Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Hv. fyrirspyrjandi hafði nú að vísu gert grein fyrir fsp., en hæstv. ráðh., sem svara mun fsp., var þá ekki viðstaddur, og mun ég veita hv. þm. aðeins eina eða tvær mínútur til þess að gera grein fyrir fyrirspurninni.



Herra forseti. Á fundi Sþ. fyrir hálfum mánuði gerði ég nokkra grein fyrir fsp. þeirri, sem prentuð er hér á þskj. 426 og nú er til framhaldsumræðu. Hæstv. forsrh., sem mun hafa ætlað að svara fsp., var þá ekki viðstaddur, og bárust því engin svör frá hæstv. ríkisstj. Umr. um fsp. var því frestað. Ég sé nú ekki ástæðu til að endurtaka það, sem ég áður sagði um gildi slíkrar rannsóknar sem þeirrar, er hér um ræðir. Ég ætla, að það sé hv. alþm. ljóst, eins og raunar hefur komið fram í afstöðu þeirra til málsins með samþykkt þáltill. á sínum tíma. Ég vil aðeins rifja það hér upp, að á Alþ. 1952 fluttu sex hv. alþm. till. til þál. um að fela ríkisstj. að láta fara fram rannsókn á greiðslugetu atvinnuvega þjóðarinnar, með það fyrir augum að fá úr því skorið, hve hár rekstrarkostnaður atvinnutækjanna megi vera, til þess að þeim verði haldið í gangi sem lengstan hluta hvers árs og þeir veiti sem varanlegasta atvinnu. Var svo fyrir mælt í till., að ríkisstj. skyldi leita aðstoðar og samvinnu við samtök launþega og atvinnurekenda um framkvæmd þessarar rannsóknar. Skyldi rannsókninni lokið fyrir 1. nóv. 1953. Þar eð ekkert hefur komið fram um það af opinberri hálfu, hvort rannsókn þessari sé lokið, og þaðan af síður, hverjar orðið hafa niðurstöður rannsóknarinnar, hef ég leyft mér að bera fram þá fsp., er ég vil nú lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Hefur ríkisstj. látið framkvæma rannsókn þá á greiðslugetu og afkomu atvinnuvega þjóðarinnar, sem samþykkt var í Sþ. 17. des 1952 að fram skyldi fara og lokið fyrir 1. nóv. 1953? Sé rannsókn þessari lokið, hver varð í megindráttum niðurstaða hennar? Sé rannsókninni enn ekki lokið, hvenær má vænta þess, að henni ljúki og gerð verði grein fyrir niðurstöðu hennar?“



Herra forseti. Út af fsp. hv. 8. þm. Reykv. vil ég leyfa mér að gefa eftirfarandi skýrslu: Hinn 17. des. 1952 var samþ. á Alþ. svo hljóðandi þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fram fara rannsókn á greiðslugetu og afkomu atvinnuvega þjóðarinnar með það fyrir augum að fá úr því skorið, hversu hár rekstrarkostnaður atvinnutækjanna megi vera, til þess að þeim verði haldið í gangi sem lengstan hluta hvers árs og þeir veiti sem varanlegasta atvinnu. Skal ríkisstj. leita aðstoðar og samvinnu við samtök launþega og atvinnurekenda um framkvæmd þessarar rannsóknar, er skal lokið fyrir 1. nóv. 1953.“ Hvorki fyrrverandi né núverandi ríkisstj. hefur látið framkvæma allsherjarrannsókn á afkomu atvinnuveganna með það fyrir augum að fá úr því skorið, hversu hár rekstrarkostnaður atvinnuveganna megi vera. til þess að þeim verði haldið í gangi sem lengstan hluta árs og þeir veiti sem varanlegasta atvinnu. Samkv. orðalagi till. mun hér aðallega átt við rannsókn á sjávarútvegi landsmanna. Rannsókn þessi er nokkrum vandkvæðum bundin, sem byggist fyrst og fremst á því, að aflabrögð eru æði mismunandi frá ári til árs og útflutningsverð afurðanna og útgerðarkostnaður mjög breytilegur, eins og öllum hv. alþm. er kunnugt um. Niðurstöður slíkrar rannsóknar hlytu af þessum ástæðum að hafa mjög tímabundið gildi. Hins vegar hefur ríkisstj. látið framkvæma nokkur undanfarin ár athugun á rekstri og afkomuhorfum bátaútvegsins og hraðfrystihúsanna vegna hinna sérstöku innflutningsréttinda bátaútvegsmanna. Allt frá því að tekin var ábyrgð á helztu útflutningsafurðum bátaútvegsins í ársbyrjun 1947, hefur hið opinbera fylgzt með afkomu þessa atvinnuvegar, bæði að því er snertir sjálfa bátana og einnig að því er snertir vinnustöðvarnar eða vinnslustöðvarnar, þ. e. aðallega frystihúsin. Fyrst framan af var nokkrum erfiðleikum bundið að fá um þetta glöggar upplýsingar, en með stofnun reikningsstofu sjávarútvegsins, sem starfrækt er á vegum Fiskifélags Íslands, hefur öll gagnasöfnun í þessu sambandi verið aukin mjög og auðvelduð. Er nú svo komið, að í sambandi við athuganir, sem fram hafa farið nú um undanfarin þrjú ár vegna bátagjaldeyrisaðstoðarinnar, hefur verið framkvæmd ýtarleg athugun á afkomu þeirra aðila, sem helzt eiga hér hlut að máli. Og á niðurstöðum þeirra rannsókna hefur verið byggt, þegar tekin hefur verið ákvörðun um aðstoð þá, sem bátaútveginum hefur verið veitt. Ég hygg, að óhætt sé að telja, að þær athuganir, sem gerðar hafa verið á þessum atvinnuvegi, gefi allglöggar upplýsingar um það, hvers hann er megnugur, miðað við þær aðstæður, sem fyrir hendi eru á hverjum tíma. Varðandi togaraútgerðina vil ég leyfa mér að segja þetta: Fram til ársloka 1952 gekk togaraútgerðin yfirleitt sæmilega. Hins vegar hefur afkoman orðið slæm, svo að ég ekki segi mjög slæm, á árinu 1953, og er nú svo komið, að staðhæft er, að allir eða nær allir togararnir eru reknir með tapi, og er vá fyrir dyrum í þessum atvinnurekstri, ef ekki finnast einhver úrræði til úrbóta. Félag íslenzkra botnvörpuskipaeigenda hefur leitað til ríkisstj. með þessi vandamál, og hefur ríkisstj. óskað eftir skýrslum og öðrum upplýsingum um hag togaranna. Um landbúnaðinn vil ég leyfa mér aðeins að geta þess, að samkv. 