Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda. Samkvæmt 7. gr. laga um málefni innflytjenda skal ráðherra leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda til fjögurra ára í senn að fenginni umsögn annarra ráðuneyta, stofnana, Fjölmenningarseturs og innflytjendaráðs. Er þetta í fyrsta sinn sem mælt er fyrir slíkri þingsályktunartillögu eftir að lög um málefni innflytjenda voru samþykkt árið 2012. Meginmarkmið þingsályktunartillögunnar sem hér er mælt fyrir er að stuðla að samfélagi þar sem allir geta verið virkir þátttakendur óháð þjóðerni og uppruna. Því skal m.a. náð fram með því að taka tillit til hagsmuna innflytjenda í stefnumótun, stjórnsýslu og opinberri þjónustu. Með framkvæmdaáætlun þessari er unnið að því að tryggja jöfn tækifæri allra landsmanna óháð einstaklingsbundnum þáttum og aðstæðum. Stuðlað verði að samfélagi án aðgreiningar, að sérhver einstaklingur fái tækifæri til að njóta sín óháð uppruna og geti þannig auðgað samfélagið. Mikilvægt er að vel sé tekið á móti einstaklingum og fjölskyldum sem flytja til Íslands svo að fólk fái tækifæri til að skapa sér farsælt líf hér á landi. Huga þarf að þörfum innflytjenda við opinbera stefnumótun og samfélagið í heild þarf að takast á við nýjar aðstæður, hvort sem er á vinnumarkaði, í skólakerfinu, heilbrigðisþjónustu eða annarri velferðarþjónustu ríkis og sveitarfélaga. Framkvæmdaáætlunin sem hér er mælt fyrir var unnin í samráði við innflytjendaráð eins og ég nefndi ásamt því að leitað var til sérfræðinga innan háskólasamfélagsins, meðal stofnana og hjá sveitarfélögum. Jafnframt voru hafðar til hliðsjónar ábendingar sem fram komu í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 2015 um málefni útlendinga og innflytjenda. Þá var við upphaf vinnunnar greint hverjar væru helstu ábendingar sem borist hefðu til íslenskra stjórnvalda frá alþjóðlegum stofnunum og nefndum og jafnframt fór framkvæmdaáætlun í opið umsagnarferli á vef ráðuneytisins. Tillaga innflytjendaráðs var að horfa á fjórar stoðir; fjölskylduna, menntun, vinnumarkaðinn og samfélagið. Voru fjórir vinnuhópar skipaðir í samræmi við það. Í ljósi þess hve mikill viðsnúningur og hversu mikil breyting hefur orðið í málefnum flóttamanna var ákveðið á síðari stigum að bæta við fimmtu stoðinni sem snýr eingöngu að málefnum flóttamanna, en allar aðgerðir í áætluninni taka þó að sjálfsögðu einnig til flóttamanna þar sem þeir eru líka innflytjendur. Framkvæmdaáætlunin samanstendur af 30 aðgerðum undir þeim fimm stoðum sem hér hafa verið tilgreindar. Í stoðinni sem fjallar um samfélagið er horft á verkefni sem draga fram þau tækifæri sem felast í ólíkum menningarlegum bakgrunni landsmanna og nýta þannig þekkingu innflytjenda til þess að efla íslenskt samfélag. Þá er lögð áhersla á að aðgerðirnar stuðli að virkri þátttöku innflytjenda í samfélaginu. Leitast verður við að ná breiðri samstöðu með félagasamtökum, fjölmiðlum, atvinnulífi og innflytjendum við framkvæmd aðgerða. Meðal aðgerða má nefna fræðslu til starfsmanna ríkis og sveitarfélaga og hvatningarverðlaun til þeirra aðila sem stuðla að faglegri, vandaðri og upplýstri umfjöllun um málefni innflytjenda og þátttöku þeirra í samfélaginu. Í fjölskyldustoðinni er lögð áhersla á verkefni sem stuðla að aukinni upplýsingagjöf til innflytjenda fyrst eftir komu þeirra til landsins. Þá skal leita leiða til að varpa ljósi á aðstæður þeirra á húsnæðismarkaði og vinna að bættu húsnæðisöryggi þeirra. Í þessu sambandi verður einkum lögð áhersla á stuðning við þá hópa innflytjenda sem standa höllum fæti og skortir stuðningsnet hér á landi. Þá verði einnig unnið að því að auka þátttöku barna og ungmenna innflytjenda í skipulögðu íþrótta- og æskulýðsstarfi. Eitt af því sem ég vildi fá að nefna sérstaklega í kafla B, um fjölskyldustoðina, að talað er í lið B.2 um fyrirmynd að móttökuáætlun. Þar er ætlunin að skipa starfshóp sem fái það hlutverk að semja fyrirmynd að formlegri móttökuáætlun fyrir sveitarfélög. Við höfðum kynnt okkur hvað einstök sveitarfélög höfðu verið að gera og töldum að það gæti skipt öll sveitarfélög mjög miklu máli að vera með formlega áætlun. Stefnt er að því að minnst 15 sveitarfélög hafi tekið upp formlega móttökuáætlun í lok árs 2019 og að þau sveitarfélög nái til þorra innflytjenda á Íslandi. Það kann svo sem ekki að koma á óvart, virðulegur forseti, að í áætluninni sé rætt sérstaklega um húsnæðismálin. Það hefur sýnt sig ítrekað að staða fólks af erlendum uppruna á húsnæðismarkaði getur verið erfið og innflytjendur í nágrannalöndum okkar eru skilgreindir sem einn af þeim viðkvæmu hópum sem þarf að huga að þegar kemur að húsnæðismálum og mjög hátt hlutfall innflytjenda er t.d. á leigumarkaðnum. Í ljósi ræðu áðan um jafnréttismál og ofbeldismál þá vil ég nefna að í öllum þeim framkvæmdaáætlunum sem ég hef verið að vinna að er tengt inn á ofbeldismálin og þar hef ég lagt mikla áherslu á að við nýtum þá takmörkuðu fjármuni sem við höfum og það afl sem við höfum með því að samþætta áætlunina með þessum hætti. Við erum náttúrlega líka að gera okkur betur og betur grein fyrir því að það geta verið aðrir mismunaþættir sem hafa veruleg áhrif á stöðu fólks umfram það sem er kannski algengast að við tölum um, sem er kyn, en eins og hérna er nefnt getur það verið uppruni og fötlun eins og var talað um í fyrri ræðu. Hér er sérstaklega talað um stuðning við konur sem hafa búið við heimilisofbeldi og síðan ofbeldi almennt. Þarna er þá unnið samkvæmt verklagi sem ég, innanríkisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra höfum komið okkur saman um og vinna aðgerðaáætlun gegn ofbeldi þar sem einmitt er komið sérstaklega inn á berskjaldaða hópa, þá sem eru viðkvæmir. Þar er talað sérstaklega um fatlað fólk og það sem snertir innflytjendur. Síðan er þriðja stoðin, menntastoðin. Hún er gífurlega mikilvæg. Í menntastoðinni er lögð áhersla á jafna stöðu og jöfn tækifæri til menntunar og að þekking og reynsla innflytjenda sé metin. Í áætluninni er lagt til að unnið verði enn markvissara en hefur verið gegn brottfalli innflytjenda úr framhaldsskólum með stuðningi á öllum skólastigum, m.a. með aukinni áherslu á kennslu í móðurmáli þeirra barna sem hafa annað móðurmál en íslensku. Þá er lögð áhersla á að auka gæði og framboð íslenskunáms fyrir innflytjendur. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þessi framkvæmdaáætlun fari til allsherjar- og menntamálanefndar, eins og ég mun leggja til, og einnig skýrsla um stöðu innflytjenda á Íslandi. Þar eru mjög áhugaverðar upplýsingar sem við mundum helst vilja hafa öðruvísi, eins og varðandi brottfall. Það er það sem við erum að vinna að með þessari framkvæmdaáætlun, ekki síst þegar kemur að brottfalli úr framhaldsskólanámi og síðan í framhaldinu varðandi háskólanám, þannig að menntastoðin er að mínu mati alveg gífurlega mikilvæg. Í vinnumarkaðsstoðinni er lögð áhersla á að staða innflytjenda á vinnumarkaði verði styrkt og tryggt að þeir njóti sömu tækifæra og aðrir. Launajafnrétti á vinnumarkaði verði sett í forgang sem og það að tryggja innflytjendum aukin tækifæri til endurmenntunar og starfstengds náms. Þá er gert ráð fyrir í einni aðgerðinni bættu eftirliti með vinnustöðum. Ef það er eitthvað sem ég held að við getum sagt að við höfum staðið okkur þokkalega í þegar kemur að þessu málefni þá er það atvinnuþátttaka fólks af erlendum uppruna. Hún hefur verið mjög mikil og hefur kannski verið helsta ástæðan fyrir því að gengið hefur þokkalega í málaflokknum. En við sáum hins vegar að atvinnuleysi hjá innflytjendum jókst mjög mikið við hrunið. Það tók lengri tíma að atvinnuleysi hjá þeim minnkaði en hjá fólki sem var fætt á Íslandi og var ekki af erlendum uppruna. Hér er verið að huga að þáttum sem við teljum að þurfi sannarlega að bæta úr þegar kemur að vinnumarkaðnum. Til dæmis er hér nefnt hlutfall innflytjenda í opinberum störfum og áhrifastöðum í samfélaginu. Það má bara horfa yfir þingsalinn þegar kannski fleiri sitja í honum. Launajafnrétti almennt á vinnumarkaði verði sett í forgang, hér sé ekki um að ræða félagsleg undirboð á nokkurn máta, og stutt sé við tengslanet innflytjenda á vinnumarkaði. Við þekkjum öll í okkar litla samfélagi hvað tengslanetið getur skipt miklu máli. Síðan er rætt um aukna möguleika til endurmenntunar og starfstengds náms og fjölgun sérfræðimenntaðra innflytjenda á Íslandi. Ég er ánægð með mjög margt í frumvarpi um útlendingalög sem var rætt hér á undan, en ekki síst þær breytingar sem verið er að gera á atvinnulöggjöfinni þegar kemur að innflytjendum. Ég vona svo sannarlega að það muni leiða til þess, ásamt því sem við erum að gera í þessari áætlun, að fleiri sérfræðimenntaðir innflytjendur geti nýtt þekkingu sína og færni á íslenskum vinnumarkaði og einnig þeir sem eru þegar komnir til landsins. Í flóttamannastoðinni er lögð áhersla á að flóttafólk fái fljótt tækifæri til virkrar þátttöku í samfélaginu, hvort sem er á vinnumarkaði, varðandi menntun eða á öðrum sviðum. Þá fái flóttafólk jafnframt nauðsynlega aðstoð til að vinna úr þeim áföllum sem það er að kljást við. Lögð verði áhersla á að hjálpa fólki til að koma sér vel fyrir hér á landi, jafnt flóttamönnum sem hingað koma fyrir milligöngu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og þeim sem koma til landsins eftir öðrum leiðum. Til að þjónusta og stefnumörkun vegna móttöku flóttafólks verði sem skilvirkust verður lögð áhersla á að rannsaka hagi flóttafólks eins fljótt og unnt er eftir komu þess til landsins. Lagt er til að sett verði á stofn nefnd sem kortleggi núverandi þjónustu og setji fram tillögur um hvernig hægt sé að bæta þjónustu við flóttafólk eftir hælismeðferð og þá gerir nefndin tillögu um samræmt móttökukerfi fyrir flóttafólk. Sérstaklega verði hugað að þætti sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka við móttöku flóttafólks, einnig að tengslum á milli stjórnsýslustofnana og fræðslu fyrir starfsfólks ríkis og sveitarfélaga sem kemur að móttöku flóttamanna. Ég tel að um mjög mikilvæga tillögu sé að ræða og áríðandi að við vöndum okkur við þetta. Við höfum alla jafna við móttöku kvótaflóttamanna lagt áherslu á sérstaklega viðkvæma hópa flóttamanna. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er með ákveðnar skilgreiningar þar sem hún metur stöðu flóttamanna eftir því í hversu viðkvæmri stöðu viðkomandi eru. Einn sá hópur sem við höfum tekið á móti er einstæðar mæður, einstæðar konur með börn á flótta. Annar hópur er hinsegin fólk sem sætir oft ekki bara ofsóknum í heimalandi sínu heldur jafnvel í flóttamannabúðunum þar sem viðkomandi einstaklingar eru og annar hópur sem við höfum líka tekið á móti er fólk sem þarf á sérstakri aðstoð að halda vegna vanheilsu eða fötlunar. Þá verði skoðað hvernig hægt sé að halda áfram að styðja við þessa sérstöku viðkvæmu hópa, en samhliða því að huga að þeim sem koma hér og fá stöðu flóttamanns eftir hælisleitandaferli. Jafnhliða þingsályktunartillögunni þá legg ég fram þingskjal sem er skýrsla um stöðu og þróun í málefnum innflytjenda samkvæmt 8. gr. laga um málefni innflytjenda. Það er í fyrsta sinn sem slík skýrsla er lögð fyrir Alþingi. Með skýrslunni er rennt frekari stoðum undir þær tillögur að aðgerðum sem birtast í framkvæmdaáætluninni og greint frá þróun í málaflokknum síðustu árin og stöðu hans nú. Skýrslan sýnir þróun á síðustu 15 árum og má svo sannarlega segja að landslagið sé nokkuð breytt frá því að 3,2% þjóðarinnar töldust vera innflytjendur árið 2000, en nú teljast 10% þjóðarinnar vera fyrsta og önnur kynslóð innflytjenda. Í skýrslunni er líka fjallað um atvinnuþátttöku innflytjenda, en 9,3% vinnuaflsins hér á landi er með erlent ríkisfang. Þá er fjallað um stöðu innflytjenda innan skólakerfisins og þróun varðandi málefni flóttamanna almennt. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum málsins og ég vona svo sannarlega að þingsályktunartillaga um fyrstu lögbundnu framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda sem hér er lögð fram muni verða til þess að stuðla að samfélagi þar sem allir geta verið virkir þátttakendur óháð þjóðerni og uppruna. Ég leyfi mér að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til síðari umræðu.

Virðulegi forseti. Nú er liðið nokkuð fram á nótt og þess vegna sé ég ekki ástæðu til að lengja umræðurnar. Ég kem eiginlega hér upp í ræðustað, í andsvar við ráðherrann, til að lýsa ánægju minni með að áætlun af þessu tagi skuli vera komin fram. Hún er tímabær. Það svarar líka kalli tímans að leggja slíka áætlun fram, sem tekur á einu og öðru sem lýtur að móttöku flóttamanna, þ.e. hvernig við búum að fólki eftir að það er flutt hingað til landsins og hvernig við auðveldum því að aðlagast íslensku samfélagi og vera virkt á vinnumarkaði. Ég hefði kosið, eins og kom fram í málflutningi varðandi útlendingalöggjöfina, að það væri ein stofnun sem hefði það utanumhald með höndum, þ.e. að leiðbeina, aðstoða og gæta hagsmuna innflytjenda, bæði þegar þeir koma hingað og leita hælis en líka á fyrstu mánuðum og missirum eftir að þeir hafa fengið hér viðtöku. Það segir líka töluvert um menningarstig þjóðar hvernig við tökum á móti þeim sem til okkar leita og hvernig búið er um það utanumhald allt saman. Ég er ánægð með að þessi áætlun skuli hafa litið dagsins ljós. Hún er tímanna tákn og til vitnis um þau viðfangsefni sem við sem þjóð þurfum að takast á við vegna þeirra atburða sem eru að eiga sér stað í veröldinni umhverfis okkur.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hæstv. ráðherra svo og hv. þm. Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur um að mikilvægt sé að þingsályktunartillaga sem þessi um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda sé sett fram. Ég fagna því þó svo að það séu nokkur atriði sem mig langar engu að síður í stuttri ræðu að gera að umtalsefni. Mig langar að byrja á að taka undir með hæstv. ráðherra að það sem fjallað er um í kafla C, um menntastoð, sé alveg gríðarlega mikilvægt mál. Ég hef hins vegar svolitlar áhyggjur af því að það sé ef til vill ekki nógu fast kveðið að því, ég mundi vilja sjá enn fastar kveðið að því hversu mikilvægt það er að íslenskukennsla sé góð og aðgengileg. Mér finnst að stjórnvöld eigi að vinna að því að innflytjendur geti sótt námskeið í íslensku til að mynda á vinnutíma sér að kostnaðarlausu. Ég held að það mundi hjálpa fólki mjög svo til að gera sig heimakomið í íslensku samfélagi. Að sama skapi tel ég líka mjög mikilvægt að vel sé hlúð að móðurmáli fólks og ekki síst barna. Mér finnst gott að í lið C.2 sé fjallað um þetta, því að til að geta tekið þátt í samfélagi sem fullgildur samfélagsþegn er nauðsynlegt að hafa tungumál sem maður kann vel og skilur vel til að geta hreinlega hugsað flóknar og erfiðar hugsanir. Það er rosalega mikilvægt líka að geta átt í djúpum og innihaldsríkum samræðum við sína nánustu. Þar held ég að móðurmálið skipti alveg gríðarlega miklu. Mér finnst það reyndar fínt markmið sem sett er fram að árið 2018 eigi 75% nemenda með íslensku sem annað mál að fá stað- eða fjarkennslu í eigin móðurmáli. Ég spyr, þar sem þessi áætlun nær til ársins 2019, hvers vegna er látið staðar numið við árið 2018? Er ekki markmiðið að fara hærra en upp í 75%? Þetta er kannski eitthvert fínstillingaratriði sem nefndin mætti skoða vegna þess að þetta er alveg gríðarlega mikilvægt mál. Í lið C.3 er fjallað um aðgerðir gegn brotthvarfi úr námi. Mig langar að setja dálítið spurningarmerki við það sem heyrir undir framkvæmdina þar sem segir að unnið verði að því að sem flestir framhaldsskólar bjóði upp á viðeigandi námstilboð. Ég velti fyrir mér hvað viðeigandi námstilboð sé. Ætti ekki stefnan að vera á það að innflytjendur ljúki sama námi og gildir um aðra Íslendinga í marga ættliði? Þarna finnst mér að þurfi að huga að orðalaginu og hverju við stefnum að. Þarna þyrfti að ganga lengra. Í kafla D er fjallað um vinnumarkaðsaðstoð. Þar langar mig að fagna sérstaklega lið D.6 sem fjallar um bætt eftirlit með vinnustöðum. Við höfum oft fengið fréttir af því hvernig stundum er komið illa fram við erlent verkafólk. Stundum kemur fólk hingað tímabundið og telst ekki til innflytjenda kannski í þeim skilningi, en þetta gildir líka um innflytjendur, fólk sem þekkir kannski ekki réttindi sín með sama hætti og þeir sem hafa verið lengur hér og alist upp í samfélaginu frá barnsaldri. Mér finnst mikilvægt að þetta ákvæði sé inni. Sömuleiðis vil ég fagna því sem sagt er í kafla E um flóttafólk og taka undir með ráðherra að liður E.1 um móttöku flóttafólks eftir hælisleit sé sérlega mikilvægur, því að ósamræmið og aðstöðumunur fólks eftir því í gegnum hvaða leið eða hlið það kemur til landsins er auðvitað hrópandi og brýnt að tekið verði á því að jafna þar, og vil ég taka skýrt fram að jafna þar upp, þ.e. bæta réttindi þeirra sem koma hingað, þá ekki sem kvótaflóttamenn heldur koma hingað fyrir eigin rammleik, að bæta þurfi stöðu þeirra til jafns við hælisleitendur. Mér finnst einnig gott, eins og mælt er fyrir í lið E.4, að gera eigi rannsókn á stöðu og líðan flóttafólks. Mig langar hins vegar að segja að ég tel fyrirséð að svona rannsókn sé ekki nóg að gera bara einu sinni þó svo ég sé engan veginn að tala fyrir því að það þurfi að gera svona rannsókn oftar meðan þessi áætlun er í gildi, en mér finnst mikilvægt að segja við þessa umræðu og halda því til haga að það er auðvitað mikilvægt að gera svona rannsóknir með nokkuð reglulegum hætti einmitt til að fá gleggri upplýsingar um líðan og stöðu flóttafólks. Það getur auðvitað verið þannig að fólk sem kemur hingað á ólíkum tímum kemur náttúrlega inn í ólíkar samfélagslegar aðstæður. Þess vegna verður staða þeirra ólík og með því þarf að fylgjast. Hæstv. forseti. Það er einn liður sem ég tel að nefndin þurfi að taka til sérstakrar skoðunar og gera breytingu. Það er liður B.7 um stuðning við konur sem hafa búið við heimilisofbeldi. Ég fagna því svo sannarlega að efla eigi stuðning við þær konur. En í markmiðsgreininni segir, með leyfi forseta: „Að efla stuðningsnet kvenna af erlendum uppruna sem búið hafa við heimilisofbeldi og draga þannig úr heimilisofbeldi.“ Og draga þannig úr heimilisofbeldi. Hér er eitthvað brogað við orðalagið, því að ég get ekki skilið þessa setningu öðruvísi en svo að draga eigi úr heimilisofbeldi með því að efla stuðningsnet þeirra sem búið hafa við ofbeldi. Hvar eru þeir sem eru gerendur í því? Ég er algjörlega sammála inntakinu í greininni, en þetta orðalag finnst mér vera það sem á ensku er kallað „victim blaming“, þar sem sökinni er í rauninni skellt á þolandann. Ég held að það sé alls ekki það sem hæstv. ráðherra gengur til með þessu orðalagi. Þess vegna vil ég beina því til nefndarinnar að taka þetta og breyta því þannig að það sé alveg ljóst að hér eigi að styðja þá sem beittir hafa verið ofbeldi, en stuðningurinn einn og sér eigi ekki að verða til þess að það dragi úr heimilisofbeldinu. Það þarf að gera með öðrum hætti.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur kærlega fyrir ræðu hennar og áhuga á málinu. Ég tek algjörlega undir tillöguna um breytingar varðandi lið B.7 og mikilvægi þess að orða þetta með betri hætti þannig að það komi skýrar fram hvað við eigum við. Það tengist líka skýrslunni og hverju menn eru að huga að þar. Það á að vera fullt samræmi þar á milli. Það sem sérfræðingar og þeir sem unnu áætlunina fyrir mig hafa sérstaklega verið að skoða er að hlutfall þeirra kvenna sem hafa leitað til Kvennaathvarfsins sem eru af erlendum uppruna er langt umfram það sem er hlutfallið af þjóðinni. Eins og ég talaði um eru innflytjendur af fyrstu og annarri kynslóð 10% hér á landi, en af þeim konum sem leituðu til athvarfsins, og þar af leiðandi með sín börn, voru 35% af erlendum uppruna og 32% þeirra kvenna sem dvöldu í athvarfinu. Þær komu frá fjölmörgum löndum. Þar er líka vísað til átaks sem var efnt til á Suðurnesjunum, höfuðborgarsvæðinu og Norðurlandi vegna heimilisofbeldis. Ég vil hins vegar þakka fyrir þær ábendingar sem komu fram í ræðu þingmannsins. Það sem ég vildi líka nefna sérstaklega er að ég tek undir með henni um mikilvægi þess sem snýr að vinnumarkaðnum. Við göngum kannski oft að því sem sjálfsögðum hlut hvað það er mikið og náið samstarf milli stjórnvalda, opinberra stofnana og aðila vinnumarkaðarins þegar kemur að því að tryggja að farið sé að lögum og reglum á íslenskum vinnumarkaði. Það samstarf er hins vegar að mínu mati ómetanlegt. Það eru þeir sem 

Hæstv. forseti. Það gleður mig að heyra jákvæð viðbrögð ráðherrans við ræðu minni og að ráðherrann sé sammála mér um að þessa setningu þurfi að skoða, því að líkt og ég sagði áðan þá tel ég að vilji ráðherrans í þessum málum þegar kemur að stuðningi við konur sem hafa búið við heimilisofbeldi sé alveg heill og skýr. Orðalagið er hins vegar óheppilegt. Ég treysti hæstv. ráðherra og nefndinni sem fær málið til sín algjörlega til að laga þetta þannig að þegar þingsályktunartillagan kemur til endanlegrar afgreiðslu verði búið að snúa orðalaginu þannig að enginn þurfi að velkjast í vafa um að tilgangurinn sé að efla og styðja konur af erlendum uppruna sem hafa búið við heimilisofbeldi, það sé á engan hátt verið að koma sökinni á ofbeldinu yfir á þær, það tel ég að enginn vilji gera í þessu máli. Þess vegna þurfum við að breyta orðalaginu.

Virðulegi forseti. Svo ég fái að vitna í fylgigagnið, skýrsluna, er þar fjallað um ársskýrslu Kvennaathvarfsins fyrir 2014 þar sem bent er á að þetta háa hlutfall gefi ekki endilega vísbendingu um að konur af erlendum uppruna séu frekar beittar ofbeldi en íslenskar kynsystur þeirra. Þar segir að ástæðuna megi hugsanlega frekar rekja til þess að erlendar konur geti síður leitað til ættingja og vina en þær íslensku eða þær sem eru af íslenskum uppruna, og hafi þannig í færri hús að venda. Þá skiptir ríkisfang viðkomandi máli, en staða kvenna frá löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins, því að það er náttúrlega mikilvægt að hafa í huga hversu fjölbreyttur bakgrunnur er, sé í mörgum tilfellum verri. Það sem er oft mjög erfitt, og er eitt af því sem allsherjar- og menntamálanefnd hefur verið að fjalla um, er þegar konurnar eru jafnvel háðar maka varðandi dvalarleyfi. Samtök um kvennaathvarf greina jafnframt frá því að konur af erlendum uppruna dvelji jafnan lengur en konur af íslenskum uppruna í athvarfinu en tilgreina ekki hversu mikill munurinn er á dvalarlengd. Þannig að ég vonast til þess að nefndin fari vel yfir þetta, finni gott orðalag, þannig að það sé alveg skýrt hver sé vilji þingsins og okkar í velferðarráðuneytinu og hverju við viljum huga að.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að fagna því að þessi þingsályktunartillaga sé komin fram. Hér er fjallað um mál sem er samfélagi okkar mikilvægt. Það er brýnt að við sinnum málefnum innflytjenda vel. Ég fagna því hversu skýrt þetta er sett upp og greint niður. Við höfum svo sannarlega þörf fyrir að einstaklingar bætist við í okkar samfélag, við eigum að taka þeim einstaklingum fagnandi sem vilja setjast hér að hjá okkur og verða virkir þátttakendur. Ég tel það afskaplega þarft hvernig þetta er sett fram hér, að leggja áherslu á að draga fram tækifæri sem felast í ólíkum menningarlegum bakgrunni landsmanna og nýta þekkingu innflytjenda til að efla íslenskt samfélag. Vissulega hefur samfélag okkar oft verið ansi einsleitt og það er styrkur fyrir samfélagið að það verði sem fjölbreyttast, við erum jú í alþjóðlegum tengslum, og gott að stuðla að því að við verðum sem flest virk í samfélaginu, líka allir þeir sem hingað leita, það er okkur ómetanlegt. Þá komum við að ólíkum bakgrunni hjá fólki. Það er mjög mikilvægt að vel sé tekið á móti fólki og rétt að því staðið. Mig langar að minnast á verkefni sem ég fékk kynningu á, þ.e. móttöku flóttamanna á Akureyri. Það verkefni hefur tekist afskaplega vel. Það sýnir hve vel getur tekist til þegar samfélagið er tilbúið og það er það vissulega á Akureyri. Þar og í nærsveitunum tóku allir fullan þátt í því og menn voru virkilega viljugir og eru það, það hefur ekkert lát orðið á því. Það er til stakrar fyrirmyndar hvernig að því hefur verið staðið öllu þar saman. Áhugi heimamanna, þeirra sem búa fyrir á staðnum, og ánægja með að vera að fá nýja íbúa hefur sannarlega komið í ljós með því að fólk hefur sýnt áhuga á þessu málefni, boðið fram aðstoð, komið fram sem sjálfboðaliðar á ótrúlegustu stöðum og við öll tækifæri og virkilega opnað samfélagið fyrir nýjum íbúum. Það er verulegt fagnaðarefni og gaman að sjá hvernig börnin eru að falla inn í skólana, fólk kemur inn á vinnustaðina og þetta er að takast vel af því að þarna eru allir að taka ábyrgð á verkefninu sem slíku og taka til sín þá ábyrgð sem okkur ber að gera. Ég vildi vekja athygli á þessu einstaklega góða framtaki þar og hvernig það hefur gengið. Það verkefni er eitt af þeim sem má alveg horfa til og líta til hvernig til hefur tekist. Þá komum við að því hvernig þetta er greint niður í framkvæmdaáætluninni. Í kafla A.3. er talað um hvatningarverðlaun sem ganga út á það markmið að stuðla að faglegri, vandaðri og upplýsandi umfjöllun um innflytjendur og þátttöku þeirra í samfélaginu. Ég held að þetta sé gríðarlega mikilvægur þáttur eins og kemur fram í lið A.4, sem fjallar um fræðslu til starfsfólks ríkis og sveitarfélaga. Það hlýtur að vera grunnurinn að öllu saman að hægt sé að miðla þekkingu og reynslu á milli fólks sem vinnur að þessu verkefni og hvernig við getum haldið takti í því. Hjá kynningaraðilunum á Akureyri kom fram að ekki mætti koma bil í þessu ferli, að ekki mætti líða of langur tími á milli þess sem tekið er á móti hópum. Það er eitthvað sem við þurfum að velta fyrir okkur: Hvað erum við sem samfélag tilbúin til að taka á móti mörgum hópum, hversu títt og hversu þétt má það vera til að okkur takist að gera það vel og við séum tilbúin að vinna að því áfram? Það er einn vinkill í þessu máli sem við þurfum að skoða þannig að þetta falli allt saman vel og öllum líði vel með þessa framkvæmd. Ég held að við eigum alveg að geta náð þeim markmiðum eins og hefur sýnt sig og á fleiri stöðum. Lýðræðisleg þátttaka innflytjenda og samstarf félags- og hagsmunasamtaka innflytjenda er mjög mikilvægt, að fólk kynnist innviðunum og finni sig strax vera þátttakendur og sjái hvernig það getur haft áhrif á sín hagsmunamál eins og hverjir aðrir borgarar í þessu landi. Þá er talað um samstarf á milli stofnana eins og fram hefur komið hér. Það er gríðarlega mikilvægt. Ég tek undir það sem fram hefur komið í þeim efnum. Það byggir á því að innflytjendur fái sem bestar upplýsingar sem fyrst eftir komuna til landsins og hafi auðvelt aðgengi að öllum upplýsingum og þeim leiðum sem þeim eru færar, hvaða leiðir hægt sé að fara til að afla sér upplýsinga og verða þátttakendur. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir sagði hér áðan um móttökuna og orðalagið í grein sem fjallar um stuðning við konur sem hafa búið við heimilisofbeldi, en ég treysti nefndinni og því fólki sem vinnur innan þingsins og mun taka við þessari þingsályktunartillögu fullkomlega til að vinna að þessum málum öllum og að það fari vel. En ég tek því fagnandi að þetta sé komið hér fram og vona að við berum gæfu til að vinna sem best úr þessum málum. Ég fagna því að samfélagið okkar verði fjölbreyttara og fjölþættara.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar og sérstaklega punktinn sem hún kom inn á varðandi mikilvægi þess að samfélög séu tilbúin og jákvæð gagnvart því að taka á móti fólki af erlendum uppruna, hvort sem við erum að tala um flóttamenn eða innflytjendur almennt. Við þekkjum það öll í okkar litla samfélagi hvað tengslanetið skiptir gífurlega miklu máli, hvort sem við erum að setja inn á Facebook hjá okkur að við séum að leita að íbúð eða fyrstu sumarvinnunni. Ef við hugsum bara til baka hvernig við fengum hana, þá var það mjög oft í gegnum vini okkar og kunningja í gegnum tengslanetið. Það er það sem fólk hefur ekki þegar það kemur í nýtt samfélag. Það er þannig sem samfélagið getur hugað að því hvað það getur gert, til dæmis að vera með skipulagða móttökuáætlun þar sem fjölskylda eða einstaklingar sem flytja inn í samfélagið fá strax tengilið, tengilið sem getur sagt þeim frá hlutum sem við veltum ekki mikið fyrir okkur, eins og bara hvað á að gefa í afmælisgjöf þegar afmælisboð eru. Við sem höfum búið í litlum bæjarfélögum þekkjum það að oft er ekki sagt að hús sé númer eitthvað, heldur að það sé húsið hennar Gunnu; við eigum bara öll að vita hvar húsið hennar Gunnu er. Það eru slíkir hlutir sem geta verið svo ómetanlegir og við áttum okkur ekki svo oft á því að það er þetta sem skiptir mestu máli. Við höldum kannski oft að það sé mikilvægara sem snýr að húsnæði, húsbúnaði, fatnaði, þessum veraldlegu gæðum, en það eru þessir hlutir sem skipta langmestu máli til að ná árangri í þessum málaflokki sem og öðrum.

Ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra fyrir andsvarið og tek undir sjónarmið hennar. Það er gríðarlega mikilvægt að samfélögin séu tilbúin, að við undirbúum okkur af því að það er fáfræðin sem gerir okkur fordómafull og ef okkur skortir þekkingu og við nálgumst ekki fólkið sem er að koma. Við verðum að átta okkur á því að við þurfum að tala saman til að byggja upp samfélög og við þurfum að eiga samskipti. En ég get sagt frá því að í sveitarfélaginu sem ég bý í var ég spurð fyrir nokkrum árum, en þar sá ég um fullorðinsfræðslu: Eru ekki margir útlendingar á Vopnafirði? Ég sagði: Nei, það eru eiginlega engir útlendingar. Svo fór ég að hugsa málið. Jú, þá gat ég talið upp marga einstaklinga, en þeir einstaklingar komu beint inn í fjölskyldur, höfðu sitt tengslanet og fengu leiðsögn um þau atriði sem okkur virðast vera svo lítil og skipta litlu máli, fengu leiðsögn beint frá fjölskyldunum um hvað maður hefur í matinn, hvernig maður fer á ýmsa staði og aðra einfalda hluti sem við erum ekki að velta fyrir okkur. Þetta skiptir held ég gríðarlega miklu máli, hvernig við eigum að bera okkur að, hvað er eðlilegt að koma með í skólann og hvenær getur maður farið í heimsókn eða hvað er eðlilegt að gera í samskiptum við krakkana í bekknum og hvað ekki, hvernig við leikum okkur eftir skóla og annað. Þá eru dæmi um að börnin skildu ekkert í því af hverju stúlkan sem flutti í samfélagið vildi aldrei leika við þau eftir skóla. Það var vegna þess að hún þekkti það ekki úr sínu samfélagi sem hún bjó áður því að þá mátti ekki vera úti, það var svo hættulegt. Það var dásamlegt að fylgjast með uppgötvuninni sem varð hjá barninu þegar hún áttaði sig á því að hún var frjáls, hún gat verið úti, það var ekki hættulegt. Hún þurfti bara að láta vita af sér. Það eru slíkir hlutir sem skipta máli og hjálpa okkur til að gera samfélag okkar ánægjulegt.

Herra forseti. Þetta er í annað sinn sem ég kveð mér hljóðs undir þessum lið til að vekja athygli á sama máli sem er skýrslubeiðni sem var lögð fram þann 15. október í haust og var samþykkt á Alþingi 20. október, skýrslubeiðni þar sem ég er fyrsti flutningsmaður og ásamt átta öðrum hv. þingmönnum, til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um niðurfærslu verðtryggðra fasteignaveðlána. Þarna eru fimm spurningar sem lúta að ýmsum útfærsluatriðum varðandi niðurfærslu verðtryggðra fasteignaveðlána. Ég vakti máls á þessu um daginn, fyrir u.þ.b. tveim vikum, og þar kom fram að forseti þings mundi koma þeim skilaboðum til fjármála- og efnahagsráðuneytis að við þessari beiðni yrði brugðist. Ég verð að segja, herra forseti, að mér finnst það algjörlega óásættanlegt að nú er kominn júní og beiðnin er lögð fram fyrir sjö og hálfum mánuði, enn er ekki komið svar. Það finnst mér algjörlega óviðunandi og ég mælist til þess að Alþingi krefji fjármála- og efnahagsráðuneytið svara við þessari skýrslubeiðni þannig að við hv. þingmenn sem lögðum hana fram 15. október fáum skýr svör við þessum spurningum.

Forseti veit að eftir að hv. þingmaður gerði viðvart um málið var rekið á eftir því að niðurstaða fengist, en þetta verður auðvitað tilefni fyrir forseta að gera að nýju reka að þessu máli og mun gera það eins og hann hefur möguleika til.

Hæstv. forseti. Í Kjarnanum segir Gylfi Zoëga hagfræðingur nýlega, með leyfi forseta: „Ef sú hagstæða efnahagsþróun sem hér hefur verið lýst á að viðhaldast eftir að fjármagnshöftum hefur verið aflétt þá er nauðsynlegt að tekið sé upp nýtt hagstjórnartæki sem minnkar virkan vaxtamun á milli Íslands og helstu viðskiptalanda. Ef þetta er ekki gert má búast við að fjárfestar reyni að hagnast á vaxtamun með því að kaupa krónur og fjárfesta í innlendum skuldabréfum. Gengi krónunnar mun þá styrkjast og afkoma ferðaþjónustu versna.“ Það er út af fyrir sig hárrétt og gott að sá ágæti maður skuli koma því á framfæri, en þess ber að geta að hann er líka meðlimur í peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands sem ákvað í morgun að halda stýrivöxtum á Íslandi óbreyttum í 5,75%, sem þýðir í raun 6,5% vexti í 1,7% verðbólgu sem mælist nú um stundir. Sú ákvörðun, ein af mörgum í langri röð, er jafn röng nú og fyrr. Ef mönnum væri mikil alvara með að koma hér á nýjum hagstjórnartækjum held ég að þeir mundu ekki við núverandi aðstæður halda vöxtum óbreyttum í þessum hæðum um leið og hótað er hækkun þessara vaxta ef verðbólga hækkar, en verðbólguvæntingar á Íslandi mælast nú einungis og eiginlega einvörðungu á Kalkofnsveginum þar sem Seðlabankinn er til húsa, því að aðrir búast ekki við verðbólgu, enda er ekkert von á verðbólgu. Hér vantar enn á að skila styrkingu krónunnar inn í vöruverð o.s.frv. Það er hins vegar mjög alvarlegt mál að nú eru að dembast inn peningar sem aldrei fyrr síðan rétt fyrir hrun, út af þeim vaxtakjörum sem Seðlabankinn býður upp á. Þau eru ávísun á vandræði og óhöpp í framtíðinni ef Seðlabankinn sér ekki að sér í þessum málum.

Virðulegi forseti. Sem fulltrúa í þverpólitískum hópi á Alþingi sem lætur sig málefni barna og ungmenna sérstaklega varða gladdi það mig mjög að sjá að ákveðið hefur verið að reisa barnahús að íslenskri fyrirmynd í 30 borgum í Svíþjóð. Í viðtali við fjölmiðla í Svíþjóð sagði Svíadrottning að íslenska Barnahúsið væri frábær hugmynd en hún flutti ávarp á norrænu barnaverndarþingi nýlega og færði Íslendingum sérstakar þakkir fyrir að hafa kynnt Barnahús á Norðurlöndum. Fleiri lönd vilja nú bætast í hópinn, Bretar, Litháar og Kýpurbúar. Barnahús sinnir málefnum barna sem hafa sætt kynferðislegri áreitni eða ofbeldi. Þar er hægt að hafa einn vettvang fyrir þá sem bera ábyrgð á rannsókn og meðferð þessara mála, svo sem dómara, ákæruvalds, lögreglu, lækna og barnaverndaryfirvalda. Hugsið ykkur hvað það er miklu betra fyrir barn í þessum ömurlegum aðstæðum að hægt sé að taka viðtöl við það af hálfu allra þessara aðila á einum og sama staðnum þar sem umhverfið er hlýlegt og sniðið að þörfum barnsins í stað þess að barn í áfalli þurfi að ganga á milli stofnana í réttarkerfi okkar. Íslendingar mega svo sannarlega vera stoltir af því frumkvöðlastarfi sem fólst í stofnun Barnahúss með hagsmuni barna að leiðarljósi og láta einmitt þetta frumkvöðlastarf vera leiðarljós áfram í að tryggja sem best hag barna hér á landi.

Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða vexti og húsnæðismál að því marki sem þessi mál eru samofin. Ef við byrjum á Seðlabankanum, óbreyttum stýrivöxtum, hef ég áður sagt það í þessum ræðustól að ef árangur er mældur út frá markmiðssetningu þá gengur Seðlabankanum vel að framfylgja peningastefnu sinni. Segja má að þar sé markvirkni, þar sem meginmarkmið er að halda stöðugu verðlagi og gæta þess að mæld ársverðbólga fari ekki upp fyrir 2,5%. Það markmið hefur haldist nú í rúm tvö ár þannig að um þann markmiðstengda árangur verður ekki deilt. Það er auðvitað jákvætt í sjálfu sér bæði fyrir atvinnulíf sem þarf að gera áætlanir sem byggja á verðlagsforsendum inn í framtíðina, og heimilin sem þurfa að mæta útgjöldum á grundvelli tekna sinna. Og kaupmáttur hefur vaxið meira en nokkru sinni áður vegna verðstöðugleikans og ábatasamra kjarasamninga í krónum talið. Mikill hagvöxtur er í kortunum og spennan eykst á vinnumarkaði. Þrátt fyrir allt sjáum við fram á aukna eftirspurn og vaxandi framleiðsluspennu. Þá hefur náðst að halda hér verðstöðugleika og ársverðbólgan mælist í kringum 1,7%. Við erum með raunstýrivexti hér upp á rúmlega 4%. Innlendar hækkanir vegast á við gengishækkun krónunnar, þannig að einhvers staðar skilar styrking krónunnar sér í verðlagi. Við puðum hér á hinu háa Alþingi við að styrkja húsnæðismarkaðinn, leigumarkað og markað fyrir félagslegt húsnæði. En það þarf fleira að koma til. Það þarf samstöðu um lausnir til handa fólki, ekki síst ungu fólki sem er að kaupa sína fyrstu eign. Húsnæði hækkar í verði, kostnaður við fjármögnunina er of hár, allt of hár. Hér þarf framlengingu séreignarsparnaðar, einfaldari byggingarreglugerðir, breytingar á lánafyrirkomulagi húsnæðislána þar sem verðtryggingin er 

Hæstv. forseti. Ég vil nýta tækifærið undir liðnum um störf þingsins til að fagna því skrefi sem ríkisstjórn Íslands hefur tekið eftir tillögu hæstv. forsætisráðherra um að skipa Vestfjarðanefnd sem vinna á að áætlun fyrir svæðið og ekki síður þakka Vestfirðingum fyrir þeirra þátt í málinu. Íbúum Vestfjarða hefur fækkað um 20% frá árinu 1998 um leið og hærri aldurshópar mynda íbúasamsetningu en sá viðsnúningur sem orðið hefur á sunnanverðum Vestfjörðum með nýjum atvinnutækifærum sýnir einmitt að möguleikar eru til staðar, að hægt er að búa til tækifæri fyrir fólk til að búa og starfa á svæðinu. Í skýrslu um hagvöxt landshluta sem ég hef áður minnst á undir þessum lið kom fram að framleiðsla hafi dregist einna mest saman á Suðurnesjum og á Vestfjörðum, um 11–12%, frá 2009–2013. Í skýrslunni er tekið sérstaklega fram að ástæða þyki til að hafa áhyggjur af þróun mála á Vestfjörðum. Sjávarútvegur er enn þá stærsta atvinnugreinin á Vestfjörðum og virðist samdráttur í greininni vera útskýring á því að framleiðsla hefur dregist saman á Vestfjörðum síðastliðin ár. Því er gott að horfa til nýsköpunartækifæra á svæðinu, þau hafa mörg sprottið upp á síðustu missirum og þannig haldið í fólk sem annars ætti ekki aðra möguleika en að flytja þaðan og þangað sem atvinna er í boði og laun í samræmi við annað. Samkvæmt fyrrnefndri skýrslu hækkuðu laun á Vestfjörðum 10% minna en laun á landinu öllu. Að ætla að hunsa byggðir sem skipa ysta lag landsins gerir ekkert nema að búa til nýtt ysta lag sem áður en langt um líður verður hið nýja svæði sem þarfnast aðstoðar. Þar sem við hérna inni höfum möguleika til þess að vinna að áföngum sem þeim sem hér um ræðir skulum við fagna þessari ákvörðun.

Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða mál sem ég hef reyndar talað um áður. Undanfarin ár hefur mikil umræða átt sér stað um það mikla álag sem hefur verið á starfsfólki Landspítala og einnig um bágan húsakost stofnunarinnar. Brugðist hefur verið við og nú er unnið að áætlunum um hvernig halda skuli þessum endurbótum áfram. Í störfum mínum í þinginu hef ég einnig rætt þessa hluti og bent á hvort ekki mætti nýta þær öflugu heilbrigðisstofnanir sem eru í nágrenni höfuðborgarinnar til þess að minnka álag á Landspítala. Í því samhengi hef ég bent á kosti þess að nýta Heilbrigðisstofnun Vesturlands til þessara verkefna. Þar er svigrúm til að nýta skurðstofur og auð deild sem hægt væri að nýta. Jafnframt hef ég bent á að þar eru öflug læknateymi og stoðdeildir til staðar sem gætu með auknum fjárveitingum tekið við auknum verkefnum. Ég hef m.a. lagt fram tillögu um að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem kanni hvernig hægt sé að efla starfsemi Heilbrigðisstofnunar Vesturlands og auka fjárveitingar til hennar með það að markmiði að standa vörð um starfsemina og minnka álag á Landspítala. Í tillögunni er að auki lagt til að gera Heilbrigðisstofnun Vesturlands að varasjúkrahúsi fyrir Landspítalann. Ég hef jafnframt lagt fram fyrirspurnir um sama efni. Á dögum var MBA-rannsókn skilað sem lokaverkefni við Háskólann í Reykjavík. Í þeirri rannsókn kemur fram að hægt væri að stytta biðlista vegna liðskiptaaðgerða úr 15 mánuðum í 3 með því að nýta skurðstofur á Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi. Talið er að stofnunin sé heppilegur kostur vegna nálægðar við höfuðborgina og þar eru einnig stoðdeildir til staðar. Samkvæmt rannsókninni er til mikils að vinna. Öll bið reynist sjúklingum erfið og biðlistar kosta samfélagið tugi milljóna á viku. Kostnaður við að koma svona verkefni á væri í kringum 25 milljónir. Þessi rannsókn er í samræmi við það sem ég hef reynt að benda á. Það er ábyrgðarfullt ef þetta verkefni verður kannað nánar og gripið til aðgerða.

Hæstv. forseti. Tekin hefur verið ákvörðun með lögum um að lögreglunám fari á háskólastig og sú staða er uppi í dag að ekki hefur verið tekin ákvörðun um það hvar námið skuli kennt. Háskólinn á Akureyri hefur lýst mjög eindregnum áhuga og vilja til að fóstra þetta nám. Háskólinn á Akureyri er til þess mjög fær. Nú þegar hefur verið sett fram mjög metnaðarfull námsáætlun um diplómanám upp á 120 ECTS og 60 viðbótareiningar til meistaranáms, en síðan er líka í farvatninu hjá skólanum, ef Háskólinn á Akureyri yrði fyrir valinu, að bjóða upp á meistaranám í lögreglufræðum. Það sem skiptir miklu máli er að Háskólinn á Akureyri hefur boðið upp á nám í ótal greinum, m.a. í kennslufræðum og hjúkrunarfræðum, í fjarnámi. Skólinn er líka af þeirri stærðargráðu að hann getur veitt persónulega leiðsögn og persónulega aðstoð og menn þurfa ekki, þeir sem hyggjast stunda nám í lögreglufræðum ef það yrði á Akureyri, að taka sig upp með fjölskyldu af því að hægt væri að stunda námið í fjarnámi sem skiptir gríðarlega miklu máli. Í innanríkisráðuneytinu liggur bréf frá háskólayfirvöldum á Akureyri þar sem farið er ítarlega yfir hugmyndir þeirra um lögreglunámið og ég beini þeim tilmælum til hæstv. menntamálaráðherra að hann skoði það með mjög jákvæðum huga.

Herra forseti. Ég vil í ræðu minni tala um mál Nígeríumannsins Ezes Okafors sem var vísað úr landi á fimmtudaginn í síðustu viku. Það gerðist þrátt fyrir að hann og lögfræðingur hans hefðu sótt um dvalarleyfi af mannúðarástæðum á Íslandi. Það gerðist þrátt fyrir að kærunefnd útlendingamála hefði gefið út að líklega væri fresturinn liðinn til að vísa honum á brott á grunni Dyflinnarreglunnar. Það gerðist þrátt fyrir að ljóst væri að sænsk yfirvöld muni ekki taka á máli hans og hafi gefið honum eina viku, þ.e. til dagsins í dag, til að gefa sig fram til að vera vísað til baka til Nígeríu, þaðan sem hann flúði ofsóknir og Boko Haram og á það á hættu að vera handsamaður af þeim og drepinn. Þetta mál er alveg ótrúlega sorglegt og mjög erfitt að átta sig á því hvað er í gangi í því kerfi sem tekur á hælisleitendum og öðrum sem sækja hér um skjól. Það er óskiljanlegt að vísa fólki frá landinu sem bíður eftir málsmeðferð innan íslenska kerfisins, senda það út í algjöra óvissu með allri þeirri andlegu vanlíðan sem því fylgir. Kannski er það ótrúlegast í þessum málum öllum að á sama tíma og við sendum þetta vesalings fólk úr landi, sem hefur dvalið hér árum saman, takið eftir því, og hefur aðlagast íslensku samfélagi, flytjum við inn heilu flugvélafarmana af erlendu vinnuafli, vinnuafli sem sér um að vinna öll erfiðustu og lægst launuðu störfin í landinu. Ef allar áætlanir og spár ganga eftir hvað varðar uppbyggingu á atvinnumarkaði á næstu árum mun vanta þúsundir af útlendingum til að manna þessi störf. Hvaða endemis rugl er í gangi, herra forseti? Ég skora á hæstv. innanríkisráðherra að beita sér fyrir því að Eze Okafor verði sóttur til Svíþjóðar og honum veitt landvistar- og atvinnuleyfi hér á landi og tryggja þannig að hann verði ekki sendur aftur til Nígeríu. Annað væri ömurlegt, þetta er algjörlega óskiljanlegur gjörningur og þjóð sem kennir sig við lýðræði og mannúð til skammar. Hættum, herra forseti, að taka hræðilegar ákvarðanir eins og við höfum verið að gera í þessum málaflokki. Þetta er ekkert fyrsta málið, ég minni á mál sýrlensku fjölskyldunnar sem var hérna í febrúar. Gefum þessu fólki séns, sýnum því samkennd og gefum því möguleika á því að lifa mannsæmandi lífi í friði, því að það er það sem það sækist eftir.

