Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ágúst Flygenring) Jeg þarf ekki að vera fjölorður að þessu sinni, þar sem jeg hefi áður við 1. umr. skýrt greinilega frá ástæðum þeim, er til frv. lágu. Þær voru í einu orði sagt það megna atvinnuleysi, sem nú er ríkjandi í Hafnarfirði, en sem aftur er afleiðing þess, að fótunum hefir verið kipt undan aðalatvinnuvegi bæjarins með því að hamla útlendingum að reka fiskiveiðar þaðan. - Sjútvn. hefir nú haft mál þetta til meðferðar á nokkrum fundum, eins og sjá má af þskj. 52, og er skemst frá því að segja, að hún hefir ekki getað orðið sammála. Hafa þrír nefndarmanna tjáð sig ósamþykka frv., en tveir eru því fylgjandi, að það nái fram að ganga. Þess skal þó getið, að einn af þeim þremur, sem á móti frv. eru, er ekki andvígur frv. að efni til, heldur formi. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) vildi láta samþykkja heimildarlög til handa stjórninni til að veita undanþágur í líka átt. Hann telur þetta nauðsynlegt, með því að víðar muni þörf atvinnubóta en í Hafnarfirði. Jeg hefi í sjálfu sjer ekkert á móti því, að þetta væri gert, en jeg held aðeins, að það gæti ekki komið að neinum notum nema hjer við Faxaflóa, og þá aðeins á tveim stöðum, Hafnarfirði og Reykjavík. Annarsstaðar frá myndi varla ennþá, fremur en áður hefir verið, verða stundaðar þorskveiðar á togurum að vetri til. Og jeg á líka bágt með að skilja, að þeir, sem „principielt“ eru mótfallnir undanþágum sem þessari með frumv., geti aðhylst þær í enn víðtækari mynd. Í öðru lagi má gera ráð fyrir, að eigi fyrst að veita undanþáguna, þegar hallærið er alveg yfirvofandi, þá komi hún ekki að notum, svo seinfært sem þetta er. Það má nefnilega ekki búast við því, að útlendingar mæni eftir því að komast hjer að, því hefði svo verið, hefðum vjer ekki getað spornað við því. Jeg skal þá koma að ástæðum háttv. tveggja meðnefndarmanna minna, þeirra hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), sem hv. deild mun kunnugt um frá 1. umr. þessir hv.þm. segja, að með því að gefa þessa undanþágu, sem í frv. felst, þá sje leiðin opnuð fyrir fleiri samskonar undanþágur, og þá geti þetta orðið til þess að veikja afstöðu vora til annara mála og annara þjóða. Hafa þeir í þessu sambandi minst á kjöttollinn og síldveiðar Norðmanna hjer við land. Ennfremur taka þeir fram, að ef útlendur skipastóll settist hjer að til að reka hjeðan fiskiveiðar, þá gæti afleiðingin orðið sú, að eftirspurn eftir fiski minkaði, og þá auðvitað líka verð hans, vegna of mikils framboðs, og enn halda þeir því fram, að að þessu geti aldrei orðið mikil atvinnubót til frambúðar. Og þá ástæðu get jeg, út af fyrir sig, fallist á, enda aldrei hugsað mjer, að þetta yrðu bjargráð nema til bráðabirgða. Hinar ástæðurnar eru að mínu áliti veigaminni. Fyrst er þess að gæta, að útlendingar setjast hjer ekki að öðruvísi en sem æfintýramenn og um stundarsakir. Á hinn bóginn finst mjer, að vjer getum illa staðið oss við að hrinda frá oss þeirri hjálp, sem þetta gæti veitt oss til að greiða fram úr hinum erfiðu ástæðum vorum og sem ekki þarf að kosta oss annað nje meira en lítilfjörlega tilhliðrun á ómerkilegum pappírslagaákvæðum. Og muna mundi oss um þau erlend viðskifti, sem koma myndu með útvegi útlendinganna. Því var skotið fram um daginn, að þar sem þetta væri ekki neitt til að byggja á til frambúðar, þá væri lítið gefandi fyrir það, málefnið ekki þess vert, að gefandi væri undanþága frá lögum fyrir það. En þetta er þó það, sem gæti bjargað Hafnarfirði um næstu 2–3 ár, einasta ráðið, sem hægt er að benda á í því skyni, og talsverður styrkur að því líka fyrir Landsbankann, sem með þessu móti gæti selt eign, sem honum er nú arðlaus, fyrir ½ milj. kr. Og ef við eigum ekki völ á því besta, þá verðum vjer að sæta því næst besta. Það besta er, eins og jeg hefi áður tekið fram, að við gætum verið sjálfum okkur nógir. Kringumstæður vorar eru svo, að oss er um megn að ráðast í ný stórfyrirtæki; alþjóð manna vantar tilfinnanlega fje, og þó eitthvað fengist að láni, þá er það óvenjulega dýrt, vextir 8–9%, og þar við bætist hið hörmulega gengi krónunnar íslensku, sem aldrei hefir verið eins hrapallegt. Þannig verðum vjer að kaupa hvert sterlingspund tvöföldu verði við það, sem var fyrir stríð, meðan okkar króna gekk ennþá sem gullkróna. Að þessu öllu samanlögðu og athuguðu ætti mönnum að geta skilist, að það er ekki að nauðsynjalausu og út í bláinn, að vjer höfum gripið til þess að leita þeirrar undanþágu, sem frv. fer fram á. Mjer væri það auðvitað óljúft að raska fiskiveiðalöggjöf vorri, en það er eins og hugboð segi mjer, að ekki verði langt að bíða, að hún verði endurskoðuð og þörfin knýi menn til að breyta henni. Nú siglum vjer til Englands með fisk vorn og fáum þar samskonar afgreiðslu sem innlendir værum. Hvað gætum við nú gert, ef Englendingar óskuðu að gjalda oss líku líkt og meinuðu oss að leggja þar upp fiskinn. Jeg segi ekki að til þess komi, m. a. vegna þess, að þeir vilja ekki vera hjer, þurfa ekki á því að halda. Því hefir verið haldið fram, tæpast þó líklega í alvöru, að ef undanþágur sem þessi yrðu veittar, myndi svo fara, að landið fyltist af útlendum skríl. Það þarf meira en lítið fjörugt hugmyndalíf til að gera ráð fyrir slíku. En hitt tel jeg víst, að þetta geti að miklu leyti komið í veg fyrir þá leppmensku, sem nú mun orðin tíð að minsta kosti á Norðurlandi, og þó jeg segi ekki, að Hafnfirðingar myndu sjerstaklega gera sig seka í þessu, þá er það þó ekki annað en það, sem altaf má gera ráð fyrir, þegar óeðlileg og „ópraktisk“ lög eru annarsvegar. En eins og jeg tók fram, þá er jeg ekki að spá neinu um þetta, en dæmi aðeins út frá því, sem átt hefir sjer stað annarsstaðar. Jeg skal svo að endingu taka það fram, að óhætt er að fullyrða, að ekkert annað en það, sem nú hefir verið talið, liggur að baki frv., hvorki frá hálfu flm. þess eða annara, sem að því standa. Og jeg er að því leyti til alveg sammála því, að komið geti til mála að veita öðrum stöðum en Hafnarfirði samskonar undanþágu, ef möguleikarnir til að færa sjer hana í nyt væru þar aðeins fyrir hendi. Vona jeg svo að engin of sterk landvarnarstefna geti orðið þessu frv. að falli, en vil fela það á hendur hv. deild með þeirri ósk, að hún sjái, hversu rjettmætt það sje og hversu sterk rök og mikil nauðsyn mæli með því, að það fái óhindrað að ganga fram.

