Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er í rauninni flutt til þess að staðfesta með formlegum hætti þá stöðu, sem hagrannsóknadeildin hefur með starfi sínu áunnið sér. Það felur í sér nokkra skipulagsbreytingu, sem stefnir að því að efla hagrannsóknir og auka yfirsýn yfir viðburði, er varða landsins hag. Það er og staðreynd, að verkefni deildarinnar er einkum það að fylgjast með árferði og afkomu þjóðarbúsins og vera ríkisstj. til ráðuneytis í efnahagsmálum. Almenn upplýsingaþjónusta á sviði efnahagsmála er afar umfangsmikið og að miklu leyti sjálfstætt verkefni, sem er óháð annarri starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar. Þess vegna er talið æskilegt, að almenn hagrannsóknastarfsemi hafi svo óháða stöðu sem kostur er. Þetta frv. var til umr. í Nd. og var afgr. þaðan með nokkrum breyt. Fjh.- og viðskn. þessarar d. ræddi þetta frv., og ég tel rétt að geta þess nú þegar, að nál. 2, minni hl. fjh.- og viðskn., sem leggur til, að frv. verði samþ. ætti raunar að hafa verið undirritað af tveim fulltrúum Sjálfstfl., sem ekki gátu verið viðstaddir á nefndarfundinum, en tjáðu sig samþykka þessari málsmeðferð. Þeir voru Halldór Blöndal og Geir Hallgrímsson. Breyt., sem frv. tók í Nd., voru þessar: Í fyrirsögn frv. var orðinu „Hagrannsóknastofnun“ breytt í orðið „Þjóðhagsstofnun“. Í 1. gr. frv., þar sem segir: „að vera ríkisstj. til ráðuneytis í efnahagsmálum“ í frv. upphaflega, kom í meðförum Nd.: „ríkisstj, og Alþingi“. Síðan kom sama breyt. í 2. gr., að „Hagrannsóknastofnun“ breytist í „Þjóðhagsstofnun,“ og í 1. gr. einnig, að aftan við síðari mgr. bætist orðið „hagrannsóknastjóri“, - að forstöðumaður stofnunarinnar nefnist hagrannsóknastjóri. Í öðru lagi breyttist 2. gr., að á eftir 4. tölul. komi nýr tölul., sem varð 5. tölul.: „að láta alþm. og Alþ. í té upplýsingar og skýrslur um efnahagsmál.“ Eins og frv. kom frá Nd., mælir 2. minni hl. að viðbættum þeim Halldóri Blöndal og Geir Hallgrímssyni með því, að frv. verði samþ. eins og það liggur hér fyrir.



Herra forseti. Hér er til umr. frv. til l. um Þjóðhagsstofnun, sem felur í sér veigamikla breyt. á 1. um Framkvæmdastofnun ríkisins. Þetta frv. er komið frá Nd. og var afgr. úr fjh.- og viðskn. d. í dag, og eins og fram kom hjá frsm. 2. minni hl. n., mælir meiri hl. með því, að frv. verði samþ. Það er aftur á móti skoðun mín og hefur alla tíð verið, síðan ég fyrst sá þetta afkvæmi, að hér sé um að ræða óskynsamlega breyt. og óþarfa. Ég hefði út af fyrir sig talið, að einfaldast gæti verið að fella þetta frv., en með hliðsjón af því, að oft getur verið gott að athuga betur á æðri stöðum mál, sem eru illa úr garði gerð, þá er það niðurstaða mín og annars nm., Benonýs Arnórssonar, að við leggjum til, að frv. verði vísað til ríkisstj. Eins og kunnugt er, var því haldið fram með gildum rökum, þegar lög um Framkvæmdastofnun ríkisins voru samin og samþ., að með því skipulagi, sem þá væri verið að setja upp, væri unnt að koma á meira hagræði í þessari starfsemi en áður var. Framkvæmdastofnunin tók við starfi 3 meginstofnana, þ.e.a.s. Efnahagsstofnunarinnar og Framkvæmdasjóðs Íslands og í þriðja lagi Atvinnujöfnunarsjóðs, en jafnframt var svokallað Hagráð lagt niður með þessari breyt. Það mátti færa að því gild rök, að það væri mjög hyggilegt að sameina á einum stað í fyrsta lagi undirbúningsrannsóknir og almennar hagrannsóknir, í öðru lagi áætlanagerðir á grundvelli þessara rannsókna og með hliðsjón af þeim upplýsingum, sem hagrannsóknadeildin aflaði, og í þriðja lagi væri hyggilegt að tengja