Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef áhuga á því að gera nokkuð að umræðuefni það ástand, sem hefur verið ríkjandi nú um alllangt skeið í málefnum Rafmagnsveitna ríkisins á svonefndu Mjólkársvæði, en 22. sept. slitnaði sæstrengur yfir Dýrafjörð, og hefur ekki verið hægt að flytja raforku frá Mjólkárvirkjun til norðurhluta Vestfjarða, sem er mannflesti hluti Vestfjarða. Á morgun er liðinn jafnlangur tími og syndaflóðið stóð, eða 40 dagar og 40 nætur, frá því að þessi bilun átti sér stað. Það hefur verið mikið spurt um það á Vestfjörðum, hvernig á því standi, að ekki sé hægt að fá gert við jafneinfalda bilun og þarna hefur átt sér stað. Ég sé í Þjóðviljanum í morgun haft eftir rafveitustjóra rafmagnsveitnanna á þessu svæði, að viðgerðin hafi ekki getað hafist fyrr en nú, vegna þess að við eigum enga menn hér á landi til að gera við slíkar bilanir og þurfum undir danska að sækja með það. Og Danir hafa ekki getað séð okkur fyrir nema 4 mönnum og þeir hafa verið að gera við rafmagnsstrenginn til Vestmannaeyja og strenginn yfir Elliðavog í Reykjavík, sagði rafmagnsveitustjóri. Það eru æðimargir rafmagnssæstrengir á Íslandi, og mér finnst furðulegt, ef rétt er, að enginn Íslendingur skuli geta gert við rafmagnssæstreng og við þurfum að vera háðir Dönum í því efni. Við vorum að vísu mjög háðir Dönum æðilengi, og Danir eru drengir góðir, eins og allir vita, en ég hygg, að við íslendingar getum ekki rekið jafnumfangsmikla starfsemi og Rafmagnsveitur ríkisins eru og aðrar rafmagnsveitur í landinu, ef enginn Íslendingur kann að gera við sæstreng. Nú veit ég það með vissu, að núv. hæstv. raforkuráðh. er allra manna líklegastur til þess að hvetja menn til mennta, og ég vil nú mjög eindregið mælast til þess við hann, að hann beiti sér fyrir því og það snarlega, að einhverjum Íslendingum sé gefinn kostur á að læra að gera við rafmagnssæstrengi, svo að við þyrftum ekki að sækja viðgerðarmenn lengur til annarra þjóða, jafnvel þótt það sé til frændþjóða vorra. Ég er sannfærður um, að ef bilun hefði orðið hér á Suðurlandi, hefði verið brugðið fljótlega við. Ég minnist þess, að þegar rafmagnsstrengurinn slitnaði frá Búrfelli, þá brá hæstv. iðnrh. mjög fljótt við og krafðist rannsóknar á þeim atburði, og var þá lagt á það höfuðkapp að ljúka þeirri viðgerð á mjög skömmum tíma. Nú vil ég vænta þess, að sami hæstv. iðnrh. láti nú rannsaka, hvernig á því standi, að það er látið eins og vindur um eyru þjóta, þegar rafmagn rofnar til mikilvægra framleiðslustaða, og ekkert gert fyrr en liðnir eru um 35–36 dagar frá því, að bilun átti sér stað, að viðgerð á að hefjast. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. láti rannsaka þetta, og ef á daginn kemur, sem er auðvitað fyllsta ástæða til að ætla, að hér sé um vítavert kæruleysi og sinnuleysi að ræða, þá á sannarlega að lesa almennilega yfir þeim mönnum, sem þar eiga sök á, því að ekki verður þolað, að landsbyggðin sé sett út í horn. Þarna er verið að skapa verðmæti fyrir þjóðarbúið, það eru vafalaust orðnir stórskaðar fyrir heimili á þessu svæði, og það hafa vafalaust skemmst mótorar í mörgum rafmagnstækjum á þessu svæði, það hefur haft varanlega truflun á framleiðslu, bæði frystihúsanna á öllu þessu svæði og rækjuverksmiðjanna. Þau hafa verið háð því, að rafmagn hefur verið skammtað langtímum saman, sérstaklega þó yfir toppálagstímann á hverjum degi, og hefur framleiðslan minnkað þess vegna. Það eru ákveðnar afurðir, sem hafa orðið fyrir skemmdum, og hér er því um mjög alvarlega hluti að ræða. Þar við bætist, að þetta er ekki fyrsti atburðurinn, sem á sér stað á þessu svæði, því að á s. l. ári bilaði háspennulínan milli Önundarfjarðar og Súgandafjarðar, og það var þó á landi og þurfti ekki að sækja Dani til að gera við þann streng, því að það eru þó landsmenn, sem geta gert við á landi, og sú bilun stóð um það bil þrjár vikur. Á s. l. ári bilaði rafmagnslína við Bíldudal til alls suðursvæðisins, og hún var biluð frá 8.–21. jan., svo að þetta er ekki það eina, sem átt hefur sér stað og sýnir sinnuleysi stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins. Þar við bætist, að nú hefur orðið að keyra með fullu álagi þær litlu vatnsvirkjanir, sem eru við Ísafjörð, og þar er gengið mjög á vetrarforðann, sem getur haft mjög háskalegar afleiðingar. Ef auð jörð frýs, er lítið rennsli í vötnin, og því eru Ísfirðingar og þeir, sem eru á orkusvæði. Rafmagnsveitu Ísafjarðar, orðnir uggandi um þessi mál. Eitt er svo eftir. Það hlýtur að vera léleg afkoma á Rafmagnsveitum ríkisins, þegar þær geta ekki selt framleiðslu sína í hálfan annan mánuð. Það hlýtur líka að hafa háskalegar afleiðingar. Nú skal ég ekki hafa þessi orð miklu fleiri. Ég vil aðeins spyrja hæstv. iðnrh. að því, því að ég geri ekki ráð fyrir því, að ráðh. hafi í smáatriðum svör við því, sem ég hef verið að gera hér að umræðuefni, en ég vil aðeins spyrja hann að því, hvort hann vilji heita sér fyrir því að rannsaka, hvernig á þessu stendur, og jafnframt að beita sér fyrir því, að slíkt sem þetta komi ekki fyrir aftur og það verði tæknimenn fyrir hendi til þess að gera við bilanir sem þessar og verði ekki í framtíðinni reynt að komast hjá því að gera við slíkar bilanir sem þessar vegna þess, að þeir fjórir menn, sem hafa fengist erlendis frá, hafi verið við önnur störf. Ég hygg, að strengurinn yfir Elliðavoginn hefði frekar mátt bíða, þar sem ekki á að tengja hann fyrr en í vor, heldur en hafa bæði heimili og framleiðslutæki á Vestfjörðum rafmagnslaus eða rafmagnslítil næstum í hálfan annan mánuð, eins og kemur til með að verða.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Hér hafa verið á dagskrá fram að þessu í dag 20 fsp., ýmsar þeirra í mörgum liðum. Það voru aðeins 6 fsp., sem komust að í dag, 14 verða að bíða. Þessar fsp. eru allar bornar fram í samræmi við ákvæði þingskapa, og er ætlast til þess, að við ráðh. öflum okkur gagna og skýrslugerða um fjölmörg atriði, og við teljum það að sjálfsögðu ekki eftir okkur. Ég tel þetta vera mjög mikilvægan þátt í störfum Alþ. Hinu vil ég beina til hv. alþm. og hæstv. forseta, hvort það eru rétt vinnubrögð, að auk þess standi menn upp utan dagskrár til að bera fram fsp., sem mjög auðvelt væri að bera fram á formlegan og þinglegan hátt. Eins og hv. þm. Matthías Bjarnason gat um, hafa þessir miklu erfiðleikar fyrir vestan staðið síðan 22. sept. Ef þessi hv. þm. hefði viljað, að lögð yrði fram skýrsla um þessi vandkvæði á þinginu, hefði honum verið í lófa lagið að bera fram fsp. á þinglegan hátt fyrir löngu, og ég verð að líta á það sem hreinlega misnotkun á fsp.-aðstöðunni, ef einstakir þm. geta hlaupið hér upp og óskað eftir svari með engum fyrirvara og án þess að tími sé til að kanna eitt eða neitt, meðan aðrir þm. verða að biða kannske vikum saman eftir að fá svör við fsp., sem eru bornar fram á þinglegan hátt. Hitt er mér alveg ljóst, að þarna er um að ræða alvarlegt vandamál á Vestfjörðum og hefur verið það lengi. Hv. þm. bar fram harðar ásakanir á Rafmagnsveitur ríkisins um vítavert kæruleysi og sinnuleysi af þeirra hálfu. Ég tel ekki rétt, að um það séu felldir dómar hér á þingi, nema Rafmagnsveitur ríkisins hafi þá tækifæri til að bera fram sín sjónarmið í þessu efni, og ég skal að sjálfsögðu gera ráðstafanir til þess, að formleg svör fáist við þessu frá þeirra sjónarhóli einnig, og síðan geta menn þá lagt á það sinn dóm. Hitt er alveg ljóst, að þarna verður að vera til betri viðgerðaaðstaða en verið hefur. Það er rétt, að þessa viðgerðarmenn hefur orðið að sækja til Danmerkur, og ég tel það í sjálfu sér mjög óeðlilegt, að þannig skuli vera ástatt hér. Það er einn arfurinn, sem við höfum frá 12 ára viðreisnarstjórn, þar sem þessi hv. þm. var ötull stuðningsmaður og minntist aldrei á þetta mál. En að sjálfsögðu verður að kanna það, hvort hér er verkefni til að halda uppi starfsemi af þessu tagi. Það þarf ekki aðeins að mennta menn, þarna þarf að vera búnaður af ýmsu tagi. Hér hafa komið upp mjög brýn vandamál á þessu hausti, eins og menn vita. Ég held, að engum sem blandist hugur um, að það hafi verið ákaflega brýnt að leggja jarðstrenginn út í Vestmannaeyjar, þegar í ljós kom, að fólkið var reiðubúið að flytjast þangað í jafnríkum mæli og raun hefur sannað. Og í sambandi við strenginn yfir Elliðavog, þá held ég, að öllum sé í fersku minni, að í ofviðrinu mikla í haust slitnaði þar og var mikil hætta á því, að þarna yrði um ákaflega stórfelldan kostnað að ræða, og þess vegna var ráðist í það verkefni. Hitt er ég alveg sammála hv. þm. um, að ástand eins og það, sem hefur verið á Vestfjörðum, er óþolandi með öllu, og ég skal með ánægju kanna, hvað hægt er að gera í því máli á raunsæjan hátt. Þá er ég fús til að greina frá því hér á Alþ., ef það mál er vakið á formlegan hátt í samræmi við þingsköp. En ég hef ekki hér tiltæk gögn til þess að svara þessum hv. þm. á stundinni um þessi atriði.



