Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vildi gjarnan láta nokkur orð falla í sambandi við þetta frv., áður en það verður afgreitt hér frá hv. d. Ég tók nokkurn þátt í 1. umr. málsins. Það er æðilangt síðan það var, og átti ég þá eftir að svara allýtarlegri ræðu, sem hæstv. viðskmrh. hafði nánast tileinkað mér, en ég sá ekki ástæðu til að ræða nánar þá, vegna þess að ég hafði hugsað mér að tala fáein orð um þetta mál við 3. umr. Það, sem ég segi núna, verður þess vegna að öðrum þræði svar við sumu af því, sem hæstv. viðskmrh. sagði, en að öðru leyti nokkur orð til að draga saman sumt af því, sem mér finnst mest ástæða til að benda á í sambandi við meðferð málsins. Þegar hæstv. ríkisstj. byrjaði á því að draga spariféð inn í Seðlabankann og draga úr endurkaupum afurðavíxla, byrjaði sem sagt á lánasamdráttarstefnu sinni, var okkur sagt, að þetta væri gert til þess að koma á jafnvægi í efnahagsmálum innanlands, draga úr verðbólgunni, stöðva verðbólguþróunina og koma á jafnvægi innanlands í verðlags- og lánamálum, og einnig til að styrkja hag landsins út á við. Þetta væri tilgangurinn með því að fara inn á þessa braut, að draga úr útlánastarfseminni, minnka peningamagnið í umferð og ná þannig jafnvægi í verðlaginu. Þetta hefur verið gert síðan allharkalega, eins og rakið hefur verið í sambandi við þetta mál og ég kem ofurlítið að síðar, en þó er meining hæstv. ríkisstj. að ganga nú enn þá lengra á þessari braut og með þessum nýju lögum vill hún fá heimild til þess. Nú er því skotið við af hendi hæstv. ríkisstj., að megintilgangurinn sé sá að fá fé inn í Seðlabankann til þess að auka endurkaup á afurðavíxlum, sem sé til þess að lána féð út aftur atvinnuvegunum. Það er mikil áherzla lögð á þetta og nokkuð einhliða raunar í grg. frv., að þetta sé aðalástæðan núna til þess, að það eigi að ganga lengra en áður í því að draga fé úr viðskiptabönkunum inn í Seðlabankann. Í tilefni af þessu leyfði ég mér við 1. umr. að spyrja hæstv. viðskmrh. um það, hvort hann vildi þá ekki í framhaldi af þessu gefa yfirlýsingu um, að það fjármagn, sem yrði nú dregið til viðbótar inn í seðlabankakerfið, yrði raunverulega lánað út aftur í aukningu afurðalána. Og hv. frsm. minnt hl. fjhn. lagði einnig í sínum málflutningi mikla áherzlu á að fá að vita þetta og óskaði eftir að fá að vita, hverjar hinar nýju afurðaendurkaupareglur yrðu, sem upp yrðu teknar, þegar Seðlabankinn væri búinn að fá þetta viðbótarfjármagn úr viðskiptabönkum landsins, sem hér væri gert ráð fyrir. - En hæstv. ráðh. hefur alls ekki viljað svara þessum spurningum eða gefa nokkrar yfirlýsingar í þessu efni, sem hægt er að festa hendur á eða byggja nokkuð á, hefur færzt algerlega undan, og síðast endaði með því, að hann við lok 2. umr. lýsti þeirri skoðun sinni, að það væri fjarstæða að vera að spyrja sig um þetta, vegna þess að þetta yrði að vera allt á lausu, um þetta mættu ekki vera fastar reglur. Það mætti ekki ætlast til þess af sér, að hann gæti gefið um þétta skýrar yfirlýsingar, sem sé af þeirri einföldu ástæðu, eins og hann sagði, að þessi inndráttur á fjármagni í Seðlabankann væri hagstjórnartæki, sem stjórnin yrði að hafa í höndum til að vinna að stjórn efnahagsmálanna. Þess vegna væri ekki með neinu móti hægt að ætlast til þess, að þeir gætu lýst því yfir, að þetta fjármagn ætti að fara aftúr út í afurðalán. Þessi yfirlýsing hæstv. ráðh., sem kom í staðinn fyrir glögg svör um, hvað ætti að greiða mikið fyrir atvinnuvegunum umfram það, sem verið hefði, er býsna eftirtektarverð og sýnir í raun og veru algerlega eðli málsins. Hún sýnir eða gefur a.m.k. fullkomlega þeirri skoðun undir fótinn, sem við höfum látið hér í ljós, að með þessu sé ekki fyrst og fremst ætlað að greiða fyrir atvinnuvegunum með nýjum afurðalánum, heldur sé ríkisstj. hér enn á ný að fá sér nýjar heimildir til þess að draga fjármagn inn í Seðlabankann og auka með því lánasamdráttinn í landinu, auka með því hina raunverulegu „frystingu“, sem átt hefur sér stað. Meiningin með þessu sé ekki sú fyrst og fremst, eins og þó er látið í veðri vaka, á meðan er verið að reyna að smokra þessu óvinsæla máli í gegn, að greiða í auknum mæli fyrir atvinnuvegunum og auka verulega endurkaupin á afurðalánunum. Ef það hefði verið meiningin, hefði áreiðanlega verið mögulegt fyrir hæstv, ráðh. að svara þessu a.m.k. öðruvísi en á þá lund, að þetta yrði allt að vera opið, því að hér væri um hagstjórnartæki að ræða. Hann hefði áreiðanlega getað, ef þetta hefði ekki verið meiningin, gefið skýrari svör um það, hverju atvinnuvegirnir mættu eiga von á um aukna fyrirgreiðslu í afurðalánum. En þessi yfirlýsing er líka að ýmsu leyti nokkuð sérstök, því að ef hún væri tekin eins og hún er gefin, ætti hún að þýða, að það væri eitt af þýðingarmestu hagstjórnartækjum ríkisstj. að hringla til með endurkaupareglur á afurðalánum fyrir undirstöðuatvinnuvegina í landinu. Það væri eitt helzta hagstjórnartækið, sem hún þyrfti að hafa í sínum höndum. En það er mín skoðun, að með þessar endurkaupareglur eigi ekki að hringla fram og aftur, það eigi ekki að vera liður í hagstjórninni að breyta þeim fram og til baka, heldur eigi þar að reyna að koma á föstum reglum, sem atvinnuvegirnir geti reitt sig á, eins og raunar var búið að gera, áður en núv. hæstv. ríkisstj, fór að hringla með þessi mál og gerði það að hagstjórnartæki að þröngva kosti atvinnuveganna að þessu leyti og draga stórkostlega úr afurðalánum. Í þessu sambandi kemur svo spurningin: Er ástæða til þess að vera að ganga svona fast eftir því, hvort eigi að bæta úr fyrir atvinnuvegunum að þessu leyti, og hver eru rökin fyrir því og hvað hefur raunverulega gerzt? Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði verið ætlun ríkisstj., að þessi nýja lánastefna, sem hún tók upp, þyrfti ekki að íþyngja undirstöðuatvinnuvegunum, og mér skildist hann telja, að þannig hefði til tekizt, að hún hefði ekki íþyngt undirstöðuatvinnuvegunum, þessi breyting á lánastefnunni. Í því sambandi sagði hæstv. ráðh., að því er mér fannst með nokkru stolti, að endurkaup á afurðavíxlum fyrir sjávarútveginn hefðu hækkað að krónutölu úr 640 millj. í árslok 1958 í 750 millj. í árslok 1963, eða um 110 millj. kr., og sagði svo, að raunverulega væri hækkunin sennilega nokkru meiri, vegna þess að minni birgðir mundu hafa verið á bak við 1963. En tökum bara þessar tölur, að aukningin á þessu tímabili á afurðalánum úr Seðlabankanum til sjávarútvegsins sé 110 millj. kr., og þá sjáum við, hvað raunverulega hefur gerzt og hvernig hefur verið hert að sjávarútveginum, því að hvert einasta mannsbarn á Íslandi veit, að 750 millj. eru að tiltölu miklu minni fjárhæð nú en 640 millj. 1958. Verðmæti sjávarafurða og framleiðslukostnaður sjávarafurða hefur vaxið svo gífurlega á þessu tímabili, að hér er um stórfelldan samdrátt á lánum til sjávarútvegsins að ræða. Enda þurfum við ekkert að vera að þræta um þetta, því að áður en þetta nýja hagstjórnartæki var tekið í brúkun, sem hæstv. ráðh. er svo stoltur af, var sjávarútveginum yfirleitt lánað úr Seðlabankanum 67% af verðlagi afurðanna, en síðan hefur aldrei verið farið hærra en í 55%. Raunverulegur niðurskurður á afurðalánum til sjávarútvegsins nemur því eitthvað á milli 18 og 20%. Það er hvorki meira né minna. Og þar við bætist svo, að áður var lánað með 5–51/2 % vöxtum til sjávarútvegsins, en síðan hafa afurðalánin verið höfð með 7% vöxtum og það lánsfé, sem sjávarútvegurinn hefur svo þurft að sækja í aðra banka til þess að bæta sér að einhverju leyti upp þetta áfall, hefur orðið að taka með 9–91/2 % vöxtum. Það er þess vegna heldur furðulegt að heyra hæstv. viðskmrh. vera að tala hér um það, að þessari stefnu hafi verið hagað þannig, að hún íþyngdi ekki undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar, því að varðandi landbúnaðinn er svo enn ljótari sögu að segja. Þar hafa lánin út á afurðir, framleiddar afurðir, verið lækkuð tiltölulega eins og í sjávarútveginum, en því bætt við, að heildarlánin fengu ekki að hækka í krónutölu í nálega 3 ár og fóru þess vegna langt niður fyrir 55% á tímabili, en eru nú einhvers staðar nálægt 53–55 % á afurðir, sem búið er að framleiða, hliðstætt og er í sjávarútveginum. Miðað við núverandi kringumstæður hafa þess vegna lán út á tilbúnar landbúnaðarafurðir verið skorin niður um 18–20% . En með þessu er þó ekki nema hálfsögð sagan, því að Seðlabankinn hafði áður tekið upp þá reglu í samráði við þær ríkisstj., sem setið höfðu, að lána talsvert fyrir fram af rekstrarlánum til landbúnaðarins. Og þessi rekstrarlán fyrir fram til landbúnaðarins, sem hafa verið veitt í mánuðunum marz–júlí og fram undir haustið smátt og smátt hækkuð, hafa verið skorin miklu meira niður en sjálf afurðalánin á framleiddar vörur. Og til marks um það vil ég enn þá einu sinni vísa í það, sem hv. frsm. minni hl. fjhn. benti á, að þessi rekstrarlán til landbúnaðarins hafa hæst orðið 162 millj., urðu það hæst á árinu 1960, og þeim hefur verið haldið í þeirri hámarksfjárhæð alveg fram á þennan dag. Fram á þennan vetur hefur þeim verið haldið í þessari hámarksfjárhæð. En á þessu tímabili hafa innkaup landbúnaðarins af rekstrarvörum vaxið gífurlega, bæði vegna aukinnar framleiðslu og enn fremur vegna óðaverðbólgunnar, sem geisað hefur í landinu, þannig að t.d. hækkun á tilbúnum áburði einum er um 100 millj. Á þeim eina rekstrarlið er hækkunin um 100 millj., á sama tíma sem rekstrarlánin hafa verið látin standa í stað. En hæstv. viðskmrh. segir hér samt sem áður, þó að þetta séu staðreyndirnar, segir hér alveg kalt og rólega, að ætlunin hafi verið að framkvæma þessa nýju lánapólitík þannig, að hún íþyngdi ekki undirstöðuatvinnuvegum landsmanna, og það hafi verið gert. Og hann telur það vott þess, að þannig hafi farið, að heildarútlán Seðlabankans út á afurðir hafi ekki lækkað í krónutölu, en raunverulega hafa þessi lán lækkað um hundruð millj. Þessi nýja lánapólitík hefur þýtt mörg hundruð millj. kr. samdrátt á afurðalánum til atvinnuveganna, til þessara tveggja undirstöðuatvinnuvega. Það er þess vegna ekki að ástæðulausu, að við göngum fast eftir því að fá að vita, hvort ætlunin er að halda þessum ljóta leik áfram eða hvort hugsunin er að bæta hér úr og þá að hve miklu leyti. En því hefur hæstv. ráðh. ekki viljað svara, eins og menn hafa heyrt. Einhvern tíma í þessum umr. mun hæstv. viðskmrh. hafa spurt, hvort nokkur vildi leyfa sér að halda því fram, að það væri hægt að auka afurðalánin, auka endurkaup Seðlabankans á afurðalánum án þess að auka sparifjárbindinguna um leið. Ég ætla að leyfa mér að halda þessu fram, að það sé mjög auðvelt og eðlilegt. Ég held því fram, að það hafi verið með öllu óeðlilegt að breyta þeirri endurkaupareglu, sem var. Það hefði verið hægt að halda því áfram að endurkaupa 67%, eins og gert var, bæði í landbúnaði og sjávarútvegi. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram, að það sé hægt að breyta þessu aftur, án þess að efnahagskerfið bíði þar nokkurt tjón af, ef ýmsar aðrar skynsamlegar ráðstafanir eru gerðar um leið, t.d. eins og það að taka skynsamlegri tökum á fjárfestingarmálunum en nú er gert og ýmislegt fleira, sem kemur til greina í því sambandi. Ég tók eftir því, að hæstv. viðskmrh. fór mjög hörðum orðum um þessa kenningu, að hægt væri að auka þannig endurkaupin og hafa þau eins og þau voru áður. Þetta væri mjög lýðskrumskennt og tæpast sæmandi að halda þessu fram. En í því sambandi vil ég leyfa mér að benda á, að þetta er sú endurkauparegla, sem í gildi var hér áratugum saman, og ég man ekki eftir því, að nokkur hagfræðingur, sem ég kynntist á þeim árum, héldi því fram, að þessi endurkauparegla væri hættuleg íslenzkum þjóðarbúskap eða verðbólguaukandi. Ég man ekki eftir því, að slíku væri haldið fram. Og hæstv. viðskmrh, hefur verið í mörgum ríkisstj., sem töldu sig vera að vinna að því að reyna að ná sæmilegu jafnvægi í þjóðarbúskapnum og framkvæmdu um leið þessa endurkaupareglu, sem hann nú fer svo hörðum orðum um. Ég er ekki þar með að deila á hæstv. viðskmrh. fyrir það út af fyrir sig að hafa skipt um skoðun. Ég álít, að það sé ekki hægt að lá neinum, þó að hann skipti um skoðun, ef hann telur sig komast að því, að hann hafi haft að einhverju leyti rangt fyrir sér. En hitt ætla ég að fara fram á, að hæstv. viðskmrh. kalli það ekki neinar lýðskrumskenningar, sem þannig hafa verið notaðar í framkvæmd á Íslandi áratugum saman með ágætum árangri. Ég vil fara fram á, að hann kalli það ekki neinar lýðskrumskenningar, sem hann sjálfur hefur áður aðhyllzt, og geri mönnum ekki neinar getsakir í því sambandi um, að þeir hljóti að halda slíku fram gegn betri vitund. Það finnst mér alveg lágmark að fara fram á, að því sé ekki haldið fram af manni, sem áður var sammála um þetta. Í þessu sambandi get ég líka minnzt á, að við vorum saman í mþn. fyrir nokkuð mörgum árum, ég og hæstv. viðskmrh, núv., um gjaldeyrismál, og þar var mjög rætt um þessi efni og um þau gefið út álit, m.a. um það, hvaða hagstjórnaraðferðir skyldi nota. Og þá vorum við hjartanlega sammála um, bæði ég og hann, að vara við því með talsvert sterkum orðum, að þær hagstjórnaraðferðir væru notaðar, sem hæstv. viðskmrh. hefur beitt sér fyrir af miklum ákafa undanfarin ár. Við vorum alveg sammála um það í okkar nál. að vara mjög við því að nota einhliða þær aðferðir, ef vanda bæri að höndum í efnahagsmálum, að draga saman lánveitingar í bönkunum og nota Seðlabankann til þess. Við vöruðum með sterkum orðum við slíkum einhliða ráðstöfunum, að þær væru heilbrigðar eða ættu rétt á sér, enda þótt við bentum á, að það væru viss takmörk fyrir því, sem skynsamlegt og mögulegt væri að gera í sambandi við afurðaendurkaup og annað því líkt af hendi Seðlabankans. Hér er um tvær stefnur að ræða, og það er ágreiningur um, hvernig eigi að fara að halda á þessum málum, fullkomlega málefnalegur ágreiningur, sem ástæða er til þess að kryfja til mergjar og ræða, og m.a. í ljósi þeirrar reynslu, sem fengizt hefur. Hér er um tvær stefnur að ræða í lánamálum. Annars vegar er sú stefna, sem framkvæmd var áður, bæði af hæstv. viðskmrh. og mörgum öðrum úr öllum flokkum, áratugum saman nálega, og hún var fólgin í því, að Seðlabankinn teygði sig í endurkaupum á afurðavíxlum, eins og ég hef margtekið fram, upp í 67%, og spariféð var yfirleitt haft í umferð. Viðskiptabankarnir ráðstöfuðu því íhlutunarlaust sjálfir, og það var haft í útlánum. Þetta var sú stefna, sem þá var fylgt í lánamálum. Vöxtunum var stillt mjög í hóf, a.m.k. miðað við það, sem nú er. Ég má segja, að þeir voru yfirleitt oftast nær í kringum 7% - útlánsvextirnir - og innlánsvextirnir þá nokkuð í samræmi við það, en afurðavextirnir voru ekki nema 5–51/2%. Þetta er sú stefna, sem þá var framkvæmd og að mínu viti reyndist á margan hátt ákaflega vel. En sú stefna, sem síðan var tekin upp, er aftur fólgin í því að reyna að ná jafnvægi í þjóðarbúskapnum með því að draga saman lánsféð, minnka peningamagnið í umferð á þann hátt og hækka vextina stórkostlega til þess að draga úr lánaeftirspurninni og ná jafnvægi á lánsfjármarkaðinum, eins og það var kallað. Ég held því fram, að þessi síðarnefnda stefna, sem nú hefur verið reynd um skeið, hafi reynzt ákaflega illa og það væri ástæða til þess að hverfa frá henni og yfir til hinnar stefnunnar, sem áður var haldið, í stað þess að ganga nú enn þá lengra á lánasamdráttarbrautinni, því að það er ekkert annað, sem ætlað er með þessu frv., en að ganga lengra á lánasamdráttarbrautinni. Þá er spurningin: Hvernig hefur svo þessi nýja stefna reynzt? Hefur hún reynzt þess megnug að koma á jafnvægi í efnahagsmálum landsins, draga úr verðbólgunni og skapa stöðugt verðlag í landinu? En eitt af því fyrsta, sem Seðlabankinn á að vinna að eftir stefnuskránni, sem er í lögum hans, er að koma jafnvægi á verðlagið í landinu. Það er nú síður en svo. Vil ég nefna tölur því til sönnunar. A meðan þessi lánastefna, sem ég var að lýsa fyrr, var framkvæmd og allir voru þá nokkurn veginn sammála um, en nú er fordæmd og er talin hafa verið ábyrgðarlaus, var þróunin þessi: Ef árið 1947 er sett sem 100 varðandi vísitölu vöru og þjónustu, segir hagstofan mér, að 1960 verði vísitalan 283, þ.e.a.s. 183 stiga hækkun á 13 árum. Það er um 14 stiga hækkun á dýrtíðinni á ári. Þetta þótti mikið þá að vísu, dýrtíðarvöxturinn þótti gífurlegt vandamál. Þó sjáum við núna, að þá var nálega jafnvægi í þessum málum, miðað við þau ósköp, sem síðan hafa dunið yfir. En ef við svo tökum síðara tímabilið, þ.e.a.s. frá 1. marz 1960, að viðreisnin hófst, og til 1. marz í vetur, þá er mér sagt, að þessi vísitala hafi hækkað úr 283, sem hún var í, og upp í 505, eða um 222 stig á 4 árum eða 551/2 stig á ári til jafnaðar. Þannig kemur fram, að eftir að farið var að nota þetta nýja hagstjórnartæki í lánamálunum, sem átti að koma öllu í jafnvægi, hefur dýrtíðarvöxturinn orðið 4 sinnum meiri en áður, á meðan sú útlánaaðferð var viðhöfð, sem nú er talin hafa verið glannaleg og dýrtíðaraukandi og átt sinn þátt í að hrinda öllu úr skorðum. Þetta finnst mér