þessa starfsemi þeim aðilum, sem hefðu með að gera fjármögnun fjárfestingarsjóðanna og fjármögnun byggðaáætlana úti um landið. Af þessum ástæðum var talið skynsamlegast, að þarna væri þessum þrem verkefnum slegið saman, og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að þetta hefur leitt af sér stórbætt vinnubrögð. Ég hef ekki getað sannfærst um það, að tími væri kominn til að breyta hér til og kljúfa stofnunina aftur upp í frumeiningar sínar, og hef ekki getað skilið, hvaða rök eru færð fyrir því. Hagrannsóknadeildin heyrir í dag með sérstökum lagaákvæðum beint undir ríkisstj. sjálfa. Hún heyrir ekki undir stjórn stofnunarinnar og framkvæmdaráð stofnunarinnar, þannig að þau rök eru ekki fullnægjandi, að þessi deild öðlist eitthvað hlutlausara yfirbragð með þessari breyt. Þessu var breytt á síðustu stundu í meðferð málsins hér á Alþ. Það er ekki um það að ræða, að Hagrannsóknadeildin verði fyrir áhrifum af pólitískum vilja svokallaðs framkvæmdaráðs, eins og stundum er látið liggja að, Það eina, sem stjórn og framkvæmdaráð stofnunarinnar hefur haft með þessa deild að gera, er það, að við höfum formlega gengið frá starfsáætlun og rekstraráætlun fyrir þessa deild. Og það get ég upplýst hér, að í þeim efnum hefur ævinlega verið farið eftir óskum viðkomandi stofnunar og engin breyt, þar á gerð, þegar rekstrar- og starfsáætlanir hafa verið samdar. Menn kynnu nú kannske að segja, að þá skipti þessi breyt, ekki ýkja miklu máli, og það er út af fyrir sig rétt, að ekki er hægt að segja, að skipti neitt sköpum í lífi þjóðarinnar, þó að þessi breyt. sé gerð. En ég held þó, að breyt. sé heldur óskynsamleg og í ranga átt, og þess vegna er ég henni mótfallinn. Ég held, að það megi sýna fram á það með miklum rökum, að þetta skipulag hafi þó falið í sér ýmiss konar hagræðingu, þar sem hagrannsóknadeild hefur unnið að ýmsum verkefnum fyrir áætlanadeild, og þar hefur tekist ágætt samstarf á milli, og svo að sjálfsögðu öfugt, að áætlanadeild hefur unnið fyrir hagrannsóknadeild. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að tengslin þarna á milli munu veikjast við þessa breyt. Eins má benda á það, að eitt af meginverkefnum þessarar stofnunar er að gera áætlanir til langs tíma um þróun þjóðarbúsins og þróun Íslenskra atvinnuvega. Í lögunum um Framkvæmdastofnun ríkisins var ráð fyrir því gert, að þetta verkefni yrði nánast unnið í sameiningu af þessum tveim aðilum, þ.e.a.s. hagrannsóknadeildinni og áætlanadeildinni, vegna þess að slíkar áætlanir til lengri tíma hljóta að sjálfsögðu að byggjast á rannsóknum á liðinni stund og á líðandi stund. Það er reynt að byggja áætlanir fram í tímann á þeim hreyfingum í þjóðarbúskapnum, þeim hreyfingum á þjóðhagsstærðum, sem hafa átt sér stað og eru að eiga sér stað, og þar af leiðir, að þetta verkefni hefur þurft að hefjast í hagrannsóknadeildinni, byrja þar, en síðan hefur alltaf verið ráð fyrir því gert, að áætlanadeildin tæki þar við, sem störfum hagrannsóknadeildarinnar sleppti, og þarna yrði sem sagt um nána samvinnu að ræða. Það er greinilegt, að þeir, sem hafa samið það frv., sem hér liggur fyrir, hafa ekki gert sér neina grein fyrir þessu. Þeir hafa einfaldlega verið að hugsa um að slita þarna tengslin á milli til þess að skapa sjálfstæða deild með sjálfstæðum forstjóra, án þess nokkuð að hugsa um það, hvaða áhrif þetta hefði raunverulega á starfsemi þessarar stofnunar. Þar af leiðir, að með því að slíta þessi tengsl. eins og þarna er verið að gera, og gera þetta að tveimur stofnunum, er raunverulega verið að eyðilegg,ja þá