Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Breyt. þær, sem hjer liggja fyrir á lögum frá 1928 um einkasölu á síld, eru aðallega fernskonar. Að sjálfsögðu lúta þær allar að því, að laga þær misfellur, sem reynsla fyrsta árs hefir leitt í ljós, að eru á þessari löggjöf. Brtt. á þskj. 317, við 1. gr. laganna, lúta að því, að heimila einkasölunni að taka síld til verkunar og búa um hana án þess að eigendur hennar hafi afskifti af meðferðinni. Að vísu kemur þetta þar og því að eins til framkvæmdar, að einkasalan hafi yfir að ráða söltunarstöðvum og tunnubirgðum. Verulegir annmarkar á verkun síldar til og frá hafa komið í ljós nstl. ár, og hefir stj. einkasölunnar talið þetta nauðsynlegt, einkum vegna mats og eftirlits. Það hefir reynst nokkrum örðugleikum bundið að tryggja flokkun og söltun síldar þar, sem umboðsmenn hafa eigi verið nægilega margir eða nærstaddir, einkum þegar mikil síld berst á land. Mjer virðist þessi breyt. þörf og sjálfsögð í alla staði. Breytingin á 4. gr. lýtur að því að auka verksvið útflutningsnefndar einkasölunnar og færa út kvíarnar að því leyti. Breytingin á 6. gr. er ef til vill sú róttækasta og óvinsælasta og fer í gagnstæða átt við tilgang laganna 1928. Er hjer gert ráð fyrir, eða heimilað, að ríkissjóður ábyrgist rekstrarlán fyrir einkasöluna, nokkurn veginn eftir þörfum, en þó að eins um stuttan tíma í senn og með tryggilegum áskilnaði um endurgreiðslu lána af andvirði síldarinnar áður en því er skift. Enn sem komið er er varasjóðurinn lítill, en mun vaxa fljótlega, ef frv. þetta verður að lögum, þar sem það seðlar honum miklu meiri tekjur en áður hefir gert verið. En þegar varasjóður einkasölunnar eflist, þá eru þessi ákvæði um ríkisábyrgð að sjálfsögðu óþörf. Enda er í 5. gr. ekki gert ráð fyrir, að ábyrgð þessi verði notuð lengur en til ársins 1930, eða m. ö. o. aðeins í bili. Breytingarnar á 8. gr. lúta einungis að því að hækka tillag til varasjóðs og markaðsleitar úr 1% upp í 2%. Markaðsleitarsjóður stóð á síðastliðnu ári rösklega straum af ferðalögum þeim, sem farin voru í þessu skyni, og fyrir reikning hans. Nú á þessi sjóður röskar 6 þús. kr. Varasjóður einkasölunnar á nú kringum 10 þús. kr. Frv. ætlast til, að 11/4% renni eftirleiðis í varasjóð, en í markaðsleitarsjóð. Aukning þeirra ætti því að koma fljótt, en hag sjóða þessara hefi jeg nefnt til skýringar fyrir þá, sem ekki hafa getað kynt sjer reikninga einkasölunnar.

