Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Það er lítið um þetta mál að segja. Fjhn. hefur athugað frv. og falið undirnefnd að bera það saman við niðurstöðutölur landsreiknings, og ber frv. saman við hann. Það hefur því orðið að samkomulagi í n. að mæla með, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Sjútvn. hefur athugað frv. þetta og borið það saman við gildandi lög um hafnarbætur og orðið sammála um að mæla með, að það verði samþ. með nokkrum breytingum, er um ræðir á þskj. 349.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Sjútvn. hefur haft þetta mál til athugunar og ber fram fjórar brtt., sem eru þó flestar smávægilegar. Að öðru leyti er n. sammála um að mæla með, að frv. verði samþ.

Frsm. (Pétur Magnússon) : Nýmæli þessa frv. er fólgið í 1. gr. þess, en með ákvæðum hennar er ríkissjóði lögð sú skylda á herðar að bæta íslenzkum ríkisborgurum tjón, sem þeir bíða eða kunna að bíða vegna aðgerða hernaðaryfirvaldanna hér á landi, eða tjón, sem menn úr herliðinu kunna að valda. Fjhn., sem hafði þetta frv. til athugunar, hefur fallizt á þetta sjónarmið. Hún telur, að það sé eðlilegt, þegar litið er til allrar aðstöðu um veru herliðsins hér, að ríkissjóði verði lögð þessi skylda á herðar. Það gefur að skilja, að fyrir hverjum einstökum borgara eru allmiklir örðugleikar á því að ná rétti sínum, ef þeir hafa beðið tjón, og engin sanngirni sýnist mæla með því, að þótt menn verði af einhverjum ástæðum að láta eignir sínar af hendi, löglega eða ólöglega, séu menn látnir gjalda þess. Í 2. og 4. gr. eru ákvæði, sem takmarka að meira eða minna leyti þá áhættu, sem ríkissjóði er ætlað að taka á sig samkvæmt 1. gr. Í 2. gr. er tekið fram, að bótaskylda ríkissjóðs komi því aðeins til greina, að sá, sem tjóninu hefur valdið, mundi vera bótaskyldur samkvæmt íslenzkum l. Þetta ákvæði er sjálfsagt, því að vitanlega er það ekki ætlunin, að menn séu betur settir í þessu tilfelli en þeir mundu vera samkvæmt gildandi ákvæðum í íslenzkum l. Enn fremur er í þessari gr. ákvæði um, að hámark hverrar kröfu á hendur ríkissjóði skuli takmarkast við 50000 kr. Þetta þótti rétt að setja, til þess að ríkissjóði yrðu ekki bundnir baggar, sem tvísýnt væri um, að hann væri fær um . að takast á herðar. Í 4. gr. er ákvæði um það, að ef sá, sem fyrir tjóninu verður, tekur við greiðslu skaðabóta, skuli ábyrgð ríkissjóðs falla niður. Sama gildir eftir 2. málsgr., ef bætur eru greiddar frá vátryggjanda. N. þóttu þessi ákvæði 4. gr. ekki nógu skýr, eins og þau eru í frv., og hefur leyft sér að bera fram brtt., þar sem 4. gr. er orðuð um. Þar er tæplega um efnisbreytingu að ræða, heldur gerð skýrari þau ákvæði, sem gr. er ætlað að fela í sér. Þar er það skýrt tekið fram, að ef sá, sem tjónið hefur beðið, tekur við greiðslu skaðabóta frá þeim, sem tjóninu hefur valdið, sé ábyrgð ríkissjóðs lokið, hvort sem hann hefur fengið fullar bætur eða ekki. Það þykir ekki eðlilegt, að ef tjónþoli hefur á annað borð samið við setuliðið, geti hann snúið sér til ríkissjóðs, ef hann sér, að hann hefur samið af sér. Hann yrði að fara aðra hvora leiðina, snúa sér til ríkissjóðsins eða þess, sem tjóninu hefur valdið. Í síðari málsgr. er skýrt tekið fram, að vátryggjandi, sem bætur greiðir, öðlist ekki kröfurétt á ríkissjóð. Vátryggjandi verður því að halda sér að þeim, sem tjóninu hefur valdið, ef hann vill fá skaðabætur. Tjónþoli getur ekki krafizt bóta að svo miklu leyti sem hann hefur þegið bætur af vátryggjanda. Þetta er eina breyt., sem n. hefur komið fram með. Ég vil geta þess, að hæstv. dómsmrh. benti mér á, eftir að brtt. var komin fram, að ástæða væri til að setja fyrningarfrest á kröfur, sem menn kynnu að eignast á ríkissjóð vegna þessa. Eftir gildandi l. mun vera 10 ára frestur á slíkum kröfum. Fjhn. mun taka þetta til athugunar, og þykir mér sennilegt, að n. beri fram brtt. um þetta atriði. En með þessar brtt. leyfir fjhn. sér að leggja til, að frv. nái fram að ganga.



