Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Eins og menn rekur minni til, varð það að samkomulagi á þessu þingi, áður en því var frestað, að ákveða gengi íslenzkrar krónu, þannig að 27 krónur jafngiltu hverju sterlingspundi. Þegar þetta var ákveðið, jafngilti eitt sterlingspund 4,67 dollurum. Fyrst um sinn eftir breytinguna í vor hélzt þetta hlutfall óbreytt, en eftir 25. ágúst fór það að breytast, og ég hygg, að lægst hafi pundið komizt niður í 3.67 8, en það var 15. september. Hér var því úr vöndu að ráða fyrir ríkisstj., og ræddi hún um þetta hvað eftir annað á fundum sinum. Niðurstaðan af þessum bollaleggingum varð bráðabirgðalögin, sem út voru gefin 18. september og nú liggja fyrir hv. d. Að vísu var það haft fyrir augum, þegar gengishreytingin var gerð í vor, að hlutfallið milli sterlingspunds og dollars væri 4,67 og dollarinn fylgdi pundinu. En nú breyttist gengi annara mynta á þessum tíma. Til dæmis var 15. september - miðað við pundið á 27 kr. - dollarinn kominn upp í kr. 7,35, d. kr. upp í 143,03, n. kr. upp í 167,67, sv. kr. upp í 175,76 og ríkismörk upp í 277,78. Hér var orðin mikil lækkun, miðað við allar aðrar myntir en sterlingspund. Nú var það vitanlegt, að þegar þingið ákvað, að íslenzka kr. skyldi fylgja pundinu, þá var miðað við það gengi, sem pundið hafði þá. Það var ekki þar með sagt, að við vildum láta krónuna fylgja pundinu, hversu mikið sem það lækkaði í hlutfalli við aðrar myntir. En hér var ýmislegt fleira, sem kom til athugunar, ekki sízt það, að búið var að selja talsvert af íslenzkum afurðum í sterlingspundum. Stjórnin hafði því mikla tilhneigingu til að forða framleiðendum frá tjóni vegna lækkunar sterlingspundsins. Eftir mikla athugun á þessu máli og eftir að hafa beðið nokkurn tíma og séð, hverju fram yndi, ákvað ríkisstj., í samráði við stuðningsflokka sína, að setja það í l., að íslenzka krónan skyldi fylgja pundinu svo lengi sem pundið jafngilti 4,5 dollurum, en þá fylgja dollar úr því. Þetta þýðir sama og að við fylgjum pundinu lækkuðu um 10–11% frá því, sem ákveðið hafði verið. Eftir þessa nýju skráningu er pundið 26,06, dollar 6,51, d. kr. 125,78, n. kr. 148,29, sv. kr. 155,40 og ríkismark 260,76. Við tökum eftir því, að danska krónan hefir mjög lítið hækkað frá því, sem var eftir fyrri gengisbreytinguna. Þetta stafar af því, að Danir hafa fylgt pundinu niður um 8%. Mismunurinn er aðeins það, sem þeir fylgdu pundinu skemmra en við. Hinsvegar hefir norska og svenska krónan hækkað í nokkurn veginn sama hlutfalli og við höfum ákveðið að fylgja pundinu niður, af því að þessar þjóðir hafa ekki lækkað sínar myntir með pundinu. Það hefði e. t. v. mátt segja af hálfu framleiðenda, sem hér áttu hlut að máli, að þeir hafði orðið fyrir vonbrigðum, þar sem þeir hafi reiknað með gengi pundsins á kr. 27,00, en við því verður ekki séð, og það mun hafa verið álit flestra, að það hafi ekki verið hægt að ætlast til, að pundinu væri fylgt. Lækkunin hefði orðið allt of mikil. Það hefði aukið dýrtíðina of mikið að fara þessa leið. Af þeim ástæðum, sem ég nú. hefi nefnt, var sú aðferð valin, að fara bil beggja. Nú verður þetta mál að sjálfsögðu athugað í n. og rannsakað, hvort ástæða mundi vera til að breyta nokkuð um frá þeirri ákvörðun, sem stjórnin tók. Ég get raunar ekki séð, að nú í augnablikinu liggi slíkar ástæður fyrir, en það mun vitanlega, eins og ég sagði, verða rætt nánar í n. og þegar málið kemur aftur til umr. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessa ræðu lengri og vil óska þess að lokum, að málinu verði vísað til fjhn.



Ég vil í sambandi við þetta mál taka fram f. h. Alþfl., að þar sem ófriðurinn hefir ruglað allar áætlanir manna í þessu máli, og þar sem vegna ófriðarástandsins hefir skapazt dýrtíð langt umfram það, sem líkur voru til, að skapast myndi vegna l. um gengisskráningarbreytinguna, þá mun Alþfl., annaðhvort í n. eða við síðari umr., leggja fram till. til leiðréttingar á kjörum verkamanna og annara lægri launþega.

