Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Félmrh. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Frv. það til l. um ferðamál, sem hér liggur fyrir til 1. umr, var lagt fyrir síðasta Alþ., en var þá ekki útrætt. Frv. er nú lagt fram að nýju óbreytt að öðru leyti en því, að gildistökuákvæði í 34. gr. er breytt, einnig ákvæði til bráðabirgða 2, um boðun til ferðamálaþings. Frv. þetta er samið af nefnd, sem rn. skipaði 2. febr. 1972 til að endurskoða núgildandi lög um ferðamál, sem eru frá 1969, og skyldi nefndin taka sérstakt tillit í tillögum sínum til endurskipulagningar á uppbyggingu og starfsemi ferðamálaráðs og Ferðaskrifstofu ríkisins. Í þessari nefnd áttu sæti Brynjólfur Ingólfsson ráðuneytisstjóri, sem var formaður nefndarinnar, Heimir Hannesson lögfræðingur og Lúðvík Hjálmtýsson framkvæmdastjóri, en starfsmaður nefndarinnar var Ólafur Steinar Valdimarsson skrifstofustjóri. Megintilgangur frv. er að koma á skipulegri vinnubrögðum en áður í íslenskum ferðamálum, bæði vegna ferðalaga Íslendinga sjálfra og útlendinga, sem hingað koma. Jafnframt er tilgangurinn með frv. sá, að hlutdeild okkar í alþjóðlegum ferðamálum verði aukinn, að svo miklu leyti sem þjóðhagsleg hagkvæmni og umhverfisverndarsjónarmið leyfa. Með þeirri byltingu, sem orðið hefur síðasta aldarfjórðung í flutningamálum, hafa ferðalög aukist mjög ört og eru enn í hröðum vexti. Í kjölfar batnandi lífskjara, svo og aukins frítíma, svo og með skipulagningu ferðamála, sérfargjöldum og hópdvölum, hefur almenningi orðið fjárhagslega kleift að ferðast miklu lengra og miklu meira en áður var unnt. Jafnframt þessu hefur skapast markaður með geysilegu fjármagni. Það er orðinn þýðingarmikill þáttur í efnahagslífi margra þjóða að fullnægja hinni miklu og sívaxandi eftirspurn eftir ferðamannaþjónustu. Sem dæmi um aukningu hennar í heiminum undanfarna tvo áratugi má geta þess, að ef litið er á hana sem útflutning, hefur ferðaþjónusta aukist undanfarin 20 ár að meðaltali um 12% á ári, meðan annar útflutningur hefur aukist um 7.7%. Ferðamannastraumurinn hefur hin víðtækustu áhrif í efnahags- og atvinnulífi hvers lands. Þar er ekki einungis um bein áhrif að ræða, svo sem auknar tekjur flugfélaga og gisti- og veitingastaða, heldur einnig óbein áhrif, svo sem á framleiðslu matvæla, á framleiðslu og sölu minjagripa og fatnaðar, á þjónustu, eins og leigubifreiðastjóra, sérleyfis- og hópferðabifreiðastjóra, eigendur veiðiréttar o. s. frv. Frá sjónarmiði okkar Íslendinga höfum e. t. v. sérstaka þýðingu, að erlent ferðafólk, sem fer um Ísland, gerir okkur kleift að halda uppi betra og fullkomnara samgöngukerfi en nokkur kostur væri á, ef einungis væri um íslenskan heimamarkað að ræða. Frv. það, sem hér er til umr., byggist á þeirri meginskoðun, að jafnframt því sem Íslendingum verði tryggð eðlileg aukning í alþjóðlegum ferðamannamarkaði, sé að því stefnt, að sú aukning sé undir eðlilegu eftirliti og aðhaldi og þá ekki síst með tilliti til umhverfisverndar. Þetta aðhald og eftirlit gildir að sjálfsögðu einnig um ferðalög Íslendinga sjálfra um eigið land. Á árinu 1972 kom hingað 68 þús. erlendir ferðamenn, og var þar um að ræða 12% aukningu frá árinu 1971. Á þessu ári eru horfur á, að fjöldi erlendra ferðamanna verði um eða yfir 72 þús., eða 6–7% aukning frá fyrra ári. Er hér um að ræða allmiklu minni aukningu en verið hefur undanfarin ár, en meðaltal þeirra er sem næst 15%. Beinar eða óbeinar gjaldeyristekjur af ferðamannaþjónustu námu árið 1972 1325 millj. kr., sem er um 7.9% af heildarútflutningsverðmæti landsmanna á árinu 1972. Árið 1971 var þessi prósenta 9.3%. Hefur því verið um nokkra hlutfallslega lækkun að ræða, og er ekki ólíklegt, að svo verði einnig á þessu ári. Þrátt fyrir þennan samdrátt fer ekki hjá því, að