2. kafla laga nr. 94 frá 5. júní 1947, um framleiðsluráð landbúnaðarins o. fl., þá skal söluverð landbúnaðarvara á innlendum markaði miðast við það, að heildartekjur bænda eða þeirra, sem landbúnað stunda, verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta í landinu. Þetta grundvallaratriði hefur verið framkvæmt þannig, síðan lögin tóku gildi, að nefnd, sem skipuð er jafnmörgum fulltrúum frá neytendum og framleiðendum, þremur frá hvorum aðila, hefur árlega samið hinn svokallaða verðlagsgrundvöll, en verðlagsgrundvöllurinn er í rauninni ekki annað en reikningur yfir tekjur og gjöld bús af hugsaðri, nánar tiltekinni stærð, sem talið er nærri því að vera stærð meðalbús í landinu eða yfir allt landið. Endurskoðun á verðlagsgrundvellinum fer þannig fram árlega. Enda þótt verð búvaranna sé þannig hverju sinni í samræmi við kaup og kjör annarra stétta og verðlagsbreytingar, sem verða t. d. á rekstrarvörum landbúnaðarins einnig, þá er tæpast rétt að telja verðlagið beinan mælikvarða fyrir greiðslugetu landbúnaðarins, hygg ég. Ég vænti, að eftir atvikum þyki þessar skýringar nægja. Þær fela a. m. k. í sér allar þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru um málið, hvort sem mönnum þykir, að með því hafi verið fylgt þáltill. að fullu eða ekki. En eins og ég gat um í upphafi minna skýringa, þá er mikill vandi að gera þetta þannig, að öryggi sé í því, einmitt vegna þess, hvað stuttan tíma er við að miða vegna breytileika um aflabrögð og verðlag í aðalútflutningsframleiðslustarfsemi landsmanna.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann nú gaf. Það kemur í ljós, eins og hann glögglega gat um, að engin allsherjar rannsókn á hag og afkomu höfuðatvinnuvega þjóðarinnar hefur verið framkvæmd, eins og þó var ætlazt til með till., og það virðist ekki einu sinni hafa verið ætlun hæstv. ríkisstj., hvorki fyrrverandi né núverandi, að láta framkvæma slíka allsherjarrannsókn. Hæstv. forsrh. talaði um það, að það sé verulegum vandkvæðum bundið, og að slík rannsókn hafi ekki gildi nema um takmarkaðan tíma vegna breytilegs ástands atvinnuveganna, og er það að vissu leyti rétt, sérstaklega að því er varðar sjávarútveginn, því að þar eru breytingarnar hvað örastar og sveiflurnar hvað mestar. En ég er þeirrar skoðunar, að athuganir slíkar sem hugsaðar eru í till. þurfi að fara fram með nokkuð skömmu millibili, að ég ekki segi nokkurn veginn að staðaldri. Það er svo mikið atriði fyrir allan þjóðarbúskapinn að vita með svo mikilli vissu sem hægt er, hvernig sakirnar standa hjá hverjum atvinnuvegi, að það er engin vanþörf á því, að þarna sé að staðaldri haldið uppi mjög rækilegum athugunum, einmitt í þá átt, sem till. mælti fyrir um. Í grg. fyrir þessari þáltill., sem samþ. var í desembermánuði 1952, er m. a. um það rætt, að ástæða sé til framhaldsrannsóknar á hag ákveðinna atvinnugreina, þegar það sýndi sig, að þær gætu ekki staðið undir því að greiða sómasamlegt kaupgjald og væru ekki samkeppnisfærar við aðrar atvinnugreinar. Þetta er vissulega nauðsyn, sem allir hljóta að viðurkenna, og það er þá alveg sérstaklega eins og nú er ástatt varðandi togaraútgerðina, sem þessi nauðsyn er afar brýn. Ég mun nú ekki á þeim fáu mínútum, sem ég hef hér til umráða, fara út í að ræða almennt um hag og ásigkomulag togaraútgerðarinnar, þess gefst væntanlega kostur innan skamms að ræða það svolítið nánar, en ég vil leggja á það áherzlu, að allar þær þjóðir, sem vilja undirbyggja þær opinberu aðgerðir, sem þær gera varðandi atvinnuvegi sína, telja nauðsynlegt að framkvæma undirstöðu- eða grundvallarrannsóknir á hag og afkomu atvinnuveganna. Ég vil aðeins nefna sem dæmi til fyrirmyndar frændþjóð okkar Norðmenn og þó e. t. v. alveg sérstaklega Svía, sem gert hafa mikið að þessu og telja ekki kleift að leggja út í neinar stórfelldar opinberar aðgerðir til þess að rétta við hag eins eða annars atvinnuvegar án þess að hafa áður látið framkvæma undirstöðurannsóknir. Hagstofa Íslands og þær aðrar stofnanir, sem vinna að upplýsingum ýmsum í sambandi við atvinnuvegina, leggja ýmislegt hráefni upp í hendurnar á þeim, sem síðan þurfa að framkvæma þessar rannsóknir, vinna úr „materialinu“ og leggja síðan niðurstöðurnar fyrir þá aðila, sem loks eiga að ákvarða um, hvað gera skuli. Ég vil mega vænta þess, að þessu mikilvæga atriði, undirstöðurannsóknum, sérstaklega þó varðandi höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar, verði gefinn meiri gaumur hér eftir en hingað til, og ef sú till., sem samþ. var á Alþ. 1952, og þessi fsp. mættu verða til þess. að þessu nauðsynjamáli verði gefinn. nokkuð meiri gaumur hér eftir en hingað til, þá tel ég það vel farið.



