Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg heyrði það utan að mjer um daginn, er mál þetta kom fyrst á dagskrá, að menn bjuggust við miklum hvelli út af því. Og jeg sje líka nú, að menn hafa búist við hinu sama, og þess vegna er líklega svo margt um manninn á þingpöllum og í hliðarherbergjum. En jeg vil taka það fram þegar, að það verða vonbrigði fyrir menn, sem það vona. Frá minni hálfu verður ekki gerður neinn hvellur út úr málinu nú, hvað sem síðar kann að verða. Mál þetta hefir vakið mikið umtal og árásir miklar verið hafnar út af því á hæstv. atvrh. (MG), og er jeg einn í tölu þeirra manna, sem um það hafa ritað. En um mig er að því leyti öðru máli að gegna en aðra, að jeg hefi ekki ráðist á hæstv. atvrh. sjerstaklega. Þetta er ekki flokksmál. Öll blöð hafa um það rætt, og sum, sem stjórninni eru handgengin, hafa áfelst hana. En það hefir ekki eingöngu verið rætt í íslenskum blöðum, heldur einnig norskum. Og það er eðlilegt, vegna þess, að annar málsaðilinn er norskur stórþingsmaður, og þar í landi hefir farið fram opinber skýrslugerð um málið. Og það er einmitt vegna þess, sem gerst hefir í Noregi, að jeg vil ekki efna til hvells um málið. Vil jeg heldur, að það sje athugað hyggilega í nefnd og að á þessu stigi sjeu engar deilur um það hafnar. Og vegna þess, að þetta er orðið utanríkismál, álít jeg, að við eigum ekki að berjast um það innbyrðis Íslendingar, a. m. k. ekki fyr en öll gögn eru komin á borðið. Að svo mæltu vil jeg rifja upp í stórum dráttum, hvað í málinu hefir gerst. Það, sem hleypti því fyrst af stað, er það, að íslenskur embættismaður kemur því upp, að mæliker Krossanesverksmiðjunnar sjeu of stór, svo að oft munar miklu, og ljóst er, að um svik hefir verið að ræða. Atvinnumálaráðherra gengur í málið og leggur á það úrskurð, að minsta kosti í bili. Og af afskiftum þessara opinberu starfsmanna er það opinberlega sannað, að notuð hafa verið röng mál. Að vísu eru ekki til nein lagafyrirmæli um það, hvað síldarmæliker eigi að vera stór, en á það er komin hefð, að þau skuli vera 150 lítra. Að röng mæliker hafi verið notuð, er sannað með yfirlýsingu Þorkels Þorkelssonar, forstjóra mælitækjastofunnar, og eins af framkomu hæstv. atvrh., því að hann löggilti mælikerin, sem notuð höfðu verið, með hærra máli, en ekki sem 150 lítra mál, eins og um hafði verið samið milli verksmiðjunnar og þeirra, sem seldu henni síld. Af þessu er líka sannað, að íslenskir viðskiftamenn verksmiðjunnar hafa beðið mikinn halla, hve mikinn, veit enginn, þótt margar ágiskanir hafi komið fram um það. Þriðji opinberi aðilinn í þessu máli er forseti Fiskifjelags Íslands. Hann hefir sagt opinberlega, að það væri hart, að norskum stórþingsmanni skyldi líðast að svíkja Íslendinga. Þetta er það, sem aðallega hefir gerst í málinu hjer, og svo umræður manna í milli og í blöðum. En hvað hefir svo gerst í Noregi? Jeg skal ekki fjölyrða um það, heldur lýsa því í stórum dráttum. Sá maður, er umræðurnar vekur þar, er norskur að ætt, en íslenskur ríkisborgari. Þessum manni hefir eflaust gengið það til að gera gott úr málinu. Afstaða hans var þannig, að hann hafði orðið fyrir barðinu á þessari verksmiðju, selt henni síld, er mæld var í þessum stóru mælikerum, en hætti svo viðskiftunum, er alt komst upp um svikin. Fyrir honum hefir sjálfsagt vakað, að ekki hlytist ilt af þessu máli milli Íslendinga og Norðmanna. Hann hefir ekki viljað, að Íslendingar hjeldu, að Norðmenn gerðu kröfu til þess, að þeir mættu haga sjer þannig á Íslandi. Hann ritar blaðagrein um málið í Noregi, sem fer um öll norsk blöð, og allur almenningur þar fordæmir framferði verksmiðjunnar. En málið fær meiri afleiðingar í Noregi. Forstjóri verksmiðjunnar er Sem sagt norskur stórþingsmaður, og hvorki hann nje flokkur hans gat verið þektur fyrir, að þetta sannaðist. Hann hefir því sent skýrslu um málið til utanríkisráðuneytisins norska. Veit jeg ekki, hvort hann hefir gert það af sjálfsdáðum, eða flokkur hans knúið hann til þess, eða þess hefir beinlínis verið krafist af utanríkismálaráðuneytinu. Því miður hefi jeg ekki þessa skýrslu í höndum, en hefi sjeð útdrátt úr henni í norsku blaði. Hvort þar er alt rjett hermt veit jeg ekki, en blaðið er talið áreiðanlegt. Og þessi skýrsla norska blaðsins er mynd af því, hvernig málið horfir við almenningi í Noregi. Hvað kemur nú fram í þessari skýrslu? Málið er nálega gert hlægilegt og settur á það sá sakleysisblær, eins og ekkert athugavert hafi átt sjer stað. Allir íslenskir menn, sem minst er á, eru gerðir hlægilegir eða beinlínis ósannindamenn. Forstjórinn segir, að verksmiðjan hafi beðið um rannsókn. En það hefir nú verið birt í Tímanum opinber yfirlýsing frá Þorkeli Þorkelssyni um, að þetta sje ekki rjett og að fleira, sem í skýrslunni stendur, sje rangt. Þá er og sagt í skýrslunni, að alt sje rangt, sem sagt hefir verið af Íslendinga hálfu um röng mæliker. Segir skýrslan, að tvennskonar ker hafi verið notuð, og að löggilt mæliker hafi altaf staðið á bryggju og iðulega notuð, en um þetta er upplýst, að það er rangt. Þriðja atriðið, sem kemur fram í skýrslunni, er það, að forstjórinn segir hiklaust, að úrskurður ráðherra hafi sannað það, að mælikerin hafi verið rjett. En það vita allir, að það er þveröfugt við sannleikann, því að ráðherrann löggilti ekki sem 150 lítra ker, heldur stærri. Afleiðingarnar af þessari skýrslugerð forstjóra Krossanesverksmiðjunnar eru þær, að öll þau íslensk blöð og þeir Íslendingar, sem undan þessu hafa kvartað, hafa farið með rangt mál, og forseti Fiskifjelagsins er opinberlega stimplaður sem ósannindamaður. Vegna þessarar hliðar málsins, að það er orðið utanríkismál, vil jeg ekki á þessum fundi stofna til neinnar deilu um það. Þetta er stórmál, sem sambúð Norðmanna og Íslendinga getur stafað mikil hætta af, og þarf því að skýrast rækilega, ekki á rifrildisfundi, heldur í nefnd. Og jeg vil síst verða til þess að vekja deilur, er gætu orðið til þess að spilla sambúð þessara þjóða. Jeg get ekki gengið út frá öðru en að hæstv. stjórn og flokkur hennar sje mjer sammála, og jeg býst líka við því, að stjórnin hafi viljað gefa þinginu skýrslu um málið sjálfs sín vegna, hvernig svo sem hún kann að líta á það. Og mjer finst, að með slíkri nefndarskipun, sem hjer er farið fram á, sje henni gefið heppilegt tækifæri til þess. Vil jeg að svo stöddu ekki gera ráð fyrir öðru en góðu samkomulagi, og frá minni hálfu og þess flokks, er fól mjer framsögu málsins, er tilgangurinn enginn annar en sá, að fá það rannsakað alvarlega og tryggilega án allra deilna. Þá eru það enn tvö atriði, sem jeg vil benda á, sem að vísu standa ekki í beinu sambandi við kjarna málsins, enda þótt þau snerti það óbeinlínis, sem jeg álít að væntanleg nefnd ætti að taka til athugunar jafnframt. Hið fyrra er það, að eins og mönnum er kunnugt, var það ákveðið á síðasta þingi og varð að framkvæmd nú við síðustu áramót, að löggildingarstofan á vogar- og mælitækjum var lögð niður. Jeg ætla ekki að lýsa neinu yfir um það, hvort þetta hafi verið rjett eða rangt, en mjer finst fylsta ástæða vera til þess, að væntanleg nefnd taki það til alvarlegrar íhugunar, hvort ástæður sjeu ekki til þess að breyta eitthvað til í þessu efni og taka upp aftur tryggilegra opinbert eftirlit með mæli- og vogartækjum, til þess að verslunarástandið og viðskifti öll verði tryggilegri eftirleiðis. Hitt atriðið varðar líka þáltill. óbeinlínis, því að einnig á öðru sviði kom Krossanesverksmiðjan einkennilega fram gagnvart Íslendingum. Það er um rjettindi innlendra verkamanna. Það hefir að vísu verið minna um það deilt, en er þó ekki þýðingarlítið atriði. Það er rjett, að nefndin athugi það, hvort ekki þurfi að gera frekari ráðstafanir en nú eru í gildandi lögum, til þess að tryggja það, að íslenskir verkamenn verði ekki fyrir of mikilli samkepni frá erlendum verkamönnum, sem flytjast til landsins. En aðalstarf væntanlegrar nefndar á að vera það að draga saman og viða að sjer hvaðanæva skýrslum og upplýsingum um meginatriði málsins, frá ráðherrunum, forsætis- (dómsmála-)ráðherranum og atvinnumálaráðherranum, frá lögreglustjóra Akureyrar, frá Fiskifjelagi Íslands, sem bornar eru á þungar sakir í skýrslunni til norska utanríkismálaráðuneytisins, frá útgerðarmönnum, sem átt hafa viðskifti við Krossanesverksmiðjuna o. s. frv. Þetta ætti að vera fljótgert, og ætti nefndin því að geta orðið fljót að ljúka störfum sínum. Jeg tel það sjálfsagt, að ráðherrarnir hafi skýrslur sínar á reiðum höndum, og til Akureyrar er auðvelt að ná í símanum, en margir af viðskiftamönnum verksmiðjunnar eru búsettir hjer í bæ. Á þessum grundvelli tel jeg víst, að málið geti orðið upplýst til fullnustu. Og jeg ætlast til þess, að á þessum grundvelli beri nefndin fram till. sínar um það, hvað gera skuli í þessu máli, hvort höfða skuli mál gegn verksmiðjunni til skaðabóta, og svo eins um hitt, sem jeg hefi gengið framhjá enn þá, að ef nefndin álítur stjórnina vera vítaverða fyrir afskifti sín af þessu máli, þá skal hún koma fram með tillögur sínar um, hvernig þingið þá eigi að snúast við því máli. Það, sem nefndin á að gera, er að búa málið í hendurnar á þinginu. Mjer finst þessi leið vera sjálfsögð endalykt á þessu máli í bili. Jeg vil ekki trúa því, að stjórnin hafi á móti því, að þetta verði gert. Jeg hefi að vísu heyrt utan að mjer, að stjórnin muni ætla að rísa öndverð gegn því, að þessi leið verði farin, en jeg trúi því ekki. Þetta liggur svo beint við. En málið er merkilegt mál, einkum út á við, og snertir, mjög viðskifti okkar við útlendinga. Stjórninni ætti að vera það ljúft að láta þingið rannsaka allar sínar gerðir, enda ber stjórnin hvort sem er ábyrgð gagnvart þinginu. Að lokum endurtek jeg það, sem jeg sagði í upphafi ræðu minnar, að jeg ætla engan hvell að gera að stjórninni út af þessu máli, því jeg tel það best, að þetta fari sem friðsamlegast fram, og mun það einnig vera farsælast fyrir starfshætti þingsins.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg verð að segja það, að mig undraði nokkuð, er jeg heyrði, hvernig hv.þm. Str. (TrÞ) tók upp þetta mál og flutti í ræðu sinni. Hann sýndi meira hóf í öllu nú en áður, er hann hefir verið að skrifa í blað sitt, Tímann, um þetta mál. Þar hefir hann skrifað margt og mikið og kveðið upp þunga áfellisdóma yfir mjer og stjórninni fyrir afskifti hennar af þessu máli. Hann er búinn að skrifa svo mikið um þetta og á þann veg, sem jeg lýsti, að jeg held, að menn verði að virða mjer til vorkunnar, þó að jeg byggist ekki við öðru af honum en að hann myndi nota tækifærið til þess að árjetta enn þá einu sinni áfellisdóma sína yfir mjer og stjórninni. En nú bregður svo undarlega við, að hann vill láta fara fram rannsókn, eftir það að hann hefir kveðið upp þessa ströngu dóma. Jeg veit ekki hvað það er, sem veldur því, að hann er nú svo spakur, eftir öll umbrot sín áður, og hvers vegna hann óskar nú rannsóknar á málinu, eftir að hann hefir kveðið upp í því þunga áfellisdóma. Það liggur nærri að ætla, að hann hafi orðið var við það á einhvern hátt, að dómar hans hafi ekki verið bygðir á sem rjettustum forsendum. Getur það ekki annað en glatt mig, að hann virðist nú hafa horfið frá fyrri villu sinni, því að vitaskuld getur hann ekki, eftir að hann hefir kveðið upp dóm í málinu, beðið um rannsókn á því, nema hann viti eða hafi grun um, að dómurinn sje rangur. Hvað myndi sagt verða um dómara, sem feldi fyrst dóm í máli og ætlaði sjer síðan að rannsaka það? En þessa aðferð ætlar nú hv.þm. Str. (TrÞ) að viðhafa í þessu máli, og ann jeg honum sæmdarinnar af því. En áður en jeg sný mjer að aðalatriðum málsins ætla jeg að segja höfuðdrættina í sögu þess til skýringar. Það er upphaf þessa máls, að í maímán. síðastl. kom til mín forstöðumaður löggildingarstofunnar, til þess að ráðgast um það við mig, hvort farið skyldi það sumar í eftirlitsferð til þess að líta eftir mælitækjum og vogaráhöldum. Hann var þess hvetjandi, að farið skyldi í þessa eftirlitsferð, en hann væri í vafa um, hvort jeg vildi það, þar sem lögákveðið var að leggja löggildingarstofuna niður frá 1. jan. þ. á. En hann mælti með því, að þessi eftirlitsferð yrði farin, og sjerstaklega gat hann þess, að nauðsyn myndi á því að athuga síldarmæliker þau, sem notuð væru norðanlands um síldveiðitímann, því að engin slík mæliker hefðu til þessa verið löggilt, enda áleit hann, að þau mundu ekki vera löggildingarskyld eftir gildandi lögum. Jeg tók því vel þessari málaleitun forstöðumannsins og samþykti þegar í stað, að þessi eftirlitsferð skyldi farin, ekki síst vegna síldarmlikeranna, sem jeg taldi rjett að væru löggilt. Eftirlitsferðinni var svo hagað þannig, að eftirlitsmaðurinn gæti komið á síldarstöðvar um síldveiðitímann og athugað þau mæliker, sem í notkun væru, og löggilt þau, er hann hjeldi til þess hæf. Svo gerist ekkert nýtt í þessu máli fyr en um miðjan júlí í sumar, að lögreglustjóranum á Akureyri berst kæra frá Verkamannafjelagi Akureyrar yfir því, að framkvæmdarstjóri verksmiðjunnar „Ægis“ í Krossanesi hafi flutt inn um 50 norska verkamenn, sem ættu að vinna við verksmiðjuna. Bæjarfógetinn á Akureyri bar þessa kæru undir landsstjórnina, en upplýsti samtímis, að árið áður (sumarið 1923) hefði verksmiðja þessi óátalið haft 70 norska verkamenn. Með hliðsjón af þessu þótti auðsætt, að þar sem engin breyting hafði orðið á löggjöfinni um notkun erlends vinnukrafts hjer á landi síðan 1923, myndi ekki geta komið til mála að reka menn þessa úr landi nú, fremur en 1923. En þá stóð svo á, að jeg átti ýms erindi til Norðurlands, og ætlaði jeg því um leið að kynna mjer nánar þetta verkamannamál, sjerstaklega vegna þess, að verksmiðja þessi hafði sótt um og fengið leyfi til að hafa 15 erlenda verkamenn. Jeg hafði ákveðið að fara hjeðan þ. 31. júlí, en sama daginn, áður en jeg steig á skipsfjöl, kom til mín á ný forstöðumaður löggildingarstofunnar og tjáði mjer, að talsvert athugavert myndi vera við mælikerin í Krossanesverksmiðjunni, og því mundi jafnvel ekki veita af, að eftirlitsmaður löggildingarstofunnar fengi, er til löggildingar kæmi, einhverja aðstoð yfirvaldanna þar nyrðra til að koma þessu í lag. Jeg sendi því samdægurs svohljóðandi símskeyti til bæjarfógetans á Akureyri: „Forstöðumaður löggildingarstofunnar hefir skýrt ráðuneytinu frá því, að síldarolíuverksmiðjan Ægir, Krossanesi, noti ólögleg síldarmál, sem sjeu meira og minna röng, svo að miklu nemi. Er yður hjer með falið að taka mál þetta tafarlaust til rannsóknar og sjá um, að verksmiðjan fylgi afdráttarlaust gildandi lögum í þessu efni. Atvinnumálaráðuneytið“. Þetta skeyti var sent sama daginn og skip það fór hjeðan, sem jeg tók mjer fari á til Norðurlands. Bæjarfógetinn hafði því rannsakað málið þegar jeg kom til Akureyrar, og var þá að því komið, að löggilda skyldi mæliker verksmiðju þessarar, enda kom eftirlitsmaður löggildingarstofunnar til Akureyrar um svipað leyti og jeg. Hafði hann komist að raun um, að síldarmælikerin í Krossanesi væru talsvert mismunandi að stærð, og mun hann hafa verið í vafa um, hvaða stærð hann ætti að löggilda, hvort hann skyldi miða við 150 lítra stærð, eða hvort hann ætti að taka meðalstærð þeirra kera, sem í notkun voru, og löggilda hana. Jeg sagði honum, að hann skyldi ráðgast um þetta við forstöðumann löggildingarstofunnar, og gerði hann það, en jafnframt tók jeg það fram, að jeg hefði ekkert við