ferðamál eru verulegur þáttur í efnahagslífi okkar. Eins og kunnugt er, veitti Þróunarsjóður Sameinuðu þjóðanna árið 1971 fjárhagslega aðstoð til gerðar ferðamannaáætlunar fyrir Ísland, og nemur aðstoðin 140 þús. Bandaríkjadala. Fyrri hluti þessarar áætlunargerðar var unninn af bandaríska fyrirtækinu Checchi & Co. á s. l. ári og skilaði það skýrslu sinni til Sameinuðu þjóðanna og ríkisstj. í sumar. Með skýrslunni er m. a. stefnt að því að lengja ferðamannatímabilið á Íslandi, og eru fjórar leiðir eða þróunarsvið valin til sérstakrar athugunar í skýrslunni. Það eru skíðasvæði, vötn, ár og sjór til fiskveiða, ráðstefnu- og fundaaðstaða og jarðhiti til heilsuræktar. Niðurstöður bandaríska fyrirtækisins varðandi aukningu erlendra ferðamanna til Íslands eru þær, að hæfilegt sé að stefna að 12% aukningu fram til 1980, en 8% eftir það fram til 1990. Með þessu móti mundu ferðamálin öðlast nokkuð aukinn hlut í þjóðarbúskapnum, en jafnframt væri hægt að halda ferðamannastraumnum innan æskilegra marka með tilliti til landverndar og þarfa okkar sjálfra. Bandaríska fyrirtækið bendir á, að verði hins vegar ekkert gert í ferðamálum, muni aukning erlendra ferðamanna stöðvast af sjálfu sér strax á árinu 1976. Sú aukning, sem orðið hefur í ár, 6–7%, bendir til þess, að þessi fullyrðing sé á rökum reist. Bandaríska fyrirtækið leggur til að á næstu árum sé lagt í ákveðnar framkvæmdir, sem jafnframt því að laða að erlenda ferðamenn komi að fullum notum fyrir landsmenn sjálfa. Er ekki ástæða til að rekja hér, í hverju þessar framkvæmdir eru fólgnar, en heildarkostnaður við þær er áætlaður rúmlega 2 milljarðar kr. Ríkisstj. hefur ekki tekið ákvörðun um, hvort eða að hve miklu leyti ráðist verði í þessar framkvæmdir, en samþ. fyrir sitt leyti, að síðari hluti áætlanagerðarinnar fari fram, en í henni verður m. a. kannaður rekstrargrundvöllur fyrir þessum framkvæmdum og annað, sem máli skiptir í því sambandi. Þessum áætlunum mun verða lokið á árinu 1975, og þá, en ekki fyrr, verður ákvörðun tekin um framkvæmdir. Frv. þessu, sem hér liggur fyrir, er skipt í 6 kafla, auk þess sem þar eru ákvæði til bráðabirgða. I. kaflinn er um tilgang og yfirstjórn, og kemur þar m. a. fram, að við þróun og skipulagningu ferðamála skuli bæði hafa hliðsjón af þjóðhagslegri hagkvæmni og umhverfisvernd. Í II. kafla frv. er fjallað um ferðamálastofnun Íslands, en hún á að fara með stjórn ferðamála undir yfirstjórn samgrn. Ferðamálastofnunin verður til við sameiningu Ferðaskrifstofu ríkisins og ferðamálaráðs, þess sem nú starfar. Með sameiningu þessara tveggja stofnana er stuðlað að aukinni hagkvæmni, auk þess sem verkefnaskipting milli þeirra er ekki nægilega skýr samkv. gildandi l. Auk þessara verkefna, sem þessum tveimur stofnunum eru nú falin, er gert ráð fyrir ýmsum verkefnum varðandi skipulagningu ferðamála, þjónustustarfsemi, eftirliti og umhverfisvernd, sölustarfsemi, svo og ýmiss konar öðrum óskilgreindum verkefnum. Í frv. er lagt til, að Ferðamálastofnuninni verði sett sérstök 5 manna stjórn og jafnframt sérstakur framkvæmdastjóri eða ferðamálastjóri, en hann mundi taka við verkefnum núverandi forstjóra Ferðaskrifstofu ríkisins og framkvæmdastjóra ferðamálaráðs, auk nýrra verkefna, sem honum yrðu falin. III. kafli frv. fjallar um ferðamálafélög, ferðamálaþing og ferðamálaráð. Á síðari árum hafa víða risið upp sérstök ferðamálafélög, sem eru samtök einstaklinga, sveitarfélaga og annarra aðila, sem vinna að ferðamálum á því svæði, sem undir hvert félag heyrir. Þar sem fyrirsjáanlegt er, að þessum félögum á eftir að fjölga verulega á næstu árum, þykir rétt að hafa um þau sérstök ákvæði í l. Í stað ferðamálaráðstefna þeirra, sem haldnar hafa verið undanfarin ár á vegum ferðamálaráðs, er gert ráð fyrir, að haldin séu