Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Á þessu frv. hefir orðið sú breyting, að hv neðri deild hefir sett íbúðarhúsið á Hvanneyri aftur inn í frv. Fjárveitinganefnd vill ekki amast við þessari breytingu. En jeg vil þó með nokkrum orðum skýra frá því, hvers vegna nefndin taldi óþarft að hafa þessa byggingu í frv., þegar það var hjer síðast til umr. Snemma á þinginu hjeldu fjárveitinganefndir beggja deildanna sameiginlegan fund með sjer. Þar voru viðstaddir allir ráðherrarnir. Á þeim fundi var rætt um byggingar ríkisins, og var þá sameiginlegt álit allra, sem á fundinum voru, að ekki væri fært að ráðast í þá stórbyggingu, sem ráðgerð var á Hvanneyri og áætlað var að mundi kosta 200 þús. kr. Eftir undanfarandi reynslu má telja líklegt, að sú bygging hefði varla kostað undir milj. kr. Þess vegna var álitið rjett að fara ekki lengra en það, að byggja íbúðarhús handa skólastjóranum, til þess að landið gæti fullnægt samningum við hann í því efni. Þetta varð því fremur að ráði, sem þá var álitið, að nota mætti gamla grunninn. Var búist við, að 60 þús. kr. mundu endast langt til þessarar byggingar; og þó kostnaðurinn yrði nokkuð meiri, yrði hann þá greiddur með aukafjárveitingu. Á þetta mál voru allir sáttir. En síðan þetta gerðist hafði efri deildar nefndin ekkert um Hvanneyrarbygginguna heyrt. Þegar frv. til laga um húsabyggingar kom hingað í deildina, breytti nefndin því þess vegna samkvæmt þessum ákvörðunum nefndar og stjórnarráðsins. En þegar frv. kemur svo til neðri deildar, þá kemur upp úr kafinu, að önnur ákvörðun hefir verið tekin af neðri deildar nefndinni. Byggingarfróður maður hafði verið sendur á staðinn, og hann áleit að ekki yrði komist af með minna en 150 þús. kr. Þetta samþykti neðri deildar nefndin. Þetta er að vísu allmiklu meira en áætlað var, en fjárveitinganefnd efri deildar hefði þó ekki gert ágreining út af því, hefði henni verið nokkuð um það kunnugt. Það virðist í fljótu bragði nokkuð undarlegt af nefndinni að leggja fyrst til, að Hvanneyrarbyggingin væri tekin út úr frv., en fallast síðan á, að hún standi þar. Vegna þess hefi jeg gefið þessa skýringu, en ekki vegna hins, að nefndin sje því mótfallin, að sæmilegt hús sje reist á Hvanneyri. Mjer virðist það satt að segja lítilsvirðing á fjárveitinganefnd þessarar deildar, að tilkynna henni ekki þá breytingu, sem orðið hafði á málinu, og vanræksla er það af hálfu hæstv. stjórnar að láta þetta ganga óupplýst gegnum deildina. Það er hæstv. stjórn og fjárveitinganefnd neðri deildar, sem eru þess valdandi, að afskifti nefndarinnar af þessu máli kunna að líta dálítið einkennilega út.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það þarf ekki mikið um þetta mál að ræða. Hv. fjárveitinganefnd hefir fallist á breytingar hv. neðri deildar, og engin brtt. liggur fyrir. Það er að eins vegna orða hv. frsm (M. K.) í garð stjórnarinnar, að jeg tek til máls. Stjórnin beindi málinu aðallega til neðri deildar, og gat jeg ekki við öðru búist en að fjárveitinganefnd neðri deildar gæfi fjárveitinganefnd efri deildar allar þær upplýsingar, er þurfti. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje nein vanræksla af stjórninni, að hún sneri sjer til neðri deildar í þessu máli.

