóði, að ógleymdu ráðstöfunarfé einstakra ráðuneyta. Þetta er vitaskuld mjög óskynsamlegt og við þekkjum dæmi um dugmikla einstaklinga sem hafa hug á að koma upp fyrirtækjum og fá styrki frá fjórum til fimm ólíkum aðilum sem allir eiga það sammerkt að vera opinberir sjóðir. Þetta er óskilvirkt og lítil þjóð í stóru landi getur ekki leyft sér að fara svo óskynsamlega með fjárveitingar sínar. Ég hygg að vandinn snúist líka um íhaldssemi okkar í skipan ráðuneyta. Það má segja að atvinnulífið og þjóðlífið hafi þróast hraðar en ráðuneytin. Ég tel það úrelt að vera með þrjú aðskilin atvinnumálaráðuneyti. Það felur í sér ákveðna stöðnun og gerir m.a. lítið ráð fyrir þróun nýrra atvinnugreina. Ég nefni tölvubúnað sem dæmi og ferðamál. Þarna tel ég að þurfi að verða uppstokkun þannig að heildarsýn hinna einstöku sjóða og atvinnuráðuneyta verði til staðar að ógleymdum svo öllum þeim fjölda rannsóknastofnana á vegum hins opinbera sem hafa illu heilli lítið samstarf. Þetta þarf að einfalda. Ég nefni, herra forseti, í þriðja lagi tengsl Byggðastofnunar og hinna ýmsu sjóða við bankakerfið. Hvað þýðir það í raun þegar Byggðastofnun tekur ákvörðun um að lána einstaklingum eða fyrirtækjum? Það þýðir að þeim einstaklingum og fyrirtækjum eða sveitarfélögum er gert kleift að fara af stað með fyrirtækjarekstur og er gert í hinni bestu trú og hefur til allrar hamingju afskaplega vel til tekist í mörgum tilvikum. En þá er eftir sá vandi sem steðjar að flestum nýjum fyrirtækjum, þ.e. reksturinn. Utan við þetta sem má kalla startkapítal standa síðan peningastofnanir, bankastofnanir og halda að sér höndum með sína annáluðu steinsteypustefnu, þar sem lítil áhætta er tekin og lítil þátttaka í að byggja upp atvinnulíf. Ég tel að þurfi, og sé eitt brýnasta mál byggðastefnu og atvinnustefnu landsins, að brúa þetta bil á milli peningastofnana, bankanna og Byggðastofnunar. Ég sé í rauninni fyrir mér Byggðastofnun í nýju hlutverki og vil leyfa mér að vitna aðeins til heimsóknar sem ég fór í til Bandaríkjanna ekki alls fyrir löngu. Þar er nefnilega rekin afskaplega merkileg stofnun, U.S. Small Business Administration, sem gegnir mjög svipuðu hlutverki og Byggðastofnun nema hún nær til landsins alls. Þar telja menn sig vilja láta þjóðarhagsmuni ráða en ekki binda sig við fylki. Ég tel að ástæða sé til að hugleiða ögn hvernig ákvarðanir í sjóðum hér eru gjarnan teknar, eins og fram hefur komið skýrt í umræðum í morgun. Menn taka ákvörðun um að veita tiltekinni upphæð í tiltekinn fjórðung og síðan, svo það sé kæruleysislega orðað, rembast menn við að koma þessari upphæð í lóg. Í þeirri stofnun sem ég nefndi áðan vestan hafs, og reyndar eru svipaðar stofnanir starfandi í Þýskalandi, snúa menn þessu við og höfða til frumkvæðis einstaklinga og fyrirtækja. Þar geta einstaklingar og fyrirtæki komið með hugmyndir sínar, ekki endilega í nýsköpun, og borið undir þá bandarísku stofnun, sem ég nefndi áðan. Og það er hennar að meta hvort grundvöllur sé fyrir því í tengslum við ýmsar rannsóknastofnanir, í tengslum við rekstrarráðgjafa og þannig má áfram telja. En ég vek athygli á að það eru bankarnir sem lána út. Það er ekki þessi stofnun sem lánar heldur bankarnir með ábyrgð frá þessari stofnun. Það er sú mynd sem ég get séð Byggðastofnun í í framtíðinni. Að Byggðastofnun ábyrgist lán og deili þeirri ábyrgð með bankastofnunum. En vestan hafs er sú stofnun sem ég nefndi ábyrg fyrir 70% lána en bankarnir ábyrgjast 30%. Árangurinn er sá að mestur vöxtur í efnahagslífi vestan hafs er í gegnum smáfyrirtæki sem komið hafa upp með þessum hætti. Þar er mest verðmætasköpun, þar verða flest störf til. Afföll þeirra lána sem eru veitt með þeim hætti sem ég nefndi áðan og deilt er á milli bankastofnana og þeirra stofnana sem ég vil sjá Byggðastofnun í, eru 1%. Árangurinn er stórkostlegur. Herra forseti. Byggðamál eru atvinnumál. Það eru stærstu pólitísku málin sem við eigum að fjalla um. Við þurfum að marka okkur skýrari byggðastefnu. Hún kann að leiða til sársauka en ég held að við stöndum frammi fyrir þeim veruleika. Við þurfum að einfalda sjóðakerfið þannig að hver króna nýtist okkur og auka skilvirkni. Við þurfum að tengja þetta sjóðakerfi við bankana um leið og við aftengjum steinsteypustefnu bankanna. Síðast en ekki síst þurfum við að stokka upp í ráðuneytum atvinnuvega okkar. Þetta tel ég vera stærstu pólitísku málin sem við þurfum að fást við. Þetta er hin eiginlega byggðastefna.

Virðulegi forseti. Hv. síðasta ræðumanni var tíðrætt um styrki og styrkjaúthlutanir. Ég vil að komi fram að það eru ekki nema sáralitlar upphæðir sem Byggðastofnun úthlutar af styrkjum. Inni í þeirri tölu, sem hér hefur verið fjallað um, eru ákvarðanir sem hafa verið teknar af Alþingi á grundvelli fjárlaga þar sem Byggðastofnun hefur verið falið að úthluta styrkjum samanber t.d. smábáta. Eins hefur Byggðastofnun úthlutað styrkjum á grundvelli viðauka II í búvörusamningi og meginstofninn í styrkhúthlutunum á síðasta ári var einmitt vegna þessara ákvarðana. Það er tiltölulega lítið fjármagn sem Byggðastofnun hefur, því miður, til úthlutunar í sambandi við styrki. Mér finnst rétt af því að menn hafa verið að vitna í Ríkisendurskoðun og er það sjálfsagður hlutur, og skilgreiningar í þeim efnum, að lesa það sem fram kemur á bls. 49 um þessi efni: ,,Þrátt fyrir að Byggðastofnun hafi ekki náð sem skyldi markmiðum laganna um hagkvæmari byggðaþróun eða aukna fjölbreytni atvinnulífs á landsbyggðinni má ætla að aðgerðir stofnunarinnar hafi beinst að enn öðru markmiði laganna þ.e.a.s. að hindra byggðaröskun.`` Það er ekki þar með sagt að ekki hafi verið farið eftir lögum Byggðastofnunar þó að ýmsir hlutir hafi ekki gengið eftir í þeim efnum.

Herra forseti. Ekki fólst það í orðum mínum að ég væri að væna formann stjórnar Byggðastofnunar um að hann hafi ekki farið að lögum. Ég var að reyna að vekja athygli á að margir aðilar eru að veita styrki og lán og taka ákvarðanir um fjárveitingar. Hv. þm. nefndi Alþingi, Byggðastofnun er einn þeirra aðila og hinir ýmsu sjóðir. En þessar ákvarðanir, margar hverjar, eru byggðar á því að veita út til kjördæma og síðan er leitað verkefnanna. Það sem ég var að reyna að vekja athygli á var að snúa þessu við. Aftur komum við að því sama að byggðastefnan er ekki nógu skýr, hugsanlega vegna þess að við höfum ekki haft pólitískan kjark til að ákveða hvar í landinu við treystum okkur til að verja byggð og verja hana með öllum tiltækum ráðum. En það er líka ástæða til að nefna að ýmislegt úr ákvörðunum Byggðastofnunar og Alþingis skapar grundvöll að blómlegri byggð sums staðar á landinu t.d. á Selfossi, á Héraði, í Skagafirði, Eyjafirði o.s.frv. En meginatriðið er að við þurfum að skerpa byggðastefnuna til að vita nákvæmlega hvert við ætlum að halda.

Virðulegi forseti. Það er ekki ágreiningur milli mín og hv. síðasta ræðumanns um að gagnlegt væri að skerpa byggðastefnuna. Það er eðlilegt að það komi fram vegna þess að hann var sérstaklega að tala um smáverkefni. Það eru einmitt þau sem við höfum lagt rækt við að lána til á síðasta ári og gengið kannski nokkuð langt fram í þeim efnum í sumum tilvikum. Ég vil líka vekja athygli á að Ríkisendurskoðun kemst að sömu niðurstöðu og hv. ræðumaður, þ.e. að það eigi að fækka þeim stofnunum sem veita styrki. En hvað segir Ríkisendurskoðun? Hún segir að þá sjóði eigi að færa inn í Byggðastofnun. Eftir skýrsluna og eftir þessa yfirferð kemst Ríkisendurskoðun að því að trúverðugast sé að vista þessa starfsemi þar. Ég held því að erfitt sé að finna meira traust frá Ríkisendurskoðun en felst einmitt í þessu. En slíkum áherslum hafa menn gleymt í umræðunni. Það er fjarri því að þetta eigi sérstaklega við hv. síðasta ræðumann. En ég gat ekki annað en gripið þetta einstaka tækifæri til að sýna hvað mikið traust felst í skýrslu Ríkisendurskoðunar á fjársýslu Byggðastofnunar.

Herra forseti. Undir það má auðvitað taka með hv. þm. Agli Jónssyni að Byggðastofnun fær mikla traustsyfirlýsingu frá Ríkisendurskoðun. Ég tel eftir sem áður, og er í rauninni óháð þessu og ekkert nema gott um þetta traust að segja, að í rauninni erum við með tvo kanala til fjárveitinga, það er hinn opinberi og svo eru það peningastofnanirnar, þ.e. bankastofnanir. Ég ítreka nauðsyn þess að tengja þessa aðila saman og tel eðlilegt að bankarnir sjái um lánveitingar en Byggðastofnun gegni ábyrgðarhlutverkinu.

Eins og forseti hafði tilkynnt hefst nú utandagskrárumræða. Málhefjandi er hv. þm. Tómas Ingi Olrich. Utanrrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálftíma. Efni umræðunnar er Sjávarútvegsskóli Sameinuðu þjóðanna.

Virðulegi forseti. Fyrir tæpri viku samþykkti ríkisstjórnin að renna stoðum undir þá starfsemi Sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna sem getur farið fram á Akureyri. Þetta verður gert annars vegar með því að greiða ferðakostnað nemenda og kennara milli Akureyrar og Reykjavíkur en á hinn bóginn með því að styrkja starfsemi Hafrannsóknastofnunar á Akureyri. Þessi yfirlýsing kemur sem svar við harðri gagnrýni sem komið hefur fram við ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að vista Sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna í Reykjavík. Sú ákvörðun er byggð á tillögum sem fram komu í skýrslu starfshóps sem utanrrh. skipaði. Í niðurstöðum þessarar skýrslu er gert ráð fyrir því að stofnaður verði sjávarútvegsháskóli í nánum tengslum við Hafrannsóknastofnun í Reykjavík. Er gert ráð fyrir að Háskóli Íslands flytji þangað þá starfsem sína sem tengist sjávarútvegi. Er þar væntanlega um að ræða Sjávarútvegsstofnun Háskóla Íslands og meistaranám í sjávarútvegi, en til hvors tveggja stofnaði Háskóli Íslands eftir að sjávarútvegsdeild hafði verið stofnuð við Háskólann á Akureyri. Af þessu er ljóst að í Reykjavík mun rísa nýr sjávarútvegsháskóli með alþjóðleg tengsl og annað og meira fjárhagslegt svigrúm en Háskólinn á Akureyri til að sinna því sérsviði sem norðlensku stofnuninni var ætlað. Þessar tillögur eiga uppruna sinn í starfshópi sem var þannig skipaður að þar sátu hagsmunaaðilar sem tengjast beint þeim stofnunum sem ætlað er að koma að hinum nýja skóla í Reykjavík. Ber þar að nefna forstöðumann Sjávarútvegsstofnunar Háskóla Íslands og forstjóra Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins. Má því með sanni segja að Háskólinn á Akureyri hafi ekki haft sömu stöðu til að gæta sinna hagsmuna við undirbúning málsins og Háskóli Íslands og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Háskólanum á Akureyri var þannig haldið frá undirbúningi málsins með sérkennilegum hætti. Ég tel að skýrslan beri þess einnig merki. Í henni eru tilgreind sjö námssvið og eru taldar upp á hverju sviði þær stofnanir sem taldar eru koma til greina sem þátttakendur í kennslustarfinu og sem stoðdeildir við starfsemina. Í aðeins þremur af þessum sjö sviðum er Háskólinn á Akureyri nefndur á nafn. Á einu sviði þar sem Háskólinn á Akureyri er ekki talinn koma til greina sem samstarfsaðili að mati nefndarinnar eru tilgreindar sjö mismunandi námsgreinar sem allar eru hluti af þeirri kennslu sem nú er boðið upp á við Háskólann á Akureyri. Á grundvelli þessarar skýrslu er síðan mat sérfræðinganefndar háskóla Sameinuðu þjóðanna byggt enda greinir þá aðila ekki á um niðurstöður um staðsetninguna. Með tilkomu sjávarútvegsháskólaskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi gefst stjórnvöldum í raun tækifæri til þess að byggja upp Háskólann á Akureyri. Það verður ekki gert með því að stofna nýjan sjávarútvegsskóla í Reykjavík. Þvert á móti verður sú ráðstöfun til þess að draga úr sérstöðu Háskólans á Akureyri og veikja hann. Það þarf enginn að segja mér það að akademísk stofnun sem byggð verður upp í Reykjavík og sameinar Sjávarútvegsstofnun Háskóla Íslands og meistaranám í samstarfi við Hafrannsóknastofnun í Reykjavík verði til þess að efla Háskólann á Akureyri og er það meira en sérkennilegt ef menn trúa því í raun og veru. Sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar að styrkja starfsemi Hafrannsóknastofnunar á Akureyri og tryggja greiðslu ferðakostnaðar er jákvæð og ber að þakka þessa ákvörðun. Það er hins vegar mjög brýnt að ríkisstjórnin setji sér nú þegar það markmið að efla rannsóknasstarfsemi Háskólans á Akureyri og Hafrannsóknastofnunar með það fyrir augum að þar verði Sjávarútvegsskóli Sameinuðu þjóðanna staðsettur í framtíðinni. Slík ákvörðun setur þróun háskólans í samhengi við þær hugmyndir sem lágu til grundvallar þegar skólinn var stofnaður. Slík ákvörðun mundi einnig eyða þeirri óvissu um framtíðarþróun Háskólans á Akureyri sem ákvörðunin um staðsetningu Sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna í Reykjavík hefur vakið. Alþingi Íslendinga hefur samþykkt að fela ríkisstjórninni að láta gera áætlun um frekari uppbyggingu og eflingu Háskólans á Akureyri og annarra rannsókna- og fræðslustofnana á svæðinu svo þar verði öflug miðstöð rannsókna og fræðslustarfsemi á sviði sjávarútvegs. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar um staðsetningu Sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna verður einnig að skoða með þessa ályktun Alþingis í huga. Hér er um pólitíska ákvörðun að ræða. Það skiptir höfuðmáli að stjórnarflokkarnir komi sér saman um framtíðarstaðsetningu Sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna á Akureyri og það að sjálfsögðu í nánum tengslum við Háskólann á Akureyri og samfara eflingu Hafrannsóknastofnunar og annarra rannsóknastofnana þar nyrðra. Ég vil að lokum nota þetta tækifæri til að lýsa því yfir að það er kominn tími til þess að Háskóli Íslands sýni uppbyggingu Háskólans á Akureyri og uppbyggingu sjávarútvegsdeildar skólans áhuga en ekki fjandskap og flytji sjávarútvegsstofnun sína til Akureyrar. Háskóla Íslands hlýtur að vera það kappsmál að fara að dæmi Hafrannsóknastofnunar og annarra rannsóknastofnana sem hafa flutt hluta af starfsemi sinni til Akureyrar til að stuðla að eflingu Háskólans á Akureyri. Það er ekki sæmandi þessari æðstu menntastofnun þjóðarinnar að leggja sig í líma við að hindra þróun Háskólans á Akureyri og alveg sérstaklega þróun sjávarútvegsdeildar skólans. Hin pólitíska ákvörðun ríkisstjórnarinnar er ekki síst brýn í ljósi þeirra miklu fjárfestinga og uppbyggingar sem áætluð er á höfuðborgarsvæðinu. Miðað við þær ákvarðanir sem þegar hafa verið teknar og þau áform sem í athugun eru, er með öllu óásættanlegt að ekki sé lögð höfuðáhersla á að efla þann vaxtarbrodd og tryggja framtíð þeirrar stofnunar sem mestu hefur skipt í stöðu landsbyggðarinnar nú á síðari tímum, þ.e. uppbyggingu akademísks náms og rannsóknastarfsemi utan Reykjavíkur og náin tengsl þess við atvinnulífið.

Herra forseti. Mikið af því sem hv. ræðumaður kom inn á snertir uppbyggingu Háskólans á Akureyri annars vegar og Háskóla Íslands. Ég ætla út af fyrir sig ekki að blanda mér í það en legg á það áherslu að háskóli Sameinuðu þjóðanna sem hefur verið ákveðið að verði staðsettur hér á landi er þróunarmál. Það er málefni sem snertir þróunarhjálp Íslendinga við aðrar þjóðir. Okkur ber að sjálfsögðu skylda til við undirbúning á slíku máli að bjóða fram allt það besta sem við höfum á þessu sviði. Í júní sl. var skipaður starfshópur til að gera úttekt á námsleiðum sem hægt væri að bjóða upp á til að nýta nám sem við eigum fyrir á framhaldsstigi innan vébanda hugsanlegs Sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Það komu ýmis ráðuneyti að þessu máli og það var haft samráð við þær stofnanir sem mestu skipta í þessu sambandi, m.a. Háskólann á Akureyri. Hvort það hefur verið fullnægjandi eða ekki skal ég ekki leggja dóm á en það kemur glögglega fram í skýrslunni á bls. 3 að það hafi verið haft samráð við fulltrúa Háskólans á Akureyri við gerð hennar. Síðan segir enn fremur á bls. 8 að skólinn muni starfa í nánu sambandi við Háskólann á Akureyri. Það eru ítarlegar upplýsingar í skýrslunni um starfsemi Háskólans á Akureyri, umfang hans og einkanlega sjávarútvegsdeildina og rekstrardeildina. Sent var formlegt boð til háskóla Sameinuðu þjóðana um að stofna téðan skóla hér á landi og í framhaldi af því skipaði rektor háskóla Sameinuðu þjóðanna alþjóðlega matsnefnd til að fara yfir tillögur Íslendinga. Nefndarmenn störfuðu hér á landi í mars sl. og heimsóttu m.a. Háskólann á Akureyri og nokkur sjávarútvegsfyrirtæki þar. Síðan skilaði alþjóðlega matsnefndin skýrslu í apríl sl. og hún er í helstu efnisatriðum samhljóða skýrslu íslensku nefndarinnar. Í maí sl. barst bréf frá rektor háskóla Sameinuðu þjóðanna þar sem hann upplýsti að háskóli Sameinuðu þjóðanna hefði samþykkt að stofna sjávarútvegsháskólaskóla á Íslandi í samræmi við þessar tillögur. Við undirbúning að stofnun sjávarútvegsskólans voru fagleg sjónarmið fyrst og fremst höfð til hliðsjónar. Það var haft samráð við allar þær stofnanir sem hér eiga hlut að máli og ríkisstjórn hefur fyrir sitt leyti lýst því yfir og vill stuðla að því að sem mest af þessari starfsemi og þessu námi geti farið fram á Akureyri. En það eru allir sammála um það sem hafa komið að málinu að nauðsynlegt sé að skóli þessi verði undir umsjón og forustu Hafrannsóknastofnunarinnar. Hafrannsóknastofnun er staðsett fyrst og fremst hér í Reykjavík og er jafnframt með útibú á Akureyri. Það var því ákveðið að ferðakostnaður stæði ekki í vegi fyrir því að hægt væri að flytja bæði kennara og nemendur á milli. Til nánari skýringar er gert ráð fyrir því að á árinu 1998 verði átta nemendur við þennan skóla en síðan fjölgi þeim í 16 árið eftir. En skólinn mun ekki taka til starfa fyrr en þá. Ríkisstjórnin lýsti því jafnframt yfir á fundi sínum nú nýlega, eins og hv. þm. vitnaði til, að nauðsynlegt væri að styrkja starfsemi Hafrannsóknastofnunar á Akureyri til að gera háskólanum þar betur kleift að standa undir þeim væntingum sem til hans eru gerðar. Ég held að það væri afar óheppilegt ef þessi mikilvæga stofnun, háskóli Sameinuðu þjóðanna, sem er mjög gott framlag Íslands til þróunarhjálpar í heiminum verði bitbein stofnana hér á landi. Það er fullur vilji fyrir því að sem mest af þessu námi geti farið fram á Akureyri og ég tel að þær samþykktir sem gerðar hafa verið muni tryggja það. Ég vænti þess að menn nýti það tækifæri til að efla Háskólann á Akureyri og gera honum kleift að takast á við þetta mikilvæga verkefni. En að öðru leyti ætla ég ekki að blanda mér í þær hugsanlegu deilur sem kunna að vera á milli Háskólans á Akureyri og Háskóla Íslands sem þingmaðurinn gerði að umtalsefni. Það er mjög óheppilegt ef þessar stofnanir geta ekki starfað saman í góðri sátt að því að efla sem mest hag sjávarútvegsins í landinu.

Herra forseti. Það er ljóst að mjög hörð viðgrögð við þeirri ákvörðun að staðsetja sjávarútvegsháskóla Sameinuðu þjóðanna hér í Reykjavík en ekki á Akureyri hafa borið nokkurn árangur. Eftir stendur að það hefur verið haldið afspyrnu klaufalega á þessu máli af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Mesta hneykslið er auðvitað skipan nefndarinnar, undirbúningsnefndarinnar, þar sem enginn fulltrúi Háskólans á Akureyri eða slíkra aðila norðan heiða var til staðar. Og af hverju, herra forseti, er það hneyksli? Jú, það er vegna þess að í nefndinni voru helstu forsvarsmenn stofnana sem keppa við Háskólann á Akureyri á þessu sviði. Í öðru lagi er það hneyksli vegna þess að þegar Háskólinn á Akureyri var byggður upp, þegar honum var hleypt af stokkunum, var ákveðið að þar skyldi byggjast upp fræðsla á háskólastigi í sjávarútvegsfræðum í landinu. Slíkri fræðslu hafði ekki verið sinnt áður og þar var ekki verið að troða neinum um tær. Það er sömuleiðis hneyksli vegna þess að Alþingi Íslendinga samþykkti afdráttarlausa ályktun um það á árinu 1992 að á Akureyri og á Eyjafjarðarsvæðinu skyldi byggja upp miðstöð rannsókna og fræðslu á sviði sjávarútvegs. Þannig að þetta brýtur beint gegn yfirlýstri stefnu Alþingis um skipulag þessara mála. Og það er augljóslega með þessari ákvörðun verið að grafa að hluta til undan þessari stefnu. Það átti að sjálfsögðu að nota tækifærið þegar okkur bauðst að byggja hér upp sjávarútvegsháskóla Sameinuðu þjóðanna að gera það á Akureyri til enn frekari eflingar þessari starfsemi sem þar er. Það eru engin rök í málinu, frekar en voru gegn stofnun Háskólans á Akureyri á sínum tíma, að þar sitji ekki sprenglærðir prófessorar á viðkomandi sviði og bíði eftir að hafa eitthvað að gera. Hlutirnir gerast ekki þannig, hæstv. ráðherrar. Þeir gerast þannig að menn taka pólitískar ákverðanir um að byggja starfsemina upp og þá kemur sá mannskapur til sögunnar sem til þarf. Auk þess leyfi ég mér að fullyrða að í skýrslunni gætir mikils vanmats á möguleikum Háskólans á Akureyri eins og hann er nú þegar í stakk búinn til að sinna þessari starfsemi. Herra forseti. Það verður ekki við það unað að samþykktir a.m.k. þriggja ríkisstjórna og afdráttarlausar ályktanir Alþingis séu hafðar að engu með þessum hætti. Þess vegna ber að stefna að því, hvað sem fyrstu ákvörðunum líður, að framtíðaraðsetur sjávarútvegsháskóla Sameinuðu þjóðanna verði á Akureyri.

Herra forseti. Málið snýst ekki um venjulegan skóla og alls ekki um venjulegan háskóla með kennara og fyrirlestrasal á einum stað. Það snýst í raun ekki um það hvort Sjávarútvegsskóli Sameinuðu þjóðanna verði á Akureyri eða í Reykjavík. Það snýst um það hvort þessi skóli verði hér á landi eða í einhverju öðru landi. Það er bæði heiður og viðurkenning fyrir íslenska fræðimenn og vísindamenn að alþjóðleg matsnefnd sérfræðinga með áratuga reynslu á þessu sviði skuli hafa komist að þeirri niðurstöðu að Íslendingar væru vel í stakk búnir til að hafa þessa starfsemi með höndum. Að vísu telur hún nokkuð á skorta í tveim greinum, þ.e. fiskeldi og umhverfisfræði, að þekking okkar í þeim efnum gæti nýst þróunarlöndunum og má það vera okkur umhugsunarefni. Hins vegar eru aðstæður hér fyllilega frambærilegar að því er varðar aðra þætti og rannsóknir eru hér á heimsmælikvarða, t.d. hjá Hafrannsóknastofnun og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Ef af því verður að þessi skóli verði hér á landi sem allir hljóta að vona, munu íslenskar stofnanir og fyrirtæki leggja saman kraftana svo nemendur hafi aðgang að því besta hér á landi á hverju sviði. Þar mun Háskólinn á Akureyri koma inn í svo og helstu sjávarútvegsfyrirtæki á Akureyri. Það er fyllilega í samræmi við niðurstöður hinnar alþjóðlegu matsnefndar og hvorki er ástæða til að tortryggja niðurstöður né athuganir og undirbúningsstarf sem unnið hefur verið. Það eru ýmsir möguleikar fyrir hendi að byggja upp og stuðla að alþjóðlegu samstarfi hér á landi vegna þeirra aðstæðna sem hér eru og nægir að minna á góðan árangur Jarðhitaskólans í því efni. Sjávarútvegsskóli Sameinuðu þjóðanna er liður í áframhaldandi þróun og samstarfi á því sviði og því ber að fagna. Menn skyldu athuga að skæklatog um höfuðstöðvar gæti spillt fyrir framgangi þessa máls.

Herra forseti. Hér er ekki á ferðinni skæklatog um höfuðstöðvar. Hér er á ferðinni umræða um það hvort standa á við þá stefnu sem Alþingi Íslendinga hefur markað um það hvar miðstöð fræðslu og menntunar í sjávarútvegi skuli byggjast upp á Íslandi. Í háskólanum á Akureyri hefur á undanförnum árum verið byggt upp árangursríkt fjögurra ára háskólanám í sjávarútvegsfræðum. Það nám höfum við þróað m.a. í samstarfi við starfandi fyrirtæki í greininni og nemendur skólans eru eftirsóttir af fyrirtækjum til rannsóknastarfa og til starfa á vettvangi. Það kom þess vegna sannarlega á óvart þegar skipaður var starfshópur til að gera forkönnun á hugsanlegu fyrirkomulagi í Sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna, að ekki skyldi vera meira gert með þá þekkingu og reynslu sem þegar er orðin til við skipulagningu náms í sjávarútvegsfræðum en raun ber vitni. Og mér sýnist, herra forseti, að það hafi gerst það sama og stundum áður, að það hafi beinlínis verið tekin ákvörðun um að hunsa reynsluna eða þykjast ekkert um hana vita, því miður. Það sem við erum að horfa upp á í vinnubrögðum varðandi þetta mál ber vott um mikinn hringlandahátt stjórnvalda. Stjórnvöld hafa nú ákveðið að hafa bein áhrif á þróun og frekari uppbyggingu sjávarútvegsnáms, bein áhrif á þá þróun að sú uppbygging verði hér. Það er sú byggðapólitíska afstaða sem ríkisstjórnin hefur tekið í málinu. Það er nefnilega ekki bara byggðastefna að byggja út á landi. Og það verður að segjast eins og er, herra forseti, að mislukkuð byggðastefna síðustu ára og ómarkviss meðferð fjármuna, t.d. hjá Byggðastofnun eins og rækilega hefur komið fram hér í dag, hefur komið inn þeirri tilfinningu hjá landslýð að viðleitni manna til að byggja upp stofnanir annars staðar en í Reykjavík sé vafasöm. Jafnvel þó um sé að ræða uppbyggingu þar sem starfsemin er í sínu eðlilega umhverfi, byggi á reynslu og þekkingu eins og hér um ræðir, tekst þeim sem hagsmuni hafa af uppbyggingunni í Reykjavík að telja mönnum trú um annað og gera málið allt tortryggilegt. Þannig birtist hinn sorglegi árangur byggðastefnu liðinna ára, herra forseti. Það er eins gott að menn séu líka meðvitaðir um það.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur og hennar sjónarmiðum í þessu máli því ég held að þau séu hárrétt. Málið snýst ekki um það hvort þessi skóli sé á Akureyri eða í Reykjavík heldur hvort hann sé á Íslandi og hvort við fáum þessa stofnun hingað til landsins. Málið snýst heldur ekki um venjulegt nám á háskólastigi því að nemendurnir sem hér er um að ræða eða þeir sem höfðað er til, eru flest allt fólk sem hefur þegar lokið háskólaprófi. Þetta er spurning um það að við getum veitt þjónustu sem fullnægir alþjóðakröfum með þeim hætti að sómasamlegt sé og að Sameinuðu þjóðirnar sjái sér akk í því að koma þessari starfsemi hér upp. Ég held að það sé rétt og ég styð það eindregið sem hæstv. utanrrh. hefur farið með, þ.e. að koma þessu fyrir eins og ríkisstjórnin samþykkti. Ég tel að það sé ekki vegið að Háskólanum á Akureyri með því og hafi ekki verið vegið að Háskólanum á Akureyri í þessu máli á einn eða annan veg og að það sé algjörlega rangt að setja þetta mál þannig upp að verið sé að vega sérstaklega að Háskólanum á Akureyri. Ég vil vitna í ræðu sem rektor Háskóla Íslands flutti fyrir skömmu á háskólahátíð, með leyfi hæstv. forseta. Hann sagði: ,,Ég hef áður lýst þeirri samvinnu sem í þróun er á milli Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri og skóla og stofnana í öllum fjórðungum landsins. Einnig nánum tengslum við Hafrannsóknastofnun sem tókust þegar forstöðumaður hennar tók á sig að gegna embætti prófessors í fiskifræði. Sú samvinna mun væntanlega eflast enn en sjávarútvegsháskóli Sameinuðu þjóðanna verður til húsa hjá Hafrannsóknastofnun með aðild Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, Háskólans á Akureyri og Háskóla Íslands auk helstu fyrirtækja í sjávarútvegi. Háskólinn stefnir að því að starfsemi hans á sviði sjávarútvegs og matvælafræði verði samgróin starfsemi rannsóknastofnunarinnar í Skúlagötu.`` Þetta er stefna Háskóla Íslands og þetta er í samræmi við þær viðræður sem ég hef átt við rektora Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri um að þeir efli samstarf sitt. Ég tel að ef rétt er á málum haldið geti sjávarútvegsháskóli Sameinuðu þjóðanna einmitt orðið það verkefni sem stuðlar að því að þessi samvinna verði nánari og skili okkur þess vegna lengra fram á veginn en ef menn eru í því að gera þetta að byggðaþrætumáli hér á landi.

Hæstv. forseti. Það er ánægjulegt að okkar höfuðatvinnugrein, sjávarútvegur, skuli vera í því áliti á alþjóðavísu að háskóli Sameinuðu þjóðanna skuli hafa ákveðið að setja hér á stofn skóla sem mun hafa á hendi fræðslu í mörgum greinum sem tengjast sjávarútvegi. Í öðru lagi vil ég segja að með því að standa að þessum skóla og fjármagna að mestu rekstur hans erum við Íslendingar að bæta stöðu okkar hvað varðar fjárhagslega aðstoð við fátækar þjóðir. Í þriðja lagi er mikilvægt að vel takist til um framkvæmdina. Ég vil lýsa yfir ánægju með það að ríkisstjórnin skuli á fundi sínum síðasta föstudag hafa tekið þetta mál upp og samþykkt að beita sér fyrir því að renna stoðum undir þá starfsemi sjávarútvegsskólans sem geti farið fram á Akureyri. Í því sambandi vil ég skírskota til þeirrar umræðu sem fór fram fyrr í dag í þessari stofnun um byggðamál. Það er ákveðin tilhneiging í þjóðfélaginu í þá átt að allir hlutir skuli vera í Reykjavík. Því er þessi ákvörðun ríkisstjórnarinnar mikilvæg. Enginn vafi er á því að ákveðnum þáttum í starfsemi skólans er vel fyrir komið á Akureyri, en öðrum ekki. Þess vegna er það von mín að samstarf geti verið gott á milli þeirra mikilvægu stofnana sem þurfa að koma að þessu máli þannig að það fræðslustarf í þágu vanþróaðra þjóða sem þarna á að fara fram verði okkur öllum til sóma.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hæstv. utanrrh. um að við eigum að leggja kapp á að bjóða allt það besta sem Ísland hefur fram að færa í sambandi við stofnun Sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna hérlendis. Það er mjög sorglegt hvernig hrepparígur hefur verið vakinn milli Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri. Háskólinn á Akureyri er alls góðs maklegur en hann verður að gæta þess og beinir talsmenn hans, að það var ugglaust ekki meiningin með þingsályktunartillögu frá 1992 að leggja niður Háskóla Íslands eða þá akademísku reynslu og þekkingu sem þar er. Það getur ekki hafa verið meiningin.

Hvað þá háskólann í ...

Hvað þá háskólann í Vestmannaeyjum, segir hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Vel á minnst. Svo langt gengur þessi hrepparígur og svo langt gengur þessi samkeppni að meira að segja fyrir tveimur árum þegar bæjarstjórn Vestmannaeyja gerði samstarfsverkefni við Háskóla Íslands um litla rannsóknastofu í Vestmannaeyjum sem er kölluð rannsóknasetur og er í samfloti við Hafrannsóknastofnun Íslands og aðrar rannsóknastofnanir, að sumir talsmenn Háskólans á Akureyri hættu að heilsa okkur sunnanmönnum. Þeir hættu að heilsa okkur vegna þess að við værum að stela verkefnum og hlutdeild frá Háskólanum á Akureyri. Hvaða vitleysa er þetta eiginlega. 

Móðurskipið er færanlegt.

Virðulegi forseti. Það er alveg greinilega nauðsynlegt að rifja upp, ekki bara fyrir síðasta ræðumanni heldur einnig hæstv. menntmrh. og fleirum, hver hugsunin var á bak við það þegar Háskólinn á Akureyri var stofnaður og hann tók til við að byggja upp fræðslu á sviði sjávarútvegs, hjúkrunarfræða og síðan kennarabraut. Hugsunin er sú að sinna þörfum í uppbyggingu menntamála í landinu sem ekki var séð fyrir til þess að ekki væri verið að troða skóinn niður af öðrum og til þess að ekki þyrfti að koma til núnings við, m.a. minn gamla ágæta skóla, Háskóla Íslands. Það var einmitt ætlunin með því að marka Háskólanum á Akureyri sérstöðu og fáninn átti að vera fræðsla á sviði sjávarútvegs sem ekki var fyrir hendi í landinu, enginn hafði sinnt fram að því. Þetta mál snýst um það að sú stefna fái að halda, að ekki sé grafið undan henni og hún gerð að engu með ákvörðunum af þessu tagi. Og að yfirlýst og mörkuð stefna Alþingis fái að halda og standa. Auðvitað átti að nota þetta upplagða tækifæri til að efla þessa starfsemi enn og styrkja hana með því að byggja upp það sem til þurfti til viðbótar til að við gætum boðið það besta á Akureyri, að svo miklu leyti sem við gerum það ekki nú þegar. Það er rangt og nauðsynlegt að hafna því að það liggi ekkert fyrir í þessu máli um það að okkur Íslendingum hafi ekki verið í sjálfsvald sett að byggja þetta nám upp þar sem við vildum. Það liggur ekkert fyrir um það. Ég mótmæli því að þetta mál hafi snúist um að hafa skólann hér í Reykjavík eða ekki í landinu. Það er rangt. Ég hef farið yfir alla þessa pappíra. Ég hitti sérfræðinganefnd Sameinuðu þjóðanna á Akureyri. Þeim leist mjög vel á það sem þeir sáu þar. En hvað gerðu þeir að lokum? Þeir féllust á tillögu nefndar Háskóla Íslands, nákvæmlega um það sem þar var lagt til, eðlilega. Þeir töldu sig ekki í stakk búna til að stinga upp á einhverju öðru. Þannig verður þessi niðurstaða til, af nefnd sem er fyrst og fremst skipuð af forsvarsmönnum stofnana hér sem eiga hagsmuna að gæta. Það hefur verið haldið illa á þessu máli og það er satt best að segja, með þínu leyfi, herra forseti, fjandi hart að á sama tíma og stórframkvæmdunum er raðað upp í keðju hér á suðvesturhorninu skuli ekki einu sinni vera hægt að fá pólitískan stuðning við það að standa við þegar mótaða stefnu um uppbyggingu annars staðar á landinu. Það er lélegt, hæstv. utanrrh., slappt og framsóknarlegt.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé nú full ástæða til þess að gera grein fyrir því um hvað deilan stendur í raun og veru. Það er mikill misskilningur hjá Kristínu Halldórsdóttur og hjá hæstv. menntmrh. að málið snúist um það hvort skólinn verði hér á landi eða ekki. Það er engin deila um það að þegar við Íslendingar löðum þetta verkefni hingað til okkar, notumst við við þá bestu þekkingu sem til er í landinu. Um það stendur deilan ekki. Spursmálið er hins vegar hver hlutur Háskólans á Akureyri í framtíðinni verður í þessum efnum. Og það er þar sem hefði þurft að taka ákvörðunina. Um framtíðarstefnu og uppbyggingu fyrir norðan, í fullu samkomulagi og fullu samræmi við það sem hefur verið gert hingað til þar í háskólanum. Þessum háskóla var ætlað sérstakt hlutverk í sambandi við sjávarútveg og auðvitað skiptir miklu máli að hann geti byggt það nám upp til framtíðar. Það sem ég óttast er að með þessu fyrirkomulagi rísi upp sjávarútvegsháskóli í Reykjavík og möguleikar til að útvíkka hans starfsemi sem muni verða til þess að taka fyrir þróun háskólastarfseminnar fyrir norðan. Þess vegna hefði stefnumörkun til framtíðar þurft að fylgja þessari samþykkt. Og það hefði ekki á nokkurn hátt þurft að skaða þessa starfsemi sem við erum að laða hingað til landsins núna, ekki á nokkurn hátt. Ég vil segja það sérstaklega varðandi þær umræður sem hér urðu um hrepparíg að það vill nú svo til að allir taka þátt í þessum hrepparíg. Höfuðborgin tekur þátt í því líka. Háskóli Íslands tók mjög beinan þátt í umræðunni um stofnun Háskólans á Akureyri á sínum tíma og Háskóli Íslands leit svo á að það væri sér sæmandi að hlaupa til strax og búið var að stofna sjávarútvegsdeild við Háskólann á Akureyri, að stofna þá hér rannsóknastofnun í sjávarútvegi sem studdist ekki við neina akademíska kennslu. En það hvarflaði ekki að Háskóla Íslands, því miður, að taka upp samvinnu við Háskólann á Akureyri um þetta verkefni eins og aðrar rannsóknastofnanir höfðu gert. Og er það mjög miður að þessi æðsta kennslustofnun landsins skyldi ekki sjá ástæðu til að styðja við þróun Háskólans á Akureyri þegar gott tækifæri gafst til þess.

Herra forseti. Ég vænti þess þrátt fyrir gífuryrði þingmanna, sérstaklega hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að mönnum gangi það eitt til að vilja efla starfsemi Háskólans á Akureyri. Ég a.m.k. kannast ekki við að ég hafi nokkurn tímann staðið í vegi fyrir þróun hans. Ég vil minna á að meðan ég gegndi starfi sem sjútvrh. var tekin ákvörðun um að efla mjög samstarf bæði við Hafrannsóknastofnun og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Háskólinn á Akureyri og framtíð hans er mjög undir því komin að þessi samvinna geti verið sem mest og þess vegna tel ég í framhaldi af því vera mjög mikilvægt að efla starfsemi Hafrannsóknastofnunar á Akureyri og það verði til þess að efla Háskólann á Akureyri. Ég held líka að sé mikilvægt að auka samstarf milli Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri og Hafrannsóknastofnunar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins. Ég held að tækifærið, sem þarna gefst með stofnun þessa skóla hér á landi, sé einmitt til að efla þessar stofnanir. Það er hins vegar ekki svo, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr, að okkur sé algerlega í sjálfsvald sett hvernig við högum okkur í þessu máli og hvernig við göngum fram. Við erum háð samstarfi við háskóla Sameinuðu þjóðanna í Tokíó og við fengum þann mann sem best þekkir til í þessum efnum, Ingvar Birgi Friðleifsson, sem hefur stjórnað starfsemi Jarðhitaskólans í gegnum tíðina til að hafa forustu fyrir þessu máli. Ég er alveg viss um að honum gengur ekkert nema gott til og hefur unnið faglega að málinu og haft um það ágæta forustu. Nú held ég að menn eigi að taka höndum saman, koma þessum skóla upp og auka starfsemi þessara stofnana því ég er viss um að þessi ákvörðun verður til að efla Háskólann á Akureyri en ekki öfugt eins og virðist vera að menn séu að halda fram.

Herra forseti. Við ræðum skýrslu hæstv. forsrh. um Byggðastofnun. Hlutverk hennar kemur fram í 2. gr. laga nr. 64/1985, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Hlutverk Byggðastofnunar er að stuðla að þjóðfélagslega hagkvæmri þróun byggðar í landinu.`` Enn fremur segir í 2. mgr. 3. gr.: ,,Í samræmi við hlutverk stofnunarinnar veitir hún lán eða annan fjárhagslegan stuðning í því skyni meðal annars að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að óæskileg byggðaröskun eigi sér stað eða lífvænlegar byggðir fari í eyði.`` Herra forseti. Ekki verður fjallað um Byggðastofnun án þess að geta lítillega skýrslu Ríkisendurskoðunar um stofnunina. Ber að virða frumkvæði hv. þm. Egils Jónssonar, formanns stjórnar stofnunarinnar, að biðja um þá endurskoðun. Það er von mín að stjórn stofnunarinnar nýti niðurstöður endurskoðunarinnar til að setja stofnuninni skarpari markmið og ná fram betri nýtingu á fé skattgreiðenda. Í skýrslunni kemur fram að fórnarkostnaður við byggðastefnuna hafi numið rúmum 8 milljörðum kr. Er þá miðað við verðtryggða ávöxtun spariskírteina. Þetta eru feiknamiklir fjármunir sem tapast hafa á tíu árum. Þó verður að taka með í reikninginn að tannfé stofnunarinnar, skuldaslóði Byggðasjóðs sem hún tók yfir, var umtalsverður. En menn ættu ekki furða sig á þeirri niðurstöðu Ríkisendurskoðunar að Byggðastofnun hafi tapað fé. Henni er samkvæmt lögum ætlað að tapa fé og það hefur hún gert. Eins og ég las áðan á hún að veita lán eða annan fjárhagslegan stuðning og stuðningur þýðir að veita á lán með sérstökum kjörum sem þá væntanlega tapast að einhverju leyti. Herra forseti. Hvernig hefur tekist til? Fólksflutningar frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins hafa verið óslitnir allan starfstíma Byggðastofnunar, eins og sést svo dapurlega á bls. 9 í ársskýrslu stofnunarinnar. Reyndar er lærdómsríkt að þessir flutningar stöðvuðust á tímum viðreisnar þegar menn voru að hætta við höft og tóku upp meira frjálsræði. Þá stöðvuðust flutningar frá landsbyggðinni til Reykjavíkur en eftir að Byggðasjóður og síðan Byggðastofnun tók við hafa flutningarnir stóraukist. Þetta ætti að vekja einhvern til umhugsunar. Jafnframt sést á þessari skýrslu að flutningarnir eru mestir frá Vestfjörðum, sem hafa fengið mestu styrkina og það ætti líka að vekja menn til umhugsunar. Herra forseti. Hvernig virka beinir styrkir og styrkir í formi lána og hlutafjár? Í fyrsta lagi. Þeir leysa vanda bankakerfisins sem fær greiddar vonlausar kröfur á vonlaus fyrirtæki, kröfur sem mynduðust vegna ótæpilegra lánveitinga í glataðan rekstur, oft vegna pólitísks þrýstings. Staða byggðarlaganna batnar ekki neitt þó að bankarnir fái sínar kröfur greiddar. Það er aðeins lengt í hengingarólinni á fyrirtækjunum. Reksturinn er eftir sem áður orsökin að vandanum. Í öðru lagi. Lánveitingar og hlutafjárkaup fara að sjálfsögðu til illa stæðra og oft illa rekinna fyrirtækja og bæta samkeppnisstööu þeirra gagnvart vel reknum fyrirtækjum eða eins og einn framkvæmdamaður úti á landsbyggðinni sagði við mig: Það er vonlaust að keppa við ríkisstyrki þegar við erum að kaupa báta eða kvóta. Það er gersamlega vonlaust þannig að styrkirnir eru ekkert annað en refsing og þeir skaða vel rekin fyrirtæki og þar með byggðarlagið í heild. Í þriðja lagi. Hugsum okkur fyrirtæki sem á í vanda vegna lélegrar stjórnunar eða breyttra aðstæðna. Ef fyrirtækið fær styrk til að leysa vandann þurfa menn ekki að laga stjórnunina eða breyta rekstrinum og aðlaga hann nýjum aðstæðum. Vandinn helst áfram. Styrkurinn skaðar byggðarlagið til frambúðar. Herra forseti. Á margan hátt má líkja áhrifum styrkveitinga við áhrif eiturlyfja. Þeir hressa í byrjun en svo draga þeir reksturinn hægt og rólega til dauða. Það skýrir kannski að fólksflutningarnir eru mestir frá Vestfjörðum sem hafa fengið mestu styrkina. Ég tel að best dugi landsbyggðinni að bæta stöðu fyrirtækja almennt og ég hygg að breyting á fjármagnstekjuskatti sem gerð var á sl. vori hafi bætt stöðu landsbyggðarinnar miklu meira heldur en allt brölt Byggðastofnunar. Ég á við að hagnaður er núna skattlagður með 10% en ekki eins og áður með ofursköttum. Við getum hugsað okkur mann sem lagði peninga í áhættusaman rekstur, eins og útgerð. Hann tapaði sínu fé, segjum hálfri milljón, þá þurfti hann að hafa í tekjur eina milljón og vera búinn að borga af henni í skatta til að borga þessa hálfu milljón. Ef hagnaður varð aftur á móti af fyrirtækinu upp á hálfa milljón, þá tók ríkissjóður í fyrsta lagi 33% skatta af fyrirtækinu og síðan 42%--47% skatt á söluhagnaðinn ef maðurinn seldi fyrirtækið. Þetta var ofurskattlagning á hagnað og ríkið var ekki með þegar tap varð. Þetta kom sérstaklega illa niður á öllum áhættusömum rekstri; hugbúnaði og sjávarútvegi. Ég held að þetta hafi skaðað landsbyggðina allverulega. Þessu er búið að breyta. Miðstýring bankakerfisins hefur líka skaðað landsbyggðina verulega. Hornfirðingur leggur þúsund kr. inn í banka. Hvert fer sá þúsundkall? Hann fer til Reykjavíkur. Hann er í vinnslu í Reykjavík, hann veldur þenslu í Reykjavík. Síðan má Hornfirðingurinn fá 950 kr. lánaðar á hnjánum aftur til baka, sína eigin peninga, eftir að miðstýring og miðstöð bankakerfisins í Reykjavík er búin að taka fimmtíukall. Þetta er vandi landsbyggðarinnar. Það er miðstýring fjármagnskerfisins. Hvar skyldi Byggðastofnunin sjálf vera staðsett? Hvar skyldi hún valda þenslu? Hún veldur þenslu í Reykjavík. Ég hugsa að margir hafi flust til Reykjavíkur til að starfa hjá Byggðastofnun. Sá gífurlegi kostnaður sem Byggðastofnun hefur haft í húsnæði, sem hefur verið gagnrýnt á Alþingi, er í Reykjavík, og hefur skapað vinnu hjá verkamönnum og iðnaðarmönnum í Reykjavík. Þetta veldur sem sagt þenslu í Reykjavík. Þess vegna tel ég að best sé að leggja Byggða\-stofnun niður, alla vega þann hluta hennar sem fjallar um lán og hlutafjárkaup og nota framlagið til að lækka kvaðir á einstaklingum og fyrirtækjum. Það mundi gagnast landsbyggðinni miklu betur en beinir styrkir. Eins og ég gat um áðan má líkja áhrifum styrkja við eiturlyf og ekki er gott að njóta slíkra gæða.

Virðulegi forseti. Hér var flutt allsérstæð ræða. Ég kannast ekki við, hv. þm., að Byggðastofnun hafi verið að veita styrki til sjávarútvegsfyrirtækja. Gott að fá aðeins dæmi um hvaða fyrirtæki það eru. Og hv. þm. sagði einnig að rangt væri að lána til Vestfjarða eins og segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þá spyr ég hv. ræðumann: Er hann sammála því sem segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar að rangt sé að styðja við atvinnulífið á Vestfjörðum vegna þess að hagsældin sé þar meiri en annars staðar? Heldur fólk, sem setur slíkt á blað, að hagsældin sé svo mikil á Vestfjörðum í dag að ekki sé ástæða til að styðja við atvinnulífið á Vestfjörðum? Er þetta skoðun Péturs Blöndals, þingmanns Sjálfstfl.?

Herra forseti. Ég trúi bara því sem stendur í ársskýrslu Byggðastofnunar. Þar stendur: Vestfjarðaaðstoð. Fiskvinnsla, Kambur hf. 50 millj. Hólmadrangur hf., ég held að það sé útgerðarfyrirtæki, 30 millj. Ósvör hf., það er útgerðarfyrirtæki líka eða fiskvinnslufyrirtæki, 91 millj.

Þetta eru allt saman lán.

