Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Jónsson Það er út af tveimur málum, sem legið hafa hjá n. í þessari hv. d., að ég vil gera fyrirspurn. Snemma á þinginu var vísað til hv. landbn. þessarar d. frv. til laga um bygging og ábúð á jörðum, sem eru almannaeign, og hefi ég ekkert heyrt um það frv. síðan, en mér skilst að hv.n. hafi sent það áleiðis til ríkisstj. Ég vildi gjarnan fá að heyra frá hv. form. landbn., hvaða undirtektir þetta frv. hefir fengið hjá hv.n. og hæstv.ríkisstj. Ennfremur vil ég spyrja hv. form. fjvn., hvernig stendur á því, að till. um rannsókn á vatnasvæði Þverár og Markarfljóts hefir ekki ennþá komið frá n. Mér skilst þó, að málið hafi gengið á milli vegamálastjóra og hæstv.ríkisstj., svo mig furðar á því, að ennþá skuli ekki neitt vera komið um það. Vænti ég svo að fá að heyra um þessi mál frá þessum aðilum.

Páll Hermannsson Ég vil f. h. landbn. svara hv. 4. landsk. Þetta frv. um ábúð á jörðum í almannaeign sendi landbn. bæði til Búnaðarfélags Íslands og atvinnumálaráðuneytisins, og enn þann dag í dag hafa ekki nein svör komið frá þessum aðilum. Ég hefi sem form. þessarar n. spurzt fyrir um þetta mál hjá Búnaðarfélaginu, og mér var sagt, að ekki væri búið að taka ákvörðun um það þar. Landbn. taldi sér ekki fært að láta uppi sínar skoðanir á málinu, nema hún fengi álit úr báðum þessum stöðum. Það er eingöngu af þeirri ástæðu, sem n. hefir ekki tekið neina ákvörðun um málið.

Bjarni Snæbjörnsson Ég vil svara f. h. fjvn. viðvíkjandi því máli, sem hv. 4. landsk. spurði um. Því var vísað til fjvn., og þá strax á eftir var það tekið fyrir í n.Samþ. hún að vísa málinu til búnaðarmálastjóra eða Búnaðarfélags Íslands til þess að fá umsögn þeirra um málið. Svo kona bréf frá búnaðarmálastjóra, Sigurði Sigurðssyni, sem var á þá leið, að í staðinn fyrir, að í fyrri lið till. er farið fram á 2500 kr. framlag til þess að fullgera kort og áætlanir um vatnasvæði Þverár og Markarfljóts yrðu veittar í fjárl. næsta árs 2000 kr. til þessara framkvæmda. Og sökum þess, að eftir er að gera ýmsar áætlanir um mannvirki á þessu svæði og hve vandasamt og þýðingarmikið þetta mál er, stakk hann upp á, að hentugra væri að fá þetta fé til þess, að hægt væri að byrja á framkvæmdum, heldur en sem lokastyrk. En um b-lið þáltill. sagði búnaðarmálastjóri, að sér væri ókunnugt um, hvernig hægast væri að varna landbroti í Fljótshlíðinni, en sagði, að vegamálastjóra mundi vera kunnugast um það. Strax þegar við höfðum meðtekið þetta álit búnaðarmálastjóra, skrifaði n. vegamálastjóra, og svar hefir ekki komið frá honum í hendur n.

Jónas Jónsson Ég þakka fyrir þessar upplýsingar, og álít ég, eftir því sem hv. form. landbn. hefir skýrt frá, að hann sem form. n. hafi sýnt áhuga í málinu. En aftur á móti finnst mér ekki eins hægt að róma áhuga hinna, sem spurðir voru. En viðvíkjandi því, sem hv.þm. Hafnf. sagði um gang málsins í fjvn., þá vil ég segja það, að það er að vísu allmikil úrlausn út af fyrir sig, en ég álít það eðlilegra, að málið hefði verið sent strax til vegamálastjóra, af því að hann hefir einmitt haft með þetta mál að gera, sem b- liður till. fjallar um. Það er nokkuð bagalegt, að málið skuli ekki hafa komizt lengra en þetta, því að mér er kunnugt um, að vegamálastjóri hefir látið þess getið við ríkisstj., að það þyrfti nauðsynlega að halda þessu verki áfram á næsta sumri. Ég vil því skjóta því til hv. form. fjvn., hvort hann sjái sér ekki fært, að n. taki málið fyrir og segi álit sitt um það, sem ríkisstj. svo getur haft til stuðnings við væntanlegar framkvæmdir á næsta sumri.

Magnús Jónsson Það er aðeins út af því, að mér skildist gæta nokkurrar vandlætingarsemi hjá hv. 4. landsk. um það, hve n. skiluðu seint áliti, að ég vil beina til hans fyrirspurn um, hvers vegna hann er svo lengi að afgr. af sinni hálfu nál. um frv. til laga um afnám innflutningshaftanna, sem sent var til hv.allshn. Ég geri þetta aðeins til þess að gera hv. 4. landsk. það sálfræðilega skiljanlegt, að það getur komið fyrir, að mál þvælist fyrir mönnum. Þetta mál var borið fram í þingbyrjun, og þrátt fyrir, að margra umsagna hefir verið leitað, hefir meiri hl. allshn. skilað áliti fyrir löngu, en það hefir verið haft að yfirvarpi að taka málið ekki á dagskrá, að minni hl. hafði ekki skilað áliti. Ég leyfi mér því að spyrja hv. 4. landsk., hvers vegna hann hefir dregið það svo lengi að skila áliti um þetta mál.

Jónas Jónsson Það er mjög ólíku saman að jafna störfum allshn. og þeirra hv.n., sem ég hefi spurt um afgreiðslu þessara tveggja mála. Þau hafa bæði verið stöðvuð í n., en við í allshn. höfum röggsamlega unnið að því máli, sem hv. 3. þm. Reykv. minntist á. Það hefir bara staðið á svörum þeirra manna, sem við leituðum álits hjá, og í gær, þegar ég skrifaði nál. mitt, var ég enn ekki búinn að fá eitt álitið, en hefi þó von um að fá það frá form. innflutnings- og gjaldeyrisn„ Svafari Guðmundssyni. Vænti ég þess, að geta fengið stuðning í því bréfi, og þegar við hv. 3. þm. Reykv. tölum síðar um þetta mál, hefi ég hugsað mér að lesa það upp honum til ánægju. En það er misskilningur hjá hv.þm., að þetta mál hafi tafizt lengi. Það kom ekki á dagskrá fyrr en í gær, og þá óskaði ég eftir því, að því væri frestað um einn dag, af því að ég var ekki búinn að fá eitt fylgiskjal með nál. mínu, sem ég vonaðist eftir að geta fengið, en er ekki búinn að fá ennþá. Ég vænti því, að hv. 3. þm. Reykv. sjái, að það hefir verið haldið mjög röggsamlega á þessu máli af hálfu allshn.

Magnús Jónsson Við getum sjálfsagt geymt okkur að tala um þetta mál þangað til það kemur til umr., og þó það verði ekki nú, þá mun verða tækifæri til þess á öðrum vettvangi. En ég náði tilgangi mínum með þessari fyrirspurn. Hún var aðeins til þess að gera hv. 4. landsk. það skiljanlegt, hvað það getur verið mikið verk að afgr. mál, ef þarf að leita umsagnar margra um það. Þessu máli var vísað til hv.allshn. þann 14. f. m., og hv. 4. landsk. hefir ekki ennþá komið því í verk að skila áliti um það, svo maður sér ekki ennþá, hve mikil framleiðsla það kann að verða hjá þessum hv.þm. á endanum. Á 12. fundi í Sþ., 8. des., utan dagskrár, mælti

forseti (JBald): Forsrh. hefir beðið mig að bera það upp fyrir alþm., hvort það sé eigi ósk þeirra, að Alþingi sé slitið, þegar frv. til l. um kosningar til Alþingis hefir náð fullnaðarsamþykki á Alþingi. Ráðh. hefir óskað, að atkvgr. fari nú fram um þetta, og mun ég verða við þeirri ósk og bera þetta undir hv.alþm.

Jóhann Jósefsson Ég og nokkrir aðrir hv.þm. höfum borið fram till. til þál. út af áfengismálinu, sérstaklega með tilliti til þess, að alþm. sé gefinn kostur á að láta í ljós, hve mikils þeir meta þjóðaratkvgr. um þetta sama mál. Sem einn af flm. óska ég þess eindregið, að þetta mál komi undir atkv. áður en þingi er slitið. Ég tel, að Alþingi sé skylt að viðurkenna þjóðarviljann, sem kom fram í atkvgr., og ég álít, að þingið hafi ekki lokið störfum sínum fyrr en þetta er afgr.

Forseti (JBald): Út af orðum hv.þm. Vestm. vil ég geta þess, að mér barst svo hljóðandi áskorun: „Þar eð bráðlega mun draga að þinglokum, leyfum vér oss hér með að bera fram þá áskorun, að till. til þál. um áfengismálið verði tekin á dagskrá hið fyrsta, og eigi síðar en laugardag 2. n. m., og verði séð fyrir því, að málið fái afgreiðslu á þessu þingi, þar eð ekki þykir sæma, að Alþingi gefist ekki kostur á að sýna vilja sinn gagnvart niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu þeirrar um afnám bannlaganna, er fram fór 21. október síðastl. Alþingi, 30. nóv. 1933.“ Þessa áskorun hafa 14 þm. skrifað undir. Ég varð þegar við þessum tilmælum og tók málið á dagskrá laugardaginn 2. des., en ekki hefir gefizt tími til að afgr. það út af dagskránni, þar sem það er í þeirri röð, sem það var fram borið. Annars hefir Sþ. yfirleitt ekki unnizt mikill tími til fundastarfa, af því að deildunum hefir verið ætlað að ljúka sem fyrst við kosningalögin, og hefir mestur tíminn farið til afgreiðslu þess máls og annara mála, sem eru ekki öll merkari en þau mál, sem Sþ. hefir til meðferðar. En þessi till. um áfengismálið hefir komið nokkrum sinnum á dagskrá, þótt ekki sé útlit fyrir, að hún nái afgreiðslu, ef slíta skal þingi á næstunni.

Pétur Ottesen Út af ummælum hv.þm. Vestm. um, að það sé vilji flm., að þetta mál komi til umr. og atkvgr. í Sþ. sem afleiðing af atkvgr. þeirri um afnám bannlaganna, sem fram fór í haust, vil ég geta þess, að málið hefir verið borið fram í hv.Ed. á fullkomlega þinglegan hátt, en sú hv. d. hefir enn ekki lokið við að afgr. málið. Þess vegna er ekki hægt að segja annað en að þeir menn, sem telja það sína heilögu skyldu og hlutverk að halda fram við þingið þessum svokallaða þjóðarvilja, hafi þegar gert það. En það er gersamlega óviðeigandi að bera þetta mál fram í Sþ. áður en hv.Ed. hefir skilað því af sér, hvort sem það verður með neitun eða samþykki. Auk þess nær það ekki nokkurri átt, að Alþingi skori á stj. að gefa út bráðabirgðalög. Þá er langt horfið frá þingræðisgrundvellinum, er Alþingi ýtir undir stj. að gefa út lög, sem er algert verk þingsins. Það er einmitt skylda þingsins að halda stj. sem bezt til hlýðni við þingviljann, en ekki að ýta af sér sínum skyldustörfum yfir á hana.

Jakob Möller Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forseta, hvort þessi krafa, sem hann áðan las upp, eigi ekki að sæta meðferð skv. 43. gr. þingskapanna, og ef svo er, hvort hún hafi þá ekki átt að vera fyrsta mál á dagskránni. Ég sé ekki annað en forseti sé skyldur að fara eftir þessari grein, og ef krafa slík er samþ., þá eigi málið að koma fyrir sem fyrsta mál á næsta fundi eftir það. En hæstv. forseti virðist hafa litið öðruvísi á, vegna þess að ekki er beint tekið fram, að hlutaðeigendur krefjist, að málið sé fyrsta mál á dagskránni. En þá mundi afarauðvelt að fara í kringum þingskapagreinina, ef ekki er fengin fullnægjandi skýring á henni, sem alltaf á við. Að öðru leyti læt ég nægja að benda á þetta, en þeir, sem hlut eiga hér að máli, geta tekið við.

Forseti (JBald): Út af ummælum hv. 1. þm. Reykv. vil ég vekja athygli á því, að ekki var farið fram á, að málið yrði fyrsta mál, heldur að það væri sett á dagskrá „hið fyrsta“, og þar til nefndur laugardagur 2. des., og að ekki var í áskoruninni vitnað til þingskapa. Ég hefi ekki hleypt neinu máli fram fyrir það, nema smámálum, að mestu leyti umr.lausum, eins og kosningum nefnda og slíku.

Bergur Jónsson Hæstv. forseti veit það vel, að meiningin með áskoruninni var sú, að málið kæmi bæði til umr. og atkvgr. En þegar hann tekur á dagskrá á undan mál, sem hann veit, að langar umr. spinnast út af, þá fer hann ekki eftir áskoruninni. Annars er hér ekki um það að ræða, hvort tillagan fer í bága við lög eða stjórnarskrá; það eina, sem við óskum eftir, er, að þingið lýsi yfir því, hvort það ætlar að hafa í heiðri þjóðarvilja þann, sem kom í ljós við atkvgr. 21. okt., eða ekki. Ég álít það ótvírætt, að þegar síðasta þing samþ. það með næstum öllum atkv., að þjóðaratkvgr. skyldi fram fara um málið, þá hafi það ekki verið til þess að leita rökstuðnings hjá þjóðinni, heldur til þess að fá fram álit hennar og vilja. Þess vegna viljum við, að Sþ. fjalli nú um málið. Mér dettur ekki í hug að deila við hv.þm. Borgf. um réttmæti þessa; það eina, sem farið er fram á, er, að menn fái að vita það fyrir þingslit, hverjir af hv.þm. vilja láta að skýlausum þjóðarviljanum og hverjir ekki. Það er náttúrlega enginn tími til þess nú að ræða bannmálið almennt, enda gerist þess ekki þörf, þegar þjóðin hefir lagt úrskurð sinn á málið. Þá hlið málsins er búið að leysa, og hver þm., sem óskar að starfa á lýðræðisgrundvelli, verður að láta undan slíkum dómi, hvort sem persónulegar skoðanir hans sjálfs eru þessu andvígar eða ekki.

Forseti (JBald): Þm. eru nú farnir að ræða till. sjálfa, þótt hún liggi ekki fyrir. Réttast er að bíða eftir því, að atkvgr. um þingslit sé lokið; þá sést, hvort till. kemur til umr. á þessu þingi eða ekki.

Jóhann Jósefsson Það virðist upplýst, að hæstv. forseti hefir ekki orðið við áskoruninni, sem hann las hér upp sjálfur áðan, þótt hann haldi því sjálfur fram. Ég ætla ekki að ræða málið sjálft frekar en hv.þm. Barð., en aðeins í sambandi við hv.þm. Borgf. og hinn „svokallaða þjóðarvilja“ í þessu máli, eins og hann komst að orði. Það er vitanlegt, að á móti banninu eða með afnámi bannlaganna greiddu 15884 manns atkv., en gegn afnáminu 11624. Það er þessi mismunur, hátt á 5. þús., sem hv.þm. nefnir „svokallaðan þjóðarvilja“. Nú er svo komið víða um lönd, að lýðræðið stendur völtum fótum. En með hinni nýju stjórnarskrárbreyt. erum vér einmitt á þeirri leið að auka lýðræðið og efla. Af þessum orsökum óskum við þess, að það komi nú skýrt fram á þingi. hvort þm. ætla að virða vilja þjóðarinnar að vettugi, eða hvort þeir ætla að lúta honum sem sannir lýðræðismenn.

Jakob Möller Ég hefi ekki farið út í að ræða þessa till. eða í hvaða röð hún ætti að vera á dagskránni, en í sambandi við það vil ég nú taka það fram, að ég held, að hæstv. forseti hafi hér ekki farið að þingsköpum. Ég álít, að hann hefði átt að fara að samkv. ákvæðum þingskapa um það, að tilkynna það á næsta fundi eftir að hann fékk þessa kröfu og láta þá atkv. skera úr, hvort hann ætti á næsta fundi að taka þessa till. á dagskrá sem fyrsta mál. En að setja till. á dagskrá einhversstaðar þar, sem vitanlegt var, að hún kæmist ekki að, það er ekki að fullnægja þessu ákvæði. Það er alþekkt á þingi, að slíkar breyt. séu gerðar á dagskránni, ef óskir eða kröfur koma um það. Ég man eftir því á minni stuttu þingæfi, að þetta hafi komið fyrir.

Forseti (JBald): Hv. 1. þm. Reykv. skjöplast í því, að í þessari beiðni, sem ég las upp, sé vitnað til þingskapa, en það hefðu þessir hv.þm. gert, ef þeir hefðu viljað, að farið hefði verið að eins og hv. 1. þm. Reykv. vill. Þetta er því ekki krafa um að taka mál á dagskrá skv. 43. gr. þingskapa, svo sem hv. 1. þm. Reykv. hefir haldið fram, heldur tilmæli til forseta um að taka málið á dagskrá, sem hann hefir og gert. Annars kemur það fram í atkvgr. þeirri, sem ég nú læt fram fara samkv. ósk hæstv.forsrh., hvort þm. vilja halda störfum áfram og ljúka þá þessu máli ásamt öðrum þeim málum, sem fyrir liggja, og tel ég rétt, að nafnakall verði viðhaft.

1) JakM: Ég tel, að sjálfsagt hefði verið að slíta þingi, þegar kosningalög væru afgr., en þar sem mér skilst, að forseti hafi ekki farið að þingsköpum með þá kröfu, sem honum barst, þar sem þetta mál var ekki látið koma til umr., eins og þessir hv.þm. áttu rétt til, þá treysti ég mér ekki til að greiða atkv.

2) JJós: Ég segi nei með þeim forsendum, að meðan ekki er tekin afstaða á þingi um það, hvort fara skuli eftir vilja þjóðarinnar viðvíkjandi atkvgr. um bannlögin, sem fram fór 21. okt. í haust, eigi þingið ólokið störfum.

3) JónasJ: Með tilvísun til ræðu hv.þm. Borgf. segi ég já.

4) JónÞ: Ég álít, að stj. eigi alveg að ráða þessu, og greiði því ekki atkv.

5) MJ: Mér finnst þessi spurning svo óákveðin, að ég treysti mér hvorki að segja já né nei við henni. Mér finnst sjálfsagt, að þingi sé slitið svo fljótt sem unnt er eftir að kosningalög hafa verið afgr., en ég veit ekki, hvort meiningin er sú, að ekkert verði starfað eftir það. Ég er einn þeirra manna, sem hafa átt þátt í því að ýta undir forseta að taka þetta nauðsynjamál fyrir. Ég er því óánægður með undirtektir hans, og get ég þar vísað til þess, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði. Ég tel, að þetta þing hafi verið of langt og fleira gert til óþarfa en gagns, og vil ekki, að allir hv.þm. rjúki heim til sín án þess að þeir greiði atkv. um það, hvort þeir vilja virða þjóðarviljann eða ekki.

6) TT: Ég sé ekki betur en að ljúka megi afgr. um áfengismálið á næturfundi og segi því já.

7) BJ: Ég get ekki greitt atkv. um þetta fyrr en hæstv. forseti hefir svarað þeirri spurningu, hvort ekki megi taka till. okkar fyrir áður en kosningalög eru afgr. Hér stendur sérstaklega á, þar sem 14 þm. hafa sent áskorun um að taka málið fyrir, og þar sem hæstv. forseti hefir brotið þingsköp með því að setja það á eftir málum, sem langar umr. urðu um, þá hefir hann gert sýnilega tilraun til að láta málið sofna. 

8) BSt: Með skírskotun til þess, sem hv.þm. Snæf. sagði, segi ég já.

9) EE: Mér er ekkert ljúfara en að þingi verði slitið sem bráðast, en hinsvegar er á það að líta, að fram hefir komið greinilegur vilji margra þm., að visst mikilsvarðandi mál yrði afgr. nú, og þykir mér illt að vera meinsmaður þess. Ég vil því engan hlut eiga að þessu máli og greiði ekki atkv.

10) HJ: Með því að ég hefi enga trú á því, að forseti fylgi frekar hér eftir en hingað til réttum þingsköpum, þá segi ég já. 

11) HG: Til þess að losa þingið við aðra eins hneisu eins og orð hv.þm. V.-Húnv. segi ég já.

Tryggvi Þórhallsson Þar sem fram hafa komið svo margar ásökunarraddir á hæstv. forseta, kann ég ekki við að láta ekki koma fram eina rödd til mótmæla, því að ég lít svo á, að hæstv. forseti hafi í öllu farið eftir þingsköpum og sé ekki vítaverður í þessum efnum.

Jakob Möller Ég vil aðeins taka það fram, af því að það var ég sem fyrstur gerði aths. um þetta, að ég tel það engu máli skipta, þó að hv.þm. Str. gefi hæstv. forseta það siðferðisvottorð, sem hann gaf honum nú.

Forseti (JBald): Með því að fundur er nú ákveðinn í Ed. til að taka til meðferðar kosningalögin, verður þessum fundi ekki lengur haldið áfram.

Ólafur Thors Ég vil þá beina þeirri áskorun til hæstv. forseta, að hann haldi kvöldfund og taki þar þetta mál efst á dagskrá í Sþ., þegar ekki tefur afgreiðsla kosningal. í Ed.

Forseti (JBald): Ég vil verða við þessari ósk hv.þm. og bera það undir Sþ., hvort halda skuli kvöld- og næturfund til að afgr. þetta mál. Verði það samþ. mun ég ákveða fundartíma á eftir.

Tryggvi Þórhallsson Mér er kunnugt um það, að margir hv.þm. hafa gert ráðstafanir til að halda fund í kvöld um áríðandi mál. Vil ég því eindregið mótmæla kvöldfundi í kvöld.

Bergur Jónsson Það virðist svo sem einkennileg hræðsla hafi gripið mótstöðumenn þessarar till., að þeir skuli ekki vilja láta hana koma til umr. Mér heyrðist á hv.þm. Borgf., að þetta mál væri svo vaxið, að það gæti ekki náð samþykki þingsins. Hvernig stendur þá á því, að mótstöðumenn málsins standa nú upp hver eftir annan og mótmæla því harðlega, að málið komi til umr., mál, sem er flutt af fleiri þm. en nokkurt annað mál, sem fram hefir komið á þessu þingi?

0081Gísli Sveinsson: Ég vil benda á, að þm. eru albúnir að koma á fund til að ræða þetta mál, þó að slíkur fundur verði haldinn eftir miðnætti.

Pétur Ottesen Þingslit eru ákveðin á morgun, og fer þá einnig fram afgreiðsla mikilsvarðandi mála. Er því nauðsynlegt, að hv.þm. séu þá vel útsofnir.

Forseti (JBald): Þá verður fundur haldinn í kvöld, og hefst hann kl. 11, en ef einhverjir hv.þm. óska eftir, að þær þáltill., sem þeir hafa borið fram, verði teknar á dagskrá, mun ég verða við ósk þeirra.

Jónas Jónsson Ég óska þá eftir, að þær tvær þáltill., sem ég hefi flutt, verði nú teknar á dagskrá.

Forseti (JBald): Ég mun verða við ósk hv.þm., en set þáltill. um áfengismálið sem fyrsta mál á dagskrá.

forseti (JörB): Þetta mun vera síðasti fundur þessarar deildar. Forseti Sþ. mun gera grein fyrir störfum þingsins og leiði ég það því hjá mér. Þá vil ég þakka hv. dm. fyrir góða samvinnu og óska utanbæjarþm. góðrar heimferðar og góðrar líðunar.

Frsm. (Jón Þorláksson) Stjskrn. hefir eftir föngum athugað þær breytingar, sem nú hafa orðið á þessu frv. í meðferð hv.Nd. og birtar hafa verið á þskj. 354, þar sem prentaðar eru upp þær greinar frv., sem tekið hafa breytingum frá því frv. var við 2. umr. hér í d. Það hafa verið gerðar allmiklar breyt. á frv. í Nd., aðallega þess efnis, að numin hefir verið burt, svona að mestu leyti a. m. k., heimildin til að hafa það, sem kallað hefir verið raðaðan landslista. Ennfremur er numin burt heimildin fyrir kjósendurna til að hafa nokkur áhrif á röðun landslista með atkv. sínu, þar sem það ákvæði hefir nú verið fellt úr frv., er sett var í það hér í hv. d., að kjósandi hafi leyfi til að greiða atkv. sérstaklega einhverjum einum frambjóðanda á landslista. Ég hefi svo ekki fleira að segja af hálfu stjskrn. Þó skal ég geta þess, að ég og annar nm. til erum þess albúnir að greiða atkv. með brtt., ef fram koma um það að taka upp í frv. ákvæði um að heimila stjórnmálaflokkum að hafa „raðaðan“ landslista í kjöri í samræmi við ákvæði stjskr., en aðrir hv.nm. telja þýðingarlaust að bera fram slíkar till., þar sem fyrirsjáanlegt sé, að þær breyt. fái ekki staðfestingu sameinaðs Alþingis, eftir atkvgr. hv.Nd. að dæma. Þess vegna hefir n. ekki getað orðið ásátt um að bera ekki fram neina brtt. við frv. Þessu næst vil ég með fáum orðum skýra frá afgreiðslu frv. í Nd. og þeim breyt., sem á því urðu þar frá því það var hér í þessari hv. d. til 2. umr., og er skemmst frá því að segja, að þó það hafi sýnilega verið tilgangurinn í hv.Nd. að fella burt öll ákvæðin um raðaðan landslista, þá hafa þó allmörg ákvæði orðið eftir, sem beinlínis eru miðuð við raðaðan landslista. Vegna þessa eru á frv. nokkrir smíðagallar. Það var um það rætt í n., hvort rétt væri að laga þessa galla, en ekki tók n. neina ákvörðun um það. Hinsvegar lét ég bóka í gerðabók n. yfirlýsingu um það, að þar sem ég áliti í stjórnarskránni ótvíræða heimild fyrir stjórnmálaflokk að bera fram landslista, þar sem nöfnum væri skipað í ákveðna röð fyrir kosningar, þá vildi ég ekki greiða atkv. með því að fella niður úr frv. þau ákvæði, er enn minntu á það fyrirkomulag, jafnvel þó þau færu ekki sem bezt eins og frv. nú er orðað. Ég álít því, ef slíkur listi kæmi fram, sem stjskr. ómótmælanlega heimilar, þá verði landskjörstjórn á hverjum tíma að úrskurða um gildi hans. Og ég álít, að þó kosningalögin gerðu ekki ráð fyrir slíkum listum, þá sé landskjörstjórn skylt að taka þá gilda vegna ákvæða stjskr. Til þess þurfi engin kosningalög, þó það vitanlega væri skýrara, að þau lög áréttuðu ákvæði stjskr., og af þeim ástæðum álít ég, að ekki sé rétt að nema burt þau ákvæði í kosningalagafrv., sem benda í þá átt, að gert sé ráð fyrir röðuðum landslistum, því þau styðja rétt flokka til að bera fram slíka lista. Afstaða mín til málsins er þá í stuttu máli sú, að ég er reiðubúinn að greiða atkv. með brtt. um að taka upp í frv. þau ákvæði viðvíkjandi landslistum, sem hv.Nd. hefir fellt úr því við hina síðustu umr., ef einhver hv.þdm. ber slíka brtt. fram, en hinsvegar mun ég greiða atkv. á móti brtt., sem ég hefi hlerað, að meiri hl. stjskrn. sé nú að sameina sig um, á þá leið að fella burt úr frv. þau ákvæði þess, er minna á raðaðan landslista.

Ingvar Pálmason Hv. 1. landsk. skýrir rétt frá meðferð þessa máls í stjskrn., en það hefir tekizt svo til síðan n. hélt fund um málið, að meiri hl. n. hefir ráðizt í að flytja nokkrar brtt. við frv. til lagfæringar. Hafa stjórnarskrárnefndir beggja deilda átt samtal um þetta, og eru sumar brtt. fluttar samkv. ósk stjskrn.hv.Nd. Það er rétt hjá hv. 1. landsk., að meiri hl. stjskrn. þessarar d. mun vera óánægður með frv. eins og það er nú, en eftir það, að n. hefir gengið úr skugga um, að breyt. þær, sem þessi hv. d. helzt mundi kjósa að gera, mundu alls ekki ná samþykki í sameinuðu þingi, taldi n. ekki rétt að bera fram till. um efnisbreyt. á frv., sem aðeins hefðu orðið til þess að tefja þingið, þar sem fullvíst var, að þær breyt. hefðu ekki náð samþykki sameinaðs Alþingis. Hinsvegar höfum við leyft okkur að flytja till. um nokkrar smáorðabreyt. til frekari lagfæringar á frv., sem við vitum, að eru í samræmi við vilja meiri hl. Alþingis. Meiri hl. n. þykir ekki rétt, að þessi hv. d. skiljist svo við þetta mál, að láta hjá líða að gera þessar breyt., þar sem vitanlegt er, að þær muni ekki tefja afgr. málsins. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þessar brtt. hverja fyrir sig; þær eru að dómi meiri hl. stjskrn. og sömuleiðis meiri hl. sömu n. í hv.Nd. aðeins leiðréttingar. Þó ósamkomulag nokkurt hafi orðið milli deildanna út af þessu frv., þá teljum við ekki rétt fyrir þá sök að afgreiða það með vansmiðum, sem hægt er að komast hjá. Það er orðið ljóst af atkvgr. í hv.Nd., að þau efnisatriði í frv., sem deildirnar greinir á um, fást ekki samþ. í sameinuðu þingi eins og þessi hv. d. mundi óska. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um brtt. Ég fullyrði, að þær eru aðeins leiðréttingar. Hinsvegar skal ég alls ekki taka fyrir það, að eitthvað kunni enn að vera af göllum á frv. N. hafði ekki þann tíma til umráða sem skyldi, til þess að geta athugað frv. eins og æskilegt hefði verið, en aftur á móti hefir stjskrn.Nd. athugað frv. nokkuð líka þessa dagana, svo ég hygg, að ekki geti verið að ræða um mikið ósamræmi milli einstakra greina.

Magnús Jónsson Ég hefi ekki tekið eftir því, að leitað hafi verið afbrigða fyrir þær brtt., sem hv. 2. þm. S.-M. var að lýsa.

Það hefir ekki verið gert

. Mér finnst þetta alveg óhæfileg meðferð á máli. Það er að skilja svo, að hv.Nd. hafi hrapað svo að þeim breyt., er hún gerði á frv. nú síðast, að nú þurfi að gera á því meiri og minni leiðréttingar. Þannig er nú frv. á sig komið eftir tveggja daga umr. í hv.Nd., sem urðu svo flóknar, að góð stærðfræðishöfuð áttu erfitt með að skilja. Meira að segja er vafamál, að ræðumennirnir hafi skilið sjálfa sig til hlítar. Og þegar svo kemur til kasta þessarar hv. d., þá eigum við að sætta okkur við að greiða atkv. um brtt. við frv. án þess að fá að sjá þær, og svo lýsir frsm. meiri hl. stjskrn. því yfir, að enn geti verið um að ræða marga galla á frv. 

Þeir eru nú fyrir hv. þ. eins og aðra

. Nei, ég held áreiðanlega, að þjóðin yrði ekki fyrir neinum skaða, þó slíkir fundir færust fyrir og væru ekki látnir tefja aðalmálin.

Hv. þm. hefir þó tekið þar til máls

. Hv. þm. hefir kannske sofið og dreymt mig í ræðustól, en annars held ég það skipti litlu, hvort ég eða aðrir hafa talað á þessum fundum, þegar málefnið var óþarft. Ég get sagt það, að ég treysti mér ekki til að taka afstöðu til frv. og brtt. án þess að fá að athuga málið betur. Mér sýnist, að víða geti þurft að breyta; t. d. má nefna ákvæðin í 128. gr., sem ég get ekki betur séð en að sé hrein og bein vansæmd fyrir þingið að samþ. eins og hún er. Hvers vegna þessi merkilegi útreikningur, að láta efsta mann á skrá verða þriðja á lista og næstefsta á skrá sjötta á lista? Mér finnst, að réttara hefði verið að snúa þessu alveg við og setja þann efsta neðstan og svo koll af kolli. Þá hefðu þessi ákvæði notið sín betur í allri sinni fegurð og mikilleik. Ég ætla svo ekki að halda lengri ræðu, en óska, að afgreiðslu frv. verði a. m. k. ekki hraðað svo, að hv.þdm. fái ekki að lesa brtt.

