Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það eru hér þrjár till. til þál. á dagskrá í röð, og ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. forseta, hvort ég mætti minnast á þær allar í einu til þess að flýta fyrir. Það er till. til þál. um fullgildingu á alþjóðasamþykkt um lágmarksaldur barna við sjómennsku, það er till. til þál. um fullgildingu á alþjóðasamþykkt um félagafrelsi landbúnaðarverkafólks og loks till. til þál. um fullgildingu á alþjóðasamþykkt um lágmarksaldur kyndara og kolamokara. Eins og hv. alþingismönnum er kunnugt, erum við í alþjóðasamtökum um þessi mál, og það er talið svo af þeirri n., sem starfandi hefur verið á vegum félmrn. nú að undanförnu til þess að athuga, hvaða þættir það væru, sem við gætum fullgilt á þessu sviði, að þessar þrjár till. til þál. séu algerlega í samræmi við þau lög, sem hér gilda. Það var dálítill vafi á því á tímabili, hvort till. um fullgildingu á alþjóðasamþykkt um lágmarksaldur barna við sjómennsku, eins og hún liggur hér fyrir, væri í samræmi við íslenzk lög, en það er búið nú að athuga það, og það er svo, að lágmarksaldur barna er þar ákveðinn í íslenzkum lögum 15 ár. Og án þess að fara að ræða hér um þessar einstöku þáltill., þætti mér vænt um, ef hið háa Alþingi sæi sér fært að afgreiða þær nú, eins og þetta liggur fyrir. Það hafa ekki komið fram aðrar aths. en þessi, og varð það til þess, að það var frestað að taka þær fyrir hér á fundi fyrir nokkrum dögum. En ég held, að það sé alveg öruggt, að þetta er algerlega í samræmi við lög, sem hér gilda. Ég vildi því leyfa mér að leggja til, að þessar þrjár þáltill. fengju að ganga nefndalaust í gegnum hið háa Alþingi.



Herra forseti. Þegar þessi till. var flutt upphaflega hér á þingi af nokkrum þingmönnum Sjálfstfl., var allmikið um hana rætt, og þeir fulltrúar Sjálfstfl., sem fyrir till. töluðu, notuðu allstór orð um, að þeir, sem mest hefðu talað um milliliðagróðann og þann gróða, sem hér væri tekinn af almenningi, mundu nú líklega ekki þora að láta ganga úr skugga um það, hve mikill þessi gróði væri. Þessi till. átti frá upphafi að vera eins konar ögrun frá Sjálfstæðisflokknum til annarra þingflokka um það, að nú skyldi verða sýnt, hvort önnur eins gróðamyndun ætti sér stað á Íslandi og fram hefði verið haldið af andstæðingum Sjálfstfl. Við, sem þá hreyfðum strax brtt. við þessa till., ég og fleiri, sýndum fram á, að það mundi að öllum líkindum fara svo, að þingmönnum Sjálfstfl. mundi ekki verða það eins mikið áhugamál, þegar öll kurl kæmu til grafar, að láta fara fram nákvæma rannsókn á þessu og láta skera úr því fyllilega, hver gróðinn væri, sem hafður væri af almenningi á Íslandi með ýmsu móti. Og þegar endanleg till. kemur frá báðum stjórnarflokkunum, - þeir eiga víst að heita að lafa saman enn þá, - um, hvernig ráða skuli þessum málum til lykta, þá sýnist mér það allt bera þess merki, að þeir vilji draga úr rannsókninni eins og þeir frekast treysta sér til, þótt hins vegar þær till., sem fram hafa komið bæði frá mér og öðrum í þessu máli, hafi sýnt það, að stjórnarandstaðan hefur viljað fara ýtarlega út í þessa rannsókn. Þess vegna hefur nokkuð áunnizt frá hinni upphaflegu till. Sjálfstfl., en þó að mínu áliti ekki nægilegt til þess að tryggja, að út úr þessari rannsókn komi niðurstöður, sem ekki sé hægt að efast um, og niðurstöður, sem sýni fyllilega, hver gróðamyndunin sé í okkar þjóðfélagi. Og það er máske ekkert undarlegt, þó að þessir tveir stjórnarflokkar, þessir helmingaskiptaflokkar, séu ekki sérstaklega áhugasamir um að rannsaka gróðamyndunina í þjóðfélaginu, því að þeir virðast, þrátt fyrir ýmislegt, sem þá kann að greina á um, koma sér allvel saman um, að það skuli vera regla í þjóðfélaginu, að þeir tveir fyrst og fremst skipti milli sín megininu af þeim gróða, sem myndast, þeir tveir og þeirra fylgifiskar. Ég held þess vegna, að það verði að reyna að ganga úr skugga um það nú við þessa síðari umr., í fyrsta lagi, hvað meiri hl. fjvn. meinar með sinni till., og í öðru lagi, hvernig stendur á því, að þeir hafa ekki getað samþykkt þá till., sem ég hafði gert og minni hluti fjvn. leggur til að sé samþykkt. Þeir hafa tekið eitt aðalatriði upp úr henni, og það er, að þetta sé rannsóknarnefnd þingsins. Þótt að vísu stjórnarskráin mæli fyrir, að þær skuli fyrst og fremst skipaðar af deildum þingsins, þá hefur Alþingi tvímælalaust hinn sama rétt. En hvað er það þá, sem veldur því, að þeir geta ekki fallizt á mína till. eins og hún var? Við skulum athuga í fyrsta lagi upphafið á þeirra tillögu. Þar segja þeir, að þessi nefnd skuli rannsaka hvers konar milliliðastarfsemi í landinu í þeim tilgangi að fá úr því skorið, hve mikinn þátt sú starfsemi á í framleiðslu- og framfærslukostnaði landsmanna. Það, sem ég segi í minni till., er, að þessi nefnd skuli rannsaka til hlítar framleiðslukostnað og verðlagsmyndun í þjóðfélaginu með það fyrir augum, að úr því fáist skorið til fullnustu, hver sé þáttur annars kostnaðar en vinnulauna í þjóðarbúskapnum og einnig hve mikill hluti vinnulauna rennur í einni eða annarri mynd aftur sem gróði til milliliða. Sérstaklega skal unnið að því að komast að ótvíræðri niðurstöðu um, hve mikil gróðamyndun á sér stað hjá milliliðum á hinum ýmsu sviðum þjóðarbúskaparins, hvort sem sá gróði kemur af verzlun og atvinnurekstri eða af vaxtatöku, húsaleigu, lóðaleigu eða hver sem gróðauppsprettan önnur er. M. ö. o.: Í staðinn fyrir, að í till. meiri hl. er, eins og upphaflega var í till. Sjálfstfl., talað um milliliðastarfsemi almennt, án þess að nánar sé farið inn á þetta, þá er í minni till. tekið alveg greinilega fram að það skuli rannsaka alla verðlagsmyndun í þjóðfélaginu og þar með líka alla gróðamyndun, og það er alveg sérstaklega tekið fram, að það skuli ekki einskorða þetta við þann gróða, sem kemur af verzlun eða atvinnurekstri, heldur skuli líka tekið þarna fram um þann gróða, sem kemur af vaxtatöku, húsaleigu, lóðaleigu eða hver önnur sem gróðauppsprettan er. Ég ræddi allýtarlega um það við fyrri umr. þessa máls, og mun ekki endurtaka það, hve óljóst þetta orð, „milliliðir“, er, og hvaða skilning alþýða manna leggur almennt í það. Í alþýðu munni er þetta orð raunverulega fyrst og fremst þeir, sem eru milliliðir í veizlum. Það er eins og almenningur skilur það. Orðið er mótað frá þeim tímum, þegar verzlunarauðvaldið var svo að segja eina auðvaldið hér á Íslandi, og tortryggnin gagnvart milliliðunum liggur þess vegna hér í landi alveg frá tímum dönsku einokunarinnar. Nú höfum við hins vegar fengið hér nútíma auðvaldsskipulag, þar sem fjarri fer því, að gróðauppsprettan sé einvörðungu hjá þeim, sem eru milliliðir í verzlun, heldur þvert á móti hjá fjölmennari stétt þjóðfélagsins, sem hefur tök ekki aðeins á atvinnurekstri, heldur líka nær til sín gróða í gegnum vaxtatöku, húsaleigu, lóðaleigu og ýmislegt annað slíkt. Það er þess vegna alveg óhjákvæmilegt, ef við ætlum að rannsaka sjálfa gróðamyndunina í þjóðfélaginu, rannsaka, hvað verður af þeim þjóðartekjum, sem skapaðar eru, og hvernig þær skiptast á milli vinnandi manna annars vegar og þeirra, sem hafa eignaaðstöðu eða slíka valdaaðstöðu, hins vegar, að þá verður að rannsaka þetta allt saman, annars stöndum við jafnnær. Og ég veit, að þegar kemur að því að eiga að fara að rannsaka þetta, ef till. verður samþykkt eins og hún er hjá meiri hl., og það stendur þarna almennt bara: milliliðastarfsemi, - þá verður ekki skírskotað í ræður, sem haldnar eru hér á Alþingi um, hvort einhverjir kunni þar með að eiga við t. d. gróða af vöxtum, þá verður ekki farið að rannsaka slíkt, þá verður látið nægja að halda sér við bókstaf samþykktarinnar og aðeins litið á það, sem verzlunina snertir. Ég held þess vegna, að þarna verði alveg óhjákvæmilega að taka miklu fastari tökum á. Ég nefni þarna m. a. vaxtatökuna. Það hefur einn maður, áhugamaður í þessum málum, einn af embættismönnum ríkisins, nýlega birt grein, þar sem hann hefur nokkuð reynt að rannsaka þátt vaxtanna í íslenzkum þjóðarbúskap í verðlagsmyndun. Hann kemst að þeirri niðurstöðu, að þáttur vaxtanna í verðlagsmyndun á Íslandi sé milli 25 og 40%, og það, sem þar náttúrlega kemur alveg sérstaklega til greina og gerir þennan þátt svona gífurlegan, er þáttur vaxtanna í húsaleigunni. Og ég er hræddur um, ef það ætti að rannsaka þessi mál til fulls, ef það reyndist rétt, að þáttur vaxtanna í verðlagsmyndun í íslenzkum þjóðarbúskap væri - við skulum segja a. m. k. ¼ hluti, að þá væri vissara að hafa þetta með skýrt og ótvírætt, þegar á að fara að rannsaka þessa hluti. Ég er hræddur um, að það verði nokkuð lítið úr öllum þeim stóru orðum, sem notuð voru, þegar upphaflega var mælt fyrir þessari till. af hálfu Sjálfstfl., ef hann nú, þegar á að fara að samþykkja till., ætlar að leggjast á móti því og Framsfl. að hjálpa honum, að þessi till. sé þannig úr garði gerð, að þessi rannsókn fari raunverulega fram, að það sé alveg ótvírætt, hvað þarna skuli rannsaka. Á að taka þarna hluti með eins og vextina, eða á að sleppa þeim? Og ef á að taka þá með, af hverju eru þeir þá ekki nefndir í till. Framsfl. og Sjálfstfl.? Ég held, að það sé tími kominn fyrir þessa helmingaskiptaflokka að segja alveg til um þetta. Þora þeir að láta rannsaka þetta, eða þora þeir það ekki? Á eftir allt umtalið um þetta rannsóknin bara að verða til málamynda, eða á hún ekki að verða það? Það er hægt að arðræna einn verkamann á ýmsan mismunandi hátt. Það er m. a. hægt að hafa þá aðferð að borga honum hátt kaup, en taka svo af honum kaupið aftur með því, sem verður að greiða til auðmannastéttarinnar á annan hátt. Ég segi hér í minni till., að það skuli rannsaka m. a. hve mikill hluti vinnulauna rennur í einni eða annarri mynd aftur sem gróði til milliliða. Ef verkamaður, sem hefur í kaup fyrir 8 tíma vinnu á dag allt árið upp undir 40 þús. kr., 3300 kr. á mánuði, verður síðan að borga í húsaleigu 24 þús. kr. af því og þessi húsaleiga rennur til auðmannastéttarinnar, sumpart sem gróði af vöxtum, sumpart sem gróði af byggingum, þá fer að verða nokkuð lítið úr því háa kaupi. Ég hef áður bent á það við umr. um þessi mál hér, hvernig það líti út frá sjónarmiði sjálfrar atvinnurekendastéttarinnar, ekki sízt þeirrar atvinnurekendastéttar, sem hefur með útflutninginn að gera, þegar arðræningjar hafa aðstöðu til þess að ná af kaupi verkamannsins í húsaleigu og í vöxtum og öllu mögulegu slíku svo og svo stórum hluta, hvernig þetta veltist síðan allt yfir á útflutningsatvinnuvegina að lokum og hvað það þýðir fyrir sjálfan atvinnureksturinn. Við höfum greinilega tekið eftir því hér í þinginu, þegar þessi mál hafa verið rædd og þegar þessir gífurlegu skattar hafa verið lagðir á almenning, eins og nú var seinast gert í vetur, að þá hafa þessir tveir stjórnarflokkar ekki kært sig um að ræða þessi mál um gróðamyndunina. Þeir hafa hliðrað sér hjá því. Þeir hafa drepið till. um að taka þennan gróða, þar sem hann hefur verið myndaður, og þeir hafa komið sér hjá því að láta fara fram nokkra rannsókn á þessu, og mér sýnist, að þeir ætli að gera það enn þá. Ég er enn þá ekki farinn að heyra frá þeim skilgreininguna á öllu því, sem heyrir undir milliliðastarfsemi. Ég held þess vegna, að ef það er meiningin, að það eigi að ganga þannig frá þessu máli, að þessi rannsókn fari raunverulega fram, þá geti hún það ekki til fullnustu á annan hátt en að sjálf verðlagsmyndunin og sjálf gróðamyndunin í þjóðfélaginu í heild sé rannsökuð. Við þekkjum ósköp vel, hvernig rökin eru, sem venjulega koma hér fram um þessi mál. Það er venjulega aðeins ein einustu rök, sem fram koma frá hálfu þeirra flokka, sem nú leggja fram till., sem meiri hl. fjvn. flytur, og það eru þau rök, að kaupgjaldið í landinu sé allt of hátt og kaupgjaldið verði þess vegna að lækka. Það eru einu rökin, sem koma nokkurn tíma fram um nokkur efnahagsmál. Þó að það sé flett upp hér fyrir þá staðreyndunum um, hvernig verkamennirnir verða að nota sitt kaup, að jafnvel upp undir þriðjungur og helmingur af kaupi þeirra fari í húsaleigu, á sama tíma sem hún er í hæsta lagi 20% í nágrannalöndunum, þá er ekki tekið neitt tillit til slíkra raka. Því er bara haldið fram, að kaupgjaldið sé of hátt, útflutningsatvinnuvegirnir beri það ekki, en það er aldrei fallizt á hitt, að sá gróði, sem ýmsir aðilar í þjóðfélaginu taka, hvort sem þeir eru kallaðir milliliðir eða ekki, sé svo mikill, að hann sligi sjálfan atvinnureksturinn í landinu. Þó að það sé lagt á borðið, að bankarnir græði 60–70 millj. kr. á ári, þá er bara svarað: Ja, er ekki gott, að þeir græði, er ekki nauðsynlegt, að þeir græði? - Og þannig er haldið áfram. Þó að ríkið hafi afgangs 100 millj. kr. á ári í tekjum, þá er bara sagt: Ja, er ekki gott, að ríkisbúskapurinn beri sig, þó að hann sé ekki eins og sjávarútvegurinn? - Og svo eftir allt það brambolt, sem búið er að vera við þetta, þegar á að fara að rannsaka milliliðastarfsemina, þá á að afgreiða þetta þannig, að það sé ekki skýrt og greinilegt, hve mikið eigi að rannsaka. Svo er eitt hér í minni till., sem ég held að sé ekki úr vegi að sé rannsakað líka, það er, hvaða menn og félög hafi fengið lán hjá bönkunum að upphæð 1 millj. kr. eða meira, svo að í ljós komi, hvaða aðilum ríkið fyrst og fremst veitir aðstöðu til gróðamyndunar. Ríkið er sá aðilinn í landinu, sem hefur mest áhrif um að skapa aðstöðu til gróðamyndunar, ekki aðeins á Keflavíkurflugvelli eða viðvíkjandi innflutningsverzlun eða viðvíkjandi útflutningsverzlun, ekki aðeins þar, sem þau venjulegu helmingaskipti stjórnarinnar koma til greina, heldur líka hvað snertir lánsútveganirnar úr bönkunum, a. m. k. hefur það verið svo til skamms tíma, hvort sem jafnvægið fer nú eitthvað að raskast á milli stjórnarflokkanna undir kosningarnar í þeim efnum. Þegar verið er að veita stór lán úr bönkum, milljónalán úr bönkum, veita fé þjóðarinnar þannig út til einstakra manna og einstakra félaga á tímum, þegar verðbólga er eins hröð og sú, sem nú hefur verið skipulögð af ríkisstj., þá eru alveg sérstök fríðindi að fá slík lán. Og það væri ekkert óeðlilegt, þó að það væri rannsakað, hvaða aðilar það væru, sem hefðu fengið lán, sem væru - við skulum segja 1 millj. kr. eða þar yfir. Ég sé, að hv. nefnd hefur ekkert kært sig um að taka þetta upp, og held ég þó satt að segja, að Alþfl. og Framsfl. hefðu ef til vill haft einhvern áhuga á því, að það væri rannsakað, hvers konar ráðstafanir væru gerðar í bönkunum, hefðu verið gerðar nú undanfarið og yrðu gerðar á næstunni. Einhvern tíma var það a. m. k. látið í veðri vaka. Ég held þess vegna, að líka hvað þetta atriði snertir væri mín till. mun betri en till. meiri hl. í fjvn. Ég vildi þess vegna aðeins með þessum fáu orðum taka undir það, sem hv. 11. landsk. sagði hér áðan, og álít, að væri heppilegt, að hv. þm. gætu fallizt á að samþykkja brtt. á þskj. 167, ef það er meining þeirra, að þessi rannsókn, sem svo mikið hefur verið talað um, sé framkvæmd og framkvæmd þannig, að það sé ekki hægt að rífast um það á eftir, hvort það hafi verið sleppt aðalatriðunum í því eða ekki. Hins vegar fyrir þá, sem hafa komið sér saman um að halda helmingaskiptunum áfram og reyna þess vegna að fela sem bezt, hvernig menn hafi skipt gróðanum á milli sín undanfarið, er eðlileg~ að fallast á till. helmingaskiptaflokkanna. En það er þá gott, að þeir geri sér um leið ljóst, hvað þeir eru að gera.