Sigurjón Jónsson Hv. flm. frv. þessa (ÁF) hefir nú lýst því, hvernig sjútvn. klofnaði í málinu. Við, sem erum í meirihluta, leggjum til, að frv. verði felt, en það, sem jeg hefi nú á móti frv. að segja, tala jeg þó aðeins fyrir eigin munn og á minn kostnað. Jeg skal þá fyrst taka það fram, að frv. þetta er ekki rjett orðað, því það hefði átt að vera frv. til laga um heimild handa stjórninni til að veita undanþáguna, og á þeim grundvelli tel jeg mjer óhætt að ræða um frv., en stjórnin mun telja sjer skylt að veita hana samkvæmt yfirlýstum vilja þingsins. Markmið fiskiveiðalöggjafarinnar frá 19. júní 1922 var það, að vernda þessa atvinnu fyrir oss sjálfa og tryggja oss nokkra sjerstöðu gagnvart erlendum þjóðum, sem reka hjer við land samskonar atvinnuveg. Og það var ekki að ástæðulausu og út í bláinn, að þau lög hafa verið sett, því að þau eru endurtekning af eldri lagaákvæðum um þessi sömu efni og sprottin af langri reynslu. Og það mun mála sannast, að hefðum vjer haft allar dyr opnar, þá hefði oss aldrei tekist til lengdar að halda uppi samkepninni við aðrar þjóðir. Enda gengu lögin frá 1922 gegnum þingið með almennu fylgi háttv.þm. þá, svo sýnilegt er, að þeim hefir verið ljós nauðsynin á að grípa hjer í taumana. Og sú hefir raunin orðið á, að vinsælust hafa lögin orðið meðal þeirra manna, sem annast láta sjer um þennan atvinnuveg, útgerðina, en það eru útgerðarmenn. Og þó lögin hafi mestmegnis tekið upp eldri lagaákvæði og fyrirmæli, þá hafa þau orðið þar skýrari og ákveðnari og almenningi um leið kunnari. Viðvíkjandi því, sem tekið hefir verið fram, að hv.þm. þeim, sem þá sátu á þingi, hafi varla verið ljóst, hvað þeir voru að gera með lögunum, þá get jeg ekki farið að taka það alvarlega, því jeg er þess fullviss, að allflestir þm. hafi alls ekki verið í neinum vafa um, tilhvers lögin tækju, þó jeg hinsvegar vilji ekki bera neinar brigður á játningu hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að honum hafi verið það óljóst. Það sem hjer með þessu frv. er farið fram á, er þá það, að slegið verði af þessum verndarlögum, og jeg vænti, að flestir háttv.þm. sjeu sömu skoðunar og jeg í því, að ekki sje um að ræða neina lítilfjörlega tilslökun á ómerkilegum pappírslagabókstaf, eins og hv.flm. (ÁF) var svo óheppinn að láta sjer um munn fara, heldur sje með þessu verið að rýra í stórum stíl mikilsvarðandi verndarlög, sem mjer er fullljóst, að standa á heilbrigðum grundvelli og sem fjárhagslegt sjálfstæði vort á í eina sína veigamestu stoð. Jeg get heldur ekki gert lítið úr afleiðingum þeirrar stefnu, sem þetta frv. felur í sjer. Háttv. flm. sagði, að hjer væri aðeins um lítilfjörlega tilhliðrun að ræða. En sjeum við einu sinni komnir inn á þá braut, verður erfitt að láta staðar numið. Færi svo, að við sýndum þá tilhliðrunarsemi við Hafnfirðinga, að við veittum þeim þessa undanþágu, býst jeg við að aðrir komi á eftir, og verður þá erfitt að neita þeim um það, sem Hafnfirðingum var leyft. Í öðru lagi segir heilbrigð skynsemi oss, að ef vjer veitum borgurum einnar þjóðar, sem vjer njótum „bestu kjara“ hjá, einhverjar ívilnanir, verður oss óhægt að neita borgurum annarar þjóðar, þar sem eins stendur á, um samskonar hlunnindi. Jeg tel sjálfsagt, að hæstv. stjórn gefi upplýsingar um þetta atriði, að því leyti sem það viðkemur viðskiftum vorum við erlend ríki. En mjer sjálfum er það fullljóst, að erfitt muni að stöðva sig á þessari braut; því er svo varið um þetta, að ef vjer rjettum út litla fingurinn, er þegar tekið í alla höndina. En ef svo fer, eru verndarlög annars aðalatvinnuvegar þjóðarinnar orðin að hjegóma. Jeg lít svo á þetta mál, að hjer sje um raunverulegt sjálfstæðismál þjóðarinnar að ræða, og jeg vitna til þess, sem hv.þm. Str. (TrÞ) sagði í einni ræðu sinni í gær, að þá væri eigi verið að ræða um raunverulegt sjálfstæðismál. Skil jeg því ekki í öðru en að bæði háttv.þm. Str. og aðrir, sem hafa svipaðan hugsunarhátt og hann, álíti þetta mál, sem hjer ræðir um, raunverulegt sjálfstæðismál. Efa jeg því ekki, að þeir menn, sem meta mest fjárhagslegt sjálfstæði í atvinnuvegum sem öðru, sjeu mjer sammála um þetta. Þá sýnist mjer sem háttv.flm. þessa frv. slái niður sín eigin rök með greinargerðinni fyrir frumvarpinu. Þar stendur, að atvinnuleysisvandræði Hafnfirðinga stafi af því, að erlendir menn hafi rekið þar atvinnu um alllangt skeið, en síðan horfið þaðan á braut, og standi því vinnulýður bæjarins eftir atvinnulaus. Þykir mjer það vera að slá niður sín eigin rök, að háttv.flm. leggur til með þessu frv., að haldið sje aftur inn á þá sömu braut, sem svona hefir gefist. Jeg hygg, að heppilegra væri að taka alveg nýja stefnu í þessu máli og sporna heldur við því, að erlend togaraútgerð kæmi þar aftur. 6 togarar í viðbót við það, sem þar er, hlýtur að þurfa fleira verkafólk en Hafnfirðingar geta látið í tje, og afleiðingin yrði sú, að ennþá fleira verkafólk flyktist þangað að úr nærsveitum og ef til vill víðar að, og að síðustu mundi það enda með því að standa atvinnulaust eftir, eins og nú hefir átt sjer stað. Því eigi munu Hafnfirðingar geta ráðið því, hversu lengi þessi atvinna varir, fremur en hingað til. Háttv. flm. tók það rjettilega fram, að nú væru erfiðir tímar til þess að byrja ný atvinnufyrirtæki, en þó þurfi þeirra með, til þess að bjargast úr þessum vandræðum. En jeg lít svo á, að með því að veita þessa undanþágu, tefjum vjer fyrir því, að stofnað verði þar til nauðsynlegra framkvæmda á þjóðlegum grundvelli. Komi þessir 6 erlendu togarar, dregur það dug úr mönnum að byrja á innlendum fyrirtækjum. Það er að vísu satt, að tímarnir eru erfiðir, þegar peningar eru í jafnlágu verði og þeir eru nú, en rentur háar. Samt vil jeg segja það sem mína sannfæring, að svo hefir þó lýst framundan, að nú væri ekki óálitlegt að hefjast handa, ef unt væri. Hinsvegar vona jeg, að eitthvað muni rætast úr fyrir Hafnfirðingum, þó þetta frv. verði felt. Hefi jeg dálitla ástæðu til þeirrar vonar, enda þótt jeg eigi geti eða hafi heimild til að segja hv. þingdeild frá því, á hvern hátt það megi verða. Það er svo langt fjarri öllum sanni, að fiskiveiðalögin frá 1922 sjeu ómerkilegir pappírsbókstafir; öllu fremur eru þau hornsteinar undir sjávarútvegi okkar og skilyrði fyrir því, að þessi atvinnuvegur dugi okkur og komi þjóð okkar að fullum notum. Þess vegna hika jeg eigi við að leggja það til við hv. þingdeild, að þetta frv. verði felt.

Ásgeir Ásgeirsson Eins og nál. ber með sjer, er jeg þeirrar skoðunar, að fella beri þetta frv. þó hefi jeg þá sjerstöðu við aðra hv. samnefndarmenn mína, að jeg hefði fremur kosið, að frv. hefði sumpart verið víðtækara en það er. Það er ekki viðfeldið að veita Hafnfirðingum einum sjerrjettindi umfram aðra þegna ríkisins. Ef Hafnfirðingar fengju þau sjerrjettindi að hleypa inn hjá sjer 6 erlendum togurum, ættu Siglfirðingar eins rjett á að fá t. d. undanþágu fyrir 50 erlend síldarskip, Seyðfirðingar undanþágu undan skipagjaldi, Vestmannaeyingar sjerrjettindi til að flytja inn steinolíu án íhlutunar landsverslunarinnar o. s. frv. Jeg tel yfir höfuð hættulegt að fara inn á slíka sjerrjettindabraut. Ein og sömu lög eiga að gilda um land alt og allir eiga að vera jafnir fyrir þeim. Þetta frv. er fram komið vegna yfirvofandi hallæris, og ef þessi undanþága verður veitt, eiga allir aðrir íslenskir þegnar sama rjett til bjargráða, ef hallæri bæri víðar að, því allir eiga að vera jafnir fyrir lögunum og allir jafnbundnir af þeim. Heppilegra væri þó að hjálpa Hafnfirðingum á þann hátt að veita stjórninni heimild, í eitt skifti fyrir öll, til þess að veita þessa eða aðrar slíkar undanþágur, vegna yfirvofandi hallæris á einhverjum stað. Þingið á eigi eins hægt með að dæma um, hvort slík neyðaróp eins og þessi eigi við rök að styðjast; fámenn stjórn á hægra um vik og er færari um að komast eftir þess háttar hlutum. Sumpart er þó frv. of víðtækt. Þó að yfirvofandi hallæri sje orsök þessarar hjálparbeiðni Hafnfirðinga, mega þeir ekki „spekulera“ í vandræðum sínum, en það kalla jeg að „spekulera“ í neyðinni, ef heimila á að bæta við Hafnfirðinga 6 erlendum togurum, við 3–3½ innlenda, sem þar eru fyrir. Eigi að bæta úr brýnni atvinnuþörf Hafnfirðinga, munu 3 togarar í viðbót nægja þeim. Það mun alment álitið, að einn togari veiti um 300 manns atvinnu. Sjö togarar alls framfleyta þá yfir 2000 manns, og það ætti að nægja Hafnfirðingum til að forða þeim frá hallæri. Hinsvegar er mjer fullkunnugt um, að ástandið er allískyggilegt í Hafnarfirði. Jeg talaði við einn af þektari