Í tilefni af þessu frv. langar mig að spyrja frsm. fjhn., hvort hugmyndin sé, að undir þessi l. komi til með að falla skaðabótagreiðslur fyrir fasteignir, sem teknar hafa verið burt af setuliðinu. Þessar eignir munu hafa verið teknar burt eftir mati á sínum tíma, en útkoman varð sú, að þegar þessir sömu aðilar hafa orðið að byggja upp hús sín annars staðar, hafa þau orðið margfalt dýrari, og stafar það af því, að verðlag breyttist, frá því að húsin voru metin og rifin og þangað til að þau voru byggð, og að þessu eru svo mikil brögð, að fátækar fjölskyldur, sem gátu komizt af áður, hafa ekki einungis orðið eignalausar, heldur komizt í skuldir við að koma upp jafnstóru húsi og rifið var niður. Ég tók eftir, að hann sagði, að ef menn hefðu samið sjálfir, gætu þeir ekki snúið sér til ríkisstj. Nú er það vitanlegt, að í þessum tilfellum hafa aðilar ekki samið sjálfir, heldur n. fyrir þeirra hönd, og veit ég, að margir voru óánægðir með þau úrslit, sem urðu, og mundu víst gjarnan vilja fá bætt það tjón, sem þeir urðu fyrir. Ég ætlaði bara að skjóta þessu fram til þess að fá skýringu á því.

Frsm. (Pétur Magnússon) : Út af athugasemd hv. þm. Barð. vildi ég láta það í ljós sem skoðun mína, að í framtíðinni yrði vafalaust ekkert því til fyrirstöðu, að maður, sem yrði að láta fasteign sína til hagsmuna fyrir setuliðið, sendi kröfu til ríkissjóðs, en ekki setuliðsins, og eftir þessum l., ef samþykkt verða, hafa þeir heimild til þess. Það er rétt, sem hv. þm. Barð. sagði, að þótt samkomulag yrði milli húseigenda og setuliðsins, hafa menn orðið fyrir alltilfinnanlegu tjóni, en það er ekki vegna þess, að matið hafi á sínum tíma ekki verið sæmilegt og jafnvel ríflegt, heldur er ástæðan hin mikla verðhækkun, sem hér átti sér stað á þessum árum. En svo framarlega sem samið hefur verið um afhendingu, geta eigendur ekki samkvæmt þessari löggjöf, gert kröfu á ríkissjóðinn. En rétta leiðin er, að ríkisstj. semji við setuliðið. Hún á að vera sterkari aðili til þess að gæta hagsmuna sinna en einstaklingurinn, og sannleikurinn er sá, að ef í harðbakka slær, hefur einstaklingurinn enga aðra leið en þá að snúa sér til ríkisstj. og fá hana til að koma fram fyrir sína hönd. Ég vænti, að ég hafi svarað því, sem hv. þm. spurði um.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt samkv. tilmælum forsrh., sem fer með félagsmálefni, og er samið af mþn., sem Jóhann Sæmundsson þáv. félmrh. skipaði í marzmánuði s. l. samkvæmt þál., sem samþ. var á Alþ. 21. maí 1942. Þessari mþn. var með bréfi ráðh. gefið ákveðið verkefni, þ. e. a. s. að endurskoða alþýðutryggingalögin, en þau voru ákveðin með l. frá 1936–1937 ásamt breyt., sem síðar hafa verið á þeim gerðar. Rétt um sama leyti og þessi mþn. var skipuð fól sama ráðuneyti þrem sérfræðingum að athuga fjárhagsgrundvöll undir heildartryggingar hér á landi. Þessum athugunum sérfræðinganna er ekki lokið, en mér er kunnugt um, að þeir hafa þegar safnað að sér miklum gögnum og eiga von á enn fleirum. Það, sem mér skilzt hafa vakað fyrir félmrh. með útnefningu þessara þriggja manna, er, að hún fengi það verkefni að steypa öllum almennum tryggingum saman í eina heild, og mþn., sem vann að samningu þessa frv., er einhuga á þeirri skoðun, að að þessu beri að stefna. Tryggingagreinum fjölgar nú mjög. Þær eru með mismunandi sniði að því er snertir réttindi til þeirra, er trygginganna njóta og aðstandenda, hvernig fjár skuli aflað, innheimtu hagað og hvernig gjöldum skuli jafnað niður. Ég tel að eftir því sem tryggingar aukast, verði þetta fyrirkomulag með margar mismunandi tryggingagreinar eftir ólíkum reglum mjög erfitt og þungt í vöfum. Eins og ég sagði áðan er n. einhuga um það, að að því marki beri að stefna að koma öllum þessum tryggingagreinum í eina heild. Annars er þetta verkefni fyrir utan það starfsvið, sem mþn. var markað með bréfi ráðh., því að henni var eingöngu ætlað að endurskoða tryggingalögin frá 1936–1937 með þeim breyt., sem síðar hafa verið á þeim gerðar. Í raun og veru er það markmið allra trygginga að afstýra eða bæta úr skorti, sem orsakast af ástæðum, sem þeim tryggðu eru ósjálfráðar, hvort sem um er að ræða sjúkdóma, slys, örorku, elli eða atvinnuleysi. Þetta er gert með tvennum hætti: annars vegar að bæta hið beina tjón eða kostnað, sem af þessu leiðir, svo sem læknishjálp, lyf, umbúðir, sjúkravist eða annað slíkt, og hins vegar að bæta atvinnutjón og tekjumissi, sem hlutaðeigandi verður fyrir eða bíði hans og aðstandenda hans. Meginþáttur allra trygginga hlýtur jafnan að vera starfsörorkutrygging fyrir alla þá sem eiga afkomu sína eða