Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þrjú lagafrv., sem nú á allra síðustu vikum eða öllu heldur dögum þingsins hafa komið frá hæstv. iðnrh. og manna á meðal eru kölluð S-frumvörp, eiga það öll sammerkt að þm. eru væntanlega sammála um að athugun á þeim hefur verið ónóg í þinginu. Sérstaklega kom þetta fram í umr. um saltverksmiðju, en ég hygg að segja megi að það eigi einnig við um þau tvö frv. sem hér er verið að afgreiða við 3. umr., þ. e. steinullarverksmiðju og stálbræðslu. Um þetta mætti auðvitað hafa fleiri orð sem gengju þá m. a. út á það, að það er löngu orðið tímabært að spyrja þess hér á hinu háa Alþingi, hvers vegna þingtíma er svo háttað sem raun er á. Hér er verið að hespa það af að ljúka Alþingi í lok maímánaðar. Þm. fara svo í leyfi sem standa mun hálfan fjórða mánuð. Það hefur svo sem margoft komið fram hér í umr. og er þess virði að það sé ítrekað eina ferðina enn, að þessi háttur þingstarfa er sniðinn eftir aðstæðum sem eiga ekki lengur við, sem löngu eru liðnar. Þetta er sniðið eftir gömlu landbúnaðarsamfélagi og sýnist raunar vera með öllu ástæðulaust. Ég skal ekki lengja mál um þessi efni nú. Á þessu hefur margsinnis verið vakin athygli hér áður. En það er áreiðanlega réttmætt að vekja kirfilega á því athygli í sambandi við þessi tvö mál, sem nú eru að fara í gegnum 3. umr., þ. e. steinullarverksmiðju og stálbræðslu. Þetta er ekki sagt þessum mátum til hnjóðs með einum eða öðrum hætti, en það hefur komið fram í umr. hjá mörgum þm., að þeir telja að sá tími, sem hafi gefist til athugunar á þessum málum, hafi verið ónógur með öllu, og það skal ítrekað hér enn við 3. umr. um frv. til l. um stálbræðslu.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að vekja athygli hv. Alþingis og ríkisstj. á hinu mikla kali sem komið er í ljós að er á túnum sunnanlands á þessu vori. Vafalaust á eftir að koma í ljós að kal er víðar um land. S. l. vetur var, eins og okkur öllum er kunnugt, óvenjulega erfiður hér sunnanlands. Hitafar var lægra en í meðalári og með því allægsta á öldinni. Hinn lági hiti dreifðist jafnt á tímabilið frá október til mars. Þetta sama tímabil setti niður óvenjumikinn snjó. Um áramótin blotaði nokkuð og allmikla hláku gerði um 20. jan. Við þessa blota varð snjóalagið að miklu og þykku svelli sem lá yfir allri jörð, hvort sem var á sléttlendi eða í bratta. En þykkt svellalagsins var þó breytilegt eftir aðstæðum. Svell huldu svo yfirborð túna fram í marslok en tók þá að mestu upp á 2–3 vikum. Frá því í síðari hluta mars hefur tíð verið hagstæð nema hvað nokkurn afturkipp gerði um sumarmálin. Að fenginni reynslu mátti heita fullljóst um mánaðamótin mars–apríl að líkur á því, að svellkal hefði orðið, væru verulegar þar sem svellin voru þykkust og lágu lengst. Það er um alla Árnessýslu og mestan hluta Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Fyrstu varnaðarorðin voru flutt í sjónvarpi hinn 12. apríl s. l. ásamt með ábendingum um úrræði til öflunar viðbótarfóðurforða á komandi sumri. Auk þeirra staðreynda, sem þá lágu fyrir um hitafar vetrarins og hin miklu svellalög, bentu athuganir á grassverði, sem tekinn var til ræktunar undan mismunandi þykkum og mismunandi langvarandi svellum, ótvírætt til þess að svellkal hefði orðið enda þótt ekki yrði sagt um það með neinni vissu hver útbreiðsla þess væri. Eins og fyrr segir hefur tíðin verið afar hagstæð frá því að brá til hins betra í síðari hluta marsmánaðar, og eftir óvenjuhlýjan og sólríkan apríl birti sjónvarpið svo frétt 2. maí, byggða á viðtali við búnaðarmálstjóra, þar sem fullyrt var að ótti manna við svellkal á Suðurlandi