Út af orðum hæstv. iðnaðar- og orkumálaráðherra vil ég aðeins taka þetta fram: Það er að sjálfsögðu alveg rétt, þegar fjöldi mála er á dagskrá, sem mörg ná ekki því að verða tekin til umr., að þá er tími hv. Alþ. dýrmætur. Þó hygg ég, að það sé ekki talið rétt né venju samkv. að neita mönnum um að hreyfa máli utan dagskrár, enda hafði hv. 2. þm. Vestf. tjáð mér, að hann hefði þegar minnst á þetta við hæstv. iðn- og orkumrh. En að sjálfsögðu er þetta gert í trausti þess, að þm. séu mjög stuttorðir og helst jafnframt gagnorðir.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður. En út af hneykslan hæstv. iðnrh. á því, að ég skuli leyfa mér að fara hér upp í ræðustólinn og gera aths. út af því stóra og mikla máli, sem skiptir það byggðarlag, sem hefur valið mig til þingsetu, þá ætla ég að segja þessum hæstv. ráðh. það, að ég er búinn að sitja hér á þingi með honum í allmörg ár og hann hefur verið manna ófeimnastur að standa upp utan dagskrár, þó að mörg mál hafi verið á dagskránni. En það á kannske að breyta um, eftir að þessi hv. þm. er kominn í ráðherrastól. þá eiga hinir að þegja, en hann á einn að tala og segja fyrir verkum. En ég ætla að láta þennan hæstv. ráðh. vita það, að ég mun nota mér minn rétt sem þm., þegar ég tel, að það skipti máli fyrir þau málefni, sem ég er að vinna að, og fyrir það kjördæmi, sem ég er umboðsmaður fyrir, hvort sem honum líkar betur eða verr. Hann sagði, að ég hefði átt að sjá um það sem stuðningsmaður viðreisnarstjórnarinnar, sem setið hafi að völdum í 12 ár, að til væru viðgerðarmenn til þess að gera við sæstrengi. Ég segi eins og er, að ég skal játa vankunnáttu mína í þeim efnum, að ég hafði ekki hugmynd um, að það væru ekki til viðgerðarmenn til þess að gera við rafmagnsstrengi. En er ekki þessi hæstv. ráðh. búinn að fara með orkumálin nú á þriðja ár, og hann segir nú hér áðan, að það sé rétt að fara að athuga það, hvort eigi að láta einhvern læra að gera við rafmagnssæstrengi. Ég held, að það sé að bæta gráu ofan á svart. Ef það hefur verið vanræksla viðreisnarstjórnarinnar, þá er það ekki síður hans vanræksla, Ég ætla líka að vísa því til föðurhúsanna, að ég óskaði eftir því, að hann gæfi hér á stundinni skýrslu um þetta mál. En það eitt vil ég segja, að rafmagn bilar ekki eftir þingsköpum, hvorki á Vestfjörðum né annars staðar. Mér datt ekki í hug, þegar þing kom saman, að þessari viðgerð yrði ekki lokið innan örfárra daga. Ég hefði ekki komið hér fram, ef þessi viðgerð hefði tekið skaplegan tíma. En það þarf að minna á málin, það þarf að minna á það, hvernig byggðastefnan er í framkvæmd.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur nú lagt fram fjárlög sín og þegar flutt sína fjárlagaræðu, og mun ég að sjálfsögðu víkja að nokkrum atriðum, er varða hana. En áður en ég geri það, vil ég fara nokkrum orðum um þau ummæli, sem hæstv. ráðh. lét falla um mig persónulega í sinni fjárlagaræðu, sem eru af því tagi, að ég get ekki látið þeim ómótmælt. Niðurstaða hans, þegar hann hefur farið um mig nokkrum orðum, er á þessa leið : „Hins vegar er ég eftir atburði síðustu daga reynslunni ríkari um meðferð þeirra, er telja sig sérstaka siðapostula, á því, sem heitir trúnaður.“ Að vísu er þetta svo illa orðað, að ég á erfitt með að átta mig á því, hvað þetta merkir. En mér skilst, að ég hafi brotið þarna einhvern trúnað, sjálfur siðapostulinn. Nú vil ég segja um þetta nokkur orð. Orð hæstv. ráðh. munu vera fram komin af ummælum mínum í ræðu minni í útvarpsumr., þar sem ég vitnaði í bréf hæstv. ráðh. Og ástæðan er sú, að hæstv. ráðherra hafði haft í huga að leita ríkissjóði nýrra tekna og leitaði þá eftir afstöðu minni til þess máls, og frá hans hendi var það þá trúnaðarmál að sjálfsögðu. Ég skrifaði hæstv. ráðherra bréf, þar sem ég tók fram, að ég væri andvígur, eins og málum væri háttað, nýjum álögum á almenning, taldi, að nóg væri komið. Síðan gerist það í þessu máli, að ekkert varð úr þessu, af því að hæstv. fjmrh. taldi ekki ástæðu til þess að fara út í tekjuöflun á miðju sumri. Þetta komst í blöðin, án þess að ég ætti þar neinn hlut að máli, en neitaði að svara spurningum um þessi mál. Gylfi Þ. Gíslason vakti máls á þessu hér í útvarpsumræðum síðustu. Mér er ógerningur að sjá, hvernig ég hef á einn eða annan hátt brotið trúnað í þessu efni, enda hef ég hvergi minnst á, hvaða fyrirhugaðar tekjuöflunarleiðir ráðherrann hafði í huga, enda vil ég benda á, að það var ég sjálfur, sem skrifaði bréfið. Þetta var mitt bréf. Það, sem vakti fyrir mér með því að vitna í mitt bréf, var ósköp einfaldlega þetta: Ég lagðist gegn auknum álögum af ýmsum ástæðum, ekki síst vegna þess, að ég tel, að það sé enginn endir á auknum álögum, eins og efnahagsstefnan er. Hins vegar var tekin upp í fjárlagafrv. söluskattshækkun, sem ég hafði þegar hafnað, og ég vildi bara með því benda á, að það hafði ekki verið haft neitt samráð við mig um hækkun söluskatts í fjárlfrv. og þess vegna hlyti ríkisstj. ein að bera ábyrgð á slíkri söluskattshækkun. Þetta var allt og sumt, sem fyrir mér vakti. Ég á erfitt með að sjá það, að tekjuöflunarleiðir, sem hugsaðar eru um mitt sumar, geti verið leyndarmál, þegar komið er fram á vetur, eins og málin hafa þróast. Þegar hæstv. ráðh. talar um trúnaðarbrot af minni hálfu, þá felli ég það undir orðskviðinn: sannleikanum verður hver sárreiðastur, og var það út af minni útvarpsumr. Nóg um þetta. Það er talið, að verðbólguaukningin í Danmörku muni á þessu ári vera um 8%, á Íslandi 22%. Þetta sýnir tvennt: í fyrsta lagi, að það er almenn verðbólga í iðnaðarlöndum Vestur-Evrópu, og það sýnir líka hitt, að verðbólgan á Íslandi er meiri en nokkurs annars staðar meðal þjóða á Vesturlöndum. Það merkir, að hún er næstum þrisvar sinnum meiri en á Norðurlöndum. Þetta er hin ógnvekjandi staðreynd, sem hefur m. a. valdið því, að ég hef við ýmis tækifæri reynt að henda á nauðsyn þess að fara sér hægt í útgjöldum, reyna á þann veika hátt, sem unnt er, að sporna við verðbólgunni. Þetta er grundvallaratriðið. Ég hef talið, að með þessum miklu og stórstigu hækkunum í fjárlagafrv. frá ári til árs - það er rúm 300% hækkun á þremur árum - sé farið of geyst í hlutina og það þurfi að hafa meira aðhald í sambandi við fjármál ríkisins. Þetta er mín grundvallarhugsun, ef við viljum reyna að hafa efnahagslífið á traustum fótum. Ég mun víkja að þessari efnahagsstefnu í heild nokkru síðar, en víkja að einu atriði, sem ég hef líka sérstaklega tekið eftir, og það er, að sjálf efnahagsstefnan, eins og hún er rekin núna, kallar stöðugt á meiri álögur á almenning. 2% söluskattshækkun í janúar, eins og nú er gert ráð fyrir, er eins og dropi í hafið. Það þarf 17% á miðju sumri, það þarf 19% næsta vetur o. s. frv. Og spurningin er því bara: Hvar á að nema staðar í álögum á almenning? Þetta er spurningin. En það er mjög erfitt að fylgja þessari stefnu, meðan svona er háttað. Á móti kemur svo hitt, sem ég skil fullvel, þ. e. að framkvæma sem mest. Það er mjög eðlilegt að kaupa skuttogara, gera fjárfestingar í byggðarlögum og reka byggðastefnu. Þetta er allt nauðsynlegt og sjálfsagt. Engu að síður komast menn ekki fram hjá þeirri staðreynd að reka þessa stefnu á þá lund, að hún sé háð þjóðfélagslegum fjárhagsaðstæðum. Álögurnar á almenning, sem ég hef mjög gagnrýnt, sýna það berlega, að hér þarf að sporna við. Þetta getur ekki haldið svona áfram. Ég vil taka það strax fram, að einn megingallinn á skattakerfinu núna eru beinu skattarnir, sem koma níðþungt niður á láglaunafólki og jafnvel miðlungstekjufólki. Og ég hef alltaf haft fullan skilning á því, að það væri æskilegt, ef rétt er á haldið, að breyta skattaforminu verulega á þá lund að fara yfir í óbeina skatta. Það, sem ég vil andmæla, er að hækka nú söluskattinn að óbreyttu tekjuskattskerfinu, eins og er gengið frá því í fjárlagafrv. M. ö. o.: það á ekkert að gerast í skattamálum nema það eitt að auka