Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á fundi Íslandsdeildar ÖSE-þingsins í gær, 17. febrúar, var Guðmundur Steingrímsson kjörinn varaformaður nefndarinnar.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra og innanríkisráðherra.

Forseti. Eftir að hæstv. forsætisráðherra lýsti því yfir í ræðustól Alþingis að Borgunarmálið hefði verið klúður, sem er orð sem hæstv. forsætisráðherra notaði í ræðustól Alþingis, fylgdi fjármálaráðherra í hans spor, þó að ekki væri í ræðustól, og samsinnti honum í fréttaviðtali. Þar segir hann að það hafi verið mistök að standa svona að málum, að Borgunarmálið hafi í raun falið í sér að kaupendur hafi hagnast óeðlilega mikið á málinu. Nú vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra, fyrst hann er sammála því að um klúður hafi verið að ræða, af hvers hálfu það klúður hafi verið, hvort ekki hafi verið klúður af hálfu fjármálaráðherra sjálfs að grípa ekki strax inn í málið með sérstakri athugun eins og ítrekað var kallað eftir. Sú sem hér stendur óskaði í janúar 2015 skýringa á því að hluturinn var settur í lokað söluferli. Hvers vegna hefur hæstv. fjármálaráðherra ekki aðhafst í máli Borgunar og sölu Landsbankans á hlut sínum í Borgun á þessum tíma? Nú er ástæða til að endurvinna trúverðugleika. Það stendur til að selja ríkiseignir í stórum stíl meðan trúverðugleiki íslenska ríkisins, Landsbankans og fjármálaráðherra hefur beðið hnekki. Það er ljóst og liggur fyrir að fjármálaráðherra sjálfur ber pólitíska ábyrgð á málinu, undan því verður ekki vikist, og raunar málaflokknum öllum og það hlýtur að vera krafa okkar allra sem hér höfum með höndum aðhaldshlutverk gagnvart framkvæmdarvaldinu að hæstv. fjármálaráðherra tali skýrt í þessum efnum.

Herra forseti. Sá sem hér stendur hefur skrifað Bankasýslunni bréf, Bankasýslan fer með eignarhlut ríkisins í bankanum, og óskað eftir því að allt það sem hægt er að kalla fram sem upplýsingar um ákvarðanir sem tengjast sölu Landsbankans á hlutabréfunum í Borgun verði dregið upp á yfirborðið. Nú liggur fyrir að stjórnendur Landsbankans hafa sjálfir sagt að þeir hefðu betur haft söluferlið opið á sínum tíma, hafa gengist við mistökum hvað það snertir og þess vegna ætti öllum að vera ljóst að menn hafa gert sér grein fyrir því að opin og gegnsæ meðferð þessara mála skiptir öllu fyrir traust. Hlutverk þess sem hér stendur er að marka eigendastefnuna og fylgja henni eftir. Við erum núna með hana til endurskoðunar, en í þeirri eigendastefnu sem hefur verið samþykkt er meðal annars horft sérstaklega til þess að byggja upp á Íslandi heilbrigt og öflugt fjármálakerfi sem þjónar hagsmunum íslensks samfélags, byggja upp traust og trúverðugleika á íslenskum fjármálamarkaði og að ríkið fái arð af því fé sem það leggur til fjármálafyrirtækja. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst alveg ótrúlega ódýr pólitík sem hv. þingmaður stundar hér, að segja að öll ábyrgðin á einstökum ákvörðunum í bönkum sem eru í ríkiseigu liggi hjá fjármálaráðherranum. Þetta segi ég vegna þess að ég hélt að við værum komin yfir þetta stig og ég hélt að við værum komin á þann stað að vera sammála um að við þyrftum að hafa stjórn bankanna í armslengd frá áhrifum stjórnmálamanna. Það er það kerfi sem ég sé fyrir mér að sé best fyrir traust á fjármálakerfinu, að ég tali ekki um traust á stjórnmálunum, armslengd frá áhrifum stjórnmálamanna. 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin svo langt sem þau náðu. Ég spyr aftur: Er það ekki rétt að stærsta klúðrið hafi verið þegar Landsbankinn ákvað að setja söluna á eignarhlut sínum ekki í opið ferli? Og ég spyr enn og aftur: Af hverju gekk hæstv. fjármálaráðherra ekki þá fram fyrir skjöldu með okkur sem gerðum kröfu um að það yrði rannsakað og að þetta yrði opið? Af hverju gerði ráðherrann það ekki á sínum tíma ? Fyrir ári var kallað eftir því og ráðherrann varð ekki við því þá. Hæstv. ráðherra talar um að ábyrgðin liggi ekki hjá honum. Hann vill ekki að hún liggi hjá sér. Ég spyr: Hver ber pólitíska ábyrgð á því klúðri sem Borgunarmálið var sannarlega og fyrirliggjandi? Hver ætlar að axla ábyrgð á klúðrinu?

Herra forseti. Staðreyndin er sú að fjármálafyrirtækin hafa selt tugi fyrirtækja á undanförnum árum, m.a. í stjórnartíð Vinstri grænna, án opins ferlis. Má ég nefna Advania? Má ég nefna Icelandic? Má ég nefna Húsasmiðjuna? Má ég nefna félögin sem voru seld í einum pakka án gegnsæis, án þess að nokkuð væri auglýst? Má ég nefna nærri því hvert einasta fyrirtæki sem hefur ratað inn í Kauphöllina og voru komin í fang bankanna eftir hrunið sem ekki voru seld í opnu ferli,  Hver ber ábyrgðina? Stjórn og stjórnendur Landsbankans bera ábyrgðina. Hin pólitíska ábyrgð mín er að tryggja að til staðar sé eigendastefna og að henni sé fylgt eftir. Það er nákvæmlega það sem ég gerði í bréfi til Bankasýslunnar fyrir skemmstu, ég vakti athygli á samþykktri eigendastefnu ríkisins og óskaði eftir því að Bankasýslan gripi til aðgerða til að tryggja að þeirri eigendastefnu yrði fylgt eftir. Þegar við horfum yfir sviðið í heild sinni er þetta einstaka 

Forseti. Í fyrradag klukkan hálfsex fengu þrír flóttamenn símtöl frá lögreglunni. Símtölin voru á þann veg að það ætti að vísa þeim frá Íslandi. Þessir menn hafa verið hér í þrjú til fjögur ár. Allir eru þeir með dvalarleyfi og atvinnuleyfi. Það var enginn tími fyrir þá til að búa sig undir að vera sendir út í óvissuna, út á götu á Ítalíu sem hæstv. ráðherra hefur samþykkt út frá samantekt sem mér er fyrirmunað að skilja að sé öruggt land þrátt fyrir að Læknar án landamæra hafi yfirgefið Ítalíu í síðasta mánuði í mótmælaskyni út af hryllilegum aðbúnaði flóttamanna. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki nauðsynlegt að endurskoða það mat að óhætt sé að senda fólk til Ítalíu. Síðan langaði mig líka aðeins að fara yfir þetta ferli. Við sem látum okkur málefni flóttamanna varða vildum hjálpa þessum mönnum. Við reyndum að fá upplýsingar um hvert þeir væru að fara. Ég gat ekki fengið neinar upplýsingar um það hvert til Ítalíu Christian væri að fara. Því gat enginn svarað. Þegar ég fékk þetta mál í hendur var búið að loka öllum símum hjá ríkislögreglustjóra og hvergi hægt að fá beint númer. Ég ætlaði ekki að fara að hringja í 112. Það átti að senda þennan mann sem er með dvalarleyfi hér og atvinnuleyfi á einhvern stað á Ítalíu sem hann vissi ekki hver væri en mér skildist eftir eftirgrennslan að það væri einungis beint flug til Mílanó en ekki Rómar. Þangað hélt hann hins vegar að hann væri kannski að fara. Finnst ráðherranum svona vinnubrögð boðleg og sá stutti tími sem mönnunum var gefinn? Ljóst er að miðarnir voru keyptir 5. febrúar. Af hverju voru þeir ekki látnir vita strax?

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða mál tiltekinna einstaklinga. Eins og þingheimur veit höfum við nú breytt skipan mála, þannig að það sé endurtekið, á þann veg að ráðuneytið hefur ekki lengur með einstök mál að gera. Má svo sem segja að í þeim breytta veruleika sé ráðuneytið svolítið að fóta sig því að engu að síður hefur ráðuneytið stefnumarkandi hlutverk í málefnum útlendinga. Það skiptir auðvitað máli fyrir ráðuneytið hvernig á málum er haldið. Í ljósi þeirra mála sem upp hafa komið teljum við nauðsynlegt fyrir ráðuneytið að gera sér betur grein fyrir því hver staða þess er þegar um er að ræða mál af þeim toga sem hv. þingmaður nefnir hér, þegar um það er að ræða að ráðherra hefur ekki um þau upplýsingar í einstökum atriðum. Ég veit hins vegar, eins og hv. þingmaður veit, að Útlendingastofnun tók þá ákvörðun í gærkvöldi að fresta því að senda þessa tilteknu aðila burt, eftir samskipti við lögmenn þeirra. Það eru þær upplýsingar sem ég hef og eru nú opinberar, að lögmennirnir hafi haft ákveðin sjónarmið uppi sem Útlendingastofnun taldi rétt að kanna nánar. Ég hygg að í einhverjum tilvikum hafi mál viðkomandi aðila verið send til úrskurðarnefndarinnar sem er hinn rétti úrskurðaraðili til að meta hvernig þessum málum er háttað. Mér finnst það standa upp úr í þessu að við erum í þeim miklu breytingum sem hafa orðið í útlendingamálum enn dálítið að fóta okkur í því hvernig við eigum að halda utan um eftirfylgni með þessum tilteknu málum. Ráðuneytið hefur í kjölfar þeirra mála sem upp hafa komið undanfarið verið að glöggva sig betur á því verklagi sem viðhaft hefur verið árum saman, hvort hægt sé að gera það betra. Ég hygg að það sé alltaf ráðrúm til að gera betur. Á næstunni munu í ráðuneytinu sjást þess merki hvaða skref verða tekin í þessu efni.

Forseti. Ég þakka skýr svör og veit að hæstv. ráðherra hefur lagt mikla áherslu á að verklagið verði betra. Mér finnst einhvern veginn vanta skýrari verklagsreglur fyrir þá aðila sem eru að vinna með þennan málaflokk, sér í lagi þegar kemur að brottvísunum. Mér finnst ómannúðlegt að viðkomandi sem á að vísa brott fái til dæmis ekki nein gögn í hendur um næstu skref. Mér finnst ómannúðlegur sá stutti tími sem fólk fær og er ég þá að tala almennt, ekki bara um þessa þrjá einstaklinga. Ég hef séð þetta gerast aftur og aftur og ég vona að í ráðuneytinu verði lögð mikil áhersla á að svona verklag endurtaki sig aldrei.

Hæstv. forseti. Ég ítreka það sem ég sagði, við teljum að á hverjum tíma sé ástæða til að fara betur yfir það verklag sem við viðhöfum. Ég bendi líka á að í þeim mikla fjölda sem til okkar streymir núna hefur reynt verulega á allt verklagið í kringum þessi mál. Ég tek fram að mér finnst að menn verði aðeins að skilja ábyrgð þeirra sem starfa í þessu kerfi - svo við notum það orð yfir það sem við erum vön að gera - á málunum. Það er meira en að segja það að standa frammi fyrir þeim ákvörðunum sem við erum hér að fjalla um. Við treystum Útlendingastofnun til þess. Við þurfum líka að gæta þess að hún hafi þau tæki og tól sem þarf til þess að gera hlutina vandlega. Hér er líka um að ræða samspil milli ríkislögreglustjóra og Útlendingastofnunar. Það kann vel að vera að þar sé hægt að hnykkja betur á og upplýsa betur um hvernig hlutir fara fram. Ég ítreka að það er það sem við erum að fara yfir núna í ráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Ég vil eiga orðastað við hæstv. innanríkisráðherra og ræða þann aðkallandi vanda sem okkur hefur orðið tíðrætt um nú í vikunni og lýtur að öryggismálum ferðamanna á Íslandi. Þetta er framhald umræðu sem hefur staðið núna um skeið þar sem yfirstjórn ferðamála í landinu, þó einkanlega ríkisstjórnin sem auðvitað ber frumábyrgð, hefur legið undir þungu ámæli fyrir aðgerðaleysi og ákveðið ráðaleysi í þessum málaflokki. Við heyrum ítrekað fréttir af banaslysum í ferðaþjónustunni, nú síðast í Reynisfjöru þar sem níu manns hafa komist í bráðan lífsháska frá árinu 2007 og tveir hafa látist. Það verða drukknunarslys í Silfru á Þingvöllum, fólk er að farast í jökulsprungum og ítrekað að lenda í stórhættu á flughálum göngustígum í nálægð við stærstu vatnsföll landsins. Svörin sem koma frá stjórnvöldum um aðgerðir til úrbóta hafa því miður ekki gert öllu meira en að vekja enn frekari ugg vegna þess að þau fjalla ekki efnislega um annað en að verið sé að vinna að málinu, bíða eftir áhættugreiningu og leggja drög að einu og öðru. Samt vita allir að innviðirnir eru að kikna undan álagi og að öryggisþröskuldurinn er við það að bresta. Á vegum landsins hefur hættan stóraukist vegna mikillar umferðar ferðamanna sem bæði veldur sliti á vegum og hættu því að umferðarmenning ferðamanna er oft önnur en sú sem hér tíðkast. Nú spyr ég hæstv. innanríkisráðherra sem hlýtur að hafa þungar áhyggjur af þessu: Hvenær er að vænta afgerandi tillagna frá ráðherranum um nauðsynlegar úrbætur í öryggismálum ferðamanna og þá ekki síst löggæslunni? Hverjar verða fyrstu aðgerðir og hvenær?

Hæstv. forseti. Upp úr miðju síðasta ári var í innanríkisráðuneytinu tekin sú ákvörðun að nauðsynlegt væri að líta sérstaklega til öryggismála ferðamála, til hlutverks innanríkisráðuneytisins í þeim efnum, til að kanna hvað innanríkisráðuneytið gæti gert til að huga sérstaklega að því hvernig mæta mætti þeim áskorunum sem hinn mikli fjöldi ferðamanna hefur í för með sér og færir svo sannarlega íslensku þjóðarbúi mjög miklar tekjur. Við fengum síðla hausts niðurstöðu úr þeim vinnuhópi. Það var sérstaklega horft til löggæslunnar í þeim efnum. Þar kemur fram, sem við vissum auðvitað, að það þarf að gera töluvert mikið átak í löggæslumálum. Í framhaldi af því ákvað ráðuneytið að halda áfram með þær athuganir og gera áætlanir á þeim grundvelli sem þar birtist. Það skiptir nefnilega máli að menn gefi sér tíma til að fara líka yfir áætlanirnar. Jafnvel þótt vandinn sé mikill á hverjum tíma og við reynum að bregðast við honum skiptir vönduð áætlanagerð gríðarlega miklu máli þegar við tökumst á við þá áskorun sem við erum hér að tala um. Ég vil alls ekki gera lítið úr því að áætlanagerð þurfi að vera vönduð og að til hennar þurfi að stofna af alvöru. Það höfum við gert og ég ítreka að það var gert á síðasta ári. Svo finnst mér að menn verði að gæta sanngirni í málflutningi. Hafa ekki verulega auknir fjármunir verið settir í ferðamannastaði á undanförnum missirum? Vilja menn ekki fallast á það? Voru ekki settir auknir peningar í löggæsluna? Það hefur verið gert. Er ekki svo? Voru ekki enn fremur þær 1.800 milljónir sem voru ákveðnar á síðasta ári til aukins framlags í samgöngumálum ætlaðar sérstaklega vegna ferðamannastaða? Er það ekki svo? Um leið og við gerum okkur grein fyrir ögruninni sem við stöndum frammi fyrir skulum við líka taka eftir því sem þó hefur verið gert. Við skulum gera það og gæta sannmælis í þeim málflutningi sem við berum fram.

Virðulegi forseti. Ég tel að við sem erum að ræða þetta hér gætum fullkomlega sannmælis í þessari umræðu. Ég spurði um aðgerðirnar, ég hef spurt í hvað þeir fjármunir sem ráðherra nefndi eru að fara. Að hvaða aðgerðum er unnið? Hver eru brýnustu verkefnin að mati ráðherrans? Það kemur fram í máli hennar að menn eru sammála um aðgerðir. En hver eru verkin? Hvað hefur verið gert? Auðvitað skal maður ekki gera lítið úr mikilvægi vandaðrar áætlanagerðar en það þarf líka að forgangsraða. Núna kalla ákveðnir staðir á brýnar úrbætur þar sem hættan hefur verið ljós í ár og áratugi. En það er ekkert farið að gerast. Hvað er að gerast varðandi öryggismál ferðamanna í Reynisfjöru? Hvenær er von á því að gripið verði til afgerandi úrbóta þar? Það er þetta sem málið snýst um, 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg skýrt að á þeim stöðum sem ríkið hefur sjálft eignarhald hljótum við að bera töluvert mikla ábyrgð, þ.e. ríkið, ekki satt? Í Reynisfjöru er reyndar um einkaland að ræða þannig að málið er með dálítið öðrum hætti þar. Eins og hv. þingmaður veit er vegna atburða þar og þeirrar hættu sem stöðugt er í Reynisfjöru vegna ótrúlegs fjölda ferðamanna sem hana sækir ákveðin neyðarráðstöfun í gangi. Í mínum huga er alveg augljóst mál að þjóðvegakerfi landsins er þar sem mestan hættan knýr á. Þar er öll umferðin. Þar fara um bæði íslenskir og erlendir vegfarendur. Þar verðum við að gæta að öryggismálum og minn vilji er að þar sé gengið lengra. Það er minn vilji, bæði þegar litið er til öryggis á vegum og eins þegar litið er til þeirra framkvæmda sem hugsanlegt er að farið verði í, að sérstaklega verði litið til viðhalds á vegakerfinu. Þar er um stórkostlega stórt verkefni að ræða og mun taka okkur langan tíma að komast á það stig sem við helst viljum vera. 

Herra forseti. Á fundi háskólaráðs í dag verður sennilega ákveðið að slá af háskólanám á Laugarvatni, færa nemendur til Reykjavíkur og um leið fækka opinberum störfum í Bláskógabyggð. Allir þingmenn kjördæmisins hafa mótmælt því sem virðist vera eindreginn vilji háskólaráðs, að flytja íþrótta- og heilsufræðinám frá Laugarvatni til Reykjavíkur. Í þingmannahópnum eru átta stjórnarþingmenn, hv. formaður menntamálanefndar og hæstv. byggðamálaráðherra þar á meðal. Þingmennirnir hafa allir lýst vilja sínum til að vinna að farsælli lausn sem gagnist nemendum, rekstri háskólans og þeirri byggð sem þjónustað hefur skólann í áratugi. Að okkar mati blasir við að ráðast þurfi í frekari greiningu á þeim tækifærum sem felast í námsumhverfinu á Laugarvatni áður en lokaákvörðun verður tekin. Nemendum í kennaranámi hefur fækkað í öllum deildum eftir lengingu kennaranámsins og íþróttakennaranámið er engin undantekning en tækifærin á Laugarvatni felast í aukinni þörf fyrir fagmenn á sviði lýðheilsu. Ég vil spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hvort hann hafi beitt sér fyrir því að háskólaráð fresti ákvörðun sinni á meðan sveitarfélagið, ráðuneytið og háskólinn vinni saman að frekari greiningu og kynningu á þeim tækifærum sem felast í námsumhverfinu á Laugarvatni. Telur hæstv. ráðherra það ásættanlegt að þjónusta Háskóla Íslands við landsbyggðina fari minnkandi og að eina háskólastofnunin á Suðurlandi sé lögð af án raunverulegra tilrauna til að sporna við fæti? Telur hæstv. ráðherra rök háskólans réttlætanleg og nægileg til að flytja nám og störf frá landsbyggðinni til Reykjavíkur með þessum hætti? Hefur málið verið rætt í hæstv. ríkisstjórn sem meira að segja vill kenna sig við Laugarvatn?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og vil segja í upphafi að ég hef ekki með neinum hætti beitt mér eða reynt að hafa áhrif á dagskrá háskólaráðsfunda, hvað þar er tekið fyrir eða hvenær. Ég tel reyndar að það væri ekki við hæfi að menntamálaráðherra, hvorki ég né nokkur annar, gerði það. Ég get haft mínar skoðanir á ýmsu sem háskólinn gerir en ég á ekki að hlutast til um dagskrá háskólaráðsins eða innri málefni skólans. Háskólinn nýtur mikils sjálfstæðis, það er varið með lögum, og hann þarf að taka ákvarðanir um sín innri málefni og bera ábyrgð á þeim. Reyndar hafði mér skilist að þessu máli hefði verið frestað nú þegar, frestað um einhverjar vikur að taka endanlega ákvörðun, en hv. þingmaður bendir á að málið sé til fyrirtöku í ráðinu í dag. Hvað varðar rök háskólans og réttlætingu ætla ég ekki að leggja dóm á það. Ég held þó að allir séu sammála um að háskólinn hafi veigamikið hlutverk fyrir þjóðina alla, bæði höfuðborgarsvæðið og landsbyggðina. Háskólinn er með ýmsa starfsemi sem nýtist um land allt, má alveg örugglega bæta við, og ég veit að háskólinn hefur metnað til að gera þetta sem best. Háskólinn verður þó að hafa svigrúm til að taka sínar ákvarðanir á sínum forsendum. Ég held að það gangi ekki að menntamálaráðherra beiti sér þar en það er alveg sjálfsagt og eðlilegt að hv. þingmenn bæði hafi skoðun á málinu og beiti sér. Það er alveg eðlilegt en hvað varðar ráðherra þarf auðvitað allt að vera innan marka laga.

