Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs á fundi í fyrradag vegna fsp., er hv. 3. landsk þm., Bjarni Guðnason, gerði þá til viðskrh., bæði vegna ummæla hans og ummæla hæstv. viðskrh. þá. Ég skal ekki fjölyrða um þá kenningu hæstv. viðskrh. og sjútvrh., að þær þrjár gengisfellingar, sem orðið hafa á valdatíma núv. ríkisstj., séu raunar aðeins ein, þ. e. sú, er gerð var í des. s. l. Það var á ráðh. að skilja, að eðlilegt og sjálfsagt væri að skrá íslenzku krónuna í samræmi við dollarann, á hverju sem gengur. Athyglisvert er raunar, að sósíalisti, Alþb.-maður í ráðherrastóli leggur áherzlu á að fylgja dollarnum 100%. Ég vil aðeins taka fram, að þótt við miðum við, að útflutningsatvinnuvegirnir standi jafnt að vígi eftir breytingar á gengisskráningu dollarans og áður, hefði ekki þurft þess vegna að fylgja dollarnum 100%. Fyrsta gengisfallið nam tæpum 8%, þ. e. á síðari hluta árs 1971, en þurfti ekki samkv. þessum mælikvarða, að því er snertir íslenzka útflutningsatvinnuvegi, að vera meira en 5–6% á íslenzku krónunni. Önnur gengisfellingin, frá því í des. s. l., nær 11%, var hreinræktuð íslenzk gengisfelling, eins og hæstv. sjútvrh. komst að orði. Þriðja gengisfellingin, nú í febrúar, var 10%, en þurfti samkv. tilkynningu Seðlabankans að vera 7–8% á íslenzku krónunni, svo að útflutningsatvinnuvegirnir stæðu jafnt að vígi eftir og áður. Hreinræktuð íslenzk gengisfelling, sem skrifast verður eingöngu á reikning núv. ríkisstj., er því a. m. k. um 16% á 1½ ári á sama tíma og helztu útflutningsafurðir okkar hafa stórhækkað í verði, t. d. frystur fiskur um 20–25% og jafnvel meira, loðnu- og þorskmjöl um 100%, og er nú hækkun þess komin í 200%, þótt síðustu hækkunar muni lítið gæta í sölu okkar á þessari vertíð. Hér skal ekki dregin í efa þörf útflutningsatvinnuvega okkar á þessum ráðstöfunum þrátt fyrir stórhækkað útflutningsverð. En með þessu mati hefur ríkisstj. staðfest, að útflutningurinn þyldi ekki það innanlandsverðlag, sem hér væri orðið, svo að notað sé enn orðalag hæstv. sjútvrh., heldur þurfti 16% hreinræktuð íslenzk gengisfelling til að koma og dugði raunar ekki til, því að til viðbótar voru samþykktar, þegar fiskverð var ákveðið, 160 millj. kr. uppbætur til sjávarútvegsins á kostnað ríkissjóðs. Engum blöðum er um það að fletta, að hækkun þessa innanlandsverðlags er heimatilbúin vandi ríkisstj. sjálfrar, sem við hana eina er að sakast um, eins og oft hefur verið gerð grein fyrir hér á Alþ. Hér er að vísu um liðinn tíma að ræða og þegar drýgðar syndir. Rétt er hjá hæstv. sjútvrh., að sumt af þessu verður ekki tekið til baka eða bætt. En óhugnanlegast er, að hæstv. ríkisstj. sýnist vera ráðlaus, hrekjast áfram á sömu hrakfallabraut og verið hefur. Gengisfellingin í des. á s. l. ári átti að vera öllum gengisfellingum betri. Í fyrsta lagi var hún sögð heldur minni en oft áður, sem orkar tvímælis, eins og ég hef áður rakið, og í öðru lagi áttu launþegar að fá bættar allar verðhækkanir, sem yrðu af völdum gengisfellingarinnar, með hækkun kaupgreiðsluvísitölunnar. Um síðara atriðið sagði hæstv. sjútvrh. - ég held orðrétt - í fyrradag, að vísitalan ætti að vera í fullum gangi og mæla allar þær verðhækkanir, sem yrðu af gengisbreytingunni, og það var auðvitað öllum ljóst, að gengisbreyting af þessu tagi gat ekki komið okkar útflutningsatvinnuvegum að gagni nema tiltölulega stuttan tíma. Enn fremur sagði ráðh.: „Ég hygg, að allir, sem stóðu að þessari gengislækkun, hafi gert sér grein fyrir því, að þetta færi svona, að áhrifin af þessari gengislækkun gætu ekki verið langvarandi.“ Hér tekur hæstv. sjútvrh. undir gagnrýni stjórnarandstöðunnar á því, hvernig staðið hefur verið að gengisfellingum ríkisstj., og þótt sjútvrh. segi nú öllum hafa verið þetta ljóst í des. s. l., þá reyndu stjórnarsinnar að leyna almenning þessu sem mest þeir máttu, m. a. í umr. hér á Alþ. fyrir jólin, og hrósuðu sér þvert á móti af því, að kaupgreiðsluvísitalan mundi mæla launþegum hækkað kaup. En nú verður þessu ekki leynt lengur, því að hin jákvæðu áhrif fyrir útflutning okkar af þeirri gengisbreytingu standa ekki, þegar liðið er fram á árið, eins og ráðh. sagði okkur hér í fyrradag. Það er sem sagt komið að skuldadögum. Spurningin er: Hvað tekur þá við? Var ráðh. að boða fjórðu gengisfellinguna - eða réttara sagt röð gengisfellinga, sem koma mundu? Ef núv. stjórn ræður málum lengur með sama hætti og verið hefur, býst ég við, að slík þróun verði tæpast umflúin. Vitnað hefur verið í þessum umr. af hálfu hv. 3. landsk. þm. í orð hæstv. ráðh, á fundi kaupmannasamtakanna fyrir skömmu. Þar sagði ráðh. einnig: „Ég viðurkenni það, að þeir tímar geti verið, að það sé óhjákvæmilegt að fella gengið og gera tilfærslur í þjóðfélaginu. Ég viðurkenni ekki, að gengisfelling sé almennt neitt lausnarorð, og allra sízt meðan þær stéttir í þjóðfélaginu, sem hafa mikil völd, eru ákveðnar að afnema áhrif tilfærslunnar tiltölulega fljótt á eftir. Slíkar gengislækkanir hafa raunverulega lítið annað að segja en að færa okkur bara á nýtt útreikningsborð.“ Ég er ekki með öllu ósammála hæstv. ráðh. í þessum orðum hans. En mér sýnist, að með þessum orðum hafi ráðh. einnig verið að boða fjórðu gengisfellingu núv. stjórnar eða áframhaldandi gengislækkanir. En þessi orð eru einnig forvitnileg á margan annan hátt. Hverjar eru þær stéttir í þjóðfélaginu, sem hafa mikil völd og eru ákveðnar að afnema áhrif nauðsynlegra tilfærslna útflutningsatvinnuvegum í hag? Á ráðh. við samtök launþega, Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Verkamannasambandið? Er þá þannig komið því stefnuskráratriði hæstv. núv. ríkisstj., að hafa sem nánast samstarf við samtök launafólks og atvinnurekenda um ráðstafanir í efnahagsmálum? Herra forseti. Að gefnu tilefni þessara umr. utan dagskrár er þessum aths. og spurningum hér með komið á framfæri.



Herra forseti. Þegar ég hóf þessar umr. utan dagskrár s. l. þriðjudag, vakti það fyrir mér að fá staðfestingu á því hjá hæstv. viðskrh., að gengisfellingin, tæp 11%, í des. hefði verið í ljósi síðustu atburða mistök, og jafnframt vildi ég vekja athygli á hinni háskalegu verðlagsþróun, sem nú er fram undan í landinu. Ég tel, að í ræðu hæstv. viðskrh. hafi komið berlega fram, að hefði hann haft fyrir sér þá miklu verðhækkun, sem orðið hefur á íslenzkum sjávarafurðum á Bandaríkjamarkaði, þá hefði gengisfelling í des. að hans mati ekki komið til greina. Jafnframt lét hann, að ég hygg, orð falla um það, að hún hefði komið í raun og veru að litlum notum, því að áhrif hennar til hagsbóta fyrir útflutningsatvinnuvegina yrðu uppurin á nokkrum mánuðum. Þar með liggur í raun og veru fyrir opinber viðurkenning um það, að gengisfellingin í des. var, hvernig sem á er litið, sú leið, sem sízt átti að velja til lausnar efnahagsvandanum. Nú hefur komið fram það, sem ég færði fram gegn desembergengisfellingunni. Hið vaxandi aflaverðmæti sjávarafurða og látlaus verðhækkun á útfluttum sjávarafurðum gerði hana ástæðulausa. Eðlilegar forsendur fyrir gengisfellingunni voru ekki fyrir hendi. Og nú hefur þorskblokkin, sem er meginstofn sjávarafurða á Bandaríkjamarkaði, hækkað um hvorki meira né minna en 10% frá áramótum eða um 53 cent, og ég fæ ekki séð, að það séu neinar sérstakar líkur á því, að verðið hætti að stíga. Ríkisstj. hefur staðið að þremur gengisfellingum. En enginn getur láð henni þá fyrstu og síðustu, þar til koma ytri orsakir. En hinu er ekki að leyna, að mér kemur það nokkuð spánskt fyrir sjónir, að íslenzka krónan skyldi nú vera látin fylgja dollarnum að öllu leyti í stað þess að fara bil beggja, gjaldmiðla þeirra þjóða í Evrópu annars vegar, sem héldu gengi sínu óbreyttu, og Bandaríkjadollara hins vegar, úr því að gengisfellingin í des. var í raun og veru óþörf og þorskblokkin hefur hækkað um 10% frá áramótum og heldur að öllum líkindum áfram að hækka. Í þessu fæ ég ekki séð rökrænt samhengi hlutanna. Síðasta gengisfellingin eykur verulega á efnahagsvanda þjóðarinnar, því að nú hækkar gjaldmiðill Evrópuþjóða, að vísu misjafnlega mikið, en frá þessum löndum kemur meginútflutningurinn, og segir þetta til sín í hækkuðu vöruverði innanlands. Úr þessari hækkun hefði mátt draga að einhverju leyti með því að fylgja ekki dollarnum að öllu leyti við gengisbreytinguna nú í síðustu viku. Þegar litið er á málin í heild, gengisfellinguna í des., gengisfellinguna í s. l. viku og launahækkanir fram undan um næstu mánaðarmót, þar sem laun hækka milli 12 og 13.7%, er ljóst, að fram undan eru einhverjar mestu víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags allt frá stríðslokum. Það má ætla, að framfærsluvísitalan hækki um hvorki meira né minna en 20% frá 1. nóv. 1972 til 1. nóv. 1973, og ég þarf ekki að tíunda fyrir þingheimi þær afleiðingar, sem slík verðlagsþróun hefur fyrir hina margumtöluðu og þýðingarmiklu útflutningsatvinnuvegi og jafnframt fyrir allt efnahagslífið. Ég á t. d. bágt með að sjá, hvernig íslenzkur iðnaður og einkanlega sá hluti hans, sem ekki er fyllilega samkeppnisfær á erlendum mörkuðum, komi til með að standa undir þeim rekstrarkostnaði, sem af þessu leiðir. Og hið sama gildir að sjálfsögðu um aðrar atvinnugreinar. Vil ég t. d. minna á hækkandi rekstrarvörur bænda o. s. frv. Hið ömurlega er, að þegar allar þessar verðhækkanir eru komnar inn í verðlagið, má ætla, að útflutningsatvinnuvegirnir standi það illa að vegi, að gengisfellingaröflin í þjóðfélaginu knýi þá fram enn eina gengisfellingu. Kannske gerist það þá að verkalýðsforingjar standi fyrir því. Og þannig heldur leikurinn áfram. Um leið og ég lýsi áhyggjum mínum, þungum áhyggjum, yfir þeirri verðlagsþróun og þeim efnahagsörðugleikum, sem nú blasa við, vil ég taka fram, að þar sem ég hef varðað við þeirri þenslustefnu, sem átt hefur sér stað í efnahagsmálum, bæði með of háum framkvæmdaáætlunum og uppsprengdum fjárl. og síðast, en ekki sízt þeirri dæmalausu gengisfellingu, sem átti sér stað í des., þá vil ég firra mig ábyrgð á þróun þessara mála, þeirri verðlagsþróun, sem fram undan er. Hins vegar hljóta þeir, sem stóðu að gengisfellingunni í des., að taka á sig þær afleiðingar, sem af henni verða. Í málefnasamningi ríkisstj. segir eitthvað á þá leið, að hún muni leitast við að hamla gegn verðlagsþróuninni, þannig að hún verði ekki meiri en gerist í helztu viðskiptalöndum okkar. Ég hygg, að ekki sé seinna vænna fyrir ríkisstj, að íhuga það ákvæði nánar.



Herra forseti. Ég býst við, að mér nægi 5 mínútur. - Ég vil taka undir það, sem hv. 2. þm. Reykv. og hv. 3. landsk. sögðu hér áðan í sambandi við verðlagsmálin og útlitið í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar. Það hlýtur að vera öllum áhyggjuefni, hvert stefnir í þessum málum. Kaupgjaldið hækkar um næstu mánaðamót um 14.3%, og eins og hv. 3. landsk. þm. sagði hér áðan, er útlit fyrir, að kaupgjaldsvísitalan hækki á árinu um allt að 20% eða meira, og þá sjá allir, hvernig atvinnulíf þjóðarinnar er komið. Kostnaðarverðbólgan gengur laus nú eins og oftast áður, síðan núv. ríkisstj. kom til valda. Hæstv. ríkisstj. hefur talað mikið um aflabrest og talið, að gengislækkunin í des. og efnahagserfiðleikarnir væru þess vegna. Mér er þó kunnugt um, að sumir hæstv. ráðh. hafa gert sér fulla grein fyrir ástæðunum og hafa séð í gegnum þennan vef. Aðrir hæstv. ráðh. virðast ekki hafa gert sér grein fyrir þessu. Ég heyrði ekki nema lítinn hluta af því, sem hæstv. fjmrh. sagði í gær á beinni línu, en eitt heyrði ég, sem gaf mér tilefni til að fá glöggar heimildir um réttmæti fullyrðinga hæstv. ráðh. Hann sagði, að efnahagsvandinn og gengislækkunin hefðu átt sér stað vegna aflabrests, vegna þess að aflamagnið og aflaverðmætið hefði minnkað um tæp 11% á s. l. ári. Í tilefni af þessu hringdi ég í örugga stofnun, sem gaf mér upplýsingar í morgun. Þar segir, að heildarútflutningur landsmanna hafi verið 1970 12 milljarðar 915 millj., 1971 13 milljarðar 175 millj, og 1972 16 milljarðar 895 millj. Þar af voru sjávarafurðir 1970 10 milljarðar 111 millj., 1971 11 milljarðar 56 millj. og 1972 12 milljarðar 318 millj. Og aflamagnið var 1970 733 þús. lestir. 1971 681 þús. lestir og 1972 739 þús. lestir. Ef hæstv. fjmrh. hefur sagt flest annað álíka satt í áheyrn allra landsmanna í gærkvöld eins og þetta, þá er illa farið. Ég verð að segja, að það er algerlega þýðingarlaust fyrir hæstv. ráðh. að segja, að efnahagsörðugleikarnir séu vegna aflabrests eða vegna þess, að aflaverðmætið sé minna, vegna þess að það hefur hvorugt gerzt, að það sé aflabrestur eða að verðlagið sé ekki í lagi. Það vita allir, að það er í hámarki. Erfiðleikarnir eru til komnir af allt öðrum ástæðum. Þeir eru heimatilbúnir. Og nú er svo komið, að flestir eru farnir að gera sér grein fyrir hættunni, sem þjóðfélaginn stafar af þessu. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki traust hjá launþegunum eða stéttasamtökunum. Hún hendir hér í skyndi inn frv., sem hefur ekki stuðning stjórnarflokkanna, káki, sem getur ekki leyst neinn vanda. Úr því að svo er komið, er vitanlega hætta á ferðum, og spurningin er, hversu lengi við getum búið við þetta. Verða ekki atvinnuvegirnir að stöðva rekstur sinn, þegar kemur fram á árið, þegar allt er með tapi og ekkert bólar á lausn togaradeilunnar? Stærsta stjórnarblaðið - 



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar aths. - Ég ætlaði ekki að halda þessum umr. áfram, þó að augljóst sé, að þá, sem hér taka til máls, langar til þess að hafa hér almennar umr. Það er vitanlega hægt að taka þær upp hér, ef þeir óska eftir. En þegar skýrt er jafnhrapalega rangt frá og hv. 1. þm. Sunnl. gerði hér áðan, er full ástæða til að leiðrétta það. Hv. þm. talar um, að það hafi í rauninni ekki orðið nein aflaminnkun á s. l. ári, og leikur sér þá með tölur á þann hátt, að hann tekur 100 þús. tonn af loðnu, sem var meiri afli á s. l. ári en árið á undan, og tekur hann með beint inn í myndina. En þó að loðnuaflinn væri 100 þús. tonnum meiri á s. l. ári, fékkst minna verðmæti fyrir loðnuaflann á s. l. ári heldur en árið á undan. Aflarýrnunin kom fram í því, að dýrmætasta tegundin, sem við veiðum, þorskur, hefur minnkað um 30% á tveimur árum og rúmlega 15% á s. l. ári. Menn geta auðvitað haldið áfram að lemja höfðinu við steininn og snúa út úr og falsa tölur á þennan hátt, en það vitanlega breytir engu. Ein aðalröksemdin hjá togaraeigendum fyrir því, að þeir eigi bágt, er sú, að afli togaranna hafi minnkað svo mikið frá því, sem áður var, sérstaklega hafi minnkað hinar dýrmætari tegundir, sem togararnir veiða. Það er líka út af fyrir sig að koma hér upp með vandlætingartón um það, að nú sé dýrtíðin að vaxa hér út fyrir öll mörk, og vera nýbúnir að neita um að gera nauðsynlegar og óhjákvæmilegar ráðstafanir í efnahagsmálum í sambandi við stórtjón, sem að höndum bar, og neita að fallast á þá leið að fresta tiltekinni kauphækkun, sem stóð fyrir dyrum. 6–7%, í sjö mánuði, á sama tíma sem vitað var, að launþegasamtökin í landinu höfðu almennt samþykkt þetta, enda var það svo, að forustumenn sumra flokkanna, þeirra sem í andstöðu eru nú, voru búnir að lýsa yfir, að þeir gætu fallizt á þetta. En af hreinu ábyrgðarleysi sneru þeir frá því, sem þeir höfðu áður lýst yfir. Það er dæmi fyrir sig, að það er Sjálfstfl., sem krefst þess með afstöðu sinni, að þessi tiltekna kauphækkun skuli koma strax fram, en henni skuli ekki frestað. Hann vildi frekar fara hækkunarleiðina en lækkunarleið, sem var hægt að fara nú. Það var hann, sem knúði það fram m. a., að atvinnurekendur skulu fá að borga næstum tveimur vísitölustigum meira í kaupgjaldi núna út á áfengis- og tóbakshækkun. Það er krafa hans, að svo skuli verða. En hann ætti þá ekki að koma upp á eftir og kvarta fyrir hönd atvinnurekenda, þegar þeir þurfa að borga þetta. Það er svo til samræmis við allt annað að halda því fram, að um leið og þetta gengur yfir í þjóðfélaginu, hefðum við ekki átt nú að skrá gjaldeyri okkar til samræmis við dollar, við hefðum átt að gera hag útflutningsframleiðslunnar verri en gert var. Það er svona til þess að fylla inn í myndina með samræmi. Ég skal ekki tefja tímann frekar að þessu sinni. Það er vissulega tilefni til að taka hér upp almennar umr. um þetta, en það er ekki ástæða til þess að gera það utan dagskrár.