Herra forseti. Á þskj. 149 hafa þeir hv. 8. landsk. þm. (BergS) og hv. 8. þm. Reykv. (GilsG) flutt till. um kjarnorkuvopn. Með þessari till. vilja þeir láta Alþingi fela ríkisstj. að beina þeirri áskorun til ríkisstjórnar Sovétríkjanna, Bandaríkjanna og Bretlands, að þær felli niður allar frekari tilraunir með vetnissprengjur og önnur kjarnorkuvopn o. s. frv., eins og segir í tillgr. Henni fylgdi svo alllöng ritgerð eða grg., sem hv. þm. hafa sjálfsagt kynnt sér og er ekki þörf að rekja hér nema í stórum dráttum. Er þar drepið á tilraunir með vetnissprengjur, þær stærstu, sem sagan enn þá hefur greint frá, á ýmsum stöðum og mikill fróðleikur um það, hversu hættulegar þessar vetnissprengjur séu fyrir mannfólk og dýr og gróður á jörðinni, jafnvel þótt í mikilli fjarlægð sé. Svo segir hér í næstsíðustu málsgr. í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Það er skoðun flm. þessarar þáltill., að sérhverjum einstaklingi og sérhverri þjóð, sem sér og skilur þessar uggvænlegu staðreyndir, beri að gera, meðan tími er til, allt, sem hægt er til að koma í veg fyrir þá ógn, sem gervöllu mannkyni er búin af óvarlegri meðferð þeirrar ægiorku, sem nú hefur verið leyst úr læðingi.“ Og svo er haldið áfram í þessum dúr. Hv. þm. hafa sjálfsagt allir heyrt um þá feikihættu, sem öllu lífi á jörðinni getur stafað af misnotkun þessara vopna og jafnvel af þeim tilraunum, sem fréttir hafa borizt af, og öðru því, sem stendur í sambandi við þessar ægilegu sprengingar. Þó að þekking okkar hér sé að vísu ákaflega takmörkuð á þessu sviði, þá verður varla hægt að komast hjá að viðurkenna þá staðreynd, sem allur heimurinn raunar virðist viðurkenna, að hér sé um það tortímingarafl að ræða, að ekki hafi annað slíkt þekkzt fyrr á jörðu hér. Utanrmn. ræddi þessa till. á fleiri en einum fundi og leitaðist við að rannsaka, hver bezt vinnubrögð hægt væri að hafa til þess að verða við þeim óskum, sem fram koma í till., því að n. sjálf var öll á því, að hér væri mikil hætta á ferðum, og vildi gjarnan leggja þeim málstað lið, sem varar við og leggst á móti tilraunum eða notkun á slíkum tortímingarvopnum sem vetnissprengjan og þvílíkt er. Hitt er annað mál, hvort Ísland ætti að haga svo aðgerðum í þessu efni - þessi litla þjóð - að ráðast beint að stórveldunum, sem talin eru upp í tillgr., og mótmæla við þau beinlínis þessum aðgerðum eða þá að fara aðrar leiðir. Fyrir því rannsakaði n., eftir því sem unnt var og tími vannst til, hvað nágrannaþjóðir okkar hefðu gert í þessu efni. Bæði fyrir milligöngu skrifstofu Alþingis var þetta rannsakað og líka fyrir milligöngu utanrrn. Þær upplýsingar, sem n. bárust, voru engar þess háttar, að þar væri hægt að sækja neitt fordæmi í þessu efni. Við höfðum engar fregnir af því, að nein þessara þjóða hefði snúið sér til ríkisstjórna stórveldanna með mótmæli gegn vetnissprengjum eða kjarnorku. Hins vegar taldi n. rétt, að svo miklu leyti sem fært væri, að frá þessari litlu þjóð bærist líka þeim öflum stuðningur, sem vinna á móti tortímingarsprengjum þeim, sem hér eru til umræðu. Ísland er nú orðið þátttakandi í margs konar alþjóðasamtökum. Þarf ekki að minna á annað en Sameinuðu þjóðirnar og Norðurlandaráðið og Evrópuráðið í því sambandi, og á margs konar alþjóðafundum, svo sem þingmannafundum, eru Íslendingar þátttakendur og geta þar, ef svo vill verða, stutt góðan málstað og hafa gert í ýmsum atriðum. N. fannst því réttara, að sá háttur væri upp tekinn að fela ríkisstjórninni að stuðla að því á þeim vettvangi, sem líklegastur er talinn til árangurs hverju sinni, - og þann dóm verður ríkisstj. sú, sem situr hverju sinni, að kveða upp, hvaða vettvang hún telur heppilegastan, hvort hún álítur rétt að snúa sér beint til ákveðinna ríkja eða hvort hún vill fela fulltrúum sínum á erlendum vettvangi að bera fram tillögur eða fylgja tillögum, sem miða að því að koma í veg fyrir, að vetnissprengjutilraunir séu gerðar áframhaldandi eða aðrar skaðlegar tilraunir, sem ógna mannkyninu. Að þessu athuguðu ákvað n. að leggja til, að till. væri samþykkt með þeirri breytingu, að tillgr. orðist eins og segir á þskj. 597. - Ég skal geta þess, að við afgreiðslu málsins voru þeir fjarverandi 7. þm. Reykv. og 5. þm. Reykv. og tóku þess vegna ekki þátt í afgreiðslu málsins. Að öðru leyti var þessi brtt. við þáltill. samþ. einróma í nefndinni.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða við framhaldsumr. þessarar till. að lýsa ánægju minni yfir þeim lífsmörkum, sem hv. utanrmn. hefur nú sýnt hér með því að afgreiða loksins þessa till. og þar með frá sér eitt mál á vetrinum. Hins vegar kemst ég ekki hjá því að benda á það í þessu sambandi, hvers konar vanmetakennd kemur fram í áliti því og rökstuðningi, sem frá n. kemur í þessu efni. Þar er það notað sem aðalrökstuðningur fyrir brtt., sem n. ber fram við till., að n. sé ekki kunnugt um og hafi ekki tekizt að afla sér upplýsinga um, að aðrar þjóðir hafi samþykkt svipaða till. og hér liggur fyrir. Ég fæ ekki séð, að það séu nokkur rök gegn því, að við samþykkjum þessa till., að aðrar þjóðir hafi ekki gert slíkt hið sama. Ég skil ekki þá vanmetakennd, sem lýsir sér í því og hefur einkennt, mótað utanríkismál okkar á undanförnum árum, að menn skuli fyrst og fremst grípa til þess að bera það á borð sem rök, að við megum ekkert aðhafast, sem aðrar þjóðir hafa ekki gert. Það kann rétt að vera hjá hv. utanrmn., að aðrar þjóðir hafi ekki samþykkt þingsályktanir um að skora á ríkisstjórnir stórveldanna að fella niður frekari tilraunir með kjarnorkuvopn. Hitt er staðreynd, að ríkisstjórnir ýmissa þjóða, þ. á m. ríkisstjórnirnar í Ástralíu, Nýja-Sjálandi, Japan og Indlandi, hafa sent ríkisstjórnum stórveldanna þess konar ályktanir. Og það, að þjóðþingin hafa ekki fjallað um slíkar tillögur, hlýtur fyrst og fremst að stafa af því, að ríkisstjórnir þessara landa hafa haft dug í sér og manndóm til þess að gera þetta ótilneyddar. Hins vegar hefur ríkisstjórn Íslands aldrei sýnt neitt í þá átt og aldrei neinn vilja til þess. Þetta er í annað skipti, sem till. er borin fram hér á Alþingi um þessi mál, og í bæði skiptin hafa fulltrúar ríkisstjórnarinnar í utanrmn, reynt að draga úr þessu og þvæla þessa ályktun þannig, að ekkert gagn yrði í henni og lítið vit. Að þessu sinni er þó till. utanrmn. skárri en á síðasta þingi, ég skal viðurkenna það. Og ég skal taka fram, að ég get, eins og sakir standa, fellt mig við þessa breytingu n., með þeim skilningi, að sá vettvangur, sem um er talað í brtt. nefndarinnar, sé einmitt sá vettvangur, sem felst í okkar till., og það sé sá eini vettvangur, sem þýði að ræða þessi mál á. Og ég vil vænta þess, að hæstv. ríkisstj. skilji þetta einnig þannig og snúi sér til ríkisstjórna kjarnorkuveldanna með tilmæli um það, að þær forði gervöllu mannkyni frá þeim háska, sem því stafar af tilraunum með kjarnorkuvopn og notkun kjarnorkuvopna.



Herra forseti. Við höfum leyft okkur, hv. samþingismaður minn og ég, að flytja þessa þáltill. Hún er þess efnis, að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. um endurreisn biskupsstólsins í Skálholti. Það er ekki mikill tími til þess að orðlengja nú um mál yfirleitt, og ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um þetta mál. Ég get látið mér nægja að vísa til þeirrar grg., sem fylgir till. Í henni kemur fram, hvað fyrir héraðsfundum og prestum í Árnesþingi vakir með endurreisn staðarins. Þannig stendur nú á, að á þessu ári er merkisafmæli biskupsstólsins forna, og væri vel til fallið, að ákvörðun væri tekin á næsta þingi um, hvað gera skuli við þann stað. Þessi till. afmarkar ekki verksvið ríkisstjórnarinnar í málinu. Hún hefur þess vegna óbundnar hendur um að koma með í frumvarpsformi það, sem hún telur að mætti verða til viðreisnar staðnum og prýði, og það álít ég að einmitt eigi mjög vel við. Ég treysti því, að hæstv. ríkisstj. hafi áhuga á því að bæta og fegra þennan stað, og tel ekki rétt, að með fyrirmælum frá þinginu til að byrja með verði hendur hennar bundnar um tillögur. Ég vil mega vænta þess, að hv. Alþ. vilji af sinni hálfu stuðla að því, að þessum stað verði sýndur sómi. Það hefur dregizt úr hömlu langtum lengur en vera hefði átt. Hv. þm. N-Þ. hefur borið fram brtt. við þessa till. og vill, að það verði sett í þál., að flytja skuli biskupsstólinn frá Reykjavík að Skálholti. Eftir till. hefur ríkisstj. óbundnar hendur um þetta atriði. Ég held, að það væri æskilegast, að þetta verði látið óákvarðað og hæstv. ríkisstj. hafi þar óbundnar hendur, og vil því beina til hv. þm. N-Þ. eindreginni ósk um, að hann taki sína till. aftur. Með flutningi hennar hefur hann vakið athygli á þessu atriði, og það vil ég vona að sé nóg og hann láti sér það lynda, en fari ekki að halda henni hér fram. Þetta mál er einfalt í því formi, sem það er borið fram, og komið að þinglausnum, svo að ég geri ekki að till. minni, að málinu sé nú vísað til n., og vil ég vona, að hv. Alþ. geti fallizt á þá ósk mína.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 2. þm. N-M. að bera fram brtt. við þá till., sem fyrir liggur á þskj. 557, um endurreisn biskupsstóls í Skálholti. Það, sem við leggjum til, er, að í staðinn fyrir að undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. um endurreisn biskupsstóls í Skálholti komi: að undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. um flutning biskupsstóls frá Reykjavík að Skálholti. Það getur vel verið, að það sé þetta, sem fyrir flm. till. vakir, en okkur þótti rétt, að þetta væri skýrar fram tekið en gert er í till. eins og hún liggur fyrir. Það er skoðun okkar og sjálfsagt margra annarra, að þannig verði vegur Skálholts mestur, að sá biskupsstóll, sem nú er, verði þangað fluttur. Eigi hins vegar að vera í framtíðinni tveir biskupsstólar á Íslandi, annar í Skálholti og hinn annars staðar, ber tvímælalaust að stefna að því, að það verði hinir fornu biskupsstólar í Skálholti og á Hólum. Enga nauðsyn ber til þess, eins og nú háttar, að biskup sitji í Reykjavík, þó að það þætti fyrir 150 árum, á niðurlægingartíma þjóðarinnar, rétt að flytja biskupsstólinn þangað frá Skálholti. Hv. 1. flm., hv. 1. þm. Árn., beindi því til okkar flm., hvort við vildum ekki taka þessa brtt. aftur og láta okkur nægja, að fram kæmi sú bending til ríkisstj., sem í því fælist, að hún hefði komið fram. Við höfum ekki haft ráðrúm enn til þess að ræða um það atriði.