Herra forseti. Hér er ekki bara um rekstrarmál Háskóla Íslands að ræða. Hér er um pólitískt mál að ræða, bæði menntapólitískt og byggðapólitískt. Það sem farið hefur verið fram á er að fresta þessari ákvörðun um eitt ár og leggja fjármagn til þess að greina betur stöðu skólans, hvernig mætti markaðssetja skólann og styrkja háskólaþorpið í Bláskógabyggð um leið. Ég minni á að hæstv. ríkisstjórn stóð að baki flutningi Fiskistofu til Akureyrar vegna byggðasjónarmiða. Það kostaði miklu fleiri milljónir en hér er farið fram á. Það er aðeins verið að fara fram á að fresta ákvörðun um eitt ár og gera raunverulega tilraun til að styrkja námið. Það er hvorki hægt að fara svona með deildina né samfélagið sem hefur þjónað skólanum. Þetta er pólitískt mál og það á að leysa það á pólitískum vettvangi en ekki eingöngu út frá rekstrartölum Háskóla Íslands.

Virðulegi forseti. Það verður ekki bæði sleppt og haldið í þessu. Háskólinn hefur sitt sjálfstæði og það er tryggt með lögum. Þar undir eru ekki bara rekstrarleg málefni skólans, það er líka stefna hans og áherslur. Það fyrirkomulag sem hann hefur komið sér upp er að ráðherrann sé ekki að hlutast til um einstakar ákvarðanir háskólaráðsins. Síðan er hitt alveg rétt að það skiptir máli og ég treysti því og trúi að háskólaráðið horfi til allra þeirra sjónarmiða sem hv. þingmaður lýsti hér. Það að bera þetta hins vegar saman við flutning Fiskistofu finnst mér sýna að það skorti nokkuð upp á - ég tel með engum hætti hægt að bera þau tvö mál saman, virðulegi forseti, annars vegar þá löggjöf sem gildir um sjálfstæði Háskóla Íslands og síðan flutning á einstökum opinberum stofnunum. Mér finnst þetta algjörlega fráleitur samanburður en um leið lýsir hann nokkuð þessu máli, að menn geta ekki bæði átt kökuna og étið hana, annaðhvort eru lög um Háskóla Íslands og sjálfstæði hans þar með eða ekki. Ráðherra getur ekki labbað bara inn í stofnunina og hlutast þar til um dagskrá funda, hvenær 

Virðulegi forseti. Mig langar að beina spurningum til hæstv. fjármálaráðherra um stöðu ungs fólks á Íslandi, sérstaklega ungra barnafjölskyldna og ungs menntafólks. Staðreyndin er sú að þrátt fyrir uppgang í samfélaginu, þann sama uppgang og hæstv. ráðherra verður oft tíðrætt um, hefur ein kynslóð, ef við lítum heilt yfir, setið eftir í efnahagslegu tilliti. Þetta er unga fólkið. Við þekkjum umræðuna um suma aðra hópa í samfélaginu sem hafa það ekki nógu gott og það eru auðvitað öryrkjar og sumir aldraðir, en það sem ég vil ræða í dag er ekki um einhverja hópa innan ákveðins mengis heldur í raun heila kynslóð. Það er ungt fólk sem vinnur hörðum höndum að því mennta sig, það er að eiga börn, það er að reyna að koma sér upp húsnæði fyrir sig og sína og það er að sanna sig og vinna sig upp í starfi. Þetta er fólkið sem borgar öll þau gjöld sem fylgja börnum og eru stór partur af heimilisbókhaldinu. Þetta eru gjöld eins og fyrir leikskóla, frístundaheimili, skólamáltíðir, íþróttaiðkun, tónlistarnám og annað slíkt. Þetta er fólkið sem er að kaupa sér sína fyrstu íbúð og er að spara fyrir útborgun. Þetta er fólkið sem hefur ekkert forskot á markaðnum, engar eignir til að setja upp í. Meðan á sparnaðinum stendur borgar þetta sama fólk oftast himinháa leigu. Í ágætri úttekt Fréttatímans á föstudaginn var gerður samanburður á efnahagslegri stöðu aldurshópa í íslensku samfélagi. Á meðan kjör miðaldra og eldra fólks eru í dag nokkuð betri en þau voru um aldamótin eru kjör ungs fólks umtalsvert lakari, tekjur lægri og eignastaða verri. Á þessum uppgangstímum eru samkvæmt greiningu frá ASÍ fleiri Íslendingar að flytja frá landinu en flytja til þess. Þetta hefur aldrei áður gerst á uppsveiflutímum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi engar áhyggjur af þessu. Hann heldur um peningaveskið og sér til dæmis væntanlega fram á aukin útgjöld til heilbrigðismála vegna öldrunar þjóðarinnar. Fólkinu sem borgar megnið af sköttum til þess að standa undir því 

Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að það er unga kynslóðin sem kom einna verst frá hruninu. Þá er ég kannski sérstaklega að vísa til þeirrar kynslóðar sem hafði, þegar bankarnir féllu og verðbólgan fór upp úr öllu valdi, nýlega komið inn á húsnæðismarkaðinn. Staðreyndin er sú að þeir sem voru í þeirri stöðu töpuðu eigin fé sínu og í heildina varð eiginfjárstaða þess hóps neikvæð. Okkur hefur orðið verulega ágengt í að rétta hlut þessa hóps en eftir sem áður stendur unga fólkið á Íslandi frammi fyrir nokkuð erfiðum aðstæðum. Ég held þó að ekki sé allt svart í þessu. Við skulum nefna nokkur dæmi. Í fyrsta lagi: Atvinnustig er mjög hátt. Slakinn er farinn úr hagkerfinu. Eitt helsta hagsmunamál í efnahagslegu tilliti fyrir ungt fólk er að geta fengið starf að loknu námi. Þær aðstæður eru til staðar í hagkerfinu í dag. Það er stórmál. Næsta atriði er aðgengi að lánum. Aðgengi að lánum hefur verið nokkuð gott og við höfum séð stóraukningu í fyrstu íbúðakaupum að undanförnu, þ.e. hlutfall ungs fólks sem er að taka lán fer vaxandi. Við höfum líka búið við stöðugleika í verðlagi, sem skiptir máli. Lægstu laun hafa verið að hækka samkvæmt nýjustu kjarasamningum og kaupmáttur ráðstöfunartekna að vaxa. Hann fór upp um 5% 2014 og nærri 7% 2015. Þannig að ég held að myndin sé ekki alveg svona dökk eins og hv. þingmaður lýsir. Vegna allra þeirra gjalda sem er vísað til verður að segjast eins og er að það er samspil af því sem við erum að gera í þinginu og hins vegar 

Hæstv. forseti. Ég er bara ekki sammála þessu. Mér finnst ríkisstjórnin ekki hafa hjálpað ungu fólki. Alls ekki. Og einmitt ekki hjálpað því til að hjálpa sér sjálft. Við erum ekkert að biðja um mikið. Ég vil ekki sjá eitthvert rosalegt bótakerfi í kringum ungar fjölskyldur. Ég vil og við í Bjartri framtíð að skólastigin séu til dæmis ókeypis. Þetta er bara það sem við þurfum til þess að hafa almennilegt samfélag. Fólk á ekki að þurfa að borga himinhá gjöld fyrir ungbarnaleikskóla til þess að geta hent sér aftur út á vinnumarkaðinn til að borga og halda uppi hagvexti og til að halda hjólunum gangandi. Þetta er algert rugl. Fæðingarorlofið er þannig að fólk getur ekki nýtt sér það. Feður nýta sér það ekki af því að það er svo dýrt fyrir fjölskyldurnar. Fólk getur ekki haldið áfram að borga af lánum sem það tekur. Við höfum verið að sjá í nýjustu tölum að fólk nýtir ekki allan tímann í fæðingarorlofi sínu af því að þakið er allt, allt of lágt. 

Herra forseti. Eins og ég nefndi eru sum þeirra mála sem hér eru nefnd ekki á okkar valdsviði, þau eru hjá sveitarstjórnarstiginu. Það á sérstaklega við um leikskólana. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni um fæðingarorlofið. Það hefur verið þrengt um of að réttindum fólks til töku fæðingarorlofs og ég hef margoft talað fyrir því að gera þurfi betur þar. Við höfum verið með aðra forgangsröðun. Við höfum lagt áherslu á aðra málaflokka. En það er komið að því að styrkja fæðingarorlofstökuréttinn. Ég verð líka að halda til haga séreignarsparnaðarleiðinni sem milli 30 og 40 þúsund manns nýta sér, skattafslátt til að safna fyrir höfuðstól til fyrstu íbúðakaupa. Ég held að eitt helsta hagsmunamál ungu kynslóðarinnar í dag sé að stjórnvöld grípi til markvissari aðgerða til þess að styðja fyrstu íbúðakaupendur enn betur en gert er í dag. Í þeim tilgangi hefur þingið til úrvinnslu nokkur frumvörp frá húsnæðismálaráðherra. Við hyggjumst koma með frekari frumvörp til að styrkja þennan rétt, til dæmis að framlengja réttinn til þess að taka út séreignarsparnað til fyrstu íbúðakaupa og fleira mætti nefna 

Virðulegi forseti. Í febrúar 2015 óskaði hv. 3. þm. Reykv. s., Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, eftir sérstakri umræðu við hæstv. forsætisráðherra um afnám verðtryggingar, en ekki var orðið við því. Hv. þingmaður, hinn sami, hefur lagt fram frumvarp um afnám verðtryggingar sem er 461. mál og liggur fyrir þinginu. Það hefur litið þannig út að hæstv. forsætisráðherra þori ekki að tala um þetta mál, heldur hefur hann beint fyrirspurninni til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem er yfir málaflokknum. Það verður því að gera ráð fyrir því að hæstv. fjármálaráðherra tali fyrir ríkisstjórnina í málaflokknum. Ég geri fastlega ráð fyrir því að hæstv. ríkisstjórn hafi rætt málið. En ég verð að segja fyrir mig að mér finnst þetta allt orðið hið vandræðalegasta mál, hvernig umræðan um þetta hefur þróast hér á þinginu, eða hefur öllu heldur ekki þróast. Mér hefur alltaf fundist það svolítið skrýtin spurning hvort maður sé hlynntur verðtryggingu eða ekki. Mér finnst réttara að spyrja hvort maður sé hlynntur því að val um verðtryggð lán sé til staðar eða ekki. Sömuleiðis þykir mér umræðan í meginatriðum snúast um vexti og auðvitað verðbólgutilhneigingu krónunnar. En ég velti fyrir mér sjónarmiðum hæstv. ráðherra í þeim efnum og sér í lagi sjónarmiðum ríkisstjórnarinnar. Ekkert bendir til þess, að mínu mati, að með afnámi eða banni á verðtryggingu mundu vextir lækka. Ég veit að til eru hugmyndir um slíkt, en sá sem hér stendur er ekki mjög trúaður á þær. Ég ber auðvitað fulla virðingu fyrir því að aðrir hafi önnur sjónarmið og ég vænti þess að þau komi fram í þessari umræðu, en mig langar sérstaklega að vita hvað hæstv. fjármálaráðherra finnst um það. Núna borgar fólk sem er með óverðtryggð lán miklu hærri upphæðir en fólk sem er með verðtryggð lán, enda er verðbólga ekki mikil eins og er. En það getur breyst. Ef við tökum mið af sögunni þá kemur það til með að breytast með tímanum. Þess vegna eru verðtryggð lán jú til. Þau eru til þess að sparifjáreigendur og lánveitendur sjái sér nokkurn hag í því að lána til lengri tíma. En með krónu, sem hefur þessa sterku verðbólgutilhneigingu, er ekki hægt að gera langtímafjármálaskuldbindingar að mínu mati, til 40 ára eða svo, án þess að einhver tæki séu til að vega upp á móti verðbólgutilhneigingunni. Þessi valkostur sem við búum við í dag heitir verðtrygging og er eðlilega umdeilt fyrirbæri og auðvitað sérstaklega og aðallega eftir hrun eða verðbólguskot. Vandinn er augljós að mínu mati, háir vextir verða áfram jafnvel án verðtryggingar. Fólk getur tekið óverðtryggt lán í dag. Það er í raun og veru ekkert sem hindrar fólk í að gera það nema háir vextir og í beinu framhaldi há greiðslubyrði. Ég velti því stundum fyrir mér hvaða vandamál það er nákvæmlega sem fólk vill leysa með því að banna verðtryggingu. Ég sé ekki betur en að eitt val sé einfaldlega tekið burt, sem fólk ætti að geta hafnað ef valkosturinn er svona bölvanlegur til að byrja með. Einhver sagði á sínum tíma og að mínu mati er svolítið til í því: Þjóðin gæti afnumið verðtryggingu sjálf með því að hætta að taka verðtryggð lán. Það gæti hún gert. En hún gerir það ekki vegna þess að þá er hún neydd til að taka lán sem eru óverðtryggð og þar af leiðandi með himinháum vöxtum, upp á 8% eða svo +/- 0,5. Mér finnst því verulega við hæfi, í ljósi kosningabaráttunnar 2013 og loforða Framsóknarflokksins, sem ég veit að hæstv. fjármálaráðherra tók ekki þátt í, að það komi hér fram á þinginu, í formi sérstakrar umræðu og umræðu um frumvarp hv. þingmanna Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur og Helga Hjörvars, hvert viðhorf þingmanna er til verðtryggingarinnar. Ég vona að við getum þá komið fram með þau sjónarmið sem talin eru réttlæta það að banna þetta fyrirbæri, verðtrygginguna. Eins og ég sagði hér áður þá ber ég fulla virðingu fyrir þeim sem eru á móti þessum valkosti og telja hann efnahagslega skaðlegan. En þá þurfum við að ræða það hér og þá eiga hæstv. ráðherrar að ræða það við þá þingmenn sem óska eftir þeim umræðum. Ég lít ekki svo á að maður sé ýmist hlynntur verðtryggingu eða ekki, heldur valkostinum. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann sé hlynntur valkostinum. Hvort ríkisstjórnin áformi að afnema eða takmarka verðtryggingu með einhverjum hætti. Og síðast en ekki síst spyr ég hvort hæstv. ráðherra muni styðja að umrætt frumvarp hv. þingmanna Samfylkingarinnar fái hér fulla meðferð þingsins.

Herra forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að ræða þessi mál og vil segja hér í upphafi að mér finnst hv. þingmaður nálgast viðfangsefnið af yfirvegun. Ég fagna því að menn séu tilbúnir til að ræða þetta á þeim forsendum og með málefnalegum hætti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna er rætt um viljann til að afnema verðtryggingu af nýjum neytendalánum. Eins og menn þekkja var skipuð sérstök nefnd til að fara yfir það og skýrsla nefndarinnar liggur fyrir. Einn nefndarmaður skilaði séráliti sem ég ætla ekki að gera sérstaklega grein fyrir hér. Þetta er nokkuð þétt skýrsla. Hún fjallar um eðli verðtryggingarinnar. Í skýrslunni eru tillögur um það hvernig við getum þrengt að almennri notkun verðtryggingarinnar og hvers vegna það er æskilegt. Hér gefst ekki svigrúm til að fara yfir öll efnisatriði skýrslunnar, en ég ætla hins vegar að nefna að í skýrslunni eru færð fyrir því mjög sterk rök að það fyrirkomulag sem við höfum haft á lánamarkaði, með jafn útbreiddri notkun verðtryggingar og raun ber vitni, hafi í för með sér vissa galla. Á bls. 15 í skýrslunni er sérstaklega talað um helstu galla verðtryggingar. Ég ætla að nefna hér nokkra punkta upp úr skýrslunni. Rætt er um misvægi óverðtryggðra launa og verðtryggðra lána á verðbólgutímum, sem sagt að lánin rjúki upp og launin verði miklu seinni að taka við sér og jafnvel að eignaverð falli á sama tíma. Við þekkjum það frá 2009. Það hefur tekið langan tíma að finna nýtt jafnvægi í þessu. Nú eru eignir væntanlega almennt að komast upp fyrir verðbólguskotið. Laun hafa líka náð að vinna upp fallið í kaupmætti sem varð út af verðbólguskotinu, en þetta er einn af ókostunum. Það er hætta á yfirveðsetningu vegna þessa. Hver kannast ekki við það? Við vorum með yfirveðsett heimili um allt samfélagið í kjölfar verðbólguskotsins sem kom. Það er ákveðinn freistnivandi til útlánaþenslu, þ.e. mjög löng jafngreiðsluverðtryggð lán gefa fólki tækifæri til að taka lán þar sem fólk er í raun ekki að greiða í hverjum mánuði alla vaxtabyrðina, heldur taka hana að hluta til að láni, sérstaklega við þær aðstæður að verðbólga rís aðeins. Það eru neikvæð áhrif á virkni peningastefnunnar eins og hér er rakið. Hér er ekki tími til að fara í öll þessi atriði, en þetta skiptir miklu máli. Nefndin lagði til að við mundum sérstaklega skoða tvennt; annars vegar að hækka lágmarkstíma verðtryggðra lána úr fimm árum upp í tíu fyrir neytendalán. Það höfum við verið með til skoðunar. Við höfum fengið umsögn Seðlabankans sem veltir upp kostum og göllum þess að gera þetta, leggst ekki alfarið gegn þessu, en varar við því við ákveðnar aðstæður. Úr því erum við að vinna og við erum að byggja undir það að geta tekið ákvörðun um þessa tillögu. Hin tillagan var síðan sú að við mundum taka af markaði 40 ára verðtryggð jafngreiðslulán. Það sem við höfum verið að gera í ráðuneytinu er að afla upplýsinga um það hvaða áhrif það hefði á neytendur, þ.e. hversu hátt hlutfall þeirra sem hafa verið að taka þetta löng lán mundi ekki standast greiðslumat á 25 ára láni sem nefndin leggur til að við mundum vísa fólki í. Nú er ég ekki kominn með svör frá öllu fjármálakerfinu, en við erum komin með mjög marktæk gögn sem sýna að það geti verið þannig að allt að 40%, og jafnvel umfram það, þess fólks sem tekur 40 ára jafngreiðslulán mundi ekki standast greiðslumat á 25 ára láni. Hvaða fólk er það? Það er fólkið sem hefur minnst á milli handanna. Nú verður að halda því til haga að í skýrslunni kom skýrt fram að þetta yrði krefjandi fyrir þennan hóp og að grípa yrði til mótvægisaðgerða. Það er úr þessu sem við erum að vinna. Í hve miklum mæli er í sjálfu sér hægt að grípa til mótvægisaðgerða? Ættum við mögulega að hafa þennan valkost áfram inni fyrir allra tekjulægsta fólkið? Varla viljum við gera breytingu sem á endanum leiðir ekki til annars en þess að eitt lánaformið fer út og ríkið þarf síðan að styðja við þann hóp sem helst notaði það lánaform með stórauknum bótagreiðslum? Ég held að það sé enginn að ræða um það  Þetta er nokkuð flókið viðfangsefni og ég vísa í skýrsluna til dýpri skilnings á eðli verðtryggingarinnar og þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Ég tel að til mikils sé að vinna, að draga úr almennri notkun hennar, en það verður að gerast þannig við séum 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að ræða verðtrygginguna í þingsal. Hæstv. forsætisráðherra hefur ekki séð sér fært að ræða verðtryggingu hér og þingmenn Framsóknarflokksins hafa gert hæstv. fjármálaráðherra að blóraböggli fyrir því að ekki sé hægt að efna kosningaloforð flokksins. Verðtrygging fjárskuldbindinga er eitt af séreinkennum íslenska fjármálamarkaðarins. Víðtæk verðtrygging neytendalána þekkist ekki í neinu þróuðu hagkerfi sem hlýtur að segja sína sögu um hversu eftirsóknarverð verðtrygging í raun er. Við hljótum því að stefna að því að verðtryggingin verði afnumin og íslenskur lánamarkaður verði svipaður og í nágrannalöndum okkar. Ég hef því, ásamt hv. þm. Helga Hjörvar, lagt fram frumvarp um bann við verðtryggingu neytendalána. Þetta er einfalt frumvarp og nær markmiðum sínum hratt og örugglega. En það er auðvitað ekki eina færa leiðin að því markmiði að banna verðtryggingu. Það eru því nokkur vonbrigði að ríkisstjórnin aðhefst ekkert í málinu. Engin frumvörp eða skref tekin að því markmiði. Ég minni á skýr loforð í þessum efnum og væntingar fólks um breytingar. Verði ekkert aðhafst mun traust fólks á stjórnmálum enn minnka og vantrú vaxa. Ég vil minna hæstv. fjármálaráðherra á að fjármálaráðuneytið hefur mótað þá stefnu að á árunum 2014–2017 skuli 60–90% af lánum ríkisins vera óverðtryggð og að af heildarskuldum ríkissjóðs skuli aðeins 23% vera verðtryggðar við árslok 2017. Ríkissjóður er sjálfur að færa sig úr verðtryggðum lánum í óverðtryggð. Það kemur ekki á óvart því rannsókn á vegum Lánamála ríkisins sýndi að ríkissjóður hafði sparað sér 35 milljarða króna á núvirði á árunum 2003–2014 með því að gefa frekar út óverðtryggð skuldabréf. Ég vil að lokum minna hæstv. fjármálaráðherra á að ríkisstjórnin hefur 