ferðamálaþing. Á þessum þingum eiga sæti ákveðnir fulltrúar þeirra félaga, stofnana og annarra aðila, sem ferðamál snerta á einhvern hátt. Í fskj. með frv. eru taldir upp nokkrir aðilar, sem rétt þykir, að eigi rétt til að tilnefna fulltrúa á ferðamálaþing. Þessi upptalning er þó engan veginn tæmandi. Í 9. gr. frv. er gert ráð fyrir, að ferðamálaþing kjósi til eins árs í senn 7 fulltrúa til setu í ferðamálaráði og jafnmarga til vara. Þetta er veruleg breyting á skipun ferðamálaráðs frá því, sem nú er. Samkvæmt frv. er ferðamálaráð ekki beint ráðgefandi fyrir yfirstjórn ferðamála, eins og nú er, heldur gætir skoðana þess og áhrifa fyrir atbeina þeirra tveggja fulltrúa, sem lagt er til, að ráðið eigi af þeim 5, sem sitja í stjórn Ferðamálastofnunar Íslands. Telja verður, að skipun ferðamálaráðs, eins og það er nú, sé of einhliða bundin við tiltölulega lítinn hluta þeirra aðila, sem hlut eiga að máli, og auk þess eiga neytendur engan fulltrúa í ráðinu. Það er því nauðsynlegt annaðhvort að fjölga mikið í ráðinu eða fara þá leið, sem frv. gerir ráð fyrir. Í IV. kafla frv. er fjallað um almennar ferðaskrifstofur. Aðalbreytingarnar á þessum kafla frá gildandi l. eru þær, að tryggingarfé ferðaskrifstofa er hækkað nokkuð og möguleikar samgrn. til að stöðva rekstur ferðaskrifstofa eru rýmkaðir. Opinber afskipti af þessari starfsgrein umfram aðrar eru nauðsynleg og fyrst og fremst byggð á eðli starfseminnar. Í V. kafla frv. er fjallað um Ferðamálasjóð. Þau ár, sem Ferðamálasjóður hefur starfað, mun hann hafa lánað til gisti- og veitingahúsa milli 90 og 100 millj. kr. Samkv. l. nú eru útlán Ferðamálasjóðs eingöngu bundin við gisti- og veitingastaði, og er hann því í rauninni fyrst og fremst hótellánasjóður. Með því frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir viðtækara starfssviði Ferðamálasjóðs en verið hefur, en í ljós hefur komið, að vissir þættir ferðamála hafa orðið útundan, þar sem Ferðamálasjóður hefur ekki heimild til að lána til þeirra, en aðrir aðilar hafa ekki talið sér það skylt. Einnig er gert ráð fyrir því í frv., að Ferðamálasjóður geti lagt óafturkræft fjármagn fram til endurbóta á hreinlætis- og snyrtiaðstöðu á fjölsóttum ferðamannastöðum utan alfaraleiða, svo og til annarrar umhverfisverndar, vegna umferðar ferðafólks. Þetta óafturkræfa framlag hefur hins vegar þótt rétt að takmarka við 10% af árlegum tekjum sjóðsins. Sjóðurinn hefur alla tíð haft lítið fé úr að spila til lána. Gert er ráð fyrir, að tekjuöflun sjóðsins aukist verulega, fái hann í sinn hluta tekna af aðgöngumiðagjaldi að vínveitingahúsum. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir neinni hækkun á beinu framlagi ríkissjóðs til sjóðsins frá því, sem gert er ráð fyrir á fjárlögum næsta árs. Loks eru ýmis ákvæði í VI. kafla. Þar er m. a. kveðið á um heimild handa ráðh. til að innheimta aðgangseyri af fjölsóttum ferðamannastöðum, sem eru í eign ríkisins, enda sé því fé, sem þannig aflast, varið til fegrunar og snyrtingar á viðkomandi stað. Ég vil svo að lokum, herra forseti, aðeins segja það, að ég legg áherslu á það, að brýna nauðsyn ber til að þetta frv. nái fram að ganga á yfirstandandi þingi, og það yrðu þeim, sem að ferðamálum vinna, mikil vonbrigði, ef svo yrði ekki, og til mikils tjóns fyrir æskilega þróun þessarar mikilvægu atvinnugreinar, en einnig fyrir íslenska umhverfisvernd, því hvort tveggja verður að haldast í hendur, ef vel á að fara. Þetta þýðir þó engan veginn, að ég telji ekki koma til greina að gera einhverjar breyt. á frv., á einstökum ákvæðum þess, sem kynnu að horfa til bóta að bestu manna yfirsýn. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði nú vísað til 2. umr. og hv. samgn. og vil treysta því, að hún taki það til meðferðar og afgreiðslu án mikillar tafar.



