Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmrn. sendi þetta frv. á síðastliðnu vori til umsagnar sóknarnefndum víðs vegar á landinu og hafa umsagnir verið að berast. Jafnframt hefur nefndin rætt þetta mál ítarlega bæði á síðastliðnu vori og núna í haust. Eins og fram kemur á þskj. 181 mælir nefndin með samþykki frv. með brtt. á þskj. 182. Einstakir nm. áskilja sér þó rétt til að flytja eða fylgja brtt. Ég vek athygli á því að ég hygg að þetta sé í fyrsta skipti sem lög eru sett um þá einingu sem sókn er kölluð. Ég vil einnig vekja athygli á því að í sérstakri nefnd er nú fjallað um eignir þjóðkirkjunnar og einstakra kirkna og er þess að vænta að nefnd sem hefur það mál nú til meðhöndlunar muni skila áliti til hæstv. kirkjumálaráðherra jafnvel á þessu ári. Brtt. á þskj. 182 eru auðskiljanlegar. Við 5. grein er sú brtt. gerð að prófastur skuli víkja sæti í þeirri nefnd sem fjallar um ágreining sem upp kann að rísa um eignir kirkjunnar ef kirkjusókn er skipt eða ný sókn tekin upp. Þá er hér brtt. við 6. gr. um að sérstakt ákvæði komi inn varðandi bændakirkjur sem hljóðar svo með leyfi hæstv. forseta: „Sé um bændakirkju að ræða er leggja skal niður og söfnuður hennar sameinast annarri sókn, en bændur eða bóndi á bæði kirkjuhúsið og alla muni kirkjunnar, skal hann þá hafa ráðstöfunarrétt á eign þeirri. Þó skal honum skylt að hafa samráð við prófast um slík mál og getur prófastur, ef ekki næst samkomulag milli hans og kirkjubónda, vísað ágreiningsmálum til biskups sem tekur lokaákvörðun í hverju slíkra mála nema ákvæði annarra laga grípi þar inn í.“ Ég hygg að þessi breyting sé æskileg og hefur nefndin af þeim sökum flutt hana. Þá er sú brtt. við 22. gr. að menntmrn. er sammála um að eðlilegra sé að aðalsafnaðarfundur kjósi safnaðarfulltrúa til setu á héraðsfundi en ekki sóknarnefnd eins og lagt er til í frv. Hér verði haldið þeirri reglu sem verið hefur um það hverjir kjósi fulltrúana en hún ekki þrengd eins og gert er ráð fyrir í frv. Við 25. gr. er smábreyting þar sem lagt er til að hafa orðalag skýrara en er í frv. Við 26. gr. er lagt til að fella niður þessi orð: „Skulu sóknarnefndir sjá um að þátttakendur fái greiddan dvalar- og ferðakostnað.“ Nefndin sér ekki hvaða erindi setning af þessu tagi á í lög, svo sjálfsagt sem það er að menn sem rækja opinber störf fái greiddan útlagðan kostnað við þau störf. Í 28. gr. er svo lagt til að fella niður það ákvæði í lögunum að ágreiningi um störf starfsmanna innan sóknar skuli vísað til héraðsfundar. Okkur finnst eðlilegt að slíkum ágreiningi sé vísað beint til biskups. Ég vil svo taka það fram, herra forseti, að í nefndinni var viss ágreiningur varðandi 9. gr. Þar er í fyrsta skipti reynt að ákveða það með lögum hversu oft sóknir eigi rétt á almennri guðsþjónustu og er miðað þar við fjölda sóknarbarna. Ég vek athygli á því að í greininni er þetta orðað „að jafnaði“. Það er sagt: „Sóknarmenn eiga rétt á guðsþjónustum í sóknum sínum er skal að jafnaði miðað við eftirfarandi tilhögun“, sem auðvitað dregur úr gildi greinarinnar sem slíkrar. Má færa rök fyrir því að þessi grein sé óþörf og er það skoðun sumra nm., þó svo að þessi hafi orðið niðurstaðan, að flytja ekki brtt. um að greinin falli niður.



Herra forseti. Ég þakka hv. menntmrn. fyrir afgreiðslu á þessu máli. Ég mun ekki gera aths. við þær brtt. sem nefndin hefur orðið sammála um að flytja. Mig langar þó að láta í ljós þá skoðun mína að ég er í vafa um að sú breyting sem nefndin leggur til á 22. gr. sé til bóta. Eins og greinin er orðuð í frv. er gert ráð fyrir að safnaðarfulltrúar séu kosnir af sóknarnefnd. Nefndin leggur hins vegar til að þetta verði óbreytt frá þeirri skipan sem nú er, að það séu safnaðarfundirnir sem kjósa safnaðarfulltrúa. Með því fyrirkomulagi sem lagt er til í frv. held ég að þetta hefði tengt sóknarnefndirnar betur saman. En eins og ég sagði mun ég ekki gera ágreining um þetta atriði, enda er um að ræða óbreytt ástand frá því sem nú er sem nefndin leggur þarna til.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 82/1969. Flm. ásamt mér eru hv. 6. þm. Reykv. Ellert B. Schram, hv. 4. landsk. þm. Guðmundur Einarsson, hv. 10. landsk. þm. Guðrún Helgadóttir og hv. 2. þm. Reykv. Friðrik Sophusson. Tilgangurinn með flutningi þessa frv. er skilgreindur svo í grg.: „1. að draga úr hinni miklu neyslu sterkra drykkja, 2. að breyta drykkjusiðum þjóðarinnar til batnaðar, 3. að afla ríkissjóði tekna, 4. að efla þann hluta íslensks iðnaðar sem annast framleiðslu á öli og gosdrykkjum, 5. að samræma áfengislöggjöfina.“ Og mætti kannske bæta því við í 6. lagi: að láta af þeirri hræsni og þeim tvískinnungshætti sem einkennt hefur afstöðu stjórnvalda í þessu máli. Herra forseti. Þetta mál er endurflutt frá síðasta þingi. Þá voru flm. hv. þm. Jón Magnússon, sem þá gegndi starfi varaþingmanns á vegum sjálfstæðismanna, og sá sem hér stendur. Þetta mál fékk þá mjög rækilega umfjöllun við 1. umr. Hv. þm. Jón Magnússon fylgdi málinu úr hlaði með mjög ítarlegri ræðu. Þegar af þeirri ástæðu sé ég ekki ástæðu til að hafa framsöguræðu mína ítarlega að þessu sinni. Ég vil aðeins rifja upp hvernig um þetta mál var fjallað á seinasta þingi. Á 106. löggjafarþingi voru flutt tvo mál er bæði vörðuðu breytingu á gildandi áfengislögum. Hið fyrra var þál. um almenna atkvgr. um heimild til bruggunar og sölu meðalsterks áfengs öls um leið og gengið yrði til kosninga. Flm. voru Magnús H. Magnússon, Friðrik Sophusson, Guðrún Helgadóttir og Stefán Benediktsson, sbr. fylgiskjal I1 á þessu þskj. Till. kom fyrst til umr. í Sþ. 1. mars s.l. Þær umr. eru reyndar birtar hér á fskj. III. Umr. var síðan frestað og málið dagaði uppi. Síðara málið var frv. til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 82/1969, en flm. voru eins og fyrr segir Jón Magnússon og sá sem þetta mál flytur. Frv. kom til 1. umr. í Nd. 13. apríl s.l. Jón Magnússon fylgdi því úr hlaði, enda höfundur frv., sbr. fylgiskjal I á þessu þskj. Frekari umr. urðu ekki um málið, en því var vísað til allshn.. þar sem það dagaði uppi. Hér með er þetta frv. til laga endurflutt með þeirri einu breytingu að gildistaka skv. 4. gr. frestast til 1. október 1985, sbr. aths. við einstakar greinar frv. þar sem segir um 4. gr.: „Miðað er við að lögin taki ekki gildi fyrr en 1. október 1985. Þessi tímamörk eru sett til að veita innlendum framleiðendum og þeim, sem hyggja á ölframleiðslu, ákveðið svigrúm. Verði þetta frv. að lögum þurfa stjórnvöld, snemma á aðlögunartímanum, að leita nauðsynlegrar lagaheimildar er kveði á um tilhögun sölu og dreifingar, skatta- og verðstefnu o.s.frv.