Það eru styrkir líka 

Virðulegi forseti. Hér er enn og aftur rangt farið með. Það fjármagn sem hv. þm. talar um eru tillögur svokallaðrar Vestfjarðanefndar, sem var sérstök nefnd, og Byggðastofnun átti þar engan hlut að, nema það kom til hennar að setja út fjármagnið. Það var sérstök nefnd sem vann að þessu máli. 

Hv. þm. hefur orðið.

Ég vil líka segja að það er dálítið merkilegt þegar hv. þm. kemur hér upp og segir að lán séu akkúrat orðnir styrkir. Það er hans mat að fullyrða slíkt. Og hann segir líka að leggja megi Byggðastofnun niður en ekki að hætta að láta hana hafa peninga. Það eiga bara að vera aðrir sem úthluta þessum styrkjum, þ.e. leggja Byggðastofnun niður en halda styrkjunum áfram. Það á bara einhver annar að gera það. Hvers konar málflutningur er þetta?

Herra forseti. Það kemur fram hjá þessari sömu stofnun í umræddri skýrslu að gert er ráð fyrir afskriftareikningi útlána. 20%--30% af lánveitingum eru afskrifaðar, 32% af lánveitingum ársins 1995, sem voru 1.000 millj. standa á móti 350 millj. í afskriftir. Þetta eru á vissan hátt styrkir, þessi lán. Þetta eru ekki venjuleg lán. Afskriftahlutfallið er allt of, allt of hátt til að geta verið venjuleg lán í þeim skilningi þannig að ég fer ekkert ofan af því að lánveitingar Byggðastofnunar eru styrkir 

Herra forseti. Starfsemi Byggðastofnunar hefur verið mikið í sviðsljósinu í haust eftir að skýrsla Ríkisendurskoðunar leit dagsins ljós í september. Umfjöllun um stofnunina hefur verið nokkuð einlit að mínu áliti og mest hamrað á neikvæðum punktum í skýrslu Ríkisendurskoðunar en nánast ekkert fjallað um það fjölbreytta og ágæta starf sem í Byggðastofnun er unnið og er tvímælalaust mjög þýðingarmikið fyrir landsbyggðina. Þegar Ríkisendurskoðun gerir stjórnsýsluúttekt á Byggðastofnun hlýtur hún náttúrlega að benda á það sem úrskeiðis hefur farið liðinn áratug og hvernig má standa betur að málum. Í skýrslunni eru margar ágætar ábendingar þar að lútandi en það sem mér finnst helst vanta í skýrsluna er að segja frá því að mikil breyting hefur orðið á starfsemi Byggðastofnunar eftir setningu reglugerðar um stofnunina árið 1992. Auðvitað geta menn haft misjafnar skoðanir á því hvað á að standa í skýrslu sem þessari. Mér finnst hún á margan hátt mjög gagnleg og gefa góðar ábendingar sem stjórn Byggðastofnunar mun að sjálfsögðu taka til greina. Hins vegar verð ég að segja að mér finnst kaflinn um mat á fórnarkostnaði við byggðastefnu Byggðastofnunar árin 1985--1995 út í hött og ekki sæmandi Ríkisendurskoðun ef hún vill láta taka mark á sér. Að reikna saman eigið fé í upphafi tímabils, bæta við það framlögum ríkisins á tímabilinu og klykkja svo út með því að uppreikna summuna með ávöxtun spariskírteina ríkissjóðs og segja að niðurstaðan sé fórnarkostnaður við byggðastefnuna á þessum tíu árum, eru náttúrlega svo undarleg vinnubrögð að ekki tekur tali. Þessi fáránlega niðurstaða um fórnarkostnað var síðan að sjálfsögðu það sem upp úr stóð í umfjöllun um stofnunina eftir að skýrsla Ríkisendurskoðunar kom út og hefur valdið Byggðastofnun álitshnekki og byggðastefnunni tjóni. Þessir útreikningar Ríkisendurskoðunar á fórnarkostnaði eru ekki síst undarlegir vegna þess að hún hefur ekki birt tölur um fórnarkostnað við aðra málaflokka í þeim skýrslum sem hún hefur gert um starfsemi annarra stofnana, t.d. Húsnæðisstofnunar, en skýrsla um stjórnsýsluúttekt á þeirri stofnun var birt í síðasta mánuði. Þar er ekki minnst einu orði á fórnarkostnað við húsnæðisstefnuna og það hlýtur því að vera mikið íhugunarefni hvað vakir fyrir Ríkisendurskoðun með þessum vinnubrögðum. Mér finnst útskýringar starfsmanna Ríkisendurskoðunar varðandi fórnarkostnaðinn í bréfi sem alþingismönnum barst í morgun ekki fullnægjandi, síður en svo. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að kannað hafi verið viðhorf umsækjenda um fjárhagslega fyrirgreiðslu til þjónustu Byggðastofnunar og þar hafi komið fram almenn ánægja með þessa þjónustu. Þetta er auðvitað mjög jákvætt fyrir stofnunina og má gjarnan koma fram í umræðum um Byggðastofnun, en starfsmenn Byggðastofnunar eru flestir með mjög mikla reynslu og þekkingu á málefnum landsbyggðarinnar. Mestur hluti umfjöllunar um Byggðastofnun að undanförnu hefur verið um fjármálasýslu stofnunarinnar, lánveitingar, styrki, hlutafjárkaup og fjárfestingar. Vissulega hefur Byggðastofnun eins og aðrar lánastofnanir orðið fyrir miklum skakkaföllum vegna erfiðleika atvinnulífsins á undanförnum árum og þá fyrst og fremst vegna fiskeldisins þar sem stofnunin hefur tapað stórum fjárhæðum. Og vissulega má í sumum tilfellum gagnrýna það að of lengi hafi verið haldið áfram að lána í vonlausan rekstur og auðvitað má gagnrýna einstakar styrkveitingar þó að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra hafi tvímælalaust gert það gagn sem til er ætlast. Byggðastofnun hefur þann ágæta sið að birta í ársskýrslu sinni skrá yfir öll lán og alla styrki ársins og mættu ýmsir taka sér það vinnulag til fyrirmyndar. Mér finnst oft gleymast í umræðum um Byggðastofnun að lánveitingar og úthlutun styrkja er aðeins hluti af starfsemi stofnunarinnar. Þar fer fram margþætt starfsemi, t.d. umfangsmikil gerð byggðaáætlana og aðstoð við aðila sem eru að athuga möguleika á nýrri atvinnustarfsemi. Ég gæti nefnt tvö dæmi um slíka aðstoð sem starfsmenn Byggðastofnunar hafa lagt mikla vinnu í nú um nokkurt skeið. Það fyrra er undirbúningur og rannsóknir vegna magnesíumverksmiðju á Reykjanesi, verksmiðju sem gæti skapað þar hundruð starfa. Hitt dæmið er undirbúningur og rannsóknir vegna leirverksmiðju í Búðardal. En verði sú verksmiðja að veruleika mun hún skapa nokkuð mörg störf í þessu litla byggðarlagi þar sem atvinnulíf er einhæft og fólki stöðugt að fækka. Fjárveitingar Byggðastofnunar til atvinnuráðgjafar og ferðamálafulltrúa á landsbyggðinni hafa tvímælalaust skilað góðum árangri. Vaxtarbroddur atvinnulífsins úti á landi er ekki hvað síst í ferðamálunum og mikilvægt að standa þar vel að málum. Nú hefur Byggðastofnun tekið upp þá stefnu að gera samninga við atvinnuþróunarfélög og samtök sveitarfélaga í einstökum kjördæmum þannig að þessir aðilar fá ákveðna upphæð árlega til annast ráðgjöf á sviði almennrar atvinnuþróunar, ferða-, markaðs- og sölumála í sínu kjördæmi og ráða til þess ráðgjafa. Þarna er um ákveðna stefnubreytingu að ræða af hálfu stjórnar Byggðastofnunar, en með þessu er forræði í þróunarmálum fært heim í hérað í hendur fólksins sem þar hefur forustu í atvinnu- og félagsmálum. Auðvitað greinir menn á um einstaka þætti starfsemi Byggðastofnunar. Ég hef t.d. ekki verið sáttur við úthlutun þorskaflahámarks, en í skýrslu Byggðastofnunar er greint frá úthlutun stofnunarinnar á veiðiheimildum til kvótabáta. Á síðasta ári var samþykkt á Alþingi að á næstu fjórum árum skuli Byggðastofnun árlega hafa til ráðstöfunar þorskaflahámark er nemur 500 lestum miðað við óslægðan fisk og Byggðastofnun skal árlega ráðstafa þessum aflaheimildum til krókabáta sem gerðir eru út frá byggðarlögum sem algerlega eru háð veiðum slíkra báta og standa höllum fæti, eins og segir í lagatextanum. Þegar starfsmenn Byggðastofnunar fóru að huga að þessu máli, kom í ljós að ekkert byggðarlag uppfyllti þessi skilyrði. Þá var unnið út frá þeirri viðmiðun að þeir staðir einir kæmu til greina þar sem hlutur þessara báta var yfir 50%. Ég er ósammála þessari túlkun og treysti mér því ekki til að standa að þessari úthlutun í stjórn Byggðastofnunar og lagði reyndar til að Byggðastofnun skilaði þessu verkefni af sér, en sú tillaga var ekki samþykkt. Einn þáttur í rekstri Byggðastofnunar eða starfseminni er rekstur svæðaskrifstofanna en þær eru staðsettar í fjórum kjördæmum landsins, á Vestfjörðum, Norðurlandi vestra, Norðurlandi eystra og Austurlandi. Ég hef lengi haldið því fram að þeir landshlutar þar sem ekki eru svæðaskrifstofur hafi orðið nokkuð út undan hvað varðar fjárveitingar. Mér finnst skýrsla Ríkisendurskoðunar staðfesta þetta sjónarmið. Þetta á jafnt við um styrki og lánveitingar. Það er minna sótt um slíkt af þeim landshlutum þar sem ekki er svæðisskrifstofa og það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt. Það segir sig sjálft að starfsmenn svæðisskrifstofanna eru í beinu sambandi við fólk og fyrirtæki á sínu svæði og leiðbeina því að sjálfsögðu hvað varðar möguleika á aðstoð Byggðastofnunar. Því hef ég haldið því fram að annaðhvort beri Byggðastofnun að reka svæðisskrifstofur í öllum landshlutum eða engum. Hv. þm. Stefán Guðmundsson útskýrði í andsvari í morgun hvers vegna lánveitingar væru misjafnar milli landshluta, en ég vek athygli á því að þessi munur er ekki síður hvað varðar styrkveitingar. Hv. þm. Gísli Einarsson velti því fyrir sér í ræðu sinni hvort skýringin á því hvað Vesturland hefur orðið út undan hjá Byggðastofnun væri sú að stjórnarmenn hefðu ekki komið úr þeim landshluta. Mín skoðun er sú að það sé ekki ástæðan heldur fyrst og fremst vegna þess að Byggðatofnun hefur ekki rekið svæðisskrifstofu á Vesturlandi. En það er ánægjulegt að vanskil lántakenda hjá Byggðastofnun minnkuðu um hálfan milljarð kr. á síðasta ári. Það ber auðvitað vott um að ástand atvinnulífsins hefur batnað verulega og betri skil lántakenda bæta auðvitað stöðu Byggðastofnunar og það er mikið fagnaðarefni. Í ársskýrslu Byggðastofnunar er bent á búsetuþróun síðustu 15 ára sem hefur verið landsbyggðinni afar óhagstæð. Þegar segir, með leyfi forseta: ,,Með fáum undantekningum hefur hallað mjög á landsbyggðina. Fjölgun á höfuðborgarsvæðinu heldur áfram. Á undanförnum 15 árum er tæpur helmingur íbúafjölgunarinnar þar vegna aðflutnings af landsbyggðinni. Einn af hverjum 10 íbúum svæðisins er aðfluttur á þessu tímabili. Þessi þróun er ekki æskileg til langframa. Byggðastofnun er ætlað að styrkja stöðu landsbyggðarinnar með því að efla þar skynsamlega atvinnustarfsemi. Þó misjafnlega hafi tekist til í áranna rás má fullyrða að verr væri komið fyrir ýmsum stöðum ef Byggðastofnunar hefði ekki notið við.`` Þessi búsetuþróun á sér ýmsar skýringar. Það skiptir auðvitað miklu máli að nánast öll stjórnsýsla landsins eða ríkisins og opinber þjónusta er á höfuðborgarsvæðinu. Þar eru þúsundir starfa og fer vaxandi eins og hér er bent á. Það er nú svo að allir flokkar og allar ríkisstjórnir síðustu áratuga hafa haft það á stefnuskrám sínum að flytja eitthvað af þessum opinberu stofnunum út á land, en því miður hafa allir heykst á þessu þangað til loksins á þessu ári að hæstv. umhvrh. ákvað að vinna nú samkvæmt þessari stefnu og tilkynnti að Landmælingar skyldu fluttar til Akraness. Og hvað skeði þá? Það ætlaði allt vitlaust að verða og þingmenn, sveitarstjórnarmenn og starfsmenn hafa síðan hamast á hæstv. ráðherra og reynt með öllum tiltækum ráðum að hnekkja þessari ákvörðun hans. Ég tel aðför ýmissa stjórnmálamanna að hæstv. ráðherra afar ómerkilega í ljósi þessarar margyfirlýstu stefnu stjórnmálaflokkanna og margra síðustu ríkisstjórna. Því miður virðast allt of margir trúa því að það sé náttúrulögmál að öll slík starfsemi sé hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel að þessi hugsunarháttur eigi verulegan þátt í þróun búsetu og stöðugum straumi landsbyggðarmanna til höfuðborgarsvæðisins. Herra forseti. Það er mín skoðun að heilt á litið sé starfsemi Byggðastofnunar mjög þýðingarmikil fyrir landsbyggðina. Þrátt fyrir að búsetuþróun í landinu þann áratug sem Byggðastofnun hefur starfað hafi verið landsbyggðinni í óhag, er ég sannfærður um að þessi þróun hefði verið enn óhagstæðari ef Byggðastofnunar hefði ekki notið við. Ég er gjörsamlega ósammála þeim sem vilja leggja Byggðastofnun af og vil þvert á móti efla stofnunina til aukinna átaka fyrir landsbyggðina.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1997. Eins og á undanförnum árum hefur í frv. þetta verið safnað þeim lagabreytingum sem gjaldaáætlun fjárlagafrv. gerir ráð fyrir til að leggja áherslu á þann samnefnara þeirra að stuðla að aðhaldi í ríkisútgjöldum og halda jafnvægi í ríkisbúskapnum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Efnahagslegur stöðugleiki og jafnvægi í ríkisfjármálunum eru forsenda framfara, lágra vaxta, öflugs atvinnulífs og atvinnuöryggis.`` Eitt meginmarkmið þessarar ríkisstjórnar er að halda því efnahagslega jafnvægi sem þegar hefur náðst. Verðbólga hér á landi er með því lægsta sem gerist í þróuðum iðnríkjum. Atvinnuleysi er mun lægra hér en í nágrannalöndunum. Það dregur enn meira úr því nú en þó er það meira enn en við mundum öll kjósa. Hagvöxtur hefur á undanförnum árum verið minni en eðlilegt verður að teljast, en nú er fyrst að sjást árangur af þeirri baráttu ríkisstjórnarinnar að skjóta traustum stoðum undir atvinnulífið þannig að íslenska þjóðin geti búið við þau skilyrði að saman fari skynsamleg nýting sjávarauðlinda og ásættanlegur hagvöxtur. Við Íslendingar sjáum fram á það í dag að hinu langa tímabili lítils hagvaxtar sem varað hefur allt frá árinu 1988 er nú lokið og við tekur nýtt tímabil uppsveiflu í atvinnulífinu. Eitt þýðingarmesta verkefni ríkisstjórnarinnar undir þessum kringumstæðum er að haga stjórn efnahagsmála á þann veg að halda því jafnvægi sem náðst hefur. Þannig getur hún best tryggt að hagvöxtur verði áframhaldandi, að atvinnuleysi haldi áfram að minnka, að ásættanlegur jöfnuður haldist í viðskiptum við útlönd og að verðbólga haldist áfram í lágmarki. Kaupmáttur þarf að aukast þótt allir vilji forða þjóðarbúinu frá óraunsæjum kauphækkunum og verðbólgu í kjölfarið. Slíkt mundi trufla framvindu atvinnulífsins og draga úr hagvexti og rýra þannig að lokum kaupmátt almennings. Til að halda jafnvægi í þjóðarbúskapnum við þessar aðstæður er það sérlega mikilvægt að halda föstum tökum á fjármálum ríkisins. Það er mjög eðlilegt og nauðsynlegt við þessar kringumstæður að afgreiða fjárlög með nokkrum afgangi. Hallalaus fjárlög draga úr eftirspurn hins opinbera eftir vörum og þjónustu og skapa þannig rúm fyrir aukna eftirspurn atvinnulífsins og bætta kaupgetu heimilanna. Núverandi ríkisstjórn setti sér það markmið í upphafi kjörtímabilsins að eyða hallanum á ríkisfjármálum á tveimur árum. Fyrir þetta ár voru fjárlög samþykkt með 4 milljarða kr. halla og var þó ætlunin að afgreiða hallalaus fjárlög fyrir komandi ár. Fjárlagafrv. það sem nú liggur fyrir Alþingi gerir ráð fyrir rúmlega 1 milljarðs kr. afgangi og er það í fyrsta sinn í mörg ár að færi gefst á að afgreiða fjárlög á þann hátt. Mörgum þætti nú lag að ganga þegar í stað á þennan afgang og skila fjárlögum á sléttu. Það væri óráð. Reynsla undanfarinna ára sýnir að oft koma fram ný útgjaldatilefni á árinu auk þess sem það er fyrirhyggja að eiga borð fyrir báru þegar líða tekur á árið. Okkur er öllum ljóst að þær náttúruhamfarir sem orðið hafa síðustu daga geta nokkuð gengið á það markmið sem sett var í fjárlagafrv. en atburðir gærdagsins gefa þó tilefni til að ætla að tjónið sé minna en leit út fyrir á verstu klukkutímum hlaupsins. Eftir er að gera nánari grein fyrir þeim kostnaði sem Skeiðarárhlaupið hefur valdið og hvernig skaðinn af því verður bættur. Greint verður frá þeirri stöðu eins nákvæmlega og fært er, jafnfljótt og kostur gefst til. Herra forseti. Ég mun þá víkja að einstökum ákvæðum eða ráðstöfunum frv. eftir því sem ástæða er til, en vísa að öðru leyti til athugasemda með einstökum greinum frv. og umsagnar um áhrif þeirra á útgjöld ríkissjóðs sem birt er sem fskj. með frv. Greinum frv. er raðað eftir ráðuneytum í sömu röð og í fjárlagafrv. en ég mun hér haga greinargerð minni á þann hátt að fjalla í einu lagi um þau ákvæði sem eiga sér ákveðna efnislega samstöðu. Ég vil þá fyrst fara nokkrum orðum um það sem kann að þykja markvert við þetta frv. á hinu háa Alþingi en felst þó ekki í efni þess heldur lengd en frv. er sýnu styttra en oft áður, aðeins 27 greinar í samanburði við 63 greinar í fyrra. Það stafar að stórum hluta til af því að í samnefndu frv. í fyrra var gerð gangskör að því að afnema þá tilhögun sem fest hafði rætur allt of víða í íslenskri löggjöf og fólst í að framlög og útgjöld til ýmissa viðfangsefna voru bundin í lög ýmist með eða án sérstakra tekjustofna þannig að fjárveitingavald Alþingis var í óeðlilega miklum mæli í raun bundið fyrir fram þegar að fjárlagagerðinni kom. Ákvæði um lögmælt framlög er að vísu enn víða að finna og kunna að vera réttlætanleg, og í einhverjum tilvikum pólitískt æskileg, en þó aðeins innan ákveðinna marka. En það er rétt að menn hafi í huga að slík ákvæði grafa um leið undan því hagstjórnartæki sem stjórnarskráin fær Alþingi með fjárstjórnarvaldi fjárlaga, tæki sem á að vera hægt að beita til að gæta aðhalds í ríkisrekstri og ná jafnvægi í ríkisbúskap án þess að bjástra um leið við að skera niður lögmælt útgjöld og ná mörkuðum tekjustofnum að einhverju leyti í ríkissjóð með frumvörpum sem borið hafa sams konar heiti og það sem hér er mælt fyrir. Þá er e.t.v. nærtækast, herra forseti, að byrja á þeim ákvæðum þar sem fram er haldið á þeirri braut sem mörkuð var í fyrra með afnámi þeirra lagaákvæða sem kölluð hafa verið ,,þrátt-fyrir``-ákvæði á síðari árum. Í 5. gr. frv. er lagt til að kostnaðarhlutdeild ríkissjóðs í rekstri ræktunarstöðva fyrir búfé og í launum og ferðakostnaði héraðsráðunauta verði ákveðin í fjárlögum hverju sinni, en í gildandi lögum hefur hlutdeild ríkisins verið bundin við ákveðið hlutfall. Þau framlög sem ráð er fyrir gert í fjárlagafrv. til að mæta þessum kostnaði nema svipuðu hlutfalli og framlögin hafa áður numið í reynd þannig að ekki horfir til kostnaðarbreytinga miðað við þá framkvæmd sem verið hefur í þessu efni. Í 26. gr. er lagt til að kostnaðarþátttaka ríkissjóðs vegna refaveiða verði afnumin. Hún var takmörkuð við helming kostnaðar í fyrra en skaði af þeirra völdum er nú talinn svo hverfandi að óhætt þykir að afnema hana að fullu. Endurgreiðsluheimild helst hins vegar óbreytt að því er minkaveiðar varðar. Samkvæmt 10. og 12. gr. frv. er leitað eftir heimildum til að verja hluta af tekjustofni Atvinnuleysistryggingasjóðs til að styrkja starfsmenntun í atvinnulífinu og greiða fyrir þróunarverkefnum til að fjölga atvinnutækifærum fyrir konur sérstaklega eftir því sem ákveðið er í fjárlögum hverju sinni. Í fjárlagafrv. næsta árs er lagt til að 47 millj. kr. renni til starfsmenntunar en 20 millj. til þróunarverkefna. Áhrif til lækkunar á útgjöld ríkissjóðs nema því um 67 millj. kr. Þá er í 13. gr. frv. lagt til að framlengd verði heimild Atvinnuleysistryggingasjóðs til að styrkja átaksverkefni sveitarfélaga til eflingar atvinnulífi á næsta ári. Aðrar breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar felast í 2% hækkun hámarksbóta á dag samkvæmt 11. gr. frv. en fjárhæð þeirra ber samkvæmt lögunum að endurskoða við afgreiðslu fjárlaga ár hvert með tilliti til þróunar launa, verðlags og efnahagsmála. Þessu næst skal, herra forseti, vikið að þeim lögbundnu tekjustofnum sem þrátt fyrir framansagt þykir rétt að halda í lögum en lagt er til að taki tímabundið skerðingu sem hér greinir. Í 1. gr. er lagt til að tekjur af sérstökum eignarskatti sem verja á til að standa straum af kostnaði við endurbætur á húsakosti menningarstofnana renni að hluta í ríkissjóð, þ.e. um það bil þriðjungur á yfirstandandi ári og um það bil fjórðungur á því næsta. Samkvæmt 21. gr. laga um ráðstöfun á ríkisfjármálum á árinu 1996, nr. 144/1995, greiðir Framkvæmdasjóður fatlaðra um það bil 140 millj. kr. til rekstrarverkefna á yfirstandandi ári. Í 8. gr. þess frv. sem hér er mælt fyrir er hins vegar lagt til að þessi tilhögun verði einfölduð á þann hátt að sjóðurinn standi ekki undir öðrum rekstrarverkefnum en þeim sem þar greinir að jafnvirði um 13 millj. kr. en annar rekstrarkostnaður greiðist úr ríkissjóð. Í staðinn er í 9. gr. lagt til að tekjur sjóðsins af erfðafjárskatti umfram 165 millj. kr., þ.e. 92 millj. kr., renni í ríkissjóð en kostnaður af þeim viðfangsefnum sem af sjóðunum eru létt er áætlaður um 130 millj. kr. í frv. til fjárlaga næsta árs. Í 22. gr. frv. er lagt til að 856 millj. kr. af þungaskatti á sérstöku vörugjaldi á bensíni renni í ríkissjóð en ætlað er að þessi tekjustofn skili um 7,5 milljörðum í ríkissjóð á næsta ári. Í 23. gr. er í fyrsta skipti lagt til að hluta tekna af flugvallargjaldi verði varið til framkvæmda við Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Með þeirri ráðstöfun er leitast við að styrkja fjárhagsgrundvöll flugstöðvarinnar en fjárhagsvandi stöðvarinnar hefur sem kunnugt er verið til umfjöllunar á vettvangi ríkisstjórnarinnar um nokkra hríð. Hér er því lagt inn á þá braut sem einhverjum kann að þykja tímabær að flugstöðin njóti í einhverjum mæli þeirra tekna sem hún á stærstan þátt í að afla, en tekjum af flugvallargjaldi hlýtur að langmestu leyti að vera aflað af umferð um Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Í frv. er að finna nokkur ákvæði um gjaldtöku fyrir þjónustu sem í té er látin, en gjaldtaka hefur áhrif á gjaldahlið fjárlaga með þeim hætti að fjárframlög úr ríkissjóði til rekstrar hlutaðeigandi stofnunar eru lækkuð sem nemur hækkun sértekna með gjaldtöku. Að hluta til er um nýbreytni að ræða en að öðru leyti er aðeins leitast við að renna styrkari stoðum undir fjárhæð gjalda sem þegar hafa verið ákveðin með lögum. Ríkisstjórnin hefur sem kunnugt er farið sér hægt í að afla tekna með þjónustugjöldum en með álagningu þeirra vinnst einkum tvennt, annars vegar aukin kostnaðarvitund almennings og stjórnvalda og hins vegar betri stjórn á eftirspurn eftir þjónustunni. Í 2. gr. er lagt til að innheimt verði sérstakt innritunargjald af þeim nemendum í framhaldsskólum sem af einhverjum ástæðum þurfa að þreyta próf sín eða áfanga að nýju. Áherslu ber að leggja á að þessu nýja gjaldi, sem þó getur ekki talist hátt, er ætlað að stuðla að markvissari innritun og auðvelda skipulagningu í kennslu í framhaldsskólum, en hlutfall nemenda sem hverfa frá námi eða endurtaka próf þykir bæði hafa verið óeðlilega hátt og aukið óhóflega á kostnað skólanna af þessum þáttum skólastarfsins. Í 25. gr. er annað dæmi um nýbreytni í gjaldtöku sem ætlað er að hafa ákveðin varnaðaráhrif. Þar er lagt til að sá sem ekki vill una ákvörðun Samkeppnisstofnunar, eða eftir atvikum samkeppnisráðs, greiði fyrir málskot til áfrýjunarnefndar samkeppnismála reiknað meðaltal af þeim kostnaði sem hlýst af meðferð kærumála fyrir nefndinni, um 120 þús. kr. Gjaldtökunni er þannig ætlað að sporna við kostnaðarsamri meðferð veigaminni mála fyrir nefndinni án þess að setja kæruheimild málsaðila efnislegar skorður svo sem gilda um áfrýjun dómsmála. Eðlilegt kann þó að vera án þess að dregið sé úr varnaðaráhrifum gjaldtökunnar að áfrýjunarnefndinni verði fengnar heimildir til að mæla fyrir endurgreiðslu gjaldsins, að hluta eða í heild, í samræmi við úrlausn máls. Beini ég þessu sérstaklega til hv. efh.- og viðskn. að ástæða kunni að vera til að skoða það atriði nánar. Í 6. og 7. gr. er loks leitað eftir að leidd verði í lög skýrari útfærsla af ákvörðun fjárhæðar sérstaks matsgjalds sem þegar er heimt af sláturleyfishöfum fyrir yfirmat á sláturafurðum, gærum og ull. Í 14. gr. er leitað eftir 2% hækkun á gjaldið í Framkvæmdasjóð aldraðra, en fjárhæð þess ber samkvæmt lögum um málefni aldraðra að endurskoða við afgreiðslu fjárlaga á hverju ári. Í 21. gr. frv. er lagt til að heimild til að greiða eftirlaun þeirra sem fæddir eru árið 1914 eða fyrr og eiga engan eða lítinn lífeyrisrétt í lífeyrissjóði verði framlengd og gerð ótímabundin en hún mundi að óbreyttu falla niður hinn 1. janúar nk. Breytingar á hlutverki Orkusjóðs samkvæmt 24. gr. frv. er ætlað að skila betri árangri í orkusparnaðarátaki sem áformað er að hleypa af stokkunum. Að lokum vil ég víkja að þeim breytingum sem lagt er til að gerðar verði á lögum um heilbrigðisþjónustu, en í þeim felast fyrstu áfangarnir í skipulagsbreytingum sem fyrirhugað er að hrinda í framkvæmd á næstu tveimur til þremur árum og byggðar eru á sérstakri úttekt á rekstri nokkurra sjúkrahúsa á landsbyggðinni. Hagræðing í þessum fyrsta áfanga felst m.a. í endurskoðun á hlutverki sjúkrastofnana, breytingu á verkaskiptingu þeirra og sameiningu stofnana og er ætlað að lækka útgjöld ríkissjóðs um 160 millj. kr. á næsta ári. Í 15. gr. frv. er fest í sessi ákvæði um að heilsugæslustöð og sjúkrahús skuli reka sem eina stofnun undir einni stjórn þar sem aðstæður leyfa. Hér er fremur um að ræða breyttar áherslur en efnislega breytingu þannig að gildandi ákvæði mælir fyrir um hið sama sé þess kostur, svo tilvitnunar sé getið. Í 16. gr. frv. er fellt niður ákvæði sem flutt er í 15. gr. laganna og sameinað nýrri útfærslu á heimild ráðherra í 17. gr. frv. til að breyta skiptingu í heilsugæsluumdæmi, fjölda og flokkun heilsugæslustöðva, með reglugerð. Jafnframt er Sambandi ísl. sveitarfélaga tryggður umsagnarréttur um allar slíkar breytingar en samkvæmt gildandi lögum er ekki skylt að hafa samráð við hlutaðeigandi sveitarstjórnir nema um hluta slíkra breytinga. Þá er í 20. gr. aukið við sams konar reglugerðarheimild í 2. mgr. 24. gr. laganna um sjúkrahús, að ráðherra geti auk ákvæða um flokkun sjúkrahúsa, starfssvið og verkaskiptingu mælt fyrir um sameiningu sjúkrahúsa einnig að höfðu samráði við Samband ísl. sveitarfélaga, en því hefur ekki áður verið tryggður umsagnarréttur um slíkar breytingar. Loks miða breytingar á a-lið 18. gr. og 20. gr. frv. að því að tryggja betur en nú er að stefnt að stefna sitjandi ráðherra og ríkisstjórnar á hverjum tíma skili sér inn í stjórnir heilsugæslustöðva og sjúkrastofnana með því að stjórnarformennska verði í höndum sérstaks trúnaðarmanns ráðherra. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að gera athugasemdir við nokkur atriði í 15., 18. og 19. gr. þessa frv. Í 15. gr. er kveðið á um að ef aðstæður leyfi skuli sjúkrahús og heilsugæslustöð rekin sem ein heild. Eins og kunnugt er hafa heilsugæslustöðvar verið reknar bæði af ríki og sveitarfélagi. Þegar lög um aðskilnað þessa reksturs voru samþykkt var það gert vegna þeirrar bitru reynslu að kostnaður sem falla átti á sveitarfélögin, einkum lyf og tækjanotkun, var auðveldlega fluttur yfir á ríkissjóð og létti þar með fjárhagsbyrði viðkomandi sveitarfélags. Svo framarlega sem ekki verði tryggilega gengið frá lausum endum í þessu sambandi er mér erfitt að sjá hvernig framkvæma eigi slíka sameiningu. Vil ég því vekja athygli á þessu og vara við öllu fljótræði í sameiningu heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa. Í öðru lagi vil ég nefna 18. gr. Þar er lagt til að bæði stjórnsýsla og stjórn heilsugæslustöðva í Reykjavík verði sameiginleg. Þetta þýðir að heilsugæsla verði öll á einni hendi, stjórn og framkvæmdastjórn, og geti þessir aðilar í einu lagi gert útboð fyrir allar heilsugæslustöðvar og valið að vild. Ég vil benda á að þetta þýðir algjöra miðstýringu á heilsugæslu í Reykjavík og þar með er stjórn heilsugæslu Reykjavíkur gefið vald til að gera samninga við ódýrustu sérfræðiþjónustu í Reykjavík, þess vegna, sem þarf þó langt í frá að vera hin besta og útiloka aðra sérfræðiþjónustu jafnvel á köflum með klíkuskap sem þekkist jafnt í heilbrigðisþjónustu sem í öðrum greinum. Ég er því alfarið á móti þeirri miðstýringaráráttu sem í þessari grein felst, enda er hún þvert gegn stefnu Sjálfstfl., og má því spyrja sig að því af hverju þetta stendur þarna. Er þarna um mistök að ræða eða með vilja gert vegna samstöðu þeirra umboðsmanna sem nú fara með völdin í Reykjavík og sem Framsfl., flokkur heilbrrh., tekur því miður þátt í? Þessi stefna eins og við þekkjum mun að sjálfsögðu hindra mjög mikið valfrelsi allra borgara. Loks um 19. gr. Þar er kveðið á um að ráðherra geti með reglugerð, að höfðu samráði við Samband ísl. sveitarfélaga, sameinað sjúkrastofnanir. Þetta þýðir að Alþingi Íslendinga afsalar sér --- ég endurtek, afsalar sér hér með allri ábyrgð á rekstrarformi tveggja stærstu ríkisstofnana landsins, þ.e. Landspítala og Sjúkrahús Reykjavíkur, ásamt því sem lítil sjúkrahús, sem rekin hafa verið á hagkvæman máta, t.d. St. Jósefsspítali í Hafnarfirði og önnur smá sjúkrahús á landinu, verða líka, reyndar með öðrum sjúkrahúsum í landinu, að langmestu leyti háð pólitískum duttlungum ráðherra og, næstu ár, vinstri meiri hluta Reykjavíkur. Ég vil koma því á framfæri hér að þar til nýlega hafa sveitarfélög ekki borið hluta af rekstrarkostnaði heilsugæslustöðva en samt sem áður tel ég mjög mikilvægt að verði farið mjög varlega með þá sameining heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa sem ég nefndi áðan í sambandi við 18. gr. vegna þess að eðli reksturs heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa er allt, allt annað. En með allri virðingu fyrir hæstv. heilbrrh. vil ég mótmæla þessum vinnubrögðum enda brýtur sameining Landspítala og Borgarspítala, ef svo kynni að fara að Samband ísl. sveitarfélaga og heilbrrh. yrðu sammála um slíkan gjörning, algjörlega í bága við þá stefnu sem Sjálfstfl. hefur haft á undanförnum árum og kemur þannig í veg fyrir það valfrelsi, sem við höfum talað fyrir, borgaranna, sjúklinganna og annarra sem að málum koma. Ég vil því vara við að greinin, þegar hún verður afgreidd endanlega héðan úr þinginu, hljóði á þennan máta og að Sjúkrahús Reykjavíkur og Landspítali verði aðskildir. Og ég vil gjarnan vekja athygli hv. þingmanna á því að í skýringum með 19. gr. er talað um að heilbrrh. ákveði með reglugerð nánari flokkun, starfssvið og verkaskiptingu sjúkrahúsa, að höfðu samráði við Samband ísl. sveitarfélaga en það er hvergi minnst á sameiningu. Ég spyr hvers vegna.

Herra forseti. Það er engin ástæða til að ætla annað en að þeim ákvæðum sem hér hefur verið gerð grein fyrir verði beitt með mikilli varúð. Markmið heilbrrh. er ekki annað í þeim efnum en að ná markvissari stjórn í þessum þáttum. En varðandi 19. gr. sérstaklega þá er það ekki rétt að í henni felist reglugerðarheimild til þess að sameina sjúkrahús af því tagi sem hv. þm. nefndi svo sem Sjúkrahús Reykjavíkur og St. Jósefsspítala í Hafnarfirði. Greinin setur fyrirvara gagnvart þessum þáttum sérstaklega eins og kemur fram þegar greinin er lesin. Ég vildi aðeins upplýsa þetta þannig að það liggi fyrir.

Herra forseti. Ég vil þakka forsrh. fyrir þetta andsvar. Ég vonast til þess að í meðförum nefndar verði þetta ákvæði gert enn skýrar. Enn fremur vil ég benda á 15. gr. og 18. gr. Ég óska sömuleiðis eftir að það sem stendur þar út af í sambandi við miðstýringu og rekstrarform verði einnig gert skýrar en kveðið er á um í þessu frv.

Herra forseti. Hér tökum við til við að ræða árlegan kunningja sem er að verða, svonefndan bandorm um ráðstafanir í efnahagsmálum eða ríkisfjármálum. Aðalgallinn við þessi mál er sá að þau eru ávísun á ófagleg vinnubrögð sem eru ekki til eftirbreytni og ég held að flestir séu sammála um að svona viljum við helst ekki hafa hlutina. Að það sé með löngum frumvarpsgormi farið inn í fjölmörg sérlög, faglega löggjöf, og kippt þar úr sambandi einstökum þáttum án nokkurs tillits til heildarsamhengis, án nokkurs tillits til stefnumótunar í viðkomandi málaflokki o.s.frv. En því miður er það nú svo að enn sitja menn fastir í þessu og hefur jafnvel heldur brugðið til hins verra á síðari árum og þá á ég m.a. við það að hér er nú í enn ríkari mæli en nokkru sinni fyrr farið út á þá braut að gera varanlegar breytingar á sérlögum í bandorminum. Allir fyrstu bandormarnir, sem a.m.k. ég kannast við, voru þess eðlis að um var að ræða tímabundið inngrip í ákvæði sérlaga, sem giltu eingöngu það ár sem í hönd fór vegna þess sem menn hafa þá væntanlega talið vera einhverjar tímabundnar aðstæður í fjármálum ríkisins. Og frá þingræðislegum og lagalegum sjónarhóli er það þó af tvennu illu skömminni skárra að eingöngu sé um tímabundna ráðstöfun að ræða, eða frestunarákvæði eins og stundum var, til að mynda þegar hér var árlega á síðasta kjörtímabili, og er jafnvel enn, frestað í eitt ár í senn ákvæðum grunnskólalaga um einsetningu skóla, um mat í hádeginu og annað því um líkt. Þá gátu menn sagt sem svo að því miður væri efnahagurinn svo bágur og aðstæður svo erfiðar að þrátt fyrir hin háleitu markmið um að bæta skólastarfið yrði að fresta því eitt ár og svo aftur í ár o.s.frv. En nú hafa menn ekki lengur fyrir þessu heldur eru í bandormi lagðar til varanlegar breytingar og það grundvallarkerfisbreytingar á nokkrum sviðum, til að mynda í heilbrigðismálum, og ég kem að því síðar. Og það, herra forseti, finnst mér vera óeðlilegt. Mér finnst það vera vond uppsetning mála og ekki í samræmi við þann metnað og þau faglegu vinnubrögð sem við ættum að temja okkur. Ég ætla að nefna hér nokkra þætti, að sjálfsögðu leyfir tíminn ekki að fara tæmandi yfir allar greinar frumvarpsins og alla þá fjölmörgu málaflokka sem hér eiga við --- og það eitt með öðru eru rök gegn því að vinna svona að hlutunum. Menn eru að hluta til sviptir málfrelsi með því að sulla hér 20 frumvörpum saman í eitt og ræðutíminn er sá sami þó verið sé að koma inn á viðamikil grundvallarmál í heilbrigðismálum, menntamálum þess vegna, landbúnaðarmálum eða guð má vita hvað. 1. gr. er um að fénýta nú í ríkissjóð svonefndan sérstakan eignarskatt sem lagður hefur verið á um alllangt skeið og upphaflega var, ef ég kann rétt, tekjustofn fyrir byggingu Þjóðarbókhlöðu. Síðan kom að því að það voru ýmsar fleiri byggingar frekar á fóðrum, t.d. endurbyggingarnar á Bessastöðum, sem hafa kostað sitt eins og þjóðin veit, ekki síst hönnunarkostnaður og stjórnunarkostnaður og ýmis umsýsla, en förum ekki nánar út það.  Þá kemur næst að 2. gr., herra forseti, sem er satt best að segja harla dapurleg. Hvað á að gera þar? Jú, það á að breyta nýsettum lögum, lögum nr. 80/1996, þau lög eru varla orðin köld, þau eru svo glæný. Og hvað á að gera þar? Jú, það á að leggja 1.500 kr. skatt á þá sem falla á prófum eða þá sem þurfa af einhverjum ástæðum að endurinnrita sig í námsáfanga í framhaldsskólunum. Þetta er svona námserfiðleikaskattur. Þetta er sérstakur skattur á þá sem eiga í erfiðleikum í sínu námi og þurfa að endurtaka próf eða endurinnritast í námsáfanga. Og hvað skyldi nú ríkissjóður landsmanna og fjárlögin, upp á sína rúmlega 120 milljarða eða nær 130, eiga að fitna mikið af þessum sérstaka skatti á námserfiðleika? Það eru liðlega 30 millj. kr. Er þetta okkur samboðið? Hvað er verið að skattleggja? Það er verið að skattleggja aðstæður eins og þær sem koma upp þegar námsmenn eiga í félagslegum erfiðleikum og það dregur úr námshraða þeirra. Það er verið að skattleggja veikindi. Þegar menn ráða ekki við það að fylgja skólafélögum sínum á fullum hraða í gegnum námið t.d. vegna veikinda. Það er verið að skattleggja, eftir atvikum, þá sem erfiðast eiga með að uppfylla kröfur um fulla námsframvindu en vilja þó reyna að ljúka framhaldsnámi og verða kannski að kyngja því að fara eitthvað hægar en hin uppsetta námskrá skólanna gefur tilefni til. Og eins og við vitum þá eru það orðin milli 80 og 90%, ef ekki nær 90%, af öllum árgöngum sem eru í framhaldsskólum eða a.m.k. hefja nám þar. Það þýðir að sjálfsögðu að sá hópur hefur stækkað á undanförnum 10--15 árum sem ræður verr við kröfurnar. Það liggur í hlutarins eðli. Það er akkúrat þennan hóp sem er verið að skattleggja. Þetta er alveg reginheyksli, herra forseti, reginhneyksli, að fara að búa hér út sérstakan námserfiðleikaskatt. Hvar er nú hæstv. menntmrh.? Ég held það væri ástæða til að sá ágæti maður kæmi hér og yrði okkur til skemmtunar og ræddi, eins og honum einum er lagið, aðeins um þennan námserfiðleikaskatt. Hér koma næst greinar þar sem verið er að binda þátttöku ríkisins á ýmsum sviðum varðandi framlög til landbúnaðar, til búfjárræktar, jarðræktarlaga og þvílíkra hluta við fasta krónutölu í fjárlögum í staðinn fyrir að ríkið hefur að sínu leytinu tekið þátt í þessu með ákveðinni hlutdeild í kostnaðinum. Það er væntanlega alveg sérstaklega að ósk hv. þm. Egils Jónssonar, sem þetta er haft svona. Vegna þess að hann er alveg viss um að þetta muni reynast vel þegar frá líður, að það muni reynast gott fyrir landbúnaðinn og jarðræktina og búfjárræktina í landinu að þurfa að herja á fjárveitingarnar í fjárlögum hverju sinni í staðinn fyrir að þarna var um tiltekna kostnaðarskiptingu milli greinarinnar og ríkissjóðs að ræða sem var föst og þurfti ekki að rífast um á hverju einasta ári. Ríkið tók tiltekinn þátt, hlutfallslega í þessum útgjöldum. Og hef ég ekki fleiri orð um það. Næst kemur í 9. gr., herra forseti, að algjöru nýmæli en þar er verið að fara í fyrsta sinn inn á tekjustofn Framkvæmdasjóðs fatlaðra, þ.e. ráðstöfun erfðafjárskatts með þeim hætti að tekjur umfram 165 millj. kr. á árinu 1997 skuli renna í ríkissjóð. Auðvitað gefum við ekkert fyrir það þó þetta eigi kannski ekki að raska í stórum stíl högum Framkvæmdasjóðs fatlaðra á þessu ári. Það sem málið snýst um er kerfisbreytingin. Það er grundvallarákvörðunin um að fara líka inn á þennan tekjustofn og taka hann að hluta til í ríkissjóð. Það er a.m.k. verið að gera þetta í ríkari mæli en áður hefur verið gert. Að vísu hefur fátt verið mönnum heilagt síðustu árin í þessum efnum. En það sem er að gerast smátt og smátt er að þetta er allt saman að verða að hluta til skattstofnar sem voru lagðir á upphaflega og ætlaðir til annarra hluta og eru í eðli sínu þannig að þeir eru mjög vondir skattstofnar. Sumt af þessu eru jafnvel nefskattar eða annað slíkt sem lýtur ekkert þeim eðlilegu sjónarmiðum sem gera á til tekjustofna ríkisins, en kannski hægt að réttlæta það að leggja þetta á í sérstökum afmörkuðum tilgangi. Þetta er hið versta mál, herra forseti. Næst kem ég að atvinnuleysistryggingunum. Um þær er fjallað í nokkrum liðum, þ.e. 11., 12. og 13. gr. lúta allar með einum eða öðrum hætti að því að það er verið að velta yfir á Atvinnuleysistryggingasjóð kostnaði sem áður hefur verið borinn af ríkissjóði. Hann á nú að fara að standa undir kostnaði vegna starfsfræðslu í atvinnulífinu og guð má vita hvað. Og hvers vegna ætti það nú að vera? Af hverju getur ekki ríkið greitt þennan kostnað eins og hann hefur verið? Eru ekki nóg verkefnin fyrir höndum hjá Atvinnuleysistryggingasjóði, því miður? Ég hélt það. Mér finnst það líka heldur snautlegt ofan í allar umræðurnar um að efla starfsfræðslu, endurmenntun og símenntun og hvað það nú er að svo er ríkið að reyna að komast undan því að bera tiltölulega vægan kostnað sem hér hefur verið á ferðinni, smáaura í raun og veru. Það er ekki mikil reisn yfir því. Þá næst að greinum 15--20, herra forseti, sem eru hvað sem útgjöldum líður og tölum í þessu máli það langljótasta í frv. vegna þess að þarna er gengið langlengst í því, að mínu mati, að teygja á vinnubrögðum og löggjafarrammanum, ef svo má að orði komast. Fyrir utan það að ég tel 19. gr. vera algerlega fráleita frá stjórnskipulegum sjónarhóli séð. Að setja inn í lög að þrátt fyrir öll ákvæði sérlaga um heilbrigðismál, af hvaða tagi sem er, skuli hæstv. heilbrrh. hafa algert alræðisvald í þessum efnum og mega sameina og sundra sjúkrahúsum og stofnunum, leggja þær niður, reka þær, sameina stjórnir þeirra, hvað sem er, mála þær allar svartar. Enginn endir er á því sem heilbrrh. gæti gert ef þetta verður afgreitt svona. Til hvers þá að vera með löggjöf yfirleitt? Af hverju segjum við ekki á einum stað í lagasafninu: Spörum allan pappírinn og allar blaðsíðurnar. Heilbrrh. ræður heilbrigðismálum. Punktur. Það er alveg eins hægt að gera það. En það er sem sagt, herra forseti, lagt til að inn í lögin komi ákvæði um að ráðherra geti ákveðið sameiningu sjúkrastofnana með reglugerð eins og hæstv. ráðherra sýnist. Að vísu á að hafa samráð við Samband ísl. sveitarfélaga. Og hvers vegna endilega það, með fullri virðingu fyrir því batteríi? Heilbrigðismál eru verkefni ríkisins. Ég held að nær væri að hafa samráð við heilbrn. Alþingis ef menn eru að þessu á annað borð. Og starfsfólkið og aðra slíka, landlækni eða þá sem málið varðar, heilbrigðisstéttirnar í landinu. Nei, það er ekki. Það á að hafa samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og ég segi: Hvers vegna endilega þeir? Mergurinn málsins er sá að svona valdaafsal gengur ekki. Það gengur ekki að hafa þetta svona. Til hvers í ósköpunum er fjárln. að mæðast í því að fara yfir fjárlagabeiðnir og velta fyrir sér útgjöldum í þennan eða hinn geirann í heilbrigðismálum ef það skiptir svo engu máli? Hæstv. heilbrrh. ræður og gerir það sem honum sýnist. Það er ekki bara að hægt eigi að vera að sameina þetta að vild innan ársins með reglugerð heldur er sagt: Jafnframt er kveðið skýrt á um að ráðherra geti með reglugerð ákveðið --- hvað? Flokkun, starfssvið og verkaskiptingu sjúkrahúsa. Hvað þýðir þetta? Ráðherra getur einhliða lagt niður hvaða starfsemi sem honum sýnist í hvaða sjúkrahúsi sem er. Hann getur ákveðið að leggja t.d. niður skurðdeildir, fæðingardeildir og alla deildaskipta þjónustu á öllum sjúkrahúsum á landsbyggðinni og ákveða að þau skuli öll verða elliheimili frá og með því, langlegudeildir fyrir aldraða. Til dæmis Sjúkrahúsið á Húsavík, hæstv. samgrh.

Það er gott sjúkrahús.

