Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sjútvmrh. (Emil Jónsson) Hæstv. forseti. Þetta litla frv., sem hér liggur fyrir um aðstoð við fatlaða, er svo einfalt, að um það þarf ég ekki að hafa mjög mörg orð. Efni frv. er það, að heimilað verði að leggja 3 kr. gjald á sælgætisframleiðslu í landinu í næstu 10 ár og verði þetta gjald notað til þess að efla styrktarsjóð fatlaðra, sem notaður verði til þess að greiða fyrir stofnun vinnuheimila þeirra, sem komið verði upp á næstunni. Árið 1959 var á Alþingi kosin fimm manna nefnd til þess að gera heildartillögur um lausn á atvinnumálum og félagslegum vandamálum öryrkja í landinu. í þessa nefnd voru kosnir Oddur Ólafsson, Reykjalundi, Svavar Pálsson endurskoðandi í Reykjavík, Eysteinn Jónsson fyrrv. ráðh., Pétur Pétursson forstjóri og Sigursveinn Kristinsson í Reykjavík. Þessi nefnd vann svo að þessu verkefni sínu og hefur skilað um það allýtarlegu nál., þar sem gerðar eru tillögur um ýmis atriði til þess að mæta þörfum þessa fólks. Og þetta frv., sem hér liggur fyrir, er einn þátturinn í þeim tillögum. Það er flutt að heita má óbreytt frá því, sem nefndin lagði til. Þó er gerð ein breyting á tillögum nefndarinnar í þessu frv., og hún er sú, að þetta gjald skuli renna í sérstakan styrktarsjóð, sem stofnaður verði og sé í vörzlu félmrn., en í tillögum nefndarinnar var gert ráð fyrir, að þetta gjald rynni beint til Sjálfsbjargar, landssambands fatlaðra. Það þykir eðlilegra að hafa þennan hátt á, að félmrn. fylgist með notkun fjárins, en að það renni ekki eftirlitslaust til þessara félagssamtaka. Þetta er og sami hátturinn og hafður er á um styrktargjaldið til vangefinna, sem líka fer þessa boðleið til þeirra, sem eiga að njóta þess. Fatlaðir menn og öryrkjar í landinu voru, þegar þessi mál voru athuguð, þ.e.a.s. á árinu 1959, 2433, að því er talið var, sem taldir voru 75–100% öryrkjar á skrám Tryggingastofnunarinnar. Þar við bættust svo nokkrir. sem voru, að því er talið var, öryrkjar að 50–75%, eða nokkuð á fimmta hundrað. Þetta er mikill mannfjöldi, og margir þeirra hafa verulega starfsorku, ef þeir fá skilyrði til þess að njóta sín. Meiningin er og hefur þegar verið unnið verulega að því að koma upp vinnuhælum, þar sem þessu fólki sé gert kleift að nota þá starfsorku, sem það ræður yfir, bæði sjálfum sér til gagns og uppbyggingar og sömuleiðis þjóðfélaginu í heild, þar sem á annan hátt yrði ekki hægt að nota starfsorku þessa fólks. Ég tel, að það sé stefnt í mjög rétta átt með þessum aðgerðum, og veit, að allir hv. þdm. munu vera mér sammála um það. Hitt getur svo orkað nokkurs tvímælis, hvernig fjár skuli aflað til starfseminnar, og það hefur verið nokkurt hik á ríkisstj. að fara þessa leið, sem hér hefur þó verið lagt til að lokum að farin yrði, vegna þess að þetta smáskattakerfi er, að mér sýnist, að nokkru leyti að komast út í öfgar, og liggja fyrir enn margar umsóknir um, að líkir eða svipaðir smáskattar verði teknir upp á öðrum sviðum og til annarra þarfa, sem að vísu allir eru nauðsynlegir og gagnlegir, en þó að mínu viti og ríkisstj. ekki sérstaklega heppileg form til tekjuöflunar. Þar við bætist svo, og ég tel sjálfsagt, að það komi fram við umr., að iðnrekendur, sem framleiða þessa vöru, eru þessari skattlagningu algerlega mótfallnir. Mér hefur borizt frá Félagi ísl. iðnrekenda bréf, dags. nú 19. febr., þar sem þessari skattheimtu er andmælt, og skýrt frá því, að á undanförnum árum