Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 6. nóv. 1917. Tómas Árnason, 4. þm. Austurl., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður Framsóknarflokksins í Austurlandskjördæmi, Þorleifur Kjartan Kristmundsson sóknarprestur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Magnús T. Ólafsson, forseti Nd.“ Ég leyfi mér að bjóða Þorleif Kristmundsson velkominn til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Á þskj. 30 flyt ég ásamt 12 öðrum þm. Framsfl. till. til þál. um skipulag orkumála. Till. þessi hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að stefna skuli að jöfnun orkukostnaðar um land allt. Í því skyni skal lögð áhersla á að tengja saman raforkukerfi einstakra landshluta og tryggja þannig sem hagkvæmastar framkvæmdir og rekstur með samkeyrslu allra orkuvera og dreifikerfa. Í þessum tilgangi skal stefnt að eftirgreindu skipulagi orkumála: 1. Unnið verði að því að koma á fót einu fyrirtæki, sem annist alla meginraforkuvinnslu og flutning raforku á milli landshluta. Ríkisstj. taki í þessu skyni upp samninga við Landsvirkjun, Laxárvirkjun, Andakílsárvirkjun, Rafveitu Vestmannaeyja, Rafveitu Siglufjarðar og aðrar rafveitur, sem eiga og reka orkuver, um sameiningu slíks rekstrar í einni landsveitu. Aðilar að þessu fyrirtæki og stjórn þess verði ríkissjóður og landshlutaveitur. Eignarhluti ríkissjóðs skal aldrei vera minni en 50%. Fyrirtækið undirbýr virkjanir og lætur virkja. 2. Unnið verði að því að koma á fót landshlutaveitum, sem annist alla dreifingu og sölu á raforku í viðkomandi landshluta. Landshlutaveitur þessar geti einnig annast rekstur hitaveitna. Þær sjá um framkvæmdir sem nauðsynlegar eru vegna viðkomandi rekstrar. Aðilar að slíkum landshlutaveitum og stjórnum þeirra verði sveitarfélögin og landsveitan. 3. Orkustofnun verði ríkisstj. til ráðuneytis um orkumál og annist upplýsingasöfnun hvers konar um orkulindir þjóðarinnar, geri áætlanir um nýtingu þeirra og annist frumrannsóknir fyrir virkjanir. Orkustofnun veiti landsveitunni og landshlutaveitum nauðsynlega þjónustu.“ Eins og fram kemur í grg. með þáltill. þessari byggist hún á samþykkt aðalfundar miðstjórnar Framsfl. vorið 1976, sem undirbúin var af sérstakri n, sem flokkurinn setti á fót haustið 1975 til að ræða og gera till. um skipulag orku mála. Áður en ég kem nánar að efni till. þykir mér rétt að fara nokkrum orðum um nokkur grundvallaratriði í orkumálum þjóðarinnar. Oft er það nefnt að orkan í fallvötnum og jarðvarma sé ein mesta auðlind sem við eigum, og verður það ekki dregið í efa. Talið er að vatnsorkan, sem nýtanleg er, sé nálægt 35 þús. gwst. á ári, en hins vegar mun af hagkvæmniástæðum varla unnt að gera ráð fyrir að nýttar verði fleiri en 28 þús, gwst. á ári. Að öllum líkindum mun það takmarkast þó nokkuð meira af náttúruverndarsjónarmiðum. Ekki hefur enn verið tekin afstaða til nýtingar margra stórra orkulinda, margra fallvatna frá sjónarmiði náttúruverndaraðila. Þetta þarf að sjálfsögðu að gera og mun að öllum líkindum takmarka nokkru meira en ég hef nú nefnt nýtingu vatnsorku landsins. Varmaorkan er talin vera um 80 þús. gwst. á ári. Hins vegar er það stærð sem er langtum óákveðnari en vatnsorkan, stórum erfiðara að gera sér grein fyrir magni varmaorkunnar. Einnig er nýting varmaorkunnar að ýmsu leyti óákveðnari en nýting vatnsorkunnar. Fer það mjög eftir því til hverra hluta varmaorkan er notuð. Varmaorka nýtist best til upphitunar, t.d. til upphitunar íbúðarhúsa, þar sem má fá fram 80% nýtingu, jafnvel enn betur við sérstakar aðstæður. Hins vegar er varmaorkan nýtt til raforkuframleiðslu, en nýtingin stórum minni, varla yfir 10% nema sérstakar aðferðir séu notaðar, sérstök tækni, sem er þá allkostnaðarsöm, en getur hins vegar vel komið til greina, Vatnsorka landsins er nokkuð dreifð, en þó mest á tveimur svæðum, þ.e. sunnanlands eða suðvestanlands á Þjórsár- og Hvítársvæðinu, þar sem eru nálægt 16 þús. gwst. á ári virkjanleg orka, og síðan á Norðausturlandi. þar sem þessi tala er í kringum 8 þús. gwst, Önnur stór fallvötn eru þar í nágrenninu, t.d. Jökulsá á Fjöllum með nálægt 2 þús, gwst, ef allt er talið, Blanda með nm 1200 gwst., en annað er yfirleitt smærra. Um varmaorkuna er það að segja, að hún skiptist í fyrsta Iagi í lágvarma sem er ekki gufuorka, og síðan í hávarmasvæði sem eru talin um 16 á landinu, og langsamlega mestur hluti af þessari varmaorku er að sjálfsögðu í háhitasvæðunum. Þau fylgja nokkuð jarðfræðilegu eldfjallabelti landsins, þ.e.a.s. frá Suðvesturlandi til Norðausturlands. Sum þeirra eru heldur óaðgengileg, eins og Torfajökulssvæðið, sem er það langsamlega stærsta jafnframt. Slíkt svæði verður að öllum líkindum fyrst og fremst nýtt til orkuframleiðslu. Af þessari orku allri eru nú nýttar um það bil 3200 gwst. af vatnsafli sem nú eru vélar til að nýta, og er þá Sigalda með 800 gwst. talin með. Þetta eru um það bil 11.5% nýtanlegrar vatnsorku, þ.e.a.s. miðað við 28 þús. gwst., og hef ég þá ekki tekið tillit til að hvaða leyti það kann að vera skorið niður vegna náttúruverndarsjónarmiða. Nýting jarðvarma er um það bil 3500 gwst. á ári, verg, en líklega fást úr því um það bil 2 þús. gwst. Þar er hins vegar aukning allhröð með hitaveitum sem nú eru í undirbúningi, t.d. á Suðurnesjum og Akureyri, og kann að breytast fljótlega. Engu að síður er ljóst að hér hefur aðeins verið nýttur tiltölulega lítill hluti af þessari miklu auðlind. Orkuspá hefur verið gerð nokkuð ítarleg frá því í febrúar 1977, og hygg ég að þm. hafi flestir fengið hana. Hún virðist vera vandlega unnin og fróðlegt að skoða hana fram í tímann, en einnig er fróðlegt að gera sér grein fyrir því, hvernig orkunotkun hefur aukist hér á landi á síðustu árum. Er eingöngu átt við raforku í því sem ég segi um það. Árið 1940 var raforkunotkunin um 50 gwst., 1950 var hún orðin um 200 gwst., þ.e.a.s. aukningin er um 15% á ári hverju, hún fjórfaldast á þessum 10 árum. Árið 1960 er hún orðin um 550 gwst, þ.e.a.s. á þeim áratug, frá 1950–1960, er aukningin um 11%. 1960–1970 verður aukningin úr 550 gwst. í um 1400 gwst., og er það rétt undir 10% meðalaukningu á ári hverju. Árið 1975 er orkunotkunin orðin um 2 295 gwst. Áætlað er að hún verði árið 1980 3436 gwst., 1985 4110 gwst., 1990 4 767 gwst., og árið 2000 er áætlað að hún verði um 6 310 gwst. Það er athyglisvert að árleg aukning er áætluð fara minnkandi um 9% á ári fram til 1980, síðan lækkandi niður í um 8 og 7 og 6% og allt niður í 5% undir 1990 og síðan um 4% fram til ársins 2000. Hér veldur fyrst og fremst tvennt. Bæði er áætlað að markaður til rafhitunar húsa, sem ekki yrði fullnægt með jarðvarma, mettist nokkuð og aukning þar verði tiltölulega minni á síðari árum. Í áætlun er ekki heldur gert ráð fyrir neinum orkufrekum iðnaði að marki, þ.e.a.s. iðnaði eins og áburðarverksmiðju, álverksmiðju, járnblendiverksmiðju, umfram það sem nú er þekkt. En að sjálfsögðu hafa þessi stóriðjufyrirtæki valdið langmestri aukningu í orkunotkun á undanförnum árum. Renna nú um 60% orkumagnsins til slíkra fyrirtækja. Orkunotkun á hvern íbúa hér á landi er nm 10 980 kwst., en er til samanburðar í Noregi 17 800, í Kanada 11 700 kwst. og erum við þriðju í röðinni. Síðan koma lönd eins og Svíþjóð og Bandaríkin rétt fyrir neðan og síðan minnkandi. Ég vil svo fara fáeinum orðum um orkuverð. Orkuverð byggist í sambandi við vatnsaflsvirkjanir að mjög verulegu leyti á fjármagnskostnaði við virkjanir, en hann er allbreytilegur eftir stærð og annarri afstöðu, þannig að t.d. Sigölduvirkjun með spennuvirkjum og háspennulinu er talin munu kosta um 20 milljarða ísl. kr., en uppsett afl er um 150 mw., þannig