Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og kunnugt er, hafa undanfarið orðið almennar kauphækkanir í landinu. Nú í lotunni hafa orðið frá 6 til 9% grunnkaupshækkanir. Nú hefur afstaða opinberra starfsmanna í launamálum verið íhuguð undanfarið í tilefni af þessu, og hefur að öllu athuguðu þótt réttmætt að leggja til, að starfsmenn ríkisins fái yfirleitt 6% uppbót á kaup, en sú undantekning verði frá þeirri reglu, að uppbætur í fjórum lægstu launaflokkunum verði 9%, og þá einnig sams konar uppbætur greiddar á eftirlaun og lífeyri. Þessar uppbætur eru ætlaðar til samræmingar við þær kauphækkanir, sem þegar hafa orðið hjá öðrum, en opinberum starfsmönnum. Það er gert ráð fyrir því í þessari þáltill., að þessar uppbætur verði greiddar frá 1. sept., og þykir það að öllu yfirveguðu sanngjarnt. Það hefur verið athugað, hvað þetta mundi auka útgjöldin, og mun það vera sem næst 10 millj. kr. Eins og hv. þm. er kunnugt, hefur það undanfarið oft verið mikið álitamál, hvort ætti að breyta launum opinberra starfsmanna, þegar kauphækkanir eiga sér stað almennt. Og það er vitanlega mál, sem eiginlega sífellt þarf að vera að íhuga, þegar hækkanir eiga sér stað á annað borð, hvort þá sé ástæða til að breyta lögboðnum launum. Nú hefur það orðið að ráði að leggja til í þessari þáltill., um leið og gerð er till. um uppbæturnar, að sett verði á fót föst n., eins konar samvinnunefnd ríkisstj. og samtaka opinberra starfsmanna um þetta efni, og sé það verkefni n. að fylgjast með grunnlaunabreyt. almennt og gera till. um breyt. á grunnlaunum starfsmanna ríkisins, þegar n. þykir ástæða til. Hér er stigið nýtt og mjög þýðingarmikið spor að mínu viti í þessum málum og efnt til stóraukinnar samvinnu ríkisvaldsins og þessara samtaka, sem ég tel heppilegast að sé sem nánust, þannig muni vera líklegast að finna heppilega niðurstöðu í þessum málum. Ég geri mér von um, að það geti orðið verulegt gagn að starfi þessarar n. Það skal tekið fram, að það er samkomulag við stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um þessar launauppbætur, sem hér er gerð till. um, og efni þessarar till. að öðru leyti. Þá vil ég geta þess, að ríkisstj. hefur ákveðið að beita sér fyrir því, að uppbætur verði greiddar á ellilaun og örorkubætur, og er það mál í undirbúningi hjá þeim, sem það hafa með höndum sérstaklega í ríkisstj. og á hennar vegum, og mun fljótlega von á till. stjórnarinnar í því efni. Nú væri það ákaflega æskilegt, að hægt væri að ákveða um þetta mál fyrir mánaðamótin, og mundi ég vilja fara fram á það við hæstv. Alþ., að það tæki afstöðu til málsins þannig, að það væri hægt, og tímans vegna ætti það að vera auðvelt. Ég mun gera till. um, að málinu verði vísað til hv. fjvn. Ég hef aðeins minnzt á það við formann hennar, hvort hann gæti ekki átt þátt í því, að n. afgreiddi þetta mál í dag, þannig að það gæti orðið afgreitt frá háttv. Alþ. á morgun. Þá væri hægt - með naumindum þó - að koma því svoleiðis fyrir, að þessar greiðslur gætu orðið greiddar nú strax um mánaðamótin. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta mál, því að þetta er í sjálfu sér ákaflega einfalt, þó að það sé talsvert veigamikið, og gefur ekki ástæðu til málalenginga. Ég óska eftir því, að málinu verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Þótt hagrannsóknir í eiginlegri merkingu þess orðs séu enn á frumstigi hér á landi, hefur þó undanfarin ár verið varið talsverðu fé í þessu skyni, bæði frá hinu opinbera og einkaaðilum. Söfnun hagskýrslna á sér að vísu alllangan aldur hér á landi, en slíkt getur ekki talizt til hagrannsókna út af fyrir sig, þótt slík skýrslusöfnun sé auðvitað undirstaða þeirra. Hagstofa Íslands getur þannig ekki talizt hagrannsóknastofnun, þótt henni hafi stundum verið falin framkvæmd slíkra rannsókna. En þótt skýrslusöfnun og hagrannsóknir séu þannig í rauninni sitt hvað, verður þetta tvennt þó í framkvæmd gjarnan svo samtvinnað, að vart er unnt að gera till. um annað þessara atriða án hliðsjónar af hinu, enda hafa flestar þær stofnanir hér á landi, er eitthvað sinna hagrannsóknum, einnig með höndum söfnun hagskýrslna. Ég hef ekki gert tilraun til þess að áætla, hve miklu nemi kostnaður við hagskýrslugerð og hagrannsóknir á vegum opinberra aðila hér á landi, og því síður að greina sundur kostnaðinn við þetta tvennt, sem varla munu tök á. En fullyrða má, að kostnaður við þetta tvennt nemi aldrei undir 10 millj. kr. og sennilega meiru. Það getur því engan veginn talizt lítilfjörlegt fjárhagslegt atriði, að tryggt sé, að þeim fjármunum, sem varið er í þessu skyni, sé skynsamlega ráðstafað, þannig að sem mests árangurs megi af vænta. Til þess að gefið sé nokkurt yfirlit yfir skipan þessara málefna, eins og hún er nú, skulu hér nefndar nokkrar hinar helztu opinberu stofnanir, sem hafa með höndum hagskýrslusöfnun og að einhverju leyti hagrannsóknir. Er það í fyrsta lagi Hagstofa Íslands, sem er, eins og kunnugt er, ríkisstofnun. Þá starfrækja þrír ríkisbankanna, Landsbankinn, Framkvæmdabankinn og Útvegshankinn, sína hagdeildina hver. Tilgangurinn með stofnun hagdeildar Framkvæmdabankans mun hafa verið sá, að hún annaðist einkum eiginleg hagrannsóknastörf. Hins vegar munu hagdeildir hinna bankanna að mestu vinna að hagskýrslugerð. En auk þess hafa Búnaðarfélag Íslands og Fiskifélag Íslands með höndum víðtæka skýrslusöfnun og að einhverju leyti hagrannsóknir, hvort í þágu síns atvinnuvegar, og mun Iðnaðarmálastofnun Íslands ætla að gegna sama hlutverki í þágu iðnaðarins. Reykjavíkurbær hefur einnig um alllangt skeið rekið hagstofu, svo sem kunnugt er. Milli þeirra stofnana, sem nú hafa verið nefndar og aðallega hafa með höndum hagskýrslugerð, mun í meginatriðum hafa tekizt eðlileg verkaskipting, þannig að meiri háttar umbætur verða sennilega ekki gerðar í því efni. En þar sem hagskýrslugerð er hins vegar grundvöllur hagrannsókna, verður ekki hjá því komizt, ef skipuleggja á hagrannsóknir, að hafa hliðsjón af fyrirkomulagi hagskýrslugerðar og athuga, hverjar breyt. kynnu að vera æskilegar á því sviði, m.a. með tilliti til hagrannsókna, er æskilegt þykir að framkvæma. Yrði slíkt eitt af verkefnum n. þeirrar, er hér er lagt til að skipuð verði. Aðalverkefnið yrði þá skipulagning sjálfra hagrannsóknanna og yrði það tvíþætt: Í fyrsta lagi að athuga, hvernig komið verði á hagkvæmari verkaskiptingu með þeim stofnunum, er þegar hafa slíka starfsemi með höndum, og í öðru lagi, hvernig bezt verði sinnt nýjum verkefnum á þessu sviði, er aðkallandi mega teljast. Það fé, sem hið opinbera hefur lagt fram til hagrannsókna á ýmsum sviðum, hefur líka að minnstu leyti runnið til þessara stofnana. Slíkar rannsóknir hafa að mestu verið framkvæmdar á vegum nefnda, sem skipaðar hafa verið til athugunar á sérstökum verkefnum af þessu tagi. Þótt sumar þessara n. hafi að vísu safnað ýmsum gagnlegum upplýsingum, fer því að mínu áliti fjarri, ef litið er á árangur slíkra nefndarstarfa í heild, að hann svari þeim verulega kostnaði, er slíkar rannsóknir hafa haft í för með sér fyrir hið opinbera. N. þessum hafa oft verið falin viðamikil verkefni á sviði efnahagsmála, án þess að nokkur fyrirhyggja væri um það, hvort nokkur grundvöllur væri fyrir því, að þessi verkefni væri hægt að leysa vegna skorts á möguleikum á því að afla þeirra upplýsinga, er til slíks væru nauðsynlegar. Árangur nefndastarfanna hefur því, þrátt fyrir það að í mikinn kostnað hefur verið lagt við nefndarstörfin, oft í meginatriðum orðið neikvæður. En auk þeirra hagrannsókna, sem þannig hafa farið fram á vegum nefnda, er ætlað hefur verið að leysa tiltekin verkefni á þessu sviði, hefur vaxandi áhugi á hagrannsóknum leitt til þess á síðustu árum, að myndazt hefur vísir til sérstakra stofnana, er ætlazt er til að annist slík störf, og hefur slíkt verið gert bæði á vegum hins opinbera og einkaaðila. Mjög hefur þó á það skort, að slíkt væri fyrir fram skipulagt, svo sem æskilegt er, ef árangur á að svara kostnaði. Ég ætla mér þó að láta nægja að nefna eitt dæmi máli mínu til sönnunar. Þar sem kaupgjaldsmálin eru svo mikilvægur þáttur efnahagsmálanna sem raun er á, hefur vaknað áhugi á því, að framkvæmdar yrðu rannsóknir á því, hve hátt kaupgjald atvinnuvegirnir þyldu, án þess að hætta væri á því, að slíkt leiddi til verðbólgu. Í samræmi við þál., er samþ. var á hæstv. Alþ. 1955, var svo komið á fót samvinnunefnd atvinnurekenda og launþega, sem síðan hefur starfað og unnið mun hafa að rannsóknum á þessu sviði. Á síðasta sumri var svo komið á fót vísi að hagstofnun, er 4 launþegasamtök standa að og ætlað er að vinna að sama verkefni í meginatriðum. Þessi launþegasambönd eru Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Landssamband verzlunarmanna, bankamannasambandið og Farmanna- og fiskimannasamband Íslands. Alþýðusamband Íslands var þó ekki aðili að þessum samtökum, en hefur stofnað til sams konar athugana upp á eigin spýtur. Hér virðast því þegar vera komnar á legg þrjár stofnanir eða vísir að þrem stofnunum, sem í rauninni vinna að sama verkefni á sviði hagrannsókna. En með því er þó ekki öll sagan sögð. Samkvæmt ályktun Alþ. snemma árs 1956 var skipuð n. til þess að undirbúa fræðslustarfsemi um efnahagsmál, og mun ekki vafi á því, að launamálin hafa verið ofarlega í huga þeirra, er að samþykkt þessarar þáltill. stóðu, hver sem niðurstaðan verður af starfi n. þeirrar, er skipuð var skv. till. Þá hafa fyrir síðustu þingum legið tvö frv. um fræðslustarfsemi fyrir launþega, annað um skólastofnun, en hitt um fræðslustofnun í annarri mynd. Hér virðast því auk þeirra þriggja stofnana, sem þegar eru komnar á fót til þess að sinna þessu verkefni, vera í uppsiglingu 2–3 stofnanir í viðbót, sem a.m.k. er ætlað að sinna mjög skyldu verkefni. Ég er sízt að lasta þann áhuga, sem fram hefur komið fyrir því, að launamálin eru þannig rannsökuð og rædd á meira málefnalegum grundvelli, en því miður hefur verið gert til þessa. En af því, sem sagt hefur verið, ætti að vera ljóst, að allur undirbúningur slíks virðist í meira lagi fálmkenndur. Ætti það að vera öllum aðilum í hag, að verkefni það, sem hér er um að ræða, væri fengið í hendur einni stofnun, sem þeir aðilar, sem hér eiga hagsmuna að gæta, nefnilega launþegar, vinnuveitendur og ríki, kæmu sér saman um að standa að. Af slíku ætti í senn að mega vænta meiri jákvæðs árangurs og þó með minni tilkostnaði. Hér hefur aðeins verið nefnt sem dæmi undirbúningur hagrannsókna á þessu tiltekna sviði. En er ekki hætt við, að sama kunni að gerast á ýmsum öðrum sviðum, þar sem hagrannsókna er talin þörf, ef ekkert verður aðhafzt til þess að skipuleggja slíka starfsemi? Ég hafði hugsað mér, að starf n. þeirrar, er hér um ræðir, ef skipuð yrði, yrði tvíþætt: Í fyrsta lagi að athuga, hvort ekki verði komið á hagkvæmri verkaskiptingu meðal þeirra stofnana, sem nú hafa hagrannsóknir með höndum, þannig að meiri árangur gæti á þann hátt orðið af því starfi án aukins tilkostnaðar. En í öðru lagi væri eðlilegt, að n. athugaði, með hverju móti væri bezt sinnt nýjum verkefnum á þessu sviði, sem æskilegt má telja að tekin yrðu til meðferðar. Ég ætla mér ekki hér að flytja neinn áróður fyrir því, að aukin verði fjárframlög í þessu skyni, og ég dreg ekki neina dul á það álit mitt, að enda þótt hagrannsóknum sé skemmra komið áleiðis hér á landi, en æskilegt væri, þá eru mistök þau, er átt hafa sér stað í þessu efni, í ríkara mæli fólgin í því, hve lítill árangur hefur orðið af slíkum störfum, vegna þess að ráðizt hefur verið í verkefni, sem grundvöll hefur vantað fyrir að leyst yrðu, heldur en hinu, að ekki hafi nægilegu fé verið varið í þessu skyni. Á hinn bóginn er það nú einu sinni svo, að efnahagsleg velmegun, bæði innan einstakra atvinnugreina og þjóðarbúskaparins í heild, er ekki einvörðungu háð tæknilegum atriðum, heldur líka hinum fjárhagslegu. Það er að vísu svo, að mannleg þekking á sviði tækninnar hefur þróazt örar, en samsvarandi þekking á sviði efnahagsmála. Af þessu hefur svo leitt það, að sá stakkur, sem skipan efnahagsmálanna hefur sniðið hinni tæknilegu þróun, hefur ekki svarað vexti, og er hin geigvænlega kreppa, sem reið yfir heiminn á árunum 1929–39, e.t.v. bezta sönnun þess. En fram til 1930 voru hagfræðivísindi varla tekin alvarlega, sem m.a. átti rót sína að rekja til þess, að þá var það útbreidd trúarjátning, að öll fjárhagsleg vandamál gætu leystst af sjálfu sér, þannig að enga þýðingu hefði að gera fyrir fram hugsaðar ráðstafanir til úrbóta. En efnahagsöngþveiti kreppuáranna breytti viðhorfinu í þessu efni, og síðan hafa orðið mjög miklar framfarir á þessu sviði vísindanna, þó að þær séu almenningi ekki eins kunnar og samsvarandi framfarir t.d,. á sviði læknisfræðinnar. Þessum framförum má það m.a. þakka, að miklu betur tókst í flestum löndum að halda verðbólgu í skefjum á seinni heimsstyrjaldarárunum, heldur en á þeim fyrri, og það, sem