Já, það er gott sjúkrahús og við viljum hafa það þannig áfram, er það ekki? En við kærum okkur ekki um að sett sé inn í lagasafnið að ráðherra geti gert bókstaflega það sem honum sýnist. Hvað liggur hér á bak við, herra forseti? Meðal annars það að spara á 160 millj. án þess að það sé útskýrt nokkurn skapaðan hlut. Sá orðrómur fer auðvitað eins og eldur í sinu um allt land að þessar 160 millj. eigi fyrst og fremst að koma af sjúkrahúsunum á landsbyggðinni á grundvelli þessarar heimildar. Vegna þess að menn leggja ekki í þá pólitísku erfiðleika að standa eins og menn við sínar ákvarðanir og ræða þær á Alþingi, þá eigi að gera þetta með reglugerðum þegar búið er að loka fjárlögunum. Þá megi menn nöldra á Húsavík, Blönduósi, Sauðárkróki, Patreksfirði og annars staðar þar. En það er, eins og kunnugt er, búið að heilaþvo menn af því að útgjaldavandinn í heilbrigðisgeiranum snúist fyrst og fremst um að þjónusta er veitt úti á landi. Maður eftir mann talar sig hásan um það að vandamálin séu þau að veitt sé t.d. sjúkrahússþjónusta á Austurlandi. Það voru gerðar miklar skýrslur, gular, bláar, gráar, og guð má vita hvað, um hversu nauðsynlegt sé að leggja niður eitthvað af þessari starfsemi úti á landi. Einu sinni var gerð skýrsla um Reykjavík og hvað kom út úr henni? Lang, langstærsta talan sem hægt er að spara í íslenska heilbrigðiskerfinu, hvar er hún? Hún er í Reykjavík. Með því að sameina sjúkrahúsin hér og hætta að láta þau keppa innbyrðis og kaupa tvö sett af öllum dýrustu lækningatækjum landsins. En aldrei má nefna það. Nei, vandinn liggur á landsbyggðinni. Það er búið að ákveða það. Vandinn liggur t.d. í því að sjúkrahús skuli vera á Ísafirði og Neskaupstað, jafngáfulegt og það væri að leggja niður þá þjónustu þó ekki væri af neinum öðrum ástæðum en vegna almannavarna og öryggissjónarmiða þar. Ég mótmæli þessari grein, herra forseti. Það er alger ósvinna að gera grundvallarbreytingar á löggjöf og stjórnskipan heilbrigðismálanna með þessum aðferðum. Að læða því inn í eina ræfilslega grein í bandormi og ætla að sleppa þannig frá málunum án þess að segja orð um hvaða beinar breytingar eru í farvatninu hvernig á að spara þessar 160 millj. og hvaðan þær verða teknar. Þetta gengur ekki, hæstv. heilbrrh. Ég spái að þetta fari út úr frv. núna eins og það gerði í fyrra og farið hefur fé betra. Herra forseti. Meginsparnaðurinn á hins vegar að koma frá sama stað og venjulega --- með niðurskurði á vegafé. Af þessum 1.400 eða 1.600 millj., sem eru í bandorminum, kemur meira en helmingurinn frá Vegagerðinni einni. Það á að taka hátt á níunda hundrað millj. kr. af mörkuðum tekjum Vegagerðarinar til framkvæmda og láta þær renna í ríkissjóð. Ég skora á hæstv. forsrh. að endurskoða þessa tölu, ekki síst í ljósi nýjustu atburða. Þessi skerðing mundi duga langleiðina ef ekki alveg, til að mæta öllum áföllnum kostnaði vegna náttúruhamfaranna á Skeiðarársandi. Ég held að við hljótum að þurfa að endurskoða hluti af þessu tagi þegar við stöndum frammi fyrir breyttum aðstæðum. Ekki er sanngjart að láta það koma niður í formi niðurskurðar framkvæmda í öðrum landshlutum sem menn hafa lengi beðið eftir. Ég tel þess vegna að gera eigi þá eðlilegu breytingu á að taka út þessa skerðingu og nota það fé til að endurbyggja mannvirkin á Skeiðarársandi, veg og brýr, eftir því sem ákveðið verður. Við getum þá huggað okkur við að ekki þarf að fara í sérstaka skattlagningu annars staðar til þess. Vilji menn afla teknanna á móti fyrir ríkissjóð eru hæg heimatökin að gera það með hinu almenna tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs. Ég skal með glöðu geði greiða atkvæði með hæstv. forsrh. t.d. með því að hækka lítillega tekjuskatt á hagnað fyrirtækja til að vega upp á móti þessu. Þau hafa haft ágæta afkomu síðustu missirin og bólgnað mörg hver út af peningum eins og kunnugt er. Og ekki ætla þau að hækka mikið kaupið ef marka má þær viðmiðanir sem vinnuveitendur hafa gefið út, þannig að ég held að ágætt sé að taka eitthvað af þessu í ríkissjóð og geta haldið áfram með uppbyggingu veganna í landinu. Tvennt vil ég nefna að lokum, herra forseti. Hvort tveggja er að mínu mati smánarlegt fyrir hæstv. ríkisstjórn. Það fyrra er ákvæði 25. gr. og ég segi nú bara: Litlu verður Vöggur feginn. Hversu lágt geta menn lagst? Hvað haldið þið að eigi að gera, herra forseti? Það á að afla ríkissjóði heilla 2 millj. kr. í tekjur. Það á að ná inn 2 millj., hvorki meira en minna og haldi menn sér nú fast, með því að láta menn borga sérstakt gjald fyrir að áfrýja niðurstöðum Samkeppnisstofnunar til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Menn skulu borga 120 þús. kall ef þeir vilja ekki una þeim úrskurðum sem þeir fengu. Menn eiga sem sagt að kaupa sér réttlætið ef þeir telja að á sér hafi verið brotinn réttur. 120 þús. kr. kostar réttlætið hjá hæstv. ríkisstjórn. Það er gott að loksins er búið að finna upp mælikvarða til að leggja mælistiku yfir réttlætið. Þá kemur að því síðasta, herra forseti, og þar hefur nú ríkissjóður heldur betur komist í feitt. Það á að hætta að endurgreiða hluta af kostnaði við refaeyðingu, hvorki meira né minna en heilar 19 millj. Þannig að aumingja Þingvallahreppur, sem að sögn fróðra manna setti 10% af brúttótekjum sínum í þetta í fyrra, getur borið þetta sjálfur. Þar hafa þeir heldur betur fundið breiðu bökin, hæstv. ráðherrar, í Þingvallahreppi.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi umræðunnar fara þess á leit að kallað verði á hæstv. menntmrh. Hér er þvílíkt mál á ferð, sem varðar hans ráðuneyti, að óhjákvæmilegt er að fá hann til þessarar umræðu. Það er mjög margt í frv. sem vert er að ræða og mismunandi stór mál. Ég vil byrja á að nefna 1. gr. frv. þar sem gert er ráð fyrir að 150 millj. kr., sem eiga að renna til endurbóta á menningarbyggingum og menningarstofnunum, renni í ríkissjóð og ég spyr: Hvað um þá miklu þörf sem er á endurbótum? Ég veit ekki betur en boðað sé í fjárlagafrv. að t.d. eigi að hefja endurbætur á Stjórnarráðshúsinu. Eitthvað kostar það. Bessastaðir hafa kallað á miklar fjárveitingar og ég hefði haldið að ekki veitti af peningunum í þennan sjóð. Ég lýsi furðu minni á því hvernig menn höggva í þennan knérunn ár eftir ár og eru svo að sækja sér aukafjárveitingar annars staðar. Þetta vekur upp þá spurningu, hæstv. forseti: Hvað er að marka þá stefnumörkun að eyrnamerkja fé? Hvers vegna er ríkisvaldið eða við á hinu háa Alþingi að setja lög ár eftir ár þar sem markaðir eru ákveðnir tekjustofnar og síðan eru þeir skertir á hverju einasta ári, hver á fætur öðrum? Ég held að rétt væri að við hættum þessu og mundum ákveða á fjárlögum á hverju ári hversu miklum peningum skuli varið í einstaka málaflokka heldur en brjóta og afturkalla lögin með þessu móti sem gert er ár eftir ár. Þetta er þvílík vanvirðing við lagasetningu að ég held að við ættum að hætta þessu. Þá kem ég að málinu sem snertir menntmrh. Hann er kominn hingað og ég þakka honum fyrir að mæta til umræðunnar en það er hinn svokallaði fallskattur, 1.500 kr. gjald sem á að leggja á nemendur í framhaldsskólum landsins ef þeir eru svo óheppnir að falla á prófi. Samkvæmt frv. er markmiðið með þessu að reyna að auka aðhald í skólunum, reyna að ýta undir að nemenedur standi sig og er auðvitað gott og gilt. En skólarnir hafa ýmsar aðrar leiðir til að auka aðhald en þá að láta nemendur borga fyrir að falla á prófum. Mér finnst þetta svo fráleitt og ég er í hjarta mínu svo hneyksluð á þessu að ég á ekki orð. Það á að skattleggja þá sem standa verst að vígi. Ég vil benda á að t.d. í Menntaskólanum í Hamrahlíð hefur verið unnið að því á undanförnum árum að byggja upp nám fyrir fatlaða nemendur. Eini skólinn sem hefur einbeitt sér að því að byggja upp nám fyrir fatlaða nemendur. Þeir nemendur standa margir hverjir þannig að vígi að þeir þurfa að taka marga áfanga tvisvar. Námið er einfaldlega þannig að þeir eiga erfitt með að ná því á þeim hraða sem boðið er upp á eða þeir ná ekki áföngunum og taka þá tvisvar. Er það virkilega meining hæstv. menntmrh. að fara að skattleggja fatlaða nemendur sérstaklega og þá sem eiga af öðrum orsökum erfitt um nám? Gallinn í okkar framhaldsskólakerfi er sá að skólarnir bjóða ekki upp á nógu fjölbreytt nám. Hér er enn ein tilraunin til að þrengja þann farveg, gera nemendum erfiðara fyrir. Greint er á milli bekkjarskóla og áfangaskóla og ég fæ ekki betur skilið þessi áform en sem enn eitt dæmið um fjandskap þessarar ríkisstjórnar við áfangaskólana. Ég fæ ekki betur séð. Ég spyr hæstv. menntmrh.: Hvaða greinarmun á að gera á áfangaskólanum og bekkjarskólanum? Þar eru mismunandi kerfi en það eru endurtekningarpróf í báðum þessum tegundum af skólum. Hvernig mun þetta bitna á nemendum? Það er ljóst að ákveðinn hópur nemenda mun lenda í því að borga þetta. Einhver hópur mun taka sig á og er það út af fyrir sig gott þó að ég endurtaki að skólarnir hafa aðrar leiðir til þess. En hvað um kennarana? Þeir semja prófin og eiga að standa frammi fyrir að vega og meta nemanda sem viðkomandi kennari veit að stendur illa að vígi bæði félagslega og í námi. Kennarinn þarf að vega og meta: Á hann að sleppa þessum nemanda í gegn eða ekki? Mér finnst þetta andstyggilegt, ég verð bara að segja það fullum fetum. Hvað ef skólarnir ná ekki þessum tekjum? Það er verið að hækka sértekjur skólanna allnokkuð. Ég tek tvö dæmi af handahófi. Fjölbrautaskólinn á Suðurnesjum á að afla sér 2 millj. til viðbótar vegna þessa skatts, Menntaskólinn í Hamrahlíð rúmlega 5 millj. Hvað ef aðhaldið verður svona gífurlegt eins og menntmrh. vonast eftir að skólarnir ná ekki þessum sértekjum, nemendur einfaldlega falla ekki í jafnríkum mæli, skólarnir ná ekki þessum sértekjum? Þá er bara gat. Þá er gat þar sem vantar í reksturinn. Þó það þurfi kannski ekki eins mörg próf, þá verða alveg örugglega nemendur sem falla í stærðfræði og efnafræði og jafnvel sögu. Það er töluvert um það að nemendur falli í sögu og auðvitað öllum greinum, ensku, dönsku, frönsku, þýsku og hverju sem er. Það er einfaldlega þannig að nemendum gengur misjafnlega við sitt nám. Vandinn felst í því að það vantar aukna fjölbreytni, það vantar aukið starfsnám og verknám, eins og margoft hefur komið fram í máli hæstv. menntmrh. hefur bara ekkert bólað á fjárveitingum til að bæta og auka kennslu. Það er frekar að það sé verið að skera niður og fækka. Nei, skólarnir eiga að skattleggja nemendur sem falla og eiga í erfiðleikum um 32 millj. kr. Ég mótmæli þessu harðlega og ég skora á hæstv. ríkisstjórn að draga þennan ósóma til baka. Tíminn er skammur og ég ætla að víkja að öðru atriði sem snýr að hæstv. félmrh. sem er ekki hér mættur. Það er starfsmenntun í atvinnulífinu. Þar er enn ein hringavitleysan á ferð. Þar er verið að blanda saman allsendis óskyldum málum, verkefnum Atvinnuleysistryggingasjóðs og starfsmenntun í atvinnulífinu sem hefur verið fjármögnuð og er styrkir til ýmiss konar fyrirtækja til að efla starfsmenntun, auka við hæfni starfsfólks og er menntun sem kemur atvinnuleysi ekkert við. Með einni hendinni er verið að taka verkefni af Atvinnuleysistryggingasjóði sem voru sett þar inn einhvern tíma fyrir langalöngu þegar atvinnuleysi var lítið, þ.e. kjararannsóknarnefnd og eftirlaun aldraðra sem voru greidd úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Það er verið að færa þetta núna út vegna þess að menn segja sem svo: Þetta á alls ekki heima þarna. En í staðinn á að setja inn starfsmenntun í atvinnulífinu sem kemur atvinnuleysi ekkert við eins og ég sagði áðan og hins vegar styrkjum til atvinnusköpunar kvenna sem er heldur ekki atvinnuleysismál. Þarna er verið að blanda saman ólíkum málum. Þetta er auðvitað spurning um menntastefnu og ekki vantar nú fögru orðin um framtíðina og það hvernig þurfi að búa sig undir upplýsingaþjóðfélagið, auka og bæta starfsmenntun. Nei, það er farið að blanda þessu inn í atvinnuleysismálin. En í raun felst breytingin í því að í stað þess að ríkið hafi veitt fjármagn til starfsmenntunar í atvinnulífinu, er verið að færa þetta yfir á atvinnulífið sjálft. Það á að borga vegna þess að það greiðir með hluta tryggingagjalds inn í Atvinnuleysistryggingasjóð. Mér finnst þetta því vera fráleitt mál og ég bendi á að bæði Alþýðusambandið og Vinnuveitendasambandið leggjast alfarið gegn þessu vegna þess að þetta er fyrst og fremst spurning um menntastefnu. Og ég auglýsi enn og aftur: Hvar er menntastefna þessarar ríkisstjórnar? Hvar er hún stödd?  Ég vil vekja athygli á því að í frv. er gert ráð fyrir því að atvinnuleysisbætur hækki um 2%. Ég spyr nú hvað er hér á ferð? Ég man ekki betur en það sé almennt í fjárlagafrv. gert ráð fyrir því að laun hækki um 3--3,5%, 3,7% hefur maður séð einhvers staðar í tölum. Af hverju er ekki samræmi í þessu? Af hverju er ekki reiknað með því að atvinnuleysisbætur hækki til samræmis við annað? Er nú komið hér enn eitt dæmið um vanáætlanir af hálfu ríkissjóðs og hálfu ríkisstjórnarinnar? Og svo á að koma í aukafjárlögum og ná í það sem á vantar vegna þess að það getur ekki verið ætlunin að hækka atvinnuleysisbætur minna en annað. Það getur ekki verið meiningin. Ég trúi því ekki. Þá kem ég að stóra málinu, hæstv. heilbrrh. Nú vil ég ítreka það í upphafi að ég er sammála hæstv. heilbrrh. hvað það varðar að uppstokkun þarf að eiga sér stað, bæði í heilsugæslu og við sjúkrahús úti á landi og það að skoða samvinnu stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík. Ég veit ekki betur en að nefndir séu starfandi á vegum heilbrrn. Ég sit í einni sem er að fjalla um forgangsröðun. Önnur nefnd er að fjalla um skipulag heilbrigðismála og það er verið að vinna að ýmsu á vegum ráðuneytisins. Hvað á það þá að þýða að stökkva hér fram fyrir og fara fram á það í þessum lagagreinum að hæstv. heilbrrh. fái nánast alræðisvald í þessum málum? Út frá sjónarmiði löggjafans og því að hér á Alþingi er rædd stefnumörkun, þá finnst mér þetta algerlega forkastanlegt og ég mótmæli þessu harðlega. Ég mótmæli því harðlega að heilbrrh. fái bara upp úr þurru heimildir til þess að sameina og sundra, fækka stjórnum og ég veit ekki hvað og hvað, upp á sitt einsdæmi. Af hverju í ósköpunum kemur hæstv. heilbrrh. ekki með frumvörp um þessi mál þannig að við getum farið rækilega í gegnum þetta og markað stefnu? Ég get alveg skilið það og veit að auðvitað er mikil tregða við að taka á þessum málum. Það vill enginn missa neitt af sínu. Það er algerlega ljóst. Menn gleyma því að við erum ekki nema 270 þúsund manns í þessu landi og við getum ekki haft yfir okkur endalausa og útþanda yfirbyggingu. Við þurfum, ekki síst vegna framtíðarinnar og þess mikla kostnaðar sem er fram undan í heilbrigðismálum, að skipuleggja okkar heilbrigðismál á eins hagkvæman hátt og við mögulega getum. En við eigum að ræða það. Við eigum að fara hina eðlilegu leið og marka stefnu á hinu háa Alþingi, ekki að veita hæstv. heilbrrh. það mikla vald sem hér er gert ráð fyrir. Þetta fór út úr þessu frv. í fyrra og hvers vegna í ósköpunum hefur tíminn ekki verið notaður, hæstv. forseti. Hvers vegna hefur tíminn ekki verið notaður til að marka stefnu og reyna að koma þessum málum í frumvarpsform ef það er vilji hæstv. heilbrrh. að gera breytingar í þessa veru þannig að málin fái eðlilega umræðu og eðlilega umfjöllun? Ég hef ekki skoðað afleiðingar 18. gr. --- þetta kom mér svo á óvart þegar ég las þetta. Ég held að það hafi bara verið í gær --- með það að setja eina stjórn yfir allar heilsugæslustöðvarnar í Reykjavíkurhéraði. Ég get tekið undir það að þarna er um ákveðna miðstýringu að ræða og við erum að tala um mjög stórt heilsugæslusvæði. Ég skil það þannig að meiningin sé sú að ná fram sparnaði með því að fækka stjórnendum. En ég held að þetta sé mál sem við þurfum að skoða mjög rækilega. Herra forseti. Ég vil fá að beina þeirri spurningu til hæstv. heilbrrh. hvort þetta hafi verið sett fram í samráði við borgarstjórn Reykjavíkur, sem auðvitað á að gæta hagsmuna okkar Reykvíkinga eins og við þingmenn Reykjavíkur. Ég áskil mér allan rétt til þess að skoða rækilega hvað þetta þýðir. Svo að ég snúi aftur að 15. gr. þar sem verið er að tala um að þar sem aðstæður leyfa skuli heilsugæslustöð og sjúkrahús rekið sem ein stofnun undir einni stjórn. Ég spyr: Er hér fyrst og fremst verið að hugsa um landsbyggðina eða nær þetta t.d. til heilsugæslustöðvarinnar í Fossvogi sem er inni á Sjúkrahúsi Reykjavíkur, inni á Borgarspítalanum? Hver er eiginlega meiningin? Ég tek undir það að þarna er um ólíka starfsemi að ræða, en auðvitað er hægt að hafa mjög nána samvinnu og að nýta sér t.d. rannsóknir á sjúkrahúsinu þannig að ég er ekkert frá því að þetta sé mjög eðlilegt fyrirkomulag, en það þarf bara að ræða það og kanna. Tími minn er mjög að styttast, herra forseti. En að mínum dómi er kaflinn sem snýr að heilbrigðismálunum algert stórmál og ég harma að hæstv. heilbrrh. skuli ekki hafa komið með sérstök frv. og leitað sér stuðnings með eðlilegum hætti í því að endurskipuleggja og breyta heilbrigðiskerfinu sem ég segi enn og aftur að mikil þörf er á. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, svo að ég víki að örfáum þáttum til viðbótar, enn einu sinni að taka stóran hluta af vegafé inn í ríkissjóð. En ég spyr: Hvaða áhrif munu náttúruhamfarirnar á Skeiðarársandi hafa á þau áform? Það er alveg augljóst að óvæntur og mikill kostnaður mun bætast við hjá Vegagerðinni. En þarna er auðvitað þetta sama sem ég nefndi í upphafi. Þarna eru eyrnamerktir peningar sem eiga að renna til ákveðins málaflokks sem síðan er verið að klípa endalaust af og það meira að segja stórfé, 856 millj. í þessu tilviki sem er töluvert meira en gert var á síðasta ári. Rétt undir lokin varðandi gjaldið sem þeir þurfa að greiða sem telja sig verða fyrir órétti vegna dóma eða hvað á ég að segja, úrskurða Samkeppnisstofnunar. Þeir eiga að borga 120 þús. kr. fyrir að leita réttar síns. Mér þætti nú gaman að vita það hvort þetta stenst mannréttindasáttmála. Fólk sem fær á sig nánast dóm, leitar réttar síns og er gert að greiða gjald fyrir þá ákvörðun að sætta sig ekki við dóminn. Hugsanlega verður niðurstaðan sú að þeir hafi verið órétti beittir, að niðurstaða Samkeppnisstofnunar hafi ekki verið rétt. Mér finnst þetta alveg furðulegt ákvæði og þetta stríðir alveg gjörsamlega gegn minni réttlætiskennd. Það verður að kanna í hv. efh.- og viðskn. hvort þetta hreinlega stenst lög og sáttmála sem við erum aðilar að um réttarvernd og rétt einstaklinganna til að ná fram réttlæti. Ég mótmæli líka þessu ákvæði. Mér finnst þetta alveg fráleitt. Að lokum vil ég vera á allt annarri skoðun en síðasti ræðumaður hvað varðar eyðingu refa. Ég hef lengi verið ákaflega hrifin af íslenska refnum og finnst að hann eigi sinn rétt hér á landi eins og við og hef oft verið harmi slegin yfir þeim ofsóknum sem íslenski refurinn sætir. Ég held að oft hafi verið gert allt of mikið úr því tjóni sem hann veldur og hef stundum verið að velta því fyrir mér, hæstv. forseti, hvort menn hafi ekki verið að rugla saman úlfum og refum þegar þeir komu frá Noregi og gert helst til mikið úr hættunni af refnum. En sá stuðningur sem ríkið hefur veitt sveitarfélögunum við eyðingu refa og minka hefur verið skorinn niður ár eftir ár. Það þarf að halda áfram að vinna á minknum en mér þykir ákaflega vænt um refinn og vil vernda hann.

Herra forseti. Ég hlýt að mótmæla því að afstaða mín í þessu máli til eyðingar refa mótist af einhverri andúð á íslenska refnum. Það er síður en svo. Mér þykir afar vænt um dýrið og stúderaði það meira að segja fyrr á öldinni eins og einhverjir mundu segja. Ég kann ennþá latnesku fræðiheitin á heimskautaref og rauðref: alopex lagopus og vulpes vulpes og allt hvað er ef hv. þm. er einhverju nær. En málið er að því miður er óhjákvæmilegt að halda þessu dýri í skefjum. Það hefur reynslan sýnt miðað við önnur sjónarmið og vegna þess að hann er vargur í véum á köflum. Mergurinn málsins er sá að þetta snýst alls ekki um líffræðilegan þátt málsins. Það er ekki endilega ætlunin að draga neitt úr eyðingu refa. Spurningin hér er bara um kostnað, að velta honum yfir á nokkur fámennustu og strjálbýlustu sveitarfélög landsins. Ef þetta væri tengt ákvörðun um að hætta allri refaeyðingu í 10 ár eða eitthvað því um líkt félli kostnaðurinn að sjálfsögðu niður. En þetta snýst ekki um það. Það er gallinn. Hafi menn áhyggjur af því að útgjöld hafi farið þarna úr böndunum, að það fyrirkomulag sem við lýði er einkennist um of af því að menn geti skrifað reikninga á ríkið, svona eins sumir eru sagðir skrifa á Tryggingastofnun er hægt að breyta því. Ég hef heyrt marga tala um að út af fyrir sig mundu þeir alveg sætta sig við að þátttaka ríkisins væri bundin í formi fastrar upphæðar á hvert eitt dýr. En að gera þetta svona finnst mér mjög lítilmótlegt vegna þess að nokkur fátækustu og afskekktustu og strjálbýlustu sveitarfélög landsins mega ekki við miklu og þetta er satt best að segja ekki mjög stórmannlegt. En afstaða mín byggist á þessu en ekki andúð eða andstöðu við íslenska refinn nema síður sé.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að þingmaðurinn er ekki mjög andvígur íslenska refnum og jafnvel hrifinn af honum. Það er alveg rétt að fyrst og fremst er verið að velta kostnaði yfir á sveitarfélög. Þetta er gamalt ákvæði sem við höfum fengið hér ár eftir ár og höfum gagnrýnt því eftir sem áður hafa sveitarfélögin ákveðna skyldu í þeim efnum og þá er nær að aflétta þeim skyldum ef menn vilja friða refinn í auknum mæli. Ég var aðeins að fara inn á léttari nótur í lokin og auðvitað munum skoða þetta mál rækilega í hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að ræða um refinn heldur þær greinar sem að mér snúa varðandi heilbrigðismálin. Hv. þm. var meira sammála mér en ósammála varðandi þessar greinar. Hún talaði um mikilvægi þess að hagræða og sameina og gert er ráð fyrir því í þessum greinum og þá sérstaklega 19. gr. Af hverju kemur þetta til? Það kemur til vegna þess að við höfum verið í viðræðum við ýmsar sjúkrastofnanir, við sveitarfélög varðandi samhæfingu sjúkrastofnana. Á Suðurnesjum er t.d. áhugi að sameina Garðvang í Garði og Sjúkrahúsið í Keflavík. Það er eitt dæmi. Til þess þarf lagastoð. Á Austurlandi er mikill áhugi fyrir því að samhæfa sjúkrastofnanir og þannig náum við meiri hagræðingu. Með breyttum og bættum samgöngum er þetta einfaldara og auðveldara og gert er ráð fyrir því að Samband íslenskra sveitarfélaga komi þar að málum þannig að sveitarstjórnarmenn geti haft áhrif á þessa samræmingu. Fleira kom fram í máli hv. þm. Hún hafði m.a. áhyggjur af því að með 15. gr. væri verið að sameina t.d. heilsugæsluna í Fossvogi og Sjúkrahús Reykjavíkur. Það er alls ekki það sem þar er átt við heldur fyrst og fremst að í litlum heilsugæslustöðvum úti á landi, sem eru samreknar sjúkrahúsum, komi meiri samræming inn en nú er. Varðandi það að í 18. gr. er talað um að aðeins ein stjórn verði yfir heilsugæslunni á Reykjavíkursvæðinu þá er mjög eðlilegt einmitt í þessari samræmingu að heildaryfirsýn sé yfir heilsugæsluna hér á Reykjavíkursvæðinu.

Hæstv. forseti. Það kann vel að vera að eðlilegt sé að fækka þessum heilsugæslustjórnum og það muni bæta þjónustuna. Ég veit það ekki, ég geri mér ekki grein fyrir því, og hæstv. heilbrrh. svaraði því ekki hvort eitthvert samráð hefði verið haft við Reykjavíkurborg hvað þetta varðar. Ég veit að sem betur fer er áhugi á því að sameina heilbrigðisstofnanir og að vinna meira saman. Málið snýst ekki um það. Málið snýst um þá aðferð að koma með málið inn í þessum bandormi sem gefur ekki nokkra einustu möguleika á því að fara rækilega ofan í þessi mál og að raunveruleg stefnumörkun eigi sér stað. Hér er verið að veita hæstv. heilbrrh. mjög miklar heimildir til þess að gera breytingar í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og ég tek undir það að ég held að það þyrfti að gera það í samráði við miklu fleiri. Það er fyrst og fremst sú leið sem hér er farin í lagasetningu þar sem er um grundvallarstefnumörkun að ræða. Mér finnst þetta mjög óeðlileg aðferð og tel að hæstv. heilbrrh. hefði átt að koma með málin hvert í sínu lagi eða sem heild ef það á við og þau fengju rækilega umfjöllun og meðferð. Við vitum að þetta tengist allt fjárlögunum. Þetta verður allt að afgreiða fyrir jól og það er auðvitað enginn tími fyrir svona stór mál. Ég vek athygli á því sem kom fram hér áðan í máli hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur, sem mótmælti þessum greinum þannig að ekki er einu sinni samstaða í ríkisstjórnarflokkunum um að fara svona að. Þar var bent á miðstýringaráráttu hæstv. heilbrrh. Hér er um ágreiningsmál og stórmál að ræða.

Herra forseti. Ég byrja á því að taka undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram varðandi þau vinnubrögð sem felast í frv. eins og því sem hér liggur fyrir og er til umræðu. Hér er lagt til, herra forseti, að við gerum á einu bretti breytingar á 17 lagabálkum, þar af 13 varanlega. Þetta er auðvitað ekki bjóðandi og sú umræða sem nú þegar hefur farið fram um heilbrigðismálin og þær viðamiklu breytingar á stjórnkerfi heilbrigðismála, sem hér er verið að leggja til, ættu að sýna mönnum hversu fráleit þessi aðferð er. Einmitt þar, í heilbrigðismálunum, væri þörf á sjálfstæðri umfjöllun vegna þess að við erum að tala um stórmál. Við eru að tala um mál sem varða ekki bara Samband ísl. sveitarfélaga heldur ýmsa fleiri og mál sem verðskuldar þá virðingu að vera borið fram í sérstöku frv. Mig grunar, herra forseti, að það sé víðar svo en í menntmn. að ríkisstjórnin sé ekki búin að setja fram mörg mál á hv. Alþingi sem þarfnast skoðunar í nefnd. Ég velti því fyrir mér hvort það er tiltekin taktík að leggja ekki fram sérstök mál heldur skella öllu inn í einn bandorm sem síðan er unninn fyrir aftan bakið á sér. Að minnsta kosti hefði mér fundist full ástæða til þess að taka hér upp sérstaka umræðu um heilbrigðismálin og stjórnkerfi þeirra. Það hefði t.d. verið fróðlegt að heyra hæstv. heilbrrh. fjalla nokkuð um hvort og þá hvernig ríkisstjórnin hefur skoðað þann möguleika að heilsugæslan verði flutt alfarið til sveitarfélaganna. Ég þekki þau svör að nú þegar sé tilraunaverkefni í gangi á Höfn í Hornafirði og að Akureyri sé að taka heilsugæsluna yfir nú um áramótin. En það væri fróðlegt að vita hvort hæstv. heilbrrh. er sammála því mati fulltrúa sveitarfélaganna að það hafi beinlínis komið fram í viðræðum um þessi reynsluverkefni að fyrst þau á annað borð væru farin yfir til sveitarfélaganna kæmu þau aldrei til baka. Það segir okkur auðvitað þá sögu að það er fyrirhugað að flytja þennan málaflokk yfir fyrr en síðar. Þetta hefði þurft að ræða hér, ekki inni í einhverjum bandormi, eins og þetta sé eitthvert aukaatriði, heldur sem það stórmál sem það vissulega er. Ég vil því, herra forseti, mótmæla þessum vinnubrögðum og óska eindregið eftir því að þau verði ekki viðhöfð aftur að ári. Að sú ríkisstjórn sem þá situr sé svo vönd að virðingu sinni að hún leggi stórmálin fram í sérstökum frumvörpum. Síðan vil ég, herra forseti, víkja að nokkrum atriðum þess frv. sem hér liggur fyrir. Nokkrum þeim atriðum sem mér er unnt að fjalla um efnislega á þessu stigi máls vegna þess að, eins og fram kom í máli mínu áðan, er greinilega ekki gert ráð fyrir því að menn hafi hér tóm til þess að kynna sér mál sérstaklega. Það er þá fyrst 2. gr. sem fjallar um breytingu á lögum um framhaldsskóla. Þegar í umræðunni hafa ýmis orð verið látin falla um þá stefnu að fara að innheimta sérstaklega 1.500 króna gjald af þeim sem falla á prófum. Um þetta er hægt að hafa ýmis fleiri orð og ég verð að segja að mér fannst fráleitt of sterkt tekið til orða hér fyrr í dag um þessa hugmynd. Yfirskin gjaldtökunnar er aðhald en raunverulegt innihald er auðvitað tekjuöflun. Tekjuöflun upp á rúmar 30 milljónir. Hér hefur fundist nýr tekjustofn, tekjustofn sem er bein afleiðing af því hvernig skólakerfið er byggt upp og stjórnvöld geta beinlínis ráðið hversu stór er árlega með framlögum sínum að öðru leyti til framhaldsskólanna. Það er nefnilega svo merkilegt að það sem menn nefna í rökstuðningi fyrir því að taka upp þetta gjald er hið mikla brottfall nemenda úr framhaldsskólum og endurtekning prófa. Halda menn að hin raunverulega ástæða brottfalls úr íslenskum framhaldsskólum sé það að menn hafi ekki verið látnir borga fyrir prófin? Þetta er svo fráleitt að varla er hægt að taka þátt í umræðunni. Af hverju ráðast menn ekki að rótum þessa vanda sem er sá að skólakerfið hefur ekki mætt þörfum þess breiða fjölda sem inn í framhaldsskólana sækir? Framhaldsskólunum hefur verið gert að taka við öllum án þess að þeir hafi fengið fjármuni til þess að sinna þeim mismunandi kröfum og þeim mismunandi þörfum sem því fylgja. Síðan á að skattleggja þessa nemendur sérstaklega fyrir það að skólinn hefur ekki getað mætt þörfum þeirra. Þetta er sérstök skólastefna, ég verð að segja það. Ekkert bendir til þess að þetta eigi að breytast í ár vegna þess að niðurskurðurinn til framhaldsskólanna er meiri en nokkru sinni fyrr. En það er ástæða fyrst tilefni gefst til, herra forseti, að geta um það að ekki er verið að byrja að skera niður í framhaldsskólum landsins með þessum fjárlögum eða því fjárlagafrumvarpi sem nú liggur fyrir. Að því hefur verið látið liggja en það er ekki svo. Því miður hefur linnulaust verið skorið niður á framhaldsskólastiginu. Það hefur m.a. komið í veg fyrir að verkmenntun hafi náð að þróast hér. Þar skal enn höggvið í sama knérunn --- nú var ég næstum búin að segja það sem Stefán heitinn Jónsson hafði gjarnan að orðtaki í þessu sambandi, sem var sama hnérörið. En það er svona þegar maður skemmtir sér við að snúa út úr þá getur maður lent illa í því. En þetta er skelfileg staða sem við stöndum frammi fyrir gagnvart framhaldsskólunum. Það var varað við því sérstaklega þegar framhaldsskólalögin voru samþykkt á Alþingi sl. vor að framkvæmdin yrði ekki hafin með niðurskurði. Þær viðvaranir voru hafðar að engu og það er ekki bara skorið niður heldur á nú að fara að skattleggja nemendur sérstaklega vegna þeirrar skólastefnu sem stjórnvöld hafa rekið. Það er heldur ekki ljóst hvernig þetta mun virka. Það er nokkuð ljóst að aðferðirnar verða að vera ólíkar vegna mismunandi gerðar skólanna og auðvitað óttast menn að þetta muni koma mjög mismunandi niður. Það er líka alveg klárt að ,,elítuskólarnir``, gömlu menntaskólarnir sem hafa valið sér nemendur, eru í allt allt annarri stöðu gagnvart þessu gjaldi en þeir skólar sem hafa talið sér skylt að fara eftir lögunum og taka við öllum sem sótt hafa um inngöngu. Ég álít sem sé, herra forseti, að hér sé verið að fara inn á mjög alvarlega og vafasama braut og vænti þess að hv. menntmn. í góðri samvinnu við Alþingi fái hér nokkru um breytt. Ég vil síðan gera að umtalsefni þær greinar sem snúa að starfsmenntun í atvinnulífinu og Atvinnuleysistryggingasjóði. Í bandormi sem var borinn fram fyrir um það bil ári var tryggingagjaldinu breytt þannig að tekin var ákvörðun um að hluti þess rynni í Atvinnuleysistryggingasjóð, að tryggingagjald fjármagnaði Atvinnuleysistryggingasjóð. Þegar ákvörðunin var tekin og það stendur beinlínis í lögunum að ef atvinnuleysi yrði minna en þá var miðað við átti að líta til þeirrar skýrslu sem sjóðurinn gæfi fjmrh. árlega varðandi fjárhagslega stöðu og skýrslu Þjóðhagsstofnunar um atvinnuleysi. Ef niðurstaða gæfi tilefni til að breyta hundr\-aðshluta atvinnutryggingagjaldsins þá skyldi fjmrh. flytja frv. þar að lútandi á Alþingi. Ef sú upphæð sem átti að renna til atvinnutryggingagjaldsins, sem hluti af tryggingagjaldi, yrði of há vegna þess að atvinnuleysi færi minnkandi ætti að breyta þeirri tölu hér á Alþingi. Þá hefði mátt ætla að um það væri flutt frv. á Alþingi nú vegna þess að spáin segir að atvinnuleysi verði minna ef ég hef skilið stjórnvöld rétt og þau guma af. En hvað er gert? Það er ekki gert heldur er flutt annað frv., þ.e. hluti þessa bandorms fjallar um að starfsmenntun í atvinnulífinu og stuðingur við konur og þá atvinnustarfsemi þeir þær hafa verið að byggja upp víða um land, skuli fjármagna af því sem fram yfir kann að vera. Í rauninni er þannig búið að fara bak við bæði það sem var sagt í fyrra og stendur í lögunum um tryggingagjald. Ég held að ótti manna hafi líka komið fram fyrir ári, þegar þessi mál voru rædd, um að ekki yrði endilega farið eftir því þó að þarna væri talað um tiltekinn hundraðshluta sem ætti að breytast árlega eftir því hvernig atvinnuleysi væri hér á landi. Ári síðar er staðfest að ekkert verður gert með þetta heldur á að nýta gjaldið til þess að fjármagna annað það sem hefur verið fjármagnað með beinum framlögum úr ríkissjóði. Þessi tvö mál, starfsmenntun í atvinnulífinu og fjölgun atvinnutækifæra fyrir konur, einkum á landsbyggðinni eins og það byrjaði, á nú að vera hluti af starfsemi Atvinnuleysistryggingasjóðs. Þetta er ekki lengur hluti af atvinnustefnu, ekki lengur hluti af menntastefnu heldur hluti af þeirri félagslegu samhjálp sem við höfum samþykkt að hafa í samfélagi okkar. Það er grundvallarmunur á þessu enda eins og hér hefur komið fram eru þeir aðilar, sem sömdu um þetta í kjarasamningum á sínum tíma --- vegna þess að lögin um starfsmenntun í atvinnulífinu voru liður í lausn kjarasamninga á sínum tíma --- hreint ekki sáttir við þessa ráðstöfun og þeir sem láta sér annt um endurmenntun, um símenntun, um menntastefnu í samfélagi okkar, hljóta líka að vera mjög ósáttir við þá ráðstöfun sem hér er verið að gera. Þetta á einfaldlega ekki heima inni í stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs. Þetta er ekki hluti af ráðstöfunum vegna atvinnuleysis. Þessi menntastefna, þessi atvinnustefna byggir á einhverjum misskilningi sem verður vonandi hægt að leiðrétta. Þetta er líka menntastefna sem fer svolítið á skjön við þá menntastefnu sem var kynnt og rædd á menntaþingi nú í haust og það á einnig við um framhaldsskólann. Þar var glæsileg dagskrá í boði og haldnar voru hátíðlegar ræður, margar hinna merkustu. Ég reyndi að sitja á þessu þingi sem ég gat, bæði í tjaldi og í húsi, en það verður að segjast eins og er að merkasti hluti þessa þings, því það var ekki bara í tvennu lagi heldur í þrennu lagi, fór fram á göngum Háskólabíós. Þar voru menn ekki að taka þátt í hinum hástemmdu ræðum eða hinum glæsilegu lýsingum á menntakerfinu sem menn vildu sjá. Þar voru menn að tjá ótta sinn vegna þess sem þeir þóttust sjá fram undan í menntamálum þjóðarinnar ef það frv. til fjárlaga eða þær fyrirætlanir um niðurskurð og aðhald og þrengingar og breytingar sem menn sáu fyrir næðu fram að ganga. Það þing sem fór fram á göngum, það var einatt fátt í sölum eins og menn þekkja, var að ræða um allt aðra menntastefnu en þá sem þingið fjallaði um. Það var að ræða um veruleikann. Hann er því miður allur annar. Það er líka afar slæmt, herra forseti, að þessi mál skuli bera að í bandormi. Ég vil síðan að lokum fjalla örlítið um þá tilhneigingu sem er ávallt fyrir endi að velta kostnaði af ríkisvaldi og yfir á sveitarfélögin. Í þessum bandormi er verið að tala um refi. Það sem mig langar til að nefna í þessu samhengi er framkvæmd málefna fatlaðra. Það er tilfinning ýmissa sveitarstjórnarmanna að þegar að því kemur að málefni fatlaðra verði alfarið málefni sveitarfélaga, ekki bara tiltekinna reynslusveitarfélaga, verði búið að ýta býsna stórum hluta kostnaðar yfir á sveitarfélögin þannig að þau fái verkefnið með tiltölulega litlum tekjustofni. Þetta marka menn, þeir sem sinna fræðslumálum í sveitarfélögum sínum og uppeldismálum, þetta marka þeir af því að stuðningur við börn í leikskólum, sem hafa verið greind fötluð af stofnunum hins opinbera og hafa þurft á stuðningi að halda, hefur komið úr ríkissjóði samkvæmt lögum þar til nú upp á síðkastið að þessir hlutir eru að breytast. Fötlunin hefur verið flokkuð í þrennt og svörin eru þau að nú sé einungis einn flokkurinn, sá alvarlegasti, greiddur af ríkinu. Hinum flokkunum, sem taldir eru vægari, er ýtt yfir á sveitarfélögin. Hér er ekki verið að sækja eftir lagabreytingu til þess að geta hagað hlutum svona. Hér er einungis um framkvæmd að ræða sem menn eru eðlilega afskaplega ósáttir við vegna þess að hér er um verkefni að ræða sem ljóst er að sveitarfélögin munu taka við, samanber það sem ég ræddi um áðan varðandi heilsugæsluna. Það er óeðlilegt að velta þeim kostnaði sem lögum samkvæmt á að vera kostnaður ríkisins yfir á sveitarfélögin áður en þau hafa tekið við verkefninu. Þau hafa vissulega ákveðnar skyldur við leikskólanemendur sína og sinna þeim væntanlega hvert eftir getu og áreiðanlega samkvæmt lögum en áður en þau hafa fjármuni til þess að gera betur er vart hægt að ætlast til þess. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri en mun e.t.v. taka þátt í umræðunni frekar þegar á líður.

Herra forseti. Vegna þeirra ummæla sem fallið hafa um þá grein í þessu frv. sem lýtur að svokölluðu endurinnritunargjaldi í framhaldsskólunum vil ég taka það fram að eins og kemur fram í greinargerðinni er fyrsta markmið þessarar gjaldtöku að stuðla að því að nemendur innriti sig ekki í áfanga nema þeir séu staðráðnir í því að stunda þar nám. Þessi krafa er mjög mikilvæg í ljósi þróunar sem hefur verið hér í skólakerfinu því að innritun nemenda í nám án þess að þeir hafi fullan hug á að ljúka því hefur valdið vandræðum í mörgum áfangaskólum. Við getum tekið annað dæmi til þess að skýra hvað í þessu felst. Í skóla úti á landi var sú regla höfð að menn gátu gengið þar í ljósritunarvél og notað hana án þess að greiða nokkuð fyrir afnotin. Síðan var sú regla tekin upp að innheimta 10 kr. gjald fyrir afnot af ljósritunarvélinni og þá snarminnkaði notkunin. Þá kom í ljós að ekki var þörf fyrir alla þá ljósritun sem var stunduð í þessari vél. Þetta er meginatriðið með gjaldtökunni, að stuðla að því að aukin hagkvæmni verði í skólakerfinu og sérstaklega í áfangakerfinu þannig að fjármunirnir nýtist vel og ekki verði stofnað til þess að menn innriti sig í áfangana án þess að ætla raunverulega að stunda þar nám. Þetta kemur fram í greinargerðinni og þetta er megintilgangurinn með tillögunni. Hitt er ljóst að tillagan felur í sér að það eigi að setja um þetta reglur. Þær reglur verða smíðaðar og í þeim reglum verður tekið tillit til fatlaðra, sjúkra og annarra sem geta af augljósum ástæðum ekki stundað nám með sama hraða og aðrir. En menn mega ekki gleyma meginmarkmiði tillögunnar og þess vegna held ég að hún eigi fullan rétt á sér og sé bráðnauðsynleg.

Herra forseti. Ég er ekki viss um að ég og hæstv. ráðherra séum að tala um sama hlutinn. Ég er að tala um 2. gr. þessa frv. sem hér liggur fyrir, um ráðstafanir í ríkisfjármálum, og þar er eingöngu talað um að innritast í próf eða áfanga í framhaldsskóla vegna þess að það er verið að tala um prófagjald. Það er ekki verið að tala um skólagjöld. Þau eru annars staðar og ég hef heyrt þau rök sem hér voru fram borin áður um það að skólagjöldin eigi að koma í veg fyrir það að menn séu ,,að óþörfu`` að innrita sig í áfanga sem þeir síðan annaðhvort geta ekki eða hafa ekki aðstöðu til þess að stunda nám í. Skólagjöldin eru annað mál. Í 2. gr., og ég hef líka þaullesið þá greinargerð sem fylgir, er bara verið að tala um þessi prófagjöld. Það er verið að tala um það ef menn þurfa að endurtaka próf eða jafnvel að endurtaka áfanga til að endurtaka próf. Það er ekki verið að ræða um skólagjöld almennt séð í framhaldsskólunum sem hafa verið rökstudd sérstaklega með því að nemendur væru ekki að innrita sig í skóla eða ef þeir ætluðu sér ekki að mæta í skóla og vinna þar eins og ég sagði áðan.

Herra forseti. Ýmis ákvæði í þessu frv. eða nokkur þeirra eru tímabundin og kunnugleg en önnur sem verið er að leggja til eru öllu alvarlegri vegna þess að hér er verið að leggja grunn að bæði stefnubreytingu og meiri háttar skipulagsbreytingum til frambúðar. Þau mál sem ég vildi gjarnan ræða snúa að heilbrrh. sem ég fagna hér við þessa umræðu og einnig félmrh. sem ég geri minna með að sé við umræðuna vegna þess að ég hef reynslu af því núna við fjárlagaumræðuna, af því ég var þá að ræða þau mál sem eru í þessum bandormi, starfsmenntunarmálin og málefni fatlaðra, að hæstv. ráðherra ber bara hausnum við steininn og segir að hvítt sé svart og svart sé hvítt. Það er því algerlega tilgangslaust að ræða við hæstv. félmrh. Og jafnvel þó að það standi í þessum bandormi sem við erum að fjalla um frá hæstv. forsrh. að verið sé að skera niður Framkvæmdasjóð fatlaðra um 268 millj. þá segir hæstv. félmrh.: ,,Nei, nei. Það er ekki verið að skera neitt niður. Það er verið að auka í málaflokknum um 190 millj.`` Þannig að mér finnst nú, virðulegi forseti, alveg tilgangslaust að ræða við félmrh. og legg ekki nokkra áherslu á að hann sé við þessa umræðu.

Nú, þá vitum við það.

Ég hefði frekar viljað hafa hæstv. forsrh. við þessa umræðu vegna þess að hann hafði, a.m.k. meðan ég var félmrh., mikinn skilning á málefnum fatlaðra og ég trúi því ekki að hæstv. heilbrrh. hafi svo heilaþvegið hæstv. forsrh. að forsrh. hafi ekki eitthvað möglað þegar hann þurfti að fara að mæla fyrir bandormi þar sem var niðurskurður upp á 268 millj. í þann málaflokk sem hann stóð ágætlega við hlið mér í að verja á sínum tíma. Ég vildi því gjarnan hafa hæstv. forsrh. viðstaddan umræðuna.

Hæstv. forsrh. er í húsinu og forseti gerir ráðstafanir til að hann komi í salinn.

