Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í umr. um þetta mál síðast minntist hv. form. menntmn. á, að ég hefði ásakað hann sem formann í sambandi við afgreiðslu málsins. Orð mín ber ekki að skilja sem ásökun á form. eða n., heldur voru þau sögð að gefnu tilefni frá hv. frsm. Ég gerði nokkrar spurningar til hv. frsm. í minni fyrri ræðu, og hefur sumum verið svarað. Kem ég aftur að því. Ein spurningin var um það, hvort frv. mundi ekki hafa kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð, og kvað frsm., að svo mundi ekki verða, því að fyrir lægju kröfur um nýjan menntaskóla í Reykjavík, og skildist mér, að frsm. teldi, að með samþykkt þessa frv. væri þeim kröfum bægt í burtu, en ég er ekki á sama máli um það. Hafi það verið rétt, að það, að bæta við einni deild í Laugarvatnsskólanum, hafi kostað 40 þús. kr., þar sem þó voru húsakynni fyrir hendi, þá skil ég ekki annað en þetta, frv., ef að lögum verður, komi allþungt niður á ríkissjóði. Ég tel því æskilegt, að þetta mál verði rætt við hæstv. fjmrh.., en um það gaf hv. frsm. engin svör, og skildist mér, að það hefði enn ekki verið gert. Nú var upplýst og viðurkennt af hv. frsm., að fræðslulögin væru eins og stendur engan veginn uppfyllt vegna fjárskorts, og hann upplýsti einnig, að gömlu fræðslulögin væri ekki hægt að uppfylla með árlegu framlagi ríkissjóðs, eins og það er nú. Eftir að þessar upplýsingar eru fram komnar og viðurkenndar af hv. frsm., þá undrar mig, að hann skuli leggja kapp á að auka við ákvæði fræðslulaganna um byggingu fleiri skóla, sem kosta stórfé, meðan ekki er hægt að uppfylla þau ákvæði, sem fyrir eru. Ég get því ekki verið sammála því að auka þannig stórlega útgjöld ríkissjóðs án þess að benda á leiðir til tekjuöflunar á móti. Hv. frsm. upplýsti einnig, að hv. menntmn. hefði ekki rætt málið við mþn. í skólamálum, og vísaði hann til þess, að mþn. hefði skilað áliti sínu um menntaskóla, og væri því ekki ástæða til að ræða málið frekar við hana. Nú skilst mér, að í till. mþn. hafi ekki verið gert ráð fyrir menntaskólum á Eiðum og Ísafirði, og því var ástæða til að ganga úr skugga um, hvort nefndin hefði skipt um skoðun. Ég ásaka þó ekki form. menntmn. fyrir að hafa ekki gert það, en eðlilegt er, að á þetta sé bent, því að það hefði verið eðlileg málsmeðferð og málinu til styrktar, ef mþn. hefði samþykkt það. Hins vegar ef mþn. var á móti málinu, þá var rétt að fá það fram, og dettur mér ekki í hug, að menntmn. hafi látið undir höfuð leggjast að leita álits mþn. af ótta við afstöðu hennar. - Þá upplýsti hv. frsm. einnig, að n. hefði ekki haft samband við þá aðila, er hugsa sér að reisa menntaskóla á Rafnseyri. Ég geri ráð fyrir, að það stafi af því, að n. hafi talið slíka hugmynd fjarstæðu. Þessi hugmynd hefur þó komið fram hjá heilu sýslufélagi, og legg ég ekki dóm á hana, en það hefði ekki verið óeðlilegt, að n. spyrði þá, sem skólann vilja á Rafnseyri, hvort þeir gætu ekki sameinað hugmynd sína hugmyndinni um menntaskóla á Ísafirði, því að líkurnar fyrir skólabyggingu á Rafnseyri minnka stórum, ef skóli er reistur á Ísafirði. Í sambandi við þetta minntist hv. frsm. á, að Rafnseyri væri komin í eyði fyrir aðgerðaleysi þeirra manna, sem reisa áttu staðinn við. Ég mótmæli þessu sem fjarstæðu. Það er algerlega ósæmilegt að bera fram ómaklegar fullyrðingar sem þessar. Ég get fullvissað hv. frsm. um það, að áður en hugmyndin um skólabyggingu á Rafnseyri kom fram, þá var presti veitt þar brauðið, án þess að hann tæki við jörðinni. Leigði hann jörðina til bónda, en hann var farinn, þegar till. um skólabygginguna kom fram. Þessi prestur kom beint frá prófborðinu og var settur um stund án þess að hugsa sér að staðfestast þarna, og það var ekki hugmyndin um að reisa skólann, sem flæmdi hann burt. Hugmyndin hefði einmitt frekar átt að ýta undir hann að vera kyrran, því að áformað var, að Rafnseyrarprestur veitti skólanum forstöðu, eins og sr. Böðvar Bjarnason hafði gert, er hann um mörg ár kenndi unglingum gagnfræði, um leið og hann þjónaði Rafnseyrarprestakalli. Það er því hrein fjarstæða, að Rafnseyri hafi farið í eyði af þeim sökum, er hv. frsm. vildi vera láta. Bóndinn, sem var þar, hætti búskap af heimilisástæðum, ekki af því, að reisa ætti Rafnseyri við, heldur af því, að hann treystist ekki til að búa. Hv. frsm. færði það eitt sem rök fyrir skóla á Ísafirði, að kostnaðurinn fyrir námsfólk, sem færi í Menntaskólann í Reykjavík, væri svo gífurlegur, að foreldrarnir færu með þeim þangað. Einmitt af því, hve uppihaldið er dýrt hér í Reykjavík, þá var stungið upp á heimavist við menntaskólann hér, en það gat hv. frsm. ekki fallizt á. En