ekki er minna um vert, að kreppa sú hin mikla, sem almennt var spáð með tilliti til fyrri reynslu að skella mundi á eftir styrjöldina síðari, er ókomin enn. Svo að nefnd séu ákveðin dæmi um þá gagnsemi, sem hagrannsóknir gætu haft í för með sér, þá hygg ég t.d., að ekki sé ágreiningur um það, að kröftum sé illa varið til þess á vettvangi stjórnmálanna að deila um staðreyndir. En þannig er það oft og tíðum, að átökin snúast e.t.v. í ríkara mæli um það, hvað séu staðreyndir, heldur en sjálf stefnumálin. Allt frá því að Íslendingar öðluðust sjálfstæði, hefur, svo að dæmi sé nefnt, jafnvel árlega verið deilt um það, hvort halli hafi verið á fjárl. eða ekki. Ég man, að ég hef lesið það í gömlum skjölum, eitthvað 30 eða 40 ára gömlum, - það var eitthvað kringum 1920 eða 1922, - að þá hélt þáv. fjmrh. því fram, að það væri ekki neinn greiðsluhalli á fjárl., andstæðingar aftur á móti, að þessi halli næmi 11/2–2 millj. kr., sem ekki var lítil fjárhæð á þeim tíma. Nokkrum árum síðar bar það við, að um þetta atriði var deilt, og þá var það, sem þingmálafundur á Egilsstöðum, eins og frægt er orðið, skar úr þeim ágreiningi með því að samþykkja, að fjárl. hefðu verið án greiðsluhalla. Ég man eftir því meira að segja við fjármálaumr. síðast, að þá var ágreiningur um það, hvað greiðsluhalli á fjárl. hefði verið mikill á síðasta ári, án þess að ég geri það að nánara umtalsefni, sem hér er ekki vettvangur fyrir. En þó að þetta dæmi sé látið nægja, þá ætti það að gefa nokkuð til kynna um það, að æskilegt er að spara krafta, sem varið er til þess eins að deila um staðreyndir, og beita þeim að einhverju öðru. Og í því efni gæti það verið spor í rétta átt, ef hægt væri að koma á fót einhverjum dómstól í slíkum efnum, sem allir gætu treyst til að skera úr slíkum deiluatriðum um staðreyndir. Að vísu getur það oft verið þannig, að deilumálin séu þannig vaxin, að ekki sé hægt að úrskurða neina ákveðna niðurstöðu sem þá einu réttu, en þá getur líka verið gagnlegt, að það komi fram. Frá hagsmunasjónarmiði atvinnuveganna má og á það benda, að afkoma bænda, iðnaðarmanna o.s.frv. er ekki eingöngu undir því komin, að notuð sé hin hagkvæmasta tækni, heldur líka undir skynsamlegri verðlagningu framleiðslunnar. Engin ástæða er til að ætla annað, en hagrannsóknir í þágu atvinnuveganna, framkvæmdar á skynsamlegan hátt, gætu komið að gagni í þessu efni á sama hátt og í nágrannalöndum okkar, þar sem miklu fé er varið í þessu skyni, bæði af hálfu hins opinbera og atvinnuveganna sjálfra. Á Norðurlöndunum hinum eru t.d. starfandi sérstök rannsóknaráð á sviði þjóðfélagsvísinda, sem gegna svipuðu hlutverki á því sviði og rannsóknaráð á sviði tæknivísinda. Hér á landi hefur, sem kunnugt er, fyrir löngu verið hafizt handa um skipulagningu rannsókna á sviði tæknivísinda, og er þó að því leyti minni ástæða til þess, að hvað snertir rannsóknir á hinu tæknilega sviði, þá eru verkefnin meira afmörkuð í eðli sínu, þannig að þar verður minni hætta á, að mismunandi aðilar, er slíkar rannsóknir kunna að hafa með höndum, gripi hver inn á annarra svið. Ég býst ekki við öðru, en allir hv. þm. séu því sammála, að það verk, sem hér er um að ræða, verði að vinna. Hitt getur auðvitað verið álitamál, hvort tímabært sé að hefjast handa um það nú þegar eða því beri að fresta. Ég hef leitazt við að færa rök að því, að dráttur á slíku sé líklegur til að valda tjóni og sóun fjármuna, en auðvitað verður það hlutverk þeirrar hv. n., er mál þetta fær til meðferðar, og síðar hæstv. Alþ. í heild að meta gildi þeirra röksemda. Um það má svo auðvitað deila, sem í þessu sambandi er meira aukaatriði, hvort n. eigi að vera skipuð á þann hátt, sem hér er lagt til. Ég hef talið eðlilegt að tryggja fyrst og fremst fulltrúum þeirra stofnana, sem hafa eða ætlað er að hafa hagrannsóknir með höndum, aðild að nefndinni. Um Hagstofu Íslands, Landsbankann og Framkvæmdabankann ætti ekki að þurfa að ræða nánar í því sambandi. En ástæðan til þess, að gert er hér ráð fyrir því, að laga og viðskiptadeild tilnefni einn nm., er sú, að eins og kunnugt er, hefur frá stofnun Háskóla Íslands verið til þess ætlazt, að hann væri ekki eingöngu embættismannaskóli, heldur einnig vísindastofnun. Á það því að sjálfsögðu við um viðskiptadeildina eins og aðrar deildir háskólans, að starfsmönnum hennar er ætlað að vinna að vísindalegum rannsóknum jafnframt kennslu. Annað mál er svo hitt, að ekki hefur verið unnt að sinna slíkum verkefnum svo sem æskilegt væri sökum skorts á fé og annarri aðstöðu til slíks. Víst er um það, að hvergi í okkar nágrannalöndum mun til sú hagfræði- eða viðskiptadeild við háskóla, að ekki sé starfrækt í sambandi við hana hagrannsóknadeild í einhverri mynd. Þess getur því ekki orðið langt að bíða, að slík stofnun komist á fót við háskólann, og bæri því að fella hana inn í það kerfi, er ætlazt er til að n. hafi forgöngu um að upp yrði byggt. Ég hafði eiginlega hugsað mér að gera till. um það að vísa þessu máli til hv. allshn. En vera má þó, af því að gera má ráð fyrir einhverjum kostnaði við nefndarstörfin, að eðlilegra mundi vera að vísa málinu til fjvn. Ég legg það því undir úrskurð hæstv. forseta, hvort hann telur eðlilegra, þannig að geri hann till. um að vísa málinu til fjvn., þá mundi ég ekkert hafa við það að athuga, en annars hef ég lagt til að vísa því til háttv. allsherjarnefndar.



Herra forseti. Ég vil aðeins láta þess getið með örfáum orðum, að ríkisstj. hefur undanfarið verið að vinna að því verkefni, sem fjallað er um i till. hv. 9. landsk. þm. Ég er honum algerlega sammála um, að gera þarf - og hefur raunar lengi þurft - sérstakar ráðstafanir til þess að samræma störf þeirra opinberra stofnana, sem fást við hagrannsóknir hér á landi. Sömuleiðis ber til þess brýna þörf að bæta mjög þá þjónustu, sem ríkisvaldið og opinberir aðilar eiga völ á frá sérfræðingum í hagrannsóknum. Mjög skömmu eftir að núv. ríkisstjórn var mynduð, voru gerðar ráðstafanir til þess að ráða í þjónustu ríkisins efnahagsmálaráðunaut. Slíkur ráðunautur hafði starfað fyrir ríkisstj. áður um alllangt skeið, en sú starfsemi síðan legið niðri um nokkurt bil. Það tókst ekki fyrr, en á s.l. ári að ráða til ríkisins mann, sem gæti gegnt slíku starfi, en það tókst á s.l. ári, og ég hygg, að ekki sé um það ágreiningur, að þar hafi valizt hinn hæfasti maður til, þar sem er Jónas H. Haralz hagfræðingur. En tilætlunin hefur verið að láta ekki við það eitt sitja, að á vegum ríkisstj. starfaði efnahagsmálaráðunautur, heldur að komið yrði á fót hagdeild eða hagrannsóknastofu, efnahagsmálarannsóknarstofu eða hvað sem menn vildu kalla slíka stofnun, annaðhvort í stjórnarráðinu sjálfu eða í nánum tengslum við það. Það mál hefur verið í athugun, þó að henni sé ekki fullkomlega lokið, og málið hefur verið rætt við nokkra af þeim stofnunum, sem hv. 9. landsk. þm. nefndi í ræðu sinni og getið er í till. En niðurstaða er ekki enn fengin um það, með hverjum hætti heppilegast væri að skipuleggja slíka hagdeild, enda eru þar mörg álitamál og úr mörgum vanda að ráða. Skal ég ekki á þessu stigi tefja þessar umr. með því að víkja að einstökum atriðum. Auk þess vil ég á það minna, að síðasta Alþ. samþ. þál., sem gerði ráð fyrir endurskoðun á l. um stjórnarráðið. Það er verið að vinna að athugunum í samræmi við þá ályktun, og hefur þetta mál nokkuð blandazt inn í það. Ég vildi þó láta þess getið, að ég er ekki alveg sammála hv. flm. till. um eitt atriði, sem hann vék að í ræðu sinni, það, að heppilegt kynni að vera, að til væri ein stofnun, sem stjórnað væri af fulltrúum ríkisvalds og launþegasamtaka og ýmissa annarra opinberra stofnana, sem hefðu þessar rannsóknir með höndum, og tel hitt að sumu leyti eðlilegra, að til séu fleiri, en ein stofnun, sem sinni svipuðum verkefnum, þ.e. annars vegar fyrir hið opinbera og hins vegar t.d. fyrir launþegasamtökin. Að sumu leyti er það líklegra til þess, að ekki óeðlilegri tortryggni og sumpart óhjákvæmilegri sé eytt, að launþegasamtökin hafi sjálf sínar eigin athugunarstofnanir í þessum málum og sína eigin trúnaðarmenn. Hitt er annað mál, að sjálfsagt er, að milli þeirra opinberu hagrannsóknastofnana, sem þegar eru fyrir hendi, og þeirrar hagdeildar í stjórnarráðinu, sem e.t.v. verður stofnuð, sé miklu nánari samvinna, en nú á sér stað. Hitt er líka sjálfsagt, að ef til væri ein eða fleiri opinberar hagrannsóknastofur og svo ein eða fleiri hagrannsóknastofur fyrir launþegasamtökin, þá ynnu þær ekki sama verkið, að þar yrði ekki um að ræða tvíverknað, heldur ættu stofnanirnar aðgang að þeim frumgögnum, sem hver um sig safnaði, þannig að um fullkomna upplýsingamiðlun á milli stofnananna yrði að ræða. Þetta er auðvitað aukaatriði í málinu, en aðalatriðið, sem ég vildi láta koma fram þegar við þennan fyrri hl. umr., er, að nú þegar er verið að sinna þessu verkefni á vegum ríkisstj., þessu verkefni, sem ég er hv. flm. alveg sammála um, að er mjög brýnt.



Herra forseti. Hinn 18. febr. s.l. flutti ég hinu háa Alþingi skýrslu um þær umræður, sem nú um alllangt skeið hafa átt sér stað innan Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu um stofnun fríverzlunarsvæðis þeirra 17 landa, sem að Efnahagssamvinnustofnuninni standa. Enn fremur gerði ég nokkra grein fyrir samningi þeim, sem 6 Evrópuríki, Frakkland, Þýzkaland, Ítalía, Holland, Belgía og Lúxembúrg, höfðu gert með sér í Rómaborg 25. marz 1957 um stofnun sameiginlegs markaðar eða tollabandalags sín á milli, en þessi samningsgerð og hugsanlegar afleiðingar hennar fyrir viðskipti milli aðildarríkja Efnahagssamvinnustofnunarinnar varð meginundirrót þess, að hugmyndin um fríverzlunarsvæði kom fram. Í skýrslunni leitaðist ég einnig við að gera grein fyrir þeirri þýðingu, sem stofnun tollabandalags sexveldanna, sem nú er raunar farið að nefna efnahagssamsteypu Evrópu, hefði fyrir utanríkisviðskipti Íslendinga, og þeim rökum, sem mæltu með því og móti, að Íslendingar gerðust aðilar að fríverzlunarsvæðinu, ef af stofnun þess yrði, - því hagræði, sem aðild að fríverzlunarsvæðinu gæti fært Íslendingum, og þeim erfiðleikum, sem hún hefði í för með sér, þeim skilyrðum, sem aðild Íslendinga hlyti að vera háð, og þeirri sérstöðu, sem nauðsyn væri að viðurkennd yrði. Ég tel rétt að láta nú Alþingi í té greinargerð um hið helzta, sem í þessu máli hefur gerzt á því hálfu öðru missiri, sem liðið er, síðan ég flutti þessa skýrslu, og gera nokkra grein fyrir því, hvert er viðhorf þessara mála nú. Það er, sem kunnugt er, megintilgangur með stofnun efnahagssamsteypu sexveldanna, að smám saman skuli allir tollar og öll innflutningshöft þeirra á milli afnumin, en tekinn upp sameiginlegur tollur í öllum löndunum gagnvart ríkjum utan efnahagssamsteypunnar, sem næst meðaltali núgildandi tolla, og skal tolltekjum siðan skipt milli landanna í ákveðnum hlutföllum. Á þetta að gerast á næstu 12–15 árum, og á framkvæmd þessara ákvæða að hefjast 1. janúar n.k. Þegar samningur þessi var gerður í marz 1957, vakti það eðlilega nokkurn ugg hjá hinum öðrum 11 aðildarríkjum Efnahagssamvinnustofnunarinnar. Það var augljóst, að samkeppnisaðstaða framleiðenda innan efnahagssamsteypunnar mundi batna stórlega, miðað við aðstöðu framleiðenda utan hennar, en samkeppnisaðstaða framleiðenda í hinum 11 löndunum versna að sama skapi. Framleiðendur innan efnahagssamsteypunnar nytu góðs af tollalækkunum við sölu til annarra landa efnahagssamsteypunnar, en keppinautar þeirra utan efnahagssamsteypunnar yrðu áfram að yfirstíga tollmúra og jafnvel verða að sætta sig við hækkaða tolla á sumum sviðum. Svipuðu máli gegndi um innflutningshömlur. Það var því mjög eðlilegt, að tekið væri að ræða um ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir slíkt misrétti í viðskiptum milli aðildarríkja Efnahagssamvinnustofnunarinnar. Áttu Bretar mestan þátt í að móta þá tillögu, sem verið hefur grundvöllur þeirra umræðna, er síðan hafa farið fram um þetta efni, en hún var sú, að öll aðildarríki Efnahagssamvinnustofnunarinnar skyldu mynda með sér svonefnt fríverzlunarsvæði, sem nú er raunar farið að nefna Efnahagsbandalag, þannig að öll 17 aðildarríki Efnahagssamvinnustofnunarinnar skyldu smám saman afnema tolla og innflutningshöft í viðskiptum sín á milli, en hins vegar ekki taka upp sameiginlega tolla gagnvart öðrum ríkjum, elns og ríki efnahagssamsteypu sexveldanna ætla að gera, heldur skyldi hvert hinna 11 ríkja áfram geta haft þá tolla gagnvart ríkjum utan fríverzlunarsvæðisins eða Efnahagsbandalagsins, sem því sýndist, þótt tollar og viðskiptahömlur milli hinna 17 ríkja innbyrðis skyldu afnumdar. Með þessu móti mundu öll 17 ríki Efnahagssamvinnustofnunarinnar, sem hafa um 285 millj. íbúa, smám saman verða eitt markaðssvæði, án þess að til þess væri ætlazt, að efnahagstengsli milli landanna væru mjög náin, og án þess að frelsi hinna 11 ríkja til þess að framfylgja sjálfstæðri viðskiptastefnu gagnvart