það að athuga, að mæliker með 170 lítra stærð væru löggilt, en vitaskuld datt mjer ekki í hug að taka í þessu efni fram fyrir hendur forstöðumanns löggildingarstofunnar, því að lögum er það hann einn, sem þessu á að ráða. Það varð svo úr, að mælikerin voru löggilt með 170 lítra stærð, og leiddi það til þess, að sum málin urðu of lítil og voru ekki löggilt, en þau, sem stærri voru en 170 lítra, voru minkuð. Löggildingarstofan auglýsti síðan, að síldarmælikerin í Krossanesi tækju 170 lítra, og með þessu voru allir viðskiftamenn verksmiðjunnar fullkomlega trygðir, eins og allir munu sjá, án tillits til, um hversu stór síldarmál þeir höfðu samið við verksmiðjuna. Er það svo einfalt reikningsdæmi, að ekki þarfnast skýringar. Meðan jeg stóð við á Akureyri gerði jeg orð framkvæmdarstjóra verksmiðjunnar í Krossanesi, hr. Holdö stórþingsmanni, og bað hann að koma til viðtals við mig á skrifstofu bæjarfógetans á Akureyri, og áttum við tal við hann þar, jeg og bæjarfógeti, bæði um síldarmælikerin og um verkamannainnflutninginn. Út af síldarmælikerunum var framkvæmdarstjórinn óánægðastur yfir því, að minni kerin hefðu verið ónýtt fyrir sjer með löggildingu 170 lítra keranna. En jeg tjáði honum, að ekki gæti komið til mála annað en að öll kerin væru jafnstór, og þessa yrði að krefjast vegna viðskiftamanna hans, því ella hlytist af rjettaróvissa og glundroði í öllum viðskiftum við hann. Jeg sagði honum, að hann mætti búast við málssókn út af þessum viðskiftum hans, en hann kvaðst hvergi hræddur um úrslit þeirra málaferla, þótt hafin yrðu, og taldi sig vissan um það, að hann hefði ekki fengið meiri síld en hann átti að fá samkvæmt samningum. Hann hjelt því jafnframt fram, að hann hefði fengið minni síld en hann hefði átt kröfu til að fá. Annars kvaðst hann hafa í hyggju að vega síldina, en mæla hana ekki, og þess vegna hefði hann keypt 2 eða 3 vandaðar og dýrar amerískar vogir og flutt að Krossanesi, en þær væru sjer ónothæfar, af því að hann kynni ekki að setja þær saman. Kvaðst hann hafa ætlað að haga þessu þannig, af því að mæling á síld væri ónákvæm og hann teldi sig hafa haft halla undanfarið á málunum, og auk þess væru mælikerin dýr, því þau eyðilegðust tiltölulega fljótt við notkun; þau brotnuðu stundum jafnvel fyrsta eða annan daginn, sem þau væru í notkun. Kvaðst hann langhelst vilja hafa sterka járnslegna kassa til þess að skipa upp í síldinni, en um mælikerin væri það að segja, að þau kæmu oft alls ekki vel full upp úr skipunum; það vildi hristast úr þeim, enda þótt þau hefðu í byrjun verið látin full. En auk þess væri oft óvandlega í þau látið af seljendunum, enda væri í ösinni og annríkinu við afgreiðslu skipanna, er mikil síld bærist að, gersamlega ómögulegt að mæla nákvæmlega. Ennfremur kæmi oft fyrir, að mælikerin slægjust við skipin eða við bryggjurnar, og hristist þá úr þeim talsvert af síld. Mörg skip biðu stundum eftir afgreiðslu og krefðust að losna sem fyrst, til þess að komast út á veiðar, ef síldarvon væri. Þegar jeg benti honum á, að hann gæti ef til vildi átt von á málssókn frá einhverjum af viðskiftamönnum sínum, kvaðst hann óhræddur um það og kvað sig albúinn að sýna það með reikningum verksmiðjunnar, að hann hefði fengið minna af mjöli og olíu úr hverju keyptu síldarmáli en í verksmiðjum í Noregi, þar sem notaðar væru samskonar vjelar, enda væri hann sannfærður um, að hann hefði tapað, en ekki grætt á því að mæla síldina, og þess vegna hefði hann ætlað sjer að fara að vega síldina framvegis. Flestir, sem jeg talaði við þar nyrðra, ljetu vel yfir viðskiftum við hr. Holdö og báru honum gott orð. Virtist mjer það álit flestra, að mæling á síldinni yfirleitt væri ekki sem nákvæmust, hvorki af hálfu seljanda eða kaupanda, og að Krossanes mundi ekki vera nein undantekning í því efni. Þar væri þetta ekki verra en annarsstaðar, enda höfðu engir til þessa tíma notað löggilt mál. Jeg talaði ennfremur við hr. Holdö um innflutning þessara 50 verkamanna, og skýrði honum frá því, að mjer kæmi það undarlega fyrir, að hann hefði beðið um og fengið leyfi til að hafa 15 erlenda verkamenn, en kæmi svo með ca. 50. Hann brást ókunnuglega við þessu. Hann kvaðst aldrei hafa beðið um neina undanþágu um innflutning verkamanna og því enga undanþágu fengið. Hann kvaðst í fyrra hafa spurt Pjetur Ólafsson konsúl, sem þá var í Noregi, vegna kjöttollsmálsins, hvort nokkur breyting hefði orðið á síðasta þingi á lögum um innflutning verkafólks, en konsúllinn hefði neitað því, og þess vegna hefði sjer sýnst óhætt að hafa hingað út með sjer 50 menn í ár, er hann hefði í fyrra haft óátalið 70 erlenda verkamenn í Krossanesi. Jeg skýrði honum frá, að hæstarjettarmálaflm. Lárus Fjeldsteð hefði sótt um leyfið fyrir hans hönd, og hefði honum verið svarað því, að leyfið yrði veitt. Framkvstj. kannaðist alls ekki við þennan málaflm. og kvaðst hvorki hafa staðið í neinu viðskiftasambandi við hann nje beðið hann um að útvega sjer þetta leyfi. Síðar hefi jeg fengið vitneskju um, að þessu muni þann veg farið, að hr. Holdö hafi beðið hr. Eggert Stefánsson á Akureyri að útvega sjer undanþágu, ef þess þyrfti með vegna breyttrar löggjafar um þessi efni. Eggert sneri sjer til Fjeldsteðs og bað hann að útvega leyfið. Það var því sent Fjeldsteð, sem aftur afhenti það Eggert Stefánssyni, en Holdö kvaðst aldrei hafa fengið það. Eftir þessu fæ jeg ekki annað sjeð en að Holdö hafi ekki vitað betur en að sjer væri heimilt að flytja inn verkamennina, þar sem Pjetur Ólafsson hafði sagt honum, að löggjöfin væri óbreytt í þessum efnum, enda var það rjett. Jeg tjáði hr. Holdö, að jeg óskaði, að hann hefði sem minst af útlendum mönnum í verksmiðju sinni, og tók hann því vel, enda væri það í samræmi við eiginhagsmuni hans, af því að norskir verkamenn yrðu sjer dýrari en íslenskir, þar sem hann yrði að greiða þeim kaup frá brottför í Noregi til heimkomu þangað. Hann kvað það með öllu ósatt, að hann flytti inn hingað norska verkamenn til þess að koma niður kaupi Íslendinga, og kvaðst geta sannað það með vinnubókum sínum. Jeg spurði hann, hvort jeg gæti fengið að sjá þær bækur, og kvað hann það velkomið. En til þess yrði jeg að koma í verksmiðjuna, þar væru þær notaðar daglega, og væri því ekki hægt að hafa þær þaðan á burt. Jeg ákvað því að fara þangað ásamt bæjarfógetanum á Akureyri daginn eftir, til að skoða vinnuskrárnar, enda þótti mjer fróðlegt að sjá þessa margumræddu verksmiðju. Þessa ferð til Krossaness fór jeg svo á tilsettum tíma ásamt bæjarfógetanum á Akureyri (og þriðja manni, sem jeg bjó hjá þar). Jeg leit á vinnuskrárnar og skoðaði verksmiðjuna. Af vinnuskránum sannfærðist jeg um það, að ákæran um að hafa sett niður kaupið fyrir innlendum verkamönnum var ekki á rökum bygð. Þar sá jeg einnig vogimar góðu frá Ameríku. Annars er þessi ferð mín til Krossaness fræg orðin af blaðaumtali. Blað hv.þm. Str. (TrÞ) hefir látið á sjer skilja, að jeg hafi setið veislur í Krossanesi, og gefið í skyn, að jeg hafi látið múta mjer með því, og svipuð ummæli hefir „Verkamaðurinn“ á Akureyri viðhaft. Ennfremur sagði eitthvert Akureyrarblaðið, jeg held „Verkamaðurinn“, að Ragnar Ólafsson, konsúll á Akureyri, hefði verið með mjer í þessari för og ekið mjer í bifreið, en sannleikurinn er, að jeg fór á bát, og konsúllinn var ekki með. Jeg get þessa til þess að sýna ósannindin, sem hefir verið þyrlað upp um þetta mál, ekki síst þar sem þetta hefir síðan, eftir því sem jeg hefi sjeð í Akureyrarblöðunum, verið notað til árásar á Ragnar Ólafsson í tilefni af bæjarstjórnarkosningum. Og um mútuveislumar er það að segja, að jeg hefi engar veislur þegið í Krossanesi, en kaffi drakk jeg hjá framkvæmdarstjóranum, og má hr. þm. Str. (TrÞ) kalla það veislu eða veislur, ef hann vill, og gefa í skyn, að mjer hafi verið mútað með kaffinu. Hirði jeg ekki að ræða um það frekar, enda munu fáir trúa. Þegar jeg kom að Krossanesi og athugaði vinnubækurnar, sá jeg, eins og jeg tók fram áðan, að það var ekki á rökum bygt, að kaupið hefði verið sett niður fyrir venjulegan kauptaxta, sem þá var á Akureyri, því að þótt þar mætti finna fullvinnandi menn með lægra kaupi en alment gerðist, þá voru ávalt einhverjar sjerstakar ástæður fyrir því. T. d. var þar fullvinnandi maður ásamt liðljettum bróður sínum, og höfðu báðir jafnt kaup gegn því, að hann sæi að öllu leyti um þennan bróður sinn. Þá var þar og annar maður, sem hafði með sjer 15 ára gamlan dreng, og tóku þeir báðir jafnt kaup. Var þetta aðeins gert af því, að samið var í einu lagi um vinnu fullvinnandi og ófullvinnandi manns, og kaupið jafnað af því, að kaup beggja átti að renna til sama manns. Vegna árása þeirra, sem stjórnin hefir orðið fyrir út af þessu máli, og vegna framsöguræðu hv.þm. Str. (TrÞ), verð jeg enn að fara nokkrum orðum um málið, til þess að sýna, að í öllum efnum hefir verið farið fyllilega löglega með málið og að hinar gífurlegu blaðaskammir út af málinu eru ekki annað en frekleg ósannindi, til þess eins gerð að þyrla upp pólitísku ryki og ófrægja stjórnina. Jeg hefi nú sagt sögu þessa máls eins óhlutdrægt og mjer er unt, og geta nú hv. deildarmenn sjálfir gert sjer grein fyrir því, hvort þeim finst hún hæfilega skýr. Um lögmæti löggildingarinnar er fyrst að athuga, hver fyrirmæli gilda um það efni að íslenskum lögum. Mjer vitanlega eru engin önnur íslensk lagaboð til um löggildingu mælikera en þau, sem er að finna í tilsk. 12. febr. 1919, um mælitæki og vogaráhöld. Alt, sem máli skiftir í lögum nr. 84, 14. nóv. 1917, um þessi efni, er tekið upp í tilsk., enda er hún bygð á þeim lögum. Í tilsk. þessari eru aðeins tvær greinar, sem ræða um löggildingu mælitækja, sem sje 10. og 16. gr., og til þess að ekkert fari á milli mála, skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp þessar greinar. 10. gr. hljóðar svo: „Mæliker löggildast í þessum stærðum: 2 lítrar, 1 lítri, 2 desilítrar og 1 desilítri. Mælikerin skulu vera úr blikki, aluminium eða öðru efni, sem löggildingarstofan álítur jafnheppilegt, og svo sterk, að eigi sje hætt við, að þau breyti lögun eða stærð með gætilegri meðferð. Mælikerin skulu vera sívöl og jafnvíð að ofan og neðan. Hlutfallið milli þvermáls og hæðar að innanmáli skal vera því sem næst eins og 2:3. Þegar mælikerin standa á borði, skulu barmar keranna liggja í fleti samhliða borðfletinum, en hliðarnar vera hornrjett á hann. Mælikerin mega hafa handarhald. Á hverju keri skal standa með skýru og óafmáanlegu letri í tölum með einingarnafninu lítri eða 1., desilítri eða dl. á eftir, hvað kerið tekur barmasljett, og löggildingin nær aðeins til þess, að það rúmtak sje rjett“. Allir sjá nú, að ekki getur þessi grein átt við síldarmæliker, því seint mundi sækjast að mæla síld í kerum, sem geta stærst orðið 2 lítrar. Þessi grein kemur þess vegna málinu ekkert við. Þá er að athuga, hvað 16. gr. segir. Hún er styttri og hljóðar svo: „Löggildingarstofan getur, þegar hún telur þörf á því, löggilt mælitæki og vogaráhöld, sem að efni, stærð eða gerð eru frábrugðin því, sem fyrir er sagt í 8.–15. grein, ef þau að hennar dómi eru til þess hæf“. Hjer er kveðið á um það, að ef mæliker eru stærri en 2 lítrar, þá ræður löggildingarstofan, hvort hún löggildir þau og hversu stór mæliker hún löggildir. Henni er það alveg í sjálfsvald sett, enda er það rangt, sem hv.flm. (TrÞ) segir, að ekki hafi verið löggilt áður nema ein stærð síldarmælikera. Síðastliðið sumar voru löggilt 50, 100, 150 og 170 lítra síldarmæliker, enda er enginn vafi á því, að fyllilega er heimilt að löggilda hvaða stærð sem er. Það er og augljóst, að markmið löggildingarinnar er fyrst og fremst að vernda viðskiftamenn þeirra, sem kerin nota, og enginn þeirra mun vera svo heimskur, að honum megi ekki á sama standa, hvort hann margfaldar með 50, 100, 150 eða 170. Aðalatriðið og eina atriðið er að vita með vissu, hversu stór kerin eru, og þá vissu á löggildingin að veita mönnum, enda stærðin letruð á hvert ker. Það er því fjarri öllum sanni, sem sumir halda fram, að það hafi verið ólöglegt að löggilda þessi 170 lítra mæliker. 16. gr. áðurnefndrar tilsk. sýnir ljóslega, að það var heimilt og enda sjálfsagt, eins og sakir stóðu. Þegar hv.þm. Str. (TrÞ) heldur því t. d. fram í Tímanum, að þarna hafi verið löggilt svikin mæliker, þá má með jafnmiklum rjetti segja, að löggilding sje í mörgum tilfellum í raun og veru í því fólgin að löggilda þau tæki, sem áður voru svikin. Altaf þegar skekkja er á vog eða mæli, þá segir löggildingin, hversu mikið mælirinn tekur eða vogin vegur, ef hún annars telst nothæf. Jeg býst við því, að enginn ágreiningur sje lengur um, að ekki hafi verið rjett að reka norsku verkamennina úr landi, úr því að þeir voru hingað komnir, og hefi jeg áður skýrt frá, með hverjum hætti það varð. Ef þeir hefðu verið reknir úr landi, sem reyndar brast heimild til, þá hefði afleiðingin orðið sú, að verksmiðjan hefði orðið að fá verkafólk frá Akureyri og grend, það sem eftir var sumarsins. Hygg jeg, að þeir muni færri nú, sem telja, að slíkt hefði orðið þjóðfjelagsheildinni til hagsbóta, eins og þá stóðu sakir, þar sem nóg var handa fólki að gera um hábjargræðistímann og hinn aukni vinnukraftur verksmiðjunnar mundi því aðallega hafa verið tekinn frá bændum um sláttinn. Mun jeg því ekki fara fleiri orðum um þetta atriði nema sjerstakt tilefni gefist. Þá kem jeg að því, sem hv.flm. (TrÞ) taldi veigamesta atriðið, hvort rjett hefði verið að höfða sakamál gegn framkvæmdarstjóra Krossanesverksmiðjunnar, og skal jeg nú skýra fyrir hv. deild, hvers vegna jeg fyrir mitt leyti sá ekki ástæðu til þess. En út af því, sem hann sagði, að þingið ætti að rannsaka, hvort ástæða hefði verið til að höfða skaðabótamál gegn forstjóranum, þá er þess að geta, að hjer ruglar hv.