borgurum þar nýlega, og sagði hann, að jeg mætti hafa það eftir sjer sem satt, að þar væri mikil vandræði meðal verkafólks, sem stöfuðu af langvarandi atvinnuleysi; fólkið yrði að lifa á lánum, og ef svo færi, að kaupmenn hættu að lána, væri sultur fyrir dyrum hjá fjölda manna - með öðrum orðum, yfirvofandi hallæri. Þessi sami maður sagði einnig, að eigi mundi líða á löngu áður en kaupmenn yrðu að kippa að sjer hendinni, - gætu ekki lánað fólki takmarkalaust. Það er því full ástæða til að eitthvað verði gert til þess að þessu ástandi linni; það er fullseint að fara að skifta sjer af slíku, þegar fólkið er fallið úr hor. Þetta vandræðaástand stafar af því, að Hafnfirðingar hafa bygt á óheilbrigðum grundvelli að því er atvinnu þeirra snertir. En það er óheilbrigt atvinnulíf að byggja alla sína von á starfsemi erlendra manna, sem kippa að sjer hendinni óðar en varir, ef eitthvað ber út af. Nú stendur að vísu á sama, hver orsökin er. Þessu verður að kippa í lag. Það er og víðar en í Hafnarfirði, sem ástandið er ískyggilegt, og án þess að það sje útlendingum að kenna. Innlend útgerð stendur allvíða höllum fæti eða hefir algerlega brugðist, svo hallæri mun víðar fyrir dyrum en í Hafnarfirði. Má vel vera, að í ýmsum öðrum sjávarþorpum búi menn við svipaðar ástæður, þótt minna hafi kvartað. Það hefir látið hæst í Hafnfirðingum. Þeir eru og næstir Reykjavík, og það hefir þótt bera við, að þeir, sem næstir eru höfuðstaðnum, hafi best lært að kvarta. Þinginu ber jafnt skylda til að líta á hag hinna, sem þegja, þótt þeir búi við harðan kost. En sje nú svo, að víða sje yfirvofandi hallæri, hvernig á þá ríkið að hjálpa? Jeg býst við, að ríkisstjórnin hafi ekki mörg önnur ráð fyrir hendi en að veita einhverjar undanþágur undan gildandi fiskiveiðalöggjöf, og jeg er alls eigi hræddur um, að stjórnin, þó henni væri veitt heimild til þess, mundi misbrúka hana á nokkurn hátt. Nú standa stjórnarskifti fyrir dyrum, og þó að það sitji illa á mjer að lýsa trausti á væntanlegri stjórn, ber jeg þó fult traust til hennar og hverrar stjórnar í þessum efnum. Jeg mun treysta hvaða stjórn sem er til þess að fara vel og gætilega með þessháttar heimildarlög. Á öllum stjórnum hvílir mikil ábyrgð, og verður því að treysta þeim til að fara með þessa ábyrgð sem aðra, er á þeim hvílir, svo sem að gefa út bráðabirgðalög o. s. frv. Vjer höfum hallærissjóð, sem veitt er úr, ef þörf krefur. Nú er ekki ríkari ástæða til að væna stjórn um, að hún muni ekki kunna að fara með undanþáguheimild frá gildandi fiskiveiðalöggjöf en til hins, að gruna hana um að vilja veita hallærislán til þess að kaupa fyrir pell og purpura. Jeg skal þó á engan hátt gera lítið úr rjetti þjóðarinnar til þess að ráða yfir landinu og verja landhelgina fyrir útlendingum. En þegar svo fer, að þessi rjettur verður til þess að innlendir þegnar verða að svelta - og það getur komið fyrir, að vjer verðum þessa rjettar vegna lögskyldaðir til þess að svelta - þá vil jeg heldur slá af þessum rjetti í svip. Það er og mikilsverður rjettur að mega leyfa erlendum mönnum afnot af landinu í þágu þjóðarinnar, þegar hún er í nauðum stödd og það eitt getur hjálpað. Neyðin brýtur lög og lætur oft af hendi það, sem menn annars mundu halda í. Jeg skal á engan hátt draga úr gildi fiskiveiðalöggjafarinnar frá 1922. Fiskiveiðalöggjöfin er mjög mikils verð, þó ekki sjerstaklega vegna þess, sem hátt er látið um, að hún eigi að vera varnargarður um hátt verð á fiskafurðum vorum, heldur miklu fremur vegna hins, að hún á að skapa festu í viðskiftalífinu og vernda rjett hinnar íslensku þjóðar til þess að njóta arðsins af atvinnuvegunum. Lögunum er stefnt gegn því, að Ísland verði að selstöð erlends auðskríls. Samt sem áður er jeg eigi hræddur við að gefa stjórninni þessa heimild til að veita undanþágur. Ef batinn kemur skjótt, verður heimildin ekki notuð, og það skaðar aldrei að vera viðbúinn því versta. En verði lagaheimildar þörf, þá er betur farið en heima setið. Þó mun jeg ekki bera fram frv. til slíkra heimildarlaga, þar sem það stendur öðrum nær, en komi þess háttar frv. frá hv. 1. þm. G.-K. (ÁF), mun jeg veita því mitt atfylgi.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vænti, að eigi þurfi mjög langar umræður um þetta mál úr þessu. Því jeg hygg, að hv.þm. hafi þegar fengið staðfesting á ummælum mínum um, hver hætta stafar af því, ef þessi undanþága verður veitt, einmitt frá þeim mönnum, sem besta hafa þekkingu á þessu máli og öðrum utanríkismálum. Álit þessara manna er, að við munum ekki einráðir um, hvar staðar verður numið á undanþágubrautinni, ef þetta frv. er samþykt. Þetta vona jeg að hv.þdm. athugi. Það er víst, að ef útlendingum er veitt undanþága líkt og hjer er farið fram á, og sem þá er ekki hægt að neita öðrum þjóðum með bestu kjörum um, þá safnast hingað á næstu árum tugir erlendra togara, sem vilja reyna, hvort ekki sje hjer arðvænlegra til atvinnurekstrar en heima fyrir, því kunnugt er, að mesti fjöldi togara, einkum í Englandi, eru nú ekki gerðir út, af því útgerðin hefir borið sig svo illa síðustu ár. Okkur, háttv.flm. og mjer, kom saman um það, að þessi atvinnugrein gæti eigi orðið til frambúðar og væri enda óholl báðum aðalatvinnuvegum landsins, - landbúnaðinum og sjávarútveginum. Jeg hygg, að allir hv.þdm. sjái, að það mun eigi holt atvinnuvegum vorum, að fólk safnist í þúsundatali til Hafnarfjarðar og Reykjavíkur fram yfir það, sem orðið er. Það mundi hafa hinar verstu afleiðingar. Við skulum athuga þau áhrif, sem þetta mundi hafa t. d. á sjávarútveginn utan Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Jeg vona, að allir geti verið mjer sammála um það, að svo stórkostlega aukin framleiðsla á saltfiski, sem 15–20 erlendir togarar fiskuðu, hlyti að lækka verð á fiskiafurðum vorum. Það mun og öllum kunnugt, að fiskverðið hefir farið hækkandi nú undanfarið og ástæðurnar til þess hafa verið þessar: 1) Að talsvert minna hefir borist að á aðalmarkaðinn fyrir ísl. fisk á Spáni og Ítalíu, vegna aflaleysis við Newfoundland. Samkv. innflutningsskýrslum er talið, að til Spánar hafi flust á síðasta ári 3000 smál. minna af Newfoundlandsfiski en árin á undan. Vjer höfum fengið víðtækari markaði en áður, bæði af því, að minna barst að af fiski frá öðrum löndum, svo og af því, að fiskverðið lækkaði svo afskaplega á síðasta ári. Á þessu sama ári höfum við selt fullverkaðan saltfisk sama verði í enskri mynt og árin 1913–14. Þetta hefir orðið til þess, að miklu fleiri hafa keypt íslenskan fisk en áður. 2) Í öðru lagi er ástæðan fyrir hækkuninni á fiskverðinu undanfarið sú, að erlendir kaupendur hafa lagt óvenjumikla áherslu á að afla meiri markaðs fyrir íslenskan fisk, bæði á Spáni og á Ítalíu. Þessir erlendu fiskkaupmenn hafa legið með afarmiklar birgðir af íslenskum fiski alt síðan 1920 og hafa tapað svo miljónum skiftir á því. Ber þeim því brýn nauðsyn til að auka markaðinn fyrir íslenskan fisk sem mest. Jeg býst við því, að við höldum einhverjum af þessum aukna markaði, sem við höfum fengið á síðasta ári, en hitt er jafnvíst, að það, sem unnist hefir á í þessu, vegna minkandi framboðs annara þjóða og óeðlilegrar verðlækkunar, tapast aftur, og þá þolir okkar markaður ekki stóraukna framleiðslu á íslenskum fiski, og afleiðingin verður mikið verðfall frá því, sem nú er. Af þessu leiðir, að ef vjer aukum fiskframleiðsluna um sem svarar 5–7 þús. tonnum, lendum vjer við sama skerið, markaðsvöntun, og við vitum, að það gæti orðið sá hnekkir fyrir þennan atvinnuveg, að það gerði meira en vega á móti þeirri atvinnu, sem við fengjum hjá erlendum útgerðarmönnum hjer á landi nú í svip. Jeg skal að vísu játa, að gott væri, ef við gætum notið þessarar atvinnu, ef við þyrftum lítið að gefa fyrir hana, en svo dýru verði er hún ekki kaupandi. Það er og víst, að fiskverðið má engu lægra vera en nú er, ef reksturinn á að borga sig. Því þess verður að gæta, að kol, salt og fleira, sem til rekstrarins þarf, kostar nú um helmingi meira að sterlingspundatali heldur en fyrir stríðið. Jeg er yfirleitt sannfærður um, að við græðum ekki á því að framleiða stórum meira af saltfiski en nú gerum við; þó tel jeg, að aukning um 2–3 þúsund tonn lækkaði verðið ekki að mun frá því, sem nú er, en 5–7 þúsund tonn hefðu stórkostleg áhrif til lækkunar. Hv. frsm. (ÁF) sagði, að útlendingar hefðu augsýnilega ekki hugsað sjer að nota þau hlunnindi á þessu sviði, sem þeim voru heimiluð til 1922, að mega hafa fiskistöðvar í landinu. En jeg býst nú við, að honum og öðrum hv.