Herra forseti. Ég vil lýsa fullkomnu samþykki við þá skoðun forseta, að það er alger óhæfa af alþm. að hefja hvað eftir annað almennar eldhússumr. utan dagskrár. Þingstörf geta aldrei blessazt með því móti. Verst af öllu er þetta af því, að það er gert af nokkrum hópi þm. eingöngu í auglýsingaskyni, af því að þeir vita, að þeir sem hefja slíkan leik eiga nokkuð víst, að þeirra verði getið í fjölmiðlum. Ég mun því ekki taka þátt í almennum efnisumr. um það, sem, sem hér hefur komið fram og margt er mjög athyglisvert,, enda liggur fyrir þinginu till. um vantraust á ríkisstj. þar sem slíkar umr. eiga að fara fram. En eitt atriði get ég ekki komizt hjá að nefna og spyrja um. Hv. 3. landsk. þm. hóf þessar umr. sýnilega í þeim tilgangi að kalla fram ákveðna viðurkenningu frá hæstv. viðskrh. um þróun efnahagsmála undanfarna mánuði og horfur næstu mánuði. Niðurstaða hv. 3. landsk. nú fyrir skömmu var sú, að hann hefði fengið þau svör, sem hann bjóst við, og ég vona, að ég fari rétt með hans orð, að hann firrti sig ábyrgð á þeirri þróun efnahagsmála, sem er fram undan. Nú vil ég spyrja, hvort þessi yfirlýsing þýði það, að hv. þm. hafi sagt ríkisstj. upp stuðningi, því að hvernig í ósköpunum getur ábyrgur alþm. firrt sig allari ábyrgð á þróun efnahagsmála í heild og haldið áfram að styðja þá ríkisstj., sem stýrir efnahagsmúlunum? Ég tel, að Alþ. eigi kröfu á að fá að vita, hvað orð hv. þm. þýða, því að ef hann er að segja ríkisstj. upp stuðningi, hefur hún ekki lengur meiri hl. í þessari d., og þá hefur skapazt pólitískt ástand, sem þarf að athuga mjög alvarlega og fljótlega.



Herra forseti. Hv. 8. landsk. þm. hóf mál sitt á því, að menn tækju hér undarlega oft til máls utan dagskrár eingöngu í auglýsingaskyni. Já, skyldi ekki formaður Alþfl. hafa tekið oftast hér til máls utan dagskrár og er mjög ánægjulegt að fá þá staðfestingu á því, og ég vona, að hv. 8 landsk. þm. bendi formanni flokks síns á þessa staðreynd. Í öðru lagi vil ég benda þessum lífsreynda og þingreynda hv. 8. landsk. þm. á, að hann getur varla ætlazt til þess, að ég beri ábyrgð á þeim afleiðingum, sem gengisfellingin í des. veldur þjóðarbúinu, þar sem ég var andvígur þessari gengisfellingu og mótmælti henni. Ég held, að hann sé farinn að rugla þessum hlutum.



Herra forseti. Mér fannst fsp. hv. 8. landsk. þm. til hv. 3. landsk. þm. mjög tímabær, og ég get ekki alveg fallizt á skýringu hv. 3. landsk. þm., Bjarna Guðnasonar, hér á undan, að hann beri ekki ábyrgð á gengisbreytingunni í des., vegna þess að um leið og hann að vísu lýsti efasemdum sínum um gagnsemi hennar, þá lýsti hann í sömu andránni yfir, að hann mundi auðvitað verja falli ríkisstj., sem bar ábyrgð á þessari gengisbreytingu, sem hann útmálaði alveg réttilega, að hefði ekki náð neinum tilgangi. Ég kvaddi mér hljóðs öðru sinni aðeins til þess að leiðrétta hæstv. viðskrh. að því leyti, að Sjálfstfl. eða málsvarar hans hafa aldrei neitað því að ræða till. um lausn efnahagsvandans. En þeir hafa neitað því að tengja saman ráðstafanir vegna eldgossins í Heimaey almennum till. um lausn efnahagsvanda, sem í sér aðrar rætur heldur en af eldgosinu stafa. Þetta er meginmunur. Ég vil leggja áherzlu á að það voru allsendis ósæmileg vinnubrögð af hálfu núv. ríkisstj. að ætla sér að leysa heimatilbúinn eigin vanda vegna þeirra náttúruhamfara og skelfinga, sem Vestmanneyingar hafa þurft að þola.



Herra forseti. Allshn, hefur tekið til athugunar þá þáltill., sem hér fara fram framhaldsumr. um Nál. er á þskj. 296, en till. sjálf er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta rannsaka: 1) aðstöðu til líkamsræktar í skólum landsins, 2) vinnuálagið í skólum. Rannsókninni skal hraða svo sem tök eru á, og gera skal Alþ. grein fyrir árangri þegar að rannsókn lokinni.“ Þannig eru tvö meginatriði, sem till. vekur sérstaklega athygli á, - atriði, sem sérstök þörf er talin á að gefa verulegan gaum, þegar skólamál her á góma. Í fyrra lagi vil ég ræða vinnuálagið. Það er talið í ýmsum tilvikum vera meira en góðu hófi gegnir, og eru í grg. fyrir till. nokkur dæmi tekin um það, t. d. eins og það, sem segir í grg., að starfstími, einkum stúlkna í skólum, geti farið yfir 80 klst. á viku eða m. ö. o. tvöfaldur sá vinnutími, sem viðurkenndur er í fjölda starfsgreina hér á landi. Þá má segja það, og það er alkunna, að víða úti um land og eins hér í Reykjavík, þar sem ræðir um heimanaksturs- eða heimangönguskóla, þá fara nemendur margir hverjir mjög langan veg. Þeir fara að heiman frá sér kannske 7–7.30 að morgni og koma í mörgum tilvikum ekki heim fyrr en seinni part dags og jafnvel ekki fyrr en um kvöldmatarleyti, og er þá auðsætt, að mjög skammur tími er til undirbúnings fyrir næsta eða næstu daga. Svo kemur hitt til, að fjölmiðlar svo sem sjónvarp og útvarp, sjá um það víða að trufla eða útiloka kvöldstarf unglinga og barna, þó að eigi komi til annað eins og t. d. mismunandi aðstaða til náms og annarrar heimavinnu á heimilum. Vissulega má þykja nægilega að verið, þó að ekki komi til undirbúningsvinnu svo síðla sem ég hef getið, nema þá í hreinum undantekningartilfellum. Þá má geta þess, að víða, þar sem mér er kunnugt, er sá háttur orðinn á, að kennsla fellur niður á laugardögum. Fyrir þá sök vex að sjálfsögðu verkefnið hina dagana sem því svarar, því að yfir ákveðið námsefni verður að sjálfsögðu að komast á skólaárinu. Þegar þannig er, virðist eðlilegast að taka til þess ráðs að láta mestan hluta bóknáms og þar með allan undirbúning að næsta degi eða næstu dögum fara fram í kennslustundunum sjálfum, og hefur slík ábending komið oftar en einu sinni fram og m. a. hér á hv. Alþ. ekki alls fyrir löngu. Færi þá fram í sjálfum skólunum allt reglulegt nám, a. m. k. að því er varðar hina yngri nemendur. Hlutverk kennaranna verður að sjálfsögðu að sama skapi mikilsverðara og mun vandasamara en ella, en hins vegar komast kennarar við þetta í betri tengsl, nánari tengsl við nemendurna og munu þá komast að raun um það, að því er varðar hvern einstakan nemenda, ef þeir eru ekki of margir í bekk, hvernig hverjum og einum nemanda tekst að vinna að verkefnunum. En við nánari rannsókn þessara mála munu mörg fleiri dæmi koma til úrlausnar, þannig að leiðréttingar munu í mörgum þessum efnum og fleiri koma til við frekari athugun þessa máls. Hvað sem öðru líður, er óhætt að fullyrða, að vinnuálag í skólum er tímabært rannsóknarefni og niðurstöður þeirra rannsókna geta orðið til verulegs og jafnvel ómetanlegs gagns um, hvert framhaldið verður hagkvæmast og bezt, bæði fyrir nemendur og kennara. Það liggja fyrir hjá allshn. umsagnir frá Landssambandi framhaldsskólakennara og Sambandi ísl. barnakennara. Hvor tveggja þessi aðili kveðst fagna þessari þáltill. Landssamband framhaldsskólakennara getur þess m. a., að fyllsta ástæða væri til þess, að jafnhliða færi fram rannsókn á aðstöðu til verklegrar kennslu svo og aðstöðu til mötuneytis fyrir nemendur í skólum. Samband ísl. barnakennara tekur fram m. a. í sinni umsögn, að rannsókn á vinnuaðstöðu nemenda og kennara, hvort tveggja í senn, væri einnig verðugt verkefni. Þessar ábendingar frá aðilum, sem gjörþekkja þessi mál og aðrar hliðar skólamála, virðast mjög eðlilegar og eigi annað sýnna en þessar ábendingar rúmist vel innan ramma þeirrar rannsóknar, sem till. fer fram á. Annað meginefni þáltill. fjallar um rannsókn á aðstöðu til líkamsræktar í skólum landsins. Vafalaust verður að telja, að aðstaðan, að því er varðar líkamsrækt eða íþróttir, sé misjöfn. Sums staðar mun hún ærið bágborin og jafnvel ekki vera til staðar í sumum skólum. En það segir sig sjálft, að engu að síður verður að leggja áherzlu á stundun íþrótta, herðingu líkamans við skipulega áreynslu en námið sjálft að öðru leyti, og því meira og tímafrekara, sem bóknámið verður og námskröfur hertar, og ég tala ekki um, ef nemendur sækja fast sitt nám og þar að auki kemur svo til langvinn skólaseta, því nauðsynlegri verður þessi þáttur í skólastarfinu. Það er augljóst. Stjórn Íþróttakennarafélags Íslands hefur sent umsögn um þetta atriði málsins til n., og segir m. a. í þeirri umsögn, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Íþróttakennarafélags Íslands leyfir sér að taka fram, að hún er þeirrar skoðunar, að rík ástæða sé til að rannsaka ítarlega aðstöðu til líkamsræktar í skólum landsins. Stjórnin telur, að niðurstöður slíkrar rannsóknar geti m. a. haft veigamikil áhrif á fyrirhugaða endurskoðun á námsskrá fyrir skólaíþróttir og orðið til þess, að athuga verði leiðir til úrbóta. Stjórn Íþróttakennarafélags Íslands vill stuðla að því, að þessi raunsókn verði látin fara fram, og leyfir sér því að styðja þáltill.“ Og í þeim tveim umsögnum, sem ég drap á áður, er einmitt vikið að þessum lið till. og þar talin nauðsyn rannsókna í þessu efni. N. hefur ekki, svo að neinu nemi, borið saman þau skólafrv., sem nýlega hafa komið fram á Alþ., við þáltill., en þykist þó viss um, að þau haggi engan veginn þeirri nauðsyn, sem telja verður á þeirri athugun, sem till. gerir ráð fyrir. Allshn. hefur þannig einróma fallizt á að mæla með samþykkt þáltill.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ég vil leyfa mér að þakka jákvæða afgreiðslu þessa máls hjá hv. allshn. Með henni hefur n. fyrir sitt leyti fallizt á þær hugmyndir mínar, að þessum þáttum beri að veita forgangsathygli, ef svo mætti að orði komast. Það er nú svo, að þrátt fyrir ákvæði um líkamsrækt í skólum landsins, sem verið hafa lengi í lögum, hefur þróun þeirra þátta í starfsemi skólanna hvergi nærri fylgt eftir aukinni þörf fyrir hreyfingu á námsárunum sjálfum, sem stöðugt verða fleiri og fleiri, þegar á heildina er fitið. Og því síður hefur það náðst, sem hlýtur að verða höfuðmarkmið líkamsræktar og hvers konar íþróttaiðkana í skólum, að glæða almennan skilning á því, að í kyrrsetuþjóðfélagi, eins og hið íslenzka þjóðfélag er orðið öðrum þræði, er dagleg hreyfing og líkamsáreynsla jafnmikil nauðsyn þeim, sem vinnur störfin í stólnum sínum, eins og matur og drykkur eru öllu fólki. Stór hluti af ævistarfi sérhvers Íslendings er nú unninn í skólum. Það er óhætt að segja það, því að auðvitað er það starf eins og annað, sem menn gera á sinni ævi, og eðlilegt verður að telja, að nokkurs samræmis sé gætt um starfshætti og vinnuálag á hinum ýmsu starfssviðum þjóðfélagsins. Ég vil leggja alveg sérstaka áherzlu á, að það hlýtur að vera eitt höfuðmarkmið allrar fræðslu að búa nemandann undir störfin í því samfélagi, sem bíður hans að námi loknu. Við höfum komið okkur upp eins konar tómstundaþjóðfélagi, að því er tekur til margra starfsgreina. Og sú þróun þjóðfélagsins verður ekki til mikillar gæfu, nema unga fólkið, sem vex upp í þetta nýja samfélag, nái tökum á tómstundum sínum. Skólarnir eiga m. a. að miða störf sín við að hjálpa nemendum sínum til þess arna. Ég leyfi mér að vona, eftir þessa jákvæðu afgreiðslu n., að þessi ályktun verði samþ. og að vel takist til um framkvæmd hennar.



