Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti! Þar var fyrr frá horfið, minnir mig, er hv. þm. Barð. hafði haldið aðra eða þriðju ræðu, sem sannfærði mig um það, að ég hafði komizt allt of væglega að orði, þegar ég taldi á misskilningi byggt og að sumu leyti af óskiljanlegu tillitsleysi til héraða, þetta, sem meiri hl. n. lagði til að breyta frv. stj. Eftir að ég sannfærðist af ræðu hans um hina gagngerðu vanþekkingu á þessu máli, sýndi ég fram á nokkurn veginn ljóst, að lagasetning, sem verið hefur í gildi um þessi efni, var á þann veg, að fyrir 3 ár væru gerðar till.- og eru ávallt gerðar till. - frá sýslunefndum og bæjarstjórnum um ákvörðun meðalmeðlags. Ríkisstj. hefur vald til þess samkv. þeim l. að úrskurða þessi meðalmeðlög og hefur allajafna gert það og farið sem næst till., sem koma úr héruðum; í sárafáum tilfellum hefur hún vikið þar frá, nema þá til samræmis. Þó hefur upp á síðkastið gætt nokkurrar tilhneigingar hjá ríkisstj. til þess að hækka meðlag á ýmsum stöðum fram úr till. sýslunefnda, einkanlega úti á landinu, og má ýmislegt segja því til gildis, svo sem að hækkun kostnaðar var komin til greina áður en styrjöldin skall á, sem nú er kennt um alla dýrtíð, sérstaklega í kaupstöðunum. Samt. sem áður mun mönnum á slíkum stöðum hafa þótt nóg um, þótt ekki fengju þeir að gert. Nú segir hv. þm. í öngum sínum, að það sé engan veginn svo, að héruðin ráði þessu. Því heldur enginn fram. En hinu er haldið fram, að það sé skylt að gera til., og þær eru gefnar ávallt og eftir þeim er í aðalatriðum farið, sem og skylt er, nema þá til samræmis í einstökum undantekningum, eins og ég tók fram, þegar þetta dagskrármál var síðast fyrir. Hv. þm. virtist hafa gleymt því, sem ég skýrt tók fram, og má hann sjálfum sér um kenna, ef hann man ekki það, sem menn segja. Bið ég hann að muna orð mín betur næst og vona, að hann heyri nú það, sem ég segi.

Það má nú heyra minna, held ég!

Ég færði líka rök að því, sem einnig lá fyrir með fullri víssu, að ríkisstj. hefur skeikað ofurlítið frá lögunum, en af nauðsyn - eins og ég viðurkenndi -, þar sem hún hækkaði á síðasta ári frá till. sýslunefnda og bæjarstjórna. Þetta var ekki ýkjamikið, og sums staðar ekki neitt. En stj. tók þann upp, vegna hinnar ört vaxandi dýrtíðar, að ákvarða meðlög fyrir eitt ár, enda þótt lögin segi þrjú ár. Ég féllst á, að þessi undantekning mátti eiga sér stað, þar sem vitað var, að frv. yrði brátt lagt fram af hálfu ríkisstj. til staðfestingar á þessari breyt., enda þótt þessi l. eigi að vera aðeins til bráðabirgða, því að frv. ber ljóslega með sér, að svo er til ætlazt, enda tekið fram, að með vissum hætti skyldu þessi nýju ákvæði falla úr gildi nær því sjálfkrafa með útgáfu skjals, sem kæmi í staðinn fyrir afnám l. Þetta var gert til hægðarauka og miðað við bráðabirgðaástand eða neyðarástand, en engin ástæða til að taka sem gerbreytingu fyrir ókomna tíð að öllu leyti. En breyt. þær, sem meiri hl. n. leggur til, tel ég, að verði til svo mikillar truflunar á þessari lagasetningu, einkum í framkvæmd, og það er algerlega undir hælinn lagt, hvort tilgangi breyt. verður náð, og að öðru leyti fullvíst, að mjög mikið fer í handaskolum, enda ofurseljast héruðin algerlega á vald hinnar svokölluðu vísitölu, sem oft er erfitt að elta uppi. Tilganginum er fyllilega náð með stjfrv., að á hverju ári verði þetta ákvarðað fyrir eitt ár, að sama upphæðin gildi fyrir heilt ár, til þess að möguleiki megi teljast, að hún verði innheimtanleg með nokkurn veginn góðum hætti. Vísitölubreytingin gerist sem sé svo ört og svo oft á ári, að engin leið er að fylgja henni, og verða þá eftirkaup að eiga sér stað, og getur þá allt verið rokið út í veður og vind og ómögulegt að vita, hvenær eða hvort menn greiða yfirleitt nokkurn tíma þessar viðbætur. Ég hjó eftir því hjá hv. frsm., að hann virtist ætta að færa einhver sérstök rök fyrir því, að fara hér inn á vísitölubrautina til að hækka meðlögin jafnóðum, með því að segja, að allar stéttir - eiginlega allir menn í þessu landi - hefðu fengið hlutfallslega vísitöluhækkun. Það er merkilegt að bera þetta fram í þessari hv. d., þar sem allir viðstaddir vita, að það er öðru nær og tiltölulega aðeins nokkrar greinir starfsmanna komnar í það horf. Þessi röksemd er því fallin, því að hún er röng. Það hefur nú borizt í hendur mínar í dag umsögn um þetta nál. frá allshn., þar sem þess er getið, hvað framfærslufulltrúar og yfirleitt þeir, sem ráða þessum málum í þessum bæ, segja um þetta. Umsögnin er undirrituð af einum framfærslufulltrúanum og tekur skýrlega fram auk annars, hvernig þessum málum hefur verið farið undanfarið um kostnað og tilhögun, og hversu erfitt hefur verið að sumu leyti að eiga við þau. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkrar setningar, sem víkja að því, sem hér er um að ræða : „Þessi tilhögun, að greiða verðlagsuppbót á meðlögin, en verðlagsuppbótin getur breytzt mánaðarlega, er mjög óhentug í framkvæmdinni. Meðalmeðlögin eru greidd fyrirfram fyrir sex mánuði í einu, og kæmi þá naumast annað til greina en að greiða uppbótina eftir á, einnig fyrir 6 mánuði í einu. Langmestur meiri hl. mæðra óskilgetinna barna telur það mikil fríðindi að þurfa ekki að sækja meðlögin mánaðarlega, enda eru þær vanar þessari gömlu tilhögun. Útreikningur uppbótarinnar yrði mjög tafsamur, þar sem meðlögin falla á mjög mismunandi tímum og ekki yrði unnt að notast við meðaltal, heldur yrði að reikna út uppbótina fyrir hvern mánuð um sig. Þá má gera ráð fyrir því, að framkvæmd hins nýja fyrirkomulags gengi illa í sveitum og fámennum kauptúnum, því að óvíst er, að oddvitar fylgist nákvæmlega með verðlagsvísitölunni. Þetta fyrirkomulag hefur einnig slæm áhrif á innheimtu barnsmeðlaga. Barnsfeður gætu aldrei vitað með vissu, hve mikið þeim bæri að greiða, og sama er að segja um þá menn, sem innheimtuna annast.“ M. ö. o.: Þeir, sem mesta skipulagningu hafa á þessum málum, treysta sér ekki út í að starfa undir þessu. Einnig stendur hér síðast : „l. Reglan um verðlagsuppbót á meðalmeðlög, sem breytist eftir vísitölu þeirri, sem verðlagsuppbót embættismanna o. fl. er ákveðin eftir, er of umfangsmikil og vafsturssöm, auk þess sem það er með öllu óvíst, hvernig hún verður framkvæmd í sveitum. Höfuðregla frv., að taka tillit til dýrtíðarinnar með því að ákveða meðalmeðlögin árlega, er miklu aðgengilegri. Sé hins vegar um það að ræða að veita verðlagsuppbót frá 1. jan. 1941, þar til meðlögin verða ákveðin næst (í ágúst 1941), liggur nær að greiða ákveðna uppbót á meðlögin mánaðarlega, þetta tímabil t. d. 10 kr. eða aðra upphæð, sem betur þykir henta. 2. Það virðist ekki rétt að greiða uppbót á meðalmeðlög, eins og þau eru ákveðin með auglýsingu félagsmálaráðh. 6. sept. 1940, þar sem þá hefur verið tekið að nokkru leyti tillit til dýrtíðarinnar. Frekar ætti að miða við meðlögin eins og þau voru ákveðin samkv. auglýsingu atvinnu- og samgöngumálaráðuneytisins 27. okt. 1937.“ Hér er komið að sömu niðurstöðu og ég sýndi fram á, að væri óhjákvæmileg, - þeirri niðurstöðu, að þetta sé ekki aðeins óþarft, heldur líka að öllu leyti svo vafsturssamt og erfitt í framkvæmd, að þegar af þeirri ástæðu mætti ekki að óþörfu vera að gera það að verkum, sem tefði alla framkvæmd þessara mála. En í annan stað er það ekki viðurkennt um landið þvert og endilangt, að þessi aðferð sé réttmæt. Hún er fundin upp hér á þingi og hefur komið inn á ýmsum stöðum, þar sem mátti kalla, að réttlætanlegt væri. En það er engan veginn víst, að demba megi henni inn í öll bæjar- og sveitarstjórnarmál. Þær stjórnir hafa sannarlega nóg á sinni könnu og nógar byrðar að bera. Ég vona því, að hv. d. sjái sér fært að láta þessa breyt. hverfa og halda sér við stjfrv., sem í alla staði verður að telja réttast, vegna þess líka, að þar hefur fengizt leiðrétting á ýmsu, sem leiðréttingar þurfti við í þessu efni.