ríkjum utan fríverzlunarsvæðisins væri skert. En það er einmitt þetta, sem ýmsir, einkum innan efnahagssamsteypu sexveldanna, hafa talið torvelt. Þeir hafa sagt, að sameiginlegur markaður geri það nauðsynlegt, að um mjög náin efnahagstengsl milli landanna sé að ræða, og að tollar út á við þurfi að vera sameiginlegir, svo sem Rómarsamningurinn um efnahagssamsteypu sexveldanna gerir ráð fyrir. Þar verður um sameiginlegan markað landa með um 160 millj, íbúa að ræða. Í febrúar 1957 var fundur haldinn í ráðherranefnd Efnahagssamvinnustofnunarinnar, og var þar ákveðið samkv. tillögu Breta, að reynt skyldi að koma á fót slíku fríverzlunarsvæði. Ég hafði ekki getað sótt þennan fund. Þegar mér barst vitneskja um niðurstöðu hans, skipaði ég nefnd sérfræðinga hér til þess að vera ríkisstjórninni og mér til ráðuneytis um þessi mál, og áttu sæti í henni ráðuneytisstjórarnir Þórhallur Ásgeirsson og Sigtryggur Klemenzson og hagfræðingarnir dr. Jóhannes Nordal og dr. Benjamín Eiríksson. Nú hefur Jónas H. Haralz ráðuneytisstjóri tekið sæti Þórhalls Ásgeirssonar í nefndinni. Þeir dr. Jóhannes og Þórhallur kynntu sér málið nokkuð í París um sumarið. Í okt. 1957 var síðan boðað til ráðherrafundar í Efnahagssamvinnustofnuninni um fríverzlunarmálið, og sótti ég þann fund ásamt dr. Jóhannesi Nordal. Auk okkar sátu fundinn þeir Hans G. Andersen, sem er ambassador Íslands hjá Efnahagssamvinnustofnuninni, og Níels P. Sigurðsson sendiráðsritari, sem einnig fjallar um þessi mál í París. Á þessum fundi var ákveðið að stofna sérstaka nefnd ráðherra aðildarríkjanna, sem eingöngu skyldi helga sig þessu máli, og var brezki ráðherrann Maudling kjörinn formaður nefndarinnar. Í nóv. 1957 hélt þessi nefnd tvo fundi. Sótti dr. Jóhannes Nordal annan þeirra, en fulltrúi Íslands hjá Efnahagssamvinnustofnuninni í París sótti þá að sjálfsögðu báða. Í jan. 1958 var síðan enn boðað til fundar, þar sem viðskiptin með landbúnaðarvörur, að fiski meðtöldum, voru á dagskrá. Þann fund sóttum við dr. Jóhannes héðan að heiman, ásamt fastafulltrúanum í París. Á þeim fundi var ákveðið samkv. sameiginlegri ósk okkar íslenzku og norsku fulltrúanna að greina umræður og ákvarðanir um sjávarafurðir frá umræðum og ákvörðunum um landbúnaðarafurðir og jafnframt fallizt á, að formaður ráðherranefndarinnar skipaði sérfræðinganefnd til þess að athuga nánar vandamál varðandi verzlun með sjávarafurðir, áður en þau mál yrðu rædd, sérstaklega í ráðherranefndinni. Var Íslendingum og Norðmönnum heitið fulltrúum í þessari nefnd. Formi hennar var breytt á fundi í lok marz, og voru henni þá sett ákveðin fyrirmæli um starfssvið. Þar eð augljóst er, að viðskipti með landbúnaðarvörur verða áfram háð margvíslegum hömlum, jafnvel þótt af stofnun fríverzlunarsvæðis verði, var þessi ákvörðun janúar-fundarins um að greina vandamálin varðandi fiskverzlunina frá landbúnaðarvandamálunum mjög mikilvæg. Í febrúar var síðan enn fundur, tveir í marz og einn í júlí. Á þessum fjórum fundum hefur dr. Jóhannes Nordal mætt ásamt fastafulltrúanum í París. Fundir voru ekki haldnir frá byrjun apríl þar til seint í júlí, þar sem fulltrúum efnahagssamsteypu sexveldanna hafði ekki tekizt að marka skýra stefnu gagnvart fríverzlunarhugmyndinni, og var almennt talið, að þá tregðu bæri fyrst og fremst að rekja til afstöðu Frakka og ástandsins í Frakklandi. Franskur iðnaður hefur notið mikillar tollverndar. Það var því ekki létt verk fyrir frönsku stjórnina á sínum tíma að fá samþykki franska þingsins fyrir aðild að efnahagssamsteypunni og þar með afnámi tolla gagnvart fimm öðrum ríkjum. Þetta tókst þó, enda tóku hin ríkin fimm að ýmsu leyti tillit til sérstakra hagsmuna Frakka. Beittu Þjóðverjar sér mjög fyrir því, að af samningsgerðinni um efnahagssamsteypuna yrði, án efa ekki hvað sízt vegna þess, að þýzka stjórnin hafði áhuga á þessu bandalagi af stjórnmálaástæðum, þ.e.a.s. til þess að treysta almennt samstarf Þýzkalands, Frakklands og Ítalíu. Þjóðverjar, sem eiga mikinn gjaldeyrisforða, hétu því að leggja fram fé til framkvæmdabanka, er lána skyldi til nýrra framkvæmda innan Efnahagsbandalagsins, þ. á m. í Afríkulöndum Frakka. Þótt stofnun efnahagssamsteypunnar þýddi, að iðnaður hinna fimm landanna gæti fengið bætta aðstöðu til þess að keppa við franskan iðnað í Frakklandi, fékk franski iðnaðurinn líka bætta samkeppnisaðstöðu í hinum löndunum. Ákvæði um viðskipti með landbúnaðarvörur eru þannig, að franskur landbúnaður virðist engu sérstöku þurfa að kvíða, og almennt er aðstaða Frakka innan efnahagssamsteypunnar stjórnmálalega sterk. Á hinn bóginn munu Frakkar óttast mjög, að aðstaða þeirra verði ekki eins öflug í stærra og lausara bandalagi allra 17 ríkja Efnahagssamvinnustofnunarinnar. Franskur iðnaður er mjög andvígur því, að tollar verði einnig lækkaðir gagnvart hinum 11 ríkjunum og þó fyrst og fremst gagnvart Bretlandi og Norðurlöndum, þar eð hann mun þá sæta stóraukinni samkeppni innan efnahagssamsteypunnar, án þess að tilsvarandi markaðir opnist fyrir hann í hinum 11 löndunum. Þá hafa Frakkar lagt mikla áherzlu á, að vegna hinna sameiginlegu tolla efnahagssamsteypunnar út á við viti þeir, að hverju þeir ganga að þessu leyti með aðild að efnahagssamsteypunni, en vegna þess, að fríverzlunarhugmyndin gerir ráð fyrir ólíkum tollum hinna 11 ríkjanna gagnvart löndum utan fríverzlunarsvæðisins, þá sé erfitt að vita með vissu, hver samkeppnisaðstaðan raunverulega verði, og megi jafnvel búast við óheilbrigðri samkeppni frá löndum utan fríverzlunarsvæðisins um hendur þeirra landa, sem hafa lægri tolla, en efnahagssamsteypan. Hið ótrygga stjórnmálaástand í Frakklandi á þessu ári hefur og án efa átt mjög ríkan þátt í því, að franska stjórnin hefur átt erfitt með að marka skýra stefnu. Á hinn bóginn má ekki gleyma því, að Frakkar hafa líka hagsmuna að gæta í því, að samstarfið við hin 11 ríkin í Efnahagssamvinnustofnuninni rofni ekki. Ef ekkert samkomulag næst milli efnahagssamsteypu sexveldanna og hinna 11 ríkjanna, má búast við því, að Greiðslubandalag Evrópu verði lagt niður, en það yrði þungt áfall fyrir Frakka, því að þeir eru þar stærsti skuldunauturinn. Á júlífundinum jukust þó nokkuð vonir manna um, að samkomulag gæti tekizt. Þar lögðu sexveldin fram álitsgerð um eitt aðaldeiluefnið, þ.e.a.s. meðferð landbúnaðarafurða á fyrirhuguðu fríverzlunarsvæði. Lögðu sexveldin til, að tryggð yrðu svipuð milliríkjaviðskipti með landbúnaðarafurðir næstu 4–5 árin og undanfarin ár, en tíminn yrði jafnframt notaður til þess að marka heildarstefnu fríverzlunarsvæðisins í landbúnaðarmálum. Í október s.l. - s.l. mánuði - var síðan boðað til tveggja funda um málið, og var tilætlunin að gera þar úrslitatilraun til samkomulags um stofnun einhvers konar fríverzlunarsvæðis. Var það almennt talið síðasta tækifærið til samkomulags, ef takast ætti að koma í veg fyrir, að framkvæmd Rómarsamningsins í ársbyrjun 1959 hefði í för með sér misrétti í viðskiptum milli aðildarríkja Efnahagssamvinnustofnunarinnar. Svo sem kunnugt er af fréttum, tókst ekki að ná slíku samkomulagi, hvorki endanlegu samkomulagi um stofnun fríverzlunarsvæðis né heldur samkomulagi um bráðabirgðaráðstafanir, sem komið gætu í veg fyrir misrétti 1. jan. n.k. Á fundum þessum bar hins vegar tvennt á góma, sem þýðingu hefur fyrir hugsanlega aðild Íslendinga að Efnahagsbandalaginu. N. sú, sem fjallað hefur um málið með tilliti til þeirra fjögurra landa, sem samkomulag hefur verið um að þyrftu að hafa nokkra sérstöðu innan bandalagsins, þ.e. Grikklands, Írlands, Íslands og Tyrklands, hafði orðið sammála um að mæla með því, að tími sá, sem þessum löndum yrði ætlaður til afnáms tolla og innflutningstakmarkana, yrði ekki 12–15 ár, eins og almennt er gert ráð fyrir, heldur helmingi lengri. Féllst ráðherranefndin á þetta. Þá hafði n. einnig mælt með stofnun framkvæmdasjóðs til þess að auðvelda þessum löndum aðlögun að breyttum aðstæðum vegna aðíldar að Efnahagsbandalaginu. Fékk sú till. góðar undirtektir í ráðherranefndinni. Varðandi aðalmál fundarins er það að segja, að ekki slitnaði upp úr umræðunum, og var ákveðið, að Maudling-nefndin skyldi halda fundi eftir þörfum fram til næstu áramóta, ef leiðir opnuðust til samkomulags. Gert var ráð fyrir, að beinar viðræður færu fram milli þeirra ríkisstjórna, sem fyrst og fremst væru á öndverðum meiði, þ.e. ríkisstjórna Bretlands og Frakklands. Nú gerðist það fyrir rúmri viku, að ákveðið var að fresta öllum frekari fundum í Maudling-nefndinni og öllum fundum í öðrum n., sem um fríverzlunarmálið fjalla, vegna afstöðu þeirrar, sem franska stjórnin hafði tekið og kom fram í yfirlýsingu Soustelles, upplýsingamálaráðherra Frakka. Yfirlýsing Soustelles fól það í sér, að Frakkar mundu ekki fallast á annað, en að öll aðildarríkin að fríverzlunarsvæðinu hefðu sameiginlega tolla út á við og samræmdu stefnu sína í efnahagsmálum, eins og ráðgert er innan sexveldanna. Slík skilyrði hafa þau 11 ríki, sem eru ekki þátttakendur í sexveldasamsteypunni, frá öndverðu talið óaðgengileg. Þessir atburðir þýða þó ekki, að allar umræður um fríverzlunarmálið hafi fallið niður. Gert er ráð fyrir, að de Gaulle og dr. Adenauer muni ræða málið á fundi, sem einmitt mun hefjast í dag, og allmiklar viðræður munu einnig hafa farið fram eftir diplomatískum leiðum. Sem stendur er megináherzla lögð á það af hálfu þeirra ríkja, sem standa utan sexveldabandalagsins, að tollar gagnvart þeim verði ekki hækkaðir né innflutningshöft aukin, þegar sexveldasamningurinn gengur í gildi um næstu áramót. Það er augljóst mál, að náist ekkert samkomulag, mun Vestur-Evrópa klofna í tvær viðskiptaheildir, sem takast mundu á í viðskiptamálum á ýmsum sviðum. Einkum og sér í lagi Bretland, Sviss, Austurríki og skandinavísku löndin þrjú munu ekki geta setið aðgerðalaus, ef sexveldin lækka verulega tolla sína hvert gagnvart öðru og afnema viðskiptahömlur innbyrðis, en halda viðskiptahömlum og tollum út á við. Ef þessi lönd Efnahagssamvinnustofnunarinnar grípa til gagnráðstafana gegn efnahagssamsteypulöndunum sex, má búast við því, að sú þjóð, sem harðast yrði fyrir barðinu á þeim, yrði Vestur-Þjóðverjar, þ.e. þýzki iðnaðurinn, sem selur mikið til þessara landa. M.a. af þessari ástæðu eru án efa tengdar nokkrar vonir við, að þýzk stjórnarvöld leggi sig öll fram um að stuðla að einhverju samkomulagi; þótt ekki væri nema til algerra bráðabirgða að sinni. Það, sem menn munu helzt gera sér vonir um að samkomulag geti náðst um, er, að sexveldin fallist á, að tollalækkanir þeirra og afnám á viðskiptahömlum nái einnig til hinna 11 ríkjanna og að engar tollahækkanir verði framkvæmdar gagnvart þeim né heldur nokkrar nýjar viðskiptatakmarkanir, en hins vegar geri hin 11 ríkin ráðstafanir til þess, að hvorki iðnaður né landbúnaður efnahagssamsteypulandanna verði fyrir óeðlilegri samkeppni, hvorki frá hinum 11 ríkjunum né heldur og alveg sérstaklega ekki frá ríkjum utan Efnahagssamvinnustofnunarinnar. Þess er rétt að geta í þessu sambandi, að sexveldin hafa nú nýlega ákveðið, að fyrst um sinn skuli engar breyt. verða á tollum þeirra og innflutningshöftum, að því er snertir landbúnaðar- og fiskafurðir. Mun því t.d. ekki verða hækkun á tollum á fiski í Ítalíu um næstu áramót, jafnvel þótt almennt samkomulag milli sexveldanna og annarra aðildarríkja Efnahagssamvinnustofnunarinnar takist ekki. Hins vegar gæti hækkun á tollum og breyting á innflutningshöftum komið til framkvæmda, að því er landbúnaðar- og sjávarafurðir snertir, um áramótin 1959 og 1960. Þótt ekkert samkomulag sé enn orðið um grundvallaratriði fríverzlunarmálsins, þ.e. hvort gera eigi tilraun til að koma á tolla- og haftalausri verzlun með helztu vörur milli aðildarríkja Efnahagssamvinnustofnunarinnar án þess að tengja þau mjög sterkum efnahagsog stjórnmálaböndum, hefur geysimikið undirbúningsstarf verið unnið í sambandi við væntanlegan milliríkjasamning um stofnun slíks fríverzlunarsvæðis eða efnahagsbandalags, ef samkomulag næðist um sjálf grundvallaratriðin. Allar viðræður um einstaka þætti slíks samnings hafa að sjálfsögðu farið þannig fram, að ekkert ríki hefur skuldbundið sig til aðildar að samningnum í heild, þótt það hafi látið í ljós óskir um, hvernig einstakir þættir hans ættu að vera frá þess sjónarmiði, og um það hafi náðst samkomulag. Jafnvel þótt fulltrúarríkis hefðu samþykkt hvert einstakt atriði, sem um hefði verið rætt út af fyrir sig, þegar það bar á góma, væri það jafnfrjálst að því eftir sem áður að samþykkja eða hafna aðild að samningnum í heild. Með hliðsjón af þessu hafa farið fram mjög ýtarlegar umræður um öll atriðl, sem vera þyrftu í slíkum fríverzlunarsamningi. Skal ég nú gera grein fyrir helztu atriðunum, sem máli skipta og rædd hafa verið. Rómarsamningurinn gerir ráð fyrir því, að tollalækkanir og afnám hafta á viðskiptum fari fram á 12–15 ára tímabili og skuli skiptast í þrjá áfanga, sem verði svipaðir að lengd. Samkomulag hefur verið um það, að sami háttur skuli hafður í Efnahagsbandalaginu. Flest löndin hafa lagt áherzlu á, að tollar verði lækkaðir samtímis samkvæmt báðum samningunum. Í nýjustu tillögum sínum gera sexveldin þó einnig ráð fyrir þeim möguleika, að framkvæmd fríverzlunarsamningsins verði nokkru hægari, en Rómarsamningsins, þó verði Efnahagsbandalagið fullstofnað ekki síðar, en þrem árum á eftir efnahagssamsteypunni. Að því er snertir tollalækkanirnar sjálfar hefur verið gert ráð fyrir, að fylgt verði sömu reglum og Rómarsamningurinn gerir ráð fyrir, en þær eru í stuttu máli sem hér segir: 1) Engar tollahækkanir fari fram eftir gildistöku samningsins á milli þátttökuríkja. 