Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Iðnn. d. hefur fjallað um brtt. á þskj. 551 við frv. til l. um breyt. á 1. nr. 68 10. okt. 1967, um Iðnlánasjóð. Till. þessi var borin fram af hv. þm. Eggert G. Þorsteinssyni og Jóni Árm. Héðinssyni. Með þessari till. er gert ráð fyrir því, að við sjóðinn verði sett á fót sérstök ný deild sem veiti iðnfyrirtækjum lán til framkvæmda, er auka hollustu og öryggi og bæta starfsumhverfi á vinnustöðum. Jafnframt er lagt til að stjórn Iðnlánasjóðs afli deildinni tekna, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um Iðnlánasjóð. Iðnn. hefur fengið umsögn stjórnar Iðnlánasjóðs, sem fellst á þessa breytingu og telur eðlilegt að taka það inn í verkefni Iðnlánasjóðs, en leggur hins vegar eindregið til að það verði ekki gert með því að koma á fót sérstakri deild, heldur verði þessu verkefni bætt við upptalningu í lögunum um verkefni Iðnlánasjóðs, þ. e. a. s. við 10. gr. Því er lagt til að við 10. gr. bætist nýr töluliður, svo hljóðandi og verði 5. töluliður: „Til framkvæmda er auka hollustu og öryggi og bæta starfsumhverfi á vinnustöðum.“ Iðnn. hefur orðið einróma sammála um að leggja til slíka breytingu við það frv., sem nú liggur fyrir, og flytur iðnn. öll brtt. þessa. Því miður er hún bæði skrifleg og of seint fram komin og verð ég að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða.



Herra forseti. Þegar mál þetta var til 2. umr. fluttu hv. 1. landsk. þm. og 1. landsk. þm., þeir Eggert G. Þorsteinsson og Jón Árm. Héðinsson, till. um að auka við þetta frv. ákvæði um að stofna skyldi sérstaka deild við Iðnlánasjóð í því skyni að lána iðnfyrirtækjum til þess að bæta aðstöðu í verksmiðjum og vinnustöðum, bæta hollustu, aðbúnað allan og til umhverfisverndar. Ég lýsti mig í meginatriðum samþykkan þessari hugsun og tilgangi till., en fór fram á það við hv. flm. að þeir tækju till. aftur til 3. umr., til þess að hægt væri að athuga málið nokkru nánar og ræða það við forráðamenn Iðnlánasjóðs og bankastjóra Iðnaðarbankans, og mæltist til þess að iðnn. tæki málið til meðferðar milli 2. og 3. umr. Að lokinni 2. umr. hafði ég samband við forráðamenn Iðnlánasjóðs um málið. Bentu þeir þá strax á, um leið og þeir voru mjög velviljaðir þeirri hugsun sem þarna kom fram, að æskilegra væri frá þeirra sjónarmiði að ákvarða ekki stofnun sérstakrar deildar, heldur fela Iðnlánasjóði berum orðum þetta verkefni. Mér þykir gott, að hv. iðnn. hefur náð algerri samstöðu um breytingu í þessa átt, og vil lýsa eindregnu fylgi við þessa tillögu.



Herra forseti. Ég gat því miður ekki verið við 2. umr. þessa máls þar sem brtt. okkar hv. 1. landsk. þm. var m. a. til umr., en grunnurinn að henni var sú skýrsla, sem fram hefur verið lögð og er á borðum hv. þdm. allra frá Framkvæmdastofnun ríkisins. En á bls. 25 í henni er skýrsla um hvernig útlán s. 1. árs hafa skipst hjá stofnuninni til hinna einstöku atvinnugreina. Þar er m. a. sagt að Fiskveiðasjóður Íslands hafi fengið tvo milljarða 609 millj. kr. og Stofnlánadeild landbúnaðarins 1 milljarð og 100 millj. kr., en Iðnlánasjóður 250 millj. og er þá allveruleg hækkun frá því sem áður hafði runnið til Iðnlánasjóðs. Þetta var megingrunnurinn að flutningi till. okkar, ásamt því að forustumenn iðnaðarins hafa í fjölmiðlum að undanförnu lýst því mjög skýrt og skorinort yfir að iðnaðurinn sitji ekki við sama borð og aðrir atvinnuvegir landsins, sem aftur háir iðnaðinum mjög í því að leysa yfirstandandi vinnudeilu og framkvæma það sem er m. a. í kröfum verkalýðssamtakanna um hætta og betri atvinnuaðstöðu í hinum ýmsu fyrirtækjum landsins. Þess vegna taldi ég og við flm. nauðsynlegt að undirstrika þessar yfirlýsingar aðila vinnumarkaðarins á þörf iðnaðarins fyrir aukið fé til Iðnlánasjóðs. Með yfirlýsingu hæstv. iðnrh. nú og samþykki iðnn. er að meginefni til tekin inn sú meginhugsun sem í brtt. okkar fólst, og fagna ég því sérstaklega að það sjónarmið er í raun viðurkennt. Hitt er minna atriði fyrir okkur út af fyrir sig, að sérstök deild sé stofnuð, þó að í till. okkar hafi verið, heldur hitt, sem er aðalatriði málsins, að útvega verði aukið fjármagn. Um það má að sjálfsögðu deila, hvort ekki ætti að setja þá skyldu eða kvöð inn í lög um Framkvæmdastofnun ríkisins, en slík ákvæði eru ekki til í dag. Um það efni hefur stjórn Framkvæmdastofnunarinnar frjálsar og óbundnar hendur. En það er raunverulega megingrunnurinn undir því, að þessi hugsun verði framkvæmd, að aukið fjármagn fáist til iðnaðarins, til þeirra þarfa er frá greinir í brtt., því að e. t. v. er það einn alfjölmennasti hópur vinnandi fólks sem hér er um að ræða hvað aðilafjölda snertir, þ. e. a. s. verkafólkið sjálft á vinnustöðum hinna ýmsu iðnfyrirtækja um landið allt. En því miður er of mikið um það í dag, að einstökum iðnfyrirtækjum sé látið haldast það uppi að halda áfram rekstri sínum á eilífum og síendurteknum undanþágum um starfshætti og starfsaðstöðu á vinnustöðum. Þetta er gersamlega óþolandi ástand. Iðnrekendur bera því hins vegar fyrir sig, og ekki skulu heldur dregnar í efa þeirra fullyrðingar, að þeir geti ekki bætt um þarna vegna lánsfjárskorts, sem þeir þó gjarnan vildu að eigin sögn. Ég ítreka það sem sagt, að meginatriði málsins er það, og það snýr að Framkvæmdastofnuninni sjálfri, að úr því verði bætt að aukið fjármagn renni til iðnaðarins hlutfallslega jafnt og til annarra starfsgreina þjóðfélagsins, þ. e. a. s. fiskveiða og landbúnaðar, hið óréttláta hlutfall leiðrétt verulega frá núverandi óþolandi ástandi. Beini ég í því efni sérstaklega aths. mínum til stjórnar Framkvæmdastofnunar Íslands. Við þennan hlut iðnaðarins verður ekki unað, og það verður alls ekki heldur við það unað, með hliðsjón af öllum þeim mikla fjölda fólks sem þarna á hlut að máli, að það búi við annars eða þriðja flokks hollustuhætti og starfsaðstöðu. En með hliðsjón af yfirlýsingum iðnrh. og vitandi um vilja iðnn., þá mun ég draga till. okkar tvímenninganna til baka. Þessa ákvörðun tek ég jafnframt í trausti þess, að Framkvæmdastofnunin breyti um stefnu í þessum atriðum og iðnaðinum verði gert kleift með auknu fjármagni til þeirra hluta, sem í till. er greint frá, að gera hlut iðnverkafólks ekki lakari á vinnustað en annarra þegna þjóðfélagsins sem hörðum höndum vinna.



Herra forseti. Ég vil mjög taka undir orð hv. 4. landsk. þm. um það, að hlutur iðnaðarins og m. a. hlutur Iðnlánasjóðs hefur verið á undanförnum árum allt of lítill. Iðnlánasjóður hefur haft of lítið fjármagn til ráðstöfunar og aths. hv. þm. í sambandi við skýrslu Framkvæmdastofnunar eru því fyllilega réttmætar. Ég vil hins vegar bæta því við, að á þessu ári, 1977, hefur málum þó skilað nokkuð meir til rétts horfs en áður var. Það kemur m. a. fram í því, að í stað þess að frá Framkvæmdasjóði fengust aðeins 250 millj. kr. til Iðnlánasjóðs á s. l. ári, þá tókst að fá það hækkað í 450 millj. kr. nú í ár. Í öðru lagi var framlag ríkissjóðs til Iðnlánasjóðs 50 millj. kr. á ári undanfarin ár, en er á þessu ári hækkað í 150 millj. M. a. af þessum ástæðum hefur orðið sú breyting á, að ráðstöfunarfé Iðnlánasjóðs, þ. e. a. s. það fé sem hann hefur til að lána iðnfyrirtækjum, var á árinu 1974 rösklega 300 millj. kr., en verður á þessu ári yfir 1200 millj., um það bil fjórfaldast. Ég vænti þess því, að Iðnlánasjóður standi nokkru betur nú í ár en áður til að sinna útlánaþörfum iðnaðarins. Hins vegar þarf að vinna enn betur að þessum málum og ná því marki, að iðnaðurinn og m. a. Iðnlánasjóður njóti fulls jafnréttis og jafnstöðu við aðrar atvinnugreinar.



Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs utan dagskrár um næsta mál á dagskrá þessarar hv. d., þar sem er járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði. Upp hefur komið, svo sem þeir munu vita sem hlustað hafa á hádegisfréttir í dag, nýtt atriði þessa máls sem varðar meðferð þess. Þm. Vesturl. efndu til almenns fundar um Grundartangaverksmiðjuna að Heiðarborg við Leirárskóla í gær samkv. ósk kjósenda í hreppunum sunnan Skarðsheiðar. Fundurinn hófst kl. rúmlega þrjú eftir hádegið í gær og stóð fram yfir kvöldmatarleytið þangað til kl. var langt gengin í átta. Í lok þessa fundar, sem þm. boðuðu til með kjósendum sínum að þeirra ósk, var samþykkt meðfylgjandi ályktun, sem ég hafði raunar ímyndað mér að hv. þm. Ásgeir Bjarnason mundi gera grein fyrir hér í d. áður en hafnar yrðu umr. um mál þetta, þar eð hann mun hafa flutt þessa samþykkt hingað suður til Reykjavíkur til þess að koma henni á framfæri við ríkisstj. En ályktunin, sem samþykkt var einróma á fundi þeim sem þm. Vesturl. boðuðu til að Heiðarborg í gær, er svo hljóðandi: „Almennur fundur íbúa í sveitunum sunnan Skarðsheiðar, haldinn að Heiðarborg 1. maí 1977, samþykkir að skora á ríkisstj. að hlutast til um að fram fari almenn leynileg atkvgr. meðal fólksins í nágrannasveitum fyrirhugaðrar járnblendiverksmiðju á Grundartanga, þar sem könnuð verði afstaða þess til verksmiðjunnar. Jafnframt skorar fundurinn á ríkisstj. að fresta afgreiðslu málsins á Alþ. þar til slík atkvgr. hefur farið fram. Í því efni vísar fundurinn til ummæla hæstv. iðnrh. á Alþ. 10. febr. s. 1., þess efnis, að ekki verði byggðar hliðstæðar verksmiðjur gegn vilja heimamanna. Fundurinn beinir þeim eindregnu tilmælum til þm. kjördæmisins, að þeir vinni að því að samþykkt þessi nái fram að ganga. Fundurinn telur ástæðu til, að endurskoðuð og endurmetin sé afstaða til rekstrar og byggingar verksmiðjunnar, og bendir í því sambandi á eftirfarandi: 1. Arðsemisútreikninga Þjóðhagsstofnunar sem nýlega hafa verið birtir almenningi. 2. Breyttar og auknar kröfur Heilbrigðiseftirlits ríkisins um mengunarvarnir og umhverfisvernd. 3. Skýrslu Heilbrigðiseftirlits ríkisins um mengun frá álverinu í Straumsvík. Að lokum leyfir fundurinn sér að átelja þau vinnubrögð, að samningar hafi verið gerðir, verk boðin út og framkvæmdir hafnar við verksmiðjuna áður en Alþ. hefur tekið ákvörðun um málið. Fundurinn telur slík vinnubrögð ólýðræðisleg og síst til þess fallin að auka virðingu Alþingis meðal kjósenda.“ Þessi ályktun var sem sagt samþykkt samhljóða, án mótatkv., á fundi þeim sem alþm. Vesturl. boðuðu til um járnblendiverksmiðjumálið að Heiðarborg við Leirárskóla í gær. Og alþm. kjördæmisins var falið að vinna að því, að samþykkt þessi, sem m. a. fjallar um það að frestað verði umfjöllun málsins hér á Alþ. þar til unnt hafi reynst að láta fara fram leynilega atkvgr. þar efra, næði fram að ganga. Það fer varla á milli mála, hver afstaða þeirra manna er til verksmiðjubyggingarinnar sem þessa samþykkt gerðu einróma í viðurvist þm. sinna í Heiðarborg í gær. Aftur á móti krefjast fundarmenn þar ekki þess, að afstaða þeirra einna verði látin ráða, heldur að kannað verði með fullkomlega lýðræðislegum hætti hið allra fyrsta við leynilega atkvgr. hver afstaða íbúa þessara sveita raunverulega sé. Nú efast ég ekkert um það, að hæstv. iðnrh. mun vera þess mjög fýsandi að geta staðið við ummæli sín frá 10. febr. s. l., sem hann viðhafði um málefni eyfirðinga sem afþakkað höfðu stórverksmiðju orkufreks iðnaðar við Eyjafjörð, að ekki kæmi til greina að byggðar yrðu slíkar verksmiðjur gegn vilja heimamanna, enda geri ég fastlega ráð fyrir að þar hafi hæstv. iðnrh. túlkað sjónarmið ríkisstj. Nú ætlast ég ekki til þess, að þessi hv. d. Alþingis felli úrskurð um það, með hvaða hætti verði orðið við þessum tilmælum fólksins sunnan Skarðsheiðar um almenna leynilega atkvgr. En ég vildi gjarnan að hv. þm. Ásgeir Bjarnason, 1. þm. kjördæmisins, segði okkur hér í fyrsta lagi frá því, hvort hann hafi eða einhver annar af þm. kjördæmisins rekið þetta erindi fyrir kjósendur sína við ríkisstj., að koma þessum tilmælum á framfæri, og þá næst, hverjar undirtektir þetta hafi hlotið hjá ríkisstj., hvort hún ætli að verða við þessum tilmælum. Ef hv. þm. hefur ekki fengið svör frá ríkisstj. þá þegar er hann ræddi þetta mál, ef hann hefur gert það nú í morgun við ríkisstj., þá óska ég þess að hæstv. forsrh. gefi okkur svör um viðbrögð ríkisstj. við þessari beiðni og segi okkur frá því, ef fjallað hefur verið um beiðnina, hvernig ríkisstj. ætlar að bregðast við. Sé nú svo, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki fjallað um þessa beiðni kjósendanna sunnan Skarðsheiðar og ekki tekið afstöðu enn þá, þá mælist ég eindregið til þess við hæstv. forseta d. að hann fresti því að taka málið hér til 2. umr. uns þetta svar ríkisstj. hefur borist, svar við því, hvort hún ætlar að veita þennan frest til þess að fólkið efra geti látið vilja sinn í ljós. Ég ætlast ekki til þess af forseta, sem ósanngjarnt væri og ekki á hans valdi, að hann fari að úrskurða frestun þar til hin leynilega atkvgr. hafi farið fram, heldur bið ég hann þess eins, að hann hinkri við með að taka málið fyrir þar til svör ríkisstj. við beiðni kjósenda liggja fyrir, því að það mun óþarfi að ríkisstj. mylji það lengi með sér að fjalla um það mál og gefa svör við þessari beiðni. Þetta finnst mér nauðsynlegt, að svar ríkisstj. við þessari beiðni liggi fyrir áður en rædd eru nál. iðnn. d., vegna þess að það, sem kjósendur efra fara fram á, er aðeins að fá að gerast umsagnaraðilar um frv. það sem hér liggur fyrir. Svo ítreka ég aðeins þetta í lokin: Ég vildi gjarnan að hv. þm. Ásgeir Bjarnason segði okkur frá þessum fundi þarna og hvernig reitt hefur af málaleitan kjósenda. Ef hann getur ekki sagt frá niðurstöðum ríkisstj. í málinu, þá óska ég þess, að hæstv. forsrh. geri okkur þann greiða að segja okkur frá umfjöllun málsins. En að öðrum kosti, ef álit ríkisstj. liggur ekki fyrir, þá óska ég þess, að málinu verði frestað um sinn þar til svar ríkisstj. berst.