Herra forseti. Ég get að mörgu leyti tekið undir orð síðasta ræðumanns, ég hef ekki haft gaman af því að fylgjast með umfjöllun um þetta mál undanfarna daga. Ég ætlaði að vekja athygli á öðru og kannski tvennu. Í fyrra lagi, herra forseti, hvað þingstörfin ganga hér vel og málefnalega fram. Að mínu mati er augljóst hver meginskýring þessa er, að landið er núna svo heppið að hafa málefnalega og sanngjarna stjórnarandstöðu sem lætur góð mál njóta sín og fá hér eðlilegan framgang en leggur ekki stein í götu þeirra af meinbægni í garð sitjandi ríkisstjórnar, eins og stanslaust var gert á síðasta kjörtímabili. Við nálgumst nú kosningar og einhverjir geta borið saman í huganum hvernig núverandi stjórnarandstaða stendur málefnalega að málum og hefur lagt mikla vinnu í að lagfæra mörg frumvörp frá hæstv. ríkisstjórn og borið það saman við það hvernig Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn, sérstaklega á síðari hluta síðasta kjörtímabils, unnu skipulagt eyðileggingarstarf til þess að reyna að klekkja á þáverandi ríkisstjórn sem var að reyna að stjórna landinu við erfiðar aðstæður. Hitt sem ég ætlaði að nefna eru þær ánægjulegu fréttir sem komu í fjölmiðlum um að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra, ferðamálaráðherra, hafi nú ráðist í það stórvirki að láta telja klósett við hringveginn. Hvað á að gera með þá talningu veit hins vegar enginn maður, enda hefur aldrei neitt komið úr neinu sem sá hæstv. ráðherra hefur reynt að gera á sviði ferðamála. Ég nefni þetta undir liðnum um störf þingsins vegna þess að fyrir liggur tillaga um það hvernig taka skuli á þessum málum. Hún er flutt af nokkrum þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og leggjum við til að Vegagerðinni verði falið þarna ábyrgðarhlutverk og nýtt verði sú aðstaða sem Vegagerðin hefur á áningarstöðum úti um allt land til þess að leysa úr brýnasta vandanum í þeim efnum. Það er ömurlegt til þess að vita hvernig ástandið er og þarna væri skjótvirk leið til þess a.m.k. að bæta verulega úr því og setja það í hendur langöflugasta aðilans sem til staðar er í landinu til að taka þetta verkefni að sér, þ.e. Vegagerðarinnar.

Herra forseti. Málefni Vestfjarða eru oft í umræðunni og því miður oft vegna mikillar fólksfækkunar á Vestfjörðum. Komið hefur fram að fólksfækkun á Vestfjörðum frá árinu 1998 er mikil. Íbúar voru þá 8.500 talsins en í dag eru þeir 6.900. Nú hefur ríkisstjórnin vaknað upp af værum blundi korteri fyrir kosningar og leggur fram aðgerðaáætlun fyrir Vestfirði. Gott og vel, en á alltaf að koma með slíkar krampakenndar aðgerðaáætlanir og átök korteri fyrir kosningar? Hvernig væri nú að vakna eftir kjördag og fara í brýnar aðgerðir fyrir veikustu svæði landsins, í uppbyggingu innviða, sem hægt er að gera með ýmsum hætti? Ættu menn nú að þekkja það og líta til fjárlaga í þeim efnum. Hægt er að gera það með því að nota þá ferla sem fyrir eru, sóknaráætlanir sem heimamenn eru búnir að vinna vel og markvisst að. En þessi ríkisstjórn hefur skorið niður sóknaráætlanir. Hún hefur skorið niður samgönguáætlun. Hún hefur þrengt að framhaldsskólanum, sem bitnar á framhaldsskólum eins og á Ísafirði. Hún hefur heft aðgengi fólks eldra en 25 ára að námi sem kemur niður á íbúaþróun á þessum svæðum. Hún hefur ekkert gert í því að bæta fiskveiðistjórnarkerfið. Hún gerir ekkert til að koma upp tengivirki og ákvarða það í Djúpinu til þess að hægt sé að hefja framkvæmdir við Hvalárvirkjun til þess að auka á möguleikum á atvinnu. Hún gefur frá sér sauðfjársamning sem er í raun árás á sauðfjárrækt í jaðarbyggðum eins og á Vestfjörðum. Og þannig mætti áfram telja. Hvernig væri nú að ríkisstjórnin mundi nú einhvern tímann sýna þann dug að gera þetta öðruvísi en að lofa einhverju korteri fyrir kosningar sem innleggi í kosningabaráttu? Það á að vinna þessi mál  
            

Hæstv. forseti. Ég vil líkt og hv. þm. Páll Valur Björnsson gera mál Ezes Okafors að umtalsefni hér á Alþingi. Hv. þm. Páll Valur Björnsson fór ágætlega yfir mál Ezes en mig langar að halda áfram að ræða það því að þetta er því miður ekki í fyrsta skipti sem mál af þessu tagi skekur íslenskt samfélag. Það alvarlega er hins vegar að það virðist ekkert geta haft áhrif á Útlendingastofnun og verklag hennar. Hún virðist hreinlega líta á það sem verkefni sitt að halda sem flestum úti og nota til þess öll möguleg ráð. Hæstv. ráðherra Ólöf Nordal hefur sagt, bæði í sjónvarpsþættinum Hæpinu - sem ég mæli með að allir horfi á því að þetta eru frábærir þættir - sem og þegar hún mælti fyrir nýjum útlendingalögum, að markmiðið sé m.a. að tryggja mannúðlega og skilvirka meðferð stjórnvalda í málefnum útlendinga. Í sama sjónvarpsþætti, Hæpinu, sagði fulltrúi Útlendingastofnunar að verkefni þeirra væri að framfylgja stefnu stjórnvalda og ráðherra. Það hefur svo sannarlega ekki verið gert hér og mér finnst í því ljósi mjög ámælisvert að hæstv. ráðherra, Ólöf Nordal, hafi ekki látið ná í sig vegna þessa máls. Maður hlýtur að spyrja sig: Er ekkert að marka orð hæstv. ráðherra í þessum málaflokki eða fer Útlendingastofnun ekki eftir fyrirmælum yfirmanns síns? Hvort heldur er er þetta algjörlega 

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að taka undir með hv. þingmönnum sem hafa talað um mál Ezes. Það er náttúrlega algjörlega til skammar hvernig við komum fram við fólk. Ég hélt að það væri löngu liðin tíð að við kæmum fram við fólk eins og dýr, en svo er víst ekki. Það sem mig langaði hins vegar til að lýsa eftir er í raun og veru menntastefna stjórnvalda. Hvar er hún eiginlega? Nú vorum við að fá í hendurnar frumvarp um námslán og námsstyrki, því var útbýtt á mánudaginn, og ekki er annað að sjá en að þar sé verið að kollvarpa því hvernig við lítum á menntun í landinu og hverjir hafi rétt á því að fá menntun. Nú þegar er búið að skerða það hverjir hafa aðgang að framhaldsskólunum. Það er ekki lengur þannig að hver sem er geti farið í framhaldsskóla, fengið menntun við sitt hæfi, heldur er núna 25 ára aldurstakmark. Á sama tíma er hér í raun og veru, ef maður les á milli línanna, verið að miða við það að fólk eigi að vera búið með háskólanám um 27 ára aldur. Það er verið að setja fólk allt saman í sama kassa. Það er ekki verið að líta heildstætt á þetta og hversu mikilvægt það er að fólk hafi alltaf tækifæri til þess að mennta sig, fyrir utan að þessi tillaga, þetta frumvarp til laga frá hæstv. menntamálaráðherra, er bara eitthvert krónutölujafnrétti sem er í raun og veru ekkert jafnrétti. Hver er í raun og veru menntastefna stjórnvalda? Er það að útskrifa alla stúdenta úr Háskóla Íslands og öðrum háskólum fyrir 27 ára aldur eða er verið að takmarka tækifæri fjölskyldufólks og þeirra sem eignast börn snemma á lífsleiðinni til þess að stunda nám? Er verið að sjá til þess að fólk geti ekki farið í dýrara nám eða er einfaldlega verið að einkavæða námslánakerfið? Það kemur sérstaklega fram í frumvarpinu að það sé bara fínt að námsmenn taki yfirdrátt. Þá þurfum við að fara að endurhugsa það aðeins til hvers Lánasjóður íslenskra námsmanna er því að mér finnst það ekki vera skýrt.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að fjalla um það sem aðrir hv. þingmenn hafa nefnt í sambandi við Eze Okafor sem var nauðugur sendur úr landi, gegn vilja sínum. Hann var tekinn með valdi. Stundum nefni ég það, eins og margir, að það er ekki alltaf við Útlendingastofnun að sakast, stundum eru lögin einfaldlega ómanneskjuleg, og á köflum eru þau það. En með tímanum hrannast upp dæmin þar sem maður skilur ekki, ekki einu sinni út frá gildandi lögum, hvernig í ósköpunum mönnum dettur í hug að vinna svona. Það er við Útlendingastofnun að sakast, það er við stjórnmálamenn að sakast, hvernig farið er í málum eins og hjá Eze. Ég skil mætavel að stjórnmálamenn vilji ekki tala um einstaka mál, að einstaka stofnanir vilji ekki tala um einstaka mál, en þetta eru einstaka mál. Þetta eru einstaklingar og við berum ábyrgð á þeim. Það eru ríkari heimildir víða í gildandi lögum um útlendinga þar sem hægt er að taka mið af sanngirnisástæðum og því um líku. Það er ekki skylda íslenskra yfirvalda að beita Dyflinnarreglugerðinni eins og íslensk yfirvöld gera. Það er óþolandi hvernig íslensk stjórnvöld láta, eins og það sé skylda þeirra að framfylgja því sem er bersýnilega vilji þeirra, að koma svona fram við fólk. Eze bjó hérna í fjögur ár, hann á hér vini, hann á hér líf. Hvers vegna í ósköpunum er hann ekki á þessu landi? Hvernig dettur mönnum í hug að verja þessa vitleysu? Það er kominn tími til að við tökum okkur saman í andlitinu og hættum að koma fram við þetta fólk eins og dýr.

Virðulegi forseti. Það er margt sem komið hefur fram undir þessum lið í dag sem ég tek undir, þá sérstaklega varðandi mál innflytjandans sem rætt var áðan. Eins vil ég, líkt og hv. þm. Ásta Guðrún Helgadóttir, kalla eftir menntastefnu stjórnvalda. Ég hef reyndar gert það í skriflegri fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra en fékk bréf þess efnis að hann óskaði eftir fresti, sem ég hef reyndar ekki veitt honum en hann tekur sér bara frest til þess. En það er brýnt að fá að vita hvaða stefna liggur fyrir þegar farið er út í mál eins og LÍN-frumvarpið sem nú er komið fram. Maður þarf að vita um forsendurnar sem liggja þar að baki. Inn í það fléttast nám erlendis o.s.frv. Ég kem hingað upp til að inna eftir því hvar frumvarp um Fæðingarorlofssjóð er. Það hefur ítrekað komið fram hér og hjá hæstv. félagsmálaráðherra að hún hyggist hækka þakið hjá Fæðingarorlofssjóði fyrir lok kjörtímabilsins. Það ræddi ég við hæstv. ráðherra í þarsíðustu viku, að mig minnir. En ekkert bólar á því frumvarpi og við vitum að við erum að fara að taka þinghlé núna á morgun. Hverju sætir það? Eru ríkisstjórnarflokkarnir ekki sammála um málið? Strandar það í ríkisstjórn? Við höfum heyrt að ráðherrar Framsóknarflokks vilja fá málið áfram, en hvað með ráðherra Sjálfstæðisflokksins? Við sjáum að ráðherrar Sjálfstæðisflokksins þurfa ekki að virða nein tímamörk með framlagningu mála hér. Hæstv. menntamálaráðherra kemur bara allt í einu fram með LÍN-frumvarpið. Af hverju ekki þetta mál? Við gætum tekið á móti því 

Virðulegur forseti. Ég ætla að æra óstöðugan með því að taka enn og aftur upp mál ferðaþjónustunnar og salernismál á ferðamannastöðum. Núna finnum við fyrir því, bæði í höfuðborginni og um allt land, að ferðamennskan er komin á fullt sving, álagið er nú þegar komið, við erum komin í næsta ferðamannasumar. Það er ekkert sem bendir til annars en að þetta verði langstærsta og fjölmennasta ferðamannasumarið hingað til. Við vitum að salernisaðstaða við þjóðvegi, við ferðamannastaði, er í algjörum lamasessi. Ástandið er orðið svo slæmt að sögn vegamálastjóra að Vegagerðin er farin að skoða það að loka áningarstöðum við þjóðveginn að beiðni landeigenda vegna slæmrar umgengni þar sem engin aðstaða er. Við þetta verður ekki búið. Það er ekki hægt að skila þessu vandamáli inn í einhverja óljósa framtíð því að ferðamennirnir eru hérna, þeir verða hérna sína daga, sínar vikur og þurfa að gera sitt á þeim tíma, svo eru þeir farnir og aðrir koma í staðinn. Ég vil líka nefna það að í úttekt Eflu, sem gerð var fyrir Stjórnstöð ferðamála, var samráð við ýmsa aðila en ekki við Öryrkjabandalag Íslands þannig að í þeirri skýrslu var ekki tekið á aðgengismálum þegar verið var að skoða salernismálin. Vegagerðin hefur undirbúið neyðaráætlun sem á eftir að fjármagna. Ég get ekki annað en krafist þess að framkvæmdarvaldið standi sig í stykkinu og girði sig í brók í þessum málum. Það er ekki hægt að henda þeim inn í framtíðina. Þetta er að gerast núna.

Virðulegi forseti. Ég vil ræða við hæstv. menntamálaráðherra um rekstrarvanda framhaldsskólanna í landinu sem er svo alvarlegur að sumir þeirra hafa ekki átt fyrir helstu rekstrargjöldum. Ekki batnaði ástandið þegar fjármálaráðuneytið tók upp það verklag nú um áramótin að skrúfa fyrir rekstrargreiðslur til þeirra skóla sem standa í svokallaðri skuld við ríkissjóð. Í síðustu viku var gripið til þess neyðarúrræðis að setja einskiptisgreiðslu til skólanna, 100 millj. kr., upp í 280 millj. kr. gat. Málið er þess vegna engan veginn leyst því að 100 millj. kr. er ekki nema ríflega þriðjungur af því sem til þarf til að leysa þann bráðavanda. Eftir stendur hinn óleysti langtímavandi, vandi sem liggur í forsendubresti við áætlanir og úthlutun fjármuna til framhaldsskólastigsins og hann liggur í reiknilíkani sem aldrei hefur virkað sem skyldi þar sem launastikan er færð til eftir þörfum fjárveitingavaldsins en ekki raunverulegri rekstrarþörf skólanna og þar sem ekki er tekið tillit til raunfjölgunar nemenda. Svo ég nefni bara eitt dæmi. Fjölbrautaskóli Snæfellinga tók við mikilli fjölgun nýnema síðastliðið haust en fékk ekki nema rétt rúmlega helming þeirra metinn samkvæmt reiknilíkani. Formaður Skólameistarafélags Íslands hefur sagt í fjölmiðlum að ekki sé hægt að skera meira niður hjá framhaldsskólunum til að greiða upp skuldir, þeir séu einfaldlega komnir að þolmörkum. Við fáum fregnir af því að mánuðum saman hafi stórir skólar eins og t.d. Verkmenntaskólinn á Akureyri og Kvennaskólinn í Reykjavík ekki getað greitt reikninga á réttum tíma vegna skorts á rekstrarfé. Almennt hafa framhaldsskólarnir jafnvel átt bágt með að standa undir kjarasamningsbundnum launagreiðslum, því að við vitum að laun eru langstærsti rekstrarliður framhaldsskólanna. Það segir sitt um niðurskurðinn á síðustu árum að fyrir u.þ.b. áratug voru launin nálægt því að vera 80% rekstrargjalda en eru núna komin yfir 90%. Það er auðvitað ýmislegt í reiknilíkaninu og reikningsforsendum þess sem hefur áhrif. Það þarf nefnilega að meta stöðu hvers skóla. Sumir skólar eru rótgrónir og þar er launakostnaðurinn meiri vegna þess að meðalaldur kennara er hár, þá er kominn inn kennsluafsláttur og lífaldurshækkanir sem þarf að meta. Hátt menntunarstig kennara, sem er auðvitað æskilegt, hækkar hins vegar launakostnað skóla og virðist koma niður á þeim. Meðan þessi þvera reikningsaðferð er notuð við að úthluta rekstrarfé til skólanna, njóta þeir ekki sérstöðu að þessu leyti. Menntamálaráðherra hefur í orði kveðnu viðurkennt vandann. Til dæmis skrifaði hann undir bókun í tengslum við kjarasamninga um að reiknilíkan framhaldsskólanna yrði fært í rétt horf með áherslu á að grunnbreytur endurspegluðu launakostnað sem réttast á hverjum tíma, eins og segir í bókuninni, og að endurskoðun reiknilíkansins yrði lokið á fyrri hluta árs 2015. Það er rúmt ár síðan það var. Við þetta hefur enn ekki verið staðið. Nú hafa forustumenn framhaldsskólakennara kallað eftir skýringum á því hverju það sæti að launastika framhaldsskólanna hefur ekki verið færð í rétt horf og hvers vegna rekstur skólanna er enn þá undir þolmörkum þrátt fyrir yfirlýsingar um að meginbreytingar á fyrirkomulagi náms til stúdentsprófs eigi að bæta rekstrarniðurstöðu skólanna. Því vil ég nú spyrja hæstv. ráðherra um efndir á þessu fyrirheiti um að endurskoða reikningsaðferðirnar og forsendurnar sem marka skólunum rekstrarfé. Hvað tefur hinar umsömdu leiðréttingar á reiknilíkaninu sem fjármögnun skólanna byggist á? Verður staðið við kjarasamninga kennara? Það er knýjandi spurning á meðan ástandið er eins og raun ber vitni.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja máls á því efni sem hér er um rætt. Mikilvægi þess er augljóst, þ.e. fjármögnun framhaldsskólastigsins og hvernig er að því staðið. Þeir sem hafa fylgst vel með umræðunni um framhaldsskólana á undanförnum árum þekkja að sá vandi sem við er að etja er ekki nýtilkominn. Umræðan hefur staðið lengi, bæði um þær aðferðir sem við notum til að deila út fjármagni og það fjármagn sem við höfum til skiptanna til skólanna. Ég vil byrja á því að vekja athygli á því að á árinu 2012, held ég að það hafi verið, stóðum við í þeim sporum að framlögin sem við vorum með á hvern nemanda í framhaldsskólakerfinu voru u.þ.b. 900 þús. kr. á virði ársins 2016. Það gerðist þannig að veruleg hagræðingarkrafa var sett á framhaldsskólann sem hafði þó fyrir hrun verið að koma úr mjög erfiðu tímabili og margir skólar loksins rétt við það að koma sér í jafnvægi. Það verður verulegur niðurskurður í framhaldsskólakerfinu niður í þessa tölu, 900 þús. kr. á hvern nemanda, á meðan til samanburðar má nefna að á grunnskólastiginu er það rúmlega ein og hálf milljón sem fylgir hverjum nemanda. Reiknilíkanið býr þess vegna ekki til fjármuni. Það sem gert var á þessum árum til að mæta þessari kröfu var að ákveða að fara þá leið að draga niður launastikuna, alveg hárrétt. Það þýddi ekki að laun væru ekki greidd. En það var leiðin sem var farin til að dreifa fjármununum. Það hefði verið hægt að velja aðra breytu. Það hefði sama niðurstaða í sjálfu sér eða svipuð komið út. Þetta þótti á sínum tíma þegar ákvörðunin var tekin vera skynsamlegast að gera. En hið góða er að á undanförnum árum höfum við verið að færa okkur í rétta átt hvað varðar launastikuna. 2014 var launastikan margumtalaða skökk upp á 22%. Síðan hefur dregið úr þeirri skekkju. Það má gera ráð fyrir að á þessu ári verði skekkjan 7,6% og að á árinu 2017 eða 2018 verði skekkjan farin út. Með öðrum orðum hafi tekist að bæta við fjármagni þannig að skekkjan sem við ræðum svo mikið um hverfi. Hvað erum við þá að tala um? Hvers vegna er það að gerast? Jú, vegna þess að við höfum verið að auka fjármagnið inn í framhaldsskólann. Það er ekki þannig að það hafi verið niðurskurður eins og hér var látið að liggja. Þvert á móti. Núna stendur það svo að framlagið á hvern nemanda á verðlagi ársins er 1,2 milljónir. Það er búið að bæta í. En þegar horft er á þær forsendur sem eru núna í ríkisfjármálaáætlun og síðan þá staðreynd að við erum búin að fara úr fjögurra ára kerfi í þriggja ára kerfi og þeir fjármunir sem sparast halda sér inni í kerfinu, þá stefnir í að við lok ríkisfjármálaáætlunar verði staðan orðin gerbreytt í framhaldsskólunum. Ég ætla að lýsa því hvernig það mun birtast. Ef við skoðum okkur í samanburði við Norðurlöndin árið 2012 var framlag á hvern nemanda á Íslandi 7.600 dollarar, kaupmáttarleiðrétt, en í Danmörku voru það 9.900 og í Finnlandi 8.500 og í Svíþjóð 10.900. Ég ætla að hlífa þingheimi við norsku tölunni. En þegar kemur til ársins 2020, á þeim forsendum sem nú liggja fyrir í ríkisfjármálaáætluninni og á grundvelli nemendafjöldaþróunar sem liggur fyrir líka, verður íslenska talan ekki lengur 7.600 heldur 10.600. Þá verðum við komin á sama stað og eilítið yfir grannþjóðir okkar, að því gefnu að þær séu ekki að bæta sérstaklega við umfram það sem nú er. Með öðrum orðum: Við verðum komin á þann stað að samanburðurinn á milli Íslands og Norðurlandanna hvað varðar fjármagn á hvern nemanda í framhaldsskólastiginu verður orðinn okkur ágætlega hagstæður. Út á það hefur öll þessi aðgerð gengið og vinna á undanförnum árum. Það er rétt að við erum í greiðsluvanda. Það eru vandamál í kerfinu. En þegar menn horfa á heildarmyndina, hvaðan við komum og hvert við stefnum, blasir þessi mynd við. Þetta geta menn séð með því að skoða tölurnar í ríkisfjármálaáætlun og bera síðan saman við nemendafjöldaáætlanir sem liggja fyrir. Þá kemur þessi mynd. Það skiptir gríðarlega miklu máli, virðulegur forseti, að okkur takist að vinna vel úr þeim vanda sem við er að fást 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. málshefjanda fyrir þessa umræðu og ráðherra fyrir svörin þó að mér þyki þau svolítið klén; ég er búin að heyra þau nokkuð oft. Aukin menntun og hæfni bætir lífskjör allra. Menntun hvers og eins er ævistarf, bæði í skólum og vinnu. Því miður endurspeglast sú sýn að mínu mati ekki í athöfnum hæstv. menntamálaráðherra eins og væntanlega hefur ekki farið fram hjá nokkrum manni því að þá værum við ekki hér að tala um þessa stöðu. Undanfarið hef ég talað við marga sem stýra framhaldsskólum, bæði skólameistara og kennara. Það er óhætt að segja, eins og fram hefur komið í fjölmiðlum, að þeir hafa allir verulegar áhyggjur af starfi og fjárhagsstöðu framhaldsskólanna miðað við þær aðstæður sem þeim eru búnar. Formaður Skólameistarafélags Íslands, eins og hér var rakið, segir nánast vonlaust að reka framhaldsskólana hallalaust miðað við núverandi forsendur. Það hefur staðið til að endurskoða þetta reiknilíkan ansi lengi og launastikuna sem hefur verið bitbein og ekki endurspeglað raunverulegan launakostnað, en hann er jú það sem er að sliga framhaldsskóla landsins sem ná ekki endum saman. Það hefur heyrst, og væri nú áhugavert í lokin að heyra frá hæstv. ráðherra hvort það er rétt, að í kringum 60% skólanna sjái fyrir sér taprekstur miðað við núverandi aðstæður. Því ef skera á niður í launum minnkar námsframboð sem þýðir jú fækkun nemenda, það er kannski ætlun ráðherrans. Ekki er síður rík ástæða til að hafa áhyggjur af starfinu innan framhaldsskólanna, bæði hinu faglega starfi sem tengist menntuninni en líka öðru faglegu starfi eins og náms- og starfsráðgjöf og öðrum stuðningi, t.d. við nemendur með sérþarfir. Það er mikið áhyggjuefni hvernig á að sinna þessum stuðningi svo að vel sé. Svo ekki sé nú talað um almennan aðbúnað, tæki og tól sem mjög víða eru orðin úrelt, svo að nemendur geta ekki nýtt sér nýjustu tækni, sem er óboðlegt árið 2016. Helsti kostur íslenska framhaldsskólakerfisins hefur verið sveigjanleiki en því er verr og miður að flestar breytingar sem staðið hefur verið að af hálfu þessa hæstv. menntamálaráðherra ganga í þá átt að þrengja starfsemi skólanna, gera þá einhæfari og ósveigjanlegri en þeir hafa verið og draga þannig úr möguleika þeirra til að veita fjölbreyttum nemendahópi haldgóða menntun. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann hyggist koma í veg fyrir að þessi þrönga og óásættanlega staða framhaldsskólanna 

Virðulegi forseti. Framtíðarsýn hæstv. ráðherra er ágæt eins langt og hún nær. Þar er forsendan sú að sá sparnaður sem hlýst af styttingu framhaldsskólans skili sér allur inn í rekstur framhaldsskólans og við mundum þá sjá hærri framlög á hvern nemanda, út á það gengur dæmið. En ákveðinn trúverðugleikavandi blasir við. Hann upplifir maður sterkt þegar maður fer í heimsókn í framhaldsskóla, eins og ég gerði á dögunum - ég fór í heimsókn í Verkmenntaskólann á Akureyri - og líka þegar maður gúglar: „rekstrarvandi framhaldsskólanna“, sem ég gerði núna áðan. Í heimsókninni í Verkmenntaskólann sér maður að verið er að halda þeim skóla, og raunar fleiri skólum, í heljargreipum út af hallarekstri sem er brotabrot af heildarrekstrarumfangi skólans. Þetta bitnar bara á nemendunum. Þessi harðneskja rímar ekki við framtíðaráætlanir hæstv. ráðherra og hugarþel hans, sem hann lýsti hér áðan. Af hverju fordæmir hæstv. ráðherra ekki þessar aðferðir gagnvart framhaldsskólunum sem bitna á nemendum og eru algert nýmæli, og hlýtur að eiga að leiðrétta? Svo þegar maður gúglar, eins og ég sagði, rekstrarvanda framhaldsskólanna sér maður að hann hefur verið ansi lengi. Það er eins og við getum aldrei fjármagnað þetta almennilega. Þetta eru fréttir alveg langt aftur á síðustu öld, rekstrarvandi framhaldsskólanna, skýrslur um hann. Ég velti því stundum fyrir mér í almennu samhengi þegar borin er saman auðlegð þjóðanna og sagt að við séum eitthvert ríkasta land í heimi: Erum við það? Getum við ekki fjármagnað tækjakost og almennilega kennslu, laun og aðbúnað 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir hans svör. Það er rétt, sem hefur komið fram í nokkrum ræðum hér, að rekstrarvandi framhaldsskólanna hefur varað í langan tíma. Það er jafnframt rétt að fjármagn á nemanda hefur verið hækkað undanfarið en samt sem áður heyrum við fréttir af rekstrarvanda framhaldsskólanna. Mig langar í þessari stuttu ræðu að tala út frá einum punkti í þessum fréttaflutningi en ég hef sérstakar áhyggjur af einum hópi sem eru börn eða nemendur sem eiga við námsörðugleika að stríða. Það er afar mikilvægt að sá jákvæði árangur sem stefnt er að skili sér svo að skólarnir hafi svigrúm til að styðja við bakið á nemendum sem þurfa að fara á lengri tíma í gegnum framhaldsskólakerfið en gert er ráð fyrir. Þeir verða að hafa svigrúm til þess að geta verið með stoðþjónustu fyrir þennan nemendahóp sem eykur líkur á að þessir nemendur fái þjónustu við hæfi og geti sinnt námi sínu eins og þeir vilja. Mig langaði að koma með þennan vinkil inn í umræðuna og spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvernig þessir þættir muni líta út, hvernig bregðast eigi við þeim hópi nemenda sem er í þessum sporum og hvort áætlanir séu uppi um að styrkja stoðþjónustu framhaldsskóla með það í huga að styðja við bakið á nemendum í þessum sporum.

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu, sérstaklega þá málshefjanda, hv. þm. Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur. Það er nú ekki langt síðan ég útskrifaðist úr framhaldsskóla. Upp á dag held ég að það séu ein sex ár. Ég var svo óheppin að lenda í því að vera átján ára 2008 þegar hrunið reið yfir. Þrátt fyrir það, í því bullandi góðæri sem var þar áður, voru samt vandamál, þá var samt ekki til nægur peningur. Ég var í MR sem þykir nú frekar ódýr skóli svona almennt séð þegar kemur að samanburði við aðra framhaldsskóla. Og þetta hefur bara ekkert skánað. Núna erum við komin aftur í eitthvert bullandi góðæri, lengsta hagvaxtartímabil sem við höfum séð lengi og ég veit ekki hvað. Ég skil ekki af hverju við getum bara ekki lagað þetta. Það er hægt að koma með einhverjar tölur og segja að eftir 2020 verðum við komin með svona mikið á hvern nemanda og hvern haus. Vandamálið er núna. Vandamálið var í gær. Vandamálið mun halda áfram eftir 20 ár ef við gerum ekki eitthvað núna. Ég hvet hæstv. menntamálaráðherra til að hafa frumkvæði að því að koma til móts við þessa framhaldsskóla með skýrari hætti. Það þarf greinilega meira. Við sjáum uppsafnaðan vanda hjá framhaldsskólunum ár eftir ár; undanfarin 26 ár eftir því sem ég veit best. Það er kannski kominn tími til að við höfum almennilega menntastefnu, að við byrjum að fjárfesta almennilega í því að mennta fólk á Íslandi. Eins og við erum að gera þetta núna er þetta eitthvert hálfkák; við erum farin að stytta framhaldsskólana og takmarka hverjir fá aðgang að framhaldsskólunum. Þetta gengur ekki til lengdar. Við munum enda sem láglaunaland með lágt menntastig ef þetta heldur áfram. Ég hvet hæstv. menntamálaráðherra til að bregðast við þessu strax.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa þörfu umræðu en mér finnst eins og eitthvert undarlegt skilningsleysi ríki á stjórnarheimilinu um mikilvægi menntunar og hlutverk reksturs framhaldsskólanna í því sambandi. Það hefur verið farið yfir það mörgum sinnum, aftur á bak og áfram, hér í þingsal og í þingnefndum, hvernig staða framhaldsskólanna var við efnahagshrunið 2008. Árin þar á undan hafði mikil breyting átt sér stað í rekstri þeirra og mikil hagræðing. Þess vegna var lítil fita til að skera af í rekstrinum þegar kreppan skall á. Margir skólar geta til að mynda ekki í núverandi stöðu endurnýjað tölvubúnað sinn eða húsgögn og verkmenntaskólar geta ekki endurnýjað tæknibúnað sinn. Mikil harka er komin í spilið af hálfu ráðuneytanna. Framhaldsskólar sem eru í skuld við ríkissjóð fá ekki rekstrarfé til að brúa bilið. Það hefur í för með sér skerta þjónustu við nemendur, nema skólarnir versli út á krít með tilheyrandi vaxtakostnaði. Þingnefndir hafa kallað fjármálaráðuneytið og menntamálaráðuneytið fyrir, saman og hvort í sínu lagi, þar sem lofað er bættri stöðu en allt kemur fyrir ekki. Framhaldsskólarnir hafa kallað eftir lausnum og óskað eftir fundum en fá engin svör. Um 90% af fjármagni framhaldsskólanna fara í launagreiðslur. Deilur hafa staðið um útreikning kjarasamninga og telja skólarnir hallað á sig í þeim reikningi, enda um reikningsdæmi að ræða sem gengur ekki upp nema með neikvæðri stöðu fyrir skólana. Það verður að leysa vanda framhaldsskólanna sem blasir við og það þarf að leysa hann strax því annað er algerlega óásættanlegt.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún er svo sannarlega þörf. Á síðasta kjörtímabili var ekki bara búið að skera fjárveitingar til framhaldsskólanna inn að beini heldur var komið inn í merg og ekki af neinu að taka. Núverandi hæstv. menntamálaráðherra er að auka við fjármagn inn í framhaldsskólana og við skulum líka vera meðvituð um að Róm var ekki byggð á einum degi. Þetta er áratugavandi sem við erum að glíma við en viljann vantar svo sannarlega ekki hjá hæstv. menntamálaráðherra til að vinna á honum. Það er mjög ánægjulegt að heyra að launastikan sem var í 22% 2014 verði orðin leiðrétt árið 2018. Það er talað um að verið sé að skerða sveigjanleika í framhaldsskólum. Það er ekki rétt. Þegar farið verður úr fjögurra ára námi niður í þriggja ára nám verður sami sveigjanleiki til staðar. Það eru alltaf einhverjir nemendur sem munu þurfa lengri tíma og það eru alltaf einhverjir sem þurfa skemmri tíma og sá sveigjanleiki verður til staðar áfram. Mér finnst líka afskaplega ánægjulegt að heyra að það er að skapast vilji í samfélaginu til að bæta framhaldsskólann, setja meira fjármagn þar inn. Framhaldsskólinn hefur ekki haft sama skilning og sömu sympatíu, vil ég segja, og heilbrigðisstofnanir sem sannarlega hafa þurft á því að halda, en það er mjög ánægjulegt að finna að það er að verða vakning fyrir því að við setjum meira fjármagn inn í framhaldsskólana.

Forseti. Ég vil þakka fyrir þessa þörfu umræðu. Framhaldsskólinn er gríðarlega mikilvæg stofnun í íslensku samfélagi og í öllum samfélögum, ekki bara menntunarinnar vegna heldur ekki síður vegna þess að þar er um að ræða vettvang fyrir leik og sköpun, félagslíf og þroska og gríðarlega mikilvægan og dýrmætan tíma í lífi hverrar manneskju. Slíkt skólastig þarf ekki síst að búa yfir fjölbreytni, opnun og sveigjanleika. Skólinn og skólastigið þarf að vera tilbúið til þess að horfast í augu við það að fjölbreytt fólk þarf fjölbreytt kerfi, fjölbreytt kerfi sem er fjármagnað, sem er virkt, sem er örvandi fyrir fólk af öllum gerðum um allt land. Það sem hefur gerst í þessum málaflokki á kjörtímabilinu hefur því miður verið í hina áttina. Viðleitni hæstv. menntamálaráðherra hefur að jafnaði snúist um miðstýringu, um aukna einsleitni. Stytting framhaldsskólans var miðstýrð, algerlega án þess að borið væri við að hlusta eftir ólíkum röddum skóla eins og Menntaskólans í Reykjavík sem var hunsaður algerlega í þessu ferli. Hæstv. ráðherra lokaði framhaldsskólanum fyrir 25 ára og eldri og olli þar með algerlega nýjum vanda í íslensku samfélagi þar sem skólanum var lokað fyrir þessum aldurshópi. Það er óþolandi staða fyrir þetta skólastig að vera í óvissu og þurfa að verjast atlögum síns eigin ráðherra sem ætti að hafa til þess metnað og skilning að setja hagsmuni ungs fólks í algeran forgang. Vandann þarf að leysa strax og vandann þarf að leysa varanlega.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa þörfu umræðu og málshefjanda, hv. þm. Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur, fyrir að taka þetta mikilvæga mál hér á dagskrá og ég þakka hæstv. menntamálaráðherra Illuga Gunnarssyni fyrir að útskýra fyrir þingheimi stöðu framhaldsskólanna frá hlið framkvæmdarvaldsins og orsakir og ástæður þessa rekstrarvanda. Hæstv. ráðherra fór með okkur aftur til ársins 2012 og hv. þm. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir vitnaði í grein skólameistara Kvennaskólans sem ég var jafnframt búinn að lesa. Ég tek mark á orðum míns gamla íslenskukennara úr Verslunarskóla Íslands, það er nefnilega munur á rekstrarvanda og greiðsluvanda eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra. Ég held að við verðum að nálgast vandann þar og jafnframt horfast í augu við tímabærar kjarabætur í kjarasamningum kennara sem hafa vissulega áhrif. Framhaldsskólarnir eru hornsteinn í menntakerfi okkar. Við erum öll sammála um það og við erum öll sammála um að vernda og verja hið faglega starf. Af því að hæstv. ráðherra fór með okkur aftur til ársins 2012 vil ég segja að ég man alveg hvernig skólastjórnendur og kennarar tókust á við þann niðurskurð sem framhaldsskólarnir þurftu að mæta. Það var sameinað í hópum og kennarar kenndu stærri hópum en er æskilegt. Þetta þurfum við að leiðrétta og það er unnið í því. Þegar greiðsluvandi er til staðar af því að skuldahliðin þenst út þarf að vinna hann niður. 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli sem við höfum rætt á þingi og hefur verið rætt úti í þjóðfélaginu. Staða framhaldsskólanna er grafalvarleg. Í fjármálaáætluninni skil ég það svo að verið sé að auka fjárframlög til framhaldsskólanna að einhverju leyti en það er líka gengið út frá að stytting námsins muni skila meira fjármagni inn í framhaldsskólana. Það er mjög mikilvægt að það gerist. Ég hef þó áhyggjur af því að þeir skólar þar sem stytting náms hefur í rauninni þegar gengið í gegn, eins og í Kvennaskólanum, njóti þess ekki í neinum mæli. Hérna er ágætisaðgerðaáætlun, og metnaðarfullar áherslur getum við sagt, og ég ætla rétt að vona að hver svo sem tekur við þessu embætti eftir kosningar ráðist í þetta mál og vinni að því vegna þess að staða framhaldsskólanna eins og hún hefur verið undanfarin ár er í raun ólíðandi. Mér finnst ólíðandi að við á Íslandi skulum setja minni pening í framhaldsskólanámið en meðaltal OECD-ríkjanna. Það líður ekki sú vika að við lesum ekki um einhver vandræði í skólunum og það er ekki vegna þess að sóun sé í gangi og að skólameistarar ráði einfaldlega ekki við verkefnið. Það er bara vegna þess að það er of naumt gefið. Ég vil á síðustu sekúndunum koma inn á verknámið. Það verður að styrkja og styðja við verknámið. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða á þeim stutta tíma sem hann á eftir í sínu embætti, ég hvet hann til að gera betur.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Það kom þó fram í svari hæstv. ráðherra, sem við teljum okkur vita sem fylgst höfum með, að þó að ráðherrann segi að ekki sé verið að beita niðurskurði í framhaldsskólakerfinu er engu að síður verið að því. Sá niðurskurður er bara dulbúinn með því að stilla reiknilíkanið skakkt og beita því til þess að ná einhverjum dulbúnum niðurskurði, t.d. með því að virða ekki raunrekstrarstöðu tiltekinna skóla og stilla launastikuna rangt. Nú kemur fram í máli ráðherra að enn er 7,6% skekkja á launastikunni. Það er ekki einu sinni gert ráð fyrir því að hún komist í lag fyrr en 2018. Kjarasamningar kennara renna út í október. Hvernig ætlar ráðuneytið þá að sjá til þess að staðið verði við kjarasamninga kennara? Svo vitum við að allt mun þetta koma niður á skólastarfinu sjálfu og þjónustunni við nemendurna. Maður hlýtur að spyrja sig hvort skólarnir verði þá í færum til að uppfylla lögbundna skyldu sína við nemendur. Hver er metnaður menntamálaráðherra fyrir hönd framhaldsskólanna í landinu? Maður hlýtur að spyrja sig því að ekki virðist vera nein raunveruleg menntastefna í gildi. Allar aðgerðir sem boðaðar hafa verið af hálfu menntamálaráðuneytisins á þessu skólastigi sem öðrum ganga út á að herða skilyrði, þrengja og skera niður. Það er verið að beita fjárveitingavaldi til að vísa fullorðnu fólki út úr framhaldsskólanum. Hér er boðað nýtt námslánafrumvarp sem líka skerðir, herðir og þrengir skilyrði og möguleika fólks til náms. Það er eins og það sé engin raunveruleg menntastefna í gildi, 

Virðulegi forseti. Ég tek undir þær þakkir sem hér hafa verið færðar til þeirra hv. þingmanna sem hafa tekið þátt í umræðunni og vil segja að það liggur fyrir í ríkisfjármálaáætlun hversu mikla fjármuni er búið að ákveða að setja inn í framhaldsskólann á næstu árum. Sú tala er orðin opinber. Það liggur líka fyrir að áhrif styttingar eða það að fara úr fjögurra ára í þriggja ára kerfi þýðir að við erum að fara úr 20.000 nema kerfi niður í 16.000 nemenda kerfi. Samanlögð áhrif þessa eru þau að við erum að fara úr því að framlagið var á verðlagi ársins 2016 900.000 kr. árin 2012–2013. Það verður 1.400.000–1.600.000 kr. á nemanda árin 2020–2021. Svona á að standa að stefnumótun í opinberum málum,  Þarna sjáum við þá í verki þessa stefnumótun og hvað hún þýðir á hvern nemanda. Það þýðir að framlagið er að fara úr 900.000 kr. upp í 1.400.000–1.600.000 kr. Hvað þýðir það þegar það er fram gengið? Þá verður allt annað svigrúm í skólanum til að takast á við ýmis þau verkefni sem verður að takast á við, eins og fjárfestingar í tækjabúnaði, aukna þjónustu við nemendur, það að geta komið með betri sérúrræði þar sem það á við o.s.frv. Um hvað snýst þetta og hvað höfum við gert? Á þessu kjörtímabili hafa laun kennara hækkað gríðarlega mikið. Við höfum nú þegar hækkað verulega framlagið á hvern nemanda og við munum halda áfram ef ekki verður gripið inn í á næstu árum, ef þetta verður ekki eyðilagt. Ef menn standa bara við það skipulag sem er komið og það plan sem liggur fyrir og er fjármagnað í ríkisfjármálaáætlun 

Virðulegur forseti. Að mínu mati er búvörusamningurinn sem er til umfjöllunar í þinginu um þessar mundir stórslys frá umhverfisfræðilegu sjónarmiði og mögulega einn versti gjörningur stjórnvalda í umhverfismálum um áratugaskeið. Hann mun leiða til gríðarlegs fjárausturs, milljarðatugar í það minnsta, til að greiða kjöt ofan í neytendur á erlendri grundu. Jón V. Jónmundsson, einn helsti sérfræðingur landsins á sviði sauðfjárræktar til margra áratuga, skrifaði í byrjun apríl grein um skort á framtíðarsýn við samningsgerðina og þar stendur m.a.: „Stuðningur er fluttur frá svæðum með mest landgæði yfir til þeirra sem slakar standa.“ Enn fremur: „Í 5. gr. samningsins birtist einn ótrúlegur fortíðardraugur á svið. Þar er fjallað um gripagreiðslur …“ Ólafur Arnalds prófessor segir um gripagreiðslurnar á sinni heimasíðu: „Fallið hefur verið frá slíkri aðferðafræði víðast um heiminn, m.a. í Evrópu, enda leiðir þessi aðferð mjög oft til offramleiðslu sem tengist ekki þörfum fyrir framleiðsluna eða ástandi lands sem nýtt er til framleiðslunnar. Gripagreiðslur eru andstæðar umhverfissjónarmiðum. Auðvelt er að sýna hvernig þessi aðferðafræði leiðir til fjölgunar sem getur orðið fullkomlega stjórnlaus, en bæði reynsla og vísindalegar rannsóknir hafa sýnt fram á slík tengsl.“ Að mínu mati er fullkomlega glórulaust að samþykkja samning sem leiðir til fjölgunar sauðfjár á Íslandi. Í fyrsta lagi er enginn markaður fyrir aukningu á framleiðslunni. 33–37% eru flutt út í dag með margra milljarða styrk frá almenningi. Í öðru lagi er fjölgunin óháð umhverfislegum aðstæðum, haglendi og ástandi landsins. Slík aðferðafræði er beinlínis umhverfisfjandsamleg. Að mínu mati kallar samningurinn á svör við eftirfarandi spurningum: Að hvaða vinnu og markmiðssetningu var unnið í tengslum við gerð nýrra búvörusamninga á sviði landnýtingarmála og umhverfismála? Var gerð greining á þörf hinna ýmsu byggðarlaga fyrir stuðning við sauðfjárrækt? Var með einhverjum hætti litið til misjafns ástands lands við gerð samninganna? Var gerð greining á því hvar stuðningur gæti verið andstæður atvinnuþróun í dreifbýli þar sem ýmiss konar aðrar atvinnugreinar eru í örum vexti? Hvað voru gerðar margar landbótaáætlanir fyrir afrétti annars vegar og heimalönd hins vegar á grundvelli gildandi reglugerðar um gæðastýrða sauðfjárframleiðslu? Voru allar landbótaáætlanirnar staðfestar af Landgræðslu ríkisins og Matvælastofnun fyrir afrétti annars vegar og upprekstrarlönd hins vegar? Ef ekki, hve margar fengu ekki slíka vottun? Og eru einhverjar afréttir sem ekki fá vottun í samræmi við landnýtingarþátt gæðastýringar í tengslum við sauðfjárframleiðslu? Ef svo er, hvaða afréttir eru það? Ég hef ekki komið beint að umfjöllun þingsins um þessa samninga en ég fékk að koma inn sem afleysingamaður á einn fund atvinnuveganefndar. Ég setti fram sumar þeirra spurninga sem ég fór með hér og fékk ekki fullnægjandi svör. Ég óskaði eftir því að eiga umræðu um þessi mál við hæstv. umhverfisráðherra sem gat ekki orðið við því en ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að eiga við mig orðastað um þetta mál, enda þekkir hann mætavel til þessara samninga, bar ábyrgð á þeim á fyrri stigum, og þess vegna vil ég að þessi umræða sé tekin hér. Hér er um að ræða gríðarlega stórt mál, mikla hagsmuni og mikla fjármuni. Þetta er til mjög langs tíma og maður hlýtur að velta fyrir sér hvort ekki sé eðlilegt að frekari umræða verði um slíka framkvæmd og þann undirbúning sem býr að baki, sérstaklega í ljósi þess að nú nálgast kosningar. Það eru u.þ.b. sex mánuðir þangað til gengið verður til kosninga á Íslandi. Maður verður þess vegna líka að velta upp þeirri spurningu hvort ekki sé full ástæða til að svona samningur sé borinn undir kjósendur áður en hann fer í gegnum þingið. Ég held að það hljóti að teljast eðlileg krafa. Ég held að það hljóti að vera þeim í hag sem bera þetta mál fram og hafa fyrir því sannfæringu að leggja það fyrir kjósendur. Það er ekki til farsældar fallið að fara með þetta mál fram í pólitískum ágreiningi eða með þeirri gagnrýni sem þessir samningar hafa fengið meðal almennings og hagsmunaaðila.

