Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Katrín Thoroddsen) : Herra forseti. Heilbr.- og félmn. flytur brtt. við þetta frv. á þskj. 547, en frv. er nú hingað komið aftur eftir afgreiðslu í hv. Ed., en þar var því vikið nokkuð við, og því tók n. það aftur til athugunar og flytur við það þrjár brtt., sem allar miða að því að færa það nær því formi, sem Nd. afgr. það í. Hv. Ed. hefur jafnan verið frv. þessu ósköp erfið. Það hefur ýmist dagað þar uppi eða verið fellt, en þegar það nú loksins nær samþykki þeirrar d., er það með ýmsum breytingum, innskotum og úrfellingum, sem ekki eru góðar að dómi heilbr.- og félmn. Nd. Skylt er að geta þess, að sumar breyt. hv. Ed. eru réttmætar, t. d. niðurfelling óþarfa orðs í 35. gr., sem var til mállýta, og árétting við 24. og 38. gr. á því, að sveitarstjórnir greiði aðeins þann kostnað af framfærslu barna, sem almannatryggingunum ber ekki að inna af hendi, og hefur n. ekki nema gott eitt um það að segja. Þá fellst n. á niðurfellinguna úr 48. gr. og telur það til bóta, að síðari liður annarrar málsgr, þeirrar gr. er felldur niður, um það, að refsimál skuli því aðeins höfða, að barnaverndarnefnd eða barnaverndarráð krefjist þess. N. telur ekki eðlilegt né ákjósanlegt að fá þeim aðilum það vald, þar eð allar líkur eru til, að álits og umsagnar þeirrar verði leitað í slíkum tilfellum. Þá hefur hv. Ed. skotið inn þeirri takmörkun á ákvæðum 36. og 37. gr., um að ríkisstj. sé skylt að stofna og starfrækja athugunarstöð og hæli fyrir börn, sem eru andlega eða líkamlega miður sín, að um þetta skuli fara eftir því, sem fé sé veitt til á fjárlögum. Enda þótt n. sé ljóst, að mikið er undir því komið, að þessi stofnun verði sem fyrst reist, telur hún ekki vænlegt, eins og nú standa sakir, að flytja brtt. um að fella þetta innskot hv. Ed. niður. Hins vegar hefur n. orðið ásátt um að bera fram þáltill., er miði að því að fela ríkisstj. að undirbúa þetta mál og ætla til þess fé á næstu fjárl., svo að framkvæmdir þurfi ekki að dragast lengur en fram á næsta ár. En því miður hefur hv. Ed. ekki látið sér nægja þær breyt., sem ég hef nú rakið, heldur hefur hún gert þrjár varhugaverðar breyt. á 16., 23. og 33. gr., sem heilbr.- og félmn. hefur orðið sammála um að leggja til, að allar verði burtu felldar. 16. gr. fjallar um, að barnaverndarnefnd eða fulltrúum hennar sé heimilt að fara á heimili og hæli til rannsóknar á högum barns og ungmennis, en hv. Ed. bindur þessa heimild því skilyrði, að tilefni verði að gefast til slíkrar rannsóknar að dómi barnaverndarráðs. Þetta ákvæði lýsir miklum misskilningi og vanmati á getu og hæfni þeirra manna, sem í þeim n. eru, og það lýsir litlum skilningi á því, hvaða sjónarmið eru lögð til grundvallar, þegar menn eru valdir í barnaverndarnefndir. N. telur þetta óréttmætt og til hindrunar framkvæmd 1. og raunar óframkvæmanlegt í verki. Hún leggur því til, að þetta ákvæði verði fellt burt. Barnaverndarnefnd og barnaverndarráð