Herra forseti. Það er nú vafalítið búið að segja flest það, sem máli skiptir, um þetta veggjaldsmál. Þó langar mig til að bæta við hér nokkrum orðum, vegna þess að mér finnst ekki hafa komið hér fram nógu skýrt atriði, sem ég tel vera mikilvægt í þessu máli, en það er félagslegur aðstöðumunur í þéttbýli og strjálbýli. Hér hafa myndazt nokkrir byggðakjarnar á Suðvesturlandi, og þeir valda því, að fjöldi af fólki verður að búa alllangt frá vinnustöðum þess. Reykvíkingar vinna suður í Hafnarfirði og í Keflavík, Hafnfirðingar vinna í Straumsvík og Keflavík o. s. frv. Þetta veldur því, að þessu fólki er nauðsynlegt að aka miklum mun meira á hverju ári en þeim, sem búa á vinnustað sínum eða búa í 1–3 km fjarlægð frá vinnustað, eins og er algengast úti um landið. Þetta veldur því, að kostnaður við akstur yfir árið verður að jafnaði miklu meiri hjá þéttbýlisfólkinu en úti á landsbyggðinni, enda þótt á þeim vegum, sem það ekur, sé dýrara að aka hvern km. Þetta er í raun og veru nokkuð augljóst mál. En þetta er í fyrsta lagi meginástæðan fyrir því, að byrjað er að leggja hraðbrautirnar á þessu svæði, og í öðru lagi er það kannske orsök þess, að að mínu áliti hefur verið tekin upp ný stefna í fjármögnun vega. Fyrir 10 árum var gjald til vegasjóðs af hverjum benzínlítra 1.47 kr., en nú í dag er þetta gjald 9.87 kr. Það er því augljóst, að þeir, sem aka mest, og þeir, sem eru nauðbeygðir til að aka daglega langan veg að og frá vinnustað, gjalda mest til vegasjóðsins. Enginn vafi er því á, að það er rétt, sem hér hefur komið fram, að þeir, sem búa hér á þéttbýlissvæðunum, eru búnir að greiða til vegasjóðs þá upphæð, sem hefur kostað að leggja þessar hraðbrautir. Og ég tel það hrein öfugmæli, sem kom hér fram hjá hæstv. samgrh. í fyrra, að Suðurnesin skulduðu þjóðinni vegna þess 50 km vegar. Slíkt er algert öfugmæli. Ég tel, að hvorki á því sviði né öðrum skuldi þau nú og hafi jafnan verið fær um að axla sínar byrðar. Sömuleiðis hefur komið fram í þessum umr., að það værum við í þessum landshluta, sem fleyttum rjómann af erfiði annarra. Ég tel þetta einnig ómakleg ummæli. Ég held, að það verði ekki sagt um Reykjaneskjördæmi, að íbúar þess leggi ekki þjóðarbúinu það, sem þeim ber. Ég sagði áðan, að það hefði verið mörkuð ný stefna á síðustu árum í fjármögnun vega, og tel ég, að þetta hafi komið berlega fram nú fyrir jólin, þegar við fengum hina miklu jólagjöf, 200 millj. kr. aukningu á benzíngjaldi og þungaskatti. Taldi ég nú, að af því leiddi, að þessi till. mundi ekki koma til frekari umr. Því miður varð svo. Þetta veggjald er ekki eins einfalt mál og léttbært og margir hyggja. Það hefur komið fram hér í umr., að verði það tekið upp aftur, muni það vafalaust verða hækkað um 100%. Mig langar að geta hér um örfá dæmi, hvernig þetta kemur út. Við vitum, að fjöldi manns á Hafnarfjarðar- og Reykjavíkursvæðinu vinnur suður í Straumsvík. Þessir menn aka alla vinnudaga Reykjanesbrautina án þess að þurfa að greiða veggjald. Ef aftur á móti svo vill til, að maður suður í Vogum eða suður á Vatnsleysuströnd vinnur í Straumsvík, þá verður hann að borga veggjald, sem hefur numið 10–12 þús. kr. á ári og mundi þá nema milli 20 og 30 þús. kr. á ári, eftir að það hefði verið tvöfaldað. Ef veggjald yrði sett við Þingvallavegamót á Vesturlandsveg, sem mér finnst líklegasti staðurinn, þar sem vegir skiptast þar - og ekki mundi veita af að fá alla umferðina um þá inn í kerfið, mundi gjald fyrir vörubíl í Mosfellssveit, sem ekur eins og þeir hafa gert á undanförnum árum, 8–10 ferðir á dag til Reykjavíkur alla daga árið um kring, skipta hundruðum þúsunda. Þessi sami vörubíll mun í ár leggja vegasjóði til um 250 þús. kr. tekjur, og mér sýnist, að það sé ljóst, að hraðbrautarkjördæmin þrjú, sem talað hefur verið um hér, þ. e. a. s. Reykjaneskjördæmi, Reykjavík og Suðurlandskjördæmi, mundi leggja vegasjóði til í ár milli 800 og 900 millj. kr. Þetta munu þau vafalaust gera um langa framtíð árlega vaxandi. Þarfir þeirra fara hins vegar minnkandi fyrir vegafé. Og ég get ekki betur séð en þetta sé ærið veggjald, sem þetta svæði greiðir. Hefur þá ekkert verið lagt til þjóðveganna úti á landi á því tímabili, sem þessar hraðbrautir hafa verið í byggingu? Sannarlega er það svo. Ég er þá ekki að tala um göng og múla, hliðar eða enni. En mér skilst, að nú þegar séu tilbúnir undir olíumöl 100–2000 km á þjóðvegum úti um landið. Þetta er nærri helmingi meiri km-fjöldi en báðar hraðbrautirnar sem við erum ætíð að ræða um. Kostnaður við að fullgera þetta verk mun hafa verið talinn s. l. sumar um 300 millj. kr., ef miðað er við 200 km. En ef framhald verður á þeirri verðlagsþróun, sem nú er, getur hann vel verið orðinn 400–500 millj. í haust. Hins vegar er það svo, að þegar við lítum á þær geysilegu tekjur, sem vegasjóður fær af hraðbrautarsvæðunum, þá held ég, að það sé ekki að vænta annars en stutt sé í það, að alllangir kaflar á þjóðvegunum verði gerðir varanlegu slitlagi. Ég vona, að hv. þm. sjái, að aukagjald á hraðbrautir er ósanngjarnt og kemur mjög misjafnt niður, eins og ég hef drepið á. Mér finnst það óþarft, vegna þess að ég tel, að í þéttbýli, þar sem fjöldinn verður að aka að og frá vinnustað, greiði hann með því fyrirkomulagi, sem nú er, sitt veggjald. Hins vegar finnst mér leitt, ef það er rétt, sem ég hef heyrt, að nú eigi að draga úr lántökum til vegasjóðs. Ég held, að það hafi komið ljóst fram einmitt í þessum umr., að lagning varanlegs slitlags á vegi sé mjög arðbær framkvæmd, og ég er sannfærður um, að þau svæði, sem fá varanlegt slitlag, eru fullkomlega fær um að sjá um vexti og afborganir af þeim lánum, sem tekin eru til þeirra framkvæmda. Ég vona því, að hv. þm. sjái, að það er þegar búið að fullsetja á greiðslugetu þeirra, sem þessar hraðbrautir aka, og málin séu í raun og veru ekki svo dökk úti um landsbyggðina, þegar litið er á næstu framtíð.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs, þegar þetta mál var á dagskrá 8. þ. m. í þessari hv. d. Þá þegar höfðu margar ræður verið fluttar um málið og ýmis rök tínd til og tíunduð á báða bóga, mörg af þeim skynsamleg. Ég man eftir ræðu, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. flutti. Hann tók ekki beina afstöðu til málsins, en lét þess getið, að það hefðu þegar verið flutt mörg skynsamleg rök í málinu, bæði með og á móti, og margar góðar ræður fluttar. Og ekki var ræða hans sízt, því að hún var mjög sanngjörn og ágæt: En það voru aftur sumir aðrir af hv. ræðumönnum, og ég held, að þar hafi aðallega verið um að ræða flm. umræddrar till., sem mér fannst ganga nokkuð langt í málflutningi sínum. Ég man þar eftir ræðum hv. 1. þm. Vestf., 4. þm. Norðurl. e., 6. og 7. landsk. þm. Þessir menn héldu þannig á málum, að mér fannst ganga nokkuð úr hófi fram, þar sem þeir vildu beinlínis gefa í skyn, að þeir, sem væru ekki umsvifalaust með því að leggja veggjald á og hagnýta það til hins ítrasta, væru andstæðingar eða allt að því fjandmenn dreifbýlisins. Ég hygg, að það sem lesa mátti út úr ræðum þeirra, sé ekki ýkjalangt frá þessu. Þess vegna langar mig til, án þess að blanda mér mikið í efnisumr. um þetta mál, að rifja upp fyrir þessum hv. þm. eina kvöldstund hér fyrir síðustu jól. Þá voru til umr. breytingar á vegal., nr. 23 frá 1970. Ég veit ekki, hvort þessir hv. þm. hafa þá dottað á verðinum sem forsvarsmenn hinna dreifðu byggða eða ekki tekið eftir því, sem þeir voru að gera, og skal ég því rifja það upp fyrir þeim í örfáum orðum. Þeir réttu upp höndina og samþ. að fella niður nokkrar undanþáguheimildir úr vegal., sem gilt hafa mjög lengi. M. a. afnámu þeir með atkv. sínum úr 88. gr. vegal. heimild til að fella niður þungaskatt af skólabifreiðum, sjúkrabifreiðum, slökkvibifreiðum og snjóbifreiðum. Það má vel vera, að það séu skiptar skoðanir um, hvort undanþágur eigi að vera í lögum, en gaman þætti mér þó að sjá þessa hv. þm. semja reglu, sem engin undantekning væri frá. Þarna er um tvennt að ræða. Í fyrsta lagi eru þessar undanþáguheimildir mjög gamlar í íslenzkri löggjöf. Undanþáguheimildirnar um snjó- og sjúkrabifreiðar o. fl. slíkar eru a. m. k. í lögum um bifreiðaskatt frá 1932, og ég held einnig, a. m. k. efnislega, í l. um bifreiðaskatt frá 1921. Og ákvæði í l., sem hafa kveðið svo á, að búendur geti fengið endurgreiddan þungaskatt af bifreiðum, sem þeir nota aðallega í þágu landbúnaðar, jeppabifreiðum, hafa verið í lögum, frá því að byrjað var að flytja jeppabifreiðar til landsins, og sú heimild er a. m. k. örugglega í lögum frá 1947. Þessir hv. þm. taka þannig þátt í að strika út þessar heimildir, sem eru sumar hálfrar aldar gamlar og aðrar a. m. k. aldarfjórðungs gamlar. Hefur þetta þá nokkur fjárhagsleg áhrif? Ég vil taka eitt dæmi til að sýna, að þetta skiptir þó nokkru máli peningalega. Ef við tökum t. d. bóndann, sem á venjulega landbúnaðarbifreið, dísilbifreið af landbúnaðargerð, þá þarf hann að greiða af henni skatt og gjöld, áður en hann kemur henni í gegnum aðalskoðun á komandi vori. Að óbreyttum lögum hefði þessi maður þurft að greiða af bifreiðinni 1040 kr., áður en hann fær hana skoðaða. Að þessum lögum breyttum eins og gert var á þessari kvöldstund hér fyrir jólin, eins og ég drap á áðan, þarf þessi sami maður að greiða af sömu bifreið 17540 kr. Þetta er kannske ekki mjög há upphæð á mælikvarða hinna háu talna, sem nú gilda, en þó allveruleg a. m. k. í búreikningi hvers bónda, að maður tali ekki um, að þetta skiptir mjög verulegu máli, einkum úti um land, fyrir rekstur snjóbifreiða og sjúkrabifreiða. Við getum allir verið sammála um, að sá rekstur er margfalt meiri erfiðleikum háður í dreifbýlinu en í þéttbýli. Þetta vildi ég láta koma hér fram og vona, að menn hafi skilið það. Hitt er svo annað mál, að ég er ekki alveg viss um, hvað við þm. eigum að ræða þetta mál lengi. Við getum rætt það lengur eða skemur. En það haggar þó ekki þeirri heimild, sem stendur og staðið hefur í lögum. Heimild ráðh. til að ákveða veggjald var innleidd þegar árið 1963. Hún hefur bæði verið notuð og ekki notuð, að segja má, var ekki tekin til hagnýtingar fyrir 1965, og hún hefur ekki verið notuð frá síðustu áramótum. Þegar gengið var frá vegalögunum á árinu 1963, útbjuggu þáv. þm. þessa heimild í hendur ráðh., sem síðan hefur staðið óhögguð í 95. gr. þeirra. Ég er ekki viss um, hvað við eigum að ganga langt í því að taka fram fyrir hendur ráðh., hvort hann beiti þessari heimild eða beiti henni ekki. Alla vega hefur hún staðið í lögum frá 1963 og stendur enn ráðh. til handargagns, ef hann vill notfæra sér hana.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs í umr. 8. febr. s. l., vegna þess að mér þótti ýmislegt í ræðum ýmissa flm. þessarar till. vera þannig, að það yrði að svara því að nokkru. Við yfirlestur á ræðum þeirra á eftir sé ég, að það er reyndar miklu fleira, sem ekki er svaravert, og ég leiði það að sjálfsögðu hjá mér. Ég fann að því um daginn, að till. sem þessi skyldi flutt, þar sem svo skammt er síðan þetta mál var afgreitt, eða á síðasta þingi. Að þessum orðum mínum hafa ýmsir fundið, þ. á m. tveir flm., hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson og Steingrímur Hermannsson, og hafa reynt að leiða mig, nýliðann, í allan sannleikann um bað, að svona málsmeðferð sé mjög algeng hér á hv. Alþ. Af því tilefni, að ég sýndi þessa fáfræði af mér, spurði hv. 1. flm., hvar ég hefði eiginlega verið, áður en ég kom á þing. Ég get kannske sagt honum það í prívatsamtali seinna. En ég verð að segja, að sem betur fer var ég ekki hér til að læra þessar kúnstir, sem mér finnst ekki vera til sóma. Það voru sem sagt nokkur atriði í ræðum hv. flm., sem mig langaði að gera athugasemdir við. Í fyrsta lagi vil ég leiðrétta það, sem hv. hm. Steingrímur Hermannsson sagði, að ég hefði í mínu máli talið eðlilegt eða geta komið til greina að innheimta veggjald af göngum gegnum fjöll eða öðrum meiri háttar framkvæmdum. Þetta er ekki alveg rétt eftir mér haft. Ég sagði einmitt að innheimta á veggjaldi á slíkum stöðum virtist ekki koma til greina, einfaldlega vegna þess, að umferðin er svo lítil. Hins vegar taldi ég að menn yrðu að vera samkvæmir sjálfum sér, og þar sem flm. leggja talsvert mikla áherzlu á það hagræði, sem fæst af svona vegaframkvæmdum, eins og að leggja slitlag á vegi, þá benti ég á, að hagræði fengist með ýmsum öðrum hætti, þ. á m. með því að leggja göng í gegnum fjöll og fleira þess háttar, og þess vegna kannske eðlilegt að leggja veggjald á þá staði líka. En af öðrum ástæðum er það ekki hægt, þ. e. a. s. innheimtan verður allt of dýr. Þá hefur talsvert verið talað um þann sparnað, sem notendur veganna hafa af því, að slitlag er lagt á þá, Vissulega er það rétt, að notendur þessara vega spara mikil útgjöld í viðhaldi bíla sinna. En mér finnst hins vegar gleymast þarna meginmálið í þessu, og það er það, sem ég nefndi líka hér í umr. um daginn, að það er ekki nokkur leið að halda malarvegum við, þegar umferðin er orðin eins mikil og hún er á þeim vegum, sem lagðir hafa verið með bundnu slitlagi. Ég held, að menn megi gjarnan líta til hinna félagslegu aðstæðna á þessum þéttbýlu svæðum, sem hv. þm. Oddur Ólafsson kom hér inn á áðan. Hér er umferðin meiri, auðvitað vegna þess, að íbúarnir eru fleiri á tiltölulega afmörkuðu svæði. Það þarf ekki endilega að vera það, að menn aki svo miklu oftar, hver einstaklingur, heldur er það svo, að það eru fleiri, sem nota þessa vegi, og þess vegna kalla þeir á slitlag. Ég benti á það hér um daginn, að það væri umferðin, sem gæfi tekjur í ríkissjóð, og þar af leiðandi gæfu þeir vegir mest, sem mesta hafa umferðina. Við það sparast viðhald viðkomandi vega, og þess vegna verður meira framkvæmdafé til að leggja í vegina úti á landi. Ég talaði einnig um, að svona veggjald, sem tekið yrði hér alls staðar í kringum Reykjavík, mundi hafa víðtæk áhrif t. d. á flutningskostnað vegna allra þeirra miklu vöruflutninga, sem eiga sér stað bæði að og frá Reykjavík. Það var gert heldur lítið úr þessu og sagt, að þetta mundi vera alveg öfugt. Ég veit ekki, hvort menn hafa gert sér grein fyrir, hve mikið þessir vöruflutningar vega. Mér er kunnugt um, að það fór t. d. fram umferðartalning í síðasta mánuði, og þá kom í ljós, að 3/4 hlutar þeirra bifreiða, sem óku þarna um, voru vöruflutningarbílar víðs vegar að af landinu. Annars virtist mér svo sem ræður hv. flm. gengju mest út á að hnýta í hv. 1. þm. Sunnl., fyrrv. samgrh., vegna þess að hann er nú meðmæltur því að fella niður veggjald, og þá er mjög talað um fyrri afstöðu hans í þessu máli. Það er vissulega gott að vera staðfestur í trúnni, en betra held ég að sé að vera maður til að skipta um skoðun, þegar forsendur breytast, en það geta hv. flm. þessarar till. ekki gert. Mér sýnist satt að segja það skína mjög í gegnum málflutning þeirra, að þeir hafi einna mesta nautn af því að vitna í gamlar ræður fyrrv. samgrh. Annars þarf ég ekki að vera að taka upp hanzkann fyrir hann, hann er fullfær um það sjálfur og þar með að bera af sér sakir fyrir skort á óhlutdrægni, eins og það var orðað svo skemmtilega hér um daginn. Mér var kennt, að þetta héti einfaldlega hlutdrægni, en ekki skortur á óhlutdrægni, en það skilst náttúrlega, ef menn leggja sig fram. Hv. hm. Stefán Valgeirsson flutti hér mál sitt af miklum skörungsskap og talaði hátt, þegar hann talaði um þetta mál. Efnislega sagði hann eitthvað á þessa leið: Eiga þessir menn að borga sama skatt af bifreiðunum sínum og þeir, sem hafa allt aðra þjónustu? Er það réttlætið, sem hv. þm. eru að berjast fyrir, er það þetta þessi byggðastefna, sem þið eruð að ræða um og stefnið að? Viljið þið viðhalda og auka óréttlætið í þjóðfélaginu? Ég verð að lýsa alveg sérstakri undrun minni á svona málflutningi, og ég skil ekki, hvaða tilgangi hann þjónar. En það vantaði dálítið í sannfæringarkraftinn hjá þessum hv. þm., vegna þess að hann sagði í lok ræðu sinnar, að hann væri alls ekki að halda því fram, að þetta væri rétta leiðin, að setja á vegtolla, og það gæti ýmislegt annað komið til greina. Af hverju er það þá ekki athugað áður en menn fara að standa að flutningi þáltill. sem þessari? Þá talaði hv. 7. landsk. þm., Karvel Pálmason, og hann lýsti undrun sinni á afstöðu þm. Reykn., þótti það furðuleg afstaða, þar sem þeirra umbjóðendur eru búnir að búa við þessa veggjaldsinnheimtu í áraraðir, og þegar nú væri komið að því að innheimta veggjald á öðrum vegum, þá berðust þeir fyrir afnáminu. Við höfum vissulega barizt fyrir afnámi veggjaldsins á Reykjanesbraut, og við breytum að sjálfsögðu ekki þeirri afstöðu okkar, þótt fleiri vegir komi til greina núna. Þótt einhver ákveðinn hópur manna hafi þurft að þola óréttlæti, þá er sá hópur ekkert betur settur, þótt fleiri bætist í hópinn. Þá sagði hann, að fólkið úti í hinum dreifðu byggðum þurfi nú að borga meira, vegna þess að veggjaldið var afnumið á Reykjanesbraut og ekki tekið upp á Suðurlandsvegi. Það er alveg rétt, að þetta fólk þarf að borga meira nú, en það er einmitt vegna þess, að það var farið að till. þessara sömu manna í fyrra, að það tap, sem vegasjóður varð fyrir vegna afnáms veggjaldsins á Reykjanesbraut, skyldi greitt með hækkuðum benzínsköttum, en ekki úr ríkissjóði, eins og við vildum láta gera. Ég hef rækilega bent á, hverjar tekjur ríkissjóðs eru af umferðinni, og það eru ekki nema rétt um 50% af tekjum ríkissjóðs af bifreiðum og rekstrarvörum þeirra, sem fara til vegagerðar í landinu. Þá sagði hv. 7. landsk., að eina raunverulega réttlætið væri að hækka gjaldið á Reykjanesbraut og setja veggjald á Suðurlandsveg og þetta gjald ætti að vera 100% hærra en það var á Reykjanesbrautinni. Ég er í sjálfu sér ekkert hissa á þessum orðum. Þetta er alveg í samræmi við skoðanir og stefnu stjórnarliða að hækka alla skatta, og virðist svo sem þetta sé kannske hið eina, sem tengir þá orðið saman. Þetta var það helzta sem ég vildi svara úr ræðum flm. Það var eitthvað í ræðu hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar, sem kom mér dálítið spánskt fyrir sjónir. Ég vissi lengi vel ekkert, á hvora hliðina hann ætlaði að halla sér, en þóttist finna út í lokin, að hann hallaði sér öfugt. Hann nefndi, að hann hefði gjarnan viljað borga 2000–3000 kr. fyrir að losna við hrakninga á heiðarvegum fyrir vestan. Ég dreg það að sjálfsögðu ekki í efa. En ég sé ekki, hvað það á skylt við lagningu slitlags á vegi og greiðslu veggjald þess vegna. Ég held það snjói alveg jafnt á heiðum uppi, þó að komið sé slitlag á vegina. Ég vil að lokum leggja áherzlu á það, sem hv. flm. nefndu ekki í ræðum sínum. Mér sýnist, að allur þeirra málflutningur byggist á því, að þeir, sem aka á vegum með bundnu slitlagi, búi við sérstök forréttindi og fyrir það eigi þeir að greiða veggjald. Það er einnig í þeirra málflutningi alið á úlfúð milli dreifbýlis og þéttbýlis. Slíkt er engum til sóma og engum til gagns. Það er sem sagt miðað við það eitt, að slitlag sé komið á veg, en það er horft fram hjá hagræði af ýmsum öðrum framkvæmdum í vegamálum, - framkvæmdum, sem í sjálfu sér gætu réttlætt veggjald, ef umferðin væri svo mikil, að innheimtan svaraði kostnaði. En mér finnst, að menn verði að vera samkvæmir sjálfum sér, og ef veggjald á að leggja á vegna þess, að aukið hagræði fæst af viðkomandi framkvæmd, þá verður auðvitað að leggja veggjald á allar hliðstæðar framkvæmdir og ekki binda sig eingöngu við lagningu slitlags. Því hefur ekki heldur verið á móti mælt, hvað ríkissjóður tekur mikið af umferðinni til sinna þarfa og leggur raunverulega lítið til vegamála. Eitt af því, sem lögð er áherzla á í grg. með þessari þáltill., er það, hvernig reglur séu erlendis, þar sé mjög algengt að taka veggjald. Ég rakti það í umr. hér um daginn, og því hefur ekki heldur verið mótmælt. Ég sé ekki ástæðu til að fara lengra út í þetta, en vil aðeins í lokin benda á það, að þótt menn bindi sig eingöngu við slitlagið, þá er skammt í það, að ýmsir aðrir vegir en hér í næsta nágrenni Reykjavíkur falli undir þetta kerfi. Ég nefni vegi fyrir vestan. Vegurinn frá Ísafirði og inn á flugvöll hefur þegar yfir 1200 bíla umferð á dag. Auðvitað er orðið tímabært að leggja slitlag á þann veg vegna svona mikillar umferðar, og þá ætti einnig samkv. þessu að taka þar veggjald. Vegurinn villi Hnífsdals og Ísafjarðar hefur orðið 840 bíla umferð. Vegurinn frá Akureyri inn á flugvöll er með 1800 bíla. Allir þessir vegir þurfa auðvitað að fá slitlag. En eftir þeim málflutningi, sem hér hefur verið hafður í frammi, hlýtur einnig að verða að innheimta veggjald af þessum vegum, eða á að koma með einhverja nýja reglu um það, að vegirnir verði að vera svo og svo langir, svo og svo margir km., til þess að veggjald verði innheimt.