sinna undir vinnu sinni. Og þá skiptir það kannske mestu máli fyrir einstaklinginn, hvort atvinnutjónið og tekjumissirinn. sem því fylgir, stafar af sjúkdómum, slysi, örorku eða af því að starfskraftarnir þrjóta fyrir elli sakir, atvinnuleysi og að starfsorkan er óseljanleg um lengri eða skemmri tíma. En eins og ég sagði áðan, er verksvið n. takmarkað við þann ramma, sem nú er settur með alþýðutryggingal., svo að fullkomin endurskoðun og athugun verður látin bíða, geri ég ráð fyrir, þar til niðurstöður sérfræðinganna liggja fyrir. Þó þykir mér rétt að geta þess, að n. hefur rætt sérstaklega um tvö atriði í sambandi við þessa endurskoðun, sem henni var falin, þó að hún telji sér ekki fært á þessu stigi að bera fram ákveðnar till. um þau efni. Fyrra atriðið er um bætur fyrir dauðaslys, sem eru ekki bætt samkvæmt gildandi lögum. N. lét fara fram rannsókn á því, hversu mörg dauðaslys um væri að ræða, sem trygging nær ekki til nú, og sú rannsókn leiddi í ljós, að réttur helmingur dauðaslysa er bættur með slysatryggingu. Auk þess eru sum önnur slys bætt með líftryggingu. N. taldi þó að þessari athugun lokinni, að það væri mjög torvelt að fella slíkar breyt., sem hér um ræðir, inn í núgildandi alþýðutryggingalög og sér sér því ekki fært að bera fram slíka till. að svo stöddu. Þá var einnig rætt nokkuð í n. um nauðsyn þess að undirbúa eða koma upp barnatryggingum í því formi, að greiddir yrðu uppeldisstyrkir til þeirra fjölskyldna, þar sem fleiri en tvö til þrjú börn eru á framfæri sömu fyrirvinnu. Það byggist á þeirri skoðun, sem hefur rutt sér mjög til rúms, að þess sé tæplega að vænta, að ein fyrirvinna fyrir stórri barnafjölskyldu, jafnvel þó að atvinna sé sæmileg, geti tryggt börnum sínum jafngóð lífskjör og uppeldi og sú fyrirvinna, sem hefur fyrir færri börnum að sjá. Þó að það sé leiðinlegt til afspurnar, er það samt svo, að engar skýrslur eru til þessu varðandi til undirstöðu við rannsókn á þessu atriði. N. er það ljóst, að það færist meira og meira í það horf, að við útreikninga, bæði þegar um er að ræða kaup, verðlag og skatt eða annað, sem hefur áhrif á afkomu manna, er miðað við þarfir meðalfjölskyldu, sem venjulega er fjögurra til fimm manna fjölskylda, og er ein fyrirvinna fyrir þessum hópi. En það liggur í augum uppi, að það, sem er nægilegt fyrir mann með tvö til þrjú börn, er ófullnægjandi fyrir mann með fimm eða fleiri börn. En fyrst og fremst vegna þess, að engar skýrslur liggja fyrir um barnafjölda miðað við fyrirvinnu með tvö til þrjú börn, taldi n. sér ekki fært að bera fram ákveðnar till. um þetta, enda tími hennar naumur. Þá hefur n. farið yfir öll tryggingalögin í heild, en ekki getað gengið frá till. nema á þrem fyrstu köflunum. Einnig hefur hún gert nokkrar breyt. á kaflanum um ellilaun og örorkubætur, en þær eru á öðru frv. Ég skal þá víkja að þeim breyt., sem n. leggur til, að gerðar verði frá núgildandi l., en vil benda þm. á til leiðbeiningar, að á frv. því, sem útbýtt er í d. og er þskj. 360, eru prentuð með breyttu letri þau atriði, sem breyt. eru gerðar á. Sumpart eru það efnisbreyt. og sumpart orðalagsbreytingar. Breyt. á slysatryggingunum eru raunar þrenns konar. Í fyrsta lagi er svið trygginganna nokkuð víkkað frá því, sem nú er, þannig að fjölgað verður nokkrum starfsgreinum, sem eru tryggingarskyldar. Skylt verður að tryggja gegn slysum samkv. ákvæðum þessara laga starfsfólk, sem vinnur við þvottahússtörf og ræsti- og hreingerningavinnu í skólum, sjúkrahúsum, samkomuhúsum o. fl., eldhússtörf og sendisveinastörf, enn fremur héraðslækna og skipaðar ljósmæður. Samkv. frv. eru einnig allir þeir tryggðir, sem starfa að húsbyggingum nema útihúsum í sveitum, sem byggð eru úr torfi og grjóti, önnur en heyhlöður, svo og viðbætur og breytingar húsa í sveitum. En slíkar byggingar úr torfi og grjóti eru nú mjög fátíðar. Þótti ekki fært að sleppa þessu atriði, því að ákvæði um þetta hafa verið mjög á reiki. Í l. er svo fyrir mælt, að menn við húsbyggingar séu ekki slysatryggðir við önnur hús en þau, sem eru tvær hæðir auk þaks og kjallara. Í öðru lagi er svo breyt. á stríðsslysatryggingunum, þannig að framvegis verður hætt að tryggja gegn slysum, sem stafa af ófriði eða styrjaldaraðgerðum, en þess konar slys hafa ekki verið undanþegin til þessa. Hins vegar gengur n. út frá því, að ef slíka atburði ber að höndum, verði þeir bættir með sérstökum ráðstöfunum. Meðan núverandi styrjaldarástand helzt og l. um stríðsslysatryggingu sjómanna haldast, skal þó greiða þeim, sem verða fyrir stríðsslysi, það, sem á kann að skorta, að bætur stríðsslysatryggingarinnar