ef sami háttur er hafður á Ísafirði, að þar verði ekki heimavist, þá verður kostnaðurinn hlutfallslega jafnmikill fyrir þá, sem ekki eiga heima í sjálfum Ísafjarðarbæ. Þeir, sem eiga heima í Dýrafirði, Grundarfirði, við Djúp o. s. frv., yrðu að leigja sér herbergi og þjónustu úti í bæ, og það yrði ekki mikill kostnaðarmunur á Ísafirði og í Reykjavík. Það yrði bitamunur, en ekki fjár. Þess vegna er það lausnin, ef menn vilja draga úr kostnaði nemenda, að byggja heimavist. Það hefur verið gert á Akureyri og Laugarvatni og verður gert á Eiðum. Ég hygg því lítil rök fyrir því, að þeir, sem ekki eiga heima í Ísafjarðarbæ, mundu frekar leita þangað en til Akureyrar eða Reykjavíkur, því að kostnaðurinn verður nánast hinn sami, ef ekki er heimavist. En hv. frsm. kom inn á það, að heimavist væri ekki aðalatriðið, heldur hitt, að þeir staðir, sem nefndir eru í frv., nytu sömu menningarlegrar aðstöðu og aðrir staðir. Það má segja, að þetta sé sjónarmið út af fyrir sig, og í þessu ber okkur ekki mikið á milli. Aðeins það, að ég vil í staðinn fyrir að reisa þarna nýja skóla, láta halda áfram að bæta við nýjum bekkjum, og þannig gætu staðir þessir náð sömu menningaraðstöðu og aðrir staðir. Þó að ég vilji ekki fylgja því að ákveðnar séu með l. tvær nýjar stofnanir og þeirri þriðju sé ákveðinn sérstakur staður, þá er ég fús til að fylgja því, að sú eðlilega þróun geti átt sér stað, m. a. á Ísafirði, þegar skilyrði eru fyrir hendi til þess, eins og sagt er, að séu þar nú, og kostar ríkissjóð miklu minna fé og kemur fljótar að gagni en þó að það sé ákveðið í l., að skóli skuli byggður. Hv. frsm. segir í sambandi við þetta, að hann fari ekki fram á annað en stefnuyfirlýsingu um, að þessi menningarlega aðstaða verði gefin héruðunum, sem hér um ræðir, eins og Reykjavík. En frv. er allt annað en stefnuyfirlýsing. Í því felst fyrirskipun, í fyrsta lagi um, að menntaskólar skuli verða reistir á Ísafirði, á Eiðum og að menntaskóli, sem áður hefur verið ákveðinn í l. á Suðurlandsundirlendi, skuli verða settur á ákveðinn stað. Það er að vísu tekið fram í frv., að þetta skuli ekki gert fyrr en jafnóðum og fé sé til þess veitt á fjárl. Ég vil nú benda hv. þm. á það, að ef núverandi menntmrh. hefur talið það sæma sér að taka fé úr ríkissjóði, án þess að heimild væri til þess, til þess að starfrækja menntaskóladeild á Laugarvatni, eins og hann hefur viðurkennt hér á Alþ. að hafa gert, hversu miklu frekar hann mundi fara ofan í ríkiskassann, ef frv. það, sem hér liggur fyrir, yrði samþ. Það er því alveg öruggt, að menn, sem hafa slíka tilhneigingu til eyðslu úr ríkissjóði, mundu telja sér heimilt, án þess að bera kinnroða fyrir það, að eyða ekki aðeins smáupphæðum, heldur svo tugum eða hundruðum þúsunda skipti, þó að það væri ekki ákveðið í fjárl. Svo að, eins og áður er fram tekið, þá er þetta allt annað en stefnuyfirlýsing, sem hér er farið fram á. Hv. frsm. gat þess, að ákvæðið um staðsetningu menntaskólans á Laugarvatni væri sett inn vegna þeirra mannvirkja, sem þegar væru byggð þar. Nú vil ég upplýsa það fyrir hv. frsm., að þær byggingar, sem eru til nú í dag á Laugarvatni. geta á engan hátt uppfyllt eftirspurn fyrir kennslu handa unglingum, sem vilja fara á héraðsskóla. Þess vegna er byrjað þar á nýrri byggingu, sem talið er að muni kosta 6 millj. króna. Það er ekki hægt að halda þar áfram þeirri kennslu, sem lögboðin er, eða uppfylla þá eftirspurn, sem fram kemur um skólavist frá nemendum, sem vilja ljúka sínu námi á héraðsskólum, nema að byggja til viðbótar á staðnum, og er því ekki ástæða til að setja menntaskólann að Laugarvatni af þeim ástæðum, að þar séu til byggingar fyrir hann. Í þessu sambandi vil ég líka benda á merkilegar upplýsingar, sem fengust við heimsókn fjvn. að Laugarvatni. Þar er til fyrir stór og mikill matsalur, sem á sínum tíma var gerður fyrir héraðsskólann. Honum fylgir tilheyrandi eldhús. Fyrir utan þetta er svo í hinni nýju byggingu verið að byggja annan matsal, jafnstóran eða stærri, fyrir nýja skólann. Þriðji skólinn, húsmæðraskóli, er svo til á Laugarvatni líka. Nú gerðum við fjvnm. fyrirspurn um það til þeirra manna, sem ráða þessum málum þar eystra, hvort ekki væri skynsamlegra að hafa eitt eldhús, sem notað væri fyrir alla þessa skóla, sem standa þarna saman í einum hnapp, þar sem með því mætti spara bæði stofnkostnað og rekstrarkostnað. Svarið var, að það væri ekki hægt að hafa sameiginlegan matsal og sameiginlegt eldhús, vegna þess að ekki væri hægt að hafa svo gott samkomulag milli skólanna, að slíkt væri mögulegt. Að fenginni slíkri yfirlýsingu, get ég ekki séð, að menntaskólinn ætti frekar að vera á