Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. forsrh. um störf stjórnarskrárnefndar. Fsp. er í þrem liðum: „1. Hvað liður störfum stjórnarskrárnefndar? 2. Hvað hefur n. haldið marga fundi, og hvenær voru þeir haldnir? 3. Eru líkur á, að n. ljúki störfum fyrir þann tíma, sem ætlað er að minnst sé 1100 ára afmælis Íslandsbyggðar á næsta ári?“ Þessi fsp. skýrir sig sjálf, og þarf ekki að hafa um hana löng ræðuhöld. Það hefur lengi verið talað um nýja stjórnarskrá, eiginlega allt frá stofnun lýðveldisins, og þá talið af sumum, að sú stjórnarskrá, sem við búum við og höfum búið við síðan, væri óhafandi. Þó að ég telji, að það hafi verið tekið of mikið upp í sig þá, finnst mörgum hafa gengið mjög seint allan þennan tíma með þessa tillögugerð, og með því að ný n. var skipuð fyrir nokkrum tíma, þá leikur bæði mér og mörgum öðrum forvitni á að heyra, hvað gengur með störf hennar og hvers sé að vænta.



Herra forseti. Samkv. þál., sem samþykkt var á Alþ. 18. maí 1972, um endurskoðun stjórnarskrárinnar, kvaddi forsrh. n. saman til 1. fundar 12. sept. 1972. Á þeim fundi var Hannibal Valdimarsson, þáv. félmrh., kjörinn formaður n., Gunnar Thoroddsen alþm. varaformaður og n. ráðinn ritari, Guðmundur Benediktsson ráðuneytisstjóri. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá ritara n., var þegar hafin viðtæk gagnasöfnun innanlands og utan, og stendur hún enn yfir. 2. fundur n. var haldinn 15. ágúst s. l., 3. fundurinn 27. ágúst s. l. og hinn 4. 10. sept. s. l. Varðandi spurninguna um það, hvenær líklegt sé, að n. ljúki störfum, er því til að svara, að þál. setur n. engin tímatakmörk um það, hvenær störfum skuli lokið. Það er því á valdi n., sem er þingkjörin og starfar alveg sjálfstætt, án nokkurra fyrirmæla af ríkisstj. hálfu, hvenær starfinu verður lokið. Frekari upplýsingar um störf n. get ég ekki í té látið á þessu stigi, enda var mér samkv. áðurnefndri þál. ekki ætlað annað hlutverk en að kalla n. saman til fyrsta fundar.

Fyrirspyrjandi (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svör hans. Það er rétt, að í þáltill. er n. ekki settur neinn tími til þess að ljúka störfum, en mér finnst hægt af stað farið. Þál. er samþ. 18. maí 1972, 12. sept. er boðað til fyrsta fundar í n. Síðan líður næstum því ár eða til 15. ágúst 1973, að n. er kölluð saman, og heldur hún tvo fundi eftir það, og nú er þegar komið nokkurt hlé. Þó að þessari n. og öðrum séu ekki settar ákveðnar tímatakmarkanir til að skila af sér störfum, hlýtur að hvíla sú skylda á þessari n. eins og öllum öðrum að hraða störfum eftir föngum. Fundarhöld n. bera ekki vott um, að n. hafi þetta ofarlega í huga.



Herra forseti. Ég tel að þessi fsp. hafi verið mjög tímabær, því að hér er um það að ræða að endurskoða sjálfa stjórnarskrána, sem hefur verið mjög lengi á dagskrá, jafnvel áratugum saman. Og það virðist þannig, að 4 fundir hafi verið haldnir í þessari hv. n., stjórnarskrárnefnd, frá þeim tíma, sem hún var kjörin, 18. maí 1972. Ég verð að segja, að mér finnst þetta mjög ámælisvert. Það er sagt, að það sé verið að safna gögnum. Það er hægt að safna gögnum fram til 1980, það er hægt að draga björg í bú, ef svo má segja. En þetta er dæmigert um það, hversu allt er svifaseint, erfitt að gera breyt. í þjóðfélaginu vegna slælegra vinnubragða. Ég vil bara segja, að það er óverjandi, ef þessi svokallaða stjórnarskrárnefnd á að sitja yfir þessu svo lengi sem aldur einstakra þm. leyfir.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Á s. l. sumri mun víða og allmikið hafa verið unnið að dreifingu rafmagns á bæi í sveitum landsins, og allvel mun miða með að ljúka því verki, rafvæðingu sveitanna, samkv. áætlun, sem gerð var um það, að henni skyldi lokið á þremur árum. Þessi áætlun var gerð á haustdögum 1971, gefin út af iðnrn. og Orkustofnun. Eftir þessari áætlun var sumarið er leið annað sumar framkvæmdanna, og ætti rafvæðingunni þá að ljúka á næsta sumri. Það er óhætt að segja það, að mikil ánægja ríkti og ríkir í sveitum landsins með það, að þannig skyldi tekið á málunum, og fólkið hafði það þá skjalfest, hvenær það mátti vænta þess að fá rafmagnið og komast í ljósið, og ylinn, komast í himnaríki heima hjá sér, eins og einn orðsnjall sveitungi minn orðaði það endur fyrir löngu, þegar hann og 15 bændur í nágrenni hans fengu rafmagnið. Þetta tákna það, hve mikið fólkið leggur upp úr því að fá þessi gæði. En það hefur því miður ekki allt gengið sem skyldi í sveitarafvæðingunni. Mér er kunnugt um það, að norður í Þistilfirði er allnokkur fjöldi bæja, nánar tiltekið 12 að tölu, sem áttu von á því að fá rafmagn í sumar og fólkið væntir þess fastlega, að það yrði á sumrinu er leið. Það var líka mikið að þessu unnið, var lögð lína frá Þórshöfn um Axarfjarðarheiði til Kópaskers, og þarna var vinnuflokkur, sem lagði rafmagnið heim að bæjunum, og fólkið á hæjunum mun hafa séð fyrir löngum inn í húsin. En þá var líka stöðvun á meiri aðgerðum. Og nú spyr fólkið, hvað „dvelji Orminn langa“. Rafmagnið er komið heim að bæjunum, en það er ekki hægt að tengja það, vinnuflokkurinn er farinn burt úr sveitinni, og það er útséð um það og var víst útséð, þegar þessi fsp. var lögð fram fyrir nokkru, meira en tveimur vikum, að þetta gæti orðið á þessu ári. Svör, sem fást hjá Rafmagnsveitum ríkisins, hvað valdi þessu, eru þau, að það sé skortur á efni eða nánar tiltekið á spennum, spennubreytum, og það sé svo langur afgreiðslufrestur á þeim. Nú má segja, að þar sem Rafmagnsveitur ríkisins hafa áætlun til að vinna eftir og ættu að þekkja, hversu langur afgreiðslufrestur er á slíku efni, þá ætti þetta ekki að þurfa að koma fyrir, og það er ákaflega erfitt að sætta sig við slíka töf á tiltölulega einföldum framkvæmdaatriðum. Í ljósi þessa hef ég leyft mér að bera fram á þskj. 160 eftirfarandi fsp. til hæstv. iðnrh.: „Hefur skortur á efni, svo sem spennum, valdið töfum á því, að hægt væri að tengja bæi við samveitu, sem fyrirhugað var að fengju rafmagn á s. l. sumri eða hausti, og ef svo er, hverju sætir slíkt?“

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Ég hef vísað þessari fsp. til Rafmagnsveitna ríkisins og fengið svo hljóðandi svar: „Með bréfi hv. rn., dags. 29. 11. 1973, er óskað umsagnar um svo hljóðandi fsp. Jónasar Jónssonar alþm.: „Hefur skortur á efni, svo sem spennum, valdið töfum á því, að hægt væri að tengja bæi við samveitu, sem fyrirhugað var að fengju rafmagn á s. l. sumri eða hausti, og ef svo er, hverju sætir slíkt?“ Af þessu tilefni vil ég leyfa mér að taka þetta fram: 1. Á árinu 1973 var gert ráð fyrir að rafvæða um 260 býli og aðra staði í sveit. Til þessara framkvæmda þurfti að byggja um 560 km af háspennulínum og setja upp um 230 spennistöðvar. 2. Tafir á framkvæmdum hafa verið af neðan greindum sökum: Stólpar, sem afgreiðast áttu í júní frá Finnlandi samkv. samningi, voru ekki afgreiddir fyrr en í ágúst vegna verkfalla þar í landi. Spennar frá Bandaríkjunum, sem áttu að afgreiðast í sept., okt. og nóv., 60 talsins í hverjum mánuði, samkv. samningi, eru ókomnir enn þá, en 80 eru væntanlegir nú um miðjan des. Efni og vinnuflokkum, sem ætlað var til framkvæmda sveitarafvæðingar, þurfti um tíma að ráðstafa til lagningar línu vegna viðlagasjóðshúsa víðs vegar um landið. Þannig var t. d. einn slíkur vinnuflokkur um mánaðartíma við byggingu línu til viðlagasjóðshúsa í Keflavík. Því miður hafa framangreindar ástæður orðið til seinkunar á lúkningu sveitarafvæðingarinnar fyrir árið 1973, en Rafmagnsveiturnar munu, eftir því sem kostur er, reyna í vetur að vinna upp nefndar tafir. Valgarð Thoroddsen.“



Herra forseti. Það er augljóst bæði af orðum hv. fyrirspyrjanda og svörum hæstv. ráðh., að tafir hafa orðið á rafvæðingu sveitabýla á þessu ári, og það er viðar en á Norðausturlandi. Á Skarðsströnd í Dalasýslu bíða enn bæir eftir að fá tengingu við rafmagn, og svo mun víðar vera. Og enn veit ég um bæi, sem hafa gleymst, þannig að rafmagn hefur ekki verið lagt þangað eins og til stóð á þessu ári. Það er ekki hægt að hafa mörg orð um þetta. Þarna hafa orðið óæskilegar tafir. Það er vitað mál að þetta er viðkvæmt fyrir fólkið, sem er búið að fá fyrirheit um rafmagn á ákveðnum tíma. Það vonast eftir að fá rafmagn fyrir jólin. Svo verður ekkert úr því. Um það þýðir ekki að hafa mörg orð, aðeins skora á hæstv. ráðh. og Rafmagnsveitur ríkisins að láta vinna þessi verk hið allra fyrsta.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, enda ræðutíminn takmarkaður. Vorið 1971 lá fyrir tilbúin rafvæðingaráætlun til þess að ljúka sveitarafvæðingunni á 4 árum. Var þessi áætlun nákvæm og ítarleg og virtist vera þannig úr garði gerð, að unnt væri að standa við hana. Þegar núv. ríkisstj. kom til valda, þótti henni þetta of langur tími og gaf út tilkynningu um, að rafvæðingunni skyldi lokið á þremur árum. Það hefur verið unnið að sveitarafvæðingu með eðlilegum hætti í 2½ ár, síðan núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum. En það var auðséð á árinu 1971, að það hlyti að taka 4 ár að ljúka rafvæðingunni, ekki aðeins vegna þess, að oft vill standa á afgreiðslu efnis: spenna, víra og staura, heldur ekki síður vegna þess, að það er takmarkað vinnuafl sem Rafmagnsveitur ríkisins ráða yfir til þess að vinna að línulögn og öðrum framkvæmdum. Þetta geta ekki gert nema tiltölulega vel þjálfaðir menn, og nú fyrir stuttu var á orkuráðsfundi farið yfir þessar áætlanir og þær framkvæmdir, sem eftir er að vinna, til þess að ljúka áætluninni, og er sýnilegt, að þeim getur ekki orðið lokið fyrr en á árinu 1975. M. ö. o.: þetta verður í framkvæmd fjögurra ára áætlun, eins og ákveðið var af fyrrv. ríkisstj. En hæstv. núv. ríkisstj. þurfti í þessu máli eins og mörgum öðrum að gefa út loforð, sem hún getur ekki staðið við.