Herra forseti. Það er nokkur skaði að hæstv. forsætisráðherra og formaður Framsóknarflokksins skuli ekki vera hér til svara eða að minnsta kosti viðstaddur umræðuna, með fullri virðingu fyrir hæstv. fjármálaráðherra að sjálfsögðu, því að það var Framsóknarflokkurinn og ekki síst formaður hans sem lofaði afnámi verðtryggingar eftir kosningar. Ég var í kosningabaráttunni í Norðausturkjördæmi þar sem hæstv. forsætisráðherra er í framboði og man mjög vel að fjöldi fólks upplifði það þannig að þetta loforð þýddi að verðtrygging ætti bara að hverfa með öllu af yfirborði jarðar, bæði af þegar veittum lánum og nýjum. Þannig upplifði fólk þetta í stórum stíl og kaus út á það, rétt eins og það kaus út á það að 300–350 milljarðar af skuldum heimilanna mundu gufa upp daginn eftir að Framsókn yrði kosin til valda.  Varðandi verðtrygginguna er það að sjálfsögðu rétt og ein af niðurstöðum þessarar skýrslu að hið mikla umfang hennar í hagkerfinu er mikið böl og það er vandamál hvernig við vinnum okkur út úr því. Þess vegna höfum við sem höfum reynt að tala um þetta ábyrgt og forðast lýðskrumið lengi verið talsmenn þess að draga úr vægi verðtryggingarinnar eins og mögulegt væri, en það þarf að gera yfirvegað og skipulega. Vandamálið í grunninn er samt ekki verðtryggingin og má þá skjóta mig fyrir að segja þetta. Vandamálið er hvað fjármagnið er dýrt á Íslandi, hvað það tekur mikið til sín, hvað það er óviðráðanlegt fyrir tekjulágt fólk að eignast húsnæði meðan vaxtastigið í landinu er svona rosalega hátt. Ef það er niðurstaðan að lánskjör á breytilegum vöxtum til styttri tíma eru óviðráðanleg hvað greiðslubyrði snertir fyrir stóran hluta landsmanna verðum við auðvitað að taka það alvarlega áður en við stígum einhver lítt yfirveguð skref í þessum efnum. Það er það sem þarf 

Hæstv. forseti. Ég fagna þessari umræðu um verðtrygginguna og þakka málshefjanda, hv. þm. Helga Hrafni, fyrir að taka þetta mál hér fyrir og hæstv. ráðherra fyrir innleggið. Hæstv. ráðherra fór mjög vel yfir skaðsemi verðbólgu og óstöðugleika sem kemur mjög vel fram í þeirri skýrslu sem verðtryggingarhópurinn skilaði. Það er mjög þétt skýrsla, ég tek undir það. Jafnframt kemur þar vel fram að þetta mikla umfang verðtryggingar í hagkerfinu veldur okkur vanda og er hluti af því að halda hér uppi háu verði á peningum. Það kemur jafnframt vel fram í þessari skýrslu. Ég lít ekki svo á að við séum að banna eitt eða neitt. Við erum að breyta lánafyrirkomulagi, við erum að draga úr gríðarlegu umfangi verðtryggingar. Það er nauðsynlegt út frá hagstjórnarlegum sjónarmiðum. Og ekki bara það, við erum nýbúin að samþykkja lög um opinber fjármál og erum að tala um aga í stjórnsýslu og það þarf jafnframt að kalla fram aga í hagkerfinu. Aginn felst í því að verðtryggingin á að heita sínu rétta nafni. Hún á að heita vextir, þetta eru breytilegir vextir. Lánveitandinn verður að kostnaðarmeta þegar hann veitir lán og taka tillit til raunvaxta þannig að hann gefi þá upp kostnaðinn við að veita lánið og lántakinn viti hvaða kostnað hann er að takast á hendur og geti þá metið í hvað hann ætlar að nýta lánið. Þannig nær aginn út yfir allt þjóðfélagið. Þetta er kannski kjarni máls í því hvers vegna nauðsynlegt 

Virðulegi forseti. Kosningaloforðin fyrir síðustu kosningar um afnám verðtryggingar voru auðvitað allt of digurbarkaleg. Ég býst við að við munum ekki sjá svoleiðis loforð fyrir næstu kosningar vegna þess að auðvitað er málið flókið eins og m.a. þessi umræða sýnir. Ég og við í Bjartri framtíð viljum að sjálfsögðu losna við verðtrygginguna. Við viljum ekki að lánamarkaðurinn á Íslandi sé verðtryggður. Verðtryggð lán eru mikil meinsemd og þau geta komið illilega aftan að lántakendum eins og sýndi sig í hruninu og þar fram eftir götunum. En við höfum hins vegar sagt að við megum ekki missa fókusinn á grundvallarverkefnið sem er að styrkja grundvöll efnahagslífsins, gera hann þannig að boðið verði upp á lága vexti á húsnæðislánum. Núna metur markaðurinn það einfaldlega þannig að of mikil áhætta sé í íslensku efnahagslífi. Þess vegna er fjármagnið dýrt. Þetta sjáum við bara með því að skoða efnahagssöguna, hér verða ítrekað mjög stórar sveiflur í verðbólgu og verðtryggingin er einfaldlega leið markaðarins til þess að reyna að tryggja sig gegn því. Hvert er hið raunverulega markmið? Viljum við ekki sjá á Íslandi þannig efnahagsumhverfi að við getum treyst því að hér verði óverðtryggð lán með kannski 2–3% vöxtum, sem er þó meira en í mörgum nágrannaríkjunum? Ef við teljum að þetta sé hægt - og við í Bjartri framtíð teljum að þetta sé t.d. hægt með því að ganga í myntsamstarf við Evrópu og höfum haldi því á lofti í þessari umræðu - þá eigum við að stefna að því marki. Þá verður verðtryggingin óþörf. Vægi hennar hefur verið að minnka á undanförnum árum með auknu framboði á óverðtryggðum lánum og það er mjög gott. En ég held að verðtryggingin hverfi ekki fyrr en við erum búin að ná markmiðinu um stöðugt efnahagslíf.

Virðulegi forseti. Þetta mál er búið að vera ansi vandræðalegt fyrir hæstv. ríkisstjórn, sérstaklega hæstv. forsætisráðherra fyrir að vilja ekki koma í þingsal og ræða þetta mál. Verðtryggingin er nokkuð sem við á Íslandi höfum þurft að búa við í hálfa öld, ef ekki lengur. Verðtryggingin er þannig lagað séð ekki slæm í eðli sínu. Það virðist vera möguleiki í flestum löndum að vera með verðtryggð lán en þá er samt sem áður einnig möguleiki að vera með óverðtryggð lán. Vandamálið við íslenskt efnahagslíf er að það er ekki raunverulegur möguleiki að vera með óverðtryggð lán. Það er möguleiki á blaði en ekki raunverulegur möguleiki fyrir þá sem ætla að taka lánið. Hins vegar er líka annað sem við þurfum að horfa á í þessu samhengi og það er gjaldmiðillinn. Íslenska krónan er agnarsmár gjaldmiðill sem reynir að berjast við jötna. Þeir sem vilja halda í þennan agnarsmáa gjaldmiðil þurfa að rökstyðja hvernig þeir ætla að gera það með þessari verðbólgu, með þessari verðtryggingu sem sumir hverjir vilja afnema, rökstyðja hvernig þeir hugsa sér efnahagslíf á Íslandi með þessu móti. Það skiptir ekki máli hversu mikill agi er í fjármálum. Það skiptir ekki máli þótt það sé komið nýtt kerfi til að búa til fjárlög. Það sem skiptir máli er að við séum með gjaldmiðil sem virkar í alþjóðasamhengi, gjaldmiðil sem er einhvers virði þegar öllu er á botninn hvolft. Íslenska krónan, eins fallega og hún lítur út, og hugmyndin um hana virðist ekki neitt sérstaklega gjaldgeng. Hún virðist að miklu leyti vera rótin að þessum vanda öllum saman.

Hæstv. forseti. Ég hef í raun og veru aldrei almennilega áttað mig á því af hverju gerðar eru kröfur um að banna verðtryggingu. Hvað er verðtrygging? Þetta er auðvitað bara eitt form á breytilegum vöxtum, þetta er bara hlutlæga aðferðin, ekki spá. Þetta hefur auðvitað galla, verðtryggingin hefur galla, það er freistnivandi, að taka hærra lán en maður þarf o.s.frv. Við tölum um að vandamálið sé dýrt fjármagn. Við erum alltaf að tala um afleiðingar, aldrei hvar orsökin liggur. Af hverju er lánsfé dýrt? Af hverju er verðbólga? Það eru tvö lykilatriði til að koma í veg fyrir slíkt  En allt í einu erum við komin í umræðu um að banna hluti, tala um allt annað sem skiptir ekki máli. Við græðum ekkert á því. Tölum um grundvallaratriði.

Forseti. Verðtryggingin varð ekki til af sjálfri sér og hún verður varla afnumin nema eitthvað komi í staðinn. Hvað getur komið í staðinn fyrir verðtrygginguna? Jú, vextir geta komið í stað verðtryggingar. En þeir vextir þurfa að vera háir. Jafnvel nú þegar verðbólgan er í lágmarki eru óverðtryggðir vextir á milli 7 og 8%. Það eru mjög háir vextir. Eins og launakjör og lífskjör, matarverð og annað er hér á landi þá getur engin venjuleg manneskja ráðið við fasteignalán með yfir 7% vöxtum. Mönnum hefur dottið í hug að banna verðtryggð lán sem eru lengri en 25 ár, sem sagt 40 ára lán sem hafa verið kölluð Íslandslán, en þau eru samt einu lánin sem margir ráða við að borga af. Vissulega eignast fólk ekki mikið í fasteigninni á fyrstu 15 árunum eða jafnvel eitthvað lengur. En það hefur öruggt húsnæði og það hefur fólk ekki ef það er á leigumarkaði í dag. Ef verðbólgu er haldið í skefjum þá er verðtryggingin ekki til vandræða. En það leiðir til vandræða hve vextir eru háir hér á landi. Það er vegna krónunnar. Það er vegna þeirra kjara sem lánastofnanir fá, sem eru háir vextir. Og ef það er eitthvað annað en það þá er vaxtaokur hjá bönkum og þá þarf að finna leiðir til að leiðrétta það. Það er engin lækning að afnema verðtryggingu, en fólk á að hafa val. Menn eiga að hafa val um að taka verðtryggð lán eða óverðtryggð lán. Stóra áskorunin, forseti, hlýtur hins vegar að vera að gera vaxtaumhverfið sambærilegt við það sem gerist í öðrum löndum hvort heldur er fyrir fólk eða fyrirtæki. Hvernig verður það gert? Það verður gert í samstarfi við aðrar þjóðir.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, ég held að hún sé löngu tímabær. Ef verðtryggingin er verðbólguhvetjandi verður verðbólgan meiri en ella og óvissan eykst og það má spyrja sig hvort verðbólgan lækki ef kerfið verður afnumið og verðtryggingin verði þá óþörf þannig að óvissan mundi minnka. Við hljótum líka að velta því fyrir okkur hvers vegna vaxtahækkanir Seðlabankans hafa svona lítil áhrif á neysluhegðun landans þrátt fyrir jafna greiðslubyrði verðtryggðra lána. Með því viðhöldum við verðbólgunni. Með þessum vítahring sífelldrar hækkunar Seðlabankans á vöxtum sem á að vera og hefur í gegnum tíðina verið tilraun til að sporna gegn verðbólgunni í gegnum allar miðlunarleiðir peningamálastefnunnar gerist það alltaf að fjármagnsinnflæði verður vegna vaxtamunarviðskipta, gengi krónunnar sveiflast, inn- og útflutningurinn skekkist og viðskiptahalli myndast, sem þarf svo að leiðréttast með gengisbreytingum sem á endanum koma fram í höfuðstól verðtryggðra lána. Þetta þekkjum við Íslendingar og höfum þekkt of lengi. Mér fannst ágætt að heyra ráðherra segja að það væri verið að skoða hvaða leiðir er hægt að fara til að minnka vægi verðtryggðra lána. Það var líka áhugavert að heyra að 40% fólks hafa hugsanlega ekki tækifæri til að taka lán ef verðtryggingin verður algerlega afnumin. Ríkisstjórnin er að reyna að efla leigumarkaðinn með byggingu nýrra húsa sem eru samt ekki komin á koppinn og við þurfum að fjölga valkostum fyrir fólk sem vill kaupa sér húsnæði með óverðtryggðum lánum, með föstum vöxtum þannig að greiðslubyrðin sé viðráðanleg bæði ungu fólki og tekjulágu fólki. Það er ekki hægt að segja annað en að verðtryggingin viðhaldi óstöðugleika í íslensku hagkerfi. Hún hefur gríðarleg áhrif á stöðu heimila. Við verðum með öllum ráðum að finna einhverjar leiðir til að draga úr vægi hennar og, eins og hér kom fram, auka 

Hæstv. forseti. Ég ætla í seinni ræðu minni að byrja á spurningu sem mér finnst afar góð: Af hverju ekki bara að hafa val? Val í dag er í raun og veru nauðung. Eins og komið hefur mjög skýrt fram er greiðslubyrði á óverðtryggðum lánum of þung fyrir mjög mikinn fjölda þannig að fólk neyðist til þess að taka á sig byrðar inn í framtíðina sem eru tvisvar sinnum dýrari en að taka óverðtryggð lán þótt þau séu með jafn háum vöxtum og eru í dag. Þetta er það sem veldur vandkvæðum í því að takast á við meginmarkmiðin í hagstjórn sem eru auðvitað stöðugleiki og lægri vextir. Hver yrði afleiðingin af því að breyta, mér er illa við að segja banna, verðtryggingunni? Það verður áfram til neysluvísitala. Lánveitandinn verður áfram að horfa til raunvaxta. Neysluvísitala mun áfram mæla verðlagsbreytingar þannig að þegar lánveitandinn kostnaðarmetur lán sitt tekur hann tillit til raunvaxta. Það sem mun hins vegar breytast er að hann mun taka ábyrgð til jafns við lántakann á breytingum á verðlagi inn í framtíðina. Það er sanngjarnt. Það mun jafnframt verða til þess að slíkir óverðtryggðir vextir verða viðráðanlegir. Það mun hvetja stjórnvöld til að fara í mótvægisaðgerðir, framlengja séreignarsparnaðarstefnuna sem er afar skynsamleg. Þannig að til lengri tíma mun Seðlabankinn þurfa að hækka það eina stjórntæki sem hann hefur vegna þess að undirliggjandi 4–5% verðbólga yrði mögulega 11–14% ef hann hefðist ekki að. Við höfum verið með verðstöðugleika í tvö ár, hann er afar dýrmætur. Við höfum því tækifæri núna eftir þessa faglegu og vönduðu vinnu stjórnvalda með skýrslunni, með athugunum á því hvar ungt fólk er statt í dag 

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu. Mér þykir hún mjög mikilvæg og verð að segja að ég hef aldrei skilið hvað sérstaklega framsóknarmenn eru að ræða um með að banna verðtryggingu. Mér finnst það fráleitt því að þetta er einkenni á vandamálinu en ekki orsök. Orsökin er auðvitað óstöðugleiki í hagstjórn og hátt vaxtastig bankanna af því að þeir ætla að tryggja sig. Þeir tryggja sitt fjármagn og munu alltaf gera það. Mér fannst samt mjög áhugavert að heyra skoðun hv. þm. Willums Þórs Þórssonar um verðtrygginguna. Ég skil hvað hann er að fara, en af hverju eru þá óverðtryggðu vextirnir ekki þetta tæki? Við sjáum að þeir eru óraunhæfir. Þeir eru 7–8%. Af hverju virka þeir þá ekki eins og þingmaðurinn ræðir um þar sem lánveitandinn er samábyrgur fyrir láninu? Þetta eru allt of háir vextir. Fólk getur ekki tekið svona dýr lán eins og við vitum alveg. Vandamálið er að við búum við óstöðugan gjaldmiðil. Hann er óstöðugur vegna þess að hann er lítill og verður auðveldlega fyrir miklum áhrifum frá utanaðkomandi þáttum. Við þurfum stöðugan gjaldmiðil, það er það sem þetta snýst um. Við þurfum jarðtengdan gjaldmiðil, hann þarf að hafa fast land undir fótum og íslensk efnahagsstjórn hefur ekki verið þessi jarðtenging svo lengi sem menn muna. Ég held að hún verði það ekki. Við verðum að læra af sögunni, við þurfum að tengja okkur við stærra batterí - og það er ESB.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Þótt ég hafi haft sérstakar mætur á ræðum hv. þm. Willums Þórs Þórssonar hefði ég gjarnan viljað fá fleiri framsóknarmenn með í umræðuna. Mig langar að velta upp spurningu: Hvað ef stjórnmálaflokkur færi í kosningabaráttu út í það fen að lofa lægri stýrivöxtum? Það er ástæða fyrir því að seðlabankar eru sjálfstæðir. Hún er sú að stjórnmálamenn vilja alltaf hafa vexti lægri. Þegar stjórnmálamenn lofa því að ætla að afnema verðtryggingu fæ ég ekki betur séð en að þeir séu að lofa mjög sambærilegum hlutum, þ.e. að fólk þurfi að borga minna af peningum til að lifa lífi sínu og eiga sitt húsnæði. Mér finnst að við eigum að ræða þetta mál af sömu ábyrgð og við ætlumst til þegar kemur að stýrivöxtum. Auðvitað eru misjafnar skoðanir á því hvað sé orsök og hvað afleiðing í hagkerfinu almennt. Það á við um verðtryggingu og stýrivexti en það má alltaf leiða að því líkur að stjórnmálamenn muni komast að þeirri niðurstöðu og aðhyllast þær kenningar sem þeim tekst að rökstyðja með lægri vöxtum. Það verður alltaf þannig vegna þess að það eru fjárhagslegir hagsmunir kjósenda og í beinu kjölfari pólitískir hagsmunir stjórnmálamanna. Þess vegna verðum við að nálgast þetta umræðuefni af meiri ábyrgð en svo að lofa einfaldlega einhverju sem okkur langar að gefa fólki vegna þess að við eigum að vera svo góðir stjórnmálamenn. Það sem mér finnst standa eftir við lok umræðunnar er rót vandans sem er enn til staðar. Við höfum óverðtryggð lán og vextirnir eru háir. Verðbólga er lág núna og hefur verið í einhvern tíma, vextirnir eru samt mjög háir. Það vandamál virðist ekki fara neitt. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hlakka til að sjá framvindu málsins en ég verð að segja að mér þykir rótin að vandanum ekki hafa komist nægilega til umræðu hér. Ég vona því að umræðan um málið verði 