Laugarvatni en annars staðar. Ef samkomulagið er svo lélegt á ekki stærri stað, að ekki sé hægt að spara stórkostlegan kostnað við að hafa jafnsjálfsagt samstarf og ætti að vera á því, sem hér er um að ræða, þá held ég, að bezt sé að hafa millibilið milli skólanna meira en svo, að þeir séu báðir í sama húsi. Hv. frsm. sagði, að það hefði verið aðaláhugamál afturhaldsins í Reykjavík að koma ekki upp heimavist við menntaskólann í þau 25 ár, sem liðin væru síðan það var hugsað. Ég skal ekki um það segja, hvaða menn hann á hér við. Ég vil leyfa mér að benda á það, að mestallan þennan tíma hefur þetta mál fyrst og fremst verið undir stjórn rektors menntaskólans hér, og þá hefur það líka verið hans að berjast fyrir því, að byggður yrði heimavistarskóli hér, eins og rektor menntaskólans á Akureyri hefur talið það skyldu sína að berjast fyrir þessu máli þar og hefur orðið mikið ágengt. Ég veit ekki, hvort meðflutningsmaður hans að þessu frv. er á sama máli um það, að rektor menntaskólans hér eigi mesta sök á því ófremdarástandi, sem hv. frsm. segir, að sé á skólanum. Mér dettur ekki í hug, að á þeim peningatímum, sem hafa verið hér í landinu, hefði ekki verið hægt að bæta húsakost menntaskólans, eins og ýmissa annarra skóla hér, ef rektor hefði sótt það fast. Þá væri alveg áreiðanlega öðruvísi umhorfs hér við Menntaskólann í Reykjavík. Þá ræddi hv. frsm. nokkuð um þá nauðsyn að draga úr aukningu Menntaskólans í Reykjavík og taldi það óhollt fyrir þjóðina, að þangað væri hrúgað öllum menntastofnunum, og jafnvel líka, að hlúð væri að þeim menntastofnunum, sem fyrir væru. Hv. frsm. segir, að þegar menntaskólinn á Akureyri hafi verið byggður, þá hafi hluti þjóðarinnar verið í Reykjavík, en nú muni nær helmingur þjóðarinnar vera þar. Ég fullyrði, að þessi aukning Reykjavíkur stendur ekkert í sambandi við menntaskóla. Kröfurnar um byggingu nýrra menntaskóla í Reykjavík koma fyrir það, að aðstreymi fólksins hefur verið til Reykjavíkur, af því að hér eru betri skilyrði til góðrar lífsafkomu, betri atvinnuskilyrði. Það á svo að hegna þessum mönnum með því að gefa ekki börnum þeirra tækifæri til þess að fara á menntaskóla. Þau eiga þá heldur að fara til Ísafjarðar eða eitthvað annað til þess að læra þar. Það leiðir af sjálfu sér, að sá staður, hvar sem hann er á landinu, sem nú hefur yfir 50 þús. manns, þarf miklu stærri menntaskóla en hann þurfti, meðan íbúarnir voru aðeins 25 þúsundir. Það væri því rangt, án þess að ég vilji á nokkurn hátt draga taum Reykjavíkur, að neita þeim 25 þúsundum, sem við hafa bætzt, um nýjan menntaskóla, ef á sama tíma ætti að byggja nýja menntaskóla á öðrum stöðum, sem ekki hafa nema 3–4 þús. íbúa. Til sönnunar sínu máli segir svo hv. frsm., að þjóðin, með Reykjavík svo stóra, sé orðin eins og stórt höfuð með visinn líkama. Væri þá betra að snúa þessu við og gera líkamann stóran og sterkan, en höfuðið visið? Ég hef heyrt talað um, að menn með visinn líkama og heilbrigt höfuð hafi orðið þjóð sinni að meira gagni, en miklir skrokkar með léleg og visin höfuð. Það er það, sem hv. frsm. stefnir að, að þjóðin verði ekki neinn krypplingur, eins og hann talar um, með vel gefið höfuð, heldur mikill líkami með ónýtt höfuð, ef fólkinu fjölgar jafnmikið og verið hefur í Reykjavík, en á sama tíma er kippt burtu menntastofnunum. Hv. frsm. segir einnig, að Reykjavík sé versti staður til náms fyrir unglinga. Ég mótmæli þessum fullyrðingum. Við Menntaskólann í Reykjavík hafa verið valdir einhverjir allra beztu kennarar, sem völ er á, og þar með talinn núverandi rektor. Hann mun hafa bezt skilyrði af öllum skólum á landinu til þess að geta veitt góða kennslu, og er það ekki sagt til neins ámælis fyrir aðra skóla. Hvað er það þá, sem gerir það að verkum, að Reykjavík er versti staður til að nema í? Ég veit það ekki. Er Reykjavík slík Sódóma, að ekki sé hægt að vera í henni við nám á menntaskóla án þess að gerspillast, andlega og líkamlega. Ég mótmæli þeirri ósvífni, sem hv. frsm. hefur haldið fram hér um Reykjavík sem alveg rangri. Og ef borinn væri saman menningarbragur þess bæjar, sem hv. frsm. er frá, og Reykjavikur, þá er ég hræddur um, að Ísafjörður yrði ekki númer 1. Ég hef þá rætt nokkuð ummæli hv. frsm. Ég tel, að sá háttur, sem hann hefur haft til þess að ná samúð með þessu máli, hafi verið rangur og að gott málefni þurfi ekki að nota ósanngjarnar fullyrðingar sér til stuðnings, það skemmi frekar en bæti. Mér virðist, þó að það kunni að hafa verið að einhverju leyti hugsun hv. frsm. að bjarga hér góðu máli, þá séu fléttaðar saman við það aðrar óskyldar og ljótar kenndir, sem ekki er sæmandi að flytja inn í umr. hér.