Herra forseti. Út af fsp. hv. 5. þm. Norðurl. e. vil ég taka það fram, að það erindi, sem okkur þm. Vesturl. var falið að koma á framfæri við hæstv. ríkisstj., var sent hverjum og einum ráðh. í morgun fyrir kl. 10. Og til þess að hv. 5. þm. Norðurl. e. viti hvernig sú till. var sem hæstv. ríkisstj. var afhent, þá ætla ég að afhenda honum afrit af þeirri till., þannig að fari ekkert á milli mála að það sé hið rétta erindi sem fundarmenn fólu þm. Vesturl. að koma á framfæri við hæstv. ríkisstj. Á þessum fundi að Leirá munu hafa verið saman komnir rúmlega 100 manns þegar flest var, og 65 manns greiddu þeim till. atkv. sem fundurinn samþykkti, en allmargir fundarmenn sátu hjá við atkvgr. Ég flutti þá till á þessum fundi, að fundurinn kysi þriggja eða fimm manna nefnd úr sínum hópi til þess að fylgja þessu máli eftir við hæstv. ríkisstj. En hvorki fundarstjóri né fundarmenn sáu ástæðu til að það yrði gert, og það finnst mér vera merki þess að fundarmenn leggi ekki eins ríka áherslu á samþykkt sína og annars hefði verið, hefðu þeir sjálfir komið og fylgt máli sínu eftir við hæstv. ríkisstj. Það vil ég líka taka fram, að fyrir viku barst okkur undirskriftaskjal frá að mig minnir um 180 mönnum úr hreppum sunnan Skarðsheiðar, en af þeim hygg ég að hafi ekki verið á þessum fundi meira en í mesta lagi 40–50 manns. Fannst mér það því miður ekki vera nógu gott, að allir þeir, sem óskuðu eftir þessum fundi, skyldu ekki sjá sér fært að koma á fundinn. Út af því, hvort ég hafi fengið einhverja niðurstöðu í þessu máli hjá hæstv. ríkisstj., þá finnst mér þess tæpast að vænta þar sem svo skammt er um liðið frá því að málið barst í hendur hæstv. ríkisstj., að hún hafi getið mér eða öðrum þm. Vesturl. neinar slíkar yfirlýsingar. Hæstv. ráðh. munu vafalaust gefa þau svör sem þeir geta við þetta tækifæri og varðandi þá fsp., sem hv. þm. kom fram með. - Fleira hef ég ekki um þetta mál að segja að sinni.



Herra forseti. Fundarályktun sú, sem hér hefur verið gerð að umtalsefni, barst mér í morgun. Ríkisstj. hefur ekki haft tækifæri til þess að ræða á fundi ályktunina eða þá beiðni sem hún hefur inni að halda, en mun væntanlega gera það á venjulegum fundartíma á morgun. Hins vegar er það skoðun mín, að þessi ábending sé of seint fram komin, nægileg tækifæri hafi verið áður til að koma slíkri beiðni á framfæri. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjalla efnislega um þessa beiðni eða málið á þessu stigi, en segi það sem mína skoðun, sem ég hef þegar sagt, að þessi beiðni sé of seint fram komin. Í raun og veru hefur mál þetta gengið tvívegis í gegnum þd.: Annars vegar þegar um samningana við Union Carbide var að ræða og frv. er veitti ríkisstj. heimild til þess að gera samning við það fyrirtæki. Síðan hefur málið aftur verið lagt fyrir þingið þótt að sumra áliti væri talið að fyrra frv. veitti heimild til þess að gera samning við annað fyrirtæki í stað Union Carbide. Málið hefur verið hér fyrir Alþ. frá því fyrir jól og hefur hlotið afgreiðslu í fyrri d. og er nú komið til 2. umr. í þessari deild. Ég tel því ekkert að vanbúnaði að málið verði hér tekið fyrir til 2. umr. og hljóti venjulega þingmeðferð. En það breytir auðvitað ekki hinu, að ríkisstj. mun taka málið til meðferðar á fundi sínum á morgun, og ef ákvörðun ríkisstj. er slík að ekki samrýmist því, sem ég hef hér sagt, þá er málið ekki endanlega afgreitt frá þinginu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. greinargóð svör hans við spurningu minni. Hv. þm. Ásgeiri Bjarnasyni þakka ég það hins vegar ekki, að hann skyldi ekki nota þetta tækifæri núna er honum gafst þó til þess að reka enn þá betur erindi kjósenda í Vesturlandskjördæmi sunnan Skarðsheiðar heldur en hann gerði með því að senda einstökum ráðh. ljósrit af fundarsamþykktinni sem einróma var gerð. Þetta hefði honum þó verið í lófa lagið að gera með þeim hætti að nota ekki tækifærið hér í d. til þess að vefengja alvöruna sem bjó að baki þeirrar einörðu samþykktar sem ég áðan las og samþykkt var einróma á þessum fundi í viðurvist þm. og annarra þm. kjördæmisins, að vísu að frátöldum, að því er mér skilst, hv. þm. Benedikt Gröndal, sem mun hafa verið horfinn af fundi þó nokkru fyrr en farið var að ræða þar um nokkurs konar samþykkt. Ég var ekki á þessum fundi, en hef fyrir mér orð fundarstjóra, séra Jóns Einarssonar í Saurbæ, að þar hafi verið, svo sem þm. sagði, nokkuð yfir 100 menn á fundinum þegar flest var. Þess skal getið, að þm. kjördæmisins, sem til fundarins boðuðu, höfðu þá aðferð að fela oddvitum að boða til fundarins. Fundurinn var ekki opinberlega boðaður, hvernig svo sem á því stóð, hvort einhverjir þm. hafa ekki óskað eftir því að fá mjög mikla aðsókn að þessum fundi. Það er rétt, að 65 manns af þeim sem á fundinum voru, en þeir voru þá orðnir nokkru færri, þegar ályktunin var borin upp, heldur en þegar flestir voru, - þeir menn, sem greiddu þessari ályktun atkv. sitt, voru 65 og mótatkv. voru engin, en nokkrir sátu hjá. En ástæðan var sú, að úrskurðað hafði verið að vilja þm. kjördæmisins sumra hverra að einungis þeir kjósendur, sem ættu heima sunnan Hítarár hefðu þarna atkvæðisrétt. Því var það að þeir fundarmenn úr kjördæminu, sem heimilisfang eiga norðan Hítarár, greiddu ekki þarna atkv. Ég staðhæfi það, að hv. þm. geti því engar ályktanir dregið af mismun á fjölda fundarmanna og þeirra, sem greiddu atkv., í þá veru að till. hafi ekki notið almenns stuðnings þarna. Hitt sker úr, að þarna var ekki greitt eitt einasta mótatkv. á móti till. í viðurvist þm. kjördæmisins. Hv. þm. leyfði sér að draga það í efa, að einurð búi að baki ályktuninni, vegna þess að fundarmenn hafi ekki samþykkt till. hans um að kosin yrði sérstök n. manna, að kosnir yrðu sérstakir þrír menn til þess að flytja þessi skilaboð suður til Reykjavíkur um afstöðu manna í hreppunum sunnan Skarðsheiðar til málmblendiverksmiðjunnar. Þetta fólk hafði fyrir löngu, árið 1974, einmitt kosið sér þess háttar menn til þess að flytja þess háttar skilaboð til ríkisstj., þ. e. þingmenn kjördæmisins. Til þess voru þeir kosnir þá. Nú var þeim falið að bera þessi skilaboð suður, og vel mætti segja mér að til þess hafi verið ætlast af þeim, að þeir kæmu þeim með öðrum hætti en þeim að slá umslagi utan um ljósrit af þessari samþykkt og senda hana einstökum ráðh. Og efalaus er ég um það, að til þess hefur verið ætlast af þeim að þeir flyttu þessi skilaboð, sem samþykkt voru einróma, mótatkvæðalaust, á annan hátt en þann að nota fyrsta tækifæri úr ræðustól á Alþ. til þess að vefengja að þar hafi hugur fylgt máli. Hæstv. forsrh. hefur boðað okkur það, að ríkisstj. muni fjalla um þessa beiðni kjósenda í Vesturlandskjördæmi til ríkisstj. á reglulegum fundi sínum á morgun. Hann kvað ekki upp úr um það, en taldi sennilegt að niðurstaðan yrði sú að þessi beiðni væri of seint fram komin. Þá er þess náttúrlega skemmst að minnast, að það er þó um það bil vika síðan kjósendur þarna efra undirrituðu bréf, sem hv. þm. Ásgeir Bjarnason vitnaði til áðan, með beiðni til þm. um að þeir héldu almennan fund þar efra um járnblendiverksmiðjumálið. Meiri hl. þm., þ. e. a. s. allir þm. að Jónasi Árnasyni undanskildum, taldi að það væri allt of seint að fara fram á slíkt, til þess væri enginn tími, en bauð hreppsnefndum úr fjórum hreppum sunnan Skarðsheiðar að koma suður til Reykjavíkur og ræða við sig í Þórshamri á laugardaginn var. Svör hreppsnefndanna til þm. voru aftur á móti þau, að íbúar þessara hreppa hefðu ekki beiðst heimildar til þess að heimsækja þm. suður til Reykjavíkur, um það hefði verið beðið, að þeir héldu fund efra um þetta mál. Það dróst um það bil viku að þm. yrðu við þessari beiðni kjósenda sinna. Þeir gerðu það þó, þeir skýrðu afstöðu sína og ríkisstj. sinnar, stuðningsmenn stjórnarinnar, til málmblendiverksmiðjumálsins og fengu að heyra álit kjósenda um málið. Þarna var skipst á skoðunum, málið rökrætt og niðurstaðan af þeirri rökræðu, þeirri skoðun málsins liggur fyrir í þessari ályktun, þar sem beðið er um að meðferð málsins verði frestað á Alþ. til þess að íbúar hreppanna sunnan Skarðsheiðar geti látið í ljós á fyllsta lýðræðislegan hátt hugsanlega afstöðu sína til verksmiðjunnar, að þeir fái að verða sem slíkir umsagnaraðilar um þetta mál, þannig að þeir geti notið þess réttar, sem hæstv. iðnrh. hefur lýst yfir til handa þegnunum, að ráða því hvort stóriðjufyrirtæki verði sett niður í byggðum þeirra, því að það ætla ég að muni almannarómur, að engin ástæða sé til þess að borgfirðingar njóti ekki sams konar réttar af hálfu ríkisstj. og t. d. eyfirðingum er ætlaður. Þá er þess og að geta, að fleiri grannar fyrirhugaðrar verksmiðju við Hvalfjörð hafa látið uppi mjög einarðlega afstöðu sína og óvefengjanlega í þessu máli. Ég vil minna á það, að hér liggur frammi bréf varðandi undirskriftasöfnun íbúa Kjósarhrepps, undirritað af 77 af 91 hreppsbúa sem heima við voru og til náðist, eða yfir 80% íbúa hreppsins. Það er svo hljóðandi: „Við undirritaðir íbúar Kjósarhrepps skorum hér með á hið háa Alþ. að fella fram komið frv. um járnblendiverksmiðju að Grundartanga í Hvalfirði, þar eð við teljum að af verksmiðjunni hljótist meira tjón en ávinningur.“ Með fylgir eiginhandarundirskrift yfir 80% íbúa hreppsins sem til náðist. Þetta undirritaða skjal var afhent þm. Reykjaneskjördæmis 30. apríl. Nú er það ekki svo, að þeir íbúar hreppanna fjögurra sunnan Skarðsheiðar, 65 að tölu, sem greiddu atkv. með þessari einróma ályktun sem samþykkt var á fundinum efra í Heiðarborg í viðurvist þm. sinna á fundi sem þm. höfðu sjálfir boðað til með þeim hætti sem þeir kusu, að þessir kjósendur ætlist til þess að sá vilji þeirra, sem fram kemur í ályktuninni hérna, verði látinn skera úr um þetta mál, heldur fara þeir beinlínis fram á að höfð verði leynileg atkvgr. kosningabærra manna í héraðinu til þess að það geti fengið að koma í ljós, svo óyggjandi sé, hvern hug þeir beri til hinnar fyrirhuguðu verksmiðju. Ég óskaði þess við hæstv. forseta d. að hann frestaði meðferð málsins hérna í d., 2. umr. um málið, þar til fyrir lægi svar ríkisstj. við þessari beiðni. Ég ítreka það: Ég óskaði þess ekki af honum að hann frestaði meðferð málsins í d. þar til fyrir lægi niðurstaða af hinni leynilegu atkvgr., heldur aðeins þar til fyrir liggur svar ríkisstj. Þetta tel ég ákaflega þýðingarmikið vegna þess að hér verður tekin ákvörðun um grundvallarsjónarmið. Það hefur aldrei fyrr skeð að reist væri fyrirtæki á borð við það sem ætlunin er að reisa á Grundartanga í Hvalfirði í mannabyggð gegn eindregnum vilja íbúa héraðsins. Hæstv. iðnrh. hefur lýst skorinort yfir því, að ekki komi til mála að hann beiti sér fyrir því að þess háttar iðjuver rísi í byggðarlögum gegn vilja íbúanna. Undir þessu svari ríkisstj. er það að verulegu leyti komið hvernig fjallað verður a. m. k. af minni hálfu og e. t. v. fleiri formælenda stjórnarandstöðunnar um þetta mál hér á þinginu. Og aðeins þetta: Ég er alveg viss um það og hirði ekki að fara nánar út í að rökstyðja það, - ég er alveg viss um að það mun ekki tefja afgreiðslu málsins hér í d. að beðið verði eftir svari ríkisstj. Ef hæstv. ríkisstj. er mjög mikið í mun að flýta enn meir fyrir afgreiðslu málsins, þá er það á valdi hæstv. ráðh. að fjalla um málið á aukafundi, koma saman til þess að ræða þetta eina mál og taka afstöðu til þess, ef svo ákaflega mikið er í húfi. En ég er alveg viss um að það mun taka lengri tíma að fjalla um málið hér í d. ef ekki verður beðið eftir því, að fyrir liggi svar ríkisstj. En hér er ekki um að ræða hótun um málþóf af minni hálfu, nema síður sé. Við höfum ekki átt því að venjast hér í d. af hæstv. forseta síðan ég kom í hana, að hann felldi hér aðra úrskurði eða viðhefði önnur ráð við fundarstjórn hér en þau sem hann telur sjálfur best og réttust.