Jón Jónsson Ég verð að vísu að taka undir það með hv. 3. þm. Reykv., að nokkurt flaustursverk virðist á þessu máli nú í þinglokin; sérstaklega hefir mér ekki fremur en hv.þm. unnizt tími til að bera brtt. saman við frv. Ég fékk að vísu lánað eitt vélritað eintak handa okkur hæstv. forseta, en ég er tæpast við því búinn að ræða um þær. En það var eitt atriði í ræðu hv.frsm.n., 1. landsk., sem ég vil mótmæla, og það kröftuglega. Hann vildi halda því fram, að þrátt fyrir ákvæði kosningalaganna væri flokksstjórnum heimilt að bera fram raðaða lista, og að það væri einungis á valdi landskjörstjórnar að ákveða, hvort slíka lista ætti að taka gilda, og eiginlega að hún væri skyldug til þess. Ég fullyrði, að þetta er rangt. Ef kosningalögin verða staðfest í þeim búningi, sem þau nú eru í, þá á að fara eftir ákvæðum þeirra hvað landslista snertir. Það verður að ganga út frá því, að kosningalögin væru ekki samþ. á Alþingi og síðar staðfest, ef þau kæmu í bága við stjskr., og þess vegna verður tvímælalaust að hlíta úrskurði þeirra, þangað til eða meðan dómstóll hefir ekki úrskurðað, að þau færu í bága við stjskr., en ég er nú ekki svo lögfróður, að ég viti, hvernig það mál á að flytja. Annars býst ég ekki við, að nokkur sé á þessari fráleitu skoðun nema hv. 1. landsk. Þá vildi ég gera fyrirspurn til n. um eitt atriði í brtt. Það er 2. brtt., við 32. gr., sem segir, að síðasti málsl. fyrri málsgr.gr. eigi að falla burt. Ég fæ ekki séð, að þessi málsl. 32. gr. komi nokkuð við þeim breyt., sem hv.Nd. gerði á frv. Væri gott, ef hv.n. vildi upplýsa þetta. Annars tel ég það nokkurt spursmál, hvort ekki væri ástæða til að fresta fundi til kl. 5. Mér skilst, að ef þetta er allt í lagi, þá muni ekki eftir þann frest taka langan tíma að afgreiða málið. Ég hefi ekki séð fundarboð í Sþ., en að vísu heyrt, að þar eigi að verða fundur kl. 5.

Forseti (EÁrna): Mér hafa borizt brtt. við kosningalagafrv., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 3731. Þar sem brtt. þessar eru of seint fram komnar og auk þess skrifl., þarf afbrigði frá þingsköpum til þess að þær megi taka til meðferðar.

Jón Baldvinsson Þegar frv. var útbýtt í gærkvöldi með breyt. hv.Nd., fór stjskrn. þessarar d. á fund og athugaði eftir föngum breytingarnar. Það var vitanlega ómögulegt fyrir n. að athuga allt þetta umfangsmikla frv. Því tók hún það ráð að stikla aðeins á því stærsta. Ég skal játa, að það er varla von á því, að hv.þm. hafi því getað gert sér grein fyrir þeim breyt., sem orðið hafa á frv. í hv.Nd., á svo skömmum tíma, sem liðinn er síðan frv. kom fyrir þessa hv. d. Niðurstaðan af athugun n. er sú, að ekki hefir orðið samkomulag um að bera fram till. um efnisbreytingar á frv. Hinsvegar hefir meiri hluti n., hv. 2. þm. S.-M., hv.þm.N.-Þ. og hv. 2. þm. Rang., flutt nokkrar brtt. við frv. í heild. Ég álít, að hv.Nd. hafi gengið svo langt í því að breyta frv., að nú sé það í verulegum atriðum komið í bága við skýlaus ákvæði stjskr., og þó öllu meir í bága við samkomulag allra þingflokka á síðasta þingi viðvíkjandi þessum ákvæðum stjskr. Í stjskr. þeirri, sem nú er að koma í gildi, er stjórnmálaflokkum með berum orðum leyft að hafa landslista í kjöri. Það þýðir, að kjósa skuli um landslista, sem skipaðir eru ákveðnum mönnum, þegar kosning fer fram. Þessu er öllu grautað í hv.Nd., svo að nú veit enginn kjósandi, hvern eða hverja hann er að styðja í uppbótarsæti. Það er sagt, að hv.Nd. hafi gert þessar breyt. til þess að draga úr áhrifum flokksstjórna á því, hverjir verða í framboði og nái kosningu. Þetta er vitanlega í fyllsta ósamræmi við ákvæði stjskr., því þar eru öll framboð miðuð við stjórnmálaflokka, og þá auðvitað um leið flokkstjórnir, sem eru einu sjálfsögðu umboðsmenn flokkanna, þ. e. a. s. þeirra kjósenda, sem líta eins á málin og þeirra flokksstjórnir. Það er því ekki nema rétt, að þessir umboðsmenn ráði því, hverjir skipa landslista fyrir flokkana. En hv.Nd. hefir litið öðruvísi á þetta mál; hún hefir reynt að draga burt öll áhrif flokksstjórna á skipun lista. Þó hefir þetta ekki tekizt til fulls, því ég sé ekki betur en að með yfirlýsingum frambjóðenda einhvers flokks um, að þeir taki ekki sæti á landslista, komi til kasta flokksstjórnarinnar að tilnefna menn í þeirra stað. Ég er á sömu skoðun og hv. 1. landsk. um það, að ég vil ekki fella úr frv. þau ákvæði, sem eru í samræmi við stjskr. Þess vegna get ég ekki verið með 2., 3. og 4. brtt. meiri hl. n. Aftur er 1. brtt. óskyld, og mun ég greiða atkv. með henni. Það er þinginu til minnkunar, hvernig á að afgr. þetta mál, og því fremur, sem það er vegna ofurkapps eins eða tveggja manna. Sennilega verður ekki unnt að fá samþ.brtt., er færi frv. aftur í sama horf og það var í, er þessi d. afgreiddi það til Nd. síðast, þegar þeir menn, sem áður studdu frv., þannig eru nú búnir að breyta um afstöðu. Þess vegna hefi ég ekki lagt verk í það að flytja brtt. í þá átt. Út af því, sem hv. 3. þm. Reykv. var að segja um, að nær væri að halda fund hér í d. heldur en „þessa ómerkilegu fundi“ í Sþ., þá verð ég að segja, að það gleður mig stórlega, að hann telur fundi Sþ. ómerkilega, því þá má ganga út frá því, að flestum öðrum þyki fundirnir og málefnin merkileg. Þannig munu skoðanir almennings vera á þessum hv.þm. Þó er sú undantekning um þessa merku fundi Sþ., að hv. 3. þm. Reykv. hóf á fyrsta fundinum óþarfa umr. um mál og tafði þannig fundinn að óþörfu. Að öðru leyti má að vísu geta þess, að um það mál í Sþ., er lengstan tíma hefir tekið að afgr., fluttu flokksbræður hv.þm. milli 15 og 20 ræður, og voru þó í varnaraðstöðu, móti 6 til 7 ræðum, sem Alþfl.menn fluttu, og voru þeir þó sækjendur málsins. Af þessu er ljóst, að sjálfstæðismenn eiga sök á því, ef þessar umr. hafa orðið of langar. Annars skal ég taka fram, að fundir í Sþ. hafa aldrei komið í bága við meðferð kosningalagafrv. Þannig var í það eina skipti, sem það hefði getað orðið, fundi frestað í Sþ., svo hægt væri að halda deildarfund um þetta aðalmál þingsins. Þess vegna fer guðsmaðurinn hér algerlega með rangt mál, eins og oft vill henda hann, en um það þýðir ekki að fást, því hann er með þessum ósköpum fæddur.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég ætla aðeins að segja fáein orð út af brtt. meiri hluta n. Það er auðsætt, að sumar af þeim eru ekki nauðsynlegar og alls ekki afleiðingar af breytingum í Nd., eins og t. d. 1. brtt., við 11. gr., og í 2. brtt, við 32. gr., er víst prentvilla, því þar mun eiga að standa síðari málsl. síðari málsgr. Ég held, að engin vandræði hefðu orðið með þetta, þó að frv. þetta væri að þessu leyti óbreytt. Ég legg áherzlu á það, að ekki verði farið að tefja þingið með miklum umr. um þetta hér eftir, því það er séð, að það eru ráðin örlög þessa máls, og dugir engum um það að fást. Út af orðum hv. 2. landsk. og hv. 1. landsk. um, að þær kröfur, sem gerðar eru til landskjörslista, séu stjórnarskrárbrot, vil ég lýsa því yfir, að ég er á þveröfugri skoðun. Ég er sannfærður um, að frv. eins og það er er í fullu samræmi við ákvæði stjskr., enda hefir hv.þm.N.-Ísf., sem var í n. í Nd., viðurkennt það með þeim brtt., sem hann var með í að bera fram í Nd. við eina umr. þar, því það er ekki nema stigmunur á því, sem nú er í frv., og því, sem hann gekk þar inn á. Og þó hann hafi lýst því yfir, að hann hafi gert það nauðugur, þá getur það ekki skilizt þannig, að hann hafi samþ. stjórnarskárbrot, heldur þannig, að hann hafi kosið fremur, að hér að lútandi ákvæði væru á annan veg. Þess vegna er hv. 2. landsk. á mótsettri skoðun við flokksbróður sinn (VJ), eins og ég að því er snertir hv. 1. landsk. En það er auðséð, að það er skoðun meiri hl. þingsins, að frv. sé í fullu samræmi við stjskr. eins og það er, og ég vil endurtaka það, að ég er sannfærður um, að það er ekki nokkurt brot á stjskr. Þetta sýnist mér öllum hljóta að vera auðsætt, sem athuga það rólega, því að í stjskr. er aðeins sett fram minnsta krafa, og það þýðir að hægt sé að gera frekari kröfur í kosningalögum.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég vil aðeins með örfáum orðum mótmæla þeirri skoðun, sem kom fram hjá hv. 3. landsk. og hæstv.dómsmrh. reyndi að taka undir aftur, að það væri rangt hjá mér, að stjskr. heimilaði að hafa raðaðan landslista. Ég held því fram, að hún geri það og það skipti engu máli, hvort ákvæði um það er tekið upp í kosningalög eða ekki. Þessu til stuðnings vil ég aðeins minna á það, að í stjskr. er sérákvæði um 10 efstu sæti á landslista. Get ég ekki skilið, hvernig hægt væri að setja ákvæði um 10 efstu menn, ef engin röðun ætti að eiga sér stað á listanum. Ég hefi ekki veitt því eftirtekt, hvort nokkursstaðar í kosningal.frv. eins og það er nú sé sett bann við þessu, eins og stjórnarskráin ætlast til að það sé, en ef það er í kosningal., þá er það ógilt, en ef það er þar ekki, þá er ákvæði stjskr. jafngilt fyrir því. Ég lít svo á, ef kosningalagafrv. verður gert að l. í núverandi mynd, verði ekki hjá því komizt, að landskjörstjórn hafi fyrir augum bæði stjórnarskrá og kosningalög, þegar á að gera út um þetta. Það er ekkert einsdæmi, að verði að líta til stjskr. einnig, þó að til séu sérstök 1. um sama efni. Ég get sem dæmi upp á þetta aðeins minnt á ákvæði þingskapa um atkvgr. á fundum í Sþ. Um það stendur í 26. gr. þingskapa, að meira en helmingur þm. eigi að vera á fundi og greiða þar atkv., en í stjskr. er dálítið öðruvísi ákvæði um þetta. Þar segir sem sé, að meira en helmingur þm. úr hvorri d. eigi að vera á fundi og taka þar þátt í atkvgr. Þegar forseti á að gæta l. í þessu efni, þá nægir ekki að fara eftir þingsköpum eingöngu, heldur verður þar líka að fara eftir þessu ákvæði stjskr. Á sama hátt lít ég svo á, að þeir, sem eiga að sjá um að kosning fari rétt fram, verði að taka fullt tillit til stjskr. Og þó að ekki fengist meiri hl. í Nd. til að afgr. þetta á þann eina eðlilega hátt, að taka ákvæði stjskr. hér að lútandi óbreytt upp í kosningalög, þá nær engri átt að hugsa sér, að kosningalög geti breytt ákvæðum stjskr. Því verður ekki móti mælt, að stjskr. gerir ráð fyrir röðuðum landslista. Ég skal svo ljúka þátttöku minni í þessu máli með þeim orðum, að í þessu frv. eins og það er nú er gengið á snið við samkomulag það, sem varð á síðasta þingi um till. í þessu máli, samkomulag, sem ég átti þátt í sem formaður þess flokks, sem ég er í. Ég hefi nú ekki getað fengið samkomulag um það í mínum flokki að standa við hinn gerða samning, og tek ég auðvitað afleiðingunum af því.

Ingvar Pálmason Ég mun ekki lengja þessa umr. mikið, en mér þykir þó hlýða að fara nokkrum orðum um þær brtt., sem við í meiri hl. stjskrn. höfum flutt. Er þar fyrst brtt. við 11. gr. Má segja, að hún sé aðeins leiðrétting, sem er nauðsynleg vegna þeirra breyt., sem þegar hafa verið gerðar á frv. Brtt. er sem sé þess efnis, hvernig fara eigi að, þegar frambjóðandi á sæti í landskjörstjórn. Þar sem nú er í gr. ákvæði um það, hvernig fara eigi að, ef frambjóðandi er í yfir- eða undirkjörstjórn, þykir rétt að gera þessi ákvæði að því er snertir landskjörstjórn skýr og ótvíræð. Þessi brtt. er flutt fyrir tilmæli meiri hl. stjskrn. og má því að vissu leyti telja hana leiðréttingu. Þá er 2. brtt. Við hana er það að athuga, að þegar hún var vélrituð, þá féllu niður orð úr henni, svo að þarf að leiðrétta hana. Brtt. á að vera þannig: „Síðasti málsl. fyrri málsgr. fellur burt“. Þetta vil ég biðja hv.þdm. að leiðrétta. 3. brtt. álítum við beina lagfæringu á frv., og sama er að segja um 4. brtt. Það hefði kannske mátt segja, að óþarfi hefði verið að bera fram brtt. um það atriði, sem þar um ræðir, en mátt leiðrétta það sem prentvillu, en það skiptir ekki miklu máli. 5. brtt. er nauðsynleg til samræmis við önnur ákvæði frv. Ég held, að ég þurfi þá ekki að fara fleiri orðum um þessar brtt., en ég vil bara taka það fram, að þó að við flytjum nú þessar brtt. til leiðréttingar, þá segi ég fyrir mig persónulega, að ég er alls ekki ánægður með frv. í þeirri mynd, sem það hefir nú, og ég lít svipað og hv. 1. landsk. á skilning stjórnarskrárinnar. Ég fer ekki út í neinar lögskýringar um það, en bæði af þeim skilningi, sem ég hefi á orðalagi stjskrfrv., sem nú hefir verið samþ., og þó sérstaklega með tilliti til forsögu málsins, álít ég, að með þessu sé a. m. k. farið í kringum anda stjskr. En með þetta frv. eins og það er er ég mjög óánægður, en eins og nú standa sakir er ekki annað að gera en að samþ. frv. nú, því að það er vitað, að í þessari afgreiðslu frv. milli deilda verður ekki fullnægt okkar skilningi um það, hvort heimilt sé að hafa einskonar eða tvennskonar landslista. Ég álít, að þar sem þingið hefir nú staðið svo lengi, fullar 5 vikur, þá megi það ekki henda, að aðalmál þingsins verði fellt og svo skorað á stj. að gefa út bráðabirgðalög. Slíkt má ekki koma fyrir. Það verður því að samþ. frv., en þess er ég fullviss, að þegar farið verður að framkvæma þessi 1., þá mun það koma í ljós, að full þörf er að endurskoða þau. Það er heldur ekkert undarlegt, því að hér erum við að semja kosningal. undir öðru viðhorfi en við höfum áður vanizt. Þess vegna er ekkert undarlegt, þó að reynslan kunni að sýna, að fljótlega þurfi að breyta þessum 1. Hinsvegar skal ég taka það fram, að ég legg ekki mikla áherzlu á það, hvort brtt. verði samþ. eða ekki, því að það getur vel verið, að segja megi, að réttust afstaða okkar í meiri hl. stjskrn. væri sú, að taka við frv. óbreyttu og segja, að það séu handaverk Nd., sem við ráðum ekki við, og jafnvel svara því til, að úr því, sem komið væri, mættu 1. verða hvað vitlaus sem væri okkar vegna, en við höfum þó komið okkur saman um að lagfæra frv., eftir því sem unnt er úr því sem komið er. Læt ég nú útrætt um þetta mál og læt skeika að sköpuðu, hvernig um það fer.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það eru ummæli hv. 1. landsk., sem reka mig á fætur. Ég get ómögulega verið honum sammála um það, að kosningalagafrv. sé ekki að öllu leyti í samræmi við stjskr. í henni stendur, að heimilt sé flokkum að hafa landslista, en í kosningal. segir svo í 30. gr.: „Á landslista skulu nöfn frambjóðenda ekki vera fleiri en 38, nema frambjóðendur flokks í kjördæmum séu fleiri samtals. Í stað þess að raða nöfnum fyrirfram á landslista, má stjórnmálaflokkur, er ber hann fram, ákveða, enda tilkynna landskjörstjórn, að allir frambjóðendur flokksins í kjördæmum skuli vera á landslista og í þeirri röð, er þeir skipast í við kosninguna, eftir atkvæðum þeim, er falla á þá persónulega við kosningar í kjördæmum“. Hér get ég ekki séð, að skakki neinu frá stjskr., að öðru leyti en því, að í kosningal. eru gerðar sterkari kröfur en í stjskr., og er það eftir beinum heimildum stjskr., þar sem stendur, að a. m. k. annaðhvert sæti 10 efstu manna á landslista skuli skipað frambjóðendum í kjördæmum utan Reykjavíkur. Ég er sammála hv. 1. landsk. um það, að landskjörstjórn verður að fella úrskurð um þetta, ef raðaðir landslistar koma fram, en ég vil jafnframt benda á það, að það kemur síður undir úrskurð Alþingis, hvort þeir, sem kjörnir eru samkv. þessum úrskurði, eru rétt kjörnir eða ekki. Þetta veit hver landskjörstjórn, og því fer hún varla að ganga á móti því, sem segir í kosningal. landsins. En geri hún það, á hún á hættu að fá sínum úrskurði kollvarpað af Alþingi síðar meir. Svo eru þessar brtt. Mér finnst a. m. k. sumar þeirra ónauðsynlegar. Ég sé t. d. ekki neina þörf á brtt. við 11. gr. Það á að velja í landskjörstjórn 10 menn í allt, og ætti þá að vera auðvelt að velja nægilega marga af þeim, sem engar líkur eru til, að verði í kjöri. Mætti merkilegt heita, ef Alþingi gæti ekki fundið nægilega marga í landskjörstjórn, sem engar líkur væru til, að yrðu í kjöri. Það er næstum óhugsanlegt. En ef á annað borð á að fara að breyta frv., þá gerir ekki mikið til, þó að þessu sé einnig breytt. En þetta frv. er nú búið að ganga í gegnum 7 umr., og er þá undarlegt, að nú fyrst eigi að fara að breyta þessu ákvæði. Ég held, að það gerði yfirleitt lítið til, þó að frv. væri samþ. eins og það liggur nú fyrir. Ég tel vel hægt að notast við það eins og það er, þó að kannske megi benda á 1-2 atriði, sem eru ekki í algerðu innbyrðis samræmi. Hitt mun rétt, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði, að við nánari athugun er sennilegt, að fram komi, að sumum ákvæðum þurfi síðar að breyta, en það mun eins geta komið fyrir, þó að þessar brtt. verði samþ.

0272Eiríkur Einarsson: Eftir að lagafrv. þetta fór frá þessari d. til einnar umr. í Nd., hefir ákvæðum þess um það, hvernig ákveða skyldi afstöðu frambjóðenda í tvímenningskjördæmum með tilliti til uppbótarþingsæta verið breytt nokkuð í Nd. að orðalagi til. í lagagr. þeirri, er hér kemur til greina, stendur nú, að talin skuli saman persónuleg atkv. frambjóðenda í tvímenningskjördæmum, án þess að skilgreint sé, hvað skuli teljast persónuleg atkv., hvort það séu þau atkv., þar sem aðeins einn frambjóðandi er kosinn á sama seðli, eða þar sem tveir eru kosnir. Geri ég ákveðið ráð fyrir, að átt sé við, að persónuleg atkv. séu öll þau atkv., sem frambjóðandi hlýtur, hvort sem hann er kosinn einn á seðli eða ásamt öðrum. Enda eru engin undantekningarákvæði á gr., er gefi annað í skyn. Vegna þessarar orðalagsbreytingar, er veldur nokkurri ónákvæmni, vil ég láta þessa getið, og ef því verður ekki mótmælt með rökum, þá skoða ég það öruggt, að hér sé ekki um að villast.

Því er þegar mótmælt, skilningur hv.þm. á þessu atriði er algerlega rangur

.

Jónas Jónsson Ég vil óska þess, að nafnakall fari fram um frv., og ég vil taka það fram, að þótt ég hafi ekki séð ástæðu til að tala um þetta mál, að það kosningalagafrv., sem gefur kjördæmi, sem hefir ekki nema 1000 íbúa, möguleika til að fá 3 þm. af ekki fleiri þm. en hér er um að ræða, það kosningalagafrv. vil ég ekki styðja. Þetta sýnir, hvernig smíði er á frv., og ég mun sýna við atkvgr., hvernig afstöðu ég hefi til málsins, þó að ég hafi ekki séð ástæðu til að tala í málinu, til þess að tefja ekki tímann.

1) HStef: Með því að ég tel, að í frv. séu ákvæði, sem komi í bága við stjskrfrv. það, sem samþ. hefir verið á þessu þing, segi ég nei.

2)IP: Með skírskotun til aths., sem ég gerði við atkvgr. í þessu máli við eina umr. í Ed., segi ég já.

0796Eiríkur Einarsson: Ég hafði ætlað mér að vekja máls á einu atriði við einhverja umr. þessa máls hér í Ed., og þar sem þetta er 3. umr., þá eru það síðustu forvöð. Þar sem hér er um að ræða innflutning á sauðfé til sláturfjárbóta, þá vildi ég nota tækifærið til þess að vekja athygli á því, og þá sérstaklega í sambandi við þær tilraunir, sem hafa verið gerðar með innflutning á karakúlafé, að ég hefi orðið þess var, að þeim, sem ráðizt hafa í að kaupa þetta fé, hefir reynzt ókleift að fá það vátryggt. Það gefur að skilja, að þar sem þetta fé var keypt dýru verði og það voru víðast fáeinir fátækir bændur eða sveitarfélög, sem það gerðu, að það er allt of mikil áhætta fyrir þá að vera bægt frá tryggingu á því fé. Mönnum er sjálfsagt í fersku minni, hvernig fór um sauðnautin, sem flutt voru hingað til landsins fyrir nokkrum árum. Þau drápust í höndum þeirra manna, sem álitnir voru að hafa bezta þekkingu á allri meðferð þeirra dýra. Mér finnst því óforsvaranlegt að stofna til innflutnings á svo dýrum skepnum, sem hér um ræðir, og dreifa þeim út á meðal fátækra manna, sem litla þekkingu hafa á meðferð þeirra, sem eðlilegt er, en samt vilja vita, hvernig þær gefast hér á landi, án þess að gefa þeim mönnum kost á að vátryggja þær, svo þeir verði fyrir sem minnstum skaða, ef út af ber. - Þetta vil ég taka fram sem almenna aths., er um innfluttan búpening er að ræða, að gefnu tilefni, og vona ég, að úr verði bætt, og er það ríkisstjórnar og Búnaðarfél. Íslands að sjá svo um, að trygging fáist.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) Þetta mál gat ekki haft langan tíma í n. Meiri hl. n. komst að þeirri niðurstöðu, að það ætti fram að ganga, og fljótt, ef kostur væri. Ég er ekki viss um, að n. hefði klofnað eins og raun varð á, ef hér hefði verið um framleiðslu öls að ræða fyrir innlendan markað. En með tilliti til þess, að hér í Rvík eru óvenju góð skilyrði til þess að framleiða gott öl, vegna þess hvað vatnið er gott, þá ætti þetta að geta orðið arðvænt fyrirtæki og atvinnuvegur fyrir nokkra menn. Ég býst ekki heldur við, að það hafi áhrif á drykkjuskap erlendis, þó að við framleiðum öl til útflutnings, því að stórþjóðirnar framleiða hvort sem er nægilega mikið. En okkar öl ætti að geta orðið úrvalsvara, af því að drykkjarvatnið hér er svo gott.

2) JónasJ: Ef brtt.hv. 2. þm. S.-M. hefði náð fram að ganga, þá hefði ég að sjálfsögðu greitt atkv. með þáltill., en þar sem hún er fallin, þá greiði ég atkv. á móti till.

1) JónJ: Í fullu trausti þess, að dómsmrh. samþykki ekki varalögreglu frekar en lög standa til og þörf krefur, svo og að séð verði um, að henni verði beitt hlutdrægnislaust og aðeins til varnar lífi og eignum borgaranna og fundafriði gegn árásum ofbeldis- og óróamanna hvers flokks sem eru, segi ég já.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Það mun nú vera nokkuð óvenjulegt, að þingfundur sé settur um þetta leyti sólarhrings, enda liggja til þess þær ástæður, sem kunnar eru. Það er fyrir eindregna áskorun margra þm., að hæstv. forseti loks neyddist til þess að taka þetta mál þannig á dagskrá, að það kæmi hér til umr. Það er öllum hv.þm. vitanlegt, að tildrög málsins eru þau, að á síðasta Alþ. var flutt frv. um afnám áfengislaganna af 11 þm. í Nd. Þetta frv. fór til allshn. og afgreiðsla þess þar var sú, að n. kom sér saman um að leggja málið til hliðar í því formi, en bar einróma fram þáltill. um þjóðaratkvgr. um aðflutningsbannið á áfengum drykkjum. Þetta var aðallega rökstutt með því, að þegar bannið var sett á, hefði það verið að undangenginni þjóðaratkvgr. Þess vegna féllust menn á, að rétt myndi að efna til slíkrar afgreiðslu um afnám bannsins. En um það, að breytinga þurfti við í þessum efnum, ber afgreiðsla málsins í Sþ. ljósastan vott. - Ég vil biðja hæstv. forseta að sjá um, að hæfilega hljótt sé.  „Alþ. ályktar að fela ríkisstjórninni að láta fara fram þjóðaratkv. á þessu ári á meðal kjósenda í málefnum sveitar- og bæjarfélaga um það, hvort afnema skuli bann það gegn innflutningi áfengra drykkja, er felst í gildandi áfengislöggjöf„. Í grg. fyrir þessari ályktun er það tekið fram m. a., er hér segir, með leyfi hæstv. forseta: „Fari svo, að þjóðin vilji afnema hann það, er nú gildir, ætlast flm. til, að ríkisstj. láti semja og leggja fyrir næsta þing löggjöf um innflutning áfengra drykkja og um sölu þeirra, sem flm. gera ráð fyrir, að fari fram undir eftirliti ríkisins og með þeim takmörkunum, sem réttar þykja, að beztu manna yfirsýn, til að koma í veg fyrir óhóflega áfengisnautn“. Þetta gerðist þá á seinasta þingi í málinu, og eins og kunnugt er, fór þjóðaratkvgr. fram hinn 21. okt. síðastl., með þeim árangri, að stór meiri hl. þjóðarinnar greiddi jáyrði við því, að áfengislöggjöfinni yrði breytt í þá átt, að leyft yrði að flytja inn sterka drykki. Með þessu greiddu atkv. 15884 kjósendur, en á móti 11624. sá meiri hl., sem kom fram með breytingunni, er - 4260 atkv. Það má geta þess í sambandi við þetta, að þau bannlög, sem þjóðin hefir búið við síðan 1908, voru sett á með atkv. einungis 4645 kjósenda, eða m. ö. o. nokkrum atkv. meira alls með banninu þá heldur en nú er meiri hl. þeirra manna, sem vilja breyta áfengislöggjöfinni. Á þessum atkv. hafa bannlögin lafað allan þennan tíma og um það er nú ekki hægt að deila, hvað meiri hl. þjóðarinnar vill í þessum efnum. Samkv. þessu var frv. borið fram í Ed. á þessu þingi, þar sem farið er fram á að breyta áfengislöggjöfinni í þá átt, sem þjóðaratkv. benti til. Það frv. er eingöngu takmarkað við það, sem greitt var atkv. um. Þetta frv. kom fram 16. f. m., og í dag - 8. des. - er frv. ekki ennþá komið til 2. umr. Þetta út af fyrir sig sýnir, að hv.Ed. ætlar málinu ekki fram að ganga, enda hefir það verið sýnt um nokkurt skeið, og í þá átt bendir ennfremur álit meiri hl. allshn.Ed., sem fyrir liggur á þskj. 232, þar sem meiri hl. n. lýsir yfir því, að hann vilji fá d. til að samþ., að frv. þetta sé ekki tímabært. Okkur flm.till. á þskj. 192 þótti ekki sæmandi fyrir Alþ. að kveða fyrst upp úrskurð um, að hér ætti að fara fram þjóðaratkv. og hafa hann síðan að engu. Ég hefi heyrt og við flm., að það hafi af ýmsum verið talið óþinglegt að bera það fram meðan þing situr, að stj. heimili innflutning sterkra drykkja með bráðabirgðalögum eftir að þingi hefir verið slitið, því að það hefði verið á valdi þingsins að setja slíka löggjöf. Ég vil í því sambandi benda á, að þetta er ekki að öllu leyti fordæmislaust. Menn munu minnast þess t. d., að þingið 1923 var lengi að baksa við frv. um tilflutning hrossa, sem þingið gat aldrei komið sér saman um að afgr., og var stungið upp á að afgr. það á þann hátt að vísa til þess, að ráðuneytinu sé heimilt að gefa út bráðabirgðalög um þetta. Ég vil einnig geta þess, að Jón heitinn Magnússon forsrh. lét svo um mælt um þá afgreiðslu, að það væri ekki rétt af n. að gera ráð fyrir, að veita mætti undanþágu á annan hátt en með bráðabirgðalögum, og segir hann, að þingið megi yfirleitt ekki gefa stj. bendingu um að gera neitt í málinu á þann hátt öðruvísi en með bráðabirgðalögum. Afgreiðslan fór svo, að svolátandi rökst. dagskrá frá minni hl. var samþ.: „Með því að gera má ráð fyrir, að landsstjórnin, að fenginni heimild með bráðabirgðalögum, veiti undanþágu frá ákvæðunum um bann gegn útflutningi hrossa á vetrum, ef brýn nauðsyn ber til, tekur d. fyrir næsta mál á dagskrá“. Samkv. þessari bendingu voru lög sett 21. nóv. 1923. Annað dæmi er frá 1932. Hér í Nd. var fellt frv. um rýmkun á lögum um dragnótaveiði. Það þótti hafa verið fyrir nokkra slysni, að frv. fell, því að þingvilji var fyrir rýmkuninni. Eftir þingið var skorað með undirskriftum þingmanna á stj. að gera þetta með bráðabirgðalögum, sem misheppnazt hafði að gera á þinginu, þrátt fyrir að meiri hl. þm. var málinu fylgjandi. - Ég hefi nefnt þessi tvö dæmi til þess að sýna, að slík afgreiðsla er ekki án fordæmis: Ég vil því halda því fram, að þessi till. sé algerlega þinghæf, og ég vona, að hið háa Alþ. sjái, hve það er nauðsynlegt, að framkvæmdur sé vilji meiri hl. þjóðarinnar, ekki sízt þegar hinir sömu menn hafa kallað á þjóðarviljann í þessu efni. Ég skal taka það fram, að ég ætla ekki hér að fara að ræða um bann eða ekki bann, gagnsemi þess eða ógagnsemi. Það mál hefir nægilega verið rætt hér í þinginu og þjóðin hefir kveðið upp sinn úrskurð í því máli. Stj. er heimilt að gefa út bráðabirgðalög án íhlutunar þingsins, en sú heimild er enganveginn rýrð, þótt þingið gefi stj. þessa bendingu, heldur er ástæða til fyrir stj. að fara eftir því. Ég minntist á, að í grg.till. eins og hún var flutt í fyrra var það tekið fram og var undirstaðan í framsöguræðu hv. þáv. 1. þm. Skagf., að ef þjóðaratkv. sýndi, að flytja átti inn áfenga drykki, ætti stj. að leggja fyrir þingið frv. um breytta áfengislöggjöf. Það var vitaskuld ekki víst, að haldið yrði aukaþing, en hinsvegar kom það svo fljótt í ljós, að nægur tími hefði unnizt til að undirbúa slíka löggjöf. En það hefir ekki verið gert, og því hér Alþingi enn brynni skylda til að afgr. málið samkv. vilja meiri hluta þjóðarinnar. Ég heyri, að það hafa margir kvatt sér hljóðs, svo að ég býst ekki við, að ég komist mikið að seinna í nótt til að ræða málið, og vil því nú drepa á örfá atriði enn. Ég hefi bent á fordæmi, er sýna, að till. er þinghæf. Þá hafa menn einnig talað um, að þetta mætti geyma til næsta þings. Það hefir komið hér fram yfirlýsing undir meðferð málsins í Nd., sem hefir lotið í þá átt, að sjálfsagt væri á næsta þingi að breyta áfengislöggjöfinni. En nú er það þannig, að flestir þeirra manna, sem á seinasta þingi skutu málinu til þjóðarinnar, eiga hér nú sæti, og í öðru lagi á enginn þm., sem hér situr nú, víst að taka þátt í afgreiðslu málsins á næsta þingi. Þess vegna er þessi frestun talsvert út í bláinn og mætti e. t. v. segja svo, að ef þessu mætti fresta til næsta þings, þá mætti alveg eins fresta því lengur. Við flm. teljum skýlausa skyldu þingsins að verða þegar í stað við vilja þjóðarinnar, og þess vegna er þessi till. komin fram. sé óviðurkvæmilegt og óviðkunnanlegt að fara þessa leið, er ekki til annars að vísa en þess, að Ed. hefir sýnt sig óhæfa til að leysa málið, og virðist það með öllu óhæfilegt að skilja nú við málið með öllu óafgr. Það er viðurkennt af öllum, bæði af andbanningum og bannmönnum, að fullerfitt hefir veitzt að halda uppi bannlögunum fram að þessu. Hvernig halda menn þá, að það verði eftir að úrskurður þjóðarinnar er fallinn á pa lund, sem orðið er? Þinginu ber að skilja þá nauðsyn, að þjóðin glati ekki virðingunni fyrir sínum eigin úrskurðum. Ef gengið er á snið við þann úrskurð, sem þjóðin hefir upp kveðið, þá hverfur sú virðing, sem þjóðin þarf að hafa fyrir því, er máli er skotið undir þjóðardóm. Það er sjálfsagt rétt að gera ekki of mikið að því að leggja mál undir þjóðaratkv., en sé það gert, er því þingi, sem byggist á lýðræðisfyrirkomulagi, skylt að beygja sig undir úrskurð þjóðarinnar. Ein ástæðan enn hefir verið talin mæla með því, að málinu sé frestað til næsta þings eða lengur. Hún er sú, að þegar atkvgr. fór fram um bannið 1908, var bannið ekki sett á jafnskjótt. En hér stendur öðruvísi á, þar sem um afnám er að ræða. Þá stóð svo á, að ýmsir höfðu vínsölu að atvinnurekstri. Þeir áttu vörubirgðir, sem þurfti að koma í lög áður en fullkomið hann gæti orðið, og þá voru sett lög til að hefta persónufrelsi manna, en hér liggur fyrir að leysa þau höft. Er því sjálfsagt að hlíta þjóðaratkvgr. tafarlaust í þetta sinn, þótt svo væri ástatt 1908, að ekki væri hægt að lögleiða bannið tafarlaust. - ég vil að síðustu henda hv.þm. á það, að sé þjóðarviljinn virtur að vettugi í þetta sinn, má Alþ. sjálfu sér um kenna, ef í framtíðinni, e. t. v. í ennþá stærri og þýðingarmeiri málum, verður farið eins að og þjóðarviljinn ekki latinn njóta sín. Lýðræðið er víða um lönd mikið átalið um þessar mundir og standa flokkar, sem byggja á því, sumstaðar nokkuð völtum fótum. Vera Alþ. ættum því að gefa þjóðinni greinilega bendingu um það lýðræði, sem hér ríkir og á að ríkja, með því að beygja okkur tafarlaust undir vilja og úrskurð þjóðarinnar í þessu máli.