Herra forseti. Það eru nokkrar almennar hugleiðingar um ferðamál, sem mig langar til að koma hér að við 1. umr. þessa máls. Um frv. sjálft fæ ég tækifæri til að fjalla ítarlega í hv. n., sem fær það til umsagnar, svo að ég mun ekki víkja mikið að einstökum atriðum þess. Ísland sem ferðamannaland hefur lengi verið nokkuð almenn upphrópun ýmissa aðila hér á landi, og síst skal ég neita möguleikunum á því. Þessar hugmyndir hafa þó, að ég held, af allt of mörgum verið tengdar möguleikum til skjótfengins og auðfengins gróða og því um málið í heild, kosti þess og galla lítt verið hugsað af þeim sömu aðilum. Mikið kapp hefur verið lagt á það að laða hingað erlenda ferðamenn og með töluverðum árangri. Á sama tíma hafa ferðir Íslendinga út í lönd stóraukist, og má nú svo heita, að sá þyki maður að minni, sem ekki hefur gist einhverja sólskinsparadísina í Suðurlöndum og það helst sem oftast, jafnvel árlega. Ferðir um landið sjálft hafa auðvitað aukist einnig, en þær tilheyra þó hiklaust hinum lægri stiga ferðalaga að áliti manna yfirleitt. Við hvoru tveggja þessara atriða, ferðamannastraum inn í landið og út úr því, vil ég gjalda nokkurn varhug. Í fyrsta lagi held ég, að við verðum að fara ákaflega varlega í því að laða hingað erlenda ferðamenn um of, þótt af því megi hafa gróða í augnablikinu. Í öðru lagi held ég, að Íslendingum væri hollt og raunar skylt að kynnast landi sínu og margrómuðum töfrum þess og fegurð, áður en þeir heimsækja Miðjarðarhafssæluna, sem reyndar kvað oft vera fólgin fyrst og fremst í öðru en náttúruskoðun og raunverulegri ferðaþrá. Þetta tvennt vildi ég leyfa mér að segja að ætti að vera þau mottó að öllu skipulagi ferðamála, sem hér væri á komið, og sannarlega má sjá þess merki í þessu frv., sem hér liggur fyrir, að til þeirra sé tillit tekið. Náttúruvernd, landgræðsla og varðveisla einstakra staða koma hér mjög inn í alla myndina. Öll þessi atriði þurfa að vera í fyrirrúmi, þegar um ferðamál og aukningu ferðalaga er rætt. Mér sýnist frv. þetta einnig taka tillit til þess, þó að e. t. v. mætti þar í sumu kveða fastar að orði. Ég skal ekki vanmeta þær tekjur, beinar og óbeinar, sem við höfum og kunnum að geta haft af erlendum ferðamönnum. En því fylgja ýmis meiri háttar vandkvæði einnig. Aðstaðan til móttöku ferðamanna og þjónustu við þá víðs vegar um landið er hér alger sérkapítuli, og að honum vík ég nánar síðar. Eitt atriði er mér sérstaklega ofarlega í huga, en það er sú þjónusta við ferðamenn, sem oft virðist ærið hátt skrifuð, en þar á ég við möguleika þeirra til að eiga vinskap við Bakkus á sem fjölbreytilegastan og auðveldastan máta. Áfengisvandamál okkar Íslendinga eru nógu risavaxin, þótt ekki komi til sífelldur þrýstingur skammsýnna gróðamanna um rýmkanir og undanþágur frá gildandi áfengislögum í þjónustu, þyrstra útlendinga. Ég hef kynnst lítils háttar einu slíku dæmi úti á landsbyggðinni, þar sem þjónusta við erlenda ferðamenn var höfð að yfirvarpi fyrir vínveitingaleyfi. Hafi einhverjum dottið í hug minni drykkja og siðfágaðri í því sambandi, þá hygg ég, að sá hinn sami hafi orðið fyrir verulegum vonbrigðum, enda staðreynd, að auknu frelsi í áfengismálum fylgir hvarvetna enn meiri drykkja, en líka meiri vandamál. En nóg um þetta, þótt um það mætti vissulega hafa mörg orð. Ég minnti áðan á það, hve gersamlega óviðbúin við værum til að taka á móti auknum ferðamannastraumi, í raun ófær um það í dag að veita ferðafólki viðunandi þjónustu. Hér á ég ekki við lúxushótel með tilheyrandi börum og fleiru í þeim dúr. Ég á aðeins við þá undirstöðuþjónustu varðandi t. d. hreinlætisaðstöðu, sem víða er af skornum skammti eða alls engin. Oft hefur verið á það minnt, að engin slík aðstaða væri t. d. fyrir ferðafólk á leiðinni Mývatnssveit - Egilsstaðir, en víða mun svipuð dæmi vera að finna. Mér finnst einhvern veginn, að í öllu talinu um ferðamál hjá forsvarsmönnum þessara mála hafi hinn venjulegi ferðalangur gleymst um of, en meir verið að hinum hugað, sem kæmi hingað til að eiga rólega hóteldvöl, svolítið í átt við Mallorcaferðir okkar sjálfra. Skynsamlegustu