Það er út af því, sem hv. frsm. meiri hl. sagði í gær, að honum virtist ég vera með einhvern sýtingsskap, af því að verðlagsuppbótin á þessa hækkun gilti ekki til 1. ágúst. En þetta er bara misskilningur. Hann hristir höfuðið. En ég endurtek, að þetta er misskilningur, af þeirri einföldu ástæðu, að hv. þm. hefur enga sönnun fyrir því, að sú hækkun, sem varð vegna dýrtíðar, þegar meðalmeðlag var síðast ákveðið með 20% hækkun, verði aftur felld niður. Í Reykjavík var hækkunin ákveðin 6. sept. s. l. úr 500 kr. í 600 kr., og svo á að greiða dýrtíðaruppbót á 600 kr. Hvaða sönnun hefur hann fyrir, að lækkað verði aftur úr 600 kr. í 500 kr.? Ekki neina. Væri þá ekki eins gott að slá því föstu að greiða dýrtíðaruppbót á gamla meðlagið? Og þá er óþarfi að úrskurða um þetta einu sinni á ári, ef meðalmeðlagið á að vera tiltölulega eins og áður en dýrtíðin kom til. Ég hef meiri hl. n. grunaðan um það, að hann ætlist til þess, að fyrst úrskurði ráðuneytið hækkun meðalmeðlagsins vegna dýrtíðar, og svo komi dýrtíðaruppbót á allt saman. Að öðrum kosti er ómögulegt að skilja, hvers vegna þeir vildu fá úrskurð einu sinni á ári. Því að ef dýrtíðin á ekki að koma til greina við upprunalegan úrskurð ráðuneytisins, þá verður meðalmeðlagið frá ráðuneytisins hendi alltaf það sama. Þess vegna er frá mínum bæjardyrum séð um tvennt að ræða : Að hafa meðalmeðlagið eins og það áður var, eða úrskurða einu sinni á ári hækkun í samræmi við vaxandi dýrtíð.

Frsm. (Bergur Jónsson) : Það er engin ástæða til að eltast við þessar ræður þessara hv. þm., sízt af öllu ræðu hv. þm. V.-Sk., eins og hún er löguð. Hann virðist ekki telja sig meiri mann en svo, að hann fer til ólöglærðs framfærslufulltrúa í Reykjavík til að leita upplýsinga í þessu máli. Hann sagði, að það væri erfitt að vita, hvað ætti að hækka samkv. vísitölu. Ég skil ekki annað en að þetta gildi jafnt á öllum sviðum, þar sem á að hækka eftir vísitölu. Ég skil ekki, að það sé vandi fyrir oddvita í hreppi, oddvita sýslunefndar, bæjarstjóra eða borgarstjóra, að fá það upplýst beina leið. Og hv. þm. veit vel, að ákveðið hefur verið, að við og aðrir í okkar stétt greiddum verðlagsuppbót á laun þeirra starfsmanna, sem hjá okkur vinna, eftir vísitölu. Við fáum bara að vita þetta frá stjórnarráðinu. Annars er þessi breyt. á frv. eingöngu sú, að ráðh. ákvarðar meðalmeðlagið árlega, í stað þess að gera það á 3 ára fresti. Þetta mátti gera án þess að nokkur styrjöld væri eða sérstök verðbólga eða dýrtíð. Þetta er bara almennt löggjafaratriði. En brtt. á að tryggja það, að þessar greiðslur, eins og aðrar framfærslugreiðslur í þjóðfélaginu, séu í samræmi við þá almennu vísitölu. Ég ætla svo að lokum aðeins að minnast á þá yfirlýsingu, sem hæstv. félmrh. gaf í gær, að hann teldi sér skylt, ef þetta verður að l. eins og það liggur fyrir, að taka tillit til þess ákvæðis, sem fólgið er í fyrri brtt. n. Og það ætti að vera nægilegt svar gagnvart þessum hv. þm. Það er auðséð, að hv. 7: landsk. fer vísvitandi eða óviljandi rangt með mín orð. Ég benti á, að hann hefði talað um, að meðlögin hefðu verið hækkuð í fyrra sem svaraði ákveðinni prósenttölu; og ég sagði, að vegna þess að þetta hefði verið gert án þess að miðað væri við vísitölu, þá væri fyrir þá menn, sem væru á móti vísitölunni, eingöngu um að ræða upphæðina á tímabilinu frá 1. jan. til 1. ág., en þá er ætlazt til, að ný auglýsing komi. Ég skora því á hv. d. að taka undir þá ósk, sem hér er komin fram um það að tryggja með l., að framfærslueyrir með börnum sé hækkaður á þann hátt, sem löggjöfin hefur lagt til grundvallar við flestar greiðslur mönnum til framfærslu. Það bætir ekkert úr skák, þótt beitt hafi verið ranglæti gagnvart einhverjum öðrum aðilum í þessu máli.



Þetta frv. er mjög líkt því, sem var hér síðast á dagskrá (frv. til l. um eyðing svartbaks). Tilgangurinn er að vernda æðarvarp hér á landi eins vel og við verður komið. Ég vil aðeins sem ástæðu fyrir því leyfa mér að vísa til fylgirits þess, er liggur fyrir hv. þm., um æðarvarp og dúntekju á Íslandi, eftir Finn Guðmundsson, og óska eftir því að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. Það er aðeins hert nokkuð á ákvæðunum um verndun þessa nytjafugls, til þess að auka þau hlunnindi, sem honum fylgja.

Frsm. (Bergur Jónsson) : Þetta frv. er að mestu leyti shlj. frv., sem ég og hv. 5. þm. Reykv. (SK) höfum flutt á undanförnum þingum. Þó er nú bætt inn ákvæðunum um eitrun. Hæstv. stjórn hefur nú tekið málið að sér, og það er hún, sem hefur ráðið því, að inn í það voru tekin ákvæði um eitrunina. Og hefur þar ekki sízt ráðið skoðun og álit þess fræðimanns, sem til var leitað, Finns Guðmundssonar. Hafa hv. deildarm. fengið ritgerð hans til yfirlestrar, og leyfi ég mér að vísa til þeirra röksemda, sem þar eru færðar fram. Eins og sést á nál., er málið afgr. þannig frá allshn., að nm. eru sammála um að mæla með, að frv. verði samþ., en hafa óbundin atkv. um ákvæðin um eitrunina, en með því að engin brtt. er komin fram um það atriði við þessa umr., þá vil ég leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt til 3. umr., og gefa þeim mönnum, sem telja rétt að fella burt þetta ákvæði, tækifæri til að bera fram síðar brtt. þar að lútandi.