Herra forseti. Út af ummælum hv. 8. þm. Reykv. (GilsG) minni ég enn á það, að varðandi sjávarútveginn er þegar mikil gagnasöfnun fyrir hendi. Þar er bæði að benda á reikningaskrifstofu sjávarútvegsins, sem hefur mikinn fróðleik að færa um afkomu bátaútgerðarinnar frá ári til árs, og svipað verður maður nú að telja að liggi nokkuð fyrir um afkomu landbúnaðarins, þó að það sé kannske ekki í sama mæli. Ég veit ekki, hvað er óhætt að vera hreinskilinn, úr því að maður er kallaður stjórnmálamaður, en ég vil játa það, að ég hef heldur veigrað mér við að láta fara fram mjög nákvæmar rannsóknir á togaraútgerðinni, þó að togaraútgerðarmenn hafi oft beint þeim óskum til mín. Þetta er vegna þess, að ég hef talið, að bág afkoma mundi ýta undir óskir eða kröfur togaraútgerðarinnar á hendur ríkissjóði. Ég hef hins vegar haft ákaflega mikla tilhneigingu til þess að telja, að ef togararnir ætla að fara að leggjast upp á ríkið sem ómagar, að mig skorti þá getu til þess að benda á framfærslusveitina. Það getur verið, að þetta sé skakkt sjónarmið, en þetta er alveg ærlega talað. Ég býst má við, að málið standi þannig í dag, að það verði ekki hjá því komizt að hlusta meira á þessar raddir heldur en gert hefur verið. Ég trúi því sjálfur, nú orðið, að hagur togaraútgerðarinnar sé mjög örðugur, í bili a. m. k., og ég mun þess vegna geta sagt það um mig eins og um meðstjórnendur mína, að við munum vera reiðubúnir til þess að ræða þau mál við togaraútgerðarmennina og hlusta á þeirra till., um leið og ég skýri hér frá því. sem raunar mun hafa komið opinberlega fram, að ríkisstj. óskaði eftir ýtarlegri gögnum af hendi þeirra heldur en fyrir lágu í þeim viðræðum, sem forustumenn togaraútgerðarinnar áttu við ríkisstj. Nú bendi ég alveg sérstaklega á það varðandi togaraútgerðina, að það er hægurinn hjá að fá óyggjandi upplýsingar um afkomu togaranna, og miklu fremur nú en var hér fyrr á árum, þegar togararnir voru nær allir í höndum fárra félaga, sem voru í eign fárra einstaklinga. Nú er mikill hluti af þessari útgerð rekinn af opinberum aðilum, þannig að það er hægt að fá þeirra reikningsskil, sem - hvað sem menn vilja segja um einstaklinginn - ættu þó ekki að vera vefengd. Við skulum nefna útgerðir eins og bæjarútgerð Reykjavíkur og bæjarútgerð Hafnarfjarðar; þessi bæði fyrirtæki eru stór útgerðarfyrirtæki, og ég geri ráð fyrir, að skýrslur frá þeim yrðu síður vefengdar, þó að ég telji þær kannske ekkert ábyggilegri en skýrslur frá einstaklingum eða einkafélögum. Ég geri ráð fyrir, að þeirra afkoma sé nokkuð táknræn fyrir afkomu togaranna yfirleitt. Ég veit ekki hvað menn vilja ganga langt, hvort mönnum þykir ástæða til að setja á laggirnar sérstakar n., sem hafi um þetta frekari rannsóknir. Ef við höfum bátaútveginn eins og hann er, togaraútveginn, með þeim aðgangi, sem við höfum að honum gegnum þessar opinberu útgerðir, landbúnaðinn, með þeim rannsóknum, sem þar fara fram, og svo loks þá loftvog, að hver sá, sem tapar, kemur með klögumálin og beiðnir sínar á hendur því opinbera, þá álít ég, að þetta mundi nú í bili nægja. Ef menn vilja annað, þá er það ekki ríkisstjórnarinnar að neita þeim óskum og kröfum, sem um það verða samþ. af Alþ. En ég vil ekki neita því, að mér finnst þessu nokkuð borgið í því formi, sem er nú, og ekki miklu til kostandi að hafa í frammi meiri rannsóknir um það, en er að sjálfsögðu reiðubúinn til þess að hlusta á þann þingvilja, sem um það kynni að koma fram.