í Rvík hafa sent n. andmæli gegn þessari breyt., en ég sé ekki ástæðu til að lesa þau andmæli hér upp að sinni. Þá er næst að geta breytingar hv. Ed. við niðurlagsorð 23. gr. frv., sem verður þá á þá leið, að barnaverndarnefndum sé ekki heimilt að ráðstafa munaðarlausum börnum á heimili né hæli nema með samþykki nánustu ættingja þeirra. N. telur þetta ófært skilyrði og er sammála mótmælum barnaverndarnefndar Reykjavíkur gegn þessari breyt., en þau hljóða svo með leyfi hæstv. forseta: „Við 23. gr. var gerð sú breyting, að í stað orðsins „samþykkir“ komi: og nánustu ættingjar samþykkja. Hér er enn takmarkað framkvæmdavald barnaverndarnefndar. Þótt n. hafi gott heimili fyrir munaðarlaust barn, getur hún ekki komið því þar fyrir nema með samþykki „nánustu ættingja“, sem ef til vill hafa aldrei skipt sér af barninu nema til óþurftar. Einkennilegt virðist að takmarka þarna vald n., sem í öðrum tilfellum getur tekið börn af heimilum foreldra, og það á móti vilja þeirra.“ Ég er það kunnug starfsháttum barnaverndarnefndar Reykjavíkur, að ég get fullvissað hv. dm. um, að hún er alltaf vön að taka tillit til ættingja barnanna í þessum efnum, þegar það kemur ekki í bága víð hag barnanna sjálfra. N. leggur til, að þetta ákvæði verði einnig fellt burt. Þriðja brtt. n. á þskj. 547 er á þá leið, að aftur verði fellt inn í 33. gr. það, sem hv. Ed. felldi úr henni. Þessi gr. fjallar um það, að barnaverndarnefnd sé rétt og skylt að fylgjast með högum umkomulausra bar na, svo og þeirra barna, sem ekki njóta umsjónar nema annars foreldris eða hvorugs, en það ákvæði hefur Ed. fellt burt. Mér er ljóst, að sumir hv. þm. hafa hnotið um þessa setningu og talið þetta óþarfa afskiptasemi af hálfu barnaverndarnefndar. En þetta er misskilningur. Hér er aðeins um það að ræða, að barnaverndarnefnd gangi meira eða minna munaðarlausum börnum að nokkru leyti í foreldrastað. Til þess er veitt heimild samkv. 1. málsgr. þessarar gr., en n. lítur svo á, að hagur þessara barna sé betur tryggður, ef barnaverndarnefndir eru skyldaðar til slíks eftirlits, sem þær mundu fela trúnaðarmanni sínum eða umboðsmanni barnsins, og trúnaðarmaðurinn léti síðan n. vita, ef einhverra aðgerða væri þörf. Það vita allir, að betra er að koma í veg fyrir uppeldisgalla í tíma en bæta úr þeim eftir á, þegar þeir eru orðnir að vana, og hafa barnaverndarnefndir fengið dýra reynslu af því. En með þessu eiga trúnaðarmennirnir að fylgjast. Tökum t. d. það los, sem stafar af tíðum bústaðaskiptum og flækingi barna. Ef n. væri gert aðvart um slíkt, gætu þær í ýmsum tilfellum ýmist aðstoðað foreldra við að útvega þeim fastan samastað eða komið barninu fyrir, unz úr rætist. Í ýmsum nágrannalöndum okkar er sá háttur á hafður, t. d. í Danmörku, og hefur gefizt vel. N. lítur því svo á, að hagur barnanna verði betur tryggður, ef þetta ákvæði er aftur sett inn. Ég vænti þess svo, að hv. dm. séu sammála öllum brtt. heilbr.- og félmn. á þskj. 547 og samþykki þær.