Herra forseti. Ég er vantrúaður á mikil ræðuhöld um þetta mál, sem í sjálfu sér er hið þýðingarmesta. Ég held, að hv. þm., sem ekki geta komizt að einhverri niðurstöðu um það, hvort þeir eru með eða á móti málinu, eins og það liggur fyrir hér, muni tæplega sannfærast, þó að ég eða hv. frsm. haldi hér stólparæður. Ég held, að það væri þá frekar gert til þess að njóta andagiftar sinnar eða ánægjunnar af að hlusta á sjálfan sig heldur en að búast megi við svo miklum rökum í þeim ræðum, að það mundi breyta skoðunum manna. Samt sem áður vildi ég nota tækifærið til þess að gera nokkrar aths. við fáein atriði, sem hv. frsm. minntist á í sinni síðari stólparæðu. - Hv. þm. ber mér það á brýn, að ég hafi í menntmn. viljað þvælast fyrir málinu og tefja það. Ég skal kannast við, að það sé rétt að því leyti, að ég átti ekki samleið með meiri hl. n., og innan mjög skamms tíma samdi ég mitt nál. Ef þessu máli er ætlað fram að ganga, þá er það sannarlega ekki síðar á vegi hér á Alþ. en mörg önnur mál og þau stórbrotnari, sem ekki eru komin lengra á veg en þetta frv. Það fellir þetta mál áreiðanlega aldrei, hvað seint það hefur komið fyrir hér, eins og hv. þm. vildi láta skína í. Hættan er önnur, að mínu áliti, sem sé sú, að málið sé ekki traustara eða betur undirbúið en svo, að það út af fyrir sig kunni að verða því að falli. Hv. frsm. fór mörgum orðum um það í ræðu sinni, að ég vantreysti því eða væri því mótfallinn, að menntaskóli ætti að koma á Laugarvatni. Í mínu nál. geri ég ekkert til að afsanna það, en ég segi eitthvað í þá átt, að vel geti margir fleiri staðir komið þar til greina. Hv. frsm. hengir hatt sinn á þetta og gerir mig svo að höfundi þeirrar skoðunar, að frá mínu sjónarmiði séð sé um Laugarvatn eða hins vegar Skálholt að ræða. Ég nefni ýmsa aðra staði, sem vel gætu komið til greina. Annað segi ég ekki um það. Annars tel ég, að hv. frsm. geri engum greiða með því að vera að breiða sig út yfir Laugarvatn eins og sjálfsagðan stað fyrir menntaskóla. Ég vil ekki dæma um það. En ég segi það, að þessi ákvörðun sé gripin úr lausu lofti. Það eru margar aðrar ágætar jarðir og gömul, fræg skólasetur, sem til greina gætu komið, eins og t. d. Haukadalur og Oddi, ef fólkið fengi að segja álit sitt um þetta og málið væri betur undirbúið, en orðið er. Hv. frsm. lætur skína í það, að mér sé ókunnugt um, að þegar sé búið að ákveða, að menntaskóli skuli verða í sveit á Suðurlandi. Ég kannast ekki við, að það sé ákveðið með l. Hitt veit ég, að í l. um menntaskóla frá 1946 er talað um menntaskóla í Reykjavík á Akureyri og að sá þriðji skuli vera í sveit,  Hv. frsm. fór mörgum orðum um það, sem var nokkuð skrýtinn útúrdúr, að fyrir aldarfjórðungi síðan hafi margir hinna þröngsýnni og íhaldssamari manna verið á móti því, að Akureyrarmenntaskóli yrði stofnaður, Hv. þm. var svo óheppinn, að hann minntist á nöfn í sambandi við þá, sem hefðu beitt sér gegn því, að skólinn yrði reistur, og nefndi þá Bjarna frá Vogi. Ég hélt, að þeim góða, látna heiðursmanni yrði fremur fundið annað til foráttu, en að hann hefði ekki verið mjög framsækinn í menningar- og fræðslumálum  Frsm. var að tala um, að heimavistirnar hefðu verið vanræktar, og það er á vissan hátt réttmæt athugasemd, og það tel ég vera fyrsta verkefnið að lagfæra. Það mál er að vísu komið af stað á Akureyri, en ekki verið neitt hafizt handa hér í Rvík. Og heimavistirnar eru góð hjálp efnalitlum piltum utan af landsbyggðinni, ef þær eru góðar og vel reknar. Það liggur í augum uppi, að skólar, sem reistir væru t. d. á Ísafirði og Eiðum, yrðu að hafa heimavistir og þar af leiðandi yrði kostnaðurinn svipaður, hvort sem nemandinn væri í heimavist hér í Rvík eða á Ísafirði, ef aðbúnaðurinn væri sá sami. En á hinn bóginn er miklu betri aðstaða hér til skólahalds, t. d. hægara að fá kennara og aðstaða til að nýta söfnin. Þá spurði frsm. meiri hl., hvaða undirbúning ég teldi skorta. Ég get auðveldlega svarað því, þar sem allan undirbúning, bæði fjárhagslegan og, hvað allt fyrirkomulag snertir, vantar til þess að lögfesta slíkt frv. Næst varpar frsm. fram þeirri spurningu, hvort ekki eigi þá bara allir skólar að vera í Rvík. Ég tel, að svona spurningum þurfi ekki að svara, en hitt er staðreynd, að sumir skólarnir geta ekki annars staðar verið en í Rvík, t. d. læknaskólinn, og svo eru aðrir, eins og menntaskólarnir, sem bezt eru settir í Rvík og þar næst á Akureyri, vegna þess að á þessum stöðum er öll aðstaða miklu betri, og þá aðstöðu er meiri nauðsyn að nota við menntaskóla en t. d. við alþýðuskólana. Hitt, að allt skólahald sé ein heimavist, tel ég svo langt frá veruleikanum, að það sé hafið yfir allar umr. Mér fannst eins og frsm. hneykslaðist á því, þegar ég talaði um, að menntaskóli, sem reistur yrði í sveit í framtíðinni, ætti að vera á þeim stað, þar sem væri hreint, ómengað sveitaloft. Ég minntist ekkert á Laugarvatn í því sambandi, hvorki til né frá, en hins vegar tel ég allan vara góðan í þeim efnum. Ég tók það fram í upphafi máls míns, að langar ræður væru venjulega til lítils, þegar aðalatriði málsins væru fram komin, og þar af leiðandi mun ég ekki ræða þetta frekar nú. Ég hef drepið á það helzta með tilliti til þeirrar dagskrár, sem ég hef lagt fram. Að lokum vil ég benda á, að þjóðin verður að vita, hvert stefnir. Það er nauðsyn, að þjóðin ali upp víðsýna og vel menntaða stúdenta, en hitt er vafasamt, hvort beina á fleirum inn á þær brautir en þörf er fyrir sem embættismenn og sérfræðinga á hinum ýmsu sviðum og stúdentspróf þarf til að verða. Það má mennta aðra þjóðfélagsþegna á svo margan hátt, sem ef til vill er heillavænlegra fyrir þjóðina. Annars má mikið um þetta mál ræða, en ég læt hér staðar numið, og að síðustu skírskota ég til dagskrártill. minnar og vænti, að þdm. sjái sér fært að samþ. hana.