að þar er kostnaður á hvert mw. um 133 millj. kr. Þessi stofnkostnaður getur orðið lægri við enn hentugri virkjanir og talið að hann geti farið niður fyrir 100 millj. kr. fyrir mw. En hann getur einnig auðveldlega orðið langtum hærri, t.d. 300 millj. kr. á mw. við minni virkjanir. Um 85% orkukostnaðar eru fjármagnskostnaður, þ.e.a.s. fastur kostnaður sem breytist ekki eftir því hvort nýting viðkomandi mannvirkis er lítil eða mikil, breytist ekki með því. Aðeins um 10–15% eru breytilegur kostnaður. Í des. 1976 var verð frá landsvirkjun um 2.88 kr. á kwst. miðað við 5 þús. stunda nýtingu. Frá öðrum veitum má nefna verð frá Laxárvirkjun 2.73 kr., einnig miðað við 5 þús. standa nýtingu, Rafmagnsveitur ríkisins með 3.22 kr., og frá Andakílsárvirkjun var þá tvenns konar verð: 2.69 kr. og 3.38 kr., allt miðað við 5 þús. stunda nýtingartíma. Hér ber þó að gæta þess, að þetta verð breytist nokkuð með afhendingarspennu. Frá Landsvirkjun er miðað við afhendingu rafmagns, 132 kw. málspennu. Í dag hefur verðið hækkað nokkuð og mun nú verð á svipuðum grundvelli frá Landsvirkjun vera nálægt 3.50 kr. kwst., þ.e.a.s. miðað við 5 þús, stunda nýtingu og 132 kw. spennu. Ég vil einnig geta þess, að Landsvirkjun hefur nýlega sett fram verð á svonefndri afgangsorku, - sú orka, sem ég hef hingað til nefnt, mætti nefna forgangsorku, - afgangsorku, sem er á þeim tíma þar sem orkunotkunin er minnst og nýting vélakosts þess, sem fyrir hendi er, léleg, og er það verð nú um 57 aura hver kwst. Samtenging á orkuverum og orkusvæðum landsins hefur miðað nokkuð áfram síðustu árin og nú síðast tekið eitt stærsta skrefið í því sambandi þegar svonefnd byggðalína til Akureyrar og reyndar lengra austur var tekin í notkun. Má þá segja að Landsvirkjunarsvæðið, því Landsvirkjun setur orku inn á þá línu, sé orðið allt frá Suðurlandi og norður um og farið að nálgast Austurlandið, þannig að fyrst og fremst vantar nú til að ná yfir landið, annað en Vestfirðina, línu frá Mývatni austur á firði og á Suðurlandi austur á bóginn. Þarna hefur því miðað verulega áfram. En hins vegar er, eins og kunnugt er, ekki hafin nein framkvæmd við tengingu Vestfjarða við þetta kerfi. Raforkuvinnslufyrirtækin í landinu eru talin 14. Stærð þeirra er hins vegar mjög breytileg. Ef litið er á vatnsaflið er Landsvirkjun langsamlega stærsta fyrirtækið. Að meðtalinni Sigölduvirkjun er uppsett afl hjá Landsvirkjun um 428 mw., hjá Rafmagnsveitum ríkisins um 24.3 mw., Laxá 20.5, Andakílsá 7.9, Rafveitu Siglufjarðar 4.9 og annað 6.2 mw. Á þessu er nú hins vegar að verða nokkur breyting þar sem Orkubú Vestf jarða er orðið áð veruleika og hefur tekið við eignum Rafmagnsveitna ríkisins á Vestfjörðum. Mun vatnsafl það, sem Orkubú Vestfjarða hefur til ráðstöfunar, verða í kringum 11 mw. Landsvirkjun ræður þannig yfir um 87% uppsetts vatnsafls á landinu, Rafmagnsveitur ríkisins rétt undir 5% - þá er að vísu meðtalið það sem Orkubú Vestfjarða hefur nú tekið við, Laxárvirkjun um 4.16%, Andakílsá 1.6%, Rafveita Siglufjarðar um 1.0%, og Orkubú Vestfjarða verður með um 2.3% uppsetts vatnsafls. Ég hef nú reynt að rekja í sem stystu máli megingrundvallaratriði í sambandi við orkuforða og orkuöflun í þessu landi. Um það mætti hafa miklu lengra mál, en fyrir þá, sem vilja kynna sér það sérstaklega, má benda á ágætt rit Orkustofnunar um orkumál, sem kemur út reglulega, og ýmis fleiri gögn sem fyrir liggja um orkubúskap landsmanna. Ég vil þá snúa mér að þeirri till. til þál. sem hér liggur frammi. Segja má að till. okkar sé þríþætt í aðalatriðum. Í fyrsta lagi fjallar hún um dreifingu orkunnar innan landshluta og sölu orkunnar. Í öðru lagi fjallar hún um framleiðslu orkunnar og dreifingu til landshlutanna, þ.e.a.s. háspennudreifingu orkunnar. Og í þriðja lagi fjallar hún um undirbúning og rannsóknir á orkusviðinu. Um dreifingu innan landshluta vil ég segja þetta: Ýmislegt bendir til þess að hagkvæmast sé að sameina dreifingu og sölu orkunnar innan eins landshluta eins og landfræðileg mörk frekast leyfa. Í fyrsta lagi getur samstillt stjórn á slíkri dreifingu með ýmsu móti komið til leiðar bættri nýtingu þeirrar orku sem tekið er við frá landsveitu, t.d. með því að nýta orkuna þegar hentar til upphitunar í fjarkyndistöðvum eða til þess að dreifa álaginu á milli fyrirtækja, þannig að nýtingartíminn verði sem lengstur. Þannig má að sjálfsögðu lækka heildsöluverðið, því að heildsöluverðið breytist hjá t.d. Landsvirkjun með lengdum nýtingartíma. Okkur finnst eðlilegt að stjórn slíkrar landshlutaveitu verði í höndum heimamanna sjálfra, en þó komi þátttaka hins opinbera þar inn í, þannig að samræming verði með rekstri slíks fyrirtækis og t.d. rekstri landsveitu. Rafveiturnar í landinu voru í des. 1976 taldar 24. Á þessu hefur orðið nokkur breyting nú. Orkubú Vestfjarða hefur verið stofnað og þar hafa runnið saman strax tvær rafveitur sem starfandi voru á Vestfjörðum, auk starfsemi Rafmagnsveitna ríkisins, og væntanlega mun þriðja rafveitan þar fljótlega sameinast Orkubúi Vestfjarða. Við teljum yfirgnæfandi rök hníga að því, að rétt sé að öflun og háspennudreifing orkunnar sé á einni hendi. Eins og ég hef áður nefnt, er fjármagnsskortur við virkjanir gífurlega mikill og langstærsti liðurinn í orkuverði. Fjármagn þetta er hægt að nýta stórum betur með því að samræma framkvæmdir fyrir landið allt. T.d. getur fjármagnsfrek framkvæmd komist stórum fyrr í full afköst og þannig nýst betur með stærri markaði sem að sjálfsögðu fæst með samtengingu og sameinuðum rekstri fyrir landið allt. Einnig er hægt að nýta einstakar virkjanir stórum betur með tilliti til þess, að aðstaða er mjög breytileg milli virkjana. Sumar virkjanir eru svokallaðar rennslisvirkjanir, sem nýta vatnið eins og það rennur, án þess að aðstaða sé fyrir hendi til þess að safna því saman til hentugri tíma, tíma þar sem meiri orkuþörf kann að vera. Dæmi um slíka virkjun má nefna virkjun Laxár í Þingeyjarsýslu. Aðrar virkjanir hafa hins vegar meiri miðlunarmöguleika, geta m.ö.o. geymt vatnsaflið. Þær eru því miður ekki nægilega margar og stórar hér á landi, en færast þó í vöxt. Miðlun við Þjórsárvirkjanir hefur verið stóraukin, sérstaklega með miðlunarmöguleikum í Þórisvatni. Í mörgum tilfellum getur verið hentugt og nánast nauðsynlegt að geta flutt orku frá rennslisvirkjunum, sem hvort eð er þurfa helst að ganga, en stöðva þá þær virkjanir, sem hafa miðlunarmöguleika, og gefa þeim þannig tækifæri að safna vatnsforða til þess tíma þegar orkuþörfin verður meiri. Þetta atriði er mjög mikilvægt og ákaflega stórt í allri hagkvæmni í rekstri vatnsaflsstöðva. Ég nefndi áðan að unnt getur verið að virkja stærra, og hagkvæmni þar er fyrst og fremst fólgin í því að stærri virkjanir eru yfirleitt ódýrari, það þarf ekki alltaf að vera, en yfirleitt eru þær ódýrari fyrir hvert mw. af uppsettu afli, en þá er forsendan að unnt sé að nýta þá miklu fjárfestingu á viðunandi tíma. Í fjórða lagi vil ég nefna öryggi í sambandi við rekstur orkukerfisins. Með samtengingu þess og samræmdum rekstri á að geta náðst aukið öryggi. Að vísu þarf þá að fylgja slíkum rekstri að virkjað sé sem viðast um landið, því að stofnlinur geta verið varasamar að sjálfsögðu, a.m.k. ef þær eru ekki því öflugri og þá tvær eða fleiri til sama svæðis. En engu að síður á skynsamlegur samrekstur að leiða til meira öryggis. Þá vil ég í fimmta lagi nefna að með þessu móti er auðveldast að koma við verðjöfnun á milli landsmanna. En við, sem þessa till. flytjum, teljum það markmið út af fyrir sig að landsmenn sitji allir við sama eða svipað verð með tilliti til raforkunnar. Verðjöfnun í heildsölu á að vera auðveld með