Vilmundur Jónsson Ég mun fara að dæmi hv. 1. flm. þessarar till. að ræða ekki svo mjög áfengismálið sjálft, svo sem það, hvort landsmenn væru betur farnir, ef hér á landi væri bann eða ekki bann, eða hvernig ráða eigi fram úr þeim vandræðaógöngum, sem þetta mál er nú komið í. Ég mun að mestu leyti eða nær eingöngu ræða um það form, sem hér er stungið upp á að viðhafa við afgreiðslu málsins. Því hefir verið haldið fram, að þjóðaratkvgr., sem allir vita, hvernig fór, leggi þær skilyrðislausu skyldur á herðar þingmanna að afgr. málið umsvifalaust í samræmi við úrslit atkvgr. þegar á þessu þingi. Því hefir meira að segja verið haldið fram, að í raun og veru væri bannið á sterkum drykkjum afnumið með þjóðaratkvgr. Þetta er hin mesta firra, og á það vil ég leggja sérstaka áherzlu. Núv. lög um hann gegn innflutningi sterkra drykkja verða ekki afnumin fremur en önnur l. á annan hátt en með meiri hl. atkv. í báðum deilum Alþ., eða tilskildum meiri hl. í sameinuðu þingi, eftir að hafa verið til meðferðar í báðum deildum Alþingis á venjulegan hátt. Þessi leið er torsótt, eins og vitað var, því að ég sé enga skynsamlega ástæðu til að gera ráð fyrir, að þingmenn hljóti að breyta sannfæringu sinni í þessu máli frekar en öðrum, þó að skoðun þeirra á því reynist ef til vill að vera í ósamræmi við skoðanir og vilja meiri hl. þjóðarinnar. Það má vera, að sumir hv.þm. séu svo innrættir, deigir og léttir fyrir, að þeir fylgi straumnum. Aðrir eru það ekki, en hvert á móti reiðubúnir til að fylgja sannfæringu sinni og taka afleiðingunum af því. Ef meiri hl. kjósenda þeirra þm. krefst þess, að bannlögin verði afnumin, hvað sem öllu öðru líður, hafa þeir ekki um annað að velja en að kjósa sér aðra fulltrúa á þing, sem vilja greiða atkv. með afnami bannlaganna.

Til hvers var þá verið að stofna til þjóðaratkvgr. um málið?

. Ég kem að því síðar. Hér á landi eru engin ákvæði um það, að þjóðaratkvæði - referendum - skuli viðhaft og sett yfir þingið, nema um sambandslög Íslands og Danmerkur. Í öðrum löndum er það algengt, að almenningi sé veitt úrskurðarvald í ýmsum löggjafarmálum með alþjóðaratkvgr. En þar eru þá í gildi ákveðnar reglur um það, og munu vera yfirleitt á þá leið, að viðkomandi þing setur lög, sem síðan er skotið til kjósenda, og geta þeir þá með almennri atkvgr. annaðhvort numið þau úr gildi eða staðfest þau. Í vissum mikilsverðum málum er þá þjóðaratkvgr. einskonar yfirréttur yfir þingunum, en samvizka og skoðanafrelsi þingmanna á engan hátt skert. Hér á landi er þessu ekki þannig fyrir komið. Hér getur þjóðin ekki fellt úrskurði í löggjafarmálum öðruvísi en að þingið geri hað fyrir hennar hönd, eftir settum reglum. Við Alþfl.menn höfum stungið upp á því, að hér á landi yrðu settar reglur um það, að þjóðaratkvgr. skyldi fara fram í einstökum mikilsverðum málum. En ég veit ekki til, að sú uppástunga hafi hlotið stuðning frá neinum öðrum flokki. Og á meðan engar reglur eru hér til um slík málskot beint til kjósendanna, þá verður að framfylgja þeirri skipun, sem nú gildir um meðferð löggjafarmála. Því hefir verið haldið fram af sumum, að þingmenn hafi afsalað sér úrskurðarvaldi um bannlögin með því að samþ., að þeim skyldi skotið undir úrskurð þjóðarinnar við almenna atkvgr. En þetta er á engan hátt rétt. Það var orðið gamalt deilumál á Alþingi sem utan þings, og hafði verulega þýðingu að fá úr því skorið, hvort bannlögin hefðu nú orðið fylgi meiri hl. þjóðarinnar eða ekki. Og tilgangur þeirrar ákvörðunar, sem gerð var á síðasta þingi, mun hafa verið sá, að fá úr þessu skorið með atkvgr.

Til hvers var þá málinu skotið undir atkv. þjóðarinnar, ef þeir þm., sem það gerðu, hafa vilja hennar að engu?

. Ég greiddi að vísu ekki atkv. um þá ályktun á síðasta þingi, að skjóta málinu undir þjóðaratkv., en ég neita því algerlega, að ég hafi með því á nokkurn hátt játast til þess að greiða atkv. í þessu máli með tilliti til þeirrar niðurstöðu, sem þjóðaratkvgr. kynni að sýna. Meðan ég er á þinginu greiði ég atkv. eftir minni sannfæringu, en ekki annara.

Og það er lýðræðismaður, sem talar

. Já, einmitt! Það er mitt hlutverk í þessu máli, eins og í svo mörgum öðrum efnum, að tala máli minni hl., og þó að sá minni hl. sé óverulegri, ein 11 þús. á móti 15 þús., eins og kom fram við þessa atkvgr. Það er sem sé viðurkennt, að minni hl. eigi líka rétt, enda eitt þýðingarmesta atriði lýðræðisins.

Á þá minni hl. að ráða?

. Ég hefi bent á það, að ef meiri hl. þjóðarinnar leggur áherzlu á að ráða úrslitum þessa máls á þann veg, sem atkvgr. bendir til, þá er ekkert því til hindrunar, annað en þær reglur, sem þjóðin sjálf hefir sett sér um löggjöfina. Er nú skammt að bíða almennra kosninga, og þá er meiri hl. innan handar að senda þá fulltrúa á þingið, sem eru fúsir til að framkvæma vilja hans í þessu máli, alveg eins og minni hl. væntanlega kýs þá þm., sem líklegir eru til að fara að hans óskum. Ég vil einkum vekja athygli hv. andbanninga á því, sem þeir mega vel vera minnugir á, að til er réttur minni hl. í þessu máli ekki síður en í öðrum málum. Hafa þeir ekki svo sjaldan minnzt þess og notið þess sjálfir á umliðnum árum, stundum langt um of ! ég endurtek það, að þó að þjóðaratkvgr. sé skilin og túlkuð á þann hátt, sem ég hefi gert, þá er hún enganveginn gerð þýðingarlaus með því. Það er nú orðin staðreynd, sem aður var af mörgum talið ólíklegt, að skeð gæti að meiri hl. greiddra atkv. í landinu hefir látið í ljós, að hann vilji afnema það innflutningsbann á sterkum drykkjum, er hingað til hefir verið í gildi. Og þetta varð einmitt kunnugt á mjög heppilegum tíma, þar sem almennar alþingiskosningar standa fyrir dyrum. Við undirbúning kosninganna víðsvegar um land er því góð aðstaða til að ræða um áfengismálin á grundvelli þeirrar staðreyndar, sem þjóðaratkvgr. hefir leitt í ljós. Meiri hl. virðist ekki vilja láta gera neinn mun á því, hvaða áfengistegundir eru fluttar inn í landið, en hitt er aftur á móti með öllu ókunnugt, hvaða afstöðu meiri hl. kjósenda vill taka til meðferðar áfengu drykkjanna, hvaða ráðstafanir hann vill gera viðvíkjandi sölu þeirra eftir að búið er að leyfa innflutning á þeim. Þjóðaratkvgr. gefur enga hugmynd um það. En skoðanir þeirra manna, sem annars hafa fylgt meiri hl., geta verið mjög mismunandi um þetta atriði, og er alkunnugt, að svo er því varið. Þeir hafa engu um það svarað um leið og þeir felldu úrskurð sinn um, hvort hér ætti að vera algert bann á sterkum drykkjum eða ekki. hér hygg eg, að leiðir kjósenda skiptist aftur í þessu máli, og er engar ályktanir hægt að draga af þjóðaratkvgr. um það, hvernig meiri hl. kjósenda vill haga eftirleiðis reglum um meðferð og sölu áfengis í landinu. Vænti ég, að margir muni eiga þar samleið, sem skildu við atkvæðagreiðsluna. Það er algerlega óheimilt að væna meiri hl. kjósenda þess, þó að hann virðist vera meðmæltur innflutningi sterkra drykkja, að hann hafi viljað afgr. þetta mál á þann flausturslega, léttúðarfulla og ábyrgðarlausa hátt, sem vakir fyrir ýmsum hv.þm., flm. þessarar fráleitu þáltill. Í þessu sambandi á vel við að minna á það, sem hv.frsm. einnig gat um, að bannmenn urðu á sínum tíma að bíða 6 –7 ár, frá því að samþ. hafði verið við þjóðaratkvgr. að banna innflutning áfengis, þangað til það kæmist í framkvæmd, og síðan var heim boðið það, að í raun og veru var því aldrei komið í framkvæmd, sem samþ. hafði verið, og þarf ekki að minna á annað en allar undanþágur laganna og margfalda misbrúkun þeirra. Ég hefi leyft mér að fleygja því, að ekki væri nema eðlilegt, að andbanningar fengju nú að bíða í þrjú ar eftir því, að innflutningsbanninu á sterkum drykkjum yrði af létt. Það er sízt ósanngjarnt, þegar borið er saman við þann langa tíma, sem bíða þurfti eftir framkvæmd bannlaganna. Og ég tel, að Alþingi færist rausnarlega við flm.þáltill. og miskunnarsamlega við þá, sem þyrstir eru, ef það gæfi vonir um, að málið yrði tekið til meðferðar eftir næstu kosningar. Þá vil ég víkja sérstaklega að þeirri þáltill., sem fyrir liggur og flutt er af 9 þm. Þó ótrúlegt sé, þá eru flm. þessarar þáltill. öllu færri en þeir, sem aður hafa staðið að flutningi þessara brennivínsmála á Alþingi. Mig minnir, að á síðasta þingi væru 11 flm. að áfengislagafrv., sem þá kom fram, og ef til vill hafa þeir verið fleiri áður. En það, sem þáltill. fer fram á, er, að Alþingi feli stj. að nema úr gildi það, sem eftir er af bannlögunum, með bráðabirgðalögum um næstkomandi áramot, og að hún setji einnig bráðabirgðareglur um meðferð og sölu áfengis í landinu, í samræmi við þjóðaratkvgr. Hvaða reglur getur stj. sett í samræmi við atkvgr.? ég man ekki eftir, að þjóðin væri þar spurð eftir öðru en því, hvort leyfa ætti innflutning á sterkum drykkjum til landsins. En hvaða drykkir það eiga að vera, var látið ósagt. Ég geri samt ráð fyrir, að þar hafi verið átt við brennivín, whisky, konjak, romm, líköra allskonar, að ógleymdu absinti, sem þó er bann á í Frakklandi, og ýmsar fleiri sterkar eiturtegundir, sem fróðlegt væri fyrir okkur hina fáfróðari þm. að heyra nöfnin á. Í sambandi við þjóðaratkvgr. var ekki minnzt á það, hvernig breyta ætti lögum og gildandi reglum um meðferð áfengis, ef bannið yrði afnumið. Þess vegna er það alveg tilefnislaust af flm. að benda stj. á að setja bráðabirgðareglur um meðferð áfengis í samræmi við atkvgr. Þar er einskis samræmis að leita. En það er einmitt höfuðatriðið við skipun löggjafar um þetta mál, að undirbúa hana vel og rækilega og íhuga gaumgæfilega, hverskonar reglur og takmarkanir er nauðsynlegt að setja, ef svo fer, að Alþ. ákveður einhverntíma að afnema innflutningsbannið á sterkum drykkjum. Sennilega má búast við, að það verði gert á næsta þingi, eftir þær kosningar, sem nú fara í hönd. Það er eftir að undirbúa þessar reglur, og um það efni hefir engin atkvgr. farið fram. Það er það aðalatriði, sem frambjóðendur eiga að ræða við kjósendur sína fyrir næstu kosningar. Og ef þeir frambjóðendur, sem eru andbanningar, vilja þá vera þess háttar lýðræðismenn, sem þeir telja sig vera nú, eiga þeir að hlera vandlega eftir vilja kjósenda um það, hverskonar reglur þeir óska, að verði lögfestar, og haga sér síðan eftir því.

Nei, refjast um og þverskallast, eins og hv. ræðumaður vill, að þm. geri nú

. Þessi þáltill. er flutt hér í Sþ. eftir að frv. um sama efni, afnám innflutningsbanns á sterkum drykkjum til landsins, hefir samkv. upplýsingum hv.flm., þm. Vestm., strandað í þinginu. Það er upplýst af hv.flm., enda vitað, að frv. um sama efni, sem flutt var í hv.Ed., hafi ekki nægilegt þingfylgi til að geta náð afgreiðslu á lögformlegan hátt, og þá er gripið til þess fáránlega uppátækjs að leggja það til, að þingið varpi frá sér löggjafarstarfinu og afsali sér því í hendur stj. Það er þetta, sem margir þm. telja í mesta máta óþinglegt við flutning málsins, og er ég einn af þeim. Ákvæði stjskr. um útgáfu bráðabirgðal. eru stutt, skýr og ákveðin. Þau eru í 23. gr. og hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar brýn nauðsyn ber til, getur konungur gefið út bráðabirgðalög milli þinga. Ekki mega þau þó ríða í bág við stjórnarskrana. Ætíð skulu þau lögð fyrir næsta Alþingi á eftir.“ Það, sem skiptir máli í þessu sambandi, er aðeins fyrsta setning greinarinnar: „Þegar brýn nauðsyn hér til, getur konungur gefið út bráðabirgðalög milli þinga“. M. ö. o., konungur má ekki gefa út bráðabirgðalög, þó að um venjulega nauðsyn sé að ræða - ekki nema hún sé sérstaklega brýn og aðkallandi. Hann má ekki gefa út bráðabirgðal. nema á milli þinga. Og að honum er það yfirleitt heimilað, mun eiga að skilja svo, að þegar ekki næst í Alþ., geti legið svo mikið við, að ekki verði hjá þessu komizt, enda var þá miðað við þinghald aðeins annaðhvert ár. Ef hægt er að ná til Alþingis, þá er þetta ekki heimilt, því að þá má ekki annað koma til mála en að Alþingi ráði sjálft fram úr vandanum. Þeim, sem sömdu stjskr., hefir eflaust alls ekki dottið í hug, að Alþingi færi nokkurntíma að afsala sér rétti til löggjafar, og sízt svona algerlega að óþörfu. Ég vil nú til frekari áréttingar og með leyfi hæstv. forseta lofa hv.þm. að heyra, hvað einn hinn helzti stjórnlagafræðingur okkar, Lárus H. Bjarnason prófessor og fyrrv. hæstaréttardómari, segir um þetta í „Íslenzkri stjórnlagafræði“, sem kennd hefir verið við lagadeild haskólans. Hann talar um, að til útgáfu bráðabirgðal. þurfi eftir orðanna hljóðan í stjórnarskránni „brýna nauðsyn“, og ennfremur segir hann, að það liggi í orðum stjskr., „að óhjákvæmileg þörf verði að vera fyrir hendi, til þess að gefa megi út bráðabirgðalög“. Venjuleg þörf nægir ekki sem skilyrði fyrir útgáfu bráðabirgðal.; hún verður að vera brýn.

Hvað er brýnni nauðsyn en að fullnægja þjóðarviljanum?

. „Jafnvel nauðsyn nægir ekki“, segir stjórnlagafræðingurinn; „nauðsynin verður að vera brýn“. „Það þarf að vera hætta á ferðum, heill almennings eða eftir atvikum einstaklinga verður að vera í húfi að meira eða minna leyti, svo sem drepsótt, uppreisn o. s. frv.“. Hv. þm. taki vel eftir því: drepsótt eða uppreisn! Er það nú svo, að hv.flm.þáltill. óttist drepsótt af brennivínsleysi eða viti til þess, að einhverjir fylgismenn þeirra eða aðrir andbanningar ætli sér að gera uppreisn, ef brennivínið fæst ekki flutt inn í landið nú þegar, og að þess vegna telji þeir nauðsyn á bráðabirgðalögum? En þó að svo væri, nægir það samt ekki, að dómi stjórnlagafræðingsins. „Hætta af drepsótt eða uppreisn verður að vera svo bráð, eða heimta svo hraðar aðgerðir, að bráðabirgðalög séu einasti vegurinn til að bæta úr“. Hann segir ennfremur, að það geti stundum verið álitamál, hvort konungur eigi heldur að gera, að gefa út bráðabirgðalög eða kalla saman aukaþing, ef um brýna nauðsyn sé að ræða, og kemst að þeirri niðurstöðu, að undir venjulegum kringumstæðum eigi fremur að kalla saman aukaþing. „Sé mikið í húfi og beri þó ekki bráðar að en svo, að bíða megi aukaþings, mundi réttara að stefna þingi saman til aukafundar“, segir stjórnlagafræðingurinn. Nú liggur næst að athuga, hvað af þessu er hér fyrir hendi og hversu mikið er í húfi. Hvaða hætta mundi nú stafa af því fyrir þjóðfélagið, ef það skyldi verða játið dragast í nokkra mánuði að afnema innflutningsbann á sterkum drykkjum? Eru líkur til þess, að það myndi leiða til drepsóttar eða uppreisnar í landinu? Ég ber nokkurt skyn á drepsóttarhættuna og neita henni, en hinsvegar skal ég ekkert taka af um, hvort brennivínsleysið kynni að leiða til uppreisnar, og beini því til hv.flm.þáltill. til frekari skýringar. Þeir ættu manna bezt að vita, til hvaða ráða verður gripið næst, ef ekki er þegar í stað farið að kröfum þeirra um að flytja brennivín og aðra sterka drykki inn í landið. En þó að við gerum ráð fyrir, að þessi uppreisnarhætta sé nú fyrir hendi, þá vantar samt annað höfuðskilyrði stjskr. fyrir því, að konungi sé heimilt að gefa út bráðabirgðalög, sem sé það, að ekki hafi náðst í hið reglulega löggjafarvald, Alþingi sjálft. Ekki hefir það verið örðugt að ná í Alþingi til þess að setja lög um þessi efni, því að það hefir nú átt setu nokkuð á annan mánuð. Og það hefir verið aðalverkefni þingsins að afgr. aðeins einn lagabálk - kosningalögin, sem einungis 1/6 þingsins, eða 6–7 þm., hafa að mestu leyti unnið að. Hinir þingmennirnir hafa flestir haft lettum hala að veifa á þessu þingi, og að því er mér skilst, flestir ef ekki allir flm.þáltill. Það skyldi þá vera, að sá síðasttaldi, sem hefir verið í stjskrn., hafi ekki getað gefið sér tíma til að sinna öðru. Hvernig er þá hægt að segja, að ekki hafi náðst til Alþingis til þess að setja lög um áfengismálið? Eða vilja hv.flm. bera það fyrir sig, að málið hafi gleymzt þangað til nú? Nei, því er alls ekki til að dreifa. Það var lagt fyrir hv.Ed. í frumvarpsformi snemma á þinginu, en ýmsir af hv.þm. í Ed. munu hafa verið tregir að fylgja því. Hv. flm. þessa máls gátu alveg eins flutt frv. í Nd. Hvers vegna gerðu þeir það ekki, fyrst þeir litu svo á, að það hefði gengið þar fram? Nei, ég hygg, að það verði aldrei sagt með sanni eða gert sennilegt, að ekki hafi verið hægt að ná til hins venjulega löggjafa - Alþingis. En hitt er annað mál, að núv. þing er þannig skipað, að málið hafði þar ekki nægilegt fylgi til þess að mögulegt væri að afgr. það á þinglegan hátt. Og þegar fylgismenn malsins komast að raun um það, þá verkar það svo hastarlega á ýmsa hv.þm., að þeir missa alla skapstillingu og virðingu fyrir þingræðinu og stjskr. og vilja blátt afram afhenda þingræðið og þar með lýðræðið í hendur stj., - og á það vil ég leggja mjög mikla áherzlu -, sem þó er aðeins bráðabirgðastjórn og yfirlýst, að hún hefir ekki fylgi meiri hl. þings að baki sér. M. ö. o., þingið á samkv. þessari þáltill. að afsala sér löggjafarvaldinu í hendur konungs. En öldum saman hefir verið það óþreytandi barátta fyrir því hér á landi eins og í öðrum löndum að ná löggjafarvaldinu úr höndum konunga og annara einvaldsherra og fá það í hendur fulltrúaþingum þjóðanna. Ég vil benda á það, að hér er um mjög hættulegt fordæmi að ræða, sem þessi þáltill. felur í sér, er getur leitt til þess, að þingræðið og þar með lýðræðið í þessu landi verði lítils virt og að engu haft. Og er eins og á stendur ekki leikur að slíku gerandi. Mundi það áreiðanlega verða munað síðar, og kynni þá að verða tekið upp, ef ekki er unnt að koma fram einu eða öðru máli, sem svo og svo mörgum þm. þykir miklu skipta.

Ef þjóðaratkvgr. hefir áður fallið málinu í vil

. Það getur t. d. verið fyllilega jafngilt og þjóðaratkvæði, ef tveir eða fleiri þingflokkar, sem hafa að baki sér meiri hl. þjóðarinnar, eru samhuga, segjum í skattamálum. Nú koma þeir ekki fram vilja sínum í þinginu, og grípa þá til þess, með þetta fordæmi fyrir augum, ef þeir standa saman um stjórn landsins, að gefa út bráðabirgðaskattalög.

Þetta er ekki svo hættulegt; það kemur þing á eftir

. Sumir álíta það ekki hættulegt, en aðrir telja það aftur á móti mjög varhugavert vopn gegn lýðræðinu í landinu. Og þegar einu sinni er búið að leiða þennan asna inn í þessar herbúðir, er ekki séð, hvar staðar nemur né til hvers hann verður notaður.

Telur hv. hm. ekki sérstakar ástæður fyrir hendi, þegar þjóðaratkvgr. hefir farið fram um málið og önnur stefnan fær öruggt meirihlutafylgi?

. Jú, að nokkru leyti. En það má líka telja svo, að við hverjar almennar kosningar fari fram þjóðaratkvgr. og hún raunar margfalt þýðingarmeiri en sú, sem fór fram um bannmálið 21. okt. síðastl. Og þá kemur jafnan í ljós vilji meiri hl. þjóðarinnar í hinum stærri stefnumálum, sem þm. geta túlkað svo og svo og vitnað til.

Er það ekki Alþfl., sem vill hafa eina málstofu?

. Alþfl. vill hafa eina málstofu, og þegar því fyrirkomulagi hefir verið komið á, munum við hlýða þeim starfsreglum. Við viljum yfirleitt hlýða öllum þeim reglum, sem settar eru á löglegan hátt. Það álitum við nauðsynlegt skilyrði fyrir því, að lög og reglur fái haldizt í þessu landi. Ég mun nú ekki hafa þessi orð miklu fleiri að sinni. Ég vil aðeins leggja hv.þm. það ríkt á hjarta að íhuga vel, hvað svo sem líður skoðun þeirra á áfengismálunum, hvort sem þeir eru bannmenn eða andbanningar, sem engu máli skiptir viðvíkjandi þeim atriðum, sem ég hefi dregið hér fram, hvort þeir álíta hollt fyrir þessa samkomu að gefa fordæmi fyrir þeim aðferðum, sem hér er farið fram á að nota til þess að afnema þessi sérstöku lög. Í framhaldi af því, sem ég hefi nú sagt, vil ég leyfa mér að bera fram rökstudda dagskra. Ég vil taka það fram, að ég legg ekki neinn sérstakan skilning í orðalag hennar, fram yfir það, sem beinlínis kemur fram af orðanna hljóðan. Þó að menn greiði henni atkv., þýðir það ekki, að þeir með því taki neina sérstaka afstöðu til áfengismálsins, og raunar ekki heldur það, að þeir séu að sjálfsögðu samþykkir öllu því, sem ég hefi sagt á þessum röska hálftíma, sem ég hefi nú breytt þolinmæði hv.þm. Í dagskránni felst ekkert annað en það, sem í henni stendur skýrum stöfum, og ég ætla, að ekki sé annað en það, sem hver einasti þm. ekki einungis getur samþ., heldur er skyldugur sem þm. að samþykkja. Dagskráin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sameinað Alþingi telur, að því aðeins eigi stjórn að gefa út bráðabirgðalög, að mjög brýn nauðsyn kalli að og ekki náist til hins venjulega löggjafa, sjálfs Alþingis, en að því sé ekki til að dreifa, þar sem Alþingi hefir att þess nægan kost að afgr. þetta mál á venjulegan hátt með lagasetningu, enda um fordæmi að ræða, sem er hættulegt þingræðinu, að Alþingi afsali sér þannig löggjafarvaldinu í hendur stjórnarinnar - og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“

Pétur Ottesen Ég verð nú að segja það, að það var ekki að ófyrirsynju eða ástæðulausu, þó að hv.þm. Vestm. byrjaði ræðu sína á því, að það bæri að með dálitið óvenjulegum hætti þetta fundarhald hér í kvöld, þar sem fundur var settur í þann mund, sem skikkanlegt fólk í þessu landi er vant að ganga til hvílu sinnar. Það má náttúrlega segja það með réttu um hv.alþm., að þeir séu ekki hvað sízt vökumenn þjóðarinnar. En ég verð að segja það, að það hefði verið æskilegra að mínu viti, að þeir helguðu þessa sína vökumennsku í nótt öðru heppilegra og betra máli heldur en því, sem hér liggur fyrir. Það er ákaflega áberandi í öllum malaflutningi andbanninga, þeirra manna, sem hafa nú lagt fram ákaflega mikla krafta og mikið starf í að reyna að rífa niður þá bannlöggjöf, sem við höfum í þessu landi, og þær litlu varnarráðstafanir, sem í henni felast ennþá, hvað þeir vitna nú djarft og freklega í þá þjóðaratkvgr., sem fór fram fyrsta vetrardag síðastl. um bannlögjn. Það er ákaflega áberandi, segi ég, hversu gersamlega þeir snúa við blaðinu í þessu efni, því að það er alkunnugt, að á tveimur undanförnum þingum, þinginu 1932 og þinginu 1933, ætluðu þeir að knýja fram afnám bannlaganna án þess að skeyta nokkuð um vilja kjósendanna í því efni, án þess að leita þjóðaratkvæðis um málið. Þá þurfti ekki að spyrja þjóðina ráða. Nei, henni kom það ekkert við. þeir börðu í borðið, espuðu sig og ygldu á allan hátt, þegar heim var bent á þann eðlilega hlut, að eins og bannlögunum var komið á að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu, eins væri sjálfsagt og eðlilegt, að það yrði ekki afnumið án þess að þjóðaratkvgr. yrði látin ganga um málið. Þeir ætluðu að springa yfir þeirri lítilsvirðingu, sem þeim þótti Alþingi vera sýnd með því að skjóta því undan þeirri ábyrgð að ákveða þetta á eigin hönd og bera það undir þjóðina. Ég get ekki útmálað þá fyrirlitningu, sem fólst í svip þeirra og látbragði yfir því, að menn skyldu vera að tala um að bera þetta undir þjóðina, svo lítilmótleg, þjóðingarlaus og einskisverð fannst þeim þessi þjóðaratkvgr. þá. Nú hrópa þeir jafnhátt um það, að sjálfsagt sé á þessu aukaþingi, sem skotið er á til þess eins að afgr. stjórnarskrármálið og kosningalögin, að afnema bannið, án þess að nokkrar þær breytingar séu gerðar á áfengislögunum, er miða að því að draga úr hættunni, sem óhjákvæmilega er samfara því takmarkalausa vínflóði inn í landið, sem af þessu leiðir. - Þetta er þjóðarviljinn, segja þeir, og við krefjumst, að eftir honum sé farið. Nú hlaupa þessir hv.þm. til handa og fóta og segja, að það sé hreinasta brot á þjóðarviljanum, sem fram kom við atkvgr., þessum helgidómi, sem þeir fordæmdu aður, en sjá nú ekki sólina fyrir, ef þessu aukaþingi sliti svo, að hinir vínþyrstu menn fái ekki takmarkalausa fullnægingu á sínum gráðuga vilja. Og svo er ásóknin í þetta mikil og stjórnlaus, að þeir grípa til þess óyndisúrræðis, þegar öll von er úti um að koma þessu máli fram á þinglegan hátt - fá það samþ. í báðum deildum -, að reyna þá seinustu nóttina, sem gert er ráð fyrir að þingið standi, að koma þessu fram með þeim óskaplega hætti, að með þeirri aðferð, sem nú er valin, er hreint og beint reitt til höggs við sjálft þingræðið.

Guð hjálpi þeim!

