Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Árni Gunnarsson) : Forseti vill láta þess getið að það er ekki á hverjum degi að ályktunartillögur eru bornar fram í deildum, en fyrir því er heimild í þingskapalögum þar sem segir í 28. gr. að ályktunartillögur sem bornar eru upp í þingdeild lúti í öllu sömu reglum um málsmeðferð sem þáltill. Þessa er getið vegna þess að um þessar tillögur fara fram tvær umræður, hin fyrri og hin síðari.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 12 að flytja þáltill. um skipun nefndar skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar til að rannsaka álmálið: ,,Neðri deild Alþingis ályktar að skipa sjö manna rannsóknarnefnd samkvæmt ákvæðum 39. gr. stjórnarskrárinnar til að rannsaka og gefa Alþingi og almenningi skýrslu um alla þætti álmálsins, þ.e. vinnu að mögulegum samningi við Atlantsálshópinn, og hafi rannsóknarnefndin heimildir til að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, af embættismönnum og öðrum sem upplýsingar geta gefið. Rannsóknin taki til allra þátta málsins, svo og reynslu Íslendinga og annarra af álrekstri, þar á meðal mengunar, arðgjafar og annars sem máli skiptir. Einnig skal nefndin afla ítarlegra upplýsinga, þar með talið álits hlutlausra kunnáttumanna, um öll meginatriði sem tengjast mögulegum álsamningi, svo sem hvort bygging og rekstur álversins á þann hátt sem helst er um rætt samrýmist löggjöf landsins, þ.e. grundvallarákvæðum um jöfnuð manna í stjórnarskrá, skipulagslögum, lögum um varnir gegn mengun og um hollustuhætti og alþjóðlegum skuldbindingum Íslendinga. Einnig að greint verði frá mögulegum áhrifum mengunar bæði við daglegan rekstur og möguleg mengunarslys. Loks taki skýrslan til allra meginatriða um arðgjöf álreksturs, bæði einstakra þátta hans en sérstaklega allra veigamikilla atriða í sambandi við orkusölu til álversins. Aðrir orkusölukostir verði kannaðir, svo og önnur atriði sem nefndin telur ástæðu til að kanna.`` Eins og fram kemur í þessari tillgr. eru margar ástæður fyrir flutningi þessarar þáltill. og ég vænti þess að þingheimur vilji fá upplýsingar um þessi mál í smáatriðum. Álverið og virkjanir sem því tengjast verða langstærsta framkvæmd á Íslandi til þessa og um ófyrirsjáanlega framtíð ef núverandi áform verða að veruleika, framkvæmd sem útilokar fjölmarga aðra atvinnumöguleika, bindur og mótar allt þjóðlífið a.m.k. um aldarfjórðung. Mikil mengun sem spillir náttúru og lífi fylgir álverinu. Líkur á stórauknum kröfum um alþjóðlegar mengunarvarnir og ný virk framkvæmd alþjóðareglna við Persaflóa gæti kippt stoðum undan álveri eins og því sem rætt er um að byggja. Einnig koma til möguleg skaðleg áhrif áls, t.d. í drykkjar- og matarílátum, sem draga verulega úr eftirspurn og verði áls og fleira mætti upp telja. Fjárhagsleg áhætta Íslendinga virðist margfalt meiri en áhættufé Atlantsálshópsins og arður miklu minni. Íslendingar þurfa að eyða bestu virkjunarkostum sínum án endurgjalds fyrir þá og það útilokar marga aðra vænlega kosti í atvinnumálum. Áhætta af kostnaði við virkjanir, umfram áætlaðan kostnað, svo og að virkjanir skili ekki áætluðu afli og afköstum, er öll á ábyrgð Íslendinga. Glöggir og varlegir útreikningar, byggðir á traustum gögnum, hafa ekki verið lagðir fram til athugunar fyrir almenning, heldur eru gefnar óljósar upplýsingar um ,,jaðarkostnað`` og ,,flýtingarkostnað`` Landsvirkjunar sem rök fyrir ágæti samningshugmynda. Samningaaðferðir íslenskra stjórnvalda virðast með eindæmum frumstæðar. Aðalsamningamaðurinn er allt í senn formaður bankastjórnar Seðlabanka Íslands, formaður stjórnar Landsvirkjunar og formaður nefndar um orkufrekan iðnað og sætir í öllum greinum eftirliti eins og sama mannsins, þ.e. hæstv. iðnrh. Ákvörðun um staðarval er kynnt ein og sér eftir keppni milli þriggja héraða og fjmrh. tilkynnir að samningurinn um skattamál hafi náðst eftir næturfund. Önnur meginatriði samningsins eru óumsamin. Iðnrh. skrifar undir áfangasamning án umboðs Alþingis, ríkisstjórnar eða Landsvirkjunar. Formaður stjórnar Landsvirkjunar sýnir stjórninni það virðingarleysi að staðfesta samninginn sem formaður viðræðunefndar um orkufrekan iðnað og á væntanlega síðan að halda áfram viðræðum um þennan risavaxna samning við Atlantsálshópinn sem formaður stjórnar Landsvirkjunar. Ég hef það fyrir satt að þetta plagg sem hann skrifaði undir hafi verið daginn áður fyrir hönd Landsvirkjunar, en því breytt eftir fund Landsvirkjunar þar sem kom fram að hann hefði ekki haft umboð til slíkrar undirskriftar. Framanritað, sem liggur fyrir opinberlega, lýsir svo vafasömum vinnubrögðum í málinu að fráleitt er að Alþingi taki ákvörðun um það nema að fengnum faglegum, traustum og varlegum álitum og upplýsingum. Raunar er mikilvægi hins mögulega samnings slíkt að óhjákvæmilegt verður að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu um málið eigi það fram að ganga. Þarfir þjóðar og þings krefjast þess að rannsókn skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar fari fram og skýrsla verði gerð áður en málinu er lokið hér á hv. Alþingi. Margt fleira mætti hér upp telja til þess að rökstyðja þá nauðsyn sem er fyrir því að þetta mál sé rannsakað niður í kjölinn. Við fáum af því spurnir að vaxandi atvinnuleysi sé úti á landsbyggðinni og það sé sérstaklega aukið atvinnuleysi meðal kvenna. Ástæðurnar eru margar, þar með talið að mikið af sjávarafla er flutt úr landi óunnið. Ekki verður álver til þess að bæta þar úr því í ljós hefur komið að konur vinna ekki nema ein á móti hverjum tíu karlmönnum við svona verksmiðju. Og það er staðreynd að ef konurnar fara af landsbyggðinni, þá fara karlarnir með og börnin. Fram að þessu hafa það verið fyrst og fremst börnin, unglingarnir, sem hafa farið en nú virðist það blasa við að það verði ekki síður konurnar sem leiti þangað, eins og auðvitað reynslan sýnir, sem er helst að fá vinnu. Það er verið að tala um það að staðsetningu álversins fylgi einhver byggðastefna. Svona risafyrirtæki er andstæða byggðastefnunnar hvar sem það er sett niður vegna þess að það dregur til sín fólk og miðað við það sem heyrst hefur, meira að segja frá hinum mæta manni Þórði Friðjónssyni, framkvæmdastjóra Þjóðhagsstofnunar, að það þurfi að draga úr framkvæmdum annars staðar til þess að vega á móti þensluáhrifum álversins ef af því verði. Við þetta má einnig bæta að