slíkum samrekstri öflunarfyrirtækja eða sem sagt öflun á einni hendi. Og í sjötta og síðasta lagi vil ég leggja mikla áherslu á að með þessu móti sameinast á eina hönd reynsla og þekking sem er ákaflega mikilvæg við allar framkvæmdir á þessum sviðum. Framkvæmdir eru mjög kostnaðarsamar, oft flóknar, og þar þarf að vera fyrir hendi veruleg þekking og reynsla ef vel á að fara. Raforkuvinnslufyrirtækin í landinu eru nú talin vera 14 talsins. Þau stærstu hef ég þegar nefnt, og eins og ég nefndi í því sambandi, þá er Landsvirkjun langsamlega stærst af þessum fyrirtækjum og mun nú vera með um 87% af uppsettu afli, en allar hinar fyrir neðan 5%. Stundum hefur því verið hreyft, að erfitt kynni að vera að sameina þessi fyrirtæki. Við teljum ekki svo vera. Við vekjum athygli á ákvæði í lögum um Landsvirkjun sem heimilar Laxárvirkjun að ganga inn í Landsvirkjun ef óskað er. Sú heimild er enn fyrir hendi og er sjálfsagt að á hana reyni, ef hv. Alþ. er því sammála að stefna beri að þessu samræmda skipulagi. Rafmagnsveitur ríkisins, sem eru næststærsti aðilinn, eða voru það áður en Orkubúið fékk nokkrar virkjana þeirra, ætti að sjálfsögðu að vera í hendi ríkisins að sameina Landsvirkjun. Ef þetta tvennt næst, þ.e.a.s. Rafmagnsveitur ríkisins og Laxárvirkjun sameinast Landsvirkjun, er málið í raun og veru unnið. Þá eru á einni hendi komin 97% af uppsettu vatnsafli í landinu og raunar skiptir annað þá engu máli. Jafnvel má færa að því rök, að það skipti sáralitlu máli þótt Laxárvirkjun, Andakílsárvirkjun, Rafveita Siglufjarðar og annað slíkt kysu að starfa sjálfstætt. Landsvirkjun og Rafmagnsveitur ríkisins ráða yfir meira en 90% af uppsettu afli, og ef þeirri stefnu yrði fylgt hér eftir, að hið opinbera veitti aðeins þessu fyrirtæki virkjunarleyfi, sjá allir í hendi sér að þá er raunar megintilgangi þessa máls náð: að ná allri meginraforkuvinnslunni í landinu á eina hönd. Þetta dæmi er því satt að segja miklu auðveldara en í fljótu bragði kann að virðast og ekki ástæða til að mikla þennan vanda fyrir sér. Við teljum að stjórn umræddrar landsveitu ætti að vera blönduð af fulltrúum ríkisvaldsins og fulltrúum landshlutaveitna. Við leggjum á það ríka áherslu, að landshlutaveitur eigi aðild að þessari stjórn, og við teljum það mikilvægt, að heimamenn verði þannig þátttökuaðilar ekki aðeins í dreifingu raforkunnar innan síns landshluta, heldur einnig í öflun hennar. Í þessu sambandi hef ég ekki nefnt að neinu ráði sölu til orkufreks iðnaðar, Ég vil aðeins skjóta því inn hér, að það ætti að mínu mati að sjálfsögðu að vera á hendi slíkrar landsveitu, og ég get einnig lýst þeirri skoðun minni, að sala til orkufreks iðnaðar ætti að vera með sama verði og til annarra sem kaupa raforku í heildsölu hér á landi, að sjálfsögðu tekið tillit til nýtingartíma og annarra aðstæðna, en allir ættu að hafa aðgang að orku með sömu kjörum. Þessu verður fyrst og fremst að ná með einni landsveitu, og eru það raunar enn ein rökin fyrir því skipulagi. Í þriðja lið leggjum við til að Orkustofnun verði ríkisstj, til ráðuneytis um orkumál og annist upplýsingasöfnun o.s.frv. Við teljum eðlilegt að til sé ríkisstofnun sem geti veitt nauðsynlegar upplýsingar bæði ríkisstj. og Alþ. við alla ákvarðanatöku á þessu sviði. Einnig teljum við eðlilegt að innan slíkrar stofnunar sé safnað saman þeim rannsóknaaðilum, þeim sérfræðingum, sem á þessu sviði starfa, eins og frekast er unnt, og þannig sé fyrir hendi á einum stað, í einu ríkisfyrirtæki sú þekking sem er nauðsynleg til þess að undirbúa vel virkjanir, hvort sem um er að ræða vatnsaflsvirkjanir eða jarðvarmavirkjanir. Ég get aðeins getið þess, að erlendis er skipulag að þessu leyti nokkuð breytilegt. Á Norðurlöndunum, t.d. í Noregi, eru starfandi mjög mörg fyrirtæki á sviði orkuöflunar. Þau risu upp mjög skipulagslaust á sínum tíma, bæði vegna einkaleyfa til virkjana, sem norsk stjórnvöld veittu allt frá síðustu aldamótum og jafnvel fyrr, og til virkjana einstakra sveitarfélaga, þannig að þessi orkuöflunarfyrirtæki eru ákaflega mörg. Hins vegar hófu Norðmenn að kanna þessi mál fyrir alllöngu og komust að þeirri niðurstöðu, að samræmdur rekstur þessara fyrirtækja væri ákaflega nauðsynlegur. En með tilliti til þess, hve þetta skiptist á fjölmargar hendur í Noregi og ekki neinn einn aðili svo afgerandi eins og hjá okkur, treystu Norðmenn sér ekki til að sameina þennan rekstur þar í eitt fyrirtæki, en tóku þann kostinn að setja yfir þennan rekstur í Noregi sérstakt ríkisfyrirtæki, samkeyrslufyrirtæki, sem hefur mikil völd til þess að samræma og raunar skipa fyrir um rekstur orkuöflunarfyrirtækja í landinu. Ég held að ljóst hljóti að vera, að þetta er nánast neyðarráðstöfun, og ég legg á það áherslu, að hjá okkur er sem betur fer ástandið að þessu leyti ekki orðíð það sama og var í Noregi þegar Norðmenn vildu kippa þessu í lag. Eins og ég hef bent á er orkuöflunin hér fyrst og fremst á einni hendi og því auðvelt um vik að taka upp það skipulag sem hentugast er. Annars staðar hefur hins vegar skrefið verið stigið þrátt fyrir erfiðleika og slíkur rekstur sameinaður. Má í því sambandi nefna Bretland. Hér á hinu háa Alþ. hefur þessum málum oft verið hreyft. Ég ætla ekki að fara að rekja það langt aftur í tímann, en ég vil minna á þáltill. sem lögð var fram í tíð vinstri stjórnarinnar síðustu um þessi mál, 1972 minnir mig, þar sem gerð var tilraun til að marka ákveðna stefnu í skipulagi orkumála. Sú till. var ekki afgreidd, eða hygg ég að mönnum hafi orðið ljóst, að þar var ekki gengið nægilega langt og þessi mál þurfti að skoða töluvert nánar. Síðan hafa verið fluttar hér þáltill. bæði um skipulag orkumála af ýmsum þm. á síðasta þingi og einnig um orkumálin mjög almennt af þm. Alþb. Þessi mál hafa þannig verið hér mjög til umr. upp á síðkastið og reyndar einnig mjög í sambandi við einstakar framkvæmdir, eins og t.d. Kröflu o.fl. Okkur hefur virst vera hér mjög ákveðinn vilji til þess að skipa þessum málum í ákveðið horf. Það hefur komið fram í umr. um þessi mál öll. Hæstv. iðnrh. hefur einnig sýnt vilja sinn til þess að skipa þessum málum og kanna þessi mál. Hæstv. ráðh. setti á s.l. vori á fót n. til að skoða orkumálin á mjög breiðum grundvelli. Sú n. hefur starfað töluvert og hefur aflað sér mjög viðtækra upplýsinga þegar, rætt við fjölmarga aðila sem tengdir eru orkumálum þjóðarinnar. Sú n. á að sjálfsögðu einnig að athuga skipulag orkumála. Ég tel fyrir mitt leyti að sú till., sem hér er lögð fram, hindri á engan máta starfsemi þeirrar n. Hér er fyrst og fremst um rammaskipulag orkumála að ræða. Að sjálfsögðu á eftir að vinna það miklu ítarlegar en hér er gert, og til þess þarf nákvæma athugun. Mér sýnist því að með samþykkt slíkrar þáltill. yrði starfsemi n. einmitt verulega auðvelduð. Hún hefði þá viljayfirlýsingu frá hinu háa Alþ. og gæti þá beint starfsemi sinni að skipulagi orkumála innan þessara marka. Það er því von flm. þessarar till. að samþykkt hennar verði til þess að flýta mjög skipulagi orkumála, þ.e.a.s. flýta mjög viðunandi skipulagi í þessum ákaflega mikilvæga málaflokki. Herra forseti. Ég tel mig hafa fært rök fyrir því, að skipa eigi orkumálum eins og lagt er til í till. til þál. á þskj. 30. Ég hef fært rök fyrir því, að með því móti má ná stórum meiri hagkvæmni, bæði á framkvæmdum á sviði orkumála, í rekstri og þá að sjálfsögðu lægra orkuverði. Ég hef fært rök fyrir því, að nauðsynlegt er að nýta þessar orkulindir eins og hagkvæmast má vera, og við flm, þessarar till. teljum, að með slíku skipulagi verði stigið mikilvægt skref í þá átt að allir landsmenn geti haft aðgang að nægri orku, öruggri orku og ódýrri orku.



