Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Gott kvöld, góðir hlustendur. Það líður nú að þinglausnum. Um árabil hefur það verið siður að útvarpa eldhúsumræðum í þinglokin. Áður fóru eldhúsumræður fram í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna. Þá var þar gert upp, hversu mikið fé þjóðarheimilið hefði til ráðstöfunar og hvernig því skyldi varið. Þjóðarbúið á það sameiginlegt með heimilum landsmanna, að verja þarf takmörkuðum fjármunum til margvíslegra þarfa. Hversu mikið á að fara til daglegra útgjalda, hve mikið til að búa í haginn fyrir framtíðina, endurnýja og auka eignir, borga skuldir o.s.frv.? Það er eðlilegt, að sú venja hafi skapazt, að við þessar umr. séu aðferðir og aðgerðir í efnahags- og fjármálum teknar til rækilegrar meðferðar, eins og gert var hér í gærkvöldi og væntanlega verður gert aftur í kvöld. Hverjir þættir fjármála og efnahagsmála skyldu nú helzt vera til umræðu í eldhúsum landsins um þessar mundir? Varla mun áhættusamt að geta sér þess til, að það muni vera dýrtíðarmálin. Húsmæður landsins berjast daglega hetjulegri baráttu til að láta eldhúspeningana endast, en það er við ofurefli að etja. Krónurnar, sem entust í marz, entust ekki í apríl og þær, sem entust í apríl, munu ekki endast í maí. Heimilisfeðurnir ganga til vinnu sinnar og einnig þeir berjast sömu baráttu við ásókn dýrtíðarinnar. Svör þeirra við ásókn hennar eru einbeitt og æðrulaus. Þeir lengja vinnutíma sinn og leggja meira á sig til að draga fleiri krónur í bú. Vinni þeir við framleiðsluatvinnuvegina, standa þeir einnig í sama stríði fyrir þeirra hönd. Dýrtíðin tærir í sífellu fjárhagslegan grundvöll framleiðslunnar og þar með framtíðaröryggi þeirra og fjölskyldna þeirra. Dýrtíðin hefur nú aukið svo tilkostnað við landbúnaðarframleiðsluna, að verðlagningargrundvöllurinn er hruninn og bændur sjá fram á rýrari hlut. Sjávarútvegurinn býr, þrátt fyrir mikil aflabrögð á síldveiðum, stórhækkandi verðlag á útflutningsafurðum og dugnað og ósérhlífni sjósóknara, við þau skilyrði, að árlega verður að gera skyndiráðstafanir til að veita uppbætur á fiskverðið. Iðnaðurinn býr við vaxandi erfiðleika og forustumenn hans draga ekki fjöður yfir orsakir þess. Í s.l. viku hélt formaður iðnrekendafélagsins ræðu, þar sem hann sagði m.a.: „Hin geigvænlega verðbólga hefur lent með öllum sínum þunga á íslenzkum iðnfyrirtækjum, sem með stórhug og bjartsýni hafa byggt upp framleiðslu sína með útflutning fyrir augum. Og ekki síður á þeim iðnfyrirtækjum, sem engrar eða lítillar tollverndar njóta og keppa við alfrjálsan innflutning. Tollvernd þeirra iðnfyrirtækja, sem hennar hafa notið, hefur farið síminnkandi og er sums staðar beinlínis orðin að engu af völdum hins sívaxandi innlenda tilkostnaðar. Iðnaður okkar hefur þurft að mæta hinum aukna innlenda framleiðslukostnaði eftir beztu getu með því að grípa til aukinnar hagræðingar, aukinnar vélvæðingar og sjálfvirkni. En með þeim hraða, sem kostnaðarhækkanir hafa átt sér stað að undanförnu, eru því takmörk sett, hversu lengi dugir að grípa til slíkra ráðstafana. Ég vil afdráttarlaust fullyrða, að verðbólgan sé aðalvandamál íslenzks iðnaðar í dag.“ Þetta sagði formaður iðnrekenda. Þá verður dýrtíðarinnar ekki síður vart í ríkisbúskapnum, þó að erfiðleikar hans eigi, eins og kunnugt er, fleiri orsakir og þá fyrst og fremst þau efnahagslegu lausatök og fjármálalega fálm, sem tíðkazt hefur í seinni tíð. Árið 1964 var greiðsluhalli ríkissjóðs 258 millj. kr., þó ríkistekjurnar færu annað eins og það fram úr áætlun. Reikningar ársins 1965 liggja ekki fyrir, en gert er ráð fyrir nokkru minni halla á því ári, enda hefur í millitíð verið gripið til þess að skera enn niður fjárveitingar til opinberra framkvæmda, en einnig það hefur sínar afleiðingar á ýmsum sviðum. Á undanförnum árum, þegar viðskiptakjör okkar hafa farið stórbatnandi og þjóðartekjur þar af leiðandi sívaxandi, hrannast opinber framkvæmdaverkefni upp og bíða óleyst. Skólarnir í þéttbýlinu eru tvísettir og þrísettir og í dreifbýlinu skortir þá sums staðar alveg til ómælds tjóns fyrir skólaæskuna. Talsvert miklu fé hefur hins vegar verið varið til sjúkrahúsbygginga, enda ekki vanþörf á, en þessu fé hefur verið svo óskynsamlega dreift að þess sér fáa staði. Hálfbyggðir sjúkrahússkrokkar verða að vísu fleiri og fleiri, en fáum er lokið og þessi ónotuðu verðmæti standa fyrir allra augum og minna á þá óstjórn í framkvæmdamálum, sem við búum við. En þær kröfur, sem gera verður til þessa þáttar heilbrigðisþjónustunnar á síðari hluta 20. aldar, standa enn óuppfylltar. Strandferðaþjónustan hefur smátt og smátt verið að fara í niðurníðslu á undanförnum árum. Skipin hafa verið að ganga úr sér og henta ekki nýjum verkefnum nýrra tíma. Af hálfu þingmanna Framsfl. hafa verið hafðar uppi kröfur um endurnýjun flotans, en þeim hefur ekki verið sinnt. Nú berast þau tíðindi að selja eigi tvö af skipum útgerðarinnar, án þess að nokkuð nýtt eigi að kaupa í staðinn. Ríkisútvarpið hafði það eftir sjútvmrh., að strandferðaþjónustan mundi eftir sem áður verða óbreytt, en það hefur ráðh. nú varla sagt. Hann er svo skarpskyggn maður, að hann sér það í einni sjónhendingu, að óbreytt geti hún ekki verið, ef skipunum fækkaði um tvö. Hins vegar mun hann hafa sagt eitthvað á þá leið, að það eigi að veita nægilega góða þjónustu með minni tilkostnaði. Þá er bara eftir að vita, hvað talin er nægilega góð þjónusta handa því fólki, sem þrjózkast við kalli viðreisnarinnar og heldur áfram að byggja strendur og eyjar þessa lands. Útlitið í vegamálum er ekki björgulegt. Verkefni á því sviði eru mörg víðs vegar um landið. Stærst og fjárfrekust eru verkefni í hraðbrautunum, sem ekki verður með neinu móti undan ekizt að takast á við nú þegar, því sú fjármunasóun, sem er fólgin í því að eyða hundruðum millj. til viðhalds úrelts vegakerfis og að eyðileggja þúsundir farartækja fyrir aldur fram á hálfófærum vegum, er meiri en við eigum að leyfa okkur. Samt lét fjmrh. þess getið í skýrslu, sem hann flutti á Alþ. á miðvikudaginn var, að fjárhagsgrundvöll skorti að mestu til byggingar hraðbrautanna og óráðlegt væri að byrja nú á nýjum meiri háttar vegaframkvæmdum, þetta þyrfti allt að athuga betur. Í meðmælum, sem vegamálastjóri sendi fjhn. Ed. með frv., sem við framsóknarmenn fluttum um aukið fé til vegabygginga, segir hann m.a.: „Í grg. með frv. er réttilega á það bent, að tekjustofn vegasjóðs skv. vegalögum hrökkvi mjög skammt til lausnar þess verkefnis, sem fram undan er í vegamálum og vegalög beinlínis mæla fyrir um, en það er lagning hraðbrauta með varanlegu slitlagi á þeim vegum, þar sem ætla má, að umferð yfir sumarmánuðina verði 1000–10000 bifreiðir á dag innan 10 ára. Þessir vegir eru í gildandi vegáætlun taldir alls um 148 km vegalengd, en af þeim eru taldar fullgerðar hraðbrautir um 42 km og í raun réttri þó aðeins um 37 km, en það er Reykjanesbrautin, en sá vegur er að mestu leyti byggður fyrir lánsfé. Umferðartalning s.l. 2 ár bendir til þess, að hraðbrautir skv. 12. gr. vegalaga muni við endurskoðun á vegáætlun lengjast um a.m.k. 200 km, þar sem við hraðbrautir munu bætast langir vegakaflar, eins og t.d. Vesturlandsvegur frá Þingvallavegamótum að vegamótum við Borgarnesbraut, enn fremur Borgarnesbraut, Akranesvegur, Þingvallavegur, Suðurlandsvegur frá Selfossi að Skeiðavegamótum, auk ýmissa stuttra vegakafla við Akureyri, Egilsstaði og víðar. Þá eru og óleyst óhemju verkefni við lagningu þjóðbrauta og landsbrauta og byggingu nýrra brúa og endurbyggingu gamalla brúa, eins og nánar var rakið í grg. með till. til vegáætlunar fyrir árin 1965–1968.“ Þetta var úr bréfi vegamálastjóra og þar segir enn fremur, að vextir og afborganir vegna lánsfjár, sem notað hefur verið til vegagerðar seinustu árin, nemi nú 54% af því fé, sem samkv. vegáætlun er varið til nýrra þjóðvega og brúargerða. Hvað verður með þessu sama áframhaldi langt þangað til það fer allt í vexti og afborganir? Af þessu er auðvitað strax augljóst, að stórauka verður framlög til vegamála. En fjmrh. segir nei. Það verður að bíða. Sóunin verður að halda áfram, það skortir fjárhagsgrundvöll til að hætta henni. Þetta eru aðeins nokkrir þættir af sviði opinberra þjónustuframkvæmda. Og allt er það á eina lund. Einmitt núna eru verkefnin látin hrannast upp í stað þess að nota tækifærið í góðærinu til að leysa þau. Og kostnaðinum af því, sem gert er, er í vaxandi mæli velt yfir á framtíðina. 54% af fjárveitingum til nýbygginga vega fer til að greiða vexti og afborganir og þessi hluti fer sívaxandi ár frá ári. Svipaða sögu er að segja af öðrum þáttum opinberra framkvæmdamála. Einmitt núna telur ríkisstj., að við séum ekki menn til að borga fyrir verkefni samtímans af samtímatekjum. Þetta er allt svo erfitt og snúið einmitt núna. Í umr., sem fram hafa farið hér á Alþ. um þessi efni í vetur, hafa menn verið sammála um, að dýrtíðin ætti verulegan þátt í því, hvað þjóðarbúinu gengur illa að sinna skyldum sínum við þegnana. Menn hafa síður verið sammála um hitt, hvern þátt hin alkunna óstjórn í efnahagsmálum á í þessu, því stjórnarliðar hafa reynt að berja í brestina. En spurningin um það, af hverju dýrtíðin er svo taumlaus, leitar á. Orsakir dýrtíðarþróunarinnar eru að sjálfsögðu margvíslegar. M.a. er þær að finna í greiðsluhalla ríkisins undanfarin ár, en greiðsluhallinn hjá ríkissjóði á þenslutímum er jafnan alvarlegur verðbólguvaldur. Þessi greiðsluhalli hefur átt sér stað þrátt fyrir niðurskurð fjárveitinga til opinberra framkvæmda, sem aftur hefur leitt til þess, að hlutur erlends lánsfjár í framkvæmdum hér innanlands hefur farið vaxandi, en erlent fé til framkvæmda hér innanlands hefur einmitt hliðstæð áhrif á verðlagsþróunina og greiðsluhalli hjá ríkissjóði. Þannig ýtir efnahagsmálaóstjórnin undir dýrtíðarþróunina og vitahringurinn lokast nettlega í kringum okkur. Ríkisstj. hefur ekki ráðið við það verkefni sitt, sem hún áður taldi það veigamesta, að stemma stigu við dýrtíðinni og þegar það er nú orðið svo ljóst, að ekki verður dulið, að hún hefur í rauninni gefið frá sér allt viðnám gegn dýrtíðinni, fara að gægjast fram nýstárlegar skoðanir. Er þetta nú svo með öllu illt, að það boði ekki nokkuð gott? Upp á síðkastið virðast sumir stjórnarliðar hafa öðlazt nýjan skilning á þessum vanda. Gleymd eru landsfleyg orð látins forustumanns um það, að allt sé unnið fyrir gýg, ef ekki takist að hemja dýrtíðina. Dýrtíðin er hreint ekki svo slæm, segja þessir brautryðjendur nýrra viðhorfa. Hún byggir hús fyrir fólk. Eitt stjórnarblaðanna birti fyrir nokkru í ritstjórnargrein lítið ævintýri, sem á að ylja landsmönnum um hjartað, því góðvilji þeirra til ungs og myndarlegs framtaksfólks er hafinn yfir vafa. Þar sagði frá ungri reykvískri húsmóður, sem varð fyrir þeirri bitru reynslu, að fógetinn barði að dyrum. Það átti að selja nýju íbúðina hennar, sem hún hafði ásamt manni sínum lagt nótt með degi til að koma upp í svita síns andlitis. Draumur margra ára um eigin íbúð fyrir ungu fjölskylduna hafði rætzt fyrir dugnað og þrautseigju þeirra hjóna, en það þurfti sífellt meira og meira til hnífs og skeiðar. Fjárhagurinn var erfiður og það hafði dregizt úr hömlu að borga af. Örvingluð leitaði þessi unga kona á vit bónda síns og sjá, hvað hann sagði: Hættu að gráta, hringagná. Þeir vísufeður,sem vaka yfir þörfum landsins barna, hafa séð við vandanum. Þeir hafa hækkað ýsuna um 54% og þorskinn um 79% og brauðin og smjörlíkið munu hækka líka. Vísitöluuppbótin mun stórhækka. Þá yrðu þau nú ekki í vandræðum með þessar afborganir og mundu skjóta fógetaskömminni ref fyrir rass. Og ungu hjónin féllust í faðma fögnuðu og sungu lof og dýrð. Þannig endaði þetta litla sólskinsævintýri. Loks er hér fundin endanleg lausn á þeim vanda, hvernig ungt fólk á að eignast íbúðir. Hún er að vísu ekki alveg ný, en sjálfsagt tímabært að hún fái almenna og opinbera viðurkenningu, segja boðberar hins nýja skilnings. Það eru bara úrtölumennirnir, sem eru með efasemdir. Þeir spyrja: Hafa skapazt einhver ný verðmæti við vísitöluhækkunina? Hvaðan komu þeir fjármunir, sem hinum ungu húseigendum bættust? Hafði kannske einhver annar orðið fyrir tjóni? Þeir halda því fram, að það sé bæði hentugra og heiðarlegra að haga tekjuskiptingunni þannig, að ætla ungu fólki þær tekjur, að það geti greitt íbúðir sínar, en að láta dýrtíðina flytja fjármuni ómælda úr vasa eins í vasa annars. Þeir halda því enn fremur fram, að það sé þjóðhættuleg skemmdarstarfsemi, þegar þeir, sem betur vita, reyna að læða þeirri skoðun inn hjá fólki, að heil kynslóð geti grætt á dýrtíðinni. En burt með allar efasemdir, segja dýrtíðarpostularnir. Nýja fagnaðarerindið skal ríkja eitt. Hækkum ýsuna. En laun heimsins eru vanþakklæti. Þegar launþegar Reykjavíkur fylktu liði á hátíðardegi verkalýðsins í fyrradag, báru þeir engin spjöld, sem á voru letruð þakkarávörp til ríkisstj. fyrir dýrtíðina í landinu. Þvert á móti segir í ávarpi fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna, sem er þó að meiri hluta skipað flokksmönnum ríkisstj.: „Því fer mjög fjarri, að verkafólk hafi fengið þann hlut, sem því ber, af stórhækkuðum þjóðartekjum í raunverulegum kauphækkunum fyrir eðlilegan vinnutíma. Því veldur verðbólgan, sem hefur fært til fjármuni í þjóðfélaginu verkafólki í óhag og raskar í sífellu öllum kjarasamningum. Verkalýðssamtökin líta það mjög alvarlegum augum, að margítrekuð loforð ríkisstj. um stöðvun verðbólgunnar hafa reynzt marklaus og má þar minna á síðustu verðhækkanir á brýnustu lífsnauðsynjum almennings, sem bitna harðast á tekjulágum barnafjölskyldum.“ Margítrekuð loforð ríkisstj. hafa reynzt marklaus. Skyldi það hafa verið þetta, sem Jón Þorsteinsson hafði í huga, þegar hann ræddi hér í gærkveldi um batnandi sambúð ríkisstj. og verkalýðsins? Og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja gerir það að einni sinni aðalkröfu 1. maí, að raunhæfar ráðstafanir séu tafarlaust gerðar gegn verðbólgunni, svo skilningslausar eru launþegastéttirnar á hinn nýja dýrtíðarboðskap. En þeim til huggunar, sem á hann kunna að trúa, en þó fyrst og fremst okkur hinum til viðvörunar, verður það að segjast, að ekkert útlit er fyrir það, að dýrtíðarflóðinu linni í bráð. Opnað hefur verið fyrir straum erlends fjármagns inn á fullskipaðan íslenzkan framkvæmdamarkað. Ofan á ýmsar bráðnauðsynlegar stórframkvæmdir okkar sjálfra, svo sem virkjunarframkvæmdir, sem með engu móti verður á frest skotið, er ráðizt í stórfelldar hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði og svo á að byggja útlenda verksmiðju suður við Straum fyrir 2500 millj. kr. Ekki munu þær kr. þó allar koma fram sem eftirspurn á innlendum framkvæmdamarkaði, því talsvert af þeim fer fyrir innfluttar vélar og tæki, en þó mun nægilega stór hluti þeirra koma þannig fram, til þess að dýrtíðarpostulunum verði tryggð gullöld og gleðitíð enn um árabil. Við framsóknarmenn höfum alltaf talið og teljum enn, að erlend stóriðja sé í sjálfu sér engin lausn á vandamálum í atvinnuþróun okkar Íslendinga og komi því aðeins til greina sem liður í skipulagðri framkvæmd heildaráætlunar í atvinnu- og efnahagsmálum, þ. á m. áætlunar um skipulega dreifingu atvinnutækjanna um byggðir landsins. Nú liggur engin slík áætlun fyrir og ríkisstj. er stefnulaus í atvinnu- og efnahagsmálum, en verksmiðjuna á nú að byggja, þar sem eftirspurn okkar sjálfra eftir vinnuafli er mest. Við höfum talið og teljum enn, að erlendur aðili, sem leyfi fær til reksturs á Íslandi, eigi að lúta íslenzkum lögum í einu og öllu og þá um leið íslenzkri lögsögu. En nú eigum við að fá erlendan gerðardóm yfir íslenzkt ríkisvald og íslenzkar stofnanir. Við höfum alltaf talið og teljum enn, að raforkusala til erlendrar stóriðju yrði a.m.k. að standa að sínu leyti undir virkjunarkostnaði í landinu á hverjum tíma. En nú á hún aðeins að standa að sínu leyti undir ódýrustu virkjun, sem möguleg er á Íslandi, ef það þá stenzt, og á að njóta hennar í 45 ár, meðan við megum virkja dýrar fyrir okkur sjálf. Ekkert af þessum meginskilyrðum okkar er uppfyllt við þá samningagerð, sem nú er lokið. Við teljum samninginn í sjálfu sér mjög slæman og ýmis ákvæði hans hættuleg fordæmi í framtíðinni. Þess vegna greiddu allir þingmenn Framsfl. atkv. með því að vísa samningnum frá eða fella hann. Við búum við alvarlegan skort á vinnuafli. Vinnuaflið nægir okkur engan veginn til að koma í framkvæmd því, sem gera þarf. Þetta stafar m.a. og ekki sízt af því, að við erum ekki nægilega vel búin tækni og vinnusparandi vélum til þess að geta afkastað eins miklu og þær þjóðir, sem lengst eru komnar í þessum efnum. Á undanförnum árum óvenjulegra aflabragða og hagstæðs verzlunarárferðis hefur okkur safnazt nokkur gjaldeyrisforði, sem að vísu er minni en aukning erlendra skulda á sama tíma, en hefur þó þann kost að vera handbær. Og það er hægt að kaupa fyrir hann fleira en súkkulaðikex. Það er t.d. hægt að kaupa fyrir hann fullkomnari vélar og tæki en við ráðum nú yfir til að auka afköst okkar og framleiðni, en til þess verður að haga fjármálastefnunni hér innanlands þannig, að menn geti keypt slík tæki, en því hefur ríkisstj. ekki fengizt til að sinna, þrátt fyrir ítrekaðar kröfur okkar framsóknarmanna. Það verður að efla og treysta atvinnulífið og laða og hvetja til djarflegra átaka í stað þess að drepa það í dróma með fálmkenndum og óskynsamlegum aðgerðum í peningamálum, meðan þúsundum millj. af erlendu fjárfestingarfé er dembt yfir innlendan framkvæmdamarkað. Ríkisstj., sem ekki vili skilja þetta, ríkisstj., sem slær slöku við opinber framkvæmdaverkefni samtíma síns, ríkisstj., sem gefið hefur frá sér seinustu slitrin af viðleitni til að veita dýrtíðinni viðnám, á að fara frá og rýma fyrir annarri nýrri.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í tilefni af ræðu Helga Bergs langar mig aðeins til að spyrja ykkur, hlustendur góðir, hverjir þið haldið að það séu, sem mest kynda undir dýrtíðinni, ríkisstj., sem sífellt þarf að glíma við vandamálin, eða andstæðingar hennar, sem eru ábyrgðarlausir gerða sinna? Yfirvegið þetta rólega, og þá skiljið þið betur málflutning manna eins og hv. síðasta ræðumanns. Störfum Alþ. að þessu sinni lýkur væntanlega í þessari viku. Mörg mál hafa hlotið afgreiðslu á þinginu og síðustu vikurnar hefur miklu verið afkastað. Vill það oft verða þannig, að framan af þinghaldinu gerist fremur fátt, en þeim mun meira á síðari hluta þess. Það er þó misskilningur að halda, að Alþ. sitji auðum höndum tímunum saman. Fjárlög eru jafnan meðal fyrirferðarmestu mála hvers þings, og hefur afgreiðslu þeirra hin síðustu ár jafnan verið lokið fyrir áramót. Önnur mál eru á ýmsum stigum allt frá þingsetningu til þingslita, og taka þingmenn mikinn þátt í undirbúningi þeirra og ýmsum athugunum í sambandi við þau, áður en þau komast á lokastig. Af eðlilegum ástæðum fellur þó meira af slíkri vinnu í hlut stjórnarsinna en stjórnarandstæðinga, og kvarta þeir síðarnefndu undan því, að þeir séu ekki hafðir nógu oft með í ráðum, áður en mál eru lögð fram á Alþ. Það liggur þó í augum uppi, að varðandi þetta atriði hafa þeir fyrst og fremst við sjálfa sig að sakast, vegna þeirra vinnubragða, sem þeir hafa tamið sér í stjórnarandstöðunni. En ekki skal ég neita því, að fengur gæti verið að því fyrir þingstörfin, að stjórnarandstaðan sýndi sig verðuga þess trúnaðar, að unnt væri að hafa fulltrúa hennar með í ráðum við undirbúning fleiri mála en raun ber vitni. Sú staðreynd, að hér á landi hefur oftast verið um samsteypustjórnir að ræða, hefur átt nokkurn þátt í því að lengja þinghaldið. Sum mál eru þess eðlis, að samstarfsflokkar með ólíkar skoðanir þurfa um þau að semja, og þá þarf bæði viðkomandi ríkisstj. að geta ráðfært sig við þingflokka þá, sem hana styðja, og þeir að hafa aðstöðu til að semja sin á milli. Þá er heldur ekki fyrir það að synja, að innan einstakra flokka geti verið ólík sjónarmið, sem ræða þurfi og jafna, áður en málin koma fyrir þingið í frv.-formi. Miðað við þá lýðræðislegu og þingræðislegu þróun, sem hér hefur orðið, verða þetta að teljast eðlileg og óhjákvæmileg vinnubrögð, en samt er því ekki að neita, að sitt hvað mætti betur fara í störfum Alþ., og nú hafa þingflokkarnir komið sér saman um að kjósa 7 manna milliþinganefnd til að endurskoða gildandi lög um þingsköpin. Þess er þó varla að vænta, að sú endurskoðun geti orðið til þess að stytta þinghaldið til muna, vegna þess að með hverju ári sem líður, fær þingið fleiri og flóknari mál til meðferðar. Eru það einkum samskipti þingsins við útvarp og væntanlegt íslenzkt sjónvarp, sem gera endurskoðun þingskapa nauðsynlega og aðkallandi, og var það form. útvarpsráðs, Benedikt Gröndal, sem kom þessu máli á hreyfingu með því að flytja á þessu þingi frv. um breyt. á l. um þingsköp Alþingis, að því er þetta snerti. Hann setti í frv. fram ýmsar hugmyndir um útvarp og sjónvarp frá Alþ. og skal ég engu spá um það, hverjar þeirra nái fram að ganga, en það er að sjálfsögðu mikilvægt, að þjóðin fái sem réttasta mynd af störfum þingsins í gegnum blöð, útvarp og sjónvarp. Útvarpið gerði mikla bragarbót í þessu efni, þegar það tók upp fréttaflutning af umr. í þinginu, og bezt gæti ég trúað, að í stað eldhúsdagsumræðna og útvarps á fjárlagaræðu eigi eftir að koma samtalsþættir, spurningaþættir og erindi í útvarpi og sjónvarpi. Fleiri, styttri og fjölbreyttari þættir frá þinginu gefa þjóðinni. áreiðanlega betra tækifæri til að kynna sér störf þess en það fyrirkomulag, sem lengi hefur tíðkazt á útvarpi frá Alþ. Samkv. gildandi þingsköpum hafa forsetar heimild til þess að láta umræðutíma skiptast sem jafnast með og móti máli. Þessari heimild er yfirleitt ekki beitt, vegna þess að stjórnarandstaðan þolir aldrei, að henni sé svarað og þarf í flestum málum margfaldan ræðutíma á við stuðningsmenn stjórnarinnar. Þess vegna er það oftast venja að af hálfu stjórnarflokkanna tala fáir aðrir en ráðh. og frsm. n. Ef fleiri töluðu, mundu umr. lengjast svo úr hófi fram, að fá mál yrðu útrædd. Hef ég áður bent á, að jafnari skipting ræðutíma með og móti málum mundi gera umr. í þinginu frjórri og skemmtilegri, og að mínum dómi er þetta eitt þeirra atriða, sem koma þarf til athugunar í sambandi við endurskoðun þingskapa. Í skjóli þeirra forréttinda stjórnarandstæðinga, sem ég hef nú lýst, leyfa talsmenn þeirra sér oft að brigzla öðrum þingmönnum um skoðanaleysi og að þeir sætti sig við hörkulega beitingu flokksvaldsins, eins og Eysteinn Jónsson orðaði það í gærkvöldi í sambandi við álmálið. Í umr. í Nd. á dögunum um sama mál talaði einn af skástu mönnum Framsóknar um það, að andstæðingar hans væru bæði „mýldir“ og „keflaðir“ af stjórninni og gætu ekki komið upp nokkru orði í sambandi við þetta stórmál. Spyrja mætti, hversu djúpt eigin sannfæring þessa ágæta þingmanns gegn málinu hafi rist, en látum það vera. Ég skal nú, að gefnu þessu tilefni, lýsa í örfáum orðum afstöðu minni til þessa merka máls. Það getur ekki héðan af tafið framgang þess, þar sem frv. um álbræðsluna hefur þegar verið afgr. sem lög frá Alþ. Ég tel það mikilvægt, að atvinnulíf landsmanna verði sem fjölbreyttast og að gerðar séu ráðstafanir til að beizla þá orku, sem býr í fallvötnum landsins, en rennur nú að mestu ónotuð til sjávar. Meðan við þurfum ekki sjálfir á allri orkunni að halda, tel ég, að við hljótum að hafa hag af því að breyta henni í útflutningsvöru, eins og gert er með byggingu álbræðslu samtímis því, að ráðizt er í hina miklu Búrfellsvirkjun. Það hefði að vísu verið hægt að framkvæma nauðsynlegar viðbótarvirkjanir án álbræðslunnar, en þær hefðu þá orðið minni og óhagkvæmari og rafmagnið frá þeim til hins almenna notanda orðið dýrara. Orkusölusamningurinn við álbræðsluna er tekinn sem trygging fyrir þeim erlendu lánum, sem afla þarf vegna virkjunarinnar, en þetta þýðir, að virkjunarkostnaðurinn rýrir ekki möguleika íslenzka ríkisins til þess að afla lána erlendis til margvíslegra annarra þarfa. Virkjanir án álbræðslu hefðu ekki haft þennan kost, og stór lán, tekin til þeirra, hefðu gert örðugra um vík við útvegun lána erlendis frá til annarrar uppbyggingar í landinu. Þetta tel ég mjög mikilvægt atriði. Einnig er það svo, að virkjun án álbræðslu hefði ekki gefið af sér beinar tekjur í atvinnujöfnunarsjóð, en með samningnum um álbræðsluna fær sjóðurinn frá henni um 426 millj. kr. á árunum 1974–1984 og 54–60 millj. á ári eftir það. Verður þetta að teljast góð viðbót við annað ráðstöfunarfé sjóðsins, sem ætlaður er til þess að efla atvinnulíf þeirra landshluta, sem erfiða aðstöðu hafa í samkeppninni við þéttbýlissvæðin. Heimasveit álbræðslunnar, Hafnarfjörður, fær einnig í sinn hlut álitlegar upphæðir af gjöldum álbræðslunnar og eignast á 25 árum hafnarmannvirki, sem hvergi á sinn líka hér á landi. Til samningsgerðarinnar í heild tel ég, að hafi verið vel vandað og ástæðulaust að óttast, að við höfum samið stórlega af okkur. Álframleiðslan hefur þann kost, að þetta hráefni má nota til margs konar iðnaðar. Það verður fáanlegt hér tollfrjálst í landinu, og ég tel engum efa bundið, að þetta tækifæri til eflingar iðnaðarins verði ekki látið ónotað. Sérfræðileg aðstoð á þessu sviði stendur okkur til boða samkv. samningnum. Raforkan frá Búrfellsvirkjun verður einnig undirstaða margháttaðra framfara í vinnslu sjávarafurða, í landbúnaði og iðnaði og þegar á allt er litið, mun sú ákvörðun að byggja álbræðslu jafnhliða Búrfellsvirkjun stuðla að alhliða eflingu atvinnulífsins í landinu og styrkja efnahagskerfi okkar. Hún mun einnig flýta fyrir öðrum stórvirkjunum, t.d. við Dettifoss. Að lokum vil ég segja það um þetta stórmál, að ég óttast ekki, að þessi ákvörðun um hagnýtingu erlends fjármagns og sérþekkingar, verði landi og lýð til tjóns. Aðrar þjóðir hafa með góðum árangri hagnýtt sér erlent fjármagn til margvíslegrar uppbyggingar, án þess að glata fullveldi sínu og fjárhagslegu sjálfstæði. Viðsemjendur okkar um álbræðsluna tilheyra siðmenntaðri lýðræðisþjóð, sem hvorki sækist eftir landvinningum né leitast víð að troða kreddum og kennisetningum upp á aðra. Ég tel það vel farið, að þessi fyrsta alvarlega tilraun okkar til að hagnýta erlent fjármagn skuli einmitt gerð í samstarfi við Svisslendinga. Málflutningur stjórnarandstöðunnar í gærkvöldi bar þess ekki vott, að til hennar væri neinna gagnlegra úrræða að leita í því vandamáli, sem flestum varð tíðræddast um, vandamáli verðbólgunnar. Var reynt að koma allri sök á því, að ekki hefur tekizt að stöðva verðbólguna, yfir á stjórnina og stuðningsflokka