þm. Str. (TrÞ) saman ólíkum hugtökum, og það getur hann auðvitað leyft sjer, af því að hann er ekki lögfræðingur. Þó mætti nú ætla, að hann vissi, að málshöfðun til skaðabóta er yfirleitt ekki í verkahring hins opinbera ákæruvalds. Það getur látið hefja sakamálsrannsókn og síðan sakamál, ef rannsóknin gefur tilefni til þess. En einstakir menn, sem krefjast vilja skaðabóta með málssókn, fara í einkamál. Þó kemur fyrir, að gerðar eru skaðabótakröfur í sakamálum, en þær eru því aðeins teknar til greina í þeim málum, að alveg sje augljóst, að skaðabótaskylda sje fyrir hendi. Eins og jeg hefi áður skýrt frá, var með símskeyti 31. júlí s. l. lagt fyrir bæjarfógetann á Akureyri að rannsaka þetta mál, og hafði hann framkvæmt þá rannsókn þegar jeg kom norður skömmu síðar. Hann lýsti þá þegar yfir því, að hann teldi ekki ástæðu til að hafast frekar að í málinu af hálfu hins opinbera. Hafði hann þá rannsakað, hvernig afhending síldar gengur yfirleitt til þar nyrðra, og gengið úr skugga um, að í því efni er ekki farið eftir neinum ákveðnum reglum. Og það má öllum vera ljóst, að uppskipun og mæling á síld gengur öðruvísi mikið til en þegar í búðarholu er veginn brjóstssykur fyrir 10 aura. Þegar mikið berst að af síldinni, eru svo mikil læti í fólkinu að flýta afgreiðslu hvers skips, að lítið mun um það hugsað að fylla alveg hvert einasta mæliker. Þar að auki slást kerin bæði við skipið og bryggjuna, og er síldinni síðan venjulega ekið upp að stíu, þar sem hún bíður bræðslu. Reyndar fer það eftir samningi, hvar síldin er keypt. Stundum er hún keypt úr skipi, en stundum komin í stíu. Hvort algengara er veit jeg ekki, en hitt er víst, að þegar síld er keypt komin í stíu, þá á seljandinn að bera allan halla af því, sem forgörðum fer á leið þangað. En jeg hefi ekki sjeð nema einn samning um sölu á síld til verksmiðjunnar og skal því ekkert um það segja, hvernig síldin er seld yfirleitt, en samkvæmt þeim samningi var hún seld komin í stíu. Þá má ekki ganga fram hjá því atriði, að þetta var ekki einasta verksmiðjan, sem notaði önnur síldarmál en þau, sem tóku 150 lítra. Málin voru mæld víðar og reyndust víðast hvar of stór. Hjá Goos á Siglufirði voru t. d. mæld 4 ker, sem tóku 148, 151, 162 og 172 lítra, og meira að segja mældi hann síld eins seljandans í kassa, sem síðar var ónýttur og því ekki mældur. Veit því enginn, hversu mikið hann hefir tekið. Hjá Hendriksen á Siglufirði voru prófuð 10 mæliker, og rúmuðu 8 þeirra 98–108 lítra, en hin tvö 167 og 163 lítra. Hjá síldarverksmiðjunni á Dagverðareyri reyndust kerin frá 154–162 lítr., en sú verksmiðja var naumast tekin til starfa, þegar kerin voru prófuð. Nú kynnu ýmsir að segja: Hvers vegna var ekki höfðað sakamál gegn öllum þessum síldarkaupendum, úr því að þeir notuðu svona stór mæliker? Til þess að svara þessari spurningu verður að athuga þær reglur, sem hingað til hefir verið fylgt í þessum málum, og fara eftir þeim. Nú vill svo vel til, að á þessu sviði hefir myndast föst og ákveðin venja síðan löggildingarstofan tók til starfa. Þetta er nefnilega ekki í fyrsta skifti, sem farið hefir fram skoðun á mæli- og vogartækjum hjer á landi. Jeg hefi í höndum brjef frá löggildingarstofunni, dags. 6. mars 1923, sem jeg veit að hv. 2. þm. Rang. (KIJ) mun kannast við, þar sem hann sem atvrh. notaði brjef þetta í svari við fyrirspurn um löggildingarstofuna, sem beint var til hans á þinginu 1923. Getur því enginn vænt mig þess, að jeg hafi látið búa brjef þetta til, með sjerstöku tilliti til þessa máls. Samkv. þessu brjefi reyndist ónothæft við fyrsta eftirlit löggildingarstofunnar á árunum 1919–21: Járnlóð 63%, koparlóð 26%, kvarðar 48% og mæliker 68%. Þessi skýrsla sýnir, að meira en helmingur allra járnlóða, nærri helmingur allra kvarða og um 70% allra mælikera, sem hjer voru notuð árin 1919–21, voru í raun og veru ónothæf sökum skekkju. Nú vil jeg spyrja: Hefir sakamál verið höfðað gegn eigendum þessara tækja? Mjer vitanlega hefir ekki verið farið í mál við einn einasta þeirra öll þessi ár. Og löggildingarstofan hefir heldur ekki kært einn einasta mann fyrir þessar sakir. Forstjóri hennar hefir sagt við mig í sambandi við Krossaneskerin, að hann vildi ekki kæra forstjóra verksmiðjunnar, vegna þess að ómögulegt væri að segja, hvort það hafi verið í glæpsamlegum tilgangi, að kerin voru svona stór. Þessari venju hefir löggildingarstofan altaf fylgt, að kæra menn ekki, þó að þeir hafi notað röng mæli- og vogartæki, nema víst sje, að um glæpsamlegan tilgang sje að ræða. Samkvæmt þessari venju er það, að löggildingarstofan hefir ekki kært Krossanesverksmiðjuna. Ef stjórnin hefði umsvifalaust látið höfða sakamálsrannsókn gegn forstjóra Krossanesverksmiðjunnar, þá hefði hann verið tekinn öðrum tökum en allir aðrir. Auk þess gat hann bent á eitt atriði, sem að mínu viti sýnir allgreinilega, að hann ætlaði ekki að mæla síldina síðastl. sumar, heldur vega hana, og þá hefir ekki verið ásetningur hans að svíkja á máli. Jeg er viss um, að ef til sakamáls kæmi, þá yrði það þungt lóð á metunum, forstjóranum til málsbóta, að hann hafði keypt þessar dýra amerísku vogir, sem kostað munu hafa nálega 4000 kr., þó að hann gæti ekki notað þær, er til kom, þar sem enginn kunni að setja þær saman. Jeg hefði annars gaman af að lesa dálítinn kafla úr brjefi forstjóra löggildingarstofunnar 6. mars 1923. Þar segir svo: „Tækin, sem talan nær yfir, vora löggildingarskyld áður en löggildingarstofan tók til starfa, og eru þess vegna sambærileg. öðru máli er að gegna með vogirnar, það var engin skylda að hafa þær löggiltar áður. Menn máttu kaupa þær hvar sem menn vildu, og ekkert eftirlit virðist hafa verið með því, þótt menn fengju sjer og notuðu við verslanir alls óhæfar vogir. Jeg á hjer einkanlega við eina gerð borðvoga, sem viktuðu oft 1/4–1/2 pd. skakt á 5 pundum, þegar þær fóra að slitna, og jafnvel nýjar vógu meira eða minna skakt, ef þær vora eigi vel gerðar, sem oft vildi við brenna. Verst við þessar vogir var það, að sá, sem vog á þær, gat ráðið því, að þær vægju ætíð honum í hag, hvort heldur hann seldi eða keypti“. Þeir, sem slíkar vogir notuðu, voru alls ekki kærðir. Þeim var aðeins bannað að nota vogirnar, og þar við látið sitja. Enn segir forstjórinn: „Margar aðrar vogir, sem vora þó af brúkanlegri gerð, voru svo stirðar, vegna slits, ryðs eða skemda, að þær gátu naumast talist vogartæki. Með slíkum vogartækjum gat ekki verið að tala um mikla nákvæmni í viðskiftum, og á það bættist, að þau vora flest vilhöll. En þeir, sem notuðu þessi vogartæki, munu flestir hafa látið sjer lynda, að vigtunin varð handahófsverk, þótt það sje reyndar undarlegt að reikna þá verðið upp á eyri, þar sem útkoman mundi verða alt önnur, ef rjett hefði verið vegið. En yfirleitt munu þessar vogir ekki hafa verið húsbóndahollar þegar um útvigt var að ræða, en við innlagningu hafa þær oftast litið á hag húsbóndans“. Ennfremur lýsir forstjórinn því, að mælitækin á bensíngeymunum hjer í Reykjavík hafi sum verið gölluð. Þó var enginn kærður. Þá segir hann, að mjólk hafi mikið verið seld eftir pottmálum, en ekki lítramálum, hjer í Reykjavík. Og enn var enginn kærður. Jeg vil vona, að hv.þm. Str. (TrÞ) hafi þó ekki syndgað á þennan hátt í mjólkursölu sinni. þessi skýrsla löggildingarstofunnar liggur fyrir þinginu 1923. Jeg man vel, þegar hæstv. þáverandi atvrh., sem nú er hv. 2. þm. Rang. (KIJ), las hana upp hjer í hv.Nd. Jeg verð því að líta svo á, að þetta þing hafi ekki gert sjer svo mikið far um að efla eftirlit með mæli- og vogartæjum, að vel sitji á því að rísa nú upp í heilagri vandlætingu yfir því, að útlendur maður hefir notað mismunandi mæliker. Í þessu verða sömu lög að ganga yfir innlenda og útlenda, ef vjer eigum að teljast siðuð þjóð. Hitt hefði verið skiljanlegra, að hv.þm. hefðu risið upp 1923, er þeir fengu þessa skýrslu hjá þáverandi atvrh., og krafist þess, að löggildingarstofan yrði ekki lögð niður, heldur aukið eftirlit með mæli- og vogartækjum. En það er nú ekki því að heilsa. Það eru einmitt sömu mennirnir, sem nú hrópa hæst, er í fyrra vildu afnema þessa þörfu stofnun, sem jeg fyrir mitt leyti hefi altaf viljað láta starfa áfram, enda er jeg viss um, að ekki líður á löngu áður en hún verður endurreist í einhverri mynd. Þetta, sem jeg hjer hefi sagt, lýtur að því, hvort rjett hafi verið, samkv. fastri venju, að höfða sakamálsrannsókn á hendur forstjóra Krossanesverksmiðjunnar. Jeg segi, að slíkt hefði verið skýrt brot á þeirri venju, sem fylgt hefir verið í svipuðum tilfellum, síðan löggildingarstofan tók til starfa. það er þó langt frá því, að jeg vilji halda því fram, að ekki megi brjóta skakkar venjur, ef ástæða er til. Síður en svo. Það út af fyrir sig er ekki nema sjálfsagt. En það er ætíð siður, þegar höfða skal sakamál, og þó ekki sje nema sakamálsrannsókn, að athuga nákvæmlega, hverjar líkur sjeu fyrir því, að hlutaðeigandi verði dómfeldur, því menn verða að athuga, að sakamálshöfðun er alvarlegur hlutur fyrir þann, sem fyrir sök er hafður, hver sem dómsúrslit kunna að verða. Sakamálsrannsókn á því og má ekki fyrirskipa nema fullar og ótvíræðar ástæður sjeu til þess. Í þessu máli fæ jeg ekki sjeð, að annað geti orðið forstjóra verksmiðjunnar til dómsáfellingar í sakamáli en að hann viðurkenni að hafa notað of stór mál í sviksamlegum tilgangi. Því það er ekki nóg, að sannað verði, að hann hafi í raun og veru fengið meiri síld en honum bar. Til þess að hann verði dæmdur í sakamáli þarf að sanna, að hann hafi vísvitandi og á sviksamlegan hátt tekið meira en honum bar. Og þetta held jeg að muni aldrei sannast. Hitt er annað mál, að ef hann hefir fengið meiri síld en honum bar, þá getur hann orðið skaðabótaskyldur samkv. almennum reglum. Nú er það svo, að enginn, sem skifti hefir átt við verksmiðjuna, hefir krt út af þessum mælikerum, og ekki veit jeg heldur til, að neinn hafi höfðað skaðabótamál gegn henni. Þó vita allir, að hægara er að fá mann dæmdan til skaðabóta í einkamáli en til refsingar í sakamáli. Eins og jeg hefi áður sagt, átti jeg auðvitað tal við bæjarfógetann á Akureyri um þetta mál, og hann áleit ekki ástæðu til að fara lengra með það, og þar sem hvorki löggildingarstofan nje nokkur viðskiftamaður verksmiðjunnar hafði kært, þá sá jeg ekki ástæðu til að fara fram á það við dómsmálaráðherra, að hann ljeti höfða sakamálsrannsókn gegn forstjóra verksmiðjunnar. Hitt er satt, að hefði dómsmálaráðherra fundið ástæðu til að fyrirskipa rannsókn, þótt jeg kærði ekki málið fyrir honum, gat hann gert það, en óvanalegt mun það, ef ekki berst nokkur kæra frá neinum, eins og hjer hefir átt sjer stað. Jeg minnist þess, að jeg sagði eitt sinn í viðtali við ritstjóra einn, að jeg væri ekki dómsmálaráðherra. Með þessum orðum vildi jeg leiða athygli allra þeirra, sem þetta mál varða, að því, að jeg hefði ekki æðsta úrskurðarvald um þetta mál, og ef einhver væri óánægður með mínar aðgerðir í því, gæti hann snúið sjer til dómsmálaráðherrans, en það hefir enginn gert, þótt hann vitaskuld hafi æðsta úrskurðarvald um sakamálarannsóknir. Hv. þm. Str. (TrÞ) hefir haldið þessum orðum, um að jeg væri ekki dómsmálaráðherra, mjög á lofti í blaði sínu.

Og fleiri

. Já og fleiri. Þessi orð mín hafa eflaust hitt vel naglann á höfuðið, fyrst margir hafa orðið til þess að halda þeim á lofti. En þegar hv.þm. Str. (TrÞ) þykir það undarlegt, að íhaldsmenn taka undir þessi orð mín, þá er það næsta merkilegt, því að honum á að vera það kunnugt, að allir íhaldsmenn, nema einn, geta tekið undir þessi orð mín. Jeg vona, að hv.þm. sjái nú, hvað felst í þessum einföldu orðum, og skilji, að hjer er um enga sneið til hæstv. forsætisráðherra (JM) að ræða. Með því, sem jeg þegar hefi sagt, hefi jeg sýnt fram á, að það hefði verið þverbrot á venju undanfarinna ára að hefja sakamálsrannsókn út af þessu máli. Jeg hefi ennfremur sýnt fram á, að engar líkur eru til, að framkvæmdarstjórinn hefði hlotið áfellisdóm, þótt sakamál hefði verið hafið. Einnig hefi jeg bent á, að afhending síldarinnar fer þannig fram, að kunnugra manna sögn, að fremur lítillar nákvæmni er gætt. Enginn hefir kært manninn, og enginn hefir höfðað einkamál gegn honum. Og hví skyldi þá dómsmálaráðherra elta hann með mannorðsskemmandi sakamálsrannsókn? Í þessu sambandi má minna á, að sá maður, sem hjer er hafður fyrir sök, er norskur þingmaður. Þetta sýnir, að hann er vel metinn í sínu föðurlandi, en hjer ætti að setja hann á glæpamannabekk út af svipuðum athöfnum, sem eru látnar óátaldar hjá öðrum. Hver getur talið það rjettlátt? Hv. þm. Str. (TrÞ) hefir haldið því fram í blaði sínu, að þingmaður þessi hafi haft af Íslendingum um 100 þús. kr. á ári vegna mælikeranna. Ef þetta væri rjett, sem mjer dettur ekki í hug að halda, þá er næsta undarlegt að áfella mig fyrir að hafa firt landsmenn þessu tapi framvegis með löggildingunni. Það má ef til vill deila um, hvort síldarmæliker sjeu löggildingarskyld, en um það er ekki hægt að deila, að jeg var fyrsti atvinnumálaráðherra á þessu landi, sem ljet löggilda þau, og það er samboðið rjettsýni hv.þm. Str. (TrÞ) í minn garð að átelja mig fyrir það og önnur afskifti mín af málinu. Mjer heyrðist á hv.þm. Str., að helsta tilefnið til rannsóknar væri skýrsla um þetta mál, sem út væri komin í Noregi og hann hefði sjeð útdrátt úr í blöðum þaðan. Jeg get nú ekkert um þessa skýrslu sagt, meðan jeg hefi ekki sjeð hana sjálfur, en jeg sje ekki, að það þurfi að vera tilefni til rannsókna, þótt einhver útlendingur eða Íslendingur skrifi um þetta mál í útlend blöð. Það verður ekki utanríkismál fyrir það, og þótt svo væri, þá er það hæstv. forsætisráðherra (JM), en ekki jeg, sem fer með slík mál, og mun hann þess vegna svara því. Jeg býst ekki við, að þessi skýrsla varði mig á nokkum hátt. Jeg sje ekki heldur ástæðu til að stökkva upp og heimta rannsókn, þótt eitthvert blað einhversstaðar í heiminum flytji einhverja skýrslu í óhag stjórnmálaandstæðingi, og ætti hv.þm. Str. (TrÞ) að skilja það manna best. Um tillögu þá, sem hjer liggur fyrir, skal jeg annars segja það, að jeg tel vafasamt, að hjer umrædd rannsókn geti fallið undir 35. gr. stjórnarskrárinnar. En þótt svo væri, þá er auðsætt, að slík rannsókn, framkvæmd af þingnefnd, getur ekki orðið nema málamyndakák, því að rannsóknin á að vera búin fyrir þinglok, og á þeim tíma er ómögulegt að ná til þess manns sem hjer er hafður fyrir sök, því að hann situr nú á þingi í Osló. Og hvernig ætti að rannsaka þetta mál án þess að yfirheyra hann, er mjer gersamlega óskiljanlegt, og jeg fullyrði, að það væri beint brot á öllum rjettarfarsreglum, ef kveða ætti upp nokkurn dóm í málinu eða láta uppi álit um það án þess að hann sje yfirheyrður. En það er annað, sem mun vaka fyrir hv.flm. (TrÞ), og það er rannsókn á stjórnina, þótt hann sje ekki svo hreinskilinn að viðurkenna það. Til slíkrar rannsóknar þarf ekki þessa tillögu, því að hvaða þingmaður sem er getur fengið þær upplýsingar um málið, sem hann óskar, og getur svo flutt vantraustsyfirlýsingu, ef hann vill, en grímuklædda vantraustsyfirlýsingu á stjórnina er undarlegt að flytja. Ef nokkur rannsókn að gagni á að fara fram í þessu máli í heild, þá verður það að vera sakamálsrannsókn, og ef þingið ætlar að fyrirskipa hana, verður það pólitísk sakamálsrannsókn, sem er hrein óhæfa, því að það er ekki á valdsviði þingsins að fást við slík mál. Það vald er hjá dómsmálaráðherra og dómstólum og engum öðrum. Hv. þm. Str. (TrÞ) ætlar hjer að taka sjer þetta vald í heimildarleysi, og hlýt jeg því að minna hann á, að hann er ekki dómsmálaráðherra. Ef hann vill koma stjórninni fyrir kattarnef, sem jeg ekki efa, þá verður hann að fara aðra leið, sem jeg hefi þegar bent á, og það er sú leið að bera fram vantraustsyfirlýsingu. Að síðustu tek jeg það fram, að enginn, sem hefir athugað þetta mál grandæfilega og vit hefir á þeim hlutum, hefir talið ástæðu til sakamálsrannsóknar, en þó sýnist hv.þm. Str. (TrÞ) vilja láta fara þessa leið. En jeg vil skjóta því að honum, að hann mundi fyrstur manna hafa ráðist á stjórnina, ef sakamál hefði verið hafið. Þá mundi hann hafa haldið fram og það með rjettu, að það væri óviturlega gert. Því má sem sje ekki gleyma, að þessi norski þingmaður hefir aðstöðu til þess að spilla málum vorum í Noregi, og það veit hv.þm. Str. (TrÞ), að kjöttollssamningar vorir standa ekki svo traustum fótum þar, að örugt sje. Og hver hefði getað láð honum, þótt hann snerist í því máli á móti oss, ef vjer hefðum elt hann með sakamálsrannsókn án þess að kæra lægi fyrir og án þess að öðrum, sem svipað stóð á um, væru gerð sömu skil. Nú vil jeg gjarnan heyra, hvernig hv.þm. Str. (TrÞ) tekur í málið, að fengnum þessum upplýsingum. Jeg veit, að í þessari ræðu minni hefir hann fengið ýmislegt að vita, sem hann vissi ekki áður, og jeg vil vita, hvernig hann tekur því, en seinna mun jeg svo draga ályktanir mínar þar af, enda hefi jeg það á tilfinningunni, að jeg hafi gleymt einhverju, sem jeg ætlaði að segja, og hefi jeg því sennilega ástæðu til þess að standa upp aftur.