nefnd sem er að athuga langtímaáætlun í vegagerð var á sínum fyrsta fundi í gær og þar kom í ljós að ef álverið verður byggt á Keilisnesi, þá þurfi að flýta því að gera tvöfalda akbraut þar suður eftir. Hvað þýðir það? Það þýðir það að einnig minnkar vegaféð annars staðar vegna þeirrar ákvörðunar sem virðist liggja á borðinu um það að byggja álver þó að það sé viðurkennt meira að segja af varaformanni Sjálfstfl. að samningsdrögin séu á þann veg að það verði tap á þessum rekstri fyrstu 15 árin, þrátt fyrir að eigi að taka ódýrustu virkjunarkostina og miða verðið við það sem er náttúrlega fjarstæða miðað við þær áætlanir sem Landsvirkjun hefur gert, þ.e. hefur gert áætlanir um virkjanir sem framleiða 8000 gwst. á ári, þ.e. 15 virkjunarkostir sem þar eru upp taldir, en fyrst á að tvöfalda þetta álver á næstu 10 -- 15 árum þá fara a.m.k. 3 / 4 hlutar af þessari orku til álversins og líklega vel það ef á nú að stækka það upp í 420 -- 430 þús. tonna framleiðslu áls á ári. Það eru dálítið merkileg vinnubrögð sem eru viðhöfð í þessu máli. Á fundi sem var haldinn í Sjallanum á Akureyri að tilhlutan þeirra sem vildu álverksmiðju við Eyjafjörð kom fram hjá Andrési Svanbjörnssyni að markaðsnefndin, hann er fulltrúi markaðsnefndar iðnrn. og Landsvirkjunar, hefði ekki getað athugað neitt annað en álverksmiðju að undanförnu, eins og hann sagði nákvæmlega, vegna manneklu. Og það kom í ljós á þessum fundi að hann, fulltrúi markaðsnefndarinnar, hafði ekki hugmynd um hvað er að gerast í Þýskalandi í sambandi við vetniframleiðslu. Það er sláandi hvernig vinnubrögð eru viðhöfð. Og hinn merki maður, ég tel hann merkan mann, Þórð Friðjónsson, forstöðumann Þjóðhagsstofnunar, hann ber í sínu áliti bara saman annaðhvort óbreytt ástand eða álverksmiðju, hvernig hagvöxturinn muni verða á næstu árum. Það er sem sagt ekki einungis ráðherra og sumir þingmenn, heldur embættismennirnir líka. Þeir sjá ekkert annað en ál, enga aðra möguleika. Hvernig væri nú að ráðherrarnir og þingmennirnir sumir sem eru að flækjast út um öll lönd í tíma og ótíma reyndu að kynna sér hvernig atvinnulífið erlendis er uppbyggt þar sem er verið að reyna að losna við álverksmiðjurnar og byggja upp eitthvað annað. Þeir kannski átta sig ekki á því fyrr en búið er að reisa hér nokkuð margar álverksmiðjur eins og sumir eru að gæla við og láta sig dreyma um. Það virðist vera að menn átti sig ekki á því að það dýrmætasta, það verðmætasta sem við eigum er hreint land, hreint loft, hreinn sjór. En svo á að offra þessu fyrir verksmiðju sem ég get ekki séð og enginn hefur getað rökstutt að við höfum hag af að semja um, a.m.k. sé áhættan veruleg. Ég veit að t.d. Svíar og Þjóðverjar eru að kanna hvaða áhrif álumbúðir utan um matvæli hafa á heilsu manna. Niðurstaða liggur að vísu ekki fyrir enn en þeir segja: Allt bendir til þess að þetta sé skaðlegt, og að vísu fleiri umbúðir, eins og t.d. kopar þar sem það er notað, og fleiri málmar. Við sjáum nú hvernig unnið er í þessu máli. Við þingmenn Norðurl. e. fengum stóriðjunefndina á fund okkar og þar mætti markaðsnefndin, fulltrúi frá iðnrn. og Landsvirkjun. Og þar sagði Jóhannes Nordal að það væri búið að strika út Reyðarfjörð. Á fjórðungsþingi Norðlendinga nokkru seinna upplýsti iðnaðarráðherra að allir þessir þrír staðir væru til athugunar. Ég sagði frá þessu á fjórðungsþinginu og ég sagði líka að ég léti þingheim um að gera það upp við sig hver þeirra segði satt.

Forseti vill vekja athygli hv. þm. á því að ályktunartillögur lúta sömu reglum um málsmeðferð og þáltill., þannig að ræðutími hans er 15 mín. og honum er drjúglega lokið.

Ég veit það. Herra forseti. Ég gerði ráð fyrir því að mér yrði gert aðvart og ég mun nú ljúka máli mínu og ætla ekki að níðast á forseta með lengri ræðu. En ég vil bara endurtaka það hér að það verður tekið eftir því hvaða afgreiðslu þessi þáltill. fær hér í hv. Alþingi. Því ég get endurtekið það sem ég sagði í umræðunum utan dagskrár á mánudaginn: Fjöldasamtökin í landinu sem standa á bak við Landvernd hafa sent öllum þingmönnum bréf og skorað á þá að hverfa frá fyrirhugaðri byggingu álvers.

Forseti (Árni Gunnarsson) : Forseti vill láta þess getið að hv. 6. þm. Norðurl. e. hefur heimild til að tala í annað sinn ef hann svo óskar í þessari umræðu.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég tók eftir því að þetta mál var hér lagt fram á þinginu fyrir fáum dögum en hafði ekki gert mér ljóst að það væri lagt fram í deild þó vissulega megi lesa það af þskj. og er því ekki sérstaklega undir það búinn að ræða þetta mál eins og vert væri nú þegar það er komið hér á dagskrá. Ég vildi hins vegar ekki láta hjá líða að segja álit mitt á þessari till. sem hér er flutt og felur það í sér að þessi hv. þingdeild hlutist til um að skipuð verði sjö manna rannsóknarnefnd samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár til að rannsaka og gefa Alþingi og almenningi skýrslu um alla þætti álmálsins, eins og segir þar í upphafi. Ég er því fyllilega sammála að þörf sé á því í sambandi við þetta stóra mál að Alþingi láti ekki dragast að fara ofan í einstaka þætti málsins með ákveðnari hætti en kostur er á með því að lesa yfir skýrslur frá framkvæmdarvaldinu, hæstv. iðnrh., sem hefur nú nýlega gefið Alþingi yfirlit um stöðu málsins eins og hann vill leggja það hér fyrir til upplýsingar. Það er vissulega góðra gjalda vert að ráðherrann hefur gefið Alþingi slíka skýrslu. Mér er ekki ljóst hvort hún verður rædd í sameinuðu þingi, en full ástæða væri til þess að hún væri þar tekin á dagskrá og rædd. En það eitt út af fyrir sig er ekki nægjanlegt í sambandi við þetta mál vegna þess að eins og fram kemur hér í till. hv. flm. Stefáns Valgeirssonar er mikil ástæða til að Alþingi athugi við fyrstu hentugleika mjög marga þætti sem varða undirbúning málsins og stöðu þess vegna þess að það er gert ráð fyrir því að inn í þingið komi síðar á þessu haustþingi, samkvæmt því sem ráðherrar hafa greint frá hér, frv. til heimildarlaga um byggingu álbræðslu, a.m.k. mun það áform hæstv. iðnrh. að svo verði. Það hefur jafnframt verið greint frá því að þörf sé á að mati hæstv. ráðherra, iðnrh. og gott ef hæstv. forsrh. nefndi það ekki einnig, að afgreiða einhverja slíka heimild hér frá þinginu fyrir áramót og það gefur auðvitað auga leið að það er ekki mikið ráðrúm fyrir þingið að átta sig á meginþáttum þessa