Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, 7. þm. Norðaust., um að hann verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Miðflokksins í kjördæminu, Anna Kolbrún Árnadóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Í dag, 8. mars, er alþjóðlegur baráttudagur kvenna og í dag minnumst við þess einnig að 180 ár eru liðin frá ákvörðun um endurreisn Alþingis. Þann 8. mars 1843 undirritaði Kristján konungur VIII ,,tilskipun um stiptun sérlegrar ráðgefandi samkomu fyrir Ísland, er á að nefnast Alþing“. Þannig lauk þátttöku Íslands í stéttarþinginu í Hróarskeldu og landið fékk sína eigin ráðgefandi samkomu. Hið endurreista Alþingi kom saman til fyrsta fundar 1. júlí 1845.

Virðulegur forseti. Mig langar til að varpa ljósi á líkindi íslenskrar samfélagsgerðar og reynslu minnar af vímuefnaneyslu. Sem ungur maður gekk ég í gegnum talsverðrar þrautir tengdar vímuefnaneyslu. Í tæpan áratug seldi ég mér þá ranghugmynd að ég ætti ekki við nein vandamál að stríða, sem blöstu þó við öllum öðrum. Ég hafði alltaf einhverjar aðrar skýringar á þeirri vondu stöðu sem ég var kominn í og kom mér ítrekað í. Ég taldi mér t.d. trú um að ég hefði ekki drukkið of mikið heldur gleymdi ég bara að borða og lenti þess vegna í blakkáti. Ég blandaði saman allt of mörgum tegundum og þegar ég reykti síðan hassið mitt ofan í drykkjuna var komin fullkomin skýring á vanlíðan minni næstu daga á eftir. Ég fannst endalausar skýringar og neitaði að horfast í augu við raunveruleikann, sem var að ég misnotaði vímuefni mér og mínum nánustu til tjóns. Ég lærði það svo síðar að hluti af sjúkdómnum mínum væri þráhyggja. Og núna, virðulegur forseti, upplifi ég sams konar þráhyggju í samfélagsgerðinni okkar. Í hvert sinn sem rætt er um að styrkja þurfi undirstöður þessa samfélags, t.d. með því að ganga til aukins samstarfs við aðrar þjóðir Evrópu og taka upp gjaldmiðil sem þjónar hagsmunum 300 milljóna manna, þá koma fram úrtöluraddir sem nota nákvæmlega sömu rök og ég gerði sjálfur; að það sé einhverjum öðrum að kenna. Þegar verðbólgan rís stjórnlaust enn og aftur þá er það ekki stjórnvöldum að kenna eða krónunni. En við erum búin að vera að gera þessa tilraun í 100 ár og enn upplifum við sömu hlutina; endalausar öfgar, upp- og niðursveiflur og niðurstaðan er alltaf sú sama: Íslenskur almenningur tapar. Virðulegi forseti. Íslensk þráhyggja þarf að taka enda. Þetta er fullreynt.

Heyr, heyr.

Hæstv. forseti. Í dag er alþjóðlegur baráttudagur kvenna fyrir friði og mannréttindum og mér finnst mikilvægt að taka það til umræðu hér í dag. Við sem samfélag þurfum að taka til hendinni til að hér náist fram kynjajafnrétti. Það hallar á konur á ýmsum sviðum samfélagsins. Við þurfum að útrýma kynbundnu ofbeldi. Við þurfum að útrýma kynbundnum launamun og við verðum að taka á því að einstæðar mæður eru meðal þeirra sem búa við hvað erfiðustu efnahagslegu kjörin og þar með börn þeirra. En þetta er líka alþjóðleg barátta og við verðum að taka þátt í henni líkt og hæstv. forsætisráðherra hefur gert á kvennaþingi Sameinuðu þjóðanna og fleiri þingmenn úr ýmsum flokkum og það er vel. Framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, Antonio Guterres, hefur bent á að ef ekkert verður að gert tekur 300 ár að ná fram kynjajafnrétti. Það gengur auðvitað ekki. Því miður erum við að færast fjær kynjajafnrétti á mörgum sviðum. Það hefur verið vegið að sjálfsákvörðunarrétti kvenna í ýmsum löndum þegar kemur að því að ráða yfir eigin líkama. Gegn því þurfum við sem kvenréttindaþjóð, sem höfum verið stolt af okkar skrefum, að berjast. Við þurfum að standa með konum í öðrum heimshlutum sem berjast fyrir sjálfsagðri heilbrigðisþjónustu, fyrir því að fá að ganga í skóla og fyrir því að lifa sem fullgildir einstaklingar í samfélaginu. Til hamingju með baráttudag kvenna, öll.

Forseti. Miklum árangri hefur verið náð í baráttunni fyrir réttindum kvenna síðan alþjóðlegur baráttudagur kvenna var fyrst haldinn árið 1909, fyrir meira en 100 árum síðan. Þrátt fyrir allan þann tíma sem liðinn er er björninn langt því frá unninn. Enn lita staðalímyndir og aðrar birtingarmyndir kvenfyrirlitningar ýmsa þætti, jafnvel íslenskrar stjórnsýslu og réttarkerfis, og þótt margt hafi unnist eigum við enn langt í land, sér í lagi í tengslum við vernd gegn kynbundnu ofbeldi. Um árabil hefur verið bent á það að fordómar gegn konum og falskenningar byggðar á þeim hafi litað réttarframkvæmd hér á landi þegar kemur að forsjá barna og umgengnisrétti barna við foreldra sína. Raunar er vandinn ekki bundinn við Ísland. Þó vekur það að mörgu leyti furðu að hann skuli vera jafn rótgróinn hér á landi og raun ber vitni í ljósi framvarðarstöðu Íslands í jafnréttismálum á alþjóðavettvangi. Á það hefur verið bent að endurtekið mynstur í réttarákvörðunum margra ríkja um forsjá og umgengni sé áhyggjuefni, þar sem ofbeldi gegn konum í nánum samböndum sé ekki gefið nauðsynlegt vægi. Hópur sérfræðinga á vegum Sameinuðu þjóðanna ályktaði um stöðuna árið 2019 þar sem fram kom að framkvæmd margra ríkja í forsjár- og umgengnismálum afhjúpi undirliggjandi mismunun gegn konum og það hvernig skaðlegar staðalímyndir hafa áhrif í málum barna þeirra. Í skýrslu GREVIO-nefndarinnar svokölluðu, sem kom út í nóvember síðastliðnum og hefur það hlutverk að meta árangur stjórnvalda í baráttunni gegn kynbundnu ofbeldi, var niðurstaðan nokkuð alvarleg fyrir Ísland. Skýrslan sýnir svart á hvítu að kerfið okkar er ekki að taka nógu vel utan um þolendur ofbeldis þegar kemur að forsjármálum, þar á meðal börn sem verða fyrir ofbeldi eða verða vitni að því. Þessi mál hafa vissulega verið í umræðunni en það liggur ljóst fyrir að brýn nauðsyn er á breytingum í framkvæmd forsjár- og umgengnismála þegar um ofbeldi í nánu sambandi er að ræða.

Virðulegi forseti. Nú á alþjóðlegum baráttudegi kvenna hafa stórar kvennastéttir í Eflingu samið við harðdræga viðsemjendur sína um hóflegar launahækkanir um leið og þeim tókst að árétta, svo ekki fór á milli mála, að félagið hefur raunverulegan verkfallsrétt og er raunverulegur viðsemjandi. En nú vaknar spurningin: Hver er raunverulegur viðsemjandi forstjóranna? Hver er það sem samþykkir ævintýralegar launakröfur þeirra? Það verður seint sagt að sá viðsemjandi sé harður í horn að taka eða vökull gæslumaður þjóðarhags, því að það eru forstjórarnir sem standa sjálfir fyrir launaskriðinu hér sem veldur búsifjum í þjóðarbúskapnum. Forstjórarnir eru í frjálsu svifi þegar kemur að launatölum. Fljúgum hærra, fljúgum hærra, er þeirra mottó. Þessum óraunhæfu launakjörum efsta lagsins í samfélaginu fylgir verðbólga, hækkandi vextir sem eru að sliga almenna lántakendur í krónuhagkerfinu, því að þó að forstjórarnir virðist stundum halda annað þá búa þeir í samfélagi við okkur hin. Eitthvert mesta böl okkar tíma er vaxandi launamunur. Hann slítur samfélagið í sundur. Hann rýfur samfélagssáttmálann sem verður að vera haldinn í heiðri svo við getum búið hér saman. 8. mars. Þessi dagur minnir okkur á þá sigra sem unnist hafa í baráttu kvenna fyrir jafnrétti, þó að vissulega og auðvitað sé enn löng leið fyrir höndum og bakslag á ýmsum sviðum. En á aðeins einni öld hefur samt tekist að afsanna að það sé náttúrulögmál að karlar skuli ráða öllu eða yfirleitt vænlegt til árangurs. Launamunur kynjanna er ekki heldur samkvæmt náttúrulögmáli. Óréttlæti er aldrei eðlilegt. - Til hamingju með daginn, konur.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að draga fram hér á þingi hvað við getum verið stolt af því að eiga fyrirtæki eins og Landsvirkjun, fyrirtæki í eigu þjóðarinnar allrar, sem býr yfir sterkum mannauði, skýrri framtíðarsýn og skilar mikilvægum arði til eigenda sinna, okkar allra. Það var áhugavert að sitja ársfund fyrirtækisins í Hörpu í gær og hlýða á erindi um hvernig áætlanir sem voru mótaðar fyrir áratugum síðan eru enn að skila árangri í dag, okkur öllum til heilla. Á sama tíma var það líka góð brýning að heyra forsvarsfólk fyrirtækisins minna á mikilvægi þess að stinga ekki hausnum í sandinn þegar kemur að mikilvægum pólitískum ákvörðunum. Eigi Ísland að verða forystuþjóð þegar kemur að grænum orkuskiptum, sem við höfum alla burði til að vera, þarf að fara að taka ákvarðanir um framtíðina strax í dag. Ég óttast að samsetning ríkisstjórnarinnar sé enn og aftur að verða þess valdandi að við ýtum stórum spurningum og ákvörðunum á undan okkur og missum af tækifærinu til að skara fram úr. Fordæmi Landsvirkjunar ætti líka að vera ríkisstjórninni sérstök hvatning um langtímahugsun og að leyfa sér langtímahugsun og berjast fyrir langtímahugsunin. Niðurgreiðsla skulda, réttmæt og sanngjörn endurgreiðsla til þjóðarinnar fyrir nýtingu á auðlindum er góður jarðvegur til að ráðast í mikilvæg framþróunarverkefni og bæta þannig lífskjör og samkeppnisstöðu landsins. Ég vona að þeir ráðherrar og stjórnarliðar sem sátu fundinn í gær taki þessa aðferðafræði til sín, hugsi langt, framkvæmi rétt og passi upp á jafnvægi milli náttúru og nýtingar og nauðsyn þess að þjóðin fái notið afrakstursins.

Virðulegi forseti. Á alþjóðlegum baráttudegi kvenna er mikilvægt að ígrunda stöðu jafnréttismála hér á landi og í heiminum öllum. Það er sláandi að það heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna sem við eigum hvað lengst í að ná sé markmiðið um jafnrétti kynjanna. Hér á landi höfum við náð eftirtektarverðum árangri á mörgum sviðum jafnréttis en víða eigum við langt í land. Vinna að jafnrétti er og verður stöðugt og viðvarandi viðfangsefni, annars tapast áunnin réttindi og framþróun stöðvast. Okkur ber skylda til að halda vinnunni áfram á öllum sviðum samfélagsins. Áskoranir hér á landi eru margar. Ég nefni nokkrar: launamun og kynjaskiptingu starfa á vinnumarkaði og kynbundið námsval sem að mínu áliti tengist kynbundnu námsframboði. Fylgja verður eftir hvers konar úrbótum í vinnu gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi en sú vinna er í góðum farvegi eftir að við höfðum allt of lengi verið sofandi gagnvart áhrifum ofbeldis á einstaklinga og samfélag. Þá eigum við allt of margt ólært varðandi leiðir til að tryggja konum af erlendum uppruna jafnrétti í íslensku samfélagi. Við sjáum líka bakslag á heimsvísu vegna náttúruhamfara, stríðs og pólitískra átaka. Í tilefni dagsins hvetur aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna til tafarlausra og samræmdra aðgerða til að flýta því að jafnrétti náist á milli kynjanna í heiminum en um leið er kastljósinu beint að nýsköpun, tæknibreytingum og menntun kvenna á stafrænni öld. Fyrir ári ræddi ég stöðu kvenna í Úkraínu og hún er því miður enn verri núna. Stóra óskin á þessum degi er, eins og þá, að úkraínskar konur fái tækifæri til að vinna að friði. Friður er grundvöllur jafnréttis.