Herra forseti. Það er vissulega rétt að það er mikilvægt að ræða hér rót vandans. Okkur hefur orðið eitthvað ágengt á undanförnum áratugum. Mér finnst til dæmis sjálfsagt að rifja upp að þegar ég var nýkominn í heiminn, ætli ég hafi ekki verið þriggja ára, fór verðbólgan yfir 20%. Hún fór ekki undir 20% fyrr en ég hafði náð 19 ára aldri. Frá því að ég var þriggja ára til 19 ára var hún stanslaust 20% og að jafnaði var hún miklu hærri, 40, 50, 60% verðbólga. Hún fór yfir 100% á einum tímapunkti. Þessir tímar eru tímarnir þegar verðtryggingin var tekin upp. Síðasti áratugur síðustu aldar og árin á þessari öld hafa einkennst af miklu minni verðbólgu en hún er samt enn of mikil og vextir þar af leiðandi enn of háir og allt rétt sem fram hefur komið hér, m.a. hjá hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, að flest venjulegt launafólk er í strögli með að standa undir húsnæðislánum á þessu vaxtastigi. Þetta er bara svona. Það sem við þurfum að gera sem samfélag er að byggja betur brýr milli þess sem stjórnvöld eru að gera annars vegar og vinnumarkaðurinn hins vegar og síðan er samspilið við það sem er að gerast í Seðlabankanum þannig að við náum betur tökum á þessu. Á þessu kjörtímabili hefur verðbólga verið lág, ekki bara vegna þess að það hefur gengið svo vel í þessu samstarfi, heldur ekki síður vegna þess að við höfum flutt inn verðhjöðnun. Það sem hefur gerst hér eru enn ákveðin einkenni þess sem við höfum haft um of langan tíma, að hlutirnir tala ekki nægilega vel saman. Við erum til dæmis að taka út að öllum líkindum meiri kaupmátt núna en innstæða er fyrir. Tekst okkur að ná mjúkri lendingu eftir það? Það verður mjög krefjandi verkefni. En þetta hangir allt á því að við störfum í anda nýrra laga um opinber fjármál til lengri tíma, 

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2014 en undir nefndarálitið rita auk mín hv. þm. Birgir Ármannsson, Birgitta Jónsdóttir, Brynjar Níelsson, Helgi Hjörvar, Höskuldur Þór Þórhallsson, Elsa Lára Arnardóttir, Árni Páll Árnason, Willum Þór Þórsson og Brynhildur Pétursdóttir, sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk þessu áliti. Við fengum umboðsmann Alþingis á fund nefndarinnar 22. september 2015 og tókum auk þess málið til umræðu á fundum nefndarinnar 12., 17. 26. nóvember síðastliðið haust. Í skýrslu umboðsmanns Alþingis er yfirlit yfir starfsemi embættisins á árinu 2014 og vakin athygli á meginþáttum í starfi umboðsmanns. Á fundum nefndarinnar var fjallað um helstu ábendingar í skýrslunni og þær sem umboðsmaður vakti athygli á. Þar var sérstaklega fjallað um frumkvæðismálin, sem ég mun koma að síðar í máli mínu, og það forvarnagildi sem vinnsla þeirra hefur fyrir stjórnsýsluna auk möguleika til að auka gæði þjónustunnar sem hún á að veita borgurunum. Í skýrslunni kemur fram að málafjöldi sem berst embætti umboðsmanns Alþingis hefur farið vaxandi á undanförnum árum, fór úr 300 og upp í 500 kvartanir á ári, það er um 40% aukning. Nefndin er á því máli að aukinn málafjöldi síðustu ár sé skýr vitnisburður um tvennt, annars vegar um það traust sem umboðsmaður nýtur og hins vegar merki um aukna réttarvitund hjá borgurunum, hjá almenningi. Við fjöllum um heimasíðu umboðsmanns Alþingis og setjum hana inn í það samhengi að fram hafi komið að 50–60% erinda sem berast embætti umboðsmanns Alþingis er vísað frá að lokinni athugun hjá embættinu þar sem þau uppfylla ekki lagaskilyrði til að umboðsmaður geti fjallað um þau. Þarna kemur heimasíðan aftur til sögunnar vegna þess að það er mjög mikilvægt að okkar mati að almenningur sé vel upplýstur um kæruleiðir sem eru til staðar innan stjórnsýslunnar, það megi meðal annars gera á heimasíðu embættisins, og að þær séu tæmdar áður en fólk snýr sér til embættis umboðsmanns. Þess vegna leggjum við ríka áherslu á þennan upplýsingagefandi þátt í starfsemi embættis umboðsmanns Alþingis. Við fjölluðum um verksvið umboðsmanns Alþingis og kom í ljós að verkefni og staða mála hjá þessu embætti er um margt áþekk því sem gerist hjá öðrum norrænum ríkjum. Ýmis álitamál sem embætti umboðsmanns Alþingis glímir við eru sambærileg við þau sem eru til umfjöllunar hjá embættum annars staðar á Norðurlöndum. Þar kom upp mál sem vert er að vekja athygli á, nefnilega að íslensk löggjöf byggir um margt á löggjöf í öðrum norrænum ríkjum, við höfum sótt margt þangað, og þar hefur myndast sú hefð að embættismenn sem hafa umsjón með gerð lagatexta horfa til Norðurlandanna. Þá er atriði sem kom fram í máli umboðsmanns Alþingis sem okkur þótti umhugsunarvert. Það er þetta: Innan stjórnsýslunnar fer málakunnátta, þekking á norrænum tungumálum, þverrandi og yngri hluti embættismanna í stjórnsýslunni er ekki mælandi á norræna tungu. Þarna eru því að verða ákveðin skil. Við erum annars vegar með löggjöf sem byggir á norrænni löggjöf en við erum síðan með mannskap sem ekki ræður við að lesa eða vinna með þessi tungumál. Nefndin telur miður að svo sé og telur að huga þurfi að því að efla kennslu í norrænum tungumálum og að efla þurfi norrænt samstarf innan stjórnsýslunnar. Það er okkar mat. Þetta norræna samstarf hefur sparað Íslendingum gríðarlega fjármuni, ekki síst á sviði lagagerðar þegar litið er aftur í tímann. Við eigum að taka þessar ábendingar mjög alvarlega að mínum dómi og var nefndin á því að svo bæri að gera. Ég vék aftur að mikilvægi fræðsluefnis á heimasíðu og við nefnum það líka í samantekt okkar að hlúa þurfi að kennslu og endurmenntun hjá starfsmönnum stjórnsýslunnar með markvissari hætti en gert er og hefur verið. Síðan var staðnæmst við það að fjöldi mála sem berast embættinu og tengjast opinberum starfsmönnum hefur farið vaxandi. Fram kom hjá umboðsmanni Alþingis í því sambandi að hann telur aukninguna fyrst og fremst eiga rætur í breytingum á starfsumhverfi opinberra starfsmanna, þ.e. meiri þrengingum á vinnumarkaði. Benti umboðsmaður á, og hér vitna ég, með leyfi forseta, beint í samantekt okkar: „… að lagagrundvellinum væri ekki ábótavant heldur skorti á að þeir sem færu með starfsmannamál hjá stjórnvöldum hefðu nægilega þekkingu og reynslu í að beita þeim reglum sem gilda um mál opinberra starfsmanna. Hér sé því um stjórnunarvanda hjá þeim sem eiga að fara með starfsmannamál hjá stjórnvöldum en ekki ófullnægjandi lagagrundvöll. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og telur mikilvægt að unnið verði að því að uppfræða stjórnendur um þennan málaflokk.“ Við víkjum að málshraða og teljum að tryggja þurfi embættinu nægilegt fjármagn til að stytta megi afgreiðslutíma mála og það verður gert með auknum mannafla. En ég vil taka eitt mjög skýrt fram: Embætti umboðsmanns Alþingis hefur sem öðrum opinberum stofnunum verið gert að hagræða, eins og það er kallað, mæta niðurskurði, sérstaklega á þrengingarárunum, með breyttum vinnubrögðum. Það hefur embættinu tekist mjög vel að leysa með því að stytta bréf, gera alla vinnslu mála markvissari. Er ástæða til að hrósa embættinu fyrir að bregðast við á jákvæðan og uppbyggilegan hátt þegar þrengingar steðja að, eins og var. Í því sambandi vísum við til einföldunar á allri málsmeðferð. Það er hluti af þeirri hugsun. Síðan kemur að frumkvæðismálunum. Það er mat stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að það sé þáttur sem við þurfum að sinna vel og að embættið eigi að hafa tök á að sinna vel. Við lögðum áherslu á það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að embætti umboðsmanns Alþingis fengi viðbótarfjármagn til að sinna þessu hlutverki. Það var slæmt að ekki varð af því við afgreiðslu síðustu fjárlaga og leyfi ég mér að beina því til hv. fjárlaganefndar að skoða þau mál sérstaklega við gerð fjárlaga fyrir komandi ár. Það hefur sýnt sig að frumkvæðismálin eru til þess falin að spara þegar til lengri tíma er litið auk þess sem þau stuðla að betri stjórnsýslu. Við eigum ágætt orðtak um þetta: Að byrgja brunninn áður en barnið fellur í hann. Þetta er liður í þeirri hugsun. Við leggjum ríka áherslu á að embættinu verði gert fært að sinna frumkvæðismálum og þá þarf að koma viðbótarfjármagn. Það fjármagn kom ekki í síðustu fjárlögum, en ég ítreka að æskilegt er að það verði endurskoðað fyrir komandi fjárlagaár. Við fjöllum um meinbugi á lögum og framkvæmd allri og víkjum þar að ýmsum þáttum, ýmsum málum sem hafa komið fyrir embættið. Við fjöllum sérstaklega um þá samþykkt Alþingis að hrinda í framkvæmd svokölluðum OPCAT-skuldbindingum sem snúa að pyndingum og grimmilegri, ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð á fólki, en í því regluverki öllu ber okkur að tryggja eftirlit hjá sjálfstæðum eftirlitsaðila. Það er til skoðunar hvar vista eigi slíkt eftirlit. Það tengist síðan öðru máli sem við vekjum einnig sérstaka athygli á, þ.e. eftirliti með lögreglu. Það mál hefur komið til Alþingis eftir mismunandi farvegum á síðustu missirum og árum og vil ég nefna nokkra þætti. Í fyrsta lagi er það í greinargerð með frumvarpi sem ég lagði fram sem fyrrverandi innanríkisráðherra um eftirlit með lögreglu að þinginu bæri að taka þetta mál til skoðunar og það ætti að vera á verksviði þingsins að finna leið og form til að hafa eftirlit með löggæslunni. Síðan liggur fyrir þingsályktunartillaga frá Pírötum þess efnis að koma beri á sérstakri stofnun til að sinna þessu hlutverki og er erindinu í þeirri þingsályktunartillögu í rauninni beint til forsætisnefndar. Hæstv. innanríkisráðherra hefur verið með skoðun á málinu, skipað nefnd og efnt til mikillar umræðu um það. Er það mjög lofsvert. Fyrirhugaður er sameiginlegur fundur með hæstv. innanríkisráðherra og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og allsherjarnefnd til þess að ræða þessi mál. Hæstv. innanríkisráðherra hefur boðað til slíks fundar og fagna ég því. Mér fyndist ekki óeðlilegt að við skoðuðum þessi mál í samhengi, annars vegar eftirlit með þessum OPCAT-skuldbindingum, sem er um pyndingar og ómannúðlega meðferð fólks sem hefur verið vistað á stofnunum, og síðan með lögreglunni. Hver sem endanleg niðurstaða verður og hvar þessi mál verða vistuð er svo önnur saga. Það er mikilvægt að mínum dómi að flýta sér ekki um of í þessum efnum. Okkur liggur ekki eins á og mörgum ríkjum Evrópu sem eru að glíma við annan vanda en Íslendingar. Þau eru með leyniþjónustur og þurfa eftirlit með auknum umsvifum leyniþjónusta. Við erum svolítið á öðrum vagni hvað það snertir. Ég tel hins vegar mjög brýnt að koma á eftirliti af þessu tagi og finna því á einhvern hátt stofnanalegan farveg. Síðan er atriði sem umboðsmaður gerir sérstaka athugasemd við og ég tel að okkur beri að staðnæmast við. Það er þegar vald er fært frá ráðherrum til sjálfstæðra stjórnvalda, til úrskurðarnefnda. Þá er það þannig að úrskurðarnefndirnar fá endanlegt úrskurðarvald, eins og heiti nefndanna ber með sér, en ábyrgðin á málaflokknum er engu að síður í ráðuneytinu og hjá ráðherranum sem hefur síðan ekkert með framkvæmdina að gera. Þegar umboðsmaður Alþingis hefur gert athugasemdir við störf þessara úrskurðarnefnda hefur það gerst í að minnsta kosti tveimur tilvikum að ekki er tekið tillit til þeirra athugasemda. Auðvitað hefur umboðsmaður Alþingis ekki neitt lögþvingunarvald í þessum efnum, en vegna þess að valdið hefur verið fært frá ráðherra finnst manni mikilvægt að tekið sé tillit til álits umboðsmanns Alþingis. En það hefur ekki verið gert og er að finna útlistun á því í greinargerð okkar sem fólk getur nálgast á vef Alþingis. Ég hef ekki tíma til að fara í þessi einstöku mál. Menn hafa horft til Norðurlandanna í þessum efnum og sagt að þar sé líkt á komið, en sá grundvallarmunur er engu að síður á stöðu okkar og því sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum að þar er að finna, alla vega í einhverjum ríkjum, stjórnsýsludómstóla sem hægt er að skjóta ákvörðunum til. Við erum ekki með slíkan dómstól. Við slíkar aðstæður er fráleitt annað en að þessar úrskurðarnefndir taki tillit til ábendinga sem koma frá umboðsmanni Alþingis og hafa verið mjög vel rökstuddar að mínu mati. Þetta er lagagrunnur sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd beinir til Alþingis að taka til sérstakrar skoðunar. Síðan er það hitt, sem er líka athyglisvert, að í málum sem heyra undir ráðuneyti og hafnað hafa hjá ríkislögmanni til úrskurðar eða athugunar má það ekki gerast að ráðuneyti og ráðherrann sem er ábyrgur fyrir málaflokknum telji sig firrtan allri ábyrgð. Hún er hjá honum en ekki hjá ríkislögmanni til að finna endanlegar niðurstöður eða hjá þeim úrskurðarnefndum sem þó starfa í málaflokkum og taka ákvarðanir í viðkvæmum málum. Við teljum að lokum mjög mikilvægt að umboðsmaður Alþingis haldi áfram að vera sá öryggisventill sem hann er fyrir borgara þessa lands. Nefndin ítrekar skyldu stjórnvalda til að veita umboðsmanni þær upplýsingar sem hann óskar eftir enda er það grundvöllur þess að hann geti sinnt því mikilvæga verkefni sem Alþingi hefur falið honum, að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og hvernig það þjónustar borgarana. Nefndin ítrekar nauðsyn þess að stjórnvöld fari að tilmælum umboðsmanns. Auðvitað á það við um umboðsmann eins og okkur öll að við erum ekki óskeikul, en staðreyndin er sú að embættið hefur unnið mjög vel á mjög skýrum, faglegum, málefnalegum forsendum og þegar svo er og stjórnvöld fá ábendingar frá þessu embætti sem eru grundvallaðar á slíkum vinnubrögðum ber að taka þær ábendingar alvarlega.

Forseti. Ég veit nú ekki alltaf hvort maður á að fara í sérstaka ræðu eða veita andsvar því að ég ætla ekki að mótmæla neinu sem hér hefur komið fram. Ég held ég hafi nú samt gert það árlega síðan ég kom á þing að hrósa embætti umboðsmanns Alþingis og ég vil ekki láta hjá líða að gera það líka núna. Fram kemur að það skapi vandræði í stjórnsýslunni að fólk tali ekki Norðurlandamálin. Kannski þarf fólk ekki að tala Norðurlandamálin en það er náttúrlega mjög gott að fólk sé læst á þau mál. Ég velti fyrir mér hvort það sé nú að koma fram í stjórnsýslunni að byrjað var að þýða Andrésblöðin yfir á íslensku, því að ég held að við hv. þingmaður höfum bæði orðið lesfær á dönsku með því að lesa Andrésblöðin í gamla daga. En það er annað mál. Þarf þá ekki að huga að því að settur verði upp einhver góður skóli innan stjórnsýslunnar? Bæði er talað um þessi erlendu tungumál og um starfsmannamálin. Ég minnist þess að umboðsmaður hefur áður talið að opinberir starfsmenn þekki ekki - og til dæmis stjórnsýslulögin, hann hefur oft talað um þau. Hann talaði þó ekki sérstaklega um það núna. Ég velti fyrir mér: Væri það eitthvað sem ráða mætti bót á í stað þess að vera endalaust að tala um að þetta séu vandræði? Ætti að gera það beinlínis að skyldu að opinberir starfsmenn sæki námskeið fyrstu þrjá mánuði í starfi? Ættum við að leggja það til?

Hæstv. forseti. Mér finnst þetta vera mjög góð hugmynd. Hugsanlega má líta á upplýsingaefni sem kemur og hefur komið frá embætti umboðsmanns Alþingis sem vísi að slíkri vinnu. Mér finnst það vera mjög góð hugmynd mönnum sé gert að setjast niður og fara yfir grundvallaratriði í stjórnsýslunni og íslenskum lögum, gagnvart fólki sem á að vinna með þessi lög og á að þekkja réttindi borgarana. Það sem þarf að innræta í stjórnsýslunni allri og minna hana á er að hún er til þess orðin að þjóna borgurum þessa lands. Hún er til fyrir samfélagið. Auðvitað þarf hún þá að þekkja þau lög og þau réttindi sem fólk hefur gagnvart stjórnsýslunni, þeim sem síðan fara með umsýslu og vald. Mér finnst þetta vera góð hugmynd og að taka eigi hana alvarlega, hvert sem formið yrði nákvæmlega, hvort sem það yrði einhver stofnun eða skóli eða eins og hv. þingmaður nefnir og ég tek undir, að það verði einhver námskeið; að fari verði með skipulegum hætti yfir þessi mál. Þá sakar ekki að lesa kannski eitt eða tvö Andrésblöð í leiðinni.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma inn á frumkvæðismálin vegna þess að ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni og við höfum átt umræðu um það fyrr. Ég er hjartanlega sammála honum og nefndinni um að frumkvæðismál sem umboðsmaður hefur ráðist í skipta gífurlegu máli. Þetta embætti fór einna best eftir þeim fyrirmælum sem sett voru hér á þrengingarárunum um að draga virkilega saman. Það var gert hjá þessu embætti, farið var að því sem Alþingi lagði fram þar, alveg skýrt og skorinort. Þá urðu frumkvæðismálin út undan, þá þótti brýnna að sinna öðrum málum sem komu beint frá borgurunum. Á hinn bóginn skulum við ekki gleyma því að umboðsmaður hefur líka ráðist í frumkvæðismál sem skipt hafa mjög miklu máli. Það er svolítið eitur í mínum beinum að þegar þingið veitir fjármagn segi það stofnunum hvernig þær eigi að nota það. Ég á svolítið erfitt með það, en ég féllst á það í þessum efnum. En höfum við einhverja aðra leið? Á að gera erindið betra og þá líka skikka okkur sjálf til að þegar fjárveitingin er veitt að við förum virkilega í gegnum það hvort hægt sé að sinna lögbundnum verkefnum? Þegar við útdeilum fjármagni til hinna opinberu stofnana megum við ekki gera það með þeim hætti að þær geti ekki sinnt lögbundnum 