söluskatt um 2%. Ég vil vekja sérstaka athygli þm. á því, að ég er ekki að leggjast gegn því að breyta því innheimtuformi að lækka beina skatta og fara yfir í óheina, heldur hinu, að öllu er haldið óbreyttu, en álögurnar auknar. Og ég endurtek: það er kominn tími til að átta sig á þessum hlutum. Annað, sem hefur sérstaklega lagst illa í mig - og ég bið hæstv. fjmrh. afsökunar, þó að ég noti heldur lítilmótleg orð, og það er að hækka söluskattinn upp í 16% og láta það vara í tvo mánuði, þá kalla ég það sullum bullum: að láta sér detta í hug að hækka söluskatt um 2 stig og láta það einungis gilda í tvo mánuði. Ég hygg, að það sé vandfundin nokkur hliðstæða frá Norðurlöndum um slík vinnubrögð. Söluskattur er af því tagi, að þegar hann er einu sinni tekinn upp, þá verður hann í verðlaginu. Og það, vita allir af gamalli reynslu hér, að 1. mars lækkar ekki söluskatturinn skyndilega um 2%, heldur heldur þetta meira og minna áfram í öllu kerfinu. Ástæðan fyrir þessu vinnulagi er sú að geta haft af launþegum kaupgreiðslu í tvo mánuði, þ. e. a. s. fella þetta niður 1. mars, þegar reikna á út kaupgreiðsluvísitöluna. Þetta er sannkallað sullum bullum. Og ég skil bara ekki, hvernig mönnum betur dottið þetta í hug. Varðandi söluskattinn sjálfan vil ég benda á það, að hann er mjög varasamur. Innheimtan er ákaflega ótrygg. Ég man ekki betur en að Emil Jónsson, fyrrv. ráðh., lýsti því yfir, þegar söluskatturinn var 7%, að hann teldi víst, að 500 millj. af söluskattinum væri meira og minna stolið undan. Þetta felur í raun og veru í sér, að því hærri sem söluskatturinn er, því meiru er undan stolið. Og það er spurning, hvort ekki eigi að taka upp nýtt kerfi. Mér er kunnugt um það, að t. d. í Kanada, þar er 12% söluskattur, en þeir hafa 8% á heildsölustiginu og 4% á smásölustiginu og innheimtist miklu betur að þeirra sögn. Sú stefna að hækka verulega söluskattinn hefur vissar hættur í för með sér, og þá verður að gera viðhlítandi ráðstafanir. Það, sem mér var líka nokkur gremjuauki, var, að þessi ríkisstj., sem telur sig stjórn hins vinnandi fólks, skuli ætla að hækka söluskattinn, sem kemur að sjálfsögðu harðast niður á barnafjölskyldunum, og lækka líka fjölskyldubæturnar um leið. Ég hygg nú, að ef hæstv. fjmrh. hefði verið í stjórnarandstöðu, og ég tala nú ekki um hæstv, iðnrh., þá hefði hann farið hamförum hér í þingsölum og í Þjóðviljanum yfir slíkum vinnubrögðum. En það virðist vera þannig, að þegar menn skipta um sæti hér, þá er hið góða orðið vont og hið vonda gott. En þetta heitir víst pólitík. Ekki vil ég láta hjá líða að minna á eitt og það er það, að í málefnasamningi ríkisstj. er sagt frá því, að stefna eigi að því að fella niður söluskatt á lífsnauðsynjum. Það á að fella niður, - nú á að hækka hann upp í 15%. Að vísu skal ég ekki lá neinum, þó að ekki sé hægt að standa við þetta til fullnustu. En svona kapphlaup til að svíkja málefnasamninginn er heldur hvimleitt, og það hlýtur að vera til sú hugsanlega leið að athuga, hvort ekki sé hægt að innheimta óbeina skatta af munaðarvarningi og halda söluskattinum frá hversdagslegum nauðsynjum fólks. Með munaðarvarningi á ég fyrst og fremst við þann varning, sem fólk þarf ekki að nota, eða þær vörur, sem fólk þarf ekki að nota hversdagslega, og reyna á þann hátt að létta undir með því fólki, sem á efnahagslega í vök að verjast. Af þessum orðum mínum má ráða, að ég mun ekki styðja hækkun söluskatts, eins og gert er ráð fyrir í fjárlfrv. Hins vegar er ég til viðtals um að gera verulegar endurbætur á tekjuskattinum og þá komi fram einhver hækkun á söluskatti. En ég er andvígur því, að þetta valdi auknum heildarálögum á almenning. Hæstv. fjmrh. hefur látið orð falla í fjárlagaræðu sinni á þessa leið: „Ég er sannfærður um, að skattabyrðin er ekki slík, að undan þurfi að kvarta.“ Þetta er nú eins og í leikriti eftir Holberg. Sérstaklega, þegar ein meginkrafa verkalýðsfélaganna er að grátbiðja hæstv. fjmrh. um að lækka skattana. Þetta er meginkrafa þeirra. Og hverjir finna þetta betur en þeir, sem eiga að greiða skattana? En hvað varðar skattana ennfremur, þá kemur það fram í grg. með fjárlfrv., að kjarasamningar geti væntanlega haft áhrif á skattalögin, m. ö. o. það er biðtími, það er beðið eftir því, hver verður niðurstaðan í kjarasamningunum. Við svona vinnubrögð hef ég töluvert að athuga. Í fyrsta lagi er skattalöggjöfin dregin út úr höndum Alþingis og færð út til hagsmunahópa í þjóðfélaginu, þ. e. a. s. það verða þá atvinnurekendur og verkalýðsfélögin í samráði við fjmrh., sem taka af skarið, hvernig eigi að laga skattalögin, og, síðan koma þessir 59 þm., sem ekki eiga í hlut, og eiga að samþykkja það. Með þessu er ég að segja, að þetta er framhald á þeirri lítillækkun, sem á sér stað á Alþingi og störfum þess. Það er verið að færa stöðugt fleiri og fleiri málaflokka út úr Alþingi og gera að samningsatriði milli einstakra hópa í þjóðfélaginu, og ég tel þetta ekki skemmtileg vinnubrögð. Hvað lýtur að verkalýðsfélögunum sjálfum, þá skil ég það fullkomlega, að þeim er mikill akkur í því að fá leiðréttingu á skattalögunum. Hins vegar verð ég að segja það, að það er mjög vafasöm stefna hjá verkalýðsfélögunum að fórna kauphækkunum út á leiðréttingar á skattalögum. Ástæðan er einfaldlega sú, að ríkisstj., hver og ein ríkisstj., getur sett þannig skattalög, að verkalýðsfélögin standi stöðugt í stríði við viðkomandi ríkisstj. að fá þau leiðrétt og þurfi þá að fórna kauphækkunum í staðinn. Í öðru lagi hlýtur það að vera dálítið vafasamt, að hið opinbera eigi þá að koma til móts við atvinnurekendur og taka þátt í að greiða launakjör verkafólks. Og einmitt á þennan hátt er kaupi láglaunafólks haldið niðri. Sá háttur ætti auðvitað að vera á, að þessi stjórn, sem telur sig stjórn hins vinnandi fólks, ætti að laga skattana eftir bestu getu og vitund fyrir þetta verkafólk, sem berst fyrir bættum kjörum, og vinna þannig heiðarlega að málunum. Hæstv. fjmrh. hefur gert margar ágætar og rækilegar aths. um breytingar á íslenskri skattalöggjöf. Þar vikur hann að ýmsum meginþáttum, t. d. sýnir hann fram á galla tekjuskattsins, þar minnist hann á söluskattinn, á skattsvik, viðurlög við skattsvikum o. s. frv. Og mér finnst þessi kafli í ræðu fjmrh. einkar geðfelldur. En vandinn er bara þessi, að það er gert ráð fyrir, að skattheimtan verði óbreytt, með þeim fyrirvara, sem felst í kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins. En hér er á það að benda, að þessar breyt., sem fjmrh. boðar, eru einhvers konar vonartilboð. Þetta er 3. ár þessarar ríkisstj., þ. e. a. s. 3. árið, sem við eigum að búa við þessi skattalög, og þau eiga að halda áfram, en svo á vonarglætan að vera í einhverjum framtíðarviðhorfum, sem vissulega eru mjög góð. Það er bara eitt í þessu, og ég vil vara sérstaklega fjmrh. við því, að ef hann lætur nú ekki hendur standa fram úr ermum og gerir átök í þessu efni, þá gæti hann verið oltinn úr stólnum, áður en breytingar þessar næðu fram að ganga. Þetta er grundvallaratriðið. Það þarf að gera breyt. á þessum skattalögum sem fyrst, þannig að láglaunafólk og fastlaunafólk geti við unað. Ég tók eftir því, að fjmrh. viðurkennir, að það sé um töluverð skattsvik að ræða í þjóðfélaginu. Þetta snertir ekki bara söluskattinn, heldur líka tekjuskattinn, og ég lít svo á, að skattsvikin hér í þjóðfélaginu séu bara ein afleiðing af þeirri gífurlegu verðbólgu, sem á sér stað í þjóðfélaginu. Það er alls staðar vinnuaflsskortur. Iðnaðarmenn, sem eru mjög eftirsóttir, ekki síst í byggingariðnaðinum, hafa tvo taxta: annan, sem þeir þurfa að greiða skatt af, og hinn, sem þeir þurfa ekki að greiða skatt af. Þetta er reynsla allra þeirra, sem fást við byggingar. Ég er sannfærður um, að það er stolið undan skatti hér mörgum hundruðum milljónum, ef ekki milljörðum, svo að það er von, að hæstv. fjmrh. telji nauðsynlegt að minnast á skattsvikin. Og viðurlögin við