máls ef þetta yrði nú gangurinn. Því er full ástæða til þess að sérstök rannsóknarnefnd fari yfir undirbúning málsins, hvernig að honum hefur verið staðið, til þess að auðveldara sé fyrir þingið að bregðast við ef tillögur koma frá stjórnvöldum, frá ríkisstjórninni sem varða málið. Ég get ekki ímyndað mér að neinn hafi við það að athuga að slík rannsókn fari fram, skipun slíkrar nefndar og athugun á hennar vegum. Það verður a.m.k. að ætla það að þeir sem hafa borið þetta mál fram og staðið að samningagerð þar að lútandi hafi áhuga á því að vandað verði til allra þátta. Vinna á vegum rannsóknarnefndar sem þingið kysi ætti aðeins að stuðla að því að upplýsa einstaka þætti og flýta fyrir því að unnt væri að taka efnislega á málinu þegar og ef það kemur hingað inn í þingsali. En jafnvel þó svo verði nú ekki að stjórnvöld hverfi frá því að bera slíkt mál hér fram þá er að mínu mati engu að síður gagnlegt og þörf á því og fyllsta ástæða til þess að nefnd kjörin af þinginu fari yfir málatilbúnaðinn, hvernig að þessu máli hefur verið staðið, því að það gæti verið lærdómsríkt fyrir jafnt Alþingi sem stjórnvöld að fá niðurstöðu úr slíkri athugun á vegum sérstaklega þar til kjörinnar nefndar vegna frekari málatilbúnaðar, vegna frekari athugunar á slíkum málum sem lúta að nýtingu íslenskra orkulinda og byggingu á verksmiðjum í því samhengi. Ég vil nefna það hér, það kemur ekki sérstaklega fram í tillögutextanum, að ég fékk séð við fljótan og skjótan yfirlestur, að sá þáttur sem lýtur að staðsetningu umræddrar álbræðslu og málsatvik sem tengjast tillögum þar að lútandi er sá þáttur sem væri nú ekki síst ástæða til fyrir þingið að kanna. Það er væntanlega öllum í fersku minni hvað gengið hefur á á síðustu mánuðum varðandi þennan þátt, hvernig umræða um þetta mál hefur öðru fremur snúist um það hvar ætti að setja þetta fyrirtæki niður og að þeim þætti málsins hefur verið staðið með algerlega ósæmilegum hætti af hálfu íslenskra stjórnvalda, algerlega ósæmilegum hætti. Það er ekki of sterkt til orða tekið. Og niðurstöðuna þekkja menn svo. Eftir að búið er að hafa heilu byggðarlögin og heilu landshlutana að fíflum af hálfu íslenskra stjórnvalda, af hálfu hæstv. iðnrh., þá er það tilkynnt sem niðurstaða þvert ofan í stefnu ríkisstjórnarinnar um atvinnuþróun í landinu, þvert ofan í það sem sagt hefur verið og látið að liggja að ætti að verða niðurstaða varðandi þennan þátt málsins, að þetta risafyrirtæki að fjármagni til og tilkostnaði eigi að reisa við bæjardyr Reykjavíkur ef samningar að öðru leyti ganga upp. Eitt af því sem tengdist þessum þætti máls var það að iðnrn. framsendi bréf frá hinum erlendu fyrirtækjum til sveitarfélaga á nokkrum stöðum á landinu sl. vetur, síðla vetrar. Gerðist eins konar póstberi fyrir þessi erlendu fyrirtæki þar sem lagðar voru spurningar, heilu listarnir, fyrir sveitarfélögin og þau beðin að svara hvaða kosti þau byðu þessum landnemum ef þeim þóknaðist að sigla með þetta fyrirtæki í þessa eða hina höfnina, í þennan eða hinn fjörðinn, eða þennan eða hinn skagann.

Forseti vill benda hv. þm. á að samkvæmt þingsköpum er ræðutíma hans lokið í fyrri umferð og óskar eftir því að hann stytti mál sitt.

Virðulegur forseti. Þessi þáttur málsins, þótt það væri ekki nema sá sem lyti að staðsetningunni einni saman væri nægt tilefni til þess að kjósa þá nefnd sem lagt er til í þessari till. að kosin verði. En að öðru leyti vil ég segja það, virðulegur forseti, að auðvitað átti Alþingi að bregðast við fyrir lifandis löngu þegar upp komu hugmyndir um að fara að undirbúa slíka álbræðslu og það var gert af þeim sem hér stendur og þingmönnum Alþb. á þinginu 1987 -- 1988 með þáltill. um úttekt vegna nýrrar álbræðslu. Þar var lagt til að farið yrði ofan í saumana af þinginu á þeim hugmyndum sem þá lágu fyrir og voru svipaðar þeim sem nú eru í undirbúningi og verið er að reyna að semja um og gert ráð fyrir að þingið legði mat á alla meginþætti í sambandi við áform um byggingu stórrar álbræðslu, alla meginþætti málsins, þar á meðal staðsetningu, en einnig orkuverð, eignaraðild og hvað eina sem snerti þetta mál. Því miður var þessi till. ekki samþykkt, hún fékk ekki nauðsynlegan stuðning hér í þinginu. Menn sjá það kannski núna á þessum dögum að það hefði verið ástæða til þess þá að samþykkja slíka till. og menn hefðu kannski betri stöðu til að meta það mál sem nú er mest umrætt í landinu og látið er að liggja að kunni að berast með einum eða öðrum hætti hingað inn í þingsal.

Forseti (Árni Gunnarsson) : Forseti vill ítreka ábendingar um að þingdeildarmenn fari að þingsköpum. Hér er ræðutími 8 mínútur fyrir aðra en hv. frsm. sem hefur heimild til að tala í 15 mín. og þingmenn geta talað tvisvar sinnum í þessari umræðu ef þeir svo óska.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem hér stendur í till. að rannsaka þurfi alla þætti álmálsins vel og sérstaklega reynslu Íslendinga og annarra af álrekstri, þar með talið mengun, arðgjöf og annað sem máli skiptir. Mér þykir mjög mikilvægt að Alþingi fái að vita hvað þarna er raunverulega á ferðinni. Ég vil benda á að í vor þegar fyrsti þáttur þessa máls kom hér inn í Alþingi fékk hv. iðnn. Nd. einungis eina viku til að vinna málið sem var auðvitað allt of stuttur tími. Það er aldeilis óviðunandi fyrir Alþingi að sætta sig við að þurfa að vinna mál á svo stuttum tíma eins og þá var ætlast til af okkur. Ég er þó ekki alveg viss um hvort rétt sé að skipa sérstaka nefnd. Það getur þó vel verið að það sé nauðsynlegt að skipa sjö manna rannsóknarnefnd. Það væri líka hugsanlegt að iðnn. þessarar deildar fjalli um málið nú þegar, taki málið til sín, verði falið að vinna í þessu máli hvort sem þetta mál kemur hérna inn í þingið eða ekki. Ég vil þó ekki fullyrða hvort rétt sé að skipa sjö manna rannsóknarnefnd þó að ég telji efni málsins vera mjög nauðsynlegt og vil þar af leiðandi lýsa stuðningi mínum við það sem fram kemur í till. Ég vil taka undir það sem kom fram í máli hv. flm. og reyndar ræðumanns, hv. 2. þm. Austurl., að þetta mál hefur verið meðhöndlað á mjög undarlegan hátt af hálfu framkvæmdarvaldsins og kom það m.a. fram hér í umræðum á fyrsta degi þingsins á mánudaginn var, hversu illa á þessu máli hefur verið haldið á öllum sviðum. Það er ekki bara eitt heldur allt, það er sama hvort við ræðum um raforkuverð, staðsetningu og ég tala nú ekki um mengun. Þetta er hreint hörmungamál frá upphafi til enda þannig að ég fagna því að þessu máli sé hreyft hér og tel nauðsynlegt að Alþingi að taki sem fyrst á málinu.