nemi sömu upphæð og slysabætur samkv. lögum þessum. Í þriðja lagi eru breyt. um hækkun á dagpeningagreiðslum, og skal ég nú víkja að því. Dagpeningar eru samkv. gildandi l. kr. 5.00 á dag auk verðlagsuppbótar, en mega þó aldrei fara fram úr ¾ af dagkaupi mannsins við þá atvinnu, er hann hafði, þegar slysið varð. Frv. gerir ráð fyrir að hækka dagpeningana upp í kr. 7.50. Að öðru leyti gilda ákvæðin óbreytt áfram, hvað víðvíkur ¾ hlutunum. Þessi hækkun er gerð með hliðsjón af þeirri grunnkaupshækkun, sem orðið hefur í landinu miðað við vísitölu 250. Yrðu því dagpeningar alls með uppbót kr. 18.75 í allt að sex mánuði. Þá eru og breyt. gerðar á dánarbótum, og skal ég rekja þær hér með fáum orðum. - Samkv. gildandi l. eru dánarbætur til ekkna 3.000 kr. miðað við vísitölu 250, sem verður 7.500 kr. með verðlagsuppbót. Í frv. er lagt til, að þessar bætur haldist óbreyttar. Ef ekkja eða ekkill er yfir 50 ára eða hefur tapað 50% eða meira af starfsorku sinni, greiðist auk þess lífeyrir til dauðadags, 960 kr. á ári, miðað við 100% örorku eða 67 ára aldur. Þetta er byggt á því, að í raun og veru er engin ástæða til þess að greiða stórkostlegar bætur til ekkna, sem eru ungar að aldri og færar um að vinna fyrir sér, hvernig sem að öðru leyti er ástatt. Hins vegar fá þær bætur greiddar í eitt skipti fyrir öll, en ekki lífeyrir til dauðadags, nema um örorku sé að ræða, og fá þær þá sæmilegan lífeyri. Sama sjónarmið er einnig lagt til grundvallar í till. um bætur til barna, sem misst hafa fyrirvinnu. Á það er minnzt í gildandi l., og samkvæmt þeim eru greiddar 100 kr. á ári með barni til 16 ára aldurs auk verðlagsuppbótar. Samkv. frv. er hins vegar gert ráð fyrir 750 kr. á ári til 16 ára aldurs auk verðlagsuppbótar. Það svarar til 1.875 kr. á ári miðað við vísitölu 250 eða grunnupphæð 100 kr. hærri en meðlagskostnaður er ákveðinn með börnum, sem bærinn greiðir fyrir vegna vanrækslu barnsföður. Sé barn munaðarlaust, verða bætur hærri eða 1.200 kr. til sama aldurs auk uppbótar. N. gerir ráð fyrir því, að þessi lífeyrir eigi að vera nægur til þess, að barn þurfi ekki að líða skort af þeim sökum, að fyrirvinna falli frá. Þá er gert ráð fyrir því, að bætur til foreldris hækki upp í 1.000–3.000 kr. til hvors foreldris fyrir sig, eftir því, að hve miklu leyti það naut stuðnings hins látna við fráfall hans. Barn yfir 16 ára að aldri, sem var á framfæri hins látna vegna örorku, fær í dánarbætur 1.000 kr.–3.000 kr., eftir því, að hve miklu leyti það var á framfæri hins látna við fráfall hans. Sem sagt aðalbreytingarnar á dánarbótum eru hækkun á barnalífeyri og ákveðnum lífeyri til ekkna, sem eru örkumla eða yfir 50 ára. Á örorkubótum eru gerðar verulegar breyt. Samkv. gildandi l. eru nú greiddar fyrir 100% örorku 6.000 kr. miðað við vísitölu 250, sem verða alls 15.000 kr. Í frv. er hins vegar lagt til, að í stað þess að borga þessa upphæð verði greiddar fyrir fulla örorku 1.200 kr. á ári sem örorkulífeyrir auk verðlagsuppbótar, en lækkar hlutfallslega, eftir því sem starfskraftar eru meiri. 100% örorka er það, ef maður er svo örkumla, að hann vanti algerlega starfsorku. Ef örorka er metin 50% eða meiri, skal aðstandendum hans greiddur lífeyrir og bætur eins og ef hann væri fallinn frá. Aðalbreyt. á þessum ákvæðum frá gildandi l. eru um hækkun á lífeyri, ef örorkan er metin 50% eða meiri, og einnig greiðslurnar til vandamanna eftir sömu reglum og um dauðaslys væri að ræða, þó þannig, að þessar bætur og lífeyrir fari lækkandi, eftir því sem örorkan er minni, og falli niður með öllu, ef maður hefur misst minna en helming starfsgetu sinnar. Ef starfsorkutap manns er innan við 50%, er tryggingunni heimilt að borga út bætur í einu lagi, sem jafngilda lífeyri hans. Er þetta byggt á því, að slíkir menn, sem hafa helming starfsorku eftir, geti oft og einatt skipt um atvinnu eða búið í haginn fyrir sig og tryggt afkomu sína til frambúðar með því að fá fé handa á milli til þess að koma sér fyrir. Þetta eru þær meginbreytingar, sem um er að ræða á bótagreiðslunum. Hversu mikinn kostnað þessar breyt. muriu hafa í för með sér. er ekki unnt að segja um með neinni vissu. N. hefur hins vegar látið gera um þetta eins ýtarlegar áætlanir og unnt er. Samkvæmt þeim telst okkur svo til, að gera megi ráð fyrir, að iðgjöld sjómannatryggingarinnar, sem nú eru 6.00 á viku, þurfi að hækka um 5.00 kr. til þess að standast þennan kostnaðarauka, miðað við vísitölu 250. Hækkunin þarf ekki að vera eins mikil. á iðgjöldum í aðalflokkum iðntryggingarinnar, sem eru nú frá kr. 0.70–2.70 á viku, en hækkunin mundi nema samkv. frv. kr. 