Við hv. 2. þm. N-M. höfum fyrir tilmæli hv. flutningsmanna tekið aftur brtt. á þskj. 626, eins og lýst var hér áðan, en í trausti þess, að við undirbúning málsins verði fullt tillit tekið til þess efnis, sem felst í brtt., segi ég já.



Herra forseti. Það eru nokkur ár síðan þingmenn Árnesinga börðust jafnhatrammlega fyrir því að reyna að koma á bændaskóla í Skálholti og þeir gera núna til að reyna að koma þar upp biskupsstóli. Sá áhugi þeirra dofnaði, og hefur ekki heyrzt nefndur nokkur ár. Ég býst við, að það fari eins með þetta. Ég tel ekki þörf á að hafa marga biskupa í landinu og segi nei.



Í tillögunni felst ekkert annað en undirbúningur löggjafar, og ég vil vona, að hæstv. stjórn komist yfir þá erfiðleika að koma því í verk að undirbúa löggjöf, án þess að til stórfelldra spjalla dragi vegna kostnaðarins. Ég segi já.



Herra forseti. Þetta mál, sem nú er tekið hér til umr., hefur legið hér fyrir þinginu í næstum allan vetur; það er 19. mál þingsins, og voru tillögur um það lagðar fyrir snemma á því þingi, sem nú er að enda. Það hefur verið rætt um þetta mál nokkrum sinnum í utanrmn., eftir að málinu var vísað þangað, án þess að niðurstaða hafi fengizt, þangað til nú, að fundir voru haldnir fyrir nokkrum dögum, og komst þá nokkur skriður á málið. Þó ber afgreiðsla málsins frá n. það með sér, að hún hefur því miður ekki getað orðið sammála, heldur skiptist hún í þrjá hluta, 1, minni hl. og 2. minni hl., sem bera fram brtt., og þann þriðja, sem leggur fram rökstudda dagskrá í málinu. Við, sem stöndum að 1. minni hl. í þessu máli, erum hv. 1. þm. Árn., hv. 1. landsk. og ég. Tillöguna, sem við leggjum fram, er að finna á þskj. 623, og þessi till. er svo stutt og svo ljós, að hún þarf ekki mikilla skýringa við. Þau rök, sem við teljum að hnígi að því, að samþykkja eigi þessa till. nú, eru aðallega þau, sem ég nú skal taka fram: Ég vil, áður en ég minnist á þau rök, sem ég færi hér fram fyrir till., geta þess, að ég hef tvívegis ritað opinberlega um þetta mál, fyrst um áramótin og síðan nú fyrir stuttu, og fært fram í meginatriðum og nokkuð ýtarlega þau rök, sem ég færi fram hér. Þegar við gerðumst þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu, var það gert með skilyrðum. Eins og hv. þingmenn áreiðanlega muna, var nokkur andstaða gegn því að ganga í Atlantshafsbandalagið, og lyktaði því svo, að þrír ráðherrar fóru vestur til Bandaríkjanna, þeir Bjarni Benediktsson, Emil Jónsson og Eysteinn Jónsson, til þess að gera grein fyrir afstöðu okkar í þessu máli og setja fram ákveðin skilyrði fyrir því, að við gengjum í Atlantshafsbandalagið. Þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað, var, eins og löngum vill verða í þessum heimi og verður sennilega lengi, nokkur styrjaldarhætta, því að eins og þingmenn muna geisaði þá styrjöld á vissum svæðum. En þrátt fyrir þessa styrjaldarhættu, sem var 1949, og einmitt kannske vegna hennar, gengum við í Atlantshafsbandalagið, en án þess að leyfa, að her settist að í landinu. Þeir ráðherrar, sem fóru vestur til Bandaríkjanna til að ræða þessi mál þar, gerðu grein fyrir þessu áliti Íslands, þessu áliti Alþingis, og birtu, þegar þeir komu, alllanga skýrslu um viðtöl sín við stjórnarvöld Bandaríkjanna, þ. á. m. utanríkisráðherra Bandaríkjanna, og þessi skýrsla er birt sem greinargerð með frv. um Atlantshafsbandalagið, sem var lagt fram hér á Alþingi. Það, sem utanríkisráðherra Bandaríkjanna féllst á, var, með leyfi hæstv. forseta, þetta, án þess að ég lesi upp greinargerð ráðherranna alla: „Í lok viðræðnanna var því lýst yfir af hálfu Bandaríkjamanna: 1) Að ef til ófriðar kæmi, mundu bandalagsþjóðirnar óska svipaðrar aðstöðu á Íslandi og var í síðasta stríði, og það mundi algerlega vera á valdi Íslands sjálfs, hvenær sú aðstaða yrði látin í té. 2) Að allir aðrir samningsaðilar hefðu fullan skilning á sérstöðu Íslands (þ. e. mannfæðinni á Íslandi, sem gerir svo erfitt að hafa hér her). 3) Að viðurkennt væri, að Ísland hefði engan her og ætlaði ekki að stofna her. 4) Að ekki kæmi til mála, að erlendur her eða herstöðvar yrðu á Íslandi á friðartímum. Reykjavík, 26. marz 1949. Bjarni Benediktsson, Emil Jónsson, Eysteinn Jónsson.“ Þetta voru þau afdráttarlausu skilyrði, sem við settum fyrir því að ganga í Atlantshafsbandalagið. En árið 1951 stóð yfir styrjöld í Kóreu, stóð þá einna hæst, og öll ríki, sem verulegum her réðu og voru í Atlantshafsbandalaginu, tóku þátt beint eða óbeint í þeirri styrjöld. Á þessum tíma var okkur sagt það af bandalagsríkjunum í Atlantshafsbandalaginu, að þau teldu svo tvísýnt um friðarhorfur, að þau gætu ekki sagt um það með neinum fyrirvara, hvort styrjöld mundi brjótast út eða ekki. Ég efast ekki um, að þeir, sem. gáfu þær skýrslur, hafa álitið sig gefa réttar skýrslur um það atriði, enda flestir sammála um, að tvísýnt væri um þessi mál í meira lagi, en eftir að þeir gáfu okkur þessa skýrslu, féllst íslenzka ríkisstjórnin á að gera hervarnarsamninginn frá 1951. Eins og samningurinn ber með sér, er hann með stuttum uppsagnarfresti, enda við það miðaður samkvæmt þeim skilmálum, sem við settum, þegar við gengum í Atlantshafsbandalagið, að hér væri ekki her, nema þegar væri yfirvofandi árásarhætta eða styrjöld, þ. e. hér væri ekki her á friðartímum. Við álitum, að þess vegna væri eðlilegt að hafa uppsagnarfrestinn stuttan, og það er svo ákveðið í 7. gr. þessa samnings, að það á að ræðast við um málin í hálft ár og síðan er hægt að segja samningnum upp með eins árs fyrirvara. Ég ætla ekki að orðlengja frekar um ástandið 1951. En ég held, að flestir séu sammála um það nú, að ástandið hefur breytzt smátt og smátt, ófriðarhættan hefur minnkað, þó að maður geti vitanlega aldrei sagt um það með neinni vissu, hvort ófriðarhættan er mikil eða lítil. En það er ljóst, að verulega hefur dregið úr styrjaldarhættunni og það svo mjög, að forseti þess veldis, sem taldi í samtali við okkur 1951, að styrjöld gæti brotizt út með svo stuttum fyrirvara, að þeir gætu ekki komið því við að koma hingað vörnum, hefur sagt nú nýlega í blaðaviðtali, að styrjöld væri nú næstum því óhugsanleg. Það er víst flestum ljóst og er reyndar viðurkennt af þessum veldum sjálfum, að viðureignin milli stórveldanna hefur flutzt yfir á fjármálasviðið meira en það svið, sem var áður ógnun um árás. - Það er auðsætt mál og öllum kunnugt, sem eitthvað dálítið fylgjast með, og því miður fylgist ég ekki nægilega vel með til þess að hafa hér uppi orðræður um það, en þó það mikið, að ég held, að það sé flestum ljóst, að nú er baráttan komin yfir á fjármálasviðið og er barátta um það, hvert af þessum stórveldum sitji fyrir þeirri iðnvæðingu, sem nú er að gerast í þeim löndum, sem skemmra eru komin. Það er þess vegna að mínu áliti tvímælalaust, að ástandið núna 1956 verður naumast talið meira hættuástand, án þess að fullyrt sé nokkuð annað, en 1949, þegar við gerðum samninginn um Atlantshafsbandalagið með því skilyrði, sem ég hef hér lesið upp, að hér væri ekki her á friðartímum, og töldum ekki ástæðu til 1949 og 1950 og ekki fyrr en á árinu 1951, þegar styrjöldin geisaði í Kóreu, eins og ég sagði áðan, að taka hér inn her. Og ef það er rétt, að ástandið sé a. m. k. ekki hættulegra núna 1956 og ekki útlit fyrir, að það verði á næstu árum, þó að maður geti ekki spáð verulega og alls ekki spáð fram í tímann, þá eru sömu ástæður fyrir hendi og 1949 og okkur skylt að standa við þá utanríkismálayfirlýsingu, sem við gáfum 1949. Við verðum að gera greinarmun á því, að þessir samningar, Atlantshafsbandalagið og samningurinn frá 1951, eru tveir samningar, sem að vísu eru mjög skyldir, mjög tengdir saman, en það er ekki sami samningurinn. Atlantshafssamninginn, um þátttöku í Atlantshafsbandalaginu, undirrituðum við með þeim skilyrðum, sem ég las upp hér áðan, og það þarf naumast að taka það fram, þó að það sé tekið fram hér í þáltill., að við höldum okkur við hann, en þótti þó rétt og skylt að taka það fram, að við stöndum vitanlega við þann samning. Þó að við segjum upp samningnum frá 1951 samkv. efni hans, þá stöndum við við samninginn frá 1949 út í yztu æsar, enda kæmi vitanlega annað ekki til mála, og það vil ég leggja áherzlu á. Ég var ekki hrifinn af þessum samningi, en ég yrði síðasti maður til þess að mæla með því, að við riftum einu orði í þeim samningum, - eins og samningnum um Atlantshafsbandalagið, - sem við höfum gert við aðrar þjóðir, og það er auðvelt að færa rök að því, að við riftum ekki samningnum frá 1949 að neinu leyti með því að segja upp samningnum frá 1951. Samningurinn um Atlantshafsbandalagið er vörn vestrænna þjóða gegn árás, og við álítum hann okkur nægilegan á tímum, sem eru eins og þeir, sem voru 1949, og á tímum, sem eru eins og þeir eru nú í dag og lítur út fyrir að verði. Við það öryggi, sem í þeim samningi felst á slíkum tímum, viljum við búa án þess að hafa her. En ef það koma fyrir tímabil eins og 1951 og árin þar á eftir, teljum við rétt að taka hér inn her til þess að vera viðbúnir skyndiárás, ef styrjöld er talin alveg yfirvofandi, og við teljum ekki, að það ástand sé nú. Þess vegna ber eftir utanríkisstefnu Íslands, sem er margyfirlýst, að láta fara að undirbúa það, að herinn fari héðan og við tökum sjálfir gæzlu vallanna í okkar hendur, eins og gert er ráð fyrir í samningnum frá 1951, því að það er beinlínis gert ráð fyrir því, að herinn fari og að þá sé Íslendingum skylt að gera samninga um að gæta þessara mannvirkja og halda þeim við. Er það enn ein sönnun þess, sem að vísu þarf ekki til viðbótar því, sem áður hefur verið nefnt, að gert er ráð fyrir, að þó að samningurinn um Atlantshafsbandalagið stæði og hér stæðu þessi mannvirki, sem nú eru, kynni samningnum frá 1951 að verða sagt upp og herinn fara héðan. Af þessum ástæðum, sem ég hef nú greint sem nokkur rök fyrir því, að ég álít, að það eigi að samþ. brtt. 1. minni hl., verð ég að lýsa því yfir, að ég er andvígur brtt. á þskj. 641. Þar stendur síðast í 1. málsgr., að eigi skuli vera erlendur her á Íslandi á friðartímum „þrátt fyrir aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu“. Þrátt fyrir þá ágalla, má ótvírætt lesa út úr orðalaginu, að við erum í Atlantshafsbandalaginu, þá skal ekki vera hér her, hvað þá ef við værum ekki í Atlantshafsbandalaginu. Hér er óbeint kveðið þannig að orði, að það er látið liggja að því að fordæma þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu, enda till. sennilega borin fram í þeim tilgangi að komast fram hjá 1. málsgr. í till. okkar þremenninganna. Enn fremur er ýmislegt annað í till., sem ég sé ekki ástæðu til að eyða tíma til að rekja. Viðkomandi dagskránni vil ég segja það, að af þeim rökum, sem ég hef talið fram fyrir því að samþ. þá till., sem við þremenningarnir berum fram, leiðir af sjálfu sér, að ég álít eðlilegt að greiða atkv. gegn dagskránni. Það er hægt að setja fram endalaust spurningar af sama tagi og liggja fyrir í þessari dagskrá, og ef við byrjum á að gera það, er hægt að halda því lengi áfram. Vitanlega komumst við ekkert áfram með að framfylgja þeirri stefnu, sem við höfum markað okkur í utanríkismálum, mörkuðum okkur 1949, og reyndar 1951, að hafa hér her, þegar árásarhætta væri yfirvofandi, ef við ætlum stöðugt að spyrjast fyrir um það, hvað aðrir álíta um þessi mál, enda er það beinlínis tekið fram í forsendunum fyrir samningnum frá 1949, að Ísland ráði því að sjálfsögðu algerlega sjálft, hvenær það veiti þessa aðstöðu, og að það komi ekki til mála, að hér sé her á friðartímum. Við getum ekki ráðið því sjálfir, ef við myndum okkur ekki skoðun um það sjálfir, það leiðir af hlutarins eðli. Án þess að ég fullyrði nokkuð um það, að þeir hernaðaraðilar, sem hér eiga hlut að máli, gefi ekki réttar upplýsingar, þá leiðir það alveg af sjálfu sér, að þeir gefa a. m. k. alltaf varfærnislegar upplýsingar og þeir eru ákaflega seinir á sér að gefa þær upplýsingar eða þau svör, að nú sé öllu óhætt í heiminum og það sé alveg óhætt, við skulum bara rólegir krefjast þess, að herinn fari héðan burt. Ég gæti trúað, að það yrði dálítill dráttur á því, því að af eðlilegum ástæðum þurfa þeir kannske mest á því að halda núna, báðir aðilar, að halda uppi áhuga í sínu liði, einmitt þegar friðarhorfurnar aukast, og þess vegna verða þeir undir öllum kringumstæðum að vera mjög varfærnir í að gefa út yfirlýsingar í þá átt, að nú sé öllu óhætt. Ég er því ákaflega hræddur um, að það yrði nokkuð langur dráttur á því, að við fengjum slíkar yfirlýsingar, og við gætum seint staðið við okkar utanríkisstefnu, sem við mörkuðum 1949, ef við ætlum að bíða eftir þeim yfirlýsingum. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta mál. En ég held satt að segja, að ef við athugum þetta mál ofan í kjölinn og frá hvaða hlið sem við rannsökum það og athugum það í samræmi við þær upplýsingar, sem við höfum nú um friðarhorfur, þá sé eðlilegt og það eina eðlilega að stíga þetta skref núna. Og vil ég vekja athygli á því, að ef við stígum ekki þetta skref núna, eins og nú horfir, þá er það breyting á þeirri utanríkismálastefnu, sem við lýstum yfir 1949 og raunar lýstum yfir, þegar við gengum í Sameinuðu þjóðirnar, því að sjálfsagt muna menn eftir því, að við gengum í Sameinuðu þjóðirnar einnig með því skilorði, að hér mætti aldrei fara her yfir land nema með okkar samþykki á friðartímum. Ég legg svo til, að brtt. 1. minni hl. verði samþykkt.