Það hefur verið farið ítarlega yfir nokkrar greinar frv. þannig að ég get nú stytt mál mitt. Ég nefni t.d. greinina um framhaldsskóla þar sem verið er að skattleggja sérstaklega námserfiðleika ungmenna. Yfir það hefur verið farið ítarlega hér og ekki síst af hv. síðasta ræðumanni, hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur, þannig að ég þarf ekki að eyða mörgum orðum í það. Ég lýsi því bara yfir að mér finnst forkastanleg vinnubrögð á ferðinni varðandi þennan þátt mála. Varðandi starfsmenntun í atvinnulífinu, sem ég ætla að taka fyrir meðan ég bíð eftir forsrh., þá hefur hana nokkuð borið á góma hér. Það sem þar er verið að gera og reyndar einnig í atvinnumálum kvenna, eru grundvallarbreytingar, virðulegi forseti, frá því sem við höfum þekkt áður í fjárlögum. Það er alveg rétt sem hér hefur verið haldið fram að verið er að fella þessa mikilvægu þætti, starfsmenntun í atvinnulífinu og atvinnumál kvenna, undir eitthvað sem væri hægt að kalla félagsleg úrræði þar sem nú á að fara að fjármagna þetta úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Það sýnir áherslu þessarar ríkisstjórnar á forgagsröðun að hún skuli setja þessa tvo mikilvægu málaflokka undir þennan hatt og um leið að steypa þessum málaflokkum fjárhagslega í algera óvissu vegna þess að áður voru þó bundnar í fjárlögum fjárhæðir sem renna áttu annars vegar til atvinnumála kvenna og hins vegar til starfsmenntunar í atvinnulífinu. Nú er þessu bara vísað á Atvinnuleysistryggingasjóð og óvissan er alger. Enginn veit þegar við afgreiðum þessi fjárlög hvort starfsmenntun í atvinnulífinu fær 5 millj. á næsta ári úr Atvinnuleysistryggingasjóði eða 50--60 millj. eins og hefur verið áður. Það er ekki að undra að verkalýðshreyfingin gagnrýni meðferðina á þessu mikilvæga máli. Starfsmenntun í atvinnulífinu er auðvitað mjög mikilvægur þáttur í menntakerfi okkar og á að meðhöndlast sem slíkur í kerfinu. Það er ekki síst mikilvægt varðandi tæknivæðingu og öra þróun í atvinnulífinu að vel sé búið að starfsmenntamálum. Ég er sannfærð um að hver einasta króna sem við látum til starfsmenntamála mun margfalt skila sér aftur inn í þjóðarbúið og inn í atvinnulífið. En hér er þessu bara stefnt út í algera óvissu. Ef stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs á einhvern afgang, þá má það gjarnan fara í starfsmenntamál. Sama gildir um atvinnumál kvenna. Það hafa ekki miklir peningar runnið til þess málaflokks og það tók töluverðan tíma á árum áður að fá þetta viðurkennt inn í fjárlögin. Nú er þessu kippt út og sett inn í Atvinnuleysistryggingasjóð, þar í algerlega óvissu. Ég tel þetta óviðunandi og bið nú hæstv. forsrh. lengstra orða að skoða hvort það sé eðlilegt að afgreiða þessa tvo mikilvægu málaflokka, starfsmennun í atvinnulífinu og atvinnumál kvenna, raunverulega sem félagsleg úrræði en að þau skipi ekki þann sess í fjárlögum, í menntakerfinu og í atvinnumálum sem þau ættu að gera. Í raun og veru gefur það tilefni til að fara yfir Atvinnuleysistryggingasjóð þar sem verið er að setja þessi mikilvægu verkefni á þennan sjóð. Það er gert ráð fyrir töluvert mikilli skerðingu milli ára á framlögum til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Spáð er að atvinnuleysi verði 0,2% minna og af því leiðir að hægt er að lækka framlagið um 130 millj. milli ára. Síðan kemur fram í fjárlögum að 128 millj. kr. eigi að fást með hertum úthlutunarreglum sem enginn veit enn hvað þýðir, þ.e. hvort verið sé að skerða bætur hjá atvinnulausum. Þar að auki á að bæta við starfsmenntun í atvinnulífinu og atvinnumálum kvenna sem hefur haft upp undir 70 millj. á fjárlögum þannig að það er raunniðurskurður, fyrir utan minna atvinnuleysi, upp á 200 millj. í þennan sjóð. Það skyldi því engan undra þó að ég viðhafi þau orð að verið sé að setja þessa málaflokka út í algera óvissu með því að ætla Atvinnuleysistryggingasjóði, sem hefur nóg með sitt, að fjármagna einnig þessa þætti. Og ég spái því að verkalýðshreyfingin muni ekki láta því ómótmælt að á þessum málum verði tekið. Allir sem þekkja til vita að þau framlög sem hafa farið til atvinnumála kvenna hafa skilað sér aftur, hafa skilað miklum árangri, þar sem konur hafa um allt land haft frumkvæði á ýmsum sviðum varðandi nýjungar og nýsköpun í atvinnulífinu gegnum þetta litla fjármagn. Og það hefur verið mér mjög lærdómsríkt að fylgjast með hvernig konurnar hafa nýtt þetta framlag vegna þess að úr mjög litlum peningum, það var ekki mikið sem þær fengu, gerðu þær mjög stóra hluti. Ég vil því mótmæla þessu. Varðandi Framkvæmdasjóð fatlaðra, þá þakka ég hæstv. forsrh. fyrir að vera við þá umræðu. Ég lét þau orð falla áðan að hæstv. forsrh. hafði, meðan ég sat í hans ríkisstjórn sem félmrh., ávallt haft mikinn skilning á þeim málum þegar var verið að reyna að gera tilraunir til að skerða þann málaflokk. Þess vegna undraði mig, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra skyldi láta hafa sig í að þurfa að tala fyrir því að leggja hér nánast í rúst, leggja grunn að því að eyðileggja Framkvæmdasjóð fatlaðra. Ég veit að hæstv. félmrh. hefur engan skilning á þessu og þess vegna leita ég nú til hæstv. forsrh. og spyr hvort hann telji nú ekki tilefni til að endurskoða þá tillögu sem hér liggur fyrir. Hæstv. forsrh. minnist þess sjálfsagt að þegar ákveðið var að Framkvæmdasjóður fatlaðra fjármagnaði að hluta til rekstrarkostnað á stofnunum fatlaðra, var það áskilið og samþykkt --- og ég man ekki betur en forsrh. hafi barist mér við hlið í því --- að sjóðurinn hefði óskertar tekjur af erfðafjárskatti sem hann lögum samkvæmt á að hafa, lögum samkvæmt. Nú er verið að kippa grundvellinum undan þessum sjóði með því að taka um 260--270 millj. af erfðafjárskatti sem lögum samkvæmt á að renna í framkvæmdir í þágu fatlaðra, beint inn í ríkissjóð. Ég spái því a.m.k. meðan þessi ríkisstjórn situr, að það verði til frambúðar. Því er haldið fram, ég man ekki hvort það var í fjárlagafrv. eða greinargerð með frv. sem hér er til umræðu, að engu að síður hafi sjóðurinn óbreytt framlög til framkvæmda eins og hann hefur á yfirstandandi ári, að hann hafi óbreytt framlög á næsta ári eins og hann hafði á þessu ári og er talað um 165 millj. Þetta er bara ekki rétt með farið. Ég get vitnað í formann Þroskahjálpar sem segir það sem satt og rétt er í þessu, að sjóðurinn hafði til þessara sömu verkefna á þessu ári til framkvæmda um 300 millj. en hefur eingöngu 165 millj. núna. Landssamtökin Þroskahjálp og Öryrkjabandalagið hafa mjög mótmælt þessu og vita sem er að þarna er verið að fara inn á mjög hættulegar brautir varðandi framtíðaruppbyggingu í málefnum fatlaðra. Og maður spyr: Getur það verið að orsök þess að farið er út á þessa braut sé að verið er að undirbúa jarðveginn fyrir flutning á þessum málaflokki yfir til sveitarfélaganna, að það sé verið að skera þennan sjóð niður við trog þannig að þegar þessi málaflokkur flytjist yfir til sveitarfélaga, sem mér skilst að séu áform um, þurfi að finna fjármagn til þeirra? Maður veltir því fyrir sér vegna þess að hér er um svo stórfelldan niðurskurð að ræða. Og það er alveg ljóst að miðað við þessa stöðu núna munum við sjá biðlistana sem þó eru langir fyrir lengjast mjög ört á næstu mánuðum og missirum ef þetta á að ganga fram. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. um það sem fram kemur í 11. gr. frv. um að atvinnuleysisbætur eigi að hækka um 2%. Nú man ég ekki betur en það hafi yfirleitt verið að atvinnuleysisbætur hafi fylgt launaþróun í landinu. Er rétt að negla það niður í lögum að atvinnuleysisbætur eigi bara að hækka um 2%? Við skulum segja að launahækkanir yrðu eitthvað meiri. Það er a.m.k. gert ráð fyrir í fjárlögum að laun hækki um 3,5% á næsta ári. Er þá rétt að atvinnuleysisbæturnar eigi að hækka minna en nemur almennri launaþróun í landinu? Mér þætti mjög vænt um ef hæstv. forsrh. mundi svara því vegna þess að ég hef ekki trú á því að hæstv. forsrh. hafi í huga að skerða bætur hjá atvinnulausum þannig að þeir fylgi ekki þeirri launaþróun sem verður. Sama virðist vera varðandi gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra. Nú veit ég að sjálfstæðismenn vilja helst ekki kalla það sem heitir þjónustugjald eða gjaldtaka í einni eða annarri mynd, skattahækkun. En auðvitað er um að ræða skattahækkun þegar gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra sem er tekið í gegnum skattana á að hækka um 2%. Virðulegi forseti. Þá ætla ég að snúa mér að stærsta málinu í þessum bandormi sem snýr að hæstv. heilbrrh. og vil nú reyndar í upphafi míns máls nefna að það væri fróðlegt að vita hvort hæstv. forseti þingsins hefur lesið þau ákvæði sem þinginu er boðið upp á í þessum bandormi. Þá er ég aðallega að tala, virðulegi forseti, um 15., 17. og 19. gr. frv. Ég velti fyrir mér hvort það sé yfirleitt þingtækt að bjóða þingmönnum upp á það sem hér er gert. Ég hef oft gagnrýnt það hér að það sé og hafi verið á undanförnum missirum mikið framsal á valdi frá þinginu til framkvæmdarvaldsins. En ég minnist þess ekki að hafa séð annað eins og hér kemur fram. Ég velti því fyrir mér hvort hér sé verið að endurvekja af hálfu hæstv. heilbrrh., að vísu í öðrum búningi, frv. sem við ræddum á vordögum sem hæstv. ráðherra vildi hraða í gegnum þingið á einum eða tveimur sólarhringum sem var frv. til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu þar sem ráðherra fór fram á að þingið mundi fela henni mjög mikið vald að því er varðar ýmsa þætti í sjúkrahúsrekstrinum, flokkun, starfssvið, þróun, fjárfestingaráætlanir og fleira sem þar var nefnt. Þar var þó verið að tala um Reykjavík og Reykjanes. En mér sýnist að ráðherrann sé að reyna að koma þeim ákvæðum sem eiga nú að ná til alls landsins núna inn í bandorm mun víðtækar en þó var gert á vordögum í þessu frv. --- það náði til Reykjavíkur og Reykjaness. Þarna er ráðherrann að biðja um að Alþingi framselji það vald sitt til hennar að ráðherrann geti bara sisvona breytt skiptingu á heilsugæsluumdæmum, fjölda og flokkun heilsugæslustöðva og starfssvæða þeirra með reglugerð. Og að ráðherra geti með reglugerð ákveðið flokkun sjúkrahúsa, starfssvið og verkaskiptingu. Og að ráðherrann geti með reglugerð jafnframt ákveðið sameiningu sjúkrastofnana sem reknar eru af ríkinu. Það er furðulegt að hæstv. ráðherra, virðulegi forseti, skuli bjóða þinginu upp á þetta. Að biðja þingið raunverulega um heimild til þess að fara út í algjöra skipulagsbreytingu á heilbrigðismálum í landinu án þess að þinginu komi nokkuð við hvað ráðherrann ætlar að gera. Aldrei man ég eftir að hafa verið svona frökk í stól ráðherra að ég hafið farið fram á það við þingið að ég fengi allsherjarvald.

Þú varst þó frek oft og tíðum.

Ég var þó frek oft og tíðum. Fengið allsherjarvald til að umbreyta heilbrigðisþjónustunni og skipan heilbrigðismálanna. Ekki með frv., heldur í þremur línum í bandormi. Hvernig á að taka á þessum málum, hæstv. ráðherra? Það á auðvitað að gera með því að fyrst á að ræða stefnumörkun í heilbrigðismálum. Við í þingflokki jafnaðarmanna höfum lagt fram ítarlega þáltill. um nýja stefnumörkun í heilbrigðismálum. Fyrst á að ræða stefnumörkun í heilbrigðismálum, hvert framkvæmdarvaldið óskar að fara í þeim efnum, það á að ræða það á Alþingi og framkvæmdarvaldið á að hlusta á vilja löggjafans og síðan á að koma með frv. og frv. með skýringu og greinargerðum. Hér segir ráðherrann að hann vilji allt þetta vald og það þýði 160 millj. kr. í sparnað. Það er ekki einu sinni sagt, virðulegi forseti, í greinargerðinni hvar á að ná þessum 160 millj. Nú spyr ég ráðherrann og óska eftir því að fá svör við því vegna þess að þessar 160 millj. eru varla teknar úr loftinu. Hvað er að baki þessum 160 millj. kr.? Hér var talað um að verið væri að biðja um heimildir til að leggja niður starfsemi sjúkrahúsa út á landi. Er það það, hæstv. ráðherra? Það er ekki boðlegt þinginu að afgreiða málin með þessum hætti, að óska eftir þessari heimild og setja ekki stafkrók um það inn í frv. hvar á að ná þessum 160 millj. Virðulegi forseti. Ég held að forsn. þurfi að skoða það sérstaklega hvort þessar þrjár greinar frv. séu yfirleitt þingtækar. Ég óska eftir að forsn. skoði það sérstaklega hvort þinginu sé bjóðandi upp á þessi vinnubrögð. Ég sé að tími minn er að verða búinn. Mér skildist áðan að ráðherra væri að biðja um þetta þannig að hún gæti verið í viðræðum við hina og þessa aðila, þess vegna þyrfti hún lagastoð. Ráðherrann þarf enga lagastoð til að vera í viðræðum við aðila. Ef einhver niðurstaða næst þá kemur hún auðvitað með það inn í þingið í þeim búningi sem það er þá útfært fyrir þingið. Ég spyr ráðherrann líka að því af því að við erum að ræða hér heilbrigðismál, þetta er ein af stærstu breytingunum sem er verið að biðja um í þessum bandormi sem snýr að heilbrigðismálunum, það hefur verið í umræðunum og komið fram hjá formanni stjórnar Ríkisspítalanna að það eigi að stytta biðlistana við bæklunaraðgerðir. Ég fagnaði því mjög þegar ég heyrði þetta. En það stefnir þegar í 160 millj. kr. halla. Ég spyr ráðherrann að því og óska svara hvort hann styður þau áform formanns Ríkisspítalanna að stytta langan biðlista. Hann er að mig minnir um 50. Mun ráðherrann sjá til þess að útvegað verði fjármagn til að hægt sé að stytta þennan biðlista? Hefur formaður Ríkisspítalanna stuðning ráðherrans í þessu efni? Ég óska eindregið eftir því að ráðherrann svari þeim fyrirspurnum sem ég hef beint til hans. Ekki í stuttu andsvari, þetta er stærra mál en svo.

Virðulegur forseti. Ég hlýt að mega gefa andsvar við ágætri ræðu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur.  Það voru ekki svo flóknar spurningarnar sem hún lagði fyrir að það er hægt að svara þeim í stuttu andsvari. Það er stefnumörkun í heilbrigðismálum og menn hljóta að vera sammála þeirri stefnumörkun að þar sem hægt er að ná hagkvæmni og hagræðingu með aukinni samvinnu og jafnvel sameiningu þá stígum við auðvitað þau skref. Af því að hv. þm. gerði mjög lítið úr þeirri samvinnu sem er verið að vinna að með heimamönnum varðandi þessa sameiningu sjúkrastofnana er það nú þannig að sum þessara mála eru komin á framkvæmdastig og eru ekki á neinu rabbstigi. Til þess að sameina þær stofnanir þarf lagastoð. Ég sagði það áðan í andsvari að t.d. á Suðurnesjum erum við komin það langt varðandi samræmingu heilbrigðisstofnana að við munum að öllum líkindum sameina þær fáum við til þess lagastoð frá Alþingi. Þetta er ekki eins flókið mál eins og hv. þm. vildi vera láta. Þetta er bara eðlileg þróun. Eðlileg þróun í heilbrigðismálum að auka samræmingu og samhæfingu þessara stofnana. Hv. þm. spurði hvar ætti að ná þessum 160 millj. kr. sparnaði sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. að náist í sjúkrahúsum út á landi. Það er með þeirri samhæfingu, hv. þm., sem á að ná þessum 160 millj. kr. Það er nefnd í gangi sem er að vinna að stefnumótun í því efni.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Ég spyr tveggja spurninga. Í fyrsta lagi fagna ég því að ráðherrann skuli styðja að stytta eigi biðlistann varðandi bæklunaraðgerðirnar. Ég spyr ráðherrann hvort gert hafi verið ráð fyrir viðbótarfjármagni. Það stefnir þegar í 160 millj. kr. í mínus um áramót. Mun það að stytta biðlistann koma niður á annarri þjónustu eða hefur ráðherrann þegar tryggt fjármagn til að stytta biðlistana fyrir bæklunaraðgerðir? Hæstv. ráðherra verður að skilja hvað hér er á ferðinni. Það er enginn að tala um að ekki sé stuðningur við samvinnu og sameiningu sem getur bætt þjónustuna. Það er ekki verið að tala um það. Það er verið að tala um vinnubrögð ráðherrans. Að ráðherrann skuli ekki upplýsa þingið neitt um það hvað felst í þeirri samhæfingu sem hún ætlar að spara 160 millj. með. Er það með því að leggja niður starfsemi sjúkrahúsanna úti á landi? Er það ekki sanngjörn krafa, hæstv. ráðherra, að fá svör við því með hvaða hætti á að samhæfa, hvað á að sameina til þess að ná þessum sparnaði? Að ráðherra fái ekki bara blankó heimild án þess að þingið viti nokkurn skapaðan hlut um hvað ráðherrann ætlar að gera í þessu efni. Ég minnist þess, virðulegi forseti, þegar hæstv. ráðherra var hér þingmaður þá gerði hún eðlilega sínar kröfur um að fá svör við því frá ráðherrum sem þá voru hvað það væri sem þeir væru að biðja um heimildir til. Hér er farið fram á nákvæmlega það sama. Að ráðherrann sýni þinginu þá virðingu að gera þinginu ítarlega grein fyrir hvað felst í þessari samvinnu, sameiningu og samhæfingu sem hún er að tala um. Það er ekki annað að skilja á orðum ráðherrans en að þetta sé komið ansi langt. Þingið á heimtingu á því að vita hvað felst í þessu hjá ráðherranum og hvernig á að ná þessum 160 millj. Það er ekki boðlegt, herra forseti, hvernig hæstv. heilbrr. kemur fram við þingið.

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi biðlistana sem hv. þm. spurði hvort ætti að leggja fram aukafjárveitingu til. Ég ætla að minna á það að aðeins eru tveir mánuðir síðan samþykkt var aukafjárveiting til sjúkrahúsanna á Reykjavíkursvæðinu upp á hálfan milljarð. Það eykur að sjálfsögðu svigrúm sjúkrahúsanna til starfsemi sinnar. Það hlýtur hv. þm. að sjá eins og flestir aðrir. Hv. þm. sagði að það væri ekki boðlegt að ekki væri nákvæmlega uppi á borðinu hvaða stofnanir verða sameinaðar. Það verður upp á borðinu um leið og það er ákveðið af heimamönnum og þeir eru búnir að sætta sig við að samræma starfsemi sína á þann hátt sem að er unnið, þá verður þinginu auðvitað kynnt það. Mér finnst satt að segja að hv. þm. sé nú ekki svo ósammála mér í því að það sé hægt að ná verulegri hagræðingu með samræmingu sjúkrahúsa úti á landi ekki síður en á Reykjavíkursvæðinu.

Herra forseti. Nú olli svar ráðherrans mér miklum vonbrigðum vegna þess að mér skilst að ráðherrann ætli að styðja það að fækka á biðlistunum og það sé hægt að hefja bæklunaraðgerðir á fólki sem hefur beðið lengi. En ráðherrann ætlar ekki að styðja að það verði veitt fjármagn til að það sé hægt. Ráðherrann ætlast greinilega til að þetta sé tekið af fjárveitingu sem sjúkrahúsin fengu til að mæta uppsöfnuðum halla og vanda. Það var ekki gert ráð fyrir neinum aðgerðum til að stytta biðlistana í því að því er ég best veit. Virðulegi forseti. Ég heyri af orðum hæstv. ráðherra að sú heimild sem ráðherrann er að biðja um er alls ekki tímabær. Ég veit því ekki hvort við þurfum að ræða hana miklu meira. Það þarf bara að fella hana út. Efh.- og viðskn. þarf bara að fella hana út úr þessum bandormi og við þurfum að samþykkja það á þinginu vegna þess að það er ekkert upp á borðinu enn þá til að taka afstöðu til. Auðvitað verður þingið að taka afstöðu til þeirrar niðurstöðu sem liggur fyrir. Ráðherrann getur verið í viðræðum um hugmyndir sem hún er með um samhæfingu og hagræðingu o.s.frv. Þegar niðurstaða liggur fyrir þá á ráðherrann að koma með það inn í þingið og þá fyrst er tímabært að taka afstöðu til þeirra tillagna sem ráðherrann kemur með hér inn á borðið en ekki núna að biðja um algjörlega opna heimild fyrir því að umbreyta öllu skipulagi á rekstri sjúkrahúsa á landinu án þess að Alþingi hafi nokkuð um það að segja.

Herra forseti. Mér þykir hlýða að taka hér til máls og fara nokkrum orðum um málefni sem í þessum bandormi eru og varða mitt ráðuneyti. Sérstaklega í kjölfarið á hinni ljúfu og indælu ræðu hv. 13. þm. Reykv. sem er sýnilega í góðu skapi núna eins og ætíð. Hún fór ekki með rétt mál í ræðu sinni og ég neyðist til að fara aðeins yfir þetta. Í fjárlögunum fyrir árið 1996 var varið til málefna fatlaðra samtals 2.124 millj. kr. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 1997 er áformað að verja til málefna fatlaðra samtals 2.313 millj. kr. Í lögum um Framkvæmdasjóð fatlaðra segir að hann skuli fá óskertar tekjur erfðafjársjóðs. Í fjárlögum fyrir árið 1994 var að tillögu hv. 13. þm. Reykv., sem þá var félmrh., Jóhönnu Sigurðardóttur, ákveðið að verja 25% af ráðstöfunarfé sjóðsins til rekstrarverkefna. Þetta var ákvarðað í bandormi. Áætlað var að erfðafjárskattur gæfi 300 millj. Í fjárlögum fyrir 1995 var að tillögu hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar eða hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, þau voru bæði á þeim tíma sem fjárlög voru undirbúin, þá var ákveðið í bandormi að verja 40% af ráðstöfunarfé framkvæmdasjóðs til rekstrar. Þá var áætlað að erfðafjárskattur gæfi 310 millj. Í fjárlögum fyrir árið 1996, þ.e. þetta ár, var með ákvæði í bandormi að tillögu minni ákveðið að verja 40% til rekstrarverkefna. Þetta gerði ég eins og fyrirrennari minn. Þá var framlag til framkvæmdasjóðs ákveðið 257 millj. kr. Þá var ákveðið með ,,þrátt-fyrir``-ákvæði að það sem erfðafjárskattur gæfi umfram 257 millj. gengi til ríkissjóðs. Á árinu 1996 fékk Framkvæmdasjóður 80 millj. sem var söluandvirði Sólborgarhúsanna. En að minni kröfu fékk sjóðurinn einnig á fjáraukalögum 1995 108 millj. og 90 millj. á fjáraukalögum 1996 en það voru eftirstöðvar af því sem erfðafjárskattur hafði gefið 1994 og 1995 umfram áætlun. Þetta var í fyrsta sinn sem félmrh. höfðu fyrir því að ganga eftir mismun áætlaðra tekna og rauntekna af erfðafjárskatti. T.d. hafði hv. 13. þm. Reykv. í félagsmálaráðherratíð sinni árin 1990 og 1991 ekki fyrir því að hirða 108 millj. sem erfðafjárskattur gaf umfram það sem rann í framkvæmdasjóð. Það var úthlutað úr sjóðnum árið 1996 141,9 millj. til rekstrarverkefna. Í fjárlagafrv. 1997 er að tillögu minni lagðar til framkvæmdasjóðs 165 millj. en á móti kemur að af honum verður létt öllum rekstrarverkefnum nema stjórnarkostnaði sjóðsins og styrkjum til félagslegrar hæfingar og endurhæfingar sem samtals eru áætlaðar 13 millj., þ.e. 152 millj. ganga því óskertar til framkvæmda. Kostirnir við að sérmerkja framkvæmdafé eru m.a. að launahækkanir á næsta ári ganga þá ekki á framkvæmdafé sjóðsins. Úthlutanir úr framkvæmdasjóði til rekstrar hafa oft ekki legið fyrir fyrr en í febrúar eða mars og það hefur gert svæðisskrifstofunum erfitt fyrir með áætlanagerð. Þetta hefur verið mjög bagalegt ekki hvað síst hvað varðar áætlanir um liðveislu og stuðningsfjölskyldur. Féð til rekstrarverkefna sem sjóðurinn hefur sinnt er nú ákvarðað í öðrum fjárlagalið. Af honum er létt samkvæmt fjárlagafrv. 1997 rekstrarverkefnum að upphæð 130 millj. Öllum rekstrarverkefnum sem Framkvæmdasjóður fatlaðra hefur kostað verður jafn vel sinnt 1997 og var 1996 eða betur, t.d. hækkar frekari liðveisla um 25%. Rétt er að hafa í huga að stofnkostur sambýlis er á bilinu 25--33 millj. Rekstur sambýlis kostar á ári að meðaltali 13 millj. þannig að rekstur sambýlanna svarar því að þau væru öll byggð frá grunni á tveggja til þriggja ára fresti. Ef fjárlög undanfarinna ára eru athuguð kemur í ljós að stöðugt er verið að auka fé til rekstrar í málefnum fatlaðra. Ég vil upplýsa hver aukningin hefur verið á verðlagi 1996. Árið 1991 var aukningin 143,6 millj., árið 1992 var aukningin 53,7 millj., árið 1993 89,8 millj., árið 1994 33,8 millj., árið 1995 var hún 70,4 millj., árið 1996 84,9 millj. og 1997 er aukningin til rekstrarverkefna 281,8 millj. kr. Niðurstaðan í þessu máli er sú að til málefna fatlaðra var á þessu ári varið 2.124 millj. kr. en til málefna fatlaðra verður á fjárlögum 1997 varið 2.313. millj. kr. Hækkun til málefna fatlaðra á fjárlögum milli áranna 1996 og 1997 er samtals 190 millj. kr. Um þetta þarf ekkert að deila. Þetta á bæði hv. þm. og aðrir þeir sem vilja hafa það sem sannara reynist að geta skilið. Gerð hefur verið athugasemd við það af hverju í 10. gr. frv. um bandorminn er verið að breyta lögum um starfsmenntun í atvinnulífinu. Í þessari grein er kveðið á um það framlög til starfsmenntasjóðs komi úr Atvinnuleysistryggingasjóði á næsta ári. Framlög til sjóðsins hafa komið beint af fjárlögum og sjóðurinn hefur til ráðstöfunar í ár 47 millj. kr. og í áætlun Atvinnuleysistryggingasjóðs er gert ráð fyrir sömu upphæð á næsta ári. Þá hefur líka verið gerð athugasemd við það að verja eigi fjármunum úr Atvinnuleysistryggingasjóði til starfsmenntunar og þróunarverkefna til að fjölga atvinnutækifærum fyrir konur. Í áætlun Atvinnuleysistryggingasjóðs er gert ráð fyrir 20 millj. til þessa verkefnis og það er sama fjárhæð og ætluð var til þeirra í ár. En hvað er nú svo voðalegt við að gera þetta? Atvinnuleysistryggingasjóður hefur burði til að gera þetta. Atvinnuleysistryggingasjóður er að styrkja starfsmenntun í atvinnulífinu, styrkja átaksverkefni og þvílíkt. Þessu er vel fyrir komið hjá honum. Ég vil biðja hv. þm. að hafa ekki neinar sérstakar áhyggjur af Atvinnuleysistryggingasjóði vegna þess að ef þau tillög sem merkt eru til Atvinnuleysistryggingasjóðs duga ekki er ríkissjóður ábyrgur fyrir því sem á vantar til að halda uppi lögboðnum atvinnuleysistryggingum.

Hæstv. forseti. Hæstv. félmrh. var ekki kominn til þings þegar ég flutti ræðu mína áðan þannig að ég vil fá að ítreka spurningar og það sem ég sagði í þeirri ræðu. En megininntakið var það að mér finnst og ég er sammála Alþýðusambandinu og Vinnuveitendasambandinu í því að með því að færa þessa liði, starfsmenntun í atvinnulífinu og styrki til nýsköpunar kvenna, undir Atvinnuleysistryggingasjóð sé verið að blanda saman alls óskyldum málum. Það er verið að létta ákveðnum verkefnum af Atvinnuleysistryggingasjóði, sem áttu þar reyndar alls ekki heima, sem eru kjararannsóknir og eftirlaun til aldraðra. Það er verið að flytja það frá sjóðnum en í staðinn koma tvö ný verkefni. Mér finnst að þarna sé verið að blanda saman hlutum sem eiga alls ekki saman. Starfsmenntun í atvinnulífinu kemur atvinnuleysi í sjálfu sér ekkert við. Ef menn vilja að atvinnulífið standi undir þessari starfsmenntun eru auðvitað aðrar leiðir til þess en að vera að færa þetta undir Atvinnuleysistryggingasjóð. Ég tel að starfsmenntun í atvinnulífinu sé nauðsynleg. Það á eftir að kalla á miklu meira fjármagn. Þetta er spurning um menntastefnu og spurning um framtíðina. Atvinnuleysisvandinn er einfaldlega annað mál. Ég spyr hæstv. félmrh. hvort hann telji að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs sé til þess fær að taka á þessu verkefni, þ.e. að úthluta styrkjum til starfsmenntunar og til verkefna kvenna eða er meiningin að starfsmenntaráðið starfi áfram og hvert er þá hlutverk stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs í þessu dæmi? En enn og aftur, það á ekki að blanda saman svo ólíkum þáttum. Ríkisvaldið á að styrkja starfsmenntun og standa undir starfsmenntun eins og annarri grunnmenntun. Menntakerfið er að breytast. Framtíðin kallar á stöðuga símenntun og endurmenntun og fólk er að bæta við sig nánast allan starfsaldur sinn. Ég skil ekki hugsunina á bak við þetta aðra en þá að koma þessu yfir á atvinnulífið.

Herra forseti. Ég get ekki fallist á að það sé verið að blanda saman óskyldum hlutum. Atvinnuleysistryggingasjóður leggur þegar verulega peninga til námskeiðahalds og til fræðslu og starfsmenntun í atvinnulífinu fer mjög vel saman með þeim verkefnum og einnig fjármagn til atvinnumála kvenna. Starfsmenntaráð kemur til með að starfa áfram. Sérstök nefnd sem hefur séð um úthlutun á kvennapeningunum kemur til með að starfa áfram. Ég ber hið fyllsta traust til stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs en þetta verður svona. Peningarnir verða hins vegar í fjárhagsáætlun Atvinnuleysistryggingasjóðs.

Hæstv. forseti. Það er mergurinn málsins að verið er að velta því yfir á atvinnulífið að standa undir þessari menntun. Það er alveg rétt að Atvinnuleysistryggingasjóður hefur staðið fyrir námskeiðum og styrkt átaksverkefni fyrir atvinnulausa, það er lagalegt verkefni hans. Við erum ekki að tala um atvinnulausa í þessu dæmi. Við erum að tala um fólk í fullri vinnu sem er að bæta við sig á kvöldnámskeiðum og fær jafnvel hlé frá vinnu til að verða betri starfskraftur. Þetta er bara hluti af menntakerfinu. Eigum við að stefna að því, hæstv. félmrh., að láta Atvinnuleysistryggingasjóð taka við verkmenntun og starfsmenntun í landinu? Er það meiningin? Það er stefna ríkisstjórnarinnar að stórauka verkmenntun. Eigum við kannski að flytja það allt yfir á Atvinnuleysistryggingasjóð?

Herra forseti. Ekki er ég að leggja það til. Þegar talað er um að þessum kostnaði sé velt yfir á atvinnulífið er rétt að hafa það í huga að ríkissjóður er baktrygging fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð. Ef Atvinnuleysistryggingasjóður hefur ekki nóg fyrir þeim lögboðnu verkefnum sem hann á að sinna, ef atvinnuleysi yrði t.d. það mikið að fjármunir þeir sem merktir eru Atvinnuleysistryggingasjóði dygðu ekki til, þá mun ríkissjóður hlaupa undir bagga.

Virðulegi forseti. Þetta er sannarlega sniðug aðferð sem hæstv. félmrh. hefur komið sér upp. Hún er sú að velta á Atvinnuleysistryggingasjóð ýmsum algjörlega óskyldum verkefnum og svara gagnrýninni svo með því að ef að sjóðurinn eigi ekki fyrir þessu þá borgi ríkissjóður. Hverslags vitleysa er þetta? Veruleikinn í málinu er sá, hæstv. forseti, að verkalýðshreyfingin samdi um peningana í starfsmenntun á sínum tíma. Samdi um þá. Hæstv. félmrh. er núna enn þá einu sinni á sínum starfsferli að vega að samningum sem gerðir hafa verið við verkalýðshreyfinguna. Og það á að gera eins og hér hefur verið lýst. Þetta sýnir auðvitað lítilsvirðingu við verkalýðshreyfinguna en fyrst og fremst botnlausa forakt á öllu því sem heitir starfsmenntun og verkmenntun í landinu. Það er ótrúlegt hjá ríkisstjórn sem stundum í ræðuhöldum skreytir sig með því að menn vilji efla verkmenntun og efla starfsmenntun og tengja hana við skólana og að í framhaldsskólunum þurfi að vera stóraukin verkmenntun. En þegar verkalýðshreyfingin í landinu knýr fram fjármuni, örlitlar upphæðir, til styrkja og t.d. til stuðnings fiskverkafólkinu, sem hefur fengið stuðning af þessum peningum til starfsmenntunar í atvinnulífinu og menn hafa verið að fagna þessu, t.d. í frystihúsunum allt í kringum landið, verkalýðshreyfingin hefur verið að efna til funda og jafnvel hátíða í Háskólabíói til að fagna þessum mikla áfanga í verkmenntun á Íslandi, hvað gerir þá hinn framsækni félmrh. Framsfl.? Hann hendir verkefninu á Atvinnuleysistryggingasjóð. Þetta er ekki boðlegt, hæstv. forseti. Ég ræddi í morgun við forseta Alþýðusambands Íslands. Hann lýsti miklum áhyggjum yfir þessu máli og það hefur hann einnig gert við hæstv. félmrh. Og forseti Alþýðusambands Íslands er enn að gera sér vonir um það að hæstv. félmrh. sjái að hann er að fara villur vega í þessu máli og að þessi grein verði strikuð út úr frv.

Herra forseti. Ég neita því alfarið að í þessu felist nokkur forakt á verkmenntun. Það er ekki verið að skera neitt niður. Til starfsmenntunar ganga sömu fjárhæðir og í fyrra og peningarnir eru ekkert verri þó þeir komi gegnum Atvinnuleysistryggingasjóð heldur en þó þeir komi beint úr ríkissjóði.

Virðulegi forseti. Í samræmi við þetta er ég með tillögu. Hún er sú að Atvinnuleysistryggingasjóður borgi ráðherralaunin og ef Atvinnuleysistryggingasjóður lendir í vandræðum þá verði ríkissjóður látinn hlaupa undir bagga. Það eru væntanlega ekkert verri peningar eða hvað hæstv. ráðherra? Ráðherrann á að venja sig af útúrsnúningum af þessu tagi sem eru ekki einu sinni fyndnir.

Herra forseti. Ég er nú hálfhræddur um að síðasti ræðumaður hafi dottið í það að fara með útúrsnúninga í þetta skiptið.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra fór hér með mikið talnaflóð varðandi fjármagn til fatlaðra, en ég er hætt að nenna, virðulegi forseti, að ræða við ráðherrann um tölur. Hann skilur ekki tölur. Hann snýr öllu á hvolf og hann segir niðurskurð vera aukningu á framlögum. Ráðherrann segir nefnilega nákvæmlega sisvona að svart sé hvítt og hvítt sé svart. Það er alveg tilgangslaust að eyða tíma þingsins í að rökræða við ráðherrann. Ráðherrann trúir mér ekki. Gott vel ég sætti mig við það. En hvað með hæstv. fjmrh.? Trúir hæstv. ráðherra fjmrh. eða forsrh. sem ber fram þetta frv.? Hann talar um sparnað í útgjöldum og hann talar um að í Framkvæmdasjóð fatlaðra sé niðurskurður upp á 268 milljónir. Sparnaður, þ.e. niðurskurður. Ég vil kalla einn annan til vitnis, þ.e. formann Þroskahjálpar. Ég man aldrei eftir í þau sjö ár sem ég var ráðherra að hafa fengið slíka grein frá formanni Þroskahjálpar þar sem niðurskurðurinn á næsta ári til málefna fatlaðra er gagnrýndur mjög og farið með tölur sem ráðherrann getur varla vefengt. Bæði forsrh. og formaður Þroskahjálpar. Látum vera þó ráðherrann trúi mér ekki. Hér er náttúrlega líka farið inn á það sem er mjög alvarlegt og ástæða er til að ræða við ráðherrann, þ.e. þegar hann var t.d. í sjónvarpi að tala um hvað fatlaðir gætu verið dýrir einstaklingar fyrir þjóðfélagið. Og formaður Þroskahjálpar talar einmitt um að það sé til skammar að ráðherrann sé að nota þetta fólk, sem þarf vissulega á dýrri þjónustu að halda, sem blóraböggul fyrir þjónustuleysi við aðra. Og varðandi starfsmenntun í atvinnulífinu og atvinnumál kvenna þá munum við hvergi samþykkja hvaða upphæðir fara í þessa málaflokka heldur verður það undir hælinn lagt hér eftir, ef þetta nær fram að ganga, hvað stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs þóknast eða getur látið til þessara málaflokka.

Herra forseti. Það er alveg ótrúlegt að eiga orðastað við hv. 13. þm. Reykv. Hún kvartar undan því að ég hafi farið með talnaflóð. Ég fór bara með þær tölur sem í fjárlögunum standa og hafa staðið. Þær sýna aumingjaskap hennar í ráðherradómi. Hún skyldi eftir 108 milljónir sem hún gat tekið til Framkvæmdasjóðs fatlaðra á árinu 1990 og 1991. Ég rakti söguna bara nákvæmlega upp úr fjárlögunum. Ég er ekki litblindur og ég veit alveg hvað er hvítt og hvað er svart og þarf ekki neitt að efast um það. Hún vitnaði til greinar eftir formann Landssamtakanna Þroskahjálpar sem birtist í Morgunblaðinu í morgun en formaður Landssamtakanna Þroskahjálpar segir ekki alla söguna. Þar af leiðir að sú mynd sem hann dregur upp er ekki rétt. Hún er ekki rétt. Ég veit ekki hvort formaður Landssamtakanna Þroskahjálpar ætlar að fara að reka Þroskahjálp sem stjórnmálaflokk í stjórnarandstöðu eða hvað. 

Herra forseti. Ég minnist þess oft að þegar ég var ráðherra fékk ég stundum hól frá stjórnarandstöðunni. Það var nú ekki oft en það kom fyrir. Og það var fyrir hvernig mér hefði alltaf tekist að verja málaflokkinn fatlaðir gegnum allan niðurskurðinn og þrengingarnar á þessum sjö árum sem ég var ráðherra. Og ég býst við að það séu ekki margir, hvorki í fatlaða geiranum eða þeir sem hafa kynnt sér þessi mál, sem geta tekið undir það sem ráðherrann --- honum verður alltaf órótt þegar verið er að ræða þennan málaflokk --- kallar aumingjadóm minn í þessum málaflokki þegar ég var félmrh. Ég gæti farið með tölur um þá raunaukningu sem varð í málaflokkinum, um hve mikið reis af sambýlum sem ég held að hafi verið 40 af 50 sem til eru á landinu, þau ár sem ég var ráðherra. Félagslegar íbúðir í þágu fatlaðra voru teknar upp, liðveislan o.s.frv., o.s.fv. Þannig að þau orð dæma sig auðvitað sjálf að kalla það að ég hafi sýnt einhvern aumingjadóm í því að byggja upp þennan málaflokk meðan ég var ráðherra. Þau sýna bara hvað ráðherranum er órótt út af því hvernig hann hefur sjálfur staðið sig sem ráðherra þessa málaflokks.

Herra forseti. Ég þarf nú ekki að láta mér verða órótt út af því hvernig ég hef staðið mig í málefnum fatlaðra vegna þess að ég hef varið þennan málaflokk. Ég hef ekki gert það með illindum eins og hv. 13. þm. Reykv. gerði. Ég hef ekki verið með neinar upphrópanir eða skæting út í samstarfsmenn mína í ríkisstjórn. En ég hef fengið til þessa málaflokks aukið fjármagn. Þrátt fyrir að flestir aðrir liðir í fjárlögum ársins séu með svipaðar upphæðir og var í fjárlögum síðasta árs, þá er heildaraukning í málefni fatlaðra frá fjárlögum 1996 til 1997, 190 milljónir.

Bölvað rugl.

Herra forseti. Hæstv. félmrh. hefur tosað þessari umræðu upp á svo hátt málefnalegt plan að það er með hálfum huga að ég leyfi mér að taka þátt í þessari umræðu. Ég ætla þó ekki að vísa máli mínu til hans enda sýnist mér hann vera orðinn svo þrútinn af lamstri veðra eftir þessi síðustu orðaskipti að það er rétt að hann fái að hvílast um nokkra stund. Það er jafnan svo, herra forseti, að þegar líður á haustið, kemur ríkisstjórn hverju sinni í þingið með þær ráðstafanir í ríkisfjármálum sem hún telur nauðsynlegt að koma fram til að ná þeim markmiðum sem hún hefur sett sér með fjárlagafrumvarpinu. Þetta er í hæsta máta eðlilegt og það er rökrétt að menn neyti þeirra ráða sem hægt er að grípa til til að ná fram þessum markmiðum. Jafnan hefur það verið svo að menn hafa reynt að hafa þær breytingar sem lagðar eru til einungis tímabundnar þannig að verið sé að grípa til ráða vegna einhverra sérstakra aðstæðna sem hafa skapast í ríkisfjármálum. Það er með öðrum orðum yfirleitt venjan að menn reyna að forðast varanlegar breytingar. Ég viðurkenni það hins vegar að bæði síðasta ríkisstjórn og sennilega ríkisstjórnir þar á undan hafa í æ ríkari mæli fetað þá slóð að koma í slíku frv. fram með breytingar sem eru að kalla má varanlegar breytingar. Ég sé á þessu frv. sem hér liggur fyrir að gert er ráð fyrir því að 17 lagabálkum verði breytt. Þar af sýnist mér að einungis sé um að ræða fjórar tímabundnar breytingar, að það sé verið að breyta 13 lögum varanlega. Ég tel að það sé ansi hátt hlutfall sem fellur undir þann flokkinn. Ég vil líka segja það, herra forseti, að margar þessar breytingar koma ráðstöfunum í ríkisfjármálum ekkert við og koma ríkisfjármálum bókstaflega ekkert við. Ég vek til að mynda athygli á þeim lagabálki sem hæstv. heilbrrh. hefur bersýnilega óskað eftir að fái hér að fljóta með. Þar eru sumar greinar sem lagt er til að sé breytt og snerta ríkisfjármálin með engu móti. En, herra forseti, ég ætla í frekar stuttu máli, vona ég, að gera grein fyrir þeim skoðunum sem ég hef á einmitt þeim kafla sem lýtur að heilbrigðismálunum. Áður vil ég þó drepa á þrjú önnur atriði sem ég tel nauðsynlegt að ræða lítillega. Í fyrsta skipti gerist það að refirnir eru skornir í fjárlagafrumvarpinu, í þetta skipti út úr frv. þannig að hið forna hugtak hefur fengið nýja merkingu. Ég vil hins vegar lýsa því yfir, sökum þeirrar umræðu sem hefur farið fram um 26. gr., þar sem gert er ráð fyrir að ríkissjóður hætti að taka þátt í kostnaði vegna refaveiða, að ég er þessu fullkomlega sammála. Ég minni á að hér fetar hæstv. forsrh. gamla slóð. Hann markaði sín spor í þingsöguna fyrir nokkrum árum þegar verið var að greiða atkvæði um lög til verndar villtum dýrum. Þá var það svo að þegar hv. þm., Hjörleifur Guttormsson, lagði til að refurinn yrði alfriðaður, gerðist það sögulega atvik að hæstv. forsrh. tók afstöðu með refnum í baráttunni gegn sauðkindinni og tók undir tillögu hv. þm., Hjörleifs Guttormssonar. Það tókst ekki þá þrátt fyrir að þáv. umhvrh. styddi þá félaga í þessari viðleitni sinni við að friða villidýrin. En nú hins vegar kemur þetta fram í nýjum búningi og ég er hlynntur þessu. Ég tel þetta mjög til bóta. Ég er ánægður með að menn skuli hætta að elta refinn til þess að murka úr honum líftóruna og þetta er í anda þeirrar stefnu sem var mörkuð með flutningi veiðistjóraembættis til Akureyrar í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þar var lögð áhersla á að gerð yrði breyting á stefnu þess embættis og þess yrði freistað að einhenda atgervi embættisins til að útrýma öðrum og miklu verri vargi sem er minkurinn. Ég tek því undir þessa breytingu þó að ég geri mér fyllilega grein fyrir því að ýmsir félagar mínir í þingflokki jafnaðarmanna séu annarrar skoðunar eins og ég hygg að hafi raunar komið fram fyrr í dag. Ég vil, herra forseti, geta þess sérstaklega að ég er afar óánægður með 25. gr. Þar er gert ráð fyrir því að nú verði tekinn upp sérstakur áfrýjunarskattur þegar menn ætla að reyna að ná rétti sem þeir telja sjálfsagðan gagnvart samkeppnislögunum. Það er gert ráð fyrir því að þeir sem vilja áfrýja niðurstöðu Samkeppnisstofnunar til sérstakrar áfrýjunarnefndar þurfi núna að greiða 120 þús. kr. áfrýjunargjald. Það er beinlínis tekið fram í greinargerð með frv. að það sé gert til þess að draga úr því að menn neyti þessa sjálfsagða réttar. Ég skil vel að sjónarmiðið sem liggur að baki er væntanlega að menn áfrýji sjálfkrafa þegar úrskurður fellur þeim í óhag. En það er líka þannig að í vaxandi mæli eru lítil fyrirtæki, einyrkjar og frumkvöðlar að notfæra sér þá vernd sem lögin um Samkeppnisstofnun gefa þeim og það er sjálfsagður réttur þeirra að þeir eigi kost á að skjóta málinu til æðri nefndar, annarrar nefndar, ef þeir telja að úrskurðurinn sé ekki í samræmi við það sem staðreyndir máls bjóða. Og það á ekki að reyna að styggja þá frá því með því að leggja svo háan skatt á þá vegna þess að þetta er ekkert annað en skattur. Ég leggst gegn þessu. Þetta er hins vegar, herra forseti, kallað hagræðing í frv. Aðra skylda hagræðingu gefur líka að lesa annars staðar í frv. Það er í 2. gr. þar sem lögð er til sú breyting á lögum um framhaldsskóla að innheimta eigi sérstakt endurinnritunargjald á þá sem innrita sig aftur til prófa eða í áfanga á nýjan leik. Veltum þessu örlítið fyrir okkur, herra forseti. Í rauninni er þetta ekkert annað en skattur á þá sem falla á prófum. Hvers vegna á að leggja þennan sérstaka skatt á? Ég skil það vel því ákveðnir aðilar innan stjórnarliðsins vilja taka upp innritunargjöld í framhaldsskólunum. Ég minni á að þingmenn Alþfl. á síðasta kjörtímabili komu í veg fyrir að Sjálfstfl. næði fram þeirri fyrirætlan að leggja innritunargjöld á framhaldsskólann, sem var ekkert annað en skattur á ungt fólk í landinu. Hann átti alls að nema 140 millj. kr. Hér er vísir að slíkum skatti og  Við skulum líka velta fyrir okkur hvað veldur því að námsmenn ná ekki tilskildum áföngum í skólunum. Við höfum séð skýrslur um það, herra forseti, að í vaxandi mæli neyðast námsmenn í framhaldsskólum, fólk milli 15 ára og tvítugs, að leita sér vinnu til að sjá sér farborða vegna þess að fjölskyldan er ekki jafnöflug og áður. Menn hafa ekki jafnmikið aflögu til að koma börnum sínum til mennta. Ungt fólk í dag neyðist í vaxandi mæli til að afla sér tekna sjálft með því að stunda vinnu meðfram skólum og auðvitað gerist það, þegar slík staða er komin upp, að menn hafa því miður ekki jafna aðstöðu til að afla sér þekkingar, hafa ekki jafnmikinn tíma til að sinna náminu og það leiðir ef til vill til að einmitt þessu fólki er hættara við að falla en þeim sem koma frá efnameiri heimilum. Ég segi þess vegna, herra forseti: Það má halda því fram með nokkrum rökum að hér sé verið að skattleggja fátæktina. Það er verið að vega að þeim sem að öllum líkindum koma frá heimilum sem eru ekki jafn vel í stakk búin og ýmis önnur til að koma börnum sínum í gegnum framhaldsskólann. Ég tel þetta rangt, leggst gegn þessu og veit að þegar hæstv. menntmrh. skoðar þetta í tómi kemst hann að svipaðri niðurstöðu og ég að ekki er sanngjarnt að gera þetta með þessu móti. Það sem ég vil þó aðallega ræða, herra forseti, eru þær breytingar sem lagt er til að verði gerðar á lögunum um heilbrigðisþjónustuna. Hér er verið að leggja til afskaplega veigamiklar breytingar. Það eru sex greinar sem sumar eru afskaplega djúpristar. Hæstv. heilbrrh. hefur fulla heimild til að hafa þær skoðanir sem koma fram í þessum greinum. Hann hefur fulla heimild til að neyta meiri hlutans sem hann hefur á þinginu til að reyna að koma þessari stefnu sinni í framkvæmd. En siðferðilega getur hann ekki komið hingað með breytingar sem fela í sumum atriðum í sér gjörbyltingu og ætlast til að menn ræði þær í bland við 16 aðra lagabálka. Það er enginn sem frýr hæstv. heilbrrh. vits, en meira er hann grunaður um að skorta áræði. Leggur hæstv. heilbrrh. ekki í það að koma fram með breytingar í sjálfstæðu frv. vegna þess að hann óttast afdrif þeirra hér í salnum? Verður hann að skjóta sér hjá heilbrigðri og algerlega eðlilegri umræðu? Getur verið að í hans eigin flokki, í stjórnarliðinu, sé ekki fullkomin sátt við þær breytingar sem koma fram þannig að nauðsynlegt sé að þrýsta þeim fram með þessu móti? Ég mótmæli, herra forseti, að svo veigamiklum breytingum sem þessum sé nánast smyglað í gegnum þingið. Hér er um að ræða breytingar sem sumar hafa áður komið fyrir augu okkar í þessum sal. Í byrjun þessa árs og síðan í lok vorþingsins komu fram loforð í þingsal um að þessi mál kæmu fram í sjálfstæðu frumvarpsformi. Ég man ekki betur. Hér er samt sem áður verið að smygla fram efnum, sem menn vita að er ágreiningur um, ekki bara af hálfu stjórnarandstöðunnar heldur líka innan stjórnarliðsins. En það er auðvitað þess vegna sem menn eru að þvælast hérna. Herra forseti. Sumt af þessum breytingum hæstv. heilbrrh. get ég tekið undir. Ég er til að mynda þeirrar skoðunar, og sýndi það í verki þegar ég var ráðherra í tíð síðustu ríkisstjórnar, að þegar verið er að skipa stjórnir og formenn stjórna á skipunartíminn að fylgja ráðherranum. Ég er þeirrar skoðunar. Ég er þeirrar skoðunar að hinn pólitíski vilji ráðherra eigi með því móti að koma fram. Ég hins vegar mótmæli því þegar verið er að gera slíkar breytingar, eins og er í 18. gr. í tengslum við fjárlagafrv. Hvað sparar það í ríkisfjármálunum ef stjórnarformenn heilbrigðisstofnana, sem skipaðir voru í tíð síðustu ríkisstjórnar, eru reknir og aðrir settir í staðinn? Það þarf líka að borga þeim launin og þóknunina. Eina réttlætingin sem hæstv. heilbrrh. hefði í þessu máli væri sú að hún gæti bent á að einhvers staðar hefði ekki tekist að koma í gegn einhvers konar áformum um sparnað, sem hún hefur beitt sér fyrir, vegna þess að þessir tilteknu formenn hefðu staðið gegn þeim. Ég veit ekki dæmi þess í tíð þessarar ríkisstjórnar. Eitt slíkt dæmi kom upp í tíð síðustu ríkisstjórnar. Það mætti með rökum halda því fram að hæstv. ráðherra hefði þá eitthvað til síns máls. Ef slík dæmi eru til hljóta þau að vera fá. Ég segi við hæstv. heilbrrh.: Ég er reiðubúinn til að fjalla um þessar breytingar, ræða þær og jafnvel samþykkja vegna þess að ég tel að þetta sé rétt. En ég vil ekki gera það í tengslum við fjárlagafrv. vegna þess að ekki er um neinn einasta sparnað að ræða, herra forseti. Ég vil líka segja að 19. gr. orkar vægast sagt mjög tvímælis. Hugsunin á bak við hana er væntanlega að bæta fyrir vanhugsunina sem kemur fram í fjárlagafrv. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að náð sé fram 160 millj. kr. sparnaði á sjúkrahúsum á landsbyggðinni. Það er ekki einn einasti maður sem veit hvernig þessi tala er komin til. Hins vegar vill svo til að gert er ráð fyrir að náð sé 340 millj. kr. sparnaði með aukinni samvinnu sjúkrastofnana á höfuðborgarsvæðinu. Maður veltir fyrir sér, af því að þessi reglustikuvinnubrögð eru þekkt úr ráðuneytunum, að menn hafi skellt þarna 160 millj. ofan á vegna þess að þá kemur upp þægileg tala, hálfur milljarður. Ég held að það sé skýringin. Þegar heilbr.- og trn. fékk fulltrúa heilbrrn. á sinn fund til að spyrja út í þetta mál voru engin svör. Það var ekki hægt að rökstyðja þessa tölu og ég skora á hæstv. heilbrrh. að koma hingað upp og segja okkur hvernig hún eða hennar starfsmenn komust að þessari tölu. Hún getur ekki farið og spurt til að mynda stjórn Landssambands sjúkrahúsa vegna þess að þeir vita það ekki. Heilbr.- og trn. hefur spurt þá, eins og varaformaðurinn úr stjórnarliðinu, hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, getur borið vitni um. Þeir komu á fund nefndarinnar og sögðu einfaldlega: Við höfum ekki hugmynd um það. Þegar spurt var: Eruð þið virkilega að segja okkur að hæstv. heilbrrh. hafi ekki leitað eftir afstöðu, skoðunum og reynslu þeirra sem sitja í stjórn Landssambands sjúkrahúsa? Þá er svarið nei. Heilbrrn. talaði ekki við einn einasta mann. Þetta er tala sem hæstv. heilbrrh. dró upp úr sínum fína hatti, hefur engan rökstuðning og byggist ekki á neinu. Og það sem meira er, herra forseti. Til að ná fram sparnaði og hagræðingu, sem á að gera með sameiningunni, með verkaskiptingunni þarf væntanlega að taka einhverjar ákvarðanir um uppsagnir. Við erum að tala um hluti sem varða fjárlagafrv. 1997, en það er það skammt til áramóta að þegar er orðið of seint að grípa til þessara ráða. Þetta er dæmi um handarbakavinnubrögð sem á ekki að þola og sem hæstv. forsrh. á ekki að þola sínum starfsmönnum, engum ráðherra. Herra forseti. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson hefur skyggnst ofan í djúpin og gert sér grein fyrir að það er hæstv. forsrh. sem situr í þessari súpu alveg eins og samstarfsráðherra hans. Hann hefur staðið frammi fyrir því að ráðherrarnir hafa einfaldlega ekki getað unnið störf sín betur en þetta. Það er því ljóst, herra forseti, að verið er að breyta lögum til að skjóta undir lekann í heilbrrn. Til þess að reyna að bæta úr því illa unna verki sem tengist þessum sparnaði, þessu menntahagræði sem á að ná fram í sjúkrahúsum á landsbyggðinni. Það kemur líka fram, herra forseti, í fskj. með fjárlagafrv. að fyrirhugað er að þetta séu einungis fyrstu aðgerðirnar. Í framhaldi af þessu, herra forseti, á að ná fram auknum sparnaði og maður veltir fyrir sér hvað sá sparnaður sé mikill? Getur verið að töfratalan 760 millj., sem datt út úr skýrslu sem unnin var fyrir nokkrum árum, sé takmarkið? Er þetta byrjunin á að ná fram sparnaði upp á 700--800 millj. kr.? Ég tel, herra forseti, að ekki sé hægt að ræða þetta mál til þrautar öðruvísi en að hæstv. heilbrrh. skýri hver sé hinn endanlegi lokaáfangi þessarar ferðar sem hún hefur núna lagt upp í. Eru þessar 160 millj. það eina sem hún ætlar að spara á landsbyggðinni? Eða ætlar hún að leggja spítalakerfið á landsbyggðinni í rúst með því að taka 700--800 millj.? Við verðum að fá að vita, herra forseti, hvað vakir fyrir hæstv. heilbrrh., þ.e. ef hæstv. heilbrrh. veit það sjálf.

