Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til laga um lögskráningu sjómanna er samið af nefnd sem skipuð var á s.l. ári. Hefur hún lagt til að gerðar verði nokkrar breytingar frá gildandi lögum sem eru að stofni til frá 1961. Framkvæmd lögskráningar hefur verið töluvert gagnrýnd á undanförnum árum og hún ekki talin veita þá réttarvernd sem henni var ætlað og ýmsir hafa hvatt til endurskoðunar á lögum um lögskráningu og nú síðast fyrir nokkru öryggismálanefnd sjómanna í tillögum sínum sem hún skilaði af sér í október á s.l. ári. Gildandi lög eru mjög ítarleg og um margt fullnægjandi að því er varðar lögskráningarkerfið og skyldu til lögskráningar. Þau eru hins vegar í ýmsum efnum óaðgengileg og óskýr og lítt til þess fallin að auðvelda framkvæmd lögskráningar. Það verður að hafa það hugfast að þeir sem lögskráningu annast eru mjög fjölbreyttur hópur og því er afar mikilvægt að lög um þessa stjórnvaldsathöfn séu skýr. Ég tel fyrir mitt leyti að þessi endurskoðun hafi tekist vel. Lögskráning sjómanna hefur margháttaða þýðingu eins og allir vita og eftirfarandi megintilgang: 1. Lögskráning á að tryggja að þeir sem eru um borð í skipi hafi tilskilin réttindi eða undanþágu. 2. Skráður er siglingatími sjómanna. 3. Lögskráning á að tryggja að tryggingar skipverja séu í samræmi við lög og kjarasamninga. 4. Lögskráning tryggir sönnur á því hverjir voru á skipi ef skip ferst. 5. Lögskráning felur í sér könnun gagna um haffæri skips. Ég tel sem sagt að þetta frv. hafi gert hin gömlu lög mun skýrari og það sé til mikilla bóta að lögfesta það. Efri deild var sammála um afgreiðslu þessa máls og lagði til að frv. yrði samþykkt óbreytt. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. samgn. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Þetta frv. er um breytingu á lögum nr. 63 frá 1979, um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála, ásamt síðari breytingum. Þetta er flutt í tengslum við frv. til tollalaga sem ríkisstjórnin lagði fram um síðustu áramót. Eitt af þeim markmiðum sem stefnt er að með tollalagafrv. er að einfalda og greiða fyrir tollmeðferð á innfluttum sem útfluttum vörum til hagsbóta jafnt fyrir tollyfirvöld og innflytjendur sem og endanlega notendur innfluttra vara. Liður í heildarendurskipulagningu tollmeðferðar á vörum er upptaka almenns greiðslufrests á aðflutningsgjöldum samfara heimild til beins flutnings á vörum frá farmflytjendum til innflytjenda. Það er gert ráð fyrir að afhending beint frá farmflytjanda fari fram gegn framvísun farmskírteinisins og að lokinni lágmarksskráningu vörusendingar hjá farmflytjanda en afhending aðflutningsskýrslu, vörureiknings og annarra tollskjala fari fram innan ákveðins frests, talið frá skráningu vörusendingar. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 63 frá 1979, um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála, er óheimilt að tollafgreiða vörur nema staðfesting gjaldeyrisbanka liggi fyrir um að greiðsla hafi verið innt af hendi eða greiðsla tryggð með lántöku. Ákvæði þetta fær ekki samrýmst þeirri kerfisbreytingu sem hér að framan er vikið að því að tollyfirvöldum er talið óheimilt að taka við greiðslu aðflutningsgjalds án þess að fyrir liggi að innflytjandi hafi áður greitt viðkomandi kröfu í banka eða tryggt greiðslu hennar. Samkvæmt þessu frv. er lagt til að ákvæði þar að lútandi í 2. og 3. málsl. 