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Ég skal vera stuttorður. Ég vil aðeins víkja að örfáum atriðum. Ég vil þá fyrst segja það, ég tel, að það hafi verið rétt spor, sem hæstv. fyrirrennari minn steig, þegar hann lagði veggjald á Reykjanesbraut. Það gerði hann vegna þess, að fólkið, sem notaði þann veg, kæmi til með að njóta betri vegar en aðrir landsmenn. Þessi vegagerð kostaði mikið fé. Kostnaðarbyrðin lagðist á alla landsmenn að öðru leyti en því, að þeir, sem mest notuðu veginn, tóku að sér að greiða gjald, sem svaraði svo sem helmingi af vöxtum þessa fjár, sem í veginn fór. Og það tel ég, að hafi verið sanngjarnt. Hins vegar er það skoðun mín, að það hafi verið ranglátt, það hafi verið útafkeyrsla af réttri braut hjá hæstv. þáv. ráðh., þegar hann hætti við þetta og ákvað að bera fram till. um að leggja niður gjaldið af Reykjanesbraut, þegar að því kom, að aðrir landsmenn hlutu sams konar veg og þeir, sem Reykjanesbrautar höfðu notið áður. Það fannst mér vera ranglæti gagnvart notendum Reykjanesbrautar að hlaupa þá strax til og leggja gjaldið niður. Þeir hefðu fyrst fengið að sjá það, að þeir sætu við sama borð og aðrir landsmenn, þegar slíkt skattgjald væri lagt á aðra jafnótt og þeir nytu sams konar vegar. Tel ég, að fyrrv. samgrh. hafi beitt Reyknesinga ranglæti með tillöguflutningi sínum, þegar annar vegur, sem að vísu stefndi á Suðurlandskjördæmi, var innan sjónmáls. En nóg um það. Ég hlýddi á mál hv. 3. þm. Reykn. áðan. Hann var að rökstyðja, að það væri ranglátt að leggja veggjald á þá, sem nytu þessara vega með varanlegu slitlagi. Hann sagði, að þéttbýli leiddi til þess, að menn sæktu atvinnu um langa vegu, menn úr Reykjavík alla leið suður á Reykjanesskaga, Hafnfirðingar í Straumsvík og um miklu stærra svæði en þeir gætu sótt atvinnu til, ef þessara góðu vega nyti ekki. Mér fannst rökstuðningur hans stuðla að því, að það væri versta böl fyrir þetta fólk, að það fengi þessa góðu vegi og leiðir opnuðust þannig til þess að sækja atvinnu um miklu stærra svið en þeir hefðu getað með nokkru móti, ef góðu veganna hefði ekki notið við. Þetta fannst mér vera öfugmæli. En hann vék svo að því, að það mundi hafa verið öfugmæli, sem ég hefði haldið fram í umr., er málið var hér áður til meðferðar, þar sem ég hefði sagt, að Suðurnesjamenn skulduðu þjóðinni vegna þessa þrátt fyrir greiðslu þeirra á veggjaldinu. Ég held ég hafi aldrei orðað það á þann veg. En það er skoðun mín og sannfæring, eins og ég hef vikið að nú í upphafi máls míns, að þeir, sem njóta hinna góðu vega á undan öðrum, hafa með greiðslu veggjaldsins tekið að sér að borga nokkurn hluta, aðeins nokkurn hluta af vaxtakostnaði vegna mannvirkjagerðarinnar. En hverjir hafa borgað hinn hlutann, hinn helminginn af vaxtakostnaði þessa fjármagns? Þeir, sem búa við vondu vegina, hafa fengið að borga það gjald í viðbót við þyngsta vegaskattinn, sem greiddur verður, sem eru hinir vondu vegir, að búa við þá, það er þyngsti vegaskatturinn. Kannske menn fari nú að heita rökum sínum í þá átt að segja: Það er ranglátt, að menn borgi veggjald af hinum beztu vegum landsins, - og komist að þeirri niðurstöðu, að það sé miklu réttlátara að leggja skatt á lakari vegina, vondu vegina? Ég held, að augljósara öfugmæli verði ekki hægt að hugsa sér. Þar með sjáum við það í hendi, að það er réttlátasta fjáröflunarleiðin, sem hugsazt getur til vegabóta í landinu, að leggja eitthvert gjald umfram á þá, sem njóta hinna beztu vega. Ég held, að þetta sé nokkuð auðséð. Einhver vék að því hér í umr., að það hefði ekki mikið gerzt með þessari atkvgr. í fyrrahaust, þegar samþ. var till. um að fella niður veggjald af Reykjanesbraut í sambandi við afgreiðslu vegáætlunar, heimildin stæði eftir sem áður í lögum fyrir ráðh. að leggja slík gjöld á. Rétt er þetta, að heimildin stendur enn þá í lögum. En þó að till. í fyrra fengi ekki meiri hl. Alþ., var hún afgreidd lögformlega á Alþ., og vilji Alþ. lá fyrir eftir þá atkvgr. um að fella gjaldið niður. Ég taldi mig því ekki geta haldið áfram innheimtu gjaldsins nema með því að virða vilja Alþ. að vettugi, en það taldi ég mér ekki fært. Að þessu var líka vikið áðan af hv. 4. þm. Vesturl., Friðjóni Þórðarsyni. Þess vegna vil ég taka það fram, að ég tel, að vilji Alþ., þó að samþykktin styddist ekki við meiri hl. þings í fyrra, hafi útilokað það, að ráðh, gæti notað heimildina. En á þeirri stundu, sem það lægi fyrir, að Alþ. vildi, að veggjöld væru lögð á á ný, mundi ég sannarlega nota þá heimild, því að engum er ljósari en mér þörfin fyrir aukið fjármagn til samgöngubóta á Íslandi. Ég mundi nota þá heimild þegar í stað og leggja veggjald ekki aðeins á Reykjanesbraut, heldur á Suðurlandsveg og á Vesturlandsveg, undireins og hann stefnir á Vestfjarðakjördæmi, undireins og sambærileg vegalengd væri þar komin undir varanlegt slitlag. Ég mundi nota allar hliðstæðar heimildir, sem sköpuðust, og ég tel, að enginn réttlátari fjáröflun til vegabóta á Íslandi sé til heldur en lengja ofurlítið aukagjald á þá, sem njóta hinna beztu vega.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að blanda mér verulega inn í þetta mál. Það eru um það mjög skiptar skoðanir, og sjónarmiðin virðast illsættanleg. Þó langar mig að koma fram með ákveðið viðhorf. Því er ekki að leyna, að það getur ekki talizt mjög æskilegt að girða af höfuðborgina með innheimtuskýlum, þannig að Reykvíkingar geti ekki komizt til Keflavíkur, til Hveragerðis, upp í Borgarfjörð nema greiða fyrir það ákveðin gjöld við þessi innheimtuskýli. Það má segja, að það sé nokkuð hart, að menn þurfi að greiða fyrir það að komast út úr borginni. Ég vil minna á, hvernig t. d. Kaupmannahafnarbúar mundu sætta sig við það, ef þeir gætu ekki ekið út úr Kaupmannahöfn án þess að greiða fyrir það sérstök gjöld á þeirri forsendu, að malarvegir væru nyrzt á Jótlandi. Svipað væri að girða Óslóborg af með vegskatti á þeim forsendum, að norður í Hálogalandi væru erfiðir vegir. Hvað snertir framkvæmdina, ef við tökum t. d. Austurlandsveg, hvað þyrfti að koma upp mörgum innheimtuskýlum t. d. austur að Hellu? Það þyrftu sjálfsagt að vera ein 3–4 innheimtuskýli, því að við getum ekki látið það henda, að maður geti ekið t. d. frá Selfossi að Hveragerði eftir varanlegu slitlagi, án þess að hann þurfi ekki að greiða gjald á þeim spotta. Og maður, sem ekur frá Hellu að Selfossi, þarf líka að greiða vegtoll fyrir akstur eftir þeim vegi o. s. frv. Það er dálítið hart að horfa á 3–4 eða jafnvel fleiri innheimtuskýli á leiðinni hérna austur fyrir fjall eða austur að Hellu. Kostnaður við þetta er mikill. Það þarf sjálfsagt 4 menn í skýli, og það þarf að reisa þau. Það væri mikill innheimtukostnaður. Yfirleitt vil ég segja það, að þessi skýlastefna, vegtollastefna er mjög hvimleið. Að hinn leytinu vil ég taka fram, að ég tel, eins og fram hefur komið hjá flm., það vera forréttindi fyrir menn í þéttibýlinu, sem hafa þessa góðu vegi, og það sé ekki nema eðlilegt, að þeir láti eitthvað af hendi rakna til að jafna þann mun, sem er á vegum á landinu. Tel ég miklu eðlilegra að gera það á annan hátt en með þessum hvimleiðu innheimtuskýlum, fyrir utan allan þann kostnað, sem innheimtan sjálf leiðir af sér. Það ætti að sjálfsögðu að gera á þann hátt að hafa sérstakt hraðbrautargjald, sem menn greiddu á því svæði, þar sem menn nytu hraðbrauta, og innheimta það reglulega með hliðstæðum gjöldum af bílum. Það tel ég miklu viðkunnanlegri og viturlegri aðferð. Þá mætti reikna út lauslega, hvað mundi koma inn með vegtollinum, og síðan dreifa því á allan fjöldann, og það yrði ekki ýkjamikil upphæð. Þetta yrði miklu viðkunnanlegra en girða af höfuðborgina með innheimtuskýlum og valda þannig sífelldum leiða og sífellum deilum. Mér virðist málið standa þannig í þinginu, að þingheimur sé tvíklofinn í þessu efni og reyndar þjóðin að einhverju leyti líka. Ef t. d. kæmi fram till. um, að þeir, sem byggju á hraðbrautarsvæðinu, greiddu eitthvert ákveðið hraðbrautargjald, sem færi í vegasjóð til þess að flýta fyrir vegagerð út um dreifbýlið, þá mundi ég ekki leggjast gegn slíku, en teldi það miklu eðlilegri og betri leið. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, af því að ég viðurkenni fyllilega þau sjónarmið, sem flm. hafa, að því leyti, að þéttbýlið býr við ákveðin forréttindi vegna þessara ágætu vega. Og mér finnst ekki óeðlilegt, að við, sem njótum þeirra forréttinda, látum eitthvað af hendi rakna. En ég get ekki fellt mig við að girða af borgir og bæi hér á Suðurlandi meira og minna með alls konar innheimtuskýlum og innheimtumönnum og öllu, sem því fylgir. Ég tel það mjög fráleitt. En að öðru leyti styð ég algerlega þær hugmyndir, sem liggja að baki málflutningi flm.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mikið þessar umr. Það er engin ástæða til þess að fara að kappræða um einstök atriði. Ég er búinn að setja fram mínar röksemdir í þessu máli áður í tveim ræðum. En það eru þó örfá atriði, sem ég vildi minnast á. Ég vil fyrst út af ummælum hv. 2. þm. Vestf. um meðferð þessa máls á þinginu fyrir jólin víkja aðeins að því. Hann nefndi nokkrar dagsetningar, þegar málið hefði verið á dagskrá hér í Sþ., og var hneykslaður á því, að við, sem stæðum svona nálægt hæstv. forseta Sþ., skyldum ekki hafa beitt áhrifum okkar til þess að knýja málið fram. Ég vil rifja það upp, að 28. nóv., sem var fyrsti dagurinn, sem hann nefndi, voru hér mjög mörg mál á undan þessu máli, það var mjög neðarlega á dagskránni. 30. nóv. var þetta mál síðast á dagskrá, og allur tíminn fór í að ræða öryggismál Íslands. 5. des. var fsp. fundur og alls ekki teknar fyrir þáltill., hann stóð til kl. 4. 7. des. var veggjaldinu frestað samkv. beiðni. Og 12. des. fór allur fundartíminn í að ræða afbrot unglinga utan dagskrár, og þær umr. stóðu til kl. 16.30. Þetta er ákaflega algengt, að till. séu oft á dagskrá, áður en þær eru ræddar. Og þar að auki er það nú svo, eftir að kemur fram í des. og fjárlagagerðin er í fullum gangi, að þá er enn erfiðara að koma áfram svona málum, sem allir vita, að verða miklar umr. um. En ég vildi láta koma fram að gefnu þessu tilefni frá hv. 2. þm. Vestf. kyndugt atriði í sambandi við meðferð þessa máls þá og aftur núna. Tvívegis fyrir jólin kom hv. 1. þm. Sunnl. til mín og bað mig að hlutast til um, að málið yrði ekki tekið fyrir, vegna þess að hann gæti ekki verið viðstaddur. Mér fannst sanngjarnt að verða við því. Þetta var faðir veggjaldsins. Því hafði verið komið fyrir kattarnef, hann tók þátt í því, vafalaust í ógáti, og mér fannst þá sanngjarnt, að hann fengi að vera viðstaddur, þegar þetta afkvæmi hans yrði aftur vakið til lífsins. En nú bar svo einkennilega við, þegar málið er hér til umr. núna, - ég leit fram einhvern tíma í miðjum umr., - þá situr hv. 1. þm. Sunnl. og drekkur kaffi með hv. 3. þm. Sunnl. Kannske var hugsanlegt, að þeir hefðu getað náð saman í annan tíma. Mér fannst rétt, að þetta kæmi hér fram, úr því að hv. 2. þm. Vestf. fór að minnast á meðferð þessa máls hér fyrr á þinginu. Ég vil enn fremur taka það fram út af ræðu hv. 2. þm. Vestf., að mér þykir náttúrlega ákaflega leitt, að ég hef óafvitandi orðið valdur að því, að hann skyldi með hjásetu á þinginu 1972 hjálpa til þess að afnema vegaskattinn. Mér þykir þetta mjög leitt, enn leiðara, þar sem mér er alveg ljóst og sjálfsagt öllum, sem hlýddu á hans ræðu, að þessi afstaða hans hefur valdið honum töluverðu hugarangri og bakað honum mjög mikil óþægindi. Þetta harma ég einlæglega. En eins og ég sagði, ég ætla ekki að fara að deila neitt frekar um einstök atriði þessa máls. Ég vil vekja athygli á því samt, sem ég held, að engum þm. hafi blandazt hugur um, sem hlýddi áðan á ræðu hv. 3. landsk. um hraðbrautargjaldið, sem hann kallaði, sem lagt yrði á bíla á hraðbrautarsvæðunum, að mjög erfitt yrði einnig eftir þeirri leið að fullnægja öllu réttlæti í þessu máli. Margir hafa bent á það, sem auðvitað er rétt, að með töku veggjalda, líkt og hér hefur verið gert, er ekki hægt að fullnægja öllu réttlæti. Það hefur okkur aldrei komið til hugar, að yrði hér frekar en svo víða í gjaldheimtu. En það held ég, að öllum sé ljóst og þurfi ekki að eyða um það mörgum orðum, að það yrði ekki heldur gert á þennan hátt, þó að þetta sé auðvitað sjónarmið út af fyrir sig hjá hv. 3. landsk. þm., sem ég skal ekkert segja um að öðru leyti. Hv. 3. þm. Reykn. nefndi dæmi þess, að þeir, sem mikið færu um hraðbrautirnar, borguðu býsna há gjöld með veggjaldi. En þar er því til að svara, að það hefur ekki neinn mótmælt hví hér í þessum umr., að það sé svo og svo mikil lækkun á rekstrarkostnaði bíla við að aka vegi með varanlegu slitlagi. Erlendis, t. d. í Englandi, það kom víst fram hér síðast, var talið, að það væri um helmingurinn, sem sparaðist í rekstrarkostnaði á þessum brautum. Hvort sem það er helmingur eða einhver önnur upphæð. eru allir sammála nm, að það er mjög mikið. Og ég hef ekki heyrt neinn andmælanda þessarar till. halda því fram, að veggjald, eins og það var, væri nema hluti af þessum hagnaði. Þá er spurningin : Hverjir hagnast þá mest á hraðbrautunum? Það eru þeir, sem oftast aka um þær og borga hæstu veggjöldin. Þeir hagnast mest, af því að þeir borga aldrei með veggjaldinu nema hluta af hagnaðinum við það að fá hraðbrautina, þannig að þrátt fyrir að þetta sé auðvitað tilfinnanlegt, þá fer ekki á milli mála, að þeir hagnast mest. Og þetta sýnir í raun og veru, að það er ekki hægt að segja, að þetta sé óréttlátur skattur eða íþyngjandi. En höfuðrök okkar fyrir þessari till. er þetta tvennt: annars vegar að taka veggjalds af hraðbrautunum sé eðlileg, því að mönnum sé ekki gert að borga nema hluta af því, sem þeir beinlínis hagnist peningalega, auk þæginda, og svo hins vegar, hversu þarfir vegasjóðsins hafa verið, eru og verða gífurlega miklar.



Herra forseti. Það er a. m. k. ekki böl fyrir vegasjóðinn að hafa góða vegi, það er alveg víst, og ef hæstv. samgrh. hefur hlustað á orð mín áðan, þá sagði ég einmitt, að ég liti svo á, að hann hafi tekið upp nýja stefnu og hann hafi fundið leiðina til þess að láta hraðbrautaumferðina greiða vegina. Aðaltekjur vegasjóðs, sem munu vera um 1250 millj. á þessu ári, skilst mér, eru af umferðinni. Ég hef bent á, hve mikill hluti kemur frá hraðbrautaumferðinni. Og eins og ég tók fram áðan, stafar þetta af því, að þetta svæði hér er þannig orðið nú, að það er meira og minna eitt atvinnusvæði. Menn búa í Reykjavík, vinna suður í Grindavík, fiski Reykvíkinga er landað í Grindavík, honum er landað í Sandgerði o, s. frv. Allt þetta hefur í för með sér stóraukna umferð á þessum vegum. Og þegar svo er komið, að menn greiða 9.87 kr. af hverjum benzínlítra, sem þeir nota, og einn vörubíll borgar kannske upp í kvartmilljón á ári til vegasjóðs, þá hafði ég haldið, að það væri komið nóg. Ég gat einnig um það, sem ég tel rétt, að þeir, sem úti á landsbyggðinni búa, hafi í raun og veru allt aðrar aðstæður, þar sem fjöldinn býr ýmist á vinnustað eða mjög nálægt vinnustað. Þar þarf þess vegna minna að nota ökutækin, ekið minna árlega og greitt minna til vegasjóðs, enda þótt greitt sé meira fyrir hvern km. Ég vildi nú leggja það til, þegar þetta mál kemur í n., að fengnar yrðu rækilegar upplýsingar um, hvernig notkun benzíns og olíu er hagað. Ég held, að það verði nokkuð auðvelt að finna a. m. k. hvað benzín áhrærir, hvernig þeirri notkun er varið, hvar hún er mest og hvað hún er mikil. Væri mjög fróðlegt fyrir okkur þm. að fá það upplýst.