Virðulegi forseti. Í gær fór fram ársfundur Landsvirkjunar þar sem kom ansi margt mikilvægt og áhugavert fram. Fundurinn bar heitið Grunnur grænna samfélags, en Ísland býr við þau forréttindi að geta orðið fyrsta land í heiminum án jarðefnaeldsneytis. Til að ná settum markmiðum er afar mikilvægt að hafa skýra framtíðarsýn. Svo ég byrji á jákvæðum fréttum þá kom fram að Landsvirkjun hefði skilað methagnaði annað árið í röð og meðalverð til stórnotenda hefði hækkað og skuldastaða lækkað. Er því tillaga frá stjórn fyrirtækisins að skila 20 milljörðum í arðgreiðslur til ríkisins auk þess sem 30 milljarðar fara í skattgreiðslur. Ég vil nýta tækifærið hér og hrósa stjórnendum og starfsmönnum fyrir góðan árangur. Þessar fjárhæðir skipta verulegu máli fyrir þjóðarbúið, sérstaklega nú á tímum. Reksturinn gengur vissulega vel og því ber að fagna en það eru hins vegar vísbendingar um að ef ekkert verður að gert geti fljótt syrt í álinn. Staðreyndin er nefnilega sú að raforkukerfi Landsvirkjunar er fullnýtt. Engin afgangsorka er til og ef við ætlum að fullnægja eftirspurn og tryggja orkuöryggi þá þurfum við einfaldlega að virkja meira. Ýmsar leiðir eru vissulega til til að bregðast við ástandinu, m.a. að nýta orkuna okkar betur, en veruleikinn er hins vegar sá að veruleg umframeftirspurn er eftir orku í kerfinu og hefur Landsvirkjun þurft að hafna mörgum umhverfisvænum og áhugaverðum verkefnum sökum þessa. Við þurfum því að draga úr orkunotkun okkar en það eitt mun ekki duga til heldur þurfum við að halda áfram að byggja upp samfélag okkar eins og við erum vön úr þeim lífsgæðum sem við erum vön 

Frú forseti. Um daginn hlustaði ég á þættina Samstaðan sem Þórhildur Ólafsdóttir vann fyrir Ríkisútvarpið þar sem hún talaði við þær sem voru í forystu fyrir Kvennaframboðið og Kvennalistann. Mikið rosalega segja þessir þættir mikilvæga sögu. Mikið ofboðslega eigum við öll sem sitjum hér inni og allt samfélagið þessum konum mikið að þakka fyrir það pólitíska frumkvöðlastarf sem þær unnu. Það er ekki úr vegi að minnast þessa á alþjóðlegum baráttudegi kvenna sem er í dag og kannski ekki síst vegna þess að núna eftir helgi, á mánudaginn kemur, þá fagnar Kvennalistinn fertugsafmæli. Á þessum 40 árum er búið að stökkbreyta íslensku samfélagi. Kvennalistakonur komu hingað inn í mikla hrútasamkundu, sem Alþingi var 1983, og mættu ekki góðu viðmóti hjá öllum samstarfsfélögunum en börðust og börðust árum saman fyrir fæðingarorlofi, leikskólum sem grunnþjónustu og öllu því sem þarf til að konur geti tekið þátt í samfélaginu til jafns við karla. Þær settu ofbeldi á dagskrá stjórnmálanna, eitthvað sem hafði fengið að liggja í kyrrþey í samfélaginu fram að þessu. Án þeirra værum við ekki það samfélag sem við erum í dag. En þær komu líka með nýja nálgun á svo mörgum öðrum sviðum, sem gleymist stundum. Kvennalistinn var fyrsta stjórnmálaaflið sem setti umhverfismál og loftslagsmál almennilega á dagskrá og í þessum þáttum minnti Kristín Ásgeirsdóttir okkur líka á hvernig þær börðust árið 1995 fyrir því að mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar yrðu uppfærð af metnaði. Þær stóðu vörð um jafnræðisákvæði stjórnarskrárinnar, þannig að það næði lengra en hrútarnir sem fyrir voru hefðu kannski leyft því að ná, og bættu síðan við að það þyrfti að ganga enn lengra; 

Virðulegi forseti. Ég er landsbyggðarþingmaður og brenn fyrir byggðasjónarmiðum. Síðustu ár hafa verið erfið, heimsfaraldur skall á og við tók stríð Rússa gegn Úkraínu. Hvort tveggja hafði gríðarleg áhrif á alla heimsbyggðina, rekstur ríkisins og allra sveitarfélaga hér á landi með tilheyrandi verðbólgu. En í heimsfaraldrinum þurfti hraðar hendur til að finna leiðir til að hafa samskipti og á örfáum dögum voru allir landsmenn farnir að funda á Teams og Zoom. Þetta stökk okkar allra inn í tölvuheiminn gerði það að verkum að staðsetning skiptir ekki orðið máli. Allir komust á fundi, höfðu rödd og áhrif. Þessi þróun hefur gjörbreytt aðgangi landsbyggðarinnar að námi, þjónustu og atvinnu. Ljósleiðaravæðing er orðin hluti af mikilvægum innviðum í dag til að geta notið þjónustu, stundað atvinnu eða framhaldsnám hvaðan sem er af landinu. Gríðarleg tækifæri og um leið hagkvæmnissjónarmið fylgja þessum framförum. Ekki þarf að fljúga suður á alla fundi en samt er hægt að hafa öfluga rödd og stefnumótandi áhrif. Fólk flytur með störf sín út á land og gríðarleg tækifæri eru í aðgangi að alhliða þjónustu á mun hagkvæmari hátt, bæði fyrir notendur og rekstraraðila. Hér áður þurftu ungmenni ávallt að flytjast búferlum að háskólastofnunum en geta nú stundað fjölbreytt nám heiman frá sér hvar sem er á landinu. Ég vil nota tækifærið og hæla hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir að hugsa út fyrir rammann og búa til ákveðinn hvatasjóð í háskólaumhverfinu. Með því verklagi voru allar háskólastofnanir hvattar til að starfa saman og bjóða saman upp á öflugt alhliða fjarnám. Þessi þróun skiptir okkur öll máli hvar sem við búum. Mikilvægt er að slaka ekkert á þessari vegferð. Þetta er framtíðin.

Forseti. Ríkisstjórnin hefur tekið alls konar ákvarðanir um húsnæðismál á undanförnum árum sem flestar hafa verið eftirspurnaraukandi. Ákvörðunin um að geta notað séreignarsparnað til þess að kaupa íbúð eða til að greiða niður höfuðstól láns t.d. er í sjálfu sér ákveðin ákvörðun en ókosturinn við þá ákvörðun er að þetta er ákvörðun fyrir fólk með tiltölulega há laun. Staðan í dag er því sú, þrátt fyrir allar hugmyndir stjórnvalda, að eftir nær áratug af húsnæðisskorti hefur engin ákvörðun stjórnvalda dugað til að leysa húsnæðisvandann með tilheyrandi markaðsáhrifum. Skortur á húsnæði leiðir til hækkunar á húsnæðisverði af því að fólk þarf þak yfir höfuðið. Það hefur enga valmöguleika um annað. Ég er farinn að halda að stjórnvöld vilji hafa húsnæðisskort því að hærra húsnæðisverð bætir skuldastöðu þeirra sem eiga húsnæði svo mikið, að það sé einhvers konar efnahagsleg aðgerð að fórna húsnæðisöryggi fyrir betri skuldastöðu, því að ráðamenn monta sig ítrekað af bættri skuldastöðu heimilanna þrátt fyrir að ástæður þess séu ekki lægri skuldir heldur verðmætari eignir. Sú verðmætaaukning er hins vegar bara á blaði því að fólk þarf þak yfir höfuðið. Krónum í vasa fjölgar ekkert þegar húsnæðið verður verðmætara, en lánagjöld hækka hins vegar. Nú segir iðnviðaráðherra að húsnæðismarkaðurinn gegni lykilhlutverki og stjórnvöld verði að tryggja lóðaframboð með samkomulagi við einstök sveitarfélög. Á höfuðborgarsvæðinu voru 14.000 íbúðir í byggingu fyrir ári síðan af þeim rúmlega 58.000 sem var búið að samþykkja. Það er sem sagt alveg nóg til af lóðum, a.m.k. á höfuðborgarsvæðinu þar sem íbúafjöldi hefur aukist úr 61% landsmanna upp í 64% á undanförnum tveimur áratugum. Ég veit ekki hvaða lóðaframboð þarf að tryggja með samningum en stjórnvöld eru augljóslega ekki að leysa nein vandamál á húsnæðismarkaði. Stjórnvöld vilja tryggja lóðaframboð þegar það er nóg af lóðum. Er það í alvörunni tillaga stjórnvalda?

Herra forseti. Mikið vildi ég bara geta flutt fagnaðarerindi mitt beint úr sætinu í léttan hljóðnema eins og hér er, en þess mun ég enn bíða. Í gær rakti ég hér stórkostlegar og vaxandi ETS-kolefnisálögur á flugfarþega sem nú blasa við og leggjast þyngst á þá flugfarþega sem lengst þurfa að fljúga til að komast til og frá heimalandinu. Öll viðleitni íslenskra sendifulltrúa, ráðherra og ráðamanna, um að tekið verði tillit til sérstöðu okkar hér við endimörk hins byggilega heims, hefur verið fyrir gýg. Svarið er stutt og laggott: Nei. Sirka 15.000 kall mun að óbreyttu leggjast á hvern farmiða fram og til baka, takk fyrir. Íslenskri ferðaþjónustu er stefnt í uppnám, þar með ábatasamri alþjóðlegri millilendingarþjónustu, útflutningi á ferskum fiski, inn- og útflutningi ávaxta og grænmetis sem ekki vex hér og áður óþekktir átthagafjötrar verða kynntir til leiks hinum efnaminnstu í samfélaginu, álögum sem nema næstum jafn háum upphæðum og ódýrustu flugfarseðlarnir hafa verið boðnir á. Er ekki tímabært, herra forseti, að staldra eilítið við og meta stöðu okkar í því hjónabandi við ungfrú Evrópu sem efnt var til fyrir þremur áratugum og er auðvitað fyrst og fremst viðskiptasamband? Nákvæmlega núna er rétti tíminn til að kalla eftir upplýsingum um útgerðarkostnaðinn við þetta EES-hjónaband okkar með öllum þeim kröfum og afarkostum sem þessu sambandi fylgja og bera að sjálfsögðu saman við þá búhnykki sem færa mætti rök fyrir að af ráðahagnum hafi hlotist? Byrjum á þessum risavöxnu ETS-útblásturssektarákvæðum gagnvart flugfarþegum. Tökum því næst saman allan kostnaðinn við þýðingar hundruða nýrra fyrirmæla og tilskipana á ári hverju, rosalegan ferða- og uppihaldskostnað, þúsundir vinnustunda sendiráðs, ráðuneytis, nefnda og þingmanna við rýningu, umræður, afgreiðslu og innleiðingarkostnað allra þessara 650 árlegu tilskipana, auk annarra meðlimagjalda í þessum dýra og fína klúbbi og berum síðan saman við hreinan efnahagslegan ávinning okkar af öllu bixinu. Skyldu niðurfellingar 10% tolla á sjávarfangi sægreifanna okkar örugglega standa undir öllum útgerðarkostnaðinum? 

Virðulegur forseti. Moldin er ein mikilvægasta auðlind jarðar. Hún er annar stærsti geymir kolefnis á eftir hafinu og geymir meira kolefni en andrúmsloftið og allur gróður samanlagt. Moldin skapar vaxtarskilyrði fyrir gróður og miðlar vatni og næringarefnum, hvort sem það er til villts gróðurs eða nytjaplantna. Hún er því undirstaða fæðuframleiðslu á landi. Í tillögu til þingsályktunar um landbúnaðarstefnu til ársins 2040 kemur fram að mikilvægt sé að tryggja að landbúnaður gegni stóru hlutverki innan hringrásarhagkerfisins, ekki síst varðandi nýtingu á lífrænum efnum. Mikil tækifæri felast í markvissri vinnslu og úrvinnslu á lífrænum úrgangi með það að markmiði að nýta hann áfram sem áburð. Molta er einn besti jarðvegsbætir sem völ er á og gerir jarðveginn frjósamari og heilbrigðari. Nauðsynlegt er að koma upp aðstöðu til úrvinnslu lífræns úrgangs sem fyrst og um land allt. Þannig er hægt að koma í veg fyrir umfangsmikla flutninga á efnum milli héraða eða landshluta. Mikilvægt er að í fram kominni landbúnaðarstefnu fylgi aðgerðaáætlun um eflingu innviða vegna endurnýtingar alls lífræns úrgangs sem fellur til á landinu og hvata til þess að hann verði nýttur til framleiðslu innlends áburðar. Slík endurnýting myndi leiða til aukinnar sjálfbærni landsins. Virðulegur forseti. Ísland hefur allt til að bera til að vera leiðandi í þessum málum.

Hæstv. forseti. Í dag er alþjóðlegur baráttudagur kvenna fyrir friði og jafnrétti. Þó svo að kvenréttindabaráttan hafi skilað stórkostlegum árangri á þeim ríflega 100 árum síðan konur héldu fyrst upp á þennan alþjóðlega baráttudag eru víða blikur á lofti. Skemmst er frá því að segja að rétt um tvö ár eru liðin frá því að pólsk stjórnvöld svo að segja afnámu með öllu rétt kvenna til þungunarrofs. Hið sama er uppi á teningnum í æ fleiri ríkjum Bandaríkjanna. Óvíða eru réttindi kvenna jafn fótum troðin og í Afganistan þar sem konur búa við kúgun, ofbeldi og einangrun. Frá því talibanar hrifsuðu til sín völd í landinu hafa afganskar konur mátt þola óbærilegar skerðingar á réttindum sínum til frelsis, atvinnu, menntunar og tjáningar. Alvarlegt kynbundið ofbeldi er líka staðreynd á Íslandi. Af þeim tæplega 33.000 konum sem tekið hafa þátt í rannsókninni Áfallasaga kvenna á vegum Háskóla Íslands hafa 40% orðið fyrir líkamlegu og/eða kynferðislegu ofbeldi á lífsleiðinni. Tilkynningum um heimilisofbeldi fjölgaði umtalsvert í heimsfaraldrinum en lögreglan fær að meðaltali sjö tilkynningar um heimilisofbeldi á degi hverjum. Eftirlitsnefndir Sameinuðu þjóðanna hafa lýst áhyggjum af hárri tíðni heimilisofbeldis á Íslandi og því hvernig tekið er á kynbundnu ofbeldi innan réttarkerfisins hér á landi. Ofbeldi gegn konum er ekki náttúrulögmál. Gera þarf gangskör til að uppræta þennan banvæna faraldur. Það er hægt. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að óska konum til hamingju með alþjóðlegan baráttudag kvenna. Mig langar að nýta tíma minn hér í dag og víkja sérstaklega að stöðu ljósmæðra. Ljósmæður eru lykilstétt þegar kemur að kvennaheilsu, hvort sem um mæðravernd, fæðingarþjónustu eða aðra sérhæfða heilbrigðisþjónustu við konur er að ræða. Stéttin er að eldast og stórir árgangar hafa verið að fara á eftirlaun undanfarin ár, þó að örlítil aukning sé í þeim fjölda sem tekinn er inn í ljósmæðranámið en hann var 14 síðasta haust. Í vor munu væntanlega 11 ljósmæður útskrifast og það er ljóst að það er ljósmæðraskortur og hann mun aukast næstu árin nema gripið sé inn í. Þar er mikilvægt að lögð sé áhersla á að nemar alls staðar af landinu séu teknir inn í námið, en það er forsenda þess að hægt verði að halda uppi fæðingarþjónustu á landsbyggðinni til framtíðar. Þær breytingar sem orðið hafa á íslenskum vinnumarkaði, t.d. með styttingu vinnuvikunnar, koma fram á ólíkan hátt hjá ákveðnum stéttum. Skrefið var mikilvægt og til bóta fyrir stórar kvennastéttir. Það verður hins vegar að líta til þeirra sérstöku aðstæðna sem ljósmæður starfa við, en þær eru margar að sinna fæðingarþjónustu á Landspítala, mæðra- og ungbarnavernd á heilsugæslum og heimaþjónustu. Aukið vaktaálag með tilkomu vaktahvata hefur sett mjög íþyngjandi kröfur á stéttina um vinnutíma til að halda uppi launum og það, ásamt miklu álagi, verður til þess að ljósmæður hverfa til annarra starfa. Tölur frá Danmörku hafa sýnt að meðalstarfstími útskrifaðra ljósmæðra er 5–7 ár í faginu og ekki ástæða til að ætla að þróunin sé með öðrum hætti hér á landi. Mig langar að hvetja heilbrigðisráðherra, háskólana og vinnumarkaðinn til að huga sérstaklega að þessari mikilvægu stétt og bregðast við þeim vanda sem við erum komin í nú þegar og mun bara aukast ef ekkert verður að gert.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að óska okkur öllum til hamingju með daginn. Mig langar að gera hér að umtalsefni pistil eftir hæstv. ferðamálaráðherra sem birtist í Morgunblaðinu í gær. Það er vel hægt að hrósa ráðherra fyrir að ætla að festa flugþróunarsjóð í sessi, sjóð sem var settur á laggirnar 2013 og styður við aukið millilandaflug utan suðvesturhornsins. Til að mynda eru þrjú flugfélög sem fljúga til fimm áfangastaða frá Akureyri og það eru sannarlega lífsins gæði þegar fólk er laust undan því að þurfa að ferðast til Keflavíkur. Það sama má segja um Egilsstaðaflugvöll. Ég hef hug á því meðan ég sit hér inni að leggja enn og aftur fram tillögu um að jafna flutningskostnað eldsneytis til millilandaflugs, enda er það einn af lykilþáttum sem þarf að leiðrétta svo allir sitji við sama borð. Reykjavíkurflugvöllur er varaflugvöllur líkt og Akureyrar- og Egilsstaðaflugvöllur og þess vegna er augljóst að bæði Akureyrar- og Egilsstaðaflugvöllur greiði sama verð fyrir eldsneyti og Reykjavíkurflugvöllur. Allir þessir flugvellir gegna sama hlutverki, eins og ég sagði. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra til að stíga skrefið til fulls og jafna þennan flutningskostnað því að ekki tókst það þegar núverandi hæstv. innviðaráðherra sat áður í stóli samgönguráðherra, en nú er lag. Og enn og aftur: Til hamingju með daginn, allar konur.

