Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg hefi ekki fyr kvatt mjer hljóðs í þessu máli, en áður en atkvgr. fer fram, vildi jeg mega koma fram með nokkrar spurningar og almennar athugasemdir í sambandi við niðurlagningu prestakalls á Þingvöllum. Eins og hv. þdm. er kunnugt, hafa Alþingi borist eindregnar mótmælaskrár frá þeim sóknum, sem nú á að svifta presti. Þá liggur næst að spyrja: Hvers vegna á að gera þessum sóknum svo lágt undir höfði? Hvers vegna á að sýna þeim svo litla nærgætni? Það finst víst fleirum en mjer, það vera alleinkennilegur hátíðaundirbúningur, að refsa nágrannasveitum Þingvalla með því að svifta þær presti sínum. Enda er auðsjeð, að fólkinu fellur þetta mjög illa, því að eindregin mótmæli hafa komið fram á mjög stuttum tíma. Það hafa komið þrjú skjöl úr Úlfljótsvatnssókn og Þingvallasveit. Eins og kunnugt er öllum, sem hafa farið þarna um, er viðast hvar mjög erfitt að sækja kirkju og fá fullnægjandi prestsþjónustu. Sumstaðar er þetta meira að segja hjer um bil ómögulegt, eins og nú standa sakir. Hvað á fólkið þá að gera, þegar búið er að svifta það prestinum? Jeg verð að segja, að jeg man ekki til, að heilli sókn hafi verið sýndur annar eins ójöfnuður og hjer er farið fram á. Það má ekki síður líta á þetta mál í ljósi sögunnar. Ef við lítum til ársins 1000, þegar kristnitakan fór fram einmitt á Þingvöllum, er óhætt að fullyrða, að þess atburðar verður einnig minst 1930, þegar minst er elsta þings álfunnar. Ætli útlendingunum, sem þá sækja okkur heim, verði ekki á að spyrja: Hvar er kirkjan? Hvar er presturinn? Hvar er hin forna helgi? Jeg hygg, að okkur verði þá erfitt um svör. Jeg öfunda ekki þá, sem eiga að bera ábyrgðina á öðru eins óhæfuverki og þessu. Minning mikilmenna okkar á liðnum öldum er ekki mikill sómi sýndur. Margir þeirra hafa glaðst yfir því, að kirkja var á Þingvöllum og að þar döfnuðu hugsjónir þeirra manna, sem gróðursettu kristnina á landi voru. Svo náið samband er og frá fyrstu byrjun á milli Alþingis og kirkju á Þingvöllum, að ekki er hægt að minnast á annað, nema nefna hitt um leið. Alt þetta á að afmá vegna dutlunga. Jeg fæ ekki sjeð, að með þessu sje sómi ger liðnum tíma, nje nútíð, nje framtíð. Óefað verður haldin hátíð á Þingvöllum árið 2000. Við, sem hjer eigum sæti, lifum vart þá, en minningin um verk okkar lifir, góð eða ill. Hvernig sem hugir manna kunna þá að verða í trúarefnum, veit jeg, að þeirra verður minst, sem þannig ljeku hinn fornhelga stað. Og ekki verða þeir öfundsverðir af þeirri minningu. Það er áreiðanlegt, að menn vilja ekki einasta geta sjer góðan orðstír, heldur er blátt áfram skylda hvers manns að gera það. Jeg hygg, að þjóðin geri aldrei svo lágar kröfur til þeirra, sem eiga að starfrækja umboð hennar, að þessi ráðstöfun þyki góð. Hjer er ekki einungis um einstakt kirkjumál að ræða, heldur alment menningarmál. Í öðrum löndum væri það þjóðarmetnaður, að slíkri kirkju, sem hjer er um að ræða, væri sómi sýndur. En hvað gerum við? Við ætlum að sljetta yfir síðustu leifarnar af okkar fyrstu kirkju. Við skulum í þessu sambandi líta til nágrannaþjóðanna. Hvað hafa Danir gert fyrir sínar fornu kirkjur, í Ribe, Roskilde og víðar? Hvað mundu Norðmenn segja, ef einhver vildi afmá kirkjuna í Þrándheimi? Hvað mundu Svíar segja, ef einhver vildi afmá kirkjuna í Lundi? Svona mælti lengi telja. Hvað mundu Englendingar gera, eða aðrar menningarþjóðir álfunnar? Þeir mundu áreiðanlega hugsa sjer önnur hátíðabrigði en þau, sem hjer eiga að fara fram. Hjer er verið að fremja óhæfu. Hvað verður útlendingunum að orði, sem koma hingað 1930? Það er þó ætlun okkar, að „taka okkur út“ í augum þeirra. Við viljum leitast við að sýna þeim, að við sjeum menningarþjóð. Hv. þdm. geta verið vissir um, að þeir hafa lesið sögu okkar. Þeir hafa lesið um okkar ræktarsemi og fornu menningu. Jeg er hrædd um, að þeim finnist skjóta skökku við og gerðir okkar ekki samrýmast vel hinni íslensku ættartrygð og trygðinni við fornar sögur og fornar menjar. Þegar Íslendingar fara svona með sín helgustu mál, hvernig fara þeir þá með önnur mál? Þetta á þó sannarlega að vera hafið yfir alt dægurstríð og flokkapólitík. Friðun Þingvalla er auðvitað sjálfsögð, en hún á ekki að ná svona langt. Hv. þdm. skulu sanna, að þegar mesta hátíðavíman er runnin af mönnum, mun þess ekki langt að bíða, að þeir sakni kirkjunnar og prestsins. Jeg spái, en einhver skráir.