“ Í grg. með þessu frv. er saga áfengisneyslu á Íslandi að nokkru tíunduð og sérstaklega vakin athygli á því að öldum saman var neysla áfengs öls eða mjaðar þjóðlegur siður á Íslandi, en lagðist því miður af, einkum fyrir tilstuðlan nýlenduherra Dana sem voru langt komnir með að drekkja þjóðinni í brennivíni strax á 17. öld. Í annan stað er saga þessa máls á Alþingi rakin allt frá því síðla á 19. öld. Það er gerð grein fyrir aðdraganda þess að Íslendingar gerðu tilraun með algjört bann á framleiðslu og innflutningi á áfengum drykkjum til landsins, hver reynslan var af því og hvers vegna Íslendingar tóku að lokum þá ákvörðun að láta af þeirri tilraun. Loks er hér tíundað að aðstæður allar í íslensku þjóðfélagi eru nú mjög breyttar frá því sem var fyrir nokkrum árum að því er varðar aðgang þjóðarinnar að áfengu öli. Sá kafli er það athyglisverður að ég leyfi mér að árétta hann með því að vitna til hans, með leyfi forseta: „Bruggun, sala og neysla áfengs öls á sér stað meðal allflestra þjóða heims. Styrkleiki ölsins er mismunandi eða upp að 13.2% að rúmmáli sá sterkasti. Algengasti styrkleiki áfengs öls, sem neytt er, mun vera um eða undir 5% vínandi að rúmmáli. Í Norður-Ameríku, á Englandi og Norðurlöndum mun algengast að styrkleiki áfengs öls sé frá um 3.2% til 5% af vínanda að rúmmáli. Í öllum nágrannalöndum okkar er neysla áfengs öls mikil miðað við annað áfengi. Nú geta farmenn, flugliðar og ferðamenn, sem koma frá útlöndum, keypt takmarkað magn af áfengu öli og flutt það með sér inn í landið. Fullyrða má að verulegu magni af áfengu öli sé á ári hverju smyglað inn í landið. Því er raunar haldið fram að bjórkassi með 24 flöskum (33 cl) af millisterku áfengu öli hafi hér ákveðið fast markaðsverð og nokkurt framboð sé af slíku öli þó að óleyfilegt sé miðað við núverandi áfengislöggjöf að flytja það inn. Af þessu áfenga öli hefur íslenska ríkið engar tekjur og innlendir framleiðendur eru dæmdir úr leik. Með auknum ferðalögum til útlanda hafa Íslendingar í síauknum mæli komist í kynni við neyslu áfengs öls og sama gildir um þá námsmenn sem stunda nám erlendis. Ljóst er að töluvert stór hópur þjóðarinnar kýs að hér sá áfengt öl á boðstólum. Í því sambandi má m.a. benda á að í Reykjavík er nú selt áfengt öllíki á allmörgum stöðum og þeim fer fjölgandi þar sem sterku áfengi er blandað í ölið, þannig að styrkleikur drykkjarins er sagður svipaður eða meiri en gerist um áfengt öl í grannlöndum okkar. Þeir sem neyta þessa öllíkis vita í raun ekki um hvaða áfengisstyrkleika er að ræða eða hvers konar áfengis þeir neyta. Ekkert eftirlit eða prófun á sér stað á þessu áfengi. Skv. því sem næst hefur verið komist er styrkleiki þessa öllíkis almennt um 5% af vínanda að rúmmáli. Einnig má benda á að ölgerðarefni eru seld í matvörubúðum og innflutningur og sala þessara ölgerðarefna er töluverð. Aðstaðan er því breytt í veigamiklum atriðum frá því sem hún var þegar síðast var lagt fyrir Alþingi frv. til l. um bruggun og sölu áfengs öls. Það er því ekki vansalaust fyrir Alþingi að horfa upp á þessa þróun án þess að móta löggjöf sem er í samræmi við tíðarandann og er til þess fallin að vinna gegn drykkjusýki. Mikilvægast er að horfast í augu við staðreyndir. Nú getur hver, sem eldri er en 20 ára, keypt öllíki sem er um eða yfir 5% af vínanda að rúmmáli. Veikustu áfengistegundir í Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins eru um eða undir 9% af vínanda að rúmmáli. Þessar staðreyndir tala sínu máli og sýna glögglega hversu ófullkomin áfengislöggjöfin er og hversu fráleitt það er að nema bruggun áfengs öls og sölu þess hér á landi. Miðað við þá þróun, sem orðin er í áfengismálum, er það alveg ljóst að spurning er ekki hvort innflutningur, bruggun og sala áfengs öls verður leyfð, heldur hvenær þessi síðasta angi bannlaganna verður afnuminn.“ Herra forseti. Það er ástæðulaust að tíunda hér í löngu máli rök með og móti þessu frv. Það hefur þegar verið gert ítarlega. Auk þess hygg ég að enginn hv. alþm. móti að lokum afstöðu sína eftir þeim rökræðum sem fram fara hér í þingsölum. Það er mjög algengt að menn taki tilfinningalega afstöðu til þessa máls, móti sér afstöðuna fyrst af einhverjum ástæðum og tíni síðan til þau rök sem henta máli sínu til stuðnings eftir á. Ég vil aðeins segja að því er varðar áhyggjur og kvíða þeirra manna sem halda því fram að framleiðsla eða innflutningur á áfengu öli á Íslandi muni leiða til aukinnar drykkjusýki eða leiða til þess að Íslendingar muni í stórum stíl reynast ófærir til vinnu vegna ölvímu að um þetta geta menn rökrætt fram og aftur. Ég vil láta mér nægja að benda á að Alþingi og stjórnvöld hafa í hendi sér að stýra því að verulegu leyti hvernig fer, sérstaklega með því að beita þeim tækjum sem stjórnvöld hafa í hendi sér og heita verðstýring, en hér er auðvitað ráð fyrir því gert að sala og dreifing verði með óbreyttum hætti, þ.e. hún verði í höndum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins, og síðan gera flm. ráð fyrir að snemma á aðlögunartímanum verði sett nánari löggjöf og reglur um sölu, markaðssetningu, dreifingu og verðlagningu og skattlagningu á þessa framleiðslu. „Miðað við þessar forsendur“, segir hér í grg., „er afar ólíklegt að tilkoma áfengs öls leiði til aukinnar drykkju á vinnustöðum, aukinnar drykkju unglinga eða valdi því að unglingar hefji drykkju yngri en nú gerist.