Þessu frv., sem upphaflega kom fram í Nd., hefur nú verið breytt talsvert í Ed. á þá lund, að dregið er úr því, að búreikningaskrifstofa ríkisins fái tækifæri til að framkvæma nauðsynlegt eftirlit með ríkisbúum og skólabúum. Samkv. frv., eins og það kemur nú frá Ed., verða skrifstofunni nú aðeins sendir reikningar þeirra, og getur hún því aðeins gert athugasemdir eftir á. Ég tel mjög óheppilegt, að hv. Ed. skyldi ekki sjá sér fært að fylgja bendingum og vilja landbn. þessarar hv. deildar. Brtt. hef ég ekki flutt út af þessu, en vil aðeins taka þetta fram, svo hv. dm. geti áttað sig á því, sem hér er um að ræða.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég veit ekki, hvort landbn. hefur unnizt tími til að athuga brtt., sem við 2. umr. voru teknar til baka til þessarar umr. Það væri kannske rétt að taka málið af dagskrá nú.



Ég skal taka fram, af því að ég veit ekki, hvort hv. frsm. hefur getað fylgzt með þessum umr., að n. hefur rætt þessa brtt., og ég held, að ég fari rétt með, þegar ég segi, að hún gat ekki fallizt á hana. Það er mál út af fyrir sig, hvort á að breyta styrkveitingum til byggingar- og landnámssjóðs frá því, sem nú er í l., þar sem honum er nú ætlað að fá hluta af tekjum tóbakseinkasölunnar, en veita í þess stað sérstakan styrk til hans. Ég legg ekki sérstakt kapp á það. Hitt sé ég ekki, að réttlátt sé að breyta þannig 1. að því er snertir byggingar- og landnámssjóð, en að hliðstætt ákvæði um verkamannabústaði sé látið vera.

Það er komin brtt. um það og var útbýtt í dag

. Ég vil samt fara fram á, að málið sé tekið af dagskrá nú, - ég held, að sú ósk sé í samræmi við vilja nm., - svo að hægt sé að athuga, hvort ekki sé hægt að fá styrkinn hækkaðan.



Eins og ég drap á við 2. umr., þá var ég ekki sammála samnm. mínum um afgr. þessa frv., og gerði ég þá grein fyrir, í hverju ágreiningurinn lægi. Ég ber nú fram brtt. á þskj. 407. Get ég verið stuttorður um þær, m. a. af því að ég gat þeirra að nokkru við 2. umr. 1. brtt. er í þá átt að fella niður 2. og 3. lið 2. gr. frv. eins og það er nú, en ég legg hins vegar til, að framlag ríkissjóðs, sem er ákveðið í 1. lið gr. 100 þús. kr., verði hækkað í 200 þús. kr., þannig að vaxtalaust stofnfé sjóðsins verði 2 millj. kr. - Það liggur ekki fyrir fullkomin vitneskja um, hverra tekna megi vænta af þeim skatti, sem er gert ráð fyrir að leggja á rafveitur samkv. 2. gr., en í byrjun verður hann sjálfsagt ekki einu sinni eins hár og gert er ráð fyrir, að framlag ríkissjóðs hækki, en fer að sjálfsögðu vaxandi með tímanum. Ég skal ekki endurtaka þau rök, sem ég bar fram við 2. umr. Það er að minni hyggju rangt að leggja ákveðinn skatt á hvert kw. í þeim stöðvum, sem fyrir eru, án tillits til efnahags og afkomu, til þess að styrkja aðra menn í landinu til þess að fá lán með 3% vöxtum til langs tíma, eða helmingi lægri vöxtum en þær rafveitur, sem nú eru starfandi og eiga að borga þennan skatt, verða að greiða. 2. till. mín er um heimild til að gefa út handhafavaxtabréf, er nemi að nafnverði allt að tvöföldum þeim höfuðstól, sem sjóðurinn hefur á hverjum tíma. Ég hafði ætlað mér upphaflega að hafa nokkuð önnur ákvæði um útgáfu bréfanna, en þar sem ég sá, að d. féllst með miklum atkvæðamun á þetta fyrirkomulag til handa iðnlánasjóði, þótti mér rétt að vita, hvort sömu menn gætu ekki fallizt á svipað fyrirkomulag við rafveitulánasjóðinn. Að sjálfsögðu er með þessu fyrirkomulagi meira vald lagt í hendur ráðh. en venjulegt er um útgáfu bréfa, en það eru svo fastar venjur um slíkar útgáfur, að ég tel það ekki hættulegt, með því að vextir eru ekki ákveðnir hér. Ég tel, að þar verði að fara eftir því, sem fjármálaástandið á hverjum tíma gerir kleift. Ég hef ekki gert brtt. við 6. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að útlánsvextir sjóðsins séu 3%, en það verður að vera visst hlutfall milli útlánsvaxta sjóðsins og þeirra vaxta, sem greiddir eru af þessum bréfum, með tilliti til, hvað sú upphæð, sem ríkið leggur sjóðnum, er mikil. 3. brtt. mín er við 5. gr., á þá leið, að aftan við gr. bætist: Sjóðurinn veitir eigi lán til að hyggja einkaraforkuver á þeim stöðum, sem áætlað er, að félagsvirkjun eða félagsrafveitur nái til, ef ætla má, að bygging slíkra raforkuvera verði til að tefja eða koma í veg fyrir þessar félagsframkvæmdir. Ég veit að vísu, að eins og gr. er orðuð nú, á Búnaðarbankinn að veita lánin að fengnum till. trúnaðarmanna ríkisstj. um rafveitumál, en eftir þeim skilningi, sem nú er lagður í orðin „að fengnum tillögum“, þá er stjórn bankans ekki bundin við að fara eftir þeim till. Ég hygg, að menn geti verið sammála um, að það sé ákaflega misráðið, að opinber sjóður sé stofnaður með þeim hætti. sem hér er gert ráð fyrir, ef hann á svo að veita lán til einkastöðva, sem tefðu fyrir eða kæmu algerlega í veg fyrir, að byggðar yrðu raforkuveitur, sem gætu komið heilum héruðum að notum, en á því er veruleg hætta, ef einstakir bæir eða bæjahverfi tækju sig út úr með sína minni virkjun, því að það gæti eyðilagt möguleika fyrir stærri virkjun síðar. Ég held því, að nauðsynlegt sé að bæta þessu ákvæði inn í gr., og fæ ég ekki séð, að undir neinum kringumstæðum sé hætta á því, að þessu yrði misbeitt svo, að það gæti valdið truflunum á starfsemi sjóðsins. Ég þarf ekki að svo stöddu að hafa um þetta fleiri orð. Ég vildi mega vænta þess, að hv. þdm. féllust á till. mínar. Samkv. þeim eru starfsmöguleikar sjóðsins og framlag til hans aukið verulega, svo að ef þær eru samþ., eru að minni hyggju meiri líkur til, að hann verði fær um að fullnægja því ætlunarverki, sem honum er ætlað. Rétt þykir mér að drepa á það, sem ég sagði við 2. umr., að þótt þær verði samþ., þá er fjarri því, að með samþ. þessa frv. yrði séð fyrir endanlegri lausn raforkuveitumálanna í byggðum landsins. Það er að sjálfsögðu stærra mál en svo, að þetta frv. nægi í því efni. Hitt mætti verða, að af starfsemi þessa sjóðs í nokkur ár fengist glögg reynsla, sem mætti byggja frekari framkvæmdir á síðar meir. Brtt. á þskj. 105 tel ég, að skipti ekki neinu máli, og sé ekki ástæðu til að vera með henni.