Virðulegi forseti. Flestar spurningarnar snerta einungis starfsskilyrði sauðfjárræktar sem varðar aðeins einn af þeim fjórum samningum sem um er fjallað í búvörusamningunum. Í tengslum við vinnu og markaðssetningu búvörusamninganna var undirritað samkomulag í atvinnuvega- og umhverfisráðuneyti við Bændasamtök Íslands um loftslagsmál í landbúnaði. Í samþykktri sóknaráætlun ríkisstjórnar í loftslagsmálum eru fjölbreytt verkefni og meðal þeirra sem unnin verða er vegvísir um minnkun losunar í landbúnaði með samvinnu stjórnvalda og Bændasamtaka Íslands. Vegvísirinn mun taka mið af sambærilegri vinnu í sjávarútvegi, greiningu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands, sambærilegri vinnu í öðrum geirum og reynslu annarra þjóða. Vilji er til að vinna að meiri sátt um landnýtingarmál. Gerður hefur verið samningur við landbúnaðarháskólann um greiningarvinnu á þessu sviði. Meðal annars eru í 8. gr. rammasamningsins áætlaðar um 30.000.000 kr. á ári, þ.e. 300.000.000 kr. á samningstímanum, til að kortleggja gróðurauðlindina á Íslandi og koma á sívirku rannsóknar-, mats- og vöktunarkerfi sem mun hjálpa til við beitarstjórnun og stuðla að sjálfbærni til framtíðar. Meðal annars er horft til þeirra rannsókna sem þegar hafa verið gerðar hér á landi af hálfu Landgræðslunnar, Náttúrufræðistofnunar og fleiri aðila, en einnig til þeirrar aðferðafræði sem Hafrannsóknastofnun beitir, sjálfbærnimarkmiða Sameinuðu þjóðanna og fleiri þátta. Unnið er að undirbúningi þessa verkefnis í samvinnu við ráðuneyti atvinnuvega og nýsköpunar sem og ráðuneyti umhverfis og auðlinda. Á árinu 2013 fór fram ítarleg vinna við greiningu og endurmat á gæðastýrðri sauðfjárframleiðslu og lauk þeirri vinnu með útgáfu nýrrar reglugerðar. Landgræðslan hefur fengið sérstaka fjármuni til að fylgja því eftir og reyndar viðbótarfjármuni þannig að sá hluti vinnunnar hefur í sjálfu sér gengið ágætlega. Varðandi greiningu á þörf hinna ýmsu byggðarlaga fékk sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í maí 2015 skýrslu frá Rannsóknamiðstöð Háskólans á Akureyri. Það var líka stuðst við aðrar skýrslur, m.a. um stefnumörkun í markaðssókn íslenskra sauðfjárafurða sem og úttekt Rannsóknastofnunar í jafnréttisfræðum á stöðu kvenna í sauðfjárrækt. Í skýrslu Rannsóknamiðstöðvar Háskólans á Akureyri var greind staða ákveðinna þátta atvinnugreinarinnar og helstu þættir í starfsumhverfi. Í skýrslunni var einnig skoðað hvernig mögulegum framtíðarstuðningi við sauðfjárbúskap yrði best háttað út frá því markmiði að efla sauðfjárrækt í dreifðum byggðum, m.a. vegna þess að í sumum af þeim dreifðu byggðum væri engin önnur atvinna að mati skýrsluhöfunda. Í skýrslunni eru raktar þær helstu rannsóknir sem gerðar hafa verið varðandi landbúnað og byggðastefnu. Þar á meðal er bent á að sé markmiðið að styðja jaðarbyggðir sérstaklega sem standa höllum fæti þyrfti að skilgreina hvaða landsvæði ættu að fá sérstakan byggðastyrk eða annars konar stuðning. Með vísan til niðurstaðna skýrslunnar var við gerð samningsins horft til þess að auka svæðisbundinn stuðning sem og að endurskilgreina þau svæði sem rétt eiga á þeim stuðningi. Byggðastofnun hefur nú verið falið að gera tillögur að þeim þáttum. Varðandi það hvort litið hafi verið til mismunandi landgæða eru í reglugerð um gæðastýrða sauðfjárframleiðslu ítarleg skilyrði um landnýtingu. 94% sauðfjárframleiðslunnar í dag falla undir gæðastýringu og til stendur að byggja enn betur undir þá þekkingu sem er fyrir hendi á þessu sviði eins og verkefnið um mat á gróðurauðlindum sem ég nefndi áðan. Í samningnum er líka áætlað að stærri hluti af greiðslunum renni í gegnum gæðastýringuna en til þessa. Það er sem sagt markmið að auka þann þátt í stuðningi við bændur vegna þessa þáttar. Varðandi það hvort aðstæður væru andstæðar stuðningi er það þannig að samningurinn stuðlar að fjölbreyttara atvinnulífi og margvíslegri nýtingu lands og búsetu í sveitum en nú er. Því var ekki gerð sérstök greining á því hvort einhver stuðningur gæti komið illa út við einhverja aðra þætti. Eins og í mörgu öðru útilokar ekki eitt annað og því meiri fjölbreytni í atvinnulífi, því 

Hæstv. forseti. Fyrst vil ég þakka hv. þm. Róberti Marshall fyrir að taka þetta mál til sérstakrar umræðu í þinginu. Ég sit í atvinnuveganefnd þar sem við höfum verið að vinna með búfjársamninginn og þau lög sem tengjast því. Ég held að sé best hvað þetta varðar að lesa lokaorð frá Ólafi Arnalds, prófessor við Landbúnaðarháskóla Íslands, á vefsíðu hans moldin.net, en þar stendur, með leyfi forseta: „Samningur um starfsskilyrði sauðfjárræktar er afar umdeildur, m.a. á meðal bænda, sem margir hverjir hafa bent á þau rök sem hér hafa verið talin. Einn helsti sérfræðingur landsins á sviði sauðfjárræktar til margra áratuga skrifaði grein um skort á framtíðarsýn við samningsgerðina og þar stendur m.a.: „Stuðningur er fluttur frá svæðum með mest landgæði yfir til þeirra sem slakar standa.“ Og enn fremur: „Í 5. gr. samningsins birtist einn ótrúlegur fortíðardraugur á sviði. Þar er fjallað um gripagreiðslur …“ (Jón V. Jónmundsson, Morgunblaðið 6. apríl 2016).“ Ólafur heldur áfram og segir: „Samningurinn, verði hann samþykktur, er stórslys frá umhverfisfræðilegu sjónarmiði, hugsanlega einn versti gjörningur stjórnvalda í umhverfismálum um áratugaskeið. Enn fremur leiðir hann til gríðarlegs fjárausturs (milljarðatugur í það minnsta) til að greiða kjöt ofan í neytendur á erlendri grundu. Um það mun ekki ríkja nein sátt, sem leiðir til neikvæðrar umræðu sem skaðar framleiðslu og hag þeirra bænda sem búa við góð beitilönd.“ Þetta eru stór og mikil orð frá sérfræðingi okkar. Í svipaðan streng tekur Sveinn Runólfsson, fyrrverandi landgræðslustjóri, sem skrifar umsögn um málið prívat og persónulega. Þar fjallar hann m.a. um aðkomu Matvælastofnunar að landbúnaðaráætlunum og talar um að tíu slíkar bíði og eigi eftir að vinna með. Þar kemur ýmislegt fram. Komið hafa fram áhyggjur varðandi þetta mál í vinnu nefndarinnar, bæði hjá sauðfjárbændum og ýmsum öðrum sem 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Róberti Marshall fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Um leið þakka ég hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Á mínum stutta tíma vil ég fyrst og fremst beina sjónum að því að þegar um er að ræða jafn stóra og mikilvæga skuldbindingu til jafn langs tíma og raun ber vitni er svo mikilvægt að á bak við hana liggi greining á þessum þáttum, greining t.d. á því hvernig það rímar við loftslagsmarkmiðin. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir hefur lagt inn fyrirspurn um umhverfisáhrif búvörusamninga. Þar kemur fram að ekki hafi verið beitt t.d. aðferðum vistsporsmælinga við mat á umhverfisáhrifum og umhverfismarkmiðum búvörusamninga eða öðrum viðurkenndum aðferðum á því sviði enda hafi ekki farið fram mat á umhverfisáhrifum. Því má spyrja sig hvort ekki væri eðlilegt vinnulag þegar um er að ræða jafn stórt og mikilvægt mál og þetta, sem vissulega hefur áhrif inn í loftslagsmarkmiðin þegar við skoðum losun Íslands á gróðurhúsalofttegundum og hvernig hún skiptist á milli ólíkra geira. Það á ekki bara við um landbúnaðinn, það á við um alla þá geira sem hér hafa áhrif á loftslagsmarkmiðin, að þá sé það til að mynda forsætisráðuneytisins að sjá um slíkar framkvæmdir, þó að þær séu ekki framkvæmdir í merkingunni „hefðbundin verksmiðja“, fari í slíkt umhverfismat þar sem við mælum vistsporið, þar sem við metum loftslagsáhrifin. Það er hluti af því að gera stjórnsýsluna samhentari þannig að við náum markmiðunum. Það vakti líka athygli mína sem hæstv. ráðherra nefndi áðan, þ.e. um áhrif á konur sérstaklega. Auðvitað ættu jafnréttismálin að sama skapi að vera yfirskipuð með þessum hætti. Ég vil nefna að Landvernd hefur skilað inn talsvert ítarlegri ályktun þar sem sérstaklega er rætt um sjálfbæra nýtingu gróðurs og jarðvegs, afrétti, gæðastýringu, lausagöngu og annað slíkt, og eins þá nauðsyn að umhverfisyfirvöld komi virkar að þessum málum. Ég held að það sé mjög mikilvægt til framtíðar litið að við samþættum þessa stefnumótun 

Hæstv. forseti. Búvörusamningurinn sem er til umfjöllunar í þinginu hefur auðvitað margar hliðar. Ein af þeim sem skiptir máli er umhverfishliðin, þ.e. með hvaða hætti stefnumótun á sviði landbúnaðarmála hefur áhrif á umhverfið. Ég verð að segja að mér finnst í samningnum vera viðleitni til þess að taka meira tillit til slíkra þátta heldur en kannski eldri stefnumörkun á þessu sviði gefur til kynna og ýmsir þættir í þessu sambandi sem veitt er meiri athygli. En ég get tekið undir með ýmsum öðrum ræðumönnum að það mætti gera í meira mæli og sjálfsagt að sú umræða fari fram í þinginu áður en frá þessu er gengið. Það er síðan annað mál sem ekki heyrir undir þessa umræðu með hvaða hætti búvörusamningar eru gerðir, með hvaða hætti stefnumótun á þessu sviði er ákveðin, hversu mikil eiga áhrif styrkja að vera í þessari atvinnugrein og hvaða vernd landbúnaðurinn nýtur frá erlendri samkeppni. Það eru aðrar spurningar sem er líka mikilvægt að sé spurt í þessu sambandi. Ég verð að segja að þegar maður horfir á efnisatriði samninga nú þá sýnist mér að vitund um mikilvægi umhverfismála sé að vaxa. Það eru áherslur þarna sem skipta máli í því sambandi. En vafalaust þarf að fara fram ítarlegri umræða um þá þætti áður en frá málinu er gengið af hálfu þingsins.

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á að þakka hv. frummælanda fyrir að hefja þessa umræðu, enda er það mjög mikilvægt þegar við skoðum svona stóra samninga sem við gerum við landbúnaðinn. Breytingar á búvörulögum eru náttúrlega skuldbinding til framtíðar. Sömuleiðis erum við búin að gera skuldbindingar á alþjóðavísu til að stemma stigu við loftslagsbreytingum. Það vekur athygli að í VI. kafla um mat á áhrifum er ekki farið í loftslagsmálin og náttúruverndina, en við vitum náttúrlega öll að landbúnaðurinn snýst um að nýta landið. Það kemur svolítið á óvart að þrátt fyrir að hér sé lögð áhersla „á jarðræktarstyrki og tekinn upp nýr stuðningur með svokölluðum landgreiðslum sem greiddar eru út á allt ræktað land sem uppskorið er til fóðuröflunar“, eins og segir í frumvarpinu á bls. 15, með leyfi forseta, að samt sé ekki nein heildstæð stefna um það hvernig það á að vera sjálfbært og að hvaða marki það á að stuðla að náttúruvernd. Að sama skapi er lausaganga búfjár óumhverfisvæn að miklu leyti, sérstaklega þegar við erum að reyna að græða upp landið. Það getur vel verið að lausaganga fjár samræmist einfaldlega ekki nútímakröfum um náttúruvernd. Það er til dæmis nokkuð sem ég mundi vilja sjá skýrar um í búvörusamningunum. Við þurfum kannski aðeins að endurhugsa hvernig við stundum landbúnað, hvernig við ræktum kjötið okkar, hvernig við búum til mjólkina okkar með tilliti til umhverfisáhrifa. Það er alveg rétt sem hv. þm. Róbert Marshall segir, hér vantar alveg heildstæða stefnu um það hvernig við lítum á landbúnað til framtíðar með tilliti til umhverfisáhrifa.

Virðulegi forseti. Mér finnst mjög brýnt að við ræðum þessi mál. Þótt ég sé ekki sérfræðingur í beit finnst mér áhyggjuefni þegar ég les t.d. umsögn Landgræðslu ríkisins sem eru sérfræðingar á þessu sviði. Ef þeir gera athugasemdir finnst mér að taka eigi það alvarlega. Mér hefur reyndar fundist við, þegar kemur að ofbeit og gróðureyðingu af völdum sauðfjárræktar, svolítið hafa skautað fram hjá vandamálinu, jafnvel flokkar sem kenna sig við umhverfisvernd ekki tekið á því eins og ætti að gera. Í umsögn Landgræðslunnar sem tekur fram að hún taki í sjálfu sér ekki afstöðu til lagafrumvarpsins sem um ræði, komi bara inn á þann þátt sem snýr að Landgræðslunni, segir orðrétt, með leyfi forseta: „Það er hins vegar álit Landgræðslunnar að við gerð þeirra samninga, einkum samningsins um starfsskilyrði sauðfjárræktar, hafi tækifæri til átaks í landgræðslu og áfanga til sjálfbærrar landnýtingar ekki verið nýtt. Það hefði þó mátt gera með þeim hætti að hagur bænda skertist í engu en landið hefði notið góðs af.“ Þetta hljótum við að taka alvarlega. Ég geng út frá því að þetta verði skoðað betur í nefndinni. Það er ekki ásættanlegt að við séum að beita sauðfé á örfoka land, á landsvæði sem Landgræðslan hefur í rauninni skilgreint sem viðkvæm svæði sem þoli ekki beit. Tilfelli þar sem þetta er í gangi eru í miklum minni hluta og ég þekki bændur sem eru ekki sáttir við þetta og ég hvet til þess að gengið verði í þetta mál. Ég vil þakka fyrir þessa góðu umræðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka umræðurnar. Í dag vinna hinir ýmsu aðilar að því að halda landinu vel grónu. Í gangi eru verkefni um landgræðslu, skógrækt, uppgræðslu og viðhald gróðurþekju og mörg þeirra knúin áfram af vinnu bænda, t.d. verkefnið Bændur græða landið, skógarbændur víðs vegar um landið ásamt gæðastýringu við búfjárrækt og verkefni búnaðarfélaga. Hæstv. ráðherra minntist svo á þátt bænda í loftslagsáætluninni áðan. Það er því samhljómur í verkefnum bænda nú þegar og þeirri viðleitni sem fram kemur í nýjum búvörusamningum sem liggja fyrir Alþingi þar sem lögð er áhersla á sjálfbæra landnýtingu, stuðning við skógarbændur og rannsóknir á beitarlöndum. Inn kemur jarðræktarstuðningur og stuðningur við ræktað land um leið og gæðastýring er upphafin. Þá kemur fram í skilgreiningu á gæðastýrðri sauðfjárframleiðslu að það sé dilkakjöt sem framleitt hefur verið eftir kröfum um skilgreindan framleiðsluferil, hollustu og umhverfisvernd. Í þeim samningum sem eru til umræðu er lagt til að reynt verði að ná betur utan um gróðurauðlindir landsins með frekari rannsóknum ásamt því að ríkissjóður veiti framlög til verkefna sem snúa m.a. að jarðbótum. Því má ekki gleyma að það kemur fram í aðalmarkmiðum samningsins um starfsskilyrði sauðfjárræktar, þar sem málshefjandi tekur hana sérstaklega fyrir, að hún sé stunduð í samræmi við umhverfisvernd, landkosti og sjálfbæra landnýtingu. Vel má vera að skerpa þurfi enn frekar á umhverfisvernd í samningunum, búa til meiri hvata til beitarstýringar og horfa meira á beitarþunga, álag og þol, en það verkefni er alls ekki ómögulegt eða óframkvæmanlegt. Núna stendur yfir vinna við endurskoðun á lögum um landgræðslu í umhverfisráðuneytinu, enda er núverandi löggjöf frá 1965. Við endurskoðun er lögð áhersla á að hvetja til meiri græðslu lands, bæta land og endurheimta vistkerfi. Landgræðsla ríkisins hefur til að mynda auglýst eftir umsóknum um styrki til endurheimtar votlendis. Möguleikar á að flétta saman markmið þeirrar löggjafar og nýrra búvörusamninga eru því til staðar. Ég tel tilvalið að líta til nýlegrar niðurstöðu starfshóps um landnotkun í dreifbýli og sjálfbæra landnýtingu 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Ég held að hún sé mjög tímabær. Við erum að tala um samninga sem munu kosta ríkið um 13–16 milljarða á ári til næstu tíu ára. Þetta eru miklar fjárhæðir, miklir peningar. Það er eðlilegt að við spyrjum okkur hvað við erum að fá út úr þessum samningum, bæði fyrir þjóðfélagið og líka hvernig bændurnir hagnast. En það er samt ekki síður mikilvægt að ræða þær spurningar sem hv. þm. Róbert Marshall leggur fram. Hvaða kröfur gerum við í þessum samningum til þeirra sem nýta landið og umbreyta því í starfsemi sinni eins og bændur sannarlega gera Hvaða áhrif hefur það á umhverfið? Hvaða áhrif hefur það í loftslagsmálum? Ég held að við eigum að gera meira en að fagna eingöngu viðleitni eins og það var kallað af hv. þm. Birgi Ármannssyni og hv. þm. Jóhönnu Maríu Sigmundsdóttur, að í samningunum sé viðleitni í þessa veru. Við eigum að ganga lengra þegar svona miklir fjármunir eru í húfi og setja okkur skýra mælikvarða þegar kemur að öllum þeim þáttum sem hafa verið nefndir, þ.e. taka ákvörðun um það fyrir fram hvaða markmiðum við ætlum að ná í sameiningu, hvaða kröfur við ætlum að gera nákvæmlega til bænda, hvaða niðurstöðu það á síðan að leiða til. Ef menn standa sig ekki sé jafnvel hægt að taka samningana upp á þeim forsendum. Við setjum allt of oft mikla fjármuni í hin ýmsu verkefni hér á landi, skattpeninga, og setjum ekki nægjanlegar kröfur á okkur sjálf um mælikvarða á árangur þeim tengdum. Við megum ganga lengra í því. Ég er ekkert að saka þessa ríkisstjórn um að vera verri en einhver önnur í því. Ég held að almennt megum við gera meira af því að setja okkur skýra mælikvarða og reyna að ná þeim markmiðum, t.d. í gegnum svona samninga.

Herra forseti. Það er mikilvægt að landbúnaðurinn þróist í góðri sátt við náttúruna og byggi á sjálfbærri nýtingu á landsins gæðum, að unnið sé gegn beit á viðkvæmum svæðum og örfoka landi sé hlíft. Í búvörusamningnum er kveðið á um svæðisbundinn stuðning, en í því tilliti er ekki tekið tillit til ástands landsins eða landnýtingarsjónarmiða, sem þó hefði verið æskilegt að gera til að beina sauðfjárræktun frekar á svæði sem gróðurfarslega séð eru betur fallin til sauðfjárræktar. Hægt hefði verið að horfa til þess að tengja gæðastýringu til framleiðenda á þann veg að hún væri skilyrt með einhverjum hætti sjálfbærni þannig að hún ynni gegn gróður- og jarðvegseyðingu. Bændur eru í raun einir öflugustu landverðirnir og það er í þeirra hag að nýting á beitilandi sé sjálfbær. Þeir framleiðsluhvatar sem eru í búvörusamningunum, geta haft neikvæð umhverfisáhrif sem vinnur gegn landnýtingu og loftslagssjónarmiðum. Mikilvægt er að stuðla að orkuskiptum í sveitum landsins, efla skógrækt og kornrækt og vinna með bændum með jákvæðum hvötum að nýtingu á auðlindum landsins. Búvörusamningurinn á að stuðla að framþróun í greininni með sjálfbærum og vistvænum hætti, framleiðendum og neytendum til hagsbóta. Framleiðsla á búvörum í nálægð við neytendur skiptir miklu máli og að stuðlað sé að sjálfbærni. Kolefnisfótsporum, eins og þau eru kölluð, fækkar með því að draga úr því að flytja landbúnaðarvörur heimshorna á milli. Ég tel að hægt sé að ná þeim markmiðum með bændum því að þeir eru öflugir talsmenn náttúrunnar í landinu. En það hefði vissulega mátt gera betur í þessum samningum, það er hægt að gera betur, hvort sem það tengist búvörusamningunum eða ekki því að þetta er sameiginlegt hagsmunamál allra landsmanna.

Virðulegi forseti. Fáir eða engir eru jafn háðir ábyrgri nýtingu náttúrunnar og bændur. Við eigum að nýta frumkvöðlakraftinn sem býr meðal bænda þessa lands og hnýta þannig saman hagsmuni bæja og sveita og landsmanna allra í umhverfismálum. Aukin áhersla á lífræna ræktun í landbúnaði hér á landi þýðir minni notkun á aðkeyptum aðföngum eins og áburði og sýklalyfjum sem er afar umhverfisvæn stefna. Heilsa og matvæli eru einn af stóru þáttunum í daglegu lífi okkar allra og við sjáum t.d. hvernig íslenskt skyr slær í gegn erlendis. Það sér ekki fyrir endann á þeirri þróun að neytendur vilja lífrænar, hollar landbúnaðarvörur sem framleiddar eru á Íslandi. Ég sé alveg fyrir mér að markaðir kunni að skapast erlendis fyrir þessa vöru á næstu missirum og árum. Neytendur vilja einnig rekjanleika og að framleiðslan fari fram á ómenguðu landi. Margt bendir til þess að kolefnisfótspor íslenskrar sauðfjárræktar sé í minna lagi sé miðað við sömu búgrein annars staðar. Áburðarnotkun á hektara er minni hér en víðast annars staðar og sýklalyfjanotkun einnig eins og áður segir. Hormónar eru bannaðir og varnarefni nánast óþekkt. Það þarf heldur ekki að fjölyrða um hversu miklu umhverfisvænna það er að rækta matvörur í nágrenni við helsta markaðinn í samanburði við að flytja þær um langan veg. Kortlagning og rannsóknir á kolefnisfótspori sauðfjárræktar eru nú í fullum gangi og má vænta niðurstöðu þessarar vinnu í haust. Það er gott að minnast þess að í rúman aldarfjórðung hafa bændur og Landgræðslan unnið saman að verkefninu Bændur græða landið og um 35.000 hektarar lands hafa verið græddir upp. Verkefnið þykir hafa heppnast með eindæmum vel. Ég tel því að fram undan séu gríðarleg tækifæri í landbúnaðarmálum á Íslandi þar sem umhverfismarkmið 

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Hún hefur að mörgu leyti verið mjög málefnaleg. Í okkar elstu lagatextum, þúsund ára gömlum, eru ákvæði sem segja má að hafi átt að tryggja nokkurs konar sjálfbæra nýtingu beitilands á Íslandi. Þess vegna er svolítið átakanlegt að verða vitni að því að hér er ekki horft til þeirra sjónarmiða. Þegar um jafn stóra og ríka hagsmuni er að ræða til jafn langs tíma og gert er ráð fyrir í samningunum hljótum við bæði að hlusta á umsagnir okkar helstu vísindamanna og biðja um leiðsögn frá þjóðinni og bera slíkar ákvarðanir undir hana, sérstaklega þegar stutt er í kosningar. Við þurfum að hafa í huga að framleiðsla lambakjöts hefur hæsta kolefnisspor kjötframleiðslu og umframframleiðsla gengur gegn umhverfisstefnu landsins og þeim skuldbindingum sem fylgja aðild að ýmsum umhverfissamningum Sameinuðu þjóðanna. Samningarnir eins og þeir líta út eru mjög hvetjandi til aukningar í framleiðslu. Við þurfum að skilgreina hvar stuðningurinn er mikilvægastur. Við þurfum að skilgreina þörf fyrir framleiðsluna og laga hana að neyslu innan lands, við þurfum að skilgreina hvar lítil eða engin nauðsyn er á slíkum stuðningi þar sem nóg er af öðrum atvinnutækifærum. Við þurfum að gera okkur grein fyrir að í mörgum tilfellum getur stuðningur verið mjög hamlandi fyrir fjölbreytta uppbyggingu atvinnuvega í dreifbýli, m.a. með því að koma í veg fyrir að lóðir og pláss fáist fyrir aðra starfsemi sem og íbúðarhúsnæði þar sem uppkaup á framleiðslurétti kvóta væri mun skynsamlegri notkun á fjármunum fyrir framtíð dreifbýlissamfélaga. Þetta eru atriði sem ég tel að við þurfum að skoða betur 

Virðulegi forseti. Svo ég víki fyrst að því sem ég náði ekki að svara fer Matvælastofnun með framkvæmd reglugerðar um landbætur. Það voru 50 áætlanir sem þurfti að uppfæra fyrir 1. mars, 25 fyrir afrétti og 25 fyrir upprekstrarheimalönd og heimalönd. Landgræðslan getur áritað landbótaáætlanir hafi þær verið unnar í samráði við stofnunina. Hún sendi 40 áritaðar en 10 bárust óáritaðar og Landgræðslan hefur frest núna til 15. júní til að vinna umsagnir fyrir þær tvær áætlanir sem eftir eru. Varðandi spurninguna um hvort einhverjir hafi fengið einhverja vottun getur Matvælastofnun ekki að svo stöddu veitt svör við þeirri spurningu þar sem þessar landbótaáætlanir eru enn í umsagnarferli og menn hafa tíma til 15. júní. Ég verð að segja eins og er að ég er að mörgu leyti mjög ósammála mörgum fullyrðingum einstakra þingmanna um þessa samninga og tel að við nánari skoðun á þeim muni menn sjá hversu vel er tekið á ýmsum þáttum sem hér hefur verið varpað upp, þáttum sem menn hafa haft áhyggjur af. Þessar breytingar eru þær langstærstu og mestu í áratugi í búvörusamningum og byggja ekki síst á sjálfbærri nýtingu lands. Það er líka staðreynd að á síðustu rúmum þremur áratugum hefur sauðfé fækkað um 40% með tilheyrandi minnkun á beitarálagi. Bestu vörslumenn landsins, bestu landgræðslumennirnir, eru bændur landsins, ekki síst sauðfjárbændur. Þannig hafa menn vegna landbótaáætlana, gæðastýringarinnar sem vex núna úr væginu 35% í stuðningnum yfir í 56% í þessum samningi, verndað um 300.000 hektara. Í samvinnuverkefninu Bændur græða landið eru 640 bændur og eins og fram hefur komið hér hafa um 35.000 hektarar verið ræktaðir upp. Við tökum á móti sífellt fleiri ferðamönnum 

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfundar, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta? Svo er ekki og skoðast hún samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu máli mjög og þakka hv. nefnd sérstaklega fyrir að fara vel yfir það og gera mjög rökréttar breytingar á því. Ég vildi hins vegar nýta tækifærið og minna á 12. mál á þingi, mál sem Píratar lögðu fram, þingsályktunartillögu um sjálfstætt eftirlit með lögreglu. Við erum eindregið þeirrar skoðunar að það megi ganga miklu lengra, það séu nú þegar forsendur til þess, en þetta er vissulega skref í rétta átt. Við vonum auðvitað að þetta sé sem stærst skref í rétta átt, fögnum því málinu og greiðum að sjálfsögðu atkvæði með því.

Virðulegi forseti. Vegna þess að gætt hefur einhvers misskilnings í umræðunni í samfélaginu varðandi þetta atriði, innra eftirlit sem varðar ríkislögreglustjórann, vil ég bara taka fram að eins og kemur fram í umsögnum um málið og í umræðunni er lykilatriði að téð eftirlit með lögreglu sem frumvarpinu er ætlað að ná fram, og vissulega einnig í tillögu Pírata um sjálfstætt eftirlit með lögreglu, sé ytra eftirlit, að ekki sé einungis til staðar eitthvert innra eftirlit. Að því sögðu er sjálfsagt að ræða áfram innra eftirlit lögreglunnar eftir því sem umræðan þróast. Ég styð þó og greiði atkvæði með því að 1. gr. frumvarpsins falli brott þar sem það mál þarfnast mun betri yfirferðar, en ítreka að þar er um innra eftirlit að ræða, ekki ytra eftirlit.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um almennar félagsíbúðir frá velferðarnefnd. Við gerðum allnokkrar breytingar á málinu við 2. umr. og tókum svo málið inn á milli umræðna sem eðlilegt er þegar verið er að vinna að svo veigamiklu máli og gera svo stórar breytingar. Það voru vandkvæði með hvernig ætti að bókfæra stofnframlögin og það varð úr að velferðarnefnd óskaði eftir því að velferðarráðuneytið, Samband íslenskra sveitarfélaga, Reykjavíkurborg og Alþýðusamband Íslands færu yfir málið í sameiningu, enda hafa allir þessir aðilar mikla hagsmuni af málinu. ASÍ ætlar að byggja upp mikið af þessu húsnæði, þetta var hluti af kjarasamningum, og sveitarfélögin og ríkið eiga að veita stofnframlögin. Þessir aðilar brugðust mjög vel við beiðni velferðarnefndar og funduðu þó nokkuð og fundu að lokum niðurstöðu sem allir aðilar gátu sætt sig við. Þessir aðilar komu fyrir nefndina, auk fulltrúa frá KPMG vegna bókhaldsreglna sveitarfélaga, með þær tillögur sem við höfðum óskað eftir að þau mótuðu fyrir okkur. Við fórum að mörgum af þessum tillögum þótt við höfum ekki gert það í einu og öllu. Eins gerir nefndin minni háttar breytingar til lagfæringa á málinu. Fyrirsögn frumvarpsins verður breytt að nýju og það fær aftur upphaflega heitið, almennar íbúðir, að ósk Alþýðusambands Íslands sem lagði eindregið til að þessu yrði breytt. Meiri hluti nefndarmanna telur eðlilegt að verða við þessu en einn fyrirvari er við það á nefndarálitinu, frá hv. þm. Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur. Svo var rætt um leigufjárhæðina því að Alþýðusamband Íslands lýsti yfir miklum áhyggjum af því að við hefðum tekið út svokallaða áfangaskiptingu sem var kveðið á um í frumvarpinu. Við heyrðum sjónarmið Alþýðusambandsins og setjum hér inn heimildarákvæði til deildaskiptingar og munu þá þeir sem nýta sér þessa deildaskiptingu láta leigu miðast við hverja deild fremur en kostnað stofnunarinnar í heild sinni. Það er mikilvægt að þetta ákvæði sé einungis heimildarákvæði því að ýmis leigufélög sem eru að störfum í dag og rekin án hagnaðarsjónarmiða reyna í nafni félagslegrar blöndunar að jafna leigunni á milli mismunandi svæða og eldri og yngri íbúða. Þá lýsti ASÍ yfir óánægju með að við hefðum sett það inn að ef leigjandi hefði verið yfir tekju- eða eignamörkum í meira en þrjú ár mætti reikna álag á leigu. Alþýðusamband Íslands setti sig upp á móti þessu. Nefndin verður ekki við þessum ábendingum og gerir ekki breytingartillögu, en við bendum á að það er aðeins gert ráð fyrir hóflegu álagi hafi leigjandi um langt skeið haft tekjur eða eignir yfir mörkunum. Við leggjum til breytingu sem er óháð þessu um að vísað verði til síðustu þriggja almanaksára fremur en þriggja samfelldra ára til að skýra að heimildin falli niður fari tekjur eða eignir leigjanda á ný undir mörkin. Þá komum við að kannski stærsta málinu sem er bókfærsla stofnframlaga. Þar höfum við farið eftir tillögu frá sveitarfélögunum og Alþýðusambandi Íslands en þar voru áhyggjur af því að með því að stofnframlögin væru á öðrum veðrétti eins og kveðið var á um í breytingartillögum við 2. umr. væri hverfandi eigið fé í félögunum sem ætluðu að byggja upp leiguhúsnæði sem mundi torvelda þeim mjög fjármögnun. Úr varð að til verður núna við 3. umr. svokallað skilyrt stofnfé. Það er eignfært af sveitarfélögunum, ef krafist er endurgreiðslu á stofnfénu geta sveitarfélögin eignfært það en það mun teljast til eigin fjár hjá húsnæðissjálfseignarstofnunum og þar af leiðandi mynda eiginfjárgrunn til þess að fá hagfelldari fjármögnun. Ég kann ekki nógu vel á breytingartillögu við breytingartillögur, frú forseti, en ég ætla að fara yfir þær í lokin svo það verði ekkert fljótandi hér og kem að því síðar. Við teljum að sveitarfélögum og lögaðilum sem einnig geta fengið stofnframlög verði heimilt að færa stofnframlög ríkis og sveitarfélaga með sambærilegum hætti og kveðum á um að það eigi að fá nánari útfærslu í reglugerð. Hugsanlega þarf þó að breyta lögum til að markmið málsgreinarinnar náist fyrir þessi félög og því erum við með bráðabirgðaákvæði þar sem við felum ráðherra að undirbúa tillögur að lagabreytingum ef þeirra gerist þörf. Svo kemur að umræðu um höfuðstól krafna um endurgreiðslu stofnframlaga. Í 5. mgr. 15. gr. frumvarpsins segir að endurgreiðsla á stofnframlagi skuli nema sama hlutfalli af verði almennrar íbúðar við endurgreiðslu og stofnframlag nam af stofnvirði hennar. Við ákvörðun endurgreiðslufjárhæðar skuli miða við mat óhlutdrægs fasteignasala á áætluðu söluverði hennar. Nefndin gerir á þessu breytingar og telur að athuguðu máli að þegar stofnframlög eru greidd til baka í kjölfar þess að lán hafi verið greidd upp en ekki að það sé verið að breyta tilgangi félagsins eða selja eignir úr því skuli miða við fasteignamat sem hefur verið uppfært með tilliti til verðþróunar íbúðarhúsnæðis. Þá gerum við breytingar á greiðslum í Húsnæðismálasjóð. Það var í upphaflega frumvarpinu þannig að félögin áttu að greiða tvo þriðju hluta leigugreiðslna að frádregnum rekstrarkostnaði í Húsnæðismálasjóð þegar lán og stofnframlög hefðu verið endurgreidd ef við ætti. Við í velferðarnefnd lækkuðum þetta í 40% við 2. umr., en Alþýðusambandið, Reykjavíkurborg og Sambandið lögðu til að hlutfallið færðist upp í 60% til að hraða uppbyggingu Húsnæðismálasjóðs. Á móti kemur að Félagsbústaðir hf. og Félagsstofnun stúdenta mótmæltu þessari breytingu. Nefndin fellst á að æskilegt sé að hraða uppbyggingu Húsnæðismálasjóðs en telur þó helst til íþyngjandi að gera eigendum almennra íbúða að greiða 60% af arði af þeim í sjóðinn. Við förum því bil beggja og leggjum til að hlutfallið af þessum greiðslum inn í sjóðinn verði 50% af leigutekjum umfram rekstrarkostnað. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þessum breytingum. Undir nefndarálitið skrifa allir nefndarmenn í velferðarnefnd og eins og áður gat um skrifar hv. þm. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir undir það með fyrirvara. Þá vil ég, frú forseti, mæla fyrir breytingartillögum við breytingartillögur. Stofnframlögin voru á öðrum veðrétti á eftir lánum á húsnæðinu en með því að breyta þessu í skilyrt stofnframlög eru þau ekki tryggð með veði. Samband íslenskra sveitarfélaga benti okkur réttilega á að sveitarfélögunum væri auðvitað mikið í mun að tryggja hagsmuni sína og í samkomulagi sem aðilar höfðu gert var kveðið á um fortakslaust veðbann umfram upphaflega lánsfjármögnun eða sambærileg veðhlutföll við endurfjármögnun. Við erum á þskj. 1391 með breytingartillögu frá nefndinni. Við leggjum til að j-liður 8. töluliðar verði dreginn til baka og að í hans stað komi svohljóðandi texti: „7. mgr. orðist svo: Óheimilt er að veðsetja almenna íbúð til tryggingar öðrum skuldbindingum en lánum sem upphaflega voru tekin til kaupa eða byggingar á henni og skuldabréfi til endurgreiðslu stofnframlaga. Þó er heimilt að veðsetja íbúðina til tryggingar á lánum sem tekin eru til endurfjármögnunar á upphaflegum lánum, enda haldist veðhlutfall óbreytt eða lækki.“ - Í raun er þetta óbreytt frá þeirri grein sem við erum að breyta en síðan kemur viðbót: „Við veitingu stofnframlags skal þinglýsa kvöð á íbúðina um veðsetningarbannið og um að einungis sé heimilt að nota hana í samræmi við ákvæði laga og reglna sem um stofnframlög gilda að öðru leyti.“ Svo kemur til viðbótar í 5. gr. breytingartillaga sem hljóðar svo og er hún ný: „Á eftir 1. mgr. 5. gr. komi ný málsgrein, svohljóðandi: Geta skal veðsetningarbanns skv. 7. mgr. 16. gr. í samþykktum.“ Þarna eru hagsmunir sveitarfélaganna tryggðir eins og frekast verður unnt þar sem ef stofnframlögin eigi að vera endurkræf eru þau veðbandalaus þar til lánin hafa verið greidd upp og skilyrta stofnframlagið verður að skuldabréfi með veði í viðkomandi húsnæði. Ég tel þá að ég hafi farið yfir allar meginbreytingar sem nefndin gerði. Ég vil líka segja, frú forseti, að það hefur verið sérlega skemmtilegt að vinna að þessu máli. Það var ekki alltaf einfalt og við sáum ekki alltaf fyrir okkur hvernig við gætum mögulega klárað það. En það sýnir líka að þegar fólk er tilbúið að vinna saman og fórna minni hagsmunum fyrir meiri getum við í sameiningu byggt upp eitthvað sem er jákvætt og gott fyrir íslenskt samfélag. Um þetta var þverpólitísk samstaða en líka með ráðuneytinu, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Reykjavíkurborg og Alþýðusambandi Íslands. Þarna er víðtæk samstaða. Það skiptir gríðarlegu máli þegar verið er að byggja upp húsnæðiskerfi að um það sé samstaða og það fái að þroskast og eflast svo það verði sjálfbært og nái að mæta húsnæðisþörf. Ég vona að þessi samstaða skili sér í því að þetta kerfi fái áfram að starfa með sömu markmið og verða raunverulega til þess að efla húsnæðisöryggi allra landsmanna. Ég vil að lokum óska ráðherra innilega til hamingju með að málið sé komið þetta langt. Ég þakka henni líka fyrir þá yfirvegun sem hún sýndi þegar við fórum í miklar breytingar á málinu. Við teljum að við höfum bætt það. Ráðuneytið gerði allt sem í þess valdi stóð til að aðstoða okkur við að gera breytingarnar og ég vil líka nota tækifærið og þakka velferðarráðuneytinu fyrir mjög gott samstarf.

Hæstv. forseti. Mig langar að koma örstutt upp og nýta tækifærið til að þakka hv. velferðarnefnd og hv. þingmönnum í nefndinni fyrir mikla vinnu. Til gamans fór ég inn á feril málsins í nefndinni og renndi yfir fundina sem hafa verið haldnir vegna málsins. Það er gaman að segja frá því að 28 fundir voru haldnir í hv. velferðarnefnd til að ná að afgreiða málið út úr henni. Það segir talsvert mikið um vinnu nefndarinnar og samstöðu að hv. nefnd skilaði að mig minnir 34 breytingartillögum inn í 2. umr. og mér sýnist þær breytingartillögur sem komu núna við 3. umr. vera 15 talsins, ef ég hef yfirsýn því að von er á breytingartillögu um miðjan dag í dag. En þessar 15 breytingartillögur eru í nokkrum liðum. Allir hv. þingmenn velferðarnefndar hafa unnið saman að þessu máli og eins og formaður nefndarinnar, hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, gerði grein fyrir hafa fleiri aðilar komið að því. Má þar nefna helst velferðarráðuneytið, ASÍ, Reykjavíkurborg og sambandið. Það ber að þakka þeim verulega fyrir þær ábendingar og tillögur sem þau komu með vegna þessara þátta og þá hjálp sem þau veittu okkur á lokametrunum í afar flóknu verki sem nefndin hafði til meðferðar milli 2. og 3. umr. Það er ánægjulegt að nú þegar hefur velferðarnefnd afgreitt þrjú af fjórum húsnæðisfrumvörpum hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eyglóar Harðardóttur. Ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýn og vona að það sé örstutt að bíða þess að fjórða frumvarpið verði afgreitt frá velferðarnefnd.  Frumvarpið sem við ræðum er um gríðarlega uppbyggingu á 2.300 leiguíbúðum fyrir einstaklinga og fjölskyldur undir ákveðnum tekju- og eignamörkum. Það er gríðarlega mikilvægt að mikil samstaða var meðal nefndarmanna um þetta, því að um er að ræða eina þá stærstu uppbyggingu sem hefur orðið á húsnæðismarkaði frá því að Breiðholtið var byggt. Kerfinu sem við erum búa til lagaumgjörð í kringum er ætlað að byggjast upp víða um landið. Það er gaman að segja frá því í 3. umr. um málið, þegar lögin eru rétt handan við hornið, að ég vona, að sveitarfélög víða um landið og á höfuðborgarsvæðinu hafa haft samband og lýst yfir áhuga á því að taka þátt í þessu verkefni. Þau ánægjulegu verk voru unnin í hv. velferðarnefnd að horft er bæði til höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðar. Það er horft til landsins alls og gerðar ýmsar breytingar sem gert hefur verið grein fyrir í fyrri ræðum hv. þingmanna. Við breytum lögunum til að auka möguleika alls konar sveitarfélaga á að taka þátt í þessu mikla verkefni. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Áður en ég lýk máli mínu ætla ég að ítreka þakkir mínar til hv. þingmanna í velferðarnefnd fyrir mikla vinnu við þetta mál sem og önnur og einnig vil ég þakka nefndarritara nefndarinnar, Gunnlaugi Helgasyni sem hefur vakað yfir þessum málum dag og nótt, það er óhætt að segja. Hann fær okkar bestu þakkir fyrir alla þá vinnu þó að við nefndarmenn, hv. þingmenn, berum fulla ábyrgð á öllu því sem fram kemur í þessum þingskjölum. Það er með mikilli gleði og ánægju sem ég lít til þessa máls sem er liður í að auka búsetuöryggi einstaklinga og fjölskyldna í þessu landi, að fólk hafi raunverulegt val um búsetuform. Það er það sem skiptir máli, búsetuöryggið, að fólk geti valið hvort það vill vera í eigin húsnæði, í húsnæðissamvinnufélagi eða hér eftir, að ég vona, á öruggari leigumarkaði en við þekkjum í dag. Að lokum vil ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttur fyrir stóran þátt hennar í málinu og óska henni til hamingju.

Virðulegi forseti. Hér er býsna stórt mál sem við erum komin á lokasprettinn með að afgreiða. Ég vil segja strax að þetta er þýðingarmikið mál og mjög mikilvægt að koma á þeim breytingum sem frumvarpið gerir ráð fyrir af ástæðum sem okkur eru öllum ljósar. Það hefur verið og er ríkjandi eins og sakir standa, ófremdarástand á húsnæðismarkaði sérstaklega gagnvart ungu fólki sem er fast í fátæktargildru og hefur eiginlega fárra kosta völ. Það hefur hvorki efni á að kaupa né leigja og var löngu tímabært að stigin yrðu markverð skref til þess að breyta skilyrðum í þá veru að auka framboð á leiguhúsnæði á viðunandi og sanngjörnu verði. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, formaður velferðarnefndar, hefur farið vel yfir þau meginsjónarmið sem nefndin hafði til hliðsjónar við vinnu sína. Ég verð að taka undir það með þeim sem hér hafa talað að bæði á hv. nefnd og ekki síður ritari nefndarinnar þakkir skilið fyrir mikla og óeigingjarna vinnu, og þá ekki síður forusta nefndarinnar sem lagt hefur á sig ómælda vinnu við að leiða þetta mál til lykta. Eins og allfyrirferðarmikið skjal með breytingartillögum gefur til kynna hefur forusta nefndarinnar, framsögumaður og aðrir vandað sig mjög við þetta verk. En það er nú ekki mitt að standa hér og þakka nefndinni. Það stendur kannski ráðherranum nær og væntanlega gerir hún það. Ég hef ekki miklu við að bæta þau atriði sem fram komu í máli hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur, formanns nefndarinnar og framsögumanns nefndarálits, og geri engan ágreining við þau atriði sem hún rakti. Ég vil samt koma inn á eitt atriði sem kannski má ætla að sé aukaatriði en er í mínum huga að hluta til efnislegt. Það lýtur að fyrirvaranum sem ég geri við nefndarálitið í heild sinni sem lýtur að breytingu á heiti frumvarpsins. Upphaflega hét þetta frumvarp til laga um almennar íbúðir. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að í raun og veru væri ekki um að ræða almennar íbúðir heldur tiltekið leiguíbúðaform sem byggir á almennum leigufélögum. Þess vegna komst nefndin að þeirri niðurstöðu fyrir 2. umr. að breyta heitinu í almennar félagsíbúðir. Sá misskilningur hefur af einhverjum ástæðum komið upp að það heiti vísi til þess hóps sem frumvarpinu er ætlað að taka til, efnaminna fólks eða því um líkt. Þar af leiðandi hafi komið upp tillaga um að kalla þetta félagsíbúðir af því að þetta væri einhvers konar félagslegt úrræði. Það er mikill misskilningur. Félagslegar leiguíbúðir eru annað en félagsíbúðir. Félagsíbúðir vísa einfaldlega til þess að íbúðaformið byggir á leigufélagaformi jafnvel þó að áskilið sé í lögum að það leigufélagaform eigi að vera sjálfseignarstofnanir. Hins vegar gerðist það fyrir þessa umræðu að Alþýðusamband Íslands gerði athugasemd við að nefndin skyldi hafa ætlað að taka upp heitið „félagsíbúðir“ og vísaði til þess í málflutningi fyrir nefndinni að hugtakið „félags-“ kunni að hafa einhverja neikvæða merkingu sem ekki sé vert að halda á lofti og geti haft neikvæð áhrif eða einhvers konar dóm um það fólk sem fer inn í þetta húsnæðiskerfi. Það er nú reyndar umhugsunarefni hvers vegna Alþýðusamband Íslands veigrar sér við að nota hugtakið „félags“, því ef einhver ætti að vera brimbrjótur og framvörður félagslegra gilda í þessu samfélagi þá er það auðvitað Alþýðusamband Íslands. Að flýja frá hugtökum af því að menn telja þau ekki hafa nógu góða áru er ekki til þess fallið að bæta úr fordómum eða breyta neikvæðri ímynd. Þetta vissu blökkumenn í Bandaríkjunum þegar þeir tóku sér í munn slagorðið „Black is beautiful“. Það er nú til gamall málsháttur sem er þá þessa leið: „Gimbur verður ekki naut þótt hún sé vistuð í fjósi.“ Það á líka við í þessu máli. Það þýðir ekki að breyta heitum og halda að það breyti hugarfari. Við þekkjum líka ýmis dæmi úr sögunni um notkun á hugtökum. Upphaflega var talað um fávita. Síðan var talað um þroskaskert fólk og þroskaheft fólk. Svo voru alltaf fundin fleiri og fleiri hugtök. En hugtök fá á sig neikvæða áru ef hugarfarið er ekki jákvætt. Eins með innflytjendur. Upphaflega var talað um innflytjendur, svo mátti það ekki og var farið að tala um nýbúa. Nú er aftur farið að tala um innflytjendur af því að nýbúar er orðið neikvætt hugtak. Félagsíbúðir eru auk þess ekki tilvísun í þann hóp sem á að nýta sér þetta húsnæðiskerfi, heldur er það bara tilvísun í að lögin taka til leiguíbúðaforms sem eru almenn íbúðafélög. Félög. Ég tek þetta mál upp hérna og vek athygli á því vegna þess að mér finnst að með því að fallast ekki á þau sjónarmið að leyfa þessu að heita það sem það raunverulega er sé velferðarnefnd að taka sér vald til að segja fyrir um málskilning og orðnotkun. Það vald hefur velferðarnefnd ekki. Ef þetta á að heita almennar íbúðir, hvaða hugtak þóknast þá velferðarnefnd að nota um almennar íbúðir á almennum markaði? Nefndin er komin út á hála braut þegar hún tekur sér þetta vald til að þjóna pólitískum dyntum, hvaðan sem þeir koma. Við það geri ég alvarlegar athugasemdir. Ég læt það að sjálfsögðu ekki koma í veg fyrir að ég taki jákvæða afstöðu til málsins í heild sinni, en það breytir því ekki að mér er eiginlega misboðið þegar ég sé hártoganirnar og furðulegheitin sem farið geta af stað þegar á að fara að þóknast hagsmunaaðilum, óorðuðum sjónarmiðum og jafnvel fordómum í samfélaginu, elta það uppi með því að skipta um heiti á hlutum. Mér þætti fróðlegt að heyra það í máli manna hér á eftir ef einhver hefur áhuga á að ræða þetta, hvaða orð við eigum þá í framhaldinu að nota um almennar íbúðir sem eftir sem áður er hið ríkjandi hugtak yfir hið ríkjandi húsnæðisform á Íslandi í dag.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. formanni velferðarnefndar fyrir afar góða og ítarlega yfirferð á þeim breytingartillögum sem nefndin hefur lagt fram. Ég vil einnig taka undir með þeim sem áður hafa talað. Við erum samstiga og sammála um að það sem við gerum með frumvörpum hæstv. húsnæðismálaráðherra er að breyta leigumarkaðnum, vegna þess að hann er ómögulegur eins og hann er núna. Það er mjög dýrt að leigja. Leigjendur búa við lítið öryggi ef eitthvert öryggi. Þrjú af fjórum frumvörpum, frumvarp um húsaleigulög sem var samþykkt áðan, það frumvarp sem nú er til umræðu um almennar íbúðir og svo frumvarp um húsnæðisbætur, spila saman en markmið þeirra allra er að tryggja öryggi leigjenda á markaði, fjölga leiguíbúðum, sem er mjög mikilvægt þar sem gríðarlegur skortur er á húsnæði á flestum stöðum á landinu, og einnig að takmarka hlutfall þess sem fólk þarf að reiða fram til leigu í hverjum mánuði. Það kom fram í könnun sem velferðarráðuneytið eða hæstv. húsnæðismálaráðherra lét gera, að mig minnir, að leigjendur greiddu vel yfir helming tekna sinna í húsaleigu, sem segir manni að þá er oft lítið eftir fyrir aðrar nauðþurftir. Því verðum við að breyta og því erum við að breyta, m.a. með upptöldum frumvörpum, vegna þess að við viljum að neytendur, íbúar, Íslendingar, hafi raunverulegt val um það hvernig þeir búa. Sumir vilja kaupa húsnæði, aðrir vilja leigja húsnæði. Við erum með ólík fjölskylduform, við erum með ólíka einstaklinga og við þurfum að mæta fólki á þeim stað þar sem það er hverju sinni. Leiga verður að vera raunhæft val, en hún er það ekki eins og staðan er núna. Ég bind miklar vonir við að þetta frumvarp verði samþykkt og á ekki von á öðru þar sem algjör samstaða hefur verið í nefndinni. Eins og aðrir hafa sagt í nefndinni höfum við tekið fjölmarga slagi. Við höfum þurft að ræða okkur niður á lausnir og gera fullt af málamiðlunum, en við höfum verið sem einn maður í því að leita lausna. Inn á milli höfum við andvarpað og verið við það að gefast upp, en við vissum allan tímann að markmiðin voru göfug og góð og vildum gera allt til þess að ná þeim. Það þýddi ekkert að dæsa, þá stendur maður upp og gerir hlé og heldur svo áfram, það er bara þannig. Við erum komin á þann stað í dag að vera búin að afgreiða tvö af fjórum frumvörpum hæstv. húsnæðismálaráðherra, þ.e. frumvarp um húsnæðissamvinnufélög sem er góð réttarbót varðandi það búsetufyrirkomulag sem margir kjósa sér, við afgreiddum áðan frumvarp um húsaleigulög sem fela í sér miklar umbætur frá núverandi húsaleigulögum, og nú erum við með til umræðu frumvarp um almennar íbúðir. Ég geri ekki ráð fyrir öðru en að við afgreiðum það frá Alþingi í dag eða á morgun, vonandi með fullu húsi. Þá er eftir fjórða frumvarpið sem er frumvarp um húsnæðisbætur, sem er langt komið í hv. velferðarnefnd. Ég bind miklar vonir við að nefndin klári það. Það frumvarp er í rauninni síamstvíburi þess frumvarps sem við ræðum nú, þ.e. frumvarps um almennar íbúðir, vegna þess að svo að markmið frumvarpanna náist þurfa bæði frumvörpin að fara í gegn, þ.e. markmiðin að fjölga leiguhúsnæði, bæta húsnæðisöryggi fólks og að kostnaður við leigu verði ekki hærri en 20–25% af ráðstöfunartekjum. Mig langar líka að nefna að nefndin hefur lagt sig fram, með góðri aðstoð frá velferðarráðuneytinu. Ég vil þakka starfsmönnum þess eins og aðrir hafa þegar gert, en ég vil líka segja að þeir hagsmunaaðilar sem unnu með okkur að málinu eiga miklar þakkir skildar fyrir framlag sitt. Menn komu oft á fund nefndarinnar með mjög stuttum fyrirvara, sumir komu oftar en einu sinni og oftar en tvisvar til að hjálpa okkur að klára málið og laga það til. Menn lögðu mikla vinnu í umsagnir um málið og oft og tíðum var um mjög ólíka hagsmuni að ræða. Menn voru, eins og við stjórnmálamennirnir, tilbúnir til að gefa eftir fyrir eitthvað stærra, eitthvað stórt, sem er nýtt húsnæðiskerfi, aukið öryggi á leigumarkaði. Mér finnst það merkilegt. Sumir fundirnir voru erfiðir og fólk blés svolítið og allt svoleiðis, en svo komu menn saman, sameinaðir, búnir að tala sig niður á niðurstöðu, lögðu niðurstöðuna fyrir nefndina og nefndin gat haldið áfram. Það hefur verið frábært og skemmtilegt, ég verð að segja það, að hafa fengið tækifæri til að taka þátt í þessari vinnu. Hún hefur verið mjög lærdómsrík og örugglega merkileg og það verður merkilegra þegar lengra líður í sögulegu samhengi að hafa fengið að vera lítið peð í mótun á nýju húsnæðiskerfi. Mér finnst það frábært. Ég vil enn og aftur þakka ágætu samstarfsfólki mínu í velferðarnefnd fyrir samvinnuna, þakka ykkur innilega fyrir. Ég vil óska hæstv. húsnæðismálaráðherra til hamingju, það er allt að gerast. Þetta er skref í rétta átt. Næst á dagskrá hjá okkur á Alþingi, því að húsnæðisfrumvörpin eru ekki allt og sumt þótt þau séu mikilvægur hlekkur í þeim umbótum sem við erum að vinna að á húsnæðismarkaði, er að gera frekari breytingar. Við þurfum að endurskoða fjármálakerfið, greiðslumatið, hvernig því er háttað, og verðtrygginguna á neytendalánum. Það liggur fyrir og eins og með margt annað er þetta langhlaup. Það sem skiptir máli ef maður ætlar að sigra er að hætta aldrei, gefast ekki upp, vegna þess að við komumst á leiðarenda að lokum. Þá verða reyndar komin ný verkefni að fást við en það er allt í lagi, við verðum að hafa eitthvað að gera. Hæstv. forseti. Mig langar að lokum að þakka fyrir samvinnuna frá öllum aðilum sem komu að þessari miklu vinnu.