Herra forseti. Það er spurning hvort væri ekki hægt að tryggja að hæstv. forsrh. væri viðstaddur þessa umræðu. Ég reikna með að hann sé í húsinu en finnst satt að segja enginn bragur á því að flutningsráðherrar mála séu ekki í salnum eða í grennd við hann þegar verið er að ræða mál. Þó að ég kunni vel að meta hæstv. heilbrrh. vil ég hafa orð á þessu og spyrja hæstv. forseta hvort hann gæti hugsað sér að láta hæstv. forsrh. vita að hans sé saknað úr þessum sal.

Forseti hefur gert ráðstafanir til þess að hæstv. ráðherra komi í salinn.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir að hafa gert viðeigandi ráðstafanir. Þetta frv. ber að nokkru leyti merki þess að núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur tekið upp það sem kallað er rammafjárlög og gengur í grófum dráttum út á að hverjum ráðherra er ætlað að miða við tiltekinn ramma í sínum ráðuneytum. Ráðherrarnir eiga síðan að verja fjármunum samkvæmt þeim niðurstöðum. Niðurstöðurnar eru venjulega fengnar með því að haldnir eru ríkisstjórnarfundir og þar komast menn að tiltekinni pólitískri niðurstöðu um hvað hægt sé að miða við, bæði í tekjum og gjöldum. Vandinn við þessa aðferð er hins vegar sá að aðrir ráðherrar vita ekki hvað hinir gera. Ég geri t.d. ekki ráð fyrir að hæstv. menntmrh. sé í einstökum atriðum inni í því hvernig hæstv. heilbrrh. ætlar að spara. Ég held líka að t.d. hæstv. heilbrrh. sé kannski ekki inni í því í einstökum atriðum hvernig hæstv. menntmrh. ætlar að spara. Þar af leiðandi eru þau mál sem koma inn í þessa virðulegu stofnun, Alþingi, munaðarlaus. Þau eru pólitískt munaðarlaus. Hver ráðherra reynir auðvitað að verja þau mál sem hann flytur, en þegar kemur að meðferð málanna í hv. efh.- og viðskn. hefur það gerst aftur og aftur á undanförnum árum að komið hefur í ljós að í raun og veru hefur ekki verið staða til að fylgja þeim eftir af því að þingmenn stjórnarflokkanna hafa, án þess að mikið bæri á, oft ýtt ýmsum þessum tillögum til hliðar og jafnvel út úr frumvörpunum. Ég held að nauðsynlegt sé að gera sér grein fyrir því að þannig gerist það í ýmsum málum og þegar við lítum yfir frumvörpin um ráðstafanir í ríkisfjármálum og niðurstöðurnar á undanförnum árum hefur það aftur og aftur komið fyrir að þingmenn stjórnarflokkanna og stjórnarandstöðunnar auðvitað líka hafa komið vitinu fyrir ráðherrana í sambandi við einstök mál. Þetta segi ég, hæstv. forseti, vegna þess að í frv. úir og grúir af svona málum og ég er alveg sannfærður um það að þegar frv. kemur til lokameðferðar í þinginu munu menn hafa viðurkennt að því verður að breyta. Í þessu sambandi kemur mér í hug í augnablikinu t.d. tillagan um 2 millj. kr. í tekjur af gjaldi sem á að taka vegna manna sem vilja áfrýja úrskurðum samkeppnisráðs. Þetta er alveg ótrúlega smátt, 2 millj. kr. fyrir þá sem vilja kannski kæra niðurstöður þessarar stofnunar, 2 millj. kr. í fjárlögum sem eru á annað hundrað milljarðar kr. Það er lítið sem hundstungan finnur ekki er stundum sagt. Það á kannski ekki við í þessu sambandi en manni kemur það þó í hug vegna þess að þetta breytir í rauninni engu um heildarfjármál ríkissjóðs og þannig er verið að setja þessa grein inn undir fölsku flaggi. Ég er nokkuð viss um að menn munu sjá til þess í meðferð málsins á Alþingi að greinin verður tekin út, hún er vitleysa. Önnur grein í frv., sem á ekki heima hér og ætti að taka út strax og ætti að vera ráðherranna að sjá til að verði tekin út vegna þess að hún tilheyrir ekki ráðstöfunum í ríkisfjármálum, er greinin að skipta um formenn í stjórnum heilsugæslustöðvanna. Út af fyrir sig getur maður skilið það að framsóknarmenn vilji losna við kratana úr stjórnum heilsugæslustöðvanna. Það getur verið keppikefli fyrir framsóknarmenn út af fyrir sig. En framsóknarmennirnir þurfa þá að sýna mér fram á að það spari að henda krötunum út. Auðvitað er hugsanlegt að það séu einhver dulin rök á bak við það að það spari verulega peninga að losna við kratana, ég skal ekkert um það segja. En það kemur ekki fram í greinargerð frv. og hefur ekki komið fram í ræðu hæstv. forsrh. að það sé sérstaklega hagkvæmt fyrir ríkissjóð að henda krötunum út. Þetta nefni ég hér, hæstv. forseti, vegna þess að þessi tillaga, eins og reyndar fleiri í frv., er algerlega á skjön við ráðstafanir í ríkisfjármálum og menn eiga að hætta svona vitleysu. Vitaskuld er það þannig, hæstv. forseti, líka þegar verið er að breyta lögum til langframa eins og verið er að gera tillögu um, þá á að breyta þeim með frumvörpum um viðkomandi lög en ekki í bandormi af þessu tagi. Það hefur gerst aftur og aftur á undanförnum árum og áratugum að menn flytja frumvörp um ráðstafanir í ríkisfjármálum með fjöldanum öllum af frumvörpum og breytingum á lögum þar sem gert er ráð fyrir því að um takmarkaðan tíma verði þessu breytt og þessu breytt og þessu breytt. Þannig hefur það verið. En í frv. eru menn ekki bara að því. Menn eru að breyta varanlega einum 16 lagabálkum þannig að þær breytingar sem verið er að taka á gilda ekki bara fyrir árið 1997 eins og oft hefur verið miðað við, að þau giltu fyrir næsta fjárlagaár, heldur gilda þessar breytingar varanlega. Þetta er fúsk með löggjafarvaldið. Það er ekki hægt að fara svona með mál. Og það er alveg rétt sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir benti áðan á í þeim efnum. Hæstv. forseti. Ég vek athygli á því að hæstv. forsrh. er ekki kominn í salinn enn þá en ég held að öðru leyti áfram máli mínu og fer fram á að gerð verði tilraun til að láta hann aðeins vita af umræðunni. Alþingi er farið að haga störfum sínum eftir fjarveru ráðherra. Dagskrá Alþingis er búin til eftir fjarveru ráðherra. Það er ekki lengur búin til dagskrá Alþingis út af forgangi og því hvernig á að afgreiða þingmál og fara með þau. Það er fyrst gáð hvaða ráðherrar eru í burtu. Svo er dagskráin búin til. Þetta færist mjög í vöxt hjá núverandi ríkisstjórn þar sem lítilsvirðingin við Alþingi og framkvæmdarvaldsbragurinn á öllum hlutum hefur farið stórkostlega vaxandi. Ég endurtek að mér þætti sniðugt ef hæstv. forsrh. yrði jafnvel bara látinn vita aftur nema hann sé farinn.

Forseti getur upplýst að hæstv. forsrh. er rétt ókominn en hafði þurft að víkja sér frá um stutta stund þannig að forseti væntir þess að það líði ekki nema stutt stund þangað til hæstv. forsrh. verður hér.

Út af fyrir sig gæti ég hugsað mér að fresta ræðu minni meðan beðið er eftir ráðherranum en ég mun þó halda áfram í trausti þess að tíminn sé ekki langur og víkja hér að einstökum atriðum sem snerta fagráðuneytin. Ég ætla þá fyrst að víkja að 2. gr. Ég ætla að spyrja hæstv. menntmrh. einnar spurningar: Hver fann upp endurinnritunargjaldið í framhaldsskólunum? Hver er hinn mikli uppfinningamaður, nýsköpunarmaður í meðferð ríkisfjármála og menntamála á Íslandi? Hver fann þetta upp? Þar sem menn ætla sér að ná í hvað? Hvorki meira né minna en 32 millj. kr. og munar nú um minna þegar menn eru að taka á honum stóra sínum í sambandi við ríkisfjármálin. Hvernig á að fara að þessu? Það á að fara þannig að þessu að þeir sem þurfa að endurtaka próf þurfa að borga 1.500 kr. Svo er löng þvæla um það í fjárlagafrv. og ég skora á hv. þm. að lesa það á bls. 292 og 293 hvernig á að standa að þessu með mismunandi hætti, annars vegar í áfangaskólum og hins vegar í bekkjaskólum. Ég trúi því ekki að sú greinargerð hafi verið samin í menntmrn. Hún hlýtur að hafa verið samin einhvers staðar annars staðar. Hverju mun þetta skila í raun? Spá mín er sú að þetta muni skila miklu lægri upphæð af því að menn munu horfast í augu við þann veruleika að það er erfitt fyrir nemendur og fjölskyldur þeirra að borga fyrir þetta. Og ætli það verði auðvelt fyrir nemanda sem á kannski í erfiðleikum í náminu að koma heim til sín og segja: Ég féll og þarf að taka prófið aftur og þarf fyrir það 1.500 kr.? Er verið að efla sjálfsvirðingu, traust og stolt nemenda með þessu gjaldi? Þetta er þvílík hugsun og þvílík niðurlæging sem þarna er verið að efna til, sérstaklega fyrir þá sem síst skyldi. Vita menn það t.d. að 10% nemenda í framhaldsskólum eiga við lestrarerfiðleika að stríða, m.a. af ástæðum sem eru algerlega óviðráðanlegar eða lítt viðráðanlegar og heita lesblinda? Allt þetta fólk er að berjast á mörkum þess að þrælast í gegnum framhaldsskólann oft og tíðum. Fjöldinn allur af þessu fólki neyðist af þessum ástæðum til að horfast í augu við það að þurfa að taka próf jafnvel aftur og aftur en lýkur þeim oft að lokum með glæsibrag og reynist vera fólk sem stendur sig með prýði og sóma t.d. í háskólanámi eins og við þekkjum dæmi um. Hér er tillaga um að leggja stein í götu þessa fólks fyrir 32 millj. kr. Ég segi það alveg eins og er: Ef það rennur enn þá blóð í æðum þeirra þingmanna sem eru yfir höfuð í þessum sal fyrir stjórnarflokkana, þá skora ég á þá að taka þetta út. Ég skora á þingmenn stjórnarflokkanna að sjá sóma sinn í því að taka þetta út vegna þess að þetta er atlaga að þeim skólanemendum sem síst skyldi. Ég trúi því ekki að aðrir ráðherrar geri sér grein fyrir því hvað er verið að gera með þessu, ég trúi því ekki. Ég vona að hæstv. menntmrh. hafi verið að gera mistök og sé tilbúinn til þess að leiðrétta þau því að svona kemur maður ekki fram við það fólk. Svona gerir maður ekki, var einu sinni sagt, og það á við í þessu tilviki. Ég skora á hæstv. menntmrh. að henda þessari grein út og ég skora á þingmenn stjórnarflokkana að strika hana út ef ráðherrann sér ekki sóma sinn í því að taka hana út vegna þess að þetta er þvílík atlaga að sjálfsvirðingu þess fólks sem er að berjast í gegnum framhaldsskólanám við margvíslegar aðstæður sem eru oft erfiðar. En hæstv. menntmrh. setur þessa hluti þannig upp eins og hérna sé um að ræða einstaklinga sem af trassaskap nenna ekki að taka prófin sín. En þannig eru hlutirnir ekki. Samkvæmt lögum um framhaldsskóla er það þannig að framhaldsskólinn á að vera fyrir alla. Með þessu er verið að segja: Þeim sem hlekkist á einu sinni á að henda út. Það á a.m.k. að gera þeim eins erfitt fyrir og mögulegt er að halda áfram. Þetta er ekki hægt, hæstv. forseti. Í öðru lagi vildi ég víkja að greininni um málefni fatlaðra. Já, hæstv. forseti. Það er mikill völlur á hæstv. félmrh. þegar kemur að málefnum fatlaðra  ,,Skerðing sjóðsins nú er hins vegar meiri en nokkru sinni fyrr og það þrátt fyrir að tekið sé tillit til þess að rekstri hafi verið létt af sjóðnum.`` Hann segir enn fremur: ,,Er um að ræða aukna skerðingu milli ára um a.m.k. 140 millj. kr.`` Og hann segir líka: ,,Nú hefur verið boðuð sú stefnubreyting að fresta því að íbúar Kópavogshælis fái aðra búsetu og er það algerlega óviðunandi og svik við þá sem þar búa, aðstandendur þeirra og starfsfólk stofnunarinnar.`` Hann vitnar enn fremur í sjónvarpsviðtal við hæstv. félmrh. þar sem hæstv. félmrh. upplýsti það að þess væru dæmi að einn einstaklingur kosti 10 millj. á ári og það finnst mér mikið þegar litið er til þess að sumir hafa hér um bil ekki neitt. Ég vil segja alveg eins og er, hæstv. forseti, að mér þóttu þessi ummæli athyglisverð og ég vona að hæstv. félmrh. hafi beðist afsökunar á þeim einhvers staðar vegna þess að svona talar maður auðvitað ekki um þá sem njóta þjónustu á vegum málaflokksins fatlaðir og félmrn. Það gerir maður ekki. En þegar formaður Landssamtakanna Þroskahjálpar gagnrýnir málin með þeim hætti sem hann gerir í Morgunblaðsgrein í dag, hvað segir þá félmrh. við hann? Tók hæstv. forseti eftir því? Hæstv. félmrh. sagði við formann Þroskahjálpar: ,,Er hann að stofna stjórnmálaflokk? Er maðurinn kominn í stjórnmálaflokk?`` Hann er með öðrum orðum að segja: Sá sem er ekki með mér er á móti mér. Hann er með öðrum orðum að segja: Sá sem leyfir sér að gagnrýna mig á vegum hagsmunasamtaka eins og Þroskahjálpar skal nú komast að því fullkeyptu þegar ég fæ tök á því að sýna valdið. Ég held, hæstv. forseti, að það sé næsta einstætt að ráðherra hafi með þessum hætti uppi orð og ummæli um forustumenn hagsmunasamtaka sem setja mál sín fram með rökum eins og formaður Landssamtakanna Þroskahjálpar gerir í Morgunblaðinu í dag. Ég skora á hv. þm. sem hér eru viðstaddir og hafa ekki þegar gert það að lesa þessa grein. Guðmundur Ragnarsson er vandaður maður og vandar þessa grein. Hún er málefnaleg og nákvæm. Hún segir hvernig er verið að fara með sjóðinn. Það er auðvitað rétt hjá hæstv. félmrh. að það hefur verið farið illa með sjóðinn áður en það bætir ekki málið, það bætir ekki um fyrir hæstv. félmrh. Það er auðvitað rétt sem hæstv. félmrh. segir að það var slæmt þegar sjóðurinn var á síðustu árum var tekinn í rekstur að nokkru leyti. Það var mjög slæmt. Það var gagnrýnt af okkur talsmönnum Alþb. á þeim tíma og af talsmönnum Framsfl. mjög harðlega á þeim tíma og af talsmönnum Kvennalistans ef ég man rétt. En það breytir því ekki að veruleikinn er sá að Framkvæmdasjóður fatlaðra er að verða að engu. Miðað við þær skyldur sem hann hafði er hann að verða að engu, er að verða veikari og veikari og það ljóta í dæminu er það að með þessum vinnubrögðum er verið að svíkja fólk sem hafði fengið fyrirheit um aðra hluti samkvæmt þeirri grein sem birtist eftir Guðmund Ragnarsson í Morgunblaðinu í dag. Það er verið að svíkja, segir Guðmundur Ragnarsson, það fólk sem hafði treyst því að um breytingar yrði að ræða á heimilum margra þeirra einstaklinga sem hafa dvalist á Kópavogshælinu. Að minnsta kosti nokkur okkar í þessum sal hafa tekið þátt í því að móta þá stefnu að það fólk sem var á Kópavogshælinu fengi aðstöðu annars staðar á sambýlum og víðar í samfélaginu. Það var full sátt um þá stefnu. Ég man eftir því að við vorum gagnrýnd fyrir það, m.a. við sem vorum í stjórnarandstöðu, að við vildum ganga of hægt fram í þeim efnum vegna þess að við vildum ekki gefa fyrirheit um annað en við gætum staðið við. Ég man eftir afar sárum fundi sem haldinn var um þessi mál á vegum Þroskahjálpar, einmitt suður í Kópavogi, fyrir fáeinum árum. Samt sem áður var það þannig að það var gengið frá tilteknum samningum, tilteknum yfirlýsingum, tilteknum loforðum. Og hvað er að gerast núna? Það er verið að skera sjóðinn þannig niður að verið er að svíkja þessi fyrirheit og það er slæmt, hæstv. forseti. Ég hef senn lokið ræðutíma mínum, ég á eftir eina mínútu. Ég bað um það í upphafi ræðu minnar, sem hefur þá staðið væntanlega í 19 mínútur til þessa, að hæstv. forsrh. yrði viðstaddur umræðuna. Hann er ekki kominn enn. Mér finnst það slæmt að málflutningi stjórnarandstöðunnar sé sýnd lítilsvirðing af þessu tagi, sérstaklega þegar beðið er um það að menn komi í salinn. Ég tek fram að ég á eftir að ræða ýmis mál í frv., t.d. alveg ótrúlegan kafla um heilbrigðismál sem er m.a. um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, en samkvæmt honum má heilbrrh. gera það sem henni sýnist. Það er afar nýstárleg lagasmíð svo ekki sé meira sagt, hæstv. forseti. Tíminn leyfir það ekki en mér þykir leitt að hæstv. forsrh. skuli ekki vera hér í salnum og bendi á þann möguleika að fresta þessum umræðum þar til hæstv. ráðherra kemur í salinn því að hann er flutningsmaður málsins.

Forseti hefur heyrt athugasemdir hv. þm. og forseti hefur eins og áður hefur komið fram óskað eftir upplýsingum um hvað líði komu hæstv. forsrh. og mun ganga eftir því aftur.

Virðulegi forseti. Ég verð að endurtaka þá ósk mína að ég held að eðlilegt sé að umræðunni sé frestað þar til hæstv. forsrh. er kominn til umræðunnar. Ég fer eindregið fram á það, og ég tala a.m.k. fyrir hönd þingflokks míns og ég vona að aðrir geti tekið undir það, að óeðlilegt er að halda umræðunni áfram án þess að hæstv. forsrh. og aðalflutningsmaður málsins sé hér. Ég segi fyrir mitt leyti að ég hefði ekki hafið ræðu mína áðan ef ég hefði vitað að hæstv. forsrh. var utan húss þannig að ég fer eindregið fram á það að hæstv. forseti taki fyrir einhver önnur mál á meðan því að það eru 17 mál á dagskrá, ef ég man rétt, þannig að við getum vel hinkrað og tekið annað mál fyrir á meðan verið er að leita að ráðherranum sem mér skilst að sé týndur.

Forseti hefur hlýtt á óskir hv. þm. Nú verður gert 10 mínútna hlé á fundinum og hefst hann að nýju um það bil korter fyrir sex.

Virðulegi forseti. Hér er á dagskrá frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum, þ.e. svokallaður bandormur. Ég get sagt fyrir mig að mér finnst hann nokkuð sérstakur fyrir þær sakir að óvenjulítið er seilst í vasa sveitarfélaganna en það hefur verið gert árvisst svo langt sem ég man eða síðan ég fór að fylgjast með þessum málum. Á undanförnum árum hefur ítrekað verið gerð aðför að sveitarfélögunum ýmist með því að skerða tekjur þeirra eða með því að flytja verkefni til þeirra án þess að þau fái tekjur til að standa undir þeim. Þó hangir enn yfir smá angi í bandorminum sem bitnar hart á fámennum sveitarfélögum. Það er í 27. gr. þar sem ákvæði er um að hætta 50% þátttöku í refaveiði. Alls er þarna um að ræða 19 millj. kr. sem ríkissjóður ætlar að spara og um leið að velta yfir á sveitarfélögin. Ég ætla ekki að fara í umræður um það hvort friða eigi refinn eða ekki, það finnst mér svo fráleitt. Þó menn komi hér og grínist með að hér eigi að friða refinn þá held ég að það sé eitthvað sem við hlustum varla á, að minnsta kosti ekki þeir sem þekkja til úti á landsbyggðinni og heyra í fólki sem býr í þeim sveitarfélögum þar sem eyðilegging af völdum refa er hvað mest. Málflutningur sumra Reykjavíkurþingmanna hér um að það eigi að friða refinn er fráleitur. Ég held að það væri hugsanlegt að þeir mundu fá sér ref í garðinn sinn en þó held ég að það sé of slæm meðferð á refnum. Í fámennum sveitarfélögum getur það verið stór hluti af tekjum sem fer í þetta. Það var nefnt dæmi fyrr í umræðunni að í Þingvallasveit færu 10% af brúttótekjum sveitarfélagsins í að greiða þau 50% sem því ber að standa skil á. Með öðrum orðum að þegar ríkissjóður hættir að greiða sín 50% hækkar þetta um helming, þá fara 20% af brúttótekjum sveitarfélagsins í að greiða fyrir eyðingu refa. Ég ætla ekki að í þessum sveitarfélögum sé fólk að stunda refaveiðar að gamni sínu eingöngu. Ég hygg að þeir sem eru að hugsa um skepnur sínar séu fyrst og fremst að gera þetta vegna þess að refurinn er vágestur í högunum og honum ber að halda í skefjum. Friðun refsins mundi leiða mikinn vanda yfir þessi sveitarfélög. Virðulegi forseti. Mig langar til að fara nokkrum orðum um fleiri greinar í bandorminum. Ég vil taka til við 2. gr. þar sem er heimild til framhaldsskóla um að innheimta sérstakt 1.500 kr. endurinnritunargjald. Ég get upplýst að í þingmanna\-rallýi á Norðurl. v. var þessum skatti gefið ágætt heiti, það var bágindaskattur. Þetta er mjög óréttlát skattheimta sem bitnar harðast á þeim sem af ýmsum sökum geta hugsanlega ekki stundað námið af kostgæfni. Þar vil ég t.d. nefna þá sem þurfa vegna efnahagsaðstæðna að vinna með námi en mjög stór hópur framhaldsskólanema er nauðbeygður til að vinna með námi til að geta framfleytt sér og stundað nám. Með öðrum orðum er verið að skattleggja fátæktina með þessum sannkallaða bágindaskatti. Auk þess get ég tekið undir orð hv. þm. Svavars Gestssonar um að þetta bitnar verulega illa á þeim sem eiga af öðrum ástæðum erfitt með nám, t.d. þeir sem eru lesblindir. Því er þessi skattur á allan máta mjög vondur og væri réttast að kasta honum út þegar í stað. Ég vil líka fara nokkrum orðum um þær greinar sem snúa að heilbrigðisgeiranum, þ.e. 15.--20. gr. Í þessum greinum er byggð upp lagastoð m.a. til að geta staðið við ákvæði fjárlagafrv. um að skera niður um 160 millj. kr. á sjúkrastofnunum úti á landsbyggðinni. Mér finnst full ástæða til að mótmæla þeirri lagasetningu. Það er kominn tími til að hætta þessari göngu. Við erum komin á enda götunnar. Það verður ekki skorið meira niður hjá sjúkrastofnunum úti á landsbyggðinni nema skera niður þjónustuna. Því er eflaust haldið fram að skýrslur og greinargerðir sýni að spara megi á þessu sviði. Ég hef raunar heyrt af einni slíkri sem segir að það megi spara 320 millj. kr. hjá sjúkrastofnunum úti á landsbyggðinni en nú sé aðeins farið hálfa leið og það ætti þá væntanlega að vera létt verk. Því miður hafa allar þessar skýrslur verið í veigamiklum atriðum rangar, úr öllu samhengi við raunveruleikann og verið hraktar í veigamiklum atriðum. Í þingmannarallýi sem ég nefndi hér áðan fóru m.a. þingmenn á Norðurl. v. í heimsókn á sjúkrahúsið á Sauðárkróki. Ég tel mig þekkja nokkuð vel til rekstrar heilsugæslunnar á Norðurl. v. og fullyrði að þar er mjög vel farið með, þar er ýtrasti sparnaður í rekstri og þar er ekki hægt að skera meira niður nema með því að skerða þjónustuna. Þá fer kannski vel á því að hugsa til þeirrar umræðu sem fór fram um byggðamál hér fyrr í dag í umræðu um skýrslu Byggðastofnunar. Í skýrslunni kom m.a. fram búsetuþróunin á landinu á síðustu tíu árum. Engum blöðum er um það að fletta að stanslaus umræða um niðurskurð í heilbrigðisgeiranum hefur afar slæm áhrif á alla búsetuþróun á landsbyggðinni. Sífellt vofir yfir að þessi þjónusta sé skorin það niður að þjónustan versni og það gefur auga leið að það hefur áhrif á búsetuna. Fólk, sem vildi hugsanlega setjast að úti á landsbyggðinni eða vildi búa þar áfram, hugsar sig tvisvar um þegar það heyrir sífellda umræðu um niðurskurð. Fólk vill ekki flytjast út á land þar sem yfirvofandi er niðurskurður í heilbrigðiskerfinu. Það sé kannski skorin af þessi deild eða hin deildin, fæðingar þurfi að fara fram á sjúkrahúsinu sem er í hundrað km fjarlægð frá þéttbýlisstaðnum o.s.frv. Þetta eru hlutir sem hollt er að hugsa um. Ég hygg að þetta sé einn af þeim þáttum sem hefur hvað mest áhrif á búsetuþróun á landinu. Því hefur verið fleygt fram að tilflutningur á 3.000 manns af landsbyggðinni suður kosti þjóðfélagið 10 milljarða kr. Það kostar eitthvað að leggja byggðir í rúst. Það kostar eitthvað að skilja eftir mannvirki, fasteignir, íbúðarhúsnæði, atvinnuhúsnæði vegna þess að fólk vill ekki búa þar lengur. Þá þarf á sama hátt að byggja þetta upp á öðrum stað auk þess sem byggja þarf upp aukna þjónustu af sama tagi og skorin hefur verið niður á landsbyggðinni. Það þarf þá að byggja þjónustuna upp í Reykjavík ef flutningurinn er í þá átt. Það þarf að byggja umferðarmannvirki og margt þarf að gera til að taka á móti þessari búsetuþróun. Ég held því að það væri hollt fyrir hæstv. ráðherra Framsfl. að hugsa um það hvort þessi sífelldi niðurskurður úti á landsbyggðinni í heilbrigðismálunum er framlag flokksins til byggðastefnu.

Herra forseti. Ég þakka þá umræðu sem hefur orðið um þennan svokallaða bandorm ríkisstjórnarinnar, frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Þær umræður hafa auðvitað ekki verið jafnumfangsmiklar og var hér fyrir ári enda voru greinarnar í frv. þá 63 eða svo en rúmlega 20 nú og þótti mörgum nóg um og var þá reyndar lofað að hafa þetta skaplegra næst og ef það yrðu svo margar greinar þá var því lofað að hafa þær í fleiri frv. Þetta er sem sagt með skaplegri bandormum sem hafa verið fluttir lengi þó ég sé ekki að biðja menn um að mæra endilega efni hans. Ég heyri á umræðunni að um efnið eru auðvitað skiptar skoðanir. Einstakir ráðherrar hafa gert grein fyrir þeim sjónarmiðum sem á bak við þær tillögur liggja er að þeirra ráðuneytum snúa. Sá heildarsparnaður eða þau fjármálalegu tengsl sem tengd eru þessu frv. koma að hálfu leyti til vegna vegagerðar og öll önnur ákvæði frv. skila síðan helmingi. Það er rétt sem bent hefur verið á að sum þeirra skila ákaflega litlum beinum sparnaði í upphafi en eru til þess fallin þegar fram í sækir að leiða af sér verulegan sparnað og skilvirkari stjórnun, og að því er stefnt. Ástæðan fyrir því að þessi bandormur er svo miklu minni en sá fyrri er sá að þegar hann var afgreiddur síðast var mörgum ,,þrátt-fyrir``-ákvæðum breytt varanlega, m.a. ákvæðum sem menn höfðu í tíu eða fimmtán ár á hverju einasta ári, hvaða flokkar sem voru í stjórn, frestað að uppfylla skilyrði í sérlögum vegna þess að þeir þurftu að koma saman fjárlögum. Að því leyti tel ég hreinna að breyta slíkum ákvæðum varanlega því þá hafa þingmenn, sem sitja á þingi á hverjum tíma, tækifæri til að beita áhrifum sínum til að koma fjármunum til þessara þátta eftir því sem þeir kjósa hverju sinni en eru ekki bundnir af ákvörðun þingmanna á árum fyrr um fjárhagsleg útlát. Ég tel það vera heilbrigðari stjórnunaraðferð. Á nokkrum stöðum er ákveðin tilfærsla og skipulagsbreyting sem hefur ekki að þessu sinni áhrif á aðstæður þeirra sem lögin taka til eins og bent hefur verið á varðandi Framkvæmdasjóð fatlaðra og reyndar þá þætti sem snúa að Atvinnuleysistryggingasjóði og hæstv. félmrh. hefur gert glögga grein fyrir. Ekki er meiningin með þessu frv. að friða refinn heldur er gert ráð fyrir því að sveitarfélögin beri ábyrgð í þessum efnum og ábyrgðinni fylgi útgjöld. Ég veit að ég er ekki sérfræðingur í þessum efnum en ég hef þó á tilfinningunni að of mikið sé gert úr hættunni af refnum og það megi gjarnan fara varlegar í að farga honum en gert hefur verið en sveitarfélögin hafa sem sagt opnar heimildir til þess. Refurinn er af þeirri deild dýra sem fyrir var þegar forfeður okkar komu til landsins og ég held að við eigum að sýna honum nokkra virðingu enda er það svo að þegar menn vilja tala um stétt stjórnmálamannanna, sem er yfirleitt ekki í hávegum höfð í umtali, þá þykir það það skásta sem um okkur er sagt að við séum pólitískir refir. Þessir bræður okkar eiga því að eiga nokkurn skilning. Ég veit að um þetta kann að vera ágreiningur milli manna, mér sýndist það á svipnum á þeim sem fram hjá mér gekk í þessari andránni. En að öðru leyti verður þetta mál náttúrlega skoðað í nefnd. Það voru nokkur atriði í framsöguræðu minni sem ég bað um að nefndin mundi skoða sérstaklega. Síðan fá menn tækifæri til að ræða þetta á nýjan leik í þingsalnum.

Virðulegi forseti. Ég beindi í máli mínu áðan spurningu til hæstv. forsrh. sem hann svaraði ekki þegar hann sté í ræðustól. Ég vil ítreka þá spurningu sem snertir 11. gr. frv. Þar er talað um að atvinnuleysisbætur hækki um 2%. Ég tel að atvinnuleysisbætur hafi hækkað til samræmis við launaþróun og ríkisstjórnin gerir ráð fyrir í fjárlagafrv. að laun hækki meira en þetta á næsta ári. Því vil ég spyrja um þegar verið er að binda þetta svona niður hvort ekki sé hugmyndin að atvinnuleysisbætur hækki til samræmis við þá launaþróun sem verður í landinu á næsta ári. Síðan spyr ég ráðherrann um afstöðu hans til þess að hækka skatta sem fram kemur í 14. gr. en þar er lagt til að gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra hækki um 2%. Ég hélt að það væri í stefnu ríkisstjórnarinnar að hækka ekki skatta. Eins finnst mér nauðsynlegt að fá afstöðu forsrh., sem flytur frv., til þeirrar gagnrýni sem helst hefur komið fram, þ.e. það mikla framsal á valdi sem hér er beðið um frá löggjafarvaldinu yfir til framkvæmdarvaldsins í heilbrigðismálum þar sem gert er ráð fyrir að heilbrrh. fái heimild til meiri háttar skipulagsbreytinga til frambúðar í heilbrigðiskerfinu og þarf ekki að lýsa því frekar en hér hefur verið gert.

Herra forseti. Ef skoðuð eru lög um heilbrigðisþjónustu kemur þar fram að nú þegar hefur ráðherra allvíðtækar heimildir til að beita reglugerðum við útfærslu þeirra laga og breytingin er því ekki eins mikil og hér gæti virst þótt nokkrir þættir séu sérstaklega til nefndir. En ef lögin um heilbrigðisþjónustu eru skoðuð kemur fram í lokagrein þeirra að fyrir hendi eru allvíðtækar heimildir ráðherrans nú þegar til að beita reglugerðarvaldi við útfærslu laganna þannig að þarna verða engin kaflaskipti. Ég svaraði heldur ekki hv. þm. varðandi það hvort verið væri að undirbúa jarðveginn varðandi 8. og 9. gr. vegna hugsanlegs flutnings málefna fatlaðra yfir til sveitarfélaga sem hefur ekki verið neins staðar endanlega rædd þó að margir hafi látið í ljós þær skoðanir að vel gæti farið á því að sveitarfélögin önnuðust meira þennan málaflokk en nú er. Það er auðvitað ekki verið að stíga nein skref í því sambandi til þess að gera sveitarfélögunum slíka yfirtöku erfiðari ef til kæmi. Um 11. gr. er það að segja að í gildandi lögum segir að við endurskoðun fjárlaga skuli endurskoða hámarksbætur atvinnuleysisbóta og verið er að uppfylla þessa lagaskyldu sem menn eru að fylgja fram hér og hækkunin er í samræmi við þær verðbreytingar sem orðið hafa á tímabilinu og það sama má reyndar segja um 14. gr. Varðandi það sem vitnað var til fjárlaganna þá er sú tala, eins og fram kom hjá hæstv. fjmrh., sem notuð er sem uppfærslutala í fjárlögunum eingöngu viðmiðunartala, reikningstala, og segir ekkert, spáir ekki einu sinni um það hvað ríkisstjórnin, Þjóðhagsstofnun eða aðrir aðilar, ímynda sér að launabreytingar muni verða á tímabilinu. Verði launabreytingar á tímabilinu sem verða úr takt við þetta þá hafa menn heimild til að grípa þar inn í og í síðasta lagi við næstu fjárlög ber mönnum að endurskoða taxtann.

Virðulegi forseti. Ég fagna því sem fram kom hjá hæstv. forsrh. að ríkisstjórnin er ekki að binda sig í þessi 3,5% vegna þess að það er fjarri lagi að launabreytingar í landinu verði ekki meiri en 3,5%. En ég hafði áhyggjur af því, virðulegi forseti, að með því að vera að binda niður hámarksbæturnar hækki þær ekki nema um 2% og ég spurði hæstv. ráðherra að því hvort hann teldi ekki eðlilegt að atvinnuleysisbætur hækkuðu til samræmis við launaþróun í landinu og hvort menn séu ekki að festa sig niður með því að binda þetta með þessum hætti. Ég er ósammála hæstv. forsrh. um það að ekki sé um nein kaflaskipti að ræða í þeim heimildum sem hæstv. heilbrrh. óskar eftir. Ég held að verið sé að fara fram á miklu víðtækari heimildir en við höfum áður séð. En sjálfsagt mun nefndin sem fær þetta til meðferðar skoða það og mér býður svo í grun að ekki sé allt útsagt í þeim efnum. Það er alveg öruggt að þingið getur varla látið bjóða sér svona mikið framsal á valdi til framkvæmdarvaldsins eins og hér er beðið um.

Virðulegi forseti. Í ræðu minni áðan kom ég á framfæri athugasemdum varðandi Framkvæmdasjóð fatlaðra og fleiri þætti. Sömuleiðis minntist ég aðeins á heilbrigðismálaþáttinn sem hefur verið ræddur talsvert af öðrum þannig að ég ætla ekki að bæta neinu við það sem ég sagði áðan að öðru leyti en því að ég harma að ráðherrarnir skuli ekki hafa svarað fyrir sig, hvorki hæstv. félmrh. né hæstv. menntmrh., sem er vonandi til marks um að þeir séu sammála um þær ábendingar sem fram komu frá mér og séu að íhuga þær.  Ég kvaddi mér hér aðallega hljóðs til að hvetja alla hæstv. ráðherra til að íhuga 2. gr. frv., um þetta prófa- og endurtekningargjald eins og ég held að það sé kallað. Þetta gjald gengur ekki. Þetta er mjög vont gjald. Þetta er gjald sem leggst á þá sem síst skyldi eins og hv. þm. Sigurður Hlöðvesson rakti hér áðan. Þetta leggst á þá sem af einhverjum ástæðum eiga í erfiðleikum með að taka próf við þau skilyrði sem búin eru á hverjum tíma. Stundum getur það verið af efnahagslegum ástæðum, stundum af öðrum ástæðum sem eru algjörlega óviðráðanlegar og ég rakti í máli mínu áðan. Stundum af báðum þessum ástæðum, þ.e. bæði af efnahagslegum ástæðum og því að viðkomandi séu fatlaðir eða eigi af öðrum ástæðum erfitt með að taka próf og verði að taka þau þess vegna aftur og aftur. Í fullri einlægni, hæstv. forseti, að ráðherrunum viðstöddum og ekki síst hæstv. forsrh., ég bið um að þetta verði strikað út. Ég fer fram á það að ráðherrarnir sýni þá sanngirni að þetta verði strikað út. Þetta gengur ekki, hæstv. forseti. Þetta væri þvílík skömm og þvílík smán fyrir ríkið, fyrir menntakerfið að innleiða þennan endurtekningarskatt að það gengur alls ekki. Ég skora á hæstv. forsrh. að beita sér fyrir því að hafa vit fyrir ráðherrum sínum í ýmsum efnum, m.a. þessu, og strika greinina út. Hún er hneisa, hæstv. forseti.

Herra forseti. Ég svaraði því rækilega áðan hv. 8. þm. Reykv. hvernig málefnum fatlaðra er háttað varðandi fjárlög næsta árs. Til málefna fatlaðra verður varið 190 millj. meira á árinu 1997 en gert er í ár. Að vísu er rétt að hægt er að finna það út að talan sem merkt er á Framkvæmdasjóð í fjárlagafrv. er lægri en talan sem var merkt á hann í fyrra, en það er líka létt af honum skyldum. Það sem máli skiptir er það að til málefna fatlaðra í heild fer 190 millj. kr. meira á næsta ári en í ár. Þessi málaflokkur hefur algeran forgang í félmrn. og er eini málaflokkurinn sem hækkar í líkingu við þetta því að þetta eru aðhaldssöm fjárlög og við erum ákveðnir í því að reyna að afgreiða þessi fjárlög hallalaus. Það er alveg þýðingarlaust að taka einn þátt úr úr og staglast alltaf á honum. Það er heildarmyndin sem menn verða að horfa á. Ég veit ekki hvort ég á að fara að ræða svikabrigsl sem hv. 8. þm. hafði uppi í ræðu sinni fyrr í dag. Ég hef ekkert svikið. Það var gerður samningur um útskrift 37 vistmanna á Kópavogshæli af forvera mínum án þess að til þess væru neinir peningar merktir því. Þetta var gert í hita kosningabaráttunnar. Ég tel mig bundinn af þeim samningi og verið er að útskrifa þetta fólk af Kópavogshæli. Það er það eina sem loforð hefur verið um. Vangaveltur um það hverjar áherslurnar eigi að vera og það er stefnt að því að halda áfram útskriftum af Kópavogshæli en hins vegar er ekki búið að gera neina samninga þar um. Það er full ástæða til að velta vöngum yfir því hvort það er rétt, hvort fötluðum er meiri greiði gerður með því að útskrifa alla sem allra fyrst af Kópavogshæli eða hvort ástæða er til að sinna þeim sem enga þjónustu fá eða litla. Ég tók aldeilis við biðlistum þegar ég kom í þetta ráðuneyti, þeir hafa ekki orðið til í minni tíð. Þeir hafa styst í minni tíð. Mér er mjög umhugað um að reyna að bæta úr neyðarástandi sem sums staðar hefur komið í ljós. Það er t.d. verið að stofnsetja heimili fyrir einhverf börn upp í Tjaldanesi en í þeim málaflokki var neyðarástand og var reynt að bæta úr því. Þetta er bara spurning um forgangsröðun. Við erum ekki ósammála um markmiðið en þetta er spurning um forgangsröðun. Ég gleymdi að minnast á það í ræðu minni áðan að það er náttúrlega deginum ljósara að sveitarfélögin taka ekkert við málefnum fatlaðra nema samkvæmt samningi þannig að þau fái borið uppi þá þjónustu sem þau þurfa að veita, það er alveg deginum ljósara. Við ætlum ekkert að taka einhliða ákvörðun um að færa málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaga. Það gerist að sjálfsögðu í samningum. Hins vegar höfum við fjmrh. komist að samkomulagi við formann og framkvæmdastjóra Sambands íslenskra sveitarfélaga um að stefna að því að þessi yfirfærsla fari fram 1. jan. 1999. Það er að sjálfsögðu undanskilið að samkomulag verði um yfirfærsluna alveg eins og var með grunnskólann um kostnaðarskiptinguna eða hvernig málið verði fjármagnað. En að þessu er stefnt. Ég vænti þess og sé það reyndar í hendi minni að sveitarfélögin eru ófáanleg að taka við málaflokknum nema fá með honum fé. Ég vil þakka hv. þm. Sigurði Hlöðvessyni fyrir að taka eftir því og nefna það hér að hlutur sveitarfélaganna er ekki fyrir borð borinn í frv. Það er að vísu skerðing á þátttöku ríkisins til refaveiða og það mál gæti þarfnast einhverrar endurskoðunar. Það er ekki verið að friða refinn með þessu frv. heldur er verið að ætlast til þess að sveitarfélögin ein beri þann kostnað sem af refaveiðunum hlýst og sum sveitarfélög fara ansi létt með það. En það hefur komið í ljós að þau sveitarfélög eru til þar sem þessi kostnaður er illviðráðanlegur eða óviðráðanlegur þannig að ekki verður mögulegt fyrir þessi sveitarfélög að halda jafnvægi í náttúrunni með því að fækka ref. Herra forseti. Ég ætla að láta þetta nægja.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir það að bregðast við ræðu minni. Ég tek hins vegar eftir því að hæstv. menntmrh. situr enn þá og segir ekkert við þeirri gagnrýni sem fram hefur komið á þessa ótrúlegu 2. gr. frv. en ég ætlaði að beina orðum mínum til hæstv. félmrh. og segja: Veruleikinn er sá að það er verið að skerða framkvæmdasjóðinn, það er alveg óhjákvæmilegt að horfast í augu við það. Það er verið að gagnrýna það mjög harkalega af formanni Landssamtakanna Þroskahjálpar í Morgunblaðinu í dag. Hann segir að boðuð hafi verið stefnubreyting í þá átt að fresta því að íbúar Kópavogshælis fái aðra búsetu og er það algerlega óviðunandi og svik við þá sem þar búa, aðstandendur þeirra og starfsfólk stofnunarinnar. Þetta er algerlega skýrt að formaður Landssamtakanna Þroskahjálpar kveður hér mjög sterkt að orði og ég held að það sé nauðsynlegt fyrir hæstv. félmrh. að átta sig á því að hér er um ákveðin tíðindi að ræða þegar málið er sett upp með þessum hætti. Auðvitað getur hæstv. ráðherra félagsmála reynt að skýla sér á bak við forvera sína sem hafi byrjað á því að skerða framkvæmdasjóðinn og taka hann í rekstur. En það er í raun og veru engin lausn og ekkert svar. Það er ekkert svar fyrir hæstv. félmrh. Framsfl. að skýla sér á bak við forvera sína í þessu efni. Hann einn ber ábyrgð á þeim ákvörðunum sem nú er verið að taka og það er bersýnilegt að í þeim samtökum sem helst sinna þessum málum er mikil óánægja með vinnubrögð ráðherrans að því er þessa hluti varðar.

Herra forseti. Veruleikinn með Framkvæmdasjóð fatlaðra er sá að nú eru hlutirnir kallaðir sínum réttu nöfnum og rekstrarverkefnin eru tekin út úr framkvæmdasjóði en sett annars staðar undir aðra fjárlagaliði. Þar af leiðandi er hægt að finna það út að minna fé sé merkt á framkvæmdasjóðinn en í fyrra, en það eru líka verkefni sem honum er ætlað að vinna. Hlutirnir eru bara kallaðir sínum réttu nöfnum núna og það tel ég vera framför. Það tel ég vera skynsamlegt eins og ég hef rakið þrásinnis áður í dag. Það hefur ekki nein stefnubreyting verið boðuð varðandi útskriftir á Kópavogshæli. Það sem hefur verið gert er að leitast við að standa við þann samning, þá ákvörðun, sem fyrirrennari minn, hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, tók, að útskrifa í fyrsta áfanga 37 vistmenn af Kópavogshæli og er verið að gera það. Það er ekki alveg búið en það eru líkur til að það takist innan skamms. Engin önnur stefnubreyting hefur verið boðuð og það var enginn samningur gerður um meira á Kópavogshæli. Það eina sem ég hef látið frá mér fara eru vangaveltur um það hvort skynsamlegt sé að gera það á undan öðrum verkefnum sem bíða í málefnum fatlaðra.

Herra forseti. Þessi umræða snýst náttúrlega ekki um verkefnin sem slík, sem ég efast ekki um að eru stór og mikil, og það getur vel verið að hæstv. ráðherra hafi einhverja allt aðra skoðun á þessu máli heldur en t.d. formaður Landssamtakanna Þroskahjálpar. Ég skal ekkert um það segja. Málið snýst í raun og veru ekki um það. Málið snýst um þann veruleika að það hefur komið fram í þessari umræðu og í grein í Morgunblaðinu í dag að Framkvæmdasjóður fatlaðra er skorinn meira niður en nokkru sinni fyrr. Hæstv. félmrh. reynir að skýla sér á bak við Alþfl. í þessu máli en það er út af fyrir sig engin vörn fyrir ráðherrann því að ráðherrann ber einn ábyrgð á fjárlagatillögum ársins 1997. Og þau undur hafa nú gerst að hann viðurkennir að þetta sé rétt, að um meiri niðurskurð sé að ræða en nokkru sinni fyrr. Hann segir að vísu að hlutirnir snúi fyrst og fremst bara þannig að þeir séu núna kallaðir sínum réttu nöfnum. En hann viðurkennir að það sé minna fé í framkvæmdir á vegum framkvæmdasjóðsins en nokkru sinni fyrr. Og hvað þýðir það? Það þýðir minni þjónustu mjög fljótlega fyrir fatlaða í landinu, minni þjónustu en ella væri um að ræða. Það er alvarlegur hlutur að ráðast til atlögu við þennan hóp með þeim hætti sem þarna er gert og þess vegna skora ég á hæstv. félmrh., sem ég veit að er sanngjarn maður, að fylgja játningum sínum áðan eftir með því að leiðrétta þessi ákvæði frv. þegar þau koma til meðferðar í hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Umræðan snýst um þann veruleika að málefni fatlaðra fá 190 millj. kr. meira á næsta ári en þau fengu í ár. Ég ræðst ekki til neinnar atlögu við málefni fatlaðra, síður en svo. Þetta er forgangsmálaflokkur í mínu ráðuneyti.