Frsm. 3. minni hl. (Jóhann Hafstein.): Herra forseti. Milli lýðræðisflokkanna þriggja, Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl., hefur enginn ágreiningur verið um meiri háttar ákvarðanir, sem teknar hafa verið á undanförnum árum í utanríkismálum. Á ég þar fyrst og fremst við ákvarðanir Alþingis um þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu 1949 og gerð varnarsamningsins frá 1951. Alþfl. hefur hin síðari árin í stjórnarandstöðu viljað fara með nokkuð öðrum hætti að við framkvæmdir málanna, en milli Sjálfstfl. og Framsfl. hefur enginn ágreiningur verið um meginstefnuna í utanríkismálum, hvorki í ríkisstj. Steingríms Steinþórssonar 1951–53 né ríkisstj. Ólafs Thors frá þeim tíma. Það hefur verið yfirlýst stefna beggja þessara ríkisstj. og stuðningsfl. þeirra á Alþingi, að erlent varnarlið dveldist ekki lengur hér á landi en nauðsynlegt væri vegna öryggis landsins. Ekki er kunnugt um, að hæstv. utanrrh., dr. Kristinn Guðmundsson, hafi gert um það neinar till. innan hæstv. ríkisstj., að hún ákvæði nú að segja varnarsamningnum upp, og engan boðskap þess efnis hefur hæstv. ráðh. flutt Alþingi. Hins vegar hefur nýafstaðið flokksþing Framsfl. samþ., um leið og það samþ., að alþingiskosningar skyldu fram fara í sumar, að rétt væri nú að algerlega óundirbúnu máli að segja varnarsamningnum frá 1951 upp. Í framhaldi af þessu hafa tveir þm. Framsfl. í utanrmn. sameinazt þriðja fulltrúanum þar, úr Alþfl., um till. á þskj. 623, sem felur í sér ákvörðun um uppsögn varnarsamningsins milli Íslands og Bandaríkjanna. Ég legg áherzlu á, að mér vitanlega er ekki nú fremur en fyrr nokkur ágreiningur um meginstefnu í þessu máli milli sjálfstæðismanna og framsóknarmanna, en við sjálfstæðismenn teljum, að með þeirri málsmeðferð, sem viðhafa á samkv. till. þeirra framsóknarmanna og Alþýðuflokksmanna á þskj. 623, sé farið mjög óhyggilega að og enda ekki í samræmi við ákvæði varnarsamningsins sjálfs, sem Alþingi hefur lögfest. Við teljum, að áður en svo veigamikil ákvörðun sé tekin sem í nefndri till. felst, þurfi að grandskoða málið og gera sér til fyllstu hlítar grein fyrir, hvað við tekur, þegar varnarliðið hverfur úr landi, ef fært þykir öryggis landsins vegna að láta það fara. Enginn slíkur viðbúnaður hefur verið viðhafður, og bar þó vissulega hæstv. utanrrh. að hafa um það forustu. Við fulltrúar Sjálfstfl. í utanrmn. höfum í dag freistað þess að fá frá hæstv. utanrrh. nokkrar upplýsingar, sem við teljum miklu skipta við ákvörðun í þessu máli. Við höfum spurt á nefndarfundi um ýmis þau atriði, sem vitneskja um er að okkar dómi forsenda þess, að verjandi sé að taka endanlega afstöðu til þess máls, sem hér um ræðir. Vil ég leyfa mér að gera hv. þingheimi grein fyrir því, sem við inntum eftir, og þeim svörum, sem hæstv. ráðherra gaf: 1) Hefur ástandið í alþjóðamálum raunverulega batnað eða aðeins á yfirborði? Svar ráðh.: Hann telur nú almennt álitið, að friðarhorfur hafi breytzt til batnaðar. 2) Er nokkur sérstök hætta, sem vofir yfir Íslandi? Svar: Telur sig ekki hafa aðstöðu til að svara því. 3) Hvaða áhrif hafa ný vopn, svo sem eldflaugar, á hernaðarþýðingu Íslands? Svar: Gera hernaðarþýðinguna minni. 4) Hvaða áhrif hefur brottför varnarliðsins frá Íslandi á varnarmöguleika og öryggi aðildarríkjanna í heild? Svar: Varnarmöguleikarnir mundu ef til vill eitthvað veikjast. 5) Bætir það eða dregur úr friðarhorfum í heiminum, ef dregið er úr öryggi og varnarmöguleikum Atlantshafsbandalagsins? Svar: Mundi ekki auka friðarhorfurnar. 6) Geta Íslendingar lagt til nægan mannafla til að tryggja öryggi Íslands eins og nú stendur? Svar: Álítur, að Ísland geti ekki tryggt öryggi sitt. 7) Er hægt að gera það án þess að hafa herafla, án þess að á herafla þurfi að halda? Svar: NATO lét þá skoðun í ljós 1949, að ekki þyrfti á herafla að halda til þess að tryggja öryggi landsins þá. 8) Hversu mikinn mannafla þarf til þeirra starfa, sem framkomnar till. gera ráð fyrir að Íslendingar taki að sér? Svar: Veit það ekki nákvæmlega, en sennilega þyrfti að nota færri Íslendinga en nú eru í varnarliðsþjónustu. 9) Hvers eðlis er sú gæzla varnarmannvirkja, sem till. ráðgera? Svar: Eftirlit og viðhald varnarmannvirkja. 10) Hvernig fer með kostnað af þessum öryggisráðstöfunum? Svar: Geri ráð fyrir, að greiðsla komi annars staðar frá. Að sjálfsögðu eru þessi svör ekki veigamikil og kannske ekki við að búast, þegar haft er í huga, hversu lítill undirbúningur hefur af hálfu hæstv. ríkisstj. og þá fyrst og fremst utanrrh. verið hafður í frammi, til þess að hægt sé að svara eða gera sér grein til hlítar fyrir svörunum við slíkum spurningum eins og þessum. Það sem þau svör ná, sem hér hafa verið gefin, gefa þau vissulega til kynna, að þm. ættu með fyllstu varúð að taka ákvarðanir í því máli, sem hér um ræðir. Að vandlega athuguðu máli höfum við fulltrúar Sjálfstfl. í utanrmn. lagt til á þskj. 643, að mál þetta verði afgreitt með rökstuddri dagskrá, sem hv. þingheimi hefur gefizt kostur á að kynna sér. Í þessari dagskrá felst nokkuð samandregið, í fyrsta lagi það, að Alþingi áréttar, að erlent varnarlið dveljist ekki lengur hér á landi en nauðsynlegt er vegna öryggis landsins, og lýsir yfir því, að það telur rétt, að hafinn sé nauðsynlegur undirbúningur þess, að svo megi verða. Í öðru lagi felst í þessari rökstuddu dagskrá, að við teljum, að áður en ákvarðanir, sem þýða sama sem ákvarðanir um brottför varnarliðsins héðan, séu teknar, þurfi að athuga ýmislegt miklu rækilegar en gert er, og koma fram í dagskránni ýmis þau atriði, sem við teljum að nauðsynlegt sé að geta gert sér rökstudda grein fyrir, hvernig svara eigi. Hv. þm. Str. sagði hér áðan, að það væri algerlega gagnslaust að spyrja aðra. Það eru ekki allir svo miklir á velli, að þeir geti tekið undir þessi orð, að gagnslaust sé að spyrja aðra, og allra sízt ættum við Íslendingar, þegar um ræðir öryggismál og hernaðarmál, að telja okkur svo mikla, að við þurfum ekki að spyrja aðra um, hvað gera skuli. Og sannast að segja höfum við sjálfir beinlínis lögfest með l. um varnarsamninginn frá 1951, að við skulum spyrja aðra, og það er m. a. það, sem við þm. Sjálfstfl. hér finnum að, að skortir á um málsmeðferðina, því að samkv. 7. gr. eða uppsagnargrein samningsins er svo fyrir mælt, að hvor ríkisstj. geti hvenær sem er, að undanfarinni tilkynningu til hinnar ríkisstj., farið þess á leit við ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins, að það endurskoði, hvort lengur þurfi á að halda framangreindri aðstöðu, og að það geri till. til beggja ríkisstj. um það, hvort samningar þessir skuli gilda áfram eða ekki. Það á að endurskoða málið, og aðrir eiga að gefa sitt álit, eftir því sem við höfum sjálfir lögfest. Þegar þær álitsgerðir liggja fyrir, er svo hins vegar tvímælalaust á valdi okkar sjálfra að skera úr um það, hvaða ákvarðanir beri að taka. En mér skilst helzt á hv. þm. Str., að hér sé betra að taka ákvarðanirnar áður en sé gerð tilraun til þess að fá nokkrar upplýsingar um það, hvað öryggi landsins sé fyrir beztu að ákvarðað sé. Þess vegna ályktum við í þriðja lagi í okkar rökstuddu dagskrá, að það sé ekki tímabært að svo stöddu máli að afgreiða þær till., sem hér liggja fyrir, heldur að Alþingi skuli beina því til utanrrh., að hann láti rannsaka öll þau atriði, sem í hinni rökstuddu dagskrá greinir, og önnur, er máli skipta, og leggi um það fullkomna skýrslu fyrir næsta Alþingi, þannig að þingheimi gefist þá kostur á öruggari grundvelli en nú að marka afstöðu sína til þessa máls. Ég held, að við þurfum ekki að deila hér um óskir okkar í þeim efnum, að erlent varnarlið geti sem fyrst farið af íslenzkri grund, og þar þurfi í sjálfu sér enginn annan um að saka, a. m. k. ekki af fulltrúum í lýðræðisflokkunum. Hitt er svo annað mál, með hverjum hætti við snúumst við jafnalvarlegum málum og hér er um að ræða og með hve mikilli festu og alvöru við þorum á þeim að taka. Að mínum dómi greinir hér á um það - og það eitt - milli lýðræðisflokkanna, - ég hef látið liggja á milli hluta að ræða till. kommúnista hér, og ég tel ekki skipta máli að ræða það, sem þeir leggja til í utanríkismálum, - en það, sem greinir á milli lýðræðisflokkanna, er það eitt, hvort meðferð og ákvarðanir í utanríkismálum eiga að miðast við kosningabaráttu flokkanna í návíginu innanlands eða það á að gera á hverjum tíma þær ráðstafanir, sem miðast við það eitt að treysta sem bezt öryggi íslenzku þjóðarinnar. Það er af þessum sökum, sem ég nú hef greint, að við leggjum til, að samþykkt verði rökstudda dagskráin á þskj. 643.



