Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Við undirbúning fjárlaga sl. haust var gerð grein fyrir því í fjárln. að náðst hefði samkomulag milli heilbrrh. og Samtaka áhugamanna um áfengisvarnir, sem reka m.a. meðferðarheimili á Staðarfelli, að ekki yrði gerð breyting á rekstri þeirra meðferðarstofnana sem samtökin hafa á sínum herðum, m.a. með tiltekinni breytingu á fyrirhugaðri fjárveitingu. Nú vil ég spyrja hæstv. heilbr.- og trmrh. hvað sé á ferðinni þegar heyrist í fréttum nú á hádegi að SÁÁ hafi tekið ákvörðun um að segja öllu starfsfólki á Staðarfelli upp og hvort hæstv. ráðherra geti gefið upplýsingar um hvað hafi breyst síðan þetta samkomulag var gert.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda var gert ráð fyrir allmikilli lækkun á fjárveitingum til SÁÁ þegar fjárlagafrv. var lagt fram. Í viðtölum við forráðamenn SÁÁ í kjölfar framlagningar fjárlagafrv. kom fram að þeir töldu óhjákvæmilegt að loka heimilinu á Staðarfelli ef staðið yrði við áform frv. Í framhaldi af því átti ég síðan viðræður við forustumenn SÁÁ og 8. des. 1992 náðist fullt samkomulag á milli heilbr.- og trmrh. annars vegar og forráðamanna SÁÁ hins vegar um fjárlagamál og samkomulagið hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Heilbr.- og trmrh. og forsvarsmenn SÁÁ hafa náð samkomulagi sín á milli um eftirtaldar afgreiðslur: 1. Ágreiningsmál vegna reksturs sjúkrastofnana SÁÁ á árunum 1990 og 1991 verði leyst í samræmi við minnisblað dags. 5. nóv. 1992, 1. tölul., uppgjör á fjárhagsstöðu SÁÁ. Aðilar eru sammála um að hefja þegar vinnu við að ljúka uppgjöri eins og þar er sagt. 2. Aðilar eru sammála um að skipa nú þegar nefnd sem skipuð verði fulltrúum heilbr.- og trmrh. annars vegar og SÁÁ hins vegar. Viðfangsefni þessarar nefndar verði að undirbúa á árinu 1993 samning milli heilbrrn. og SÁÁ um þjónustu þá sem ríkissjóður kaupir af SÁÁ vegna meðferðar áfengissjúkra . . . 3. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 1993 er gert ráð fyrir að fjárveitingar til SÁÁ lækki um 35 millj. kr. frá framreiknuðum útgjaldagrunni 1992. Heilbr. og trmrh. mun beita sér fyrir því að fjárveitingar til SÁÁ í fjárlögum árins 1993 verði hækkaðar um 15 millj. kr. frá því sem í fjárlagafrv. segir þannig að í stað 35 millj. kr. lækkunar frá framreiknuðum útgjaldagrunni 1992 verði um að ræða 20 millj. kr. lækkun. Fulltrúar SÁÁ samþykkja að starfrækja sjúkrastofnanir SÁÁ á árinu 1993 miðað við slíka afgreiðslu mála og munu taka að sér að leita leiða til að hagræða og spara í rekstri stofnunarinnar sem þessu nemur. Hugsanlega verður um einhvern samdrátt að ræða í starfseminni verði ekki annars kostur.`` Ég tel að samkomulagið sé alveg ótvírætt hvað varðar þær skyldur sem hvor aðili um sig tók á sig. Ég vil aðeins láta það koma fram, virðulegi forseti, að ríkisvaldið, þ.e. heilbr.- og trmrh. og Alþingi við afgreiðslu fjárlaga, fullnægði öllum þeim skilmálum sem hið opinbera hafði tekið á sig. Ég geri að sjálfsögðu ráð fyrir því að gagnaðili samningsins geri slíkt hið sama.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir þær upplýsingar sem hann gefur hér um þann samning sem gerður var við SÁÁ. Ég vænti þess að ráðuneytið geri allt sem í þess valdi stendur til þess að báðir aðilar standi við samninginn og að unnið verði að lausn málsins því að það er auðvitað allsendis óviðunandi að ekki sé staðið við þá samninga sem þarna voru gerðir og að fólkið sem starfar á Staðarfelli megi búa við þá óvissu um störf þarna við heimilið eins og nú virðist vera þegar SÁÁ hefur hugsað sér að segja öllu þessu fólki upp þrátt fyrir þær skyldur sem SÁÁ hefur undirgengist með samningnum. Ég legg á það áherslu að ráðuneytið finni lausn á málinu þannig að viðunandi sé.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins að það komi fram að ekkert samband eða samráð hefur verið haft við heilbrrn. um þá ákvörðum, ef sú ákvörðun hefur verið tekin, að loka Staðarfelli. Ég mun hið fyrsta gera ráðstafanir til þess að fá upplýsingar frá forráðamönnum SÁÁ um málið, en ég reikna að sjálfsögðu fyllilega með því eins og fyrirspyrjandi að báðir aðilar standi við samninginn sem gerður var 8. des. sl.

Virðulegi forseti. Spurning mín er til hæstv. umhvrh. Um helgina var haldinn svokallaður jeppadagur fjölskyldunnar og tóku um 800 jeppar þátt í mikilli ökuferð um Mosfellsheiði og nágrenni Seljavalla --- Nesjavalla. Ég var á fundi landbn. í morgun og það kann að vera skýringin á þessu mismæli. Sem sagt, það voru um 800 jeppar á ferð um Mosfellsheiði og nágrenni Nesjavalla og að nokkru leyti utan vega. Að sögn þátttakenda var slóðin orðin eins og malbik er yfir lauk eða eins og svell en flestir vita hvílíkan skaða þau geta valdið á gróðri. Spurningar mínar til hæstv. umhvrh. eru þessar: Telur hann að þessi ökuferð samrýmist 13. gr. náttúruverndarlaga þar sem m.a. er kveðið á um akstur utan vega og ef svarið er nei, hvernig ætlar hæstv. umhvrh. að taka á umgengni sem þessari við náttúru landsins?

Virðulegi forseti. Í fréttum hefur komið fram að þátttaka í þessum svokallaða jeppadegi var langtum meiri en aðstandendur þessa atburðar höfðu reiknað með. Þeir sem til þekkja vita að akstur utan vega þegar mjög mikil snjóalög eru eins og núna eru hefur ekki í för með sér náttúruspjöll eða tjón ef hreinlætis er gætt t.d. varðandi alla meðferð á eldsneyti, olíum og öðru rusli. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef um svokallaðan jeppadag og jeppaferð til Nesjavalla tel ég að ekki sé ástæða til að amast sérstaklega við því. Umhvrn. hefur átt ágætt samstarf við félagsskapinn sem kallaður er 4 x 4 og ég veit að þar eru í forsvari menn sem láta sér annt um að ganga vel um náttúru landsins.

Virðulegi forseti. Spurning mín er til komin vegna þess að ég tel að framið hafi verið brot á náttúruverndarlögum og hér sé ótvírætt um akstur utan vega að ræða sem getur valdið skaða á náttúrunni því að það sem gerist við svona mikla umferð er auðvitað það að snjórinn þjappast mjög mikið saman og verður eins og svell. Verði þarna langvarandi snjóalög er auðvitað hætta á því að gróðurskemmdir eigi sér stað. Slíkt hefur komið fram í kjölfar mikilla ferða um hálendið og um heiðar og því vil ég hvetja hæstv. umhvrh. til að láta kanna málið betur og brýna fyrir fólki að akstur utan vega, hvort sem er að sumri eða vetri, getur verið afar varasamur fyrir náttúru landsins.

Virðulegi forseti. Auðvitað er sjálfsagt mál að láta spyrjast fyrir um þetta, en ég heyrði ekki betur en hv. þm. fullyrti að akstur á snjó hefði valdið verulegum spjöllum og væri þá afar fróðlegt að fá að vita um þau dæmi sem hún vill tiltaka um það. Hversu mikið sem menn vilja beita stjórnlyndi og bönnum held ég að óframkvæmanlegt sé að banna allan akstur utan vega á snjó. Ég held að það sé einfaldlega ekki framkvæmanlegt og bendi þar að auki á að flestir þessara bíla eru á mjög breiðum hjólbörðum þannig að þungi þeirra dreifist miklu meira en þegar bílar á mjóum dekkjum skera sig niður í gegnum hjarn eða fönn. Ég held að hv. þm. geri sannarlega allt of mikið úr því sem hér er um að ræða.