Hæstv. forseti. Ég tek undir það að það sem þingið gerir og á að gera fremur er að tala um markmið og tala um áherslur sínar sem snúa að markmiðum, hvort sem það eru upplýsingar eða frumkvæði o.s.frv. En tillögur okkar og áherslur sem töluðum fyrir auknu framlagi til umboðsmanns Alþingis byggðu á ábendingum frá embættinu sjálfu. Auðvitað er það síðan okkar að vega það og meta hvað við viljum gera með slíkt. Það var einróma niðurstaða nefndarinnar og hefur verið um langt skeið, eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel sem fyrrverandi formaður þessarar nefndar, að áherslan hefur verið á að gera embættinu kleift að sinna frumkvæðismálum í ríkari mæli en það hefur gert og getað gert. Til þess þarf mannskap, það þarf einstakling eða einstaklinga sem sinna því verkefni sérstaklega. Það höfum við heyrt frá embætti umboðsmanns.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir áliti fjárlaganefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings 2013. Mikil vinna hefur farið í þessa skýrslu í fjárlaganefnd eða þetta álit, þar sem farið var vel ofan í ríkisreikning 2013. Við gerðum athugasemdir við 46 atriði í ríkisreikningi og kölluðum til okkar gesti til að fara yfir þau atriði sem okkur fannst vera misræmi í. Þess ber að geta í upphafi, virðulegi forseti, að undir þetta álit skrifa allir nefndarmenn í fjármálanefnd. Auk mín hv. þingmenn Guðlaugur Þór Þórðarson, Oddný G. Harðardóttir, Ásmundur Einar Daðason, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Brynhildur Pétursdóttir, Haraldur Benediktsson, Valgerður Gunnarsdóttir og Páll Jóhann Pálsson. Nefndin er einhuga á þessu áliti enda er þetta ekki pólitískt álit heldur fyrst og fremst faglegt, það sem betur hefði mátt fara í ríkisreikningi o.s.frv. Til að byrja með þá er það þannig að fjárlaganefnd hafði haft skýrslu Ríkisendurskoðunar, um endurskoðun ríkisreiknings 2013, til ítarlegrar umfjöllunar. Við fengum á okkar fund fulltrúa Ríkisendurskoðunar og fjármála- og efnahagsráðuneytisins við úrvinnslu þessa álits. Við í nefndinni óskuðum einnig eftir skriflegum skýringum á ýmsum ábendingum og athugasemdum sem komu fram í skýrslunni frá Ríkisendurskoðun, fjármála- og efnahagsráðuneyti, Fjársýslu ríkisins og dómstólaráði. Þess ber að geta að stofnaður var vinnuhópur í fjárlaganefnd og í honum sátu formaður fjárlaganefndar og varaformaður fjárlaganefndar auk fulltrúa frá hverjum þingflokki, frá Vinstri grænum, frá Bjartri framtíð og frá Samfylkingunni. Fulltrúar þeirra aðila voru hv. þingmenn Oddný Harðardóttir, Bjarkey Olsen og Brynhildur Pétursdóttir. Með þessu áliti vildum við reyna að draga fram helstu athugasemdir Ríkisendurskoðunar við ríkisreikning hvers árs, álit fjárlaganefndar á þeim og gera formlegar tillögur til úrbóta. Við vildum hvetja til umræðna um eftirlit og framkvæmd fjárlaga með það að markmiði að leggja grunn að betri og agaðri stjórn ríkisfjármála. Þetta álit var þannig unnið að sendar voru fyrirspurnir til Ríkisendurskoðunar og þeirra aðila sem helstu ábendingar og athugasemdir stofnunarinnar lutu að. Í þessu skjali má finna ábendingar frá stofnuninni og þær eru reifaðar. Síðan er þetta sett upp á þann veg að þar eiga eftir að koma svör viðkomandi aðila og svo samandregin ályktun eða álit fjárlaganefndar Alþingis um þau svör sem þar eru talin eiga við. Ég ætla aðeins að lesa hér formálann að hverju atriði af þeim 46 sem við skoðuðum sérstaklega; við fengum til okkar gesti og ályktuðum síðan í lokin, virðulegi forseti: Í fyrsta lagi gerðum við athugasemdir við færslu verðbóta og gengismunar um höfuðstólsreikning. Þarna reifum við þær reikningsskilareglur sem uppgjör ríkisreiknings byggist á. Það hafa verið ákveðnar áherslur hjá aðilum, annars vegar hjá fjármálaráðuneytinu og hins vegar hjá Ríkisendurskoðun, um það hvernig gera skuli ríkisreikning upp. Sé hann gerður upp, eins og Ríkisendurskoðun hefur margoft bent á, þá stendur ríkissjóður 30 milljörðum verr en birtist í ríkisreikningi. En nú er komið samkomulag í þessu máli milli Ríkisendurskoðunar og fjármálaráðuneytisins og það samkomulag var gert í kjölfar þess og í forvinnu þess að hér voru sett ný lög um opinber fjármál; þá á þessi ágreiningur að vera úr sögunni til allrar framtíðar og það ákvæði tekur gildi 2017. Það var því ágætt að þetta skyldi hafa komið þarna upp og við tókum á þessu. En svo verðum við náttúrlega að fylgja þessu vel eftir og þá er spurt: Hvernig fer um þessa tæpu 30 milljarða í framtíðinni í bókhaldi ríkisins? Út úr því verða til þess bærir aðilar að finna. Ef ríkið er rekið eins og fyrirtæki á almennum markaði, og samkvæmt þeim reikningsskilavenjum sem Ríkisendurskoðun bendir á, þá munar þetta háum upphæðum. Við fórum svo yfir í færslu verðbóta af lífeyrisskuldbindingum ríkissjóðs. Lífeyrisskuldbindingarnar eru uppi á borðum í hverjum einasta mánuði og það að ríkið skuli vera í stórum mínus gagnvart ríkissjóði. Við tökum á því og skrifuðum álit um þann punkt að fjárlaganefnd bendir á, eins og áður hefur komið fram, að núverandi fyrirkomulag við færslu verðbóta hefur veruleg áhrif á rekstrarreikning ríkisins og veldur óviðunandi skekkju í afkomumælingu ríkisins. Í framhaldinu var tekin ákvörðun um að setja umfjöllun um þetta í nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar við fjárlög 2016 þar sem reynt var að leggja mat á hverjar raunverulegar lífeyrissjóðsskuldbindingar ríkisins væru. Það var gert og við höfum talað mjög fyrir því, meiri hluti fjárlaganefndar, að þetta væri fært í ríkisreikning þannig að allir séu meðvitaðir um hve gríðarlega háar upphæðir er að ræða því að þetta er framtíðarskuld ríkisins. Að mínu mati og meiri hluta fjárlaganefndar þýðir ekkert að færa ekki þær færslur til að dylja eða fresta því vandamáli sem lífeyrissjóðsskuldbindingar ríkissjóðs eru til langrar framtíðar. Við tókum jafnframt á því að aðrar áhvílandi skuldbindingar ættu að koma inn í efnahag ríkissjóðs. Það gefur augaleið að það sé þá alveg hrein staða hvernig ríkissjóður stendur og það var ágætt að koma því inn. Svo fórum við lengra inn í lífeyrissjóðina, heildariðgjald til A-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Við ítrekuðum það álit okkar að stjórn LSR beri að sjá til þess að deildin eigi fyrir skuldbindingum. Nefndin telur óásættanlegt að ekki sé búið að leysa úr ágreiningi Ríkisendurskoðunar og fjármála- og efnahagsráðuneytisins varðandi áfallnar lífeyrisskuldbindingar A-deildar sjóðsins. Þetta virðist vera eilífðarverkefni en vonandi færist þetta jafnframt til betri vegar þegar nýju lögin um opinber fjármál taka gildi og ríkisreksturinn verður færður upp eins og þau segja til um. Við teljum að það sé óviðunandi að stofnanir ríkisins geri ekki eignaskrá. Það verður innleitt í lögunum um opinber fjármál þannig að búið er að færa þetta til betri vegar. Nú svo er þessi sígildi punktur um neikvætt bundið eigið fé nokkurra stofnana ríkisins. Þar ber hæst, þegar þetta álit er skrifað, að Vegagerðin er með neikvætt bundið eigið fé upp á rúma 17,3 milljarða í árslok 2013 vegna þess að gjaldaheimild stofnunarinnar vegna markaðra tekna hefur verið ákveðin mun hærri en áætlaðar tekjur eru. Þetta þarf einhvern veginn að núllstilla þegar lögin um opinber fjármál verða komin til framkvæmda. Í fljótu bragði virðist það vera að ef ekki á að láta Vegagerðina bera þennan mikla halla inn í komandi ár - ég veit ekki til hvaða ráða verður gripið, hvort þetta verði afskrifað eða hvernig það verður, en það er fjármálaráðuneytið sem hefur það viðfangsefni að leysa úr þessu. Við tókum líka á því sem kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um að setja þurfi lög um skattastyrki. Við erum alveg sammála þeirri ábendingu og beindum því til fjármála- og efnahagsráðuneytis að hefja vinnslu frumvarps í þá veru. Það er því eitthvað sem þarf að taka á. Svo bendir ríkisendurskoðandi á að skýra þurfi þá áhættu sem ríkissjóður geti staðið frammi fyrir. Við teljum eðlilegt að í skýringum með ríkisreikningi sé fjallað um stærstu fjárhagslegu áhættuþætti sem ríkissjóður stendur frammi fyrir, sem og aðra áhættu sem ástæða er til að gera grein fyrir. Ríkisendurskoðun var hjá okkur í gær á fundi fjárlaganefndar. Þar kom til dæmis fram, þó að það sé ekki akkúrat í þessum meiri háttar skuldbindingum, að eðlilegt sé að gerð sé grein fyrir því í reikningum ríkisins að til staðar sé þessi áhættuþáttur varðandi hugsanlegar greiðslur sem ríkissjóði beri að inna af hendi vegna dómsmála sem standa yfir á hverju ári fyrir sig og tók fjárlaganefnd heils hugar undir það. Punktur 10 er endurskoðun reglna um færslu eignarhluta ríkissjóðs í fyrirtækjum og stofnunum. Við erum sammála þeirri ábendingu. Það þarf að gera gangskör þarna. Ítarlega var fjallað um rekstrarframlag til Íbúðalánasjóðs. Ríkisendurskoðandi gerði alvarlegar athugasemdir við málefni Íbúðalánasjóðs og við tókum á því og fengum til okkar gesti varðandi þennan punkt og jafnframt vegna eiginfjárhlutfalls Íbúðalánasjóðs. Rætt var um nýtt stofnfé í Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins. Við ræddum um hlutdeild í afkomu og eigin fé fyrirtækja í B- og E- hluta, að þau væru ekki bókfærð í A-hluta ríkissjóðs. Við fórum yfir lið sem við köllum flokkun á framlagi til IDA. Það er sem sagt hvernig framlag til Alþjóðaframfarastofnunarinnar eigi að flokkast sem stofnfjárframlag til sjóðsins eða hvort um sé að ræða rekstrarframlag. Virðulegi forseti. Þetta er punktur sem kom upp á fundi fjárlaganefndar í gær með Ríkisendurskoðun þegar við vorum að fara yfir málefni ársins 2014. Þau atriði sem eru í þessu áliti fjárlaganefndar dúkka flest upp aftur. En ég staðfesti að þeim hefur þó fækkað og líklega hefur þetta álit þá haft eitthvað að segja. Við ræddum líka skuldbindingar og greiðsluskyldu vegna sjóða og stofnana erlendis, uppgjör á tryggingum vegna gjalþrotaskipta, kröfur á hendur skiptastjórum, verðmat bankavíxla útgefinna af Kaupþingi banka. Við ræddum sameiningu Lífeyrsissjóðs hjúkrunarfræðinga við B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Það er ekki nokkur einasta leið að fá þessa lífeyrissjóði til að renna saman. Við erum búin að gera tilraunir til þess í fjárlaganefnd að þessum lífeyrissjóðum verði rennt saman og af því hlýst mikið hagræði því að greiðendur í Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga eru komnir undir lögbundið mark sem er 800 einstaklingar til að hægt sé að halda lífeyrissjóði úti. En það virðast vera þarna miklir hagsmunir á bak við því að í báðum sjóðum sitja stjórnir og við vitum hvað rekstur lífeyrissjóðanna á ári eru margir milljarðar, eins og hefur komið fram. En þetta hefur ekki gerst ennþá þrátt fyrir að við höfum sett þetta fram í áliti okkar og rætt við hlutaðeigandi aðila. Kerfið virðist verja sig með þessum hætti þrátt fyrir þingvilja Alþingis. Við fórum líka yfir eftirlaunasjóð starfsmanna Útvegsbanka Íslands, að hann verði lagður niður og það er ekki enn komið til framkvæmda. Við ræddum um að ganga þyrfti frá fjárhagslegum uppgjörum við sveitarfélögin og aðeins hefur verið tekið til í þeim lið eins og til dæmis við samninga sem voru gerðir vegna málefna fatlaðra nú í fjárlagagerðinni 2016. En betur má ef duga skal og það eru nokkuð mörg atriði sem sveitarfélögin telja sig vera hlunnfarin um þannig að ég held að nú sé kominn vilji til að skoða þetta. Sveitarfélögin kalla þetta grá svæði og við fengum einmitt samtökin á fund fjárlaganefndar þar sem var farið yfir þetta. Mig minnir að það sé í einum 20 liðum það sem sveitarfélögin gera athugasemdir. Svo töluðum við um að daggjaldatekjur þurfi að standa undir gjaldföllnum lífeyrissjóðum launagreiðenda. Við fórum yfir yfirtöku ríkissjóðs á lífeyrisskuldbindingum hjúkrunarheimila og það er langur kafli um það í þessu áliti; ráðist var í að ríkissjóður mundi taka þetta yfir á nokkrum hjúkrunarheimilum. Við fórum yfir að það þyrfti að flytja tilgreindar lífeyrisskuldbindingar Landsbanka Íslands til Landsbankans nýja. Það er eitthvað sem var rætt á sínum tíma og Fjármálaeftirlitið ræddi við Landsbanka Íslands, gamla bankann. Það var á þann hátt að Ríkisendurskoðun og Fjármálaeftirlitið voru ósammála um hvernig ætti að leysa þetta mál en mér skilst að það hafi verið látið kyrrt liggja vegna þess að annars hefði þurft að hrófla við og fara inn í neyðarlögin. Við bendum því á að Ríkisendurskoðun og Fjármálaeftirlitið séu ósammála um hvernig eigi að leysa þetta mál. Við ræddum áhættugrundaða endurskoðun. Við ræddum að forstöðumenn ættu ekki að geta stofnað til útgjalda á grundvelli vilyrða ráðherra og þingmanna. Það er eitthvað sem við tókum heils hugar undir í fjárlaganefnd. Við ræddum að ríkisreikningur er ekki samstæðureikningur en það breytist með lögunum um opinber fjármál. Við ræddum fjárhagsstöðu Grímshaga ehf. Þetta er gamalt mál. Þetta var dótturfélag Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri. Við ræddum eignarhlut ríkisins í sparisjóðum, stöðu eignasafns Seðlabankans og hlutverk Seðlabankans, úttektir upplýsingakerfa, öryggi upplýsingakerfa í tölvudeildum ríkisins. Við ræddum um að það þyrfti að móta stefnu um nýtingu skýjatækni, bætta þjónustu ríkisins og aukna hagkvæmni í rekstri. Við ræddum áætlanir á tekjustofna framteljanda og eftirstöðvar helstu tekjuflokka, eftirstöðvar höfuðstóls í virðisaukaskatti, uppgjör tryggingagjalds við lífeyrissjóði vegna örorkubyrðar, stöðu niðurfærslureikninga, áhvílandi skuldbindingar sem væru færðar upp í efnahag ríkisins. Við ræddum sveiflur í virðisaukaskatti af innlendum vörum og þjónustu og ræddum flækjur í uppgjöri tryggingagjalds, um afkomu Lánasjóðs íslenskra námsmanna og síðasti punkturinn var afkoma Hörpu, tónlistar- og ráðstefnuhúss. Virðulegi forseti. Þetta er nokkuð ítarlegt og tíminn ekki mikill til að fara yfir þessi mál og þetta álit. En ég bendi þeim sem eru að horfa á þessa útsendingu á að þetta mál má finna á vef Alþingis, þskj. 351 í máli 305, þannig að þar er hægt að lesa sér sérstaklega til um hvern og einn punkt sem við gerðum athugasemd við. Eins og ég sagði í upphafi þá koma fyrst fram athugasemdir sem Ríkisendurskoðun gerði við viðkomandi mál. Síðan er málið reifað og svo endar hver punktur í því að fjárlaganefnd setur fram álit sitt. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Það hefur mikil vinna farið í álit fjárlaganefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings vegna ársins 2013. Það er komið árið 2016 og aldrei gott að ræða mál svona löngu síðar. Eins og hv. formaður nefndarinnar fór yfir koma sömu ábendingar Ríkisendurskoðunar fram árum saman. Það hefur gengið mjög hægt í gegnum tíðina að ná utan um ákveðna þætti í ríkisrekstrinum langt aftur í tímann og er í rauninni enn þá þannig, eins og kom fram funduðum við með Ríkisendurskoðun í gær þar sem farið var yfir árið 2014 og þar eru athugasemdir sem er að finna í þessu hér. Það er rétt að sumt af því sem hefur verið tekist á við og hefur borið ávöxt, ef maður getur sagt sem svo, hefur skilað sér. Þetta er mikilvægt þótt ég sé ekki endilega talskona þess eða haldi að lögin um opinber fjármál leysi alla skapaða hluti. Mér finnst svolítið látið að því liggja í umræðunni um þau að þá breytist allt, þá verði til eitthvert nýtt fjármálakerfi. En það er með það eins og fjárlögin sem við eigum að fara eftir að einhvern veginn tekst fólki að fara á svig við þau. Ég sé ekki að það geti ekki gerst með nýju lögunum líka. Vissulega á að leggja upp með að aginn verði meiri og betri. Ég vona svo sannarlega að það verði svo. Svo við höfum við líka fjallað um hvernig ríkisreikningurinn er færður og hver niðurstaðan væri ef það væri fært með eðlilegum hætti. Það má alveg velta því fyrir sér hvers vegna í ósköpunum ríkissjóður hefur leyft sér að færa reikninginn sinn á þann hátt að fegra hann árið 2013 um tæpa 30 milljarða og 2014 um tæpa 40, minnir mig. Fjárlaganefnd vill breyta þessu og ég hefði viljað sjá það gerast þegar við gerum upp 2014, þótt lögin um opinber fjármál taki beinlínis á þessu þá taka þau ekki gildi fyrr en 2017. Mér finnst óþarfi að við sitjum föst í sömu sporunum og hunsum þessar ábendingar alveg þangað til lögin neyða okkur til að taka á því, af því að Ríkisendurskoðun bendir á að það eigi að færa þetta svona. Ég ákveð að fylgja því og treysta því að það sé þannig. Mér finnst að við eigum að beita okkur fyrir því í fjárlaganefnd að árin fram að gildistöku opinberra fjármála verði þetta fært eins og Ríkisendurskoðun leggur til. Ríkisendurskoðun bendir á nauðsyn þess að færa áhvílandi skuldbindingar í efnahag ríkissjóðs. Ég tel afar mikilvægt að lífeyrisskuldbindingarnar og annað komi fram þannig að við sjáum raunverulega stöðu ríkissjóðs. Ég get ekki skautað fram hjá neikvætt bundnu eigin fé sem við höfum talað mjög mikið um í þingsal og ég hef talað mikið um, því að það snýr að mestu leyti að Vegagerðinni. Ég er nokkuð viss um að þegar þingmenn í salnum greiða atkvæði um tilteknar framkvæmdir sem eru utan markaðra tekna Vegagerðarinnar, þegar verið er að veita slíkt fé, eins og ríkisstjórnin gerði í fyrrasumar þar sem hún veitti stórar fjárhæðir án þess að fara í gegnum hið hefðbundna ferli, þá held ég að þingmenn hafi ekki greitt atkvæði með því að þá myndist skuld við ríkissjóð heldur hafi það verið viðbótarframlag til Vegagerðarinnar. En það er fært eins og það sé skuld við ríkissjóð, sem sagt neikvætt eigið fé byggist upp sem er auðvitað ekki til því þú getur ekki verið með svona mikinn mínus í eigin fé. Aðrir þingmenn en fjárlaganefndarþingmenn þyrftu að hlusta á þessa umræðu til þess að átta sig á því. Ég vona að fólk ræði þetta í sínum ranni því að það er mikilvægt. Ég er alveg sannfærð um að slíkar færslur eru ekki eins og margur þingmaðurinn heldur. Mér finnst líka mikilvægt, við ræddum það aðeins í gær, að áhættan komi fram sem ríkissjóður stendur frammi fyrir og það sé fært inn í ríkisreikninginn þannig að það sjáist, eins kom fram í gær á fundinum vegna 2014, að ef ríkissjóður er í málaferlum, þótt það sé ekki stórkostlegar fjárhæðir, sé fært eitthvað inn um það svo að við getum áttað okkur á því hvort við gætum átt von á stórfelldum skuldbindingum vegna þess. Ég held að það sé ágætt og vona að það verði gert og við beitum okkur fyrir því í fjárlaganefnd að það verði gert núna í reikningnum 2014. Þetta er afar stuttur tími. Varðandi daggjöldin kemur fram að fjárlaganefnd ítreki skoðun sína, að gert hafi verið ráð fyrir fjármögnun lífeyrisskuldbindinga í daggjöldunum. Ég er ekki alveg sannfærð í hjarta mínu eftir að hafa heyrt í öllum þessum hjúkrunarheimilum að það sé raunin þegar upp er staðið, því að það er ástæða fyrir því að þau eru öll í miklum kröggum. Ég held að við þurfum þá að láta reikna þessi daggjöld fyrir okkur og það er eflaust til, við þyrftum kannski bara að kalla eftir því í nefndinni og taka sérstaklega fyrir daggjöld hjúkrunarheimila og þeirra stofnana sem ríkið er að borga fyrir, að þau standi klárlega undir öllum eðlilegum rekstrarkostnaði og þar með þessum lífeyrisréttindum. Á einhverjum forsendum ákvað hæstv. heilbrigðisráðherra að gera upp við séreignarstofnanirnar sem ekki eru á vegum sveitarfélaganna um lífeyrisgreiðslurnar, en ekki sveitarfélögin, sem mér finnst vera ákveðin viðurkenning á því að daggjöldin duga ekki fyrir þessum rekstri. Ég held að þetta sé eitthvað sem við eigum að taka fyrir. Liður 31 á bls. 18 er um eignasafn Seðlabankans og hlutverk hans. Þetta er ágætt. Hér er fjárlaganefndin sammála Ríkisendurskoðun varðandi þá athugasemd að ríkisendurskoðandi hefur lýst þeirri skoðun sinni að það sé ekki hlutverk Seðlabankans að stunda svona umfangsmikil viðskipti á almennum markaði. Við erum með ófrágengið frumvarp hæstv. fjármálaráðherra varðandi það að fela Seðlabankanum umfangsmikil viðskipti, eignaumsýslu og sölu. Ég held að miðað við undirtektir fjárlaganefndar hljótum við að vera sammála um að það er eitthvað sem getur ekki gengið eins og það hefur verið lagt fram. Í lokin ætla ég aðeins að tala um neikvæðu stöðuna sem flyst á milli ára og þá ábendingu Ríkisendurskoðunar að það verði útbúnar einhverjar reglur eða formlegt verklag þannig að ráðherra þurfi beinlínis að skýra öll frávik, til hvaða ráðstafana ráðuneytin hafa gripið, og Alþingi mundi svo fjalla um málið, álykta um það og taka ákvörðun. Ríkisendurskoðun leggur til ákveðið ferli sem ég held að við þurfum að taka alvarlega. Það kemur fram í athugasemdunum um endurskoðun ríkisreiknings vegna 2014. Það er eitthvað sem við sáum þegar lækkað var framlag til sýslumannsins á Suðurnesjum, minnir mig, og Landspítalans og einhvers eins aðila, þá var sá óformlegi háttur hafður á að ef aðilar héldu sig innan ramma til þriggja ára fengju þeir niðurfellda 2/3 af skuldum sínum við ríkissjóð. Ef það er vilji til að gera það verklag formlegt þá á að gera það. Svo eru aðrar ábendingar sem ég held að við ættum að taka til ítarlegrar skoðunar. Eins og ég sagði áðan finnst mér ekki að við eigum að bíða til ársins 2017 með að laga þetta heldur gera það strax.