óneitanlega, að ætti að verða til þess, að hæstv. ríkisstj. endurskoðaði, hvort hún er á réttri leið í þessum efnum, fremur en að magna sig í forherðingunni og ganga enn lengra inn á þær brautir, sem ekki hafa gefizt betur en þetta. En því miður virðist ekki því vera að heilsa. E.t.v. telur hún, að eitthvað allt annað hafi komið hér til og hrint þessu svona geigvænlega úr skorðum, enda þótt hún hafi farið rétt að í þessu tilliti, en þá er spurningin: Hvað er þá það, sem hefur komið til? Þá er eftir að skýra það. Þá á hæstv. viðskmrh. og hans menn eftir að skýra, hvað það er annað, sem hefur komið til, ef þeir telja, að þarna hafi verið farið rétt í grundvallaratriðum, þ.e.a.s. í lánapólitíkinni. Þá kemur sú spurning, því að eitthvað er að. Engum dylst, að það er eitthvað meira en lítið að. Engum dettur í hug, að það sé nokkurt lag á þessu. Þvert á móti eru efnahagsmálin í svo ferlegu ólagi, að þau vandamál, sem við áður áttum við að glíma í þessu tilliti, verða smávaxin samanborið við þann vanda, sem hér hefur verið skapaður. Hér áður fyrr urðu stjórnarskipti, menn töldu sig alls ekki ráða við þessi mál, það yrði að stokka spilin upp og leita að nýjum aðferðum, ef vísitalan óx um 14 stig að meðaltali á ári. Það var ekki talið viðunandi, og menn töldu sig þurfa að leita að sífellt nýjum og nýjum aðferðum og nýjum úrræðum. En nú hefur dýrtíðarvöxturinn fjórfaldazt frá því, sem áður var, og þó er ekki leitað að nýjum úrræðum, heldur haldið lengra áfram á þeirri braut, sem gefizt hefur á þessa lund. Stundum heyrir maður hjá hæstv. ríkisstj., að það sé kaupgjaldið, sem hafi fært allt úr skorðum, því að það hafi verið spennt of mikið upp, og þó að þeir hafi farið rétt að, stjórnarherrarnir, í sínum ráðstöfunum, t.d. í lánapólitíkinni og tollapólitíkinni og vaxtapólitíkinni, hafi þessu öllu verið hrint út úr skynsamlegum farvegi með óbilgjörnum launakröfum, - það sé launapólitíkin og þeir, sem hafi getað haft áhrif á hana, sem hafi hrint þessu út í ófæru. En ég get ekki séð, að þetta fái staðizt. Þegar þetta er íhugað og litið yfir þróunina, kemur það í ljós, að núna á þessum síðustu árum, þegar allt hefur farið svona um þverbak, hefur kaupgjaldið hækkað miklu minna en verðlagið í landinu. Kaupgjaldið hefur hækkað miklu minna, og það er nokkuð nýstárlegt, ef litið er yfir lengri tímabil. Það hefur að vísu komið fyrir áður, að kaupgjaldið hefur farið aftur úr verðlagshækkunum stuttan tíma, en þegar litið er yfir lengra tímabil, mun það vera alger nýjung á síðari áratugum, að kaupgjaldið hafi dregizt langt aftur úr verðlaginu, verðlagshækkanir hafi verið svo ferlegar, að kaupgjaldið hafi ætíð verið á eftir. Hér er sagt af þeim, sem bezt geta reiknað, og Efnahagsstofnunin borin fyrir því, að kaupmáttur tímakaups hafi rýrnað úr 115 1956 niður í 101 1962. Ég hef ekki alveg endanlegar tölur fyrir 1963, en sennilega er kaupmáttur a.m.k. ekki hærri 1963 en hann var 1962. Ekki getur það því verið ástæðan til þess, hvernig allt hefur mistekizt, að kaupgjaldið hafi rekið allt úr skorðum. Sannleikurinn er sá, að þessi efnahagsmálastefna sem hæstv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir, hefur komið ákaflega illa niður á undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar, bæði lánasamdrátturinn og vaxtastefnan, því að ef menn reyna að íhuga, hverjir það eru, sem fyrst og fremst þurfa á lánsfé að halda, þá eru það tveir hópar, sem ber þar langsamlega mest á. Það eru framleiðendurnir, þeir sem stunda undirstöðuframleiðsluna í landinu, og unga kynslóðin. Það eru þessir tveir hópar, þeir sem stunda undirstöðuframleiðsluna og unga kynslóðin, sem þurfa að leita eftir lánsfénu. Og lánsfjársamdrátturinn hefur fyrst og fremst komið niður á undirst8ðuframleiðslunni og unga fólkinu, rekstrarfjárskorturinn, vaxtaokrið og raunar öll þessi feiknalega dýrtíð, sem velt hefur verið yfir til þess að reyna að ná jafnvægi, eins og það hefur verið kallað. En þeir, sem hafa hagnazt á þessu, og þeir, sem leika lausum hala, eru þeir, sem hafa meira eigið fjármagn: Þess vegna fer þetta svona, að eftir því sem lengra er gengið í þá átt að nota þetta hagstjórnartæki, þ.e.a.s. lánasamdráttinn og vaxtapólitíkina, eftir því kemur það verr niður á undirstöðuframleiðslunni í landinu og ungu kynslóðinni, en betur fyrir þá, sem hafa meiri fjárráð og geta leikið lausum hala í fjárfestingunni og grætt á verðbólguástandinu: Það er þetta, sem er að ske núna þessi missirin. Með þessu er dregin stórkostlega burst úr nefi framleiðslunnar og þeirra, sem þurfa á lánsfé að halda, en hinir geta leikið lausum hala. Og eftir því sem lengra verður gengið í því að herða að bönkunum, þannig að þeir geta minna lánað af sparifé þjóðarinnar þeim, sem undirstöðuframleiðsluna stunda, og ungu kynslóðinni, sem á lánunum þarf að halda, eftir því verður harðara á dalnum fyrir þessi öfl, en aðrir taka forustuna í fjárfestingunni, það verður svo til þess, að fjárfestingin verður af handahófi í landinu og það situr á hakanum í sambandi við hana, sem sízt skyldi. E.t.v. er ekkert einstakt atriði sterkari þáttur í því, hve illa búnast nú á þessum árum, en einmitt þetta, hvaða áhrif þessi pólitík er farin að hafa á fjárfestinguna í landinu. Síðan koma háu vextirnir inn í efnahagskerfið smátt og smátt með vaxandi afli og eru farnir að koma það með sívaxandi hraða. Þeir, sem þurfa að byggja sér húsnæði og gera aðrar ráðstafanir og nota lánin með nýju vöxtunum, að svo miklu leyti sem þeir geta fengið þau, þeir verða að heimta hærra kaup, og alltaf reyrist þetta í harðari og harðari hnút, í staðinn fyrir að nú ætti að snúa aftur að þeirri lánastefnu, sem áður var rekin, og lækka vextina, en taka þess í stað upp í vaxandi mæli verðtryggingu á sparifénu. Þessi stefna háu vaxtanna hefur ekki orðið til gagns fyrir sparifjáreigendur, því að þeir hafa orðið fyrir barðinu á þeirri óðaverðbólgu, sem fylgt hefur í kjölfar allra þessara ráðstafana. Það hörmulega við þetta ástand allt saman er svo það, að enda þótt kaupgjaldið hafi raunverulega lækkað, eru það ekki framleiðsluatvinnuvegirnir, sem hafa hagnazt á því, það er síður en svo, því að með okurvöxtum, þyngri en nokkurs staðar annars staðar þekkist á byggðu bóli, ofboðslegu nýju álagaflóði í öllum myndum, tollum, sölusköttum, þjónustugjöldum af öllu tagi, útflutningsgjöldum, lánasjóðsgjöldum, ásamt þessum hörkulegu ráðstöfunum til þess að draga úr rekstrarlánunum, hefur verið grafið raunverulega undan rekstrarafkomu sjálfrar undirstöðuframleiðslunnar. Ég álít og hef sagt þá skoðun mína áður, gerði það við 1. umr. þessa máls og skal ekki fara langt út í það, - ég álít, að reynslan á undanförnum árum sýni það alveg ótvírætt, að óhugsandi er að stjórna Íslandi, svo að nokkurt vit sé í, með peningapólitískum ráðstöfunum einum saman. En það er það, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að reyna núna þessi ár og stórskemmt efnahagskerfið í þeim sviptingum. Þar kemur margt til, sem ég nefndi þá og skal ekki lengja mál mitt nú með því að nefna, en vísa til þess. Við höfum alls ekki ráð á því handahófi í fjárfestingarmálum, sem leiðir af þessari stefnu, fremur en t.d. frændþjóðir okkar á Norðurlöndum. Ég álít, að við ættum að hafa Norðmenn t.d. meira okkur til fyrirmyndar eða hliðsjónar í efnahagsmálum en nú er gert, stilla vöxtunum í hóf og reka útlánapólitík svipað og hér var gert áður, fara inn á þá braut í vaxandi mæli að verðtryggja spariféð og hafa fjárfestingareftirlit, að því leyti sem þarf til þess að tryggja, að það sitji fyrir, sem skynsamlegast er frá almenningssjónarmiði og mest þarf á að halda, í stað þess handahófs, sem nú ríkir í fjárfestingunni og er þjóðinni allt of dýrt. Ég er alveg sannfærður um, að hverjir sem stjórna hér, hljóta þeir að komast að þessari niðurstöðu. Það verður að halda á þessum málum í aðalatriðum á þessa lund, en ekki eins og nú hefur verið gert. Hitt er svo annað mál, hve miklu tjóni þjóðin á eftir að verða fyrir, áður en menn uppgötva þetta og breyta eftir því. Nú segir hæstv. viðskmrh., að það megi ekki einblína á það, þó að allt hafi mistekizt varðandi stöðvun verðbólgunnar innanlands og gengið úr skorðum, - það megi ekki einblína á það. Það verði að gera sér grein fyrir því, að með þessu lagi hafi tekizt að ná mjög góðri afkomu út á við og það sé því að þakka, að þessar nýju aðferðir hafa verið notaðar. Það vottaði fyrir því í vetur, þegar þessi mál voru rædd við 1. umr., að hæstv, ráðh. viðurkenndi, að þar hefði fleira komið til en þessar nýju aðferðir, og held ég, að það sé alveg óhætt að hafa það fast í huga. Sannleikurinn er sá, að afkoma Íslands er því miður ekki glæsileg út á við á undanförnum árum, miðað við þau skilyrði, sem við höfum haft við að búa, því er nú verr. Og ef það dæmi er skoðað, sjáum við, að skuldir að frádregnum innstæðum hafa ekki lækkað á þessu tímabili. Skuldir hafa alls ekki verið greiddar niður. Það hafa verið tekin ný stórkostleg lán, og þegar litið er á afkomuna í heild, hefur hún ekki batnað þrátt fyrir óhemjuuppgrip á öllum sviðum. Á þessum árum hefur t.d. ekkert stórvirkt nýtt verið sett á fót, ekkert stórt raforkuver hefur verið byggt, engri stórverksmiðju hefur verið komið upp hliðstæðri sementsverksmiðju eða áburðarverksmiðju. Í húsnæðismálum hefur verið gengið aftur á bak, þannig að það er stórkostlegur húsnæðisskortur, miklu meiri húsnæðisskortur en þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við. Það er því síður en svo, þegar litið er á dæmið á þessa lund, að miðað hafi fram á við frá því, sem áður var. Þetta eru sorglegar staðreyndir, sem ekki er hægt að komast fram hjá. Það er rétt út af fyrir sig, að ef litið er á bankareikningana eina, þá hefur staðan á þeim talsvert batnað á þessu tímabili. En þar koma ekki heldur til, að mínu viti, fyrst og fremst þessar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til að draga úr afurðaendurkaupum og frysta sparifé í Seðlabankanum, heldur kemur þar margt fleira til, Í fyrsta lagi betri verzlunarkjör. Þjóðin hefur búið við mun betri verzlunarkjör, hagstæðara verðlag en áður var. Enn fremur þessi óvenjulegu uppgrip, sem orðið hafa, stórkostlegri afli en áður hefur þekkzt. Þá kemur til stórfelld söfnun verzlunarskulda. Þótt bara það atriði eitt sé tekið til greina, verzlunarskuldirnar og tiltölulega stutt lán vegna kaupa á ýmsum tækjum til landsins, verður lítið úr gjaldeyrisvarasjóðnum, þegar dæmið er gert upp. Þá eru miklar erlendar lántökur til langs tíma, eins og ég gat um áðan. Þannig mætti fleira telja. Það þarf enginn maður mér að segja, að núv. hæstv. ríkisstj. hefði getað komið hér, ef eitthvað hefði gengið mótdrægt, og gortað af betri gjaldeyrisstöðu bankanna, enda þótt hún hefði haft peningafrystinguna í gangi. Ef hér hefði verið lítil síldveiði, eins og áður var, verzlunarárferði ekki hagstæðara en áður og ekkert gengið meira í haginn en áður, hvernig halda menn þá, að útkoman hefði orðið hjá þessari stjórn, þegar hún er svona núna, miðað við þessar kringumstæður allar? Ætli það hefði ekki orðið heldur lítið úr þessari gjaldeyrissjóðsmyndun hjá hæstv. viðskmrh., jafnvel þótt hann hefði beitt harkalegum ráðstöfunum til þess að draga sparifé inn í Seðlabankann og frysta það þar? Það er fáránleg kenning að halda, að það sé hægt að sjá öllu borgið með því einu að draga spariféð úr lánakerfinu og loka það inni í Seðlabankanum, eða með hinu, að minnka endurkaup á afurðavíxlum til framleiðslunnar. Það er fáránleg villukenning að halda því fram, að með slíku sé hægt að sjá öllu borgið. Við sjáum nú, hve þessi mynd er ömurleg inn á við, þegar við athugum dýrtíðarþróunina, og því miður hefði hún einnig orðið jafnömurleg út á við, ef ekki hefði komið til þessi óvenjulega hagstæðu skilyrði, sem ég hef aðeins bent á og viðskmrh. raunar minntist einnig á í vetur, þegar þessi mál voru til 1. umr. Það er í raun og veru furðulegt, hversu útkoman út á við er óhagstæð, miðað við hin glæsilegu skilyrði, sem við hefur verið búið. Ég skal nú láta máli mínu lokið. Ég vildi aðeins bregða upp mynd af nokkrum þáttum þessara mála, eins og þau horfa við frá mínu sjónarmiði, og lýsa enn einu sinni algerri andstöðu við þetta frv., sem nú er hér til 3. umr.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Austf. hefur auðnazt að sökkva einum klukkutíma í viðbót í þá hít umr., sem hann og hans flokksmenn og stjórnarandstaðan hafa viðhaft á þessu þingi í sambandi við efnahagsmálin. Það er af þeim ástæðum kannske alveg ástæðulaust að fara að blanda sér í þessar umr., sem ég hefði látið afskiptalausar, því að ekkert nýtt kom nú fram í þessari ræðu og þetta er allt sama staglið, frá því að þing kom saman í haust. En það eru svo dæmalausar fjarstæður, sem fram komu í þessari ræðu hjá hv. þm., að það er kannske ekki rétt að láta þetta alveg fram hjá sér fara. Hann er búinn að segja svo margan hálfan sannleika í þessari ræðu sinni, svo margar rangar sögur hefur hann sagt og svo furðulega skekkta mynd af efnahagskerfinu og þjóðfélagsbyggingunni hjá okkur, að það má teljast ótrúlegt, þegar hér er þó um að ræða mann, sem hefur verið jafnlengi í stjórnmálum og hv. 1. þm. Austf. og jafnlengi fjmrh. og hann. Nú er ég sjálfur sannfærður um það, þegar maður hlustar á mál þessa hv. þm., að hann er sannarlega ekki nú orðið að búa til vísvitandi nein ranghermi í því, sem hann er að segja. Þetta er farið að verða honum alveg eðlilegt. Hann er búinn hægt og hægt að skrökva svo miklu að sjálfum sér, frá því að hann hætti að vera ráðh., að hann er farinn að trúa því, að þetta sé myndin í efnahagsmálunum, sem hann er að lýsa hér fyrir okkur. Þessi ræða boðar þess vegna ekki neitt frá honum, að hann sé að tala sér um hug. Hann er búinn að skekkja sjálfan sig í skoðunum sínum svo gífurlega í þessum málum eins og hér kom fram. Ég skal víkja aðeins að örfáum þáttum þessara mála og þá lánamálunum sérstaklega. Hann talaði langt mál um, að það hefði verið stórkostlega dregið úr rekstrarlánunum til sjávarútvegsins og enn þá miklu meir til landbúnaðarins, og reiknar út, að það séu 18 –20%. Auk þess séu vextir miklu hærri og þessi lánasamdráttur sé að riða atvinnuvegunum á slig. Hver er þessi lánasamdráttur, þegar rétt er á málin litið, og sem raunverulega öllum ætti að vera ljóst, sem hér sitja á þingi, og ekki sízt þessum hv. þm.? Ef við tökum sjávarútveginn fyrst, þá hefur Seðlabankinn minnkað endurkaupin, eins og hann sagði, úr 67% áður og niður í um 54–55%. En meðan Seðlabankinn lánaði 67%, á þeim tíma þróaðist útvegurinn í það horf, að viðbótarlánin frá viðskiptabönkunum urðu oft og tíðum þannig, að búið var að lána út á afurðirnar 90–100%. Þetta taldi hv. þm. ágætan árangur af útlánapólitík. Þetta þýddi það, að á undanförnum árum og áður en viðreisnarstjórnin tók við voru útgerðarmenn daglega og stundum oft á dag í bönkunum, vegna þess að þeir gátu aldrei sjálfir ráðstafað einni einustu krónu, sem kom inn fyrir afurðir þeirra. Það þurfti alltaf daglega að vera að standa í því og stappa í því, hvernig væri hægt að leysa þetta smáa viðfangsefni og hitt viðfangsefnið. Í tíð viðreisnarstjórnarinnar var tekin sú stefna, að endurkaupalánin hjá Seðlabankanum minnkuðu, viðbótarlánin hjá viðskiptabönkunum hafa að jafnaði farið allt upp í 30%, þannig að rekstrarlánin hafa losað rúmlega 70% af andvirði vörunnar. Nú segja menn: Þetta er minnkun á útlánum frá því, sem var, þar sem þau voru upp í 90–100%. Það er rétt. Þetta er lækkun á útlánum. En þessi lækkun á útlánum er gerð með sérstökum hætti. Hún er gerð með því, að það er opnuð á ný stofnlánadeild sjávarútvegsins með löggjöf 1961 og öll lausaskuldasúpan, 400–500 millj. kr., er sett á föst lán til langs tíma, 10–20 ára, og ekki með 9–91/2% vöxtum, heldur með lægri vöxtum en þessi lán voru með áður, eða 61/2%, og lækkaði öll þessi upphæð þess vegna stórlega í vöxtum. Þegar þessu var þannig fyrir komið, allir reikningar útgerðarfyrirtækjanna höfðu verið færðir til samræmis, allar eignirnar metnar og öllum lausaskuldunum breytt í löng lán, þá var talið farsælast að fara ekki með rekstrarlánin upp úr 70% yfirleitt, miðað við það, að 30% væri rekstrarfé þessara manna sjálfra, og það hefur líka orðið í reyndinni. En hér var þó enn einn hængur á, að það stóð lengi á skilum fyrir vörurnar frá útlandinu. Í þetta gengu ríkisbankarnir einnig að lagfæra fyrir útvegsmönnum, og tekin voru með ábyrgð bankanna, Landsbankans og Útvegsbankans, stór erlend lán til þess að greiða afurðirnar þegar og með lægri vöxtum, ekki 91/2%, heldur 51/2% vöxtum, og þetta er með þeim hætti, að vörurnar greiðast nú jafnóðum og þær fara út. Útvegsmennirnir fá þess vegna nú, jafnóðum yfirleitt og afskipanir eiga sér stað, 30% af andvirði vörunnar, eða skömmu eftir og miklu fyrr en áður, þar sem þurfti að biða í 11/2 ár kannske, og þetta er þeirra rekstrarfé. Enda er sannleikurinn sá, að þessir menn hafa ekki sézt í bönkunum síðan á sama hátt og áður var. Þeir reka sín viðskipti nú fyrir sitt eigið rekstrarfé og með eðlilegum hætti, en ekki með þessum ágæta árangri, eins og hv. 1. þm. Austf. var að lýsa hér áðan, að tekizt hefði að búa þessum mönnum, meðan hann og hans menn voru í stjórn og reyndar með þátttöku núv. stjórnarflokka oft og einatt, en sá ágæti árangur var sá, að þessir menn voru komnir á kaf í rekstrarskuldasúpu og gátu hvergi og aldrei um frjálst höfuð strokið. Um landbúnaðinn er það að segja, að því leyti sambærilegt við sjávarútveginn, að á þessum tíma, sem að vísu hefur verið dregið úr endurkaupalánum til landbúnaðarins, hefur hins vegar verið komið á réttan grundvöll stofnlánum landbúnaðarins með stórkostlegu átaki, sem á eftir að sýna sig sem ein farsælasta löggjöf fyrir landbúnað íslendinga á komandi árum og mun á undraskömmum tíma skila landbúnaðinum styrkum og öflugum sjóðum til framkvæmda á komandi árum. Á sama tíma sem talað er þannig um samdrátt á útlánunum til atvinnuveganna, hefur á undanförnum árum verið sett löggjöf um bæði aukin stofnlán og ný stofnlánalöggjöf, bæði fyrir sjávarútveg, landbúnað og iðnað, sem nú er til meðferðar á þessu þingi, en iðnlánasjóður hefur hins vegar þegar verið aukinn með löggjöf frá s.l. þingi. Það er ekki nóg, að stofnlánadeildin hafi þannig verið opnuð aftur og lausaskuldunum hjá sjávarútveginum breytt í föst lán, heldur hafa honum verið útveguð mjög hagstæð, eftir því sem hér er kostur á, og löng lán með erlendri lántöku eða hinu brezka láni ríkisstj., töluvert miklum hluta af því láni, sem var um 240 millj. kr. og tekið var í árslok 1962. Á s.l. ári fóru mjög verulegar upphæðir, a.m.k. 60–70 millj. kr., ef ekki meira, beinlínis í sjávarútveginn og fiskiðnaðinn. Þetta er nokkurs virði fyrir atvinnuvegina, og það er mjög mikill misskilningur, ef menn halda, að það skipti öllu máli, hve menn geta fengið mikil rekstrarlán. Það er miklu meira virði að geta búið þannig að þessum atvinnugreinum, að þær hafi sæmileg stofnlán, og það er enn eftir að gera átök í því sambandi, svo að um muni. Og vegna hvers er það eftir? Með gengisbreytingarl. 