Herra forseti. Það er nú svo komið, að fyrir hv. Alþingi liggja till. frá fjórum flokkum, sem allar fela í sér að meginefni yfirlýsingu um, að hinn ameríski her, sem settur var á land á Íslandi í maí 1951, skuli hverfa héðan úr landi. Að þessum till. standa þingmenn, sem munu vera um 3/5 hlutar þingmanna allra. Það er hins vegar ekki að undra, að í slíku stórmáli, þar sem svo margar till. liggja fyrir, greini menn nokkuð á um einhver atriði, þótt það sé nú staðreynd, að í þessu stórmáli felst í öllum þeim till., sem fram eru komnar, nema till. Sjálfstfl., sá vilji, sú meginhugsun, að hinn erlendi her hverfi úr landi. En það er mín skoðun, að þegar svo ber við, að margar till. fela í sér sömu meginhugsun, þá varði það mestu, að það gangi fram, sem sameiginlegt er, fremur en hitt, að menn leiti að því, sem menn kann að greina á um í einstökum atriðum. Ég hef margoft lýst því yfir, að ég tel það æskilegt og raunar lífsnauðsyn lítilli þjóð eins og Íslendingum, að þeir geti sameinazt um utanríkisstefnu. Það var svo lengi, að öll íslenzka þjóðin var sameinuð í sjálfstæðismálum sínum, og það var jafnvel svo, eftir að það kom til, að erlendur her tæki sér setu á Íslandi, að öll þjóðin var sammála um, að það væri neyðarástand, sem hún vildi ekki sætta sig við. nema ef til vill á styrjaldartímum. Ég er ekki í neinum vafa um það, að mikill meiri hl. íslenzku þjóðarinnar óskar nú eftir því, að hinn erlendi her hverfi úr landinu, og telur fulla ástæðu til, að það verði sem allra fyrst. Það er nú svo, að ýmsir flokkar, stjórnmálaflokkar og stjórnmálamenn, verða stundum fyrir kosningar næmari á það en ella, hvernig þjóð þeirra finnur til og hvernig hún hugsar, og það kann að vera, að það sé einmitt vegna þess, að nú eru kosningar fyrir dyrum, að nú er það komið fram, að yfirgnæfandi meiri hl. þess Alþingis, sem nú situr, er kominn á þá skoðun, að hinn erlendi her eigi að hverfa úr landinu sem fyrst. En ég vil fagna því, hvaðan sem það kemur og af hvaða ástæðum sem það kann að vera, að menn hafa komizt á þessa skoðun og leggja hana nú fram hér á hv. Alþingi. Það, sem nú liggur fyrir, er það, að Alþingi láti í ljós vilja sinn um það, hvað gerist í þessu efni. Í utanríkismálanefnd hefur komið í ljós, að menn hafa ekki getað orðið sammála um till. um þetta mál, eins og það liggur nú fyrir. En það var ekki fyrr en í kvöld, að það kom í ljós, að Sjálfstfl. væri því algerlega andvígur, að Alþingi léti nú í ljós nokkurn vilja sinn í þessu efni, ef ég skil rétt þá till. til rökstuddrar dagskrár, sem fulltrúar Sjálfstfl. í utanrmn. hafa lagt fram. Hv. frsm. þess hluta utanrmn., sem stendur að hinni rökstuddu dagskrá um að vísa þessu máli frá, lét svo ummælt, að allir mundu óska þess, að hinn erlendi her gæti farið frá Íslandi. Ég vil ekki væna hann eða aðra um það, að þetta sé ekki af heilindum mælt, en ég get ekki skilið þá till., sem hér er borin fram um að víkja þessu máli algerlega frá ákvörðun Alþingis nú, á annan veg en þann, að Sjálfstfl. sé ekki tilbúinn til að óska þess, að hinn erlendi her fari frá Íslandi nú eða enn um nokkra hríð. Það virðist liggja í þeim skoðunum, sem hafa verið settar fram í utanrmn. og af hv. frsm. Sjálfstfl. í þessu máli, að Sjálfstfl. telji, að öryggi Íslands sé ekki tryggt með neinum hætti betur en þeim, að erlendur her sé hér í landinu, og þá leiðir af því, að Sjálfstfl. óskar þess, að erlendur her haldi áfram að vera hér á landi. Ýmsar æskulýðsdeildir þess flokks hafa þó gert samþykktir um, að það sé tímabært, að hinn erlendi her víki nú úr landinu. Ég skal ekki að svo stöddu fara út í þær umr., sem hv. frsm. 3. minni hl. utanrmn. fór út í og beindi til hæstv. utanrrh. Hæstv. utanrrh. svaraði á fundi utanrmn. í dag ýmsum spurningum, sem fulltrúar Sjálfstfl. lögðu fyrir hann um heimsstjórnmál og hernaðartækni. Mér virtist hæstv. utanrrh. gera það fullsómasamlega á ýmsan hátt, en þær spurningar margar fullkomlega ástæðulausar í sambandi við þetta mál. Því verður ekki móti mælt af neinum, að það er almenn skoðun í heiminum, hinna valdamestu stjórnmálamanna, sem tala fyrir þær þjóðir, sem í Atlantshafsbandalaginu eru, að frá þeirra sjónarmiði hafi orðið stórkostleg breyting á ástandinu í heimsstjórnmálum á síðustu árum, og eins og hv. þm. Str. sagði, hafa margir hinir mestu valdamenn þjóðanna látið svo ummælt, að engin ástæða sé til að óttast heimsstyrjöld að svo stöddu. Nú voru það höfuðrök þeirra, sem samþykktu varnarsamninginn 1951, að heimsstyrjöld gæti þá skollið á hvenær sem væri, það voru forsendur þess samnings af þeirra hálfu. Ég og margir aðrir töldum, að þær forsendur væru ekki réttar, það væri þá ekki ástæða til þess að óttast, að heimsstyrjöld væri að skella á, og mín skoðun í því efni hefur ekki breytzt neitt síðan. Ég trúi því ekki, að því verði nokkurn tíma slegið föstu, að heimsstyrjöld hafi verið að skella á eða legið við, að heimsstyrjöld skylli á í maí 1951. Af hálfu hv. 1. minni hl. er það í till. sjálfri, sem sá minni hl. utanrmn. stendur að, beinlínis fært fram sem rök fyrir endurskoðun hervarnarsamningsins frá 1951, að viðhorf séu breytt síðan hann var gerður. Það er vafalaust, að viðhorf þeirra manna margra, sem samþykktu samninginn þá, hafa breytzt. Það er ómótmælanlegt, að ástand í heimsmálum er á allan hátt öruggara en þá var, eins og ég hef drepið á. Þetta eru þó ekki frá mínu sjónarmiði höfuðrök fyrir því að taka samninginn frá 1951 til endurskoðunar nú eða segja honum upp. Ég hef aldrei viðurkennt þær forsendur, sem ég nú hef drepið á, fyrir samningnum frá 1951, en ég álít, að það sé nægilegt að vísa til þeirra yfirlýsinga, sem gefnar voru, bæði þegar Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu 1949, þess efnis, að engin þörf væri talin af hálfu Atlantshafsbandalagsins sjálfs og hinna æðstu forustumanna þess á því, að á Íslandi yrði her af hálfu bandalagsins, og hins, að þegar varnarsamningurinn var gerður 1951, var það af formælendum hans meginforsenda, að þá lægi við heimsstyrjöld. Ég álít, að það sé nóg að vísa til hvors tveggja þessa sem forsendna fyrir samningnum frá 1951, til þess að það sé augljóst, að þær forsendur eru ekki fyrir hendi nú, og því jafnvel frá sjónarmiði Atlantshafsbandalagsins sjálfs full ástæða til þess að taka hann til endurskoðunar. Þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað, var því lýst yfir, að það væri engin nauðsyn talin á því, að her væri hafður á Íslandi af þess hálfu. Og þó að það kunni að finnast einhverjir herforingjar Atlantshafsbandalagsins nú, sem kynnu að óska þess að hafa her hér, þá er vitanlegt, að herforingjar óska eftir því yfirleitt að hafa sem mestum her á að skipa og gera miklu meiri kröfur til þess til sinna eigin þjóða en þeir fá uppfylltar. Það má benda til þess, að Bretar hafa nýlega stórlega fækkað í sínum her. Það er talið óhætt. Það má benda til þess, að það herlið, sem er á Íslandi, getur ekki her talizt frá sjónarmiði Atlantshafsbandalagsins, miðað við aðra heri þess. Ég hygg, að sjónarmið Atlantshafsbandalagsins hafi aldrei verið það, að fyrir það væri öryggi í því að hafa her á Íslandi, heldur að hafa herstöðvar þar, sem væru tiltækar, ef til ófriðar kæmi. Ég hygg því, að það sé alveg út í hött hjá hv. fulltrúum Sjálfstfl. að leggja spurningar fyrir hæstv. utanrrh. á þá leið, hvort öryggi Atlantshafsbandalagsins geti verið komið undir þeim herafla, sem hér sé á Keflavíkurflugvelli. Ég held, að öryggi Atlantshafsbandalagsins frá hernaðarlegu sjónarmiði og þeirra þjóða, sem að því standa, geti alls ekki verið komið undir tveimur, þremur eða fjórum þúsundum hermanna, - ég veit ekki, hve margir þeir eru, - sem kunna að vera hér á Keflavíkurflugvelli. Og ég held, að það muni engum takast að færa nein rök fyrir því, að Atlantshafsbandalaginu sem hernaðarbandalagi sé stefnt í neinn voða, þó að þessi herafli sé ekki hér á Íslandi. Það eru nú á þessu ári liðin 15 ár síðan Bandaríkjaher var fyrst settur á land á Íslandi. Það var gert með samningum við íslenzku þjóðina og með hátíðlegum loforðum um, að sá her yrði fluttur burt þegar að styrjöldinni lokinni. Það loforð var gefið af þeim manni, sem íslenzka þjóðin yfirleitt mun hafa viljað treysta og talið ástæðu til að mega treysta. En fjórum árum síðar kom í ljós, að annar maður, sem hafði tekið við forustu bandarísku þjóðarinnar, æðsta embætti hennar, og ráðgjafar hans vildu ekki standa við það loforð, sem íslenzku þjóðinni hafði verið gefið um, að hinn ameríski her hyrfi héðan úr landi að heimsstyrjöldinni lokinni. Þvert á móti voru á árinu 1945 borin fram tilmæli af hálfu Bandaríkjanna um að fá hér herstöðvar á Íslandi til langs tíma. Þá var engin yfirvofandi ófriðarhætta talin í heiminum af neinum, enda var það svo, að þá reis nálega öll íslenzka þjóðin upp til mótmæla gegn því, að forustumenn hennar yrðu við þessum tilmælum. Enginn, sem átti nokkuð undir dómi þjóðarinnar þá, treysti sér til þess að verða við kröfum Bandaríkjanna um herstöðvar til langs tíma hér á landi. Þeir voru margir, sem lýstu því þá yfir, að slíkt mætti aldrei ske. En einu ári síðar var gerður samningur við Bandaríkin, sem tryggði þeim herstöð, flugstöð, hér á landi. Það var gert með Keflavíkursamningnum 1946. En jafnvel þá var langt frá því, að Alþingi væri einhuga um þá ráðstöfun. Nálega allir flokkar voru klofnir um það mál, og þeir eru margir, sem enn eiga sæti hér á hv. Alþingi, sem börðust gegn þeirri samningsgerð. Árið 1949 var svo aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu samþykkt. Þá var því lýst yfir enn, að þetta þýddi ekki neinar herstöðvar á Íslandi handa Atlantshafsbandalaginu eða handa Bandaríkjunum, og hefur hv. þm. Str. réttilega minnt rækilega á þær yfirlýsingar, sem þá voru gefnar um þetta atriði. Þá var það ekki talin nein nauðsyn fyrir Atlantshafsbandalagið sjálft, frá hernaðarlegu sjónarmiði þess, að hér væri her eða herstöðvar. En í vor í maí verða liðin fimm ár síðan Bandaríkjaher tók sér stöðvar hér á Íslandi, og þá með samþykki mikils meiri hluta Alþingis. Við, sem þá töldum þetta brot á þeim loforðum, sem íslenzku þjóðinni voru gefin, þegar Atlantshafssamningurinn var samþykktur, fengum kaldar kveðjur og höfum jafnan fengið þær síðan frá þeim mönnum, sem stóðu að þessari ráðstöfun og vildu halda því fram, að allt öryggi íslenzku þjóðarinnar væri undir því komið, að amerískur her dveldist hér á landi. Ég veit, að margir og jafnvel flestir af þeim, sem samþykktu það, að herinn kæmi þá, eiga sér mikla afsökun. Þeir samþykktu þetta í góðri trú. Þeir héldu, að heimsstyrjöld væri að skella á og þá kæmi hvort sem væri her hingað til landsins. Heimsstyrjöldin hefur ekki komið, sem betur fer. Og nú sjá þessir sömu menn og vita af yfirlýsingum æðstu manna stórveldanna, að það er engin ástæða til þess að ætla, að heimsstyrjöld sé nú nálægt því að skella á. Ég verð því að virða það við þá menn, sem nú vilja viðurkenna þá staðreynd, að frá þeirra sjónarmiði sé nú breytt viðhorf. Ég vil virða menn, sem þora að viðurkenna staðreyndir. Og þeir menn, sem samþykktu hernámssamninginn 1951, en nú leggja til, að hann verði tekinn til endurskoðunar og uppsagnar, ef ekki fæst frá þeirra sjónarmiði viðunandi lausn á þeim málum, sú lausn, að herinn hverfi héðan, - þeir eru meiri menn í mínum augum, eftir að þeir hafa nú borið fram þá till., sem nú er komin fram frá hv. framsóknarmönnum og Alþýðuflokksmönnum um endurskoðun samningsins á þeim grundvelli, að hann verði ekki endurnýjaður með þeim hætti, að hinn ameríski her verði áfram hér í landi, því að ég skil svo þá till., sem nú liggur fyrir frá 1. minni hl. utanrmn., að það sé forsenda fyrir ósk þeirra um endurskoðun samningsins, að hinn erlendi her hverfi héðan af landinu, að þeir, sem að þeirri till. standa, muni ekki taka í mál að endurnýja samning við Bandaríkin, sem geri ráð fyrir hersetu hér áfram. Ég hef, þrátt fyrir það að ég telji, að þetta sjónarmið komi skýrt fram í till. á þskj. 623, ekki getað fylgt þeim hv. þm., sem að þeirri till. standa, hv. þm. Str. og fleirum, um þá till. Í 1. mgr. till. er lagt til, að Alþ. samþykki allsherjaryfirlýsingu um stefnu í utanríkismálum, og segir þar, að sú stefna skuli hér eftir sem hingað til vera við það miðuð að tryggja sjálfstæði og öryggi landsins, að höfð sé vinsamleg sambúð við allar þjóðir og að Íslendingar eigi samstöðu um öryggismál við nágrannaþjóðir sínar, m. a. með samstarfi í Atlantshafsbandalaginu. Það er vegna þess fyrst og fremst, að ég get ekki fallizt á þessa málsgrein svo orðaða, að ég hef ekki getað fylgt hv. tillögumönnum um þessa till. Ég hef verið andvígur þeirri utanríkisstefnu, sem hefur verið rekin af hálfu hæstv. ríkisstj. með stuðningi núverandi stjórnarflokka, frá því að ég tók setu hér á hv. Alþingi. Ég get því ekki lýst yfir fylgi við þá utanríkisstefnu. Ég get ekki samþykkt það, að með þeirri utanríkisstefnu hafi sjálfstæði og öryggi Íslands bezt verið tryggt Ég átti ekki sæti hér á hv. Alþ., þegar aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu var samþykkt, en ég var andvígur því, að Ísland yrði gert þátttakandi í því hernaðarbandalagi. En ég viðurkenni hins vegar, að um aðild Íslands að Atlantshafsbandalagi gilda gerðir samningar. Ísland er bundið samningi um aðild að þessu hernaðarbandalagi, a. m. k. til ársins 1959, en þá á að taka sáttmála bandalagsins til endurskoðunar. Það eru aðeins þrjú ár þangað til sú endurskoðun á að fara fram. Ég tel fulla ástæðu til þess að endurskoða það, hvort Ísland eigi áfram að vera aðili að því bandalagi. Ég get ekki séð neina nauðsyn þess og get því ekki lýst yfir, að ég telji sjálfsagt, að Ísland haldi áfram samstarfi í Atlantshafsbandalaginu, þó að ég hins vegar treysti mér ekki til, eins og ég veit að samningar eru um aðild Íslands að því bandalagi, að mótmæla því, að landið er bundið a. m. k. þrjú ár enn, og er því nærri því ástæðulaust að flytja um það tillögur hér, þó að menn kysu helzt, eins og ég geri, að Ísland yrði ekki lengur aðili að þessu hernaðarbandalagi. Það er bæði vegna þess, að ég tel þá yfirlýsingu um utanríkisstefnu, sem felst í 1. mgr. till. á þskj. 623, með öllu óþarfa í sambandi við afgreiðslu þessa máls, og vegna þess, að ég get ekki fallizt á, eins og ég nú hef lýst, það, sem þar segir, eins og það er orðað, að ég hef ekki fylgt hv. 1. minni hl. utanrmn. En ég hef einnig talið ástæðu til, að í samþykkt, sem Alþingi gerði nú um þetta mál eins og það liggur fyrir, þyrfti að taka fleira fram, enn skýrar en gert er í till. hv. 1. minni hl. Í þeim till., sem nú hafa legið fyrir utanrmn., hafa verið tillöguliðir, sem hafa fjallað um það, hvað skuli gera, hvernig skuli halda á málum, frá því að endurskoðunar á samningnum frá 1951 er óskað og þangað til að þeirri endurskoðun lokinni eða þangað til kæmi til uppsagnar samningsins, ef svo færi. Þessu er alveg sleppt í till. hv. 1. minni hl. Ég tel fulla ástæðu til þess, að í till., sem Alþ. samþykkti nú um þetta mál, væri vikið að því, hvernig skuli halda á málum, þangað til herinn fer úr landi fyrir endurskoðun eða uppsögn samningsins. Það er kunnugt, að samkvæmt samningnum frá 1951 hafa verið gerðir ýmsir samningar um mannvirki hernaðarlegs eðlis hér á landi og það fram á alveg síðustu tíma. Alveg nýlega var lýst einum slíkum samningi um stórfellt mannvirki, sem enn væri ógert. Ég tel ástæðu til, að eftir að Alþingi Íslendinga lýsti því yfir, að það óskaði, að herinn færi úr landi, væri því einnig slegið föstu, að ekki skyldi gera framar slíka samninga, meðan samningurinn frá 1951 væri í endurskoðun eða þangað til honum yrði sagt upp. Ég hygg, að ef menn eru komnir á þá skoðun, að herinn geti að ósekju vegna öryggis þessa lands horfið héðan, þá ætti ekki að vera mikil ástæða til þess, að íslenzkir þegnar ynnu enn lengi að mannvirkjum í þágu þessa hers. Það hefur nú verið unnið að þeim mannvirkjum í fimm ár, og hafa vitanlega verið gerð ýmis stórvirki. En það hefur haft þær afleiðingar, að þessar framkvæmdir hafa dregið til sín vinnuafl frá atvinnuvegum og öðrum framkvæmdum, sem Íslendingar sjálfir hafa með höndum, til stórskaða fyrir atvinnuvegi landsmanna og ýmsar framkvæmdir. Þetta er viðurkennd staðreynd, og þýðir ekki að mæla á móti henni. Þá hefur einnig verið samþykkt hér á hv. Alþ. að gera ýmsar ráðstafanir til þess að draga úr ónauðsynlegum samskiptum hersins og Íslendinga, og í tíð núverandi hæstv. utanrrh. hefur verið starfað að því af hans hálfu að tryggja á einhvern hátt betur, að þessi óæskilegu samskipti, þessi samskipti sem allir viðurkenna að séu óæskileg, minnkuðu. Það má víst um það deila, hversu það hefur tekizt, en ef það væri ráðið að vilja meiri hluta Alþ., að herinn ætti að hverfa úr landi á næstu missirum, þá mætti ætla, að menn óskuðu ekki, að þessi skipti við Íslendinga yrðu meiri en þau hafa verið til þessa. Ég tel því rétt, af því að mönnum er kunnugt um, að þau óæskilegu samskipti eru allmikil enn, að það komi fram í till., sem kveður svo á, að herinn skuli hverfa með öllu frá Íslandi, að hert verði á þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið í þessu efni. Í 7. gr. samningsins frá 1951 eru allnákvæm ákvæði um það, með hvaða hætti endurskoðun eða uppsögn samningsins geti farið fram. Það ber að tilkynna stjórn Bandaríkjanna og ráði Norður-Atlantshafsbandalagsins, ef annar hvor aðili telur ástæðu til, að sú endurskoðun fari fram, og það er um það að ræða fyrst og fremst, hvort menn telja ástæðu til þess nú, eins og öllum málum er háttað. En það getur verið um það að ræða einnig og er um það að ræða hér, hvort menn óska áframhaldandi ástands eða gerbreytts ástands í þessum efnum. Það getur ekki verið um annað að ræða en það fyrir Alþ. og raunar hinn samningsaðilann líka, hvort her eigi að vera hér í landi eða ekki, því að hitt atriðið, um þær stöðvar og mannvirki, sem hér hafa verið sett upp, er svo kveðið á í samningnum, því miður, að þær skuli vera áfram, þótt herinn hverfi úr landi, og það sé aðeins um það að gera, hvort Íslendingar annist nauðsynlegt viðhald þessara mannvirkja og útbúnaðar, eins og segir orðrétt í samningnum, eða hvort Íslendingar vilji fela Bandaríkjamönnum að annast þetta. Þetta er í samningnum lagt á vald Íslendinga að kveða á um. Ég tel, að það geti ekki verið áhorfsmál, að Íslendingar, um leið og þeir láta í ljós vilja sinn um, að herinn sjálfur hverfi úr landi, láti einnig í ljós skoðun sína á þessu atriði, að þeir sjálfir annist þetta nauðsynlega viðhald, en fell ekki erlendu stórveldi að gera það hér. Ég hef því talið rétt að taka það í till. mína, að Alþingi lýsi yfir því, að Íslendingar muni kjósa sér að sjá um þetta nauðsynlega viðhald þessara mannvirkja. Það geta verið skiptar skoðanir um það, hve æskilegt það sé, að þessi mannvirki og útbúnaður sé hér á landi, þótt herinn hverfi, en um það verður ekki deilt, að þar er Ísland bundið með ákvæðum samningsins um að annast þetta viðhald. Í till. hv. 1. minni hl. er það skýrt látið í ljós, að herinn skuli hverfa úr landi. Þar segir, að stefnt skuli að því, að endurskoðun samningsins fari fram með það fyrir augum, að herinn hverfi úr landi. En það er ekkert sagt um það, hvenær Alþ. óski að það gerist. Samkv. ákvæðum samningsins getur það tekið 18 mánuði, þótt það væri eindreginn vilji annars samningsaðilans, t. d. Íslands, að svo yrði. Ég tel alveg ástæðulaust að gera ráð fyrir því, um leið og því er slegið föstu, að Íslendingar óski, að þessi her hverfi úr landi, að það þurfi að taka 18 mánuði að flytja hann úr landi. Ég tel rétt, að Alþ. láti einnig í ljós vilja sinn um það, hvenær herinn fari úr landi. Hér er, að því er menn bezt vita, aðeins um örfáar þúsundir hermanna að ræða. Fyrir skömmu var gerður samningur milll annars stórveldis, Bretlands, annars vegar og tiltölulega lítillar þjóðar, Egypta, hins vegar um það, að stórkostlegur her, sem Bretar höfðu í Egyptalandi, a. m. k. 80 þús. manna, hyrfi þaðan úr landi. Það átti að gerast á nokkrum mánuðum og hefur nú verið gert samkv. þeim samningi. Ég tel, að það mætti vafalaust flytja þennan her úr landi á örfáum vikum, ef ekki nokkrum dögum. Og ef menn eru á þeirri skoðun, að hans sé engin þörf, nema síður sé, hér á landi, þá mætti ætla, að menn gætu sameinazt um, að ef til þess væri gefinn nokkurra mánaða frestur, þá væri það allrúmt fyrir hinn samningsaðilann. En það má líta á það, að í samningnum sjálfum eru ætlaðir til þessa í mesta lagi 18 mánuðir, með því að sá samningsaðilinn, sem óskaði breytinga, segði upp samningnum, en ekki yrði gert um það nýtt samkomulag. Ég hef lagt til, með tilliti til þess, að það mætti ætla, að það yrði engin töf á að tilkynna Bandaríkjunum vilja Íslendinga um endurskoðun á samningnum á þeim grundvelli, að herinn fari úr landi, þá væri engan veginn ósanngjarnt að ætlast til þess, að hann yrði farinn úr landi innan eins árs. Ég hef því sett hiklaust í mína till., að herinn skuli vera farinn úr landi fyrir 5. maí 1957. Ef þessi till. yrði nú samþ. á Alþ. og yrði þegar tilkynntur hinum aðilanum sá vilji Íslendinga, að herinn hyrfi úr landi innan þessa tíma, sem í tillögunni segir, fyrir 5. maí 1957, þá væri meira en ár til stefnu. Ég hygg því, að enginn geti haldið því fram, að þetta sé ósanngjarnt eða móðgandi í garð hins samningsaðilans, en ég tel, að það sé full ástæða til, að þetta komi fram, því að ég efast ekki um, að eins og það sé vilji íslenzku þjóðarinnar nú, að herinn hverfi úr landi, þá sé það einnig vilji hennar, að hann hverfi sem fyrst. Ég hef nú rakið í einstökum atriðum þá till., sem ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 641 um afgreiðslu á þeirri till., sem utanrmn. tók til afgreiðslu, þótt fyrir n. lægju að vísu tvær þáltill. um þetta sama efni. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum en ég hef þegar gert um þá till. Sjálfstfl. að víkja þessu máli frá afgreiðslu á núverandi Alþingi, sem mér virðist þá fela í sér, að sá flokkur, sem kennir sig við sjálfstæði þjóðarinnar, sé á móti því, að Alþingi láti í ljós þann vilja sinn, að hin erlenda herseta hætti. Ég er þess fullviss, að það er engin hætta í því fólgin fyrir íslenzku þjóðina og öryggi hennar, að þessi her hverfi frá Íslandi, heldur þvert á móti. Það er falin hætta í því, að hann dveljist hér á landi, en það mál er svo margrætt, að ég vil ekki fara út í það hér. En það vil ég láta í ljós að síðustu, að ég er þess líka fullviss, að vinátta og góð sambúð íslenzku þjóðarinnar og bandarísku þjóðarinnar mun vera betur tryggð, ef þessi her hverfur úr landi og það sem fyrst.