Herra forseti. Ég hef áður gert grein fyrir skoðun minni í þessu máli, en vil þó segja fáein orð til viðbótar vegna þess, sem fram hefur komið. - Þetta frv. sætir allmikilli mótstöðu, og eru helztu rökin, sem færð eru gegn því, þau, að stúdentaframleiðslan sé þegar of mikil. En mér finnst andstæðingar frv. ekki gá nægilega vel að því, að stúdentsmenntunin er aðeins spölur á leiðinni til háskólanáms og nú er háskólanámið orðið svo miklu fjölþættara en það var áður og þörfin fyrir háskólagengna menn á hinum ótalmörgu sviðum alltaf að aukast. En svo er auk þess annað atriði, og það er, að kröfur um almenna menntun eru svo miklu meiri en þær voru áður, og má segja, að stúdentsprófið nú sé hlutfallslega ekki meiri menntun en gagnfræðaprófið var fyrir 30 árum. Þegar l. um menntaskóla á Akureyri voru sett fyrir 25 árum, voru rökin nákvæmlega þau sömu sem færð voru gegn því frv. og þessu, sem hér liggur fyrir. Andstæðingar frv, beita þeim rökum, að hægt sé að bæta úr aðstöðumun þeim, sem nú er til menntaskólanáms, með því að byggja mikla heimavist í Rvík., og víst gæti það verið til bóta, en það bætir ekki aðstöðumuninn, sem fólginn er í því að hafa slík menntasetur í héraðinu. Þess vegna tel ég frv. stefnuyfirlýsingu í þá átt að minnka aðstöðumun fólksins í Rvík og fólksins úti á landsbyggðinni og þar af leiðandi spor til þess að draga úr fólksstraumnum til Rvíkur.



Herra forseti. Það eru aðallega tvö atriði, sem ég ætla að gera að umtalsefni. - Eins og allir sjá, sem lesa þetta frv., felur það í sér ákvæði um að stofna 3 nýja menntaskóla, þegar fé er veitt til þess á fjárlögum. Það er gert ráð fyrir, að tveir þeirra verði í sveit, á Eiðum og Laugarvatni, og sá þriðji á Ísafirði. Út af þessu finnur 2. þm. Árn. ástæðu til að gefa í skyn með dylgjum, að þessir staðir séu viðsjálir og þar sé andrúmsloftið ekki sem skyldi. Hann segir í sínu nál.: „Slíkur menntaskóli mætti ekki verða í neinni þeirri hvirfingu, er kynni á leiðinlegan hátt að minna á það, er raskar rónni í stórbæjunum.“ Er hv. þm. að dylgja með, að Eiðar eða Laugarvatn séu slíkar hvirfingar, eða hvers konar árásir eru þetta á menn, - forstöðumenn þessara skóla, - sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér hér? Þetta er líka fjarstæða. Það er ekkert á þessum stöðum af því, sem raskar ró manna í stórbæjum. Við sjáum þar enga róna og yfirleitt ekkert, sem raskar ró og húsfriði, og þess vegna tel ég ástæðulaust að vera með dylgjur um þetta í sambandi við þessa staði. Hitt atriðið, sem ég vildi minnast á, er út af þeim ummælum, að það væri í raun og veru enginn vilji í þessum umræddu landshlutum fyrir menntaskólastofnun þar. Það væru t. d. ekki forustumennirnir á Ísafirði, sem skrifað hefðu undir áskorunina. Þeir, sem skrifað hefðu undir hana, væru allir „aftan í oss“, gerðu það fyrir aðra, en hefðu ekki sjálfstæða skoðun á málinu. Ég tel svona málflutning mjög óviðeigandi og vart sæmandi, því að auðvitað er hver sá maður, sem sjálfstæða skoðun hefur á einhverju máli og berst fyrir henni, forustumaður. Og hvað Austurland snertir, þá hefur þetta mál komið fyrir á hverju leiðarþingi í N-Múlasýslu og allir þar reynzt fylgjendur þess, enda aldrei dottið annað í hug. Það mátti vænta þess, að Sjálfstfl. yrði á móti þessu máli, því að hann hefur fyrr verið á móti aukinni menntun í landinu, enda er það einkenni íhalds allra tíma, að það berst á móti aukinni menntun, á hvaða hátt og hvernig sem hún birtist, því að það veit sem er, að með henni er forréttindastefnunni hætta búin. Annars er það einkennilegt, - og þó ekki, þegar skyggnzt er undir yfirborðið, - hvað menn eru hræddir við, að fólk menntist. Menntaskólanám er ekkert annað en almenn menntun, sem gerir menn betur færa til hvers konar starfa og nýtari og heilsteyptari þjóðfélagsborgara. - Það er talað um menntaskólanám sem áfanga á leið til háskólanáms, en það þarf ekki að vera neinn áfangi, heldur aðeins almennt nám. Ég er ekkert hræddur við, að almennir borgarar fái menntun. En þeir menn, sem vilja halda við sérréttindum ákveðinna stétta í þjóðfélaginu, þeir telja sér hag í, að almenningur sé ekki upplýstur nema sem minnst, og þeir hafa staðið og standa á móti menntun hans alls staðar og ævinlega. Þeir stóðu á sínum tíma á móti menntaskóla á Akureyri; töldu ekki þörf á að útskrifa nema svo sem 20 stúdenta árlega, rétt til að fylla upp í skörð í