hennar, og þá auðvitað einskis svifizt í vopnaburði. Hannibal Valdimarsson lýsti því að vísu fjálglega yfir, að hann hefði enga löngun til að sverta eða afflytja ríkisstj. á nokkurn hátt, en áður var hann búinn að fræða hv. hlustendur á því, að óhræsis ríkisstj. hefði innheimt skatta til þess að greiða niður fisk, svo hefði hún hætt niðurgreiðslunum, en haldið sköttunum. Þessi sumargjöf ríkisstj. væri svo sem ekki vegna hækkunar á fiskverði til útvegsmanna og sjómanna, sagði Hannibal, og gaf þar með í skyn, að þessi ráðstöfun væri til þess eins gerð að bæta afkomu ríkissjóðs. Þessi málflutningur er í fyllsta máta óheiðarlegur. Fiskverð til útvegsmanna og sjómanna hækkaði um s.l. áramót um 17%, m.a. með tilstyrk ríkissjóðs. Um tvær leiðir var að velja til þess að afla ríkissjóði þess fjár, sem með þurfti í þessu skyni, annaðhvort að hækka skatta eða draga úr útgjöldum, og var síðari leiðin valin með því að fella niður niðurgreiðslur á fisk og smjörlíki. Ráðstöfunin er gerð til þess, að sjómenn og útvegsmenn geti á þessu ári fengið svipaðar kjarabætur gegnum fiskverðið og aðrar stéttir hafa tryggt sér að undanförnu, og er þetta raunar lærdómsríkt, þegar athuguð er þróun verðbólgunnar í landinu. Af þeirri 17% hækkun á fiskverðinu, sem ég gat um áðan, eru 11% borin uppi af hækkun á útflutningsverði sjávarafurðanna, og mundi það, við eðlilegar aðstæður, þykja allgóð hækkun milli ára. En hún dugar þó ekki til vegna verðbólguvaxtarins, sem harðast kemur niður á útflutningsatvinnuvegunum í hækkuðu kaupgjaldi. Má þannig með gildum rökum benda á, að ef kaupkröfunum vegna landverkafólksins hefði verið stillt meira í hóf en raun hefur á orðið síðustu árin, hefði ekki þurft til þess að koma að halda áfram stuðningi ríkissjóðs við sjávarútveginn. Hannibal Valdimarsson sagði í gærkvöldi, að í 7 ár hafi fjármunir verið færðir til í þjóðfélaginu, verkafólkinu í óhag. Þetta átti að vera hans áfellisdómur yfir stjórnarstefnunni. Staðhæfingin er umdeilanleg. En ef við segjum sem svo, að hún sé rétt, þá er hún ekki síður áfellisdómur yfir Hannibal sjálfum og þeirri launamálapólitík, sem hann hefur staðið fyrir sem oddviti verkalýðshreyfingarinnar. Þótt launahækkanir séu sjálfsagðar og nauðsynlegar, eru jafnan efnahagsleg takmörk fyrir því, hversu miklar þær geti verið. Sé farið út fyrir þau takmörk, er það ekki til góðs fyrir launþegana vegna óhjákvæmilegra keðjuverkana í efnahagskerfinu. Dæmið um fiskverðið, sem hækkað var meira en eðlilegt gat talizt, er ágætt sýnishorn af þessu, og því miður hafa forustumenn verkalýðshreyfingarinnar, með Hannibal Valdimarsson í broddi fylkingar, ekki alltaf gert sér nægilega vel grein fyrir samhengi hlutanna að þessu leyti. Þess vegna hafa margar aðgerðir þeirra sjálfra ekki orðið til þess að bæta í raun kjör umbjóðenda þeirra, eins óg hægt hefði verið, ef viturlegar hefði verið að farið. Þær hafa verkað verðbólguaukandi, eins og svo margt annað í þjóðfélagi okkar. Mest tjón vinnur dýrtíðin með því að eyðileggja starfsgrundvöll útflutningsframleiðslunnar og rýra gildi krónunnar, en hún verður hvorki stöðvuð með orðagjálfri né lagasetningu. Til þess að stöðva hana þarf víðtæka samstöðu, sem núv. ríkisstj. hefur vissulega reynt að skapa. Hún verður ekki með réttu einhliða sökuð um, að þetta hefur ekki tekizt nógu vel. Góðir hlustendur. Stjórnarsamstarf Alþfl. og Sjálfstfl. hefur nú staðið í 6 ár og borið góðan árangur, þegar vandamál verðbólgunnar eru undanskilin. Alþfl. hefur farið með utanríkismál, menntamál, félagsmál, viðskiptamál og sjávarútvegsmál. Merkir atburðir hafa skeð og miklar framfarir orðið í öllum þessum málaflokkum, sem of langt mál yrði að rekja að þessu sinni. Í sambandi við sveitarstjórnarmálin vil ég þó minna á það, að engin stjórn hefur sýnt þeim málum eins mikinn skilning og núv. stjórn. Forustumenn sveitarfélaganna unnu að því árum saman að tryggja sveitarfélögunum aðra tekjustofna en útsvör og veltuútsvör, og einnig vildu þeir létta af sveitarfélögunum nokkrum útgjöldum. Meðan Framsfl. var við völd, fengu þessar óskir engar undirtektir, og gekk m.a.s. svo langt, að eitt sinn hótaði Eysteinn Jónsson stjórnarslitum, ef frv. þess efnis, að sveitarfélögin fengju hluta af söluskatti, næði fram að ganga. Núv. stjórnarflokkar hafa bæði látið sveitarfélögin fá hluta af söluskatti og landsútsvör. S.l. ár voru tekjur jöfnunarsjóðs af söluskattinum rúmar 160 millj. kr., en landsútsvarið nam um 48 millj. kr. Frá 1960–1965 hafa tekjur jöfnunarsjóðs og landsútsvör numið til samans 759.7 millj. kr., og gefur auga leið, að þær miklu framkvæmdir, sem flest sveitarfélög hafa getað ráðizt í á síðustu árum, eru að verulegu leyti að þakka þessum auknu tekjum sveitarfélaganna, sem jafnframt hafa gert þeim kleift að lækka útsvör. Af upphæðinni, sem ég nefndi, hefur höfuðborgin ein fengið 312.2 millj. og svo sem vænta má, sér þess víða stað í borginni. Einnig fá nú kaupstaðirnir og kauptúnin hluta af benzínskatti til varanlegrar gatnagerðar, og nemur sú upphæð nú um 35 millj. kr. á ári. Skiptist hún eins og jöfnunarsjóður eftir íbúatölu, og koma því í hlut Reykjavíkur um 15–16 millj. kr. af þeirri upphæð á ári. Í hinni stórfróðlegu skýrslu, sem fjmrh. flutti hér á þessum stað fyrir fáum dögum, kom það m.a. fram, að á s.l. ári voru framkvæmdir í gatna- og holræsagerð helmingi meiri en aðeins tveimur árum áður, 1963. Var aukning gatna- og holræsagerðarframkvæmdanna í kr. 135 millj. frá árinu 1963 til ársins 1965. Og í ár er áætlað, að unnið verði í þessum málaflokki fyrir álíka upphæð og s.l. ár. Jafnframt því að fá sveitarfélögunum þannig nýja tekjustofna hafa reglur um álagningu útsvara verið færðar til samræmis fyrir landið allt svo sem kostur er, og er það breyting, sem mikla þýðingu hefur fyrir útsvarsgreiðendur. Nokkuð vantar þó á það, að menn greiði jöfn útsvör hvar sem er á landinu, en stefna þarf að því, að svo verði. Sameiginleg mál ríkis og sveitarfélaga eru mörg og varða alla þegna landsins. Ríkið leggur fram sinn skerf til skólamála, bókasafna, leiklistarstarfsemi, félagsheimila, íþróttamannvirkja, hafnargerðar, vegagerðar, heilbrigðismála, löggæzlu, vinnumiðlunar, heimilishjálpar, skipulagsmála, vatnsveitna, elliheimila, bjargráðasjóðs, verkamannabústaða, til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, til landakaupa, raforkumála, leitar að jarðhita og síðast en ekki sízt til almannatrygginga. Nú síðustu árin hefur hlutdeild ríkisins í sumum þessum málaflokkum verið aukin og er jafnan fast sótt, að meira verði að gert í því efni. Á það t.d. við um hafnirnar og framlög ríkisins til þeirra. Í skólabyggingarmálum hefur verið komið fastri skipan á greiðslu ríkishlutans af kostnaðinum og aldrei átt sér stað eins miklar skólabyggingar og síðustu árin. Ríkið hefur tekið við rekstri flestra héraðsskóla, sem áður voru þung byrði á sýslu- og sveitarfélögunum. Tekin hefur verið upp greiðsla á 1/3 af rekstrarkostnaði tónlistarskóla og fastri skipan komið á stuðning ríkisins við leiklistarstarfsemi. Auk gatnagerðarframlagsins, sem ég gat um áðan, er nú greitt um 10 millj. kr. árlegt framlag til sýsluvega. Hlutdeild ríkisins í byggingarkostnaði sjúkrahúsa, læknisbústaða og heilsuverndarstöðva hefur verið hækkuð og sömuleiðis ríkisstyrkir til sjúkrahúsa, miðað við legudagafjölda. Einnig endurgreiðir ríkissjóður nú stærri hluta af löggæzlukostnaði en áður var. Fjölskyldubætur, sem áður voru greiddar sameiginlega af ríkinu, sveitarfélögum, hinum tryggðu og atvinnurekendum, eru nú greiddar af ríkinu einu. Þannig mætti lengi telja, og hafa framlög ríkisins til allra þeirra málaflokka, sem ég áðan nefndi, aukizt stórum. Vil ég að lokum aðeins nefna það, að samkv. ákvæðum um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis, sem Alþfl. fékk á sínum tíma lögtekin, eru nú veitt árlega ríkisframlög, er nema um 20 millj. kr. Hafa á síðustu 10 árum verið byggðar 612 íbúðir samkv. þessum l., og nemur ríkisframlag og lán til þeirra 77 millj. kr. Hafa þessar ráðstafanir átt drjúgan þátt í því að útrýma lélegu húsnæði í höfuðborginni og víðar. Þá vil ég í þessu sambandi geta þess, að á þessu þingi hefur rætzt gamalt áhugamál sveitarstjórnarmanna með setningu l. um lánasjóð sveitarfélaganna. Herra forseti. Góðir hlustendur. Ástæðan til þess, að ég vék hér sérstaklega að þessum málum, er sú, að bæjar- og sveitarstjórnarkosningar fara nú í hönd. Ég tel mig hafa sýnt fram á, eftir því, sem unnt er í stuttu máli, að með veru sinni í ríkisstj. hafi Alþfl. haldið vel á hlut sveitarfélaganna, og út á það hvel ég kjósendur hvar sem er á landinu til þess að fylkja sér undir merki Alþfl. í kosningunum. Aðstaða flokksins í ríkisstj. hefur veitt honum tækifæri til að koma fram miklum umbótum í félagsmálum, tryggingamálum, húsnæðismálum og fræðslumálum, og næsta stórverkefnið er setning löggjafar um eftirlaunasjóð og eftirlaunatryggingu fyrir allt vinnandi fólk til viðbótar við gildandi lífeyristryggingar. Að þessu verkefni er nú unnið í framhaldi af hinni ágætu skýrslu Haralds Guðmundssonar, fyrrv. ráðh., og vil ég að lokum taka undir þá skoðun, sem hann setur fram í hinni fróðlegu skýrslu sinni, að samtímis lagasetningu um eftirlaunatryggingu þurfi að gera breytingar á gildandi lífeyristryggingum þannig, að lífeyrir og eftirlaun samtals nægi til þess að afstýra kjaraskerðingu að loknu ævistarfi. Ég vona, að nú sem fyrr verði störf Alþ. landi og lýð til blessunar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Þetta þing, sem nú er brátt að ljúka, verður því miður illræmt í Íslandssögunni fyrir eitt: Með því hefst nýtt niðurlægingarskeið Alþ. í afstöðunni til íslenzks sjálfstæðis. Í aldarfjórðung hefur land vort verið herstöð fyrir framandi stórveldi, þjóð vorri til skaða og skammar, og af því hlotizt siðferðisleg og þjóðernisleg niðurlæging og hnignun. Allan þennan tíma höfum við þó verið efnahagslega sjálfstæð þjóð. Arðurinn af striti hinna vinnandi stétta hefur orðið kyrr í landinu, þótt misskipt væri milli alþýðu og yfirstéttar. En með samþykkt alúminíumsamningsins og sérréttindaaðstöðu erlends auðfélags á Íslandi er stigið fyrsta skrefið niður á við á nýlendustigið, en nýlendustig er það, þegar auðlindir og vinnuafi eins lands er hagnýtt af erlendu auðvaldi til þess að skapa auð, sem út úr landinu flyzt. Auðmagn hins svissneska einokunarhrings er 15 þús. billjónir ísl. kr. Allur þjóðarauður vor Íslendinga er metinn á 41 þús. millj. Þegar auðhringur þessi hefur byggt 2500 millj. kr. verksmiðju í Straumsvík, er þriðjungur alls fjármagns í iðnaði og sjávarútvegi á Íslandi orðinn erlend eign. Þetta ríkasta auðfélag á Íslandi er strax orðið ríki í ríkinu með sérréttindum sem aðall forðum og með erlent dómsvald sér við hlið. Þessi auðhringur hefur þegar lagt meiri hl. Alþ. að fótum sér og íslenzkri atvinnurekendastétt verður hann ofjarl, þótt hluti hennar hugsi nú gott til glóðarinnar að fá hana í bandalag við sig í stéttabaráttunni gegn verkalýðnum. Það var yfirstétt Íslands á Sturlungaöld, sem fékk konungsvaldið inn í landið og fargaði sjálfstæðinu. Hún hugðist fá voldugan handamann gegn bændaalþýðunni. En það var konungsvaldið, sem drap höfðingjastéttina, en bændaalþýðan tórði og barg lífi og erfð þjóðarinnar í fátækt sinni. Það er á ábyrgð íslenzku yfirstéttarinnar og flokks hennar, Sjálfstfl., að erlenda auðvaldið er nú kallað inn í landið á ný og efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar skert á nýlenduvísu. Þung er ábyrgð þeirra, sem hleypa þannig erlendum peningaaðli sem sérréttindastétt inn í land vort. En því ógæfulegra sem atferli yfirstéttarinnar verður fyrir þjóðina, því meiri ábyrgð leggst á hendur verkalýðshreyfingarinnar sem sterkasta þjóðfélagsaflsins í þessu landi að afstýra þeirri ógæfu, er yfirstéttin býður heim. En íslenzk verkalýðshreyfing mun þurfa á öllu sínu harðfylgi að halda til þess að hafa í fullu tré við hið volduga, erlenda auðfélag, við þann einokunardraug, sem upp er vakinn gegn alþýðu á þeim slóðum, þar sem Hólmfastur forðum var hýddur fyrir að brjóta bann einokunarvaldsins. Það er íslenzkri alþýðu hollast að mæta þessum auðuga einokunarhring frá upphafi með þeirri djörfung, dirfsku og reisn, sem bezt hefur einkennt íslenzkt alþýðufólk, og með þeirri kröfuhörku, sem sú vissa skapar, að atvinnuvegur og afkoma þessa auðhrings þolir allt, sem íslenzk alþýða krefst. Hreinn gróði þessa auðhrings af greiddum sköttum af verksmiðjunni í Straumsvík er milli 200–400 millj. kr. á ári, svo að það er af nógu að taka til þess að bæta lífskjör íslenzkra verkamanna. En hvernig getur það skeð, að aldarfjórðungi eftir að við stofnuðum lýðveldið og tæpri hálfri öld eftir að við fengum fullveldið, skuli, þrátt fyrir sárar minningar um 600 ára nýlendukúgun, fyrsta ógæfusporið stigið niður til nýlendu í nýjum stíl? Sökin liggur hjá drottnandi braskarastétt þessa lands og skammsýnum fjármála- og stjórnmálamönnum hennar. Hún vonast til þess, að með auðmagn hringsins að vopni verði hún margfalt sterkara afi í íslenzkum stjórnmálum en hún er í dag og fær um að brjóta íslenzka verkalýðshreyfingu á bak aftur. Þess vegna svíkur hún íslenzkt atvinnulíf undir erlenda drottnun. Alúmínverksmiðjan í Straumsvík er aðeins byrjunin. Sigurður Bjarnason lýsti því hér yfir í gærkvöldi, að fleiri vafalaust aðrir erlendir auðdrottnar mundu á eftir koma. Annað sporið er þegar stigið. Kísilgúrverksmiðjan, sem átti að verða opinbert, íslenzkt fyrirtæki, er afhent amerísku auðfélagi, sem hefur 10–20 þús. millj. kr. fjármagn. Eins og danskur einvaldskóngur forðum hafði einokun á brennisteininum við Mývatn, eins fær nú amerískur einokunarhringur, auðkóngur í keisaradæmi Morgans, einokun á kísilgúrnum í Mývatni. Og lítið leggst nú fyrir suma kappa þingeyskrar samvinnustefnu, er þeir veita slíkum einokunarhring brautargengi, eftir að forfeður þeirra hafa brotið hina dönsku einokunarkaupmenn á bak aftur. Og hver yrði afleiðingin, ef þannig yrði haldið áfram? Standard Oil-hringurinn mundi fá einokunaraðstöðu á olíu og benzíni með því að koma upp olíuhreinsunarstöð í Reykjavík og erlendir fiskiðnaðarhringir mundu útrýma íslenzkum hraðfrystihúsum með stórrekstri sínum. Þegar þessi framtíðarsýn Morgunblaðsritstjórans hefur rætzt, væri meiri hl. alls fjármagns í íðnaði og sjávarútvegi Íslands undir erlendum yfirráðum. Málsvarar hinna erlendu auðdrottna einbeita nú áróðri sínum að því að telja kjarkinn úr þjóðinni, telja henni trú um, að við Íslendingar, sem hrifið höfum land okkar upp úr nýlendueymdinni á þessari öld, getum sjálfir engin stórvirki unnið. Þeir dirfast að kalla þá afturhaldsmenn, sem trúa því og treysta, að Íslendingar geti sjálfir hagnýtt íslenzkar auðlindir í eigin þágu. Með sjónhverfingalist sinni reyna þeir að ranghverfa öllum staðreyndum sögunnar illum málstað sínum til framdráttar. En þeim tekst það ekki. Það voru framfaramenn Íslands, er trúðu á land og þjóð, sem börðust fyrir því, að Landsbanki Íslands hefði seðlaútgáfuréttinn á Íslandi og Eimskipafélag Íslands væri stofnað, að Íslendingar ættu sjálfir fossa landsins og virkjuðu þá handa sjálfum sér. En ef Sjálfstfl. og Morgunblað hans hefðu verið til og sýnt sömu undirgefni við erlent auðvald og þessir aðilar sýna alúmínhringnum í dag, hefði Sjálfstfl. þá barizt fyrir því, að danskur hlutafélagsbanki, Íslandsbanki, hefði einn seðlaútgáfurétt á Íslandi, að Sameinaða gufuskipafélagið annaðist allar siglingar við Ísland, að útlend auðfélög ættu alla íslenzka fossa, að Titan fengi sérleyfi til virkjunar Þjórsár og auðvitað, að hæstiréttur yrði áfram í Kaupmannahöfn. Svona umskiptingur er sá flokkur orðinn, sem enn dirfist að kenna sig við íslenzkt sjálfstæði. Það er trú þessara manna, að geta með svartagaldri áróðurs síns gert þjóðina að sams konar umskiptingi og flokkur þeirra er sjálfur orðinn. Talað er um, að við Íslendingar getum ekki unnið stórvirki sjálfir. Allt það tal eru blekkingar einar og það eru hinir sönnu afturhaldsmenn, sem reyna að telja þjóðinni trú um slíkt. Það er minna átak fyrir hið ríka Ísland í dag að virkja við Búrfell en var fyrir hið fátæka Ísland að virkja Sogið 1937. Og það er líka blekking, sem Emil Jónsson, hæstv. utanrrh., sagði í gærkvöldi, að við Íslendingar réðum ekki við að byggja 2500 millj. kr. verksmiðju, ef við álitum það rétt. Við fjárfestum 5000 millj. kr. á ári. Við eigum yfir 2000 millj. kr. í gjaldeyrissjóði fyrir utan allar þær þús. millj., sem við geymum í öðrum sjóðum, og við fleygjum þús. millj. kr. í gagnslausa fésýslu þarna við Suðurlandsbraut og annars staðar. Við Íslendingar getum gert allt, sem þarf að gera á þessu landi sjálfir, byggt upp það íslenzka atvinnulíf, það farsældarfrón, sem forfeður okkar sáu í hillingum á tímum kúgunarinnar, og það var til þess að láta þá drauma rætast, sem við sameinuðumst um að stofna lýðveldi 17. júní 1944. Það var í þeirri trú og von, að Hver dagur líti dáð á ný, hver draumur rætist verkum í, svo aldrei framar Íslands byggð, sé öðrum þjóðum háð. En draumur hirðsveinanna, svo að ég noti orðatiltæki Sigurðar Líndals úr hinni sögulegu ræðu hans 1. desember, er að rætast á öfugan veg. Lítið á Keflavík, Straumsvik, Hvalfjörð, Mývatn, allt umhverfist þetta nú í erlend ræningjabæli hervalds og auðvalds. Ekki aðeins skal afhenda þeim íslenzkar auðlindir og vinnuafl til arðráns, það skal einnig hætta á, að jafnt mývetnsk náttúrufegurð sem íslenzk þjóðarsál verði þeim að bráð. Svo ósvífnir eru þeir, sem nú ráða, að þeir ætla sér þá dul að geta bundið Alþ. Íslendinga í 45 ár á klafa erlends auðhrings, svipt komandi kynslóðir löggjafarvaldi um skatta og alla aðstöðu ríkasta fyrirtækis á íslenzkri grund fram til ársins 2014. Ef slíkt væri löglegt, gætu þeir samið lög um sérréttindi íslenzkra atvinnurekenda og skattgreiðslur til 45 ára, sérstaklega, ef þeir hefðu útlenda leppa með í ráðum. Það sér hver maður, að slíkt lætur þjóð og þing ekki bjóða sér. Samningur þeirra við hinn erlenda auðhring er markleysa, eingöngu gerður á persónulega ábyrgð þeirra, sem samþykkja hann, en þing og þjóð eru stjórnarfarslega og siðferðilega óbundin af honum. Og hvernig ætla svo þessir erindrekar erlends valds að útvega auðhringnum vinnuafi til þess að græða á, þegar skortur er á vinnuafli hér heima? Þeir ætla að draga stórum úr því, sem Íslendingar fá að vinna fyrir sjálfa sig, með eftirfarandi ráðstöfunum m.a.: 1. Það á að gera íslenzku alþýðufólki ókleift að byggja yfir sig með því að viðhalda vísitöluákvæðinu á húsnæðislánum. Þannig á að reka vinnuafi úr byggingariðnaðinum. 2. Það á að draga úr framkvæmdum ríkisins, t.d. byggja færri skóla, þó að skóla vanti víða og annars staðar sé þrísett í þá. 3. Það á að neyða sveitarfélögin, sem víða eru allathafnasöm, til að draga úr framkvæmdum sínum, minnka þannig hvarvetna þjónustuna við almenning til þess að reka vinnuaflið burtu frá skapandi starfi og í þjónustu erlendra og innlendra braskara. Í þeim stjórnmála- og stéttaátökum, kosningum og kaupdeilum, sem í hönd fara, verður því m.a. tekizt á um það, hvort menn meti meira þarfir og nauðsyn vor Íslendinga sjálfra eða gróðaafstöðu erlendra auðhringa. En þótt skera skuli við nögl sér vinnuafl til íbúðarhúsa, skóla og framkvæmda sveitarfélaga til að þóknast gróðaþorsta útlendinga, er þó eitt svið, sem er ríkisstj. helgur reitur og ekki má hreyfa við. Það er verzlunar- og fésýsluvaldið, sem sýgur til sín fjármagn og vinnuafi í ríkara mæli en helztu atvinnuvegir Íslands til samans, af því að heildsalarnir fá sjálfir að skammta sér álagningu og gróða. Síðustu 5 ár fóru 40% af allri mannaflaaukningu í íslenzku atvinnulífi til viðskiptalífsins, sem engin verðmæti skapar, og á fyrstu 4 árum þessa áratugs uxu bankaútlánin til verzlunarinnar um 590 millj. kr. eða meira en til sjávarútvegs og iðnaðar til samans. Ástæðan til þessarar hættulegu öfugþróunar er sú, að ríkisstj. lítur á sig fyrst og fremst sem stjórn fésýsluvaldsins innlenda og útlenda og skapar því sérréttindi, sem seiðir vinnuafl og fjármagn til þess. Við þm. Alþb. höfum flutt frv. um að koma á hörðum verðlagstakmörkunum til þess að stöðva verðbólguna, en það frv. er svæft eins og öll önnur góð mál. Og hvernig stjórna svo þeir herrar innanlandsmálum okkar, sem álíta innrás erlends valds sáluhjálparatriði fyrir Íslendinga? Þeir segjast vera til þess kjörnir að stjórna þjóðfélagi með viti og réttlæti. Við skulum taka eitt dæmi um, hve viturlegar ráðstafanir þeirra eru. Nýlega var samþ. að veita 80 millj. kr. úr ríkissjóði til hagræðingar o.fl. í sjávarútvegi og fiskiðnaði. Var það út af fyrir sig ekki athugavert, ef hagrætt væri af viti og fjár aflað af réttlæti. En síðan taka nokkrir milljónamæringar, skuldakóngar, þá ákvörðun að fjárfesta 40.millj. kr. í einni umbúðamiðstöð, þótt fyrir væri í landinu verksmiðja, sem gat framleitt allar umbúðirnar fyrir freðfiskinn. Frá sjónarmiði þjóðarheildarinnar var sú fjárfesting hrein eyðsla og hvað rekstur snertir, beint tap fyrir þjóðarbúið. Þetta er svokölluð frjáls samkeppni. Og svo kom að því að láta borga þessar 80 millj. Og hverjir áttu að borga? Kannske braskararnir, sem henda hundruðum millj. kr. í óþarfa braskhýsi við Suðurlandsbraut? Nei, það væri náttúrlega að níðast á verzlunarfrelsinu. Ríkisstj. ákvað að hætta niðurgreiðslum á fiski og smjörlíki, það þótti henni mjög réttlátt. Það kæmi harðast niður á alþýðufólki, einkum barnafjölskyldum og það fannst ríkisstj. mjög réttlátt. Meiri hl. þessa alþýðufólks væri hvort sem er á móti henni, svo að það væri rétt mátulegt á það og hinn hlutinn mundi hvort sem er kjósa hana áfram, hvað sem hún gerði, kyssa á vöndinn, svo að þetta væri alveg óhætt. Þetta var sú hlið málsins, sem snéri að réttlætinu, réttlæti ríkisstj. Svo er hin hliðin, sem snýr að vitinu í þessari ráðstöfun. Við að fella niður niðurgreiðslurnar á fiski og smjörlíki hækkar kaupgjaldsvísitalan um 2% Öll launafúlga þjóðfélagsins er um 12 þús. millj. kr., hún er vísitölubundin. Allt kaupgjald hækkar því um 240 millj. kr., án þess að nokkur launþegi hafi gagn af því, þvert á móti þeir fátækustu og barnflestu skaða, miðað við, að verðlaginu hefði verið haldið niðri. Hjá ríkinu sjálfu einu saman hækka bein starfsmannalaun þar af um 25 millj. kr. vegna þess arna og öll vinnulaun, sem ríkið greiðir alls, hækka um 50 millj. kr. Ríkisstj. sem sé borgar út úr ríkissjóðnum 50 millj. kr., af því að hún borgaði 80 millj. kr. í hagræðingu. Og atvinnulíf og heildarviðskiptalíf landsins verður að borga 240 millj. kr. í vísitöluuppbætur, af því að hluti þess fékk 80 millj. kr. til hagræðingar. Þetta heitir hagræðing í þjóðarbúskapnum og ef einhver ykkar dirfist að finna að þessu, er hann bara afturhaldsmaður, fjandsamlegur vestrænu frelsi, jafnvel Moskvu-kommúnisti. Og fram að bæjarstjórnarkosningunum á svo Morgunblaðið að reikna það inn í kollinn á kjósendum, hve dásamlega íhaldið stjórni, svo að menn geti þakkað því hækkunina á soðningunni 22. maí. En þegar verkalýðshreyfingin eftir mánuð knýr fram vægðarlausar, raunverulegar kauphækkanir og endurbætur á öllum sviðum, þá munu málgögn ríkisstj. öskra: Þið ætlið að eyðileggja þjóðfélagið, atvinnulífið þolir þetta ekki. Sannleikurinn er, að atvinnulífið þolir ekki svona bandvitlausa stjórnarstefnu. En nú vill máske einhver segja: Allt eru þetta mjög gáfaðir og tiltölulega heiðarlegir menn, sem þarna eiga hlut að máli, ótal sérfræðinga hafa þeir sér við hlið. Hvernig stendur þá á þessu? Vissulega frýjum við ekki þessum mönnum vits, allt mjög gáfaðir menn. En þeir eru bara lokaðir niðri hver í sínum kassa, einn í ríkissjóðnum, annar í Seðlabankanum o.s.frv. og enginn þeirra sér upp úr sínum sjóð. Og ef einhver segir við þá: Reynið að hafa einhverja yfirsýn yfir þjóðfélagsþróunina, jafnvel heildarstjórn á henni, þá hrópa þeir upp: Nei, nei, slíkt er sósíalismi, guð og Kaninn forði okkur frá slíku. Að ætla að stjórna flóknu nútímaþjóðfélagi með aðferðum þessarar yfirstéttar og ríkisstj. hennar er álíka og ætla að stýra fínum farþegabíl niður Kamba með því að ýta bílnum af stað, eftir að hafa lokað bílstjórann niðri í skottinu. Náttúrlega verður slíkri bifreið ekki mikið meint af, þó að hún fari út af á fyrstu beygju, þegar 100 10 tonna vörubílar eru áður búnir að fylla gjótuna, sem hún lendir í, með síldarhlössum. Hún sekkur þá bara mjúkt og hægt og farþegarnir gætu jafnvel skálað þar inni í kampavíni fyrir samkeppni hjá útlendum einokunarhringum og það er það, sem er að gerast. En sleppum öllu háði. Það er vist tilgangur í öllum þessum ráðstöfunum, hvort sem öllum hæstv. ráðh. er sá tilgangur ljós eða ekki. Sá tilgangur er að auka verðbólguna. Allar verðhækkanir þessarar ríkisstj. eru undirbúningur að gengislækkun eftir næstu þingkosningar, ef stefna hennar heldur velli. Bak við alla hringrás vitleysunnar á yfirborðinu býr ísköld fjármálahyggja verðbólgubraskarans. Athugið, hverjir eiga fésýsluhallirnar við Suðurlandsbraut og annars staðar og reiknið þið síðan út, kjósendur góðir, hvað þeir græða, þegar þær hafa allar þrefaldazt í verði og skuldirnar í bönkunum rýrnað að sama skapi að verðgildi. Verðbólgan er og hefur lengi verið höfuðgróðalind braskstéttarinnar og stjórnarstefnan þjónar þessari braskarastétt. Í krafti verðbólgunnar rænir sérréttindabrask íhaldsins ríkisbankana með annarri hendinni og launþegana með hinni. En hafi þessi verðbólga hins vegar létt undir með mörgum alþýðumanninum við að eignast þak yfir höfuðið, skal það nú stöðvað með vísitöluákvæðum á húsnæðislánum og lífeyrissjóðum. Yfirstéttin ætlar sér að sitja alein að gróðanum á verðbólgunni framvegis. Þess vegna lemur nú íhaldsklíkan það lagafrv. í gegnum Alþ., sem gera á venjulegum launþega ókleift að eignast íbúð. Nú er það svo, að 280 þús. kr. húsnæðislán verður, ef verðbólgan heldur áfram sem hingað til, að greiðast með 2–3 millj. kr. á næstu 25 árum, ef vísitöluákvæði helzt. Seinasta útborgun þessa láns, 1991, yrði þá 199 þús. kr. Frv. okkar Alþb: manna um að afnema vísitöluákvæðið á þessum húsnæðislánum hefur verið svæft, og þetta ósvífna ákvæði mun haldast, nema íhaldið og þjónustulið þess bíði slíkan ósigur í komandi kosningum og kaupdellum, að það verði það hrætt, að það fáist til að afnema það. Það var eftirtektarvert í umr. í gærkvöldi þegar Bjarni Benediktsson, hæstv. forsrh. var að ræða orsakir verðbólgunnar. Þá forðaðist hann vandlega að minnast á frumkvöðul hennar, fésýsluvaldið í landinu, sjálfa verðbólgubraskarana. Af hverju gleymdi hann því? Af því að Sjálfstfl. er fulltrúi þessarar valdastéttar og fær henni með álagningarfrelsinu valdið til verðbólgumyndunarinnar. En það þýðir lítið að hafa hátt strútsins á og stinga höfðinu í sandinn, þegar stormurinn nálgast. Það sjá allir, sem sjá vilja, að svona gengur þetta ekki áfram. Verkalýðshreyfingin teygir sig öll samhent til stórátaka í vor til stórfelldra kjara- og réttindabóta, sem allir vita, að hið tekjuháa þjóðfélag vort þolir. Það hefur í allan vetur verið reynt með ótal frv. Alþb. að koma viti fyrir ríkisstj. í tíma. Hún hefur daufheyrzt með öllu og mun nú uppskera þann storm, sem hún hefur sáð til. Í stjórnarherbúðunum skiptast menn þegar í tvo hópa um, hvað gera skuli. Jón Þorsteinsson var nógu hreinskilinn til þess að segja í gærkvöldi, hvað afturhaldshópurinn í stjórnarliðinu vildi gera. Grípa til lögbindingar kaups og vísitöluráns, ef verkamenn beygja sig ekki í auðmýkt. Það er harðstjórnarleiðin, sem þessir menn vilja fara. Þeir ætluðu líka að fara þessa harðstjórnarleið með þrælalögunum eftir kosningarnar 1963, þegar þeir Ólafur Thors og Eðvarð Sigurðsson afstýrðu því með hinu sögulega samkomulagi 9. nóv. 1963. Nú er Ólafur dáinn og Eðvarð Sigurðsson einn hinna vondu kommúnista, sem Jón Þorsteinsson kvað óhugsandi að tala við. Það skilur því hver launþeginn, fyrr en skellur í tönnunum, hvert þessir herrar eru að halda. Íslenzk verkalýðssamtök vita því, hvað þau eiga yfir höfði sér. En það var óviturlegt af þeim, sem búa í glerhúsi stjórnarinnar, að byrja að kasta grjóti með harðstjórnarhótunum í þessum umr. Það er vitanlegt, að háðir stjórnarflokkarnir eru klofnir út af þeirri stjórnarpólitík, sem rekin er, og uppreisnin í þeim magnast dag frá degi. Í Sjálfstfl. var sú klofning alveg opinber í vetur. Annars vegar standa erindrekar hins erlenda auðvalds, sem sölsa æ meiri áhrif undir sig, og í nánu bandalagi við þá verzlunarauðvald þessa fésýsluflokks. En hins vegar í flokknum standa í fyrsta lagi þjóðernissinnaðir menntamenn, sem gerðu uppreisnina 1. des. í vetur, og í öðru lagi vaxandi hluti íslenzkra atvinnurekenda hinna gömlu atvinnuvega, sem sjá nú meir og meir, hvert leiðin liggur, þegar farið er að veita útlendum auðmönnum sérréttindi, en íþyngja íslenzku atvinnulífi og í þriðja lagi verulegur hluti þess verkalýðsfylgis, sem íhaldið hefur hingað til haft. Andstæðurnar milli þessara tveggja hópa munu aukast því meir sem nær dregur úrslitahríðinni um afkomu alþýðufólksins og sjálfstæði íslenzks menningarog atvinnulífs. Sama gjáin gerir nú vart við sig í Alþfl. og gein við l. og 2. maí. Hér í þinghúsinu hótaði Jón Þorsteinsson verkalýðnum harðstjórn, vafalaust í umboði ráðherravaldsins. En úti í Lækjargötu lýsir einn helzti verkalýðsforingi Alþfl., Jón Sigurðsson, form. Sjómannafélags Reykjavíkur, í hinni snjöllustu ræðu stríði á hendur verzlunarauðvaldinu og stjórnarstefnunni í verðlagsmálum. Það er von, að þeim verkalýðsleiðtogum, sem alla sína ævi hafa haldið tryggð við Alþfl. og unnið honum allt, hvað þeir máttu, renni til rifja að sjá hann á fimmtugsafmælinu vera farinn að leika hlutverk Ketils skræks hjá Skugga-Sveini íhaldsins. Það voru því söguleg þáttaskil í verkalýðshreyfingu Íslands, þegar Dagsbrún og Sjómannafélagið sögðu einum rómi nú 1. maí: Hingað og ekki lengra, og öll verkalýðshreyfing Íslands tók undir þessi varnaðarorð brautryðjenda félaganna til valdhafanna. Verkamenn og aðrir launþegar Íslands. Þið eruð yfir 70% þjóðarinnar, þið getið ráðið, hvenær sem þið standið sameinaðir. Refsið þið stjórnarflokkunum í kosningunum 22. maí, hvar sem þið annars standið í flokki. Það þýðir, að þeir hafa hitann í haldinu og láta auðveldlega undan réttlátum kröfum ykkar í kaupdeilunum í júní. Sameinaður sigrar verkalýðurinn, en sundrað skal stjórnarafturhaldið falla. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Stjórnarandstæðingar haga málstað sínum við þessar umr. á sama hátt og áður við svipuð tækifæri. Reynt er að villa um fyrir fólki og telja því trú um, að ríkisstj. og sú stefna, sem hún hefur mótað, leiði til vandræða, spilli þjóðarhag og skapi almenningi lélega lífsafkomu. Við þessar umr. hafa sumir stjórnarandstæðingar skotið yfir markið með svo öfgafullum málflutningi, að flestir vita, að þeir fara með ósatt mál. Þannig verða menn áhrifalausir á málþingum. Umr. um stjórnmál eru nauðsynlegar og sjálfsagðar í lýðfrjálsu landi. Blöðin, sem útbreidd eru hérlendis, hafa mikilvægu hlutverki að gegna sem fréttablöð og vettvangur til upplýsinga um þjóðmálin. Þegar rangt er farið með málefni og staðreyndum snúið við, eins og oft vill verða, þegar mál eru sótt og varin af meira kappi en forsjá, reynir á dómgreind almennings til þess að það rétta fái að njóta sín. Lífsbaráttan hefur verið hörð í þessu landi, sérstaklega meðan þjóðin hafði hvorki getu né þekkingu til þess að nýta gæði landsins og fiskimiðin. Þetta hefur breytzt á síðari tímum. Vísindin efla alla dáð. Þekkingin er það afl, sem gerir þjóðunum mögulegt að hagnýta þær auðlindir, sem fyrir hendi eru. Við Íslendingar höfum á skömmum tíma tileinkað okkur tækniframfarir, uppbyggingu og framleiðslu, sem byggð er á þekkingu og reynslu. Eigi að síður á þjóðin eftir að læra margt á sviði framfara, sem opnar ný svið, nýja möguleika til þess að hagnýta þau verðmæti, sem þjóðin hefur, m.a. með því að fullvinna hráefnin, nýta orkuna, sem geymd er í fallvötnunum og jarðgufunni. Í krafti þekkingar og reynslu mun jarðargróður stóraukast. Ár og stöðuvötn verða fyllt með silungi og laxi og verðmæti sjávaraflans mun margfaldast með því að hagnýta hann á fullkominn hátt. Við Íslendingar höfum margs konar möguleika til aukinnar verðmætaöflunar. Vegna löggjafar, sem viðkemur landbúnaðinum, hefur tekizt að auka ræktunina og tryggja þeim, sem landbúnað stunda, lánsfé til framkvæmda í sveitunum. Löggjöfin gengur út frá því, að bændur búi við ekki lakari kjör en aðrar stéttir. Á því þingi, sem nú er að ljúka, hafa lög um verðlagningu búvöru verið endurbætt og þannig gengið frá málum, að einn aðili getur ekki gert l. óvirk, eins og átti sér stað s.l. haust. Nú verður eðlileg vinna bóndans, konu hans, skylduliðs og hjúa viðurkennd við útreikning verðlagsins. Er eðlilegra, að búvöruverðið miðist við alla framlagða vinnu við búið og rekstursgjöld heldur en miðað sé að einhverju leyti við ákvæðisvinnu og aflahlut sjómanna, sem er ávallt breytilegur. Í gróðurmoldinni er mikill fjársjóður. Landið er stórt. 4 millj. ha geta orðið gróið land á nokkrum áratugum. Láta mun nærri, að túnræktin nemi 90 þús. ha. Er það um 3% af því landi, sem talizt getur gott til ræktunar, en innan við 2% þess landsvæðis, sem mætti græða upp með venjulegum hætti. Með vísindalegri ræktun plantna, réttri meðferð jarðvegsins við ræktun má örugglega auka mikið uppskeru og jarðargróður. Með tilraunum á þessu sviði hefur mikið áunnizt. En með áframhaldandi tilraunum mun þó vinnast miklu meira. Þannig getur framleiðslukostnaður búvöru lækkað til muna, þegar tímar líða, vegna ræktunar og hagræðingar í búrekstri. Framleiðsla landbúnaðarins hefur mikil vaxtarskilyrði. Er gott til þess að vita, þar sem fólkinu fjölgar ört í landinu og matvælaskortur er víða um heim. Landbúnaðurinn mun gera meira en framleiða matvæli fyrir íslenzka neytendur, þar sem búvörurnar eru úrvalshráefni. Með því að nýta framleiðsluna getur þjóðin fengið miklar gjaldeyristekjur og veitt miklum fjölda atvinnu við vinnslu vörunnar. Í stað þess að flytja ullina út óunna, mætti margfalda útflutningsverðmætið með því að vinna úr henni í landinu. Miklar líkur eru til, að tilraunir, sem unnið er að með hagnýtingu ullarinnar, geti aukið gæði hennar, þannig að vinna megi úr íslenzku ullinni vörur, sem hún var áður talin ónothæf í. Gærurnar eru fluttar úr landi óunnar. Aðrar þjóðir vinna úr íslenzkum gærum dýrar tízkuvörur, svo sem pelsa o.fl., sem er eftirsótt á heimsmarkaðinum. Hingað til lands þarf að fá færustu sérfræðinga til þess að vinna úr íslenzkum hráefnum, þ. á m. gærum og öðrum skinnum, sem eru eftirsótt hráefni til iðnaðar. Hér á landi ætti að sauma pelsa og fleiri tízkuvörur úr okkar ágætu gærum og skjólföt úr öðrum skinnum,. sem eru eftirsótt í hinum kaldari löndum. Með því að auka verðmæti skinna og ullar og nýta allt, sem verðmæti getur orðið af sláturfé, batnar aðstaðan til sölu á kjöti fyrir erlendan markað. Með ræktun og uppgræðslu má margfalda sauðfjárstofninn. Sauðfjárræktin verður arðsamleg fyrir bændur og þjóðarbúið. Bandaríkin eru sennilega lengst komin í að hagnýta allt, sem að verðmæti má verða af sláturgripum. Hér á landi er miklum verðmætum kastað árlega í sláturhúsum. Meðferð á kjöti og sala á því úr landi á eftir að breytast í samræmi við fyllstu kröfur neytenda. Er vissulega ástæða til bjartsýni í því efni. Það er ekki rétt að gera mikið úr offramleiðslu í landbúnaði, þótt mjólkurframleiðslan hafi um sinn orðið meiri en fyrir innlenda markaðinn, það þarf ekki lengi að hafa áhyggjur af því. Með fiskirækt í ám og vötnum kemur ný atvinnugrein, sem færir í þjóðarbúið miklar tekjur. Það tekur nokkurn tíma að vinna upp fiskiræktina, en það mun eigi að síður takast og er nú að vakna almennur áhugi og skilningur fyrir þessu þýðingarmikla máli. Sjávaraflinn hefur gefið þjóðinni mestar gjaldeyristekjur. Landgrunnið allt á að verða fyrir Íslendinga eina. Jafnvel þótt aflamagnið vaxi ekki á miðunum, getur verðmæti aflans aukizt mjög mikið. Það hefur margt verið gert til þess að hagnýta aflann í samræmi við kröfur kaupendanna. Því verður þó ekki neitað, að mikið af aflanum er flutt úr landi sem hráefni til vinnslu. Hér á landi er t.d. engin lýsisherzlustöð. Hagnýting hráefnis í fullunna vöru og sala vörunnar í því formi krefst mikillar vinnu og þekkingar. Það mun taka talsverðan tíma að ná því marki, sem keppa verður að. Þótt iðnaðurinn sé ungur að árum hér á landi, má segja, að þjóðin eigi góðan vísi að iðnaði, sem byggist á innfluttum hráefnum. Allur iðnaður þarf orku og helzt þarf hún að vera ódýr. Svo heppilega vill til, að Íslendingar hafa dýrmætan aflgjafa, sem eru fossarnir og jarðgufan. Í landinu hafa verið virkjuð aðeins 2% af því vatnsafli, sem telja má hagkvæmt til virkjunar. Þegar virkjuð eru við Búrfell 210 þús. kw., hafa 6% af þeirri vatnsorku, sem hagkvæm er til virkjunar, verið beizluð. Auk þess er jarðgufan geysimikill orkugjafi, sem einnig er hagkvæmt að virkja. Með því að virkja við Búrfell á hagkvæmasta hátt verður virkjunarkostnaður mjög lítill. Virkjunarkostnaður við Sog, miðað við nútímaverðlag, næmi um 20 aurum á kwst., en við Búrfell tæplega 10 aurum. Með því að virkja við Búrfell með þessum hætti og selja til álverksmiðjunnar raforku, verður rafmagnsverð fyrir almenna notkun 62% ódýrara fyrstu árin heldur en yrði, ef virkjunin væri minni. Það vekur furðu manna, að stjórnarandstæðingar skuli vilja skattleggja almenning í landinu með því að leggjast gegn því, að virkjað verði á hagkvæman hátt. Á 25 árum fær þjóðin í hagnað við að selja rafmagn til álbræðslunnar 862 millj. kr. auk skatta og annarra tekna, sem af verksmiðjunni fást. Stjórnarandstæðingar hafa snúizt gegn stórvirkjun í Þjórsá og álbræðslunni á tilbúnum forsendum. Sumir vitna til þjóðarmetnaðar og halda því jafnvel fram, að samningar við svissneska félagið séu niðurlægjandi fyrir þjóðina og hættulegir sjálfstæði hennar. Til slíkra raka hefur áður verið gripið hér á landi, þegar nýjungar og stórframkvæmdir hafa verið í undirbúningi. Við Mývatn verður byggð kísilgúrverksmiðja. Mun sú verksmiðja veita talsverða atvinnu og færa þjóðinni nokkra milljóna tugi árlega í erlendum gjaldeyri. Á 20 árum munu verða notuð um 4% af þeirri botnleðju, sem er í Mývatni. Ágreiningur hefur einnig verið á Alþ. og utan þings um þessar framkvæmdir. Þegar álverksmiðjan og kísilgúrverksmiðjan eru komnar í rekstur 1969, má reikna með, að um 400 manns vinni í þessum verksmiðjum. Stóriðja í þessu formi getur því ekki talizt stór atvinnugrein hérlendis. Hún verður ekki hættulegur keppinautur um vinnuaflið nú eða í framtíðinni. En þess konar stóriðja gerir mikið gagn, þótt það verði enn þýðingarmeira í framtíðinni að efla margs konar smáiðnað. Sé rétt á haldið, getur slíkur iðnaður aukið þjóðartekjurnar, sparað gjaldeyri og veitt mikla atvinnu í ört vaxandi þjóðfélagi. Aðrar þjóðir hafa miklar tekjur af ferðamönnum. Ísland mun verða ferðamannaland. Erlendir ferðamenn eyða gjaldeyri í landinu. Móttaka ferðamanna og fyrirgreiðsla við þá eykur þjóðartekjurnar. 1955 komu 9107 erlendir ferðamenn hingað til lands, 1960 12806 og 1965 28879 menn. Það stefnir í rétta átt í þessum málum. Við sjálfstæðismenn vinnum að því að efla framkvæmdir. Við gerum okkur grein fyrir því, að lífskjörin geta ekki verið góð til lengdar, nema atvinnuvegirnir starfi og framleiðslan megi vaxa að magni og verðmæti. Ég hef drepið á nokkur atriði, sem mikilvægt er, að verði framkvæmd. Ég hef bent á hina mörgu möguleika, sem þjóðin hefur til þess að tryggja efnahag sinn og auka framleiðsluna. Stjórnarandstæðingar segja, að flest fari illa úr hendi hjá núv. ríkisstj. Að sjálfsögðu mætti margt betur fara og stendur tíi bóta. Nauðsyn ber til, að almenningur fari í eigin barm og líti hlutlaust á málefni þau, sem um er að ræða. Verður þá ljóst, að síðustu ár eru mesti framfara- og uppbyggingartími þessarar þjóðar undir forustu núv. ríkisstj. Það er nauðsynlegt vegna framtíðar þjóðarinnar og velgengni, að staðreyndirnar verði dregnar fram og þjóðin taki réttar ályktanir. Geri hún það ekki, gæti svo farið, að hún fengi aftur úrræðalausa ríkisstj. líka þeirri, sem var við völd árin 1956–1958, og kölluð hefur verið vinstri stjórnin. það var þá, sem þjóðin var að glata efnalegu sjálfstæði. Skuldirnar söfnuðust erlendis, gjaldeyrisskortur og vörumissir skapaði áhyggjur og erfiðleika. Atvinnuvegirnir voru að stöðvast í árslok 1958. Dýrtíðaraldan var skollin yfir, eins og þáv. forsrh. sagði, og ríkisstj. hafði engin ráð við vandanum. Vanda getur oft borið að höndum og reynir þá á, hvernig við honum er brugðizt. Á rúmlega 7 árum hefur mikil breyting orðið á högum þjóðarinnar. Út á við nýtur hún trausts. Í stað skulda hefur safnazt gjaldeyrisvarasjóður. Atvinnuvegirnir hafa verið efldir og framleiðslan stóraukizt. Atvinna hefur aldrei verið jafnmikil og tekjur manna eru jafnari og meiri en nokkru sinni fyrr. Íslendingar eru með tekjuhæstu þjóðum Evrópu. Það hefði þótt ótrúlegt fyrir fáum árum. Þetta er árangur af uppbyggingu atvinnuvega undir forustu ríkisstj. Við sjálfstæðismenn munum beita okkur fyrir því, að uppbygging og framfarir haldi áfram, svo að þjóðarhagur megi fara batnandi. Það er vissulega gott til þess að vita, að fram undan eru ótal viðfangsefni, sem vinna ber að og til heilla horfa. Framfaramálin komast í framkvæmd og verða að veruleika, ef stefna okkar sjálfstæðismanna verður ráðandi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Helgi Bergs, hv. 6. þm. Sunnl., var heldur seinheppinn hér í kvöld í málflutningi sínum. Hann talaði um dýrtíðarmálin, og minntist m.a. á það, að enn lengdist vinnutími fólks. Þetta er sama fullyrðingin og kom fram í gærkvöldi hjá rafmagnsheila Framsfl., hv. þm. Sigurvin Einarssyni, í ræðu hans, er hann taldi upp hinar margvíslegu hækkanir, sem hefðu orðið í tíð núv. stjórnar, en forðaðist þó að nefna þá hækkunina, sem hefði átt að standa honum næst, kauphækkunina og tekjuhækkunina. Báðir þessir hv. þm. Framsfl. eiga sæti í svokallaðri kjararannsóknarnefnd, en niðurstöður þessarar sömu n. eru þær, að á s.l. ári hafi meðalvinnutímalengd stytzt um 100 klst. það árið. Slíkur er málflutningur framsóknarmanna. Á sama tíma hélt hv. 6. þm. Sunnl. því fram, að greiðsluhalli ríkissjóðs væri dæmi dýrtíðarvandans og verðbólgunnar og talaði um það, að dýrtíðin hér á landi væri eingöngu vegna óstjórnar ríkisstj. En á sama tíma og hann var að tala um þetta, lagði hann til að stórauka framlög til vegamála og helzt ætti að gera alla vegi hér á Íslandi með varanlegu slitlagi, helzt án þess að bæta nokkrum tekjum í ríkissjóð, hvað þá að benda á, hvaðan féð ætti annars að koma. Hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, flutti hér skörulegt mál að venju. Ég hef reyndar sagt við hann áður í sambandi við annað mál hér á hv. þingi, að hann færi stundum undir þá lýsingu meistara Jóns, er hann flutti á sínum tíma um reiðina, að það hlypi æði og stjórnleysi í tunguna og deyfa fyrir eyrun. Ég held, að það megi segja þetta um ræðu hans í kvöld, þegar hann hélt því fram, að hinn erlendi aðili, sem samningur nú hefur verið gerður við í sambandi við álverksmiðjuna í Straumsvík, mundi brjóta íslenzka verkalýðshreyfingu undir sig í samvinnu við íslenzka vinnuveitendur. Ja, sér er nú hvert álitið, sem þessi hv. þm. hefur á íslenzkri verkalýðshreyfingu. Það er ekki mikil trú, sem þessi hv. þm. hefur á flokksbræðrum sinum í stjórn verkalýðshreyfingarinnar, að þeir eigi bara að lyppast niður, ef eitt meðalstórt fyrirtæki hefur atvinnurekstur hér á Íslandi. Ég vil benda honum á það í því sambandi, þegar hann bendir á, að þessi erlendi aðili muni ganga í Vinnuveitendasamband Íslands, að þeir hafa gefið yfirlýsingu um, að svo muni ekki verða. Hins vegar virðist ekki hv. þm. vita um það, að eitt stærsta sérgreinasamband verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi héfur nú gengið í alþjóðasamband, m.a. að ég tel til þess að forðast það, að á þeirra hlut verði gengið. Í umr. nú í kvöld og einnig í gærkvöldi hefur berlega komið í ljós, að stóriðjumálið svonefnda er mesta deilumál þessa kjörtímabils. Stuðningsmenn ríkisstj. ásamt stjórnarandstöðunni hafa haft langan tíma til að fylgjast með og koma fram aths. sínum við álsamninginn. Hafa fá mál fengið jafngóðan undirbúning og þetta og líklega hefur stjórnarandstaða aldrei haft jafngott tækifæri til að kynna sér mál einnar ríkisstj. sem þetta. Stjórnarflokkarnir hafa vegið og metið málið í heild og komizt að þeirri niðurstöðu, að allt benti til, að samningurinn um álbræðslu í Straumsvík mundi leiða til mikils þjóðhagslegs ávinnings. Stjórnarandstaðan hefur haft annan hátt á. Hún tekur eitt og eitt atriði út úr samningnum, gagnrýnir það og finnur honum allt til foráttu á grundvelli þess. Þó er skylt að geta þess, að við afgreiðslu málsins í Nd. gerði einn gáfaðasti þm. Framsfl., Björn Pálsson, grein fyrir atkv. sinu á þann veg, að með samþykkt samningsins væri um þjóðhagslegan ávinning að ræða. En handjárnin héldu. Við afgreiðslu málsins sat hann hjá. Sama er að segja um hv. þm. Jón Skaftason. Er hann gerði grein fyrir atkv. sínu, taldi hann málið til hagsbóta fyrir kjördæmi sitt. En það, sem ég hef kallað hjá framsóknarmönnum staðbundna föðurlandsást, togaðist á í hv. þm. við hnappheldu sjálfs hnappasmiðsins, Eysteins Jónssonar, og það varð jafntefli. Þrátt fyrir mat sjálfs þm. á ótvíræðum hag Reykjaneskjördæmis af álbræðslu í Straumsvík, vildi hann vísa frv. til ríkisstj. á einu stigi þess, en sat hjá við endanlega afgreiðslu málsins. Sú skoðun hefur heyrzt frá þm. Framsfl. úr Norðurl. e., að málið hefði litið allt öðruvísi út, ef verksmiðjan hefði verið staðsett í þeirra eigin kjördæmi. Er þetta í samræmi við afstöðu l. þm. Framsóknar í þessu kjördæmi til frv. ríkisstj. um breyt. á l. um kísilgúrverksmiðju við Mývatn. Margt at því, sem framsóknarmenn gagnrýna hvað mest í álsamningnum, á sínar hliðstæður í væntanlegum samningi við bandaríska fyrirtækið um vinnslu og sölu kísilgúrsins. Framsóknarþm. Norðurl. e. ættu samvizku sinnar vegna og samræmis að greiða atkv. gegn kísilgúrfrv. og beygja sig þar með að fullu undir handjárnapólitík Eysteins Jónssonar. Hv. þm. Ingvar Gíslason sagði um álsamninginn fyrir skömmu, að með honum dyndu yfir okkur allir ókostir samskipta við erlenda stóriðjuhölda. Þeir mundu fá allan ávinninginn, en við ekkert nema óhagræðið og skömmina og slíkum samningi bæri auðvitað að hafna. Hvað verður ofan á hjá þessum hv. þm., er kísilgúrfrv. kemur til afgreiðslu í Nd.? Ætlar hann að standa við stóru orðin og greiða atkv. gegn því á þeirri forsendu, að ríkisstj., sem gert hefur annan eins samning og álsamninginn, sé ekki treystandi til frekari samninga við erlenda aðila eða ætlar hann að hafa sama hátt á og lærifaðir hans, hv. þm. Karl Kristjánsson, að láta sína staðbundnu föðurlandsást ráða afstöðu sinni til málsins og greiða því atkv.? Úr því fæst skorið næstu daga. Fjögur atriði hafa aðallega verið gagnrýnd í álsamningnum, orkuverðið, gerðardómurinn, samningstíminn og staðsetning verksmiðjunnar. Þrem fyrstu atriðunum hefur þegar verið svarað og reyndar því síðasta einnig, a.m.k. hvað viðkemur vinnuaflsþörf verksmiðjunnar og annarra atvinnuvega og áhrifum á þensluna í þjóðfélaginu. Eins og fram hefur komið í skýrslu ríkisstj., var ítarlega rannsakað, hvar helzt kæmi til greina að reisa væntanlega álverksmiðju. Ríkisstj. og stuðningsmenn hennar allir sem einn voru sammála um, að æskilegast væri að staðsetja verksmiðjuna þannig, að hún stuðlaði að auknu byggðajafnvægi. Auk Faxaflóasvæðisins kom Eyjafjörður helzt til greina, en það kom í ljós, að á þessu voru alvarlegir fjárhagslegir annmarkar. Í viðræðunum um staðsetninguna lýstu hinir erlendu samningsaðilar því yfir, að þeir yrðu að fá verulega hagstæðara raforkuverð, ef verksmiðjan yrði staðsett við Eyjafjörð, vegna hærri stofn- og reksturskostnaðar. En vegna hærri stofnkostnaðar raforkukerfisins hefðum við orðið að selja raforkuna hærra verði til verksmiðju við Eyjafjörð og var áætlað, að stofn- og reksturskostnaður okkar vegna staðsetningarinnar þar hefði verið, með 6% vöxtum til ársins 1983, 700 millj. kr. hærri. Auk þessa kom fram ótti Svisslendinganna vegna hafíshættunnar fyrir norðan, ekki sízt eftir að ísinn kom hér að landi á s.l. vetri og vori. Þetta er skiljanlegt, þegar þess er gætt, að áætluð flutningaþörf 60 þús. tonna verksmiðju til og frá landinu er í kringum 240 þús. tonn á ári eða hátt í það sama og flutt var til og frá landinu með öllum skipum Eimskipafélagsins á næstliðnu ári. Af hálfu þeirra, sem styðja mál þetta, er m.a. bent á stórfelldar gjaldeyristekjur og lægra raforkuverð til innlendra neytenda. Hluti skattteknanna rennur til Hafnarfjarðarkaupstaðar, en enginn vafi er á því, að verksmiðjan og hafnargerðin í Straumsvík eiga eftir að verða mikil lyftistöng fyrir allt byggðarlagið, eins og reyndar hv. þm. Jón Skaftason hefur komizt að, þótt hann vilji ekki styðja málið. Enda verður að viðurkenna þörf þeirra ekki síður en margra annarra staða hafandi í huga, að helzti atvinnuvegur þeirra um áratuga skeið, togaraútgerðin, hefur ekki borið sitt barr nú um langt árabil, m.a. vegna þeirra fórna, sem togaraútgerðin hefur fært, svo að lífvænlegra væri á framleiðslustöðum sjávarafurða kringum allt land. Stærsti hluti skattteknanna fer í atvinnujöfnunarsjóð til uppbyggingar atvinnulífi út um allt land. Stofnfé þessa sjóðs er hátt á 4. hundrað millj. kr. og verða þegar til ráðstöfunar á þessu ári 36 millj. kr., 50 millj. kr. á næsta ári og að fáum árum liðnum á 2. hundrað millj. Þá eru heimildir fyrir sjóðinn að taka innlent lán og allt að 300 millj. kr. erlend lán. Í þessu sama skyni liggur nú fyrir heimild fyrir atvinnuleysistryggingasjóð að ráðstafa 1/4 hluta vaxtatekna sjóðsins, um 15 millj. kr. á þessu ári, í vaxtalaus lán til langs tíma. Sami sjóður hefur nú í ár orðið við tilmælum ríkisstj. um stórhækkuð lán til hafnarframkvæmda úti um land eða úr 16–17 millj. kr. á s.l. ári í 40 millj. kr. á þessu ári. Auk þessa hafa allir aðrir fjárfestingarsjóðir verið stórefldir og aldrei verið öflugri en nú. Þeir munu einnig nýtast betur og koma að betra gagni vegna þeirra breytinga, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir, að gerð væri á skipulagi þeirra á þessu þingi. Það er því með öllu óskiljanlegt, þegar bæði hv. þm. Eysteinn Jónsson og Ragnar Arnalds og reyndar fleiri leyfa sér að tala um þessar ráðstafanir ríkisstj. til atvinnuuppbyggingar úti um land sem ekki meira en svo, að nema mundi andvirði eins vélbáts á ári. En hv. þm. Ragnar Arnalds kom víðar við. Hann ræddi um þá sérstöku vá, að hér á Íslandi fyndist þéttbýli. Þessi ungi maður gerir sér auðsjáanlega enga grein fyrir því, að það er þéttbýlið á Suðvesturlandi, sem er undirstaða þess, að hægt er að gera það stóra átak, sem nú er hafizt handa um. Þessi sami þm. sagði í gærkvöldi og bergmál þess heyrðum við hér áðan, að Alþb. væri forustuaflið í íslenzkri verkalýðshreyfingu. Fleirum en mér kemur ókunnuglega fyrir sjónir, að þessi skólapiltur hafi komizt í forustu í verkalýðshreyfingunni, þetta er ekki annað en óskhyggja eins og hjá meistara Jóni, hv. 3. þm. Reykv., sem hér var að tala áðan. Þetta er álíka fullyrðing og þegar þm. hélt því fram fyrir nokkru, að heimur hefði skolfið og stórveldin hefðu gert með sér samning um bann við kjarnorkutilraunum, vegna þess að hann og lítill hópur kommúnista ásamt meðreiðarmönnum hefðu farið í gönguferð á milli Keflavíkur og Reykjavíkur. Hitt er svo aftur satt, að örfáir forustumenn verkalýðshreyfingarinnar telja sig Alþb.-menn, en þeir telja sig líka sósíalista, þjóðvarnarmenn, vinstri jafnaðarmenn og framsóknarmenn, og vegna þessara manna ráða kommúnistar lögum og lofum í stjórn A.S.Í. og þeirra vegna er álsamningnum mótmælt, en ekki vegna þess að íslenzk verkalýðshreyfing standi þar að baki. Það eru ill örlög hv. þm. Hannibals Valdimarssonar, sem hér talaði í gærkvöldi, að hafa á sitt eindæmi breytt stefnu A.S.Í. í landbúnaðarmálum, þótt engin samþykkt hafi verið gerð þar um á þingum þess, vitandi þó, að breytingarnar draga úr víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags. Og það er furðulegt, að hann og félagar hans í stjórn A.S.Í. skuli í afstöðu sinni til álsamningsins ganga í berhögg við eina af grundvallarstefnum verkalýðssamtakanna, að auðlindir landsins verði nýttar og öllum landsmönnum tryggð næg atvinna. Ég veit, að stór hluti íslenzku verkalýðshreyfingarinnar er þess fullviss, að með virkjun jökulfljóta okkar, sem runnið hafa til sjávar frá ómunatíð engum til gagns, en mörgum til skaða, með samningunum um ál- og kísilgúrverksmiðju, með byggingu nýrrar síldarverksmiðju á Austurlandi, auknum flutningamöguleikum á hráefni okkar til annarra staða, endurskipulagningu fjárfestingarsjóðanna og tilkomu atvinnujöfnunarsjóðs er verið að renna styrkari stoðum en nokkru sinni fyrr undir áframhaldandi og stórkostlegri uppbyggingu atvinnulífsins um land allt en gert hefur verið til þessa. - Góða nótt og gleðilegt sumar.