2) Allir tollar lækki um 10% við gildistöku samningsins. 3) Þær tollalækkanir, sem framkvæmdar eru eftir þetta, skulu ákveðnar þannig, að heildartolltekjur lækki hverju sinni um 10%, miðað við innflutning ársins 1956. Þó skulu tollar á hverri vörutegund aldrei lækka um minna en 5%, en um a.m.k. 10% á vörum, sem þá hafa enn hærri grunntoll en 30%. 4) Tollalækkanir skv. þessum reglum skulu á fyrsta áfanga fara fram 18 mánuðum og 30 mánuðum eftir fyrstu lækkunina. Alls verði því tollalækkun á fyrsta áfanga 30%. 5) Á öðrum áfanga skulu tollalækkanir fara fram á sama hátt, 12, 18 og 30 mánuðum eftir upphaf áfangans. Tollalækkanir verða því samtals einnig 30% á öðrum áfanga. 6) Engar reglur hafa verið settar um það, hvernig tollalækkanir skuli fara fram á síðasta áfanga, en við lok hans verða þær allar að vera komnar til framkvæmda. Rómarsamningurinn gerir ráð fyrir því, að framkvæmdastjórn efnahagssamsteypunnar ákveði reglur fyrir síðasta áfangann, en á honum eiga tollar alls að lækka um síðustu 40%. Aðildarríkin skulu reyna að tryggja, að tollalækkanir á fyrsta áfanga nemi a.m.k. 25% á hverja vörutegund og hafi náð a.m.k. 50% á hverja vörutegund í lok annars áfanga. Eins og ég gat um áðan, hefur náðst samkomulag um það í ráðherranefndinni, að þessar reglur taki ekki til fjögurra landa, þ.e.a.s. Grikklands, Írlands, Íslands og Tyrklands, heldur megi þau nota helmingi lengri tíma til þessara tollalækkana. Í Rómarsamningnum er ákveðið, að grunntollar þeir, sem lagðir skuli til grundvallar, skuli vera tollarnir 1. jan.1957. Nokkrar þjóðir hafa farið fram á að hafa aðra grunntolla, t.d. vegna þess, að þær eru að endurskoða tollskrá sína. Af Íslands hálfu hefur verið bent á, að Íslendingar kunni að þurfa að fara fram á breyt. á grunntollum með tilliti til þess, að skoða megi þann hluta hinna sérstöku aðflutningsgjalda samkv. l. um útflutningssjóð, er rann í ríkissjóð, sem tolla. Engin till. hefur þó enn verið lögð fram um þetta af Íslands hálfu. Ákvæði Rómarsamningsins um tollalækkanir ná til allra tolla. Hins vegar er aðildarríkjunum heimilt að leggja á innlenda skatta í staðinn fyrir fjáröflunartolla, enda séu þeir þá innheimtir jafnt af innfluttum vörum sem vörum framleiddum í landinu sjálfu. Í umr. hafa flest lönd utan efnahagssamsteypu sexveldanna haldið því fram, að tollalækkanir ættu aðeins að ná til verndartolla, en aðildarríkjunum að vera heimilt að halda fjáröflunartollum í óbreyttu formi, enda leggi þeir þá samsvarandi gjöld á innlenda framleiðslu, svo að samkeppnisaðstaða haldist jöfn. Líklegast verður að telja, að aðildarríkjunum yrði leyft að halda fjáröflunartollum óbreyttum. Verði breyt. á þessu, má telja víst, að hún verði fólgin í því, að allir tollar verði afnumdir, en innheimta megi innlendan söluskatt af erlendum vörum, um leið og þær eru fluttar inn. Mundi þá í raun og veru ekki vera um annað að ræða, en að skipt yrði um nafn á núverandi tollum. Gert er ráð fyrir, að í fríverzlunarsamningnum gildi svipaðar reglur um afnám innflutningshafta og eru í Rómarsamningnum. Helztu ákvæði hans um þetta efni eru sem hér segir: 1) Innflutningshöft verði afnumin að fullu í lok 12–15 ára tímabilsins. 2) Höft verði ekki aukin eftir gildistöku samningsins og sé þá miðað við þær reglur um frjáls viðskipti, sem Efnahagssamvinnustofnunin setti í janúar 1955. 3) Allir kvótar verði gerðir almennir, þ.e. einn kvóti látinn ná til allra þátttökuríkja. 4) Á fyrsta áfanga verði kvótar auknir um 20% á ári. 5) Stefnt verði að því, að á tíunda ári 12 -15 ára tímabilsins verði allir samanlagðir kvótar orðnir a.m.k. 20% af innlendu framleiðslunni. Ýmis atriði eru enn þá óútkljáð á þessu sviði, þ. á m. sá fyrirvari, sem gerður hefur verið af hálfu Íslands og fleiri ríkja um nauðsyn undanþágu í þessum efnum, og mun ég síðar víkja að því. Í Rómarsamningnum eru ákvæði um afnám útflutningshafta í lok fyrsta áfanga, og má gera ráð fyrir, að sams konar ákvæði yrðu í fríverzlunarsamningnum. Þá hefur verið rætt um ýmsar tímabundnar undanþágur frá þessu ákvæði, er sérstaklega stendur á. Einnig hefur verið gert ráð fyrir algerum undanþágum varðandi útflutningshöft, sem sett hafa verið af siðferðisástæðum, öryggisástæðum, til verndar lífi manna, dýra og jurta, til verndar gegn útflutningi listaverka og þjóðardýrgripa og til verndar á viðskiptalegum eignum. Þar eð lönd Efnahagsbandalagsins eða fríverzlunarsvæðisins munu hafa misháa tolla út á við, þótt lönd efnahagssamsteypunnar hafi sameiginlega tolla út á við, kemur að sjálfsögðu ekki til mála, að þær gagnkvæmu tollalækkanir nái til annarra vörutegunda en þeirra, sem framleiddar eru á sjálfu fríverzlunarsvæðinu, ella væri hægt að flytja vörur frá löndum utan svæðisins um hendur þeirra landa, sem hafa lága tolla, til hinna, sem hafa hærri tolla, og eru allir sammála um, að forðast beri slíkt misræmi í viðskiptum. Það hefur verið eitt meginvandamál umræðnanna um fríverzlunina að ná samkomulagi um viðunandi skilgreiningu á því, hvaða vörur skuli taldar framleiddar á svæðinu og hverjar ekki. Athugaðir hafa verið möguleikar á því að leysa úr þessum vanda með því t.d. að telja þær vörur framleiddar á fríverzlunarsvæðinu, sem í eru ekki hráefni framleidd utan svæðisins nema að ákveðnum hundraðshluta. Augljóst er, að þetta er allt annað en auðvelt, og hafa farið fram um þetta miklar umræður. Má segja, að sá ágreiningur, sem er um fríverzlunarmálið, einkum milli Frakka annars vegar og landanna utan sexveldanna hins vegar, stafi af mismunandi skoðunum á þessu atriði. En eins og ég gat um áðan, halda Frakkar því fram, að nauðsynlegt sé að samræma tolla út á við að meira eða minna leyti, ef forðast eigi misræmi í samkeppnisaðstöðu milli aðildarríkjanna m.a. af þessum ástæðum. Hvernig úr þessu mikla vandamáli verður leyst, skiptir Ísendinga ekki miklu máli, þar eð allar útflutningsvörur Íslendinga munu skilyrðislaust vera taldar framleiddar á svæðinu og lítil líkindi eru til, að komið verði á fót á næstunni útflutningsiðnaði hér á landi, sem noti svo mikið af hráefnum keyptum utan svæðisins, að hætta verði á, að framleiðsluvörur hans njóti ekki tollfríðindanna. Hitt er svo annað mál, að Íslendingar hljóta að beita sér gegn öllum tilraunum til þess að samræma tolla efnahagsbandalagslandanna út á við, og eiga þeir í því máli samleið með flestum ríkjum utan sexveldasvæðisins. Frá upphafi hefur það verið meginforsenda viðræðnanna um fríverzlunarsvæðið, að löndin utan efnahagssamsteypunnar héldu frelsi sínu til þess að ákveða tolla sína út á við. Ef Frakkar gera það að skilyrði fyrir samþykki sínu um fríverzlunarhugmyndina og halda fast við það, að þessu verði breytt, munu samningar eflaust stranda og ekkert verða úr stofnun fríverzlunarsvæðisins. Sum ríki hafa lagt mikla áherzlu á, að frjáls flutningur vinnuafls milli landa væri nauðsynlegt skilyrði fyrir þátttöku af þeirra hálfu, og á þetta fyrst og fremst við um Ítali og Grikki. Önnur ríki hafa bent á, að slík regla verði ekki aðgengileg fyrir þau. Er málið til athugunar, og er líklegast, að það verði leyst með sérákvæðum, en ekki með almennri reglu um frjálsa fólksflutninga milli landa. Rómarsamningurinn gerir ráð fyrir því, að á 12–15 ára aðlögunartímabilinu verði smám saman afnumdar allar hömlur innan svæðisins á því að stofnsetja fyrirtæki og reka atvinnu. Má búast við, að í fríverzlunarsamningnum verði einnig ákvæði um slíkt frelsi á tilteknum sviðum. Er tilgangurinn sá, að innlendir og erlendir aðilar fái jafna samkeppnisaðstöðu að þessu leyti. Þó hefur verið gert ráð fyrir sérstökum undanþágum með þetta til þess að koma í veg fyrir í fyrsta lagi, að erlendir aðilar eignist auðlindir, sem eru hlutaðeigandi þjóð lífsnauðsynlegar, í öðru lagi, að erlendir aðilar geti náð einokun í ákveðnum greinum atvinnulífsins, og í þriðja lagi til að koma í veg fyrir félagslegt jafnvægisleysi. Ráð er fyrir því gert, að í samningnum verði ákvæði, er komi á frelsi til þess að reka fyrirtæki, er annist hvers konar fjárhagslega þjónustu, svo sem tryggingarstarfsemi og bankastarfsemi og yfirfærslur í því sambandi. Einnig mun verða í samningnum ákvæði um frjálsa fjármagnsflutninga milli aðildarríkjanna, að svo miklu leyti sem þeir eru nauðsynlegir til þess, að Efnahagsbandalagið nái tilgangi sínum. Í þessu mun fyrst og fremst felast frelsi til þess að festa fjármagn í fyrirtækjum eða verðbréfum annarra aðildarríkja og einnig réttur til þess að fá slíkt fé ásamt arði af því yfirfært til heimalandsins á ný. Ég mun síðar ræða það nánar, hvernig líklegt er að þessi atriði fríverzlunarsamningsins muni snerta Íslendinga. Mikilvægur þáttur umræðnanna hefur fjallað um ákvæði, er hafa þann tilgang að koma í veg fyrir einokunaraðstöðu og aðrar takmarkanir og samkeppni innan fríverzlunarsvæðisins. Er gert ráð fyrir, að í samningnum verði ákvæði, sem í fyrsta lagi banni aðgerðir, er miði að því að koma í veg fyrir eðlilega samkeppni, í öðru lagi tryggi eftirlit með starfsemi einokunarfyrirtækja, hvort sem þau eru í opinberri eign eða ekki, í þriðja lagi komi í veg fyrir „dumping“ og í fjórða lagi tryggi það, að afskipti af styrkjum af hálfu ríkisvaldsins hafi ekki í för með sér misræmi í samkeppnisaðstöðu milli ríkja. Í Rómarsamningnum eru ákvæði um samræmingu á félagsmálastefnu aðildarríkjanna, þar sem sexveldin líta svo á, að mismunandi lengd vinnuviku og mishá félagsleg útgjöld, sem framleiðslan verður að greiða, skapi misræmi í samkeppnisaðstöðu. Um þetta atriði hefur ekki náðst samkomulag í fríverzlunarumræðunum, en lagt hefur verið til, að þau ríki, sem teldu sig verða fyrir tjóni af þessum orsökum, geti skotið máli sínu til úrskurðar. Efnahagssamvinnustofnunin hefur frá stofnun sinni fyrir 10 árum reynt að vinna að því, að aðildarríkin samræmi stefnu sína í efnahagsmálum í því skyni að koma í veg fyrir hagsveiflur og aðrar truflanir í efnahagsmálum. Ef af stofnun fríverzlunarsvæðisins verður, er augljóst, að enn þá meiri nauðsyn er á slíkri samræmingu á efnahagsmálastefnunni. Jafnvel þótt það tækist í mun ríkara mæli, en það hefur tekizt innan Efnahagsstofnunarinnar, er þó ekki líklegt, að hjá því yrði komizt, að oft sköpuðust tímabundnir gjaldeyrisörðugleikar hjá einstökum aðildarríkjum að fríverzlunarsvæðinu. Það er því nauðsynlegt, að til sé sem fullkomnast greiðslujöfnunarkerfi og helzt skilyrði til þess, að einstök lönd geti fengið tímabundna fjárhagslega fyrirgreiðslu. Þetta mál hefur verið til athugunar hjá stjórn Greiðslubandalags Evrópu. Í álitsgerð hennar er rætt um tvo möguleika, annars vegar að halda Greiðslubandalaginu áfram í því formi, sem það hefur nú, og breyta því smám saman, eftir því sem þörf gerist, og hins vegar að koma á fót nýjum Evrópusjóði, er veiti þeim ríkjum lán til skamms tíma, er lenda í greiðsluvandræðum, en beiti sér jafnframt fyrir því, að þessar þjóðir geri sjálfar ráðstafanir til að sigrast á erfiðleikum. Frá upphafi hefur verið gert ráð fyrir því, að í fríverzlunarsamningnum verði ákvæði, er geri aðildarríkjum kleift að fá undanþágu í lengri og skemmri tíma frá ákvæðum samningsins, einkum varðandi tollalækkanir og afnám hafta. Samkomulag er um, að slíkar undanþágur verði hægt að fá annars vegar vegna greiðsluhalla og gjaldeyriserfiðleika og hins vegar vegna erfiðleika einstakra framleiðslugreina. Einnig hafa sexveldin og fleiriríki lagt á það áherzlu, að hægt yrði að fá undanþágu eða grípa til gagnráðstafana, ef um er að ræða „dumping“ á heimamarkaði þeirra eða ef önnur ríki reka á einhvern hátt óeðlilega viðskiptastefnu, er skaði hagsmuni þeirra. Gert hefur verið ráð fyrir því, að aðildarríki skuli hafa samráð við stjórn Efnahagsbandalagsins eða fríverzlunarsvæðisins, áður en gripið er til slíkra undanþáguaðgerða, en allmikill skoðanamunur er enn þá um það, að hversu miklu leyti aðildarríki skuli hafa rétt til þess að grípa til slíkra ráðstafana innbyrðis. Leggja sexveldin og þó einkum Frakkar mikla áherzlu á, að einhliða aðgerðir verði leyfilegar. Í umræðunum hefur yfirleitt verið samkomulag um það, að stjórn Efnahagsbandalagsins skuli vera innan vébanda Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu. Gert hefur verið ráð fyrir því, að yfirstjórnin