Herra forseti Ég kem hér upp til að þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin. Ég get vel unnað hv. 1. þm. Sunnl. þess, að fá smávegis átyllu til að afsaka fyrrv. ríkisstj. og koma smáhöggi á núv. ríkisstj. En ég held, að það sé ljóst, að það varð mikil hröðun á rafvæðingu við tilkomu þessarar ríkisstj. Mér er ljóst, að það, sem hér er um að ræða, eru framkvæmdaatriði, sem hægt hefði verið með meiri fyrirhyggju af viðkomandi stofnun að komast hjá, og ég treysti því, að slíkt muni ekki endurtaka sig.

Fyrirspyrjandi (Pálmi Jónsson) : Herra forseti. Í l. nr. 45 frá 1971, um Stofnlánadeild landbúnaðarins o. fl., eru í fyrsta skipti sett í lög ákvæði um grænfóðurverksmiðjur. Á grundvelli þeirra l. starfaði samstarfsnefnd frá Búnaðarfélagi Íslands og Landnámi ríkisins, sem gerði drög að áætlun um byggingu nýrra grænfóðurverksmiðja. Landbrh. staðfesti áætlun um þetta efni með bréfi hinn 2. júní 1972, þar sem fram kemur, að byggðar skuli þrjár nýjar grænfóðurverksmiðjur á næstu 8 árum, eins og þar segir: í Hólminum í Skagafirði, í Flatey í Austur-Skaftafellssýslu og í Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu. Lítilsháttar hefur verið unnið að undirbúningi þessara framkvæmda. Hins vegar hafa fjárveitingar verið af allt of skornum skammti, til þess að vænta megi þess, að verulegur skriður komist á þetta mál. Á yfirstandandi ári var verksmiðjan í Saurbæ í Dölum keypt af ríkinu samkv. úrskurði landbrn. Til þeirra kaupa þurfti, að ég hygg, töluvert fjármagn. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er gert ráð fyrir, að til grænfóðurverksmiðja verði varið 14.6 millj. kr. Með hliðsjón af því, sem gerst hefur í þessum efnum, þykir mér næsta sýnt, að lítið sem ekkert fjármagn verði til að halda áfram við uppbyggingu þeirra verksmiðja, sem þegar hafa verið ákveðnar á næstu árum, ef ekki verður um aukningu á þessu fé að ræða. Það hefur komið í ljós, að framleiðsla heyköggla hér á landi er hagkvæm, og rekstur þeirra verksmiðja, sem lengst hafa starfað að þessum málum, mun hafa gengið vel á yfirstandandi ári og raunar á fyrra ári einnig. Það er augljós nauðsyn, að unnið sé að þessu máli af fullum krafti, og fyrir liggja áskoranir og samþykktir frá ýmsum bændafundum, m. a. Stéttarsambandi bænda, um, að myndarlegt átak sé gert í þessu efni. Liggur m. a. fyrir hjá landbn. Nd. Alþ. áskorun á ríkisstj. og hæstv. landbrh. um að auka svo framlag til þessa viðfangsefnis, að unnt verði að byggja a. m. k. eina verksmiðju á ári á næstu 5 árum. Í framhaldi af þessu hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. landbrh.: „a. Hyggst ríkisstj. standa við eða hraða framkvæmd áætlunar um nýjar grænfóðurverksmiðjur, sem staðfest var með bréfi landbrh. 2. júní 1972? b. Hvaða áætlanir liggja fyrir um fjármagn til þessara framkvæmda á næstu árum og heildarfjárþörf á áætlunartímabilinu? c. Hvert var kaupverð grænfóðurverksmiðjunnar í Saurbæ í Dölum, hvaða skuldbindingar fylgdu kaupunum og hve mikið fé skorti til framkvæmda, er kaupin voru gerð, til þess að verksmiðjan gæti náð fullum afköstum?“

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Út af fsp. hv. 5. þm. Norðurl. v. á þskj. 177 vil ég gefa svo hljóðandi svör: Með bréfi, dags. 2. júní 1972, samþykkti landbrn. áætlun um uppbyggingu grænfóðurverksmiðja í Flatey í Mýrahreppi í Austur-Skaftafellssýslu, á Hólminum í Skagafirði og Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu. Gert er ráð fyrir, að framkvæmdatími við uppbyggingu verksmiðjanna verði allt að 8 ár. Eftir að þessi áætlun var gerð, kom það í hlut Landnáms ríkisins fyrir hönd ríkissjóðs að kaupa eignir Fóðuriðjunnar h/f að Lindarholti í Saurbæjarhreppi í Dalasýslu, en stjórn Landnáms ríkisins hafði m. a. mælt með, að það yrði gert. Með kaupum graskögglaverksmiðjunnar í Dalasýslu var raskað þeirri áætlun, sem gert var ráð fyrir 1972. En rn. stefnir að því að hraða uppbyggingu grænfóðurverksmiðja svo sem verða má, og ríkissjóður hefur í því skyni keypt jarðirnar Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu og Flatey í Austur-Skaftafellssýslu. Í frv. til fjárl. fyrir árið 1974 er gert ráð fyrir, eins og það verður nú, 20 millj. kr. til grænfóðurverksmiðja. Vegna aukinnar fjármagnsþarfar, sem leiðir af kaupum grænfóðurverksmiðjunnar í Dalasýslu og almennum verðhækkunum, er nú í athugun fjármögnun uppbyggingar grænfóðurverksmiðja, og telur rn., að hjá því verði ekki komist að taka fjárfestingarlán, eigi að halda þeim framkvæmdahraða, sem ákveðinn var, sérstaklega eftir að kaupin á Dalasýsluverksmiðjunni komu til. En hjá þeim var ekki komist, nema láta það verða að engu, sem búið var að framkvæma þar. Auk þess ber brýna nauðsyn til þess vegna Vestfjarða að hafa heykögglaverksmiðju í vestanverðri Dalasýslu. Kaupverð grænfóðurverksmiðjunnar í Dalasýslu var 31 838 749 kr. Frá þeirri fjárhæð var dregið framlag Landnáms ríkisins til verksmiðjunnar, 4 millj. Eftirstöðvarnar, 27 838 794 kr., eru skuldbindingar við erlenda og innlenda lánardrottna, sem ríkissjóður tók að sér að greiða. Þegar verksmiðjan var keypt, var talið, að viðbótarfjármagn, sem þyrfti til verksmiðjunnar, til þess að verksmiðjan gæti hafið fulla starfrækslu, væri á árinu 1973 2 millj. 775 þús. og á árinu 1974 6.9 millj. kr. eða samtals 9 millj. 680 þús. Ekki er alveg ljóst nú, hvort þarf á þessu fjármagni að halda á árinu 1974. En verksmiðjan starfaði verulega á árinu 1973 og skilaði góðum afköstum. Ég vil að lokum vekja athygli á því, að málefni heykögglaverksmiðjanna koma nú til sérstakrar athugunar á nýjan leik vegna hinnar miklu verðhækkunar á olíu, sem hlýtur að hafa áhrif á rekstur þeirra.



Herra forseti. Um það þarf ekki að fara mörgum orðum, hversu hagkvæmt það er fyrir landbúnaðinn að breyta heyfeng með þessum hætti í kjarnfóður. Ég fagna því, sem fram kom í orðum hæstv. fjmrh., að í athugun væri að taka fjárfestingarlán til þess að standa við þann framkvæmdahraða, sem áætlaður hafði verið í þessu efni. Eins og fram kom í hans svari, var bygging grænfóðurverksmiðju í Flatey á Mýrum í Austur-Skaftafellssýslu efst á blaði, og s. l. vor gaf hann ótvíræð svör um uppbyggingu þeirrar verksmiðju þann veg, að gera mætti ráð fyrir, að hún kæmist í gagnið á árinu 1975. Og ég vil nú spyrja beint að því, hvort ekki megi gera ráð fyrir, að við þá áætlun verði staðið? Þá vil ég enn fremur inna eftir því, þar sem mér er kunnugt um það, að Búnaðarsamband Austur-Skaftafellssýslu hafði boðið fram að sínum hluta ræktun, en mér er enn fremur kunnugt um það, að ekkert svar hefur verið gefið við þessu boði, og vil þess vegna spyrja: Á að skilja þetta á þann veg, að ekkert sé hirt um þetta boð og það sé hunsað, eða á að skoða þessa þögn sem samþykki við boði Búnaðarsambandsins?

Fyrirspyrjandi (Pálmi Jónsson) : Herra forseti. Ég vil þakka svör hæstv. ráðh. og taka undir með hv. 4. þm. Austf. og þakka það, að ekki varð annað skilið á svörum ráðh. en ætlunin væri að standa við þá áætlun, sem fyrir liggur, og enn fremur það, að í till. fjvn. nú fyrir 3. umr. fjárl. er gert ráð fyrir að hækka framlag til grænfóðurverksmiðja á fjárl. næsta árs upp í 20 millj. Þrátt fyrir þetta hygg ég, að ástæða hefði verið til þess að taka stærra skref í þessum efnum, því að ljóst er eftir þeim gögnum, sem mér er kunnugt um, að hér er um töluvert fjárfrekar framkvæmdir að ræða. En ekki kom orð um það efni fram í svari hæstv. ráðh., þótt um það væri spurt. Varðandi það, sem hæstv. ráðh. sagði, að taka þyrfti þessi mál til nýrrar athugunar vegna mikillar hækkunar á olíuverði í heiminum, þá er það skiljanlegt, vegna þess að þessi fyrirtæki þurfa mikla olíu. En eftir þeim gögnum, sem ég hef undir höndum, sýnist það vera svo, að ef olía hækkar t. d. um 100%, þá muni þurfa að hækka verð á framleiðslu verksmiðjanna um 60–70 aura, vegna þess að hér er um svartolíu að ræða. Hér er því ekki um svo stóran lið í heildarframleiðslukostnaði þessarar vöru að ræða, að það gefi tilefni til að raska áætlun, sem gerð hefur verið um þessi efni. Ég vil að lokum treysta því, að hæstv. ráðh. sjái til þess, að með fjármagni utan fjárl., með fjárfestingarlánum og á annan hátt verði staðfastlega að því staðið, að þessar verksmiðjur verði byggðar upp með þeim hætti, sem gert hefur verið ráð fyrir. Ég vil minna á í þessu sambandi, að nú eru liðin tvö ár eða a. m. k. tvö sumur, síðan hæstv. ráðh. staðfesti þá áætlun, sem hér liggur fyrir, og það fjármagn, sem fengist hefur til þessara framkvæmda síðan, er miklum mun minna en svo, að með sama hætti verði haldið áfram. Ef svo héldi fram, mundi þessa áætlun reka í algert strand. Þótt framlög á fjárl. næsta árs verði hækkuð upp í 20 millj. kr., nægir það ekki meira en svo til þess að halda sama hraða við uppbyggingu hinna nýju verksmiðja vegna þess, hve mikill hluti af þessu fjármagni fer til að standa við skuldbindingar, sem myndast hafa við kaup verksmiðjunnar í Saurbæ í Dölum. Þrátt fyrir þetta vil ég treysta því, að hæstv. ráðh. sjái til þess, að ekki verði um stöðnun framkvæmda á þessu sviði að ræða.