Herra forseti. Þetta er nú þriðja þingið, sem tekur þetta frv. til meðferðar, og í öll þrjú skiptin hefur það fengið greiða og góða meðferð hér í hv. Nd., en tvisvar hefur það verið stöðvað í hv. Ed., en nú í þriðja sinn er það komst í gegnum þá d., er þannig frá því gengið, að það er í raun og veru ónýtt, því að það er ekki einasta, að þetta frv. hafi verið ónýtt með þeim breyt., sem gerðar voru á því í Ed., heldur hafa eldri l. um þetta efni, sem þetta nýja frv. átti að bæta mjög úr, einnig verið ónýtt, þ. e. a. s. ástandið verður verra en það hefur verið samkv. núgildandi l., því að með breyt. Ed. hafa fulltrúar í barnaverndarnefndum verið gerðir óstarfhæfir með innskotinu í 16. gr., þar sem barnaverndarnefndum er bannað að rannsaka eða grennslast eftir högum barna á heimilum, nema leyfi barnaverndarráðs komi fyrst til. Ég þykist vita, að þessu ákvæði hafi ráðið ókunnugleiki hv. þm. í Ed., og ég vildi óska, að þeir vildu kynna sér, hvernig störfum barnaverndarnefndar í Rvík er háttað, en störf hennar eru að sjálfsögðu margþættari en störf annarra barnaverndarnefnda. Barnaverndarnefndin hér hefur sitt fasta starfslið, t. d. hjúkrunarkonu og fulltrúa, sem annast hin daglegu störf. Þau verða oftast að gera sínar ráðstafanir fyrirvaralaust upp á væntanlegt samþykki barnaverndarnefndar, og menn sjá, hvernig það mundi verða í framkvæmdinni, ef barnaverndarnefnd þyrfti í hverju tilfelli fyrst að leita samþykkis barnaverndarráðs og síðan gefa starfsfólki sínu fyrirskipanir. Það kemur oft fyrir, að menn eru kallaðir út seint að kvöldinu vegna óreglu á heimilum, veikinda o. s. frv., og þá er ekkert svigrúm til að kalla saman fund. Þá verður að bregða við um leið og gera það, sem sá álítur réttast, sem til er kvaddur. Ég hef nú átt sæti í barnaverndarnefnd Rvíkur á fimmta ár og ætti því að vera kunnugur starfsháttum hennar, og aldrei hefur það komið fyrir allan þennan tíma, að n. hafi lagzt á móti þeim ráðstöfunum starfsmanna sinna, sem þeir hafa orðið að gera upp á eigið eindæmi, og ekki man ég til, að slíkar ráðstafanir nefndarformanns hafi nokkru sinni verið ónýttar. En ef svipta, ætti barnaverndarnefnd og starfsfólk hennar rétti til ráðstöfunar, þá væri það fólk þar með gert óstarfhæft, því að í langflestum tilfellum eru þessi mál mjög aðkallandi, og velferð barnanna er í voða, ef ekki er að gert þegar í stað. Á þetta er greinilega bent í umsögn barnaverndarnefndar og barnaverndarráðs í Rvík, sem hv. frsm. drap á áðan. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða mikið meira um þetta mál hér. Hv. Nd. hefur ætíð tekið á þessu máli með vinsemd og skilningi, og ég óska og vona, að hv. Ed. taki breyt. sínar til nánari yfirvegunar, og þá er ég sannfærður um, að sú hv. d. mundi ganga úr skugga um það, að þessi ákvæði hennar mega ekki vera í þessum væntanlegu l., ef þau eiga að verða að gagni. Um innskot Ed. í 23. gr., er það að segja, að þegar talað er um munaðarlaus börn, er naumast í sömu andránni unnt að tala um „nánustu ættingja“, og er barnaverndarnefnd því sjálfkjörin til ráðstöfunar barninu. Væru slíkir ættingjar til, mundi í flestum tilfellum ekki hafa þurft að leita til barnaverndarnefndar, en einmitt vegna þess er leitað til n., að barnið er munaðarlaust. Og reynslan hefur orðið sú, að afskipti fjarskyldra ættingja af börnum hafa orðið börnunum til óþurftar. Ættingjarnir hafa ekki alltaf hugsað um hag barnsins sem skyldi. Stundum reyna þeir að ná sér niðri á öðrum ættingjum í slíkum tilfellum, og eru börnin oft notuð í slíkum leik. En n. ber einmitt sð vernda börnin fyrir slíku, að þau séu notuð þannig af þeim, sem þykjast hafa tilkall til þeirra. Í barnaverndarnefnd Rvíkur er kosið pólitískt, eins og kunnugt er, en aldrei hefur þar orðið ágreiningur um neitt mál vegna pólitísks skoðanamunar, þar hefur ríkt fullt samkomulag um öll mál. Ef einhver nm. hefur verið í vafa um eitthvað, hefur hann fengið nægan tíma til umhugsunar og til að afla sér allra fáanlegra upplýsinga í málinu, og reynslan hefur orðið sú, að allar ályktanir n. hafa orðið einróma. Þar hefur enginn reynt að vera öðrum vitrari til þess eins að sýnast vitrari, heldur hafa allir reynt að gera það, sem þeir álitu réttast og börnunum fyrir beztu. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Ég endurtek það, að ég vona, að hv. Ed. athugi þetta mál gaumgæfilega.