1961 gerði ríkisstj. ráð fyrir því, að hluti af útflutningsgjaldinu skyldi ganga til stofnlánadeildarinnar til þess að verða áframhaldandi útlán í stofnlánum til sjávarútvegs eftir þeirri löggjöf, sem þá var búið að framkvæma, þar sem breytt var lausaskuldum sjávarútvegsins í föst lán. Þetta var þó ekki reyndin. Og vegna hvers ekki? Vegna þess að þessu var breytt í meðferðinni af hálfu ríkisstj. hér í þinginu og í samráði við útvegsmenn og þessi hluti af útflutningsgjaldinu var látinn ganga til þess að greiða iðgjöldin, tryggingariðgjöld útgerðarinnar. En þetta samsvarar því, að útgerðin hafi fengið um og yfir 60 millj. kr. á þessum árum með þessum hætti. Hefði það ekki þótt hentara og útvegsmenn sjálfir heldur viljað, að þetta gengi til greiðslu á iðgjöldunum, þá hefði þetta farið í nýja uppbyggingu stofnlána. Það er eins og hv. þm. viti ekki nokkurn skapaðan hlut um þetta, sem hefur verið að gerast í kringum hann og hér í þinginu. Svo talar hann um, að það hafi verið tekin mikil erlend lán. En hvert ætli þessi erlendu lán hafi farið? Þau hafa náttúrlega ekki farið í útlánaaukningu hérlendis? Nei, nei, þegar hann er að tala um útlánin hér, þá dragast útlánin alltaf saman. Þegar hann kemur að erlendu lánunum, þá hefur verið gert óskaplegt glappaskot að vera að stofna til þessara miklu erlendu skulda. En þar er sannleikurinn sá, að atvinnuvegirnir hafa bæði orðið aðnjótandi þessara erlendu lána til langs tíma sem fjárfestingarlána og sem rekstrarlána eða sem lána til innkaupa á skömmum tíma, frá 1–3 og upp í 5 ár, til ýmiss konar tækjakaupa og uppbyggingar í atvinnuvegunum, svo að hundruðum millj. nemur á þessum árum. Fram hjá þessu er alveg gengið líka, nema bara þegar verið er að tíunda skuldirnar. Og loks má svo bæta við fiskveiðasjóði. Hann hefur aldrei veitt viðlíka mikil stofnlán og á undanförnum árum, frá því á miðju ári 1961 ag aðallega á árunum 1962 og 1963, og eru nú að koma síðustu bátarnir til landsins, sem þá voru fest á skömmum tíma kaup á, um 63 bátar og alveg af nýjustu gerð og miklu stærri og betur búnir bátar en við nokkru sinni áður höfum haft. Þetta er fjárfesting í sjávarútveginum, sem er upp á um 700 millj. kr. á þessum skamma tíma. Hver voru afskipti ríkisstj. og ríkisvaldsins af því? Jú, ríkisvaldið eða bankarnir fyrir tilstuðlan ríkisstj. tóku verulegan þátt í því að greiða fyrir því, að erlendis fengjust lán til skamms tíma til að byrja með til þessara bátakaupa, og síðan hefur verið séð um það með lánum m.a., sem fiskveiðasjóði hafa verið útveguð, að hægt hefur verið að veita lán til allra þessara kaupa af hálfu fiskveiðasjóðs. Það hefur aldrei nokkurn tíma verið gert annað eins átak á jafnskömmum tíma í sambandi við endurbyggingu bátaflotans hér á landi. Og hverjar eru svo staðreyndirnar um allan þennan margumtalaða samdrátt á lánum, sem á að hafa verið mesta böl, sem yfir þjóðina hafi gengið, og meginstefna ríkisstj.? Menn geta nokkuð markað það af því, sem ég hef sagt, að samdrátturinn er kannske enginn samdráttur, og þessi samdráttur hv. 1. þm. Austf., sem hann alltaf er að tala um, er með þeim hætti, að í árslok 1959 eru útlán bankanna 3449 millj. kr., en í nóvemberlok, sem eru síðustu tölur, sem ég hef, á s.l. ári 5335. Útlánaaukningin er 56%. Þetta er samdrátturinn, 56% aukning. En ef sparisjóðirnir eru teknir með, er aukningin 60% í útlánum sparisjóða og banka. 56% útlánaaukning og 60% útlánaaukning er á máli þessa hv. þm. skaðlegur samdráttur í útlánum. Á sama tíma hefur vísitala framfærslukostnaðar í landinu þó ekki hækkað nema 46%, og margs konar annar tilkostnaður við þessa framleiðslu hefur hækkað miklu minna. Nei, það á að taka upp gömlu stefnuna, sem fæstir vita nú, hvað þessi hv. þm. meinar með. Hann er að tala um einhverja gamla stefnu. Hann lýsti því, hvað hún hefði verið ágæt í sambandi við útlánin, þegar allir voru komnir á kaf í skuldafenið. Svo var hann að tala rétt í lok ræðu sinnar um, að það ætti að taka upp gömlu stefnuna um verðtryggingu sparifjár. Hvenær hefur þessi hv. þm., meðan hann réð í þessu landi fjármálum þjóðarinnar, verðtryggt sparifé? Það er í anzi litlum mæli, held ég. Hvar er þessi gamla stefna um verðtryggingu sparifjárins? Það er ekki hægt að tala svona við hv. þm., eins og þeir séu bara hreinustu fábjánar og viti ekkert, hvað hafi gerzt. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, er kannske ástæðulaust að vera að lengja mikið umr. Ég er nú víst búinn að tala í einar 10 mínútur á eftir þessum klukkutíma, sem hv. 1. þm. Austf. sökkti í hítina, umræðuhítina hér, en það var aðeins til þess að árétta nokkur atriði og til þess að mönnum yrði ljóst, sem ég veit nú að öllum er ljóst, enda eru þm. yfirleitt hættir að hlusta á þennan hv. þm., þegar hann er að tala um þessi mál, - þá er mönnum ljóst, hversu gífurlega ranga og skakka og öfuga mynd þessi hv. þm. er að reyna að draga upp af efnahagslífinu og þjóðarbúskapnum eins og hann er, og ekki vegna þess, að hann geri það nú vísvitandi, heldur af því, að hann er farinn að trúa þessum leiðindasögum sínum sjálfur, því miður.



Herra forseti. Það voru nokkur orð, sem hæstv. menntmrh. eða viðskmrh. sagði, sem gefa mér tilefni til þess að taka hér til máls. Ég þarf litlu við það að bæta, sem forustumenn stjórnarandstöðunnar þegar hafa sagt um þetta mál, sem hér liggur fyrir, í höfuðatriðum, en mér þætti vænt um, að hæstv. viðskmrh. yrði látinn vita af því, ef hann er í húsinu, að ég ætla að ræða ofur lítið við hann atriði, sem hann minntist á. Þetta frv. gengur út á það að auka vald Seðlabankans og seðlabankastjórnarinnar, og hæstv. viðskmrh. sagði í einni af sínum ræðum, að þetta frv. og það vald, sem Seðlabankanum hefði verið gefið með því, hefði gert ríkisstj. kleift að hafa skynsamlega heildarstjórn á atvinnulífinu. Og enn fremur sagði hann, að Seðlabankinn mundi beita þessu valdi eins og hingað til af fullri gát og festu og ef eitthvað hefði farið aflaga, þá væri það ekki vegna þess, að Seðlabankinn hefði brugðizt skyldu sinni. Þegar um svona mál er að ræða, sem raunverulega varða alla stjórn á okkar atvinnulífi og okkar efnahagslífi, og þegar á að gefa nokkrum embættismönnum utan þingsins vald til þess að ráða í þessum efnum og því er haldið fram við Alþingi, að Alþingi sé alveg óhætt að veita þetta vald, þessir menn hafi farið svo vel með þetta fram að þessu, þá er full ástæða til þess að rifja upp, hvað gerzt hefur í slíkum efnum og hvort Alþingi hefur ástæðu til þess að sýna þeirri stofnun, sem þarna er um að ræða, það traust, sem þarna er farið fram á. Hvernig hefur Seðlabankinn komið fram og beitt því valdi, sem honum hefur verið gefið fram að þessu? Seðlabankinn hefur misbeitt þessu valdi og það á einhvern hrottalegasta hátt, sem embættisvaldi hefur verið misbeitt á Íslandi. 1962 höfðu atvinnurekendur og verkamenn samið um það að hækka kaupgjald, og það lá fyrir yfirlýsing frá hæstv. ríkisstj. um, að það væri einkamál atvinnurekenda og verkamanna, hvaða kaupgjald skyldi vera í landinu, hún mundi ekki skipta sér af slíku. Það, sem þá gerðist, eins og menn muna, var það, að Seðlabankanum var skyndilega með brbl., sem vægast sagt voru tvíræð frá stjórnskipulegu sjónarmiði, að mínu áliti brot á stjórnarskránni, gefin heimild til þess að ráða genginu á íslenzkri krónu, þó skyldi samþykki ríkisstj. koma til. En í 4. gr. l. um Seðlabankann er, eins og menn muna, seðlabankastjórninni falið, að stjórna peningamálum landsins þannig, að verðlag haldist stöðugt. Hvað gerði nú seðlabankastjórn í ágústbyrjun 1961, þegar hún hafði fengið þetta vald í hendur, og hvernig var ástandið í landinu, þegar hún gerði það, sem hún gerði þá? Afstaða landsins út á við, eins og skýrslur sjálfrar seðlabankastjórnarinnar sanna, hafði batnað um ca. 12%. Þær vörur, sem við flytjum út, höfðu hækkað, þær vörur, sem við fluttum inn, höfðu lækkað, þannig að verzlunarleg aðstaða landsins hafði stórbatnað hvað verðið snertir. Öll venjuleg hagfræðileg rök voru þess vegna meðmælt því, að þessi kauphækkun, sem samið hafði verið um, væri látin standa. En hvað gerði þá seðlabankastjórnin? Seðlabankastjórnin felldi gengi íslenzku krónunnar, og ríkisstj. samþykkti þetta. Þessi verknaður seðlabankastjórnarinnar þá var í mótsetningu við öll hagfræðileg lögmál, þverbrot á öllum klassískum lögmálum borgaralegrar hagfræði. Þessi verknaður seðlabankastjórnarinnar var, þó að maður geti aldrei rannsakað neinar hvatir, þá virtist hann gerður einvörðungu til þess að ná sér niðri á verkalýðshreyfingunni og til þess að sýna henni, að það væri til í landinu sterkara vald en atvinnurekendavaldið, sem gæti svipt hana afleiðingunum af hennar frjálsu samningum, ef því valdi væri beitt. M.ö.o.: seðlabankastjórnin, sem Alþingi á nú að fara að sýna svo mikið traust, að gefa henni aukið vald, var að misbeita sínu valdi í þágu nokkurra braskara í landinu á móti verkalýðshreyfingunni og móti öllum venjulegum lögmálum atvinnulífs og efnahagslífs og móti lögum um Seðlabankann, sem henni bar að starfa eftir. Ef einhver skyldi ætla, að ég gerði kannske seðlabankastjórninni þarna órétt til og hún hefði ekki verið inni á þessu, heldur hefði hæstv. ríkisstj. knúið þetta fram, þá vil ég minna á, að ef stjórn Seðlabankans hefur haft eitthvað við þetta að athuga, þá er henni beinlínis fyrirlagt í 4. gr. l. um Seðlabanka, ef hún er ekki sammála ríkisstj., að láta það koma fram sem sitt sérstaka álit, þannig að svo framarlega sem henni frá almennu þjóðhagslegu sjónarmiði virtist þetta ekki rétt, bar henni að láta það koma fram. Það hefur sýnt sig, að gengislækkunin í ágúst 1962 var að öllu leyti hringavitlaus ráðstöfun, fyrir utan hve svívirðileg hún var gagnvart verkalýðnum í landinu. En hún var sérstaklega alröng ráðstöfun af hálfu þeirrar stofnunar, sem átti að sjá um að halda verðlaginu í landinu stöðugu, því að einmitt þessi gengislækkun varð til þess að hleypa af stað nýjum verðlagshækkunum og þar af leiðandi náttúrlega nýjum vinnudeilum og nýjum samningum um kaupgjald. Ég held þess vegna, að hæstv. viðskmrh. verði að segja okkur sannleikann um, hvað gerðist í þessum efnum og hvort hæstv. ríkisstj. og seðlabankastjórnin þá álíti, að það hefði verið réttur verknaður í ágúst 1961 að lækka gengið á íslenzku krónunni. Það er þess vegna óhjákvæmilegt, þegar verið er að fara fram á það við Alþingi að veita Seðlabankanum aukið vald og hans stjórn með, að það sé úr því skorið, hvort sú stjórn, sem seðlabankastjórnin hefur framkvæmt fram að þessu á efnahagslífi landsins, sé álitin rétt eða ekki. Menn geta gert vitleysur, og þá er bezt, að menn kannist við þær á eftir. Hingað til hefur ekki fengizt fram neitt annað en að það, sem þá hafi verið gert, hafi verið rétt og maður megi eiga von á því, að þess háttar aðferðum sé máske beitt aftur, sérstaklega ef kosningar eru fjarri. Seðlabankastjórnin var hræddari við slíkt, þegar kosningar komu nær, en óhrædd 1961. Enn fremur sagði hæstv, viðskmrh., að það vald, sem Seðlabankanum hefði verið gefið með þessum lögum, hefði gert ríkisstj. kleift að hafa skynsamlega heildarstjórn á atvinnulífinu. Ég hef satt að segja ekki orðið var við þessa skynsamlegu heildarstjórn á atvinnulífinu, og ef hún er til, þætti mér vænt um, að það yrði bent á hana. Ég held, að stjórnin á atvinnulífinu, sem fyrst og fremst er náttúrlega það, sem Seðlabankinn og hæstv. ríkisstj. geta haft vald á, þ.e. fjárfestingin í atvinnulífinu, hún hafi verið ákaflega stjórnlaus allan þennan tíma. Eða mundu menn vilja halda því fram, bæði hæstv. viðskmrh. og seðlabankastjórnin, að t.d. bílaumboðshallirnar inn við Suðurlandsbraut hafi verið æskilegasta og nauðsynlegasta fjárfestingin í íslenzku atvinnulífi núna? Ég held, að Seðlabankinn hafi ekki notað það vald, sem hann að ýmsu leyti gæti haft, til þess að hafa skynsamlega stjórn á atvinnulífinu, heldur þvert á móti, hann hafi ýtt undir óstjórn á atvinnulífinu. E.t.v. hafa einhverjir af þeim mönnum, sem Seðlabankanum stjórna, gengið með þær hugmyndir, að það væri hægt með svipaðri peningapólitík og hægt er í Bandaríkjunum eða Bretlandi að hafa stjórn á atvinnulífinu hér. Það er ekki hægt, og það er ekki heldur nema að litlu leyti hægt í þeim stóru löndum, en þó þægilegra að koma því við. En það er hrein bábilja skólapilta, sem eru útlærðir frá skólum þar, ef þeir halda, að það sé hægt að stjórna atvinnulífi Íslands með einhverju slíku, og þeir menn þurfa að læra og kannske eru þeir eitthvað að læra. Það er ekki hægt að stjórna atvinnulífinu hér á Íslandi, svona litlu landi, nema með því beinlínis að grípa inn í það og skipta sér af því. Ég held þess vegna, að það sé ekki hægt að fara fram á það við Alþingi, að það samþykki þetta frv., út frá því sjónarmiði að veita Seðlabankanum meira vald til að hjálpa ríkisstj. til að hafa skynsamlega heildarstjórn á atvinnulífinu, því að hún hefur ekki verið fyrir hendi, svo að það hefur ekki heldur verið hjálpað til slíks fram að þessu. Ef Seðlabankinn hefði haft verulegan áhuga á slíku, hefði hann átt að beita sér fyrir því, að tekin væri upp áætlunargerð, ekki aðeins um ríkisbúskapinn, heldur um allan þjóðarbúskapinn fram í tímann. Maður heyrir varla svo fréttir nú, að það séu ekki einhverjir og einhverjir aðilar að fara fram á það, að það séu gerðar áætlanir. Seinast vorum við að heyra í gær, held ég, að læknarnir í Reykjavík væru að fara fram á 10 ára áætlanir um spítalabyggingar. En hvernig dettur mönnum í hug, að það sé hægt að gera einhverjar áætlanir, sem að gagni koma í þjóðfélaginu, áætlanir kannske um spítalabyggingar út af fyrir sig, um vegi út af fyrir sig, um landbúnað út af fyrir sig, um alla þætti þjóðarbúskaparins út af fyrir sig og enga áætlun um þjóðarbúskapinn í heild? Sjá menn ekki, að slíkt er tóm vitleysa? Allar áætlanir, sem búnar eru til um einstaka þætti þjóðarbúskaparins, verða ekki nema óskadraumar og óskalistar, alveg eins og sú heildaráætlun, sem hæstv. ríkisstj. sendi út fyrir kosningarnar og hún sjálf eyðilagði með einni lítilli gr., sem hún lét bæta við lög, sem hér voru samþykkt í vetur um, að það skyldi fresta meira eða minna öllum framkvæmdum samkv. fjárl., nema því aðeins að það væri álitið heppilegt að vinna að því, eða hvernig sem það var nú orðað. M.