yrði í höndum ráðherranefndar aðildarríkjanna, en auk þessi yrði sérstök framkvæmdastjórn embættismanna. Rætt hefur verið um, hvort æskilegt sé að hafa einnig ráðgjafarþing, skipað fulltrúum löggjafarþinga aðildarríkjanna, og hvort nauðsynlegt sé að setja upp dómstól til þess að úrskurða ágreiningsmál, en ákvæði um slíkar stofnanir eru í Rómarsamningnum. Engin ákvörðun hefur þó verið tekin um þessi efni. Helzta ágreiningsefnið á þessu sviði er, á hvern hátt skuli greiða atkvæði innan Efnahagsbandalagsins. Í Efnahagssamvinnustofnuninni skulu allar ákvarðanir teknar samhljóða, og hafa flestir verið á þeirri skoðun, að sama regla skuli gilda um allar meiri háttar ákvarðanir innan Efnahagsbandalagsins, sérstaklega þær, er varða breytingar á starfsreglum. Hins vegar er það skoðun flestra ríkja utan sexveldanna, að vafasamt sé, hvort Efnahagsbandalagið yrði starfhæft, ef einróma samþykki þyrfti um öll atriði, t.d. varðandi undanþágur og önnur samsvarandi framkvæmdaratriði. Hefur sú till. komið fram af hálfu Breta, að um slík mál nægi 2/3 hlutar atkvæða til samþykkis. Í upphaflegu till. um fríverzlunarsvæði í Evrópu var ráð fyrir því gert, að viðskiptareglur fríverzlunarsvæðisins tækju ekki til landbúnaðarafurða. Til þess lágu tvær ástæður. Önnur var sú, að í Rómarsamningnum eru sérreglur um viðskipti með landbúnaðarvörur. Hin var sú, að Bretar vildu ekki, að fríverzlunin tæki til landbúnaðarafurða. Samkvæmt skilgreiningu Rómarsamningsins teljast sjávarafurðir til flokks landbúnaðarafurða, og þýddi því sú tillaga, að reglur fríverzlunarsvæðisins skyldu ekki taka til landbúnaðarafurða, einnig, að þær skyldu ekki taka til sjávarafurða. Till. um, að fríverzlunarreglurnar næðu ekki til landbúnaðarafurða, mættu þegar í upphafi mjög harðri mótspyrnu frá þeim þjóðum, sem flytja út landbúnaðarafurðir í stórum stíl. Töldu þær vera um mikið misrétti að ræða innan fríverzlunarsvæðisins, ef svo mikilvægar útflutningsafurðir þeirra yrðu undanskildar reglunum um fríverzlun. Hafa farið fram miklar umræður um þetta mál, og er orðið samkomulag um, að nauðsynlegt sé að tryggja hag þeirra þjóða, sem eiga afkomu sína að verulegu leyti undir útflutningi landbúnaðarafurða, en hins vegar telja flest aðildarríkin óumflýjanlegt, að hægt verði í framtíðinni að halda uppi verulegri vernd á sviði landbúnaðar. Bretar lögðu fram tillögu um þessi mál í byrjun þessa árs. Var þar gert ráð fyrir, að reynt yrði að samræma stefnu aðildarríkjanna í landbúnaðarmálum í því skyni að auka frjáls viðskipti á þessu sviði. Jafnframt yrði smám saman dregið úr höftum og leitazt við að koma í veg fyrir óhagstæð áhrif framleiðslustyrkja í öðrum aðildarríkjum. Varðandi tolla gerðu Bretar engar tillögur, en ef til þess kæmi, að samþykkt yrði afnám tolla, kváðust þeir mundu þurfa undanþágu frá því ákvæði vegna samninga sinna um tollaívilnanir innan Brezka samveldisins. Till. Breta fullnægðu ekki kröfum þeirra þjóða, er flytja út landbúnaðarafurðir, og miðaði ekkert í samkomulagsátt, m.a. vegna þess, að sexveldin komu sér ekki saman um sameiginlega afstöðu til þessa máls. Í lok júlímánaðar s.l. sendu þau loks frá sér till., sem eru nú til umræðu, og nefndi ég það áðan. Meginatriði till. sexveldanna er, að á fyrsta áfanga verði gerðar ráðstafanir, m.a. með tollaívilnunum og rýmkun hafta, til þess að tryggja þeim þjóðum, sem flytja út landbúnaðarafurðir, þá markaði, sem þær hafa haft að undanförnu. Jafnframt verði tíminn notaður til þess að komast að samkomulagi um sameiginlega stefnu í landbúnaðarmálum fyrir upphaf annars áfanga, þ. á m. um afnám tolla og hafta. Í þessu felst í raun og veru frestun á ákvörðun um framtíðarskipulag á þessu sviði, en jafnframt trygging til handa ríkjunum utan efnahagssamsteypu sexveldanna þess efnis, að Rómarsamningurinn verði á fyrsta áfanga ekki framkvæmdur þannig, að önnur aðildarríki verði svipt útflutningsmöguleikum sínum. Horfur eru á, að takist að ná samkomulagi, er grundvallist á þessum till. sexveldanna. Helztu vandamálin, sem enn þarf að finna lausn á, eru annars vegar, í hverju tryggingar sexveldanna á fyrsta áfanga verði fólgnar, og hins vegar, hvaða lausn er hugsanleg á þeim vanda, er leiðir af tollaívilnunum Brezka samveldisins. Fram að þessu hef ég rætt um hin almennu atriði fríverzlunarmálsins. Nú skal ég hins vegar ræða þau atriði, er varða Ísland sérstaklega, og þær hliðar málsins, þar sem Ísland að ýmsu leyti hefur sérstöðu. Er þá fyrst og fremst um að ræða þær reglur, sem rætt hefur verið um að giltu um verzlun með fisk og fiskafurðir. Íslendingar og Norðmenn hafa frá upphafi fríverzlunarumræðnanna haldið fram, að algerlega óeðlilegt væri, að landbúnaðarafurðir og fiskur séu taldar til sama flokks, svo sem gert er í Rómarsamningnum. Hefur því verið haldið fram af hálfu þessara þjóða, að þær röksemdir, sem færa mætti fram gegn frjálsri verzlun með landbúnaðarafurðir, ættu alls ekki við um sjávarafurðir. Snemma í umræðunum lögðu Norðmenn til, að fríverzlunarreglurnar skyldu ná til svonefnds iðnaðarfisks, þ.e. mjöls, lýsis, niðursuðuvöru og freðfisks, hins vegar skyldu sérákvæði gilda um aðrar sjávarafurðir. Af hálfu Íslands hefur hins vegar verið haldið fram frá upphafi, að eðlilegt væri, að fríverzlunarreglurnar tækju yfirleitt til allra fiskafurða, þótt ekki væri óeðlilegt, að einhverjar takmarkanir yrðu á löndunum á nýjum fiski. Tillaga Norðmanna tók hvorki til saltfisks né skreiðar, sem hvort tveggja eru mikilvægar útflutningsafurðir Íslendinga til aðildarríkjanna. Hugmynd Norðmanna gæti í framkvæmd orðið óhagstæð Íslendingum, ef hún yrði til þess, að hagsmunum útflytjenda þessara afurða yrði að einhverju leyti fórnað fyrir hagsmuni útflytjenda iðnaðarfisks. Aðalhagsmunir Norðmanna í þessum efnum eru á sviði lýsis, mjöls og niðursuðuvarnings. Frá þeirra sjónarmiði er frjáls verzlun með þessar afurðir miklu mikilvægari, en frjáls verzlun með freðfisk. Þau sjónarmið Íslendinga og Norðmanna, að sömu reglur megi með engu móti gilda um viðskipti með sjávarafurðir og landbúnaðarafurðir, hafa mætt skilningi hjá mörgum þjóðum, án þess að þær hafi fallizt á þær í einstökum atriðum. Eins og ég gat um áðan, samþykkti ráðherranefndin á s.l. vori að koma á fót sérstakri nefnd til þess að fjalla um stöðu sjávarafurða innan fríverzlunarsvæðisins og kanna leiðir til þess að koma á eins frjálsum viðskiptum og unnt væri með þessar afurðir, eins og segir í ályktuninni. Fékkst þannig viðurkenning á því mikilvæga atriði, að sömu reglur hljóti ekki að gilda um landbúnaðarafurðir og sjávarafurðir. Þess verður þó að geta, að vegna þess að fiskafurðir og landbúnaðarafurðir koma undir sömu ákvæði Rómarsamningsins, má búast við, að sexveldunum veitist erfitt að fallast á reglur um sjávarafurðir, er séu ekki að einhverju leyti hliðstæðar reglunum um landbúnaðarafurðir. Er till. sexveldanna komu fram í sumar, var rætt um það við Norðmenn, hvort ekki væri æskilegt, að Norðmenn og Íslendingar kæmu sér saman um sameiginlegar till. eða greinargerð um reglur þær, sem gilda skyldu um verzlun með sjávarafurðir í væntanlegum fríverzlunarsamningi, með hliðsjón af tillögu sexveldanna. Í byrjun október s.l. komu tveir þeirra sérfræðinga, sem mest hafa fjallað um þessa hlið fríverzlunarmálsins fyrir norsku ríkisstj., hingað til Reykjavíkur og héldu fund um þetta mál með íslenzkum sérfræðingum, en æskilegt var talið, að Íslendingar og Norðmenn hefðu rætt þetta mál fyrir fundi þá í ráðherranefndinni, sem haldnir voru í október s.l., ef málið kynni að bera sérstaklega á góma þar, en það varð þó ekki. Eftir Parísarfundina fór dr. Jóhannes Nordal til Oslóar til áframhaldandi viðræðna við norska sérfræðinga um málið, og hefur það síðan verið rætt hér við íslenzka sérfræðinga. Bendir allt til, að samstaða geti orðið með Íslendingum og Norðmönnum í umræðunum um, hvaða reglur eigi að gilda um viðskipti með sjávarafurðir í væntanlegum fríverzlunarsamningi. Verða einnig kannaðir möguleikar á því, að Danir og Svíar gerist aðilar að þessu samstarfi, en að því mundi verða verulegur styrkur. Það, sem um hefur verið rætt milli Norðmanna og Íslendinga, er í aðalatriðum það, að gert verði sérstakt samkomulag um meðferð fisks og fiskafurða innan fríverzlunarsvæðisins, og yrði það hliðstætt landbúnaðarsamningnum, en þó mun frjálsara. Þetta samkomulag fæli það í sér, að á fyrsta áfanga fríverzlunartímabilsins giltu sérstakar reglur um verzlun með fisk og fiskafurðir. Þessar reglur fælu ekki í sér jafnmikið viðskiptafrelsi og þær reglur, sem giltu um iðnaðarvörur, en tækju þó fullt tillit til þarfa fiskútflutningslandanna á því að halda mörkuðum sínum og auka þá, og verði samkeppnisaðstaða þeirra í engu rýrð. Fyrsti áfanginn yrði síðan notaður til þess að vinna að því að koma á samræmdri stefnu í fisksölumálum hjá aðildarríkjunum, enda skuldbindi samningurinn þau til þess að afnema alla tolla og höft á öðrum og þriðja áfanga innan vébanda hinnar samræmdu stefnu. Ef tækist að komast að viðunandi samkomulagi, mundu sérákvæðin ná til sömu fiskafurða og nefndar eru í landbúnaðarkafla sexveldasamningsins. Mundu Norðmenn þá falla frá till. sinni um, að fríverzlunin skuli eingöngu taka til iðnaðarfisks, en sérreglur gilda um aðrar sjávarafurðir. Það er ljóst, að Ísland hefur sérstöðu meðal efnahagssamvinnulandanna, ekki aðeins að því leyti, hve útflutningur fiskafurða er því þýðingarmikill, heldur einnig að því leyti, hve iðnþróunin hér á landi er skammt á veg komin, samanborið við flest hin aðildarríkin. Að þessu leyti svipar aðstöðu Íslands til aðstöðu þriggja annarra landa, er tekið hafa þátt í efnahagssamvinnu Evrópu, þ.e. Grikklands, Írlands og Tyrklands. Þegar í upphafi umr. um fríverzlunarmálið tilkynntu þessi þrjú lönd ásamt Íslandi, að þau teldu sig þurfa að hafa nokkra sérstöðu innan fríverzlunarsvæðisins, ef um aðild ætti að vera að ræða. Þessi lönd lögðu á það áherzlu, að fríverzlun mundi hafa í för með sér miklar breytingar í atvinnumálum þeirra. Ef þær breytingar ættu að verða, án þess að af hlytust alvarlegar truflanir eða vandræði, yrðu þau að fá undanþágu til þess að geta verndað ákveðnar atvinnugreinar fyrir erlendri samkeppni og bætta möguleika til þess að afla fjármagns erlendis til þess að koma á fót nýjum útflutningsatvinnugreinum. Sérstök n. innan Efnahagssamvinnustofnunarinnar hefur fjallað um þau vandamál, sem hljótast af sérstöðu þessara fjögurra ríkja. Hefur hún unnið allmikið starf. Ég gat þess áðan, að n. hefði orðið sammála um að mæla með því við ráðherranefndina, að þessi fjögur lönd fengju helmingi lengri tíma til þess að lækka tolla sína og afnema höft sín, en önnur ríki, og ráðherranefndin hefði fallizt á þessa till. Aðlögunartíminn fyrir þessi fjögur ríki gæti þá orðið allt að 30 ár. Fyrstu 10 árin mundu þau þurfa að lækka tolla um 5% að meðaltali í lok fyrsta árs og önnur 5% í lok sjötta árs. Eftir lok fyrsta 10 ára tímabilsins mundu þau lækka tolla um jafna hundraðstölu árlega, unz hinum tvöfalda aðlögunartíma væri lokið. Löndin mundu hafa rétt til þess á þessu tímabili að leggja á nýja verndartolla með vissum skilyrðum. En verði þróunin í þessum löndum hagstæð, er gert ráð fyrir, að stjórn Efnahagsbandalagsins geti ráðlagt þeim að lækka tolla sína örar, en hér er gert ráð fyrir. Í þessari n. hefur einnig verið rætt mikið um fjárhagslegar aðgerðir til þess að örva efnahagsþróunina í þessum löndum. Hefur málið verið athugað af sérfræðingum og þeir lagt til, að stofnaður yrði sérstakur framkvæmdasjóður, er veiti lán til þessara ríkja og aðstoði þau við útvegun fjármagns með ábyrgðum, þátttöku í lánum o.s.frv. Endanleg ákvörðun um skipulag og starfssvið slíks sjóðs hefur ekki verið tekin. Þó er óhætt að segja, að nauðsyn þessara landa á því að fá erlent fjármagn í allstórum stíl hafi verið viðurkennd af flestum aðildarríkjunum. Hins vegar er nokkur ágreiningur um, hvernig þessum málum skuli fyrir komið, t.d. hvort setja skuli á fót sérstaka stofnun til þess að annast þau eða hvort með þau skuli farið af sérstakri n. innan stjórnarkerfis Efnahagsbandalagsins. Löndin fjögur, sem hér eiga hlut að máli, hafa öll lagt áherzlu á, að komið yrði á fót sérstakri stofnun, er hafi vald og skilyrði til þess að afla fjár á fjármagnsmörkuðum heimsins. Ekki hafa enn verið nefndar ákveðnar fjárhæðir sem stofnfé slíks framkvæmdasjóðs, en óhjákvæmilegt er, að hér yrði um allsterka stofnun að ræða, og hlyti fjármagn hennar að verða a.m.k. 1.000–2.000 millj. dollarar. Geta hennar til útlána mundi hins vegar fara mjög eftir því, hversu frjálsar hendur hún hefði um útvegun fjármagns með sölu verðbréfa. Þá hefur Ísland enn sérstöðu í því efni, hve viðskipti þess eru mikilvæg við lönd, sem reka viðskipti á jafnvirðisgrundvelli, einkum við lönd í Austur-Evrópu. Til þess að vernda þessi viðskipti gætu Íslendingar lækkað tolla á vörum þeirra jafnmikið og tollar eru