Jeg hefi ekki sjeð þá

. Reikningarnir eru í prentun nú sem stendur. Jeg skál geta þess, að umsetning einkasölunnar var yfir 5 milj. kr. á síðastl. ári, og þegar reikningum lauk um nýár, áttu eigendur síldarinnar inni 48 þús. kr., sem ekki var búið að skifta upp. Það er að sjálfsögðu óheppilegt, að hv.þdm. skuli ekki hafa átt kost á að kynna sjer reikningsskil einkasölunnar fyrir síðastl. ár. Jeg veit, að þá mundu margir líta nokkuð öðrum augum á þessa stofnun, ef þeir hefðu kunnugir verið starfi hennar. Mjer finst útkoman mjög sæmileg, eftir reikningunum að dæma. Virðast mjer góðar líkur til, að stofnun þessi beri sig vel í framtíðinni, ef áhugasamir og góðir menn fara þar með stjórn. Mjer er mikil ánægja að geta lýst þessu yfir nú, því jeg var hugsandi yfir því á síðasta þingi, að einkasalan kynni að mistakast. En úr þessu hefir rætst framar öllum vonum, og eru horfurnar hinar bestu um, að stofnunni komi að tilætluðum notum framvegis, sjerstaklega ef þessar breyt. ná fram að ganga. Jeg skal ekki gera brtt. á þskj. 575 írekar að umtalsefni að svo stöddu. Þær ber varla að skoða eins og brtt. við þetta frv., þótt svo sje látið heita. Þær eru spánýtt frv., sem í öllum verulegum atriðum gengur í sömu átt og lögin frá 1926. En þau lög voru feld á síðasta þingi, eins og kunnugt er, þegar einkasalan var sett á stofn. Jeg geri ráð fyrir, að minni hl. skýri málið nánar heldur en gert er á þskj. 575, og álít því ekki ástæðu fyrir mig til að fjölyrða um það frekar.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) Hv. frsm. meiri hl. hefir nú lýst, hverjar breyt. eru hjer á ferðinni með þessu nýja frv. til l. um einkasölu á síld. Jeg verð nú að segja það, að jeg er mjög óánægður með þá afgreiðslu, sem þetta mál fjekk í sjútvn., þar sem málið var ekki tekið öðruvísi fyrir en að það var aðeins lagt fram, og svo tekin afstaða til þess að alveg óathuguðu máli. Jeg mótmælti þessari hroðvirknislegu afgreiðslu í n., en það kom fyrir ekki. Meiri hl. virtist vera alveg staðráðinn í því að samþ. frv. eins og það lá fyrir og verja ekki neinum tíma í að athuga brtt. minni hl. og vildi ekki taka neitt tillit til þeirra. Við þetta gat minni hl. ekki ráðið, en hinsvegar get jeg ekki annað en lýst yfir því fyrir hans hönd, að þegar um svona stórmál og veigamikil atriði er að ræða, þá er þetta alveg óviðeigandi og óverjandi afgreiðsla. Að vísu lýsti hv. framsögumaður meiri hluta yfir því, að hann hefði haft einhverja nasasjón af meðferð málsins í hv.Ed., og gaf jafnvel í skyn, að hann hafi verið þar meðráðamaður, en þó að svo hafi verið, þá afsakar það ekki þá dæmalausu afgreiðslu, sem málið fjekk hjá hv. sjútvn. þessarar deildar. Þegar þetta mál var hjer til 1. umr., þá varð jeg til þess að benda á sitt af hverju, sem leiddi í ljós misfellur og mistök á stj. þessa fyrirtækis á síðasta ári. Hv. frsm. meiri hl. segir, að hann hafi haft tækifæri til þess að kynna sjer reikninga einkasölunnar á síðasta ári, og sú þekking, sem hann þar aflaði sjer, hafi hrest hann í þeirri trú, að fyrirtækið væri á rjettri leið. Það er nú svo með þá reikninga, að þeir eru ekki enn komnir fyrir almenningssjónir, og hafa ekki komið fyrir augu okkar, sem eigum sæti í sjútvn., nema þá formannsins, sem jafnframt er frsm. meiri hl. Við 1. umr. gat jeg þess, að skýrsla Pjeturs Ólafssonar framkvæmdastjóra hefði ekki verið send sjútvn., og það er rjett. Á milli umr. fór jeg þess á leit við form. síldareinkasölunnar, hv.þm. Ak., að hann útvegaði mjer skýrsluna, en hann gat það ekki. Þetta notaði svo blað hv.þm. Ísaf., Alþýðublaðið, og sagði, að jeg hefði talað um einkasöluna án þess að láta svo lítið að lesa skýrslu hennar. Þessa skýrslu hefi jeg nú náð í og haft hana síðan í gærkvöldi, en hefi því miður ekki haft nægan tíma til þess að athuga þau plögg síðan í gærkvöldi að fyndi var slitið. Jeg hefi að vísu ekki lesið skýrsluna nákvæmlega, en jeg hefi þó komist að raun um það, að sú ádrepa, sem jeg flutti hjer við 1. umr. þessa máls, var ekki mjög viðkomandi því, sem skýrslan segir um málið. Við fljótan yfirlestur hefi jeg sjeð, að hún er ekki annað en frásögn eins framkvæmdastjórans um athafnir og framkvæmdir einkasölunnar á þessu fyrsta starfsári, og byrjar með því að lýsa því foraði, sem öll síldarverslun og síldarútvegur átti að vera komin í áður en einkasalan kom til skjalanna, og síðan er kastað hæðilegum hnútum til þeirra manna, sem lengi hafa fengist við þennan atvinnuveg. Það mátti vera hægur nrri hjá þessum einokunarherrum að setja hornin í þá menn, sem fengist hafa við síldarverslun og síldarútveg á síðari árum, en jeg álít, að síldareinkasalan sje ekki ennþá búin að sýna þá yfirburði, að það sje vert fyrir forstjóra hennar að brýna um of þá menn, sem lengi hafa átt við þetta áður og oft lent í ýmsum erfiðleikum Árið 1928 var vegna aflabrests framan af sumri gott tækifæri fyrir reknetabáta að fá sæmilegt verð fyrir nýsíldina, ef þeir hefðu verið frjálsir um söluna. Þó að hv.þm. Ísaf. hafi viljað afbaka þau orð mín, þá dugir það ekki. Árið 1928 var fyrri part sumars aflabrestsár, þó að hv.þm. reyni að afsaka það og snúa út úr, og sú sögulega staðreynd stendur föst. Sú tregða, sem var á veiðinni fram í miðjan ágúst, skapaði þá aðstöðu, að síldareinkasalan lenti ekki í vandræðum. Mjer finst rjett að taka það fram, þar sem hv.þm. Ísaf. var að rausa út af því, að jeg hefði verið að deila á forstjóra einkasölunnar, að mjer fanst ekki fjarri lagi að minnast á það hneyksli, sem átti sjer stað í þessum óheppilegu fyrirframsamningum við Svía, en það var svo langt frá því, að jeg væri að elta þá með ásökunum, sem ekki voru sannar, eða færi út í öll þau atriði, sem finna má þeim til foráttu. Jeg skal geta þess, að þó að reglugerð síldareinkasölunnar sje mjög illa útbúin, þá eru það engin rök, þó að bent sje á, að Björn Líndal hafi átt mikinn þátt í að semja hana. Reglugerðin var alveg ómöguleg í framkvæmdinni. Hún reyndist svo í framkvæmdinni, að sjálf einkasalan varð að þverbrjóta hana. En jeg verð að segja þeim forstjóranum, er á Siglufirði sat, það til maklegs hróss, að hann mun hafa ekið seglum eftir vindi þegar veiðitregðan var, til þess að fá svo góð kjör hjá Svíum sem unt var, til breytingar á þeim samningum, sem gerðir voru. Jeg vil taka þetta fram til þess að sýna, að jeg er alls ekki að elta forstjóra einkasölunnar með álasi, en vil kannast við, hvað vel er gert. Jeg álít, að forstjórinn á Siglufirði, hv. 2. þm. S.-M., hafi hagað sjer skynsamlega, eins og venjulegur verslunarmaður hefði gert undir slíkum kringumstæðum. Þegar sýnilegt var, að veiðitregða var framundan, þá fjekk hann Svía til þess að breyta þeim skilyrðum, sem áður var búið að gefa kost á. Það er þó ekki víst, að einkasalan eigi altaf því láni að fagna, að forsjónin hjálpi henni að komast út úr vandræðunum eins og varð síðasta ár. Það er athugandi, að fyrirkomulag einkasölulaganna frá í fyrra, sem heita lög um einkasölu á síld, hefir af þeim mönnum, sem annars eru mjög fylgjandi ríkisrekstri, jafnaðarmönnum, verið talið að ganga ekki nógu langt í þá átt. Jeg hefi bæði utan þings og innan heyrt þá halda því fram, að þetta fyrirkomulag væri ekki eins og þeir vildu hafa það. Afleiðingarnar eru nú að koma í ljós með því frv., sem flutt er í hv.Ed. af hv.þm. Ak. og hv. 2. þm. S.-M. Þar er stefnt svo nærri því að hafa fullkominn ríkisrekstur á allri síldarsöltun og síldarverslun, að tæpast er hgt að herða betur á einokunarólinni. Frv. gerir atvinnurekendur ennþá ómyndugri heldur en þeir voru áður samkv. einkasölulögunum. Þar er einkasölunni gefin heimild til þess að heimta alla nýja síld af útgerðarmönnum, taka alla söltun í sínar hendur, útvega tunnur, salt og annað efni. M. ö. o., allir eru neyddir til þess að afhenda einkasölunni síldina nýja, ef stj. einkasölunnar krefst þess, og hún fr í sínar hendur alveg óskorað vald yfir framleiðendum. Ríkissjóður á að bera ábyrgð á lántökum einkasölunnar, en þó að vísu ekki alveg takmarkalaust. Verði frv. að lögum, þá þurfa jafnaðarmenn og kommúnistar ekki að kvarta undan fyrirkomulaginu á þessari ríkiseinokun. Þeir verða eflaust ánægðir. Við minnihlutamennirnir getum ekki aðhylst, að hjer sje verið að leggja út á rjetta braut. Það er að vísu mjög freistandi fyrir okkur smáútgerðarmenn að fá ríkisstj. í ábyrgð fyrir lánum handa okkar síldarútveg, en við álitum þetta svo óheppilegt og hættulegt, að við sáum okkur ekki fært að fylgja því af þeim ástæðum. Um útvegun einkasölunnar á tunnum og salti gat jeg við 1. umr. Þó að hún ætti að geta sjeð um þetta eins og hver annar, þá urðu þau mistök á þessu síðasta sumar, að einsdmi má kalla. Tunnur, sem einkasalan pantaði um mitt sumar, urðu miklu dýrari heldur en hjá einstökum mönnum, sem gerðu sínar pantanir í sameiningu. Um það atriði, að einkasalan taki að sjer alla söltun, er því haldið fram því til stuðnings, að það sje til þess að hún geti haft hönd í bagga með frágangi síldarinnar. Stj. einkasölunnar kvartar undan því, að menn hafi ekki hlýtt fyrirmælum hennar um frágang á síldinni, og vill nú koma þessu í lag með því að verða eini síldarsaltandi landsins. Jeg get ekki skilið, að einkasalan geti ekki fyrir milligöngu umboðsmanna sinna haft hönd í bagga með frágangi vörunnar. Sú reglugerð, sem nú er, er að vísu svo illa úr garði í gerð, að það er ómögulegt að fylgja henni, en það liggur nst fyrir hjá stj. einkasölunnar að semja nýja reglugerð, sem hægt væri að starfa eftir og láta framfylgja. Jeg sje ekki, að framleiðandinn hafi í annað hús að venda, ef honum semur ekki við umboðsmanninn, nema þá til stjórnar einkasölunnar, og hefir hún þá öll ráðin í sinni hendi. Hjer er verið að gera aðstöðuna verri og leggja strangari kvaðir á síldarútvegsmenn og framleiðendur heldur en aðra útgerðarmenn í landinu. Yfirfiskimatsmennirnir eru starfsmenn ríkisins, og það eru ekki fiskkaupmenn, sem skipa þeim, hvernig þeir eiga að meta, og heldur ekki framleiðendur. Þeir eru starfsmenn hins opinbera og fara ekki eftir kröfum framleiðanda eða kaupanda um að meta fiskinn svo og svo. Þeir hafa! sjálfir úrskurðarvaldið og undir þeirra úrskurði verða báðir aðilar að beygja sig. Hjá einkasölunni verður þetta aftur á móti svo, að umboðsmenn hennar og matsmenn eru þjónar stofnunarinnar, og að deila við þá er sama og að deila við stofnunina sjálfa. Mjer er því ekki skiljanlegt, hvers vegna einkasalan þarf endilega að ráða yfir allri söltun til þess að geta haft nauðsynlegt eftirlit með vörunni. Hún ætti að geta það án þess, ef hún á annað borð hefir hemil á sínu eigin fólki. Það er líka augljóst, að ef farin er sú leið, að búa til reglugerð, sem er framkvæmanleg, þá má með venjulegu eftirliti ná því takmarki, sem einkasalan þykist ekki geta náð nema með þvingunarráðstöfunum. Af skýrslu Pjeturs Ólafssonar framkvæmdarstjóra er það auðsjeð, að forgöngumenn þessa máls hafa búist við andstöðu gegn þessum ákvæðum. Það er heldur ekki nema eðlilegt, að það sje beygur í mönnum við að afhenda alla vinnu sína í hendur síldareinkasölunni, sem verður að teljast pólitísk stofnun. Með þessum ákvæðum er verið að fá stj. einkasölunnar vald í hendur, svo að hún geti látið menn þar nyrðra sitja og standa eins og hún vill. Hv. frsm. meiri hl. talaði um það, að einkasölunni hefði veitst erfitt að hafa þetta nauðsynlega eftirlit síðasta sumar. Það getur svo sem vel verið, að henni þyki hægra að vera einráð um alt fyrirkomulagið, en þá er henni þar með opnuð leið til þess að ganga á rjett einstakra manna, sem hlut eiga að máli, og því get jeg ekki fylgt. Jeg er þess fullviss, að með þeim ráðum, sem bði jeg og aðrir hafa bent á, getur einkasalan náð þeirri vöruvöndun, sem þarf. Það má vel fylgja þeirri reglu hvað síldarmat snertir eins og gert er með ull, kjöt og sjávarafurðir eins og fisk, að láta opinbera starfsmenn meta vöruna, en láta matið ekki vera komið undir einveldi þeirra, sem fyrir útflutningnum standa. Hv. frsm. meiri hl. gaf í skyn, að 2. gr. frv. væri ætluð til þess að einkasalan gæti fært út kvíarnar, og verð jeg þá að segja, að það má kalla að fra vel mikið út kvíarnar, þegar svo er búið um hnútana, að einkasalan getur setið yfir hvers manns rjetti bæði á sjó og landi. Þá hefir það verið látið í veðri vaka, að tunnuútvegun síldareinkasölunnar síðastl. ár hafi verið gerð fyrir framleiðendur. Maður gæti því gert sjer í hugarlund, að hinir smærri framleiðendur hefðu sjerstaklega orðið aðnjótandi þessara fríðinda, að fá tunnurnar hjá einkasölunni. En því fer fjarri. Í skýrslu þeirri, sem jeg gat um áðan. er þess getið, hve margar tunnur einkasalan hafi útvegað, en því miður fylgir ekki frásögn um það, hverjir hafi orðið til þess að fá tunnur þessar. En svo mikið er víst, að einn með stærstu útgerðarmönnum norðanlands fjekk 30 þúsund tunnur hjá henni og annar útgerðarmaður þar nyrðra fjekk heilan skipsfarm. Og einn af starfsmönnum einkasölunnar, sem ekki gerir neitt út, fjekk 5 þús. tunnur. Í skýrslu þessari er þess einnig getið, að alls hafi einkasalan keypt 90 þús. tn.; hefir hún því ráðstafað 1/3 hl. þeirra til eins manns. Mjer virðist því, að þessi tunnuútvegun hafi frekar verið gerð til hagsbóta fyrir stærstu útgerðarmennina heldur en þá minni. Hv. þm. Ísaf. var að tala um það hjer á dögunum, að aðfinningar þær gagnvart rekstri einkasölunnar síðastl. sumar, sem jeg bar þá fram, hefðu verið lítils virði. Hv. þm. fanst það ekki þungt á metunum, þó að jeg sýndi fram á það með fullum rökum, að reknetaveiðimenn hefðu fengið minna fyrir veiði sína með því að selja hana síldareinkasölunni en þeir hefðu annars getað fengið. Það, sem framleiðendur hafa fengið fyrir tunnuna, er um 25 kr., og frá því dregst svo allur kostnaður, tunna, salt, söltun o. s. frv. En hv.þm. Ísaf. vildi halda því fram, að þeir hefðu fengið 29 kr. fyrir tunnuna. Mun hv.þm. því hafa stórum ofreiknað, þegar hann fjekk þetta verð út. Þegar verið er að bera þetta verð saman við verð á nýrri síld, má ekki draga frá verði hinnar nýju síldar tolla o. þ. h., því að slíkt kemur ekki þar til greina. Eins og sjá má af nál., höfum við minnihl.menn ekki getað gengið inn á frv. þetta, og höfum því leyft okkur að bera fram brtt. við það. Hv. frsm. meiri hl. taldi þær ganga svo langt, að þær gætu tæplega talist brtt., heldur nýtt frv. Því skal alls ekki neitað, að brtt. þessar ganga nokkuð langt, en að þær geti talist nýtt frv., er þó ekki hægt að segja með rjettu, þar sem sumar gr. frv. eru með öllu óhreyfðar af minni hl. Jeg minnist þess nú, að síðastl. sumar las jeg grein eftir Matthías Þórðarson í riti, sem gefið er út í Kaupmannahöfn. Er talað þar um nafn síldareinkasölunnar á erlendum málum, „Monopol“, og þess getið, hve mikinn óhug nafn þetta veki hjá skiftavinum hennar erlendis. Telur Matthías því, að nafnið sjálft spilli ekki svo lítið fyrir síldareinkasölunni erlendis, og er ilt til þess að vita, að nafnið eitt skuli vekja slíkan óhug. Sýnir það best, hverjum augum útlendingar líta á ríkiseinkasölu. Brtt. okkar minnihlutamanna miða að skipulagsbreyt. á frv. þessu og á lögunum um einkasölu á síld. Viljum við færa fyrirtæki þetta í samvinnuáttina, og jafnframt, að þeir, sem mestra hagsmuna hafa þarna að gæta, fái aðstöðu til þess að taka þátt í stjórn fyrirtækisins, betri en þeir hafa nú. Það er með öðrum orðum verið að reyna að draga fyrirtækið sem mest frá ríkisrekstrinum, en stefnt í átt til samvinnu þeirra, sem mest eiga hjer í húfi. Jeg býst nú við, að við munum fá harðasta mótspyrnu gegn till. þessum frá jafnaðarmönnum, en við treystum því, að þeir hv. dm., sem ennþá eru ekki alveg blindaðir af einkasölumoldviðrinu, muni ljá þeim fylgi sitt, því að eins og jeg tók fram áðan, stefna þær í samvinnuáttina. Annars er nú kannske best að tala varlega um samvinnu í þessari hv. deild, og þá sjerstaklega vegna hv.þm. V.-Húnv., því að jeg man ekki betur en að hann teldi hjer um daginn, að samvinnumenn yrðu að vera eitthvað öðruvísi en fólk er flest. Jeg leyfði mjer þó að nefna samvinnu í þessu sambandi, því að hjer er um líkt fyrirkomulag að ræða, þó að það falli ekki undir samvinnulögin. Þá vil jeg geta þess í þessu sambandi, að enda þótt okkur útgerðarmönnum sje að jafnaði brugðið um það, að við höfum litla tilhneigingu til þess að vinna saman, þá hefir þó í seinni tíð rutt sjer til rúms sú skoðun meðal okkar, að best myndi að hafa sem mesta samvinnu á sölu afurðanna. Svo jeg víki aftur að brtt. okkar minnihl.manna, þá vil jeg fyrst geta þess, að 1. brtt. fer fram á að breyta nafni fyrirtækisins, kalla það „síldarsamlag“, í stað „síldareinkasölu“. Við teljum það nafn betra. A. m. k. fælir það ekki útlendinga frá að skifta við fyrirtækið. Önnur brtt. okkar miðar að því að fella niður þau ákvæði frv., að síldareinkasalan útvegi tunnur og salt, og eins að hún eigi ein að hafa með höndum alla síldarsöltun. Undir a- og b-lið þessarar brtt. er sett það fyrirkomulag, sem við teljum rjettast að hafa við stjórn fyrirtækisins. Það getur alls ekki talist nema eðlilegt, að útgerðarmenn óski að hafa meiri íhlutunarrjett um stj. og fyrirkomulag þessarar stofnunar en nú á sjer stað, þar sem þeir bera hana uppi og hafa þar því mikilla hagsmuna að gæta. Þetta held jeg, að hv. þingbændur ættu a. m. k. að skilja, því jeg býst ekki við, að þeir myndu vera ánægðir, ef þeir fengju engu að ráða um stj. fyrirtækis, sem þeir ættu hlutdeild í. Hvað myndu þeir t. d. segja, ef útvegsmenn hjer á Alþingi bæru þá ofurliða og samþ. lög um það, að bæjarstj. Reykjavíkur skyldi skipa einn mann í stj. Sambands íslenskra samvinnufjelaga?  Þriðja brtt. hefir valdið mestum ágreiningi. Hún er um það ákvæði, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, að væri róttækast. Það er ríkissjóðsábyrgðin. Við minnihl.menn lítum svo á, að ekki sje rjett að blanda ríkissjóði inn í síldarsöluna. hvorki með ábyrgð eða á annan hátt. Í 6. gr. síldareinkasölulaganna eru ákvæði um það, að einkasalan megi taka til afnota bryggjur eða land, er einstakir menn eiga eða ráða yfir. Í brtt. okkar við þessa gr. er lagt til, að sú linkind verði sýnd, að bryggjur og önnur mannvirki verði ekki tekin til afnota fyrir einkasöluna, ef eigendurnir sjálfir þurfa þeirra til eigin afnota. Því að það sýnist vera óþarflega mikil harka að taka bryggjur af mönnum. þegar þeir þurfa að nota þær sjálfir. Þá vil jeg geta þess, að við 4. og 5. gr. frv. höfum við ekki komið fram með neina brtt. Við álítum, að þær geti staðist óbreyttar. Í 7. gr. frv. eru ákvæði um það, að útflutningsnefndarmenn skuli sjálfir úrskurða reikninga einkasölunnar, eftir að þeir hafi verið endurskoðaðir. Eins og kunnugt er. er útflutningsnefndin herra einkasölunnar. Aðstaða hennar til einkasölunnar er því hliðstæð aðstöðu kaupfjelagsstjórna til kaupfjelaga. En það myndi þykja einkennilegt, ef stjórnir kaupfjelaga eða hlutafjelaga áskildu sjer rjett til þess að úrskurða sína eigin reikninga. Við leggjum því til, að þetta ákvæði gr. verði felt niður. Sömuleiðis leggjum við það til, að reikningarnir komi það snemma á árinu, að búið verði að endurskoða þá fyrir aðalfund, svo að hann geti úrskurðað þá. Ein breyt,, sem frv. gerir ráð fyrir á gildandi lögum, er sú, að útflutningsnefndarmenn skrifstofumenn og aðrir starfsmenn einkasölunnar megi ekki reka síldarútgerð eða síldarsöltun. Hvað útflutningsnefndina snertir, þá álítum við ekki rjett að útiloka þá, sem sti eiga í henni, frá því að fást við síldarútveg. Það myndi óneitanlega verða til þess að fyrirbyggja það, að menn með sjerþekkingu á þessum sviðum hefðu á hendi stj. fyrirtækisins. En fagþekking er alveg nauðsynleg fyrir þá, sem hafa á hendi yfirstj. síldareinkasölunnar. Það er hreinasta fjarstæða að útiloka þá menn frá því starfi, sem besta hafa þekkinguna á síldarútvegi og síldarverslun. En það verður gert, ef ákvæðið um, að útflutningsnefndarmenn megi ekki reka síldarútveg, síldarsöltun eða kaup á síld til söltunar verður samþ. Jeg veit nú að vísu ekki, hversu hátt kaup þessir menn eiga að fá hjá síldareinkasölunni. En jeg tel víst, að það sje ekki svo hátt, að duglegir athafnamenn, sem eiga kost á að taka þátt í síldaratvinnurekstri, muni vilja lita við þessu starfi, ef þeir fyrir þá sök verða að htta við atvinnurekstur sinn. Afleiðingin af samþykt þessarar brtt. við lögin yrði óhjákvæmilega sú, að til þessa starfs veldust ekki þeir menn, sem besta þekkingu og reynslu hafa í þessum efnum, af þeim sökum, sem jeg nú hefi lýst. Þá er með VII. brtt. okkar lagt til, að reikningsár síldareinkasölunnar sje frá 15. apríl til jafnlengdar næsta ár. Þetta er lagt til fyrir þá sök, að tlast er til, að aðalfundur sje haldinn á tímabilinu frá 15. apríl til 15. maí. Verkefni aðalfundar er áður lýst og er vitanlega hið sama og gerist í öllum samskonar fjelögum, og er ætlast til, að þeir, sem nokkra hlutdeild hafa í fyrirtækinu, hafi þar jafnan atkvðisrjett. [Fundarhlje]. Þegar fundi var frestað, var jeg að tala um verkefni aðalfundar síldarsamlagsins samkvæmt breytingartillögu á þskj. 575, sem jeg flyt ásamt hv. 2. þm. G.-K. og hv.þm.N.-Ísf. Eins og eðlilegt er, tlumst við til, að verkefni hans sjeu samskonar og verkefni aðalfunda í öðrum fjelögum, svo sem hlutafjelögum. Auk þessa leggjum við til, að í janúarmánuði ár hvert skuli halda almennan fund síldarsamlagsmanna á Akureyri, þar sem gefnar sjeu bráðabirgðaskýrslur um hag og rekstur samlagsins á liðnu starfsári, svarað þeim fyrirspurnum, sem fram kunna að koma frá fjelagsmönnum um reksturinn, og rtt um framtíðarstarfsemi samlagsins. Skulu þær till., sem samþ. kunna að verða, lagðar fyrir væntanlegan aðalfund. Þessi aukafundur virðist nauðsynlegur, til þess áð hægt sje að gera ráðstafanir til breytinga í tíma, ef þess þarf með, áður en það er orðið ótímabært með tilliti til komandi síldarvertíðar. Það má telja ólíklegt, að sunnlenskir útgerðarmenn fjölmenni mjög á þennan fund, nema þá þeir, sem brýnasta ástæðu hafa til þess, enda hjer aðeins um að ræða undirbúningsfund undir væntanlegan aðalfund, sem við leggjum til, að háður verði í Reykjavík. Virðist allra hluta vegna sjálfsagt að halda aðalfund hjer. Í núgildandi l. um einkasölu á síld er ekkert kveðið á um, hver sje sakaraðili í málum, sem samlagið varða. Það er aðeins tekið fram, að samlagið eigi heimili og varnarþing á Akureyri. Hvort stefna eigi stj. einkasölunnar, þ. e. forstjórum hennar, eða útflutningsnefnd, um það segir ekkert í þessum l. Við höfum því leyft okkur að bera fram brtt., sem að þessu lúta. Álítum við nægilegt, að formanni útflutningsnefndar sje birt stefna, en að n. sje ekki öll sakaraðili. Ennfremur er nauðsynlegt að setja fyrirmæli um það, hvernig skaðabætur eigi að greiða, ef samlagið yrði skaðabótaskylt fram yfir það, sem varasjóður hrekkur til. Eftir núgildandi l. gæti þetta lent á ríkissjóði, og því leggjum við til, að bæturnar greiðist til bráðabirgða. ef varasjóður hrekkur ekki til, af óskiftu andvirði seldrar síldar það ár, sem skaðabæturnar falla til útborgunar. en endurgreiðist eigendum þeirrar síldar að nokkru eða öllu leyti, eftir nánari ákvæðum útflutningsnefndar. þegar varasjóður verður greiðslufr. Jeg hefi þá drepið á flestar þær brtt., sem við í minni hl. sjútvn., ásamt hv.þm.N.-Ísf., höfum leyft okkur að bera fram við þetta frv. Þr greinar, sem nú koma og jeg hefi ekki minst á, eru skipulagsgreinar, sem nauðsynlegar eru til þess að samrýma frv. þeirri stefnu, sem tekin er upp með brtt. Það eru ekki einungis við þrír, sem stöndum að þessum till. Á fundi, sem hjer var haldinn í vetur og á voru margir útgerðarmenn, sem viðskifti höfðu haft við einkasöluna, var rætt um skipulag og framkvæmdir einkasölunnar á þessu liðna ári. Varð það til þess, að n. var kosin til þess að koma með till. til bóta á þessu skipulagi, því að það hafði komið í ljós, að megn óánægja var með þann anda, sem gengur í gegnum einkasölulögin, og eins með það, hvernig ýmsar framkvæmdir forstjóranna voru á liðnu ári. Þessi n. bar fram till. sínar, og eru þær í öllum höfuðdráttum teknar upp í brtt. okkar á þskj. 575, sem jeg hefi áður lýst. Hv. 1. þm. S.-M. taldi þessar till. nokkurskonar nýtt frv., en eins og jeg áður sagði, eru þær í öllum aðalatriðum í samræmi við þær till., sem útvegamannanefndin lagði fram. Útvegsmenn líta með rjettu svo á, að löggjöfinni beri, þegar gerðar eru svo miklar ráðstafanir til styrktar atvinnuvegunum, að halda við þeirri reglu, að atvinnurekendurnir hafi sem mestan umráðarjett yfir atvinnugreininni, sem um er að ræða í það og það skiftið. Í þessu efni brast einna mest á í einkasölul. frá síðasta þingi, því að þar var atvinnurekendum gert eins lágt undir höfði og unt var, og eru þeir þó þeir aðiljarnir, sem síldareinkasalan getur ekki án verið. Í skýrslu hr. Pjeturs Ólafssonar eru taldar upp ýmsar skipulagsbætur, sem teknar voru upp síðastl. ár undir stj. einkasölunnar. Má þar fyrst nefna strðaraðgreininguna, sem var virðingarverð viðleitni til umbóta, þó að framkvæmdirnar færu allar í handaskolum. Ennfremur má geta þess, að tekin var upp sú nýbreytni að merkja hverja tunnu, sem söltuð var, með nafni saltandans, og skrifa söltunardaginn á hverja tunnu. Þá voru tekna upp ýmsar nýjar verkunaraðferðir, svo sem hve mikið salt ætti að láta í hverja tunnu o. s. frv. Alt þetta, sem jeg nú hefi nefnt, og er þó margt enn ótalið, miðaði til bóta á framleiðslunni og að því að gera vöruna betri og útgengilegri. En með till. okkar, þeim sem hjer liggja fyrir, er ekkert gert til þess að hindra, að samskonar umbætur og jeg nefndi geti haldið áfram, og að bæta megi við þær að bestu manna yfirsýn. Till. okkur gera það á engan hátt erfiðara fyrir síldarsamlagið að koma þessum nauðsynlegu umbótum fram. Hinu vildum við bæta úr með till. okkar, því hróplega ranglæti og misrjetti í garð framleiðendanna, sem ríkir í þeim l., er einkasalan starfar nú undir og er stórum aukið með því frv., sem hjer liggur fyrir. Það er athugavert sjerstaklega fyrir fulltrúa landbúnaðarins hjer á Alþingi, að hjer er um mjög áhættusama atvinnugrein að ræða. og það er óhætt að fullyrða, að með l. verða aldrei gerðar þær ráðstafanir, sem útiloka áhættu í síldarverkun. Það er því mjög viðsjárvert að gera of mikið að því að gera þá menn ómynduga, sem verja fje sínu til þess að framleiða þessa vöru. með því að ætla þeim enga íhlutun um stj. þessa fyrirtækis. Eins og nú er í pottinn búið, hafa framleiðendurnir engan vettvang til þess að hafa áhrif á stj. einkasölunnar, nema með blaðagreinum eða fundum, sem hóað er saman til að ræða um síldarmálefni. Við viljum bæta úr þessu. Við stillum því kröfum okkar svo í hóf, að útgerðarmönnum gefst aðeins tækifæri til að velja minni hl. útflutningsnefndar. Þegar þess er gætt, að samkv. till. okkar hefir hver sá atkvæðisrjett á aðalfundi samlagsins, sem lagt hefir a. m. k. 100 tn. inn í það næsta ár á undan, er það ljóst, að smærri framleiðendur geta engu síður beitt áhrifum sínum um þessa kosningu en stærri framleiðendurnir, og eru þeim í engu lægra settir. Hinsvegar er með till. okkar, um leið og þær opna leiðina að þeim kostum, sem hægt er að ná með skipulagðri högun þessarar atvinnugreinar, engu síður en með einkasölu, stefnt hjá því að blanda ríkissjóði inn í þessa áhættusömu atvinnugrein. Þrátt fyrir þetta lítum við þó svo á, að æskilegra og affarasælla væri, að síldarsalan væri rekin með frjálsum samtökum framleiðenda, eins og er um aðra afurðasölu, en þar sem þessi atvinnugrein hefir nokkra sjerstöðu, vegna hinna tíðu verðbreytinga á síldinni. viljum við þó ekki hverfa frá fyrirkomulagi skipulagsbundinnar sölu, en leggjum til, að það verði í því formi, sem jeg hefi áður lýst. Þeir skipulagsgallar, sem komið hafa í ljós á síðasta ári, að eru á tilhögun þessara mála, ættu að vera nægilegir til þessa, að menn gætu fallist á þær sjálfsögðu umbætur, sem í till. okkar felast. Það má vera, að sumar þeirra megi taka til nánari athugunar til 3. umr., en heildarstefnan, sem þær mótast af, er sú, að þeir, sem þarna bera aðaláhættuna, hafi meiri íhlutun um stj. þessa fyrirtækis en nú er. Og jeg hygg, að sú stefna verði ofan á í framtíðinni, þótt hún kunni að eiga erfitt uppdráttar nú, ef íhlutun ríkisvaldsins verður þá ekki til þess, að menn hætti að reka síldarútgerð. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þessar till. Það má vera, að mjer verði fundið það til foráttu, hve langorður jeg hefi verið, en jeg var neyddur til þess að reifa þetta mál rækilega, af því að þess gafst ekki kostur að athuga málið í sjútvn. Jeg vil undirstrika það, að við í minni hl. sjútvn. höfum ekki tafið framgang þessa frv. Þegar við urðum þess varir, að meiri hl. n. var einráðinn í því að afgreiða málið án þess að það væri athugað í n., fórum við strax, í samráði við hv.þm.N.-Ísf., að undirbúa brtt. okkar, enda komu þær svo tímanlega fram, að ekki þurfti að leita um þær afbrigða. Við höfum því ekkert gert til þess að tefja fyrir framgangi þessa máls. Jeg vona, að þeir, sem hjer eiga um að fjalla, sjái og viðurkenni, hve rjettlátar kröfur eru settar fram í þessum till. sem eru fram komnar vegna áhrifa þeirra, sem mest eiga í hættu um þessa atvinnugrein, og því ættu umfram aðra að hafa tillögurjett um fyrirkomulag þessara mála.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það er aðallega fyrir siðasakir, að jeg segi hjer nokkur orð til vinar míns, hv.þm. Vestm. Hann verður samt að fyrirgefa, þó jeg og aðrir, er vöktu síðastl. nótt, sjeu ekki vel fyrirkallaðir til þess að halda uppi kappræðum í jafneintrjáningslegu máli og þessu. Vona jeg, að hann láti sjer lynda þá afsökun, og það því fremur, sem mjer virtist hann sjálfur heldur með daufara móti í dálkinn. Hv. þm. Vestm. kvartaði yfir með mörgum orðum, að þetta mál hefði orðið fyrir óviðeigandi meðferð í sjútvn. Mjer finst, að hv. þm ætti ekki að flagga svo mjög með þessu, sem honum er engin afsökun, því málið hefir verið afgr. fullkomlega formlega í n., þar sem 3 af 5 nm. voru ákveðnir að fylgja frv. eins og það lá fyrir þegar í stað, og tregða hinna var bygð á þvingun við málið. Frá upphafi var það líka sýnilegt, að málið þoldi enga bið og varð að fá afgreiðslu. Hinsvegar þurfti jeg ekki að tefja málið með því að lesa það oft yfir í nefnd; til þess er það of einfalt að efni. Jeg tek því með rósemi þessum aðfinslum hv.þm., og það því fremur, sem mjer fanst ýmislegt af því, er hv.þm. sagði, benda til þess, að honum væri engin alvara með brtt. á þskj. 575. Jeg vissi, að hv. meðflm. hv.þm. að þessum brtt., þeir hv. 2. þm. G.-K. og hv.þm.N.-Ísf., höfðu báðir meiri trú á síldarsamlagslögunum frá 1926 heldur en síldareinkasölumönnum frá 1928. Þeir áttu að sýna þá trú í verki meðan lögin um síldarsamlagið stóðu í gildi, en það gerðu þeir ekki, og því dagnaði þetta ástfóstur þeirra unni. Nú á síðustu stundu koma þeir svo með þessar brtt. sínar, þegar alveg vonlaust er, að þær fái nokkurn framgang. Auðvitað er eðlilegt, að flm.brtt. sýni lit á þennan veg, en satt að segja hefi jeg enga trú á því, að veruleg alvara standi á bak við þessar till. þeirra. Hv. þm. Vestm. talaði mikið um það og lagði áherslu á það, að nafnið einkasala, eins og það væri skilið og lagt út í nágrannalöndunum, hefði fráfælandi áhrif á kaupendur síldar og spilti markaði ísl. síldar. Jeg held, að það sje óþarfi að hafa miklar áhyggjur út af þessum firrum. Nafnið „Monopol“ gengur jafnhliða öðrum heitum í viðskiftum manna í milli og vekur alls enga andúð, enda margvíslegar einkasölur til með öðrum þjóðum.