Herra forseti. Alþfl. hefur þrívegis flutt till. um varnarsamninginn milli Íslands og Bandaríkjanna, í aðalatriðum samhljóða þeirri till. á þskj. 19, sem utanrmn. hefur nú tekið til afgreiðslu. Kjarni þessarar till. Alþfl. hefur verið sá, að Íslendingar taki sjálfir í eigin hendur viðhald þeirra varnarmannvirkja, sem komið hefur verið upp samkv. varnarsamningnum frá 1951, án þess þó að þeir önnuðust nokkur hernaðarstörf, og að hið erlenda varnarlið hverfi á brott, þegar við teljum okkur færa um að annast þau störf, sem ég nefndi áðan, gæzlustörf og viðhaldsstörf á varnarmannvirkjunum, en að samningnum yrði sagt upp samkv. 7. gr. hans, ef ekki næðist samkomulag um þessi atriði. Ég læt í ljós ánægju mína yfir því, að hv. utanrmn. skuli nú hafa tekið till. til endanlegrar afgreiðslu. Um það getur varla verið ágreiningur, að ástand það, sem var í heimsmálum 1951 og var forsenda þess, að varnarsamningurinn var gerður, hefur breytzt mjög til batnaðar. Frá 1946 til 1951 var enginn erlendur her á Íslandi. Þegar Íslendingar gengu í Atlantshafsbandalagið, var skýrt tekið fram, að aðild að Atlantshafsbandalaginu þyrfti ekki að hafa í för með sér víst erlends hers á Íslandi. Samkvæmt skýrslu þriggja ráðherra, sem ræddu við hernaðarsérfræðinga og stjórnmálamenn í Washington 1949, töldu þessir bandarísku aðilar hagsmunum Íslands og nágrannaríkjanna nægilega borgið á þann hátt, að Ísland væri aðili að Atlantshafsbandalaginu og að bandalagið gæti átt þess kost að fá hér sams konar aðstöðu og veitt var í síðasta stríði, ef styrjöld brytist út eða væri talin yfirvofandi. Styrjöld var talin yfirvofandi 1951. Þess vegna var varnarsamningurinn gerður. Styrjöld verður ekki talin yfirvofandi nú, og er það samhljóða álit helztu stjórnmálamanna veraldar. Ef sú skipan, sem tekin var upp 1951 vegna yfirvofandi styrjaldarhættu, væri nú látin haldast, eftir að styrjaldarhætta er um garð gengin, væri það í raun og veru að gerbreyta þeirri utanríkisstefnu, sem mörkuð hefur verið af hálfu íslenzkra stjórnarvalda og margítrekuð frá 1940. Grundvöllur þessarar utanríkisstefnu hefur verið, að Íslendingar eigi sameiginlegra hagsmuna að gæta með hinum vestrænu lýðræðisríkjum og eigi því að hafa samstöðu með þeim í öryggismálum, en ekki skuli vera erlendur her á Íslandi á friðartímum. Við meðferð þessarar till. okkar Alþýðuflokksmanna í utanrmn. hefur náðst samkomulag milli fulltrúa Framsfl. í n. og mín, sem er þar fulltrúi Alþfl., og þar með milli Alþfl. og Framsfl. um að leggja til, að till. verði orðuð eins og segir á þskj. 623 og hv. frsm. 1. minni hl. hefur gert grein fyrir. Vona ég, að þessi samstaða þessara flokka verði til þess að marka tímamót í meðferð þessa máls. Meginatriði till. á þskj. 623 eru hin sömu og till. okkar Alþýðuflokksmanna. Gert er ráð fyrir, að Íslendingar hafi áfram sem bezta sambúð við allar þjóðir og standi að sjálfsögðu við allar skuldbindingar samkv. Atlantshafssáttmálanum, en erlendur her hverfi héðan og Íslendingar taki að sér viðhald og gæzlu þeirra varnarmannvirkja, sem komið hefur verið upp hér á landi. Í nál. 3. minni hl., þ. e. fulltrúa Sjálfstfl. í utanrmn., kemur fram, og það kom einnig fram í framsöguræðu frsm., hv. 5. þm. Reykv. (Jóh H), að sú meðferð á varnarsamningnum við Bandaríkin, sem gert er ráð fyrir í till. okkar í 1. minni hl., sé, eins og segir í nál., hæpin og óhyggileg, þar eð lýsa eigi yfir brottför hins erlenda varnarliðs, áður en ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins endurskoði, hvort lengur þurfi á að halda aðstöðu til varnar landinu, en það sé samningsskylda að bíða slíkrar endurskoðunar, áður en samningnum sé sagt upp. Í þessum ummælum hv. 5. þm. Reykv. og 3. minni hl. utanrmn. gætir mikils misskilnings á till. okkar, á eðli hennar og innihaldi. Till. okkar 1. minni hl. gerir ráð fyrir, að leita skuli samkomulags milli samningsaðilanna um að koma á tilteknum breytingum á skipan varnarmálanna vegna breyttra viðhorfa, með það fyrir augum, að Íslendingar taki að sér gæzlu og viðhald varnarmannvirkja og að hinn erlendi her hverfi héðan, þegar Íslendingar eru reiðubúnir til þess að taka þessa gæzlu og þetta viðhald í eigin hendur. Ef samkomulag verður um þessar breytingar milli samningsaðilanna beggja, er málinu þar með lokið. Ef samkomulag næst ekki, og því aðeins að það náist ekki, er lagt fyrir ríkisstjórnina að segja samningnum upp samkvæmt 7. gr. hans. Koma þá auðvitað til framkvæmda þau ákvæði samningsins, að þess verði farið á leit við ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins, að undangenginni tilkynningu til Bandaríkjastjórnar, að það endurskoði, hvort lengur þurfi á að halda aðstöðu þeirri, sem Bandaríkjunum er veitt á Íslandi með samningnum. Það er því alger misskilningur, að sú málsmeðferð, sem gert er ráð fyrir í till. okkar, sé að einhverju leyti ekki í fullu samræmi við ákvæði varnarsamningsins frá 1951. Tel ég mjög miður farið, að slíkur misskilningur skuli koma fram í jafnmikilvægu máli og hér er um að ræða. Það hefur að sjálfsögðu aldrei hvarflað eitt andartak að nokkrum okkar, sem að tillögu þessari stöndum, að ekki verði farið í einu og öllu eftir ákvæðum þeirra samninga, sem íslenzk stjórnarvöld hafa gert. Samþykkt dagskrártill. 3. minni hl., þ. e. fulltrúa Sjálfstfl. í utanrmn., mundi þýða, að engin breyting yrði á ríkjandi skipun varnarmálanna. Þess vegna munum við Alþýðuflokksmenn greiða atkv. gegn þessari dagskrártillögu. Varðandi till. hv. 2. minni hl. utanrmn., hv. 6. landsk. þm. (FRV), vil ég benda á, í hverju munur á till. okkar og till. hans er fólginn: 1) Í hans till. er engin almenn yfirlýsing um þá stefnu, sem fylgja beri í íslenzkum utanríkismálum. Hans till. gæti því eins þýtt, að Íslendingar hefðu í hyggju að breyta grundvallarstefnu sinni í utanríkismálum og taka t. d. upp hlutleysisstefnu. Við teljum, að íslendingar eigi að ítreka samstöðu sína með hinum vestrænu lýðræðisríkjum. 2) Í hans till. er ekki gert ráð fyrir möguleika á breytingum á núverandi skipun varnarmálanna með samkomulagi við hinn aðilann. Við teljum æskilegast, að þessar breytingar komist á með samkomulagi milli samningsaðilanna beggja, og teljum því sjálfsagt að reyna þá leið í von um, að hún beri árangur. En ef hún reynist lokuð, þá teljum við, að eigi að segja samningnum upp samkv. ákvæðum 7. gr. hans. 3) Í till. hans er gert ráð fyrir því, að þess verði óskað, að herinn verði farinn innan eins árs, á ákveðnum degi, 5. maí 1957. Við treystum okkur ekki til þess að nefna ákveðinn dag í þessu sambandi í till. sjálfri, þar eð enn hefur ekki verið athugað nægilega, hversu langan tíma muni taka fyrir okkur Íslendinga að búa okkur undir þau störf, sem við ætlumst til að Íslendingar taki að sér samkvæmt till. Ég tel þó nauðsynlegt að tiltaka sem fyrst eitthvert tímatakmark, hvenær þessum undirbúningi skuli vera lokið og hvenær allur erlendur herafli skuli vera horfinn af landinu, en áður en slíkt tímatakmark er ákveðið, þarf að framkvæma athuganir, sem ekki hafa enn verið gerðar. Af þessum sökum munum við Alþýðuflokksmenn greiða atkv. gegn till. hv. 2. minni hl. utanrmn., fulltrúa Sósfl. í nefndinni. Ég legg því til, að till. okkar á þskj. 623 verði samþykkt.