Herra forseti. Stutt aths. - Það er rétt, sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að olía er ekki mjög stór hluti af kostnaði við slíkan rekstur sem hér um ræðir, grasþurrkun. En ég hygg þó, að sagan sé þar ekki öll sögð. Bæði er það svo, að olíuverð fer ákaflega hækkandi og þessi hluti verður að öllum líkindum stærri, og jafnframt hafa athuganir sýnt, að fóðurgildi verður betra með þurrkun grass við lægra hitastig. Af þessum ástæðum tveimur hafa verið gerðar nokkrar athuganir á grasþurrkun og slíkri fóðurframleiðslu við jarðhita. Þær athuganir sýndu, að kostnaður við tækin varð æðimiklu hærri, þau verða stærri og viðameiri, og því kostnaðarmeiri. En ég er þeirrar skoðunar, að þetta beri að endurskoða með tilliti til breyttra aðstæðna og hækkandi olíuverðs. Þessi endurskoðun er þegar raunar hafin. Baldur Líndal verkfræðingur er með hana í athugun og hefur lofað að skila skýrslu í jan. eða febr. Mér sýnist því, að þetta mál allt ætti að skoða í ljósi þeirra upplýsinga, sem þar koma fram.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Ég vil út af fsp. hv. 4. þm. Austf. segja, að það hefur ekki breyst neitt frá minni hendi um, að verksmiðjan á Mýrum sé næsta verksmiðja, sem reist verði, og það verður reynt að gera það, sem hægt er, til að standa við það. Hins vegar hefur dæmið þar breyst vegna þeirra verðbreytinga, sem orðið hafa, og þess, sem við urðum að gera á s. l. sumri, að kaupa verksmiðjuna í Dölum til að forða frá því, að það yrði að engu, sem þar var búið að gera og mikið búið að vinna að. Ég sá ekki ástæðu til að fara að nefna hér tölur um kostnað við framkvæmdir þessar, því að ég hafði ekki svo nýjar tölur, að þær hefðu neitt gildi, og sé þess vegna ekki ástæðu til þess.

Fyrirspyrjandi (Björn Pálsson) : Herra forseti. Það er ekki tími til að fara ítarlega út í fsp. þessa. Ég hef leyft mér að leggja hér fram fsp. í nokkrum liðum viðvíkjandi því, hvort vaxtahækkun sú, sem ákveðin var s. l. vor, hafi verið gerð með samþykki ríkisstj., og í öðru lagi, hvort bankamrh. álíti, að Seðlabankinn geti ákveðið hækkun og lækkun vaxta án samþykkis ríkisstj., enn fremur fsp. um, hvaða vextir eru nú í bönkum og stofnlánasjóðum, og í fjórða lagi, hvort viðskiptabönkum sé heimilt að taka þóknun auk vaxta og stimpilgjalds, er þeir kaupa víxla. Þetta liggur allt fyrir, og ég veit, að hæstv. bankamrh. skilur þetta allt saman vel, og ég þarf ekki að fara að útskýra þessa liði. Á æskuárum viðreisnarstjórnarinnar var það ákveðið að flytja vald til að ákveða vexti og eins gengi frá þinginu og upp í Seðlabanka. Þeir voru stórtækir á þeim árum og hækkuðu vextina.  Nú skeði það fyrir s. l. áramót, að gengið var lækkað um 10%. Ég ætla nú ekki að vera að deila á Alþb.-mennina fyrir það og ekki heldur flokksbræður mína, því að þeir réðu þessu ekki, þeir voru knúðir til þess af litlum flokki, sem er kallaður Samtök frjálslyndra og gengið var lækkað um eitthvað 10–12%, og ég fór þá heim heldur en vera að greiða atkv. með þessari vitleysu. En hvað sem því líður var þetta gert. Nú vitum við það, að eitt, sem þeir í Seðlabankanum kunna, er að lækka gengi, og þeir eru yfirleitt fljótir að því. Eins og þið vitið, fjölgar krónunum, þó að þær minnki, þegar gengi er lækkað. Þá fást fleiri krónur fyrir afurðabirgðirnar í landinu, og ríkisstj. lætur Seðlabankann hirða þetta, þannig að atvinnuvegirnir geta ekki fengið þar fleiri krónur, krónurnar bara minnkuðu. Það eru tvær hliðar á þessu máli, og ég deildi víst einhvern tíma um þetta. En nú skeði það aftur, góðu heilli, að ríkisstj., sem var nauðgað til að lækka gengið fyrir áramótin, hækkaði gengið aftur snemma á þessu ári. Þá skildist mér, að það væri eðlilegt, að atvinnuvegirnir fengju þessa aura aftur, sem hefðu verið hafðir af þeim. Þó að það standi ekki á þessu þskj., langar mig til að fá upplýsingar um það hjá hæstv. bankamrh., af því að ég veit, að hann er glöggur og lítur vel eftir þjónum sínum, hvað hafi verið gert við þetta fé, hvort það sé geymt niðri í Seðlabanka og hvort meiningin sé að skila þessu fé. Ég varð mjög hissa og ánægður í vor, þegar átti að hækka gengið, og var búinn að láta það álit mitt í ljós við forsrh. a. m. k. oftar en einu sinni. Hins vegar var ég alveg hissa á vaxtahækkun allt í einu. Þið getið lesið ykkur til gamans ræðurnar, sem haldnar voru af okkar hálfu, þegar vextir voru hækkaðir. Ég skil ekki þetta hjá Seðlabankanum. Það er engin ákveðin regla fyrir, hvernig honum dettur í hug að hafa þetta. 1960, held ég, að það hafi verið, var gengið lækkað geysilega mikið, þá hækkuðu þeir vextina mikið, upp í 12½%, það átti að vera til að örva sparifjársöfnun. 1973 hækkaði gengið, og þá hækkuðu líka vextirnir, þannig að það virðist ekki vera nein ákveðin formúla fyrir því, hvenær eigi að hækka vexti og hvenær ekki. Nú vil ég leyfa mér að benda bankamrh. á það, og veit ég náttúrlega, að hann gerir sér það alveg ljóst, að það eru tekin þarna 10% af útflutningsverðmæti vörunnar. Svo er gengið hækkað aftur. Á þennan hátt eru fyrirtækin, sem eiga þessar vörur, féflett og það um stórfé, og um leið er stórlega þrengt að þeim með vaxtahækkuninni. Og menn vita, hvernig fyrirtækin hafa farið, t. d. iðnaðarfyrirtækin. Pétur Pétursson, ég veit ekki, hvort hann er nú hér, gæti svarað fyrir Álafoss, ætli það fyrirtæki hafi ekki tapað jafnvel svo að skiptir tugum millj. á þessum ráðstöfunum, vaxtahækkuninni? Og svo hirða þeir þetta. Ég býst við, að það sé vel geymt, en það er ekki búið að skila því. Sú lækkun, sem varð í krónutölu á afurðunum, skipti samvinnufélögin í heild upp undir 150 millj., og svo heldur þetta náttúrlega áfram með vaxtahækkuninni, og fyrir fyrirtækin í landinu er þetta stórfé. Ég hef það ekki í höndunum nákvæmlega, efi ég gæti trúað, að það yrði svona milljarður eða jafnvel meira. 



Herra forseti. Spurt er um það í fyrsta lagi: „Var vaxtahækkun sú, sem ákveðin var s. l. vor, gerð með samþykki ráðh. bankamála og ríkisstj.?“ Stjórn Seðlabankans eða bankastjórar Seðlabankans tilkynntu um þessa ákvörðun sína til ríkisstj., og á fundi ríkisstj. með bankastjórum Seðlabankans í apríllok lýsti ég því yfir, að ég væri persónulega andvígur vaxtahækkuninni, og endurtók þar fyrri afstöðu mína til þessara mála, að ég teldi, að þetta mundi hafa frekar hækkunaráhrif í dýrtíðinni í landinu, en mundi hins vegar ekki hafa mikil áhrif í þá átt, sem til væri ætlast. Það kom skýrt fram á þessum fundi, að það er Seðlabankinn, sem tekur ákvörðun um hámark og lágmark vaxta, og lýsti forsrh. því yfir á fundinum, að samkv. lögum væri hér um ákvörðun Seðlabankans að ræða, sem ríkisstj. þyrfti ekki að taka afstöðu til. Í öðru lagi er spurt: „Álitur bankamrh., að Seðlabanki Íslands geti ákveðið hækkun og lækkun vaxta án samþykkis ríkisstj.?“ Í 13. gr. l. um Seðlabanka Íslands segir: „Seðlabankinn hefur rétt til að ákveða hámark og lágmark vaxta, sem innlánsstofnanir, sem um ræðir í 10. gr., mega reikna af innlánum og útlánum. Nær þetta vald einnig til að ákveða hámarksvexti samkv. l. nr. 58 1960. Vaxtaákvarðanir skuli birtar í Lögbirtingablaði. Ákvörðunarvald þetta nær einnig til þóknunar, sem jafngildir vöxtum að áliti Seðlabankans.“ Það leikur því enginn vafi á því, að það er réttur Seðlabankans að ákveða um hámark og lágmark vaxta, eins og gert hefur verið.  Það er nauðsynlegt fyrir menn að átta sig á því, a. m. k alþm., hvað er skráð í lög, hvað þeir hafa sett sjálfir lög um, en það eru einstaka þm. hér, sem ætlast til þess af ráðh., að þeir hagi sér á allt annan hátt en lög mæla fyrir um.  Þá er spurt: „Hvað voru vextir hækkaðir mikið s. l. vor, og hvað eru vextir nú: a) í Stofnlánadeild landbúnaðarins“ - og síðan koma margir stafaliðir aftur í h um hina einstöku aðila. Svör við þessu eru í þessari sömu röð: a) Við Stofnlánadeild landbúnaðarins eru vextir A-lána nú 8½% til framkvæmda bænda, en voru 6½%, allt ársvextir. Vextir B-lána til íbúðarhúsa eru nú 8% á ári, en voru 6% á ári. Við veðdeild Búnaðarbankans eru vextir nú 10% á ári, en voru 8%. Svar við b-lið fsp., þ. e. um vexti í Fiskveiðasjóði: Vextir eru óbreyttir við Fiskveiðasjóð, þ. e. a. s. 5½% á ári af skipalánum og 7% af fasteignalánum. Þessi lán eru að verulegum hluta í erlendum gjaldeyri og því með gengisákvæði. Sé um vísitölulán að ræða, eru vextir 61/4% og byggingarvísitala miðuð við 1/10 hluta höfuðstóls lána. Þá er það c-liður fsp. um Iðnlánasjóð. Vextir við Iðnlánasjóð af vélalánum eru nú 11½%, en voru 9½%. Byggingarlán eru nú með 11% ársvöxtum og að 1/4 á grundvelli byggingarvísitölu. Þá er það d-liður fsp., það eru vextir af viðskiptavíxlum. Vextir við banka og sparisjóði af víxlum almennt eru 113/4% og upp í 12½%, en voru áður 9½–10%. Þá er það e-liður fsp. um vexti af afurðavíxlum landhúnaðarins og g-liður um vexti af afurðavíxlum iðnaðar, og er svarið við báðum liðunum í einu. Vextir af afurðavíxlum landbúnaðar og iðnaðar frá viðskiptabanka eru nú 7-9½ %, en voru 6-8½%. Þá er spurt um vexti af afurðavíxlum sjávarútvegs. Vextir af afurðavíxlum sjávarútvegsins frá viðskiptabanka eru nú 7, en voru 6%. Og þá er b-liður fsp.: af lánum úr lífeyrissjóðum, hvaða vextir eru af lánum úr lífeyrissjóðum? Vextir af lánum lífeyrissjóða eru talsvert mismunandi, en algengt mun, að vextir hafi verið 8–10%, en hækkuðu í 10–12% á þessu ári. Þá er 4. fsp.: „Er viðskiptabönkum heimilt að taka þóknun, auk vaxta og stimpilgjalds, ef þeir kaupa víxla? Sé svo, í hvaða tilfellum er slíkt heimilt og hve mikil má slík þóknun vera?“ Svarið er á þessa lund: Bönkum er heimilt að taka þóknun samkv. opinberri gjaldskrá fyrir innlánsstofnanir. Þóknun af almennum víxlum er 0.15% af víxilfjárhæð eða 15 kr., sem lágmark. Af viðskiptamannavíxlum er þóknunin 0.3–1% eftir því, hvort víxlar eru vistaðir innan eða utan þess lögsagnarumdæmis, sem kaupaðili er í, og er lágmarksþóknun 45 kr. og 75 kr. Þá hefur þessum spurningum öllum verið svarað, en auk þessa hef ég hér skrá, sem birt var í Lögbirtingablaði samkv. því, sem skylt er, yfir þá vexti, sem ákveðnir voru 30. apríl 1973, og er auðvelt að láta fyrirspyrjanda hafa þessa skrá, en hún er lengri en svo, að hægt verði að fara að lesa hana hér, en það er auðvelt að sjá hana í Lögbirtingablaðinu. Ég vænti sem sagt, að þessi svör séu fullnægjandi.