Herra forseti. Ég var einn þeirra, sem greiddu þáltill. þeirri, sem er tilefni þessara umr., atkv. á sínum tíma. Ég gerði það af því, að ég taldi hina mestu nauðsyn, að fram færi allsherjarrannsókn á greiðslugetu atvinnuveganna og jafnframt á afkomumöguleikum launþega í landinu, sem ynnu við þessa atvinnuvegi, því að þetta tvennt heyrir saman. Ég var ekki mjög bjartsýnn um árangur af samþykkt þessarar till. en mér datt þó ekki í hug, að fyrirspurn um framkvæmd á þessu atriði mundi vera svarað þann veg af hæstv. forsrh. sem raun er nú á orðin, sem sé engin viðleitni hefði verið höfð í frammi til allsherjarrannsóknar á þessu efni, því að það sagði hæstv. ráðh. skýrum orðum. Ég veit vel, að þetta er vandasamt og erfitt verk. Það tel ég víst, að hv. tillögumönnum hafi einnig verið ljóst, þegar þeir lögðu till. fram, og hæstv. ríkisstj. ekki síður, þegar hún tók við till. Það eina, sem hæstv. ráðh. upplýsir í þessu efni. er það, að fyrir vélbátaútveginum sé séð með bátagjaldeyrisálagi, sem sé hagað með tillíti til nauðsynja útgerðarinnar á hverjum tíma. Ég vil ekki beinlínis vefengja, að þetta sé rétt, en ég verð að segja, að mér finnst undarlegt, að eftir því sem ég bezt veit hefur engin endurskoðun farið fram á tekjum eða útgjöldum í sambandi við þetta. Það hefur engin skýrsla legið fyrir Alþingi um það, hversu miklu bátagjaldeyrisálagið nemi. Það hefur engin skýrsla verið lögð fyrir Alþingi um það, hversu þessum greiðslum sé skipt, hvernig þær renni til milliliðanna eða hraðfrystihúsanna. hvað renni til útgerðarmannanna og hvað renni til sjómannanna sjálfra. Það er furðulegt, að um slíka upphæð, sem með álagi verzlunarinnar nemur áreiðanlega miklu á annað hundrað millj. kr., skuli engar skýrslur vera gefnar Alþingi, aðeins vísað til þess, eins og hæstv. ráðh. orðaði það, að fyrir bátaútveginum sé séð á þennan hátt. Að því er landbúnaðinn snertir er vísað til meðalbúsins samkv. 6 manna nefndinni frægu, og það eru allar upplýsingarnar, sem gefnar eru. Að því er togarana snertir hef ég veigrað mér við að láta nokkra rannsókn fara fram. segir hæstv. ráðh., því að með því er kallað á kröfur á hendur ríkisstjórninni, ef ég skildi hann rétt. Nú skilst mér, að þessi veigrun hæstv. ráðh. hafi ekki borið tilætlaðan árangur, því að eftir því sem blöðin segja frá nú, þá liggja fyrir bein tilmæli, að ég ekki segi kröfur, af hendi togaraeigenda til aðgerða af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Ráðherrann orðaði það svo, að fram til ársloka 1952 muni togaraútgerðin í heild hafa gengið sæmilega; á árinu 1953 og þar til núna mjög afleitlega. Nú liggja fyrir skýrslur um þetta efni frá sambandi togaraeigenda með ákveðnum kröfum og till. til ríkisstj., sem ganga í þá átt að láta annaðhvort svo eða svo mikið af þeirra afurðum falla undir bátagjaldeyrisskipulagið eða beinlínis að gera gengislækkun. Það, að ég kvaddi mér hljóðs nú, stafaði af ummælum hæstv. ráðh. Hans næstsíðustu orð voru þau, að eftir atvikum líti hann svo á, að þessum málum væri nú nokkuð borgið. Mér finnst að athugaðri skýrslu botnvörpuskipaeigendanna, að þetta sé mjög einkennilega til orða tekið, því að eftir því sem í henni segir, - og hæstv. ráðh. vill á engan hátt vefengja hana, skildist mér, - þá fer því fjarri, að togaraútgerðinni geti á nokkurn hátt talizt borgið; þvert á móti, ef þessar lýsingar eru réttar, virðist mér horfa til algerrar stöðvunar á togaraflotanum. Nú er fullyrt, að ætlun hæstv. ríkisstj. sé að ljúka þessu þingi fyrir páska, þ. e. a. s. eftir tvær eða þrjár vikur, og ég vildi leyfa mér að beina þeirri fsp. til hæstv. ráðh. í sambandi við þetta mál, hvort þess sé að vænta, að skýrsla ríkisstj. um þetta efni, ekki togaraeigenda, hún hefur verið flutt, heldur skýrsla ríkisstj. um þetta efni verði lögð fyrir Alþingi og því frá því skýrt, á hvern hátt ríkisstj. hyggst að koma í veg fyrir, að togaraflotinn stöðvist, með þeim afleiðingum, sem augljóst er að slíkt hefði í för með sér. Mér finnst, eins og málin standa nú, mjög óskynsamlegt og óþingræðislegt af hæstv. ríkisstj. að láta þingið fara heim, án þess að það fái vitneskju um, hverjar eru fyrirætlanir hæstv. ríkisstj. í þessu efni. Hæstv. fyrrverandi ríkisstj., sem var að efniviði sama og núverandi ríkisstj., var til þess stofnuð að bjarga atvinnuvegum landsins og fyrst og fremst sjávarútveginum og hefur unnið að því, að eigin dómi, kappsamlega allan þennan tíma og á þann hátt, sem mönnum er kunnugt um. Nú er þessum aðalatvinnuvegi Íslendinga, togaraútveginum, svo komið sem lýst hefur verið af togaraeigendum sjálfum og ekki vefengt af hæstv. forsrh. Ætlast hæstv. ráðh. til þess, að þingið láti sér nægja, að hann segi: Þessum málum er eftir atvikum nokkuð borgið; ég mun ekki kalla á kröfur á hendur ríkissjóði með því að fyrirskipa rannsókn, - og láti svo þingið fara heim? Og hvað ættum við svo að gera, ef áframhaldið verður það, sem lýst er í skýrslu togaraeigenda, sem opinberlega hefur verið birt?