Flm. (Sverrir Hermannsson) : Herra forseti. Það er nú alllangt um liðið síðan till. þessi var lögð fram og hafa þm. af þeim ástæðum haft ærinn tíma til þess að kynna sér innihald hennar, en kann þó að vera, að þetta hafi orsakað, að þeir séu með öllu búnir að gleyma henni. En við hv. 2. þm. Vestf. og hv. 10. þm. Reykv. höfum leyft okkur að flytja á þskj. 126 svo hljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að veita Fiskifélagi Íslands nauðsynlegan fjárhagslegan stuðning til þess að: 1) Hafa sérmenntaða menn ú sviði fiskeldis í þjónustu sinni. 2) Láta fara fram tilraunir með eldi fisks í sjó á þeim stöðum við landið, sem eðlilegt er talið. 3) Kynna sér sams konar starfsemi erlendis og hagnýta þá þekkingu við íslenzkar aðstæður: Á undanförnum árum hefur áhugi á fiskrækt hvers konar farið mjög vaxandi viða um heim. Mikill árangur hefur náðst í ræktun ýmissa vatnafiska, svo sem lax og silungs, og hafa orðið athyglisverðar framfarir í þeim efnum hérlendis. Hin stóraukna laxveiði undanfarin ár á án alls efa rætur að rekja til aukinnar ræktunar. Möguleikar Íslendinga til ræktunar nytjafisks í ám og vötnum eru ákaflega miklir, og ber að leggja áherzlu á hana sem sérstaka búskapargrein. Um fiskeldi í sjó eða söltu vatni gegnir nokkuð öðru máli en um fiskrækt í vatni, að því leyti sem slíkar tilraunir eru miklu nýrri af nálinni og árangur þar af leiðandi í samræmi við það enn sem komið er. Þó hafa nokkrar miklar fiskveiðiþjóðir lagt stóraukna áherzlu á þennan þátt fiskeldis á undanförnum árum og árangur víða mjög athyglisverður. Eru Japanir þar fremstir í flokki, svo Kanadamenn, Norðmenn og Bretar. T. d. að taka er árangur Norðmanna við eldi lax í sjó glæsilegur. Það liggur í augum uppi, að í þessu efni mega Íslendingar ekki halda að sér höndum. Ekki verður með sanni sagt, að með öllu hafi skort áhuga hérlendis í þessu efni. Á fiskiþingum hafa margsinnis verið gerðar samþykktir um nauðsyn þess að hefjast rösklega handa um framkvæmdir. Á Alþ. flutti Sigurður Bjarnason, núv. sendiherra, till. um þetta efni, og 17. apríl 1968 var svo hljóðandi till. til þál. frá honum samþ., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram athugun á möguleikum vísindalegrar tilraunastarfsemi í fiskrækt og uppeldi nytjafiska í einstökum fjörðum, er hentugir kynnu að þykja til slíkrar starfsemi. Skal hafa samráð við Hafrannsóknastofnunina og Fiskifélag Íslands um þessa athugun.“ Ég geri ráð fyrir, að árangur af þessari ályktun Alþ. sé m. a. sá, að á fjárl. undanfarin ár hefur Fiskifélagi Íslands verið veittur fjárhagslegur stuðningur til þess að leggja stund á rannsóknir á sviði fiskeldis í sjó. Að vísu er sá stuðningur langtum of lítill, ef gera á sér vonir um árangur í þessu efni, sem fiskiþjóðin Íslendingar getur verið sæmd af. Þó hefur þessi fjárhagsstuðningur gert Fiskifélagi Íslands kleift að hafa í þjónustu sinni líffræðing, sem stundað hefur rannsóknir og tilraunir á þessu sviði. Þó ber að leggja áherzlu á, að þau ágætu verk, sem hann og Fiskifélagið hafa þegar unnið á þessu sviði, eru meira fyrir áhuga en til fjár. Þessir aðilar hafa nú hafið stórmerka tilraun með eldi lax í sjó, byggða á reynslu Norðmanna í því efni. Um mánaðarmótin júní-júlí í sumar er leið, var 5 þús. laxaseiðum sleppt í flotkví við Hvammsey í Hvalfirði. Þar hafa seiðin verið alin á innlendu þurrfóðri. Enn sem komið er er allt útlit fyrir, að tilraun þessi takist vel. Fiskurinn hefur dafnað vel og seiði, sem voru um 25 grömm á þyngd, þegar þeim var sleppt, eru nú 500–600 grömm að þyngd, og seiðadauði er mjög lítill. Ef allt fer að óskum, má vænta þess, að í nóv. eða svo næsta ár hafi laxinn náð 3–4 kg þunga. Við flm. þessarar till. ásamt með hv. 1. þm. Reykn. áttum þess kost eigi alls fyrir löngu að skoða framkvæmdir við þessa fiskrækt í Hvalfirði. Ég verð að segja, að það var mjög lærdómsríkt að sjá þessa að því er virtist litlu nót og að sjá fisktorfuna í þessari flotkví, og laxarnir virtust dafna þar ágætavel. Að vísu var sá hængur á, að sjávarhiti var afar lágur og við svo lágt hitastig dregur mjög úr vaxtarhraða fisksins. En hins er að gæta, að seiðadauði var afar lítill, þannig að næstum öll þau seiði, sem sleppt hafði verið í flotkvína, voru á lífi og höfðu dafnað með þeim ágætum, sem ég hér nefndi. Á það skal lögð áherzla, að hér er um fyrstu tilraun að ræða og alls engin ástæða til þess að láta hugfallast, þótt mistakist að einhverju eða öllu leyti, hvað þá ef hún tekst með þeim hætti, sem allt bendir til, að hún muni gera. Í sambandi við þetta mál varðar miklu sú staðreynd, að hér á landi búum við enn við hreinan og ómengaðan sjó, og vonandi verður svo um alla framtíð, þar sem vonir standa til, að þjóðir heims taki höndum saman og snúi vörn í sókn gegn hinum ógnarlega vágesti, sem mengun sjávar er. Takist ekki að forðast stórmengun sjávar, þurfum við hvort sem er ekki um að binda. Sérfróðir menn á sviði fiskeldis í sjó upplýsa, að mjög víða við strendur Íslands séu kjörin fiskræktarsvæði innfjarða. En í þessu efni skortir á um allar rannsóknir. Því þarf þegar í stað að hefjast handa um að kortleggja þá staði umhverfis landið, þar sem möguleikar eru vænlegastir, og hefja rannsóknir og mælingar því til staðfestu. Vakin hefur verið sérstök athygli á stöðum eins og við Hornafjörð og í Lóni austur, við Nípsfjörð í Vopnafirði og firðina, sem liggja suður úr Ísafjarðardjúpi, svo sem Mjóafjörð og Hestfjörð. Þá er Breiðafjörður talinn bjóða mjög fjölbreytta möguleika. Við tilraunir á öðrum löndum hefur komið í ljós, að vexti fiska í sjó má mjög flýta með því að hita sjóinn upp, t. d. í 10 gráður. Við það margfaldast vaxtarhraði fisksins. Líkt má telja, að víða hátti þannig til í landinu, að til þess mætti nota heitt vatn í jörðu. Þegar sérfræðingar hafa lokið við að kortleggja landið með tilliti til hagkvæmni í fiskrækt og áhugamenn hafa einnig hafið búskap í stórum stíl í þessari grein, er mjög mikilvægt, að Fiskifélagið og menn þess hafi til þess aðstöðu að stunda ítarlega leiðbeininga- og upplýsingastarfsemi. Mér er fullkunnugt um það, að ýmsir áhugamenn hafa tekið um það ákvörðun að hefjast nú fljótlega handa um tilraunir á þessu sviði. Allt kostar þetta mikið fé, en til mikils er líka að vinna. Á sama tíma og Íslendingar berjast fyrir lífshagsmunum sínum í landhelgismálinu, hygg ég, að það yrði þeim til enn meira hróss, ef þeir hæfust myndarlega handa um fiskrækt í stórum stíl. Eitt með öðru mundi það styrkja málstað okkar. Um leið og við krefjumst réttar okkar til fiskimiðanna við strendur landsins, erum við einir að axla ábyrgð á vexti og viðgangi fiskstofnanna innan lögsögu okkar. Við verðum að vera menn til þess að gæta þess mikla forðabúrs, sem Íslandsmið eru, ella höfum við fyrirgert rétti okkar. Á sviði fiskeldis blasa við stórkostleg verkefni, sem bíða þess eins, að unnin verði. Okkur ber skylda til að hefjast þegar í stað handa og af því afli, sem um munar. Við þurfum að láta það strax ásannast, Íslendingar, að við kunnum fleira en að drepa fisk. Forseti. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að þegar þessari umr. lýkur, þá verði málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Í till. til þál. um fiskeldi í sjó á þskj. 126, sem hér er til umr., er lagt til að veita Fiskifélagi Íslands nauðsynlegan fjárhagslegan stuðning til að hafa sérfræðinga í fiskeldi, gera tilraunir með fiskeldi í sjó og kynna sér slíka starfsemi erlendis. Í grg. kemur fram, að eldi sjávarfiska sé ekki komið á fjárhagslega arðvænlegan grundvöll, en á hinn bóginn sé eldi vatnafiska, þ. e. a. s. laxfiska, orðið atvinnugrein í Noregi. M. ö. o. er svo að skilja, að eldi laxfiska í sjó sé það, sem stefnt sé að. Lög nr. 76 frá 1970, um lax- og silungsveiði, fjalla um veiðimál, en þau eru þannig skilgreind í 1. gr. nefndra laga: „Hvers konar mál, sem lúta að lax-, silungs- og álaveiði, fiskrækt eða fiskeldi.“ Lögin ná til lax og silungs, hvort sem þessar fisktegundir eru í fersku vatni eða söltu. Verður því ekki annað séð en Fiskifélaginu sé ætlað með þáltill. þessari að fara inn á svið laxveiðilaganna, en í þeim er m. a. kveðið á um stjórn þeirra mála, sem heyra undir landbrh. Þá má henda á, að í þáltill. er gert ráð fyrir starfsemi, sem er nú þegar að langmestu leyti í framkvæmd á vegum veiðimálastofnunarinnar á grundvelli ákvæða laxveiðilaganna. Ef slík starfsemi verður rekin á vegum Fiskifélagsins, mun verða unnið í tveimur stofnunum að sama verkefni, ríkisfé, sem getur komið að miklu gagni, ef veitt væri einum aðila, er deilt á tvo, og árangurinn af starfseminni verður óhjákvæmilega miklum mun minni. Að mínu áliti væri lítil hagræðing í slíku. Sjálfsagt er í sambandi við fiskeldi að skipta því niður í málefni og á stofnanir eftir eðli þeirra. Þannig eru að öðru leytinu vatnafiskar og vatnafiskaeldi og að hinu leytinu sjávarfiskar og sjávarfiskaeldi. Vatnafiskaeldi, sem fara mun fram í náinni framtíð, mun vafalaust verða stundað við ströndina í netkvíum eða í víkum og vogum, þar sem verulegur hluti eða allt eldi fer fram í landhelgi einstakra jarða eða landhelgi þéttbýlisstaða. Er rétt m. a. af þeirri ástæðu að tengja tilraunastarfsemina með vatnafiska í sjó við fiskeldi í fersku vatni, enda er vatnafiskur alinn upp í fersku vatni, þar til hann er tilbúinn að fara í sjó. Svo til sömu tæki og tilsvarandi reynslu og þekkingu þarf til á báðum stöðum. Um eldi sjávarfiska gegnir allt öðru máli. Þegar efni þáttill. er athugað í einstökum atriðum, kemur í ljós, að sú starfsemi, sem þar er rætt um, er nú þegar unnin í veiðimálastofnuninni. Hún hefur á sínum vegum sérhæfða menn, þ. á m. fiskifræðing, sem vinnur að tilraunum með eldi sem aðalverkefni. Laxeldisstöðin í Kollafirði, sem starfað hefur síðan 1961, hefur aðstöðu til tilraunastarfsemi með fiskeldi og þjálfað starfsfólk til að vinna að slíkum tilraunum. Við stöðina hefur fengizt mikil innlend reynsla við fiskeldi, og virðist augljóst, að nota beri þessa reynslu og þekkingu, sem aflazt hefur með tilraunum, við eldi vatnafiska í sjó. Með stækkun á tjörnum laxeldisstöðvarinnar á s. l. sumri eru möguleikar auknir hvað snertir tilraunastarfsemi, m. a. vegna þess að ein tjörnin við flæðarmálið verður með sjóinngöngum. Þá er aðstaða til netkvíaeldis í Kollafirði nokkra metra frá landi. Ráðgert er að nota aðstöðuna á næsta sumri til tilrauna með laxeldi. Mun þá nýtast aðstaða í laxeldisstöðinni og reynsla starfsfólksins þar við tilraunina. Í sambandi við netkvíarnar má geta þess, að slíkar kvíar má einnig nota í stöðuvötnum, og hafa ráðagerðir um tilraunir með netkvíar í stöðuvötnum verið á döfinni undanfarin ár, þótt ekki hafi enn orðið úr vegna fjárskorts. Starfsmenn veiðimálastofnunarinnar og ráðgefandi verkfræðingur hennar hafa um árabil fylgzt náið með því, sem gerist erlendis í fiskeldismálum, þ. á m. með eldi vatnafiska í sjó. Hafa nefndir aðilar farið til útlanda í kynnisferðir í þessu sambandi og eru því vel kunnugir því, sem verið hefur og er að gerast á umræddu sviði, auk þess sem þeir hafa mikla reynslu og þekkingu á íslenzku umhverfi. Aðstaða til fiskeldis, bæði í fersku vatni og í sjó, hafa verið kannaðar víða um land af sérfræðingum veiðimálastofnunarinnar. Nú hin síðustu ár hafa farið fram skipulegar kannanir á eldisaðstæðum, til þessa aðallega á Norðurlandi og Suðvesturlandi, en ráðgert er að kanna allt landið á næstu árum. Leiðbeininga- og upplýsingastarfsemi um vatnafiskaeldi hefur verið rekin af veiðimálastofnuninni, og verður hún aukin, eftir því sem stofnuninni vex fiskur um hrygg. Af því, sem að framan segir, er augljóst, að tilraunum með eldi fiska í sjó er þegar ætlaður staður í lögum. Vatnafiskaeldi, hvort heldur er í fersku vatni eða í sjó, er landbúnaðarmál og fellur undir lög um lax- og silungsveiði. Tilraunir um eldi sjávarfiska og önnur sjávardýr heyra undir Hafrannsóknastofnunina, sbr. 17. gr. l. nr. 64 frá 1965, um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, en þar segir í 5. lið, með leyfi forseta: „Rannsóknir á fiskrækt og öllu, sem að því lýtur, áburð í sjó o. s. frv: Af þessu verður séð, að ef Alþ. veitir Fiskifélaginu fé til tilrauna með fiskeldi í sjó, er verið að fara aftan að laxveiðilögunum og lagaákvæðum um Hafrannsóknastofnunina. Fé til tilrauna með eldi fiska í sjó ber því að veita nefndum stofnunum, og þær hafa mesta möguleika og þekkingu til að gera slíkar tilraunir, hver á sínu sviði. Eitt atriði þessarar till. vil ég mjög taka undir. Það er brýnt að auka fjárframlög til slíkra rannsókna. Það er vaxandi áhugi hjá bændum og ýmsum fleirum að fara út í fiskrækt, og ýmsir telja, að þar sé um álitlega búgrein að ræða. En tilraunir á þessu sviði eru enn ekki komnar á það stig, að réttmætt sé fyrir einstaklinga að leggja út í kostnaðarsamar framkvæmdir á þessu sviði. En þar sem allt bendir til, að þessi búgrein gæti komið til með að verða arðvænleg, ef rétt er á haldið, þarf að stórauka rannsóknir á þessu sviði og undirbyggja leiðbeiningaþjónustu enn betur en hægt hefur verið að gera fram að þessu, áður en áhugamenn fara út í slíka framleiðslu, a. m. k. að ráði. Ef þannig er farið að, gæti það komið í veg fyrir mistök, sem gætu orðið mörgum einstaklingi dýr og tafið fyrir því, að fiskrækt í sjó og vötnum yrði að atvinnugrein, sem gæfi álitlegan hlut í þjóðarbúið. Hér á hinu háa Alþ hafa í vaxandi mæli verið bornar fram till., sem fela það í sér að skerða á ýmsan hátt hlut landbúnaðarins. Sú þáltill., sem hér er til umr., er ein þeirra. Þó vil ég ekki ætla að óreyndu, að flm. þessarar till. hafi gert það í þeim tilgangi, heldur af hinu, að þeir hafa ekki kynnt sér málið nægilega og ekki hugsað út í, hvað í raun og veru felst í till. Ég vænti þess, að hv. flm. taki málið á ný til athugunar og komi sjálfir fram með brtt., sem feli í sér, að þeim stofnunum, sem eðli sínu samkv. eiga og eru bezt færar til þess að gera tilraunir á þessu sviði, verði falin þau verkefni, sem till. fjallar um. Hins vegar þarf að knýja á um auknar fjárveitingar í þessu skyni. Það er fyrst og fremst þær, sem á stendur, en ekki á lagalegum grundvelli, þekkingu eða aðstöðu til að gera slíkar rannsóknir. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég mælast til þess við hv. n., sem fær þessa till. til meðferðar, að hún sendi Búnaðarþingi till. til umsagnar, þar sem þingið situr nú að störfum.