Frú forseti. Við erum vonandi að komast á lokakaflann í afgreiðslu þessa frumvarps um almennar íbúðir eða almennar félagsíbúðir, eins og það hefur nú verið kallað á víxl, og er það vel. Eins og sjá má, á þeim gögnum sem frá velferðarnefnd koma við 3. umr. málsins, þá fór áfram fram mikil vinna í nefndinni milli 2. og 3. umr. og þess sér m.a. stað í breytingartillöguskjali sem er upp á 15 tölusetta liði og með fjölda undirstafliða. Framsögumaður og fleiri hafa gert ágætlega grein fyrir því hvernig þetta er í pottinn búið. Það var sem sagt tekin ný umferð á málinu til þess að reyna að verða við málefnalegum beiðnum mikilvægra þátttakenda í þessu samstarfi um breytingar þar sem voru Samband íslenskra sveitarfélaga, Alþýðusamband Íslands, Reykjavíkurborg og auðvitað samstarf við ráðuneytið o.s.frv. Nefndin var í sjálfu sér ágætlega kunnug þeim sjónarmiðum sem þar bar á góma og hafði sumpart þegar tekið afstöðu til þeirra, en var tilbúin til að endurskoða mál ef svo bar undir til að ná breiðari samstöðu um hlutina. Þess sér stað í breytingartillögum eins og þeim að við hverfum til baka til upphaflegra hugmynda um nafngiftina, þ.e. þetta verði kallaðar almennar íbúðir, það er niðurstaða sem ég get mjög vel lifað með og er í raun og veru ánægður með að mörgu leyti. Ég ætlaði þó ekki að fara að gerast andstæðingur þess að menn hefðu félagslega skírskotun í nafngiftinni eins og til stóð eftir 2. umr., mér finnst gild rök geta staðið fyrir hvoru tveggja. Það voru röksemdir frá Alþýðusambandi Íslands um að reyna að forðast allt sem gæti teiknað til einhverrar aðgreiningar þeirra sem búa í þessu húsnæði og annars staðar, en hins vegar er þetta að sjálfsögðu félagsleg aðgerð og félagslegt átak í húsnæðismálum. Það er jafn óbreytt þrátt fyrir nafnbreytinguna og áður var. Í öðru lagi vil ég nefna þá breytingu að taka inn heimild til að deildaskipta uppbyggingaráföngum í húsnæðissjálfseignarstofnun. Það tel ég vera ágæta lausn á því máli. Við sáum strax að áfangaskiptingin, eins og hún var sett upp í frumvarpinu í byrjun, gekk ekki upp gagnvart þegar starfandi aðilum og ýmsum aðilum sem hafa að öðrum sjónarmiðum að gæta í sinni starfsemi, svo sem eins og þeim að tryggja jöfnuð milli allra félagsmanna sinna í húsnæði, jafna út leigu og nota styrk þegar uppbyggðrar stofnunar eða fyrirtækis til að tryggja betri kjör yfir línuna jafnvel líka í nýjum byggingaráföngum eða íbúðum sem keyptar hafa verið í dýrari hverfum o.s.frv. En því þá ekki akkúrat að nálgast þetta svona, að hafa heimild til þess að nýjar húsnæðissjálfseignarstofnanir geti í samþykktum sínum og starfsemi sinni hins vegar byggt á tiltekinni áfanga- eða deildaskiptingu? Það er niðurstaðan að við leggjum það hér til. Í þriðja lagi um afar vandasaman hlut sem framsögumaður gerði vel grein fyrir, sem sagt bókfærslu stofnframlaga ríkis og sveitarfélaga, í raun annars vegar hjá viðtakandanum, húsnæðissjálfseignarstofnun eða byggingaraðila sem fær þau og er með þau í sínum höndum inni í sínum efnahag í þeim skilningi að hann fékk stofnframlög sem drógu upp í rúmlega 30% af kaupverði eða byggingarkostnaði íbúðanna, en á síðan að skila þeim aftur í fyllingu tímans. Það þarf að gæta að því hvernig þetta er gert, bókhaldslega, reikningsskilalega og í samræmi við endurskoðunar- og uppgjörsreglur, báðum megin. Þetta vafðist þó nokkuð fyrir mönnum. Stofnast af því að málið tók þeim breytingum í undirbúningsfasanum að upphafleg hugmynd um óafturkræf stofnframlög breyttist yfir í að þau skyldu vera óafturkræf og kröfur sveitarfélaga og það breytti eðli málsins. Í reynd er sú meðferð sem hér er lögð til - að húsnæðissjálfseignarstofnunum, og eftir atvikum öðrum aðilum sem falla undir 2. og 3. tölulið 1. og 2. mgr. 10. gr., sé gert kleift að færa stofnframlögin inn í bækur sínar sem einhvers konar skilyrt eigið fé eða stofnframlag, á meðan sú staða er uppi að þessir fjármunir eru í þeirra höndum og bera ekki vexti - í eðli sínu mjög hliðstætt við það að hér væri um að ræða víkjandi lán. Víkjandi lán eru jú þannig að ef til dæmis fjármálastofnun fær slíkt getur hún talið það sér til eignar með tilteknum hætti, heldur því aðgreindu, en það getur myndað hlut að eiginfjárgrunni stofnunarinnar, en það er lán og það á að koma til endurgreiðslu síðar. Munurinn er auðvitað sá að það er aftan við flest annað hjá stofnuninni og getur tapast ef illa fer. Þessi leið, að um skilyrt stofnframlög sé að ræða þegar endurgreiðslu er krafist, sýnist ganga upp, hún gerir það klárlega þeim megin sem snýr að húsnæði sjálfseignarstofnana og það kemur til góða í tilviki sveitarfélaganna að heimildir þeirra og venjur til að færa til eignar ýmis verðmæti sem þau hafa með höndum starfsemi sinnar vegna eru rúmar. Ekki er ástæða til að ætla að það sé erfiðara í þessu tilviki en mörgum öðrum. Hvað varðar þátt ríkisins þarf minni áhyggjur að hafa af því, ekki síst í ljósi þeirrar breytingar að stofnframlögin af hálfu ríkisins endurgreiðast beint til Húsnæðismálasjóðs. Þá er eftir það vandamál að til að jafnræðis sé gætt verður að finna leiðir til þess að aðrir lögaðilar, önnur form, svo sem eins og hlutafélög eða annars konar félagsform sem til dæmis sveitarfélög eða samtök hafa kosið að hafa um sín húsnæðismál, þurfa þá að geta farið með þetta með sambærilegum hætti. Reynt er að ná utan um það með því að slíkt verði útfært í reglugerð en hæstv. ráðherra jafnframt falið í bráðabirgðaákvæði að hefja þegar undirbúning að lagalegri skoðun á þessu atriði og leggja fram tillögur að lagabreytingum gerist þess þörf til þess að jafnræðis verði gætt í þessum efnum. Ég vil staldra örlítið við 11. tölulið breytingartillagnanna, það er spurningin um það hversu miklu af eftirstæðum leigutekjum rekstraraðila almennra íbúða eigi að ráðstafa í húsnæðismálasjóð þegar upphafleg lán til fjármögnunar á íbúðunum og stofnframlög hafa verið endurgreidd. Frumvarpið gekk út frá því að þetta hlutfall væri 2/3 í byrjun. Það fannst velferðarnefnd of hátt. Við vildum skipta þessu öðruvísi þannig að rekstraraðili húsnæðisins sjálfur gæti byggt upp styrk en sæi ekki bara á eftir svona miklu af leigutekjum sínum af þegar afskrifuðu húsnæði beint til baka í Húsnæðismálasjóð. Það er fullgilt sjónarmið enn í dag að það þarf að huga að sjálfbærni beggja aðila í kerfinu. Ekki er ástæða til að hafa miklar áhyggjur af þeim aðilum sem þegar eru sterkir eins og Félagsbústaðir, Félagsstofnun stúdenta og Brynja, Hússjóður Öryrkjabandalagsins, þar sem menn eru kannski með 50–70% eiginfjárhlutfall í dag. Þeir eru að sjálfsögðu vel færir og vel staddir til að takast á við þessi nýju og krefjandi verkefni. Ég hef áhyggjurnar af nýju aðilunum sem ætla að koma inn á markaðinn. Þeir þurfa sem fyrst að verða sæmilega fjárhagslega burðugir. Það gerist seinna en ella ef þeir þurfa ekki bara að kljást við fyrstu 50 árin sem grunnfjármögnunin er endurgreidd á, plús jafnvel 15 ár sem stofnframlögin endurgreiðast á og þá tekur við framtíð þar sem stærstur hluti afkomu þeirra, vegna reksturs íbúðanna, færi beint í Húsnæðismálasjóð. Eftir nokkurt þóf er niðurstaðan í raun og veru sú að mætast á miðri leið og leggja til að þessum ávinningi verði í framtíðinni skipt til helminga. Það er, held ég, ágæt niðurstaða sem vonandi allir geta unað við. Breytingar sem velferðarnefnd hefur lagt til og gerir hér og gerði við 2. umr. lagar að mínu mati þetta mál geysilega til, gerir það bæði félagslegra og byggðapólitískara og miklu líklegra til þess að ná markmiðum sínum. Það skiptir auðvitað mestu máli. Það gerist meðal annars í gegnum það að búið er að gera þær breytingar sem þarf til þess að þegar starfandi aðilar sjái sér fært að koma inn í kerfið og taka til starfa af krafti á þessum forsendum. Það gerist með því að við erum að reyna að teygja okkur í átt til markmiðanna um að leigukostnaðurinn verði ekki nema 20–25% af ráðstöfunartekjum, til dæmis með því að taka inn heimild til 4% viðbótarstofnframlaga sem eru óafturkræfur styrkur þegar um er að ræða að byggt er fyrir tekjulægstu hópa sveitarfélaganna eða námsmenn og öryrkja. Og með því að taka inn heimildir til þess að bæta við 6% plús 4% stofnframlögum þegar verið er að kljást við aðstæður í byggðarlögum þar sem þær eru hvað erfiðastar í þessum efnum, þar sem fasteignaverð er svo lágt að það kemur meira og minna í veg fyrir að menn treysti sér til að byggja vegna afskriftaráhættunnar sem því er samfara að byggja nýtt húsnæði vitandi að fasteignamarkaðurinn er kannski helmingur eða 1/3 af stofnkostnaðinum innan tíðar ef húsnæðið yrði til sölu. Þetta ákvæði bind ég miklar vonir við. Ég trúi að ég tali þar fyrir hönd allrar nefndarinnar. Við reiknum með því og göngum út frá því að þessar heimildir verði nýttar. Þær eru hluti af afgreiðslu málsins. Þær eru þar til þess, eins og ég segi, að mæta gildum sjónarmiðum, annars vegar byggðapólitískum og hins vegar félagslegum, og þær skipta máli í sambandi við það að gera það raunhæfara að markmið laganna náist um að leigukostnaðurinn verði viðráðanlegri. Það gerist líka í gegnum það að nú reiknum við almennt með því, og ég trúi að það verði reyndin, að lánstíminn verði lengri, að menn taki í byrjun lán til 50 ára eða að menn nýti sér endurfjármögnunarmöguleika þannig að endurgreiðslurnar komi til á 50 árum. Það munar alveg gríðarlega miklu borið saman við upphaflegar reikningsforsendur frumvarpsins um 30 ár, sem er allt of stuttur afskriftatími af fjárfestingu af þessu tagi og hefur í för með sér að fyrsta kynslóð leigjendanna borgar í raun allt í staðinn fyrir að eftir því sem lánstíminn er lengri þá dreifist það á fleiri herðar og líklegra að það verði tvær til þrjár kynslóðir íbúa í íbúðunum sem deili með sér þeim kostnaði að koma húsnæðinu upp. Þetta skiptir miklu máli. Ég vona, frú forseti, að þetta sem hér er að verða að veruleika gagnist okkur vel sem liður í lausn húsnæðisvanda landsmanna, sem er ærinn og margþættur, og að þetta verði upphafið að farsælum aðgerðum sem auki húsnæðisöryggi, bæti kjör tekjulægri hluta samfélagsins í þeim mæli sem það nær; það er jú sá hópur samfélagsins sem eðli málsins samkvæmt á erfiðast með að kljúfa mikinn kostnað vegna húsnæðisöflunar. Ég verð hér í lokin að vara við oftrú á það að þetta eitt og sér sé það stóra sem leysi allan vanda. Ég bið menn að fara varlega í slíku jafnvel þó að kosningar séu í nánd. Þetta verða þá kannski 2.400 íbúðir á einhverjum þrem til fimm árum, það er nú ekki svo óskaplega mikið. Það er ekki nema rétt rúmlega að byggja yfir einn árgang í landinu, ef það dreifist um landið í einhverjum mæli þá er það, séð í samhengi heildarþarfanna fyrir húsnæði í landinu, ekki mikið. En allt sem er til bóta í þessum efnum vill maður að sjálfsögðu styðja og leggur með glöðu geði í það vinnu sína og krafta. Ég held sömuleiðis, og ég vil líka vara dálítið við þar, að það megi allt ganga óskaplega vel til þess að markmiðin, um 20–25% ráðstöfunartekjur þessara tekjulægri hópa, náist, að ekki fari meira í húsnæðiskostnaðinn. En allt sem verður til lækkunar frá því sem við horfumst í augu við í dag, þar sem þetta eru iðulega 40–50%, er aftur til bóta og því styður maður það. Varðandi húsnæðisbæturnar má segja sem svo: Jú, þær eru að sjálfsögðu mikilvægar í þessu samhengi líka og þeim er ætlað að hjálpa til við að ná þessum leigukostnaði eitthvað niður, en höfum þá í huga að inn í fyrstu nýju íbúðirnar í þessu kerfi verður að sjálfsögðu ekki flutt fyrr en eftir tvö til þrjú ár. Þörfin á að gera betur og styðja betur við leigjendur blasir við. Það hefði mátt gera þó fyrr hefði verið með meiri aðgerðum. Ég er þar ekki bara að gagnrýna núverandi ríkisstjórn, það má vel segja að við hefðum þurft 

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Ég get þó ekki látið hjá líða að lýsa vonbrigðum mínum með breytingu á heiti frumvarpsins. Við komumst að samkomulagi um að breyta fyrirsögn frumvarpsins í almennar félagsíbúðir. Við samþykktum það eftir 2. umr. í atkvæðagreiðslu og síðan var málið tekið inn til nefndar á milli 2. og 3. Þá kemur í ljós að fulltrúar Alþýðusambands Íslands eru ósáttir við heitið og óska eftir að það verði tekið til baka og vísa til þess að unnið hafi verið í langan tíma að frumvarpinu og það hafi alltaf verið nefnt almennar íbúðir. Menn á þeim bænum voru ekki sáttir við þessa breytingu nefndarinnar. Virðulegur forseti. Eins og hv. 5. þm. Norðvest., Ólína Þorvarðardóttir, ræddi hér áðan finnst mér við vera að láta undan í máli sem er hálfkjánalegt að mínu mati. Þetta er félagslegt átak í húsnæðismálum. Það er engum blöðum um það að fletta. Markmið frumvarpsins er að koma til móts við þá sem lægst hafa launin í þessu landi, til að auðvelda fólki að búa í öruggu húsnæði til lengri tíma. Ég segi á sama hátt og hv. þm. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir: Við þurfum kannski fyrst og síðast að breyta hugarfari okkar áður en við förum að breyta hugtökum um það sem verulegu máli skiptir. Ég er hins vegar ekki með fyrirvara í þessu máli varðandi þá skoðun mína en áskil mér allan rétt til að sitja hjá við atkvæðagreiðslu um þetta í ljósi þess sem ég hef áður sagt en mun að sjálfsögðu fylgja frumvarpinu eftir við 3. umr. á sama hátt og gert var og ég gerði og liðsmenn Sjálfstæðisflokksins hér á þingi. Ég vænti þess að svo verði einnig um þær breytingartillögur sem liggja fyrir. Það er vert að minnast eins og hér hefur komið fram að nú er gefin heimild, í stað þess þar sem áður var rætt um áfangaskiptingu, til að aðilar sem fara í byggingu slíkra íbúða með stofnframlagi frá ríki og sveitarfélögum geti ákveðið innan sinna félagasamþykkta að deildarskipta og fara þannig sjálfir með ákveðið vald um það með hvaða hætti þeir horfa til leigunnar. Það kom líka fram ósk um að þeir aðilar sem færu að byggja samkvæmt því fyrirkomulagi sem hér er lagt til gætu skráð stofnframlag bæði ríkis og sveitarfélags aðallega sem eignfært fé í sínum bókum og að sveitarfélögin ættu að geta gert slíkt hið sama. Því var fundin sú leið að nefna þetta stofnfé skilyrt stofnfé. Þegar til endurgreiðslu kæmi yrði féð innleyst með útgáfu skuldabréfs. Ég held að þetta sé farsæl lausn. Á það var bent að ef um ekkert eigið fé væri að ræða, ef stofnframlögin væru sett inn sem skuld í þeim húsnæðissjálfseignarstofnunum sem þarna eru, hses,  Sömuleiðis skiptir máli með hvaða hætti við ætlum að byggja upp Húsnæðismálasjóðinn. Það var sett inn að eigendur almennra íbúða skyldu greiða 2/3 hluta leigugreiðslna að fráteknum rekstrarkostnaði í Húsnæðismálasjóð þegar lánin og stofnframlögin hefðu verið endurgreidd. Hlutfallið var 40%. Það var hækkað í 60%. Fram komu athugasemdir við það og þá var farið bil beggja og hlutfallið sett í 50%. Ég held að þetta frumvarp, sem ég leyfi mér að kalla frumvarp til laga um almennar félagsíbúðir þar til því hefur verið breytt, sé merkur áfangi í því að búa svo um hnútana að þeir sem að jafnaði hafa minnst úr að spila eigi kost á að búa í öruggu húsnæði til lengri tíma. Það eitt og sér er verðugt verkefni. Ég vil gera eins og aðrir og þakka samnefndarmönnum mínum í velferðarnefnd fyrir mjög skilvirka vinnu. Velferðarnefnd hefur sýnt í störfum sínum með jafn stór og mikil mál og húsnæðismál hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra eins og þau voru og hafa verið lögð fram, að þrátt fyrir ágreining, pólitískan ágreining um ýmislegt sem í þessum frumvörpum hefur verið, hefur nefndinni engu að síður tekist að tala sig niður á lausnir. Hún hefur verið lausnamiðuð í allri sinni vinnu. Það sýnir okkur svart á hvítu á hinu háa Alþingi að stundum er auðvelt að láta lausnina vera í sjónmáli frekar en vandamálið. Það sýndi velferðarnefnd í þessum málum og slíkt ber að þakka.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði nú ekki að taka þátt í umræðunni vegna þess að ég talaði við 2. umr., en þetta er mál sem hefur fengið aldeilis mikla vinnslu í þinginu. Fyrir mig sem nefndarmann í velferðarnefnd hefur það verið gríðarlegur skóli - eins og fram kom í máli hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur voru haldnir 28 fundir og vinnan er búin að vera alveg gríðarleg, fyrir utan það sem hafði gerst áður en málið kom til nefndar. Þetta er frumvarp sem hefur fengið ofboðslega góða vinnslu og er hér vel að verki staðið. Það er svolítið fyndið að það skuli vera nafnið á frumvarpinu sem er helsta þrætueplið þegar upp er staðið, en fyrir mér skiptir ekki alveg öllu máli hvað það heitir. Ég held að það sé lykilatriði að markmið frumvarpsins náist. Ég er afskaplega ánægður með að hafa fengið að taka þátt í því og geta sagt það í ellinni að ég hafi verið hluti af því að búa til kerfi sem virkar. Það er ósk mín, eins og örugglega allra annarra, að það virki, þó að ég hafi sagt hér við 2. umr. að ég vonaði að það húsnæðiskerfi sem verið er að setja upp lifi krónuna, því að hingað til hefur krónan eyðilagt og drepið öll húsnæðiskerfi í landinu. En það er nú önnur saga. Ég tel að það sé alveg ástæða til þess að gleðjast. Hv. þingmenn sem talað hafa á undan mér hafa farið í gegnum þetta allt saman, hvernig málið hefur þróast. Ég get tekið undir með öllum sem hafa talað hérna um að þetta er búin að vera mikil og góð vinna og sýnir hvað hægt er að gera og hverju er hægt að áorka þegar menn leggja sig virkilega fram um að vinna saman. Það hefur velferðarnefnd gert í þessu máli eins og í öllum öðrum málum. Ég held að það yrði nú pólitískt afrek ef hægt væri að afgreiða öll húsnæðismálin og frumvörpin frá velferðarnefnd á einu áliti. Ég held að það yrðu mjög merk tímamót í sögu stjórnmála á Íslandi. Þetta eru stór mál og hafa verið helstu mál hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra. Ég óska henni innilega til hamingju með að þetta sé að nást. Hæstv. ráðherra á allt gott skilið og þessi mál hafa verið hennar hjartans mál. Hún hefur ábyggilega þurft að mæta mörgum hindrunum á leiðinni og þó að ég viti það ekki þá læðist að mér sá grunur að þetta hafi ekki verið létt verk. En ég er afskaplega ánægður með að frumvarpið skuli vera komið á endapunkt og vona svo sannarlega að við náum að klára önnur mál. Við erum að klára þetta mál. Það væri afskaplega ánægjulegt fyrir okkur að ná að lenda þessu öllu og sýnir kannski almenningi í landinu að við getum alveg unnið saman. Það finnst mér rosalega gott. Ég get talað fyrir hönd allra í þessari nefnd og það hefur komið fram hjá hv. þingmönnum að menn leituðu lausna. Auðvitað voru oft ágreiningsefni en alltaf komumst við að niðurstöðu. Það er lykilatriði að allir séu sem sáttastir við þetta. Ég held að það sé það sem er staðan í dag. Og varðandi blessað nafnið þá held ég að það muni ekki skipta lykilmáli í framtíðinni. En ég óska hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra til hamingju og okkur öllum.

Virðulegi forseti. Ég vil fá að þakka kærlega fyrir umræðuna. Ég þakka velferðarnefnd kærlega fyrir samstarfið og alla vinnu hennar í þessu máli. Það sem ég ætla að fá að bæta við er að þegar við horfum yfir sviðið þegar kemur að íslenska velferðarkerfinu, horfum yfir félagsvísana, horfum yfir alla mælikvarða sem við notum til að meta þann árangur sem við erum að ná í velferðarkerfinu, standa Íslendingar mjög vel á flestum sviðum. Við erum mjög víða í efstu sætum þegar kemur að velferð en eins og var kynnt nýlega sjáum við á mælikvörðum líkt og Social Progress Index að húsnæðismálin draga okkur niður. Aðgangur að hagkvæmu húsnæði hefur ekki verið í góðum málum á Íslandi. Þegar þessi ríkisstjórn tók við lagði hún strax fyrsta sumarið fram þingsályktunartillögu í tíu liðum sem var ákveðin stefnumörkun um hvað við ætluðum að gera þegar kæmi að stöðu heimilanna á Íslandi. Stóra aðgerðin var að fara í skuldaleiðréttinguna. Hluti af henni var annars vegar höfuðstólslækkun og hins vegar séreignarsparnaðarleiðin sem hefur náð miklum árangri. Aðeins neðar á þessum tíu atriða lista kom fram að þingið fól mér að skipa verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála. Eins og ég sá það fyrir mér ætluðum við að koma á fyrirkomulagi þar sem við huguðum að öllum heimilum, ekki bara sumum, þar sem við mundum vonandi búa til kerfi þar sem við þyrftum aldrei aftur að fara í gegnum skuldaleiðréttingu. Verkefnisstjórnin var skipuð. Hún vann vinnu sína í miklu og góðu samstarfi við samvinnuhóp, sem í voru yfir 100 fulltrúar, um framtíðarskipan húsnæðismála. Um þá vinnu áttum við mikið og gott samtal við aðila vinnumarkaðarins í tengslum við kjarasamninga núna í vor og varð niðurstaða þeirra viðræðna að samið var um þetta frumvarp og uppbyggingu 2.300 íbúða á næstu fjórum árum. Við vinnslu málsins hefur skipt gífurlega miklu máli gott samstarf við verkalýðshreyfinguna. Ég ætla að fá að nefna sérstaklega Alþýðusambandið og Samband íslenskra sveitarfélaga. Þar hafa menn virkilega lagt sig fram. Unnið hefur verið um helgar og á kvöldin, menn hafa tekist á, það hefur verið rædd nánast hver einasta setning, að manni finnst, í hverri einustu grein. Síðan hafa góðir starfsmenn velferðarráðuneytisins unnið að því að útbúa frumvörpin sem skiluðu sér til nefndar. Þar tók velferðarnefndin við ásamt ágætum nefndarritara hennar. Við sjáum árangurinn af þeirri vinnu núna. Ég man svo vel eftir því þegar ég sat sjálf í velferðarnefnd á síðasta kjörtímabili að mér fannst velferðarnefnd skemmtilegasta nefndin. Þar töluðu menn sig niður á niðurstöðu, þótt menn væru ósammála þegar kæmi að málinu töluðu þeir sig niður að niðurstöðu. Ég man alltaf eftir því þegar Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kom hér og starfsmenn hans og þeir nefndu við mig í samtali að eitt af því sem hefði komið þeim mest á óvart við að vinna með Íslandi í gegnum þá erfiðleika sem t.d. voru á síðasta kjörtímabili var hversu mikil samstaða var á þinginu og í samfélaginu um velferðarkerfið. Menn náðu saman hvað það varðaði. Það var aldrei tekist sérstaklega mikið á, þannig séð, um mikilvægi velferðar. Við slógumst bara aðeins um útfærslur og svo vildum við öll meiri pening í kerfið. Ég er algerlega sannfærð um að húsnæði, húsnæðisöryggi, er grundvallaratriði þegar kemur að velferð í samfélagi. Fyrir ekki löngu síðan skrifaði ég aðeins um húsnæðismál á heimsvísu. Þá fjallaði ég um mjög áhugavert umræðuskjal sem ég fékk frá UN-Habitat, sem er húsnæðisstofnun Sameinuðu þjóðanna sem vinnur að betra þéttbýli til framtíðar. Það sem ég stoppaði við þar, því að maður getur oft verið svo upptekinn af eigin vandamálum, var að fram kom að skortur á hagkvæmu húsnæði er ekki séríslenskt fyrirbæri heldur alþjóðlegt vandamál. Þetta er vandamál sem fer vaxandi með stækkun þéttbýlis í heiminum og þetta er vandamál sem bitnar mest á fátækustu og viðkvæmustu einstaklingum hvers samfélags. Þá erum við að tala um fólkið með lægstu tekjurnar. Við erum að tala um konur í viðkvæmri stöðu. Við erum að tala um innflytjendur, fatlað fólk, sjúka, unga, aldraða og hinsegin fólk, eins og þeir nefna. Í skjalinu falla mjög þung orð í garð ríkisstjórna á heimsvísu og sveitarstjórna þar sem þeir segja, með leyfi forseta: „Almennt á meiri hluti ríkis- og sveitarstjórna í vandræðum með að uppfylla þarfir íbúa fyrir húsnæði. Efnaminnstu og viðkvæmustu heimilin finna mest fyrir þessu þar sem þau hafa ekki notið uppsveiflu á húsnæðismarkaði og aðgerðir stjórnvalda í húsnæðismálum hafa skilað þeim litlu. Aðgerðir til að auka framboð húsnæðis fyrir konur, förufólk, flóttamenn, fatlað fólk og minnihlutahópa hafa litlu skilað til þessa. Inngrip stjórnvalda á húsnæðismarkaði hefur verið í lágmarki og víða eru þau hætt að bjóða upp á húsnæði, lóðir, þjónustu og jafnvel að setja skýrar reglur.“ Ég held að við getum sagt að með þeirri húsnæðisstefnu sem við höfum markað í miklu og góðu samstarfi við verkalýðshreyfinguna, við hitt stjórnsýslustigið, sem er Samband íslenskra sveitarfélaga, þá segjum við: Já, en ekki á Íslandi. Á Íslandi ætlum við að hafa þetta öðruvísi. Við ætlum að huga að öllum heimilum, ekki aðeins sumum heimilum. Við segjum líka að það sé engin ein leið sem dugar fyrir öll heimili. Við ætlum ekki að troða öllum í sama kassann heldur þurfum við að styðja við hvert og eitt heimili á þeirra forsendum. Það er nákvæmlega það sem við höfum verið að gera. Við höfum verið að hjálpa fólki að spara fyrir húsnæði. Við sjáum það í nýlegum tölum. Við sjáum að skuldastaða heimilanna hefur batnað. Og núna tökum við mjög stór skref með afgreiðslu þeirra fjögurra húsnæðisfrumvarpa sem ég hef lagt fyrir á þinginu um leigumarkaðinn. 22% af heimilum landsins eru á leigumarkaðnum. Eins og kom fram má segja að þetta sé helmingurinn af því að ná því markmiði að leiga sé innan 25%, sem er markmið sem sett var fram í yfirlýsingunni í vor. Hinn helmingurinn er húsnæðisbæturnar. Þar hugum við að stærri hóp, að almenna leigumarkaðnum, og það skiptir mjög miklu máli. Ég ætla enn á ný að þakka nefndinni kærlega fyrir mjög gott samstarf. Ég ætla líka að fá að nota tækifærið í lokaorðum mínum og þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur sérstaklega fyrir alla vinnu hennar í málinu. Það hefur verið mikil ánægja að vinna að þessum málum með hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um heimild til útboðs vegna nýrrar Vestmannaeyjaferju. Skemmst er frá því að segja að frá því að Landeyjahöfn var tekin í notkun árið 2008 hefur staðið til að ný ferja kæmi af ástæðum sem ég greini frá á eftir. Reyndar var hún boðin út á því herrans ári en vegna fjármálahrunsins var ekki tekið lægsta tilboði sem barst í smíði ferjunnar. Ástæðan fyrir því að það átti að koma með nýja ferju er einfaldlega að sú ferja sem nú er hentar engan veginn til að sigla inn í þessa höfn. Þrátt fyrir það hefur farþegum til Eyja með Herjólfi fjölgað úr 130.000 í 300.000 út af þessum bættu samgöngum. Það er kannski bylting í samgöngum sem menn hafa ekki áttað sig á sem þekkja ekki til, þetta þýðir stórbætt lífskjör fyrir þá sem þar búa. Þetta er sömuleiðis mikil breyting fyrir atvinnulífið og ekki síst fyrir ferðaþjónustuna. Ferðamönnum til Íslands fjölgar fyrirsjáanlega upp í 2.000.000 á næstu missirum og þrátt fyrir að það hafi orðið grundvallarbreyting á þeim málum í Vestmannaeyjum, eins og við þekkjum sem komum reglulega til eyjanna og höfum gert á undanförnum áratugum, fara Vestmannaeyingar samt sem áður mjög á mis við ferðamanninn, ef þannig má að orði komast. Það er gott að hafa það í huga. Mér þótti áhugavert að heyra að t.d. í Reynisfjöru koma jafn margir ferðamenn á viku og til Vestmannaeyja á heilum mánuði. Upphæðin sem er varið í fjárfestingu í ferðaþjónustu í Vestmannaeyjum er ekki hundruð milljóna heldur milljarðar. Þar er glæsilegt safn, eyjarnar hafa breyst frá því að þar voru bara nokkrir veitingastaðir í það að hafa góðan fjölda með miklum gæðum. Þetta er vænlegur áfangastaður fyrir ferðamenn, hvort sem þeir eru innlendir eða erlendir. Við skulum hafa í huga að ferðaþjónustan er búin að breyta þjóðfélaginu í grundvallaratriðum og efnahagslífinu og við horfum núna upp á að ef áætlanir ná fram að ganga verða útflutningstekjur af ferðaþjónustunni meiri en sem nemur samanlögðum útflutningstekjum af álinu og sjávarútveginum. Og það er á næsta ári. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að ferjusmíðin verði boðin út á Evrópska efnahagssvæðinu og muni síðan taka 18 mánuði. Ástæðan fyrir því að það liggur á að gera þetta núna er ekki bara að það skiptir máli að samgöngur við Vestmannaeyjar séu góðar eins og við aðra staði á landinu. Þarna er ekki um það að ræða að fara aðrar leiðir en að hafa skip. Það er auðvitað hægt að ferðast til eyjanna með öðrum hætti, en ef við ætlum að halda samgöngum eins og við viljum hafa við aðra staði á landinu komumst við aldrei hjá því að byggja skip. Það er ekki hægt að gera það í litlum skömmtum, annaðhvort byggjum við skip eða ekki. Mikil gagnrýni hefur komið fram á þessi mál. Það er gott. Við eigum að gleðjast yfir því þegar menn eru með gagnrýna hugsun og gagnrýna þessa hluti sem og aðra. Við í hv. fjárlaganefnd reyndum að taka mið af því, þ.e. við fengum alla þá gesti sem við töldum að gætu haft innlegg í þessa umræðu og þekktu til til að skilgreina ávinning af framkvæmdinni og kanna hvort fullnægjandi undirbúningur lægi fyrir. Frá því er skemmst að segja, og það er rakið í nefndarálitinu, að það er búið að undirbúa þetta mál mjög vel. Ég ætla með leyfi virðulegs forseta að lesa upp helstu niðurstöður hvað varðar ávinning af framkvæmdinni og niðurstöður okkar í nefndinni. Þar segir, virðulegi forseti: „Nú þegar liggur fyrir hönnun ferju sem miðast við aðstæður í Landeyjahöfn, m.a. því að nýtt skip risti grynnra en Herjólfur. Ferjan mun rista um 2,8 metra í stað 4,3 metra. Það er lykilatriði til þess að draga úr frátöfum og fjölga ferðum til Landeyjahafnar í stað Þorlákshafnar. Engu að síður mun sigling til Þorlákshafnar taka nánast jafn langan tíma og með Herjólfi nú.“ Í öðru lagi: „Nýtt skip verður mun hagkvæmara í rekstri. Olíukostnaður lækkar vegna hagkvæmari vélabúnaðar og búist er við hlutfallslega fleiri ferðum til Landeyjahafnar, sem taka rúmlega tveimur klukkustundum styttri tíma en til Þorlákshafnar. Í heild gæti rekstrarkostnaður lækkað um 200 millj. kr. á ári. Rekstrarkostnaður Landeyjahafnar lækkar einnig en meiri óvissa er um hve mikið það verður. Ljóst er þó að dýpkunarkostnaður ætti að lækka um a.m.k. 50 millj. kr. á ári. Öryggi eykst til muna því að ný ferja verður umhverfisvæn tvinnferja með rafmagnsmótorum sem ganga fyrir ljósavélum. Einnig verða rafhlöður en þær hafa að vísu takmarkaða hleðslu. Rafvélar svara stjórntækjum hraðar og bæta stjórnhæfni ferjunnar sem eykur sérstaklega öryggi innsiglingarinnar í Landeyjahöfn. Auk þess verða uppfylltar öryggisreglur sem kveða á um að farþegarými sé ekki fyrir neðan bíladekk eins og nú er.“ Jafnvel þó að sá sem hér stendur sé sísjóveikur landkrabbi skilur maður að ef við erum með skip sem getur bara siglt inn í höfnina á 12 mílna hraða er stór munur á því og nýja skipinu sem getur siglt öllu hraðar þar inn. Gagnrýni hefur komið upp á það. Menn hafa haldið því fram að nýja skipið sé verra sjóskip þegar kemur að siglingum í Þorlákshöfn og benda þá á eins og kemur hér fram að farþegarými er ekki fyrir neðan bíladekk heldur fyrir ofan. Vegna sjóveikinnar hef ég iðulega reynt að finna mér stað í skipinu eins langt niðri og mögulegt er enda er það mun þægilegra en að vera ofar þegar ásigkomulagið er slíkt en öryggisástæður eru fyrir því að það er ekki gert. Eftir Estonia-slysið, það alvarlega slys þar sem fjöldi manns lét lífið, voru settar reglur sem kváðu á um að farþegarými mættu ekki vera fyrir neðan bíladekk. Herjólfur núna er með sérstöðu ef við berum okkur saman við ferjur á þeim stöðum sem við viljum bera okkur saman við, í Norður-Evrópu, þar sem þær öryggiskröfur, sem eru að stórum hluta komnar til út af þessu alvarlega slysi sem ég vísaði í áðan, eru ekki uppfylltar. Áfram úr nefndarálitinu: „Þjónusta við Vestmannaeyjar batnar. Miðað er við að ferðum fjölgi um tvær á viku yfir sumartímann auk þess sem gert er ráð fyrir að sumartímabilið verði lengt um einn mánuð. Útboðsgögnin miða við 69 metra langa ferju sem getur flutt 540 farþega. Ferjan verður álíka stór og Herjólfur en getur tekið allt að 20 fleiri bíla í hverri ferð. Að áliti nefndarinnar hefur undirbúningur verið vandaður og viðunandi. Óháðir erlendir aðilar í Hollandi og Þýskalandi hafa yfirfarið athugasemdir Vegagerðarinnar sem snúa að mestu leyti um hvernig nýju ferjunni gangi að sigla inn í Landeyjahöfn miðað til tiltekna dýpkun hafnarinnar sökum sandburðar. Hermilíkön hafa verið notuð bæði hérlendis og erlendis til þess að hanna ferjuna sem best fyrir Landeyjahöfn. Þá hefur ráðgjafarfyrirtæki fjallað um valkosti við fjármögnun og rekstur nýrrar ferju. Sérstök smíðanefnd á vegum innanríkisráðuneytis hefur haldið utan um verkþætti undirbúningsvinnunnar og leitaði hún til margra sérfræðinga og hafði samráð við aðila sem koma að málinu, svo sem fulltrúa Vestmannaeyjabæjar og Eimskips hf. Nefndin bendir á að margvísleg óvissa er samt sem áður bundin nokkrum atriðum sem hér hafa verið reifuð. Sérstaklega er erfitt að spá fyrir um hve mikið þarf að dýpka í Landeyjahöfn. Nú þarf að vera 7 metra dýpi fyrir Herjólf en 5 metrar eru áætlaðir fyrir nýja ferju. Önnur atriði sem nefndin yfirfór snúa að höfninni, svo sem möguleikum á landföstum dýpkunarbúnaði frekar en hönnun ferjunnar og tengjast því ekki frumvarpinu beint. Þar sem svo margir óvissuþættir tengjast siglingu nýrrar ferju til Landeyjahafnar telur nefndin að ekki eigi að selja Herjólf fyrr en reynsla verði komin á nýja ferju.“ Þegar menn hlusta á gagnrýnisraddirnar miða þær fyrst og fremst að höfninni, Landeyjahöfn. Enginn veit hvernig muni ganga með Landeyjahöfn á næstu árum og áratugum en það er alveg augljóst að nýtt skip mun geta nýtt höfnina betur en það skip sem fyrir er. Ég held að það væri óskynsamleg ákvörðun að gefa Landeyjahöfn upp á bátinn. Við verðum að átta okkur á því að það yrðu grundvallarbreytingar fyrir lífsviðurværi þeirra sem búa í Vestmannaeyjum. Það tengist auðvitað öllum landsmönnum og ekki síst þeim sem landið heimsækja því að það er alveg gríðarlega stór munur á því hvort við erum að tala um siglingar á milli lands og Eyja frá Landeyjahöfn eða frá Þorlákshöfn. Við skulum vona að okkur muni ganga betur með Landeyjahöfn en hefur gengið fram til þessa. Í það minnsta þarf ekki mikla bjartsýni til að segja að það sé nokkuð öruggt að fleiri ferðir verði farnar með nýrri ferju sem hentar þessari höfn en þeirri ferju sem er til staðar núna. Mörgum kann að finnast þetta dýrt. Auðvitað er um mikla peninga að ræða en hins vegar er mikilvægt að fram komi að lengi hefur verið leitað að ferju sem mundi henta við þessar aðstæður til að leigja. Ekki aðeins hafa hefðbundin yfirvöld gert það og Vegagerðin heldur tók bæjarstjórn Vestmannaeyja það sömuleiðis upp á sína arma að leita. Menn hafa því miður ekki fundið annan valkost. Virðulegi forseti. Eftir að hafa farið vel yfir málið, því að það er það sem hv. fjárlaganefnd gerði áður en við fengum málið til okkar vegna þess að við vissum að þetta mál kæmi hér upp, er niðurstaða mín sú að það sé skynsamlegt að samþykkja þetta frumvarp. Ég vonast til þess að við fáum líka góð tilboð því að sjaldan hefur ástandið verið betra, ef þannig má að orði komast, til að fjárfesta í þessu miðað við verkefnaástandið í skipasmíðum. Þess vegna skiptir máli að klára þetta núna. Það er enginn vafi að bættar samgöngur við eyjarnar munu gera líf landsmanna betra, ég tala nú ekki um fleiri valkosti fyrir ferðamenn 

Frú forseti. Þeir vita sem fylgst hafa með mér í gegnum árin að ég hef alltaf verið í hópi þeirra sem dáðst hafa hvað mest að hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni. Oft hef ég komið hér upp til að mæra ræður hans og mér hefur oft tekist að sjá í þeim meiri efnivið en jafnvel mörgum flokksbræðrum hans og -systrum. En það verð ég að segja að mér hefur oft þótt honum takast betur upp en í þeirri ræðu sem hann flutti hér áðan. Það kann vel að vera að það sé rétt á þessu stigi máls að við ráðumst í þetta verkefni, en það eru til mörg og miklu betri rök en þau sem hv. þingmaður flutti. Ég verð að segja að ræða þingmannsins reis þó hvað hæst undir lok hennar þegar hann bauð mig velkominn til Vestmannaeyja. En þá vil ég að það liggi algerlega skýrt fyrir að í Vestmannaeyjum hefur mér alltaf fundist ég vera aufúsugestur, ef frá er talið í fyrsta skiptið þegar ég kom til Eyja sem ungur sjómaður og Vestmannaeyingar tóku á móti mér með því að senda á mig Bjössa í Klöpp sem slóst við mig á bryggjunni. En þá eins og alltaf hafði hið góða sigur. Og þegar þessari umræðu lýkur er ég viss um að við verðum búin að ræða okkur til niðurstöðu. En ég dreg stórlega í efa að það verði á grundvelli þeirra röksemda sem hv. þingmaður flutti hér áðan og segi þó algerlega skýrt að ég er alltaf á bandi Vestmannaeyja.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og þær spurningar sem hv. þingmaður bar fram. Ég mun reyna að svara þeim eftir bestu getu. Ég varð bara ekki var við neina. En ég held að það sé allt satt og rétt sem hv. þingmaður sagði. Af því að hér erum við að tala um alvöru þingmann, sem ég hef að sjálfsögðu alltaf litið upp til og hugsað hlýtt til, var ég að vonast til að hv. þingmaður mundi bæta í það sem vantaði hjá mér í framsöguræðu minni, því að enginn er betur til þess fallinn að bæta í ræður en hv. þm. Össur Skarphéðinsson.

Hvað með jarðgöngin?

Ég bíð bara spenntur eftir því að hv. þingmaður komi með efnislega athugasemd við það sem hér hefur fram komið og ég veit að í næsta andsvari - er þetta ekki andsvar, virðulegi forseti? Mér líst að vísu vel á þetta. Mér sýnist að ég geti talað hérna í 14 mínútur.

Nei, það er rétt hjá hv. þingmanni. Hv. þingmaður er í andsvari og líklega er tíma hans um það bil að ljúka.

Ég vil fá 14 mínútur.