Forsætisráðherra (J. M.) Það eru að eins örfá orð um brtt. á þgskj. 960, um að setja frv. aftur í sama form og hv. deild afgreiddi það áður í, að því er snertir landsspítalann. Það er sama og að hindra alveg framgang landsspítalamálsins að setja það skilyrði fyrir fjárframlagi til hans úr ríkissjóði, að Reykjavíkurbær leggi fram ¼ kostnaðar. Það er engin von til, að Reykjavík fáist til þess. Landsspítali er ekki gerður sjerstaklega fyrir Reykjavík. Hann er fyrst og fremst gerður vegna háskólans, enda gerir læknadeild háskólans sjerstaklega kröfu til spítalans, og konur þessa lands hafa mjög bundist fyrir málinu. Í öðru lagi er landsspítali gerður vegna þeirra sjúklinga af öllu landinu, sem leita sjer lækninga hjer í Reykjavík. Það er alveg tilviljun, að landsspítalinn skuli verða hjer í Reykjavík. En hann þarf að standa þar, sem háskólinn er. Sú hugsun, sem liggur til grundvallar brtt., að Reykjavík sje ekki of góð til að leggja fje til sjúkrahúsbygginga jafnt og önnur bæjar- og sveitarfjelög, er að vísu sú, að önnur hjeruð verði að kosta til sjúkrahúsa. En þess ber að gæta, að Reykjavík losnar hreint ekki við þá kvöð að koma upp spítala, þó landsspítali verði reistur hjer. Reykjavík þarf nauðsynlega að koma sjer upp farsóttaspítala. Það er óverjandi, að enginn slíkur spítali skuli vera til hjer. Það á að reyna að notast við gamla spítalann. En hann er allsendis óhæfur, bæði of lítill, og farsóttaspítali má ekki standa inni í bænum. Reykjavík verður að reisa allstóran og dýran farsóttaspítala á næstu árum, bæði sjálfs sín vegna og eins vegna landsins. Menn hafa verið að tala um að nota sóttvarnarhúsið, en það er of lítið, og þar að auki gegn tilgangi þess að nota það til farsótta. Reykjavík getur ekki gert hvorttveggja, bygt sóttvarnarspítala og lagt stórfje af mörkum til að reisa landsspítala. En farsóttaspítala á að heimta að Reykjavík komi upp. Jeg vona, að frv. verði samþykt óbreytt, eins og það er komið frá hv. neðri deild. Það væri vanþakklæti gagnvart konum landsins, ef nú ætti að koma að þeim fleyg, sem hindraði framgang landsspítalamálsins.

Guðmundur Björnson Jeg hefi kvatt mjer hljóðs í því skyni, að biðja flm.brtt. á þgskj. 960 að gera það fyrir mín orð að taka hana aftur. Landsspítalamálið er gamalt mál, ef til vill þingsins elsta mál. Á fyrsta ráðgefandi þingi, sem hjer var haldið, var það eitt aðalumræðuefnið, að landið þyrfti að eignast spítala. Málið er því jafngamalt og Alþingi. En það er þar fyrir nýtt, og verður altaf nýrra og nýrra, eftir því sem nauðsynin eykst. Það liggja einkum tvær ástæður til þess, að þörfin fer sívaxandi. Eftir því, sem nýtum og sjerfróðum læknum fjölgar hjer í Reykjavík, eykst aðsókn sjúklinga til bæjarins. Þörfin fyrir meira spítalarúm er orðin knýjandi, og verður sífelt tilfinnanlegri. Annað er það, að læknakenslan er sífelt að færast í betra horf, en nauðsynlegt skilyrði fyrir góðri læknamentun er fullkominn spítali. Hvorttveggja þetta hefir vaxið með þjóðinni. En menn láta jafnan klingja, að landsspítali verði einkum notaður af Reykjavíkurbúum, og því eigi Reykjavík að taka þátt í stofnkostnaðinum, og jafnvel að bera bróðurpartinn. Jeg skal síður en svo álasa flm.brtt. á þgskj. 960. Jeg var um eitt skeið sjálfur á þeirra máli. En ástæðan til þess, að þessi leið er nú orðin ófær, er sú, að Reykjavík er nú orðin miklu stærri bær en svo, að það komi til mála. Þetta er ástæðan, að Reykjavík er orðin alt of stór. Reykjavík getur með engu móti komist hjá því að reisa sjer sinn eigin spítala. Það er ekki hægt að ræða þetta mál svo, að vit sje í, nema gera sjer grein fyrir nokkrum undirstöðuatriðum í spítalamálum. Það er alheimsreynsla, að í bæjum þurfi 6 spítalarúm á hverja 1000 íbúa, en í sveitum ekki nema 3. í þessu tilliti mun hið sama ganga yfir okkar þjóð og aðrar. En við stöndum afskaplega langt að baki öðrum menningarþjóðum í að fullnægja þessari þörf. Það ætti að vera - ef jeg mætti nota nýtt orð - spítalapólitík þessarar þjóðar að koma sjer