Það er erindreki síldareinkasölunnar, Matthías Þórðarson, sem hefir kvartað undan þessu

. Jú, jeg hefi orðið var við þessa speki út þeirri átt. En jeg er ekkert myrkfælinn við þessa kenningu. Það er mjög alment, að t. d. kaupmenn auglýsi, að þeir hafi einkaumboð, einkarjett og einkasölu á einhverri vöru, og furðar engan á slíku. Annars sannar reynslan það best, að nafnið hefir ekki vond áhrif, og reikningar einkasölunnar frá síðasta ári sýna best, að jafnvel hrakapárnar á síðasta þingi um sölutregðu síldar hjá einkasölunni hafa alls ekki rætst og salan tekist framar vonum.

Hefir hún ekki alveg stórgrætt?!!

. Því lengur sem hún fær að starfa með sæmilegri stj., því líflegri er hún til þess að vinna sjer álit. Jeg nenni ekki að vera að eltast við allar aðfinslur hv.þm.; það er alveg tilgangslaust. Hann sagði t. d., að allir væru neyddir til að skifta við einkasöluna um salt, tunnur o. fl., ef þetta frv. yrði að lögum. Jeg held, að það sje hvergi í frv. neinn áskilnaður um þetta. Hitt er rjett, að gert er ráð fyrir því, að einkasalan verði búin svo út, að hún geti fullnægt þörfum viðskiftamannanna í þessum efnum. Sje jeg ekkert athugavert við það, en þykir hinsvegar líklegt, að viðskiftamennirnir kjósi helst að taka þessar vörur þar, sem þeim er hægast og verðið er sæmilegt. Þá var hv.þm. að gefa það í skyn, að þeir, sem hefðu skift við einkasöluna síðastl. sumar, hefðu orðið að sæta ókjörum. Um þessi ókjör veit jeg ekkert; hygg þetta þó ósannindi. Jeg veit það, að þeir útgerðarmenn á Austurlandi, er skiftu við einkasöluna um tunnur, ljetu vel af viðskiftunum, en kvörtuðu undan því, að þeirra þarfir sætu á haka, af því að þarfir Norðlendinga væru um veiðileyfi og annað látnar sitja í fyrirrúmi. Það liggur í hlutarins eðli, að einkasalan hefir öll skilyrðin betri til þess að geta komist að góðum kjörum um tunnukaup en flestir veiðimennirnir, og er jeg þess fullviss, að hún lætur þá njóta þess. Jeg held því, að yfirleitt hafi einkasalan komið að góðu liði síðastl. sumar fyrir veiðimenn nyrðra, en auðvitað skorti á ýmsan veg undirbúning, efni og æfingu til þess að misfellulaust væri. Það er með öllu árangurslaust að fara að ræða hjer frv. það um nýtt síldarsamlag, sem hv.þm. flytur eins og brtt. við frv. það, sem á dagskránni er. Þetta mál, þetta samlagserindi hefir svo oft verið rætt áður, bæði 1926 og oftar, að þýðingarlaust er að fara að endurtaka umræður um það nú. Reynslan sýndi það, að þó lögin um síldarsamlagið væru í gildi, þá hreyfðu útgerðarmenn sig þó ekki í 2 ár til þess að koma því í framkvæmd. Var því nauðsynlegt að grípa til annars fyrirkomulags. Og þetta nýja fyrirkomulag, einkasalan, hefir þó á einu ári sýnt meiri og betri árangur en samlagsfyrirkomulagið á 2 árum.

Jón Ólafsson Jeg býst ekki við, að þau hafi mikla þýðingu að ræða þetta mál, því þó menn komi með full rök í því í tæka tíð, þá er eins og það þýði ekkert, því þetta er orðið svo mikið tilfinningamál fyrir þeim, er að því standa, að rök fá þar engu um ráðið. Þetta lýsir sjer best í því, að jafnskýr maður og hv. 1. þm. S.-M. sjer ekkert annað en ágæti þeirra ráðstafana, er gerðar hafa verið. Og hvaða rök færir hann fyrir ágæti þessa fyrirtækis? Jú, hann segir, að hinn ágti árangur lýsi sjer meðal annars í því, að einkasalan hafi safnað 10 þús. kr. í varasjóð sinn og auk þess hafi hún getað lagt 6 þús. kr. í markaðsleitarsjóð. Þessar tölur verða nú sannast að segja hálfbroslegar, þegar á að fara að nota þær sem aðalsönnunargagn um ágæti þessa fyrirtækis. Það er því ekki von, að heilbrigt vit fáist í þessi mál meðan þau eru rædd og túlkuð á slíkum grundvelli. Hv. frsm. meiri hl. þótti leitt, að hv. dm. skyldu ekki hafa orðið aðnjótandi þeirrar speki, er lesa má í reikningum síldareinkasölunnar. Jeg verð að taka undir það með honum, að það er mjög leiðinlegt. Jeg hafði ætlað mjer að fá að sjá þessa reikninga, en þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir tókst mjer það ekki. Það er því ekki að undra, þó að við bregðumst ókunnuglega við, þegar hv.frsm. fer að tjá okkur þær dásemdir, að búið sje að safna 16 þús. kr. í sjóði. En jeg verð að segja það, að það er enginn vandi að safna í sjóði, ef hægt er að skattleggja ótakmarkað þau fórnardýr, er þannig eru lögð undir mann. Þessi fórnarlömb hafa þá ekkert annað að gera en að taka með þakklti því, sem einkasölunni þóknast að rjetta að þeim. Þetta virðist mjer því ekki þess vert, að þörf sje að hrósa því. Aðalatriðið í þessu máli er það, hvernig tekist hefir að fullnægja þörfum þeirra, er við framleiðsluna fást. Þetta hefir tekist miður en skyldi síðastl. ár, því verð það, er þar fæst fyrir síldina, fer ekki fram úr meðaltali síðastl. 5 ára. Hafa þau þó verið talin með þeim lakari. Síldarverðið síðastl. ár var 33 kr. pr. tunnu, og er það svipað og meðalverð undanfarinna 5 ára. Það er því algerlega út í veður og vind að vera að tala um ágæti þessa árs, því á því hefir ekki tekist betur en á hinu undanfarandi slma tímabili. En það verður líka að líta á það, hvað verið er að gera við landsmenn í þessu tilfelli. Það má ekki eingöngu hugsa um það að safna í sjóði á kostnað annara. En það er önnur leið en þessi sjóðsöfnun, sem þarf að lita á, og það er það, hvernig búið er að þeim smærri útgerðarmönnum. Allir sjá, að þetta fyrsta ár er óhrekjandi vottur þess, að síldareinkasölunni hefir tekist illa. Sje árið 1926 tekið til samanburðar við 1928, þá sjest það, að 1926 er verðið á þeim 168 þús. tunnum, er þá eru seldar, 40 kr. að meðaltali, en 1928 er verðið ekki nema 38 kr. brúttó pr. tunnu. Hjer er því um svo augljósan klaufaskap að ræða, að um það verður ekki deilt. Byggist það mest á því, að yfirmennirnir, sem áttu að fást við söluna, hafa ekki haft ngilegt vit á þessum málum og hafa því orðið að treysta mönnum, sem hafa látið sjer mest um það hugað að hafa eitthvað upp úr þessum kaupum. Erindrekar síldareinkasölunnar hafa látið þessa menn vefja sjer um fingur spekulantanna og þar af leiðandi ekki notast að heimsmarkaðinum eins vel og hægt var. í þessu liggur sá klaufaskapur, að ekki skyldi vera hærra verð á síldinni síðastl. ár en raun ber vitni um. Annars er það margt í þessu máli, sem bendir til þess, að ekki sje eins vel búið að þessu fyrirtki sem þyrfti og ætti að vera. T. d. veit jeg ekki betur en að þegar útboð voru gerð um síld til söltunar, þá barst svo mikið að, að hinir ráðandi menn einkasölunnar sáu sjer ekki annað fært en að lækka framboðin að mun, því það var sjáanlegt, að ekki mundi veiðast eins mikið og framboðin báru með sjer. Framboðin til söltunar munu hafa numið 460 þús. tunnum, en undanfarin ár höfðu vanalega verið saltaðar um 200 þús. tunnur, og með það mun einkasalan hafa ætlað sjer að fara af stað. En hvernig tekst nú til, þegar farið er að færa framboðin niður? Þá hefir útflutningsnefndin það svo, að hún færir framboðin hlutfallslega niður, en gætir þess ekki, að sá, er boðið hefir fram 80 þús. tunnur til söltunar, þolir betur þó hann sje færður niður um helming, heldur en sá, sem aðeins hefir boðið fram 2 þús. tn., því hann getur ekki gert út, ef það er lækkað til helminga. Afleiðing þess, að útflutningsnefndin gætti þessa ekki, varð sú, að margir af hinum smrri útgerðarmönnum urðu að draga sig til baka. Þeir gátu ekki lagt út í útgerðina upp á það, að ekki væru teknar af þeim nema fáar tn. til söltunar, og fór því svo, að þeir stærri útgerðarmennirnir sátu uppi með alla söltunina. Þetta sýnir einn af verstu göllunum, er þessu fylgja. Þarna hefir farið svo, að vegna þekkingarleysis stjórnendanna hafa stærri útgerðarmennirnir ýmsir fengið allgott ár, þar sem þeir voru einir um hituna hvað söltunina snertir, en vitanlega varð það alt á kostnað þeirra smærri, sem ekki gátu gert út með þeim hluta, er þeim var ætlaður. Það er dálítið athugavert, að þegar talað hefir verið um þetta fyrirtæki undanfarið, hefir ávalt verið reynt að komast hjá því að láta ríkissjóð hafa nokkur afskifti af því. En ef það á að halda þessu fyrirtæki áfram, þá er ekkert vit í öðru en að það hafi nægileg peningaráð. Einkasalan getur ekki starfað, nema því aðeins, að hún hafi meiri peningaráð en nú. Þingið hefir því rjettilega horfið að því ráði að tryggja það, að hún geti haft nægilegt veltufje. En fyrst svo er komið, er nauðsynlegt, ef eitthvað annað en blind trú á þetta fyrirtæki á að ráða hjer á Alþingi, að það tryggi sjer nokkum íhlutunarrjett um meðferð þessa fjár, og yrði það þá helst með því móti, að það skipi ýmsa af ráðandi mönnum einkasölunnar. En því miður virðist, að það sje með þetta mál eins og sum trúboð, er geysa yfir löndin án þess að nokkur rök komist þar að. Er því augljós þörf eftirlits. Vænti jeg þess, að hv. deild sjái, að nauðsynlegt er að gera ráðstafanir til þess, að þingið hafi nokkurn íhlutunarrjett um stj. þess fyrirtækis, er það styður svo mjög. Ef menn vildu skoða málið eins og á að skoða það, er mönnum skylt að taka hverri leiðbeiningu, sem má verða til endurbóta. Eins og jeg hefi leitt rök að, hefir þessi fyrsta tilraun tekist mjög illa. Verðið átti eftir undanfarinni reynslu að vera a. m. k. 38 kr. á tunnu, en hjá einkasölunni hafa menn ekki enn fengið nema rúmar 24 kr. Það er sagt, að það eigi að bæta þeim það upp, en það er alveg talið vonlaust, að þeim áskotnist meira en 27 Kr. með útflutningsgjaldi og öllu. Af þessu er augljóst, að peningarnir hafa farið til óviðkomandi manna og í óviðkomandi kostnað, svo að menn verða nú að borga mikið fje fyrir það, sem þeir hafa áður gert sjálfir. Þegar farið er að reka síldarsöluna á þennan hátt, verður að sjálfsögðu að sníða næsta árs verð fiskimanna eftir þessu. Úrskurður reikninganna finst mjer sjálfsagt, að heyri undir alt aðra aðilja en þessa nefnd, ekki síst þegar Alþingi fer að hafa svona mikil afskifti af þessu máli. Það leiðir af sjálfu sjer, að það er óforsvaranlegt, að láta fara um síldarsöluna eins og nú er komið, af því að ríkið styrkir hana svo mjög. Það verður því að taka til greina till. minni hl. n. um að skipa þessum málum á þann hátt, sem hún leggur til. Hv. 1. þm. S.-M. var að telja þessu fyrirkomulagi ýmislegt til gildis, eins og t. d. útvegun á tunnum. Jeg held, að jeg sje sæmilega kunnugur því, að hvernig sem ástatt hefir verið fyrir framleiðendunum norðanlands, hefir þeim aldrei orðið skotaskuld úr því að fá lánaðar tunnur og salt. En það merkilega skeði í fyrravor, að þegar einkasalan var tekin við, kostaði hver tunna 25–30 aurum meira en „braskararnir“ höfðu orðið að gefa fyrir þær undanfarin ár. Eitt af átrúnaðargoðum einkasölumannanna var látið annast þessa tunnuútvegun. Þar sem hjer er um trúaratriði, en ekki samkepnisatriði að ræða, verða aumingja fórnarlömbin að borga brúsann. Það er hægt að láta alt bera sig, þegar aðrir eru látnir borga brúsann. Mörg dæmi mætti halda áfram að telja um klaufaskap einkasölunnar síðastl. ár. Þrátt fyrir það skal jeg ekki fullyrða, að einkasölufyrirkomulagið sje svo fráleitt, að ekki megi nýta það, ef það er lagað. Um það skal jeg engu spá. En ýmislegt virðist benda á, að eftir því sem forkólfarnir festast í sessi og fá meiri áhrif á löggjöf þjóðarinnar, telja þeir sjer frekar allar leiðir færar, og á það benda ummæli, sem höfð eru eftir aðalforstjóranum í öðru ríki. Nei, þetta mál hvílir á þeim trúargrundvelli, að fyrirtækið sje svo dæmalaust gott, að hægt sje að græða á því og safna í sjóði, en þess ber að gæta, að af fylgjendum málsins er talið sjálfsagt að halda því til streitu, til þess að náðarmolar af hinu breiða borði einkasölunnar hrjóti handa sem flestum. Það hefir komið í ljós, að óþarflega margir hafa komist að þessu borði, og þegar nú á að skipa einkasölunni eigin matsmenn, þá fer að verða rúm fyrir töluvert mikið af þeim aurum, sem inn koma. Það er handhægt að safna í sjóði með því móti að lækka það, sem framleiðendur fá fyrir vöru sína. Ef hv. d. vill ekki samþ.till. minni hl. n., er því slegið föstu, að að þessu máli á ekki að fá að komast sú athugun og gætni, sem verður að sýna, ef vel á að fara. Jeg verð þó enn að taka það fram, að jeg hefi enga sjerstaka tilhneigingu til að afnema einkasöluna nú þegar. Jeg hefi ekki svo bjarta skoðun á liðna tímanum í þessu efni, Jeg vil eindregið fylgja því, sem er málinu til bóta og getur veitt landsmönnum meira gagn en nú er, undir þeirri stj. og stefnu, sem ráðið hefir hingað til. Eins og jeg tók fram í upphafi, sje jeg, að það hefir enga þýðingu að vera að ræða þetta mál frekar en orðið er. En það er augljóst, að þegar jafnskýr og greindur maður og hv. 1. þm. S.-M. finnur ekki annað til sönnunar máli sínu en þessi trúaratriði um sjóðstofnanir, þá má nærri geta, hversu góður málstaðurinn er. Jeg tel illa farið, ef ekki er hægt að koma því svo fyrir, að ríkið hafi meiri íhlutunarrjett í þessu máli en það nú hefir.