embættismannahópnum. Þeir óttuðust, og óttast það enn, að því fleiri menn sem fái almenna menntun, því færri verði þeir „attan í oss“, sem leiddir yrðu eins og blindingjar af stjórnmálaskúmunum til andstöðu við það, sem raunverulega horfir þeim til heilla. Það er því ekkert að furða, þótt íhaldið hér standi á móti því, að mönnum séu gefin aukin tækifæri til almennrar menntunar; það gerir það eðli sínu samkvæmt, hér eins og annars staðar, nú eins og ávallt áður. Hins vegar vita þessir menn, að það er ekki vel séð hjá fólkinu að leggjast á móti menntaskólunum, og þess vegna segja þeir það ekki beint, að þeir séu á móti þeim. Þeir segja aftur á móti sem svo: Það sé miklu betra að koma upp heimavist við menntaskólann í Rvík. Og svo tala þeir um það í ein 25 ár að koma upp heimavist við Menntaskólann í Rvík, - en ekkert er gert. Þeir töluðu nákvæmlega á sama hátt um að koma upp heimavist við menntaskólann hér, þegar rætt var um stofnun menntaskóla á Akureyri, og höfðu það sem skálkaskjól eða snuðu, sem stungið er upp í krakka til þess að láta hann ekki grenja. Og þetta kemur þeim ekkert undarlega fyrir, sem þekkja Sjálfstfl. hér á landi. Hann rær að því öllum árum að halda í sérréttindi og fríðindi ákveðinna manna, og til þess að sá róður megi sækjast, þarf fjöldinn að hafa sem minnst af menntun að segja, annars sér hann í gegnum moldviðrið. Þetta er nú lífsskoðun þessara manna, og við því er ekkert að segja. Samkv. henni eru þeir á móti því, að menntaskólar risi, og þeim verður ekki komið upp nema í trássi við þá. Um hina tilteknu skólastaði er annars það að segja, að þeir hafa verið valdir vegna þess, að þar eru til vísar að menntaskólum, sem geta vaxið og þroskazt, og í því er fólgin nokkur trygging fyrir því, að lögin um þá verði ekki tóm pappírsgögn, - eins og t. d. um ríkishótelið eða Austurveg, - sem ekki væri fyrir hendi, ef það þyrfti að reisa þá frá grunni. Og án þess að lagt sé í mikinn kostnað, ættu þar að geta vaxið upp góðir menntaskólar smám saman á næstu 10–15 árum. Og Alþ. hefur það alveg í hendi sér, hve ört sú þróun gengur, og form. fjvn , hver sem hann verður í framtíðinni, ræður mestu um fjárveitingarnar. Það er óumdeilanlega hægara að auka menntaskólanámið með því að ákveða nú þessa framtíðarstaði, þar sem skilyrði eru þegar fyrir hendi og síðan að fikra sig áfram eftir atvikum og getu. Ég veit ekki, hvernig fara muni um þetta mál nú hér á Alþ., en ef svo færi, að hin rökstudda dagskrá hv. 2. þm. Árn. yrði samþ., mundi það eiga fyrir sér hinn sama feril og mörg önnur góð mál, að vera tekið upp aftur og aftur, unz ekki tjáir lengur á móti að standa, þar sem öllum er ljóst orðið, að rétt er stefnt.

Frsm. minni hl. (Eiríkur Einarsson) : Herra forseti. Ég vildi taka til máls vegna þess, sem hv. síðasti ræðumaður, 1. þm. N-M., sagði. Hann gerði hér tilraun til að blása sig út af vandlætingu vegna þess, að ég kæmi með aðdróttanir í nál. mínu, þar sem ég varaði við því, að menntaskólar væru reistir á þeim stöðum í sveitum, þar sem sukk væri eins og í stórborgum - og taldi að ég hefði átt við Eiða og Laugarvatn. Þessu er alls ekki þann veg farið. Ég hef ekki hugmynd um það, hvort t. d. á Eiðum er nokkuð slíkt að forðast. Um Laugarvatn er það á hinn bóginn vitað, að það er ákaflega mikil tilhneiging í þá átt að dyngja þar saman mörgum skólum; og þó að það geti allt faxið vel, þá vildi ég benda á, að þessu geta fylgt vissar hættur. Hvað breiðan sem hv. þm. gerir sig, er þetta athugavert. Ég get tekið það dæmi, að þegar byggingar húsmæðraskóla hafa verið til umræðu, hafa húsmæðurnar í vissum héruðum mælt á móti því, að þeir væru settir þar, sem fjölmennir skólar eru fyrir, og heldur viljað, að þeir væru út af fyrir sig. Þessi athugun er einmitt nauðsynleg, áður en endanlegar ákvarðanir eru teknar í þessu efni. Það er því ekkert annað, en misheppnaður smáleikur, sem hv. 1. þm. N-M. setur hér á svið út af þessu. Hv. þm. taldi stúdentsmenntun mjög nauðsynlega og minntist í því sambandi á íhald og „aftaníossa“. Nú er hann raunar ekki stúdent, og hann er því dæmi um það, að menn geta orðið ágætir borgarar, þótt menn hafi ekki þá menntun - hann er beinlínis praktexemplar af slíkum manni. En þetta er nú sagt í gamni. Hitt er annað mál, að stúdentsmenntunin þarf að vera sem gagngerðust, og þegar stúdentaskólarnir rísa í sveitum, þurfa þeir að vera stúdentaskólar í orðsins beztu merkingu.