*Héðinn Valdimarsson: Aðalatriðið í þeim l. um breyt. á gengisskráningu, sem samþ. voru 4. apríl 1939, var fyrst og fremst lækkun krónunnar, í öðru lagi ákveðið fast hlutfall gagnvart sterlingspundi og í þriðja lagi raunveruleg lækkun kaupgjalds, með því að leyfa verkalýðsfélögunum ekki að semja um kaupið. Því var spáð þá, að þessu myndi verða tjaldað til einnar nætur. Það vissu flestir þá, að það var eins vel hægt að búast við stríði eins og ekki. Það er líka kunnugt mörgum þeim, sem stóðu að samþykkt l., að þau voru sett ekki sízt vegna þess, að stríðið var yfirvofandi. Þess vegna er yfirlýsing hv. þm. Ísaf. alleinkennileg. Hvers vegna voru ekki sett ákvæði í l., sem væru varnagli við því, ef stríð skylli á? En hvað hefir ríkisstj. svo gert eftir að stríðið skall á? Hún hefir lækkað krónuna enn um 11%. Í öðru lagi hefir hún haldið áfram föstu hlutfalli milli krónunnar og erlends gjaldeyris, aðeins farið frá pundinu yfir í dollar, sem að sjálfsögðu getur verið jafnvarasamt eins og að binda hana við pundið. Í þriðja lagi hefir að vísu verið raskað við kaupgjaldsákvæðinu, þar sem hafa verið teknir undan áhættupeningar sjómanna og stríðstryggingar, en að öðru leyti hefir ekki verið átt neitt við meginþráð l., sem heldur kaupgjaldinu niðri. Hinsvegar er það auðsjáanlegt, að með þeim miklu verðbreytingum, sem daglega verða, er ekki hægt að halda þessu ákvæði lengur. Sósíalistafl. hefir þess vegna ákveðið að bera fram annað frv. um þetta mál, þar sem þessu er breytt. Mun ég á sínum tíma reifa það mál, þegar frv. kemur fram. Ég skal geta þess, að við teljum ljósara að bera fram um þetta sérstakt frv. heldur en að koma með brtt. við þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr. Vænti ég þess, að því frv. verði á sínum tíma visað til sömu n. og þessu. Ég vil að lokum taka það fram, að við álítum, að það sé verið að niðast á einni stærstu stétt þjóðfélagsins, ef ekki verður gerð breyting á þeim ákvæðum l., sem um hennar kjör fjalla.



Það er ekki ástæða til að fara að vekja upp verulegar umr. um gengisbreytingarlögin. Það má þó segja, að með þeim hafi verið farið inn á nýja braut, þar sem reynt var að binda saman hagsmuni útgerðarmanna, sjómanna og verkamanna um að halda niðri dýrtíðinni í landinu, en að það sé reynt að halda niðri dýrtíðinni, getur komið verkamönnum að sama gagni og kauphækkun. Nú get ég vel skilið það, þar sem hv. 3. þm. Reykv. hefir sérstakra hagsmuna að gæta sem heildsali, að hann hafi engan áhuga fyrir því, að gerðar séu sérstakar ráðstafanir til að reyna að halda niðri verðiagi á innfluttum vörum. Það brýtur í bága við alla hans lífsstefnu, að tekin sé upp sú leið að reyna að hnýta saman hagsmuni útgerðarmanna, sjómanna og verkamanna í þessum efnum. Hv. þm. sagði, að það hefðu allir vitað, að þessum l. skyldi ekki tjaldað nema til einnar nætur, þar sem stríðið hafi verið fyrirsjáanlegt. Ég ímynda mér, að það hafi fáir um það vitað, hvenær stríðið myndi brjótast út, nema ef þessi hv. þm. kynni að hafa fengið fréttir um það. að stríðið ætti að byrja á þessum tíma. Það getur verið, að hann standi svo nálægt félaga Stalín, að hann geti fengið sérstakar fréttir um það, að hann ætlaði í lok ágúst að gera samning við Hitler. Aðrir en hann hafa a. m. k. ekkert um þetta fengið að vita fyrirfram. En hitt er mönnum nú ljóst, að þessi hv. þm. hafi farið með