Jón Auðunn Jónsson Hv. frsm. meiri hl. sagði, að frv. mundi ekki ná fram að ganga, ef brtt. yrðu samþ.Hv. frsm. hefir litið svo á, að þá mundi ekki vinnast tími til að afgr. frv. En þetta er misskilningur. Það er nú þegar víst, að frv. verður að fara til einnar umr. í Ed. óbreytt fer það ekki hjeðan, og þá er engu spilt, þó að brtt., sem hv.þm. Vestm., hv. 2. þm. G.-K. og jeg flytjum, nái fram að ganga. Það hlýtur því að vera eitthvað annað, sem vakir fyrir hv. 1. þm. S.-M., og þá sennilega það, að brtt. okkar muni ekki fá ngilegan stuðning hjer í hv. d. Við höfum fengið að heyra það nú seinni daga þingsins, og reyndar fyr, að sumir framsóknarmenn, og þar á meðal hæstv.dómsmrh. sjálfur, hafa staðið upp og lýst yfir skoðun síns flokks, en það hefir brugðið svo við, að þegar á átti að herða, hafa flokksbrðurnir látið uppi aðra skoðun með atkv. sínum. Og það eru engin smámál, sem jeg get bent á í þessu efni. Skal jeg taka til dæmis frv. um gerðardóm í vinnudeilum, sem afgr. var hjer á fundi síðastl. nótt, þar sem hæstv.dómsmrh. þóttist lýsa yfir skoðun síns flokks og sagði, að ekki væri nema tímaeyðsla að vera að ræða málið. En hvernig fór? Þriðjungur flokksmanna var í andstöðu við hæstv. ráðh. Jeg vænti þess, að í þessu máli verði það sama uppi á teningnum, og jeg þykist hafa ástæðu til þess, þar sem Framsóknarflokkurinn hefir nú fyrir skemstu gengið inn á þá braut í öðru máli, að byggja á samvinnugrundvelli, en hverfa frá einkasölugrundvelli. Jeg á við frv. um síldarbræðslustöð. Nógu stór hluti flokksins hvarf frá yfirlýstri skoðun sumra flokksmannanna og bygði á samvinnugrundvelli. Enda er það eðlilegt, því innan Framsóknarflokksins munu menn fremur hneigjast til samvinnu en ríkisrekstrar og einkasölu. Það er og farið að koma í ljós, að eitthvað er að losast um þr viðjar, sem flokkurinn hefir verið bundinn í á undanförnum þingum. Þær till., sem við flytjum á þskj. 575, stefna að því, eins og allir sjá, að þoka einkasölunni nr samvinnugrundvelli og gefa þeim, sem svo mikilla hagsmuna eiga að gæta, að þeir eiga alla sína fjárhagsafkomu undir þessu fyrirtki, tækifæri til að eiga hlutdeild í rekstrinum. Það er skoðun okkar, að frjáls samvinna og einstaklingsframtak sje besta lyftistöngin til þess að ná þroska í atvinnumálunum, en að einokun, þar sem einstökum mönnum eru veitt nær því ótakmörkuð ráð yfir atvinnu manna, stefni til hins verra. Eftir því sem fram hefir farið í þessu máli síðan lögin voru staðfest í fyrra, er það ljóst, að ekki er sjerstaklega verið að leita eftir hæfum mönnum í stj. þessa fyrirtækis. Nei, það var tekið meira tillit til pólitískra hagsmuna einstakra manna en þarfa atvinnurekenda og verkafólks við síldarútveginn. Ljósasti vottur þess er sá, þegar sóttir eru menn eins og hv. 2. þm. S.-M. austur á land, sem vitað er um, að bera ekkert skynbragð á þennan atvinnurekstur eða sölu síldarinnar. Og það er ekki nóg með þetta. Nú á að ganga skrefi lengra og útiloka þá menn, sem mesta þekkinguna hafa, frá því að sitja í útflutningsnefnd. Í frv. frá Ed. er svo langt gengið, að þeir, sem salta eða verka síld til útflutnings, mega ekki einu sinni vera í útflutningsnefnd. Þetta er því óskiljanlegra, þegar litið er til þess, að frv. er flutt af einum forstjóra einkasölunnar, sem vissulega hefði gott af því að fá ofurlitla nasasjón af þekkingu um þessi mál. Ekki mátti fela útvegsmönnum eða öðrum, sem að atvinnurekstrinum standa, endurskoðun á reikningum einkasölunnar; nei, það varð að nota það sem bein handa flokksbændum. Ef það er satt, sem jeg las nýlega í blaði frá Noregi, er sýnilegt, að einkasöluforkólfarnir vita ekki, hvar takmörk þeirra eru, því að þeir gerast svo djarfir að koma með till. um skipun utanríkismálanna, auk þess sem þeir fara skakka leið frá verslunarlegu sjónarmiði um að afla markaðar og velvildar til handa fyrirtækinu. Þegar forstjórar síldareinkasölunnar íslensku fara til Noregs til að biðja Norðmenn um samvinnu, líta Svíar svo á, að Íslendingar ætli sjer að fá samtök við hið stærra ríki, Noreg, til þess að þröngva kosti innflytjenda og neytenda í Svíþjóð. Og afleiðingin verður sú, að ríki eins og Svíþjóð, sem á við bestan fjárhag að búa allra Norðurlandaríkjanna og á góðan skipakost til fiskveiða, fer að hugsa um, hvort Svíar geti ekki sjálfir veitt síld og fullnægt sínum þörfum. Framkoma forstjóranna er því til skaða fyrir okkur Íslendinga, frá hvaða sjónarmiði sem á er litið. Það er talið víst af flytjendum frv., að til þess að fá peninga til að borga mönnum með einhvern hluta síldarinnar, áður en hún er seld, þurfi að fá ríkisábyrgð. Nú er það vitanlegt, að bankarnir hjer lána altaf peninga út á fengna vöru, mismunandi mikið eftir markaðshorfum. Það er svo um fiskinn, og hefir verið svo um síldina. Þess vegna er ríkisábyrgð óþörf, því að einkasalan á líklega ekki að borga mikla upphæð út á síldina, áður en hún er veidd. Ef svo væri, að borga ætti út upp á ófenginn afla, þá er ábyrgð ríkissjóðs ekki lítið hættuleg. Það gæti valdið því, að ríkissjóður yrði árlega að greiða nokkur hundruð þús. krónur. Þess ber líka að geta, að forstjórarnir gera ráð fyrir að selja fyrirfram talsvert af veiðinni. Því hægra verður þeim að fá fje til útborgunar á veiddri síld, er þeir hafa gert slíka fyrirframsamninga. Það er skiljanlegt, að þeir, sem ekki eru vanir verslunarrekstri í stærri stíl, sjái ekki hin heppilegustu úrræði og vilji þess vegna hafa ríkið að bakhjalli. Alt virðist benda á, að jafnaðarmenn muni sem fyr geta kúgað stj. og þingflokk hennar í þessu máli, þrátt fyrir yfirlýsingu Framsóknarflokksins um, að hann sje andstæður ríkisrekstri og einkasölum, og hjer komast jafnaðarmenn lengra; þeir binda ríkissjóði þann baggann, sem þyngstur er, en það er ábyrgðin á atvinnurekstrinum undir stj. óvaldra manna. Hv. þm. Vestm. hefir gert svo rækilega grein fyrir till. okkar á þskj. 575, að ekki er þörf á frekari grg. Hjer er sannarlega um að ræða eitt hið stærsta fjárhagsmál fyrir ríkissjóð og áhættan óvenjumikil, ef ógætilega er stjórnað. Eitt af því undarlega, eins og fleira í síldareinkasölunni. er það, að úrskurður reikninga hennar skuli vera falinn stj. einkasölunnar sjálfrar. Það er hið sama og ef úrskurður bankareikninga væri falinn hlutaðeigandi bankastjórn, og reikningar Samb. ísl. samvinnufjel. væru úrskurðaðir af sambandsstjórninni. Hingað til hefir verið litið svo á, að þeir aðilar, sem legðu mest verðmæt í fyrirtækin og ættu mest undir afkomu þeirra, mættu fá að líta á reikningana og gera sínar till. um úrskurðun þeirra. Hjer er alt á sömu bókina lært: Útilokun allra þeirra, sem hagsmuni hafa í sambandi við atvinnu reksturinn. Það hefði mátt vænta þess, að ríkisstj. skipaði fyrir endurskoðendur einkasölureikninganna einhverja af þeim mönnum, sem standa nærri útgerðinni og eiga nokkuð á hættu um, hvernig hún er rekin. Nei, það fanst stj. ófært. Jeg hygg, að þessi meðferð málsins hljóti að vekja óhug meðal þeirra, sem síldveiðar stunda, og að það innan skams hljóti að draga úr þessum atvinnurekstri, sem þó eins og nú er komið er nauðsynlegur til að tryggja hinu sífjölgandi vinnandi fólki atvinnu. Þeim finst, að hjer sje á bak við tjöldin verið að þóknast bitlingasálum, en ekki að tryggja hagsmuni almennings og þeirra, er stunda þennan atvinnurekstur. Það er svo margt, sem vekur undrun manna í þessu máli. Þó að reikningar einkasölunnar sjeu fyrir löngu fullgerðir, þá eru þeir ekki sendir þingmönnum. Þm. fá ekki, þrátt fyrir eftirgangsmuni, að sjá ágrip af reikningunum. Þeir, sem ræða þessi mál og taka ákvarðanir um þau, fá ekki að kynnast þeim af reikningunum. öllu er haldið leyndu og allri kritiskri endurskoðun bægt frá þessu fyrirtæki. Sjálfu Alþingi er haldið svo fyrir utan rekstur þessa stórfyrirtækis, að kalla verður hreina ósvífni. Í stað þess, að Alþ. ætti að heimta full reikningsskil og hafa strangt eftirlit, vill meiri hl. þingsins gefa forstjórum einkasölunnar meiri völd en áður og kasta í hendur þeirra lítt takmarkaðri ábyrgð ríkissjóðsins. Alt eftirlit og aðhald frá hálfu þeirra manna, sem vit hafa á, er útilokað. Skrifstofumönnum einkasölunnar er bannað að hafa nokkur viðskifti við einkasöluna, og er það sjálfsagt. En skrifstofustjórarnir eru undanþegnir þessu banni; þeir mega velta sjer eins og þeir vilja við síldarútveg og söltun. Jeg hefi heyrt það fullyrt af mörgum kunnugum mönnum, að þegar síldveiðin brást í ágúst í fyrrasumar, þá hafi einn skrifstofustjóri einkasölunnar fengið hjá henni 5.000 tunnur og salt og farið að kaupa síld til söltunar. Það er ennfremur talað, að hann hafi ekki sótt um söltunarleyfi upphaflega fyrirfram. Þarna er þessum manni, sem hefir aðstöðu til þess að vita betur en flestir aðrir, hvað markaðnum líður, leyft að nota sjer hana eins og honum þykir best. Það mun reynast svo, að verði síldareinkasalan rekin framvegis í því formi, sem til er stofnað, þá mun hröfnunum fara fjölgandi, sem krunka í kringum hana; og þeir heimta stærri og stærri krásir. Jeg vil nú vænta þess, að þar sem svo margir af flokksbræðrum hv.frsm. meiri hl. hafa lýst sig andvíga ríkisrekstri og einkasölu, að þá hverfi þeir nú frá þeirri braut og samþykki till. okkar hv.þm. Vestm., því fremur, sem þær eru bygðar á samvinnugrundvelli. Það væri þeim sæmilegra vegna sinnar aðstöðu og yfirlýsinga að fornu og nýju. Ef þessu fer fram, sem nú er til stofnað, má svo vera, að þeir einir reki síldarútveg, sem langar til að spekúlera, en að hinir, sem vilja fara gætilega, hverfi úr sögunni. Þessi atvinnurekstur hefir fært ríkissjóði drjúgar tekjur; árin 1918 og 1919 skiftu tekjur ríkissjóðs af síldarútveginum miljónum króna. Jeg vil ekki líta svo á, að það fámenni, sem verið hefir hjer í deildinni undir umr. þessa stórmáls, bendi til þess, að búið sje að binda úrslit þess flokksböndum, þannig að róleg yfirvegun og skynsamleg afgreiðsla geti ekki komist að.

Pjetur Ottesen Við 1. umr. þessa máls benti jeg á nokkur atriði í þessu frv., sem hjer liggur fyrir, sem jeg finn ástæðu til að víkja nú nánar að. í frv. kemur fram alger stefnubreyt. frá því, sem er í gildandi lögum. Í fyrsta lagi þar sem nú á að láta einkasöluna taka að sjer þann hluta þessa atvinnurekstrar, söltun síldarinnar og geymslu, sem engin heimild liggur fyrir um í þeim lögum, sem nú eru í gildi um þetta efni, og ekkert bendir til, að það hafi verið ætlun síðasta þings. Í öðru lagi benti jeg á, að ríkissjóður ætti að taka ábyrgð á allmiklu láni fyrir einkasöluna til kaupa á salti og tunnum handa síldveiðimönnum. Á þennan hátt er ríkissjóði blandað inn í áhættu af einkasölunni, þannig að ekki er útilokað, að hann geti orðið fyrir skakkafalli. Það kom mjög skýrt fram í umr. um þetta mál á síðasta þingi, að það væri alls ekki meiningin, að ríkissjóður blandaðist á nokkurn hátt inn í þetta fyrirtæki. Jeg man, að hv.þm. Dal. benti á, að þetta gæti orðið afleiðing af því skipulagi, sem stofnað var til með þeim lögum. Jeg og fleiri þdm. tóku þá í þann sama streng, að til slíkrar áhættu mætti ekki koma fyrir ríkissjóð, og að ekkert atriði í því frv., sem þá lá fyrir þinginu, gæti bent til þess. Vil jeg, til sönnunar mínu máli, benda á, hvaða orð hv. 1. þm. S.-M., sem þá var frsm. meiri hl., ljet falla í þessu máli á þinginu í fyrra; þá sagði hann út af ummælum hv.þm. Dal. um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Um fjárhagslega áhættu ríkissjóðs af einkasölunni, sem hv.þm. Dal. gerði svo mikið úr, get jeg verið fáorður. Sjálft frv. ber ekki með sjer, að þar geti verið um neina áhættu að ræða fyrir ríkissjóð. Þó að gert sje ráð fyrir, að taka þurfi fje að láni til bráðabirgðagreiðslu síldar, þá liggur í hlutarins eðli, að það verður tekið í bönkum á ábyrgð síldareigenda og kemur ríkissjóði ekkert við“. Síðar segir hv.þm. einnig í þessu sambandi: „Ríkissjóði getur því engin áhætta af þessu stafað“. - Jeg ætla, að þetta sje fullkomin sönnun þess, að með gildandi lögum var ríkissjóði ekki ætluð nein ábyrgð eða áhætta af þessu fyrirtæki.