Frsm. meiri hl. (Skúli Guðmundsson) : Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta mál nú, enda er það óþarfi, þar sem það var mikið rætt við 2. umr. Meiri hl. fjhn. gat ekki fallizt á þær till., sem hv. þm. Seyðf. hefur borið hér fram. Hann vill fella niður gjald af raforkuveitum, en það telur meiri hl. n., að sé sanngjarnt, að sé greitt í þennan sjóð og með því séu honum tryggðar nokkrar tekjur í framtíðinni, þó að gjaldið sé ekki hátt og þar af leiðandi ekki tilfinnanlegt fyrir þær stöðvar, sem eiga að greiða það. Við leggjum því til, að 1. till. hans verði felld og þá jafnframt 2. till., því að verði 2. gr. frv. óbreytt, þá leiðir þar af, að 3. gr. verður það einnig, því að hún kveður á um, hvenær gjaldið af rafveitunum skuli greiðast í sjóðinn. Ég vil enn fremur segja það um 2. brtt. hv. þm. Seyðf., að þar sem nú er komin inn í frv. heimild handa stj. til að taka lán handa sjóðnum, allt að 5 millj. kr., virðist óþarfi að setja þau ákvæði þar til viðbótar, sem hv. þm. leggur til. Um síðustu brtt. hans, við 5. gr., vil ég segja það, að ég tel varhugavert að samþ. hana, því að mér sýnist, að það ætti að geta vel komið til mála, að veitt væri lán úr sjóðnum til einkastöðva, þó að líkur gætu verið til, að einhvern tíma í framtíðinni mætti koma þar upp félagsvirkjun, kannske eftir mjög langan tíma, og væri hart, ef fyrir það ætti að neita um lán til einkavirkjunar á slíkum stöðum. Ég vil því einnig leggja á móti þessari till. og vænti, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Ég vil taka undir það, sem hv. þm. Seyðf. sagði, að það er ekki eðlilegt eins og sakir standa, að sú kvöð sé lögð á allar stærri rafveitur hér á landi að greiða gjald í raforkuveitusjóð, til þess að nýjar rafveitur geti fengið lán með miklu lægri vöxtum en þessar rafveitur verða að borga. Ég vil taka sem dæmi rafveituna á Ísafirði, sem er gerð við ákaflega erfið skilyrði og varð tiltölulega dýr, og lánin, sem hvíla á henni og eru mikið til það, sem rafveitan kostaði, eru mjög dýr. En þar í nágrenni er ágætt fallvatn, og gæti vel farið svo, að rafveita þaðan yrði miklu ódýrari. Þá. ætti Ísafjarðarrafveitan með sitt 6% lán að leggja fram fé til þess, að sú rafveita gæti fengið 3% lán. Þetta er ekki sanngjarnt, og það er svo, að allar rafveitur, sem koma til með að greiða þetta gjald nú þegar, sem búið er að koma á, þær skulda svo að segja allan stofnkostnað. Og þegar þessar rafveitur voru byggðar, var peningamarkaðurinn ekki hagstæðari en það, að þær hafa orðið að sæta mjög erfiðum lánskjörum. Ég ætla ekki að fara að ræða þetta mál neitt meira en gert hefur verið, en ég vil lýsa yfir því, að ég mun greiða atkv. með brtt. á þskj. 407, frá hv. þm. Seyðf., en ef 1. töluliður þeirra yrði felldur, þá vildi ég fyrirbyggja, að ekkert kæmi í staðinn og vil því leyfa mér að leggja fram skrifl. brtt., sem ég, með leyfi hæstv. forseta, vil lesa hér upp. Hún hljóðar þannig: „2. tölul. 2. gr. orðist svo: Árlegt gjald frá rafveitum, sem reistar hafa verið og reistar verða og hafa vatnsafl til orkuframleiðslu, hafa Vélasamstæður stærri en 150 kw. og skulda ekki yfir 40% stofnkostnaðar. Gjald þetta skal vera 6 krónur á ári fyrir hvert kw. í málraun rafals í hverri vélasamstæðu.“ Það held ég, að hv. þm. geti varla orðið ósammála um, að sé sanngjarnt. Og þó að ég gangi á þann hátt inn á það, að rafveitur greiði gjald til þess að hægt sé að útfæra rafveitunetið um landið, þá er hér farin sú sanngirnisleið, að þetta verði ekki, óeðlilega þungbært fyrir þau fyrirtæki, sem enn hafa mjög erfiða fjárhagsafkomu. Því að þetta gjald verður auðvitað eins konar nefskattur á fólkið, sem nýtur rafveitnanna. Ég afhendi hæstv. forseta mína skrifl. brtt. og bið hann að bera hana því aðeins upp til atkv., að 1. liður brtt. á þskj. 407, frá hv. þm. Seyðf., verði felldur.



Það ber nú hálfeinkennilega að, þetta. Málið hefur nú legið fyrir þessari hv. d. í hálfan annan mánuð, og loksins þegar á að fara að greiða atkv. um það, er sett inn skrifl. brtt., sem er dálítið flókin og þarf verulegrar athugunar við, til þess að menn átti sig á henni. Ég veit eiginlega ekki, hvaða merkingu á að leggja í þennan drátt fyrst og fremst, sem orðinn er á málinu, og svo í það til viðbótar, hvaða aðferð er höfð við þetta, þegar málið loks kemst svo langt, að það er tekið til 3. umr. og hillir undir það, að hægt muni verða að fá atkvgr. um málið. Þetta er ekki svo að skilja hvað mig snertir, að ég hafi ekki áttað mig á skrifl. brtt., enda hef ég lesið hana áður hjá hv. flm. hennar. Hún gengur allverulega í áttina til þess að draga úr þeim hluta þessa frv., sem ætlaður er til þess að byggja upp þennan rafveitusjóð, sem er um það fé, sem á að koma í sjóðinn frá rafveitunum. Ég hef áður, ásamt þeim mönnum, sem talað hafa fyrir þessu máli, fært gild rök fyrir því fyrst og fremst, hver nauðsyn er á að hlynna að þessu máli, að reyna að koma hér á fót nokkrum vísi að slíkum sjóði sem þessum. Og það var rétt, sem kom fram hjá hv. þm. Seyðf. (HG), að þrátt fyrir það, þó að sjóðurinn yrði byggður upp þannig, eins og upphaflega var ætlazt til samkv. þessu frv., þá felur það ekki í sér þá lausn á þessu stóra máli, sem við allir hljótum að vera sammála um, að nauðsyn væri á. Hins vegar, eins og til þessa sjóðs var stofnað í upphafi í þessu frv., sem um það var flutt, þá er það verulegur vísir í þessa átt. Hitt er svo annað mál, að að því leyti sem samþ. kunna að verða brtt., sem draga úr gildi þeirra ákvæða, sem felast í upphaflegu ákvæðum frv., þá á þetta mál þeim mun lengra í land til þess að þetta frv., ef að l. verður, geti orðið að þeim notum, sem til var ætlazt. Það framlag, sem hv. þm. Seyðf. leggur til, að sjóðurinn fái, er einnig ótryggara heldur en það fé, sem ætlað er til sjóðsins samkv. till. frv., auk þess sem það er minna. Hv. þm. Seyðf. ætlast til, að þetta, að fella niður gjaldið frá rafveitunum, sé bætt upp með því að hækka um helming tillagið úr ríkissjóði. Hins vegar gerir hann ekki till. um að breyta ákvæðunum um það, að þetta framlag skuli aðeins standa í 10 ár, og að þar með verði látið staðar numið. En í till. minni og líka í till. hv. þm. V.-Húnv. var gert ráð fyrir því, að þetta yrði á þá leið, að skatturinn á rafveiturnar í þessu skyni væri ekki tímabundinn, heldur væri gengið út frá því, að sá skattur færi vaxandi, eftir því sem afkomuskilyrði þessara fyrirtækja, sem eiga að inna skattinn af hendi, bötnuðu, og þau þannig yrðu sterkari til þess að standa undir þessum skatti. Og ég verð að segja, að ef menn annars með alvöru ætla að ganga að því að leggja grundvöll að því, að sem flestir af íbúum þessa lands, þar sem annars er aðstaða til að koma upp rafveitum, geti orðið aðnjótandi þessara hlunninda, þá er það sannarlega hvort tveggja, sem verður að hafa í huga í þessu efni, að það má engan veginn skerða þau ákvæði í þessu efni, sem hér voru í þessu upphaflega frv., eða frá því, sem samþ. var hér við 2. umr., og einnig hitt, hver aðstöðumunur er hjá þeim rafveitufyrirtækjum annars vegar, sem eiga að greiða þennan skatt, og hinna hins vegar, sem maður getur búizt við, að muni verða reist á næstunni og ætlað er að njóta styrks með þessum sjóði. Og ég er sannfærður um það, að þó að hér sé lagt til að taka nokkuð lægri vexti af lánum til þeirra fyrirtækja, sem reist yrðu hér eftir, heldur en vextir eru af lánum til þeirra fyrirtækja, sem nú eru komin á fót, þá er aðstöðumunurinn svo mikill hjá þessum fyrirtækjum annars vegar, sem reist verða og koma til með að njóta hagnaðar af þessum l., og hinna, sem komin eru; að þessi fríðindi jafna engan veginn þann aðstöðumun. Ég vil þess vegna mjög taka undir það með hv. frsm. meiri hl. fjhn., að ekki verði röskun á þeirri aðstöðu, sem rafveitufyrirtækjum í framtíðinni var ákveðin í frv. við 2. umr. þessa máls, þannig að ekki verði skert það fjárframlag, sem ætlað er til sjóðsins, frá því, sem er í því frv., sem nú liggur hér fyrir hv. þd. Við þekkjum það auk þess af reynslunni, að Það hefur oftar en einu sinni komið fyrir, að þó að búið hafi verið að heita fjárframlagi úr ríkissjóði til ýmissa fyrirtækja, þá hefur Alþ. fundið sig knúið til að kippa að sér hendinni og fella niður greiðslur um lengri eða skemmri tíma, svo að stuðningur, sem eftir 1. hefur verið um að ræða, hefur verið mjög skertur og stundum algerlega burt numinn. Í sambandi við þetta ber alveg sérstaklega að skoða þann mismun, sem er á frv. eins og það er og brtt. hv. þm. Seyðf. Ég vænti þess fastlega, að nú verði gerð alvara úr því að leggja grundvöll að þeirri sjóðmyndun. sem hér er um að ræða, og að þeir möguleikar, sem sjóðurinn á að skapa, verði ekki skertir frá því, sem nú er ákveðið í frv. Við megum minnast. þess, að á síðasta Alþ. fékk sams konar frv. afgr. héðan úr hv. þd. í mjög svipuðum búningi, sem þetta frv. er í, að öðru leyti en því, að nú hefur verið tekin upp í frv. lánsheimild handa sjóðnum. En það er nú svo, að þau verkefni, sem fyrir okkur liggja í rafveitumálum, eru þeim erfiðleikum háð, að slíkur sjóður, sem hér er gert ráð fyrir, kemur ekki að tilætluðum notum, nema hann hafi yfir að ráða töluvert miklu sjálfseignarfé. Þó að í þéttbýli hafi með góðum árangri verið hægt að starfrækja rafveitufyrirtæki með lánsfé, þá verður, eftir því sem aðstaðan er erfiðari um rafveitur, eins og hún er til sveita, þyngra. undir fæti um rekstur rafveitufyrirtækjanna. Ég hef áður á það bent, hve mikilsverðs samstarfs er stofnað til með þessu framlagi frá þessum fyrirtækjum, sem hér er um að ræða, til þess að hrinda áfram þessu mikla nauðsynjamáli. Og ég hef áður skýrt frá því, að ég hef rætt um þetta við rafmagnsfræðingana Steingrím Jónsson og Jakob Gíslason og notið aðstoðar þeirra. Og ég gat ekki skilið annað á þeim um rafveituskattinn að því er Reykjavík snerti en að þeir álitu, að hann væri ekki svo þungur, að hann yrði Reykjavík til nokkurs hnekkis. Slíkt hið sama mun og mega segja um þær rafmagnsstöðvar aðrar, sem hann á að ná til samkv. frv.