ö.o.: hvar sem við berum niður í þjóðfélaginu, er sama nauðsyn á því, að það sé heildaráætlun um allan þjóðarbúskapinn. Sú seðlabankastjórn, sem þykist vera að stjórna einu þjóðfélagi og stjórna skynsamlega atvinnulífinu og þykist vera sérfræðingur í þessum málum og segir ekki hæstv. ríkisstj. slíkt, stendur ekki í stöðu sinni, eins og hún á að gera. Hver einasta stjórn á seðlabanka í allri Evrópu gerir meira eða minna af slíku, og það eru þá tiltölulega þekkingarlitlir menn á þarfir íslenzks atvinnulífs, ef þeir hafa aldrei sagt hæstv. ríkisstj. slíkt. Það má vera, að bæði hjá hæstv. ríkisstj. og stjórn Seðlabankans hafi gætt nokkuð mikið þess kapps að reyna að sýna verkalýðshreyfingunni í landinu fram á, að hún gæti ekki hækkað kaup meira en ríkisstj. á hverjum tíma áliti heppilegt. En ég held, að ein seðlabankastjórn eigi ekki að láta stéttapólitíska afstöðu móta sínar hugmyndir og sínar framkvæmdir, svo framarlega sem hún vill vinna í þágu atvinnulífsins í heild. Seðlabankastjórn þarf að þora að hugsa eins og aðili, sem væri að ala upp þá, sem hann hefur með að gera. Og það er mín skoðun, að eitt af því, sem íslenzkt atvinnulíf, - nú tala ég um atvinnulífið, en ekki verkalýð og launþega almennt út af fyrir sig og þeirra hagsmuni, - eitt af því, sem íslenzkt atvinnulíf þurfi alveg sérstaklega á að halda sjálfs sín vegna, þ.e. vegna framfara og betri skipulagningar atvinnulífsins sjálfs, það sé veruleg kauphækkun, sem atvinnurekendur fái að velta yfir á verðlagið. Það er eitt af því, sem stendur íslenzku atvinnulífi fyrir þrifum og hefur staðið um áratugi, að kauphækkanir, sem samið hefur verið um, hafa ekki fengið að hafa þau áhrif að knýja fram sífelldar breytingar og sífelldar framfarir í skipulagningu og tækni atvinnulífsins sjálfs. Við vitum af því, að í skipaútbúnaði okkar og veiðitækni og öðru slíku hafa orðið stórkostlegar framfarir, einmitt þar sem svo að segja hagsmunir atvinnurekendanna og sjómannanna fara að miklu leyti saman vegna hlutafyrirkomulagsins, en hins vegar ríkir raunverulega meiri eða minni stöðnun í sjálfri tækni eða skipulagningu atvinnutækjanna í landinu, sérstaklega þó í skipulagningu þeirra. Og má það undarlegt vera, af því að ég veit nú, að okkar atvinnurekendur hafa það mikil sambönd og sigla það mikið, að þeir sjá fyrir sér, hvernig verksmiðjur eru reknar erlendis, að þeir hljóta að vera farnir að reka augun í það t.d., að þessi þorskhausadans eins og hér í Reykjavík, það er úrelt fyrirkomulag í atvinnurekstri. Og af því að margir af okkar atvinnurekendum hafa nú ekki beina andúð á Bandaríkjunum og þeirra atvinnulífi. þá ættu þeir a.m.k. að hafa gert sér nokkurn veginn ljóst, að eitt af því, sem var aðalhreyfiafl tæknilegra framfara í Bandaríkjunum, voru sífelldar kauphækkanir verkamanna, sem þeir gátu ekki velt yfir á verðlagið. Í okkar iðnaði í landi, í okkar verzlun í landi, þá er þessi siður að láta velta yfir á verðlagið tillum hækkunum, ekki aðeins rán gagnvart verkalýð og launþegum, heldur stórtjón fyrir atvinnulífið og atvinnureksturinn sjálfan, vegna þess að það staðnar. Kauphækkanir fá ekki að njóta sín sem hreyfiafl, sem knýr fram framfarirnar, svo fremi að verðlagið er alltaf látið hækka. Þetta á seðlabankastjórn að sjá, og þetta á hún að þora að segja við atvinnurekendur, og þetta á hún að þora að knýja fram. Ein seðlabankastjórn, sem stjórnar raunverulega öllum öðrum bönkum og ræður þeirra pólitík í þessum efnum, hefur fulla aðstöðu til þess, og hennar vald er ekki svo litið hér á Íslandi, enda hefur hún sýnt það, að hún á að geta knúið slíkt fram. Hún á ekki að smitast svo sjálf af afturhaldssömum hugsunarhætti gamaldags atvinnurekenda, sem eru að dragast aftur úr öllu, að hún fari að gera slíka pólitík úrelts atvinnurekstrar að meginpólitík í íslenzku atvinnulífi. Ég vil sérstaklega segja þetta núna vegna þess, að samningar standa fyrir dyrum milli verkamanna og atvinnurekenda: Eitt af því, sem íslenzkt atvinnulíf þarf á að halda, er aðhald að okkar eigin atvinnurekendum, og það aðhald hefði stjórn Seðlabankans fyrir löngu átt að sýna. Það þarf aðhald að okkar eigin atvinnurekendum í landinu til þess að ala þá upp, til þess að láta þá í sífellu breyta um tækni í sínum fyrirtækjum, til þess að láta þá steypa fyrirtækjunum saman, til þess að gera þau svo stór, að það sé hægt að koma við einhverri almennilegri hagræðingu. Það er sérstaklega eðlilegt, að ég segi þetta, þegar íslenzkur verkalýður og íslenzkir launþegar hafa enga kauphækkun fengið í 20 ár, heldur búa við upp undir 20% lægra kaupgjald, þeir lægst launuðu þeirra, heldur en var fyrir 20 árum, og þegar skammsýnir menn bera því í sífellu við, að það séu kauphækkanirnar á Íslandi, sem að einhverju leyti valdi þeim erfiðleikum, sem íslenzkir atvinnuvegir verða öðru hverju við að búa. Kaupmáttur tímakaupsins í dag er miklu lægri en var fyrir 20 árum, og er Ísland þó allmiklu ríkara og tækni Íslands öll margföld á við það, sem þá var. Og það er óeðlilegt, að slíkt ófremdarástand skuli eiga sér stað, á sama tíma sem þau lönd í kringum okkur, sem urðu illa út úr stríðinu, á meðan Ísland græddi á því, hafa byggt sig upp, hafa hjá sínum verkalýð alls staðar hærri og betri lífskjör en núna er hjá okkur, bæði hér á Norðurlöndum og Bretlandi, og dettur sízt af öllu í hug að leggja annan eins vinnutíma á verkamenn og hér er gert. Þá er svo sannarlega tími til kominn, að menn í tíma athugi, að hér þarf að brjóta í blað. Ég þekki ekki, hvað gerzt hefur í viðskiptum seðlabankastjórnar og hæstv. ríkisstj. um öll þessi mál á undanförnum árum, en mér þætti þó vænt um að fá upplýsingar um það, t.d. þegar enska lánið var ákveðið og tekið. Hafði seðlabankastjórn nokkurn tíma nokkurn skapaðan hlut við það að athuga, eða áleit hún það í samræmi við þá stefnu í útlánamálum, sem hún hafði framfylgt? Maður á stundum dálítið erfitt með að skilja, að það sé nauðsynlegt að taka stór lán í útlendum gjaldeyri, á sama tíma sem við eigum stórfé í íslenzkum gjaldeyri hér heima. Eða í öðru lagi: á þeim tíma sem innflytjendum var gefinn kostur á allmiklum lánamöguleikum erlendis og það var m.a. notað í þessi geigvænlegu bílakaup, sem setja mark sitt ekki sízt á síðasta ár, hafði seðlabankastjórnin ekki nokkurn skapaðan hlut að athuga við þá pólitík og fannst henni hún vera í samræmi við hennar útlánapólitík? Það er aðeins gaman að fá upplýsingar um þetta til þess að vita, hve mikið megi treysta þessari stjórn Seðlabankans út frá Seðlabankans eigin yfirlýsingum og efnahagspólitík. Ég er hræddur um, að það megi ekki vera of mikið samband þarna á milli. Það er að vísu rétt, að ein ríkisstjórn á að ráða stefnu Seðlabankans. En þeir menn, sem settir eru hér í stjórn Seðlabankans, eiga í fyrsta lagi að hafa eitthvert vit úr atvinnulífinu, og þeir eiga í öðru lagi að vera það sjálfstæðir menn, að þeir þori að standa við sínar skoðanir, ef þeir hafa þær. Það þýðir í þessum tilfellum, sem ég hef nefnt, ekki þó sízt um gengisskráninguna 1961, að annaðhvort eru þeir menn, sem stjórna Seðlabankanum, tæki í höndum ríkisstj., og þá eiga þeir ekki að vera þar, ef þeir hafa enga sjálfstæða skoðun á þessum málum, eða þá að þeir taka upp hjá sjálfum sér að gera aðra eins herjans vitleysu og þarna hefur verið gerð, og þá eiga þeir satt að segja ekki heldur að vera þar. Mér þætti mjög gaman að vita, hvort það sé algert samræmi að hafa þessa verönd þarna á milli, því að þeir menn, sem stjórna seðlabanka hjá einu þjóðfélagi, ekki sízt þar sem það hefur eins mikið vald og okkar, þeir eiga vissulega að vita meira en hæstv. ráðh. í ríkisstj., og þeir eiga sérstaklega að vera færir um, vegna þess að þeir eiga að hafa þekkingu á þessum málum, einmitt að ráðleggja ríkisstj. heilt, að beita valdi heilt, og þess vegna eiga þeir að geta komið í veg fyrir ýmsar þær vitleysur, sem gerðar hafa verið. Ég vil alveg sérstaklega leggja áherzlu á, að það væru gefin sem bezt svör við þessum spurningum núna, þegar við erum að ræða þessi efnahagsmál og þegar samningar eru fram undan um kaupgjald í landinu, þegar vitað er, að okkar atvinnulíf, að því er snertir afköst okkar sjávarútvegs, stendur betur en nokkurn tíma áður, af því að flotinn er meiri og sjórinn gjöfulli, en skipulagið á allri móttöku innanlands aftur á móti og því að hagnýta þennan sjávarafla þannig, að menn kvarta yfir því, þeir sem bera mesta afla að landi, sem nokkurn tíma hefur komið á land á Íslandi á skömmum tíma, að það sé ekki hægt að taka við honum. Skipulagið á okkar móttöku í landi er ekki skynsamlegra og betra en það, að það er ekki hægt að hafa stjórn á því að einbeita vinnuaflinu á hverjum tíma að því, sem nauðsynlegt er. Í smáu vinnustöðunum úti á landi er það oft svo, að allt fólk, allar húsmæður og allir fara að vinna, ef liggur á að bjarga aflanum. Hér í Reykjavík mætti sannarlega stundum loka einhverju af skrifstofum og iðnfyrirtækjum til þess að sjá um, að það yrði tekið á móti þeim afla, sem í land bærist, og hér er alltaf nægur mannafli til þess að geta séð um allt það, sem sjórinn gefur okkur. Og það er satt að segja hart, að þegar við getum ausið upp auðnum úr sjónum, þá skuli það vera skipulagið í landi, sem vantar til þess að geta hagnýtt þennan auð, geta komið þessum fiski í peninga. Þegar þess vegna möguleikarnir á að geta hækkað kaup og hækka kaup mikið og hækka raunverulegan kaupmátt tímakaups verulega, þegar allar aðstæður þjóðfélagsins mæla með því, þá er nauðsynlegt, að Alþingi viti af því, hvort stjórn Seðlabankans er enn þá nokkuð farin að læra af þeim vitleysum, sem hún hefur gert undanfarin ár, hvort hún lítur einhverjum öðrum augum á slíkt og mundi ráðleggja hæstv. ríkisstj. betur en hún hefur gert í þessum efnum undanfarið.



Herra forseti. Ég þarf ekki að lengja þessar umræður, úr því sem komið er, en vil þó ekki láta undir höfuð leggjast að segja nokkur orð í framhaldi af þeim tveim ræðum, sem fluttar hafa verið hér í dag af hálfu hv. stjórnarandstöðu, en skal gera mér far um að stytta mál mitt sem mest og gefa ekki tilefni til áframhaldandi umræðna um það atriði, sem ég vik hér sérstaklega að. Hv. síðasti ræðumaður, hv. 3. þm. Reykv. (EOl), lagði á það megináherzlu í þessari síðustu ræðu sinni, eins og hann raunar hefur gert áður í umræðum um þetta mál, að því fari víðs fjarri, að hægt sé að hafa skynsamlega heildarstjórn á atvinnulífi þjóðar eins og okkar Íslendinga með ráðstöfunum í peninga- og bankamálum einum saman. Um þetta er ég honum algerlega sammála, og að svo miklu leyti sem orð hans gefa tilefni til þess að halda, að hann hafi stjórn Seðlabankans í þessu efni fyrir rangri sök, þ.e.a.s. að hann telji stjórn Seðlabankans hafa einhverja sérstaka trú, sem hann vill kalla oftrú, á gildi stjórnar peningamála sem hagstjórnartækis, þá get ég fullvissað hann og aðra um, að það er á misskilningi byggt. Stjórn Seðlabankans er áreiðanlega jafnljóst og ríkisstjórninni, að stjórn á peningamálum og bankamálum er aðeins eitt af mörgum hagstjórnartækjum, sem til greina kemur að beita í efnahagskerfi eins og því, sem við Íslendingar eigum nú við að búa, og ég vildi leggja á það áherzlu, að því fer víðs fjarri, að stjórn Seðlabankans hafi nokkra óskynsamlega oftrú á þessu eina hagstjórnartæki. Það er skoðun núverandi ríkisstj., að stefnan í efnahagsmálum þurfi að vera ein heild, þ.e.a.s., að þar komi peningamálin og bankamálin inn í sem aðeins einn þáttur. Það er meira að segja líka skoðun núv. ríkisstj., að einn þáttur í heildarstjórn á atvinnulífi eins og okkar Íslendinga sé sá, að starfað sé eftir samræmdri framkvæmdaáætlun, sem gerð sé hverju sinni fyrir nokkur ár, og er ég í grundvallaratriðum sammála því, sem hv. 3. þm. Reykv. hafði um þetta efni að segja, en um það gildir að sínu leyti eins og stjórnina á peningamálum og bankamálum, að við megum ekki heldur hafa neins konar oftrú á áætlunargerð sem hinu eina tæki, sem til greina komi og allan vanda geti leyst. Áætlunargerð er hjálpartæki við hagstjórn, rétt eins og samning fjárlaga er hjálpartæki við stjórn á ríkisbúskapnum og stjórn á efnahagskerfinu yfirleitt, tæki, sem dugir ekki eitt, en er nauðsynlegur þáttur í skynsamlegri heildarstjórn á efnahagslífinu yfir höfuð að tala. Grundvallaratriðin í stefnu núv. ríkisstj. má í stytztu máli segja, að séu þessi: Í fyrsta lagi rétt gengi á krónunni, í öðru lagi sem minnst bein höft á utanríkisviðskiptum og framkvæmdum, í þriðja lagi þess konar stjórn á peningamálum og fjármálum ríkisins, að verðbólguáhrif komi ekki úr þeirri átt, í fjórða lagi, að starfað sé eftir samræmdri heildaráætlun um framkvæmdir og alveg sérstaklega framkvæmdir hins opinbera, til þess að auka heildarframleiðslu þjóðarbúsins og framleiðni sem mest, og í fimmta lagi, að stefnt sé að sem réttlátastri skiptingu þjóðarteknanna, m.a. með sem víðtækustum almannatryggingum. Ég hlýt þess vegna að vísa á bug gagnrýni af hálfu hv. 3. þm. Reykv. á núverandi ríkisstj. og Seðlabankann um það efni, að þessir aðilar hafi ætlað sér að hafa heildarstjórn á íslenzku efnahagslífi með því að beita stjórn peningamála og bankamála einni saman til að ná æskilegum og nauðsynlegum árangri. Þá vil ég segja nokkur orð til andsvars þess, sem ég vildi telja meginatriði í ræðu hv. 1. þm. Austf. (EystJ), og þar get ég einnig látið duga fáein orð. Það var grundvallaratriði í röksemdafærslu hans gegn þessu frv. og í raun og veru gegn heildarstefnu núv. ríkisstj. í efnahagsmálum, en þó alveg sérstaklega í peningamálum, að síðan núv. ríkisstj. tók við völdum, eða um áramótin 1959–60, hafi vísitala framfærslukostnaðar hækkað mun meir en hún hafi gerð á árunum eða áratugunum þar á undan. Þetta vildi hv. 1. þm. Austf. telja úrslitasönnun fyrir því, að núv. ríkisstj. hefði fylgt rangri stefnu einmitt í peningamálum. Það er rétt, sem hv. þm. sagði, að verðlagshækkun, eins og hún er mæld í vísitölu framfærslukostnaðar, hefur síðan í ársbyrjun 1960 orðið nokkru meiri en hún var t.d. á 5 næstu árum þar á undan, 1955–59, líka nokkru meiri, ef tekið er enn lengra tímabil, eins og hann gerði nú síðast, allar götur frá 1947. Í þessu sambandi þarf þó þess fyrst að gæta, að ef tekið er jafnlangt tímabil og hér er um að ræða, áratugur, að ég ekki tali um tveir eða þrír áratugir, þá er vísitalan mjög ósambærilegur mælikvarði á raunverulega verðlagsþróun á hinum einstöku árum eða tímabilum, árabilum innan slíks langs tíma. Vísitala framfærslukostnaðar, eins og hún hér hefur verið reiknuð út undanfarna áratugi, er í raun og veru gerólíkur mælikvarði á raunverulega verðlagsþróun á þeim tímaskeiðum, þar sem er beitt höftum í viðskiptum, þar sem er halli á utanríkisviðskiptum og þar sem beitt er mjög ströngu verðlagseftirliti, - á slíku tímabili er verðlagsvísitala mjög ósambærilegur mælikvarði á raunverulega verðlagsþróun, borið saman við tímabil, þar sem verðlagsmyndun er mun frjálsari, höft í viðskiptum hafa verið afnumin og greiðsluafgangur er á utanríkisviðskiptum. Þess vegna er þróun vísitölunnar síðan 1960 í raun og veru algerlega ósambærileg við þróun vísitölunnar næstu 5 árin þar á undan, fyrst og fremst vegna þess, að síðan í ársbyrjun 1960 hafa viðskiptin smám saman verið að verða frjálsari og verðlagsmyndun öll frjálsari og eðlilegri en hún var á næsta 5 ára tímabili á undan, sem einkenndist af mjög ströngum höftum á öllum sviðum og hallabúskap gagnvart útlöndum. En sleppum þessu, þetta er í raun og veru ekki aðalatriði málsins. Það, sem er aðalatriði málsins í sambandi við þessa meginröksemdafærslu hv. 1. þm. Austf., er það, að þróun verðlagsins ein sannar bókstaflega ekkert um það, hvort stefnan í peningamálum hafi verið rétt eða röng í sjálfu sér. Þróun verðlagsins er fyrst og fremst komin undir því, hver hefur orðið þróun framleiðslukostnaðar á sama tíma. Verðlagið í landinu er fyrst og fremst spegilmynd af framleiðslukostnaðinum á sama tíma, og framleiðslukostnaðurinn er fyrst og fremst háður kaupgjaldinu á sama tíma og breytingum á því. Af samanburði á þróun verðlags á tveimur ólíkum tímabilum er í raun og veru enga ályktun hægt að draga aðra í stórum dráttum en þá, að á þessum tveim tímabilum hafi þróun framleiðslukostnaðar, og þó aðallega þróun kaupgjalds, verið með ólíkum hætti. Og það er einmitt það, sem átt hefur sér stað, ef tekið er tímabilið síðan 1960 annars vegar og hvaða fimm ára tímabil síðan í stríðslok til samanburðar hins vegar. Hins vegar er það rétt hjá hv. 1. þm. Austf. og skal fúslega játað, að núverandi ríkisstj. hefur ekki tekizt að ráða niðurlögum verðbólgunnar, þeirrar verðbólgu, sem verið hefur eitt höfuðmein íslenzks efnahagslífs allar götur síðan á stríðsárunum síðustu. En þróun verðlagsvísitölunnar er enginn mælikvarði á það, hvort verðþenslan hafi verið meiri eða minni, því að áhrif verðþenslunnar og þó alveg sérstaklega þeirrar verðþenslu, sem kann að eiga sér stað fyrir tilstuðlan bankakerfisins, geta komið fram með tvennum hætti, annars vegar í verðhækkunum innanlands og hins vegar í halla gagnvart útlöndum. Ef um er að ræða verðþenslu í þjóðfélagi, sérstaklega í þjóðfélagi eins og okkar, sem hefur mjög mikil utanríkisviðskipti, þá geta áhrif verðþenslunnar komið fram á tvennan hátt, þ.e.a.s. með verðhækkunum innanlands og með halla gagnvart útlöndum - á annan hvorn þessara tveggja vega eða á báðum þessum sviðum. Svo að ég taki tímabil síðustu fimm ára, áður en núverandi ríkisstj. kom til valda, þá var hér því miður mikil verðþensla, og hún kom fram á báðum þessum sviðum, bæði í verðlagshækkunum innanlands og í mjög miklum greiðsluhalla gagnvart útlöndum. Verðlagsvísitala mun hafa hækkað á þessu fimm ára tímabili u.