Það þýðir ekkert að tala nú um svo stór mál, það er nálega enginn stjórnarflokksmaður í deildinni

. Jeg tala samt fyrir hina auðu stóla; þá verður að telja fulltrúa hinna fjarverandi þingmanna. - Í sambandi við þá stefnubreyt., sem þetta frv. markar, hefir því verið haldið fram, að nauðsyn bæri til, að einkasölunni væri trygð aðstoð til þess að fara með vöruna á þann hátt, sem markaðurinn krefst. En þetta er alls ekki frambærileg ástæða, af því að samkv. lögunum er það trygt, að einkasalan hefir þetta alt saman í hendi sinni; framkvæmd matsins er undir hana lögð. Áður voru matsmennirnir stjórnskipaðir, en nú eru þeir þjónar einkasölunnar og eiga að starfa samkv. reglugerð, sem samin er af stjórn einkasölunnar og staðfest af landsstj. Síldareinkasalan þarf ekki að fá nýja heimild til þessa. Hún hefir þetta alt á valdi sínu samkv. gildandi lögum. Eins og hv.þm. Vestm. tók fram, þá hefir enginn síldveiðamaður í annað hús að venda en að láta einkasöluna selja fyrir sig, og hún tekur ekki síld til útflutnings nema matsvottorð fylgi. Það eru því alt aðrar ástður fyrir því, að þarna á að fra út verksvið einkasölunnar; hverjar þær eru, skal jeg ekkert um segja. En mjer verður fyrst fyrir að ætla, að það eigi að gera nána sjálfráðari en hún nú er samkv. gildandi lögum, og einstaklingana ósjálfráðari. Það er verið að taka verkefni úr höndum einstaklinga og leggja þau í hendur einkasölunnar, aðeins til þess að auka vald hennar og starfsvið. Þetta er algerlega ný braut. Jeg sje enga ástæðu til að efla vald hennar og er því algerlega mótfallinn. Um hitt atriðið, ábyrgð ríkissjóðs á veltufje einkasölunnar, hefi jeg sagt, að þar er líka farið inn á nýja braut, og jeg get ekki sannfrst um, að það sje nein sjerstök ástæða til að gera það. Eins og jeg hefi áður tekið fram, þá vil jeg ekki, að neinar sjerstakar ráðstafanir sjeu gerðar til þess að blása út síldarútveginn. Það er engin ástæða til að ganga lengra í því efni en að hann fái að njóta sinnar eðlilegu þróunar. Jeg held, að því sje þannig varið um síldarútveginn og samband hans við aðra atvinnuvegi þessa lands, að það sje ekki ástæða til að vera að ganga þar neitt framar í opinberum ráðstöfunum en það, að þar ráði neitt annað og meira en hin eðlilega þróun, sem fyrir liggur á hverjum tíma. Þá eru þrjú atriði, sem jeg vildi ennþá minnast á, þótt jeg hafi gert það nokkuð þegar við 1. umr. þessa máls, og það er breytingin á 5. gr.l., þar sem gert er ráð fyrir því að auka tillagið til þeirra sjóða, sem þar um ræðir, með helmingshækkun frá því, sem er í gildandi lögum, og það var algerlega rangt, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, að sú aukning kæmi að nokkru leyti fram til markaðsleita. Sú upphæð, sem ákveðin er í gildandi lögum til markaðsleita, 3/4%, er algerlega óbreytt. Þessi aukning á að renna í varasjóð og honum á að skifta í deildir, stofnsjóð og aðra sjóði til að tryggja framþróun þessarar starfsemi, þegar síldarvinna bregst eða eitthvað ber út af með hana. Það er m. ö. o. að safna fje til að greiða ýms skakkaföll, sem útvegurinn og þeir, sem við hann vinna, kunna að verða fyrir, og til að skifta upp þegar miður árar fyrir síldarútveginum. Af þessu leiðir það, að mjög lítið er upp úr því leggjandi, að þessi sjóður á að vera til þess að ljetta ábyrgð af ríkissjóði, því að þótt þar safnist nokkurt fje, þá má miklu fremur ganga út frá því, að þessu fje verði skift upp, og það er einmitt alveg sjerstakt með þetta atriði, þar sem ekki er neitt hliðstætt til í íslenskri löggjöf, að það á að gera opinberar ráðstafanir til að bæta upp skakkaföll, sem menn kunna að verða fyrir við atvinnuveginn. Ef ætti að ganga inn á þessa braut, þá ættu slík ákvæði einnig að koma hvað aðra atvinnuvegi snertir, og jafnvel síst að ná til þessa atvinnuvegar. Jeg verð þess vegna að segja það, að þar sem mjer virðist vera um að ræða svo mikilsverða stefnubreyt. og efnisbreyt. í þessu frv. frá því, sem er í gildandi lögum, þá finst mjer það harla einkennilegt, að meiri hl. hv. sjútvn. skuli svona alveg fortakslaust hafa gengið inn á allar þessar breyt., án þess að finna nokkra ástæðu til að athuga þr nokkru nánar eða koma með nokkrar breyt. Það segir í nál., að meiri hl. n. fallist á þessar breyt. og telji þær hagkvæmar, og leggur þar að auki til, að frv. verði samþ. óbreytt. Jeg verð að segja það fyrir mitt leyti, að þegar jeg veitti þessu máli minn stuðning í fyrra, þá gerði jeg það á þeim grundvelli, sem það lá þá fyrir á og jeg hefi nú lýst, og eftir því, sem þá kom fram hjá hv.frsm. meiri hl., er ekki hgt að sjá annað en að það sama hafi vakað fyrir honum og öðrum stuðningsmönnum málsins. Það er þess vegna ekki hægt að sjá annað en að hjá hv.frsm. meiri hl. og meiri hl. sjútvn. hafi orðið alger stefnubreyt. í skoðunum, náttúrlega að undanteknum þeim eina jafnaðarmanni, sem þar er, þar sem þeir hafa getað samþýðst þeirri breyt., sem fram kemur hjer. Það er því eðlilegt, þar sem mín aðstaða er óbreytt frá í fyrra, að nú hljóti okkar leiðir að skilja. Í sambandi við heimildina í 3. gr., sem jeg hefi nú minst á, um ríkissjóðsábyrgðina, vil jeg benda á það, að mjer þykir harla undarlegt. eftir þeim ummælum, sem fjellu áðan hjá hv.frsm. meiri hl., að hann skuli nú telja þá ábyrgrð fyrir einkasöluna nauðsynlega, því að hv.þm. sagði, að einkasalan hefði í fyrra greitt fyrir mönnum um útvegun á salti og tunnum. svo vel hefði mátt hlíta. Úr því að hún gat gert það í fyrra án þess að ríkissjóðsábyrgð kæmi til, hvers vegna er þá nokkur ástæða til að setja ríkissjóð í hættu út af því nú? Mjer verður það, satt að segja, því óskiljanlegra sem jeg hugsa meira um það, hvernig því muni vera varið, að hv.frsm. og þeir, sem honum fylgja að málum, skuli hafa getað fallist á þessa till. Hv. 1. þm. S.-M., frsm. þessa máls, gat þess hjer áðan, að hann hefði fengið að sjá reikninga einkasölunnar fyrir síðastl. ár og gat þess um leið, að ef hv.þm. yfirleitt hefðu átt þess kost eins og hann að sjá reikningana, þá myndu menn ef til vill hafa litið öðrum augum á þetta mál. Jeg verð að segja, að mjer þykir það undarlegt, að ekki skuli hafa verið hagað svo til, að þingmenn fengju að sjá þessa reikninga, þar sem þeir nú munu vera fullgerðir, eða a. m. k. svo langt komnir, að það hefir þótt fært að sýna hv.frsm. meiri hl. þá, þá hefði og verið jafnfært að láta þá koma fyrir augu fleiri þm. Mjer finst það einkennilegt, þegar hjer er um að ræða gagngerðar breyt. á lögum einkasölunnar, að þeim skuli ekki hafa verið leyft að sjá þá, og ekki einusinni að þeim hafi verið send sú skýrsla, sem gefin hefir verið út og prentuð á kostnað einkasölunnar. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg búist við, að þeir myndu hafa haft þau áhrif á mig, að jeg hefði getað fylgt þeirri stefnubreyt., sem hjer er verið að gera, en mjer finst ekki nema rjett að senda þm. þessa skýrslu og gefa þeim kost á að sjá þessa reikninga, og það því fremur sem sá tími er kominn, sem þeir eiga að vera tilbúnir.

Þeir eiga að vera tilbúnir fyrir maílok

. Já, þeir eiga að vera prentaðir fyrir maílok, og þeir ættu því að vera svo fullgerðir nú, að þeir gætu komið fyrir augu þm. vjelritaðir eða skrifaðir.

Þeir sýnast a. m. k. vera tilbúnir, úr því að hv.frsm. meiri hl. hefir sjeð þá

. Það eru nú komnar fram nokkrar breyt. við þetta frv. Það eru hjer gagngerðar brtt. frá þrem þm., á þskj. 575, sem hv.þm. Vestm. hefir reifað hjer í deildinni. Viðvíkjandi þessum brtt. er það að segja, eins og hv.þm. tók fram, að tilgangurinn með þeim er að færa málið inn á það svið, sem það upphaflega var á í þeim lögum, sem samþ. voru hjer á þinginu 1926. En þar sem jeg ætla, að svo muni vera um hnútana búið um afgreiðslu þessa máls, sem raun mun á verða, þá er það tómt mál að fara að tala um jafngagngerðar breyt. á lögunum eins og felast í þessu frv., og þess vegna ætla jeg ekki að fara neitt inn á það mál. Annarsvegar eru komnar hjer fram brtt. frá hv. 2. þm Eyf. Á efni annarar þessarar brtt. mintist jeg við 1. umr. þessa máls; hún er um það að lagfæra þau ákvæði frv., að í útflutningsnefnd megi ekki sitja menn, ef þeir hafi síldarsölu eða síldarverslun með höndum, nje heldur reka síldarútveg. Jeg benti þá á það, að af þessu ákvæði mundi leiða það, að nauðsynleg þekking á þessu máli og meðferð þess myndi verða þarna útilokuð, því að það er vitanlegt, að þeir menn, sem fengist hafa við síldarverslun og síldarverkun áður, þeir myndu standa miklu betur að vígi vegna kunnugleika síns á allri stj. og framkvæmdum á slíkum hlutum heldur en þeir menn, sem ekkert hafa við það fengist, og verða þess vegna alveg að byrja á nýjan leik og þreifa sig áfram um alla tilhögun. Því fjarstæðara virðist mjer að gera slíka breyt., og þar sem bátaútvegsmönnum er nú einusinni heimilað að hafa einn mann í stj. síldareinkasölunnar, þá er það alveg óheyrilegt að taka af þeim ráðin með að láta menn með sjerþekkingu á þessum hlutum í stj., sem vitanlega er mikið tryggingaratriði fyrir starfsemina. Jeg veit, að hv. 2. þm. Eyf. muni reifa þessar till., og þess vegna skal jeg ekki fara lengra út í það að ræða þetta atriði, en mjer virðist, að hjer sje um svo sjálfsagða leiðrjettingu á frv. að ræða, að hv. deild geti ekki gengið á móti henni. 2. brtt.hv. 2. þm. Eyf. gengur út á það, að lögheimili einkasölunnar skuli vera á Siglufirði, en ekki á Akureyri, eins og það var ákveðið í lögunum. Jeg minnist þess, að það var töluvert deilt um þetta atriði á síðasta þingi, en það fjekst þá ekki, að lögheimilið skyldi vera á Siglufirði, en það er hinsvegar öllum ljóst, sem nokkuð þekkja til þessa máls og allrar aðstöðu þarna norðurfrá, að þetta er ekki ákveðið af hagkvæmisástæðum, því að vitanlegt er, að öll meginstöð síldveiðanna og síldveiðastarfsemi norðanlands er á Siglufirði, enda hefi jeg svo frjett, að þessi tilhögun hafi valdið miklum vandkvæðum á framkvæmd síldareinkasölunnar á síðastl. ári. Virðist mjer því, að hjer sje verið að leggja til þær breyt. á lögum einkasölunnar, sem reynslan hafi bent til, að rjett væri að gera, og að þarna sje a. m. k. eitt atriði, sem ekki hefir verið tekið til greina, því að það er óyggjandi, að þetta olli miklum erfiðleikum á síðasta ári, og jeg er viss um, að hvert það fyrirtæki, sem hefði átt að starfa á þessu sviði og sett hefði verið á stofn af einhverjum einstaklingi eða frjálsum fjelagsskap, hefði verið látið hafa lögheimili sitt á Siglufirði. Það eru því alt aðrar ástæður, sem leiða til þessarar tilhögunar, sem leiða kostnað af sjer og vitanlega þyngja á þeim mönnum, sem leggja afurðir sínar inn í einkasöluna til þess að koma þeim í peninga. Þá vildi jeg gera eina fyrirspurn til hv.frsm. meiri hl. út af því, að hjer stendur í 7. gr. frv., að útflutningsnefndarmenn, umboðsmenn (síldarmatsmenn) og skrifstofuþjónar einkasölunnar megi ekki reka síldarútveg, síldarsöltun eða kaupa síld til söltunar. - Jeg vildi aðeins spyrja hv.frsm. meiri hl. um það, hvort þetta næði ekki til allra þeirra manna, sem starfa í skrifstofunni, og þar á meðal þess manns, sem hefir á hendi stj. skrifstofunnar. Jeg hafði nú í rauninni skilið þetta svo, að það hlyti að ná til allra þeirra manna, sem starfa í skrifstofunni, en af því að mjer fanst það koma fram hjá einum hv. deildarmanni, sem taldi, að þetta gæti verið vafasamt, þá er nauðsynlegt að kveða skýrt á um þetta atriði. Jeg ætla þá ekki að fjölyrða meira um þetta mál, en eins og þetta frv. liggur nú hjer fyrir, þá get jeg ekki greitt bví mitt atkv., og þykist jeg hafa gert bæði nú og við 1. umr. fullkomna grein fyrir, á hverju það byggist. Jeg skal viðurkenna það, að í þessu frv. eru nokkur atriði, sem jeg teldi, að hefðu verið til bóta. Það er m. a. ákvæðið í fyrri málsgr. 1. gr., um að einkasalan nái líka til þeirrar síldar, sem er veidd fyrir utan landhelgi, og svo ákvæðin um það, að skrifstofustjóri og starfsmenn megi ekki fást neitt við síldarútveg eða þessháttar. Það eru breyt., sem jeg fyrir mitt leyti gæti verið fylgjandi, en þær eru svo smávægilegar og lítilfjörlegar, samanborið við þær höfuðbreyt., sem frv. inniheldur, að jeg hika ekki við að greiða atkv. móti frv. samt sem áður.