hafi þessi framleiðsla, bæði vegna skattheimtu ríkissjóðs af þessum vörum, sem rennur í ríkissjóðinn sjálfan, og vegna þess aukaskatts, sem á þessa framleiðslu hefur verið lagður, dregizt verulega saman á 5 s.l. árum. Menn skyldu þó ekki ætla, að þetta út af fyrir sig yrði til þess að draga úr kaupum á þessum vörutegundum, sem í flestum tilfellum má flokka undir sælgæti, heldur væri þá hugsanlegt, að þar kæmu líka einhverjar aðrar ástæður til, sem hafa gert það að verkum, að salan hafi farið minnkandi. Um þetta skal ég ekkert fullyrða. Ég vil aðeins láta hv. alþm. vita, að þessu hefur verið andmælt af iðnrekendum, og sjálfsagt verður að skoða það mál niður í kjölinn, áður en endanlega verður frá þessu gengið, og vænti ég, að hv. nefnd, sem málið fær til meðferðar, taki þetta atriði líka til athugunar. En sem sagt, ríkisstj. hefur orðið sammála um að leggja til, að þessi skattheimtuaðferð, þótt leiðinleg sé, verði höfð á tveim sviðum, bæði með því frv., sem nú liggur fyrir hv. Ed. um gjald af gosdrykkjum og ölföngum, og sömuleiðis, að nú verði tekið upp til viðbótar þetta gjald, sem er nýtt, til þess að hjálpa þessum tveim aðþrengdu hópum í þjóðfélaginu, sem vissulega þurfa aðstoðar við, og að þessi háttur verði hafður á, meðan aðrar og heppilegri tekjuöflunarleiðir eru ekki fundnar eða framkvæmdar. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að þessu frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Þetta frv. á þskj. 319, sem ég flyt ásamt 2. þm. Austf., er um heimild fyrir ríkisstj. til að selja hluta úr landi jarðarinnar Hofteigs í Norður-Múlasýslu. Jörðin Hofteigur er mikil jörð, áreiðanlega ein í hópi hinna beztu á landinu, enda gamalt prestssetur. En með breytingu á prestakallaskipun 1952 var prestssetur lagt þar niður. Litlu síðar var skipt út úr landi jarðarinnar nýbýli á 1/3 hluta, og skömmu áður hafði einnig farið fram leiga á hluta úr landi jarðarinnar til nágrannabýlisins Hvannár á svonefndum Mörkum. En það er einmitt sú landsspilda, sem hér er farið fram á að heimilað verði að selja. Því er ekki að leyna, að það eru ýmsum nokkur vonbrigði, þegar, eins og menn segja, lækkar reisnin yfir fornum höfuðbólum og stórum jörðum, en það virðist ekki um annað að ræða en taka málin eins og þau liggja fyrir. Nú er málum þannig háttað, að það hefur verið skipt út nýbýli úr landi jarðarinnar, og þessi hluti hefur verið nytjaður af öðru býli. Prestssetur hefur verið lagt þarna niður. Þá þykir mér einnig rétt að upplýsa það, að sá hlutinn, sem enn er hin eiginlega Hofteigsjörð, hefur nú til bráðabirgða verið leigður ábúanda nýbýlisins, hann hefur þann hluta til ábúðar um 5 ára skeið og áframhaldandi forgangsrétt að ábúð að þeim tíma liðnum. Mér finnst þess vegna ekkert vera því til fyrirstöðu að leggja til, að þessi hluti, sem hefur verið nytjaður af nágrannajörð, verði nú seldur, þar sem mjög er eftir því leitað og þar sem þannig háttar nú, að það virðist vera full þörf fyrir ábúendur Hvannár að fá þennan hluta, Merkurnar, til viðbótar við þá jörð, en henni hefur nú verið skipt. Á Hvanná hefur verið búið um skeið félagsbúi, og úr öðrum hlutanum hefur enn fremur verið skipt út nýbýli. Og eins og tekið er fram í grg., liggur einnig fyrir, að þessi hluti verði í framtíðinni nýttur sem land fyrir nýbýli. Ég held því, að það sé skynsamlegt að verða við þessum óskum og ekkert því til fyrirstöðu af hálfu ríkisins að selja landið. Eins og við drepum á hér í grg., er fylgir, liggur fyrir yfirlýsing frá hreppsnefnd Jökuldalshrepps um það, að hún sé samþykk þessari sölu. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, en vil leggja til, að málinu verði vísað til hv. landbn.