Frsm. meiri hl. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Ég vildi nú helzt vera stuttorður. Mér virðist við umræður, að frekar sé reynt að draga málið á langinn, en varpa ljósi yfir það. Þó voru ýmis atriði í ræðu hv. 8. landsk., sem upplýstu málið í ýmsar áttir, og var prýðilegt að fá þau fram, og hið sama hjá hv. 2. flm. – Hv. þm. Barð. hefur tvívegis vikið að fjárhagshlið þessa máls. Eins og ég hef tekið fram, þá tel ég, að með þessu frv. sé ekki lagt í sérstaklega mikinn kostnað og að fjárhagshliðin komi fyrst til greina, þegar kemur að því, að hús þurfi að reisa, og yrði þá að flytja ný frv. um það á Alþ. En ég veit, að það vakti fyrir hv. þm. að gera sér grein fyrir kostnaðinum í framtíðinni. Það gæti hann t. d. gert með því að líta á kostnaðinn við Menntaskólann á Akureyri í fjárlagafrv. 1949. Það er allfjölmennur skóli með stórri heimavist, og heildarkostnaður er 825.710 kr. Á Ísafirði yrði langt þar til skólann sæktu fleiri en ca. 120 nemendur, og hið sama mundi að segja um Eiða og Laugarvatn um langa framtíð. Skólinn á Ísafirði yrði fyrst um sinn heimavistarlaus, en heimavistir yrðu aftur á Eiðum og á Laugarvatni. Ég get af þessum samanburði ekki ímyndað mér, að fjárhagshliðin fældi menn frá að samþykkja þetta frv., sem fyrst og fremst er stefnuyfirlýsing um það, hvort talið sé heppilegra, að skólarnir séu fleiri og smærri og dreifðir um landsbyggðina eða eitt allsherjar skólahús í Rvík. Og með samþykkt frv. yrði þetta svona, að skólarnir væru staðsettir í öllum landshlutum - þar af tveir í sveitum - og þetta væri kerfið, sem með þessu væri slegið föstu í framtíðinni. Og hve sá maður, sem búinn er að gera það upp við sig, að þessi skipun sé eðlilegust, getur greitt atkv. með þessu frv. Afstaðan til hinna tveggja sjónarmiða, um víðari eða þrengri staðsetningu, á að ráða öllu um afstöðuna til frv. og annað ekki. Ef til þess kæmi, að t. d. Ísafjarðarskólinn þyrfti að fá fjárhagslega aðstoð á næstunni til kennslu vegna samþykktar þessa frv., þá þyrfti til þess sérstaka fjárveitingu frá Alþ. ein 30 þúsund, en ekki meira, svo að kostnaðarhliðin er hverfandi. Ég vil minna á, að fyrir 25 árum kom andstaðan gegn menntaskóla á Akureyri fram í sömu myndum og hún birtist nú gegn þessu frv. Það var talað um, að réttara væri að byggja bara heimavist, og það kom fram rökstudd dagskrá þá eins og nú. En þó að miklir krafta- og áhugamenn vildu drepa málinu á dreif og töluðu um að byggja heimavistir við menntaskólann í Rvík, liðu samt þau 25 ár, sem síðan eru liðin, án þess að sú heimavist léti á sér bóla. Hv. þm. Barð. spyr, hvort það sé ekki fyrst og fremst Pálma Hannessyni að kenna. En það er fjarstæða. Það er fyrst og fremst því að kenna, að þetta var aldrei annað en tal, sem notað var í blekkingaskyni til að koma góðu máli fyrir kattarnef. - Nú horfir málið hins vegar svo við, að sýnilegt er, að menntaskólar hljóta að rísa í sveitunum, og mér þykir því ólíklegt, að það verði nokkuð af heimavist við Menntaskólann í Rvík. Þeir menn eru á eftir tímanum sem impra á því lengur, og því ekki eins þægilegt að nota þá hugmynd í blekkingaskyni. Í sambandi við skólann á Laugarvatni upplýsti hv. þm. Barð., að þegar hann og aðrir í fjvn. komu þangað um daginn, hefðu þeir séð, að það var sérstakt eldhús fyrir húsmæðraskólann og annað fyrir héraðsskólann, og hann dró þá ályktun, að úr því þeir gátu ekki haft sameiginlegt eldhús, mundi svo fara, að menntaskólinn hefði þriðja eldhúsið, og væri því ekki betur settur þarna en annars staðar. Þarna virðast nú ráða önnur sjónarmið en skólamannsins. Ég hafði talið, að það skipti mestu máli, að með því að fleiri skólar væru saman, væru tryggðari not af góðum kennslukröftum, og væri það að því leyti mestur vinningur. En svo er t. d. einn íþróttasalur og ein sundlaug fyrir alla skólana á Laugarvatni, og ef til vill gætu skólarnir átt sameiginlegan samkomusal - miklu fremur en sameiginlegt eldhús. Þetta frv. hefur verið flutt tvisvar sinnum alveg óbreytt, en er nú flutt í þriðja sinn breytt. Það hefur sem sagt verið byrjað á að halda menntaskóla einn vetur á Laugarvatni, og er þetta því annað árið, sem menntaskóli er haldinn þar, svo að þróunin er búin að skera úr um menntaskólastað á Suðurlandi. Hvað viðvíkur því, að