Forsætisráðherra (JM): Jeg þarf ekki að vera margorður um þetta mál. Það snertir mig ekki nema að litlu leyti. Kæruatriðin virðast mjer einkum vera tvö. Annað er það, að ekki var hafin sakamálsrannsókn gegn forstöðumanni Krossanesverksmiðjunnar. Hitt, að útlendum verkamönnum hafi verið leyft að starfa þar, eða hafi að minsta kosti verið liðið það. Um fyrra atriðið, sakamálshöfðun eða sakamálsrannsókn gegn forstöðumanni verksmiðjunnar, ætti jeg í raun og veru ekki að þurfa að segja neitt. Það mál hefir ekki einu sinni komið til minnar stjórnardeildar. Það hefði eftir venjulegum og eðlilegum hætti getað komið til minna kasta á þennan hátt. Í fyrsta lagi hefðu þau stjórnarvöld, sem hafa á hendi eftirlit með því, að mælitæki og vogaráhöld sjeu rjett, forstöðumaður mælitækjaskrifstofunnar og stjórnardeild atvrh., getað kært það fyrir dómsmálaráðuneytinu eða tilkynt henni, að hjer væri um sviksamlegt atferli að ræða. Í öðru lagi hefði sýslumaður, sem bar skylda til að rannsaka málið, ef hann taldi svik framin, getað leitað úrskurðar dómsmálaráðherra um sakamálshöfðun, svo framarlega sem hann var í efa um það sjálfur. Í þriðja lagi hefðu þeir menn, sem höfðu viðskifti við verksmiðjuna og þóttust verða fyrir fjárhagslegu tjóni vegna rangs mælis, getað kært fyrir dómsmálaráðuneytinu, ef þeir hefðu talið svik vera höfð í frammi. Um fyrsta atriðið þarf ekki annað en vísa til ummæla hæstv. atvrh. (MG). Þegar eftirlitsmaður mælitækjanna tilkynnir atvinnumálastjórnardeildinni, að mælitækin í Krossanesi sjeu ólöggilt, seinast í júlí f. á., þá símar stjórnardeild hans til sýslumanns og leggur fyrir hann að rannsaka málið og sjá um, að rjettur mælir sje hafður. Þetta var sama daginn og hæstv. atvrh. (MG) lagði af stað norður. Að þessi stjórnarvöld sneru sjer beint til sýslumanns um rannsókn var bæði rjett leið og hin beinasta. Sjálfur kemur atvrh. (MG) norður, athugar málavöxtu og sýslumaður með honum. Þeir komast að þeirri niðurstöðu, að hjer sje ekki um svik að ræða. Ekki gat því hæstv. atvrh. (MG) farið að kæra afbrot eða glæp, sem hann ekki taldi framinn. Um hið annað atriði, að sýslumaður færi að snúa sjer til dómsmálaráðuneytisins, er óþarfi að orðtengja. Hann hafði fengið fyrirskipun um að rannsaka málið. Hann athugar það áður en hæstv. atvrh. kemur norður, og síðan enn frekar með ráðherra, og telur ekki svik framin. Hann gat því enga ástæðu haft til þess að snúa sjer til dómsmálaráðuneytisins. Þá kem jeg að þriðja atriðinu, kæru frá viðskiftamönnum til dómsmálaráðuneytisins. Þeir hefðu átt að geta haft fjárhagslegan hagnað, og það sennilega fyrirhafnarlítið, ef svik hefðu sannast. Nú hefði því verið líklegt, að einhver þessara manna hefði snúið sjer til dómsmáladeildarinnar og heimtað rannsókn, ef hann hefði álitið svik í frammi höfð. Fjárhagslegur hagnaður er vanur að vera svo þungur á metunum, að það er fjarska ólíklegt, að enginn af viðskiftamönnunum hefði reynt að fara þessa leið, þótt hæstv. atvrh. benti á hana, ef menn ekki vildu treysta hans áliti og aðgerðum. Um engan þessara vega kemur málið til stjórnarinnar. Ekki kæra viðskiftamennirnir, ekki kemur nein tilkynning frá sýslumanni, og ekki frá stjórnarvöldum þeim, sem um mælitækin eiga að sjá. Gat þá verið nokkur ástæða til þess, að dómsmálaráðuneytið færi að hefjast handa? Nei, sannarlega ekki. Þá er hitt atriðið eða hinn hlutinn af Krossanesmálinu, hinir erlendu verkamenn, enda þótt minna hafi þótt til þess atriðis koma. Því hefir þó verið haldið fram, að þá hefði átt að reka úr landi samkv. lögum frá 18. maí 1920, um eftirlit með útlendingum. það verður þá að athuga það, hvað lög þessi segja þar um. Nú vill svo vel til, að ekki er um að villast, hvað meint er með þeim. Á þingi 1919 var samþykt þál. frá allshn.Nd. um atvinnulöggjöf eða atvinnurjettindi útlendinga m. m. Stjórnin var þá ekki við því búin að koma fram með svo víðtækt frv., en til þess að sýna nokkum lit á því að verða við tilmælum þál., þá ljet jeg semja frv. til nefndra laga. Þegar jeg lagði málið fyrir deildina, sagði jeg með berum orðum, hvað í frv. fælist og hvað ekki, og jeg tók það fram, að í því fælist ekki ákvæði um takmörkun á atvinnurjetti útlendinga, og síðar undir umræðunum ljet jeg þess getið, að „frv. um atvinnurjettindi einstaklinga, í einstökum greinum og alment“ yrði að bíða þar til síðar. Hv. þm. Dala. (BJ) tók í þetta, fanst eðlilegt, að ekki yrði lengra farið að sinni, vegna þess, að hitt væri vandamál. Hann leggur áhersluna á það, að sem fyrst verði gerð lög um atvinnurjettindi útlendinga. Framsögumaður nefndar þeirrar, sem með málið fór, skýrði og nokkuð efni frumvarpsins á sama hátt. Aðrir töluðu ekki um frv. eða sama sem ekkert. En ekki var þar um að villast, að menn skildu þar, að þetta frv. átti ekki að setja reglur um atvinnuhliðina. Er því satt að segja spaugilegt, að nú skuli eiga að setja nefnd eftir stjórnarskránni til þess að rannsaka, hvað í þessu frv. felist. í því felst ekkert annað en það, sem jeg hefi bent á, og hverjir sem þá nefnd skipuðu myndu aldrei komast að neinni annari niðurstöðu. Nú kann einhver að segja, að ákvæði laganna nái lengra en tilætlað var, og færa þar til 3. gr. 4. tölul., þar sem sagt er, að dómsmálaráðherra geti bannað mönnum að dveljast hjer, ef þeir eru komnir hingað til starfa eða athafna, sem hættulegar væri hagsmunum ríkisins og almennings. En hvað langt sem menn vildu teygja þetta, þá kæmist þetta Krossanestilfelli ekki undir lögin, að minni skoðun. Ekki gat vera þessara 40–50 norsku verkamanna verið hættuleg ríkinu, en hún ætti þá að hafa verið hættuleg hagsmunum almennings. Eftir minni skoðun er ekki hægt með nokkurri skynsamlegri lögskýringu, hversu langt sem maður teygir sig, að segja, að vinna þessara manna, ekki fleiri en þeir voru, hafi getað skoðast skaðleg eða hættuleg hagsmunum almennings. Til þess þarf eflaust meira eftir þessari löggjöf. Er því ómögulegt að koma málinu áfram þessa leið. Í þessu sambandi vil jeg minnast á þál., er samþ. var í þessari hv. deild í fyrra, sem fer fram á það, að stjórnin, samkv. heimild umgetinna laga, setji reglugerð, þar sem girt sje fyrir, að útlendingar geti leitað sjer atvinnu hjer, á meðan atvinnuvegirnir fullnægi ekki atvinnuþörf landsmanna. Þessi þál. er eflaust bygð á of lítilli athugun eða misskilningi á oftnefndum lögum. Þar er hvergi veitt heimild til slíkrar reglugerðar. Þar er að vísu á fleiri stöðum en einum talað um, að dómsmálaráðherra geti sett reglur eða reglugerð um eða út af ákvæðum frumvarpsins, en það er út af ákvæðum 1., 2., 4. og 6. gr., en ekki um það atriði, sem þál. ræðir um. Ákvæði þau, sem hún ræðir um, verða aðeins sett með nýjum lögum eða nýrri lagaheimild þál. fór fram hjá mjer í fyrra, jeg kom ekki í deildina, er hún var rædd. Um nauðsyn eða ekki nauðsyn til þess að koma fram með frv. um atvinnurjettindi útlendinga hjer, eins og um var talað á þinginu 1920, ætla jeg ekkert að tala. Það er mikið vandamál, og þessu ráðuneyti hefði ekki unnist tími til að búa frv. út um það, þótt þörf hefði þótt til vera. Hvort þörf sje á slíku, skal jeg ekkert um segja, en hitt er víst, að þingnefnd slík, sem hjer um ræðir, getur ekkert hjálpað því máli áleiðis. Það er ómögulegt. Slíkt mál verður ekki rannsakað til hlítar á stuttum tíma. Hinsvegar mætti koma með áskorun á stjórnina eða tala um, að slíkt verði gert, en til þess þarf enga nefnd, og ekki er heldur hægt að ætlast til þess, að núverandi stjórn komi nú fram með slíkt frv. Allir viðurkenna, að þetta er mjög erfitt mál og vandasamt að setja lög um það, og sýnir sig líka, að um slíkar takmarkanir er mjög lítið að ræða hjá skyldum þjóðum. Helst hafa verið settar varnir gegn miklum innflutningi Rússa og Mið-Evrópumanna, og það mest hjá Englendingum. Hafa menn þó í hvívetna gætt hinnar mestu varúðar í þessu efni. Skal jeg svo ekki segja meira um málið að svo stöddu. Hv. flm. (TrÞ) þóttist vera ósköp góður í máli, en jeg ætla, að ekki hafi verið hægt að taka meininguna eins ljett og hann virtist vilja vera láta.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg gat þess í flutningsræðu minni, að jeg ætlaði ekki að minnast á aðgerðir hæstv. stjórnar í máli þessu, til þess að dæma þær, og að jeg myndi ekki heldur gera það síðar við þessar umræður eða meðan málið stæði á þessum grundvelli. Stend jeg við þessi orð og mun standa, þó óneitanlega hafi verið gefið fylsta tilefni til að tala nánar um einstök atriði málsins. En eins og málið liggur hjer fyrir, ætla jeg algerlega að standast þá freistingu að fara út í einstök atriði þess. Oft eru menn ásakaðir fyrir að fara í umr. út fyrir málið. Slíkt skal mig ekki henda. Hjer liggur aðeins fyrir: Á að skipa nefnd til þess að rannsaka þetta mál, eða á ekki að gera það? Við það mun jeg halda mjer. Hæstv. atvrh. (MG) flutti ræðu, sem jeg ætla að hafi staðið yfir eina klst. og 5. mínútur. Af þessari ræðu gekk klukkustundin til þess að tala um aðgerðir hans í málinu, en á að giska fóru 5 mínútur í það að ræða sjálfa þáltill. um nefndarskipunina. Sem sagt, tvær mínútur í upphafi ræðu hans og 3 í niðurlagi hennar eyddust í að tala um till. þessa, hvort skipa skyldi nefnd til þess að rannsaka málið eða ekki. Orð hans þessar fimm mínútur eru það eina, sem jeg ætla að athuga. Hitt alt, sem hann sagði, er í rauninni málinu óviðkomandi, eins og það liggur fyrir. Hæstv. atvrh. (MG) var hissa á því, hvernig jeg flutti málið. Hann sagði, að jeg hefði talað og skrifað öðruvísi um það áður og dæmt það hart. Jeg neita því ekki. Jeg hefi gert það, og tek ekkert af því aftur. En síðan er það nýja komið til, að málið er orðið stórt utanríkismál. Og eins og það er satt, að jeg er ekki dómari nje dómsmálaráðherra nje hæstirjettur, þá er hitt víst, að jeg hefi aldrei ætlað, að jeg væri óskeikull páfi, þegar jeg hefi dæmt um einstök atriði þessa máls og aðgerðir stjórnarinnar í því, og síst eins og málinu er nú komið. Jeg tel mig síður nú einfæran til að kveða upp endanlegan dóm, og einmitt af því og til þess að dómurinn geti orðið svo rjettur, sem völ er á, fer jeg þá sanngirnisleið að leggja til, að málið verði nú athugað rólega og æsingalaust í nefnd. Að vísu kveður sú nefnd ekki upp dóm, en hún getur lagt til, hvað gera skuli í því efni. Málið er nú orðið stórmál í Noregi, og þannig hefir um það hlaðist þar í landi, að ekki kann það lítið að reynast að lyktum. Þess vegna vildi jeg ekki heldur hefja nú árás á hæstv. stjórn nje víta aðgerðir hennar í málinu, heldur fela málið nefnd til rólegrar yfirvegunar. Þetta snertir það, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði um málið þessar tvær mínútur í upphafi ræðu sinnar. Síðan flutti hann langa skýrslu um athafnir sínar og spurði mig að lokum, hvort jeg væri nú ekki ánægður. Jeg get svarað honum því, að mjer þótti skýrslan einkar skemtileg, og einkum fanst mjer gaman að sögunni af því, að hann gat bendlað mig við hana, með því að minnast á mjólkurmálin mín. Og það verð jeg að segja: Komi hæstv. atvrh. (MG) til að rannsaka mjólkurmálin heim til mín, þá skal hann vissulega fá hjá mjer kaffi, eins og í Krossanesi. En hæstv. atvrh. (MG) spurði mig að lokum, eins og jeg drap á, hvort jeg væri ekki ánægður eftir skýrslugjöfina og mundi því vilja falla frá till. Að vísu er þetta ekki orðrjett, en það var meiningin. Hæstv. ráðh. (MG) vildi líka heyra, hvað jeg hefði um þetta að segja eftir að hann væri búinn að útskýra málið. Jeg vil segja það, að engan dóm skal jeg upp kveða um það, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði um rekstur þessa máls, en hitt verð jeg að segja, að mjer finst eftir ræðu hans vera enn þá meiri ástæða til þess, að málið verði athugað gætilega og rólega í nefnd. Það voru ýms atriði, sem hæstv. atvrh. (MG) nefndi, sem mjer komu á óvart, og jeg er viss um að þurfa rannsóknar við. Skal jeg ekkert þeirra atriða nefna nú, eins og jeg ætla mjer yfirleitt ekki að gagnrýna aðgerðir stjórnarinnar. Jeg bendi aðeins á þetta, að í ræðu hæstv. atvrh. (MG) komu fram ýms atriði, sem óhjákvæmilega hljóta að hvetja til rannsóknar á málinu. Þá er það ekki, eins og hæstv. atvrh. (MG) sagði, „einhver“ maður úti í löndum, sem hefir gert málið að stórmáli í Noregi. Nei, það er sjálfur forstjóri verksmiðjunnar, hinn norski stórþingsmaður, sem hefir sent skýrslu um málið, og það til norsku utanríkisstjórnarinnar. Einmitt þess vegna er enn sjálfsagðara að fara ekki að rökræða málið að svo stöddu nje áfellast aðgerðir hæstv. stjórnar, heldur halda sjer fast við það eitt, sem hjer liggur nú fyrir: Á að rannsaka málið í nefnd eða ekki? Jeg vil benda hæstv. atvrh. (MG) á það, að jeg flyt till., og því er líka sanngjarnt, að jeg ráði því, hvort jeg vil leggja dóm á málið nú eða ekki. Jeg vildi og vil aðeins vita, hvort hæstv. stjórn vill taka í þessa útrjettu hönd okkar andstæðinga hennar, sem vjer bjóðum henni, að málið verði rólega athugað í nefnd. Vill hv. stjórnarflokkur taka þessu boði, að málið sje athugað á þennan hátt? Viljið þið það, eða viljið þið það ekki? Annað ræði jeg ekki nú. En hitt get jeg sagt, að ekki mun á mjer standa undir öðrum kringumstæðum að ræða málið. Til er stofnun, sem nefnist eldhúsdagur, og ekki er ómögulegt heldur, að einhverjum gæti dottið í hug að vilja kynna sjer, hvort hæstv. stjórn hefði traust meiri eða minni hluta þingsins. Að minsta kosti mundi slíkt liggja nærri, ef hæstv. stjórn vill ekki taka þessu boði nú. Ekki skal jeg undan skorast að ræða málið þá, ef vonlaust er orðið, að það fái þá eðlilegustu og bestu meðferð, sem að því getur stutt, að það verði fullrannsakað. En jeg vil ekki enn vera vonlaus um, að þessi leið, er jeg hjer ræði um, verði farin. Svo mikið stórmál sem þetta er, og svo mjög sem það veit út á við, er það sannarlega alt of lauslega tekið á að láta sjer nægja að hlýða hjer í eina klst. á munnlega skýrslu hæstv. atvrh. (MG). Jeg vil því óska enn og alvarlega beina því til hv.