Það er alrangt hjá hv. þm. Borgf. (PO), ef hann meinar, að brtt. mín miði að því að draga úr getu sjóðsins til að sinna sínum verkahring. Hv. þm. veit, að eftir minni brtt. væri framlag ríkissjóðs bundið við 2 millj., en ekki eftir frv. Það stendur í brtt. minni, að ríkissjóður skuli leggja sjóðnum til vaxtalaust stofnfé, eigi minna en 2 millj. króna á 10 árum.

Ég skal skýra þetta

. Þá segir hv. þm. Borgf., að það sé ekki eins öruggt að ákveða þetta framlag úr ríkissjóði eins. og að taka það með skatti frá rafveitum, vegna þess að dæmi séu til þess, að felldar hafi verið niður fjárveitingar, sem eftir 1. hefur átt að greiða úr ríkissjóði. En það er enginn skattur öruggur, sem lagður er á með 1. Það er alveg eins hægt að breyta 1. um skatt eins og 1. um framlag úr ríkissjóði. Þetta mál er átakamál hér í hæstv. Alþ. Og þó að brtt. mínar kunni að verða felldar, mun það ekki muna nema fáum atkv. Ég verð því að álíta, að það sé engu tryggara fyrir sjóðinn til tekjuöflunar að halda skattaákvæðinu, sem í frv. er, heldur en að samþ. mína brtt. um, að allt framlagið til sjóðsins komi úr ríkissjóði og framlaginu sé sett visst lágmark, en það sé ekki bundið við neina hámarksupphæð. Hv. þm. Borgf. segir, að svo mikill aðstöðumunur sé hjá þeim héruðum, sem búin eru að fá rafstöðvar, og hinum, sem eiga það eftir, að hann yrði ekki einu sinni jafnaður með þeim vaxtamun, sem gert er ráð fyrir eftir frv., þ. e. a. s. að vextirnir verði af lánum til þessara nýju fyrirtækja ekki nema helmingur af þeim vöxtum, sem þær rafveitur, sem búið er að byggja, greiða af sínum lánum. Þetta kann nú að eiga við á sumum stöðum, en það á alls ekki við á öðrum. Hv. 5. þm. Reykv. (SK) hefur gert grein fyrir því, hvernig ástatt er um nýbyggða rafstöð á Ísafirði. Mér er líka kunnugt um rafstöðina á Seyðisfirði, sem er eitthvað um 30 ára gömul, hún var a. m. k. byggð fyrir heimsstyrjöldina 1914–18, sem knýjandi nauðsyn er að byggja nú þegar upp. Gjaldið á þá stöð mundi hleypa fram stofnkostnaðinum um 14–15%. Í þessu er ekki snefill af skynsemi eða réttlæti, því að Seyðisfjarðarkaupstaður stendur mun lakar að vígi um að afla sér rafmagns heldur en t. d. Akranes. Það má að vísu segja þetta, sem hv. þm. Borgf. lét sér um munn fara um þennan aðstöðumun, ef því er treyst, að enginn, sem betur veit, bendi á, að það sé rangt. Það er ákaflega misjöfn aðstaða hjá þeim héruðum, sem eiga eftir að fá rafstöðvar, alveg eins og aðstaðan er misjöfn hjá þeim héruðum, sem búin eru að fá rafstöðvar nú þegar. Þetta, sem hv. þm. Borgf. heldur fram um þetta atriði, verður því óafsakanlegt ranglæti gagnvart íbúum þeirra héraða, þar sem skatturinn er lagður á. Þó að þau kannske geti borið hann, þá eiga þau sum bágt með það. Hv. þm. Borgf. sagði, að þetta gjald væri ekki tilfinnanlegt, og lét það nægja. Ég las skýrslu frá forstöðumanni rafmagnseftirlitsins við 2. umr. málsins, sem sýnir, að ef reiknað er með höfuðstólsígildi skattsins, þá svarar það til þess, að stofnkostnaður rafveitnanna hækkar frá 11 til 25%, mismunandi eftir rafveitum. Það má segja, að þetta sé ekki tilfinnanlegt, ef menn vilja hafa sig til þess. En það er bara ekki rétt, því að þessi skattur er mjög þungur og ranglátur. Því að það er fjarri öllum sanni, að aðstöðumunur sé svo mikill milli þeirra héraða, sem búin eru að byggja rafstöðvar, og hinna, sem eiga það eftir, að hann vegi upp á móti þessum skatti. Hv. þm. Borgf. sagði, að það væri þarfleysa að veita sjóðnum heimild til að gefa út handhafavaxtabréf, þar sem í frv. væri ríkisstj. heimilað að taka 5 millj. króna lán handa sjóðnum. En hv. þm. eru sammála um, að þetta er byrjunarskref, þau ákvæði, sem hér verða gerð nú um þennan sjóð, og það fé, sem gert er ráð fyrir að sjóðurinn fái, ef brtt. mín verður samþ., verður til þess að gefa reynslu á það, að hverju liði þessi sjóður getur orðið til að styrkja rafveitubyggingar. En að sjóðnum. sé ekki þörf á því fé, sem hann getur fengið að láni með útgáfu handhafavaxtabréfa, nær ekki nokkurri átt, því að sú ráðstöfun gæti vitanlega veitt sjóðnum mikla hjálp. En hitt er rangt, að neyta hér aflsmunar til þess að leggja ranglátan skatt á vissa borgara þjóðfélagsins. Um 3. brtt. mína sagði sami hv. þm., að það væri algerlega rangt að láta það bíða svo og svo lengi (og um alla eilífð) eftir einhverjum félagsframkvæmdum að byggja einkaraforkuver. En í minni brtt. stendur, með leyfi hæstv. forseta, í 3. lið : „Sjóðurinn veitir eigi lán til að byggja einkaraforkuver á þeim stöðum, sem áætlað er, að félagsvirkjun eða félagsrafveitur nái til, ef ætla má, að bygging slíkra raforkuvera verði til að tefja eða koma í veg fyrir þessar félagsframkvæmdir: Með þessu á ég við það, að fyrir liggi áætlun um félagsrafvirkjun eða félagsrafveitur frá þeim aðilum, sem forstöðumaður rafveitumála fyrir ríkisins hönd leggur eitthvað upp úr. Eins og ég benti á, er ekki ástæða til að óttast, að þessu ákvæði yrði beitt svo harkalega, þó að samþ. yrði, að nokkrum verði til meins. En það er aftur á móti til þess að sýna fram á, að það er ekki tilætlun löggjafans, að þessi sjóður, sem myndaður er til þess að styrkja rafveitur, verði til þess með sínum lánveitingum að tefja eða jafnvel koma í veg fyrir, að nauðsynlegar rafveitur fyrir almenning verði reistar. En sú hætta er fyrir hendi, ef ekki eru reistar einhverjar skorður við því, eins og hér er gert ráð fyrir. Mér virðist líka, að hv. flm. frv. séu á þessu a. n. l., því að þeir gera ráð fyrir, að ekki sé veitt lán úr sjóðnum fyrr en að fengnum till. þeirra manna, sem eru ráðunautar ríkisstj. í þessum málum. En sjóðstjórnin er ekki bundin við till. eða ályktanir þessara sérfræðinga í þessum efnum eftir frv., en það tel ég of veikt. Ef fyrir liggur álit um þetta frá þeim mönnum, sem eru ráðunautar ríkisstj. um þessi mál, og það álit er á þá leið, að gagnlegt sé að reisa rafstöð og möguleikar annars eru fyrir hendi til þess, álít ég, að eigi að lána fé til framkvæmdanna.