Herra forseti. Yfirlýsing sú, sem hæstv. iðnrh. gaf í febrúarmánuði s. 1., nánar tiltekið 10. febr. s. l., og hér hefur verið gerð að umtalsefni, vakti verðskuldaða athygli um land allt. Þessi yfirlýsing, þess efnis að afstaða heimamanna réði úrslitum um það á hverjum stað hvort stóriðjufyrirtæki yrði þar byggt, var mjög ánægjuleg og lofsverð, og enginn efaðist um, þegar hún var gefin, að hæstv. ráðh. hefði í huga að standa við svo stóra og mikla yfirlýsingu. Nú stöndum við frammi fyrir því í fyrsta sinn, að á það reynir hvort mark sé takandi á þessari yfirlýsingu ráðh. Fram er komin ósk um að heimamenn fái að segja álit sitt á byggingu fyrirtækis af þessu tagi áður en það rís, og hví miður verður að segjast eins og er, að það er kominn upp vafi um það, hvert verður svar ráðh. Það hefur verið borið hér fram af hæstv. forseta Sb., til að draga úr gildi þess erindis sem bændur hafa borið fram og íbúar þessara hreppa hafa borið fram, að þeir hafi ekki kosið n. til að fylgja málinu fram við hæstv. ríkisstj. Ég held hins vegar að það hafi nú komið nokkuð glögglega fram í þessum umr., að þetta er á misskilningi byggt. Fundurinn fól ákveðnum sendimönnum sínum að koma þessu erindi á framfæri. Fundurinn fól ákveðnum þm. að koma erindinu á framfæri. Og til hvers eru þm. ef þeim er ekki treystandi til þess að koma erindum kjósenda sinna á framfæri? Að sjálfsögðu var ekki nokkur maður á þessum fundi sem efaðist um að þm. kjördæmisins mundu sinna þessari skyldu sinni af fullkomnum heiðarleika. Í öðru lagi hefur hæstv. forsrh. látið að því liggja í þessum umr. að erindi það, sem borist hefur frá þessum fundi, sé of seint fram komið. Ég veit ekki betur en hv. Ed. sé nú í fyrsta sinn að ræða þetta mál eftir að það hefur hlotið umfjöllun í n., og við umfjöllun n. hafa komið fram fjöldamargar upplýsingar einmitt nú seinustu daga og vikur sem hafa varpað nýju ljósi á þetta mál. Málið hefur skýrst í augum fjöldamargra íslendinga sem áður gerðu sér ekki grein fyrir því, hversu varhugavert fyrirtæki hér væri á ferðinni. Því má raunverulega segja að nú á seinustu dögum og vikum séu allar aðstæður í þessu máli gerbreyttar. Það liggur nú fyrir að verið er að reyna að þjösna þessu máli í gegn með veitingu starfsleyfis sem gengur í ýmsum atriðum í berhögg við þau skilyrði sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur sett upp. Það liggur fyrir að Náttúruverndarráð hefur ýmislegt við byggingu þessarar verksmiðju að athuga sem ekki hefur verið tekið tillit til. Það liggur nú fyrir að þeir útreikningar, sem áður voru gerðir um á hvaða verði væri hægt að selja orku til þessarar verksmiðju, standast ekki miðað við þær breytingar sem orðið hafa á byggingarkostnaði slíkra virkjana. Það hefur líka orðið svo mikill dráttur frá fyrri áformum á því að þessi verksmiðja rísi, að það er ekki lengur hægt að segja að Landsvirkjun sé nokkur greiði gerður að losa hana við orku til þessarar verksmiðju, vegna þess að fyrir liggur að sama árið og þessi verksmiðja á að fara í gang brýtur orka Sigölduvirkjunar, árið 1979. Og það hefur komið einmitt fram núna seinustu dagana, m. a. með vandlegum útreikningum frá Þjóðhagsstofnun að fyrirsjáanlegur er bullandi taprekstur á þessu fyrirtæki. Öllu þessu hefur fólk verið, að gera sér grein fyrir nú seinustu daga og vikur og er hví sannarlega ekki hægt að segja að erindi það, sem nú er fram komið, sé of seint fram komið. Það er aldrei of seint, meðan skaðinn er ekki skeður og meðan enn er hægt að breyta um stefnu. Málið hefur enn ekki verið samþykkt á Alþ., og það er því mjög fráleitt að halda uppi röksemdum af þessu tagi. Ég vil leyfa mér að efast um, ég trúi því tæpast að hæstv. iðnrh. ætli að ganga á bak þeirra yfirlýsingar sem hann hefur gefið í þessu máli. Ég trúi því ekki að hæstv. ríkisstj. hugleiði ekki vandlega með hverjum hætti þessu erindi verði jákvætt svarað. Ég veit að um land allt verður mjög náið fylgst með því, hver verða svör hæstv. ríkisstj. Það er ekki aðeins að borgfirðingar bíði eftir svari. Það liggur að sjálfsögðu ljóst fyrir, að einnig eyfirðingar bíða eftir því að fá að vita hvort yfirlýsingar hæstv. iðnrh. frá 10. febr. s. 1. reynist marklaust hjal eða ekki, nú í fyrsta sinn sem á hana reynir. Og eins er um austfirðinga sem einnig bíða þess með nokkurri óþolinmæði að vita hvort þeir koma til með að geta haft einhver áhrif á það, hvort þar verður reist stóriðjuver af þessu tagi, eins og rætt hefur verið talsvert um á opinberum vettvangi, eða hvort vaðið verður beint af augum án þess að spyrja þá ráða. Ég vil í þessu sambandi benda á að þó að langeðlilegast sé að fresta afgreiðslu þessa frv. þar til þessi atkvgr. hefur farið fram, og það þýðir þá, að því er virðist, að afgreiðslu þess verði frestað til haustsins, - þó að það væri að sjálfsögðu langeðlilegast og sjálfsagðast úr því sem komið er, þá er þó rétt að benda á að annar möguleiki er fyrir hendi sem er ekki með öllu óviðunandi, og hann er sá, að hæstv. ríkisstj. beiti sér fyrir bráðabirgðaákvæði, sem sett verði inn í það frv. sem hér liggur fyrir, þess efnis, að efni samninganna við Elkem-Spigerverket komi alls ekki til framkvæmda fyrr en þessi áform hafa verið samþykkt í leynilegri atkvgr. í viðkomandi byggðum. Þessi möguleiki er einnig fyrir hendi, og m. a. af þeirri ástæðu er að sjálfsögðu algerlega fráleitt að halda því fram, að þetta erindi sé of seint fram komið til að unnt sé að verða við því. Ég vil taka undir ósk hv. þm. Stefáns Jónssonar, 5. þm. Norðurl. e., um það, að umr. um næsta dagskrármál, þ. e. a. s. frv. um járnblendiverksmiðjuna, 2. umr. málsins, verði frestað til morguns, þar sem ljóst er að afstaða ríkisstj. til þessa erindis skiptir að sjálfsögðu töluverðu máli varðandi allan málatilbúnað og afgreiðslu og atkvgr. um frv. þegar 2. umr. lýkur.



Herra forseti. Í þessum umr. utan dagskrár er að sjálfsögðu ekki ástæða til að ræða járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði efnislega, allra síst þar sem það mál er á dagskrá hv. d. nú í dag, hér á eftir. En það eru viss atriði í þeim ræðum, sem hér hafa verið fluttar, og þeirri samþykkt, sem gerð hefur verið hér að umtalsefni, sem ekki verður komist hjá að svara. Bæði í ályktuninni frá fundinum í gær og í ræðum hv. 5. þm. Norðurl. v. og hv. 5. þm. Norðurl. e. er fullyrt að ég hafi gefið yfirlýsingu um að hvergi yrðu reistar stóriðjuverksmiðjur nema í samræmi við vilja heimamanna og nú reyni á. Þau ummæli, sem þessar fullyrðingar eru byggðar á, eru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: Í umr. í Nd. Alþ. 10. febr. var rætt um hugmyndir Norsk Hydro um að reisa álver í Eyjafirði. Á þeim fundi sagði ég: „Ég hef aldrei látið í ljós neinar sérstakar óskir eða áform um að reist yrði álver í Eyjafirði. Ég hef þvert á móti, þegar farið var að ræða um þetta nýlega opinberlega, lýst hví yfir, að það yrði ekki meðan ég sæti í þessu embætti byggt álver þar gegn vilja heimamanna.“ Að sjálfsögðu verður við þessa yfirlýsingu staðið ef til þess kemur að athuganir leiði í ljós að æskilegt þyki að reisa álver fyrir norðan, sem ég skal ekkert um segja. Ég vil aðeins taka það fram, að þær athuganir, sem fram hafa farið á staðarvali fyrir álver í Eyjafirði, eru gerðar eftir ákvörðun og ábendingu iðnrh. Alþb. á árunum 1972–1973. Ég vil einnig taka það fram, að í sambandi við þessa yfirlýsingu eða þessar umr. um hugsanlegt álver í Eyjafirði er að sjálfsögðu ekki minnst á járnblendiverksmiðjuna. En vegna þess að þessi ummæli varðandi hugsanlegt álver í Eyjafirði eru gersamlega rangfærð og heimfærð nú upp á járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði, þá held ég að sé óhjákvæmilegt í örfáum orðum að rifja upp gang þess máls. Bygging járnblendiverksmiðju á Grundartanga við Hvalfjörð hefur verið til umr. og meðferðar í fjögur ár. Það munu vera um það bil fjögur ár síðan niðurstaða rannsókna leiddi í ljós að Grundartangi mundi hagkvæmur og heppilegur staður í þessu skyni, og eftir að athugun hafði farið fram var það iðnrh. Alþb. sem ákvað að þessi staður skyldi verða fyrir valinu. Í fjögur ár hefur bygging verksmiðju á Grundartanga verið til umr. og meðferðar og íbúum á þessu svæði verið kunnugt um málið allan þann tíma. Veturinn 1974–1975 var til meðferðar á Alþ. frv. um byggingu járnblendiverksmiðju á Grundartanga. Frv. var samþ. sem lög í apríl 1975. Samkv. þeim lögum var stofnað Járnblendifélagið með bandaríska fyrirtækinu Union Carbide og undirbúningsframkvæmdir hafnar samkv. heimild í þeim lögum. Eftir að bandaríska fyrirtækið dró sig til baka hafa nú í heilt ár staðið yfir samningaviðræður við norska fyrirtækið Elkem-Spigerverket. Það frv., sem nú liggur fyrir Alþ., er í meginatriðum í samræmi við lögin frá 1975 sem enn eru í gildi, en með nokkrum breytingum sem leiðir af samkomulaginu við hinn nýja aðila. Frv. hefur nú verið samþ. við þrjár umr. í Nd. og afgreitt frá þeirri d. Það hefur verið til ítarlegrar meðferðar hjá iðnn. Ed., og meiri hl. iðnn. mælir með frv. í nál. sem er dags. 30. apríl, degi áður en þessi umræddi fundur er haldinn. Og frv. er á dagskrá deildarinnar í dag til 2. umr. Ætlunin er að ljúka afgreiðslu þessa máls á Alþ. fyrir þingslit sem verða væntanlega n. k. miðvikudag. Ég vil í fyrsta lagi benda á það, að lögin um stofnun járnblendiverksmiðju á Grundartanga frá því í apríl 1975 eru í gildi. Það eru lög í dag. Allan þann tíma og öll þessi ár, sem málið hefur verið til meðferðar, hafa ríkisstj. og Alþ. ekki borist óskir um atkvgr. meðal íbúanna né andmæli frá neinni sveitarstjórn á þessu svæði. Hins vegar hefur komið eindregin áskorun frá langfjölmennasta sveitarfélaginu, frá bæjarstjórn Akraness, áskorun um að reisa verksmiðjuna. Hlutaðeigandi sveitarstjórnir í Borgarfjarðarsýslu hafa allar samþykkt að taka þátt í undirbúningi hafnargerðar á Grundartanga, sem er hluti af verksmiðjumálinu, og þar með a. m. k. óbeint fallist á verksmiðjubygginguna. Ég hef hér í höndum sameignarsamning um höfn við Grundartanga. Hann er dags. 1. ágúst 1975. Inngangur hans hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hreppsnefnd Hvalfjarðarstrandarhrepps, hreppsnefnd Innri-Akraneshrepps, hreppsnefnd Leirár- og Melahrepps, hreppsnefnd Skilmannahrepps, bæjarstjórn Akraneskaupstaðar og sýslunefndir Borgarfjarðar- og Mýrasýslna, fyrir hönd annarra hreppa sýslnanna en að ofan greinir, lýsa því yfir m. a., að ofangreindir aðilar hafa sameinast um gerð hafnarmannvirkja á Grundartanga.“ Undir samninginn skrifa síðan Guðmundur Brynjólfsson, oddviti Hvalfjarðarstrandahrepps, Anton Ottesen, oddviti Innri-Akraneshrepps, Bergþór Guðmundsson, oddviti Leirár- og Melahrepps, Sigurður Sigurðsson, oddviti Skilmannahrepps, Magnús Oddsson bæjarstjóri fyrir Akranes og Ásgeir Pétursson sýslumaður fyrir aðra hreppa Borgarfjarðar- og Mýrasýslna. Hverjum einasta manni, ekki aðeins þeim sem undirrituðu þennan samning, heldur öllum öðrum, sem eitthvað hafa fylgst með málum, var ljóst að hafnarsamningurinn er liður í byggingu járnblendiverksmiðjunnar, og ef þessar sveitarstjórnir hafa þar með ekki beinlínis samþykkt byggingu verksmiðjunnar á þessum stað, þá hafa þær að sjálfsögðu gert það óbeint með þessari undirskrift og þátttöku sinni í undirbúningi hafnargerðar fyrir járnblendiverksmiðjuna. Að öllu þessu athuguðu, sem ég nú hef rakið, er ljóst að krafa nú á síðustu stundu um að heimta atkvgr. hér um málið er of seint fram komin og útilokað að taka hana til greina. Ég gat þess áðan, að Alþ. eða ríkisstj. hefðu hvorki borist kröfur um atkvgr. né andmæli frá neinum sveitarstjórnum á þessum slóðum. Þvert á móti hafa stjórnvöld haft fulla ástæðu til þess að ætla að sveitarstjórnir á þessu svæði öllu væru því fylgjandi að verksmiðjan yrði byggð. Ef einhver andstaða hefur verið gegn þessu, þá hefði verið hægt að ætlast til þess að einhvern tíma á þessum fjórum árum hefðu komið einhver andmæli frá þessum sveitarstjórnum eða kröfur um atkvgr. Þegar í ályktun þessari frá fundinum í gær eru svo átalin þau vinnubrögð, að verk hafi verið boðin út og framkvæmdir hafnar við verksmiðjuna áður en Alþ. hefur tekið ákvörðun um málið, þá er því gersamlega sleppt að Alþ. samþykkti fyrir tveimur árum lög um byggingu verksmiðjunnar, lög sem eru enn í gildi, og það, sem gert hefur verið í þessu máli, en á grundvelli þeirra laga. Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta mál að sinni.