Hæstv. forseti. Eins og heyra mátti af þessum lestri hæstv. forseta af ræðustóli, þá eru frumvörpin að streyma frá ríkisstjórninni þannig að myndin í ríkisfjármálunum fer að skýrast. Ég fagna því að frumvörpin koma nú sæmilega snemma fram þannig að það gæti bent til þess að það tækist að ljúka þingi á þeim tíma sem áætlað er fyrir jól. Það væri ástæða til þess að fara nánar ofan í þá umræðu sem orðið hefur um málefni fatlaðra en þar sem ég sit í félmn. ætla ég að geyma mér það þar til við höfum farið yfir þau mál í nefndinni. Ég verð að segja það, hæstv. forseti, að ég sakna þess mjög að hæstv. menntmrh. skuli ekki hafa komið í ræðustólinn til þess að skýra fyrir okkur það sem felst í 2. gr. frv. Mér finnst hann svo sannarlega skulda okkur skýringar vegna þess að það er sannast að segja erfitt að átta sig á því hver hugsunin er að baki þessari grein og í rauninni erfitt að trúa því að ríkisstjórnin ætli sér að leggja þennan skatt á þá nemendur sem erfiðast eiga í skólakerfinu því eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, þá eiga skólarnir auðvitað margvísleg ráð til þess að taka á þeim nemendum sem eru að slugsa, en þeir nemendur eru vissulega til, ekki ber að neita því. Fyrsta spurning mín til hæstv. menntmrh., herra forseti, er þessi: Hvernig er talan 32 millj., sem á að auka sértekjur framhaldsskólanna um, fundin? Það segir í frv. að lausleg athugun bendi til þess að meira en 15% nemenda endurtaki próf. Það er væntanlega ekki mikið meira en 15% því að þá hefðu menn nefnt hér einhverja aðra tölu. Samkvæmt því sem fram kemur í fjárlagafrv. er áætlað að innritaðir nemendur í framhaldsskólunum séu um 17.200 og liðlega 15% af því eru um 2.500--2.600 nemendur. Ef þeir borga 1.500 kr. hver fyrir hvert próf, þá fæ ég út úr því að það séu um það bil 3,7--3,8 millj. Er virkilega reiknað með því að hver nemandi falli á 8 prófum eða svo? Ég spyr bara: Hvernig er þessi tala fundin? Ég vildi fá upplýsingar um það. Ég vil líka fá það skýrt hér út ...  ,,Með hliðsjón af því að endurinnritun er jafnan meiri í áfangaskólum en bekkjarskólum er áætlun miðuð við 2.500 kr. á nemanda í áfangaskólum en 1.000 kr. í bekkjaskólum.`` Hvernig skýrir ráðherrann þetta? Er þetta að meðaltali miðað við 2.500 kr. í áfangaskólum þó að nemandi borgi 1.500 kr. eða hvernig á að skilja þetta? Ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki á þessu. Það frv. sem við erum að fjalla um hér kveður á um 1.500 kr. gjald. Hver er skilningur ráðherra á þessari grein? Hér er um heimild að ræða til framhaldsskólanna. Er það skilningur ráðherra að skólunum sé þar með heimilt að sleppa ákveðnum hópi nemenda við að greiða þetta? Ég tók fyrr í dag dæmi af fötluðum nemendum í Menntaskólanum við Hamrahlíð sem iðulega þurfa að endurtaka próf. Það kemur auðvitað oft fyrir að nemendur ætla sér of mikið þegar þeir eru að koma inn í framhaldsskóla, sérstaklega áfangaskólana, innrita sig í áfanga og átta sig svo á því að þeir eru búnir að hlaða of miklu á sig eða að undirbúningur er ekki nægilega góður og þeir kjósa að hætta í áfanganum, en samkvæmt þessu eiga þeir að borga fyrir þegar þeir svo innrita sig aftur í áfangann. En er það virkilega meining hæstv. ráðherra að það verði farið að skattleggja t.d. fatlaða nemendur eða nemendur sem, eins og var nefnt fyrr í dag, þjást af dyslexíu? Ég ætla að biðja menn að hafa það í huga að nemendur sem eru með dyslexíu hafa yfirleitt mjög góða greind, þetta er bara líffræðilegur galli sem erfitt er að ráða við og því miður hefur verið tekið allt of lítið á í okkar skólakerfi. Ég þekki sjálf dæmi um það og heyrði síðast dæmi í gær um nemanda sem hefur nýhafið nám í framhaldsskóla hér í borg og þá loksins á að fara að taka á vandanum. Ég vil biðja hæstv. menntmrh. af þessu tilefni að kanna það hvernig þjónustu við þessa nemendur er háttað í grunnskólunum. Ég held því miður að þar sé víða pottur brotinn og get tíundað dæmi um það. Samkvæmt frv. á t.d. þessi hópur nemenda að fara að borga fyrir það að þeir þurfa iðulega að fara oftar en einu sinni í gegnum áfanga. Þessum nemendum er vísað í áfangaskólana vegna þess að það eru meiri möguleikar á því þar að þeir komist hægt og bítandi í gegnum þetta. Hver er eiginlega hugsunin í þessu? Mér finnst, herra forseti, að hæstv. ráðherra verði að skýra þetta fyrir okkur því að hér er um svo miklu, miklu meira að ræða en það að auka aðhald í skólunum. Þetta er miklu stærra og verra mál. Ef þessi grein verður felld út úr frv., sem ég vona að gerist, þá vantar skólana þessar tekjur og það verður að bæta þeim það upp. Ég hef, hæstv. forseti, tíundað þær spurningar og þau atriði sem mér finnst að hæstv. menntmrh. þurfi að skýra fyrir okkur og hann hefur nú kvatt sér hljóðs og ég vona að við fáum nú svör.

Herra forseti. Ég get í sjálfu sér verið stuttorður um þetta mál því að það skýrir sig sjálft í greinargerðinni og mín sjónarmið hafa komið fram í umræðunum, bæði um þetta frv. og líka áður. Það sem er aðalatriðið er að hugmyndin er sú að gjaldtakan leiði til markvissari innritunar og auðveldi skipulagningu í kennslu fremur en að leiða til útgjalda nemenda. Eins og hv. þm. nefndi eru fjárhæðirnar, ef hann reiknar þessar tölur eins og hann gerði, sem hann fær út og lenda í útgjöldum nemenda lágar. Aðalatriðið er: Tekst með þessum stjórnunarháttum að skapa það aðhald í skólunum að það verði sparnaður í rekstri þeirra og aukin hagkvæmni? Það er markmiðið með þessu eins og hér hefur margsinnis verið tekið fram og stendur í 2. grein. Og það eru mörg rök fyrir því eins og ég segi, menn geta tekið mörg dæmi úr daglegu lífi til þess að átta sig á því til hvers innheimta á gjöldum getur leitt og hvernig hún getur breytt viðhorfi fólks þegar ákvarðanir eru teknar um margvíslega hluti. Þegar við veltum fyrir okkur stöðu íslenska skólakerfisins og framhaldsskólans þá stöndum við frammi fyrir því, eins og er imprað á í greinargerðinni einnig, að brottfall nemenda í framhaldsskólanum er óvenjuhátt. Því miður liggja ekki fyrir haldbærar nýjar rannsóknir á því hvað veldur þessu brottfalli og það er nauðsynlegt finnst mér að rannsaka það við núverandi aðstæður og mun ég beita mér fyrir rannsókn á því hvað veldur brottfallinu. Það er mjög misjafnt eftir skólum hvernig þessu brottfalli er háttað og hvaða ástæður eru fyrir því og það er sjálfstætt rannsóknarefni og nauðsynlegt að velta því fyrir sér. Ein ástæðan gæti verið að nemendur velji sér nám sem þeir ráða ekki við og þeir ætli að leggja of mikið undir í sínu námi og það valdi þessu brottfalli. Það eru ýmsar ástæður fyrir þessum hlutum sem sjálfsagt er að kanna, en ég tel að einmitt með þessum aðgerðum sé unnt e.t.v. og vonandi eins og hér er lýst að stýra þessu betur og ná fram hagkvæmari og betri nýtingu á fjármunum í framhaldsskólakerfinu. Þannig er þessi fjárhæð fundin með útreikningum sem menn geta kynnt sér þegar málið er rætt nánar við sérfræðinga í nefndinni sem ég ætla ekki að fara út í hér, en það er hægt að leiða rök að því að þessi tala geti komið út þegar menn leggja það saman og skoða áfangastærðir, fjölda manna í áföngum og hvernig það þróast eftir ákveðnum skólum. Þetta er alls ekki gert til þess að íþyngja nemendum um of, þvert á móti sem nauðsynlegt stýritæki í skólakerfinu miðað við þróun okkar framhaldsskólakerfis á undanförnum árum. Það var spurt áðan: Hver fann þetta upp? Ég fann þetta ekki upp. Þetta eru hugmyndir sem hafa verið á döfinni og skólamenn hafa rætt um. Menn hafa velt fyrir sér úrræðum í þessu efni til þess að sporna við þessari þróun því að það er þróun sem skólamenn í sjálfu sér eru ekkert hrifnir af að þetta dreifist ...  En það er þetta sem um er að ræða og málið er lagt þannig fram að ráðherrann fái heimild til þess að setja um þetta reglur, m.a. af því að menn vilja að sjálfsögðu taka tillit til þeirra sem búa við fötlun eða annað það sem hér hefur verið nefnt. Ég tek undir það með hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur að vandamál þeirra sem eru með lesblindu er vandamál sem er að verða skýrara og ótvíræðara í okkar skólakerfi heldur en áður. Lesblinda greinist nú betur en áður og ýmislegt sem menn hafa skýrt á þann veg að væri einkennileg hegðun á e.t.v. rætur að rekja til lesblindu. Það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að koma til móts við lesblinda nemendur og þarf að gera það betur. M.a. hefur Blindrabókasafnið verið eflt í því skyni og látið útbúa hljóðspólur fyrir lesblinda nemendur og það hafa verið gerðar ýmsar ráðstafanir. Á vegum menntmrn. verður gert enn meira til þess að koma til móts við þá sem eru með lesblindu. Ég held, herra forseti, að fyrir þessu séu haldgóð rök. Eins og margsinnis hefur komið fram af minni hálfu er markmiðið ekki að íþyngja nemendum með greiðslum heldur að skapa stjórnkerfi í skólunum til þess að ná fram sparnaði og hagræðingu.

Hæstv. forseti. Ég er eiginlega alveg gáttuð á þessu. Það á að ná inn 32 millj. með þessu gjaldi samkvæmt þeirri áætlun sem frv. byggir á. Samt sem áður á ekki að íþyngja nemendum. Hverjir eiga að borga þetta? Eru það ekki nemendur sem eiga að borga þetta? Ég er í raun og veru engu nær varðandi þessa tölu. Ég reiknaði þetta út lauslega áðan miðað við fjölda nemenda og miðað við það fall sem greint er frá í frv. til fjárlaga og ég fæ þessar tölur ekki til að ganga upp á nokkurn hátt nema reiknað sé með því að nemendur falli margfaldlega og það gera vissulega sumir nemendur. Og það er góð spurning hjá hæstv. ráðherra: Hvers vegna er allt þetta brottfall? Ég held að skýringin sé ósköp einföld. Íslenskir framhaldsskólar bjóða nemendum ekki upp á nógu fjölbreytt nám. Það er allt of mikil áhersla lögð á bóknám, framhaldsskólarnir eru öllum opnir og það eru því miður allt of margir sem ráða ekki við það nám sem er boðið upp á. Það er ósköp einfalt. Auðvitað kunna aðrar skýringar að koma þarna til, sérstök vandræði, bæði félagsleg og líkamleg og ýmislegt sem hér hefur fléttast inn í umræðuna. Málið er það, hæstv. forseti, að í fjölbrautaskólunum er það fyrst og fremst í kjarnagreinum sem nemendur falla. Það er í stærðfræði, efnafræði, eðlisfræði og íslensku og ýmsum þeim greinum sem teljast til kjarna. Það er það sem öllum er ætlað að taka þannig að það er ekki eins og menn falli í einhverju sem þeir eru að velja sér ,,af því bara`` og af því að þeir velja vitlaust. Þetta eru kjarnagreinarnar sem fyrst og fremst er um að ræða. Við erum að fjalla um að það á að taka ákveðið gjald af þeim nemendum sem ráða ekki við það sem þeir eru að fást við.

Hæstv. forseti. Aðeins varðandi 2. gr. í þessum bandormi sem mörgum hefur orðið tíðrætt um, þ.e. 1.500 kr. endurtökugjald á prófum. Ég verð að segja að skólamönnum er ærinn vandi á höndum þegar þeir eiga að fara að leggja á þetta gjald. Nú kemur nemandi sem hefur verið veikur á önninni og tekur próf og nær ekki. Á hann að borga endurtökugjald? Hann var veikur. Nú koma þeir sem eiga við sérstaka örðugleika að glíma sem eru margvíslegir. Hér hefur verið nefnd t.d. lesblinda, en það er margt annað sem gerir fólki sérlega örðugt um nám þó það leggi sig allt fram. Eiga þeir sérstaklega að gjalda fyrir það að þurfa að endurtaka próf? Og nú er það svo að fólk þarf oft ekki að endurtaka eitt próf. Það eru kannski þrjú próf sem þarf að endurtaka. Og hvað á að gera í þeim tilfellum í áfangaskólum þar sem nemandi hefur verið í t.d. áfanga 301. Hann fellur þar. Þá innritar hann sig í hliðaráfanga sem heitir kannski 302 eða 303, tekur próf þar. Þá er hann kominn í annan áfanga. Á hann að borga það? Ég held að þetta verði endalaust rugl og ég held að eina leiðin til að forða kaosi út af þessu og endalausum leiðindum sé að afnema þetta og drífa þennan kafla út úr frv. Það hefur verið talað um hér að slíkt gjald kynni að hafa mikið uppeldisgildi og ráðgjafar hæstv. menntmrh. hafa hvíslað því að honum að sennilega mundi fólk hætta að falla á prófum ef það þyrfti að borga 1.500 kall fyrir. Ég verð að segja að ég efa það mjög. Ég held að það hafi ekkert með uppeldi að gera hvort fólk þurfi að borga þetta. Þetta kemur hart niður á þeim heimilum sem minnst hafa. Eiga kannski þau börn sem mest þurfa að vinna með skólanum og þurfa svo líka að fara að borga endurtekningargjald á prófum ofan á bækurnar og ofan á skólagjöldin, sem nú er búið að lögfesta? Og ofan á efnisgjöldin sem á kannski að fara að taka upp til viðbótar við skólagjöldin því að mörgum ráðgjöfum menntmrh. í skólamálum þykir ekki nóg að gert og vilja auk skólagjaldanna fá að innheimta efnisgjöld líka. Það var talað um að brottfall mundi minnka sérstaklega ef skólagjöldin væru tekin upp. Ég hefði gaman af að heyra það hvort sú hafi orðið raunin, að skólagjöld hafi sérstaklega minnkað brottfall úr skólum. Þetta er nefnilega mikið vandamál hjá okkur, hversu miklu minna hlutfall nemenda lýkur framhaldsskólanámi á Íslandi heldur en í nokkru öðru nálægu landi. Og ég verð að segja það að ég sé aðrar leiðir til að koma í veg fyrir það heldur en að leggja sérstök gjöld og skatta á þá sem standa höllum fæti í skólakerfinu. Enn eitt vil ég minna á. Kennarar eru nú misharðir, misvondir við nemendurna. 

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja mikið þessa umræðu sem hefur verið ágæt, en minna um svör frá hæstv. ráðherrum. Ég vil byrja á því að undrast 2. gr. sem hefur verið hér til umræðu undanfarnar mínútur. Ég furða mig á því að enn skuli ætlað að seilast í vasa þeirra sem minnst hafa því að eins og menn vita eru það oft þeir sem eru fatlaðir eða þeir sem minna mega sín sem eiga erfitt uppdráttar í skóla og hjá fátækum fjölskyldum þurfa börnin oft að vinna með skólanum. Við þekkjum það úr stórmörkuðunum, þangað sem börnin fara eftir skóla til að vinna fram eftir kvöldi jafnvel. Það eru oft þessi börn sem ná ekki að klára öll próf þegar þau eru að létta undir með fjölskyldunni. Ég furða mig því á þessari tillögu frá menntmrn., að ætla að fara að seilast í vasa þessara nemenda með greiðslum fyrir það að þurfa að endurtaka próf og ég vonast til þess að þetta ákvæði verði farið út úr bandorminum þegar hann kemur hér til lokaafgreiðslu. Ég undrast líka 11. gr. bandormsins þar sem lagt er til að atvinnuleysisbætur hækki um 2%. Ég hefði talið eðlilegt að þær fylgdu launahækkunum og minni á að álíka ákvæði var inni í bandormi fyrir ári þar sem aðrar bætur, sem voru greiðslur til lífeyrisþega, átti að binda með álíka prósentum. Ég tel því eðlilegt að menn létu atvinnuleysisbætur fylgja launaþróun og því sem næst í kjarasamningum um áramót. Ég gagnrýni einnig það að ákvæði eins og koma fram um heilbrigðismálin, komi inn í bandorm. Hér er verið að fara með stefnumótunarmál. Ég hefði talið að þetta ætti að koma inn í sérstöku frv. þar sem við gætum þá rætt stefnumótun í heilbrigðismálum og tekið afstöðu til þessara mála samkvæmt því. Þessi mál eiga ekki heima í bandormi því að þetta eru ekki ráðstafanir í ríkisfjármálum. Þessi ákvæði um heilbrigðismálin hafa ekkert að segja með ríkisfjármál. Það getur vel verið að það sé hagkvæmara að hafa eina stjórn yfir heilsugæslunni í Reykjavík. Ég ætla ekkert að segja um það hér. En ég hefði talið eðlilegt að menn skoðuðu það nánar. Ég sit í stjórn eins heilsugæsluumdæmis í Reykjavík og það hefur verið stefnan hjá borgaryfirvöldum að í stjórn heilsugæslustöðva sætu þeir sem búa í umdæminu og þekkja eðli starfseminnar og það er mismunandi starfsemi í mismunandi umdæmum í borginni. Það er t.d. annars konar starfsemi og aðrar áherslur í Vesturbæjarumdæmi en í Breiðholti eða í Grafarvogi og aðrar áherslur lagðar þar alveg eins og aðrar áherslur eru í sjávarplássi í heilsugæslu heldur en kannski í þjónustumiðstöð inni í landi. Það er því ekki óeðlilegt að heilsugæsluumdæmum í borginni væri skipt upp því að hér búa yfir 100 þúsund manns, tæpur helmingur þjóðarinnar og ekki óeðlilegt að þar fari ekki öll stjórn á heilsugæslunni á eina hendi eða undir eina stjórn. Það getur verið að það sé eðlilegt, en það þarf að ræða. Ég spyr, og ég hef ekki heyrt svar við því enn þá hjá hæstv. ráðherra, hvort haft hafi verið samráð við borgaryfirvöld þegar þessi tillaga var sett fram. Eins og málum er nú háttað í heilsugæslunni í Reykjavík, eru fjórar stjórnir yfir hinum ýmsu heilsugæslustöðvum í borginni. Síðan er samráðsnefnd sem kemur saman eftir fundi stjórnana og samræmir milli þessara stjórna og leggur á ráðin sameiginlega. Ég sé því ekki rökin fyrir því sem kemur fram í þessum bandormi og skýringunum með honum að þetta eigi ekki að spara eða þetta eigi ekki að breyta neinu varðandi fjármál og velti því fyrir mér hvort þessi ákvæði eigi heima í frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Ég hefði frekar talið eðlilegt að þetta kæmi undir sérstakt frv. og yrði rætt þar. Einnig langar mig til að fá skýringar á 16. gr. hjá hæstv. heilbrrh. og þeim greinum þar sem verið er að tala um heilsugæsluna og sjúkrahúsin. Ég velti því fyrir mér og heyrði að um það var spurt fyrr í þessari umræðu, hvort þetta þýddi að Sjúkrahús Reykjavíkur og heilsugæslan í Fossvogi ættu að heyra undir sömu aðila og hefði gjarnan viljað fá svar við því. Ég heyrði að hæstv. ráðherra talaði um að þetta væri eðlilegt úti á landi og það getur vel verið að það sé rétt og ég get alveg ímyndað mér að það væri hagkvæmni í því. En ég velti fyrir mér hvort við séum ekki að opna á að þetta heyri undir sömu aðila í borginni með því að samþykkja greinarnar eins og þær standa hér. Það væri gagnlegt, áður en frv. fer til nefnda, að fá skýringar á því hjá hæstv. ráðherra hvort þetta er inni í myndinni hvað varðar þessi ákvæði. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar. En vegna þess að ekki hafa komið svör við þessum atriðum þá hefði ég gjarnan viljað fá þau í þessari umræðu. Síðan munum við náttúrlega leita frekari skýringa á þessu þegar frv. kemur til umsagnar í heilbr.- og trn. og viðkomandi nefndum sem þessi ákvæði heyra undir.

Virðulegi forseti. Þær fyrirspurnir sem hér hafa komið fram hafa verið til umræðu í dag og þeim hefur verið svarað áður. Varðandi heilsugæsluna í Fossvogi og Sjúkrahús Reykjavíkur, t.d. varðandi sameiginlega stjórn, þá er ekki verið að ræða um það í þessu tilviki. Það er verið að tala um smáar heilsugæslustöðvar sem eru reknar inni í sjúkrahúsum úti á landi. Það hefur komið fram a.m.k. tvisvar sinnum í umræðunni og er allt í lagi að það komi fram í þriðja skipti. Varðandi stjórnirnar hér í Reykjavík er gert ráð fyrir að ein stjórn sé yfir heilsugæslunni í Reykjavík. Það er einmitt til að ná meira samræmi milli heilsugæslustöðvanna og er mjög eðlilegt. Og af því að hv. þm. kvartaði sérstaklega yfir því að þetta væri ekki sparnaður, þá er það auðvitað sparnaður að hafa eina stjórn í staðinn fyrir fjórar. Þar að auki er þetta mjög þungt í vöfum eins og þetta er nú og menn eru ekkert mjög nálægt vettvangi eins og þetta er nú. Þessu er skipt í fjórar stjórnir. Miklu eðlilegra að hafa stjórnina eina. Þess vegna er gert ráð fyrir því í frv. og sparar auk þess nokkrar krónur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessar athugasemdir. Ég hafði heyrt, herra forseti, svör ráðherrans vegna fyrri spurningar um Sjúkrahús Reykjavíkur og heilsugæsluna í Fossvogi. En ég spurði hvort þetta opnaði ekki jafnframt möguleikann á að samþykkja þessa grein að sett yrði sama stjórn yfir Sjúkrahús Reykjavíkur og heilsugæsluna í Fossvogi. Ég hafði heyrt svör ráðherrans um að það væri ekki í bígerð, a.m.k. þessa stundina. En opnar það ekki fyrir þann möguleika að samþykkja þetta? Ég veit að hæstv. ráðherra er með í huga að sameina stjórnir sjúkrahúsa úti á landi og heilsugæslustöðva. Vegna umræðunnar um stjórnir heilsugæslustöðvanna í Reykjavík þá er ég ekkert að mótmæla því að það geti verið hagræði í því að hafa eina stjórn yfir. En ég vil að þetta verði rætt því að það er ákveðin breyting á stefnumörkun í heilsugæslunni í Reykjavík að hafa þennan hátt á. Ég tel ekki eðlilegt að slíkt fari fram í umræðu með bandormi eða frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Ég tel það fullkomlega óeðlilegt og hefði talið að sú umræða hefði átt að fara fram sérstaklega og í sérstöku frv. Hefði hæstv. ráðherra ekki þótt eðlilegt að þetta færi þannig í gegnum þingið og það færi fram sérstök umræða um þetta? Ég benti sérstaklega á það vegna þess að borgaryfirvöldum hefur þótt eðlilegt að í stjórnina komi einstaklingar sem búa í þessum umdæmum og þekkja svæðið og þekkja þá þjónustu sem veitt er í hverju heilsugæsluumdæmi. Þetta er bara innlegg í þessa umræðu og hún þyrfti auðvitað að verða miklu meiri og víðtækari áður en farið er út í svona breytingar.

Virðulegi forseti. Varðandi heilsugæsluna í Fossvogi þá er það forgangsverkefni í heilsugæslumálum að byggja yfir Fossvogsstöðina á útvarpshússlóðinni þannig að ekki er langt þangað til sú heilsugæslustöð flyst burt. Sú umræða sem hér hefur farið fram er því alveg út úr kortinu. Varðandi það hvort það sé rétt að koma með sérstakt frv. um eina stjórn fyrir heilsugæslustöðvarnar í Reykjavík, þá er þetta nú slíkt smámál og þarf ekki svo langa umræðu --- enda heyri ég það að hv. þm. er alveg sammála mér um að þetta er skynsamleg lausn --- að mér finnst engin ástæða hvorki fyrir hana né aðra að vera að flækja málið. Það er mikið samkomulag um þetta atriði.

Herra forseti. Ég hef enn ekki fengið svar frá hæstv. ráðherra um það hvort haft hafi verið samráð við borgaryfirvöld um þetta atriði.

Það er samkomulag um þetta mál svona almennt.

Almennt? ,,Það er samkomulag um þetta mál svona almennt``, segir hæstv. ráðherra. Var haft samráð við borgaryfirvöld um þessa skipan mála? Ég hefði gjarnan viljað fá svar við því hreint út frá hæstv. ráðherra. Borgaryfirvöld útnefna menn í stjórnir þessara heilsugæslustöðva og það er í umræðunni að heilsugæslan fari til sveitarfélaganna. Það er tilraunaverkefni í gangi annars staðar og jafnvel fram undan að heilsugæslan fari alveg yfir til sveitarfélaganna. Þess vegna hefði ég talið eðlilegt að haft hefði verið samráð við borgaryfirvöld og að fagleg stefnumótunarumræða færi fram um það hvernig þessum málum skuli háttað, en að ekki væri gripið til alls konar tillagna í formi bandorms eins og þess sem hér liggur fyrir og er til umræðu í þinginu nú.

Virðulegi forseti. Á þskj. 50, 50. mál, flyt ég frv. til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis. 1. gr., sem er eina efnisgrein frv., hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við 81. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Áður en kjósandi gerir grein fyrir sér getur hann óskað eftir því við kjörstjórn að umboðsmenn lista fái ekki að vita nafn hans og ber henni að verða við þeirri ósk.`` Samkvæmt 31. gr. stjórnarskrárinnar skulu alþingismenn kosnir leynilegri hlutbundinni kosningu. Samkvæmt kosningalögum er umboðsmönnum þeirra lista sem í kjöri eru heimilt að fylgjast með framkvæmd kosninga, m.a. með því að sitja í kjörfundarstofu. Með þessu fá flokkarnir upplýsingar um það hverjir þeirra sem á kjörskrá eru hafa neytt kosningarréttar síns. Þær eru síðan nýttar til þess að hafa samband við hugsanlega kjósendur listans sem ekki hafa kosið en listinn telur æskilegt að kjósi, þ.e. svokölluð kosningasmölun. Kjósandi hlýtur að eiga rétt á því, í landi þar sem ekki er skylt að greiða atkvæði við alþingiskosningar, að ekki sé haft eftirlit með því hvort hann nýti atkvæðisrétt sinn eða ekki. Taka verður allan vafa af um að hugtakið ,,leynileg kosning`` nái einnig til þessa atriðis og því er þetta frv. flutt. Er til þess ætlast að kjörstjórn tryggi kjósendum þann rétt sem hér er gert ráð fyrir og að hún beiti til þess þeim aðferðum sem æskilegar teljast. Þetta frv. var flutt seint á seinasta þingi en hlaut þá ekki afgreiðslu og ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég tel ekkert óeðlilegt við það að þessi regla verði upp tekin ef þess verður þá jafnframt gætt að viðkomandi leggi fram persónuskilríki því það skiptir náttúrlega höfuðmáli hvort sú leynd sem er um nafnið, byggist á því að að hann vilji leyna því með réttu hver hann er, eða hvort hann vill koma því á framfæri með röngu móti hver hann er. Ég vona að hv. flm. geri sér grein fyrir þessu því að það er staðreynd að sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu hefur það gerst, vegna þess hve fjölmenni er orðið mikið, að menn hafa kosið í stað annarra manna sem eru fjarstaddir, e.t.v. erlendis, út úr bænum og þar fram eftir götunum. Og ef það á að fara að breyta þessum lögum, tel ég rétt að þetta atriði sé tekið inn í líka til að tryggja að slíkir hlutir gerist ekki.

Herra forseti. Hv. frumvarpsflytjandi nefndi það sem meginröksemd máli sínu til stuðnings að þar sem ekki væri skylt að kjósa hér eins og sums staðar er skylt, megi af því draga þá ályktun að kjósandinn hljóti að eiga þann rétt að ekki sé með því fylgst og ekki sé haft eftirlit með því hvort hann kjósi eða ekki. Þar sem það er skylt að menn kjósi, þá er haft eftirlit með því. Og hver hefur eftirlit með því? Það hefur hið opinbera. Hjá okkur, þar sem ekki er skylt að kjósa --- það er ekki þegnskylda eins og sums staðar er, ekki bara eins og var í austantjaldsríkjunum heldur er það þannig til að mynda, ef ég veit rétt, t.d. í Belgíu --- hefur hið opinbera eftirlit með því hvort menn kjósi. Það er fært inn á skrá af hálfu þriggja manna, kjördeildarstjórans og tveggja aðstoðarmanna þannig að þeir hafa eftirlit með því að það sé kosið. Frumforsendan sem hv. þm. gaf sér er því ekki fyrir hendi. Það er bara merkt við. Ég veit ekki annað en skráin sé geymd. Ég hef reyndar ekkert spurst fyrir um það. En það er svo sannarlega haft eftirlit með því. Númer tvö vil ég nefna, vegna þess að um þetta hefur stundum verið misskilningur, að þegar fulltrúar lýðfrjálsra landa hafa gerst eftirlitsmenn hjá ríkjum þar sem verið er að kjósa lýðræðislega í fyrsta eða annað sinn, þá skila þeir skýrslum. Yfirleitt er fyrsta atriðið sem nefnt er í þeim skýrslum að flokkar hafi fengið að hafa fulltrúa sína í kjördeild. Við erum hins vegar svo sósíalíseruð hér, Norðurlandabúar og Norður-Evrópumenn, að við treystum ríkinu fullkomlega. Það ætti mér sem einum helsta forsvarsmanni ríkisins að þykja vænt um. En þetta er ekki hinn sjálfgefni hlutur. Eftirlitsmenn flokkanna í kjördeildum eru hafðir til þess að fylgjast með því að ríkisvaldið, sem áður hafði öll tögl og hagldir, fari rétt með. Fulltrúar frambjóðendanna fá sem sagt umboð til þess að fylgjast með því að ríkisvaldið sem á að sjá um kosningarnar eða sveitarstjórnarvaldið sem stundum er, fari að öllum lögum og gæti réttar. Ef það væri til að mynda bannað að hafa fulltrúa flokka, þ.e. fulltrúa frambjóðenda í kjördeildum, þá færi ekkert slíkt eftirlit þar fram. Þetta er hugsunin á bak við þetta. Þetta stunduðu allir flokkar hér mjög lengi. Síðan urðu sumir flokkar minni og félagslegar heildir þeirra minnkuðu og þeir höfðu ekki mannskap til að sinna þessu lýðræðislega starfi sem lagt er á flokkana. Þá breyttu þeir um afstöðu sumir hverjir og fóru að auglýsa að þeir ætluðu ekki að njósna í kjördeildunum og sögðu þar með að þeirra fyrrverandi forustumenn og þeir sjálfir hefðu setið og njósnað um fólk í kjördeildunum hér á árum fyrr. Ég er ekki að segja að flokkur hv. þm. hafi haldið þessu fram og ég hygg reyndar að sums staðar hafi sá flokkur menn í kjördeildum. En þetta var auglýst. ,,Við ætluðum ekki að njósna í kjördeildunum``, sögðu þeir flokkar sem ekki höfðu lengur mannskap til að sinna þessu verkefni sem er nauðsynlegt að frambjóðendurnir hafi út frá meginreglum. Öll þessi umræða hefur ruglast og ruglað menn í ríminu þannig að það fer fram eftirlit í kjördeildinni af hálfu þriggja opinberra aðila, hvort menn kjósi. Þær upplýsingar liggja fyrir þannig að viðbótarupplýsingarnar eru kannski ekkert mjög hættulegar þó að það séu fulltrúar frambjóðendanna sem viti hvort réttir aðilar séu að kjósa eða hvort til að mynda aðrir eru að kjósa fyrir menn eins og hv. þm. Ólafur Þórðarson gat um áðan réttilega að því miður gerðist hér. Þessu vildi ég koma að eins og stundum er sagt í fullri vinsemd, svona í þágu röksemdanna og má vel vera að ég hafi lengt umræður, en það getur ekki verið skaði. Þetta er þess háttar mál að það er þarft að ræða það.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim tveim hv. þingmönnm sem hér hafa kvatt sér hljóðs fyrir þær ábendingar sem þeir hafa komið með. Í fyrsta lagi vil ég segja varðandi það sem hv. 2. þm. Vestf. sagði að frv. byggist á því að menn leggi fram persónuskilríki. Annars er ekki hægt að framkvæma þau ákvæði sem hér er gert ráð fyrir. Og í kosningalögunum eru heimildir sem kveða á um að hægt sé að óska eftir persónuskilríkjum. En þetta er að sjálfsögðu óframkvæmanlegt nema því aðeins að menn sýni skriflega, með ökuskírteini eða öðrum hætti hverjir þeir eru, með því að leggja fram persónuskilríki. Það er alveg á hreinu. Varðandi það sem hæstv. forsrh. sagði, þá er hér ekki verið að hrófla við því að flokkarnir geti haft fulltrúa í kjördeildum. Það er ekki verið að því. Ég hef aldrei tekið undir þennan söng um persónunjósnir og skráningu á einkahögum manna og þess háttar vegna þess að það er ekki það sem um er að ræða í þessu efni. Hér er um að ræða tiltekinn rétt, má segja, þeirra sem eru í framboði, að standa þannig að málum að kosningaframkvæmdin sé eðlileg á hverjum tíma. Í kjördeildinni geta þess vegna verið fulltrúar frambjóðendanna, fulltrúar framboðanna eða listanna og þar geta líka verið og eru kjörstjórnirnar sem eru einnig lýðræðislega kjörnar vegna þess að þær eru til orðnar í gegnum viðkomandi sveitarstjórnir, yfirkjörstjórn og landskjörstjórn þegar það á við. Í Reykjavík minnir mig --- hæstv. forsrh. þekkir það nú betur en ég --- ég held að það sé borgarráð sem gengur frá því hverjir eru í kjörstjórnunum á hverjum stað þannig að það er algerlega lýðræðislegt ferli á bak við það og mjög mikilvægt. Það sem hér er verið að gera tillögu um er bara það að ef maður vill ekki að fulltrúar flokkanna viti um nafn hans eða hennar, þá geti þeir sloppið við það. Kjörstjórnin fær auðvitað að vita um þessa hluti en fulltrúar flokkanna eiga ekki að hafa möguleika á því að vita um það inni á kjörfundinum. Nú er þetta auðvitað eins og gengur þannig að það er hægt að fara í kringum það ef menn vilja eins og liggur í augum uppi, er það ekki? Það er að segja þannig að ef menn kjósa og fulltrúar flokkanna kjósa t.d. að sitja fyrir dyrum úti á kjörstöðum og fylgjast með því hverjir koma inn og út. Það er auðvitað hægt að gera það í fámennari byggðarlögum en það er óframkvæmanlegt í Reykjavík. Okkar flokkur, Alþb., hefur verið með fulltrúa í kjördeildum. Við höfum á undanförnum árum í Reykjavík verið með fulltrúa á öllum kjörstöðum sem fylgjast að vísu ekki með því hverjir kjósa eins og gert var í gamla daga heldur svona með því hvernig kosningin fer fram. En í einstökum byggðarlögum er það þó þannig að á okkar vegum er flokkurinn með fulltrúa inni í kjördeildum sem fylgist með og merkir við og sendir upplýsingar frá sér til viðkomandi skrifstofu flokksins um það hverjir hafa kosið og hverjir ekki. Ég hygg t.d. að félagar mínir í Neskaupstað mundu kunna mér enga þökk fyrir það ef það yrði bannað að fulltrúar flokkanna kæmu þar að.

Herra forseti. Ég hef ekki mikið við það að bæta sem hv. málshefjandi fór hér allt réttilega með. Ég vil aðeins nefna vegna þess að það hefur, ekki af hálfu málshefjanda, stundum verið nefnt í þessari umræðu að menn hafa talið að menn væru að koma í veg fyrir að kosningar væru leynilegar. En auðvitað eru kosningar jafnleynilegar eftir sem áður því að menn kjósa í einrúmi. Sums staðar hins vegar er ekki eftir því sem ég best veit heimilt að hafa leynilegar kosningar. Ég held að það sé rétt hjá mér að í þessum sal til að mynda sé ófært að fá fram leynilegar kosningar. Og stundum hefur því verið haldið fram að þegar ríkisstjórn hefur nauman meiri hluta, þá sé ekki endilega víst, ef kosningar væru hér leynilegar, að ríkisstjórnin héldi alltaf velli í hverju máli fyrir sig. Það má vel vera að mér þingreyndari menn segi að hér sé hægt að hafa leynilegar kosningar. Ég kannast ekki við það.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. forsrh. að hér í þessari stofnun er það þannig að það eru aldrei leynilegar kosningar nema þegar verið er að kjósa forustu þingsins, forseta. En það hins vegar styðst við þau rök að því er ég hef skilið að þegar menn eru fulltrúar, þingmenn eru fulltrúar fyrir einhverja, þá eigi þeir sem við erum fulltrúar fyrir að geta séð hvernig við greiðum atkvæði. Og það er litið þannig á að það sé hluti af því að gera þingræði gagnsætt. Þetta á t.d. við um Alþýðusambandsþing svo ég nefni dæmi, þar sem menn eru fulltrúar fyrir tiltekin samtök. Þar gilda ákveðnar reglur í þessum efnum. Ég kvaddi mér aðallega hljóðs til að taka undir það með hæstv. forsrh. að mér finnst ástæða til þess að ræða þessi mál mjög rækilega því að það hefur ótrúlega mikið magn af rugli þróast í kringum þessa kosningaumræðu á undanförnum árum. Ég vona að þetta litla frv. fái sanngjarna og eðlilega meðferð ásamt ýmsum öðrum tillögum um breytingar á kosningalögunum sem hér liggja fyrir. Ég teldi reyndar að það væri gott að skoða þessi mál í heildarsamhengi. Ég er ekki hrifinn af því að það sé verið að gera margar, kannski tiltölulega litlar breytingar á kosningalögunum, sundurslitnar á hverju kjörtímabili. Það getur oft verið mjög vafasamt að standa þannig að málum. Þess vegna teldi ég heppilegra ef þingið á einhvern hátt tæki utan um þær tillögur sem koma, annaðhvort með því að kjósa sérnefnd eða með því að fela allshn. að fjalla um málið sérstaklega. Ég bendi á, hæstv. forseti, að nú er verið að tala um breytingar á kosningalögum, jafnvel mjög miklar breytingar á þessu kjörtímabili og þá er auðvitað eðlilegt að svona breytingartillögur eða hugmyndir eins og þessi séu skoðaðar í samhengi við heildina en ekki sundurslitið. Það er mín skoðun.

Virðulegur forseti. Aðeins út af þessu frv. því það kom fram í máli hv. þm., Svavars Gestssonar, við flutning hans á frv. að hann teldi að kosningar væru ekki með öllu leynilegar ef fulltrúar fengju að sitja í kjördeildum. Í greinargerð með frv. stendur, með leyfi forseta: ,,Kjósandi hlýtur að eiga rétt á því, í landi þar sem ekki er skylda að greiða atkvæði við alþingiskosningar, að ekki sé haft eftirlit með því hvort hann nýti atkvæðisrétt sinn eða ekki.`` Mér finnst eins og að í umræðum hér hafi þessi afstaða svolítið mildast, að það sé eingöngu verið að ræða um að fulltrúar geti ekki fengið að fylgjast með því hverjir hafi greitt atkvæði, heldur sé í lagi að þeir séu þar til að fylgjast með framkvæmd kosninganna. Þess vegna finnst mér að greinargerðin sé kannski ekki alveg í samræmi við það sem hér hefur komið fram. Ég held að það sé mjög auðvelt fyrir fólk, sem vill ekki að fylgst sé með því hvort það greiði atkvæði eða ekki, að sitja ekki við síma þar til kjörfundi er lokið ef það vill ekki verða fyrir neinni áreitni frá flokkum. Ég sé ekki að við þurfum að breyta lögum til að koma í veg fyrir það að einhverjir hafi samband við viðkomandi ef hann hefur ekki greitt atkvæði. Mér finnst grg. bera svolítinn annan keim en hefur komið fram í umræðunum. Og svo ég vitni aftur, með leyfi forseta, í grg. þá segir þar: ,,Taka verður allan vafa af um að hugtakið ,,leynileg kosning`` nái einnig til þessa atriðis og því er þetta frumvarp flutt.`` Mér finnst því svolítils ósamræmis gæta í grg. og þeim umræðum sem hafa farið fram.

Hæstv. forseti. Það getur vel verið að grg. sé ónákvæm en það sem hún á við er ósköp einfaldlega það að viðkomandi kjósandi geti leynst fyrir fulltrúum flokkanna en auðvitað getur hann ekki leynst fyrir öðrum. Það liggur í augum uppi.