þdm., að farin verði leið sú, er jeg sting upp á. Það var víst hæstv.forsrh. (JM), sem vjek að því, hverjir myndu verða í nefndinni. Jeg get huggað hann með því að segja honum, að hinn harði, grimmi og illvígi þm. Str. (TrÞ) ætlar sjer ekki að sitja í henni af Framsóknarflokksins hálfu, svo að ekki er hann að óttast. Annars var það aðeins ein mótbára, sem hæstv. atvrh. (MG) færði gegn nefndarskipuninni, sú, að annar aðilinn væri ekki viðstaddur, og hann sagði eitthvað á þá leið, að það væri hart að dæma þann mann í tukthús, sem ekki hefði verið yfirheyrður og ekki væri við.  (Atvrh. MG: Ekki rjett)  . Jeg ritaði það upp eftir ráðh.  (Atvrh. MG: það er þá ekki rjett ritað)  . Hæstv. atvrh. sagði, að hann hefði víst gleymt einhverju í ræðu sinni. Getur ekki eins verið, að hann hafi ef til vill líka sagt eitthvað, sem hann ætlaði ekki að segja? En þessi mótbára gegn nefndarskipuninni vegur harla lítið. Hæstv. atvrh. (MG) sagði við mig, að jeg væri ekki dómsmálaráðh. Nefndin er það ekki heldur, nje getur orðið það. Hún á engan dóm upp að kveða, heldur á hún að greiða úr málinu, kynna sjer plöggin og athuga það frá öllum hliðum og leggja síðan álit sitt fyrir Alþingi, og kveður það þá á um, hvað gera skuli eða hvort ekkert þurfi að gera. Með engu móti getur þetta kallast harkalega að farið gagnvart forstjóra Krossanesverksmiðjunnar. Merkilegt er það, ef hæstv. atvrh. (MG) hygst geta heimtað það af andstæðingum sínum, að þeir láti sjer nægja, að hann standi upp og flytji munnlega skýrslu um málið. En eins og jeg hefi margsagt, jeg stenst þá freistingu að fara nú að deila á stjórnina á þessum grundvalli, spyr aðeins um þetta eina: Á Alþingi að fá að skipa nefnd í málið eða ekki? þykir mjer hart, ef hæstv. stjórn neitar að verða við slíku. Loks var hæstv. atvrh. (MG) að drótta því að mjer, að jeg myndi hafa ráðist á stjórnina alveg eins, hvernig sem hún hefði farið að í málinu, að jeg hefði orðið eins grimmur, ef hún hefði valið hina leiðina. Förum við hæstv. atvrh. (MG) ólíkt að í máli þessu. Jeg ásaka hann ekki um neitt, en hann veitist að mjer svo sem hann getur. Má hann það. Komið getur eitthvað frá mjer á eldhúsdegi, og komið getur önnur þál. síðar, er honum fellur ekki betur en þessi, ef honum fellur engan veginn friðsamleg úrlausn málsins.

Jón Baldvinsson Jeg ætla mjer að mestu leyti að víkja að þeirri hlið málsins, sem snýr að innflutningi verkamannanna norsku. Hefir lítið á það verið minst upp á síðkastið. Hefst það með því, að verkamannafjelagið á Akureyri kærir 15. júlí síðastl. verksmiðjuna í Krossanesi fyrir það að hafa flutt inn um 50 verkamenn. Var sú kæra afhent bæjarfógetanum á Akureyri, og mun hann hafa borið málið undir stjórnarráðið, en síðan ekkert, svo kunnugt sje, verið hafst að í málinu. Að vísu er nú upplýst, að stjórnin hefir ekki talið sig hafa heimild til að banna þessum mönnum landsvist hjer, en þó er óupplýst enn, hvers vegna sótt var um fyrir hönd forstjórans að flytja mennina inn. Þá er það og merkilegt og sýnir, hve illa þetta mál er undirbúið og rannsóknarvert, að forstjórinn í Krossanesi, sem beðið hefir um, að sótt væri um þetta leyfi fyrir sig, neitar síðar, er hæstv. atvrh. (MG) spyr hann um það, að hann viti nokkuð um þetta. Sýnir þetta greinilega, að framferði verksmiðjustjórans í þessu máli yfirleitt er ekki svo hreint og grunlaust, að ekki sje athugunar- og rannsóknarvert, og að varlegt sje að taka alt gott og gilt, sem forstjórinn segir, eins og hæstv. atvrh. (MG) og bæjarfógetinn á Akureyri virðast hafa gert. Hinsvegar er og alveg fullyrt, að þó að forstjórinn í Krossanesi hafi fengið leyfi til að flytja inn 15 menn, þá hafi hann ekki þurft að flytja inn meira en 6 sjerfræðinga við vjelarnar, en hann flutti nú inn um 50 menn. Og það er óhugsandi, að verksmiðjustjórann hafi ekki grunað, þegar hann flutti inn menn þessa, að hann væri að gera rangt. Eða hvers vegna tilkynti hann ekki hlutaðeigandi bæjarfógeta, að hann hefði flutt þá inn, eins og honum bar að gera. Og nú vil jeg spyrja hæstv. atvrh. (MG) að því, hvort forstjórinn hafi fengið nokkrar sektir fyrir að vanrækja þessa tilkynningu. Hinsvegar sagði hæstv. atvrh. (MG), að ef mönnum þessum hefði verið vísað úr landi - hann virtist þá ætla, að það hefði verið hægt - þá hefðu hlotist af því vandræði fyrir verksmiðjuna og sveitirnar í kring, sökum þess, að þá hefði vantað fólk til að vinna í verksmiðjunni. En það er nú upplýst af norðanblöðunum, að á sama tíma og talað var um að vísa þessum mönnum frá var fjöldi atvinnulausra manna á Akureyri, sem fúslega hefðu fengist til að taka að sjer þessa vinnu. Og fellur því ástæða hæstv. atvrh. (MG) fyrir þessu atriði um koll. Skýrsla hæstv. atvrh. (MG) var að sumu leyti merkileg, en í raun og veru upplýsti hún ekkert nýtt, sem gæti gert það að verkum, að ekki þyrfti frekar að rannsaka málið. Ýms atriði bentu þvert á móti á það gagnstæða. T. d. sýnir símskeyti hæstv. stjórnar frá 31. júlí síðastl., að hæstv. stjórn hefir þá litið svo á, að þetta væri mjög alvarlegt mál og full ástæða til, að það væri ítarlega rannsakað. Jafnvel skeytið bendir til þess, að um sakamálsrannsókn gæti verið að ræða. Þá hefir hæstv. ráðherra a. m. k. litið svo á, að rannsóknar þyrfti við. Annað hefir ekki verið upplýst, nema ef telja skyldi tvö atriði, að hæstv. ráðh. fór á bát, en ekki í bíl, út að Krossanesi og að hann drakk þar kaffi, en borðaði þar ekki miðdegisverð. Þetta eru nú reyndar ekki veigamikil atriði, og þau hreinsa ekki hæstv. atvrh. (MG) neitt í þessu máli. Það, sem hæstv. ráðherra sagði og hefir áður sagt í viðtali við blöðin, gengur alt út á það að afsaka verksmiðjueigandann í Krossanesi, svo sem um enga sök sje að ræða. Svo fljótur var hann á sjer að skýra frá þessu í blöðunum, að hann varð síðar að leiðrjetta talsvert, sem hann hafði farið rangt með.  (Atvrh. MG: Hvenær?)  . Í sumar, 19. sept., kom viðtal við Morgunblaðið, og rjett á eftir varð hæstv. atvrh. að leiðrjetta sumt af því, sem þar var sagt, af því að löggildingarstjórinn hafði leiðrjett ýms atriði úr frásögninni. Hæstv. atvrh. virðist hafa tekið alt trúanlegt, sem forstöðumaðurinn í Krossanesi sagði. Þegar hann segir frá viðtali þeirra, er altaf viðkvæðið: „þá spurði jeg“ - „þá sagði Holdö“, og það er alt gott og gilt, sem Holdö segir. Mikið hefir verið um það rætt, hvort fullkomlega löglegt hefði verið að banna að flytja inn norsku verkamennina. En jeg vil leyfa mjer að spyrja hæstv. atvrh.: Ef hann hefir álitið, að hann gæti ekki bannað þennan innflutning, því sagði hann þá ekki frá því í sumar? Og því var hann að takmarka töluna, ef hann áleit, að ekkert leyfi þyrfti til innflutnings? Honum var skylt að leyna ekki neinu um löggjöfina í þessu efni. Hæstv. atvrh. hefir sagt hjer í dag - og borið fyrir sig sjálfan forstöðumanninn í Krossanesi í því sem öðru, er þetta mál snertir - að verksmiðjan í Krossanesi hafi ekki fengið meira en henni bar, þó að síldarmálin væru lítrum stærri en til var ætlast. Það má nú geta nærri um það, hvort verksmiðjan hefir ekki gætt þess, að síldarmálin væru jafnan full, og þetta, sem hann hefir eftir Holdö, að kerin sláist oft við bryggju eða skip, svo að meira og minna fari úr þeim, er auðvitað slúður, sem hæstv. ráðh. getur varla verið þektur fyrir að bera fram sem röksemd í málinu. Það glopraðist út úr hæstv. ráðherra í lok ræðunnar, að það gæti verið óheppilegt fyrir okkur að fara í mál við forstöðumann verksmiðjunnar, af því að hann væri stórþingsmaður í Noregi. Finnur ekki hæstv. ráðh., hve slíkar afsakanir eru óframbærilegar?  (Atvrh. MG: þingmaðurinn verður að fara rjett með.)  . Hjer er um stórfje að ræða, og má geta nærri, hvort maðurinn hefði sloppið við rjettláta refsingu, ef þetta hefði gerst með stórþjóð. Nei, þetta mál er alveg sjálfsagt að láta rannsaka. Það er að heyra af ræðu hæstv. ráðh., að hann þykist hafa þvegið sig hreinan af þessu Krossanesmáli. Ekki hefir hann þó enn minst á það, sem hann sagði í viðtali við blöð á Akureyri, að forstöðumaðurinn í Krossanesi hefði fengið ofanígjöf og ávítur. Það er eins og hann hafi verið að ávíta krakka, tekið hann á knje sjer og danglað eitthvað í hann. Slíkt framferði ráðherra er honum algerlega ósamboðið, og mjer finst sjálfsagt, að þingið láti málið til sín taka, úr því ekki voru öll gögn lögð fram þegar í þingbyrjun. það er auðsjeð, að aðstaða stjórnarinnar er eitthvað veil; annars hefði hún lagt öll gögn fram. Að hún setur sig á móti þeirri tillögu, sem hjer er um að ræða, finst mjer bera vott um það, að eitthvað sje í málinu, sem hún vill dylja eða telur, að ekki megi koma fram. Ef hún ætlar þannig að nota meiri hluta vald sitt til þess að dylja fyrir þinginu það, sem það vill fá að vita, væri rjett að prófa, hverjir það eru, sem vilja fylgja henni. Ýmislegt, sem fram hefir komið í þessu máli, m. a. sum ummæli hæstv. atvrh. (MG), bendir ótvírætt til þess, að Krossanesmálið sje þess eðlis, að full ástæða væri til þess að láta dómstólana rannsaka það. Í þá átt benda m. a. þessi frægu orð: „Jeg er ekki dómsmálaráðherra“. Hæstv. forsrh. (JM) afsakaði sig með því, að atvrh. hefði ekki vísað málinu til sín. Þannig ásaka ráðherrarnir hvor annan, og því er þeim sjálfum ekki síst nauðsynlegt, að upplýst sje, hver hinn seki er, sem látið hefir rannsóknina dragast úr hömlu. Hæstv. atvrh. sagði í sumar, að það væri vítavert af verksmiðjunni að hafa ekki löggilt mál. Annars var hlægilegt tal ráðh., þegar hann var að berja sjer, út af því, að löggildingarstofan var lögð niður. Því var hún lögð niður? Ekki lagði hann því liðsyrði, að hún starfaði áfram, þegar frv. um afnám hennar var fyrir í fyrra. Að ekki voru löggilt 150 lítra mál, afsakaði ráðh. með því, að erfiðlega mundi hafa gengið fyrir verksmiðjuna að fá ný mál. Eru þessi síldarmál þá svo merkilegir gripir, að ekki sje auðvelt að afla sjer þeirra? Mjer er sagt, að þau sjeu gerð á þann hátt, að sagað sje ofan af olíutunnu - og nóg kvað vera til af þeim í Krossanesi - og jeg get ekki skilið, að það sje mjög vandasamt. Í allri ræðu sinni mintist hæstv. ráðherra aldrei á það, sem þó er aðalatriðið í þessu máli, að í samningum öllum milli kaupanda og seljanda er gengið út frá 150 lítra síldarmálum. Ráðh. minnist ekki á, að til sjeu nokkursstaðar slík mál. Hann veit þó a. m. k., að til er verslun, sem heitir „Hinar sameinuðu ísl. verslanir“. Þær munu hafa haft nákvæmlega rjett mál. Og verksmiðjan, sem starfar fyrir vestan, mun einnig hafa haft rjett mál. Jeg get nú lokið máli mínu. En jeg verð að segja, að margt er enn óupplýst þessu máli viðvíkjandi, t. d. um innflutning verkamannanna, leyfi stjórnarinnar og rannsókn bæjarfógetans á Akureyri samkvæmt skeyti stjórnarinnar. Jeg tel sjálfsagt að samþykkja þáltill. og að alt þetta sje rannsakað. Ef stjórnin mælir á móti því, virðist auðsætt, að hún þorir ekki að láta alt koma í lós.