“ Þetta er einfaldlega skoðun flm. Um þá skoðun geta menn deilt, en um hana verður ekki fullyrt fyrirfram. Þá er á það að líta að því fer fjarri að hér sé rekin af hálfu stjórnvalda nein sérstök stefna að því er varðar framleiðslu og neyslu áfengs öls. Í því efni leggjum við flm. mesta áherslu á að gegn misnotkun áfengis og drykkjusýki, sem er væntanlega hér á landi með því mesta sem þekkist, verður að vinna með samræmdum hætti, ekki hvað síst með því að bjóða fram samræmda ítarlega fræðslu og aðrar fyrirbyggjandi ráðstafanir sem hægt er að beita til að draga úr þessu. Tilkoma áfengs öls breytir engu ein út af fyrir sig hvorki til né frá með þetta vandamál. Það er staðreynd. Hægt er að gera ýmislegt til þess að fyrirbyggja útbreiðslu þess, en þær ráðstafanir verða, að mati flm., að byggjast fyrst og fremst á fræðslu og upplýsingum fremur en boði og bönnum. Herra forseti. Ég vek athygli hv. þm. á því að þessu þskj., 86. máli, fylgja mjög ítarleg fskj. Þar eru raktar umr. sem urðu um þetta mál á seinasta þingi. Það fylgir framsöguræða 1. flm. frá seinasta þingi. Þar fylgja einnig sem fskj. tillögur nefndar um sérstakt átak í áfengismálum, en sú nefnd var skipuð til að marka opinbera stefnu í áfengismálum. Það stefnuplagg gengur nokkuð í aðra átt en hér er. Loks eru birtar hér niðurstöður af skoðanakönnunum sem framkvæmdar voru á vegum DV á s.l. vetri og leiddu í ljós afdráttarlausan meirihlutavilja þjóðarinnar um að láta nú af hræsni og skinhelgi í þessu máli og viðurkenna staðreyndir með því að samþykkja frv. af því tagi sem hér liggur fyrir. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. 1. flm. þessa máls á seinasta þingi fylgdi því úr hlaði með ræðu sem bæði var ítarleg og fróðleg og hafði reyndar að geyma nokkrar bókmenntaperlur. Mönnum til gagns, gamans og gleði vil ég ljúka máli mínu með því að vitna í það. Hv. 1. flm. skýrir frá því í ræðu sinni að fjöldi fólks hefði haft samband við hann og án undantekninga lýst miklum áhuga á framgangi málsins. Síðan segir hann: „M.a. sendi einn áhugamaður norðan af landi mér eftirfarandi kvæði eftir Baldur Eiríksson frá Dvergasteini sem heitir Egill og ölið. Er það svohljóðandi, með leyfi forseta: Á Alþingi forðum fjörugt var, flokkadrættir og stympingar og umræður ærið snarpar. Sátu þeir þar með sorfið stál, sömdu um grið og vígamál Egill og aðrir garpar. Við höfum það fræga Alþing enn, á því sitja nú spakir menn og eru í ærnum vanda. Með atkvæðabrask og orðatog, útreikninga á máli og vog hve mjöð okkar megi blanda. Aldrei hefði hann Egill nennt orðaskaki um tvö prósent né daufum drykkjum að sinna. Vísað hefði hann broti á bug og bara látið það standa á tug svo bragð mætti að bjórnum finna. Niðjar Egils um aldaröð ómælt supu hinn sterka mjöð og vóðu í svima og villu. Okkur með réttu er nú kennt hve eitt eða jafnvel hálft prósent má orka miklu og illu. Brott eru horfin brekin forn, brottu hin stóru drykkjarhorn, margt er þar fleira farið. Ýmislegt mundi Agli nú allgott þykja um föng og bú en minna í mjöðinn varið. Egill var sinnar aldar barn, ekki til sparðatínings gjarn og viðskotaillur að vonum. En handtökin snör við hlíf og stál, hornadrykkju og skáldamál voru hundrað prósent hjá honum. Herra forseti. Ég legg til að þessu merka máli verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að draga það að lýsa afstöðu minni til þess máls sem hér liggur fyrir í fáeinum orðum og eins og það er lagt fyrir. Það segir í fylgigögnum með þessu frv., gott ef ekki í sjálfri grg., að tilgangur flm. með frv. þessu sé m.a. að draga úr hinni miklu neyslu sterkra drykkja. Ég hafna þessari röksemdarfærslu flm. Því að ég held að reynsla annarra þjóða hafi því miður sýnt hið gagnstæða. Ég hef enga ástæðu til að ætla að það yrði öðruvísi hér. Áfengt öl og neysla þess, ef hún yrði lögleidd með þeim hætti sem hér er gerð till. um, mundi því bætast við þá áfengisneyslu sem fyrir er. Reyndar hefur neysla sterkra drykkja vaxið hlutfallslega meira hjá þeim þjóðum sem hafa fyrir áfengt öl eða hafa lögleitt það á undanförnum árum eða áratugum. Því er ekki spurning um það eitt hvort neysla áfengra drykkja minnkar eða stendur í stað, heldur kannske frekar um hvort hún kæmi til með að vaxa hlutfallslega meira en hún hefði annars gert, ef ekki væri áfengt öl lögleitt í landinu. Annað mun óhjákvæmilega fylgja neyslu áfengs öls hér og aukinni áfengisneyslu almennt. Það er aukinn kostnaður í heilbrigðis- og félagsþjónustunni. Í hópi þess fólks, sem glímir við þau vandamál sem af ofnotkun áfengis og annarra vímuefna leiðir, hef ég varla heyrt nokkurn mann efast um að í framhaldi af lögleiðingu áfengs öls kæmi aukinn þrýstingur og aukinn kostnaður í glímunni við áfengissýkina og þykir þó mörgum nógu dýrt fyrir að halda uppi þeirri þjónustu sem þar er rekin í dag. Ég vil að menn hugleiði einnig að þá þarf að sjá fyrir því fjármagni og þeirri aðstöðu sem þarf til að bregðast við á þessu sviði. Það sé ég hins vegar ekki að hafi haldið vöku fyrir flm. þessa frv. og hvergi er á það minnst hér. Ég er einnig mótfallinn því, herra forseti, án þess að ég sé þar með endilega að lýsa afstöðu minni til neyslu á áfengu öli, að menn flytji þetta mál með þessum hætti, án þess að á nokkurn hátt séu gerðar tillögur um aðrar breytingar á áfengislöggjöfinni. Ég hefði út af fyrir sig verið tilbúinn að ræða það og skoða hvort heppilegt væri að breyta áfengislöggjöfinni á þann hátt að hér yrði leyfð neysla, sala og framleiðsla á áfengu öli ef menn hefðu þá haft tillögur um það að öðru leyti hvernig mætti tryggja að áfengisneyslan í heild sinni ykist ekki. Það kann vel að vera að á því yrðu vissir möguleikar að breyta þannig til, t.d. þá með öðrum takmörkunum sem gengju í gildi og drægju að sama skapi úr neyslu sterkra drykkja. Ég er þeirrar skoðunar að ölneysla sem slík, ef um áfengisneyslu er að ræða á annað borð, geti verið betri en neysla t.d. sterkra brenndra drykkja. Ef við ættum þannig um það að velja að breyta drykkjuvenjunum og færa þannig til neysluna held ég að vel gæti komið til greina, og ég mundi skoða hug minn um það, að styðja slíkar breytingar. En eins og þetta mál er flutt hér mun ég ekki treysta mér til að veita því brautargengi. Það vil ég að liggi ljóst fyrir, herra forseti. Ég lít á áfengt öl, eins og reyndar allt annað áfengi, sem vímugjafa. Þess vegna furðar mig sá málflutningur ýmissa manna og kvenna að tala um það sem mannréttindi að eiga óheftan aðgang að vímugjöfum. Ég held að menn verði að skilja þarna á milli. Mér vitanlega hefur enginn látið sér detta í hug að við hefðum hér lögleidda neyslu á ýmsum öðrum vímugjöfum sem taldir eru mun hættulegri. Ég vek athygli á og bendi á að þar er um mjög erfitt skilgreiningaratriði að ræða, að flokka vímuefni sem slík. Ég held að öll vímuefnaneysla sé varasöm og kannske jafnhættuleg þegar hún gengur úr hófi og verður að sjúkdómi. Það mætti halda hér langa ræðu um líkleg áhrif þess að lögleiða öl á t.d. heimilin í landinu, á vinnustaðina í landinu, á umferðina í landinu. Ég ætla ekki að gera það hér, en ég vildi ekki að þetta mál færi hér í gegnum þessa umr. án þess að ljóst lægi fyrir að ég mun ekki, eins og það liggur hér fyrir, veita því stuðning minn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um lögverndun á starfsheiti kennara. Mál þetta er flutt á þskj. 123. Ásamt mér eru flm. hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og hv. þm. Kristófer Már Kristinsson. Frv. þetta er í sjö greinum og koma efnisatriði þess fram í fyrstu fjórum greinunum svo og í ákvæði til bráðabirgða. Ég vil leyfa mér að vitna hér í þessar greinar með leyfi forseta: „1. gr. Rétt til að bera starfsheitið kennari hefur sá einn sem fullnægir skilyrðum laga nr. 51/1978, um embættisgengi kennara og skólastjóra. 