Herra forseti. Ég þakka svörin. Hæstv. bankamrh. talaði ekkert um, og var náttúrlega ekki skylt samkv. þessum fsp., en þó hefði mér þótt vænt um það, hvað liði þessari upphæð, sem Seðlabankinn næði í, hvort það væri meiningin að skila henni aftur eða ekki, því að ég lit svo á, að þarna sé um að ræða - ég vil ekki kalla það þjófnað, en jafngildir því, að taka þetta af atvinnurekendunum. Staðreyndin er sú, að þeir eru komnir með vextina upp í 12½%, ef er framlengdur víxill. Við þetta bætist stimpilgjald og þóknun, og ég hef séð hjá fyrirtæki hér í bænum, sem seldi víxil upp á eitthvað tæpar 5 millj., það var stuttur tími, að vextirnir voru 20 þús. af allri upphæðinni, svo var stimpilgjaldið eitthvað 11–12 þús., en þóknun 59 þús. Upphæðin var þreföld á við vextina. Þetta er allgóður skildingur. Það sjá allir menn, að þreföld upphæð þýðir 36%. Ef það var reiknað 12% af víxlinum, þá eru þetta 48%. Svo segja fyrirtækin mér, að þau verði að skrifa upp á þessa víxla, viðskiptavíxlana, svo hafa bankarnir þann prýðilega sið að afsegja þá á réttum tíma og færa svo hjá fyrirtækjunum eftir 1–2 daga, og þau verða að borga mánaðarvexti af þeim, reiknuð 12–18%. Með þessu öllu sé ég, að bankarnir geta farið upp í 64% með þessa stuttu víxla. Ég er nú að hugsa um að fara að setja upp einhvern banka í elli minni hér í bænum og ætla ekkert að vera verri en bankarnir hér, dunda við þetta. Samt er þessi aðdáanlega stjórn, að þeir geta ekkert eignast, þessir blessaðir bankar. Það er einhvern veginn haldið svona á hlutunum. Og Seðlabankinn, sem lánar bönkunum eigið fé fyrir 16–18%, ef þeir þurfa að fá yfirdrátt, og bindur fyrir þá 21% af fénu, hann getur ekkert grætt heldur, nema ef það er tilviljun, vegna þess að það verður einhver hagstæð gengisbreyting ytra, þannig að ég get ekki séð, að þarna sé nein sérstök búmennska á ferðinni. Ég vænti mikils af bankamrh., af því að ég veit, að hann er gáfumaður og skilur þetta, og ég vonaðist eftir, að hann lagaði allt, sem áfátt væri. Ég er búinn að bíða í rúmlega tvö ár og hef ekki komið með nein frv. Ég var á ferðinni hér með frv. viðvíkjandi Fiskveiðasjóðnum. Það kom ósómi þangað, um leið og þessir bankahlunkar komust þar inn, en ég mun ekki fara út í það. En ég vona, að það fari nú að styttast í það, að bankamrh, fari að laga þetta eitthvað. Ég veit, að hann er sömu skoðunar og hann var, enda segist hann vera andvígur vaxtahækkuninni. En hvernig í ósköpunum stendur á, að jafnmikill skörungur og hæstv. ráðh. er lætur kúga sig svona, að hann annaðhvort lagar þetta ekki eða segir hreinlega af sér bankamálastarfinu? Það er ekki hægt að láta kúga sig svona. Það eru ákvæði í bankal. um það, að seðlabankastjórninni sé skylt að haga starfsemi bankans í efnahagsmálum í samræmi við vilja ríkisstj. Ég er ekki alveg viss um, nema ráðh. gæti haft svolítið meiri áhrif en þetta á vextina, ef hann beitti sér svolítið. Og nú vona ég, að hann fari að beita sér, því að sannleikurinn er sá, að með því að vera búinn að næla í þessi 10% af vörubirgðum fyrirtækja, sérstaklega iðnfyrirtækjanna, og hækka vextina, þá eru þeir alveg að kyrkja þessi fyrirtæki, og þetta hlýtur jafngáfuðum manni og iðnrh. að vera ljóst, svo að ég vona, að þeir félagar, því að við álítum þá vera einna mesta gáfumenn í þessari d. og raunar á þinginu yfirleitt, þeir fari nú að taka til höndunum og laga þessa vitleysu alla. Ég hef víst ekki leyfi til að tala öllu meira. Ef bankamrh. ætlar ekkert að gera í þessu og fara að undirbúa eitthvað stórt nú í jólafríinu, þá ætla ég að fara af stað með eitthvað, ef ég kem á þingið í vetur, sem ekki er víst að verði, og koma þá með einhverjar ályktanir eða jafnvel lagabreytingar, þótt það væri ekki nema á Fiskveiðasjóðnum. Það sagði mér einn skipstjórinn, vel á minnst, ég hitti hann, - ég er ræðinn og félagslyndur og tala við menn, ef ég hitti þá, - að þeir hefðu laumast til þess að færa 2½ millj. á lán sín í Fiskveiðasjóði eftir síðustu áramót, þegar þeir voru búnir að lækka gengið eða áður en þeir hækkuðu það víst, 2½ millj., sem þeir skulduðu af því fyrir gengistap. Ég ábyrgist ekkert, að þetta sé satt, en hann sagði mér þetta, og ég sagði honum, að hann skyldi stefna þeim. Hann ætlaði fyrst að reyna með góðu. En þá bætist það ofan á ef þeir taka fyrst 10% af birgðunum, skulda þá svo fyrir gengislækkuninni, hækka svo gengið aftur og færa þeim það ekki til tekna. Ég sagði bankamrh. frá þessu í gær, og hann ætlaði að fara að athuga þetta. En seint gengur honum að athuga, því að hann rændi 120 millj. af okkur með því að færa vitlaust gengistapið, - ég var útgerðarmaður hér á árunum, - og hann er ekki farinn að laga það enn. Ég vona, að hann fari nú að gera það, og ég vona, að hann láti ekki ræna þessa skipstjóra svona og skili fyrirtækjunum aftur því, sem tekið var af afurðunum um áramótin síðustu, og yfirleitt koma þessu öllu í lag. Ég held, að það sé betra en hjá þeirri vondu stjórn sem var.



Herra forseti. Hæstv. bankamrh. hefur svarað mörgum fsp. frá hv. þm. Birni Pálssyni. Enginn vafi er á því, að þingheimur hefur undrast, þegar hæstv. ráðh. sagði, að vaxtahækkunin hefði verið framkvæmd án hans samþykkis. Enn fremur munu hv. þm. hafa undrast, þegar sami hæstv. ráðh. sagði, að ríkisstj. eða aðrir ráðh. hefðu ekki tekið afstöðu til vaxtahækkunarinnar. Þetta er mjög ótrúlegt hvort tveggja. Ég ætla að segja það hér, að ég trúi þessu ekki. Að vísu hefur það komið fram, að aðgerðir í efnahagsmálum hafa verið mjög svo vafasamar í mörgum tilfellum. Það má vel vera, að sambandið á milli hæstv. ríkisstj. og Seðlabankans sé með þeim hætti, að ekki sé við góðu að búast. En að Seðlabankinn ákveði eins gífurlega mikla vaxtahækkun og hér er um að ræða, án þess að ríkisstj. hafi samþykkt það, það er mjög ótrúlegt. Þessi vaxtahækkun hefur mjög geigvænlegar afleiðingar fyrir atvinnuvegina í landinu, fyrir iðnaðinn, fyrir landbúnaðinn, fyrir sjávarútveginn og fyrir verslunina. Það er á orði haft nú, að allur atvinnurekstur sé rekinn með tapi, og það er háskalegt, þegar til lengdar lætur. Hæstv. ríkisstj. heldur uppi verðbólgustefnu, m. a. með því að láta vaxtahækkun koma til framkvæmda, eins og nú er, og skapa atvinnuvegunum erfiðleika með þeim hætti. Það söng öðruvísi í hæstv. núv. ráðh., þegar þeir voru í stjórnarandstöðu. Þá ætluðu þeir að auka lán, lækka vexti og draga úr kostnaði við atvinnureksturinn.