þ.b. 8% að meðaltali á ári, sem er að vísu nokkru minna en verðlagsvísitalan hefur hækkað um síðan í ársbyrjun 1960. En munurinn á áhrifum verðþenslunnar kemur ekki fyrst og fremst fram í því, að verðlagshækkunin hafi verið nokkru minni árin 1955–59 heldur en 1960–63 eða 1964, heldur fyrst og fremst fram í hinu, að á fyrra tímabilinu var hér mjög verulegur greiðsluhalli gagnvart útlöndum, um 800 millj. kr. á tímabilinu, miðað við núverandi gengi, en á þeim tíma, sem liðinn er, síðan núverandi ríkisstj. kom til valda, hefur verið greiðsluafgangur, sem nemur um 1400 millj. kr. í þessu kemur fyrst og fremst fram munurinn á þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið. Það hefur ekki tekizt að koma í veg fyrir verðbólguáhrif innanlands, þau hafa komið fram í hækkandi verðlagi innanlands, því miður, en það hefur tekizt að eyða hallanum gagnvart útlöndum og breyta mjög verulegum árlegum greiðsluhalla í utanríkisviðskiptamum í heildargreiðsluafgang á þessu tímabili, ef það er tekið sem heild. Ef menn vilja mynda sér skynsamlega skoðun á því, hvort heildarstefna í peningamálum hafi borið jákvæðan eða neikvæðan árangur eða ekki, það er ekki nóg, eins og hv. 1. þm. Austf. gerði í ræðu sinni hér áðan, að vitna einvörðungu til verðlagsbreytinganna innanlands og allra sízt eins og þær eru mældar í vísitölu framfærslukostnaðar. Það, sem verður að gera, er einnig að taka tillit til þeirra áhrifa, sem komið hafa fram í greiðsluviðskiptunum gagnvart útlöndum, sem eru hinn ventillinn, sem verðþensluáhrif innanlands geta leitað út um, og það er á því sviði, sem stefna núverandi ríkisstj. í efnahagsmálum hefur borið mjög jákvæðan árangur, þó að það hvarfli ekki að mér að bera á móti því, að í baráttunni við verðlagsþróunina innanlands hefur ríkisstj. því miður ekki tekizt að ná þeim árangri, sem hún gjarnan hefði viljað. Þetta veit ég að hv. 1. þm. Austf. er í raun og veru ljóst eða hlýtur að vera ljóst. Hitt er svo annað mál, að hann hefur fullan rétt til að hafa þá skoðun, að það eigi ekki að leggja jafnmikla áherzlu á það að hafa greiðsluafgang í viðskiptum þjóðarinnar út á við og núverandi ríkisstj. hefur gert. Það hefur komið fram í ræðu hv. þm. áður, að hann telji, að ríkisstj. hafi lagt of mikla áherzlu á að bæta stöðu þjóðarbúskaparins gagnvart útlöndum, hún hafi lagt of mikla áherzlu á að safna gildum gjaldeyrisvarasjóði. Þessa skoðun er auðvitað hægt að hafa og ýmisleg rök hægt að færa fyrir henni. En það er skoðun núv. ríkisstj., og hún er ekki aðeins byggð á fyrri reynslu okkar Íslendinga af langvarandi hallabúskap í utanríkisviðskiptum og langvarandi gjaldeyrisskorti, hún er einnig byggð á reynslu allra annarra þjóða, sem við svipað hagkerfi búa, að fátt er þjóðarbúskap dýrara en að búa árum saman, ef ekki áratugum saman, við stöðugan gjaldeyrisskort. Það að þurfa að berjast gegn honum með langvarandi beitingu haftabúskapar á æ fleiri sviðum, það er dýrt. Það hefur reynzt okkur Íslendingum dýrt, og það hefur reynzt mörgum öðrum þjóðum, sem við svipað hagkerfi búa, einnig vera mjög dýrt. Þess vegna taldi ríkisstj. 1960 það eiga að vera eitt af sínum höfuðverkefnum, þegar hún tók við völdum, að eyða hallabúskapnum í utanríkisviðskiptunum og koma upp gildum gjaldeyrisvarasjóði, sem gæti gert kleift að afnema hin óheilbrigðu og dýru höft í utanríkisviðskiptunum; bæði til að beina framleiðsluöflunum innanlands inn á réttari brautir og til að gefa neytendum kost á frjálsara og fjölbreyttara vali, sem raunverulega mundi leiða til lækkandi framfærslukostnaðar, hvað svo sem gömul vísitala framfærslukostnaðar kynni að segja um þau efni. Þessu markmiði hefur ríkisstj. tekizt að ná. Það skulu verða síðustu orð mín í þessum umræðum, að það er bjargföst skoðun mín, að þessu markmiði hefði ríkisstj. ekki náð, nema því aðeins að hún hefði notið í þessu efni fulltingis stjórnar Seðlabankans, nema því aðeins að stjórn Seðlabankans hefði framfylgt þeirri stefnu í peningamálum, sem hún raunverulega hefur framfylgt síðan. 1960 og m.a. hefur verið fólgin í því að beita ákvæðum í gömlum seðlabankalögum, sem nú er gert ráð fyrir eð gera nokkru fyllri og nokkru viðtækari en átt hefur sér stað undanfarið. Það hefur ekki tekizt að eyða hallanum í utanríkisviðskiptunum og eignast um 1400 millj. gjaldeyrisvarasjóð, nema með því að beita heimildunum frá 1957 í því skyni að tryggja Seðlabankanum nokkurn yfirráðarétt yfir hluta - af sparifjáraukningunni, sem hefur myndazt í efnahagslífinu á þessu 4 ára tímabili.



Herra forseti. Ég ætla mér nú ekki að lengja þessar umræður að neinu ráði og skal ekki fara að endurtaka það, sem ég hef sagt við fyrri umr. þess hér á hv. Alþ. En ég neita því þó ekki, að mér finnst enn talsvert skorta á, að þær upplýsingar um ýmis atriði frv. hafi komið fram, sem þurft hefðu að koma fram, og það um sum atriði a.m.k., sem skipta meginmáli. um það, hvaða afleiðingar frv. hefur, ef það verður að l., fyrir banka- og peningamálin í landinu í heild, eins og t.d. þau atriði, hvernig bindiskyldunni verður hagað, hversu fljótt hámarki frv. eigi að ná, hvaða kjör verði á bréfum þeim, sem Seðlabankanum skal einum allra heimilt að gefa út með gengistryggingu, og raunar sitthvað fleira, sem ég mun ekki endurtaka. En í sambandi við svarið við einni af þeim fsp., sem ég leyfði mér að bera fram til hæstv. ríkisstj., þ.e. spurningunni um það, hvað afurðalánin mundu hækka mikið samkv. hinni ráðgerðu breytingu, var þekking mín á bankamálum talsvert dregin í efa. Ég skal ekki hefja deilur á hv. Alþ. um svo fánýtt atriði, sérstaklega ekki í sambandi við það stóra mál, sem hér er til umr., og ég skal fúslega viðurkenna, að þessi þekking mín má ekki minni vera, en þó verð ég að halda því fram, að umrætt atriði beri ekki vott um vanþekkingu í þessu efni. Hér var sagt, að vitanlega væri ekki hægt að segja neitt um það fyrir fram, hversu mikil hækkun mundi fást á afurðalánum með þessu móti, vegna þess að hér væri um að ræða hagstjórnartæki, til margra hluta nauðsynlegt hagstjórnartæki, m.a. og ekki sízt til að halda verðbólgunni í skefjum, og að það sýndi yfirburði hv. Sjálfstfl. umfram núverandi stjórnarandstöðu, að 1957, þegar bindingarákvæðin voru fyrst lögleidd, hafi stjórnarandstaðan alls ekki spurt um .þetta. Hún hafi sýnt svo mikinn þroska, að henni hafi ekki dottið í hug að bera fram spurningu um þetta atriði. En ég vil halda því fram, að hér gegni allt öðru máli en var 1957. Nú er það nefnilega sagt berum orðum í frv. og athugasemdunum, að megintilgangur innstæðubindingarinnar skuli vera að afla fjár frá bankakerfinu í heild til að standa undir lánveitingum Seðlabankans innanlands, þ. á m. endurkaupum afurðavíxla. Athugasemdirnar leggja ríka áherzlu á þetta, og ræður hæstv. viðskmrh. hafa mjög snúizt um útlistun á því, hversu nauðsynlegt væri að afla aukins fjármagns í þessu skyni. Engu slíku var til að dreifa 1957, engin ákvæði eru um það í þeim l., hvað ráðgert hafi verið að gera við þá peninga, sem inn í Seðlabankann kæmu samkv. þessum ákvæðum, enda var heimildin aldrei notuð í stjórnartíð þeirra, sem þau l. settu. Þegar nú aftur á móti er svona ákveðið tekið til orða um það, að fjármagnið skuli nota í þessu ákveðna skyni, og nauðsyn aukinna afurðalána er rækilega undirstrikuð og dylst raunar engum, þá hlýtur það að eiga fullan rétt á sér við afgreiðslu málsins hér að fara fram á vitneskju um það, hvað mikið á að auka umrædda aðstoð til atvinnuveganna, og meðan upplýsingar um þetta liggja ekki fyrir, vita hv. alþm, ekki, hvaða breytingar muni leiða af lagasetningunni, og vantar þar með traustar forsendur fyrir því að samþykkja frv. Það, sem við vitum, er það, að viðskiptabankarnir og sparisjóðirnir verða minna megnugir að greiða fyrir atvinnuvegunum en þeir eru þó í dag. Það, sem við vitum ekki, er það, hvað mikla aðstoð atvinnuvegirnir megi treysta á í gegnum þessi ákvæði. Þess vegna liggur þetta ekki nægilega ljóst fyrir. Þetta vildi ég segja í tilefni af því, sem fram hefur komið hér við umræðurnar, en ég mun ekki að öðru leyti lengja málflutning minn frekar en orðið er. Það, sem gerði, að ég bað hér um orðið, var það, að mig langaði til að fylgja úr hlaði með örfáum orðum brtt., sem ég hef leyft mér að bera fram nú við 3. umr. málsins ásamt samnefndarmanni mínum í hv. fjhn., hv. 1. þm. Norðurl. v., Skúla Guðmundssyni. Till. er við 1. gr. frv. og er um það, að við 2. efnismálsgr. bætist eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Við útreikninga á þeim upphæðum, sem skylt er að afhenda Seðlabankanum inn á bundinn reikning, skal þó aðeins reikna hundraðshluta af þeim innstæðum, sem eru umfram 15 millj. kr. hjá hverri innlánsstofnun.“ Þessi viðauki skýrir sig raunar sjálfur, og ég skal ekki hafa langa framsögu um hann, þess gerist ekki þörf. Efni till. er, eins og fram kom, að draga 15 millj. kr. frá þeim höfuðstól, sem lagður er til grundvallar við útreikning bindiskyldunnar, og till. er flutt í þeim tilgangi að draga örlítið úr þeim kvöðum, sem lagðar eru á bankana og aðrar innlánsstofnanir í landinu, í því skyni að auðvelda þeim, þótt í litlu sé, að rækja það hlutverk, sem þeim er ætlað samkv. l. og eðli málsins. Ég hef áður bent á það hér við umræðurnar, að allir viðskiptabankarnir hafa sitt ákveðna verksvið. Það hlutverk, sem þeim hefur samkv. ákvörðun Alþ. verið falið, ber þeim að rækja. Landsbankinn, Útvegsbankinn og Búnaðarbankinn eru höfuðbankar þjóðarinnar, þeirra aðalhlutverk er að standa undir lánveitingu til sjávarútvegs og landbúnaðar. Iðnaðarbankinn var stofnaður 1951 til þess að styðja verksmiðjuiðnað og handiðnað í landinu. Verzlunarbankinn var stofnaður fyrir nærri 4 árum, 1960, Samvinnubankinn fyrir aðeins 2 árum. Um þá báða gilda sérstök lög, þar sem verksvið þeirra er ákvarðað. Verkefni sparisjóðanna hefur ekki beinlínis verið ákveðið með l., en allir vita þó, að sparisjóðirnir hafa víðs vegar um landið verið gífurleg lyftistöng fyrir byggðarlögin og viðast hvar þeir einu aðilar, sem fólk víðs vegar um landið hefur getað leitað til um aðstoð við framkvæmdir sínar. Innlánsdeildir samvinnufélaganna eru, eins og ég hef áður leyft mér að benda á, ekki venjulegar lánastofnanir, þær stunda ekki útlánastarfsemi, heldur eru settar á stofn samkv. þeim tilgangi löggjafans að gefa samvinnumönnum kost á því að fá félagi sínu sparifé sitt sem rekstrarfé. Þannig hafa allar þær stofnanir, sem bindiskyldan nær til, sitt ákveðna verksvið, og þjóðfélagið á mikið undir því, hvernig þeim tekst að rækja skyldur sínar. Þessi till. er örlítið spor í þá átt að auðvelda þeim baráttuna, en hún er þó fyrst og fremst kannske flutt í öðrum tilgangi. Hún er fyrst og fremst flutt til þess að draga úr og helzt að hætta þeim eltingarleik, sem nú á sér stað við örsmáar upphæðir á hverjum vogi og hverri vík í landinu. Þessi sparðatíningur skiptir engu máli fyrir fjárhagskerfið eða peningastjórnina í landinu, en hann kemur illa við, það hefur margsýnt sig, hann kemur illa við þær stofnanir, sem hann snertir. Þess vegna ber að dómi okkar flm. að hætta honum. Þessar litlu peningastofnanir eru flestar úti á landi, og það má kannske með nokkrum rétti segja, að þessi regla, sem hér er ráðgerð, mundi, þótt í litlu sé, vera skerfur til þeirrar baráttu, sem fram undan er, að auka það, sem kallað hefur verið jafnvægi í byggð landsins, en á því viðfangsefni virðist skilningur góðu heilli mjög fara vaxandi hér á hv. Alþingi. Ég sé því fyllstu ástæðu til að vænta þess, að þessi viðaukatill. okkar hv. 1. þm. Norðurl. v. fái góðar undirtektir hér á hv. Alþingi, og þar sem hún er svo auðskilin og einföld, eins og ég hef áður gert grein fyrir, mun ég ekki hafa þessa framsögu lengri.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð út af því, sem hæstv. ráðh. sögðu hér í dag í tilefni af ræðu minni. Ég hélt, að hæstv. ríkisstj. mundi senda einhvern út af örkinni til að sýna fram á, hvað hefði bilað í kerfinu, sem hún setti á fót, þar sem allt hefur gengið öfugt í þróun efnahagsmála við það, sem átti að vera. Ekki varð úr þessu, en þess í stað var hæstv. dómsmrh. fyrst sendur út af örkinni, og mér fannst erindi hans betur lýst með því að segja, að hann hefði verið hingað kominn til að berja höfðinu við steininn, og sannast að segja skil ég ekki almennilega, hvernig stóð í bæli hæstv. ráðh. í þeim fáu orðum, sem hann sagði. Hann sagði fyrst, að í mínu máli hefði verið fullt af missögnum. Ég væri haldinn þeirri meinloku að skrökva bæði að sjálfum mér og öðrum, villa bæði um fyrir sjálfum mér og öðrum í þessum málum. Ég bjóst við því, að hæstv. ráðh. mundi eftir þennan inngang leitast við að finna þessum stóru orðum sínum einhvern stað og mundi þá sjálfsagt velja veikustu blettina í því, sem ég hafði haldið fram. En til þess að sýna missagnirnar í mínu máli ræddi hæstv. ráðh. aðeins þrjú atriði, og ég skal halda mig við það að minnast á þau. Þetta áttu að vera sýnishornin af þessum ranga málflutningi hjá mér. Fyrst var það, að ég hafði sagt, að afurðalán Seðlabankans til sjávarútvegs hefðu verið dregin saman um 18–20%. Það var þetta, sem ég sagði. Þetta eru rekstrarlán, því að endurkaupaprósentan hefur verið lækkuð úr 67% niður í 55%, það er nú máske nær því að vera 18% lækkun en 20, ég sagði 18–20. Auðvitað gat hæstv. ráðh. ekki hrakið þetta, því að þetta er staðreynd, sem er fyrir allra augum. Það var ekkert annað en þetta, sem ég sagði um viðskipti Seðlabankans við sjávarútveginn. Ég gekk fast í að halda því fram, að þetta hefði verið mjög misráðið og orðið sjávarútveginum þungt í skauti, því að þessu hefði þar að auki fylgt mikil vaxtahækkun, mjög mikil vaxtahækkun. Ekki reyndi hæstv. ráðh. að hnekkja þessu, sem ekki var von, því að það er ekki hægt. En hann fór þess í stað að ræða um viðskipti útvegsmanna við viðskiptabankana, sem ég gerði ekki að umtalsefni. Þá upplýsti hæstv. ráðh. það til viðbótar, sem ég hafði ekki farið út í, en hefði náttúrlega gjarnan mátt minna á í þessu sambandi, og það var, að áður en lánastefnunni var breytt, hefðu menn í útveginum oft fengið 90–100% út á afurðirnar, þegar bætt hefði verið við í viðskiptabönkunum það, sem lánað var gegnum Seðlabankann. Þetta sagði hæstv. ráðh., og má honum sjálfsagt vera um það kunnugt, því að hann var bankastjóri þangað til alveg nýlega. En síðan sagði hann og virtist vera státinn af, að nú væri ekki lánað meira en 70% út á afurðirnar í heild. M.ö.o.: samkv. upplýsingum hæstv. ráðh. hefur verið gengið mun lengra í því að þrengja kosti útgerðarinnar varðandi rekstrarlán en ég tók inn í mitt dæmi, því að ég hélt mig eingöngu við að ræða það, hvað Seðlabankinn hefði verið látinn gera áður og hvað hann væri látinn gera nú. Annað atriðið var, að ég hélt því fram, sem líka er staðreynd, að afurðavíxlakaup vegna landbúnaðarins hafa verið stórlækkuð á vegum Seðlabankans, eða, eins og það er í dag, úr 67% niður í 55%, skulum við segja, þó að það muni nú vera tæplega það, sem endurkeypt er. Og rekstrarlánum, þ.e.a.s. fyrirframlánum út á afurðir, hefur verið haldið óbreyttum í krónutölu, enda þótt rekstrarvörur landbúnaðarins hafi hækkað á þessum árum sem nemur hundruðum millj. Þetta leyfði ég mér að benda á. Hæstv. ráðh. gerði landbúnaðarrekstrarlánin að umræðuefni og sagði, að í því hefði ég farið með missagnir. Í hverju voru þær missagnir fólgnar? Það var þetta, sem ég sagði, sem ég var að endurtaka núna, og ekkert af því er vitanlega hugsanlegt að hrekja, því að þetta eru staðreyndir, enda reyndi hæstv. ráðh. það ekki, hann bara fullyrti, að hér hefði verið sýnd skökk mynd, og fór að ræða um önnur efni, þ.e.a.s. stofnlán til landbúnaðar, sem ekki eru rekstrarlánapólitíkinni neitt viðkomandi. En ef ætti að fara út í að ræða um stofnlán til landbúnaðarins, þá er það að segja, að þau hafa ekki verið aukin, utan það að nokkuð er lánað nú til dráttarvélakaupa, smálán, og nokkuð aukin veðdeildarlán til jarðakaupa, en auk þess er mér ekki kunnugt um, að stofnlán til landbúnaðar hafi verið aukin frá því, sem þau voru áður, tiltölulega miðað við kostnað, nema síður sé. En aftur á móti hefur vaxtakjörunum verið breytt þannig, að vextir af stofnlánum til landbúnaðarins hafa verið hækkaðir stórlega frá því, sem áður var, og þannig þrengt að líka á því sviði. En ég ræddi það ekkert í dag, vegna þess að ég hélt mig við rekstrarlánapólitík Seðlabankans, því að það er það, sem þetta frv. í raun og veru er talið fjalla um, a.m.k. af flm, að öðrum þræði. Síðan sagði ráðh. ýmis spakmæli, m.a. eitthvað á þá lund, sem ég held að ég hafi náð orðrétt, að það væri mesti misskilningur, að það væri aðalatriðið að hafa mikil rekstrarlán, það væri miklu meira atriði, að stofnlánin væru góð. Auðvitað er mikið atriði, að stofnlánin séu góð og nái langt, en það hefur ekki verið fyrirgreiðslunni fyrir að fara í þeim efnum, eins og ég hef þegar vikið að að gefnu tilefni frá hæstv. ráðh. En það er undarlegt að heyra það af vörum bankastjóra og ráðh. að það sé mesti misskilningur, að það sé aðalatriði að hafa rífleg rekstrarlán, þegar sannleikurinn er sá, að það er óhugsandi, að atvinnurekstur okkar yfirleitt geti gengið, nema rekstrarlánin séu rífleg og mun ríflegri en þau hafa verið nú um sinn, eftir að farið var að draga þau saman. Þannig er t.d. ástatt nú með landbúnaðinn, að það er alveg óhugsandi, að eðlilegur landbúnaðarrekstur eða eðlileg landbúnaðarstarfsemi geti átt sér stað í vor, nema rekstrarlánin verði eitthvað aukin frá því, sem búið var að koma þeim í. Það er alveg óhugsandi. Það er nú hvorki meira né minna atriði en þetta, hvernig hagað er rekstrarlánunum. Loks sagði ráðh., að ég hefði talað um, að það ætti að taka upp aftur þá gömlu stefnu að verðtryggja sparifé. Ég sagði aldrei neitt í þá átt, ég talaði aldrei í því sambandi um neina gamla stefnu eða verðtryggt hefði verið sparifé, því að það hefur lítið verið gert að því að verðtryggja sparifé, - mjög lítið. Ég talaði alls ekki um það sem neina gamla stefnu. Ég talaði um það sem nýja stefnu, sem þyrfti að taka upp, og hygg ég, að hæstv. ráðh. hafi aðeins misheyrt í þessu dæmi.  