hlær.

- Hv. 5. landsk. hlær. En sá hlær best, sem síðast hlær. Betri friðun fæst ekki með öðru en því, að sjá prestinum á Þingvöllum fyrir sæmilegum bústað og reisa nýja kirkju í fornum stíl. Þá fyrst er hægt að segja, að saman fari saga og menning. Eins og hv. 3. landsk. hefir bent á, hefir engin róttækari friðun verið hafin á Þingvöllum en einmitt þegar núverandi prestur þar bannaði mönnum að rífa upp hríslur. Það var ekki vegna krónanna - þær urðu ekki svo margar - heldur vildi hans sýna, að friðun skógarins væri nauðsynleg og um leið, að hver hrísla væri krónu virði. Það eykur aldrei á helgi Þingvalla, að prestinum verði bolað burtu. Menn minnast þess kanske, hver gaf viðinn í Þingvallakirkju. Það var Ólafur helgi, árið 1015. Þó að varla sjeu margar stoðir eftir af þeim viði, mættum við gjarnan renna augunum aftur í tímann. En 1930 þykir það sæmilegt, að bola prestinum burtu og jafna kirkjuna við jörð. Mjer finst þetta hreint ekki sæma hinu háa Alþingi, sent ætti að vera í hátíðaþönkum vegna alþingisafmælisins 1930. Jeg tel þetta meira að segja alveg ósæmilegt. Og jeg er viss um það, að í því á jeg marga skoðanabræður út um land, hvað sem því líður hjer í hv. Alþingi.



Jeg vil mótmæla niðurlagsorðum hv. 5. landsk., þar sem hann taldi mig vaða í villu og svíma í þessu máli. En jeg geri það áreiðanlega ekki, því ef svo væri, þá hefði jeg vit á að þegja. Ef hið sama mætti segja um hv. þm. (JBald), þá væri vel farið. Annars minti öll ræða hv. þm. á hið forna: „klipt var það, skorið var það“. En jeg læt hv. 5. landsk. vita það, að jeg ræði aldrei mál á þeim grundvelli. En til að gera þó hv. 5. landsk. einhver skil, þá ætla jeg að athuga lítið eitt þau atriði, sem jeg skrifaði niður úr ræðu hans, en það er aðeins fátt eitt af þeim firrum, sem hann kom með. - Hv. þm. sagði, að þessum stað væri ekki meiri órjettur ger en ýmsum öðrum prestaköllum, sem eins hefði verið farið með. En eins og jeg tók fram í fyrir honum, þá eru ekki nema einir Þingvellir við Öxará til hjer á landi, og því alls ekki sambærilegt við neinn annan stað. Þingvellir eiga að verða miðdepill hátíðahaldanna 1930, á þeirri hátíð, sem ekki á sinn líka hjá neinni þjóð. Það er því eðlilegra, að alt væri gert, sem hægt er, til að auka og prýða þann stað, heldur en að farið sje að rýra sæmd hans, eins og hjer á að gera. Jeg er nú svo gerð, að jeg vil ekki láta sækja vatnið yfir lækinn, og vil því ekki, að þetta sje gert, um leið og leggja á í ýmsan kostnað vegna Þingvallahátíðarinnar. Þá hjó jeg eftir því, að hv. 5. landsk. sagði, að jeg hefði talið, að verið væri að jafna kirkjuna við jörðu og moka prestinum burt. Það er alveg satt. Það er verið að gera þetta. Kirkjan er orðin hrörleg, og þegar hætt verður að halda henni við, mun hún hrynja. Og þótt söfnuðurinn eigi að hafa rjett til að sækja til prests yfir langa fjallvegu, þá er hann jafn prestslaus fyrir því. Þá eru þessi nauðsynlegu friðunarmál. Ætli það hefði ekki verið nauðsynlegt, að þeir, sem að þeim standa, hefðu kynt sjer betur, hvað landið þurfi að vera stórt, sem tekið verður til friðunar, svo friðunin verði ekki einungis í orði, heldur og á borði. Mátti ekki semja svo við prestinn, að hann ljeti af búskap þarna og bæta honum upp þann halla, sem af því hlytist fyrir hann. Það hefði orðið hverfandi liður í öllum tilkostnaðinum við hátíðahaldið 1930. Þá gæti presturinn verið þar áfram og besti vörður laga og siðgæðis á þessum stað. Þegar hv. þm. sagði, að útlendingar, sem þarna koma, muni ekki láta sig það neinu skifta, þá vil jeg svara því þannig, að jeg er viss um, að hv. 5. landsk. hefir ekki hugsað þetta nógu vel. Þessir gestir munu flestir hafa kynt sjer sögu þjóðarinnar og sakna kirkjunnar og prestsins á Þingvöllum. Mjer er nær að halda, að þeim mundi finnast, að hjer væri framin sú óhæfa, er samboðin væri ómentuðum lýð. Við megum ekki halda, að menn sjái ekki, hvert alt þetta stefnir. Þessi friðun Þingvalla, sem nú er talað um, verður, því miður - jeg endurtek það: því miður - griðastaður, þegar búið er að afnema prest og kirkju, griðastaður fyrir allskonar slæpingja og aðra þá, er eyða tíma sínum, þar og annarsstaðar, sjálfum sjer og öðrum til óþurftar. Það verður aldrei hægt að hafa þar svo marga verði, að hægt verði að fyrirbyggja þetta. Jeg mun nú ekki svara öðru, sem hv. 5. landsk. bar á mig. Hann vill jafna orð mín við jörðu, eins og kirkjuna á Þingvöllum. - Hv. þm. vildi líkja þessu saman við lögin um skipun prestakalla, frá 1907. En þar er ólíku saman að jafna. Það er satt, að heyrst hafa óánægjuraddir út af þeim lögum, sem eðlilegt má vera, en það er að minsta kosti miklu meiri ástæða til þess hjer. Það er með þessu verið að stofna til þess, að Þingvallasöfnuðurinn eignist einhverja þá erfiðustu kirkjusókn hjer á landi. Þeir eiga engan prest að hafa, en verða því annaðhvort að lesa sínar postillur heima, eða fara yfir heiðar til að ná í prest. Þeir verða að brjótast yfir Mosfellsheiði, til að ná í prest á Mosfelli.