Virðulegi forseti. Fsp. mín er til hæstv. forsrh. Nú hefur það verið gert lýðum ljóst að staða sjávarútvegsins er jafnvel verri en hún var fyrir aðgerðir í nóvember sl. Það hefur staðið á því að hæstv. forsrh. kynnti aðgerðir til aðstoðar atvinnulífinu almennt. Í gær voru þó viðræður við hæstv. forsrh. í sjónvarpinu og þá var hann með tillögur til úrbóta í sjávarútvegi. Ég les það sem hann sagði þar, með leyfi forseta: ,,Við erum að skoða þessa þætti. Það er ljóst að gagnvart stöðu sjávarútvegs verða menn að hafa myndina í heild. Það er verið að skoða áhrifin af vaxtalækkunum. Menn verða að skoða áhrifin af því að menn eru að færa til viðskipti eftir því hvar gengi er hagstæðast eins og á Bandaríkjamarkaði. Menn verða að skoða áhrifin af því að afurðaverð til fiskvinnslunnar og útgerðar lækki.`` Nú langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hann kynnt sér hvort möguleikar séu að færa mikil viðskipti yfir til Bandaríkjanna einmitt núna og hver staðan sé í birgðasöfnun í Bandaríkjunum? Mig langar að spyrja hann að því einnig hvernig hann ætli að fara að því að lækka afurðaverð til fiskvinnslunnar.

Hæstv. forseti. Það er misskilningur sem kom fram hjá hv. þm. að ég hefði kynnt einhverjar sérstakar tillögur í viðtalinu enda var ekki um það að ræða og textinn, sem hv. þm. las upp, bar það ekki með sér. Ég var að svara fyrirspurn fréttamanns um stöðuna í sjávarútvegi þar sem hafði verið framreiknað í tölum vegna lækkandi afurðaverðs. Ég var að skýra frá því að við töldum nauðsynlegt að þeir aðilar sem um það mál fjalla, til að mynda Þjóðhagsstofnun, skoðaði ekki eingöngu einfaldan framreikning í þessu dæmi heldur tæki aðra mikilvæga þætti inn í myndina. Vextir hafa farið lækkandi og munu fara enn lækkandi nú á næstu vikum og það er afskaplega mikilvægt innlegg í stöðuna, t.d. gagnvart sjávarútvegi. Það er líka ljóst að menn eru að færa til útflutning sinn þangað sem markaðurinn er hæfastur hverju sinni og sjávarútvegurinn hefur verið virkari í slíku á undanförnum árum. Auðvitað getur það haft áhrif á birgðasöfnun. Ég var að nefna það í þessu sambandi vegna þess að nú þegar kjarasamningar eða umræður um þá eru á viðkvæmu stigi er ljóst að af hálfu Vinnuveitendasambandsins eru miklar áhyggjur uppi vegna talna sem hafa verið birtar í stöðu sjávarútvegs og þess vegna er nauðsynlegt að fá nýjar tölur, nýjar upplýsingar þar sem allir þessir þættir liggja ljósir fyrir.

Virðulegi forseti. Það hefur þá verið misskilningur hjá mér. Það er ekkert verið að vinna að neinum tillögum til úrbóta í sjávarútvegi. Mig langar þá að spyrja hæstv. ráðherra að því um hve mikið menn megi búast við að vextir lækki á næstu vikum. Hvaða tölur er verið að tala um í því sambandi? Þegar hæstv. forsrh. talaði um að gott væri að kynna sér hvort ekki sé hægt að auka sölu í Bandaríkjunum þá vil ég minna hann á að mikið er um sérsamninga í Evrópu. Finnst hæstv. ráðherra þá rétt að menn segi upp þeim sérsamningum í Evrópu þrátt fyrir að gengið sé misvísandi í bili? Er ríkisstjórnin ekki að athuga það almennt að tilkostnaður lækki, t.d. hafnagjöld, orkukostnaður og ýmis opinber gjöld. Ekki er endalaust hægt að hagræða í undirstöðuatvinnuvegunum. Það er ljóst að þar alveg komið að mörkunum. Öll hagræðing þýðir bara fækkun fólks. Er ekki eitthvað í gangi í hæstv. ríkisstjórn í þessu sambandi?

Hæstv. forseti. Ljóst er að það hefur verið færður af þessari atvinnugrein eins og öðrum meiri gjaldaþungi en nokkru sinni áður hefur verið gert. Menn eru ekki að leita eftir slíkum lausnum til viðbótar, þær eru ekki færar. Vextir hafa þegar farið lækkandi. Sjávarútvegurinn er með mikið af skuldum sínum bundnar við erlenda vexti. Erlendir vextir fara líka lækkandi. Ljóst er að vextir halda áfram að lækka, ég skal ekki segja nákvæma tölu um það. Ég bind þó vonir við það að þeir vextir geti lækkað um allt að 1% á allra næstu dögum til viðbótar því sem þegar hefur gerst. Erlendir vextir fara lækkandi. Allt þetta hefur gríðarlega þýðingu fyrir stöðu sjávarútvegsins.

Virðulegi forseti. Vextir lækka um 1% á næstu vikum, það eru upplýsingar. Að öðru leyti hefur ríkisstjórnin greinilega engin ráð.

Virðulegi forseti. Ég beini fsp. minni til hæstv. forsrh. Ekkert lát virðist vera á átökum í ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu og þjóðir heims standa ráðþrota gagnvart þeim hörmungum sem fólk líður á átakasvæðunum. Auðvitað væri æskilegast að reyna að koma á friði og hjálpa til við uppbyggingu til að búa fólki betra líf þegar hildarleiknum lýkur á heimaslóð. Hins vegar streyma hundruð þúsunda flóttafólks streyma frá svæðum fyrrverandi Júgóslavíu. Það er staðreynd sem ekki verður horft fram hjá. Í vetur var tala flóttamanna frá þessum svæðum farin að nema hundruðum þúsunda í Þýskalandi. Sviss, Austurríki, Svíþjóð og Ungverjalandi höfðu tekið við 100 þúsund flóttamönnum hvert en ýmis önnur lönd höfðu tekið við mun færri eða engum flóttamönnum. Því vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Hafa íslensk stjórnvöld markað sér stefnu hvað varðar móttöku flóttafólks frá ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu? Ef svo er, er þá gert ráð fyrir að taka á móti flóttafólki frá átakasvæðunum á næstunni eða síðar á árinu?

Hæstv. forseti. Eins og kunnugt er hefur Ísland að sínu leyti staðið að fjöldanum öllum af aðgerðum með öðrum til þess að stuðla að bættum aðbúnaði og stöðu fólks í þessum stríðshrjáðu löndum. Rætt var um það af okkar hálfu að taka á móti flóttafólki, einkum börnum. Mönnum var ráðið frá því af hálfu Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna að gera slíkt. Ég hygg ekki að það sé nein ásókn í það að Ísland taki við flóttamönnum. Við getum aldrei gert það í stórum stíl. Ég hygg að sá farvegur sem við höfum beint hjálp okkar í og við höfum greint frá áður --- ég ætla ekki að telja það upp hér --- sé skynsamlegur kostur af okkar hálfu í þessu sambandi.

Virðulegi forseti. Ég er ekki í nokkrum vafa um að sú hjálp sem þegar hefur verið ákveðin og farið er að vinna að er mjög nauðsynleg og mikilvæg. Hins vegar verður ekki horft fram hjá því að straumur flóttamanna er stöðugur og vaxandi, því miður, og e.t.v. hafa áætlanir verið gerðar þegar fólk gerði sér vonir um að þessu mundi linna. Nú lítur út fyrir að svo sé ekki og því er e.t.v. ástæða til þess að endurskoða afstöðuna. Því er ekki að leyna að innan Evrópu er orðinn töluverður þrýstingur á að fleiri lönd en þau sem sérstaklega hafa tekið á móti flóttamönnum geri það.