Virðulegur forseti. Ég kem hérna upp í raun til að fylgja eftir ósk sem ég bar fram við forseta á fundi okkar þingflokksformanna með forseta í fyrradag þess efnis að hæstv. fjármálaráðherra verði við óundirbúinn fyrirspurnatíma á morgun en hann var ekki viðstaddur á mánudaginn. Vil ég bara ítreka þá ósk hér, sér í lagi í návist hæstv. ráðherra, að við óskum hans nærveru í óundirbúnum fyrirspurnatíma á morgun. Ég fæ ekki séð að við því hafi verið orðið hingað til en betur má ef duga skal.

Forseti vill geta þess að það er af hálfu ríkisstjórnarinnar sem tilnefnt er í óundirbúinn fyrirspurnatíma, bæði á mánudegi og fimmtudegi, en óskum af þessu tagi er að sjálfsögðu komið til skila. Hins vegar er skilyrði þingskapa eingöngu á þá leið að það sé lágmarksfjöldi í hverjum óundirbúnum fyrirspurnatíma.

Herra forseti. Jú, auðvitað er það á forræði ríkisstjórnarinnar hvernig hún mannar fyrirspurnatíma hér af sinni hálfu, það er alveg rétt hjá forseta, en það er góður bragur á því ef forystufólk allra stjórnarflokka mætir alla vega einu sinni í viku. Þó að það sé ekki einhver stíf regla í þingsköpum þá fer bara betur á því. Þegar við erum t.d. að upplifa leyndarhyggju stjórnarmeirihlutans varðandi Lindarhvol, eins og var í byrjun vikunnar, og gætum mögulega viljað eiga orðastað við ráðherrann sem sú leynd snýst um að verja, þá væri ágætt að hann mætti hingað í salinn á morgun eins og hann getur gert í dag. Á morgun er þingfundur með óundirbúnum fyrirspurnatíma þar sem nærveru ráðherrans hefur verið óskað. Hafi forseti ekki komið þeim skilaboðum nógu skýrt til ráðherrans þá eigum við hér milliliðalaust samtal við ráðherrann um það. Ég vona að hann sé með eyrun nógu vel opin til að hafa heyrt þessa beiðni hér og nú.

Herra forseti. Með leyfi: „Raunin er sú að við erum í miðju góðæri og helsta vandamál okkar er mikil þensla. Þessi skilaboð er Seðlabankinn að senda þegar hann hækkar vexti í því skyni að kæla hagkerfið.“ Þetta ritaði hæstv. fjármálaráðherra um helgina. Fjármálaráðherra talar um góðæri á meðan almenningur í landinu greiðir tugi eða hundruð þúsunda hærri upphæðir fyrir húsnæði í hverjum mánuði, góðæri þegar fjölskyldurnar í landinu greiða sífellt hærra verð fyrir matarkörfuna. Vissulega er þensla og margir búa við góðæri. En góðærið er þeirra sem eiga. Góðærið er hjá þeim fyrirtækjum sem geta tekið lán í erlendum gjaldmiðlum á miklu lægri vöxtum. Góðærið er þeirra fjármagnseigenda sem selja og kaupa krónur á víxl, allt eftir því hvernig vindar blása. Og þótt helsta tæki Seðlabankans gegn verðbólgu sé vissulega að hækka stýrivexti þá bíta þeir nú fyrst og fremst almenning og lítil fyrirtæki í slíku umhverfi. Þær fjölskyldur, sem trúðu hæstv. forsætisráðherra þegar hann sagði Íslendinga stadda í nýjum veruleika í vaxtamálum, þegar Seðlabankinn brást við alkuli efnahagslífsins í Covid og keyrði vexti niður, sitja nú í súpunni, og glíma við himinháa vexti og verðbólgu. Þeirra er góðærið ekki og við því þarf ríkisstjórnin að bregðast. Það er rétt hjá ráðherra, það er þensla. En það verður að vinna gegn þenslunni þar sem hana er fyrst og fremst að finna, en hlífa öðrum. Þess vegna lagði Samfylkingin fram kjarapakka í haust þar sem slíkar lausnir eru grundvöllurinn. Eftir metár í fjármagnstekjum, metarðsemi hjá stórútgerð og mikinn hagnað bankanna er eðlilegt að sýna aðhald og kæla hagkerfið þar sem vöxturinn er. Samfylkingin telur því ábyrgt að sækja tímabundið fjármagn til þeirra sem lifa góðærið sem fjármálaráðherra talar um og nýta það til að ráðast í aðgerðir fyrir þá hópa sem ástand dagsins leikur grátt. Við lögðum t.d. til tímabundna leigubremsu að danskri fyrirmynd. Í því máli erum við algjörlega samstiga verkalýðshreyfingunni og raunar hafa formenn bæði Vinstri grænna og Framsóknarflokksins virst jákvæð í garð hugmyndarinnar. Ég spyr: Hvernig líst fjármálaráðherra á þær og hafa slík úrræði verið rædd í ríkisstjórn? Hvaða aðrar mótvægisaðgerðir hafa verið til umræðu innan ríkisstjórnar? Er hæstv. ráðherra sammála mér um að tempra þensluna þar sem hún er og ráðast tímabundið í þá auknu tekjuöflun sem ég nefndi til að auka aðhald í ríkisfjármálum? Eða telur ráðherra hana vera annars staðar? Hverjar eru að hans mati helstu ástæðurnar fyrir jafn háum verðbólguvæntingum og raun ber vitni? Eru það ofurlaun forstjóra eða er það hjá ræstingafyrirtækjum sem velta kostnaði af hóflegum kjarasamningum, jafnvel afturvirkum launahækkunum, yfir á þjónustukaupa og beint út í verðlagið? Eða er það kannski vegna þess að ríkisstjórnin boðar ekki fyrirsjáanleika og enga forystu þegar kemur að efnahagsmálum? Eða telur hæstv. ráðherra þetta bara vera almenningi að kenna? Herra forseti. Almenningur í landinu getur ekki búið við jafn háa verðbólgu og vexti og nú er og fyrirsjáanlegt er að verkalýðshreyfingin sæki kjarabætur í gegnum launaliðinn þegar ríkisstjórnin hefur gefist upp á því að reka velferðarkerfið og styrkja samfélagið. Herra forseti. Nú eru sléttar þrjár vikur í nýja fjármálaáætlun og mikilvægt að þar verði almenningi og velferðarkerfinu hlíft eins og kostur er og tekið á þenslunni þar sem hana er raunverulega að finna. En því miður er tónninn sem farinn er að heyrast frá ríkisstjórninni sá að um verði að ræða flatan niðurskurð. Ég spyr því: Hver yrðu áhrif slíks aðhalds á ástandið í heilbrigðiskerfinu, á húsnæðismarkaðinn og afkomuvanda heimila að mati hæstv. fjármálaráðherra? Hæstv. fjármálaráðherra hefur nú í sömu vikunni bæði gripið til frasans um að allir verði að leggjast á árarnar og að allir verði snúa bökum saman. Og í gærkvöldi heyrði ég hann í fréttum tala um nauðsyn þjóðarsáttar. Þá vaknar spurningin: Hverjir eiga að taka þátt í þessari þjóðarsátt og hvert verður innlegg ríkisstjórnarinnar í hana? Í orðinu þjóðarsátt felst nefnilega að allir sem telja sig hafa hag af því snúi bökum saman og leggist saman á árarnar, eins og hæstv. ráðherra komst svo snyrtilega að orði. En þjóðarsátt næst aldrei nema þorri almennings skynji sanngirni, sem felst í því að þau sem eru aflögufær leggi sitt af mörkum en hinum hlíft sem eru það ekki. Stóra verkefni ríkisstjórnarinnar nú er að leiða saman hópa með réttlátum aðgerðum og fjármálaáætlun, sem eru nógu trúverðugar til að slá á verðbólgu og gera vaxtalækkunarferli aftur mögulegt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir tækifærið til að ræða þessi mikilvægu mál í þinginu. Það er okkur flestum hér efst í huga að skapa jarðveg þar sem hagsæld íslenskra heimila getur haldið áfram að vaxa líkt og hún hefur gert af miklum krafti undanfarin ár. Þannig hefur kaupmáttur launa aukist um 46% frá árinu 2013 - 46%. Kaupmáttur láglaunafólks hefur aldrei verið meiri en einmitt nú. Starfandi fólki hefur fjölgað um 38.000 á þessum áratug. Húsnæðiskostnaður hefur aldrei verið minna íþyngjandi eins og hann mældist í fyrra í lífskjararannsókn Hagstofunnar, og hefur lækkað markvert meðal leigjenda frá árinu 2019. Íbúðum í byggingu fjölgaði um þriðjung í fyrra og hefur líklega aldrei fjölgað jafn mikið. Frá því 2016 hafa stjórnvöld veitt stofnframlög til 3.500 hagkvæmra leiguíbúða fyrir lágtekjufólk. Tekjuskattur einstaklinga var lækkaður í heildina um 20 milljarða á árunum 2020 og 2021 og þeirri skattalækkun var sérstaklega beint til fólks með lægri tekjur. Fólk á vinnumarkaði hefur svo almennt fengið töluverðar kjarabætur undanfarin ár og laun hækkað umfram það sem sést hefur í nágrannaríkjum, um það verður varla deilt. Kaupmáttur hefur haldið áfram að vaxa undanfarin ár og hann gerði það meira að segja líka í heimsfaraldrinum og þá einna helst hjá þeim tekjulægstu, ólíkt því sem átti við í nágrannalöndum okkar. Því hafa stjórnvöld verið að bregðast við aukinni verðbólgu undanfarin misseri með því að veita skjól fyrir þá sem eru sérstaklega viðkvæmir. Þetta hefur m.a. falist í mikilli hækkun húsnæðisbóta, vaxtabóta, barnabóta og bóta almannatrygginga, fyrir utan auðvitað allar sérstöku Covid-aðgerðirnar sem voru hugsaðar til að veita skjól fyrir þá sem voru t.d. að missa vinnu eða áttu á hættu að missa vinnu. Staðan á rekstri heimilanna gagnvart fjármálakerfinu er sú að vanskil á lánum bankanna til heimila eru í algjöru lágmarki, en aðeins um 1% af lánum til heimila voru í vanskilum í október. Það er bara það lægsta sem við sjáum í svona mælingum. Atvinnuleysi er nú um 3,7%; það er meira heldur en við sáum best, segjum á árinu 2017, og atvinnulausum hefur verið að fækka frá því á Covid-tímanum um nærri 14.500 á tveimur árum. Þetta eru ekki bestu tölur sem við höfum séð en mikil bæting frá því sem var orðið sjálfstætt áhyggjuefni. Þetta er ég nú allt saman að rekja vegna þess að þetta er ákveðinn upphafspunktur þegar við erum að koma inn í verðbólgukúfinn. Það er alls ekki þannig að ég sé með þann málflutning að verðbólgan sé almenningi í landinu að kenna, langt frá því. Það vekur hins vegar að sjálfsögðu mikla athygli á hversu breiðum grundvelli verðbólgan er að mælast. Þegar við skoðum undirliði vísitölunnar, þá sjáum við að næstum þrír fjórðu allra undirliða eru að hækka meira en 5%, sem segir mér að þetta er að gerast á mjög breiðum grunni. Ef við lítum aðeins í kringum okkur þá er það nú merkileg staðreynd að verðbólga er enn þá minni hér en víðast hvar í Evrópu undanfarna 12 mánuði. Svo dæmi sé tekið hefur samræmd vísitala neysluverðs hækkað um 8% á Íslandi en 10% í Evrópusambandinu. Við erum því m.a. að verða fyrir áhrifum af þessu. Ekkert af þessu breytir þó því að verðbólgan, eins og hún er að mælast núna, er verulega mikið áhyggjuefni og það er mikið á sig leggjandi til að slá verðbólguna niður. Það er hárrétt hjá málshefjanda hér að það er gríðarlegt hagsmunamál fyrir heimilin í landinu, það skiptir sömuleiðis miklu máli fyrir atvinnustarfsemina og það skiptir máli fyrir ríkissjóð og sveitarfélögin, vegna þess að verðbólga mun á endanum leiða út í hærri fjármagnskostnað. Allt skiptir þetta alveg sérstaklega miklu máli vegna þess að það eru nokkuð viðkvæmir tímar fram undan á vinnumarkaði og kjarasamningar opnir. Margar spurningar eru bornar hér upp og ég skal reyna að bregðast við þeim í þessari lotu og næstu. Spurt er um leigubremsur. Ég hef aðallega haft áhyggjur af því að öll slík inngrip í leigumarkaðinn myndu á endanum verða til þess að draga úr framboði, sem yrði mjög slæmt. Við erum ekki að boða það að í opinberum fjármálum verði farið í flatan niðurskurð, en ég hef hins vegar sagt að við getum ekki séð þann vöxt í ríkisútgjöldum sem hefur verið á undanförnum árum. Það er ekki hægt að horfa upp á sama vöxtinn, enda er ekki gert ráð fyrir slíkum vexti í gildandi fjármálaáætlun. Það er enginn frasi þegar maður segir að nú þurfi allir að snúa bökum saman. 