1. mgr. 3. gr. laganna falli brott. Með tilliti til þeirrar stefnu íslenskra stjórnvalda að auka frelsi í viðskiptum og jafnframt í ljósi þeirrar þróunar, er átt hefur sér stað á þessu sviði, er eðlilegt framhald að reglur varðandi tollmeðferð verði einfaldaðar og sú lagabreyting, sem ég mæli hér fyrir, er mikilvægur liður í þeirri einföldun. Herra forseti. Ég tel ekki þörf á að hafa fleiri orð um þetta lagafrv. og legg til að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Þetta frv. er um breytingu á lögum nr. 47 frá 1970, um Útflutningslánasjóð, og er nauðsynlegt að leggja það fram vegna nýrra ákvæða viðskiptabankalaga sem tóku gildi í ársbyrjun s.l. árs. Í 28. gr. viðskiptabankalaganna er sett fram það skilyrði fyrir þátttöku viðskiptabanka í félögum eða stofnunum sem þar um ræðir að eingöngu sé um aðild að ræða er takmarki ábyrgð viðskiptabankanna við framlag þeirra. Sú lagabreyting er hér lögð til varðandi Útflutningslánasjóð og takmörkun ábyrgðar stofnaðila sjóðsins er í samræmi við þetta og í raun óhjákvæmileg. Í þessu frv. er enn fremur lagt til að gerð verði krafa um að ríkisstarfsemi, er fer fram á vegum Útflutningslánasjóðs með takmarkaðri ábyrgð, verði auðkennd á sérstakan hátt til að ljóst megi vera gagnvart þriðja aðila að hér sé um að ræða starfsemi með takmarkaðri ábyrgð. Sú framsetning, er þetta ákvæði byggir á, er svipuð framsetningu 2. gr. laga nr. 24 frá 20. maí 1972, um heimild sveitarfélaga til stofnunar og starfrækslu atvinnu- og þjónustufyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð, en greinin byggir á sama hátt á tilliti til þriðja manns. Ég tel ekki ástæðu til þess að ræða þetta frv. frekar en legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Þetta frv. er um breytingu á lögum nr. 47 frá 1970, um Útflutningslánasjóð, og er nauðsynlegt að leggja það fram vegna nýrra ákvæða viðskiptabankalaga sem tóku gildi í ársbyrjun s.l. árs. Í 28. gr. viðskiptabankalaganna er sett fram það skilyrði fyrir þátttöku viðskiptabanka í félögum eða stofnunum sem þar um ræðir að eingöngu sé um aðild að ræða er takmarki ábyrgð viðskiptabankanna við framlag þeirra. Sú lagabreyting er hér lögð til varðandi Útflutningslánasjóð og takmörkun ábyrgðar stofnaðila sjóðsins er í samræmi við þetta og í raun óhjákvæmileg. Í þessu frv. er enn fremur lagt til að gerð verði krafa um að ríkisstarfsemi, er fer fram á vegum Útflutningslánasjóðs með takmarkaðri ábyrgð, verði auðkennd á sérstakan hátt til að ljóst megi vera gagnvart þriðja aðila að hér sé um að ræða starfsemi með takmarkaðri ábyrgð. Sú framsetning, er þetta ákvæði byggir á, er svipuð framsetningu 2. gr. laga nr. 24 frá 20. maí 1972, um heimild sveitarfélaga til stofnunar og starfrækslu atvinnu- og þjónustufyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð, en greinin byggir á sama hátt á tilliti til þriðja manns. Ég tel ekki ástæðu til þess að ræða þetta frv. frekar en legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Það vakti mikla athygli á s.l. hausti, þegar Sjálfstfl. efndi til flokksráðsfundar í nóvembermánuði, hversu gífurlega áherslu flokkurinn lagði á endurskipulagningu bankakerfisins. Í stjórnmálayfirlýsingu þessa flokksráðsfundar var lýst yfir eindregnum og afdráttarlausum stuðningi við fram komnar tillögur frá seðlabankastjórn um að stofnaður skyldi einkabanki. Tillagan snerist um það að sameina Iðnaðarbanka, Verslunarbanka og Útvegsbanka í einn öflugan einkabanka. Formaður Sjálfstfl. kvað fast að orði í ræðu sinni á þessum fundi. Hann hafði um það stór orð að nú þyrfti að bregðast við hinu mikla áfalli sem leiddi af gjaldþroti Hafskips og bregðast við á réttan hátt með því að byggja upp heilbrigðara bankakerfi, nú þyrfti að draga úr ríkisafskiptum í bankakerfinu, auka áhrif og hlutdeild atvinnulífsins sjálfs. Í þessu efni þyrfti ekki að velkjast í vafa, ríkisstjórnin yrði þegar í stað, þá í nóvember, að taka af skarið. Formaður Sjálfstfl. lýsti það fullkomlega