fleipur í vor, þegar hann sagði í þingræðu, að það að lækka gengið um 20%, eins og ákveðið var í l., væri sama sem að stela 20% af launum verkamanna og sjómanna, því að dýrtíðin af völdum gengislaganna nam ekki fyrstu 3 mánuðina nema 2–3%, en ekki 20% eins og hann bjóst við í þingræðu, en það er nú orðið ljóst, að hann hefir rangt fyrir sér. Að flm. og aðrir hér í þinginu hafi vitað, að þetta myndi breytast vegna yfirvofandi ófriðar, er ekkert annað en ósannindi. Allir hv. þm. vita, að það, sem hleypti stríðinu af stað, voru óvæntir samningar, sem gerðir voru milli stórveldanna og hann og hans flokksmenn hafa tekið að sér að verja. Ég geri ráð fyrir, að ef hv. 3. þm. Reykv. hefði vitað, að ófriður vofði yfir, hefði hann látið það í ljós og þá komið með brtt., er málið var hér til umr., um að fella niður lögfestingu á kaupi verkamanna, vegna væntanlegrar dýrtíðar. Það er ekki von, að hv. þm. upplýsi það hér á Alþingi, þó hann hafi þagað yfir svo mikilsverðu atriði. - Það væri ekki nema eftir annari framkomu hans hér á landi gegn verkalýðnum og allri þjóðinni þessi síðustu ár.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Það hefði verið óþarfi fyrir ríkisstj. að gefa út þessi lög, í beinni andstöðu við vilja meiri hluta þjóðarinnar, ef hún hefði viljað taka til greina athugasemdir hv. 3. þm. Reykv. um það, hve hættulegt það væri að binda gengi íslenzku krónunnar við sterlingspundið, sérstaklega vegna þess, hve það rýrði gildi Íslands sem sjálfstæðs ríkis að binda mynt þess við mynt annarar þjóðar. Til þessa fékkst ekki tekið tillit af vissum ástæðum, þrátt fyrir allar yfirlýsingar ríkisstj. um, að Englendingar réðu hér engu, og þrátt fyrir aðvaranir um, að Englandsbanki og brezka heimsveldið væri e. t. v. ekki eins öruggt og óhagganlegt og Landsbankavaldið hér vildi vera láta. Á aðvaranir okkar í þessa átt vildi hæstv. ríkisstj. ekki hlusta. En ég man ekki betur en að þegar gengið var frá þessum lögum, rétt áður en þingið var sent heim yfir sumartímann, að hæstv. forsrh. lýsti því yfir, að jafnskjótt og styrjöld brytist út, þá yrði þingið kallað saman aftur, enda hefir verið gert svo í hverju einasta lýðræðisríki í nánd við okkur, að þingin hafa verið látin sitja áfram eða kölluð saman. Aðeins hér á Íslandi hafa menn ekki séð ástæðu til að kalla þingið saman, fyrr en ríkisstj. var nauðbeygð til þess, ef hún átti ekki að brjóta lögin, sem búið var að setja um frestun þingsins. Á þessum tíma hefir þó það gerzt, að eftir að búið var að setja gengislögin í gegnum þingið, í óþökk meiri hluta þjóðarinnar og þvert ofan í yfirlýsingar flokkanna fyrir kosningar, og búið er þannig að lækka krónuna um 22%, þá lækkar ríkisstj. hana upp á sitt eindæmi um 10% til viðbótar. Það þótti ekki ástæða til að kalla þingið fyrr saman og heyra álit þingmanna um þessar aðfarir. Ég ætla ekki sérstaklega að blanda mér inn í stríðstal hv. þm. Ísaf., en ég vil minna á, að ein yfirlýsingin, sem gefin var, þegar verið var að klambra saman þessari samsteypustjórn, var um nauðsyn þess, að allir þessir flokkar stæðu saman um ráðstafanir vegna yfirvofandi styrjaldar. Hinsvegar er nú vitað, að þessi stjórn mundi ekki hafa lafað til þessa, ef hún hefði ekki verið svo heppin, að stríðið brauzt út. Hún lafir aðeins í skjóli þeirra atburða, sem nú eru að gerast. Hv. þm. Ísaf. þarf ekki að líta nema 25 ár