Herra forseti. Það liggja hér fyrir þrjár brtt. á þskj. 547 frá heilbr.- og félmn., og hefur þegar verið nokkuð um þær rætt. Það kann vel að vera, að það hafi víð nokkur rök að styðjast, að breyta þurfi 16. gr., eins og n. leggur til. En ég vil benda á, að samkv. þeirri breyt. yrði barnaverndarnefnd og starfsmönnum hennar heimilt að fara inn á heimili, án þess að tiltekið tilefni gæfist til slíkrar rannsóknar. Um tilefni yrði þá ekkert afmarkað í gr. Það má vera, að nauðsynlegt sé að hafa þetta svona, en ég vildi þó vekja athygli á þessu. Um brtt. við 23. gr., um afskipti ættingja af vistum barna, er það að segja, að mér hefði ekki fundizt óeðlilegt, þegar um það er að ræða, að þau væru vistuð hjá nánustu ættingjum, ef þeir óskuðu eftir að taka þau. Þetta kann að vera þannig í framkvæmdinni í mörgum tilfellum, en enga skyldu ber til þess, ef þessi brtt. er samþykkt. En varðandi brtt. við 33. gr. get ég ekki betur séð en að hún sé með öllu óþörf. N. vill skjóta inn ákvæði um það, að henni sé skylt að hafa eftirlit með börnum, sem ekki njóta umsjónar nema annars foreldris eða hvorugs, en slíkt eftirlit er skyldugt samkv. 5. gr., þar sem segir, að barnaverndarnefnd hafi eftirlit með uppeldi og hegðun barna og ungmenna til 16 ára aldurs, og samkvæmt 23. gr., þar sem ekki er heimilt að vista börn á öðrum heimilum en þeim, sem barnaverndarnefnd samþykkir. Ég tel ekki rétt að beita sér fyrir óþarfa breyt. því að það er meiri von, að frv. gangi endanlega í gegnum báðar d., ef breyt. eru litlar eða fáar frá því, sem Ed. hefur nú skilað því.

Frsm. (Katrín Thoroddsen) : Ég vil þakka þm. V-Húnv. fyrir vinsamlegar bendingar. N. getur ekki fallizt á þá úrfellingu í 33. gr., sem Ed. hefur gert, því að hún telur, að fullkomin þörf sé að hafa eftirlit með þeim börnum, sem ekki njóta umsjónar foreldra. Þá getur n. ekki fallizt á, að barnaverndarráð þurfi að fjalla nokkuð um það, ef tilefni gefst til að fara inn á heimili eða hæli til þess að rannsaka hagi barns eða ungmennis. Ég skil það ekki, hvers vegna barnaverndarnefndinni er ekki fullkomlega trúandi til að gera slíkt eftir eigin dómi á þörfum til þess. Það getur oft komið fyrir, að slíkt þurfi að framkvæma fljótt, ef veikindi, lausung eða limlestingar eiga sér stað, en með því ákvæði, sem Ed. setti inn í frv., mundi allt slíkt eftirlit verða stirðara. Ég sé heldur enga ástæðu til þess að vantreysta barnaverndarnefnd. Hún er kosin af bæjarstj. og skipa hana færustu menn, meðal annars bæði læknar, skólastjóri og kennari. Þá er það líka aðhald fyrir n., að sá, sem telur sig órétti beittan af hennar hálfu, getur vísað máli sínu til barnaverndarráðs. Varðandi 23. gr. tel ég viðbót Ed. ekki til bóta, en hún er um það, að nánustu ættingjar skulu samþykkja verustað barns, sem komið er fyrir. Það er venja að leita til þeirra ættingja, sem láta sér hag barnsins varða, og ráðstafa þeir þá barninu í samráði við n., ef þeir hafa tök á því. En hins vegar getur svo farið, ef um brekabörn er að ræða og venjulegur barnalífeyrir nægir ekki til meðgjafar með barninu, að ættingjarnir vildu velja þann stað, sem ódýrastur væri, en samþykktu ekki góðan stað, sem n. hefði völ á, vegna þess að hann væri allmiklu dýrari. Slíkt má að sjálfsögðu ekki vera til fyrirstöðu. Það sjá allir.