Virðulegi forseti. Aðilar vinnumarkaðarins, þ.e. VSÍ, ASÍ og Vinnumálasamband samvinnufélaganna kynntu ríkisstjórninni 9. mars yfirlýsingu um markmið í atvinnumálum. Í yfirlýsingunni er að finna ítarlegar tillögur um markmið og úrbætur í atvinnumálum til ríkisstjórnarinnar sem lúta m.a. að ríkisfjármálum, vaxta- og gengismálum, verðlagsmálum auk beinna tillagna um ráðstafanir í atvinnumálum sem fjalla um almenna stefnumörkun, hagræðingu, ný atvinnutækifæri og þróunarverkefni. Tillögurnar eru settar fram sem veigamikill hluti þeirra markmiða sem þessir aðilar leggja til grundvallar samningsgerð í yfirstandandi kjarasamningum. Haft er eftir hæstv. forsrh. í Morgunblaðinu 10. mars sl. að hann telji tillögurnar bæði spennandi og umfangsmiklar og að ríkisstjórnin áskilji sér örfáa daga til að fara fram á viðbótarupplýsingar áður en hún meti tillögurnar. Nú eru um 8.000 Íslendingar án atvinnu og miklir erfiðleikar í atvinnulífinu, m.a. vegna óvissu um kjarasamninga. Afar mikilvægt er að ríkisstjórnin geri allt sem hægt er til að fá hjól atvinnulífsins og reyndar þjóðfélagsins í heild til að snúast eðlilega á ný. Aðilar vinnumarkaðarins hafa leitað til ríkisstjórnarinnar og óskað svara um mikilvæg atriði málsins. Enda þótt nú séu liðnir 14 dagar frá því að tillögurnar voru settar fram hafa engin svör borist enn. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh. hvers vegna ríkisstjórnin hafi ekki svarað, hvort svara sé að vænta og hvernig ríkisstjórnin hyggist taka á þessum málum.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. að það er afskaplega mikilvægt fyrir framtíðarstöðu íslensks atvinnulífs að stuðla að því að hjól atvinnulífsins taki að snúast á nýjan leik, að menn hafi fast land undir fótum í samningum. Vegna þess að hann spurði sérstaklega um þær hugmyndir sem hafa verið kynntar af hálfu aðila vinnumarkaðarins gagnvart ríkisstjórninni, annars vegar sameiginlegar tillögur sem voru ekki mjög margar og hins vegar hugmyndabanka, ef svo má kalla, sem lagður var fram, er því til að svara að síðan það gerðist hefur sú mynd komið upp að Vinnuveitendasambandið telur að skoða þurfi allar efnahagsforsendurnar á nýjan leik áður en menn gangi til síðasta skrefs í samningum. Þetta hefur komið glöggt fram bæði inn á við og jafnframt opinberlega. Þá eru menn að horfa til þeirrar verðlækkunar sem áðan var rædd á mikilvægustu afurðum okkar erlendis. Því er ekki efni til þess að ríkisstjórnin spili út hugmyndum sínum eða hvað hún getur gert í þröngri stöðu fyrr en þessar grundvallarforsendur liggja ljósar og skýrar fyrir en þær liggja fyrir nú.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin, en ég verð að segja að ég er ekki ánægður með þau. Ég held að þjóðin öll geri sér grein fyrir því, og ég vildi óska þess að ríkisstjórnin gerði það líka, að ríkisstjórnin verður að taka ákveðið frumkvæði í þessum málum. Vandamálin eru orðin slík að það er orðið aðkallandi að þau séu leyst og ekki dugir að bíða og bíða. Í þeim tillögum, sem lagðar voru fram af fyrrgreindum aðilum, er fjöldi atriða. Auðvitað má nefna þær almennu efnahagsforsendur, svo sem vaxtamál, gengismál, verðlagsmál og annað þess háttar, en það eru líka atriði sem snúa beint að atvinnuvegunum. Þar er rætt um ýmis atriði, svo sem raforkumál, verðlag á raforku. Þar er rætt um álögur á ferðaþjónustu, viðhald opinberra bygginga, rannsóknir og þróun og margt fleira. Ég minni á að með þjóðarsáttarsamningunum svokölluðu, sem gerðir voru, sýndi ríkisvaldið það frumkvæði sem þurfti og í kjölfarið byggði atvinnulífið á því samkomulagi um margra ára bil. Ég held að ríkisstjórnin ætti að taka sér þetta til fyrirmyndar og ráðast á vandann en ekki ætla bara að leysa hann með biðinni einni.

Virðulegi forseti. Ég óskaði eftir því á fundi með forseta þingsins í gær að hæstv. forsrh. yrði viðstaddur þessa umræðu ásamt hæstv. viðskrh. vegna þess að Seðlabanki Íslands er lykilstofnun í efnahagsstjórn landsins og nauðsynlegt er að heyra í þessum umræðum viðbrögð forsrh. við ýmsum þáttum. Hins vegar ætla ég að gefa hæstv. fjmrh. frí í þessari umræðu og ætla ekki að útskýra nákvæmlega ástæðurnar fyrir því. Þetta frv. er að mörgu leyti prófsteinninn á það hvort við á Alþingi Íslendinga viljum innleiða nútíma starfshætti í efnahagsstjórn eða hvort á að framlengja gamla pólitíska lénskerfinu í stjórn peningamála á Íslandi þar sem ákveðnir stjórnmálaflokkar ráðstafa stjórn Seðlabankans í þágu sinna innri hagsmuna. Þetta frv. er flutt undir þeim formerkjum að nánast allt þjóðfélagið hefur mánuðum saman velt því fyrir sér hvort hæstv. viðskrh., Jón Sigurðsson, ætlar að setjast í stól seðlabankastjóra á miðju þessu ári. Hæstv. ráðherra hefur ekki verið reiðubúinn til að bera það til baka með afdráttarlausum hætti, hvorki hér í þingsalnum né utan þings. Þar að auki er ljóst að Alþb. er þeirrar skoðunar að það stjórnkerfi, sem lagt er til í þessu frv. um Seðlabanka Íslands, sé úrelt. Það sé tengt þessu gamla pólitíska lénskerfi flokkanna sem eigi ekki við varðandi nútímaseðlabanka. Þess vegna munum við flytja brtt. við þetta frv. á þann veg að það verði aðeins einn bankastjóri við Seðlabanka Íslands.

Verður hann nafngreindur?