Þá sagði hæstv. ráðh. eitthvað á þá lund að það væri bara þjóðsaga þetta, að lánveitingar hefðu verið dregnar saman, og það sýndi sig á því, að heildarlánveitingar bankanna hefðu aukizt um 56% á þessu tímabili og 60%, ef sparisjóðir og öll bankaútlán væru tekin með, og bar það síðan saman við vísitölu, og man ég ekki, hvaða tölu hann tilgreindi í því sambandi. í þessu sambandi ber einfaldlega að hafa þá staðreynd í huga, að vísitala vöru og þjónustu hefur hækkað hvorki meira né minna en um 83 stig, frá því að núv. ríkisstj. hæstv. tók við völdum, þannig að það segir ekki mikið í þessu sambandi, þó að heildarfjárhæð útlánanna hafi hækkað verulega, enda hefur hún hækkað miklu minna en vísitala vöru og þjónustu. Og það sýnir þetta, sem allir vita, að það hefur átt sér stað í landinu verulegur lánasamdráttur, enda getum við séð, hvort svo muni ekki vera, þegar við athugum, að endurkaupareglunum hefur verið breytt þannig, að það hefur verið dregið úr þar raunverulega um 18–20%, að það hefur verið sett hámark á rekstrarlánin til landbúnaðarins þrátt fyrir óskaplega óðadýrtíð og aukinn rekstrarkostnað, og til viðbótar þessu hafa svo 800–900 millj. verið dregnar inn í Seðlabankann af sparifé landsmanna, sem áður var lánað út á vegum viðskiptabankanna, og ekki nema lítill hluti af því aftur farið í útlán. Það er alveg furðulegt, þegar þessar ráðstafanir hafa verið gerðar fyrir augunum á öllum landsmönnum, að þá skuli menn þurfa að vera að pexa um það við hæstv. ráðh., hvort það hafi raunverulega átt sér stað lánasamdráttur eða ekki. Og það sýnir svona hér um bil, á hvaða stigi þessar umr. eru af stjórnarinnar hendi. Hitt væri miklu nær, að játa staðreyndir, að þarna hefur verulegur samdráttur átt sér stað, en ræða það svo með rökum fram og aftur, hvort hann hafi verið lífsnauðsynlegur og hæfilegur og hvernig dæmið hafi komið út. En að neita því, að með þessari nýju pólitík hafi verið komið í framkvæmd verulegum lánasamdrætti frá því, sem var samkvæmt þeirri stefnu, sem áður ríkti, það er fjarstæða: Það sýnir svo sem nokkuð þróunina í þessum málum, að á sama tíma sem hæstv. viðskmrh. telur það stjórninni til gildis, að útlán á afurðir sjávarútvegsins hafi hækkað um rúmar 100 millj. samtals úr seðlabankakerfinu frá því, sem þau voru áður, - á sama tíma, sem þetta er talið eftirtektarvert og mjög til hróss, hefur það fé, sem ríkisstj. sópar af skattborgurum í landinu, hækkað um meira en 2 milljarða. En rekstrarlán útgerðarinnar úr seðlabankakerfinu hafa hækkað um rúmar 100 millj. Og þetta er talið til að státa af. Skatta- og tollaálögur á landsmenn hafa aukizt á þriðja milljarð. Það er ekki alveg sama Jón og séra Jón, eins og þar stendur. Það er ekki alveg sama, hvort það eru framleiðsluatvinnuvegirnir, sem eiga í hlut, eða hin stóra hít hæstv. ríkisstjórnar. Ég skal svo aðeins víkja örfáum orðum að því, sem hæstv. viðskmrh. tók fram. Hann vildi alls ekki neita því, að það hefði orðíð stórkostleg verðhækkun. A.m.k. sagði hann, að verðlagshækkun nú upp á síðkastið hefði orðið nokkru meiri en áður. Þetta er hóflega tekið til orða, þegar þess er gætt, að dýrtíðarvöxturinn hefur orðið fjórfaldur, að hann hafi orðið nokkru meiri en áður. En þó er það í áttina að viðurkenna þetta með hógværu orðalagi. En hæstv. ráðh. sagði, að þau væri fleira í þessu en ég hefði tekið fram, sem yrði að taka til greina. Fyrst væri það, að vísitalan væri ófullkominn mælikvarði, og mér skildist helzt, að hún hefði átt að sýna óeðlilega lítinn dýrtíðarvöxt áður, en sýndi betur nú sanna mynd af verðlagshækkunum. Ég skal ekki fara langt út í að þræta um þetta við hæstv. ráðh., enda er þetta kannske ekki mjög stórt atriði, þegar þess er gætt, að hér er ekki verið að ræða um neinn lítils háttar mismun, heldur er verið að ræða hér um það, að samkv. þessum mælikvarða, sem ég greindi frá og hefði eftir hagstofunni, hefur dýrtíðarvöxturinn orðið fjórfalt meiri en áður, eftir að farið var að nota hin nýju hagstjórnartæki hæstv. ráðh. En ég vil benda hæstv. ráðh. á, að ég miðaði bara við vísítölu vöru og þjónustu, en tók t.d. ekki neitt tillit til húsnæðiskostnaðar eða húsaleigunnar í því sambandi. En ég er alveg sannfærður um, að ef húsaleigukostnaðurinn, eins og hann er núna orðinn, eða húsnæðiskostnaðurinn væri réttilega metinn inn í vísitöluna og bætt inn í þetta dæmi, mundi það koma í ljós, að dýrtíðarvöxturinn er ekki aðeins fjórfaldur á við það, sem áður var, heldur mun meira en fjórfaldur. Ég er alveg sannfærður um, að þannig mundi þetta verða, ef hin raunverulega húsaleiga og hinn raunverulegi kostnaður, eins og hann er nú orðinn í dag við húsnæðismálin, væri tekinn inn í dæmið, en þetta gerði ég ekki. (Menntmrh.: Hann reyndist ekki einu sinni fjórfaldur. Ég man nú ekki nákvæmlega tölurnar, en ég held, að það geti ekki verið reikningsskekkja í þessu, því að þetta reiknuðu margir fróðir menn, hver eftir annan. Ég held því, að það geti varla verið, að það sé reikningsskekkja í því, en ef það er, þá er náttúrlega sjálfsagt að teiðrétta hana. á fyrra tímabilinu reiknaðist okkur til, að hækkunin væri um 14 stig að meðaltali, en á síðara tímabilinu um 55 stig að meðaltali á ári. - Ég vil svo segja, að vísitölustig hafa verið talin gjaldgengir hlutir í umr. fram að þessu. Það væri þá einhver alveg ný stefnubreyting, ef ekki má bera þau saman frá ári til árs. Ekki er um að villast, að dýrtíðarvöxturinn er alveg gífurlegur og miklu meiri en nokkru sinni fyrr, og þessar afsakanir hæstv. ráðh. um mismun á vísitölunni eru mjög léttvægar í því sambandi. En þegar hæstv. ráðh. hafði reynt að draga athyglina frá málinu á þessa lund, prófaði hann það, sem ég kalla neyðarútganginn. En neyðarútgangurinn hjá hæstv. ráðh. er sá, að hann sagði, að þróun verðlagsins ein sanni ekkert. Ekkert um hvað? Ekkert um verðlagsþróunina! M.ö.o., að þróun verðlagsins ein sanni ekkert um verðlagsþróunina. Síðan bætti hæstv. ráðh. við, að verðlagsþróunin væri bara mynd af framleiðslukostnaðinum og framleiðslukostnaðurinn væri bara mynd af kaupgjaldinu. Hér ætti ekki að vera að tala um neina verðlagsþróun, heldur væri það kaupgjaldið, sem hefði hækkað, og það væri undirrótin að allri þessari meinsemd, sem nú er við að fást. Það er það, sem ég kalla neyðarútganginn hjá hæstv. ráðh. og hæstv. stjórn, því að ætíð, þegar farið er að ræða um það, hversu illa hafi til tekizt varðandi hagstjórnina eða efnahagsmálastjórnina, hvað útkoman er ömurleg og hvernig til hefur tekizt um að búa að framleiðslunni, þá kemur alltaf að því sama: það er kaupgjaldið, það hafi hækkað of mikið og kaupgjaldið sé undirrótin að þessum erfiðleikum. Við höfum farið rétt að öllu, segja þeir. Stjórnarherrunum hefur ekki fatazt í neinu. Það er aðeins kaupgjaldið, sem hefur hækkað allt of mikið. - En auðvitað er þetta alveg botnlaus endaleysa, sem hér er verið að draga íram af hendi hæstv. ríkisstj. og hæstv, ráðh., og það er hægt að sanna það ákaflega einfaldlega, og það bara með því, að verðlagshækkunin hefur á þessum árum ætíð verið langt á undan kaupgjaldshækkununum. T.d. í júlímánuði 1962 er verðlagshækkunin þannig orðin, að vísitala vöru og þjónustu er komin upp í 135 stig úr 1.00 stigum, en þá er kauphækkunin ekki orðin nema 11–12%. Og jafnvel þó að hæstv. ráðh. vildi segja, að kauphækkunin hefði raunverulega verið orðin eitthvað meiri, því að það er dálítið deilt um, hvað hún raunverulega var, af því að þá voru aukaliðir einhverjir í þessu, og við skulum segja, að hún hafi verið orðin jafnvel 15 eða 16%, þá sýnir sig samt, að verðlagshækkunin er langt á undan kaupgjaldshækkuninni. Alveg sama kemur fram, ef borið er saman í júní 1961. Þá er vísitala vöru og þjónustu komin upp í 118 stig, en þá er kaupið ekki hækkað um 18%, heldur um 11%, og jafnvel þó að útreikningar hæstv. ráðh. væru viðhafðir á því, a.m.k. aldrei meira en um 15%. Þetta eru sannanir fyrir því, að hæstv. ríkisstj. hefur algerlega rangt fyrir sér í þessu. Ríkisstj. hefur nefnilega allan tímann séð um það gaumgæfilega, enda hefur það verið partur af hennar stefnu, að verðlagið hækkaði meira en kaupgjaldið. En þegar þessi stefna og hinar nýju hagstjórnaraðferðir hafa leitt til óðaverðbólgu og voveiflegra tíðinda í efnahagsmálum landsins, þá kemur hæstv. ráðh. og segir: Þróun verðlagsins ein sannar ekkert, - hún sé bara mynd af framleiðslukostnaðinum og hann sé mynd af kaupgjaldinu. En væri þetta rétt hjá hæstv. ráðh., þá væri verðlagsþróunin alls ekkert lík því, sem hún er nú, Hér er því öllu gersamlega snúið við. Með þessum aðgerðum ríkisstj. hefur siður en svo tekizt að ráða niðurlögum verðbólgunnar. Það þekkjum við. Og skal ég ekki endurtaka í því sambandi neitt af því, sem ég sagði í dag. En ekkert af því, sem hæstv. ráðh. sagði um þetta, telst viðhlítandi til að svara því, sem ég sýndi þá fram á. Loks sagði svo hæstv. ráðh., að það hefði þó a.m.k. tekizt að sjá málefnum landsins vel borgið út á við. Minntist hann á höfuðniðurstöðurnar, sem hann sagði að hefðu orðið í búskapnum út á við. Hann sagði eitthvað á þá lund, að 800 milljón kr. greiðsluhalli hefði snúizt í 1400 millj. kr. greiðsluafgang. Minna mátti það ekki vera. Ég er sannast að segja alveg steinhissa á hæstv. ráðh. að nota þessar tölur á þessa lund, því að þegar hann gerir þetta, þá er ekki hugsanlegt annað en hann noti þá aðferð að telja erlendar lántökur til langs tíma á fyrra tímabilinu með greiðsluhallanum, en nýjar erlendar lántökur á síðara tímabilinu alls ekki með greiðsluhallanum. Það er óhugsandi að fá þessa niðurstöðu öðruvísi, það er ekki nokkur einasta leið. Ég hef hér fyrir framan míg niðurstöður frá síðara tímabilinu, þ.e.a.s. frá árslokum 1958 til ársloka 1962, og skal taka það fram, að ég hef ekki uppgjör, sem er miðað við árslok 1963, því að það hefur ekki verið hægt að fá það enn. Samkv. þessu uppgjöri, sem hefur verið tekið saman fyrir mig af færustu mönnum og miðað allt við hreinlega opinberar heimildir, verður niðurstaðan þessi: Skuldir út á við að frádregnum gjaldeyrisinnstæðum eru aðeins tæpar 2000 millj. í árslok 1962. M.ö.o.: dæmið gengur nálega alveg upp fyrir tímabilið frá 1958 til 1962, þannig að skuldasöfnun sú, sem orðið hefur, þ.e.a.s. löng lán og vöruskuldir, er aðeins hærri fjárhæð en þessi margumtalaði gjaldeyrissjóður eða þessi margumtalaða innstæðuaukning, sem orðið hefur. Um þetta er vitanlega alls ekki hægt að deila. Þannig er niðurstaðan í árslok 1962. M.ö.o.: afkoma landsins út á við í árslok 1962 er nálega eins og 1938, sett upp á þennan hátt, sem er sá eini rétti háttur. Nú kann að vera, að hæstv. ráðh. taki þarna önnur ár en ég tek í þessu sambandi. Það má vera, að hann miði ekki við árslok 1958 annars vegar og árslok 1962 hins vegar, en miði maður við þetta tímabil, þá er útkoman á þessa lund, að gjaldeyrisvarasjóðurinn eða aukningin á innstæðunum gerir ekki betur en að svara til þess, sem bætzt hefur við föstu lánin og lausu skuldirnar. Þetta tel ég ekki glæsilega útkomu, þegar þess er sérstaklega gætt, eins og ég sagði í dag, hversu sáralítið af stórum fyrirtækjum hefur komið upp á þessu tímabili og að miðað hefur aftur á bak í húsnæðismálum og í fleiri efnum. Ég skal svo ekki lengja þessar umræður, því að ég ætlaði mér nú aðeins að binda mig við þau atriði, sem hæstv. ráðherrar höfðu gert að umtalsefni.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 5. þm. Vestf. að flytja hér frv. um breytingar á stjórnarskránni. Nokkuð svipað frv. var flutt á siðasta þingi, þegar m.a. innganga Íslands í Efnahagsbandalagið hafði verið um tíma yfirvofandi, og við flytjum þetta aftur nú, ekki sízt með tilliti til þeirra upplýsinga, sem fram hafa komið um möguleika á því, að erlent fjármagn komi hér inn í landið í allstórum stíl. Það er svo nú, að í veröldinni hafa undanfarin ár verið að gerast stórfelldar breytingar einmitt í þeim efnum, sem snerta starfsemi erlends fjármagns með þeim þjóðum, sem lengi voru nýlenduþjóðir, en nú eru orðnar frjálsar. Og sérstaklega síðustu 6 árin hefur það verið áberandi, hvernig þær þjóðir, sem höfðu verið kúgaðar af stórveldum áratugum og öldum saman, en fengið nú stjórnfrelsi, hafa nú verið að taka til sín valdið yfir sínum auðlindum, sem erlendir auðhringar áður höfðu haft. Suður í Afríku, jafnvel í Suður-Ameríku og Suður-Asíu, er nú sú tilhneiging ríkust hjá hinum nýfrjálsu þjóðum að þjóðnýta bæði þær auðlindir og þau stóru fyrirtæki, sem erlend auðfélög eiga þar. En það má segja, að stefnan í veröldinni sem stendur hjá þeim þjóðum, sem nýlega hafa öðlazt stjórnfrelsi, sé að verða sjálfum sér ráðandi, ekki aðeins í stjórnmálum, heldur líka í efnahagsog atvinnumálum. Það væri hryggilegt, ef við Íslendingar, sem sjálfir vorum í svipaðri aðstöðu og nýlenduþjóð öldum saman og höfum verið svo heppnir, m.a. fyrir baráttu okkar fyrirrennara og forfeðra, að sleppa við það, að útlend auðfélög ættu hér gífurlegar auðlindir, ættum nú, þegar allar aðrar þjóðir heims eru að losa sig við útlent auðvald, að verða til þess að sleppa hér inn erlendu auðvaldi. Ég sagði, að við Íslendingar hefðum verið svo heppnir að sleppa við, að þetta útlenda auðvald ætti hér eða hefði tök á okkar náttúruauðæfum, vegna þess að það lá ákaflega nærri, að svo fari, og ég held, að það sé rétt fyrir hv. þm. að minnast þess nokkuð nú, sem gerðist fyrir 40 árum, vegna þess að eftir að og um það leyti sem við vorum að öðlast fullveldi, var háð mjög hörð barátta, sem stóð 5-6 ár hér á Alþingi, einmitt um, hvort erlent fjármagn skyldi hafa veruleg ítök í íslenzku atvinnu- og efnahagslífi. Þá var það komið svo, að fossarnir, sem næst á eftir sjónum, sem við höfum helgað okkur, eru okkar mesta auðlind, voru svo að segja allir í eign erlendra auðfélaga. Og þá var sett af hálfu Alþingis nefnd, sem fjallaði einmitt um, hvort ríkið skyldi eiga þessa fossa, svipta hina svokölluðu eigendur þeirra, sem sumir héldu fram að væru þeir landeigendur, sem áttu lönd að fossunum, eignarréttinum yfir þeim, eða a.m.k. svipta þá réttinum til þess að ráða því, hvað gert yrði við vatnsmagnið í þessum ám. Og það stóð ákaflega tæpt þessi barátta. Það lá við, að erlendu auðfélögin sigruðu í þeirri baráttu. Þau voru búin að kaupa upp alla nýtilega fossa á Íslandi nema Sogið, sem var eign ríkisins og Reykjavíkurbæjar. Og sú fossanefnd, sem var skipuð af hálfu Alþingis eða ríkisstjórnar, klofnaði og það var meiri hl. í þeirri fossanefnd, sem háði hörðustu baráttuna fyrir því að hindra útlenda auðkýfinga í því að ná tökunum á svo að segja öllum fossum Íslands, og meiri hl. í þessari gömlu fossanefnd var þá Guðmundur Björnsson landlæknir, Bjarni Jónsson frá Vogi og Jón Þorláksson, sem siðar varð fyrsti formaður Íhaldsflokksins og Sjálfstæðisflokksins siðar meir. Það voru þessir menn, sem tóku höndum saman um að koma í veg fyrir, að útlend auðfélög næðu tökunum á íslenzkum fossum. Og það vantaði ekki, að þeir yrðu fyrir alls konar aðkasti og það væri unnið á móti þeim og ráðizt á þá í þeim blöðum, sem þá voru gefin út hér í Reykjavík, ekki sízt sökum þess, að það var talið, að þeir vildu með þessu móti koma í veg fyrir, að fossarnir væru hagnýttir. Bjarni Jónsson frá Vogi, - Íslendingar voru nýlega að minnast 100 ára afmælis hans, - segir m.a. í ræðu, sem hann hélt hér á Alþingi, ég held í Nd., þessari hv. d., 18, sept. 1919, þegar hann er að berjast fyrir því, að ríkið ráði fossunum, þá segir hann svo hljóðandi út af því, sem verið er að gagnrýna hann, með leyfi hæstv. forseta: „Þessar vífilengjur um, að sérleyfislög eigi ekki að samþykkja nú, eru því til þess eins fram bornar, að fossafélögin geti grætt sem mest á bralli því, sem þau hafa haft hér í frammi, með því að senda hingað leynilega sendimenn til þess að ginna þessa hluti út úr fáfróðum mönnum fyrir smámuni. Það er því til góðs þjónum þessara félaga, sem eiga hér bæði heil blöð og venzlamenn og nú er að sjá að eigi suma þm. líka. Þetta er það, sem orsakar allt hatrið og allar skammirnar, sem dynja á okkur, meiri hl. fossanefndar, í blöðum þessara þjóna erlendra auðkýfinga: Svo mælti Bjarni frá Vogi þá. Það er engu líkara en einhver bolsévíki sé að tala núna 40 árum seinna, þegar menn eru að reyna að hindra það, að útlend auðfélög geti náð tökum á okkar atvinnulífi.  