möguleika, sem þurftu að vera fyrir hendi til þess að gerðar yrðu slíkar áætlanir. Ég segi kannske ekki, að slíkt sé útilokað mál og að áætlanadeildin geti ekki tekið frumkvæðið í þeim efnum, en í raun og veru þyrfti þá að breyta l. um Framkvæmdastofnunina talsvert eða í nokkrum atriðum, til þess að það lægi ljóst fyrir, að þetta verkefni væri á verksviði áætlanadeildar. Nú skal ég að vísu viðurkenna, að áætlanir af þessu tagi eru skammt á veg komnar, og það, sem gert er í dag, eru í raun og veru aðeins fyrstu skrefin, að hagrannsóknadeildin gerir þjóðhagsspá til tiltölulega mjög skamms tíma. Ástæðan fyrir því, að þetta verkefni er ekki lengra á veg komið en raun ber vitni, er einfaldlega sú, að áður en það er raunhæft að gera áætlanir til lengri tíma, verða að liggja fyrir áætlanir í hinum ýmsu greinum atvinnuveganna og miklu víðtækari áætlunargerð einnig í ríkisgeiranum, til þess að þar sé hægt að sameina þessar áætlanir í einni stórri heildaráætlun fyrir þjóðarbúið allt. Þar af leiðir, að þetta verk er tiltölulega skammt á veg komið, en allt starf Framkvæmdastofnunarinnar og þá auðvitað sérstaklega áætlanadeildarinnar stefnir að þessu marki. Ég vil ósköp einfaldlega segja það, að með þessu er verið að gera þessa stefnu og þetta starf miklu torveldara en áður var. Því miður er það svo, að þeir, sem sömdu þetta frv., virðast enga grein hafa gert sér fyrir þessum hliðum málanna, heldur einfaldlega verið að hugsa um það skipulagslega: Á þetta að vera ein stofnun, eða eiga að vera tvær stofnanir, og á að vera einn forstöðumaður, eða eiga þeir að vera tveir? Það virðist ekki vera, að hugsunin hafi náð öllu lengra. Af þessari ástæðu og mörgum öðrum, sem ég gæti eytt tíma d. til að ræða, - enda þótt ég geri það ekki, vegna þess að mörg önnur mál þurfa að fá framgang hér í kvöld, - þá tel ég, að frv. sé óskynsamlegt og tel því hæfa best, að því sé vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Það er í senn forvitnilegt og nýlunda fyrir mig að eiga þess kost að sitja nokkra þingfundi á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Í sölum Alþingis má segja að varðveitt sé fjöregg þjóðarinnar, hér eru málefni hennar rædd og úrskurðuð, enda Alþ. æðsta vald í þeim efnum. Fyrir þjóðfélagsþegna varðar það miklu, að vel sé að málum staðið og vel á haldið, svo að þau geti orðið alþjóð að sem mestu gagni. Að undanförnu hefur mönnum orðið mjög tíðrætt um efnahagsmál, sem brýna þörf ber að finna fullnægjandi lausn á, það þoll enga bið, því að að öðrum kosti fari allt í glundroða, Eigi að síður líða dagar og vikur, en ekkert raunhæft gerist. Tækni og aðstoð efnahagsráðunauta hefðu átt að geta flýtt hér fyrir, en hvað veldur. Mikil spenna hefur ríkt í peningamálum, og er nú svo komið, að margir hafa keppst við að eyða eða breyta peningum sínum í einhvers konar annað eignaform. Jafnvel fólk í strjálbýli hefur talið hyggilegra að festa kaup á hvers konar steinkössum í Reykjavík heldur en að leggja peninga sína á vöxtu, þrátt fyrir að það hyggist ekki nota hina keyptu aðstöðu til búsetu. Slík er vantrúin því miður orðin á gjaldmiðli þjóðarinnar. Bankar og sparisjóðir eru svo til lokaðir sem lánastofnanir, enda aðeins lagt fyrir ótryggt sparifé, sem fólk verður nauðsynlega að hafa við höndina frá degi til dags, og sparifé barna og gamalmenna, sem þau síðarnefndu hafa varðveitt og geymt sér í öryggisskyni til elliáranna. Þessa óheillaþróun verður að stöðva og sem fyrst, enda óhæfa, að forsjálu fólki, sem leggur fé sitt á vöxtu til að tryggja framtíðarstöðu sina, jafnframt því sem það