ábyrgðarlaust að láta ákvörðun dragast deginum lengur í þessu máli. Þetta var sagt í nóvember. Nú leggur hæstv. ríkisstjórn fram frv. á Alþingi um endurreisn bankans. Að nafninu til er það kallað vera í hlutafélagsformi. Í reynd er þetta hlutafélagsform nafnið tómt. Frv. felur í sér að Útvegsbankinn verði endurreistur með allt að eins milljarðs kr. framlagi úr ríkissjóði og Fiskveiðasjóði sem starfar á ábyrgð ríkissjóðs. Stóru orðin um það að aldrei skyldi eyrir greiddur úr ríkissjóði í Hafskipsskattinn fræga eru orðin orðin tóm. Þessi skattur er fram kominn, einn milljarður kr. Það má því segja um þessa lausn, svokallaða, að fjallið tók jóðsótt og það fæddist lítil mús. Þetta frv. felur ekki í sér neina lausn á þeim vanda sem kom í ljós þegar Hafskip varð gjaldþrota. Strax í desember s.l. gerðum við í þingflokki Alþfl. ítarlega grein fyrir okkar tillögum varðandi lausn þessa máls. Við lögðum þar til í fyrsta lagi að ríkisbankakerfið í heild yrði endurskipulagt. Markmiðið væri að mynda tvo öfluga alhliða viðskiptabanka. Annar bankinn átti að hafa Útvegsbanka og Búnaðarbanka að uppistöðu, hinn bankann átti að mynda utan um Landsbankann þótt skipulagsbreytingar milli þessara tveggja banka kæmu til greina. Síðan gerðum við það að tillögu okkar að annar þessara tveggja banka yrði gerður að alvöruhlutafélagi með dreifðri hlutafjáreign og hugsanlega með erlendri þátttöku að hluta sem kæmi þá í stað ríkisábyrgðar. Eftir að hæstv. ríkisstjórn hafði gefist upp á þeirri leið sem boðuð var á flokksráðsfundi Sjálfstfl., m.a. vegna innbyrðis ágreinings milli stjórnarflokkanna, eftir að hún hafði gefist upp á því að sú leið yrði farin, þá mælti reyndar stjórn Seðlabankans með því að svipuð leið yrði farin og við höfðum lagt til, eftir að tilraunir um sameiningu við einkabankana höfðu farið út um þúfur. Niðurstaðan er því sú að eftir að langur tími hefur liðið og mikill skaði er skeður, þá skilar ríkisstjórnin auðu og hún hefur sleppt tækifæri, sem ekki er víst að komi strax aftur, til þess að endurskipuleggja bankakerfið með einhver framtíðarmarkmið í huga. Þessi framtíðarmarkmið ættu að vera a.m.k. þrjú. Í fyrsta lagi átti fyrir löngu síðan að vera búið að eyða óvissu um starfsemi Útvegsbankans. Í annan stað hefði átt að nýta þetta tækifæri til þess að bæta skipulag og rekstur bankakerfisins í heild. Og í þriðja lagi teljum við að nú hafi verið kjörið tækifæri til að bæta stjórnkerfi bankanna, draga skýrari línur um stjórnarábyrgð og draga úr fjárhagslegri ábyrgð ríkisins á rekstri viðskiptabanka. Maður skyldi ætla að slík sjónarmið nytu stuðnings innan raða Sjálfstfl. en reyndin virðist ekki vera sú þegar á hólminn er komið. Í raun og veru er engum af þessum sjálfsögðu markmiðum náð nema þá hinu fyrsta, að til skamms tíma er eytt óvissu um rekstur bankans, þó að enn sé það sem fyrr að bankinn fullnægir ekki ákvæðum nýsettra laga um viðskiptabanka. En það er sérstök ástæða til þess að minna á að fjárhagsvandi Útvegsbankans er reyndar eldri þrátt fyrir allt en Hafskipsmálið og lýsir ekki aðeins vanda Útvegsbankans eins heldur má rekja rætur þessa vandamáls víða í úreltu skipulagi bankakerfisins á Íslandi. Á þessu máli er ekkert tekið í tillögum ríkisstjórnarinnar. Það er sérstök ástæða til þess að rifja upp hverjar voru tillögur stjórnar Seðlabankans á sínum tíma um lausn á þessu máli. Það voru settar fram fjórar hugmyndir: Í fyrsta lagi samruni Útvegsbanka, Iðnaðarbanka og Verslunarbanka í nýjum hlutafjárbanka sem átti að stofna samkvæmt ákvæðum viðskiptabankalaga með væntanlegri aðild sparisjóða, fyrirtækja og einstaklinga. Seðlabanki fyrir hönd ríkissjóðs átti að ábyrgjast 850 