Virðulegi forseti. Það hræðir mig að fjármálaráðherra skuli ekki vita hvernig bankarnir eru í rauninni að koma sér hjá því að láta vanskil heimilanna koma í ljós með því að lengja í snörunni hjá þeim um þessar mundir með alls konar aðferðum sem munu koma í bakið á þeim síðar. En annars fagna ég þessari umræðu. Sú verðbólga og þær stýrivaxtahækkanir sem nú ganga yfir verða ekki of oft ræddar. Þann 27. september sl. var ég með sams konar umræðu um verðbólgu og vexti og heimilin og staðan hefur bara versnað síðan þá. Ég hef margoft komið þeirri skoðun minni á framfæri að aðgerðir stjórnvalda gegn verðbólgunni eru miklu verri en verðbólgan sjálf og í raun vil ég líkja þeim við það að pissa í skóinn sinn því það eina sem þær gera er að taka þann vanda sem vissulega er fyrir hendi og fresta afleiðingum hans um nokkur ár. Afleiðingarnar verða þá miklu verri en ef við myndum takast á við vandann með öðrum hætti nú. Grófar og gegndarlausar vaxtahækkanir gera lítið annað en að auka á byrðar fólksins í landinu og hæpið er að heimili í neðri hluta tekjustigans muni standa undir því. Stýrivaxtahækkanir hafa hins vegar engin áhrif á rót vandans og leigusamningar eru flestir vísitölutryggðir og hækka því í takti við verðbólguna, auk þess sem vaxtahækkanirnar fara einnig beint út í leiguverð enda hefur leiga hækkað um tugi þúsunda á skömmum tíma. Umtalað skjól verðtryggingar er eins og pappaspjald sem vissulega veitir tímabundið skjól þangað til það fýkur í burt og fólk stendur berskjaldað gagnvart þessu tilbúna fárviðri sem þá mun skella á því með fullum og miskunnarlausum þunga. Einnig blasir það við að vaxtahækkanir eru hreinlega verðbólguhvetjandi. Skuldir fyrirtækja eru 5.500 milljarðar þannig að hvert einasta prósentustig vaxtahækkana kostar fyrirtækin 55 milljarða á ári eða 4,6 milljarða í hverjum einasta mánuði. Seðlabankinn hefur meira en sexfaldað vexti þannig að nú þurfa fyrirtækin að greiða um 25 milljörðum meira á hverjum mánuði eða 300 milljarða á ári til viðbótar við þá greiðslubyrði sem þau báru áður og þessu velta þau að sjálfsögðu beint út í verðlagið og valda þannig hækkandi verðbólgu. Þetta er vítahringur sem verður að stöðva. Þannig er staðan. En að þessu sögðu þá fagna ég því að Samfylkingin styðji núna Flokk fólksins með því að auka við bankaskattinn en það hefði engu að síður verið betra að hún hefði áttað sig á mikilvægi hans fyrr og stutt við tillögur okkar um hann undanfarin tvö ár.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður hér í dag. Ég hef ekki farið leynt með áhyggjur mínar af hækkun verðbólgu og stýrivaxta hér á landi og hef áður vakið athygli á þeim málum og áhrifunum sem þetta hefur haft á húsnæðismarkaðinn og heimilin í landinu. Erfiðleikar við að greiða mánaðarlegar afborganir af lánum gera það að verkum að fólk sker niður í öðrum nauðsynlegum heimilisútgjöldum, útgjöldum í tómstundaiðkun barna, matarinnkaup, tryggingar og jafnvel heilbrigðisþjónustu. Á sama tíma berast fréttir af milljarðahagnaði bankanna og annarra fjármálafyrirtækja og skapar þetta vissulega reiði í samfélaginu. Miklar sveiflur hafa einkennt húsnæðismarkaðinn hér á landi í allt of langan tíma og má rekja þær til fullkomins skorts á yfirsýn yfir þann fjölda íbúða sem byggður hefur verið og eru í byggingu á landinu öllu. Aðgerðir innviðaráðherra og ríkisstjórnarinnar, um meiri fyrirsjáanleika í uppbyggingu húsnæðis, munu vonandi koma böndum á þessa þróun til framtíðar, auka yfirsýn og stuðla að nauðsynlegu jafnvægi á markaði. Nú er búið að taka allharkalega í handbremsuna af hálfu Seðlabankans sem hefur keðjuverkandi áhrif. Húsnæðismarkaðurinn verður erfiðari, leiga hækkar og möguleikar fólks til að spara fara minnkandi. Svo að jafnvægi megi nást tel ég nauðsynlegt að sveitarfélög taki hendur úr vösum; finni leiðir til að tryggja nægilegt framboð lóða; geri samkomulag við ríkið og sveitarfélög og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun um uppbyggingu til framtíðar, svokallað rammasamkomulag; að Seðlabankinn endurskoði hámark veðsetningarhlutfalls og hlutfall greiðslubyrði svo að ekki sé útilokað að ungt fólk geti komið sér þaki yfir höfuðið; að úrræði hlutdeildarlána verði endurskoðað þannig að það henti fyrstu kaupendum og skapi hvata fyrir byggingaraðila til að fjárfesta í uppbyggingu íbúða samhliða því sem markaðurinn þarf auðvitað að vera með afgerandi hætti inni. Staðan gæti verið betri á þessum markaði, virðulegi forseti, og við verðum að grípa til nauðsynlegra aðgerða.

Forseti. Ársverðbólgan var 10,2% en það segir ekki alla söguna, eins og ráðherra fór yfir áðan þarf að minnast á undirvísitölurnar. Þær skipta líka máli því að þar eru liðir sem skipta heimilin öllu máli, eins og matur, ferðir, bensín, leiga, kostnaður á húsnæði. Þetta eru þeir hlutar vísitölunnar sem skipta flest heimili öllu máli. Allar þeirra ráðstöfunartekjur fara í þessi útgjöld og allar þessar undirtölur eru hærri en 10,2%. Matur hefur hækkað um 12,2%. Þetta kemur rosalega illa við veskið hjá fólki því að matur er stór hluti útgjalda þess í hverjum mánuði. Það skiptir öllu máli. Fyrir þessa aðila er verðbólgan ekki 10,2% heldur 12,2%. Varðandi t.d. húsaleigu, eða í rauninni reiknaða húsaleigu, sem er dálítið áhugavert orðalag, þetta er kostnaður af því að eiga húsnæði, er þar 16,9% hækkun á einu ári - 16,9% hækkun. Það er kostnaður heimilisins í þeirri verðbólgu, ekki 10,2%. Bensín er 19,4% - 19,4%. Það er verðbólgan hjá þeim þar sem ferðakostnaður er mikill hluti af mánaðarlegum útgjöldum. Við þurfum nefnilega að skoða smáatriði málsins. Það er oft þægilegt að horfa á vísitöluna í heild, 10,2%. Þetta er agalega hátt en fyrir fólk með þær ráðstöfunartekjur sem það hefur, bara til að hafa mánuðinn af, 

Herra forseti. Þetta er mikilvæg umræða sem á sér stað í dag og ég vona að við höfum öll áhyggjur af verðbólgunni og ætlum að leggja okkur fram við að ná tökum á henni. Líkt og kom fram í máli hæstv. ráðherra er verkefnið tvíþætt. Það þarf að draga úr þenslu annars vegar en ég tel síðan að það þurfi aðgerðir til að styðja þá hópa sem hafa minnst bjargráð til þess að mæta áhrifum verðbólgunnar. Líkt og farið hefur verið yfir hafa réttir og mikilvægir hlutir verið gerðir í ríkisfjármálunum, svo sem að hækka örorkulífeyri og hækka húsnæðis- og barnabætur. Það þarf að halda áfram á þeirri braut því að það verður að styðja við þau sem hafa minnsta svigrúmið til þess að takast á við verðbólguna. En það verður þá líka að sækja tekjurnar þangað sem fjármagn er að finna. Við höfum svo sannarlega séð það í fréttum að sum hér í samfélaginu hafa verið að fá gríðarlegar launahækkanir. Sem betur fer hafa tekjulægstu hóparnir verið að hækka en það er ekki í neinu samræmi við það fjármagn sem tekjuhæstu hóparnir hafa og á þessu þarf að taka. Það er grafalvarlegt að það er erfitt fyrir tekjulágt fólk og fyrstu kaupendur að koma sér upp húsnæði en fjársterkir aðilar geta keypt upp eignir og eru jafnvel að leigja á okurverði. Á þessu þarf að taka því ef það er ekki gert er ég hrædd um að allt tal um einhvers konar þjóðarsátt 

Virðulegi forseti. Flestar þjóðir glíma nú við verðbólgu. Seðlabankar þeirra allra hækka vexti og það er allt eftir bókinni. Báðir málshefjendur slepptu hins vegar að ræða spurninguna hvers vegna Seðlabanki Íslands þurfi tvöfalt hærri vexti til að vinna gegn sömu verðbólgu og grannþjóðirnar. Við vitum að þessa spurningu má ekki bera upp í Sjálfstæðisflokknum. Hitt er nýtt að hún er orðin að feimnismáli í Samfylkingunni. Við þurfum eins og aðrar þjóðir að sætta okkur við tímabundnar vaxtahækkanir þegar kæla þarf hagkerfið en við eigum ekki að sætta okkur við að vextir hér þurfi um alla framtíð að vera tvöfalt hærri en í nágrannaríkjum okkar. Það veikir samkeppnisstöðu Íslands. Það þýðir að við þurfum að vinna lengur til að skapa sömu verðmæti og þetta kemur þyngst niður á þeim sem lakast standa. Gylfi Zoëga hagfræðingur skýrði þennan vanda fyrir skömmu. Við, ein þjóða, notum marga gjaldmiðla. Seðlabankinn hefur bara stjórn á einum þeirra. Þess vegna þurfa að vextir að vera allt að þrefalt hærri hér en annars staðar. Ungt fólk í íbúðakaupum og lítil fyrirtæki bera þannig helmingi þyngri byrðar í baráttunni við verðbólguna en stóru útflutningsfyrirtækin sem gera upp í evrum. Þetta er ekki bara óréttlátt heldur þjóðhagslega óhagkvæmt og þetta þarf ekki að vera svona. Ég er alveg tilbúin til að ræða við báða málshefjendur um að nota gömlu krónuna en þeir sem trúa á hana þurfa fyrst að sýna okkur hinum fram á að hún sé nothæf fyrir okkur öll í hagkerfinu, að hún byggi hér raunverulega upp land jafnra tækifæra, því að svo er ekki í dag. Þegar fjármálaráðherra og seðlabankastjóri kalla eftir þjóðarsátt, þjóðarsátt sem vonandi bjargar okkur frá þessari ríkisstjórn, þá þurfa þeir að tala skýrt; hvort þjóðarsáttin eigi að snúast um lægri laun eða um stöðugan gjaldmiðil eins og gert var með þjóðarsáttinni 1990. Þeirri spurningu þurfa þeir að svara fyrst.

Hæstv. forseti. Það má öllum vera ljóst að staða efnahagsmála á Íslandi er alls ekki góð. Verðbólga rýkur upp sem aldrei fyrr og vextir eru í hæstu hæðum sem er algjört rothögg fyrir almenning og fyrirtæki. Ríkissjóður er rekinn með halla ár eftir ár og nú er svo komið að ekki er gert ráð fyrir hallalausum fjárlögum fyrr en 2027 þegar sú ríkisstjórn sem nú situr hefur löngu runnið sitt skeið á enda. Það var með ólíkindum að heyra í hæstv. ráðherrum Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna vegna væntinga þess efnis að verðbólga væri á niðurleið. Ekkert heyrðist frá Framsókn. Það er enginn fyrirsjáanleiki. Það er ekkert plan. Bankastjóri Seðlabanka Íslands hefur bent á að stjórnvöld kyndi undir verðbólgu með miklum útgjöldum sem eiga sér enga hliðstæðu í íslensku efnahagslífi. Þingmenn Miðflokksins hafa ítrekað bent á það en talað fyrir daufum eyrum. Vegna þessara skoðana seðlabankastjóra og þeirra viðbragða sem komið hafa frá bankanum, sem er þó eingöngu að nýta þau tól sem bankanum er ætlað samkvæmt lögum til þess að slá á frekari útþenslu, skulum við öll hafa í huga að efnahagsmál eru á forræði ríkisstjórnarinnar. Það er hún sem ber ábyrgð. Það er enginn annar. Þangað á að beina gagnrýni.

Forseti. Fólk er hætt að trúa því að við náum tökum á verðbólgunni, sagði hæstv. fjármálaráðherra í Kastljósi í síðustu viku og þetta er rétt hjá honum. Hæstv. fjármálaráðherra greinir vandann rétt en hann er fullkomlega blindur á eigin ábyrgð, eða hvers vegna heldur hann eiginlega að fólk sé hætt að trúa því að stjórnvöldum takist að koma böndum á verðbólguna, jafnvel þótt það standi ekki á Seðlabankanum að hækka og hækka vextina? Hvers vegna skyldi það nú vera? Kannski er það vegna þess að fólk sér ríkisstjórn sem er ráðalaus. Fólk sér forsætisráðherra og fjármálaráðherra sem benda hingað og þangað, benda á fólkið í landinu, benda á Seðlabankann, benda á aðila vinnumarkaðarins, vinnumarkaðsmódelið skemmt, segja þau, benda á framúrkeyrslu einstakra stofnana, allt í einu átti það að vera uppspretta verðbólgunnar. En þessir sömu ráðherrar hafa ekki sett fram neina trúverðuga áætlun til að taka á þenslunni. Ætli þetta hafi eitthvað með það að gera að við erum með ríkisstjórn hérna sem sér ekkert athugavert við það að reka ríkissjóð með 120 milljarða halla í bullandi verðbólgu og vaxtahækkunum sem streitist á móti því að lagðir verði sanngjarnir skattar á ofurhagnað, ofurlaun og auðlindarentu? Það er nefnilega þannig, virðulegi forseti, að verðbólguvæntingar og slæmar verðbólguvæntingar eru ekki eitthvert samsæri fólksins í landinu og fyrirtækjanna gegn hæstv. fjármálaráðherra og gegn ríkisstjórninni. Verðbólguvæntingar eru bara þegar allt kemur til alls spá fólksins í landinu og markaðsaðila um þróun verðbólgunnar á næstu misserum. Fólkið í landinu er engir bjánar. Auðvitað byggja verðbólguvæntingar bara fyrst og fremst á því 

Ég bið hv. þingmenn um að virða ræðutímann.