þm. sje kunnugt um það, að til skamms tíma var þessi atvinnuvegur þeirra rekinn alt öðruvísi en nú er. Þá stunduðu útlendingar hjer línu- og handfæraveiðar, í stað þess sem botnvörpuveiðar eru nú því nær eina veiðiaðferðin hjá þeim. Mjer er kunnugt um það, að Englendingar vildu gjarnan á síðastliðnum vetri selja fisk hjer við land. Voru sumir kaupmenn svo skammsýnir, að þeir reru að þessu öllum árum. Hefi jeg sjálfur átt tal við tvo útlendinga, sem vildu gjarnan selja afla sinn hjer talsvert lægra verði en landsmenn gerðu, enda er þeim, það hægðarleikur aðstöðu sinnar vegna. Háttv. frsm. ljet það á sjer heyra, að Englendingar myndu, ef þeir vildu, hafa ráð á því að fá framgengt vilja sínum í þessum efnum. Jeg vil aftur á móti fullyrða, að Englendingar muni aldrei reyna að fara þá leið. Tel jeg það mjög ámælisvert að hafa slík ummæli í þessum sal, og mun lítill hagnaður að því, að útlendingar heyri eða sjái slík ummæli frá löggjafarþingi þjóðarinnar. Hv. frsm. kvaðst í lok ræðu sinnar vonast eftir því, að hjer yrði ekki farið að koma með nýja landvarnarstefnu eða innilokunarstefnu í þessu máli. Vilji hann kalla það því nafni, þá ætla jeg að lýsa því yfir, að jeg að minsta kosti er fylgjandi þeirri landvarnarstefnu. Jeg held, að háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hafi gert heldur mikið úr yfirvofandi hallæri. Við, sem eldri erum, munum vel eftir, að oft hafa komið aflaleysisár án þess hallæri yrði. Minnist jeg sjerstaklega áranna 1883–87. Þau ár var því nær aflalaust á öllum Vestfjörðum, einkum þó innfjarða. Á þeim árum krepti auðvitað talsvert að landsmönnum, en þó ekki svo, að hallæri yrði af. Fjöldi fólks flutti á þeim árum frá sjónum upp til sveitanna og nokkrir fóru til Vesturheims. Hinar illu afleiðingar þessara ára voru horfnar 1894. Það var annars undarlegt, að þessi háttv.þm. (ÁÁ) kvartaði undan því, að undanþágan væri ekki nógu víðtæk, og þó þótti honum hún í öðru of víðtæk. Var ekki allskostar gott að henda reiður á, hvað háttv.þm. vildi leggja til þessa máls; brestur hann sennilega þekkingu á því, þó viljinn sje góður. En það vil jeg segja honum, að ef hann vill líta til kjördæmis síns, þá hefir það engan hag af því, að undanþágan sje víðtækari, því þó einhverjir hefðu hag af því, að leigutogarar væru reknir í kjördæminu, þá myndi smábátaútvegur hjeraðsbúa verða fyrir meiri hnekki en sem næmi gróða hinna einstaklinganna. Þá mátti skilja ummæli háttv.þm. svo, sem hann vildi gefa útlendingum leyfi til afnota landhelginnar. Hann komst að þessari niðurstöðu út af þessu „yfirvofandi hallæri“. Þeir, sem ekki vita það, að misbrestur er ávalt í atvinnuvegunum, aflaleysi, grasbrestur eða óhagstæð veðrátta, því nær árlega í einhverjum hjeruðum landsins, þeir, og þeir einir, geta talað um hallæri í Hafnarfirði. Jeg vil ráða hv.þm. (ÁÁ) til að kynnast afkomu manna í Vestur-Ísafjarðarsýslu og víðar á Vesturlandi. Læt jeg svo útrætt um þetta mál af minni hálfu, enda vænti jeg þess, að hv. deild skeri úr því á einn veg.

Forsætisráðherra (SE): Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) skaut því til mín áðan, hvort jeg teldi líklegt, að unt væri annað en að veita öðrum þjóðum líka undanþágu, ef þessi væri veitt. Jeg er þeirrar skoðunar, að það yrði mjög erfitt að standa á móti líkum beiðnum frá öðrum þjóðum, ef stjórninni á annað borð er gefið vald til slíkrar undanþágu. Er þegar auðsjeð á því, hve fast er knúið á hurðina á þessari fjárhirslu okkar, hversu mikil auðæfi menn telja að þar sjeu fyrir. Jeg stend ákveðið á móti þessum heimildarlögum. Jeg veit að vísu, að það er rjett hermt hjá hv.frsm. (ÁF), að Hafnarfjarðarkaupstaður sje í mikilli þröng. Er mjer best kunnugt um það, þar sem bæjarbúar fóru þess á leit við stjórnina skömmu fyrir þing, að hún með bráðabirgðalögum veitti undanþágu frá fiskiveiðalöggjöfinni í líka átt og hjer er farið fram á. Vorum við ráðherrarnir á fundi hjá Hafnfirðingum um mál þetta, og urðum við þess áskynja, með hve miklum þunga málinu var fylgt. Við vorum báðir sammála um, að ekki kæmi til mála að veita þessa undanþágu. Nú liggur þetta mál hjer fyrir Alþingi. Mjer virðist það vera mjög varhugavert að stíga slíkt spor sem þetta. Og sömu skoðunar hafa ýmsir menn með sjerþekkingu verið um þetta, enda litið svo á, að ef undanþágan væri veitt, þá gæti borist svo mikill fiskur hjer á markaðinn, að af því yrði mikill óhagnaður, þar sem það mundi draga úr fiskverðinu. Jeg skal annars ekki fara langt inn á málið, en vil aðeins endurtaka það, að ef einni þjóð yrði veitt slík undanþága, þá yrði ekki gott að neita öðrum um það sama. Og hins er líka að gæta, að hætt er við að okkur veittist erfiðara að koma á banninu aftur, eftir að við einu sinni værum búnir að veita leyfið; það er jafnan hægara að taka úr stíflu en að stífla á ný. Má yfirleitt fára varlega í því að láta stundarhagnað rjúfa þá múra, sem reistir eru um sjálfstæði þjóðarinnar. Ef neyðin knýr mjög í Hafnarfirði, þá verður að leita ódýrari ráða til þess að bæta úr henni.

Jón Baldvinsson Jeg þarf ekki að beiðast afsökunar á því, að jeg stend nú upp, því flestir hinir nefndarmennirnir eru nú búnir að tala. Virðist helst svo, að hver og einn þeirra hafi sjerstöðu í málinu. Jeg vil að þetta mál gangi sem fljótast í gegn. Þó er jeg ekki samþykkur orðalagi frv., því jeg vildi, að undanþágan væri almenn. En vel er hægt ennþá að koma að brtt. og fá því kipt í lag. Jeg verð að líta svo á, að andmæli þau, sem fram hafa komið í þessu máli, sjeu afarlítils virði. Er og hægt að heyra af orðum andmælenda, að þeim er fjarri því ljóst, hvar þeir standa. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) kveður ekki fært að auka fiskiframleiðsluna hjer, sökum þess, að þá muni fiskur falla í verði. Aftur vilja aðrir af háttv. andmælendum frv. ráða bót á atvinnuleysinu með því að útvega nýja togara, sem innlendir menn eigi. Þeir virðast því ekki vera allskostar á sama máli um þetta efni. Það virðist þó svo, að sama hættan yrði fyrir hendi hvað snertir aukna fiskframleiðslu og verðfallið, hvort sem togararnir, sem við væri bætt, væru eign Íslendinga eða eigi. Það er því greinilegt, að ástæður hv. andmælenda frv. eru hjer hver upp á móti annari. Annars vil jeg leyfa mjer að halda því fram, að ef verð fiskjarins stendur svo glögt, eins og háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) lætur í veðri vaka, þá væri eftir því rjettast að fara að setja reglur um það, hve mikið hver togari mætti veiða af fiski. Það vantar ekki, að nógu fallega sje um það talað, hve sjálfsagt það sje að bæta úr vandræðaástandinu, sem er á þessum stað, sem frv. vill bæta úr fyrir. En hver ráð eigi að hafa til þess önnur en þau, sem í frv. er farið fram á, um það er vandlega þagað. Þótt jeg sje ekki kunnugur Hafnarfirði, þá er mjer kunnugt um það, að ástandið þar er miklu verra en látið hefir verið í ljós hjer. Þar hefir verið svo mikið atvinnuleysi síðastliðin 2 ár, að sennilega hefir hvergi verið verra á þessu landi í því efni. Menn safnast í hrönnum á sveitarsjóðinn og hann er nú að þrotum kominn. Það er, ef þessu heldur áfram, aðeins tímaspursmál, hvenær bærinn er neyddur til að leita til ríkissjóðs. Og þá verður ríkissjóðurinn auðvitað að hirða alt saman, því sú verður óhjákvæmilega afleiðingin, ef ekki verður úr þessu bætt. Það er nú víst, að bankarnir hjer hafa margsagt það, að þeir hafi ekki fje til nýrra skipakaupa. Eiga þeir fult í fangi með að halda við þeirri útgerð, sem fyrir er. Þótt nú útgerðarmenn og ríkisstjórn gætu knúð þá til að leggja fram fje til eins togara, þá er ekki úr miklu bætt með því. Það eina, sem nú hjálpar, er, ef hægt er að fá erlent fje í þessi fyrirtæki. Jeg geri lítið úr þessari ástæðu, sem virðist svo rík hjá hv.