aftur í tímann til þess að sjá, að það eru árekstrar vegna auðvaldsskipulagsins í Evrópu, sem orsaka stríðið. Eitt af verkefnum ríkisstj., sem nú situr, var að koma á meira réttlæti í landinu, bæta kjör verkalýðsins og lægri launþega yfirleitt. Það var gert með gengislögunum. Aðeins í einu tilfelli neyddist ríkisstj. til að ganga að kröfum verkalýðsins. Það voru kröfur sjómanna, sem bornar voru fram af stéttarsamtökum þeirra. Ríkisstj. vissi, að ef ekki var gengið að kröfum sjómanna, myndu siglingar stöðvast til landsins, því enn eru engin lög til, sem neytt geta sjómenn til þess að vinna gegn vilja þeirra eins og þræla. Að öðru leyti hefir ríkisstj. enga viðleitni sýnt til að hjálpa þeim fátæku í landinu. Hv. þm. Ísaf. lýsti því yfir fyrir hönd Alþfl., að hann myndi á þessu þingi flytja brtt. við gengislögin, sem bættu kjör verkalýðsins. Má nærri geta, hvernig þær tillögur verða frá þeim flokki, sem á ráðh. í ríkisstjórn, sem hefir sett á brbl. til að hindra, að verkamenn kæmu fram kjarabótum sér til handa. Á ég þar við Byggingarfélag alþýðu, - byggingu verkamannabústaðanna. Hlutverk þessa flokks í ríkisstj. hefir verið að kúga verkalýðssamtökin, svo að þau verði ekki fær um að fylgja fram kröfum sínum um bætta aðstöðu. Eins og hv. 3. þm. Reykv. gat um, berum við fulltrúar Sósíalistafl. fram frv., þar sem farið er fram á algerar bætur fyrir þá dýrtíð, sem verkamenn hafa orðið fyrir, og munum við ræða það frv., þegar það verður lagt fram í þinginu. En það þarf ekki að efast um, hvað ríkisstj. og hennar flokkum gengur til með flutningi þessa frv. Þar ráða hagsmunir útflytjendanna, en ekki hagsmunir verkalýðsins. Þar sem frv. þetta mun aftur koma til umr., verður tími til að athuga það betur.

*Héðinn Valdimarsson: Hv. þm. Ísaf. kom með þá nýstárlegu skoðun, að sú stjórnmálastefna, sem nú væri rekin, beindist að þeim sameiginlegu hagsmunum verkalýðsins og útgerðarinnar að lækka gengið. Það er gaman að lesa ræður um gengismálið, sem þessi hv. þm. hélt fyrir nokkrum árum. Þá kvað við annan tón. Enda er nú aðstaða hans allt önnur; hann hugsar nú fyrst og fremst sem útgerðarmaður og aðalatvinna hans er við síldarverksmiðjur ríkisins. Þá vill hv. þm. reyna að snúa sig út úr þessu með því, að kaup verkamanna hafi ekki hækkað nákvæmlega um það, sem gengisbreytingin nam. Eins og ég sagði á síðasta þingi, þá verða verkamenn að bera mikinn hluta þeirrar 22% gengislækkunar, sem þingið gerði. En það var reynt að halda vöruverðinu niðri fram yfir 1. júlí, með því að selja gamlar birgðir, svo að kaupið hækkaði ekki fram til þess tíma. Svo þegar styrjöldin hófst, var svo að segja ekkert til af vörum í landinu, og nú á að bæta vöruhækkunina upp með því að halda niðri kaupinu. Þetta eru þeir sameiginlegu hagsmunir verkamanna og útgerðarinnar. Svo til viðbótar við þetta er gengið lækkað enn á ný, án þess að kaupgjaldið hækki. Hvernig þetta eru sameiginlegir hagsmunir verkamanna og útgerðarinnar, skilur víst enginn nema hv. þm. Ísaf. Þær brtt., sem Alþfl. ætlar að bera fram við gengislögin, verða víst varla til þess að bæta kjör verkalýðsins, séu þær af líkum toga spunnar og till. Alþýðublaðsins, sem sé að kaupið eigi að hækka um nokkurn hluta af dýrtíðaraukningunni. Nei, hv. þm. verður að koma með nýja skýringu á því, hvernig slíkt séu sameiginlegir hagsmunir verkalýðsins og útgerðarinnar.