Herra forseti. Ég hef hlustað á málflutning hv. 5. þm. Norðurl. e. bæði í iðnn. og í sölum þessarar virðulegu d. og tel mig knúinn til þess að segja hér nokkur orð, sem ég veit að lægja þær öldur sem eru í hámarki um þessar mundir, við suðupunkt eftir útliti hv. þm. Ég held að það sé mesti misskilningur að erindi fundar þess, sem hann gat um að haldinn hafi verið í gær og nýlega var ákveðið að boða til, hafi verið lengi á leiðinni, það hafi borist seint þess vegna. Það hefur borist með þeim hraða að hæstv. ríkisstj. hefur fengið erindi og samþykktir þessa fundar snemma á mánudagsmorgni, og ég tel að ekki fái öll erindi þann forgang inn á borð ríkisstj. að þau berist henni þetta fljótt. Hv. þm. hefur mikið rætt í n. að það væri aðallega mengunarhættan, sem bæri að varast, og þar af leiðandi fyrst og fremst ætti ekki að leyfa að reisa þessa verksmiðju, járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. En svo kemur samþykkt um að fram fari leynileg atkvgr. í kjördæminu þar sem verksmiðjan á að rísa. Við skulum þó vera sammála því, sem hv. þm. hefur sagt í n., að mengunin geti borist miklu víðar, þannig að ef leynileg atkvgr. eigi að fara fram, þá eigi hún að fara fram annars staðar en í kjördæminu eingöngu. Þetta yrði því nokkuð umfangsmikil atkvgr. Hæstv. iðnrh. hefur svarað því, að framkvæmdir höfðu hafist áður en Alþ. tæki ákvörðun í þessu máli. Það er röng staðhæfing hjá hv. 5. þm. Norðurl. e. og hann veit það. En það, sem ég hefði helst viljað segja núna og ég vona að lægi þessar öldur, sem ég talaði um, er að barátta alþb.-manna, - ég er orðinn svo kurteis við vini mína hér á þingi að ég er hættur að kalla þá kommúnista, vegna þess að ég hef orðið var við að það fer í taugarnar á þeim, og ég skal þýða það orð, - barátta alþb.-manna gegn samþykkt frv. til l. um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði, sem þó var upphaflega hugmynd ráðh. Alþb., og enginn alþb.-maður hefur mótmælt að svo hafi verið, hefur beðið lægri hlut í Nd. Við lokaafgreiðslu þessa máls í þessari hv. d. er nú gripið til venjulegra örþrifaráða, að æsa fólk utan Alþ. til mótmæla. Það er ekki bara í þessu máli, það er í mörgum öðrum málum sem það hefur gerst, svo að þetta er engin ný baráttuaðferð. Ég vil að það komi hér fram sem mitt sjónarmið, að þeir, sem mynda meiri hl. á Alþ. og hafa þá trú að beri að varast þennan málflutning og baráttuaðferðir, megi ekki láta nokkurn bilbug á sér finna eða veikleikamerki og síst af öllu við afgreiðslu þessa máls nú í þessari hv. d. eða við umr. um málið. Ég vil segja það fyrir mig persónulega, að haldi þessir ágætu fulltrúar Alþb. að þeim takist að skapa ótta eða flótta með slíkum vinnubrögðum, þá er það mikill misskilningur. Það gerir ekkert annað en að þjappa okkur saman í þá órjúfandi fylkingu sem Alþb. ræður ekkert við, hvorki með þessum baráttuaðferðum né neinum öðrum.



Herra forseti. Út af því, sem hér hefur komið fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. e., að einkennilega hafi verið staðið að boðun þess fundar sem haldinn var að Heiðarborg í gær, þá vil ég taka fram eftirfarandi: Oddvitar hlutaðeigandi sveitarhreppa voru beðnir að sjá um að öll heimili hlutaðeigandi hreppa væru látin vita af fundinum, til þess að fundarboðunin kæmist til þeirra sem höfðu sent okkur undirskriftaskjalið þá nokkrum dögum áður. Ég hygg að þetta sé sú besta fundarboðun sem hægt er að viðhafa. Vera má að öðrum finnist nóg að boða ekki á bæi, en auglýsa nógu stíft í sjónvarpi og útvarpi. Það má vel vera. En ég er ekki þeirrar skoðunar. Og ég vantreysti ekki heldur þessum forsvarsmönnum sveitarfélaganna að hafa gert þetta á samviskusamlegan hátt. Ég þekki ekki oddvitana að öðru en samviskusemi í sínum störfum, og ég hygg að það hafi einnig verið viðhaft í þessu máli. Það má vel vera að ég hefði átt að hafa allt annan hátt á við að afhenda hæstv. ríkisstj. þær ályktanir sem voru gerðar á fundinum í gær. Vera má að ég hefði átt að gera það í hádegisútvarpi í dag og bíða þess að hæstv. ríkisstj. hefði heyrt það fyrst í útvarpi. En mér fannst það skylda mín, strax í morgun og ég hafði möguleika á, að senda þessa ályktun beint til hvers og eins ráðh., þannig að þeim væri kunnugt um þetta mál og þeir gætu þá ráðgast við í morgun eða farið að ræða málið sín í milli, hvað gera skyldi, áður en það kæmi til annarra aðila. Þetta tvennt vildi ég að kæmi hér fram, því að ég veit, að ýmsir aðrir mundu kannske hafa haft annan hátt á og gilt þá kannske einu hvort fundarboð kæmist fyrst og fremst til hlutaðeigandi aðila.



Það hefur komið fram ósk um að umr. um 2. dagskrármálið verði frestað þar til fyrir liggur formleg afstaða ríkisstj. til óska um að láta fara fram almennar og leynilegar kosningar í sveitum sunnan Skarðsheiðar varðandi það dagskrármál. Þegar slík beiðni sem þessi kemur fram nú, þá er tvenns að gæta. Annars vegar er það, að við erum hér nú á síðustu dögum þingsins og það er eins nú og venja er að jafnaði a. m. k. þegar svo stendur á, að það er samkomulag milli ríkisstj. og stjórnarandstöðu hvenær þinglausnir fari fram. Er gert ráð fyrir að þinglausnir fari fram n. k. miðvikudag. Er því ljóst að það þarf að fara vel með þann tíma, sem við höfum til umráða, ef haldið er við þessar fyrirætlanir, til þess að það verði hægt að ræða sem best dagskrármálin. Á hinn bóginn er á það að líta, að sumir hv. þm. a. m. k. telja það mikið atriði og e. t. v. ákvörðunarástæðu fyrir afstöðu til málsins hér í hv. d. hverju ríkisstj. svarar óskum um leynilega og almenna atkvgr. Mér virðist að við þurfum að leitast við að samræma þessi tvö sjónarmið og það verði best gert með því að umr. fari nú fram, hins vegar fari 3. umr. ekki fram fyrr en afstaða ríkisstj. liggur fyrir og hefur verið tilkynnt hér í hv. d. og enn fremur að ekki fari fram atkvgr. við 2. umr. fyrr en fyrir liggur formleg afstaða ríkisstj. Vænti ég þá, ef þessi háttur er á hafður, að allir geti sæmilega við unað.



Herra forseti. Ég verð að hryggja hæstv. forseta með því, að úrskurður hans er ófullnægjandi. Það, sem óskað hefur verið eftir, er að umr. verði frestað til morguns. Hann lét að því liggja að það væri samkomulag um hað milli ríkisstj. og stjórnarandstöðu að þingi lyki á miðvikudaginn. Ég veit ekki til þess, að stjórnarandstöðuþm. sé nokkuð að vanbúnaði að þing standi fram undir næstu helgi, og veit ekki til þess að þeir hafi borið upp neinar óskir um að þinginu ljúki á miðvikudegi frekar en einhvern annan dag síðar. Ég vil leiðrétta það hér, að okkur í stjórnarandstöðu er sannarlega ekkert að vanbúnaði að ræða þetta mál út vikuna ef þörf krefur. Ég vil sem sagt biðja menn að athuga það vandlega, vegna þess að hér er farið fram á að ríkisstj. gefi svar við mikilvægu erindi sem borist hefur, hvort ekki er hægt að verða við þessum tilmælum. Hér er um að ræða lýðræðislega kröfu sem fram hefur verið sett, og menn eiga bágt með að trúa því að óreyndu að flokkar, sem mjög kenna sig við lýðræði hversdags sem helgidaga, verði ekki við slíkri kröfu. Og eins og ég hef sagt, þá er ekki hægt að átta sig á því, hvernig tillöguflutningi af hálfu andstæðinga þessa máls verði best hagað við 2. umr. málsins, öðruvísi en að svar liggi fyrir í þessu máli og því eðlilegast að umr. sé frestað.



Ég gerði ráð fyrir að engir hv. dm. væru alls kostar ánægðir með þá ákvörðun sem ég tilkynnti áðan, og það er kannske vottur þess, eins og stundum er undir slíkum kringumstæðum, að það sé sanngjörn ákvörðun. Sú ákvörðun hefur a. m. k. verið tekin og fundinum verður fram haldið.