með sparnaði sínum gerir kleift að lána fé til ýmiss konar nauðsynlegra framkvæmda, sé hegnt fyrir slíka hollustu við þjóðfélagið. Sparifé verður að verðtryggja, og þeir, sem fá það lánað, verða að greiða fyrir þá þjónustu eins og hún raunverulega kostar. Ég hef aldrei getað skilið, að þessu réttlætismáli skuli ávallt hafa verið ýtt til hliðar í áranna rás. Ég kem úr strjálbýli, þar sem ég er fædd og uppalin. Þar hef ég af fremsta megni reynt að taka þátt í ýmiss konar félagsmálastarfsemi, sem þar hefur þurft að vinna. Mér eru því ofarlega í huga nú á þessum stað ýmis málefni strjálbýlis og vænti, að mér verði ekki legið á hálsi, þó að ég viki máli mínu að þeim vandamálum og viðfangsefnum, sem þar er helst við að glíma. Mikið hefur verið rætt og ritað um þau mál. Höfuðvandamál hinnar strjálu byggðar tel ég fyrst og fremst fólgið í skorti á íbúðarhúsnæði og heilbrigðisþjónustu. Það var alvarlegt áfall fyrir strjálbýlið, þegar samningarnir um byggingu Breiðholtsíbúðanna voru gerðir. Þeir mismunuðu mjög aðstöðu og hafa sogað ótaldar fjölskyldur utan af landsbyggðinni til Reykjavíkur. Þar sem atvinnuástandið er gott og ég þekki til. er alls ekki hægt að fullnægja eftirspurn eftir íbúðarhúsnæði sem skyldi. Fylgja verður fast eftir, að húsnæðisskortur hamli ekki eðlilegri byggðaþróun. Heilbrigðisþjónustan er vægast sagt langt frá því að vera samboðin siðmenntuðu þjóðfélagi. Menntun og tækni hefur fleygt fram, en að sama skapi hnignar heilbrigðisþjónustunni víðast hvar, þeirri þjónustu, sem manneskjunni er svo mikilvæg. Þar sem ég þekki best til, er stöðugt unnið allan ársins hring langa vinnudaga að þjóðnýtum störfum, og verður ekki þolað öllu lengur, að við séum líkt á vegi stödd á svíði heilbrigðisþjónustu og gerist viða á meðal vanþróaðra ríkja. Læknir kemur til okkar þrjá daga í viku og losnar jafnan ekki sökum mikils annríkis, fyrr en nýr dagur hefur hafið göngu sína. - Menn hafa skiptar skoðanir um, hverjar muni helstu ástæður fyrir þessu ófremdarástandi. Að mínu mati eru þær ástæður helstar, að læknar hafi farið í sérnám og ekki talið vera næg verkefni og svigrúm í greinum sínum úti á landsbyggðinni, en jafnframt hafa forráðamenn heilbrigðisþjónustu ekki gert sér grein fyrir, að leggja þurfi áherslu á menntun heimilislækna til að leysa af hólmi gömlu héraðslæknana, sem smám saman voru að týna tölunni. Úr þessu ófremdarástandi verður að bæta. Óumflýjanleg eru stór átök hið bráðasta, ef ekki á illa að fara. Hraða verður uppbyggingu læknamiðstöðvanna. Alla starfsaðstöðu þar og í læknishéruðum verður að byggja upp með bestum fáanlegum búnaði miðað við aðstæður á hverjum stað eftir ráðleggingum sérfróðra manna þar um. Slíkt auðveldar áreiðanlega að fá lækna, sem vanist hafa í námi og störfum þar að lútandi bestu starfsaðstöðu á nútíma mælikvarða. Okkur finnst við ekki hafa unnið til þess að vera meðhöndluð sem nokkurs konar annars flokks fólk, ef ég mætti nefna það svo, hvorki í heilbrigðisþjónustu né öðru. Það á að vera stolt þjóðarinnar, að íbúar strjálbýlisins njóti á hverjum tíma jafnréttis á við aðra þegna þjóðfélagsins. Ýmsa aðra þætti mætti nefna í sambandi við byggðajafnvægið, svo sem jöfnunarverð á rafmagni, símagjöldum, vöruverði vegna flutningskostnaðar í mörgum tilvikum og ranglátan söluskatt af tilfallandi flutningskostnaði. Mér er ekki kunnugt um, að fólk í strjálbýli fái hærri laun fyrir vinnu sína eða útflutningsatvinnuvegirnir hærra verð fyrir afurðir sínar, þó að tilkostnaður sé hærri í þessum tilvikum. Gjörbreyta þarf stjórnsýsluháttum. Flytja þarf