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Sú tillaga til ályktunar sem hér liggur fyrir um að skipa sérstaka nefnd skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar til að rannsaka álmálið er athyglisverð út af fyrir sig. Ég vil taka undir hugsunina á bak við þessa ályktun, að þingmenn fái meiri, betri og gleggri upplýsingar um feril slíkra stórmála og þá á ég ekki aðeins við álmálið heldur yfirleitt um slík stórmál. En jafnframt tel ég að kostnaður við slíka tillögu eins og hér er borin fram geti hlaupið á tugum milljóna kr. Ég hef heyrt áætlanir um að slík rannsókn geti jafnvel farið upp í 50 millj. kr. Og ég verð að segja það að ég get ekki lagt til að það verði enn frekar aukið á skattbyrði almennings í landinu. Hún er næg nú þegar af völdum þessarar ríkisstjórnar og þeirra stuðningsmanna hennar sem leggja hér sí og æ fram tillögur um að hækka útgjöld ríkisins sem þýðir hærri skatta. En ég vil líka og tel rétt að árétta sjónarmið okkar sem búum á Reykjanesi, en í umræðum um atvinnumál hefur það slag í slag komið í ljós að litið er á atvinnuleysi hér á suðvesturhorninu sem sjálfsagðan hlut. Því verður að breyta. Hver einstaklingur er jafndýrmætur hvort sem hann býr á Kópaskeri eða í Kópavogi. Atvinnuleysi var í júlí talið ná til 2036 einstaklinga. Á Austfjörðum voru 77 án atvinnu, á Norðurlandi eystra 281 en í Reykjavík og á Reykjanesi voru samtals 1170 skráðir atvinnulausir. Á liðnu sumri hafa verið aflögð 55 eða 60 störf Íslendinga á Keflavíkurflugvelli einum. Hefðu 60 menn úti á landi misst vinnuna mundu fjölmiðlar hristast og stöðugt væri klifað á því hvað ríkisstjórnin ætti að gera og hvort ætti að leggja byggð þessa fólks niður. Það hvarflar að manni að landsbyggðarlúðrarnir telji fólkið á suðvesturhorninu einskis virði. Það er sjálfsagt að láta það koma fram að það verður að hugsa til þess að fólkið á suðvesturhorninu er auðvitað alveg jafnmikilvægt, hver og einn einstaklingur, eins og annars staðar á landinu. Það er aðeins ein þjóð í landinu og hver einstaklingur er jafnmikilvægur hvar sem hann býr. Ég tel að rísi álver á Suðurnesjum þá sé það fyrst og fremst heildarhagsmunirnir sem skipta máli. Ég tel að það sé mjög ábyrgðarlaust ef menn eru að reyna að koma atvinnutækifærum af Suðurnesjunum því að þar er atvinnuástandið með þeim hætti að við hljótum að gera kröfu um að það verði gerðar úrbætur í þeim atvinnumálum því að atvinnuleysi þar er með því mesta á landinu. Það hlýtur að vera krafa okkar þingmanna Suðurnesja að það verði bætt úr því. Og ég vil undirstrika hér að ef álverið er þjóðhagslega hagkvæmur kostur þá eigum við að byggja það og við eigum að byggja það á Keilisnesi.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson : Virðulegi forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessari umræðu hér fyrst og fremst vegna þess að ég var á mælendaskrá þegar utandagskrárumræðu um álmálið var slitið í fyrrinótt og hafði hugsað mér að blanda mér í þá umræðu þegar hún væri tekin upp aftur, eins og þá var gefið fyrirheit um af hæstv. forseta sameinaðs þings, í sameinuðu þingi á morgun, fimmtudag. Það voru þó orð síðasta ræðumanns sem gerðu það að verkum að ég ætla að segja hér örfá orð. Ég byrja nú á því að spyrja hvort það geti átt sér stað að síðasti ræðumaður sé við það að taka þátt í prófkjöri hér einhvers staðar á Suðurnesjum.  Við höfum búið við það nú um árabil, og þar hefur Alþingi sofið á verðinum ekkert síður en aðrir, að þjóðfélag okkar hefur verið að breytast úr fábreyttu framleiðsluþjóðfélagi sem fyrst og fremst snerist um það að fullnægja okkar nauðþurftum yfir í allsnægtaþjóðfélag sem byggist mikið orðið á þjónustugreinum. Við höfum sofið á verðinum hvað það snertir, án þess að við gáðum nægilega að hefur þróunin orðið sú að þjónustugreinarnar hafa nær alfarið byggst upp hér á höfuðborgarsvæðinu og þess hafa íbúar þess svæðis notið, ekki bara Stór - Reykjavíkursvæðisins hvort sem mörkin á milli þess eru nú dregin um sædýrasafnið eða einhvern annan stað, heldur aðrir næstu íbúar höfuðborgarinnar. Þarna hafa ríkisstjórnir, og nú tala ég ekki um neina eina sérstaka um langt árabil, svo og Alþingi sofið á verðinum. Ef aukin velta í okkar þjóðfélagi, sem við hljótum að gera kröfu til að komi ef við förum í orkusölu, hvort sem við seljum orku til álbræðslu eins og iðnrh. vill eða tökum þátt í tilraunaverkefni vegna útflutnings á vetni eins og Stefán Valgeirsson vill og margir fleiri, ef þær auknu þjóðartekjur sem við hljótum að gera kröfu til að af þessu komi, ef þær renna inn í þessa sömu miðstýrðu hringiðu sem hefur verið í gangi undanfarið, þá er illa komið fyrir okkar þjóðfélagi. Þá verðum við að grípa til róttækra aðgerða til þess að dreifa fjármagninu á nýjan hátt. Þar hlýtur að koma til kasta Alþingis og ríkisstjórnar. Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Ég hafði raunar heldur ekki ætlað mér að taka þátt í þessari umræðu þar sem ég kynnti mínar skoðanir og okkar kvennalistakvenna einkum í atvinnumálum varðandi álver eða aðra atvinnukosti mjög ítarlega hér á mánudagskvöldið. En ég get ekki setið hér hjá vegna þeirra orða sem féllu um atvinnuleysið í Reykjaneskjördæmi. Atvinnuleysi er afskaplega alvarlegt mál hvar sem það er til staðar og ég vil benda á hverjir það eru sem eru atvinnulausir. Það eru nefnilega fyrst og fremst konur en ekki karlar, bæði ef litið er á landið sem heild og ekki síst sést þetta í Reykjaneskjördæmi þar sem frá janúar og fram í september var 1% atvinnuleysi meðal karla en 3% atvinnuleysi meðal kvenna. Við höfum verið óþreytandi, kvennalistakonur, að benda á önnur atvinnutækifæri en stóriðju, önnur og betri atvinnutækifæri sem byggja á bæði þeirri hefð og þeirri reynslu og þeirri verkþekkingu sem við höfum hér í landinu og einnig á þeirri nýsköpun sem verður að verða hér og hlýtur að verða. Við höfum bent á að ekki má spara til rannsókna og við höfum bent á að ekki má eyða öllu fé í stóriðjudrauma þegar atvinnuvegir sem eru vænlegir, svo sem ferðaþjónusta, sem skila miklum arði og sýna mikla framtíðarmöguleika þurfa að leita í mun magrari sjóði og ég held að við verðum að endurtaka þetta enn og aftur. Ég vil Reyknesingum sem öðrum landsmönnum það að hér byggist upp heilbrigð atvinnustefna, að fullvinnsla sjávarfangs verði eitthvað annað en orð í munni, verði framkvæmd, því að það eru dæmi til þess að þetta er mjög raunveruleg atvinnugrein ef vel er á málum haldið og vel hugað að rannsóknum, vöruþróun og markaðskynningu. Við eigum annarra kosta völ en stóriðjunnar til þess að mæta því atvinnuleysi sem kemur upp á hverjum stað og á Reykjanesi með blessunarlegum samdrætti, ef af verður, á hernaðarumsvifum þar og við verðum að líta þangað sem einhverja skynsamlega atvinnuuppbyggingu er að hafa.