Út af því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, vil ég byrja með að leiðrétta það, að ég hafi sagt, að hag togaraútvegsmanna eða togaraútgerðarinnar væri eftir atvikum borgið. Ég var að tala um upplýsingarnar um afkomuna, og mátti vel greina á milli þess. Ég tel, að liggi fyrir upplýsingar um afkomuna, sem er hægt að ganga úr skugga um hvort eru réttar eða rangar. En ég vil raunar taka það fram, að ég hef ekki hér gefið neina viðurkenningu fyrir því, að þær upplýsingar, sem fyrir liggja á þessu stigi málsins, séu réttar. Ég skal ekkert vera að vefengja þær upplýsingar fyrir fram. Ég ætla ekki heldur fyrir fram að undirstrika eða undirskrifa, að þær skýrslur, sem togaraútgerðarmenn á einum fundi hafa gefið ríkisstj., séu tæmandi. Við eigum eftir að yfirheyra þessa menn, ef á að koma til opinberra aðgerða, um það, hvernig stendur á því tapi, sem þeir tilgreina. Hvað er t. d. mikið reiknað í fyrningar, hvað er vaxtabagginn hár, er þetta tilbúinn reikningur eða er hann raunverulegur, hvað er tryggingargjaldið mikið o. s. frv.? Ég hef sjálfur séð margar slíkar greinargerðir. Það þarf að rannsaka þær, og þær eru ekki rannsakaðar af ríkisstj. Varðandi bátaútveginn, þar sem hv. þm. segir að engin rannsókn hafi farið fram, höfum við árlega haft nefnd, sem ég hef skýrt frá hér í þinginu, skipaða færustu embættismönnum þjóðarinnar, sem mánuðum saman hafa lagt mikið verk í að framkvæma þær rannsóknir. Mig undrar ekkert, þótt hv. 4. þm. Reykv. telji hér nokkurn meinbug á, ef Alþingi hafi ekki fengið neinar upplýsingar um neinar rannsóknir í þessum efnum. En ég get ekki gert að því, þó að það hendi hann eins og fleiri góða menn, þ. á m. mig, að vera ekki alltaf viðstaddur á Alþingi. En hér á Alþingi hafa verið gefnar upplýsingar um það tvennt, sem hann taldi mest ámælisvert að upplýsingar skorti um. Annað er um það, að rannsókn hefur raunverulega farið fram árlega á hag bátaútvegsins og einnig á greiðslugetu frystihúsanna, sem eru annar aðilinn í árlegum samningum í þessum efnum, framkvæmd af hæfustu mönnum, sem stjórnin á á að skipa, undir forustu skrifstofustjórans í atvinnumálaráðuneytinu, Gunnlaugs Briems. í nefndinni eru auk þess fiskimálastjóri landsins, ýmsir aðrir þekktir skrifstofustjórar úr stjórnarráðinu, bæði fjmrn. og viðskmrn., og fleiri mætir menn, sem eru settir til þess fyrir hönd ríkisstj. að gagnrýna þá reikninga, sem fram eru lagðir, í því skyni, að ekki séu veitt ónauðsynleg fríðindi þessum aðilum til handa. Þá er það líka misskilningur, ef hv. þm. heldur, að það hafi engar upplýsingar verið gefnar um bátagjaldeyrinn hér. Hér hefur á Alþingi og það á þessu þingi verið borin fram fsp. um það, hverju bátagjaldeyririnn nemi, og því hefur verið svarað. Þetta eru þau tvö aðalatriði, það eru þeir tveir hornsteinar, sem voru lagðir til grundvallar þeirri ádeilu, sem hv. þm. hafði í frammi á ríkisstj. af þessu tilefni. Og báðir eru þeir að því leyti til holsteinar, að það má lítið á þá styðja, til þess að þeir falli saman. Ég vænti þess, að hv. þm. ætlist ekki til þess, að ríkisstj. biðji Alþingi að eiga hér setu eingöngu vegna þess, að vænta megi einhverra frekari skýrslna frá togaraútgerðinni. Ég veit ekki, hvað þeim skýrslum líður eða hvernig þeirri starfsemi vindur fram. Og það er auðvitað að mæta því eins og öðru, þegar það liggur fyrir. Það er nú svona um sjávarútveginn. Ég er sjálfur togaraútgerðarmaður, og ég hef oft séð skiptast á skin og skúrir í þeirri útgerð, og það getur vel svo farið enn. Ég get ekki sjálfur á þessu stigi málsins fyrir hönd ríkisstjórnarinnar gefið neina yfirlýsingu um það, hvað hún hefur í hyggju að gera til að ráða bót á örðugleikum togaraútgerðarinnar, einfaldlega af því, að togaraútgerðin hefur sjálf ekki gert næga grein fyrir og fært fram tölulegar sannanir fyrir því, hver sé þörf varðandi hennar rekstur. Ég hygg það hafi ekki verið annað í ræðu hv. þm., sem er ástæða til að gera athugasemdir við.

Haraldur Guðmundsson Hæstv. forsrh. sagði, að ég hefði misskilið orð hans. Hann sagði, að hann hefði átt við rannsókn að því er snertir framkvæmd till. sjálfrar, en ekki, að nokkuð væri vel borgið hag togaraútgerðarinnar, og leiðréttist það hér með. Það, sem ég spurði hæstv. ráðh. að í lok ræðu minnar, var það, hvort ekki mætti vænta skýrslu hæstv. ríkisstj. um ástand togaraútgerðarinnar. Ég ætlaðist alls ekki til, að hún tæki gilda þá skýrslu, sem fyrir liggur af hálfu togaraeigenda sjálfra, heldur spurði ég, hvort af tilefni þessarar skýrslu mætti ekki vænta skýrslu frá hæstv. ríkisstj. til Alþ. um hennar mat á ástandi togaraútgerðarinnar. Þessi skýrsla, sem nú liggur fyrir, mun vera samin af trúnaðarmönnum togaraeigenda, þrautkunnugum mönnum í togaraútgerðinni, og meðan ekki eru aðrar upplýsingar fyrir hendi, hlýtur almenningur að telja, ekki sízt þegar þess er gætt, að svo mætir menn eru höfundar skýrslunnar, að hún muni hafa við rök að styðjast. Hæstv. ráðh. sagði, að það þyrfti ýmislegt að athuga í sambandi við þessa skýrslu togaraeigenda, og ég er honum alveg sammála um það. Hvað er mikið vextir, segir hann, og hvað er mikil fyrning? Það er sjálfsagt að kynna sér það, enda ber skýrslan það án efa með sér; ég efa það ekki. Það er fleira, sem ástæða er til að athuga. Hvað er olíuverðið, og hvað