2. gr. Óheimilt er að ráða til kennslustarfa við skólastofnanir á vegum opinberra aðila aðra en þá sem réttindi hafa skv. 1. gr., með þeim undantekningum sem leiða af ákvæðum 3. gr. 3. gr. Takmarkað og/eða tímabundið leyfi til kennslustarfa má veita þeim sem eru í starfi þegar lög þessi öðlast gildi en uppfylla ekki skilyrði 1. gr. 4. gr. Sérstök nefnd, skipuð fulltrúum menntmrn. og stjórnar Bandalags kennarafélaga að jöfnu, skal veita umsögn um allar ráðningar skv. 2. gr. og leyfisveitingar skv. 3. gr.“ Í 7. gr. frv. er m.a. gert ráð fyrir að úr gildi falli 2. mgr. 7. gr. laga nr. 51/1978, um embættisgengi kennara og skólastjóra, og 3. málsl. 8. gr. sömu laga. 2. mgr. 7. gr. umræddra laga er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Sæki enginn um stöðu kennara sem fullnægir ákvæðum þessara laga um menntun og starfsreynslu er heimilt að setja í starfið mann sem hlutaðeigandi skólastjóri og skólanefnd telur hæfan.“ Og 3. málsl. 8. gr. hljóðar þannig: „Sæki enginn um stöðu skólastjóra sem fullnægir ákvæðum þessarar greinar varðandi menntun og starfsreynslu er heimilt að setja í starfið mann sem hlutaðeigandi skólanefnd telur hæfan.“ Það er sem sagt gert ráð fyrir því að þessi ákvæði í lögunum um embættisgengi kennara og skólastjóra falli brott til samræmis við ákvæði þessa lagafrv. Síðan er sérstakt ákvæði til bráðabirgða í frv. svohljóðandi: „Komi upp sú staða við skóla að enginn með tilskilin réttindi sæki um auglýsta stöðu getur skólanefnd sótt um leyfi til menntmrn. til þess að ráða starfsmenn til að sinna kennslustörfum til bráðabirgða, þó aldrei lengur en til eins árs í senn. Nefnd skv. 4. gr. skal einnig veita umsögn um ráðningu slíkra starfsmanna. Leitast skal við af hálfu ráðuneytis og skólanefndar að fækka slíkum undanþágum. Með það í huga skal endurmeta þetta ákvæði um heimild til að veita undanþágur ekki síðar en að þrem árum liðnum frá gildistöku laga þessara.“ Í grg. með frv. er að finna í senn lýsingu á aðdraganda þess að flm. leggja það hér fram og rökstuðning fyrir efnisatriðum frv. Markmiðið með flutningi frv. er að treysta stöðu kennara í landinu með því að lögvernda starfsheiti þeirra sem hafa full kennararéttindi og heimilt er að ráða til starfa hjá opinberum skólastofnunum jafnframt því sem veitt er eðlilegt svigrúm til aðlögunar og undanþágu tímabundið skv. 3. gr. frv. og ákvæði til bráðabirgða. Það var í septembermánuði s.l. að Bandalag kennarafélaga, nýlega stofnað, snéri sér til þingflokka á Alþingi og kynnti fyrir þeim áhugamál sín og stefnumið. Í bréfi þessu dags. 11. sept., var sérstök áhersla lögð á það baráttumál kennarastéttarinnar að kennarastarfið verði lögverndað og það gert óheimilt að ráða aðra til kennslustarfa en þá sem hafa aflað sér réttinda til starfsins. Eftir að þetta erindi barst þingflokki Alþb. hóf ég vinnu til undirbúnings að þessu lagafrv. og tók síðan upp samvinnu við fulltrúa úr öðrum þingflokkum sem gerðust samstarfsmenn um þetta mál og ákváðu að flytja það hér með mér. Á mótunarstigi þessa máls var einnig haft sérstakt samráð við stjórn Bandalags kennarafélaga. Þangað snéri ég mér með bréfi þann 15. okt. og óskaði eftir umsögn um þau drög sem fyrir lágu. Stjórn Bandalags kennarafélaga svaraði með bréfi viku síðar, þann 22. okt., og gaf ýmsar ábendingar um þau drög sem höfðu verið kynnt því og í framhaldi af því voru gerðar breytingar á þeim frumvarpsdrögum sem fyrir lágu og þau felld í það form sem hér liggur fyrir. Ég vil ekki leyna því að Bandalag kennarafélaga hafði uppi óskir um það að ganga jafnvel enn lengra en gert er með frv. þessu varðandi lögfestingu á starfsheiti kennara og verndun á stöðu þeirra sem full réttindi hafa. Get ég þessu til áréttingar vitnað í bréf frá stjórn Bandalags kennarafélaga frá 22. okt. þar sem segir svo, með leyfi forseta: „Markmið Bandalags kennarafélaga er að enginn stundi kennslu sem ekki hefur til þess tilskilin réttindi. Þess vegna er ekki talið rétt að í lögunum séu tíundaðar undanþáguheimildir af neinu tagi. Hins vegar gæti í bráðabirgðaákvæðum með ákveðinni tímasetningu komið fram hvernig bregðast skuli við þegar enginn með tilskilin réttindi sækir um auglýst starf. Bandalag kennarafélaga leggur á það höfuðáherslu að hafa úrskurðarvald þegar fjallað verður um slíkar undanþágur.“ Fleiri ábendingar komu fram í þessu erindi sem ég sé ekki ástæðu til að tíunda hér, enda var, eins og ég hef áður greint frá, tekið tillit til ýmissa af ábendingum stjórnar Bandalags kennarafélaga við mótun málsins. Við flm. töldum hins vegar ekki rétt að ganga þannig fortakslaust til verka að ekki væri veitt svigrúm fyrir þá aðila sem nú stunda kennslustörf án þess að hafa til þess full réttindi. Því er hér að finna í 3. gr. ákvæði til þess að veita takmarkað og tímabundið leyfi til kennslustarfa þeim sem eru í starfi þegar lögin öðlast gildi en uppfylla ekki skilyrði 1. gr., auk þess sveigjanleika sem fram kemur í ákvæði til bráðabirgða. Það getur að sjálfsögðu ekki verið markmið löggjafans að standa þannig að máli að neyðarástand skapist við skólastofnanir í landinu vegna þess að ekki sé hægt að ráða til þeirra hæfa krafta með full réttindi. Því er eðlilegt að mati okkar flm. að veita þann aðlögunartíma og svigrúm sem fram kemur í þessu frv. Meginrökin fyrir því að sett sé löggjöf af þessu tagi eru þau að styrkja þurfi stöðu skóla og fræðslustarfs í landinu með því að búa þannig að kennurum, sem hafa undirbúið sig undir starf sitt, að þeir leiti til starfa í skólum landsins og