lækkaðir innan fríverzlunarsvæðisins. Þetta mundi Íslendingum frjálst og til þess þyrfti engar undanþágur. Hins vegar gæti svo farið, að slíkar tollalækkanir væru ekki nægilegar til þess að halda uppi innflutningi frá jafnkeypislöndum, heldur þyrfti einnig að beita innflutningshöftum í þessu skyni. Hefur verið tekið fram af Íslands hálfu, að nauðsynlegt geti orðið að fá undanþágu til þess að halda innflutningshöftum á þeim vörum, sem að mestu eru fluttar inn frá jafnkeypislöndum. Þá hefur einnig verið tekið fram, að Ísland kunni að verða að fara fram á undanþágur frá ákvæðum varðandi rétt erlendra fyrirtækja til starfsemi í landinu og frelsi þeirra til að yfirfæra fjármagn og arð af fjármagni. Hverjar þær undanþágur þyrftu að vera, er þó ekki hægt að segja til um, fyrr en ljóst er, hver ákvæði samningsins í þessu efni verða. Á það er og rétt að benda í þessu sambandi, að eins og nú standa sakir, eru litlar eða engar líkur til þess, að erlend fyrirtæki mundu vilja setja upp atvinnurekstur á Íslandi, þótt til þess væri fullt frelsi, vegna þess, hve skattar og sér í lagi útsvör eru há á atvinnufyrirtækjum. Á meðan þannig háttar, er atvinnurekstur erlendra fyrirtækja hér ekki hugsanlegur, nema þá stóriðja, er sérstakir samningar væru gerðir um, og mundi þátttaka í fríverzlunarsvæðinu engu um það breyta. Svo sem ég gat um áðan, eru umr. um fríverzlunarmálið nú á úrslitastigi. Skal engu um það spáð hér, hvernig þeim kunni að lykta. Það vil ég þó segja, að fari þær algerlega út um þúfur og komi Rómarsamningurinn til framkvæmda 1. jan, n.k., getur ekki hjá því farið, að nokkur hinna 11 ríkjanna í Efnahagssamvinnustofnuninni geri með sér önnur samtök til þess að treysta aðstöðu sína gagnvart sexveldunum. Í Evrópu hefðu þá myndazt tvær voldugar viðskiptaheildir. Íslendingum yrði þá eflaust mikill vandi á höndum. Það eru áreiðanlega hagsmunir Íslendinga, að Vestur-Evrópa klofni ekki með þessum hætti í tvennt í viðskiptalegu tilliti. Íslendingar ættu mikilvæga markaði í löndum innan beggja heildanna og keyptu verulegan hluta innflutnings síns frá þeim báðum. Sem heild eru efnahagssamvinnulöndin stærsti viðskiptaaðili Íslendinga, og það er þeim tvímælalaust hagkvæmast, að þau séu sem heilsteyptast markaðssvæði. Ef til stofnunar tveggja viðskiptasvæða kæmi og Íslendingar stæðu utan þeirra beggja, yrðu áhrif þess fyrir íslenzk utanríkisviðskipti svipuð því, að Ísland stæði utan við fríverzlunarsvæðið allt. Ef fríverzlunarsvæðið verður stofnað og tæki til sjávarafurða og Íslendingar stæðu utan svæðisins, hefði það í för með sér mikla erfiðleika fyrir íslenzka útflutningsframleiðslu, eins og sjá má af því, að keppinautar okkar við sölu afurða, sem nema 40–50% af heildarútflutningi okkar, mundu fá betri aðstöðu, en við í samkeppninni á fríverzlunarsvæðinu. Hið sama yrði upp á teningnum, þótt viðskiptasvæðin yrðu tvö, ef Ísland stæði utan þeirra beggja. En ef þau verða tvö, gæti svo farið, að ekki væri hægt að njóta hagnaðar af því að vera aðili að öðru nema fórna hagsmunum varðandi viðskipti við hitt. Fyrst á annað borð er um að ræða viðleitni í þá átt að koma á stóru markaðssvæði í Vestur-Evrópu, eru það tvímælalaust hagsmunir Íslendinga, að það markaðssvæði verði sem stærst, því að þá verður hagræði þeirra af því að gerast aðíli að því mest, ef önnur atriði gera það ekki andstætt hagsmunum Íslendinga að taka þátt í slíku samstarfi. Í umræðunum um fríverzlunarmálið hefur hingað til ekkert komið fram, sem bendir til þess, að ekki yrði svo mikið tillit tekið til sérstöðu og sérhagsmuna Íslendinga, að það gæti talizt andstætt hagsmunum þeirra í nokkru mikilsverðu atriði að gerast aðili að fríverzlunarsamningi, eins og rætt hefur verið um að hann yrði og ég hef lýst. Á hinn bóginn er rétt, að ekki er enn fengin nein vissa fyrir því, að reglurnar um viðskipti með sjávarafurðir yrðu svo frjálslegar, að það væri mikilvægt hagsmunamál fyrir Íslendinga að gerast aðili að slíku fríverzlunarsvæði. En það tel ég liggja alveg ljóst fyrir, að verði reglurnar um fiskverzlunina frjálslegar, þá verður hér um að ræða markað, þar sem búa nær 300 millj. manna, svo stóran markað, að það er lífshagsmunamál fyrir Íslendinga að eiga frjálsan aðgang að honum, ekki aðeins til þess að geta selt þar útflutningsvörur okkar, - við gætum e.t.v. fengið markað fyrir þær annars staðar, - heldur til þess að afla okkur gjaldeyris til kaupa á vörum, sem við erum orðnir vanir að nota og megum ekki missa, ef lífskjör eiga að geta haldið áfram að batna í þessu landi og við eigum að geta lifað hér sams konar menningarlífi og við höfum lifað og viljum geta lifað áfram. Af þessum sökum hljóta Íslendingar að fylgjast af mikilli athygli með því, sem gerist nú alveg á næstunni í fríverzlunarmálinu.



Herra forseti. Þegar hæstv. menntmrh. flutti skýrslu um þessi mál í vetur, í febrúar, tók ég nokkurn þátt í þeim umræðum, sem þá fóru fram um málið, og mér finnst þess vegna rétt, að ég láti nú skoðanir mínar í ljós um málið á því stigi, sem það er nú. Ég skal reyna, eftir því sem ég get, að forðast að endurtaka mikið af því, sem ég þá sagði. Ég vil enn vara við því, að við Íslendingar á nokkurn hátt ánetjumst því fríverzlunarsvæði, sem rætt er um að mynda, og það jafnt, þó að nú sé ljóst, að allþungt horfir um myndun þess svæðis og - eins og hæstv. ráðh. kom inn á - öllu meiri líkindi til, að það fyrirhugaða svæði komi til með að klofna í tvær viðskiptaheildir og jafnvel að verða allskarpt verzlunarstríð á milli þeirra heilda, sem getur haft sínar pólitísku og hernaðarlegu afleiðingar í Vestur- og Norður-Evrópu. Það verður út af fyrir sig ekki of mikið undirstrikað, hvaða þróun það er, sem er að gerast, og það er ákaflega nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að gera okkur meira, en beint formlega grein fyrir þeirri þróun, sem þarna er að eiga sér stað. Ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir okkur, að við gerum okkur alveg ljóst, að það, sem gerzt hefur og stofnar nú í hættu þeim fríverzlunarhugmyndum, sem nú er búið í mörg ár að vera að vinna að, að semja um, er sá samruni, sem er að eiga sér stað á milli þýzka og franska auðvaldsins undir forustu þess fyrrnefnda. Þeir voldugu þýzku auðhringar, sem sigraðir voru í síðasta stríði og hafa nú risið upp aftur með mikilli þátttöku amerísks fjármagns, sem sett hefur verið í þá, eru nú tvímælalaust voldugustu auðhringarnir á meginlandi Eyrópu og jafnvel í allri Evrópu og hafa nú látið þann draum rætast, sem þýzku auðhringarnir langalengi höfðu, að ná slíkum tökum á þeim auðlindum, sem franska og þýzka auðvaldið hefur deilt um nú í meira en öld, að raunverulega er það þýzka og franska auðvaldið, sem er að renna þarna saman og byrjaði með stál- og kolahringnum. Og það, sem nú hefur aukið á áhuga - svo að vægt orð sé notað - hjá þýzka auðvaldinu í þessum efnum, eru þær miklu auðlindir, sem Frakkar eiga í Afríku, bæði olían og góðmálmarnir. Þarna má greinilega sjá, hvernig þetta auðvald á meginlandi Evrópu er að skapa gífurlegar samsteypur, sem vilja reyna að hagnýta þær nýlendur, sem Frakkar hafa sölsað undir sig og þeir heyja nú blóðuga baráttu í til þess að reyna að hindra þær þjóðir, sem þar búa, í því að fá frelsi og fá að njóta þeirra auðlinda sjálfar. Við skulum þess vegna gera okkur ljóst, að þetta þýzk-franska auðvald, sem þarna er að renna saman og ná tökunum á þessu svæði, er að mynda með þeirri samsteypu, sem nú fer fram og byrjar 1. jan., þann efnahagslega grundvöll að samruna ríkja. Þegar ríki mynda tollabandalag sín í milli, afnema alla tolla sín á milli og hafa sameiginlega tolla út á við, þá er það fyrsta skref í því, sem við köllum ríkjasamsteypu, þ.e. að sameina þann efnahagslega grundvöll þessara ríkja. Það er alveg sama og það, sem þýzku smáríkin gerðu á 19. öld og endaði með samruna allra þýzkra landa í eitt ríki 1871. Við skulum þess vegna gera okkur ljóst, að það, sem þarna er að rísa upp, er gífurleg efnahagsleg samsteypa undir forustu eins sterkasta auðvaldsins á meginlandi Evrópu, þess auðvalds, sem nú sýnir meiri og meiri tilhneigingar bæði í Þýzkalandi og Frakklandi til að þurrka burt ákveðin lýðréttindi og þingræðisform. Við skulum jafnhliða gera okkur ljóst, að þessi samsteypa byggir alveg sérstaklega á að geta hagnýtt sér ódýrara vinnuafl, svo sem er til staðar bæði í Vestur-Þýzkalandi, Frakklandi og ekki sízt á Ítalíu, - ódýrara vinnuafl, en öll önnur ríki, sem í núverandi efnahagssamvinnu Evrópu eru, hafa aðstöðu til að nota sér. Og ekki aðeins það, þessi samsteypa hyggir líka á því, að sá verkalýður, sem þeir þurfa að kaupa vinnuaflið af, búi við lélegrí félagsleg kjör, en sérstaklega t.d. verkalýður Norðurlanda, enda hef ég, ekki hvað sízt í þeim umr., sem fram hafa farið um þessi mál á 2 síðustu þingum Norðurlandaráðs og milli fulltrúanna á fundunum þar, orðið alveg sérstaklega var við þann ótta, sem er hjá öllum þeim á Norðurlöndum, sem bera lífskjör og félagsleg réttindi vinnandi stéttanna þar fyrir brjósti, að samkeppnin frá þessum voldugu auðsamsteypum, sem búa í sínum löndum við lægri vinnulaun og lélegri lífskjör og félagsleg réttindi, verði til þess að eyðileggja árangurinn af þeirri baráttu, sem fram hefur farið á Norðurlöndum. Ég held, að þegar við ræðum um okkar afstöðu viðvíkjandi þessum málum, bæði sexveldasamsteypunni og fríverzlunarsvæðinu, þá þurfum við að gera okkur sérstaklega vel ljóst, hvað hið raunverulega innihald er í því, sem þarna er að gerast. Þá er rétt fyrir okkur í öðru lagi að athuga, hverjir eru okkar hagsmunir í sambandi við hugsanlegt fríverzlunarsvæði, og hvaða breyting það er, sem mundi raunverulega verða, ef þetta fríverzlunarsvæði kæmist á og samkomulag næðist milli Englands, Norðurlanda og nokkurra annarra ríkja í Evrópu annars vegar og sexveldasamsteypunnar hins vegar. Það er vitanlegt, eins og hæstv. ráðh. skýrði alveg réttilega, að það eru fyrst og fremst þeir andstæðu hagsmunir þýzk-franska auðvaldsins annars vegar, og þó sérstaklega þess franska, og hins vegar enska heimsveldisins, sem þarna rekast á, og það eru átökin á milli þessara aðila, sem nú eru að sundra þessu fyrirhugaða fríverzlunarsvæði að öllum líkindum í tvær viðskiptaheildir, ef þannig fer, og skapa verzlunarstríð á milli þeirra. Í þessu sambandi er rétt fyrir okkur að athuga, ekki aðeins hvað Ísland snertir, sem ég kem að síðar, heldur líka hvað Norðurlönd snertir almennt, hvort það er þeirra hagsbót að vera þátttakendur í slíku fríverzlunarsvæði. Ég veit, að á Norðurlöndum eru ráðandi menn allmikið fylgjandi því, þótt ýmsir hafi þar nokkurn beyg af. Þeir, sem eru mest fylgjandi því, eru þeir sterkustu og voldugustu, eins og ekki sízt sænsku fésýslufyrirtækin, sem eru vel skipulögð og hafa yfir miklu fjármagni að ráða. Aðrir aftur á móti eru smeykari í þessum efnum, þannig að þeir halda, að það sé ekki um annað að ræða, en vera þarna með, Danir vegna sinna landbúnaðarafurða, Norðmenn vegna sinna miklu efnahagslegu sambanda við öll þessi lönd, bæði viðvíkjandi flotanum og öðru, fiskinum og slíku. Þannig er það sumpart það, að sænskt fjármagn er óhrætt við að keppa í slíku fríverzlunarsvæði eins og þarna yrði myndað og danskir og norskir útflytjendur sjá voðann fram undan hvað markaði snertir, svo framarlega sem þeir væru utan við, ef svona samsteypa yrði mynduð, þótt hins vegar verði greinilega vart við óttann hjá þeim, sem sérstaklega bera kjör verkamanna í þessum löndum fyrir brjósti, um, hver afleiðingin mundi verða af því að taka þátt í slíkri samsteypu, ef menn yrðu kannske svo að segja neyddir til þess, finnst þeim. Mín skoðun er, hvað Norðurlöndin snertir, að það séu ekki fyrst og fremst þeirra hagsmunir að gerast þátttakendur í þessu fríverzlunarsvæði. Mín skoðun er sú, að Norðurlönd ættu fyrst og fremst að reyna að mynda sjálf eina efnahagslega heild, koma á náinni efnahagslegri samvinnu sin á milli og sem höfuðatriði í þeirri efnahagslegu samvinnu eigi að vera að reyna að skipuleggja sameiginlega þá heimsverzlun, sem öll Norðurlöndin fimm hafa með höndum út um alla veröld. Norðurlöndin fimm eru það stór aðili í heimsverzluninni, ekki aðeins hvað snertir Vestur-Evrópu, þótt þau séu mjög stór þar, - ég skal geta þess t.d., að Svíþjóð er stærri viðskiptavinur Vestur-Þýzkalands en Frakkland er, - heldur eru Norðurlönd svo stór viðskiptavinur til Ameríkulandanna, til hinna fornu nýlendna jafnt í Afríku sem Asíu, og þau eru það sérhæfð á ýmsum sviðum, að ef þau skipuleggja með efnahagslegri samvinnu sinn útflutning í veröldinni, þá held ég, að Norðurlönd þyrftu ekki að kvíða neinni kreppu eða neinu atvinnuleysi. Ef samstarf væri í staðinn fyrir harðvítuga samkeppni t.d. á milli trjáframleiðenda og þar með pappírs- og trjákvoðuframleiðendanna í löndum eins og Finnlandi, Svíþjóð og Noregi og samsvarandi á ýmsum öðrum sviðum, þá mundu Norðurlönd vera það