mikið af olíuverðinu er gróði þeirra, sem selja hana? Það er fullkomið tilefni til athugunar. Hvað fá togararnir fyrir þann fisk, sem lagður er hér upp í frystihúsin, og hvað fá hraðfrystihúsin fyrir vöruna fullunna? Þetta er líka að sjálfsögðu til athugunar í sambandi við þessa skýrslu, og er að sjálfsögðu verkefni hæstv. ríkisstj. að athuga einmitt þessa liði um leið. En það, sem ég vildi vekja athygli hæstv. ráðh. á, var það, að eftir að liggur fyrir þessi skýrsla togaraeigenda, sem segir berum orðum: Verði ekki einhverjar ráðstafanir gerðar. hlýtur þessi útgerð að stöðvast - þá hlýtur almenningur í landinu að vænta þess, að ríkisstj. láti eitthvað til sín heyra. Og Alþingi hlýtur að vænta þess, áður en það lýkur störfum, að eitthvað heyrist frá hæstv. ríkisstj. um þessi mál, hvort hún ætlar að sitja þegjandi undir þessari yfirlýsingu togaraútgerðarmanna og láta reka að því, að þeir framkvæmi það, sem þar er sagt, eða hvort hún ætlar að rannsaka, hvort skýrslan er rétt eða röng og hvort raunverulega er aðgerðar þörf til þess að koma í veg fyrir, að bátaflotinn stöðvist. Þetta var meiningin með minni fsp. áðan, og vænti ég, að hæstv. ráðh. sé það nú ljóst. Ég sagði ekki í minni fyrri ræðu hér, að ekki hefði nein athugun farið fram á bátagjaldeyrisfyrirkomulaginu og hag útgerðarinnar og hraðfrystihúsanna í því sambandi. Það veit ég að hefur verið gert. Hins vegar hefur ekki legið fyrir Alþingi, eins og ég áðan sagði, heildaruppgjör á því, hversu miklu þessi fjárhæð nemur og enn síður hvernig hún hefur skipzt á milli milliliðanna, vinnslustöðva og hraðfrystihúsa, útgerðarinnar og sjómannanna, sem er einn meginþátturinn í þessu máli og er sjálfsagt að upplýst sé. Enn fremur ítreka ég það, sem ég áðan sagði, að mér er ekki kunnugt um, að nokkur opinber endurskoðun hafi nokkru sinni farið fram á þessum reikningsskilum. Það var það, sem ég innti hæstv. ráðh. eftir. Og skiptir það þó á þessu tímabili hundruðum milljóna, sem þarna er um að ræða, síðan bátagjaldeyrisfyrirkomulagið var tekið upp.



Herra forseti. Ég vildi aðeins út af þeim umræðum, sem hér hafa orðið, og þeim yfirlýsingum, sem fram hafa komið frá hæstv. ríkisstj., benda hv. alþm. á, hverja reynslu við höfum í sambandi við lausnir á málum eins og þeim vandamálum, sem nú standa yfir fyrir togaraútgerðina. Hæstv. forsrh. minntist á, hvernig séð hefði verið fyrir smáútveginum, fyrir vélbátaútveginum. Hvernig var það gert? Það var gert með því, að daginn eftir að Alþingi var sent heim. 7. marz 1951, þá var 8. marz gefin út reglugerð án lagaheimildar um að leggja álögur á þjóðina, sem núna nema hátt upp undir 100 millj. kr. á ári. Það var beðið þangað til búið var að senda Alþingi heim, og þá var ekki beðið boðanna lengur. Daginn eftir var gefin út ólögleg reglugerð, og í 3 ár er síðan búið að innheimta af alþýðu beint líklega 200–300 millj. kr. á ári, en til útvegsins um 100 millj. Það hefur verið dýr innheimta á bátagjaldeyrinum. Ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj.: Eigum við kannske von á svona afgreiðslu núna, að daginn eftir að Alþingi sé sent heim, þá verði gefin út reglugerð um togaragjaldeyri? Ég vil minna á, einmitt út af því, sem hv. 4. þm. Reykv. var að spyrja að hér áðan, af hverju það væri engin endurskoðun á bátagjaldeyrinum eða öðru slíku, að ég veit ekki til þess, að það sé vani, ef eitthvað er tekið með ófrjálsum hætti, að það séu sérstakar endurskoðanir á slíku. Bátagjaldeyririnn hefur aldrei stuðzt við nein lög, aldrei verið innheimtur í sambandi við nein lög, verið ólöglegur allan tímann, og það er ekki vani að endurskoða það fé, sem þannig er fengið. Ríkisstj. er enn ekki farin að koma þessu í lag, og hefur hún þó meiri hluta hér á Alþ. til að gera hvað sem hún vill. Ég vildi þess vegna aðeins skjóta þessu fram. Ég álít fyrir mitt leyti, að aðferð eins og togaragjaldeyrir í viðbót við bátagjaldeyrinn sé algerlega óþolandi, auk þess sem hann sé ólöglegur, og það nái ekki nokkurri átt að ætla að leysa vandkvæði togaraútgerðarinnar, sem eru mikil, með því að hlaða þannig nýjum byrðum á herðar alþýðu í viðbót við þær, sem þegar eru fyrir. En ef á að fara hina leiðina, að skera niður vextina hjá bönkunum, sem græða tugi milljóna, lækka verðið á olíunni, veiðarfærum, lækka vátryggingu eða annað slíkt, sjá um, að hærra verð sé gefið af hálfu hraðfrystihúsanna og fiskhringanna, þá þarf til alls þessa aðgerða Alþingis. Það þarf til alls þessa lög, þannig að mér sýnist, að hæstv. ríkisstj., ef hún ætlar ekki að leysa málið með togaragjaldeyri, eftir að þingið er sent heim, verði að reyna að gera eitthvað nú þegar á þessu þingi, ef hún hefur þá hug á að gera eitthvað í þá áttina að skera niður gróðann við hringa- og bankavaldið í landinu. Það er ekki um nema þessar tvær leiðir að velja. Og ég er ákaflega hræddur um, að ef sú leiðin verður ekki valin að skera niður gróða hringa- og bankavaldsins og létta þannig á togaraútgerðinni, þá verði það hin leiðin, sem ríkisstj. fer, nema hún ætli að láta togaraútgerðina stöðvast, en því hef ég hins vegar ekki trú á. Ég vildi aðeins skjóta þessu fram hér út af þessum umræðum, sem hérna hafa orðið um þetta þýðingarmikla mál, sem vissulega ætti að koma fyrir þingið öðruvísi en í sambandi við fsp. og 5 mín. ræður í sambandi við það.