Virðulegi forseti. Verðbólga er alltaf afleiðing hegðunar. Í upphafi heimsfaraldurs voru teknar hér ákvarðanir um að verja fólk og fyrirtæki. Var það gert með stuðningi ríkis og á fimmta hundrað milljörðum var dælt út í hagkerfið úr ríkissjóði til að halda uppi atvinnustigi í landinu. Á sama tíma lækkuðu vextir hratt og laun héldu áfram að hækka. Kaupmáttur jókst. Afleiðingar þessara aðgerða erum við að kljást við núna. Eftir efnahagslægð heimsfaraldurs er hagkerfið okkar á batavegi og hefur vaxið. Hagkerfið er nú orðið stærra en það var í upphafi faraldurs en á sama tíma eykst verðbólgan líka. Þar spilar inn í styrjöld í Evrópu og hækkandi orkuverð úti um allan heim. Hagvöxtur síðasta árs var rúm 7% og er mesti hagvöxtur frá árinu 2002 hér á landi. Kreppan varð skammvinnari og grynnri en spámenn væntu fyrir þremur árum síðan. Þessu fylgja vaxtarverkir. Sambland mikilla vaxtalækkana, launahækkana og ríkisstuðningur við atvinnulífið hefur afleiðingar. Því skal haldið til haga að aðgerðir ríkisstjórnarinnar með hækkun húsnæðisbóta, vaxtabóta, barnabóta og hækkun bóta almannatrygginga voru til þess að verja þá sem höllustum fæti standa. Ríkisstjórnin skal njóta sannmælis. Þær aðgerðir sem ráðist var í skiluðu tilætluðum árangri. Áhættan við að gera of lítið var aldrei meiri en það sem við erum að glíma við núna. Með hækkun stýrivaxta er í raun verið að slá á hegðun fólks og fyrirtækja, hvetja til sparnaðar og draga úr gleði framkvæmda og neyslu. Minnka svigrúmið. Það sem mun reynast okkur best í baráttunni við verðbólguna er að draga úr ríkisumsvifum, og þar með lækka ríkisútgjöld, og hóflegar launahækkanir allra hópa. Með þessum aðgerðum munum við tryggja kaupmátt allra hópa og það hlýtur að vera markmiðið.

Virðulegur forseti. Spá Flokks fólksins varðandi verðbólgu hefur mjög ræst. Við byrjuðum að spá því að verðbólgan færi úr böndunum, einn flokka á þingi, fyrir um þremur árum síðan. Þann 20. mars 2020 var verðbólgan 2,1%, 30. apríl sama ár var hún 2,2%, þann 7. maí var hún 2,6% og 11. mars 2021 4,3%. Og hverju svaraði fjármálaráðherra á þessum tíma? Hann hafði engar áhyggjur af verðbólgunni. Þeir höfðu fullt af ráðum til að takast á við hana en gerðu ekkert. Lausn hans og ríkisstjórnarinnar var því að stinga hausnum í sandinn og gera ekki neitt. Hver er staðan í dag? Jú, verðbólgan er komin á flug. Á hverjum bitnar það mest? Jú, sárafátæku fólki sem á ekki til hnífs og skeiðar og unga fólkinu okkar sem var í góðri trú að kaupa sér sína fyrstu íbúð og trúði rangfærslum um lágvaxtaríkið á Íslandi sem var komið til að vera. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í óundirbúnum fyrirspurnum orðrétt, með leyfi forseta: „Ég verð nú bara að dást að hæfileikum hv. þingmanns til að spá fyrir um meiri verðbólgu í framtíðinni en allir helstu spáaðilar gera á Íslandi og flestir sem eru þátttakendur á íslenskum fjármálamarkaði. Ég ætla ekki að þykjast geta farið í hans spor þegar kemur að því að spá fyrir um framtíðina.“ Honum væri nær að hlusta og gera eitthvað. En á sama tíma, hverjar eru lausnir þessarar ríkisstjórnar? Ef við förum yfir þessar spurningar sem voru lagðar fram í dag er svarið við fyrstu spurningunni: Ekkert. Svarið við annarri spurningunni: Ekkert. Svarið við þriðju spurningunni: Hann hefur ekki hugmynd um það. Svarið við fjórðu spurningunni: Stóraukin fátækt barna, hrun á heilbrigðiskerfinu og bara ríkir munu geta keypt sér íbúðir. Svarið við fimmtu spurningunni: Auðvitað ekki, þeir ríku borga háa skatta og þurfa því nauðsynlega á 60.000 kr. persónuafslætti að halda. Svarið við sjöttu spurningunni: Leigubremsur? Nei. Mótvægisaðgerðir? Auðvitað ekki. Stýrivaxtahryðjuverkahækkanir eru það eina sem dugir.

Virðulegur forseti. Fyrir síðustu kosningar ritaði hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson grein í Morgunblaðið sem gekk undir nafninu „Stöðugleiki eða óvissuferð“. Þar sagði, með leyfi forseta: „Íslensk heimili finna að við erum á réttri leið. Skattarnir hafa lækkað, verðbólgan er lág […] Fólk fær meira fyrir launin sín. Þetta mun breytast ef ný ríkisstjórn setur verðbólguna af stað aftur. Við borgum fyrir loforðalistana með hærra vöruverði. Tugþúsundir Íslendinga eru nú með lægri afborganir af lánum eftir endurfjármögnun vegna þess að vextir eru lágir. Útgjaldalistinn mun hækka vextina og verðbólguna aftur. Afborganirnar hækka með.“ Nú er liðið um eitt og hálft ár frá því að ný ríkisstjórn tók við og þessi spá ráðherrans hefur ræst. Verðbólgan er komin á fleygiferð, tugþúsundir Íslendinga horfa upp á miklu hærri afborganir af lánum og vöruverð hefur heldur betur hækkað. Þetta er nýja ríkisstjórnin hans Bjarna Benediktssonar. Nú þegar fjármálaráðherra kallar eftir þjóðarsátt um að stemma stigu við verðbólgu, sem ríkisstjórn hæstv. fjármálaráðherra sjálfs setti af stað, er vert að spyrja: Þjóðarsátt hverra? Ráðherra er nefnilega ekki tilbúinn að beita sér gegn þenslunni þar sem hún er mest. Hann vill ekki hækka fjármagnstekjuskatt þó að fjármagnstekjur hafi aldrei verið hærri en undanfarin ár. Hann vill ekki hækka álögur á útgerðina sem skilar methagnaði ár eftir ár og græðir grimmt á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Ráðherrann vill ekki setja hvalrekaskatt á alla þá sem græddu á tá og fingri á þeim fordæmalausu aðstæðum sem við gengum öll í gegnum hér um árið. Þjóðarsáttin hlýtur þá að vera einhvers konar krafa um það að almenningur hafi sig hægan og sætti sig við að leiguverð og afborganir af húsnæðislánum hækki um tugi prósenta og að vöruverð hækki um tugi prósenta án þess að því sé svarað með viðeigandi hækkun á launum. Virðulegi forseti. Þetta er ekki þjóðarsátt sem þjóðin ætti að sætta sig við.

Virðulegi forseti. Það er gömul saga og ný að við verðum að ná tökum á verðbólgunni, styðja þar við aðgerðir Seðlabankans í þeim efnum. Verkefnið er tvíþætt. Annars vegar þurfum við að draga úr þenslu en á sama tíma styðja þá hópa sem minnst hafa. Í þessu samhengi er vert að minna á að síðastliðið vor greip ríkisstjórnin til þess að hækka örorkulífeyri, veitti barnafjölskyldum sérstakan barnabótaauka og hækkaði húsnæðisbætur til leigjenda um 10%. Húsnæðisbætur hækkuðu síðan um tæp 14% með fjárlögum ársins í ár, auk þess að eignarskerðingarmörk í vaxtabótakerfinu voru hækkuð um 50%. Með breytingum á barnabótakerfinu fjölgaði fjölskyldum sem fá stuðning, dregið var úr skerðingum og bæturnar hækkaðar. Með öðrum orðum: Hækkun húsnæðisbóta, vaxtabóta, barnabóta og bóta almannatrygginga. Áherslan hér eftir sem hingað til verður að vera að verja þau sem höllustum fæti standa. Virðulegi forseti. Til að mæta þrálátri verðbólgu er mikilvægt að horfa bæði til aðgerða á tekju- og gjaldahlið, afla frekari tekna á sama tíma og við beitum aðhaldi í ríkisfjármálum. Hér geta komið til ýmis gjöld af auðlindanýtingu, svo sem af ferðamönnum. Þá er vert að minnast á hækkun fjármagnstekjuskatts á síðasta kjörtímabili en heimtur hafa verið umtalsvert umfram áætlanir. Uppgefnar fjármagnstekjur hækka um 65 milljarða kr. milli ára eða um 57% og eru 181 milljarður kr. Um er að ræða tekjur af arðgreiðslum, vöxtum, leigu- og söluhagnaði og tilefni er til að skoða möguleika á efra þrepi fjármagnstekjuskatts. Þá fáum við fréttir af ofurlaunum forstjóra og hagnaði íslensku bankanna en málshefjandi minntist á bankaskatt og ég tel það vel fýsilegt að skoða hækkun ýmissa skatta og gjalda, jafnvel tímabundið, til að bæta afkomu ríkissjóðs, enda virðist sem víða sé af nógu að taka. Virðulegur forseti. Skattar gegna nefnilega tvíþættu hlutverki, annars vegar sem tekjuöflun fyrir ríkissjóð og hins vegar til að jafna kjör í samfélaginu og auka félagslegt réttlæti.

Frú forseti. Hvers vegna þarf margfalt hærri vexti hér á landi til að bregðast við sömu verðbólgu og í öðrum Evrópuríkjum? Ísland er ekki eina landið sem finnur fyrir verðbólgu núna en stóra spurningin er þessi: Hvers vegna þarf að hækka vextina margfalt hér? Á Íslandi er erfiðara fyrir fólk að eignast húsnæði en í nágrannaríkjunum. Matur er dýrari, húsnæðislán eru dýrari, tryggingar eru dýrari, vextir eru hærri. Alvörusamkeppni milli banka er ekki til. Sveiflur á gengi krónunnar gera íslenskan markað lítið heillandi fyrir erlend fyrirtæki. Þau eru nefnilega vön því að geta gert spár lengra fram í tímann en nokkrar vikur. Sveiflurnar verja fyrirtækin fyrir erlendri samkeppni og fyrir það greiðir fólkið í landinu hátt gjald. Hvaða réttlæti er í því að fólk þurfi að borga fyrir íbúðina sína mörgum sinnum út af svimandi háum vöxtum, að matarkarfa fjölskyldunnar sé alltaf dýrari á Íslandi, að ungar barnafjölskyldur taki á sig miklar vaxtahækkanir ellefu sinnum í röð á meðan aðrir hópar á Íslandi eru í skjóli evru og dollara? Um 300 íslensk stórfyrirtæki nota ekki krónuna og það gerir stóreignafólk ekki heldur sem geymir fjármagn í erlendum gjaldmiðlum. Þegar vextir hækka þá er það þess vegna almenningur og minni fyrirtæki sem taka á sig kostnaðinn. Stærsti hluti hagkerfisins sleppur þannig að höggið verður þyngra á hinum. Auðvitað skapar þetta óréttlæti spennu. Það er ekki jafnt gefið. Stóra myndin snýst um jöfn tækifæri, að Ísland verði land jafnra tækifæra en ekki land tækifæra fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Pólitíkin verður að sameinast um það stóra verkefni að tryggja jöfn tækifæri á Íslandi með almennum reglum, heilbrigðri samkeppni og síðast en ekki síst með stöðugum gjaldmiðli.

Hæstv. forseti. Nú sjáum við fram á erfiða tíma hjá þeim sem festu vexti við íbúðalán sín í þrjú ár þar sem mörg lán losna nú í haust og afborgun húsnæðislána mun að öllum líkindum hækka. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera fyrir þetta fólk? Vegna þess að á sama tíma hækkar matarkarfan, bensín og gjöld. Það virðist ekki vera áhugi hjá ríkisstjórninni að koma fram með heildstæða áætlun sem hægt er að standa við. Ríkisstjórnin getur ekki setið sem fastast í stólunum og vonast til þess að málunum verði reddað. Ég segi því: Kæra ríkisstjórn, reynið að setja ykkur í þá stöðu sem unga fólkið okkar er í, sem er að reyna eða mun reyna að koma þaki yfir höfuðið en getur ekki gert það án þess að taka lán við þær ömurlegu aðstæður sem nú eru í boði. Er einhver hér inni sem vill vera í þessari stöðu? Ég á ekki von á því. En hvað er til ráða? Ég alla vega geri kröfu til þess að ríkisstjórnin, með hæstv. forsætisráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra í broddi fylkingar, upplýsi okkur og alla aðra um það. Ef hún treystir sér ekki til þess þá verður hún að víkja og hleypa þá öðrum að sem treysta sér í þetta mikilvæga verkefni.

Frú forseti. Hér erum við að ræða grafalvarleg efnahagsmál í dag og næstu daga og ég læt tilvistarkreppu einstakra þingflokka mér í léttu rúmi liggja. Það er auðvitað gott að hæstv. ráðherra boði að ekki verði farið í flatan niðurskurð í fjármálaáætlun en ég tel það vera skammsýni hjá ráðherra að líta ekki bjartari augum til hugmynda okkar um leigubremsu. Það var merkilegt að hæstv. ráðherra notaði lungann úr ræðu sinni í að þylja upp og sannfæra þingmenn um það hvað almenningur hefði það nú gott og hefði notið mikilla framfara og vissulega hefur ýmislegt gott gerst en hann svaraði ekki spurningu minni hvort hann hygðist sýna aðhald þar sem þenslan er þrátt fyrir að ræðumenn Vinstri grænna og Framsóknar virtust raunar hvetja til þess. Þar á ég við metafkomu hjá fjármagnseigendum, mikinn hagnað hjá bönkunum og methagnað hjá stórútgerðinni. Já, vel á minnst, herra forseti. Í morgun mátti nefnilega lesa frétt í Heimildinni þess efnis að arðgreiðslur útgerðarrisans Brims í ár séu nánast sama upphæð og veiðigjöld síðustu sjö ár. Í ljósi þessa verð ég að segja að ég er ekki viss um að ræða hæstv. ráðherra hér áðan hafi verið sérlega heppilegt og gott innlegg inn í það boð um þjóðarsátt sem ríkisstjórnin er að leggja til.