. Já, ég get sannarlega, af öllum þeir trúarkrafti, sem ég á til, tekið undir með hv.þm. G.K. og sagt: Guð hjálpi þeim. Það varð ekki hjá því komizt að benda á þetta óskaplega ósamræmi um aðstöðu til þjóðarviljans, sem kemur fram hjá þessum hv.þm. á tveimur undanförnum þingum og nú á þessu aukaþingi. Það er fullkomlega þess vert, að því sé gaumur gefinn, hvernig þeir hv.þm., sem að till. þessari standa og ég beini nú máli mínu til, hlaupa úr einu í annað í þessu máli, eftir því sem vindurinn blæs, og ekki er það minnst um vert, ef þeir fengjust sjálfir til að leiða hugann að ósamkvæmninni í sinni eigin framkomu, sem ég mun nú frekar gera að umtalsefni; en áður en ég geri það vil ég fara nokkrum orðum um þjóðaratkvgr., sem fór fram síðasta vetrardag. Atkvæðagreiðslan hefir fallið þannig, að 14 kjördæmi hafa verið með afnámi bannsins, en 13 á móti. hað hefir fengizt meiri hl. með afnámi bannsins á þann hátt, að tiltölulega lítill hluti á landinu, Reykjavík, Rangárvallasýsla, Vestmannaeyjakaupstaður og nágrenni Rvíkur. Gullbr.- og Kjósarsýsla, skera úr um það, að meiri hl. hefir fengizt fyrir því að afnema bannið. Það eru því 4 kjördæmi af 27, sem marka stefnuna og á veltur um úrslit þessa máls. En ég er ekki að gera lítið úr atkvgr., þó að hún hafi fallið svo sem raun varð á, því að það er okkar háttur um atkvæðagreiðslu, að úrslit mála eru ekki bundin við það, hvernig atkv. falla á hverjum stað, heldur er það meiri hl., sem ræður og vitanlega á að ráða. En þó er rétt í þessu sambandi, þegar verið er að hrópa hátt um þjóðarviljann í þessu efni, að benda á, að þessi vilji er nokkuð staðbundinn og gagnstæður vilji á sér stað í eins mörgum kjördæmum, eins og atkvgr. sýnir. Ég hefi nú fyrir skemmstu bent á ósamræmið í framkomu andbanninga á þingi fyrr og nú viðvíkjandi því, hvort þetta mál skyldi borið undir þjóðaratkvæði eða ekki. Þá er ekki síður ástæða til að benda á það ósamræmi, sem kemur fram hjá þeim í því fyrr og nú, hvernig með málið skyldi farið á þingi að aflokinni þjóðaratkvgr. Ég vil benda á eitt atriði, sem rétt er að athuga í samhandi við það, þegar verið er að tala um þjóðarviljann, sem ég alls ekki vil gera lítið úr, og það er, hvernig þetta mál var lagt fyrir þjóðina og hvað það er, sem hefir mótað þjóðarviljann. Ég vildi, að hv.þm. Vestm. hlustaði á það, sem ég segi um þetta atriði, ef hann er ekki mjög vant við látinn, af því það snertir hann sérstaklega sem flm. þeirrar þáltill., sem lögð var til grundvallar fyrir samþ. síðasta þings um þjóðaratkvgr. Það kemur mjög greinilega fram, hvernig þeir menn, sem fluttu þáltill. um það á síðasta þingi að bera þetta mál undir þjóðaratkvæði, hugsuðu sér gang þessa máls, og hvernig þeir hugsuðu sér, að um hnútana væri búið áður en Alþingi tæki síðustu ákvörðun um það, að bannið yrði afnumið eða breytt yrði áfengislöggjöfinni. Og ég vil biðja hv.þm. Vestm. sem einn flm. þeirrar till. og nú er í fararbroddi þeirra manna, sem halda fram þjóðarviljanum, að taka sérstaklega vel eftir því, sem þeir segja í grg. sinni fyrir þeirri till. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fari svo, að þjóðin vilji afnema bann það, er nú gildir, ætlast flm. til, að ríkisstj. láti semja og leggi fyrir næsta þing löggjöf um innflutning áfengra drykkja og um sölu þeirra, sem flm. gera ráð fyrir, að fari fram undir eftirliti ríkisins og með þeim takmörkunum, sem réttar þykja, að beztu manna yfirsyn, til þess að koma í veg fyrir óhóflega áfengisnautn.“ Þannig er málið lagt fyrir þjóðina. Hún er spurð að því, hvort hún vilji afnema bannlögin með því, að svo sé um búið aður en þingið taki endanlega ákvörðun um afgreiðslu þessa mals, að samin sé eftir beztu manna yfirsýn heilsteypt áfengislöggjöf, þar sem gerðar séu miklar ráðstafanir gegn þeirri hættu, sem leiðir af því að hleypa sterkum drykkjum óhindrað inn í landið. Það er þetta, sem þjóðin hefir fyrir augum, þegar hún greiðir atkv. um, hvort þetta spor skuli stigið eða ekki; það er í trausti þess, að slíkar varnarraðstafanir séu gerðar aður eða samtímis því, sem bannið er afnumið, að fengizt hefir meiri hl. með því að afnema bannið. Ég vil ennfremur benda a, að hv.flm. þessarar þáltill. þótti ekki nógu ríkt kveðið að orði í grg. þeirra fyrir till., heldur áréttar fyrsti flm.till. þetta ennþá betur við flutning málsins. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Við flm.þáltill. gerum ráð fyrir í grg. og teljum sjálfsagt, ef svo fer, að þjóðaratkvæði sýni vilja til afnáms bannlaganna, að þá undirbúi stj. löggjöf um áfengismálin og leggi hana fyrir næsta þing. Þá ber við samning slíks frv. að taka tillit til þeirra manna, sem vilja berjast gegn neyzlu áfengra drykkja. Ætlumst við til, að notkun þeirra verði svo stillt í hóf, að sem minnst tjón yrði að fyrir þjóðfélagið. Við álítum óþarft að taka þetta fram í sjálfri þáltill., en töldum hað nægja að taka þetta fram í greinargerðinni“. Það er á þessum grundvelli, sem flm.þáltill. um þjóðaratkvgr. ætluðust til, að málið yrði lagt fyrir þjóðina, að kjósendur mættu hafa tryggingu fyrir því, ef atkvgr. felli á þann veg, að meiri hl. yrði á móti banninu, að að engu yrði hrapað um endanlegt afnám bannsins, heldur yrði jafnframt og samtímis svo vel um alla hnúta búið eftir beztu manna yfirsýn eins og framast er unnt að gera, á þann hátt, að einskis skyldi látið ófreistað til þess að standa á móti þeirri hættu, sem stafaði af því að heina straumi sterkra drykkja aftur inn í landið. Það verður ekki komið við neinum undanbrögðum um það, að þetta var meiningin með atkvgr., og öll frávikning frá þessu eru refjar og svik við kjósendur. Nú bar svo við, að á þessu þingi hefir í hv.Ed. verið flutt frv., sem eingöngu fer fram á það, að bannlögin verði felld úr gildi og heimilaður sé nú þegar innflutningur sterkra drykkja. Hin hliðin á málinu, að gera jafnframt nauðsynlegar ráðstafanir til að hamla upp á móti skaðseminni af áfengisflóðinu, hún er gersamlega vanrækt og öll loforð um það svikin. En því verður ekki neitað, að í Ed. er málið borið fram á þinglegan hátt. Um hitt má aftur nokkuð efast, hve sterkur vilji hefir verið fyrir því hjá andbanningum að koma málinu fram á þinglegan hátt. þessu frv. er útbýtt 16. nóv., og eins og menn muna, kom þingið saman 2. nóv. og var ekki gert ráð fyrir, að það stæði lengur en þann mánuð. Það er því ekki fyrr, sem þessir miklu upphrópunarmenn um áhrifavald þjóðaratkvgr. koma fram með þetta frv. til fullnægingar á henni. Þessu máli var visað til n. 20. sama mánaðar. Svo liggur það í n. þangað til meiri hl. hennar, þ. e. þeir, sem voru á móti frv. og afnámi bannsins án frekari breytinga á áfengislöggjöfinni, komu með sitt nál., sem gekk út á það, að vísa málinu frá aðgerðum þessa þings. En minni hl. n., sem var annar af flm. frv., kom ekki með sitt nál. fyrr en 5. þ. m., eða nokkrum dögum seinna en upphaflega var ætlazt til, að þingi væri lokið. Af þessu má nokkuð marka um það, hvað mikill vilji virðist vera fyrir hendi hjá þessum hv.þm. fyrir því að láta þetta mál ganga fram á þinglegan og eðlilegan hátt, þar sem þeir í fyrsta lagi verða svo síðbúnir að flytja málið inn í þingið, og liggja síðan sjálfir á því þangað til komið er að þinglokum.

Við vorum að bíða með þessa till., til þess að sjá, hvað gerðist í hv.Ed.

. Ég var ekkert að tala um aðgerðir hv.þm. Vestm.; hann getur beðið rólegur þangað til ég kem að honum. Ég verð að segja, að það virðist ekki vera ákaflega sterkur vilji hjá andbanningum fyrir því að koma þessu máli fram á þinglegan hátt. En sú taugin virðist mér miklu sterkari hjá þeim að knýja þetta mál fram á þann hátt, sem hv.þm.N.-Ísf. hefir nú lýst, - með því að ganga mjög áberandi og hættulega á snið við þingræðið, sem gert væri með því, ef Alþingi visaði þessu löggjafarmáli frá sér á hendur ríkisstj. Svo er það, að nú fyrir nokkru síðan taka nokkrir þm. sér það fyrir hendur að bera þetta mál fram á þann hátt, sem menn sjá og heyra af þeim umr., sem fara fram á þessari síðustu nótt þingsins. M. ö. o., að það, sem þeir leggja til í þessu máli, er efnislega seð mjög í samræmi við það frv., sem kom fram í hv.Ed., því að það, sem hér er farið fram á, felur ekkert í sér annað en að fyrirskipa ríkisstj. að byrja hið nýja ár með því að afnema bannlögin, skrúfa frá krananum og hleypa hinum sterku drykkjum óhindrað inn í landið án þess að á nokkurn hátt sé til þess ætlazt, að neitt sé aðhafzt eða gert til að draga úr skaðsemi og fyrirsjáanlegri hættu og þjóðarböli, sem óhjákvæmilega leiðir af slíkum tiltektum. Þetta er því undarlegra, sem sumir hverjir af flm. þessarar fáránlegu till. voru einnig flm. að þáltill. um þjóðaratkvgr., þar sem lögð var svo rík áherzla á það, að ekkert skyldi aðhafzt í endanlegu afnámi bannsins án þess að gerðar yrðu „eftir beztu manna yfirsýn“ allar hugsanlegar ráðstafanir til varnar skaðseminni, sem af þessu kynni að leiða. Hvað viðvíkur formshliðinni á þessu máli, þá hefir hv.þm.N.-Ísf. bent nægilega á það, svo þar þarf raunar engu við að bæta, hver reginfjarstæða það er og hversu ákafleg hætta er í því fólgin, ef Alþingi ætti að fara að taka upp þann sið að visa frá sér sínum sjálfsögðu störfum, sem eru löggjafarstörfin, yfir í hendur ríkisstj. Það er vitanlega svo mikil hætta í þessu fólgin fyrir þingræðið, að það er óhugsandi, að í nokkru tilfelli, og þá sérstaklega í svo mikilsverðu máli sem hér um ræðir, geti slíkt orðið ofan á á Alþingi, því að með því er hreint og beint verið að reiða til höggs við þingræðið og lýðræðishugsjónina. Að hvorutveggju þessu er skeytunum stefnt og að lýðræðinu ekki síður, því það kemur vitanlega fram í krafti þingræðisins í öllum lýðræðislöndum. Það er þess vegna, jafnframt því, sem verið er hér að reiða til höggs við þingræðið, líka verið að reiða til höggs við lýðræðið, og það er það, sem menn verða að gera sér fullkomlega ljóst, því að þjóðaratkvgr., sem fram hefir farið í þessu eina máli, er alveg sérstætt fyrirbrigði og raskar í engu þeirri grundvallarhugsun, að lýðræðið komi fram í krafti þingræðisins. Þessa hlið malsins verða menn að athuga gaumgæfilega, þegar þeir nú fara að greiða atkv. um þessa þáltill., sem gengur út á það að reiða til höggs við þann sterkasta og mikilvægasta þátt í öllu okkar löggjafarstarfi og löggjafarstarfið er grundvallað á í öllum lýðfrjálsum löndum. Það er því af þessum ástæðum útilokað, að það geti komið til nokkurra mála, að Alþingi afgr. þetta mál á þennan hátt, og því síður, þar sem málið hefir verið borið fram í hv.Ed. á þinglegan hátt, og það er sýnt og sannað með aðgerðum þeirrar deildar, að það er ekki nú að þessu sinni hægt að koma málinu fram á þinglegan hátt. Það sætir því hinni mestu furðu, að fram skuli koma till., seni ganga svo bersýnilega í berhögg við þinglega afgreiðslu mála. Hv. fyrsti flm. þessarar till. hefir reynt að þvo hendur sínar og sinna samherja af þessum verknaði með því að vitna í eitt eða tvö fordæmi, sem hann kallaði svo, þar sem ýtt hafi verið undir stj. með að gefa út bráðabirgðalög. Annað var það, að á þinginu 1923 komu fram raddir um, að þrátt fyrir bann gegn útflutningi hrossa að vetrarlagi gæti verið tiltækilegt, þegar þörf landsmanna eftir þessum markaði varri sérstaklega brýn, að gefa stj. heimild til þess að leyfa, að nokkuð yrði vikið út af ákvæðum laganna. Þáv. forsrh., Jón heitinn Magnússon, benti á, að aðstaða stj. væri ekki sterk, og gæti það orðið tilefni árasa á hana, ef hún gerði slíkt, öðruvísi þá en með bráðabirgðalögum. En þetta var svo smávægilegt atriði, svo lítilfjörleg frávikning um framkvæmdaratriði l., sem allir voru sammála um, að það getur alls ekki talizt fordæmi fyrir því, sem hér er farið fram á. Og þessi frávikning var innan mjög þröngra takmarka, og því þótti ekki þörf að breyta lögum út af þessu, heldur hefði stj. þetta lítilfjörlega framkvæmdaratriði í sinni hendi, og að réttara væri að gera þetta þá, ef til kæmi, með bráðabirgðalögum en ganga í berhögg við bókstaf laganna. Hitt fordæmið var skapað af þessum hv.þm. á þinginu 1932. Honum tókst þá að afvegaleiða nokkra þm., en það hafa þeir harmað síðan sárlega; það sýna atkvgr. þeirra þvert ofan í þær undirskriftir, sem hv.þm. Vestm. flekaði út úr þeim. hað gekk þannig fyrir sig, að eftir að búið var að fella frv. um dragnótaveiðar á þinginu 1932, fer þessi hv.þm. á stúfana og fær undirskriftir liðlega helmings þm. undir áskorun til stj. um að gefa út bráðabirgðal. um að færa út heimildina til dragnótaveiða, þær nægja þessa illa fengnu heimild og gaf út bráðabirgðal. Auðvitað varð hún að leggja þau fyrir næsta þing. Og eitt af því fyrsta, sem þetta þing gerði, var að fella l. úr gildi, og meðal þeirra, sem það gerðu, voru einmitt sömu þm., sem hv.þm. Vestm. hafði flekað til þess að skrifa undir áskorunarskjalið. Það sýnir bezt, hve sárt þeir iðruðust.

Þeir bjuggu bara til ný l.

. Já, þeir bjuggu til ný l., og þau með slíkum endemum, að áhrifavald manna á landsmál var gert mismunandi, eftir því hvar þeir bjuggu á landinu. Í þessum lögum var af löggjafans hálfu stigið fyrsta sporið til að kljúfa þjóðfélagið í tvennt. Ætti hv.þm. að kunna svo að skammast sín, að hann minntist ekki á þessi l. að fyrra bragði.

Ég tel mér sóma af þeim l.

. Já, ekki get ég gert að því, þótt hv.þm. þyki sómi að skömmunum.

L. hafa þó nú þegar orðið fjölda sjómanna til ómetanlegs gagns

. Nei, þvert á móti. Þau hafa orðið öllum til ógagns og bölvunar. Annars held ég, að hv.þm. væri nær að fara ekki mikið út í dragnótaveiðarnar nú; honum mun veitast nógu erfitt að standa fyrir þeim næturverkum, sem hann hefir nú vakið hér upp.

Já, það er bezt að halda sér innan landhelgi!

. Já, fyrst hv.þm. nefnir landhelgi og vill draga hana inn í þessar umr., þá gefur það fullkomið tilefni til að benda honum á, að þessi þáltill. hans, sem hér er til umr. nú, sýnir fullkomlega, hversu mjög hann yfir höfuð dottar nú orðið á verði landhelgismálanna. Þingræðið er landhelgi Alþingis, og nú er hann líka að ráðast á þá landhelgi. Hv. þm. er hreint og beint farinn að trolla líka í þeirri landhelgi!

En hvað segir þá hv.þm. um þjóðarviljann?

. Ég held því fram eindregið, að hv.þm. sé að afflytja þjóðarviljann með því að nota hann svo sem nú gerir hann. Það á sem sagt að afnema áfengisl. án þess að í stað þeirra séu sett nokkur l., sem verndað geti þjóðina fyrir hættu áfengisflóðsins. En það eru hrein og bein svik við þjóðina. Þar er verið að svíkjast aftan að þeim mönnum, sem í góðri trú greiddu atkv. með afnámi bannsins, fullvissir þess, að staðið yrði við gefin loforð um að ganga vel frá þessu máli. En nú er ekki um ráð hugsað, heldur aðeins um það, að opna fyrir áfengisflóðinu, án þess að gera nokkrar ráðstafanir gegn þeirri hættu, sem af því stafar. Ég held, að hv.þm. ætti sem minnst að tala um þjóðarviljann, fyrst hann ætlar að fara svona að.

Hv. þm. ætti að lesa till. okkar

. Það þarf sannarlega ekki að lesa till. nema einu sinni til að sjá, að svona er það. Þetta og ekkert annað er það, sem þeim gengur til.

hér er aðeins um bráðabirgðafyrirkomulag að ræða

. Þó að það sé bara fyrirkomulag til bráðabirgða, þá á það a. m. k. að gilda til næsta hings. Og það er harla lítil vörn fyrir hv.þm., þegar hann er að svikja gefin loforð og reiðir til höggs við þingræðið, að það sé aðeins til bráðabirgða.

En hv.þm. Borgf. er að reiða til höggs við þjóðarviljann

. Þetta er alrangt. Ég er einmitt í fullu samræmi við þjóðarviljann, en það er hv.þm. Vestm. aðeins að því leyti, að hann vill opna fyrir áfenginu, en láta allt annað, sem þessi þjóðarvilji krefst, að gert sé jafnframt, ógert.

Hvers vegna greiddi hv.þm. Borgf. atkv. með þjóðaratkvgr.?

. Ég greiddi atkv. með þjóðaratkvgr. af því, að ég gerði ráð fyrir heilindum þeirra, sem fluttu till. um það, af því að ég hélt, að það, sem fólst í till. og grg. hennar, væri blekkingarlaust. - Ég heyri, að hv.þm. Vestm. stynur þungan. Mér þætti ekki ótrúlegt, að hann ætti eftir að gera það betur áður en lýkur.

Spyrjum að leikslokum, en ekki vopnaviðskiptum

. Það hefir verið bent á, hvílíkt bráðlæti það er að vilja nú knýja fram aðra hlið málsins, - þá, að veita vínstraumnum inn í landið, en ætla svo að vanrækja hina, sem snýr að því að verjast hættunni af vínflóðinu. Það hefir verið bent á, að þeir, sem stóðu að þjóðaratkvgr. 1908, voru ekki svona bráðlátir. Þeir vildu taka tillit til þeirra kringumstæðna, sem þá voru, og horfðu ekki í það, þótt niðurstaðan af atkvgr. kæmi ekki fram með krafti l. fyrr en þremur árum síðar. Þeir lögðu ekki bókstaflegri skilning í þjóðaratkv. en svo, að þeir töldu sjálfsagt að ganga eins vel og hægt var frá lagasetningu um þetta efni. Alveg þetta sama felst í atkvgr. nú, ef vilji kjósenda er ekki skammskældur eins og hv.þm. Vestm. vill gera. Ég sé ekki, að sá þjóðarvilji verði framkvæmdur öðruvísi en að Alþ. gefi sér gott tóm til þess að setja fullkomna lagasetningu um það efni. En bráðlæti hv.flm.till. er svo mikið, að þeir vilja ekki með nokkru móti fara eftir rólegum ályktunum þjóðarviljans, sem eru á þá leið, að í þessu máli megi ekki rasa fyrir ráð fram, heldur skuli Alþ. gefa sér gott tóm til athugana.

Er hv.þm. þá svo ánægður með áfengisl., að þar megi engu breyta?

. Nei, ég er ekki ánægður með ástandið í þessum efnum eins og það er, en ég vil ekki fara úr öskunni í eldinn. En það vill hv.þm. Vestm. gera, þegar hann vill opna allar gáttir fyrir víninu og setja engar skorður við afleiðingum þess. Og það er í fyllsta ósamræmi við þjóðarviljann. Það var minnzt á það hér áðan af hv. hm. N.-Ísf., að svo gæti farið, að næstu kosningar snerust að nokkru leyti um það, hvort afnema skuli bannið eða ekki. Ég er honum ósammála um þetta atriði. Ég held, að næstu kosningar muni ekki snúast um það. En næstu kosningar geta að nokkru leyti snúizt um þær varnarráðstafanir, sem eru sjálfsögð og eðlileg afleiðing afnams bannl. Og hugur kjósenda til þess máls er á þann veg, að ég tel gróða að því, að hann fái að koma greinilega fram, svo sem verður í næstu kosningum. En ég vil benda á það, að næstu kosningar geta látið til sin taka með það, hvort viðhöfð skuli sú venja hér á Alþ. að ráðast á þingræðið. Mér kæmi ekki á óvart, þótt þeir hv.þm., sem nú hafa slíkt á samvizkunni, reki sig á það, að atferli þeirra hafi ekki farið framhjá þeim kjósendum, sem standa á þingræðis- og lýðræðisgrundvelli. - Hv. þm. Vestm. bar mikinn kvíðboga fyrir því, að erfitt yrði að halda uppi bannl. eftir atkvgr. í haust. Ég vil benda honum á það, að þessi ótti byggist algerlega á þeirri misskildu þýðingu atkvgr., sem hann heldur fram, þeirri nefnilega, að nú beri að opna allt upp á gátt fyrir víninu án þess að hugsa um nokkuð annað. En þetta er helber misskilningur. Hv. þm. hlýtur að finna það sjálfur. Og hv.þm. hlýtur að vita, að kjósendur ætla fulltrúum sínum, þm., að gera allar nauðsynlegar ráðstafanir í þessu máli; þeir ætla Alh. að gera það, en ekki stj., að öðru leyti en því, að undirbúa málið. Þm. eru fulltrúar kjósendanna beint og milliliðalaust og þá geta þeir krafið til reikningsskapar gerða sinna. atkvgr. hefir snúizt á móti banninu, en hún felur líka í sér ótvírætt, að sjálfsagt se, að Alþingi geri jafnframt og samtímis því sem bannið er afnumið nauðsynlegar varúðarraðstafanir vegna þess spors, sem þar verður stigið.

Ingvar Pálmason Ég vil biðja hæstv. forseta að athuga, hvort Alþ. sé nú ályktunarfært. Ég tel til lítils að halda umr. áfram, ef meiri hl. hv.þm. er fjarverandi. A. m. k. hafði ég hugsað mér að tala fyrir hv.þm., en ekki stólum þeirra. Fáist ekki helmingur þm. til að sitja á fundi, þá fer ég fram á það, að fundinum verði nú frestað.

Forseti (JBald): Það er nú ekki venja að krefjast þess, að svo margir hlýði á umr. sem þarf til þess að gera ályktanir. Ég tel víst, að margir þm. séu hér á næstu grösum, þótt þeir sitji ekki í sætum sínum. (Hringir). - Óskar hv. 2. þm. S.-M. að halda afram ræðu sinni?  Mér hefir borizt svo hljóðandi skjal, undirritað af níu þm. (ÓTh, BJ, PM, GÍ, BÁ, JJós, ÞÞ, JÓI, MJ): „Undirritaðir þingmenn óska þess, að umræðum um tillögu til þál. um áfengismálið verði tafarlaust slitið“. Það hefir venjulega verið skilið svo, þegar slíkar till. sem þessi hafa verið samþ., að þá fengju þeir að tala, sem komnir væru á mælendaskrá. Nú eru á mælendaskrá 14 þm., og eftir þingvenju ættu þeir allir að fá að tala, en svo ekki fleiri. Ég vil því skilja þessa till. svo, að farið sé fram á, að umr. verði slitið þegar þessir 14 þm. hafa lokið ræðum sínum. Með þessum forsendum verður gengið til atkv. um kröfu þessara níu þm.

Jóhann Jósefsson Ég hélt, að ekki væri nauðsynlegt að bera þessa till. undir atkv. þingsins, úr því 9 þm. hafa skrifað undir hana. Annars ræður forseti því, hvort hann vill hindra, að Alþ. fái að segja já eða nei um það, hvort eigi að taka þjóðarviljann til greina eða ekki.

Pétur Ottesen Ég verð að segja, að þessi till. kemur mér undarlega fyrir sjónir. Þeir, sem með græðgi og áfergju heimtuðu næturfund, heimta nú, að skornar séu niður umr. í byrjun fundar; klukkan er ekki nema 2!

Ólafur Thors Ég vil skýra fyrir hæstv. forseta, að meining okkar, sem skrifuðum undir áskorunina, var sú, að umr. yrðu skornar niður þegar í stað. Ef það er vilji hæstv. forseta að girða fyrir, að málið komi til úrskurðar Alþ., þá get ég skilið, að hann ætli að bera till. upp þannig, að umr. yrðu þá fyrst skornar niður, þegar 14 málþófsmenn væru búnir að ljúka máli sínu. En ef það er vilji hæstv. forseta að gefa Alþ. færi á að segja sitt álit um það, hvort fara beri eftir þjóðarviljanum eða ekki, þá á hann að bera till. upp eins og hún er orðuð.

Forseti (JBald): Ég hafði skotið því til þeirra, sem skrifuðu undir áskorunina, hvort þeir væru því ekki samþ., að hún yrði borin undir atkv. eftir heim venjulega skilningi, sem lagður er í slíkar áskoranir, að umr. sé slitið eftir að þeir hafa talað, sem þá eru á mælendaskrá, þegar áskorunin kemur fram. Hv. flm. mótmæltu þessu ekki fyrr en ég ætlaði að fara að bera till. undir atkv. Hitt skal ég játa, að till. er orðuð fortakslaust, og ef hún verður samþ. þannig, þá ber að slíta umr. tafarlaust. En mér þykir það nokkuð mikið harðræði við þá, sem eru á mælendaskrá, að þeir fái ekki að tala.

Jóhann Jósefsson ég vil ítreka, að till. er orðuð fortakslaust, eins og hæstv. forseti sagði. Það er nú á valdi hæstv. forseta, hvort mönnum tekst að tefja málið, sem fyrir liggur, með málþófi, hvort Alþingi verði gefinn kostur á því að segja já eða nei við því, hvort virða eigi vilja þjóðarinnar að vettugi. En ef hæstv. forseti vill beita valdi sínu til þess að tefja málið, svo að það komi ekki til atkv. á þessu þingi, þá hann um ráð.

Forseti (JBald): Ég mótmæli því harðlega, að ég hafi farið óþinglega með þetta mál. Ég fór fram á að fá að bera till. upp eins og venja er til, þannig að ef hún yrði samþ., þá yrði sá venjulegi skilningur lagður í þá atkvgr. Fyrst hreyfði enginn mótmælum, en úr því þetta er gert að svo miklu kappsmáli, þá mun ég bera till. upp með því harðræði, að ef hún nær samþykki, þá verði umr. skornar niður þegar í stað.

Ólafur Thors Ég leyfi mér að bera fram þá ósk til hæstv. forseta, að hann sitji rólegur í sínu sæti eða setji varamann sinn fyrir sig, þar til yfir lýkur. Þá má vera, að sá grunur, sem fallið hefir á hann um hlutdrægni í þessu máli, nái ekki að festast við hann.

Forseti (JBald): Ég get engu lofað um það, því að fundurinn getur orðið svo langur, en ég mun sitja enn um stund og sjá svo, hverju fram vindur.

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Það leit út fyrir, að flótti ætlaði að bresta í lið Bakkusar, en nú hefir þó einn þeirra lýst því yfir, að hann vilji hér standa þar til yfir lýkur. Það er einkennandi fyrir hv.flm., að þeir vilja ekki hlusta á, hvað andmælendur þeirra hafa að segja.

heim hálfleiðist að hlusta á þá

. Það er skiljanlegt, að heim leiðist, þegar búið er að sýna fram á, að þeir eru með þessu framferði beinlínis að fremja lögleysu, enda hafa þeir mjög slæman málstað. Hv. 1. flm. hefir kvartað undan því, að þessu máli hafi verið sýnt tómlæti. En ég get sýnt fram a, að ef einhverjir hafa sýnt tómlæti, þá eru það flm. sjálfir. Ég vil minna á, að frv. var borið fram í Ed. um miðjan síðasta mánuð. Síðan liðu 15 dagar þar til nál. var skilað og það voru einmitt meðmælendur frv., sem drógu málið svo á langinn. Svo var það 3 dögum seinna tekið á dagskrá fyrir tilmæli mín. En hv.flm. voru búnir að sannprófa það, að frv. mundi ekki ganga í gegnum d., svo að þeir gerðu allt til þess að tefja málið, svo að ekki yrði hægt að afgreiða ráð á þinglegan hátt. Þá datt þeim það snjallræði í hug, að ekki væri útilokað, að meiri hl. fengist í Sþ. Og að þessu var svo gengið með slíku offorsi, að virt var að vettugi skipulag á þingi. Vitanlega átti þetta frv. að ganga í gegnum d. í 3 umr., en þegar hv.flm. höfðu sannprófað, að málið kæmist aldrei í gegnum báðar deildir, þá er það látið ganga til Sþ., til þess að reyna að fá þm. til að samþ. það.

Samkvæmt þjóðarvilja

. Það verður minnzt á þjóðarviljann síðar. Annars vil ég minna hv.þm. á það, að það er ósiður að vera að grípa stöðugt fram í fyrir ræðumanni. Hv. þm. er ekki svo klökkur í máli, að hann geti ekki beðið um orðið og notað sinn ræðutíma til andsvara.

Það var ekki mín meining að fipa fyrir ræðumanni

. Ég verð að segja, að það er einkennileg aðferð, sem andbanningar nota við þetta mál, þar sem þeir brjóta niður það skipulag á Alþ., sem enn gildir, og hin eina afsökun, sem þeir hafa, er sú, að þeir séu að fullnægja með því þjóðarviljanum.

Hún er líka gild

. En hvernig er svo þessi þjóðarvilji, sem þeir eru stöðugt að hamra á ? Hann er dreginn út af þeirri atkvgr., sem fram fór 21. okt. síðastl. En þá greiddu, eftir því sem ég kemst næst, tæp 50% af atkvæðisbærum mönnum og konum atkv. Og ef við svo athugum niðurstöðuna af atkvgr., þá kemur í ljós, að í 13 kjördæmum er meiri hl. mótfallinn afnámi bannsins. Af þessum 27 þús., sem greiddu atkv., eru 15600 með afnámi, 11726 á móti. Þessi tölumismunur á andbanningum og bannmönnum er nálega allur úr Reykjavík. Í öllum kjördæmum utan Rvíkur munar aðeins 50 atkv. Og ef það er tekið með í reikninginn, hversu erfitt þessi kjördæmi áttu með að komast á kjörstað og ef öll atkv. hefðu komið fram við kosninguna, þá hefði þjóðarviljinn litið öðruvísi út en nú.

Ef, ef . .

. Já, ég segi „ef, ef“, af því að valinn er alóheppilegasti dagur fyrir þessi kjördæmi, þegar þess er gætt, að þetta er að haustlagi og víðast hvar svo ástatt, að kvenfólk á sveitabæjum á þá alls ekki heimangengt eða á mjög erfitt með að neyta síns kosningarréttar. Og þegar þess er gætt, að kvenfólk er yfirleitt ekki eins hneigt til þess að fá sterka drykki inn í landið, þá má álykta um þá, sem heima sátu, að hlutföllin milli þeirra hafi ekki verið þau sömu, heldur hafi meiri hl. þeirra verið með banninu. Ég tel þetta því hrópyrði hjá hv.flm., þegar þeir tala um, að fullnægja verði þjóðarviljanum með afnámi bannsins. Það er vafasamt, hvort það er á rökum byggt, vegna þess, að það var ekki hinn sanni þjóðarvilji, sem fram kom 21. okt. Ég skal játa, að eftir því, sem málið liggur fyrir, þá höfum við ekki annað að halda okkur við en þessa atkvgr. Og það má vera, að við verðum neyddir til að taka hana gilda. Það má vera, að bannið verði afnumið, en ég verð að segja, að úr því hinn svonefndi þjóðarvilji er eina hálmstráið, sem andbanningar hanga á, þá er það ekki sterkt vopn, því að það er mjög tvísýnt um þjóðarviljann í þessu efni. En þó svo færi, að bannið yrði afnumið, þá er önnur hlið á þessu máli. Það er sú hlið, sem tekur til ákvarðana um misnotkun afengis. Þessi hlið málsins er alvarleg, en hv.flm. vilja alveg ganga framhjá henni. Þeir vilja opna allar gættir fyrir sterkum drykkjum án þess að reisa nokkrar skorður við misnotkun þeirra. Mér var svarað því í hv.Ed., þegar ég bar þetta fram þar, að það væru skorður í núgildandi löggjöf. En hvernig hafa þessir menn lýst núgildandi áfengislöggjöf ? Þeir hafa lýst henni þannig, að hún væri með öllu óhæf. Hvernig geta þeir nú haldið því fram, ef veita á sterkum drykkjum inn í landið, að núv. áfengislöggjöf sé nógu fullkomin til þess að fyrirbyggja misnotkun þeirra. Þetta dæmir sig sjálft og þarf ekki að eyða orðum að því. Þegar sú stund kemur, að Alþingi tekur endanlega ákvörðun um að leyfa innflutning sterkra drykkja, þá verður það líka að gæta þeirrar sjálfsögðu skyldu sinnar að setja svo viturlega og vandaða löggjöf sem kostur er á og taka þá til athugunar þá reynslu, sem fengizt hefir af hinni lélegu áfengislöggjöf, sem við búum við nú. Ég hefi aldrei deilt neitt um það, að núv. áfengislöggjöf sé ekki með öllu óviðunandi, en ég kannast ekki við, að eina ráðið til þess að bæta úr ófullkomleika hennar sé að leyfa innflutning enn sterkari drykkja en nú eru leyfðir. Það er því sannarlega ekki með heilindum sagt, þegar verið er að tala um þá brýnu nauðsyn, sem sé á að leyfa innflutning sterkra drykkja, og að það sé gert til að bæta ástandið, sem nú er í landinu, heldur virðist sem annað liggi hér á bak við. Það virðist vera svo, að þjóðaratkvgr., sem fram fór 21. okt., sé nú notuð til þess að berja fram þann óheillamálstað, sem þessir þm. á undanförnum þingum hafa barizt fyrir án þess að sækjast þá að nokkru leyti eftir að vita, hvað þjóðin segði. Þeir grípa þetta hálmstrá nú í þinglokin og ætla á alveg óviðeigandi hátt að svala þessari þrá sinni, af hvaða rótum sem hún er runnin, um að fá leyfðan innflutning sterkra drykkja, og það án þess að láta sér detta í hug að gera nokkrar minnstu varúðarraðstafanir til þess að sporna við öllum þeim illu afleiðingum, sem af slíkri ráðstöfun mundu leiða.

Vill hv.þm. ekki lesa till.?

. Ég hefi lesið hana, og ég segi það alveg eins og er, að ég hefi enga trú á því, að stjórninni, hversu velviljuð sem hún er, geti tekizt að semja reglugerð fyrir næsta nýár, sem geti afstýrt öllum þeim óhöppum, sem af auknum innflutningi áfengis geta stafað. Ég get ekki ætlazt til, að stj., sem mörgum störfum þarf að sinna, geti á nokkurn hátt fullnægt þeim skilyrðum, sem þingið verður að viðurkenna, að það getur ekki fullnægt sjálft. Það er ekki nema viðurkenning um vanmátt þingsins til að leysa þetta mál, að svona aðferð er notuð.