Herra forseti. Fyrst hér hafa orðið nokkrar almennar umræður um bátagjaldeyrinn og framkvæmd bátagjaldeyriskerfisins vildi ég leyfa mér að skjóta hér fram nokkrum athugasemdum varðandi það mál. Þegar rætt hefur verið um bátagjaldeyrinn, höfum við Alþfl.-menn jafnan haldið því fram, að með því að taka upp það kerfi hafi í raun og veru verið tekið upp tvöföld eða jafnvel þreföld skráning á gengi krónunnar. það hafi í raun og veru verið um það að ræða að skrá krónuna á margföldu gengi, þ. e. a. s. lækka krónuna að nokkrum hluta. Þessu hefur ávallt verið harðlega andmælt af formælendum kerfisins, formælendum stjórnarflokkanna, og talið, að þessi ráðstöfun ætti að engu leyti skylt við gengislækkun. Nú vill þannig til, að í skýrslum alþjóðastofnunar einnar, sem Íslendingar eru aðilar að, kemur það skýrt fram, að sú stofnun lítur á málið eins og við Alþfl.-menn, sem verið höfum að gagnrýna kerfið á þessum grundvelli, þegar það hefur borið á góma. Íslendingar eru aðilar að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn gefur út miklar hagskýrslur og vandaðar, sem heita „International Financial Statistics“, og er þar um að ræða skýrslur um gengismál og fjármál í öllum þeim löndum, sem eru aðilar að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Í desemberheftinu 1953 segir svo um gengi íslenzku krónunnar: Þar er tilgreint sölugengi hennar eða „selling rate“, í fyrsta lagi 16.32 á dollar, í öðru lagi 20.55 og í þriðja lagi 26.25. Það er m. ö. o. skráð þrenns konar sölugengi á íslenzku krónunni í skýrslum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, og er hér auðsjáanlega um það að ræða, að skráð er sérstakt gengi á krónunni í viðskiptum við clearinglöndin og sérstakt gengi á krónunni í viðskiptum við dollarasvæðið og EPU-svæðið, þar sem kemur til greina 61% bátagjaldeyrisálagið. Það er m. ö. o. reiknað inn í gengi krónunnar. Og tilsvarandi kaupgengi eru skráð 16.26, 18.30 og 21.15 kr. og þá tekið tillit til þess, að útvegsmenn fá ekki bátagjaldeyri á alla upphæð skírteina sinna, heldur aðeins helming þeirra. Í skýringum, sem eru gefnar við þessa gengisskráningu, er glögglega og alveg réttilega skýrt frá því, sem hér er um að ræða, og sagt í lokaorðum, að tvö síðustu gengin, tvö síðustu sölugengin og kaupgengin, þ. e. a. s. sölugengi 20.55 og 20.66, séu raunverulegt gengi, sem sé afleiðing af því kerfi, sem upp hafi verið tekið. Það er sagt, að það fyrirkomulag, sem lýst hafi verið, svo að ég viðhafi ensku orðin úr skýrslunni: „results in the effective rates given above“ þessum tölum, sem ég nefndi. Hér er það m. ö. o. fengið svart á hvítu, að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, sú merka stofnun, lítur á bátagjaldeyriskerfið sem gengislækkun að hluta á íslenzku krónunni, og skýtur þá dálítið skökku við, ef íslenzku stjórnarvöldin halda fast í þann skilning, að þessar ráðstafanir séu sjálfu gengi krónunnar í raun og veru algerlega óskylt mál. Ef svo fer nú, sem ýmsir láta sér detta í hug, að gripið verði til þeirra ráðstafana til hjálpar togaraútveginum að láta bátagjaldeyriskerfið einnig ná til hans, þá getur raunar varla svo farið, að langt verði í það, að staðfest verði sú hlutagengislækkun, sem þegar hefur verið framkvæmd með bátagjaldeyriskerfinu, með algerri gengislækkun á krónunni. Væri það vissulega mjög miður. Vegna þeirra almennu umræðna, sem fram höfðu farið um málið, vildi ég ekki láta hjá líða að skjóta þessum athugasemdum fram.



Herra forseti. Mér skilst nú þessar umræður vera komnar alllangt út fyrir rammann, og ég skal þess vegna ekki svara nema litlu af því, sem fram er komið. Út af því, sem hv. síðasti ræðumaður, hv. 1. landsk., sagði, vil ég aðeins benda á það, að „monetary fund“, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, heimilar bátagjaldeyrinn með þeim rökum, að það sé ekki tvöfalt gengi, því, að það rúmist ekki innan starfsreglna sjóðsins að leyfa tvöfalt gengi. Læt ég svo útrætt um það. - Hitt vita svo menn, að það er mismunandi álag á gjaldeyrinum, og mér fannst nú sannast sagna, að ræða þessa hv. þm. væri ekki beinlínis snertandi kjarna þess máls, sem við erum að deila um. Út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, vil ég aðeins segja það, án þess að fara að stæla hér að nýju, að auðvitað er bátagjaldeyririnn reistur á löglegum grundvelli. Það er nú búið að ræða það vikum saman á þingi, og ég skal því láta þetta nægja, staðhæfingu á móti staðhæfingu. Varðandi það, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, þá sýndist mér hann gera ráð fyrir, - það kom raunar bert í ljós, - að ríkisstj. hefði borizt ýtarleg sundurliðuð skýrsla frá togaraútgerðinni um afkomu hennar, og hann óskaði eftir að fá að vita dóm ríkisstj. um það, á hve miklum rökum þessi skýrsla væri reist, og þá einnig, hvaða úrræði hún sæi til að ráða bót á þeim meinbug, sem þar væri leiddur í ljós. Ég vil aðeins segja hv. 4. þm. Reykv. það, að slík skýrsla hefur ekki borizt ríkisstj. Útgerðarmenn hafa komið einu sinni á fund ríkisstj. og tjáð henni, að hagur útgerðarinnar stæði höllum fæti, að það væri daglegur halli á rekstrinum, nokkuð mismunandi eftir því, hvaða veiðar væru stundaðar o. s. frv. En slík skýrsla, sem hv. þm. gerði ráð fyrir að lægi fyrir og reisti óskir sínar á, liggur ekki fyrir. Ég veit, að hv. þm. játar það með mér, að það er ástæðulaust, að ríkisstj. sé að skipta sér af því hvert fiskverð frystihúsin greiða togaraútgerðinni., fyrr en þá ætti að koma til kasta ríkisstj. að taka á sig eitthvað af halla þeim, sem útgerðin kynni að vera rekin með. Að öðru leyti er það mál óviðkomandi stjórninni. Það eru að vísu nokkrar aðrar umsagnir, sem væri ástæða til að leiðrétta, en ég vil ekki verja dýrmætum tíma þingsins til þess. Það eru stórmál á dagskrá í dag, sem ég vil ekki tefja með frekari umræðum um þessa fyrirspurn.