Hverjir? Söfnuðurinn?

Já, söfnuðurinn, sagði jeg. Þessi lög, lögin frá 1907, eru því alls ekki á neinn hátt sambærileg við þetta, hvort sem á það er litið í ljósi sögunnar eða safnaðar og kirkjumála.



Það er ekki fegruð mynd af verði siðgæðis og kirkjumála, sem fram kemur í þessu máli.  (Dómsmrh. JJ: Það má ekki hlífa þeim seku)  . Enda þótt hæstv. ráðh. vildi skella skuldinni á Íhaldsflokkinn, er ekki hægt að bera neinar sakir á þann flokk í þessu máli. Hæstv. dómsmrh. sagði, að jeg hefði líklega ekki verið við 2. umr. Það kemur ekki svartur blettur á tunguna, þótt sagt sje ósatt. Jeg var viðstödd og hugsaði fleira en jeg sagði, og jeg hefi kynt mjer þennan lappa, frumvarpið, út og inn, enda er það ekki vandaverk. Ef á það hefir verið minst við 2. umr., að byggja kirkjuna á Þingvöllum, þá hefir því ekki verið haldið svo skýrt fram af fylgjendum frv., að það hafi letrast fast í hugi manna. Jeg tók það fram í svari mínu til hv. 5. landsk., að sjálfsagt væri og nauðsynlegt, að undirbúa 1000 ára hátíðina sem best og fegra og friða þennan fornhelga stað. En svo mjög sem hv. 5. landsk. og hæstv. dómsmrh. fara í öfgar í meðmælum sínum með frv., þá finst mjer þess lítt gæta, að tilgangur frv. sje að gera þennan fornhelga stað helgari í hugum manna. Má jeg leggja eina spurningu fyrir hæstv. dóms- og kirkjumálaráðherra: Hvað segir biskupinn yfir Íslandi um þessa ráðstöfun? Jeg minnist ekki að hafa sjeð álit hans; en jeg hefði kunnað betur við, að sjá álit biskupsins um mál þetta. Kirkjan hefir um aldaraðir staðið undir stjórn merkra manna og verið menningarfrömuður, en með þessu frv. virðist eins og hv. dómsmrh. sje að hlynna að þeirri menningu, sem hann sjálfur hefir gefið nafnið „Grimsby-menning“. Jeg minnist þess ekki, að fyrv. stjórn hafi gert neitt til þess að rýra Þingvelli sem kirkju- og sögustað, en hæstv. stjórn, sem nú situr, virðist aftur á móti hafa tekið það upp á stefnuskrá sína. Ummæli hæstv. dómsmrh. um þekkingarleysi mitt í máli þessu álít jeg ekki svara verð, en vísa þeim heim til föðurhúsanna.