Flm. (Sverrir Hermannsson) : Herra forseti. Ég verð að játa, að við gerð þessarar till. kom mér sízt í hug, að tillögugerðin yrðu túlkuð á þann veg, að með henni væri verið að draga burst úr nefi landbúnaðar í landinu. Kann að vera, að þeim á veiðimálastofnuninni þyki, að úr þeirra nefi sé burst dregið, og mega þeir gjarnan hafa um það þær skoðanir, sem þeim sýnist. En því fer alls fjarri, að það hafi verið hugmyndin, eins og hv. 4. þm. Norðurl. e. hélt hér fram, að skerða hlut landbúnaðarins, og hér í þingi hefði þess í vaxandi mæli gætt, að fluttar væru till., sem gengju í slíka átt. Ég held, að einhver einkennileg minnimáttarkennd hv. þm. sé hér að verki. Vil ég þó taka fram, að ég er af eðlilegum ástæðum ekki eins kunnugur gangi mála hér í þingi og hann. En allt hans tal hljómaði eins og samið væri inn á Veiðimálaskrifstofu og það er kannske ekki verra fyrir það. En allt átti það nú ekki erindi hingað. Ég verð að segja, að sá þáttur, sem um er fjallað í tillögunni, er mjög sérstaks eðlis. Þótt tekið sé dæmi um þá möguleika, sem sýnast vera fyrir hendi um ræktun lax í sjó einvörðungu, þegar fiskur er kominn af sem maður getur sagt pokaseiðisstigi, þá er þessi aðferð, sem hér um ræðir, allt önnur en sú, sem veiðimálayfirvöld okkar hafa fengizt við, og hv. 4. þm. Norðurl. e. gat þess, held ég, að ráðagerðir hafi verið uppi um árabil um framkvæmdir og tilraunir í sambandi við netkvíar, en ekki náð fram að ganga af þeim sökum, að fé hefur skort. Og það er einmitt þar, sem skórinn kreppir, að til þessara mála hefur ekki verið varið náfægt því nægjanlega miklu fé. En eins og ég sagði, þótt hér væru dæmi dregin af eldi lax í sjó, þá eru fjölmargir aðrir þættir, sem koma við sögu, og e. t. v. ótrúlegir möguleikar, sem eru fyrir hendi um ræktun hvers kyns sjávardýra. Við vitum ekki í dag nema að því kunni að draga, að við getum með einhverjum hætti jafnvel ræktað þorskfisk, og verð ég að segja, að ekki verður með neinum sanni sagt, að tafizt geti að verið sé að draga burst úr nefi landbúnaðarins, ef í slíka tilraun yrði farið. En þetta er gömul saga og alþekkt, að þegar reynt er að þoka fram nauðsynjamálum, þá þykir einhverjum embættisherranum í þjóðfélaginu að sér vikið og tilraun til þess gerð að skerða sitt valdssvið, og þá er gripið til þess ráðs að reyna með öllum hætti að koma í veg fyrir, að það mál nái fram að ganga. Og hér er á ferðinni ein slík tilraun. Ég ætla ekki að vanmeta það starf, sem veiðimálastofnunin hefur innt af höndum. Ég er ekki heldur maður til að dæma um það. Það liggur þó alveg ljóst fyrir, að hún hefur legið undir mjög harðri gagnrýni og það fé, sem til hennar hefur verið varið, hefur ekki þótt bera ávöxt sem skyldi, að ekki sé meira sagt. En eins og ég sagði, til þess er ég ekki maður að dæma. Hv. 4. þm. Norðurl. e. gat þess, að ekki væri enn komið þann veg málum, að ástæða væri til þess, að einstaklingar hæfu slíkar framkvæmdir eins og með ræktun fisks í söltu vatni. Og ég tók eftir því í skýrslu, sem kom frá Veiðimálaskrifstofunni á borð þm. fyrir tveim dögum, að allur hennar tilgangur endaði í síðustu mgr., þar sem á það var vinsamlegast bent, að allar slíkar tilraunir væru háðar leyfi Veiðimálaskrifstofunnar. Hv. 4. þm. Norðurl. e. gat þess, að málum væri ekki þannig háttað enn, að það væri til þess ástæða, að einstaklingar hæfu aðgerðir í þessu efni. En ég verð að segja, að þá þykir mér stungin tólg, ef veiðimálastofnunin, sem hefur e. t. v. leyfi til þess samkv. lögum, ætlaði að setja fótinn fyrir það að einstaklingar hæfu slíkar tilraunir. Mér er kunnugt um það, að það er maður hið næsta við mig, sem hyggst nú alveg á næstunni hefja hér á Reykjanesi slíkar tilraunir með eldi fisks í sjó. Og ég gat um það, að reynsla sú, sem Norðmenn hafa fengið af þessu nú á næstliðnum missirum, er mjög glæsileg, svo að ekki sé meira sagt. Ef einstaklingar vilja leggja fé sitt fram til þess arna, má furðu gegna, ef í einhverju ætti að hamla gegn þeirri framtakssemi. Varðandi það, að verið sé að fara aftan að lögunum í þessu efni, þá kann að vera, að í strangasta skilningi laganna eigi þetta allt að vera undir hatti veiðimálastofnunarinnar. Það kann vel svo að vera. En ef á að hindra framgang þessa mikla stórmáls með því, að hægt sé með lagakrókum að heimfæra það undir einhverja stofnun í landinu, sem á framkvæmdum liggur og hefur ekkert framkvæmt, sem máli skiptir, í sambandi við ræktun á þessu sviði a. m. k., þá læt ég það alveg vera. Þá eru þar ekki hugsjónamenn að verki, sem vilja veg þessa máls mikinn. Ég vil enn fremur benda á, - það kann að hafa komið fram í umr. þá, þegar samþ. var hér 17. apríl 1968 þáltill., að sú tillögugerð bryti í bága við lög, - en allt að einu varð þetta þó að samþykkt Alþingis, að ríkisstj. skyldi láta fara fram athugun á möguleikum vísindalegrar tilraunastarfsemi í fiskrækt og uppeldi nytjafiska í einstökum fjörðum, er hentugir kynnu að þykja til slíkrar starfsemi, og samráð skyldi haft við Hafrannsóknastofnunina og Fiskifélag Íslands. Hv. 4. þm. Norðurl. e, gat þess, að aðstæður hefðu verið kannaðar víða um land í þessum efnum. Það kann að vera. En ég held, að það sé þó allt á algeru frumstigi. Og tilgangur þessarar till. er sá að reyna að hrinda þessu máli fram, svo að um muni. Veiðimálastofnunin mun hafa starfað a. m. k. með sína laxeldisstöð allt frá árinu 1961. Í ýmsu hefur árangur náðst, en ég held þó, að það sé almannarómur, að árangur hafi ekki náðst neitt nálægt því eins mikill og menn bundu vonir við, og allavega langt frá því, ef miðað er við það fjármagn, sem til starfseminnar hefur runnið. Ég dreg alls ekki í efa, að veiðimálastofnunin hafi á að skipa hæfum mönnum. En hér er um svo stórvaxið verkefni að tefla, að það er fullkomin ástæða til þess, að að málefninu vinni fleiri stofnanir, og að halda því fram, að það sé ekki eðli málsins samkv. að fela þetta verkefni Fiskifélagi Íslands, það fæ ég a. m. k. ekki skilið. En af sjálfu leiðir, að þessar stofnanir mundu vinna saman. Maður mundi a. m. k. ætla um stofnanir, sem eru reknar, a. m. k. önnur og hin að nokkru leyti fyrir opinbert fé, að menn, sem þar vinna að málum, beri til þess gæfu að starfa saman að svo mikilvægum verkefnum sem hér um ræðir. Ég hef ekkert á móti því, öðru nær, að þessari till. verði vísað til Búnaðarþings. En ég vænti þess fastlega, að þar verði ekki litið á þetta sem svo, að hér sé verið að gera einhverja tilraun til þess að skerða hlut landbúnaðarins í landinu. Allt, sem að fiskrækt í vatni lýtur, er vissulega búgrein, og eins má kalla þetta búgrein, fiskrækt í sjó, - að svo miklu leyti sem fiskræktin yrði á afmörkuðum svæðum og undir manna höndum, má enn fremur kalla það búgrein. En ég er reiðubúinn að styðja allar till., sem í þá átt ganga að efla sem mest þá mikilvægu búgrein, sem fiskeldi í vatni er. Við höfum vissulega náð mjög miklum árangri í fiskrækt í vatni, og hin aukna laxgengd undanfarin ár er talin vera tvímælalaust því að þakka. Þarna á veiðimálastofnunin vissulega hlut að máli. En það eru fleiri, miklu fleiri, sem þar eiga hlut að máli, og sem betur fer hefur þetta ekki verið einokað af veiðimálastofnuninni, þessi tilraunstarfsemi um fiskrækt, því að mér er nær að halda, að þess muni finnast dæmi, að árangur hafi, a. m. k. miðað við fjármagn, náðst betri af öðrum aðilum en veiðimálastofnuninni. Þessi skoðun mín verður leiðrétt, ef menn hafa til þess rök. Og það verð ég að segja, að hefði verið illa farið, ef hefði átt að hindra þær merku tilraunir og þær merku framkvæmdir, sem ýmsir einstaklingar hafa gert á þessu sviði. En ég gat ekki betur skilið af máli hv. 4. þm, Norðurl. e. en að hann vildi meina, að allt þyrfti þetta að vera undir hatti veiðimálastofnunarinnar: að þessu væri verið að vinna, það væri óráð, að fleiri aðilar kæmu þarna, menn skyldu fara varlega í sakirnar, en sem þakkarvert er tók hann undir það, að stórauknu fjármagni þyrfti að verja til þessa. Ég vara við því, ef á að fara að verða skæklatog út af þessu mikilsverða máli milli stofnana, sem að þessu eiga að vinna eðli málsins samkv. Það er alþekkt fyrirbrigði, að embættismannavaldið hér á landi bregður mjög hart við, ef því finnst, að sé verið að draga, eins og ég sagði, burst úr nefi sér, og það vill ógjarnan sleppa því, sem það hefur hönd á fest. Það er allt of mikið um það, að þeir deili og drottni, og minna um það, að þeir, sem raunverulega hafa og eiga að hafa til þess vald að ráða, eins og hið háa Alþ., fari í raun réttri með völdin. Enda þótt til séu lög um afmörkuð til handa veiðimálastofnun, hlýtur hið háa Alþ. að ráða því sjálft, ef því sýnist svo, að fela öðrum aðilum verkefni á svipuðu sviði. Mér er alveg ljóst, að ef á drepa þetta í dróma með því að vísa til þess einvörðungu, að þetta sé í athugun hjá veiðimálastofnuninni, þá líða ár og dagar, þangað til við sjáum nokkurn árangur, sem máli skiptir. Hér er verið að reyna að gera tilraun til þess að opna augu manna fyrir nauðsyn þess, að stórauknu fjármagni sé til þessa varið. Og ég hefði að óreyndu vænzt þess, að allir hv. þm. mundu undir þetta taka og leggja lið sitt til þess, að svo mætti verða. En þótt mér sé ekki geðfellt að væna hv. 4. þm. Norðurl, e. um það, þá er mér nær að halda, að hann gangi hér erinda forustumanna á veiðimálastofnuninni. Ég skil það vel það er mannlegt af þeim, að þeir vilji halda þessu í sínum höndum, því að það mætti e. t. v. skilja það sem svo, að það væri nokkurt vantraust á þeirra starf, að svo yrði ekki áfram, því að vissulega er þeim ætlað einnig að starfa að þessu. En ég bendi einnig á, eins og ég hef áður gert að vísu, að þetta er miklu fjölþættara verkefni en veiðimálastofnuninni hefur verið ætlað og framfarirnar í þessum efnum eru svo stórstígar, að það er mál til komið, að við Íslendingar förum að fylgjast náið með þeim. Hv. þm, gat þess, að veiðimálastofnunin fylgdist með því, sem væri að gerast úti í löndum í þessum efnum. Ég vil þá spyrja: Hvar liggja þær upplýsingar fyrir? A. m. k. fæ ég ekki séð af þeim ritum, sem hingað hefur verið dreift af hálfu veiðimálastofnunarinnar, að þar sé neitt, sem sé hönd á festandi. Mér berast þær fregnir frá mönnum, sem hafa aðeins haft af þessu spurnir í Japan, að þar hafi menn náð mjög langt í þessum efnum, og það varðar miklu fleiri tegundir fisks en nokkurn tíma koma nærri fersku vatni. T. d. má geta þess, að Bretar hafa náð athyglisverðum árangri í ræktun sólkola og sandhverfu og fleiri tegunda. Nei, það er út í hött að ætla sér að setja fót fyrir þetta mál með því að halda því fram, að það sé verið að skerða hlut landbúnaðarins. Þar er verið að seilast um hurð til lokunar. Og einnig er það út í hött, að það sé verið að ætla einhverjum aðila, sem óeðlilegt mætti kallast, að fjalla um þessi mál, þegar lagt er til, að Fiskifélag Íslands hafi þetta verkefni með höndum. Hvort tveggja er fjarri öllu lagi. Og enda þótt svo mætti kannske segja, að hér væri um verkefni að tefla, sem veiðimálastofnunin ætti að hafa með höndum, og að sumu leyti eðlilegt, að hún yrði efld til þess að vinna það, þá er samt sú reynsla fyrir hendi, að við þurfum fleiri aðila til að takast á við þetta mikilvæga verkefni, og umfram allt þarf að hrinda verulegu átaki í framkvæmd. Við megum ekki láta tímann líða, svo sem verið hefur, án þess að taka rösklega til höndum. Það er undirstöðuatriðið.



Herra forseti. Ég átti raunar ekki von á því, að það, sem ég sagði hér áðan, mundi verða túlkað á þann veg, sem hv. 1. flm. þessarar till. gerði í ræðu sinni. En ég sýndi fram á það í ræðu minni áðan, að það væru tvær stofnanir, sem lögum samkv. ættu að sinna þessum verkefnum. Þm. færðist alveg undan því að minnast á aðra þessa stofnun þ. e. a. s. Hafrannsóknastofnunina. Ég tók það alveg sérstaklega fram, að auðvitað ætti hún að sinna tilraunum í sambandi við sjávardýr, sjávarfiska, enda er það greinilega sagt í lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, í 17. gr., eins og ég sagði í minni fyrri ræðu: rannsóknir á fiskrækt og öllu, sem að því lýtur. Í sjálfu sér má segja, að í þeirri ræðu, sem hv. þm. flutti hér áðan, fælist í raun og veru vantraust á báðar þessar stofnanir, sem eiga lögum samkv. að vinna að þessum verkefnum. og ég harma,, að þm, skuli gera það hér í ræðustóli. Sannleikurinn er sá, að það má auðvitað lengi deila um, hver sé árangur á þessu sviði. Það eru í raun og veru byrjunarrannsóknir, sem þessar stofnanir báðar eru að inna af höndum, og ég verð að segja það, að eftir því sem skrifstofustjórinn í norsku veiðimálastofnuninni segir um þessa stofnun og þær rannsóknir, sem hafa verið gerðar á Íslandi, þá telur hann, að Íslendingar séu þar langtum fremri t. d. Norðmönnum, komnir lengra, og öfundar Íslendinga, hvað þeir hafi komizt langt einmitt í ræktun vatnafiska. Það er mikill misskilningur hjá ræðumanni, að það sé nóg að hafa silungs- og laxaseiði í fersku vatni, þangað til sé komið að pokaseiðisstiginu. Það er mikill misskilningur, ef hann heldur það, eins og mætti ætla af ræðu hans hér áðan. Sannleikurinn er sá, að það er alveg sama verkefnið að rækta lax og silung, hvort sem það er í fersku eða söltu vatni. Og það eru ekki aðrir, sem hafa neina reynslu eða þekkingu á þessu sviði, heldur en þeir menn, sem eru að vinna að þessu verkefni. Ég tók undir það í ræðu minni áðan, að það þyrfti að auka fjármagnið, og það kemur t. d. í ljós í þeirri grein, sem ég var að vitna hér í, sem er í alþýðublaðinu 17. jan., það er þýdd grein eftir skrifstofustjórann í norsku veiðimálastofnuninni, sem ég skal lána hv. þm., ef hann vill.

Ég hef séð hana.

Jæja, það er gott. En það er ekki hægt að heyra það á málflutningi hv. þm., a. m. k. hefur hann lítið með hana gert. En ég hef fylgzt með því, sem hefur verið að gerast í Kollafirði undanfarin ár. Ég efast um, að nokkur hafi komið oftar þar en ég, a. m. k, ekki af þm., því að ég kem þar oft á ári, og þess vegna veit ég, um hvað ég er að tala í þessu sambandi. Þm. getur ekki borið á móti því, að ræktun á vatnafiski er landbúnaðarmál, og ef er verið að fela þetta öðrum en þeim stofnunum, sem heyra undir landbrn., þá er verið að reyna að seilast í það, og næsta stig, ja, hvað verður það? Það var ekki hægt að heyra annað á orðum hv. þm. áðan en hann liti svo á, að það hefði verið ákaflega lítið gert á veiðimálastofnuninni. Eigum við ekki að reyna að vinna að því saman, að þær stofnanir, sem samkv. lögum eiga að sinna þessum verkefnum, fái fjármagn til að halda áfram sínum rannsóknum og þeir menn, sem hafa þekkinguna, sýni, hvað þeir komast. Þegar búið er að reyna það, er hægt að fara að tala um að fela öðrum það, sem vita þá kannske ekkert, hvað þeir eru að gera. Ég vil endurtaka það, að ég vonast til þess, að hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, sendi það Búnaðarþingi, og ég hefði mikla ánægju af því að vita, hvort búnaðarþm. mundu ekki líta á þetta líkum augum og ég við nána athugun.



Herra forseti. Ég bað um orðið í sambandi við umr. um þessa þáltill., þegar umr, fóru hér fram aðallega milli hv. flm. og hæstv. ráðh., einvörðungu af því, að ég tel mig hafa sérstakan áhuga á húsnæðismálum almennt. Ég taldi alveg sérstaka ástæðu til að taka undir og fagna þeim mikla áhuga, sem kom fram hjá hv. 4. þm. Vestf., flm. þessarar þáltill., í sambandi við hækkun lána til íbúðarhúsabygginga, ekki hvað sízt með tilliti til þess, að hann hafði um áraraðir átt sæti í stjórn Húsnæðismálastofnunarinnar undir viðreisn, þegar húsbyggjendur, úti um landsbyggðina sérstaklega, bjuggu við mikla lánasveltu í kerfinu. En það, sem kom mér sérstaklega til að biðja um orðið í sambandi við þessa till., var í fyrsta lagi að fagna þeirri ákvörðun ríkisstj. að hækka lánaupphæð í 800 þús. kr., sem vissulega bætir mjög ástandið fyrir húsbyggjendur, þótt ég vilji taka sérstaklega fram, að ég get alveg tekið undir það með hv. flm. þessarar þáltill., að vissulega væri þörf á hærri fjárhæð. Í öðru lagi vil ég fagna þeim ummælum hæstv. félmrh., sem hann viðhafði við umr. hér, að hann hefði lagt fyrir þn., sem endurskoðar húsnæðismálalöggjöfina, að framvegis verði lánin hækkuð árlega í samræmi við breytingu á byggingarvísitölu. Þetta tel ég vera réttlætismál, sem þurfi að ná fram að ganga sem fyrst. Ég vil í þessu sambandi nota tækifærið til að óska eftir því við hæstv. ráðh., að hann sendi nótu til þessarar opinberu stofnunar um það, að þjónustan við landsbyggðina a. m. k. verði örlítið betri en hún er í dag, þar sem við, sem höfum þurft að leita til hennar utan af landsbyggðinni, verðum að sætta okkur við það, að skrifstofustjóri þessarar stofnunar er ekki til viðtals og framkvæmdastjóri stofnunarinnar aðeins milli kl. 1 og 2 daglega. Á þessu held ég, að þurfi að ráða bót, þó að það sé e. t. v. ekki þingmál. Í þriðja lagi vil ég nota þetta tækifæri til að undirstrika sérstaklega nauðsyn þess, að endurskoðun húsnæðismálakerfisins verði hraðað, ekki hvað sízt hvað varðar byggingu verkamannabústaða, möguleika sveitarfélaga á byggingu leiguhúsnæðis og möguleika á framkvæmdum úti um landsbyggðina í sama formi og með sama árangri og byggt hefur verið í Breiðholti hér í Reykjavík. Er ekki óeðlilegt að álykta, að sú tækni og reynsla, er fengizt hefur í Breiðholti, ætti rétt á sér úti um land, þar sem þörfin er mest fyrir miklar og skjótvirkar framkvæmdir í íbúðarhúsabyggingum. Mætti t. d. hugsa sér, að Framkvæmdastofnunin tæki að sér að byggja íbúðarhúsnæði á þeim stöðum úti um landið, þar sem þörfin er mest, eftir því kerfi, sem byggt er eftir í Breiðholti. Á ráðstefnu, er húsnæðismálastjórn boðaði til á s. l. hausti um verkamannabústaðakerfið, kom greinilega í ljós, hversu þetta lánakerfi er vanmáttugt og kemur að litlum notum í flestum sveitarfélögum úti um landið. Þar kom einnig fram mikil gagnrýni á núgildandi húsnæðismálalöggjöf í heild. Töldu margir, að þörf væri á, að stofnunin hefði möguleika í lögum til að afgreiða hærri og meiri lán til byggingar íbúðarhúsa á ýmsum stöðum úti um landsbyggðina, sem mesta húsnæðisþörf hafa og gegna um leið þýðingarmiklu hlutverki í útflutningsframleiðslu þjóðarinnar. Ég tel mikla nauðsyn að koma því á framfæri hér, að í þeirri endurskoðun, er nú stendur yfir, verði þessi atriði öll athuguð vandlega. Ég vek athygli hv. alþm. á þeirri miklu og brýnu nauðsyn að gera mögulegt að byggja hraðar upp hina mörgu og þýðingarmiklu útgerðarstaði úti um landið. Víðast hvar er skortur á íbúðarhúsnæði eitt mesta vandamálið. Löggjöfin verður að taka fljótt og raunhæft á í þessu sjálfsagða máli.