Hv. þingmaður þurfti að segja frá mörgu og ég þarf eiginlega að fá að heyra betur hvað fór á milli hans og Bjössa í Klöpp þegar þeir hittust við höfnina. Við verðum að fá betri upplýsingar um það. En það væri ágætt að fá efnislega athugasemd við framsöguræðuna og málið, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka framsögumanni fyrir framsögu hans og yfirferð um þetta frumvarp til laga um heimild til útboðs nýrrar Vestmannaeyjaferju. Það er vissulega þannig að Vestmannaeyingar hafa miklar væntingar um að ný ferja geti bætt þjónustuna við Eyjar. Það er nú annað hvort að grunnristara skip eigi ekki eftir að gera það. En það er auðvitað höfnin í Landeyjum sem er forsenda ekki bara mannlífsins og atvinnulífsins í Vestmannaeyjum heldur líka ferðaþjónustunnar sem minnst var á áðan. Á meðan höfnin er lokuð siglir engin ferja þangað. Það liggur fyrir að sú ferja sem hér er um að ræða er hönnuð til að sigla í Landeyjahöfn sem á undanförnum árum er að jafnaði lokuð 100 daga á ári. Frá mánaðamótunum nóvember til apríl eru að jafnaði þrír dagar í mánuði þar sem ölduhæð er minna en einn metri, sem er sú ölduhæð sem þarf til að stunda dýpkanir við höfnina. Þessir þrír dagar hafa ekki dugað til að halda höfninni opinni vegna þess að sandburðurinn er slíkur. Þar liggur hundurinn grafinn. Það liggur í því að við höfum ekki ráðið við höfnina. Í þeim tillögum sem liggja frammi í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að nýhannað skip muni sigla 84% af ferðunum í Landeyjahöfn. Allt það sem reyndir sjómenn, bændur í Landeyjum og aðrir hafa sagt um þá höfn og þau vandamál sem menn hafa ratað í við gerð hennar og eftir að hún var tekin í notkun hefur komið fram, hvert einasta atriði. Gos varð í Eyjafjallajökli sem setti líka sérstakt strik í reikninginn, það er alveg ljóst. En áhrif þess gætir lítið eða ekkert í dag, að menn halda alla vega. Það kom líka fram áðan að enginn veit hvað höfnin verður lengi opin á hverju ári. Í umræðum í fjárlaganefnd sagði fulltrúi Vegagerðarinnar að enn sem komið er væru engar líkur til þess að menn réðu við þær aðstæður sem væru fyrir utan höfnina, en það er akkúrat þar sem vandamálið liggur, þ.e. fyrir utan höfnina. Þess vegna er mikilvægt að leggja fé í framkvæmdir til að rannsaka hvað gera skuli til að bæta aðstöðuna í höfninni svo þessi nýja ferja megi sigla sem oftast og sem lengst í höfnina, sem er auðvitað markmiðið. Mín skoðun er sú eftir að hafa kynnt mér það í Eyjum og þær skoðanakannanir sem gerðar hafa verið um þetta mál. Í síðustu skoðanakönnun voru yfir 800 Vestmannaeyingar spurðir og kom þá fram að 87% þeirra vildu laga höfnina í Landeyjum áður en ný ferja yrði byggð. En auðvitað eru deildar meiningar um það eins og annað. Stóra vandamálið er höfnin. Ef hin nýja ferja þarf að sigla fjóra til fimm mánuði í Þorlákshöfn er alveg ljóst þrátt fyrir það sem hér stendur, þ.e. að hún muni einungis verða fimmtán mínútum lengur að sigla til Þorlákshafnar en núverandi Herjólfur, að ný ferja mun ekki standast því gamla skipi snúning þegar kemur að því að sigla í brælum milli lands og Eyja. Það er alveg ljóst. Reyndir skipstjórnarmenn segja að í svona hefðbundnum suðvestan brælum eins og eru í Vestmannaeyjum verði ekki sigldar neinar tvær ferðir á dag á nýju skipi. Það mun verða lengi á leiðinni og erfitt verður yfirferðar sökum grunnristu. Það er því margt að varast í þessu. Fram hefur komið að skipaverkfræðingur sem var í byggingarnefnd Herjólfs, og sagði sig úr nefndinni, lét hafa eftir sér að staldra þurfi rækilega við, menn verði að viðurkenna að mistök hafi verið gerð við hönnun Landeyjahafnar og ekki sé hægt að bæta það með nýju skipi. Mjög mikilvægt er að halda því til haga. Það er líka mikilvægt að halda til haga því sem hér kom fram áðan að þær tankaprófanir sem hafa farið fram og módelprufur af nýju skipi hafa sýnt glögglega að þær væntingar og forsendur sem gerðar voru til byggingar þessa skips standast ekki. Í fundargerðum smíðanefndarinnar segir orðrétt, með leyfi forseta: „SÁG leggur til án þess að nokkurri rýrð sé varpað á hönnunina, að þar sem skipið uppfylli ekki kröfuna, verði leitað álits aðila sem ekki hefur komið með neinum hætti að hönnuninni. Í því felist ákveðin trygging fyrir vinnuhópinn.“ Hann vildi sem sagt að hönnunin yrði öll endurskoðuð þar sem skipið stóðst ekki þær væntingar sem til þess voru gerðar. Svo eru sömu aðilar að spá því að þetta skip verði 5–15 mínútum lengur að sigla til Þorlákshafnar og gengur það nú ekki nema 13,5 mílur við bestu aðstæður. Það er því mikilvægt að nú þegar hefjist rannsóknir á aðstæðum í Landeyjahöfn og fá til þess nýja aðila, aðra en Vegagerðina, sem hefur frá upphafi hannað og rekið þá höfn undir mikilli gagnrýni skipstjórnarmanna og sjómanna í Vestmannaeyjum. Á fundi með innanríkisráðherra síðasta vetur mættu fulltrúar skipstjóra sem hafa siglt á Herjólfi frá því að skipið byrjaði að sigla í Landeyjahöfn. Þeir hafa siglt þangað fleiri þúsund ferðir. Ég vil, með leyfi forseta, lesa bókun sem þeir lögðu fram á þeim fundi: „Við teljum að sú ferja sem nú er verið að ljúka við að hanna komi ekki til með að minnka frátafir ferjusiglinga í Landeyjahöfn nema að óverulegu leyti. Umrædd ferja hentar þá verr til siglinga í Þorlákshöfn og má fastlega búast við að frátafir ferjusiglinga yfir vetrarmánuðina muni aukast með tilkomu hennar. Mikilvægt er því að okkar mati að sett verði í forgang að skoða alla möguleika á lagfæringum á höfninni svo frátafir minnki og öryggi sjófarenda verði betur tryggt á þessari siglingaleið.“ Þetta segja skipstjórarnir sem hafa siglt frá árinu 2010 allar ferðirnar í Landeyjahöfn, skipstjórnarmenn í Vestmannaeyjum, reyndir skipstjórnarmenn. Það er nú einn þeirra í okkar hópi hér, hv. þm. Páll Jóhann Pálsson. Þeir hafa allir sagt að mikil vandræði verði fyrir nýja ferju að athafna sig við höfnina þá mánuði sem sandburður er mestur. Það hefur komið í ljós að í fyrstu brælum á haustin er dýpið við hafnarmynnið komið í tvo metra eins og það var mánuðum saman í vetur og það skiptir engu máli hvað menn byggja margar ferjur, jafnvel þótt þær risti ekki nema 2,8 metra. Þegar hafnarmynnið er í tveimur metrum fer þar enginn inn. Ég held að við þurfum, virðulegi forseti, að einbeita okkur að því að tryggja góða höfn í Landeyjum, finna út hvað við getum nýtt þá höfn mikið á hverju ári og byggja síðan skip sem nýtist samkvæmt því, vegna þess að í upphaflegri áætlun með höfninni var gert ráð fyrir að byggja nýja og minni ferju. Þá höfðu menn ekki gert ráð fyrir því að höfnin yrði lokuð í 5–6 mánuði á ári. Nú hefur það komið í ljós og nú er ný ferja sem byggð er jafn stór Herjólfi, um það bil 69 metrar, og hefur jafnvel verið gagnrýnd fyrir að vera of lítil miðað við þá flutninga sem í vændum eru. Ég skil vel mína kæru vini í Vestmannaeyjum að vera óþolinmóðir yfir því að fá ekki nýja ferju. Ég held reyndar að þeir átti sig á því að við þurfum að laga höfnina. Þetta þarf auðvitað að vera samtal og samstarfsverkefni okkar. Ég sakna þess að enginn, hvorki Vegagerðin né ráðuneytið, hefur óskað eftir því að sett verði meira fé til rannsókna á innsiglingunni við Landeyjahöfn til að tryggja að þessi nýja fjárfesting, sem verður væntanlega samþykkt hér á morgun, geti nýst Vestmannaeyingum til að sigla að minnsta kosti 11 mánuði á ári í Landeyjahöfn. En því miður eru litlar eða engar líkur á því miðað við núverandi ástand. Jafnvel bestu skip sem koma frá Belgíu og dýpka hér við land ráða ekki við öldulagið. Þeir sem hafa unnið þar um borð hafa sagt að þeir hafi aldrei kynnst öðrum eins aðstæðum og eru við suðurströndina enda úthafið á þrjá vegu að höfninni, austur, suður og vestur, og oft mikill darraðardans í sjónum. Og menn ráða nú lítið við þær aðstæður þegar best lætur. Það hefur líka komið í ljós að þær rannsóknir sem gerðar voru áður en höfnin var opnuð voru algerlega ófullkomnar. Menn höfðu ekki kannað hvernig suðaustanaldan og suðvestanaldan mundi bera að höfninni, höfðu reyndar ekki aðstæður til þess þar sem það var gert, og við berum þann kaleik áfram. Mig langar líka að víkja aðeins að því sem kemur fram í skýrslu um opinber fjármál 2017–2021 en þar kemur fram að kaupa eigi fastan dælubúnað til að koma fyrir við höfnina. Það er auðvitað mikilvægt að menn hugsi leiðir og líti út fyrir boxið til að finna lausn á vanda hafnarinnar. Það hefur gjarnan verið þannig að þegar höfnin er búin að vera lokuð sem lengst og mikil óþolinmæði hefur birst hjá íbúum Vestmannaeyja hafa fulltrúar Vegagerðarinnar komið með einhverjar dúsur eins og fastan dælubúnað eða fjarstýrðar ýtur eða annan slíkan búnað sem á að halda höfninni opinni. Hér er gert ráð fyrir að um 6 milljarðar verði settir í nýtt skip, nýja ferju, en gert er ráð fyrir á um annan milljarð í fastan dælubúnað. Það skal tekið fram að ekki er vitað til þess að slíkur dælubúnaður hafi virkað annars staðar. Engar rannsóknir hafa farið fram um hvort slíkur búnaður geti yfir höfuð virkað í Landeyjahöfn. Við komum því enn og aftur að því að gera þarf rannsóknir og enn og aftur rannsóknir til þess að ný ferja nýtist eins og hugmyndin er. Vissulega er það svo að Herjólfur er orðinn 25 ára gamall og allt of gamall og var ekki hannaður sérstaklega fyrir þá höfn og þarf meira dýpi. En menn mega heldur ekki gleyma því að til þess að dýpka þarf að vera töluvert dýpi fyrir dýpkunarskipin og mun meira dýpi en nýr Herjólfur þarf til að mynda. Þetta eru því hlutir sem við þurfum að skoða öll saman. Ég velti oft fyrir mér og hugsa oft með sjálfum mér þegar ég hef rætt þessi mál: Mikið væri gott ef ég hefði bara rangt fyrir mér. Þetta væri bara allt rangt sem ég var að segja. Því að það er ekki létt fyrir mig sem Vestmannaeying að standa hér og segja þessi orð. En samviska mín býður mér að þetta sé staðan. Ég trúi reynslumiklum mönnum, sjómönnum í Vestmannaeyjum, sem hafa sagt okkur frá þessu. Mig langar aðeins í lok ræðu minnar að ræða um rekstur Herjólfs. Við höfum öll heyrt á undanförnum árum að Vestmannaeyingar hafa óskað eftir því að það kostaði jafn mikið, þ.e. farmiðinn frá Vestmannaeyjum í Landeyjahöfn og frá Vestmannaeyjum í Þorlákshöfn en það er verulega dýrt að ferðast til Þorlákshafnar. Það hefur ekki verið til peningur fyrir því og ýmsar ástæður hafa verið nefndar. Ég og töluglöggir Vestmannaeyingar tókum saman upplýsingar um rekstur Herjólfs svo langt sem við komumst. Ljóst er að Eimskipafélagið gefur ekki upp tölur úr reikningi skipsins þrátt fyrir að 718 milljónir fari af fjárlögum til rekstrar skipsins, til fyrirtækisins, þá er ekki hægt að fá rekstrartölur eða upplýsingar um kostnað af útgerðinni. Þær tölur sem ég er með og hef sent Eimskip og ekki fengið athugasemdir við eru áætlaðar að mestu leyti, en við förum mjög nærri um alla hluti. Þannig gerum við ráð fyrir að 307 þús. farþegar ferðist með skipinu en af því eru 107 þús. eldri borgarar og börn innan 12 ára aldurs sem fá frítt með skipinu.  Ég held að með betri höfn verði auðvelt að gera rekstur Herjólfs sjálfbæran. Miðað við þær tölur sem hér koma fram kostar það á bilinu 80–90 milljónir að hafa sama fargjald í Landeyjahöfn og á Þorlákshöfn. Þrátt fyrir hækkanir sem hafa verið á undanförnum árum og þær hafa verið hóflegar, þá er alveg ljóst að í þessum reikningi er mikið svigrúm til að lækka kostnað, lækka ferðakostnað Vestmannaeyinga og flutningskostnað, sem er til dæmis þannig að ef Vestmannaeyingur kaupir sér sófa í verslun í Reykjavík og sófinn kostar 70 þús. kall kostar hann 100 þús. kall þegar hann er kominn til Eyja.  Ég segi: Það er mikilvægt fyrir okkur á þessum tímum þegar þingið ætlar að taka ákvörðun um að byggja nýtt skip að farið verði ofan í þessar tölur, þær verði fengnar upp á krónu hvernig þessi rekstur gengur fyrir sig og hagnaðinum verði þá skilað til íbúanna í Vestmannaeyjum, til þeirra sem ferðast með skipinu og/eða til að greiða niður nýtt skip. Greiða nýtt skip. Því að sannarlega, eins og kom fram í máli hv. framsögumanns, ef ferja siglir allt árið til Eyja koma þeir 4 þús. einstaklingar, ferðamenn sem mæta í Reynisfjöru á hverjum sunnudegi allan veturinn, örugglega við í Eyjum líka. Og þá breytast þessar tölur mikið. Við höfum því verk að vinna, kæru vinir, að skoða þessi rekstrarmál og hvernig við getum bætt samgöngur við Vestmannaeyjar. Í enda dagsins snýst þetta allt um það. Örugglega verðum við gagnrýnd fyrir að segja sannleikann í þessu máli. Þannig er það bara alltaf þegar maður þarf að vaða gegn straumnum. En þegar hjartað býður manni það verður svo gott að heita og við göngum út í sumarnóttina með þá von í brjósti að ný ferja verði auðvitað betri en ég er að segja hér. Það er sannarlega von mín að ég hafi rangt fyrir mér með þetta allt saman. En þessi varnaðarorð er nauðsynlegt að segja við okkur öll. Við þurfum að hlusta á raddir skipstjóranna, hlusta á raddir reynslunnar sem hafa varað við því hvernig staðið er að málum í Landeyjahöfn, í og við höfnina, og að við munum ekki ná neinum árangri nema við leggjum fé til að bæta aðgengið að höfninni til öryggis fyrir sjófarendur og Eyjamenn sem þurfa á bættum samgöngum að halda, 

Virðulegi forseti. Bara út af orðum hv. þingmanns, svo enginn haldi að ekki hafi verið hlustað á þessi varnaðarorð í hv. fjárlaganefnd, kemur fram í nefndarálitinu og við fórum alveg sérstaklega yfir það að kjarni málsins er að ferjan mun rista 2,8 metra í stað 4,3 metra. Það er stórt mál, eins og kom fram hjá hv. þingmanni, að grunnristan gerir það að verkum að það mun líklega ganga betur að sigla inn í Landeyjahöfn. Á sama hátt er þetta auðvitað ekki eins skip og 2008 vegna þess að eðli máls samkvæmt hafa orðið framfarir í skipasmíðum, m.a. eru auknar öryggiskröfur. Sömuleiðis hefur tækninni fleygt fram og það væri óskynsamlegt ef við tækjum ekki mið af því. Ég spurði sérstaklega um það vegna þess að mér fannst ómakleg gagnrýni sem snýr að því að enginn óháður aðili hafi komið að þessu. Óháðir aðilar komu að því að taka út akkúrat þessa hönnun og þessa þætti. Hér eru bara tilgreind tvö lönd en þau voru þrjú. Þegar upp er staðið þurfum við að taka ákvörðun og hún snýst um það hvort við ætlum að nota Landeyjahöfn eða ekki. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að allir vita söguna um Landeyjahöfn. En við þurfum þá bara að taka þá ákvörðun að segja: Við ætlum ekkert að nota hana lengur því að við getum ekki boðið íbúum landsins upp á að þeirra helsti ferðamáti uppfylli ekki neinar öryggiskröfur. Því miður er það þannig að annaðhvort byggir maður ferju eða ekki. Ef við gætum byggt einn 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir fyrirspurnina. Ég vil reyndar taka fram að ég ber engan kvíðboga fyrir þeirri hönnun sem er á þessu skipi. Hún er aftur á móti þannig að ekki nokkurs staðar í veröldinni dettur nokkurri þjóð í hug að byggja nýja ferju upp á 70 metra sem gengur 13,5 sjómílur. Eins og ég sagði við hæstv. menntamálaráðherra hérna frammi er það eins og að setja upp gömlu svörtu krítartöflurnar í skólastofurnar, svo ég minnist nú bara á það.

Þær dugðu.

Þær dugðu. Ég held líka að Landeyjahöfn muni duga, við þurfum að hafa trú á henni. Við eigum ekki að gefast upp á því að sigla þangað en við þurfum að leggja meira fé í rannsóknir til að tryggja að höfnin sé opin lengur allt árið. Margir einstaklingar, þekktir aðilar í atvinnurekstri og verktakabransa, m.a. sá er stjórnaði gerð hafnarinnar, Dofri Eysteinsson, hafa sagt að það þurfi að lengja austurgarðinn út á rifið til að fá skjól fyrir austanáttinni. Auðvitað mun sandur safnast þar að en það mun taka ár og áratugi og við munum finna lausn á því. Þegar búið er að leggja slíkan garð út á dýpið mun sandurinn væntanlega leita þangað. Það eru margar leiðir. Þegar hugmyndir koma frá leikmönnum í landinu er bara ekki hlustað. Það er mikil vantrú á því hugviti sem býr í hinum venjulega Íslendingi sem hefur leyst málið hingað til og er fyrirtækið Suðurverk t.d. frægt fyrir að hafa staðið sig í þeim stykkjum sem það hefur tekið að sér. Við þurfum að hlusta af gaumgæfni á slíka aðila þegar þeir ráðleggja okkur í því hvernig við eigum að bæta höfnina vegna þess að ég er algjörlega á því að Landeyjahöfn sé komin til að vera. Við þurfum að hafa trú á henni en við þurfum að hjálpa henni við það. Það tók 40 ár að byggja upp höfn í Þorlákshöfn. 

Virðulegi forseti. Hv. fjárlaganefnd fékk alla þá aðila, auðvitað ekki alla,  Stóra málið er að það hlýtur samt að vera, og hv. þingmaður hlýtur að vera sammála því, gríðarlega mikill munur á að sigla inn í Landeyjahöfn annars vegar á 12 sjómílum og hins vegar þeim hraða sem viðkomandi skipstjóri vill sigla á. Auðvitað þarf að rannsaka Landeyjahöfn sem hefur ekki gengið eins og lagt var upp með. Það er algjörlega ljóst. En við þurfum að taka ákvörðun um það og ég efast um að það sé nein töfralausn í boði miðað við það að búið er að hlusta á alla þessa sérfræðinga. En við þurfum að taka ákvörðun um það hvort við ætlum að taka einn stærsta stað á landsbyggðinni þar sem er fjöldi íbúa og gríðarlega mikið atvinnulíf, m.a. ferðaþjónusta, og segja við þennan landshluta að hann verði bara út undan af því að við ætlum að skoða þessa hluti betur. Það er búið að skoða þessa ferju í tíu ár. Það er búið að fá aðila annars staðar að í tengslum við þessa hönnun. Það var staðfest í umfjöllun nefndarinnar. Það er ekki þannig að óháðir aðilar hafi ekki komið að því. Ég get farið betur í það og mun fara betur í það ef þess er æskt í umræðunni hér á eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni þessar fyrirspurnir og vek athygli á því að ný ferja mun aldrei bjarga vandamálum hafnarinnar. Þau sitja alltaf eftir. Við sitjum eftir með vandamál hafnarinnar. Við sjáum það núna, það hefur aldrei verið hreinsað jafn mikið og dælt eins úr höfninni og í vor. Það fór gríðarlegur peningur í að dæla. Það hefur aldrei verið jafn góð aðstaða til að sigla í Landeyjahöfn og núna. Skipstjórarnir á Herjólfi eru yfir sig ánægðir, hafa aldrei haft jafn mikinn sjó undir skipinu í höfninni. Það er gríðarlega mikilvægt. Það er enginn að tala um að taka eitthvað af Vestmannaeyingum eða íbúum í Eyjum með því að ræða þessi mál á þennan hátt. Við erum fyrst og fremst að tala um að það sé mikilvægt að leggja fé í rannsóknir. Það er grundvallaratriði núna að leggja fé í rannsóknir um hvernig megi laga höfnina. Það er alveg kýrskýrt að nýr Herjólfur verður lengi að sigla fram og til baka í Þorlákshöfn í brælum. Það verða ekki þægileg ferðalög, það er alveg ljóst.

Þau hafa aldrei verið það.

Nei, og hafa kannski aldrei verið það. Þó að ég sé ekki skipstjóri, hv. þingmaður sem kemur hér á eftir gæti leyst úr því, veit ég að skipið mun aldrei sigla á 12 mílna hraða inn í þessa höfn vegna þess að hún er svo stutt. Eitt af vandamálunum við þann Herjólf sem nú er í notkun er að stjórnhæfni hans er ekki svo mikil að hægt sé að sigla honum í rólegheitum inn í höfnina. Ný ferja er búin einhverjum fullkomnustu stjórntækjum sem völ er á, það er engin spurning, og ný ferja hefur gríðarlega mikla stjórnhæfni en að sama skapi viðkvæman búnað sem þolir illa sand og er alltaf lægsti punkturinn á þessu grunnrista skipi. Auðvitað fylgja kostunum einhverjir gallar en höfum það að leiðarljósi 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um heimild til útboðs vegna nýrrar Vestmannaeyjaferju, sem snýst í raun um samgöngumál til Vestmannaeyja. Ég verð að viðurkenna að ég hef verið í hópi efasemdamanna um smíði á þessu skipi og hef ekkert farið leynt með það og er þar í hópi margra heimamanna í Vestmannaeyjum, þá helst sjómanna og þeirra sem þekkja aðstæður best við suðurströndina. Ég sit í fjárlaganefnd og skrifa undir nefndarálitið sem er til umræðu og ég verð að viðurkenna að þegar nefndarálitið var borið upp í nefndinni þá ætlaði ég að samþykkja það með fyrirvara og taldi að félagar mínir í fjárlaganefnd væru ekki í sama hópi og ég og félagar mínir í Vestmannaeyjum að efast um ágæti þessarar ferju. Minn fyrirvari á álitinu átti að vera sá að selja ekki gamla Herjólf, það væru það margir óvissuþættir með nýja skipið og siglingar þess til Landeyjahafnar að það væri glórulaust annað en að hafa gamla skipið til vara. Viti menn, félagar mínir voru alveg jafn efins um að skipið mundi duga. Því verð ég að fagna því að þeir féllust á að setja þetta inn í álitið sem mun væntanlega styrkja það að Herjólfur verði til vara, ég trúi ekki öðru, það verði plan B ef eitthvað kemur upp á. Við skulum ekkert vera með neinar blekkingar. Staðan er sú að við getum ekki stólað á þessa nýju ferju yfir hörðustu vetrarmánuðina. Þá eru menn að ætla að Vestmannaeyjar verði nánast sambandslausar í einhverja daga. Eftir að hafa skoðað þetta betur tel ég að óvissuþættirnir séu margir, bæði dýpið í Landeyjahöfn og svo þessi viðkvæmi búnaður í skipinu. Þetta er ákveðið tilraunaverkefni. Það er verið að fara út í hagkvæmari rekstur og það má vel vera, það er verið að fara út í þennan skrúfubúnað sem er að vísu miklu betri til þess að stjórna skipinu inn, en að sama skapi er meiri áhætta að eitthvað komi upp á. Þeir sem til þekkja vita að skip sem þjóna olíuiðnaðinum eru búin slíkum búnaði og það eru íslensk tryggingafélög sem tryggja þann búnað. Það segja mér menn sem þekkja þar til að bilanatíðnin á þessum búnaði sé mjög há. Þau skip sem eru búin þessum búnaði þjóna olíuiðnaðinum úti á rúmsjó þar sem nægt dýpi er og þar eru tjónin mikil. Þess vegna spyr maður sig hvað gerist þegar þessi búnaður verður kominn í notkun við þær aðstæður í Landeyjahöfn þar sem dýpið er tiltölulega lítið og mikill sandur. Þá er ég ansi hræddur um að það eigi eftir að verða einhverjar frátafir. Vonandi verða það bara minni háttar viðgerðir. Í því sambandi velti ég því upp að ef það fara pakkdósir í þessum búnaði þá þarf væntanlega að taka skipið upp. Við erum alltaf að tala um nokkurra daga frátafir. Ef við erum að tala um samgöngubætur til Vestmannaeyja á heilsársgrundvelli verðum við að tryggja að vöruflutningar til Eyja detti ekki niður í nokkra daga í senn. Við vitum öll að sérstaklega í sjávarútvegi byggist reksturinn mikið upp á afhendingaröryggi. Það er verið að flytja fisk í land, það er verið að flytja fisk í flug þannig að við getum ekki boðið Vestmannaeyingum upp á að það verði frátafir í marga daga. Eins og ég sagði hafa heimamenn, þeir sem þekkja vel til við suðurströndina, bent á marga galla á uppbyggingu við Landeyjahöfn og varað við því hversu alvarlegt það mál væri og í rauninni mikil óvissa með þá höfn, en ekki hefur verið hlustað á þá. Mig langar líka að nefna að bæjarstjórn Vestmannaeyja hefur verið einörð í afstöðu sinni til byggingar þessarar ferju og það setur okkur stjórnmálamenn í þá stöðu að það er erfitt að hunsa alveg það álit. En það hefur líka komið fram tær vilji frá bæjarstjórn Vestmannaeyja að þeir kæra sig ekki um að farið verði í einkarekstur á ferjunni. Þess vegna varð ég fyrir smávonbrigðum að sá möguleiki væri fyrir hendi og það yrði bara í höndum Vegagerðarinnar að ákveða hvor leiðin yrði farin. En hvað um það, einkarekstur eða ekki einkarekstur, það er kannski ekki höfuðmálið hvað mig snertir. Það er þessi viðkvæmi búnaður. Það kemur fram í frumvarpinu að þetta er það mikill sparnaður, það er ódýrara að reka skipið, en ég er ansi hræddur um að sá sparnaður verði fljótur að eyðast upp ef það verður mikil bilanatíðni á búnaði skipsins. Ég skal ekki alveg segja um það. Ég geri ráð fyrir því að kannaður verði sá möguleiki að hægt verði að skipta um skrúfubúnaðinn á floti þannig að varaskrúfubúnaður verði nánast til á lager. Það má kannski segja að það sé að bera í bakkafullan lækinn að ræða þessi Herjólfsmál. Við erum búin að ræða þau í nokkuð mörg ár og í rauninni tíu ára saga frá því að farið var að hanna þessa höfn hvort vandamálið sé skipið eða höfnin. Sérfræðingar hjá siglingasviði Vegagerðarinnar viðurkenna að það geti tekið mörg ár og muni jafnvel aldrei takast að skapa þarna trygga heilsárshöfn. Við þurfum að taka ákvörðun hvort sem það er að smíða þetta skip eða eitthvað annað. Ég hefði reyndar haldið að betra hefði verið að fara í heldur stærra skip. Mér finnst það ekki vera framför að taka minna skip, að bjóða Vestmannaeyingum upp á minna skip en þeir hafa í dag. Við sem þekkjum til vitum að ef skip er mjórra og ristir grynnra þá erum við að tala um minna skip. Er ég þá að hugsa um ferðir þess til Þorlákshafnar. Þetta skip mun ekki verða eins hagstætt og fara eins vel með farþega til Þorlákshafnar og núverandi Herjólfur. Óvissan er á mörgum sviðum, t.d. sandurinn. Í nýrri ríkisfjármálaáætlun eru auðvitað ekki 4,8 milljarðar, þar er reiknað með 6 milljörðum. Þá er dælubúnaðurinn kominn inn í, fastur dælubúnaður í Landeyjahöfn. Það er einn óvissuþáttur hvernig hann mun reynast og hvernig hann verður hannaður. Það er því að mörgu að hyggja og það er ekki bara einn óvissuþáttur heldur eru þeir fleiri. Forsendurnar eru aðrar í dag en þær voru fyrir tíu árum þegar lagt var upp með þetta dæmi. Grundvöllur fyrir ölduhæðinni, sú áætlun um ölduhæð stenst ekki, það er komið í ljós. Flutningarnir eru orðnir miklu meiri en var í þeirri áætlun á þeim tíma, þannig að forsendurnar eru aðeins aðrar í dag en voru þá. Vonbrigðin eru kannski samt sem áður þau að þó að búið sé að fjárfesta í dælubúnaði er enn þá gert ráð fyrir 250–300 milljónum í sanddælingu í Landeyjahöfn. Í samgönguáætlun 2015 voru það 387 milljónir í dælingu, núna 2016 384 milljónir, 2017 345 milljónir og 2018 er gert ráð fyrir 238 milljónum. Það eru vonbrigði að ekki muni sparast nema 50 milljónir í sanddælingu. En ég vona samt að þessar áætlanir standist ekki og við getum sparað eitthvað meira, það sparist meira í sanddælingunni. Það segir hér að reynt hafi verið að fá leiguskip. Ég þekki það reyndar ekki alveg, en það stóð til boða að fá leigt skip sem ég held að allflestir viti um og muni eftir. Það voru mikil vonbrigði að það hafi ekki verið reynt. Þar var með þessum skrúfubúnaði. Það hefði verið hægt að fá svar við mörgum spurningum með því að fara aðeins hægar í sakirnar og prófa það. Ég segi bara að það er svolítill örvæntingarstimpill á þessu. Við verðum að ákveða eitthvað. Það kemur lítið nýtt fram núna í málinu þannig að við þurfum að taka ákvörðun. Ég get alveg tekið undir það. En ég hef líka svolitlar áhyggjur af því að þegar þetta skip verður komið verði væntingarnar orðnar svo miklar og kröfurnar verði miklar til skipstjóranna á þessum skipum. Hvað gerist ef eitthvað kemur upp á? Ég spyr bara að því. Við vonum það besta, en við verðum kannski að gera ráð fyrir því versta. Til sjós er það regla að gerðar eru björgunaræfingar. Ég velti fyrir mér ef eitthvað kemur upp á með þetta skip hvað það taki langan tíma að bjarga farþegum sem eru um borð. Úti á rúmsjó eru málin öðruvísi. Þá getur skapast tími til að fara í björgunarbáta eða eitthvað því um líkt, en ef eitthvað kemur upp á í brimgarði fyrir framan svona hafnir með 500–600 manns um borð, þá er ekkert grín að bjarga þeim. Við svoleiðis aðstæður fara menn ekki í björgunarbáta. Þá er þyrlan nánast það eina sem getur bjargað.  Ég tek samt undir það að við verðum að taka ákvörðun. Ég hef eins og ég sagði áðan ekkert farið leynt með að ég hefði valið aðra leið. Ég hefði kosið að við tækjum stærra skip þó að dagarnir sem menn kæmust til Landeyjahafnar yrðu færri, en það færi þá betur með farþega til Þorlákshafnar, það væri öruggari sigling og betur hægt að stóla á vöruflutninga yfir háveturinn. Við þurfum ekkert að velkjast í vafa um þá samgöngubót sem sigling til Landeyjahafnar er. Þetta er náttúrlega ótrúleg bylting sem allar tölur sýna og sanna og það er enginn að tala um að fara að snúa til baka og fara að sigla allt árið til Þorlákshafnar. Stundum þarf maður að láta í minni pokann. Þá er ekkert annað en að reyna að vinna úr því og gera það besta úr því. Ég held því ekki fram að ný ferja upp á 5 milljarða sé slæmur kostur. Auðvitað verður það gott skip. En ég hefði kosið að það væri aðeins öflugra skip sem færi betur með farþega til Þorlákshafnar og við gætum verið með öruggari vöruflutninga þangað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni mjög greinargóða ræðu þar sem margar ágætisupplýsingar komu fram. Ég er með mjög einfaldar spurningar. Nú er árið 2016 og af hverju hefur ekkert gerst í þessu máli fyrr en núna? Af hverju er staðan óbreytt frá 2013? Af hverju erum við með nákvæmlega sömu ferju? Hún hefur ekki verið boðin út. Það er enn þá vesen á höfninni. Það er ekki búið að ákveða að setja meira fjármagn i rannsóknir. Staðan er nákvæmlega sú sama og þegar síðasta ríkisstjórn var við völd. Hvernig stendur á því? Það er ein af þeim spurningum sem vakna hjá mér við þennan tillöguflutning. Önnur spurning er: Af hverju tala menn um frátafir og dælingu og þyngdarstöðugleika og djúpristu í fjárlaganefnd? Hvernig stendur á því að menn eru farnir á dýptina, bókstaflega, í umræðu um samgöngumál í fjárlaganefnd? Af hverju er þetta mál ekki í samgöngunefnd þingsins? Ég hef trúað því hingað til að meiri háttar framkvæmdir, í rauninni allar framkvæmdir í samgöngumálum, ættu heima í samgöngunefnd þingsins. Hvernig stendur á því að það er ekki einu sinni óskað eftir umsögn frá samgöngunefnd í þessu máli? Í rauninni ætti það að vera þannig að það væri á borði samgöngunefndar og fjárlaganefnd mundi skila umsögn um málið til samgöngunefndar. Ég velti fyrir mér, vegna þess að sú ríkisstjórn sem ég studdi á síðasta kjörtímabili var sökuð um mikinn aumingjaskap og vesældóm í þessu máli: Hvernig stendur á því að þeir sem það gerðu eru með málið á nákvæmlega sama stað og það var fyrir þremur árum?

Virðulegi forseti. Ég er svo sem ekkert hissa þótt menn spyrji af hverju þetta er ekki löngu búið, en eins og ég sagði í ræðu minni skil ég að menn hafi aðeins hikað. Ég var ekki hérna á síðasta kjörtímabili. Ég hef varað við þessu máli, að við værum að fara rétta leið. Það er búið að rannsaka. Það er búið að moka og dæla sandi þarna fyrir fleiri hundruð milljónir á hverju einasta ári. Auðvitað læra menn eitthvað af því. Það þarf ekki vísindalega rannsókn á því. Menn hafa prófað sig áfram og hafa rekið sig á að að ekki ganga allir hlutir upp. Ég fagna því að menn hafi þó farið fetið og ekki eytt 4, 5, 6 milljörðum án þess að reyna að fá botn í málin. Fjárlaganefnd er að ræða útboð. Það er umfjöllunarefnið í nefndinni. Þetta frumvarp snýst um hvort það sé rétt og hvort þeir eigi að fá leyfi til að fara í útboð, um það snýst málið. Fjárlaganefnd hefur reynt að finna ástæður og fara aðeins dýpra í það áður en þeir gefa leyfi til að bjóða út einhverja 5 milljarða. Það eru kannski einhverjir hissa 

Virðulegur forseti. Það er um miklu stærri upphæðir að ræða í samgönguáætlun. Af hverju er það ekki í fjárlaganefnd ef þetta er röksemdafærslan fyrir því að þetta mál sé þar en ekki í samgöngunefnd? Það er alveg rétt að hv. þingmaður var ekki hérna á síðasta kjörtímabili en hann er búinn að vera hérna í þrjú ár og ríkisstjórnin er búin að vera með þetta mál á sínu borði í þrjú ár og það hefur ekkert gerst. Svo eru sex mánuðir í kosningar og þá allt í einu eru menn í rosa spreng að klára útboð. Ég var aðstoðarmaður ráðherra í samgönguráðuneytinu fyrir átta árum og þá var farið í útboð. Síðan varð hrun og fresta þurfti öllum áformum um smíði nýrrar ferju. Tekin var ákvörðun um að gera nýja höfn og nýja ferju sem passaði við þá höfn. Auðvitað var ekki nógu gott að menn skyldu ekki hafa farið í það á síðasta kjörtímabili að klára útboðsmálin. Það var gagnrýnt mjög harðlega. En það er mjög aumingjalegt að þeir sem gagnrýndu þetta allan tímann og tóku síðan við gerðu ekkert fyrr en þeir voru algerlega komnir á síðasta séns með málið, þá loksins glitti í einhverjar tilraunir til að krafsa yfir það. Mér finnst þetta eitthvað sem menn þurfa að svara fyrir. Ég kaupi ekki þær skýringar að þetta sé svo frábrugðið öðrum samgönguframkvæmdum að málið þurfi að vera í fjárlaganefnd. Það er ekki í samgönguáætlun og ekki í samgöngunefnd. Ég velti fyrir mér hversu vönduð sú ákvörðun og ákvarðanataka sé sem liggur að baki þarna. Ég átta mig ekki alveg á því hvaða forsendur t.d. menn hafa í fjárlaganefnd til að segja að það þurfi að halda gömlu ferjunni. Eru menn búnir að reikna út kostnaðinn við það? Vita menn nákvæmlega hvað það kostar að vera með tvær ferjur í rekstri og halda annarri við o.s.frv.? Ég vil gjarnan heyra skýringar hv. þingmanns á þessu.

Virðulegi forseti. Af hverju ræðum við þetta í fjárlaganefnd? Í fjárlaganefnd ræðum við þennan doðrant hér, ef hv. þingmaður veit það ekki, um opinber fjármál 2017–2021, fjármálastefnu og fjármálaáætlun. Þar eru akkúrat þessi mál; Herjólfur, dýpkun í Landeyjahöfn. Ef við eigum ekki að ræða þetta og fara aðeins dýpra í þau mál þá veit ég ekki hvað við eigum að gera. 

Herra forseti. Það er óhætt að segja að þetta séu áhugaverðar umræður og í sjálfu sér er ágætt að menn dragi upp sínar efasemdir sem vissulega hafa komið fram í nefndinni. Ég er sammála því að þetta eigi að vera í samgöngunefnd og sagði það á sínum tíma þegar hv. varaformaður nefndarinnar vildi að nefndin flytti málið. Hann lagði það til en það varð ekki niðurstaðan. Þetta er risastórt mál og það varðar ekki bara hagsmuni Eyjamanna. Það gerir það líka en ekki síður fjárhagsáætlun og samgönguáætlun. Bara þetta tvennt segir okkur að hér er verið að reyna að koma máli í gegn sem ekki hefur verið minnst á í plöggum ríkisstjórnarinnar síðustu þrjú árin; engin 6. gr. heimild til staðar, a.m.k. ekki til framkvæmda. Það er svo einfalt enda er það kannski þess vegna sem málið er þar sem það er núna. Málið lítur auðvitað út fyrir að vera kosningamál, það hefur þann brag á sér í ljósi þess hvernig það er flutt og á hvaða tímapunkti það er flutt. Rökin sem hér eru færð varða fyrst og fremst höfnina, Landeyjahöfn, og aðstæður þar. Í sjálfu sér var mjög lítið rætt um skipið sem slíkt, annmarka þess og kosti. Það var komið inn á það á lokametrunum, en fyrst og síðast var rætt um hvernig höfnin er og hefur verið og hvað skal gera í því. Skipstjórarnir, lóðsinn, hafnarstjóri og fleiri sem hafa komið til fundar við okkur hafa efasemdir sem hér hafa verið raktar ágætlega. Ég hef svo sem líka heyrt að menn telji að þetta skip verði ekki betri kostur en gamli Herjólfur, þ.e. sé sambærilegt skip. Ekki ætla ég að fullyrða um það, ég hef ekki á því faglega þekkingu, en það er að mörgu að hyggja. Það sem ég ætlaði fyrst og síðast að ræða er fjármögnunin. Ég hef gríðarlegar áhyggjur af því að við erum hér með skítlélega samgönguáætlun sem vantar 3 milljarða upp á miðað við ríkisfjármálaáætlun. Ég hef áhyggjur af því að þetta verði til þess að skerða þá áætlun. Það þarf og hefði þurft að koma skýrt fram að þetta væri fjármagnað beint úr ríkissjóði án þess að það kæmi nokkurs staðar til skerðingar í samgönguáætlun. Mér finnst það mjög mikilvægt. Ég er líka sammála þeim fyrirvara sem hér er settur varðandi að þetta geti verið einkarekið, þ.e. ekki eingöngu á vegum ríkisins. Ég tek undir með heimamönnum, ég tel skynsamlegt að hafa það á þann hátt. Mér finnst menn láta beygja sig, ég verð að segja það, af því að hér ritar fólk undir, segist vera með fyrirvara eins og hv. ræðumaður á undan mér, en hann er ekki skráður í þessu áliti.  
            

Útskýrði það í ræðunni.

Ég biðst velvirðingar ef það hefur komið fram. Ég hélt að ég væri búin að lesa álitið í gegn en augljóslega hefur þetta þá farið fram hjá mér. Það er þó svolítið sérstakt að þeir sem koma úr kjördæminu hafa meiri áhyggjur en þingmenn höfuðborgarsvæðisins. Maður hefði getað ímyndað sér að þeir sem næst þessu standa heyrðu raddir heimamanna og hvað þeir vildu. Sveinn Rúnar Valgeirsson, skipstjóri á Lóðsinum, leggur til að kannaðar verði aðrar leiðir hjá íbúum eyjarinnar. Það má alveg spyrja sig hvers vegna það er ekki gert. Ég geri mér grein fyrir því að hér eru menn að tala um tímafaktor, þ.e. að útboðsferli tekur gríðarlega langan tíma, en það kannski dugar ekki eitt og sér. Ég er ekki sannfærð um að það tímaplan sem hér hefur verið sett fram og er í gögnum nefndarinnar haldi, ekki frekar en margt annað, og ég er ekki jafn sannfærð og kannski hv. varaformaður fjárlaganefndar þegar hann flutti sína ræðu um að þetta mundi allt ganga eftir.

Þú hlustaðir ekki á ræðuna.

Jú, jú, ég hlustaði á ræðu þína, hv. varaformaður. Eins og ég segi ætla ég ekki að ræða þetta mál neitt sérstaklega mikið. Ég er ekki hlynnt því að þetta verði gert með þessum hætti í ljósi þeirra umsagna sem við höfum fengið. Ég hef svo sem ekki gert upp við mig með hvaða hætti ég greiði atkvæði um þetta mál en auðvitað þarf eitthvað að breytast. Ég tek undir með ferðaþjónustunni, hún vill einhverjar lagfæringar á þjónustu við sig. Hér er gerð tilraun til að segja að það verði bætt þjónusta, tvær ferðir á viku yfir sumartímann, og það muni skila sér til Eyja. Ég dreg það ekkert í efa, en þó að sá fókus skipti máli hlýtur þetta fyrst og fremst alltaf að snúast um samgöngur íbúanna á ársbasis. Hér hefur ekki beinlínis verið hrakið hverjar frátafirnar gætu orðið. Menn eru auðvitað að geta í eyðurnar og það verður kannski aldrei öðruvísi. Ég hafði ekki tekið eftir því fyrr en ég sá nefndarálitið að halda ætti gamla skipinu. Ég tek undir þá spurningu sem borin var upp áðan: Hvað kostar það? Við höfum t.d. ekki fengið inn á borð til okkar í fjárlaganefnd hvað það kostar. Á að binda hann við bryggju og láta hann bíða eftir því hvernig gengur? Hver er tilgangurinn með því að eiga skipið og hversu lengi og allt það? Hvað er ásættanlegur tími í því að sjá til hvernig nýja skipið virkar? Við hljótum að þurfa a.m.k. ár og jafnvel tvö af því að við vitum að vetur eru misjafnir, sjólagið mismunandi o.s.frv. Þetta er nokkuð sem mér hefur ekki fundist vera svarað. Ég heyri svolítið í þeim aðilum sem komu til okkar á fund og voru allflestir frekar neikvæðir, það verður að segjast eins og er, og voru með mikil og sterk varnaðarorð. Kannski verður það alltaf svo, ég veit ekki hvort þessi leið er betri en einhver önnur. Mér finnst ég ekki heldur hafa beinlínis fengið svör við því. Þess vegna hefði mátt reyna að svara því og koma til móts við það í gögnunum sem við erum með. Þótt lengi hafi verið unnið að hönnun þessarar ferju eins og komið hefur fram hefur samt öðrum hugmyndum verið velt upp, hugmyndum sem við hefðum kannski þurft að fá lengri tíma til að skoða. Ég tek undir að öryggissjónarmið er mikilvægt eins og hv. framsögumaður kom inn á, þ.e. að bílarnir séu fyrir ofan en ekki neðan o.s.frv. Það eru alveg plúsar í málinu, það er ekki eins og allt sé ómögulegt. Fyrst og síðast hef ég áhyggjur af því að við getum ekki fallist á þetta vegna þeirra aðvörunarorða sem við höfum fengið. Svo hefur mér ekki heldur fundist það koma skýrt fram að þetta komi ekki til með að skerða samgönguáætlun í ljósi þess að í ríkisfjármálaáætlun kemur fram að það kostar í kringum 6 milljarða með dælubúnaðinum. Ég sé að hv. varaformaður ætlar að koma í andsvar við mig og þá væri áhugavert að vita hvort hann hefur hugmyndir um það.

Virðulegi forseti. Þessa ræða kemur nokkuð á óvart. Í fyrsta lagi hefur auðvitað verið minnst á þetta í plöggum ríkisstjórnarinnar. Ég nefni eitt dæmi, í síðasta nefndaráliti, þ.e. ekki fyrir síðustu fjárlög heldur þar á undan, var þetta sérstaklega tilgreint í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Hv. þingmaður veit það. Þó að menn hafi haft uppi gagnrýni hef ég ekki heyrt neinn halda því fram að nýtt skip sé ekki jafn gott og það sem var á undan. Við getum haft allar skoðanir á Landeyjahöfn, en ég minni á að þetta er öruggara skip. Núna er bannað að hafa farþegarými fyrir neðan bílaþilfar. Af hverju? Vegna þess að það dóu mjög margir í Estoniu út af nákvæmlega þeim þætti. Það þýðir hins vegar að ef maður fer ofar líður manni ekki jafn vel þegar slæmt er í sjóinn. Þetta er miklu umhverfisvænna sem maður mundi nú ætla að talsmenn Vinstri grænna hefðu kannski minnst einu orði á. Í ofanálag, þetta er ódýrara í rekstri. Virðulegur forseti. Tímaplanið. Af hverju er það? Af hverju erum við að gera þetta núna? Vegna þess að sú staða er uppi hjá skipasmíðastöðvum, út af verkefnaleysi, að líklegt er að við getum fengið gott tilboð. Ferðaþjónustan og íbúarnir eru algjörlega samtengdir. Aukningin í atvinnulífi okkar Íslendinga er í ferðaþjónustu. Vestmannaeyjar eru ekkert öðruvísi en aðrir staðir á landinu hvað það varðar. Ef samgöngur eru ótryggar þá þýðir það það að menn geta ekki byggt upp ferðaþjónustu í Vestmannaeyjum. Þetta hangir algjörlega saman. Hv. þingmaður heldur því fram að allir gestir hafi verið neikvæðir. Við báðum alla þá gesti sem voru með gagnrýni að koma fyrir fund nefndarinnar. Þannig finnst mér að eigi að vinna. Ég var gagnrýninn á þetta. Ég er gagnrýninn á alla hluti. Við eigum að vera gagnrýnin á þetta. Síðan fengum við svör við þeim spurningum. Niðurstaðan varð sú að við töldum, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að skynsamlegt væri að gera þetta með þessum hætti.

Herra forseti. Það er rétt, ég man eftir þessu núna í áliti meiri hlutans fyrir tveimur árum. Ég biðst afsökunar á því að hafa sagt að aldrei hafi verið minnst á það. Það að fullt af fólki hafi dáið í Estoniu á sér kannski líka aðra sögu en bara þá að bílaþilfarið hafi verið niðri, við vitum það. Vissulega er þetta umhverfisvænna skip, ég ætla ekkert að draga úr því og það er mjög ánægjulegt í sjálfu sér. Hér er talað um að líklegt sé að við getum fengið gott tilboð. Það eru samt ákveðnar efasemdir um að þessi tími, sumartíminn, sé heppilegastur í útboð, en vonandi fáum við gott tilboð. Við skulum vona það. Ef frumvarpið verður að veruleika þá skulum við sannarlega vona það fyrir hönd íbúa og ríkissjóðs. Það kemur fram í álitinu að rekstrarkostnaður í heild gæti lækkað og ljóst sé að dýpkunarkostnaður ætti að lækka. Þetta eru tölur sem gert er ráð fyrir, en það er ekkert í hendi með þær, sérstaklega hvað varðar höfnina, við vitum það alveg. Við fengum eins og hv. þingmaður veit mann sem er búinn að vera að vinna við að dýpka höfnina og líka mjög víða erlendis sem sagði að þetta væri ekki gott eins og þetta væri og hann sæi ekki fyrir sér að þetta gæti orðið sómasamlegt á næstu árum. Þar komu líka inn einmitt þessir þættir, þótt ég geti ekki farið tæknilega út í þá, eins og hversu djúpt ferjan ristir o.s.frv. Auðvitað er ekki hægt að tala um annað en að þjónustan batni þegar ferðatíðni eykst, vissulega, en hún batnar yfir hásumartímann. Það þýðir að vertarnir hafa meira upp úr sínu sem er frábært, en fólk vill líka komast á milli með skynsamlegum hætti yfir vetrartímann. Það er kannski það sem við höfum fengið mestu gagnrýnina á. Ég er ekki að halda því fram að þetta sé allt alómögulegt, en það eru samt efasemdir. Það sem ég nefndi áðan og þingmaðurinn svaraði ekki var samgönguáætlun.