Herra forseti. Hér er það sett fram að hægt sé að kjósa með því fá sendan kjörseðil í pósti og póstleggja hann til baka til þeirrar kjördeildar sem á að fá hann. Ég tel ef þetta er tekið upp verði menn skilyrðislaust að snúa aftur til þess gamla kerfis að kjörseðillinn og nafn mannsins sé fast saman á einu blaði og afhent þannig kjörstjórn. Ef það er ekki gert og það á að fara að senda þetta með pósti þannig að ekki sé í sama umslagi, annars vegar nafn mannsins þar sem hann gerir grein fyrir sér og hins vegar seðillinn laus, þá eru menn að opna möguleika fyrir svindl. Og þessi þjóð á ekki tvisvar að þurfa að taka upp slíkt svindlkerfi. Þessu vil ég koma á framfæri. Þetta er skilyrðislaust, af minni hendi, grundvöllur fyrir því að þetta sé hægt og þetta sé vitsmunalegt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga, um rétt til launa í veikindaforföllum, í fjarveru 1. flm. Hjörleifs Guttormssonar. Frumvarp þetta var upphaflega flutt á 118. löggjafarþingi og aftur á 120. löggjafarþingi, með smávægilegum breytingum og er frumvarpið nú endurflutt nær óbreytt frá 120. þingi. Markmið með frumvarpinu er tvíþætt. Annars vegar er lögð til lagabreyting sem stuðlar að því að jafna rétt launafólks hér á landi til launa í veikindaforföllum. Hins vegar er lagt til að kveðið verði sérstaklega á um rétt tiltekins hóps manna, heilbrigðra líffæragjafa, og þeim veittur lagalegur réttur til launa sem um veikindaforföll væri að ræða. Þessar breytingar eru lagðar til í ljósi þróunar hér á landi undanfarinn áratug. Um rétt launafólks til launa í veikindaforföllum gilda lög nr. 19/1979, sem ná til landverkafólks, lög nr. 35/1985, sem gilda um sjómenn, og lög nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Auk þess eru í flestum kjarasamningum ákvæði um rétt til launa í veikindaforföllum. Í stuttu máli má segja að þróun undanfarinna ára hafi aukið misrétti milli einstakra hópa launafólks hvað varðar rétt til launa í veikindaforföllum. Það byggist annars vegar á því að lögbundinn réttur verkafólks og sjómanna á þessu sviði hefur verið túlkaður mjög þröngt fyrir dómstólum og hins vegar á því að þessum hópum hefur ekki verið tryggður réttur í samræmi við þróun á sviði nútímalækninga. Hvað varðar fjarveru af völdum tæknifrjóvgunar er langt frá því að verkafólk og sjómenn njóti sama réttar og starfsmenn ríkis og bæja og í raun hefur þróunin í heild leitt til þess að verkafólk og sjómenn hafa nú lakari rétt en almennt gerist og lakari rétt en ráða má af lagafyrirmælum. Þannig hafa hugtökin ,,sjúkdómur`` og ,,óvinnufærni`` í lögum nr. 19/1979 og sjómannalögum frá 1985 verið túlkuð afar þröngt af dómstólum og beinlínis hefur verið um misvísandi túlkanir að ræða sem gerir það að verkum að réttarástandið er tiltölulega óljóst á þessu sviði. Dómstólar hafa komist að þeirri niðurstöðu að lögin tryggi þeim ekki rétt sem að læknisráði gangast t.d. undir hjartaþræðingu eða rannsókn vegna magasárs. Fjarvistir vegna munnskurðaðgerðar, kjálkaaðgerðar eða ísetningar nýs gerviauga hafa ekki verið taldar veita rétt til launa í veikindaforföllum. Þá hefur tæknifrjóvgun ekki talist til greiðsluskyldra forfalla þótt ófrjósemi kunni að stafa af sjúkdómi, en eins og að framan er getið fá opinberir starfsmenn greidd laun í forföllum vegna tæknifrjóvgunar. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem tryggja eiga rétt launafólks til greiðslu launa í forföllum að læknisráði án þess að gert sé að ófrávíkjanlegu skilyrði að viðkomandi sé óvinnufær. Þá er einnig lagt til í frumvarpinu að réttur heilbrigðra líffæragjafa verði tryggður sérstaklega. Eins og að framan greinir hafa opinberir starfsmenn fengið viðurkenndan rétt til greiðslu launa vegna forfalla vegna tæknifrjóvgunar sem eru að vissu leyti einnig aðgerðir sem einstaklingar velja sjálfir hvort þeir gangast undir. Heilbrigðir líffæragjafar hafa þó algera sérstöðu þar sem þeir gangast heilbrigðir undir aðgerð til hjálpar þriðja manni, ef til vill ekki beinlínis að ráði læknis, þó að um geti verið að ræða að verið sé að bjarga lífi annarrar manneskju. Sú breyting, sem hér er lögð til, á því fyrst og fremst rætur að rekja til mannúðarsjónarmiða. Herra forseti. Ég legg að lokum til að máli þessu verði vísað til hv. félmn. og ég hvet formann nefndarinnar sem er hér stödd, hv. þingkonu, Kristínu Ástgeirsdóttur, að gangast í að þetta mál verði afgreitt í nefndinni. Það kom til nefndarinnar í fyrra og var ekki afgreitt þar vegna djúps ágreinings sem kom upp milli annars vegar samtaka launafólks og hins vegar atvinnurekenda þegar umsagnir tóku að berast til nefndarinnar um málið og sá ágreiningur er væntanlega enn til staðar. Ég veit ekki til að nein breyting hafi orðið þar á. En réttaróvissan er fyrir hendi og löggjafinn verður að taka af skarið í þessu máli. Lögin eru óskýr, dómstólaframkvæmdin er misvísandi og hefur leitt til enn frekari óskýrleika og aðilar vinnumarkaðarins hafa verið algjörlega á öndverðum meiði í málinu og þar af leiðandi hefur ekki verið grundvöllur fyrir því að samkomulag náist. Ég hvet því hv. félmn. til að gangast í þetta mál og sjá til þess að það verði afgreitt út úr nefndinni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um umboðsmann jafnréttismála. Fyrsti flm. er Hjörleifur Guttormsson sem nú er fjarverandi. Aðrir flm. eru: Kristín Ástgeirsdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Svavar Gestsson og sú sem hér stendur. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi hafa um langt árabil verið starfandi umboðsmenn jafnréttismála og er reynslan af störfum þeirra talin góð. Í Danmörku hefur verið rætt um að koma á hliðstæðri skipan en jafnréttislöggjöf þar er nú til endurskoðunar. Þegar lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla voru til endurskoðunar 1988--90 lagði fyrsti flutningsmaður frumvarpsins til í nefnd sem vann að endurskoðun laganna fyrir félagsmálaráðherra að stofnað yrði embætti umboðsmanns jafnréttismála. Það varð þó ekki niðurstaðan er lög nr. 28/1991 voru sett, en í umfjöllun um málið kom fram áhugi á að slíkt skref yrði stigið innan tíðar. Með frumvarpi þessu er lagt til að stofnað verði embætti umboðsmanns jafnréttismála frá ársbyrjun 1998. Skrifstofa jafnréttismála verði styrkt til að geta tekið við þjónustu við embættið. Með því næst fram ákveðin hagkvæmni er kemur í veg fyrir óeðlilega skörun verkefna. Afar góð reynsla er af starfi umboðsmanns Alþingis þau ár sem liðin eru frá því að embættið var stofnað. Á árinu 1994 var stofnað til embættis umboðsmanns barna. Er sú starfsemi hafin og lofar góðu. Skynsamlegt er að stíga nú næsta skref í þessu efni með stofnun embættis umboðsmanns jafnréttismála. Nauðsyn góðrar og vandaðrar stjórnsýslu á sviði jafnréttismála er nú almennt viðurkennd og stofnun embættis jafnréttismála getur vegið þungt til að því markmiði verði náð. Meginverkefni umboðsmanns eru sett fram í 3. gr. frumvarpsins, þ.e. að fylgjast með því að hvarvetna í þjóðfélaginu séu höfð í heiðri ákvæði laga, alþjóðasamninga og hliðstæðra samþykkta um jafnrétti kynjanna. Jafnframt skal umboðsmaður bregðast við með tiltækum úrræðum telji hann að brotið sé gegn þessum ákvæðum, þar á meðal getur hann vísað máli til kærunefndar jafnréttismála. Fræðsla og kynning er einnig mikilvægur þáttur slíks embættis og gerð tillagna um úrbætur á réttarreglum og fyrirmælum stjórnvalda um jafnrétti kynjanna. Gert er ráð fyrir samstarfi embættis umboðsmanns jafnréttismála við aðra aðila stjórnsýslunnar er vinna að jafnrétti kynjanna, sbr. 5. gr. Skrifstofa jafnréttismála sem annast þjónustu við Jafnréttisráð og kærunefnd jafnréttismála skal jafnframt vera skrifstofa umboðsmanns jafnréttismála. Með því geta sparast fjármunir þar eð unnt verður að samnýta starfskrafta, hafa sameiginlegan gagnabanka og koma að öðru leyti við hagkvæmri verkaskiptingu. Flutningsmenn telja að jafnframt því sem sett verði á fót embætti umboðsmanns jafnréttismála sé tímabært að hefja endurskoðun laga nr. 28/1991, um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla. Þótt gerðar hafi verið endurbætur á eldri löggjöf um jafnréttismál fyrir fimm árum varð margt út undan við þá endurskoðun. Síðan hefur fengist reynsla af þeim nýmælum sem þá voru tekin upp, m.a. af kærunefnd jafnréttismála, og af annarri réttarþróun á þessu sviði hér heima og erlendis. Úr öllu þessu þarf að vinna hið fyrsta til að löggjöf á þessu sviði sé í samræmi við réttarþróun og framsækin viðhorf um jafnrétti kynjanna. Að lokum legg ég til að máli þessu verði vísað til hv. félmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. um lágmarkslaun á þskj. 89. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og Guðmundur Árni Stefánsson. 1. gr. er svohljóðandi: ,,Heildarlaun á mánuði fyrir 16 ára og eldri skulu ekki vera undir 80.000 kr. fyrir fulla dagvinnu.`` 2. gr. er: ,,Lög þessi öðlast gildi 1. mars 1997.`` Já, herra forseti, ég mæli fyrir frv. um lágmarkslaun. E.t.v. ætti að ræða um lágmarkstekjur fyrir fulla dagvinnu í einn mánuð eða tekjusamsetningu launa fyrir átta stunda vinnudag. Ég hef fullyrt að fjöldi fólks nær ekki 55 þús. kr. tekjum á mánuði fyrir dagvinnuna. Við það stend ég fullkomlega því að rannsóknir sýna að svo er og vísa ég til svara Félagsvísindastofnunar þar að lútandi. Það hefur verið sagt að örðugt sé að skilgreina hvað er fátækt. Menn hafa sagt að þarfir séu svo mismunandi að einn getur komist vel af með tekjur sem annar nær ekki saman endum með. Það getur verið rétt, þetta fer eftir aðstæðum. Ég vil samt fullyrða að sá sem þarf að greiða skatt af 60 þús. kr. tekjum er fátækur. Sá sem hefur svo lítið á milli handanna að hann getur ekki sparað er fátækur. Herra forseti, sá sem getur ekki leyft sér að fara í kvikmyndahús, leikhús, veitingahús fjórum til sex sinnum á ári er fátækur. Sá sem getur ekki leigt sér litla íbúð, haft sjónvarp og síma auk fæðis og klæðis er fátækur. Aðra skilgreiningu en þá sem ég hef sett hér fram þarf ekki. Ef laun eru svo lág að ekki sé unnt að fullnægja slíkum lágmarksþörfum er um fátækt að ræða. Herra forseti. Útspil Vinnuveitendasambands Íslands miðvikudaginn 30. október er fullkomin ástæða til þess að verkalýðsfélögin, almenningur, þingmenn og ríkisstjórn landsins bregðist hart við. Hafi einhvern tíma verið ástæða til að setja lög um lágmarkslaun er hún til staðar núna. Vinnuveitendasamband Íslands boðar 3,5--4% launahækkun á almenn samningsbundin laun. Vita menn að lægstu samningsbundin laun eru 49.700 kr. fyrir fulla vinnu á byrjunartaxta í heilan mánuð? Vita menn það? Vita menn að þar sem kaupfélög eru enn til greiða þau flestum starfsmanna sinn laun sem eru undir 60 þús. kr. á mánuði? Sláturhús, ígulkeravinnslur og mörg atvinnufyrirtæki greiða lágmarkstaxta vegna þess að þeir eru til staðar. Hver er svo viðbótarboðun Vinnuveitendasambandsins? Framkvæmdastjóri þess sagði í sjónvarpsþætti sl. vor að 50 þús. kr. lágmarkslaun væru siðferðislega verjandi. Ætli einhverjir hv. alþm. séu sammála því? Ef einhver finnst á Alþingi sem er sammála því að það sé siðferðislega verjandi að greiða 52 þús. kr. lágmarkslaun skora ég á hann að koma hér og svara fyrir það. Ég trúi því ekki, þegar einstaka þingmenn eru með í aukagreiðslur fyrir stjórnarsetu í hinum ýmsu ráðum eða stjórnum meira en lægstu laun verkamanns, að hér sé einhver á hv. þingi sem vill svara á sama máta og formaður Vinnuveitendasambands Íslands. Í komandi kjarasamningum verður farið fram að leggja af neysluhlé eða breyta þeim. Það er farið fram á óskilgreinda hagræðingu, breytingu á vinnutíma og fjölmargt annað. En á sama tíma er stríðshanska kastað framan í verkafólk með tilboði um 3,5--4% launahækkun. Ef greidd eru mannsæmandi laun, sem ég met að séu 80 þús. kr. á mánuði fyrir átta stunda dagvinnu, mun fólk verða reiðubúið til ýmiss konar hagræðingar. En fyrir 52 þús. kr. laun eða tæplega það sem ná ekki einu sinni atvinnuleysisbótum fæst fólk ekki til vinnu. Herra forseti. Ég hef fyrir því fulla vissu að verkalýðsforustan á Íslandi íhugar alvarlega að það verði að lögbinda lágmarkslaun á sambærilegan hátt og gert er í Frakklandi og í Bandaríkjunum miðað við þau skilyrði sem Vinnuveitendasamband Íslands boðar. Herra forseti. Ég minni á að frambjóðendur til embættis forseta Íslands sögðu allir sem einn í kosningabaráttu sinni að það yrði að hækka lægstu laun verulega. Hæstv. forsrh. Íslands, Davíð Oddsson, sagði í hátíðarræðu sinni 17. júní sl. að það yrði að hækka verulega lægstu laun og bæta kjör öryrkja og aldraðra. Það er heilög skylda allra aðila að standa við stóru orðin í þessum málum. Það er skylda sérhvers alþingismanns að taka undir þá kröfu að lægstu laun verði hækkuð verulega án þess að þeir sem hærra eru settir fái sömu prósentuhækkun á sín laun. Herra forseti. Ég er ekki að slá mig til riddara með þessum málflutningi. Ég er ekki, herra forseti, að sýnast einhver frelsisengill enda hefur frv. um lágmarkslaun verið flutt áður en þó í öðru formi. Ég tel þvert á móti til skammar að þurfa að flytja svona mál á hinu háa Alþingi þó að málum sé svo komið að ekki verður undan vikist. Virðulegi forseti. Í bók sinni Life begins at forty eftir Walter Boughton Pitkin er sagt, með leyfi forseta: ,,Eins og nú er málum háttað verður fólk að eyða ævidögum sínum í að hafa sér til hnífs og skeiðar. Einstöku sinnum fær fólk smáfrí sem ekki er annað en vökusvefn.`` Sú bók sem vitnað er í er skrifuð árið 1932. Ástandið er enn svo á Íslandi að fólk þarf að leggja nótt við dag til að hafa í sig og á. Því er ástæða til að spyrna við fótum. Þar að auki eru allt of margir sem ekki eiga þess kost að bæta við sig vinnu eins og hefur verið hægt fram til síðustu ára á Íslandi. Þess vegna er frv. flutt, herra forseti. Meginvandi í íslensku þjóðfélagi er fátækt sem stafar af lágum launum. Þau hafa því miður leitt til fólksflótta frá landinu. Einkenni íslensks hagkerfis eru hin lágu taxtalaun. Um nokkra hríð hefur ekki verið hægt að framfleyta fjölskyldu með lægstu taxtalaunum. Launakerfið á Íslandi hefur einkennst af umfangsmiklum feluleik með raunveruleg launakjör og þannig hafa ýmiss konar aukagreiðslur komið til viðbótar við taxtalaun. Annað einkenni á íslensku atvinnulífi er hve langan vinnutíma íslenskir launamenn hafa unnið eða vinna. Í samanburði sem gerður var milli Íslands og Danmerkur kom í ljós að launamaður hérlendis vinnur um 50 klst. á viku að meðaltali en danskur launamaður 39 klst. Þetta sýnir að íslenskur launamaður vinnur að jafnaði 10 vikum lengur en danskur launamaður á ári hverju. Lífskjörum hér á landi, sem eru betri en launin gefa til kynna, er þannig auðljóslega fyrst og fremst haldið uppi með löngum vinnudegi. Hjálparstarf hefur sífellt aukist innan lands vegna bágs ástands. Samkvæmt upplýsingum hjálparstofnana og ýmissa líknaraðila hafa þúsundir einstaklinga notið matargjafa sökum fátæktar. Félagsleg aðstoð sveitarfélaga hefur aukist svo á síðustu árum að heita má að fjármunir til þessa málaflokks hafi gengið til þurrðar á hverju ári. Hvað segir þetta okkur? Í alþjóðlegum samanburði kemur fram að óbeinir skattar hérlendis eru mun hærri en erlendis. Þá er verð á matvælum mun hærra hér en í nágrannalöndunum og leiðir það hugann að því að það er nauðsyn að stokka upp í kerfunum sem halda uppi háu matarverði. Við gerð kjarasamninga undanfarin á hefur verkalýðshreyfingin oft talað um að nú væri kominn tími til að hækka lægstu launin. Það hefur ekki tekist. Á verðbólgutímunum var einna algengast að samið væri um kauphækkun sem átti að leiðrétta lægstu launin. Þá var reiknuð út prósentuhækkun þeirrar launahækkunar og hún gekk í gegnum allt kerfið. Láglaunafólk stóð þannig eftir í sömu sporum og áður og verðbólgan eyddi áhrifum hagstæðra kjarasamninga á skömmun tíma. Við gerð kjarasamninga hin síðari ár hefur reynst einna best að semja um eingreiðslur til að hækka lægstu laun. Sú aðferð virðist hafa haldið nokkuð vel í undanförnum kjarasamningum. Þrátt fyrir það eru lægstu taxtalaunin svo lág að það er gjörsamlega óverjandi fyrir þjóðfélagið. Ekki má gleyma því að fjölmargir, eins og ég sagði áðan, fá greitt eftir þessum töxtum og má þar nefna til viðbótar við það sem ég sagði áðan ófaglært starfsfólk, ekki hvað síst á vegum hins opinbera. Þetta launafólk hefur ekki tækifæri til að bæta sér upp lág laun með mikilli vinnu eða kaupaukakerfi. Það lifir því í raun í sárri fátækt og á fárra kosta völ. Herra forseti. Ég vil víkja aðeins að gildistökutíma frv. Við flm. teljum að allt sem viðkemur kjarasamningum eigi að vera á forræði samningsaðila. Þar sem ekki hefur tekist með samningum að knýja fram hækkun lægstu launa undanfarin ár ber Alþingi Íslendinga skylda til að grípa inn í þessi mál með lagasetningu. Í 1. gr. frv. er kveðið á um að heildarlaun á mánuði fyrir 16 ára og eldri skuli ekki vera undir 80 þús. kr. en 2. gr. kveður á um að þetta ákvæði taki ekki gildi fyrr en 1. mars 1997. Ástæða þessa er að þannig skapast svigrúm fyrir aðila vinnumarkaðarins til að semja sjálfir um þá niðurstöðu sem frv. gerir ráð fyrir. Það er ljóst að 80 þús. kr. mánaðarlaun fyrir fulla dagvinnu eru ekki há laun. Allmargir launþegar hafa meiri tekjur með nokkurri eftirvinnu. Frv. er í rauninni fyrst og fremst ætlað að skapa vörn fyrir þá sem minnst mega sín. Ég tel að rökin hljóti að vera augljós. Hækkun lægstu launa í 80 þús. kr. á mánuði mun auka velferð í íslensku þjóðfélagi, einkum hjá þeim sem verst eru settir og mun jafna laun og bæta afkomu margra einstaklinga. Engin ástæða er til þess að ætla að lagasetning af þessum toga muni kalla á óðaverðbólgu, allra síst ef aðilar vinnumarkaðarins setjast í alvöru niður til að semja um hækkun lægstu launataxta eins og þeir hafa margoft sagt undanfarin ár. Að mati okkar flutningsmanna mundi lagasetning af þessum toga knýja samningsaðila til að finna leiðir til að gera það kleift að unnt sé að lifa mannsæmandi lífi af dagvinnulaunum. Þess vegna er frv. flutt. Þetta frv. mun verða dregið af borðum Alþingis náist sá árangur sem hér er verið að gera ráð fyrir. Launaumræðan verður að vera í alþjóðlegu samhengi. Íslenskar vörur eru í samkeppni við erlendar hvort sem er um að ræða útflutningsvörur okkar eða vörur sem keppa við innflutning. Við verðum að standast þessa alþjóðlegu samkeppni og okkur hefur fyrst og fremst tekist það með löngum vinnudegi. Ég bendi á að löggjöf um lágmarkslaun er til erlendis, t.d. í Ameríku og Frakklandi. Þess má geta að nokkur umræða um lágmarkslaun var í Bandaríkjunum í aðdraganda forsetakosninganna þar sem úrslit lágu fyrir, ef ég man rétt í gær. Hægt er að sýna fram á að séu lágmarkslaun ákveðin of há geti það leitt til þess að það dragi úr vinnu í viðkomandi hagkerfi. Þetta eru helstu rök gegn lögbindingu lágmarkslauna. Þau eiga ekki við núverandi aðstæður hérlendis að mati okkar flm. Þau lágmarkslaun sem gert er ráð fyrir í þessu frv. eru ekki há og atvinnulífið á auðveldlega að geta ráðið við þau með aukinni framleiðni. Atvinnuástand hér á landi er einnig að mörgu leyti mun betra en í nágrannalöndunum. Herra forseti. Það er liðin tíð að hægt sé að ætlast til þess af Íslendingum að þeir vinni allt að 30% lengri vinnudag en kollegar þeirra erlendis til þess eins að ná sambærilegum launum. Það mun ekki auka framleiðni íslenskra fyrirtækja ef þau eiga í auknum mæli að byggja á ódýru vinnuafli. Við verðum að snúa af þessari braut því að annars verður landflótti viðvarandi og Ísland verður áfram láglaunaland. Frv. þetta er liður í þeirri stefnumörkun jafnaðarmanna að skapa hér mannsæmandi umhverfi fyrir launafólk og stuðla jafnframt að heilbrigðu og þróttmiklu efnahagslífi. Ef þessi leið er ekki farin og taxtalaunin látin eiga sig eina ferðina enn í næstu kjarasamningum mun sífellt stærri hópur launamanna sitja eftir á lágmarkstöxtum og eiga sér ekki viðreisnar von. Við megum ekki láta mál þróast á þann veg. Þess vegna er þetta frv. flutt. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til hv. félmn. til umfjöllunar. Ég gæti hugsað mér að það frv. sem hér er á borðum sem fjallar um launamál og styttri vinnutíma ætti samleið með þessu frv. Ég vil biðja um að hv. formaður félmn. skoðaði það um leið og málin koma til umfjöllunar.

Herra forseti. Þetta frv. er vafalaust flutt í góðri meiningu. Ég get tekið undir að það muni áreiðanlega vera erfitt að lifa af lægri launum en 80 þús. En því miður hafa margir í þjóðfélagi okkar lægri tekjur. En mér finnst hv. flm. vera kjarkmaður ef hann flytur þetta frv. í alvöru. Það verð ég að segja að ekki mundi ég þora að leggja það til að skipa launum með lögum. Ég er hræddur um að verkalýðsfélögunum þætti stigið illilega inn á verksvið sitt. Ég vil heiðra samningsréttinn og hafa kjarasamninga frjálsa. Ég er ansi hræddur um að það kæmi hljóð úr horni ef ég væri flutningsmaður þessa frv. Verkalýðshreyfingin gagnrýndi lítillega í fyrravor að ég skyldi flytja frv. um breytingu á vinnulöggjöfinni en þetta frv. gengur miklu lengra heldur en það og undir engum kringumstæðum þyrði ég að leggja í svona frumvarpsflutning. Hv. þm. segist ekki vera að slá sig riddara en ég tel nú að hann ætti að verða riddari fyrir kjark sinn og dirfsku.

Herra forseti. Ég tók sérstaklega fram að ég væri ekki að reyna að slá mig til riddara. Ég sagði að í raun væri til skammar að það ætti að draga mál af þessu tagi inn á hið háa Alþingi. Þetta meina ég og það innilega. En á sama tíma og launafólk fær 8 þús. kr. laun fyrir fulla vinnuviku þarf það að borga af því á áttunda þúsund kr., eða 7.860 kr. í fæði og uppihald, og heldur eftir níu krónum í laun eftir vikuna inngreitt á reikning. Ég er með bunka af launaseðlum frá fólki sem er með laun á bilinu frá 50 þús. upp í 57 þús. kr. Það er sama niðurstaðan alls staðar. Þetta er farandverkaflólk sem hefur farið milli staða til að reyna að halda sig í vinnu vegna þess að því hefur verið fyrirskipað að ferðast, fyrirskipað að fara í vinnu annað. Alls staðar er sama sagan. Fólk er að fá frá 400 kr. niður í níu krónur útborgað eftir fyrstu vikuna eftir að dregið hefur verið af þeim vegna fæðiskostnaðar og húsnæðis. Þetta eru vandamálin sem blasa við. Þess vegna er verið að flytja frv. um lögbindingu lágmarkslauna. Það er ekki verið að slá sig til riddara. Það þarf engan kjark, hæstv. félmrh., til að flytja frv. þegar aðstæður eru svo himinhrópandi í þjóðfélagi okkar.

Virðulegi forseti. Ég byrja á því að taka undir með flm. varðandi það frv. sem hann kynnir hér og tengist lágmarkslaunum. Eins og staðan er í dag held ég að varla sé hægt að framfleyta fjölskyldu fyrir 80 þús. kr. á mánuði og ég hefði helst viljað sjá þarna hærri tölu ef eitthvað væri. Hins vegar er spurning hvort það sé í raun hlutverk ríkisins að setja slík lög og taka þar með fram fyrir hendurnar á þeim samningsaðilum sem eiga að fjalla um þessi mál. Það er umhugsunarefni ef svo er komið fyrir þjóðinni að setja verður lög til þess að knýja á um slík málefni. Það hefur líka komið fram að þar sem slík lög hafa verið sett hafa ýmsir hlutir því miður fylgt með eins og aukið atvinnuleysi sem kemur til af því að fyrirtæki hafa þá þurft að segja upp starfsfólki vegna þess að þau hafa ekki getað greitt þau lágmarkslaun sem lögbundin hafa verið. En það þykir mér samt sem áður ansi ótrúlegt með þeim lágmarkstöxtum sem í gildi eru. Ég held að fyrirtækjum sé að verða það ljóst að taxtar og laun af þessu tagi ganga ekki öllu lengur og mér hefur sýnst að það sé að skapast skilningur á því að taka verði til hendinni og ég hef trú á því að í þeim kjarasamningum sem nú eru í uppsiglingu muni koma fram nýjar línur í þessum efnum og það muni skýrast að fyrirtæki muni treysta sér til að greiða hærri laun og samið verði um meiri launahækkanir en oft áður. Það er nú einu sinni þannig að það er ekki neinu fyrirtæki til góðs ef starfsfólkið getur með engu móti framfleytt sér eða sínum og þarf að lifa óhamingjusömu lífi og getur þá aldrei orðið góður starfskraftur fyrirtækinu til framdráttar.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með síðasta ræðumanni og fagna því að heyra sjónarmið hans hér. Það má segja að þau hafi komið úr óvæntri átt en sjónarmið hans sýna að sem betur fer er mörgum ljóst að ástand launamála hér er algerlega óviðunandi og allt of margt fólk sem hefur allt of lág laun og það er okkur til skammar og veldur landflótta og erfiðleikum. Ég get tekið undir það með honum að maður hefði nú gjarnan viljað sjá hærri tölur í þessu frv. en ég hygg að raunveruleikinn sé sá að erfitt sé að ganga lengra og jafnvel þurfi að ná upp í þessa tölu í áföngum. En það er auðvitað mjög gott mál að vekja athygli á því að staða launamála gengur ekki lengur og ef atvinnulífið hér getur ekki borgað fólki mannsæmandi laun þá erum við í mjög vondum málum.

Herra forseti. Það er löngu tímabært að taka á þeim vanda sem er tilefni þessa frv. eins og síðasti ræðumaður tók sannarlega undir. Þingheimur ætti að muna að það hefur Kvennalistinn æ ofan í æ reynt að gera þótt þess sé ekki getið, a.m.k. ekki í greinargerð þessa frv. Við kvennalistakonur fluttum fyrst frv. um lágmarkslaun fyrir 11 árum og endurfluttum það nokkrum sinnum á næstu árum með ýmsum tilbrigðum. Þá ættu a.m.k. alþýðuflokksmenn að muna að vorið 1987 áttum við í viðræðum um myndun ríkisstjórnar við alþýðuflokksmenn og sjálfstæðismenn, viðræður sem strönduðu loks á kröfu Kvennalistans um aðgerðir til að bæta kjör hinna lægstlaunuðu. En í því efni sáum við ekki annað vænna en lagasetningu þess efnis að óheimilt væri að greiða laun fyrir dagvinnu undir ákveðnum viðmiðunarmörkum. Því miður vildu hvorki sjálfstæðismenn né alþýðuflokksmenn þá fara þá leið og höfðu ekki aðrar leiðir fram að færa og því fór sem fór og Kvennalistinn fór ekki í ríkisstjórn. Síðasta þingmálið um þetta efni var flutt á 118. löggjafarþingi af þáv. þingkonum Kvennalistans undir forustu Kristínar Sigurðardóttur varaþingkonu. Sú tillaga gerði ráð fyrir því að fela ríkisstjórninni að vinna að því að enginn launþegi í fullu starfi þyrfti að sæta launakjörum undir því marki sem reiknaður lágmarksframfærslukostnaður gefur. Það var ekki lagt fram frv. í það sinn en það gefið til kynna að markmiðinu mætti ná með lagasetningu, samningum eða öðrum ráðum og verkefninu lokið innan tveggja ára. Við höfum alltaf gengið út frá því að það sé siðferðilegur réttur hvers vinnandi manns að geta framfleytt sér af afrakstri fullrar dagvinnu. Í raun er það neyðarráðstöfun ef setja þarf lög um þessi efni því að auðvitað á það að vera hlutverk og verkefni vinnumarkaðarins en ekki löggjafans, ekki Alþingis, að sjá til þess að full dagvinnulaun nægi einstaklingi til framfærslu. Eins og ástandið er nú er það óviðunandi. Við vitum að margir eru þannig settir að þeir rétt skrimta af launum sínum eða eiga alls ekki fyrir nauðþurftum og í landi þar sem nauðsynjavörur eru dýrar, félagsleg aðstoð að mörgu leyti ófullnægjandi, sérstaklega hvað varðar gæslu og umönnun barna, húsnæði er fremur dýrt og fleira mætti telja, þá er það í rauninni ógnvekjandi að dagvinnulaun skuli vera jafnlág og raun ber vitni. Að sjálfsögðu eru hinar ýmsu bætur meira og minna miðuð við þessi sultarkjör, lífeyrir aldraðra, öryrkja, atvinnulausra og annarra bótaþega. Þetta fólk hefur tæpast svarað brosandi spurningum í könnun um hamingju sem oft hefur verið vitnað til. Því miður er það nú svo að afkoma fólks á lægstu launum byggist yfirleitt á því að viðkomandi er á framfæri annarra eða þá að hann lifir beinlínis við skort og fátækt eða safnar skuldum. Þetta er auðvitað óþolandi ástand. Það er óþolandi að atvinnurekendur, sem ég vil heldur kalla vinnukaupendur, láti sér sæma að nýta fulla starfskrafta fólks án þess að greiða því laun sem duga til eðlilegrar framfærslu. Það er mikill misskilningur sem sumir telja að það sé styrkur fyrir hagkerfið að halda stórum hópum á lágum launum. Það er í rauninni alrangt og jafnvel þveröfugt. Það veikir beinlínis hagkerfið og þjóðfélagið allt, spillir heilsufari fólks og lamar efnahagslega hóp sem ætti að geta staðið undir verulegri veltu með neyslu sinni. Reyndar er ekki við atvinnurekendur eina að sakast. Allir þekkja hinn óformlega launastiga verkalýðshreyfingarinnar þar sem flestir hópar miða við ákveðið bil milli sín og annarra hópa bæði fyrir ofan sig og neðan í launastiganum og menn bregðast strax við ef einhverjum hópi tekst að fá laun sín hækkuð. Það hefst samanburður og togstreita milli hópa í anda hins fræga Mesópótamíulögmáls, sem nokkuð kom við sögu í viðræðum um myndun ríkisstjórnar vorið 1987 og hefur oft verið minnt á síðan. En við getum ekki beygt okkur undir slík nauðhyggjurök að þessu ástandi sé ekki hægt að breyta. Við verðum að leita allra leiða til þess að breyta því og ein leiðin er að setja lög um lágmarkslaun eins og frv. hv. þm. þingflokks jafnaðarmanna kveður á um. Það er hins vegar ekki einfalt mál eins og ég drap áðan á því að það varðar mjög marga launahópa. Að lokum vil ég aðeins koma því að Kvennalistinn hefur einmitt mikið velt því fyrir sér hvernig hægt sé að koma í veg fyrir óæskileg áhrif slíkrar lagasetningar og tryggja að hún nái tilætluðum árangri. Því er sífellt haldið á lofti, sem ég kom inn á áðan, að hættan er nokkur á miklum óróleika, víxlverkandi hækkun launa og þar fram eftir götum og jafnvel verðlagshækkunum. Þess vegna er mikilvægt að tryggja víðtækt samráð allra aðila vinnumarkaðarins um framkvæmd lögbindingar lágmarkslauna. Ég minni í því sambandi á tillögu sem þingkonur Kvennalistans fluttu fyrir nokkrum árum, á 110. löggjafarþingi, einmitt í tengslum við frv. um lágmarkslaun. Efni þeirrar tillögu var að fela forsrh. að skipa samstarfshóp fulltrúa allra þingflokka og helstu samtaka vinnumarkaðarins og að starfshópurinn hefði það verkefni að finna og móta leiðir til að tryggja jákvæð áhrif lögbindingar lágmarkslauna. Ég held að það sé nauðsynlegt að gera eitthvað slíkt ef þetta frv. yrði samþykkt því annars kynni svo að fara að betur væri heima setið. Frv. er ákaflega blátt áfram og orðfátt, kannski svolítið snubbótt jafnvel. 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Viktori B. Kjartanssyni, Kristínu Ástgeirsdóttur og Kristínu Halldórsdóttur fyrir undirtektir við þetta frv. Hv. þm. Viktor B. Kjartansson tók eindregið undir að 80 þús. kr. lágmarkslaun væru síst of há. Hann gerði sér reyndar vonir um að atvinnufyrirtækin væru búin að átta sig á því að þeir launataxtar sem gilda í landinu eru hættulega lágir. Ég vil ítreka þakkir mínar til hans vegna þessa. Ég tek undir með hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur, að ef ekki koma fram nýjar línur er nauðsynlegt að binda lágmarkslaun sem öryggisnet vegna þess hvernig hugmyndir Vinnuveitendasambandsins eru settar fram núna. Ég vona að fólk geri sér grein fyrir því að þær hugmyndir um launabætur, um 3,5--4% eru eitthvað allt annað en rætt hefur verið um. Í hugmyndum þeirra, þó þær séu ekki nákvæmlega útfærðar, kemur fram að síðan átti að taka til hagræðingar og afnema neysluhlé og annað slíkt. Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur fyrir hennar umfjöllun. Ég gat þess í framsögu með þessu máli að þetta væri ekki í fyrsta skipti sem frv. um lágmarkslaun væri flutt. Ég gat þess ekki að það hefði verið flutt af Kvennalista. Mér er ljúft og skylt að segja að það er rétt. En ég vil minna á það að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson flutti líka frv. um lögbindingu lágmarkslauna fyrir nokkrum árum síðan og stílfærði það eftir frönskum lögum um bindingu lágmarkslauna. Það er grundvallaratriði að einstaklingurinn geti framfleytt sér með launum fyrir átta stunda vinnu eða fyrir fulla dagvinnu á mánuði. Það er ekki hægt í dag, það er ekki hægt fyrir núverandi lágmarkslaun. Það er ekki heldur hægt fyrir 60 þús. kr. á mánuði. Mér eru minnisstæð orð ungrar stúlku sem var í Þjóðarsálinni miðvikudaginn 30. október sl. Þar lýsti þessi unga stúlka því að hún var að stofna heimili ásamt unnusta sínum. Þau voru sameiginlega með 120 þús. kr. á mánuði. Þau eiga eitt barn og eru að basla við að fjárfesta í húsnæði. Hún lýsti því átakanlega hversu ómögulegt það væri að komast áfram á þessum lágu launum. Hún ásakaði að sjálfsögðu alþingismenn. Hún sagði, þessi ágæta stúlka: ,,Alþingiskarlarnir, það eru þeir sem ráða þessu. Ráðherrarnir, alþingiskarlarnir.`` Þetta er nefnilega ímyndin sem mjög margir hafa. Þeir átta sig ekki á því að samningar eru gerðir á milli aðila vinnumarkaðarins. En núna er orðin ástæða til að grípa inn í. Ég velti því fyrir mér hvort fólk hefur áttað sig á því að það sem ég er með hér og heitir greiðslukort, spilar orðið mjög alvarlegan þátt í lífi launafólks. Fólk freistast til að taka sér greiðslukort. Það er mjög auðvelt að semja fram í tímann um að fresta greiðslu í tvo eða þrjá mánuði. Það eru fjölmargir íslenskir alþýðumenn komnir í greiðsluvanda út af greiðslukortum. Þeir hafa ekki efni á að fara í verkfall. Það er m.a. ein af ástæðunum fyrir því að undirritaður leyfir sér að leggja frv. fram og segir um leið að það er skammarlegt að þurfa að leggja þetta frv. um lágmarkslaun fram á hinu háa Alþingi, í velferðarríkinu Íslandi. Herra forseti. Ég vil ítreka þakkir mínar til þeirra sem tóku undir flutning þessa máls. Ég vona svo sannarlega að það fái góðan framgang í meðhöndlun hv. félmn.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um aðgerðir til að afnema launamisrétti kynjanna. Þessi tillaga var lögð fram á 120. löggjafarþingi en varð ekki útrædd. Það má öllum ljóst vera hvílíkt nauðsynjamál er hér á ferð og vonast ég til að fá mikinn stuðning við þetta mál og að það nái fram að ganga á þessu þingi. Það er ástæða til að ætla að svo geti orðið eftir þær miklu umræður sem hér urðu um jafnréttismál fyrr í vikunni, eftir samþykkt á landsfundi Sjálfstfl. sem ég mun vitna til á eftir, og eftir allar þær umræður sem orðið hafa um launamál kvenna ekki síst eftir að könnun Jafnréttisráðs kom fram snemma árs 1994 fyrir kosningarnar þá. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það frammi fyrir þingmönnum hvernig launamisréttinu hér á landi er háttað. Könnun eftir könnun hefur leitt í ljós að þegar borin eru saman meðallaun kvenna og karla eru laun kvenna um 60% af launum karla. Þessar tölur sveiflast örlítið til eftir árum en bilið hefur verið u.þ.b. þetta. Þegar búið er að skoða alla þætti launakjara kvenna, bera þau saman við laun karla, taka út þætti eins og yfirvinnu, aukagreiðslur og annað sem getur haft áhrif á launakjörin, er samt til staðar launamunur sem ekki er hægt að skýra með neinu öðru en kynferði. Á nýafstöðnu jafnréttisþingi voru lagðar fram nýjustu tölur frá öllum Norðurlöndunum um þennan kynbundna launamun, þ.e. launamun sem ekki er hægt að skýra með neinu öðru en kynferði og reyndist hann vera um 14% hér á landi ef ég man rétt. Nú þori ég ekki alveg að fullyrða, hæstv. forseti, að ég fari rétt með þessar tölur. En það kom reyndar í ljós eins og þar var sagt að þessi munur er á bilinu 10--20% á Norðurlöndum. Ef ég man rétt þá var hann mestur í Danmörku. Þannig að við erum ekki endilega verst í þessum málum. Þetta er alþjóðlegt fyrirbæri og auðvitað getur atvinnuskipting valdið þar miklu. Það hefur t.d. komið í ljós í rannsóknum að launamunur hjá verkafólki er sáralítill þegar borin eru saman laun karla og kvenna en munurinn eykst eftir því sem menntunin verður meiri, Þ.e. aukin menntun skilar konum ekki eins miklu og körlum. Allar þessar staðreyndir liggja fyrir, hæstv. forseti, og jafnframt það að margar þær stéttir þar sem konur eru í meiri hluta eru afskaplega lágt launaðar. Það tengist því máli sem hér var síðast til umræðu. Ef það næði fram að ganga fengi stór hópur kvenna verulega launahækkun. Það eru sérstaklega konurnar sem eru í umönnunarstörfunum, konur sem t.d. vinna sem aðstoðarkonur á leikskólum, konur sem eru í Starfsmannafélaginu Sókn, Verkakvennafélaginu Framsókn eða Verkakvennafélaginu Framtíðinni, eru á afskaplega lágum grunnlaunum en bæta þau reyndar oft upp með bónus eða vaktaálagi. Í greinargerð þessarar tillögu er að finna nokkrar upplýsingar um slík laun. M.a. kemur fram að þrítug kona sem vinnur við umönnun og hefur sótt eitt námskeið fær í grunnlaun 64.226 kr. Reyndar eru grunnlaun stúlkna sem eru að byrja miklu lægri. Í tillögunni eru lagðar til aðgerðir til að draga úr þessum launamun og til þess vonandi að afnema hann sem er auðvitað markmiðið. Við þekkjum frá ýmsum löndum að gripið hefur verið til markvissra aðgerða til að draga úr launamun kynjanna. En ég veit enn þá ekki nein dæmi þess að tekist hafi að afnema hann með öllu. Í Bandaríkjunum og Kanada og víðar hefur verið farin leið starfsmats sem hefur skilað verulegum launahækkunum í ákveðnum greinum. Á Norðurlöndunum hefur verið framkvæmt starfsmat en þar hefur einnig verið beitt launapottum, þ.e. að taka markvisst frá peninga til að bæta launakjör ákveðinna stétta. Síðan hafa ákveðnir hópar kvenna eða kvennastéttir, ég tek sem dæmi hjúkrunarfræðinga og reyndar fleiri, háð afar harða kjarabaráttu sem sums staðar hefur skilað árangri þannig að heldur hefur dregið úr launamun og þessar stéttir bætt stöðu sína. Málið snýst ekki aðeins um mun á launum karla og kvenna í sambærilegum störfum heldur einnig mat á þeim störfum sem konur hafa einkum og sér í lagi unnið, störfum sem áður fyrr voru unnin á heimilunum en hafa færst út í samfélagið. Þau hafa verið metin til færri fiska en önnur störf þar sem karlar hafa fyrst og fremst verið við vinnu. Ég ætla að gera aðeins grein fyrir þessum tillögum sem eru í tólf liðum, hæstv. forseti. Þar er fyrst að nefna að við leggjum til að framfærslukostnaður einstaklinga verði skilgreindur. Það er svo sérkennilegt og tengist auðvitað þessum voðalega feluleik sem hér tíðkast í launamálum að það er ekki til nein skilgrening á nauðsynlegum launum, á framfærslukostnaði, á fátækramörkum, eða hvað við eigum að kalla það, eins og er til í öðrum löndum. Ég tek nokkur dæmi í greinargerðinni um mismunandi viðmiðanir við það hvað einstaklingur þarf að hafa. M.a. er viðmiðun Lánasjóðs íslenskra námsmanna sú að einstaklingur í leiguhúsnæði þurfi 54.600 kr. á mánuði. Þetta er það lágmark sem lánasjóðurinn miðar við. Ef námsmaðurinn á eitt barn þá hækkar framfærslan í 79.170. Nú á einungis að hækka atvinnuleysisbætur um 2% samkvæmt frv. sem var til umræðu hér fyrr í dag, en fullar bætur einstaklings eru 52.728 kr., ellilífeyrir og tekjutrygging eru 37.978 kr. Vonandi hafa flestir þeir sem eiga að lifa á ellilífeyri og tekjutryggingu eitthvað meira en þetta enda veit ég ekki hvernig í ósköpunum fólk ætti að komast af með þessa upphæð í vasanum mánaðarlega. Opinber skilgreining á nauðsynlegri upphæð til framfærslu á mánuði er því ekki til. Kvennalistinn lét hins vegar reikna út fyrir sig eftir tilbúnu dæmi fyrir síðustu kosningar hver framfærslukostnaður einstaklings væri og sú könnun leiddi í ljós að einstaklingurinn yrði að hafa um 94 þús. kr. á mánuði til að lifa og var nú ekki mikill lúxus í því dæmi. Þetta þýðir að einstaklingur þarf að hafa um 121.500 kr. í tekjur á mánuði. Það er reyndar hærra en meðallaun á Íslandi í dag. Þannig að einhver mikil skekkja er nú í þessu öllu saman. Við vitum það auðvitað að margt fólk er í tvöfaldri og þrefaldri vinnu og hefur allar klær úti til að sjá sér farborða eða byggir afkomu sína á vinnu annarra. En í okkar kvennabaráttu er það lykilatriði að konur séu efnahagslega sjálfstæðar, geti séð sér farborða og séu ekki upp á aðra komnar. Við leggjum til að lægstu laun verði hækkuð í áföngum og miðað við skilgreindan framfærslukostnað. Þannig að ekki verði greidd laun undir ákveðinni upphæð. Með þessu viljum við leiðrétta laun, sérstaklega kvennastéttanna sem eru á svo hróplega lágum launum. Við leggjum einnig til að þegar þeirri tilraun verður lokið sem félmrn. og Reykjavíkurborg ætla að beita sér fyrir varðandi starfsmat verði unnið starfsmat bæði fyrir ríki og borg. Við eigum auðvitað erfitt á hinu háa Alþingi að segja vinnumarkaðnum almennt fyrir um það hvað honum ber að gera. En starfsmat hjá ríki og sveitarfélögum --- reyndar hefur verið í gangi hjá sveitarfélögunum starfsmat sem hefur skilað konum launahækkunum --- sem hefur það að markmiði fyrst og fremst að útrýma launamun kynjanna mun auðvitað hafa áhrif á almennum vinnumarkaði. Við leggjum einnig til að í komandi kjarasamningum verði farin sú leið að leggja til hliðar ákveðna upphæð, t.d. 1 milljarð kr., sem verði varið til að bæta lægstu laun hjá stéttum þar sem konur eru yfir 75% starfsmanna og starfsmat sýnir að um vanmat á störfum þeirra sé að ræða. Það má kannski segja að það sé nokkurt bráðlæti að ætlast til að þetta gerist í næstu kjarasamningum því auðvitað þarf starfsmatið að vera unnið fyrst. En það er til grunnur að starfsmati víðast hvar. Ég minni einnig í þessu samhengi á ákvæði í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna um sérstakar aukagreiðslur sem auðvitað væri hægt og á að beita til að bæta og draga úr launamun kynjanna en ekki að auka hann eins og margir óttuðust að gerast mundi í kjölfar breytinga á lögunum. Við leggjum til að launakerfi ríkisins verði stokkað upp í því skyni að afnema launamisrétti sem m.a. er falið í ýmiss konar aukagreiðslum, að þetta kerfi verði einfaldað og gert gagnsætt. Reyndar liggur hér fyrir sérstök tillaga um endurskoðun á launakerfi ríkisins á aðeins öðrum forsendum. En við vitum öll að mjög margar konur vinna hjá ríkinu og það kerfi sem þar viðgengst er orðið algjörlega óbrúklegt. Það bíður upp á þvílíkt misrétti og er orðið slíkt að það er bara ekki hægt að halda svona áfram með öllum þessum duldu greiðslum. Reyndar eru einstakar stéttir opinberra starfsmanna að átta sig á því að það kemur þeim í koll þegar þeir komast á eftirlaunaaldur að hafa grunnlaunin svona lág og byggja kaupið á ýmiss konar aukagreiðslum því að eftirlaunin byggjast fyrst og fremst á grunnlaununum. Þá er lagt til að ákvæðum 3. gr. jafnréttislaganna verði fylgt eftir en hún kveður á um tímabundnar aðgerðir til að bæta stöðu kvenna. Því miður hefur harla fátt verið gert í því að grípa til sérstakra aðgerða. Eins og hér kom fram í umræðunni á mánudaginn er það fyrst og fremst spurning um pólitískan vilja og að það verði tekið á því að ráðuneyti og opinberar stofnanir fylgi jafnréttislögunum eftir, jafnframt því að sjálfsögðu að fylgjast með því að vinnumarkaðurinn almennt virði lög og rétt. Ég hlýt að benda á það, hæstv. forseti, að það þarf að nota dómstólana meira en gert hefur verið til að knýja fram réttlæti. En það þýðir ekkert ef dómstólarnir líta svo á að jafnréttislögin hafi nánast ekkert gildi eins og mætti álykta af ýmsum dómum sem fallið hafa á undanförnum árum. Við leggjum til sem félagslega aðgerð og jöfnunaraðgerð sem auðvitað skiptir bæði konur og karla máli að fæðingarorlof verði lengt í tólf mánuði í áföngum og að feðrum verði tryggður sjálfstæður réttur til þriggja mánaða orlofs. Þetta er tengd aðgerð sem mundi auðvelda fjölskyldufólki að koma aftur út á vinnumarkaðinn. Þetta er svona fjölskylduvæn aðgerð. Þá þarf að endurskoða vinnulöggjöfina og vinnuverndarlögin út frá þeim sjónarhóli að tryggja réttindi kvenna og stöðu þeirra á vinnumarkaði. Það þarf að herða viðurlög við brotum á jafnréttislöggjöfinni og fylgja því miklu betur eftir að þau séu virt. Það þarf að endurskoða tryggingakerfið og lífeyris- og skattamál út frá könnun á stöðu kynjanna og út frá því sjónarmiði að jafna stöðu kynjanna. Síðan nefnum við tvær félagslegar aðgerðir sem eru þær að komið verði á einsetnum skóla, skóladagur lengdur og sveitarfélögum tryggðir tekjustofnar til að grunnskólar geti starfað samkvæmt lögum.  Síðasta tillagan gengur út á að gerð verði tíu ára áætlun til að fullnægja eftirspurn eftir leikskólaplássum í samvinnu ríkis og sveitarfélaga. Reyndar verð ég að taka það fram, hæstv. forseti, að Reykjavíkurborg hefur gripið til mikils átaks í þessum efnum og því er von um að kannski verði þörfinni fullnægt innan tíu ára ef okkur tekst að halda meiri hlutanum í Reykjavík sem við, hæstv. forseti, vonum að sjálfsögðu að muni verða. Kannski má því breyta þessu. En þarna tengjast saman beinar aðgerðir í launamálum og félagslegar aðgerðir sem styrkja stöðu kvenna á vinnumarkaðnum.