Herra forseti. Ég er sammála hv. flm. þessarar till., sem hér er til umr., að skipulag orkumála er í molum. Nauðsyn þess að skipulag raforkumála sé tekið til endurskoðunar með hliðsjón af breyttum aðstæðum hefur lengi legið ljós fyrir og fyrir löngu orðið tímabært að þessi mál væru tekin föstum tökum. Breyttar aðstæður hafa m.a. skapast við þá samtengingu raforkukerfanna, sem fyrir voru, og það er ekki hvað síst samtengingin, sjálfsögð samtenging allra landshluta í eitt raforkukerfi, sem kallar á það að einn aðili annist samrekstur þeirra virkjana sem hér á landi eru, einn aðili taki ákvarðanir um virkjunarrannsóknir og byggingu nýrra virkjana og loks að einn aðili sjái til þess að orkan verði tiltæk á sama heildsöluverði um land allt. Stærstu ágallarnir á núverandi skipulagi eru einmitt þeir, að orkan er seld á mismunandi verði og misréttið er þannig í dag, að mjög viða úti um land er orkan seld á 50% hærra verði en t.d. hér á landsvirkjunarsvæðinu. Allt of margir aðilar fást við sjálfstæða orkuöflun og orkurannsóknir. Þar er um að ræða bæði Landsvirkjun, Laxárvirkjun, Rafmagnsveitur ríkisins, Kröflunefnd og ýmsa smærri aðila, svo sem Skeiðsfossvirkjun. Það hefur lengi legið ljóst fyrir, að þessum málum yrði að breyta, og árið 1972 skipaði þáv. iðnrh. sjö manna n. til að gera till. um skipan orkumála. Í till. n., sem lagðar voru fram í þinginu á sínum tíma, var gert ráð fyrir að stefnt yrði að því að eitt fyrirtæki annaðist þessi mál, en hins vegar var við það miðað að því takmarki yrði náð í áföngum og fyrsti áfanginn var sá að komið yrði upp landshlutafyrirtækjum. Er þá gert ráð fyrir að í síðari áfanga yrði um að ræða sameiningu. Ég tel að þessi áfangaaðferð geti vissulega orkað tvímælis. Þó má kannske segja að slík leið sé óneitanlega spor í rétta átt. En hættan er sú að þróunin gangi ekki alla leið að settu marki, heldur staðni málin á miðri leið, landshlutafyrirtækin festi sig í sessi og verði að varanlegum stofnunum. Ef svo færi, þá tel ég satt að segja að verr væri af stað farið en heima setið. Þessi þáltill. var ekki samþykkt á sínum tíma, enda var hún seint fram komin, og hún var ekki lögð fyrir Alþ. aftur. En það er skemmst frá að segja, að í tíð núv. ríkisstj. hefur bersýnilega stefnt til vaxandi ringulreiðar og skipulagsleysis á þessu sviði, án þess að nokkur markviss tilraun hafi verið gerð til að koma á samræmdu skipulagi raforkumála. Nefndir hafa verið stofnaðar í hinum ýmsu landshlutum til þess að fjalla um þessi mál, og þær hafa komist að mjög ólíkum niðurstöðum. Þannig eru þær till., sem lágu fyrir um orkukerfi Vestfjarða, gjörólíkar till. um Norðurlandsvirkjun, sem nefnd á Norðurlandi hefur undirbúið, og till. um skipun raforkumála á Austurlandi, sem undirbúnar voru af n. sem ráðh. skipaði, voru með þriðja fyrirkomulaginu. Og ég hef ekki orðið var við það, að hæstv. ráð. hafi haft uppi neina tilburði til þess að móta samræmda stefnu í þessum málum, heldur hefur bersýnilega verið stefnt að mjög mismunandi fyrirkomulagi í hinum ýmsu landshlutum og þar með stefnt að vaxandi glundroða. Eitt frv. um þessi efni hefur verið samþykkt í tíð núv. ráðh., en það eru lög um Orkubú Vestfjarða. Nú skal ég að vísu taka það fram, að lög um Orkubú Vestfjarða hafa ýmsa kosti sem ekki er hægt að vanmeta, m.a. þann kost að þar er verið að sameina ýmsar smærri rafveitur sem þurftu sameiningar við og þar er verið að taka á jarðvarmamálum með talsvert athyglisverðum hætti. Ég tel það hins vegar aðalgallann á lögum um Orkubú Vestfjarða, að Orkubúið verður sjálfstæður virkjunaraðili sem á að hafa uppi sjálfstæðar virkjunarrannsóknir. Ég tel að engum sé greiði gerður með slíku skipulagi, hvorki Vestfirðingum né öðrum landsmönnum. Ég vil láta þess getið í þessu sambandi, að þegar lög um Orkubú Vestfjarða voru til afgreiðslu hér í þinginu flutti ég í Ed. svofellda brtt., að aftan við frv. kæmi ákvæði til bráðabirgða, svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Stefnt skal að því að endurskipuleggja skipan raforkumála á landinu öllu með það fyrir augum, að allir landshlutar tengist saman í eitt orkuveitusvæði, en ein samstarfsstofnun ríkis og sveitarfélaga annist virkjunarrannsóknir og taki ákvarðanir um nauðsynlegar virkjanir og selji jafnframt rafmagn í heildsölu til dreifingaraðila á sama verði um land allt. Meðan þessi skipan raforkumála er ekki orðin að veruleika, annast Orkubú Vestfjarða virkjunarrannsóknir og byggingu og rekstur raforkuvera á Vestfjörðum, en með nýrri skipan raforkumála skal ráðh. beita sér fyrir endurskoðun þessara laga.“ Sams konar till. var borin fram í Nd, af hálfu okkar Alþb.-manna. Hér kemur fram sú afstaða, að við erum í sjálfu sér ekki andvígir því að Orkubú Vestfjarða sé selt á stofn, ef það er gert með ákveðið heildarmarkmið í huga og við það miðað að stofnun Orkubúsins sé aðeins skref í ákveðna átt til samræmds skipulags. Þessi afstaða okkar Alþb.-manna hefur lengi legið fyrir og hefur verið sett fram á undanförnum árum í ýmsum till. af okkar hálfu. Ég vil sérstaklega láta hér getið um stefnumótun okkar Alþb.-manna í orkumálum sem gerð var á flokksráðsfundi okkar haustið 1976, en þá fjölluðum við með ítarlegum hætti um allar hliðar orkumála, gáfum út bæði stefnuyfirlýsingu um þau mál og mjög ítarlega grg, ásamt fskj. þar sem gerð var grein fyrir flestum atriðum þessara mála sem taka verður tillit til. Þetta var 200 bls. bók sem kom út þá um haustið og vakti talsvert mikla athygli. Í þessari stefnuskrá okkar í raforkumálum segir m.a., með leyfi forseta: „Eitt fyrirtæki opinberra aðila annist raforkuvinnslu og flutning raforku um landið og selji hana í heildsölu á sama verði til dreifiveitna hvar sem er á landinu. Tryggð verði eðlileg áhrif einstakra landshluta í stjórn fyrirtækisins. Jarðvarmaveitur, dreifikerfi og smá sala með raforku og jarðvarma til notenda getur verið í höndum sveitarfélaga og/eða ríkisins eftir samkomulagi. Jafnrétti allra landshluta verði tryggt hið fyrsta varðandi orkuver um öryggi og raforkuöflun með samtengingu orkuveitusvæða, skynsamlegri dreifingu virkjana, nægu varaafli, styrkingu og fjölgun flutningslina og sem bestu dreifikerfi í þéttbýli og strjálbýli.