þm., að þetta muni hafa slík áhrif á markaðsverðið, og einkum verður hún veigalaus í munni þeirra, sem eru þess engu að síður fýsandi, að bæta við íslenskum skipum. Það duga engin hálf svör um að bjarga þessu einhvern veginn, því að úr þessari neyð verður áreiðanlega ekki bætt, nema með því að grípa nú þegar til þeirra ráða, sem duga. Jeg hefi ekki heyrt um neitt, sem gefi ástæðu til þess að vænta, að úr atvinnuleysinu rakni. Einu bjargráðin, sem nú eru fyrir hendi, væri að ná í erlend skip, sem rækju veiðar hjeðan, ef það gæti tekist. Önnur leið væri hugsanleg, ef innlendir menn gætu útvegað svo marga togara, að það nægði til atvinnubóta. En svo sem alkunnugt er, treysta bankarnir sjer ekki til að leggja fram fje til þessa. Mjer er kunnugt um, að það hefir komið til orða í bæjarstjórn Hafnarfjarðar, að bæjarfjelagið keypti eða leigði skip. Þetta væri auðvitað besta ráðið og hið eina til frambúðar. Ef jeg fengi skýlaus loforð frá hæstv. stjórn og mikilsmegandi mönnum í hinum nýstofnaða Íhaldsflokki, að þeir vildu veita allan sinn styrk og áhrif til þess að útvega svo mörg skip, að það bætti úr atvinnuleysinu, skyldi jeg með ánægju falla frá að samþykkja þetta frv. En hjer hefir ekkert komið fram, sem gefur ástæðu til að ætla, að nokkuð eigi að gera til þess að bæta úr vandræðunum, einungis fella þessi bjargráð. Jeg skil það vel, að ýmsir hinna stærri útgerðarmanna sjeu á móti þessu. Þeir muni telja sig geta betur bjargast af með sín stórskuldugu atvinnutæki, ef útlend skip fá ekki að hafa bækistöð hjer í landi. En hinu verð jeg að mótmæla, að vilji allra þeirra, sem sjávarútveg stunda, sje þessu mótsnúinn. Jeg veit með vissu, að mikill fjöldi íslenskra sjómanna mundi telja það mikið happ, ef þeir gætu komist á erlend skip. Þegar mikill hluti þeirra gengur atvinnulaus mestan hluta ársins, er það augljóst, að skipunum þarf að fjölga. Það er því ekki nema um tvent að velja. Annaðhvort samþykkja að leyfa undanþágu fyrir ákveðna tölu erlendra skipa, og vissa er fyrir því, að skipin munu koma, eða ef hæstv. stjórn vildi stuðla að því af alefli að útvega t. d. bæjarstjórn Hafnarfjarðar fje til svo margra skipa, að það nægði til þess að bæta úr atvinnuleysinu.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Eins og hv.þm. munu hafa tekið eftir, er komið fram í hv.Ed. frv. um sama efni. Það fer fram á að sameina prófessorsembættið í hagnýtri sálarfræði við landsbókavarðarstöðuna. Það er að nokkru leyti svipað þessu frv., þar sem það vill gera eitt embætti úr þessum tveim og spara þannig kostnaðinn við annað embættið, en vill þó halda prófessorsembættinu við. En frv. mitt fer fram á, að það verði lagt niður. Og á það legg jeg áherslu. Það er ekki tilætlun mín að leggja stein í götu þessa heiðursmanns, sem hlut á að máli, að hann geti orðið forstöðumaður landsbókasafnsins. Það skyldi gleðja mig, ef hann gæti komist í góða stöðu aftur sem allra fyrst. Það er ekki af löngun til þess að skerða tekjur hans eða svifta hann atvinnu, að jeg ber fram þetta frv., heldur til þess eins að reyna að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Til þess er ætlast, að tekjur landsins nemi rúmum 8 milj. kr. á þessu ári. Það er kunnugt, að megnið af þessum tekjum fæst með tollum og sköttum. Skattabyrðin er nú orðin það há, að ekki vantar mikið á, að hún nemi 100 kr. á hvert mannsbarn í landinu. Þessi byrði er svo þung, að efnaðar þjóðir með blómlegum atvinnuvegum og margbrotnum mundu telja erfitt að rísa undir. Þeir, sem þekkja til atvinnuhátta vorra í samanburði við annara þjóða, mundu fara nærri um, hvort einhverjir gjaldendur þessarar þjóðar muni ekki þurfa að taka nærri sjer til þess að greiða það, sem þeim ber. Um það þarf ekki að deila. Það er fullvíst, að sje skattafúlgan til opinberra þarfa borin saman við allar tekjur þjóðarinnar, er hún komin langt fram úr því, sem erlendir fræðimenn (hagfræðingar) með margra alda reynslu fyrir augum, telja hæfilegt. Mjer kæmi það ekki á óvart, þó að niðurstaðan yrði sú, að mikið vantaði á, að tekjur landsins næmu því á þessu ári, sem ráð er fyrir gert í fjárlögunum. Jeg hygg, að menn þurfi ekki að vera í vafa um, að ógerlegt er að ætla að fá meiri tekjur með því að íþyngja þjóðinni enn frekar en orðið er með sköttum. Þó að tilraun væri til þess gerð, býst jeg við, að hún mundi bera lítinn árangur. Það væri ekki til annars en að blekkja sjálfan sig að reyna þá leið. Þá skal jeg drepa stuttlega á útgjöld landsins, hvers eðlis þau eru. Mestum hluta þeirra er þannig varið, að ekki verður komist hjá að greiða þau, nema landslögum sje breytt að mun. Það er ekki fjarri því, að 5 milj. kr. gangi til embættismannahalds og starfsmanna, og því nær 2 milj. kr. fara í vexti og greiðslur af skuldum. Þetta tvent nemur því alt að 7 milj. kr. á ári hverju. Svo sem kunnugt er, höfum vjer einungis tvennskonar atvinnuvegi hjer á landi, landbúnað og sjávarútveg. Annar atvinnurekstur er svo smávægilegur, að ekki tekur því að telja hann fram, þegar rætt er um atvinnuvegi þjóðarinnar í heild sinni. Báðir þessir aðalatvinnuvegir vorir standa nú mjög höllum fæti. Það er ekki til neins að dylja það, að þeir búa nú við þröngan kost og eiga erfitt uppdráttar, vegna mikilla skulda og óhagstæðrar verslunar. Atvinnuvegir vorir þyrftu ekki að bíða mikinn hnekki til þess að tekjur landsins verði hvergi nærri eins miklar og áætlað er, jafnvel ekki einusinni 7 milj. kr. Og þó að þær yrðu nú um 7 milj. kr., hrekkur það tæpast til þess að greiða af skuldum og standa straum af embættismannahaldi ríkisins, og síst, ef gengi peninga vorra lækkar frá því, sem er. Jeg hygg því, að ekki muni af veita, þó að reynt sje nú að draga úr kostnaðinum við búskap landsins svo sem auðið er, og hefði gjarna mátt gera það fyr. Til þess eru fleiri leiðir en ein, en útlitið er það ískyggilegt, að ekki veitir af að fara þær allar. Það má leggja hömlur á innflutning þess varnings, sem þjóðin getur komist af án, og fara svo langt í því efni sem fært er með nokkuru móti. Nú er varla ráðist í nokkrar verklegar framkvæmdir, svo að ekki verður sparað á þeim lið. En allir sjá, hve mikil hætta þjóðinni er búin, ef verklegar framkvæmdir falla alveg niður. Þá verður hjer um engar framfarir, heldur kyrstöðu að ræða, en kyrstaða er beinlínis afturför. Þá er ein greinin, sem draga má úr kostnaði ríkissjóðs með, eins og þetta frv. fer fram á, og það er embættismannahaldið. Fleiri frv. eru fram komin í þá átt á þessu þingi. Það eru ekki ýkjamiklar upphæðir, sem sparast á hverjum einstökum lið, en safnast, þegar saman kemur. Og ef jeg hefði tíma til að íhuga betur embættakerfi landsins, mundi eg fús á að ganga lengra. En til þess þarf mikinn kunnugleika, og hygg jeg, að engum einstökum þingmanni muni vinnast tími með öðrum þingstörfum til þess að búa frv. um nýja embættaskipun svo úr garði, að frambærilegt væri. Jeg hygg, að það verði verkefni þeirrar stjórnar, sem fer með völd til næsta þings, að undirbúa það mál. En ef menn sjá nú leið til að draga, þó ekki sje nema að einhverju leyti, úr þessum kostnaði, er bein skylda hv.þm. að gera það sem þeir geta í því efni. Um þetta embætti, sem hjer ræðir um, er jeg sömu skoðunar sem þá, er það var stofnað, að það sje alls ekki nauðsynlegt. Ekki vegna þess, að jeg telji ekki þann heiðursmann, sem í hlut á, starfsaman og hæfileikamann, heldur af því, að jeg álit þetta starf þess eðlis, að þjóðin geti verið án þess sjer að skaðlitlu eða skaðlausu. Vjer höfum aldrei haft, og allra síst nú, ráð á því að hafa fleiri starfsmenn en þjóðin kemst minst af með. Jeg skal ekki að fyrra bragði víkja að því, á hvern hátt þetta embætti var stofnað, en mun ef til vill gera það síðar, ef mjer verður gefið sjerstakt tilefni til þess. En jeg skal nú stuttlega minnast á, hvernig starfi heimspekisdeildarinnar við háskólann hefir verið varið, og fer jeg þar eftir árbók háskólans. Veturinn 1915–16 voru í deildinni 6 kennarar, en enginn nemandi, 1916–17 7 kennarar og 1 nemandi, 1917– 18 8 kennarar og 6 nemendur, 1918–19 8 kennarar og 8 nemendur, 1919–20 6 kennarar og 5 nemendur, 1920–21 6 kennarar og 9 nemendur og 1921–22 6 kennarar og 10 nemendur. Má af þessu sjá, þótt kennararnir hafi gert skyldu sína í því að fræða nemendur, eftir að þeir urðu nokkrir, hve fáir hafa notið þessarar kenslu. Það er að vísu rjett, að auk kennarastarfsins halda þessir kennarar fyrirlestra fyrir almenning. En jeg get ekki sjeð, að manni þeim, sem hjer á hlut að máli, sje bægt frá að fræða almenning, ef hann hefir löngun til þess, þó að þetta embætti verði lagt niður. Auk þess má geta þess, að einn kennarinn býr nemendur annara deilda háskólans undir próf í forspjallsvísindum, en það er sama starfið sem prestaskólinn leysti af hendi áður en háskólinn var stofnaður. Þó að það sje vafalaust mjög gott og gagnlegt, sem þessi heiðursmaður hefir að bera fyrir nemendur sína, er það ljóst, að vjer höfum ekki efni á að halda við embætti, sem er ekki notað meira. Jeg er sannfærður um, að vjer getum notið hans ágætu hæfileika til annarar starfsemi, sem meiri þörf er fyrir. Það var meðal annars vegna fullvissu minnar í því efni, að jeg leyfði mjer að flytja þetta frv. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál, en leyfi mjer að vænta þess, að frv. verði vel tekið og vísað til allshn. að lokinni þessari umræðu.