hefði reynst með öllu ástæðulaus. Hin hagstæða tíð ásamt eðlislægri bjartsýni manna varð til þess að ótrúlega margir gerðu þessa skoðun að sinni og voru andvaralausir um kalið þrátt fyrir áðurnefndar óhagganlegar staðreyndir. Hefur svo verið allt fram til 20. maí, en um það leyti urðu skilin milli þess, sem er kalið og ókalið, ótvíræð. Eins og komið hefur fram í fréttum fór formaður Búnaðarsambands Suðurlands ásamt nokkrum ráðunautum í yfirlitsflug um svæðið hinn 23. maí s. l. Flugu þeir yfir flestar sveitir í Árnes- og Rangárvallasýslum og blasti þá við ömurlegri sjón en nokkur þeirra hafði gert ráð fyrir. Eftirtektarvert var hve öll tún taka seint við sér í hinni hagstæðu vortíð enda þótt þau virðist ekki dauðkalin. Hitt var þó að sjálfsögðu meira sláandi, að á flestum eða nær öllum bæjum voru áberandi kalskemmdir í túnum, og er algengt að engin spilda hafi sloppið við kal með öllu. Á þeim bæjum, sem verst hafa orðið úti, má fyllilega jafna ástandinu við það sem verst var 1969 - og raunar enn verra enda þótt nú séu orsakir að nokkru annars konar. Hafa menn áætlað að í verstu tilfellum sé frá 50 og allt upp í 80% af yfirborði túnanna dauðkalið. Ef tíðarfar í sumar verður í meðallagi hagstætt má áætla að heyfengur af túnum á umræddu svæði geti orðið 50–60% af meðalheyfeng. Það er því fullljóst að ástandið er alvarlegt, fyllilega sambærilegt við það sem var 1951 og 1969, og krefst skjótra og markvissra aðgerða. Það úrræði, sem helst virðist koma til greina til að tryggja næga fóðuröflun í sumar, er ræktun grænfóðurs til votheysverkunar. Einkum er þá um að ræða hafra og bygg, þótt fleira komi til greina. Samkv. upplýsingum frá þrem stærstu sáðvöruinnflytjendum 22. maí er fræframboð þeirra ekki miðað við umtalsverða aukningu á grænfóðurræktun, enda hafa pantanir bænda ekki gefið tilefni til þess, og enda þótt um þetta væri rætt um mánaðamótin mars-apríl varð bjartsýnin síðar til að víkja þeim þönkum frá. Þá eru þeir hvekktir, fræinnflytjendur, vegna þess samdráttar í fræsölu sem varð á s. l. ári vegna þeirra framleiðslutakmarkana sem þá var unnið að. Hins vegar munu vera fyrir hendi möguleikar á útvegun á sáðhöfrum og sáðbyggi, en vegna þess, hve langan tíma slíkt tekur, þyrftu beiðnir um það að berast tafarlaust eigi það að koma að gagni á þessu sumri. Benda má á að skerðingarákvæði jarðræktarlaga vegna grænfóðurs þyrfti að afnema í bili vegna þessa ástands. Spyrja má og hvort Bjargráðasjóður gæti komið þarna til sögunnar. Ljóst er að endurræktun allra þeirra túnspildna, sem skemmst hafa af kall á Suðurlandi í vetur, er ekkert áhlaupaverk. Væri mikið átak unnið ef takast mundi að bæta það tjón, sem orðið hefur nú, á 5 ára tímabili. Það er því fullljóst, að bændur verða nú í sumar og næsta sumar að sætta sig við að nota mismunandi skemmd tún til slægna og beitar. Sem betur fer eru sums staðar heyfyrningar frá síðasta sumri sem munu bjarga nokkuð næsta vetur. En ofan á kvótakerfi, fóðurbætisskatt og stórhækkun á áburðarverði hafa nú máttarvöldin komið til liðs að stórdraga úr framleiðslunni. Verður ekki séð á þessari stundu hvernig þeir, sem verst verða úti, komast yfir þá erfiðleika. Ég vil nota tækifærið og víkja að öðru skyldu máli í leiðinni. Nefnd, sem kannað hefur ástandið vegna Heklugossins, hefur skilað tillögum til landbrh. Í tillögum hennar er farið fram á fjárframlag til áburðardreifingar og girðinga. Herra forseti. Ég leyfi mér að vænta svars hæstv. landbrh. varðandi þessi mál, hvað ríkisstj. hyggst gera til lausnar þeim. Mér er þó að sjálfsögðu ljóst að tæmandi svars er ekki að vænta með svo litlum fyrirvara.