Herra forseti. Mér datt í hug: „Bragð er að, þá barnið finnur“ - þegar ég heyrði ræðu hv. fyrirspyrjanda, Björns Pálssonar, í sambandi við þetta mál. Það eru vitanlega fleiri úr stjórnarherbúðunum, sem finnst, að málin gangi nokkuð í öfuga átt fyrir ríkisstj. í sambandi við það, sem lofað var, og hér kemur fram hjá hæstv. ráðh., um að hann hafi ekki ráðið við þessar vaxtahækkanir. En ég vil spyrja ríkisstj. í heild: Til hvers voru þeir að taka inn í stjórnarsáttmálann, að þeir ætluðu að láta lækka vextina, það stendur þar svart á hvítu, beita sér fyrir því, ef það liggur svo fyrir, að þeir ráða ekkert við þessi mál? Ef þeir ráða engu um þessi mál, því koma þeir þá ekki fram með löggjöf á þingi, sem tryggi þeim að standa við þau loforð, sem þeir hafa gefið í stjórnarsáttmálanum? Það er staðreynd, sem hér liggur fyrir í þessum efnum, að t. d. sjávarútvegurinn hefur aldrei orðið að búa við jafnháa vexti og nú, við skulum segja í yfirdráttarlánum, sem hann verður meira og minna að bjargast við í sambandi við sinn atvinnurekstur. Þá verður hann að borga 12½%. Slíkt hefur aldrei átt sér stað áður, að ég hygg. Sama má segja í sambandi við Fiskveiðasjóðinn. Ég hygg, að það sé í fyrsta sinn núna, að hluti af þeim lánum, sem Fiskveiðasjóður veitir útgerðarmönnum, er vísitölutryggður, að hluta eru það vísitölulán. Það er algert einsdæmi. Það er augljóst, að núv. ríkisstj. hefur síður en svo staðið við það fyrirheit, sem hún gaf í stjórnarsáttmálanum varðandi þennan þátt í sambandi við atvinnureksturinn. Það skiptir vitanlega mjög miklu máli, ef sú þróun hefði getað orðið áfram, eins og átti sér stað, þegar vextirnir voru lækkaðir niður í 6%, seðlabankalánin, í sambandi við afurðalán, og annað hefði gengið eftir því. En það er nú eitthvað annað. Um leið og vextirnir eru hækkaðir, er tekið inn í lánakerfið að veita lán að sumu leyti í sambandi við Fiskveiðasjóðinn með vísitölutryggðum lánum. Það segir sig sjálft, að með þeirri verðbólguþróun, sem nú á sér stað og ef hún á um einhverja framtíð að verða í svipuðum mæli og nú á sér stað, þá verður - 

Sjútvrh. (Lúðvík Jósepsson) : Herra forseti. Hv. 1. þm. Sunnl. sagði, að hann tryði því ekki, að það væri rétt, að Seðlabankinn hefði ákveðið hækkun á vöxtunum, án þess að ríkisstj. hefði samþykkt það. Honum er óhætt að trúa því, því að þetta er staðreynd, og hann getur fengið þetta staðfest hjá þeim mönnum, sem ákváðu vaxtahækkunina, ef hann trúir mér ekki. Og hann getur líka fengið þetta staðfest af öðrum ráðh. úr ríkisstj. Seðlabankinn gerði ríkisstj. grein fyrir því, eins og ég sagði, að hann hefði ákveðið með þar til greindum rökum að hækka vextina. Ég, eins og ég sagði, lýsti yfir afstöðu minni til vaxtahækkunar. Ríkisstj. tók ekki sem slík afstöðu, vegna þess að forsrh. benti á, að það væri á valdsviði Seðlabankans að ákveða þetta. Ég skal ekkert um það segja, ef ríkisstj. hefði tekið ákvörðun um að skora á bankastjóra Seðlabankans að hverfa frá þessari ákvörðun, hvað hefði verið gert. Það er allt annað mál. Þannig hefur málið ekki legið fyrir. Það fer ekkert á milli mála og á ekki að þurfa að kenna mönnum um það hér og allra síst þeim, sem sátu í fyrrv. ríkisstj., hvaða kenningar hafa verið uppi, m. a. hjá bankastjórum Seðlabankans og mörgum öðrum, hvað hækkun vaxta ætti að þýða í efnahagskerfinu. Það hafa verið færð fram mörg og mikil rök fyrir því, að slíkt hefði afskaplega heilbrigð áhrif við aðstæður, eins og þær, sem við búum nú við. Ég hef ekki trúað á þessi rök og trúi þeim ekki enn. Ég vil hins vegar benda á það, að ríkisstj. beitti sér fyrir því með sérstökum tilmælum, sumpart til Seðlabankans og annarra aðila, að vextir á afurðalánum voru lækkaðir frá því, sem áður hafði verið. Þetta var framkvæmt. Hún beitti sér einnig fyrir því, að vextir á stofnlánum til atvinnuveganna voru lækkaðir. Þetta var líka framkvæmt. Hins vegar hefur það svo gerst, að sumir af stofnlánasjóðunum eins og t. d. Stofnlánadeild landbúnaðarins, hafa sjálfir tekið ákvörðun um að hækka stofnlánavextina aftur. Mér er líka vel kunnugt um það, að stjórnendur Fiskveiðasjóðs vilja gjarnan hækka stofnlánavextina þar aftur. Ég hef hins vegar neitað að fallast á það fyrir mitt leyti. Og því stendur enn sú lækkun, sem ákveðin var á stofnlánavöxtum í Fiskveiðasjóði. Það er því algerlega rangt, sem hv. þm. Jón Árnason sagði, að sjávarútvegurinn hafi aldrei borgað hærri vexti en hann gerir í dag. Það er alrangt. Vextirnir eru mun lægri nú af stofnlánum sjávarútvegsins en áður var. Þeir eru líka lægri nú en áður var af afurðalánum. Hitt er rétt, að það hefur verið framkvæmd hér almenn vaxtahækkun. Svo vil ég aðeins svara hv. fyrirspyrjanda, Birni Pálssyni, hvað hefði verið gert við það fé, sem Seðlabankinn, eins og þar var talað um, hefði tekið af ýmsum afurðum í sembandi við gengislækkunina. Það á að liggja alveg ljóst fyrir. Við gengislækkun þá, sem ákveðin var í des. 1972, kom fram á þeim birgðum, sem lágu fyrir í landinu, talsverður gengishagnaður. Og það var ákveðið í l., að þeim gengishagnaði, sem til féll vegna birgða af sjávarafurðum, yrði öllum ráðstafað aftur til sjávarútvegsins. Þetta hefur sumpart verið gert og sumpart verið unnið að því að fá fram tillögur fulltrúa stærstu sjávarútvegssamtaka í landinu, og er enginn ágreiningur um, að þeim afgangi sem enn er ekki búið að skipta niður á milli aðila í sjávarútvegi, verði öllum skipt til sjávarútvegsins. Alþingi hins vegar hefur tekið þann gengishagnað, sem kom af iðnaðarvörum, og ráðstafað honum sérstaklega til uppbyggingar á sérstökum sjóði fyrir iðnaðinn í landinu.  (Gripið inn í: Hvað heitir sá sjóður?)  Ég þekki það nú varla, en Iðnrekstrarsjóður mun hann heita. En sem sagt Seðlabankinn fær ekki þetta fé. Það, sem kom frá sjávarútveginum, rennur til hans aftur, hefur sumpart gert það. Því, sem kom frá iðnaðinum, hefur Alþingi ráðstafað í sérstakan sjóð vegna iðnaðarins.



Herra forseti. Það verður naumast tölum talið, hve oft núverandi stjórnarliðar héldu því fram, bæði í ræðu og riti, að helsta bjargráð í efnahagsmálum væri að lækka vexti. Enn fremur var þetta eitt af þeim atriðum, sem þeir lofuðu þjóðinni, að þeir skyldu hrinda í framkvæmd, í sínum málefnasamningi, sem frægur er orðinn að endemum. Samt sem áður liggur það fyrir, að almennir vextir, vextir stofnlánasjóða a. m. k. sumra atvinnuveganna og vextir afurðalána atvinnuveganna hafa aldrei verið hærri en þeir eru í dag. Ég hygg, að það þýði ekki að segja hvorki hv. Alþingi né þjóðinni í heild, að þessi vaxtahækkun hafi verið gerð án samþykkis núv. hæstv. ríkisstj. Og meira að segja gegn vilja núv. hæstv. bankamrh. Því trúir ekki nokkur maður, þrátt fyrir það að hæstv. bankamrh. hafi nú margítrekað yfirlýsingar sínar um þetta efni. Ég vil láta það koma hér fram, að þrátt fyrir það, að Framsfl. hafi um áraraðir talið sig vera mesta málsvara bændastéttarinnar og eitt af mestu hagsmunamálum bænda væri að fá lækkaða vexti af sínum stofnlánum og afurðalánum, er svo komið, að vextir af þessum lánum eru bærri nú en nokkru sinni hefur áður gerst. Ég hygg, að það hafi komið ýmsum bændum, sem trúðu á þennan fagurgala Frumsóknarforingjanna, í helst til opna skjöldu, þegar þessi vaxtahækkun dundi yfir. Ég endurtek, að það er of ótrúleg saga, til þess að nokkur trúi, að þessar vaxtahækkanir hafi verið gerðar án samþykkis núv. hæstv ríkisstj.



Herra forseti. Það vakti mikla athygli á sínum tíma, þegar hæstv. ríkisstj. var mynduð, að loforð hennar í málefnasamningnum voru m. a. vaxtalækkun. Nú hefur hæstv. bankamrh. lýst því yfir, að ákvörðun vaxta sé algerlega á valdi Seðlabankans og sé ekki undir ríkisstj. borið. Mér er því spurn í fyrsta lagi: Hvernig stendur á því, að ríkisstj. var að lofa landslýðnum vaxtalækkun, ef hún réð engu þar um? Var hún að lofa upp í ermina, eða hefði hún þurft einhverjar lagabreytingar, til þess að hægt væri að lækka vextina? Nú er þetta ekki þannig, eins og hæstv. bankamrh. lýsir, því að hann segir í síðari ræðu sinni að fyrir forgöngu ríkisstj. hafi vextir verið lækkaðir í fyrstu. Þá á líklega að túlka málefnasamninginn þannig, að hann hafi verið efndur með því að lækka vextina, en svo megi hækka þá aftur, eins og Seðlabankanum þóknast. Hins vegar stendur það í l. um Seðlabankann, að „í öllu starfi sínu skal Seðlabankinn hafa náið samstarf við ríkisstj. og gera henni grein fyrir skoðum sinni varðandi stefnu í efnahagsmálum og framkvæmd hennar. Sé um verulegan ágreining við ríkisstj, að ræða, er seðlabankastjórninni rétt að lýsa honum opinberlega og skýra skoðanir sínar“. Það er engum blöðum um það að fletta, að um öll meginatriði í efnahagsmálum þjóðarinnar ber Seðlabankanum að hafa náið samstarf, eins og það er orðað í l., við ríkisstj. Vegna þess að hæstv. bankamrh, lýsir nú yfir, að hann hafi verið andvígur þeirri almennu vaxtahækkun, sem Seðlabankinn ákvað síðast, held ég, að það sé fullkomin ástæða til að beina fsp. til hæstv. forsrh., og fsp. er á þessa leið: Var þessi ákvörðun Seðlabankans ekki borin undir ríkisstj.? Var hún ekki rædd við ríkisstj.? Var ríkisstj. samþykk eða andvíg henni?