Bjarni Jónsson Háttv. flm. (JörB) sýndi með niðurlagsorðum sínum, hve vel hann er að sjer í þessum efnum, þar sem hann vill láta vísa jafn ótvíræðu mentamáli til allshn., en ekki til mentmn. Hann er líkur tófunni að einu leyti. Einusinni var tófa úti í skógi. Þá kom maður hlaupandi og á flótta undan öðrum manni, sem vildi ná lífi hans. „Segðu ekki til mín, tófa góð!“ sagði maðurinn. Tófan lofaði þessu, og maðurinn faldi sig. Að vörmu spori kom hinn og spurði tæfu, hvort hún vissi til mannsins. Hún kvað nei við, en var þó altaf að skotra augunum í þá áttina, sem maðurinn hafði falið sig. Líkt fer þessum háttv.flm. Hann tók það víst 10 sinnum fram, hvílíkur heiðursmaður Guðmundur prófessor Finnbogason væri, og að hann væri ekki að ráðast á þann háttvirta mann. En verkin segja til um hugarþelið, þar sem hann vill fleygja honum út á klakann, taka frá honum bæði starf hans og laun. Það er ekki að ráðast á manninn! Guðmundur prófessor Finnbogason er nú fimtugur maður. Jeg man þá fyrst eftir honum, þegar hann var í efri bekkjum latínuskólans og jeg var nýbyrjaður að kenna þar. Í skóla sást það ljóslega, að hann var frábær námsmaður. Hann var þá fátækur, eins og hann er ennþá, og af fátækum kominn, en var þó svo djarfhuga, að hann lagði stund á námsgrein, sem þá var fyrirsjáanlegt, að aldrei myndi geta veitt honum rjett til að komast í lífvænlega stöðu. Þó hafði hann svo mikinn kjark, að hann lagði út í að stela þeim eldi frá guðunum, til þess að geta látið oss Íslendinga verða hans aðnjótandi. Í Kaupmannahöfn var hann einnig vel metinn af kennuruni sínum, og að loknu námi var honum veittur styrkur af sjóði Hannesar Árnasonar. Ferðaðist hann þá um ýms lönd, var t. d. samtímis mjer einn vetur í Berlín, og vissi jeg til þess, að hann hafði þar sem annarsstaðar gott álit kennara sinna. Síðan dvaldi hann annan vetur í Parísarborg og nam hjá hinum heimsfræga vísindamanni Bergson, og gat sjer enn gott orð. Hann hefir því fengið þá fullkomnustu mentun, sem veitt verður í þessari grein. Það verður því ekki sagt, að hann sje ófær til að rækja starf sitt vegna mentunarskorts, nema menn vilji frýja honum vitsmuna til þess. En sýna mun jeg, að það væri staðlausu stafir. Ef menn líta í doktorsritgerð þessa manns, þá er hún alveg óvenjulega góð, enda hlotið allra lof fyrir sjálfstæðar og merkilegar athuganir. Þetta er ekki eingöngu minn dómur, heldur þeirra, sem um ritgerð þessa dæmdu, - og enda þykist jeg vita, að háttv.þm. hafi lesið hana og kunni skil á því, hvað þar er sjálfstætt og hvað ei. Önnur rit þessa manns hafa þann sjaldgæfa kost svipaðra rita, að þau eru öll skrifuð á sjerlega ljettu og lipru máli og öllum almenningi skiljanleg. Ná þau því athygli lesandans, svo sem frekast má verða. Og enda þótt þar sje ekki alt frumhugsað af höfundi, þá er þess að gæta, að ekki 1/100 hluti þess, sem skrifað hefir verið í þessum vísindum, er frumhugsað. En það er ekki þar fyrir: Guðm. Finnbogason hefir ekki verið eftirbátur annara, hann hefir fyllilega lagt sinn skerf til þessara vísinda. Þegar nú maður þessi kom heim, tekinn talsvert að eldast, og hafði varið allri æsku sinni og þroskaaldri til þess að búa sig undir þetta eina starf, stóð einmitt svo vel á, að hjer var skarð, sem þurfti að fylla. Þar sem menn höfðu lært að nota vísindin í þjónustu lífsins, svo sem í Þýskalandi, Vesturheimi og víðar, höfðu verið stofnaðir háskólar í hagnýtri sálarfræði. Er það sú grein sálfræðinnar, sem kennir, hvernig nota eigi sálarkrafta mannsins og sjálfsþekking vora í þjónustu lífsins. Byggist hún á rannsóknum á andlegu og líkamlegu starfhæfi manna, sem geta leitt í ljós til hvaða starfs hver og einn er best fallinn. Auk þess krefst hún allskonar tilrauna, er bætt geti vinnubrögð manna. Slík vísindi hafa víða verið stunduð af kappi, - og þegar nú Guðmundur Finnbogason kom heim, eftir að hafa kynt sjer þau víða um lönd, vildi hann hefja þau hjer til sóma, svo að þjóð vor mætti njóta ávaxta þeirra, sem vísindi þessi veita. Síðan hefir hann starfað ósleitilega að rannsóknum í þessu efni og skrifað merkilegar ritgerðir þar um. Má t. d. nefna ritgerð um móvinslu, er hann samdi með Gísla Guðmundssyni gerlafræðing, sem að vísu þótti hjer ekki mikils virði, en Norðmenn kunnu vel að meta. Því að þar uppgötvuðu menn hið sama misseri síðar, og þótti þá jafnvel Íslendingum merkilegt. Þá hefir hann komið því í kring, að kappsláttur hefir verið haldinn víða um land. Jeg sje, að háttv.flm. (JörB) brosir, en hygg þó, að hann mætti þakka fyrir að fá Guðm. Finnbogason til þess að búa orf og ljá í hendur fólki sínu. Þá hefir hann verið á Siglufirði og rannsakað síldveiðar. Hefir hann skrifað ritgerð um það efni og gert ýmsar tillögur til endurbóta á veiði- og verkunaraðferðum. Hann hefir og rannsakað fiskvinnu og fiskverkun alla og einnig þar gert till. um endurbætur á verkfærum, t. d. fiskþvögunni, sem jeg kalla, eða, eins og það er alment kallað, fiskburstum o. m. fl. - Nú nýlega hefir hann einmitt skrifað í „Ægi“ um fiskverkun, og sýnir þar fram á, hvernig haga skuli fiskverkunarhúsum. Þykist jeg vita, að hv.þm. hafi kynt sjer það mál, en þess skal jeg geta, að nú er eitt útgerðarfjelag hjer í bæ einmitt að reisa hús, sem hagað verður eftir till. Guðm. Finnbogasonar. Þá fer nú fram kappflatning o. s. frv. á Ísafirði nú þessa dagana, skv. brjeflegri fyrirsögn Guðm. Finnbogasonar. Jeg sje, að ýmsir hv.þm. brosa að þessu, og er að vísu ekkert við því að segja um þá, sem eru svo verklægnir, að engu sje á bætandi; en hitt er óþolandi, að sjá ýmsa erkiklaufa, sem eru staðnir að klaufaskap í öllu, sem þeir hafa tekið sjer fyrir hendur, hlæja að þessu. Umbætur Guðm. Finnbogasonar á vinnubrögðum þjóðarinnar myndu, ef ráðum hans verður fylgt, og það verður gert, spara þjóðinni margfalt meira fje en honum er borgað nú. Það er auðskilið, að þegar vinnan er orðin rannsóknarefni við háskóla þjóðarinnar, fær fólk miklu meiri mætur á henni en ella, og hver einasti hugsandi maður hlýtur að fara að íhuga, hvernig hann fái best bætt vinnubrögð sín. Það myndi áreiðanlega borga sig að halda 10 háskólakennara þjóðinni til hvatningar og leiðbeiningar í þessum efnum. Heyýta Guðm. Finnbogasonar t. d. ein sparar mönnum meira fje en launum hans nemur. Enda var það svo þá, að þeir, sem á þingi sátu, skildu hverju það skifti, að vísindi þessi næðu hjer sem mestum blóma - og veittu Guðmundi 3000 kr. árlegan styrk til rannsókna sinna. En árið 1917 bar svo við, að kennaraembætti í sálarfræði losnaði við háskólann í Kaupmannahöfn. Nú hafði Guðmundur Finnbogason lesið við þann skóla og hlotið þar doktorsnafnbót. Gat hann því gert sjer góðar vonir um að fá þetta embætti, og ljek honum hugur á að keppa um það. Hefði hann þá farið af landi burt, og er tvent ólíkt, að fá embætti við Hafnarskóla, eða sitja hjer með lítinn og óvissan styrk. Þingmenn þar ytra láta ekki við háskólakennara sína eins og mannýgir hrútar. Háttv. flm. (JörB) þóttist ekki vilja ljósta því upp, hvernig embætti Guðm. Finnbogasonar hefði verið stofnað. Það skal jeg nú gera. Þegar svo var komið sem jeg nú skýrði frá, bar jeg fram frv. um stofnun embættisins, en jafnframt skyldi Guðmundur halda áfram rannsóknum sínum á sumrum, og þetta frv. var samþ. Það var alt og sumt. Alþingi hefir, með staðfestingu konungs, veitt dr. phil. Guðm. Finnbogasyni embætti það, er hjer um ræðir, á nafn hans, og enda þótt þetta sje ekki verk allra sömu þm., sem nú eiga sæti á þessu þingi, þá er þingið hið sama. Við þetta þótti mjer margt unnið. Þinginu tókst að halda kyrrum í landinu gáfuðum manni, sem vígt hafði sjálfan sig þessum vísindum, enda þótt það sje oft hið sama og að vígja sig sulti, að