sterk í þessum efnum, að þau þyrftu að mínu áliti engu að kvíða. Og ég held, að slík sameiginleg skipulagning með góðviljuðu samstarfi ríkisstjórnanna á Norðurlöndum og hinna voldugu fésýslufyrirtækja og vel skipulögðu, sem þar eru til, gæti algerlega tryggt Norðurlöndum slíkan sess í því efnahagslega samstarfi hinna ýmsu ólíku aðila í heiminum, að Norðurlönd gætu verið örugg um að halda þeim lífskjörum, sem þau hafa skapað sér, og þeirri sérstöðu, sem þau hafa í efnahagslegum og pólitískum efnum. Ég hef þess vegna alltaf verið hræddur við það, hve mjög t.d. hugmyndinni um tollabandalag Norðurlanda hefur verið hnýtt aftan í tollabandalag eða einhvers konar fríverzlunarsvæði Evrópu, og álitið alltaf, að sem númer eitt ætti að koma efnahagsleg samvinna Norðurlanda, sameiginleg skipulagning þeirra á þeirra þátttöku í heimsverzluninni, - og fyrst sem númer tvö ættum við þá að athuga um þeirra hugsanlega tollabandalag án þess að gera það háð Vestur-Evrópubandalaginu, því að það er á ýmsan hátt rétt, að sameiginlegt tollabandalag Norðurlanda er ekki eins mikið hagsmunamál hvers þeirra um sig innbyrðis og sameiginlegt starf þeirra og sameiginleg skipulagning þeirra á þeirra heimsverzlun út á við mundi vera. Þess vegna, án þess að ég ætli að fara að vekja nokkuð máls á því hér, vil aðeins skjóta því hér inn i, að okkur bæri, ekki sízt ef svo fer nú sem hugsanlegt er, að allir samningar um fríverzlunarsvæði fari út um þúfur og í stað þess komi verzlunarstríð, þá held ég, að það, sem okkur beri fyrst og fremst að athuga þarna um, það sé: Með hvers konar skipulagningu og efnahagslegri samvinnu getum við varðveitt þau lífskjör, sem Norðurlönd hafa fram yfir flestallar aðrar þjóðir heims, og hvernig getum við tryggt samstarf Norðurlanda um slíkt? Ég veit, að fyrir t.d. verkalýðshreyfingu Norðurlanda er það óhugnanleg tilhugsun að eiga að standa í því að verða að keppa við stóra, volduga, vel skipulagða hringa, ekki hvað sízt þýzku auðhringana með þeirra aðstöðu, þegar þeir ekki aðeins fara að hafa það þýzka vinnuafl, sem nú er frekar lágt launað, heldur þar að auki ítalskt og franskt. Þá er ég hræddur um, að Norðurlönd mundu með þátttöku í slíku fríverzlunarsvæði fara að missa margt af því, sem þau hafa verið að reyna að byggja upp hjá sér og vernda í lífskjörum sinna þegna á undanförnum árum, enda heyrir maður það, þegar þeir, sem fylgjandi eru hægri flokkunum á Norðurlöndum, eru að tala um þetta innbyrðis og þeir eru að tala um, að t.d. sósíaldemókratísku flokkarnir á Norðurlöndum séu uggandi um þetta, þá skjóta þeir því beinlínis fram: Ja, þeir eru eitthvað hræddir um, að tryggingarnar og annað slíkt kunni að fokka, þegar fram í sækir með þetta. Og það er engum efa bundið, að það er það, sem vakir fyrir þeim sterku kapítalistasamsteypum, sem þarna hafa fyrst og fremst hagsmuna að gæta. Hverjir eru svo hagsmunir Íslands í þessum efnum? Er það hagur okkar Íslendinga að taka þátt í slíku fríverzlunarsvæði, ef það yrði myndað? Er það hagur okkar jafnvel smátt og smátt, jafnvel þó að það tæki tvisvar sinnum 12–15 ár, að fá tolla- og haftalaus viðskipti við hin Vestur-Evrópuríkin? Er sú hugmynd yfirleitt rétt, að við eigum að láta innlima okkur, þó að það taki svo og svo langan tíma, í efnahagslegt samstarfssvæði, þar sem við gætum ekki lengur með tollum, höftum eða jafnvel þjóðnýttri utanríkisverzlun eða hverju sem væri ráðið sjálfir yfir þróun efnahagsmálanna í okkar landi? Og er það rétt, að það yrðu svo miklir efnahagslegir erfiðleikar fyrir okkur af því að standa utan við slíkt svæði, að við réðum ekki við það? Ég vil þá fyrst viðvíkjandi því, hvað sé okkar hagur, taka það fram, eins og ég reyndi að gera grein fyrir í vetur, í febrúar, og skal reyna að fara stutt í nú, að ég óttast um Ísland og öll þau lífskjör og allt það efnahagslega sjálfstæði, sem við höfum byggt upp, ef við, þótt það væri á 24–30 árum, smátt og smátt innlimuðumst í svona fríverzlunarbandalag. Ég held, að það mundi þýða lækkun á allri okkar lífsafkomu, mundi skapa hér öryggisleysi, atvinnuleysi, gera okkur að leiksopp í höndunum á þeim voldugu fjárhagslegu öflum, þeim risavöxnu auðhringasamsteypum, sem mundu verða ráðandi á slíku svæði, þegar fram í sækti. l;g álít þess vegna, að innlimun Íslands, hve langan tíma sem það kynni að taka, í slíkan óheftan kapítalistískan markað Vestur-Evrópu mundi eyðileggja allt, sem reynt hefur verið að byggja upp á Íslandi á síðustu áratugum. Við skulum muna það, að við höfum verið að reyna að tryggja hér fulla atvinnu, skapa öryggi fyrir alla íbúa okkar lands um fulla atvinnu og höfum komizt hvað lengst í því einmitt eins og nú standa sakir. Slíku er ekki hægt að viðhalda, eftir að fríverzlunarsvæði er skapað, og verður ekki við haldið. Atvinnuleysi er jafn óhjákvæmilegur fylgifiskur slíks svæðis og það kapítalistíska skipulag, sem á því ríkir. Við sjáum það á þeim löndum, sem eru að mynda þessi svæði núna. Þau reyna að vísu, eins og öll kapítalistísk ríki í heiminum, að koma í veg fyrir gífurlegt atvinnuleysi, þótt þeim takist það misjafnlega. En þau viðhalda því, sem einu sinni var kallað hér „mátulegt atvinnuleysi“, atvinnuleysi, sem nægir til þess að geta hrætt verkalýðssamtökin frá kaupgjaldsbaráttu og geta alltaf svo að segja haldið þeim undir svipunni. Við höfum verið að reyna að byggja upp þjóðfélag með fullri atvinnu, og til þess höfum við þurft meiri eða minni skipulagningu á öllum okkar efnahagsmálum og á einn eða annan hátt, hve klaufalega sem það tækist til eða hve ófullkomlega sem það væri gert, meiri eða minni skipulagningu og heildarstjórn á allri okkar verzlun, öllum okkar viðskiptum og meira eða minna öllu okkar atvinnulífi. Við framkvæmum þetta oft á neikvæðan hátt og slæman að mínu áliti, framkvæmum það með neikvæðu eftirliti í staðinn fyrir skapandi stjórn, eftirliti með leyfum ríkisbankanna og ríkisnefndar á verzluninni. En við reynum á þennan hátt að viðhalda fullri atvinnu í landinu, því öryggi, sem íslenzka þjóðin leggur hvað mest upp úr í sínu efnahagslífi. Öllu þessu mundum við fórna, svo framarlega sem við gerðumst smátt og smátt, þó að það yrði á löngum tíma, þátttakendur í svona samstarfi. Hugmyndin, sem liggur til grundvallar öllu þessu fríverzlunarsvæði og öllum þessum stóru samsteypum, er hugmyndin um, að í svokallaðri frjálsri verzlun fái fullkomnari skipulagning, sérhæfing framleiðslu og annað slíkt bezt að njóta sín hvað snertir ódýra framleiðslu. Raunverulega þýðir þetta, að á slíku stóru svæði, eins og hér er nú talað um, jafnvel að það komist upp í 285 millj. íbúa, þar fær aðstaða voldugra, vel skipulagðra auðhringa, sem ráða yfir miklum og góðum verksmiðjum, drottna yfir bönkum, sem standa í sambandi við þeirra framleiðslu, - þar fær slík stórframleiðsla bezt að njóta sín. Það er raunverulega krafa auðhringanna á meginlandi Evrópu að skapa sér þennan vettvang. Það er samsvarandi vettvangur og t.d. Bandaríkin hafa skapað sér og gert hefur þeirra auðhringa volduga, af því að þeirra vettvangur hefur verið nógu stór, þannig að rekstur í stórum stíl hefur fengið að njóta bezt yfirburða sinna og mölva niður allt, sem heitir iðnaður þeirra smáu og veiku. Krafan um frjálsa verzlun og fríverzlun Evrópu og hugmyndin um það, það er krafa þeirra stóru auðhringa í Evrópu til þess að fá að nota öll þessi lönd sem markaði fyrir sig hafta- og skefjalaust, ekki aðeins hvað snertir markaði fyrir vörurnar, sem þeir framleiða, heldur líka markaði fyrir vinnuaflið í löndunum. Þó að ekki verði hægt að flytja ótakmarkað kannske ítalska verkamenn yfir til Danmerkur eða Svíþjóðar, þá mundi vera hægt að flytja þær verksmiðjur, sem auðvaldinu finnst praktískara að reka með ódýrara vinnuafli suður á Ítalíu ,heldur en með dýrara vinnuafli t.d. norður í Danmörku, - flytja þær þangað, byggja þær þar. Auðvaldinu væri með þessu mótí gefinn laus taumurinn til þess að geta hagað þessum málum eins og væri praktískast fyrir það, án tillits til útkomunnar fyrir vinnandi stéttirnar í þessum löndum. Ég álít, að það sé nauðsynlegt að verja Ísland gegn öllum slíkum yfirráðum, öllum síkum áhrifum þessara stóru og voldugu auðhringa, með hverju sem við viljum kalla það, hvort við viljum kalla það tolla, höft eða það, sem ég mundi helzt vilja kalla: með skipulagðri utanríkisverzlun, þjóðnýttri utanríkisverzlun Íslands, þar sem við getum byggt múr í kringum okkar land og tryggt innan þess múrs fulla atvinnu og góð lífskjör, en þurfum ekki að verða fyrir þeim holskeflum, sem koma til með að ríða yfir okkur frá þessum frjálsu verzlunarsvæðum. Ég álít, að það væri algerlega óeðlilegt fyrir Ísland að fallast á nokkrar skuldbindingar viðvíkjandi breytingu á tollum og það jafnvel þó að við fengjum það með þessu langvarandi fyrirkomulagi, sem hæstv. menntmrh. lýsti, að þau fjögur ríki, sem þarna standa sérstaklega að vígi, gera kröfu til. Af hverju er eðlilegt, að við heimtum tollakerfi fyrir Ísland og þessi lönd geri það líka? Af því að við erum að byrja með iðnað. Við stöndum á sama stigi og Frakkland stóð í byrjun 19. aldar hvað þetta snertir og eins og Þýzkaland stóð um miðja 19. öld. England fær það fram yfir að vera fyrst af öllum ríkjum Evrópu til þess að skapa sér stóriðju. Og hvað gera þau ríki, sem rísa upp næst og ætla að fara að reyna að skapa sér einhverja stóriðju líka? Þau girða síg auðvitað af með tollamúrum. Um hvað standa Napóleons-styrjaldirnar? Um það, að Napóleon og franska auðvaldið geti girt Evrópu af og bannað Bretlandi að selja þar. Og hvað gerist, þegar þýzka borgarastéttin fer að reyna að koma sér upp iðnaði? Ekki aðeins í praksís með tollabandalagi á móti Englandi, heldur líka á sviði hagfræðinnar koma hennar hagfræðingar fram með kenningarnar um nauðsyn tollanna. Og þetta er eðlilegt. Þetta hljóta að vera eðlileg viðbrögð hverrar ungrar þjóðar á efnahagssviðinu, að varðveita sína eigin aðstöðu, sína eigin hagsmuni með því að girða sig af gagnvart þeim stóru og gömlu, sem eru nógu voldugir og sterkir til þess að geta mölvað niður nýgræðinginn. Þess vegna er eðlilegt fyrir okkur, sem erum rétt að byrja að hugsa um að skapa iðnað í okkar landi, íslenzkan iðnað, að við girðum okkur af á slíkan hátt. Ég er þess vegna á alveg andstæðri skoðun við hæstv. menntmrh., sem telur, að það séu tvímælalaust hagsmunir Íslands að vera þarna með, sé lífshagsmunamál fyrir okkur, m.a. til þess að afla okkur þess gjaldeyris, sem við þurfum til þess að kaupa þær vörur, sem við erum orðnir vanir við. Erum við nú svona háðir þessum viðskiptum við Vestur-Evrópu? Okkar viðskipti austur á bóginn til sósíalistísku ríkjanna eru líklega 35% af okkar viðskiptum. Okkar viðskipti til Bandaríkjanna eru líklega milli 10 og 20% af okkar viðskiptum. Okkar viðskipti til Suður-Ameríku, Afríku og annarra slíkra landa eru vafalaust yfir 10% af okkar viðskiptum. Meiri hlutinn af öllum okkar viðskiptum er við lönd, sem liggja utan þess hugsanlega fríverzlunarsvæðis Vestur-Evrópu. Og hvernig er nú um sjálft fríverzlunarsvæði Vestur-Evrópu og þær vörur, sem við seljum þangað? Til Bretlands og til Norðurlanda, til Frakklands og til Vestur-Þýzkalands og jafnvel til Ítalíu, sem er þó það eina, eins og hæstv. ráðh. gat réttilega, sem er þarna erfitt fyrir okkur, - hvaða vörur eru það, sem við seljum fyrst og fremst til Bretlands og Vestur-Þýzkalands og Norðurlanda? Það eru þær vörur, sem við getum selt hvar í heiminum sem er. Það eru okkar hörðu gjaldeyrisvörur, sem eru meira eða minna eftirsóttar og við gætum fengið frjálsan gjaldeyri fyrir á ýmsum öðrum verzlunarsvæðum heimsins. Ég held þess vegna, að við þurfum ekki að óttast þetta fríverzlunarsvæði hvað snertir söluna á þessum vörum. Við getum selt þær annars staðar. Það er aðeins salan til einnar þeirra, sem yrði okkur e.t.v. erfiðleikum bundin, og það er til Ítalíu, sá saltfiskur, sem þangað fer. Eins og sakir standa núna hins vegar, mundum við ekki verða í neinum erfiðleikum út af því. Jafnvel þó að okkar saltfisksframleiðsla minnkaði að einhverju leyti, sem væri þó gott að geta bætt sér upp annars staðar, þá mundum við geta með aukinni freðfisksframleiðslu komið í veg fyrir slæmar efnahagslegar afleiðingar af slíku fyrir okkur. Ég held þess vegna, að hvað snertir söluna og markaðinn þyrftum við engu að kvíða. Þá komum við að hinu: Vestur-Evrópuvörunum með þeim sérstöku gæðum, sem þær hafa yfirleitt til að bera og við erum orðnir sérstaklega vanir við. Yrðum við í vandræðum, ef við gætum ekki haft nægan gjaldeyri til þess að kaupa þær? Nú býst ég ekki við, að það hafi farið fram sérstaklega mikil rannsókn á, hvernig aðstaðan er hjá okkur um kaupin á þessum vörum. Mér er nær að halda, að það séu eins mikið amerískar vörur og vesturevrópskar, sem við erum orðnir vanir við hvað slíkt snertir í landinu. A.m.k. á meðan við getum bætt okkur upp Vestur-Evrópuvörurnar með amerísku vörunum, þurfum