Herra forseti. Mér var það ekki kunnugt, að þessi mál bæri hér á góma á þessum síðasta degi þingsins. Eigi að síður getur verið gagnlegt að vekja á þeim athygli ef viðbrögð eru höfð við málinu með eðlilegum hætti og þannig að það komi verulega til bjargar. Ég hef ekki í höndunum neina ákveðna skýrslu eða opinbera skýrslu um það, hversu mikið kal er um að ræða á því svæði sem hér hefur verið gert að umræðuefni, en ég veit að það er víða vont og að það veldur alvarlegum erfiðleikum þar sem það er mest. Ég tók, held ég, rétt eftir því, að hv. 6. þm. Suðurl. sagði áðan að það hefði verið séð um mánaðamótin mars–apríl að hér yrði um verulegt kal að ræða á Suðurlandi. Ég hygg að það sé rétt, að menn óttuðust að svo væri. Og þá var jafnvel haft við orð, að það væri ástæða til, og bændasamtökin gáfu út um það yfirlýsingu, að þeim þætti eðlilegt að bændur hölluðu sér sem mest að aðfengnu fóðri, kögglum og kjarnfóðri, til þess að treina úr heyjunum sem til voru frá síðasta ári svo að þau kæmu til nota á næsta ári ef kal yrði jafnmikið og útlit væri fyrir. Þessu kalli frá bændasamtökunum hefur ekki verið hlýtt svo sem eðlilegt hefði verið, og ég vil gagnrýna það að svo hefur ekki verið gert. Einmitt í dag eru lagðar á borð hjá okkur alþm. upplýsingar um það, hversu mikill kjarnfóðurskattur hefur verið innheimtur af bændum og búaliði í mánuðunum júní til apríl. Þessar tölur virðast mér vera rúmar 9 millj. nýkr. Það er ekki lítill skattur. Og ef menn hefðu verið þeirrar skoðunar í alvöru, að taka bæri aðvaranir bændasamtakanna til greina að þessu leyti, að þeir hefðu betra tækifæri til þess að afla sér kjarnfóðurs en áður hafði verið, þá átti að létta þeim skatti af sem verið var að innheimta. Það munar hvorki meira né minna en upp undir einni millj. nýkr. hefði kjarnfóðurgjaldinu verið aflétt bara í aprílmánuði s. l. Vitaskuld vænta menn þess, að stjórnvöld bregðist við með þeim hætti að að gagni megi koma þegar það er komið í ljós hversu alvarlegt þetta kal er. En það er dálítið erfitt að ræða um það meðan það liggur ekki fyrir. Enn þá vona menn að sárin séu ekki eins stór og útlit er fyrir á þessum tíma. Ég vænti þess, að það verði brugðist við því með þeim hætti sem best kemur að haldi, því að það er að sjálfsögðu mjög erfitt að fara í stórar nýræktir á þeim tíma þegar grænfóðurræktin er skert samkv. lagaheimild. Það er einnig erfitt að fara í það í stórum stíl þegar áburður hefur hækkað jafngeysilega í verði og nú hefur orðið. Og það er enn þá erfiðara við það að fást þegar tekjur manna hafa verið skertar eins og orðið hefur, bæði með því að setja á kjarnfóðurgjaldið og með þeirri takmörkun á framleiðslu sem verið hefur nú um skeið.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Suðurl. hefur vakið hér máls á vandamálum, sem steðja að landbúnaðinum, og varpað til mín fsp. þar að lútandi, í fyrsta lagi um kal og viðbrögð við kalskemmdum og í annan stað um aðgerðir vegna afleiðinga Heklugossins á s. l. sumri. Varðandi fyrra atriðið er það rétt, sem fram kom hjá hv. þm., að óvenjuleg svellalög s. l. vetur voru með þeim hætti að flestir sáu að mikil hætta var á köfnunarkali. Nú um þessar mundir eru þessar kalskemmdir að koma í ljós og hafa nú fyrir skömmu komið verulega í ljós á Suðurlandi, þar sem talið er að á sumum svæðum sé allt upp í 50 eða jafnvel 80% túna skemmd af kali. Hvort hér er um kalskemmdir að ræða, sem tekur lengri eða skemmri