Herra forseti. Þjóðleikhúsið sýnir um þessar mundir „Prjónastofuna Sólina“ eftir Halldór Laxness. Þar kennir margra grasa og menn eru ósammála um, hvað vakir fyrir skáldinu. Hitt er óumdeilanlegt, að víða bregður Laxness upp skýrum myndum af hátterni þeirra manna, sem með falsi og blekkingum hagnýta sér trúgirni og hrekkleysi samborgaranna. Ein eftirminnilegasta persóna leiksins birtist handarvana í fyrsta þætti. Það er ekki hægt annað en fyllast samúð með þessum gjörvulega manni, sem hefur orðið fyrir þeirri óhamingju að missa hendurnar, enda hefur hann notið hjálpar og samúðar meðborgaranna í ríkum mæli. Áður en kemur að leikslokum, er það hins vegar upplýst, að hann hefur hendur í bezta lagi, en hefur brugðið á það ráð að fela þær til að geta notið náðugra daga. Þessi sérstæða leikpersóna Laxness minnir óbeint á hæstv. ríkisstj., þótt hún leiki brögð sín með allt öðrum hætti. Engir aðrir í þessu landi þykjast hafa röskari hendur og lagnari en ríkisstj. Það má ekki sjaldan draga þá ályktun af ummælum sjálfra ráðh., að ekki beri aðeins að þakka þeim allar þær framkvæmdir, sem einstaklingar og félagssamtök hafa ráðizt í seinustu árin, heldur stjórni hendur þeirra fiskigöngum og veðurfari og því ríki hér góðæri til lands og sjávar og hátt verðlag á útflutningsvörum. Nei, hæstv. ríkisstj. er fljót að taka til höndunum og handtök hennar bregðast ekki, þegar hún segir sjálf frá eða málgögn hennar. Raunveruleikinn er hins vegar sá, að undantekningarlítið, alltaf, þegar reynir á og taka þarf eitthvert málefni föstum tökum, reynist ríkisstj. ráðvillt og handarvana. Að sjálfsögðu ber mér að finna þessari fullyrðingu stað. Ef við skyggnumst til nágrannaríkja okkar í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku, gerum við okkur fljótt ljóst, hvaða verkefni það er, sem ríkisstj. þar telja stærsta verkefni sitt. Þetta verkefni er að tryggja heilbrigða stjórn efnahagsmála, að halda verðgildi peninganna traustu, að hamla gegn dýrtíð og verðbólgu. Svo mikilvægt telja ríkisstj. þetta verkefni, að þær hafa þráfaldlega lagt niður völd, ef þær hafa ekki getað leyst það farsællega af hendi. Þær hafa metið meira þjóðarhag en að hanga getulausar í stjórnarstólum. Hér hefur verið farið öfugt að. Síðan Bjarni Benediktsson varð forsrh. fyrir 21/2 ári, hefur dýrtíð magnazt hér hraðar en nokkru sinni fyrr og hefur þó oft verið slæmt ástand hjá okkur í þessum efnum. Aukning dýrtíðar hjá okkur á þessum tíma hefur líka orðið margfalt meiri en hjá nokkurri annarri Evrópuþjóð. Skýrslur Efnahagssamvinnustofnunarinnar, sem birtar voru í s.l. mánuði, bera þess vitni, að seinustu 12 mánuðina hefur dýrtíðaraukningin hér orðið þrisvar til fimm sinnum meiri en í flestum öðrum löndum Vestur-Evrópu. Að fáu er nú brosað meira á þingum hinna Norðurlandaþjóðanna en norræna húsinu, sem reisa á hér í Reykjavík og þessar þjóðir ætla að gefa okkur. Það þarf nefnilega alltaf að vera að hækka fjárveitinguna til hússins, því að byggingarkostnaður í Reykjavík hefur nær tvöfaldazt síðan kostnaðaráætlun var gerð fyrir fáum missirum, en á sama tíma hefur hann sáralítið hækkað á Norðurlöndum. Öll stafar þessi óskaplega öfugþróun hjá okkur af því, að núv. ríkisstj. hefur alveg gefizt upp við að hafa nokkur raunhæf tök á efnahagsmálum og aðeins óvenjuleg heppni í aflabrögðum hefur komið í veg fyrir, að hin fjármálalega spilaborg hennar væri hrunin fyrir löngu. Það er ekki hægt að finna ríkisstj. í Vestur-Evrópu, sem kemst neitt nálægt að vera eins ófær og handarvana í öllu, sem lýtur að farsælli stjórn í efnahagsmálum og núv. ríkisstj. Íslands. Afleiðingarnar segja líka til sín. Meðan kaupmáttur tímakaupsins hefur hækkað um 25–40% í flestum löndum Vestur-Evrópu síðan 1958, hefur hann staðið í stað á Íslandi og tæplega það. Meðan vinnutíminn hefur verið að styttast í öðrum löndum Evrópu, hefur hann verið að lengjast hér. Meðan atvinnufyrirtæki í öðrum löndum Evrópu skýra frá traustri og batnandi afkomu, lýsa atvinnufyrirtækin hér versnandi afkomu og vaxandi ugg. Þó hefur góðæri verið meira hér en nokkru sinni fyrr og þjóðartekjurnar vaxið meir af völdum þess en í flestum eða öllum löndum Evrópu. Ríkisstj. hefur þannig reynzt ráðvillt og handarvana í þeim innanlandsmálum, sem stærst eru, efnahagsmálum. En stjórnin hefur ekki síður reynzt það í samningum sínum við útlenda aðila. Álsamningurinn ber órækt vitni um þetta. Ríkisstj. hefur í þessum samningum beygt sig undir það, sem engin stjórn í Vestur-Evrópu hefur áður gert, þ.e., að fyrirtæki, sem starfar í landinu, sé ekki háð innlendum dómstólum, heldur erlendum dómstóli og það geti sótt mál sitt þar á grundvelli alþjóðareglna. Það er metnaðarmál allra sjálfstæðra réttarríkja að halda uppi tiltrú til dómstóla sinna og sætta sig ekki við annað en þeir einir haldi uppi lögsögu. Forstöðumenn svissneska álhringsins hafa líka upplýst, að þeir hlíti hvarvetna annars staðar innlendum dómstólum í þeim löndum, þar sem þeir hafa álbræðslur. Þeir segja líka hreinlega, að þeir geri aðrar kröfur hér, vegna þess að þeir vantreysti íslenzkum dómstólum. Ég hygg, að nokkuð auðvelt sé að skilja þann misskilning, sem hefur valdið því, að þeir hafa sett fram þessa kröfu. Þeir hafa að sjálfsögðu gert sér grein fyrir því, að fullkomin upplausn og ringulreið ríkir í efnahagsmálum Íslands. Að því leyti minnir Ísland meira á Afríku en Evrópu. Svissnesku álmennirnir hafa dregið af þessu þá ályktun, að eitthvað svipað sé ástatt í réttarfarsmálum landsins. Þess vegna gera þeir kröfur, sem þeir hefðu aldrei vogað að bera fram víð Krag, Erlander eða Borten, en mundu telja alveg óhjákvæmilegt að bera fram í samningum við forsrh. í Kongó. Ég efast hins vegar ekki um, að ef eitthvað hefði verið gert til að lýsa því fyrir Svisslendingum, að allt öðruvísi væri ástatt í réttarfarsmálum en í efnahagsmálum Íslands, hefði verið auðvelt að fá þá til að sætta sig við úrskurð íslenzkra dómstóla. Það hefur bersýnilega verið vanrækt að skýra nægilega fyrir þeim, að ríkisstj. Bjarna Benediktssonar og hæstiréttur væri tvennt ólíkt, og orðstír íslenzkra dómstóla væri eins góður og orðstír íslenzkrar efnahagsmálastjórnar er lélegur. Í stað þess að skýra þetta nægilega fyrir Svisslendingunum, er gengið umhugsunarlaust að hinum vansæmandi kröfum þeirra. Nú er sagt af hálfu ríkisstj., að það sé ekki stór munur á íslenzkum dómstólum og erlendum gerðardómi og ekki heldur stór munur á því að hlíta íslenzkum l. eða alþjóðalögum. Þetta er þó reginblekking. Með því að sýna íslenzkum dómstólum minni tiltrú en hliðstæðum dómstólum annars staðar í Vestur-Evrópu er verið að setja blett á réttarfar landsins, sem veikir allt álit þjóðarinnar út á við. Með því að gangast undir alþjóðareglur í stað íslenzkra laga, er málum teflt í hreina óvissu, því að í mörgum tilfellum er deilt um, hvað telja beri alþjóðareglur og um veigamikil atriði byggjast þær á hefð, sem sterku ríkin hafa knúið fram, og eru því allt annað en réttlátar. Vegna þess hve alþjóðareglur eru óljósar um margt og vanþróaðar, hefur ekkert ríki viljað gerast aðili að Alþjóðadómstólnum í Haag nema með þeim fyrirvara, að það ráði því sjálft hverju sinni, hvaða málum það vísar þangað. Slíkan rétt höfum við ekki í álsamningnum, heldur er málskotsréttur álbræðslunnar einhliða. Að sjálfsögðu væntum við, að alþjóðalög og alþjóðareglur þróist og þroskist, en það mun taka sinn tíma. Þess vegna geta umrædd ákvæði álsamningsins reynzt okkur hin hættulegustu. Gerðardómsákvæðin eru ekki einu ákvæðin í álsamningnum, sem sýna, hve ístöðulaus og handarvana ríkisstj. er, þegar hún þarf að halda fast á málum í skiptum við útlendinga. Raforkuverðið, sem var samið um, er annað hörmulegt dæmi. Svissneski hringurinn hefur nýlega samið við Norðmenn um byggingu jafnstórrar álbræðslu í Husnesi og álbræðslan hér verður. Hann samdi um að greiða Norðmönnum 28% hærra verð en okkur og auk þess vísitöluhækkun á 5 ára fresti, en hér helzt verðið óbreytt í 25 ár. Grikkir sömdu um líkt leyti við franska álhringinn um enn hærra verð. Stjórnin afsakar þetta óhæfilega lága verð með því, að það verði samt gróði af raforkusölunni til álbræðslunnar. Jóhann Hafstein birti um þetta útreikninga, sem áttu að sýna 800 millj. kr. gróða á 20 árum. Engir útreikningar hafa verið eins fullkomlega hraktir, því að segja má, að næstum hvert atriði þeirra sé byggt á hreinum hugarórum. Staðreyndin er hins vegar sú, að allt bendir til, að þetta verð nægi hvergi nærri til að mæta framleiðsluverði á raforkunni. Hér á Alþ. standa þeir útreikningar óhraktir, að samkv. þeim upplýsingum, sem opinberir aðilar hafa gefið um áætlaðan stofnkostnað og vaxta- og afborgunarkjör á væntanlegum lánum, muni framleiðsluverðið á raforkunni frá Búrfellsvirkjun verða 12.58 aurar á kwst. fram til ársins 1985. En álbræðslan á að fá raforkuna fyrir 10.75 aura á kwst. Þessi verðmunur nemur 20 millj. kr. á ári, reiknað með því orkumagni, sem ráðgert er, að álbræðslan kaupi. Í þessu sambandi má svo geta þess, að á sérstakri ráðstefnu, sem Verkfræðingafélag Íslands hélt fyrir nokkrum missirum, kom fram bæði hjá Jóhannesi Nordal og Eiríki Briem, að við þyrftum að geta selt orkuna frá Búrfellsvirkjun, ef til stóriðju kæmi, á 13 aura kwst. Sé horft til framtíðarinnar, verði horfurnar ekki glæsilegri, því að allar síðarí virkjanir eru líklegri til að verða dýrari en Búrfellsvirkjun, og þá orku verða íslendingar að taka til eigin nota, meðan álbræðslan fær áfram orkuna frá Búrfellsvirkjun á lága verðinu. Allt bendir þetta til þess, að í stað raforkugróða, sem stjórnin flaggar með, að hljótast muni af álbræðslunni, verði halli á raforkusölunni til hennar, sem gæti skipt tugum millj. kr. árlega. Ekki er því annað sjáanlegt en álbræðslan, sem átti að verða öðrum lyftistöng, verði stærsti styrkþeginn á Íslandi næstu 40–50 árin. Þeir, sem borga brúsann, verða Reykvíkingar og aðrir íbúar Suðvesturlands, er verða að greiða hærra raforkuverð sem styrknum til álbræðslunnar nemur. Á þá er hér lagður nýr baggi ofan á allar skattahækkanir og nýju álögurnar, sem ríkisstj. hefur lagt á þá. Því er stundum haldið fram af ríkisstj., að hinn mikli munur á raforkuverðinu, sem hringurinn greiðir hér og í Noregi, vinnist að nokkru leyti upp á þann hátt, að hringurinn greiði hærri skatta hér. Álbræðslan hér verður þannig skattlögð, að hún greiðir sérstakt framleiðslugjald í stað allra skatta. Þetta framleiðslugjald nemur 33% af áætluðum nettógróða hennar, en talið var, að það mundi hún hafa orðið að greiða, ef hún væri undir venjulegum íslenzkum skattal. Í áætlun þeirri, sem lögð var fyrir norska Stórþingið um Husnesverksmiðjuna, er hins vegar reiknað með, að hún greiði 54% í skatta af áætluðum nettógróða sínum. Auk þess greiðir Husnesverksmiðjan tolla og söluskatt á sama hátt og norsk fyrirtæki, en hér er álbræðslan undanþegin öllum slíkum álögum. Sýnir þetta allt, hve fjarstæð sú fullyrðing er, að verksmiðjan í Straumsvík muni greiða íslenzka ríkinu meira í skatta og tolla samanlagt en Husnesverksmiðjan mun greiða norska ríkinu. Það hefur stundum verið réttilega sagt, að ef við ætluðum að fara inn á þá braut að semja við útlend fyrirtæki um vissa stóriðju hér, ættum við að taka okkur Norðmenn til fyrirmyndar. Hér er hins vegar farið alveg öfugt að. Í öllum veigamestu atriðum er vikið frá fordæmi Norðmanna. Í Noregi eru öll erlend fyrirtæki alveg undir innlendum l. og lögsögu, en frá því er horfið hér. Í Noregi er samið um 28% hærra orkuverð og vísitöluhækkanir að auki. Í Noregi borga erlendu fyrirtækin alla skatta og tolla eins og norsk fyrirtæki, en það gerir álbræðslan ekki hér, heldur fær stórfelldar undanþágur. Í Noregi búa hin útlendu fyrirtæki ekki við nein fríðindi umfram norska atvinnurekendur, enda telja Norðmenn, að það væri hið sama og að stofna tvö ríki í landinu, ef útlend fyrirtæki byggju við annan og meiri rétt og alls konar hlunnindi umfram norsk fyrirtæki. Hér mun álbræðslan njóta margvíslegra hlunninda umfram íslenzk fyrirtæki. Hér er gengið inn á þá háskalegu braut, að útlend fyrirtæki á Íslandi skuli búa við önnur og betri kjör en fyrirtæki landsmanna sjálfra, en það er einmitt þetta, sem öll sjálfstæð ríki forðast og hvergi mun t.d. finnast dæmi um í Vestur-Evrópu. Ótalið er svo það, að álsamningurinn er fyrsti samningurinn, sem Íslendingar gera um erlenda stóriðju. Slíkir frumsamningar verða jafnan fordæmi annarra samninga, er síðar kunna að verða gerðir um sama efni. Þennan samning þurfti því alveg sérstaklega að vanda. Í stað þess skapar hann mjög hættuleg fordæmi, eins og t.d. varðandi lögsöguna og raforkuverðið. Ef lengra væri haldið áfram á þessari braut, mundu hér fljótt skapast tvö ríki, ríki útlendra fyrirtækja, þar sem búið væri við margvísleg forréttindi, og ríki Íslendinga sjálfra, þar sem aðstaðan væri á margan hátt lakari og þrengri. Er það slíkt ástand, sem við óskum eftir, að skapaðist á Íslandi? Hver og einn, sem óhlutdrægt lítur á þetta mál, getur ekki komizt hjá þeirri niðurstöðu, að ríkisstj. hafi verið hættulega undanlátssöm og handarvana í samningunum við hina svissnesku álmenn. Og þá er komið að því, sem að mínum dómi er langhættulegast í þessari samningagerð. Það er ekki samningurinn sjálfur, þótt vondur sé, heldur sá hugsunarháttur, sem hefur knúið ríkisstj. til undanlátsseminnar. Það er vantrú ríkisstj. á gildi þeirra atvinnuvega, sem fyrir eru, og þó fyrst og fremst vantrú á framtak og dugnað Íslendinga sjálfra. Ég geri miklu meira en að játa nauðsyn þess, að íslenzkir atvinnuvegir séu gerðir fjársterkari og við treystum ekki eingöngu á landbúnað og fiskveiðar. En ég hef jafnframt tröllatrú á íslenzku framtaki til að hafa forustu um nýjar leiðir í þessum efnum. Sú trú er ekki byggð á neinum þjóðernislegum gorgeir, heldur köldum staðreyndum. Ég fullyrði, að síðan Íslendingar voru leystir undan hinu danska oki, hafa fáar þjóðir eða jafnvel engin þjóð gert eins mikið og byggt eins mikið upp í landi sínu og Íslendingar. Íslenzkir forustumenn á sviði atvinnumála þola samanburð við hverja sem er, ef þeim er boðin sambærileg aðstaða til að hagnýta sér nýjungar og tækni. En þá kem ég að því, sem ég álit verst hjá ríkisstj., ásamt getuleysi hennar til að fást við verðbólguna og óhæfni hennar til að semja við útlendinga. Á sama tíma og ríkisstj. hefur gengið með grasið í skónum eftir svissneska álhringnum, hefur hún stöðugt verið að þrengja að íslenzkum framtaksmönnum með auknum lánsfjárhöftum, auknum álögum, aukinni verðbólgu. Það er þó einmitt þetta framtak, sem þarf að efla og styrkja. En ríkisstj. trúir ekki á það, en bindur í staðinn meginvonir sínar við erlent framtak og erlendan atvinnurekstur á Íslandi. Stjórn, sem þannig hugsar, er dæmd til þess að verða undanlátssöm og handarvana í skiptum sínum við útlenda auðkónga, eins og álsamningurinn er svo hörmulegt dæmi um. Sú stjórn, sem er ófær um að fást við verðbólguna og ekki getur annazt samningagerð við útlendinga, er alls óhæf til að fara með völd í landinu. Sú stjórn, sem vantreystir íslenzku framtaki og þrengir meira og meira að því með lánsfjárhöftum og álögum, á ekki tilverurétt. Hér þarf að koma stjórn, sem með festu og manndómi getur tekizt á við verðbólguna. Hér þarf að koma stjórn, sem hlynnir að íslenzku framtaki og veitir því sem bezt starfsskilyrði, því að það er undirstaða þess, að lífskjörin batni og þjóðin hagnýti sér nýjungar og tækni. Hér þarf að koma stjórn, sem veitir launþegum fulla hlutdeild í vaxandi þjóðartekjum og beinir þróuninni á þá braut, að hóflegur vinnutími nægi til að tryggja mönnum lífvænlega afkomu, en frumskilyrði þess, að þetta takist, er taumhald á verðbólgunni. Hér þarf að koma stjórn, sem hefur tiltrú stéttanna, en hve fjarri núv. stjórn er því, sést bezt á 1. maí-ávarpi verkalýðsfélaganna í Reykjavík, sem var stutt af mönnum úr öllum flokkum, en þar er skýrt tekið fram, að stjórnin hafi margsinnis brugðizt gefnum loforðum um stöðvun verðbólgunnar. Hér þarf að koma traust forusta, sem byggist á sem víðtækustu samstarfi stétta og flokka um lausn meginmálanna. Núv. ríkisstj. uppfyllir ekkert af þessum skilyrðum. Hún er veik stjórn, ráðvillt stjórn, getulaus stjórn og handarvana til að fást við þau mál, sem nú skipta mestu. Hún á því að víkja og þjóðinni að gefast tækifæri til að koma á traustara stjórnarfari. Sterkasta vopnið til að knýja slíka stefnubreytingu fram, er atkvæðaseðillinn. Vanafesta má ekki standa í vegi þess, að menn breyti til á þann hátt, sem þeir álíta rétt. Englendingar eru sú þjóð, sem búið hefur við einna heilbrigðasta þróun í stjórnmálum, og það stafar öðru fremur af því, að margir brezkir kjósendur hafa, þrátt fyrir hina frægu brezku vanafestu, oft hugsað á þessa leið og farið eftir því. Nú geri ég ekki aðeins þjóðinni, heldur flokki mínum mestan greiða með því að veita honum nokkra aðvörun. Ég óska svo hlustendum gleðilegs sumars. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er vor í lofti, sólskin úti, þótt áliðið sé kvölds. Það er að koma sumar, Austurvöllur skiptir litum, stjórnarráðsbletturinn grænkar kringum Hannes Hafstein. Á Miklatúni er verið að bylta moldu, þar sem Einar Benediktsson bregður stórum svip yfir dálítið hverfi. Og því er mér vor í huga, að mál þess Alþ., sem nú er að ljúka, einkennast öðru fremur af því, að þau minna á vorannir. Auk dægurmála eru til afgreiðslu ýmis þau mál, sem mestu varða um framtíð og heill okkar þjóðar og afkomumöguleika hennar í framtíðinni. Og því eru mér aldamótaskáldin í huga, að þetta hið 86. löggjafarþing er að hrinda í framkvæmd ýmsum þeim draumsjónum, sem skáldin sáu í hillingum. Einar Benediktsson er mörgum ofarlega í huga: „Sjáið risastig heims! Tröllbrot rafar og eims selja rammleik og auð hverri mannaðri þjóð. Eigum vér einir þol, fyrir vílur og vol, til að varða og greypa vorn arðlausa sjóð?