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður. Ég vildi bara ítreka það, sem ég tók fram áðan og ekki kom fram hjá hæstv. sjútvrh. í sambandi við vísitölutryggðu lánin, að það er eitt af því versta, sem um er að ræða, ef sjávarútvegurinn verður að fara meira og meira út í að bjarga sér á lánum frá Fiskveiðasjóðnum, sem verða tekin handa honum og endurlánuð með vísitöluklásúlu. Við vitum allir, hvernig það er í lánakerfinu, og núv. stjórnarflokkrar, á meðan þeir voru í stjórnarandstöðu, voru ekki svo lítið búnir að ræða um þá byrði, sem t. d. var varðandi húsnæðismálin með þeirri klásúlu, sem var á þeim. Maður hefði síst búist við því, að það yrði farið að bjarga sér með Fiskveiðasjóðinn á slíkum lánum. Ég minntist líka áðan á þau fyrirheit, sem voru í stjórnarsáttmálanum. Þær koma einkennilega fyrir sjónir, þær upplýsingar, sem hér koma frá hæstv. sjútvrh., að ríkisstj. hafi engin afskipti haft af vaxtahækkun, sem nú hefur átt sér stað. Hann segir: Ég skal ekkert um það segja, hvað gerst hefði, ef ríkisstj. hefði beitt sér gegn þessari vaxtahækkun. - Það liggur þá á borðinu - að hún hafi ekki beitt sér gegn henni, hún hafi ekki viljað standa við þau loforð, sem hún gaf í stjórnarsáttmálanum. Það er gott, að þetta liggi á borðinu. Varðandi þau afrek, sem núv. ríkisstj. er búin að gera til þess að leiðrétta afurðalánin, má geta þess, að þegar hún tók við, voru seðlahankalánin með 6½% vöxtum. Þau eru komin nú upp í 7, og það munar ½%. Það eru öll afrekin í þessum efnum eftir 2½ ár, og virðist stefna í öfuga átt um óhagstæð vaxtakjör fyrir sjávarútveginn.

Fyrirspyrjandi (Láras Jónason) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 177 fsp. í 2 liðum til hæstv. viðskrh. um innflutning á olíu og olíuverð. Það hefur komið fram í fréttum, að samningar, sem gerðir hafa verið milli landa um olíusölu, hafi ekki staðist að því er varðar magnákvæði við þær breyttu aðstæður, sem nú ríkja í olíumálum heimsins. Að minni hyggju ber brýna nauðsyn til að kanna af okkar hálfu við þá aðila, sem gerðir hafa verið olíukaupasamningar við, að slíkt geti ekki átt sér stað, að því er okkur varðar, þ. e. a. s. að við fáum minna magn af olíu en um hefur verið samið. Það liggur í augum uppi, að bregðist slíkir samningar, þarf þegar í stað að gera viðhlítandi ráðstafanir, t. d. að því er varðar sölu á eldsneyti til erlendra skipa og flugvéla. Af þessum ástæðum er fyrri liður fsp. minnar til hæstv. viðskrh. fram borinn. Síðari hluti fsp. fjallar um það, hvort ríkisstj. stefni að því að létta þær byrðar, sem nú þyngjast um allan helming á þeim heimilum, sem þurfa að nota olíu til upphitunar. Hér er um stórkostlegt réttlætismál að ræða, því að upphitun með raforku er nú þegar miklu ódýrari en með olíu, og bilið mun aukast um allan helming á næstunni, að því er séð verður. Sem dæmi um þetta hefur verið áætlað, að hitakostnaður í Rvík yrði nálægt 585 millj. kr. árið 1974, og er þá gert ráð fyrir 30% hækkun á gjaldskrá hitaveitunnar. Olíukostnaður yrði til sömu upphitunar á hinn bóginn 2150 millj. kr., ef olía hækkar um 90%, svo sem talið er raunhæft að gera ráð fyrir. Sparnaður Reykvíkinga er því áætlaður 1565 millj. kr. á næsta ári vegna hitaveitunnar, þótt gjaldskrá hennar hækki um 30% Ef á hinn bóginn ekkert er gert af hálfu ríkisvaldsins, leggst olíuskatturinn með fullum þunga á íbúa þeirra byggðarlaga, sem ekki geta komið við upphitun með jarðvarma eða rafmagni. Sérstaka athygli ber að vekja á því, að þessi gífurlega hækkun á rekstrarkostnaði þeirra heimila hækkar ekki vísitölu og kaup, vegna þess að vísitölufjölskyldan býr á hitaveitusvæði Reykjavíkur. Þessi heimili fá því olíuskattinn ekki bættan, nema til komi sérstakur atbein ríkisvaldsins. Það er mál út af fyrir sig, að mestu þéttbýlissvæði landsins, sem eru vonlítil um hitaveitu, eins og Akureyri, búa við svo mikinn raforkuskort, að gert er ráð fyrir, að ný hús þar geti ekki fengið raforku til húshitunar næstu árin, þar sem stefnt er að því, að öll viðbótarraforka verði þar framleidd með díselafli a. m. k. næstu ár, en það kostar á núverandi verði í olíukaupum 2 kr. á kwst. að framleiða þá orku, sem seld er nú á eina kr. Hér er um alveg sérstakt mál að ræða, sem ríkisvaldið ætti að láta til sín taka. En hitt er að þessu sinni meginefni fsp. minnar, hvort ríkisvaldið hyggist beita sér fyrir því mikla réttlætismáli, að það leggist ekki á hluta þjóðarinnar, þá sem síst skyldi, að búa við þau ókjör, að heimilisrekstur þeirra þyngist um allan helming vegna ástands olíumála í heiminum.



Herra forseti. Spurt er um, hvort ríkisstj. hafi kannað, hvort þeir aðilar, sem stjórnvöld hafa gert samninga við um innflutning á olíu, geti staðið við þá að því er varðar magn. Þeir aðilar í viðskrn., sem aðallega hafa haft með þessi mál að gera, telja, að engin ástæða sé til að óttast, að þeir aðilar, sem samið hefur verið við, geti ekki og muni ekki standa við þá samninga, sem gerðir hafa verið. Í öðru lagi er spurt: „Hyggst ríkisstj. létta með einhverjum hætti byrðar þeirra heimila, sem verða að hita híbýli sín með olíu?“ Þetta mál hefur verið rætt í ríkisstj. nokkrum sinnum, en um málið hefur enn engin ákvörðun verið tekin.

Fyrirspyrjandi (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh, svörin. Það kom fram í svari við fyrra liðnum, að starfsmenn rn. hans gera ekki ráð fyrir, að það verði um minnkað magn að ræða, sem við getum fengið eftir þeim samningum, sem við höfum gert um kaup á olíu. Það út af fyrir sig er fagnaðarefni, ef það mat er byggt á einhverjum raunhæfum grundvelli, sem kom ekki fram í svari hæstv. ráðh. En vonandi er það svo, og þá er kannske ekki ástæða fyrir okkur til að óttast, að við fáum ekki umsamið magn. Það er þá frekar það, að við þurfum að taka til athugunar, hvernig við förum með það olíumagn, sem við fáum keypt eftir þessum samningi. Á hinn bóginn verð ég að harma það, sem kom fram í svari hæstv. ráðh. við 2. lið fsp. minnar, þar sem hann sagði skýrt og skorinort, að ekki hefði verið tekin nein ákvörðun um það í ríkisstj. að létta byrðar þeirra, sem þurfa að kynda hús sín með olíu. Það er alveg ljóst, og ég held, að hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. hljóti að vera það alveg ljóst, að þarna er um að ræða stórkostlegt vandamál. Ég gat þess, að það er ekki einungis, að það fólk, sem fyrir þessu verður og er einungis hluti þjóðarinnar, flestir bændur og flestir stórir þéttbýlisstaðir utan höfuðborgarsvæðisins, það er ekki einungis, að þetta fólk þurfi að leggja á sig þennan mikla kostnað, og margfallt sinnum meiri kostnað en aðrir þurfa að leggja á sig við rekstur sinna heimila, heldur er það þannig, að vísitölukerfi okkar er með þeim ólíkindum, að þessi gífurlega mikla hækkun, sem nemur tugum þúsunda kr. fyrir hvert heimili á næsta ári, reiknast ekki sem aukin framfærslubyrði hjá þessum aðilum, heldur er einungis farið eftir því, hvernig verðlag er á hitaveitu hér á Reykjavikursvæðinu. Ég hygg, að það væri hagsmunamál bæði Reykvíkinga og annarra landsmanna, að þessum málum yrði betur skipað, og vænti ég þess, að hæstv. ríkisstj. ræði þetta mál áfram og komist að einhverri niðurstöðu, sem hægt er við að una.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Það er ekkert vafamál, að það ástand, sem nú hefur skapast í sambandi við olíuskort í heiminum, kemur til með að bitna svo þungt á fjölda heimila úti á landsbyggðinni, að þau fá vart undir því risið. Það er því full ástæða til að hvetja hæstv. ríkisstj. til að gefa þessu máli sérstakan gaum, og ég vænti þess, að þetta mál verði skoðað rækilega, og treysti því, að hæstv. ríkisstj. komi með till. til úrbóta til að létta þá geysilega auknu byrði, sem einmitt þessir aðilar verða fyrir vegna þess ástands, sem nú ríkir. Það hefur verið sýnt fram á, að það eru allar líkur á því, eins og mál horfa í dag, að munurinn á því að kynda hús úti á landsbyggðinni, miðað við það, sem er hér á Reykjavíkursvæðinu, eða þar sem hitaveitu nýtur, sé slíkur, að hér muni það kosta um 26 þús. á ári, en mun nálgast 100 þús., þar sem olía er notuð til upphitunar. Þetta sýnir glögglega, að þarna er um svo geysilegt vandamál að ræða, stórauknar byrðar á það fólk, sem ekki býr við þau kjör, sem hér er um að ræða, hitaveituna, að grípa verður til skjótra og róttækra



Herra forseti. Hér er um að ræða fsp. frá Heimi Hannessyni varaþm. um fjölda starfsliðs við stjórnsýslu. Fyrri liður fsp. hljóðar svo: „Hversu stór hluti þjóðarinnar starfar við opinbera stjórnsýslu, þ. á m. bankastörf og önnur opinber þjónustustörf á vegum ríkis og sveitafélaga?“ Þetta er út af fyrir sig alveg skýr spurning og hægt að svara henni, þó að ekki sé mælt fyrir henni. Ég sendi hana til hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunarinnar, en hún gat ekki svarað henni miðað við daginn í dag. Hins vegar segir í umsögn frá Hagrannsóknadeildinni: Samkv. skýrslum um slysatryggðar vinnuvikur var atvinnumagn við opinbera stjórnsýslu og aðra opinbera þjónustu sem hér segir á árunum 1963 og 1971, tekið til samanhurðar. Og þá er það fyrst í mannárum, 1963 var opinber stjórnsýsla 2410, en 1971 3210. En í prósentum var þetta sem hluti af heildaratvinnu 1963 3.6%, en 1971 3.8%. Önnur opinber þjónusta en það, sem fært er undir stjórnsýslu, í mannárum 1963 5360, en 9630 1971. Sem hluti af heildaratvinnu er þetta 1963 7.9%, en 1971 11.3%. Alls í opinberri þjónustu samkv. þessum liðum í mannárum 1963 7770, en 1971 12840, hluti heildaratvinnu 1963 11.5%, 1971 15.1%. Auk þess eru svo bankar, sparisjóðir, fjárfestingarlánasjóðir og þess háttar 1963 með 950 í mannárum, 1971 1600, hluti af heildaratvinnu 1.4% 1963, 1.9% 1971. Almannatryggingar, lífeyrissjóðir, sjúkrasamlög, sjúkrasjóðir og þess háttar í mannárum 1963 110, 1971 230, hluti af heildaratvinnu 0.2% 1963 og 1971 0.3%. Alls í opinberri þjónustu, við rekstur almannatrygginga og peningastofnana í mannárum 1963 8830, 1971 14670, hluti af heildaratvinnu 1963 13.1% og 1971 17.3%. 2. liður fsp. hljóðar svo: „Eru á dagskrá fyrirætlanir stjórnvalda um að reyna að koma því til leiðar, að hluti þessa vinnuafls hefji bein störf hjá framleiðsluatvinnuvegunum?“ Þessu er því til að svara, að það er ekki um að ræða neinar beinar fyrirætlanir í þessu efni. Helst væri að benda á, að eina raunhæfa leiðin í þessu skyni er í raun og veru alhliða efling atvinnulífsins og aðhaldssemi við útgjaldaákvarðanir hins opinbera.