Herra forseti. Ég get tekið undir flest af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um húsnæðismálin almennt. Það kom fram í upphafsorðum hans nokkur misskilningur um verk viðreisnarstjórnarinnar, en ég tel mig ekki hafa tíma til að svara því hér, því að ég mun samkv. þingsköpum aðeins hafa tíma til að gera aths., hef þegar talað þrisvar í þessu máli. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að gera aths. við ræðu hæstv. félmrh., sem hann flutti hér fyrir viku í lok þeirrar umr., sem þá fór fram um þetta mál. Hæstv. ráðh. kom þá hér upp í ræðustólinn ráðvilltur og rökvilltur og úthellti úr skálum reiði sinnar glórulausum fúkyrðum í minn garð. Það er nokkuð vandaverk nú að ætla að fara að svara þessu viku eftir að þessi ummæli voru viðhöfð. Bæði er það, að ég er nú kannske farinn að gleyma þessum ummælum að einhverju leyti og þó enn frekar aðrir hv. þm. Auk þess hef ég tekið eftir því, að í því hefti þingtíðinda, sem okkur hefur borizt í dag, hefur verið fellt niður eitthvað af þessum fúkyrðum. Það er ekki nema eðlilegt, að þau hafi ekki þótt prenthæf. Annað mál er það, að það er nokkuð alvarlegt, þegar slíkt hendir menn, hver sem í hlut á, sem henti hæstv. ráðh. hér fyrir viku. Það er alvarlegt, þegar „heiftin hleypir æði og stjórnleysi í tunguna og deyfu fyrir eyrun“, eins og meistari Jón orðaði það. Og það er kannske þeim mun alvarlegra, þegar svo er að sjá, að það séu engin batamerki á þessum veikleika hæstv. félmrh. Spurningin er: Hvað er hægt að gera? Hvað er hægt að aðhafast, þegar staðið er þannig frammi fyrir slíku fyrirbrigði? Í þessu sambandi kemur mér í hug atburður, sem skeði á Ísafirði fyrir mörgum árum. Haldinn var almennur stjórnmálafundur, og einn af köppum þeim, sem þar áttu að mæta, var Hannibal Valdimarsson. En svo bar við, að hann gat ekki mætt til fundarins, og hafði verið gripið til þess ráðs, að hann talaði inn á segulband, og það var spilað á fundinum. Á fundi þessum var gömul kona. Hún sá ekki Hannibal, en þóttist kenna rödd hans og þótti sem röddin kæmi úr kassa. Varð þá þessari gömlu konu að orði: „Mikið skelfing hefur hann nú verið æstur, fyrst þeir þurftu að loka hann inni í kassa.

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. þessi hv. þm., sem var að ljúka hér máli sínu, var búinn að tala sig dauðan, svo að það var dauðs manns rödd, sem þarna heyrðist. En eftir viku var hann ekki búinn að gleyma því, að ég hafði brugðið á gamanmál nokkurt, þegar hann hafði ausið yfir mig fúkyrðum í a. m. k. hálftíma ræðu, í sambandi við húsnæðismál átti það að vera. Þá brá ég á það ráð, að ég hafði yfir vísu eftir ekki minni mann eða verr rómaðan en Stephan G. Stephansson og önnur ummæli eftir fyrrv. formann Íhaldsflokksins gamla, Jón heitinn Þorláksson. Það voru þessi fúkyrði, sem þessir dánumenn hafa látið sér um munn fara, sem honum svíður svona sárt, að hann tekur til máls dauður til þess að bera af sér sakir, sem í þessum ummælum hafi falizt. Nóg um það! Ég ætla að tala við lifandi menn, en ekki dauða, og ég get sagt það, að það er vafalaust rétt hjá hv. þm. Alexander Stefánssyni, að það væri full þörf á því að breyta húsnæðismálalöggjöfinni á ýmsan hátt, veita byggjendum meiri aðstoð en þar er gert. Hins vegar skal ég játa það á mig, að ég veit ekki, hvort ég mundi treysta mér til að taka byggingu leiguíbúðarhúsnæðis umfram allt annað og veitt þeim þætti byggingarmála lægri vexti, lengri lánstíma eða yfirleitt meiri fyrirgreiðslu en t. d. byggingu verkamannabústaða eða annarra slíkra þátta í byggingarmálunum. En spurningin er í raun og veru um það, hvaða form maður á að láta sitja þarna fyrir. Ég held, að það verði ekki gert nema með auknu fjármagni. Óefað er þörf á því, að slík endurskoðun fari fram á Öllum þessum þáttum, en þá út frá því, að veitt verði til þessara mála miklu meira fjármagni. Ég er ekki, held ég, talinn meðal fjandmanna landsbyggðarinnar, en ég trúi því varla, að það sé hægt að segja með réttum rökum, að landsbyggðin sé látin sitja við lakara borð að því er snertir fyrirgreiðslu í húsnæðismálum heldur en þéttbýlið. Ég held, að allar umsóknir utan af landsbyggðinni, sem berast um húsnæðismálalán og eru innan þess ramma, sem lögin marka, hafi fengið afgreiðslu á undanförnum árum. En það er því aðeins veitt lán út á landsbyggðina, að persónulagar umsóknir berist frá þeim, sem hafa fest það áform með sér að byggja yfir sig. Ef einhver aðili vill byggja upp á það að hafa hús á „lager“, þá getur enginn aðili verið þar nærtækari en sveitarfélögin, og þar sitja þau við sama borð og Byggingarmeistarar og aðrir þeir, sem eiga rétt á framkvæmdalánum. Spurningin er aðeins um það, hvort menn geta fótað sig á því að láta sveitarfélögin fá þar einhverja aukafyrirgreiðslu um betri kjör heldur en aðra þá, sem fást við að byggja íbúðarhúsnæði. Varðandi það að láta þau sitja við sama borð og byggingarframkvæmdirnar í Breiðholti, þá var opnaður möguleiki fyrir því í löggjöf, að það gerðist annars staðar líka. Það var aðeins einn staður á landinu, sem notfærði sér þetta, fór af stað með slíka byggingarframkvæmd samkv. sömu ákvæðum laganna og gilda um byggingarframkvæmdirnar í Breiðholtinu. Það var Sauðárkrókur. En það voru sveitarstjórnaryfirvöldin þar, sem hurfu frá þessu ráði, eftir að á því var byrjað, og því var breytt yfir í framkvæmd verkamannabústaða, og þeir verkamannabústaðir eru nú teknir í notkun. Sveitarfélög úti á landi, kaupstaðirnir sérstaklega, sem höfðu bezta aðstöðu til þess, áttu kost á að gera þetta, en þeir notfærðu sér það ekki. Þessi Breiðholtsframkvæmd er þannig til komin, að það var gífurlegt húsnæðisleysi í Reykjavík, þegar samkomulag var gert um það í sambandi við kjarasamninga, að Reykjavíkurborg og ríkið skyldu byggja þar með sérstökum hætti 1250 íbúðir. Þær áttu að vera staðlaðar, þannig að hægt væri að koma við ítrustu tækni í byggingarframkvæmdum, miðað við að hafa undir 100 íbúðir hverju sinni. Og þetta hefur verið gert. Held ég, að það sé almannarómur, að einmitt þessi stórframkvæmd í byggingarmálum hafi markað tímamót í beitingu mikilvirkrar tækni við byggingu íbúðarhúsnæðis. Vafalaust hafa einhver mistök orðið í upphafi þessa máls, þegar menn fóru að þreifa sig áfram, en nú held ég, að það fari ekki á milli mála, að þau hús, sem þarna voru byggð, séu 1. flokks íbúðarhúsnæði, og árangurinn, sem næst í ár og á liðnu ári, er nálega ein íbúð á virkum degi. Það eru um 200 íbúðir á ári, sem þeir orka að byggja. Ég held líka, að það fari ekki á milli mála, að þessi framkvæmd hefur haft áhrif á verðmæti íbúðarhúsnæðis í landinu, á byggingarkostnaðinn, og haldi honum niðri. Það hafa ekki orðið gífurlegar hækkanir á byggingarkostnaði hér í höfuðborginni, eftir að áhrifa þessara byggingaaðferða fór að gæta. En þó er sannast sagna, að húsnæðisskortur virðist hvergi vera átakanlegri en í Reykjavík eftir sem áður. Það voru núna, þegar átti að úthluta 200 íbúðum, að því er skýrsla frá Reykjavíkurborg hermir, um 200 umsóknir um þær 60 íbúðir, sem Reykjavíkurborg átti að fá. Meginhlutinn af því fólki bjó samkv. skýrslu Reykjavíkurborgar við neyðarástand í húsnæðismálum, og gátu borgaryfirvöld Reykjavíkur engan veginn fallizt á, að þetta fólk, sem var umsækjendur um þessar 60 íbúðir, væri betur statt en húsnæðislaust fólk úr Vestmannaeyjum, taldi ranglætisverk, ef það húsnæði yrði frá Reykvíkingum tekið. Sama var að segja um úthlutunarnefnd þeirra 90 íbúða, sem verkalýðsfélögin áttu ráð á. Sú nefnd skilaði líka umsögn um húsnæðisástand þess fólks, sem hafði sótt um þær, og sagði að í flokki þeirra, sem væru verst staddir í húsnæðismálum og hefðu sótt um þær íbúðir, væru 178 fjölskyldur, rétt við tvöfalda töluna, sem þeir áttu að úthluta. Og þeir töldu, að þetta fólk byggi allt við sárustu neyð í húsnæðismálum. Ef þessar skýrslur eru réttar, sem ég treysti mér ekki til að vefengja, þá held ég, að það sé leitun á því sjávarþorpi eða þeim kaupstað á Íslandi, þar sem húsnæðisneyðin sé meiri og ástandið verra en hér, þrátt fyrir það, sem hefur verið gert sérstaklega í húsnæðismálum Reykjavíkur. Ég hef horfzt í augu við þetta nú fyrir nokkrum dögum, svona eru skýrslurnar um þetta. Ég held því, að fólk úti á landsbyggðinni megi ekki ímynda sér, að það sé búið að gera of vel við Reykvíkinga í húsnæðismálum þrátt fyrir þetta átak, sem þarna var gert umfram allt annað, og að landsbyggðin sitji við verri kost. Það hefur verið, eftir því sem ég bezt veit, fullnægt öllum þeim umsóknum, sem borizt hafa og lagaákvæðum fullnægja, en samt er svona ástand sem við horfumst í augu við. Og svo þetta, að kaupstöðunum var gefinn kostur á að byggja með sama hætti og í Breiðholtinu, en enginn kaupstaður leitaðist við að notfæra sér það nema Sauðárkrókskaupstaður, sem svo hætti við það í framkvæmd og sneri því yfir í verkamannabústaði. Sannast sagna er það svo að öðru leyti, og það hef ég rætt sérstaklega við tæknimenn framkvæmdanefndar byggingaáætlunarinnar, að það er ekki hægt að koma þeirri tækni við, sem er notuð við Breiðholtsframkvæmdirnar, nema þar sem hægt er að taka undir í einu minnst 50 íbúðir. Og það eru ekki margir kaupstaðir á landinu, sem gætu tekið slíka áfanga til framkvæmda. Þessi framkvæmd byggist á sérstakri tækni, stórvirkri tækni, og hefur sannarlega skilað árangri, einkanlega eftir því sem á leið verkefnið og þá ekki hvað sízt nú og væntanlega í þeim næsta áfanga, lokaáfanganum, sem eftir er. Þessu er ekki auðveit að koma við nema þá í allra stærstu kaupstöðunum. En enginn þeirra hefur óskað að fara inn á þetta. Ég vil ekki taka á nokkurn hátt neikvætt undir það, að húnæðismálalöggjöfin, sem þó er ekki mjög gömul, verði endurskoðuð. Einn af höfundum hennar er hér sitjandi hjá okkur og var að tala hér á undan mér, og hún kann að vera meingölluð, en hún er þó ekki með öllu ómöguleg, því vil ég ekki halda fram. En ég held, að ekki sé rétt, að misréttis gæti í framkvæmd hennar. Ég trúi því varla, að svo þurfi að vera, að hún veiti vonda þjónustu úti um landið, sízt af öllu að því er varðar verkamannabústaðina. Fyrrv. félmrh., Eggert G. Þorsteinsson, er sérstaklega ráðinn hjá Húnsnæðismálastofnuninni til þess að sjá um málefni verkamannbústaðanna, og ég trúi því ekki, að hann sé ekki til viðtals fyrir landsbyggðina alveg eins og fólk í þéttbýlinu og veiti þá þjónustu, sem honum ber samkv. því starfi, sem hann gegnir.



Herra forseti. Ég er mjög ánægður með þær umr., sem hér hafa farið fram. Ég vil aðeins leiðrétta misskilning hjá hæstv. ráðh. Ég minntist ekki á þjónustuna í sambandi við verkamannabústaðina hjá stofnuninni, heldur var ég aðeins að benda á, að það væri æskilegt, að þeir, sem ráða þessari stofnun, væru daglega til viðtals. Ég kom hér aðeins inn á það, sem ég tel vandamál fyrir landsbyggðina. Það er á tvennan hátt aðallega. Það er í fyrsta lagi það í sambandi við verkamannabústaðalöggjöfina, sem við erum allir sammála um, að sé mjög merk löggjöf og raunverulega sá þáttur húsnæðismálakerfisins, sem helzt getur komið til góða fyrir efnaminna fólkið, sem er víða um landið, að sá galli er á þessari löggjöf, sem margoft er búið að tala um, að minni staðirnir með fáa íbúa geta ekki notað sér löggjöfina til þess að byggja hratt fyrir þetta fólk. Þetta er aðalgallinn á þessari löggjöf. Og þetta er einmitt það, sem var helzt til umr. á þeirri ráðstefnu, sem húsnæðismálastjórn efndi til á s. l. hausti og ég minntist hér á áðan, að það þyrfti að finna flöt á því, hvernig þetta mætti koma að gagni fyrir minni sveitarfélögin, sem þurfa að byggja hratt yfir það fólk, sem nauðsynlega þarf að notfæra sér þessa löggjöf. Þarna erum við þá í brennipunkti, sem þarf að finna flöt á. Það hefur verið talað um, að Húsnæðismálastofnunin gæti veitt framkvæmdalán í þessu skyni, en því miður hefur það ekki komið að þeim notum, sem við, sem sækjum fastast á þetta, hefðum kosið. Ég get sagt frá því hér, að mitt sveitarfélag, sem rúmlega þúsund manns er búsett í, býr við gífurlegan húsnæðisskort og fjöldi af fólki, fjölskyldum, bíður eftir byggingum á vegum húsnæðismálakerfisins hvað varðar verkamannabústaði. En við höfum ekki talið okkur hafa efni á því að leggja fram frá sveitarfélaginu það fjármagn, sem nægja mundi til að ljúka við nægjanlega margar byggingar á 1–2 árum til þess að leysa úr mestu þörfinni. Þó höfum við lagt fram tæplega 1 millj. kr. í byggingarsjóð á síðasta ári. Ég held þess vegna, að það sé ekki alveg út í bláinn, það sem kom fram hjá forustumönnum framkvæmdanefndar byggingaáætlunar í Breiðholti einmitt á þessari ráðstefnu, að það væri ekkert því til fyrirstöðu að kanna til hlítar, hvort ekki væri hægt á vegum þeirrar stofnunar að færa kerfið út á vissa staði á landinu, sem gætu tekið við slíkum byggingaráfanga eins og hæstv. ráðh. nefndi hér áðan, t. d. 50 íbúðum. Ég efast ekki um, að á Hellissandi, í Ólafsvík og í Grundarfirði og jafnvel Stykkishólmi væri hægt að taka við slíku kerfi og byggja á 1–2 árum 50–100 íbúðir. Þörfin er fyrir það. Ég held nefnilega, að það þurfi í þessu máli að nota sér þá þekkingu og þá tækni, sem vissulega hefur fengizt við Breiðholtsframkvæmdir, og ég tel það miður farið í þessu máli, ef ekki er hægt að finna einhvern neista út úr þeirri reynslu, sem þar hefur komið fram, sem gæti komið að gagni almennt við uppbyggingu húsnæðis um landið. Ég vil þess vegna vænta þess, að einmitt í sambandi við svona opnar umr. um þessi mál verði fyrir atbeina hæstv. ráðh. reynt að finna á því flöt að leysa þetta verkefni fyrir okkur, þessa mörgu, sem þurfum að berjast fyrir því að byggja upp þessa þýðingarmiklu staði. Ég get endað mál mitt með því, að við gátum ekki tekið á móti 5 fjölskyldum frá Vestmannaeyjakaupstað, sem vildu flytja til okkar með 100 lesta bát og hefja útgerð frá þeim útgerðarbæ, sem ég er frá, vegna þess að við gátum ekki einu sinni komið skipstjóranum inn, það er svo þröngt um hjá okkur. Við þurfum einnig hvað varðar sveitarfélagið að sjá um húsnæði fyrir 7 kennara. Við gátum ekki útvegað nema eina íbúð. Þannig er nú ástandið hjá okkur. Og það er ekki að ástæðulitlu, að ég hef áhuga á því, að hægt væri að finna varanlega lausn, sem geri þessum minni sveitarfélögum kleift að notfæra sér fjármagn til að leysa þessi mál á ekki þýðingarminni stöðum en um er að ræða.