Ég greip fram í fyrir hv. þm. Seyðf. og sagði, að ég mundi gefa skýringu á því atriði. Um þetta 10 ára tímabil er það að segja, að ákvæði um það stóð áður í frv. En ég sagði, að till. hans miðuðu til þess að draga úr framlaginu til sjóðsins, sem kemur fram á tvennan hátt. Þessi skattur frá rafveitunum er ótímabundinn og hækkar eftir því sem árin líða. Og í öðru lagi miða brtt. hv. þm. Seyðf. að þessu með tilliti til þess, að tekjur sjóða gegnum framlag úr ríkissjóði eru, samkvæmt fenginni reynslu, ekki jafnöruggar eins og gera má ráð fyrir, að tekjur með skatti frá rafveitunum verði. Auk þess er þetta framlag tímabundið og fellur þá niður. Hv. þm. Seyðf. sagði, að það mætti á Alþ. breyta 1. hvenær sem væri um þennan skatt, eins og um ríkissjóðsframlagið. En fyrirkomulagið um þennan skatt felur í sér öryggi fyrir sjóðinn, þar sem eftir því er hægra fyrir rafveiturnar að greiða skattinn sem lengra líður og eftir því sem þessi fyrirtæki geta greitt meira af sínum skuldum. Venjulega batnar hagur þessara fyrirtækja, og nettótekjur þeirra verða meiri eftir því, sem árin líða, og geta þau því lagt meira af mörkum. Þess vegna eru brtt. hv. þm. Seyðf., þrátt fyrir till. hans um hækkað framlag úr ríkissjóði, til þess að rýra mjög gildi þessa sjóðs í framtíðinni. Þá vildi hv. þm. Seyðf. véfengja það mjög hjá mér, að þessi vaxtamunur, sem hér er um að ræða, mundi ekki vega upp á móti þeim aðstöðumun, sem er á milli þeirra héraða, sem eiga eftir að fá rafveitur hjá sér, og hinna, sem þegar hafa komið upp rafveitum þeim, er hér koma til greina. En ég vil benda honum á, að reynslan sýnir, að rafveitur á þessum stöðum, sem skatturinn nær til, voru þannig byggðar, að möguleikar voru til þess að láta þær bera sig og borga sín lán. En um stöðvar, sem byggðar verða hér eftir í dreifbýlinu, eru þessi skilyrði ekki fyrir hendi, því að þörfin og viljinn til þess að koma upp rafveitum hefur engu síður verið fyrir hendi þar heldur en á þeim stöðum, þar sem rafveitur eru þegar komnar upp. Aðeins aðstöðumunurinn hefur skakkað leikinn um það, að þessum mönnum, sem búnir eru að koma upp rafstöðvum, hefur tekizt það, en hinum ekki.



Á þskj. 105 á ég, ásamt hæstv. forseta þessarar d., brtt. um nafnið á sjóðnum, að í staðinn fyrir nafnið „raforkuveitusjóður“ hljóti sjóðurinn nafnið: raforkusjóður. Þessi brtt. kom fram við 2. umr., en var þá tekin aftur til 3. umr. Okkur þykir þetta nafn fara betur. Það er styttra, en lengra nafn en þetta er óþarft á sjóðnum, því að raforka er ekki til annars framleidd en til þess að veita henni eitthvað. Vænti ég, að hv. þdm. geti fallizt á, að nafninu á frv. verði breytt á þennan veg.



Í sambandi við það, sem hv. þm. Borgf. sagði, skal ég að vísu játa það, að það er alveg rétt, að ég hef ekki tekið nógu greinilega fram í ræðu minni, að ef reiknað er langt fram í tímann, svo sem 30–40 ár, verða meiri tekjur af rafstöðvunum með skattinum, sem gert er ráð fyrir í frv., heldur en nú. En ég hygg, að nægilegt sé að reikna 10 ár fram í tímann, því að hvorugur okkar hv. þm. Borgf. sér lengra fram í þeim efnum.



Herra forseti! Eins og komið hefur fram í umr., hef ég ekki getað orðið samferða sjútvn. í þessu máli að öllu. Eins og hv. frsm. minni hl., formaður sjútvn., minntist á, kom greinilega í ljós, að það lágu sérstakar ástæður til þess, að minni hl. gat ekki komið með nál. fyrr en nokkru seinna. Við höfum lagt til, form. n., hv. þm. Ísaf., og ég, að frv. næði ekki fram að ganga í þeirri mynd, sem það er í. En fyrir þennan drátt á nál. okkar taldi ég mér skylt að koma með brtt., sem er á þskj. 372, þar sem dregið er dálítið úr þeim vandræðum, sem mér finnst að felist í frv., þar sem algerlega er lagt bann við dragnótaveiði. Ég vildi, að leyft yrði, að bátar, sem eru 5 smálestir og minni, fengju að stunda þessar veiðar mánuðina sept. til nóv., sérstaklega þar sem óskir Akureyringa fara ekki fram á aðra breyt. en þessa. Þess er að gæta, að fyrir Alþ. liggja mótmæli, bæði frá fiskimönnum úr mínu kjördæmi og eins frá útgerðarmönnum í Ólafsfirði við Eyjafjörð. Mín afstaða til þessa máls í fyrra var sú, að ég vildi koma með breyt. á dragnótaveiðil., þannig að menn mættu stunda þessar veiðar sömu mánuðina og farið er hér fram á með hinni nýju breyt., og auk þess fór ég fram á, að tímatakmarkið yrði jafnað. Eins og menn muna, mátti byrja þessar bátaveiðar 15. maí hér sunnanlands, en ekki fyrr en 15. júní norðanlands. Það byggðist á vísindalegum athugunum, að hrygningartíminn muni vera eins norðanlands, þess vegna yrði tímatakmarkið að færast aftur. Alþ. sá, að þetta var sanngjarnt, að jafna þannig veiðitímann, og færði það hann því til 1. júní. Var veiðitíminn þannig færður aftur fyrir Sunnlendinga, en fram fyrir Norðlendinga, og þannig hélt ég, að þessi vandi væri leystur. Nú á að leiðrétta málið á nýjum grundvelli með því að banna þessar veiðar algerlega. Ég vil í þessu sambandi benda á eitt atriði, sem ekki er nógu skýrt fram tekið í nál. okkar, en það er sú hlið málsins, sem sérstaklega snertir smáútgerðarmenn, og skal ég leyfa mér að taka dæmi frá Akureyri. Undanfarin ár hafa fátækir menn þar, sem ekki hafa aðstöðu til þess að fá lán til kaupa á stærri vélbátum, komið sér upp smátrillubátum, sem eru 3–5 smálestir að stærð. Sumir þessara manna hafa verið á opinberu framfæri Akureyrar, og hefur bæjarstj. þótt hagfellt fyrir bæinn að létta undir með þessum mönnum með því að styrkja þá til bátakaupa og spara sér þannig fé til framfæris. Það hefur verið þannig hjá okkur, að það hefur verið talsverður hópur slíkra fátæklinga, sem hafa getað komið sér upp smábátum ásamt veiðarfærum. Ég verð að segja, að það er hart, þar sem bæjarstj. Akureyrar hefur búið svo í haginn fyrir héraðið, að þurfa nú að kippa að sér hendinni í þessum efnum, vegna þess að Alþ. segir: Þessa starfsgrein leyfum við ekki. - Þessir menn eru búnir að kaupa talsvert dýrar eignir, bæði báta og veiðarfæri, sem þeim verður svo meinað að nota sér vegna þessara aðgerða Alþ. Ég vona því, að menn sjái að sér og samþ. brtt. mína. Brtt. mín er miðlunartill., varatill., einkum með tilliti til þessara manna, sem hafa ráðizt í þessa atvinnugrein. Að öðru leyti er ég ekki horfinn frá mínu máli og þeim takmörkunum, sem 1. ákveða. En ég sé ekki ástæðu til þess að samþ. þetta frv., þar sem fyrir liggur umsögn tveggja stofnana, atvinnudeildar háskólans og fiskimálan. Fiskifræðingurinn segir, að það komi sér að vísu vel að geta friðað fiskimiðin fyrir dragnót eitt ár, en það væri ekki neitt aðalatriði. Árni Friðriksson er ekki mjög hræddur um, að gengið yrði á stofninn á þessum tíma, þegar þess er gætt, að útlend fiskiskip geta ekki komið hingað á næstu árum. Það virðist ekki ástæða til þess að óttast, að fiskistofninum sé hætta búin af þessum sökum, því að það eru að mestu leyti smábátar, sem stunda þessa veiði.