Herra forseti. Iðnn. hefur fjallað um þetta mál og eins og kemur fram á þskj. 626 varð n. ekki sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. iðnn. mælir með samþykkt frv. eins og það liggur fyrir. Hv. þm. Stefán Jónsson hefur skilað minnihlutaáliti og mun að sjálfsögðu gera grein fyrir því. N. fékk að vísu ekki eins langan tíma og mikinn til að fjalla um þetta stóra mál og við hefðum viljað. Hins vegar hygg ég að við höfum bætt nokkuð úr því með því að halda daglega fundi og kveðja á okkar fund alla þá aðila sem ósk kom fram um að þar mættu. Þar mætti fjöldi manna og raunar allir sem óskað var eftir og áttu þess nokkurn kost. N. fékk jafnframt til meðferðar þau skjöl sem hv. iðnn. Nd. hafði aflað í þessu máli. N. lagði sérstaka áherslu á að athuga þær breytingar sem gert er ráð fyrir á gildandi lögum um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, fór yfir frv. með tilliti til þess og fjallaði sérstaklega um þá þætti sem mikilvægasta má telja í þessu sambandi, eins og t. d. arðsemi, markaðsmál, orkukaup, hollustuhætti og umhverfismál. Á fundi n. komu eftirgreindir sérfræðingar: Jón Steingrímsson frá Íslenska járnblendifélaginu hf., Garðar Ingvarsson frá viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, Jón Sigurðsson og Gamalíel Sveinsson frá Þjóðhagsstofnun, Þorvarður Elíasson frá Verslunarráði Íslands, Jóhann Már Maríusson, Gísli Júlíusson og Elías Elíasson frá Landsvirkjun, Ásmundur Ásmundsson og Elías Davíðsson frá starfshópi um auðhringa, Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri heilbrrn., Ólafur Ólafsson landlæknir, Hrafn Friðriksson og Eyjólfur Sæmundsson frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins, Eysteinn Jónsson, Árni Reynisson og Vilhjálmur Lúðvíksson frá Náttúruverndarráði. Auk mjög ítarlegrar umr. sem varð á fundi n. um öll þau mál, sem þessir sérfræðingar eru fulltrúar fyrir, skiluðu sumir þeirra allítarlegum grg. Svo er t. d. um forstöðumann Heilbrigðiseftirlits ríkisins, einnig um starfshóp um auðhringa, og fleiri mætti nefna. M. a. kom bréf frá Náttúruverndarráði sem hélt einmitt í síðustu viku fund í ráðinu um þetta málefni. Ég mun í þessari framsögu fyrst og fremst ræða þær breytingar, sem orðið hafa, og þá nokkurn veginn í þeirri röð sem við fjölluðum um þær í iðnn. og rakið er í nál. Ég geri það m. a. til þess að stytta umr. hér og fara að heilræði hv. þm. Stefáns Jónssonar við l. umr. þessa máls, að hafa ekki umr. of langar. Ég hef gert grein fyrir nefndarstörfunum og mun þá byrja með því að rekja nokkuð þær meginbreytingar sem koma fram í frv. til 1. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Í 1. gr. frv. er sú breyting, að þar er fellt niður 75% kísiljárn í lýsingu á þeirri framleiðslu sem ráðgerð er að Grundartanga. Ég sé ástæðu til að minnast á þetta, því að þetta hefur valdið nokkrum misskilningi. Haft var eftir hv. formanni iðnn. Nd., að hér væri ætlunin að heimila framleiðslu annars konar járnblendis. Þetta er misskilningur og mun hann hafa mismælt sig þar. Hér er eingöngu um það að ræða að framleiðsluleyfið er ekki háð 75% kísiljárni, heldur er það frjálsara, og raunar var strax ljóst eftir samþykkt þeirra laga, sem nú eru í gildi, að þarna var um mistök að ræða, því að það er ákaflega erfitt að binda framleiðslu á kísiljárni svo nákvæmlega við prósent og æskilegt að verksmiðjan geti haft á nokkurn sveigjanleika, en yfirleitt mun sú framleiðsla vera á bilinu frá 45%–90%. Í 3. gr. frv. er sú breyting helst, að í 6. lið er gert ráð fyrir að félaginu verði veitt lán að fjárhæð allt að 24.2 millj. n. kr., eða réttara sagt: ríkisstj. er heimilað að veita félaginu lán að upphæð allt að 24.2 millj. n. kr. eða leggja fram sömu fjárhæð til aukningar á hlutafé þess. Hér er raunar um það að ræða að stofnkostnaður verksmiðjunnar hefur aukist nokkuð á því tímabili sem liðið er frá því að lög um járnblendiverksmiðju voru samþ. og því eðlilegt að auka hlutafé þannig að það yrði viðunandi hundraðshluti af stofnkostnaði. Hins vegar var valin sú leið að heimila ríkissjóði og þar með hluthöfum að fara annaðhvort þá leið að auka hlutafé eða veita „víkjandi“ lán, sem stundum er svo nefnt, til þess að ná þessu eðlilega hlutfalli. Í 6. gr. frv. er viðbót, síðasta mgr., þar sem ríkisstj. er heimilað að semja við samstarfsaðila sinn í hlutafélaginu um gagnkvæmar skuldbindingar til að tryggja félaginu fjármagn til að ljúka byggingu á verksmiðju með tveimur 30–45 mw. bræðsluofnum fyrir kísiljárn o. s. frv. Hér er raunar um það að ræða að ríkisstj. er heimilað að ganga til samninga við hinn hluthafann um að skuldbinda sig til þess að ljúka við byggingu þessarar verksmiðju. Þetta ákvæði er til komið að ósk Norræna fjárfestingarbankans, sem eftir ítarlega athugun á arðsemi þessa fyrirtækis hvarf frá þeirri kröfu sinni að óska eftir ríkisábyrgð, en lagði þá jafnframt áherslu á að fá nokkra tryggingu fyrir því að byggingu verksmiðjunnar yrði lokið. Hluthafar fá aðgang að lánsfé því, sem hér er um að ræða, 200 millj. n. kr., áður en verksmiðjan er orðin veðhæf, og taldi Fjárfestingarbankinn því nauðsynlegt að fá slíka tryggingu. Ég held að varla verði um það deilt, að þetta er eðlileg ósk frá lánveitanda. Aðrar breytingar sé ég varla ástæðu til að nefna. Hér eru ýmsar orðalagsbreytingar á frv. M. a. er að sjálfsögðu fellt út nafn fyrra hluthafa, Union Carbide, einnig verða breytingar á tvísköttunarákvæðum, þar sem tvísköttunarsamningur er við Noreg, og raunar einnig nú genginn í gildi tvísköttunarsamningur við Bandaríkin. Ég vil þó geta þess, að í 9. gr. er bætt við mgr. sem kveður upp úr með það, að rafmagn til rekstrar verksmiðjunnar skal undanþegið söluskatti og öðrum gjöldum í sambandi við sölu eða notkun raforku. Í raun tel ég að þessu ákvæði sé fullnægt í því ákvæði 7. gr., að verksmiðjan skuli njóta sömu kjara og annar rekstur hér í landi með hliðstæðu rekstrarformi. En slíkur rekstur er fyrst og fremst rekstur eins og Áburðarverksmiðja ríkisins, Sementsverksmiðjan og önnur stærri fyrirtæki sem nota verulega orku. Ég tel að með þessu ákvæði hafi nægilega vel verið fyrir þessu séð og sömuleiðis með öðrum ákvæðum 7. gr., þar sem er ítarlega tekið fram að þessu fyrirtæki skuli ekki íþyngt með álögum umfram það sem sambærilegir aðilar búa við í þessu landi. Ég sé ekki ástæðu til að fara að tína hér fram aðrar smærri breytingar á þessu frv. og læt þetta nægja um þennan þáttinn. Stofnkostnaður hefur hækkað nokkuð frá því í nóv. 1974, þegar hann var talinn 13 millj. ísl. kr., þar til í nóv. 1976, að hann er nú talinn 15.4 millj. ísl. kr. Hygg ég að það sé óumdeilanlegt, að þessi hækkun er ekki meiri en telja verður eðlilegt með tilliti til verðhækkana sem orðið hafa hér og erlendis. Til viðbótar þessum upphæðum í báðum tilfellum kemur greiðsla fyrir tækniþekkingu, vextir á byggingartíma og rekstrarfé á byggingartíma, þannig að kostnaður er nú talinn samtals 18.4 milljarðar ísl. kr. Gert er ráð fyrir að fyrri ofn verksmiðjunnar verði tekinn í notkun í upphafi ársins 1979, en sökum þess að afgreiðsla þessa máls hefur nokkuð dregist nú í vetur mun talið líklegt að einhver dráttur geti orðið á þessu, þannig að fyrri ofn verði vart tekinn í notkun fyrr en undir vor 1979. Gert er ráð fyrir að annar ofn verksmiðjunnar verði tekinn í notkun einu og hálfu ári síðar. Þarna er nokkru lengri tími á milli en ráð var fyrir gert í fyrri samningi við Union Carbide. Er það svo að tillögu hins norska hluthafa, sem telur að slík þróun þessarar framleiðslu hér falli betur að markaðsþróun í Evrópu á þeim árum sem fram undan eru. Iðnn. hefur fjallað allítarlega um arðsemi þessarar verksmiðju og, eins og ég hef áður getið, kvatt á sinn fund fulltrúa Þjóðhagsstofnunar. Einnig mætti á fundi n. Þorvarður Elíasson frá Verslunarráði Íslands, en hann mætti bar fyrst og fremst sem eins konar áheyrnaraðili. Hann hafði verið beðinn um álit og óskaði eftir því að mega kynnast málinu betur með því að mæta á fundi þar sem þessi mál yrðu rædd. En það er rétt að láta það koma hér fram, að hann hefur ekki treyst sér til að láta í té umsögn um arðsemina. Jafnframt var ítarlega fjallað um arðsemi við fulltrúa starfshóps um auðhringa. Í þessu sambandi vil ég fyrst og fremst vísa til minnisgreinar Þjóðhagsstofnunar sem afhent var iðnn. Nd. 19. febr. 1977. Umsögn þessi er allítarleg og mun ég aðeins drepa á örfá atriði. Hvað eftir annað kemur fram í þessari umsögn að arðsemin nú er byggð á töluvert traustari grunni en var áður þegar lög um járnblendiverksmiðju voru samþ. hér á hinu háa Alþ. Bæði er það, að nú eru ýmsar grundvallarstærðir betur þekktar, eins og t. d. stofnkostnaður, þar sem fyrir liggur tilboð í ýmsa þætti stofnkostnaðar. Einnig er hráefnisverð betur þekkt þar sem það er byggt á samningum sem nú eru í gildi og sumum til langs tíma um hráefnisafhendingu til verksmiðja Elkem-Spigerverkets í Noregi. Fleira er þess eðlis, að það liggur betur fyrir. Ýmsar rekstrartölur t. d. eru teknar beint úr rekstrarreikningum sambærilegra verksmiðja í Noregi. Loks er skylt að nefna að nú liggur einnig fyrir áætlun um lánsfjáröflun og raunar vissa um öflun verulegs hluta þess lánsfjár sem nauðsynlegt er til verksmiðjunnar, svo sem ég mun nefna síðar. Í þessari umsögn kemur einnig fram að markaður fyrir kísiljárn hefur verið mjög vandlega skoðaður og vandlegar en áður var. Er í því sambandi sérstaklega vísað til ítarlegrar athugunar Norræna fjárfestingarbankans sem hafði málið lengi til meðferðar og fjallaði mjög ítarlega um það og, eins og ég hef áður sagt, hvarf frá fyrri kröfu sinni um ríkisábyrgð. Þess er einnig getið í þessari umsögn, að þær tölur, sem lagðar eru til grundvallar um markaðshorfur og sérstaklega söluverð, eru byggðar á áliti sænska Järnkontoret, sem munu vera samtök sænskra járnframleiðenda, og raunar segir í þessari álitsgerð, með leyfi forseta: „Þótt þessar verðforsendur og forsendur um markaðsverðhækkun, sem glöggt má sjá í meðfylgjandi línuriti, kunni að virðast bjartsýnar er þess að geta, að álits um verðforsendur þessar hefur m. a. verið leitað hjá sænska Järnkontoret sem telur þær forsendur fremur varkárar.“ Um söluverð hefur að sjálfsögðu mikið verið rætt, enda er það ein meginforsenda allra arðsemisútreikninga. Söluverð á kísiljárni hefur sveiflast mjög undanfarin ár samfara verulegum breytingum á járnmarkaði. Það steig mjög ört á árunum 1973–1974 og náði þá algerum toppi eða tæpum 3600 n. kr. hvert tonn, hefur síðan með nokkrum sveiflum farið niður á við og orðið lægst seint á árinu 1975 og síðan um mitt árið 1976, en er nú að nýju á uppleið. Þessar sveiflur eru, eins og ég sagði, nokkuð samfara verulegum breytingum á járnmarkaðnum og járnframleiðslu, m. a. þeirri breytingu, að ýmis lönd utan Evrópu hafa í vaxandi mæli rutt sér inn á þennan markað, t. d. japanir mjög verulega. Einnig hafa ýmis þróunarlönd hafið framleiðslu á járni. Sum lönd, olíuframleiðendur, hafa verulegt fjármagn og jafnvel orku. Sumt af þessari framleiðslu hefur verið sett inn á Evrópumarkað á undirverði vegna söluerfiðleika þessara verksmiðja, þar sem þróun járnmarkaðar heima fyrir í viðkomandi löndum hefur hvergi nærri þróast eins ört og framleiðslugeta þar, og hefur þetta fyrst og fremst valdið sveiflum. Af þessum ástæðum hefur Efnahagsbandalagið nú síðustu árin verið með í athugun sérstakar aðgerðir til þess að koma betra jafnvægi á þennan markað. Að dómi þeirra, sem best þekkja, bendir allt til að þetta muni takast, þótt skylt sé að taka fram að þetta hefur gengið töluvert hægar en ráð var fyrir gert í upphafi. Engan hef ég heyrt halda því fram, að um offramleiðslu járns verði að ræða um langa framtíð, og engan hef ég raunar heyrt halda því fram, að verð á járni muni ekki hækka eins og verð á öðrum nauðsynjum í þessum heimi okkar. Sýnist mér satt að segja nokkuð undarlegt að byggja arðsemisútreikninga á lægstu tölu sem finnst á undanförnum síðustu mánuðum og árum, eða um