Jakob Möller Það liggur fyrir að ganga til atkv. um það, hvort hv. deild skipi nefnd til að rannsaka Krossanesmálið. Jeg hefi haldið spurnum fyrir um álit manna úti í frá á þessu máli, og hefir mjer heyrst allir vera sammála um, að það sje þannig vaxið, að það gangi hneyksli næst, ef við svo búið er látið standa. Jeg segi óhikað, að fyrsta ástæðan til þess, að þinginu beri að hefjast handa í málinu, er sú, að almannarómurinn krefst þess. Það er sem sje trú alls almennings, að framkvæmdarstjóri Krossanesverksmiðjunnar hafi haft fje af mönnum í stórum stíl. Það hefir ekki enn komið skýrt fram, hvernig hæstv. stjórn lítur á málið, en jeg held mjer sje óhætt að fullyrða, að hún sje andvíg rannsókn. Það er ekki gott að segja, af hverju svo er, og eiginlega geta aðeins verið tvær ástæður til þess. Önnur er sú, að hún telji málið þegar fullrannsakað, og því engra frekari aðgerða þörf, en hin er sú, að það gæti komið henni óþægilega, ef málið yrði upplýst. Hæstv. atvrh. (MG) hefir nú gefið skýrslu um sín afskifti af málinu. Það fyrsta, sem jeg tók eftir í ræðu hans, var að síldarmælikerin hefðu ekki verið löggildingarskyld. Mig furðar stórum á, að hæstv. ráðherra skuli láta sjer þetta um munn fara, því að það er tekið fram í lögum um mælitæki- og vogaráhöld, að allir þeir, sem reka þannig viðskifti, að þeir þurfa að mæla eða vega varning, eru skyldir að hafa til þess löggilt áhöld. Að Krossanesverksmiðjan hafi rekið slík viðskifti, er tvímælalaust. Og hvað sem hæstv. ráðh. segir um þetta, voru mælikerin áreiðanlega löggildingarskyld. Og í skeyti, sem hann las upp, til bæjarfógetans á Akureyri, segir frá því, að hæstv. stjórn hafi falið honum að rannsaka, hvort ólöggild og röng mæliker hafi verið notuð í Krossanesi. Í þessu skeyti er því slegið föstu, að mælikerin hafi verið löggildingarskyld. En síðan sagði hæstv. ráðh., að með löggildingunni hafi viðskiftamenn verksmiðjunnar verið trygðir gegn því að tapa í áframhaldandi viðskiftum við verksmiðjuna á því, að mælikerin væru of stór. Það er þannig af orðum hæstv. ráðh. einnig upplýst, að mælikerin hafi verið röng, og þá er eftir að fá sannað, hvort verksmiðjan hafi haft af mönnum fje með því að nota þessi röngu mál, og í öðru lagi hvort það hafi verið gert af ásettu ráði. En þetta finst mjer að hæstv. ráðh. játi, að sje órannsakað. Það virðist liggja í orðum hstv. ráðh., að hann gangi út frá, að fje hafi að vísu verið haft af mönnum, en ekki af ásettu ráði, og því sje engin ástæða fyrir það opinbera að hefjast handa í þessu máli fyr en kærur komi fram. En það er afarhættulegt, ef sú trú kemst inn hjá almenningi, að í slíkum efnum sje leyfilegt að haga sjer eins og hverjum sýnist, meðan engir kvarta. Þess vegna á, þegar um önnur eins mál og þetta er að ræða, að fylgja þeim fram með fullri festu. Hæstv. ráðh. viðurkennir, að hann þekki lítið til þessara hluta, og kveðst vera því ókunnugur, hvernig mæling og uppskipun síldar fari fram, og því geti hann ekkert um þetta dæmt. Þetta er nú mjög svo hreinskilnislega játað af hæstv. ráðh. En jafnframt er það fullkomin játning um það, að hann hafi ekkert getað rannsakað málið, og ekki heldur gert það. En svo ber hann því við, að framkvæmdarstjóri Krossanesverksmiðjunnar hafi verið í góðri trú um, að hann hefði ekki af mönnum í viðskiftunum. En um það getur hann ekkert vitað. Mjer finst það vera augljóst, að ekki er mark takandi á slíkum fullyrðingum málsaðilja. Hæstv. ráðh. sagði, í sambandi við ráðningu verkafólks, að framkvæmdarstjóri hefði þverneitað því, að hann hefði látið sjer til hugar koma að sækja um leyfi stjórnarinnar til þess að flytja verkafólk inn. Þrátt fyrir það segir hann, að framkvæmdarstjórinn hafi látið sækja um slíkt leyfi. Er maðurinn þá ber að ósannsögli í því máli. Það er líka skemst á að minnast, hvað hann segir í skýrslum þeim, sem hann hefir gefið um mál þetta í Noregi. Þar segir hann, að hann hafi látið mælinguna fara fram í sjerstökum löggiltum mælikerum, en það er upplýst og viðurkent af verksmiðjustjóranum við eftirlitsmann löggildingarstofunnar og við atvrh. í sumar, að þau ker hafi aldrei verið notuð. Þó segir framkvæmdarstjórinn í Noregi, að með þeim hafi síldin verið mæld, eftir að hún kom úr skipi. Og með þessum röngu skýrslum, sem hann gefur í Noregi, játar hann sekt sína. Jeg trúi því, að hæstv. ráðh. sje ókunnugt um uppskipun og mælingu síldar, og hafi því tekið trúanlegt það, sem framkvæmdarstjórinn sagði, um að síldin ódrýgðist við uppskipun. En hæstv. ráðherra virðist ekki hafa talað um þetta við aðra menn, sem kunnugleika hafa á þessu sviði. Sannleikurinn er sá, að það er örsjaldan, að nokkru muni við uppskipunina. Annars hagar svo til í þessari verksmiðju, að þar er sjerstakur maður, sem sjer um mælinguna, og mun hann hafa gengið ríkt eftir, að kerin væru full. Og það er að minsta kosti ljóst af því, sem hæstv. ráðherra hefir sagt, að rannsókn hans á málinu hefir aðallega beinst að því að fá að vita, hvernig annar málsaðili hefir litið á þetta. Um viðskiftamenn er ekki talað. En þar sem þessi framkvæmdarstjóri nú hefir gripið til þess að segja rangt frá öllum málavöxtum í Noregi, ákærir hann sjálfan sig svo geipilega, að erfitt er að efast um sekt hans eftir það. Hæstv. ráðh. sagði þetta dæmi um Krossanesverksmiðjuna ekki einsdæmi. Slíkt hefði komið fyrir einnig hjá öðrum verksmiðjum, en ekkert dæmið komst þó neitt nálægt þessari verksmiðju. Krossanesverksmiðjan er einhver elsta verksmiðjan, og ef til vill hafa hinar litið svo á, að „hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sjer leyfist það“. Í sumum tilfellum voru líka mælikerin minni en þau eiga að vera, en í sumum því sem næst nákvæmlega rjett. Það er að minsta kosti ein síldarverksmiðja á Siglufirði, sem hafði því sem næst nákvæm mál, og þá verður auðsætt, að Krossanesverksmiðjan og hinar, sem siglt hafa í kjölfar hennar, hafa bæði haft af mönnum fje og einnig beitt óheiðarlegri samkepni við heiðarlegu fyrirtækin. Á þessu er líka hægt að sjá, að alt þetta mas um ódrýgindi síldarinnar í uppskipun er eintómur þvættingur. Hinar verksmiðjurnar hefðu áreiðanlega reynt að tryggja sjer uppbót á því, ef nokkru hefði munað. Við því, sem hæstv. ráðh. sagði um að framkvæmdarstjórinn hefði haft í hyggju að vega síldina, eða að minsta kosti hefðu vogimar verið til, er því að svara, að vogimar hafa sjálfsagt verið ætlaðar til þess að vega með afurðirnar, sem út væru fluttar. Annars vil jeg benda á það, að ef framkvæmdarstjórinn hefir haft tilhneigingu til að hafa af viðskiftamönnum á þennan hátt, gæti hann sjálfsagt haft einhver ráð til þess, þó að vogir væru notaðar í stað mælikera. Ýmsar vogir eru þannig, að eigandinn getur látið þr vega eins og honum hentar það og það skiftið. En sú aðferð mun tryggari en hin. Mælikerin segja til sín, en erfiðara er að „kontrollera“ vogirnar. Hæstv. atvrh. hjelt því fram, að óviðurkvæmilegt hefði þótt að beita hörku við þennan eina mann, þó að upplýst væri, að hann hefði notað röng mælitæki, því að reynsla mælitækjastofunnar sýndi, að 68% af öllum vogaráhöldum í landinu hefði verið röng við fyrstu skoðun. Samanburður hæstv. ráðh. á þeirri reynslu, sem löggildingarstofan þannig hefir fengið um rangan mæli og vog alment, á ekki hjer við. Það er enginn vafi á því, að þau mælitæki, sem löggildingarstofan hefir leiðrjett hjá einstökum kaupsýslumönnum, hafa verið orðin röng án vitundar eigendanna, einungis af notkuninni. Þau hafa líka vafalaust verið rjett í upphafi. Öðru máli er að gegna um síldarverksmiðjumar. Þar hafa mælitækin altaf verið röng. Og það hlýtur framkvæmdarstjórinn að hafa vitað, því að hann hefir haft rjett mælitæki við hliðina á þessum, enda svo kunnugur slíkum mælitækjum, að hann hlaut að vita, hvort þau voru rjett. Hæstv. atvrh. bætti líka úr skák gagnvart innlendum mönnum, sem löggildingarstofan sannaði að notað hefði röng vogartæki, er hann gat þess, að einkum hefði ein sjerstök tegund borðvoga reynst þannig, að þær hefðu vegið illa inn, en ríflega út. Sje átt við borðvogir eins og í búðum tíðkast, þá er auðsætt, að skekkjan hefir ekki verið gerð í gróðaskyni, þar sem þær eru notaðar eingöngu til þess að vigta út, en ekkert inn. Enn er eitt að athuga í sambandi við mælitækin í Krossanesi, sem nú er sannað hvað tóku og hæstv. atvrh. trúir, að viðskiftamennimir hafi haft gagn af að voru löggilt sem 170 lítra ker. Hvernig fer þessi vesalings verksmiðja að, þegar hún á framvegis að nota þessi ker, ef henni hefir verið nauðsynlegt að hafa þau of stór, til þess að fá það, sem henni bar? Hæstv. atvrh. virtist trúa á það, að hún myndi reyna betur en áður að sjá sínum hag borgið, með því að fylgja því fram, að kerin yrðu vel fylt. En ef þau hafa verið fylt áður svo út af flóði, þá virðist ekki auðvelt að gera það betur framvegis. En það er einmitt eitt aðalatriði þessa máls, sem ekki hefir verið rannsakað, en þarf að rannsaka, til þess að komist verði að rjettri niðurstöðu, sem sje hvernig gengið hafi verið eftir því, að kerin væri full. Skildist á hæstv. ráðh., að framkvæmdarstjóranum væri skylt að nota rjett mæliker, er hið opinbera skipaði honum það. Vitanlega hefir honum altaf verið skylt að hafa rjett mæliker og nota þau samviskusamlega. Málið virðist mjer liggja þannig fyrir, að ekki verði deilt um það, að framkvæmdarstjóri Krossanesverksmiðjunnar sje mjög grunsamur um að hafa beitt svikum í viðskiftum sínum. Og eins og jeg sagði í upphafi, er þetta skoðun alls almennings. Og jeg er sannfærður um það, að verði hjer við látið lenda, þá verður það til þess að drepa niður virðingu manna fyrir lögum og rjetti í landinu, meira en áður er orðið. Þess vegna teldi jeg illa farið, ef þetta þing skildi svo við, að ekkert yrði í málinu gert. Jeg veit ekki, hvað því veldur, að stjórnin hefir tekið svo mjúkum höndum á þessu máli. En jeg get gert mjer hugmynd um, að það hafi verið af einhverri hræðslu við að styggja volduga menn annara þjóða. En það er hættulegt þessari litlu þjóð, ef slík hræðsla nær tökum á valdsmönnum hennar. Því hvaða takmörk eru fyrir því, hvað aðrar voldugar þjóðir muni þora að hafa í frammi við okkur, ef við, þar sem er um næstum augljósa glæpi að ræða, þorum ekki að hafa hendur í hári þeirra, er slíka glæpi fremja. Hæstv. forsrh. (JM) sagði nokkur orð um þetta mál. Þau lutu aðallega að því að bera sökina af honum sjálfum. Það kemur mönnum ef til vill ekki mjög á óvart. En jeg er sannfærður um, að því trúir ekki nokkur maður á þessu landi, að þessu máli hafi verið þannig til lykta ráðið í stjórninni, að atvrh. og forsrh. hafi ekki talað um það sín á milli, hvernig með það ætti að fara. Með því að hæstv.forsrh. er dómsmálaráðherra, leikur enginn vafi á, hvor sökina á, ef um sök er að ræða, og ekki er heldur vafa bundið, hvar ábyrgðin lendir í vitund alls almennings, - Hæstv. forsrh. taldi líka heldur litla ástæðu til þess, að hann hefði farið að rjúka upp og heimta rannsókn, án þess að fá nokkra hvatningu frá atvrh. Og jeg verð nú að játa, að jeg hefi aldrei búist við því, að hæstv. dómsmálaráðherra færi að rjúka upp út af smámunum ótilkvaddur. - Annað mál er það, hvort honum hefði borið að „rjúka upp“. Að endingu vil jeg segja, að mjer þykir eftirtektarvert, hvernig hæstv. stjórn tekur þetta mál. Henni virðist ekki blandast um það hugur, hver myndi verða niðurstaða þeirrar nefndar, er skipuð yrði til rannsóknar. Hæstv. atvrh. sagði, að það væri ógerningur að skipa nefnd, vegna þess, að það væri ómögulegt sem stæði að ná í annan málsaðilja til að tala við, og væri óviðkunnanlegt að höfða sakamál án þess. Virðist mjer í þessu liggja það, að hann gangi út frá því sem gefnum hlut, að ekki aðeins nefndin, heldur einnig þingið, myndi komast að þeirri niðurstöðu, að nauðsynlegt væri að hefja sakamálsrannsókn. Og það er einmitt líklegasta niðurstaðan. En því ákveðnari er jeg að greiða atkvæði með tillögunni, sem mjer þykir líklegra, að þessi verði endir á málinu. Ef jeg áliti, að málið fjelli niður eftir nefndarrannsóknina, mundi jeg láta mig þetta minna skifta. Það eina, sem gæti afsakað afstöðu hæstv. stjórnar og þeirra þingdeildarmanna, er henni fylgja, ef þeir drepa málið í dag, væri það, að þeir væru sannfærðir um, að málið væri þannig vaxið, að engra frekari aðgerða þyrfti við en þegar eru framkvæmdar. En sú sannfæring kemur ekki fram í orðum hæstv. atvrh. Miklu fremur hið gagnstæða. Og ef sannfæringin er á þann veg, þá má hæstv. stjórn og stuðningsmenn hennar vita, að þeir eru ekki búnir að bíta úr nálinni með þetta mál.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það hafa svo margir talað fyrir till., að jeg tel rjettast að athuga nokkuð þeirra orð áður lengra líður og meira verður sagt. Þá er fyrst hv.þm. Str. (TrÞ), sem jeg hefi þó litlu að svara, því hann var svo mjúkur og kurteis, að það var öllu heldur, að hann vildi gera sem allra minst úr málavöxtum, en hitt. Hann sagði, að hjer væri aðeins um það að ræða, hvort ætti að skipa nefnd eða ekki. En hv.þm. verður að láta sjer skiljast það, að sú ákvörðun, að skipa nefnd eða ekki skipa nefnd, verður að byggjast á því áliti, hvort nefndin hafi eitthvert verkefni. Þess vegna verður ekki rætt um nefndarskipunina eina út af fyrir sig. Enda hefir það sýnt sig, að þó hv.þm. Str. (TrÞ) vildi hafa þann ramma um umræðumar, þá hefir það ekki tekist. Hv. þm. ljet í ljós, að sjer hefði þótt miður, að jeg hefði varið heilum klukkutíma til þess að segja sögu málsins. Hvernig í ósköpunum má það verða mjer til ámælis, þó jeg skýri málið? Hv. þm. kvartaði um, að hann þekti ekki málið, og getur það því ekki verið nema gott fyrir hann að fræðast. Þegar hann talaði um, að jeg hefði aðeins gefið munnlega skýringu, getur það ekki verið nema í gamni, því það veit hann, að það er skrifað, sem við tölum hjer. En að hv.þm. vill ekki ræða málið nú, eftir að hann er áður búinn að kveða upp sinn Stóradóm, virðist ekki geta bent á annað en það, að hann álíti, að hann hafi kveðið upp þann dóm, sem ekki standist. Hv. þm. sagði þetta mál vera orðið stórmál í Noregi. Skal jeg ekkert þar um segja, en jeg veit ekki um neitt, sem bendir á það. Hitt veit jeg, að hv.þm. Str. (TrÞ) hefir verið hjer með úrklippur úr einhverjum norskum blöðum. Og mjer dettur ekki í hug að efast um, að á hælum þessa norska þingmanns sjeu einhverjir pólitískir andstæðingar, sem vilja honum ilt gera. Það er ekki nema það, sem altaf skeður. Jeg ætlaði að prófa dálítið sanngirnina hjá hv.þm. Str. (TrÞ) með því að segja honum áðan, að jeg ætlaði að vita, hvernig hann tæki upplýsingum mínum. Hann tók þeim þannig, að nú kveðst hann álíta miklu meiri ástæðu til að fá rannsókn eftir en áður. Jeg vissi þetta fyrirfram, að hv.