“ Svellin eru að bráðna af Mývatni, Þjórsá er að brjóta af sér klakann og ryðst fram af eigin afli til sjávar. Við erum að tengja saman vonir skáldanna í fortíðinni og vísindalegar niðurstöður raunsæismanna framtíðarinnar, sem segja, að þeim þjóðum farnist bezt, sem tileinka sér stóriðju, sjálfvirkni, tækni og vélvæðingu í vaxandi mæli. Það, sem einkennir verk þessa þings og núv. stjórnar, eru hin jákvæðu mál, sem verið er að vinna að, mál, sem hafa varanlegt gildi fyrir þjóðina. Við erum nær því marki nú en nokkru sinni áður, að stjórnarvöldum gefist tóm til að sinna þessum mikilsverðu málum. Engin stjórn hefur setið lengur. að völdum samfellt. Hún byrjaði sinn feril með róttækum lækningaaðgerðum á efnahagslífinu á hinu fyrra kjörtímabili og er nú að marka fasta stefnu í stjórn efnahagsmála. Og það er það, sem gerir gæfumuninn. Ég hygg, að engri ríkisstj. hafi verið betur tekið, er hún settist að völdum heldur en vinstri stjórninni, sem kom fyrir réttum og sléttum 10 árum. Ef vinstri stjórnin hefði borið gæfu til að framkvæma aðgerðir á sviði efnahagsmála hliðstæðar þeim, sem núv. stjórn hefur gert og kenndar eru við viðreisn, væri hún e.t.v. við völd enn þann dag í dag. Sú ríkisstj., undir forystu Framsfl., komst aldrei út úr glímunni við dægurmálin og kom því aldrei í verk að gera þá úttekt á þjóðarbúskapnum, sem hún gaf fyrirheit um. Það verk hefur komið í hlut núv. stjórnar. Árið 1963 markaði að þessu leyti tímamót í hagstjórn á Íslandi, er fyrsta þjóðhags- og framkvæmdaáætlunin var lögð fram á Alþ. Merkilegar tilraunir höfðu áður verið gerðar í þessa átt og þess er ánægjulegt að minnast nú, að jafnaðarmenn áttu verulega aðild, verulegan þátt í slíkri tilraun á árunum 1934–1937, þegar skipulagsnefnd atvinnumála starfaði og lagði grundvöll að skipulagningu hraðfrystihúsaiðnaðarins í landinu. Þáttaskil í þessum efnum verða þó ekki fyrr en í tíð núv. stjórnar og þetta starf er enn í mótun. Fyrir þessu þingi liggja mörg frv., sem ekki ber hátt í umr., en eru þó mjög athyglisverð. Það eru lög um Framkvæmdasjóð Íslands, Efnahagsstofnun og Hagráð. Þau eru stórt spor í rétta átt. Framkvæmdasjóður á að veita fjármagni til fjárfestingarsjóða, er veita einstök lán til framkvæmda og meira til opinberra framkvæmda. Efnahagsstofnunin hefur það hlutverk að undirbúa fyrir stjórnina framkvæmdaáætlanir, semja þjóðhagsreikninga og gera áætlanir um þjóðarbúskapinn fram í tímann. Með stofnun Hagráðs er leitazt við að stofna vettvang, þar sem fulltrúar stjórnvalda, atvinnuvega og stéttasamtaka geti rætt meginstefnuna í efnahagsmálum á hverjum tíma. Með þessu er aðild almannasamtaka að efnahagsstjórninni að verulegu leyti tryggð. Fyrir nokkrum dögum var lögð fram á Alþ. skýrsla um þjóðarframleiðslu og fjármunamyndun fyrir árin 1960–1965, og má af þeim skýrslum mikinn lærdóm draga um verðmætasköpun og verðmætaráðstöfun í landinu. Á árinu 1966 er áætlað að verja til mannvirkja og bygginga hins opinbara samtals 1958 millj. kr., þar af 383 millj. kr. til raforkuframkvæmda, 220 til vatnsveitu og hitaveitu, 800 millj. til samgönguframkvæmda og 550 millj. til bygginga hins opinbera, skóla og sjúkrahúsa og nú eftir fyrirfram gerðum áætlunum. Hv. 6. þm. Sunnl., Helgi Bergs, talaði um sjúkrahúsin, þau væru lengi í smíðum. Það er alveg rétt. Þau hafa verið lengi í smíðum. Nú eru víst vonir um, að á þessu verði breyting. Ekkert sjúkrahús hefur þó verið lengur í smíðum en sjúkrahús, sem framsóknarmenn höfðu forystu um, að byggt yrði á Suðurlandi á sínum tíma og hefur þá sérstöðu, að sú bygging varð aldrei sjúkrahús, eins og til var ætlazt, heldur vinnuhæli og heitir í dag Litla-Hraun. Nei, áætlunargerð skapar möguleika til að vinna kerfisbundið og skipulega að nýtingu þess fjármagns, sem þjóðin ver til fjárfestingar. Sumpart eru áætlanir komnar í framkvæmd og sumpart væntanlegar. Vegaáætlanir eru komnar til fjögurra ára í senn. Unnið er að menntunaráætlun, þar sem gerð verður heildaráætlun um byggingu skóla á öllum stigum fræðsluskyldu um Land allt. Nauðsynlegt er, að slík áætlunargerð nái ekki eingöngu til framkvæmda ríkisins, heldur einnig til framkvæmda sveitarfélaga og er nú þegar komin hreyfing á það mál. Það er athyglisvert, að framkvæmdir sveitarfélaga á seinasta ári eru taldar hafa numið 560 millj. á sama tíma og framkvæmdir ríkisins nema 550 millj. Það sýnir, að núv. stjórn hefur mikinn skilning á því, að sveitarfélögin hafa miklum skyldum að gegna við lausn ýmiss konar þjónustuframkvæmda, gatnagerð og annað slíkt í sveitarfélögunum, til þess að fullnægja kröfum almennings um bætta þjónustu. Ég legg svo mikla áherzlu á þennan þátt stjórnarfarsins, að betri vitneskja um skipun efnahagsmála er alger undirstaða og forsenda þess, að efnahagsmálum þjóðarinnar verði vel stjórnað. Þessi mál verður að taka föstum tökum, eins og núv. ríkisstj. er að gera. Ríkisvaldið verður að hafa fasta stjórn á þjóðarbúskapnum og þjóðin verður að horfast í augu við niðurstöður þeirra athugana og mikilvægi fjárfestingar í einstökum greinum, sem fyrir liggja. Ég vek athygli á því, að núv. ríkisstj. hefur tekið upp áætlunarbúskap, sem gefur stjórnendum tækifæri til að beina fjármagni og vinnuafli þjóðarinnar hverju sinni að þeim viðfangsefnum, sem skila þjóðinni mestum arði, eru mikilvægastar á hverjum tíma. Hvort það tekst eða ekki, er mikilsverður mælikvarði á hæfni hverrar stjórnar. Þjóðartekjurnar s.l. 3 ár hafa vaxið um 7–8–9%, sem er nær einsdæmi. Sterk stjórn á þjóðarbúskapnum í heild er að sjálfsögðu alger forsenda fyrir, að það markmið náist, sem ég ætla, að forystumenn allra flokka hljóti og verði að stefna að. En það er mikil aukning þjóðarframleiðslu og þjóðartekna og réttlát skipting þeirra á milli landsmanna. En ég vil leggja áherzlu á, að það er ekki einhlítt, að þessi árangur náist í þjóðarbúskapnum í heild. Að því verður að stefna, að framfarir og gróska ríki í öllum landshlutum. Á árinu 1960 bar ég fram í Sþ. till. um heildarskipulag Suðurlandsundirlendis, þar sem lagt var til, að ríkisstj. léti rannsaka og gera áætlanir um æskilega þróun byggðar, svo að ríkisvaldið geti á þeim grundvelli með sérstökum aðgerðum stuðlað að hraðari uppbyggingu þeirra landsvæða og byggðarlaga, sem undangengnar rannsóknir sýndu, að væru bezt til búsetu fallin, beina fjárfestingu inn á brautir, sem mest gildi hafa. Gert var ráð fyrir, að slík áætlunargerð færi fram í öllum landshlutum um land allt. Ríkisstj. ákvað nokkru síðar að beita sér fyrir landshlutaáætlun um Vestfirði. Að henni var unnið með aðstoð norskra sérfræðinga. Það hefur verið unnið mikið starf að gerð Vestfjarðaáætlunar og á seinasta ári var unnið að slórkostlegri mannvirkjagerð víða á Vestfjörðum í samræmi við niðurstöður þeirrar athugunar á sviði samgöngumála, gerð vega, flugvalla og hafna. Nú hefur verið ákveðið að hefjast handa um gerð framkvæmdaáætlunar fyrir Norðurland og mér er kunnugt um, að sveitarstjórnir á Austurlandi ætla í júlímánuði n.k. að stofna til samtaka, sem yrði ætlað fyrst og fremst það hlutverk að standa að slíkri áætlunargerð með ríkisvaldinu, að gerð landshlutaáætlunar fyrir Austurland, sem byggir á þeirri reynslu, sem fengin er á Vestfjörðum. Með slíkri áætlunargerð einstakra landshluta er farið inn á algerlega nýja braut í stjórn efnahagsmála á Íslandi, sem mikið má vænta af í framtíðinni. Ég vek athygli á því, að í l. um atvinnujöfnunarsjóð er slík áætlunargerð lögfest og Efnahagsstofnuninni falið að annast hana. Fyrst um sinn hefur Vestfjarðaáætlunin miðast við framkvæmdir ríkisins og opinberra aðila, en næsta skrefið er að veita öflugan stuðning við framkvæmdir einkaaðila, einstaklinga og þær, sem undangengnar rannsóknir leiða í ljós, að séu þjóðhagslega hagkvæmar og arðsamar. Fyrir slíkum stuðningi við einkaaðila er séð með stofnun atvinnujöfnunarsjóðs, sem kemur til með að verða öflugur framkvæmdasjóður strjálbýlisins á sínum tíma, þegar honum vex fiskur um hrygg og álbræðslan er komin í gang. Forsenda þess, að landshlutaáætlanir nái tilgangi sínum eru að sjálfsögðu, að horfzt verði af fullri einurð og festu í augu við staðreyndir og fjárfestingu hagað eftir því. En það er ekki einhlítt að gera áætlanir, þótt stórhuga séu. Þær verður að framkvæma, þær verður að undirbúa vel. Þess vegna er mikilvægt, að fólkið sjálft, íbúar heimabyggðanna, fái aðild að undirbúningi landshlutaáætlunar fyrir viðkomandi byggðarlög. Í þessum efnum hefur Vestfjarðaáætlun verið áfátt. En þar er mikil eining um það verk, sem hefur verið unnið, og kemur ekki að sök. Það verður yfir höfuð að stuðla að lífrænni þátttöku fólksins í landinu að stjórn efnahagsmála og atvinnumála. Til að svo geti orðið, verða hinar félagslegu einingar fólksins, hrepparnir, sveitarfélögin að verða almennt mun stærri og sterkari heildir heldur en verið hefur. Með þetta í huga flutti ég á árinu 1960 till. um eflingu héraðsstjórnar og síðar aðra um fækkun og stækkun sveitarfélaga. Sú till. náði að vísu ekki fram að ganga, en efni hennar hefur mætt vaxandi skilningi. Mér er ánægja í því að mega skýra frá því nú, að félmrh. Eggert G. Þorsteinsson hefur ákveðið að skipa 9 manna n. til að fjalla um þetta mikla mál og taka til allsherjar athugunar skipan sveitarstjórna í landinu. Mér er ljóst, að hér er um mjög umfangsmikið verk að ræða, en þörfin, sem kallar ái þessu, er brýn óg er að verða hverjum manni augljós. Annars vegar er hér um að ræða nokkurn vanda í þéttbýlum sveitarfélögum, kaupstöðum og nærliggjandi hreppum, svo sem tvö tilvík sýna, tvö frv., sem liggja fyrir hinu háa Alþ. nú um stækkun lögsagnarumdæmis Keflavíkurkaupstaðar og breyt. á mörkum Hafnarhrepps og Nesjahrepps í Austur-Skaftafellssýslu. Að hinu leytinu kallar framkvæmdaþörfin í dreifbýli á stærri og öflugri einingar. Flest þau verkefni, sem nú bíða úrlausnar í dreifbýli, kalla á stærri félagseiningar heldur en gömlu hrepparnir geta verið. Þetta er þegar viðurkennt í löggjöf um ýmsa mikilsverða málaflokka. Þannig kallar bygging hinna nýju skóla, sem verður að reisa til að tryggja æskunni í dreifbýlinu jafna aðstöðu og æsku þéttbýlisins til náms og framhaldsnáms, á stærri fræðsluhéruð, stærri einingar heldur en hrepparnir geta ráðið við. Félagsheildir í búnaðarsamtökum eru stærri en hrepparnir. Afleiðingin af þessu hefur orðið sú, að heildirnar í dreifbýlinu hafa óskað þess beinlínis smám saman, að af þeim verði létt ýmsum framkvæmdum, sem eru þeim ofviða, svo sem vegamál og framfærslumál. Sömu sögu og hreppanna er að segja um sýslurnar. Þær eru þess algerlega ómegnugar að standa fyrir nokkrum stórvægilegum framkvæmdum, enda eru samanlagðar tekjur allra sýslusjóða í landinu á s.l. ári ekki nema 18 millj. kr. Ég hygg, að þetta verkefni sé eitt það brýnasta, sem bíður úrlausnar í okkar landi, að gera aðild fólksins að hinum dreifðu byggðum lífrænni og öflugri. Það er enginn vafi á því, að fjárhagslega öflug sveitarfélög geta haft mikilsverðu hlutverki að gegna á sviði rafvæðingarmála og ýmissa þátta landbúnaðarmála, með því að kaupa með aðstoð ríkisins þær jarðir, sem ekki eru arðsamar, til að auðvelda bændum að yfirgefa búskap og flytjast til annarra arðsamari starfa, og til að flýta fyrir rafvæðingu á þau býli, sem augljóst er að verða byggð áfram. Stórar einingar á sviði sveitarstjórna eiga mikilsverðu hlutverki að gegna í sambandi við undirbúning að gerð landshlutaáætlana, sem stefna að því að byggja upp í dreifbýlinu öflug atvinnutæki, einkum á sviði iðnaðar, með það fyrir augum, að vöxtur þjóðarframleiðslu og þjóðartekna geti átt sér stað sem jafnast um landið allt, jafnt í dreifbýli sem þéttbýli. Það er í ljósi þessarar heildarstefnu, sem verður að líta á einstaka þætti í framvindu atvinnumála. Það er staðreynd, að þeim þjóðum vegnar bezt, sem hafa tileinkað sér vélvæðingu og aukinn iðnað. Við verðum að gera skipulega áætlun um uppbyggingu iðnaðar í þorpum og sjávarplássum um land allt, svo að unga fólkið, sem vex upp í sveitunum, hinum dreifðu byggðum, verði ekki að hverfa úr sínum landshluta, úr sínu héraði, heldur geti snúið sér að arðsömum verkefnum í sínu héraði. Við verðum að leggja áherzlu á að nýta þær auðlindir, sem Ísland býr yfir, orkuna í fallvötnum, og stuðla að betri nýtingu sjávarafla með skipulögðu átaki. Við Íslendingar eigum þess nú kost að ráðast í þá hagkvæmustu virkjun, stórvirkjun við Búrfell, sem völ er á, með því að selja verulegan hluta orkunnar til álbræðslu við Straumsvík. Við eigum völ á því að nýta nokkur auðæfi á botni Mývatns. Ég hygg, að það sé ekki áhorfsmál, að hvort tveggja miðar í rétta átt, ekki bara vegna þeirra peninga, sem koma til landsins, heldur ekki síður vegna þess, að við erum að fá nýja tækni, ný vinnubrögð, vonir um að geta ráðizt í enn þá stærri verkefni á eigin spýtur. Þjóðinni fjölgar mjög ört. Stórir árgangar ungra manna og kvenna koma til starfa ár hvert. Það er frumskylda hverrar ríkisstj. að leggja grundvöll að því, að hver vinnufús hönd fái verk að vinna. Við verðum 400 þús. manna þjóð eftir 34 ár, um aldamótin. Þetta verkefni er það stærsta, sem við blasir. Framsóknarmenn virðast ekki sjá nema eina leið í atvinnumálum, að efla landbúnað, auka landbúnaðarframleiðsluna. Ritari Framsfl. hefur staðið fyrir flutningi till. á Alþ. um að efla byggð í Selvogi til aukinnar mjólkurframleiðslu, eins og það sé nú höfuðnauðsyn íslenzkra efnahagsmála í dag. Við okkur blasa mikil verkefni, hvert sem litið er. Við verðum að vinna skipulega að lausn þeirra eftir fyrirfram gerðum áætlunum. Við verðum að tileinka okkur í ríkara mæli þau vinnubrögð, sem nútíminn og framtíðin kallar á, úrræði jafnaðarstefnunnar og Alþfl. Þessi verkefni kalla á öfluga samstöðu vinnandi fólks til sjávar og sveita á sviði stjórnmála. Eina leiðin til að tryggja afl og mátt umbótafólksins í landinu, eins og nú standa sakir, er að efla Alþfl. Ég heiti á alþýðu manna, hvar í flokki sem þeir hafa áður staðið, að snúa bökum saman og efla íslenzka jafnaðarmannaflokkinn, Alþfl., til aukinna áhrifa á gang þjóðmála.



Herra forseti. Heiðruðu hlustendur. Enda þótt mikið hefi verið rætt um álmverksmiðju í Straumsvík að undanförnu, bæði innan þings og utan, hefur þó einni staðreynd málsins lítt verið haldið á lofti, en hún er sú, að álmverksmiðjur reynast öllu lífi umhverfis sins hinn mesti vágestur. Þetta er mikilsvert atriði í heilbrigðislegu tilliti og hvarvetna vandamál, sem leitazt er við að leysa eftir mætti. Hér virðist það hins vegar að mestu sniðgengið og látið eins og ekkert sé. Á þessa hlið málsins benti ég við umr. í hv. Ed., en ekki var sú ábending látin tefja afgreiðslu þess um svo mikið sem eina mínútu, og játaði þó hæstv. iðnmrh., að upplýsingar mínar kæmu honum á óvart. Mér þykir rétt, þótt seint sé, að kynna landsmönnum lítillega, hvað hér er um að ræða. Alþm. benti ég á það í tæka tíð. Frá öllum álmverksmiðjum berast eiturefni út í umhverfið, aðeins misjafnlega mikið eftir því, hvernig um hnútana er búið. Hættulegust þessara efna eru flúorsamböndin, einkum flúorvetni, enda eru þau talin með sterkustu eiturefnum, sem til eru. Ef maður neytir 5-10 gramma af flúorsalti, er honum dauðinn vís innan fárra klukkustunda. Ef flúorvetni í andrúmsloftinu nær 100 mg í einum rúmmetra, þolir það enginn maður í heila mínútu. Sé magnið fjórum sinnum minna eða 25 mg, má þola það örstutta stund. Flúorinn ertir og særir húð og slímhúðir og af því leiðir einkenni hinnar bráðu eitrunar, svo sem húðsár, hósta, andarteppu og verki í kviðarholi. Á vægu stigi kemur sú eitrun fyrir í sambandi við rekstur álmverksmiðju. Hitt er þó algengara, að þar sé hættan meiri á hægfara eitrun. Þá verður sérkennileg breyting á beinum líkamans, þau verða að útliti eins og mölétin, út úr þeim vaxa beinaukar hér og þar, en óþægindin verða verkir og stirðleiki í líkamanum. Þessari hægfara eitrun á háu stigi verður hver sá maður örugglega fyrir, sem fær 20–80 mg af flúor daglega í mörg ár. Það er atvinnusjúkdómur, sem starfsmenn álmverksmiðja fá, nema sérstakar ráðstafanir séu gerðar þeim til verndar. Svipað gildir um fólk, sem lengi býr í nágrenni þessara verksmiðja. Það verður fyrir óhollum áhrifum flúorsins, ef varúðar er ekki gætt. Eiturefnin frá álmverksmiðjunum eru ekki aðeins varasöm mannlegri heilsu, þau eru einnig skaðleg dýrum og jurtagróðri. Ég sá nýlega ritgerð eftir norskan prófessor. Greinin, sem ber yfirskriftina „Álmverksmiðjur og skógur“, hefst á þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Blöðin segja öðru hverju frá tjóni, sem orðið hefur á skógi, graslendi og húsdýrum umhverfis nokkrar af álmverksmiðjum okkar. Tjónið hefur stundum verið mjög mikið og hvað skógana snertir jafnvel hrein eyðilegging.“ Þannig farast þessum fræðimanni orð og síðar ræðir hann nánar eyðilegginguna á trjágróðrinum. Þótt blöð í Noregi segi frá slíku tjóni þar, er ekki haft hátt um það hér á landi. Graslendið í nágrenni álmverksmiðja eitrast einnig af flúor, og sauðfé, geitur og nautpeningur, sem á þeim gróðri nærist, veikist oft alvarlega og fellur. Þannig er þetta bæði í Evrópu og í Ameríku. Það fer því ekki á milli mála, að úrgangsefnin frá álmverksmiðjum eru hættuleg mönnum, dýrum og jurtagróðri. Erlendis er lögð áherzla á að draga sem mest úr þessari hættu, en hvað skal gert í því efni hér á landi? Mér skilst, að það sé harla lítið. Í verksmiðjunni í Straumsvík er ákveðið að nota opna bræðsluofna, sem sleppa meira af eiturlofti en nokkur önnur ofnategund. Um 70% af flúornum, sem þar myndast, fer beint út í umhverfið. Í Noregi eru mest notaðir lokaðir ofnar af svo nefndri Söderbergs gerð. Frá þeim fara aðeins 30–40% af eiturefnunum út í andrúmsloftið. Í Straumsvík á engan útbúnað að hafa til þess að hefta og eyða reyk og ólofti. Slíkur öryggisútbúnaður er þó alls staðar talinn sjálfsagður, einnig þar sem hentugust gerð bræðsluofna er notuð. Hvers vegna skulu þessar varnir vanræktar á Íslandi? Er það ekki fyrst og fremst til að spara hinu erlenda fyrirtæki kostnað? Reykvarnar- og eyðingartækin eru mjög dýr. Sú afsökun, sem höfð er á takteinum, er, að hér þurfi ekki öryggisráðstafana við, landslag og veðurfar sjái um dreifingu og eyðingu eiturefnanna. Hvort þetta reynist rétt, veit enginn nú og það er vitavert gáleysi að haga ekki vörnum svo sem gert er í öðrum siðmenntuðum löndum. Þegar verksmiðjan í Straumsvík er tekin til starfa, dreifir hún daglega út í umhverfið 1900 kg af flúorefnum og eftir stækkunina 3800 kg af þessu eitri. Þessi verður skammturinn dag hvern árið um kring. Þetta flúormagn dreifist víðs vegar um og mengar vatn og sjó, jarðveg og jurtir og allt kvikt, sem fyrir því verður. Rannsóknastofnun iðnaðarins hefur gefið skýrslu um þessa væntanlegu mengun. Hún er þannig unnin, að stofnunin biður erlenda álmbræðslufyrirtækið um upplýsingar og byggir síðan niðurstöður sínar á þeim. Þetta tel ég hæpin vinnubrögð, enda má í skýrslunni finna ýmislegt, sem stangast á við skoðanir erlendra fræðimanna. Þar er t.d. sagt, að ósannað mál sé, að menn í nágrenni álmbræðslna hafi veikzt af völdum flúors. Þetta er ekki rétt, því að það hefur komið fyrir a.m.k. í einu landi í Evrópu. Þar var um að ræða skólabörn í nágrenni álmverksmiðju. Fullyrt er í skýrslunni, að hættumarkið hvað heilsufar manna snertir, liggi við 3 mg flúors í einum rúmmetra lofts. Í merku fræðiriti ensk-amerísku, útgefnu árið 1965, er þetta hættumark sett við 2 mg. Hér ber því talsvert á milli. Yfirleitt eru hættumörk ákveðin nokkru hærri í skýrslunni en gerist í fræðiritum um þessi efni og hlýtur slíkt að vekja á henni nokkra tortryggni. Ég gerði nánari grein fyrir þessum mismun í hv. Ed. nýlega, en get ekki endurtekið það hér tímans vegna. Niðurstaða þessarar skýrslu er öll heldur óljós og helzt á þá leið, að ekkert verði um hættuna sagt fyrr en eftir á. Það á að treysta á vind og veður þar syðra. Nú er suðvestanvindur þar tiltölulega algengur og þá leggur reykinn beint frá verksmiðjunni inn yfir Hafnarfjarðarbæ. Ef lognstundum staðarins er bætt við, verða þær stundir allmargar, sem flúorloftið berst inn yfir Hafnarfjörð og magnið eigi lítið, einkum eftir stækkun verksmiðjunnar. Þá verður flúormagn 30–50 mg í hverju kg þurrfóðurs og er það talsvert yfir hættumark. Í og umhverfis Reykjavík getur flúormagnið þá orðið 20–30 mg í einu kg þurrefnanna, og er það á mörkum þess að sýkja búpening. Ég verð að telja það ólíklegt, að svo mikið flúormagn sé með öllu hættulaust heilsufari manna til langframa. Hér bar stjórnvöldum okkar að hafa vaðið fyrir neðan sig, en það hafa þau sannarlega ekki gert. Eðlilegar varúðarráðstafanir eru forsómaðar. Slíkt þekkist ekki í siðmenntuðum löndum, hvorki í Evrópu né í Vesturheimi. Í þessu efni á að setja okkur Íslendinga skör lægra en aðrar siðmenntaðar þjóðir og líklega að skipa okkur á bekk með nauðstöddum Afríkuþjóðum. Ég fæ ekki skilið, hvers vegna gert var út um þetta mál án þess að leita álits sérfræðinga heilbrigðisþjónustunnar íslenzku. Mér vitanlega var það ekki gert. Það sýndist þó eðlilegt í svo mikilsverðu heilbrigðismáli. Mengun andrúmsloftsins í þéttbýli nútímans er vaxandi vandamál. Tóbaksreyk er kennt um aukinn tíðleika lungnakrabba. Sumir fræðimenn efast um þetta og vilja frekar kenna öðru um, svo sem mengun frá útblæstri bifreiða og uppgufun tjöruefna frá malbiki. Um flúor er það sannað, að hann ertir og særir slímhúðir manna. Hvaða áhrif sú erting getur haft á löngum tíma, er rannsóknarefni, en það er rík ástæða til að vera á verði og gera sér ekki leik að voðanum. Herra forseti. Ég lýk máli mínu með því að skora á hæstv. ríkisstj. að láta þegar í stað fram fara ýtarlega athugun á þeirri hlið málsins, sem ég hef nú gert að umtalsefni, ekki neina málamyndarathugun, heldur hlutlæga rannsókn. Einnig skora ég á hana að beita sér af alefli fyrir því, að sem fullkomnastur öryggisútbúnaður verði settur í væntanlega álmverksmiðju í Straumsvík. Hentugir bræðsluofnar og öflug reykeyðingartæki er lágmark þess, sem krefjast verður. Tryggilegast er að bíða með staðfestingu l. um álmbræðslu, þar til vissa er fengin fyrir, að væntanleg verksmiðja fullnægi lágmarkskröfum um hollustuhætti. Eftir á verða verksmiðjueigendur áreiðanlega erfiðari viðfangs, því að öryggisútbúnaðurinn er dýr. Það er út af fyrir sig gott að bæta mönnum heilsutjón með fé, en miklu meira er um hitt vert að verja fjármunum til þess að firra menn slíku tjóni. - Góða nótt.