0.60–2.00. Eins og ég sagði áðan, er hækkunin meiri á sjómannatryggingunum, og verða því iðgjöldin þar kr. 10.00–11.00 á viku, en ég vil benda á í sambandi við það, að þetta er þó ekki nema fimmföld sú hækkun, ef miðað er við verðlag fyrir stríð. Auk þess er það von manna, að stríðsslysatryggingin geti hætt störfum, áður en mjög langt um líður, og þá verði hægt að lækka iðgjöldin. Ég vil geta þess í sambandi við þá aukningu, sem hér er gert ráð fyrir, að ég sé ekki ástæðu til, að hv. þm. láti sér hana vaxa í augum. Vil ég þá víkja að breyt., sem lagt er til, að gerðar verði á sjúkratryggingum. Skv. gildandi l. ber þeim, sem hafa 7.000 kr. skattskyldar, að greiða iðgjöld til sjúkrasamlagsins. Framvegis eiga að gilda sömu reglur um þá og aðra. Allir eiga að hafa sama rétt til fríðinda, án þess að tillag til sjúkrasamlaga fylgi. Nú greiðir sjúklingurinn kostnað á sjúkrahúsi. Því er breytt þannig, að hann greiði föstum heimilislækni 5/6 af kostnaðinum, en 1/6 greiði hinir tryggðu, um leið og þeir vitja læknis. Meiri hl. var þeirrar skoðunar, að þetta ákvæði væri nauðsynlegt til þess að draga úr ónauðsynlegu kvabbi. Þá er og gert ráð fyrir, að samlagið greiði sjúkrahúsvist eftir þörfum, að ráði læknis. Nú hefur verið samþ. breyt. á l. um ríkisframfærslu sjúkra og örkumla, þannig að nú eiga allir, sem eru haldnir langvarandi, alvarlegum sjúkdómum rétt á að njóta sjúkrahúsvistar. Áður greiddi ríkið 4/5 og sveitar- eða bæjarfélag 1/5, ef fjárhagsástæður sjúklingsins voru þannig, að þess taldist þörf, eftir því sem segir til í lögunum. Ekki er hægt að segja, hve mikinn kostnaðarauka þetta bakar, en líklega er hann ekki meiri en sjúkrasamlögin velflest rísa undir. Gert er ráð fyrir, að samlagið greiði í fæðingarstyrk 40 kr. að viðbættri verðlagsuppbót. - Þá er skylt að greiða dvalarkostnað sængurkvenna í sjúkrahúsi eða fæðingarstofnun, þótt eigi hafi þær komið beint af heilbrigðisástæðum, heldur og heimilisástæðum. Sjúkrasamlag Reykjavíkur framkvæmir þetta þannig, svo að ekki er hér um breyt. að ræða fyrir stærstu sjúkrasamlögin. Ég vil taka það fram, að nú er heimild í lögum um að takmarka greiðslu á miður nauðsynlegum lyfjum, og verður að meta það á hverjum tíma. Röntgenmyndatökur skal sjúkrasamlagið greiða að 1/3. Þær eru oftast nauðsynlegar, og þykir sjálfsagt að greiða þær að þessum hluta. Ýmis samlög greiða nú að verulegu leyti þennan kostnað. Þetta eru meginbreyt. á þeim fríðindum, sem sjúkrasamlögunum ber að veita, en einstök samlög geta ákveðið með samþykktum að veita meiri fríðindi. Tryggingastofnunin og ráðherra úrskurða, hvort samlagið getur mætt þeim kostnaði. Lagt er til, að framlag ríkis og bæjar breytist þannig, að framlag frá hvorum þessum aðila sé hækkað úr 1/4 í 1/3 hluta. Tillag ríkis og bæjar móti iðgjaldi hvers meðlims samlagsins sé 662/3%. - Það ákvæði, að greiðslan verði ekki hærri en 12 kr. á ári, haldist óbreytt. Það hefur verið rætt í n., hvort ekki mundi tími til kominn að lögbjóða sjúkrasamlög um allt land. Eftir því sem þeim fjölgar, verða gloppurnar meiri á milli þeirra. Svörin við þessu vandamáli hafa verið nokkuð mismunandi. Allmargir eru því fylgjandi að taka upp að lögbjóða sjúkrasamlög um allt land. En n. hefur orðið ásátt um að koma ekki með till. í þessa átt, heldur hallast að þeirri stefnu, sem tekin er í 52. gr. frv., um atkvgr. um það, hvort stofna skuli sjúkrasamlög alls staðar þar, sem þau eru ekki þegar tekin til starfa. Eftir reynslu undanfarinna ára mundu mjög víða verða stofnuð sjúkrasamlög. Alls staðar þar, sem atkvgr. hefur farið fram, hefur hún orðið jákvæð. Eftir þá atkvgr., sem fyrirhuguð er, verður hægt að meta það, hvort hægt verður að láta samlögin koma af sjálfu sér eða með öðru móti. Nm. eru í öllum höfuðatriðum sammála um það, sem snertir þennan kafla alþýðutryggingal., og er nauðsyn á að koma þessum breyt. í framkvæmd nú á þessu þingi. Vildi ég mælast til þess, að hv. þm. vildu styðja þessa viðleitni okkar, ef svo mætti segja slysatrygginganna vegna. Enn eru ýmis atriði í tryggingalöggjöfinni ekki í góðu lagi. Vil ég nefna dæmi. Ákveðið er, að slysatrygging verkamanna í landi og sjómanna (annarra en þeirra, sem sigla á hættusvæðum), falli ekki undir stríðstryggingalögin. Nú skulum við segja, að tveir menn farist hér úti fyrir ströndinni, annar tryggður skv. stríðsslysatryggingal., en hinn skv. þeim almennu. Trygging þess fyrrnefnda er þrisvar sinnum hærri en hins. Við slíkt misrétti er ómögulegt að una, og þarfnast það lagfæringar. Vil ég að lokum mælast til, að málið fari til heilbr.- og félmn. að umr. lokinni.