þm. Str. mundi ekki láta sjer sæma að taka sönsum vegna þess, sem jeg segði um málið. Það mætti líka heita einkennilegur stjórnarandstæðingur, sem segði já og amen við skýringum stjórnarinnar. Jeg er hv.þm. (TrÞ) þakklátur fyrir loforðið um kaffið, ef jeg kem að líta á mjólkurmálin hans. Skal jeg það þiggja, þegar þar að kemur, en með því skilyrði þó, að hv.þm. Str. (TrÞ) segi ekki á eftir, að hann hafi mútað mjer með veisluhöldum til þess, að jeg löggilti skökk mjólkurmál hjá honum. Hv. þm. sagði, að það væri ekki um „einhvern mann“ að ræða í Noregi, það væri stórþingsmaður. Alveg rjett. En finst hv.þm. Str. meiri ástæða til að álíta, að maðurinn sje glæpamaður, af því að hann er stórþingsmaður, heldur en einhver annar kannske hálfgerður bjálfi? Væri mjer sagt, að einhver þingmaður væri glæpamaður, mundi jeg álíta ástæðu til að hugsa mig um tvisvar áður en jeg tryði. Hv. þm. Str. (TrÞ) kvaðst koma hjer með framrjetta hönd sem nokkurskonar sáttasemjari milli flokkanna og gagnvart stjórninni, því hann vildi henni svo vel. Jeg trúi þessu hálfilla. Það minnir mig á mynd, sem jeg hefi sjeð, þar sem stjórnmálamaður heilsar andstæðingi sínum með fögrum orðum um leið og hann rjettir fram höndina, en bak við eyrað sjest refur. Þetta er það, sem framrjetta höndin þýðir hjá hv.þm. Str. (TrÞ). Hann heldur, að stjórnin sje svo grunnhyggin að trúa því, að hann sje alt í einu farinn að bera umhyggju fyrir hennar velferð. Hv. þm. kveðst þess albúinn að „kritisera“ þetta mál hjer á „eldhúsdaginn“ - ekki þó með vantraustsyfirlýsingu - en nú vildi hann ómögulega deila á stjórnina. „Eldhúsdagurinn“ er á morgun, og ætlar þá hv.þm. að láta rannsaka málið fyrir morgundaginn ? Eftir því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) framsetur þetta mál, þá á þessi nefnd, sem hann stingur upp á, að koma í staðinn fyrir rannsóknardóm í málinu. Hún á að framkvæma rannsókn, sem á að byggja á við síðari aðgerðir í málinu. En hvernig getur slík rannsókn farið fram án þess að hlutaðeigandi maður sje yfirheyrður? það skil jeg ekki. Hv. þm. sagði, að við hefðumst ólíkt að í dag. Hann væri með sáttaumleitun og framrjetta hönd, en jeg hefði í frammi reiging og illar undirtektir. Hv. þm. Str. má vita það, að jeg trúi honum ekki, þó hann komi og þykist vera vinur; og jeg veit, að hann ætlar ekkert annað að gera úr þessu máli en það, sem það hefir verið frá upphafi í hans herbúðum, sem sje flokkspólitík. Jeg sný mjer næst að hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Hann afbakaði mjög freklega ýmislegt af því, sem jeg sagði, og hans ræða var ekkert annað en samanhangandi útúrsnúningur frá upphafi til enda. Hann sagði, að jeg hefði sagt, að framkvæmdarstjórinn hefði neitað því, að hann hefði beðið nokkurn mann að sækja fyrir sig um að fá verkamenn innflutta. Jeg sagði skýrt og greinilega, að hann hefði beðið mann að gera það, ef breyting yrði á löggjöfinni. Svo fær hann að vita, að engin breyting er orðin, og þess vegna hefir hann gengið út frá, að enginn hafi sótt fyrir sig. Hv. þm. spurði um það, hvort verksmiðjustjóri hefði fundist sekur að ólöglegum innflutningi, þ. e. a. s. fyrir það að hafa ekki skýrt frá því á lögreglustjóraskrifstofunni, að mennirnir væru komnir. Jeg er ekki lögreglustjóri á Akureyri. Mjer er ókunnugt um þetta, en það er hans að líta eftir því. Hv. þm. sagði ennfremur, að jeg hefði talað eins og heimilt væri að reka brott þessa menn. Jeg sagði ekkert í þá átt. En ef svo hefði verið gert, hefði þurft að fá verkamenn úr sveit, því það er sannað, að það voru alls ekki nægir verkamenn á Akureyri í skarðið á þeim tíma. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) veit ekkert betur um þetta en jeg, því jeg var á staðnum um þetta leyti. Ennfremur kvað hv.þm. mig hafa skýrt rangt frá, og bar saman við Morgunblaðið. Það er þá ný tröllatrú, sem hv.þm. hefir fengið á Morgunblaðinu, ef því getur aldrei skjátlast. Eftir því hafa þá allar árásir hv.þm. á það blað verið fleipur eitt. Ennfremur sagði hv.þm., að jeg hefði tekið alt það gilt, sem framkvæmdarstjórinn í Krossanesi sagði. Veit jeg ekki, hvernig hv.þm. hefir fengið slíkt út úr minni ræðu, því það sagði jeg beinum orðum, að jeg hefði upp það, sem framkvæmdarstjórinn sagði, án þess að leggja á það sjálfur dóm. Jeg get bætt því við, að jeg bar þessi atriði undir gegna menn á Akureyri, nákunnuga þessum sökum, og þeir viðurkendu skýrslu hans rjetta. Jeg talaði við marga hans viðskiftamenn, og allir, að einum undanteknum, luku lofsorði á manninn og sögðu, að hann væri hinn besti í viðskiftum. Þá spurði hv.þm., hvers vegna jeg hefði takmarkað tölu innfluttu verkamannanna. Það var beðið um leyfi fyrir innflutning á 15–18 mönnum, og leyfði jeg minni töluna. Jeg tók beiðnina svo, að hann ætlaði sjer ekki að flytja inn fleiri, þó hann hefði heimild til þess. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) þykir það verst, að jeg skyldi ekki segja: Komdu bara með eins marga menn og þú vilt. Fer það nokkuð í bága við það, sem hann annars heldur fram í þessu máli. Hann, sem þykist vera talsmaður íslenskra verkamanna, er hjer að halda fram rjetti þeirra útlendu á kostnað þeirra íslensku. Þá las hv.þm. (JBald) upp það, sem blað eitt nyrðra þóttist hafa eftir mjer. Það er satt, að jeg ljet í ljós óánægju mína við framkvæmdarstjórann yfir því að flytja inn fleiri menn en leyfi var fyrir. En málið horfði alt öðruvísi við, þegar hann hafði skýrt frá því, að hann vissi ekki um, að sótt var fyrir hann. Annars var hv. 2. þm. Reykv. (JBald) mjög hreinskilinn, þar sem hann sagði blátt áfram, að þessi till. þýddi það, að verið væri að leita eftir því, hvort stjórnin hefði nægilegt traust eða ekki. Hann sagði, að ef till. yrði feld, yrði ekki um annað að ræða en annaðhvort traust eða vantraust. Þarna liggur nú hundurinn grafinn. Vantraustið er sveipað í þessari till.Hv. þm. kom í þetta sinn til dyranna eins og hann er klæddur. Hv. þm. sagði, að við hæstv.forsrh. (JM) værum að ásaka hvor annan. Vitna jeg til allra hjer í hv. deild, hvort nokkur fótur er fyrir þessu. Jeg hefi ekki ásakað hæstv.forsrh. með einu orði, og ekki heldur heyrt ásakanir frá honum til mín. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) vildi hamra það blákalt fram, að fyrir vestan hefðu verið löggilt síldarmál löngu fyr en í Krossanesi; og hann vildi ekki taka hið minsta tillit til þess, sem jeg margtók þó fram, að málin á Vestfjörðum hefðu verið löggilt í sömu ferðinni og fyrir norðan. Löggildingarmaðurinn fór vestur með og norður um og kom t. d. til Akureyrar um það leyti, sem jeg var á ferðinni. Þetta tók jeg svo skýrt fram í dag, að það hefði ekki átt að valda misskilningi hjá neinum, er heyra vildi rjett. Svo klykti hann út með því, þessi hv.þm., að stjórnin tæki ekki móti þessari þál., vegna þess, að hún væri hrædd. Nú vil jeg spyrja: Hvaða stjórn mundi taka slíkum rangfærslum og útúrsnúningum, sem hjer er stofnað til, og leyfa andstæðingunum að þyrla því út um landið ? þetta er tilgangur flm. og þeirra annara, sem að þál. þessari standa, að læðast þannig aftan að stjórninni, til þess að reyna að koma henni frá. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) mundi tæplega taka því með þökkum, að einhverjir Pjetur og Páll, honum að öllu leyti óviðkomandi, en þó illviljaðir, kæmu einhvern góðan dag og heimtuðu að fá að rannsaka allan rekstur Alþýðubrauðgerðarinnar með það fyrir augum að breiða sig svo út yfir, hvað hann seldi óumræðilega dýrt. Engin stjórn getur trúað andstæðingunum eða látið þá ráða gerðum sínum, og geti hún ekki gefið stuðningsmönnum sínum þær upplýsingar, sem duga til þess að brjóta ekki af sjer traust þeirra, verður hún að leggja niður völdin. Annars yrði aldrei friður og engin stjórn trygg í sessi. Það yrðu þá heimtaðar rannsóknir á hverjum degi, og ræki að því, að engin stjóra sæti svo lengi, að hún gæti unnið að áhugamálum sínum. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) kvaðst byggja mest á almannarómnum; almannarómurinn krefðist rannsóknar á máli þessu, og því yrði hún að framkvæmast. En hvernig er hann til kominn þessi almannarómur? Já, það eru nokkur blöð, sem eru í andstöðu við stjórnina, sem hafa skapað hann. Þau hafa notað þetta sem árásarefni á stjórnina, bætt staðhæfingu á staðhæfingu ofan með látlausum blekkingum og stóryrðum, í þeirri einu von, að þarna væri sú deila hafin, sem riði stjórninni að fullu. Þegar almannarómurinn skapast á þennan hátt, þá virðist mjer varhugavert að byggja mjög mikið á honum, enda er ekki ábyrgðarlaust að taka mann og setja hann undir sakamálsrannsókn. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði líka, að það væri lögskipað að löggilda síldarmál, og þetta þóttist hann lesa upp úr sömu lögunum og jeg las upp úr í fyrri ræðu minni í dag. En sje farið eftir þessari grein laganna, sem hann var að vitna í, þá stendur það skýrum orðum, að löggilda eigi 1–2 lítra mæliker. Fyrsta málsgrein 10. gr. reglugerðarinnar hljóðar svo: „Mæliker löggildast í þessum stærðum: 2 lítra, 1 lítra, 2 desilítra og 1 desilítra“. Frekar stendur ekkert um stærð keranna, og veit jeg ekki, hvernig þm. ætlar að fá út úr þessu, að síldarmál sjeu löggildingarskyld samkvæmt þessari grein. En við skulum nú ganga út frá því, að samkvæmt þessum lögum eigi að löggilda síldarmál, en hafi verið látið undir höfuð leggjast í öll þau ár, sem lögin hafa verið í gildi, eða frá 1919. Jeg er þá fyrsti atvinnumálaráðherrann, sem læt gera þetta, og fyrir það á að hefja rannsókn á mig.

Þetta er aukaatriði

. Aukaatriði segir þm., en það er það aukaatriði, sem hv. andstæðingar ætla þó að byggja á vantraust sitt. Hv. sami þm. (JakM) sagði líka, að það varðaði við lög að hafa röng mæliker. Já, ef það er gert vísvitandi og í sviksamlegum tilgangi, en ekkert af slíku hefir sannast í þessu máli. Annars kvað hv. 3. þm. Reykv. (JakM) svo hart að orði, að þessi Krossanesmaður væri glæpamaður og hann hefði vísvitandi keypt síld eftir sviknum málum, en jeg er sannfærður um hið gagnstæða, eftir þeim upplýsingum, sem komu fram við rannsókn málsins, og eftir þeim hug, sem allflestir viðskiftamenn verksmiðjunnar báru til framkvæmdarstjórans. Og til frekari árjettingar getsökum sínum fullyrti þm., að hinar amerísku vogir hefðu verið keyptar í þeim tilgangi að hafa enn þá meira af viðskiftamönnunum. Þetta má vitanlega segja, og kannske auðveldast í þinghelginni, þó það hinsvegar sje lítt sæmandi, því hvar stæði hv. 3. þm. Reykv. (JakM), ef hann ætti að sanna þennan áburð? það eru þó altaf takmörk fyrir því, hvernig heiðvirðir menn haga orðum sínum. Hann þykist bara vitna í Holdö, en hefir þm. þá spurt hann um þetta? Jeg veit ekki, að svo sje. En hitt veit jeg, og það er aðalatriðið í þessu máli, að það hefir ekki sannast á Holdö, að hann hafi flutt þessar vogir inn í sviksamlegum tilgangi, enda mælir staða mannsins og traust hans á móti því. Og þó að nota eigi þetta sem pólitík hjer úti á Íslandi, þá breytir það í engu eða rýrir álit mannsins. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) tók það upp eftir samþm. sínum, hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að jeg bygði eingöngu á skýrslu framkvæmdarstjórans og færi eftir því, sem hann hefði sagt mjer, í einu og öllu. Það verður að kallast að ganga heldur á snið við sannleikann, eins og þessir tveir hv. samherjar haga sjer, er þeir fara að nota sjer í hag það, sem jeg sagði fyrir stundu. Annaðhvort er, að þessir tveir hv.þm. hafa ekki heyrt það, sem jeg sagði, eða þá að þeim virðist lítið fyrir að halla rjettu máli, því jeg tók það skýrt fram, að skýrsla mín, er jeg gaf áðan, væri bygð á ummælum margra manna og rannsóknum mínum um framkvæmdarstjórann og verksmiðjuna, en vitaskuld var ekki hægt að ganga fram hjá því, sem framkvæmdarstjórinn hafði að upplýsa í máli þessu, og bera saman við það, sem aðrir kunnugir báru. Og það er á þessum samanburði, sem skýrsla mín byggist í öllum meginatriðunum. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði líka, að framkvæmdarstjórinn verði sig með tómum ósannindum í Noregi. Jeg skal ekkert um það segja, jeg hefi ekki sjeð þessa skýrslu hans. En hitt veit jeg, að þetta mál er orðið að blaðamáli, bæði utanlands og innan, og sje það flutt á sama hátt af andstæðingunum í Noregi og hjer heima, þá er ástæðulaust að taka það mjög til greina. Þá fór hv. 3. þm. Reykv. (JakM) mjög hörðum orðum um þennan starfsbróður sinn, norska stórþingsmanninn, og kvaðst hafa sannfærst um, af skýrslu minni og fleiru, að hann væri glæpamaður. En jeg vil aðeins benda honum á, að rök hefir hann engin fært fyrir þessum staðhæfingum, og hefði það þó átt betur við að finna að einhverju leyti orðum sínum stað, áður en bornar eru fram jafnþungar sakir á þingmann annars ríkis. Hann sagði líka, að skýrsla sú, er jeg gaf í dag um löggilding mlitækja og vogaráhalda, sannaði ekkert og væri ekki sambærileg í þessu efni. Þó benti jeg á, samkvæmt upplýsingum löggildingarstofunnar, að 68% allra mælitækja og vogaráhalda í landinu hefðu reynst röng og orðið að ógilda þau. Og þó segir þm., að þetta komi ekkert Krossanesmálinu við. En þegar á að hefja sakamálsrannsókn gegn einum manni, sem grunur liggur á, að notað hafi röng mælitæki, þá verður tæplega gengið fram hjá öllum hinum, sem sannir eru að sömu sök. Þá sagði hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að ástæðan til þess, að tekið væri svo ljett á þessu „hneykslismáli“, væri hræðsla manna við þennan erlenda „glæpamann“, og til þess að ná sjer niðri á hæstv.forsrh. (JM) klykti hann út með því, að hann sem dómsmálaráðherra bæri alla ábyrgðina. það er nú kunnugra en frá þurfi að segja, hvaða hug þm. þessi ber til hæstv.forsrh. (JM), en nokkuð er það langt seilst til lokunnar að gefa hæstv. dómsmálaráðherra það að sök að hefja ekki sakamálsrannsókn á mann, sem ekki hefir verið kærður fyrir sviksamlegt athæfi. Annars skildist mjer, að þm. ætlaðist ekki til, að þessi erlendi „glæpamaður“ væri yfirheyrður. Mjer er óskiljanlegt, hvernig mál þetta verði rannsakað til nokkurrar hlítar, ef ganga á fram hjá því að yfirheyra þann manninn, sem borinn er þyngstum sökunum og harðast dæmdur af þessum „almannarómi“, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) vildi aðallega byggja á. Nei, það liggur annað á bak við þessa till. en að rannsaka Krossanesmálið. öll ræða hv. 3. þm. Reykv. (JakM) benti á, að till. væri fram borin til höfuðs stjórninni. það er stjórnin, sem á að rannsaka. Væri þm. jafnhreinlyndur og samþm. hans, hv. 2. þm. Reykv. (JBald), þá hefði hann kveðið upp úr með þetta. En hann er ekki hreinlyndur og þorir ekki, fremur en hv.þm. Str. (TrÞ), að segja, að hjer sje að ræða um grímuklætt vantraust á stjórnina.