millj. kr. hlutafé í hinu nýja félagi, sem síðan yrði selt einkaaðilum, auk eftirstöðva lána og annarra skuldbindinga Útvegsbankans eins og þær stæðu þegar samruni færi fram. Það er þessi leið sem Seðlabankinn mælti með, Sjálfstfl. tók upp á sína anna og ríkisstjórnin gafst síðan upp á í janúar. Í annað stað var tillaga um sameiningu Búnaðarbanka og Útvegsbanka í einn ríkisbanka. Þeirri tillögu hefur líka verið hafnað, væntanlega m.a. vegna andstöðu Framsfl. Í þriðja lagi var skipting og samruni Útvegsbanka við Landsbanka og Búnaðarbanka sem störfuðu áfram sem ríkisbankar. Og loks var fjórða tillagan um endurreisn Útvegsbankans sem ríkisbanka. Af þessum fjórum kostum, sem nefndir voru, sagði í álitsgerð um Útvegsbankamálið frá því í nóvember 1986 að endurreisn Útvegsbankans væri langversti kosturinn af þessum fjórum sem til greina kæmu. Mandarínar Seðlabankans gengu m.a.s. svo langt að segja að svo veigamiklar röksemdir mæltu gegn þessari leið að það yrði að telja að hún kæmi alls ekki til álita. Því var haldið fram að alls enginn áfangi næðist með þessum hætti í nauðsynlegum skipulagsbreytingum á bankakerfinu og að þetta væri dýrasti kosturinn fyrir ríkissjóð. Því var jafnframt haldið fram í þessu áliti seðlabankastjórnar að ekki væri séð hvaða hagsmunum væri þjónað með því að endurreisa Útvegsbankann og minntu þar á að sporin hræddu og áttu þá við margendurteknar, árangurslausar tilraunir um langt árabil til þess að koma rekstri bankans að óbreyttu á réttan kjöl. Þetta var álit seðlabankastjórnar í nóvember. Nú liggur ljóst fyrir að ríkisstjórnin hefur haft þetta álit að engu. Niðurstaðan er þess vegna sú að ríkisstjórnin er hér að fleyta sér fram yfir kosningar. Hún skilar auðu í Útvegsbankamálinu. Hún hefur í raun og veru ekkert gert. Frá því í ársbyrjun 1986 hefur Útvegsbankinn í reynd starfað á ábyrgð ríkissjóðs, að vísu fyrir milligöngu og í gjörgæslu Seðlabanka. Ástæða er til þess að vekja athygli hér á einni hugmynd. Þegar menn líta á bankakerfið í heild og skipulag fjárfestingarlánasjóða hafa menn hvað eftir annað áréttað, og áréttað það oft á tíðum á liðnum árum, að skipulagsveila alvarleg væri sú að hólfa bankana og sjóðakerfið niður eftir atvinnuvegum og búa þannig til múra milli atvinnuvega, tengja bankana sérstökum atvinnuvegum og hagsmunum og dreifa þar með ekki með eðlilegum hætti áhættu í þessum rekstri. Oft hefur verið til þess vitnað að Útvegsbankinn hafi orðið að bera óeðlilega miklar byrðar í samanburði við aðra banka vegna áhættusamra fjárfestinga í sjávarútvegi. M.ö.o.: Sú stefna að fylgja áfram þessari sundurhólfun banka- og sjóðakerfis byggir á viðhorfum úreltrar atvinnustefnu og horfir aftur í tímann en ekki fram. Það er einmitt sundurhólfun og sérhæfing af þessu tagi sem er ein helsta undirrót vanda Útvegsbankans og reyndar má rekja rætur þessa vanda í starfsemi Landsbankans líka. Með því að festa þetta úrelta skipulag í sessi og fela ríkissjóði og Fiskveiðasjóði að borga brúsann eru menn komnir að dapurlegri niðurstöðu og búnir að sleppa mikilvægu tækifæri til þess að hverfa frá þessum úreltu skipulagsaðferðum og búa sig með öðrum hætti undir framtíðina. Þetta er heldur dapurleg reynsla vegna þess að í raun og veru var lausn á Útvegsbankamálinu prófsteinn á vilja og getu þessarar ríkisstjórnar til þess að gera þýðingamiklar breytingar í átt til heilbrigðari og ábyrgari starfshátta í banka- og viðskiptalífi, en á því prófi hefur þessi ríkisstjórn fallið með afdráttarlausri falleinkunn. Það er ástæða til þess að minna á að þetta stjfrv. felur í sér alvarlegt frávik nú þegar frá nýsettri löggjöf um viðskiptabanka sem ríkisstjórnin á sínum tíma gumaði þó af