Ég þarf ekki miklu að svara hv. 3. þm. Reykv. En það má benda á þann árangur gengislaganna, að dýrtíðin jókst ekki nema 2–3% jafnframt því, sem gengið lækkaði um 20%, og það var aðeins vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar voru til þess að halda dýrtíðinni niðri. Þá er það rangt hjá hv. þm., að neytendurnir í landinu beri allan kostnaðinn, þar sem bannað var að hækka húsaleigu, vexti o. fl. Það væri æskilegt, ef hv. þm. vildi í þessu sambandi skýra frá þeirri baráttu, sem hann hefir undanfarna daga átt við verðlagsnefnd út af olíuverðinu, þeirri baráttu, sem hann hefir háð til að auka dýrtíðina í landinu. Hv. 5. þm. Reykv. ferst ekki að tala um brezk áhrif hér á landi. Það var enginn annar en hann, sem á síðasta þingi bar fram fyrirspurn til forsrh. um það, hvort beðið hefði verið um vernd brezka flotans, ef til styrjaldar kæmi, og er hann eini þm., sem óskað hefir eftir brezkri vernd. Hv. þm. sagði, að það væri nú hlutverk Alþfl. að kúga verkalýðssamtökin. Hlutverk Alþfl. hefir verið og er að berjast fyrir rétti verkamanna. Að þeim, sem berjast gegn frelsi verkalýðsins og rétti hans til að berjast fyrir bættum kjörum, ætti hv. þm. fyrst og fremst að leita í sínum eigin flokki. Hvernig hefir hann rækt sína stefnu? Ég veit ekki betur en að Kommfl., bæði hér og í Rússlandi, sé búinn að svíkja öll loforð, sem hann hefir gefið, og blað hans, Þjóðviljinn, hefir síðustu vikur verið notað til að verja árásir kommúnista á hlutlaus smáríki. Hv. þm. ætti ekki að kasta hnútum að öðrum flokkum, þar sem ekki er til sá liður á stefnuskrá hans eigin flokks, sem hann ekki er búinn að svíkja.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hv. þm. Ísaf., hvaðan honum komi fregn um það, að ég hafi átt í baráttu við verðlagsnefnd. Í fyrsta lagi er allt leynilegt, sem í þessari nefnd gerist, og nefndarmenn allir bundnir þagnarheiti, og í öðru lagi kannast ég alls ekki við að hafa átt þar í neinni baráttu.

*Einar Olgeirsson: Það væri auðvelt fyrir hv. þm. Ísaf. og hans flokk að halda áliti sínu hjá verkalýðnum, ef hann þyrfti ekki annað að gera en að tala eins og hann nú gerir. En þar er ekki dæmt eftir fallegum orðum, heldur eftir verkunum. Og hver eru verk Alþfl. hér á Alþingi? Verkalýðurinn er búinn að mynda sín stéttasamtök og berjast fyrir þeim í 20 ár. Berjast fyrir frelsi til að selja sína vinnu fyrir verð, sem hann sjálfur ákveður. Þennan rétt er nú búið að taka af honum, og hann hefir verið sviptur honum með aðstoð Alþfl. Í sambandi við kosningarnar 1937 lýsti Alþfl. því sérstaklega yfir, að hann myndi aldrei ganga inn á lækkun krónunnar og aldrei skerða nein réttindi verkalýðsins. Það þarf ekki annað en að rifja upp umræðurnar, sem þá urðu um gengismálið, til þess að sjá, hve rækilega Alþfl. hefir svikið þá stefnuskrá, sem hann gekk með til kosninga 1937, og ætla ég að þetta nægi til þess að reka ofan í hv. þm. Ísaf. það, sem hann sagði um kommúnista. Sósíalistafl. hefir ekkert svikið, enda kom hv. þm. ekki með eitt einasta dæmi, því það er ekki hægt. Sósíalistafl. hefir alltaf barizt fyrir öllum þeim góðu málefnum, sem Alþfl. barðist áður fyrir, svo sem byggingu verkamannabústaða o. fl., en öllum þessum málum hefir ráðh. Alþfl. sýnt slíkan fjandskap, að hv. þm. ætti sem minnst um þau að tala. Hv. þm. Ísaf. þarf ekki að gera sig heimskari en hann er, þegar hann talar um áhrif brezka auðvaldsins hér á Íslandi. En svo ætti hann að snúa sér til ríkisstj. og spyrja hana, hvernig það sé með þýzku nazistaáhrifin hér á landi, þar sem þýzki ræðismaðurinn virðist skipa ríkisstj. fyrir verkum. Væri e. t. v. enn nauðsynlegt að leita verndar Breta.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vildi gjarnan mega beina tveimur eða þremur fyrirspurnum til hæstv. ríkisstj. Ég hygg, að þær snerti sérstaklega hæstv. forsrh., svo mér þætti vænt um, ef hann væri látinn vita af þessu. Það hefir komið fram í blöðum, að tveir sjómenn af þýzku skipi, sem lá hér á höfninni, hafi strokið á land af skipinu, en síðan verið teknir og fluttir á Litla-Hraun. Ég vildi beina því til hæstv. forsrh., að hann gefi stutta skýringu út af þessu. Mér hefir skilizt, að viðvíkjandi slíkum mönnum sé um tvennt að ræða, annaðhvort, að þeim sé vísað úr landi eða þeir fái landvistarleyfi. En mér er ekki kunnugt um, að menn séu þannig teknir fastir, nema um hermenn sé að ræða. Aftur á móti er hér maður, sem var fluttur í land sjúkur af þýzkum kafbát, og það hefir verið sagt - og ég vil biðja hæstv. forsrh. að leiðrétta, ef það er rangt - að sá maður, sem er hermaður og ætti því að einangrast, gangi laus. Ég vil vænta frekari skýringa á þessu. Í öðru lagi vil ég minnast á, að í blöðum hefir staðið, að bók ein, sem heitir „Í fangabúðum“ og fjallar um ástandið í fangabúðum Þýzkalands, hafi verið bönnuð fyrst um sinn. Þessi bók hefir verið seld hér 1–2 ár undir öðru nafni. Ég vil spyrja hæstv. forsrh., hvers vegna nú fyrst sé bönnuð sala á þessari bók, og hvort svo eigi að vera áfram. Þriðja fyrirspurn mín er út af ensku flugvélinni, sem hingað kom. Það er sagt, að foringi hennar eigi að koma hingað, en ég vil spyrja hæstv. forsrh., hvenær sé von á honum og hvort flugvélin muni koma með honum.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það hefir verið venja hér á hv. Alþ., að fyrirspurnir væru bornar fram skriflega, og áður en vikið er frá þeirri venju, þá mun ég athuga, hvort í þessu máli sé ástæða til að víkja frá henni. Ég mun athuga hvort ég get fallizt á, hvort tími þingsins sé notaður eftir geðþótta einstakra þm., þegar þarf að taka önnur áríðandi mál til afgreiðslu. Ég mun því taka mér frest til að svara og athuga hvort ástæða er til að víkja frá þeirri venju, að fyrirspurnir séu bornar fram skriflega.