Fyrirspyrjandi (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Herra forseti. Fsp. sú, sem ég hef hér leyft mér að bera fram, fjallar um Félagsmálasáttmála Evrópu, en Félagsmálasáttmálinn er einn af þýðingarmestu sáttmálum Evrópuráðsins. Að mikilvægi er Félagsmálasáttmálinn talinn jafngilda Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins. Þar sem Mannréttindasáttmáli Evrópuráðsins fjallar um Mannréttindanefndina og Mannréttindadómstólinn, skilgreinir Félagsmálasáttmálinn félagsleg réttindi einstaklingsins, og með honum er í fyrsta sinn í samvinnu Evrópuríkja leitast við að framfylgja þessum réttindum undir alþjóðlegu eftirliti. Sem dæmi um félagsleg réttindi, sem aðildarríki sáttmálans skuldbinda sig til að halda í heiðri, má nefna rétt til vinnu, rétt til verkfalla, rétt til félagslegs öryggis og rétt fjölskyldunnar til félagslegrar og efnahagslegrar verndar. Flest Evrópuráðsríkin hafa nú undirritað Félagsmálasáttmálann, en Ísland er enn ekki í hópi þessara ríkja. Haustið 1971 var þess minnst á Ráðgjafarþingi Evrópuráðsins í Strasbourg, að 10 ár voru liðin, frá því að Félagsmálasáttmáli Evrópu tók gildi. Í framhaldi af þessu gerði ég fsp. til hæstv. utanrrh. um það, hvort ríkisstj. ætlaði að vinna að því, að Ísland gerðist aðili að Félagsmálasáttmála Evrópu, og ef svo væri, hvenær stefnt væri að því að undirrita og fullgilda sáttmálann. Hæstv. utanrrh. svaraði 2. maí 1972 og sagðist hafa beðið félmrh. að láta í té umsögn um sáttmálann og á næstunni mundi hann taka sáttmálann til athugunar með undirritun og staðfestingu fyrir augum. Síðan þetta var sagt, í maí 1972, hygg ég, að ekkert hafi gerst í þessu máli. Mér þótti því rétt, herra forseti, að bera fram þá fsp. til hæstv. utanrrh., sem greinir á þskj. 193, en fsp. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað dvelur af Íslands hálfu undirritun og staðfestingu Félagsmálasáttmála Evrópu?“

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Hv. 5. þm. Vestf, bar fram svipaða fsp. í aprílmánuði 1972, eins og hann reyndar greindi frá áðan. Í svari mínu rakti ég nokkuð sögu sáttmálans og mun ekki endurtaka það nú, aðeins láta þess getið, að ég er alveg sammála því, sem hv. þm. sagði um gildi sáttmálans. Ég gat þess jafnframt, að félmrn. hefði haft til meðferðar málið um aðild Íslands að sáttmálanum og að utanrrn. hefði oft spurst fyrir um gang málsins hjá félmrn. En utanrrn. gerði þegar á árinu 1965 drög að íslenskri þýðingu á félagsmálasáttmálanum. Hinn 28. apríl 1972 ritaði utanrrn. bréf til félmrn. og spurðist fyrir um, á hvaða stigi málið um félagsmálasáttmálann væri, og óskaði eftir svörum fljótlega. Það var þegar fyrri fsp. var komin fram. Þau svör hafa ekki borist. Hinn 7. des. s. l. gerði utanrrn. munnlega fsp. til félmrn. og fékk þau svör, að málið væri enn í athugun, en þeir þættir félagsmálasáttmálans, sem tækju til félagslegs öryggis og almannatrygginga, heyrðu nú undir heilbr.- og trmrn. í dag ræddi ég mál þetta við hæstv. félmrh., og tjáði hann mér, að úr þessu mundi bætt strax eftir jólaleyfið og mundi hann hafa forgöngu um það. Af utanrrn. hálfu er að sjálfsögðu ekkert því til fyrirstöðu að fullgilda sáttmálann, strax og jákvæð svör berast frá hlutaðeigandi ráðuneytum.

Fyrirspyrjandi (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans. Því miður lýsir það, sem fram kom í svari hans, ekki góðum vinnubrögðum hjá hæstv, ríkisstj. eða a. m. k. í sumum rn. Það kom fram, að hæstv. utanrrh. hafði strax eftir fsp. mína 1972 skrifað félmrn., en ekki fengið svör. Það er ekki vansalaust af hálfu eins rn. að láta undir höfuð leggjast að svara bréfum. Þó er hér um svo mikilvægt málefni að ræða, að maður skyldi halda, að meðan maður, sem hefur um áratugaskeið staðið fremst í verkalýðshreyfingunni á Íslandi, var félmrh., hefði hann átt að hafa þá ábyrgðartilfinningu og áhuga að tryggja einmitt, að þetta sjálfsagða mál kæmist í framkvæmd í hans stjórnartíð. Nú er sá tími liðinn. Nú er hins vegar kominn nýr félmrh., og ég vænti þess, að hann láti nú hendur standa fram úr ermum, svo að hægt verði að ganga frá þessu máli, og þeim mun fremur þar sem mér sýnist, að samkv. eðli málsins hafi hann einnig heilbrmrh. við hlið sér. Ég treysti því, að þær breytingar, sem hafa orðið í þessu efni, leiði til þess, að málið komist í framkvæmd hið fyrsta.



Herra forseti. Fsp. minni á þskj. 193 vil ég fylgja úr hlaði með aðeins örfáum setningum. Þegar ég varð þess áskynja, að margir þeirra rétt um 100 sveitabæja á Austurlandi, sem leggja átti rafmagn til frá samveitum á þessu ári samkv. þriggja ára áætluninni, fengju ekki rafmagn fyrir áramót, ákvað ég að bera fram þessa fsp. Á Alþ. í fyrravetur tókst ágætt samstarf um fjáröflun til sveitarafvæðingarinnar. Ég átti þá sem formaður fjh.- og viðskn. Nd. þátt í því í fullu samráði við iðnrh. og rn. hans og Rafmagnsveitur ríkisins, að lántökuheimild vegna rafvæðingar sveitanna í framkvæmdaáætlun ríkisins var hækkuð úr 40 millj. í 110 millj. kr., og það þótti þá, á útmánuðum, líkleg fjárhæð til að mæta kostnaði, ásamt þeim 50 millj. kr., sem veittar voru til þeirra hluta í fjárl. Nú þykist ég einnig hafa fylgst töluvert með því, hvernig framkvæmdastjóri Rafmagnsveitna ríkisins á Austurlandi hefur, að því er mér virðist, lagt sig allan í framkróka um að þoka framkvæmdum áleiðis nú í sumar. Mér er einnig kunnugt um, að síðsumars fengu Rafmagnsveitur ríkisins vinnuflokk, að sunnan einhvers staðar, til að leggja línu um syðsta hreppinn á Austurlandi, sem rafvæða átti í sumar, þ. e. a. s. Geithellnahrepp. En þrátt fyrir þetta verður niðurstaðan sú, að framkvæmdum þessum verður hvergi nærri lokið, a. m. k. ekki á Austurlandi, fyrir áramót. T. d. í Álftafirðinum, þ. e. Geithellnahreppnum, var aðeins búið að reisa, að því er mér skilst, og strengja að nokkru um það bil helming línunnar, og var byrjað þar á þeim endanum, sem fjærst liggur orkugjafa. Þar sem hvort tveggja er, eins og ég sagði áðan, að Alþ. hefur sýnt fullan vilja á því að fjármagna sveitarafvæðinguna, svo að hún gæti fram farið með þeim hraða, sem þriggja ára áætlunin kveður á um, og svo hitt, að þeir, sem nú lenda í bið mót von sinni, una því að sjálfsögðu illa, þá fannst mér ástæða til að biðja hæstv. orkumálaráðh. að upplýsa hér og nú, hvað töfunum veldur. Ég tel mjög æskilegt, allra hluta vegna, að það liggi fyrir eins ljóst og verða má.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Ég hef vísað þessari fsp. til Rafmagnsveitna ríkisins og fengið svar það, sem hér fer á eftir: „Í tilefni fsp. á Alþ. frá Vilhjálmi Hjálmarssyni varðandi rafvæðingu sveita á árinu 1973. Fyrsta fsp. er: „Hversu mörg býli af þeim, sem eru á framkvæmdaáætlun 1973, verður eftir að tengja um næstu ársmót?“ Um þetta skal upplýst eftirfarandi: Á framkvæmdaáætlun voru um 260 býli og aðrir staðir í sveit. Af þessari tölu eru 248 býli, en 18 þeirra hafa fallið út samkv. óskum landeigenda af ýmsum ástæðum. Ef fleiri falla ekki út, munu málin standa þannig um n. k. áramót, að 131 býli verður þá tengt, en 99 býli flytjast yfir áramót til tengingar. Yfirlit þessara mála eftir landshlutum er þetta, miðað við árslok 1973: Vesturland, tengd 33 býli, ótengt ekkert býli. Vestfirðir, tengd 16 býli, ótengd 20 býli. Norðurl. v., tengd 10 býli, ótengd 3 býli. Norðurl. e., tengd 13 býli, ekkert býli ótengt. Austfirðir, tengd 40 býli, ótengd 45 býli. Suðurland, tengd 19 býli, ótengt 31 býli. Mörg af hinum ótengdu býlum vantar aðeins spennistöðvar, og er fljótlegt að tengja þau skömmu eftir áramót, þegar spennar berast til landsins. Önnur eru skemmra á veg komin, og má þar sérstaklega nefna Skaftártungu og nágrenni, en við það verk er vinnuflokkur, sem starfar þar áfram í vetur. Enn fremur má nefna Vestfirði, sérstaklega sunnan Patreksfjarðar, en þar dragast framkvæmdir sennilega nokkuð fram eftir sumri vegna veðurfars. 2. fsp. er: „Hvað veldur seinkun þessara framkvæmda?“ Um þetta mál vil ég leyfa mér að taka þetta fram: 1. Á árinu 1973 var gert ráð fyrir að rafvæða um 260 býli og aðra staði í sveit. Til þessara framkvæmda þurfti að byggja um 560 km af háspennulínum og setja upp um 230 spennistöðvar. 2. Tafir á framkvæmdum hafa verið af neðangreindum sökum: Stólpar, sem afgreiðast áttu í júní frá Finnlandi samkv. samningi, voru ekki afgreiddir fyrr en í ágúst vegna verkfalla þar í landi. Spennar frá Bandaríkjunum, sem áttu að afgreiðast í sept., okt. og nóv., 60 stykki í hverjum mánuði samkv. samningi, eru ókomnir enn þá, en 80 stykki væntanleg nú um miðjan des. Efni og vinnuflokkum, sem ætlað var til framkvæmda sveitarafvæðingar, þurfti um tíma að ráðstafa til lagningar línu vegna Viðlegasjóðshúsa víðs vegar um landið. Þannig var t. d. einn slíkur vinnuflokkur um mánaðartíma við byggingu línu til viðlagasjóðshúsa í Keflavík. Því miður hefur orðið seinkun á þessum framkvæmdum nú, en svo hefur verið á flestum árum í nokkrum mæli, að hluti áætlaðrar rafvæðingar flytjist yfir til byrjunar næsta árs. Á stundum hefur það ekki komið að sök, vegna þess að bændur hafa þá ekki verið tilbúnir með raflagnir í húsum sínum, en í öðrum tilvikum hefur þar átt sök á skortur á áætluðum framkvæmdahraða Rafmagnsveitnanna. Hið síðarnefnda mun aðallega, því miður, eiga við um seinkun þá, sem orðið hefur um rafvæðingu 1973, en Rafmagnsveiturnar munu reyna, svo sem kostur er, að vinna upp þær tafir á fyrri hluta ársins 1974. Valgarð Thoroddsen.“ Við þetta vil ég bæta því, að ég tel þann drátt, sem þarna hefur orðið á framkvæmdum algerlega óeðlilegan. Eins og fram hefur komið, liggur við, að það sé ekki nema rúmlega helmingur þeirra býla, sem átti að rafvæða á þessu ári, sem munu fá rafmagn fyrir áramót. Þó að þannig sé um allar okkar áætlanir, að þar geti orðið ýmsar tafir, sem erfitt er að sjá fyrir, tel ég þennan mun svo mikinn, að mjög erfitt sé að una því, og ég mun fyrir mitt leyti reyna að sjá til þess að kannað verði, hvort ekki sé hægt að standa þarna betur að verki framvegis. Ég er ekki þeirrar skoðunar, sem fram kom áðan hjá hv. þm. Ingólfi Jónssyni, að viðreisnarstjórnin hafi gert rafvæðingaráætlun, sem hafi verið svo yfirmáta snjöll, að það hafi ekki verið með nokkru móti hægt að hnika neinu sem þar var gert ráð fyrir. Í þeirri áætlun var gert ráð fyrir að rafvæða á 4 árum. Við endurskoðuðum þá áætlun og töldum, að hægt væri að gera þessa framkvæmd á þremur árum, og ég tel, að sú endurskoðun hafi verið fullkomlega raunsæ. Eins og hv. fyrirspyrjandi tók fram, hefur ekki skort fé til þessara framkvæmda. Hvað þá áætlun varðar, sem hv. þm. Ingólfur Jónsson talaði um, þá var hún ekkert annað en áætlun á blaði. Viðreisnarstjórnin hafði ekki gert neinar ráðstafanir til að tryggja fjármagn til þessara framkvæmda, en þær eru að sjálfsögðu mjög fjármagnsfrekar, og eftir reynslunni af sveitarafvæðingu í tíð viðreisnarstjórnarinnar er ósköp hætt við, að mikill dráttur hefði þar orðið á, því að nú síðustu ár hefur á sumum hlutum landsins verið framkvæmt meira á þessu sviði, en áður hafði verið gert í heilan áratug.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Ég mun ekki ræða þau neitt frekar hér, enda tjóar lítið að sakast um orðinn hlut. Ég vil þó benda á, að tafir þær, sem orðið hafa, stafa áreiðanlega að hluta af því, að ákvarðanir eru teknar nokkuð seint og efni sennilega pantað of seint. Þetta minnir á það, sem oft hefur gerst hér, að þannig hefur þetta viljað ganga til um ýmsar opinberar framkvæmdir. Þetta eru kunnir ágallar á okkar kerfi. Ég vil leyfa mér að minna aðeins á þetta. Jafnframt minni ég á það, að nú er það í fyrsta skipti, að framkvæmdaáætlun ríkisins er felld inn í fjárl. og verður væntanlega afgreidd fyrir áramót, að það ætti að gefast nú fremur en áður, tækifæri til að ráða bót á ágöllum af þessu tagi. En vafalaust kemur hér fleira til. Ég vil leyfa mér að treysta því, að hæstv. ráðh. og ríkisstj. geri það, sem í þeirra valdi stendur, til að greiða fyrir þessum framkvæmdum og vinna upp þá töf, sem orðið hefur, þannig að hægt verði að standa við þriggja ára áætlunina á eðlilegum tíma, um leið og undirbúnar eru ráðstafanir vegna þeirra bæja, sem eftir eru, en það hefur áður komið fram hér á hv. Alþ., að að því er nú unnið á vegum ríkisstj.