Herra forseti. Mér þykir hlýða að gera hér nokkrar athugasemdir, áður en þetta mál er tekið út af dagskrá, því þó að hæstv. forsrh. segði áðan, að hér væru mörg stórmál til umr. og þess vegna ætti ekki að eyða tímanum í þetta mál, þá sé ég ekki betur en að hér sé um svo stórt mál að ræða, að það séu varla önnur stærri á dagskránni í dag. Ég vildi fyrst taka fram, að þó að við þm. séum hér að tala við hæstv. ríkisstj. öðru hverju í spurningatímum, þá finnst mér eiginlega, að það væri heldur verkefni sálfræðinga að rannsaka og athuga hæstv. ríkisstj. á þessum tímum. Hér hafa nokkrum sinnum verið lagðar fram spurningar til ríkisstj. og vitað í sambandi við þær spurningar, að ríkisstj. stóð afar höllum fæti og hafði slæman málstað. Aldrei hefur þó hæstv. ríkisstj. dottið í hug að sýna af sér þann manndóm að kannast við það hreinskilnislega, að hennar málstaður væri slæmur og illur, heldur hefur hún reynt að bera af sér, flækja og þvæla málin sitt á hvað. Í sambandi við þetta mál t. d. alveg sérstaklega skal það tekið fram, sem þegar hefur verið gert, að 17. des. 1952 var samþ. hér á hinu háa Alþ. þáltill., borin fram af 6 eða 7 hv. þm. Sjálfstfl., og ríkisstj. falið að gera ákveðinn hlut, og í till. voru meira að segja sett tímatakmörk, þannig að ríkisstj. var falið að hafa lokið ákveðinni rannsókn fyrir ákveðinn dag. Svo þegar þessi tímatakmörk eru útrunnin og hæstv. ríkisstj. er spurð, hvort hún hafi lokið þessari rannsókn eða ekki lokið henni, eða hvort hún hafi nokkurn tíma stofnað til hennar, þá eru svörin þau: Nei, að vísu ekki. - Yfirlýstur eindreginn vilji Alþ., m. a. hv. stjórnarfl., hefur verið algerlega hunzaður, en þá er barið í brestina og sagt: Ja, eiginlega var nú engin þörf á þessu, vegna þess að við höfum svo miklar upplýsingar. - Það er sagt eins og hæstv. forsrh. sagði: Við höfum upplýsingar frá reikningaskrifstofu sjávarútvegsins. Við höfum upplýsingar frá framleiðsluráði landbúnaðarins. - Gott og vei. Það er vafalaust rétt, að þeir hafa þessar upplýsingar, en það er bara að athuga í þessu sambandi, að hæstv. ríkisstjórn hefur haft upplýsingar frá reikningaskrifstofu sjávarútvegsins síðan 1947 og frá framleiðsluráði landbúnaðarins síðan 1947 líka og frá 6 manna nefndinni frægu síðan 1942 eða 1943. Allar þær upplýsingar, sem hæstv. ríkisstj. getur því vísað til núna í sambandi við þetta mál, hafði hún, þegar þáltill. sú, sem hér um ræðir, var borin fram og samþ. hér á Alþingi. Þetta vissu þeir þm., sem báru þessa þáltill. fram, og þetta vissi hæstv. ríkisstj., sem við till. tók. En þá taldi enginn maður, að þessar upplýsingar, sem hæstv. forsrh. vísar til núna, væru fullnægjandi. Þá fannst m. a. honum sjálfum, að það væri þörf á þeirri rannsókn, sem hér var samþ. að framkvæma, en ríkisstj. hefur svikizt um - ég segi svikizt um að framkvæma. Á þetta vildi ég benda, og sömuleiðis vildi ég benda á það, að í till. var tekið alveg sérstaklega fram, að launþegasamtökin skyldu eiga aðild að þeirri rannsókn, sem framkvæma átti. Og þó að hæstv. forsrh. geti nú vísað til reikningaskrifstofu sjávarútvegsins og framleiðsluráðs landbúnaðarins, þá er það ekki nema að mjög takmörkuðu leyti, sem launþegasamtökin hafa nokkuð haft með það að gera eða komið nærri þeim upplýsingum, sem þar eru veittar. Þess vegna hefur það, sem í till. var meginatriði, nefnilega að launþegasamtökin skyldu fá að vita um og rannsaka greiðslugetu atvinnuveganna, algerlega verið sniðgengið. Ég hef víst ekki tíma til að fara út í fleiri atriði þessa máls á þeim fimm mínútum, sem mér eru hér skammtaðar, en í sambandi við annað mál, sem hefur verið rætt hér í sambandi við þessa fsp., nefnilega afkomu togaranna, vildi ég leyfa mér að beina þeirri fsp. til hæstv. ríkisstj., hvort ríkisstj. hefur nú þegar rætt um þann möguleika að fella gengi íslenzkrar krónu á nýjan leik til þess að koma í veg fyrir stöðvun togaraútgerðarinnar.