Virðulegur forseti. Það hljómar kannski ekki sem mest spennandi umræðuefni í heimi, álit fjárlaganefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings 2013. En ótrúlegt en satt var sú vinna sem vinnuhópur fjárlaganefndar vann í tengslum við hana mjög áhugaverð og ég mundi segja mikilvæg, vegna þess að endurskoðun ríkisreiknings af hálfu Ríkisendurskoðunar er ekki eitthvað sem á bara að setja ofan í skúffu og gleymast þar. Nú höfum við fengið ríkisreikning 2014 og munum í raun hefja sömu vinnu við hann. Þá verður spennandi að sjá hvort við getum krossað einhver atriði út af listanum sem sjá má í áliti fjárlaganefndar. Vissulega breytist eitthvað núna sem komið hefur fram með tilkomu nýju laganna um opinber fjármál. Svo eru atriðin mismikilvæg, en allt sem hefur ratað í álitið er þó eitthvað sem við teljum rétt að skoða betur. Hvet ég þingheim til að renna yfir álitið vegna þess að það er sett þannig upp að auðvelt er að sjá um hvað málið snýst, og síðan er afstaða fjárlaganefndar útlistuð sérstaklega. Ég ætla ekki að fara að renna í gegnum þetta skjal. Fólk les það bara. Hér eru aðrir nefndarmenn sem gera það. Ég hlakka til að takast á við ríkisreikning 2014 og athugasemdir Ríkisendurskoðunar hvað hann varðar. Ég er ánægð með að við fjórar konur í nefndinni skulum hafa sinnt þessu starfi vel og ætlum að gera það áfram.

Herra forseti. Tekin var um það ákvörðun þegar fjárlaganefnd var að fjalla um ríkisreikning ársins 2009 að nefndin skyldi framvegis fjallar ítarlegar en áður um ríkisreikning hvers árs og skila Alþingi niðurstöðu í formi skýrslu sem tekin yrði til umræðu á þinginu. Tilgangurinn með þessu er í fyrsta lagi að draga fram helstu athugasemdir Ríkisendurskoðunar við ríkisreikning hvers árs, álit fjárlaganefndar á þeim og gera formlegar tillögur til úrbóta. Í öðru lagi að hvetja til umræðu um eftirlit og framkvæmd fjárlaga með það að markmiði að leggja grunn að betri og agaðri stjórn ríkisfjármála. Við ræðum hér skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings ársins 2013. Það erum við að gera á vorönn ársins 2016 þannig að við erum svolítið eftir á. Þessi skýrsla var, eins og fram hefur komið var, löngu tilbúin en kemst núna á dagskrá. Varðandi þau markmið sem við settum okkur með því að vinna svona skýrslu saman, öll nefndin, þá finnst mér mikilvægt að við höldum þessu áfram. Það er sannarlega ástæða til þess að skoða hvernig ábendingum Ríkisendurskoðunar og ábendingum Fjársýslunnar er framfylgt og við í þinginu eigum að ýta á og sinna eftirlitshlutverki okkar. Í þessari skýrslu er talað um 46 atriði. Sum þeirra skarast nokkuð og á stuttum tíma er ekki mögulegt að fara yfir alla liðina 46, en ég vil staldra við örfá atriði. Í fyrsta lagi er það neikvætt bundið eigið fé, eins og talað hefur verið um hér. Stærsti hlutinn er neikvætt eigið fé hjá Vegagerðinni. Þegar ríkisreikningur 2013 er skoðaður þá eru þetta 17,3 milljarðar kr. Til þess að útskýra þetta betur, og mér finnst mjög mikilvægt að allir þingmenn átti sig á því, þá er það svo að þegar við samþykkjum aukið framlag til Vegagerðarinnar þá erum við að samþykkja að skuld Vegagerðarinnar vaxi og við erum að taka lán í framtíðarmörkuðum tekjum Vegagerðarinnar. Ég viðurkenni það að ég áttaði mig ekki á því fyrr en við fórum að fara yfir þetta í fjárlaganefnd að svona væri málum háttað. Það bætist alltaf við skuld Vegagerðarinnar og hvernig endar það? Árið 2013 er skuldin 17,3 milljarðar. Við vorum í þinginu í gær að ræða nauðsyn á því að bæta enn frekar í vegagerð, hvort sem það er viðhald eða nýframkvæmdir. Ef við förum umfram markaðar tekjur þá mun það, ef við breytum þessu ekki, lenda sem enn meiri skuld á Vegagerðinni. Þetta atriði kemur til dæmis ágætlega fram í þessari skýrslu. Mér finnst bráðnauðsynlegt að allir þingmenn átti sig á þessu. Mig langar að staldra við punkt númer 8 sem ber yfirskriftina „Setja þarf löggjöf um skattstyrki“. Ríkisendurskoðun beinir því til Alþingis að kanna möguleika á því að setja sérstaka löggjöf um skattstyrki þar sem kveðið er á um markmið skattstyrkja og gildistími væri í öllum tilfellum takmarkaður. Þannig á það auðvitað að vera. Það á síðan að skoða stöðuna og hvort ástæða sé til að vera með skattstyrki eða styrkja fyrirtæki t.d. með eftirgjöf skatta. Það væru afar mikilvægar upplýsingar í ríkisreikningi, ef þar væri listað upp hvaða fyrirtæki það eru sem eru með skattstyrki og þeir séu áætlaðir. Þá um leið fengjum við skilgreiningu á því hvað er það sem við teljum vera styrki með sköttum eða ríkisstyrki. Hvað teljum við vera slíka styrki? Við styrkjum með ýmsu móti ýmsa atvinnuvegi úr sameiginlegum sjóðum okkar vegna þess að við teljum mikilvægt að þeim sé haldið uppi að einhverju leyti. Hvað með atvinnugrein eins og ferðaþjónustuna, svo ég nefni nærtækt dæmi, sem er í virðisaukaskattsþrepi, undanþáguþrepi, með matvælum og bókum? Af hverju á þessi stóra atvinnugrein að njóta þessa skattafsláttar? Eða er þetta ekki skattafsláttur til greinarinnar vegna þess að virðisaukaskattur er neysluskattur? Það eru svona atriði sem mér finnst mjög mikilvægt að skýra. Það er sjálfsagt að hafa slíkar upplýsingar á reiðum höndum og skilgreiningar þannig að við getum gert okkur grein fyrir því hvernig við erum að styrkja og hvað úr okkar sameiginlegum sjóðum. Ríkisendurskoðun leggur á þetta áherslu og fjárlaganefnd beinir því til fjárlaga- og efnahagsráðuneytisins að hefja vinnslu frumvarps í þessa veru og ítrekar álit sitt sem kom fram við endurskoðun ríkisreiknings 2011 og 2012 og er svona, með leyfi forseta: „Fjárlaganefnd leggur áherslu á að í fjárlögum ár hvert komi fram áætlun sem sýni umfang skattstyrkja og síðan verði samanburður birtur við rauntölur í ríkisreikningi ár hvert. Yfirlitið verði á því formi sem Ríkisendurskoðun hefur lagt til.“ Ég held að ef ráðuneytið tekur ekki að sér þetta verkefni þá finnst mér að við ættum að gera það í fjárlaganefnd og við ættum að setjast yfir það. Auðvitað væri betra að ráðuneytið gerði það með alla sína starfsmenn og sérfræðinga, en ef ekki þá finnst mér þetta vera verkefni fyrir fjárlaganefnd. Tíminn líður hratt, herra forseti. Mig langar að nefna líka athugasemdir um lífeyrisskuldbindingar sem greiddar hafa verið til hjúkrunarheimila sem eru sjálfseignarstofnanir. Í fjáraukalögum árið 2014 var ákveðið að tillögu fjármála- og efnahagsráðuneytisins að Alþingi samþykkti að greiða lífeyrisskuldbindingar upp á 2,5 milljarða til þeirra hjúkrunarheimila sem eru einkarekin eða eru sjálfseignarstofnanir. Það voru deilur milli aðila eins og rakið er ágætlega í þessari skýrslu um hvort lífeyrisskuldbindingarnar væru inni í daggjöldunum eða ekki. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra tekur af skarið með fjáraukalögum 2014 að greiða þessar skuldbindingar til sjálfseignarstofnana, en þau hjúkrunarheimili sem sveitarfélögin reka sitja uppi með lífeyrisskuldbindingarnar. Þarna finnst mér mjög mikilvægt að tekið sé til, ef búið er að samþykkja að það hafi verið rangt að lífeyrisskuldbindingarnar hafi verið inni í daggjöldunum og búið er að greiða það upp hjá ákveðnum hluta stofnana, þá þarf nauðsynlega að gera það með sambærilegum hætti til þeirra hjúkrunarheimila sem sveitarfélögin reka. Rétt í lokin, herra forseti, þá er það punktur númer 32, úttektir upplýsingakerfa. Ríkisendurskoðun talar um mikilvægi þess að þar sem þjónustu er úthýst þurfi endurskoðandi að afla sérstakrar staðfestingar á því að innra eftirlit þessara þátta virki sem skildi. Það er verið að tala um innra eftirlit þjónustuaðila. Ég kemst ekki yfir punktinn að öllu leyti, en mergurinn málsins er sá ef þjónustu er úthýst þá þarf innra eftirlit að vera í lagi og þær kröfur sem við gerum til góðrar stjórnsýslu að vera í lagi. Herra forseti. Mér finnst þessi vinna góð. Ég vona að við í fjárlaganefnd höldum áfram að læra af því að fara í gegnum ríkisreikninga. Árið 2014 liggur á borðum okkar núna.

Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á siglingalögum, umferðarlögum og lögum um rannsókn samgönguslysa vegna innleiðingar EES-reglna. Í nefndaráliti nefndarinnar kemur fram að lagðar eru til breytingar á siglingalögum með síðari breytingum sem felur í sér ákvæði um réttindi farþega sem ferðast á sjó eða skipgengum vatnaleiðum. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á umferðarlögum með síðari breytingum. Þar eru lagðar til breyttar skilgreiningar á bifhjólum og torfærutækjum og hins vegar sektarheimild ef framleiðandi, fulltrúi framleiðanda, innflytjandi eða dreifingaraðili ökutækis framvísar röngum upplýsingum um gerðarviðurkenningu til viðurkenningaraðila. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á lögum um rannsókn samgönguslysa. Tilefni þeirra breytinga eru ábendingar frá ESA þess efnis að ósamræmis gæti milli íslenskra laga og reglugerða og efnis tilskipunar 2009/18/EB og annarra gerða sem teknar hafa verið upp í EES-samninginn og lagður hefur verið grunnur að þegar. Hluti þessara ákvæða var innleiddur með reglugerðum. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hún fékk til sín gesti sem ekki gerðu teljandi athugasemdir við málið, ekki þannig að ástæða þætti til að breyta málinu með nokkru móti, því er lagt til hér að málið verði samþykkt óbreytt. Undir það rita allir þeir sem viðstaddir voru úttektarfund umhverfis- og samgöngunefndar; hv. þm. og formaður nefndarinnar Höskuldur Þórhallsson og hv. þingmenn Katrín Júlíusdóttir, Birgir Ármannsson, Elín Hirst, Vilhjálmur Árnason og sú sem hér stendur.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 115/2015 um breytingu á XIII. viðauka er varðar flutningastarfsemi og XIX. viðauka er varðar neytendavernd við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Aðalheiði I. Þorsteinsdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Björn Frey Björnsson frá innanríkisráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 115/2015, frá 30. apríl 2015, um breytingu á viðauka er varðar flutningastarfsemi og viðauka er varðar neytendavernd og til að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 181/2011 frá 16. febrúar 2011 um réttindi farþega í hópbifreiðum og um breytingu á reglugerð frá árinu 2006 og reglugerð Evrópusambandsins þar um. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 30. október 2015. Framsetning tillögunnar eftir yfirferð nefndarinnar er að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Þessari reglugerð, sem er nr. 181/2011, er ætlað að bæta réttindi og neytendavernd farþega á landi til jafns við réttindi og neytendavernd flugfarþega og farþega á sjó. Flest ákvæði reglugerðarinnar taka eingöngu til áætlunarferða sem eru að minnsta kosti 250 km. Þó eiga sum ákvæði gerðarinnar einnig við um styttri ferðir. Til frekari skýringar er reglugerðinni ætlað að tryggja að farþegar á ferðum sem eru að minnsta kosti 250 km fái fullnægjandi aðstoð, svo sem hressingu, mat eða gistingu, ef nánar tiltekin töf verður á ferðum. Eins og kemur fram í áliti nefndarinnar er hér einnig fjallað um endurgreiðslu eða endurbókun vegna yfirbókunar ferða eða seinkunar umfram 120 mínútur. Þá er einnig talað um skaðabætur er það varðar og rétt til upplýsinga og gjaldfrjálsar aðstoðar til handa fötluðum og hreyfihömluðum á hópbifreiðastöðvum og um borð í hópbifreiðum. Ferðir aðstoðarfólks þeirra skulu jafnframt vera þeim að kostnaðarlausu. Þau ákvæði gerðarinnar sem eiga við um akstur hópbifreiða á styttri jafnt sem lengri leiðum leggja bann við mismunun farþega hvað varðar fargjöld og aðgengi, og þá er aftur komið inn á mismunun er varðar fötlun, hreyfihömlun eða þjóðerni. Þá eru settar lágmarksreglur um upplýsingagjöf til farþega, til að mynda um réttindi þeirra og ferðaupplýsingar og um sjálfstæðar stofnanir í hverju ríki sem annast skulu framfylgd reglugerðarinnar. Að lokum er kveðið á um skyldubundna þjálfun ökumanna við flutning á hreyfihömluðum farþegum á öruggan hátt. Ísland hefur heimild til að veita frest til innleiðingar þessa ákvæðis til 1. mars 2018. Ísland hefur auk þess heimild til að veita tímabundna undanþágu til 1. mars 2017 frá vissum ákvæðum reglugerðarinnar sem snúa að ferðum hópbifreiða innan lands. Gert er ráð fyrir að innanríkisráðherra leggi fram á yfirstandandi þingi frumvarp til nýrra laga um almenningssamgöngur þar sem lagastoð yrði fyrir umræddri reglugerð. Reglugerðin kann að auka kostnað rekstraraðila, og er rétt að geta þess, sem gera út hópbifreiðar til áætlunarferða. Þá mun Samgöngustofa þurfa kerfi til að taka á móti kvörtunum vegna ferða í hópbifreiðum, svipað því sem nú er til staðar og snýr að flugfarþegum. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Að nefndarálitinu standa allir hv. þingmenn í utanríkismálanefnd að undanskildum Elínu Hirst og Karli Garðarssyni sem voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 116/2015 um breytingu á XIII. viðauka, er varðar flutningastarfsemi, og XIX. viðauka, er varðar neytendavernd, við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um þetta mál á fundum sínum og fengið á sinn fund Aðalheiði I. Þorsteinsdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Björn Frey Björnsson frá innanríkisráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingar á umræddum viðaukum er varða flutningastarfsemi og neytendavernd og til að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1177/2010 frá 24. nóvember 2010 um réttindi farþega sem ferðast á sjó eða skipgengum vatnaleiðum og um breytingu á reglugerð nr. 2006/2004. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 30. október 2015. Framsetning tillögunnar telst að mati utanríkismálanefndar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Reglugerð nr. 1177/2010 er ætlað að tryggja að réttindi farþega á sjó og skipgengum vatnaleiðum verði sambærileg réttindum flugfarþega og farþega á landi. Gerðin samræmir neytendavernd óháð því hvort um er að ræða flug, siglingar eða flutninga á landi. Þá leggur reglugerðin bann við mismunun farþega hvað varðar flutningsskilyrði auk þess að banna mismunun fatlaðra og hreyfihamlaðra. Ákvæði gerðarinnar snúa að ábyrgð rekstraraðila þegar slys eiga sér stað, aðgengi fatlaðra og fólks með skerta hreyfigetu, réttindum farþega og skyldum rekstraraðila þegar röskun verður á ferðatíma, upplýsingaskyldu rekstraraðila og hraða málsmeðferðar í tengslum við brot gegn réttindum farþega. Gerðin tekur til allra tegunda skipa sem annast farþegaflutninga í atvinnuskyni á sjó og skipgengum vatnaleiðum. Undanþegin ákvæðum gerðarinnar eru farþegaskip sem hafa þrjá eða færri í áhöfn og fara ekki lengra en 500 m aðra leið, skip í skoðunar- og útsýnisferðum að frátöldum skemmtiferðaskipum þar sem dvalið er þrjár eða fleiri nætur um borð og gömul farþegaskip sem hafa sögulegt gildi, eru smíðuð fyrir árið 1965 og rúma 36 farþega eða færri. Innleiðing gerðarinnar kallar á breytingar á siglingalögum, nr. 34/1985, með síðari breytingum. Reglugerðin kann að auka kostnað rekstraraðila sem reka skip sem falla undir gildissvið hennar. Þá mun Samgöngustofa þurfa kerfi til að taka á móti kvörtunum vegna ferða á sjó, svipað því sem nú er til staðar og snýr að flugfarþegum. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt og undir það rituðu allir fulltrúar í hv. utanríkismálanefnd að undanskildum hv. þingmönnum Elínu Hirst og Karli Garðarssyni sem voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 188/2015 um breytingu á XIII. viðauka (flutningastarfsemi) við EES-samninginn. Álitið kemur frá hv. utanríkismálanefnd. Til þess að skýra það aðeins nánar strax hér í upphafi þá fjallar þessi tilskipun um breytingu á tilskipun sem varðar mengun sem á upptök sín um borð í skipum og innleiðingu viðurlaga við brotunum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Aðalheiði I. Þorsteinsdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Kjartan Ingvarsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 188/2015, frá 10. júlí 2015, um breytingu á XIII. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2009/123/EB frá 21. október 2009 um breytingu á tilskipun 2005/35/EB sem, eins og ég sagði áður, er um mengun sem á upptök sín um borð í skipum og innleiðingu viðurlaga við brotum. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 10. janúar 2016. Framsetning tillögunnar telst að mati hv. utanríkismálanefndar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun 2005/35/EB var tekin upp í EES-samninginn 2009. Sú breyting sem tilskipun 2009/123/EB felur í sér er að lögð sé frekari áhersla á að gera brot gegn reglum um mengun hafs frá skipum refsiverð samkvæmt hegningar- eða sérrefsilögum. Refsiábyrgðin getur tekið jafnt til einstaklinga og lögaðila og skilyrði slíkrar ábyrgðar eru almenn saknæmisskilyrði, ásetningur eða stórfellt gáleysi ásamt því að verknaður rýri vatnsgæði. Ekki er gert ráð fyrir að refsað sé fyrir smávægileg brot sem rýra þá ekki vatnsgæði en þó þannig að ítrekuð brot leiði til refsiábyrgðar. Tilskipunin felur ekki í sér skilyrði um beitingu og lögsaga hennar er háð löggjöf hvers ríkis um sig. Tilskipunin kveður þannig einungis á um hvers konar umhverfisbrot skuli talin refsiverð, hverjir skuli bera refsiábyrgð og hvers konar þátttaka í brotum skuli talin refsiverð. Refsilöggjöf er annars ekki hluti af EES-samningnum en þar sem gerðin er breyting á tilskipun 2005/35/EB, sem þegar hefur verið tekin upp í EES-samninginn, og markmið tilskipunarinnar er að samræma refsiákvæði við brotum gegn þeirri löggjöf, var gerð aðlögun við upptöku gerðarinnar í EES-samninginn þar sem því var meðal annars lýst yfir að upptaka gerðarinnar hefði ekki fordæmisgildi hvað varðar aðra löggjöf sem innihéldi refsiákvæði. Innleiðing á þessari tilskipun kallar á breytingu á lögum nr. 33/2004, um varnir gegn mengun hafs og stranda. En það þarf að meta hvort gera þurfi breytingar á samstarfi umhverfisyfirvalda, lögreglu og ákæruvalds þegar um refsiverð umhverfisbrot er að ræða. En það mun einnig þurfa aukna fjárveitingu til lögreglu til að mögulegt sé að rannsaka þau brot sem tilkynnt er um í samræmi við markmið tilskipunarinnar. Hv. utanríkismálanefnd leggur til að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt. Hv. þingmenn Elín Hirst og Karl Garðarsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en annars stendur utanríkismálanefnd á bak við þessa tillögu, þ.e. sú sem hér stendur, hv. þingmenn Hanna Birna Kristjánsdóttir formaður, Frosti Sigurjónsson, Óttarr Proppé, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Vilhjálmur Bjarnason og Össur Skarphéðinsson.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 191/2015 um breytingu á XX. viðauka (umhverfismál) við EES-samninginn. Á mannamáli má kannski segja að hún fjalli um vernd umhverfisins með refsiákvæðum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Aðalheiði I. Þorsteinsdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Kjartan Ingvarsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu. Með þessari tillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 191/2015, frá 10. júlí 2015, um breytingu á XX. viðauka (umhverfismál) við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2008/99/EB frá 19. nóvember 2008 sem, eins og áður sagði, er um vernd umhverfis með refsiákvæðum. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 10. janúar 2016. Framsetning tillögunnar telst, að mati hv. utanríkismálanefndar, í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun 2008/99/EB felur í sér að aðildarríki skuli setja refsiákvæði í þeim tilgangi að vernda umhverfið með árangursríkari hætti. Aðildarríkjunum ber að tryggja að viðurlög við brotum séu áhrifarík, séu í samræmi við brotin og hafi varnaðaráhrif. Þá telst sú háttsemi sem tiltekin er í gerðinni refsiverð ef hún er ekki í samræmi við lög og reglugerðir og framin af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Ólögmætar athafnir eru þannig refsiverðar en einnig tiltekið athafnaleysi sem felur í sér alvarlega vanrækslu. Þá er hlutdeild í brotum refsiverð og skal tryggja að lögaðilar geti hlotið refsingu fyrir brot sem forsvarsmenn þeirra bera ábyrgð á. Tilskipunin kveður einungis á um hvers konar umhverfisbrot skuli refsiverð, hverjir skuli bera refsiábyrgð og hvers konar þátttaka í brotum skuli refsiverð. Aftur á móti ber að tryggja að viðurlög séu áhrifarík, þau séu í samræmi við brotin og hafi varnaðaráhrif. Refsilöggjöf er ekki hluti af EES-samningnum. Því er í aðlögunartexta meðal annars lýst yfir að upptaka gerðarinnar hafi ekki fordæmisgildi hvað varðar aðra löggjöf sem innihaldi refsiákvæði. Jafnframt er gerð aðlögun varðandi þær gerðir sem vísað er til í viðauka við gerðina og ekki hafa verið felldar inn í EES-samninginn. Innleiðing þessarar tilskipunar kallar á breytingu á lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Kveða þarf á um og útvíkka refsiábyrgð lögaðila, einkum á sviði almennrar náttúruverndar, til að koma á sams konar kerfi og kveðið er á um í tilskipuninni. Þá þarf að tilgreina í lögum í hvaða tilvikum athafnaleysi, þ.e. þar sem er alvarleg vanræksla, getur leitt til refsiábyrgðar á sama hátt og til dæmis ólögmæt losun mengunarefna. Þá þarf einnig að meta hvort gera þurfi breytingar á samstarfi umhverfisyfirvalda, lögreglu og ákæruvalds þegar um refsiverð umhverfisbrot er að ræða. Loks þarf að auka bolmagn til eftirfylgni refsiverðra umhverfisbrota, útfæra reglugerðir, löggjöf og verkferla nánar auk þess sem fjárveitingu þarf til þess að lögreglu sé mögulegt að rannsaka þau brot sem tilkynnt er um í samræmi við markmið þessarar tilskipunar. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Fjarverandi við afgreiðslu málsins voru hv. þingmenn Elín Hirst og Karl Garðarsson en sú er hér stendur, ásamt hv. þingmönnum Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, Frosta Sigurjónssyni, Óttari Proppé, Silju Dögg Gunnarsdóttur, Vilhjálmi Bjarnasyni og Össuri Skarphéðinssyni, rita undir þetta nefndarálit.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 195/2015 um breytingu á XX. viðauka - nú er ég búin að læra það, hæstv. forseti, hvernig lesa skal upp rómverska bókstafi úr pontu Alþingis - um umhverfismál við EES-samninginn. Hún fjallar um raf- og rafeindabúnaðarúrgang. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Aðalheiði I. Þorsteinsdóttur frá utanríkisráðuneyti og Kjartan Ingvarsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 195/2015, frá 10. júlí 2015, um breytingu á XX. viðauka (umhverfismál) við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2012/19/ESB frá 4. júlí 2012 um raf- og rafeindabúnaðarúrgang. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 10. janúar 2016. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun 2012/19/ESB felur í sér endurútgáfu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2002/96/EB um raf- og rafeindatækjaúrgang sem innleidd hefur verið hér á Íslandi með lögum nr. 55/2003, um meðhöndlun úrgangs, auk þess sem einnig felast viss nýmæli í tilskipuninni. Með tilskipuninni er lögð fram ný flokkun á raf- og rafeindatækjum þar sem þau eru flokkuð í tíu flokka til 15. ágúst 2018 en eftir það verða flokkarnir sex. Þá eru sett fram strangari markmið um söfnun á raf- og rafeindatækjaúrgangi. Í tilskipuninni eru einnig sett fram ný markmið um hlutfall endurnýtingar og endurvinnslu raf- og rafeindatækja. Tilskipunin gerir kröfur til aðildarríkja um að tryggja að allur safnaður raf- og rafeindatækjaúrgangur fái meðhöndlun við hæfi auk þess að banna förgun á söfnuðum raf- og rafeindatækjaúrgangi, sem hefur ekki hlotið þá meðhöndlun. Þá er aðildarríkjum heimilt að hvetja framleiðendur til að fjármagna kostnað vegna söfnunar raf- og rafeindatækjaúrgangs frá heimilum til söfnunarstöðva. Samkvæmt ákvæðum tilskipunarinnar skulu aðildarríkin hafa sérstakt eftirlit með raf- og rafeindatækjaúrgangi sem fluttur er úr landi og tryggja að nauðsynlegar upplýsingar liggi fyrir í samræmi við reglugerð um flutning á úrgangi. Kostnaður við eftirlit, sýnatöku og geymslu má leggjast á framleiðanda, þriðja aðila á vegum framleiðanda eða flutningsaðila. Hvað varðar raf- og rafeindatækjaúrgang frá heimilum ber aðildarríkjunum að tryggja að dreifingaraðilar smásöluverslana, þar sem sölusvæði tengt raf- og rafeindatækjum er að minnsta kosti 400 fermetrar eða í námunda við það að stærð, sjái um söfnun mjög lítilla raf- og rafeindatækja án endurgjalds og án nokkurrar skuldbindingar til að kaupa sams konar raf- eða rafeindatæki í staðinn. Þetta á þó ekki við ef mat sýnir að núverandi söfnunarkerfi séu líklegri til að vera að minnsta kosti jafn áhrifarík. Þá eru í tilskipuninni loks lagðar auknar kröfur til skráningar í skráningarkerfi framleiðenda og innflytjenda þar sem framleiðandi á að leggja fram ákveðnar upplýsingar og geta skráð þessar upplýsingar í skráningarkerfið í gegnum netið. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á breytingu á lögum nr. 55/2003, um meðhöndlun úrgangs. Kostnaður af framkvæmd tilskipunarinnar mun leggjast á framleiðendur og innflytjendur raf- og rafeindatækja, samanber framleiðendaábyrgð, og er það kerfi nú þegar komið á. Úrvinnslugjald er lagt á raf- og rafeindatæki samkvæmt lögum nr. 162/2002, um úrvinnslugjald, sem er ætlað að fjármagna og tryggja meðhöndlun á raf- og rafeindatækjaúrgangi og fjármagna upplýsingagjöf, skráningarkerfi og eftirlit. Innleiðing tilskipunarinnar kallar einnig á uppfærslu á tölvubúnaði Umhverfisstofnunar, sem mun halda utan um skráningarkerfið, svo að framleiðendur og innflytjendur geti sett upplýsingar inn í skráningarkerfið í gegnum netið. Áætlað er að stofnkostnaður við þá uppfærslu á tölvukerfi stofnunarinnar verði um 20 millj. kr. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálit þetta skrifa sú sem hér stendur ásamt hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, formanni nefndarinnar, Frosta Sigurjónssyni, Óttari Proppé, Silju Dögg Gunnarsdóttur, Vilhjálmi Bjarnasyni og Össuri Skarphéðinssyni, en hv. þm. Elín Hirst og Karl Garðarsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti og undir það ritar sú sem hér stendur ásamt hv. þingmönnum Silju Dögg Gunnarsdóttur, Vilhjálmi Bjarnasyni, Haraldi Benediktssyni og Þorsteini Sæmundssyni. Þetta er, eins og komið hefur fram, nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu stofnsamnings um Innviðafjárfestingabanka Asíu. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk strax í upphafi á sinn fund Sigurð H. Helgason og Lilju Sturludóttur frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Maríu Erlu Marelsdóttur og Kristján Andra Stefánsson frá utanríkisráðuneytinu og síðar komu á fund nefndarinnar eftir umsagnir Jón Sigurgeirsson og Lilja Alfreðsdóttir frá Seðlabanka Íslands. Þá höfðu nefndinni borist umsagnir um málið. Nefndin sendi út beiðni um umsagnir til tólf aðila; til Alþýðusambands Íslands, til Amnesty International, til Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Félags Sameinuðu þjóðanna á Íslandi, Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands, Fjármálaeftirlitsins, Íslandsstofu, Rauða kross Íslands, ríkisskattstjóra, Samtaka atvinnulífsins, Samtaka fjármálafyrirtækja og Seðlabanka Íslands. Allir þessir tólf aðilar fengu beiðni um umsagnir. Einungis tvær umsagnir bárust og þar af var aðeins önnur efnisleg, frá Seðlabanka Íslands, þess vegna komu þeir gestir á fund nefndarinnar. Einnig kom bréf frá Félagi Sameinuðu þjóðanna sem lýsti því yfir að þeir hefðu ekki skoðun á málinu og ekki forsendur til þess. Síðan kom efnislegt bréf frá Seðlabanka Íslands þar sem farið var yfir málið og þeirra skoðanir á því reifaðar þar sem talað er um að stofnaðildin sé talin geta eflt viðskiptalega stöðu Íslands í Asíu og Kyrrahafi o.s.frv., og þess vegna fékk nefndin á sinn fund fulltrúa Seðlabankans, þ.e. Jón Sigurgeirsson og Lilju Alfreðsdóttur. Með þingsályktunartillögunni eins og þingheimur þekkir er leitað eftir heimild Alþingis til að fullgilda stofnsamning Innviðafjárfestingabanka Asíu. Ríkisstjórn Íslands ákvað í mars 2015, að tillögu fjármála- og efnahagsráðherra og utanríkisráðherra, að Ísland mundi sækjast eftir því að vera meðal stofnaðila að Innviðafjárfestingabanka Asíu. Stofnskjöl bankans voru formlega undirrituð af hálfu Íslands og fleiri ríkja 29. júní 2015 í Peking. Fram kemur í athugasemdum við þingsályktunartillöguna að Innviðafjárfestingabanki Asíu sé fjölþjóðlegur þróunarbanki sem muni styðja við aðgerðir til að efla innviði í Asíu sem sé sá hluti heimsins þar sem hagvöxtur sé hvað mestur. Þessi þróun kalli meðal annars á stóraukna uppbyggingu innviða í Asíu til að auðvelda flæði vöru og þjónustu innan Asíu og milli Asíu og fjarlægra svæða, svo sem Evrópu, Miðausturlanda og Afríku. Í stofnsamningi bankans kemur fram að tilgangur hans sé að stuðla að sjálfbærri efnahagsþróun, auka verðmæti og bæta innviðatengingar í Asíu með fjárfestingum í innviðum og öðrum virðisaukandi geirum. Auk þess muni bankinn stuðla að svæðisbundinni samvinnu og samstarfi til að taka á áskorunum í þróunarmálum, með því að vinna í nánu samstarfi við aðrar fjölþjóðlegar og tvíhliða þróunarsamvinnustofnanir. Þá kemur einnig fram, í athugasemdum við tillöguna, að heildarskuldbinding Íslands varðandi stofnfé bankans nemi um 17,6 milljónum bandaríkjadala eða 0,0179% af stofnfé sem samsvarar um 2,3 milljörðum kr. Eins og þingheimur þekkir er fimmtungur stofnfjárins innborgaður en fjórir fimmtu hlutar stofnfjárins innkallanlegt stofnfé. Flest Evrópuríki, þar með talin öll norrænu ríkin, hafa unnið að stofnun bankans ásamt ríkjum Asíu. Aðild Íslands að innviðafjárfestingabankanum mun styrkja enn frekar góð samskipti Íslands og Asíuríkja og styðja við nýja vaxtarbrodda á viðskiptasviðinu sem getur þýtt aukin tækifæri fyrir íslenskt viðskiptalíf í Asíu, auk þess að gera Ísland sýnilegra á stærsta vaxtarsvæði heimsins. Meiri hlutinn í utanríkismálanefnd styður því aðild Íslands að innviðafjárfestingabankanum og leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Eins og áður sagði er þetta undirritað af þeirri sem hér stendur og hv. þingmönnum Silju Dögg Gunnarsdóttur, Vilhjálmi Bjarnasyni, Haraldi Benediktssyni og Þorsteini Sæmundssyni.

Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja hv. þingmann og framsögumann þessa erindis. Hér stendur, með leyfi forseta: „Auk þess muni bankinn stuðla að svæðisbundinni samvinnu og samstarfi til að taka á áskorunum í þróunarmálum, með því að vinna í nánu samstarfi við aðrar fjölþjóðlegar og tvíhliða þróunarsamvinnustofnanir.“ Það kemur líka fram, sem mér finnst aukaatriði, að stofnframlagið eigi að svara um 2,3 milljörðum kr. en svo eru menn að tala um að það verði kannski ekki allt borgað og ekki þurfi að borga það. Mér finnst það kostulegur málflutningur vegna þess að ef skuldbindingin er 2,3 milljarðar þá er hún 2,3 milljarðar. Ég sé ekki að það eigi að hafa áhrif á ákvörðun okkar um hvort við tökum þátt í þessu samstarfi hvort við þurfum að borga það að fullu eða ekki. Ég vil gera þá athugasemd. Það er talað um þróunarsamvinnu og mig langar tað fá staðfestingu á því frá hv. formanni nefndarinnar að þeir peningar sem fara í þetta verði ekki hluti af þeim peningum sem Alþingi úthlutar til þróunarsamvinnu, að það sé alveg ljóst að við séum ekki að tala um þá peninga sem við erum með á áætlun og eiga að fara til þróunarsamvinnu heldur verði það örugglega nýir peningar, ef ég má orða það svo, virðulegi forseti.

Virðulegur forseti. Ég þakka spurningarnar. Auðvitað er það þannig og það er engin tilraun gerð til þess að draga fjöður yfir það þegar nefnt er hversu hátt stofnframlagið er og síðan gerð grein fyrir því hvernig það kemur fram í samningunum, að 4/5 hlutar séu svokallað innkallanlegt stofnfé en ekki eitthvað sem við greiðum beint út. Það hefur engin áhrif á það að talan liggur alveg fyrir. Það er talað um þetta stofnframlag en einungis hluti af því kemur til greiðslu. Þetta er alþekkt í samskiptum og samvinnu þjóða er varðar alþjóðlegar stofnanir. Varðandi þróunarsamvinnuna þá liggur það ekki fyrir, og það kom til dæmis fram í bréfi frá Félagi Sameinuðu þjóðanna hér á landi, hvort DAC muni meta þetta sem þróunaraðstoð eður ei. Ísland mun ekki taka sjálfstæða ákvörðun um að skilgreina þetta sem þróunaraðstoð nema það komi til að DAC ákveði að þetta skuli skilgreinast sem þróunaraðstoð. Það á þá við um öll önnur ríki og öll hin ríkin sem eiga aðild að málinu. En engin slík ákvörðun liggur fyrir og það er ekki þannig að Ísland leggi málið þannig upp að þetta sé hluti af þróunarframlagi okkar. Það kom hins vegar kom fram á fundum nefndarinnar að DAC muni skoða hvort þetta skuli skilgreinast sem þróunarframlag að hluta eða öllu leyti.

Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Ég skil að DAC mun skera úr um hvort þetta teljist til þróunarverkefna eða ekki og það eigi ekki aðeins við um okkur heldur einnig um aðrar þjóðir. Það sem ég vil leggja áherslu á er að verði það svo að þetta framlag teljist til þróunarsamvinnu þá séu þetta nýir peningar, viðbótarpeningar, en þeir ekki teknir af þeim áætlunum sem hafa verið samþykktar hér og á eftir að leggja fram um þróunarsamvinnu í þeim anda sem hún hefur verið hingað til. Ég vil leggja áherslu á að þetta verði viðbótarfé ef DAC leyfir að þetta verði talið til þróunarsamvinnu.

Virðulegur forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að ef DAC ákveður að þetta verði að hluta eða öllu leyti skilgreint fyrir öll ríkin sem framlag sem getur talist til þróunaraðstoðar þá sé það viðbót. Ég held að við gerum ekki það vel í þeim málum að við eigum að fara að klípa það af öðru fjármagni, enda er málið lagt allt öðruvísi upp. Málið er í grundvallaratriðum ekki lagt upp sem þróunaraðstoð heldur þátttaka í Innviðafjárfestingabanka Asíu sem meðal annars hefur hagsmuni okkar að leiðarljósi. Sú fjárfesting á að miða við það. Ég get því ekki annað en tekið undir þetta. Það liggur auðvitað ekki fyrir hvaða afstöðu DAC mun taka en ég tek undir það með hv. þingmanni að þá ættum við að líta á þetta sem viðbót en ekki klípa það af því sem fyrir er.