Herra forseti. Á þskj. 204 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. varðandi félagsheimili ásamt hv. 2. og 5. þm. Norðurl. v. Till. er þess efnis, að, Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að gera nú þegar ráðstafanir til að inna af hendi hið fyrsta lögboðnar greiðslur til félagsheimila. Víða um land hafa á undanförnum árum verið byggð myndarleg félagsheimili. Þau hafa fengið byggingarstyrk samkv. sérstökum lögum, áður l. frá 1947, nú l. nr. 107 frá 1970. Samkv. 1. gr. l. er með félagsheimilum átt við samkomuhús, sem hvers konar menningarfélög, sem standa almenningi opin án tillits til stjórnmálaskoðana, eiga og nota til fundarhalda eða annarrar félagsstarfsemi. Sama gildir um samkomuhús sveitarfélaga. Í félagsheimilasjóð rennur hluti af skemmtanaskatti, eftir því sem nánar segir í lögum um skemmtanaskatt. Til þess að hefja byggingu félagsheimilis, sem notið fær styrks að lögum, þarf leyfi menntmrh. Það leyfi er háð ýmsum skilyrðum. Bygging svo stórra og vandaðra húsa er mikið átak og kostar ærið fé. Þeir, sem ráðast í slíkt fyrirtæki, þurfa venjulega á öllu að halda til að koma verkinu áfram. Hámarksaðstoð samkv. lögum er 40% af byggingarkostnaði. Hefur svo verið allt frá 1947. Áður nefndur tekjustofn hefur jafnan reynzt of lítill. Hefur því myndazt langur hali af ógreiddum ríkisframlögum ár frá ári. Þetta er að sjálfsögðu mjög bagalegt fyrir þá, sem í þessum framkvæmdum standa og treysta á fyrirheit löggjafar- og framkvæmdavalds í þessum efnum. Það eru yfirleitt ekki fjársterkir aðilar, sem byggja félagsheimili, oftast nær fátæk sveitarfélög og eignalaus félög af öðru tagi, sem leggja út í slíkar framkvæmdir af ríkri nauðsyn til þess að skapa skilyrði fyrir félags- og menningarlíf á ákveðnu byggðasvæði. Samkv. breytingu þeirri, er gerð var á l. um félagsheimili á árinu 1970, skal verja 10% af árlegu ráðstöfunarfé félagsheimilasjóðs til menningarsjóða félagsheimila. Þessa fjár njóta ekki nema fullbyggð félagsheimili og það á óbeinan hátt, þannig að umrædd lagabreyting hefur í raun og veru einungis rýrt tekjur félagsheimilasjóðs um 10% árlega. Það er því enn lengra í land, að sjóðurinn geti staðið við sitt að þessu leyti, en áður var. Á prentuðu fskj. með till. þessari er yfirlit um hag og horfur félagsheimilasjóðs. Af því sést, að mikið vantar á, að skuldbindingum hins opinbera sé fullnægt eða verði lokið innan hæfilegs tíma. Þó að menntmrh. veiti engin ný leyfi til byggingar félagsheimila, líða enn mörg ár, þar til unnt verður að standa að fullu við þær skuldbindingar, sem þegar er til stofnað. Till. þessi er flutt. eins og segir í grg., til að vekja athygli á þessu máli og leita úrræða til að hraða umræddum greiðslum og létta því fólki róðurinn, sem vinnur að því að byggja upp aðstöðu til félags- og menningarlífs í byggðum landsins. Ég leyfi mér að vænta þess, að till. verði tekin til skjótrar og ítarlegrar athugunar í viðkomandi þn. Það vill svo til, að einmitt þessa dagana er Búnaðarþing að störfum, og ég sé í dagblaðinu Tímanum, að mál sama efnis hefur verið þar á dagskrá og till. samþ. í þessu efni, sem ég ætla að leyfa mér að lesa upp, af því að hún gengur mjög svo í sömu átt, með leyfi hæstv. forseta, - þessi till, mun hafa verið samþ. nú fyrri hluta vikunnar: „Búnaðarþing beinir þeirri áskorun til Alþ. og menntmrh., að tekjur félagsheimilasjóðs verði auknar, svo að hann geti innt af hendi lögboðnar greiðslur til byggingar félagsheimila jafnharðan og byggingarkostnaður liggur fyrir. Ef ekki finnast nýir tekjustofnar til eflingar félagsheimilasjóði, vill Búnaðarþing benda á þann möguleika, að frestað verði til ársloka 1976 að láta 10% skemmtanaskatts renna til menningarsjóðs félagsheimila, heldur fái félagsheimilasjóður hann óskiptan þennan tíma.“ Ég leyfi mér svo að leggja til að málinu verði frestað að þessari umr. lokinni og vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég get út af fyrir sig tekið undir flest af því, sem hér hefur verið sagt um vanda þeirra félagsheimila, sem eru í byggingu. óhæfileg vanskil félagsheimilasjóðs hafa oft og tíðum valdið heimaaðilum og þá alveg sérstaklega sveitarfélögunum miklum vandræðum og leitt um leið af sér óþarfan kostnaðarauka fyrir þau. Mig langar til að vekja athygli við þetta tækifæri á öðrum vanda, sem ég hef reyndar gert áður, þ, e. a. s. rekstrarörðugleikum ýmissa félagsheimila, sem t. d. við eystra höfum orðið áþreifanlega varir við. Ég flutti að vísu um þetta á síðasta þingi þáltill., þar sem skorað var á ríkisstj. að finna leiðir til úrbóta. Ég hafði þá einnig í huga, hvernig létta mætti einhverjum hluta söluskattsinnheimtunnar af félagsheimilunum, því að það er býsna þungbær skattur og mikil spurning um réttmæti hans í öllum tilfellum af ýmissi þeirri starfsemi, sem í félagsheimilunum er rekin. Að vísu var ekki gerð um þetta bein till. hjá mér þá, en ég minnti á það í framsögu, að þetta væri ein leið til þess að tryggja betur en gert hefur verið rekstrarmöguleika og rekstrarafkomu ýmissa félagsheimila, sem eiga við örðugleika að stríða. Það er sérstök nauðsyn á því víða úti á landsbyggðinni að tryggja þennan rekstrargrundvöll, alveg sérstaklega vegna þess, að þar þurfa félagsheimilin, held ég, að hlynna og hlúa að hvers kyns menningar- og félagsstarfsemi, og ég veit, að hvers konar örðugleikar í þessum efnum koma niður á þessum hluta starfseminnar, en aðrir hlutar starfseminnar, sem eru ábatavænlegri eru oft látnir sitja fyrir. Ég vildi aðeins við þetta tækifæri minna á þennan vanda. Hann er áreiðanlega nákvæmlega eins til staðar nú og hann var þá, og ég hlýt að ætla það, að það sé nokkur skylda opinberra aðila að sjá til þess, að félagsheimilin kafni ekki undir nafni, heldur megi sem bezt rækja sitt upphaflega hlutverk. Mig langar aðeins til að koma þeirri ósk á framfæri, vegna þess að þessi till. fékk þá afgreiðslu á þinginu í fyrra, að henni var vísað til ríkisstj. með ósk um jákvæða athugun á málinu, - þeirri ósk til viðkomandi ráðh., að þessi jákvæða athugun mætti fara fram. Ég er að vísu ekki alveg nógu viss um, hvað þessi afgreiðsla þýddi, en ég hef góða trú á hverju því máli, sem vísað er til hæstv. núv. ríkisstj., og geri ráð fyrir því, að þegar einmitt fróm ósk um góða athugun á málinu fylgir með, þá muni því verða sinnt. - Ég vildi sem sagt aðeins koma þessu að, því að verði þetta ekki gert, tel ég mér ekki annað fært en að flytja þáltill. um þetta, þó að í öðru formi verði.

Flm. (Sigurður Magnússon) : Herra forseti. Á þskj. 307 höfum við Jónas Árnason flutt þáltill., er gerir ráð fyrir því, að ríkisstj. skipi n. til að kanna skipulag innflutningsverzlunar og skyldur innflytjenda við vörukaupendur, og vil ég fylgja henni úr hlaði með nokkrum orðum. Það vekur furðu, á sama tíma og miklar umr. eru um einföldun og skipulagningu ýmissa atvinnugreina, einkum í iðnaði og í útflutningsatvinnugreinum, hve hljótt hefur verið um innflutningsverzlunina og fyrirkomulag hennar. Þetta skýtur nokkuð skökku við, því að ef það er ástæða til að samstilla krafta og koma á hagkvæmni í rekstri í framleiðslu- og útflutningsgreinum, þá er engu að síður ástæða til þess í innflutningsverzluninni. Hvort tveggja hefur að endingu hliðstæð áhrif á útkomu þjóðarbúsins. Ein skýring finnst mér nærtækust um þessa þögn í innflutningsverzluninni, og hún er sú staðreynd, að erfitt er um nokkrar umbætur á sviði atvinnumála, eins og háttað er til hér á landi, nema með nokkurri þátttöku þeirra, sem ráðin hafa í hinum einstöku atvinnugreinum, og ég hygg, að íslenzkir atvinnurekendur í iðnaði og þeir, er fást við útflutningsverzlun, sjái, að margar þær umbætur, sem rætt er um, séu þeim sjálfum hagsbætur engu síður en samfélagsheildinni. Þetta verður hins vegar ekki sagt um innflytjendur og heildsala. Þeir vita, að þær breytingar, sem almenningur kallar á í innflutningsverzluninni, eru spónn úr þeirra aski. Umbætur, sem kalla á sparnað og einföldun, eru þeim því ekki að skapi. Kjörnir fulltrúar fólksins í landinu, eins og alþm., geta þó ekki látið slík sjónarmið fárra koma í veg fyrir breytingar, sem auka hag fjöldans. Og þeir þm., sem hæst og mest tala um sparnað ríkisútgjalda, sem ætluð eru til félagslegra eða annarra samfélagslegra framkvæmda, ættu að beina sjónum sínum að þeirri ofboðslegu óþarfaeyðslu, sem almenningur jafnt og fyrirtæki og framkvæmdaaðilar þurfa að leggja í vegna þess óskapnaðar, sem íslenzk innflutningsverzlun er. En hve stór þáttur er innflutningsverzlunin í íslenzkum þjóðarbúskap? Lítum aðeins á tölur í því sambandi. Gerð hefur verið spá um innflutning til landsins á þessu ári. Á verðlagi þessa árs er gert ráð fyrir, að hann nemi samtals um 23.5 milljörðum kr. Ef frá er dreginn innflutningur skipa og flugvéla, innflutningur vegna Búrfells og Sigöldu, vegna álversins og varnarliðsins, þá er spáð, að almennur vöruinnflutningur nemi tæpum 19 milljörðum. Ekki má gera ráð fyrir, að allur þessi vöruinnflutningur fari út í viðskiptalífið eða til endursölu innanlands, þar sem fullvíst má telja, að ýmis fyrirtæki og aðilar á vegum ríkis og sveitarfélaga flytji inn vörur beint til eigin þarfa. Engar tölur hef ég um þessa skiptingu. Þær liggja ekki á lausu, ekki frekar en svo margt annað, er snertir innflutningsverzlunina. En ef ég áætla, að um það bil 4 milljarðar af verðmæti hins almenna vöruinnflutnings komi til landsins beinlínis á vegum ýmissa opinberra aðila, þá standa eftir, miðað við áætlaðan vöruinnflutning þessa árs, um 15 milljarðar, sem falla í hlut hinna venjulegu heildsölufyrirtækja. Sé gert ráð fyrir því, að heildsöluálagning á þetta innflutningsverðmæti nemi að meðaltali um 15–20%, má gera ráð fyrir, að þjóðin borgi á yfirstandandi ári í heildsöluskatt 2000–3000 millj. kr. Séu þessar tölur eitthvað nærri lagi, þarf enginn að undrast þá útþenslu, sem orðið hefur hin síðari ár í flestum greinum innflutningsverzlunar, né þær viðskiptahallir úr gleri og eðalmálmi, sem risið hafa eins og gorkúlur á haug hvarvetna í Reykjavík. Slík peningamusteri bera gleggstan vott um þá auðsöfnun, sem einstakir innflytjendur hafa stundað í skjóli eftirlitsleysis og með stuðningi valdamanna. Á sama tíma eiga ýmsar greinar framleiðsluatvinnuveganna við veruleg fjárhagsvandamál að stríða, eftir því sem sagt er, en vitaskuld er innflutningsbákn þetta þeim byrði ekki síður en öllum almenningi. En hver er þá fjöldi þeirra fyrirtækja, sem fást við innflutningsverzlun? Til að fá þeirri spurningu svarað, hef ég farið í fyrirtækjaskrá þá, er Hagstofa Íslands lét gefa út árið 1969. Það verður þó að viðurkenna, að ekki er auðhlaupið að fá í henni nákvæmar tölur yfir þessa aðila vegna þess, hvernig skráningu þeirra er háttað. Þó er ljóst samkv. henni, að 552 heildsölu- eða umboðsfyrirtæki eru skráð 1969, sem áreiðanlega má ætla, að öll fáist meira og minna við innflutning. Inn í þessa tölu vantar marga aðila, svo sem ýmsa þá, sem fást við innflutning á benzíni og brennsluolíum, byggingarefni, bílum og bílavarahlutum, en þessir aðilar eru undir sérstakri upptalningu í skránni og skipta vafalaust nokkrum tugum. En það er ekki einungis hinn mikli fjöldi heildsölufyrirtækja, sem vekur athygli, heldur ekki síður staðsetning þeirra, en af þeim 552 aðilum, sem fyrr var að vikið, eru 505 með aðsetur í Reykjavík og allur þorri þeirra skráður sem einkafyrirtæki eða hlutafélög, einungis 13 sem samvinnufélög. Við þessa upptalningu má svo bæta þeim fyrirtækjum, sem stofnuð hafa verið og skráð, eftir að fyrirtækjaskráin var gefin út 1969, en ég hef fengið þær upplýsingar hjá borgarfógetaembættinu í Reykjavík, að það eitt hafi gefið út um það bil 99 heildsöluleyfi frá árinu 1970. Af þessum tölum má sjá, að fyrirtæki, sem fást við innflutningsverzlun, skipta hundruðum, og má með nokkurri nákvæmni ætla, að þau séu um það bil 700 talsins. Engar upplýsingar hef ég hins vegar fengið um stærð þeirra og umsvif né um það fjármagn, sem liggur í þessari umsýslu allri. Úr því að ég minnist á fjármagn, er rétt að minna á, að það væri verðugt rannsóknarefni að komast að því, hver hlutur erlendra umboðsaðila er í íslenzkri innflutningsverzlun og hvaða áhrif slíkt erlent fjármagnsstreymi hefur á verðlags- og efnahagsþróun innanlands. Á sama hátt væri gaman að fá vitneskju um það huldufé, sem sagt er, að innflutningsaðilar fái á reikninga sína erlendis og aldrei kemur fram í bókhaldi þeirra. En þetta er kapítuli út af fyrir sig, sem ég fer ekki frekar inn á að þessu sinni. En víkjum þá að skyldum innflytjenda við vörukaupendur. Þáltill. gerir ráð fyrir því, að nefnd geri till. um breytingar í því efni. Mér er ekki kunnugt um, að í íslenzkum lögum sé að finna nein sérstök ákvæði um skyldur innflytjenda af þessu tagi, svo sem eðlilegt væri. Í lögum um verzlunaratvinnu frá 19. apríl 1968 er hins vegar að finna nokkur skilyrði fyrir veitingu verzlunarleyfa, en með orðunum „verzlun“ í þeim lögum er m. a. átt við heildverzlun. Skilyrði þau, sem þarna er að finna, eru í 4. gr. nefndra laga, og fjalla þau um ríkisfang og aðsetur, fjárráð og menntun. Að auki eru svo heimildarákvæði um að setja frekari ákvæði í reglugerð, en því ákvæði hefur aldrei verið beitt, þar sem engin reglugerð hefur verið sett um lög þessi. Í þessum lögum er því ekki að finna nein ákvæði um ábyrgðarskyldur innflytjenda á vörum, sem þeir flytja inn til landsins, né að þeir séu skyldugir til að tryggja nauðsynlega varahluta- og viðhaldsþjónustu. Nú kunna einhverjir að segja, að slíkt sé óþarft, hinir erlendur framleiðendur eða umboðsaðilar séu innflytjendum nægilegt aðhald í þessu efni. En svo er ekki. Reynslan er ólygnust, og hver kannast ekki við fjölmörg dæmi um misbresti á slíkri þjónustu? Hver kannast ekki við, að heimilistæki standi ónothæf dögum eða vikum saman vegna skorts á nauðsynlegu viðhaldi eða varahlutaþjónustu - eða bifreiðar og önnur flutningatæki? Sama máli gegnir um hinar ýmsu vélar og tæki, jafnt á heimilum sem í atvinnurekstrinum. Mörg dæmi eru jafnvel um, að fólk stendur uppi með ónýt tæki af þessum sökum og hefur engan lagalegan rétt til að krefjast bóta. Á skrifstofu Neytendasamtakanna hefur mér verið tjáð, að verulegur hluti af þeim kvörtunum, sem þeim berast árlega, sé einmitt þessa efnis, og að dómi flestra, er við neytendamál fást, er talið brýnt, að löggjafinn taki hér í taumana til að vernda sjálfsagðan rétt almennings. Að lokum vil ég koma fram með nokkrar ábendingar um breytingar á skipulagi innflutningsverzlunarinnar til að gera hana hagkvæmari og ódýrari. Slíkar breytingar þurfa fyrst og fremst að beinast að því að fækka alls kyns milliliðum og kostnaði, sem af þeim hlýzt. Þannig þarf að auka verulega frá því, sem nú er, þátt opinberra og ýmissa hálfopinberra aðila í innflutningsverzluninni. Eðlilegt er, að slíkir stórir framkvæmdaaðilar annist veruleg innkaup sjálfir á efni og tækjum til eigin þarfa. Athuga þarf möguleika á útboðum í sérstök vöruinnkaup, en til grundvallar slíkum útboðum þurfa að liggja rannsóknir um áætlaða ársneyzlu tiltekinna vörutegunda. Vitaskuld yrðu slík tilboð einkum í þeim vöruflokkum, þar sem um verulegar fjárhæðir væri að ræða og tiltölulega auðvelt væri að spá um neyzlu, svo sem á alls kyns byggingarefni, vélum og tækjum úr járni, svo að eitthvað sé nefnt. Slík útboð á vöruflutningi mundu verka lækkandi á vöruverð, bæði vegna þeirrar hörðu samkeppni, sem upp kæmi, og vegna þess hagkvæmis, sem væri í stórum vörupöntunum. Lækka þarf heildsöluálagningu í því skyni að fækka heildsölufyrirtækjum, en stærri markaður á hvern innflutningsaðila kæmi þá á móti lækkun álagningar. Fylgjast þarf betur með fjárfestingarmálum innflutningsaðila og tryggja, að óhóflegt fjármagn liggi ekki í þessari atvinnugrein. Varðandi skyldur innflytjenda við vörukaupendur þarf að setja fastar reglur um ábyrgð og skyldur þeirra á þeim vörum, sem þeir flytja inn til landsins, en ítrekuð brot á slíkum reglum gætu varðað svipti verzlunarréttinda. Margt fleira mætti segja um innflutningsverzlunina, en ég læt þetta nægja að sinni, en vona, að þessari þáltill. um könnun þessara mála, - því að það er einungis farið fram á könnun á þessu stigi málsins, - verði vel tekið hér í þingsölum. Og mér kæmi satt að segja á óvart, ef nokkrir þm. væru hér inni, sem vildu leggja stein í götu þessa þarfa máls.