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Ég hafði raunar heldur ekki ætlað mér að taka þátt í þessari umræðu þar sem ég kynnti mínar skoðanir og okkar kvennalistakvenna einkum í atvinnumálum varðandi álver eða aðra atvinnukosti mjög ítarlega hér á mánudagskvöldið. En ég get ekki setið hér hjá vegna þeirra orða sem féllu um atvinnuleysið í Reykjaneskjördæmi. Atvinnuleysi er afskaplega alvarlegt mál hvar sem það er til staðar og ég vil benda á hverjir það eru sem eru atvinnulausir. Það eru nefnilega fyrst og fremst konur en ekki karlar, bæði ef litið er á landið sem heild og ekki síst sést þetta í Reykjaneskjördæmi þar sem frá janúar og fram í september var 1% atvinnuleysi meðal karla en 3% atvinnuleysi meðal kvenna. Við höfum verið óþreytandi, kvennalistakonur, að benda á önnur atvinnutækifæri en stóriðju, önnur og betri atvinnutækifæri sem byggja á bæði þeirri hefð og þeirri reynslu og þeirri verkþekkingu sem við höfum hér í landinu og einnig á þeirri nýsköpun sem verður að verða hér og hlýtur að verða. Við höfum bent á að ekki má spara til rannsókna og við höfum bent á að ekki má eyða öllu fé í stóriðjudrauma þegar atvinnuvegir sem eru vænlegir, svo sem ferðaþjónusta, sem skila miklum arði og sýna mikla framtíðarmöguleika þurfa að leita í mun magrari sjóði og ég held að við verðum að endurtaka þetta enn og aftur. Ég vil Reyknesingum sem öðrum landsmönnum það að hér byggist upp heilbrigð atvinnustefna, að fullvinnsla sjávarfangs verði eitthvað annað en orð í munni, verði framkvæmd, því að það eru dæmi til þess að þetta er mjög raunveruleg atvinnugrein ef vel er á málum haldið og vel hugað að rannsóknum, vöruþróun og markaðskynningu. Við eigum annarra kosta völ en stóriðjunnar til þess að mæta því atvinnuleysi sem kemur upp á hverjum stað og á Reykjanesi með blessunarlegum samdrætti, ef af verður, á hernaðarumsvifum þar og við verðum að líta þangað sem einhverja skynsamlega atvinnuuppbyggingu er að hafa.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Herra forseti. Ég vil nú þakka þeim hv. þm. sem hér hafa talað og talað jákvætt um þessa tillögu. Þó var ein --- ja, ég verð nú að segja fölsk nóta slegin hér í ræðustól áðan. Það var verið að tala um að kostnaður við þessa rannsóknarnefnd mundi verða fleiri milljónir, tugir milljóna. Það er talað um að þetta verði nefnd þingmanna og miðað við þær greiðslur sem þeir hafa fengið fyrir slík nefndarstörf þá held ég að það verði ekki háar upphæðir, a.m.k. miðað við það sem er búið að eyða í alla þessa endaleysu sem hefur verið í kringum þetta álver. Ég sagði það á fundi í sumar á Akureyri að það hefði aldrei staðið til að byggja álver, ef það yrði byggt á Íslandi, annars staðar en á Vatnsleysuströnd. Það var á fjölmennum fundi í Sjallanum og menn stóðu þar upp hver um annan þveran og sögðu: Er verið að hafa okkur að fífli? Því segirðu þetta? Ég sagði: Það er svo einfalt að sjá það því að hæstv. iðnrh. hefur alltaf sagt að þeir sem byggja álverið mundu ráða staðarvalinu. Ef hæstv. iðnrh. hefur skilið sjálfur hvað hann var að segja þá hefði hann ekki átt að mótmæla slíku eins og var gert á fundinum á Sauðárkróki. Það er gaman að lesa skýrsluna sem iðnrh. hefur útbýtt um þetta mál hér á hv. Alþingi. Ef maður les hana yfir þá er hver mótsögnin við aðra. T.d. á bls. 63 er sagt frá því að minnsta fjarlægð til Akureyrar frá fyrirhuguðu álveri í Hvammslandi séu 12 km. Annars staðar segir að að séu bara tíu bæir sem séu innan við þessi mörk. Á bls. 32 segir að það séu tíu bæir innan þessara marka sem um er að ræða og mjólkurkvótinn sem framleiðsluleyfi er fyrir á þessum tíu bæjum séu 109 þús. lítrar. Kvótinn í Hvammi er rúmlega 103 þús. lítrar. Og ef maður tekur það sem viðmiðun sem stendur í þessari skýrslu að það séu 6 km til allra átta, þá eru það 20 -- 30 bæir. Það er hálf leiðin frá Hvammi til Akureyrar og það eru ekki 109 þús. lítrar heldur eru það fleiri hundruð þúsund lítra á þessum bæjum sem framleiðslurétturinn er. Af því að maður hefur þetta fyrir framan sig, sem maður veit um, hvernig eru þá vinnubrögðin á öllu hinu? Er það eins, hæstv. forseti? Hv. 2. þm. Austurl. talaði um bréf iðnrh. sem hann gerði fyrir álfurstana, sem ég kalla. Hann sendi 29 sveitahreppum og 13 kaupstöðum slík bréf. Ég er alveg viss um að þau verða í minnum höfð, svo lengi sem land byggist, þessi vinnubrögð, því í bréfunum var leitað eftir því hvað menn vildu vinna til, hverju menn vildu slá af til þess að fá álverið til sín. Þetta var gert vegna þess að fólk var hrætt við atvinnuástandið og til að byrja með hugsuðu menn ekki nema um atvinnumöguleikana. En eftir því sem menn hafa farið að hugleiða þetta betur eru fleiri og fleiri orðnir á móti þessu. Og eins og ég gat um í fyrri ræðu minni samþykkti stjórn allra þeirra aðildarfélaga sem standa að Landvernd samhljóða, þar voru mættir átta af tíu stjórnarmönnum, að skora á Alþingi Íslendinga að hætta við þessa byggingu. Ég er alveg sannfærður um það að ef úr því verður að byggja vetniverksmiðju, sem ég tel yfirgnæfandi líkur fyrir og er innst inni viss um að verði gert, vegna þess að þjóðirnar sem búa við þessa mengun verða að gera eitthvað til þess að minnka hana og þá er ekki annað í sjónmáli hlýtur fyrsta verksmiðjan að verða á Reyðarfirði. En ég er viss um að Eyfirðingar gera kröfu til þess að sú næsta verði í Eyjafirði eins og mál standa. Það er alveg rétt sem hér kom fram að það er auðvitað alveg sama hvar er atvinnuleysi, það er ástand sem er ólíðanlegt. Þjóð sem telur sig búa í velferðarþjóðfélagi getur ekki unað slíku ástandi. Það skiptir ekki máli hvort það er á Reykjanesi eða annars staðar. En hv. 11. þm. Reykn. leysir ekki það mál með því að byggja álver. Ég var að athuga hvernig á því stæði að það hallaði svona á landsbyggðina eins og gerir. Ég athugaði skýrslur frá 1983. Þar kom í ljós að tekjur á hvern Reykvíking það ár voru 88 þús. kr. en í kaupstöðunum að meðaltali annars staðar 53 þús. kr. Standa menn jafnir? Er þetta ekki skýring á því hvernig ástandið er? Og vitnar kannski um það hvað við landsbyggðarmenn höfum verið linir í sókninni og ekki náð saman til þess að ná rétti okkar.