að hafa sett, og er þá átt við eiginfjárhlutfall bankans. Reyndar má minna á að bankinn hefur frá því í ársbyrjun 1986 ekki fullnægt ákvæðum þessara laga, um hlutfall eiginfjár af niðurstöðutölum efnahagsreiknings, þannig að í fyrsta sinn þegar reynir á þessi ákvæði nýsettra laga, sem þóttu út af fyrir sig nokkurt framfaraspor, þá er ekki farið eftir þeim. Út frá stjórnmálalegu sjónarmiði má benda á að þessi niðurstaða staðfestir enn það ginnungagap sem er milli orða og yfirlýsinga stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka og reynslunnar. Sérstaklega er kannske vert að skoða það í ljósi væntanlegs landsfundar Sjálfstfl. þar sem menn munu væntanlega árétta heitstrengingar um stefnufestu við grundvallarsjónarmið sjálfstæðisstefnunnar, stuðning við einkaframtak, andstöðu við banka o.s.frv. Þar fara menn með "ritúalið" sitt eftir guðspjöllunum, en í reynd er veruleikinn allur annar. Sömu stóru orðin voru höfð uppi á flokksráðsfundi Sjálfstfl. í nóvember. Þau orð eru nú innantóm, dæmd ómerk. Eins verður með yfirlýsingarnar sem verður farið með á landsfundinum innan fárra daga og það ber að skoða þær yfirlýsingar í ljósi þessarar reynslu. Þar sem sagt var að endurskipulagning bankakerfisins þyldi enga bið, það væri ábyrgðarlaust að fresta ákvörðunum, það bæri að draga úr ríkisábyrgð í bankarekstri og að aldrei skyldi renna eyrir úr ríkissjóði í Hafskipsskatt. Allt eru þetta ómerk orð. Það stendur ekki steinn yfir steini í þessum yfirlýsingum. Það dylst engum að ábyrgð Sjálfstfl. er stór í þessu máli. Engum dylst að ábyrgð ráðamanna Sjálfstfl. á Hafskipsmálinu var stór. Hún dylst ekki þeim sjálfum. Þess vegna setti flokksráð Sjálfstfl. endurskipulagningu bankakerfisins á oddinn í nóvember. Getuleysi þessa stærsta flokks þjóðarinnar til að standa við áform sín sannar það rækilega nú að e.t.v. er það Sjálfstfl. sjálfur sem er báknið sem helst þarf burt úr íslensku stjórnkerfi. Í tvo áratugi hafa menn talað um nauðsyn endurskipulagningar bankakerfisins. Sú lausn sem hér er lögð til breytir engu í því efni og í ljósi þess getum við ekki mælt með samþykkt þessa frv.



Herra forseti. Aðeins örfá orð um þetta frv. sem hér liggur fyrir. Ég vil þakka viðskrh. fyrir að það skuli loks komið fram þetta frv. eins og það liggur fyrir um Útvegsbankann og uppstokkun hans. Ég hef ekki haft tök á að kynna mér þetta mál, enda nýgræðingur hér, en hins vegar verð ég að segja að það að minni hl. fjh.- og viðskn. í Ed. kemur sér ekki saman um nál. segir mér að þar skorti nú töluvert á samstöðu til þess að byggja upp mótmæli á móti þeirri aðgerð sem í frv. felst. Það að Útvegsbankinn skuli ekki endurreistur í sinni fyrrverandi mynd heldur byggt um hann hlutafélag bind ég töluvert miklar vonir við. Við fylgdumst auðvitað með þeirri umræðu sem var og afleiðingum af því hvernig fyrir bankanum fór. Við skulum ekki dvelja lengi við það liðna, það er liðin tíð, en ég minni á að þegar umræðan var hvað hæst, þá fékk Útvegsbankinn mjög mikinn stuðning viðskiptamanna sinna á Suðurnesjum. Ég tel að þær hugmyndir að byggja bankann upp með 25% erlendu fjármagni séu af hinu góða og ég held líka að það sé mjög gott fyrir útibúin á landsbyggðinni að Úvegsbankinn skuli tengjast með þeim hætti við Fiskveiðasjóð sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég tek það fram að ég hef ekki lesið þetta frv. en ég bind miklar vonir við að það nái hér afgreiðslu og það fljótt, því að minni sveitarfélögin sem búa við það að hafa Útvegsbankann sem sinn aðalbanka hafa vissulega orðið fyrir barðinu á þeirri óvissu sem hann hefur verið í nú undanfarna mánuði. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.