við engu að kvíða í þeim efnum, og a.m.k. í ár hefur það verið svo, að við höfum ekki getað framleitt eins mikinn fisk og við höfum getað selt til Ameríku. Ég held þess vegna, að við þyrftum ekki að óttast það, að okkar lífskjör, okkar lífsvenjur þyrftu að breytast hér á Íslandi vegna myndunar þessa fríverzlunarsvæðis, þó að við værum utan við það. Ég held, að við mundum alltaf geta keypt þær vörur, jafnvel þótt við yrðum að missa þær frá þessum löndum, jafngóðar annars staðar. En við erum ekki aðeins upp á þessi lönd komin hvað það snertir að fá þessar vörur frá þeim. Þessi lönd eru líka upp á okkur komin með að geta selt þessar vörur. Hvernig stendur þetta jafnvel með fyrstu tilraunina, sem gerð er til þess að skapa nú eitthvað öruggara skipulag í Vestur-Evrópu með svona samsteypum, - hvernig stendur það í dag með kola- og stálsamsteypu Vestur-Evrópu? Horfir sérstaklega efnilega með það fyrir þá? Hrúgast ekki upp ógrynni birgða, ekki sízt af kolum, ógrynni óseljanlegra birgða, sem vekja ugg hjá sjálfri kola- og stálsamsteypunni í VesturEvrópu? Og raunar er það svo í Englandi líka. Ég er hræddur um, að þessi lönd Vestur-Evrópu eigi eftir að reka sig á það, hvort sem þau mynda eina eða tvær heildir, að það eru þau af öllum löndum heimsins, sem eiga erfiðast með að vera markaður fyrir sjálf sig. Þetta eru elztu iðnaðarþjóðir veraldarinnar, sem eru vanar því að verzla við alla veröldina, að eiga markaði í öllum löndum heims, geta selt sína vöru til allra landa. Ég held, að þessi eina samsteypa Vestur-Evrópu eða tvær samsteypur Vestur-Evrópu, hvort heldur það verður, séu sá hluti veraldarinnar, sem á erfiðast með að vera sjálfum sér nógur og þarf bókstaflega að biðja allar aðrar þjóðir heims um að verzla við sig. Ég held, að það sé ekki sem markaðsbandalag og markaðsöryggi, sem fríverzlunarsvæðið er hugsað, heldur sem þægileg framleiðslusamsteypa voldugra auðhringa til þess að geta steypt saman þeim mörgu verksmiðjum, sem til eru á þessum svæðum. Þess vegna held ég, að við Íslendingar og ýmsar aðrar þjóðir, sem stæðu utan þessara tröllauknu viðskiptaheilda, stæðum engan veginn illa að vígi til samninga við þessi lönd, og satt að segja: mér heyrðist allt, sem hæstv. menntmrh. sagði í lok sinnar ræðu, benda raunverulega til þess, að sú hlyti líka að verða niðurstaðan. Hæstv. ráðh. segir: Við verðum að fá undanþágu á þessu sviði, við verðum að fá undanþágu á hinu sviðinu, við verðum að fá séraðstöðu á þessu sviði, og við verðum að fá séraðstöðu á hinu sviðinu. - Og það er hárrétt hjá honum, alveg hárrétt. Það er ekki til neins fyrir okkur að tala um þessar samsteypur öðruvísi, en að við fáum svo og svo mikil sérréttindi. En það er kannske ekki verulegur eðlismunur á því að standa utan við þessi svæði og segja: Ég vil gera við ykkur samninga um verzlun, - eða hitt, eins og hæstv. ráðh. var að hugsa sér, að við ættum að standa þarna inni í með svo mörgum fyrirvörum, undanþágum, sérstöðu og slíku, að við raunverulega tilheyrðum ekki því, skírðum kannske tollana um í söluskatt og annað þess háttar. Samt held ég, að það eina örugga í þessu væri að standa utan við, með því að þótt það væri ekki nema að forminu til með hundrað fyrirvörum, að við værum þarna með í, þá væri meiri hætta, að við mundum ánetjast því. En við mundum hins vegar geta fengið sams konar verzlunarsamninga við svona heild, þó að við stæðum utan við, enda mundu það verða allmörgríki, sem mundu semja á þeim grundvelli. Ég held þess vegna og er enn þeirrar sömu skoðunar og ég var í vetur, að það sé bezt fyrir okkur Íslendinga að skipuleggja okkar eigin viðskipti með heildarstjórn á okkar þjóðarbúskap og heildarstjórn á okkar viðskiptum, verzla jafnt við alla aðila í veröldinni, hvaða svæði sem eru, austur, vestur eða suður, og reyna að ná sem beztum viðskiptasamningum við öll þessi svæði, hvar svo sem þau kunna að vera, til þess að tryggja það að geta hér í okkar landi byggt upp þannig þjóðfélag, að við getum alltaf ábyrgzt okkar þjóð fulla atvinnu og það öryggl, sem því fylgir að þurfa hvorki að óttast kreppu né atvinnuleysi. Þetta vildi ég óska að menn hefðu í huga og ekki sízt hæstv. ríkisstj., þegar e.t.v. kemur nú til kasta um að taka ákvarðanir í þessum efnum. Hins vegar mun það vera öllum þingheimi ljóst eftir ræðu hæstv. menntmrh., að líkindi benda til þess, að sjálft fríverzlunarsvæðið verði ekki myndað, og jafnvel líklegra sé, að tvær viðskiptaheildir komi þar til með að rísa upp.



Herra forseti. Það er ekki ágreiningur um það, að fríverzlunarmálið, ef af stofnun fríverzlunarsvæðis Evrópu verður, hlýtur mjög að snerta hagsmuni okkar Íslendinga, hvort sem við komum til með að taka þátt í því eða ekki. Meðal annars af þeirri ástæðu mun varla ágreiningur um það, að rétt sé, að Íslendingar fylgist með því, sem í málinu gerist, og kynni sér sérstaklega, hvaða kjör okkur yrðu boðin, ef til aðildar af okkar hálfu kæmi að slíkum samtökum. En ég verð að segja það, að ég sakna þess mjög, bæði í sambandi við þær skýrslur, sem gefnar hafa verið um þetta mál af hálfu hæstv. ríkisstj., og raunar flest annað, sem um þetta mál hefur verið rætt, að því hafa lítil skil verið gerð, hvaða breyt. okkur væri nauðsynlegt að gera á okkar hagkerfi, ef þátttaka af okkar hálfu ætti að koma til greina. En einmitt þá hlið málsins verður að telja ekki síður mikilvæga frá okkar sjónarmiði. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á því, sem fram kom í ræðu hæstv. iðnmrh., þar sem hann drap á það, til hvers væri ætlazt af okkur og raunar öðrum þátttökuríkjum, ef af slíkri þátttöku yrði. Hann drap á það, að afnema þyrfti innflutningshöft. Það þyrfti að lækka tolla. Talað væri um það, að þau Evrópulönd, sem aðilar yrðu að þessu samstarfi, mundu efna til náinnar samvinnu á sviði efnahagsmála sín á milli með það fyrir augum að fyrirbyggja hagsveiflur, eins og hann orðaði það, o.s.frv. Nú mun það út af fyrir sig láta vel í eyrum flestra, að æskilegt sé að afnema innflutningshöft, æskilegt sé að lækka tolla, og þýtt á meira alþýðlegt mál hygg ég, að menn muni yfirleitt vera sammála um það, að æskilegt sé að gera ráðstafanir til þess að útrýma hagsveiflum, en með því er í fyrsta lagi átt við ráðstafanir til þess að fyrirbyggja atvinnuleysi o.s.frv. En sá hængur er þó á þessu, að þó að flestir séu sammála um það, að æskilegt sé, að þessar ráðstafanir séu gerðar hér á landi, þá fer ekki hjá því, að við verðum að gera mjög róttækar breyt. á okkar hagkerfi og þá fyrst og fremst á fyrirkomulagi okkar gjaldeyrismála. Í þessu sambandi er kannske alveg sérstakt tilefni til þess, einmitt vegna þess, að hv. 3. þm. Reykv. (EOl) gerði það að umtalsefni í sinni ræðu, að ræða nokkuð þátttöku Íslands í væntanlegu samstarfi Norðurlanda um þessi mál. Hv. 3. þm. Reykv. virtist vera því hlynntur, og það kom mér að sumu leyti á óvart, að Ísland gæfi þessu samstarfi Norðurlandanna meiri gaum, en gert hefði verið. Ég fagna þessari afstöðu út af fyrir sig, því að þótt ég væri honum um ýmislegt ósammála í hans ræðu, sem ég hirði ekki að rekja nánar, þá er ég honum fyllilega sammála um það, að Íslendingar hefðu átt að gefa þeim viðræðum, sem farið hafa fram á milli Norðurlandanna innbyrðis um þetta mál, meiri gaum, en gert hefur verið. Nú er þetta mál orðið nokkuð gamalt. Það mun hafa verið mjög skömmu eftir stríðið, sem farið var að hreyfa því af alvöru, og var þá skipuð n. sérfróðra manna af hálfu Norðurlandanna til þess að fjalla um þetta mál. Fyrstu árin, sem þetta mál var á döfinni, tók Ísland í því nokkurn þátt. Það tilnefndi a.m.k., svo að mér sé kunnugt, einn fulltrúa af sinni hálfu til þess að taka þátt í slíkum fundum. Það var Birgir Kjaran hagfræðingur, sem er hinn hæfasti maður á þessu sviði. En það mun ekki hafa verið nema tiltölulega skamman tíma, sem Íslendingar tóku reglulegan þátt í þessum viðræðum. Og hver ætli hafi verið ástæðan til þess, að virkri þátttöku Íslands í undirbúningi tollabandalags Norðurlanda var í rauninni hætt? Ég býst við, að þessar ástæður hafi aðallega verið tvær: Önnur var sú, að hugsað var sem svo, að það væri ekki eftir svo miklu að slægjast á Norðurlöndum hvað snerti markað fyrir okkar útflutningsvörur o.s.frv., að ástæða væri til þess að taka á okkur þau óþægindi, sem það hlyti að hafa í för með sér að gera þær breyt. á okkar hagkerfi, sem nauðsynlegar væru til þátttöku í þessari efnahagssamvinnu Norðurlanda. Ég tel að vísu, að þessi ástæða sé í meginatriðum á misskilningi byggð. Það mun að vísu rétt að, að óbreyttu ástandi í gjaldeyrismálum o.s.frv. eru sennilega takmarkaðir möguleikar á því að auka markað fyrir okkar útflutningsafurðir á Norðurlöndum. En þessi mál mundu koma til að horfa að mínu áliti allt öðruvísi við, ef tekizt hefði að skapa það jafnvægi í efnahagsmálum Íslendinga, að við gætum orðið aðilar að þessu samstarfl. Hinn hái framleiðslukostnaður, sem nú er á Íslandi og hefur verið, gerir það auðvitað að verkum, að erfitt er að selja þessar afurðir á Norðurlöndum, en ef gjaldeyrismál Íslendinga væru í jafnvægi við það, sem er annars staðar á Norðurlöndum, mundi þetta breytast, og fyrir utan þá möguleika, sem þá kynnu að verða á því að auka markaði fyrir okkar sjávarafurðir á Norðurlöndunum, þá hef ég trú á því, að miðað við slíkar kringumstæður gæti komið til greina að flytja út iðnaðarvörur til Norðurlandanna. Þó að segja megi e.t.v., að ýmislegt af þeim iðnaði, sem risið hefur upp hér á landi undanfarna áratugi, sé ekki líklegt til þess að vera samkeppnisfært, ef innflutningur til landsins væri frjáls, má ekki loka augunum fyrir því, að hér hefur risið upp margs konar iðnaður, t.d. má sérstaklega nefna handiðnað í því sambandi, sem er að ýmsu leyti sérstæður og ekki ósennilegt, að miðað við jafnvægisástand í efnahagsmálum mætti skapa markað fyrir slíka vöru, m.a. á Norðurlöndunum. Ég nefni þetta sem dæmi. En það var önnur ástæða, sem er meira raunhæf og var höfuðástæðan til þess, að svo virðist sem stjórnmálamenn hér yfirleitt hafi verið sammála um það, að slík þátttaka okkar í norrænu tollabandalagi kæmi ekki til greina, - því að ég hef yfirleitt ekki orðið var við, að ákveðnar raddir hafi komið fram um, að við hefðum átt að sinna þessu meira, en gert var, - og ástæðan, sem hér er um að ræða, var sú, að menn töldu, að það mundi ekki vera hægt að gera þær breyt, á okkar hagkerfl, gjaldeyrisverzlun o.s.frv., sem óhjákvæmilegt skilyrði hlyti að vera fyrir þátttöku okkar í hinni norrænu samvinnu á þessu sviði. En auðvitað verða viðhorfin alveg þau sömu og ekki síður, ef um það ætti að vera að ræða, að við gerðumst aðilar að fríverzlunarsvæði Evrópu. Ég ætla ekki að ræða það hér, hverjar þær ráðstafanir eru, sem gera yrði, ef þátttaka okkar í slíku samstarfi ætti að vera annað, en nafnið tómt. Ég gerði því máli einmitt nokkur skil í sambandi við skýrslu þá, sem hæstv. iðnmrh. flutti um þetta sama efni 18. febr. í fyrra. Þá drap ég nokkuð á það, í hverju þessar ráðstafanir þyrftu að vera fólgnar. Ég lýsti ekki skoðun minni á því, hverjar af þeim leiðum, sem þar kæmu til greina, bæri að fara, og því síður leitaðist ég við að leggja dóm á það, hvort slíkar ráðstafanir mundu vera framkvæmanlegar af stjórnmálalegum eða öðrum orsökum. En ég tók það fram þá og vil einmitt sérstaklega taka það fram hér, að ég álít, að allar umræður um þetta mál séu í rauninni meira eða minna óraunhæfar, ef þessi hlið málsins er ekki rædd sérstaklega, hvaða breyt. við þurfum að gera á okkar hagkerfi, til þess að um virka þátttöku af okkar hálfu í þessu samstarfi geti orðið að ræða, og hvaða möguleikar séu á því að framkvæma þessar ráðstafanir. Ég sé að öðru leyti ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál frekar að sinni. Að vísu kom það fram í ræðu hæstv. ráðh., að hann gerði ráð fyrir því, að ef til aðildar okkar að þessu samstarfi kæmi, þá mundi fást lengdur sá frestur til aðlögunar, sem þátttökuríkjunum annars er ætlaður. Sjálfsagt er þetta nauðsynlegt. En þó að við fáum þannig lengri frest, verðum við eftir sem áður að horfast í augu við það, að þessar ráðstafanir verður að gera. Og mér finnst rétt, að það komi fram, að jafnvel þó að ekki yrði nú af því, að fríverzlunarsvæði Evrópu yrði stofnað, þá verður þó að telja líklegt, að einhvers konar samvinna á sviði efnahagsmála takist meðal Vestur-Evrópuþjóða. Og ætlum við Íslendingar að vera virkir aðilar að slíku samstarfi, verður ekki komizt hjá því að gera þessar sömu ráðstafanir, þó að þær þurfi kannske ekki að vera í eins stórum stíl. Ég ætla þá aðeins að ljúka máli mínu með því, sem ég ætlaði að byrja ræðu mína á, en gerði ekki, af því að hæstv. iðnmrh. var ekki viðstaddur, að þakka honum fyrir að mínu áliti greinargóðar upplýsingar um það, hvernig þetta mál stendur nú, þó að ég hins vegar telji, að þetta mál þurfi að ræðast frá fleiri hliðum en þeim, sem fram komu í skýrslu hæstv. ráðherra.