Herra forseti. Hér er verið að fjalla um þáltill. um aðgerðir til að afnema launamisrétti kynjanna sem ég vil fagna vegna þess að þessi tillaga er allrar athygli verð. Raunverulega finnst mér þó nafnið ekki rétt á tillögunni vegna þess að hún er miklu umfangsmeiri og réttara væri að tala um þáltill. um opinbera stefnu í málefnum fjölskyldunnar, svo víðfeðm er þessi tillaga og ég fagna henni. Og það er eitthvað slíkt sem ég hefði viljað að við hefðum verið að ræða í gær eða fyrradag þegar við vorum að fjalla um þáltill. ríkisstjórnarinnar um opinbera fjölskyldustefnu. Þar voru svona almennar fallegar markmiðslýsingar sem við sem höfum verið hér og þekkjum hvernig slíkt er framkvæmt, höfum kannski ekki mikla trú á. Þar var raunverulega ekkert sem hönd var á festandi, ekki neitt ákveðið sett fram nema að það átti að fara fram könnun á högum barnafjölskyldna sem þegar liggur fyrir. En það eru einmitt aðgerðir eins fram koma í þessari tillögu sem þarf til þess að bæta stöðu heimilanna og kynjanna á vinnumarkaðinum. Og það er einmitt slík stefna eins og hér kemur sem maður vildi sjá í framkvæmd. Það er ýmislegt um þessa tillögu að segja. Það eru einstaka liðir sem ég vildi ræða á þessum stutta tíma sem ég hef. Ég vil fagna því sem fram kemur um fæðingarorlof, þ.e. að það verði lengt í 12 mánuði í áföngum. Það sem ég tel brýnt að gert verði og ég held raunar að hafi verið fjallað um á landsfundi Kvennalistans, er að það þarf að breyta um fjármögnun á fæðingarorlofi. Það er algjörlega ófært hvernig þetta er, að konum á barneignaraldri skuli raunverulega vera refsað og þær stundum ekki teknar í vinnu ef það er einhver hætta á að þær eigi börn, af því það kostar fyrirtækið peninga ef þær fara í barneignarfrí. Þetta verður því að vera þannig að framlag komi úr einhverjum sameiginlegum sjóði sem atvinnurekendur og hið opinbera greiða iðgöld til þannig að það á ekki að skipta máli hvort það karlinn eða konan sem tekur sér fæðingarorlof hjá vinnuveitenda. Ég held að það sé mjög brýnt að menn reyni að ná saman um slíka leið í fjármögnun á fæðingarorlofi. Fimmti töluliðurinn er mjög mikilvægur, þ.e að launakerfi ríkisins verði stokkað upp og launakerfið almennt verði gert sýnilegt. Ég hef flutt margar tillögur um þetta mál á þingi og við höfum sýnt fram á hvernig þetta neðanjarðarkerfi sem er í launamálunum almennt er undirrótin að launamisrétti kynjanna. Þess vegna var farið að fela launamisrétti 1966 þegar loksins hafði náðst fram fullt lagalegt jafnrétti. Þá var bara fundin önnur leið sem hefur vaxið æ síðan þannig að það er ekki nema lítill hluti af laununum sem er uppi á borði og sýnilegur og að finna í launatöxtum sem verkalýðshreyfingin er að semja um. Mig undrar oft að verkalýðshreyfingin skuli ekki taka undir með ýmsum þingmönnum sem hafa margoft talað um það hve nauðsynlegt er að gera launakerfið sýnilegt. Ég hef sjaldan heyrt verkalýðshreyfinguna tala um það. Forsenda þess að breyta launastrúktúrnum og launakerfinu almennt er að fá það upp á borðið. Varðandi sjötta liðinn þar sem talað er um að ákvæðum 3. gr. jafnréttislaganna verði fylgt eftir. Hún kveður á um tímabundnar aðgerðir til að bæta stöðu kvenna. Ég er alltaf að komast meir og meir á þá skoðun að menn verða að setjast yfir það hvernig hægt er nýta þetta ákvæði. Þegar lögin voru samþykkt 1991 náðist samstaða um að setja þetta inn og þetta var auðvitað sett inn til að þessu yrði beitt. Ég held að það þurfi að fara yfir það í fullri alvöru og þessi þáltill. gefi alveg tilefni til þess. Væntanlega fer hún til félmn. Ég hvatti til þess þegar opinbera fjölskyldustefnan var hér til umræðu og framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum, að félmn. skoðaði sérstaklega hvort hún gæti náð samstöðu um tillögur í þá veru hvernig hægt væri að beita 3. gr. jafnréttislaganna. Það tel ég mjög mikilvægt og tel reyndar að konur á þinginu ættu að setjast saman yfir það hvort hægt sé að ná breiðri samstöðu um að beita henni. Það að lægstu launin verði hækkuð í áföngum þá eru lægstu laun orðin svo mikill smánarblettur á þjóðfélaginu að maður skammast sín fyrir að vera stjórnmálamaður og geta ekki gert meira í að breyta þessum launum. Ég held að margir geri sér ekki grein fyrir hvaða þjóðfélagslegar afleiðingar þessi lágu laun hafa. Það er líka efnahagslegt vandamál þegar fólk hefur ekki efni á að kaupa vörur í búðunum og það sem fyrirtækin framleiða. Hvaða þjóðfélagslegar afleiðingar og félagsleg vandamál skapar slíkt í þjóðfélaginu sem blæs út í félagslega kerfinu og heilbrigðiskerfinu? Þótt við séum í einhverri uppsveiflu sem kölluð er og efnahagsbata hef ég aldrei orðið eins áþreifanlega vör við hvað mikil uppgjöf er orðin í fólki og síðustu vikur og mánuði. Það er sorglegt að þurfa að viðurkenna þá staðreynd að við stöndum frammi fyrir því, eins og fram kom í blöðum nýlega, að 32 þús. einstaklingar lifi undir fátæktarmörkum þó Ísland sé sett á bekk með sjö ríkustu þjóðum heims. Ég tel að þurfi að skilgreina framfærslukostnað eða neyslustaðal, eins og hér kemur fram. Mér skilst að vænta megi öðru hvoru megin við áramót niðurstöðu í neyslukönnun frá Hagstofunni sem hún hefur verið að vinna að. Vera má að eitthvað megi nýta hana í því skyni sem hér er lagt til. Ég vil spyrja hv. flm. um 9. tölul. þar sem fram kemur tillaga um að viðurlög við brotum á jafnréttislöggjöfinni verði stórlega hert, svo og eftirlit með að henni sé framfylgt. Hvað hugsar þingmaðurinn sér í þessu efni? Hvaða refsiákvæði eða viðurlög er þingmaðurinn með í huga? Það væri sennilega hægt að draga forstöðumenn annars hvers fyrirtækis fram og beita viðurlögum eða refsingu ef þetta ætti að virka. Og einnig hins opinbera og fjmrh. vegna þess að alls staðar viðgengst launamisréttið. Ekki síður hjá hinu opinbera. Fyrir nokkrum árum kom fram varðandi hlunnindagreiðslur og bílagreiðslur sem ríkið borgar, að um 90% rennur til karla en 10% til kvenna. Ég býst ekki við að það hafi mikið breyst frá þeim tíma sem þetta var kannað. Tími minn er búinn en ég held að þetta sé hin merkasta tillaga sem er þess virði að skoða rækilega í þeirri nefnd sem fær hana til umfjöllunar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir hennar orð. Vegna þess síðasta sem hún sagði um nefndina sem fengi þetta mál til umfjöllunar láðist mér í fyrri ræðu minni að greina forseta frá hvert ég vildi vísa þessari tillögu. Ég vil vísa henni til síðari umræðu og hv. félmn. Hv. þm. kom inn á ýmislegt í sinni ræðu og ég get svo sannarlega tekið undir það allt og ekki síst þetta með lágu launin sem ég held að hafi haft og eigi eftir að hafa margvíslegar félagslegar afleiðingar fyrir einstaklingana sem eiga að lifa á lágum launum. Við vitum, eins og ég rakti í fyrri ræðu minni, að því miður eru afskaplega margar konur á mjög lágum launum, jafnvel konur sem eru einar með börn. Reyndar sýndu kannanir fyrir nokkrum árum að stór hluti einstæðra mæðra hefur afskaplega lág laun. Eitt er athyglisvert að nefna í þessu samhengi að ein hinna félagslegu afleiðinga er sú að fólk sem hefur mjög lág laun verður að leita til sveitarfélaganna eftir félagslegri aðstoð. Það eru sláandi tölur sem hafa birst m.a. frá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar yfir fullvinnandi fólk sem getur ekki séð sér og sínum farborða og verður að leita aðstoðar hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar. Það er náttúrlega svo makalaust að þetta skuli vera til að það er til háborinnar skammar. Það er alveg svakalegt að íslenskt atvinnulíf skuli komast upp með þetta og vekur upp margar spurningar um skipulag og hvernig borgað er fyrir vinnu hér á landi, sérstaklega í fiskvinnslu, iðnaði og víðar. Þetta hlýtur að verða að breytast ef við ætlum að vera samkeppnisfær við aðrar þjóðir. Við munum hreinlega missa fólk úr landi ef þetta heldur svona áfram, eins og við höfum reyndar gert. Afleiðingar hinna lágu launa eru auðvitað margvíslegar. Í öðrum löndum hefur verið talað um kvengervingu fátæktarinnar. Efnahagsörðugleikar hafa fyrst og fremst bitnað á konum. Þetta er óásættanlegt. Hv. þm. spurði mig um 9. lið tillögunnar, þ.e. hvernig ætti að herða viðurlög. Það má hugsa sér margt í þeim efnum en spurningin er: Hvaða leiðir á að fara? Það má hugsa sér sektir. Það má hugsa sér að menn eigi einfaldlega málsókn yfir höfði sér og sektir ef þeir framfylgja ekki lögunum. Það má hugsa sér að taka stikkprufur og fara í heimsóknir í stofnanir og fyrirtæki til að fylgjast með hvernig jafnréttislögunum er framfylgt. Þetta er gert í Bandaríkjunum. Þar er ákveðið kerfi á vegum atvinnumálaráðuneytisins þar sem stofnanir eru heimsóttar og tengist oft ákveðnum verkefnum. Eins og t.d. þegar sett var upp verkefni um glerþakið þar sem verið var að kanna hvernig á því stæði að svo fáar konur voru í æðstu stöðum í fyrirtækjum og er ég að tala um einkafyritæki í sjálfu landi frelsisins, Bandaríkjunum. Þar þykir ekki annað við hæfi en að lögum sé framfylgt og fyrirtæki eiga einfaldlega yfir höfði sér lögsókn og sektir ef þau fara ekki að lögum. Ef hægt er að sanna brot á jafnréttislögunum þar í landi þýðir það miklar sektir. Ég tala nú ekki um ýmis önnur brot gagnvart konum eins og kynferðislega áreitni þar sem hafa fallið þvílíkir sektardómar að mann rekur í rogastans. Dómar upp á fleiri hundruð milljónir. Það mætti hugsa sér að ríkisvaldið setti þau fyrirtæki og stofnanir í ákveðið bann sem ekki framfylgdu lögunum. Eigi t.d. ekki við þau viðskipti eða það mætti hugsa sér ýmislegt annað. Ég er ekki mjög refsiglöð en ýmsar aðgerðir eru til sem væri hægt að grípa til. Ég minnist þess þegar núv. forseti Íslands var fjmrh. fór hann í mikla herferð gegn þeim fyrirtækjum sem ekki stóðu skil á virðisaukaskatti og þeim var einfaldlega lokað. Við ættum kannski að taka okkur til og loka þeim fyrirtækjum sem ekki standa við jafnréttislögin. Það held ég að yrði aldeilis rekið upp ramakvein og víða yrði lokað. En það má alla vega gefa viðvörun og byggja þarf hér á landi upp meiri virðingu gagnvart lögum. En það er ekki von á góðu þegar við stöndum í því hér, þingmenn, að draga sett lög til baka með einhverjum ,,þrátt-fyrir``-ákvæðum og skerðingarákvæðum. Ákveðum fyrst að verja peningum til ákveðinna verkefna, komum svo nokkrum mánuðum síðar og skerðum það allt saman. Hvernig á fólk að bera virðingu fyrir lögunum þegar löggjafarstofnunin sjálf hagar sér svona? Ég tek undir með hv. þm. varðandi 3. gr. jafnréttislaganna að gaman væri að leggjast yfir hana og koma með tillögur um aðgerðir beinlínis út frá þeirri grein. Segja má að sumt af því sem hér er lagt til séu tímabundnar aðgerðir. En það er svo víða. Það er um stöðuveitingar, það er um menntun, það er um sjóði og fjármagn til að styrkja konur í atvinnulífi, koma fyrirtækjum á fót og margt og margt sem rekja má til sérstakra hvetjandi aðgerða til að draga úr launamun og ójafnri stöðu kynjanna. Ég væri sannarlega til í að setjast með hv. þm. yfir tillögur um þessa tilteknu grein.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að svara þeim fsp. sem ég beindi til hennar. Það er nokkuð skýrara í mínum huga hvað hv. þm. hugsar sér varðandi viðurlögin. Það var líka athyglisvert sem fram kom hjá hv. þm. um 3. gr. jafnréttislaganna og ég held að gera eigi fulla alvöru úr því að skoða og beita þeirri grein. Þegar verið er að tala um eitthvað sem snýr að heimilum í landinu eru alltaf mjög fáir hér inni til að taka þátt í umræðum. Það er mjög miður. Það sem ég náði ekki að tala um varðandi þessa tillögu, sem er mjög yfirgripsmikil, er 2. tölul. um að hækka lægstu launin í áföngum. Mér finnst að því hafi vaxið fylgi í þingsölum, og hafi gert á síðustu missirum, að virkilega þurfi að fara þá leið að lögfesta lágmarkslaun í landinu. Það er svo í kjarasamningum og við þekkjum það, að lægstu taxtarnir gjalda fyrir það hvernig samið er. Margar viðmiðanir eru bundnar þessum lágu launum, t.d. bótagreiðslur og lífeyrisgreiðslur og fleiri þættir. Það er eins og aldrei megi hækka lægstu launin og þess vegna fara menn í það, að hluti af því sem samið er um, er í gegnum ýmsa félagsmálapakka, sem vissulega eru góðra gjalda verðir, en hafa líka komið í veg fyrir að lægstu launin hafi hækkað. Hið opinbera greiðir raunverulega alltaf niður stóran hluta af því sem samið er um. Ég man eftir því að fyrir tveimur árum var a.m.k. þriðjungur eða um 4 milljarðar sem ríkisvaldið greiddi niður í kjarasamningunum til að geta haldið niðri þessum launum. Mér finnst vera sá tónn í verkalýðshreyfingunni núna að það verði launataxtarnir númer eitt, tvö og þrjú sem hafi forgang í næstu kjarasamningum. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt. Menn tala um að ekki sé mjög stór hluti fólks á þessum lágu launum. Sumir segja það. En auðvitað er hann allt of stór. Þá spyr maður af hverju allt fari um koll í þjóðfélaginu ef hækka á þessa lægstu taxta. Það virðist lítið hreyfast í efnahagskerfinu þótt verið sé að hækka laun þeirra sem eru ofar í kerfinu, þeirra sem fá laun samkvæmt kjaradómi og þar fram eftir götunum. Það virðist lítið hreyfa við efnahagsumhverfinu. Ég tel að ef ekki gerist mikið í næstu kjarasamningum og ekki verði veruleg hækkun á lægstu launum, þá held ég að skoða verði af fullri alvöru í þinginu að samþykkja löggjöf um lágmarkslaun. Lægstu launin í þjóðfélaginu eru til skammar og það viðurkenna allir. Menn verða að leggjast á eitt að hækka lægstu launin í komandi kjarasamningum og ef það dugar ekki verður að setja löggjöf um það.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Það eru lög nr. 75/1981. Þetta mál fjallar um það sem í daglegu tali eru kallaðir jaðarskattar eða jaðaráhrif í skattkerfinu.  Flm. ásamt mér eru hv. þm. Alþb. og óháðra, allir með tölu og í stafrófsröð eins og sjá má á þskj. 11. Tillögugreinin sjálf er fremur einföld þó að málið sé stórt og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við lögin bætist svohljóðandi ákvæði til bráðabirgða: a. Við álagningu tekjuskatts árið 1997 skal, til að draga úr jaðaráhrifum tekjutengingar bótaliða í skattkerfinu, haga útreikningi tekjutengdra bótaliða þannig: Samanlagt hlutfall álagðra skatta og skerðingar bótaliða skal vera að hámarki 55%. Skal skerðing vaxtabóta eða húsaleigubóta reiknuð fyrst en síðan skerðing barnabótaauka að áðurnefndum mörkum. b. Alþingi skal kjósa nefnd skipaða fulltrúum allra þingflokka, auk formanns sem fjármálaráðherra skipar, til að gera í samráði við samtök launafólks ítarlega úttekt á áhrifum tekjutengingar í skattkerfinu og samspili slíkrar tekjutengingar við aðra þætti, svo sem almannatryggingakerfið, lífeyrisréttindi, tekjutengdar afborganir námslána o.fl. Nefndin skal skila tillögum um breytingar á skattalögum sem fela það í sér að komist verði hjá óhóflegum jaðar\-áhrifum vegna tekjutengingar bótaliða, í skattkerfinu og utan þess. Fjármálaráðherra skal leggja tillögur nefndarinnar fyrir Alþingi haustið 1997.`` Þannig hljóðar það, herra forseti, og fjallar í sínum einfaldleik um að við álagningu tekjuskatts á næsta ári verði sett þak á svonefnda jaðarskatta. Og sömuleiðis verði nefndin, sem getið er um, sett á fót til að fara í vandaða úttekt á málinu með fulltrúum samtaka launamanna. Markmiðið verði að setja tekjutenginu skorður eða afmarka hana þannig að jaðaráhrifin í skattkerfinu og/eða utan þess verði aldrei óhófleg. Þær ógöngur sem menn eru nú komnir í stafa einfaldlega af því að á tilteknu árabili var gengið mjög langt í að tekjutengja ýmsa þætti innan skattkerfisins og reyndar utan þess einnig. Þó að hver og ein af þessum tekjutengingaraðgerðum gæti verið eðlileg sem slík þá verkar þetta þannig að jaðaráhrifin eða tekjutengingaráhrifin leggjast saman. Skerðingarnar hefjast við svipuð tekjumörk þegar í hlut eiga þættir eins og vaxtabætur eða húsnæðisbætur og tekjutengd skerðing barnabótaauka. Og þannig leggjast áhrifin hver ofan á önnur og úr verða hin illræmdu jaðaráhrif. Tekjutenging getur átt fullan rétt á sér þegar verið er að reyna að stýra takmörkuðum fjármunum til þeirra sem mesta hafa þörfina þ.e. fólks með lægri tekjur. Þess vegna er efni þessa frv. síður en svo það að útiloka með öllu þessa aðferð en hitt er alveg ljóst að menn eru komnir í miklar ógöngur þegar svo er komið að jaðaráhrifin eru 70--80 af hundraði, með öðrum orðum það er orðin sáralítil breyting sem verður á ráðstöfunartekjum fólks þó að það reyni að auka tekjur sínar með aukinni vinnu sökum þess að fjórar krónur af hverjum fimm hverfa úr launaumslaginu aftur. Þá er ekki annað að gera en að horfast í augu við að í óefni er komið og bregðast við samkvæmt því. Það er allnokkuð síðan mönnum fóru að verða þessar ógöngur í skattkerfinu ljósar og talsvert er búið að tala um þetta undanfarin missiri. Sá sem hér talar hefur ítrekað tekið þetta mál upp og flutt um það þingmál. En einhvern veginn hefur samt farið svo að sáralítið, nánast ekkert, hefur verið gert í því að ráða bót á þessu meini, ef frá er talið það, að lítillega var dregið úr tekjutengdri skerðingu barnabótaauka sérstaklega fyrir barnflestu fjölskyldurnar við álagningu tekjuskatts í fyrra. Á þessum árum sem nú eru að líða er enn að bætast við nýr þáttur sem veldur því að tekjutengingargildran, jaðar\-áhrifin, eru að fara út yfir öll velsæmismörk bókstaflega talað og þá á ég við hina þungu tekjutengdu endurgreiðsluskyldu námslána. Með breytingum á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna 1992 var endurgreiðsluskyldan eða kvöðin hert mjög verulega og gerð tekjutengd þannig að fyrstu árin eftir að endurgreiðslur námslána hefjast eru það 5% af brúttótekjum en hækkar síðan í 7%. Það þýðir að kannski 11%--12% af ráðstöfunartekjum, tekjutengt, renna til endurgreiðslu á þessu þætti einum. Þegar þessi jaðaráhrif leggjast við þau sem eru innan tekjuskattkerfisins getur myndin orðið óhugnanleg. Fræðilega má setja upp dæmi þar sem fjölskyldan er nógu stór og vaxtabæturnar það háar og námslánaendurgreiðslan svo þung, fyrir utan flata skatta sem teknir eru og slík gjöld, að nánast öll laun á tilteknu tekjubili hverfi aftur. Í fskj. með frv. er sýnd mynd um tiltekna fjölskyldu. Hún á við fjölskyldu með tvö börn sem hefur fullar vaxtabætur en miðar að vísu við tekjutengda skerðingu barnabótaaukans eins og hún var á síðasta ári enda dæmið frá þeim tíma. En í reynd hefur það sáralítið breyst og nánast ekkert þó að tekjutengda skerðingin hafi lækkað um eitt prósentustig fyrir hvert barn. Myndin sýnir hins vegar ágætlega hvernig skattstiginn er eða jaðaáhrifin í skattkerfinu eru í dag fyrir venjulega fjölskyldu, dæmigerða íslenska fjölskyldu sem er rétt við það að vera vísitölufjölskyldan. Þá lítur málið þannig út að, --- ég biðst nú forláts, herra forseti, dæmið í grg. með frv. er af fjölskyldu með tvö börn en dæmið í fskj. sem myndin sýnir er af fjölskyldu með þrjú börn svo örugglega sé öllu til haga haldið. En vegna tekjutengdrar skerðingar vaxtabótanna og barnabótaaukans fyrir þessi þrjú börn verða jaðaráhrifin á tekjubilinu 1,4 millj. til 2,7 millj. í heimilistekjur þessarar fjölskyldu tæp 70%. Það þýðir að aðeins 30 kr. af hverjum 100 kr., 30 þús. kr. af hverjum 100 þús. kr. sem menn reyna að bæta við sig með auknum launatekjum á þessu tekjubili koma launamanninum til góða, hinar hverfa í formi skatta eða vegna skerðingar bóta á móti. Með því að setja inn þak og láta staðar numið við tiltekin mörk gagnvart tekjubilinu hverju sinni þá dreifist skattbyrðin á þá sem hærri hafa launin eins og sýnt er á myndinni. Enginn vafi er á því að þessi tekjuauki fjölskyldunnar, sem dæmið sýnir, 11 þús. kr. meira til ráðstöfunar á hverjum mánuði miðað við hverjar 100 þús. kr. kæmu sér afar vel. Það er enginn vafi á því, herra forseti, að þetta eru þær fjölskyldur í landinu sem í hvað mestum erfiðleikum eru um þessar mundir. Það eru lágtekju- og meðaltekjufjölskyldur, stórar barnafjölskyldur með nýlegar húsnæðisskuldbindingar á bakinu. Svo maður tali nú ekki um öll ósköpin ef til viðbótar eru þungar endurgreiðslur af námslánum. Þetta sýna allar kannanir. Þetta má lesa út úr skattkerfinu m.a. út úr myndum eins og þessari hér. Aðferðin sem frv. leggur til er ofur einföld. Hún byggir í raun og veru á tvennu. Annars vegar á því að skerðingu bótaþáttanna er forgangsraðað og þak sett við tiltekin mörk. Fyrst eru skertar vaxtabætur eða húsaleigubætur en síðar eða síðast barnabætur. Í framkvæmd ætti þetta ekki að skapa neina umtalsverða erfiðleika. Ég tel að innan staðgreiðslunnar sé í raun og veru auðvelt að gera þetta með þessu móti og í öllu falli er ljóst að kæmu einhverjir annmarkar í ljós hvað það snertir er afar einfalt mál að gera upp eftir á þá sem leiðrétta kynni að þurfa enda eru barnabætur, barnabótaaukinn til að mynda ekki greiddur út nema nokkrum sinnum á ári og það einfaldar málin. Ég tel, herra forseti, að ekki séu rök fyrir að fresta þessu máli ár eftir ár þrátt fyrir miklar umræður og að í orði kveðnu samkomulag um að núverandi ástand sé óþolandi með þeim einu aumingjalegu rökum að málið sé flókið og tæknilega erfitt og þurfi að skoða og setja í nefnd aftur og aftur. En þær viðbárur hafa verið notaðar sl. tvö til þrjú ár til að gera ekkert í málinu. Það hefur farið í taugarnar á mér, herra forseti, og ég lagði þess vegna í þá vinnu að útfæra leiðina sem hér er lögð til. Ég hef borið þetta undir ýmsa sérfræðinga í skattamálum og allir hafa staðfest að með ákvæði af þessu tagi eigi að vera tiltölulega auðvelt mál að setja þak á hinn illræmda jaðarskatt.  Herra forseti. Það er skaði að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera hér því auðvitað þyrfti ég helst og mest eiga orðastað við hæstv. fjmrh. vegna þess að hæstv. ráðherra segir oft að hann sé mér sammála um að jaðaráhrifin í skattkerfinu hafi gengið algjörlega úr hófi og bregðast þurfi við og grípa til aðgerða. En það hefur hins vegar vafist mjög fyrir vini mínum, hæstv. fjmrh., að gera eitthvað róttækt í málinu. Ég tel mig þess vegna vera að koma honum til hjálpar, og ætti ekki að þurfa að standa upp á mig í þeim efnum, með því að leggja smávinnu í að útfæra tiltölulega einfalda aðgerð, a.m.k. til bráðabirgða, til að taka á þessu vandamáli á meðan það er skoðað ofan í kjölinn.  Ég tel, herra forseti, að þetta sé leið sem sé tiltölulega auðvelt að fara. Ég er meira en reiðubúinn til að ræða að á móti þeirri tekjulækkun ríkissjóðs, sem þetta réttlætismál mun vissulega hafa í för með sér upp á a.m.k. nokkur hundruð milljónir króna, ég vil ekki nefna tölur, enda mundi ekki muna mikið um það ef svo væri, er auðvelt mál að afla tekna á móti jafnvel innan tekjuskattkerfisins. Þannig að við getum þess vegna núllstillt tekjurnar, sem tekjuskattkerfið gerir, þó við færum skattbyrðina til. Íslenski skattstiginn er að mínu mati algjört hneyksli eins og hann er í dag. Það er algjört hneyksli að hann skuli fara lækkandi með tekjum, herra forseti, eins og sjá má á þessari mynd. Að þyngsta skattbyrðin skuli vera hér á launum á milli 1,4 og 2,7 millj. og fara síðan hraðlækkandi þangað til komið er upp á milli 3 og 4 millj. kr. að þetta kemst aftur í jafnvægi. Ég þekki hvergi í heiminum skattstiga sem er öfugur að þessu tagi. Venjan er sú að það er leitast við að hafa skattstigann í þrepum upp á við þannig að prósentan sé hærri á hærri laun en hér er þetta öfugt. Í reynd eru hlutirnir þannig að það er langþyngsta skattprósentan á lægri miðlungstekjur. Svo kemur alllangt bil þangað til það kemur þessi ræfilslegi hátekjuskattur upp á 5% sem ekki leggst á laun fyrr en 400 eða 450 þús. kr. heimilistekjur sem eru þá laun upp á um 5 millj. kr. á ári. Svona er þetta nú, herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess hér á þessum kvöldfundi að vera að hafa um þetta fleiri orð. Ég vona að það verði sem sagt eftir að þetta mál er komið til nefndar og liggur fyrir þinginu ekki hægt að segja oftar að ekki séu uppi tillögur um að taka með beinum hætti á þessu máli. Ég bið menn þá að sýna mér fram á það að sú aðferð sem hér er lögð til gangi ekki upp áður en þeir segja oftar að málið sé tæknilega flókið, erfitt og vandasamt og það þurfi að hafa það nokkur ár í viðbót í nefnd. Ég uni því ákaflega illa. Að lokinni þessari umræðu, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég tel að frv. það sem hér liggur fyrir um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 75/1981, sé einfaldasta og besta kjarabótin sem við getum fært til þeirra verst settu eins og stendur. Ég held það væri ekki slæmt í komandi kjarasamningum ef tekið væri á því hróplega óréttlæti sem felst í þessum háu jaðarsköttum. Staðreyndin er sú að fólk sem lendir í þessum tekjuhópi er má segja gíslar bágra kjara og getur sig hverki hreyft. Annars vegar eru það þessir jaðarskattar, þ.e. ef fólk reynir að auka við tekjur sínar með meiri vinnu þá fara, eins og sýnt er í greinargerð með frv., upp undir 70% af þeim tekjum í skatta, þessa svokölluðu jaðarskatta. Þannig að fólk getur ekki bætt hag sinn með aukinni vinnu. Það má segja að fólk sé einnig gíslar þeirra lágu launataxta sem það yfirleitt býr við. Fólk í þessum tekjuflokki treystir sér ekki til að standa í harðri kjarabaráttu. Það er gjörsamlega niður njörvað við að borga af íbúðum og framfleyta fjölskyldu, kosta börn í skóla og annað því um líkt og getur ekki fyrir nokkurn mun tekið þátt í harðri kjarabaráttu eða verkföllum vegna þess að högum þess er þannig háttað að ef það missir úr tekjur einhvern smátíma, þótt það sé ekki nema mánuður eða tveir þá á það á hættu að missa það sem það hefur þó verið að reyna að nurla saman, þ.e. hús og bíl og annað sem það hefur reynt að koma sér upp. Þetta er sem sagt samtvinnað af þessum lágu launum og háu jaðarsköttum. Eins og fram kom í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þá má segja að þetta sé öfugur skattstigi. Líklega einsdæmi í veröldinni að þannig sé farið að. Það er einnig spurt hvað það mundi kosta ef þessi lög næðu fram að ganga. Það er eflaust hægt að finna út úr því. En ég held að jafnframt sé hægt að standa undir þeim kostnaði með því að spóla aðeins til baka varðandi fjármagnstekjuskattinn sem settur var á og koma hér á alvöru fjármagnstekjuskatti sem hygli ekki þeim sem mest eiga heldur taki af þeim sem mest eiga. Ég held að það ætti ekki að vera vandamál að koma þessu í framkvæmd. Ég vil að lokum segja aftur að með því að samþykkja þetta frv. hið snarasta þá væri þar með verið að koma með einföldustu og bestu kjarabótina sem hægt væri nú á þessari stundu.

Herra forseti. Sívaxandi skuldir heimilanna eru mikið til umræðu í þessum þingsölum og margir hafa á því máli skoðun. Nú þegar verið er að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðir til að bæta stöðu skuldara, þ.e. tillögu um það hvernig eigi að taka á því máli, þá eru færri viðstaddir og er það miður. Hér er um að ræða mjög víðtækar aðgerðir sem taka bæði til hins opinbera, til lögmanna, til fjármálastofnana, til réttarstöðu ábyrgðarmanna, hvernig tryggja eigi efnalitlu fólki ókeypis lögfræðiþjónustu og fjármálaaðstoð vegna innheimtuaðgerða. Þannig að á þessu sést að hér er um mjög víðtækar aðgerðir að ræða. Þessa tillögu flytja ásamt mér hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir og Gísli S. Einarsson. Tillagan var flutt á síðasta þingi og var send til umsagnar ýmissa aðila. Verður að segja að flestar umsagnirnar voru mjög jákvæðar varðandi þá þætti sem ég hef hér greint frá þannig að ég bind vonir við að félmn., sem fær málið til umsagnar, taki þetta mál til ítarlegrar skoðunar og efnislegrar umfjöllunar og afgreiði málið aftur til þingsins þannig að þingmönnum gefist kostur á að taka afstöðu til þess. Það vita allir að á því tímabili sem við höfum gengið í gegnum efnahagsþrengingar hefur verið mjög hert að heimilunum í landinu, bæði að því er varðar launakjörin, það hafa orðið litlar launahækkanir, og eins hefur verið þrengt mjög að velferðarkerfi fólksins. Það þarf því engan að undra þó að á þessum tíma líka í því atvinnuleysi sem við höfum búið við hafi skuldir heimilanna vaxið mjög. Því skýtur það mjög skökku við að á þessum tíma hefur hið opinbera grætt mjög á neyð heimilanna sem búa við mjög erfiða skuldastöðu. Ef litið er til þjóðarsáttartímans frá 1990--1995 þá má áætla út frá svari fjmrh., sem ég fékk á síðasta þingi, að ríkissjóður hafi haft á þjóðarsáttartímanum í tekjur vegna gjaldtöku og skattlagningar af skuldum einstaklinga 17--18 milljarða kr. Maður hefði nú haldið að á þessum tíma hefði verið rétt að reyna að draga eitthvað úr þessari miklu gjaldtöku á heimilin. Einungis stimpilgjöld, þinglýsingagjöld og gjöld vegna fjárnáms og nauðungarsölu sem ríkið tekur eru áætlaðar um 2 milljarðar kr. Þá er ótalinn sá kostnaður sem fólk lendir í ef það getur ekki greitt sínar skuldir, ekki síst ef það lendir með skuldir sínar hjá lögmönnum, að lögfræðikostnaður er alveg gífurlegur. Sést það m.a. á þeim dæmum sem tekin eru í greinargerðinni hversu gífurlegur lögfræðikostnaðurinn getur orðið. Tekið var t.d. dæmi af 1,5 millj. kr. höfuðstól þar sem um var að ræða tveggja ára gömul vanskil og var lögfræðikostnaðurinn á þeirri skuld um 170 þús. kr. Ég held að að því er varðar innheimtu lögmanna þá sé að vaxa skilningur á því, m.a. hjá ríkisvaldinu og dómsmrh., að á því þurfi að taka, gera eins og hér er lagt til, að sett verði opinber gjaldskrá fyrir innheimtu lögmanna þar sem m.a. verði sett þak á innheimtuþóknun þeirra og aðra gjaldtöku af skuldurum. Þetta held ég að sé mjög brýnt mál og muni hjálpa mjög þeim heimilum sem búa við miklar skuldir og eiga í erfiðleikum með að greiða þær. Eins er hér lagt til að settar verði reglur fyrir fjármálastofnanir um hámark gjaldtöku vegna vanskila skuldara. Það þekkja allir sem eru í miklum skuldum og þurfa að leita til fjármálastofnana og lenda þar í vanskilum hve mikill kostnaður er vegna vanskila. Undir það er tekið í umsögnum frá mjög mörgum aðilum, svo sem Húsnæðisstofnun, ASÍ og Ráðgjafarstöð um fjármál heimilanna, að á báðum þessum þáttum þurfi að taka, þ.e. að setja þak á innheimtu lögmanna og setja reglur fyrir fjármálastofnanir um hámark á gjaldtöku vegna vanskila. Það er nokkuð athyglisvert að m.a. nefnd á vegum félmrh., sem hét samráðsnefnd um greiðsluvanda heimilanna og skilaði skýrslu 1995, tekur á mörgum þeim þáttum sem þessi tillaga fjallar um og styður þá og tekur undir mikilvægi þess að tekið sé á þeim þáttum sem hér eru nefndir. Það er einmitt athyglisvert í ljósi þess sem við vorum að samþykkja á síðasta þingi þar sem Framsfl. féll frá sínu aðalkosningaloforði, sem var greiðsluaðlögun fyrir heimilin í landinu og kom í stað þess með frv. um réttaraðstoð sem hjálpa mun mjög fáum einstaklingum, að nefndin á vegum félmrn. kemur með sína tillögu um greiðsluaðlögun sem hún rökstyður með líkum hætti og við höfum gert sem talað höfum fyrir greiðsluaðlögun sem hæstv. félmrh. taldi útilokað að koma á hér á landi. Þessi nefnd tekur mjög undir að nauðsynlegt sé að koma á greiðsluaðlögun, þeirri greiðsluaðlögun sem Framsfl. lofaði fyrir kosningar en sveik fólk um. Það er með ógnarhraða raunverulega sem skuldir heimilanna vaxa og maður veltir auðvitað fyrir sér skýringum á því að bara á þessu eina ári er áætlað að skuldir heimilanna vaxi um 25 milljarða kr. Frá því að þessi ríkisstjórn settist að völdum, virðulegi forseti, hafa skuldir heimilanna aukist um 45 milljarða kr. og hefði ég frekar viljað sjá þann sem situr í stól forseta núna í sæti þingmanna til að geta tekið þátt í umræðunni vegna þess að enginn hefur talað eins mikið um það hvað brýnt væri að taka á þessum vanda. Ég hef nýlega fengið svar frá hæstv. viðskrh. sem snertir skuldastöðu heimilanna sem olli mér mjög miklum vonbrigðum. Þar kom fram að Ísland er eina landið innan OECD sem verðtryggir skuldir heimilanna. Það sem mér fannst verra er að þrátt fyrir þennan stöðugleika sem við höfum búið við á undanförnum árum sem fyrst og fremst er að þakka launafólki eru engin áform uppi af hálfu ríkisstjórnarinnar um að afnema verðtryggingu af skuldum heimilanna umfram það sem þegar hefur verið ákveðið af skammtímaskuldum. Það hlýtur að vera umhugsunarefni, að þegar ákveðið hefur verið af hálfu ríkisstjórnarinnar, var gert á síðasta ári, að banna verðtryggingu á innlánum frá 1. jan. árið 2000, banna verðtryggingu á innlánum en ekki á útlánum, af hverju það er. Maður spyr bara hvaða sanngirni er fólgin í því að banna heimilunum að verðtryggja innlán sín í bönkum en leyfa bönkunum að verðtryggja útlán til heimilanna. Þetta er það sem er fram undan á árinu 2000. Maður spyr líka hvaða trú ríkisstjórnin hafi á stöðugleikanum þegar hún hefur engin áform uppi um að afnema vísitöluna. Við höfum heyrt dæmi um hve fáránleg vísitalan er og hvernig hún vindur upp á skuldir heimilanna án þess að þau eigi nokkra sök á því eins og þegar grænmeti eitt og sér hækkaði á einu og hálfu ári, grænmeti sem þessi skuldugu heimili höfðu jafnvel ekki efni á að kaupa en það hækkar skuldir þeirra um 1.300 millj. kr. og einhver tímabundin hækkun á kartöflum í sumar eykur skuldir heimilanna um 500 millj. kr. Það hlýtur að vera eitthvað að. Ég spyr hvað er öðruvísi á Íslandi en hjá öðrum þjóðum innan OECD sem eru ekki með verðtryggingu á skuldum heimilanna. Þar á ofan eru 2--3% hærri vextir sem heimilin þurfa að búa við. Þetta er þáttur sem ég tel að þingmenn verði að skoða af fullri alvöru hvort ekki sé hægt að fara hraðar í að afnema verðtrygginguna, ekki síst þegar áform eru uppi um að banna hana á innlánum á árinu 2000. Ég tel út af fyrir sig, virðulegi forseti, að hægt væri að hafa miklu lengra mál um þetta og fara ofan í einstaka þætti þess en ég sé ekki ástæðu til þess miðað við hve fáir þingmenn eru staddir hér. Ég vil þó nefna eitt atriði í tillögunni sem er um að settar verði reglur sem tryggi betur réttarstöðu ábyrgðarmanna fjárskuldbindinga svo sem um skyldur lánveitenda til að upplýsa ábyrgðarmenn um hvað felst í sjálfsskuldar\-ábyrgð og eða veðleyfi þeirra. Við munum að það kom nýlega fram í úttekt sem ráðgjafarstöðin gerði á ástæðunum fyrir skuldum heimilanna þar kom fram að það er stór hluti af skuldum heimilanna sem er tilkominn vegna þess að skuldir falla á ábyrgðarmenn. Í svari sem ég fékk á síðasta þingi kemur þetta berlega fram. Það kom fram í svari sem ég fékk að þriðjungur af skuldum eða 31,5% af fjárnámsbeiðnum beindust gegn ábyrgðarmönnum fjárskuldbindinga. Það er sem sagt þriðjungur sem fellur á ábyrgðarmenn. Ég held að þetta þurfi að taka til mjög alvarlegrar skoðunar. Við höfum lengst af búið við það að bankinn spyr ekki um greiðslugetu hjá fólki heldur spyr hann um: Hafið þið veð, hafið þið trausta ábyrgðarmenn? Ég held að bankastofnanir og lánastofnanir þurfi að breyta vinnubrögðum sínum í þessu efni. Ég og vafalaust aðrir þingmenn sem hér eru inni þekkja margar sorgarsögur um það þegar ábyrgðarskuldbindingar falla á ábyrgðarmenn. Ég þekki fleiri en eitt og fleiri en tvö dæmi af eldri hjónum sem gengust í ábyrgð fyrir börn sín og síðan voru þau skilin eftir slypp og snauð og þau stóðu á götunni og tekin var af þeim íbúð sem þau áttu. Fleiri sambærileg dæmi þekki ég. Þetta er eitt af þeim atriðum sem vissulega þarf að skoða ef menn eru á annað borð tilbúnir að fara út í það að skoða víðtækar aðgerðir til að bæta skuldastöðu heimilanna eins og hér er lagt til. Af því að ég sé að tími minn er að verða búinn vil ég í lokin undirstrika að þeir sem sendu inn umsagnir á síðasta þingi um þetta mál eins og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja taka undir öll atriði tillögunnar. Sömuleiðis Húsnæðisstofnun, sem þekkir kannski hvað best til skuldavanda heimilanna og hvaða aðgerðir það eru sem helst geta hjálpað skuldugum heimilum, en hún tekur nánast undir öll þau atriði sem eru sett fram í tillögunni. Sama gildir um Alþýðusambandið sem er með athyglisverðar breytingartillögur, að vísu að því er varðar stimpilgjaldið, sem ég hef ekki tíma til að fara nánar út í og ég veit að nefndin sem fær málið til umfjöllunar mun skoða sérstaklega. Ég legg áherslu á það af því að ég sé að formaður félmn. er í salnum að benda henni á að brýnt er að setja reglur um innheimtuþóknun lögmanna. Undir það hefur raunverulega verið tekið í dómsmrn. þó fram hafi komið andstaða við það hjá lögmönnum. Samkeppnisstofnun sem fjallað hefur um það mál telur ekkert því til fyrirstöðu að slíkar reglur verði settar sem ég tel mjög mikilvægt. 17 milljarðar hafa komið í hlut ríkissjóðs vegna skuldastöðu heimilanna, sem hann hefur haft af stimpilgjöldum og fleiri þáttum á þessum tíma. Ríkisvaldið ætti að manna sig upp í það að skoða hvort ekki megi slaka eitthvað á þessari skattakló, háum stimpilgjöldum og þeirri gjaldtöku sem skattleggur neyð heimilanna, virðulegi forseti. Vænti ég þess að ríkisstjórnin sjái nú að sér og skoði svolítið þann þátt málsins. Að lokinni umræðunni legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. félmrn.

Virðulegi forseti. Ég legg fram frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 45/1981, með síðari breytingum. Þetta mál er til þess að gera einfalt. Í 1. gr. er lagt til að við B-lið 30. gr. laganna bætist nýr töluliður sem orðast svo: Kostnað við endurbætur og viðhald á eigin húsnæði, enda nemi þessi kostnaður að lágmarki 100.000 kr., og skal endurgreiðslan vera 10% af þeim kostnaði sem ráðist hefur verið í. Hér er verið að leggja til að kostnaður við endurbætur og viðhald á eigin húsnæði njóti skattafríðinda. Verður hér vikið nokkuð að rökstuðningi fyrir slíkum aðgerðum. Margir gera sér ekki grein fyrir því að þjóðarauður Íslendinga er að langmestu leyti fólginn í húsnæði. Á Íslandi eru nú tæplega 63 milljónir m 3 af íbúðar- og atvinnuhúsnæði að núvirði um 1.200 milljarðar kr. en til viðbótar eru um 13 milljónir m 3 í ýmiss konar smærri húsum og útihúsum. Af þessum 1.200 milljörðum sem er núvirði íbúðar- og atvinnuhúsnæðis á Íslandi eru um 773 milljarðar í íbúðarhúsum í einkaeign. Þjóðarauður Íslendinga er að mestu bundinn í þessum eignum og þessar eignir eru ekki gamlar. Meðalaldur þessa húsnæðis er um 25 ár og það því að mestu byggt á eftirstríðsárunum. Á síðasta áratug hefur viðhaldsþörf fasteigna landsmanna farið hraðvaxandi og ekki er óvarlegt að gera ráð fyrir holskeflu á næstu árum þar sem aðeins litlum hluta húsnæðisins hefur enn sem komið er verið haldið við sem skyldi, bæði hjá einkaaðilum og opinberum aðilum. Ástæðurnar fyrir þessu eru margvíslegar en ég vil nefna hér tvær. Í fyrsta lagi hefur það byggingarefni sem hefur verið afar vinsælt hér á Íslandi, steinsteypan, ekki reynst sem skyldi. Í öðru lagi er ekki hefð fyrir því hér á Íslandi að halda við húsum á sama hátt og hefð er fyrir í ýmsum nágrannalöndum okkar. Við höfum t.d. í Noregi timburhús sem eru 400--500 ára gömul, hús sem er haldið við af mikilli natni og þau nýtast prýðilega til íbúar og atvinnu. Að sjálfsögðu eru 200--300 ára gömul hús í notkun víðast hvar í Evrópu og njóta alla jafnan verulegra skattfríðinda í viðhaldi. Nýlega kynntist ég þessum málum í Frakklandi í borginni Lyon þar sem mikið átak hefur verið unnið til að gera upp elsta hluta Lyon-borgar en Lyon-borg hefur þá sérstöðu að þar var það ekki aðallinn sem byggi upp merkasta hluta borgarinnar heldur var það borgarastéttin. Af þeim sökum að sú stétt var ekki eins vel efnuð og aðallinn alla jafna þá voru þar komin upp meiri vandamál í sambandi við viðhald heldur en víða annars staðar í Frakklandi. Skattkerfið í Frakklandi er mjög vinsamlegt viðhaldsverkefnum einkum og sér í lagi á gömlum húsum og hefur tekist vel upp í mörgum tilfellum með slíkt. Það hefur komið í ljós í könnunum sem gerðar hafa verið á viðhaldsþörf að Íslendingar gera sér afar rangar hugmyndir um viðhaldsþörf húseigna sinna. Mjög algengt er að þeir meti sjálfir hversu viðhaldsþörfin er mikil og í könnun sem Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands gerði fyrir fjórum árum kom í ljós að um helmingur húseigenda vanmat stórlega viðhaldsþörf húsa sinna. Hér er hins vegar um stórt mál að ræða ef þessu viðhaldi væri sinnt sem skyldi. Það eru til áætlaðar hundraðshlutatölur um viðhaldskostnað og ef viðhaldskostnaður er metinn um 2% af stofnverði að jafnaði ætti árlegur kostnaður af viðhaldi húsnæðis landsmanna að vera a.m.k. 24 milljarðar kr. Viðhaldsmarkaðurinn er nú áætlaður um 5--7 milljarðar kr. Ef menn bera saman þessar tölur, 5--7 milljarða annars vegar og hins vegar nauðsynina, þ.e. þörfina 24 milljarða, þá sjá menn hversu mikil verk eru hér óunnin. Menn sjá að þjóðarauður Íslendinga er að grotna niður án þess að gætt sé að halda þessum húsum við og vandamálin eru að safnast upp. Ef gert er við húseign fyrir um 1 millj. kr. fyrir utan virðisaukaskatt nemur vinnuliðurinn um 750 þús. kr. með launakostnaði. Ríkið hefur af þessu verulegar tekjur. Tekjurnar má lauslega áætla af 1 millj. kr. viðgerðarvinnu um 250 þús. kr. Ef farið verður eftir hugmyndum þessa frv. að menn njóti 10% skattendurgreiðslu af heildarverkefninu, eða um 100 þús. kr. af hverri milljón, þá yrðu nettótekjur ríkissjóðs engu að síður um 150 þús. kr. Þetta er mikilvægt vegna þess að það er vitað mál og er hægt að vitna sérstaklega í skýrslu fjármálaráðuneytisins um umfang skattsvika frá september 1993, að í byggingariðnaði eru langmestu svörtu viðskiptin sem tíðkast í atvinnulífi Íslendinga. Það er áætlað að heildarumfang skattsvika sé um 6% af vergri þjóðarframleiðslu eða sem nemur 6,5 milljörðum kr. Menn geta borið þetta saman annars vegar við það verkefni sem þarf að vinna í byggingariðnaðinum og það verk sem er unnið, sem er talið vera á milli 5--7 milljarðar kr., og síðan þessar hugmyndir um að 6,5 milljörðum kr. sé í raun og veru skotið undan í þessari atvinnustarfsemi. Þá sjá menn hvaða tölur eru þarna á ferðinni. Gert er ráð fyrir því að megnið af þessum nótulausu viðskiptum byggingariðnaðarins eigi sér uppruna á viðhaldssviðinu. Einkum og sér í lagi hjá einstaklingum og húsfélögum en miklu síður hjá fyrirtækjum að maður tali nú ekki um stofnanir. Það er afar brýnt fyrir okkur Íslendinga að reyna að grípa til aðgerða til þess að styrkja viðhald húseigna okkar, sem er vanrækt, en um leið að grípa til aðgerða sem kalla upp á yfirborðið þessi viðskipti til þess að skatturinn fái eðlilegar tekjur af þessari atvinnustarfsemi og til þess að þeir sem stunda þessa starfsemi séu ekki sífellt hreint að keppa við þá heiðarlegu í byggingariðnaðinum sem gefa allar sínar tekjur upp. Það er viðurkennt að heiðarlegir byggingaraðilar standa afar illa í þessari hörðu samkeppni við svarta markaðinn og eru mörg dæmi um að menn telji sig vera að verða undir í þeirri samkeppni. Þetta mál er því þannig vaxið að þó að það sé ávísun á skattaívilnanir fyrir þá sem stunda viðhald, er það engu að síður þannig vaxið að það skilar meiri tekjum til ríkissjóðs með því að kalla upp á yfirborðið þá starfsemi sem hingað til hefur verið undir yfirborðinu á svörtum markaði. Ég vil því leggja áherslu á að hér er ekki um útgjaldafrumvarp að ræða heldur miklu frekar frv. sem ýtir undir betri skattheimtu en verið hefur. Það er reiknað með því að ávinningurinn af því að samþykkja frv. sem lög frá Alþingi geti verið fólginn í eftirfarandi: Endurgreiðslurnar hvetja til þess að viðhaldsverkefnum verði skilað með fullgildum reikningum. Tekjur ríkissjóðs aukast vegna minni svartrar vinnu. Endurgreiðslurnar hvetja húseigendur til að auka viðhald húsnæðis og er þannig atvinnuskapandi aðgerð sem þýðir minni greiðslu í atvinnuleysisbætur. Og þjóðarauður landsmanna að lokum verður betur varðveittur, en eins og ég tók fram þá er þjóðarauður landsmanna að verulega leyti bundinn í fasteignum. Ég vil leggja til að lokinni 1. umr. um þetta mál verði því vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn. Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég held að frv. sem hér er til umræðu sé allrar athygli vert og ég hlustaði með athygli á rökstuðning hv. þm. sem ég get tekið undir. Það er vissulega leið að auðvelda mönnum endurbætur og viðhald með 10% skattendurgreiðslu. En á sama tíma og hv. þm. Tómas Ingi Olrich og flokksbróðir hans Sturla Böðvarsson flytja þetta frv., er dreift á borð okkar þingmanna frv. frá flokksbróður þeirra, hæstv. fjmrh., um breytingu á lögum um virðisaukaskatt sem kveður á um eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Í þessari grein er lagt til að endurgreiðslur vegna vinnu manna við endurbætur og viðhald íbúðarhúsnæðis verði lækkaðar í 60%``. Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann styðji þetta ákvæði frv. í frv. hæstv. fjmrh.

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að svara þessu. Þessi endurgreiðsla á virðisaukaskatti gildir reyndar fyrst og fremst um vinnu á vinnustað og er gölluð að því leyti til. Ég hygg að það sé betri aðferð að fara þá leið sem farin er í þessu frv., hún komi réttlátar fram gagnvart þeim sem eru að byggja á vinnustað en líka gagnvart þeim sem reka verkstæðisvinnu og njóta ekki að sama skapi þeirra endurgreiðslna sem rætt er um í stjfrv.

Virðulegi forseti. Hv. þm. sagði að þetta ákvæði sem ég vitnaði til í frv. fjmrh. gilti fyrst og fremst um endurgreiðslu vegna vinnu manna á vinnustað og þá við nýbyggingar. Frumvarp fjmrh. sl. vor var tvíþætt. Það ákvæði frv. náði fram að ganga á síðasta þingi en ekki þetta ákvæði um endurgreiðslu vegna vinnu manna við endurbætur og viðhald íbúðarhúsnæðis. Þetta er nákvæmlega það sama. Það er verið að tala um endurbætur og viðhald íbúðarhúsnæðis, að það verði lækkað í 60% úr 100 sem það var. Ég óttast þær afleiðingar og áhrif sem það hefur og einmitt með þeim rökstuðningi sem hv. þm. færði fram áðan og ég tek undir. Þess vegna ítreka ég spurningu mína: Styður þingmaðurinn frv. fjmrh. um þetta efni? Virðulegi forseti. Ef hv. þm. er að flytja hér þingmál sem hann ætlast væntanlega til að verði samþykkt á þinginu og er af nákvæmlega sama meiði og frv. hæstv. fjmrh. þar sem hann er lækka endurgreiðslurnar vegna endurbóta og viðhalds á íbúðarhúsnæði, þá er það tvískinnungur ef þingmaðurinn ætlar svo að styðja frv. fjmrh. um lækkun á þessum endurgreiðslum.

Virðulegi forseti. Það er ekkert launungarmál að sá sem hér talar hefur þungar áhyggjur af þessu frv. og málið sem hér er til umræðu ásamt öðru máli sem hefur verið lagt hér fram og snertir samningsbundinn húsnæðissparnað lýsa vel afstöðu minni til þessara mála og sérstaklega áhrifanna á skattkerfið.

Hæstv. forseti. Ég ætla að láta frv. um virðisaukaskatt bíða. Ég held að öllum hljóti að vera ljóst að ákvæðið sem þar er um að lækka enn þessar endurgreiðslur er hið versta mál og auðvitað kolröng pólitík því að ganga þarf í þá átt að hvetja til þess að fólk fái afslátt fyrir viðgerðir á húsnæði. Ég vil taka undir efni þessa frv. sem hér er til umræðu. Ég held að bæði markmiðin séu mjög góð, annars vegar að auðvelda fólki og hvetja til viðhalds húsa, einkum það og ekki síður að reyna að grípa til einhverra ráða til að ná tökum á svarta markaðinum hér á landi sem við vitum að er mjög umfangsmikill, ekki síst á þessu sviði. Það er þjóðarskömm hversu margir taka þátt í því að stunda nótulaus viðskipti. Flestir sem koma nálægt slíkum viðgerðum vita að fólki er boðið upp á þetta í stórum stíl. Þarna er verið að svíkja fé undan skatti. En ég held einmitt að það að ríkisvaldið hefur meira og minna afnumið allan slíkan frádrátt einstaklinga og hefur verið að lækka endurgreiðslur til iðnaðarmanna, gangi alveg þvert á þau markmið sem verið er að setja hér Ein spurning vaknaði í mínum huga vegna þessa frv. og það er varðandi þessi 10%. ,,100 þúsund af milljón``, segir hv. flm.. Ég er einfaldlega að velta því fyrir mér hvernig þessi tala er fundin. Telur hv. þm. Tómas Ingi Olrich að þessi tala sé nógu hvetjandi? Ég velti því fyrir mér: Er þetta nóg til þess að vera hvetjandi, til þess að fólk gefi upp þessar viðgerðir sem þar með gefur skattayfirvöldum færi á að fylgjast með hvort viðkomandi verk sé gefið upp á öðrum stað? Þetta er óskaplega mikið mat og erfitt að átta sig á þessu. Loks það sem fram kom í máli hv. 1. flm., varðandi það að húseigendur vanmeti viðhaldsþörf, þá svona skaut því upp í huga mínum hvort við búum enn þá við einhvern arf frá bændasamfélaginu eða frá þeim tíma er Íslendingar bjuggu í torfbæjum þar sem var þörf á miklu viðhaldi, að menn hafi haldið að þeir hefðu himin höndum tekið þegar þeir fluttu í steinhúsin og álitið að þau yrðu eilíf og þyrftu ekkert viðhald. Einhver lenska er þetta hér á landi að halda að steinhús þurfi ekki viðhald og í rauninni kallar það á skýringar hvernig á þessu stendur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 14. þm. Reykv. fyrir innlegg hans í þessa umræðu. Fyrirspurnir hans tvær eru mjög eðlilegar og það er sjálfsagt að svara þeim. Ég ætla að svara þeim í öfugri röð miðað við það sem þær voru settar fram. Í fyrsta lagi tek ég undir það með hv. þm. að ég held að eftir að hafa byggt hér hús sem voru frekar forgengileg, öldum saman, hús sem entust raunar ekki mikið meira en í mannsaldur, þá þurfti að húsa allt upp. Það leiddi svo til þess að þjóðin flakkaði mikið um landið. Þeir sem ekki treystu sér til að húsa upp keyptu gjarnan jarðir sem voru betur húsaðar og þannig var miklu meiri hreyfing á Íslendingum um landið en hjá öðrum þjóðum á sama tíma sem stunduðu þó svipuð störf, þ.e. bústörf. Ég held að þegar við fórum að byggja úr varanlegum byggingarefnum eins og timbri og einkum og sér í lagi steinsteypu, þá höfum við álitið að við hefðum himin höndum tekið og þetta væri viðhaldsfrítt verkefni. En þetta er ekki eingöngu vandamál Íslendinga. Danir höfðu tröllatrú á steinsteypu og það er til ákveðin kenning um það að Danir lýstu lengi vel steinsteypunni þannig, ef ég má vitna í danska heimspeki. Danir sögðu um steinsteypuna, með leyfi forseta: Beton er bedre end man tror. Síðan liðu nokkrir áratugir og þá sáu menn fulla ástæðu til þess að endurskoða kenninguna og breyttu henni svona: Beton er bedre end man tror, tror man. Það kom reyndar í ljós að steinsteypan var ekki alveg eins góð og menn héldu og menn sáu ástæðu til þess að endurskoða þessa merku kenningu. Að því er varðar 10%, er það hárrétt hjá hv. þm. að það er erfitt að ákveða þessi mörk. Forustumenn Samtaka iðnaðarins töldu að það hefði verið hagstæðara ef þessi mörk hefðu verið hærri. En þarna er engu að síður nauðsynlegt að fara milliveg því það er ekki hægt að sætta sig við að afslátturinn éti upp tekjur ríkissjóðs af þessum framkvæmdum. Þá værum við að gefa ávísun á útstreymi úr ríkissjóði sem væri ekki í samræmi við þær hugmyndir sem við viljum vinna eftir nú með því að ná niður halla ríkissjóðs. Þannig að menn verða að takmarka þessa upphæð við einhver skynsamleg mörk sem eiga að uppfylla tvö skilyrði, annars vegar að þetta virki freistandi fyrir húsbyggjendur en á sama hátt verði ekki til þess að rýra tekjur ríkissjóðs. Auðvitað er þetta efamál. Ég velti fyrir mér hvort hin rétta upphæð væri 10% eða 15%. En ég held að ef þetta mál fær skilning í þinginu og stuðning, verði rétt að láta reyna á þetta og endurskoða málið síðan síðar.