Virðulegi forseti. Ferðaþjónustan snýst ekki um einstaka verta. Útflutningstekjur af ferðaþjónustunni á næsta ári verða hærri en samanlagðar tekjur af sjávarútvegi og álverum. Hagvöxturinn er drifinn áfram af ferðaþjónustu. Aukning starfa er drifin áfram af ferðaþjónustunni. Ég efast um að hægt sé að fjölga störfum mjög mikið í kringum sjávarútveg í Vestmannaeyjum, en maður getur fjölgað þeim í ferðaþjónustu. Þetta snýst ekki bara um hásumarið. Ferðaþjónustan er yfir allt árið núna sem betur fer. Það eru 300 þús. manns sem fara á milli lands og Eyja núna, samt sem áður eru þar frábærar aðstæður fyrir ferðaþjónustuna og hefur verið byggt mikið upp. Þannig að þetta snýst ekki bara um sumartímann. Ég nefndi af hverju þetta tiltekna mál er komið fram varðandi farþegaþilfarið og Estoniu. Auðvitað eru fleiri þættir. Það sem kom hins vegar fram í umræðum í nefndinni þegar kemur að öryggismálum er að það eru fá skip í Norður-Evrópu, ferjur, sem eru búin eins og Herjólfur er núna. Það er ábyrgðarhluti fyrir stjórnvöld að halda því áfram. Það er ekkert í hendi varðandi Landeyjahöfn. Við erum ekki að fjalla um það, en það er þá annaðhvort að ákveða að hætta við þetta eða að mínu áliti að vera með sómasamlegt skip til þess að sigla á milli. Ég er ekki tilbúinn til þess að taka þá ákvörðun, þó svo að áætlanir um Landeyjahöfn hafi ekki allar gengið eftir, að gefa hana upp á bátinn núna. Varðandi plan B. Mér finnst það vera skynsamlegt af öllum ástæðum, sérstaklega þegar við fáum ekki meiri fjármuni en um ræðir fyrir gamla Herjólf, að hafa hann til staðar líka. Mér finnst það svolítið sérkennilegt að leggja þetta upp með þessum hætti. Mér vitanlega á þetta ekki að hafa nein áhrif á samgönguáætlun. Við þurfum hins vegar að fara yfir ríkisfjármálaáætlun til lengri tíma, það er að mörgu að hyggja. Þetta mál eitt og sér snýr að því hvort við eigum að bjóða út nýtt skip sem siglir á milli Vestmannaeyja og Landeyjahafnar.

Herra forseti. Við fáum svo lítið fyrir gamla Herjólf, segir hv. þingmaður. Það liggur svo sem heldur ekki fyrir. Við erum ekki búin að auglýsa hann til sölu þannig að við vitum ekkert um það. Það er ekki bara að eiga hann, það þarf náttúrlega að reka hann. Á hann að vera bundinn við bryggju eða á hann að sinna einhverjum verkefnum? Allt skiptir þetta máli. Það er ánægjulegt að heyra ef hv. þingmaður telur að þetta hafi ekki áhrif á samgönguáætlun. Ég er glöð að heyra það og ég kem til með að rukka hann um það í haust þegar við förum að skoða málaflokkinn samgönguáætlun versus ríkisfjármálaáætlun. Ég vænti þess að það komi þá fram í áliti meiri hluta nefndarinnar að svo verði ekki, því þetta mál hlýtur að koma fyrir þar núna eins og fyrir tveimur árum. Þá er mjög mikilvægt að draga áhrifin á samgönguáætlun fram vegna þess að ég er ekki sú eina sem hef efasemdir um það. Hún verður ekki afgreidd nú, sem þýðir að menn ætli annaðhvort að reyna að bæta í hana eða skera niður í verkefnum miðað við það sem vantar. Við sjáum til hvernig þessu máli vindur fram. Það kemur auðvitað fram í nefndarálitinu að það er margvísleg óvissa. Talað er um dýpkunina í Landeyjahöfn og að svo margir óvissuþættir tengist siglingu nýrrar ferju til Landeyjahafnar að nefndin telji að ekki eigi að selja Herjólf, það þurfi að að sjá hvernig þetta komi allt saman út. Það eru þessir óvissuþættir sem hafa verið raktir hér sem valda því að við höfum auðvitað efasemdir. Við eigum að hafa þær. Þetta er risastórt mál. Annað eins hefur nú þingmaðurinn blásið yfir fjármunum af þeirri stærðargráðu sem hér er til umræðu sem er í kringum 6 milljarðar. 
            

Virðulegi forseti. Það verður seint sagt að þetta sé það mál á þingi sem ég hef mestan og bestan skilning á þótt ég sé aðeins farin að átta mig á hvað orð eins og frátafir og djúprista og skrokklag og þess háttar þýða. Þetta er verulega flókið mál og sitt sýnist hverjum, en ég er fylgjandi því að farið verði í smíði á nýjum Herjólfi því að það er löngu tímabært. Við höfum fundað og fengið gesti vegna þessa máls og það hafa verið upp ýmsar hugmyndir eins og um að leigja ferju. Þeir segja mér sem betur þekkja til að það hafi verið reynt en ekki gengið. Þetta mun vissulega taka tíma og það hefði alveg örugglega verið betra ef við hefðum verið fyrr á ferðinni með þetta því að Vestmannaeyjar og íbúar líða fyrir það á meðan ekkert gerist. Ég ætla ekki að þykjast vera neinn sérfræðingur í þessu. Ég treysti á þá sem hafa komið fyrir nefndina og talað fyrir þessu máli. Það sem ég vil þó viðra hérna eru áhyggjur mínar af fjármögnun, hvernig hún eigi að vera, því að ekki er þetta í samgönguáætlun. Það hlýtur þá að vera þannig í fjárlögum fyrir 2017 að gert sé ráð fyrir þeim kostnaði sem fellur til á næsta ári á einhvern hátt. En það þarf auðvitað að bjóða þetta út og þetta er ferli, þess vegna þarf að byrja á því fyrr en síðar. Ég er ekki á nefndarálitinu. Það er einfaldlega vegna þess að ég komst ekki á fundinn, aldrei þessu vant. Ég er alls ekki mótfallin málinu, þá hefði ég verið með eigið nefndarálit. Ég kem því í rauninni upp til að styðja það að þetta mál haldi áfram og verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir að þetta mál sé komið til þingsins aftur og þakka hv. fjárlaganefnd kærlega fyrir þá miklu vinnu sem þau hafa lagt í þetta mál. Ég ætla ekki að lengja umræðuna með því að fara yfir rökin með málinu. Ég tel að framsögumaður nefndarinnar, hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, hafi gert það vel og tek undir það sem kom fram í máli hans. Það sem ég vil skerpa á er að við erum að tala um fjárlagaheimildarmál. Þetta er samgöngumál sem er löngu búið að taka ákvörðun um. Það er meira að segja búið að leggja af stað í útboð einu sinni áður með það að byggja nýtt skip í staðinn fyrir Herjólf, þannig að ákvörðunin var tekin fyrir löngu af Alþingi Íslendinga. Nú erum við að fá fjárlagaheimildina og um það snýst málið. Ég vil benda á að þegar við ræðum einstaka vegaframkvæmdir eða gangagerð erum við ekki að tala um úr hvaða plasti stikurnar eiga að vera eða hvernig þetta er merkt. Mér finnst umræðan hér hafa þróast út í tæknileg atriði sem er framkvæmdarvaldsins að útfæra. Við ætlum að taka ákvörðun um að klára þá samgönguframkvæmd sem var byrjuð og það eigum við að gera. Ég vil líka benda á að núverandi Herjólfur er 26 ára gamall. Að meðaltali hafa ferjur á milli Vestmannaeyja og lands verið endurnýjaðar á að minnsta kosti 15 ára fresti. Við erum að fjárfesta í nýju öruggara skipi sem mun bæta samgöngur. Ég segi að þetta sé ódýrasta rannsóknin fyrir Landeyjahöfn. Það mun koma í ljós hvort, sem flestir búast við, ég tek það fram, hvaða og hversu viðamiklar breytingar á Landeyjahöfn þarf að fara í þegar við fáum reynslu á þetta skip. Það verður ekki neinn sokkinn kostnaður fólginn í því að fá þessa ferju. Ég legg mikla áherslu á það. Ef við tökum aðra ákvörðun um að klára að laga höfnina fyrst erum við að tala um margra, margra ára töf á nokkurri samgöngubót í Vestmannaeyjum. Það gengur ekki upp. Þarna getum við fengið betri samgöngur fyrir lægstu fjárhæðina og fyrir stysta tímann, þótt við séum ekki fullviss um að það verði 100%. Ég fagna því sem kemur fram í nefndaráliti hv. fjárlaganefndar en hún leggur til að núverandi Herjólfur verði ekki seldur. Ég tel að kostnaður sem hlýst af því að eiga hann áfram og hafa hann í rekstri til vara, ef eitthvað kemur upp á, verði ekki mikill í því ljósi að það er mjög dýrt að leigja annað skip þegar nýja skipið þarf að fara í slipp eða einhvers konar skoðun, sem allar ferjur heims þurfa að fara í. Oft snýst umræðan um þetta mál um tímann sem það tekur fyrir Vestmannaeyinga að komast til Reykjavíkur. Ég vil benda á að 80% ferðamanna sem koma til Íslands fara á Suðurland. Það eru þeir sem nýta Landeyjahöfn og þurfa að nýta þetta líka, þess vegna skiptir það miklu máli. Þá vil ég segja að lokum að það eru mörg önnur mál sem varða samgöngur til Vestmannaeyja, til að mynda hvernig gjaldtökunni er háttað, hvort það sé sama gjald til Þorlákshafnar og til Landeyjahafnar, hvernig dýpkun hafnarinnar verður tryggð. Það er ýmislegt sem þarf að fylgja þessari ákvörðun í framhaldi. Ég lýsi mig tilbúinn til að takast á við það í umhverfis- og samgöngunefnd um leið og tækifæri gefst, þannig fylgjum við því máli eftir. Ég legg til að þetta mál verði samþykkt hér og um leið vonandi stigið stórt gæfuskref í samgöngum til Vestmannaeyja.

Virðulegi forseti. Ég ræði hér nefndarálit um frumvarp til laga um heimild til útboðs vegna nýrrar Vestmannaeyjaferju. Eins og komið hefur fram í umræðunni var þessu máli beint til fjárlaganefndar eins og vera ber vegna þess að þetta er frumvarp til laga um heimild til útboðs vegna nýrrar Vestmannaeyjaferju. Í raun fjallar þetta um fjármögnun á byggingu nýrrar ferju til Vestmannaeyja. Það verður þó að segja eins og er að þegar metið er hvort þessar fjárhagslegu forsendur standist þá er komið inn á verksvið samgöngunefndar; það hefur verið nefnt hér í umræðunni að menn hefðu viljað sjá málinu vísað til umhverfis- og samgöngunefndar. Ég er sammála því. Umhverfis- og samgöngunefnd óskaði eftir því að fá málið til umsagnar. Þingflokkur Framsóknarflokksins var sammála því ferli, en mér skilst að sökum tímaskorts hafi það ekki verið hægt, það eru þær upplýsingar sem ég fæ, og jafnvel hafi ekki gefist tími til að svara þessu erindi umhverfis- og samgöngunefndar. Því er fullt tilefni til að fara mjög ítarlega héðan úr ræðustól ofan í þetta mál og fjalla um það út frá forsendum samgangna. Ég hef því hugsað mér að gera það hér, en vil segja að þegar okkur var ljóst að búið væri að taka málið út þá var nefndin einróma sammála því að þetta mál væri þess eðlis að samgöngunefnd þyrfti að skoða það mjög ítarlega vegna þess, eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar, að margvísleg óvissa er í þessu máli þrátt fyrir þau atriði sem nefndin kemur inn á; mikil óvissa um margt og ég held að það sé rétt að samgöngunefnd, þegar þing kemur saman næsta haust, fari mjög ítarlega ofan í allar þær forsendur. Jafnvel þó ég styðji þetta mál heils hugar, eins og ég styð öll samgöngumál víðs vegar um landið, þá er það á okkar ábyrgð að kanna alla möguleika og hvernig hægt sé að tryggja samgöngur með bestum hætti til Vestmannaeyja. Ég er einn af þeim sem fagnaði mjög uppbyggingu Landeyjahafnar á sínum tíma og taldi þar um mikla og góða samgöngubót að ræða. Maður tók eftir því hversu mikil áhrif þetta hafði á samfélagið á svæðinu. Við sem störfum í þessum málaflokki áttum okkur á því að samgöngumál eru ekki bara um það hvernig fólk kemst á milli staða, þau eru líka velferðarmál. Það liggur fyrir að sameina verði heilbrigðisstofnanir víðs vegar um landið og gert er ráð fyrir því að fólk þurfi að ferðast um lengri veg en áður. Við horfum líka upp á það að væntanlega mun hátæknisjúkrahús rísa við Hringbraut. Þó að margir, þar á meðal ég, hafi lýst verulegum efasemdum um að það sé rétt staðsetning á þeim spítala, þá verða samgöngumálin að vera í lagi. Við þurfum líka að hafa í huga að Reykjavíkurborg hefur það á stefnu sinni að neyðarbrautin fari á Reykjavíkurflugvelli, að norður/suður-brautin fari árið 2022 og Reykjavíkurflugvöllur allur árið 2024 án þess að fyrir liggi hvað komi í staðinn fyrir það mikla samgöngumannvirki. Án þess að Alþingi hafi rætt það hér og tekið ákvörðun um hvort það verði að veruleika, þá er það einbeitt stefna borgaryfirvalda í Reykjavík að Reykjavíkurflugvöllur fari. Þess vegna styð ég það að farið verði í útboð á nýrri Vestmannaeyjaferju. Sú samgöngubót sem kom með Landeyjahöfn var gríðarlega mikilvæg og vonandi mun sú leið sem er lýst hér verða farsæl og til þess fallin að auka ferjusiglingar á milli lands og Eyja. Ég hef ekki sömu áhyggjur og félagi minn, hv. þm. Páll Jóhann Pálsson, en ég hlustaði vel á hans mál og veit að hann er reyndur sjómaður og þekkir þessi mál gríðarlega vel. Ég hef kynnt mér þau á öðrum vettvangi og reynt að afla mér gagna og fá upplýsingar og tel að þetta sé mjög hagkvæm leið. Ég tel að það sé rétt, sem kemur fram í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar, þar sem bent er á nokkra ávinninga af framkvæmdinni. Í fyrsta lagi má nefna að nýtt skip mun rista grynnra en Herjólfur, að ný ferja mun rista um 2,8 metra í stað 4,3 metra. Það er algjört lykilatriði, til að draga úr frátöfum og fjölga ferðum til Landeyjahafnar í stað Þorlákshafnar. Ég held að það sé líka rétt að nýtt skip komi til með að verða mun hagstæðara í rekstri, vegna þess að olíukostnaður mun lækka vegna hagkvæmari vélabúnaðar og þar með er hægt að búast við hlutfallslega fleiri ferðum til Landeyjahafnar sem munu taka rúmlega tveimur klukkustundum styttri tíma en til Þorlákshafnar. Ég fagna því að það sé mat fjárlaganefndar og fjármálaráðuneytisins að hægt sé að lækka rekstrarkostnað um heilar 200 millj. kr. á ári, það munar um minna. Þetta er fé sem gæti nýst í vegaframkvæmdir, uppbyggingu hafna eða flugvalla, viðhald og nýframkvæmdir og munar um hverja krónu í þennan málaflokk. Svo er eitt sjónarmiðið enn sem ég held að halda verði mjög til haga og það er að rekstrarkostnaður Landeyjahafnar lækkar þó að fjárlaganefnd bendi á að enn sé töluverð óvissa um hve mikið það verði. Þau meta það þó þannig að dýpkunarkostnaður ætti að lækka um að minnsta kosti 50 millj. kr. á ári og munar um minna í þeim efnum. Síðan er það þáttur sem við höfum fjallað mjög um í umhverfis- og samgöngunefnd, það er öryggi. Við höfum rætt gríðarlega mikið öryggismál á vegum, sérstaklega með fjölgun ferðamanna. Það er ljóst að aukið álag á vegum er ekki bara þannig að vegir verði verr úr garði gerðir og þurfi meira viðhald, öryggi þeirra sem fara um er einnig ábótavant. Þess vegna höfum við reyndar talað mjög fyrir því að það sé rétt og eðlilegt að styrkja ferjusiglingar og annað, og líka koma fólki meira í loftið í innanlandsflug til að minnka álag á vegakerfinu. Hér er sagt að öryggi muni aukast til muna því að ný ferja verður umhverfisvæn tvinnferja með rafmagnsmótorum sem ganga fyrir ljósavélum og þar verði einnig rafhlöður, en þær hafa að vísu takmarkaða hleðslu. Þessar rafvélar svara stjórntækjum hraðar og bæta stjórnhæfni ferjunnar sem eykur sérstaklega öryggi innsiglingarinnar í Landeyjahöfn. Auk þess verða uppfylltar öryggisreglur sem kveða á um að farþegarými sé ekki fyrir neðan bíladekk eins og nú er. Það var reifað hér í ágætri ræðu hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar af hverju þetta er og vitnað í slys sem hafa orðið annars staðar í heiminum. Halda verður því til haga að þjónusta við Vestmannaeyjar batnar. Það er nú kannski einhver stærsta forsendan í þessu vegna þess að þetta er byggðamál til þess að styrkja byggð í Vestmannaeyjum, það er ekki bara til að tryggja að fleiri ferðamenn komi til þessarar fallegu eyju, heldur líka að íbúar sem þar búa geti notað betri þjónustu bæði í ferðalögum til og frá og einnig varðandi aðföng og annað. Miðað er við að ferðum muni fjölga um tvær vikur yfir sumartímann, auk þess sem gert er ráð fyrir að sumartímabil verði lengt um einn mánuð þar sem gríðarlegur ávinningur getur orðið af því. Hér er bent á að útboðsgögnin miði við 69 metra langa ferju sem geti flutt um 540 farþega. Ferjan verði álíka stór og Herjólfur, en geti tekið allt að 20 fleiri bíla í hverri ferð sem ég held að geti skipt gríðarlega miklu máli, stytt biðtíma, bæði í Vestmannaeyjum og Landeyjahöfn, þ.e. fyrir þá sem þurfa að koma bílum sínum yfir til Vestmannaeyja. Hér kemur fram að nefndin álíti að undirbúningur hafi verið vandaður og viðunandi. Mér sýnist að undirbúningur við þetta hafi verið svipaður og svipað vandaður og þegar ákveðið var að ráðast í gerð Vaðlaheiðarganga, sem hefur verið gagnrýnt, ekki ósvipað og þessi framkvæmd, en mun reynast gríðarleg samgöngubót fyrir Norðurland. Fréttir herma að þar gangi framkvæmdir vel þrátt fyrir skakkaföll. Við búum í þannig landi að veður geta verið válynd og tekið sífelldum breytingum á örskömmum tíma og landið okkar er dýnamískt, það er okkar styrkur, en það getur líka reynst erfitt þegar þarf að framkvæma og Vaðlaheiðargöng hafa alveg eins og Landeyjahöfn orðið fyrir ýmsum skakkaföllum þegar menn hafa ekki séð fyrir hvernig veður og aðrir þættir hafa haft áhrif á framkvæmdina. En mér sýnist á öllu að hér hafi verið vandað vel til verka. Hér er líka gert ráð fyrir því að kostnaður ríkissjóðs verði, þegar upp er staðið, ekki mikill. Það er það sama með Vaðlaheiðargöng, en við höfum horft upp á það núna að undanförnu að farþegafjölgun í þessum samgöngumannvirkjum hefur reynst vel yfir því sem menn hafi spáð. Umferð um Héðinsfjarðargöng hefur verið nefnd sem dæmi. Það var umdeild gangaframkvæmd milli Ólafsfjarðar, Héðinsfjarðar og Siglufjarðar. Það var gagnrýnt og margir sögðu að umferðarþungi þar yrði aldrei sá sem Vegagerðin sagði að hún gæti orðið. Í Héðinsfjarðargöngum verður hún svo margfalt meiri, sem er jákvætt; hefur styrkt byggðarlagið, tengt saman byggðir, gert að verkum að hægt væri að sameina sveitarfélög og allt þetta er gríðarlega jákvætt í byggðalegu tilliti. Ég held að það sé ágætt að sjá Vaðlaheiðargöngin í svipuðu ljósi, þar held ég að menn geti búist við því að umferð verði töluvert mikið meiri en varfærnustu áætlanir gerðu ráð fyrir. Þannig að útkoman ætti að verða töluvert betri en svartsýnustu menn þora að vona. Ég er sannfærður um að það verði raunin með Landeyjahöfn að þessi undirbúningur, sem hefur verið vandaður og viðunandi, reynist það góður grunnur fyrir framkvæmdina að það muni tryggja góðar samgöngur til Vestmannaeyja um ókomna framtíð. Fengnir voru óháðir aðilar í Hollandi og Þýskalandi til að yfirfara athugasemdir Vegagerðarinnar sem snúast að mestu leyti um hvernig nýju ferjunni gangi að sigla inn í Landeyjahöfn, miðað við tiltekna dýpkun hafnarinnar sökum sandburðar. Þar hefur sú leið verið farin að hermilíkön hafa verið notuð, bæði hérlendis og erlendis, til þess að hanna ferjuna sem best fyrir Landeyjahöfn. Þá hefur ráðgjafafyrirtæki fjallað um valkosti við fjármögnun og rekstur nýrrar ferju. Sérstök smíðanefnd á vegum innanríkisráðuneytis hefur haldið utan um verkþætti undirbúningsvinnunnar og þessi smíðanefnd hefur leitað til margra sérfræðinga og haft samráð við aðila sem koma að málinu, svo sem fulltrúa Vestmannaeyjabæjar og Eimskips hf. Það er reyndar eitt atriði sem ég hef velt vöngum yfir, og ég geri mér grein fyrir því að fjárlaganefnd hafði ekki nægilegan tíma til að fara yfir það atriði, en í heiðarleika sínum segir nefndin að þar sem svo margir óvissuþættir tengist siglingu nýrrar ferju til Landeyjahafnar telji nefndin að ekki eigi að selja Herjólf fyrr en reynsla verði komin á nýja ferju. Þetta er einmitt þáttur sem umhverfis- og samgöngunefnd mun taka til skoðunar þegar málið verður tekið fyrir, vonandi næsta haust ef tími gefst. Ég reikna með að nefndin muni reyna að finna þann tíma og finna alla þessa þætti vegna þess að mikil óvissa er bundin í því hversu langan tíma það taki að þannig reynsla verði komin á nýja ferju að menn geti verið algjörlega 100% vissir um að hún sé það allra, allra besta. Auðvitað viljum við sem viljum ábyrgð í rekstri ríkissjóðs ekki skilja eftir svona holu um sölu á Herjólfi sem á að skapa tekjur fyrir ríkissjóð. Mér þykir líka vænt um þessa setningu sem kemur í áliti nefndarinnar, sérstaklega þar sem Slippurinn á Akureyri, Skipasmíðastöð Akureyrar, hefur náð gríðarlegum árangri og verið í miklum uppvexti undanfarin ár, þ.e. að bent er á að bæta megi við verkefni hjá þessum skipasmíðastöðvum og því ættu að vera ágætir möguleikar á hagstæðum samningum um nýsmíði ferju. Það eru aðilar á Akureyri sem eru afar spenntir fyrir nýsmíðum en ný skip hafa ekki verið smíðuð lengi og tel ég einsýnt að með þessu orðalagi sé verið að beina því til Alþingis og framkvæmdarvaldshafa að ný ferja verði byggð á Íslandi sem skapar bæði ávinning og tekjur. Eins og ég sagði hér ætlaði ég mér að fara ítarlega yfir þetta. Ég hef reyndar í afar stuttu máli reifað sjónarmið. Ég tek eftir því að ég á mikið eftir af tíma mínum sem ég hef til að ræða þetta mál, en ég ætla ekki að lengja þessa orðræðu frekar. Ég sé að hér eru þingmenn sem eru óþreyjufullir og vilja komast í 2. umr., þannig að ég ætla að gefa töluvert eftir af ræðutíma mínum í þágu samvinnu og 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Ég ætla bara að þakka hv. þingmönnum fyrir að hafa tekið þátt í henni. Mér fannst umræðan vera málefnaleg og margt ágætt kom fram. Ég vil ítreka það sem áður hefur komið fram að við nálguðumst þetta með þeim hætti að fá allar gagnrýnisraddir inn í nefndina. Allir þeir aðilar sem beðið var um að kæmu fyrir hv. nefnd komu, alveg sama hverjir þeir voru, og þá var ekki síst verið að hlusta á þá sem hafa reynslu, en komu ekki frá opinberum stofnunum. Það er rétt sem kom fram, ný ferja mun ekki leysa vanda Landeyjahafnar, það er annað mál sem við munum ekki leysa hér eins og kom fram hjá hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni. Þó ég sé sammála honum í því, þá spyr ég mig að því þegar hann talar um að það verði ekki þægilegt að fara í brælu í nýrri ferju. Ég kannast ekki við það, virðulegi forseti, að það sé sérstaklega þægilegt að fara í brælu í gamla Herjólfi. Ég held, og tala fyrir hönd landkrabba, að það sé aldrei þægilegt að fara í skip í brælu. Virðulegi forseti. Við setjum heiðarlega fram það sem við teljum vera óvissu í, við ráðum ekki við alla hluti. Ég þakka hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni fyrir málefnalega og góða ræðu og ætla ekki að fara í alla þætti þess sem hann fór í, en vil þó ítreka með gamla Herjólf að ég held að það sé heilbrigð skynsemi að hinkra aðeins með hann. Það er ekki dýrt að vera með rekstur á skipi sem liggur við bryggju. Við vitum eðli máls samkvæmt ekki fullkomlega frekar en í öðrum málum sem við samþykkjum hér hvernig þróunin verður. En ég vil að lokum segja þetta: Mér finnst vera sóknarfæri í Vestmannaeyjum þegar kemur að ferðaþjónustu. Mér finnst 300 þús. farþegar ekki vera mikið. Ég vonast til þess að við sjáum fleira fólk fara til þessa ágæta staðar í nánustu framtíð.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um skatta og gjöld. Nefndin fjallaði ítarlega um þetta mál og fékk til fundar við sig fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, KPMG, Isavia, Fríhöfninni, Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins, Félagi atvinnurekenda, Alþýðusambandi Íslands, Viðskiptaráði Íslands og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Meginefni frumvarpsins er tvennt. Annars vegar er lagt til að almennt tryggingagjald verði lækkað um 0,5 prósentustig frá 1. júlí 2016 sem þýðir að tekjur ríkissjóðs frá gildistöku til loka árs mun lækka um 3 milljarða eða 6 milljarða árlega. Í öðru lagi er lagt til að fellt verði brott óvirkt ákvæði skattalaga sem kveður á um að sé verðbréfa- eða fjárfestingarsjóði breytt í hlutafélag skuli það ekki hafa í för með sér skattalegar afleiðingar. Þá er lagt til að fallið verði frá áformum um að heimila hjónum og sambýlisfólki samsköttun milli skattþrepa frá 1. janúar 2017. Einnig er lagt til að tekinn verði af allur vafi um skyldu rekstraraðila til þess að leggja fram með skattframtali sínu ársreikning sem felur í sér rekstrar- og efnahagsreikning ásamt sundurliðunum og skýringum. Lagðar eru til breytingar á virðisaukaskattslögum vegna lagaskila og hugsanlegrar afturvirkni breytingar sem gerð var á undanþágu fólksflutninga frá virðisaukaskatti. Þá er lagt til að bætt verði við ákvæði virðisaukaskattslaga tollskrárnúmerum sem ná yfir bjór til að styrkja og skýra lagagrundvöll. Einnig er í frumvarpinu lagt til að gjalddagi ógreidds fjársýsluskatts og fjársýsluskatts utan staðgreiðslu verði 1. nóvember ár hvert og eindagi mánuði síðar. Þá er lagt til að kveðið verði skýrar á um afmörkun og aðgengi að komuverslunum hvað sölu á vörum varðar. Loks er lögð til einföldun á viðmiðum um gjaldfrjálsan innflutning ferðamanna, skipverja og flugverja á áfengi. Eins og áður kom fram fékk nefndin til sín marga gesti og umsagnir þar sem gerðar voru athugasemdir sem nefndin fór yfir á fundum sínum með fulltrúum umsagnaraðila og ráðuneytis. Í ljósi þeirra umsagna og vinnu nefndarinnar eru lagðar til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Þar ber fyrst að nefna breytingu hvað varðar samsköttun hjóna og sambúðarfólks. Meiri hluti nefndarinnar komst að sömu niðurstöðu og hann gerði áður, sem kom fram í nefndaráliti hans við mál á þskj. 2 sem afgreitt var fyrr á 145. löggjafarþingi, að heimild um samsköttun hjóna yrði ekki felld á brott, enda telur meiri hluti nefndarinnar ekki hafa komið fram nein sjónarmið eða rökstuðningur hvað þetta varðar sem breytir afstöðu meiri hlutans. Afstaða meiri hlutans er sú að mikilvægt sé að heimildin haldist inni og telur hann að þau sjónarmið sem bent hafi verið á vegi ekki eins þungt og þeir hagsmunir einstaklinga sem þarna eiga hlut að máli. Nefndin telur rétt að áfram verði heimilt að flytja ófyllt skattþrep þess hjóna sem lægri hefur tekjurnar til þess sem hærri hefur tekjurnar og leggur því til að 3. og 5. gr. frumvarpsins falli niður. Síðan eru aðrar minni háttar breytingar sem eru meira tæknilegs eðlis en efnislegar. Þar má fyrst nefna sölu áfengis í tollfrjálsum verslunum. Í lögum hefur það verið þannig að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins hefur ein haft einkaleyfi á smásölu áfengis og til að taka af allan vafa um að þessum tollfrjálsu verslunum sé einnig heimilt að gera það er rétt að hafa pósitíft ákvæði um það og leggur nefndin til breytingartillögu í þeim tilgangi. Svo er breyting um skilgreiningu á öli, síderum og gosblöndum, sem rakin er í nefndarálitinu, og um skattskyldusvið ferðaþjónustuaðila. Ég vísa í nefndarálit meiri hlutans hvað það varðar. Rétt er að taka fram að í tengslum við tillögu um breytingu á lögum um tryggingagjald, samanber 1. gr. frumvarpsins, telur meiri hlutinn mikilvægt að árétta að lækkun tryggingagjalds hafi ekki áhrif á fjárframlög til Fæðingarorlofssjóðs eða boðuð áform um breytingar á úthlutunarreglum sjóðsins til hagsbóta fyrir bótaþega. Að lokum eru lagðar til tvær breytingar á gildistökuákvæði. Felld er brott 4. mgr. um gildistöku 3. og 5. gr. og lagt er til að 1. gr. um lækkun tryggingagjalds öðlist gildi og komi til framkvæmda 1. júlí 2017. Hv. þingmenn Vilhjálmur Bjarnason og Sigríður Á. Andersen rita undir þetta álit samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. um starfsreglur fastanefnda þingsins. Í ljósi framangreinds leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Í meiri hlutanum eru hv. þingmenn Frosti Sigurjónsson, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Brynjar Níelsson, Willum Þór Þórsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Vilhjálmur Bjarnason og Sigríður Á. Andersen.

Herra forseti. Minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar skilar séráliti og lýtur það sérstaklega að þeim ákvæðum sem snúast um samsköttun milli skattþrepa. Við umfjöllun nefndarinnar um frumvarpið komu upp afar ólík sjónarmið hvað varðar samsköttun hjóna milli ólíkra skattþrepa en í frumvarpinu er lagt til að heimild til samsköttunar verði afnumin. Forsaga málsins er sú að þegar þriggja þrepa tekjuskattskerfið var tekið upp árið 2010 var um leið tekin upp sérstök ívilnandi regla sem nýttist hjónum í þeim tilvikum þegar annað hjóna, eða samskattaðs fólks, er í efsta tekjuskattsþrepi en hitt nær á sama tíma ekki að fullnýta miðþrepið. Gert hafði verið ráð fyrir því að þessi samsköttunarregla mundi falla niður með fækkun skattþrepa 1. janúar 2017. Sú breyting var þó gerð við vinnslu málsins á þinginu, þ.e. fækkun þrepa, að reglunni var viðhaldið. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lagði nú til að nýju í frumvarpinu að reglan yrði afnumin og færði fyrir því margvísleg rök, en hv. þingmenn í minni hlutanum vitna þó sérstaklega til þess að samsköttunarreglan eykur ráðstöfunartekjur tekjuhærri heimila, að langmestu leyti heimila í hæstu tekjutíund. Þau heimili sem munu hljóta ábatann eru jafnframt með mjög stóran hlut fjármagnstekna heimila samkvæmt minnisblaði fjármálaráðuneytis. Reglan gengur því gegn því almenna hlutverki hins opinbera að stuðla fremur að því að jafna tekjudreifinguna en auka hana. Tekjuhærri heimili geta að auki nýtt sér samsköttunarregluna til fulls ef annar aðilinn hefur tök á því að taka allar tekjur sínar í gegnum samlagsfélag eða einkahlutafélag. Samsköttunarreglan, og vitna ég enn í minnisblað fjármálaráðuneytis, setur enn fremur í uppnám hið yfirlýsta markmið kerfisbreytingarinnar í tekjuskatti 2016–2017 sem var fyrst og fremst að bæta hag millitekjuhópa. Í minnisblaði fjármálaráðuneytis var einnig bent á að gera mætti ráð fyrir því að samsköttunarreglan stuðlaði beinlínis að auknu kynjamisrétti þar sem konur hefðu að jafnaði lægri laun en karlar, sem ætti að vera flestum hv. þingmönnum kunn staðreynd þar sem við höfum margoft rætt óútskýrðan launamun kynjanna, og bæru að auki meiri ábyrgð á ólaunuðum heimilis- og umönnunarstörfum. Þar sem karlar eru tekjuhærri í u.þ.b. 75% sambanda samkvæmt minnisblaði fjármálaráðuneytisins er þetta aðgerð sem gagnast körlum í meira mæli en konum. Ráðstöfunartekjur tekjuhærri einstaklingsins, í flestum tilvikum karlsins, aukast en tekjur tekjulægri einstaklingsins, þ.e. í flestum tilvikum konunnar, haldast óbreyttar, sem þýðir að karlar fá skattaívilnun sem byggist á vinnu og launum kvenna, ráðstöfunartekjur þeirra aukast og launabil á milli kynja eykst sem er þvert á markmið um efnahagslegt jafnræði á milli karla og kvenna. Svo ég haldi áfram að vitna í minnisblað fjármálaráðuneytisins þá stendur þar að út frá jafnréttissjónarmiðum skipti máli að skattkerfi séu ekki með innbyggðan hvata sem geti dregið úr atvinnuþátttöku eða fjárhagslegu sjálfstæði. Samsköttun sem þessi felur í sér hvata fyrir konur að taka á sig í meiri mæli en karlar ólaunuð heimilis- og umönnunarstörf sem birtist til að mynda í háu hlutfalli kvenna í hlutastarfi. Samsköttun sem þessi dregur því úr efnahagslegu jafnrétti á milli kynja og fjárhagslegu sjálfstæði kvenna ásamt því að stuðla að hefðbundinni verkaskiptingu inni á heimilum þar sem þær skyldur lenda í meira mæli á konum en körlum. Færanleiki á milli skattþrepa í þessu tilfelli er því til þess fallinn að auka kynjamisrétti. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar féllst ekki á þessi rök eins og sjá má á nefndaráliti hans og breytingartillögu sem hv. þm. Brynjar Níelsson fór yfir áðan. Þá kemur að því sem líka skiptir máli í þessu samhengi að verði breytingartillaga meiri hluta samþykkt vantar tekjur upp á 3 milljarða kr. í tekjuáætlun ríkissjóðs. Teljum við hv. þingmenn minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar algjörlega óásættanlegt að þessi breyting sem er tekjuhæstu hópum samfélagsins til hagsbóta, og ég hef raunar ekki séð því sérstaklega andmælt að þetta gagnast auðvitað tekjuhæstu heimilunum, leiði til frekari niðurskurðar á grunnþjónustu fyrir allan almenning. Ég hefði talið eðlilegt að leggja til tekjuöflun á móti, til að mynda hækkun á efra skattþrepi. Hæstv. forsætisráðherra Íslands, Sigurður Ingi Jóhannsson, ræddi þetta mál raunar í gær þar sem hann benti á að leggjast yrði betur yfir málið og finna tekjumöguleika á móti, því að ekki væri hægt að skilja þrjá og hálfan milljarð eftir ófjármagnaðan. Þetta sagði hæstv. forsætisráðherra í umræðum í gær. Ég vænti þess að það komi í hlut hæstv. fjármálaráðherra sem lagði þetta til. Það má ekki gleyma því að hér er auðvitað verið að lækka tryggingagjald sem nefndin styður sem heild, um 3 milljarða, þannig að hér er verið að skapa ríflega 3 milljarða mun. Ég vænti þess að það verði úrlausnarefni að afla þeirra tekna. Að lokum stendur í nefndaráliti minni hlutans að minni hlutinn leggur til að breytingartillaga meiri hlutans verði felld og bendir á að fjölmennasta verkalýðshreyfing landsins, Alþýðusamband Íslands, styður upprunalega tillögu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra eins og minni hluti nefndarinnar. Undir álitið rita hv. þingmenn Katrín Jakobsdóttir, framsögumaður, og Valgerður Bjarnadóttir.

Virðulegur forseti. Ég er ekki frá því að mögulega gæti einhvers misskilnings í forsendum minnihlutaálits þess sem hv. þingmaður var að kynna. Nú er það svo að ákvæðið sem kallað hefur verið ákvæði um samsköttun var leitt í lög af síðustu ríkisstjórn í desember árið 2009. Ákvæðið heimilar samsköttuðum aðilum sem eru hjón eða fólk í staðfestri sambúð sem hefur óskað eftir samsköttun, að sá aðili sem hefur hærri tekjurnar megi nýta ófyllt skattþrep hins aðilans sem er í lægra skattþrepi. Hér er fullyrt í nefndaráliti minni hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar að þetta leiði til einhvers konar mismununar vegna þess að tekjuhærri heimili geti nýtt sér þetta og þannig setji þessi regla í uppnám meint markmið um að bæta fyrst og fremst hag millitekjuhópa. Nú vil ég spyrja hv. þingmann hvort það hafi orðið í grundvallaratriðum breyting á afstöðu hennar til þessa ákvæðis frá árinu 2009 þegar hún m.a. leiddi þetta ákvæði fyrst í lög þegar tekjuskattsþrepið var tekið upp. Svo væri áhugavert að heyra með hvaða hætti þetta gagnast nákvæmlega tekjuháum heimilum, vegna þess að þessari reglu er einmitt ætlað 

Herra forseti. Hv. þingmaður vill ræða forsögu þessa máls. Ég fór yfir hana í ræðu minni. Þessi regla er tekin upp þegar komið er á laggirnar fjölþrepa skattkerfi. Það eru rökin væntanlega fyrir reglunni þegar um er að ræða fjölþrepa skattkerfi. Ég skil á móti rök hæstv. ráðherra þegar hann segir: Hér er verið að fækka þrepum, þá er eðlilegt að endurskoða þessar reglur. Ég vil taka það fram að þau rök sem ég fór yfir og taldi mikilvæg voru alls ekki öll þau rök sem hæstv. ráðherra fór með og hann vitnaði m.a. líka til annars yfirlýsts markmiðs sem ég er kannski ekki endilega sammála, en ég held að hv. þingmaður sem veitir andsvar hafi lýst sig sammála, sem snýr að því að einfalda skattkerfið. Hæstv. ráðherra hafði það sem rök í málinu að mikilvægt væri samhliða því að fækka þrepum og einfalda skattkerfið að taka t.d. út þessa reglu. Það eru að sjálfsögðu rök sem ég hef mjög oft heyrt frá hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum Sjálfstæðisflokksins, en það liggur fyrir að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins í efnahagsnefnd eru ekki á því að einfalda alla vega þennan þátt skattkerfisins miðað við nefndarálit meiri hlutans. Í ljósi þess að nú er verið að fækka þrepum og yfirlýst markmið að gera það er auðvitað eðlilegt að svona regla sé tekin til endurskoðunar. Hún miðast við fleiri þrep en þau tvö sem er verið að fækka. Ég benti hins vegar á það á sínum tíma þegar málið var til umræðu í nefndinni, og hafði þá ekki endilega tekið jafn mótaða afstöðu til þess og ég hef nú gert með þessu nefndaráliti, að mikilvægt væri að greina það annars vegar út frá tekjum og hins vegar út frá ólíkum áhrifum á kyn. Eins og hv. þingmaður man þá var þeirra spurninga spurt þegar málið kom hér síðast fyrir. Í kjölfarið lagðist fjármála- og efnahagsráðuneytið í talsverða vinnu sem skilaði sér í því minnisblaði sem hér er vitnað til. Þetta er sú greining sem ráðuneytið skilar. Hv. þingmaður getur dregið hana í efa og talað um að meint markmið tekjuskattsbreytingarinnar hafi verið að gagnast millitekjuhópum. Ég er bara að vitna í yfirlýst markmið hæstv. ráðherra úr flokki hv. þingmanns.

Virðulegur forseti. Ég dreg ekki í efa það markmið, ég styð það auðvitað heils hugar að bæta hag millitekjuhópa. En spurning mín laut einmitt að því og ég ítreka hana við hv. þingmann að hvaða leyti það gagnist einmitt millitekjuhópum, eða bara fjölskyldum, heimilum sem eru með sömu heimilistekjur og næsta heimili, að þeir þurfi að bera allt að 700 þús. kr. hærri skattbyrði á ári vegna þess að þeim er ekki heimilt að nýta ófyllt skattþrep annars aðilans. Ég tek heils hugar undir með öllum þeim stjórnmálamönnum sem vilja gera það að sínu markmiði að einfalda skattkerfið. Það er mjög brýnt. Tekin hafa verið ákveðin skref í því á þessu kjörtímabili sem mun taka að endingu gildi næstu áramót. Eftir stendur hins vegar að við erum enn þá með að mínu mati óskynsamlegt skattkerfi sem vinstri stjórnin sem hv. þingmaður átti sæti í kom á sem er fjölþrepa tekjuskattskerfi. Það verður enn þá við lýði. Meðan það er þá þarf að sníða af slíku kerfi agnúa sem í þessu tilviki lenda einmitt á lágtekjuheimilum, heimilum með jafnvel eina fyrirvinnu eða næstum því eina fyrirvinnu, segjum eina og hálfa fyrirvinnu, fólki með árstekjur, heimilistekjur sem nema rúmum 8 millj. kr. Eitt heimili getur lent í því að bera mörg hundruð þús. kr. skattbyrði umfram annað heimili sem hefur nákvæmlega sömu heimilistekjur. Ég spyr hv. þingmann: 

Herra forseti. Þeirri greiningu sem ráðuneyti hæstv. efnahags- og fjármálaráðherra hefur lagt fram hefur ekki verið andmælt sem snýst um að þau heimili sem fyrst og fremst njóta góðs af þessari reglu eru heimili í efstu tekjutíund. Þetta kemur fram í umsögnum um málið. Þetta kemur fram í greiningu ráðuneytisins sem var sérstaklega óskað eftir þegar þetta mál var til umræðu. Ég veit að hv. þingmaður samkvæmt orðum hennar er ekki endilega sammála því hversu tekjujafnandi skattkerfið á að vera. Hún er ekki sammála því að taka upp þrepaskipt skattkerfi eins og kemur fram í hennar andsvari. Ég er algjörlega ósammála því. Ég held að þetta tekjujöfnunarhlutverk skipti mjög miklu máli og hef rætt það oft og mörgum sinnum og ég tel að við hv. þingmaður séum bara alls ekkert sammála um það yfir höfuð. Ef við aðhyllumst hins vegar tekjujöfnun þá verðum við auðvitað að skoða afleiðingar slíkra breytinga. Í greiningunni kemur fram að þetta gagnist fyrst og fremst heimilunum í hæstu tekjutíundinni. Í öðru lagi koma þar líka fram kynjasjónarmið sem væri örugglega gaman að eiga langt samtal við hv. þingmann um ef langur tími væri fyrir hendi í þessari umræðu. Við höfum innleitt það sem við köllum kynjaða fjárlagagerð og kynjaða hagstjórn. Hæstv. ráðherra hefur haldið þeirri stefnu uppi sem sett var í tíð síðustu ríkisstjórnar. Ég fagna því að hæstv. ráðherra hefur gert það. Mér finnst það bera vott um framsýni. Auðvitað eigum við að sjálfsögðu að greina áhrif þessa á kynin. Í þriðja lagi er það spurningin, sem ég hef enn ekki heyrt hv. þingmenn meiri hlutans svara, hvernig á síðan að græja þessa 3 milljarða inn í tekjuáætlun ríkissjóðs. Manni finnst dálítið merkilegt þegar við erum að ræða t.d. hvernig hægt sé að lækka þak á greiðsluþátttöku sjúklinga að hér sé hægt að taka þessa 3 milljarða og henda þeim út um gluggann með einu pennastriki hjá meiri hlutanum til þess að gæta sérstaklega að hag tekjuhærri heimila. Það er það sem er verið að gera hér.

Forseti. Ég styð frumvarp ráðherrans eins og það var lagt fram. Ég fagna því að tryggingagjaldið er lækkað. Mér finnst það hefði átt að gera það fyrr og jafnvel hefði mátt lækka það meira en raun ber vitni. Tryggingagjaldið verður eftir þessa lækkun hærra en það var áður en það byrjaði að hækka eftir efnahagshrunið, ef forseti skilur orð mín. Það er sem sagt ekki aftur komið niður í það sem það var áður en það fór að hækka eftir efnahagshrunið þegar nauðsynlegt var að afla tekna hvar sem var og ekki síst vegna þess að það vantaði miklu meiri peninga í Atvinnuleysistryggingasjóð. Nú hefur það gerst með tryggingagjaldið að á meðan atvinnuleysið hefur minnkað hafa tekjurnar, þar sem ekki er þörf á þeim í sjóðinn, runnið beint í ríkissjóð. Þarna tel ég að standa hefði mátt öðruvísi að hlutum, meðferð á tryggingagjaldinu. Hvað varðar samsköttunina, og þá tillögu sem fjármálaráðherrann leggur fram um að samsköttun hjóna sé afnumin og þannig eigi að afla þessara rúmu 3 milljarða kr. sem það kostar ríkissjóð að lækka tryggingagjaldið eins og hér er lagt til, þá styð ég það einnig. Ég skilaði nefndaráliti ásamt hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur sem hún hefur gert mjög góða grein fyrir hér á undan. Ég vil að það liggi ljóst fyrir að ég styð frumvarp ráðherrans eins og það var lagt fram. Ég er á móti breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar um að halda samsköttuninni eins og er núna. Ég spyr: Hvernig á að brúa þetta rúmlega 3 milljarða kr. gat sem þá hlýtur að verða ef þá fjármuni vantar? Það er reyndar nær 4 milljörðum en 3, ég held að það sé 3,6, á meðan peninga skortir víða í þjóðfélaginu. Ég held að ég fari rétt með það að í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, sem var lögð hér fram og verður svo rædd nánar þegar við komum aftur saman í ágúst, sé einmitt talað um að þessir 3 milljarðar rúmir, eða nærri 4, sem koma vegna þess að af samsköttuninni verði látið, skipti máli þegar horft er fram á veginn með fjármálaáætlunina. Það skipti máli, til að eyða óvissu þar, að þessir peningar eigi að renna í ríkissjóð. Þetta vildi ég segja: Ég fagna frumvarpi ráðherrans. Ég er á móti þeim breytingum sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar gerir á því.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um skatta og gjöld. Hv. þm. Brynjar Níelsson, framsögumaður meiri hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar, fór vel yfir málið. Ég ætla að koma inn á tvo þætti í því máli sem eru tryggingagjaldið annars vegar og samsköttunin hins vegar. Hér er tekið mikilvægt skref til lækkunar á tryggingagjaldi og er það vel og jafnframt hluti af samkomulagi stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins. Er ánægjulegt að sú stefna stjórnvalda kemur fram í nefndaráliti meiri hluta hv. nefndar að halda áfram á þeirri braut með frekari lækkun á komandi árum, enda vonandi forsendur til þess og þá til marks um heilbrigðan vinnumarkað og kraftmikið atvinnulíf. Samsköttunin hefur þó nokkuð verið til umræðu. Hér er lagt til að samsköttun á milli skattþrepa falli brott, en meiri hluti hv. efnahags- og viðskiptanefndar er með breytingartillögu um að hún verði áfram heimil. Ég skrifa undir það nefndarálit meiri hluta nefndarinnar og tek undir með þeim rökum sem komu fram hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni, framsögumanni málsins. Ég vil þó hér, virðulegi forseti, vísa í frumvarpið þar sem segir, með leyfi: „Haustið 2015 var í frumvarpi til laga um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2016 (2. mál) gert ráð fyrir að samsköttunarreglan félli brott ásamt miðþrepinu 2017“ - sem gerist þá næstu áramót - „enda reglan einungis talin fela í sér tilfærslu á tekjum milli 3. þreps og 2. þreps. Efnahags- og viðskiptanefnd gerði breytingartillögu við 2. umr. þar sem fallið var frá brottfalli samsköttunar milli þrepa frá 1. janúar 2017 og gert ráð fyrir því að millifæranlegur stofn mundi ekki lengur takmarkast við 50% af ónýttu „plássi“ í neðra þrepi hjá tekjulægri makanum heldur yrði engin slík takmörkun. Það hefði jafngilt kerfisbreytingu úr einstaklingsskattlagningu yfir í fulla samsköttun á fjölskyldugrunni.“ Það má segja að þetta sé kjarni máls. Við 3. umr. var sú breyting gerð að viðhalda 50% markinu. Meiri hluti hv. nefndar hefur ekki fallið frá þeirri meginskoðun sinni, virðulegi forseti, að heimila skuli áfram helmingstekjutilfærslu á milli efra og neðra þreps. Til rökstuðnings vísa ég enn og aftur til nefndarálits meiri hlutans og ræðu hv. framsögumanns meiri hluta nefndarinnar. Eins og fram hefur komið í umræðunni mundi brottfall samsköttunar fela í sér ákveðna einföldun en kjarni málsins er sá að líta á heimili sem einingu og þá samsköttun sem þá meginreglu sem helgast af réttindum og skyldum sem hjón bera sameiginlega. Vil ég að lokum árétta stuðning og vísa í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar í máli 2, forsendur fjárlaga, fyrr á þessu þingi, en þar segir, með leyfi forseta, að í athugasemdum við það frumvarp hafi komið fram hver áhrifin yrðu ef þessu yrði breytt, þ.e. að samsköttunin félli brott, er varðar tekjuskatt samskattaðs fólks með 16,8 millj. kr. samanlagðan skattstofn á ársgrundvelli sem er tvöföld fjárhæð lægra þreps einstaklings samkvæmt nýju tillögunum; ef annað þeirra aflaði allra teknanna má gera ráð fyrir að skattur af þeim yrði 30% hærri en ef hvort þeirra aflaði helmings teknanna. Þessi skekkja eða þessi munur er til kominn af því að ef annað hefur allar tekjurnar skattleggst annað þeirra í efra þrepinu, en ef tekjurnar skiptast jafnt skattleggjast allar tekjurnar í því lægra. Það er því mat meiri hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar að mikilvægt sé að þessi heimild haldist inni og telur nefndin að einföldunar- og skilvirknisjónarmið sem bent hefur verið á vegi ekki eins þungt og þeir hagsmunir einstaklinga sem þarna búa að baki.