Við teljum að það muni í senn leiða til áhrifaríkari stjórnunar bankans en muni líka spara verulega fjármuni. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson kallaði hér fram í og spurði: Verður hann nafngreindur? Að sjálfsögðu verður hann ekki nafgreindur í brtt. en ég skal hins vegar gera grein fyrir því að það eru nokkrir möguleikar hvað einstaklinga snertir til að skipa þessa stöðu með farsælum hætti að mínum dómi. Ég tel satt að segja miklu farsælla að fara þannig með málið en að tefla því inn í það pólitíska moldviðri og hrossakaup sem hæstv. viðskrh. og ríkisstjórnin eru greinilega að gera varðandi Seðlabanka Íslands. Ef menn fallast á það að Seðlabanka Íslands verði stjórnað á þann veg, eins og alls staðar er gert þar sem seðlabankar starfa samkvæmt nútímahætti, að það sé einn seðlabankastjóri, þá tel ég t.d. að eftirfarandi þrír möguleikar komi til greina varðandi skipun í stöðuna: Í fyrsta lagi kemur til greina að Birgir Ísl. Gunnarsson, núv. seðlabankastjóri, skipi þessa stöðu áfram einn. Hann stjórni Seðlabankanum áfram einn út það kjörtímabil sem hann hefur. Það þýðir að hvorki verður skipað í stöðu Jóhannesar Nordals né Tómasar Árnasonar þegar þeir láta af störfum. Og þótt Birgir Ísl. Gunnarsson hafi verið þingmaður, ráðherra og forustumaður Sjálfstfl. og þótt ég hafi gagnrýnt á sínum tíma að hann væri kominn í Seðlabankann í krafti þessa gamla pólitíska lénskerfis sem ég tel úrelt, þá tel ég engu að síður að fenginni reynslu að honum sé fyllilega treystandi til þess að fara einn með bankastjórastöðu Seðlabankans á næstunni. Annar möguleikinn er sá að velja unga menn sem eru tvímælalaust vel menntaðir og hæfileikaríkir til þess að gegna trúnaðarstörfum á sviði peningamála og eru á svipuðum aldri og dr. Jóhannes Nordal var á sínum tíma þegar hann varð seðlabankastjóri í fyrsta sinn. Þar vil ég nefna sem dæmi í fyrsta lagi Ingimund Friðriksson, sem er núna fulltrúi Norðurlanda hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í Washington, og gegndi trúnaðarstöðu í Seðlabanka Íslands með miklum ágætum þegar hann var hér heima. Ég vil nefna einnig Má Guðmundsson, sem var hagfræðingur fjmrh. í minni tíð í fjmrn., en gegnir jafnframt einni af forustustöðum í Seðlabankanum og hefur gert það með góðum árangri og að dómi mjög margra manna hefur einnig ásamt Ingimundi Friðrikssyni alla þá fræðilegu og starfslegu burði til þess að gegna störfum seðlabankastjóra. Í þriðja lagi vil ég nefna þá hugmynd vegna þess moldviðris sem skapað hefur verið í kringum Seðlabankann og vegna þess að nauðsynlegt er að skapa ákveðna festu um bankann a.m.k. næstu tvö til þrjú árin meðan ákveðnar breytingar eru að eiga sér stað, þá verði tekin ákvörðun um það að fara þess á leit við Jónas Haralz að hann gegni bankastjórastöðu við Seðlabanka Íslands næstu þrjú árin. Hann verði einn bankastjóri bankans, fari með forustu fyrir bankanum á þessu breytingaskeiði og festi í sessi það nútímahlutverk að Seðlabankinn sé sjálfstæð fagleg stofnun undir öruggri forustu. Vissulega hefur Jónas Haralz verið tengdur Sjálfstfl. en það breytir því ekki að ég tel að hann sé með hvað mesta reynslu Íslendinga á sviði bæði efnahagslífs á Íslandi og hann hefur starfað í Washington og kynnst alþjóðapeningamálum á undanförnum árum. Hann hefur nú látið af störfum. Hann situr í friðarins stóli og hefur að mörgu leyti þá reynslu og hæfileika sem þarf til þess að geta gegnt þessari stöðu. Ég teldi það satt að segja miklu farsælli skipan en að senda pólitíkus úr þessari ríkisstjórn beint inn í Seðlabankann á grundvelli gamla pólitíska lénskerfisins. Mér er það ljóst að Jónas Haralz hefur náð þeim aldri sem menn venjulega láta af störfum í opinberri þjónustu, en ég tel hins vegar að í okkar þjóðfélagi þar sem menn eru við góða heilsu og hafa fulla starfsburði geti verið skynsamlegt við og við að gera undantekningu frá þeirri reglu um ákveðinn tíma. Ég nefni þessa þrjá möguleika hér: Í fyrsta lagi að Birgir Ísl. Gunnarsson gegni einn áfram bankastjórastöðu við Seðlabankann, í öðru lagi að sóttir verði ungir hæfileikamenn sem eru á svipuðum aldri og dr. Jóhannes Nordal var á sínum tíma og með svipaða menntun og hann hafði, og jafnvel kannski enn betri í ljósi nútímamenntunar, eins og Ingimundur Friðriksson og Már Guðmundsson, og ég nefni í þriðja lagi að þess verði farið á leit við þann reynda mann, Jónas Haralz, að hann taki að sér um þriggja til fjögurra ára skeið að stýra Seðlabanka Íslands meðan verið er að festa hann í sessi sem óháða nútímalega og faglega stofnun. Og ég vil segja við hæstv. ríkisstjórn: Væri ekki skynsamlegt að leita samkomulags við okkur hér á Alþingi um einhverja slíka nútímaskipan á stjórnkerfi Seðlabanka Íslands frekar en láta strekkja í það vikum og mánuðum saman að knýja hér í gegn frv. með úreltri stjórnskipan, með leifunum af gamla flokkspólitíska lénskerfinu í Seðlabanka Íslands þar sem látið er í veðri vaka og aldrei borið til baka að eitt af markmiðum frv. sé að þjóna innri erfiðleikum núv. ríkisstjórnar? Í þeim efnahagslegu erfiðleikum sem þjóðin á í núna, og mun eiga í um nokkurra ára skeið a.m.k., er mjög mikilvægt að það skapist friður um Seðlabanka Íslands. Hann verði ekki flokkspólitískt bitbein né leikvangur í embættaveitingum skammsýnna pólitískra forustumanna. Þau nöfn sem ég hef hér nefnt eru flest á þann veg að ef þau hafa einhvern tíma verið tengd hinu pólitíska kerfi, þá er það ekki í tengslum við minn flokk eða flokka stjórnarandstöðunnar. Það er þá helst Sjálfstfl. sem þar á hlut að máli. Eða þá að þeir hafa getið sér slíkt faglegt orð og hafa að baki slíka reynslu á sviði peningamála og efnahagsstjórnar og svo víðtæka alþjóðlega þekkingu á nútímastraumum og starfsaðferðum á sviði efnahagsmála að þeim er fyllilega treystandi til þess að stýra Seðlabanka Íslands. Ég vil segja við hæstv. viðskrh. að ef hann hefur í raun og veru vilja til þess að leita samkomulags við okkur hér um að gera lögin um Seðlabanka Íslands þannig úr garði að við fáum nútímalegt og sterkt stjórntæki í peningamálum á Íslandi, þá skulum við ræða alla þætti málsins. Þá skulum við breyta þessu frv. á þann veg á það samræmist nútímalegum viðhorfum og við skulum í sameiningu velja til forustu í bankanum einn einstakling, einn banakstjóra sem hefur víðtækt traust þings og þjóðar og sannaða faglega, starfslega hæfni til þess að geta stýrt þessari mikilvægu stofnun í íslensku efnahagslífi á næstu árum. 
             Virðulegi forseti. Ég nefni þetta strax við upphaf þessarar umræðu vegna þess að það vita allir í þessum sal að á bak við þetta frv. hefur því miður allt of lengi verið pólitískur draugagangur. Það er mikilvægt að hreinsa þann draugagang út til þess að þingið geti í sameiningu tekist á við það verkefni að ganga frá stjórnskipan og lögum um Seðlabanka Íslands þannig að hann þjóni því hlutverki að vera þátttakandi í að endurreisa íslenskt efnahagslíf. Með því að endurhæfa íslenskt peninga- og fjármálakerfi á þann veg að það rísi undir verkefni sínu og hafi jafnframt slíka þekkingu á samskiptum við alþjóðlega peningamarkaði og alþjóðlegar fjármálastofnanir að hin mikla opnun sem nú er að verða milli íslenska hagkerfisins og hins alþjóðlega peningakerfis verði okkur til farsældar en það séu ekki gerð mistök. Því að það er auðvitað þannig að þegar opnunin kemur til framkvæmda, þá segir því miður saga margra ríkja að hægt er að gera mikil mistök sem geta reynst þjóðum mjög dýrkeypt. Vandinn er þess vegna margþættur. Hann tengist ekki bara því sem stendur í lögbókinni eða texta frv. sem við afgreiðum. Hann tengist líka mönnunum sem valdir eru til forustu og því kýs ég að nefna þessi nöfn hér til að sýna það að a.m.k. af minni hálfu er grundvöllur til þess að skipa til ábyrgðarstarfa í Seðlabanka Íslands menn sem eru ekki ættaðir sérstaklega úr mínum ranni, ef má orða það svo, en hafa alla þá burði til að bera að um þá geti náðst breið samstaða. Ég tel þess vegna að með því að nefna þessi nöfn hér hafi hæstv. viðskrh. og ríkisstjórn Íslands verið sýnt að það eru til einstaklingar, sem betur fer, í okkar þjóðfélagi sem valda þessu verkefni. Það er spurning um pólitískan vilja og metnað og viðhorf til nútímapeningastjórnar hvort menn eru reiðubúnir til samstarfs við okkur um að skipa Seðlabanka Íslands með þessum hætti. Ef aftur á móti verður farin sú leið að knýja þetta frv. í gegn með þessum úreltu ákvæðum þar sem gamla flokkspólitíska lénskerfið verður áfram við lýði í Seðlabankanum og stjórnkerfi bankans er áfram margfaldað og yfir vakir sá möguleiki að ríkisstjórnin setji einn af ráðherrum sínum í forustustöðu í bankanum, kannski síðar á þessu ári, þá er auðvitað alveg ljóst að þar með er ekki verið að skapa frið um Seðlabanka Íslands heldur þvert á móti gífurlega óvissu vegna þess að við, sem erum fylgjandi nútímaviðhorfum í stjórn peningamála, munum beita okkur fyrir því þegar ný ríkisstjórn tekur við í síðasta lagi að loknum næstu kosningum að lögum Seðlabankans verði breytt á ný á þann veg að þau samræmist nútímalegum viðhorfum. Ég tel hins vegar óþarfa að skapa þetta tveggja ára óvissutímabil. Hæstv. viðskrh. og ríkisstjórnin hafa núna hvað eftir annað verið að mæla fyrir því á Alþingi að stöðugleiki sé skapaður í bankakerfinu. Sá stöðguleiki snýr ekki bara að viðskiptabönkunum, hæstv. ráðherra. Hann snýr ekki síður að Seðlabanka Íslands. Og það mun reyna á það á næstu vikum hvort hæstv. ríkisstjórn er reiðubúin til samvinnu um að skapa þennan stöðugleika hvað Seðlabanka Íslands snertir. Það er rétt sem hæstv. viðskrh. sagði á sínum tíma að varðandi margt í þessu frv. skapaðist ákveðin samstaða í þeirri nefnd sem það vann. Hins vegar er það þannig að síðan sú nefnd lauk störfum hafa margir hlutir verið að skýrast með nýjum hætti í hinni alþjóðlegu umræðu um efnahagsmál og peningamál. Það er t.d. alveg ljóst að sú mikla fyrirmynd sem margir höfðu í huga, þýski seðlabankinn, lítur töluvert öðruvísi út í dag en hann gerði fyrir tveimur árum. Það er alveg ljóst af atburðum síðustu vikna að stjórnvöld í Þýskalandi hafa með ýmsum hætti knúið seðlabankann til þess að þjóna hagsmunum sem bankastjórnin var ekki reiðubúin að þjóna áður og hið mikla módel um hinn sjálfstæða þýska seðlabanka lítur ekki eins gullslegið út nú í hugum þeirra sem dáðust að því eins og það gerði áður. Í öðru lagi er líka ljóst að hin mikla Evrópusamvinna á sviði gjaldmiðils, hvort sem það er evrópska myntbandalagið eða tengingin við ECU, lítur í dag allt öðruvísi út en fyrir tveimur árum, hvað þá heldur einu ári. Ég held að það sé ekki liðið ár síðan hæstv. viðskrh. lýsti því yfir að það væri markmið hæstv. ríkisstjórnar í næstu framtíð að stuðla að því að íslenska krónan væri tengd ECU. Það dettur engum manni í hug með heilbrigða skynsemi að halda slíku fram í dag, a.m.k. ekki um nákomna framtíð. Það er bara eitt dæmi af mörgum um það hvernig jafnvel hæstv. viðskrh. hefur orðið að lúta því að atburðarásin hefur leikið ýmsar kenningar sem góðar þóttu og gildar fyrir einu til tveimur árum harla grátt. Í þriðja lagi er líka ljóst að samspil stjórnvalda og seðlabanka í því að keyra hagkerfi upp úr kreppunni er í dag undir töluvert öðrum formerkjum en það var á blómatíma frjálshyggjunnar. Það þóttu nokkur tíðindi að Alan Greenspan, seðlabankastjórinn bandaríski, skyldi skipa sér á svo áberandi hátt í áhorfendasveit þeirra sem hlýddu á stefnuræðu Clintons Bandaríkjaforseta fyrir skömmu. Þegar Alan Greenspan mætti síðan tveimur eða þremur dögum eftir flutning stefnuræðunnar á fund bandaríska þingsins, þá flutti hann að mörgu leyti ýmsar aðrar áherslur varðandi samspil stjórnvalda og seðlabanka hvað það markmið snertir að ná hagkerfi upp úr öldudalnum, vinna sig út úr kreppunni og koma hjólum atvinnulífsins í gang en áður voru í tísku. Þetta þrennt sem ég hef hér nefnt: saga þýska seðlabankans á síðustu missirum, örlög evrópska gjaldeyrissamstarfsins, fyrirmyndin í ECU og hin nýja efnahagsstefna í Bandaríkjunum, sýnir að þær kenningar sem að ýmsu leyti lágu á bak við smíði þessa frv. á árum áður hafa hlotið nýja skírn í skóla reynslunnar á undanförnum missirum. Það má líka spyrja: Hver eru í reynd hin nýju tæki sem Seðlabanki Íslands þarf á að halda? Því hefur í reynd ekki verið svarað með skýrum hætti, hvorki í þessu frv. né í framsöguræðu hæstv. viðskrh. Frv. er sett upp á þann veg að markmið Seðlabankans sé að ná stöðugu verðlagi. Það er sett í svo sterkan forgrunn að ýmsum öðrum markmiðum er vikið til hliðar. En hvað segir reynslan okkur? Reynslan sýnir okkur að í tíð síðustu ríkisstjórnar tókst að ná verðlaginu niður í 3--4% og það hefur haldist stöðugt síðan, bæði á síðasta ári síðustu ríkisstjórnar og á fyrstu tveimur árum þessarar þannig að íslenska hagkerfið er nú búið að fá reynslu af verðbólgu sem er einhver hin minnsta í Vestur-Evrópu. Þess vegna spyr ég: Skorti eitthvað á tæki Seðlabankans til þess að við næðum þessu markmiði í verðlagsmálum? Og svarið hlýtur að vera nei, vegna þess að reynslan hefur sýnt okkur það að við náðum þessu markmiði og bjuggum þó við tækjabúnað Seðlabankans eins og hann hefur verið. Hitt er svo annað mál að mjög hefur skort á um það að vextirnir á Íslandi lækkuðu í hlutfalli við þessa verðlagsþróun og vaxtastigið á Íslandi hefur í reynd verið fryst langt ofan við það sem hægt er að telja eðlilegt þegar við höfum í fyrsta lagi þriggja ára reynslu af svo lágri verðbólgu, við höfum í öðru lagi samdrátt í hagkerfinu, við höfum í þriðja lagi minnkandi afla og við höfðum í fjórða lagi opnun hagkerfisins gagnvart umheiminum. Allt þetta fernt hefði átt að leiða til þess að vextir væru nú þegar komnir langt niður en það hefur ekki gerst. Þess vegna segi ég: Vandamálið í tækjabúnaði Seðlabanka Íslands er ekki það fyrst og fremst að hann hafi ekki tæki til að ná verðlaginu niður. Hann hefur ekki tæki til þess að ná vöxtunum niður í samræmi við það hvað verðlagið er komið langt niður. Og satt að segja sýnist mér lítið vera í þessu frv. sem veitir Seðlabanka Íslands nauðsynlegan tækjabúnað til þess að knýja vaxtastigið í landinu niður til jafns við þann árangur sem náðst hefur í verðlagsmálunum. Það er plata sem endurtekin er hvað eftir annað af hinum ólíklegustu aðilum í þjóðfélaginu að skýringin á því að vextirnir séu ekki komnir niður sé hallinn á ríkissjóði. Það er bara ekki þannig vegna þess að samanburður milli Íslands og annarra landa sýnir að þótt okkur finnist hallinn á ríkissjóði mikill og þótt hann sé of mikill, þá er hann engu að síður hlutfallslega með því minnsta af landsframleiðslu og þjóðartekjum sem þekkist á Vesturlöndum og mun minni hlutfallslega í hagkerfinu hjá okkur en hjá löndum sem eru með miklu lægra vaxtastig hjá sér en við höfum hjá okkur. Ef mörg nágrannalönd okkar í Vestur-Evrópu geta verið með mun hærra hlutfall af halla ríkissjóðs en við erum með en engu að síður mun lægra vaxtastig þá hlýtur það að vekja spurninguna: Það er kannski ekki jafneinfalt orsakasamhengi á milli hallans á ríkissjóði og vaxtastigsins í landinu eins og allir snillingarnir hafa verið að halda fram? Ég held einmitt að þessi plata, sem margir hafa endurtekið hver í kapp við annan, um hallann á ríkissjóði og vaxtastigið hafi gert það að verkum að menn hafi horft fram hjá ýmsum öðrum veigamiklum þáttum. Einn þeirra er t.d. fákeppnisstaðan á íslenskum bankamarkaði. Ýmsir aðilar, m.a. hæstv. fjmrh. sem ég gaf frí frá þessari umræðu, en ekki síður hæstv. forsrh. hafa hvað eftir annað á undanförnum missirum talað eins og hér ríkti frjáls samkeppnismarkaður á sviði peningamála. Þegar þeir hafa verið að skýra vaxtastigið hafa þeir vísað til þess að markaðurinn ákvæði vaxtastigið. Nú er það eitt af einföldustu atriðum á fyrsta ári í hagfræði, sem hæstv. viðskrh. þekkir auðvitað mjög vel, að þessi lögmál, sem hæstv. forsrh. og fjmrh. --- og veri hann velkominn í salinn --- hafa verið að vísa til, eiga eingöngu við þegar óheft samkeppni er á markaðnum. En íslenski peningamarkaðurinn er ekki þannig. Hér eru þrír viðskiptabankar og fáeinir stórir sparisjóðir þannig að hér ríkir í reynd fákeppnismarkaður eða það sem á erlendum málum er kallað ,,oligopoliskur`` markaður. Rannsóknir hagfræðinga um áratuga skeið hafa sýnt það að fákeppnismarkaður hefur það einkenni að fyrirtæki sem eru á þeim markaði eru mjög fljót að hækka verðlagið, í þessu tilfelli bankarnir mjög fljótir að hækka vextina. En fyrirtæki á fákeppnismarkaði eru hins vegar mjög vanmegnug að lækka verðið á vörunni og gera það helst ekki nema með utanaðkomandi þrýstingi eins og reynslan hefur sýnt okkur með íslensku viðskiptabankana. Þeir hafa verið mjög tregir og seinir til að lækka verðið á sinni vöru, þ.e. vextina, nema fyrir utanaðkomandi þrýsting. Það er dálítið skemmtilegt að heyra hæstv. forsrh. vera að fikra sig áfram í þeim þrýstiæfingum og hefði hann átt að byrja fyrr á því vegna þess að það er einfaldlega bara fræðileg staðreynd að á fákeppnismarkaði eins og íslenska bankakerfið er, þá lækka bankarnir ekki vextina af sjálfsdáðum. Menn hafa sagt hér um nokkur missiri: En það er verið að opna bankakerfið fyrir erlendum samkeppnisaðilum. Það er vissulega rétt að í tíð síðustu ríkisstjórnar voru teknar veigamiklar ákvarðanir um að opna íslenska bankakerfið fyrir samkeppni frá erlendum bönkum. En hvað gerðist? Hafa erlendir bankar opnað hér útibú? Svarið er nei. Hefur verið einhver aragrúi af fyrirspurnum frá erlendum bönkum um að opna hér útibú? Svarið er nei. Það er nefnilega einfaldlega þannig að því er virðist að þótt við í síðustu ríkisstjórn opnuðum möguleikana á því að erlendir bankar gætu farið að keppa á hinum íslenska markaði, og það var síðasta ríkisstjórn sem opnaði þann möguleika, þá hefur það ekki gerst og það eru engar fréttir af því að slíkar aðgerðir séu í vændum. Þvert á móti heyrast fréttir frá Norðurlöndum um að þeir alþjóðlegu bankar sem hafa opnað útibú þar eru að flytja sig frá Danmörku og frá Noregi vegna þess að þeim finnst ekki taka því að taka þátt í samkeppninni á danska og norska markaðnum. Halda menn þá virkilega að þeir fari að leggja mikið á sig til að taka þátt í samkeppninni á hinum íslenska markaði? Svarið þar er líka nei. Þess vegna er það alveg ljóst að það verður ekki hin erlenda samkeppni bankastofnana, sem stofnsetja útibú hér á landi, sem mun knýja vextina niður. Það verður því að beita tækjum ríkisstjórnar og Seðlabanka til þess að knýja vextina niður. Og það er sú tækjasmíð fyrir Seðlabanka Íslands til þess að tryggja raunhæft lægra vaxtastig á Íslandi þegar stöðugleikinn í verðlagi er ár eftir ár orðinn 2, 3 og 4% sem er verkefnið í þessari löggjöf. Þess vegna er það þannig að ef við erum í reynd fylgjandi því að afgreiða á Alþingi frv. um Seðlabanka Íslands sem er í fyrsta lagi í takt við nútímaleg viðhorf, í öðru lagi segir skilið við hina gömlu pólitísku lénsskipan flokkanna í stjórn peningamála á Íslandi, í þriðja lagi smíðar raunhæf stjórntæki handa Seðlabankanum til að tryggja eðlilegt vaxtastig hér á Íslandi, þá þarf þetta frv. að fá öðruvísi meðferð en hæstv. ráðherra lagði upp með hér í sinni framsöguræðu. Ég er tilbúinn í þá vinnu, hæstv. ráðherra. Ég er tilbúinn í það að beita mér fyrir því í mínum flokki og annars staðar á Alþingi að afgreiða þetta frv. sem lög frá Alþingi í vor í þeim búningi. En ég er ekki tilbúinn til að fara að afgreiða á Alþingi gamaldags frv. sem er ekki í takt við tímann og framlengir það kerfi stjórnmálalegs samspils og stjórnar peningamála sem hér hefur ríkt allt of lengi. Það eru mér satt að segja nokkur vonbrigði að hæstv. viðskrh., sem ég hélt um tíma að vildi vera í fararbroddi nútímahugmynda í stjórn peningamála, skuli virkilega leggja fyrir Alþingi Íslendinga frv. af þessu tagi. Það var kannski eðlilegt að ráðherrann kæmi með afurð nefndarinnar á sínum tíma þótt nokkuð sé langt um liðið síðan hún skilaði áliti en það verður mikill prófsteinn á ráðherrann og ríkisstjórnina á næstu vikum hvort sú sveit er reiðubúin að ganga til samvinnu við okkur hina um að breyta þessu frv. í raunverulegt, áhrifaríkt og sterkt nútímastjórntæki í efnahagsmálum.