þannig fái skólakerfið notið krafta þeirra. Það ástand hefur skapast, og reyndar má líta nokkuð langt til baka, að í skólum landsins er við störf allverulegur fjöldi fólks sem ekki hefur lokið tilskildu námi og ekki fengið tilskilin kennsluréttindi. Það eru engar slíkar hindranir í vegi fyrir því að ráða slíka aðila til starfa að það hafi reist við því verulegar skorður. Þau ákvæði sem er að finna í þessu frv. eiga að sporna hér við þannig að því fólki, sem hefur búið sig undir kennarastarfið og aflað sér til þess fullra tilskilinna réttinda, sé tryggður forgangur til starfa og stefnt sé að því innan ekki langs tíma að eingöngu slíkir aðilar verði ráðnir til starfa í skólum landsins. Það eru vissulega mörg fordæmi þess, og þeim hefur farið fjölgandi á undanförnum árum, að starfsréttindi einstakra starfshópa eða starfsstétta séu lögvernduð. Í grg. með frv. er vitnað til slíkra fordæma. Þau er að finna m.a. á heilsugæslusviðinu. Við minnumst einnig frv. til l. um bókasafnsfræðinga, sem er nýjasta dæmið af þessu tagi, en það var samþykkt sem lög á síðasta þingi. Við höfum trú á því, þó að auðvitað sé alltaf álitamál hversu langt skuli ganga í þessum efnum, að lögfesting á starfsheiti kennara og réttindum þeirra til starfa með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir verði til þess að tryggja skólunum hæfari krafta og kennurum með full réttindi þann aðbúnað og launakjör að þeir kjósi að starfa í skólunum og leggi kennarastarfið fyrir sig til lengri tíma og geri það helst að sínu ævistarfi. Reynslan hefur orðið sú á undanförnum árum, vegna þess hve mjög kjör kennara hafa versnað, að margir gamalreyndir kennarar hafa horfið frá kennslu. Nú er ástandið raunar þannig sem kunnugt er að um eða yfir 50% grunnskólakennara hafa veitt samtökum sínum heimild til að segja störfum þeirra lausum frá tilteknum tíma og 70% kennara á framhaldsskólastigi. Frestað hefur verið ákvörðun af hálfu kennara á grunnskólastigi og samtaka þeirra um það hvenær þessum uppsögnum yrði beitt og ákveðið nú nýverið að doka við og sjá hvort stjórnvöld í landinu sjá til þess að bæta aðstöðu og kjör kennara með þeim hætti sem vonir hafa verið gefnar um, m.a. af hæstv. menntmrh. á þessu þingi. Framhaldsskólakennarar hafa enn ekki tekið afstöðu til þess hvort uppsögnum verði beitt, eins og heimilda hefur verið aflað til, til þess að leggja áherslu á réttindabætur þeim til handa. En þessi mikla samstaða kennara í landinu á bak við kröfuna um bætt kjör og ákvörðun af þeirra hálfu að hætta í rauninni til starfi sínu með uppsögn með þeim hætti sem kynnt hefur verið segir sína sögu. Það eru ekki aðeins launakjörin sem koma inn í þessa mynd, þó að þau vegi eðlilega þyngst, heldur aðrar starfsaðstæður kennara. Það er ekki nokkur vafi á því að á undanförnum árum hefur álag á kennara í starfi og kröfur, sem til þeirra eru gerðar, aukist mjög verulega og launakjörin í engu fylgt þar á eftir. Sama er uppi á teningnum þegar störf kennara eru borin saman við störf aðila sem starfa utan hins opinbera kerfis að margháttuðum störfum sem eru síst vandameiri eða ábyrgðarmeiri en kennarastarfið þar sem gjörólík kjör eru í boði. Nefnd eru dæmi um tvöföld launakjör sem kennurum bjóðast ef þeir leita til starfa utan skólanna og jafnvel þaðan af hærri upphæðir. Það þarf því engan að undra þótt megnrar óánægju gæti hjá kennurum, vaxandi óánægju miðað við það hvernig kjör þeirra eru og þá einnig með tilliti til vaxandi krafna sem til þeirra eru gerðar. Það er ástæða til að vænta þess að á gildistíma þessara laga, ef frv. þetta verður afgreitt hér frá Alþingi, verði lögð áhersla á að þeir kennarar, sem ekki hafa lokið fullu kennsluréttindanámi, eigi kost á að bæta þar úr til þess að afla sér tilskilinna réttinda. Það var raunar gengið út frá því þegar sett voru lög nr. 51/1978, um embættisgengi kennara og skólastjóra, að sérstaklega yrði greitt fyrir því á vegum Kennaraháskóla Íslands að þeir gætu fullnægt þeim skilyrðum sem sett voru með þeim lögum. Við flm. þessa frv. ítrekum það að við slík ákvæði verði staðið en svo hefur ekki orðið í reynd á undanförnum árum. Aðgangur að námskeiðum á vegum Kennaraháskóla Íslands hefur verið takmarkaður, bæði vegna ónógra fjárveitinga og einnig hins, að námskeiðin hafa verið þannig upp byggð að kennslufræðilegur bakgrunnur hefur verið talinn nauðsynlegur til þess að kennarar hefðu not af þeim. Það er tekið fram í grg. með þessu frv. að á grunnskólastigi séu það um 400 kennarar sem ekki hafa tilskilin réttindi eða 15% kennara á því skólastigi. Ástandið í þessum efnum er mjög misjafnt eftir landshlutum. Utan suðvesturhornsins er ástandið mun lakara en hér á Reykjavíkursvæðinu og segir það sína sögu. Það er því mikil nauðsyn að greiða sérstaklega fyrir því að kennarar á landsbyggðinni, sem vilja stunda kennslustörf og afla sér til þess fullra réttinda til frambúðar, eigi þess kost að bæta úr því sem á vantar að þeir hafi fyllstu réttindi. Ég þarf ekki að hafa um það mörg orð að í hópi starfandi kennara, sem ekki hafa aflað sér fyllstu kennsluréttinda, er að finna fjölda af ágætisfólki sem veldur sínu starfi vel. Hins vegar er full ástæða til að ætla að það væri enn betur í stakkinn búið til þess eftir að hafa aflað sér fullra réttinda. Mér er um það kunnugt og það hefur reyndar komið hér fram á þinginu að hæstv. menntmrh. hefur haft áhuga á því að taka undir þau efni sem fram komu í erindi Bandalags kennarafélaga á sínum tíma. Þann sama dag sem frv. þetta var lagt hér fram í Nd. mun hafa verið sett á laggirnar sérstök nefnd með aðild Bandalags kennarafélaga til að undirbúa sérstakt stjfrv. um þessi efni. Ég fagna því auðvitað ef um þetta baráttumál kennarastéttarinnar og annarra sem unna menntun og skólastarfi í landinu getur tekist sem víðtækust samstaða hér á Alþingi. Ég á ekki von á því að aðrir aðilar sem færu ofan í saumana á þessu máli kæmust að mjög ólíkri niðurstöðu við þá sem fram kemur hér í þessu frv. Ég vænti því að frv. þetta verði til að greiða fyrir löggjöf um þessi efni. Ekki er ég heldur í vafa um það að slík lögverndun á starfsheiti kennaranna verði til þess að auka gæði skólastarfsins og tryggja þá undirstöðu sem mikilverðust er, þ.e. kennslukraftana, að þar fáist valinn maður í hvert sæti. Það er markmiðið með því frv. sem ég hef mælt hér fyrir.