             Það var annar maður, sem var ekki síður harður í þessum efnum og ekki sízt hv. forustumenn Sjálfstfl. mættu hugsa nokkuð vel til í þessum efnum. Það var Jón Þorláksson. Hann sagði svo í ræðu, sem hann flutti um þessi mát í Nd., í þessari hv. d., 3. maí 1923, einmitt þegar þessi mál voru komin á siðasta stig, þá orðar hann það svo, þegar hann er að flytja deildinni skilaboð frá Guðmundi Björnssyni, sem þá var ekki lengur á þingi, en hafði verið formaður fossanefndarinnar, - hann segir þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Nú var svo ástatt, að þegar fossanefndin sat að störfum, voru svo að seg,ja öll stærstu og hagkvæmustu fallvötn landsins komin í hendur útlendinga, nema hluti landssjóðs og Reykjavíkurbæjar í vatnsréttindum Sogsins. Ýmist voru vötnin seld eða leigð útlendum félögum til lengri eða skemmri tíma. Af þessum ástæðum tókum við (þ.e. fossanefndin) til athugunar, hvort fara skyldi að eins og Norðmenn 1880 og viðurkenna eignarréttinn og leggja síðan strangar sérleyfishömlur á verzlun þeirra. En okkur þótti of seint að fara þá leið. Við vorum búnir þegar að selja vatnsréttindin í hendur útlendingum: ` Og síðan hélt hann áfram: „En nú vill hv. meiri hl. fara þessa leið og gefa útlendingunum allan þann framtíðargróða, sem við getum haft af notkun fallvatnanna. Ég er ekki fyrir að nota stór orð, en get þó ekki látíð hjá líða að flytja þessari hv. d. þá orðsendingu frá fyrrv. forseta Ed., fyrrv. meðnefndarmanni mínum, Guðmundi Björnssyni landlækni, eftir heinum tilmælum hans, að hann geti ekki skoðað þetta öðruvísi en föðurlandssvik" Þessi voru orð Jóns Þorlákssonar um þessa baráttu þá, og þessari baráttu lauk á því þingi, 1923, með því, að það tókst að samþykkja eina litla brtt., sem Jón Þorláksson og Bjarni frá Vogi greiddu atkvæði með, þá till., að það mætti ekki virkja þessi vatnsföll nema af hálfu ríkisins. Og þessi brtt. varð til þess, að útlendu fossafélögin gátu ekki virkjað þessa fossa. Eins og menn vita, hafa svo síðan helztu fallvötn landsins verið í eigu útlendinga og er að nafninu til fjöldi þeirra enn. Þjórsá var t.d. fyrst keypt 1948, útlendingar áttu hana þangað til, þ.e. Titan. Ríkisstj. keypti Þjórsá 1948 fyrir 3 millj. kr. Lengra er nú ekki síðan við eignuðumst Þjórsá. Svona var þetta komið þá. Og sú barátta, sem þá var háð, frá 1917 til 1923, má verða okkur, sem nú lifum, til nokkurrar fyrirmyndar. Jón Þorláksson endaði einmitt þá ræðu, sem ég var að vitna hér í áðan, með því að skora á menn að sleppa því heldur að virkja þessa fossa og sleppa þeim gróðavonum, sem kynnu að vera í sambandi við virkjunina, vegna nauðsynja eftirkomendanna. Forsjálni íslenzkrar borgarastéttar undir forustu manna eins og Jóns Þorlákssonar og slíkra var þá svo mikil, að til þess að Íslendingar ættu þetta sjálfir eða a.m.k. réðu þessu sjálfir, vildu þeir heldur fresta því - og það þótt væri um heila kynslóð - að láta virkja og hagnýta þessa fossa. Þá var Titan búinn að búa til áætlun um að virkja Þjórsá á 6 stöðum og koma upp allmiklum fyrirtækjum í sambandi við þá virkjun og hefðu þá vafalaust orðið langsamlega stærstu fyrirtæki, sem til voru á Íslandi, og stærri jafnvel en heilir atvinnuvegir. M.ö.o.: þegar við vorum rétt komnir út úr sjálfstæðisbaráttunni og flokkaskiptingin á Íslandi var rétt að byrja að mótast við stéttabaráttuna, þá var tilfinningin um það, að Íslendingar ættu að eiga þetta einir og ráða þessu einir, svo rík, að einnig þeir, sem vildu beita sér fyrir hvað mestu einkaframtaki og öðru slíku hér á Íslandi, voru ákveðnir í því að sleppa ekki yfirráðum þjóðarinnar og þar með ríkisins yfir þessum auðlindum. Og ég held, að íslenzk borgarastétt nú á tímum ætti að minnast þessarar baráttu, sem sú borgarastétt háði, sem þá var ung og veik hér og rétt svo að segja í upphafi sinnar tilveru og var svo að segja að slita barnsskónum. Núna vofir sú hætta yfir, að erlend auðfélög nái tökunum á afli því, sem þessir fossar geta skapað, og þar með meira eða minna á íslenzku atvinnulífi. T.d. í sambandi við fossana hefur það einmitt verið upplýst af hæstv. dómsmrh., að erlent alúminíumfélag, erlendur hringur, svissnesk og bandarísk félög sameinuð fara fram á eða eru reiðubúin til að gera samninga við íslenzka ríkið um hagnýtingu vatnsafls til alllangs tíma í sambandi við virkjun, t.d. í Þjórsá við Búrfell eða annars vatnsafls á Íslandi. Og næðu slíkir samningar fram að ganga, þýddi það að endurtaka á öðru stigi einmitt það, sem útlendu auðhringarnir fyrirhuguðu 1917-1923, að ná tökum á okkar fossafli, með öðru móti en þá, en með sömu afleiðingum, - með þeim afleiðingum, að þeirra aðstaða í íslenzku atvinnulífi mundi verða mjög sterk. Hæstv. dómsmrh. upplýsti þá, að svissneskt og bandarískt alúminíumfélag mundi vilja til að byrja með koma upp alúminíumbræðslu, sem bræddi um 30 þús. smálestir af alúminíum. Til þess þarf um 60 þús. kw. rafmagns, og væri lagt í Búrfellsvirkjun í kringum 100 þús. kw., þá mundi verða meiri hluti aflsins, sem þetta útlenda félag fengi. Hæstv. dómsmrh. gat um í sinni skýrslu þá, að þetta væri aðeins miðað við, hvað hið útlenda félag vildi gera í upphafi, enda er vitað, að það þykir ekki nema meðal alúminíumbræðsla, sem bræðir um 100 þús. smálestír, þannig að það væri mjög líklegt, að ef erlent alúminíumfélag gerði samning við Íslendinga um slíka stóriðju, þá mundi það vilja áskilja sér að geta komið upp slíkri stækkun á henni, þótt byrjað væri með 30 þús. smáiestum, að það færi upp í 100 þús. smálestir. Og til þess að vinna það þyrfti um 200 þús. kw., þannig að það er nokkurn veginn gefið, að mjög mikið af þeim virkjunum, sem við legðum í á næstu áratugum, miðaðist alveg sérstaklega við það að fullnægja samningum við slíkan alúminiumhring. Hæstv. dómsmrh. gat þess, að fyrir utan sjálfa virkjunina mundi slík alúminíumbræðsla kosta, ef ég man rétt, um 1100 millj. ísl. kr., 30 þús. tonna bræðsla. Það þýðir, að ef slíkt alúminíumfélag vildi koma slíkri bræðslu upp í þá stærð, sem í Evrópu og suður í Afríku, þar sem nú er verið að reisa stærstu bræðslurnar, þykir meðallag, þá mundi um 140 þús. tonna bræðsla kosta um 3300 millj. kr. eða a.m.k. um 3000 millj, kr. Og við vitum, að það er ekkert smáræði, sem verið er að leggja út í í þessum hlutum. Það er m.a. 400 þús. tonna alúminíumbræðsla, sem nú er verið að reisa, ef ég man rétt, suður í Gíneu, annaðhvort í Ghana eða Gíneu, einhverju af þessum nýju ríkjum í Afríku, þannig að það er stórkostleg fjárfesting, sem þessir stóru alúminíumhringir eru að leggja í nú. Þegar við nú athugum það, að allt íslenzkt fjármagn, í öllum okkar skipastól, öllum okkar hraðfrystihúsum, öllum okkar sjávarútvegi yfirleitt, mun vera í kringum 3000 millj. kr., og er ég þó hræddur um, að allmikið af okkar skipum, ekki sízt togurunum, sé metíð á mun hærra verði en þeir seljast nú, a.m.k. eftir reynslunni, ég miða þarna við mat, sem bankarnir létu framkvæma, - þegar maður athugar, að að öllum líkindum mun allt fjármagn í íslenzkum sjávarútvegi, okkar aðalatvinnugrein, vera kringum 3000 millj. kr., þá sjáum við, hvernig komið væri á Íslandi, ef eitt einasta erlent auðfélag væri búið að koma hér upp fyrirtækjum, sem 3000 millj, kr. stæðu í. Það er þess vegna engum efa bundið, að þegar verið er að ræða slík áform eins og þetta, þá er eðlilegt, að menn vilji stinga við fæti og athuga alvarlega í fyrsta lagi, hvort eigi að fara inn á slíka braut, og hins vegar, hvort ekki þurfi að breyta þannig lögum og stjórnarskrá í okkar landi, að slíkt sé ekki hægt. Það er annað, sem sömuleiðis hefur komið upp í þessu sambandi og hæstv. dómsmrh. líka hefur skýrt frá, þ.e. hugmynd um, að erlent félag kæmi hér upp, máske í samfélagi við einhverja Íslendinga, olíuhreinsunarstöð. Og það kom í ljós við athugun, að það félag, sem hæstv. dómsmrh. gaf okkur upplýsingar um, er um leið félag, sem rekur einmitt fjármálaviðskipti um alla veröld fyrir þann nafnkunna, ameríska steinolíuhring, Standard Oil Company, þannig að það er greinilegt, að sá aðili, sem stendur á bak við till. um að koma upp olíuhreinsunarstöð á Íslandi, er sjálft Standard Oil. Við höfum fyrr á Alþingi, bæði nýlega og fyrir löngu, átt í nokkru kasti við það félag eða ýmsa anga þess og jafnvel ríkisvaldið sjálft og ekki sízt dómsmrn. komið nokkuð nærri þeim málum upp á siðkastíð . En það var líka svo í gamla daga, meira að segja þegar Standard Oil fór gegnum Kaupmannahöfn til að komast hingað og hét þá Det Danske Petroieum Aktieselskab, eða eins og Íslendingar kölluðu það: „Danskir djöflar pína alþýðuna", þá var það líka svo, að hér á Alþingi, eins og í kringum 1910, þótti mönnum nauðsynlegt að taka einokunaraðstöðu þess félags til allmikillar umr., eins og gömul þingtíðindi kunna frá að skýra, sem ég skal nú ekki fara frekar út í. En hitt er alveg greinilegt af því, sem fyrir liggur viðvíkjandi spurningunni um olíuhreinsunarstöð, að þar er um að ræða frá hálfu þess aðila, sem hefur verið að beita sér fyrir þessu, till, um að koma upp einokunarfyrirtæki á Íslandi, að koma upp fyrirtæki, sem amerískir menn eða amerískt félag, Standard Oil, eða þess fólk og einhverjir Íslendingar, sem stæðu nærri því, kæmu hér upp og fengi einokunaraðstöðu til innflutnings olíu í landið, þannig að það væri um það að ræða að skapa erlendu auðfélagi einokunaraðstöðu á Íslandi. Við vitum, hvað slíkt mundi þýða. Það mundi þýða í fyrsta lagi að eyðileggja alla samkeppnismöguleika hér heima viðvíkjandi olíu og þar með að eyðileggja meira eða minna þau viðskipti, sem við höfum haft með olíu við Sovétríkin, sem mikið af þeim útflutningi, sem við höfum haft þangað á freðfiski m.a., hefur byggzt á, þannig að það er alveg greinilegt, að það er ekki bara verið að miða við viðskiptin austur á bóginn í þeim efnum, heldur er beinlínis verið að miða að því að granda vissum hluta sjávarútvegsins á Íslandi, og það er ekkert nýtt, að verzlunarauðvaldið á Íslandi sýni sig í slíku tilræði við sjávarútveginn. M.ö.o.: það liggja fyrir okkur upplýsingar um og er nú þegar rætt um og hefur verið rætt um af stóriðjunefnd ríkisins og hæstv. dómsmrh. gefið okkur mjög nákvæmar skýrslur um það, að tveir stórir og voldugir aðilar, annars vegar alúminíumfélög, hins vegar sjálfur Standard Oil, séu með till. um það að festa fé í íslenzku atvinnulífi beint eða óbeint í stórum stíl og komast hér inn og hafa hér mikil áhrif og fá hér góða aðstöðu, sumpart óbeina einokunaraðstöðu, sumpart raunverulega einokunaraðstöðu, gegnum sitt fjármagn og hafa þannig algera breytingu í för með sér á íslenzku efnahagslífi. Íslenzkt efnahagslíf hefur sem sagt skorið sig úr efnahagslífi allra þeirra landa, sem áður hafa verið rannverulega meira eða minna raunverulegar nýlendur, því að hér hefur svo að segja ekkert útlent auðvald verið í atvinnulífi Íslands. Og það er eitt af því, sem íslenzk atvinnurekendastétt, íslenzkur verkalýður og íslenzkir bændur hafa verið sammála um, það er að reyna að sjá um að halda þessu ástandi, halda því, að Íslendingar sjálfir eigi og ráði sínum atvinnufyrirtækjum. Menn deila um það, í hvaða formi það skuti vera. Menn berjast fyrir því, hvort það skuli vera ríkisfyrirtæki, samvinnufyrirtæki, bæjarfyrirtæki, einkafyrirtæki. Það er annað. Það getum við deilt um. Það getum við deilt jafnvel hart um og barizt um. En hitt höfum við fram að þessu staðið saman um, að þetta skyldu vera íslenzk fyrirtæki. Það, sem nú er þess vegna hætta á, er, að þarna sé breytt um stefnu og þá sé skapaður sá möguleiki, að á íslenzkum auðlindum eða íslenzkri aðstöðu byggist fyrirtæki, sem séu útlend, annaðhvort opinberlega eða meira eða minna leynilega, en raunverulega í öllu falli. Það er þetta, sem þetta frv. vill koma í veg fyrir. Ég veit, að það eru hér og voru líka fyrir síðasta þingi á ferðinni till. um þál. til þess að athuga þessa hluti. En við fluttum þá frv. einmitt svipað þessu og vonuðumst eftír, að það væri hugsanlegt að fá það samþykkt, þannig að það fengi að fara undir þjóðaratkvgr. í kosningunum, sem ekki varð þó, því að við álitum, að þjóðin eigi að fá að dæma um svona hluti, áður en ráðizt er í að hreyta um alla þá efnahagspólitík, sem verið hefur uppi á Íslandi það sem af er þessari öld. Þegar þau lög, sem nú gilda, þ.e. lögum eignarrétt og afnotarétt fasteigna, nr. 63 frá 28. nóv. 1919, voru sett og það eru þau lög, sem hamla mjög útlendingum um alla aðstöðu hér og hafa dugað fram að þessu, þá voru þau sett þannig, að það þurfti að sækja til ríkis og ríkisstj., til þess að útlendingar fengju hér nokkra verulega aðstöðu. Þessi lög voru þá sett í því augnamiði af löggjafanum að hindra þar með, að útlendingar fengju slíka aðstöðu, því að þá var hugsunarhátturinn þannig hjá Alþingi öllu, að það þótti nóg, ef það þurfti að sækja til ríkis og ríkisstj. um, að útlendingar fengju slíka aðstöðu hér, þá var það vitað, að því yrði neitað. Núna er öldin önnur. Nú er það vitanlegt, að jafnvel ríkisstj. getur verið þeirrar skoðunar á Íslandi, að það eigi að veita erlendum aðilum aðstöðu til þess að reka hér stóratvinnufyrirtæki og hagnýta verulega íslenzkar auðlindir, og þá er núna hægt að koma slíku í gegn, sumpart með einföldu leyfi, sumpart bara með lagabreytingu á Alþingi. M.ö.o.: það, sem var álitið alveg tryggt 1919, að kæmi í veg fyrir, að útlent auðvald kæmist inn á Íslandi, það er nú ekki tryggt lengur, þannig að það þarf að tryggja það með stjórnarskrárbreytingu, ef það á að vera öruggt, að útlent auðvald geti ekki komizt hér inn, nema það sé í samræmi við vilja þjóðarinnar. Þess vegna leggjum við til, að 68. gr. stjórnarskrárinnar sé breytt, eins og 1. gr. þessa frv. til stjórnarskipunarlaga um breyt. á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands mælir fyrir. Nú segir í 68. gr. stjórnarskrárinnar, með leyfi hæstv. forseta: „Enginn útlendingur getur fengið ríkisborgararétt nema með lögum. Um heimild útlendinga til þess að eiga fasteignaréttindi hér á landi skal skipað með lögum.