Frsm. 1. minni hl. (Gísli Guðmundsson) : Þegar málið var fyrst til 2. umr., var ég ekki viðstaddur og gat því ekki haft framsögu fyrir þann hluta n., sem mælir með samþ. frv. Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta mál, enda þótt til þess gefist nokkurt tilefni. Ég vil þó aðeins endurtaka það, sem sagt er í nál. okkar, að sá hluti n. mælir með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Hv. þm. Ak. hefur lagt fram till. til breyt., sem hann nú hefur lýst hér. Sú till. hefur enn ekki legið fyrir n. sem slíkri, og get ég því ekki fyrir hönd n. sagt neitt sérstakt um hana. Þeir, sem mynda annan minni hl. n., þeir hv. þm. Ísaf. og hv. þm. Ak., hafa farið á stúfana eftir að n. klofnaði og aflað sér gagna um mál þetta. Þeir hafa fengið frá atvinnudeild háskólans (Árna Friðrikssyni) og fiskimálan. skilríki, sem prentuð eru sem fylgiskjöl með þeirra áliti. Ég verð að segja það, að það hefði nú verið eðlilegra að mínum dómi, að þessar álitsgerðir hefðu verið látnar liggja fyrir n., áður en hún tók afstöðu til málsins. Að vísu kom Árni Friðriksson á fund n. og ræddi nokkuð um þetta við hana, en hið skriflega álitsskjal, sem hér liggur fyrir, lá ekki fyrir n., meðan hún hafði málið til meðferðar sameiginlega. Álits fiskimálan. var ekki leitað, hvorki bréflega né munnlega, sem þó hefði verið eðlilegra, úr því að einhverjir menn úr n. sáu ástæðu til þess að fá þessa álitsgerð skriflega. Það hefði því verið eðlilegra að ganga fram í því, að álitsgerðin væri fengin áður en n. tók afstöðu til málsins. Þessi málsmeðferð er þó ekki aðalatriði. En ég hef verið að athuga þessi álitsskjöl, og virðist mér sem þessum minni hl., hv. þm. Ísaf. og hv. þm. Ak., verði nokkuð minna lið að þeim en þeir munu hafa gert sér vonir um. Ég leyfi mér að vekja athygli á því, að í áliti fiskimálan. stendur, að n. hafi ákveðið að leggja á móti samþ. þessa frv. „að svo stöddu“. Mótmælin eru ekki ákveðnari en þetta. Ég fyrir mitt leyti skil þetta svo, að fiskimálan. sé hikandi í málinu og hún á þessu stigi málsins hafi ekki gert það upp við sig, hverja afstöðu hún vill til þess taka. Að minnsta kosti er þetta engan veginn fullkominn stuðningur við 2. minni hl. sjútvn. og málstað hans. Árni Friðriksson segir í sinni álitsgerð, sem hér er prentuð með áliti 2. minni hl., með leyfi hæstv. forseta: „Aukið bann við dragnótaveiði, þ. e. styttri veiðitími, eins og frv. gerir ráð fyrir, mundi því, á meðan svona stendur á, koma að hlutfallslega miklum notum, og væri það ótvírætt til bóta fyrir ekki sízt skarkolastofninn að takmarka dragnótaveiðar á meðan á stríðinu stendur.“ Og enn fremur vekur fiskifræðingurinn athygli á því, að ef við gerum ráðstafanir til þess að takmarka veiðina meðan á stríðinu stendur, stæðum við seinna betur að vígi á alþjóðavettvangi með að friða nytjafiska á vissum svæðum hér við land. Hér mun hann eiga við friðun Faxaflóa, sem hann og fleiri hafa mikinn áhuga fyrir að komizt gæti í kring, en það getum við ekki framkvæmt af eigin rammleik. Ég vildi aðeins vekja athygli á því, að mér sýnist þessi umsögn ekki vera málstað 2. minni hl. sjútvn. mjög til stuðnings. Ég hygg, að hv. d. geri rétt í því að samþ. þetta frv., sem styður að því, að ekki verði haldið áfram eins og nú þeirri lélegu búmennsku að uppræta fiskistofninn í fjörðum landsins, sem sjávarútvegurinn sýpur seyðið af og er þegar farið að segja til sín á óþægilegan hátt.

Forseti (JörB) : Ég vildi mælast til þess, að þm. stytti mál sitt, því að umr. verður lokið, en atkvgr. frestað.