aukinn sjálfsákvörðunarrétt til hinna ýmsu byggða, eftir því sem frekast er unnt að framkvæma, úr höndum stjórnvalda í höfuðborginni út til íbúanna í strjálbýlinu. Tryggja verður, að við getum notið sambærilegrar almennrar aðstöðu, þjónustu og þæginda, eins og best gerist á þéttbýlissvæðum. Þar sem á annað borð eru stunduð þjóðnýt störf, er óréttlátt að mismuna þegnum á þessum sviðum. Til þess þurfa einingarnar að sjálfsögðu að vera það mannmargar, að eðlileg samskipti og þjónusta geti farið að kröfum tímans. Hér hefur tímans vegna aðeins verið stiklað á stóru í málefnum strjálbýlis, þó að freistandi væri að koma inn á fleiri þætti þess. Mér finnst vera vaxandi skilningur á þessum málum og fagna því heils hugar. Við höfum ekki efni á að leggja niður lífvænlegar byggðir landsins, slíkt væri einnig þjóðarskömm. Ef þjóðin á að lifa efnahagslega sjálfstætt, verður hún að nýta gæði landsins, þar sem þau eru að finna. - Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Ég leyfi mér að segja örfá orð um þetta frv., sem hér liggur fyrir um Framkvæmdastofnun ríkisins. Ég skal reyna að vera stuttorður, þótt ég vildi gjarnan geta rætt það mál nokkuð ítarlega. Það er sannfæring mín nálægt eftir 21/2 árs setu í stjórn þeirrar stofnunar, að hún hefur gegnt mjög mikilvægu hlutverki í okkar landi, en það er jafnframt sannfæring mín, að eftir þennan tíma sé ástæða til þess að endurskoða lög um þá stofnun, endurskoða skipulag hennar, og það tel ég alls ekki óeðlilegt, því að með þessari stofnun var sannarlega farið inn á nokkuð nýjar brautir. Það frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir allróttækri breytingu á þessari stofnun, þar sem gert er ráð fyrir því, að ein deild stofnunarinnar verði að sjálfstæðri stofnun. Ég hef gert mér grein fyrir því þann tíma, sem ég hef þarna verið, að þessi deild, hagrannsóknadeildin, hefur starfað í raun og veru sem utan við stofnunina væri. Hún hefur fyrst og fremst starfað til ráðuneytis við ríkisstj, og þá umfram aðra í nánu sambandi við forsrh. Og mér sýnist ljóst, að ríkisstj, þarf á hverjum tíma að hafa slíka sérfræðiráðgjafa sér við hlið og þá eðlilega án milligöngu. Að þessu leyti sýnist mér ekki óeðlilegt, að hagrannsóknadeildin sé gerð að nýrri stofnun og sett beint undir ráðh. Ég tel hins vegar, að samfara þessari breytingu hefði verið eðlilegra að líta á aðrar skipulagsbreytingar við Framkvæmdastofnun ríkisins. Ég hef um það vissar hugmyndir, sem ég get ekki farið að lýsa hér í fáum orðum. Þó vil ég segja það, að ég er þeirrar skoðunar, að þessi stofnun eigi umfram annað að verða byggðastofnun, hún eigi sannarlega að hafa yfirumsjón með almennri áætlanagerð, en síðan ætti undir umsjón þeirrar stofnunar að vinna að hinum ýmsu áætlunum, bæði atvinnuvegaáætlunum byggðaáætlunum, eins og ræðst hverju sinni innan stofnunarinnar eða hjá einstökum rn, eða hjá landshlutasamtökum, sem ég tel að eigi að efla mjög í þessu skyni. En eins og ég sagði, fyrir utan þessa almennu áætlanagerð tel ég, að Framkvæmdastofnun ríkisins ætti umfram annað að breytast í eins konar byggðastofnun þessa lands og hafa það meginhlutverk að sinna því mikilvæga máli. Þetta eru aðeins örfá orð til þess að lýsa þeirri skoðun minni, að þarna þurfi að verða gagnger breyting og það sé eðlilegt og sjálfsagt, að lært verði af þeirri 21/2 árs reynslu sem þarna er fengin, og ekkert óeðlilegt við það. Það er von mín, að í kjölfar þessa frv. fylgi nánari endurskoðun á skipulagi og starfsemi þessarar stofnunar, svo að við megum hafa af henni sem mest not í framtíðinni.