“ Við leggjum til, að þetta viðvíkjandi ríkisborgararéttinum haldist eins og það var, en hitt hreytist og í staðinn komi: „Fasteignir og náttúruauðæfi hér á landi skulu Íslendingar einir eiga eða stofnanir, sem Íslendingar eiga einir.“ Það á að vera þetta, sem gengur í gegn sem rauði þráðurinn, sem höfuðatriðið í þessari grein, þannig að það verði nú sett inn í stjórnarskrána ákvæði, sem hindra útlendinga í því að eignast hér fasteignir eða náttúruauðæfi og að taka á leigu atvinnutæki eða íslenzk náttúruauðæfi. Þetta er mjög mikil breyting, mjög stórvægileg breyting, og við hefðum ekki farið að flytja þetta nema vegna þessara miklu umr., sem orðið hafa á vissu skeiði fyrir síðustu kosningar út af fyrirhugaðri hugsanlegri inngöngu Íslands í Efnahagsbandalagið og nú eftir kosningarnar út af þeim miklu umr., sem orðið hafa um það, hvort erlent alúminíumfélag og erlendur olíuhringur skyldu öðlast aðstöðu hér á Íslandi og erlent auðmagn þar með koma inn í íslenzkt atvinnulif í ríkum mæli. Við álítum, að áður en slíkar breytingar yrðu gerðar, eigi að gefa þjóðinni kost á að dæma um þetta, það eigi að gefa henni kost á að skera úr um það í kosningum, sem miðuðust einmitt við slíkt, hvort þannig eigi að breyta til. Við skulum gá að því, að þegar við erum að gera slíkan hlut eins og að hleypa útlendu auðvaldi inn í landið, þá erum við að gera ráðstafanir, sem ekki snerta aðeins okkur, heldur líka okkar eftirkomendur. Ég vil minna á það, að mörg þau nýfrjálsu ríki, sem nú standa í því að reyna að tryggja sér efnahagsleg yfirráð yfir sínu m eigin auðlindum eða atvinnutækjum síns lands, neyðast jafnvel til þess að fara þá leið að þjóðnýta þetta eða jafnvel taka eignarnámi, jafnvel stundum skaðabótalaust. Oft eru þetta fátækar þjóðir og hins vegar gífurleg verðmæti, sem hinir útlendu auðhringar hafa eignazt þar. Og það er viðsjárvert t.d. fyrir okkar eftirkomendur að eiga að þurfa að standa máske í slíku. Það er við erfiða aðila að fást, þar sem þessir voldugu og ríku erlendu auðhringar eru, sem oft og tíðum hafa ríkisstj. síns lands á bak við sig, þegar um slíkt er að glíma, og ríkisstj. þeirra landa skoða þá sem skyldu sína að taka verulegt tillit til hagsmuna slíkra auðfélaga, þannig að þar með væri verið að koma Íslendingum í framtíð inni máske í erfiða aðstöðu gagnvart voldugu útlendu valdi. Mér er ekki kunnugt um og hefur ekki verið rætt um það neitt á Alþingi, frá því að hæstv. dómsmrh. gaf sína ýtarlegu skýrslu fyrr á þessu þingi, hvernig samningar stæðu við þessi útlendu félög. En satt að segja væri, einmitt af því að nú fer að líða að þinglokum, eftir því sem a.m.k. flestir búast við, mjög æskilegt að fá nokkra hugmynd um, hvernig þeir samningar standa nú. Mér dettur það sérstaklega í hug út af því, sem ég hef getað fylgzt ofur litíð með um mál, sem er smámál hjá þessum málum, í sambandi við kísilgúrverksmiðjuna, að það er ákaflega óheppilegt, ef það ætti að hafa sama háttinn á um þau tvö stóru atriði, sem ég hef gert hér að umtalsefni, um alúminíumverksmiðjuna og olíuhreinsunarstöðina, eins og haft hefur verið með kísilgúrverksmiðjuna. Ég tek eftir því af því frv., að þar er að mestu leyti búið að ganga frá málunum og semja um og gera raunverulega þann samning að eins konar lagafrv., sem ríkisstj. vegna sinnar aðstöðu allrar er búin að binda sig við, áður en hann er lagður fyrir Alþingi. Ég álít, að það væri ákaflega óheppilegt, að slíkur háttur væri hafður á um olíuhreinsunarstöðina og alúminíumbræðsluna. Ef hæstv. ríkisstj. væri svo að segja búin að ljúka þeim samningum og legði þá fyrir Alþingi og treysti síðan á sitt flokksfylgi til þess að koma þeim samningum í gegn, gæfist enginn raunverulegur kostur á að laga neitt í þeim samningum lengur. Þá er hæstv. ríkisstj. búin að binda sig og getur ekki sóma síns vegna annað en staðið við slíkt. Ég álit þess vegna, að það væri að öllu leyti heppilegast upp á afgreiðslu þessara mála, ef þessi mál væru einmitt rædd sem ýtarlegast hér, á meðan þau eru á undirbúningsstigi hjá hæstv. Ríkisstj. líka. Segjum, að stjórnarandstöðuflokkarnir séu máske báðir andvígir þessu, og þó munu vera þar nokkuð skiptar skoðanir, en meira að segja þó að sumir í þeim stjórnarandstöðuflokkum væru algerlega andvígir, þá er engum efa bundið, að í virkilegum rökræðum um þessi mál mundi koma margt fram, sem hæstv, ríkisstj. mætti að gagni verða í þeim samningum, sem hún ætti í við sína viðsemjendur í þessum málum. Ég held, að það væri engum efa bundið, að í slíkum samningum mundi hún eiga að mörgu leyti erfiða aðstöðu. Við Íslendingar höfum aldrei staðið í svona samningum áður, enginn Íslendingur, held ég, staðið í slíkum samningum. Og erlendir aðilar, við skulum segja frændur vorir Norðmenn, sem hafa staðið í ýmsum svona samningum og hafa ýmsa reynslu, hafa að mörgu leyti allt öðruvísi aðstöðu um þetta. Við skulum segja t.d., þegar þeir voru að semja við þetta sama svissneska alúminíumfélag, sem við erum að semja við nú, þá var lagt upp úr því af hálfu Norðmanna, að norskum aðilum yrði gefið tækifæri til þess að hafa helminginn af hlutafénu, og það varð stórhneyksli í norska stórþinginu nú síðasta vetur, og ég hef þær umr., að þetta útlenda félag, þetta svissneska félag þótti beita ýmsum brögðum og jafnvel hafa þar með sér að einhverju leyti einhverja af ráðh., það ætti sinn leyniráðh. þar, til að hindra það, að norskir aðilar gætu fengið þann þátt í hlutafénu, sem norska ríkið hafði upphaflega viljað áskilja þeim. Og það varð úr þessu altmikill glundroði í þessum samningum og jafnvel var um tíma, - mér er ekki kunnugt, hvernig farið hefur núna síðustu vikurnar, en var um tíma jafnvel útlit fyrir, að málið stöðvaðist vegna þessa. Hins vegar er vitanlegt, að þegar rætt hefur verið núna við þetta sama alúminíumfélag, að viðbættu amerísku alúminíumfélagi, hefur náttúrlega ekki komið til neinna greina, að íslenzkt kapítal kæmi þarna inn í, því að við eigum ekki auðmagn til þess að setja þarna í, og menn mundu varla vilja hætta því litla, sem þeir ættu, þannig að hér væri algerlega um það að ræða, að eingöngu þessir útlendingar ættu þetta fyrirtæki, sem þarna væri um að ræða, þannig að það er allt annað viðhorf en t.d. hjá Norðmönnum. Þess vegna er það mjög vafasamt, að hve miklu leyti við gætum byggt á þeirri reynslu, sem aðrar þjóðir hafa í þessum efnum, sakir okkar smæðar, sakir okkar fátæktar hvað fjármagn snertir, sem nokkuð gæti jafnazt á við þessa voldugu erlendu aðila, þannig að við erum þarna að fara inn á alveg nýjar brautir, og þar sem ég vil ekki að neinu leyti draga í efa, að hæstv. ríkisstj. mundi út af fyrir sig vilja, ef hún gerði slíka samninga, - þó að ég sé henni ósammála um það, ég álit, að það eigi ekki að gera þá, en hún álitur máske, að það eigi að gera þá, - þá efast ég ekki um, að hún mundi vilja gera slíka samninga sem bezta frá Íslands hálfu. En til þess að slíkt væri hægt, ef slíkir samningar væru gerðir, yrði að þaulræða svona mál áður. Þess vegna er um að gera fyrir okkur, þegar þannig háttar, að láta ekki slík mál verða, ef ég mætti orða það svo, að svo miklu pólitísku metnaðarmáli, að við getum ekki rætt þau út frá að vísu gagnstæðum skoðunum, en þó þannig, að fleiri hlutir kæmu fram í sambandi við það en ella. Ég vil í því sambandi, af því að ég þykist vita, að það sé eitt af höfuðatriðunum, sem e.t.v. veldur því, að hæstv. ríkisstj. hefur farið inn á þessar umr. við hin erlendu alúminíumfélög, - ég vil minnast á það, að það kunni e.t.v. og mjög líklega að hafa haft þar nokkur áhrif um, að hún vonaðist eftir, að við gætum fengið betri samninga við t.d. Alþjóðabankann um lánsfé í stórum stíl til stórvirkjunar, svo fremi sem við gætum boðið upp á slíka samninga við alúminíumfélag. Ég hef ekki fylgzt með því og veit ekki; hvernig þeir samningar standa eða hvort nokkur svör eru komin frá Alþjóðabankanum. Ég veit, að hann hefur stundum verið nokkuð erfiður áður í slíkum samningum. Ég man eftir því frá tímum vinstri stjórnarinnar, að hann var ekkert fljótur á sér stundum að vilja lána okkur íslendingum. Ég man vel eftir því þá, að hann var miklu fljótari að grípa við sér, þegar hann hafði hugmynd um, að þáv. hæstv. ríkisstj. hefði ella möguleika á að fá slík lán hjá Sovétríkjunum, þá varð hann miklu fljótari til að veita þau lán, sem hann hafði annars lengi dregið við sig. Það væri a.m.k. í sambandi við umr. um þetta ákaflega fróðlegt að fá það upplýst, hvað gangi lánsútveganir í nýtt, stórt raforkuver á Íslandi. Það er vitanlegt, að eitt af þeim málum, sem þingið raunverulega bíður eftir, er einmitt lagafrv. um nýtt orkuver eða ný orkuver, og ég býst við, að eitt af því, sem hafi tafið þar fyrir hæstv. ríkisstj., sé, að hún viti ekki enn sem komið er, hvaða möguleika hún hefur í því sambandi. En einmitt þessi spurning um lán til nýs orkuvers og samningar um alúminíumbræðslu hafa stundum verið tengd saman. Ég hef gert þessi mál viðvíkjandi hugsanlegum stóriðjumálum núna á Íslandi að umtalsefni hérna vegna þess, að mér þætti ákaflega vænt um, ef hæstv. dómsmrh., sem áður hefur gefið Alþingi svo ýtarlega skýrslu um þessi mál, skýrði okkur frá því, hvort eitthvað nýtt hefur komið fram í þeim málum eða hvernig þau mál standa nú. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er einvörðungu flutt vegna þess, að þessi mál hafa undanfarið svo að segja vofað yfir, og við flm. álítum þau svo mikilvæg, að það ætti að gefa þjóðinni kost á að dæma um þau, áður en farið væri inn á þá braut að veita erlendum aðilum slíka aðstöðu, sem nú hefur verið á minnzt. Að öðru leyti mundi ég, þegar þessari umr. væri lokið, vilja óska þess, að frv. væri vísað til 2. umr, og hv. allshn., en þætti sem sé vænt um, ef Alþingi eða þessi hv. d. gæti fengið nokkuð að vita um, hvernig málin standa í þessum efnum og hvaða breytingar hafa orðið frá því fyrr á þingi, að hæstv. dómsmrh, gaf okkur þá skýrslu.



Herra forseti. Ég vil aðeins í tilefni þeirra orða, sem fram komu í niðurlagi ræðu hv. 3. þm. Reykv., segja, að það hefur ekkert gerzt í þessum málum, síðan ég gaf skýrslu mína á sínum tíma út af fsp. sama þm. varðandi alúminíumbræðslu og olíuhreinsunarstöð. Það er ýmislegt, sem fram kom í ræðu hv. þm., sem ég tel nokkuð á misskilningi byggt, miðað við það, sem fram kom í svari mínu á sínum tíma, sérstaklega varðandi eignarrétt olíustöðvar og afnotarétt vatnsafls af erlendum aðilum. í sambandi við alúminíumbræðsluna var ekki nm annað rætt en orkusölusamning til tiltekins tíma til alúminíumbræðslu, sem væri þá annaðhvort öll eða a.m.k. sama sem öll í eign erlendra aðila, og ef menn vilja kalla það afnot af okkar vatnsréttindum og orku, sem í fallvötnunum býr, þá hygg ég, að það gæti valdið nokkrum misskilningi, og það hefur aldrei í mínum huga verið um annað að ræða en við sjálfir hefðum þar öll ráð í okkar hendi með því að tímabinda og takmarka orkusölusamninginn. Ef um það næst ekki samkomulag, þannig að viðunandi sé frá okkar hálfu, yrði aldrei neitt úr slíkum framkvæmdum, ef ég mætti ráða eða þeir, sem svipað hugsa og ég í þessu efni. Um þær upplýsingar, sem ég gaf um olíuhreinsunarstöðina, lá það fyrir, að þeir erlendu aðilar, sem rætt hafði verið við af einstökum aðilum, einstaklingum og félögum hér, höfðu byggt sínar viðræður á því, að innan tíðar og mjög skamms tíma, 5-7 ára, yrði slik olíuhreinsunarstöð alíslenzkt fyrirtæki. Enn fremur kom ekkert fram í þeim upplýsingum, sem ég gaf um það, að meðan hún starfaði í sameign Íslendinga og útlendinga eða þar á eftir, fengi hún einokunaraðstöðu hér á Íslandi. Þvert á móti hefur í öllum viðræðum, sem ég hef átt við hina innlendu aðila hér, verið frumskilyrði, að vegna þess, hve fyrirtækið væri ráðgert stórt og gæti ráðið yfir miklum hluta eða mestum hluta af innlenda markaðinum, yrði það að gera sér grein fyrir því, að allur innflutningur á þeim efnivörum, sem þeir framleiddu, yrði algerlega frjáls og verðlagsmyndunin frá þessu fyrirtæki mundi þess vegna ráðast af frjálsri samkeppni og hverjum sem væri heimilt að flytja þessar vörur inn og með því hagstæðasta verði, sem á hverjum tíma væri fáanlegt á hinum erlenda markaði. Þetta vildi ég aðeins hafa sagt í sambandi við þetta. Hér var aldrei gert ráð fyrir einokunarfyrirtæki og aðeins á byrjunarárunum, eins og kom fram í mínu svari, 5-7 ár, að einhverju leyti í sameign við erlenda aðila. Annars tók ég fram þá, að það væri óljóst og það er ljóst enn, að hve miklu eða litlu leyti þörf er afskipta íslenzkra stjórnarvalda af þessu máll. Hitt er þó sýnilegt, að slíku fyrirtæki verður aldrei komið hér upp í blóra við íslenzk stjórnarvöld. En það þarf hins vegar ekki að þýða það, að þau þurfi í sjálfu sér að hafa nein sérstök afskipti af slíku fyrirtæki, ef það er byggt upp að meira eða minna leyti sem íslenzkt og verðandi alíslenzkt fyrirtæki og innan ramma þeirra laga og reglna, sem eru og íslenzk stjórnarvöld á hverjum tíma hafa í hendi sér að setja, bæði þing og stjórn. Ég skal svo ekki orðlengja um þetta, en ég endurtek það, að ég tel ekki, að neitt hafi komið fram í þessum málum, frá því að ég gaf mína skýrslu, sem gefur tilefni til frekari upplýsinga.



Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði, sem ég vildi út frá þeirri yfirlýsingu, sem hæstv. dómsmrh. gaf, aðeins leyfa mér að endurtaka, hvort ég hef skilið hann rétt. Það er það atriði, að það sé alveg ákveðin stefna ríkisstj., að hún muni ekki leyfa, ef hér yrði komið upp olíuhreinsunarstöð, að það yrði að neinu leyti einokun í sambandi við hana, en aðrir aðilar fengju alveg óhikað að flytja inn olíur, hverjar sem væru, hingað til landsins. Það er aðeins þetta atriði, að ég hafi tekið rétt eftir því, sem ég vona að ég megi lita á sem fasta yfirlýsingu frá hálfu hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Hv. þm. hefur alveg skilið rétt orð mín og ég veit ekki betur en ég tali einnig fyrir hönd annarra ráðh. í þessu sambandi, og það hefur aldrei við mig eða innan ríkisstj. á nokkurn hátt ,verið rætt um neina einokunaraðstöðu í þessu sambandi.