ég vilji ekki hlynna að hinum 100 ára gamla menntaskóla í Reykjavík og menntaskólanum á Akureyri, þá teljum við, að þótt þróun tímans hafi sýnt, að menntaskóla vantaði á Austur- og Vesturlandi, þá eigi ekki að vanrækja hina. Hvað viðvíkur ummælum hv. þm. Barð., að ég hefði gert lítið úr kennaraliði menntaskólans í Reykjavík, þá er það misskilningur, því að skólinn hefur á að skipa úrvals kennaraliði, en verður auk þeirra að notast við misjafna stundakennara. Hvað viðvíkur því, sem hann hafði eftir mér, að Reykjavík væri hinn versti staður til uppeldis æskulýðsins, þá er orðalagið tekið eftir öðrum hv. þm., tekið úr alþingistíðindunum frá þeim árum, sem barátta stóð yfir um menntaskóla á Akureyri. Ég var sammála þm. um það, að sem uppeldisstöð væri Reykjavík ekki heppilegasti staðurinn, og er ekkert hallað á Reykjavík með því. Ég er sammála einu atriði, sem hv. 2. þm. Árn. tók fram, að það væri gefinn hlutur, að hvert hérað fengi sína skóla, og hafið yfir allar umræður. Ég er hv. þm. algerlega sammála um þetta, og þróunin verður sú, að bæði Austurland og Vesturland fá sína menntaskóla fyrr eða síðar og árangurslaust að bolast við þeirri þróun í skólamálum. Bjarni frá Vogi, Jón Þorláksson, Magnús Jónsson o. fl. sáu ekki, að þróun tímans heimtaði menntaskóla á Norðurlandi. Hið sama hendir nú þá, sem berjast gegn menntaskólum á Austur- og Vesturlandi. Þeim blöskraði, að 20 stúdentar skyldu útskrifast á ári og útlit væri þá, að þeir yrðu 30. Þeir voru hræddir við þessa miklu stúdentaviðkomu. Og enn er hamrað á því, að stúdentaviðkoman sé of mikil. En þó þarf nú stúdentsmenntaða menn á fleiri og fleiri sviðum. Eru of margir læknar? Stendur ekki fjöldi læknisembætta óskipuð víðs vegar um landið? Og hér virðast læknarnir hafa nóg að gera, langar biðraðir hjá hverjum lækni. Eru of margir prestar? Nei, víða eru óskipuð brauð hingað og þangað um landið. Ég hef ekki heldur enn heyrt um atvinnuleysi hjá lögfræðingum. Að vísu fást enn menn í embætti eins og sýslumanna- og bæjarfógetaembættin, en svo er fjöldi fyrirtækja, sem þarfnast manna með þessa menntun, fyrir utan þá, sem praktisera. Hin gömlu embætti ein útheimta margfalda þá tölu, sem menn óraði fyrir fyrir 25 árum, auk þess, sem atvinnuvegirnir taka fjölda manna til sín. Auk þess gegnir fjöldi manna, sem ekki hafa tilskilda menntun, kennarastörfum við framhaldsskólana. Það verður því áreiðanlega ekki hægt að vera á móti þessu frv. á þeim grundvelli, að of margir stúdentsmenntaðir menn séu nú í landinu og að það yrði offramleiðsla á stúdentum. Og ég held, þótt kæmi menntaskóli á Ísafirði, sem útskrifaði árlega 20–30 stúdenta og annar eins á Eiðum, að enginn þyrfti að kvíða offramleiðslu á stúdentum. Hér liggur nú fyrir rökstudd dagskrá, þó að ég verði að segja, að ég hafi aldrei séð eins órökstudda dagskrá. Mér þykir því einsætt, að hún verði felld.



Herra forseti. Ég skal reyna að misbjóða ekki þolinmæði hæstv. forseta. Ég sé ekki ástæðu til að svara hv. frsm. nú, og mun ég geyma það til 3. umr. En út af því, sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. N-M., vil ég segja nokkur orð. Hann hélt því fram, að ég hefði haft þau orð um menn þá, er undirrituðu áskorun til Alþ., að þeir væru aftaníossar. Ég mótmæli því, að ég hafi sagt þetta eða nokkuð vansæmandi um þá, og er allt slíkt tilbúningur hv. 1. þm. N-M. Ég mótmæli því einnig að hafa sagt, að þeir fyrir austan tryðu öllu, sem hv. þm. segði. Ég vil mótmæla, að slík illmæli séu höfð um svo stóran hóp manna, að þeir trúi öllu, sem hv. þm. N-M. segir. Enn fremur vil ég mótmæla því, að Sjálfstfl. hafi jafnan verið á móti menntun og almennri fræðslu. Ég vil benda á það, að sá skóli, Verzlunarskólinn, sem hv. 1. þm. N-M. taldi séreign Sjálfstfl., hefur verið gerður að menntaskóla. En ég hef ekki orðið var við það, að hliðstæður skóli, sem starfar fyrir fé samvinnumanna, fylgismanna hv. þm., hafi komizt svo langt. Hverjir stóðu fyrir aukningu sjómannaskólans? Og hverjir stóðu í sameiningu við aðra að nýju fræðslulögunum gegn hv. 1. þm. N-M. og flokksmönnum hans? Og var það ekki þáverandi 1. þm. Reykv., sem barðist einkum fyrir þeim hér í hv. deild? Þess vegna er það hrein illmælgi að bera það á nokkurn mann, að hann trúi orðum hv.1. þm. N-M.