*Héðinn Valdimarsson: Það er svo að sjá, sem hæstv. forsrh. geti ekki í fljótu bragði áttað sig á fyrirspurnum mínum. Ég hefi auðvitað ekkert á móti því, að hann fái frest til að svara þeim. En honum er álíka kunnugt um það og mér, að mörg síðari árin hefir það tíðkazt, að þm. komi fram með stuttar fyrirspurnir utan dagskrár og þeim sé svarað. Ég veit ekki betur en hann hafi sjálfur komið fram með slíkar fyrirspurnir og fengið þeim svarað. Hinsvegar er mér kunnugt um, að þó komið hafi verið fram með skriflegar fyrirspurnir áil ríkisstj., þá hafi þær verið látnar falla niður.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég þarf ekki að flytja langt mál um þetta frv., því í raun og veru er það sagt í hinni stuttu grg. frv., sem ég tel þörf á að segja til skýringar eða viðbótar því, sem felst í gr. frv. Aðalatriðið er það, að Eimskipafélag Íslands hefir lengi haft í hyggju að byggja nýtt skip. en því máli var þann veg komið sumarið 1939, að stjórn félagsins átti viðræður um málið við ríkisstj. og fór fram á ýms fríðindi af hendi ríkissjóðs. ef þetta skip yrði byggt. Eftir að þessar viðræður höfðu farið fram og bréfaskipti milli þessara aðila um málið, þá réðst stjórn Eimskipafélags Íslands í það, eftir að hafa tekið málið til nánari athugunar, að leita hófanna um byggingu slíks skips hjá ýmsum nágrannaþjóðum okkar. En stjórn félagsins taldi sig hafa fengið vilyrði hjá ríkisstj., ef hún gæti fullnægt vissum skilyrðum, sem ríkisstj. hafði sett, og fyrirheit af hendi stj. um viðbótarstuðning við Eimskipafélag Íslands, sem stjórn félagsins taldi nægja til þess að félagið gæti hafizt handa í þessu máli. Eftir að hafa fengið þessar upplýsingar og leitað hófanna um samninga um byggingu þessa skips, þá réðst stjórnin í að gera samning um byggingu þess og taldi þá, að hún ætti vísan stuðning ríkisstj. í þessu máli. Það var annar maður, sem sat þá í embætti atvmrh. heldur en nú, og ég tel ástæðulaust fyrir mig að fjölyrða um hans skilning á þessu máli. Hann gerir það sjálfsagt sjálfur. En ég segi fyrir mitt leyti, að eftir að ég tók við embættinu og málið hafði verið lagt fyrir mig, þá taldi ég það liggja þannig fyrir, að mér væri skylt, enda var mér það líka ljúft, að uppfylla loforð þau, sem stjórn Eimskipafélags Íslands taldi sig hafa fengið. Ég hefi nú með því að leggja þetta frv. fyrir hv. d. að því leyti uppfyllt loforð þau, sem stjórn Eimskipafélagsins var gefið. Ég mun að sjálfsögðu reyna að fylgja þessu frv. fram á hv. Alþ. og þar með verða við tilmælum félagsstj. um að bera fram frv., sem fer í þá átt, að ef félagið lætur smíða slíkt skip, þá skuli það undanþegið gjöldum til ríkissjóðs vegna innflutnings skipsins til Íslands, skrásetningar þess og þinglestrar eignarheimildarskjala um það, ásamt þar að lútandi stimpilgjöldum, og ennfremur öllum sköttum og gjöldum af skipinu til ríkissjóðs eða annara opinberra sjóða í fyrstu tíu árin eftir að það byrjar siglingar. Ég læt þessa stuttu grg. nægja. En því miður hafa þeir atburðir gerzt, sem öllum hv. þdm. er kunnugt um, hin mikla styrjöld, sem að minni hyggju mun valda því, að litlar líkur eru til, að hafizt verði handa um þessa byggingu. Ég taldi þó rétt að leggja frv. fram, því ég vilda standa við loforð, sem ég gaf. Ég mun því, að svo miklu leyti sem Eimskipafélag Íslands afræður að halda áfram byggingu þessa skips, fylgja frv. fram eftir því, sem geta mín leyfir. En ég endurtek, að ég tel ekki miklar líkur til, að úr þessu verði. Ég veit, að þetta mál hefir valdið nokkrum ágreiningi, en ég tel ekki ástæðu til þess fyrir hv. þm. að tefja störf þingsins með umr. um þetta mál á þessu stigi þess. Það mun verða tími til þess, þegar frv. kemur frá n., enda mun ég þá færa fram víðtækari greinargerð, sem ég tel ekki nauðsynlegt að gera fyrr en kemur til úrslita frv.