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Vegna ummæla hv. 1. þm. Norðurl. e. ætla ég að upplýsa það að þó menn fari í prófkjör þá þýðir það ekki sama og menn verði skoðanalausir. Þeir eru nefnilega kosnir til að hafa skoðanir og álit á hlutum. Og hvað varðar þann misskilning hér á orðavali mínu, en það vill nú svo til að menn nota oft myndmál og í mínum huga er lúður eða trompett tengdur tónlist. Þeir sem láta heyra hátt og snjallt í sér og leika sína laglínu svo vel að allir megi heyra, þeir eru auðvitað góðir hljóðfæraleikarar. Það er það sem landsbyggðarmenn hafa gert og ekkert annað, ef menn hafa eitthvað misskilið það. En ég vil einnig taka undir það sem hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði hér og gagnrýndi hæstv. iðnrh. fyrir vinnubrögð hans í þessu máli og tel að það eigi í raun að ræða þau mál alveg sérstaklega hvernig hann reyndi að etja byggðum saman með þeim hætti sem hér hefur komið fram í máli hv. 6. þm. Norðurl. e. Ég vil að lokum einnig ítreka mína skoðun á því að atvinnuleysi er böl og að atvinnuleysi kvenna skapast auðvitað af heildaratvinnuástandinu, ekki af því að það sé stefna að gera konur atvinnulausar fremur en karla. En það vill þannig til að það er heildarástand atvinnuleysisins sem skiptir máli. Annað vil ég ekki segja um þetta að sinni.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga sem felur í sér staðfestingu á bráðabirgðalögum sem gefin voru út 17. júlí sl. Þau bráðabirgðalög voru gefin út í þeim tilgangi að draga úr fyrirhugaðri hækkun framfærsluvísitölu í því skyni að þeim markmiðum, sem sett voru í kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins og ríkisins og BSRB í febrúar sl., yrði náð. Bráðabirgðalögin fólu í sér að annars vegar var flýtt niðurfellingu virðisaukaskatts af bókum. Samkvæmt gildandi lögum um virðisaukaskatt átti virðisaukaskattur af íslenskum bókum að falla niður 16. nóv. en með bráðabirgðalögunum var kveðið á um það að frá og með 1. sept. yrðu bækur á íslensku undanþegnar virðisaukaskatti. Seinna atriðið í lögunum fól í sér að afnumin voru þau skilyrði sem voru í gildandi virðisaukaskattslögum hvað snerti endurgreiðslu á virðisaukaskatti varðandi endurbætur og viðhald á húsnæði þannig að fest var í lög sú regla að virðisaukaskattur af vinnu við endurbætur á íbúðum yrði endurgreiddur í samræmi við skattalega meðferð slíkrar endurgreiðslu við nýbyggingar. Bæði þessi mál eru hv. alþm. vel kunnug og um þau hefur verið fjallað hér á Alþingi áður. Ég gerði tillögu á síðasta þingi um að bækur á íslensku yrðu undanþegnar virðisaukaskatti og þingið féllst á hana. Með þessum bráðabirgðalögum var gildistöku þeirrar breytingar flýtt. Á síðasta þingi kom einnig töluvert til umræðu með hvaða hætti ætti að endurgreiða virðisaukaskatt af vinnu við íbúðarhúsnæði og eftir ítarlega athugun skattyfirvalda á framkvæmd þess máls varð það niðurstaða embættismanna skattkerfisins að í senn væri eðlilegt og öruggt að framkvæma endurgreiðslurnar með þeim hætti sem hér er lagt til. Hvað fyrra atriðið snertir, niðurfellingu virðisaukaskatts af bókum á íslensku, má áætla að það hafi í för með sér kringum 400 millj. kr. tekjutap á ári fyrir ríkið og er þess vegna í eðli sínu kannski einhver stærsta fjárhagsaðgerð gagnvart íslenskum bókmenntum sem þingið hefur ákveðið. Flýtingin ein og sér þýðir u.þ.b. 50 millj. kr. tekjutap fyrir ríkið á þessu ári. Hins vegar er mun erfiðara að setja fram nokkrar fjárhagsáætlanir varðandi síðara atriðið en verður e.t.v. auðveldara að gera það þegar reynsla hefur fengist á skipan þessara mála. Ég vil svo mælast til þess, virðulegi forseti, að að lokinni 1. umr. verði þessu frv. vísað til hv. fjh.- og viðskn.

Þórhildur Þorleifsdóttir : Virðulegur forseti. Þá er farið að leika aftur á bak fyrsta kafla hljómkviðunnar um bráðabirgðalögin, ópus u.þ.b. 260. Vitur maður sagði einhvern tíma að gerði maður mistök þá væri leiðin til að leiðrétta þau að spila líf sitt aftur á bak líkt og tónverk þar til maður stæði í þeim sporum þar sem mistökin voru gerð, en fataðist manni á leiðinni yrði maður að byrja upp á nýtt og ekki láta deigan síga fyrr en maður hefði spilað rétt aftur á bak að þeim punkti sem leitað var að. Það má kannski gleðjast yfir því að þessi sjálfskoðun ríkisstjórnarinnar er nú hafin og hún byrjuð að spila aftur á bak þessa óheillahljómkviðu sína. Það er mikil kokhreysti hvernig hæstv. fjmrh. lýsti því hér að hann hefði lagt til niðurfellingu virðisaukaskatts af íslenskum bókum. Það er að vísu rétt að hann gerði það en ég hygg þó að það hafi verið vegna þrýstings alls staðar að en ekki vegna þess að löngun hans hafi svo mikið staðið til þess. Ég vil minna á að þegar frv. til laga um virðisaukaskatt var hér til umræðu á Alþingi á 110. löggjafarþingi þá fluttu kvennalistakonur í báðum deildum brtt. við það frv., sem þær voru nú reyndar á móti í heild en gerðu auðvitað líka tilraun til þess að fá einstökum greinum þess breytt. Þar lögðum við einmitt til fyrir þremur árum að undanþegnar virðisaukaskatti yrðu bækur útgefnar á íslensku. Þessar tilraunir voru svo margendurteknar, bæði af okkur og öðrum, svo fyllstu sanngirni sé nú gætt, en það var sem sagt ekki á þær hlýtt. Við umræðu um breytingar á virðisaukaskattslögunum um sl. áramót gerðum við tilraun til þess að fá breytt virðisaukaskattslögunum í þá veru að niðurfellingu á virðisaukaskatti af bókum yrði flýtt, þ.e. að í stað þess að hún skyldi taka gildi 16. nóv. 1990 lögðum við til að flýtt yrði til 16. sept. 1990 og miðuðum þar við uppgjörstímabil. Þá var ekki hægt að ljá máls á þeirri flýtingu. Þó voru ein helstu rök þá í máli okkar að það væru helst íslenskir námsmenn sem mundu gjalda fyrir að niðurfellingin kæmi ekki til framkvæmda fyrr en í nóvember þar sem þeir yrðu þá að kaupa flestar sínar námsbækur meðan virðisaukaskattur væri enn af bókum, en það voru ekki gild rök. En þegar ríkisstjórnin þarf að reyna að koma í veg fyrir að þjóðarsáttin þeirra bresti, þá allt í einu uppljómast hugir þeirra og þeim detta í hug þessi snjallræði sem þeir reyna svo að hreykja sér af að hafi verið gert af einhverjum áhuga fyrir íslensku, íslenskri menningu, íslenskum bókum, íslenskum námsmönnum. En það dylst auðvitað engum að eini tilgangur verksins er að reyna að koma í veg fyrir bresti í hinni svokölluðu þjóðarsátt sem stendur ekki traustari fótum en þetta. En þrátt fyrir allt er maður kominn í þá kátlegu stöðu að verða þó að lýsa yfir stuðningi við það frv. sem hér liggur frammi vegna þess hversu samhljóða það er þeim tillögum sem Kvennalistinn hefur æ ofan í æ borið fram á þingi.