skattsvikum! Ég man ekki betur en að fram hafi komið raddir um að beita sams konar viðurlögum og tíðkist við skattsvikum eða undanbrögðum við skattgreiðslum hjá öðrum þjóðum. Þar er alls staðar litið á undanbrögð við skattgreiðslu, sem ígildi fjárdráttar og viðurlög í samræmi við það. Þetta átti auðvitað að koma strax, en það er mjög gott, að fjmrh. hefur nú áttað sig á þessu, og ég vænti þess, að hann muni nú gera fyrr en siðar einhverjar breyt. í þessu efni. Ég hygg, að það sé enginn vafi á því, að það þarf að gera stórátök í sambandi við skattheimtuna, eftirlitið og breyta l. um viðurlög við skattsvikum. Þetta er alveg nauðsynlegt. Og hvers vegna gætum við ekki haft það eins og aðrar þjóðir? Þurfum við að sýna nokkra meiri linkind í þeim efnum en t. d. frændur okkar á Norðurlöndum? Það er mikið talað um þá stefnu stjórnarinnar að auka samneyslu, og ég hef skilið það þannig, að það sé verið að auka hlutdeild ríkisins og auka þjónustu við hinn almenna borgara. Þetta er gott og blessað, og ég styð þessa stefnu. En það er bara spurningin, hvernig fjár er aflað til þess að standa undir samneyslunni. Það er mergurinn málsins. Meginfjármagnið er sótt einmitt til fastlaunafólksins, sem stendur undir þessari auknu samneyslu. En það er litið sótt til þeirra aðila, sem raunverulega hafa fjármagnið og græða á þeirri verðbólgu, sem á sér stað í þjóðfélaginu, og þetta er ein mín meginádeila á ríkisstj., að hún heldur uppi samneyslu fyrir almenna borgara með því að leggja þungar byrðar á fastlaunafólk. Það á að auka samneysluna, en sækja fyrst og fremst fjármagnið, þar sem það er í þjóðfélaginu. Eða er ekkert fjármagn í þjóðfélaginu? Við sjáum í kringum okkur t. d., hvernig lóðir og lendur skila af sér hagnaði, svo að tugmilljónum króna skiptir, og ef eigandinn hefur átt eignina í nokkur ár, þarf hann ekki að greiða eyri til ríkisins. Ég nefni þetta sem dæmi. Svo er verið að elta uppi til skattgreiðslu einhverja hafnarverkamenn, sem hafa 150 kr. á klukkutímann. Ég verð að segja það, að mér þykir furðulegt, hvað það er mikill slappleiki í þessari stjórn við að sækja fjármagnið þangað, sem fjármagnið er. Sem betur fer hefur nú fjmrh. lýst því yfir í fjárlagaræðu sinni, að hann vilji athuga einmitt þennan tekjuskatt af sölu á lóðum og lendum, og ég vænti þess, að það gerist fyrr en síðar. Í sambandi við verðbólguna er það að segja, að fastlaunafólkið verður mest fyrir barðinu á skattheimtunni. Ekki það, að fastlaunafólkið vilji ekki gjarnan greiða til ríkisins, heldur hefur það bara enga undankomuleið eins og stórir hópar af öðrum þjóðfélagsþegnum. Og það er fyrst og fremst verðbólgan, sem skellur á þessu fastlaunafólki og skapar að sjálfsögðu smám saman eignamismun í þjóðfélaginu. Það er alveg merkilegt, að þessi rök, sem ég er að tala um núna, hafa dunið hér á Alþ. allan viðreisnartímann, en nú eru þessir flokkar komnir í stjórn, og þá heyra þeir ekki, hvað sagt hefur verið. Þá vinna þeir á alveg nákvæmlega sama hátt og viðreisnarstjórnin í þessum efnum. Það er sami rassinn undir þeim öllum. Hæstv. fjmrh. kemst svo að orði í ræðu sinni um innlán í bönkum og sparisjóðum: „Það hefur þó breyst á þessu ári, því að á 9 fyrstu mánuðum ársins hefur aukningin í innlánum í bönkum og sparisjóðum orðið 5 milljarðar 771 millj. kr. Þetta er geysilega mikil aukning, miklu meiri en verið hefur, og það sýnir, að fólk“ - takið nú vel eftir - „trúir og treystir sínum peningum meira en þeir, sem eru með barlómsvælið, vilja vera láta,“ - trúir og treystir sínum peningum. Aðalgallinn við efnahagskerfið er það, að fólkið trúir og treystir ekki peningunum. Það eru allir að flýta sér að losna við þá, og þessi tala, 5 milljarðar 771 millj. kr., segir alls ekki nokkurn skapaðan hlut, því að þetta er ósundurliðað. Þarna þarf að vita, hvað er veltiinnlán, hvað er spariinnlán, og eru ekki margir lífeyrissjóðir í þessu, þar sem fólk er skyldugt að leggja fyrir? Þessi tala segir ekki nokkurn skapaðan hlut. Ég hef löngum saknað þess, sem er kallað festa í efnahagsmálum. Ráðh. segir, að það sé festa í efnahagsmálunum. Ein þeirra röksemda, sem hann beitir, er af því tagi, að ríkisstj. hafi þrívegis hækkað gengi íslensku krónunnar gagnvart dollar á þessu ári. Síðan segir: „Segir þetta það, að íslenska ríkisstj. hafi ekki vald á efnahagsmálum? Nei, einhvern tíma hefðu þessir þættir ekki verið taldir til skýringar á stjórnleysi eða valdleysi ríkisstj. yfir efnahagsmálum, heldur hinu gagnstæða.“ Þetta er dæmalaus kokhreysti. Það er eins og ráðherrann viti það, að ríkisstj. gerði þau hrapallegu mistök í des. s. l. að lækka krónuna um 10.7% gagnvart dollar og braut þar með auðvitað málefnasamninginn og það sem var miklu verra: hratt af stað þessari miklu verðbylgju eða flóði, sem á sér stað í þjóðfélaginu, því að þetta fór allt inn í verðlagið. Og þessar gengishækkanir, sem nú eiga sér stað, eru aðeins tilburðir til að reyna að snúa hjólunum til haka, en það er bara ekki hægt. Þegar áhrif 10.7% gengisfellingar eru komin inn í verðlagið, þá er ekki hægt að gera gengishækkun nokkru seinna og halda, að þeir geti snúið hjólinu við. Einhvern tíma minnir mig það, að fjmrh. hafi talað um gengisfellingar í stjórn viðreisnar, og ég tala nú ekki um Alþb. og mína fyrri samherja, en nú er það gott og blessað. Og hin nýja efnahagsstefna er þá fólgin í því að hækka gengið um nokkur prósent þrívegis á þessu ári. Ég vil taka það alveg skýrt fram, að ríkisstj. hefur gert töluverð átök í atvinnumálum. Hún hefur byggt upp togaraflotann, sem var vanræktur á tímum viðreisnar, hún hefur endurnýjað bátaflotann, og það eiga sér stað margs konar verklegar framkvæmdir með þjóðinni, og fyrir það her að þakka. Og ég er síst af öllu að áfellast slíkt, því að það er náttúrlega krafa til hverrar stjórnar, að hún standi fyrir slíku. Mín ádeila er bara sú, að þarna er ekki farið að með nógu mikilli gát, þ. e. a. s. áætlunarbúskapurinn og forgangsröðun verkefna er meira á orði en borði. Það er vel hægt að fjárfesta, annað hvort með láni í bönkum, erlendu láni eða innlendu láni eða leggja þungar álögur á almenning. En það er eitt atriði, sem er ekki hægt að bæta úr, og það er vinnuaflsskorturinn. Hinn mikli vinnuaflsskortur er gleggsti vitnisburður um það, að hér er farið of hratt, og það spillir út frá sér á allar lundir. Það þarf að manna 40 togara, fiskiðjuverin þurfa að hafa fólk til þess að sinna fiskinum. Mér skilst núna, að hér hafi verið lokað meira að segja í borginni fiskiðjuver, af því að það var ekki til fólk að vinna þar. Þetta er mjög alvarlegt mál. Það er alls staðar hægt að slá fé, en vinnufólk, vinnuafl verður að hafa til hlutanna, og þetta er að verða eitt alvarlegasta vandamálið í sambandi við atvinnuvegina og ekki síst þegar vertíðin hefst af fullum krafti núna seinna í vetur. Og einmitt vinnuaflsskorturinn, sem hefur að sjálfsögðu valdið gífurlegu launaskriði í landinu, ruglað öllum hagreikningum og er einn þátturinn í þessari gífurlegu verðbólgu, er auðvitað glöggur vitnisburður um það, að hér þarf að fara að með gát. Ég get ekki látið hjá líða í sambandi við áætlunarbúskap og forgangsröðun verkefna að minna á það, hversu duglítil þessi ríkisstj. hefur verið að sporna við útþenslu bankakerfisins. Þar horfir ríkisstj. á og þykist máttvana, meðan Seðlabankinn leggur í það að reisa bankahús, sem kostar sjálfsagt hálfan milljarð, Landsbankinn byggir, Samvinnubankinn byggir o. s. frv. Bankarnir byggja fyrir bersýnlega milljarða kr., en þá er spurningin: Er þá ástæða fyrir ríkisvaldið að vera að tala um áætlunarbúskap og forgangsröðun verkefna, meðan svona stór faktor í sjálfu efnahagskerfinu er utan við skipulag hlutanna? Það, sem þarf að gera, er náttúrlega að skera niður fjárl., að draga úr kostnaðinum, ekki aðeins hjá ríkisbúskapnum að sjálfsögðu, heldur líka hjá sveitarfélögunum og einkaneyslunni. Þetta er mjög erfitt. Ég vil benda