Frú forseti. Ég fagna því að í ræðu hv. 8. þm. Reykn. kom fram vilji til að styðja breytingar á Seðlabanka Íslands í þá átt að gera hann betur færan um að starfa í opnu umhverfi, á opnum fjármagnsmarkaði, og beita nútímalegum vinnuaðferðum í stjórn peningamála. Þetta er að sjálfsögðu megintilgangur frv. Og mig langar til að rifja það upp að þegar frv. var upphaflega kynnt eins og það kom frá nefndinni í apríl í fyrra lýstu forustumenn Alþb. og Kvennalistans auk fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna stuðningi við meginstefnu frv. Að mínu áliti leggur hv. 8. þm. Reykn. allt of mikið upp úr mannaskipan og stjórnarákvæðum þessa frv. Ég er alveg opinn fyrir umræðum um að breyta þeirri tillögu sem nefndin gerir, sem er málamiðlun innan hennar. Mitt sjónarmið er að sú tillaga, sem fulltrúi Alþb., Már Guðmundsson, gerði í nefndinni um að þarna væri einn bankastjóri, sé tillaga sem mjög vel komi til greina. Ég taldi ekki rétt að breyta þessu í frv. eins og það kom frá nefndinni. Þetta verðum við að sjálfsögðu að ræða í þinginu. Ég kannast ekki við að ég hafi lagt upp með neina aðra meðferð á þessu máli en þá sem gefur kost á því að ræða þetta eðlilega í þingnefndinni og vildi með þessum orðum, virðulegi forseti, eingöngu leggja áherslu á að það er mikilvægt að þetta sé rætt vandlega og að víðtæk samstaða takist um þessa mikilvægu stofnun í okkar stjórnkerfi.