Herra forseti. Vorið 1951, þegar herstöðvasamningurinn við Bandaríki Norður-Ameríku var gerður, stóðu að þeirri samningsgerð þrír stjórnmálaflokkar, eins og kunnugt er, Sjálfstæðisfl., Framsfl. og Alþfl. Helztu rökin, sem reynt var að tefla fram til varnar þeirri örlagaríku samningagerð, voru þau, að styrjaldarhætta væri mikil og stórveldastyrjöld raunar alveg yfirvofandi, þess vegna yrði Ísland að leyfa Bandaríkjunum herstöðvar hér á landi, svo að treysta mætti, eins og það var orðað, varnarkerfi hinna vestrænu þjóða. Jafnframt var því haldið mjög á lofti, að þetta væri fyrir Ísland gert, það væri varnarráðstöfun Íslandi og íslenzku þjóðinni til fulltingis, svo að hún félli ekki í hendur ræningja, í hendur austræns stórveldis, sem hefði hug á að ná hér ítökum og hernaðaraðstöðu. Þegar er þessi samningur var gerður árið 1951, höfðu margir Íslendingar þó fullan skilning á því, að hér voru fyrst og fremst rökleysur uppi hafðar. Íslendingum væri sízt af öllu búið öryggi með því að draga það inn í átök stórvelda með þeim hætti, sem gert var með samningnum 1951 og hersetu Bandaríkjahers hér á landi. Þessi skilningur náði þegar árið 1951 langt út fyrir raðir þess eina stjórnmálaflokks, sem á þeim tímum lýsti sig andvígan hersetu Bandaríkjanna hér, Sósfl. Fylgjendur herstöðvasamningsins og hernámsins áttu þó hægt um vik með að koma vilja sínum fram, enda dró það mjög úr sóknarþunga baráttunnar hjá Sósfl., að forustumenn hans og málgögn höfðu opinskátt og eindregið haslað sér völl við hlið annars aðilans í tafli heimsveldanna, við hlið Sovét-Rússlands, og túlkuðu málstað þess og sjónarmið af engu minna kappi en hernámsflokkarnir túlkuðu málstað Bandaríkja Norður-Ameríku og fylgiríkja þeirra. Með tilkomu Þjóðvarnarflokks Íslands varð sú breyting á, að þá risu upp í landinu stjórnmálasamtök, sem eingöngu litu á þessi mál frá íslenzku sjónarmiði án alls tillits til samúðar eða andúðar í tafli stórveldanna um áhrif og yfirráð. Frá hinu íslenzka sjónarmiði var auðsætt, að baráttan hlaut að standa um það, að Ísland losnaði við hina erlendu hersetu og legði sitt lóð á vogarskálar til þess að reyna að draga úr spennunni í alþjóðamálum, að það snerist í lið með þeim öflum, sem túlkuðu málstað bættrar sambúðar stórveldanna og raunar allra þjóða. Við þjóðvarnarmenn höfum þráfaldlega á það bent, þegar við höfum haft tækifæri til, að herseta og herstöðvar hér á landi eru síður en svo nein trygging fyrir því, að friður haldist í heimi hér. Það er meira að segja fullkomlega ljóst og hefur sýnt sig hvað eftir annað, að hið austræna stórveldi, Sovét-Rússland, lítur á hersetu Bandaríkjamanna hér sem ógnun við sig, enda hefur sú skoðun oft fengið byr undir vængi, þegar hinir og aðrir bandarískir aðilar, meira eða minna áhrifamiklir, hafa gálauslega og oft af hreinu blygðunarleysi verið að bollaleggja um það, hvernig nota megi herstöðina hér til árása í austurveg. Við þjóðvarnarmenn höfum einnig sýnt fram á það margsinnis, að dvöl Bandaríkjahers hér sé Íslendingum engin vörn, ef til styrjaldar kynni að draga, heldur sé þessi kenning hin mesta blekking, einhver hin óskammfeilnasta, sem nokkru sinni hefur verið reynt að halda að íslenzku þjóðinni. Eftir tilkomu hinna geigvænlegu kjarnorkuvopna er slík herstöð orðin voðinn sjálfur fyrir þjóðina, sem landið byggir, ef svo hörmulega skyldi fara, að stórveldastyrjöld brytist út með öllum þeim afleiðingum, sem hún hlýtur að hafa með nútíma hernaðartækni. Ég hygg, að þetta sé nú viðurkennt af mjög verulegum hluta þjóðarinnar, enda þótt ýmsir áhrifaríkir aðilar hafi allt fram til síðustu tíma verið að berja höfðinu við steininn og neitað eða leitazt við að neita þessari augljósu staðreynd. Nú hefur tvímælalaust skipazt svo í alþjóðamálum, að enda þótt enn séu ýmsar viðsjár milli stórvelda og hægt gangi að útrýma gróinni tortryggni, þá er þó augljóst, að verulega hefur slaknað á þeirri spennu, sem óneitanlega var mikil um skeið og hernámsflokkarnir hér notuðu til þess að réttlæta gerðir sínar árið 1951, þegar þeir buðu Bandaríkjaher hingað til dvalar. Enda þótt við þjóðvarnarmenn viðurkennum ekki, að ástandið í alþjóðamálum árið 1951 væri frambærileg röksemd fyrir því frá íslenzku sjónarmiði að bjóða hingað Bandaríkjaher til setu, þá fögnum við því á hinn bóginn, að nú eru brott fallnar jafnvel þær sýndarforsendur, sem notaðar voru af þeim flokkum, sem stóðu að herstöðvasamningnum 1951. Skilningur íslenzku þjóðarinnar á eðli hersetunnar og þeirri margvíslegu hættu og vandkvæðum, sem af henni stafa og hljóta að stafa, hefur stöðugt farið vaxandi. Þetta veldur því, að flótti hefur nú brostið í það lið, sem stóð að herstöðvasamningnum 1951, og nú er a. m. k. látið í veðri vaka af ýmsum, sem á sínum tíma stóðu að herstöðvasamningnum og síðan hafa varið þá ráðstöfun með oddi og egg, að stefna beri að því, að herinn fari úr landi og það áður en langir tímar líða. Þessu ber vissulega að fagna, þótt óneitanlega hljóti að vakna þær spurningar, hvort hér sé um raunveruleg sinnaskipti að ræða eða hvort skýringin kunni ef til vill að einhverju leyti að vera sú, að alþingiskosningar munu fara fram í sumar og að dagur reikningsskilanna sé þess vegna að nálgast. Fyrstur þeirra stjórnmálaflokka, sem stóðu að herstöðvasamningnum, til þess að hefja undanhaldið, var Alþfl. Þegar á Alþingi í fyrra fluttu nokkrir hv. þm. þess flokks þáltill. um endurskoðun herstöðvasamningsins, og þá var það haft á oddi, að gera þyrfti nýjan samning, Íslendingum hagkvæmari en hinn fyrri. Svipuð till. og þó heldur ákveðnari að orðalagi var lögð fram snemma á þessu þingi af hálfu þess flokks, og nú brá svo við, að allir hv. þm. flokksins stóðu að hinni nýju till. Þar er svo að orði kveðið, að náist ekki samkomulag um nýjan samning innan þess ramma, sem flm. till. telja viðhlítandi frá sínu sjónarmiði skuli farin sú leið að beita uppsagnarákvæðum samningsins. Hér höfðu þegar gerzt nokkur tíðindi. Einn hernámsflokkanna þriggja, að vísu hinn minnsti, hafði látið undan síga, þótt enn væri augljós tregða forustumanna flokksins til að ganga alveg hreint til verks og krefjast endurskoðunar með uppsögn eina fyrir augum. Hinir flokkarnir tveir, Sjálfstfl. og Framsfl., sem fram að þessu hafa verið í innilegum faðmlögum í ríkisstj., héldu enn uppi vörn fyrir hersetusjónarmiðið, og t. d. minnist ég þess glögglega, að forvígismenn Framsóknar ýmsir hafa engin orð átt nógu sterk um okkur þjóðvarnarmenn fyrir að krefjast uppsagnar samningsins frá 1951 og brottfarar hersins. Allt fram til hinna síðustu daga hafa þessir ágætu menn valið okkur hin verstu ókvæðisorð fyrir að vilja láta landið vera óvarið, eins og þeir hafa oftast orðað þetta. En svo gerist það skyndilega, að á flokksþingi framsóknarmanna nú í þessum mánuði er samþykkt till. varðandi herstöðvamálið, sem að vísu er að mínum dómi engan veginn gallalaus, en felur þó í sér það stórvægilega atriði samkv. orðanna hljóðan, að Bandaríkjaher skuli hverfa héðan úr landi. Þótt þar skorti m. a. öll tímatakmörk um það, hvenær brottför hersins eigi að vera lokið, þá er þrátt fyrir allt svo langt gengið í þessari till., að fyrir fáum mánuðum, jafnvel fyrir nokkrum vikum, hefði hæstv. fjmrh. titlað hvern þann mann ábyrgðarlausan, jafnvel hálfgerðan afglapa, sem slíka till. hefði flutt. - Kannske eru það þarflausar getsakir, en þó er ekki því að neita, að margur mun setja flutning og samþykkt þessarar till. í samband við það, að á hinu sama framsóknarþingi, þar sem þessi till. var samþykkt, var ákveðið að knýja fram kosningar nú á komandi sumri. En hvort sem allir forkólfar Framsóknarfl. hafa tekið þá kollsteypu, sem gerð var á framsóknarþinginu síðasta, með glöðu geði eða ekki, þá er það staðreynd, að í orði kveðnu a. m. k. eru nú tveir af þeim flokkum, sem stóðu að hernáminu 1951, horfnir frá hersetustefnunni eða a. m. k. komnir á mjög augljóst undanhald. Og það er nú komið í ljós, m. a. með allvöxtulegri rökstuddri dagskrá, sem útbýtt var hér í kvöld, dagskrá, sem fulltrúar Sjálfstfl. í utanrmn. leggja fram í þessu máli, að jafnvel þriðji hernámsflokkurinn, sá flokkurinn, sem verið hefur eindregnastur og gallharðastur í stuðningi sínum við hersetuna fyrr og síðar í gegnum þykkt og þunnt, jafnvel sá flokkur er orðinn dálítið óvær og uggandi um sinn hag. Honum þykir það ekki ánægjuleg tilhugsun, ef hann ætti nú að standa einn uppi í komandi kosningahríð og verja sjónarmið hernámssinna. Þess vegna þykir jafnvel þeim hv. fulltrúum Sjálfstfl. skynsamlegast, a. m. k. hentugast í bili, að láta í það skína, að þeir geti svo sem ósköp vel hugsað sér, að hersetunni fari bráðum að linna. Þess vegna segja þeir hér í sinni rökstuddu dagskrá, að hafinn skuli nauðsynlegur undirbúningur þess, að svo megi verða, þ. e. að hið erlenda herlið megi hverfa héðan. Þessum virðulegu fulltrúum þykir áreiðanlega heppilegt að láta skina í það a. m. k„ að herinn eigi þó að fara einhvern tíma. Hins vegar dylst engum, sem les þessa löngu rökstuddu dagskrá, að þeim sjálfstæðishetjunum hefur ekki verið allt of ljúft að láta jafnvel í þetta skína. Þeir hafa líka í dagskrá sinni alla mögulega fyrirvara og eftirvara til þess að draga úr því, sem segir í upphafi hinnar rökstuddu dagskrár þeirra. Og niðurstaðan af bollaleggingum fulltrúa Sjálfstfl. í utanrmn. er sú, að þeir telja ekki tímabært, eins og það er orðað, að afgreiða þær þáltill. um þetta mál, sem fyrir liggja, það eigi enn að rannsaka óteljandi atriði, áður en neitt sé samþykkt, segir í þessari rökstuddu dagskrá, og fleira í svipuðum anda. En þrátt fyrir alla fyrirvara Sjálfstfl. er þó auðsætt, að hann er orðinn töluvert hræddur við að standa nú einn uppi í vörninni fyrir hernámsstefnunni, a. m. k. fram yfir kosningar. Hér er því um augljóst undanhald að ræða. þótt ekki verði sagt, að enn þá sé brostinn flótti í hernámslið Sjálfstfl. Vitanlega er þetta undanhald þeirra flokka, sem stóðu að herstöðvasamningnum 1951, mikilvægur sigur fyrir þann málstað, sem við þjóðvarnarmenn höfum barizt fyrir og talið hinn eina rétta. Orð eru til alls fyrst, og vitanlega er það nokkur áfangi að hafa fengið viðurkenningu þessara flokka sjálfra, a. m. k. tveggja þeirra, fyrir því, að herinn skuli skjótlega hverfa úr landi. En þá eru framkvæmdirnar eftir. Og það vil ég fullvissa þá hv. framsóknar- og Alþýðuflokksmenn um, að með því verður fylgzt, hvernig þeir vinna að framkvæmd þessa nýja áhugamáls síns, brottfarar Bandaríkjahers af Íslandi. Snemma á þessu þingi voru fluttar tvær þáltill. hér í Sþ. varðandi herstöðvamálið. Önnur þeirra var um endurskoðun og uppsögn samningsins, flutt af okkur þm. Þjóðvfl. Þar var ekki um nein hálfyrði að ræða. Þar var skýrt og ákveðið fram tekið, að endurskoðunarleiðin skyldi eingöngu farin til þess að fullnægja ákvæðum samningsins, en stefnt væri vitandi vits að því, að samningurinn yrði ekki endurnýjaður, heldur yrði honum sagt upp. Hin till. var, eins og ég hef áður getið um, frá öllum hv. þm. Alþfl. hér á Alþingi, og hef ég lítillega lýst aðalinnihaldi hennar. Þessar tvær till. hafa nú verið til meðferðar eða legið hjá hv. utanrmn. töluvert á sjötta mánuð, eða nálega allan þingtímann, og nú loksins á allra síðasta starfsdegi þingsins kemur loks álit frá n. um aðra till., þ. e. till. Alþfl. Ekkert nál. liggur enn fyrir um till. okkar þjóðvarnarmanna og kemur fráleitt fram. Ég vil að lokum minnast lítils háttar á þær brtt., sem fram hafa komið við þá till. Alþfl. þingmannanna, sem hér er nú til umr. Fyrsti minni hl. utanrmn., fulltrúar Framsfl. og Alþfl. í n., hv. 1. þm. Árn., hv. þm. Str. og hv. 1. landsk. þm., leggja til, að þáltill. Alþýðuflokksþingmannanna verði samþykkt með nokkurri orðalagsbreytingu. Þeirri brtt. var útbýtt hér á þingi síðdegis í dag. Mér virðist till. mjög lík ályktun flokksþings framsóknarmanna um þetta mál. Um till. þessa er það að segja í stuttu máli, að á henni eru að vísu að mínum dómi ýmsir gallar, en þó verður að líta svo á, að meginatriði till. sé það, að Bandaríkjaher skuli víkja úr landi, annaðhvort með samkomulagi við Bandaríkjastjórn eða á þann hátt, að Íslendingar beiti uppsagnarákvæðum 7. gr. samningsins. Og ég verð að segja, að sú till., sem fæli þetta í sér, yrði að vera meira en lítið gölluð að öðru leyti, ef ég teldi það ekki skyldu mína að greiða henni atkv. Það gildir einu í því sambandi, þó að maður telji sig hafa næsta rökstuddan grun um það, að einhverjir þeir, sem nú hafa fallizt á að flytja eða samþykkja slíka till. þvert ofan í fyrri afstöðu sína, hafi fremur fest hugann við það að slampast í gegnum hreinsunareld nálægra alþingiskosninga heldur en hitt, að um hugarfarsbreytingu sé að ræða. Þess verður áreiðanlega freistað að minna þá hv. þm. Framsfl. og Alþfl. á, að þá fyrst koma heilindin fullkomlega í ljós, þegar farið verður að fylgja fram meginefni þessarar till., þegar farið verður að leitast við að gera hana að veruleika. Og það skulu þeir hv. alþm. vita, sem þessa till. flytja, svo og þeir aðrir, sem gjalda henni jáyrði, að efndanna verður af þeim krafizt. Við þjóðvarnarmenn munum fylgja brtt. þeirri, sem 2. minni hl. utanrmn., hv. 6. landsk. þm. (FRV), hefur flutt við þessa brtt., enda eru tekin upp í hana flest veigamestu atriðin úr þáltill. okkar þjóðvarnarmanna um herstöðvamálið og uppsögn herstöðvasamningsins. En sem eins konar varatill. leyfi ég mér að flytja hér skriflega brtt. við þá till., sem hv. 1. minni hl. utanrmn. hefur lagt fram. Sú brtt. er á þá leið, að fyrri málsgr. þáltill., sú sem skoðast má sem eins konar siðferðisvottorð fyrir Atlantshafsbandalagið, falli niður. Ég leyfi mér svo að afhenda hæstv. forseta þessa brtt. og æski þess jafnframt, að hann leiti afbrigða fyrir henni, svo að hún geti þá einnig legið fyrir.