t. d. á, að það þarf að endurskoða almannatryggingakerfið. Þetta er orðið risavaxið, 36% af heildarútgjöldum fjárl. eru til almannatrygginga. En um leið hafa almennu tryggingarnar gegnt að vissu leyti hlutverki sínu. Ég sé t. d. enga ástæðu til þess, að allir fái fjölskyldubætur. Væri ekki rétt að miða fjölskyldubætur við efnahag, eins og í Danmörku, eða t. d. greiða ekki þeim mönnum ellilífeyri, sem eru kannske í 3–4 verðtryggðum lífeyrissjóðum og geta haft allt að því 200–300 þús. kr. í ellilífeyri úr öðrum sjóðum? Ég sé ekki betur en það þurfi að fara að endurskoða undirstöðu almannatrygginga, þ. e. a. s. almennar tryggingar eiga að vera jöfnunartæki, eins og réttilega kemur fram í ræðu fjmrh., en ekki almennt dreifingarkerfi fjármunanna. Ég hef nú gagnrýnt nokkuð þessi fjárlög, og ég hygg, að sum gagnrýni mín sé af sama toga og hæstv. fjmrh. gagnrýndi fyrri stjórnir, þegar hann var málsvari Framsfl. á þingi. Þá vék hæstv. fjmrh. mjög að aðhaldsleysi fyrri ríkisstj. og verðbólgu þeirri, sem þar átti sér stað, þannig að ég hygg, að við séum í raun og veru sammála, ef Halldór sjálfur sæti ekki í ráðherrastóli. Varðandi Alþb, vil ég segja það sérstaklega, að það kemur dálítið á óvart, hvað sá stjórnaraðili er linur í gagnrýninni. Það er vitað mál, að nú eru verðbólgutímar hinir mestu frá stríðslokum, sem skapa sjálfkrafa eitt mesta efnahagslegt misrétti í þjóðfélaginu. En nú er ekkert sagt lengur. Gengisfelling var gerð, nú er ekkert sagt lengur. Nú gengur jafnvel Alþb. fram fyrir skjöldu til að reyna að leggjast á kaupkröfur verkamanna og halda þeim í skefjum, öðruvísi mér áður brá. Alþb. finnst skattamálin í hinu besta horfi. Öðruvísi mér áður brá, því að nú eru gróðamennirnir stórtækari en nokkru sinni fyrr. Hækkun söluskatts á sér stað, og fjölskyldubætur eru lækkaðar. Öðruvísi mér áður brá. Og baukakerfið, man nú enginn Alþb.-maður ræður Einars Olgeirssonar hér þing eftir þing, þar sem hann talaði um bankavaldið? Man það nú enginn? Öðruvísi mér áður brá. Hvað varðar SF hef ég ekkert að segja, því að sá flokkur stefnir að því að leggja sig niður, svo að mér er alveg óljóst, fyrir hverju þau samtök berjast. Í raun og veru eru til tvær leiðir: Annars vegar að halda fram óbreyttri stefnu með töluverðri uppbyggingu atvinnuveganna, en um leið sífellt meiri og meiri verðbólgu, sem leiðir þá af sér margvíslegt þjóðfélagslegt misrétti, sem fylgir verðbólgunni. Þessari stefnu er unnt að fylgja, svo lengi sem sjávarafurðir Íslendinga haldast í jafnmiklu og góðu verði erlendis þá getur þetta blessast. En þetta grefur að sjálfsögðu undan atvinnugreinunum smám saman og gefur leitt til skyndilegs hruns. Nú vil ég ekki vera neinn móðuharðindaspámaður, síður en svo, en að sjálfsögðu gæti svo farið, ef yrði eitthvert verðfall á erlendum mörkuðum, að þá væri öllu stefnt í voða. Ég vil halda því fram, að það sé nokkurt öryggisleysi fólgið í þessari efnahagsstefnu. Til er líka sú stefna að reyna að halda áfram skipulegri uppbyggingu atvinnuveganna og gera það þá með raunverulegum áætlunarbúskap, en ekki bara fínum yfirlýsingum. Ég vil geta þess, að Framkvæmdastofnunin hefur ekki fengið að fjalla um stærstu málin í efnahagslegri uppbyggingu þjóðarinnar. Togaramálin hafa ekki verið send þangað, né heldur Sigölduvirkjun. Framkvæmdastofnunin virðist vera upp á grín hér. M. ö. o.: það þarf að vinna að raunverulegri uppbyggingu atvinnuveganna og skipulegri vinnubrögðum, taka fyrir skattsvikin, eftir því sem unnt er, fella bankana undir áætlunarskipulagið, leggja skatta á þá, sem græða stórfé með eignasölum á þessum verðbólgutímum, þannig að þær skili einhverju til þjóðfélagsins. Það gildir bara ein regla um þessa hluti, og hún er sú, að enginn á að hagnast á öðru en eigin vinnu, því, sem hann sjálfur skilar til þjóðfélagsins. Þetta er grundvallarregla. Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri að sinni, en vil að lokum segja þetta: Það er ekki íhaldssemi að tala um ráðdeild og sparsemi, það er almenn skynsemi. Og ég vil enn minna á það, að t. d. í Danmörku er verðbólga, eins og ég sagði í upphafi. Þar hafa jafnvel vinstri flokkarnir, sósíaldemókratar og Sosialistisk Folkeparti, gengið í það að reyna að skera niður allt það, sem verða má, á fjárl. Þetta eru bara nauðsynlegir hlutir, sem menn verða að horfast í augu við. Hins vegar er það náttúrulega ábyrgðarleysi að reyna að gera ekki einhverjar hamlandi ráðstafanir á þessum verðbólgutímum, sem nú eiga sér stað.



Herra forseti. Árið 1972 er fyrsta heila árið, sem hæstv. núv. ríkisstj. hefur setið við völd. Þess var því beðið með nokkurri eftirvæntingu, hvernig afkoma ríkissjóðs yrði á því ári. Í framsöguræðu hæstv. fjmrh. og einnig í grg. þeirri um afkomu ríkissjóðs fyrir árið 1972, sem fjölrituð hefur verið og útbýtt meðal þm., er nokkuð rætt um greiðslujöfnuðinn, en sannast sagna er harla erfitt að átta sig á því af þessum upplýsingum, hver greiðslujöfnuðurinn hefur raunverulega verið á árinu 1972. Í hinni fjölrituðu grg. segir svo: „Greiðslujöfnuður í heild reyndist hagstæður um 1689.6 millj. kr. og þar af um 1000 millj. kr. vegna lántöku í Seðlabankanum til jöfnunar á rekstrarfjárþörf ríkissjóðs.“ Nú er það, held ég, nokkuð almennt viðurkennt, að greiðslujöfnuður ríkissjóðs eigi að sýna mismun á raunverulegum greiðslum í ríkissjóð og úr ríkissjóði, raunverulegan mismun á innborgunum og útborgunum. Með þeim hætti sést einnig, hver áhrif ríkisfjármálin hafa á efnahagsástandið í þjóðfélaginu. Þessi setning, sem ég las úr hinu fjölritaða yfirliti, stenst ekki, m. a. vegna þess, að þessar 1000 millj., sem eru lántaka í Seðlabankanum til jöfnunar á rekstrarfjárþörf ríkissjóðs, eru þannig tilkomnar, að yfirdráttur ríkissjóðs hjá Seðlabankanum var orðinn úr hófi og voru teknar af honum eða lausaskuldum ríkissjóðs við þá stofnun 1000 millj. og samið um þær sem lán til fjögurra ára. Fyrsta greiðsla mun fara fram á næsta ári, og er gert ráð fyrir því í fjárlagafrv, sem hér liggur fyrir. Með slíkum bókhaldsbreytingum er auðvitað ekki hægt að breyta greiðslujöfnuði ríkissjóðs. Spurningin er þá, hvort hagstæður greiðslujöfnuður á að teljast þær 689.6 millj., sem þá eru eftir, og í þessari fjölrituðu grg. segir svo: „Án þessarar fjárhæðar (þ. e. a. s. 1000 millj. kr. lántökunnar) var heildargreiðslujöfnuður hagstæður um 689.6 millj. kr.“ Að mínu áliti fær þetta ekki heldur staðist og því fer mjög fjarri, vegna þess að það kemur fram síðar í þessu yfirliti, neðar á síðunni, að meginhluti þessarar fjárhæðar er óinnheimtar tekjur ríkissjóðs, og þegar gerður er upp raunverulegur greiðslujöfnuður, þá er auðvitað fráleitt að taka óinnheimtar tekjur ríkissjóðs, þar sem á auðvitað að miða við raunverulegar greiðslur í ríkissjóðinn og úr honum. Þessi upphæð um greiðsluafgang fær því ekki heldur staðist. Að vísu má segja, að þetta allt saman geti átt rétt á sér bókhaldslega og reikningslega, en ef leitað er að hinum raunverulega greiðslujöfnuði, og það er það eina, sem skiptir máli hér, þá fær hvorug þessara upphæða staðist. Í þessu sama yfirliti segir svo, að hinn hagstæði greiðslujöfnuður komi annars vegar fram í bættri stöðu sjóðs og óbundinna bankareikninga um 120.5 millj. kr. og hins vegar sem hækkun ýmissa krafna ríkissjóðs umfram skuldbindingar til mjög skamms tíma, og er þar fyrst og fremst um að ræða aukningu á óinnheimtum tekjum ríkissjóðs. Ég held, að það geti enginn vafi leikið á því, að þegar á að finna hinn raunverulega greiðslu, jöfnuð ríkissjóðs frá árinu 1972, hljóti það að vera þessi tala, sem þarna er nefnd, 124.5 millj. kr. Ég lít svo á, að það sé sá greiðsluafgangur, sem varð hjá ríkissjóði á því ári. Ég skal ekki fara ítarlega út í þetta mál hér, en vil aðeins segja, að það er ákaflega slæmt, að þing og þjóð skuli ekki geta fengið nákvæmar og öruggar upplýsingar um, hver sé raunverulegur greiðslujöfnuður ríkissjóðs á