Það eru einmitt þeir, sem viðurkenna vanmáttinn, sem ekkert vilja gera

. Ég fyrir mitt leyti geri það ekki, en ég kannast fyllilega við, að ef ég hefði álitið, að þetta væri rétt lausn á þessu máli, því hefði ég lagt því lið strax þegar það var flutt í Ed., en málið er ekki á því stigi nú, að ég geti það.

Hvenær skyldi það verða á hví stigi?

. Það er hugsanlegt, að mér hefði ekki þótt það óviðeigandi, ef þessir hv.flm. hefðu hagað þáltill. á þann veg, að þeir hefðu skorað á ríkisstj. að undirbúa nýja áfengislöggjöf fyrir næsta reglulegt Alþingi, sniðna við afnám innflutningsbannsins á sterkum drykkjum. Svo skynsamlegri ráðstöfun hefði ég getað fylgt. En þessi leið nægði þeim ekki, því að það eina, sem þeir þrá, er að fá vínið óhindrað inn nú um nýárið, og það getur þá verið sök stjórnarinnar, ef áfengislöggjöfin fer illa úr hendi. Hv. 1. flm. minntist á, að árið 1908 hefði verið greitt þjóðaratkvæði um samskonar mál og að þá hefði ekki verið hlaupið að því að fullnægja þjóðarviljanum, enda hefði þá verið nokkru öðru máli að gegna, því að þá hefði verið um að ræða að hefta vilja vissra manna, en nú ætti að leysa öll höft. Þetta þurfti ekki að skýra, af því að allir vita, að afnám þessara bannlagaslitra verka auðvitað þveröfugt við þær ráðstafanir, sem gerðar voru 1908. En nú skulum við athuga það, að á þinginu 1909, þegar bannlögin voru samþ., þá var svo fyrir mælt, að 3 ár skyldu líða þar til bannið færi að verka, og að þeim tíma liðnum að ég hygg nálega önnur 3 ár þar til bannið gengi fullkomlega í gildi. Ég vil leyfa mér að segja, að þetta hafi verið viturlegar ráðstafanir og að þær gætu verið þeim mjög góð fyrirmynd, sem nú eiga að framkvæma hinn svokallaða þjóðarvilja í þessu efni. Hér er um breyt. að ræða, sem hlýtur að vera töluvert áhrifamikil og ætti því að koma smátt og smátt.

Hvað álítur hv.þm., að mikið sé eftir af banninu?

. Ég skal láta hv.þm. Vestm. eftir að reikna þau hlutföll, þar sem hann er mjög vel fær reikningsmaður. Það er nú algerlega bannaður innflutningur á vinum, sem hafa meira en 21% áfengi. Hve stórt brot það er í líkingareikningi, getur þessi hm. sagt sér sjálfur.

Þau sjást víst hvergi

. Þessi lög eru sjálfsagt engin undanteknini frá öllum öðrum lögum, bæði guðs og manna, þannig, að þau séu ekki brotin. En úr því hv.þm. minntist á það, þá er rétt að minna á, að stefnubræður hans, andbanningar, hafa frá fyrstu tíð prédikað: „brjótum bannlögin og höfum þau að engu“, - og brotin á þessum lögum hvíla ekki sízt á bökum þeirra manna, sem hafa svipaða skoðun og hv.flm. þessarar till. Þessir menn og skoðanabræður þeirra hafa haldið uppi sérstöku málgagni til þess að hvetja menn til að hafa þessi lög að engu, og þeir mega vita það, þessir hv.þm., að það eru ekki ég og mínir líkar, sem segja „við getum haft whisky þegar við viljum“.- Ég þarf ekki að fara langt út í að sýna það og sanna, hve óviðeigandi er, að flm. skuli leyfa sér að nota þessa aðferð til að koma fram þessu áhugamáli sínu. Það hefir verið tekið svo glöggt fram af hv.þm.N.-Ísf. og hv.þm. Borgf., að ég sé ekki ástæðu til að bæta neinu þar við. Ég vil vænta þess, að Alþ. íslendinga sé ekki ennþá svo allri virðingu horfið, að það játi um sig spyrjast, að það samþ. annað eins þinghneyksli og þessi þáltill. er. Ég vil vænta þess, að Alþ. beri gæfu til að afstýra því óheillaráði, sem þessir vesalings menn hafa tekið, og mætti segja um þá, að þeir vita ekki hvað þeir gera.

Að vilja hlýða vilja þjóðarinnar; það er þetta óheillaráð

. Þetta er fallegt slagorð, en það er margoft búið að sýna fram á það hér, að þetta er ekki nema að hlýða vilja þjóðarinnar að nokkru leyti. Við skulum hugsa okkur, að þjóðin vildi leyfa innflutning sterkra drykkja.

Ekki Suður- Múlasýsla

. Nei, það er ekki vilji þeirra, sem þar búa, en það sem merkilegra er, það er ekki heldur vilji Barðstrendinga. Úr því að hv.þm. Barð. minnti mig á þetta, þá þykir mér rétt að fara dálítið nánar út í að sýna fram á, hvað það er, sem atkvgr. í haust hefir sýnt okkur. Hún sýndi afarmargt, og ég álit, að við eigum mikið óunnið úr henni, m. a. sýndi hún, að bannlögin eru verst haldin í Reykjavík og Vestmannaeyjum, og þar nálægt kemst Gullbringu- og Kjósarsýsla og svo þær sýslur, sem liggja hér nærlendis. Þegar lengra dregur frá þessum landshluta, þá breytist þetta, og kjósendur vilja ekki leyfa afnám áfengishaftanna. Þetta er ofureðlilegt, því að þar, sem áfengislöggjöfinni hefir verið sæmilega framfylgt, þar hefir þjóðin fengið þá reynslu af henni, að þrátt fyrir alla galla sé hún betri en ekki neitt. En þar, sem viðleitnin til að halda áfengislöggjöfina hefir hnigið í öfuga átt og hún hefir verið brotin sem víðtækast, eins og hv.þm. G.-K. hefir gefið í skyn hér, þar hafa kjósendur fengið þá reynslu, að bezt væri að losna við hana með öllu. hað er eftirtektarvert, að Vestfirðir skera sig alveg úr með þetta. Þar er ekki eitt einasta kjördæmi, sem vill afnema þessi lög, og það er af því, að þar hafa bannlögin verið haldin svo í heiðri sem hægt hefir verið, og þá er árangurinn sá, að menn vilja ekki losna við þau. Ég álít sjálfsagt, að þetta komi fram her, því að ef það er nokkur hlutur, sem sýnir mönnum það sanna í þessu máli, þá er það einmitt þetta, sem kemur fram við atkvgr. Þessi útkoma er ekki óeðlileg, því að það er öllum vitanlegt, að frá því að bannlögin gengu í gildi hefir andstaðan gegn þeim verið sterkust hér í Reykjavík. Hér hafa blöð verið gefin út til þess að vinna á þeim, og árangurinn af þessari starfsemi andbanninga í þau 18 ár, sem hannlögin eru búin að vera í gildi að meira eða minna leyti, er sá hér í Reykjavík, að þeim hefir tekizt að fá þjóðarviljann móti bannlögunum. Í sveitunum, har sem bindindisstarfsemi hefir verið og sæmilegt lögreglueftirlit, þar hafa lögin verið haldin og fólk vill ekki missa af þeim. Að lokum vildi ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stj., hvort hún myndi, ef svo slysalega tækist til, að Alþ. samþ. þessa þáltill., sem hér liggur fyrir, treysta sér til að hafa hana að nokkru, þegar forsaga hennar er athuguð. Ég vildi fá svar hjá hæstv.ríkisstj. um það, hvort hún myndi sjá sér fært að framkvæma það, sem í þáltill. felst, því að ef það upplýstist, að hæstv.ríkisstj. treysti sér ekki til að framfylgja því, sem þáltill. fer fram a, þá tel ég alveg víst, að hv.flm. muni taka hana aftur, og það væri þeim líka til sóma. Ég geri ekki ráð fyrir, að hvorki ég né aðrir geti sannfært hv.flm. um ógagn þessarar till., því að það virðist svo, sem margir af þessum mönnum hafi á undanförnum þingum starað á það sem eftirþráð takmark að geta afnumið bannlagaslitrin, sem við eigum nú við að búa. Ég geri ráð fyrir, að þeim sé þessi þrá svo í merg og bein runnin, að það sé hvorki á mínu valdi né annara að víkja skoðunum þeirra þar, en ég vænti þess, að allir þeir þm.; sem ekki hafa glæpzt til að verða flm. þessarar till., hafi svo opin augu fyrir því, hver háski þjóðinni og þingræðinu stafar af því, ef á að fara þá leið, sem hér er farið fram á, að farin verði, við að afgreiða jafnmikið tilfinningamál og þetta, og mál, sem jafnmikið hefir verið um deilt. Ég vil vænta þess, að það sé til nægilega mikill meiri hl. þm. til að afstýra þeim ófögnuði, að þessi till. nái fram að ganga, og hvernig sem fer um þetta mál í framtíðinni, þá verði aldrei hrapað að að afgreiða það á jafngeipilega óviðeigandi hátt og nú stendur til. Þess verður að gæta, að mikið veltur á því, að um leið og þessar síðustu leifar bannlaganna verða afnumdar, þá sé sett svo trygg og örugg varnarlöggjöf sem kostur er á um alla meðferð og sölu áfengra drykkja. Ég hygg, að ef þjóðin hefði haft minnsta hugboð um, að svo ætti að fara að í þessum málum, sem nú hefir verið stefnt til með þessari þáltill., há hefðu þau orðið færri atkv., sem hv.flm. hefðu flaggað með. Það var réttilega tekið fram af hv.þm. Borgf., að það eina, sem þjóðin hafði við að styðjast um afgreiðslu þessa máls á Alþ., þegar hún greiddi atkv. um það, voru ástæðurnar fyrir þáltill., sem fram kom í fyrra, og framsöguræða hv.þm. Vestm. Hv. þm. Borgf. sýndi ljóslega fram á, að bæði þáltill. og framsöguræða hv. 1. flm. þá voru algerlega í ósamræmi við það, sem hann og meðflm. hans ætluðu sér nú að fá framgengt. Ósamræmið var svo mikið, að ég get algerlega tekið undir með hv.þm. Borgf. og sagt, að hér sér hreint og beint um svik að ræða. Hefir verið sýnt fram á það bæði af mér og öðrum, að þótt litið sé á till.hv.flm. með mikilli velvild, framkvæmir hún þó ekki þjóðarviljann nema að nokkru leyti.

Halldór Stefánsson Ég hefi ekki kvatt mér hljóðs til þess að lengja þessar umr. með malþófi, eins og sýnist vera háttur manna nú, enda er dauflegt að tala hér yfir tómum stólunum. Það hefir verið haft meira við þetta mál en önnur mál, þótt mikilsverð séu, har sem því var vísað til úrskurðar þjóðarinnar til atkvgr. Sú atkvgr. hefir farið löglega fram, og tjáir ekki um það að tala, hvort atkvgr. hefir verið vel eða illa sótt; úrskurður þjóðarinnar er fallinn í málinu á þá leið, að meiri hl. þeirra, sem atkv. greiddu, vill, að þau slitur, sem eftir eru af hinum upphaflegu bannlögum, verði afnumin, og tel ég þinginu skylt að hlíta þeirri atkvgr. Ég hefði getað fallizt á fyrir mitt leyti, að frv. það um rýmkun undanþágunnar frá áfengislöggjöfinni, sem borið var fram í Ed., hefði fengið afgreiðslu þessa þings, þótt ég játi hinsvegar fullkomlega, að það verður að athuga vandlega, hvernig haga á löggjöfinni í þessu efni til langframa. Ég hefði getað fallizt á þetta sem bráðabirgðalausn í málinu, sem hlíta mætti við til næsta þings. Nú hefir hinsvegar verið horfið frá því að láta málið ganga afram, og er ástæðan ef til vill sú, að frv. hafði ekki skilyrði til að ná samþykki Ed., og er þessi þáltill. borin fram í staðinn af þeim, sem vilja leysa þetta mál umfram allt sem fyrst, en hafa ekki þreyju til að bíða næsta þings. En þótt ég sé þeirrar skoðunar, að afnema eigi það slitur, sem eftir er af bannlögunum, og að þinginu sé skylt að hlíta þjóðaratkvgr., get ég samt ekki fallizt á þessa þáltill., af ástæðum, sem aðrir hv.þm. hafa tekið hér fram í löngu og miklu máli og eru þær, að ég tel óhæfilegt, að þing, sem situr á rökstólum, fari að samþ. áskorun til stj. um að gefa út bráðabirgðalög, Slíkt væri hneyksli, sem ekki má koma fyrir, og af þeim ástæðum mun ég ekki geta léð þessari afgreiðslu málsins atkv. mitt.

Það eru fordæmi fyrir þessu

. Ég hefi heyrt talað um þessi fordæmi, en enda þótt fordæmi kunni að vera um þetta, þá eru það fordæmi til að varast, en ekki til eftirbreytni, og er ég þó a. m. k. ekki bundinn við að fallast á þau fordæmi. Að mínu áliti er aðeins um tvennt að velja í þessu máli. Annaðhvort að Alþingi gefi sér tíma til að afnema bannið með þinglegum hætti og setji þar um lög með vandlegri athugun, eða menn verða að sætta sig við að bíða eftir að málið verði fyrst afgr. á næsta reglulegu þingi. Er þessa og ekki langt að bíða, tæpt ár. Ég hefði hinsvegar talið það eðlilegt, ef fram hefði komið till. um að skora á ríkisstj. að undirbúa nýja áfengislöggjöf undir næsta þing, og ég hygg, að allur þingheimur hefði orðið slíkri till. einróma fylgjandi. Ég hygg, að bannmenn yfirleitt muni ekki telja sér fært að brjóta í bag við atkvgr., a. m. k. hefi ég heyrt einn þm. í Nd., sem er einhver ákveðnasti bannmaðurinn í þinginu, segja það, að hann teldi sér skylt að fylgja vilja meiri hl. þjóðarinnar. Ég mun fylgja þeirri dagskrártill., sem borin hefir verið fram, eða annari, sem kæmi fram í líka átt. Mér finnst það mikil yfirsjón af áhugamönnum um þetta mál frá báðum hliðum - sjálfur læt ég mig þetta mál litlu skipta -, að þeir skyldu ekki í upphafi beina til stj. fyrirspurn, svipaðri þeirri, sem hv. 2. þm. S.-M. bar nú fram, en hitti aðeins auða stóla fyrir, um það, hvort stj. mundi yfirleitt taka þessa þáltill. til greina, þótt hún væri samþ. Ef svör stj. við þvílíkri fyrirspurn hefðu orðið á þá leið, að stj. mundi ekki sjá sér fært að taka till. til greina, er augljóst, að till. hefir enga þýðingu í málinu og að þær málalengingar, sem hér hafa verið hafðar og útlit er fyrir, að verði hafðar afram, eru óþarfar, þótt að vísu sé ekki hægt að leiðrétta þau mistök, sem orðin eru. Ég mun svo ekki fara fleiri orðum um rétta mál. Ég vildi aðeins taka fram þær ástæður, sem valda því, að enda þótt ég telji sjálfsagt að verða við þjóðarviljanum í þessu máli, þá, sé ég mér samt ekki fært að fallast á þá till., sem liggur fyrir.

Jakob Möller Ég get í sem stytztu máli sagt það, að ég er sammala hv. 2. þm. N-M., sem var að setjast rétt í þessu. Ég tel það ekki vafamál, að þinginu beri að fara að þjóðarviljanum í þessu máli, sem fram kom við atkvgr. fyrsta vetrardag, og ég lít svo á, að það hefði farið vel á því að breyta áfengislögunum á þessu þingi samkv. þeim yfirlýsta þjóðarvilja. Hinsvegar tel ég þá leið til breytinga á löggjöfinni, sem felst í þessari till. og er sú, að skora á stj. að gefa út bráðabirgðalög um þetta efni, svo varhugaverða, að ég get ekki greitt henni atkv. Eins og ég sagði, er þetta ekki af því, að ég telji ekki sjálfsagt að breyta áfengislöggjöfinni, heldur af því, að ég tel þetta brot á þingræðinu og því stjórnarskipulagi, sem við búum við. Get ég um þetta vísað til þeirra forsendna, sem hv.þm.N.-Ísf. hafði fyrir dagskrártill. þeirri, sem hann hefir borið fram. Ef slíkt fordæmi sem þetta er gefið, er þar með opin leið fyrir hvern þann þingmeirihluta á hverjum tíma, sem vildi það við hafa, að skora á stj. með þáltill. í Sþ. að setja bráðabirgðalög um þau atriði, sem deilt væri um og meiri hl. gæti ekki sett lög um eftir hinum lögmæltu leiðum með 3 umr. í báðum d. þingsins. Væru slíkir stjórnarhættir vissulega ekki æskilegir, enda gæti svo bratt komið, ef farið væri út á þessa braut, að landinu væri stjórnað með eintómum bráðabirgðalög um. Að vísu hefir réttilega verið bent á hað, að stj. þurfi að leggja bráðabirgðalög, sem hún gefur út, fyrir næsta þing á eftir, en ef svo stendur á sem ég gerði ráð fyrir í dæminu hér á undan, og engin breyt. yrði á skipun þingsins á milli, mætti eins vel búast við því, að jafnframt því, sem slík bráðabirgðalög væru felld í annarihvorri d. þingsins, gæfi Sþ. út skipun til stj. um að gefa lögin út á ný. Gæti þetta orðið sú svikamylla, sem erfitt er að sjá fyrir endann á, hverjar afleiðingar hefði. Ég tel það galla á dagskrártill. hv.þm.N.-Ísf., að hún lýsir ekki afstöðu þingsins til málsins sjálfs. Ég tel sjálfsagt, að þingið gefi einmitt yfirlýsingu um það, að það vilji fara eftir þjóðarviljanum í þessu máli. Ég vildi því óska, að þingið fellist á að afgr. málið með annari dagskrártill., sem ég skal leyfa mér að lesa upp og ég hefi orðað sem brtt. við þá dagskrá, sem liggur fyrir. Þessi dagskrártill. mín er svo hljóðandi: „Sameinað Alþingi ályktar að lýsa yfir því, að það lítur svo á, að þjóðaratkvgr., sem fór fram 1. vetrardag síðastliðinn, skeri úr um það, að áfengislöggjöf landsins beri að breyta samkv. þeim þjóðarvilja, sem þá kom fram, og í trausti þess, að ríkisstj. undirbúi slíka lagasetningu fyrir næsta reglulegt þing, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá“.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Till. sú, sem hér liggur fyrir, er að því leyti einstæð, hv e hún er borin fram af mörgum þm. En því undarlegri er sú meðferð, sem till. hefir fengið. Þrátt fyrir óskir 14 þm. um að taka till. á dagskra til umr., hefir þetta þó ekki fengizt, heldur hefir hæstv. forseti æfinlega hnoðað till. á eftir öðrum till., sem vitanlegt var um, að um mundi standa miklar og endalausar umr., eins og líka hefir komið á daginn. Sýnir þessi meðferð á till. það greinilega, að þeir menn, sem ekki vilja, að till. gangi fram, hafa ætlað sér að koma henni fyrir kattarnef með þeim hæga hætti að svæfa till. Því hefir verið haldið fram, að þessi till. væri óþingleg, með því að með henni væri farið fram á að setja löggjafarvaldið í hendur stj. En mér er spurn: Er það fremur að setja löggjafarvaldið í hendur stj., þegar vísað er til úrskurðar þjóðarinnar og stj. þannig settur rammi um það, sem hún á að gera, heldur en þegar Alþingi felur stj. að setja reglugerðir um það, hvernig framkvæma skuli ein eða önnur mikilsvarðandi lög? Reglugerðir geta oft verið svo umfangsmiklar og þýðingarmiklar, að þær séu ekki síður varðandi en sjálf lagasetningin. - Þjóðin hefir verið að því spurð, hvort hún vilji afnema bannlögin, og hún gaf játandi svar við þeirri spurningu. Og ég vil benda hv.þm. á það, að vilji þeir ekki fara að vilja þjóðarinnar í þessum efnum, er ég hræddur um, að okkur öllum, sem halda eigum uppi lögum í landinu, gangi erfiðlega að halda þessum lögum í gildi, sem þjóðin hefir úrskurðað, að hún vilji ekki hlíta. Hv. hm. N: Ísf. hélt hér mikla og hvassa ræðu, þar sem hann reyndi að sýna fram a, að þessi till. væri óhæf. M. a. færði hann það til, að málið vantaði meiri hl. í annari d. þingsins a. m. k. Það er að vísu rétt, að í Ed. hefir komið fram frv. um afnám bannsins, en endanleg atkvgr. hefir engin farið fram um það enn. Málinu var visað til n., n. klofnaði í því, og hafa báðir nefndarhlutarnir gefið út nál., og vill annar nefndarhlutinn fella frv., en hinn nefndarhlutinn leggur til, að frv. verði samþ. Eins og ég sagði, hefir engin endanleg atkvgr. farið fram um málið, svo að um hana verður ekkert sagt til né fra. Það má vel vera, að hv.þm.N.-Ísf. vísi til þess, að meiri hl. þings muni greiða atkv. á móti þessari till. okkar, sem sýni, að meiri hl. þingsins sé andvígur afnámi bannsins, en það er engin sönnun þess, að meiri hl. þings vilji ekki afnema bannið, þótt hann geti ef til vill ekki fallizt á að fara þessa leið að því marki. Þetta er því engin sönnun hjá hv. hm. N.-Ísf., heldur getsakir einar. Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að það væri engin ástæða fyrir þm. að fara að breyta sannfæringu sinni eftir þjóðarviljanum. Til hvers greiddi þá hv.þm.atkv. með því, að málið yrði lagt í dóm þjóðarinnar með þjóðaratkvgr.?

Ég greiddi alls ekki atkv.

. Það kann að vera, að það sé rétt, að hv.þm. hafi ekki greitt atkv., en ég veit ekki betur en að mikill meiri hl. þings hafi greitt þessu atkv., og ef hv.þm. sat hjá við atkvgr., telst hann einmitt með meiri hl. - Til hvers var þingið að vísa þessu máli til þjóðaratkvæðis? Var það til þess að leita eftir nýjum rökum í málinu? Nei, það var til þess að fá fram vilja þjóðarinnar í málinu. Við hefðum varla farið að narra fleiri þús. manna á kjörstað, ef við ætluðum okkur ekki að taka fullt tillit til þess, sem fólkið segði. Ef við töldum okkur ekki bundna af úrslitum atkvgr., áttum við ekki að samþ. hana. Ef við töldum, að við ættum sjálfir að gera út um málið, þá átti m. a. hv.þm.N.-Ísf. að greiða atkv. um frv. okkar á síðasta þingi um afnám bannsins, en ekki að sitja hjá við atkvgr. Þjóðaratkvgr. var meiningarlaus, ef hún atti ekki að úrskurða um það, hvað Alþingi á að gera í málinu. Hv. þm.N.-Ísf. talaði mikið um rétt minni hl., og þótti mér einkennilegt að heyra slíkt af munni hans. En hver er réttur minni hl., þar sem aðeins er um ja eða nei að ræða? - Hv. þm. viðurkenndi, að meiri hl. hefði verið með afnámi, en sagði jafnframt, að það væri ókunnugt, hver væri afstaða kjósendanna til afgreiðslu malsins. Þessu er því til að svara, að það er ekki sök kjósendanna, heldur þeirra, sem bjuggu út kjörseðilinn, ef atkvgr. er ekki nægilega skýr. Og svo mikið er þó vist og óvéfengjanlegt, að meiri hl. kjósendanna lýsti sig með því að afnema þetta slitur, sem enn er eftir af bannlögunum. Þá talaði hv.þm.N.-Ísf. um það, að hér væri um flausturslega aðferð að ræða. Getur verið, að rétt se. En hverjum er um að kenna, ef svo er? - Í þingbyrjun var lagt fyrir Ed. frv. um afnám bannsins, en d. hefir legið á því frv. allt fram á síðustu daga, að nál. hefir loks birzt um það, svo að það er ekki okkur að kenna, sem flytjum þessa till., þótt aðferðin þyki ef til vilj nokkuð flaustursleg, heldur fyrst og fremst Ed., sem dregið hefir þannig að gefa úrskurð sinn í málinu, þangað til það er orðið um seinan. Það er meining okkar, að fyrir næsta þing verði undirbúin vandlega ný löggjöf um áfengismálin í heild sinni, en við álitum það hinsvegar skyldu þingsins að hlíta strax þeirri niðurstöðu, sem þjóðaratkvgr. gaf. Við viljum, að farið sé að þjóðarviljanum í þessu máli þegar í stað, og viljum því fela stj. að afnema bannið eftir nýárið með bráðabirgðalögum, í því trausti, að stj. gengi svo frá þessu, að við megi hlíta til næsta þings, en við ætluðumst til, að stj. undirbúi jafnframt vel og samvizkusamlega nýja heildarlöggjöf um þessi efni, sem lögð sé fyrir næsta þing og afgr. af því. Hv. þm.N.-Ísf. las hér yfir þingheimi heila kafla úr úreltri stjórnlagafræði eftir Lárus H. Bjarnason, þar sem m. a. var kveðið svo á, að bráðabirgðalög mætti því aðeins gefa út, að brýna nauðsyn bæði til. Rétt er nú það. Stjskr. kveður svo á. En hvað er brýn nauðsyn, ef ekki það, sem þjóðarvilji og þingvilji er á bak við? Hv. þm. las eitthvað um drepsóttir og hættur, sem yfirvofandi væru, og lagði svo út af þeim texta með þeim bókstaflega skilningi, sem þeim mönnum er gefinn, sem ekki eru lögfræðingar. Held ég, að hv. hm. N.-Ísf. væri hollast að hætta sér ekki út í stjórnlagafræðilegar umr. hér í þingsalnum.

Heyr

. Hv. þm. vitnar hér í gamlar og úreltar lögskýringar, og ber með því sjálfum sér vitni um það, að hann ætti helzt ekki að tala svo digurbarkalega um þessi mál. Hann talaði í þessu sambandi um að afsala þingræðinu í hendur bráðabirgðastjórnar. Fyrst og fremst veit hann ekkert, hvort hún verður bráðabirgðastj. t. d. eftir nýarið eða ekki. Hún getur verið þingræðisstjórn þá. En enda þótt hún sé bráðabirgðastj., það sem stundum er kallað „fungerandi“ stjórn, þá get ég ekki séð, að það skipti neinu máli; hún er jafnskyld til að fullnægja þingvilja og þjóðarvilja fyrir hvi. Þá er þetta einlæga tal hv. 2. þm. S.-JÍ. og annara bannmanna um, að það sé verið að setja hættulegt fordæmi. Ég vil spyrja hv.þm. um það: Hvernig getur þingið eiginlega sett hættulegt fordæmi ? Hvenær er það, sem hægt er að banna þingi að gera samþ., sem það vill gera: Ég skil ekki, að næsta þing eða næstu þing séu skuldbundin til að fylgja því, sem fyrri þing hafa gert í einhverjum og einhverjum málum. Það er bara vitleysa að halda fram nokkru fordæmi í löggjöfinni. Löggjafinn getur alltaf gert hvaða firrur sem hann vill, bara ef meiri hl. er með, annaðhvort í sameinuðu þingi eða í deildunum. Ég efast ekki um, að ef við rannsökum löggjöfina frá undanförnum árum, þá sjáum við, að þingið hefir sett öll möguleg fordæmi, sem er mjög hættulegt að fylgja, - sjálfsagt miklu skaðlegri og vitlausari fordæmi en þetta er. Það, sem hvert þing á að gera, er að dæma um, hvað því þykir rétt eða rangt, hvað svo sem fyrri þing hafa gert, - það kemur engu máli við. Og ég er stórhissa á því, að eins glöggur maður og hv. hm. Borgf. skuli vera að reyna að nota svo barnalegar og úreltar röksemdjr eins og þetta. Hv. 2. þm. S.-M. sagði, að yfirleitt hefðu sveitirnar verið með banni, en Reykjavík á móti, af því að þar væri ástandið verst. Ég get þá bent hv.þm. á það, að alla leið frá Öræfum til Borgarfjarðarsýslu eru andbanningar í yfirgnæfandi meiri hl. Ég neita ekki, að meiri hl. var með banni í mínu kjördæmi, en ég held samt fram, að bannið beri að afnema.

því beygir þm. sig ekki fyrir meiri hl. þar?

. Af því að ég er búinn að samþ., að það fari fram þjóðaratkvgr. um málið, og ég hlíti dómi meiri hl. á öllu landinu, en ekki í einu kjördæmi. Ég held því ekki fram, að hv.þm.N.-Ísf. sé að stritast við að vera í samræmi við kjósendur sína, því að hann var þessarar sömu skoðunar áður en hann bauð sig fram í vor, en hann má heldur ekki nú láta afstöðu þeirra hafa nein áhrif á sig. Það eru úrslit þjóðaratkvgr., sem skipta máli. Hv. ?. þm. S.-M. var afaramasamur yfir því, þegar ég henti á, að það væri meiri hl. móti banni, líklega vegna Suður-Múlasýslu. En kunnugir menn segja mér, að þar fljóti allt í allskonar áfengum drykkjum.

Er þetta þá í sjálfri Suður-Múlasýslu!

. Þess vegna tel ég lítinn skaða að hætta að vernda hina súru framleiðslu í Suður-Múlasýslu fyrir innflutningi heilbrigðari áfengra drykkja.  Hv. 2. þm. S.-M. spurði, hvort stj. sæi sér fært að framfylgja þál. Ég skal ekkert segja um það. En a. m. k. þykir mér einkennilegt sjónarmið jafnaðarmanna, sem hafa þing eftir þing haldið fram, að þingið ætti að vera í einni málstofu, þegar þeir halda fram, að þetta mál eigi að binda við úrslit samkv. deildaskipun, þar sem vitað er, að 18 menn í Nd. og 7 menn í Ed. eru samþykkir afnáminu. Það eru einkennilegar hugmyndir um þingræði, ef ekki er álitið, að stj. sé skyld til að framfylgja þeirri samþykkt, sem sameinað Alþingi gerir, - sérstaklega þegar þeir sömu menn eru fylgjandi því að hafa eina málstofu. Um skoðun hv. 2. hm. S.-M. á þessu atriði veit ég ekki, en býst við, að hann standi þar nærri jafnaðarmönnum. Mér finnst a. m. k. sjálfsagt, að stj., hvort sem hún er „fungerandi“ stj. eða þingræðisstjórn, sé skyld til að fylgja þeirri ályktun, sem meiri hl. Alþingis gerir, og meira að segja skyldugri til að fylgja slíku heldur en þó að merðist einhver meiri hl. í tveimur deildum. Hv. 1. þm. Reykv. þar fram nýja dagskrártill. Ég get ekki gengið inn á hana, vegna þess, að hún er sýnilega gerð í þeim tilgangi einungis að drepa niður hann tilgang og vilja, sem var í okkar till. Þessi till. miðar að því að draga skipun áfengismalanna til næsta þings, en framkvæma ekki þjóðarviljann. Það er eðlilegt, að góðtemplarar vilji þetta, þó að ég sé hissa á, að þessi hv.þm. beri slíkt fram. Ég bjóst við því, að hann sem fulltrúi þess kjördæmis, þar sem yfirgnæfandi meiri hl. var með afnáminu, mundi ekki vilja ganga á undan öðrum í þrjózkunni gegn vilja þjóðarinnar, og þá sérstaklega vilja sinna kjósenda. Þessi hv.þm. talaði mikið um fordæmi. Hann talaði um svikamyllu. Ég álít barnahjal að tala um fordæmi af okkar hálfu. hað, sem við gerum, það gerum við af því, að við álitum það á þeirri stundu rétt, hvort sem það var áður gert eða ekki. - Ég get þess vegna ekki greitt dagskrártill. hv. 1. þm. Reykv. atkv., og vonast til, að hann verði til þess að taka hana aftur eða greiða atkv. á móti henni. Ég tek enn fram að lokum, að ég álít hvergi hættulegra að biðja stj. að setja bráðabirgðalög í samræmi við þjóðarvilja og þingvilja heldur en ef við bæðum hana að setja reglugerð í samræmi við lög, sem við hefðum samþ.

Forseti (JBald): Mér hefir borizt svo hljóðandi skjal, undirritað af 9 þm. (TT, BÁ, ÞÞ, JJós, .JÓI, MJ, JP, ÓTh, GSv): „Undirritaðir þm. óska þess, að umr. um till. til þál. um áfengismálið verði tafarlaust slitið“. Þó að þetta sé ósk, á sennilega að skilja hana sem kröfu um það, að hún sé borin upp til atkv. nú þegar. Vil ég fyrst spyrja hv. 1. flm. að því, hvort hann ætlist til þess, að umr. verði slitið með heim forsendum, að þeir fái ekki að tala, sem þegar hafa kvatt sér hljóðs.

Thor Thors Ég hefi borið fram þetta skjal, og er meining mín a. m. k. - og ég held allra, sem hafa undirritað það - að umr. sé slitið tafarlaust og engir fleiri tali, hvort sem þeir hafa kvatt sér hljóðs eða ekki. Ég fæ ekki séð, að þessar umr. sannfæri nokkurn þm. um, hvernig hann eigi að greiða atkv., og tel þær þvingarlausar og óþarfar.