Frsm. (Sigfús Sigurhjartarson) : Herra forseti. Með þessu frv. fylgdi í upphafi grg. frá háskólaráði, sem prentuð er á fskj. 411, og er þar gerð tæmandi grein fyrir efni og tilgangi frv. N. þótti rétt að senda frv. til umsagnar Tannlæknafélags Íslands og landlæknis. Báðir þessir aðilar hafa sent sitt álit, sem prentuð eru á þskj. 537, og eru bæði jákvæð, hvað frv. snertir. Báðir aðilarnir eru með frv. og telja til bóta, að samþ. verði. Landlæknir hefur þó bent á, að rétt væri, að inn í væntanlega reglugerð um nám tannlækna við háskólann kæmi ákvæði um það, hversu haga skyldi námi lækna og læknastúdenta með það fyrir augum, að slíkir menn, sem snúast að tannlæknanámi, þyrftu ekki að stunda nám í almennri læknisfræði, svo sem tiltekið er. Menntmn. þykir rétt og sjálfsagt að mæla með þessari brtt. landlæknis, og er hún prentuð á þskj. 537. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að gera frekari grein fyrir málinu. Ég hygg, að öllum sé það ljóst og auðsætt, að ef við eigum að halda uppi tannlæknakennslu við háskólann, þá verðum við að færa hana í svipaðs horf og er erlendis, þannig að námið taki ekki nema 4–5 ár í stað þess, að nú tekur það allt að sárum.



Herra forseti. Ég sé enga þörf á því að fara mörgum orðum um þetta mál til viðbótar þeirri stuttu grg., sem fylgir frv. Þetta mál, að gera 17. júní að almennum frídegi, er öllum auðskilið. 17. júní er nú þegar orðinn þjóðhátíðardagur í augum Íslendinga. Til þess að fullkomna það skortir aðeins lögfestinguna. Um það, að skylda bæjar- og sveitarfélög til þess að stofna til hátíðahalda þennan dag, er það að segja, að það er ekki mikið breytt frá því, sem verið hefur. Það hefur verið þannig, að bæjar- og sveitarstjórnir hafa stofnað til hátíðahalda þennan dag, og þar sem þær hafa ekki gert það, þá hafa ýmis félagasamtök komið í þeirra stað. Um 1. maí er það að segja, að sá dagur er nú þegar orðinn almennur hátíðisdagur verkamanna um allt land. Þetta hefur haft það í för með sér, að aðrar stéttir hafa farið á eftir með það að hafa sinn eigin frídag, eins og t.d. verzlunarmenn í Reykjavík og víðar. Þess er svo að gæta, að það hafa komið fram beinar áskoranir frá viðkomandi félagasamtökum um að gera 17. júní og 1. maí að almennum frídögum. Í.S.Í. hefur borið fram ákveðin tilmæli um, að 17. júní yrði gerður að þjóðhátíðardegi, og verkalýðssamtökin hafa borið fram tilmæli um, að 1. maí verði gerður að hátíðisdegi. Ég vil svo óska þess, að frv. þetta nái samþykki hv. d. og því verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



[Lestrarsalsvörður þingsins hefur skráð, að ræðuhandrit hafi verið léð ræðumanni, en hann kannast ekki við, að handritið sé í sínum vörzlum. Ræðan mun því glötuð].



Það er rétt hermt hjá hv. 7. þm. Reykv., að viðræður hafa átt sér stað milli mín og hv. þm. N-Ísf. um þetta mál. Það var nokkuð snemma á þessu þingi, að ég ræddi við hann um það, að við flyttum saman frv. um þetta efni. Eftir miklar viðræður tjáði hann mér, að hann mundi eigi geta verið með í því að flytja frv. um að gera 17. júní að þjóðhátíðardegi, þar sem ágreiningur væri kominn fram um það, sem hv. 7. þm. Reykv. minntist á - ákvæðið um 1. maí. Um það að gera 1. maí að fánadegi er það að segja, að með því öðlaðist sá dagur ekki það, sem farið er fram á í þessu frv., að vera lögboðinn frídagur. Það er rétt að lögbjóða 1. maí sem frídag, því að með því nær hann til fleiri manna en hann gerir nú. Ég sé svo ekki ástæðu til að taka fleira fram í sambandi við ræðu hv. 7. þm. Reykv.