Virðulegi forseti. Ég kýs að skilja orð hæstv. viðskrh. hér áðan á þann veg að hann sé reiðubúinn að ræða þá tillögu sem ég var að kynna og Már Guðmundsson flutti í nefndinni á sínum tíma, að það yrði bara einn bankastjóri við Seðlabanka Íslands. Mér fannst vera athygisvert að ráðherrann lokaði ekki á þann möguleika í ræðu sinni nú. Það finnt mér vera grundvöllur til þess að taka upp umræður um að breyta frv. í samræmi við þann veruleika. Hins vegar vil ég segja við ráðherrann að það skiptir líka máli hvaða einstaklingur skipar stöðuna. Ég veit að hæstv. ráðherra þekkir það vel til í veröldinni að hann veit að seðlabankastjórar verða umfram allt að eiga ákveðinn trúnað, ákveðin heilindi, eða það sem á enskri tungu er stundum kallað í þeirri alþjóðlegu umræðu ,,integrity`` og verður kannski einna best þýtt með orðinu heilindi á íslensku. Það er einfaldlega vegna þess að starf þeirra er með þeim hætti að það er ekki bara skipulagið og verkin sem tala heldur sá trúnaður sem menn bera til þess einstaklings sem gegnir stöðunni. Ég held t.d. að það hefði skipt miklu máli í Bandaríkjunum að menn báru trúnað til þess manns sem þar var seðlabankastjóri á árum áður og einnig að menn bera trúnað til þess manns sem gegnir þeirri stöðu nú. Ég held líka að ein af ástæðunum fyrir því að Jóhannes Nordal hefur getað gegnt embætti seðlabankastjóra á Íslandi svo lengi sem hann hefur gert, þótt við höfum ýmsir verið óánægðir með sumt af stefnumálum hans og verkum, er að hann hefur haft til að bera þau heilindi sem ég var að tala um hér áðan. Þess vegna skiptir það miklu máli, hæstv. ráðherra, ekki bara hvert stjórnskipulagið er heldur einnig hvaða einstaklingur velst til að gegna stöðu seðlabankastjóra.