“ Þessu til viðbótar er rétt að nefna till. okkar Alþb.-manna sem flutt var hér á Alþ. í fyrravetur, en það var till. sem má segja að hafi byggst í grundvallaratriðum á þessu nál. sem ég nú var að vitna í, og þar var kannske enn glöggar komist að orði um það, hvernig halda ætti á þessum málum, vegna þess að þar er beinlínis lagt til að um verði að ræða samruna Landsvirkjunar, Laxárvirkjunar og annarra stórra orkufyrirtækja. Ég tel því rétt að ég lesi þá till., með leyfi forseta, en hún var svo hljóðandi, - ég les aðeins seinustu mgr. till. því að aðrir liðir till. koma ekki þessu máli við, en seinasti liðurinn var þannig orðaður: „Stefnt verði að samruna Landsvirkjunar, Laxárvirkjunar og annarra stórra orkufyrirtækja í eitt orkuöflunarfélag, Íslandsvirkjun, er annist byggingu virkjana, samrekstur allra helstu orkuvera landsins og selji jafnframt orkuna á sama verði um allt land til dreifingaraðila. Íslandsvirkjun skal starfrækt í deildum eftir landshlutum með þátttöku allra sveitarfélaga til að tryggja eðlileg áhrif heimamanna í stjórn hennar.“ Ég hef talið rétt að gera hér skýra grein fyrir stefnumörkun okkar Alþb.-manna á þessu sviði og rekja þær till. sem við höfum komið fram með. Þessum till. til viðbótar er rétt að benda á till. um sama efni sem hv. þm. Magnús Kjartansson hefur flutt hér í þinginu og mun vafalaust mæla fyrir innan tíðar, en hún gengur nákvæmlega í sömu átt. Ég vil lýsa því yfir, að ég fagna till. þeirra framsóknarmanna vegna þess að ég tel að þessi tillöguflutningur sýni að hér á Alþ. er mikill meiri hl. fyrir endurskipulagningu þessara mála í þá átt sem allar þessar till. gera ráð fyrir. Ég vil í þessu sambandi aðeins nefna hér skipulag raforkuframkvæmda við Kröfluvirkjun, bæði vegna þess að hv. 1. flm. till, nefndi það mál áðan og vegna þess að ég hef talsvert hugleitt þau mál. Ég tel að þar sé um og ræða einn angann af þessu margþætta vandamáli. Eins og kunnugt er var á sínum tíma ákveðið að þrír sjálfstæðir aðilar önnuðust það verk að byggja Kröfluvirkjun og koma orkunni frá henni inn á flutningskerfið. Í fyrsta lagi var þar um að ræða Orkustofnun sem annast hefur gufuöflunina, í öðru lagi Kröflunefnd sem annast hefur byggingu orkuversins og í þriðja lagi Rafmagnsveitur ríkisins sem annast hafa byggingu flutningsvirkja. Ég tel að viss rök hafi verið fyrir því á sínum tíma að standa þannig að málum að fela þessum þremur aðilum framkvæmd verksins, þótt ég viðurkenni að um þan rök megi deila. En mér virðist að hitt sé aðalatriðið og atriði sem ætti að vera öllum ljóst, að nú þegar framleiðsla orku frá Kröfluvirkjun er rétt í þann veginn að hefjast, þá er mjög illt til þess að vita að ekki skuli enn vera búið að koma skipulagsmálum virkjunarinnar í viðunandi horf, Ég persónulega tel að það sé löngu kominn tími til að mál Kröfluvirkjunar séu lögð í hendur þeim aðila sem ætlast er til að reki þessa virkjun í framtíðinni, og meðan nýju skipulagi hefur ekki verið komið á í orkumálum tel ég langeðlilegast, að þessi aðili sé Rafmagnsveitur ríkisins. Rafmagnsveitur ríkisins annast dreifingu raforku á öllu Norðurlandi, Vestfjörðum og Austfjörðum, nema á Akureyri og í nágrenni, og Rafmagnsveitur ríkisins reka þar að auki margar stórar og smáar virkjanir. Því á það að vera fremur auðvelt fyrir Rafmagnsveiturnar og langhandhægast af öllum þeim aðilum, sem til greina koma, að fella framleiðslu Kröfluvirkjunar inn í rekstrarkerfi sitt. Ég vil taka það fram, að ég hef ekki legið á þessari skoðun minni í viðræðum við hæstv, iðnrh, og hef margoft hvatt hann til að taka þessi mál fastari tökum en gert hefur verið, því að ég tel að það sé alls ekki forsvaranlegt, að þessum málum sé ekki hið fyrsta komið í varanlegt horf. Hæstv. ráðh. hefur hins vegar ekki mér vitanlega gert neinar ráðstafanir enn sem komið er til þess að breyta skipulagi þessara mála við Kröflu. Þess vegna hefði verið mjög æskilegi að fá að vita hverjar eru ráðagerðir hans. En líklega er til lítils að bera slíkar spurningar upp nú, þar sem því miður er ráðh, ekki viðstaddur, sem þó hefði að sjálfsögðu verið æsilegast og eðlilegast. Ég þarf svo ekki að hafa þessi orð fleiri. Í samræmi við það, sem ég hef hér sagt nm stefnumörkun okkar Alþb.-manna á mörgum liðnum árum, þá tel ég að till. þeirra framsóknarmannanna sé eindregið mjög jákvætt innlegg til þessar mála, og ég er sem sagt sannfærður um það, að þegar hefur skapast meiri hl. hér á Alþ. fyrir því, að skipulagi raforkumála verði komið í viðunandi horf.



Herra forseti. Hér er vissulega um mikilsvert mál að ræða og mér þykir miður að hæstv. iðnrh. skuli ekki vera viðstaddur þessar umr., því að ég geri ráð fyrir að hann vilji koma á framfæri einhverjum sjónarmiðum að því er orkumálin varðar. Ég vil því eindregið beina þeirri ósk til hæstv, forseta, að hann ljúki ekki þessari umr, án þess að hæstv. iðnrh, eigi þess kost a.m.k. að segja álit sitt að því er þetta mál varðar. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál hér. En ég vil fyrst segja það, að mér kemur nokkuð einkennilega fyrir sjónir að 1. flm. þessarar þáltill., hv. þm. Steingrímur Hermannsson, á sæti í stjórnskipaðri n. sem á að gera till, um skipan orkumála í landinu. Ég segi þetta vegna þess að persónulega finnst mér þetta óeðlilegt og í öðru lagi vegna þess að ég á einnig sæti í n. sem kosin var á Alþ. á sínum tíma og fékk heitið Byggðanefnd, og hún er undir forsæti þessa hv. þm., Steingríms Hermannssonar. Ég veit ekki betur en hann hafi talið það alla tíð heldur óviðeigandi og latt menn þess að leggja fram eða standa að málum sem þessari n. væri ætlað að gera till, um, áður en n. sem slík hefði sagt sitt orð þar um. 