upp spítala í hverju einasta kauptúni landsins, og í öðru lagi spítala fyrir alla þjóðina. En hvað á hann að gera? Það get jeg sagt í stuttu máli. Landsspítalinn er kórónan, og landsspítalinn er og verður síðasta athvarfið fyrir hina sjúku og þjáðu. Ef hinir sjúku og þjáðu fá ekki bót meina sinna í sjúkrahúsi heraðs síns, þá er landsspítalinn síðasta athvarfið og vonarhellan. Hjer í bæ er útlendur spítali, Landakotsspítali. Hann hefir að gegna þessari tvöföldu þörf, og það þarf ekki annað, háttv. þingbræður, en að ganga upp í Landakotsspítala til þess að sjá það, að þörfin er brýn. Aðstreymi bæði hjer úr Reykjavík og utan af landi er svo mikið, að sjúklingar verða oft að bíða í langan tíma áður en þeir geta komist þangað. Og hvaðan eru þá þessir sjúklingar? Ef farið er að gæta að því, þá sjest, að þeir eru fleiri utan Reykjavíkur en innan, og þá er ljóst, að landsspítali er ekki Reykjavíkurþörf, heldur er hann þjóðarþörf. Jeg vil biðja háttv.þm. að muna vel eftir því, að landsspítalinn er ekki Reykjavíkurþörf, heldur þjóðarþörf. Smáhjeruð um landið hafa komið sjer upp sjúkrahúsum. Þessi sjúkrahús eru mjög góð og reisuleg og kosta frá 30–50000 kr. Þetta er sannarlega virðingarvert, en þetta er ljós og órækur vottur þess, hversu þetta er rík þjóðarþörf, og því er ekki óþarfi að tala um spítalapólitík. Hjer í Reykjavík er, eins og annarsstaðar, brýn þörf fyrir spítala. Jeg vil slá í borðið og jeg vil slá því föstu, að það sje skylda Reykjavíkur að koma sjer sjálfri upp góðum bæjarspítala. Hvað þyrfti bæjarspítali hjer að vera stór? Enginn efi er á því, að ekki líður langur tími þar til að hjer verða 20 þús. manns, og reynslan sýnir, að það þarf 6 rúm handa hverjum 1000 kaupstaðarbúa. Spítalinn þyrfti því að hafa 120 rúm. Reykjavík hefir ráðist í mörg stór fyrirtæki. Fyrst var byrjað á vatninu; það var þarft fyrirtæki. Þá var tekið gasið og höfnin. Þetta eru miljónafyrirtæki. Og ekki er þetta stærra, og það er eins þarft. Hvort er þarfara, gasið eða spítali? Það þarf ekki að deila um það, að spítalinn er þarfari.  (M. T.: Heyr!)  . Já, brýnasta þörfin, sem er fram undan og þarf að bæta úr, er bæjarspítali, en þetta kemur ekki landsspítalanum við. Landsspítalamálið er þjóðarmál, og þá að sjálfsögðu landsspítalinn. En það er líka Reykjavíkurmál, því Reykjavík er partur af þjóðinni. Jeg hefi heyrt menn óttast, að Reykjavík mundi hafa meiri not af landsspítalanum en önnur hjeruð, hlutfallslega eftir fólksfjölda. En menn verða að gæta þess, að Reykjavík er stór hluti af þjóðinni, milli 1/5 og 1/6 hluta. En það er engin ástæða til að óttast þetta. Það er ekkert hægara en að tryggja það, að öll hjeruð landsins geti hlutfallslega haft afnot sín af spítalanum, með því að segja, að hvert þeirra hafi rjett til vissrar tölu legudaga á ári. Jeg er svo kunnugur spítalamálum, að jeg á hægt með að segja þetta með fullri vissu. Þá hefir verið sagt í sambandi við þetta, að spítalinn yrði mest notaður úr Reykjavík og nálægari sveitum. Það þarf ekki annað en að gæta að aðsókninni á Landakotsspítala til að sjá þetta. Menn sækja hann eins úr fjarlægum sem nálægum sveitum. Aðsóknin fer ekki eftir fjarlægðinni, heldur eftir þjáningu sjúklingsins. Þeir, sem mest eru þjáðir og eigi geta fengið bót heima hjá sjer, leita hingað, hvort sem vegurinn er langur eða skammur. Landsspítalinn á að vera fyrir þjóðina, og við eigum fyrir hennar hönd að koma honum á fót og hafa hann myndarlegan og með öllum þægindum nútímans. En við Reykvíkingar verðum sem fyrst að bæta úr þörfum okkar og koma upp bæjarspítala, og jeg er ekki í neinum vafa um, að við leysum þessa borgaraskyldu bráðlega af hendi og að við gerum það myndarlega. Okkur, hv.þm., ber að hugsa um þjóðina, en ekki eingöngu um Reykjavík, og af þessu fer jeg fram á það við ykkur, góðir tillögumenn, að þið takið till. ykkar aftur, en jeg er fús aftur á móti að lofa því að stuðla á allar lundir að því, að Reykjavík eigi ekki meira ítak í landsspítalanum en önnur hjeruð landsins.