Vilmundur Jónsson Nú hefir verið borin fram brtt. við till. mína til rökst. dagskrár, sem ég að vísu tel ekki brtt., heldur sjálfstæða dagskrártill. hað er nú lagt til að skera niður umr. aður en mönnum gefst kostur á að ræða há till. Menn hafa heyrt hana við lauslegan lestur, og raunar voru fáir viðstaddir. Ég kann mjög illa við, að umr. séu skornar niður í þeim skilningi, að þeir fái ekki að tala, sem hafa kvatt sér hljóðs, svo sem venja er, eftir því sem ég heyri sagt, þegar umr. hefir verið slitið eftir till.

Forseti (JBald): Það er rétt hjá hv.þm. V.-Ísf., að það er ekki venja þeirra, sem bera fram kröfu um að slita umr., að heimta slíkt tafarlaust, heldur að þeir fái að tala, sem á mælendaskrá eru. En þessa kröfu, sem er fram komin, sé ég mér ekki fært annað en bera þannig upp, að tafarlaust sé slitið umr.Hv. þm. verða þá að skera úr með atkv. sínu.

Vilmundur Jónsson Ég vildi beina því til hæstv. forseta, að þessi brtt., sem kölluð er, við dagskrártill. mína er gersamlega sjálfstæð dagskrártill., og ég vildi fara fram á, að hann úrskurði, að svo væri, og að till. væru bornar upp sem sjálfstæðar till. Mína till. á þá að bera upp á undan, með því að hún er fyrr borin fram.

Forseti (JBald): Það liggur ekki fyrir að ganga til atkv. um málið í heild nú.

Jakob Möller Hv. þm.N.-Ísf. heldur, að till. mín sé sjálfstæð dagskrártill. En ég held því fram, að hún sé rétt borin fram sem brtt., þ. e. a. s. Ég bætti í hana innskoti á þá leið, að þingið telji ekki fært að breyta gildandi l. með bráðabirgðalögum, og er það í raun og veru sami rökstuðningur og er fyrir till.hv.þm.N.-Ísf. Að öðru leyti kemur fram skýrar afstaða þingsins til málsins, og ég tel þess vegna fullkomlega rétt, að hún sé borin fram sem brtt.

Vilmundur Jónsson Ég vildi vekja athygli hæstv. forseta á því, að þegar þessari brtt. svokallaðri var lýst áðan, þá var ekkert samband milli hennar og minnar till. Nú lýsir hv.flm. yfir því, að hann hafi gert á henni breytingu, sem ekki er hægt að gera, nema þá að flytja brtt. við brtt. Verði sú síðarnefnda ekki samþ., þá er ekkert samræmi milli hinnar till., eins og hún var flutt, og minnar till. Þær byggja á gerólíkum forsendum um það að vísa málinu frá. Og þess vegna held ég fast við það, að skoða till.hv.l.þm. Reykv. sem sjálfstæða dagskrártill., og mótmæli því, að hæstv. forseti taki gilda breytingu á þeirri till. hans, sem fram er komin og búið er að lýsa, nema hún verði skoðuð sem brtt. við hina upphaflegu till. hans.

Forseti (JBald): Ég geri ráð fyrir, að þessari till. hafi verið lýst þegar er hún kom fram.

Jakob Möller Það er sú furðulegasta kenning um þingsiði og þingsköp, sem hv.þm.N.-Ísf. hefir komið fram með, ef flm.till. getur ekki hvenær sem er gert þá breyt. á sinni till., sem honum sýnist. Þetta er svo föst þingvenja, að það er óskiljanlegt, að hv.þm. skuli leyfa sér að bera annað eins fram. Það er meira að segja föst venja á þingi, að þótt annar maður komi með brtt. við till.þm. og till.maður samþ.brtt., þá er sú breyt. skoðuð sem hans eigin breyting, og alls ekki borin upp sérstaklega. Ég veit, að hæstv. forseti þekkir þetta, og efast þess vegna ekkert um, hvernig hann muni úrskurða.

Þetta var gert þrisvar sinnum í dag!

.

Vilmundur Jónsson Ég leyfi mér að víkja því enn til athugunar hæstv. forseta, að till.hv. 1. þm. Reykv. var lýst áður en hann gerði á henni þá breytingu, sem hann talar nú um. Og með leyfi að spyrja: Má bera fram till. og breyt. ekki eingöngu eftir að búið er að lýsa till., heldur líka eftir að búið er að slíta umr. Viðbót hv.þm. var aldrei lýst, og mér skilst, að ekki sé hægt að lýsa henni eftir þetta. Þess vegna getur till. hans ekki komið til atkv. öðruvísi en hún var, svo sem hún hljóðaði þegar henni var lýst, og þá sem sjálfstæð till., en ekki sem brtt. við mína till.

Jakob Möller Ég tilkynnti hæstv. forseta breyt.; og ef það vantar, að henni væri lýst, þá vil ég vekja athygli á því, að það er sök hæstv. forseta, því að till.maður þarf ekki annað að gera en að afhenda till.; forsetans er að lýsa þeim. Og ef í þessu tilfelli verður úrskurðað, að breytingin komist ekki að, þá verð ég að líta svo á, að það hafi verið undirmál milli hv.þm.N.-Ísf. og hæstv. forseta um það, að lýsa ekki breytingunni.

Vilmundur Jónsson Þetta er hrein illkvittni hjá hv. 1. þm. Reykv. Hann veit vel, að það var annar forseti í stólnum þegar hann bar fram dagskrártill. Síðan laumast hann til og gerir á henni breytingu. Má vel ætla, að sá forseti, sem nú situr í stólnum, hafi ekki áttað sig á, hvernig þetta atvikaðist. Hinsvegar mótmæli ég því, sem mér láðist áðan, að það sé þingvenja, að menn megi ganga að vild sinni í till. sínar eftir að búið er að lýsa þeim og geri á þeim breytingar. Þetta er engin þingvenja og hin mesta firra.

Jakob Möller Það hefir verið vakin athygli mín á því, að hæstv. forseti hafi ekki slitið umr., og því er nægur tími til að 1ýsa brtt., og þar sem tillögumaður sjálfur flytur breytinguna, þá er augljóst, að hún er jafngild öðrum hlutum dagskrártill. Hv. þm.N.-Ísf. mótmælir, að það sé þingvenja, sem ég sagði að væri. Ég er eldri maður á þingi en hann og þekki betur inn í þingmál. En ekki þarf það þó að koma sérstaklega til greina í þessu, og er ég satt að segja alveg undrandi, að hv.þm., þó að hann sé þetta ungur í starfinu, skuli ekki vera búinn að læra þær venjur, sem koma fyrir svo að segja daglega.

Forseti (JBald): Því hefir ekki ennþá verið lýst yfir, að umr. sé slitið, þó að till. um það hafi verið samþ. Þykir mér þá rétt að lesa till. upp. Hún er frá hv. 1. þm. Reykv. og hefir ekki verið stíluð sem brtt., heldur þannig, að dagskrártill. skuli orðast svo: „Sameinað Alþingi ályktar að lýsa yfir því, að það lítur svo á, að þjóðaratkvæðagreiðslan, sem fór fram fyrsta vetrardag síðastliðinn, skeri úr um það, að áfengislöggjöf landsins beri að breyta samkv. þeim þjóðarvilja, sem þá kom fram, og í trausti þess, að ríkisstjórnin undirbúi slíka lagasetningu fyrir næsta reglulegt þing, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá“. Á milli orðanna „kom fram“ og „og í trausti þess“ hefir hv.flm. bætt inn í till. frá því sem hinsvegar telur þingið ekki fært að breyta gildandi löggjöf með bráðabirgðalögum“. Það liggur ekki fyrir að úrskurða fyrr en til atkvgr. kemur, hvernig till. koma að. Segi ég þá umr. slitið um málið, en atkvgr. verður frestað.

Jóhann Jósefsson Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forseta, hvenær atkvgr. eigi að fara fram, því að ég vildi fá yfirlýsingu frá hæstv. forseta, sem tryggði það, að þingið yrði að láta uppi skoðun sína og vilja gagnvart þeirri till., sem hér liggur fyrir.

Forseti (JBald): Hv. þm. þarf ekki að vera hræddur um, að till. komi ekki til atkv. áður en þingi slítur, því það mun verða tekið á dagskrá á fundi þeim, sem ákveðinn er í dag kl. 2 (9. des.).

Ingólfur Bjarnarson Ég geri það að till. minni, að málinu sé vísað til hv.fjvn.

Tryggvi Þórhallsson Þetta mál var athugað í n. í hv.Ed. það er vitað, að verði því vísað til n. nú, gengur það ekki fram á þessu þingi. Þarna er aðeins farið fram á litla upphæð, hinsvegar er um svo mikið sanngirnismál að ræða, að ég legg til, að málið fái að ganga nefndarlaust áfram.

Jóhann Jósefsson Ég er á sama máli og hv.þm. Str. um það, að fari málið nú í n., nær það ekki fram að ganga á þessu þingi. Hinsvegar er hér um svofellt mál að ræða, að full þörf er á því sé sinnt. Ég tek því eindregið undir till.hv.þm. Str. um það, að málið fái að ganga nefndarlaust áfram.

Halldór Stefansson Ég sakna upplýsinga um það efni, hvort líkindi séu til þess, að allir þeir fávitar, sem skilyrði hefðu til styrks samkv. till., geta komizt að á þessu hæli, eða bara hluti þeirra. þetta m. a. finnst mér þurfa að athuga, og mæli ég með því, að till. verði vísað til n.

Jón Pálmason Ég vil bara taka það fram, að ég hefi ekkert tækifæri haft til þess að kynna mér kostnaðarhlið þessa máls, og þar sem svo mun um fleiri, tel ég sjálfsagt að vísa till. til n. Ég sé ekki, að það þurfi að eyðileggja málið; n. getur athugað það í dag, og svo er hægt að setja það á dagskrá á morgun.

Ingólfur Bjarnarson Ég fæ ekki annað séð en að með þessari till. sé verið að stofna til verulegs misréttis milli þessara vesalinga, þar sem gert er ráð fyrir, að hið opinbera greiði allan kostnað af uppihaldi örfárra þeirra. Nú munu vera um 200 fábjánar á landinu, og aðeins örfáir þeirra kæmust á þetta hæli. Ég tel því sjálfsagt, að málið sé athugað í n.

Tryggvi Þórhallsson Ég vil upplýsa það út af ræðu hv. 2. þm.N.-M., að það er þegar hægt að taka ein 20–30 börn þarna á hælið. Og ég held, að eftirspurnin verði ekki meiri til að byrja með. Viðvíkjandi orðum hv.þm. A.-Húnv. vil ég benda honum á, að upphæðin, sem ætlazt er til að veitt verði, er takmörkuð.

Pétur Ottesen Ég vissi ekki betur en að þessu máli væri fyrr í dag vísað til fjvn. Nú veit ég ekki til, að sú n. hafi haldið fund síðan, a. m. k. hefi ég ekki verið boðaður á hann, og hygg ég, að svo hafi ekki verið, enda enginn tími til þess. Nú er hv. form. n. hér eigi viðstaddur, en að hans till. mun því hafa verið vísað til fjvn. Mér þykir þessi aðferð undarleg, að vísa málinu fyrst til n. og taka það síðan á dagskrá og til umr. áður en n. hefir fengið tíma til að afgr. það og athuga. Ég segi þetta ekki vegna þess, að ég sé mótfallinn því, að þetta mál gangi fram, heldur af því, að mér þykir þetta undarlegur leikur, ef einhver alvara hefir verið í því, að málið væri athugað í n. Hinsvegar er varla hægt að ásaka n., þótt hún hafi ekki getað afgr. málið frá sér á þeim fáu klukkustundum, sem liðnar eru frá því málinu var vísað til hennar, enda nóg annað að starfa síðan. En fyrst nú er búið að ákveða fund í Sþ., þá má vera, að n. gefist enn tími til að athuga málið og segja álit sitt um það. Ég vildi láta þetta koma fram, þar sem ég veit ekki til, að málið hafi verið athugað í n. En hinsvegar veit ég, að form. n., sem er enginn flysjungur eða veifiskati, hefir verið alvara, að það væri athugað. Mér þykja þetta því undarlegar aðfarir gagnvart n.

Forseti (JörB): Það er í samráði við hv. form. fjvn., að málið var tekið á dagskrá nú. Að vísu talaði ég ekki við hann sjálfur, en sá, sem við hann talaði fyrir mína hönd, flutti þau boð frá honum, að ekki gerði til, þó málið væri tekið á dagskrá nú, ef vera kynni, að n. fengi fyrir þann tíma tækifæri til að athuga það. Nú var tilætlunin sú, að ljúka deildarfundum hér í kvöld, en sökum þess, að nú er ákveðinn fundur í Sþ., er vafasamt, að svo verði. Verður þá að boða fund í fyrramálið. Tilgangurinn með því að vísa málinu til n. var vitanlega sá, að fá álit hennar um það. Ég mun því fresta málinu, fyrst hv. form. fjvn. er ekki viðstaddur. En ég vænti þess, að fjvn. geri ályktun um það fyrir næsta fund.

Frsm. (Páll Hermannsson) Á síðasta þingi var samþ. heimild í 22. gr. fjárl., sem gefur ríkisstj. leyfi til að verja miklu fé til þess m. a. að bæta nokkuð upp verð á útfluttu dilkakjöti á þessu ári. Ætla ég ekki, nema sérstakar ástæður gefist til, að fara langt út í þær ástæður, sem til þess lágu, að þessi heimild var gefin. Ég veit, að hv. dm. er öllum kunnugt, hverjar ástæður öllu því, að ráðizt var í að heimila svo mikið fé í þessu augnamiði. Kreppan og vandræði manna, ekki sízt þeirra, sem búa í sveitum landsins, er alkunnur hlutur. Ég vil hinsvegar upplýsa það, af því að það kemur þessu máli við, að svo lítur helzt út fyrir, að í ár muni verða gott verð á útfluttu frystu kjöti. Að vísu er ekki enn hægt að segja, hvað verðið muni verða, af því að enn hefir ekki verið flutt út nema sem svarar helmingi af freðkjötinu, en verðið á þessu, sem selt hefir verið, hefir verið gott. Um verðið á því kjöti, sem enn er óselt, verður maður að geta í lófa sinn, en kunnugir menn þessum málum telja, að vænta megi góðs verðs á því í ár, og m. a. s. mjög góðs í samanburði við verðlagið síðastl. ár, enda var full nauðsyn á því, að verðið síðastl. ár var hraklágt, langt fyrir neðan allt, sem vit var í. Hinsvegar er nokkurn veginn vitanlegt um verðið á saltkjötinu. Samband ísl. samvinnufélaga, sem hefir mikið af þeirri sölu með höndum, hefir tjáð n., að búast megi við, að verðið muni verða 60 au. kg. af fyrsta flokks saltkjöti og 50 au. af annars flokks kjöti. Mér dettur ekki í hug að leggja dóm á það, hvaða verð framleiðendurnir verða að fá í framtíðinni til þess að geta lifað á framleiðslunni, enda veit ég það ekki, og tel mér ekki skylt að vita það fremur en aðrir. En það er ljóst, að ekki verður hjá því komizt, að kjötframleiðendur fái svo mikið fyrir vöru sína, að atvinnugreinin sé lífvænleg. Það framleiðir enginn þá vöru, sem ekki getur gefið honum lífsbrauð, og kjöt verður væntanlega etið hér á landi framvegis eins og hingað til, og mun enginn láta sér detta í hug, að farið verði að flytja það inn í landið. Landbn. hefir leyft sér að flytja þáltill. á þskj. 183, eingöngu í því augnamiði að láta í ljós þann vilja sinn, og væntanlega einnig vilja hv. d., að ríkisstj. noti fjárlagaheimildina í ár til þess að bæta upp kjötverðið að því leyti sem þörf krefur. en n. hefir látið það algerlega undir mati og dómi stj., hver þörfin verður í þessu efni. Ég get sagt ráð fyrir mína hönd. og ég ætla f. h. n. líka, að verðið á saltkjötinu er nú langt fyrir neðan það verð, sem bændur þurfa að fá. En eins og ég sagði, hefir stj. málið á valdi sínu, og er þess að vænta, að stj. noti heimildina, ef hún telur þess þörf. Annars auðvitað ekki. Fyrir mitt leyti get ég lýst yfir því, að ég treysti núv. hæstv.atvmrh. fullkomlega til að fara samvizkusamlega og sanngjarnlega með þessa heimild. og það er fremur styrkur fyrir hæstv. ráðh. að fá slíka yfirlýsingu sem þessa frá d., um það, að hún ætlist til þess, að heimildin sé notuð, ef þörf krefur. Ég sé svo ekki brýna ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa till. að svo stöddu. en ég er við því búinn að fara lengra út í aðdragandann að þessari þáltill., ef umr. skyldu gefa tilefni til þess.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Það gat ekki leikið á tveim tungum meðal þeirra, sem þekktu ástand landbúnaðarins og söluhorfur á landbúnaðarafurðum á síðasta þingi, að full þörf var á að veita heimild til þess að greiða verðuppbót á útflutt kjöt, ef verðið yrði jafnlágt og þá voru horfur á. Sem betur fór, rættist betur úr þessu en menn hefðu gert sér vonir um, og síðasti farmurinn af freðkjöti, sem fluttur var út síðastl. vetur. seldist við hærra verið en áður. Heildarútkoman af sölu síðasta árs varð sú, að freðkjöt seldist fyrir 50 au. kg., en saltkjöt þetta frá 40 au. upp í 48–50 au., og varð það skárra verð en við var búizt á tímabili. Og nú er þau gleðitíðindi að segja, að verðið á freðkjötinu hefir hækkað töluvert frá því, sem var síðastl. ár. Mun mega vera ráð fyrir því með nokkurn veginn vissu, að freðkjötið, sem selt er til Englands, muni nú seljast fyrir 80 au. kg., en hinsvegar er rétt að geta þess, sem hv.frsm. drap á, að enn er ekki selt nema um helmingur af freðkjötinu. en þótt gert sé ráð fyrir allt að 20% verðlækkun á því óselda, mun mega telja víst, að bændur fái á. m. k. 72 au. fyrir kg. Dreg ég það í efa, að þessi heimild í fjárl., sem samþ. var af þinginu í fyrra, hefði náð fram að ganga, a. m. k. að því er freðkjötið snertir. ef menn hefðu vitað þessi tíðindi fyrir. Hinsvegar er mikill verðmunur á útfluttu saltkjöti og freðkjötinu. Mun vart mega vænta hærra verðs en 60 au. fyrir kg. af fyrsta flokks dilkakjöti, sem nefnt er I.A, en þess verðs mun þó a. m. k. mega vænta um allt það kjöt, sem Sambandið sér um sölu á. Þess er og að gæta, að saltkjötið, sem selt er til Noregs, er yfirleitt lakara en það kjöt, sem selt er til Englands og á markaðinum hér innanlands. Úr beztu sauðfjárhéruðum landsins, Dalasýslu. Strandasýslu og Norður-Múlasýslu, hefjr kjötið aðallega verið selt á innanlandsmarkaðinum, og geri ég ráð fyrir, að verðið muni verða 70–75 au., og er það nokkur hækkun frá því, sem var í fyrra, og mun sú verðhækkun að einhverju leyti koma til uppbótar á saltkjötið, sem selt er til Noregs. En þótt söluhorfurnar hafi þannig batnað verulega frá því í fyrra, er þó svo mikill verðmunur annarsvegar á hinu innflutta saltkjöti og hinsvegar á freðkjötinu og spaðsaltaða kjötinu, sem selt er hér innanlands, að stj. mun taka það til athugunar, hvort ekki sé nauðsynlegt að bæta þennan mikla mun að einhverju leyti upp með verðuppbót úr ríkissjóði, ef fjárhagur ríkisins leyfir. Vildi ég einmitt mega beina því til hv.frsm. Í þessu sambandi, að hann skýrði það nánar, hvað fyrir n. vakir með orðalagi till., „eftir því, sem þörf krefur“. Hvort n. á við það, að stj. noti heimildina til að greiða verðuppbót á freðkjötið jafnframt, eða hvort n. á eingöngu við saltkjötið, sem selt er til Noregs, ef verðið fer ekki yfir það, sem ég gat um 60 au. fyrir fyrsta flokks kjöt. Ég vænti, að hv.frsm. skýri þetta nánar. Ég fyrir mitt leyti tel, að þarna verði að gera á mikinn mun, því að auk verðmismunarins kemur hér einnig til greina, að þau héruð, sem aðstöðu hafa til þess að flytja út frosna kjötið, hafa fengið sérstakan styrk til hagsbóta fyrir freðkjötsframleiðsluna, þar sem er styrkurinn til frystihúsanna, sem samtals mun nema fullum 400 þús. kr. Verð ég að telja frystihúsastyrkinn verulega hjálp fyrir hlutaðeigandi héruð, sem þannig standa betur að vígi um að hagnýta sér markaðinn, og má telja það verulega verðuppbót á það kjöt, sem framleitt er fyrir enskan markað, ekki aðeins í ár, heldur einnig í framtíðinni. Ég óska, að n. skýri ljósar, hvað hún á við með till., og sérstaklega, að hún taki það nánar fram, hvort hún á við saltkjötið eingöngu eða við útflutta kjötið yfirleitt.

Frsm. (Páll Hermannsson) Ég vil f. h. n. þakka hæstv.atvmrh. fyrir góðar undirtektir við málið. Ég bjóst alltaf við þeim, og ég tel, að þær hafi líka komið. Eins og ég tók greinilega fram í fyrri ræðu minni, leggur n. það algerlega á vald stj. að meta það, hvort þörf muni verða á að gefa uppbót á kjötið. Er og varla við því að búast á þessu stigi málsins, að landbn. vilji fara að gera um það ákveðnar till. Ég vil þó taka það fram, að saltkjötið vakti sérstaklega fyrir n.N. er kunnugt um það, að útlit er fyrir, að mikill verðmunur muni verða á útfluttu saltkjöti og freðkjöti. Hefi ég ekki leyfi n. til þess að gefa neinar yfirlýsingar um það hvort n. ætlast til, að freðkjötið verði bætt upp, ef verð á því verður 72 aura kg., eins og hæstv. ráðh. taldi, að óhætt væri að gizka á, en ég get sagt það fyrir mig, að þótt ég telji það verð of lágt eftir þörfinni, get ég þó ekki búizt við, að stj. sjái sér fært að taka fé úr okkar hálftóma ríkiskassa til þess að bæta það verðlag upp. En fyrst verðmunur er á saltkjötinu og freðkjötinu, tel ég hinsvegar nauðsynlegt, að gefin verði uppbót á saltkjötið að einhverju meira eða minna leyti, til þess að reyna að samræma verðið á því við verðið á freðkjötinu. Stór svæði á landinu, sem lifa eingöngu af sauðfjárrækt, hafa ekki getað notað sér frosna markaðinn, og eru það bæði kaupfélög og kaupmannaverzlanir, sem hafa verið útilokuð frá fyrsta markaðinum. Það má að vísu búast við því, að sumt af saltkjötinu sé lélegri vara en freðkjötið, en það er líka jafnvíst, að mikið af saltkjötinu er góð og fullboðleg vara. Ég veit ekki, hvort hæstv.atvmrh. er ánægður með þessi svör, en ég legg áherzlu á það enn og aftur, að n. leggur það á vald stjórnarinnar að meta þörfina í þessu efni. - Ég vænti þess, að meðnm. mínir skýri frá því, sem fyrir heim hefir vakað, ef skoðanir þeirra eru að einhverju leyti í ósamræmi við það, sem ég hefi sagt.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég skildi ræðu hv.frsm. svo, að hann vildi ekki leggja til, að uppbót yrði gefin á útflutt freðkjöt, sem selt yrði fyrir 72 aura kg., en hinsvegar, að verðuppbót yrði veitt á saltkjötið, til þess að samræma verðið á því við verðið á frosna kjötinu. Ég get tekið undir orð hv.frsm. og lýst jafnframt yfir fyrir mitt leyti, að stj. mun taka þetta til tækilegrar athugunar og reyna að létta undir með þeim bændum, sem erfiðasta eiga aðstöðu, að svo miklu leyti sem hagur ríkissjóðs leyfir. Hér er um svo mikinn aðstöðumun fyrir héruðin að ræða, að sanngjarnt er, að ríkissjóður hlaupi undir bagga, svo framarlega sem honum er það kleift.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Þar sem svo langt er síðan till. þessi var hér til umr., er ég að mestu búinn að gleyma því, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði, er hann mælti með henni. Aðalatriðið var, að hann var óánægður með landhelgisgæzluna fyrir Austfjörðum, og að togararnir sýndu þar mikinn yfirgang. Í sambandi við þetta vil ég benda á, að til landhelgisgæzlunnar eru ekki veittar úr ríkissjóði nema 300 þús., og úr landhelgissjóði 250 þús. En um landhelgissjóðinn er það að segja, að hann er uppétinn. Það eina, sem þá gæti komið í staðinn fyrir hann, eru sektir og björgunarlaun. Nú hefir stj. litið svo á, að henni bæri að fara sem mest eftir fyrirmælum þingsins, eins hvað snertir þessa fjárveitingu sem aðrar. Var því ekki í fyrra notað meira fé til gæzlunnar en veitt var, og eins mun það verða í ár. Eigi að nota skipakost ríkissjóðs til hlítar við gæzluna, vantar mikið á, að þessi fjárveiting dugi, sé ætlazt til þess með till. þessari, að farið sé fram úr áætlun með fé til landhelgisgæzlunnar, þá er hún ekki í réttu formi. Stj. lítur svo á, að henni sé skylt að halda sig innan þess ramma, sem þingið setur, um greiðslur úr ríkissjóði, og því dugi ekki fyrir þingið að koma með þál. eftir á, sem heimti útgjöld, án þess þá að sjá um leið fyrir auknum tekjum. Hún telur því ósanngjarnt að heimta meiri landhelgisgæzlu en fé það leyfir, sem til hennar er veitt. Annars er það eftirtektarvert, hversu sektir til landhelgissjóðsins hafa farið minnkandi nú hin síðari árin. Þannig námu þær 1928 550 þús. kr., en 1929 285 þús. Fyrir árið 1930 hafa engir reikningar verið birtir, og verður því ekki séð, hverju þær hafa numið þá. Árið 1931 námu þær alls 155 þús. kr. og 1932 81500 kr. Hæstar urðu þær 1926; þá komust þær upp í 625 þús. Það þýðir vitanlega ekkert að byggja á þessum sektum eins og þær voru áður. Eigi því að auka gæzluna, er ekki nema eitt til, og það er að láta ríkissjóð leggja meira fé fram til hennar en gert er ráð fyrir í fjárl. sé ekkert hugsað um að halda sér við þann ramma, sem fjárl. setja, er vitanlega hægt að fara að eins og fyrrv. stjórn fór að 1931, þegar hún eyddi til gæzlunnar yfir 800 þús. kr. í stað 500–600 þús. kr., sem veitt var til hennar. En þetta vill núv. stj. bara ekki vera. Hún telur sig eiga að halda sér við ákvæði fjárlaganna. Ef hv. 2. þm. S.M. heldur, að Austfirðir hafi orðið útundan með landhelgisgæzluna, þá held eg, að það sé ekki rétt; a. m. k. hefir það ekki orðið með mínum vilja. Skipherrar varðskipanna hafa fengið skipun um að vera jafnan þar, sem þörfin er mest á hverjum tíma. Hvort þeir hafa fylgt þessari skipun, veit ég ekki með fullri vissu, en geri þó fastlega ráð fyrir því, þar sem þeir eru allir mjög ábyggilegir og samvizkusamir menn. Annars vil ég segja hv.þm. það, að ég er reiðubúinn að ræða við hann um það, hvernig gæzlunni fyrir Austurlandi yrði haganlegast fyrir komið. Mér virtist anda heldur kalt frá þessum hv.þm. í garð skipherranna á varðskipunum, eins og t. d. er hann sagði, að einn þeirra hefði látið togara blekkja sig þannig, að látast liggja við akkeri, er hann lá við vörpuna. En á slíkar sögur legg ég ekki trúnað. Ég býst við, að finna megi dæmi um landhelgisbrot, þó að skipin væru öll þrjú stöðugt við gæzlu, - svo erfið er landhelgisgæzla okkar. Þegar kvartað þar í haust frá Austfjörðum um yfirgang veiðiskipa þar í landhelgi, var þegar brugðið við og fenginn bátur til gæzlu, enda viðurkenndi hv.þm. það. Að endingu vil ég svo taka það fram, að það er ekki hægt að auka landhelgisgæzluna frá því, sem nú er, með því fé, sem fyrir hendi er, en ég er fús að ræða við hvern sem er um skiptingu hennar, svo hún megi verða að sem mestu og beztu gagni fyrir landsmenn, innan þeirra fjártakmarka, sem þingið sjálft hefir sett.

Jón Baldvinsson Það er orðið nokkuð langt síðan mál þetta var hér til umr., en þá flutti ég við það brtt. þess efnis, að í staðinn fyrir orðin „Austur- og norðausturströnd“ í tillgr. komi: „strendur“, því að ég veit, að það er víðar en við norðausturströndina, sem gæzlunni þykir ábótavant. Þannig var mér t. d. skýrt frá því, að sama daginn, sem þáltill. þessi var rædd hér um daginn, hafi 3 ljóslaus skip sezt að veiðum inni á Ísafjarðardjúpi, og að eitt þeirra hafi nærri því verið búið að granda bát, sem var þar á ferð. Sömu söguna er og að heyra víðar, frá Vestfjörðum og af Snæfellsnesi, alstaðar eru togararnir að veiðum. ljóslausir nær uppi við landsteina. Þegar verið var að ræða mál þetta hér, stóð svo á um varðskipin, að Þór lá inni á Skerjafirði, Óðinn bundinn við bryggju hér í Reykjavík, en það þriðja að hjálpa strönduðum togara norður í landi. Var ekkert þeirra því við landhelgisgæzluna, svo engan þarf að undra, þó að togararnir notuðu tækifærið. Mér hefir nú þótt rétt að láta stj. vita, að menn væru ekki almennt ánægðir með gæzluna, og því hefi ég flutt brtt. mína, og vona, að hv. fim. þáltill. hafi ekki neitt við hana að athuga.