             Já, mönnum virðist vera orðið brátt sumum hverjum, En eigi að síður þurfa menn að hafa í heiðri eðlileg vinnubrögð, hvað sem því líður. Ég vil koma því hér á framfæri, að mér finnst þetta heldur óæskileg vinnubrögð hver sem í hlut á. Ég vil í öðru lagi taka undir það sem segir hér í ályktuninni: „Alþingi ályktar að stefnt skuli að jöfnun orkukostnaðar um land allt.“ Um þetta hygg ég að enginn ágreiningur sé. Það er út af fyrir sig góðra gjalda vert að vekja athygli á því, að nú er verulegur mismunur í þessum efnum í landinu, og því er þetta ákvæði að ég held, atriði sem allir geta tekið undir. En það, sem ég vildi fyrst og fremst segja í sambandi við þessa till., er að hún fjallar einungis um raforku. Eins og hér hefur verið minnst á, voru á síðasta Alþ. samþykkt lög um Orkubú Vestfjarða og í þeim lögum er það nýmæli, að þar er ekki einungis um raforku að ræða, heldur einnig gert ráð fyrir hitaveitum og kyndistöðvum. Mér finnst því að við fyrstu athugun komi þessi þáltill., sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson og einnig hv. þm. Gunnlaugur Finnsson standa að, en stóðu að samþykkt Orkubúsins á öllum stigum, heldur á skakk við þau lög. A.m.k. er hér um að ræða einvörðungu þá hugsjón að koma jöfnun orkukostnaðar á að því er varðar raforku. Vel má vera, að þessir hv. þm, telji Orkubúið einn þátt í þessum efnum, það skal ég ekki um segja, en fyrir mínum augum er þetta að nokkru leyti á skakk við þau lög sem þeir sjálfir stóðu að. Ég held að ég muni það rétt, að í viðtali við eitt dagblaðið ekki alls fyrir löngu hafi hv, þm. Steingrímur Hermannsson gert ráð fyrir því, að yrði þeirri skipan komið á sem hér er gert ráð fyrir, yrði hinum svokölluðu landshlutafyrirtækjum stjórnað af höfuðstöðvunum hér syðra. Að því er Orkubúið varðar er þetta allt annað. Þar er þeim málum stjórnað heima í héraði. Sé þetta rétt munað hjá mér, sem ég vil ekki á neinn hátt fullyrða, - en ef það er ekki, þá verður það væntanlega leiðrétt hér á eftir, - þá er þetta á annan veg en gert er ráð fyrir að því er orkubú Vestfjarða varðar. Ég held sem sagt að það væri nauðsynlegt, einnig til upplýsinga, að hæstv. iðnrh. fengi til þess tækifæri að tjá sig um þessa till„ ekki kannske síst vegna þess að hér standa að flutningi slíkrar till, einstaklingar sem jafnframt hafa verið til þess skipaðir að gera heildartillögur um skipan orkumála í nafni stjórnvalda. En ég vil sem sagt ítreka þá ósk mína til hæstv. forseta, að hann ljúki ekki þessari umr. fyrr en hæstv. iðnrh. hefur gefist kostur á að tjá sig um þetta mál.



Herra forseti. Á þskj. 59 berum við 6 þm. fram till. til þál. um tónmenntafræðslu í grunnskóla. Þeir eru, auk mín, Friðjón Þórðarson, Tómas Árnason, Sighvatur Björgvinsson, Jónas Árnason og Magnús T. Ólafsson. Þessi till. er hér endurflutt. Hún var borin fram í Nd. í fyrra, á síðasta þingi, en náði ekki fram að ganga, þurfti að fara í gegnum báðar deildir og dagaði uppi á síðasta degi eða réttara sagt síðustu nótt þingsins í fyrravor, er þingi lauk, illu heilli, því að þessi till, hafði fengið mjög jákvæðar undirtektir hér á hv. Alþ. Enn fremur höfðu borist um hana jákvæðar umsagnir frá Skólastjórafélagi Íslands og Félagi ísl. tónmenntakennara. Till. í því formi, sem hún er nú, verður hér lesin upp, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj., að hún hlutist til um að hafinn verði nú þegar af hálfu menntmrn. skipulegur undirbúningur að tónmenntafræðslu í formi námskeiða eða farkennslu í þeim grunnskólum landsins, þar sem engin slík fræðsla er veitt nú og verður ekki við komið með venjulegum lögbundnum hætti. Áhersla verði lögð á að tengja starf tónlistarskóla, þar sem þeir eru fyrir hendi, við tónmenntafræðslu grunnskólanna. Þá verði og tónmenntafræðsla felld sem valgrein inn í nám kennaraefna við Kennaraháskóla Íslands til viðbótar námskjarna.“ Ég gerði allítarlega grein fyrir þessari till., er við bárum hana fram í fyrra, og þarf því ekki að hafa langt mál um hana nú. Ég vil þó vekja sérstaka athygli á þeirri viðbót sem nú er komin inn í till. í niðurlagi hennar, en það er sú mgr. sem víkur að því að tónmenntafræðsla verði felld sem valgrein inn í nám kennaraefna við Kennaraháskóla Íslands til viðbótar námskjarna. Sannleikurinn er sá, að það ömurlega ástand, sem ríkir í þessum málefnum innan grunnskólans í dag, á ekki hvað síst rætur að rekja til kennaraskorts í tónmennt. Það er ákaflega hæg framleiðsla svokallaðra tónmenntakennara frá tónmenntakennaradeild Tónlistarskólans í Reykjavík. Frá því að hún tók til starfa árið 1959 hefur hún útskrifað aðeins 70 kennara, og starfandi tónmenntakennarar við grunnskríla alla á landinu munu nú um 10–80 talsins, en grunnskólarnir eru hins vegar um 225. Í grg. kemur fram, að af þessum 225 grunnskólum á öllu landinu eru 60 skólar, sem veita ekki neina tónmenntafræðslu, og þar að auki allmargir til viðbótar, þar sem þessari fræðslu er mjög svo ábótavant og varla nema nafnið tómt. Ég hygg að þarna verðum við að gera átak til úrbóta, og ég sé ekki aðra leið vænlegri heldur en einmitt þessa, að stuðla að því að framleiðsla tónmenntakennara aukist allverulega frá því sem nú er. Eins og ástandið er í dag er að vísu tónmenntafræðsla veitt kennaraefnum í Kennaraháskóla Íslands, en þessi fræðsla er mjög af skornum skammti. Kennaraefnin fá tónlistarfræðslu í námskjarna tvær vikustundir í eitt ár. Auk þess eiga þeir að vísu kost á einhverju þar til viðbótar á öðru og þriðja ári, þeir sem áhugasamastir eru. Við flm. teljum að ef þessari fræðslu kennaraefna væri komið í fastara form og þeir ættu völ á fastmótaðri kennslu sem valgrein samkv. námsskrá, þá mundu mun fleiri kennaraefni laðast að þessari námsgrein og þar með mundi tónlistarvandi grunnskólanna leysast a.m.k. að nokkru leyti. Það þarf ekki að taka það fram að þessir 60 skólar, sem fara algerlega á mis við tónmenntafræðslu, eru auðvitað skólarnir útí í dreifbýlinu. Það eru heilar sýslur á Íslandi í dag þar sem grunnskólarnir veita í engum skólanum neina fræðslu á þessu sviði. Og sannleikurinn er sá, að síðan gamla söngkennaradeild Kennaraskólans lagðist niður hefur þessum málum hrakað stórlega. Þeim hefur hrakað að því leyti einnig, að hvað sem reglulegri tónmenntafræðslu líður, þá hefur almennur söngur í skólum landsins þagnað. Það má segja að svo sé, og það er mjög slæmt. Við verðum að reyna að bæta þar úr og glæða fyrst og fremst sönginn og einnig almennan áhuga á tónmennt og söngmennt. Það hefur verið talað mikið um Sinfóníuhljómsveit Íslands hér að undanförnu, og fyrir Alþ. liggur frv. til l. um hljómsveitina til þess að skapa henni öruggari starfsgrundvöll en verið hefur. Með stofnun Sinfóníuhljómsveitar var stigið stórkostlegt skref í tónlistarmálum Íslendinga. Ég minnist þess persónulega, að þegar ég að loknu námi úti í Evrópu kom heim og hafði vanist þar ýmsu góðmeti á tónlistarsviðinu með gamalgrónum menningarþjóðum Evrópu, þá tók ég fagnandi þeirri ákvörðun að við - sjálfsagt af veikum mætti - stofnuðum Sinfóníuhljómsveit. En ég man að ég sagði þá líka að það gagnaði lítt yfirleitt að byrja bygginguna ofan frá. Við verðum að byrja á því að leggja grunninn. Og það er þessi grunnur undir almennri músík og söngmennt í landinu sem okkur vantar tilfinnanlega í dag. Sinfóníuhljómsveitin á fullan rétt á sér og okkur ber skylda til að búa sómasamlega að henni, viljum við teljast gjaldgeng menningarþjóð á nútímavísu. En við megum ómögulega gleyma börnunum í skólunum, að gefa þeim kost á að glæða tónmenntasmekk sinn, áhuga og hæfileika. Því er að mínu mati mjög brýnt að þarna verði ekki látið sitja við orðin tóm. Ég vænti þess, að þessi till. fái nú góða afgreiðslu og að ekki dragist öllu lengur að gera alveg sérstakar ráðstafanir í þeim skólum landsins sem verst eru settir að þessu leyti. Í fjárlagafrv. fyrir árið 19;8 sé ég að veittar eru 252.6 millj, til tónlistarfræðslu utan grunnskólans. Þetta er ekki óveruleg upphæð, og ég fagna því að þarna hefur verið litið til tónmenntafræðslunnar, þó að hún að allt of litlu leyti komi okkar skyldunámsskólum til góða. Sannleikurinn er sá, að þessi allverulega upphæð rennur fyrst og fremst til hinna sérhæfðu tónlistarskóla í landinu, en alþm., sem hér eru, mun kunnugt um að árið 1975 voru samþykkt á Alþ. lög um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla, Þar er kveðið svo á, að ríki og sveitarfélög greiði til hálfs hvort fyrir sig launakostnað skólastjóra og kennara við tónlistarskóla. Þetta er mjög mikilsverður stuðningur við tónlistarlíf í landinu, á því er enginn vafi. En illu heilli verður það að viðurkennast, að þessi ágætu lög og þetta framfaraspor, sem hér er stigið í átt til aukinnar tónmenntafræðslu þjóðarinnar, hefur orðið til þess í sumum tilvitum að söng- og tónlistarfræðsla í hinum almenna grunnskóla hefur hreinlega lagst niður. Þeir fáu kennarar, sem útskrifast frá tónmenntakennaradeild Tónlistarskólans fara allir í tónlistarskólana. Þar er kennslan meira við þeirra hæfi, við hæfi þeirra sérmenntunar, og tengsl þessara nýju tónlistarskóla margra hverra hafa alls ekki orðið sem skyldi við almenna skólann. Þess vegna vil ég einnig leggja áherslu á þá mgr. till. þar sem lagt er til að sérstök áhersla verði lögð á að tengja starf tónlistarskóla, þar sem þeir eru fyrir hendi, við tónmenntafræðslu grunnskólanna. Þessi skortur og þessi vanræksla í tónmenntafræðslu skóla, sérstaklega dreifbýlisskólanna úti á landi, er svo sem ekki einsdæmi að því er varðar þann skarða hlut sem fólk úti á landsbyggðinni verður oft og tíðum að búa við. Þetta nær líka til ýmiss konar sérkennslugreina, sem svo eru kallaðar, eins og t.d. leikfimi, myndlist og teikning. Það eru fleiri skólar, að ég hygg, en við gerum okkur grein fyrir þar sem allar þessar greinar, sem ekki tilheyra beint hinum hefðbundna bóklega kjarna, eru algerlega hafðar út undan. Og það er engin furða þó að fólk uni því illa að það vegna búsetu sinnar þurfi að hlíta þessari vanrækslu í menntun skólanna til handa börnum þess. Þetta er því frá öllum hliðum skoðað brýnt mál að verði tekið til athugunar- og ekki látið við það sitja, heldur þarf framkvæmdir á þessu sviði sem allra fyrst. Ég þarf ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég vildi mælast til þess, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til allshn. þar sem menntun. er engin til í Sþ. Ég vænti þess, að þar fái þessi till. okkar sexmenninganna þær undirtektir sem ég tel hana verðskulda.