mitt ár 1976, þ. e. a. s. 2800 n. kr. tonnið. Ég vil taka það fram, að ef þetta söluverð á kísiljárni helst er arðsemi þessarar verksmiðju ákaflega léleg og væri verksmiðjan þá vonlaus að mínu mati og hygg ég allra sem á þessar tölur líta. Ég held hins vegar að það verði að treysta þeim mjög ábyrgu aðilum sem þetta hafa skoðað og ég hef hér nefnt, aðilum eins og samtölum sænskra járnframleiðenda og Norræna fjárfestingarbankanum. Norræni fjárfestingarbankinn er að sjálfsögðu engin góðgerðarstofnun og hefur lagt mjög mikla vinnu í að skoða þróun þessara mála. Hann hefur að sjálfsögðu aðgang að öllum þeim upplýsingum sem fyrir liggja, langtum fleiri en hér hafa verið dregnar fram að sjálfsögðu, og hefur komist að þessari mikilvægu niðurstöðu sem ég hef lagt áherslu á hér, að ekki væri þörf ríkisábyrgðar fyrir láni frá bankanum. Mælir það eitt að mínu mati mjög sterklega með álitlegri arðsemi þessarar verksmiðju á næstu árum. En það er rétt, að öllum slíkum rekstri fylgir einhver áhætta. Hjá því verður aldrei komist. Spurningin er hins vegar: Hve stór er þessi áhætta, eru menn reiðubúnir að taka hana eða ekki? Niðurstaða meiri hl. iðnn. er tvímælalaust sú, að áhættan sé það lítil, að óhætt muni að taka þessa áhættu, og þannig sé um hnútana búið, að ekki sé líklegt að þar bregði mjög út af. Ég vil í sambandi við þessi síðustu orð sérstaklega geta þess, að til meiri tryggingar fyrir afkomu verksmiðjunnar var gengið til samninga við norska hluthafann Elkem-Spigerverket um nokkra tryggingu á sölu á framleiðslu verksmiðjunnar. Samið er um það í fyrsta lagi, að samdráttur í sölu frá þessari verksmiðju verði aldrei meiri en frá þeim verksmiðjum sem það fyrirtæki á sjálft. Í þessu felst að sjálfsögðu veruleg trygging. Í öðru lagi er samið um það, að salan fari fram í gegnum þau samtök sem norskir framleiðendur á járnblendi eða kísiljárni hafa með sér og nefnt hefur verið í daglegu tali Fesil. Það eru ákaflega sterk samtök og með mjög góðan aðgang að járnblendi- og kísiljárnmörkuðum um heim allan. Þau hafa sýnt það hvað eftir annað á undanförnum árum í þessum sveiflum, að þeim hefur tekist mjög vel að koma framleiðslu þessara verksmiðja á markað. F. t. v. talar það einna skýrustu máli í þessu sambandi, að aldrei, jafnvel í þessum verulegu sveiflum sem hafa verið upp á síðkastið, hefur ekki orðið meiri samdráttur í verksmiðjum Elkem-Spigerverkets en svo, að þær hafa verið reknar á 75% afköstum minnst. Nokkrar birgðir hafa að sjálfsögðu stundum safnast, sem von er, en á þær hefur þó ávallt gengið þegar verð hefur farið hækkandi og eftirspurn hefur aukist, og svo er t. d. mjög ört nú. Einnig er samið um ákveðna lágmarkssölu frá verksmiðjunni fyrstu árin til frekari tryggingar afkomu hennar á erfiðustu tímunum. Ég gat þess áðan að fjármögnun til þessara framkvæmda er nú stórum traustari en var áður. Samið hefur verið um verulegan hluta af því lánsfé sem nauðsynlegt er. Kemur þetta fram í grg. með frv. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir hlutafé sem verði 127 millj. n. kr., í öðru lagi hluthafalánum sem nema 44 millj. n. kr. og ég hef nefnt hér áður, þar sem í raun og veru er um aukningu hlutafjár að ræða vegna meiri stofnkostnaðar. Þá er þegar tryggt stofnlán hjá Norræna fjárfestingarbankanum til langs tíma að upphæð 200 millj. n. kr. Samið er að hluta um lán frá framleiðendum hinna ýmsu tækja sem munu verða um 120 millj. n. kr. Og að lokum er gert ráð fyrir rekstrarláni, 30 millj. n. kr., sem ekki mun enn vera tryggt, en þar er að sjálfsögðu um mjög lítinn hluta af lánsfjárþörfinni að ræða. Forseti: Má ég vekja athygli hv. þm. á því, að ætlunin er að fresta fundi núna kl. 4, ef hann gæti fundið heppileg kaflaskil á sinni ræðu. Ég skal gera það. Ég skal þá ljúka þessu með arðsemina með því að geta þess, að n. hefur einnig haft til athugunar innstreymi og útstreymi ríkissjóðs við lántöku til að standa straum af hlutafjárframlagi til Íslenska járnblendifélagsins hf. Þar kemur fram, miðað við ákveðnar forsendur um lántöku, 15 ára lán, til þess að standa straum af hlutafjárloforði, að um útstreymi, mun verða að ræða fram til ársins 1985, en síðan innstreymi, þ. e. a. s. um verður að ræða greiðslur úr ríkissjóði til þess að standa undir lántöku vegna hlutafjárframlags ríkissjóðs fram til ársins 1985, en snýst síðan mjög ört við. Ég hef aðeins borið þetta undir menn sem vel þekkja þessi mál, og vil ég segja það hér, að ég hef raunar engan fundið sem telur óeðlilegt að um einhverjar greiðslur frá ríkissjóði verði að ræða á fyrstu 4–5 rekstrarárum þessa fyrirtæks, - greiðslur til þess að standa straum af því hlutafé sem ríkissjóður á að leggja í fyrirtækið. Ég hygg að það sé heldur óvenjulegt að unnt sé að fjármagna slíkt fyrirtæki með lánum til að standa straum af hlutafjárframlagi án þess að um nokkrar greiðslur frá hluthöfum verði að ræða. Það mikilvægasta er að sjálfsögðu það, að þetta snýst algerlega við eftir um það bil 5 ára rekstur fyrirtækisins. Eykst þá innstreymið hröðum skrefum, eins og taflan, sem fylgir hér með, sýnir, og ég ætla ekki að fara að lesa hér. Ég held, með tilliti til þess sem hæstv. forseti sagði áðan, að það sé rétt að ég geri nú hlé á ræðu minni. Eins og ég sagði áðan, ætla ég að leitast við að hafa þetta ekki of langt mál, en mun þó að sjálfsögðu ræða um raforku og hollustuhætti við framhald þesarar umr. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði rætt nokkuð um arðsemi, sölusamning og fjármögnun þegar hlé var gert á fundi. Ég hef aðallega drepið á meginniðurstöður í þessu, en ekki talið rétt að lengja tímann að þessu sinni með því að lesa upp arðsemisútreikninga sem slíka, en get að sjálfsögðu gert það síðar ef tilefni gefst til. En ég lagði áherslu á þessa meginniðurstöðu Þjóðhagsstofnunar með tilvitnun í ítarlega athugun, sem farið hefur fram á þessu máli, að arðsemisútlit væri gott. Ég kem þá að raforkusölunni sem hefur verið mikið rædd og er að sjálfsögðu ein meginundirstaða þessarar verksmiðju. Fullyrt hefur verið, að ráðgert væri að selja raforku frá Sigöldu töluvert undir kostnaðarverði. Um er að ræða sölu annars vegar á forgangsorku, sem er um 244 gwst. á ári, og hins vegar afgangsorku, sem er sama magn, en hvort tveggja hefur nokkurn sveigjanleika. Sérstaklega er afgangsorkan að sjálfsögðu frá hendi Orkustofnunar tryggð að um það bil 65% samkv. áætlun Landsvirkjunar. Er það þannig skýrt í samningnum, að 20 ára tímabil, samningstímabilið, er hún 80% tryggð, á hverju fjögurra ára tímabili 60%, á hverju einstöku ári 50%, en að meðaltali er talið að þessi afgangsorka sé þannig 65% tryggð. Raforkuverðið annars vegar á forgangsorkunni og hins vegar á afgangsorkunni er ákveðið í raforkusamningi sem gerður er á milli Landsvirkjunar og Járnblendifélagsins. Verðið á forgangsorkunni verður um 2.02 kr. hver kwst. Í bréfi frá Orkustofnun til iðnn. Nd. er frá þeirri niðurstöðu skýrt, að þetta verð muni verða nokkurn veginn í samræmi við það verð á forgangsorku sem nú gildir frá Landsvirkjun til almenningsveitna sem af Landsvirkjun kaupa, enda er þá miðað við sömu spennu og tekið tillit til nýtingartíma. Í raun og veru er meginmunurinn á þeim samningi, sem gerður hefur verið á forgangsorku, og þeim taxta, sem gildir til almenningsrafveitna, að verð á forgangsorku er samningsbundið í n. kr. og jafnframt á það að hækka í samræmi við hækkun sem fram undan er á raforkuverði í Noregi og endurskoða skal á 5 ára tímabili. Með þessum samningi varð raforkuverð fyrir síðustu áramót til Járnblendiverksmiðjunnar nokkru hærra eða um 6–7% hærra en raforkuverð til almenningsveitna á Landsvirkjunarsvæðinu, miðað við þessa spennu og nýtingartíma eins og ég hef áður sagt. En hækkun varð á raforkuverði frá Landsvirkjun 1. jan. s. 1. Eftir að sá verðtaxti hefur tekið gildi rær þetta raforkuverð til Járnblendiverksmiðjunnar um það bil 95% raforkuverðs til almenningsveitna. Um þetta mætti flytja alllangt mál, en ég mun ekki gera það hér. Fyrir liggja í skjölum n. bæði álit Orkustofnunar og einnig álit eða umsögn Landsvirkjunar um það sem ég hef nú sagt, og læt ég nægja að vísa til þess. Allmikið hefur verið rætt um afgargsorkuna og því haldið fram, að ekki væri bar um raunverulega afgangsorku að ræða. Kemur þetta einnig fram í bréfi Orkustofnunar, þar sem Orkustofnun telur afhendingarskyldu Landsvirkjunar nokkuð stífa. Um þetta má að sjálfsögðu deila. En fram hefur komið hjá fulltrúum Landsvirkjunar sem mættu á fundum iðnn., að mjög mikil afgangsorka er í kerfi Landsvirkjunar og töluvert af orku umfram það, sem hér um ræðir, sem unnt er að afgreiða með svipaðri tryggingu og járnblendiverksmiðjunni er lofað. Til viðbótar þessu er að sjálfsögðu í kerfi Landsvirkjunar ákaflega mikið af afgangsorku sem gæti ekki náð þessum tryggingarskilyrðum. Athyglisvert er að Landsvirkjun hefur einmitt nú um síðustu áramót hafið að bjóða almenningsrafveitum afgangsorku á 47.5 kr. kwst. miðað við 220 þús. volta afhendingu. En verðið til járnblendiverksmiðjunnar er 51 eyrir kwst. Þannig er það verð, sem boðið er nú, nokkru lægra. Hins vegar er skylt að taka fram að ekki hafa verið gerðir samningar við almenningsveitur um sölu eða kaup á afgangsorku og ekki gengið frá þeim skilmálum sem þurfa að gilda um slíka afhendingu. Mér sýnist því að af öllum þeim gögnum, sem fyrir liggja, sé ljóst að raforkuverð til járnblendiverksmiðjunnar er fyllilega sambærilegt við það sem er nú á hinum almenna markaði sem Landsvirkjun þjónar. Ég fæ ekki séð að um þetta verði deilt. En eins og ég sagði, um þetta má flytja langtum ítarlegra mál og má sannarlega lesa úr bréfum bæði frá Orkustofnun og Landsvirkjun þessu til staðfestingar. Ég mun ekki gera það nú, en get gert það ef umr. gefa tilefni til. Mestur tími n. fór að öllum líkindum í umr. um hollustuhætti og umhverfismál. Mættu þar, eins og ég rakti í upphafi þessarar ræðu, fulltrúar frá heilbrrn., landlæknir, forstöðumaður og starfsmaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins og fulltrúar Náttúruverndarráðs. Áður en ég kem að efnisatriðum þess máls þykir mér nauðsynlegt að gera í örfáum orðum grein fyrir þeim lögum og reglum sem gilda um útgáfu starfsleyfis, en það kemur greinilega fram í heilbrigðisreglugerð frá 1972 sem sett er með tilvísun til 1. nr. 12, 1969. Einnig má vísa í reglugerð um náttúruvernd og lög um náttúruvernd og raunar fleira. Ljóst er að það er heilbrrh. sem gefur út starfsleyfi, en honum til ráðuneytis um það eru landlæknir og Heilbrigðiseftirlit ríkisins. Þessir aðilar, þ. e. a. s. landlæknir og Heilbrigðiseftirlit ríkisins, eru ráðgefandi aðilar sem gera till. til ráðh. um starfsleyfi eða setja fram till. um þær kröfur sem gera verður til viðkomandi atvinnurekstrar. Því miður eigum við íslendingar mjög langt í land með að hafa sett reglur fyrir hinar ýmsu atvinnugreinar í þessu landi sem ýmsum erfiðleikum valda í sambandi við hollustuhætti og heilbrigðismál. Þetta eru oft viðkvæm mál, oft ákaflega kostnaðarsöm mál fyrir viðkomandi atvinnuveg, og verður ráðh. þar að sjálfsögðu að gæta þess að stilla kröfum nokkuð í hóf, þannig að ekki valdi meira tjóni en að er stefnt að koma í veg fyrir. Það starfsleyfi, sem var gefið út 5. apríl s. 1., er mjög ítarlegt. Það er fyrsta starfsleyfi fyrir slíkan rekstur hér á landi og mun vera langtum ítarlegra en almenn venja er, t. d. í nágrannalöndum okkar. Við það er að sjálfsögðu ekkert að athuga, heldur ber að fagna hví, að hið fyrsta starfsleyfi skuli svo vandlega úr garði gert. Ég verð að segja það, að á tveimur löngum fundum n. um þetta atriði voru umr. að verulegu leyti í raun og veru um þá starfsmeðferð, hinn lagalega ramma og reglugerðarramma, sem þetta hvílir á, og má segja að þær hafi þannig að nokkru farið út fyrir starfssvið iðnn. og þá athugun sem hún var að gera á því frv. sem hér er til umr. Ljóst þykir mér að þarna eru starfshættir í mótun og menn ekki á eitt sáttir um það, hvernig beri