Magnús Torfason Mikils þykir nú við þurfa, og mikinn heiður hefir þessari litlu brtt. minni verið sýndur, þar sem hún hefir megnað að toga hæstv. forsætisráðherra (J. M.) inn í deildina og draga hv. 6. landsk.þm. (G. B.) úr forsetasæti. Vænti jeg, að deildin meti það við mig, að jeg hefi orðið til að veita henni þá ánægju, að hlusta á hina snjöllu ræðu hæstv. forseta vors. Það verður vitanlega lítið um varnir hjá mjer, ófróðum leikmanni, eftir þetta stóra Kötlugos, sem hlaupið hefir yfir veslings brtt. Í upphafi skal jeg taka það fram, að jeg ætlaði mjer ekki að tala frekar í málinu. Jeg leit svo á að þar sem ríflegur meiri hl. hefði verið hjer með brtt., þá ætti deildin rjett á að segja, hvort hún vildi beygja sig fyrir atkv.hv.Nd. nú þegar, eða hvort hún vildi halda fast við hana og láta skeika að sköpuðu um hana í sameinuðu þingi. Því síður ætlaði jeg að taka til máls, þar sem mjer var kunnugt um það, að það var komin kvefpest í brtt., en hún er bæði smitandi og bráðdrepandi, eins og dæmin sanna. Hv. 6. landsk.þm. (G. B.) hóf mál sitt á því, að það væri borgaraskylda Reykvíkinga að koma upp spítala, en þeir hefðu vanrækt það. Þessu er jeg sammála, því ekki virðist rjett að verðlauna þá vanrækslu með því að láta þá komast undan skyldunni. Það, sem vakti fyrir mjer með því, að þessa tillags væri krafist frá Reykjavík, var ósk um það, að landsspítalinn yrði gerður sem allra best úr garði. Alt, sem bygt hefir verið fyrir landið, hefir verið bygt þannig, að eftir fá ár hefir það verið orðið alt of lítið og alls ónógt. Þess vegna leit jeg svo á, að rjett væri að hafa landsspítalann þeim mun stærri, sem tillag Reykjavíkur næmi, þannig, að hann verði bygður við vöxt, og fengi Reykjavík þá að sjálfsögðu tiltölulegan hluta af sjúkrarúmum við aðra landshluta. Með þessu tel jeg Reykjavík góðu bætta, og gæti hún þá skotið því á frest að byggja sinn eigin spítala. Enn fremur er ekki ætlast til þess, að Reykjavík leggi til neinn hluta rekstrarkostnaðar, heldur að eins hluta byggingarkostnaðarins, því landið á að hafa full umráð yfir spítalanum, að öðru leyti en rúmatölunni. Jeg skal taka það fram, að jeg veit ekki til, að neinn áhugi hafi verið hjer fyrir því að reisa sjerstakan spítala fyrir Reykjavík, fyr en brtt. kom fram. Lítur út fyrir, að hann hafi vakist upp nóttina eftir að brtt. fæddist. Verið getur, að eitthvað hafi verið talað um það manna á milli, en ekkert var talað um að hefjast handa fyr en nú. Hvað því viðvíkur, að Reykjavík sje skuldbundin til að byggja farsóttaspítala, er þess að gæta, að það mál tekur líka til þjóðarinnar. Okkur, sem búum úti um land, stendur ekki á sama, á hvern hátt sóttvarnir eru ræktar. Við súpum seyðið af því, ef farsóttir ná útbreiðslu í landinu, og við höfum sopið seyðið af því. En að minsta kosti hefði Reykjavík átt fyrirfram að vera fullkomlega skuldbundin til að byggja sóttvarnarspítala, svo ekki komi á okkar bak að byggja hann líka. Jeg skal fullkomlega viðurkenna það, að þeir menn standa að mörgu leyti vel að vígi, sem heimta, að Reykjavík skuli ekki leggja neitt tillag til byggingar landsspítalans. En það er margt, sem hlynnir að Reykjavík, því hún dregur máttinn úr öllum öðrum bygðarlögum landsins. Hún dregur auðinn til sín. Þegar menn úr öðrum sveitarfjelögum eru orðnir svo efnum búnir, að þeir geta lifað á eignum sínum, flytja þeir venjulega til Reykjavíkur. Sama er að segja