Forseti vill taka fram að til viðbótar þeim þingskjölum sem málin tengjast og forseti las upp í byrjun, fylgir því einnig nefndarálit frá minni hluta utanríkismálanefndar á þskj. 855.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti minni hluta utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu stofnsamnings um Innviðafjárfestingabanka Asíu. Minni hluti utanríkismálanefndar, þ.e. sú sem hér stendur og skrifar undir þetta álit, getur ekki staðið að samþykkt þessa máls, m.a. vegna þess hvernig að því hefur verið staðið. Með þeirri þingsályktunartillögu sem hér liggur til grundvallar er leitað eftir heimild Alþingis til að fullgilda stofnsamning Innviðafjárfestingabanka Asíu. Ríkisstjórn Íslands ákvað í mars árið 2015, að tillögu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og hæstv. utanríkisráðherra að Ísland mundi sækjast eftir því að vera meðal stofnaðila að Innviðafjárfestingabanka Asíu. Stofnskjöl bankans voru formlega undirrituð af hálfu Íslands og fleiri ríkja 29. júní 2015 í Peking, eða Beijing eins og sumir reyndar kjósa að segja. En í stað þess að leggja þá þegar um haustið 2015 fram þingsályktunartillögu um fullgildingu stofnsamningsins og ræða málið efnislega og eins og ég hefði talið affarasælast að haga málinu, var slíkri tillögu ekki útbýtt fyrr en í desember það sama ár og ekki var mælt fyrir henni hér á Alþingi fyrr en í janúar 2016. Hér er hins vegar um stefnumarkandi ákvörðun að ræða sem ég tel að full ástæða hefði verið til að ræða ítarlega á fyrri stigum á Alþingi. Fjárheimild vegna aðildar að bankanum og heimild til að greiða til hans stofnfé var hins vegar veitt í nóvember með fjáraukalögum fyrir árið 2015. Þar með var tekin ákvörðun um fjárskuldbindingu ríkissjóðs upp á 17,6 milljónir bandaríkjadala, eða um 2,3 milljarða íslenskra króna, án þess að efnisleg umræða ætti sér stað um málið á vettvangi þingsins. Ég tel að í ljósi þess að það lá fyrir strax vorið 2015 að ríkisstjórnin áformaði að sækjast eftir þessari aðild að bankanum sé þessi aðferð við ákvörðunartöku óásættanleg. Þá eru markmiðin með stofnaðild Íslands að Innviðafjárfestingabanka Asíu að mínu mati óljós og jafnvel mögulega mótsagnarkennd. Annars vegar er markmiðið að efla tengsl Íslands við Asíumarkaði og greiða götu íslenskra fyrirtækja, sem getur í raun verið ágætt markmið út af fyrir sig, en ég tel að það hafi ekki fengist útskýrt með fullnægjandi hætti við meðferð málsins hvernig stofnaðild að bankanum muni gagnast útflutningshagsmunum Íslands. Hins vegar er það markmið að Ísland leggi sitt af mörkum á vettvangi þróunarmála í Asíu með stofnaðild sinni, sem getur í sjálfu sér líka verið ágætt markmið. Ég vil leggja ríka áherslu á að framlög til þróunarmála fylgi þeirri stefnumörkun sem Alþingi hefur þegar samþykkt. Fyrir nefndinni kom fram að ekki væri líklegt að fátækari lönd gerðust aðilar að bankanum. Það vekur í mínum huga upp spurningar um það hvernig aðildin að bankanum fellur að þróunarsamvinnu Íslands. Enn fremur tel ég að erfitt sé að finna umhverfisleg eða samfélagsleg markmið í stofnskrá bankans sem ég tel að ættu að vera grundvallaratriði allra stofnana sem Ísland gerist aðili að, að ég tali nú ekki um nú í seinni tíð þegar til að mynda áhrif af loftslagsbreytingum ættu að vera öllum ljós. Ávinningur íslenska ríkisins af því að vera stofnaðili að innviðafjárfestingabankanum eru því að mínu mati óljós og því tæpast unnt að réttlæta svo hátt stofnfjárframlag af íslensku almannafé í þess háttar stofnun. Þróunarsamvinnunefnd OECD, DAC, mun leggja mat á hvort stofnframlög til bankans geti talist framlög til þróunarsamvinnu. Ég vil leggja á það ríka áherslu að óháð því hver niðurstaða DAC í þessu efni verður sé brýnt að framlög íslenska ríkisins, verði þessi þingsályktunartillaga samþykkt, verði ekki á kostnað framlags okkar til hefðbundinnar tvíhliða þróunarsamvinnu. Mig langar í því samhengi að rifja upp þau varnaðarorð sem ég og fleiri hv. þingmenn höfðum uppi í tengslum við þá umræðu sem átti sér stað á haustþingi um niðurlagningu Þróunarsamvinnustofnunar þar sem bent var á mikilvægi þess að þróunarsamvinna eigi sér ætíð stað á sínum eigin forsendum, en hverfist ekki um viðskiptahagsmuni þess ríkis er aðstoðina veitir. Það tel ég mjög brýnt að árétta inn í þessa umræðu því að það er atriði sem ég hafði verulegar áhyggjur af þegar ákvörðun var tekin um að flytja alla þróunarsamvinnu inn í utanríkisráðuneytið, að þarna gætu línur orðið óljósar og að aðrir hagsmunir en hreinir hagsmunir þróunarríkja yrðu látnir ráða för þegar kæmi að þróunarsamvinnu. Mér finnst mikilvægt að í umræðu um Innviðafjárfestingabanka Asíu sé það áréttað sérstaklega. Ég tel mig sem sagt ekki geta staðið að samþykkt á þessari þingsályktunartillögu.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með talsmanni minni hlutans, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, sem lýsti því yfir að hún gæti ekki staðið að samþykkt þessa máls. Það get ég ekki heldur, ég er því reyndar mjög andvígur án þess að það sé að öllu leyti ljóst hvað það er sem við erum að samþykkja hér. Það er ein ástæðan fyrir því að ég vil gjalda við því varhuga. Sönnunarbyrðin hvílir á þeim sem vill skuldbinda íslenska skattgreiðendur til að leggja af mörkum, í áföngum að sönnu, og tryggja 2,3 milljarða kr. til þessa alþjóðlega banka. Stjórnvöld hafa hreinlega ekki risið undir þeirri sönnunarbyrði. Ekki hafa verið færð rök fyrir því að okkur beri að gera þetta. Hins vegar verð ég að segja að sporin hræða. Mig langar aðeins til að setja þetta inn í sögulegt samhengi. Til hafa verið þróunarbankar og þróunarsjóðir, verið hefur til slíkur norrænn sjóður og efast ég ekki um að hann hafi gert marga góða hluti. Svo kann að eiga við um aðrar sambærilegar stofnanir og sjóði og banka sem settir hafa verið á laggirnar í tímans rás. Við þekkjum náttúrlega þann stærsta sem er Alþjóðabankinn. Eins og við vitum þá voru tvíburasystkinin, Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, starfandi mjög samkvæmt pólitískri forskrift. Hér í kringum aldamótin þá kom mjög oft til umræðu hér á þinginu framganga íslenskra stjórnvalda innan stjórnkerfis þessara stofnana, ekki síst þá Alþjóðabankans og þær forsendur sem hann starfaði samkvæmt. Það var reyndar mjög umdeilt víða um lönd. Bankinn vann sínar áætlanir á tímabili samkvæmt því sem á ensku var kallað „Structural Adjustment Programs“, umbreytingaráform. Þessi áform sneru fyrst og fremst að innviðum samfélaga sem njóta áttu styrkveitinga, það voru fátækari ríki heimsins. Sérstaklega var talað um innviði á borð við orkufyrirtæki, fjarskiptafyrirtæki o.s.frv. Skilyrðin fyrir lánveitingum voru oftar ekki markaðsvæðing, að þessi starfsemi yrði rifin út úr ríkisforsjá og sett á markað, þá komu peningarnir. Það var gagnrýnt og mönnum þótti það ósiðlegt og rangt að alþjóðafjármagnið notaði Alþjóðabankann í þessu skyni sjálfu sér til framdráttar. Þá var skipt um nafn. Um tíma hét Structural Adjustment Programs „Poverty Reduction Programs“, þ.e. áform til að draga úr fátækt, mönnum þótti það hljóma betur, en inntakið var nákvæmlega hið sama. Skilyrðin voru til markaðsvæðingar og einkavæðingar innviðanna. Nú veltir maður því fyrir sér: Hvar á áherslan að liggja í þessum banka? Fram kemur í sjálfri þingsályktunartillögunni og í áliti meiri hluta utanríkisnefndar að þar á bæjum velkjast menn ekki í vafa um hvar áherslan eigi að liggja. Okkur er sagt að þetta tryggi Íslendingum aðkomu að bankanum, ákveðinn forgang. Svo segir bæði í sjálfri þingsályktunartillögunni og í áliti frá meiri hlutanum að í þessu felist tækifæri fyrir íslenskt viðskiptalíf og geri Ísland sýnilegra á stærsta vaxtastigi heimsins. Með öðrum orðum, áherslan er ekki á þróun fátækra ríkja eða aðstoð við þau, heldur er þetta viðskiptatækifæri fyrir íslensk fyrirtæki. Það er náttúrlega ekkert bannað og alls ekki slæmt og auðvitað viljum stuðla að góðri stöðu íslenskra fyrirtækja, jafnvel og ekki síst þeirra sem starfa í orkugeira o.s.frv., tengjast innviðunum. En við eigum eftir að fá að vita hitt; hver er umgjörðin? Hvað er það sem menn eru að reyna að ná fram? Ég vakti athygli á því í umræðu hér um daginn í tengslum við TiSA-samningana að tillögur Íslendinga og Norðmanna á samningafundi í Genf, eins og Wikileaks upplýsti á sínum tíma, sneru að þjónustu á sviði orkumála, „Environmental Services“, var það kallað. Það voru orkutengd verkefni og ekkert slæmt við að við reynum að hasla okkur völl á slíku sviði, en við viljum ekki þröngva einum eða neinum til þess að eiga við okkur viðskipti á forsendum samninga eins og TiSA. Og um það snýst allt þetta mál, að menn séu frjálsir í þessum samskiptum. Þarna hefur legið ágreiningurinn við Alþjóðabankann og gagnvart þessum TiSA-samningum og spurningin snýr einnig að þessu. Eins og maður les þetta hér er innihaldið nákvæmlega sama og var að finna í gögnum Alþjóðabankans. Ég lá mjög yfir því á sínum tíma og gagnrýndi ýmsar ræður sem fluttar voru, ekki bara fyrir Íslands hönd heldur einnig Norðurlandanna. Það er engin afsökun þegar menn segja: Það eru allir hinir að gera þetta og öll hin Norðurlöndin, Evrópuríki gera þetta. Já, já, þau eru líka í TiSA-samningunum. Það er þarna sem alþjóðafjármagnið hefur náð að beita hinu pólitíska valdi. Síðan er hlaupið af stað með 2,3 milljarða af skattfé Íslendinga og það er fínt og allir samþykkja það vegna þess að allir gera það. Það er engin röksemd. Íslensk stjórnvöld hafa hreinlega ekki risið undir ábyrgð sinni og sönnunarskyldu gagnvart þinginu og það er alveg fráleitt að samþykkja þetta mál með slíkum hætti nánast umræðulaust. Það var rætt í tengslum við fjáraukann fyrir jól og svo fer fram þessi umræða núna. Ég vil sérstaklega þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að vera sú rödd í utanríkismálanefnd þingsins sem vekur máls á gagnrýnum þáttum þessa gjörnings. Það er mjög þakkarvert að það skuli gert. Síðan er hitt sem mér finnst nú ástæða til að hugleiða þegar alþjóðakerfið er að búa sér til sérréttindi, og það á reyndar við um alþjóðastofnanir almennt, Sameinuðu þjóðirnar og hinar alþjóðlegu stofnanir, að allir eru skattfrjálsir. Síðan þarf náttúrlega að tryggja að jafnvel þótt menn brjóti af sér í þeim ríkjum þar sem þeir hafa komið sér niður þá eru engar lögsóknir, allir eru lausir við allt slíkt. Hér segir í 50. gr., með leyfi forseta: „Allir aðalfulltrúar í bankaráði, stjórnarmenn, varamenn, forseti, varaforsetar og aðrir stjórnendur og starfsmenn bankans, þ.m.t. sérfræðingar og ráðgjafar sem sinna verkefnum og þjónustu fyrir bankann: i. skulu undanþegnir málssókn að því er varðar framgöngu þeirra í starfi fyrir bankann …“ Er þetta sniðugt? Finnst mönnum það? Og allir skattfrjálsir. Við erum að taka þátt í því að smíða svona alþjóðlegt forréttindakerfi sem hugsanlega, ég ætla ekki að fullyrða um það, en hugsanlega verður beitt til að þvinga fátækari hluta heimsins til markaðsvæðingar á innviðum sínum. Í samningnum, í þessum stofnsamningi, er vísað í innviðina sérstaklega. Hér segir í 2. gr. um hlutverk: „Að hvetja til einkafjárfestingar í verkefnum“ og síðar „einkum í innviðum.“ Hvaða innviðum? Hvernig? Á hvaða forsendum? Við vitum það ekki. Hefur það verið rætt? Ég spyr, af því að hv. þm. Brynjar Níelsson hefur beðið um orðið í andsvari: Ætlar hann að skýra það fyrir mér? Ætlar hann að segja mér hvaða innviðir það eru sem við erum að skuldbinda okkur til að fara að ráðskast með? Ætlar hv. formaður utanríkismálanefndar að skýra það fyrir mér? Hvað er það nákvæmlega sem verið er að tala um? Hvaða skilyrði verða sett? Mun hann starfa á sömu forsendum og Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn? Mun hann gera það eins og þeir gerðu hér fram undir og fram yfir aldamótin? Verður það þannig? Hefur það verið rætt? Nei, nei. 2,3 milljarðar vesgú. Er ekki pláss fyrir þessa 2,3 milljarða og þó þeir séu í slumpum, 100 milljónir í einu, er ekki pláss fyrir þá inn á Landspítala, er það ekki? Hvernig væri að veita þetta fé þangað í staðinn fyrir að ráðast í slíka skuldbindingu á bara einni forsendu fyrst og fremst: Allir hinir eru að gera það, við hljótum að vera með? Svo getur sól Íslands fengið að skína á þessum fínu fundum öllum þar sem allir eru skattfrjálsir, undanþegnir lögsóknum og réttarkerfi í ríkjum svona forréttindakerfi, forréttindafólk heimsins er þar að búa um sig og Ísland er með. Það verður til þess að við verðum sýnilegri í þessum stóra hluta heimsins sem bankinn tekur til með starfssvæði sitt. Er það það sem Ísland þarf helst á að halda núna? Ég held ekki.

Hæstv. forseti. Það er mjög gaman að heyra í hv. þm. Ögmundi Jónassyni því að hann ræðir oft um pólitík, um prinsipp. Það er mjög ánægjulegt. Nú höfum við gert svona áður. Við erum hluti af Alþjóðabankanum, Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Er hv. þingmaður að halda því fram að þessar stofnanir hafi ekki komið mörgum þjóðum, sem voru illa staddar tímabundið, til bjargar? Tilgangurinn er að aðstoða. Okkur getur greint á um það, og það er hinn pólitíski munur, hvernig eigi að gera það. Það er alveg rétt að menn leggja upp úr því að auka viðskipti, frjáls viðskipti, að það sé grundvöllur þess að koma ríkjum úr fátækt, möguleikinn á framförum. Það hefur aldrei gerst með ríkisrekstri eða slíkum innviðum, það er búið að prófa það allt saman fyrir löngu með afleitum árangri, hv. þm. Ögmundur Jónasson. Menn geta kallað það pólitík, en menn eru löngu búnir að komast að því að til að koma þjóðum á lappirnar eins og sagt er þarf að auka viðskipti, þarf frelsi í viðskiptum. Það gerist ekki öðruvísi, en ég veit að okkur greinir á um þetta. Þessi þátttaka hér er ekkert öðruvísi, þetta er hluti af aðstoð. Þetta er hluti af þróunarsamvinnu. Við getum alltaf sagt að það vanti í Landspítalann. Við getum líka hætt allri þróunarsamvinnu og sagt: Getum við ekki lagt það í Landspítalann? Það eru billeg rök. En það getur hins vegar skipt máli fyrir þessar þjóðir að fá aðstoð. Það getur líka, eins og önnur þróunarsamvinna, komið okkur til góða að vera hluti af þessari aðstoð. Er þingmaðurinn ekki sammála mér í því?

Hæstv. forseti. Ég þarf mjög góð gleraugu til að finna hvar það er sem við erum hugsanlega sammála, ég og hv. þingmaður, í því sem hér var sagt. En ég vil byrja á því að segja að þrátt fyrir hörmulegar heimsstyrjaldir og stríð á 20. öldinni þá er hún mesta framfaraskeið mannkynssögunnar vegna þess að á 20. öldinni byggðum við góðan vísi að velferðarþjónustu, menntakerfi og það var gert með sameiginlegu átaki almennings í gegnum sveitarfélög og ríki. Þjóðfélögin gerðu það. Þau bjuggu þetta til. Og að ætla að afgreiða það út af borðinu og segja að það hafi ekki gefið góða raun að taka á í sameiningu - þannig byggðum við Íslendingar upp okkar samfélag á þessum tíma. Tilgangurinn, segir hv. þingmaður, er aðstoð. Það held ég ekki. Ef ég tek það sem meiri hluti utanríkismálanefndar þingsins segir þá er tilgangurinn sá að gefa íslensku viðskiptalífi tækifæri og gera Ísland sýnilegra á stærsta vaxtarsvæði heimsins. Þetta segir líka í þingsályktunartillögunni. Hv. formaður utanríkismálanefndar sagði hér áðan, ítrekaði þá afstöðu, að þetta væri fyrst og fremst í viðskiptalegum tilgangi sem þetta væri gert. Þannig að áherslan er ekki á þróun eða aðstoð. Þetta er viðskiptalegs eðlis. Ég er bara að auglýsa eftir því að menn viti hvað það er nákvæmlega sem þeir eru að gera. Ég vil fá umræðu um það. Eða finnst hv. þm. Brynjari Níelssyni ekki eðlilegt, áður en hann skuldbindur íslenska skattgreiðendur til að leggja af mörkum 2,3 milljarða kr., að við fáum að vita á hvaða forsendum það er gert?

Hæstv. forseti. Þegar sveitarfélög og ríki taka sig saman og koma á velferðarkerfi þá er forsenda á bak við það. Þetta er ekki ákvörðun, það þarf að skapa verðmæti. Það þarf að hafa frjáls viðskipti sem er algjör forsenda fyrir framförum, tækninýjungum o.s.frv. Þetta verður ekki til af sjálfu sér. Ef við ætlum að byggja þjóðir upp úr fátækt til bjargálna, þá þarf stundum aðstoð af þessu tagi. Það getur enginn, held ég, haldið því fram, hv. þm. Ögmundur Jónasson, að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og Alþjóðabankinn hafi ekki komið í veg fyrir ýmsar hörmungar sem ella hefðu orðið hjá ýmsum þjóðum hefði þessi aðstoð ekki verið til. Það er veruleikinn. Auðvitað greinir okkur á um það, það er okkar pólitíski munur, hvernig verðmætin verða til. Sumir trúa því að hægt sé að gera það af hálfu ríkisins; ég tel að ríkið sé alltaf eins og fíll í postulínsbúð þegar það er á markaði. En auðvitað geri ég mér grein fyrir því að þar sem ekki er samkeppni þarf ríkið hugsanlega að vera. Þetta er auðvitað spurningin. Það er algjört aukaatriði, það eru samþykktir í þessum banka þar sem það er hugsað hvernig hann starfar. Auðvitað geta menn tekið umræðu um það, en í grunninn er þetta aukaatriði. Aðalatriðið er að aðstoðað sé á þessu svæði því að það getur verið mikilvægt bæði fyrir viðkomandi lönd og viðskiptin, fyrir okkur Íslendinga. Það gætu verið hagsmunir í því alveg eins og í þróunaraðstoðinni; það geta verið hagsmunir fyrir Ísland að aðstoða þjóðir. Það gefur ýmsa möguleika. Þetta tel ég vera mikilvægt. Þess vegna finnst mér sem verið sé að gera mikið úr þessu litla máli hér á þinginu. Ég skil eiginlega ekki hvernig menn geta verið á móti þessu því að þetta er hluti af þróunaraðstoð sem ég tel vera mikilvæga í þessu sem öðru.

Aðstoð við haltan mann getur verið fólgin í því að færa honum staf, en þegar aðstoðin snýr að því að fá einokun á því að smíða stafinn fyrir hann þá fer maður að velta því fyrir sér hvaða forsendur búi að baki. Menntakerfið, heilbrigðiskerfið, velferðarkerfið - hornsteinar og undirstöður framfara 20. aldarinnar urðu til í forsjá ríkis eða sveitarfélaga, í krafti almennings sem tók höndum saman. Það er ekkert hægt að horfa fram hjá því að nákvæmlega þannig var það. Síðan er enginn að mæla gegn því að við nýtum okkur markaðinn þar sem hann gagnast, það gerum við að sjálfsögðu. Hvað varðar Alþjóðabankann og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn þá hygg ég að oftar en ekki hafi hann annaðhvort reynst vera varðstöðumaður fyrir heimsfjármagnið eða að þessar stofnanir hafi verið nýttar af alþjóðafjármagninu. Ég var að rekja á hvern hátt það hefði verið gerst  Nú er ég einvörðungu að spyrja um þetta.