Herra forseti. Ekki get ég annað sagt en það sé allnýstárlegt fyrir smábónda norðan úr dal að koma í eldhúsið hjá hæstv. ríkisstj. og skyggnast þar um. Í pottunum kraumar állinn og kísilgúrsúpan, fnykurinn í eldhúsinu ber keim af ýmsum aukaréttum, vísitölutryggingu fjárskuldbindinga, búnaðarmálasjóði, hægri handar umferð og Framkvæmdabankinn var einmitt að renna niður í vaskinn, þegar ég kom inn. Hér er maddama Framsókn heimarík, enda vön búverkunum frá fyrri tíð og eiginlega leggur hún til messastrákinn í eldhúsið, hraðsnúnasta málsvara einkaframtaksins í mín eyru hér á hinu háa Alþ. Fyrir þá, sem fjær búa, skaðar ekki að geta þess, að lengi var það á vitorði, að einhvers staðar leyndist minkur innan stokks, en nú fyrir 2 dögum var hann borinn dauður út úr hv. Ed. Rétt hefði ég talið fyrir þingmeirihl. að grípa nú tækifærið og hækka um helming banalaunin fyrir minkinn, þar með hefði hann einu sinni sýnt í verki, hvað hann meinar með jafnvægi í byggð landsins. Því út í strjálbýlinu er hann meira vandamál en hér í Reykjavík, en þingmeirihl. er ekki á því að leggja heiður sinn við minkinn. Atvinnujöfnunarsjóður skal það heita. Eruð þið ekki farin að hlakka til fyrir norðan, austan og vestan, því á þessu ári megið þið eiga von á ca. 50 millj. úr þessum sjóði, á næsta ári 70 og þar næsta ári öðrum 70, 200 millj. á 3 árum. Í sama mund á að fjárfesta við Búrfell, Straumsvík og í Hvalfirði, ekki tugi millj., heldur er talað um 4–5 þús. millj. Hafi nokkurn tíma verið gerð ærleg tilraun til að sporðreisa landsbyggðina, hefur hún verið gerð nú. Og sú tilraun hefur verið undirbúin þannig á undanförnum árum, að draga eins og hægt hefur verið úr opinberum fjárframkvæmdum út um land. Á einn þátt þessara mála langar mig til að minnast, en það eru byggingar skólahúsa. Sumar þeirra hafa alveg verið stöðvaðar, frá hinum hefur verið tekið. Í heild hefur fjárveitingin til skólabygginga verið lækkuð um 20% nú tvö s.l. ár. Allir, sem vilja, hljóta að sjá, til hvaða farsældar þessi stefna leiðir. Fjöldi skólahéraða út um land bíður eftir því að mega hefjast handa um skólabyggingar, en fær það ekki, og víða er ástandið þannig, að naumlega er hægt að kenna börnum til 13 og 14 ára aldurs. Þegar því lýkur, er enginn skóli til í heilum sýslum, sem getur tekið við unglingunum og veitt þeim framhaldsmenntun til landsprófs eða gagnfræðaprófs, sem ætti þó að vera lágmark nú á þessum tímum, nema því aðeins að hér sé búið að setja upp nokkurs konar flokkunarkerfi og hér sé um annars eða þriðja flokks þjóðfélagsþegna að ræða, sem dæmdir skulu vera til þess að ala upp vinnulýð í álbræðsluna við Straumsvík eða til sorphreinsunar fyrir herinn í Keflavik. Ofan á þetta bætist svo það, að launakjör kennara, sem starfa við heimavistarbarnaskólana út um land, eru það slæm, að þeir flæmast frá skólunum, enda munu þessir kennarar einnig þurfa að leggja á sig meiri vinnu en stéttarbræður þeirra við aðra sambærilega skóla. Hér rís upp fyrir fráman fólkið vandamál, sem það ræður ekki við, og viðbrögðin eru ósköp einföld. Það fer með börnin sín þangað, sem það getur náð þeim í menntun. Og svo eins og til að árétta þetta, að engin apakattarlæti í fjárfestingu eigi sér stað úti um landsbyggðina í byggingu og mannvirkjagerð af ýmsu tagi, þá hefur þingmeirihl. hæstv. ríkisstj. séð vel fyrir því. Og biðið þið nú við. Hér erum við komin að merkilegu atriði, sem bezt er að hyggja nánar að. Atvinnujöfnunarsjóðurinn, sem á að gefa dreifbýlinu 50 millj. á þessu ári eða aðra álíka upphæð, verður að öllum líkindum kominn suður í Seðlabanka upp úr næstu áramótum skv. lögum um innstæðubindingu sparisjóða og innlánsstofnana. Svona bráðsniðug regla er í vitleysunni. Fyrirbærið kallast Atvinnujöfnunarsjóður með undirheitið byggðajafnvægi og endar í innstæðubindingu í Seðlabankanum í Reykjavík. Og krónan, sem nú á vordögum slær glampa sínum eins og sólin sjálf á brúnum suðurfjalla og blinda á augu okkar fyrir norðan við væntanlegar bæjarstjórnarkosningar, veltur suður yfir heiðar á haustnóttum, ekki alveg einsömul. Börnin ykkar fylgja með. Alusuisse og Búrfell og herinn þarf á þeim að halda, verið þið viss. Eftir situr hnípin þjóð í vanda með væntanlega herverndaða stóriðju erlendra auðhringa á Suðurnesjum. Örlagaríkust þeirra mála, sem nú hefur verið fjallað um, eru vafalaust samningarnir við Alusuisse og breyt. á l. um kísiliðjuna við Mývatn, þar sem gert er ráð fyrir þátttöku erlendra auðfélaga í atvinnulífi Íslendinga. Þótt þessum málum tveim svipi annars nokkuð saman, eru þau ólík að því leyti, að annað tekur af öll tvímæli, hitt gefur hæstv. ríkisstj. í upphafi annarrar hverrar lagagreinar heimild til þess að semja um þetta eða hitt, og fylgjendum málsins hér á hv. Alþ. eru orðnar tamar á tungu þær skýringar, að þeir geri ráð fyrir, að það verði samið svona en ekki svona, þótt þeir annars viti, hversu tæpt skákin stendur með féþrota fyrirtæki á hendinni norður við Mývatn. Þetta ætti að vera nægilegt umhugsunarefni, a.m.k. fyrir Þingeyinga. Við vonum, að höpp fylgi slíku, en ekki slys. Því smærri sem þjóðin er, því betur verður hún að vanda til slíkra mála sem þessara. Smáyfirsjón getur þannig orðið illur örlagavaldur, þótt aðrar stærri þjóðir standi jafnréttar eftir. Ekki get ég varizt því að minnast örlítið á lögin um framleiðsluráð landbúnaðarins, sem nú er verið að reka smiðshöggið á, en þau gera einmitt ráð fyrir endurreisn Sexmannanefndarkerfisins svo kallaða og er þar með gengið á snið við vilja mjög stórs hóps bænda, sem óskuðu eftir því að fá ríkisvaldið að samningaborðinu. Þannig fól aukafundur Stéttarsambands bænda, er haldinn var 14. og 15. des. s.l., fulltrúum sínum í 7 manna n. ríkisstj. að athuga jöfnum höndum um möguleika á samningum um verðlagsmálin við fulltrúa frá ríkisstj. og fulltrúa frá öðrum aðilum. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta, en ég verð að segja það, að ég harma þá afstöðu framsóknarmanna að ganga þannig undir hönd íhaldsins í landinu til þess að fá það aftur lögfest, að bændum og launþegum skuli aftur slegið saman við samningaborðið, svo að kvarnarstjórum dýrtíðarinnar reynist eins auðvelt og unnt er að kenna þessum hópum tveim um dýrtíðarflóðið, víxlhækkanirnar, eins og hæstv. forsrh. orðaði það í gærkvöldi. Þessar stéttir ættu þó að taka höndum saman og stjórna þessu landi, og það er illt verk að fjarlægja þann möguleika meir en ástæða er til. Þetta mál ætla ég ekki að ræða frekar, en í sambandi við þær umr., sem fram hafa farið hér í hv. Alþ., hafa ýmsar hnútur hrokkið í garð bænda. Það er talað um bændastyrki, þegar um er að ræða greiðslur í verðlagið til að halda því niðri. Offramleiðsluna, smjörfjallið, sem um er talað, á hæstv. ríkisstj. og enginn annar. Það er afleiðingin, það er nauðvörn bændanna gegn dýrtíðarholskeflum hennar, en sönnun fyrir dugnaði þeirra og hagsýni. Við versnandi aðstæður, meiri dýrtíð og fækkandi hendur hafa þeir samt aukið framleiðsluna. Hvað sem um þetta má segja, er það eitt víst, að bezta kjölfesta hverrar þjóðar er vel menntuð og frjáls bændastétt, sem situr land sitt vel og skilar því til eftirkomendanna betur byggðu, betur ræktuðu og dýrmætari eign. Henni vinnur bóndinn og hans skyldulið og í landinu festir hann mest af því fjármagni, sem hann fær handa í milli. Í sveitum landsins hefur vaxið úr grasi þjóðarkjarni, sem þjóðin enn nærist af og hefur orðið drjúg lyftistöng þéttbýlinu fram á þennan dag. Fjárveitingar til landbúnaðarins eru því þannig vaxnar, að þær verða beinlínis til að auka kjölfestuna, sem þjóð okkar ríður nú á framar öllu öðru. Það er löngu viðurkennt af alþjóð, svo óþarft er að hafa um það mörg orð, að dvöl barna í sveit er þeim góður skóli. Því væri það sennilega vinsælla að tala um fjárveitingu til landbúnaðarins sem fjárframlög til heilbrigðs uppeldis þjóðarinnar, en ekki sem bændastyrki. Þegar um góða menntastofnun og heilsubrunn er að ræða, er engin fjárveiting of stór og sammála erum við víst sennilega um það, að vitið, viljinn og þorið á að vaxa, en ekki að minnka. Einu sinni var um Ísland sagt, „að þar drypi smjör af hverju strái.“ Það var lof þess. Nú er hrós þess ekki lengur bundið við smjör, nú er það sagt löstur þess. Í staðinn er blessað vatnið komið og orka þess og að veðráttan á Suðurnesjum verði það umhleypingasöm, að flúoreitrið, sem álbræðslan hjá Straumsvík spýr út í loftið að þrem árum liðnum, verði ekki eingöngu bundið við Hafnarfjörð, heldur að það geti borizt víðar yfir. Og kannske Reykvíkingar fái svolítinn eim af þeim smjörþef, sem nú þykir eftirsóknarverðastur á landi hér. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Góðir áheyrendur. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það var ekki rismikil stjórnarandstaða, sem hóf eldhúsdagsumræður hér á hv. Alþ. í gærkvöldi. Það vantaði að vísu ekki fullyrðingarnar og ekki hafa þeir, sem hafa talað hér í kvöld, bætt þar um. Fullyrðingar þeirra hafa verið með þeim hætti, að allir skyni bornir menn, sem fylgzt hafa með gangi þjóðmála síðustu áratugi, urðu furðu lostnir, en það var varla við öðru að búast. Mennirnir, sem 1960 spáðu móðuharðindum af völdum ríkisstj. og stuðningsflokka hennar, mennirnir, sem 1960 spáðu stöðnun og samdrætti og reiknað höfðu út, að 4000 Íslendingar yrðu atvinnulausir, ef stefna ríkisstj. og stuðningsflokka hennar næði fram að ganga, virtust ekkert hafa lært og öllu gleymt. Þeir virtust ekkert hafa séð af þeim stórfelldu framförum, sem átt hafa sér stað í þjóðlífi Íslendinga á s.l. árum. Þeir virtust ekki hata heyrt um hina hagstæðu þróun, sem átt hefur sér stað í gjaldeyris- og peningamálum þjóðarinnar. Þeir virðast ekki gera sér grein fyrir því, að almenningi á Íslandi hefur aldrei liðið betur en nú. Þeir voru haldnir algerri pólitískri blindu, sem sennilega verður erfitt að lækna. Skylt er hins vegar að vekja athygli þjóðarinnar á slíkum málflutningi. Hv. 5. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, skellti sér fyrstur á skeiðið. Hann vantaði ekki lýsingarorðin, hann Hannibal, þegar hann var að lýsa ástandi íslenzkra þjóðmála frá sínum bæjardyrum séð, að hans dómi alls staðar eymd og volæði, afturför og samdráttur. Hv. þm. treysti sér þó ekki til eða vék sér undan að segja söguna um þær framfarir, sem átt hafa sér stað á sviði sjávarútvegsmála í tíð núv. stjórnarsamstarfs, og hann brá fyrir sig erindi eftir skáldið Þorstein Erlingsson, þar sem segir: „Sækt'ana í Hafnarfjörð söguna þá, þeir segja hana betur en ég.“ Og svo bætti hann við: Fæst orð hafa minnsta ábyrgð. - Þetta orðtak mætti Hannibal Valdimarsson oftar hafa í huga. Já, suður í Hafnarfirði og suður með sjó og víðs vegar í útgerðarslöðum þessa lands er sú saga sögð á annan hátt en Hannibal Valdimarsson vildi láta í skína hér í gærkvöldi. Hins vegar kom form. Framsfl., hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, eins og vanalega með fullyrðingar út í loftið um málefni sjávarútvegsins og hélt því blákalt fram, að allt væri hér í kaldakoli og ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar beinlínis stefndu að því að koma sjávarútveginum á kné. Hv. þm. komst þó ekki fram hjá þeirri staðreynd, að í tíð núv. ríkisstj. hefur sjávarafli landsmanna tvöfaldazt. Hann var 1960 593 þús. smál., en 1965 1.196 millj. smál. Hann komst heldur ekki fram hjá þeirri staðreynd, að útflutningsverðmæti sjávarafurða 1960–1964 höfðu aukizt úr 2.650 millj. kr. í 4.380 millj. kr. Eysteinn Jónsson hafði hins vegar skýringar á hlutunum. Það voru hinir dugmiklu íslenzku sjómenn og stjórnsömu útgerðarmenn, sem hér voru að verki. Hann reyndi að telja þjóðinni trú um, að hægt hefði verið að draga svo mikinn afla úr sjó, sem raun ber vitni, með þeim fiskiskipakosti, sem hér var til, er vinstri stjórnin gatst upp. Hann reyndi einnig að halda því fram, að þau fiskvinnslufyrirtæki, sem í landinu voru við lok vinstri stjórnarinnar, hefðu haft möguleika til þeirra afkasta, sem fiskvinnslustöðvarnar hafa í dag. Sízt sæti á mér að gera lítið úr hlut sjómanna og útgerðarmanna. Mér er fullkomlega ljóst, að án þeirra hefði þetta aldrei gerzt. Ég veit líka fullvel, að engir gera sér betur grein fyrir því en sjómennirnir og útgerðarmennirnir, að hefði ekki verið breytt um stefnu 1960, þá hefðu ekki hinar stórkostlegu framfarir í sjávarútveginum átt sér stað. Hverjir voru nú möguleikar íslenzks sjávarútvegs, þegar vinstri stjórnin skildi við og Eysteinn Jónsson lét af störfum fjmrh.? Átti þá íslenzka þjóðin gjaldeyrissjóði til kaupa á nýjum fiskiskipum? Hafði vinstri stjórnin beitt sér fyrir því, að Stofnlánadeild sjávarútvegsins yrði gerð virk á ný? Hafði vinstri stjórnin beitt sér fyrir hagræðingu á sviði fiskiðnaðarins? Svarið er: Nei. Ástandið í þessum málum var, eins og öllum er í fersku minni, þannig: Öllum gjaldeyrissjóðum hafði verið eytt, og við höfðum meira að segja orðið að taka sérstök yfirdráttarlán erlendis til þess að flytja inn nauðþurftir okkar. Innflutningur fiskiskipa var háður leyfum og sjávarútvegur almennt í samdrætti. Hver hefur hins vegar þróunin í sjávarútvegsmálum verið í tíð núv. ríkisstj.? Stefna ríkisstj. og stjórnarflokkanna í efnahags- og peningamálum hefur leitt til þess, að safnazt hafa saman stórkostlegir gjaldeyrissjóðir, sem valdið hafa því, að innflutningur fiskiskipa hefur verið gefinn frjáls, eins og nær allur annar innflutningur landsmanna, enda aukning fiskiskipastólsins á árunum 1960–1965 rúm 33% eða um 20 þús. smálestir og er nú um síðustu áramót rúmar 80 þús. smálestir. Stofnlánasjóðir sjávarútvegsins hafa verið efldir, frystihús byggð, síldarverksmiðjur byggðar. Afkastageta frystihúsa hefur aukizt 1961–1965 úr 1927 lestum í 2503 lestir, miðað við 16 klst. vinnu, eða um 25%. Bræðsluafköst síldarverksmiðja hafa aukizt úr 70.840 málum í 120.250 mál á sólarhring. Þróarrými síldarverksmiðja hefur aukizt úr 414 þús. málum í 700 þús. mál. Dettur nokkrum manni í hug, að þetta hefði verið hægt, ef stefna Eysteins Jónssonar í þessum málum væri enn við lýði? Í ræðu sinni í gærkveldi gerði Eysteinn Jónsson álbræðslusamninginn að umræðuefni. Það er þar, eins og í öðrum framfaramálum, sem núv. stjórnarflokkar hafa beitt sér fyrir, sem pólitískt ofstæki formanns Framsfl. virðist ráða ferðinni og tæplega 8 ára útivist hans úr stjórnarráðinu virðist gjörsamlega hafa ruglað hann í ríminu. Það er vissulega lærdómsríkt fyrir okkur, sem eigum heima í Reykjaneskjördæmi, að heyra málflutning framsóknarmanna í þessu máli, en einn þm. Framsfl. sagði: Staðsetningin ein veldur því, að Framsfl. er á móti málinu. Það skiptir engu máli, hversu mikið hagsmunamál þetta er fyrir þjóðina, þaðan af síður fyrir byggðarlögin við sunnanverðan Faxaflóa, þó sérstaklega Hafnarfjörð. Form. Framsfl. lagði á það megináherzlu í gærkveldi, að Framsfl. væri allur á móti máli þessu og hefði beinlínis þá skoðun, að hér væri um alranga og stórhættulega stefnu ríkisstj. og stuðningsflokka hennar að ræða. Ég vil leyfa mér að benda á nokkur mjög mikilsverð atriði þessa stórmáls og afstöðu framsóknarmanna til þeirra. Framsóknarmenn halda því fram, að það sé þjóðhagslega óhagkvæmt, að raforka frá Búrfellsvirkjun verði 28% ódýrari fyrir almenning en ella mundi og allt upp í 60% ódýrari fyrstu árin. Framsóknarmenn halda því fram, að það sé þjóðhagslega óhagkvæmt, að gjaldeyristekjur þjóðarinnar geti aukizt um 300 millj. kr. á ári, sem getur skapað auknar þjóðartekjur um 1.200 millj. Framsóknarmenn halda því fram, að skattgjald af álbræðslunni, sem mun nema um 1.400 millj., muni ekkert gott af sér leiða. Framsóknarmenn halda því fram, að það sé óhagkvæmt fyrir Hafnfirðinga að eignast nýja og fullkomna höfn, sem greidd væri af rekstri álbræðslunnar, að það sé óhagkvæmt fyrir Hafnfirðinga að fá 12 millj. að meðaltali á ári í auknum tekjum til bæjarsjóðs, að það sé óhagkvæmt fyrir Hafnarfjörð að fá 5 millj. í lóða- og gatnagerðargjöld og það sé óhagkvæmt fyrir byggðarlögin hér syðra, að atvinnumöguleikarnir vaxi. Hér er um stórmál að ræða, sem skapa mun nýja möguleika til atvinnuaukningar í landinu og þá er Framsókn auðvitað á móti. Hvað segir sagan um afstöðu Framsfl. til hinna ýmsu stórmála á undanförnum áratugum? Þegar sjálfstæðismenn vildu ráðast í virkjun Sogsins, voru framsóknarmenn á öndverðum meiði. Þegar sjálfstæðismenn höfðu forystuna í nýsköpun atvinnuveganna eftir heimsstyrjöldina, voru framsóknarmenn á móti. Þegar ríkisstj. Sjálfstfl. og Alþfl. beitti sér fyrir lausn landhelgisdeilunnar, var Framsókn á móti. Þeir voru á móti viðreisnarstarfi núv. ríkisstj. og nú eru þeir á móti einhverju mesta framfaramáli, sem ráðizt hefur verið í hin síðari ár. Hafi það komið fyrir, að þeir hafi ekki fundið eitthvert þjóðþrifamál til að vera á móti, þá hafa þeir bara verið á móti Esjunni og líkt henni við mykjuhaug. Góðir áheyrendur. Í dag einkennist íslenzkt þjóðlíf af grósku og uppbyggingu. Hvarvetna blasa við stórstígar framfarir, sem bera vott um bjartsýni og trú þjóðarinnar á sjálfa sig og framtíðina. Öll eigum við mikið í húfi, að vel takist til um málefni okkar og þjóðin haldi áfram á braut framfara og hagsældar. Enginn á meira í húfi en hin upprennandi kynslóð. Sjálfstæðisflokkurinn hefur ætið gert sér grein fyrir því, að æska þessa lands er fær um að taka þátt í uppbyggingarstarfi því, sem unnið er, taka á sig sinn skerf af þeirri ábyrgð, sem fylgir því að vera þegn í lýðfrjálsu þjóðfélagi. Þess vegna hefur Sjálfstfl. ávallt falið ungum mönnum og konum frumkvæði og forystustörf á vettvangi opinberra mála, og því trausti hefur ekki verið brugðizt. Í þeim kosningum, sem í hönd fara, setur æskan mikinn svip á þann baráttuhóp, sem er í fylkingarbrjósti fyrir Sjálfstfl. Því ganga sjálfstæðismenn bjartsýnir til þeirra kosninga, í trausti þess, að góður málstaður og dugmiklir baráttumenn muni sigurs njóta. - Góða nótt.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér í þessum umr. að ræða álbræðslusamninginn, ég hef gert það mjög ítarlega hér áður í þingsölunum í alþjóðar áheyrn. En út af ræðu Alfreðs Gíslasonar, sem var að ljúka máli sínu rétt áðan, vil ég segja þetta. Hann segir, að það sé vítavert gáleysi að haga ekki vörnum við álbræðsluna, eins og í öðrum siðmenntuðum löndum, gagnvart útblæstri frá henni. Hér á engan útbúnað að hafa, segir hv. þm. Þetta er rangt. Í 12. gr. álbræðslusamningsins segir, að íSAL sé skylt að gera ráðstafanir, eðlilegar ráðstafanir til þess að draga úr og hafa hemil á skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum. Og 13. gr. segir á þessa leið: að ÍSAL skuli byggja, útbúa og reka bræðsluna og halda henni við, í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglur á Íslandi varðandi öryggi í atvinnurekstri, heilbrigði og hreinlæti og skal í þessum efnum vera háð eftirliti opinberra stofnana, sem ábyrgð bera á framkvæmd á slíkum reglum. Þetta hef ég margtekið fram, bæði í Nd. og Ed. Það er mín skoðun, að það sé gáleysi hjá lækni að reyna að vekja að ástæðulausu ótta hjá almenningi um það, að til standi að láta yfir hann rigna banvænu eitri. Bændurnir gefast upp og jarðirnar fara í eyði, var sagt hér í gærkvöldi af einhverjum talsmanni Framsfl. Það var ekki sami bölmóðurinn í bóndanum af Vatnsnesinu, sem benti með réttu á hinar almennu framfarir og efnahagsþróun í sveitum landsins, sem lýsa sér í vaxandi ræktun, fögrum húsum og bifreiðum til heimilisþarfa. En barlóminn höfum við mátt heyra hér í umr. frá stjórnarandstæðingum, jafnhliða hjartnæmum lýsingum á því, hversu innilegt dálæti ríkisstj. hefði á verðbólgunni, sem hún magnaði sí og æ, að því er virtist með einhverjum undraráðum, til þess að geta jafnan verið reiðubúin að sleppa þessari ófreskju lausri á alþýðu manna, svo að þeir ríku fengju matað krókinn á kostnað þeirra fátæku og annarra, sem minna mættu sín. En ekki ferst þeim öllum eins, stjórnarandstæðingum. Form. Framsfl., Eysteinn Jónsson, sagði, að alls staðar biðu framtakssamir athafnamenn með viðfangsefni og áform til stórræða og framfara í atvinnulífi og uppbyggingu. En lengra komst hann ekki, þá var kominn þrándur í götu, ríkisstjórnin, sem gerði mönnum allt til miska, svo að framþróunin mætti mistakast. Hann væri að vísu alltaf að benda mönnum á hina leiðina, sem mundi reynast greiðfær, en þetta létu menn sér ekki skiljast. Eftir að Hannibal hafði hér í gærkvöldi flutt sínar hjartnæmu sumaróskir um ýsuflökin, fræddi flokksbróðir hans, Ragnar Arnalds, okkur á því, að Íslendingar bæru nú úr býtum þriðju hæstu þjóðartekjur í Evrópu. Það hefur sjálfsagt verið til þess að árétta enn frekar vitnisburð form. þeirra, Lúðvíks Jósefssonar, í nál. hans um álmálið, með leyfi hæstv. forseta: „að aldrei áður hafi þjóðin haft jafnmikla og góða möguleika til mikilla framkvæmda og framfara,“ eins og þar stendur. Það slær út í fyrir öðrum stjórnarandstæðingum. Þeir segja, að viðreisnin sé rokin út í veður og vind. Ríkisstj. og hennar lið sé búið að gleyma áformum sínum. Samt áréttaði hæstv. forsrh. yfirlýsingu Ólafs Thors frá 20. nóv. 1959 hér á Alþ., um meginstefnu viðreisnarstjórnarinnar, þegar hún var mynduð, en þar segir svo: „Það er meginstefna ríkisstjórnarinnar að vinna að því, að efnahagslíf þjóðarinnar komist á traustan og heilbrigðan grundvöll, þannig að skilyrði skapist fyrir sem örastri framleiðsluaukningu, allir hafi áfram stöðuga atvinnu og lífskjör þjóðarinnar geti í framtíðinni enn farið batnandi.“ Þetta var meginstefnan orðrétt. Enn fremur sagði Ólafur Thors í stefnuyfirlýsingunni fyrir nærri 7 árum: „Til þess að tryggja, að þær heildarráðstafanir, sem gera þarf, verði sem réttlátastar gagnvart öllum almenningi, hefur ríkisstj. ákveðið - - og nú eru taldir fjórir töluliðir. Í fyrsta lagi að hækka verulega bætur almannatrygginganna, einkum fjölskyldubætur, ellilífeyri og örorkulífeyri. Kannast hv. þm. stjórnarandstöðunnar ekki við, að svo hafi verið gert? Í öðru lagi að afla aukins lánsfjár til íbúðabygginga almennings. Um það vissi þó Hannibal, sem taldi tvo liði, sem ríkisstj. hefði lögfest og ykju eigin tekjur byggingarsjóðs nú um 130 millj. kr. árlega og að með öðrum ráðstöfunum ríkisstj. hefði verið tryggt, að húsnæðismálastjórn gæti nú sinnt lánbeiðnum með lánveitingum eftir hendinni, eins og hv. þm. orðaði það. Þetta eru furðumikil umskipti frá því sem áður var. Í þriðja lagi að koma lánasjóðum atvinnuveganna á traustan grundvöll. Kannast nokkur við það? Ný löggjöf hefur verið sett um stofnlánadeild landbúnaðarins. Ný löggjöf og reglugerðir um stofnlánadeild sjávarútvegsins og nú sameining við Fiskveiðasjóð. Bæði varðandi landbúnað og útgerð er áður búið að breyta lausaskuldum í föst og hagkvæm lán. Stórefling iðnlánasjóðs og ný löggjöf hefur verið sett á þessu þingi með fimmföldun árlegs ríkissjóðsframlags og ráðagerðum um nýjan hagræðingarlánaflokk. Lög frá þessu þingi um stofnlánasjóð verzlunarinnar, lög um atvinnujöfnunarsjóð, sem er sérstakur framkvæmdasjóður strjálbýlis jafnframt öðrum stofnlánasjóðum. Þá er fjórði liðurinn að endurskoða skattakerfið með það fyrir augum fyrst og fremst að afnema tekjuskatt á almennar launatekjur. Þetta veit almenningur, að gert hefur verið auk margháttaðra annarra endurbóta á sviði skattamála, bæði ríkis og sveitarfélaga. Svona er meginstefnan og fjórir liðirnir til þess að tryggja réttláta framkvæmd gagnvart almenningi, sem Ólafur Thors boðaði þjóðinni í nóv. 1959, þegar viðreisnarstjórnin tók við, en það voru heitstrengingar um að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar, hafa þm. verið að segja, og nú er þeim gleymt. Hvað segir þá um þetta í yfirlýsingu Ólafs Thors? Eftir að meginstefnu er lýst, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í því sambandi leggur ríkisstj. áherzlu á, að kapphlaup hefjist ekki á nýjan leik milli verðlags og kaupgjalds og þannig sé haldið á efnahagsmálum þjóðarinnar, að ekki leiði til verðbólgu.