Virðulegi forseti. Þegar rætt var um þjóðarsátt er augljóslega verið að tala um sameiginlegt átak til að verja þann mikla kaupmátt sem við höfum byggt upp á undanförnum árum sem birtist okkur m.a. í því að kaupmáttur lægstu launa er óvíða meiri heldur en einmitt hér og kaupmáttur bóta almannatrygginga óvíða meiri. Við höfum verið í gríðarlega mikilli sókn. Hér koma menn upp og telja upp einstaka undirliði vísitölunnar sem eru orsakavaldar í verðbólgu, nefna matvæli sérstaklega. Ég ætla bara að vekja athygli á því að matvæli eru að hækka minna á Íslandi en annars staðar. Aðrir segja óábyrgt að leggja upp með fjárlög ársins eins og fulltrúi Samfylkingarinnar segir hér, 120 milljarðar óviðunandi. Hver var tillaga Samfylkingarinnar við afgreiðslu fjárlaga? Hún var að bæta afkomuna  Ég tók eftir því að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir nefndi hér hversu óeðlilegt væri að sumir gætu gert upp í erlendum gjaldmiðlum. Ég hef tekið eftir því að þessu hefur verið haldið á lofti áður. Þó er það nú þannig að hv. þingmaður er eini þingmaðurinn á Alþingi Íslendinga sem greiddi atkvæði með lögunum um breytingu á lögum um ársreikninga árið 2002 til að innleiða þessar reglur í lög. Hv. þingmaður féllst með atkvæði sínu á það sem lagt var upp með á þinginu að það væri skynsamlegt, m.a. til að draga úr sveiflum í uppgjöri fyrirtækja sem hefðu meginþorra tekna sinna í erlendum gjaldmiðlum, að leyfa þeim að gera upp í erlendum gjaldmiðlum. En það er algjörlega óútskýrt hvers vegna þingmaðurinn hefur algjörlega skipt um skoðun. Það er rétt að fólk hefur tapað trú á að við náum tökum á verðbólgunni og ég undrast það ekki að stjórnarandstæðingar ætli að kenna fjármálaráðherranum um það allt saman. 

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun gegn hatursorðræðu fyrir árin 2023–2026. Þessi aðgerðaáætlun er sú fyrsta sem snýr eingöngu að hatursorðræðu og er hún unnin í forsætisráðuneytinu af starfshópi sem ég skipaði 16. júní síðastliðinn. Í þann hóp voru skipaðir fulltrúar frá félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, dómsmálaráðuneyti, Jafnréttisstofu, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Fjölmenningarsetri, embætti ríkislögreglustjóra, mennta- og barnamálaráðuneyti og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Jafnframt voru þrír fulltrúar skipaðir af forsætisráðherra án tilnefningar. Sú þingsályktunartillaga sem ég mæli nú fyrir samanstendur af 32 aðgerðum. Þær eru margvíslegar, snerta sumar mörg svið og þar af leiðandi fleiri en eitt ráðuneyti, sem og stofnanir, sveitarfélög, félagasamtök og hagsmunaaðila. Framsetning þessarar tillögu er á svipuðum grunni og framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum fyrir árin 2020–2023 og í málefnum hinsegin fólks fyrir árin 2022–2025. Hér eru öll verkefni tengd við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun á sambærilegan hátt og þær áætlanir. Til að tryggja eftirfylgni aðgerðanna verður sett upp mælaborð líkt og gert hefur verið með verkefni í áðurnefndum framkvæmdaáætlunum sem auðveldar eftirfylgni og gerir stöðu aðgerða skýra og aðgengilega. Við gerð þessarar áætlunar voru m.a. höfð til hliðsjónar tilmæli Evrópuráðsins frá 2022 um baráttu gegn hatursorðræðu, aðgerðaáætlun norskra stjórnvalda gegn hatursorðræðu fyrir árin 2016–2020, tilmæli nefndar Evrópuráðsins um kynþáttafordóma og umburðarleysi, lokaathugasemdir nefndar Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamisréttis frá árinu 2019 og tilmæli í síðustu allsherjarúttekt á stöðu mannréttindamála sem fram fór í janúar 2022. Við gerð þessarar áætlunar var haft víðtækt samráð við hagsmunaaðila og í september 2022 voru haldnir sérstakir samráðsfundir með fulltrúum frá á þriðja tug hagsmunasamtaka og sérfræðinga þar sem sérstaklega var óskað eftir upplýsingum frá þeim um hvað mætti að þeirra mati betur fara í málaflokknum og hvaða aðgerða þau teldu nauðsynlegt að grípa til. Í október síðastliðnum hélt ég svo opinn samráðsfund um aðgerðir gegn hatursorðræðu í Hörpu þar sem í raun hver sem er gat mætt og fengið færi á að fræðast og ræða hugmyndir og aðgerðir til að sporna gegn hatursorðræðu. Þar tóku um 100 manns þátt og það er alveg óhætt að segja að mjög fjölbreyttar skoðanir hafi komið fram af því að það er flókið að ná utan um þessi hugtök. Það er alveg ljóst að sú áhersla skiptir gríðarlegu máli sem finna má í þessari tillögu og gengur í raun gegnum hana eins og rauður þráður, að það er mikilvægt að við efnum til fræðslu og að við efnum til umræðu um þessi mál. En grunnurinn að þessari áætlun byggist á framangreindu samráði við hagsmunaaðila. Frú forseti. Í stuttu máli sagt snýst þessi tillaga um það meginmarkmið okkar að öll eigi rétt á að lifa í öruggu samfélagi án þess að eiga á hættu að verða fyrir hatursorðræðu. Hún getur haft alvarlegar afleiðingar, bæði fyrir þann einstakling sem hún beinist gegn sem og fyrir þann hóp sem sá einstaklingur tilheyrir. Hatursorðræða getur verið mjög misalvarleg en hún getur t.d. innrætt neikvæðar staðalmyndir og fordóma gagnvart tilteknum samfélagshópum, fætt af sér andúð og hatur í samfélaginu, leitt til mismununar og jafnframt leitt til þess að fólk dragi sig út úr opinberri umræðu sem aftur hefur bein áhrif á það lýðræðissamfélag sem við viljum hlúa að. Í alvarlegustu tilvikunum getur hatursorðræða leitt til ofbeldisbrota. Ég vil nefna í þessu samhengi áhugaverða könnun eða rannsókn sem fjölmiðlanefnd kynnti á dögunum sem sýndi að ótrúlega hátt hlutfall fólks kýs að draga sig út úr umræðu á samfélagsmiðlum vegna mjög harðrar orðræðu. Það hlýtur auðvitað að vekja okkur til umhugsunar, okkur sem störfum á Alþingi og eigum allt undir því að lýðræðisleg umræða fái að blómstra í samfélaginu. Hvernig getum við tryggt það að öll treysti sér til að taka þátt í þessari umræðu? Af þessum sökum teljum við almenna vitundarvakningu í samfélaginu um birtingarmyndir og afleiðingar hatursorðræðu mikilvæga og er gert ráð fyrir sérstakri vitundarvakningarherferð í þessari áætlun. Það er gert ráð fyrir samráðsfundum og málstofum með hlutaðeigandi hagsmunaaðilum á afmörkuðum sviðum með málefnið, t.d. á sviði fjölmiðla. Fræðsla er mikilvæg og það er nú búið að ræða það sérstaklega í opinberri orðræðu og segja töluvert marga brandara um það að nú eigi að fara að senda alla kjörna fulltrúa í sérstakan skóla hjá forsætisráðherra, en hér er sem sagt verið að leggja til, og ég bið bara hv. þingmenn að skoða þetta vel, að útbúið verði netnámskeið með grunnfræðslu um eðli og afleiðingar hatursorðræðu. Það verður sérstaklega í boði fyrir nokkra markhópa. Þar er m.a. rætt um kjörna fulltrúa í sveitarstjórnum og starfsfólk sveitarfélaga, starfsfólk Stjórnarráðsins og stofnana þess, skólastjórnendur, kennara sem og leiðbeinendur og þjálfara í skipulögðu íþrótta- og æskulýðsstarfi og svo dómara, ákærendur og lögreglu. Slíkt netnámskeið verður að sjálfsögðu í boði fyrir hvern sem er og þar með talið starfsfólk á almennum vinnumarkaði og hv. þingmenn ef þeir kjósa. Í þingsályktunartillögunni er lögð sérstök áhersla á fræðslu til barna og ungmenna og að samráð verði haft við þau sjálf þegar kemur að þessu málefni, enda eru þær áskoranir sem þau standa frammi fyrir oft aðrar en þær sem fullorðnir standa frammi fyrir og þarfnast annars konar viðbragða. Það er mikilvægt að skapa rými þar sem börn og ungmenni geta komið á framfæri við stjórnvöld sjónarmiðum sínum varðandi hatursorðræðu og tekið þátt í samráði um aðgerðir gegn henni. Gert er ráð fyrir að settur verði á laggirnar framkvæmdasjóður fyrir verkefni sem beinast gegn hatursorðræðu sem verður hýstur í forsætisráðuneytinu. Markmið hans er að efla starf stjórnvalda með úthlutun til verkefna ráðuneyta sem tengjast baráttu gegn hatursorðræðu. Við eigum slíka fyrirmynd í framkvæmdasjóði í jafnréttisáætlun og þá skiptir máli að við getum nýtt niðurstöður, reynslu og þekkingu sem fæst með slíkum verkefnum þvert á stjórnkerfið allt. Frú forseti. Ég vil rifja það upp að síðasta vor var almennum hegningarlögum breytt. Gildissvið 180. gr. og 233. gr. a almennra hegningarlaga var víkkað. Nú veitir 180. gr. laganna sömu hópum og taldir eru upp í 233. gr. a vernd gegn neitun um vörur og þjónustu til jafns við aðra og fötlun og kyneinkennum var bætt við upptalninguna í 233. gr. a og þar með veitt sú vernd gegn hatursorðræðu sem ákvæðið mælir fyrir um. Á grundvelli nýs töluliðar sem bætt var við 70. gr. sömu laga skal nú jafnframt taka tillit til þess við ákvörðun refsingar hvort brot megi rekja til þar til greindra þátta, m.a. kynþáttar, þjóðernisuppruna, fötlunar og kynhneigðar. Markmið þessara lagabreytinga var að bregðast við breyttum samfélagslegum viðhorfum til þessara brota og þeirrar háttsemi sem frumvarpið fjallaði um varðandi hatursorðræðu og að hluta til að fylgja eftir réttarþróun annars staðar á Norðurlöndunum. Sumar breytinganna tengjast einnig alþjóðlegum skuldbindingum Íslands. Ég vil nefna það af því að Evrópuráðið hefur auðvitað verið töluvert leiðandi í umræðu um baráttu gegn hatursorðræðu og Ísland fer þar með formennsku, við erum nú á þriðja mánuði okkar formennskuáætlunar og mér finnst skipta verulegu máli, eins og við höfum gert í ýmsum öðrum þáttum sem Evrópuráðið hefur verið að einbeita sér að, að við horfum líka til þessa málaflokks. Ég nefndi hér lagabreytingarnar og ein aðgerðin í þingsályktunartillögunni sem ég mæli hér fyrir um er að meta reynsluna af þeim. Ætlunin er að meta hana frá gildistöku laganna, sem var 9. júní 2022 – 9. júní 2026, og úttektin verði unnin í samráði við hlutaðeigandi rannsóknaraðila á árunum 2025–2026. Ég held að þetta sé dæmi um eitthvað sem við mættum gera oftar þegar við breytum lögum, þ.e. að gera slíka úttekt á grundvallarlagabreytingum og meta hvernig þær hafa reynst í framkvæmd. Þannig skapast líka upplýstari grundvöllur fyrir ákvörðun um síðari tíma lagabreytingar ef þörf verður á. Aðrar aðgerðir væru skoðun á því hvort rétt er að gefa út fyrirmæli eða verklagsreglur um rannsókn og ákærumeðferð mála fyrir lögreglu og ákærendur og koma upp því fyrirkomulagi að könnuð verði sérstaklega í þolendakönnun ríkislögreglustjóra reynsla almennings af hatursorðræðu, sem yrði þá liður í því að kortleggja hatursorðræðu á Íslandi, og gera könnun á hjúkrunarheimilum og heilbrigðisstofnunum um umfang mismununar gagnvart starfsfólki vegna tiltekinna mismununarþátta. Ég nefndi hér Evrópuráðið og ein aðgerðin lýtur að því að ljúka við að fullgilda viðbótarbókun við samning Evrópuráðsins um tölvubrot svo unnt verði að vísa til viðbótarbókunarinnar sem fullgilds hluta samningsins hér á landi. Tvær aðgerðir lúta síðan að vinnu við að innleiða tvær reglugerðir Evrópuþingsins og ráðsins sem tengjast málinu. Það er innleiðing á tilskipun um innri markað fyrir stafræna þjónustu og breytingu á tilskipun frá 2000 um rafræn viðskipti og innleiðing á tilskipun frá 2018 sem breytir tilskipun frá 2010 um hljóð- og myndmiðlunarþjónustu og finna má í núgildandi fjölmiðlalögum. Enn fremur inniheldur þingsályktunin aðgerð sem varðar það að tilmæli Evrópuráðsins um hatursorðræðu frá 2021 verði þýdd og kynnt og að sett verði á laggirnar sérstakt upplýsingavefsvæði þar sem fram komi upplýsingar um aðgerðir stjórnvalda gegn hatursorðræðu, bæði á íslensku og ensku, þar sem hægt er að nálgast upplýsingarnar á aðgengilegan og skýran hátt. Á alþjóðavettvangi er í aðgerðaáætluninni lögð áhersla á að Ísland standi hér eftir sem hingað til vörð um mannréttindi og leggi áherslu á að sporna gegn hatursorðræðu í alþjóðlegu samstarfi. Ég er nýkomin af kvennanefndarfundi Sameinuðu þjóðanna þar sem var fríður flokkur bæði þingkvenna og annarra kvenna úr frjálsum félagasamtökum og stofnunum sem vinna að kvenréttindum og kvenréttindabaráttu. Þar var töluvert fjallað um þau áhrif sem ný tækni hefur á stöðu kvenna og stúlkna, ekki síst stafrænt kynferðisofbeldi sem við höfum nýlega breytt lögum um til að geta tekist almennilega á við þær breytingar, og að sjálfsögðu líka hatursorðræðu sem fylgir því, því að við sjáum það að hatursorðræða snýst um svo marga þætti samfélagsins og kyn er að sjálfsögðu einn af þeim þáttum. Frú forseti. Ég myndi telja það mjög stórt skref til að sporna gegn hatursorðræðu í samfélaginu ef við samþykkjum þessa fyrstu aðgerðaáætlun gegn hatursorðræðu hér á landi. Allar þessar aðgerðir snúast um það að bæta stöðu og réttindi fólks sem eru í viðkvæmri stöðu og á hættu á að verða fyrir hatursorðræðu í samfélaginu. Það skiptir máli að Alþingi sýni þann vilja í verki að við viljum virkilega sporna gegn slíkri orðræðu. Ég hef sagt að eitt af því sem mér fannst veita mér hvað mestan innblástur í þessa vinnu voru frásagnir hinsegin ungmenna sem komu á minn fund og lýstu þeirri framkomu sem þau höfðu upplifað og reynt fyrir að vera hinsegin. Ég var slegin yfir því, ekki bara út af þeirri sögu sem þau höfðu að segja heldur líka vegna þess að Alþingi hefur á undanförnum árum stigið svo stór skref til að bæta löggjöfina, og ég held að við getum alveg með sanni sagt að löggjöfin er framsækin. En þegar við sjáum slíkt bakslag verða í orðræðunni þá tel ég það vera skyldu okkar að bregðast við í verki vegna þess að löggjöfin ein og sér er ekki nægjanleg. Menningin þarf að breytast með. Og raunar höfum við oft um það dæmi þegar framsækin löggjöf er samþykkt að það verður bakslag í kjölfarið. Þá skiptir máli að standa ekki hjá og láta það gerast heldur einmitt að tala skýrt og sýna viljann í verki. Frú forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum þessarar tillögu og legg til að henni verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa þingsályktunartillögu sem ég tel afar mikilvæga. Til að byrja með langar mig að segja að ég hef miklar áhyggjur af þróun mála og því bakslagi sem við finnum fyrir öll, held ég, ef við opnum augu okkar og eyru, sem er að verða á umræðunni í íslensku samfélagi sem ég held að sé ákveðin afleiðing af skautun í alþjóðasamfélaginu, því miður. Ég var nýlega á fundi ÖSE-þings í Vínarborg og þar var þetta m.a. til umræðu, þessi mikla skautun í samfélögunum og hvað í rauninni valdamikið fólk er farið að leyfa sér að segja í opinberri umræðu og þess vegna hjó ég aðeins eftir því hér í 3. tölul. að þar er talað um netnámskeið sem vinnur gegn hatursorðræðu. „Útbúið verði netnámskeið með grunnfræðslu um eðli og afleiðingar hatursorðræðu auk fræðslu um mismunun og áreitni vegna þeirra þátta sem íslensk jafnréttislöggjöf tekur til …„ o.s.frv. „Námskeiðið verði sérstaklega í boði fyrir: 1. kjörna fulltrúa í sveitarstjórnum og starfsfólk sveitarfélaga, 2. starfsfólk Stjórnarráðsins og stofnana þess, 3. skólastjórnendur og kennara, sem og leiðbeinendur og þjálfara í skipulögðu íþrótta- og æskulýðsstarfi, 4. dómara, ákærendur og lögreglu, 5. starfsfólk á almennum vinnumarkaði.“ - En ekki kjörna fulltrúa á Alþingi. Ég verð að segja að ég hef miklar áhyggjur af því hvernig við leyfum okkur að tala hérna inni og hvernig við leyfum okkur að kynda undir ýmiss konar skautun og hatursorðræðu beinlínis, ekki kynda undir heldur beinlínis ástunda hatursorðræðu í þingsal. Það leyfa ákveðnir þingmenn sér að mínu mati. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvers vegna kjörnir fulltrúar á Alþingi eru ekki þarna undir og hvort hún geti að einhverju leyti tekið undir áhyggjur mínar?