Herra forseti. Ég vildi út af ummælum hv. 8. þm. Reykv. gera þá athugasemd, að það er misskilningur hjá honum, að orðið hafi nokkur skoðanabreyting hjá okkur framsóknarmönnum á varnarmálinu, þótt við flytjum nú till. um, að samningnum verði sagt upp. Það er heimurinn, sem hefur breytzt, en ekki við í skoðunum okkar. Það er allt annað andrúmsloft í heiminum 1956 en var t. d. 1954. Andinn frá Genf var ekki kominn þá til eins og núna og fleiri nýrri atburðir, sem hafa gerzt. Er ég mætti á fundi í utanrmn. í kvöld, lögðu fulltrúar Sjálfstfl. í n. fyrir mig 10 spurningar varðandi utanríkismál. Spurningar þessar eru prentaðar í hinni rökstuddu dagskrá 3. minni hl. utanrmn., og ég tel rétt að svara þeim hér lið fyrir lið. Fyrsta spurningin er: Hefur ástand í alþjóðamálum raunverulega batnað eða aðeins á yfirborðinu ? Ég held, að öllum, sem vit telja sig hafa á alþjóðamálum, beri saman um það, að ástandið hafi verulega batnað síðan 1951. Vera má þó, að einhvers staðar sé ófriðarhætta, eins og í hinum arabíska heimi, en engir gera þó ráð fyrir beinni árásarhættu eða upphafi heimsstyrjaldar á milli austurs og vesturs. Skal ég ekki rekja þetta mál lengra hér, því að enginn mun vera alvitur á því sviði. Önnur spurningin er: Er nokkur sérstök hætta, sem vofir yfir Íslandi? Ég get ekki komið auga á hana umfram það, sem yfir öðrum löndum vofir, ef til heimsófriðar dregur. Nokkurn veginn er það öruggt, að Ísland verði ekki ósnortið í þeirri viðureign, hvort sem það hefur hervarnir eða ekki. Þriðja spurningin er: Hvaða áhrif hafa ný vopn, svo sem eldflaugar, á hernaðarþýðingu Íslands? Ég álít og tel mig hafa nokkur rök fyrir því, að vopn eins og eldflaugar geri hernaðarþýðingu íslenzkra stöðva minni. Fjórða spurningin er: Hvaða áhrif hefur brottför varnarliðsins frá Íslandi á varnarmöguleika og öryggi aðildarríkjanna í heild? Ég vil ekki fullyrða neitt um þetta atriði. Aðalþýðing Íslands liggur í varðstöðu til þess að gera viðvart um óvænta árás, og mín skoðun er, að árás sé ekki yfirvofandi nú. Fimmta spurningin: Bætir það eða dregur úr friðarhorfum í heiminum, ef dregið er úr öryggi og varnarmöguleikum Atlantshafsbandalagsins? Þátttökuríkin í NATO töldu, er Ísland gerðist aðili, að þátttaka okkar í varnarbandalaginu væri þýðingarmikil fyrir öryggi og varnarkerfi bandalagsþjóðanna, þótt hér væri enginn her. Sjötta spurningin: Geta Íslendingar lagt til nægan mannafla til að tryggja öryggi Íslands, eins og nú stendur? Mín skoðun er, að á ófriðartímum sé þátttakan í bandalaginu án hers í landinu nægileg. Sjöunda spurningin: Er hægt að gera það án þess, að á herafla þurfi að halda? Ég tel, að þessari spurningu sé svarað með spurningunni hér næst á undan. Áttunda spurningin: Hversu mikinn mannafla þarf til þeirra starfa, sem framkomnar till. gera ráð fyrir að Íslendingar taki að sér? Ég álít, að það þurfi mun færri en Íslendinga þá, sem nú vinna á vellinum. Svo er níunda spurningin: Hvers eðlis er sú gæzla varnarmannvirkja, sem tillögurnar ráðgera? Það er eftirlit og viðhald varnarmannvirkja, og er þá tekið orðrétt upp úr 7. gr. varnarsamningsins. Og svo er tíunda og síðasta spurningin: Hvernig fer með kostnað af þessum öryggisráðstöfunum? Ég geri ráð fyrir, að greiðsla komi annars staðar að en frá okkur, svo fremi að áhugi sé fyrir því að halda mannvirkjunum við. Ég get ekki stillt mig um að gera hér örlitla athugasemd við eitt atriði í hinni rökstuddu dagskrá. Þar stendur, með leyfi hæstv, forseta: „Með tillögugerð þeirri, sem nú er til umræðu, á hins vegar að lýsa yfir brottför liðsins, jafnvel áður en ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins endurskoðar, hvort lengur þurfi á að halda aðstöðu til varnar landinu, og er þó ótvíræð samningsskylda að biða slíkrar endurskoðunar, áður en samningnum er sagt upp.“ Ég held, að hér sé um mikinn misskilning að ræða, því að síðasta setningin í tillögu, sem 1. minni hl. utanrmn. flytur, hljóðar þannig: „Fáist ekki samkomulag um þessa breytingu, verði málinu fylgt eftir með uppsögn samkvæmt 7. gr. samningsins.“ En uppsögn samkv. 7. gr. samningsins er einmitt það, að leitað sé fyrst til NATO og Bandaríkjanna um rannsókn á því, hvort þurfi á frekari hervörnum að halda.



Herra forseti. Ég vildi, áður en þær tvær till., sem næstar eru, koma til atkv., gera grein fyrir því, hver er afstaða okkar þingflokks, og um leið fara fram á það, að verði till. 641 ekki samþykkt, þá verði brtt. á þskj. 623 borin upp í tvennu lagi. Þingflokkur Sósfl. er, eins og þegar hefur komið fram, andvígur fyrri málsgr. tillgr. á þskj. 623, að svo miklu leyti sem í henni felst samþykki á þeirri hernámsstefnu, sem framkvæmd hefur verið undanfarin ár, og samþykki á þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Verði brtt. Finnboga R. Valdimarssonar á þskj. 641 hins vegar felld og ef eigi verður annars kostur en greiða atkv. um brtt. á þskj. 623 eins og hún er, mun þingflokkurinn greiða atkv. með henni, og gildir það samþykki hans, með tilvísun til þess, sem ég að framan hef sagt, um síðari málsgr., sem er höfuðefni till. - En ég óska þess eindregið, ef till. á þskj. 641 verður ekki samþ., að till. á þskj. 623 verði borin upp í tvennu lagi við báðar atkvgr. Brtt. 641 felld með 39:10 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: GJóh, HV, KGuðj, LJós, SG, BergS, BrB, EOl, FRV, GilsG. nei: GíslG, GíslJ, GÍG, GÞG, HÁ, HG, HelgJ, HermJ, IngF, IngJ, JóhH, JJós, JK, JS, KK, KJJ, LJóh, MJ, ÓTh, PZ, PÞ, PO, SÁ, SB, SÓÓ, SkG, StgrSt, VH, AE, ÁB, BSt, BBen, BÓ, EggÞ, EI, EirÞ, EmJ, EystJ, JörB. 3 þm. (GTh, JPálm, JR) fjarstaddir. Brtt. 655 felld með 35:9 atkv. Brtt. 263,1 samþ. með 31:18 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EOl, EirÞ, EmJ, EystJ, FRV, GilsG, GíslG, GÍG, GJóh, GÞG, HÁ, HV, HG, HelgJ, HermJ, KGuðj, KK, LJós, PZ, PÞ, SG, SkG, StgrSt, VH, AE, ÁB, BergS, BSt, BrB, EggÞ, JörB. nei: GíslJ, IngF, IngJ, JóhH, JJós, JK, JS, KJJ, LJóh, MJ, ÓTh, PO, SÁ, SB, SÓÓ, BBen, BÓ, EI. 3 þm. (GTh, JPálm, JR) fjarstaddir. 1 þm. gerði svofellda grein fyrir atkv.:



Við þjóðvarnarmenn viljum lýsa því yfir, að við erum og höfum ætíð verið algerlega andvígir aðild Íslands að hvers konar hernaðarbandalögum. Við erum því andvígir þeim hluta þessarar till., þar sem lýst er yfir samstöðu um öryggismál við nágrannaþjóðir okkar, m. a. með „samstarfi í Atlantshafsbandalaginu“. En þar sem í síðari hluta till. er stigið spor í rétta átt og svo fyrir mælt, að Bandaríkjaher skuli hverfa úr landi, þykir okkur þjóðvarnarmönnum rétt að greiða till. atkv., enda þótt við teljum hana óákveðna að orðalagi og ganga of skammt, m. a. að því leyti, að þar eru ekki sett nein tímatakmörk fyrir því, hvenær herinn skuli fara. Með þessum fyrirvara segi ég já. Brtt. 623,2 (ný fyrirsögn) samþ. án atkvgr. Till. samþ. með 31:18 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: KGuðj, KK, LJós, PZ, PÞ, SG, SkG, StgrSt, VH, AE, ÁB, BergS, BSt, BrB, EggÞ, EOl, EirÞ, EmJ, EystJ, FRV, GilsG, GíslG, GÍG, GJóh, GÞG, HÁ, HV, HG, HelgJ, HermJ, JörB. nei: KJJ, LJóh, MJ, ÓTh, PO, SÁ, SB, SÓÓ, BBen, BÓ, EI, GíslJ, IngF, IngJ, JóhH, JJós, JK, JS. 3 þm. (GTh, JPálm, JR) fjarstaddir.



Herra forseti. Í morgun kl. 10 gekk ég á fund forseta Íslands og lagði fram lausnarbeiðni fyrir mig og ráðuneyti mitt. Ég afhenti þá forsetanum svo hljóðandi greinargerð: „Í sáttmála þeim, sem Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn gerðu með sér, þegar núverandi ríkisstjórn tók við völdum, segir m.a.: „Það er samkomulag, að forsætisráðherra beiti ekki þingrofsvaldi nema með samþykki beggja stuðningsflokka ríkisstjórnarinnar eða ráðherra þeirra. Ákveði annar hvor stuðningsflokkurinn að hætta stjórnarsamstarfi, skal stjórnin segja af sér.“ Nú hefur mér borizt tilkynning frá ráðherrum Framsóknarflokksins, þar sem segir m.a.: „Lokið er stuðningi Framsóknarflokksins við núverandi ríkisstjórn.“ Með tilvísun til þessarar ákvörðunar Framsóknarflokksins og ofangreindra ákvæða í stjórnarsáttmálanum leyfi ég mér allra virðingarfyllst að leggja til, að þér, herra forseti, fallizt á að veita núverandi ráðuneyti lausn.“ Forseti samþykkti lausnarbeiðnina síðdegis í dag og mæltist jafnframt til þess, að ríkisstjórnin starfaði áfram fram yfir kosningar, og féllst ríkisstjórnin á það. Í dag hefur forseti Íslands átt tal við formenn allra þingflokka, og að þeim viðræðum loknum var haldinn fundur í ríkisráði kl. 6 siðdegis. Var á fundinum getið út forsetabréf um þingrof frá 24. júní n.k. að telja og fari almennar kosningar til Alþingis fram þann dag. Þetta vildi ég leyfa mér að tilkynna hæstv. Alþingi.