“ Þannig hljóðaði sá boðskapur, og sannarlega hafa stjórnarandstæðingar ekki ásakað ríkisstj. fyrir að hafa ekki þannig haldið á efnahagsmálum þjóðarinnar, að þær ráðstafanir væru ekki miðaðar við að draga úr verðbólgu. Hv. hlustendur hafa heyrt í þessum umr. og fyrr og siðar harmakvein stjórnarandstæðinga um vaxtaokur, sem þeir svo kalla, tilbúna lánsfjárkreppu ríkisstj., ef ekki lánsfjárbann til þess að hamla gegn verðþenslu. Bindingu sparifjár í Seðlabankanum gleyma þeir ekki að fordæma, en skyldi það hafa haft nokkur áhrif á verðbólguvöxtinn eða kannske dregið úr honum, að lagður hefur verið til hliðar nokkur hluti þeirrar sexföldunar sparifjár þjóðarinnar, sem orðið hefur í tíð viðreisnarstjórnarinnar? Mundi það vera til meins að hafa lagt til hliðar meira en tvö þúsund millj. króna í gjaldeyrisinnstæðu erlendis? Þá má spyrja um kapphlaupið milli verðlags og kaupgjalds, sem í viðreisnaryfirlýsingunni er lögð áherzla á, að hefjist ekki. Það hefur því miður ekki stöðvazt, það er rétt, en er það ríkisstj., sem þar er hinn mikli sökudólgur? Hver skyldu hafa verið síðustu viðfangsefni Ólafs Thors í forystu á vettvangi stjórnmálanna haustið 1963? Var það ekki tilraun hans til þess að stöðva þetta kapphlaup með löggjöf og endaði sú tilraun ekki með sáttaorðum og settum griðum í bili, ef menn gætu náð sáttum á frjálsum grundvelli, áður en hann örþreyttur og farinn að heilsu lét af stjórnarforystu? Upp úr áramótum 1963 og 1964 óttuðust margir um gengi íslenzku krónunnar eftir þær stökkbreytingar á kaupgjaldinu, sem átt höfðu sér stað á árinu 1963, og verðbreytingar fylgdu að sjálfsögðu í kjölfarið. Menn tala ekki nú um hættuna á gengisfalli. Fátt hefur átt meiri þátt í því, að svo er, en júnísamkomulagið svokallaða 1964, þegar forsrh. og öðrum fulltrúum ríkisstj. tókst að sætta saman sjónarmið atvinnurekenda og launþega, að sjálfsögðu vegna gagnkvæms skilnings og ábyrgðartilfinningar beggja aðila, en allir þeir, sem hlut áttu að máli, hafa hlotið fyrir verðskuldað lof. Júlísamkomulagið 1965 var spor á sömu braut, en náði skemmra. Það er alrangt hjá Þórarni Þórarinssyni, sem talaði hér áðan, að síðan Bjarni Benediktsson varð forsrh. hafi dýrtíðin vaxið hvað mest. Áhrifin frá júnísamkomulaginu slógu einmitt með verulegu afli á verðbólguvöxtinn og engum einum manni var það fremur að þakka heldur en einmitt hæstv. forsrh. En það benti enginn við þessar aðgerðir á hina leiðina hins vegar, enda leiðsaga Framsóknar víðs fjarri í báðum tilfellum, og þess varð heldur ekki vart, að hennar væri saknað. Þm. þess flokks ættu við þessar umr. að spara sér slóryrðin um verðbólguvöxtinn, sem sé ríkisstj. að kenna. Það kynnu að berast að þeim sjálfum böndin og ekki þyrfti nákvæma leit til þess að hitta þá sjálfa eða talsmenn þeirra fyrir í þeim till. og ráðagerðum undanfarinna ára, sem verst hafa gefizt og fram eru settar til þess að auka vandræði, en ekki til þess að miðla málum eða stuðla að jafnvægi og festu til hindrunar dýrtíð og verðbólgu. Það hefur aldrei verið meiri gróska í sjávarútvegi landsmanna en undanfarin ár. Fer þar saman árgæzka, áræði og dugnaður samfara lánstrausti erlendis og efling fjárfestingarsjóða innanlands, sem reynzt hafa megnugir að rísa undir hinni miklu lánsfjárþörf. Á fimm ára tímabilinu 1954–1958 voru keyptir til landsins sem svarar 80 hundrað smálesta bátar, á næsta fimm ára tímabili, 1959–1963, sem svarar 240 hundrað smálesta bátar, en ekki 80 og 1964 voru keypt fiskiskip samtals 8000 smálestir, en það samsvarar 400 hundrað smálesta bátum á fimm ára tímabili. Það er ekki að furða, þótt hv. 1. þm. Austf. (EystJ) hafi í gærkvöldi verið að lýsa því fyrir hlustendum, að það væri eitt af aðaláhugamálum ríkisstj. að hindra menn í að kaupa fiskiskip. Kaupskipaflotinn hefur aukizt um 20% á nokkrum síðustu árum. Stálskipasmíði er hafin með myndarbrag í landinu sjálfu, og hefur ríkisstj. stuðlað að því eftir föngum og mun stefna að því að efla þessa atvinnugrein. Gömlu dráttarbrautirnar eru í endurbyggingu og þróttmiklar nýbyggingar. Stórvirkar vinnuvélar leysa mannshöndina frá stritinu, og vélvæðingin heldur áfram hröðum skrefum. Flugflotinn hefur tvöfaldazt, bifreiðaeign landsmanna fer sívaxandi, sett ný vegalög og samgöngukerfið stórlega bætt og aukið. Byggðar hafa verið síldarverksmiðjur fyrir austan og sunnan fyrir 200–300 millj. kr. á einum þremur árum, og stórfelldar byggingarframkvæmdir nýrra verksmiðja og endurbætur ráðgerðar í sumar. Keypt síldarflutningaskip og ráðgert, að fleiri verði keypt. Verið að byggja síldarleitarskip, hafrannsóknarskip og tilbúið útboð í byggingu nýs varðskips til landhelgisgæzlunnar, sem kostað geti um 80–90 millj. króna. Nýtízkulegt sementsflutningaskip nýkomið til landsins og jafnframt ráðagerðir um skipulagðar stórframkvæmdir Sementsverksmiðju ríkisins við Ártúnshöfða á næstu fjórum árum, þar sem byggð verði birgðastöð og geymsla fyrir laust sement. Framkvæmdir samkvæmt Vestfjarðaáætlun eru þegar hafnar og m.a. aflað erlends lánsfjár til þeirra frá viðreisnarsjóði Evrópu. Norðurlandsáætlun er í undirbúningi á vegum Efnahagsstofnunarinnar, en hvort tveggja er vottur nýrra vinnubragða um alhliða uppbyggingu í byggðum landsins, sem ætlað er að framkvæma að yfirlögðu ráði í samræmi við áætlunargerð, miðað við þarfir og getu og framtíðarmöguleika landshluta og fjórðunga. Löggjöf hefur verið sett á þingi til að bæta úr fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins og tryggja áframhaldandi rafvæðingu landsins. Lögin um Landsvirkjun voru afgr. á síðasta þingi og nú eru að hefjast framkvæmdir við stórvirkjun í Þjórsá, stærsta fallvatni landsins. Ég hef aðeins minnt hér á nokkur framfara- og framkvæmdamál til áréttingar vitnisburði stjórnarandstæðinga þeirra, sem vitnuðu um velgengnina og framþróunina í landinu, og ber að skoða það jafnhliða málflutningi stjórnarsinna í þessum umr. Verður þá svo ljóst sem verða má, að viðreisnin er ekki rokin út í veður og vind eins og framsóknarmenn bera sér í munn. Nei, þvert á móti, viðreisninni er lokið. Hin efnahagslega viðreisn, sem lofað var, er orðin að veruleika. Höft hafa verið afnumin, viðskipta- og athafnafrelsi tekið við, vöruval almennings er sívaxandi, tollakerfið endurbætt í grundvallaratriðum og stefnt að lækkun tolla, lánstraust erlendis er endurvakið. Á grundvelli þessarar efnahagsviðreisnar og velmegunar íslenzku þjóðarinnar, sem liggur fyrir, er nú hægt og verið að byggja bjartari framtíð. Stóriðja með byggingu álbræðslu við Straumsvík er að verða að veruleika með rafmagnskaupum úr hinu mikla orkuveri, sem byggja skal í Þjórsá við Búrfell, og byggingu stórskipahafnar í Straumsvík. Kísilgúrverksmiðja verður byggð við Mývatn, unnin útflutningsverðmæti úr botnleðjunni með varmaorku frá Námaskarði, lagður nýr vegur til þungaflutninga stytztu leið til Húsavíkur, sem verður afskipunarhöfn og þar heimilisfang sölufyrirtækis á heimsmarkaðinum. Ný tæknikunnátta flyzt inn í landið og verður aflgjafi nýrrar, almennrar iðnþróunar, járnbræðsla, stálbræðsla, álvinnsla, olíuhreinsun og efnaiðnaður, m.a. úr verðmætum sjávarins og náttúrunnar, verða verkefni framtíðarinnar samhliða vexti sjávarútvegs, iðnaðar, landbúnaðar, siglinga og flutninga á landi og í lofti og verzlunar, eins og við höfum átt að venjast og eins og þessar atvinnugreinar munu þróast við kall tímans til nýrra átaka til öryggis fyrir komandi kynslóðir Íslands. Við blasir framtíð lítillar þjóðar, sem með áræði og framsýni ætlar sér ekki að verða eftirbátur neinna annarra þjóða og kvíðir engu í skiptum við þær, en treystir sjálfri sér, eigin menningu og réttarvitund og er staðráðin í að hagnýta sérhverja möguleika til aukinnar farsældar í trú á landsins gæði. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Mér er það í sjálfu sér óljúft að standa í persónulegum deilum við dómsmrh., en ég kemst ekki hjá því að leiðrétta í alþjóðaráheyrn nokkrar af þeim margendurteknu missögnum, sem hann og hans málgögn hafa að undanförnu borið á borð fyrir kjósendur um gerðardómsákvæði álsamninganna, enda þótt hæstv. ráðh. hætti sér ekki út á það hála svell hér áðan að ræða það efni, og skil ég það undanhald hans mætavel vegna þess, sem á undan er gengið. Dómsmrh. hefur sagt á Alþingi, að mér hafi sem fræðimanni verið sýnd gerðardómsákvæði álsamninganna og að ég háfi ekkert haft við þau að athuga. Enn fremur að gerðardómsákvæðin hafi verið að breytast stig af stigi og alltaf okkur í hag, og gaf þar með í skyn, að gerðardómsákvæðin hefðu verið enn verri, þegar þau voru sýnd mér. Hann hefur í þriðja lagi og við sama tækifæri staðhæft, að gerðardómsákvæðin væru upphaflega frá Íslendingum komin. Allt þetta má lesa í ræðu ráðh. í Mbl. 6. apríl s.l. Allt þetta er rangt og sagt af ráðh. gegn betri vitund, því hann þekkti sannleikánn. Sannleikurinn er þessi: Lögfræðingur álsamninganefndar, gamall nemandi minn, sýndi mér í trúnaði fyrsta samningsuppkastið, sem Íslendingar létu frá sér fara. Ég sagði honum, að vegna aðstöðu minnar gæti ég ekki látið í té neitt um efnisatriði þess. Það skildi hann, og var aldrei síðan til mín leitað í sambandi við þessa samningagerð. Hef ég aldrei nálægt henni komið. Í fyrsta uppkasti, því eina sem ég sá, voru engin ákvæði um lögþvingaðan gerðardóm. Reglurnar um úrlausn deilumála voru þar þessar: Aðalreglan var sú, að deilumál skyldu útkljáð fyrir reglulegum íslenzkum dómstólum, og mátti þar frá ekki víkja nema allir - allir - málsaðilar samþykktu. Í öðru lagi, ef allir aðilar samþykktu, mátti leggja tiltekið ágreiningsefni fyrir alíslenzkan gerðardóm. Í þriðja lagi lýsti ríkisstj. því yfir, að ef og þegar nægilega mörg ríki, þ. á m. Ísland og Sviss, hefðu fullgilt samþykkt Alþjóðabankans um lausn fjárfestingardeilna, væri hún reiðubúin að íhuga eða ræða þann möguleika að nota þá aðferð til sátta og gerðar, sem þar er gert ráð fyrir, og þá auðvitað með þeim hætti, sem þar er ákveðinn, þ.e. með skriflegum samningi málsaðila hverju sinni. Í þessu fólst engin skuldbinding. Þarna er ekki að finna nein ákvæði um útlenda lögþvingaða gerðarstofnun. Það var vissulega engin ástæða til þess fyrir mig að gera aths. við þessi ákvæði. Þau voru ekki og eru ekki vansæmandi fyrir einn eða neinn. Séu þessi ákvæði, sem sett voru fram eftir að langar viðræður við Svisslendinga höfðu átt sér stað, borin saman við gerðardómsákvæði álsamninganna, er ljóst, hversu röng sú staðhæfing ráðh. er, að ákvæði þessi hafi breytzt til batnaðar frá því fyrsta samningsuppkastið var sýnt mér, en á annan veg urðu ummæli ráðh. í Nd. ekki skilin, og hafa málgögn hans lagt trúlega út af þeim á þann veg eins og lesendur þeirra bezt vita. Saga gerðardómsákvæðanna gefur bendingu um, hvernig ríkisstj. hafi að öðru leyti haldið á málstað Íslands í þessari samningagerð. Þá er það og sannað með yfirlýsingu aðalforstjóra Alusuisse, að gerðardómsákvæðin eru til komin skv. kröfu Svisslendinga, sem töldu íslenzka dómstóla skorta reynslu í málum af þessu tagi. Hvað segja menn um svona sannleiksmeðferð hjá dómsmrh., æðsta oddvita réttvísi og heiðarleika í þessu landi? Ég hygg, að hún sé sem betur fer algert einsdæmi og ætla ekki að hafa um hana stærri orð á þessum vettvangi. Gerðardómsákvæði álsamninganna hef ég fordæmt án allrar tæpitungu. Þau eru hættulegt fordæmi, ef núv. stjórnarflokkar verða áfram við völd. Þeir lögleiða utanstefnur í nýjum stíl. Eitt sinn stóðum við þó Íslendingar á réttinum og sögðum: Utanstefnur viljum vér engar hafa. Þeim orðum virðist dómsmrh. hafa gleymt. Gerðardómsákvæðin eru einstæð. Það hefur aðeins verið bent á eitt einasta fordæmi, það er í álsamningunum við Ghana. Þessi gerðardómsákvæði og álsamningarnir yfirleitt eiga auðvitað ekkert skylt við alþjóðasamvinnu á jafnréttisgrundvelli. Alþjóðasamvinna á ekkert skylt við undirlægjuhátt gagnvart erlendu gróðafélagi. Hæstv. forsrh. var hér í gærkvöldi mjög hneykslaður yfir því, að hálærðir menn skyldu gera sig að viðundri með því að vera að fetta fingur út í þá smámuni, að dómsvald í tilteknum málum skyldi flutt úr landi og fengið í hendur hlutlausri, útlendri stofnun. Út af þeim ummælum hans langar mig til að benda mönnum á ágæta grein eftir dr. Bjarna Benediktsson, sem að vísu af einhverjum ástæðum hefur ekki fengið inni í nýútkomnu ritsafni hans, en hún birtist í 1. desemberblaði Vísis árið 1938. Hefur hún fyrirsögnina: Dómsvaldið endurheimt frá Dönum. Þar er það skilmerkilega rakið, að ein af mikilsverðustu kröfunum í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga hafi verið sú, að æðsta dómsvald í íslenzkum málum væri flutt inn í landið og fengið innlendum dómstól. Tíminn leyfir ekki, að þessi ágæta grein sé lesin, en niðurlagsorð hennar eru þessi: „En um það verður ekki deilt, að þjóðinni var það mikill vinningur að fela innlendum dómstól æðsta dómsvaldið í íslenzkum málum, því að reynslan hefur sýnt, að í þessu vandasama efni eru engir hæfari að fara með úrslitaráðin en við sjálfir.“ Þetta sagði hinn hálærði dr. Bjarni Benediktsson árið 1938. Það getur enginn meinað íslenzkum forsrh. að fara í gegnum sjálfan sig, en enginn getur heldur bannað mönnum að brosa að því háttalagi hans. Skoðanir eru skiptar um margt, en um eitt er ekki deilt. Um eitt eru allir sammála, að ekki hafi tekizt að ráða við dýrtíðina. Það er margviðurkennt af stjórninni, að henni hafi ekki tekizt að hafa hemil á verðbólguþróuninni. Eitt sinn taldi hún þó, að allt annað væri unnið fyrir gýg, ef ekki tækist að stöðva verðbólguna, og það er vissulega rétt. Það sem fyrst og fremst er að í okkar landi er verðbólgan, hún ógnar undirstöðuatvinnuvegunum, sem ekki geta um leið velt vaxandi tilkostnaði yfir á aðra. Frá hverri atvinnugreininni á fætur annarri berast kvartanir um versnandi afkomu, hallarekstur og jafnvel yfirvofandi framleiðslustöðvun, meira að segja sjávarútvegurinn kemst ekki af án stuðnings á þessu metaflaári, launþegar stynja undan fargi dýrtíðar og horfa fram á lífskjararýrnun af hennar völdum. Unga fólkið sér ekki fram á, hvernig það á að eignast þak yfir höfuðið. Það er talandi tákn um dýrtíðarvöxtinn, að byggingarkostnaður meðalíbúðar skuli hafa meir en tvöfaldazt á valdatíma núv. stjórnarflokka, og það segir sína sögu, að hækkun byggingarkostnaðar þrjú síðustu árin hefur gert talsvert betur en að éta upp allt lán húsnæðismálastjórnar. Verðbólgan eykur aðstöðumun þjóðfélagsþegnanna og er undirrót að margvíslegu þjóðfélagslegu ranglæti, hún er gróðrarstía spákaupmennsku og spillingar. Gagnvart þessari höfuðmeinsemd efnahagslífsins hefur ríkisstj. staðið ráðþrota og það sem verra er, að hún hefur með ýmsum aðgerðum sínum ýtt undir þessa þróun bæði beint og óbeint, og nú hefur stjórnin blátt áfram gefizt upp við að veita verðbólgunni viðnám. Ljósasta dæmi þess er sú ákvörðun hennar að fella niður niðurgreiðslur á algengustu neyzluvörum, eins og fiski og smjörlíki. Það spáir ekki góðu, þegar sumir talsmenn stjórnarflokkanna eru farnir að gera gælur við dýrtíðina, sbr. leiðara Alþbl. frá 24. f. m., þar segir m.a.: „En hve mörg heimili hefur hún (þ.e. verðbólgan) gert að húseigendum? Jafnvel af efnafólki, þótt hinum eiginlegu verðbólgubröskurum sé sleppt, eru þeir margir sem vilja, að verðbólgan haldi áfram, líklega svo margir, að grundvöllur fyrir raunverulegum aðgerðum til að stöðva verðbólguna, er veikur, að ekki sé meira sagt.“ Hér kveður óneitanlega nokkuð við annan tón en hjá hinum ágæta foringja Alþfl. á sínum tíma, Haraldi Guðmundssyni, er hann mælti hin fleygu orð, að verðbólgan gerði hina ríku ríkari og hina fátæku fátækari. Þessi orð eru sannleikur. Þess vegna vill áreiðanlega meiri hluti þjóðarinnar, að dýrtíðinni sé haldið í skefjum. Það sanna m.a. ummæli margra fyrirsvarsmanna atvinnuveganna. Form. Stéttarsambands bænda sagði t.d. í jan. s.l.: „Höfuðnauðsyn fyrir bændur sem þjóðfélagið í heild er, að verðbólgan verði stöðvuð.“ Í ræðu, sem form. Félags ísl. iðnrekenda flutti á ársþingi iðnrekenda nú fyrir nokkrum dögum, sagði hann: „Ég vil afdráttarlaust fullyrða, að verðbólgan sé höfuðvandamál íslenzks iðnaðar í dag.“ Enn fremur segir hann: „En íðnaðurinn vill leggja ríka áherzlu á, að fundin verði skynsamleg lausn á þessum vanda og heitir stuðningi sínum við allar réttlátar aðgerðir í þá átt.“ Margir fyrirsvarsmenn sjávarútvegsins hafa talað í sama dúr og hafa jafnvel kveðið enn fastar að orði, þó að hér sé ekki tóm til að rekja þau ummæli. Fulltrúaráð verkalýðsfélaganna í Reykjavík tók í sama streng og eins bandalag opinberra starfsmanna, og í ávarpi fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna sagði meira. Þar segir m.a.: „Verkalýðssamtökin líta á það mjög alvarlegum augum, að margítrekuð loforð ríkisstj. hafa reynzt marklaus.“ Undir þetta skrifa einnig stjórnarsinnar eins og Guðjón Sigurðsson og Óskar Hallgrímsson. Ég er þessum mönnum algerlega sammála. Ég tel, að dýrtíðin sé langsamlega mesta vandamál þjóðarinnar í dag, það vandamál er vissulega ekki auðleyst, en það verður að leysa, því að allir hugsandi menn sjá, hvar áframhaldandi undanhald í þeim efnum hlýtur að enda. Gegn því vandamáli verður að snúast með einbeitni og samstilltu átaki, og ég efast um, að við hana verði ráðið, nema allir taki höndum saman. Það held ég, að þjóðin skilji, það held ég, að þjóðin vilji, en það verður ekki gert undir forystu núv. stjórnar, enda virðast nú fáir, jafnvel í hennar eigin stuðningsliði, treysta henni til nokkurra dáða á þessu sviði, hvað sem öðru líður, en það skilur ekki stjórnin eða vill ekki skilja. Hennar kjörorð sýnist vera: Sitjum í ráðherrastólunum, hvað sem það kostar. Hún hangir í stýrishúsinu og fæst ekki þaðan til að fara, enda þótt hún hafi í raun og veru sleppt stýrinu. Kjósendur losna því ekki við þessa stjórn, nema þeir láti atkvæðin tala svo skýrt, að ekki verði um villzt. Til þess er tækifæri í sveitarstjórnarkosningunum, sem fram undan eru. Getuleysi stjórnarinnar í dýrtíðarmálunum er fullsannað. Það er ekki eftir neinu að biða, en hvort sem það dregst lengur eða skemur héðan af, að stjórnin neyðist til að yfirgefa ráðherrastólana, þá er það alveg víst, að verðbólgan verður minnisvarði þessarar hæstv. ríkisstj. Viðreisnarstjórn og verðbólga eru tvö hugtök, sem í framtíðinni verða tengd órjúfandi böndum. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í gærkvöldi lýsti hv. þm. Framsfl., Ágúst Þorvaldsson, stjórnarsamstarfi Alþfl. og Sjálfstfl. sem ástheitum brúðardansi í viðreisnarhöll. Þetta var snotur samlíking. Það má vel líkja stjórnarsamstarfi við dans. jafnvel brúðardans. En þm. hefði vel mátt minnast þess, að Framsfl. hefur dansað lengur við Sjálfstfl. en Alþfl. Sá dans var að vísu ekki alltaf ástheitur og hann var heldur ekki alltaf fallegur, og löngum var hann ekki stiginn í neinni víðreisnarhöll, heldur í lágreistum haftakofa. Oft nötraði ekki aðeins dansgólfið undan sporunum, sem stigin voru, heldur öll byggingin. Ekki var heldur alltaf dansað fram á við, heldur stigin mörg hröð spor aftur á bak í þeim dansi. Það hefur sannarlega ekki á það skort, að Framsfl. hafi dansað við aðra flokka á sviði stjórnmálanna. Á undanförnum 30–40 árum hefur hann dansað lengur og meira við aðra flokka en nokkur annar íslenzkur stjórnmálaflokkur. En það hefur jafnan þótt vera einkenni á stjórnmáladansi Framsfl., að ástríki hans hafi verið takmarkað, og hann jafnvel átt það til að flækjast fyrir makanum í dansinum. Stundum meira að segja bregða fyrir hann fæti. Engum blandast hugur um, að Framsfl. sé enn reiðubúinn til að stíga dansspor, t.d. við stjórnarflokkana. Þegar þm. hans fjölyrða um það ástríki, sem sé á stjórnarheimilinu, gæti það borið vott um afbrýðisemi. Á engu stjórnarheimili, þar sem Framsfl. bjó með öðrum flokkum árum og áratugum saman, reyndist sambúðin eins snurðulaus, ærleg og heiðarleg og Framsfl. sér, að hún er nú á stjórnarheimilinu. Framsfl. væri eflaust hollt að íhuga, hvort hann kynni ekki að eiga meginþáttinn í því sjálfur, að svo var jafnan. Ætli það sé ekki einmitt þess vegna, að aðra flokka langar nú jafnlítið og raun ber vitni til þess að dansa við Framsfl. og hann muni því neyðast til þess enn um langt skeið að sitja yfir í dansinum? Hv. þm. Alþb., Gils Guðmundsson, sýndi það enn einu sinni í gærkvöldi, að honum lætur miklu betur að tala um bókmenntir og menningarmál en efnahagsmál. Hann deildi mjög á ríkisstj. og kaupsýslustéttirnar fyrir það, hversu mikið væri flutt til landsins af óþarfa, eins og erlendum kökubotnum og kexi. Slík ummæli sýna betur en margt annað, hversu margir leiðtogar stjórnarandstöðunnar hafa staðnað gjörsamlega í gömlum tíma og átta sig bókstaflega ekki neitt á þeirri grundvallarbreytingu í efnahagsmálum og víðskiptalífi, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum. Ef hér væri enn þá gjaldeyrisskortur og ef innflutningur almennra nauðsynja væri enn þá takmarkaður, eins og áður var, mætti eflaust átelja yfirvöld fyrir að veita innflutningsleyfi fyrir erlendum kökubotnum og erlendu kexi, eða deila á kaupsýslumenn fyrir að nota takmörkuð leyfi og takmarkaðan gjaldeyri til innflutnings slíkrar neyzluvöru, sem auðvitað má vel vera án. En það er engu líkara en ýmsir leiðtogar stjórnarandstöðunnar lifi svo sterklega í liðnum tíma, það er engu líkara en þeir séu svo afturhaldssamir í hugsunarhætti, að þeir hafi alls ekki áttað sig á því enn þá, að tímar leyfisveitinga og gjaldeyrisskorts eru löngu liðnir. Ef þessum gamaldagsmönnum geðjast ekki að því, að hér sé t.d. erlent kex og erlendir kökubotnar til sölu og slík vara sé keypt og ef þeir vilja deila á einhvern fyrir slíkt, eiga þeir að deila á þá, sem kaupa þessar vörur, á neytendurna, á húsmæðurnar. Það er ekki hægt að deila á kaupsýslustéttirnar fyrir að flytja inn þær vörur, sem neytendurnir vilja fá keyptar. Það er þeirra hlutverk. Og enn þá siður er hægt að deila á stjórnarvöldin fyrir að halda þannig á gjaldeyrismálum þjóðarinnar, að hægt sé að flytja inn þær vörur, sem neytendurnir og húsmæðurnar vilja geta keypt, án þess að þurfa að neita þeim um nokkuð annað í staðinn. Meðan menn í aðalatriðum geta fengið þann gjaldeyri, sem þeir óska eftir að kaupa til vöruinnflutnings, er við engan annan að sakast en neytandann sjálfan, ef mönnum geðjast ekki að því, sem inn er flutt. Þegar verið er að deila á stjórnarvöld og kaupsýslumenn vegna þess, að flutt sé inn eitthvað, sem einhverjir kalla óþarfa, ber það einungis vott um, að menn eru staðnaðir í gömlum tíma, sem er löngu liðinn hjá og kemur vonandi aldrei aftur. Menn geta auðvitað deilt á það, hvernig almenningur ráðstafar tekjum sínum, en um það er hvorki við stjórnarvöld eða kaupsýslumenn að sakast. Innan skamms fara fram almennar bæjar- og sveitarstjórnarkosningar. Úrslit þeirra munu að vísu ekki hafa áhrif á gang mála hér á hinu háa Alþ. Það er samt eðlilegt, að menn spyrji, á hvaða atriði Alþfl. vilji nú leggja mesta áherzlu. Alþfl. vill vinna að því, að heilshugar samstarf takist milli stéttasamtakanna annars vegar og ríkisvaldsins hins vegar í því skyni að hafa hemil á vexti verðbólgunnar. Í lýðræðisríki er engin ríkisstj. svo voldug, að hún ein geti komið í veg fyrir verðbólgu. Fleiri aðilar þurfa að vilja það, og þá fyrst og fremst stéttasamtökin. Alþfl. er sprottinn upp úr launþegahreyfingunni og á þar djúpar rætur. Ríkisstj. í heild hefur marglýst því yfir, að hún óski eftir sem nánustu samstarfi við stéttasamtökin um kjaramálin. Hjá forystumönnum launþegasamtakanna, hvar svo sem þeir standa í flokki, er áreiðanlega á því vaxandi skilningur, að ekki sé allt fengið með hækkun á krónutölu kaupsins. Hitt sé miklu mikilvægara, að gagnkvæmt traust skapist milli launþegasamtakanna og ríkisvaldsins. Slíkt andrúmsloft hefur smám saman verið að skapast undanfarin tvö ár. Alþfl. mun leggja sig allan fram til þess, að samstarfið milli ríkisvaldsins og stéttasamtakanna verði sem bezt. Þá vill Alþfl. vinna að því, að róttæk breyting verði gerð á stefnunni í landbúnaðarmálum. Útflutningsbætur vegna landbúnaðarvöruútflutnings hafa tífaldazt - hafa tífaldazt á undanförnum fimm árum og eru nú orðnar nokkuð á þriðja hundrað millj. kr. á ári. Mjólkurafurðir eru fluttar út fyrir fjórðung framleiðslukostnaðar og sauðfjárafurðir fyrir um það bil hálfvirði. Ef bændur ættu að fá fullt verð fyrir allt það, sem flutt er út, þyrftu útflutningsbæturnar að vera meira en 70 millj. kr. meiri en nú er heimilt að greiða úr ríkissjóði. Þessar 70 millj. verða bændur sjálfir að greiða af heildartekjum sínum. Landbúnaðarvöruútflutningurinn í ár beinlínis rýrir því tekjur bænda um 70 millj. kr. og ef ekki verður gripið í taumana, heldur framleiðslan og útflutningurinn áfram að vaxa. 1970 yrði landbúnaðarútflutningur orðinn svo mikill, að nauðsynlegar útflutningsbætur yrðu næstum 500 millj. kr. Slíkur útflutningur myndi skerða tekjur bænda um því sem næst 10 af hundraði, og sjá vonandi allir, í hvílíkt óefni stefnir bæði fyrir bændastéttina sjálfa og þjóðarheildina. Hér er um vandasamt mál að ræða, en Alþfl. vili vinna að lausn þess á raunhæfan og heilbrigðan hátt þannig, að skynsamlegt tillit sé tekið til hagsmuna neytenda og bænda og þjóðarheildarinnar yfirleitt. Þá vill Alþfl. halda áfram að efla umbætur á sviði félagsmála og húsnæðismála og leggur nú sérstaka áherzlu á, að allir landsmenn fái aðild að öflugum lífeyrissjóði. Alþfl. mun einnig styðja nauðsynlega endurskoðun tollakerfisins til að lækka verðlag innanlands og auka samkeppni, en jafnframt mun hann styðja það, að iðnaðinum sé hjálpað með hagræðingarlánum og á annan hátt til að laga sig að breyttum aðstæðum og auka samkeppnishæfni sína. Og síðast en ekki sízt telur Alþfl., að samfara vaxandi velmegun og auknu félagslegu öryggi þurfi menntun þjóðarinnar að halda áfram að batna og menning hennar að blómgast. Á því sviði hefur núv. ríkisstj. aðhafzt mikið á undanförnum árum og því verður að halda áfram í vaxandi mæli. Sannleikurinn er sá, að á undanförnum árum hefur orðið gerbylting í íslenzku þjóðlífi. Það er rétt, að ytri aðstæður hafa verið hagfelldar, en ekki hefði það dugað til, ef illa hefði verið haldið á málum og afturhaldssjónarmið ríkt. Mér er nokkuð til efs, að menn geri sér almennt nægilega ljóst, að í raun og veru hefur verið að skapast nýtt þjóðfélag á Ísíandi á undanförnum árum. Öll framleiðslutæknin hefur verið að gerbreytast. Grundvöllur alls viðskiptalífsins er orðinn allur annar en áður var. Félagsmál hafa tekið miklum breytingum og í menningarlífinu hafa átt sér stað miklar framfarir. Skynsamir og sanngjarnir menn munu án efa sjá, að yfirleitt eru allar breytingarnar í rétta átt, en þær hafa samt í öllum aðalatriðum gerzt gegn andstöðu Framsfl. og Alþb. Þeir voru á móti leiðréttingu gengisskráningarinnar. Þeir voru á móti afnámi útflutningsbótakerfisins. Þeir voru á móti afnámi innflutningshaftanna. Þeir voru á móti, þeirri breytingu á stefnunni í bankamálum, sem hefur verið forsenda myndunar gjaldeyrisvarasjóðsins. Þeir voru á móti breytingunni á stefnunni í vaxtamálum, sem svo mjög hefur stuðlað að aukningu sparifjármyndunarinnar. Þeir voru á móti afnámi fjárfestingareftirlitsins. Þeir eru nú á móti verðtryggingu sparifjár og lána. Þeir eru nú á móti byggingu álbræðslunnar og þannig mætti lengi telja. Þeir hafa auðvitað ekki verið á móti þeim miklu umbótum, sem gerðar hafa verið í félagsmálum og menntamálum, en þeir hafa verið á móti þeirri stefnu í efnahagsmálum, sem hefur verið forsenda þess, að unnt hefur verið að tryggja framfarir á sviði menntamála og félagsmála. Þess vegna hafa Framsfl. og Alþb. reynzt hinir einu og sönnu afturhaldsflokkar á Íslandi á undanförnum árum. Þeir hafa ekki skilið tímanna tákn. Þeir hafa ekki áttað sig á því, hvaða breytingar í efnahagsmálum væru nú nauðsynlegar, til að góð ytri skilyrði hagnýttust til fulls og til þess að unnt yrði að efna til verulegra umbóta á sviði félagsmála og menningarmála. Helztu foringjar Framsfl. og Alþb. virðast enn lifa í hugarheimi kreppuáranna 1930–1940 og telja þau úrræði, sem þá voru skynsamleg, eiga við enn þann dag í dag, en það er einmitt helzta einkenni sannra afturhaldsmanna, að þeir vilja halda áfram að beita sömu úrræðum, þótt allar aðstæður séu orðnar gerólíkar. Góðir hlustendur. Alþfl. gengur bjartsýnn til þeirra kosninga, sem fram undan eru. Hann telur sig hafa verið að gera rétt með stefnu sinni og í störfum sínum á undanförnum árum. Hann þykist geta bent á margan góðan árangur af athöfnum sínum. Og er það ekki einmitt góður árangur, sem skiptir máli í þjóðmálabaráttunni? Alþfl. heitir á alla stuðningsmenn sína og velunnara að liggja nú ekki á liði sínu í kosningabaráttunni. Við munum halda áfram á þeirri braut, sem við höfum gengið. Við munum kappkosta að reynast ábyrgir og heiðarlegir í því stjórnarsamstarfi, sem við göngum til. Hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, munum við miða störf okkar við það, að hagur heildarinnar verði sem beztur, framfarirnar sem mestar og menningarlífið sem fjölskrúðugast. Undir þessum merkjum göngum við til kosninganna og heitum á góða menn og frjálslynda að veita flokknum brautargengi. - Góða nótt.