Frú forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og taka undir með henni um það að ég tel að hatursorðræða sé náskyld þeirri skautun sem við sjáum í samfélagslegri orðræðu. Að einhverju leyti spilar ný tækni þar inn í, þ.e. að fólk er dálítið fast inni í sínum hóp á samfélagsmiðlum. Þetta segir okkur líka að við erum ekki að gera nóg til þess að rjúfa einhvern veginn þá hópa og ná með fræðslu og umræðu til allra hópa. Þannig að ég held að þetta sé, já, nátengt. Við sjáum þetta birtast enn skýrar í ýmsum öðrum samfélögum og kannski að einhverju leyti getum við þakkað það smæð okkar en við höfum ekki farið varhluta af þessari þróun. Hvað varðar námskeið fyrir kjörna fulltrúa þá er hér sérstaklega rætt um námskeið fyrir kjörna fulltrúa í sveitarstjórnum sem er þá til samræmis við það sem hefur verið í fyrri framkvæmdaáætlun um jafnréttismál og hinsegin málefni þar sem við vorum með fræðslu. Ástæðan er sú, og ég vil ítreka það nú þegar þingið tekur þetta til skoðunar, að mér þótti ekki rétt sem fulltrúa framkvæmdarvaldsins að fara að segja Alþingi fyrir verkum. Ég myndi fagna því ef þingnefndin tæki þá afstöðu að það væri rétt að slíku námskeiði yrði líka sérstaklega beint að kjörnum fulltrúum á þingi. Ég held hins vegar að það þurfi að vera ákvörðun þingsins sjálfs en ekki framkvæmdarvaldsins að koma með þau tilmæli. En ég lít á það sem jákvætt og ég vil segja að bara í gegnum þetta ferli hef ég lært mjög mikið um hatursorðræðu. Ég var enginn sérfræðingur í henni og er ekki enn og ég held að við hefðum öll gríðarlega gott af því að taka þessa umræðu á dýptina. Við þingmenn tókum hér ágæta vinnustofu fyrir nokkrum árum um jafnréttismál sem var okkur öllum gagnleg. Ég myndi fagna því ef þingið ákvæði að taka þessi mál föstum tökum með sama hætti.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið og tek undir það að ég held að við ættum að hafa vinnustofu í hatursorðræðu á Alþingi. Ég held að það sé mjög brýnt að gera það og ríkt tilefni til. Annað sem ég hjó eftir ekki alls fyrir löngu, fyrir rúmum mánuði, var þegar hæstv. fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins var spurður út í þessa þingsályktunartillögu og þær hugmyndir að fólk færi á námskeið gegn hatursorðræðu eða fengi fræðslu varðandi hatursorðræðu og hvernig mætti uppræta hana að í samtali við hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson þá galt hann varhug við því. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Er einhugur í ríkisstjórninni um þetta mál? Munu stjórnarflokkarnir allir styðja þetta mál eða er þetta mál sem er ekki að fara neitt?

Frú forseti. Á þessum tímapunkti var nú þetta mál ekki komið fram, þannig að eftir umræðu í ríkisstjórn var málið afgreitt þaðan í ágætri sátt og málið var í kjölfarið afgreitt út úr þingflokkum stjórnarflokkanna. Við höfum auðvitað fundið fyrir því við undirbúning málsins að aðilar hafa viðrað áhyggjur af því að skilgreiningin á hatursorðræðu sé ekki nægjanlega skýr. Það er eðlileg umræða að taka því hún er t.d. ekki alveg einsleit milli landa. Við erum hins vegar með lagaákvæði sem við erum nýlega búin að samþykkja og þess þá heldur finnst mér mikilvægt að gera nákvæmlega þetta sem hér er verið að leggja til, þ.e. að efna til fræðslu og umræðu þannig að meðvitundin aukist um hvað nákvæmlega við vorum að samþykkja með því að setja þetta ákvæði í lög og hvernig við getum fylgt eftir lögunum með fræðslu og umræðu. Ég tel að það hafi náðst góð sátt í ríkisstjórninni um málið og vonast hins vegar til þess að hv. nefnd gefi sér góðan tíma til að kafa dálítið ofan í þessar skilgreiningar því ég held að það sé mjög þarft verkefni.

Forseti. Ég vil byrja á að segja að ég er sammála hæstv. forsætisráðherra varðandi þá viðleitni sem býr að baki þessari tillögu. Ég er sammála því að brýn þörf sé á að bæta stöðu og réttindi fólks í viðkvæmri stöðu hér á landi með því að verja það gegn hatursorðræðu. En talandi um bakslag þá nefndi hæstv. forsætisráðherra bakslag í sinni ræðu. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í orðræðu sem viðhöfð er af hennar eigin ríkisstjórn og þingmönnum meiri hlutans þar sem öllum er orðið ljóst að til að réttlæta rasíska stefnu sína í útlendingamálum hafa bæði þingmenn meiri hlutans og ráðherrar í ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra leyft sér að tala með hætti sem kyndir undir ótta og andúð í garð innflytjenda, einkum og fyrst og fremst þeirra innflytjenda sem eru í einna viðkvæmastri stöðu; fólks á flótta. Hæstv. dómsmálaráðherra hræðir almenning með tali um stjórnlaust ástand, þingmenn meiri hlutans halda á lofti tilhæfulausum tilgátum um að flóttafólk sem hingað leitar komi á fölskum forsendum og jafnvel er ýjað að því með útúrsnúningum og upplýsingaóreiðu að flóttafólk hafi tengingu við skipulagða glæpastarfsemi. Allt er þetta til þess fallið að auka á jaðarsetningu fólks sem þegar er gríðarlega berskjaldað. Í mjög góðri ræðu á Austurvelli fyrir stuttu benti Þórunn nokkur Ólafsdóttir, mögnuð kona sem hefur mikla reynslu af þessum málaflokki, á það að hvort sem hatursfullt útlendingafrumvarp hæstv. dómsmálaráðherra í ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra verður að lögum eða ekki þá sé skaðinn skeður með þeirri orðræðu sem bæði þingmenn og ríkisstjórn leyfa sér að viðhafa í tengslum við málið. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvað ætlar hæstv. forsætisráðherra að gera til að snúa við þessari þróun, bregðast við þessari framkomu hennar eigin ríkisstjórnar?

Frú forseti. Ég vil nú byrja á að segja að ég tek ekki undir það að hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans eða hæstv. ráðherrar gangi hér fram með rasískri eða hatursfullri orðræðu almennt eins og hv. þingmaður gefur hér til kynna. Nú fylgdist ég ágætlega með umræðum um það útlendingafrumvarp sem hv. þingmaður vísar til og ég get ekki séð að þessi málflutningur hennar eigi við rök að styðjast og vísa honum á bug. Þannig að ég fellst einfaldlega ekki á forsendur spurningarinnar hjá hv. þingmanni sem kemur hér og heldur því fram að á fjórða tug þingmanna gangi hér fram með hatursfullri orðræðu í garð tiltekinna hópa. Ég bara fellst ekki á þann málflutning.

Frú forseti. Ég geri þá ekki ráð fyrir því að spurningunni verði svarað þar sem ekki er fallist á forsendurnar en þá ætla ég bara að fá það staðfest að hæstv. forsætisráðherra telji þetta ekki vera vandamál og ætli ekki að bregðast við þessu. Það er þá seinni spurningin mín, hún er ekki lengri en það.

Frú forseti. Nei, ég fellst ekki á forsendur athugasemdar hv. þingmanns um að stjórnarmeirihlutinn hafi gengið hér fram með hatursfullum hætti. Það geri ég ekki. Tillagan sem ég er hér að mæla fyrir talar hins vegar fyrir sig sjálf. Hún snýst um þær aðgerðir sem ég sem forsætisráðherra er að leggja til til þess að við spornum gegn hatursorðræðu á öllum sviðum samfélagsins. Eins og kom fram í fyrra andsvari við hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur þá tel ég að það væri þarft verkefni fyrir þingið að fara líka á dýptina í þessum málum og horfa einmitt á skilgreiningarnar, fræðast og eiga samtal um þessi mál. Það væri mjög þarft verkefni og það er það sem verið er að leggja til. Á því byggir þessi vinna, sem ég tel mjög vandaða, breiða og á góðum grunni, og þannig held ég að við eigum að nálgast þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að leggja fram þetta mál. Þetta er mjög mikilvægt mál inn í einmitt það umhverfi sem við erum í núna. Við Íslendingar erum lánsöm þjóð, við erum jafnréttissinnuð, framfarasinnuð, það er gott að búa hér og það er gott að vera einstaklingur hér. En við getum ekki neitað því sem hæstv. forsætisráðherra - og ég vil þakka henni fyrir skilaboð hennar úti í Bandaríkjunum á þingi Sameinuðu þjóðanna, kvennaþinginu þar um að það hefur orðið bakslag, ekki bara í heiminum í þessari harðdrægu orðræðu sem er víða, og það er áhyggjuefni að sjá til að mynda öfga hægri hópa ná svolitlum undirtökum í lýðræðislegum Evrópuríkjum af því að við vitum alveg hvaða eitur getur komið þaðan, en þetta er líka hérna heima. Mér finnst ofboðslega sárt að hafa upplifað frásagnir ungs fólks, hinsegin fólks. Við héldum, við sem erum hér inni, að við værum búin að skapa þannig heim að frelsið væri þeirra, frelsið væri okkar allra og þau væru óhult að koma á viðkvæmum tíma í sínu lífi út úr skápnum. Alla vega er mín tilfinning einhvern veginn sú eftir að hafa horft á og lesið þessar frásagnir að það sé ekki þannig. Þess vegna er alveg ótrúlega dýrmætt þegar forsætisráðherra, og ákveðin fyrirmynd margra líka, stígur fram með þetta ákveðnum hætti. Við getum alveg haft áherslumun í þessum málum en það er þýðingarmikið þegar forystufólk í ríkisstjórn eða stjórnmálum stígur fram og segir: Hingað og ekki lengra, við ætlum að taka á þessu. Við ætlum að fara yfir þetta og við ætlum að taka á þessu. Þá kemur að spurningunni hjá mér í fyrri umferð varðandi hatursorðræðuna: Erum við alveg með á hreinu hvað fellur þar undir? Telur forsætisráðherra að við getum náð því fram að skerpa enn frekar á því hvað fellur undir hatursorðræðu þannig að við þurfum ekki að heyra svo miklu gubbi og ógeðslegheitum skóflað undir eitthvað sem er tjáningarfrelsið en er það í rauninni ekki þegar við sjáum alveg að þetta er í raun hatursorðræða? Ég tel mikilvægt að við förum vel yfir þetta og ég vona að þetta fái mjög faglega umræðu hér í þinginu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur andsvarið. Þingmaðurinn hefur látið sig varða nákvæmlega þetta, þ.e. þessa skautuðu umræðu sem við erum búin að sjá ágerast, ekki bara í heiminum heldur í okkar samfélagi. Hún er ógn við okkar grunngildi sem eru lýðræðið og mannréttindin. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við séum reiðubúin að taka okkur sjálf sem samfélag til skoðunar í þessum málum. En þetta er flókið vegna þess að eins og hv. þingmaður segir réttilega þá viljum við líka standa vörð um tjáningarfrelsið. Það voru reyndar helstu athugasemdirnar sem komu fram við þessa tillögu þegar hún var í samráði, að það þyrfti að fara varlega gagnvart tjáningarfrelsinu. Ég er algerlega sammála þeim sjónarmiðum. Það skiptir máli að við gætum ávallt að vernd skoðana og tjáningarfrelsis en það breytir því ekki að tjáningarfrelsið er ekki ótakmarkað. Þó að við séum ekki með eina alþjóðlega skilgreiningu á hatursorðræðu þá höfum við skilgreint hana að íslenskum lögum, við höfum tilmæli Evrópuráðsins sem við styðjumst við, þannig að ég tel að grunnurinn sé sterkur. Það sem skortir upp á er í raun og veru þetta samtal við þjóðina um það hvað við erum að tala um með þessum lagaákvæðum sem við höfum fallist á hér á Alþingi Íslendinga. Hvernig viljum við að þeim verði fylgt eftir? Þess vegna vek ég líka aftur athygli á því að þetta er ekki bara um fræðslu og vitundarvakningu. Þetta er líka um að gera úttekt á lagaákvæðunum sjálfum sem ég held að við gætum gert oftar til að vanda okkur betur sem löggjafinn og reyna að sjá aðeins fram í tímann. Ef við leyfum hatursorðræðu á borð við þá sem við höfum séð dæmi um í íslensku samfélagi að vaða uppi þá er það ógn við það lýðræðisskipulag sem skiptir okkur öll svo miklu máli.