maður nú ekki tali um eftirtölurnar og öfundina. Þar að auki voru kraftar heimspekisdeildarinnar auknir, án nokkurs aukakostnaðar, að teljandi væri. Nú kennir Guðmundur prófessor stúdentum ýmsar aðferðir við sálarrannsóknir. Er það svo mikill vandi, að ekki verður fengið öðrum í hendur en þeim, er kunna á því full skil. Hann kennir og trúarbragðasálarfræði. Menn vita, að trúin er sterk kend, sem valdið hefir straumhvörfum í örlögum þjóðanna öld eftir öld, og virðist því ekki úr vegi, að mentamenn vorir fái einhverja fræðslu um hana. Þá kennir hann og fagurfræði, sem er hagnýt sálarfræði. Ennfremur skýrir hann fyrir nemendum sínum vitnasálarfræði. Blandast engum hugur um, að hverju gagni slíkt má verða þeim, er síðar eiga að kveða upp dóma. Undir vitnasálarfræði heyrir athugunarskekkja og minnisskekkja og ekki síst sjálfskrök. Eins og kunnugt er, kemur ekki svo örsjaldan fyrir, að menn skrökva óafvitandi hinu og þessu að sjálfum sjer og telja síðan sannleika. T. d. skrökvar háttv.flm. (JörB) því nú að sjálfum sjer, að hann sje að gera þjóðinni þægt verk með frv. þessu, og ætti hann því að vera rannsóknarskepna í þessu efni. Ennfremur kennir Guðmundur sálarfræði mannsins, og hefir m. a. skrifað merkilega bók um áhrif veðráttu á alt sálarlíf manna. Var það fylgirit með árbók háskólans það ár, sem hann var háskólastjóri. Í stuttu máli sagt: Það er svo margt, sem maður þessi hefir vakið máls á og hvatt menn til umhugsunar um, að hann á sannarlega annað skilið og betra en að fá aldrei að vera öruggur um sig fyrir áreitni Alþingis. Vel má vera, að einhverjir haldi, að nóg hefði verið að hafa einn kennara í heimspeki við háskólann, þann er fyrir var. En þeir þekkja ekki víðlendi þessara vísinda vísindanna og vita ekki, að hverjum einum manni er ofvaxið að fást við nema lítinn hluta þeirra. Þó hefði jeg viljað una við að hafa einungis einn kennara, ef ekki hefði staðið svo á, að Guðm. Finnbogason hafði varið allri æfi sinni til að búa sig undir slíkt starf, og var einmitt óvenju álitlegur háskólakennari. En hitt er og víst, að hinn kennarinn í þessum fræðum hefir síst dregið af sjer við þessa ráðstöfun, enda er hann sjerstaklega mikill starfsmaður og hefir ærið nóg að fást við, þó að hann starfi ekki á verksviði Guðm. Finnbogasonar. Mjer er að vísu ljóst, að þetta muni torskilið þeim, sem álíta, að við háskóla eigi hver kennari að hafa sitt ákveðna starf, að búa nemendur undir próf; en að þar megi allra síst bóla á vísindastarfsemi og að hver sjálfstæð hugsun skuli landræk gerr hið bráðasta. Og er það ekki merkilegt tímanna tákn, að jeg hefi hjer í fórum mínum frv. um að gera mig að lögskipuðum kennara í stærðfræði og íslensku. Sýnir það ekki vel, hversu mikla virðingu þessir háu herrar bera fyrir þekkingunni? Að vísu hefi eg tekið stúdentspróf fyrir 40 árum í þeim fræðum, sem mjer er ætlað að fara að kenna, en það mætti alveg eins skipa mig guðfræðiprófessor og biskup; eg gæti sem best hlýtt stúdentum yfir Helgakver og tekið mín laun, því að nú verður ekki lengur spurt að því, til hvers maður sje best fallinn. Slík frv. eru brennimörk á þá, er þau flytja. Jeg hjelt, að þegar búið var að stofna þetta embætti Guðm. Finnbogasonar, þá fengi hann að vera í friði og vinna æfistarf sitt óáreittur. Síst bjóst eg við ofsóknum af hendi Alþingis, sem hafði veitt honum embættið, fyr en þá að sýnt væri, að hann ræki það illa. En því er ekki til að dreifa. Samt býr hann sannarlega á „Óspaksstöðum“, og getur ekki verið öruggur frá ári til árs. Hann má búast við því, að næsta ár verði hann lögskipaður útgerðarstjóri í einhverju togarafjelagi, eða annað þesskonar. En að hann fái óhultur að rækja sitt æf- starf, það starf, sem hann kann - og enginn annar - því skyldi hann aldrei trúa. Það er engu líkara en að þeir, sem svona láta, geti með engu móti þolað að sjá rjettan mann á rjettum stað. Þeir eru vísir til, einn góðan veðurdag, að skipa þaulæfðum sjómönnum lengst upp í afdali til þess að temja hross, en taka í staðinn sjóveika landkrabba og láta þá segja mönnum til í sjómensku. Þetta eru þeirra ær og kýr! Jeg tala nú ekki um ósköpin, ef maður skyldi leyfa sjer að krefjast þess, að löggjafarþing þjóðarinnar sviki ekki gefin heit. Það tekur út yfir allan þjófabálk, í þeirra augum. Þjóðverjar eiga málshátt, svohljóðandi: Ein Mann, ein Wort. - Hvað myndu þeir segja um brigðmált löggjafarþing?! Og jeg leyfi mjer að spyrja: Eru hjer svo trygðarausir og tírarlausir menn, að þeir hlífist ekki við að láta Alþingi rjúfa gefin leit? Jeg er viss um, að bóndinn, hv. 2. þm. Árn. (JörB) þyrði ekki að fara jafnilla með alóvana kaupakonu úr Rvík, jafnvel þótt hún hefði aldrei snert í hrífu, eins og hann vill, að farið sje með þenna ágætismann þjóðarinnar. Og jeg vil öruggur vona, að Alþingi láti ekki þau firn spyrjast, að það samþykki frv. þetta. Jeg hefi grenslast eftir því, hvort þetta væri flokksmál hins svokallaða Framsóknarflokks. Hvort flokkur þessi ætlaði sjer að „sækja fram“, með öllu sínu stórskotaliði, gegn Guðmundi Finnbogasyni, heimspekisdeildinni, háskólanum og allri þekkingu í landinu. En mjer til mikillar gleði hefi jeg fengið það svar, að svo væri enganveginn, og vil jeg trúa því. En hversvegna er nú frv. þetta fram komið? Hvaða bjargráð felast í því? Jú, háttv. 2. þm. Árn. (JörB) hjelt langa ræðu um fjárhag landsins, hversu erfiður hann væri, og að frv. væri fram komið af sparnaðarástæðum. Þetta er hið venjulega skálkaskjól illviljaðra manna. Þeir þykjast gera öll sín strákapör með „sparnaðinn“ að yfirskini. En hver er svo sparnaðurinn að þessu frv., ef það skyldi illu heilli ná samþykki? Ætla mætti, að hann væri ekkert smáræði. Og það fer líka fjarri því, að svo sje. Sparnaðurinn verður sem sje heil króna af hverjum þúsund, sem goldnar eru úr ríkissjóði. Það er svo sem engin furða, þótt þeir reisi sig og tali hátt um sparnað. - Það er þessi fullkomna vanþekking á verðmætum lífsins, sem lýsir sjer í þessu. Öðrumegin er sparnaðurinn 1‰, en þar í móti kemur það, sem glatast: æskuþrá og sólarsýn unglingsins, æfiþrá, starfsgleði og metnaður hins þroskaða manns, sólskin heillar mannsæfi, þá er hann er sviftur áhugastarfi sínu, sem hann hefir búið sig undir og kostað öllu til, fram að fertugu. En hjer er meira glatað. Það er meira en lífsstarf mannsins, sem um er verið að tefla; það eru heilar hersveitir þjóðarvona, vinavona og foreldravona, sem varið hafa öllum kröftum sínum og lagt alla sína alúð, fórnfýsi og sjálfsafneitun fram, til þess að syninum væri kleift að búa sig sem best undir það starf, sem hann hugði að helga líf sitt. Og það fer ekki hjá því, að slíkar viðtökur sem þessar hljóti að varpa dimmum skugga inn á heimilið og yfir á framtíð barna hans og myrkva ófæddar vonir. - Og það er engin afsökun, þótt sagt sje, að það sje ekki tilætlunin að kasta honum á klakann. - Jeg efa ekki, að maður með hans hæfileikum geti orðið sjer úti um einhverja þá atvinnu, að hann fengi sjeð fyrir sjer og sínum og þyrfti því ekki að þola beinan sult. En sumir eru svo gerðir, að fyrir þeim er tilgangur lífsins annað og meira en matur og matarvonir. Og því er það vægast sagt ósvífni, gagnvart þeim mönnum, sem sjerstakri þekkingu og hæfileikum eru gæddir í ákveðnar áttir, og ósvífni gagnvart þjóðinni, sem þeirra hæfileika á að njóta, að ætla sjer að leika með þá eins og menn á taflborði, taka þá þaðan, sem svigrúmið er fyrir krafta þeirra og segja við þá: „Farðu nú út í fjós og passaðu kálfana.