tíma fyrir náttúruna sjálfa að vinna bug á, skal ekkert um sagt, en vonandi er að hin hagstæða tíð, sem nú er á Suðurlandi og hefur verið þar í vor, verði til þess að auðvelda það að þessar kalskemmdir nái sér að nokkru leyti sem allra fyrst. Annars staðar um land eru enn ekki komnar miklar fréttir eða öruggar heimildir um kalskemmdir. Þó mun nokkurt kal a. m. k. vera víðar um land og sums staðar er mér sagt að það sé verulegt. Enn þá verður ekki spáð um hversu mikið það er. Ljóst er þó að hér er um viðamikið vandamál að ræða sem veldur tjóni og erfiðleikum í sambandi við fóðuröflun bænda á þessu sumri. Þau viðbrögð, sem bent hefur verið á af ráðunautum og forustumönnum Búnaðarfélags Íslands, eru í fyrsta lagi að bera á kalskellurnar, auka grænfóðurrækt og auka endurræktun túna. Kannað hefur verið hvort ekki sé unnt að auka sáðvöruinnflutning. Nokkurt magn sáðvöru mun vera til hjá innflytjendum, en einn af innflytjendum sagði mér í morgun að það tæki um hálfan mánuð að fá flutt inn fræ sem pantað væri. Það er því ástæða til þess fyrir bændur, sem ekki hafa pantað sáðvörur, að gera það hið fyrsta svo að unnt sé að bæta úr því í tæka tíð. Enn hefur ekki verið fjallað um það að neinu marki í rn., hvernig brugðist skuli við þessum vanda. Hv. 6. þm. Suðurl. nefndi hér t. a. m. Bjargráðasjóð. Ég geri ráð fyrir að Bjargráðasjóður fái þetta mál til meðferðar þegar það kemur í ljós hvernig uppskera sumarsins reynist og hvað mikið skortir á venjulegan heyforða bænda. Er það eftir venju, að þá verði leitað til Bjargráðasjóðs til úrbóta, ef verulegur skortur er á heyforða miðað við það sem venjulegt er. Það er þess vegna ljóst, að ekki verður leitað til Bjargráðasjóðs fyrr en á haustdögum, eftir að forðagæslumenn hafa kannað fóðurbirgðir frá sumrinu. Hér var minnst á grænfóðurstyrk eða grænfóðurframlag, sem er samkv. jarðræktarlögum. Ég hef þegar átt viðtal um það við búnaðarmálastjóra, að felld verði niður á þessu ári sú skerðing, sem jarðræktarlög gera ráð fyrir að sé á grænfóðurframlagi. Enn hefur ekki verið formlega frá því gengið, en lögin gera ráð fyrir að ráðh. sé heimilt að fella slíka skerðingu niður að fenginni umsögn Búnaðarfélags Íslands. Ég vænti þess, að stjórn Búnaðarfélags Íslands fjalli um það efni einhvern næstu daga. Ég tel að það sé eðlilegt og nú séu forsendur fyrir því að fella þessa skerðingu niður þannig að fullt framlag fáist á grænfóðurrækt á þessu ári með tilliti til þessara kalskemmda. Ég vil aðeins bæta því við, að rn. mun síðan, þegar könnun á þessum kalskemmdum hefur farið fram með ítarlegri hætti en þegar er orðið, taka þessi mál til nánari athugunar. Í öðru lagi minntist hv. 6. þm. Suðurl. á afleiðingar Heklugossins 17. ágúst s. l. og gat þess, að nefnd hefði verið skipuð, sem rétt er. Ég skipaði til þess nefnd fyrir fáum vikum að athuga afleiðingar af Heklugosinu og sjá hvernig það kæmi út eftir veturinn. Í stuttu máli eru niðurstöður nefndarinnar þær, að enn sé ekki hægt að sjá mikinn mun á þeim niðurstöðum sem urðu samkv. könnun á s. l. hausti um gróðurskemmdir, en það kann að koma betur í ljós þegar gróður nær sér á þessum svæðum meira á strik en þegar er orðið. Í tillögum nefndarinnar er gert ráð fyrir því, að nauðsynlegt sé að verja nokkru fé til girðinga: Í fyrsta lagi að girtir verði 4–5 km frá Ófærugili í nýja hraunið til þess að hindra rennsli fjár úr byggð norður í Landmannaafrétt. Þetta er venjuleg afréttargirðing sem þarf að setja þar upp og er ekki mikið stórvirki. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að bæta við girðingar, bæði landgræðslugirðingar og aðrar girðingar, til þess að hafa hemil á rennsli sauðfjár og hafa hemil á því, hvernig afrétturinn sé nýttur með tilliti til gróðurverndar. Þessar girðingar eru nokkru lengri, eða um 20 km, sem gerðar eru tillögur um. Þá gerir nefndin tillögur um áburðardreifingu bæði á heimalönd þeirra jarða, sem verst hafa orðið úti vegna öskufalls, og einnig á afréttarlönd. Má segja að kostnaður við þessar framkvæmdir gæti verið í áburði nálægt 2.7 millj. kr. og í girðingum nálægt 0.5 millj. kr. Nefndin hefur ekki gert tillögur um fjármögnun þessara framkvæmda og hef ég óskað eftir frekari tillögum um þann þátt af hálfu nefndarinnar, en vænta má að það, sem ráðist verður í af landbótum með áburðargjöf, verði að kosta af ríkisfé - eða af fé Landgræðslunnar sem ekki er of mikið að þessu sinni. Það er hægt að hugsa sér að um styrk væri að ræða til girðingar, þar sem um afréttargirðingu er að ræða, enda þótt það sé víðast um land sem sveitarfélög eða einstaklingar sinni afréttargirðingum. Þessi mál eru og verða til frekari könnunar af hálfu rn. Nál. er fyrir stuttu komið fram og mér er ljóst að það þarf að bregðast við með skjótum hætti varðandi suma þætti þessa máls. Hv. þm. Steinþór Gestsson ræddi um að það hefði mátt sjá þessar gróðurskemmdir fyrir og að s. l. vetur hefði verið erfiður, sem rétt er, og taldi að það hefði verið tilefni til þess að létta svokölluðu kjarnfóðurgjaldi af. Ég tel að þetta sé ekki rétt, það sé ekki tilefni til þess enn þá, hvað sem síðar verður, ef í ljós kynni að koma að þessi áföll af völdum náttúrunnar leiða til þess, að bændur ná ekki þeim fóðurforða sem nauðsynlegur er fyrir búpening næsta vetur.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér að þakka hæstv. landbrh. fyrir undirtektir við spurningum mínum og vænta þess fastlega, að röggsamlega verði hér á eftir fylgt, ráðunautaþjónustunni verði beint að kalinu sérstaklega og síðan fylgi á eftir ráðstafanir sem nauðsynlegar eru.



Þar sem þetta er síðasti fundur hv. deildar á þessu þingi þakka ég öllum hv. þdm. ágæta samvinnu og þolinmæði mér sýnda. Einnig þakka ég skrifstofustjóra og starfsliði öllu unnin störf. Þeim, sem eiga um langan veg heim að sækja, óska ég góðrar heimferðar og heimkomu og bið og segi að vér megum allir hittast heilir á hausti komanda.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar Nd.-manna þakka hæstv. forseta fyrir góðar óskir í okkar garð. Ég vil enn fremur þakka honum fyrir röggsama og glaðværa fundarstjórn. Það er nokkur nýlunda hér í Nd., að forseti sé valinn úr hópi stjórnarandstæðinga, en ég vil sem stuðningsmaður ríkisstj. þakka honum alveg sérstaklega fyrir framúrskarandi réttláta stjórn á fundum deildarinnar í vetur og lipurð og lagni við þau stjórnarstörf. Ég vil enn fremur fyrir hönd okkar dm. þakka skrifstofustjóra og starfsmönnum Alþingis öllum vel unnin störf í okkar þágu. Ég vona að þetta sumar verði hæstv. forseta og fjölskyldu hans ánægjulegt og við hittum hann heilan og hressan hér á næsta hausti. Ég vil biðja hv. þm. að árétta ósk mína með því að rísa úr sætum. - Dm. risu úr sætum.



Ég vil þakka hv. 1. þm. Norðurl. v. fyrir góð orð í minn garð og fjölskyldu minnar og hv. þdm. undirtektir þeirra. Ég ítreka þakkir mínar og óskir og segi fundi slitið.