Herra forseti. Saga þessa máls er í stuttu máli sú, að á síðasta þingi bar ég fram frv. til l. um að reisa skóla á Reykhólum, sbr. þskj. 90. Þetta frv. lá lengi hjá landbn., og afgreiddi hún það með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá, með leyfi forseta: „Í trausti þess, að fram verði látin fara hið bráðasta ýtarlegur undirbúningur að lagasetningu um framtíðar menningarstarfsemi á Reykhólum og á þann hátt fáist öruggur grundvöllur undir þá starfsemi, þá leiðir deildin hjá sér frekari afgreiðslu málsins og tekur fyrir næsta mál á dagskrá“. Nokkru síðar fluttu menn úr landbn. þáltill. í Sþ. um það, að Alþ. skyldi skipa fimm manna n. til þess að rannsaka þessi mál og gera till. um, hvernig ráðstafa skuli Reykhólum í framtíðinni sem skólasetri og sem tilraunastöð. Þetta var samþ. einróma í Sþ. og n. síðan skipuð eins og ákveðið var af þinginu. Henni var sett að skilyrði að skila störfum fyrir 1. okt., og byggðist það eingöngu á því, að unnt væri að koma málinu inn á þetta þing svo snemma, að það gæti orðið afgreitt á þinginu. N. skilaði áliti sínu 19. september til ráðuneytisins. Ráðuneytið mun hafa haldið þessu máli hjá sér sem næst mánuð og síðan sent það til landbn. Nd. og óskað eftir, að n. færi með málið eins og henni þætti bezt við eiga hér á Alþingi. Ég átti tal um þetta mál við form. landbn. Nd., sem er jafnframt formaður Búnaðarfélags Íslands, Bjarna Ásgeirsson, en Búnaðarfélagið var á sínum tíma fylgjandi þessu máli. Bjarni tjáði mér, að hann væri málinu samþykkur, en hann óskaði eftir, að landbn. Ed. tæki málið að sér, vegna þess að landbn. Nd. hefði svo mikið að gera, að það væri ekki öruggt, að hún kæmi málinu frá. Nú hefur hv. landbn. Ed. haft þetta mál til athugunar í fjórar til sex vikur og hefur nú sagt, að hún vilji ekki flytja frv. í því formi, sem það er í nú, og hefur mér skilizt á formanni n., að það væri nauðsynlegt að senda a. m. k. nokkurn hluta frv. til mþn. í skólamálum. En því er til að svara, að þetta er ekki skólamál, heldur landbúnaðarmál. Það hefur gengið gegnum búnaðarþing og verið til athugunar í Búnaðarfélaginu, og ef landbn. hefði í byrjun haft þá skoðun, að þetta ætti að fara til mþn. í skólamálum, var tilgangslaust að skipa n. eins og gert var á sínum tíma. Mér finnst alveg óhæfileg afgreiðsla hjá landbn., þegar málið er flutt fram eins og á síðasta þingi og búið er að leggja í kostnað og fyrirhöfn við þennan undirbúning og n. hefur verið sammála, þá sé málið tafið með því að láta það liggja aðgerðarlaust vikum saman, svo að það geti ekki fengið afgreiðslu. Vonast ég til, að þetta sé ekki gert vegna andúðar á málinu, en tel, að ekki sé sá skilningur á því, sem þyrfti að vera, til þess að það fen.°i þá afgreiðslu, sem æskileg er. Form. landbn. hefur minnzt á það, að komið gæti til mála að afgreiða málið með því að kljúfa það og annar þáttur þess sé um tilraunastöðina, en hinn um skólann. Þetta get ég ekki fallizt á og legg mjög mikla áherzlu á, að það verði ekki gert, þar sem ég tel, að það mundi tefja framkvæmd skólamálsins, ef farið yrði að hluta það í sundur. Ástæðurnar til þess, að ég legg áherzlu á að þetta mál nái þegar fram að ganga á þinginu, eru þessar: Tilraunaráð mun hafa nægilegt fé til að hefja framkvæmdir á Reykhólum, strax og l. ná fram að ganga, og mun ætla sér að gera það og aðeins bíða eftir, að l. verði samþ. hér á þingi. 2. Það er ákaflega nauðsynlegt að vinda að því bráðan bug að skipuleggja byggingar á staðnum, svo að ekki þurfi að rífa niður það, sem byggt er upp. Það hefur þegar verið byggt íbúðarhús af öðrum ábúanda jarðarinnar, og það er því miður sett á stað, þar sem það veldur truflun. Það er nauðsynlegt að byggja yfir hinn ábúandann, ef hann á að vera þar, því að húsnæði það, sem hann hefur, er ekki boðlegt mönnum. 