Virðulegur forseti. Ég vil fá að víkja í örstuttu máli almennt að frumvarpinu og því nefndaráliti sem meiri hluti hv. efnahags- og viðskiptanefndar hefur sent frá sér og ég stend að. Ég vil til að byrja með fagna þeim áformum sem hér koma fram um lækkun tryggingagjalds og þeirri ágætu samstöðu sem hefur verið á þinginu um það mál. Ég tel efni til að ganga lengra í þeim efnum og hef væntingar til þess að það verði gert á næstu missirum fái menn sem eru áfram um það umboð til þess arna. Ég vil vekja athygli á því að fyrir hv. efnahags- og viðskiptanefnd var nokkur umræða um fyrirkomulag á áfengissölu í Flugstöð Leifs Eiríkssonar, en fréttir höfðu verið um það í vetur að áhöld kynnu að vera um að Fríhöfnin hefði heimild, samkvæmt lögum, til að selja þar áfengi eins og hún hefur þó gert óslitið í áratugi. Það sem vakti athygli mína í þeim fréttaflutningi, og í þeim fréttum, er að lögreglustjórinn á svæðinu hafði látið undir höfuð leggjast að svara beinum og skýrum fyrirspurnum um það mál svo mánuðum skipti, þannig að það er ekki nema vona að runnið hafi tvær grímur á þá sem aðild áttu að málinu, enda kom sú ósk fram fyrir nefndinni að gerð yrði lagabreyting til að taka af öll tvímæli um að einkaréttur Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins utan Leifsstöðvar mundi ekki hamla sölu í Leifsstöð. Allt þetta mál og málatilbúnaður til og frá sýnir í hnotskurn hversu fráleitt það fyrirkomulag er sem er einkaréttur ríkisins á áfengissölu. Ég tel reyndar að velta mætti fleiri spurningum upp hvað varðar áfengissölu annars staðar en í tollfrjálsum verslunum og lýsti því sjónarmiði fyrir nefndinni að úr því menn teldu sig í fullum rétti til að selja þar áfengi teldi ég ekki ástæðu til að setja um það sérstakt ákvæði, menn mundu þá láta reyna á það fyrir dómi ef svo bæri undir, en allt að einu stend ég að áliti meiri hluta nefndarinnar hvað þetta varðar þar sem þetta er gert ótvírætt að einhverra mati að minnsta kosti. Það sem ég vildi helst ræða hér er það ákvæði sem hefur verið til umræðu sérstaklega og hefur verið kallað heimild til samsköttunar, sem er kannski ekki alveg lýsandi fyrir það fyrirbæri sem um er að ræða. Hv. þingmaður, sem talaði hér á undan mér, Willum Þór Þórsson, lýsti aðdragandum svo sem ágætlega. Ég get vísað í hans ræðu hvað það varðar. En ég vil hins vegar árétta það, af því að það hefur komið fram í umræðum frammi fyrir nefndinni, að sú heimild fyrir samskattaða aðila að nýta ónýtt skattþrep til handa aðila sem lægri hefur tekjurnar til handa þess aðila sem hærri hefur tekjurnar er ekki sérstök ívilnandi regla sem tekin var upp árið 2009 þegar fjölþrepa tekjuskattskerfi var tekið upp. Þessi framkvæmd er þvert á móti í fullu samræmi við þá meginreglu skattaréttar, og reyndar hjúskaparréttar líka, að hjón séu samsköttuð, enda beri þau ábyrgð á framfærslu hvort annars. Þessi meginregla hefur komið fram með ýmsum hætti, bæði í skattalögum og hjúskaparrétti, hvort hjóna beri ábyrgð skattskuldum; hún er komin fram með þeim hætti að hjón bera persónulega ábyrgð á skattskuldum hvort annars. Það er frávik frá þeirri meginreglu hjúskaparréttar að hjón beri ekki ábyrgð á öðrum skuldum en sínum eigin. Þetta er ein reglan. Þetta kemur líka fram í því að persónuafslátturinn er að fullu millifæranlegur milli hjóna. Þessi meginregla kemur líka fram í því að við útreikning og viðmiðun bóta til handa hjónum er miðað við að þau séu samsköttuð og miðað við tekjur beggja. Þannig að þetta er meginreglan. Sú aðstaða kemur upp þegar menn kjósa, eins og vinstri stjórnin gerði á síðasta kjörtímabili, að flækja tekjuskattskerfið með þeim hætti að hafa mörg tekjuskattsþrep. Þá blasir það við hverjum manni, líka vinstri ríkisstjórninni sem ákvað þetta, að slíkt flækjustig skapar óheppilegar aðstæður og getur leitt til mjög ósanngjarnrar skattbyrði eins umfram annars. Það var þess vegna sem vinstri stjórnin sjálf réðst í að tryggja að ófyllt skattþrep, lægra skattþrep, færi ekki til spillis heldur mundi nýtast í þágu beggja hjóna og þar með í þágu þess heimilis sem um ræðir. Hér hefur verið nefnt að sú regla sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd tryggði að mundi halda áfram næstu áramót - þrátt fyrir að verið væri að fella niður eitt þrep, við höfum eftir sem áður tvö tekjuskattsþrep - hefði tekjuáhrif, að þetta sé kostnaður fyrir ríkið upp á 3 milljarða. Það er reyndar ekki rétt, ekki nákvæmt með farið, vegna þess að þá er horft fram hjá því - ef menn vilja líta á þetta sem útgjöld ríkisins, sem það er auðvitað ekki, þetta eru ekki útgjöld, þetta eru minni skatttekjur en ekki útgjöld - að ríkið hefur haft af þessu útgjöld frá árinu 2009. Minni skatttekjur hafa verið á bilinu 1,5 milljarðar upp í 2 milljarða, ef ég man rétt, samkvæmt greiningu frá fjármálaráðuneytinu. Þegar við tryggðum áframhald þessarar reglu um síðustu áramót, sem tæki þá gildi næstu áramót, væri þetta tekjutap eitthvað minna en 3 milljarðar; ég mundi skjóta á að þetta væri kannski rúmur einn milljarður. Hér kemur fram það sjónarmið, eins og svo oft áður hjá vinstri mönnum, að hlutverk skattkerfisins sé að hafa áhrif á tekjudreifingu í landinu. Því er ég algjörlega ósammála. Ég held að það sé óhætt að segja að þetta sé kannski ekki almennt sjónarmið út frá skattarétti. Með hliðsjón af stjórnarskrárvörðum rétti til jafnræðis við skattlagningu er skattkerfið ekki heppilegt eða æskilegt tæki til að hafa áhrif á tekjudreifingu eða jöfnun í þjóðfélaginu. Þaðan af síður á að nota skattkerfið í sérstökum tilgangi eins og þeim sem hér hefur líka verið nefndur, í jafnréttisbaráttu. Skattkerfið verður að vera hlutlaust. Skattkerfið er bara tekjuöflunarkerfi. Það er afar brýnt að mönnum sé ekki mismunað með sköttum, enda er það sérstaklega tekið fram í stjórnarskránni að skattar þurfi að leggjast jafnt á alla og að sömu sjónarmið eigi við um alla. Skattkerfið á líka að vera kynlaust en ekki, eins og það virðist vera orðið í hugum einhverra, kynlegt. Þetta er mikilvægt atriði. Ég vil líka nefna það í þessu sambandi að mér finnst svolítið hjákátlegt að heyra rætt um þessa heimild til samsköttunar svo að ég noti það orð - mér er nú illa við það vegna þess að þetta er ekki lýsandi fyrir það, þessi heimild til að flytja ónýtt skattþrep upp í næsta þrep, að með því sé vegið sérstaklega að stöðu kvenna í þjóðfélaginu. Höfum í huga að þátttaka kvenna á atvinnumarkaði er hvergi meiri en hér á Íslandi, 80%. Það er engin kona, ég held ég leyfi mér að fullyrða það, sem ákveður að vera heima hjá sér og fara ekki út á vinnumarkaðinn - sem vel að merkja getur alveg verið kona líka, makinn - í þeim tilgangi að láta maka sinn fá ófyllt tekjuskattsþrep og græða þannig mögulega 700 þús. kr. yfir árið. Það er afar langsótt sjónarmið og tekur enda ekki til þess, eins og ég segi, að hjón geti verið af sama kyni. Það fær ekki staðist að þetta sé sérstök aðför að konum að þessu leyti. Aðstæður heimila, allra heimila, einhvern tímann á lífsleiðinni, eru gjarnan þannig að annar makinn þarf að vera heima um einhvern tiltekinn tíma. Það getur verið vegna þess að annar aðilinn er í námi. Vilja vinstri menn ekki bæta hag slíkra heimila og gefa þeim færi á að ljúka námi á meðan hinn makinn er fyrirvinna heimilisins? Fólk eignast börn, þá er bara annar aðilinn heima um einhvern tíma og kýs kannski að gera það lengur en lögbundið fæðingarorlof segir til um. Vonandi geta flestir leyft sér að vera örlítið lengur heima en það með börnum sínum. Þessi samsköttunarregla kemur til móts við það fólk. Svo eru þeir, sem ég hef mesta samúð með í þessu, sem eiga ekki annarra kosta völ vegna veikinda en að vera heima, vegna sinna eigin veikinda, veikinda barna, til þess að sinna langveikum börnum. Þau heimili munar gríðarlega um það að fyrirvinnan borgi sömu skatta og heimilið við hliðina sem er með sömu heimilistekjur. Það getur munað 700 þús. kr. á tveimur heimilum sem hafa sömu heimilistekjur. Það heimili sem hefur eina fyrirvinnu borgar 700 þús. kr. meiri skatta ef þessi regla er ekki inni, heimildin til að flytja ónýtt skattþrep úr lægra þrepi í það efra; 700 þús. kr. Það munar öll heimili um minni fjárhæð. En ég ætla að leyfa mér að fullyrða að það er engin kona sem ákveður að vera heima hjá sér út af þeirri fjárhæð sérstaklega. Þetta kemur til móts við þau heimili sem um lengri eða skemmri tíma þurfa á því að halda að fyrirvinnan sé bara ein. Að þessu leyti finnst mér þau sjónarmið sem koma fram í áliti minni hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar í raun vera fjölskyldufjandsamleg afstaða. Ég verð því miður, virðulegur forseti, að segja það. Ég vil að lokum nefna það af því að hér er mikið gert úr því að þetta hafi átt að vera til einföldunar á skattkerfinu - og ég er manna fyrst til að styðja einföldun í skattkerfinu - að staðreyndin er hins vegar sú að tekjuskattskerfið var flækt gríðarlega í tíð síðustu ríkisstjórnar, árið 2009, og það hefur ekki verið einfaldað aftur til baka í þeim mæli að hægt sé að hætta að hafa áhyggjur af þeirri auknu skattbyrði sem orðið getur á þeim heimilum með einni fyrirvinnu. Í því ljósi, þótt það kalli á einhverja umsýslu hjá skattyfirvöldum, sem ég hef hins vegar ekki heyrt þau kvarta sérstaklega yfir að þessu leyti - þetta er ekki flókið þannig lagað í framkvæmd. Þrátt fyrir að þetta sé vissulega smáflækjustig þá verður það réttlætt með vísan til þess að til staðar er flókið tekjuskattskerfi sem hefur ófyrirsjáanlegar afleiðingar og ósanngjarnar fyrir þau fáu heimili í landinu þar sem er ein fyrirvinna eða þar sem fyrirvinnan hefur töluvert hærri tekjur en makinn sem situr heima eða er með lægri tekjurnar. Ég hvet alla sem hér hafa talað og hafa áhyggjur af flækjustiginu, og bera það fyrir sig í þessu máli, til að taka höndum saman og afnema síðan eitt tekjuskattsþrepið þannig að við hverfum hér aftur til áranna fyrir 2009 þegar tekjuskattsprósentan var bara eitt þrep. Ég vil að lokum gera alvarlega athugasemd við þá athugasemd sem kemur fram í minnisblaði frá fjármálaráðuneytinu sem var lagt fyrir nefndina, þar sem segir að samsköttunarreglan auki ráðstöfunartekjur tekjuhærri heimila. Ef menn skilja þetta mál, eins og ég hef verið að lýsa því hér, þá er ekki um það að ræða að verið sé að hygla tekjuhærri á kostnað tekjulægri. Við erum með tvö heimili með sömu heimilistekjurnar. Mér finnst ákaflega miður að sjá þessa athugasemd í minnisblaði frá fjármálaráðuneytinu, einkum og sér í lagi í ljósi aðstæðna þeirra heimila sem hafa þurft á því að halda að það sé aðallega ein fyrirvinna. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum benda á það að um síðustu áramót, í desember síðastliðnum, var hér almenn samstaða um tillögu hv. efnahags- og viðskiptanefndar þegar hún lagði til að þessi samsköttunarregla héldi lýði næstu áramót þegar þrepunum verður fækkað úr þremur í tvö. Ég vona að ágætissamstaða náist um það aftur í þessum þingsal þótt menn hafi verið að hnýta í þetta með einhverjum hætti. Menn sjá vonandi ljósið í þessu máli eftir að hafa sofið á því.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mál sé komið á dagskrá og að ég fái að mæla fyrir því, því að það láðist í gærkvöldi að fá að ræða hér tvö sambærileg mál saman, þ.e. tillögu til þingsályktunar á þingskjali 1367 og þá ályktun sem ég ræði hér sem er á þingskjali 392 og er löngu fyrr fram komin. Munar þar tæplega þúsund málsnúmerum. Það var gert samkomulag í þinginu að ég mælti fyrir því máli í dag og að báðum þessum málum yrði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til umfjöllunar. Eins og forseti fór yfir fjallar þingsályktunartillaga mín um rannsókn á einkavæðingu bankanna hinni síðari. Í þingstörfum í vetur hafa lög um rannsóknarnefndir verið uppfærð þannig að textinn sem er í þingsályktunartillögu þessari varðandi rannsóknarnefndina á ekki lengur við. En taka verður tillit til þess í meðförum þingsins því að þegar ég lagði tillöguna fram í nóvemberbyrjun vissi ég ekki hver afdrif slíkar breytingartillögu á rannsóknarnefndunum mundu verða. Það verður því að taka tillit til þess í þingsályktunartextanum. Hér er lagt til að stofnuð verði rannsóknarnefnd til að rannsaka slita- og skilameðferð Landsbanka Íslands, Glitnis og Kaupþings banka og að nefndin geri opinbert, á sundurliðaðan hátt, hvert matsverð hinna sömu eigna var við flutning þeirra frá föllnu bönkunum yfir í nýju bankana, hverjir voru ábyrgðaraðilar verðmatsins sem fór fram og hvaða forsendur lágu því til grundvallar. Þá á nefndin einnig að fjalla um viðamestu sölu einstakra félaga og eignarhluta í félögum af hendi slitastjórna og skilanefnda gömlu bankanna til nýju bankanna. Þannig verði upplýst hvaða verðmætamat lá til grundvallar, hvernig staðið var að vali á kaupendum á nýju bönkunum, hvernig kaupin voru fjármögnuð og hvaða seljendaáhættur fylgdu sölunni, og jafnframt í hvaða hættu ríkið var sett, ef það var sett í einhverja hættu. Þá á nefndin eftir atvikum að gera ráðstafanir til þess að hlutaðeigandi yfirvöld fjalli um mál þar sem grunur leikur á að um refsiverða háttsemi hafi verið að ræða eða brot á starfsskyldum, og geri jafnframt grein fyrir þeim málum í skýrslu sinni til Alþingis þegar nefndin hefur lokið störfum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðurnar hér í kvöld. Það er liðið á kvöldið og fleiri mál á dagskrá. Ég vísa að öðru leyti í samanburð á þessum tveimur þingsályktunartillögum í ræðu minni frá því í gær. Þar kom fram í megindráttum um hvað þingsályktunartillagan gengur; að rannsaka einkavæðinguna hina síðari sem fram fór frá febrúar 2009 til ársloka 2009. Hér er ekki verið að fjalla um endurreisn bankanna sem varð á haustdögum 2008. Það gekk allt mjög vel fyrir sig miðað við aðstæður á þeim tíma, það „panikk-ástand“ sem ríkti hér þegar bankarnir féllu, en bankarnir voru endurreistir á grunni neyðarlaganna og gekk það farsællega. Ég vil að það verði rannsakað þegar kröfuhöfum voru færðir bankarnir á einni nóttu árið 2009 án þess að nokkurs staðar væri verið að gæta að hagsmunum ríkisins eða búið að fjalla um það í einhvers konar einkavæðingarnefnd eins og þegar fyrri einkavæðingin átti sér stað o.s.frv. Virðulegi forseti. Ég vonast til þess að málið fái víðtækan stuðning í atkvæðagreiðslu á morgun og hljóti sambærilegan stuðning og tillagan sem rædd var hér í gær, og að þessum málum verði þá vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og það reifað og rætt á nefndadögum í næstu viku, í sumar og í ágúst þegar þingið kemur saman aftur. Þá verði tekin ákvörðun um það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, þar sem allir flokkar eiga fulltrúa, hver afdrif þessa máls verða, auk málsins sem rætt var í gær. Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir gott hljóð.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um grunnskóla, nr. 91/2008, með síðari breytingum. Markmið frumvarpsins er að skerpa á lagaumgjörð sjálfstætt starfandi grunnskóla og skýra ramma um starfsemi þeirra hvað varðar fjármál og réttindi þeirra sem njóta þjónustunnar, sem og að auka skýrleika löggjafar um starfsemi svonefndra frístundaheimila fyrir börn í yngri árgöngum grunnskóla. Þá hefur frumvarpið að geyma tillögur um breytingar á reglum grunnskólalaga um stjórnsýslukærur og um samvinnu sveitarfélaga um grunnskólahald. Það sem kemur helst fram í þessu um frístundaheimilin er að meiri hlutinn telur óraunhæft að lögfesta skýlausa skyldu sveitarfélaga til að bjóða í öllum tilvikum upp á aðgengi að frístundaheimilum, en telur engu að síður nauðsynlegt vegna útbreiðslu slíkra heimila að til sé lagaumgjörð um starfsemina. Hann leggur líka áherslu á að gerð verði svokölluð viðmið um gæði frístundastarfsins og að við gerð þeirra verði ríkt tillit tekið til sjónarmiða sveitarfélaganna og svigrúm gefið fyrir mismunandi sveitarfélög til að haga starfi frístundaheimila í samræmi við staðbundnar aðstæður og áherslur. Líka vil ég geta þess að varðandi sjálfstætt rekna grunnskóla er ekki ætlað með frumvarpi þessu að breyta gildandi rétti í grundvallaratriðum, heldur að skerpa á lagaumgjörð um sjálfstætt starfandi skóla. Guðmundur Steingrímsson skrifar undir þetta nefndarálit með fyrirvara. Hann telur að jafnt aðgengi að námi óháð efnahag sé lykilatriði í íslensku menntakerfi. Það sé hans skilningur að með frumvarpi þessu sé ekki greidd gata fyrir sjálfstæða skólastarfsemi með háum skólagjöldum sem aðeins standi börnum efnameiri foreldra til boða, heldur færi það aðeins í lög gildandi rétt. Á þeim forsendum styður hann frumvarpið. Helgi Hrafn Gunnarsson ritar undir álitið með fyrirvara um heildarsamhengi frumvarpsins, auk þess sem hann telur að sú hlutfallstala sem fjárframlag úr sveitarsjóði til sjálfstætt rekinna grunnskóla miða við eigi að vera 90% í stað 75% eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Að öðru leyti rita undir málið Unnur Brá Konráðsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Haraldur Einarsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jóhanna María Sigmundsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Ég þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir starf sitt við vinnu þessa máls.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um grunnskóla, nr. 91/2008, sem varðar sjálfstætt rekna grunnskóla, breytt valdmörk ráðuneyta, tómstundastarf og frístundaheimili. Með frumvarpinu er nýjum kafla bætt við lög um grunnskóla þar sem skýrari reglurammi er markaður um starfsemi sjálfstætt rekinna grunnskóla en áður hefur verið. Er þetta aðalefni frumvarpsins. Aukinheldur er kveðið á um rétt barna til að njóta þjónustu svonefndra frístundaheimila og reglur um slík heimili skýrðar. Þá hefur frumvarpið að geyma breytingar á reglum grunnskólalaga um stjórnsýslukærur og samvinnu sveitarfélaga um grunnskólahald auk annarra smærri breytinga. Minni hlutinn leggst ekki gegn öðrum þáttum frumvarpsins en þeim sem lýtur að sjálfstætt reknum grunnskólum. Við erum sem sagt hlynnt og ánægð með þau mörk sem verið er að setja utan um frístundastarf og frístundaheimili sem eru á vegum sveitarfélaga. Minni hlutinn er sammála þeirri skoðun Kennarasambands Íslands, sem kom fram í umsögn sambandsins sem og á fundi nefndarinnar, að öllum börnum á Íslandi ætti að standa til boða nám í almennum grunnskóla sem rekinn er af sveitarfélagi. Með öðrum orðum leggst minni hlutinn gegn því að sveitarfélög geti úthýst öllum sínum grunnskólarekstri til einkaaðila eins og frumvarp þetta gerir ráð fyrir, samanber f-lið 6. gr. þess. Ástæða er til að velta því upp hvort með frumvarpinu sé stigið skref í átt að almennri einkavæðingu og hvort slíkt skref sé í almannaþágu. Ýmsum spurningum er ósvarað um færslu grunnskólanáms í sveitarfélagi úr almennum grunnskóla í sjálfstætt rekinn. Hvernig er ákvörðun tekin um að úthýsa grunnskólarekstri? Er það einfaldur meiri hluti sveitarstjórnarmanna sem ræður eða á að krefjast samstöðu um málið í viðkomandi sveitarfélagi? Hvert er hlutverk skólanefndar eða skólaráðs í slíkri ákvörðun? Mun skipta máli að sjálfstætt reknir skólar hafa oft sérstaka kennslufræði- eða skólastefnu og að íbúar gætu neyðst til að senda börn sín í slíka skóla þrátt fyrir að þeim væri það þvert um geð? Gæti komið upp sú staða að hætta væri á einokunaraðstöðu einkafyrirtækja sem rækju skóla sem takmörkuðu möguleika sveitarfélaga til að hverfa til baka ef óánægja væri með rekstur viðkomandi aðila? Loks er ótalið hvernig fari um kennara og aðra starfsmenn skóla í sveitarfélagi sem ákveður að einkavæða grunnskólastarfsemi sína. Í slíku tilfelli mætti vænta að starfsfólkið ætti ekki annarra kosta völ en að þiggja starf hjá hinum einkarekna rekstraraðila eða flytja búferlum. Engin trygging er fyrir því að starfsfólkið haldi kjörum sínum og áunnum réttindum. Í frumvarpinu er þetta látið óáreitt en að mati minni hlutans hefði þurft ákvæði um að sveitarfélagi sem úthýsti öllum sínum grunnskólarekstri bæri að tryggja að kennarar og aðrir starfsmenn héldu bæði starfskjörum sínum og réttindum. Minni hlutinn telur brýnt að þessum spurningum verði svarað og að upplýst umræða um málefnið í heild sinni fari fram. Í 1. tölulið 1. mgr. f-liðar 6. gr. frumvarpsins segir að tryggja verði gjaldfrjálsa skólavist nemenda í sjálfstætt reknum grunnskóla þar sem ekki er val um annað. Minni hlutinn telur þetta ákvæði mikilvægt enda felur það í sér að sjálfstætt starfandi skólum er óheimilt að innheimta skólagjöld af nemendum sem ekki eiga val um grunnskóla í opinberum rekstri. Allur námskostnaður verður að vera á ábyrgð og greiddur af viðkomandi sveitarfélagi sem ákveður þar með hvort það greiði fyrir sérkröfur sem sjálfstæður rekstraraðili kann að gera, svo sem um skólabúning nemenda, sérstök námsgögn eða sérstaka aðstöðu eða búnað. Minni hlutinn telur að nemendur verði þá ekki rukkaðir um slíkan kostnað. Að mati minni hlutans skortir frumvarpið umfjöllun um hvaða atriði þurfi að koma fram í umsókn einkaaðila til sveitarfélags um leyfi fyrir að starfrækja í því grunnskóla. Lög um grunnskóla þyrftu að tilgreina þær lágmarksupplýsingar sem gerð væri krafa um í slíkri umsókn og þau staðfestingargögn sem umsókninni þyrftu að fylgja. Loks leggst minni hlutinn gegn þeim hluta ákvæðis 1. töluliðar 1. mgr. d-liðar 6. gr. frumvarpsins sem heimilar að einkaaðili sem reki grunnskóla starfi „í formi sjálfseignarstofnunar, hlutafélags eða samkvæmt öðru viðurkenndu rekstrarformi“. Með þessu móti eru rekstraraðila sjálfstætt rekins grunnskóla gefnar algjörlega frjálsar hendur um val á félagaformi. Að mati minni hlutans á rekstur grunnskóla ekki að vera hagnaðardrifinn og ætti því fremur að vera á vegum sjálfseignarstofnunar en annarra félagaforma. Lögin ættu að gera kröfu um þetta til að tryggja að það fé sem til skólans rennur nýtist í þágu skólastarfsins. Undir þetta ritar sú sem hér stendur og hv. þm. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar í þessu máli, en hér er um að ræða heildarendurskoðun á gildandi lögum um útlendinga. Til samræmis eru lagðar til breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Markmið þessara breytinga er að stuðla að bættri þjónustu við útlendinga og sér í lagi erlenda sérfræðinga, námsmenn, rannsakendur og umsækjendur um alþjóðlega vernd. Markmiðið er að tryggja aukna skilvirkni og gæði innan stjórnsýslunnar og hagræðingu við nýtingu þess fjármagns sem við beinum í málaflokkinn, styðja við íslenskan vinnumarkað og auka samkeppnishæfni landsins á alþjóðavísu. Hér er um gríðarlega umfangsmikið frumvarp að ræða sem ég verð að segja að er eitt af því stærra sem allsherjar- og menntamálanefnd hefur tekist á hendur á þessu kjörtímabili. Ljóst er að undirbúningur málsins var með þeim hætti að þingmenn, allnokkrir, þekkja efni þess ágætlega enda skipaði þáverandi hæstv. innanríkisráðherra, Hanna Birna Kristjánsdóttir, þverpólitíska þingmannanefnd til að vinna að undirbúningi frumvarpsins. Núverandi hæstv. innanríkisráðherra, Ólöf Nordal, hélt áfram þeirri vinnu og lagði síðan málið fram í þinginu. Allmargar breytingartillögur liggja frammi við málið frá nefndinni, en hluti þeirra snýr að því að fyrr á þessum þingvetri samþykktum við frumvarp um breytingu á lögum um útlendinga er varða málsmeðferðarreglu fyrir kærunefnd útlendingamála og var því nauðsynlegt að leggja fram breytingartillögur vegna tilurðar þess máls sem varð að lögum áður en þetta mál hér var klárað í ráðuneytinu, þ.e. þegar frumvarpið var skrifað í ráðuneytinu var ekki tekið tillit til þess að Alþingi væri búið að lögfesta útlendingafrumvarpið hið fyrra, sem gengur undir nafninu stubburinn. Ég ætla að nota þennan stutta tíma sem ég hef til að fara aðeins yfir helstu breytingartillögur. Við tókum öll ákvæði er varða börn og skoðuðum þau sérstaklega vegna þess að fram komu ákveðnar ábendingar um að margt mætti orða betur og stór hluti af þeim breytingartillögum sem liggja frammi varða þau ákvæði. Þær breytingar voru að sjálfsögðu unnar í samvinnu við þá aðila sem vinna í kerfinu. Til dæmis er um að ræða samræmi við orðalag í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og eins varðandi stöðu hagsmunagæslumanns barns sem í rauninni fellur brott og í staðinn nýtum við þau barnaverndaryfirvöld og þá aðila sem starfa nú þegar innan kerfisins. Hugmyndin er að styrkja starfsemi þeirra embætta og nýta þá sérþekkingu sem þegar hefur skapast á þeim vettvangi. Það eru mikilvægar breytingar. Við leggjum líka til breytingar varðandi vinnslu persónuupplýsinga en athugasemdir bárust frá Persónuvernd sem okkur þótti rétt að taka tillit til. Það er auðvitað mikilvægt þegar verið er að vinna með viðkvæm gögn að farið sé gætilega og ég tel að þessar breytingar séu til bóta. Fram kom hjá Persónuvernd að almenn yfirlýsing um að heimilt væri að vinna með viðkvæmar persónuupplýsingar sem lá fyrir í frumvarpinu fullnægði ekki þeim kröfum sem almennt eru gerðar um meðferð viðkvæmra upplýsinga og að reglurnar þyrftu að vera skýrari varðandi samkeyrslu upplýsinga. Reglur um það þyrftu að vera vandlega útfærðar svo að samkeyrslurnar mundu ekki leiða til óhóflegrar gagnaöflunar. Við töldum rétt að taka undir þetta og lögðum til breytingar á ákvæðinu sem er að finna í 17. gr. Við fjölluðum sérstaklega um málsmeðferðarreglur í málum um alþjóðlega vernd. Við leggjum til nokkrar breytingar varðandi það. Mig langar sérstaklega að tala um öflun upplýsinga vegna umsóknar um alþjóðlega vernd, en fjallað er um það í 26. gr. Í 3. mgr. er mælt fyrir um að vakni rökstuddur grunur hjá Útlendingastofnun um að umsækjandi sem segist vera fylgdarlaust barn sé lögráða, og ekki er hægt að staðfesta það á óyggjandi hátt, skuli gerð eins fljótt og kostur er aldursgreining. Þetta er auðvitað viðkvæmt umræðuefni. Ákvæðið ber með sér að einungis Útlendingastofnun geti komið því til leiðar að aldursgreining fari fram. Við bendum hérna á að upp geta komið tilvik þar sem vafi eða grunur varðandi aldur umsækjanda vakni á síðari stigum, eða kærunefnd útlendingamála telji þörf af einhverjum ástæðum að kalla eftir aldursgreiningu. Einnig telur nefndin, í ljósi þess að umsækjendur sem segjast vera börn séu í umsjá barnaverndaryfirvalda, rétt að þau hafi möguleika á að fara fram á aldursgreiningu og þá geti hugsast að lögregla, umsækjandi sjálfur eða talsmaður hans hafi gildar ástæður til að fara fram á aldursgreiningu. Við leggjum þess vegna fram breytingar á ákvæðinu. Ég var í stuttu máli búin að fara yfir hagsmunagæslumann barns, því ákvæði erum við að breyta, en breytingartillögur okkar miða að því að hagsmunagæsla barns verði á hendi eins aðila, þ.e. Barnaverndarstofu, og við leggjum til eins og ég sagði áðan margar samhliða breytingar til þess að frumvarpið rými allt við þessa breyttu stöðu. Við fjölluðum talsvert um kaflann um flóttamenn og vernd gegn ofsóknum. Í 36. gr. er fjallað um umsókn um alþjóðlega vernd sem tekin er til efnismeðferðar. Við leggjum til breytingu á ákvæðinu og bendum á að meta þurfi bæði aðstæður einstaklings og aðstæður og ástand í því ríki sem senda á hann til, en þetta er í 2. mgr. 36. gr. Flóttamannahugtakið, um það er fjallað í 37. gr. Á fundi nefndarinnar kom fram sú afstaða Útlendingastofnunar að þessi þýðing nái ekki utan um hugtakið sem um ræðir þar sem hugtakið, eins og það er skilgreint í þjóðarétti, vísar til árása þar sem ekki er gerður greinarmunur á hernaðarlegum og borgaralegum skotmörkum. Jafnframt var bent á að slíkar árásir þurfa ekki að vera handahófskenndar. Með hliðsjón af þessu leggjum við til breytingar á ákvæðinu og líka á fyrirsögn ákvæðisins. Við fjölluðum talsvert um ákvæðin er varða dvalarleyfi vegna atvinnuþátttöku og ég vil sérstaklega vekja athygli á 62. gr. þar sem fjallað er um dvalarleyfi vegna skorts á starfsfólki. Við meðferð frumvarpsins í nefndinni kom fram að einstaklingar sem myndað hafa tengsl við samfélagið og fyrirtækin sem þeir vinna fyrir hafi þurft að fara úr landi vegna þessa þrátt fyrir áframhaldandi skort í greininni, vegna þess að dvalarleyfi samkvæmt ákvæðinu veita ekki rétt til ótímabundins dvalarleyfis. Þurfa þá viðkomandi einstaklingar að dveljast erlendis í tvö ár samfellt áður en þeim er gert kleift að fá atvinnuleyfi að nýju. Að mati nefndarinnar eru framangreindar takmarkanir á skjön við stefnu stjórnvalda um bætt starfsskilyrði fyrirtækja og einnig þurfi að hafa í huga þarfir vinnumarkaðarins til lengri tíma litið. Leggur nefndin því til þá breytingu að dvalarleyfi sem veitt er á grundvelli 62. gr. geti orðið grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis. Við leggjum að sama skapi til breytingu á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Við fjöllum um dvalarleyfi vegna náms. Þar eru nokkrar lagatæknilegar breytingar. Við fjöllum um dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar. Í 4. mgr. 69. gr. er fjallað um skilyrðin fyrir dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar og þar segir að ekki skuli veita dvalarleyfi til lengri tíma en eins árs nema þegar sá fjölskyldumeðlimur sem umsókn byggist á dvelji hér á landi á grundvelli starfs sem krefst sérfræðiþekkingar. Nefndin telur að ekki eigi að takmarka gildistíma dvalarleyfis með þessum hætti og leggur til breytingar á ákvæðinu. Við fjöllum sérstaklega um dvalarleyfi fyrir börn, en í 71. gr. frumvarpsins er ákvæði þar sem dvalarleyfi til barna eru skýrð og réttindi þeirra tryggð. Í 1. mgr. er kveðið á um að heimilt sé að veita barni yngra en 18 ára dvalarleyfi á grundvelli dvalarleyfis eða heimildar foreldris til búsetu. Nefndin leggur til þá breytingu að ákvæðið eigi einnig við 63. gr. frumvarpsins er mælir fyrir um dvalarleyfi fyrir íþróttafólk. Við bætum því við. Við fjölluðum talsvert um frávísun og brottvísun og leggjum til ákveðnar breytingar á 7. og 8. mgr. 104. gr. Í 7. mgr. segir að lögreglan annist framkvæmd frávísana og brottvísana. Fram kom á fundum nefndarinnar að nú standi yfir samningsgerð við IOM þar sem verið er að semja við þá aðila að framkvæma flutninga úr landi fyrir þá sem vilja eða fara sjálfviljugir. Útlendingastofnun benti á að ástæða væri til að heimila þeim að annast hluta þeirra frávísana sem upp koma ef ákveðin skilyrði eru uppfyllt. Slíkir samningar fela í sér mikla réttarbót og hagræði fyrir útlending þegar um er að ræða að hann annaðhvort unir ákvörðun um brottvísun eða frávísun eða hann er umsækjandi um vernd sem dregur umsókn sína til baka. Þetta er auðvitað mikilvægt. Við tökum þess vegna undir þau sjónarmið og leggjum til ákveðnar breytingar þar að lútandi. Fjallað var talsvert um reglugerðir og gildistöku og bent var á að í mörgum ákvæðum frumvarpsins setji löggjafinn framkvæmdarvaldinu ekki skýr mörk heldur sé framkvæmdavaldinu falið að setja hinar efnislegu reglur og skilyrði. Við áréttum í nefndaráliti okkar, vegna þess að þetta er mikilvægt, að löggjöf um útlendinga megi flokka í tvennt, þ.e. EES/EFTA-borgara og svo þriðjaríkisborgara, en löggjöfin nær einnig yfir mjög marga málaflokka, bæði áritanir, leyfi, hælismál og brottvísanir. Rétt er að mati nefndarinnar að hægt sé að laga málsmeðferðarreglur að breyttum aðstæðum með skjótum hætti. Þetta er í fljótu bragði yfirlit yfir þær helstu breytingar sem við gerum á frumvarpinu. Ég vil taka fram að samhliða vinnslu málsins fjölluðum við um tillögu til þingsályktunar um stofnun embættis umboðsmanns flóttamanna frá hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur, sem er held ég á mælendaskrá og mun kannski fjalla aðeins um það nánar. Við tökum fram varðandi þá tillögu að við teljum að undirbúning eigi að hefja með því að kanna kosti og þörf á að - eða tillagan kveður á um að stofna embætti umboðsmanns flóttamanna á Íslandi, svo ég komi þessu nú rétt frá mér, en undirbúningur verði hafinn með því að kanna kosti og þörf á að stofna sérstakt embætti umboðsmanns flóttamanna. Við fengum gesti og aðeins umsagnir út af því. Þingmenn spurðu þá sem höfðu áhuga á að tjá sig um það mál jafnframt. En við tökum ekki afstöðu að svo stöddu til markmiðs þeirrar tillögu en hvetjum til þess að hlutaðeigandi ráðuneyti láti kanna hvort sú leið sem hér sé lögð til sé fýsileg og rétt. Bara rétt að halda því til haga. Við fjölluðum sérstaklega um hlutverk Þjóðskrár Íslands við framkvæmd þessara laga, en Þjóðskrá Íslands hefur hlutverki að gegna og tekur ákvarðanir um rétt EES- og EFTA-borgara til dvalar á Íslandi umfram þrjá mánuði og ef skilyrði eru uppfyllt þá gefur stofnunin út skráningarvottorð. Við teljum rétt að skoða þurfi nánar hvernig hlutverk Þjóðskrár Íslands er skilgreint í lögum er varða erlenda ríkisborgara. Einnig þurfi að fara yfir verkaskiptingu milli Þjóðskrár Íslands og Útlendingastofnunar hvað varðar þennan málaflokk. Nefndin beinir því til innanríkisráðuneytisins að hefja slíka vinnu. Við reifum líka í nefndaráliti okkar ýmis atriði sem þarf að skoða betur. Það er alveg ljóst að í þeim síbreytilega heimi sem við störfum í verða þessi lög alltaf til skoðunar og við þurfum auðvitað að halda vöku okkar, fylgjast vel með og vera klár í að grípa inn í ef eitthvað má betur fara. Við leggjum til allnokkrar breytingar lagatæknilegs eðlis auk þeirra sem eru reifaðar í nefndaráliti og í sérstöku breytingarskjali sem hér liggur frammi og við leggjum til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til. Undir nefndarálitið skrifa sú sem hér stendur, Guðmundur Steingrímsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Willum Þór Þórsson, Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, með fyrirvara, Helgi Hrafn Gunnarsson, með fyrirvara, Jóhanna María Sigmundsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Ég vonast til að málið fái góðar viðtökur og brautargengi í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka frummælanda fyrir ræðu hennar, en við fjöllum um frumvarp til laga um útlendinga. Þetta er gríðarlega mikið mál. Hér er frumvarp upp á 190 blaðsíður og nefndarálit upp á margar blaðsíður. Það er margt mjög gott í frumvarpinu eins og vonlegt er. Þetta er með alstærstu frumvörpum sem hafa komið fram. Mér skilst að breytingartillögurnar séu um 80 frá nefndinni og mikið um lögfræðileg tæknileg atriði. Ég hef rætt þetta við marga lögfræðinga. Þeir hafa áhyggjur af því hversu mikill hraði er á málinu í gegnum þingið, þetta sé gríðarlega stórt mál sem þjóðin öll þurfi að fá tíma til að ræða. Í þessum sal er oft talað um að allir þurfi að fá að hafa sínar skoðanir og láta í ljós álit sitt á hlutunum. Mér finnst í jafn stóru máli og er á ferðinni það svigrúm ekki hafa verið gefið. Fram undan er sumarið og þing aftur í ágúst og það væri ekki úr vegi að gefa þjóðinni tækifæri á að kynna sér málið á þeim tíma og taka það svo fyrir aftur í haust. Í upphafi frumvarpsins kemur fram að markmið laganna sé að tryggja að mannúð og skilvirkni ríki við meðferð stjórnvalda í málefnum útlendinga hér á landi. Það er göfugt og gott markmið og við erum öll sammála um það. Við viljum hjálpa fólki en það er spurning hvernig við gerum það. Gerum við það á okkar forsendum eða einhverjum öðrum? Breytingarnar á útlendingalögunum miða að því að auðvelda fólki aðgang að landinu. Það er slakað á kröfum til fólks sem hingað kemur og getur ekki framvísað pappírum sem sýna fram á réttmæti staðfestinga þeirra. Það er slakað á kröfum varðandi möguleika yfirvalda til að ganga úr skugga um hvort ákveðnar staðhæfingar eigi við rök að styðjast, eins og t.d. varðandi aldur. Í frumvarpinu er hvergi getið um öryggi landsins eða vikið að því. Sem dæmi má nefna að ef útlendingur sækir um hæli hér á landi og neitar að gangast undir aldursgreiningu er óheimilt að byggja synjun umsóknar á þeirri ástæðu einni. Það er mikilvægt að geta leyst úr málum meints flóttafólks og hælisleitenda hratt og örugglega. Æskilegt væri að það færi aldrei frá þeim stöðum sem það kemur til með flutningstæki, skipi eða flugvél. Þá væri einnig æskilegt að yfirvöld hefðu þann mannafla og réðu yfir þeim úrræðum að geta vísað fólki út þegar í stað sem sýnir ekki fram á fullnægjandi heimildir um réttmæti þess að fá að dveljast hér á landi. Við ætlum líka að taka vel á móti þeim sem koma hingað í réttmætum erindum. Umsækjanda um hæli skal standa til boða húsnæði, lágmarksframfærsla og nauðsynleg heilbrigðisþjónusta, þar á meðal vegna geðraskana og geðfötlunar. Þetta er vel boðið og mun betri kjör en við Íslendingar búum sjálfir við. Hér er húsnæðisskortur. Við erum að samþykkja lög í þinginu um almennar íbúðir, að byggja 2.300 íbúðir fyrir þá sem minnst hafa á milli handanna. Eldri borgarar fá ekki inni á dvalarheimilum og þeir sem þar búa búa við þau kjör að fá dagpeninga, rúmar 60 þús. kr. á mánuði, og þurfa að borga læknisþjónustu og heilbrigðisþjónustu. Varla eru það þau kjör sem við ætlum að bjóða þeim útlendingum sem hingað vilja koma. Reynsla annarra þjóða sýnir að mikil fjölgun útlendinga sem geta komið hingað undir ýmiss konar yfirskyni og geta ekki eða vilja ekki framfleyta sér mun auka kostnað af þessu frumvarpi langt umfram áætlanir. Það hefur tíðkast til margra ára. Hingað kemur mikið af fólki til að vinna. Við þekkjum það og höfum unnið með fólki í mörg ár. Hér búa margir Pólverjar og austantjaldsfólk, fyrirmyndarfólk, sem hefur búið hér og komið til þessarar þjóðar þegar vantaði vinnandi hendur. Auðvitað er allt slíkt fólk velkomið til landsins. Það segir sig sjálft. Við höfum alltaf verið tilbúin að taka á móti þeim. En við verðum að líta til þess og horfa á það sem aðrar þjóðir hafa gert og hvernig reynsla þeirra er af því að opna landamærin og hafa þau óheft. Svíar segja t.d. að þeir hafi verið barnalegir í málefnum útlendinga. Við þekkjum öll sögurnar sem þaðan berast í fréttunum síðustu daga. Ég ætla ekki að fara yfir það hér. Danir hafa myndað þjóðarsamstöðu um að móttöku fólks sem er að leita að ókeypis framfærslu verði hætt og þeir efla eftirlit og þrengja reglur þar um. Þurfum við ekki að læra af þeirri reynslu? Þurfum við ekki að skoða reynslu annarra þjóða af því að opna landamæri sín? Það er alltaf svo að það leynast einhverjir með sem eru ekki æskilegir í slíkar heimsóknir. Lögfræðingar hafa bent mér á að í frumvarpinu eru frestir til málskots ansi ríflegir. Það þjónar engum tilgangi að hafa það þannig. Það er mikilvægt að ræða þessi lög, að þau fái eðlilega þinglega meðferð og umfjöllun meðal þjóðarinnar. Innflytjendur munu væntanlega alltaf koma til landsins og við tökum á móti þeim. Til þessa höfum við gert það opnum örmum. En við verðum að stjórna umferðinni. Það er ekki hægt fyrir litla fámenna þjóð, fámennan vinnumarkað, mennta- og heilbrigðisstofnanir að búa við holskeflu innflytjenda sem við ráðum ekki vegna þeirra laga sem við erum að setja. Ég er ekki að segja að það verði svoleiðis, en við þurfum að hugsa hvað getur gerst. Það er enginn munur á því hverja við bjóðum velkomna til landsins okkar eða inn á heimil okkar. Landið er heimili okkar og þangað eru allir velkomnir sem vilja tileinka sér gildi samfélagsins og aðlagast menningu okkar og siðum. Ég vona að við gefum okkur tíma til að ræða þetta stóra mál og þetta mikla frumvarp. Það er mikið af fólki búið að leggja mikla vinnu á sig, þverpólitísk nefnd, skipuð þremur fulltrúum minni hlutans og tveimur frá meiri hluta, hefur unnið marga mánuði að frumvarpinu. Ég er klár á því að það fólk hefur allt lagt sig 100% fram í þeirri vinnu. En ég tel og þær ábendingar sem ég hef fengið segja mér að við ættum að fara varlega og gefa okkur lengri tíma til að afgreiða þetta mál.