Frú forseti. Bara þannig að það sé sagt, af því að ég er oft talin koma hægra megin frá á litrófinu í pólitíkinni, þá er algjört lykilatriði að við stöndum vörð um tjáningarfrelsið. Það er algjört lykilatriði. En af því að maður hefur líka verið alinn upp við að frelsinu fylgi ábyrgð þá er ekki hægt að tala um að þetta sé algerlega án ábyrgðar, að það sé hægt að segja allt. Þess vegna skiptir miklu máli að við förum inn í það hvernig við getum öll skilið hatursorðræðuna þannig að við komum í veg fyrir hana og hún verði ekki jafn sársaukafullt tæki og tól til að meiða einstaklinga og fólk úti í samfélaginu okkar. Það er ekkert annað sem hún gerir og við verðum að koma í veg fyrir það. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra - af því að ég vil ekki hvetja til frekari útgjalda, ég held að það sé alveg ljóst hver mín skoðun er á því - treystir forsætisráðherra sér til þess að forgangsraða innan þess ramma sem hún hefur í þágu m.a. þessa máls þannig að við náum þá einhverjum árangri í þessu?

Frú forseti. Það komu raunar athugasemdir við að ekki væri nægjanlegt fjármagn ætlað til þessa verkefnis en svona verkefni snúast ekki bara um fjármagn. Við gerðum ráð fyrir ákveðnu fjármagni við síðustu fjárlagagerð þannig að það liggur fyrir að við höfum úr fjármagni að spila. Það mun duga að okkar mati. Þetta snýst í raun og veru svo mikið um þessa fræðslu og umræðu þar sem við þurfum ákveðna grunnfjármögnun en stóra málið er líka bara t.d. hvernig við tökumst á við þetta mál hér á Alþingi. Ég vona svo sannarlega að nefndin gefi sér tíma til að fara ofan í skilgreiningarnar og eiga gott samtal um þetta en ekki síður vona ég líka að Alþingi gefi sér tíma til að eiga þessa umræðu inn á við, sem ég held að væri okkur öllum holl og gefandi. Það væri þá eitthvað sem við fengjum mögulega ef hv. allsherjar- og menntamálanefnd kemst að þeirri niðurstöðu í einhvers konar tillögu frá þeirri nefnd.

Frú forseti. Kannski kann einhverjum að þykja það ankannalegt að ég sé hingað komin til að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um eflingu barnamenningar fyrir árin 2024–2028. Ég ætla aðeins að rekja sögulegan aðdraganda að því að ég stend hér og mæli fyrir þessu máli. Raunar var fyrst settur á laggirnar Barnamenningarsjóður í tilefni af lýðveldisafmælinu árið 1994, sem naut svo árlegs framlags frá Alþingi á fjárlögum, og sá sjóður var í umsjá mennta- og menningarmálaráðuneytis. Hins vegar féll sá sjóður af fjárlögum frá árinu 2016 og fjármagni sem áður hafði verið úthlutað í verkefni á vegum hans var varið í verkefni í aðgerðaáætlun mennta- og menningarmálaráðuneytis um menningu barna og ungmenna 2014–2017. Barnamenningarsjóður hinn fyrri var mun minni að umfangi en Barnamenningarsjóður hinn síðari. Þá kemur nú að mínu hlutverki hér. Árið 2018 fengu hv. þingmenn sömu hugmynd og þeir höfðu fengið 1994 og þeir fögnuðu fullveldisafmælinu líka með því að setja á stofn Barnamenningarsjóð eins og þeir höfðu fagnað lýðveldisafmælinu, þannig að þótt ýmislegt breytist þá breytist sumt ekki. Ég nefni það bara til samanburðar að Barnamenningarsjóður hinn fyrri nam t.d. 3,7 milljónum árið 2012, þegar ég var í mennta- og menningarmálaráðuneytinu, sem myndi jafngilda kannski 4,2 milljónum á verðlagi ársins 2018, en Barnamenningarsjóður hinn síðari hefur haft um 100 millj. kr. til úthlutunar árlega. Þá voru það formenn þeirra stjórnmálaflokka sem þá áttu sæti á Alþingi sem lögðu ályktunina fyrir á frægum hátíðarfundi Alþingis sem haldinn var á Þingvöllum 18. júlí 2018 í tilefni af 100 ára fullveldisafmælinu. Sjóðnum voru þá tryggð framlög á fjárlögum til fimm ára, 2019–2023, 100 millj. kr. á ári, og árlega hefur framlögum verið úthlutað úr sjóðnum til fjölbreyttra verkefna. Á árunum 2019–2022 var samtals 371,5 millj. kr. úthlutað úr sjóðnum til 149 verkefna. Alls bárust 440 umsóknir á tímabilinu en árlega hefur fjöldi umsókna verið á bilinu 106–113 og styrkveitingar á bilinu 34–42. Hefur um þriðjungur umsagna hlotið styrk. Hlutfall verkefna sem hafa fengið styrk og átt að framkvæma á höfuðborgarsvæðinu er nánast jafnt hlutfalli barna sem búsett eru í landshlutanum en í öllum öðrum landshlutum er hlutfall styrktra verkefna mun hærra en hlutfall búsettra barna af heildarfjölda barna í landinu. Því má með sanni segja að sjóðurinn hafi nýst börnum og stuðlað að eflingu barnamenningar um land allt. Úthlutað verður næst úr sjóðnum nú í vor. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar frá því í nóvember 2021 segir að sérstök áhersla verði lögð á að börn og ungmenni nýti tungumálið í leik og námi með auknu framboði á nýju námsefni á íslensku og með því að hlúa að barnamenningu. Í kafla um menningarmálin er kveðið á um það markmið ríkisstjórnarinnar að hrinda Menningarsókn - aðgerðaáætlun til 2030 í framkvæmd og að Barnamenningarsjóður Íslands, sem ég kalla nú hinn síðari, verði festur í sessi. Í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála skipaði ég í mars 2022 starfshóp til að móta tillögur um framtíðarstefnumótun um eflingu barnamenningar og meta árangur af starfsemi Barnamenningarsjóðs frá árinu 2018. Í samráði við mennta- og menningarmálaráðuneytið var starfshópnum einnig falið að meta samlegðaráhrif eða aukið samstarf sjóðsins við barnamenningarverkefnið List fyrir alla. Þá gerði hópurinn úttekt á stjórnsýslu og starfsemi Barnamenningarsjóðs Íslands á árunum 2019–2022. Mér finnst það í sjálfu sér líka góð vinnubrögð að meta árangur og taka reglulega stöðu á svona verkefnum þegar þau leggja af stað, þ.e. ákveða hvort halda eigi áfram. Starfshópurinn skilaði tillögu sinni til mín í janúar 2023 og kynnti ég hana í framhaldinu í ríkisstjórn. Meginefni tillögunnar, sem birtist í þessari þingsályktunartillögu, er þríþætt. Í fyrsta lagi að komið verði á samráðsvettvangi helstu aðila sem vinna að tillögum um framtíðarstefnumótun og framkvæmd á menningarstarfi fyrir börn og ungmenni sem hafa að markmiði að auðga bæði skólastarf og menningarlíf hér á landi. Lögð verði áhersla á samþættingu barnamenningar við starfsemi opinberra menningarstofnana og miðstöðvar listgreina annars vegar og við skólastarf hins vegar. Í öðru lagi að komið verði á fót miðstöð barnamenningar sem falin verði yfirstjórn með barnamenningarverkefninu List fyrir alla og starfsemi Barnamenningarsjóðs Íslands. Í þriðja lagi, sem ég legg mikla áherslu á, að umsýsla og ábyrgð á starfsemi Barnamenningarsjóðs færist frá forsætisráðuneyti til menningar- og viðskiptaráðuneytis þar sem þetta verkefni á augljóslega heima en hefur heyrt undir forsætisráðuneytið vegna þess aðdraganda að tillagan kom frá formönnum allra flokka 2018. Hér er gerð tillaga um að verkefnið List fyrir alla verði varanlegt verkefni sem hafi það meginhlutverk að miðla listkynningum og menningarverkefnum í skólum landsins, gjarnan í samstarfi við opinberar menningarstofnanir. Listheimsóknir verði þannig sjálfsagður hluti skólastarfs á meðan skólaskylda varir og reglulegir listviðburðir hluti af daglegu lífi barna og ungmenna. Þá er lagt til að Barnamenningarsjóður Íslands verði varanlegur sjóður sem njóti framlaga af fjárlögum. Meginhlutverk Barnamenningarsjóðs Íslands verði að styrkja menningarverkefni fyrir börn og ungmenni, einkum verkefni listamanna, list- og menningartengdra stofnana, félagasamtaka og annarra sem sinna lista- og menningarstarfi í samræmi við opinbera menningarstefnu. Þá felur tillagan í sér að sett verði á fót Miðstöð barnamenningar sem hafi yfirumsjón með þessum tveimur verkefnum. Þessi tillaga var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda og bárust 14 umsagnir. Meginbreytingin sem gerð var í kjölfar þessa samráðs varðaði mönnun stjórna og upptalningu samstarfsaðila þótt það sé nú á engan hátt tæmandi listi. Ég vil segja það að hér á landi er víðtækt stuðningskerfi fyrir listafólk og menningartengda starfsemi. Sú starfsemi hefur þróast mikið samferða samfélagslegum breytingum. Það er mikilvægt að við fylgjumst með þeim breytingum og hugum að úrbótum. Við verðum að hafa í huga þá menningarlegu fjölbreytni sem við búum yfir í íslensku samfélagi og mikilvægi þess að menningarlífið endurspegli hana. Því er mikilvægt að efla menningarlæsi í samfélaginu og tryggja öllum börnum og ungmennum aðgang að menningu og listum við hæfi. Fjölbreytni í menningarlífi stuðlar að jöfnuði og aukinni velsæld í samfélaginu. Þessi aðgerðaáætlun byggist á þeirri framtíðarsýn að menningarlæsi, menningarþátttaka og miðlun menningararfs eigi að vera veigamikil atriði í uppvexti og skólastarfi barna og ungmenna og að starfsemi á þessu sviði endurspegli fjölbreytta samsetningu þjóðarinnar og þá alþjóðlegu menningu sem býr í íslensku samfélagi. List fyrir alla og Barnamenningarsjóður Íslands hafa klárlega komið til móts við raunverulega þörf í íslensku menningar- og listalífi. Það er lykilatriði að byggja áfram upp á þeim góða grunni og tryggja að allar kynslóðir barna fái tækifæri til að sinna menningar- og listastarfi á sínum eigin forsendum. Það er kannski það síðasta sem ég vil segja hér, frú forseti, að við vitum það af sögunni, og ef við þekkjum vel sögu menningarstarfs þá er það nú svo að menning og listir fyrir börn og ungmenni á það til að lenda neðst á dagskránni hjá þeim aðilum sem eru að sinna lista- og menningarstarfi, á það til að vera síður metin. M.a. þess vegna höfum við stofnað til sérstakra barnabókaverðlauna til að tryggja það að bækur fyrir börn og ungmenni njóti sömu athygli og umræðu og bækur fyrir þau sem eru eldri. Ég hef séð það með eigin augum, af því að nú hef ég verið viðstödd þær úthlutanir sem hafa verið úr þessum sjóði árlega, að það eru alveg ótrúlega fjölbreytt verkefni sem eru að fá styrki. Það eru verkefni sem annars hefði ekki verið sinnt. Því tel ég að þessi sjóður hafi í raun og sann uppfyllt þörf sem var til staðar. Við höfum séð síðan nýjar kynslóðir barna, því að þær endurnýja sig sem betur fer reglulega. Þannig að ég held að það skipti miklu máli að með þessum sjóði og með þessari heildarsýn, þar sem List fyrir alla og Barnamenningarsjóður Íslands koma saman undir einni miðstöð, séum við að formfesta umgjörð í kringum lista- og menningarstarf fyrir börn og ungmenni sem skilar miklum árangri fyrir samfélagið allt til lengri tíma því að þetta er líka svo gríðarlega mikilvægt atriði til að tryggja jöfnuð og velsæld í hverju samfélagi. Í anda þess þegar þessi sjóður var settur á laggirnar fyrir fimm árum þá vonast ég til þess að umræðan hér á Alþingi og meðferð hv. allsherjar- og menntamálanefndar skili því að við getum aftur náð samstöðu um að standa með listum og menningu fyrir öll börn í þessu landi. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.