Herra forseti. Hv. þm. Matthías Mathiesen þuldi hér áðan upp allmikla lofgerðarrollu um framkvæmdir í íslenzkum sjávarútvegi s.l. ár og vildi þakka viðreisnarstefnunni þær framkvæmdir. Jafnframt reyndi hann að halda því fram, að á tímum vinstri stjórnarinnar hefði ríkt stöðnun í sjávarútvegi okkar. Hér er sannleikanum gersamlega snúið við. Það var einmitt á tímum vinstri stjórnarinnar, sem hafizt var handa um að kaupa hina stærri stálfiskibáta til landsins, bátana, sem bezt duga nú. En þegar þessir bátar voru að koma til landsins, fengu þeir þær viðtökur frá viðreisnarmönnum, sem stefna þeirra sagði glöggt til um. Hér á Alþ. fluttu 7 þm. Sjálfstfl. þá till. um það að skora á ríkisstj. að standa fyrir því, að þeir stálfiskibátar, sem keyptir hefðu verið til landsins og væru 150–250 rúml. að stærð yrðu sendir til Afríkustranda til fiskveiða, vegna þess að það væri ekki hægt að gera þá út við Ísland. Þetta var nú sú trú, sem Sjálfstfl. hafði þá á þeim fiskiskipastól, sem keyptur hafði verið til landsins og afkoma þjóðarinnar hefur bezt byggzt á nú að undanförnu. Það væri freistandi að gera að umtalsefni hér pólitík núv. ríkisstj. í landbúnaðarmálum. Hann er ekki óskemmtilegur dansinn, sem þeir eiga saman í landbúnaðarmálum, hæstv. landbrh. Ingólfur Jónsson og hæstv. viðskmrh. Gylfi Þ. Gíslason. Alþfl. vill breyta stefnunni í landbúnaðarmálum, en Sjálfstfl. vill halda í stefnuna. Alþfl. er á móti öllum styrkjunum til bænda, en Sjálfstfl. hælir sér fyrir styrkina til bænda. Alþfl. er á móti útflutningsuppbótunum, Sjálfstfl. hælir sér fyrir að hafa komið þeim á. Hann er ekki óskemmtilegur, þessi dans. En það mætti kannske spyrja um það, hver er eiginlega stefna ríkisstj. í landbúnaðarmálum? Við 1. umr. um alúmínmálið í Nd. Alþ. fyrir réttum mánuði síðan, flutti hæstv. forsrh. Bjarni Benediktsson athyglisverða ræðu. Hann sagði þá m.a. orðrétt það, sem hér skal greint: „Vitanlega verður, eins og glögglega kom fram, t.d. hjá hv. l. þm. Austf., að líta á þetta mál út frá stórum eða háum sjónarhóli. Það verður að gera sér grein fyrir þessu máli í ljósi sögunnar og framþróunar. Það dugir ekki að líta á það eins og hv. 5. þm. Vestf. gerði eingöngu frá dægursjónarmiði vegna vinnuaflsörðugleika í bili. Við verðum“ sagði forsrh., „að skilja, hvaða þýðingu þetta mál hefur fyrir framþróun Íslands, ég vil segja, um aldir. Samningurinn gildir nærri því í hálfa öld, og ég hef trú á því“ sagði forsrh., „að þetta mál hafi mikla þýðingu fyrir framtíðarsögu íslenzku þjóðarinnar.“ Þetta voru orð forsrh. um alúmínsamningana. S.l. sunnudag skrifaði svo aðalstjórnmálaritstjóri Morgunblaðsins eftirfarandi um alúmínmálið: „Þegar þetta er ritað, er ráðgert að 3. umr. um álfrv. ljúki í Ed. og það verði samþ. sem lög frá Alþ., áður en sunnudagsblað Morgunblaðsins kemur út. Er þar um að ræða mesta stórviðburð í atvinnusögu Íslendinga frá upphafi.“ Það munaði nú ekkert um. Þetta voru orð stjórnmálaritstjóra Morgunblaðsins um alúmínmálið. Forsrh. sér af sínum háa sjónarhóli inn í ókomnar aldir og skynjar strax af glöggskyggni sinni áhrifin af alúmínsamningnum á framtíð íslenzku þjóðarinnar. Ritstjóri Morgunblaðsins veit fullvel, að samningarnir við svissneska alúmínhringinn marka tímamót í sögu þjóðarinnar, þeir eru, eins og blaðið segir, mesti stórviðburður í atvinnusögu Íslendinga frá upphafi. Það eru engin smáræðisáhrif, sem alúmínsamningurinn hefur haft á þessa tvo forystumenn Sjálfstfl. Enginn skyldi halda, að forsrh. hafi látið ummæli sín falla að lítt hugsuðu máli eða dregið ályktanir sínar um mikilvægi málsins af byggingu einnar verksmiðju við Straumsvík, verksmiðju, sem í eiga að vinna 450 menn og sem ráðgert er, að lagt geti í þjóðarbúið 250–300 millj. kr. á ári eða eins og ein meðalstór síldarverksmiðja Íslendinga gerir nú í dag. Nei, slíkt kemur ekki til mála. Forsrh. hefur litið lengra. Hann hefur skyggnzt dýpra í málið. Hann hlýtur að hafa séð fleiri en einn erlendan verksmiðjustromp, fleiri en verksmiðjustrompinn í Straumsvík. Ritstjóri Morgunblaðsins hikar ekki við að telja atburði úr atvinnusögu þjóðarinnar eins og innlenda stórútgerð, verzlunina færast á innlendar hendur, tilkomu frystiiðnaðar í landinu eða síldveiðar landsmanna með tilheyrandi síldariðnaði þýðingarminni en samþykkt álfrv. Sá, sem ekki hikar við að telja slíka þætti í atvinnusögu landsins þýðingarminni en samþykkt álfrv. ríkisstj., finnur á sér eitthvað meira en áhrifin frá einni verksmiðju við Straumsvík. Þessir tveir forystumenn Sjálfstfl. vita vel, hvað þeir eru að fara. Í þeirra augum er Straumsvíkurverksmiðjan aðeins sú fyrsta, þeirra ætlun er að annar stórrekstur útlendinga fylgi á eftir. Þeir líta á alúmínsamningana sem fordæmi, sem ákvörðun um að taka upp nýja stefnu um að heimila erlendum auðfélögum réttindi til atvinnureksturs á landinu á mörgum sviðum. Þeir ætla með hinni nýju stefnu að gerbreyta íslenzku þjóðfélagi. Skoðun þeirra er sú, að ekki sé auðvelt að treysta á 600 íslenzka útgerðarmenn, ýmsa smáa og kröfuharða, að 100 íslenzkir frystihúseigendur geti verið erfiðir og jafnvel hættulegir og aðrir atvinnurekendur á Íslandi séu ekki til að byggja völd sín á í framtíðinni. Þeir treysta betur stórrekstri útlendinga og vita, að útlendingarnir þurfa sina umboðsmenn hér á landi. Almennar bæjar- og sveitarstjórnarkosningar eru á næsta leiti. Í þeim kosningum fá kjósendur tækifæri til að gera að nokkru leyti upp við menn og flokka. Sveitarstjórnarkosningar snúast að vísu oft um önnur mál en þau, sem mest er um deilt í landsmálum, en veigamestu málin falla þó saman. Í komandi kosningum verður almenningur að láta afstöðu sína til dýrtíðarstefnu stjórnarflokkanna koma skýrt fram. Í des. s.l. hækkuðu flutningsgjöld skipa um 15% samkv. sjálfsákvörðunarrétti skipaeigenda. Nú 1. apríl eða fjórum mánuðum síðar hækkuðu þessi gjöld aftur um 7.5% samkv. sama frelsinu. Þessar fragtahækkanir koma að sjálfsögðu fram í vöruverðinu. Þær auka dýrtíðina. Verðhækkanir þessar stafa frá stefnu íhaldsins um álagningarfrelsi. Í júlí s.l. sumar hækkaði rafmagn til iðnaðarins um 8% og aftur í des. um 13%. Þessar hækkanir koma líka fram í verðlaginu og eru auk þeirra hækkana á rafmagni, sem heimilin verða að greiða beint. Það eru Sjálfstfl. og Alþfl., sem bera ábyrgð á þessum verðlagshækkunum. Benzín hækkaði um 19% í des. s.l. og enn eru í fersku minni 50–80% hækkanir á fiski og smjörlíki, sem nýlega áttu sér stað og þetta eru ekki einu hækkanirnar, hækkanir á vöru og þjónustu ganga yfir svo að segja daglega. Þessi dýrtíðarstefna verður að fá sinn dóm í komandi kosningum. Íhaldið í bæjarstjórnum og sveitarstjórnum og í borgarstjórn Reykjavíkur verður að taka út sinn dóm fyrir þessar íhaldssyndir. Annars forherðist íhaldið og heldur enn áfram herferð sinni gagnvart almenningi í landinu. Í Danmörku fóru nýlega fram sveitarstjórnarkosningar. Þar töpuðu sósíaldemókratar miklu fylgi á því m.a., að þeir höfðu í ríkisstj. samið við íhaldið þar í landi um hækkun á húsaleigukostnaði. Hér verða kjósendur að bregðast við á sama hátt. Húsaleiguokrið og dýrtíðarstefnuna verður að kveða niður á þann hátt, sem valdhafarnir skilja. Það var blátt áfram ömurlegt að hlusta á talsmenn ríkisstj. í umr. hér í gærkvöldi tala um dýrtíðina og verðbólguvandamálin. Hæstv. forsrh. sagðist vita, að minnkun niðurgreiðslna á vöruverði væri óvinsæl ráðstöfun. En sú ráðstöfun væri eigi að síður prófsteinn á það, hvort menn í raun og veru vildu vinna gegn verðbólgunni. Þannig er forsrh. gersamlega blindaður af rökvillum viðreisnarstefnunnar. Þegar ríkissjóður er látinn halda áfram sköttum, sem lagðir voru á til þess að greiða niðúr vöruverð, en hættir niðurgreiðslunum, en verðlag á brýnustu lífsnauðsynjum er hækkað af þeim ástæðum um 50–80%, þá telst það ráðstöfun gegn dýrtíðinni að dómi þeirra viðreisnarmanna. Og þannig er öll þeirra dýrtíðarbarátta. Þeir hækka vexti og við það hækkar vöruverð. Þeir hækka söluskatt og við það hækkar verðlag. Þeir heimila kaupmönnum frjálsa álagningu og við það hækkar álagningin. Þeir heimila hækkun á frögtum og hækkun á rafmagni, hækkun á fargjöldum, hækkun á síma og hækkun á öllum hlutum og svo segja þeir á eftir, að þetta séu allt ráðstafanir til að vinna bug á verðbólgunni. Birgir Finnsson, fulltrúi Alþfl. í þessum umr., spurði hér í kvöld, hverjir eiginlega kyntu undir dýrtíðarbálinu. Hann ætti nú ekki að þurfa að spyrja. Þarf nokkur að efast um það, að það er sú ríkisstj., sem samþ. hefur og leyft allar þær verðhækkanir, sem ég hef hér verið að greina frá? Núv. ríkisstj. hefur aldrei séð dýrtíð eða verðbólgu nema í einum hlut, í kaupgjaldi vinnandi fólks. Hækki kaupgjaldið, hrópar ríkisstj.: Verðbólga, verðbólga, mikil verðbólga. Það leyndi sér heldur ekki í umr. í gærkvöldi og heldur ekki hér í kvöld, hvert hugur stjórnarliða stefnir í þessum efnum. Sigurður Bjarnason sagði, að það væru stóru stökkin í kaupgjaldsmálunum, sem ólukkan stafaði af. Hann veit þó, að í kaupgjaldssamningunum sumarið 1964 var samið um óbreytt grunnkaup verkafólks. Hann veit líka, að s.l. sumar var aðeins samið um 4–5% grunnkaupshækkun, þegar vinnuvikustyttingin er ekki talin sem bein kauphækkun. Alþfl.-maðurinn Jón Þorsteinsson sagði umbúðalaust, að það, sem gera þyrfti í dýrtíðarmálunum, væri, að bændur og launafólk gæfu eftir af launum sínum. Og hann bætti við, að ef slík sanngirni, því að það var sanngirni að hans dómi, að þessir gæfu eftir, ef slík sanngirni fengist ekki fram með góðu, ætti bara að lögfesta kauplækkun eins og gert var árið 1959. Þannig talar fulltrúi Alþfl., og sami tónninn kom hér fram hjá Birgi Finnssyni í kvöld, þegar hann talaði um, að verkafólkið þyrfti að stilla kaupkröfum sínum í hóf. Það er vissulega alvörumál, ef launafólk í landinu áttar sig ekki á kjarna þessara mála. Það getur enginn launþegi, það getur enginn verkamaður, það getur enginn sjómaður og enginn bóndi, enginn fastur starfsmaður leyft sér að efla þá flokka til valda, sem miða stefnu sína við lækkuð launakjör vinnandi fólks eða vaxandi dýrtíð að öðrum kosti. Alþb. skorar á allt alþýðufólk að notfæra sér komandi kosningar og tala við valdhafana á þann hátt, sem þeir skilja. Launþegar í landinu hafa raunverulega átt í látlausri styrjöld við ríkisstj. Sjálfstfl. og Alþfl. á undanförnum árum. Þeir mega ekki og geta ekki stutt þá flokka til valda, hvorki í bæjarstjórnir eða sveitarstjórnir né til Alþ., sem með dýrtíðarstefnu sinni og nýjum og nýjum álögum eyðileggja það, sem áunnizt hefur í kaupgjaldsbaráttunni. Kaupgjaldsbarátta launastéttanna hefur verið réttlát, því að hún hefur byggzt á því, að þær fengju í sinn hlut eðlilegan hlut af vaxandi þjóðartekjum. Nú liggur fyrir, að meðaltalshækkun af útfluttum sjávarafurðum nam 12% á s.l. ári og hin almennu viðskiptakjör þjóðarinnar við útlönd batna á árinu um 10%. Þetta jafngildir því, að þjóðarbúið hafi fengið 600–700 millj. kr. meira fyrir framleiðslu ársins, aðeins vegna verðhækkana. Til viðbótar verðhækkunum kemur svo stóraukið aflamagn á árinu. þetta hagstæða útflutningsverð átti auðvitað að skapa grundvöll fyrir miklum nettólaunahækkunum til handa vinnandi stéttum. En dýrtíðar- og stjórnleysisstefna ríkisstj. hefur komið í veg fyrir það, að svo gæti orðið. Alþb. er stjórnmálasamtök íslenzkrar alþýðu á breiðum, pólitískum grundvelli. Það er stofnað af forystumönnum Alþýðusambandsins. Fulltrúar Alþb. eru því sérstakir fulltrúar launafólks í landinu. Allt launafólk í landinu þarf því í komandi kosningum að efla Alþb. Á þann hátt eflir það sín eigin samtök og fylgir bezt eftir hagsmunabaráttu sinni. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þessar eldhúsdagsumræður eru nú á enda. Hvort þær hafa gert útvarpshlustendum ljósari einhverjar staðreyndir varðandi ástand og þróun þjóðmálanna, skal ég engu spá um. En því miður er ég hræddur um það, að þjóðmálaumr. af þessu tagi séu ekki líklegar til þess að greiða fyrir raunhæfu mati almennings á viðfangsefnum og verkum þings og stjórnar, þegar staðhæfingar stangast á og misjafnlega trúverðuglega er með tölur farið, þannig að flestir velji þann þægilega kost að trúa því þá helzt, sem þeirra flokkstalsmenn segja. Er mikilvægt að reyna að finna annað form þjóðmálaumr., er tryggi efnislegri umr. og verði þá um leið til þess að efla traust þjóðarinnar á þjóðskipulagi sinu og þingræði og stuðla að raunsærri skoðanamyndun, sem er forsenda heilbrigðara stjórnarfars. Hafi menn hlýtt á umr. í heild, verða þó vissar ályktanir af þeim dregnar. Stjórnartalsmenn hafa skýrt hina ýmsu þætti í stefnu stjórnarflokkanna undanfarin 6 ár og stjórnarandstæðingar hafa leitazt við að sýna fram á, að allt hefði orðið á betri veg, ef þeir hefðu mátt ráða. Erfitt er að sannreyna, hvað hefði orðið á hverjum tíma, ef aðrir hefðu ráðið og verður þá ekki við annað stuðzt en hvað gerðist í sambærilegum tilvikum, þegar viðkomandi menn og flokkar höfðu aðstöðu til að móta stefnuna. Fróðlegt er fyrst að gera sér grein fyrir því, hvað menn hafa orðið sammála um í umr. þessum. Viðurkennt hefur verið af öllum, að þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur hafa orðið meiri og vaxið meir síðustu 3 árin en nokkru sinni áður í sögu þjóðarinnar. Því er jafnframt ómótmælt, að efnahagur og almenn velmegun hefur aldrei verið svo góð. Stjórnarandstæðingar segja þetta að vísu ekki stjórnarstefnunni að þakka, heldur góðu árferði og aukinni tækni. Enginn vanmetur þýðingu hins góða árferðis, en án trausts efnahagskerfis hefði ekki verið hægt að endurnýja í jafn stórum stíl skipakost og bæta nýtingaraðstöðu aflans. Hefur fjármunamyndun í skipum, vélum og tækjum verið sérstaklega mikil síðustu árin og í fiskiskipum langmest árið 1964. En þá nam innflutningur skipa og flugvéla alls 938 millj. kr. þá má benda á þá staðreynd, sem er glöggt einkenni heilbrigðrar efnahagsþróunar, að síðasta ár varð raunverulegur sparnaður þjóðarbúsins í fjármunamyndun, útflutningsvörubirgðum og viðskiptajöfnuði 6 milljarðar 150 millj. kr. eða rúm 30% af þjóðarframleiðslunni og er það með því hæsta, sem þekkist nokkurs staðar. Stjórnarandstæðingar hafa staðhæft, að illa hafi verið haldið á hinum miklu þjóðartekjum og skipting þeirra verið ójöfn og verðbólgan orðið þóknanleg stjórnarvöldunum, eins og form. Framsfl. komst að orði og vinnustéttir aðeins getað framfleytt sér með meiri vinnuþrælkun. Var þó eftirtektarvert, að forseti A.S.Í. hélt ekki fram þeirri kenningu, enda vissi hann betur. Það er nefnilega sannleikur málsins, að hinir tiltölulega skynsamlegu kjarasamningar tveggja síðustu ára og aðrar hliðarráðstafanir hafa aukið rauntekjur verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna mun meira en hinar óhóflegu kaupkröfur áður gerðu. Benda þannig bráðabirgðaathuganir Efnahagsstofnunarinnar, er styðjast við helztu kjarasamninga ársins, athuganir kjararannsóknarnefndar og fleiri heimildir til þess, að raunverulegar atvinnutekjur þessara stétta hafi á s.l. ári aukizt um nálega 10% frá árinu áður. Ráðstöfunartekjur þessara stétta eftir álagningu beinna skatta og greiðslu fjölskyldubóta hafa þó aukizt enn meir eða samtals um 12% hjá fjölskyldufólki í þessum stéttum. Er þetta mun meira en aukning raunverulegra þjóðartekna á mann, sem er áætluð 6–7%. Aukningin er að vísu ekki hin sama hjá öllum þessum stéttum. Það er svo til viðbótar fróðlegt að gera sér grein fyrir því, að á árunum 1960–1965 hafa raunverulegar þjóðartekjur vaxið um 32% á mann, en raunverulegar ráðstöfunartekjur verka-, sjó- og iðnaðarmanna hafa á sama tímabili aukizt um 33%. Er því ljóst, að þessar stéttir hafa fyllilega haldið sínum hlut í aukningu þjóðarteknanna og er það vel. Er vonandi, að allir aðilar beri gæfu til þess að draga rétta niðurstöðu af kjaraþróun síðustu ára við þá samninga um launamál, sem nú standa fyrir dyrum. Um vinnuþrælkunina er það að segja, að vissulega vinna margir mjög mikið, bæði af brýnni nauðsyn, en þó einnig vegna þess, að margir hafa aldrei svo háar tekjur, að þeir ekki gjarnan vilji bæta þar við, þótt það kosti aukið álag. Athuganir kjararannsóknarnefndar benda þó til þess, að meðalársvinnutími verkamanna í Reykjavík hafi ekki aukizt á árinu 1964, heldur hafi dregið úr lengd vinnutímans í fyrra og einnig á líðandi ári, jafnvel svo að gera megi ráð fyrir, að í ár verði vinnutími verkamanna rúmlega 100 stundum styttri en árin 1963 og 1964. Mun stytting samningsbundins dagvinnutíma eiga nokkurn þátt í þessu. Hannibal Valdimarsson viðurkenndi í ræðu sinni í gær þau miklu átök, sem gerð hafa verið síðustu tvö árin til úrbóta í lánamálum húsbyggjenda, og Ragnar Arnalds viðurkenndi hina mikilvægu aðstoð við útveginn fyrir Norðurlandi vegna aflabrests þar. Sagði hinn síðarnefndi að vísu, að verkalýðssamtökin nyrðra hefðu keypt þá aðstoð því verði að slá af launakröfum sínum. Ég læt ósagt, hvað slíkar fullyrðingar falla verkalýðsleiðtogum nyrðra vel í geð, en vitanlega voru hvorar tveggja þessar ráðstafanir gerðar til þess að greiða fyrir skynsamlegum kjarasamningum og voru vissulega ekki nein nauðung fyrir samningsaðila, heldur af öllum metið sem skynsamlegar aðgerðir og raunhæfar. Fræðileg og hlutlaus rannsókn á eðli efnahagsvandamálanna er forsenda skynsamlegrar úrlausnar þeirra. Með tilkomu Efnahagsstofnunarinnar, auknu starfi Hagstofunnar og Seðlabankans, stofnun kjararannsóknarnefndar, vinnutímanefndar og fleiri hagfræðilegum skýrslugerðum, hefur mjög þokazt í rétta átt, ef menn vilja af raunsæi og alvöru skoða málin niður í kjölinn. Sífelldar staðhæfingar um óðaverðbólgu, sem stafi fyrst og fremst af aðgerðum ríkisstj., án þess að nokkurn tíma fáist skilgreint nánar, í hverju þær aðgerðir séu fólgnar, gera óumflýjanlegt að reyna að gera sér hlutlæga grein fyrir eðli og orsökum þessa vanda, sem vissulega er mikill enn í dag og ógnar heillavænlegri efnahagsþróun. Vitanlega er frumorsök þess vanda víxlhækkun kaupgjalds og verðlags. Því var það fyrsta verk vinstri stjórnarinnar að skerða vísitöluuppbót á laun og síðasta verk hennar að biðja verkalýðsfélögin af fúsum vilja að gefa enn eftir 17 vísitölustiga launahækkun. Þetta segi ég vinstri stjórninni ekki til lasts, heldur til áminningar þeim máttarstólpum þeirrar ríkisstj., sem nú halda í dag allt öðru fram um orsakir verðbólgunnar. Það var næstum átakanlegt að heyra hinn greinda formann Framsfl. enn í gærkvöldi gera tilraun til að skilgreina „hina leiðina“. Enn var helzti kjarninn röðun framkvæmda, en þó án fjárfestingareftirlits, því að það mun ekki þykja vænlegt til vinsælda. Eysteinn Jónsson veit þó mæta vel, að það er fyrst núv. ríkisstj., sem með framkvæmdaáætlunum sínum, fjáröflunarráðstöfunum fyrir stofnsjóði atvinnuveganna og aðgerðum í peningamálum hefur skipulega raðað framkvæmdum eftir nytsemi þeirra innan marka eðlilegs athafnafrelsis. Er nú einmitt verið að vinna að enn ýtarlegri og skipulegri framkvæmdaáætlun fyrir næstu 4 ár. Það var þó enn vandræðalegra, þegar form. Framsfl. taldi „hina leiðina“ í samræmi við stefnu nálægra þjóða. Allar nálægar þjóðir eiga nú við verðbólguvandamál að glíma og allar beita þær sömu hagstjórnartækjum og ríkisstj. hér hefur beitt, takmörkun bankaútlána, hækkun vaxta, hækkun skatta eða bindingu innlánsfjár. Þessar þjóðir hafa hins vegar flestar búið við hógværari kauphækkanir en hér hafa átt sér stað, þar til nú allra síðustu árin, að ekki má á milli sjá. Fullyrðingar Þórarins Þórarinssonar hér í kvöld, að síðustu 3 árin hafi verið mesta dýrtíðaraukning, sem hér hafi þekkzt, og gert sé gys að verðlagsþróun hér á Norðurlöndum, eru alrangar. Verðlagshækkanir hafa verið minni hér síðustu 2 ár en oft áður og s.l. ár hækkaði verðlag meir í Danmörku en á Íslandi. Af hálfu stjórnarandstæðinga hefur því verið haldið fram, að ríkisstj. vildi stóriðju vegna vantrúar á núverandi atvinnuvegi, sem haldið væri í fjárkreppu. Þessu fer víðs fjarri. Aldrei hafa viðtækari ráðstafanir verið gerðar með eflingu stofnlánasjóða atvinnuveganna og öflun erlendra lána, til þess að tryggja núverandi atvinnuvegum eðlileg vaxtarskilyrði. Og þrátt fyrir sparifjárbindingu hafa útlán bankakerfisins til atvinnuveganna aukizt miklu meir á síðasta ári en nokkurt ár áður. Ríkisstj. er hins vegar ljóst, að henni er skylt að horfa til framtíðarinnar og hún verður að reyna að tryggja uppvaxandi kynslóð örugga lífsafkomu. Á áratugnum 1950–1960 fjölgaði aðeins um rúmlega 300 manns samtals í landbúnaði, fiskveiðum og fiskiðnaði. En gera má ráð fyrir, að vinnandi fólki fjölgi um 16–17 þús. manns næstu áratugi. Það gegnir því furðu, þegar flokkar skírskota sérstaklega til ungu kynslóðarinnar og hagsmuna verkalýðsins og berjast með þau orð í munni gegn uppbyggingu nýrra atvinnugreina í landinu, ekki aðeins gegn álbræðslu, heldur jafnvel gegn kísilgúrvinnslu við Mývatn og telja, að þúsundir manna muni yfirgefa landsbyggðina og streyma til Reykjavíkur til að vinna í verksmiðju, sem ekki þarf nema lítinn hluta vinnuaflsaukningarinnar innan sjálfs Reykjanessvæðisins. Nei, slík afstaða hefði einhvern tíma verið nefnd afturhald og það með réttu. Íslenzk æska, vísindamenn og tæknimenn, sem eiga að byggja upp Ísland framtíðarinnar, eiga enga samleið með mönnum með slíkan hugsunarhátt. Það þarf svo meira en lítinn kjark hjá form. Framsfl. til þess, eins og allt er í pottinn búið, að tala um flokksvald í sambandi við afstöðu til álmálsins. Einn stjórnarandstæðinga sagði með kvíðarödd í gærkvöldi, að álbræðslan og kísilgúrverksmiðjan væri aðeins byrjunin hjá núv. ríkisstj. og því þyrfti að koma henni sem fyrst frá völdum. Vitanlega er þetta byrjun, en ekki endir á eflingu nýrra atvinnugreina á Íslandi. Með tilkomu þessara tveggja fyrirtækja, einkum álbræðslunnar, skapast skilyrði fyrir margháttaðan nýjan iðnað í landinu og þá möguleika þarf að hagnýta. Það þarf einnig að kanna aðstöðu til nýtingar annarra verðmæta á iðnaðarsviðinu, svo sem sjóefna, biksteins, brennisteins og annarra jarðefna. Samhliða verður svo að skoða allar tiltækar leiðir til eflingar og framleiðniaukningar í núverandi atvinnugreinum til sjávar og sveita. Stórvirkjun við Búrfell er upphaf frekari virkjana í stórám landsins og hin nýja stóriðja mun síðar auðvelda framkvæmd Dettifossvirkjunar, þótt Laxá væri fyrst virkjuð fyrir Norðurland og jafnvel Austurland. Álbræðslan mun rísa við Straumsvík og innan fárra ára munu andróðursmennirnir óska þess heitast, að afstaða þeirra til þessa merkilega átaks til eflingar íslenzku atvinnulífi gleymist. Mun áreiðanlega ekki sízt Ólafur Jóhannesson harma það að hafa lagt fræðimannsheiður sinn í það að rangtúlka gerðardómsákvæði samningsins. Afturhaldsmennirnir reyna nú að gera iðnmrh. Jóhann Hafstein tortryggilegan fyrir forystu hans í álbræðslumálinu. En hann á sannarlega skilið þakkir alþjóðar fyrir festu og ötula forystu í löngum og erfiðum samningum. Stjórnarandstæðingar hafa reynt að gera lítið úr atvinnujöfnunarsjóði og þætti álbræðslunnar í uppbyggingu hans. Samhliða er því þó haldið fram af framsóknarmönnum, að hér hafi verið gengið inn á till. þeirra, sem þeir þing eftir þing hafi flutt fyrir daufum eyrum stjórnarliðsins. Karp um fortíðina skiptir ekki máli, en það verður þó ekki hjá því komizt að minna á, að framsóknarmenn fengu þá fyrst áhuga á þessu máli, er þeir voru farnir úr stjórn og þá vantaði ekki till. um stórar fúlgur úr ríkissj., þótt fimm þing í röð væri búið að flytja árangurslaust af okkur sjálfstæðismönnum frv. um stofnun jafnvægissjóðs með hóflegum fjárframlögum, en þá var munurinn að vísu sá, að núv. form. Framsfl. gætti ríkiskassans. Það er raunar að vissu leyti ánægjulegt, hversu trú Framsóknar á getu ríkisstj. og þanþol efnahagskerfisins hefur stórkostlega vaxið, eftir að þeir hurfu úr ríkisstj. Á vettvangi fjármálastjórnar ríkisins er endurskoðun tollakerfisins brýnasta viðfangsefnið. Stórhætta vofir yfir útflutningsframleiðslu okkar, ef tollabandalögin hlaða um sig tollmúrum samhliða því að afnema innbyrðis tolla. Á þessum málum þarf að halda með fullri varúð vegna hagsmuna iðnaðarins og gera þarf jafnframt ráðstafanir til að afla ríkissjóði tekna í stað aðflutningsgjaldanna. Unnið er nú að athugunum og endurskipulagningu á ýmsum þáttum opinbers reksturs og er stofnun hagsýsludeildar í fjmrn. mikilvægur þáttur þeirra nauðsynlegu ráðstafana. Það verður að tryggja skattgreiðendum, að fé þeirra sé hagnýtt af ráðdeild og hagsýni. Þá er eigi síður nauðsynlegt að gera allar tiltækar ráðstafanir til að tryggja það, að skattheimta gangi jafnt yfir alla. Fastareglur hafa verið settar um tollmeðferð varnings ferðamanna og farmanna. Þær reglur eru ekki settar neinum til höfuðs, en eiga að koma í stað áratuga skipulagsleysis í þessum efnum. Hefur verið reynt að taka tillit til allra sanngjarnra sjónarmiða og treysti ég því, að allir aðilar við nánari athugun skilji nauðsyn þessara ráðstafana, þótt óumflýjanlegt hafi orðið að þrengja fyrri venjur á sumum sviðum. Beinir ríkisskattar hér á landi eru hóflegir miðað við flest nálæg lönd og skattgrundvöllur félagamyndunar við atvinnurekstur mjög viðunandi. Skattstigar og persónufrádráttur breytast nú eftir skattvísitölu, sem hefur verið ákveðin 12.5% við skattaálagningu í ár. Má til samanburðar geta þess, að framfærsluvísitalan hækkaði um 8% á s.l. ári. Allar ríkisstj. verða að gera ráðstafanir, sem oft koma í bili illa við fólk. Það er vandalítið, en ekki eftir því þjóðnýtt viðfangsefni að reyna að ala á óánægju vegna slíkra aðgerða, þegar gagnrýnendurnir hafa engan jákvæðan boðskap að flytja um það, hvernig á annan heppilegri hátt hefði átt að mæta vandanum. Stjórnarandstæðingar hafa gagnrýnt ríkisstj. fyrir greiðsluhalla s.l. tvö ár. En þegar jafna á hallann, snúast þeir öndverðir gegn öllum þeim ráðstöfunum. Þannig er með grátklökkum rómi lýst samúð með húsmæðrum vegna þeirrar einstæðu óhæfu að hætta framlögum úr ríkissjóði til þess að greiða niður verð á smjörlíki og fiski, þótt þessum sömu mönnum sé vitanlegt, að ríkissjóður varð með einhverjum ráðum að afla fjár til þess að standa undir skuldbindingum vegna hækkunar fiskverðs um síðustu áramót. Vegna verðtryggingar kaupgjaldsins koma þessar ráðstafanir að vísu fram í hækkuðu kaupgjaldi, en hvað sem því líður, hafa stjórnarandstæðingar ekki gert minnstu tilraun til að sýna fram á, hvernig á heppilegri hátt hefði verið auðið að afla þess fjár. Það er svo að auki fróðlegt íhugunarefni fyrir launþega, ef það væri rétt, sem Einar Olgeirsson sagði hér í kvöld, að 60 millj. kr. lækkun niðurgreiðslna hækki launatekjur um 200 millj. Hvernig getur þá þessi ráðstöfun verið árás á launþega? Stjórnarandstæðingar hafa í þessum umr. mjög skírskotað til kjósenda að sýna í sveitarstjórnarkosningunum hug sinn til ríkisstj. Stjórnarflokkarnir geta vitanlega tekið undir þær áskoranir, að svo miklu leyti sem sérstaða til sveitarmála ekki ræður afstöðu manna. Okkur er það vel ljóst, að við höfum ekki leyst öll þau vandamál, sem að steðja. En við staðhæfum, að við höfum í öllum meginefnum gert það, sem við töldum heppilegast miðað við aðstæður hverju sinni. Það hefur orðið okkur hvatning, að alþjóðlegar fjármálastofnanir, sem við erum aðilar að, hafa talið okkur vera á réttri leið. Við viljum vinna að úrlausn vandamálanna á grundvelli stéttafriðar og samstarfs, en við munum þó ekki kaupa þann frið því verði að hverfa af þeirri braut, er við teljum rétta og leiða þjóðina til aukinnar farsældar og velmegunar. Hinum lýðræðislega dómi verðum við svo á sínum tíma að hlíta. Ég óska landsmönnum öllum hamingju og velgengni á nýbyrjuðu sumri og vona, að það verði gjöfult við sjó og í sveit. - Góða nótt.