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð um þetta frv. til laga um ráðstafanir vegna kjarasamninga. Ég vil láta það koma fram hér að út af fyrir sig er það til bóta að fólk fái niðurfelldan virðisaukaskatt af vinnu við endurbætur á húsnæði. Þetta þýðir jafnframt það að sú regla sem hér var samþykkt um að menn gætu fengið frádrátt vegna viðhalds á húsnæði samkvæmt ákveðinni prósentu af fasteignamati, þetta getur orðið til þess að þeir sem standa í miklu viðhaldi gætu tapað stórfé á því að þetta er tekið upp. Það gæti farið svo að menn eru á þeim mörkum vegna þess að sú prósenta var afar há ef ég man það rétt. En þessi regla virðist eins og allar aðrar reglur sem ríkið setur vera með þeim hætti að það skaðar almenning vegna þess að hér er fé manna bundið í mislangan tíma, vaxtalaust og verðbótalaust, þar til ríkissjóði þóknast að endurgreiða það, þó að ríkið sé búið að fá féð í sinn kassa. Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh. og bið hann að hlusta vandlega vegna þess að ég hef heyrt að töluverður fjöldi fólks hefur áhuga á að fá að vita ákveðna hluti. Það er í fyrsta lagi: Hvenær koma eyðublöðin sem almenningur á að fá til að fylla út þegar hann hefur lokið við viðhaldsverkefnið og óskar eftir endurgreiðslum? Og í öðru lagi: Hvenær verður reglugerðin gefin út, sem hlýtur að verða gefin út með þessum lögum, þannig að fólk geti séð hvenær það eigi von á endurgreiðslum og með hvaða hætti? Það hefði verið nauðsynlegt að leggja þessa reglugerð fram jafnhliða frv. þannig að menn mættu sjá hvernig framkvæmdin yrði á þessu. Hitt er annað mál að ég tel að svört atvinnustarfsemi muni aukast við þessar aðgerðir, ég er alveg sannfærður um það, vegna þess að ef fólk þarf að bíða mjög lengi eftir að fá endurgreiðslu, þá er alveg ljóst að stefnir í það. Þetta er bara eðli þessara hluta, að fólk er að reyna að bjarga sér, fólk hefur ekki of miklar tekjur vegna aðgerða þessarar ríkisstjórnar í skattamálum. Tekjur almennings í landinu eru ekki það miklar að menn hugsi sig ekki um tvisvar áður en þeir fara að fjármagna ríkissjóð.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég vil fyrst víkja að því að framkvæmd á þessum breytingum er í verkahring embættis ríkisskattstjóra og undirbúningurinn að framkvæmd þessa máls er á vegum þess embættis og honum miðar vel. Ég vil í því sambandi árétta að efasemdir sem margir höfðu hér á þinginu fyrir síðustu áramót um að virðisaukaskatturinn væri svo illa undirbúinn að framkvæmd hans mundi klúðrast hafa sem betur fer ekki reynst vera á rökum reistar. Satt að segja hefur gengið ótrúlega vel að koma virðisaukaskattskerfinu hér í framkvæmd þó að um sé að ræða einhverja flóknustu og viðamestu skattkerfisbreytingu sem Íslendingar hafa gert um langan tíma. Það er ætlun fjmrn. að stefna að því að þessar endurgreiðslur geti verið með reglubundnum hætti þótt hægt verði farið af stað í byrjun. Verður það metið eftir vinnuálagi og kröfum almennings hvað margir endurgreiðsluáfangar verða á hverju ári. Það er nú oft þannig að framkvæmdir af þessu tagi taka nokkuð langan tíma hjá fólki almennt þannig að oft og tíðum stendur framkvæmdatímabil marga mánuði svo að eðlilegt er að menn safni þessum greiðslum saman. En hitt er ljóst að þegar reynsla verður komin á þessa vinnu verður stefnt að því að gera þetta eins fljótt og oft og unnt er. Það er enn fremur ætlunin að þessi endurgreiðsla haldi fullu verðgildi þannig að það er ekki um það að ræða eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að það væri verið að rýra þessa peninga almennings með biðinni. Ætlunin er einnig að gefa út á vegum ríkisskattstjóraembættisins og fjmrn. ítarleg leiðbeiningarit til almennings, upplýsingabækling og fræðsluefni þar sem hver og einn einstaklingur getur fengið mjög ítarlegar upplýsingar um það í hverju endurgreiðslurnar eru fólgnar, hvernig þarf að ganga frá reikningum og öðru af því tagi. Þetta efni er væntanlegt á næstunni og ætti eins og annað fræðsluefni um virðisaukaskattinn að vera þannig úr garði gert að það auðveldi mjög alla framkvæmd. Það hefur verið reynslan af því upplýsingaefni og þeim eyðublöðum sem gefin hafa verið út til þessa og sami háttur verður hafður á varðandi þetta atriði. Ég óttast þess vegna ekki að þetta verði erfitt í framkvæmd og ætti á tiltölulega skömmum tíma að vera hægt að koma hér upp endurgreiðslukerfi þar sem nokkrum sinnum á hverju ári verður gengið frá þeim endurgreiðslum sem ber að greiða samkvæmt þeim skilmálum sem í lögum og reglugerðum verða sett.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör hans við þessu. Ég fagna því sem hann upplýsir hér og ég tel það nýjung sem hann segir okkur, að þessir fjármunir muni halda að fullu verðgildi sem þýðir þá væntanlega verðbætur og vexti af þeim fjármunum sem fólk leggur út fyrir virðisaukaskattinum. Ég tel að það sé þá um leið stefnumarkandi varðandi fé sem fólk á hjá hinu opinbera að við megum vænta þess í framtíðinni að ef fólk er ofskattað, þá muni fjmrh. koma hér fljótlega fram með þá tillögu að menn fái oftekna skatta greidda með fullum verðbótum og vöxtum. Ég vil einnig fagna því að það eigi að gera góðan upplýsingabækling í þessu máli. Það er auðvitað brýnt samt sem áður, þó að fjmrh. hafi sagt að það væri full vinna í gangi hjá ríkisskattstjóra um þetta mál, að fólk fái sem allra fyrst eyðublöð til þess að fylla út og óska eftir endurgreiðslum. Því að þrátt fyrir allt standa flest viðhaldsverkefni í stuttan tíma, alla vega ekki mikið meira en mánuð. Það er auðvitað sú stærðargráða sem mun verða algengust, frekar lítil en þó kannski oft dýr verkefni. Það er því mikilvægt að almenningur fái sem allra fyrst möguleika á því að fá endurgreiðslur og vita hvernig þeim verður hagað.