Frú forseti. Það er vissulega rétt að það skiptir ákaflega miklu máli hvaða maður velst til þess að gegna starfi seðlabankastjóra. Það er mikilvægt að hann njóti trausts og hafi heilindi til að bera. Ég held að það sé hins vegar afar óheppilegt að Alþingi sé vettvangur fyrir umræður um mannanöfn í þessu sambandi. Hér erum við að tala um heildarskipulag málsins, formgerð bankans og ný stjórntæki til þess að tryggja betur starfandi fjármagnsmarkað við skilyrði lágrar verðbólgu, helst engrar. Það er rétt hjá hv. 8. þm. Reykn. að við þurfum að leita fangs á því hvernig við náum vöxtunum niður við skilyrði stöðugs verðlags. Það er verkefnið. Ég held að það sé ekki heppilegt að stofna hérna til einhvers konar nafnaskrár í þessum umræðum því að kjarni málsins er að sjálfsögðu að koma upp fyrirkomulagi sem þingið er vel sátt við og víðtæk samstaða getur náðst um. Ég vil vegna orða hv. þm. í ræðu hans hér áður fullvissa hann um að á bak við þetta frv. hefur alls enginn pólitískur draugagangur verið að neinu leyti. Í öllum meginatriðum er frv. reyndar eins og það kom frá þeirri nefnd sem allir þingflokkar áttu fulltrúa í og um náðist mjög gott samkomulag. Það tel ég mikilvægt. Einmitt þess vegna kaus ég að breyta þar ekki neinu sem meginmáli skiptir. Hitt er að sjálfsögðu rétt að þingið hefur allar forsendur til þess að ræða þetta mál á vettvangi efh.- og viðskn. Ég veit fyrir víst að það verður gert.

Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt hjá hæstv. ráðherra að það er kannski nokkuð óvenjulegt að menn ræði hér í þingsal nöfn á einstaklingum sem hugsanlega gætu gegnt stöðu seðlabankastjóra Íslands, en ég kaus að gera það vegna þess að umræðan um þetta mál er búin að vera í öngstræti á undanförnum mánuðum. Og það var nauðsynlegt til þess að færa hana inn á nýjan vettvang að nefna hér í þingsalnum ýmsa einstaklinga sem hafa til að bera hæfileika, þekkingu og reynslu til að gegna þessu embætti. Ég tel að með því að nefna Birgi Ísl. Gunnarsson, sem gæti einn gegnt embætti seðlabankastjóra, með því að nefna þá hugmynd að menn sameinuðust um að fá Jónas Haralz aftur til landsins til þess að gegna þessari stöðu um nokkkurra ára skeið eða sækja unga hæfileikamenn á svipuðum aldri og dr. Jóhannes Nordal var á sínum tíma, eins og Ingimund Friðriksson og Má Guðmundsson, sé það liður í því að flytja umræðuna úr því öngstræti sem hún hefur verið í á undanförnum mánuðum inn á vettvang þar sem skynsamar umræður geta farið fram um það hvernig okkar þjóð nær sameiginlegum markmiðum sínum.