Flm. (Halldór E. Sigurðsson) Hæstv. forseti. Við þm. Vesturlands, sem eigum sæti í þessari hv. deild, höfum leyft okkur að flytja frv. til laga á þskj. 318 til breytingar á lögum nr. 41 1955, um kostnað við skóla. Eins og kunnugt er, er sá háttur á hafður á rekstri skóla, sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, að sveitar- og bæjarfélög sjá um reksturinn og annast allar greiðslur fyrir utan laun fastra kennara, sem ríkið greiðir beint. Síðan endurgreiðir ríkissjóður sveitarfélögunum hluta af þessum kostnaði, eftir að reikningar hafa verið fram lagðir og endurskoðaðir, og er það í samræmi við lög og reglur, sem þar um gilda. Á síðari árum hefur orðið til nýtt form í barnaskólum okkar, sem eru heimavistarbarnaskólar, en það eru skólar, sem eru byggðir af mörgum sveitarfélögum. Það hefur sýnt sig við stofnun þessara skóla, að þetta form hentar okkur vel. Hvort tveggja er, að þetta hafa yfirleitt orðið fyrirmyndar skólastofnanir, auk þess sem það hefur verið hagkvæmt frá fjármálalegu sjónarmiði, bæði fyrir ríkið og sveitarfélögin, sem að þessum skólum standa. Þetta hefur þýtt færri skóla og venjulega betri skóla, og rekstrarkostnaðurinn hefur orðið minni en ella hefði orðið. Ekki orkar það tvímælis, að þetta form á eftir að ryðja sér til rúms úti um sveitir landsins yfirleitt, og fer þeim skólum fjölgandi, sem byggðir eru á þessum grundvelli. Hins vegar hafa komið fram vandkvæði í sambandi við rekstur á þessum skólum, sem eru þau, að enginn einn aðili hefur tekið að sér að sjá um fjármál þeirra, og hefur það venjulega lent á skólastjórunum að annast þau. Í framkvæmdinni hefur þetta orðið þannig, að greiðslur til skólanna hafa yfirleitt komið eftir á, bæði frá sveitarfélögunum og einnig frá ríkissjóði, eins og gert er ráð fyrir í lögum og framkvæmdin hefur verið á þátttöku hans í þessum kostnaði. Þetta hefur valdið skólunum mjög vakandi erfiðleikum og gert forráðamönnum þeirra, skólastjórunum, erfitt um vik, svo að starf þeirra hefur meira og meira orðið að fara inn á fjármálasviðið og þar af leiðandi gert þeim erfiðara um skólastjórn en ella, sem þeim er þó fyrst og fremst ætlað að sinna. Nú er mér kunnugt um það, að þeir skólar, sem eru farnir að átta sig á því, að hér er um mikinn vanda að ræða, skólastjórarnir hafa rætt um það við sveitarfélögin, að þau greiddu eftir áætlun sinn kostnað jafnharðan og hann félli til. Sveitarfélögin hafa að þessu leyti viljað fallast á það samkomulag að greiða þann hluta jafnóðum og til félli, sem þeim ber að greiða endanlega. Hins vegar hafa þau ekki greitt þann hlutann, sem ríkissjóður endurgreiðir. Þetta hefur orðið til þess, að skólastjórarnir hafa annaðhvort verið með vanskilaskuldir eða víxillán með háum vöktum til þess að koma þessum málum í sæmilegt horf viðskiptalega. Enginn vafi er á því, að það er nauðsynlegt að fá breytingu á þessu til að gera þessu rekstrarfyrirkomulagi hægara um vik. Það er heilbrigt og sjálfsagt frá sjónarmiði ríkisvaldsins að styðja að þessum rekstri. Frv. okkar á þskj. 318 gerir ráð fyrir þeirri breytingu, að inn í 16. gr. 1., eins og þau eru nú, komi sú breyting, að ríkissjóður greiði jafnóðum þeim skólum, sem eru reknir sameiginlega af fleiri en einu sveitarfélagi, þ.e. heimavistarskólunum, rekstrarkostnað þeirra miðað við áætlun. Það, sem hér er um að ræða, er ekki mikil fjárhæð og ekki heldur ný útgjöld. Hér er aðeins um tilfærslu á framkvæmd að ræða, en ekki ný útgjöld. Þó yrði það þannig, að árið, sem breytingin færi fram, yrði um aukin útgjöld hjá ríkinu að ræða, en þá í eitt skipti fyrir öll. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef fengið hjá fjármálaeftirliti skóla, mundi þetta þýða aukin útgjöld á því ári, sem breytingin færi fram, að fjárhæð, sem er 389 846 kr., þ.e. 10% af þeirri fjárhæð, sem nú er ætluð á fjárlögum til þessara útgjalda. Eftir að þessu hefði svo verið breytt, gengi þetta með sama hætti og verið hefur, engin ný útgjöld kæmu til. Það er nauðsynlegt, að þessi breyting eigi sér stað einmitt nú, vegna þess að hér er um svo litla fjárhæð að ræða, að það er ekki tilfinnanlegt fyrir ríkissjóð, þó að breytingin eigi sér stað. En eftir því sem skólunum fjölgar og rekstrarkostnaðurinn verður meiri, þá mundi þarna verða um meiri fjárhæð að ræða og því breytingin tilfinnanlegri. Í öðru lagi er það, að það er nauðsynlegt og sjálfsagt fyrir ríkisvaldið að styðja að því, að þessum skólum vegni sem bezt, og styðja að því, að auðveldara verði en verið hefur að sameina hin einstöku sveitarfélög um þessa heimavistarskóla: Það hefur verið viða nokkur andstaða gegn þessu, en hún minnkar, eftir því sem þeir kynna sig meir, og ríkisvaldið á einmitt að styðja að því, að þessir skólar geti kynnt sig, svo sem þeir hafa möguleika til, og er þessi breyting af þeim ástæðum eðlileg. Þá mundi það í þriðja lagi verða til þess, að hæfir skólamenn mundu ekki siður vilja starfa við heimavistarbarnaskóla en heimangönguskóla. Því þarf ekki að lýsa, að það er miklu meira starf að vera skólastjóri við heimavistarbarnaskóla en heimangönguskóla. Skólastjórinn er bundinn við stofnun sína alian sólarhringinn, ef svo má að orði komast, meðan börn dveljast í skólunum, sem hins vegar er ekki, ef um heimangönguskóla er að ræða. Um heimangönguskóla er það einnig að segja, að þar eru, eins og ég sagði í upphafi máls míns, sveitarfélögin, sem sjá um reikningshald og fjármál skólanna, en í heimavistarskólunum verða skólastjórarnir einnig að sjá um þau. Það er ekki nokkur vafi á því, að skólamenn okkar hafa álit á þessu skólaformi og margir þeirra mikinn áhuga fyrir því, og einmitt hefur þessum skólum vegnað svo vel, að þeim hafa valizt hinir ágætustu menn. En hins vegar er jafnljóst, að ef ekki verður sæmilega að þeim búið þar, þá munu þeir þreytast þar fyrr en ella. Þess vegna er nauðsynlegt, að einmitt þessi breyting verði á gerð til þess að létta af þeim þessum þætti, sem mjög hefur reynt á þá víðast hvar í heimavistarskólunum. Það er von okkar flm., að hv. alþm. verði okkur sammála um, að þessi breyting á lögunum sé nauðsynjamál og réttlætismál, og það liggur í augum uppi, að hún muni ekki geta skapað eftirdæmi fyrir annað skólaform en hér um ræðir. Þess vegna væntum við þess, að þetta mál verði afgreitt hér á hv. Alþingi. Ég hef sýnt fram á, að það er hið mesta nauðsynjamál og það er hyggilegt að láta breytinguna ná fram að ganga nú, þar sem ekki er um meiri fjárhæð að ræða en ætti sér stað fyrsta árið, sem lögin giltu, og síðar meir kæmi þetta út á eitt. Ég legg svo til, hæstv. forseti, að að umr. þessari lokinni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.