Herra forseti. Ég vil segja nokkur orð vegna þess máls sem hér er til umr. Strax í haust hafði skólamálahópur Samtaka um kvennalista ákveðið í samvinnu við þm. samtakanna að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. um fyrirætlanir hennar varðandi lögverndun á starfsheiti kennara. Bæði er að þetta er einlægt baráttumál þeirra kennara sem sitja í áðurnefndum skólamálahópi og jafnframt er það brýnt réttindamál allra kennara, enda er lögverndun kennarastarfsins eitt af þeim fjórum meginmarkmiðum sem tilgreind eru fyrir hið nýstofnaða Bandalag kennarafélaga. Jafnframt var á fulltrúaþingi Kennarasambands Íslands á s.l. vori gerð eftirfarandi samþykkt sem ég vil lesa með leyfi forseta: „Þriðja þing Kennarasambands Íslands samþykkir að fela stjórn sambandsins að hefja nú þegar viðræður við menntmrn. um undirbúning frv. til l. er verði lagt fyrir næsta reglulegt Alþingi um lögverndun starfsheitis grunnskólakennara.“ Frv. hv. 5. þm. Austurl. Hjörleifs Guttormssonar og annarra varð tilbúið eftir að ég hafði lagt fsp. um sama efni fram á þinginu og beið eftir svari ráðh. Fannst okkur þm. Kvennalista rétt að heyra svar ráðh. við fsp. minni áður en við flyttum frv. um sama mál, en áform Samtaka um kvennalista voru að heyra skoðun hæstv. ráðh. og fyrirætlan í þessum efnum en leggja síðan fram frv. til l. um sama efni ef þurfa þætti. Um efnisatriði þessa máls vísa ég að öðru leyti til framsögu minnar þegar ég bar fram fsp. Af svari hæstv. ráðh. mátti ráða að hún ætlaði að sinna þessu máli. Og það sem meira er, því er ætlað að verða tilbúið til flutnings mjög fljótt. En ég vil vitna til orða hæstv. ráðh. við fsp. minni í Sþ. þann 23. okt. s.l. Þá sagði ráðh.: „Herra forseti. Hv. 3. landsk. þm. spyr: Er hafinn undirbúningur að frv. til l. um lögverndun á starfsheiti grunnskólakennara? Svarið er já. Nú fyrir u.þ.b. þremur vikum kom formaður Kennarasambands Íslands að máli við mig og ræddi m.a. þetta atriði og ég tjáði mig fúsa til þess að vinna að slíku lagafrv. og vinna að framgangi þess, hafði enda hugleitt það mál allmikið. Nú nýlega hefur rn. farið þess á leit við Bandalag kennarafélaga að það tilnefni þrjá menn í nefnd til að undirbúa ásamt starfsmönnum rn. frv. til l. um lögverndun á starfsheiti grunnskólakennara og framhaldsskólakennara. Vænti ég þess að það líði ekki mjög margir dagar áður en slíkt frv. verður tilbúið.“ Það er augljóst af fsp. minni, svörum hæstv. ráðh. og flutningi þessa frv. hv. 5. þm. Austurl. o.fl., ásamt og með þeim viðhorfum annarra þm. sem komið hafa fram í umr. hér á Alþingi um málefni kennara, að mikill áhugi er fyrir því hér á þinginu að mál þetta nái fram að ganga. Það er því von mín að þeirri undirbúningsvinnu sem ráðh. hefur þegar sett á laggirnar verði senn lokið og vildi ég beina fsp. til hæstv. ráðh. um það hvað því máli liði.



Herra forseti. Einungis til þess að auðvelda störf hv. menntmn., sem væntanlega fær þetta frv. til umfjöllunar, vil ég taka fram að innan tíðar er væntanlegt stjfrv. um þetta efni. Það mundi kannske auðvelda vinnuna að þessu máli að fjallað yrði um þessi frv. samtímis. E.t.v. hefðu það líka verið heppileg vinnubrögð og sparnaður á tíma þingsins að láta nú þessar hugmyndir einhvern veginn falla saman eða ná samkomulagi um þetta mál. Ég sé ekki að þetta mál sé þess eðlis að ástæða sé til að hafa uppi pólitískt kapphlaup um það, eins og ýmislegt í þessu sambandi og flutningi málsins bendir til. En við sjáum það, ef við athugum þetta frv., að þar hefðu nokkur atriði haft gott af því að fá nánari umhugsun. Hv. flm., sem ég hygg að sé maður glöggur og greindur hlyti að hafa séð gallana á því ef hann hefði hugsað nokkru nánar um málið. Þá er fyrst til að taka, ef við löggildum starfsheiti kennara, að kennarar starfa vitanlega við margs konar skólastofnanir á vegum hins opinbera. Nú er það svo að lögin um embættisgengi kennara og skólastjóra varða fyrst og fremst grunnskóla og framhaldsskóla. En aftur á móti er ekkert á móti því að fólk með annars konar menntun en tilgreind er í embættisgengislögunum starfi t.d. sem kennarar í lögregluskólanum, í póstskólanum, við kennslu í flugumferðarstjórn eða ljósmæðraskólanum. Fleira má telja. Ég hygg því að við lendum fljótlega í ógöngum ef við höfum þetta ekki betur afmarkað. Ég hef a.m.k. ekki enn þá komið auga á betra ráð - að löggilda beri sérstaklega starfsheiti grunnskólakennara og framhaldsskólakennara. Því veldur eiginlega bæði tilfinningin fyrir hinni víðtæku merkingu orðsins kennari og svo einnig hitt, ef við höldum okkur einungis við þá sem eru kennarar í ýmsum skólum hins opinbera eða sem hið opinbera á einhvern hlut að, þá er oft og tíðum um að ræða fólk sem fullnægir ekki skilyrðum laganna um embættisgengi kennara og skólastjóra, heldur hefur annars konar þekkingu til að bera sem hefur þótt nauðsynleg í þeim störfum sem umræddir skólar miðast við. Ég er þeirrar skoðunar að einnig sé heppilegra að hafa í nýjum lögum einungis lögverndun starfsheitisins. Starfsréttindi kennara hafa verið lögvernduð í mörg ár í lögunum um embættisgengi kennara og skólastjóra. Ég hygg að engin ástæða sé til þess að flytja ákvæði þeirra laga yfir í ný lög. heldur láta hin nýju lög einungis fjalla um þau atriði sem lög vantar um. Ég held líka að sá samanburður, sem menn oft og einatt hafa í huga við lögverndun starfsheita annarra stétta, sé dálitið misvísandi. Menn tala þá oft og einatt um verndun starfsheitis og starfsréttinda í sama orðinu. Hér voru t.d. nefnd áðan lög, sem samþykkt voru á Alþingi í fyrra, um löggildingu starfsheitis bókasafnsfræðinga. Það stendur einmitt svo á um það mál að þar var starfsheitið lögverndað. Í því felst í rauninni ekki annað en að menn vita að á bak við það tiltekna starfsheiti er tiltekin menntun og tilteknum skilyrðum fullnægt til þess að það starfsheiti sé borið. Síðan er fjallað um það annars staðar hvaða störf séu sérstaklega ætluð þeim sem hið lögverndaða starfsheiti hafa. Um það þykir mér eðlilegra að fjalla í öðrum lögum, ýmist þeim sem um þær stofnanir fjalla sem starfa á við eða þá lögum sem enn frekar kveða á um starfsréttindin sérstaklega, eins t.d. lögin um embættisgengi kennara og skólastjóra. Á þennan veg held ég að framkvæmdin verði skýrust. Annars eru þessi atriði til umfjöllunar í nefnd sem ég gat um fyrr í vetur þegar fsp. hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur var á dagskrá. Sú nefnd hefur nú verið að störfum í nokkurn tíma og ég vona að ekki sé langt í að hún ljúki störfum. Hún hafði ekki lokið störfum í síðustu viku, en ég held að þeim sé u.