Ólafur Thors Hv. frsm. minni hl., hv.þm. Vestm., hefir nú gert ítarlega grein fyrir afstöðu minni hl. og þeirra, sem standa að brtt. á þskj. 575. Vegna ræðu hans mun jeg láta nægja að tala einungis alment um málið, og mun minna en jeg ella hefði þurft að gera. Það var á Alþingi 1926, að íhaldsmenn fluttu frv. um að skipulagsbinda síldarútveginn. Var þá komið í óefni hið mesta með þennan atvinnuveg, og var okkur íhaldsmönnum ljóst, að við svo búið mætti vart standa öllu lengur. Við lítum þá svo á, að grípa yrði til einhverra opinberra ráðstafana til þess að firra þennan atvinnuveg hruni og til þess að afstýra þeim fjárhagslega hnekki, sem óreiðan hlyti að hafa í för með sjer. Svo sem kunnugt er, álíta íhaldsmenn frjálsa samkepni ótvírætt helsta þroskaskilyrði þjóða og einstaklinga, en eins og hjer stóð á, þá viðurkendu íhaldsmenn, að í síldarsölunni nyti samkepnin sín enganveginn, og að hvergi kæmu gallar hennar frekar í ljós en einmitt í síldarútveginum íslenska eins og hann var þá rekinn. Og það skal enn játað, að eins og sakir stóðu þá, þá var full ástæða fyrir ríkisvaldið að grípa í taumana. Og jeg hygg, að ekki orki tvímælis, að sú leið, sem valin var 1926, sje sú heppilegasta í þessu máli, en hinsvegar skal það játað, að útgerðarmerin voru seinir á sjer að hefjast handa með innbyrðis samtök, eins og ætlast var til, og það var ekki fyr en í ársbyrjun 1928, að bundið var fastmælum að stofna til fjelagsskapar í þessu skyni. Voru þá samin lög fyrir fjelagsskap þennan, og var fjelagið reiðubúið til þess að taka til þeirra verkefna, er fyrir lágu. Svo er það á þinginu 1928, að fram kom frv. um þessi mál, sem gekk í öfuga átt við lögin frá 1926. Skyldi samkv. því frv. taka völdin úr höndum framleiðenda og leggja þau í hendur ríkisvaldsins. Við íhaldsmenn börðumst mjög eindregið gegn glapræði þessu, en það bar lítinn árangur, svo sem staðreyndir herma. Við bentum á, hve hættulegt það væri að svifta framleiðendur sjálfa yfirráðum yfir framleiðslu sinni, og við spáðum því, að ef það frv. yrði samþ., þá myndi annað ráða meiru um val forstöðumanna þessa fyrirtækis en hæfileikar einir. Af þessum orsökum töldum við þetta hið mesta óráð, en kusum annað skipulag á þessum málum. En við vorum bornir atkvæðum og frv. náði fram að ganga, illu heilli. Jeg hygg þó, að ef okkur íhaldsmönnum hefði þótt sýnt, að val forstöðumanna færi eftir hæfileikum, en ekki eftir öðru, þá hefðum við getað felt okkur við frv. En jeg þykist engan meiða, þó jeg segi, að hrakspár okkar, sem við tíunduðum við umr. málsins á Alþingi í fyrra, hafi rætst í miklu ríkari mæli en við höfðum jafnvel gert okkur grein fyrir og heldur en við höfðum óttast. Nú, að þeirri reynslu fenginni, sem síðasta ár hefir fært mönnum, getur engum blandast hugur um, að Alþingi í fyrra fórst þetta mál mjög óhönduglega úr hendi, og jeg á satt að segja erfitt með að skilja hugsanagang þeirra manna, sem þykjast aðhyllast samvinnu, að þeir skyldi ekki sjá, hvílíkt tækifri og hvílík aðstaða þeim gafst í síldarútveginum til þess að sanna alþjóð ágæti samvinnustefnunnar og mátt hennar. En þeir kusu heldur ríkisrekstur. Síldarútvegurinn hafði verið í rústum í nokkur ár. Nú var það viðurkent af öllum, samkepnismönnum sem öðrum, að til bóta myndi bregða, ef skipulagi væri komið á síldarútveginn. Aðstaðan var því alveg einstæð fyrir samvinnumenn til þess að sanna stefnu þeirra í verki. En mistök þau, sem orðið hafa á rekstri einkasölunnar þetta ár, sýna það og sanna, að í framkvæmdinni er þessi leið, sem stjórnarliðið ákvað að fara, svo gölluð, að ófær má teljast. Gallar laganna 1928 komu strax í ljós, þegar farið var að kjósa í stj. þessa fyrirtækis, og hygg jeg, að nokkru hafi þar um ráðið það ofríki og sú ósanngirni þingmeirihlutans í fyrra, að meina minni hl. útflutningsnefndar að eiga nokkra íhlutun í vali framkvæmdarstjóranna. Þetta hygg jeg, að hafi verið mjög misráðið. Yfirleitt held jeg, að það sje skakt að reyna ekki þegar í upphafi að tryggja samúð sem flestra þeirra, sem við fyrirtkið eiga að skifta og undir fyrirkomulaginu eiga að búa. En hgasta leiðin til þess að gera þetta hvorttveggja var að heimila minni hl. útflutningsnefndar að taka þátt í kosningu framkvmdastjóra einkasölunnar. Þetta hefði náðst, ef þeir hefðu verið kosnir með hlutbundinni kosningu, en það var ekki því að heilsa, að svo væri. Það voru barðar niður allar till. okkar íhaldsmanna til þess að tryggja þetta. Meiri hl. Alþ. hjelt fast við sinn keip, og afleiðingin varð sú, að þessi sami meiri. hl. hefir ráðið allri stj. og fyrirkomulagi þessa fyrirtækis, og ber því að sjálfsögðu líka alla ábyrgðina á því. Jeg vil í engu hallmæla framkvæmdarstjórum síldareinkasölunnar, en jeg held, að það sje sannmæli um tvo af þessum þrem framkvæmdarstjórum, að þegar tilnefning þeirra varð almenningi kunn, þá urðu allir undrandi. Ekki af því, að þessir menn væru svo illa gefnir, heldur af því, að það var öllum vitanlegt, að hvorugur þeirra hafði komið nálgt þeim atvinnurekstri, sem þeir voru nú kjörnir til þess að stjórna fyrir alla þjóðina. Af þessu má ekki blessun leiða, og það er undarleg skammsýni af þeim mönnum, sem ráða eiga, að vera svo hirðulausir um hag þjóðarinnar, að þeir skuli ekki stýra framhjá slíkum skerjum sem þessum. Um einn af framkvæmdarstjórunum má með rjettu segja, að það var hreint og beint hnefahögg á útgerðarmenn að verða að lúta yfirstjórn hans. Þessi maður hafði lýst yfir því á opinberum fundi, að útgerðarmenn mættu aldrei fá neinn hagnað af atvinnu sinni, síldarútveginum. Þetta er móðgun við útgerðarmenn, og jeg get bent á það til samanburðar, að bændum mundi þykja það hart, ef skipaður væri maður yfir öll þeirra mál, sem opinberlega hefði lýst yfir því, að þeir mættu aldrei hafa neinn hagnað af framleiðslu sinni. Það væri móðgun við þá. Og það er móðgun við útgerðarmenn, að sá maður, sem hafði þessi ummæli, skuli ekki tafarlaust vera látinn hverfa frá starfi sínu. Jeg ætla svo ekki að fara fleiri orðum um ágæti þessara marina, sem til framkvæmdanna voru valdir, en ætla heldur að láta staðreyndirnar tala. Það fyrsta, sem þjóðinni varð kunnugt um af afrekum einkasölunnar, var sendiför, sem farin var af einum framkvæmdastjóranna og öðrum manni, sem átti að hafa þekkingu á þessum málum, en sem virðist af einhverjum ástæðum ekki hafa notað þá þekkingu í þjónustu þess málefnis, sem hann átti að vinna fyrir. Þeir fjelagar fóru utan með víðtæk erindisbrjef frá útflutningsnefndinni, sem er æðsta yfirstjórn þessara mála hjer á Íslandi. Það fyrsta, sem svo frjettist af þessum sendimönnum, er það, að þeir hafi gert samning við danskt verslunarfjelag um, að það skyldi hafa á hendi einkaumboð til að selja íslenska síld á Norðurlöndum. Allir, sem til þektu, vissu, að þetta var hneyksli. Slík ráðstöfun sem þessi var hreint og beint að kasta peningum í sjóinn. Það var líka fyrirfram vitanlegt, að Svíar hlutu að finna sig móðgaða með því að geta ekki fengið þessa vöru frá Íslandi nema fyrir milligöngu Dana. Svíar kaupa einmitt langmest af þessari vöru, en Danir sama sem ekki neitt. Það fór líka svo eftir að þetta frjettist, að því var mótmælt harðlega og menn vildu ekki trúa, að þetta gæti verið satt. Þetta gekk svo langt, að sjálfur form. síldareinkasölunnar skrifaði grein um það í stj.-blaðið Tímann, þar sem hann sagði, að þetta væri tilhæfulaust. Það hefði enginn slíkur samningur verið gerður og enginn fótur væri fyrir frjettunum. En nú er það sannað, að samningurinn var gerður. Það er sannað með skýrslu þeirri, sem gefin er út af einkasölunni sjálfri, og það er ekki einasta óviðfeldið, heldur óþolandi ósvinna, að form. einkasölunnar skuli neita staðreyndum og bera fram vísvitandi ósannindi í opinberu blaði. Hvergi mundi slíkt þolast. Jeg vil leyfa mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp 3–4 línur úr skýrslu framkvæmdastjórans máli mínu til stuðnings. Þar segir svo: „Umboðssölusamningar voru gerðir við Johnson & Engelhardt, Göteborg, Th. Wesslau í Stockholm, og hinir mikið umræddu söluumboðssamningar við Brödrene Levy í Kaupmannahöfn, sem upphaflega var ætlast til, að næðu yfir Norðurlönd“. Þarf nú ekki framar vitnanna við. Hjer er komin svart á hvítu óvjefengjanleg viðurkenning frá rjettum aðila um það, að það var ósatt, sem form. síldareinkasölunnar lýsti yfir í stjórnarblaðinu. Samningarnir voru gerðir. Og form. einkasölunnar hefir ekki aðeins farið með rangt mál og ósannindi. heldur hreint og beint valdið hneyksli. Það var líka hneyksli, að samningarnir voru gerðir. Frá hvaða sjónarmiði sem þetta er skoðað, þá er það verslunarlegt hneyksli, að gyðingafirma í Danmörku skyldi fá einkaleyfi á að selja þessa íslensku vöru um öll Norðurlönd. Þetta verður næstum hlægilegt, ef það væri ekki skaðlegt, þegar á það er litið, að Danir kaupa sama sem ekkert af þessari vöru sjálfir. Það ber líka vott um einfeldni þeirra, sem þessu rjeðu. Stjórn einkasölunnar neyddist til þess að upphefja þessa samninga, því að reynslan sannaði, að þetta gat ekki gengið. Reynslan varð sú, að það reis svo sterk alda gegn þessu bæði frá okkur Íslendingum og Svíum, að einkasalan varð að kaupa sjer frið. Jeg veit ekki, hvaða verði sá friður var keyptur, en það sjer hver maður, að samningur um 6 milj. kr. árleg viðskifti, hann er ekki gefinn. En hann er seldur, ef nóg er í boðið, og jeg efast ekkert um, að svo hafi verið hjer. Hvaða baktjaldamakk og fríðindi hafa átt sjer stað í sambandi við þetta, það veit jeg ekki, en jeg er hinsvegar viss um það, að einhver fríðindi hafa komið þarna á móti, og þau ekki lítil. Eftir Levy-samningana var næsta skref sendimannanna að selja fyrirfram megnið af dýrmætasta aflanum til Svíþjóðar. Það var í rauninni ekkert við það að athuga, þó það væri gert, og eðlilegt, að þeir vildu skifta við Svía. Það var skylda einkasölunnar við erlenda kaupendur að vera lipur í samningum og sýna þeim, að hún átti ekki að vera hnefahögg á þá frá íslenska ríkinu. En hitt er athugavert. hvernig þessir samningar voru gerðir og hvaða ákvæði voru í þeim. Í þeim voru svo alveg óvenjuleg ákvæði, sem báru vott um fádæma barnaskap og fáfræði þeirra manna, sem að þeim stóðu fyrir okkar hönd. Fyrsta ákvæðið í samningum þessum er það, að það síldarmagn, sem selt verði eftir þeim. skuli vera af fyrstu veiði. Nú vita það allir, sem nokkuð eru kunnugir þessum málum, að það bregst sjaldan, að fyrsta veiði nær háu verði. Það var því alveg ástæðulaust að láta þessar 40 þús. tn., sem seldar voru eftir samningunum, vera af fyrstu veiði. Þetta er sjerstaklega vítavert, þegar litið er á, hvað verðið var lágt. Í samningunum var sem sje lagt til grundvallar það verð, sem sennilega hefði fengist, ef seld hefði verið venjuleg íslensk síld af miðsumaraflanum. Auk þess nú að tilgreina þetta verð, þá var ákveðið í samningunum, að viss tala sílda skyldi vera í hverri tunnu, og áttu 270 síldar að vera í hverri 90 kg. tunnu. Þetta ber vott um ókunnugleika. Allir, sem til þekkja, vita, að þessi stærð er mjög sjaldgæf, og það er yfirleitt stærsta og besta síldin. Þessar staðreyndir fengu líka staðfestingu á síðasta sumri, því að þegar átti að fara að ná í þessa stærð, þá var sama sem ekkert til af henni, og ekki nærri nóg til þess að hægt væri að standa við samningana. Á einni síldarstöð t. d., þar sem saltað var afarmikið, víst einar 10 þús. tunnur, vissi jeg til, að ekki voru nema einar 140 tunnur til af þessari stærð. Við athugun þessara samninga hljóta allir að sjá, að þar fer saman miðlungsverð, fyrsta veiði og stærsta og dýrasta síldin. Er þá illa á haldið. Með þessu er þó ekki alt sagt, sem miður fór, því að ennþá eru ógreind þau ákvæði, sem mestu hneykslunum valda í augum allra manna. Í þessum samningum á kaupandinn sjálfur að dæma um gæði vörunnar. Kaupandanum er í sjálfsvald sett að dæma um, hvort varan fullnægði þeim kröfum, sem gerðar voru, eða ekki, Með þessu er nú síldarmatið íslenska gert einskis virði. Hitt var þó alvarlegra, að þegar slík ákvæði eru í samningi, þá er hann ekki einungis einskis virði, heldur verra en ekki neitt. Ef varan fellur á tímanum frá samningsdegi til afhendingardags, þá segir kaupandinn: „Varan fullnægir ekki settum skilyrðum að mínum dómi. Jeg tek ekki við henni“. En ef varan hækkar aftur á móti á þessum sama tíma, þá segir kaupandinn: „Varan er sæmileg. Jeg tek á móti henni“. Af þessum ákvæðum leiðir, að ef varan fellur í verði frá samningsdegi til afhendingardags, þá er samningurinn einskis virði, en ef hún hækkar, þá er seljandinn bundinn við hann. Slíka samninga gera ekki nema börn, og það alveg óvenjuleg börn. Þó er enn ótalin ein höfuðsynd þeirra sendimannanna. í samningunum var ennþá eitt nýtt hneykslisatriði. Í þeim var svo ákveðið, að ef verðið fjelli á markaðnum frá samningsdegi til afhendingardags, þá skyldi einnig færast sjálfkrafa niður verð þess síldarmagns, sem samið var um. Þetta er það, sem Svíar kalla „Prisfaldsgaranti“, og það leiðir það af sjer, að samningarnir verða verri en ekki neitt. Ef verðið fellur á markaðnum, þá fellur líka samningsverðið, en ef verðið hækkar, þá hækkar það ekki. Hvaða heilvita maður gerir nú svona samninga? Það er ekki hægt að hafa um þetta vægari ummæli, og vil jeg þó ekki viðhafa hörð orð. Það var meira að segja í þessu „Prisfaldsgaranti“ svo ákveðið, að engin ágústveidd síld, ekki einu sinni smæsta ágústsíldin, skyldi seljast lægra verði heldur en sú stóra og góða síld af fyrstu veiði, sem samið var um. Með þessu var þá stóra og góða síldin færð niður í það verð, sem litla og vonda síldin gat komist lægst. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þessa marklausu samninga, en það er ekki ofmælt, að þar var okkar aðstaða gerð verri heldur en hún gat verst orðið. Verðið er í meðallagi fyrir venjulega vöru, en svo er seld besta varan af fyrstu veiði, og hagur hinna erlendu kaupenda trygður á alla vegu. Íslensk matsvottorð virt að vettugi og hið íslenska mat gert einskis nýtt. Þessir samningar bera þess vott, að spádómar okkar íhaldsmanna í fyrra hafa því miður rætst. Og það er ekki nóg með, að þeir hafi rætst. Staðreyndirnar sanna, að ástandið varð ennþá verra heldur en okkur nokkum tíma gat órað fyrir, að það gti verst orðið. Þessar staðreyndir sanna líka það, að þegar til þessara starfa veljast menn, sem enga faglega þekkingu hafa, þá hlýtur altaf svo að fara, að skaði og tjón hljótist af fyrir alþjóð manna. Þessir samningar eru ríkur vottur um skeikulleik hins fáfróða. Þeir eru sönnun þess, að þegar hið pólitíska vald fer að skipa slíka menn til þess að hafa á hendi formensku atvinnufyrirtækja, þá er atvinnugreininni stofnað í beinan voða. Þeir eru órækari sönnun heldur en við íhaldsmenn hefðum kosið fyrir þeirri stefnu okkar, að láta altaf þekkinguna ráða, en hugsa ekki um það, hvort pólitískur taglhnýtingur þarf að fá bitling eða ekki. Jeg hefi aðeins nefnt eitt dæmi um mistök hjá einkasölunni. Þau mistök eru ávöxturinn af þeim grundvelli, sem lagður var með löggjöfinni í fyrra. Þau voru fyrirfram sjeð, og það var bent á þau. Það var hægt að stýra fram hjá þeim, ef menn hefðu ekki lokað augum og eyrum fyrir öllum rökum. Menn vildu trúa, en ekki skilja. Verslunarmálin eru orðin að trúmálum, og þá sjá allir, að ógæfan er framundan. Jeg veit ekki, hve lengi staðreyndirnar verða að kveða upp sinn skýra og harða dóm, en jeg vona það og óska þess af heilum hug, að þjóðin þurfi ekki lengi að búa við blindni hins ráðandi meiri hluta og skynsemin fái að ráða, en ekki trú. Eins og jeg sagði áðan, þá hefi jeg aðeins tekið eitt dæmi, og jeg tla ekki að fara að rekja alla sögu málsins. Jeg kem því ekki við. Það er bæði leiðinlegt og tafsamt að tína fram eitt og eitt dæmi, því að það er víst ekki ofmælt, að dæmin eru mörg. Þau eru óteljandi. Afleiðingarnar eru líka kunnar og lýsa sjer best í því, að það er víst alveg óhætt að fullyrða, að verðið á síldinni hefir aldrei verið hlutfallslega eins lágt eins og á þessu ári. Verðið fer eftir framleiðslunni. Árið 1926 er sambærilegast við þetta ár hvað afla snertir, en þá var verðið á vörunni til framleiðendanna ekki aðeins hrra en nú í ár, það var ekki aðeins helmingi hrra, heldur margfalt hrra en í ár. Það útgerðarfjelag, sem jeg veiti forstöðu, keypti þá í mánuð afla af mörgum síldveiðiskipum og greiddi fyrir hverja strokktunnu af nýrri síld 38–45 kr. Nú í sumar fjekk enginn hrra verð en 12–14 kr. Á þessu ttu menn best að geta skilið, að þetta dugir ekki. Það verður altaf örlagaríkt þegar þeir menn eru valdir til forustunnar, sem ekkert skilja og ekkert skyn bera á þau störf, sem þeir eru settir til að inna af hendi. Að öðru leyti skal jeg ekki gera stj. einkasölunnar eða framkvæmdir hennar að umtalsefni nú, að því einu undanskildu, að jeg tel hana tvímlalaust hafa brotið lögin frá síðasta þingi, með því að kaupa og selja tunnur og salt. Í 5. gr. þeirra laga er svo fyrir mælt: „Framkvæmdarstjórninni er heimilt: Að liðsinna viðskiftamönnum einkasölunnar um útvegun á tunnum og salti til verkunar síldinni, ef orðið getur án fjárhttu fyrir einkasöluna“. Um það, hvern skilning beri að leggja í þetta ákvæði, var mjög lætt á síðasta þingi, bæði af þáv. frsm. meiri hl. og mjer, og kom okkur saman um, að með því mætti á engan hátt leggja fjárhagslega áhættu á einkasöluna, og við vorum ennfremur sammála um, að slík verslun yrði því að vera í mjög smáum stíl, og ekkert látið nema gegn öruggum tryggingum. En nú orkar ekki tvímælis, að verslun einkasölunnar með þessa hluti hefir verið í mjög stórum stíl, og hefir því eðlilega fylgt henni mikil áhtta fyrir fyrirtækið. Hvort tap eða gróði hefir orðið á versluninni, veit jeg ekki, enda skiftir það ekki miklu máli í þessu sambandi. Hitt er aðalatriðið, að með versluninni hefir verið lögð óþarfa áhtta á einkasöluna, en það er beint brot á fyrirmælum laganna. Og það hljóta allir að skilja, að áhttan getur hafa verið mikil, enda þótt svo hafi ef til vill ráðist, að af henni hafi ekki leitt fjárhagslegt tjón fyrir fyrirtækið í þetta sinn. Eftir nú að þetta óheillaspor var stigið á síðasta þingi, sem samþykt einkasölunnar var, er nú meiningin að stiga nýtt og örlagaríkt spor á sömu braut “þegar á þessu þingi. Og jeg skal ekki draga neina dul á það, að jeg tel meinið í þessu öllu liggja í sambúðinni á milli framsóknarflokksmanna og jafnaðarmanna, því að þetta einokunarfaraldur er ekki raunveruleg stefna framsóknarmanna, enda er gaman að veita því athygli, að öll þessi einkasölufrv. eru borin fyrst fram í Ed., og það af hv.þm. Ak., sem er yfirlýstur jafnaðarmaður, ásamt hv. 2. þm. S.-M., sem allir vita, að er jafnaðarmaður líka. Svo eru mál þessi knúð áfram í gegnum deildina af þeim, sem þar er voldugastur, sem sje hæstv.dómsmrh., sem vitanlega er ekki minni jafnaðarmaður en hinir. Jeg teldi þó miklu betra, að hæstv.dómsmrh. væri sjálfur frumkvöðull þessara mála, þrátt fyrir það, þó hann sje jafnaðarmaður, ef hann aðeins bæri skyn á síldarútgerð; en því miður þekkir hann ekkert til þeirra hluta, og þiggur því ráð af öðrum jafnaðarmönnum, skoðanabræðrum sínum, sem vegna aðstöðu sinnar eru taldir bera skyn á þessa útgerð, en sem reynslan hefir sýnt, að hafa sorglega lítið vit á henni. Á jeg þar sjerstaklega við hv.þm. Ak. og hv. 2. þm. S.-M. Ógæfan liggur því í því, að framsóknarflokksmenn láta alveg stjórnast af jafnaðarmönnum í þessum málum. Þegar nú mál þetta kemur til okkar, eftir að hafa fengið slíka afgreiðslu í Ed., fáum við aðeins þá ánægju að tala um það í deildinni, því að í nefnd hefir það ekkert verið rætt. Form sjútvn., hv. 1. þm. S.-M., tók það að vísu einu sinni á dagskrá í n., og mun það þá hafa verið rætt í mesta lagi einn stundarfjórðung og afgreitt svo án þess að við minnihl.menn fengjum tækifæri til þess að koma með okkar athuganir. Hinn greindi og góði þm. anaði þar áfram eins og sá, sem óttast reidda svipuna yfir höfði sjer. Hv. þm. vildi útiloka allar rökræður um málið, og get jeg vel skilið þá afstöðu hans. Eins og allir vita, sem þekkja þennan hv.þm., er hann maður greindur og athugull, og því hefir hann sjeð það fyrirfram, að hann mundi eiga erfiðara með að standa á móti till. okkar, ef hann hlýddi á rök þau, sem við hefðum með þeim fram að færa. En breyt. á frv. mátti hann ekki ganga inn á, því að flokkssvipan hafði sagt honum, að það ætti að ganga fram óbreytt. Þær vonir okkar minnihl.manna að fá að ræða þetta stóra mál í sjútvn. við þennan góða og gegna mann hafa því, eins og jeg tók fram, algerlega brugðist, og svo þegar við viljum ræða það við deildarmenn, sjest ekki framsóknarmaður í deildinni, að undanskildum forsetanum. Þetta er þeim mun verra, þar sem Nd. er sá vettvangur, sem ræða ber á slíkt mál sem þetta, því þótt hv.Ed. gani áfram í blindni, eru þó margir framsóknarmenn, sem sæti eiga hjer, svo sanngjarnir, að þeir líta á skynsamleg rök. En í þessu stóra máli er sleginn sá varnagli fyrir þeim veikleika, sem allir góðir menn hafa fyrir gildum og ótvíræðum rökum, að allir framsóknarmenn deildarinnar eru látnir vera fjarverandi. Slík meðferð á svona stóru máli sem þessu er ekki aðeins óviðeigandi, heldur líka hættuleg. Í n. má ekkert um það tala, en í d. þýðir ekkert að tala um það, því að þar eru engir viðstaddir. Að loknum þessum almennu aths. skal jeg leyfa mjer að víkja nokkrum orðum að frv. sjálfu eins og það liggur fyrir, og vil jeg þá fyrst beina þeirri fyrirspurn til hv.frsm. meiri hl., hvernig skilja beri fyrirmæli 1. gr., þar sem segir svo: „Síldareinkasala Íslands hefir einkasölu á allri síld, sem er söltuð, krydduð eða verkuð á annan nátt til útflutnings á Íslandi, svo og á allri síld, sem veidd er til útflutnings af íslenskum skipum hjer við land“. Jeg geri nú frekar ráð fyrir, að hjer sje aðeins átt við þá síld, sem flutt er út söltuð eða krydduð, en ekki við þá síld, sem veidd er hjer við land og látin í bræðslu og flutt út sem mjöl eða olía. Enda þótt jeg geri nú ráð fyrir, að þetta sje hugsunin, sem vakað hefir fyrir flm., þá vænti jeg þess þó, að hv.frsm. meiri hl. svari þessari fyrirspurn minni, til þess að það komi skýrt fram, hvað meint er með þessu ákvæði í frvgr. Þá er eitt fyrirmæli 1. gr., sem jeg tel alveg ástæðulaust, en hættulegt, og það er, að veiðimenn eiga að afhenda einkasölunni ferska síld til söltunar, ef hún óskar þess. Nú er það vitanlegt, að fjöldi manna hefir lagt mikið fje í það að koma upp síldarsöltunarstöðvum, en með þessu er verið að taka af þeim umráðarjettinn yfir þeim. Það er því alt á eina bókina lært. Fyrst er tekinn rjettur af síldveiðimönnunum og eigendum bátanna og svo einnig af eigendum stöðvanna. Og það hafa engin rök verið færð fram með því, að þetta væri æskilegt, hvað þá nauðsynlegt. Jeg verð nú að segja það, að mig undrar stórlega, að bændaflokkur þingsins skuli ljá fylgi sitt til þess að stofna ríkissjóði í hættu vegna síldarsöltunar, en með fyrirmælum þessa frv. er nú lagt inn á þá braut. Sömuleiðis get jeg tekið undir með hv.þm. Borgf., þar sem hann ljet í ljós undrun sína yfir ákvæðum 5. gr. frv. þessa. Það er að sjálfsögðu æskilegt, að öll atvinna sje rekin með þeim hætti, að hún sje sem tryggust fyrir verkafólkið. En hitt undrast jeg, að bændur skuli beita sjer fyrir því að gera síldarútveginn sem tryggastan, af því að sú atvinnugrein er einmitt mesti keppinautur landbúnaðarins. Hún er rekin á þeim tíma, sem bændur þurfa mest á fólki að halda, og hleypur því í kapp við þá um verkafólkið. Jeg fyrir mitt leyti sje því enga ástæðu til þess fyrir ríkissjóð að veita þessari atvinnugrein frekar stuðning en öðrum atvinnugreinum, og sjerstaklega undrast jeg þó, að bændaflokksmenn skuli beita sjer fyrir þessu. Hv. þm. Vestm. og hv.þm. Borgf. hafa að öðru leyti gagnrýnt frv. þetta svo rækilega, að jeg vil ekki gera mig sekan í því að lengja umr. að óþörfu með því að endurtaka þau rök, sem þeir hafa fært fram gegn því. Skal jeg því ekki fjölyrða frekar um einstök ákvæði þess. Jeg þarf nú tæplega að skýra frá því, að við minnihl.menn leggjum ríka áherslu á, að frv. verði felt, því að við teljum það stórskaðlegt. En þar sem við gerum ekki ráð fyrir að fá því framgengt, þá höfum við borið fram brtt. á þskj. 575. En jeg vil strax taka það fram, að því fer fjarri, að jeg a. m. k. kjósi heldur það fyrirkomulag á þessum málum, sem gengið er inn á á þessu þskj. Það er því borið fram sem tilraun til samkomulags við hina ráðandi flokka þingsins, og þá sjerstaklega Framsóknarflokkinn. Lengra varð ekki komist til þess að fara samkomulagsleiðina. Jeg ætla nú alls ekki að fara að skýra þessar till. okkar, því að fyrsti flm. gerði það svo ágætlega. En jeg vil leiða athygli að því, að í þeim er verið að ganga inn á samlagsbrautina gegn einkasölubrautinni. Jeg verð því að segja það, að stefna framsóknarmanna er ekkert annað en innatóm óróaglamur, ef þeir nú enn á ný vilja stefnu jafnaðarmanna frekar en sína eigin. En það gera þeir, ef þeir ganga á móti brtt. okkar minnihl.manna. Þá skal jeg taka það fram sjerstaklega, að 3. brtt. við 6. gr frv., er frá minni hendi aðeins til samkomulags, því að jeg er andvígur afskiptum einkasölunnar af tunnu- og saltkaupum. Við berum till. fram í þeirri von, að því lengra sem við göngum á samkomulagsbrautinni, því frekar sje þess að vænt, að framsóknarmenn mæti okkur á miðri leið. - Jeg skal svo ekki tala frekar um brtt. okkar, en jeg vona, að þær nái samþykki hv. dm., og reiði jeg mig þar einkum á þá hv.þm., sem telja sig sigla undir fána samvinnunnar. Það hefir oft verið sagt um Framsóknarflokkinn, að hann væri stjettarflokkur bændanna, og víst er það, að þm. hans draga ekki dul á, að svo sje, þegar þeir koma upp í sveitirnar. Þannig hefir t. d. hæstv.forsrh. oft sagt: Jeg er maður bændanna og tala fyrst og fremst þeirra máli. - Jeg er alls ekki að segja, að þetta sje neinn kostur á flokknum eða lofsverð stefna. Þvert á móti tel jeg það til minkunar sjerhverjum flokki að draga taum einnar stjettar gagnvart annari. Hvað sem nú þessum yfirlýsingum hv. framsóknarmanna líður, þá verður það ekki sagt með sanni nú á þessum síðustu og verstu dögum, að Framsóknarflokkurinn á Alþingi hafi verið flokkur bændanna og borið þeirra hagsmuni fyrir brjósti. Í gær greiddi hann t. d. atkv. með því, að ríkissjóður legði fram mikið fje til byggingar verkamannabústaða, enda þótt sannað væri, að slíkar byggingar yrðu ekki til neinna umbóta, og ennfremur að þær yrðu til þess að draga úr framtaki einstaklinganna til þess að byggja og jafnframt til þess, að nokkrir menn þægju stórar gjafir úr ríkissjóði, sem aðrir fátækari yrðu að borga með hærri húsaleigu. Og af hverju gerðu framsóknarmenn þetta? Af því vitanlega, að jafnaðarmenn kröfðust þess. Og nú í dag er bændaflokknum ætlað að beita sjer fyrir því að leggja ríkissjóðinn í síldarverslunina. Stefnan er þá orðin sú, að byggja upp bæina og tryggja síldarsöluna fyrir atbeina ríkissjóðs. Við íhaldsmenn verðum þá að reyna að „halda í“ rjett sveitanna. Nú leyfi jeg mjer að vona það, að þó þessi ummæli mín eigi við einstöku framsóknarmenn, þá eigi þau þó ekki við þá alla, enda hefir það komið í ljós í sumum málum, að einstakir þm. þess flokks hafa látið meira ráða, hvað þeim sjálfum hefir fundist rjett að gera, heldur en það, hvað af þeim hefir verið heimtað. Vona jeg enn, að þeir hinir sömu hv.þm. láti skynsemi sína ráða í þessu máli, en ekki trú og tilfinningar.