ábendingar um þjónustu, jafnt á ferðaleiðum sem einstökum eftirsóttum stöðum, sem ég hef heyrt, komu fram í umr. á Alþ. í fyrra um þetta frv. einmitt, þá frá hv. 1. þm. Austf., þar sem hann ræddi einnig um fjölgun þeirra staða, sem ferðafólk ætti greiðan aðgang að, og þykir mér einsýnt, að til þeirra áhendinga verði tekið fullt tillit við athugun frv. þessa í n., enda talar hér bæði mikill ferðagarpur og forustumaður um náttúruvernd, sem fyllsta ástæða er til að taka mikið mark á. Ég held, að ýmis varnaðarorð ágætra manna um þá hættu af örtröð ferðamanna, sem gæti orðið hlutskipti okkar í framtíðinni, eigi fyllsta rétt á sér. Við eigum hins vegar að hlynna að þeim ferðalöngum, sem koma hingað beinlínis til að ferðast, skoða og fræðast, og það þarf að gera sem víðast, jafnhliða því sem það ætti að vera stolt okkar sjálfra að láta ferðalög hér innanlands sitja í fyrirrúmi fyrir sólarferðum til Suðurlanda, sem ég álít reyndar, að þyrfti blátt áfram að skattleggja í þágu innlendra heilbrigðra ferðamála, t. d. með því að greiða söluskatt af slíkum fargjöldum, sem ætti raunar að vera sjálfsagt hvað sem öllum ákvæðum líður í alþjóðasamningum. Þeim þarf þá hreinlega að fá breytt. Ég skal ekki tala hér öllu lengra mál, enda er hér um svo viðamikið mál að ræða, að efni væri í margar ræður slíkar sem þessa. Aðeins hlýt ég að láta í ljós vonbrigði mín með þær fréttir, sem ég hef haft af ferðamálatillögum þeim, sem einhverjir erlendir sérfræðingar frá Sameinuðu þjóðunum kváðu hafa lagt fram. Þær eru í fljótu bragði miðaðar við allt önnur sjónarmið en þau, sem ég hefði viljað og tel að eigi að sitja í öndvegi í íslenskum ferðamálum. Mér þótti vænt um að heyra hæstv. ráðh. lýsa því hér yfir, að hæstv. ríkisstj. hefði ekki tekið neina afstöðu til þessara till. út af fyrir sig. Ég hefði einnig viljað fá um það ótvíræð ákvæði í þetta frv., að þeir menn, sem gerst þekkja til náttúruverndar og annarra skyldra mála, ættu í ferðamálaráði sinn fasta fulltrúa, þótt ég hafi á því þá trú, að fram hjá þeim aðilum verði ekki gengið í vali ráðh. á mönnum í ráðið. Svo mikil áhersla er á þetta atriði lögð í frv. Þó væri e. t. v. betra að hafa hér um ótvíræð ákvæði. Ég skal svo taka skýrt fram að lokum, að í flestum greinum tel ég frv. þetta þarft og gott, þó að ég áskilji mér allan rétt til brtt. við það.

Félmrh. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Það eru ekki mörg orð, sem ég hef ástæðu til að segja hér í framhaldi af ræðu hv. 6. landsk. þm. Ég er honum að miklu leyti sammála um flest af því, sem máli skipti í hans málflutningi. Ég vil taka það fram, að ég tel, að aukinn ferðamannastraumur og raunar öll ferðamannaþjónusta verði að haldast í hendur við náttúruvernd og einmitt vernd þeirra verðmæta, sem ég álít á hinn bóginn, að við eigum að vera stoltir af að geta sýnt útlendingum með mannsæmandi hætti og aukið kynni þeirra af landi og þjóð og aukið eðlileg samskipti við umheiminn. Ég get líka verið honum sammála um það, að kannske væru sumar af þeim ferðum, sem farnar eru til sólarlanda, betur ófarnar. En ég held þó, að þar sem við búum á eylandi, gyrtu sjó, þar sem við eigum mjög erfitt og höfum engar leiðir aðrar en yfir hafið að sækja til þess að kynnast erlendum þjóðum, þá hljóti okkur öllum útþráin að vera meira og minna í blóð borin. Þess vegna vil ég ekki fordæma það, þótt menn stytti sér langan norðurheimskautsvetur með því að skjótast í nokkurra klukkutíma ferð til Mallorca, því að heimurinn er nú einu sinni þannig, að hann er alltaf að minnka, og fólk gerir auðvitað kröfu til að nota þá ferðatækni, sem fyrir hendi er. Þó er aðeins eitt atriði, sem ég vil gera örlitla aths. við í máli hv. 6. landsk. þm. Ég er honum að vísu alveg sammála um, að það, sem hann kallar örtröð ferðamanna, er hlutur, sem er sjálfsagt og verður sjálfsagt að gjalda varhug við. Sannast mála er það, að okkar ferðamannaþjónustu hefur verið þannig farið að undanförnu, að það hefur verið um raunverulega örtröð að ræða á vissum stöðum, og þarf úr að bæta. Má t. d. nefna það, að örugglega meiri hluti af þeim erlendu ferðamönnum, sem koma til Íslands, fer til Gullfoss, og þar hefur til skamms tíma verið algert ófremdarástand fyrir þetta fólk til þess að geta komist á snyrtingar og annað því um líkt, sem hlýtur að fylgja heimsóknum á slíkan stað. Í undirbúningi er nú að bæta úr þessu, og ég vænti þess, að hv. fjvn. verði samgrn. innan handar um að fá nauðsynlegt fjármagn, til þess að hægt verði að koma þarna upp eðlilegri aðstöðu og einnig á nokkrum, tiltölulega fáum stöðum þó, þar sem orðið er mjög brýnt að gera hliðstæðar ráðstafanir á öræfum landsins. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar, að hæfileg aukning ferðamanna og hæfilegur ferðam.straumur um landið og kannske ekki síst um hálendið eigi fyllilega samleið með eðlilegri náttúruvernd. Ég teldi það vera til mikilla bóta t. d. að opna öræfin, ekki aðeins fyrir útlendingum, heldur kannske fyrst og fremst fyrir okkur sjálfum, til þess að gera öllum almenningi auðveldara að njóta þeirrar dýrðar, sem þar er að sjá. En jafnframt því að opna t. d. allgreiðfærar bílaslóðir, sumarslóðir, um öræfin, þyrfti að setja mjög strangar reglur um það, að ekki mætti aka út fyrir þessar tilteknu leiðir, svo að það gæti ekki átt sér stað, sem nú á sér stað og hefur átt sér stað, að menn brjótist um á torfærubílum, hvert sem þeir eiginlega girnast að fara, og skilja eftir sig á öræfum landsins opin sár, sem eru lengi að gróa. Eins og ég sagði áðan, eru einnig móttökuskilyrði ferðamanna, bæði innlendra og útlendra, á sumum stöðum þannig, að það verður ekki við það unað frá neinu sjónarmiði, hvorki frá sjónarmiði ferðamannanna sjálfra né almennri náttúruvernd, og þ. á m. eru sumir okkar þekktustu og frægustu ferðamannastaðir. En ég held, að einmitt eðlileg aðsókn erlendra ferðamanna muni frekar ýta á það, að úr þessu sé bætt, heldur en það sé hindrað. Ég er ekki sömu skoðunar eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, að nokkrir menn væru, að það sé hægt að taka sérstaklega auðtekinn og fljóttekinn gróða í sambandi við ferðamál. Ég held, að þau séu ekki þannig vaxin, að það sé auðgert. En hitt tel ég alveg eðlilegt, að ferðamannaþjónustan skili þeim arði til þjóðarinnar, að hægt sé að gera vissa hluti, bæði til þess að bæta fyrir aðstöðu ferðamannanna og til þess að auka náttúruvernd í landinu. Að lokum svo aðeins vegna þess, sem hv. 6. landsk. þm. sagði, að hann hefði orðið fyrir miklum vonbrigðum með till. hins bandaríska fyrirtækis. Ég hef heyrt ýmiss konar gagnrýni á þær till. og ætla ekki á þessu stigi að dæma þær. Ég held, að það sé ýmislegt í þeim, sem við getum lært af og haft hliðsjón af í sambandi við okkar aðgerðir. Ég tek þær ekki sem neinn úrslitadóm um það, hvað við eigum að gera í þessum málum. En fyrst og fremst hef ég heyrt þá gagnrýni á till. þess bandaríska fyrirtækis, sem vann þetta verk á vegum Sameinuðu þjóðanna, að þar væru of miklar framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu, en of litlar um landið, og þetta á vafalaust við nokkur rök að styðjast. Hitt er svo annað mál, að í því sambandi verðum við að gæta þess, að við aukum ekki ferðamannastrauminn og tæplega höldum honum við, nema við höfum aðstöðu til þess að hýsa flesta erlenda gesti, sem hingað koma til landsins, á höfuðborgarsvæðinu. Samgöngum okkar við útlönd er þannig háttað, a. m. k. nú og verður þannig trúlega um einhverja verulega ófyrirséða framtíð, að þær eru við Reykjanes- og Reykjavíkursvæðið. Hingað koma menn, og héðan fara menn, þegar þeir eru að ferðast til og frá landinu, og ef við eigum að fá aukna ferðamannaþjónustu út um landið, sem ég veit, að margir hafa áhuga á, þá verður auðvitað ekki hjá því komist að víkka þann flöskuháls, sem er í ferðamannaþjónustunni, en hann er kannske ekki hvað síst hótelrými hér í höfuðborginni. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að hægt sé að jafna því saman við Mallorcadvöl, þó að hér væri sköpuð gistiaðstaða til að hýsa almennt erlenda ferðamenn, sem hingað koma, í 2–3 nætur hvern að meðaltali, kannske enn þá minna. En til þess er tæpast aðstaða, eins og nú standa sakir.