árinu, heldur sé verið að leika sér með hinar og þessar tölur, sem eru það fjarri veruleikanum, að þær koma ekki nærri hinum raunverulega greiðslujöfnuði, þó að bókhaldslega, reikningslega, megi verja þær. Þegar hins vegar er litið á þennan greiðslujöfnuð, 120 millj. rúmar, þá verð ég að segja sem mína skoðun, að hér er um allt of lítinn greiðslujöfnuð að ræða, allt of lítinn greiðsluafgang í slíkri einmuna tíð fyrir atvinnuvegina og ríkissjóð eins og árið 1972 var þessi afgangur er ekki nema, að ég ætla, milli 0 og 7 af þúsundi af tekjum ríkissjóðs, og einmitt á tímum slíks góðæris eins og þá var og hinnar miklu þenslu var það hin brýnasta nauðsyn fyrir ríkissjóð að hafa myndarlegan greiðsluafgang af ýmsum ástæðum, fyrst og fremst til þess að reyna að draga nokkuð úr hinni miklu þenslu og verðbólgu, sem þá átti sér stað og er enn, en einnig til þess að reyna að safna einhverju í sjóð fyrir hin erfiðu ár, sem jafnan koma með nokkru millibili. Ég vildi fyrst víkja að þessu atriði og slá því föstu, að raunverulegur greiðsluafgangur var aðeins 120.5 millj. á s. l. ári og það er allt of lítill greiðsluafgangur, eins og þá stóð á. Svo að vikið sé að fjárl. eða fjárlagafrv., þá er útgjaldaupphæð þeirra nær 27.5 milljarðar. Nú er það svo, að líklegar hækkanir í meðförum Alþ. verða verulegar, og m. a. hefur hv. 2. þm. Vesturl., Jón Árnason, gert hér í ræðu sinni skilmerkilega grein fyrir ýmsu því, sem vantar og verður að koma inn í fjárlagafrv. Það er ekki aðeins vegna niðurgreiðslna, fjölskyldubóta, rekstrarkostnaðar sjúkrahúsa og margs fleira, heldur má einnig benda á það, að 1. des. n. k. kemur til framkvæmda ný kaupgreiðsluvísitala, og er gert ráð fyrir, að sú hækkun muni nema um 8%. Ég held, að því fari ekki fjarri, að sú hækkun á kaupgreiðsluvísitölu, sú launahækkun um 8% muni auka útgjöld ríkissjóðs vegna launagreiðslna og tryggingargreiðslna, sem eru tengdar launaliðum, um kringum 800 millj. kr., svo að ekki sé of í lagt. Í annan stað standa nú yfir samningar við launþegasamtökin, bæði Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Bandalag háskólamanna og verkalýðssamtökin, og varðandi þá samninga, sem í þeim efnum verða gerðir, eða að því leyti sem Kjaradómur kann að ákveða launin, má að sjálfsögðu ganga út frá mjög verulegum hækkunum á útgjöldum ríkissjóðs á næsta ári af þessum ástæðum. Þegar við lítum á fjárlagafrv. fyrir yfirstandandi ár, þá hækkaði það frá fyrstu gerð og til þess er fjárl. voru afgreidd um tæpar 1600 millj. kr. Ef miðað er við reynslu og þau atriði, sem þegar er vitað að hljóta að koma til útgjalda ríkissjóðs á næsta ári, þá er trúlegt, að ríkisútgjöldin í fjárl. næsta árs fari hátt upp í 30 milljarða. Þegar á það er litið, að fjárl. 1971 voru, að því er útgjöldin snertir, um 11.3 millj. kr., þá er hér um að ræða þreföldun á þrem árum. Og ég held, að megi fullyrða, að ekkert fordæmi er á Íslandi um slíkt heljarstökk á friðartímum. Áður hefur alltaf þurft heimsstyrjaldir, til þess að slíkt yrði. Og þótt fjmrh. sé vaskur og vel að manni, þá virtist hann fyrir fram ekki líklegur til slíkra loftfimleika. En það er sýnilegt, að stjórnarsamstarfið hefur veitt ráðh. mikla þjálfun í „pólitískri gymnastik“, svo að ég noti orð Sveins í Firði hér endur fyrir löngu, og ætla menn, að ein slík sýning sé væntanleg nú næstu daga hér á Alþ. Þegar miða skal fjárl. eða heildarupphæð þeirra við einhverjar ákveðnar stærðir, þá verður það oftast fyrir, að reynt sé að hafa hliðsjón eða mið af þjóðarframleiðslunni. A. m. k. er það svo um margar þjóðir, að þær telja, að ríkisútgjöldin og það, sem ríkissjóður tekur til sinna þarfa, megi ekki nema, ef vel á að vera, meir en einhverri tiltekinni hundraðstölu af þjóðarframleiðslunni, þótt mönnum hins vegar gangi erfiðlega að finna þar ákveðna viðmiðun eða ákveðna tölu. Ef við Íslendingar litum yfir þetta hlutfall s. l. áratug, áratuginn 1960–1970, þá eru útgjöld ríkisins til jafnaðar milli 16 og 19% af þjóðarframleiðslunni, að undanskildum tveim árum, erfiðleikaárunum 1967 og 1968, þegar þessi tala fór upp í 21 og 22%. Á árunum 1972 og 1973 hefur orðið gífurleg aukning á þjóðarframleiðslunni, sem kemur í ljós í því, að árið 1971 var þjóðarframleiðslan rúmir 53 milljarðar, árið 1972 rúmir 66 milljarðar, nú í ár er hún áætluð rúmir 83 milljarðar, og þær áætlanir, sem liggja fyrir um árið 1974, eru um 100 milljarðar, sem þjóðarframleiðslan er talin munu verða. Þegar þjóðarframleiðslan hefur aukist svo gífurlega vegna góðæris og hins óvenjuháa verðlags í aðalviðskiptalöndum okkar, hefði verið eðlilegt, að hundraðshluti ríkisútgjaldanna, miðað við þjóðarframleiðslu, hefði farið lækkandi, en ekki hækkandi. En það hefur orðið önnur raun á. Árin 1960–1970 eru ríkisútgjöldin þetta, sem ég nefndi, 16–19%. En á þessu fyrsta heila ári ríkisstj., 1972, eru útgjöldin komin upp í 25%. Ef við tökum árið 1973, yfirstandandi ár, þá er komið upp í tæp 26%. Varðandi árið 1974, ef við tökum þessa áætlun um 100 milljarða og ef við tökum fjárlagafrv., eins og það liggur fyrir nú, þá er þessi tala komin upp í 27.4%. Og ef svo fer, að útgjöldin verða að lokum nærri 30 milljörðum, eins og flest bendir til, þá horfir svo, að þrátt fyrir hina gífurlegu aukningu þjóðarframleiðslunnar verði ríkisútgjöldin komin upp í eða upp undir 30% af þjóðarframleiðslunni á móti 16–19% á síðasta áratug til jafnaðar. Þetta er ákaflega ískyggileg þróun, og hún er ákaflega varhugaverð, og er brýn nauðsyn fyrir Alþ., að staldra hér við og athuga, á hvaða leið hið íslenska þjóðfélag er með þessari þróun. Hvers vegna er þessi þróun varhugarverð? Hún er í fyrsta lagi varhugaverð vegna þess, að hún íþyngir borgurum landsins óhóflega með sköttum. Þar er auðvitað fyrst og fremst um að ræða tekjuskattana, sem eru orðnir með þeim hætti, að það er komið út í hreinar öfgar. Hér er ekki aðeins um að ræða fullyrðingar stjórnarandstæðinga, heldur má, eins og gert hefur verið í þessum umr., benda sérstaklega á, að ein af aðalkröfum verkalýðssamtakanna í þeim samningum, sem nú standa fyrir dyrum, er sú, að verulega sé létt þessari skattaáþján, að dregið sé stórkostlega úr þeirri skattabyrði, sem núv. ríkisstj. hefur lagt á landslýðinn. Hér verður auðvitað að gera gagngera breytingu á. En afleiðingar af þessari þróun ríkisútgjaldanna eru að sjálfsögðu í öðru lagi verðbólgan. Og það er nú þannig, að ríkisútgjöldin eru í rauninni hvort tveggja í senn: verðbólguvaldur og afleiðing verðbólgunnar. Þannig fer þetta oftast saman og er í rauninni ein svikamilla. Ástandið hér á landi er þannig og hefur verið nú að undanförnu, að alls staðar vantar vinnuafl, og er það óvéfengt af öllum. En á sama tíma sem alvarlegur vinnuaflsskortur er við flestar framkvæmdir og ekki síst hjá framleiðsluatvinnuvegunum, keppir ríkið af fullum krafti við atvinnuvegina með þeim afleiðingum, að ríkið spennir þannig upp kostnað við byggingar og hvers konar framkvæmdir. Með þessum aðförum á ríkisstj. og þingmeirihl. verulegan þátt í þeirri miklu verðbólgu og þeim erfiðleikum, sem hér stafa af vinnuaflsskortinum. En það eru margar aðrar hættur samfara þessari þróun. Hættan er m. a. fyrir hina næstu framtíð, því að reynsla okkar þjóðar sýnir, að alltaf er öldugangur um atvinnuvegi og velgengni þeirra, þannig að stundum fellur verðlag og afli minnkar eða bregst. Ef svo fer, sem samkv. reynslunni er ekki ólíklegt, einhvern tíma áður en mjög langt um líður, að við komumst niður af þessum öldutoppi, sem nú hefur verið, ef verðlagið breytist til hins verra, - við skulum hafa þá í huga, að fiskverð á Bandaríkjamarkaði hefur hvorki meira né minna en fjórfaldast á síðustu 4 árum, ef verðlagið lækkar, jafnvel ef hækkanirnar stöðvast, ef afli minnkar og útgerðin verður rekin með tapi, a. m. k. um sinn, þá verður búið með þessari stjórnarstefnu að spenna upp öll útgjöld og margfalt erfiðara að færa þau niður, í stað þess að hér