um flesta efnuðustu kaupsýslumennina, og þess vegna eiga smábæirnir svo erfitt uppdráttar. En það get jeg sagt hv. 6. landsk þm. (G. B.), að ekki eru allir læknar á sama máli og hann. Einn af mikilsvirtustu læknum þessa bæjar sagði, að í sjálfu sjer væri rjettast að fara þá leið, sem brtt mín stefnir. - Sagði hann enn fremur, að það væri fortakslaust hneyksli fyrir Reykjavíkurbæ að eiga ekki eitt einasta flet fyrir einn einasta sjúkling. Hvað þjóðarþörfinni viðvíkur, sje jeg ekki betur en að landið kunni fullkomlega að meta hana, með því að leggja til ¾ byggingarkostnaðar landspítalans og allan rekstrarkostnað hans að auki. Út í ræðu hæstv. forsætisráðh. (J. M.) skal jeg ekki fara. Hann skaut sjer undir kvenfólkið, röksemdum sínum til styrktar. Honum fór líkt og brennumanninum eftir Flugumýrarbrennu, sem ljet konurnar sitja á sjer meðan Gissur jarl leitaði hans í Eyjafirði. En minna má hann (J. M.) á það, að fje það, sem safnað hefir verið til landsspítalans, á ekki að ganga til byggingarkostnaðar, og harma jeg það ekki, því fleira þarf að gera en reisa húsið.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg býst við, að hv. deild geti verið fjárhagsnefnd sammála um tillögu þessa. Varla hefir verið minst svo á skattamálin á síðustu árum, að ekki hafi verið talað um, í hversu mikilli óreiðu þau sjeu, og lögð áhersla á, að sem fyrst þurfi að ráða bót á því og koma þeim í rjettlátara og betra horf. En það verður ekki gert á annan hátt betur en að rannsaka, hvernig þeim nú er varið, og koma fram með tillögur til endurbóta. Árið 1907 var skipuð milliþinganefnd til að rannsaka og endurskoða skattamálin. Samdi nefnd þessi mörg frv., og eru sum þeirra orðin að lögum með nokkrum breytingum, en önnur liggja enn í ruslaskrínunni, eins og ýmislegt fleira hjer á landi, þrátt fyrir þótt svo mörg ár sjeu liðin frá því, að hún lauk störfum sínum. Vil jeg taka það skýrt fram, að meining nefndarinnar er ekki sú, að sjerstök milliþinganefnd sje skipuð til að fjalla um málið, og álítur hún ekki að till. gefi tilefni til þess, heldur að landsstjórnin fái sjer menn til aðstoðar við rannsókn þess. eftir því sem henni þykir þörf. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um till., en vil fyrir hönd fjárhagsnefndar leggja til, að hún verði samþykt.

Forseti: Jeg vil leyfa mjer að gera það að tillögu minni, að máli þessu verði, að aflokinni þessari umræðu, vísað til fossanefndar þessarar deildar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vildi að eins gera þá athugasemd, að það er sama og að láta málið ekki ganga fram, að fara að vísa því til nefndar, þar sem tilætlunin mun sú, að störfum þessarar deildar verði lokið á morgun og þingi slitið á laugardag. Get jeg ekki betur sjeð en að það sje einróma álit þingsins, að nauðsyn beri til að ná í ríkisins hendur vatnsrjettindum yfir Soginu, sem telja má að sje lykillinn að fossaiðnaði hjer á landi, vegna afstöðu þess og legu. Vil jeg því leyfa mjer að leggja til, að till. verði látin ganga nefndarlaust til síðari umræðu.

Karl Einarsson Fossanefnd þessarar deildar ætlar að halda fund í dag um till. þá, er vísað var til hennar á síðasta fyndi. Mun hún þá einnig athuga þessa till. en telur ástæðulaust, að henni verði formlega vísað til nefndarinnar.

Forseti: Vegna yfirlýsingar hv.þm. Vestm. (K. E.) tek jeg aftur till. mína um það, að máli þessu verði vísað til fossanefndar.