Flm. (Ásgeir Bjarnason) : Herra forseti. Ég flyt hér frv. um breyt. á vegal. ásamt þeim hv. 4. þm. Sunnl., hv. 4. þm. Vestf. og hv. 3. þm. Austf. Frv. þetta fjallar einkum um fjáröflun til sýsluvega. Það má segja, að 1. og 2. gr. þessa frv. sé til leiðréttingar á því misræmi, sem hefur komið í ljós við framkvæmd vegal., en það er, að einstaka bændur verða að kosta vegi heim til sín, sem eru allt að því 399 metra langir, þótt aðalreglan sé sú, að þeir kosti fyrstu 200 metrana. Ákvæði þessi í vegal. hafa orðið þannig í framkvæmd, að sýsluvegum hafa tilheyrt 200 m langir vegir, þ. e. a. s. hafi vegurinn verið það langur umfram það, sem tilheyrir bóndanum, en ef hann hefur ekki náð 200 m hefur það, sem er innan við 400 m, fallið í hlut bóndans að kosta til viðbótar við sína 200 metra, og hefur það getað þýtt tvöföldun á kostnaði við vegarlagningu hjá hlutaðeigandi aðila, ef aðstæður hafa verið þannig. Ég hygg, að það hafi ekki verið meiningin í upphafi, þegar vegalög voru sett, að þetta misræmi félli á hlutaðeigandi bændur, og því eru þessar breytingar gerðar á 19. og 20. gr. vegal. til leiðréttingar á þeim misskilningi, sem orðið hefur á þessum málum í framkvæmdinni. Ég hygg, að hér sé ekki um stórar upphæðir að ræða fyrir vegagerðina sem slíka, en einstaka bændur getur munað þetta allmiklu. Aðalbreytingin, sem í frv. þessu felst, er í 3. og 4. gr. frv., um að efla sýsluvegasjóðina. Sýslunefndir þær, sem þess óska, geta hækkað framlög sín um allt að 100% umfram það, sem gert er ráð fyrir í vegal., en þar er ákveðið, að framlag til sýsluvegasjóða skuli bundið við andvirði þriggja stunda dagvinnutaxta 1. des., áður en gjöldin eru á lögð, af hverjum íbúa í hlutaðeigandi sýslu. Það er þriggja stunda dagvinnufjöldi og íbúatalan, sem ræður framlagi sýslnanna. En á móti kemur í heild framlag ríkisins, sem skal eigi vera lægra en tvöfalt framlag það, er frá sýslunum kemur. Ef við lítum á þær skýrslur, sem fylgja með grg. þessa frv., er eftirtektarvert, að sýsluvegakerfi landsins tilheyra 2820 km, og lætur nærri, að það sé fjórði hlutinn af öllu vegakerfi landsins. En þó er það svo í reynd, að sýsluvegasjóðir ráða ekki yfir fjármagni nema sem svarar hluta af því fjármagni, sem til vegaframkvæmda fer. Það þarf því engan að undra, þótt allvíða gangi seint að byggja upp sýsluvegi, þegar þau mál eru skoðuð niður í kjölinn. Ef við lítum á einstakar sýslur og tökum þær, þar sem andstæðurnar eru mestar, kemur í ljós, að Gullbringusýsla hefur aðeins 23 km langa sýsluvegi, en sú sýslan, sem hefur lengsta sýsluvegi að sjá um, Norður-Múlasýsla, hefur 251 km. Á þessu er mikill munur og ekki síst ef við höfum það í huga, að í Norður-Múlasýslu eru íbúar rúmlega 2000 á móti nær 9000 í Gullbringusýslu. Eins og ég gat um áðan, eru tekjur sýsluvegasjóða byggðar á fólksfjölda, andvirði þriggja stunda dagvinnutaxta á íbúa, og auk þess nokkur fasteignaskattur, sem í flestum sýslum landsins er tiltölulega lítill. Gefur því auga leið, að það veitist íbúum Gullbringusýslu mun léttara að standa vel að vegagerð á rúmum 23 km, jafnframt því sem það hlýtur að vera mjög erfitt fyrir Norður-Mýlinga að standa að vegagerð á 251 km, og á milli þessa eru öll önnur sýslufélög landsins með mjög misjafna íbúatölu og þar af leiðandi, þótt ekki sé annað haft í huga, mjög misjafna aðstöðu til þess að byggja upp sitt vegakerfi. En tilgangur þessa frv. er sá, að þau sýslufélög, sem þess þurfa með og vilja leggja meira á sig í vegagerð, fái heimild til þess samkv. þessu frv., samhliða því sem ríkinu er lögð sú skylda á herðar að veita aldrei minna á móti þessu aukaframlagi, sem heimildin nær til, en sem nemur tvöföldu framlagi hlutaðeigandi sýslu. Það mun ekki af þessu framlagi veita, þegar það er haft í huga, að bæði uppbygging þessara vega og viðhald veganna sjálfra er geysimikið og erfitt fyrir sýsluvegasjóðina að rísa undir. Sjálfsagt má fara ýmsar aðrar leiðir til þess að leiðrétta það misræmi, sem hér er annars vegar á milli sýsluvega og hins vegar á milli þjóðvegakerfis landsins. Það mætti hugsa sér þá leið, að þjóðvegakerfið tæki að sér sýsluvegina. En ég held, að það yrði ekki alls staðar til frádráttar sýsluvegakerfinu, ekki síst þegar það er haft í huga, að þjóðvegakerfið er misjafnlega á sig komið í hinum einstöku landshlutum. En sá hlutinn, sem hæstu upphæðirnar fara til á vegum landsins, eru svokallaðar hraðbrautir. Má segja, að þær taki megnið af því fjármagni, sem fer til nýbygginga vega í landinu. Um það er að sjálfsögðu ekki nema gott eitt að segja. En það má þó ekki verða um of á kostnað hinna vondu vega víðs vegar úti á landsbyggðinni. Það eru margar sýslunefndir, sem hafa rætt þessi mál á sýslufundum og gert um þau ályktanir, og vil ég þar nefna sýslunefnd Dalasýslu, sýslunefnd Snæfellsnessýslu, sýslunefndir Múlasýslna, sýslunefnd Rangárvallasýslu og margar fleiri. Ég vonast til þess, að hv. alþm. geti stutt þetta frv. eða þá einhverjar aðrar leiðir, sem stefna í svipaða átt og geta orðið til framdráttar sýsluvegakerfi landsins. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða um þetta frv. nú, nema sérstakt tilefni gefist til, en vísa til grg. frv. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni og til hv. samgn.