Í grg., sem fylgir þessu frv., er getið um bréf, sem ég sem þáv. atvmrh. skrifaði stjórn Eimskipafélags Íslands 3. nóv. 1938, en bréf þetta var svar við málaleitan frá stjórn félagsins um stuðning við félagið, ef það léti byggja nýtt skip til farþega- og farmflutninga. Í þessu bréfi ráðuneytisins voru gefin fyrirheit um meðmæli til Alþ. fyrir slíkum stuðningi, ef fullnægt væri vissum skilyrðum af hálfu félagsins. En þau skilyrði voru m. a. að félagsstjórnin gæti lagt fram áætlun um yfirfærslu skipsverðsins, sem væri framkvæmanleg að áliti ríkisstj. og gjaldeyrisnefndar. Í grg. þessa frv., sem hér liggur fyrir, og einnig í ræðu hæstv. atvmrh., sem hann flutti hér um þetta mál, kom það fram, að hann telur, að Eimskipafélag Íslands hafi fullnægt þeim skilyrðum, sem sett voru í þessu bréfi ráðuneytisins. En ég er þar á annari skoðun en hæstv. ráðh. Stjórn Eimskipafélags Íslands sendi ríkisstj. að vísu á sínum tíma - og áður en ég fór úr stj., - áætlun um lántökur erlendis, í sambandi við þessi fyrirhuguðu skipakaup. En henni fylgdi engin greinargerð af hálfu félagsins um það, hvernig stjórn þess hugsaði sér yfirfærslu á afborgunum og vöxtum til greiðslu af þessum lánum. Stjórn félagsins hafði ekki heldur, þegar ég fór úr ríkisstj., leitað til gjaldeyris- og innflutningsnefndar og borið undir nefndina áætlanir um yfirfærslu á skipsverðinu né fengið neina umsögn frá nefndinni um málið. Ég tel því langt frá því, að settum skilyrðum hafi verið fullnægt af hálfu félagsins, og án þess að fara út í frekari umr. um málið á þessu stigi, þá vildi ég skýra frá þessum skilningi mínum áður en málið fer til n., svo að þingn., sem fær þetta mál til athugunar, geti einnig athugað þetta atriði, því að ég geri fastlega ráð fyrir. að hæstv. ráðh. ætlist til, að málið fari til n.