Flm. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Þáltill. þessi hefir orðið fyrir nokkrum hrakningum hér í d., þar sem liðinn er nær mánuður frá því að hún kom fram. Stundum hefir hún verið tekin á dagskrá, en ekki rædd nema að litlu leyti fyrr en í dag. Að hún þó er tekin til umr. í dag, er sakir þess, að ég taldi ekki viðeigandi, að þessu þingi væri lokið án þess að hún yrði útrædd. Hæstv. dómsmrh. hefir nú svarað því, sem að honum var beint, og reynt að bera í bætifláka fyrir hina ófullkomnu gæzlu með því að sýna fram á, að ekki væri nægilegt fé fyrir hendi til þess að hafa hana fullkomnari. Ég skal ekki fara langt út í þessa sálma, en lítilshattar vil ég þó að honum víkja. Það er rétt, að fé það, sem veitt er í fjárl. til landhelgisgæzlunnar, er takmarkað, en þess ber að gæta, að hér er um framkvæmd að ræða, sem ekki aðeins er undirstaða afkomu þess mikla fjölda manna, sem sjávarútveg stunda og vinnu hafa í sambandi við hann, heldur og líka um framkvæmd, sem afkoma ríkissjóðs er allmjög undir komin. Ég held því, að það sé ekki rétt af ríkisstj. að halda mjög í fé til þessara hluta, þar sem það er víst, að sparnaður í því skaðar ekki aðeins þá, sem sjávarútveg stunda, heldur og líka ríkissjóðinn sjálfan. Hæstv. ráðh. gat þess, að sektarfé fyrir landhelgisbrot færi minnkandi ár frá ári, og virtist helzt draga þá ályktun, að það stafaði af bættri landhelgisgæzlu, en ég verð að telja mjög vafasamt, að svo sé. Það má miklu frekar líta svo á, að það geti stafað af lélegri gæzlu, a. m. k. er það almannamál á Austfjörðum, að með öruggari landhelgisgæzlu þar væri hægt að afla ríkissjóði mikilla tekna fyrir sektarfé, umfram það, sem nú er. Hæstv. ráðh. mótmælti því ekki, að landhelgisgæzlan fyrir Austfjörðum hefði verið léleg síðastl. haust, enda var það ekki hægt. Vanræksla hennar gekk svo úr hófi fram, að slíkt mun með einsdæmum. Þá sagði hæstv. ráðh., að það hefði andað kalt frá mér til foringja varðskipanna með dæmi því, sem ég nefndi. En þetta er ekki rétt. Dæmið nefndi ég aðeins til þess að sýna fram á, að ekki væri útilokað, að varðskip hefði hitt togara fyrir austan, sem sagzt hafði liggja við akkeri, en ekki hefði verið grunlaust um, að lægi við vörpuna. Þetta er vitanlega ekki sannað, en hitt er víst, að togari þessi var að veiðum inni á Sandvík rétt áður en varðskipið bar þarna að. Með þessu er ég alls ekki að segja, að varðskipsforingjarnir hafi með vilja sleppt þessu skipi, en ég tel, að þetta sé rannsóknarefni, því að ég hefi t. d. heyrt það haft eftir skipverjum varðskipsins, að togarinn hafi ekki haft nema aðra vörpuna inni, og á hinni hliðinni hafi hvorki verið varpa né hlerar, og hafi skipstjóri togarans átt að segja, að hann hefði misst vörpuna á hrauni. Þetta er vitanlega ekki nema sögusögn, og ég vona, að hæstv. ráðh. skilji, að hér er engin árás á varðskipsforingjana, heldur er aðeins farið fram á rannsókn, vegna áhuga okkar sjómanna og útgerðarmanna á því að hafa gæzluna í sem beztu lagi.  Hæstv. dómsmrh. hefir nú fundið afsökun fyrir hinni lélegu landhelgisgæzlu fyrir Austurlandi í því, að ekki sé nægilegt fé fyrir hendi til þess að hafa hana sæmilega. Út af þessu vil ég henda honum á, að það eru tímaskipti að því, hversu nauðsynleg og áríðandi landhelgisgæzlan er á hinum ýmsu svæðum kringum landið. Þannig er t. d. mest nauðsyn á gæzlu fyrir Norður- og Austurlandi frá því um miðjan ágúst og til septemberloka. Hið sama mun og gilda fyrir Vesturlandi. Eigi því að vera gagn að landhelgisgæzlunni, þarf hún að vera góð á þessum svæðum, a. m. k. þetta tímabil. Mér er ókunnngt um, hversu mikið sparast á því að láta þessi tvö aðalvarðskip okkar aðeins starfa að gæzlunni á víxl. Við sjáum ekki, að annað sparist við það en aflgjafi skipanna, þar sem gjalda þarf mönnunum kaup hvort sem skipin eru úti að gæzlu eða liggja bundin inni á höfn. Annars er það svo, að fiskimennirnir telja sig eiga kröfu á því, að hið opinbera geri sitt til þess að verja fiskimiðin; svo mikið greiða þeir í ríkissjóðinn og til almenningsþarfa. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða mikið meira um þetta mál. Ég hafði hugsað mér að mæla fyrir því hér á Alþ. áreitnislaust, en þó með fullri alvöru. Og þó hæstv.dómsmrh. hafi nú viljað afsaka stj. og gerðir hennar í þessu efni, þá vænti ég þess, að hv. d. liti þannig á, að þessi umkvörtun okkar, sem við norðausturströnd landsins búum, sé ekki að ófyrirsynju fram komin, enda þykist ég hafa fært rök fyrir því. Ég skal geta þess, að ég fyrir mitt leyti get vel greitt atkv. með brtt.hv. 2. landsk., því ég get vel trúað, þó ég þekki ekki til þess sjálfur, að víðar sé pottur brotinn í þessu efni heldur en á Austurlandi. Ég veit ekki, hvort það er fyllilega þinglegt, en mig langar samt sem áður til að mega í sambandi við þetta mál víkja ofurlítið að öðru máli, sem snertir sjávarútveginn. Ég ætlaði mér að gera það í sambandi við annað dagskrármál, sem ég þykist nú sjá, að ekki muni vinnast tími til að taka fyrir. Getur hæstv. forseti sagt mér til, ef hann telur mig fara of langt frá því efni, sem fyrir liggur. Ég vil þá byrja á að lýsa óánægju minni yfir því, hvernig til hefir tekizt um skipun mþn. í sjávarútvegsmálum. Eins og allir vita, skipa hana þrír menn, og eru tveir þeirra búsettir á Ísafirði, en einn í Vestmannaeyjum. Þessi aðfinnsla er alls ekki byggð á því, að ég hafi nokkuð á móti þessum mönnum persónulega. Ég þekki þá alla persónulega og skal lýsa því yfir, að ég þekki þá að góðu einu. En mér þykir nefndarskipunin dálítið einkennileg, fyrst og fremst fyrir það, að í n. eru valdir menn, sem ekki hafa staðþekkingu nema í tveimur landshlutum, og auk þess eru teknir tveir menn úr sama byggðarlagi. Það hefir út af fyrir sig ekki mikið að segja, að þessir tveir menn eru bræður. En hitt skiptir máli, að tveir af landsfjórðungunum hafa orðið algerlega afskiptir hvað snertir sér þekkingu innan nefndarinnar. Það má þó vera, að einn af nm. hafi nokkra þekkingu á staðháttum og útgerðarháttum í Norðlendingafjórðungi, en ég þori að fullyrða, að þeir eru allir gersamlega ókunnugir staðháttum á Austurlandi, sem eru bæði hvað snertir fiskimat og veiðiaðferðir talsvert frábrugðnir því, sem er annarsstaðar á landinu, og sama er að segja hvað snertir afkomu manna. Það má e. t. v. segja, að þetta sé ástæðulítil aðfinnsla, þar sem ég viðurkenni, að í n. séu hæfir menn, því um það sé mest vert. En mér þykir undarlegt, ef svo er ástatt á meðal sjómanna og útgerðarmanna á Austurlandi, að enginn sé þeirra á meðal hæfur til að starfa í mþn. sem þessari. Ég tel, að hér hafi orðið mistök, sem valdið geta nokkrum óþægindum og sem ég vænti fyllilega, að hæstv. stj. vilji bæta úr. En það sé ég ekki, að hægt sé að gera, úr því sem nú er komið, á annan hatt en þann, að einum nm. sé falið að fara til Austurlandsins og dvelja þar nokkurn tíma. Ég held, að það sé enginn vafi á því, að þegar störf þessarar n. verða lögð fyrir þing og stj., þá komi það í ljós, að ókunnugleiki n. í ýmsum landshlutum valdi töfum og e. t. v. ágreiningi um árangurinn af starfi hennar. Það má vel vera, að hæstv. stj. liti á þetta sem óþarfar aðfinnslur, en mér þótti rétt að láta það koma fram áður en þingi lýkur, og jafnframt, hvernig ég álít, að bæta eigi úr þessum misfellum. Stj. er vitanlega sjálfráð, hvernig hún tekur þessu. Ég þykist hafa komið fram með aðfinnslur mínar áreitnislítið og algerlega áreitnislaust í garð nefndarmannanna. Hinsvegar get ég ekki seð, að þó tekin væri til greina uppástunga mín um að játa einn af nm. kynna sér ástand sjávarútvegsins á Austurlandi og e. t. v. Norðurlandi, þá þyrfti að leiða af því mikinn kostnaðarauka. Ég býst við, að n. starfi nokkuð mikið hér í Rvík, og ég ætla, að hún gæti starfað hér með tveimur mönnum, þó einn maðurinn væri nokkurn tíma á ferðalagi úti um land. Ég vil svo þakka hæstv. forseta fyrir, að hann hefir lofað mér að skjóta þessu hér að. Skal ég ekki fjölyrða um það frekar og ætla ekki að taka til máls um það aftur, þar sem ég vænti, að hæstv. stj. taki bendingum mínum vinsamlega.

Forseti (EÁrna): Fundartíminn er nú nær liðinn, sá, sem ég hefi umráð yfir, en hinsvegar þarf að afgr. eitt eða tvö nauðsynjamál. Vil ég því vænta þess, að umr. um þetta mál geti orðið lokið þegar hæstv.dómsmrh. hefir svarað; annars verður að taka það út af dagskrá.

Dómsmrh.(Magnús Guðmundsson): Ég skal vera mjög stuttorður. Mun ég byrja á að svara því, sem hv. 2. þm. S.-M. talaði um og ekki er á dagskrá, nefnilega skipun mþn. í sjávarútvegsmálum. Mér skildist hann vilja hafa í henni einn mann úr hverjum landsfjórðungi, en það er nú nokkuð erfitt, þar sem ekki áttu að vera nema þrír menn í n., að taka menn úr fjórum landshlutum. Svo vil ég benda hv.þm. á það, að í fyrra var skipuð hliðstærð n. fyrir landbúnaðinn. Ekki var tekinn sinn maðurinn úr hverjum landsfjórðungi í hana, og olli það ekki neinni óánægju. Vitaskuld er þessum n. aðallega ætlað að safna skýrslum, og þess vegna skiptir engu máli, hvar nm. eru búsettir. Ég held, að hv. 2. þm. S.-M. geti útbúið skýrslur fyrir nágranna sína, ef þeir geta það ekki sjálfir, sem ég er ekkert hræddur um. Þessar aðfinnslur hv.þm. eru því alveg út í bláinn og ástæðulausar. Þá vík ég að því máli, sem hér er til meðferðar. Hv. 2. landsk. sagði, að það hefði hvergi verið nein gæzla við strendur landsins, þegar Ægir var fyrir norðan að bjarga togara nú fyrir skemmstu. þetta er ekki rétt. Auk varðskipanna eru hafðir bátar við gæzlu hingað og þangað. Í þetta skipti var bátur við gæzlu hér á Faxaflóa og annar fyrir austan. Á hinn bóginn er ekki gott að fyrirbyggja, að skip, sem hafa gufukatla, þurfi að hreinsa þá við og við, og hitt varðskipið var, eins og menn vita, við björgun. Hv. 2. þm. S.-M. taldi það varasamt, ef stj. ætlaði sér að halda fast við að fara ekki fram yfir fjárveitingu fjárl., því það gæti komið ríkissjóði í koll síðar. Það getur vel verið, að það komi ríkissjóði í koll, en þingið hefði þá átt að sjá það fyrir og hafa fjárveitinguna rífari, ef það hefði séð sér fært. En hluturinn var sá, að þegar fjárl. voru samin, sáu þm. ekki fært að hafa fjárveitinguna hærri. Og ég vil einmitt leggja áherzlu á það, að stj. verður að halda sér við ákvæði fjárl.  Vitanlega er mismunandi þörf á landhelgisgæzlu á ýmsum stöðum eftir árstíðum, og það er reynt að fara eftir því. þess vegna eru bátar notaðir við gæzluna þegar mest kallar að á einhverjum stað, því að þeir eru miklu ódýrari en stór skip. Hv. þm. hélt, að það mundi vera lítill sparnaður við að láta skipin skiptast á við gæzluna, því að á mannahaldi gæti ekkert sparazt á þann hátt. Það er nú þó svo, því allir hásetarnir eru skráðir úr skiprúmi í hvert skipti, og sparast við það mikið fé. En á hinn bóginn er ekki hægt að hafa skipin alltaf úti hvort sem er. Þau þurfa alltaf að koma í höfn við og við, bæði vegna skipshafnanna og til þess að láta hreinsa katla og vélar. Ég ætla svo að taka það tillit til tilmæla hæstv. forseta, að hafa ekki mál mitt lengra. Ég skal lofa hv. 2. þm. S.-M. því, að ég skal rannsaka, hvernig því var varið með þennan togara, sem hann heldur, að hafi legið fyrir vörpunni, en ekki akkeri. Ægir var þarna fyrir austan 8–10 daga af september, og ætti það að sýna, að Austfirðir hafa ekki orðið útundan þann mánuð. 

Flm. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Mér þykir hæstv. ráðh. hafa nú valið sér hið slæma hlutskipti, þar sem hann hefir tekið fremur illa báðum þeim málum, sem ég hefi hér hreyft. Hitt treystir hann á, af því að komið er að þinglokum og hvorki ég né aðrir þm. vilja teygja úr umr., að hann geti nú sloppið með snakk. Varnir hans voru ekki annað. Og það sjá t. d. allir, að sparnaðurinn, sem hann var að tala um, við að geta sagt upp hásetunum á varðskipunum, við skulum segja annanhvern mánuð, getur ekki numið stórfé. Það þarf ekki reikningsmann til að reikna það í huga sínum. Við skulum segja, að hér væri að ræða um 15 menn, sem hefðu 500 kr. á mánuði, sem mun vera of vel í lagt; það sjá allir, að ekki kemur út há tala. Af því að ég vil ekki tefja tímann mun ég ekki hafa þessi orð fleiri, en ég get sagt hæstv. ráðh. það, út af undirtektum hans undir þær sanngjörnu málaleitanir, sem ég hefi borið hér fram, að það getur farið svo, að hann sé ekki alveg sloppinn. Það getur verið, að þó það verði e. t. v. ekki ég, þá komi einhver Austfirðingur á þing, sem hefir hug á að taka í gegn það, sem hér hefir fram komið.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) En mun láta mig litlu skipta hótanir hv.þm. Það er rangt hjá honum, að ég hafi tekið illa í þetta mál. Ég hefi aðeins viljað benda honum á, að hann hefir sjálfur átt þátt í að skammta það fé, sem nota átti til landhelgisgæzlunnar, og hann getur sjálfum sér um kennt, af honum þykir það of lítið, því hann flutti enga brtt. um að hækka það. Ætli hann sér að fara að predika hér, að stj. eigi að brjóta fjárl. vitandi vits, þá neita ég því algerlega og segi honum, að slíkt geri ég ekki, nema ég sé neyddur til. Ég kippi mér ekki upp við reiging hv.þm., en segi honum hispurslaust, að það er ósvífni af hans hálfu að heimta nú, eftir að fyrir löngu er búið að semja og samþ. fjárl., miklu meira fé til landhelgisgæzlunnar en hann sjálfur gerði sig ánægðan með í fyrra, er fjárl. voru sett. Ég veit ekki, af hverju hv.þm. var að tala um, að ég gæti sloppið nú. Ekki er það mér að kenna, að þessi till. kemur ekki til umr. fyrr en nú; hv.þm. hefði getað komið fram með hana í þingbyrjun. 

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég var ekki viðstaddur, þegar hv.frsm. mælti fyrir þessari till., en ég get gefið þær upplýsingar, að síðastl. sumar lét ráðuneytið fara fram bráðabirgðamælingu á því fallvatni, sem þarna kemur til álita. Samkv. þeirri athugun eru ekki líkur til, að vatnið veiti næga orku til framleiðslu rafmagns til ljósa, suðu, hitunar hússins og sundlaugarinnar. En sjálfsagt er að athuga þetta rækilegar. Ráðuneytið myndi líka geta látið fara fram áætlun um byggingu sundlaugar og leikfimihúss, en um 2. lið till. tek ég fram, að þar sem þess má vænta, að það lendi á annari stj. að undirbúa fjárlfrv. fyrir 1935, vil ég ekki gefa neina yfirlýsingu í því efni. Þá get ég og tekið það fram, að samkv. lauslegri áætlun, sem gerð hefir verið, mun þessi rafmagnsstöð kosta allmikið fé. Er gizkað á 60–70 þús. kr., og er það talsverður útgjaldaliður fyrir ríkissjóð. Verð ég því fremur að hafa allan fyrirvara á um það, hvort hægt muni að taka svo stóran lið inn í fjárlfrv. það, sem leggja á fyrir næsta þing. Vil ég því leggja til, að till. verði borin upp í tvennu lagi, þannig að seinni aðalliðurinn, sem ræðir um, hvað taka skuli upp í fjárlög ársins 1935, verði borinn upp sér. Ég mun láta halda þessum undirbúningsrannsóknum áfram, en tel ekki nauðsyn á, að aukaþingið taki að sér verkefni næsta fjárlagaþings.

Páll Hermannsson Mér er kunnugt um, að síðastl. sumar hafði farið fram lausleg skoðun á fallvatni þessu. Hinsvegar veit ég, að mikið vantar á, að búið sé að athuga þetta svo sem þarf. Mér þótti vænt um, að hæstv. ráðh. lýsti yfir því, eins og líka við var að búast, að hann teldi rétt, að nánari rannsókn yrði gerð. Ég tel rétt að geta þess, að þarna mun einnig á öðrum stoðum um vatnsmagn að ræða til rafmagnsframleiðslu, en þó býst ég við, að aðeins sé um einn stað að ræða, þegar á að fara að byggja rafmagnsstoð, sem nægir. Það fellur undir næsta þing að ákveða fjárl., en það er annars ætlun okkar að ýta undir þetta mál svo sem hægt er. Við viljum koma þessum umbótum á svo fljótt sem auðið er. Eins og menn sjá, er till. í liðum, þannig, að þeir, sem væru t. d. á móti síðasta lið, geta greitt atkv. gegn honum, þótt þeir fylgi hinum.

Pétur Ottesen Það kemur berar og berar í ljós, eftir því sem ríkið þarf að kosta meiru til alþýðuskólans á Eiðum, hve misjöfn er afstaða Austfirðingafjórðungs og annara fjórðunga að því er snertir alþýðumenntun. Árið 1917 skuldbatt ríkið sig til að halda þarna uppi alþýðuskóla og kosta hann að öllu. Hinsvegar er ákveðið í l. frá 1929 um slíka skóla, að ríkið leggi ekki fram nema helming stofnkostnaðar og leggi fram nokkurt fé til rekstrarkostnaðar, sem hvergi nærri er fullnægjandi. Í þessu er mikið ósamræmi, þótt segja megi, að ekki sé tímabært að tala um það nú, því að þetta hefði átt að koma fram 1929, þegar l. um héraðsskólana voru sett, eða þá að taka hefði átt það fram 1917, að þetta gæti leitt til þess, að aðrir landshlutar krefðust hins sama. Þessi skóli var upphaflega stofnaður sem bændaskóli og rekinn líkt og skólarnir á Hólum og Hvanneyri til 1917. En sökum ósamkomulags milli Suður- og Norður-Múlasýslu, eða sjávar- og sveitahéraðanna í þessum sýslum, varð ekki af samkomulagi um að halda skólanum áfram á þessum grundvelli. Var þá farið þess á leit, að ríkið tæki við þessari eign ásamt skuldbindingu um að halda þarna uppi héraðsskóla. Bendi ég á þetta til þess að sýna, að ekki er að ástæðulausu, þótt fram komi raddir um, að þarna sé mikill aðstöðumunur, frá þeim, sem lagt hafa mikið á sig til að koma á fót samskonar skólum. Er ekki nema eðlilegt, að þeir menn, sem að skólanum standa, óski þess, að hann sé sem bezt úr garði gerður. Er þeim mun hægara um vik að halda fram ýtrustu kröfum í þessu efni, er við ríkið eitt er að eiga, en ekki þarf að leggja miklar byrðar á innanhéraðsmenn. Er það ekkert undarlegt, þótt menn þeir, er að skólanum standa, séu bráðlátari en ella myndi, ef þeir eiga ekki sjálfir að standa undir kostnaðinum. Það þekkjum við allir mjög vel. Ég mun greiða atkv. með 2 fyrri liðum þessarar till., að gerð verði kostnaðaráætlun um rafmagnsstöð, sundlaug og leikfimihús. Mér skildist á hæstv.atvmrh., að fram hefði farið bráðabirgðaathugun og að ekki horfi svo vænlega við, að þarna sé hægt að fa nægilegt rafmagn til suðu, ljósa og hitunar fyrir skólann. Og ennfremur hafi það þegar komið í ljós við þessa bráðabirgðaætlun, að stöðin muni, þrátt fyrir svona óhagstæða aðstöðu, kosta 60–70 þús. kr., og gæti þá við nánari rannsókn komið í ljós, að hún myndi kosta 100 þús. kr., eða hver veit hvað, því að venjulega er fyrsta áætlun allt of lág. Um hina liðina liggur sjálfsagt ekkert fyrir, kostnaðinn við sundlaug og leikfimihús. En hvorttveggja mun kosta mikið fé, þó að þetta séu óhjákvæmilegir hlutir fyrir fjölmennan skóla. Er það víst, að rannsókn sú, sem hér á að gera, mun leiða í ljós, að ríkissjóður verður enn að leggja fram mikið fé til viðbótar því, sem þegar hefir verið varið til húsagerðar á Eiðum og annara umbóta þar. Nær það því engri átt að skora á stj. að taka þessa fjárhæð upp í fjárl. 1935, eins og gert er ráð fyrir í till. Myndi það stappa nærri því, að þetta aukaþing ætlaði að fara að segja fyrir um, hvernig fjárl. 1935 skyldu samin. Þótt ég geti greitt atkv. með 2 fyrri liðunum, er ég því andvígur síðasta lið. Við vitum ekki, hvaða möguleikar kunna að vera fyrir hendi 1935, hvað þá verður hægt að gera. En hitt er víst, að fyrir liggja mörg vandasöm verkefni, sem óhjákvæmilegt er að leysa. Nær því engri átt að fara nú að ákveða fjárhæðir til einstakra framkvæmda sem þessarar. Ég gæti vænzt þess, að hv.flm. fellast á að taka aftur þennan lið og létu sér nægja að fá hinn tvískipta fyrri lið samþ., til þessa að þröngva ekki okkur, sem málinu erum hlynntir, til að fara að fella hann. en ríkisstj. sé látin hafa óbundnar hendur um það, hvað hún tekur upp í fjárlfrv. 1935.

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) [óyfirl.]: N. leggur til, að þessi till verði samþ. Fyrir henni lá mjög ýtarleg grg., sem sýndi fram á þá miklu þörf, sem er á bryggjugerð í Flatey. Bryggjan, sem er þar nú, er að verða ónýt. Því var farið fram á 2000 kr. ríkisstyrk til bryggjugerðar, að því tilskildu, að á móti komi það vanalega tillag, 2/3 kostnaðarins. Það lágu ekki fyrir n. nóg gögn til þess að sýna fram á, að fullkomin rannsókn hefði farið fram á þessu máli, og vill því n. binda fylgi sitt því skilyrði, að ekkert fé verði látið út fyrr en fulltrygg áætlun um þetta fyrirhugaða mannvirki liggur fyrir og tryggt er, að frá héraðinu komi 2/3 kostnaðar á móti. Verkið yrði auðvitað framkvæmt undir eftirliti hafnarmálastjórnarinnar, - ég hefi talað um það við vitamálastjóra, og hann hefir ekkert á móti því, að málið sé afgr. svo sem hér er lagt til. Ég skal að lokum geta þess, að einn hv.nm. hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og ennfremur, að 2 hv.nm. vantaði á fundinn, þegar n. afgreiddi málið.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Ég vil þakka hv.fjvn. fyrir afgreiðslu þessa máls, en vil benda henni á, að í till. er vísað til þeirra skilyrða, sem þeir hafa sett fram í nál. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að orðlengja um þetta frekar, þar sem ég gerði grein fyrir till. við fyrri hluta umr.

Frsm. (Jón Jónsson) Þessi ábyrgð fyrir rafvirkjunarláni til Holshrepps í Norður-Ísafjarðarsýslu hefir áður verið veitt hér á þinginu, árið 1929. Að sönnu var þá ekki gert ráð fyrir eins hárri upphæð, en heimildin var þó veitt. Afstaðan til rafvirkjunar á þessum stað er sæmilega góð, og höfum við fengið álit rafmagnsfræðings ríkisins. og sömuleiðis höfum við talað við vegamálastjóra og Steingrím Jónsson rafmagnsfræðing. Halldór Guðmundsson hefir gert mælingar og rannsóknir þessu viðvíkjandi. Vatnið verður tekið úr Fossa í Hólshreppi, og er þar góð aðstaða til þess að fá þar geysimikla fallhæð, og með því að taka vatnið ofarlega má fá þar upp 420 hestafla stöð. Leiðslan er alldýr. fólkið eitthvað 700–800 manns, sem flest er búsett í Bolungavík. Í seinni tíð hefir verið talað um að hafa stöðina uppi í fjalli; með því yrði fallhæðin ekki eins mikil, en pípuleiðslan styttri. Rekstraráætlun fyrir þessa stöð hefir verið lögð og áætlaður árlegur rekstrarkostnaður 26 þús. kr. Þá yrði að selja kílówattstundina á 5,4 aura að meðaltali, sem ekki er dýrt, ef miðað er t. d. við þennan bæ. Fjvn. ofbýður að vísu sú fjáreyðsla, sem gefin er heimild til á þessu aukaþingi, og allar þessar lánsábyrgðir, sem samþ. eru í tugatali, en um þessa ábyrgð er það að segja, að hún hefir verið áður veitt, svo að nú er ekki nema um endurveitingu að ræða. Auk þess er hér um gott fyrirtæki að ræða, og er ábyrgðarhluti fyrir fjárveitingavaldið að verða þrándur í götu þess. Fjvn. vill hafa orðalag till. Þannig, að ljóst verði, að NorðurÍsafjarðarsýsla sé í bakábyrgð fyrir láninu, og leggur til, að till. verði samþ. þannig breytt.

Páll Hermannsson [óyfirl.]: Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara. Það stafar ekki af því, að ég sé ósammála hinum nm. um aðalatriðið, en ég leit svo á, að nægilegt væri að geta þess í nál. eða framsögu, að n. ætlaðist til, að bakábyrgð Holshrepps yrði tekin. Eins og hv.frsm. gat um, er hér aðeins um endurveitingu að ræða. 1929 var ríkisstj. heimilað að ábyrgjast lán til rafveitu í Hólshreppi og fyrir Ísafjarðarkaupstað. Ábyrgðin fyrir Ísafjarðarkaupstað var svo endurnýjuð næsta ár á eftir undir 18. lið 22. gr. fjárl. Þar er heimilin orðuð á sama hátt og till., en ég hefi veitt því eftirtekt, að við framsögu í Nd. er því lýst yfir, að fjvn. ætlist til, að bakábyrgð sé fengin frá Ísafjarðarkaupstað. Ég geri þetta ekki að ágreiningsatriði og mun fylgja till., þó að brtt. verði samþ., en þá verður till. að ganga til Sþ., og nú er eftir stuttur tími af þingsetu, en þó er ekki víst, að það verði till. að fótakefli.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Till.,shlj. þessari. var samþ. á síðastl. þingi, en hefir ekki borið verulegan árangur, og því flytjum við austanþm. nú þessa till. Ferðir til og frá Austfjörðum eru fáar; í ár áætlar Eimskipafélagið 10 ferðir til og 9 frá, þ. e. a. s. 91/2 ferð fram og aftur. Þegar þess er gætt, að Eimskipafélagið fær 250 þús. kr. styrk úr ríkissjóði. Þá tel ég Alþ. skylt að sjá um, að einstakir landshlutar verði ekki eins afskiptir og þarna á sér stað.

Thor Thors Ég veit ekki, hvað er mikil alvara bak við þessa þáltill. austanþm., sem nú kemur hér fram í þinglokin. Ég held, að ef full alvara fylgdi till., hefði hún verið borin fram fyrr. Ég vil vekja athygli hv.þm. á því, að Eimskipafél. hefir áður haft fleiri ferðir til og frá Austfjörðum, og hefir tapað allverulega á því. Ég er því ekki viðbúinn að greiða till. þessari játandi atkv. fyrr en málið hefir verið betur upplýst. Ég fæ ekki séð, að það sé Alþ. sæmandi að afgr. þetta mál á síðasta degi þingsins, rannsóknarlaust, svo að ég legg til, að málinu verði vísað til hv. samgmn. og umr. frestað.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Hv. þm. Snæf. var að væna okkur, flm. þessarar till., um alvöruleysi. Það er ástæðulaust, en hinsvegar er framkoma hans í þessu máli mótuð alvöruleysi. Það er hreinasta firra að bera fram till. um að vísa málinu í n. nú á síðasta degi þingsins, þar sem alveg er óvíst um, hverjir þeirra, sem nú sitja á þingi, eiga þangað afturkvæmt. Þetta mál hefir legið fyrir tveimur síðastl. þingum, og er því gerkunnugt öllum þeim, sem aður hafa setið hér á þingi. Hv. þm. talaði um tap Eimskipafél. af Austfjarðaferðunum. Ég veit ekki betur en að tap verði á öllum strandferðum Eimskipafél., og ég hélt, að ríkisstyrkurinn, 250 þús. kr., ætti að vera nokkurskonar uppbót á því tapi. Sá hluti, sem Austfirðingar fá af ferðum félagsins, er hverfandi lítill. Eina skipið, sem gengur þar, er Lagarfoss, og svo í íhlaupum Selfoss. Tveir aðrir „fossar“ koma þar við, en á svo óheppilegum tíma, að lítið gagn er að því. Hv. þm. mega vita, að ekkert er eins líklegt til þess að draga úr heilbrigðum atvinnurekstri eins og slæmar samgöngur, og ekki sízt þess vegna verður að gera eitthvað til þess að auka samgöngurnar við Austfirði.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Þessi till. er nú orðin gamall kunningi hér á þingi, samskonar till. hafa verið bornar fram áður, og hefir árangurinn orðið misjafn. Ég fyrir mitt leyti get ekki séð neitt á móti því, að till. verði samþ. Eimskipafél. er eins og allir vita félag einstaklinga og því ekki skyldugt til að fara eftir fyrirmælum stj. Þarna verður því að vera um samkomulag að ræða, en ég skal taka það fram, að venjulega hefir verið mjög gott að komast að samningum við Eimskipafél. En auðvitað verður það, eins og önnur slík fyrirtæki, að taka tillit til þess, hvaða ferðir borgi sig; án þess gæti það ekki haldið sér uppi. Ég hefi sem sagt ekkert á móti því, að till. sé samþ., en ég er hræddur um, að með henni náist ekki allt það, sem hv.flm. vilja. Forstjóri Eimskipafél. hefir sagt mér, að flutningar til og frá Austfjörðum séu venjulega fremur litlir, - en nú er meiningin að auka strandferðir til Austfjarða, og ég geri mér von um, að takast megi að samræma betur ferðir ríkisskipanna og skipa Eimskipafél. en hingað til.

Thor Thors Hv. hm. Seyðf. má ekki bregðast reiður við, þó að ég beri á hann alvöruleysi í sambandi við þetta mál. Till. er ekki borin fram fyrr en það er orðið mjög vafasamt, að hún nái fram að ganga. Ef austanþm. hefði verið einhver alvara með hana, hefðu þeir auðvitað borið hana fyrr fram. Hv. þm. talaði um það, að greiða þyrfti fyrir atvinnuvegunum á Austurlandi með því að fjölga ferðum hangað. Mig minnir, að á síðastl. ári hafi Eimskipafél. ætlað að fjölga ferðum til Austfjarða, en orðið að hætta því, vegna þess að enginn flutningur væri fyrir hendi. Það er rétt, að Eimskipafél. fær styrk frá ríkissjóði, en sá styrkur nægir ekki til þess að vega upp á móti kostnaðinum, sem félagið hefir af strandferðunum. Og ég tel ekki, að vegna þess styrks sé hægt að leggja endalausar kvaðir á félagið. Mér þætti ekki órúlegt, ef kvaðirnar kostuðu félagið meiri útgjöld en styrknum nemur, að félagið afþakkaði styrkinn, til þess að geta stjórnað málum sínum an íhlutunar Alþ. Ég gæti alveg á sama hátt og hv.þm. Seyðf. borið fram till. þess efnis, að Eimskipafél. fjölgaði ferðum til Vesturlandsins. Það eru allmiklar kvartanir um það í kjördæmi mínu, að skip Eimskipafel. komi of sjaldan þangað. En ég hefi ekki borið slíka till. fram, af því að mér er ljóst, að hagnaður Eimskipafél. af ríkisstyrknum er ekki svo mikill, að Alþ. megi hans vegna leggja ótakmarkaðar kvaðir á félagið. Hæstv. dómsmrh. taldi sig fylgjandi till., af því, að mér skildist, að svo margir þm. bera hana fram. Það einkennir yfirleitt þessa stj., að hún vill eiga vingott við sem flesta þm. Ég vil ekki fara svo af þessu þingi, að ég fái ekki átalið þennan samkomulagshug hæstv. stj. Jafnframt vil ég lýsa því yfir, að ég afneita fyrir mína hönd allri ábyrgð af stj. þeirri, er nú situr.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Þetta er nú orðið miklu stærra pólitískt mál en ég gerði ráð fyrir í upphafi, þar sem hv.þm. Snæf. hefir notað það sem tækifæri til þess að lýsa yfir vantrausti sínu á hæstv.dómsmrh. En ég skal skýra fyrir þessum hv.þm., hvers vegna till. kom svona seint fram. Við höfum verið að semja við ríkisskipin um ferðir austur, og ætluðum einnig að reyna að ná samningum við Eimskipafél., en það hefir dregizt. En málið er svo alkunnugt flestum þm., að ég tel alveg áhættulaust að samþ. það á sama degi og það er borið fram. Hv. þm. talaði um það, að Eimskipafél. hefði á síðastl. ári ætlað að fjölga ferðum austur, en orðið að hætta því vegna vöntunar á flutningi. Við þetta er það að athuga, að þetta áttu ekki að vera áætlunarferðir, heldur byggðust þær á samkomulagi milli hæstv. stj., Austfjarðaþm. og Eimskipafélagsins. En við svona ferðir, sem ekki standa á áætlun, en eru bara tilkynntar, er ekki hægt að miða.

Jóhann Jósefsson Hér hefir risið upp deila nokkur um það, hvernig beri að afgr. þessa till. Eftir hinar góðu undirtektir hæstv. ráðh. þykist ég þess fullvís, að hv.flm. standi á sama, þó till. væri vísað til stj., og teldi ég það heppilega afgreiðslu. Enda er nú svo fátt þm. í d., að óvíst er um afdrif till., ef menn færu að skiptast í flokka um afgreiðslu hennar. Ég geri það því að minni till., að málinu verði vísað til hæstv. stj. það er rétt hjá hv.þm., að þessi till. hefði þurft að athugast í n., en þar sem hún er ekki borin fram fyrr en á síðasta augnabliki, er þess enginn kostur. Hinsvegar er öllum hv.þdm. kunnugt um samgönguerfiðleika Austfjarða, og vilja vafalaust allir stuðla að því, að úr þeim sé bætt eftir megni.