Herra forseti. Ég verð óneitanlega að bregðast við orðum síðasta ræðumanns; það er rétt að við höfum öll rétt á því að hafa okkar skoðanir. Mér þykir miður þegar verið er að tala um að einungis sé hægt að gera eitt en ekki annað. Talað er um að við getum ekki sinnt fullorðna fólkinu okkar, eldri borgurum eða öryrkjum, sæmilega; það er verið að tengja þetta saman, þ.e. eldri borgara og stríðshrjáð fólk. Það þykir mér ekki góður samanburður, ég verð að segja það. Ég hef ekki trú á því að við fáum yfir okkur holskeflu af innflytjendum vegna þessara laga. Þjóðin eldist mjög hratt. Það er ljóst að komandi kynslóðir eru ekki það stórar að þær geti séð um okkur. Ég held því að samfélag okkar hafi ljómandi gott af því að fá hér inn margvíslega menningu og margvíslega siði; að fólk læri að lifa í sátt og samlyndi við okkur og við við það, innflytjendur sem kjósa að setjast hér að. Ég á eftir að ræða tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda, það eru nokkrir kaflar um flóttafólk og móttöku þess, um vinnumarkaðinn, um fræðslu og ráðgjöf sem ég vona svo sannarlega að sé komin af stað en sé ekki bara í farvatninu. Virðulegi forseti. Þetta er langt ferli og þess vegna fannst mér líka sérkennilegt þegar hv. þingmaður, sem hér talaði, vildi gefa þjóðinni tækifæri til að kynna sér málið. Þetta er mál sem hefur verið lengi í farvatninu, byrjaði í tíð síðasta innanríkisráðherra, hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Síðan fer af stað þverpólitísk nefnd undir forustu hv. þm. Óttars Proppés þar sem reynt er að verða við þessu sterka kalli í samfélaginu og í heiminum varðandi þau mál sem við stöndum frammi fyrir. Sem betur fer erum við komin hingað og höfum náð að lenda hér máli sem ég er viss um að er til bóta. Ég vil nefna það hér að hv. formaður allsherjarnefndar, Unnur Brá Konráðsdóttir, hefur verið í öndvegi í vinnu nefndarinnar og hefur, að mínu mati, unnið mjög góða vinnu með nefndarmönnum og öllum þeim gestum sem við höfum fengið inn; mjög stór hluti þess fólks sem kemur að þessum málum hefur komið skoðunum sínum á framfæri til nefndarinnar. Ég sé því ekki að það hefði breytt neinu að málið hefði legið í feltinu í sumar. Formaðurinn fór aðeins yfir allflestar breytingarnar. Mig langar að fara aðeins út í það sem snýr að því að vera hagsmunagæslumaður barns og það sem er tengt því. Breytingar eru gerðar í þá átt að skilgreina hvað felst í þessu hugtaki og hvað það er sem barn þarf til að fá þá aðstoð sem nauðsynleg er á meðan mál þess er til meðferðar hjá yfirvöldum. Hér er líka mjög mikilvægur þáttur þar sem gert er ráð fyrir að börn eigi rétt á því að á þau sé hlustað og að taka eigi ákvarðanir með hagsmuni barns að leiðarljósi. Rétturinn til að tjá sig er fortakslaus og ekki háður neinum skilyrðum. Það er mjög mikilvægt að hlusta á börn og ungt fólk sem kemur til landsins, hvort sem það kemur fylgdarlaust eða með foreldrum, og leyfa skoðunum þeirra að heyrast. Hvað varðar meðferðarreglur í málum um alþjóðlega vernd leggur nefndin áherslu á að skýra rétt hvers umsækjanda sem og að hver og einn sé metinn á einstaklingsgrundvelli, óháð því hvort hann sækir um einn eða hvort hann kemur inn sem hluti af fjölskyldu. Það er eitt af því sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur lagt ríka áherslu á og nefndin tók undir það. Hér er líka breyting er varðar aldursgreininguna sem hefur verið frekar umdeilt ákvæði. Nú er því bætt við að börnin sjálf, börnin eða unga fólkið, eða lögregla geti óskað eftir slíkri aldursgreiningu en ekki eingöngu Útlendingastofnun. Búið er að skilgreina hugtakið barnaverndaryfirvöld og Barnaverndarstofa kemur til með að verða miðlæg stofnun sem heldur utan um þennan málaflokk. Ég held að það sé skynsamlegt vegna þess að þá byggist upp ákveðin sérþekking til að takast á við málefni þess hóps sem hingað kemur. Í raun er þá verið að tryggja hagsmuni barnsins, að byggt sé á réttum forsendum, hvort sem um er að ræða alþjóðlega vernd og dvalarleyfi eða að til brottvísunar gæti komið. Þetta er atriði sem ég held að styrki málefnagrundvöll og umsóknir barna. Flóttamenn og vernd gegn ofsóknum - þá er verið að leggja áherslu á að umsækjandi hafi slík sérstök tengsl við landið að nærtækt sé að hann fái vernd hér á landi og sérstakar ástæður mæli með því að taka skuli mál hans til efnismeðferðar. Þá detta manni í hug málin sem hafa verið til umfjöllunar og síðast hér í þinginu í dag. Nefndin leggur til breytingar þar sem verið er að tala um að meta þurfi bæði aðstæður einstaklings og ástand í því ríki sem senda á hann til. Hér þarf líka eitthvað að breytast í framkvæmd. Það er mjög mikilvægt að það haldist í hendur við hugsun þessara laga. Hér er farið betur ofan í það hvað það telst að vera flóttamaður og vísað í að ekki er gerður greinarmunur á hernaðarlegum og borgaralegum skotmörkum. Ég held að það sé líka til að styrkja þetta mál. Í umsögn Alþjóðaflóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Rauða krossins kom fram gagnrýni á tímaskilyrði fyrir umsóknir um fjölskyldusameiningar. Það var rætt hér af hálfu nefndarmanna, þ.e. þingmannanefndarinnar, við 1. umr. Þessu hafði verið breytt frá því að þingmannanefndin skilaði af sér. Nefndin tók undir það og breytir þessu til baka, sem sagt aftur til þess sem þingmannanefndin hafði lagt til. Það er afar mikilvægt ákvæði. Það er líka verið að tala um að útlendingur sem á íslenskan ríkisborgara að foreldri; það voru líka tímamörk þar, að viðkomandi þyrfti að vera hér á landi í tvö ár til að geta öðlast ótímabundið dvalarleyfi. Nefndin bendir á að í ákvæðinu er ekki mælt fyrir um hvenær útlendingurinn þarf að hafa haft dvalarleyfi og leggur til breytingu þar að lútandi. Við ræddum mikið um atvinnuþátttöku og dvalarleyfi vegna skorts á starfsfólki. Þá er kannski fyrst og síðast hugsað um skort á vinnuafli í tilteknum sérfræðistöðum, en auðvitað getur það átt við um aðra atvinnuhópa líka. Í 4. mgr. segir að vegna fjölskyldusameiningar eigi ekki að veita lengri dvalarleyfi en til eins árs þegar fjölskyldumeðlimur sem umsóknin byggist á er hér á landi vegna þessa starfs, sérfræðistarfs. Nefndin telur engar forsendur til að takmarka gildistímann með þessum hætti, þ.e. við þessi tvö ár. Það er líka mikilvægt varðandi dvalarleyfi fyrir börn; þ.e. að barn sem fær dvalarleyfi fyrir 18 ára aldur þarf miðað við gildandi lög að endurnýja dvalarleyfi sitt, en það breytist með þessu, þ.e. fylgdarlaust barn. Ég held að svona stóra málaflokka eins og við höfum verið að ræða í allsherjar- og menntamálanefnd - við höfum verið að fjalla um dómstólana, við höfum verið að fjalla um fangelsismálin o.fl. - hefði að mörgu leyti verið áhugavert að vinna með svipuðum hætti og gert var með útlendingalög, þar sem þverfagleg og þverpólitísk aðkoma er til staðar. Ég held að það gætu verið framfarir fyrir þingið og þjóðina ef okkur auðnaðist að vinna þannig með fleiri stóra málaflokka. Virðulegi forseti. Ég tel frumvarpið jákvæðara en gildandi lög; að mannúð og mannréttindi fá meira vægi. Við 1. umr. málsins sagði hv. þm. Svandís Svavarsdóttir að tónn í löggjöf væri líka mikilvægur. Það er það sem skín í gegn, jákvæðari nálgun á málefnið. Þó að við hefðum viljað sjá meiri og ítarlegri nálgun í því þá er þetta samt áleiðis. Auðvitað eigum við að halda því til haga. Það má segja að svona frumvarp geti á rósturstímum aldrei verið annað en lifandi plagg. Það er ekki ólíklegt að eitthvað þurfi að endurskoða þegar lögin taka gildi. Þegar við setjum svona lög þá segjum við um leið hvernig samfélag við viljum byggja, og við vinstri græn mundum vilja ganga enn lengra en hér er gert, við drögum enga dul á það. En þetta er klárlega spor í rétta átt. Þess vegna mun ég að minnsta kosti fylgja því til enda. Frumvarpið gengur út á það að skýra réttarstöðu og réttaröryggi útlendinga. Við erum að reyna að styrkja stöðu fólks sem nauðbeygt þarf að sækja um alþjóðlega vernd og fólk sem hefur ekki ríkisfang á þá réttinn samkvæmt alþjóðalögum. Í ljósi þess sem fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni þá er eins og fólk gleymi því að þjóðflutningar hafa áður átt sér stað í Evrópu. Það fór ekki allt á hliðina í þeim löndum og hjá þeim þjóðum sem tóku við fólki eftir slíkar hörmungar. Ríkar þjóðir í Evrópu eiga að taka vel á móti fólki. Við kennum okkur við velferðarsamfélag og eigum að vera í fararbroddi með löggjöf þar sem mannúð er höfð að leiðarljósi. Virðulegi forseti. Auðvitað er ljóst að fín lína er milli þessara andstæðu sjónarmiða sem við þekkjum, bæði hér heima og í löndunum í kringum okkur, og hafa því miður birst í pólitíkinni hjá flokkum, bæði hérlendis og erlendis, í rasískum viðhorfum þar sem gert er út á ótta vegna þess að flóttamannastraumurinn er mikill sem við okkur blasir vegna stríðsátaka. Við megum aldrei gleyma því að við erum að tala um fólk eins og okkur, sem hefur flest þurft að leggja líf sitt og limi í hættu við að reyna að bjarga sér eða komast hjá því að verða hreinlega drepið í heimalandi sínu. Okkur sem velmegandi þjóð ber skylda til að standa vel að móttöku flóttafólks. Flestir vilja auðvitað vera heima hjá sér en eiga ekki annan kost en þann að flýja og treysta á þjóðir eins og okkar til að opna faðminn og skjóta yfir sig skjólshúsi.

Virðulegi forseti. Ég vil sem nefndarmaður í hv. allsherjar- og menntamálanefnd blanda mér í umræðuna um þetta viðamikla mál. Ég vil þó byrja á því að hrósa hv. formanni nefndarinnar, Unni Brá Konráðsdóttur, fyrir gott og mikið starf við að leiða þetta mál í gegnum nefndina. Það eru allmargar breytingartillögur gerðar við málið, en þær sýna líka að það hefur verið vilji af hálfu forustu nefndarinnar til þess að taka við ábendingum og leggja málinu gott til í þinglegri meðferð. Það er líka full ástæða til að þakka nefndarritaranum, Kristínu Einarsdóttur, og starfsfólki ráðuneytisins sem hefur verið boðið og búið í hvívetna við að aðstoða nefndina við ýmis úrlausnarefni. Að öðrum ólöstuðum held ég að óhætt sé að nefna og þakka Írisi Björgu Kristjánsdóttur. Það veit ég að hv. formaður nefndarinnar vill gjarnan gera þótt hún hafi gleymt að nefna hana í ræðu sinni, en hún bað mig um að færa þakkirnar hér. Það geri ég af heilum hug, því að þetta góða starf hjá þessu ágæta starfsfólki fór ekki fram hjá neinum. Ég tel að þetta mál hafi tekið breytingum til bóta og ég er fegin því að nefndin skuli taka undir meginsjónarmið þeirrar þingsályktunartillögu sem fylgdi málinu um stofnun embættis umboðsmanns flóttamanna og að því máli verði vísað til ráðuneyta til fýsileikakönnunar. Ég er líka fegin því að breytingum sem urðu á málinu eftir að þverpólitísk þingmannanefnd undir forustu hv. þm. Óttars Proppés skilaði af sér skuli hafa verið snúið við af nefndinni, bæði varðandi fjölskyldusameiningu og það t.d. að endurupptaka mál barna við 18 ára aldur, sem er algjörlega óþörf breyting að mínu viti og margra annarra. Þá stendur eftir ósamræmi sem þetta frumvarp lagar ekki varðandi meðferð annars vegar kvótaflóttamanna og hins vegar hælisleitenda. Það er nokkuð sem ég geri fyrirvara við í bókun með áliti nefndarinnar, sem ég er annars aðili að. Ég tel mikilvægt að sama málsmeðferð eigi sér stað og sama atlæti sé í boði fyrir þá sem koma hingað í boði stjórnvalda, eins og hinir svokölluðu kvótaflóttamenn, og fyrir hina sem koma hingað á eigin vegum og eru hælisleitendur. Á þetta bentu ýmsir umsagnaraðilar fyrir nefndinni og þetta er fullkomlega gild og réttmæt ábending að mínu mati. Þá hnykki ég í fyrirvara mínum líka á því sjónarmiði að skilja þurfi á milli annars vegar réttar- og hagsmunagæslu flóttamanna og hins vegar þeirrar rannsóknarskyldu og úrskurðarvalds sem Útlendingastofnun hefur. Þetta eru athugasemdir sem lúta að 4. og 30. gr. frumvarpsins. Samkvæmt frumvarpinu er Útlendingastofnun falin öll málsmeðferð sem lýtur að flóttamönnum, bæði rannsóknar- og úrskurðarvald, en líka hagsmuna- og réttargæsla. Ég tel það ekki samræmast meginsjónarmiðum um góða stjórnsýsluhætti að hafa svo eðlisóskyld og ósamrýmanleg hlutverk á einni hendi. Ég tel hættu á að það geti skaðað hagsmuni og réttindi flóttamanna sem annars vegar eiga samkvæmt frumvarpinu að vera skjólstæðingar stofnunarinnar og hins vegar viðfang hennar. Þarna sé ég ákveðinn trúnaðarárekstur, hættu á trúnaðarbresti gagnvart þeim skjólstæðingum Útlendingastofnunar sem flóttamenn og hælisleitendur eru eftir að þeir hafa leitað hingað á náðir íslenskra stjórnvalda. Eins og ég sagði snýr þetta að 4. gr. og 30. gr. frumvarpsins. Þau fyrirmæli sem þar koma fram lúta að hagsmuna- og réttargæslu fólks sem hingað leita, sem ég tel að eigi ekki að vera á einni hendi, þ.e. á hendi Útlendingastofnunar. Þar kemur tvennt til. Annars vegar rannsóknar- og úrskurðarvald stofnunarinnar sem stangast á við þetta, t.d. er hægt að afla upplýsinga hjá fólki og um fólk sem síðan eru notaðar gegn því af sama aðila, svo ég nefni eitt dæmi sem getur komið upp og stangast á við grundvallarréttindi fólks og mannréttindi. Hins vegar vil ég nefna það hvernig stofnunin hefur fram til þessa bersýnilega beitt valdi sínu og þröngri lagatúlkun gagnvart útlendingum sem hingað leita. Nýjasta dæmið sem við höfum um það er mál Nígeríumannsins Ezes Okafors sem nú hefur verið fluttur nauðugur úr landi eftir að hafa búið hér í fjögur ár. Full ástæða er til þess að draga mjög sterklega í efa að fresturinn hafi verið liðinn sem stjórnvöld höfðu til að brottvísa manninum á grundvelli hinnar svokölluðu Dyflinnarreglu. En hann var sem sagt samt handtekinn og sendur úr landi. Þetta mál skýrir að hluta til hvers vegna það er ekki æskilegt að þessi tiltekna stofnun, sem ítrekað kemst í kast við almenningsálitið vegna meðferðar sinnar á varnarlausu fólki sem hingað leitar, sé falið alræðisvald í málum útlendinga eins og þetta frumvarp gerir ráð fyrir. Fyrst ég minntist á Dyflinnarreglugerðina þá hefur komið fram í umræðum um þetta mál, aðallega úti í samfélaginu, að menn virðast álíta að það sé með einhverjum hætti verið að lögfesta hana í þessu frumvarpi, en það er ekki þannig, a.m.k. ekki ef ég skil málið rétt. Dyflinnarreglugerðin er nefnd í athugasemdum við frumvarpið en það er ekkert í frumvarpinu sem festir hana í sessi eða eykur vægi hennar. Hún er bara reglugerð samkvæmt samningi sem Íslendingar eru aðilar að og stjórnvöldum er fullkomlega í sjálfsvald sett hvort þau beiti henni eða ekki, þau eru ekki skyldug til þess. Ég vil leggja áherslu á, fyrst við erum farin að ræða það, að Dyflinnarreglugerðinni sé ekki sjálfkrafa beitt. Það finnst mér mikilvægt og ég hefði reyndar gjarnan viljað sjá þá afstöðu koma fram í nefndaráliti. Svo ég nefni hluti sem ég sé til bóta þá eru þeir nokkrir. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór ágætlega yfir þau atriði og sé ekki ástæðu til að endurtaka margt af því en tek undir það allt saman. Ég get kannski auk þess nefnt 97. gr. um takmarkanir á heimild til brottvísunar. Þar kemur fram að það skuli ekki ákveða brottvísun t.d. ef hælisleitandi eða innflytjandi er í atvinnuleit, innflytjandi þá í því tilviki, svo lengi sem viðkomandi geti lagt fram sönnun þess að hann sé í virkri atvinnuleit og hafi raunverulega möguleika á atvinnu. Þetta finnst mér gott ákvæði og líka mikilvægt sem kemur fram í 1. málslið 3. mgr. að brottvísun skuli ekki vera sjálfkrafa afleiðing þess að EES- eða EFTA-borgari eða aðstandandi hans leiti til kerfis félagslegrar aðstoðar. Það tel ég einnig mikilvægt réttindamál. Í 102. gr. er fjallað um vernd gegn frávísun og brottvísun og takmarkanir um ákvörðun á brottvísun. Þar kemur t.d. fram að brottvísun skuli ekki ákveða ef hún felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Þetta finnst mér mikilvægt, ekki síst í ljósi nýlegra atvika sem komið hafa upp í samfélagi okkar gagnvart hælisleitendum. Ég fagna því einnig að í frumvarpinu er hnykkt mjög á réttindum barna, sem er til bóta. Eins og við vitum kveður barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna á um að hagsmunir barns skuli ævinlega taka fyrsta rými þegar litið er til hagsmuna, en það hafa komið upp umdeilanleg atvik nýleg sem benda til þess að sú regla sé ekki nægilega virt. Á því er hnykkt í frumvarpinu og ég fagna því. Það er því margt til bóta í þessu máli, þverpólitísk sátt um flest af því og augljós þverpólitískur vilji til þess að leiða þetta mál nokkurn veginn í samhljómi í gegnum þingið. Það er virðingarvert, mundi ég telja. Málefni flóttamanna hafa verið okkur þingmönnum hugleikin, eins og almenningi í landinu, undanfarna mánuði og missiri. Fyrr í vetur var gerð skoðanakönnun sem sýnir að 60% landsmanna vilja að stjórnvöld grípi til marktækra ráðstafana í málefnum hælisleitenda og innflytjenda. Við Íslendingar þurfum að hætta að nálgast þennan málaflokk eins og innflytjendur, hælisleitendur og flóttafólk séu einhver aðsteðjandi vandi, eitthvað sem stemma þurfi stigu við okkar vegna. Málefni stríðshrjáðra flóttamanna t.d. eru mannúðarmál. Það er þungur flóttamannastraumur til Evrópu frá Sýrlandi og Afganistan og fleiri átakasvæðum og aðstæður fólksins og örlög margra þeirra sem ekki hafa komist alla leið hafa hreyft við öllum almenningi í álfunni. Það almenningsálit hefur sett vaxandi þrýsting á stjórnvöld í ýmsum löndum til að bregðast við á skynsamlegan hátt. Lengi vel dró ríkisstjórnin lappirnar með hálfvolgum yfirlýsingum um að eitthvað yrði gert. Þetta frumvarp leysir í rauninni ekki þann vanda því að frumvarpið er umgjörð utan um málaflokkinn. Hér er ekki verið að taka á því hvort við fjölgum t.d. þeim flóttamönnum sem við tökum á móti. Engu að síður skiptir þessi umgjörð máli þótt ekki sé fjallað um þann fjölda sem stjórnvöld hyggjast taka á móti. Við munum væntanlega ræða síðar í kvöld þegar kemur til umfjöllunar framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda stefnumarkandi þætti sem koma fram í þeirri áætlun. Stjórnvöld eiga auðvitað að hafa skýra stefnu og framtíðarsýn í þessum málaflokki. Það er ekki nóg að vísa til þess að fjalla þurfi um t.d. málefni hælisleitenda og flóttamanna af mannúð, vegna þess að leiðarljósið þarf líka að vera mannvirðing. Læt ég lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur set ég nafn mitt við þetta nefndarálit með fyrirvara og er fyrirvarinn um heildarsamhengi málsins, framkvæmd laganna og inntak stefnu stjórnvalda í málaflokknum í heild sinni. Það er vissulega heljarinnar frumvarp til umræðu sem hefur blessunarlega farið í aðdáunarvert ferli. Það er algjörlega til sóma hvernig þetta mál hefur verið unnið í mjög langan tíma með aðkomu allra þingflokka. Ég held að það sé lykillinn að því. Þótt fólk sé auðvitað ósammála um ýmis efnisatriði í frumvarpinu er þó meiri samhugur hér um þetta mál en víðast hvar í nágrannalöndunum þar sem málaflokkurinn er miklu umdeildari. Þó er fólk alveg með misjafnar skoðanir hérna. Ég hef tekið eftir því með málaflokkinn að það er alveg ofboðslega mikill misskilningur meðal almennings á útlendingalögum og útlendingamálum. Ég þekki þann misskilning á eigin skinni eftir að hafa flutt úr landi til Kanada og talið það rétt minn að búa þar ef mér sýndist svo. Fljótlega kemst maður að því að það er sko alls ekki þannig. Það er flókið og erfitt og dýrt að flytja á milli landa. Fólk gerir það ekki að gamni sínu, jafnvel ekki þegar það hefur til þess heimild. En hér heyrir maður oft áhyggjur eða í það minnsta sjónarmið sem virðast benda til áhyggna af flóðinu, eins og ég kalla það, af fólki sem er ávallt yfirvofandi. Vissulega eiga sér stað gríðarlegir fólksflutningar í Evrópu vegna borgarastríðsins eða stríðsins í Sýrlandi eða hvað maður á að kalla það úr þessu, þetta er orðið mjög sérstakt hvort sem maður lítur á það sem stríð eða borgarastyrjöld. En það virðist vera sjálfgefið í umræðunni meðal almennings að ef eitthvað er leyfilegt komi hingað milljónir manns og fara að gera það. Þetta er held ég almennt sterkt viðhorf í íslenskri menningu, að um leið og eitthvað er heimilt fari hellingur af fólki að gera það einungis vegna þess að það er heimilt. En það er þannig með fólk hér sem annars staðar að það vill almennt vera heima hjá sér. Ef maður spyr sýrlenskan flóttamann, hvort sem hann er í Tyrklandi eða hér, hvar hann vilji vera og hvert hann vilji fara þá segist hann vilja fara heim þar sem hann þekkir tungumálið, menninguna, þar sem fjölskylda hans er, vinir og kunningjar. Vandinn er oft sá, eins og í tilfelli Sýrlands, að það er einfaldlega ekki hægt, það er beinlínis og bókstaflega ekki líft á svæðinu. Þess vegna fer fólk. Mér finnst næstum því gaman að benda fólki á að við erum aðilar að EES-samningnum. Samkvæmt honum mega 500 milljón manns, um 7% dýrategundar okkar, flytja hingað í dag. Fólk þyrfti að skrá sig eða eitthvað álíka eftir þrjá mánuði, en milljónir manns, hundruð milljónir manna mega flytja hingað í dag. Hvar eru þau hundruð milljónir manna? Þar sem þau vilja vera almennt; heima hjá sér. Þau vilja vera hjá fólkinu sem þau þekkja, vilja tala tungumálið sem þau kunna. Fólk almennt rífur ekki líf sitt upp með rótum og fer til framandi landa að gamni sínu. Fólk eins og ég gerir það kannski en flestir gera það ekki. Óttinn við flóðið er því ýktur. Ég lít á það sem staðreynd. Þegar EES var til umræðu hér hafði fólk áhyggjur af Ítölunum. Það áttu að koma hingað milljónir Ítala. Þeir mega allir flytja hingað í dag. Allir Grikkir, allir með grískan ríkisborgararétt mega flytja hingað í dag. Hvar eru þeir? Þeir eru heima hjá sér. Þeir vilja ekki koma hingað þrátt fyrir Grikkland. Slíkar áhyggjur eru þess vegna að miklu leyti óþarfar. En síðan er hitt að þegar kemur að fólksflutningum eigum við ekki, að mínu mati, að einblína svona mikið á töluna, hversu margir eru að koma, heldur hversu vel er hægt að taka á móti fólki, hversu auðvelt fólk á með að taka þátt í samfélaginu. Oft er talað eins og hingað komi hælisleitendur og lifi miklu betra lífi en Íslendingar og þeir fái ókeypis peninga og stundum heyrir maður fáránlegar upphæðir í því samhengi. Það er ekki rétt. Það er ömurlegt að vera hælisleitandi á Íslandi. Ég dreg ekki úr því að það er ömurlegt að vera í alls konar kringumstæðum á Íslandi, en kostnaðurinn sem fer í það að halda uppi hælisleitendum á Íslandi er kostnaðurinn við að halda þeim frá samfélaginu, kostnaðurinn við að heimila þeim ekki að taka þátt í vinnu t.d. Það hefur reyndar orðið einhver bót á því nýlega, skilst mér, en kostnaðurinn, sóunin sem felst í því að halda fólki frá samfélaginu er ótrúleg. Það er svona almennt um útlendingamál. Þetta mál er að mínu mati enn sem komið er, eftir þó nokkuð mikla yfirlegu sem reyndar mætti alveg vera meiri, skárra en lögin sem við erum með í dag, enda lögin sem við erum með í dag hábölvanleg. Það er ekki bara við lögin að sakast. Ég hef oft haldið því fram þegar upp koma sum af þeim fáránlegu málum sem við heyrum af í fjölmiðlum að þá sé aðallega við lögin að sakast. Það er kannski vegna þess að ég hef aðallega einblínt á það hvernig lögin eru. En þótt ég standi við það að margt í núgildandi lögum sé algjörlega fráleitt þykir mér augljóst að það eru ekki aðeins lögin sem er eitthvað að, það er líka framkvæmdin. Ég ætla að segja það hérna, mér er sama þótt einhver verði móðgaður yfir því, að ég held að það séu viðhorfin innan stofnana á borð við Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála gagnvart málaflokknum sem beinlínis koma í veg fyrir að fólk fái að njóta þeirra tækifæra sem það annars gæti fengið að njóta. Ég held að það sé viðhorf alls staðar í stjórnsýslunni og alls staðar í kerfinu þar sem fólk upplifir sig ofan á vegg og það er að reyna að stoppa flóðið. Ég held að það bitni mjög illa á réttindum fólks, mjög oft og mjög alvarlega. Mér þykir það miður. Það eru ekki einungis lögin sem eru vandamál að mínu mati, það er líka hugarfarið innan stofnana landsins. Það er ýmislegt í þessu frumvarpi sem ég er á móti. Ég er á móti hinum svokallaða lista um örugg upprunaríki. Ég held hann sé vondur. Ég skil ekki enn þá hvers vegna menn vilja beita slíkum lista til að meta bersýnilega tilhæfulausar umsóknir. Ef þær eru bersýnilega tilhæfulausar eru þær væntanlega bersýnilega tilhæfulausar. Ég átta mig ekki á hvers vegna þurfi að grípa til einhverra þjóðernislista til að ákvarða það. Sömuleiðis þegar menn hafa áhyggjur af þessum málum, sérstaklega af Albaníu þaðan sem fólk kemur og sækir um hér og segir jafnvel sjálft að það sé hérna af efnahagslegum ástæðum, af hverju má þá ekki tala um efnahagslegar ástæður? Af hverju þarf að tala um örugg upprunaríki? Við getum alveg haft sérreglur um það. Það eru sérreglur um mismunandi ástæður fyrir því að fólk kemur hingað. Eins og ég segi er margt í þessu frumvarpi og auðvitað inntak stefnunnar sem ég er ekki sammála. Mér finnst að þetta eigi að vera miklu frjálslegra en það er. Það er ekki rétt að ég vilji opna landið fyrir öllum og afnema landamæri og eitthvað því um líkt. Kannski getum við farið að skoða það eftir 100–200 ár en það er hvergi nálægt því að vera raunhæft í dag, því miður. Mér finnst það miður en ég tel tilfellið vera að það sé ekki nálægt því að vera raunhæft eins og er. Ég segi enn og aftur því miður. Ég er algjörlega sannfærður um að þetta mætti vera miklu opnara en það er. Mér þykir þetta frumvarp ekki komast mjög nálægt því að hafa það jafn opið og ég mundi vilja. En mér þykir gott að sjá í frumvarpinu að laga á ýmislegt sem er bara rugl í núgildandi lögum, sem er ekki beinlínis afleiðing af því hvernig fólk hefur hugsað sér að hafa þetta heldur þvert á móti afleiðing þess að fólk hefur ekki hugsað málin til enda. Það er fullt af furðulegum hlutum í ákvörðunarferli og niðurstöðum sem eru þar af því að fólk hefur ekki hugsað málin til enda. Eitt mjög skýrt og nýlegt dæmi er mál Ezes Okafors sem fólk vildi af einhverjum ástæðum ekki að væri hérna á meðan umsókn hans var til meðferðar. Það er engin ástæða til að senda manninn úr landi. Það þjónar engum hagsmunum, jafnvel ef maður tileinkar sér tímabundið þá afstöðu að hann eigi ekki að vera hérna, hann eigi ekki að fá þetta leyfi, þá er samt tilgangslaust að senda hann úr landi á meðan umsóknin er til meðferðar. Það þjónar engum hagsmunum, þjónar engum skoðunum og er ekkert nema hrein mannvonska sem ég þrátt fyrir allt trúi ekki alveg upp á flesta andstæðinga þess að gera lögin frjálslyndari en þau eru og þetta frumvarp frjálslyndara en það er. Ég held að fólk sé raunverulega hrætt við hluti sem eru einfaldlega ekki réttir. Ef það væri rétt að hingað gætu komið 500 milljón manns og allt í einu farið að lifa glæsilegra lífi en aðrir Íslendinga þá væri ég ekkert sáttur við það sjálfur. En það er ekki tilfellið, var aldrei tilfellið og verður að mínu mati aldrei tilfellið. Ég held að mikið af andstöðunni við að hafa frjálslyndari útlendingalöggjöf sé byggð á hreinum misskilningi, alvarlegum, hræðilegum en heiðarlegum misskilningi á því hvernig lögin eru og hverjar afleiðingar eru af því að hafa þau frjálslyndari. Það minnir mig á að fólk heldur að lögin séu miklu frjálslyndari en þau eru. Hér kemur fólk jafnvel og segir að allir sem hingað koma, vilja aðlagast samfélaginu, borga skatta, vinna sína vinnu, læra tungumálið, séu að sjálfsögðu velkomnir. Það er bara ekki rétt, virðulegi forseti, hvergi nálægt því að vera rétt. Það er ekki satt. Það er ekki velkomið hérna, ekki samkvæmt núgildandi lögum og ekki samkvæmt þessu frumvarpi. En ef fólk heldur að það sé svona frjálslynt skil ég aðeins betur að fólk gjaldi varhuga við því að ganga lengra í átt sem það heldur að sé óhófleg. En hún er það ekki. Það er ekki verið að opna landamæri meira. Það er verið að breyta mjög mörgum reglum og miklum lögum í kringum það hvernig allt þetta fyrirkomulag virkar. Margt af því er til bóta, sumt af því mjög til bóta og annað ekki svo mikið til bóta. Sumt af því staðfestir og lögfestir ýmislegt sem hefur annars verið samkvæmt hefð eða lagatúlkun eða einhverju því um líku. En hér er um gríðarlega stóran lagabálk að ræða og því erfitt að segja til um það hvort þetta sé gott eða slæmt, vegna þess að það er mikið af hvoru tveggja. Það sem ég legg upp með er spurningin: Er þetta skárra en núgildandi löggjöf? Eftir mjög góða vinnu hv. allsherjar- og menntamálanefndar, þar sem mjög miklar umræður hafa farið fram um málið, eftir mjög ítarlega skoðun og samskipti við sérfróðara fólk um þessi mál og eftir þær ýmsu lagfæringar sem voru gerðar í nefndinni þá er ég þeirrar skoðunar núna að þetta frumvarp, verði það að lögum, sé skárra en lögin sem eru í gildi í dag. En eins og ég segi setti ég nafn mitt á nefndarálitið með fyrirvara og fyrirvarinn er um heildarsamhengi málsins, framkvæmd laganna, sem ég óttast að verði áfram til háborinnar skammar, og inntak stefnu stjórnvalda í útlendingamálum, sem mér finnst varla vera til staðar og vera mjög vond að því leyti sem hún er til staðar og mjög oft ómanneskjuleg. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Fólk sem vill kynna sér þetta mál almennilega þarf að eyða þó nokkrum tíma í að lesa frumvarpið sjálft, greinargerðina með því og síðan auðvitað nefndarálitið og breytingartillögurnar. Öll þau skjöl eru mjög umfangsmikil. Þetta er mjög umfangsmikil umræða. En ég fagna því, þrátt fyrir allt, að í málinu hafi verið ákveðið að gera þetta þannig að allir þingflokkar komi að því og í heildina þykir mér mjög til sóma hvernig nálgunin á málið hefur verið, vegna þess að ég veit að fólk er mjög ósammála um það. Ég ætla ekki að segja meira að svo stöddu, virðulegi forseti. Ég vil að lokum árétta að gildistaka laganna er um næstu áramót. Ég geri ráð fyrir því að í þessu mikla máli og flókna sé ýmislegt sem þurfi að laga og býst fastlega við því að það komi í ljós að því gefnu að okkur takist að lögfesta þetta frumvarp, sem ég vona að okkur takist núna og geri reyndar ráð fyrir. Þá geri ég líka ráð fyrir því að hægt sé að laga það sem út af hefur brugðið áður en lögin taka gildi um áramót. Ég verð að segja eins og er að stór ástæða þess að ég get hugsað mér að styðja þetta mál er að gildistakan er um næstu áramót, því að þá er enn þá tími til stefnu til að laga það ef þarna eru einhverjar jarðsprengjur, sem getur vel verið. Þetta er mjög stórt og umfangsmikið mál. Þrátt fyrir alla viðleitni nefndarinnar og öll þau ágætu vinnubrögð sem hafa verið stunduð í málinu er það samt þannig að þetta er mál sem maður er aldrei alveg búinn með. Það virðist sama hversu lengi maður skoðar tiltekin atriði í því, alltaf kemur eitthvað nýtt upp. Þetta er mjög lifandi mál og lifandi málaflokkur og mjög mikilvægt að við lítum ekki á þetta sem lokapunkt í umræðunni, enda held ég svo sem að enginn geri sér neinar grillur um það. Ég ætla ekki að lengja þetta meira að sinni. Enn og aftur fagna ég vinnubrögðunum. Að öllu óbreyttu kem ég til með að styðja málið, en þetta er stórt mál sem mun þarfnast frekari skoðunar við eftir því sem tíminn líður. Ég vona að þegar fram líða stundir sjái fólk hversu mikil sóun er fólgin í því að láta alltaf eins og útlendingar séu sjálfkrafa byrði á samfélaginu. Hagkerfið er lítið annað en samansafn af fólki í efnahagslegum samskiptum af einhverjum toga. Ég er algjörlega sannfærður um að andstaðan við útlendinga, andstaðan við að hafa útlendingalöggjöf frjálslyndari en hún er sé í veigamiklum atriðum byggð á veigamiklum misskilningi, stundum á hreinni mannvonsku, eins og ég hef komist að, en sjaldnar en maður mundi halda. Ég hugsa að ég ljúki ræðu minni á að segja það. Við eigum ekki að fordæma fólk fyrir skoðanir þeirra og við eigum ekki heldur að fordæma fólk fyrir að vera frá öðru landi eða fyrir að vilja koma hingað, hvort sem það er til að flýja stríð eða vegna þess að það vill vera á þessu landi, það er ekki vond ástæða, það er ekki illkvittni af hálfu útlendinga að vilja koma hingað bara vegna þess að þeir vilja koma hingað. Ef það er ástæða fyrir því að við viljum takmarka fjöldann, gott og vel, takmörkum fjöldann. En við gerum það ekki í dag. Við gerum það með reglum sem stundum bitna á ranglátan hátt á fólki og við gerum það mjög oft algjörlega að óþörfu, margir mundu segja yfirleitt. Ég hef ekki farið út í þá tölfræðivinnu og hef ekki gögnin til að meta það en ég veit að við getum verið frjálslyndari en við erum. Að mínu mati ættum við að vera frjálslyndari en lögin eru núna og sömuleiðis þegar kemur að þessu frumvarpi. En vinnubrögðin hafa verið til sóma miðað við flest önnur þingstörf sem ég hef komist í tæri við hingað til. Ég held að ástæða sé til að fagna því í það allra minnsta.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir árin 2016–2019. Tillagan er lögð fram samkvæmt 11. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008. Hún byggist á tillögum ráðuneyta, Jafnréttisstofu og Jafnréttisráðs auk þess sem hliðsjón var höfð af fjölmennum umræðum á síðustu tveimur jafnréttisþingum, samanber 10. gr. jafnréttislaga. Þingsályktunartillagan felur í sér verkefni sem ætlað er að vinna að markmiði laganna um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla í íslensku samfélagi. Jafnréttisþing var haldið í fjórða skipti 25. nóvember 2015 og fylgir tillögu þessari skýrsla félags- og húsnæðismálaráðherra um stöðu og þróun jafnréttismála sem lögð var fyrir þingið. Virðulegi forseti. Hér á landi ríkir formlegt kynjajafnrétti. Konur og karlar búa við lagalegt jafnrétti og í samanburði við það sem gerist víða annars staðar í heiminum hafa á undanförnum áratugum verið stigin stór skref til jafnrar stöðu kynjanna á Íslandi. Til framfaraskrefa á sviði jafnréttismála má nefna verulega fjölgun kvenna á Alþingi og í sveitarstjórnum landsins. Lagabreytingar hafa verið samþykktar sem ætlað er að tryggja áhrif kvenna í stjórnum fyrirtækja og í atvinnulífi og styrkja baráttuna gegn kynbundnu ofbeldi, vændi og mansali. Hvergi á Vesturlöndum er hlutfall kvenna á vinnumarkaði hærra en á Íslandi. Einkennandi fyrir íslenskan vinnumarkað er mikil kynjaskipting starfa. Konur og karlar gegna ólíkum störfum og kynbundið námsval og kynjaskipting milli starfsgreina er enn mjög áberandi. Þá eru karlar, eins og áður sagði, ofar í valdastigum atvinnulífsins en konur. Þó hefur á undanförnum árum dregið saman með kynjunum í launum og kynbundinn launamunur minnkar ár frá ári, sem vissulega er gleðiefni. Staðan á vinnumarkaði sýnir þó að enn er langt í land á sviði jafnréttismála hér á landi og þrátt fyrir 40 ára gamla löggjöf um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla virðist kynferði enn takmarka frelsi einstaklinga. Við getum vissulega verið stolt af því að verma ár eftir ár efsta sætið á lista Alþjóðaefnahagsráðsins sem mælir kynjabil á alþjóðavísu en mikilvægt er að vera meðvituð um að í samfélaginu ríkir enn valdaójafnvægi sem ekki eru gerð fyllileg skil í úttekt ráðsins. Margt er þannig óunnið á sviði jafnréttismála. Tillagan sem ég mæli fyrir í dag felur í sér sjöttu framkvæmdaáætlun íslenskrar ríkisstjórnar í jafnréttismálum og tilgreinir brýnustu verkefni ríkisstjórnarinnar á sviði kynjajafnréttis. Framkvæmdaáætlunin skiptist í sjö kafla og eru þar kynnt 21 verkefni sem áætlað er að framkvæma á gildistíma hennar. Kaflar áætlunarinnar endurspegla markmið stjórnvalda á sviði jafnréttismála og er áhersla lögð á að öll ráðuneyti hafi hlutverki að gegna við framkvæmd hennar. Er þessu fyrirkomulagi ætlað að tryggja að áherslur og forgangsröðun ríkisstjórnarinnar á sviði jafnréttismála birtist með skýrum hætti. Fyrst vil ég nefna að undir kafla sem hér er kallaður Stjórnsýslan er rætt m.a. um átak um samþættingu jafnréttissjónarmiða við alla ákvörðunartöku og stefnumótun í stjórnkerfinu í samræmi við jafnréttislög og áherslu á kynjaða hagstjórn og fjárlagagerð. Í samræmi við 1. og 17. gr. jafnréttislaga skulu jafnréttisfulltrúar ráðuneytanna í samstarfi við Jafnréttisstofu og undir forustu velferðarráðuneytisins móta heildstæða áætlun til fjögurra ára um samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða í stefnumótun og ákvarðanatöku ráðuneyta og stofnana ríkisins. Fyrirmynd verkefnisins er kynjuð hagstjórn og fjárlagagerð. Stýrihópur þess verkefnis vinnur nú að innleiðingaráætlun fyrir öll ráðuneytin til næstu fimm ára. Þá er í framkvæmdaáætluninni lagt til að skipaður verði starfshópur sérfræðinga sem stýri úttekt á þróun, framkvæmd og eftirfylgni íslenskrar löggjafar og stjórnsýslu jafnréttismála. Það þykir mikilvægt að kanna hvort markmið núgildandi laga og stjórnsýsla jafnréttismála sé í samræmi við alþjóðlega þróun og breytingar í íslensku samfélagi og hvort tímabært þyki að leggja til breytingar á gildandi löggjöf. Á gildistíma áætlunarinnar verður áfram unnið að framkvæmd og eftirfylgni þeirra verkefna sem tilgreind eru í aðgerðaáætlun um launajafnrétti kynjanna og árangur þeirra metinn. Mikilvægt er að tryggja innleiðingu jafnlaunastaðalsins sem er séríslensk hönnun og fram fari markvisst kynningarstarf á vottun jafnlaunakerfa samkvæmt reglugerð um vottun jafnlaunakerfa fyrirtækja og stofnana á grundvelli staðalsins. Í áætluninni má jafnframt finna sérstakan kafla í fyrsta skipti, kafla F, sem er nefndur Karlar og jafnrétti. Markmið þess kafla er að auka hlut drengja og karla í öllu jafnréttisstarfi og að kanna hvernig öll stefnumótun á sviði jafnréttismála geti betur tekið mið af samfélagslegri stöðu karla. Þar er lagt til að skipaður verði sérstakur aðgerðahópur um framkvæmd þeirra verkefna sem tilgreind eru í tillögu starfshóps sem skilaði af sér tillögum til velferðarráðherra árið 2013 um karla og jafnrétti. Þar má nefna m.a. að kanna skuli hvernig auðvelda megi körlum samhæfingu ábyrgðar á fjölskyldu- og atvinnulífi, rannsaka áhrif staðalmynda og karlmennskuhugmynda á náms- og starfsval drengja og, til að nefna fleiri þætti, að ráðuneyti mennta- og menningarmála, velferðarráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga undirbúi að hrinda í framkvæmd sérstöku átaksverkefni með það að markmiði að fjölga körlum í umönnunar- og kennslustörfum á grundvelli framkvæmdaáætlunar um uppbrot hins kynskipta vinnumarkaðar. Hér má líka finna áherslur sem snúa að kyni og lýðræði í kafla sem er kallaður Kyn og lýðræði, þar sem hugað er að verkefnum sem vinna gegn staðalmyndum kynjanna í fjölmiðlum og efla hlut kvenna í fjölmiðlum og kvikmyndum. Nýlegar rannsóknir sýna að konur og karlar birtast ekki í jöfnum hlutföllum í fjölmiðlum og sú mynd sem dregin er upp af konum endurspeglar hvorki fjölda þeirra á vettvangi stjórnmálanna, í forustu atvinnulífsins né hátt menntunarstig íslenskra kvenna. Ég efast ekki um að margir sem starfa á þinginu urðu mjög hissa þegar þeir sáu tölur sem birtar voru á jafnréttisþingi um fjölda viðtala við konur og karla sem starfa á vettvangi stjórnmálanna. Við sjáum líka að kynjaskekkju gætir einnig meðal fréttamanna og fjölmiðlafólks og konur eru í minni hluta þeirra sem taka stefnumótandi ákvarðanir í fjölmiðlum þar sem þær eru enn í minni hluta stjórnenda og eigenda miðlanna. Í framkvæmdaáætluninni er líka lögð sérstök áhersla á menntamál og kynin, en kafli E er kallaður Jafnrétti í skólastarfi. Sérstök áhersla er lögð þar á að jafnréttisfræðsla verði efld á öllum skólastigum og ríkari áhersla verði lögð á jöfn tækifæri til starfsnáms. Þá er ráðgert að gera rannsókn á stöðu kynjamenningar í háskólum og vinna aðgerðaáætlun gegn mismunun og staðalmyndum í háskólasamfélaginu. Á gildistíma áætlunarinnar er einnig lagt til að mennta- og menningarmálaráðuneytið beiti sér fyrir aðgerðum til að efla hlut stúlkna og kvenna í íþróttum. Aðgerðir skuli miða að því að konur hætti síður iðkun íþrótta og verði virkari þátttakendur í öllu íþróttastarfi, sem ég held að veiti svo sannarlega ekki af. Í áætluninni er jafnframt lögð sérstök áhersla, í kafla D, á verkefni sem hafa að markmiði að útrýma kynbundnu ofbeldi og ofbeldi í nánum samböndum. Kynbundið ofbeldi er lýðheilsuvandamál. Það er samfélagsleg ógn. Það er eitthvað sem við öll þurfum að taka höndum saman um að takast á við. Afleiðingar þess fyrir hvert samfélag eru efnahagslegar, pólitískar, félagslegar og heilsufarslegar. Til að ná árangri í að uppræta kynbundið ofbeldi er nauðsynlegt að ólíkar fagstéttir vinni saman, að vandi sé greindur á fyrstu stigum, og því nauðsynlegt að stjórnvöld hverju sinni vinni samkvæmt nákvæmum aðgerðaáætlunum. Síðan vil ég nefna sérstaklega kafla G, um alþjóðastarfið. Við höfum litið svo á að við Íslendingar höfum verulegar alþjóðlegar skyldur á sviði jafnréttismála á alþjóðavettvangi. Stjórnvöldum ber að styðja jafnréttisbaráttu annarra þjóða, ekki síst þeirra sem standa hallari fæti, þar sem staðan er mun verri en hér á landi, fátækra þjóða, ekki síst þeirra sem búa á ófriðarsvæðum. Jafnréttisskóli Sameinuðu þjóðanna sem starfræktur er við Háskóla Íslands er dæmi um verkefni sem nýtist nemendum sem koma frá fjarlægum löndum og veitir þeim sem koma að námi og kennslu tækifæri til að auka skilning sinn og þekkingu á aðstæðum kvenna og karla og uppbyggingu samfélaga í kjölfar átaka. Ísland hefur fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum og valfrjálsa bókun hans og hefur hvatt önnur ríki til að framfylgja ákvæðum hans að fullu. Ráðuneytin hafa átt gott samstarf við landsnefnd UN Women á Íslandi og árið 2014 undirritaði fulltrúi Stjórnarráðsins yfirlýsingu um að fylgja jafnréttissáttmála stofnunar Sameinuðu þjóðanna um kynjajafnrétti og valdeflingu kvenna. Í framkvæmdaáætluninni er kveðið á um sérstakt samstarfsverkefni umhverfis- og auðlindaráðsins og utanríkisráðuneytisins um að lögð verði áhersla á að rödd kvenna heyrist í loftslagsmálum og að ákvæði sem stuðla að samþættingu jafnréttissjónarmiða séu tekin inn í alþjóðlega samninga er varða umhverfis- og loftslagsmál. Íslendingar munu þannig halda áfram að styðja jafnréttisbaráttu á alþjóðavettvangi með margvíslegum hætti, ekki síst með því að vera framsækin þjóð og til fyrirmyndar í hvívetna á sviði jafnréttismála og með því að standa vörð um mannréttindi og framþróun í heiminum. Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að leggja til að tillögu um nýja framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og síðari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hennar um tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir árin 2016–2019. Ég kveð mér fyrst og fremst hljóðs til þess að ítreka enn frekar það sem fjallað er um í kafla D um kynbundið ofbeldi og ofbeldi í nánum samböndum. Mig langar að minna á að fatlaðar konur eru því miður í stóraukinni hættu á því að vera beittar ofbeldi, bæði í nánum samböndum og í fjölmörgum öðrum aðstæðum. Það er ekki sérstaklega minnst á fatlaðar konur hér, enda er þessi grein almenns eðlis. Það er reyndar komið inn á mál þeirra á bls. 15 í greinargerðinni, sem mér finnst mjög gott. Auðvitað eiga almennar aðgerðir að ná til allra kvenna og þá líka fatlaðra kvenna, en raunin er hins vegar því miður sú að almennu ákvæði ná þegar á reynir ekki til fatlaðs fólks. Það má í því samhengi benda á að það er m.a. þess vegna sem við erum með sáttmála á borð við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er í raun ekki verið að færa fötluðu fólki nein ný réttindi heldur verið að setja í samhengi og ítreka réttindi þeirra. Á síðustu missirum hafa komið upp alvarleg ofbeldismál sem hafa vakið samfélagið til vitundar um það ofbeldi sem fatlað fólk, og kannski sérstaklega fatlaðar konur, eru beittar. Því langar mig, eins ágætur og þessi kafli í rauninni er, að ítreka og halda til haga að það verður að hafa þennan hóp sérstaklega í huga. Það eru til alls konar stuðningsgögn, eins og ágæt skýrsla sem ég hef áður vísað í sem fjallar um ofbeldi gegn fötluðum konum og aðgengi þeirra að stuðningsúrræðum. Í þessari grein er fjallað um samstarfsverkefni þriggja ráðherra um aðgerðir gegn ofbeldi og listað upp hvað það verkefni eigi að fela í sér. Þar er í d-lið fjallað um að auka þjálfun og menntun innan réttarvörslukerfisins. Þetta er að sjálfsögðu gott en þá vil ég aftur ítreka að þarna þarf að hafa fatlaðar konur í huga, því að líkt og kom fram í svari við fyrirspurn minni til innanríkisráðherra fyrr á þessu löggjafarþingi þá er það svo að samkvæmt upplýsingum frá embætti ríkislögreglustjóra hafa ekki verið settar samræmdar verklagsreglur af hálfu embættisins um viðbrögð lögreglu þegar upp kemur grunur um ofbeldi gegn fötluðu fólki. Það eru ekki í gildi sérstakar vinnu- eða verklagsreglur um viðbrögð þegar upp kemur grunur um ofbeldi gegn fötluðu fólki. Það kemur fram að í grunnnámi lögreglunema sé komið inn á málefnið í nokkrum fögum en það má lesa út úr svarinu að ekki sé farið mjög djúpt ofan í þennan hóp. Hins vegar er sérstaklega tekið fram í svarinu að vandaður undirbúningur lögreglu fyrir skýrslutöku sé sérstaklega mikilvægur þegar mál varðar til að mynda vitni eða sakborninga sem eru með þroskahömlun og það sama gildir auðvitað ef sá sem beittur er ofbeldinu er með þroskahömlun. Að lokum segir þar sem fjallað er um menntun dómara að enginn möguleiki sé að svara því til hvort einhverjir dómarar hafi sótt sér fræðslu um ofbeldisbrot gegn fötluðu fólki en tekið fram að fagráð um endurmenntun dómara hafi ekki haldið sérstök námskeið þar um. Þarna held ég að sé alveg fullt af atriðum sem verði að hafa í huga og halda til haga þegar farið er í þetta samstarfsverkefni. Það er þetta sem ég vildi koma inn á í ræðu um málið. Ég held að það sé vilji hæstv. ráðherra og vilji okkar á þingi að málinu séu gerð góð skil og því haldið til haga í kjölfar þeirrar miklu samfélagslegu vakningar sem varð í kjölfar fréttaflutnings af ofbeldi sem fatlaðar konur hafa verið beittar og þeirrar umfjöllunar sem málið fékk á sínum tíma á þingi. Ég er hins vegar hrædd um að ef það er ekki sérstaklega ítrekað geti það gleymst og farið forgörðum. Þó svo að hinar almennu aðgerðir eigi að ná til allra kvenna er það því miður oft reynslan að það er ekki svo þegar á reynir. Það er mitt innlegg í þessa umræðu.