Herra forseti. Hv. 1. flm, þessarar till, hefur lýst því ástandi sem nú er í þessum málum og alveg sérstaklega úti á landsbyggðinni og þar er síst ofsagt, Það er af mörgum samverkandi ástæðum sem tónmenntun hefur orðið útundan í skólunum. Það er rétt, sem kom fram í máli hv. flm., aðalástæðan hefur verið skortur á hæfum starfskröftum eða þeim starfskröftum sem hafa viljað sinna þessari kennslu. Einnig er auðvitað um að ræða áhugaleysi sums staðar. Það er viss skoðun, sem maður hefur orðið var við, um litla þýðingu þessa hjá þeim sem stjórna skólamálum sums staðar heima í héraði, ekki þó hjá skólamönnunum sjálfum, heldur hjá ýmsum þeim sem þar ráða ferðinni, t.d. fjárhagslega séð. Vanmat á þessum þætti í uppeldismálum almennt hefur verið ríkjandi um of. En það er ekki síður hitt, að viss vanmáttarkennd hefur sagt til sín hjá kennurum yfirleitt. Þá á ég ekki við varðandi söngkennslu, heldur það að kennarar hafa minnkað það mjög og dregið mjög úr því að láta börnin syngja frjálst og óþvingað í kennslustundunum, ekki talið sig færa um það. Ég veit að frjáls söngur í byrjun og lok hverrar kennslustundar t.d. er sannarlega til góðs, ekki aðeins söngsins vegna, heldur er hér um miklu þýðingarmeiri þátt að ræða í kennslunni sjálfri og þeim anda sem þarf að ríkja milli kennara og nemenda. Ég sagði að um sumt mætti rekja til áhugaleysis hve almennum söng hefur aftur farið, en einnig það, hve áberandi það hefur verið að slíkur söngur sem ég var að lýsa áðan hefur ekki átt upp á pallborðið hjá þeim sem best hafa þóst vita og mesta kunnáttu hafa í tónmennt - hjá ýmsum þeim, væri nær að segja, vegna þess að þarna eiga ekki allir óskiptan hlut að. Það hefur sem sé ekki þótt nógu fínt eða gott að syngja þannig í hóp í skólastofunni. Þar syngur að vísu hver með sínu nefi, en það er mín skoðun að söngurinn eigi ekki að vera í rammar viðjar bundinn og á það mætti einnig benda þegar um söng- og tónmennt er rætt og það hve vanræktur þáttur hér er á ferð. En nóg um það. Ég hef af því nokkra reynslu sjálfur hvernig það gekk til að fá einhvern söng inn í þann skóla sem ég stjórnaði á sínum tíma. Það var vægast sagt erfitt þó eftir væri leitað með öllum ráðum. Aðalviðbára þeirra, sem annast gátu undirleik t.d., var sú, að þeir kynnu ekki að kenna söng, og það var rétt, Ef unnt reyndist að fá þá til starfs, þó ekki væru þeir til þess sérstaklega menntaðir, þá ríkti mikil sönggleði í hvívetna og ég taldi mikið með því fengið. En því er ekki að neita, að þær raddir heyrðust á mínum heimastað að hér væri ekki nógu vel að staðið, þetta væri svo ófullkomið, svo lélegt, að það væri kannske betra að sleppa því alveg. Þetta kom mér ekki á óvart, en olli auðvitað vonbrigðum, þegar það kom líka til að einmitt þetta umtal margra kom í veg fyrir að þessir annars ágætu menn héldu áfram því merkilega starfi sem þeir voru byrjaðir á. Hitt hefur komið mér meira á óvart, þegar nú eru komnir færir starfskraftar við góðan tónlistarskóla - ég hygg mjög góðan tónlistarskóla á mínum heimastað, þá vekur það athygli mína hve söngkennsla er litill þáttur þar og það ern aðeins yngstu börnin sem þar eru í söngnámi, að ég best veit. Ég skal ekki segja hvort þetta er vegna annríkis þessara kennara varðandi almenna tónlistarkennslu eða kennslu í hljóðfæraleik, en svo mikið er vist, að söngkennslan í grunnskólunum er ansi lítið meiri en þegar ég var að basla við að fá þá viðvaninga, sem ég fékk í þessum efnum, til þess að kenna söng eða láta börnin syngja, svo ég orði það réttilega. Það er því sannarlega tími til kominn að samhæfa betur tónlistarskólana og kennsluna í grunnskólunum, eins og þessi till. gerir ráð fyrir. En það er án efa þungur róður svo sem allar úrbætur í þessu efni. 1957 flutti ég hér till. um farandkennslu í söng. Ég sá þá vart aðra leið til þess að einhver söngur kæmist inn í þá allt of mörgu skóla sem engan höfðu. Og ég hygg nú að þrátt fyrir ljótan lestur, sem yfir okkur var lesinn áðan um það hve margir skólar hafa enga söngkennslu, þá hafi þó verið þá um enn fleiri skóla að ræða sem ekki höfðu söngkennslu á sinni stundarskrá, Þessi till. var einróma samþ. En ekkert var aðhafst. E.t.v. hefur það verið vegna þess, að það hefur ekki verið um neina menn að ræða til starfans, e.t.v. enginn til þess fundist þó fær hefði verið, en e.t.v. hefur þessu bara verið stungið niður í skúffu og gleymst þar. Hér var þó og er, held ég, enn um leið að ræða sem athuga ber, og ég sé að í grg. till. er að þessu vikið réttilega.  Ég hef einnig flutt hér á þingi og verið samþ. till. sem gengur að nokkru leyti í sömu átt og þessi till. Sú till. mun hafa komið allnokkuð til umr, í Nd. í fyrra og var það ágætt, því full þörf var á að vekja athygli á þessari ótvíræðu samþykkt Alþ. þegar svipað mál kom til umr. á ný í þingsölum. Það má segja að samþykktin sé orðin það gömul, að ég hefði að sjálfsögðu átt að spyrjast fyrir um framkvæmd hennar strax á síðasta þingi, e.t.v. fyrr, en ég vissi sem var, að ekki hafði orðið mikið úr framkvæmdum á þeim atriðum sem máli skipta og hér eru að nokkru ítrekuð. Ég undirstrika alveg sérstaklega hér og nú nauðsyn þess að samræma kennslu í grunnskólum starfi tónlistarskólanna þar sem þeir starfa, og rannar er það ótækt með öllu að þar skuli ekki vera náin og lífandi tengsl, en þar munu dæmi, því miður, um hið gagnstæða. En svo vantar auðvitað líka víða tónlistarfélög og skóla þeim tilheyrandi, og þar þarf enn meira átak til. Ég tek því heils hugar undir þessa till., því hver veit nema sá margraddaði kór, sem stendur að þessari till., megni meira en minn sólósöngur áður. Að hinu aðalatriði till. minnar, sem samþ. var, vil ég hins vegar víkja örlítið fyrst þetta mál er hér komið á dagskrá, en þar á ég við þá grein, sem svo hljóðaði, með leyfi hæstv. forseta: „M.a. skal starf hinna einstöku tónlistarskóla samræmt skyldunáminu og almenn tónlistakennsla skipulögð þar sem engin er nú.“ Og síðan sagði: „Skal að því stefnt að færa undirstöðukennslu í hljóðfæraleik inn í alla skyldunámsskóla nemendum að kostnaðarlausu. Við þessar aðgerðir, svo og aðrar, sem nauðsynlegar reynast, skal stuðst við álit tónmenntunarnefndar menntmrn. frá 30. ágúst 1972.