Herra forseti. Ég verð að segja það, að mér finnst kominn mikill dugur í þingið núna. Þeir standa hér upp stjórnarsinnar hver af öðrum til þess að deila um það mál, sem hér liggur fyrir. Ég gat ekki heyrt betur á hv. síðasta ræðumanni en að hann væri að flytja hér almennar hugleiðingar eða hugsjónaræðu um þetta afkvæmi Framkvæmdastofnunar ríkisins, sem á sínum tíma var mikið hitamál hér í þinginu. Nú hefur komið í ljós m.a. í þessum tillöguflutningi, að það, sem við sjálfstæðismenn m.a. bentum á í sambandi við uppbyggingu stofnunarinnar, hefur reynst rétt. Ég vil annars segja það, að ég skil ekki þennan voðalega asa, sem er hér á öllu. Mér hefur skilist á því, sem hæstv. forsrh. segir, bæði hér í þinginu og eins í sjónvarpi og svona víða annars staðar, þar sem hann hefur kvatt sér hljóðs, að það sé rétt, að við tökum okkur eðlilegan tíma. Og ég hef orðið var við það, eins og ég sagði, að hv. stjórnarandstæðingar virðast taka sér eðlilegan tíma og eru ekkert að flýta sér núna á þessu kvöldi. Ég álít, að það, sem fyrst og fremst liggur fyrir að tala um hér í þinginu nú, það sé það, sem hæstv. forsrh. talaði um við 1. umr. frv. um viðnám gegn verðbólgu, að það væri skylda Alþ., að menn skiptust á skoðunum um þetta mál, og það væri þingmanna nú að taka ákvörðun um, hvaða ráðstafanir ætti að gera til að hefta þá holskeflu óðaverðbólgu, sem nú er að skella yfir. En þetta frv. hæstv, forsrh, er til 1. umr, nú í Nd., og maður skyldi ætla, að það væru haldnir kvöldfundir í hinni háu Nd. til þess að halda áfram að ræða þetta mál ekki síður en hér í Ed. En það er ekki gert. Það er ekki boðaður neinn fundur. Það virðist m.ö.o. sem hæstv. ríkisstj. hafi allt í einu misst áhugann á því að ræða efnahagsmálin í heild hér í hinu háa Alþingi. Ég vildi koma þessu hér á framfæri, og má vera, að ég sjái ástæðu til að tala nánar um það síðar í kvöld, ef tilefni gefst til. Það var, eins og fram kom í sjónvarpi í kvöld, margt athyglisvert, sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh., m.a. ummæli hans um það, að þetta frv., sem liggur fyrir Nd, og má ekki ræða lengur, sé ekki nægilegt til þess að hefta þá verðbólguskriðu, sem nú er yfirvofandi, heldur þurfi einnig að láta gengið siga ofurlítið til viðbótar. Ég vil svo aðeins staðfesta það, sem hv. 4. þm. Vestf, sagði hér áðan, að við sjálfstæðismenn erum samþykkir þessu máli, sem hér er til umr., og munum fylgja því.