Frsm. 2. minni hl. (Finnur Jónsson) : Hv. þm. Ak. hefur bent á staðbundin dæmi þess, að menn hafi lagt í mikinn kostnað til þess að útvega sér dragnótaveiðarfæri í því trausti, að þeir fengju að nota þau. Þetta er ekkert sérstakt fyrir Akureyri, heldur gildir þetta fyrir Útgerðarmenn umhverfis allt landið, sem lagt hafa í mikinn kostnað með dragnótaveiði í því trausti, að Alþ. meinti eitthvað með þeim breyt., sem það gerði á dragnótaveiðinni með því að uppörva menn til þess að leggja nokkuð á áttundu millj. kr. í hraðfrystihús við flestar veiðistöðvar kringum landið. Enn fremur með því að gera mikið til þess að reyna að auka markaði fyrir hraðfrystan fisk. Allur þessi mikli kostnaður mundi verða tiltölulega ónýtur, ef frv. þetta næði fram að ganga. Eins og kunnugt er, þá eru haustmánuðirnir sept.-okt. einhverjir beztu fiskimánuðir ársins fyrir kolann. Kolinn er þá farinn að fiskast á bátana, og veiðin er þá einkum arðsöm. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, fer fram á það að loka miðunum fyrir kolaveiðum í dragnót, einmitt á þeim tíma, sem veiðin er mest stunduð með nokkrum árangri. Frv. er þess vegna álíka gáfulega samið gagnvart þeim, sem vilja stunda dragnótaveiðar, eins og að þm. hefðu komið fram með till. um það að loka miðunum fyrir herpinótaveiðum á síld yfir mesta síldveiðitímann. Hv. þm. N.-Þ. þótti nokkuð óhagfellt, að upplýsingar skyldu liggja fyrir í þessu máli, eftir að málið var afgr. frá n. Eins og hv. þm. veit, gekk ég eftir því að fá frv. afgr., og sannast að segja datt mér ekki í hug, að það væri neinn sá fáráðlingur í sjútvn., sem legði til, að þetta frv. gengi fram óbreytt. Eftir að ég sá, að þeir voru þó til, gerði ég ráðstafanir, sem urðu til þess, að atvinnudeild háskólans og fiskimálan. sendu þær upplýsingar til n., sem nú liggja fyrir í nál. annars minni hl. Annars, ef það er ástæða til þess fyrir hv. þm. N,-Þ. að kvarta yfir því, að þessar upplýsingar hafa ekki legið fyrir, þegar málið var afgr., vegna þess að það hafi, að einhverju leyti breytt hans skoðun, þá tel ég það mjög leitt., að þessar upplýsingar skyldu ekki vera fengnar áður. Eigi að síður eru þær komnar hér til þingsins nógu snemma til þess, að þær gætu legið fyrir við 2. umr., og er þá vorkunnarlaust hverjum þeim manni, sem hefur fengið þær upplýsingar, sem að einhverju leyti gætu breytt hans áliti, að gera það. Hv. þm. N.-Þ. benti á það, að álit Árna Friðrikssonar fiskifræðings segði, að bann við dragnótaveiði mundi verða til mikilla bóta vegna friðunar kolans. En á öðrum stað í sama erindi upplýsir þessi fiskifræðingur, að við Íslendingar veiðum ekki nema 1/6 hluta þess kola, sem veiddur er hér við land, og ekki sé nema nokkur hluti þess sjötta hluta veiddur í dragnót, þar sem útlendingar séu hættir að stunda veiðar hér við land og það sennilega stendur meðan stríðið varir, þá má af því sjá, hve þýðingarlítill liður í friðun kolans þessi friðun yrði, ef það er ekki nema eitthvert brot af 1/6 hluta þess skarkola, sem veiddur er hér við land, sem Íslendingar veiða í dragnót. Ég ætla, að hv. þm. N.-Þ. hafi skotizt yfir þetta atriði í umsögn fiskifræðingsins, þegar hann vildi leggja hana þannig út, að hún styddi þetta frv. að einu eða neinu leyti. Þá sagði hv. þm. einnig, að það væri léleg búmennska að uppræta fiskistofninn. Það mundi vera talin léleg búmennska að láta vera að slá grasið á túnunum um sláttinn. Alveg eins mundi það þykja léleg búmennska að banna herpinótaveiði um herpinótaveiðitímann eða banna þorskveiðar á vertíð. En það er einmitt þetta, sem hv. þm. eru að gera með þessu frv., þeir vilja banna kolaveiði hér við land um aðalveiðitímann. Það er að vísu sagt svo, að hér þýði lítið að ræða málin með rökum, því að þm. myndi sér skoðanir um málin í einrúmi. En ég fyrir mitt leyti treysti því enn, þangað til annað reynist, að hv. alþm, átti sig á því, að það yrði með samþ. frv. stórskaðaður álitlegur atvinnuvegur í landinu á þann hátt að banna kolaveiðar þann tíma, sem arðvænlegast er að veiða hann. Á þessum tíma, sem um getur, er skaðlaust að veiða kolann, vegna þess að hans hrygningartími er þá löngu liðinn.

Frsm. 1. minni hl. (Gísli Guðmundsson) : Ég skal verða mjög fáorður, enda gefur ræða hv. þm. Ísaf. ekki tilefni til andmæla, því að í henni voru ekki rök fram yfir það, sem áður er fram komið. Ég vil aðeins segja það, svo að ég noti hans eigið orðalag, að ég undrast það, að til skuli vera í sjútvn. þessarar deildar svo fáráðir menn, að þeim þyki vera hliðstætt síldveiði í herpinót og dragnótaveiði innan landhelgi. Ég skal svo ekki um það fara fleiri orðum. Það er eins og ég sagði í ræðu minni áðan, að álitsgerðir þær, sem minni hl. hefur fengið máli sínu til stuðnings, eru málstað hans næsta lítill stuðningur. Ég vil einnig bæta því við, að áður en annað liggur fyrir, þá vil ég mjög draga það í efa, að það sé fullkomlega rétt, að svona mikill hluti af eigendum frystihúsanna hér við land sé andvígur frv., eins og fram virðist koma í fylgiskjali 2. minni hl. Mér er kunnugt um nokkur dæmi þess, að eigendur slíkra frystihúsa eru sumir því meðmæltir, að frv. þetta nái fram að ganga.

Frsm. 2. minni hl. (Finnur Jónsson) : Það kann nú að vera, af því að hv. þm. N.-Þ. er alinn upp í sveit, að honum þyki dálítið einkennilegt, að það séu dregin hliðstæð dæmi milli dragnótaveiði í landhelgi og síldveiða með herpinót. En þær hliðstæður eru eingöngu þær, að ég sagði, að það væri álíka skynsamlegt að banna dragnótaveiði í landhelgi á þessum tíma árs eins og ef farið yrði að banna síldveiðar með herpinót um hásíldveiðitímann. Með þessu sagði ég ekki annað en það, að þetta er sá tími, sem kolaveiðar gefa beztan árangur, á sama hátt og herpinótin gefur beztan árangur í mánuðunum ágúst og september. Með öðrum orðum, að ég sagði ekkert annað en það, að ég áliti, að það ætti að veiða, hvort heldur væri fisk eða síld, þann tíma, sem það gefur beztan árangur, sérstaklega Þegar það fer saman, að það eru engir möguleikar á því að viðkoma fiskstofnsins sé í neinni hættu eða honum betur borgið, ef bannað væri að veiða kola á haustin, af því að hrygningartími kolans er þá löngu liðinn. Ég ítreka það enn. Það má vera, að hv. þm. N.-Þ. dragi eitthvað í efa álit fiskimálan., en það var sú eina stofnun, sem við í sjútvn., sem vildum fá um þetta nánari upplýsingar, gátum snúið okkur til til þess að fá upplýsingar um þetta mál. Að vísu hefur form. fiskimálan. verið veikur um tíma, en sá maður, sem annast skrifstofustjórastarfið nú, sneri sér til frystihúsaeigenda úti um allt land til þess að fá þær upplýsingar, sem í bréfi fiskimálan. greinir. Þær upplýsingar voru fyrst og fremst álit n. á þessu frv., í öðru lagi, hve mikið fé væri búið að leggja í þessi fyrirtæki, og í þriðja lagi, hve margt fólk starfaði við sjálf frystihúsin. Þetta álit liggur fyrir í nál. á þskj. 413, fskj. 2, og ég skil ekki, hvaða ástæðu hv. þm. N.-Þ. hefur til að rengja upplýsingar fiskimálan., sem hún kallar nær einróma álit frystihúsaeigenda gegn frv. Þetta álit fiskimálan., sem gefið er í embættisnafni, álít ég alveg óhlutdrægt og tæmandi, enda mun hv. þm. ekki hafa kornið til hugar, að beðið væri um annað en óhlutdrægar upplýsingar í málinu. Bréf það, sem á sínum tíma var skrifað fiskimálan., liggur hér fyrir, og getur hv. þm. fengið að heyra það, ef hann óskar eftir því, - óski hann þess hins vegar ekki, skoða ég það sem hann fallist á, að ég fari hér með rétt mál. Ég hef áður bent á, að hér séu starfandi 37 hraðfrystihús, sem kostað hafi 7½ millj. króna. Það var lagt út í það að byggja þessi hraðfrystihús, eftir að Alþ. breytti l. um dragnótaveiðar og fyrir sérstaka hvatningu frá Alþingi. Við þessi frystihús vinna 1500 manns á landi fyrir utan alla sjómenn, sem hafa atvinnu af að fiska fyrir þau. Með samþ. þessa frv. færi Alþ. mjög undarlega að ráði sínu, þar sem það gabbar fyrst útgerðarmenn til þess að kaupa þessi veiðarfæri, verður þess valdandi, að fjöldi manna leggur stórfé í hraðfrystihús, en bannar síðan veiðarnar, þegar þær eru mest arðbærar og skaða þó ekki kolastofninn. Samþ. frv. væri því hrein fásinna.