Jón Baldvinsson Jeg vildi aðeins benda á það, áður en málið fer í n., að með þessu frv. er gengið inn á nýjar brautir í löggjöfinni. Rauði þráðurinn, sem gengið hefir í gegnum lög þau, er sett hafa verið um sjávarútveginn alment, hefir verið sá, að tryggja fólk það, er vinnur að sjávarútvegi. Í þessu frv. er vikið frá þeirri reglu, með því er rjettur sjómanna skertur, gerður minni en hann hefir verið hjer á landi hingað til og minni en hann er hjá nágrannaþjóðunum. Mesta trygging sjómanna hefir verið sú, að þótt útgerðarmaðurinn hafi ekki getað staðið í skilum með umsamið kaup, þá hafa þeir átt aðgang að skipi því, er þeir voru skráðir á. Það er óhjákvæmilegt, ef þetta ákvæði verður niður felt, að geysileg óvissa ríki hjá öllum fjöldanum af þeim mönnum, er atvinnu stunda á hinum smærri skipum. Það hefir verið svo mikið um málaferli út af brigðum á slíkum kaupgreiðslum, að jeg þekki málaflutningsmann, sem á 1–2 árum hefir innheimt slíkar kröfur fyrir nær 200 þús. kr. Jeg get ímyndað mjer, að slíkar kröfur nemi um 100 þús. kr. vel flest ár. Ef þessi trygging er niður feld, þá er greinilegt, að þessir menn verða að vera án kaups yfir sumarmánuðina. En það kemur aftur niður á sveitarfjelögunum. Um frv. að öðru leyti má segja það, að heldur er hjer úr litlu fje að spila til kaupa á skipum og bátum, og þeir munu verða fáir, sem komast að þeim vildarkjörum, að fá lán úr sjóðnum. Auðvitað lít jeg svo á, að rjett sje að láta hv. sjútvn. hafa málið með höndum, og sjá til, hvort hún getur ekki soðið eitthvað úr því, sem gagn er að.

Ingvar Pálmason Þótt þetta frv. fari til nefndar, tel jeg rjett að fara um það nokkrum orðum, aðallega sökum ummæla hv. 4. landsk. Hann vildi benda nefndinni á það, að athugandi væri, að ekki væri rjett að afnema sjóveð á smærri fleytum. Með þessu frv. er verið að reyna að ljetta undir með smærri útveg og tryggja það, að stærri útvegur beri hann ekki ofurliði, en kaupgreiðslur verða auðvitað samningsatriði meðal hlutaðeigenda. Það er alveg rjett hjá hv. 4. landsk., að sjómenn hafa notað sjóveðsrjett sinn oft og einatt til þess að fá kaup sitt goldið, en það sannar ekki, að þess vegna þurfi ekki að afnema það, en kaup þeirra á að vera hluti af afla, og ef hægt er, á að tryggja það með öðru. Hinsvegar sjá það allir menn, að það er einn af megingöllunum og aðalorsök þess, hve erfitt smábátaútvegur á uppdráttar, að þessi veðrjettur skuli hvíla á honum, því að þá er ekki hægt að fá lán gegn sama veði, nema kannske eitthvað lítið eitt. Jeg get kannast við það, að þetta er mjög misnotað, og jeg álít, að það beri vandlega að athugast, ef vel á að vera. Meðan þessi sjóveðrjettur helst, eru miklir annmarkar á rekstri smáútgerðarinnar, en þessu ætti að breyta þannig, að sjómenn væru aldrei ráðnir nema upp á hlut. Jeg hjó eftir því, að hv. 4. landsk. sagði, að ef slík lán sem þessi ættu að koma að notum, þá ættu samvinnufjelög sjómanna að fá þau.

Jeg átti þar við veðlánasjóð fiskimanna

. Þetta getur ekki átt sjer stað, ef þau vilja ekki fá sjóveðrjettinn afnuminn, því að þá hafa þau ekki önnur veð að setja en báta. Jeg vil ennfremur benda á það, að frv. hv. 4. landsk. fer í þá átt, að sjómenn fái tryggingar í skipunum, en nú á kaupið að vera hlutur af aflanum, og þá virðist það nokkurnveginn örugt, að þeir fái sitt, ef þeir fastsetja aflann, og frekari tryggingar virðast því óþarfar. Jeg mun því ekki geta fylgt því, að smábátaútgerð verði heimiluð lánskjör, ef hún getur svo ekki notið eigna sinna. Það er að taka aftur með annari hendinni það sem gefið er með hinni. Jeg geri ráð fyrir, að ekki verði hægt að afgreiða mál þetta í lagaformi á þessu þingi, því að enn er óvíst, hvernig sjútvn. kann að fara með það, en tíminn mun þegar vera orðinn nokkuð naumur. Jeg vil aðeins geta þess að endingu, að stefna sú, sem hv. 4. landsk. fylgir, er hann vill halda við sjóveðrjetti í smærri skipum, gengur aðeins í þá átt, að halda fram hagsmunum sjómanna, en traðka rjett útvegsmanna undir fótum. En jeg skil ekki í því að sjómenn hagnist mikið, þótt smáútvegur legðist í kaldakol. Jeg mun svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en jeg taldi rjett, að láta ekki ummælum hv. 4. landsk. ómótmælt, því að þessar tvær stefnur, sem hjer eru uppi, geta ekki samrýmst.