þ.b. að verða lokið. Aðalatriðið er að sá tilgangur náist að skýrt verði hvað felst í þeim startsheitum sem við ætlum að og viljum löggilda. Ég hygg að auðveldara verði að gera það skýrt með því að binda lögin við starfsheiti grunnskólakennara og framhaldsskólakennara, þannig að við séum ekki að fara að óþörfu inn á svið kennara á allt öðrum sviðum, danskennara, póstskólakennara, lögreglukennara, flugumferðarkennara o.s.frv. Það er ekki það sem ætlunin var að fjalla um, heldur einmitt grunnskólakennara og framhaldsskólakennara. Ég hygg nú að við nánari umhugsun muni hv. flm. þessa frv., hv. 5. þm. Austurl., leggja því lið sem verði framkvæmanlegt. Það held ég að verði þeim hópum, sem hér hafa hagsmuna að gæta, mest til hjálpar og skólunum til framdráttar að sett verði um þetta efni glögg lög. Ég vildi gjarnan fara örfáum orðum um önnur atriði, sem tengjast almennt skólastarfi og hv. flm. frv. vék nokkrum orðum að, og þá sérstaklega í sambandi við réttindanámskeið kennara. Það er að vísu ekki hluti af þessu frv., en ósköp eðlilegt að menn ræði um það, hvernig menn afla sér réttinda ef þeir hafa þau ekki. Ég vil geta þess að það hefur verið mikið áhugamál í menntmrn. að koma svo sem verða má á sumarnámskeiðum til réttinda. Sumarnámskeiðin geta einmitt leyst vandann fyrir þá sem starfað hafa um nokkurt skeið án þeirra umræddu réttinda sem í lögum er getið. Sumarnámskeiðin eru í raun og veru oft eina færa leiðin fyrir ýmsa kennara utan af landsbyggðinni. Slíkt námskeið var m.a. haldið s.l. sumar og ætlunin er að reyna að halda slíku áfram. Að sjálfsögðu leysa sumarnámskeiðin ekki allan vanda, en ég tel að nauðsynlegt sé að hafa þau enn um nokkurt skeið til að koma betri skipan á þessa hluti. Ég tel að ekki sé sérstök ástæða til að fara mörgum orðum um önnur atriði sem hv. þm. fjallaði um. Hann nefndi hér nokkrum orðum hugmyndirnar um uppsagnir kennara og heimildir sem þeir hefðu veitt sínum samtökum til að beita þeim uppsögnum. Mér virðist aftur á móti að heimildir liggi raunverulega ekki fyrir fyrr en ljóst er hvenær má beita þeim. Það verður auðvitað að liggja fyrir hvenær slík plögg má nota til þess að hægt sé að fullyrða að heimildin liggi fyrir. Ég hygg að það sé enn þá ekki orðið alveg ljóst. Ég vil segja sem betur fer því að það sér hver maður. Ég hygg að margir kennarar séu þeirrar skoðunar að þarna sé verið að fjalla um mjög viðkvæmt efni, ekki síst þegar staðið hefur fjögurra vikna verkfall í skólunum og nemendur hafa farið á mis við kennslu þann tíma. Það segir sig sjálft að það hefur ekki áhrif til bóta á skólastarfið ef sífellt er verið að ræða um að skólinn standi e.t.v. ekki nema til 1. mars. A.m.k. er það svo, ef menn taka það bókstaflega að uppsagnir kennara yrðu í stórum stíl frá þeim tíma og þær látnar koma til framkvæmda um leið, að sú yrði auðvitað niðurstaðan. Ég tek fram að ég geri ráð fyrir því að það yrði einhver frestur á þeirri framkvæmd um nokkrar vikur, en oft virðist að því látið liggja að til þess geti komið að skólastarf falli niður, a.m.k. af hendi einhverra kennara, á þessum tíma. Ég vona nú að hægt sé að vinna að lausn þessara mála án þess að til slíkra óyndisúrræða komi og líka á þann veg að skólastarf geti gengið eðlilega og án slíks þrýstings. Það er vitað mál að það er fullur vilji fyrir því að vinna að framkvæmanlegri lausn þessara mála og ég sé ekki að hótanir um uppsagnir bæti vinnuna að þeim málum eða geri starf skólanna léttara eða greiðara á neinn veg. Ég vil, herra forseti, sérstaklega beina því til n. sem mál þetta fær til umfjöllunar að athuga þau atriði sem ég hef hér nefnt og að fá upplýsingar frá þeim sem vinna nú að samningu stjfrv. um þetta efni. Vona ég að það geti orðið til þess að samkomulag verði um afgreiðslu þess máls.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því að á vegum menntmrn. er einhver skriður á undirbúningi þess frv. sem hæstv. ráðh. boðaði hér fyrir nokkrum vikum að væntanlegt væri inn í þingið, um svipað efni og það mál sem hér er á dagskrá. Ég tel nú alveg óþarft fyrir hæstv. ráðh. að halda því fram að um þetta mál hafi staðið eitthvert pólitískt kapphlaup, hvað þá að betur hefði verið farið með tíma þingsins með því að mál þetta væri ekki fram komið sem hér er til umr. Ég tel að þingið verji í rauninni of litlum tíma til þess að ræða um skóla og fræðslumál og það mætti benda á ýmislegt sem kannske frekar mætti bíða, án þess að ég ætli að fara að tíunda það hér, og sem minna máli skiptir og varðar færri heldur en starfið í skólum landsins og störf og staða þeirra sem þar eru að vinnu, bæði sem kennarar og nemendur. Ég hef ekki minnsta samviskubit yfir því að hér fari svolítill tími í hv. deild, hvað þá að ég sjái eftir þeim tíma sem ég í samvinnu við aðra flm. þessa máls hef lagt að því. Ég vænti þess vissulega að um þetta efni megi takast víðtæk samvinna og framlagning þessa máls og umr. sem hér hefur farið fram nú þegar um það verði til þess að hraða lagasetningu í þá veru sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Er ég þá að sjálfsögðu reiðubúinn til að hlusta á allar raddir um aðra tilhögun í hv. menntmn. Nd., sem ég legg til að fái málið til meðferðar að lokinni þessari umr. Hæstv. ráðh. benti á það að álitamál gæti verið hversu víðtæk lögverndun á starfsheiti kennara skyldi vera og benti á að mestu vörðuðu grunnskólakennarar og framhaldsskólakennarar í þessu