að haga starfsaðferðum í slíkum tilfellum. Heilbrrn. tekur mjög ákveðið þá afstöðu, að starfsleyfið sé á ábyrgð ráðh., en þeir aðilar aðrir, sem undir það rn. heyra, eins og landlæknir og Heilbrigðiseftirlit ríkisins, séu ráðgefandi. Þetta hygg ég að sé tvímælalaust og óumdeilanlegt. Hins vegar er sú spurning vitanlega ávallt fyrir hendi, hve náið samstarf á að hafa við slíka aðila á meðan starfsleyfið er í mótun í höndum heilbrrn. Einnig var vakin athygli á því, að vafasamt getur raunar talist að setja þessa aðila, landlækni og Heilbrigðiseftirlit ríkisins, í þá aðstöðu að þeir beinlínis ákveði ýmis endanleg ákvæði starfsleyfis. Þeir eru þá kannske orðnir ábyrgir umfram það sem lög gera ráð fyrir. Þeirra verksvið er að gera till. á þessu sviði - og ekki síst og mjög mikilvægt: að fylgjast með því að því starfsleyfi sé hlýtt sem út hefur verið gefið. Ég læt þennan inngang nægja um mjög miklar og langar umr. um þessi atriði þar sem ákaflega margt var tíundað sem eins og ég sagði í upphafi, fyrst og fremst hendir til þess að starfsemin er í mótun. Ég tel að þær umr. hafi verið gagnlegar, þótt þær hafi, eins og ég sagði áðan, farið töluvert út fyrir hinn eiginlega ramma sem iðnn. að sjálfsögðu hafði með því frv. sem nú er um fjallað. Heilbrigðiseftirlit ríkisins gaf út umsögn um starfsleyfi 10. jan. s. l. Það er mikil bók upp á 150 síður, og ég vil að gefnu tilefni taka það fram, að hún er ekki lengur það trúnaðarplagg sem nokkuð var um rætt í Nd. un reyndar hafa verið losað um þann trúnað þar strax og raunar á misskilningi byggð. Þetta er hins vegar vinnuritgerð, vinnuplagg, sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur látið rn. sínu í té, og í hví eru fjölmargir hættir sem ekki varða beint það starfsleyfi sem hér er til umr. En í þessari ritgerð eru einnig till. Heilbrigðiseftirlitsins að starfsleyfi sem eru upp á 19 síður. Þessar till. voru þegar teknar til meðferðar í heilbrrn. og um þær fjallað ásamt landlækni sem er, eins og ég hef áður sagt einnig ráðgefandi við heilbrrn. um þessi mál og starfar í nánum tengslum við Heilbrigðiseftirlit ríkisins. Ég ætla ekki að fara að tíunda hér þær umr. sem fram fóru. Ljóst varð af þessum umr., að fjölmörgu var breytt frá till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Hins vegar sýndist mér sannast að segja að mjög mikið af því væru hrein smáatriði og ákaflega mikið væri nánast lögfræðilegar ákvarðanir sem lögfræðingar heilbrrn. hefðu tekið breytingar sem þeir töldu nauðsynlegar með tilliti til þess sem segir í reglugerðum um slík starfsleyfi. M. a. hafði ýmislegt verið strikað út sem er skýrt fram tekið í reglugerðum og ekki sýndist ástæða til að endurtaka í endanlegu starfsleyfi. Þá voru tekin út úr ýmis atriði sem í till. Heilbrigðiseftirlitsins voru þess eðlis, að Heilbrigðiseftirlitinu sjálfu var gert að samþykkja ýmsar ráðstafanir um úrbætur í járnblendiverksmiðjunni. Skýrði ráðuneytisstjóri heilbrrn. svo frá, að rn. teldi skakkt að Heilbrigðiseftirlitinu væri gert að samþykkja slíkar endurbætur því með því móti væri Heilbrigðiseftirlitið vissulega að sumu leyti orðið ábyrgt fyrir þessum ráðstöfunum og ekki þar með hlutlaust þegar þær skal meta síðar. Þetta sýnist mér á miklum rökum reist. Ég held að Heilbrigðiseftirlitið verði að vera óháð og megi ekki bindast á einhvern máta með fyrir fram gefnu samþykki við ákveðnar endurbætur eða ráðstafanir sem kann að þurfa að gera. Það á að vera frjálst til þess að gagnrýna þá niðurstöðu eða þann árangur sem fæst með hinum ýmsu ráðstöfunum, hverjar sem þær kunna svo að verða. Ég nefni þetta sem dæmi um þá ýmsu þætti sem þarna bar á góma og ég tel ekki varða efnisatriði þess máls sem er hér til umr. Hins vegar vil ég endurtaka það, að mér sýnist eftir þessar umr, að þarna eigi nokkuð í land að starfshættir mótist eins og vera ber. Hins vegar er þetta ung stofnun, sem þarna er um að ræða, Heilbrigðiseftirlit ríkisins, og þar er unnið af miklum krafti og miklum dugnaði, sem ég veit að við allir fögnum, og enginn vafi að þessi mál skýrast smám saman. Svipaður vandi kom í ljós gagnvart Náttúruverndarráði. Þar vaknar sú spurning: Hvenær á Náttúruverndarráð að vera kvatt til í sambandi við framkvæmd hinna ýmsu atriða starfsleyfis? Rn. hefur tekið þá afstöðu, að það sé fyrst og fremst Heilbrigðiseftirlit ríkisins og landlæknir sem eigi að fjalla um slík mál fyrir hönd rn. Aftur á móti var á því vakin athygli, að þessar stofnanir hafa í mörgum tilfellum og ber í mörgum tilfellum að hafa samráð við Náttúruverndarráð áður en álit er gefið. Taldi rn. að með því móti væri tryggt það samband á milli heilbrigðisyfirvalda og Náttúruverndarráðs sem öllum ber raunar saman um að er nauðsynlegt. Einnig þarna hygg ég þó að nokkuð sé í land með það að eðlilegt samstarf og samband sé á komið. Og ég vil taka það fram fyrir mitt leyti, að ég tel sjálfsagt að Náttúruverndarráði sé í öllum þeim tilfellum, sem það kann að óska, gefið tækifæri til að fylgjast með framgangi þessara mála og koma till., sem það kann að óska, á framfæri. Þetta tel ég að eigi að vera grundvallarstefna í slíkum málum, og raunar hef ég enga ástæðu til að ætla annað en þessu verði framfylgt. Sérstaklega þótti mér mikilvægt að fá í þessu sambandi fram mjög ákveðna yfirlýsingu forstöðumanns Heilbrigðiseftirlits ríkisins, sem lýsti því yfir að hans stofnun mundi ávallt gæta þess að hafa sem nánast samband við Náttúruverndarráð um öll slík mál, og var þessi skoðun fullkomlega studd af ráðuneytisstjóra og öðrum sem þarna voru staddir. Ég læt þetta nægja almennt um þessa starfshætti sem að mínu mati hafa kannske vakið upp nokkurn misskilning á sumum þessum sviðum. Ég held að menn geri sér ekki grein fyrir því, hvernig Heilbrigðiseftirlit ríkisins, landlæknir og Náttúruverndarráð falla inn í þá heild sem hér er til umr. Þetta eru sem sagt ráðgefandi aðilar, sem ráðh. heilbrigðismála hefur sér til aðstoðar, og svo ég endurtaki það: starfshættir eða samband þeirra á milli er á mörgum sviðum í mótun. Í þessum umr. komu fram ábendingar um fjölmörg atriði í starfsleyfinu, sem út var gefið 5. apríl s. l., sem breytt hefur verið frá fyrstu till. Þó er það kannske nokkur vísbending um það, að starfsleyfið er ekki mjög frábrugðið upphaflegum till., að það er út af fyrir sig 17 vélritaðar síður, en till. voru 19 síður, og ber þar satt að segja ekki mjög mikið á milli. En til að gera langt mál sem styst ætla ég að vísa til skriflegrar umsagnar sem forstöðumaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins lét n. í té á síðara fundi hennar. Ég mun þó ekki lesa þetta álit í heild sinni. Þar er rakinn allur gangur þessa máls og kemur m. a. fram, að allmargir fundir áttu sér stað með forstöðumönnum og starfsmönnum Heilbrigðiseftirlitsins, landlækni og einnig að sjálfsögðu á vegum rn. og með ráðuneytismönnum. Einnig var fundur með heilbrrh. Sýnist mér að þannig hafi verið allítarlega rætt á vegum þessara aðila um þær breytingar sem heilbrrn. vildi gera á starfsleyfi. Hitt er svo jafnframt ljóst, að endanlegt starfsleyfi virðist ekki hafa verið borið undir Heilbrigðiseftirlitið. En ráðuneytisstjórinn telur að öllum hugmyndum rn. um endanlegt starfsleyfi hafi þegar verið komið á framfæri og hafi þegar verið ræddar við starfsmenn Heilbrigðiseftirlitsins á þessum fundum sem haldnir voru áður. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa örfáar mgr. úr þessu yfirliti frá forstöðumanni Heilbrigðiseftirlitsins. Hann segir m. a., með leyfi forseta: „Á fyrrnefndum fundum Heilbrigðiseftirlits ríkisins með heilbrrh., ráðuneytisstjóra og landlækni gerðu aðilar grein fyrir afstöðu sinni til till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins og fyrstu draga að starfsleyfi frá rn. Varð strax ljóst að full samstaða yrði um langflestar megintillögur Heilbrigðiseftirlits ríkisins að starfsleyfinu af hálfu heilbrrh., heilbrrn. og landlæknis. Enn fremur gat Heilbrigðiseftirlit ríkisins fyrir sitt leyti fallist á að starfsleyfi gilti fyrir tvo ofna að uppfylltum skilyrðum um að síðari ofninn yrði tekinn í notkun innan 20 mánaða frá því að fyrri ofninn var tekinn í notkun.“ Mikilvægustu atriði þessarar mgr. eru að sjálfsögðu þau, að þarna varð full samstaða um langflestar megintillögur Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Einnig eru hér dregin saman í lokin nokkur atriði sem forstöðumaður Heilbrigðiseftirlitsins vildi sérstaklega vekja athygli á. Þar segir, með leyfi forseta: „Á þessum vettvangi verður ekki gerður samanburður á einstökum tillögum Heilbrigðiseftirlits ríkisins og ákvæðum í starfsleyfi heilbr.- og trmrh. Það verður eftirlátið öðrum, enda er umsögn stofnunarinnar endanleg fagleg umsögn, ef undan er skilinn fjöldi ofna úr einum í tvo og tímalengd rekstrar án fullkominnar hreinsunar útblásturslofts, sem lengd hafði verið úr einni klst. í þrjár, sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins gat fyrir sitt leyti fallist á. Ekki verður samt hjá því komist að drepa á nokkur atriði í starfsleyfinu, sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins telur vera mikilvæg og betur hefðu mátt fara, en það eru eftirfarandi atriði: a) Nokkur ákvæði í starfsleyfinu eru þannig upp sett og orðuð að merking viðkomandi skilyrðis virðist óljósari heldur en æskilegt er að áliti Heilbrigðiseftirlits ríkisins og draga í sumum tilvikum úr viðkomandi ákvæði. b) Styrkleikamörk eða hættumörk fyrir kristallað kísildíoxíð, kvarts, dímit, kristobalít og arsenvetni eru sett hærri heldur en Heilbrigðiseftirlit ríkisins getur fallist á. c) Taka mætti meira tillit til verksviðs Náttúruverndarráðs en gert er í starfsleyfinu. d) Of lítið er gert úr starfshæfni Heilbrigðiseftirlits ríkisins og of mikið lagt á vald heilbrrh., heilbrrn. og landlæknis þegar um er að ræða ákvarðanir, t. d. í bilanatilfellum, og gæti það að áliti Heilbrigðiseftirlits ríkisins tafið nauðsynlegar aðgerðir.“ Þetta eru sem sagt þau fjögur atriði sem forstöðumaður Heilbrigðiseftirlitsins dregur sérstaklega fram. Um tvö þau síðast töldu, þ. e. a. s. tillit til verksviðs Náttúruverndarráðs og starfshæfni Heilbrigðiseftirlits ríkisins og valds þess til þess að ákveða um lagfæringar, hef ég þegar rætt. Ég tel fyrir mitt leyti og hef lagt á það áherslu, að Náttúruverndarráð beri að kveðja til í öllum tilfellum, og mætti það vera skýrara í starfsleyfinu, þótt ég hafi ríka ástæðu til að ætla að það muni verða gert eftir þær yfirlýsingar sem gefnar voru á fundinum. Einnig hef ég rakið um síðasta atriðið, að þarna telur rn. varhugavert beinlínis að Heilbrigðiseftirlitið kunni að bindast í sambandi við ákvarðanir um endurbætur. Í raun og veru sýnist mér það atriði, sem langsamlega umdeildast er, vera styrkleikamörk eða hættumörk fyrir kristallað kísildíoxíð, enda er það það efnisatriði sem forstöðumaður Heilbrigðiseftirlitsins dregur eitt fram í lokaatriðum síns samanburðar. Um þetta urðu miklar umr. að sjálfsögðu, og kom í ljós að í flestöllum löndum í kringum okkur eru þessi mál í mjög ítarlegri athugun. Þar eru þessi mörk nokkuð breytileg, allt frá því sem er í Noregi, þar sem gert er ráð fyrir 3.5 mg. í m3 til 5 mg í m3 slíks ryks, og til þess, sem svíar munu nú vera með í athugun, að setja þessi mörk við 2 mg í m3 lofts í verksmiðjum. Hins vegar var upplýst að svíar hafa ekki enn staðfest slík mörk og munu þau vera þar enn í athugun. Einnig upplýsti ráðuneytisstjóri heilbrrn., sem eins og menn kannast við er læknislærður maður, og einnig upplýsti landlæknir að þeir hafa átt ítarlegar viðræður við landlækna bæði í Noregi og Svíþjóð um þessi atriði. Þeir hafa tekið þessi mál upp á samnorrænum fundum heilbrigðisyfirvalda, og þeim er ljóst að þessi mál eru öll í athugun. Þeir telja einnig ljóst að norðmenn telji sig fullvissa um að þessi mörk, sem þar eru enn þá ákveðin, nægi til þess að koma í veg fyrir sjúkdóma af völdum slíks ryks. En þessir menn lögðu á það áherslu báðir, að