Herra forseti. Ég hef ekki miklu við að bæta ræðu 1. flm þess frv., sem hér liggur fyrir til umr. Þó vildi ég taka fram örfá atriði. Það verður að segja, eins og síðasti ræðumaður drap á, að, í algjört óefni er víða komið í sýsluvegamálum. Sýsluvegir eru að sjálfsögðu ekki síður notaðir af stærri og minni farartækjum heldur en þjóðvegirnir. Þar fara um hinir þyngstu bílar, mjólkurbílar, olíuflutningabílar og sitthvað fleira af þyngri ökutækjum, fyrir utan aðra minni bíla, og þessi umferð er allan ársins hring. Og það er alveg víst, að ef ekki verður bætt stórlega við tekjustofna til sýsluvegasjóðs, þá fer svo, að sýsluvegakerfið getur gjörsamlega brotnað niður. Eins og er, og fram hefur verið tekið, eru hreppaframlögin langt undir skynsamlegu og eðlilegu lágmarki. Og ef þau verða ekki hækkuð, þá þarf ekki að búast við því, að tekið verði til hækkunar það framlag, sem frá ríkissjóði kemur. Og því frv., sem hér liggur fyrir, er einmitt ætlað að koma á nokkurri lagfæringu, þótt hún sé að minni hyggju og sjálfsagt okkar allra flm. frv. hvergi nærri nóg, en þó skref til réttrar áttar. En hinn höfuðtekjustofn sýsluvegasjóða er svo ríkisframlagið, og það er í flestum tilfellum svo naumt, að það tekur varla tali. Þar þarf líka að ráða stórtæka bót á, ef sæmilega á að fara. Það er að sjálfsögðu algert lágmark, verði þetta frv. að lögum, að ríkissjóðsframlagið verði a. m. k. hlutfallslega hækkað. Í minni sýslu, Rangárvallasýslu, eru 155 sýsluvegir, og lengd þeirra er um 250 km, eða réttir 248 km. Framlög 11 hreppa, sem standa að sýsluvegasjóði í þessu héraði, á árinu 1972 910 þús. kr. og ríkisframlagið 1 millj. 965 þús. kr., þannig að sýsluvegasjóður hefur fjármagn til þess að deila út til allra þessara vega á árinu 1972 samtals 2 millj. 800 þús. kr. rúmlega. Þetta er að sjálfsögðu upphæð, sem öllum þm. hlýtur að liggja í augum uppi, að er allt of lág. Upphæðin samanlögð nær ekki kaupverði meðalvörubíls. Í annarri sýslu, Árnessýslu, er vegalengd sýsluvega sennilega öllu meiri en í Rangárvallasýslu. Þar er tillag hreppa, sem eru 18 talsins, 1 millj. 833 þús. kr., en ríkisframlagið þar á móti 2 millj. 138 þús. kr., og er þá miðað við árið 1972. Í raun og veru segja þessar tölur, sem ég hef drepið hér á, sína sögu og að hér verður að bæta úr og það fyrr en seinna. Um aðra tekjustofna er í raun og veru ekki að ræða en þetta hreppaframlag annars vegar og ríkisframlagið hins vegar. Þessir tveir tekjustofnar eiga að standa undir öllu vegaviðhaldinu og endurbyggingu sýsluvega, sem víðast hvar er mikil þörf fyrir. Þriðji tekjustofninn er til í löggjöfinni, fasteignaskattur til sýsluvegasjóðs, en um hann þarf varla að tala. Í Árnessýslu t. d., þar sem mikið er um sumarbústaði og önnur hýsi, sem eiga að greiða til sýsluvegasjóðs fasteignaskatt, er það svo, að það þykir ekki ómaksins vert að innheimta þennan fasteignaskatt. En hann mun vera á áætlun Árnessýslu fyrir árið 1973 um 200 þús. kr. alls, en þar eru um 1000 fasteignagjaldendur, eða 200 kr. á hvern gjaldanda að meðaltali. Er alveg auðsætt, að hér þarf að stinga við fæti og bjarga þessum hluta vegakerfisins úr mjög alvarlegri hættu. Og með frv., eins og ég sagði áðan, er stigið spor í þá átt, þó að skammt nái að minni hyggju, ef ríkið kemur þá ekki að sínu leyti á móti og sýnir áþreifanlega viðleitni í því efni að leggja af sinni hálfu margfalt meira fjármagn fram en verið hefur. Og þess er að vænta, að þegar vegaáætlun verður tekin til endurskoðunar, verði vikið að þessum þætti vegamála. Og þm. verða að taka til mjög alvarlegrar yfirvegunar, í hverju horfi þessi hluti vega í okkar landi er, og þá er ég viss um, að augu þm. almennt munu opnast fyrir því, að hér þurfi að leggja fram framlag, sem nemur verulega hárri fjárhæð. Ég er í engum vafa um það, og ég vænti þess, að þegar að því kemur, að vegaáætlun verður endurskoðuð, þá komi sýsluvegir til íhugunar. Ég vildi því aðeins láta þessi fáu orð fylgja, þegar um svo veigamikið mál ræðir sem þetta er í raun og veru.