3. Það er beðið eftir því, að þetta mál skipist, til þess að koma upp sundlaug, sem er aðkallandi, vegna þess að ekki er hægt að uppfylla skyldur samkvæmt íþróttal., fyrr en sú sundlaug er komin upp. Það var ætlunin, að hún yrði byggð í haust, en þessu var frestað í því fulla trausti, að Alþ. gengi frá málinu eins og til var ætlazt og n. leggur til. Svo er enn eitt atriði, sem er knýjandi í þessu máli, og það er að ákveða vegarstæðið frá Reykhólum og út á Reykjanes. Það hefur verið ákveðið á allt öðrum stað en ætlazt er til að það komi, ef till. n. verða samþ. Landbn. hefur haft málið í langan tíma, og það ætti ekki að taka nema örstutta stund að ganga svoleiðis frá því, að það geti komið til 2. umr. Í sambandi við, að það hefur komið til tals að senda málið til mþn. í fræðslumálum, skal ég geta þess, að ég talaði við fræðslumálastjóra í dag, og hann fullyrti, að hann legði ekki á það neina áherzlu, því að það mætti laga agnúana, en það yrði að hraða málinu svo sem unnt væri, enda var það hugmynd þingsins í fyrra, að þessu skyldi hraðað. Ég vænti, að það sé til athugunar, hvort d. sér sér ekki fært að vísa málinu til 2. umr., án þess að það fari til n., en ef það fæst ekki, þá, að n. taki liðlega á málinu og hraði því.



Ég er ekki viss um, hvort óskir hv. flm. um óvenjulegan hraða á þessu máli eru réttmætar. Þó að í frv. séu merkilegar till., er ekki ástæða til annars en athuga það á venjulegan hátt í n. Sú hugmynd, sem liggur til grundvallar, að gera þetta að vinnuskóla með sérstöku fyrirkomulagi geymir í sér svo merkilega tilraun, að ástæða gæti verið til að breyta eldri stofnunum í þessa átt. Ég hef talfært það við áhugamenn í sambandi við búnaðarskóla Suðurlands, hvort ekki mætti hugsa sér að hafa þann skóla ekki sem stórbýli, heldur samsafn af mismunandi stórum sveitasetrum, þannig að nemendur geti kynnzt mismunandi tegundum búskapar. Frv., sem hér liggur fyrir, er merkileg tilraun í skólamálum, og er ástæða til að sýna því velvild. Það er sennilegt, að málið komi ekki til framkvæmda fyrr en eftir stríð, en engu að síður er málið gott.

Páll Hermannsson. Hv. flm. hefur rakið hér sögu málsins. Það, sem hann sagði um meðferð málsins á síðasta þ., var alveg rétt og einnig það, að þetta mál á eiginlega sérstaka kröfu á hendur landbn. þessarar d. um fyrirgreiðslu, því að sú n. lagði drög að því, að málið yrði athugað í mþn., og það starf hefur verið unnið. Hv. flm. gat þess, að málið hefði verið til athugunar í landbn. í fjórar til sex vikur, og það lætur kannske nærri, að svo sé. Bréfið til n. með málinu er dags. 13. okt., svo að það nálgast, að fjórar vikur séu síðan. Þar sendir ráðuneytið landbn. þetta frv. með skýringum. Landbn. tók það til athugunar í því augnamiði einu að gera sér grein fyrir, hvort hún ætti að flytja frv. hér eða ekki, en komst að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að flytja frv. ekki, einkum með tilliti til þess, að hér er á ferðinni nýtt skólafyrirkomulag, og þar sem nú er starfandi mþn. í skólamálum, fannst n. gætilegra, að það væri athugað þar. Þetta var aðalástæðan til þess, að landbn. taldi rétt að draga málið enn, og með þessum drætti vakir ekki fyrir n. að tefja málið eða spilla því á nokkurn hátt, heldur aðeins að vanda til þess sem bezt má verða. Auk þess get ég sagt, að þetta frv. - og einkum skólakaflinn - er ekki eins vandlega samið og n. hafði vonað. Eins og menn sjá, er frv. í tveimur aðalköflum, sem sé um tilraunastarfsemi, sem þegar styðst við l. og aðeins er um að ræða að velja stað fyrir á Vesturlandi, og ég efast ekki um, að Reykhólar séu vel til þess fallnir, en hins vegar skólakaflinn. Í honum eru atriði, sem þurfa athugunar við. Þar er um að ræða tvær til þrjár nýjar teg. skóla, sem margir gera sér vonir um, að verði gagnlegir. Það er gert ráð fyrir því í frv., að ríkið kosti þessa starfsemi alla. Ég hef ekkert um það að segja á þessu stigi, en vil samt benda á, að að vísu kostar ríkið bændaskólana alveg, en aftur á móti eru húsmæðraskólarnir kostaðir af héruðunum, ýmist ½ stofnkostnaðar eða ¼, en alltaf að töluverðu leyti. En í þessu frv. er ekki gengið frá yfirstjórn þessara skólamála eins og annarra ríkisstofnana, heldur