“ Háttv. frsm. (JörB) skaut því að mjer, að jeg myndi eiga eftir að standa skil orða minna við kjósendur mína. Því get jeg svarað, að hjer tala jeg sem sá, er valdið hefir, því að jeg tala fyrir munn kjósenda minna. Jeg var kosinn til þess að halda embættinu við. Svo bar nefnilega við, að mótstöðumaður minn, sem annars er hæverskur maður og orðvar, nefndi bitlinga á fyrsta fundinum, sem við hjeldum. Jeg skal til skýringar geta þess, að hann varaðist að minnast á það oftar. En þetta minti mig á þann orðróm, sem orðinn er landrógur, að jeg sje hin versta eyðslukló, og fjekk jeg þar tækifæri til að hnekkja þeirri þjóðlýgi. Tók jeg það fram á fundinum, að jeg hefði oft verið því mótfallinn, að vegið væri að mönnum á þennan hátt, því mjer væri hitt kærara, að hjálpa sonum þeirra og dætrum. Ljetu menn sjer þetta vel líka, og upp á þetta er jeg kosinn og hingað kominn. Hitt veit jeg ekki, hvort Árnesingar hafi gefið þingmanni sínum umboð til að flytja þetta frv. hjer, eða hverjar þakkir þeir kunna að gjalda honum fyrir þau afskifti. Þeir áttu einusinni fulltrúa á þessu þingi, mann sparsaman, og man jeg, að þeir fundu honum það til foráttu á mörgum þingmálafundum, að hann væri of naumur á fje til vísinda og lista. Jeg skal ennfremur geta þess, að á þingmálafundum þeim, sem jeg átti með kjósendum mínum í sumar og jeg gat um áðan, gafst mjer tilefni til að minnast á Guðm. Finnbogason. Skýrði jeg frá, hvern hlut jeg hefði átt í, að stofnað væri embættið handa honum, og sá jeg ekki betur en að menn teldu það nytsamt og sjálfsagt. Hv. flm. þarf því engan kvíðboga að bera fyrir því, að kjósendur mínir muni verða mjer reiðir. Hinu gæti jeg betur trúað, að hans kjósendur reiddust öllu hans rausi um þennan sparnað hans, sem nú á að vera hið eina sáluhjálplega meðal, en munar þó aldrei meira en sem svarar því, að hundraðasti hver hundur í landinu væri tekinn og sveltur annan hvern dag. Vel má fara svo, að nafn háttv.flm. verði lengi í minnum haft. Kannast menn við Herostratos frá Efesos, er brendi Artemishof, nóttina sem Alexander mikli fæddist (364 f. Kr.). Nafn hans er ennþá þekt fyrir þetta eina ólánsverk. Er það gamall sannleikur, að þeir lifa lengst, sem frægir verða að endanum. En So setzest du der ewig regen, der heilsam schaffenden Gewalt, die kalte Teufelsfaust entgegen, die sich vergebens tückisch ballt.

Bernharð Stefánsson Það getur varla talist álitlegt fyrir mig að byrja að tala, eftir að jafnvígfimur maður og hv.þm. Dala. (BJ) hefir haft í hótunum við mig fyrir það eitt, að kveðja mjer hljóðs. Hv. þm. Dala. var allfjölorður um einhvern illan tilgang, sem lægi á bak við frv. okkar, t. d. það, að við vildum fleygja viðkomandi manni út á kaldan klaka, eða að minsta kosti að ganga svo frá hnútunum, að hann gæti ekki stundað sín störf. En eftir þeirri lofræðu að dæma, sem hv.þm. hjelt um próf. Guðm. Finnbogason, er mjer óskiljanlegt, að þjóðin geti ekki notið hans góðu hæfileika á annan hátt en þann, að viðhalda fyrir hann óþörfu embætti. Jeg hjó eftir því hjá hv. ræðumanni, að hann hefði viljað við það una, að ekki hefði verið nema einn prófessor í heimspeki við heimspekisdeildina, ef ekki hefði staðið svo á, að þessi maður hefði verið fyrir hendi. Mjer finst, að í þessu efni sje skýlaus viðurkenning á því, að embættið sje stofnað vegna mannsins, en ekki þarfa háskólans eða þjóðarinnar. Og það er þetta, sem við flm. frv. höfum viljað ráðast á, að stofnuð sjeu embætti handa einstökum mönnum, án tillits til þess, að þörf sje á því, en ekki hitt, að við höfum viljað á nokkum hátt vega að jafnágætum manni sem G. F., eða nokkrum öðrum. Þegar háskólinn var stofnaður 1911, þá gerðist það á þann hátt, að þrem æðstu skólunum, sem fyrir voru, var steypt saman og auk þess bætt við fjórðu deildinni, heimspekisdeildinni, þar sem svonefnd forspjallsvísindi skyldu vera kend og auk þess stund lögð á íslensk fræði, þ. e. sögu þjóðarinnar og tungu. Nú er það skoðun okkar og margra annara, að í þessum skorðum eigi háskólinn að vera fyrst um sinn, og að meiri áherslu beri að leggja á það, að fullkomna kensluna í þeim greinum, sem honum var frá upphafi ætlað að fást við, heldur en að bæta við nýjum vísindagreinum. Það er ekki eingöngu, að við höfum ekki efni á að bæta nýjum vísindagreinum við í háskólanum, heldur álít jeg, að hann hafi engin skilyrði til að veita jafngóða kenslu í þeim fræðum, sem eru sameign allra þjóða, eins og hægt er að fá annarsstaðar, jafnvel þótt okkur vantaði ekki menn til að hafa kensluna á hendi, sem væru starfi sínu fullkomlega vaxnir, þar sem hjer myndi jafnan verða skortur á fje og tækjum, sem nauðsynleg eru við háskólakenslu. - Nú er hjer raunar ekki nema um eitt embætti að ræða, og mætti því kanske segja, að þetta kæmi ekki til greina. En fyrir mjer vakir það, að þegar einum manni hefir verið veitt embætti, sjálfs hans vegna, en ekki vegna þarfar þjóðarinnar, hafi með því verið gefið fordæmi og út á þá braut farið, sem ef til vill yrði erfitt fyrir okkur að stöðva okkur á, ef ráðið er ekki tekið í tíma, svo að næst, þegar líkt stæði á með einhvern mann, þá yrði fjölgað embættunum á svipaðan hátt, með skírskotun til hins fyrra. Því álítum við heppilegast að taka skarið af strax, áður en það er orðið of seint. Og jeg býst við, að miklu meiri greiði væri háskólanum gerður með því að útvega honum betra húsnæði, heldur en að halda í svona embætti og stofna slík ný. Jeg hefi raunar ekki gerst víðförull í kenslustofum háskólans, en svo hefi jeg litið til, að það húsnæði, sem hann hefir yfir að ráða, hljóti að vera harla ónógt. Og það lítið, sem jeg hefi af því sjeð, þá virðist mjer það algerlega óhæfilegt fyrir háskóla, og reyndar hvaða skóla sem væri. Það myndi því borga sig betur að leggja sem svaraði einum prófessorslaunum á ári í húsbyggingarsjóð handa háskólanum, heldur en að viðhalda þar óþörfu embætti. Hv. þm. Dala rakti nokkuð æfisögu próf. G. F., og býst jeg við, að hann hafi skýrt rjett frá, eins langt og það náði. En honum láðist þó að geta þess, að þessi maður mun um árabil hafa búið sig undir annað starf en það, sem hann hefir haft síðustu árin á hendi, og verið kostaður til þess af landsfje. Nú stendur svo á, að sá maður, sem gegnir því embætti, sem próf. G. F. bjó sig undir í fleiri ár og átti í raun og veru að fá, er orðinn gamall, og getur því ekki liðið á löngu þar til hann þarf að fá hvíld frá störfum, og get jeg því ekki annað skilið en G. F. sje eins geðfelt að taka það starf að sjer nú, þar sem það líka mun á allra vitorði, að hann sje manna færastur til að gegna þeirri stöðu. Þá talaði hv. ræðumaður um hinar ýmsu rannsóknir próf. á verklegum sviðum. Jeg skal þá strax taka það fram, að jeg er ókunnur þeim rannsóknum, sem hann kann að hafa gert í sambandi við sjávarútveginn, og hefi því enga ástæðu til að álíta, að þær muni vera lítils virði. En um hinar aftur á móti, sem snerta landbúnaðinn, get jeg sagt það, að jeg hefi kynt mjer þær rækilega, og er þá víst sannast að segja, að flest það, sem hann hefir uppgötvað á því sviði, hefir áður verið kunnugt gömlum íslenskum bændum, þó ekki hafi verið mikið um það skrifað. Jeg hefi t. d., frá því fyrst að jeg fór að ganga að slætti, notað orf, sem stóð í hlutfalli við minn líkamsvöxt, eins og hann vill vera láta. Með þessu vil jeg þó alls ekki halda því fram, að G. F. hafi ekki lagt alla alúð við þessar rannsóknir sínar. En ef hv. Alþingi vill láta hann halda áfram að gefa sig eingöngu að vinnuvísindunum, þá gæti jeg miklu betur felt mig við, að það væri gert að sjerstöku starfi, en ekki látið standa í neinu sambandi við háskólann. Því þótt lögin eftir orðum sínum bindi embættið aðeins við próf. G. F., þá þætti mjer ekki ótrúlegt, að hv.þm. Dala, ef hann lifði það, að próf. G. F. fjelli frá eða færi úr embættinu, eða sumum öðrum, þætti nauðsyn bera til þess að skipa það öðrum manni í hans stað.