Herra forseti. Það er ekki ofsögum af því sagt, að við Íslendingar lifum í mikilli trú á áætlanir, og er það ekki nýtt í sögunni. Við höfum lifað í það mikilli trú á áætlanir, að það var mörgum mönnum mikið fagnaðarefni, þegar endurskoðuð var rafvæðingaráætlun fyrri ríkisstj. og kom í ljós, að menn gátu fengið raforku, þeir síðustu, ári fyrr en áður var talið fært. Ég veit þess dæmi úr mínu kjördæmi, að ráðamenn þar höfðu það mikla trú á þeirri áætlun, sem gerð var til þriggja ára, að m. a. var ákveðið að taka ekki við mjólk frá mjólkurframleiðendum eftir árið 1974 nema úr rafmagnskældum mjólkurtönkum. Mér er kunnugt um að það eru margir bændur austur í Skaftafellssýslu uggandi um, að þarna standist ekki sú krafa, sem gerð er til framleiðslu vörunnar hjá framleiðandanum og áætlunin, sem ríkisstj. hefur gert um rafvæðingu. Eins og kom fram í svari hæstv. ráðh. áðan, skortir 31 tengingu á þessu ári á bæi í Suðurlandskjördæmi frá því, sem ætlað var. Er þetta miklu meiri skakki en svo, að hann geti talist eðlilegur. Ég vil samt láta koma fram það mikla trú mína á áætlanir og það mikla trú á, að það hafi verið rétt, að unnt hefði verið að hrinda í framkvæmd rafvæðingunni á þremur árum, að ég skora á stjórnvöld að kosta kapps um að tengja þessa bæi á þeim tíma, sem tilskilið er, þó að ég viti, að ekki verður unnt að gera það með þeim hætti sem áætlunin gerir ráð fyrir. Það er fyrirsjáanlegt, til þess vantar þær tengingar á milli orkuveitusvæða, sem til þarf til þess, að þessi áætlun náist fram, eins og hún á að verða. Ég verð að segja að lokum, að ég þarf ekki að lýsa því, að þeir menn, sem nú bíða eftir tengingu, eru verulega illa settir í sambandi við framleiðslu sína, ef ekki verður ráðin hót á þessu máli strax.

Fyrirspyrjandi (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég skal ekki hafa langt mál fyrir þessari fsp. Ég læt nægja að geta þess, sem hv. þm. er raunar kunnugt, að útgerð frá Vestfjörðum einkennist, fremur en í öðrum landshlutum, af mikilli línuútgerð, og sömuleiðis er hv. þm. að sjálfsögðu kunnugt um það, að nábýli línuútgerðar og togveiða er að ýmsu leyti erfitt. Ég held, að mönnum sé einnig ljóst, að samningarnir, sem gerðir voru við Breta, eru að sumu leyti einna erfiðastir í framkvæmd á Vestfjarðamiðum. Þar halda erlendir togarar sig síður í ófriði en í friði, þegar þeir geta leitað vars. Við þetta hefur að sjálfsögðu aukist verulega álag á Vestfjarðamiðum og því erfiðleikar í sambandi við það nábýli, sem ég nefndi áðan, með línuveiðum og togveiðum. Ég vil taka það fram, þegar ég segi þetta, að ég áleit hins vegar sjálfsagt að samþykkja þessa samninga. Frá þjóðhagslegu sjónarmiði var það eðlilegt og sjálfsagt. En nú hafa komið, eins og vænta mátti, kvartanir frá sjómönnum á Vestfjörðum um ágang breskra togara við þeirra línusvæði. Að sjálfsögðu er nauðsynlegt að auka þarna eftirlit varðskipa til þess að fyrirbyggja slíkt. En jafnframt er kunnugt, að alþjóðasamþykktir gera ráð fyrir því, að afmarka megi sérstök línusvæði eða skipta veiðisvæðum á milli veiðarfæra. Þetta hefur verið gert, t. d. í sambandi við grálúðuveiðar í Norðurhöfum, og að því er ég best veit verið virt. Mér sýnist eðlilegt, að þetta sé einnig reynt á Vestfjörðum, og hef því leyft mér að leggja fram fsp. á þskj. 215 til hæstv. sjútvrh., sem ég spyr: „Telur sjútvrh. koma til greina að afmarka sérstakt línusvæði fyrir Vestfjörðum, og ef svo er, hefur ráðh. í huga að gera það?“



Herra forseti. Svar mitt við þessari fsp. er, að það er hægt að ákveða slíkt svæði úti fyrir Vestfjörðum. En til þess eð það verði gert, tel ég nauðsynlegt, að um það berist til sjútvrn. beiðnir að heiman með grg. um, hvaða svæði er um að ræða og um hvaða tíma er að ræða, sem svæði eigi sérstaklega að marka fyrir línuveiðar. Það hefur verið gert að marka slík línuveiðisvæði hér við Suðvesturland, og það er vissulega hægt að gera það úti fyrir Vestfjörðum líka. En ég legg áherslu á, að það þarf að koma frá heimaaðilum og helst að skapast nokkuð sterk samstaða um, hvaða svæði er um að ræða og hvaða tímabil. Mundi sjútvrn, vinna að því, að reglugerð yrði sett um sérstakt línuveiðisvæði úti fyrir Vestfjörðum, ef beiðni kæmi fram um það.

Fyrirspyrjandi (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svör hans. Ég tel þetta mikilvægar upplýsingar, og ég mun beita mér fyrir því, að þær komist á framfæri við rétta aðila á Vestfjörðum.



Herra forseti. Ég er satt að segja hálfundrandi á þessari fsp. hv. 1. þm. Vestf. Þetta er mál, sem honum var gjörla kunnugt. Þessi spurning var borin fram við sjútvrh. á fundi Fiskveiðilaganefndar, sem við áttum báðir sæti í, og hann lýsti því yfir þar, eins og hann gerði nú, að þetta væri framkvæmanlegt, og þurfti því enga fsp. hér á hv. Alþ. til þess. Ég vissi, að þetta var framkvæmanlegt og er. En það er svo sem út af fyrir sig ágætt, að það upplýsist hér á hv. Alþ., en þetta vissi hv. þm. og þurfti ekki að spyrja. Ég tek undir það, að ég tel mjög æskilegt, að þessi tilraun væri gerð. Ég er ekki viss um, að menn séu kannske almennt sammála um það á Vestfjörðum. En ég tel, að það sé sjálfsagt að gera tilraun með það og láta á það reyna.