Virðulegi forseti. Mér er ekki alveg ókunnugt um efni þessa frv. Hæstv. viðskrh. lýsti fyrir mér þegar við vorum saman í ríkisstjórn þeirri skoðun sinni að breyta þyrfti ýmsum ákvæðum í lögum um Seðlabanka Íslands og ég hygg að ég hafi tekið undir það með honum. Ég er því enn sammála að að sjálfsögðu þarf að endurskoða starfsemi Seðlabankans með tilliti til þess gerbreytta umhverfis sem við störfum í nú sem er, eins og hefur verið nefnt í umræðum á undan, langtum opnara umhverfi og get ég vel fallist á þá lýsingu. Ég hef hins vegar nokkrar efasemdir um sum ákvæði þessa frv. og finnst eiginlega að það sýni sig að hæstv. utanrrh. hefur haft nokkuð til síns máls þegar hann sagði á erlendum vettvangi, þar sem hann talar nú helst, að við Íslendingar værum yfirleitt tíu árum á eftir, hygg ég að hann hafi sagt. Ég nefnilega held að ýmislegt bendi til þess að við séum það. Sömuleiðis sýnist mér að þetta frv. sé að mörgu leyti tekið eftir lögum um ýmsa seðlabanka hjá stærri ríkjum Evrópu og í kringum okkur og jafnvel ýmislegt sem minnir dálítið á þann fræga banka, Bundesbank í Þýskalandi, sem ég hef efasemdir um að henti þessu örsmáa, litla íslenska þjóðfélagi sem býr við allt aðrar aðstæður á allt öðrum efnahagsgrunni. Ég ætla aðeins að taka hér nokkur atriði. Hér er markmiði seðlabanka breytt. Nú er settur allur þungi á að varðveita verðgildi íslenska gjaldmiðilsins og stuðla að stöðugu verðlagi. Ég held að þetta sé tekið nokkurn veginn orðrétt upp úr reglum um Bundesbank, svo ég nefni hann aftur, en ég held að hér eigi æðimikið annað við. Ég er að vísu sammála því að það þarf að leggja mikla áherslu á stöðugleika í gengismálum og stuðla að stöðugu verðlagi. En við byggjum á mjög takmörkuðum auðlindum og miklu þrengri efnahagsgrundvelli en tíðkast annars staðar. Mig langar til að vita t.d. ef botninn dettur úr sjávarútveginum af einhverjum ástæðum, ef afli bregst gersamlega eða markaðurinn hrynur, telur hæstv. viðskrh. að Seðlabankanum sé kleift að varðveita umfram allt annað verðgildi gjaldmiðilsins? Ég held ekki, satt að segja. Ég held að það sé ófær leið og enginn hefur tekið oftar þátt í því en hæstv. viðskrh. í sínu fyrra starfi að leita leiða til að tryggja gjaldmiðilinn og oft hefur það nú endað með því að það hefur ekki reynst hægt, því miður. Ég held að það megi ekki einangra Seðlabankann meira frá íslensku atvinnulífi en hann er nú. Ég er þeirrar skoðunar að hann verði líka að hafa stöðu hins íslenska efnahagslífs eins og það er og verður ekki breytt, a.m.k. í náinni framtíð, sem markmið í sínu starfi. í 35. gr. er fjallað um samskipti Seðlabankans við ríkisstjórn og þar er nú ákveðið að Seðlabankinn skuli vera enn sjálfstæðari en hann er nú. Í gildandi lögum er það svo að honum er skylt að framkvæma stefnu ríkisstjórnarinnar en getur gert grein fyrir annarri skoðun sinni opinberlega en hér er honum veitt ég vil kalla algert sjálfstæði. Hann skal aðeins vera ríkisstjórn til ráðuneytis og honum er skylt að hafa samráð við ríkisstjórnina um mótun og framkvæmd stefnu í peningamálum. Hann skal stuðla að framgangi stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum svo fremi sem hann telji það ekki ganga gegn markmiðum sínum skv. 3. gr. Þetta er líka hermt eftir t.d. Bundesbank í Þýskalandi sem nýtur þessa mikla sjálfstæðis og mjög hefur verið í fréttum núna síðustu vikurnar þar sem hann hefur staðið blýfastur á sinni vaxtastefnu á grundvelli þess meginmarkmiðs að halda verðbólgunni niðri. Það eru nú ekki allir þessarar skoðunar. Ég bendi t.d. á fróðlega grein sem kom í Morgunblaðinu 25. okt. sl. í kjölfar erfiðleikanna sem urðu í Finnlandi. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Heimildarmenn segja að Esko Aho, forsætisráðherra efist æ meira um stefnu bankans og telji að hentugra sé að stjórnmálamennirnir móti afstöðuna til gengis og vaxtamála í ríkari mæli.`` Og það sem enn ákveðnara er til orða tekið er haft eftir Ulf Sundqvist, sem var þá a.m.k. formaður jafnaðarmanna í Finnlandi og er kannski enn þó að þar séu breytingar fram undan. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Atburðir síðustu vikna hafa sannfært mig um að svokallað sjálfstæði seðlabankans er ekki markmið sem keppa beri að. Það þýðir ekki að berja höfðinu við steininn. Gengi og vextir verða að taka mið af því sem er að gerast í samfélaginu.`` Þetta finnst mér athyglisvert og var eiginlega það sem vakti upp það sem ég sagði í upphafi og hafði eftir utanrrh. um að við erum venjulega tíu árum á eftir. Ég hef mínar efasemdir um þetta algera sjálfstæði Seðlabankans og ég held að tengsl hans við efnahagslífið í gegnum ríkisstjórn þurfi að vera ákveðin og vera til staðar. Svo eru nokkur önnur atriði. Ég get út af fyrir sig tekið undir að það er að mörgu leyti æskilegra að hafa bara einn bankastjóra. Hér er settur upp eins konar ,,súper-bankastjóri`` og svo minni háttar bankastjórar með. Þetta minnir mig enn þá dálítið á Bundesbank en þar var frægur bankastjóri lengi sem hét Pöhl og var talinn nánast ráðamestur allra manna í Vestur-Þýskalandi. Manni finnst að hér sé verið að skapa eitthvað svipað hásæti. Það er svo annað atriði sem ég vildi gjarnan nefna hér. Í 36. gr. er gert ráð fyrir því að ráðherra skipi formann og varaformann. ,,Taki nýr ráðherra við störfum getur hann skipað nýjan formann og varaformann.`` Þetta er mjög athyglisvert og ég hygg að hæstv. ráðherra hafi skýrt þetta svo að með þessu vildi hann skapa tengsl við ríkisstjórn. En víða er það nú svo að ný ríkisstjórn skipar nýjan bankastjóra. Hún getur sett þann bankastjóra sem var af og skipað nýjan og þetta er einmitt gert til þess að skapa örugg tengsl við ríkisstjórn. Ég tel --- um leið og ég tek undir að það mætti gjarnan vera einn bankastjóri --- að það ætti að vera heimild fyrir nýja ríkisstjórn að skipa nýjan bankastjóra. Það mundi leysa mikið af því sem ég er hér að segja. Það mundi skapa tengsl á milli ríkisstjórnar og þessa mikilvæga banka í efnahagsmálum þjóðarinnar, ekki bara heimsins eins og hér virðist vera stefnt að heldur þjóðarinnar. Um leið og ég tek undir að sjálfsagt sé að endurskoða seðlabankalögin og laga þau að mjög breyttum aðstæðum má hins vegar ekki gleyma því að við erum lítið eyland með allt annan efnahagsgrundvöll en Vestur-Þýskaland og við gerumst aldrei það stórveldi í bankamálum sem þar er um að ræða og við verðum að sníða okkur stakk eftir vexti. Mér finnst þetta frv. eins og því miður svo margt í þessum Evrópukratisma, sem svo er gjarnan nefndur, einkennast af einhverri stórmennsku og einkennast af því að setja eigi okkur á sess með stórveldunum. Við hljótum vissulega að taka mikið tillit til þess sem þar er gert og vitanlega ræður það miklu hér en mikilvægast í okkar þjóðfélagi er að búa vel að íslenskum atvinnuvegum. Ég sakna þess líka í markmiðum að ekki er t.d. minnst á hluti eins og vexti. Að vísu á Seðlabankinn að hafa áhrif á örugga starfsemi á fjármagnsmarkaði o.s.frv. en vextirnir eru ekki taldir sérstaklega og líklega falla þeir undir þetta meginmarkmið. Eins og kom fram í starfsemi Bundesbank, þá lítur hann eingöngu á vextina sem tæki. Seðlabanki Íslands hefur nú sem betur fer farið að skipta sér nokkuð meira af fjármagnsmörkuðum, hann hefði þurft að gera það fyrir löngu, og er nú farinn að hafa þau áhrif að vextir hafa lækkað nokkuð. Ég er að vísu þeirrar skoðunar að þarna verði ríkisstjórnin sjálf að koma til, taka af skarið og lækka vexti af ríkiskuldabréfum, ákveða þá eigi hærri en, við skulum segja, 5--6% eða eitthvað þess háttar. Ég leyfi mér að fullyrða og held að það fari ekkert á milli mála að í þessu þjóðfélagi, sem er afar skuldsett, eru þeir vextir sem við greiðum stærsta meinið í íslensku efnahagslífi í dag og þeir verða að lækka. Og Seðlabanki á að hafa hagsmuni íslensks atvinnulífs í huga og á að beita sér miklu ákveðnar en gert hefur verið fyrir lækkun vaxta. Annað dæmi, sem ég hef reyndar áður rakið hér, um það hvað Seðlabankinn er gersamlega sneyddur að því er virðist allri hugsun um íslenskt atvinnulíf er ákvörðun um svokallaðar BIS-reglur. BIS-reglurnar, eins og ég hef lýst, eru sniðnar eftir reglum í Evrópu, eflaust því sem Bundesbank, sem ég hef oft nefnt, telur réttar, við allt aðrar efnahagsaðstæður. Það er ekki gerð hin minnsta tilraun til þess að laga þessar BIS-reglur að aðstæðum hér. Svo ég nefni það enn einu sinni, er t.d. talin 100% áhætta í lánum í okkar meginatvinnuveg, sjávarútveginn. Jafnvel lán í ný fiskiskip með nægan kvóta er 100% áhætta. Ég leyni því ekki að ég tel svona ákvarðanir af hálfu Seðlabanka afar slæma vísbendingu um að hann er gersneyddur allri tilfinningu fyrir íslensku atvinnulífi. Ég tel því um leið og skoða þarf lög um Seðlabanka og laga að breyttum alþjóðlegum peningamarkaði, þá verði að hafa mjög sterkt í huga sérstöðu hins íslenska efnahagslífs og vona að í meðferð þess máls á þinginu verði það einnig vandlega skoðað.