Jón Baldvinsson Hv. síðasti ræðumaður játaði, að það væri að vísu rjett að setja kauptryggingu handa sjómönnum, til þess að þeir skyldu ekki verða af launum þeim, sem þeir hefðu unnið fyrir, en hann vill, að sjóveð í bátum verði undanskilið, og að hásetar fái tryggingu í afla. Jeg vil nú benda honum á, að það er síst betri leið, og hún er ótryggileg fyrir sjómenn og getur aukið erfiðleika bátaeigenda. Það er algengt nú orðið, að útvegsmenn veðsetja væntanlegan afla, til þess að fá lán handa útveginum, og eins er það með síldina, að hún er oft seld fyrirfram, og sjómenn eru því mjög illa settir með að fá kaup sitt greitt, ef á bjátar, þar sem þeir í slíkum tilfellum geta ekki trygt sjer kaup sitt í afla. Til þess að hægt verði að koma þessu á, þyrfti gagngerða breytingu, og mín skoðun er sú, að það fyrirkomulag, sem verið hefir, sje í alla staði hentugra útvegsmönnum, enda ber þess að gæta, að sjóveðrjettur getur staðið fyrir fleira en kaupi. Hitt álít jeg ósanngjarnt, að útgerðarmaður, sem ekki vill ráða háseta sína upp á hlut, heldur gegn ákveðnu kaupi, geti svo neitað að borga verkalaun, en greiði andvirði aflans upp í aðrar skuldir svo sem dæmi eru til. Það er líka vitanlegt, að þegar svo ber undir, verða sjómenn að leita rjettar síns til dómstólanna, en þeir hafa ekki tök á því að hleypa málum sínum þangað, sjerstaklega ef þeir ættu það á hættu, að þau færu fyrir Hæstarjett, því að það er ekki fyrir nema ríka menn að greiða þann kostnað, sem af því leiðir. Hver málaflutningsmaður myndi þó taka málið að sjer, ef sjóveð væri fyrir hendi, en jeg býst við, að þeir myndu ógjarnan vilja eyða tíma sínum í vafasöm mál, það er að segja, þegar engar tryggingar væri að hafa til skuldalúkningar. Það kann vel að vera rjett hjá hv.þm., að sjómenn eigi að vera upp á hlut, en það mun vera samkvæmt samkomulagi aðilja, hvort sjómenn eru upp á kaup eða hlut, enda munu margir útgerðarmenn kjósa frekar að greiða kaup, í þeirri von, að báturinn fiski svo mikið, að það borgi sig betur fyrir þá. Það sem hingað til hefir verið ein stærsta meinsemdin í þessum mótorbátaútvegi, er það, hvað bátarnir flestir hafa verið illa hirtir, svo að þeir hafa fljótt orðið ónýtir, og í því liggur nokkuð af því tapi, sem útvegsmenn hafa orðið fyrir, og þau fjárhagsvandræði, sem smávjelbátaútvegurinn hefir átt við að stríða. Hv. þm. sagði, að bátar væru í rauninni ekki veðhæfir, en hann gáir ekki að því, að þeir eru veð fyrir talsverðum hluta af rekstrinum, fyrir mannakaupinu. Því eru menn öruggari að ráða sig á skipin, að þeir vita, að þeir hafa tryggingu fyrir kaupi sínu. Það sjá allir, að engin sanngirni mælir með því, að útvegsmaður, sem á bát, sem á eru 5 menn, taki lán út á hann í bankanum eða Fiskiveiðasjóði, en segi svo við mennina: „Kaup ykkar getið þið ekki fengið, þið megið ganga að mjer, ef þið viljið, því að jeg á ekkert til.“ Þetta hefir komið fyrir, en mest hefir þess gætt við síldarútveginn.

Ingvar Pálmason Það er náttúrlega ekki ástæða til að ræða mikið um þetta mál við þessa umr., en það eru nokkur atriði í ræðu hv. 4. landsk., sem jeg get ekki látið ósvarað. Hann viðurkendi það, að það gæti verið rjett, að allir sjómenn væru upp á hlut, en þá ætti hann að vera mjer sammála um afnám sjóveðsins, því að það er aðalþröskuldurinn. Sjómenn munu frekar vilja ráða sig upp á kaup heldur en hlut, eins og sakir standa, sökum þessa sjóveðs, en allir hljóta að sjá, að miklu rjettlátara er að hafa þá upp á hlut heldur en fast kaup, enda geta þeir altaf haldið í rjett sinn með því að banna sölu á fiskinum, ef þeir óttast að þeir muni verða beittir brögðum. Hv. 4. landsk. gat þess, að það væri venja að veðsetja og fá lán út á óveiddan fisk, en það þekki jeg ekki. Jeg veit það, að við eystra verðum fegnir, ef við fáum lán út á fisk, sem þegar er veiddur, og mjer þykir það einkennilegt, ef svo er ekki hjer. Hvað því viðvíkur, að útgerðarmenn geti veðsett þann fisk, sem er trygging sjómanna fyrir kaupgreiðslum, þá varðar það við lög, því að þá er það eign annara, sem veðsett er. Þess vegna er þetta sagt út í bláinn, en hefir ekki við rök að styðjast. Hv. 4. landsk. hjelt því fram, að vond útkoma smábátaútvegsins væri því að kenna, að bátar og vjelar væru illa hirtar. Þarna hygg jeg að hv.þm. dæmi af lítilli þekkingu. Í það minsta er því ekki þannig farið þar, sem jeg þekki til, og á Austurlandi mun enginn útvegsmaður hafa farið á höfuðið sökum þess. Jeg get sagt hv. 4. landsk. það, að sjálfur á jeg vjelbát, sem nú er orðinn 15 ára gamall, og viðgerð á honum hefir kostað mig 800 kr., en mjer er sagt, að hann muni geta dugað önnur 15 ár. Þetta er þó engin undantekning, heldur er það svona yfirleitt á Austfjörðum. Það, sem hefir kollvarpað smábátaútveginum, er hið háa kaup, sem greitt er á togurunum, því að smábátaútvegurinn getur ekki staðið straum af því. Síðan þessu var breytt og farið var að ráða háseta upp á hlut, bera bátar sig sæmilega, þótt ekki fiskist nema 100–150 skp. yfir vertíðina. Að endingu vil jeg leggja sjerstaka áherslu á það, að ef smábátaútvegurinn á að geta þrifist, verður að ljetta af sjóveðinu.

Erlingur Friðjónsson Jeg skal ekki lengja mikið umr., en mig langaði til að segja nokkur orð um málið í sambandi við þær deilur, sem hjer hafa farið fram í deildinni. Eins og kunnugt er, hafa raddir um að afnema sjóveð ekki komið fram fyr en nú á síðustu árum, en að sjómenn geri kröfur sínar í skip, er bein afleiðing af því, að ekki hefir verið hægt að greiða kaup það, sem þeim hefir borið með rjettu. Útvegsmenn hafa sagt máli sínu til stuðnings, að þessi sjóveðsrjettur væri mjög bagalegur fyrir þá, því að þeir gætu ekki fengið það lán til útgerðarinnar, sem þeir þyrftu nauðsynlega með, þar eð lánsstofnanir bæru því við, að kaup háseta gengi fyrir öllu. En ef sjóveði þessu væri af ljett, mistu sjómenn það tangarhald, sem þeir hafa á útvegsmönnum til að fá kaup sitt greitt, og allur rjettur væri af þeim tekinn. Það er vitanlega hægt að færa rök fyrir því frá sjónarmiði útgerðarinnar, að það er ilt fyrir hana að liggja undir þessari sjóveðskvöð. En það gegnir alveg sama máli með lánsstofnanirnar. Það er líka ilt að þurfa að hlíta því, að þær taki veð sitt. Hjer er um að að ræða, að skipshöfn lánar vinnu sína gegn tryggingu sjóveðsins, og fær kaup sitt með því að taka það, þegar ekki er hægt að fá það greitt á annan hátt. Það er hægt að leysa þetta mál frá hendi útgerðarinnar með því að ráða skipshafnirnar upp á hlut, en ekki kaup. Er það títt, að sjómenn vilja þetta heldur, ef hlutaskifti eru sanngjörn. En útgerðarmenn hafa ekki viljað koma þessu skipulagi á útgerðina, og af því leiðir, að sjóveðin hafa lent í höndum skipshafnanna, þegar útgerðin hefir ekki getað greitt sjómönnunum kaup sitt. Mjer er ekki kunnugt um, að sjóveð í sjeu látin í smábátum undir 12 smálestum, enda eru flestir bátar hjer þetta 12–50 smálestir. En samkvæmt þessu frv. eru bátar frá 50 tonnum og þar fyrir neðan undanþegnir sjóveðinu. Hvers eiga þeir nú að gjalda, sem ráða sig á 12–50 tonna báta? Hví eru sjóveðin leyst af þessum 12–50 tonna bátum, en haldið í hinum stærri skipum, fyrst tilgangurinn er ekki að kippa sjóveðunum með öllu af skipunum? Það mega menn þó vita, að sjóveðin geta engu síður orðið hásetum að liði á skipum, sem eru undir 50 tonnum en yfir. Mjer þykir það hróplegt ranglæti, að hjer skuli eiga að fara að ganga inn á þá braut, að taka af sjómönnunum þennan rjett, sem þeir hafa haft í ómuna tíð, og færa hann í hendur útgerðarmanna, án þess að nokkuð komi í staðinn. Það verður ekki sjeð, að nokkuð rjettlæti þetta, nema sú óreiða, sem verið hefir á útgerðinni á síðustu árum, þannig að margir útgerðarmenn hafa ekki getað staðið í skilum við háseta sína, svo að hásetarnir hafa orðið að ganga að sjóveðunum. Þegar þetta er orðið tilfinnanlegt fyrir lánsstofnanirnar, sem missa með þessu móti af veði sínu í hendur sjómönnunum, þá kemur fram krafan um að losa útgerðina við þessa kvöð.

Með svofeldri greinargerð: Jeg tel, að fyrst eigi að rífa niður ruslið af þinghúsveggjunum, áður en nýtt húsrúm er heimtað, og greiði því ekki atkv.

Flm. (Páll Hermannsson) Svo sem hv.þdm. er kunnugt, er Lagarfljót eitt af stærstu vatnsföllum landsins. Það fellur um víðlent hjerað, bæði langt og breitt bygðarlag, og er mikil umferð yfir fljótið. Skömmu eftir aldamótin var bygð brú yfir fljótið hjá Egilsstöðum, og er það einhver dýrasta brú á landinu. Er það löng trjebrú og mikið mannvirki. Nú hagar svo til um umferð í Fljótsdalshjeraði, að mjög margir þurfa að fara yfir fljótið annarsstaðar en þar, sem brúin er. Jeg hygg, að vegalengdin frá brúnni til sjávar sje um 45 km., en nokkurn veginn miðja vegu þar á milli er dragferja á fljótinu, sem bætir allmikið úr brúarþörfinni á þessu svæði. En þótt þessi ferja sje þarna, hefir einkum í seinni tíð borið talsvert á því, að þeir, sem búa í Fljótsdalshjeraði neðanverðu, hafa fundið til þess, að mikla nauðsyn bæri til að byggja aðra brú yfir fljótið. Umferð yfir hjeraðið utanvert er af ýmsum ástæðum mjög mikil, t. d. þurfa allir þeir, sem búa vestanvert við Lagarfljót, að vitja læknis yfir það, því að læknirinn situr á Hjaltastað. Ennfremur þurfa margir í kaupstað að sækja yfir fljótið, og er umferð því margvísleg. Þörf á brúnni hefir líka verið viðurkend meðal annars á þann hátt, að af hálfu hins opinbera hefir verið látin fara fram skoðun á þessu vatnsfalli sem undirbúningur undir rannsókn á brúarstæði. Jeg veit ekki, hve oft slík skoðun hefir farið fram, en á síðastliðnu sumri athugaði Hannes Arnórsson verkfræðingur brúarstði. Hann hefir tjáð mjer, að hann álíti fleiri en eitt allgott brúarstæði þarna, t. d. væri brúarstæði rjett við Lagarfljótsfoss mjög gott. Nú hefir á því bólað, bæði á þingmálafundum og einnig á sýslufundi í Norður-Múlasýslu, að óskað er eftir því, að fram fari rannsókn á því, hvar fyrirhuguð brú ætti að standa og hve mikið fje slík brú myndi kosta. Svo sem mönnum er kunnugt, hefir það átt sjer stað, að bygðar væru tvær brýr á sama vatnsfall. Svo er t. d. um Jökulsá á Dal, Hvítá í Borgarfirði o. fl. Það er því ekki óeðlilegt, þótt óskir væru uppi um það, að bygð yrði önnur brú á Lagarfljót, sem er mjög langt og rennur alt um bygðir. Þess vegna er þáltill. þessi á þskj. 504 komin fram, því að að því hlýtur að reka fyr en síðar, að bygð verði önnur brú yfir Lagarfljót. Ætla jeg, að jeg þurfi ekki að tala meira fyrir þessari þáltill., en vænti þess, að hv.þdm. sjeu mjer sammála um það, að þessi rannsókn sje þörf.

Fjmrh. (Einar Árnason) Þar sem þetta mál heyrir aðallega undir hæstv.atvmrh., sem nú er veikur, geri jeg ráð fyrir, að jeg geti ef til vill ekki komið með þau svör, er hv.flm. geti við unað. Þegar jeg sá, að mál þetta hafði verið tekið á dagskrá, bað jeg vegamálastjóra að gefa mjer nokkrar upplýsingar um það. Hefi jeg nú fengið frá honum brjef, sem jeg vil leyfa mjer að lesa upp, því að jeg hefi svo ekkert frekar um málið að segja en í brjefinu stendur. Það hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Á síðastliðnu sumri rannsakaði Hannes Arnórsson aðstoðarverkfræðingur brúarstæði á Lagarfljóti, á svæðinu frá Steinboga og upp að Steinsvaði. Utar eða ofar mun ekki koma til greina að brúa fljótið. Koma aðallega til greina tvö brúarstæði, annað á Steinboga, en hitt skamt (um 200 m.) fyrir ofan Lagarfoss. Á Steinboga hagar svo til, að þar mun hentugast að gera hengibrú, 100 metra langa, sbr. meðlagðan uppdrátt, og mun hún kosta 80 þús. kr. Straumur er svo mikill í fljótinu, að naumast mun tiltækilegt að koma þar fyrir stöplum. Ofan við fossinn er fljótið mjóst, og mun brú verða þar 60–62 metrar að lengd. Virðist einnig aðstaða þar á þann veg, að heppilegast verði að hafa hengibrú, en þó gæti steinsteyptur, járnbentur bogi komið til greina (sbr. meðl. uppdrátt). Hengibrúin mun kosta nálægt 50 þús. kr. Bogabrúin e. t. v. eitthvað dálítið minna. Milli Steinboga og Lagarfoss er smáhólmi í fljótinu, og gæti e. t. v. komið til mála að brúa það þar, mun þar þurfa um 100 metra langa brú og kostar brúin 60–70 þús. kr. Samkvæmt skýrslu verkfræðingsins virðist mjer brúarstæðið ofan við fossinn líklegast, enda er það talið liggja vel við umferð, og þar verður brúin einnig áreiðanlega ódýrust“. Með þessu brjefi hefir vegamálastjóri sent mjer teikningar af þessum brúm, sem nefndar eru í brjefinu, sem sje tveim járnbrúm og einum steinboga, og fylgir áætlun um brýrnar. Hefi jeg svo ekki fleira að segja, en jeg veit ekki, hvort hv.flm. gerir sig ánægðan með þetta svar mitt.

Flm. (Páll Hermannsson) Mjer þykir gott að heyra, að það liggja fyrir meiri upplýsingar en jeg hafði búist við. Hinsvegar verð jeg að segja það, að jeg óska samt sem áður eftir enn ákveðnari rannsóknum um þetta atriði en fyrir liggja nú. Jeg efast ekki um, að mælingar og kostnaðaráætlun verksins hafi verið gerð að fengnum nægum upplýsingum, enda þótt mjer þyki einkennilegt, að jeg skyldi ekkert um þetta vita. Jeg átti einmitt tal við þann mann, sem að þessu hefir unnið, Hannes verkfræðing Arnórsson, og veit um það, að hann hafði ekki aðstöðu til að gera nægilegar mælingar; hann komst aldrei yfir fljótið, heldur fór aðeins meðfram því annarsvegar. Líka væri það æskilegt, að verkfræðingur ákvæði, hvar brúin yrði sett, og þá með hliðsjón af því, hvar hún yrði best sett fyrir umferð alla og vegalagningar. Það vill stundum verða svo, að sjeu hlutaðeigendur látnir einráðir um slíkt, þá hlýtst af því óheppilegur reipdráttur. Sem sagt: Jeg tel það gott, að þessar upplýsingar skuli liggja fyrir, en tel þó æskilegt, að þáltill. verði samþ.

Jón Þorláksson Jeg er því náttúrlega fylgjandi, að brúarstæði á Lagarfljóti sje rannsakað. En jeg á samt bágt með að greiða atkv. með till. rjett eftir að hæstv. ráðh. er búinn að lesa upp skýrslu um þá rannsókn, mælingar og kostnaðaráætlun. Hinsvegar efast jeg ekki um, að hafi þar eitthvað undan gengið, þá muni stj. fús á að láta rannsaka það, er á vantar. Vil jeg því skjóta því til hv.flm., hvort hann geti ekki felt sig við, að málinu verði vísað til stjórnarinnar.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg geri ráð fyrir, að óhætt sje að búast við, að stj. taki vel í þetta og láti fremja þær viðbótarrannsóknir, er þurfa þykir. Það kemur ekki fram í brjefi því, er jeg las upp áðan, en jeg sje það á uppdrættinum, að botninn hefir ekki verið rannsakaður. Þess hefir ef til vill ekki verið talin þörf, því ekki er gert ráð fyrir stöplum í ánni.

Flm. (Páll Hermannsson) Jeg get lýst yfir því, ekki síst eftir yfirlýsingu hæstv. ráðh. um að stj. muni láta gera það, er þurfa þykir, og jafnframt líka yfirlýsingu hv. form. Íhaldsflokksins um að hann væri málinu hlyntur, að þá get jeg sætt mig við, að málinu verði vísað til stj., en till. sjálf ekki borin undir atkv. Aðalatriðið er, að málið verði svo undirbúið sem með þarf, svo að ekki standi á því, þegar þar að kemur, að ráðist verði í þetta mannvirki.