Thor Thors Ég get vel tekið undir það, að hvað formið snertir, þá væri rétt að vísa þessari till. til stj. En þar sem ég ber mjög takmarkað traust til núv. stj., get ég ekki fallizt á þá uppástungu. Það má vel vera, að hv.þm. Seyðf. hafi rétt fyrir sér í því, að ferðirnar, sem ég gat um, hafi ekki verið áætlunarferðir, en þar sem búið var að semja um þær við stj. og Austfjarðaþm., þá skiptir það minnstu máli. Hitt er aðalatriðið, að það varð að hætta við þessar ferðir sökum þess, að í tveimur tilfellum a. m. k. var enginn flutningur fyrir hendi. Ég vil að lokum endurtaka ávítur mínar um flausturslegan flutning þessa mál og ósk mína um, að till. verði vísað til samgmn. og umr frestað.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Það sést á nál.fjhn. á þskj. 265, að n. fellst á meginefni þáltill. óbreytt, að því er til fyrra liðs kemur. Um 2. tölul. eru atkv.nm. aftur óbundin, og hefir komið fram brtt. við hann frá n.mönnum. Efni fyrri tölul. er það sama og í þáltill., er borin var fram á síðasta Alþingi: að skora á stj. að gera það, sem þar segir. Munurinn er aðeins sá, að hér er lagt til, að skipuð verði mþn. til að athuga málið, í stað þess að skora á stj. að gera það sjálf. Það hafa fallið þau ummæli frá ríkisstj., að hún hafi ekki tíma né aðstöðu til að sinna þessu verki, og því hefir verið fallizt á að breyta til og fela þetta sér stakri n. Annars þykist ég vita, að nefndarmenn muni hafa misjafna trú á árangri slíkrar rannsóknar, hvort hún verði til sparnaðar eða ekki. Það er vitað, að laun þau, sem ríkið greiðir, geta ekki nema í fáum tilfellum talizt óhæfilega há. Hinsvegar eru laun margra starfsmanna ríkisins mjög lág, og stefnan virðist vera sú, að ekki hafi þótt fært að standa á móti því að bæta laun þeirra, er lægst voru launaðir, þegar till. um það hafa verið bornar fram, enda eru launaákvæðl. gömul og sett á tímum, sem voru mjög ólíkir þeim, sem nú eru. Annars verður um þetta að fara sem auðið er, og verður reynslan að skeru úr um það. Við 2. tölul. höfum við tveir nm. flutt brtt. á þskj. 266. Í 2. tölul. aðaltill. er farið fram á rannsókn á aðeins einu ríkisfyrirtæki, eins og gert sé ráð fyrir, að á því megi sjálfsagt spara öðrum ríkisfyrirtækjum fremur. Okkur 2 nm., hv.þm. V.-Húnv. og mér, þykir ekki rétt að takmarka till. við þetta eina fyrir tæki. Þykir okkur réttara, að till. sé almenn og athuguð önnur ríkisfyrirtæki á sama grundvelli, eins og segir í 1. tölul. till. Þá hafa og komið fram brtt. eða viðaukatill. við aðaltill. frá hv. 1. þm. S.-M. Um þessar till. eru óbundin atkv. í n., og skal ég ekki gera þær að umtalsefni hér, því að til þess hefi ég ekkert umboð frá flm., sem er fjarstaddur. Ef hann hefir óskað, að eitthvað yrði tekið fram um þær, þá hefir hann sjálfsagt beðið einhvern um það. En n. hefir óbundna afstöðu til þessara tillagna. Við hinir sömu 2 þm. höfum og gert brtt. á þskj. 267 við 3. tölul. í brtt.hv. 1. þm. S.-M., og er hún að mestu leyti tóm orðabreyting. Við viljum láta orða þennan lið þannig: „Hvernig samræma megi með atbeina löggjafar launagreiðslur einkafyrirtækja, sem ekki falla undir 2. (undir) tölulið, launagreiðslum ríkisins. Það er alkunna, að almenningur, sem á við sérstakt. erfið kjör að búa um þessar mundir, litur stórum augum á launatekjur starfsmanna ríkisins, og þá ekki síður þeirra manna, sem starfa við einkafyrirtæki. Hafi menn trú á, að hægt sé að spara stórfé á launagreiðslum ríkisins, þá er það ekki siður hægt á þessu sviði. Undir þetta svið heyra öll einkafyrirtæki. Menn kannast við, að laun þau, er ríkið greiðir, mega teljast lág samanborið við þau laun, sem einkafyrirtæki greiða eða eigendur þeirra greiða sjálfum sér Hér er um stórum meiri sparnaðarvonir að ræða en eftir þáltill. Ef einhverjir vildu gera aths. við till. okkar, þá get ég beðið með að fara nánar út í efni hennar þangað til ef mótmæli eða aths. koma fram.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég bað um það hér fyrir nokkrum dögum, að umr. um þetta mál yrði frestað, svo að ég gæti fengið frekari upplýsingar frá skilanefnd síldareinkasölunnar. Nú hefi ég fengið þessar upplýsingar með bréfi, sem mér barst í fyrradag, og ég held, að ég geti ekkert óhlutdrægara gert en að lesa þetta bréf upp fyrir hv. d. Það hljóðar svo: „Reykjavík, 6. des. 1933. Samkvæmt munnlegri beiðni hr. skrifstofustjóra Vigfúsar Einarssonar leyfum við okkur hér með að senda yður, hr. dómsmálaráðherra, frekari greinargerð í sambandi við umræðurnar á Alþingi út af fyrirspurn alþm. Jóhanns Jósefssonar. 1) Um það, hvað við höfum greitt umboðsmönnum búsins innanlands, og 2) hvernig á því stendur, að hrm. Theodór B. Líndal hefir annazt málflutning fyrir síldarsaltendur í 3 málum, er þeir hafa höfðað gegn búinu. Við viljum fyrst taka fram, að við gengum út frá því í síðasta bréfi okkar, að fyrirspyrjanda væri ljóst, að margskonar greiðslur og kostnaður hafi verið samfara búsmeðferðinni annar en sá, er við nefndum í bréfi okkar, en við skildum fyrirspurnina svo, að óskað væri upplýsinga um laun nefndarmanna og starfsfólksins á skrifstofu nefndarinnar hér í Reykjavík. Við höfum einnig gengið út frá því, að um „loyala“ fyrirspurn væri að ræða, að það væri ekki tilætlunin að gera okkur á nokkurn hatt tortryggilega í starfi okkar eða að hafa okkur að skotspæni á Alþ. Við höfum reynt að framkvæma starf okkar eftir beztu getu, en þar sem um svo umfangsmikið bú er að ræða, má vel vera, að eitthvað hefði getað farið betur úr hendi. Ad. 1) Þegar Síldareinkasalan varð gjaldþrota, lágu óseldar hér á landi um 60000 tn. af saltsíld, aðallega á Siglufirði, á Eyjafirði, á Akureyri og á Austfjörðum. Okkur var því nauðsynlegt að hafa umboðsmenn á þessum stöðum, til þess að hafa eftirlit með þessari síld, sjá um viðhald hennar, afhendingu og margt fleira í því sambandi, t. d. aðgreinina og útvötnun á þeirri síld, er okkur tókst að fá markað fyrir í Þýzkalandi. Einnig til þess að sjá um tómar tunnur, salt o. fl. Eins og kunnugt er, var einkasalan tekin til gjaldþrotaskipta í des. 1931, og þá ekki sölumarkaður fyrir þessa síld, nema í smáum stíl, smátt og smátt. Mikið af síldinni varð að bræða (um 22000 tunnur), og varð því að sjá um móttöku þeirra tunna frá þeim, er þær lágu hjá, sjá um flutning á heim, og á Siglufirði þurfti að hafa eftirlit með bræðslunni, láta þvo upp tunnurnar undan síldinni, svo að þær yrðu seljanlegar aftur, o. m. fl. Við viljum taka það fram, að bræðsla fór fram á okkar kostnað í ríkisverksmiðjunni, þar eð verksmiðjan vildi ekki taka síldina til bræðslu á annan hátt. Af þessum sökum urðum við að hafa umboðsmenn á Siglufirði, Akureyri og á Austurlandi. Við höfum litið svo á, að óhjákvæmilegt hafi verið að hafa umboðsmenn og að þeir hafi gert hið bezta gagn. Auk þess urðum við að hafa þá til þess að hafa eftirlit með talningu á öllum þessum eignum búsins, svo að víst væri, að öll kurl kæmu þar til grafar og fullt eftirlit með því, að allar eignir kæmu í okkar hendur. Það ætti að vera ljóst, þar sem við nú höfum náð inn um 300000 kr. í peningum fyrir eignirnar, að frádregnum öllum kostnaði, að slíkt hefir útheimt mikla vinnu, umsjá og fyrirhöfn, og við höfum ekki getað séð sjálfir um hin einstöku atriði á þeim stöðum, þar sem eignirnar voru, og við gerum ráð fyrir, að ekki hefði orðið minni ástæða til fyrirspurnar, ef við hefðum vanrækt fullkomið eftirlit. Við réðum því umboðsmenn á Siglufirði, Akureyri og á Austfjörðum. Umboðsmanni okkar á Siglufirði, Þormóði Eyjólfssyni, höfum við greitt alls 4000 kr. fyrir alla vinnu hans, og er henni nú löngu lokið. Umboðsmaðurinn á Austfjörðum, Árni Jónasson, Svínaskála, fékk alls greiddar 1200 kr. fyrir vinnu sína, og er henni einnig löngu lokið. Umboðsmaður okkar á Akureyri, Vilhjálmur Þór, hefir fengið greiddar 2500 kr., en við gerum ráð fyrir, að við þurfum að greiða honum eitthvað til viðbótar. Ad. 2) Þeir 3 saltendur, er mál höfðuðu gegn búinu, fóru þess á leit við Theodór B. Líndal hrm., að hann flytti þau mál frá þeirra hendi. Líndal átti tal við nefndina um þetta og kvaðst hafa skýrt nefndum saltendum frá, að hann væri í félagi við annan nefndarmanninn, en að saltendurnir þrátt fyrir það óskuðu, að hann færi með málin fyrir þeirra hönd, í trausti þess, að hann og nefndarmaðurinn ræktu skyldur sínar með fullri samvizkusemi. Um þetta má vísa til hv.alþm. Guðbr. Ísbergs, er var milligöngumaður milli saltendanna og Líndals um þetta. Nefndin leit svo á, að hún gæti ekki haft afskipti af því, hverjum væri falin sú málafærsla; því yrðu saltendur að raða. En ef svo á að skilja orð hv.alþm. Jóhanns Jósefssonar, að meðundirritaður Lárus Fjeldsted hafi í þessum málum á nokkurn hátt vanrækt malflutning sinn fyrir búið, þá beri að telja það mjög óviðeigandi, enda hefir þegar áður verið skyrt frá, að 2 af þessum málum hefir búið algerlega unnið. Í hinu þriðja var búið að vísu dæmt til að greiða nokkurn hluta kröfunnar, en það, sem mestu varðaði í því máli, var það, að kröfu stefnanda um haldsrétt í verðmætum, er hjá saltandanum lágu, var vísað á bug, og sömuleiðis kröfu hans um, að krafan hefði forgang í eignum búsins. Skilanefnd Síldareinkasölu Íslands. Sv. Guðmundsson. Lárus Fjeldsted. Til dómsmálaráðherra Magnúsar Guðmundssonar“. Í þessu bréfi eru, eins og hv. dm. hafa heyrt, þær upplýsingar, sem sérstaklega var beðið um. En ég vil taka það fram, að ég er mjög leiður yfir því, að skilanefndin skyldi ekki þegar í fyrra bréfi sínu skýra frá, hvað hún hefði greitt umboðsmönnum sínum, því að fyrirspurnin gaf tilefni til þess. Viðvíkjandi hinu atriðinu, þá mun það mjög ótítt, að málafærslufélagar flytji mál hvor á móti öðrum, og taldi ég alveg útilokað, að slíkt kæmi fyrir. Í þessu tilfelli stendur dálítið sérstaklega á, og hefir þetta verið gert fyrir milligöngu hv.þm. Ak. Það er auðsætt, að síldareinkasalan hefir ekki skaðazt á því, þar sem hún hefir unnið þau mál, sem hér um ræðir.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Ég hafði ekki hugsað mér að blanda mér í þessar umr., en í tilefni af því, að til mín var vísað í bréfi því, sem hæstv.dómsmrh. las upp, vil ég upplýsa það, að þessi málsmeðferð fór að öllu leyti fram með skaplegum hætti. Síldarsaltendur á Akureyri töldu sig þurfa að fara í mál við síldareinkasöluna, heill hópur manna. Þegar til þess kom að velja mann til að flytja málin hér í Reykjavík, þá varð fyrir valinu félagi Lárusar Fjeldsteds, Theodór B. Líndal, sem útgerðarmenn á Siglufirði treystu. heim var það ljóst, að hann var félagi Lárusar Fjeldsteds, og má því e. t. v. segja, að þetta hafi verið dálítið óviðkunnanlegt. Líndal átti hér svo að segja eigin hagsmuna að gæta, þar sem hér var m. a. um að ræða kröfu á hendur síldareinkasölunni frá dánarbúi föður hans. Þegar þessa er gætt, þá er það ljóst, að honum var fyllilega treyst til að halda vel á málstað þeirra manna, sem hann flutti málin fyrir, á hendur síldareinkasölunni. Theodór Líndal var síldareinkasölunni ekki hættulegri en það, að málin töpuðust öll, en ég er viss um það, að enginn þeirra manna, sem fólu honum umboð sitt í þessum málum, mun væna hann um að hafa ekki gert eins og í hans valdi stóð. Þessi málafærsla mundi undir venjulegum kringumstæðum vera óviðkunnanleg, en þegar það er athugað, að Líndal hafði hér eigin hagsmuna að gæta, þá er þetta vel forsvaranlegt.

Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson) Mér þykir fyrir því, að ég hefi með þessari fyrirspurn lagt helzt til mikið erfiði á hæstv. ráðh., en verð samt að benda á það, að sú aukafyrirhöfn, sem hæstv. ráðh. hefir haft af því að upplýsa þau atriði, sem hér um ræðir, getur tæplega talizt mér að kenna, vegna þess, að ef skilanefndin hefði lagt pappírana á borðið strax í upphafi málsins, þá hefði hæstv. ráðh. ekki þurft að ómaka sig þrisvar í ræðustólinn til þess að skýra þetta mál. Af því bréfi, sem lesið var upp hér í d. og undirritað er af skilanefndarmönnum, mátti glöggt raða það, að þessir herrar telja það einhverja persónulega móðgun við sig, að þm. Vestm. hefir gerzt svo djarfur að spyrja um þau atriði, sem fyrir liggja á þskj. 94. Það er nú svo, að mér var það vel ljóst áður, að það er ekki vinsælt hjá öllum mönnum, að þm. hreyfi við svona hlutum eins og hér um ræðir. Þeir, sem að þeim standa og komizt hafa í krásina, vilja gjarnan fá að vera í friði og þykir það óþarfa afskiptasemi, ef einhverjir þm. spyrja um kostnað o. s. frv. hér stendur svo á, að síldareinkasalan er fyrirtæki, sem á sínum tíma sérstaklega varðaði sjútvn., og sömuleiðis er það viðurkennt af öllum aðilum, að þeir, sem skiptu við síldareinkasöluna, hafi orðið sérstaklega illa úti. Í þessum umr. hefir ekki verið dregið fram eitt atriði, og er það mér að kenna, þar sem mér láðist að minnast á það, en það er um síldarvíxlana á Austfjörðum, hver hafi orðið málalok með þá, eða hverjar horfurnar séu. Ef hæstv. ráðh. gæti gefið upplýsingar um þetta, þá þætti mér vænt um það. Það var upplýst á síðasta þingi, að þar hefði verið horfið svo frá málum, að eftir síðasta starfsár síldareinkasölunnar væru sjómenn og útgerðarmenn þar sjálfir ábyrgir fyrir því, sem til þeirra hafði verið borgað; að víxlarnir, sem borgaðir hefðu verið, hvíldu á herðum sjómannanna sjálfra. Þegar litið er á þau átakanlegu viðskipti, sem þessi stofnun hafði við þá menn, sem þennan landshluta byggja - um Norður-, Vestur- og Suðurland var áður kunnugt -, þegar þess er gætt, hversu mjög þeir hafa farið varhluta, sem skiptu við einkasöluna, þá get ég ómögulega farið að biðja þá háu herra, sem nú sitja í skilanefnd síldareinkasölunnar, neinnar afsökunar á því, þó að ég krefjist upplýsinga um það, sem öllum landslýð er ljóst, að kostnaðurinn við að koma þrotabúi síldareinkasölunnar í lög hefir frá upphafi vega sinna verið óhæfilega hár. þessi staðreynd er svo ljós, að ekki þýðir á móti að mæla, enda hefir það verið upplýst undir umr. um málið, að skilanefndinni er þetta ekki síður ljóst en öðrum, þar sem þeir draga undan að skýra frá því, að þeir hafi auk alls annars tilkostnaðar, auk þess að hafa báðir 141/2 þús. kr. í laun fyrsta árið og 91/2 þús. kr. síðara árið, líka haft umboðsmenn á þremur stöðum, sem hafa fengið í sinn hlut svo þúsundum skiptir. Eftir þeim upplýsingum, sem nú komu, er búið að greiða þessum mönnum 7700 kr., sem skilanefndinni fannst í fyrra bréfi sínu alls ekki vert að nefna, og ennfremur er það líka upplýst, að enn séu ekki öll kurl komin til grafar og eftir sé að borga út enn meira. Með hliðsjón af því, hve sjómenn og útgerðarmenn hafa hér borið skarðan hlut frá borði, þá virðist mér alveg nauðsynlegt, að það sé gert lýðum ljóst, hvernig með þessi mál hefir verið farið, síðan síldareinkasalan var lögð niður. Ég ætla ekki að gefa þessu neitt sérstakt nafn, en ég býst við, að hv. dm. geti verið mér sammála um, að svo hafi verið með þessi mál farið, að það sé sízt lofsvert. Í bréfi skilanefndarinnar segir ennfremur, að þeir hafi gengið út frá því, að aðeins hafi verið átt við í fyrirspurninni kostnað hann, sem leitt hefði af skrifstofuhaldi hennar hér í Rvík. Í þessari fyrirspurn var hvergi með einu orði gefið í skyn, að svo væri. Þar sem hér er um tvo svo skelegga herra sem þessa að ræða, þar sem annar er hæstaréttarmálaflm., en hinn bankaráðsformaður, þá þykir mér það leitt þeirra vegna, að þeir skuli halda þessu fram. Þá er það fyllilega upplýst, að sú einkennilega aðferð hefir verið höfð við þennan málaflutning, sem síldareinkasalan hefir átt í innanlands, að sama firmað hefir bæði sótt og varið. Um það mun það vægast sagt, að það sé í fyllsta máta óviðkunnanlegt. Hæstv. ráðh. hefir og upplýst, að þetta sé alveg óvenjulegt. Hv. þm. Ak. stóð hér upp og sagði, að þessi málsmeðferð hefði verið með skaplegum hætti, og vil ég engan veginn rengja það. En það haggar þó ekki þeirri staðreynd, að hér sé um alveg óvenjulega aðferð að ræða í flutningi mála. Þó að það hafi verið eftir ósk síldarsaltenda á Siglufirði, að Theodór B. Líndal tók málið að sér, og þó að hann hafi þar sjálfur haft persónulegra hagsmuna að gæta, þá réttlætir það ekki nokkurn skapaðan hlut ha aðferð, að sama firmað sæki og verji í sama máli, eins og hér hefir átt sér stað. Eitthvert stærsta málið hér innanlands er það, sem snertir ágreining um, hvort ríkissjóður eða Landsbankinn eigi að bera tap vegna einkasölunnar, og fellur vitanlega á annanhvorn aðilann að bera tapið. Það sýnist næsta skoplegt að eyða miklu fé í þessi málaferli um það, hvort ríkissjóður eigi að tapa þessum 300 þús. kr. beint út af ábyrgð fyrir síldareinkasöluna vegna skuldar í Landsbankanum eða sem eigandi Landsbankans. (Forseti: Þetta var aðeins aths.). Hún er nú líka að verða búin. Ég heyri sagt, að það sé ekki venja að gera ályktanir út af fyrirspurnum og skal ekki þreyta hæstv. forseta með neinu slíku. En um leið og ég vísa algerlega á bug þeim aðdróttunum frá skilanefndarmönnunum, að mér hafi gengið annað til en að fá sannar upplýsingar um þetta, þá vil ég beina alvarlegri áskorun til hæstv.ríkisstj. um að taka svo í taumana gagnvart kostnaðarhliðinni við rekstur skilanefndarinnar, að þar verði á töluverðar umbætur frá því, sem nú er. Ég vona, að hæstv. ráðh. sé mér samdóma um, eftir þær upplýsingar, sem fram hafa komið, að fyllsta ástæða sé til, að þetta verði athugað af stj.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Ég vil leyfa mér að benda hv.þm. Vestm. á, að það var ekki firmað Theodór B. Líndal og Lárus Fjeldsted, sem hefir haft með höndum málflutning í þessum málum, heldur tekur Líndal málin að sér prívat, vegna prívat hagsmuna. Hann fær leyfi Fjeldsteds til þessa, enda er Líndal ekki við nein skipti á þrotabúi síldareinkasölunnar riðinn. Auk þess má benda á, að þessir menn eiga ekki að dæma í málunum. Það er lögmaðurinn í Rvík, sem gerir það, en þeir leggja aðeins fram sín gögn. Ég vil benda hv.þm. Vestm. á það, að í málum eins og þessum, þar sem aðeins er um einföld fjármál að ræða, þá geta jafnvel bræður sótt og varið í sama máli til hins ýtrasta.

Finnur Jónsson Ég vil taka undir það með hv.þm. Vestm., að mér finnst kostnaðurinn við störf skilanefndarinnar vera orðinn óhæfilega hár. Þó að rekstri síldareinkasölunnar væri að mörgu leyti ábótavant, þá held ég, að þó að leitað væri með logandi ljósi, fyndist hvergi rekstrarkostnaður hjá henni, sem kæmist í samjöfnuð við þann kostnað, sem leitt hefir af störfum skilanefndarinnar. Það hlýtur að vera einhver sérstakur morali fyrir lögfræðinga, sem ekki gildir fyrir aðra, ef tveir félagar í sama lögfræðifirma geta með samningi sín á milli tekið að sér, án þess að vekja hneyksli, annar að verja, en hinn að sækja sama mál. Sú samlíking, sem hv.þm. Ak. kom með, að bræður gætu auðveldlega sótt og varið mál, kemur þessu alls ekki við. Hér er ekki verið að tala um skyldleika manna, heldur um sameiginlega hagsmuni tveggja manna, sem eru í sama firma. Eftir því sem hv.þm. Ak. segir, þá hefir Theodór Lindal fengið leyfi hjá Lárusi Fjeldsted til að sækja málin og Fjeldsted aftur leyfi Líndals til að verja þau. Mér virðist það sá aumasti skrípaleikur, sem hægt er að hugsa sér, sem þarna hefir átt sér stað.

Pétur Ottesen Það má nú segja, þegar verið er að ræða um síldareinkasöluna sálugu og svo eftirhreyturnar, að þar bjóði ein syndin annari heim. Öllum er það enn í minni, hvernig til tókst með síldareinkasöluna. Ég held, að það sé mála sannast, að sjómenn og útgerðarmenn hafi yfirleitt verið sammála um, að með því að leggja síldareinkasöluna niður hafi verið létt af síldveiðamönnum þungu fargi, því nú blandast engum lengur hugur um það, að framkvæmd og rekstur þessa fyrirtækis var þannig, að til algerðrar auðnar horfði á sviði þessa atvinnurekstrar. Þetta verðum við, sem að því stóðum að koma síldareinkasölunni á fót, að kannast við og viðurkenna, alveg eins og hinir, sem frá öndverðu vantreystu því, að í þessu fælist nein hjálp fyrir síldarútveginn, og reyndust þeir sannspárri okkur hinum. Það þarf því ekki að fara að hefja upp neinn harmagrát, eins og mér fannst koma fram hjá hv.þm. Ísaf., yfir því, að síldareinkasalan var lögð niður. Rekstur hennar hafði nú verið þannig síðasta árið, að þó hún hefði fengið alla síldina fyrir ekki neitt, þá dugði það ekki til. Það hefði hvergi nærri hrokkið til að standast kostnað og óhöpp. Síldareinkas. var orðin gjaldþrota og öllum kappsmál, að hún risi ekki upp aftur. Ég skal ekki fjölyrða meira um þetta, en vil aðeins út af því, sem fram hefir komið um það, að komið gæti til mála að krefja þá menn, sem lögðu síld í einkasöluna og fengu hana borgaða með 2 kr. hverja tunnu, um endurgreiðslu, segja það, að það getur ekki komið til mála að fara nú að hreyfa slíkum kröfum, og ég vil ennfremur benda á það, að á síðasta þingi lágu fyrir tvennskonar till. viðvíkjandi síldarútgerðarmönnum á Austfjörðum. Þessir menn höfðu ekki fengið neina greiðslu út á þá síld, sem þeir höfðu lagt inn í einkasöluna, og sjálfir höfðu þeir orðið að taka víxillán til þess að greiða með kostnaðinn við verkunina á síldinni, og hafði stjórn einkasölunnar skrifað upp á víxlana. Svo fór þetta þannig, að víxlarnir fellu á þessa menn, því að ábyrgðin, sem einkasalan veitti heim, var vitanlega ónýt og einskis virði. Út af þessu flýðu menn þessir til þingsins með þessi vandræðamal sín, þegar þeir til viðbótar við að tapa aflanum stóðu uppi með stórskuldir fyrir að hafa verkað þessa síld og keypt salt í hana og tunnur. Komu fram tvennskonar tillögur um afgreiðslu þessa máls í þinginu. Fyrst var borið fram frv. af þáv. hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. Seyðf. um það, að þessir víxlar, 70 þús. kr., yrðu greiddir af þeirri forgangskröfu, sem ríkisstj. hafði í bú síldareinkasölunnar, og í grg. frv. komust þeir m. a. svo að orði, að stj. síldareinkasölunnar hefði dregið sjómenn þessa á tálar, segja hreint og beint, að hún hafi dregið austfirzku sjómennina á tálar. þetta frv. þeirra hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. Seyðf. náði nú ekki fram að ganga, en hinsvegar var samþ.þáltill., þar sem skorað var á ríkisstj., að hún hlutist til um, að bankastofnanir þær, sem höfðu kröfu á hendur þessum mönnum, frestuðu að höfða víxilmál á hendur heim, þar til séð yrði, hvernig færi um uppgerð á búi síldareinkasölunnar. Ég vil því í sambandi við þá afstöðu, sem þingið tók gagnvart þessum mönnum í fyrra, undirstrika það, að það getur ekki undir neinum kringumstæðum komið til mála að fara að krefja menn um þessar 2 kr., sem greiddar hafa verið, og það hefir verið gert með þeim hætti, eins og hv.þm. Ísaf. tók fram, að þeir hafa fengið reikninga frá síldareinkasölunni, sem sýndu, að þeir höfðu tekið út 2 kr. á hverja tunnu síldar, en reikningar þessir sýndu hinsvegar ekki, að neitt hefði verið lagt inn á móti úttektinni. Ég hafði í höndum á þinginu 1932 reikninga frá 2 mönnum í mínu kjördæmi, sem hafa haft viðskipti við síldareinkasöluna 1931, og þeir sýndu, að reikningsfærslan var á þann veg, sem ég hefi nú sagt. Ég skal ekki ræða frekar þessa fyrirspurn, sem hér liggur fyrir. Hinsvegar vil ég beina þeim orðum til hæstv.dómsmrh., að hann stuðli að því, að n. sú, sem með þessi þrotamál fer, hagi öllu á sem praktískastan hátt eftirleiðis, svo að kostnaður verði sem allra minnstur. Ég treysti dómsmrh. fullkomlega til þess, en hinsvegar má náttúrlega ekki skera svo við neglur sér, að ekki verði hægt að halda áfram að gera þessi mál upp þar til yfir lýkur.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það eru ekki nema örfá orð. - Hv. þm. Borgf. hefir tekið af mér ómakið að því er snertir þessa svokölluðu Austfjarðavíxla. Um þá var samþ.þál., eins og kunnugt er, og þar skorað á stj., að hún hlutaðist til um, að ekki yrði gengið að þessum mönnum, og það hefir hún gert, en engar líkur eru til, að þeim verði borgað úr búi síldareinkasölunnar, og það er vegna þess, að ef ríkið fer að blanda sér inn í þetta, þá er þar opnuð leið fyrir aðra skuldheimtum. þessa mikla þrotabús að koma til ríkissjóðs og heimta borgun úr honum, en það verður til lengstra laga að halda því fram, að ríkissjóður sé ekki ábyrgur fyrir þessum skuldum, og það er mitt álit, að svo sé ekki. Að því er snertir kostnaðinn, þá viðurkenni ég, að hann er orðinn mikill, en ég skal með ánægju gera allt, sem hægt er, til að hann verði ekki óhæfilega mikill í framtíðinni, en ég vil, til þess að þetta mál sé skoðað frá báðum hliðum, geta þess, að það er ákaflega erfitt fyrir okkur að gera okkur grein fyrir, hve mikið verk er að koma í peninga eignum þrotabús eins og þetta er. Um það, sem hv.þm. Ísaf. sagði, að ekki fyndust dæmi til slíks kostnaðar í allri stjórn einkasölunnar, vil ég bara segja það, að þetta er mesti misskilningur. Ég held, að þar hafi farið í súginn ekki 50–100 þús., heldur fleiri hndr. þús. Það hefir verið reiknað úr hér á þingi, að þó að sjómenn og útgerðarmenn hefðu gefið allan aflann og ekkert kaup fengið, þá hefði samt orðið tap hjá síldareinkasölunni, en það fer þó aldrei svo, að ekki verði eitthvað eftir í þrotabúinu að lokum auk kostnaðarins, þó að hann sé mikill.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Það voru aðeins fáein orð út af orðum hv.þm. Ísaf. - Það er algengt, að málflutningsmenn taki að sér mál fyrir utan sitt félag, en óalgengt, að svo hittist á, að þeir flytji mál gegn félaga sínum. Annars finnst mér ekki mikil ástæða til að gera mikið veður úr þessu atriði; það er nóg annað í þessu sambandi til að gera veður út af, og hefir líka verið gert.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Hæstv. ráðh. helt því fram, að ef Austfirðingar fengju greiddar þessar víxilskuldir, þá væri í raun og veru síldareinkasalan orðin ábyrg fyrir öðrum lánardrottnum. Ég vil í þessu sambandi rifja upp það, sem greinilega var tekið fram um þetta áður hér á þingi, og auk þess það, sem stóð í grg. frv. um greiðslu þessara víxla á síðasta þingi. Það var svo ástatt á Austurlandi, að viðskiptamenn síldareinkasölunnar fengu engin verkunarlaun, en lögðu til salt og tunnur, en annarsstaðar lagði einkasalan til salt og tunnur og greiddi verkunarlaun og 2 kr. á hverja tunnu hrásíldar, en á Austfjörðum ekkert. Þetta á því á engan hátt skylt við aðrar kröfur í bú síldareinkasölunnar. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að stj. hefir hér enga heimild til að greiða neitt úr ríkissjóði eða gera ráðstafanir til, að þessar skuldir verði greiddar sem forgangskröfur, án þess að þingið leggi eitthvað til í þessu efni, en í þál. í fyrra var ætlazt til, að stj. útvegaði bráðabirgðafrest á greiðslu þessara skulda, svo að stj. gæti athugað málið og lagt fyrir næsta þing till. til úrlausnar. Og ég vil mega vænta, að stj. geri þetta, kynni sér til hlítar, ef hún hefir ekki gert það enn, sem ég efast um, eftir ræðu hæstv. ráðh., hvernig þessar skuldir eru til orðnar, og leggi till. sínar fyrir næsta þing. Það er alveg víst, að þessar skuldir eru sérstaks eðlis og ólíkar öllum öðrum kröfum í bú síldareinkasölunnar. Ég skal ekki lengja mikið umr. um kostnaðinn, en það er þó víst, að hann nemur tugum þúsunda, eins og hv.þm. A.-Húnv. mundi orða það. En ef á að bera saman þá ágalla, sem orðið hafa á rekstri síldareinkasölunnar og þeim marglofaða einstaklingsrekstri, verður þar ekki þyngri baggi þess opinbera, heldur verður hinn margfalt þyngri og stærri.

Jakob Möller Hv. þm. Seyðf. varar sig ekki á heim verulega mun á verzlunarrekstri einstaklinga, sem bera sjálfir ábyrgð á öllu, sem þeir kaupa og selja, og einkasölu, sem átti aldrei að borga til viðskiptamanna sinna meira en það, sem fékkst fyrir vöruna, að frádregnum kostnaði. Þennan mun tók hv.þm. Seyðf. ekki með.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Það er aths. út af aths. Það er alveg rétt, að einkasalan átti ekki að tapa, þegar hún var stofnuð, og hún átti ekki að greiða viðskiptamönnum sínum meira en hún gat, en ég veit ekki betur en að þessi hv.þm. og sjálfstæðismenn yfirleitt haldi því fram, að slíkt hið sama eigi að eiga sér stað um einkafyrirtæki, að þau greiði ekki meira fyrir vöruna en hægt er að fá fyrir hana, en kosturinn sé sá, að af því að töpin skelli á mönnunum sjálfum, þá séu þeir praktískari, samvizkusamari og ráðvandari o. s. frv. o. s. frv., og þá verði skakkaföllin minni, en reynslan hefir bara sýnt allt annað.

Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson) Það voru aðeins nokkur orð til hv.þm. Ak. - Það er rétt, að það er ekkert firma til, sem heitir Fjeldsted og Líndal, en það eru til hæstaréttarmálaflutningsmenn, sem heita Fjeldsted og Líndal, og þessir menn starfa í félagsskap, eins og reyndar fleiri slíkir menn í þessum bæ, og sé ég engan eðlismun á því. Ég hefi ekki getað sannfærzt af því, sem hv.þm. Ak. hefir fært fram, að hér sé um fullkomið málfærsluvelsæmi að ræða. Ég verð þvert á móti að halda því fram, að þetta sé mjög óeðlileg aðferð, sem er sennilega alveg einsdæmi og í hæsta máta óviðkunnanleg.