Eftir öllum líkum að dæma, má telja það ósennilegt, að þetta mál verði afgr. í því formi, sem það nú liggur fyrir. Hinsvegar myndi ég telja ástæðu til, og vildi skjóta því til hæstv. ríkisstj., hvort ekki væri tiltækilegt að taka málið upp á öðrum grundvelli. Eimskipafélagið hefir nú tekið upp siglingar beint til Ameríku. Þessar siglingar eru svo dýrar, að sennilegt er, að flutningsgjöldin frá Ameríku verði nokkuð á annað hundrað krónur á hverju smálest af vörum. Þetta mun byggjast á því, að þau skip, sem Eimskipafélagið hefir, eru óhentug til slíkra langferða. Ég hefi hér í höndum skilríki fyrir því, að þau farmgjöld, sem önnur Norðurlönd borga, eru ekki nema lítið brot af því, sem Eimskipafélagið þarf að fá fyrir siglingarnar. Samkvæmt heimild í norskum l. voru 22. sept. síðastl. settar „hámarksfraktir“ á hveiti og rúg til norskra hafna, en þær eru n. kr. 33.00 frá austurströnd Kanada og Bandaríkjanna, n. kr. 38.00 frá Mexicoflóanum og n. kr. 55.00 frá vesturströnd Bandaríkjanna. Á þessu og þeim „fröktum“, sem við þurfum að greiða, er náttúrlega svo mikill munur. að það getur verið athugunarmál, hvort ekki myndi borga sig að styrkja Eimskipafélagið til að ná tökum á stóru flutningaskipi, sem gæti að einhverju leyti siglt fyrir lægra verð en skipin nú geta. Þótt ekki næðust eins lágar „fraktir“ eins og Norðmenn setja sem hámark, þá ætti það að geta orðið mikill stuðningur í því að halda niðri dýrtíðinni í landinu. Ég hefi heyrt sagt, að ríkisstj. hafi nýlega gert ráðstafanir til að fá eina sérstaka vörutegund ódýrari en annars var kostur með því að leigja flutningaskip til að flytja olíu, og mun þannig vera hægt að halda olíuverðinu niðri. Ég geri ráð fyrir, að á fleiri sviðum væri hægt að ná hagfelldari kjörum um flutningsgjöld. Ég vil að lokum mjög eindregið óska þess, að ríkisstj. vildi taka þetta til athugunar, hafi hún ekki þegar gert það.

*Héðinn Valdimarsson: Ég ætla ekki að mótmæla því, sem hv. þm. Ísaf. sagði. En það var eitt atriði í ræðu hans, sem mér er sérstaklega vel kunnugt um, sem ég vildi leiðrétta. Það er ekki rétt, að ríkisstj. hafi leigt neitt skip til olíuflutninga. Öll sú olía, sem komið hefir hingað og von er á, hefir verið og mun verða flutt með skipum, sem útveguð hafa verið af olíufélögunum sjálfum að öllu leyti.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég ætla aðeins að segja það, út af því, sem hv. þm. V.-Húnv. sagði, að ég er ekki sammála honum um það, að stjórn Eimskipafélagsins hafi látið undir höfuð leggjast að fullnægja skilyrðum, sem sett voru í bréfi dags. 3. nóv. 1938. Það er svo fjarri því, að ég sé honum sammála um þetta, að ég tel sannara, að hún hafi leyst fram úr því, sem þar var talið nokkuð velta á um stuðning ríkisstj., og það miklu betur en nokkur gat gert sér í hugarlund, þegar þessi hv. þm. sem þáv. atvmrh. setti skilyrðin. Ég tel ekki heldur, að Eimskipafélagsstj. hafi unnið til neinna saka fyrir það, þótt hún hafi ekki sjálf beinlínis falað við gjaldeyrisnefnd um þetta. Ég hygg, að hún hafi haldið, að með því að fullnægja settum skilyrðum ráðuneytisins væri það nægilegt og við ríkisstj. eina um það að tala. Eins og ég sagði áðan, ætla ég ekki að taka upp deilur um þetta atriði, heldur vildi ég aðeins láta skoðun mína á þessu koma hér fram, sérstaklega ef svo kynni að fara, að málið kæmi ekki á dagskrá hér aftur, vegna breyttra kringumstæðna, en um það geri ég ráð fyrir, að Eimskipafélagsstj. fái vitneskju innan fárra daga. þar sem hún býst við að fá endanleg svör innan skamms um mikilsverð atriði frá þeim, sem ætla að byggja skipið. Út af því, sem hv. þm. Ísaf. sagði, vil ég aðeins segja það, að mér er kunnugt um, að það er rétt, sem hann segir, að þau skip, sem Eimskipafélagið hefir nú í förum, eru ekki eins hentug og æskilegt væri til þessara ferða. Mér er það einnig kunnugt, að Eimskipafélagið hefir haft til athugunar kaup á stærra vöruflutningaskipi, en það liggur ekki fyrir neitt endanlegt í því máli. En það veldur nokkrum áhyggjum í því sambandi, hvort nokkur not muni verða fyrir þau skip annarstaðar, ef ferðir þeirra skipa, sem nú sigla til Ameríku, falla niður. Svo er einnig á það að líta, að verð á skipum hefir margfaldazt síðan í ágústmánuði. Og það er ekki nema eðlilegt, þegar menn vita ekki meira en við vitum um það, hve lengi ófriðurinn kunni að standa, að menn hiki við að kaupa gömul skip og óhentug við margföldu verði. Ég veit ekki til þess, að Eimskipafélagið hafi getað fengið nein skip, sem það hefir haft augastað á eða fullnægi þeirri þörf, sem hér um ræðir. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta, en óska að málinu verði vísað til fjhn. að þessari umr. lokinni.