samhengi. Ég get alveg verið ráðh. sammála um að það eru stærstu hóparnir sem hér eiga í hlut og ýtt hafa á eftir þessu máli sem hér er fram komið, svo sem eðlilegt er. En ég tel þó rétt að þetta mál sé skoðað í enn víðara samhengi en einvörðungu varðandi þessi skólastig, þó með fullum vilja til að sýna eðlilegan sveigjanleika. Með lögverndun á starfsheitinu kennari hjá opinberum skólastofnunum og þeim skólastigum sem mestu varða er í rauninni verið að gera ráð fyrir því að þeir, sem ekki hafa tilskilin réttindi, noti ekki það starfsheiti. Hæstv. ráðh. vék að nokkrum sérskólum sem eðlilegt væri að aðrar reglur giltu um. Ég skal á þessu stigi ekki leggja mat á það hvað eðlilegt telst í því samhengi. Ég vil aðeins að fram komi að ég tel að menntun og þjálfun í kennslu, skv. þeim kröfum sem settar eru, sé holl öllum þeim sem við kennslustörf fást á hvaða skólastigi og í hvaða skóla sem er. Hins vegar er ekki eðlilegt að opinberir aðilar fari að grípa inn í verksvið einkaskóla að þessu leyti og reyna að hafa takmarkandi áhrif þar að lútandi. Því er í frv. kveðið á um að þessi lögverndun taki til kennslustarfa við skólastofnanir á vegum opinberra aðila. Ég vil geta þess að þessi skoðun mín, varðandi æskilega þjálfun kennara í kennslustarfinu sem slíku og því sem þar til heyrir, fyrir utan faglega þekkingu sem þarf auðvitað að vera til staðar, hún á einnig að gilda varðandi háskólastig. Full ástæða væri til að taka það til athugunar og setja um það reglur hvaða kröfur séu gerðar til þeirra sem annast kennslu á háskólastigi varðandi kennsluréttindin. Það skiptir miklu að menn hafi í því þjálfun að miðla þekkingu og umgangast þá sem hennar eiga að njóta með eðlilegum hætti. Ég er ansi smeykur um að í ljós komi ef litast er um í háskólum, ég tek ekki Háskóla Íslands hér sérstaklega út úr, og ég þekki það raunar af eigin reynslu, að þá lærðu menn, sem þar standa í pontum til að miðla sinni þekkingu, skorti oft á tíðum lyklana að hugum, eyrum og augum þeirra sem þeirra fræðslu eiga að njóta, sumpart vegna þess að þeir hafa ekki fengið til þess tilskilda þjálfun. Vissulega eru fyrstu skólastigin að mínu mati allra mikilvægust. Grunnskólastigið og forskólastigið líka skipta sem mótandi ár í uppvexti barnsins meira máli en nokkuð það sem á eftir kemur. Því endurspeglar það rangt mat að launa kennara á grunnskólastigi lakar og ætlast til meiri vinnu af þeirra hálfu fyrir minna kaup en t.d. kennara á framhaldsskólastigi. Í þessu birtist afar forneskjulegur hugsunarháttur og vanþekking á þeim mjúka leir sem barnið og barnshugurinn er. Á þessu þarf að verða breyting. Ég held raunar að nokkur viðhorfsbreyting hafi þegar orðið og viss leiðrétting til jafnaðar í þessum efnum, ekki síst fyrir tilstuðlan samtaka kennara. Ég geri það heldur ekki að neinu máli hvernig þau efni, sem hér er tekið á með flutningi þessa frv., koma inn í lagasafnið og er alveg reiðubúinn til að lita á aðrar hugmyndir í því efni. Meginatriðið eru efnisatriði málsins svipað og þau hafa verið lögð hér fyrir og með þeim breytingum sem hægt er að sannfæra hv. þm. um að séu til bóta og færu betur. Hæstv. ráðh. vék hér í máli sínu að námskeiðum til að greiða götu kennara til að afla sér kennsluréttinda. Ég fagna því ef fyrir tilstuðlan hæstv. ráðh. verði greidd gata manna sem áhuga hafa á til að bæta við sína þekkingu og afla sér aukinna réttinda að þessu leyti. Ég nefni það líka að auk sumarnámskeiða fyrir starfandi kennara sem vildu auka sín réttindi þurfi einnig að athuga möguleika á því að halda slík námskeið utan höfuðstaðarins ef það mætti verða til að auðvelda þátttakendum að sækja slík námskeið með viðráðanlegum kostnaði. Varðandi það, sem hæstv. ráðh. sagði hér um heimild sem kennarar hafa veitt samtökum sínum til að segja upp störfum fyrir sína hönd, mætti ýmislegt segja. Svo virtist sem hæstv. ráðh. teldi óljóst hvað í þessum heimildum fælist. Mér sýnist það nokkuð einsýnt að um 50% eða vel það af grunnskólakennurum hafi veitt samtökum sínum sjálfdæmi um það hvenær þau notfæri sér þær heimildir sem þeir sem einstaklingar hafa veitt þessum samtökum. Samtök grunnskólakennara og þar til kvatt ráð hefur ákveðið að doka við og sjá hverju fram vindur, að mér skilst, fram eftir vetri. Fyrirhugað mun vera að kveðja til sérstakt þing, líklega í marsmánuði n.k., til að fjalla um stöðu mála þá. Framhaldsskólakennarar eru með þetta mál enn til athugunar á grundvelli heimilda frá um 70% kennara á því skólastigi, að því er upplýst hefur verið nýlega. Ég vil aðeins hvetja stjórnvöld, og hæstv. menntmrh. ekki síst, til að nota tímann vel og alveg sérstaklega að taka í þá hönd, sem samtök grunnskólakennara hafa rétt fram nú með því að ákveða að doka við með fjöldauppsagnir, til að tryggja á komandi vikum og allra næstu mánuðum að úrbætur verði tryggðar sem leiði til þess að kennarar geti með góðri samvisku og vilja endurskoðað sinn hug og sína stöðu. Ég held að þetta skipti gífurlega miklu máli. Við verðum að horfast í augu við það hér á hv. Alþingi og ekki síst hæstv. ríkisstj. að kennarar, óháð stjórnmálaskoðunum og slíkum viðhorfum, eru með réttu orðnir svo langþreyttir og óánægðir með kjör sín að þeir eru reiðubúnir til að grípa til ráða, sem stundum hefðu verið talin örþrifaráð, til að knýja á um úrbætur. Umræður fyrr á þessu þingi um kjör kennara hafa því miður ekki alltaf endurspeglað þann vilja og þann skilning valdamikilla aðila í landinu sem þyrfti að vera á kennarastarfinu og aðbúnaði og kjörum kennara. Við skulum vona að sú umr. sem fram hefur farið það sem af er þings verði til að opna augu sem flestra hv. alþm., ekki síst innan ríkisstj., fyrir nauðsyn þess að bæta hér um og það mjög verulega því ekkert minna dugar að mínu mati. Herra forseti. Ég vænti þess að mál þetta fái þinglegan framgang og skoðun í hv. menntmn. þessarar deildar og vænti þess að þar liggi einnig sem fyrst fyrir það frv. sem hæstv. menntmrh. hefur boðað að fram komi innan skamms af hálfu ríkisstj.