“ Þar er um mjög gagnmerkt plagg að ræða. Að vísu er þar kannske um of að ræða framtíðarmúsík í þessum efnum, en mörg atriði eru þar verð íhugunar nú þegar og væri áreiðanlega hægt að hrinda mörgum þeirra í framkvæmd. Hér er um mjög merkt álit að ræða. Tónlistarskólar eru góðir, en þeir eru líka dýrir, engu síður þó til komi stuðningur ríkis og sveitarfélaga auk áhugastarfsins sem alltaf er mikið í kringum þessa skóla, þó er annað enn tilfinnanlegra fyrir nemendurna, en það eru hljóðfærin sem þeir þurfa að afla sér oft og tíðum og eru fokdýr og mörgum í raun ókleift að ráðast í það fyrirtæki. Þétta er ekki hvað síst alvarlegt þegar kennarar þessara tónlistarskóla eru svo fullkomnir að þeir beinlínis ráðleggja nemendum sínum að kaupa miklu dýrari hljóðfæri en þörf er á, og þar hef ég auðvitað fyrir mér orð mér miklu vísari manna í þessum efnum. Undirstöðuatriði tónlistarfræðslu á að fella inn í námskerfi okkar, enda beinlínis að því stefnt með grunnskólalögum þó enn sé ekki ljóst við hvaða mörk verði þar miðað. En það er auðvitað svo með þau góðu lög, að þar er margt enn ógert og þarf auðvitað mikið fjármagn til að koma öllu því í verk, sem þar er lagt til. Þar þarf í þessu sambandi líka til að koma námsskrá sem ég veit ekki heldur til að sett hafi verið varðandi þessa námsgrein sérstaklega. Ég vísaði til hins ágæta álits tónamenntanefndar, Þó að þar hafi, eins og ég sagði, verið gengið mjög langt í ýmsum efnum og til lengri framtíðar horft, þá eru einstök atriði þar mjög einföld í framkvæmd og sjálfsagt að láta reyna á þau. Og mér er eiginlega illskiljanlegt að menntmrn. skuli ekki hafa látið reyna á þau atriði, tekið þau atriði út úr, sem þar eru einföldust, og látið reyna á hvort ekki mætti framkvæma þau. Það er einmitt atriði sem komið er inn á í þeirri þáltill., sem hér er til umræðu, og gætu að hluta til a.m.k. leyst þann vanda sem hún lýtur sérstaklega að. Ég get hins vegar ekki lokið máli mínu án þess að leggja höfuðáherslu á það, að efla þarf almennan frjálsan söng og söngiðkun sem allra mest í skólunum, og það einnig, að söngkennsluna má ekki reyra í of fastar viðjar, svo sem oft hefur verið þegar stökkið hefur verið tekið úr algeru söngleysi eða söngkennsluleysi og yfir í svo hámenntaða söngkennslu að engu lagi hefur verið líkt. Mér er enn minnisstæð söngkennsla frá bernskuárum þegar fáir útvaldir fengu að vera í söngtíma og þar með í skólakórnum sem söng á árshátíðum skólans. Það er áreiðanlega ekki ætlun neins okkar að þannig verði að staðið. Ég man eftir því, að sama var uppi á teningnum þegar ég var í landsprófi og var auðvitað vísað frá söng vegna radd- og lagleysis ásamt meginhluta strákanna. Sumum þótti að vísu mjög gott að sleppa, en ég held að fleirum hafi farið eins og mér, að sárna þetta verulega, og afleiðingin var sú að lengi á eftir þorði ég ekki að reka upp bofs. Það kynni kannske einhver að segja að ekki hefði nú verið skaði skeður, en engu að síður voru viðbrögð mín þessi, og þessi ákvörðun varð mér til mikilla persónulegra sárinda, því ég hafði sjálfur yndi af söng og trúði því meira að segja í þokkabót að ég gæti sungið. En trúa mín er þó sú, að öðruvísi eigi að efla söngmennt og söngáhuga en með slíku úrtaki eða úrvali, og að því veit ég að þessi till. stefnir, að söngurinn verði sameign sem allra flestra, helst allra, og því styð ég till, eindregið og vona að samþykkt hennar verði hvati þeirra framkvæmda sem dugi.



Herra forseti. Á þskj. 86 flytjum við 7 þm. úr Reykjaneskjördæmi till. til þál, um aðgerðir til varnar gegn ágangi sjávar við sunnanverðan Faxaflóa. Nafn hv. 1. þm. Reykn., hæstv. fjmrh., er ekki á till. af þeirri orsök að það er ekki venja að ráðh, eigi aðild að tillöguflutningi þm. Þáltill. er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj, að láta fara fram úttekt á ágangi sjávar á land á Suðurnesjum, Vatnsleysuströnd, Hvaleyrir við Hafnarfjörð, Álftanesi og Seltjarnarnesi og gera áætlun um varnarráðstafanir.“ Eins og kunnugt er hafa á þeim svæðum, sem tilgreind eru í þáltill., orðið veruleg spjöll á landi af ágangi sjávar. Sjórinn brýtur víða landið jafnt og þétt og í aftakaveðrum veldur hafrótið stórtjóni. Kostnaður við byggingu varanlegra varnargarða eða aðrar aðgerðir, sem duga til varnar landinu, er meiri en svo að einstökum sveitarfélögum hafi verið unnt að standa straum af honum. Þeir aðilar, sem fyrir þessum búsifjum hafa orðið, hafa sótt um stuðning til ríkisins til varnaraðgerða, og lítils háttar fjárveitingar hafa verið settar í fjárl. Þessar fjárveitingar til að koma til móts við sveitarfélögin hafa verið svo smávægilegar að þær hafa engum úrslitum ráðið um það, að sveitarfélögunum yrði kleift að vinna áfanga sem einhverju verulegu gætu breytt í þessu efni. Oft er um það deilt, hvort ástæða sé til, að úr ríkissjóði séu veittar fjárhæðir til framkvæmda sem nauðsynlegar teljast einstökum sveitarfélögum, og hvert sé hlutverk ríkisins í því sambandi. Ég hygg þó að þegar um það er að ræða að vernda sjálft landið, dýrmætt land við eða í byggð, gegn því að verða hafinu að bráð, þá sé eðlilegra en í flestum öðrum tilvikum að fjármagni ríkisins sé beitt svo að úrslitum ráði um framkvæmd verksins. Í þeirri baráttu, sem hér er um að ræða, þarf að vinna með stórvirkum vinnuvélum, en til þessa hafa fjárframlög verið svo naum að þau hafa í flestum tilvikum ekki dugað til annars eða meira en að koma tækjunum á vettvang og því litlu áorkað í þá átt að til raunhæfra varna sé gripið. Á næsta ári mun líklega verða varið um 2 þús. millj. kr. á fjári. til landgræðslu og ræktunar. Þeirri upphæð er varið til að bæta það land sem þjóðin á sameiginlega að bera ábyrgð á að viðhalda. En á sama tíma er ráðgert skv. fjárlagafrv. að innan við 2% af þeirri upphæð verði varið af ríkisfé til sjóvarnargarða í því skyni að verja land gegn ágangi sjávar. Á sama tíma og við verjum þó tveimur milljörðum króna til að bæta landið með ræktun og uppgræðslu brotnar niður og glatast dýrmætt land vegna þess að svo takmörkuðu fé er varið til varnaraðgerða. Þetta landbrot við sunnanverðan Faxaflóa mun halda áfram og mikið og dýrmætt land glatast ef ekki verður brugðið við með sérstökum aðgerðum ríkisvaldsins. Fulltrúar Hafrannsóknastofnunar munu hafa kannað ástandið á þessum slóðum sums staðar a.m.k., en ljóst er að fyrsta skrefið til aðgerða er að fram fari ítarleg úttekt á ágangi sjávar á þessu svæði. Er því lagt til í þáltill. að hæstv. ríkisstj. láti framkvæma þá úttekt, síðan verði á grundvelli hennar gerð sérstök kostnaðar- og framkvæmdaáætlun um varnaraðgerðir á næstu árum af hálfu ríkisvaldsins og sveitarfélaga og/ eða landeigenda. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. fjvn.