skipar 5 manna n. yfirstjórnina, og ríkisvaldið hefur þá einu íhlutun, að það skipar einn manninn. Það má vera, að þetta mætti vel standast, en það þarf nákvæmrar athugunar við. Ríkisstofnanir heyra a. m. k. undir einhvern ráðh. Annað atriði mætti nefna. Skólinn á að starfa í tveim deildum aðskildum, vera eins konar bændaskóli og húsmæðraskóli. En báðar þessar deildir virðast mér hljóta að lúta einni yfirstjórn í skólanum. Nokkuð þarf að velta því fyrir sér, áður en slegið er föstu, að engir erfiðleikar séu við, að einn maður stjórni þessum tveimur aðskildu deildum. Það má vera, að karlmaður geti haft á hendi yfirstjórn kvennaskála, en hitt er síður, að kona geri það. Hins vegar geri ég ekki ráð fyrir, að kona mundi ráðast í að stjórna jafnumfangsmiklum vinnuskóla fyrir karlmenn. Ég drep aðeins á þetta til umhugsunar á fyrsta stigi málsins. Hv. flm. fór að vísu ekki fram á það beinlínis, að málið gengi áfram án þess að fara í n., en hann lét skína í, að sér mundi vera það kært, að mér skilst, til þess að flýta málinu. En gætilegra mun að vísa því til n., og býst ég þá við, að það komi til landbn. Ég skal lofa, að því leyti, sem það kemur mér við, að ekkert skal verða gert að óþörfu til að tefja málið, en n. hlýtur að leita upplýsinga og ráðlegginga hjá fræðslumálastjóra, Búnaðarfélagi Íslands og máske hjá ráðuneytinu, sem hefur sent n. málið. Ég mun verða því fylgjandi, að málinu verði vísað til n.



Ég vil þakka hv. formanni landbn. yfirlýsingu hans að svo miklu leyti sem ég felli mig við hana. Ég skil ekki nauðsynina á því að vísa málinu til þeirra aðila, sem hann nefndi. Ég hef rætt við formann Búnaðarfélags Íslands, sem hefur lýst yfir því, að engin ástæða sé til að vísa málinu þangað, þar sé búið að ræða málið og sé enginn ágreiningur um það. Um fræðslumálastjóra vil ég benda á það, að Aðalsteinn Eiríksson, sem var sérstaklega valinn til að gæta hagsmuna þessa máls, hafði samband við fræðslumálastjóra um það, og hann fylgdist með því. Hitt er annað mál, hvort n. telur nauðsynlegt að senda frv. til mþn. í fræðslumálum, en ég veit, að það er þyngra á vogarskálunum hjá öllum mönnum, sem vilja málinu vel, að framkvæmdir geti hafizt á næsta ári. Það þarf að byggja það upp smám saman. Ég vænti þess því, að landbn. fari ekki nú að senda frv. til þessara aðila, en hitt er ekki nema eðlilegt, að hún sjálf fái málið til frekari athugunar. Aðeins bjóst ég hálft í hvoru við, að landbn. hefði þegar kynnt sér málið svo vel, að hún sæi sér fært að mæla með því að það færi til 2. umr. án þess að fara í n. Form. n. minntist á fáein atriði í skólakafla frv. Það er eðlilegt, að hann vilji ræða það mál, þar sem frv. fer inn á nýjar brautir. T. d. það, hvort vera skuli einn eða tveir skólastjórar, er atriði, sem leysist af sjálfu sér, þegar skólinn fer að starfa. Yfirleitt mun reynslan þvinga fram fyrirkomulagsbreyt. á frv., þegar farið verður að starfa eftir því, og það alveg jafnt, hvort sem málið er nú sent til umsagnar fræðslumálastjóra og Búnaðarfélags Íslands eða ekki. Hér er um framtíðarmál að ræða, sem vex áfram stig af stigi. Það getur orðið langt, þangað til þessar skóladeildir taka til starfa. Rætt hefur verið við landbrn. og Búnaðarfélag Íslands um, að skólinn yrði algerlega kostaður af ríkinu, enda er hann hugsaður í því formi, að það væri ekki eðlilegt, að héraðið þarna bæri neinn kostnað af þessum skóla. Ég sé ekki ástæðu til að ræða meira um þetta, en vil ítreka það að biðja landbn. að meta þetta tvennt, sem mælir með og meti, að frv. verði samþ. nú þegar. Ég vil svo að endingu bæta því við, að það er mjög nauðsynlegt, eins og form. landbn. er kunnugt, að frv. nái fram að ganga nú, til þess að unnt sé að segja ábúendum jarðarinnar nægilega snemma upp, svo að hún verði laus árið 1945. Verði ábúendum hins vegar ekki sagt upp fyrir fardag 1944, verður jörðin ekki laus til starfrækslu fyrr en árið 1946, og um það eru allir sammála, að það sé ekki hyggilegt að láta þetta mál bíða svo lengi.