Sigurjón Jónsson Jeg get nú ekki stilt mig lengur um að gefa nokkrar upplýsingar í máli því, sem hjer liggur fyrir. Hjer er mikið talað um röng síldarmæliker, og í því sambandi er haldið fram, að öll síldarmæliker, sem taka meira en 150 lítra, sjeu röng. Er hjer um allmikinn misskilning að ræða, og þar sem jeg er vel kunnugur þessari verslun, hefi um mörg ár selt síld og einnig keypt hana, þótt það sje í minni stíl, þá álít jeg rjett að skýra hv.þdm. frá, hvernig þessi síldarverslun er rekin. Það er þá fyrst, að yfirleitt er síld seld þannig, að verðið er miðað við mál af síld, og það þótt síldin sje ekki afhent kaupanda í málum. Er þá stundum fram tekið, hve margir lítrar síldar sjeu í hverju máli, en oftast er svo ekki gert, heldur miðað við, að 3 kúfsaltaðar síldartunnur geri 2 síldarmál. Sje aftur á móti hvorki fram tekið við sölu, hve margir lítrar sjeu í síldarmáli, eða hvernig mál beri að reikna út úr kúfsöltuðum síldartunnum, þá hefir síldarmál enn sem komið er ekki unnið sjer þá hefð í máli voru, að þar með sje fastákveðið, við hve marga lítra síldar sje átt. Talsvert mismunandi margir lítrar geta líka verið í síldarmáli, þótt miðað sje við 11/2 kúfsaltaða tunnu, eins og jeg mun síðar víkja að. Sje síldin látin úti í málum, en ekki miðað við kúfsaltaða tunnu, þá eru þau útlát mismunandi. Víða nota verksmiðjur, sem síldina kaupa til bræðslu, stór ker, sem taka eiga hvert um sig eitt mál síldar. önnur aðferð er sú og alltíð, að notaðir eru stampar, en hver stampur er hálf síldartunna. Eru þá 3 stampar reiknaðir sem eitt mál. Kaupandi fær þá, svo framarlega að stamparnir sjeu látnir vel fullir, minst 162 lítra síldar. Er þá miðað við, að tunnur þær, sem stamparnir eru gerðir úr, sjeu 108 lítrar að stærð. Munu norskar tunnur að jafnaði vera af þeirri stærð, en ýmsar aðrar tunnur eru stærri. Mjer er kunnugt um, að síðastliðið sumar gerði ein síldarbræðsluverksmiðja á Siglufirði samning við 13 skip um síldarkaup. Allir þeir samningar voru samhljóða. Var þar samið um ákveðið verð fyrir hvert síldarmál, en jafnframt var tekið fram, að hvert síldarmál skuli reiknast 11/2 tunna. Það er samt ekki ákveðið, hve stórar þær tunnur skuli vera. Stærð síldartunna er nú 108–120 lítrar. þessi umsömdu síldarmál hafa því átt að vera 162–180 lítrar. Þá hefi bæði jeg og aðrir selt síld í vögnum. Þar er nú ekki um nein smáræðis ker að ræða. Þessir vagnar tóku um og yfir 450 lítra, og var hver vagn reiknaður sem 3 síldarmál. Hvort þessir vagnar hafa nú tekið 450 lítra eða 470 lítra, það skal jeg ekkert fullyrða um, þótt jeg nú hjer í hv. deild segi frá þessum gríðarstóru síldarmálum, þá vil jeg samt alvarlega mælast til, að ekki verði út af því skipuð rannsóknarnefnd til þess að koma mjer eða kaupanda mínum í einhverja klípu út af þessari verslun. Þá má geta þess, að síld, sem verksmiðjur kaupa, er mæld með sama máli, hvort sem hún er glæný eða orðin slæpt, en talsverður munur er á því, hve mikið fer af síld í sama kerið af nýrri og stinnri síld eða ef til vill sólarhrings gamalli. Án þess að þora að fullyrða um það býst jeg við, að þar sje oft um 10% mismun að ræða. Þetta meðal annars bendir til þess, að rjettara væri að vega síldina en mæla, þar sem hægt er að koma því við. Af þessu, sem að framan er sagt, býst jeg við, að það ætti að vera ljóst, að ekki er rjett að vera að slá því hjer fram, að öll síldarmál, sem stærri eru en 150 lítrar, sjeu röng. Veit jeg, að það hlýtur að koma af því, að þeir menn, sem hafa hjer mest um rætt, eru ókunnugir allri síldarverslun. En um hitt hefi jeg átt tal við þingmenn hjer í hv. deild, að rjett væri með lögum eða tilskipun að ákveða stærð síldarmála, til þess að taka af allan efa og skapa fasta venju í þessu efni. Áleit jeg þó rjettara, að þessi umræða færi hjer fyrst fram. Þá skal jeg minnast á mismunandi stærð á tunnum. Norskar tunnur eru þær vanalegustu hjer, en samt er hjer líka talsvert af bæði skotskum og sænskum tunnum, og allar þessar tegundir eru misjafnlega stórar. Norskar tunnur eru minstar, skotskar talsvert stærri og nú nýlega eru farnar að flytjast sænskar tunnur, sem eru stærri en þær skotsku. En um allar þessar tunnutegundir er látið gilda það sama: 3 kúfsaltaðar tunnur gera 2 mál síldar. Samkvæmt þessu er stærð síldarmálanna líka hjer á reiki og erfitt að staðhæfa, að 150 lítra málið sje það eina sem gildir. Þá er síld líka oft söltuð með kryddsalti, en það salt er miklum mun sterkara og fíngerðara en alment síldarsalt. Af því leiðir, að minna fer af því í hverja tunnu, og sjerstaklega tekur það miklu minna rúm í tunnunni en alment salt. Þegar með þessu salti er saltað, fer því meira af síld í tunnuna. En samt er hið sama látið gilda: 3 kúfsaltaðar tunnur gera 2 síldarmál. Hjer við mætti enn bæta, að síld er oft afhausuð, þegar hún er söltuð í krydd. Þá er reglan eða öllu fremur óreglan sú, að 150 kúfsaltaðar tunnur eru reiknaðar sem 114–120 mál, og er þá enn slept að taka tillit til, hve stórar tunnur er saltað í. Enn má benda á síldarverslun í svokölluðum máltunnum. Er síld þannig keypt á hverju sumri til íshúsanna á Vesturlandi. Er máltunnan 8 skeffu tunna að gömlu máli eða 144 pottar. En þar er máltunnan ávalt talin einni skeffu minni en síldarmál. 1 meðvitund manna er málið þar 9 skeffur eða 1l/2 tunna, hver tunna 6 skeffur. Eftir því væri málið 162 pottar, en það samsvarar hjer um bil 157 lítrum. Það, sem jeg hefi hjer sagt, ber alt að sama brunni, að það er langt frá því, að enn sje ákveðið hjá okkur, hve margir lítrar sjeu í einu máli af síld, og þess vegna nær það, sem áður sagt, engri átt að kalla öll þau mál röng, sem taka meira en 150 lítra.

En ef samið er um 150 lítra?

. Sje samið um 150 lítra mál, þá er rangt að hafa þau stærri. En hitt er áreiðanlegt, að þótt verð sje miðað við það mál, þá er í framkvæmdinni mjög mismunandi, hve margir lítrar verða í selda málinu. Sje aftur við sölu samningsbundið, hve margir lítrar skuli reiknast í einu máli af síld, en svo reynist, að kaupandi taki meira en þá umsömdu lítratölu sem eitt mál, þá er ekki eingöngu hægt, heldur sjálfsagt fyrir seljanda að fara í skaðabótamál við kaupanda. En það, sem jeg með þessum orðum vildi sýna, er að síldarsala eða afhending á seldri síld er yfirleitt alls ekki nákvæm. það er oftast einskonar „slumpasala“, en með því vil jeg ekki segja, að kaupandinn fái altaf meira en ætlast er til samkvæmt samningi; hitt mun líka geta átt sjer stað, að hann fái minna af síldinni en talið er. Annars skal jeg aftur taka það fram, að það er fylsta þörf, að fastar venjur skapist um þessa verslun og ákveðið verði, hve margir lítrar skui vera í einu máli síldar. Hvað snertir að öðru leyti mál það, sem hjer liggur fyrir, svo kallað Krossanesmál, þá hefi jeg aldrei álitið það annað en hjegómamál. Hygg jeg, að hv.þdm. skilji það af orðum mínum, að varhugavert sje að byggja mikið á fullyrðingum sumra háttv. þingmanna um röngu málin í Krossanesi, enda hafa þeir látið hæst um þessi mál, sem sáralitla þekkingu hafa á þeim, og hefir hjer sannast á þeim þetta fornkveðna, að þeir tala mest um Ólaf konung, sem hvorki hafa heyrt hann nje sjeð.

Eins og þegar hv.þm. Ísaf. talar um Krossanes

. Háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) veit vel, að þessum málum er jeg miklum mun kunnugri en hann. Jeg segi þetta ekki til þess að kasta neinni rýrð á hv.þm. nje til þess að hæla mjer, en atvikin hafa hagað því svo, að jeg hefi kynst þessum atvinnurekstri og þeirri verslun, er hjer um ræðir, miklu meir en hann.

Jón Baldvinsson Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að alt, sem jeg hefði sagt í ræðu minni, hefði verið eintómir sundurlausir útúrsnúningar. En ræða hans ber vitni um annað. Hún sýndi áþreifanlega, að jeg hefi komið illa við kaun hans með því, sem jeg sagði. Alt, sem hæstv. ráðherra sagði, voru tómar afsakanir. Þegar hann mintist á innflutning hinna útlendu verkamanna til Krossaness, þá afsakaði hann sig á sama hátt, sem hann hefir svo oft afsakað sig með áður, og sagði nú: „Jeg er ekki lögreglustjóri á Akureyri“. Hæstv. ráðherra fór þó norður í eftirlitsferð, en þó dettur honum ekki í hug að rannsaka þetta atriði, þrátt fyrir það, þó hann viti vel, að forstjóri Krossanesverksmiðjunnar hafi með innflutningi þessara verkamanna beinlínis gengið á snið við íslensk lög. Þó að þessi verkamannainnflutningur sje hin minni hlið þessa máls, þá er hjer eigi að síður um allmikilsvert atriði að ræða, því að af innflutningi þessara 50 útlendu verkamanna hefir óhjákvæmilega leitt, að 50 innlendir verkamenn hafa orðið atvinnulausir í þeirra stað. Þetta skiftir því ekki svo litlu máli fyrir þá, sem atvinnutjónið hafa beðið. Ekki veit jeg, hvernig hæstv. atvrh. (MG) hefir getað fengið það út, að jeg hefði tröllatrú á Morgunblaðinu. Jeg vitnaði að vísu í blaðið, en svo varfærinn var jeg að vitna ekki í annað en það, sem haft var eftir honum sjálfum, og þó jeg hefði trúað því, sem þar stóð 19. september, þá hefði sú trú orðið sjer til skammar, því að tveim dögum síðar jetur hæstv. atvrh. (MG) alt ofan í sig, sem stóð í blaðinu nefndan dag.  (Atvrh. MG: Var fyrri greinin undir nafni?)  . Já, sama sem. Og með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa upp byrjun greinarinnar, þó jeg hinsvegar telji leiðara Morgunblaðsins ekki þess verða að vera að hafa þá í þingtíðindin. Greinin byrjar þannig: „Krossanesmálin. Viðtal við atvinnumálaráðherra. Af því að tvíburarnir „Tíminn“ og „Dagur“ og systkinin „Alþýðublaðið“ og „Verkamaðurinn“ hafa rætt töluvert um Krossanesmálin svo nefndu, hefir Morgunblaðinu þótt rjett að fá nánari fregnir um þessi mál og hefir því snúið sjer til atvinnumálaráðherra Magnúsar Guðmundssonar og spurt hann um þau. Ráðherranum sagðist frá á þessa leið“. Síðan kemur skýrsla ráðherrans.  (Atvrh. MG: Stendur mitt nafn undir greininni?)  . Máske hæstv. ráðherra væni ritstjórana um að hafa farið þarna með ósannindi. Ef svo er, þá verða ritstjórarnir og ráðherrann að eigast við um það. Annað lögbrot þeirra Krossanesmanna er það, að flytja inn hinar amerísku vogir í óleyfi, þvert ofan í einkarjett löggildingarstofunnar til að flytja inn vogir. Jeg vil nú spyrja hæstv. ráðherra, hvaða sekt forstöðumaðurinn hafi fengið fyrir það lagabrot? Ef hann svarar því ekki nú, þá upplýsist það án efa fyrir þeirri nefnd, sem rannsaka á þetta mál. Hæstv. atvrh. (MG) vildi og afsaka sig með því, að hann hefði borið þessi mál undir kunnuga og sjerfróða menn og ekki gert annað en það, sem þeir hefðu álitið rjett. En eftir því, sem fram er komið í málinu, er full ástæða til að ætla, að hann hafi farið til þeirra einna, sem litið hafa á þessi mál eins og Krossaneshöfðinginn hefir viljað vera láta. Þá sagði og hæstv. ráðherra, að eigandi Krossanesverksmiðjunnar væri ekkert ámælisverður fyrir það, þó að hann hefði ekki sótt um leyfi til þess að flytja inn hina átlendu verkamenn, af því að hann hefði ekki vitað, að þess hefði þurft. En getur nokkur trúað slíku? Jeg held ekki. Og jeg er nær því fyllilega viss um, að honum hefir verið fullkunnugt um, að þetta leyfi þurfti, til þess að mega flytja verkamennina inn. Og jeg trúi ekki öðru en honum hafi líka verið fullkunnugt um leyfið, sem sótt var um til stjórnarráðsins í fyrra fyrir hans hönd og í hans nafni, en hann ekki talið sjer það fullnægjandi, þar sem hann mátti ekki eftir því flytja inn nema 15 sjerfræðinga. En honum hefir fundist heppilegast fyrir sig, úr því sem komið var, að segjast ekkert um neitt leyfi vita. En það sjá allir, að atvinnurekstri hans gat staðið það á miklu að fá sjerfræðingana inn, og þess vegna trúir því enginn, að honum hafi ekki verið fullkunnugt um það, að um leyfið var sótt. Þá kvað hæstv. ráðherra upp úr með það, að hann skoðaði tillögu þessa sem vantraust. En jeg hafði engin orð um það. En eftir orðum hans má líklega gera ráð fyrir, að stjórnin segi af sjer, verði tillagan samþykt, og það skyldi ekki hryggja mig. En vel má vera, að hæstv. stjórn hafi svo sterkan meiri hluta, að hún þurfi ekki að óttast það. Annars er jeg mjög hræddur um, að enn þá sje margt í þessu máli, sem á eftir að upplýsast. Að minsta kosti kendi mjög missagnar í skýrslu hæstv. ráðherra. Þó í litlu væri, fór hann með rangt mál, þegar hann sagði frá löggildingu mælikeranna á Flateyri. Hann sagði, að eftirlitsmaðurinn hefði farið vestur og norður um land og löggilt mælikerin á Sólbakka. En þetta er rangt Mælikerin voru send hingað suður og löggilt hjer. En eftirlitsmaðurinn fór suður og austur um land, en ekki norður um, eins og hæstv. ráðherra sagði. Þó í litlu sje, eru þetta skakkar upplýsingar og eru því einn naglinn í líkkistu þá, sem hann er að smíða sjer í þessu Krossanesmáli. Þá var hann að víkja því til mín, út af því, sem jeg sagði um rannsókn í þessu máli, að jeg mundi ekki vilja fá óvin minn til þess að rannsaka hjá mjer brauðgerðina. Og af sömu ástæðum vildi stjórnin ekki fá óvini sína til þess að rannsaka þetta Krossanesmál. Það get jeg sagt hæstv. ráðherra, að jeg væri ekkert hræddur við slíka rannsókn. Brauðgerð mín stendur undir eftirliti þeirra manna, sem það eftirlit er falið, og að auki undir eftirliti embættismanna bæjarins. Er því hjer ólíku saman að jafna. En hæstv. ráðherra virðist mjög hræðast slíka rannsókn. Má vera, að hann óttist, að nýjar upplýsingar kunni að koma fram, upplýsingar, sem hann kærir sig ekki um að komist fyrir almenning. Hann vill því láta nægja þær upplýsingar, sem hann getur gefið Íhaldsmönnum á flokksfundi. En þó verð jeg að segja, að íhaldsmenn sjeu nægjusamir, ef þeir láta sjer það nægja í slíku stórmáli sem þessu. Annars lítur það svo út hjá hæstv. ráðherra, að hann telji Íhaldsmenn svo múlbundna hjá stjórninni, að þeir megi ekki hafa aðrar skoðanir en þær, sem hann telur góðar og gildar. Þá mintist hæstv. ráðherra á þessar amerísku vogir, sem forstöðumaður Krossanesverksmiðjunnar hefði fengið síðastliðið sumar, og vildi gera það að stóru atriði til þess að sanna, að maðurinn hefði ekki viljað svíkja málin eða hafa af viðskiftamönnum sínum viljandi. En þarna skjátlast hæstv. ráðherra herfilega, því þetta sannar alls ekki það, sem hæstv. ráðh. (MG) vildi vera láta, heldur jafnvel miklu fremur hið gagnstæða. Úr því að vogir þessar voru svo flóknar vjelar, að sjerfræðing þurfti til að koma þeim saman, verður flestum á að halda, að á þeim hefði verið hægt að „snuða“ svo verulega hefði um munað, þegar. hægt var að gera það svo mjög með einföldum síldarmálum, eins og raun hefir á orðið. Þetta bendir því ótvírætt í þá átt, að nú hafi átt að fara að „svindla“ í enn þá stærri stíl en gert var áður með stóru síldarmálunum. Nei, því verður ekki neitað, að allar þær upplýsingar, sem hæstv. ráðherra hefir gefið í þessu máli, eru mjög á huldu og að sumu leyti tómur útúrsnúningur, mest bygður á skýrslum, sem framkvæmdarstjóri Krossanesverksmiðjunnar hefir gefið honum, enda hefir hæstv. ráðh. orðið sjer til minkunar fyrir þær, þar sem hann hefir orðið að leiðrjetta opinberlega það, sem hann var áður búinn að segja sjálfur.