Flm. (Ingi Björn Albertsson) : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á tollalögum, nr. 55 frá 30. mars 1987, með síðari breytingum. Er þetta 11. mál þingsins. Í grg. með frv. segir eftirfarandi: ,,Á Íslandi er hið svokallaða ,,cif-verð`` innfluttrar vöru (cost, insurance, freight) lagt til grundvallar þegar tollverð er ákveðið. Það felur í sér að innflytjandi er ekki einungis að greiða toll af innkaupsverði vörunnar heldur einnig af flutningsgjöldum, vátryggingum og öðrum kostnaði í sambandi við innflutninginn. Þessi regla kemur fram í 2. mgr. 9. gr. tollalaga þar sem segir að í tollverði skuli innifalið: ,,a. Flutningskostnaður hinna innfluttu vara til innflutningshafnar eða innflutningsstaðar. b. Gjöld fyrir fermingu, affermingu eða meðferð hinna innfluttu vara vegna flutnings þeirra til innflutningshafnar eða innflutningsstaðar. c. Vátryggingarkostnaður.`` Þetta verður að telja í hæsta máta óeðlilega tollheimtu. Í fyrsta lagi er óréttlátt að innflytjandi greiði toll af kostnaði við að koma vörunni til landsins en ekki einungis af því verði sem hann greiðir hinum erlenda seljanda fyrir vöruna. Meginrökin gegn þessari tollálagningu innflutningskostnaðar eru þó að hún leiðir af sér hærra vöruverð í landinu. Íslenskir neytendur verða að greiða nógu hátt verð fyrir innflutta vöru og það er að bera í bakkafullan lækinn að flutningskostnaður og tengd gjöld séu reiknuð inn í tollverð vörunnar. Samþykkt þessa frv. felur hins vegar í sér að miðað verður við ,,fob-verð`` innfluttrar vöru (free on board) þegar tollverð er ákveðið og því einungis reiknaður tollur af innkaupsverði vörunnar.`` Hæstv. forseti. Þetta mál sem ég mæli hér fyrir er gamalt baráttumál innflytjenda. Það hefur fengið jafnvel enn meira vægi við þær breytingar sem orðið hafa á tollskránni að undanförnu með EFTA - samkomulagi þar sem allar vörur innan EFTA - ríkjanna eru nú fluttar inn á 0% tolli og því krefjandi mál að innflytjendur fái að sitja við sama borð. Enda er, eins og kemur fram í grg. með frv., óeðlilegt að verið sé að taka toll af hlutum eins og flutningsgjaldi, tryggingum og alls kyns kostnaði sem vörur geta hlaðið upp á sig, hvort sem það er pökkun eða innanlandsfragt erlendis eða hverju nafni sem það nefnist. Auðvitað á eingöngu að greiða toll af vörunni eins og nú er gert og er í reynd viðurkennt þar með af vörum frá EFTA - löndum. Það liggur einnig ljóst fyrir að verði þessi leið farin, að reikna tollverð af fob - verði vöru, þá mun það leiða af sér lækkað vöruverð í landinu sem kemur að sjálfsögðu heimilunum og fjölskyldunum í landinu til góða því að ekki eru of miklir peningar í þeirra vösum þessa dagana eins og allir vita. Þetta mundi leiða af sér t.d. lækkun á vörum eins og fatnaði, íþróttavörum og alls kyns tækjum og vélum og varahlutum sem allir þjóðfélagsþegnar þurfa á að halda. Tekjutap af þessu mundi væntanlega skila sér að einhverju leyti í kassann í gegnum aukna sölu, en að öðru leyti má mæta tekjutapi með því að notast við hið svokallaða vörugjald. Þegar maður fjallar um vörugjaldið, þá leiðir það reyndar hugann að því að tollun er með ólíkindum flókin hér. Við innflutning eru hvorki meira né minna en 23 aukagjöld sem hægt er að leggja á innflutning og notast þá við hina ýmsu bókstafi til að auðkenna þau. Ofan á þessa 23 eru a.m.k. tveir bókstafir með undirliði þannig að við bætast sennilega einir 10 -- 15 aukaliðir þar. Við erum þá að tala um 30 -- 40 aðferðir við að leggja á gjöld í innflutningi. Það er einnig staðreynd að flutningsgjald vegur mjög þungt í vöruverði og ég hygg að allir sjái ástæðuna fyrir því. Það er af eðlilegum ástæðum miklu dýrara að flytja vörur frá Bandaríkjunum, Japan, Tævan eða einhverjum slíkum löndum en t.d. frá Englandi, Þýskalandi eða Hollandi. Það er enda með ólíkindum og mjög óeðlilegt að fragt skuli vega jafnþungt í vöruverði og raun ber vitni og ástæðan er náttúrlega fyrst og fremst þessi tollunaráhrif. Auðvitað hefur þetta áhrif á vöruval innflytjanda þegar hann stendur frammi fyrir því hvaðan hann eigi að flytja inn ákveðna vöru, hvort hann eigi að taka hana frá EFTA - landi eða utan EFTA þar sem hin svokallaða ytri tollun ríkir. Þá velur hann að sjálfsögðu í flestum tilfellum að flytja hana inn frá EFTA þó að verðið sé óhagstæðara, þ.e. einingarverðið á vörunni og jafnvel gæðin minni. Þannig hefur þetta veruleg áhrif á val neytanda, hvað hann má og getur valið sér af vörum í verslunum, bæði hvað snertir gæði og verð. Auðvitað á að fella þetta niður. Það á að snúa sér að cif - tollum en það á að gera meira. Í raun ætti að fella alla ytri tolla niður og vinna það upp með vörugjaldinu í staðinn og þá að sjálfsögðu að taka öll þessi aukagjöld út sem ég var að tíunda hér áðan og er reyndar með hér á blaði fyrir framan mig ef einhver skyldi vilja heyra allan þann lista. Ég fagna því náttúrlega að hæstv. fjmrh. er viðstaddur þessa umræðu. Þetta er að sjálfsögðu málaflokkur sem fellur undir hans ráðuneyti og hann tjáir sig væntanlega eitthvað um þessar hugmyndir sem ég er hér að mæla fyrir. Ekki skal ég segja hvort hann getur sagt okkur hvað tekjutap yrði mikið eða um hversu háar upphæðir er að ræða, en hafi hann farið yfir heimavinnuna er hann sjálfsagt með þær tölur á takteinum. Fyrir nokkrum árum síðan var það þannig að ef maður flutti inn með flugfragt til að mynda, þá var veittur ákveðinn afsláttur á fragtinni sem gilti í tiltekinn tíma, tíu daga eða tvær vikur, ég man ekki hvort það var. Þetta var náttúrlega til þess að menn nýttu sér það í enn frekara mæli að flytja inn með flugfragt. Þetta var einhverra hluta vegna tekið af fyrir örfáum árum eins og ég sagði. Af hverju veit ég ekki, en hugsanlega getur fjmrh. enn á ný útskýrt hvers vegna það var. Auðvitað kemur það niður á þjónustu við neytendur að þetta var fellt niður enn á ný vegna þess að vöruverð hækkar við það að fragtin hækkar. Hæstv. forseti. Í mínum huga er þetta afskaplega einfalt mál og það á ekki að þurfa að mæla fyrir því í löngu máli. Ég vona að sú nefnd sem fær þetta til umfjöllunar beiti sér fyrir því að afgreiða málið jákvætt. Ég vil því bara að lokum vísa þessu frv. til hv. fjh.- og viðskn. og 2. umr.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Ég hlýt að taka undir það frv. til laga sem hér liggur fyrir um breytingu á tollalögum, nr. 55 frá 30. mars 1987, með síðari breytingum. Ég tel að það frv. sem hér liggur fyrir sé mjög tímabært, það sé til einföldunar og það sé til lækkunar vöruverðs og verðlags í landinu og þar með minni verðbólgu. Flutningsgjöld og fjarlægðir hafa mikil áhrif á vöruverð hér á Íslandi. Þess vegna hlýtur það að vera mjög mikilvægt að ekki sé lagður tollur sérstaklega á flutningsgjöldin eins og er gert í dag. Ég vil taka sem dæmi að ef menn fá ókeypis flutning fyrir vöru, þá er samt lagður tollur á áætlað flutningsgjald. Og það hljóta allir að sjá að slíkar reglur eru náttúrlega afskaplega heimskulegar. Það hlýtur að verða að afnema slíkar reglur því að þessi skattur orsakar það að vöruverð er hér hærra en annars þyrfti að vera. Ef þetta yrði afnumið mundi vöruverð hér í flestum tilfellum vera undir vöruverði víðast í nágrannalöndum miðað við þær kannanir sem gerðar hafa verið á innfluttum vörum hér og í nágrannalöndunum, t.d. á Norðurlöndunum. Það hefur sýnt sig að verslunarmenn á Íslandi hafa staðið sig fullkomlega í því að gera hagstæð innkaup en þar á móti hafa yfirvöld ríkisfjármála ekki staðið sig í því að hægt sé lækka vörurnar eins og þetta að koma til móts við hagstæðan innflutning og lágt vöruverð vegna þessarar reglu. Og ég vona að fjh. - og viðskn. muni afgreiða þetta sem lög frá Alþingi og ég vona einnig að fjmrh. muni styðja þetta.