þetta væri allt í ummótun og beri í því sambandi að sjálfsögðu að hafa í huga að það starfsleyfi, sem veitt hefur verið, er langt frá því að vera endanlegt. Það er skýrt tekið fram að sjálfsögðu í samningi, sem gerður hefur verið um þessa verksmiðju, að hún fellur að öllu leyti undir íslensk lög og íslenskar reglur, og samkv. þeim er heilbrigðisyfirvöldum hvenær sem er heimilt að breyta þeim reglum sem gilda um hollustuhætti og umhverfismál. Lögð var á það rík áhersla af ráðuneytisstjóra og landlækni, að með þróun þessara mála í nágrannalöndunum muni verða vandlega fylgst og hert á hverju því atriði sem talið er að þurfi að herða á og talið með sæmilegu móti framkvæmanlegt. Vitanlega er alveg ljóst að hollustuhátta í sambandi við svona verksmiðju er best gætt með því að byggja enga verksmiðju, og raunar á það við um fjölmarga fleiri þætti í okkar efnahagslífi. Við gætum eflaust lifað hollara og betra lífi, ef við leggðum niður allar bifreiðar og létum þær hætta að spúa eitri út í andrúmsloftið. En þarna verður að finna einhverja millileið. Og ég er sannfærður um það fyrir mitt leyti, að þeir sérfróðu menn, sem um þetta hafa fjallað og mikla læknisþekkingu hafa, eins og ráðuneytisstjóri heilbrrn. lagði áherslu á, meti málin svo að þær reglur, sem settar eru, fullnægi því markmiði rn. að koma í veg fyrir að heilsu starfsliðsins sé stefnt í hættu. Ég vil sérstaklega taka það fram, að eftir landlækni var bókuð í fundargerðarbók n. sérstök yfirlýsing, sem er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Landlæknir lýsti því yfir, að hann sætti sig í höfuðatriðum við það starfsleyfi sem heilbrrn. hefur gefið út handa Járnblendifélaginu, með þeim skilyrðum, að Heilbrigðiseftirlit ríkisins fái nægilegt fjármagn og þjálfað starfslið til eftirlits að mati landlæknis. Landlæknir tók þó fram, að hann telur að styrkleikamörk eða hættumörk fyrir kristallað kísiloxíð, og arsenvetni séu sett lægri en landlæknisembættið teldi eðlilegt að samþykkja. Sem sagt, aths. þessara aðila beinast fyrst og fremst að þessum mörkum. Í þessu sambandi vil ég jafnframt taka fram, að forstöðumaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins notaði nokkurn veginn þau óbreytt orð, að hann teldi það mikinn sigur fyrir Heilbrigðiseftirlit ríkisins að fá nú í fyrsta sinn í starfsleyfi reglur um það, að heilsugæsla skuli vera á vinnustað, og undir þetta sama tók landlæknir. Ég vil segja fyrir mitt leyti, að ég vil taka undir þetta. Þar sem ég þekki lítillega til erlendis, hef ég séð slíka heilsugæslu, slíka læknisþjónustu. Og að sjálfsögðu er mikilvægast í þessu sambandi öllu, þar sem um töluverða óvissu er að ræða, að undirstrika það, að heilsugæsla á vinnustað sé eins og best verður á kosið. Samkv. starfsleyfinu verður þessi heilsugæsla samkv. þeim till. sem landlæknir mun leggja fram, og ég efast ekki um það eftir viðræður við landlækni á fundi iðnn. að þær till. verða fullnægjandi. Í sambandi við ryk í andrúmslofti, sem nokkuð hefur verið rætt um, en reyndar kemur fram í umsögn forstöðumanns Heilbrigðiseftirlitsins að hann getur sætt sig við þær breytingar sem þar voru á gerðar, vil ég þó fara örfáum orðum. Í byggingu verksmiðjunnar er gert ráð fyrir því að notaðar verði pokasíur, sem mjög hafa þróast upp á síðkastið, sem einnig var gert ráð fyrir í þeirri verksmiðju sem samþykkt var með lögum vorið 1975. Ákaflega lítill munur er á þessum síum. Það má segja að þær hafi kannske þróast nokkuð frá þeim tíma, en þó sérstaklega hefur þetta fyrirtæki, Elkem-Spigerverket, í mjög vaxandi mæli tekið þessar síur í notkun og lagt mikla vinnu í það. Má því segja að nú sé orðið viðurkennt um heim allan, að þessi aðferð sé sú sem langsamlega best hentar til þess að hreinsa ryk úr útblæstri slíkrar verksmiðju. Ég ætla ekki að fara að rekja þetta tæknilega, en læt nægja að geta þess, að þetta er gert með mjög stórum blásurum sem taka útblástursrykið og blása því í gegnum mikinn fjölda af pokasíum og verður hreinsunin einhvers staðar í kringum 95%. En algengur mælikvarði er sá, að ryk á ekki að sjást út um reykháf verksmiðju þegar þarna er komið í gegn. Nú er vitanlega svo, að slíkur búnaður getur ávallt orðið fyrir einhverjum bilunum. Í Noregi gilda þær reglur, að starfrækja megi slíka verksmiðju 4% af tímanum án hreinsitækja. Þetta var talið óviðunandi hér. Þetta þýðir í raun og veru 13–14 daga á ári sem verksmiðjuna má starfrækja án hreinsitækja. Og ef litið er svo á að það gildi fyrir hvorn ofninn um sig, þá er þetta orðinn tvöfaldur sá tími sem reykur sæist og ryk frá slíkri verksmiðju. Í till. Heilbrigðiseftirlitsins var gert ráð fyrir því, að aðeins mætti starfrækja verksmiðjuna í einn klukkutíma og skyldi síðan stöðva reksturinn ef ekki tækist á þeim tíma að gera við bilun. Þessu er breytt í þrjá klukkutíma, en þá skal leita heimildar ráðh. til þess að mega starfrækja verksmiðjuna áfram. Þetta er það ákvæði sem í grg. Heilbrigðiseftirlitsins er vísað til þegar talað er um óljós ákvæði í starfsleyfi, og ég get út af fyrir sig tekið undir það. Þetta ákvæði er ekki nægilega ljóst. Hins vegar eru í starfsleyfinu settar mjög strangar kröfur um það, á hvern máta fylgst verði með framkvæmd þessarar hreinsunar, og skýrt tekið fram, að hert muni verða á þessum ákvæðum ef telja má að fenginni nokkurri reynslu og eftirliti með rekstri verksmiðjunnar að þetta sé ekki fullnægjandi. Hins vegar má geta þess, að í nýjustu verksmiðjum, t. d. í nýjustu verksmiðjum á vegum þessa norska aðila, hefur bilanatími ekki verið 4%, heldur einhvers staðar á milli 0.4 og 1% af starfstímanum, þannig að það er full ástæða til að ætla að þarna náist miklu betri árangur en þessar reglur raunar kannske leyfa. Ég gat þess áðan, að óánægja er hjá Náttúruverndarráði, einkum þó og sér í lagi með þetta ákvæði, sem það telur í bréfi, sem það afhenti n., dags. 29. apríl s. 1., að opni fyrir þann möguleika að verksmiðjan verði um óeðlilega langan tíma starfrækt án hreinsitækja. Ég held fyrir mitt leyti að þetta sé á misskilningi byggt, þótt ég taki undir það með Náttúruverndarráði, eins og ég hef sagt, að þessi ákvæði þurfa að verða harðari og ákveðnari, og ég geri fyllilega ráð fyrir að svo verði. Einnig kvartar Náttúruverndarráð sérstaklega undan því, að ekki sé gert ráð fyrir nægilegu sambandi við Náttúruverndarráð, og kem ég þar að því sem ég hef áður nefnt, að þetta samband og starfsaðferðir virðast mjög í mótun. Hins vegar legg ég einnig í þessu sambandi mjög ríka áherslu á það sem kom fram hjá forstöðumanni Heilbrigðiseftirlitsins þegar hann sagði að Heilbrigðiseftirlit ríkisins muni í öllum tilfellum hafa samráð við Náttúruverndarráð. Og kannske síðast, en ekki síst í þessu sambandi legg ég ríka áherslu á það, sem kom fram hjá forstöðumanninum, að Heilbrigðiseftirlit ríkisins muni tvímælalaust og hiklaust beita ákvæðum 14. gr. reglugerðar ef þörf krefur. 14. gr. reglugerðar er svo, með leyfi forseta: „Nú telur Heilbrigðiseftirlit ríkisins að svo alvarleg hætta stafi af tiltekinni starfsemi eða aðgerðir þoli enga bið, og er því þá heimilt til bráðabirgða að stöðva starfsemina, en tilkynna skal það tafarlaust hlutaðeigandi heilbrigðisnefnd.“ Sem sagt, þrátt fyrir öll starfsleyfi hefur Heilbrigðiseftirlit ríkisins ávallt heimild til að stöðva slíka starfsemi ef það telur að af henni stafi einhver hætta. Og ég segi það fyrir mitt leyti, að ég ber ákaflega mikið traust til þess unga manns sem þarna er í forustu. Hann er ákveðinn og hikar ekki við að láta sjónarmið sín koma fram, og ég treysti því að hann muni beita öllum slíkum ákvæðum, ef þörf krefur. Í raun og veru er það svo með allt slíkt sem þetta, að framkvæmdin fer fyrst og fremst eftir hinum mannlega þætti. Það er hægt að setja svo strangar reglur að þær verði allar brotnar og það jafnvel látið viðgangast. Við sjáum þess dæmi allt í kringum okkur. Reglur eru settar, þær eru brotnar. Við þurfum ekki annað en ganga um fjörur Reykjavíkur til að sjá það, því miður, og langtum víðar um landið. Aðalatriðið er vitanlega að reglur séu settar af skynsemi, séu settar þannig að unnt sé að framkvæma þær, settar þannig að þær að bestu manna yfirsýn komi í veg fyrir að heilsu starfsliðs sé stefnt í hættu. En umfram allt er mikilvægt að það starfslið, sem fylgjast á með slíkri framkvæmd, sé vel á verði og vakandi, og það hygg ég að muni verða í þessu tilfelli. Þetta er fyrsta starfsleyfið sem er sett hér á landi, og mér virðist ljóst að þeir menn, sem þar eru ábyrgir, hafi sett metnað sinn í það að sjá um að vel fari, og á það legg ég sérstaka áherslu. Ég ætla nú ekki að lengja þetta um of. Ég hef drepið á meginþætti sem við ræddum um. Ég hef sleppt fjölmörgu, sem fram kom á löngum fundum n. með aðilum sem ég hef nú talið upp, og ekki farið út í mikinn lestur á tölum, og ég hef sleppt því sem áður hefur verið rætt um í þessu máli. Ég vil aðeins segja það að lokum vegna þeirra umr. sem var hér áður en þetta mál var tekið fyrir, að ég er því mjög sammála að leita ber álits og samráðs við heimamenn þegar ráðist er í nýjan atvinnurekstur sem valda mun verulegum breytingum, ekki síst í litlum byggðarlögum sem eru algengust hér á landi. Það er óvíða hér á landi hægt að finna byggðarlag sem ekki verður fyrir verulegri röskun þegar slíkur atvinnurekstur er staðsettur í slíku byggðarlagi. En vitanlega verður að gæta þess að fara að eðlilegum reglum. Annars er raunar lýðræðið skopstæling ein. Og ég get ekki að því gert í þessu tilfelli, að mér finnst að þarna hafi það ekki tekist hverjum sem er um að kenna. Ég endurtek það sem hér kom fram, að málið var kynnt fyrir heimamönnum í des. 1974. Þeir samþykktu gegnum sínar hreppsnefndir að taka þátt í hafnargerð, sem að sjálfsögðu er skýlaus vottur um að þeir óska eftir þessari verksmiðju eða vilja taka þátt í byggingu þessarar verksmiðju eða þeirra mannvirkja sem henni eru tengd. Það verður að segjast eins og er, að það er of seint að koma fram með slíka ósk á allra síðustu dögum þessa máls og raunar löngu eftir að lög hafa verið samþykkt sem heimila þessa byggingu. Ég vil vekja athygli á því, að ef þau lög hefðu ekki sérstaklega getið um fyrirtækið Union Carbide hefði að öllum líkindum ekki þurft að fara með breytingu á þeim lögum inn á hið háa Alþ. Það er fyrst og fremst það sem gerir það nauðsynlegt að mati sérfræðinga að koma hingað inn með breytingu. Þótt ýmsar aðrar breytingar hafi fylgt í kjölfarið var það mat sérfræðinga, að flestum þeim, ef ekki öllum, hefði mátt fullnægja á annan máta, með samningum á milli aðila, þannig að ég get ekki að því gert að mér finnst svona upphlaup á síðustu stundu vera heldur slæleg framkvæmd á þessu mikilvæga lýðræðisatriði. Að lokum vil ég segja það, að ég veit að við óskum þess allir að þessi verksmiðja verði styrk stoð í okkar efnahagslífi. Ég held að það sé alls ekki óeðlilegt að einhver orkufrekur iðnaður rísi hér. Við eigum mikla orku. Og þegar við tölum um að við eigum að leggja áherslu á að nýta innlend hráefni, þá er orkan mjög mikilvægt hráefni í þessu sambandi og það er að sjálfsögðu ekki innflutt, það er innlent hráefni í þessu sambandi. Ég fyrir mitt leyti fagna því, að hér er um tiltölulega lítið fyrirtæki að ræða með, í mesta lagi 150 manna starfslið, sem ekki veldur verulegri röskun. Ég fyrir mitt leyti fagna því einnig mjög, að hér er farið að mjög ströngum ákvæðum, - ákvæðum sem t. d. iðnrh. Alþb. átti virkan þátt í að setja sem skilyrði fyrir slíkri stóriðju. Þetta er raunar fyrsta fyrirtækið sem sett er á fót innan þess ramma, og það hefur ekki hingað til á það reynt, hvernig það muni takast. Helst er þetta sambærilegt við Kísiliðjuna við Mývatn, sem ég held, þótt menn hafi deilt þar um náttúruspjöll og þess háttar, sem kannske var ekki gætt til fullnustu þegar sú verksmiðja var reist, hafi að flestu öðru leyti reynst mjög innan þeirra marka, sem við getum sætt okkur við. Og það er einlæg von mín að þessi verksmiðja reynist vel.