hefði þurft að spyrna við fótum gegn útgjaldaaukningu og gæta þess í góðærinu að safna í sjóði til mögru áranna. Það þarf sterk bein til að þola góða daga, og því miður hefur það ekki reynst svo um núv. ríkisstj., að hún hefði þann kost til að bera. Þegar litið er á þessa þætti, sem ég hef hér nefnt í þróun ríkisfjármálanna, má ljóst vera, að ég tel brýna nauðsyn fyrir þjóðina að lækka útgjöld, ekki aðeins að spyrna við fótum og koma í veg fyrir frekari hækkun, heldur að færa niður. Spurningin er: hvernig á að taka á þessum vanda? Hvernig á að standa að þessu máli? Ég tel og hef raunar lýst því áður, að ég tel, að við eigum að taka þar upp nýja leið, sem er í því fólgin, að Alþ. og ríkisstj. komi sér saman um að ákveða visst hámark, visst þak eða loft á ríkisútgjöldunum og síðan yrði unnið að því af fjmrn. og fjvn. að raða niður útgjöldum ríkisins innan þessa marks. Þegar talað er um að skera niður útgjöld, færa þau niður eða fresta framkvæmdum, þá er þessu svarað stundum þannig, eins og t. d. kom fram í ræðu hæstv. fjmrh.: Viljið þið lækka fjárveitingar til skóla? Viljið þið lækka fjárveitingar til hafna? Fer of mikið fé til veganna? Viljið þið lækka fjárlög til sjúkrahúsanna o. s. frv.? Með slíkum vinnubrögðum og slíkum hugsunarhætti er ekki hægt að nálgast þetta þýðingarmikla verkefni. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að bent sé á einhver tiltekin atriði, framkvæmdir, verklegar framkvæmdir eða rekstrarliði, sem ætti að skera niður, nema vitað sé um, að vilji sé fyrir hendi til að vinna í fullri alvöru að þessu verkefni. Og í rauninni er þetta, sem hér er haldið fram, að stjórnarandstaðan megi ekki gera till. um almenna niðurfærslu fjárl. án þess að telja upp, hvað sé átt við, þessi kenning er líka í algeru ósamræmi við það, sem hæstv. ríkisstj. hefur sjálf gert í þessum efnum. Í júlímánuði 1972 gaf ríkisstj. út brbl. Þá þótti svo mikils við þurfa, að ekki mætti bíða Alþ. eða kalla það saman. Þá þótti ríkisstj. nauðsyn að lækka fjárlög ríkisins um 400 millj. kr. hetta gerði hún með brbl., sem að vísu er mjög vafasöm aðferð stjórnskipulega séð, en þetta gerir hún þannig, að það er ákveðið að heimila lækkun um 400 millj. á hvaða lið fjárl. sem er, rekstrarliðum eða verklegum framkvæmdum, og engin sundurliðun í því sambandi. Í annan stað lagði ríkisstj. sjálf til við afgreiðslu núgildandi fjárl., að heimilt væri að lækka liði fjárl. um 15%, án þess að ríkisstj. legði fram þá né síðar nokkurn lista fyrir fjvn. eða Alþ. um, hvaða einstakir liðir það væru, sem ætti að lækka. Þess vegna vita þm. ekki gerla, hvernig þessi 15% lækkun hefur verið framkvæmd. Þó munu það vera ýmsir rekstrarstyrkir, sem hafa lækkað um þessa fjárhæð, og enn fremur sumir fjárfestingarliðir, og að ég ætla einna mest framlög til skóla- og sjúkrahúsbygginga. Nú kemur það einkennilega heim, ef skólabyggingar og sjúkrahúsbyggingar hafa einkum orðið fyrir barðinu á 15% niðurskurðinum, þegar hæstv. fjmrh. segir í sinni framsöguræðu, að það sé ekkert hægt að skera niður, og spyr stjórnarandstæðinga: Viljið þið fara að skera niður fjárveitingar til skóla, sjúkrahúsa eða annarra slíkra nauðsynjaframkvæmda? Ef menn á annað borð vilja viðurkenna þær staðreyndir, sem blasa við, og viðurkenna, að hér er komið allt of langt á þeirri óheillabraut að auka útgjöld ríkisins, þá verða menn líka að finna leiðir til þess að bæta hér úr. Ég tel, að heppilegasta leiðin sé sú, - og sums staðar annars staðar hefur hún verið reynd með sæmilegum árangri, - ef Alþ. og ríkisstj. gætu ákveðið hámark útgjalda fyrir næsta ár og út í þann ramma verði svo reynt að fylla af þeim aðilum, sem með þessi mál hafa að gera, fjmrh., starfsmönnum hans og fjvn. Ef ætti að fylgja þeim hlutföllum, sem voru milli fjárl. eða ríkisútgjalda annars vegar og þjóðarframleiðslu hins vegar á áratugnum 1960–1970, þá ættu heildarútgjöld ríkisins samkv. fjárl. á næsta ári ekki að vera meiri en 16–19 milljarðar í staðinn fyrir rúmir 27 samkv. frv. eða upp undir 30, eins og spáð er, að þau verði. Þegar búið er að spenna útgjöldin svo gífurlega upp á þremur árum, er vafalaust ógerningur að taka það í einu skrefi að lækka svo sem eðlilegt og æskilegt væri. Þetta verður að taka í áföngum. Ef við t. d. gætum nú komið okkur saman um að ákveða hámark ríkisútgjalda á næsta ári t. d. 25 milljarða, svo að ekki sé stigið stærra skref, þá efa ég ekki, að fjvn. og fjmrn. gætu leyst þetta verkefni, ef vilji væri fyrir hendi. Þm. Sjálfstfl. eru reiðubúnir til þátttöku í slíku starfi.



Herra forseti. Fjárlagaræða hæstv. í fjmrh. var flutt hér í sameinuðu þingi 23. þ. m., fyrir réttri viku. Síðan hafa verið haldnir þrír fundir í Sþ., en ekki verið á þeim rúm fyrir umr. um þetta mikilvægasta mál Alþ. Eins og að líkum lætur, gaf fjárlagaræða hæstv. fjmrh. tilefni til margs konar hugleiðinga, enda stóð hún í 3 klukkustundir. Þó er það svo, að mestan hluta ræðu hans má finna í grg. með frv., eins og eðlilegt er. Þær aths., sem þar eru settar fram, eru um margt athyglisverðar og þá ekki síst að því leyti, að svo virðist sem þær komi ekki heim við þær staðreyndir, sem lesnar verða út úr þeim tölulegu upplýsingum, sem aths. eiga þó að skýra. T. d. veit ég, að mönnum kemur það mjög á óvart, sem segir þar um fjármögnun ríkisframkvæmda, en um það segir svo í aths., með leyfi hæstv. forseta: „Þá hefur við gerð þessa fjárlagafrv. verið gengið lengra á þeirri braut, sem fylgt hefur verið við gerð síðustu tveggja fjárl., að fjármagna ríkisframkv. með samtímatekjum. Nú hefur tekist að ná þessu marki að verulegu leyti.“ Þetta segir í aths. Ég hygg, að þetta sé rétt lesið hjá mér. En sé svo, ber þá að skilja þetta þannig, að nú sé gert ráð fyrir minni lántökum til framkvæmda en ríkisstj. hefur staðið að, síðan hún kom til valda? Sennilega. Ég tel það þá sanni nær, að skuldasöfnun hafi orðið með ólíkindum mikil á því góðæri, sem verið hefur hin síðari ár. Ég hef það fyrir satt, að t. d. hafi erlendar skuldir hækkað, síðan núv. ríkisstj. kom til valda, um það bil 6 þús. millj. kr., og ég fæ ekki betur séð en enn sé í fjárlagafrv. gert ráð fyrir stórfelldum lántökum til fjáröflunar fyrir verklegar framkvæmdir á vegum ríkisins eða lántökum, sem þarna eru tíundaðar að upphæð 2728 millj. kr. Að sjálfsögðu er ekki öll sagan sögð, þótt þessi upphæð sé nefnd, því að þá eru ótaldar þær fjárhæðir, sem óhjákvæmilegt verður að útvega hinum ýmsu fjárfestingarsjóðum að láni umfram þau framlög, sem til þeirra eru ætluð á fjárl. Mér þykir óvarlegt að áætla þá lánaþörf mikið undir 5 milljörðum kr., og er þá húsnæðislánakerfið meðtalið. Af þessu má nokkuð marka það, hversu haldgóðar upplýsingar það eru, sem gefnar eru í aths. með frv., þegar sagt er, að nú hafi tekist að ná því marki að verulegu leyti að fjármagna ríkisframkvæmdirnar með samtíma tekjum. Þar held ég, að vanti stórlega á. Eða vill hæstv. fjmrh. kannske halda því fram, að skuldaaukningin gangi ekki til framkvæmdanna, heldur fyrst og fremst til þess að standa undir kostnaði við rekstur ríkisbáknsins? Ég held varla. Fjárlagafrv. er í nokkuð öðru formi en verið hefur. Í aths. með því segir, að það hafi verið talið hagkvæmt að fella saman tvo meginþætti ríkisbúskaparins, fjárl. og framkvæmda- og fjáröflunaráætlun ársins 1974, vegna þess að með þeim hætti gæfist betri heildaryfirsýn yfir ríkisbúskapinn. Ég tel, að þetta viðhorf sé rétt, og það hefði vissulega verið mikilvægt, að við þessa ákvörðun hefði verið staðið. En svo er hreint ekki. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er ekki stafkrókur um þær fjárhæðir, sem hinir ýmsu fjárfestingarsjóðir atvinnuveganna og húsnæðislánakerfisins verða að fá til ráðstöfunar, svo að þeir geti staðið við skuldbindingar sínar samkv. lögum. Þar er um háar fjárhæðir að ræða, eins og ég vék að hér áðan, sennilega ekki undir 5 milljörðum kr. Það má því vera öllum mönnum ljóst, að með engu móti gefst viðhlítandi yfirsýn yfir ríkisbúskapinn, nema unnt sé að meta í einu alla fjármagnsþörf til rekstrar og fjárfestingar á vegum ríkisins og stofnana þess. Það má því segja það um þessa ákvörðun um gerð yfirgripsmeiri og heilsteyptari fjárl., að hún væri mjög til hagræðis við að meta stöðu ríkisins um fjármál og framkvæmdir, ef við hana hefði verið staðið, en ekki felldur niður stór og afgerandi þáttur ríkisbúskaparins. Í framhaldi af þessu segir svo í aths. með frv., með leyfi hæstv. forseta: „Að öðru leyti má segja, að fjárlagafrv. þetta fylgi fastar eftir en verið hefur þeim umhótum á sviði félagslegrar uppbyggingar, sem ríkisstj. hefur þó unnið verulega að, og svo hitt, að með því er hafinn nýr áfangi í framkvæmd byggðastefnu þeirrar, sem ríkisstj. markaði við upphaf valdatöku sinnar.“ Þetta eru orð hæstv. fjmrh. Það er nú svo. Það skyldi þó aldrei vera ástæða til að staldra hér aðeins við og kanna, hvað hæft er í þessum fullyrðingum? Hvað um félagslega uppbyggingu? Í málefnasamningi stjórnarinnar er heitið umhótum á ýmsum sviðum félags- og menningarmála. Og satt er það, að ný lög og reglur hafa verið sett um nokkur þeirra, svo sem um heilsugæslu og heilbrigðismál. En hvar sést árangurinn af þeirri löggjöf? Jú, í aths. segir, að framlög til byggingar sjúkrahúsa og læknisbústaða hækki um 57.4 millj. kr., og það er rétt. Mér telst svo til, að það séu 30% hækkun frá fjárl. þessa árs, og væri það ekki lítils vert, ef um svo mikla magnaukningu væri að ræða. En þetta atriði er rétt að athuga dálitið nánar. Á því ári, sem liðið er frá því, að fjárlagafrv. fyrir árið 1973 var lagt fram, eða frá 1. nóv. 1972 til 1. nóv. n. k., hefur vísitala byggingarkostnaðar hækkað upp í 910 stig, um 221 stig eða rúmlega 32% eða m. ö. o.: sú hækkun um 30%, sem samkv. fjárlagafrv. er á fjárl. til sjúkrahúsa og læknishústaða, vegur hvergi nærri upp á móti þeirri kostnaðarhækkun, sem Hagstofa Íslands mælir í byggingarvísitölunni og er, eins og áður sagði, um 32% á einu ári. Nú er það öllum vitanlegt, að raunverulegur byggingarkostnaður hefur hækkað miklum mun meira en vísitalan segir til um vegna þeirrar þenslu, sem nú er á vinnumarkaðinum, og eftirspurnar eftir byggingariðnaðarmönnum, sem sprengt hefur af sér alla taxta, en þeir - aðeins þeir - eru lagðir til grundvallar útreiknaðri byggingarvísitölu Hagstofunnar. Það er mönnum kunnugt, að hin nýju lög um heilbrigðisþjónustu taka gildi um næstu áramót. Það er mönnum einnig kunnugt, að þau lög leggja þyngri fjárhagslegar skyldur á ríkissjóð en áður, þar sem hlutur ríkissjóðs í byggingu og búnaði heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa var aukinn úr 60% í 85%. Þetta er ákvörðun Alþ., sem gerð var einum rómi og þm. ætluðust ekki til þess, að þessi aukna þátttaka ríkisins gleymdist við gerð fjárlagafrv., þess fyrsta eftir samþykkt laganna. Ég veit, að það var ekki ætlun þm., að ákvæði hinna nýju laga yrðu til þess að draga úr framkvæmdum sem þessum, og ég vænti þess, að það hafi ekki heldur verið ætlun ríkisstj. Þó er staðreyndin þessi, að framkvæmdafé í fjárlagafrv. til sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva er svo numið við nögl, að ekki verður á næsta ári haldið í horfinu um framkvæmdamagn og vantar raunar mikið upp á, þegar reiknað er með öllum þeim þáttum, sem hafa áhrif á útkomu dæmisins. Við lauslega athugun þykir mér líklegt, að framkvæmdir muni dragast saman um fast að 30% á árinu 1974, ef ekki fæst leiðrétting á þessum lið. S. l. laugardag var í Tímanum forustugrein með nafninu „Byggðamálin“. Í henni eru tekin upp ummæli eftir hv. þm. Vilhjálm Hjálmarsson, sem hann hafði í ræðu sinni í umr. um stefnuræðu forsrh. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það er einkennandi fyrir málefnastöðuna á hálfnuðu kjörtímabili, hvað víða hefur verið tekið til hendi, svo að um munar, og mörgu þjóðþrifamáli komið á rekspöl. Gildir það ekki síst um byggðamálin, og má þar enn minna á nokkur atriði. Opnun hringvegar umhverfis landið mun marka tímamót“ - Ég hef nú ekki orðið þess var fyrr, að það væri fyrst og fremst fyrir atbeina núv. ríkisstj., að opnun hringvegar umhverfis landið blasir við að komast í framkvæmd nú. Enn fremur sagði í þessari forustugrein: „Ný hafnalög, heilbrigðislöggjöfin og lög um dvalarheimili aldraðra ákvarða stóraukna þátttöku ríkis í mannvirkjagerð og innihalda merk skipulagsleg ákvæði“ Ja, það var nú þá, sagði Lárenzíus sýslumaður. Þessi tilvitnuðu orð voru nefnilega sögð, þegar verið var að ræða um stefnu ríkisstj. Þá er munað eftir því og gumað að því, að ákveðin hefur verið stóraukin þátttaka ríkisins í mannvirkjagerð. En það gefur engri ríkisstj. og engum þm, rétt til þess að ganga á svig við bein lagafyrirmæli við fjárlagagerð, eins og gert hefur verið með till. um framlög til uppbyggingar heilsugæslu og heilbrigðisþjónustu í því fjárlagafrv., sem hér er til umr. Og ég hygg, að strjálbýlismönnum þyki það ekki lýsa háþróaðri byggðastefnu ríkisstj. Þótt ég hafi lýst hér fjármögnunarþætti heilbrigðismálanna sérstaklega, þá er það ekki vegna þess, að sá málaflokkur skeri sig svo mjög úr. Sömu sögu má segja t. d. um hafnamál, skólamál og fleiri málaflokka. En ég nefni ekki um það dæmi, þar sem það hefur verið gert af öðrum á undan mér við þessa umr. En áður en ég lýk máli mínu, get ég ekki látið hjá líða að segja nokkur orð um byggðamálin frekar. Ég vitnaði til þess hér áðan, að í aths. við frv. væri sagt, að nýr áfangi væri hafinn í framkvæmd byggðastefnu. M. a. er talið, að efling stofnlánasjóða atvinnuveganna á síðasta þingi sé veigamikill þáttur í framkvæmd þessarar byggðastefnu. Rétt er það, að framlög ríkissjóðs til fjárfestingarsjóðanna voru aukin nokkuð á síðasta þingi og hækkaðir skattar til þeirra sumra til þess að reyna að greiða úr fjárskorti þeirra. En það er fjarri því, að sjóðirnir valdi betur sínum verkefnum nú en þeir gerðu, áður en vinstri stjórnin kom til valda. T. d. má nefna það um Stofnlánadeild landbúnaðarins, að árið 1970 var eigið fé deildarinnar 45% af útlánum hennar, en árið 1973 mun eigið ráðstöfunarfé, eftir eflingu deildarinnar á síðasta þingi, vera því sem næst 40% af lánaþörfinni. Þetta er ekki gott. En þó er sagan ekki sögð öll í þessum tölum, því að ef litið er til lánsupphæða, t. d. til íbúðarhúsa, þá munu þau núna nema 800 þús. kr. En ef þau ættu að vera húsbyggjendum álíka hagstæð miðað við byggingarkostnað og þau voru 1971, þá þyrftu þau nú að vera 1 millj. til 1.1 millj. kr. Sama máli gegnir um Byggingasjóð ríkisins. Húsnæðismálastjórn þyrfti að hækka lánin um 200–300 þús. kr. a. m. k., til þess að þau standist samanhurð við þær lánsupphæðir, sem menn fengu árið 1971. Svona fer verðbólgan með fjárfestingarsjóðina. En mér þykir rétt að benda á það hér, sem fyrir flestum ætti þó að vera augljóst, að stefna í byggðamálum og áfangaskipti í þeim ákvarðast hreint ekki af getu fjárfestingarsjóðanna. Þeir eru byggðir upp fyrir landið í heild, og þeim verður að óbreyttum lögum ekki heitt að neinu marki til þess að hafa áhrif á þróun byggða og búsetu manna. Þeir hafa önnur höfuðverkefni. Öðru máli gegnir um Byggðasjóðinn. Honum á að beita til byggðajafnvægis. Það er gumað af því, að sá sjóður hafi verið efldur verulega á síðasta þingi, og það er rétt, framlag til hans var aukið verulega, og ber að meta það og virða. En hver eru svo viðbrögð stjórnvalda við upphaf þessa þings? Hversu miklu nemur hækkun til Byggðasjóðs í fjárlagafrv. miðað við árið 1973? Jú, hækkunin er um 1.9 millj. kr. Er þessi hækkun til komin fyrir frumkvæði núv. ríkisstj.? Nei, ég vænti þess ekki, að ríkisstj. eða stuðningsmenn hennar geri tilraun til að þakka sér þann þáttinn í uppbyggingu Byggðasjóðs, sem kemur frá álverksmiðjunni í Straumsvík. Það er eini tekjuliður hans, sem hækkar frá fjárl. 1973. Hið rétta er, að framlagið frá álverksmiðjunni var ákvarðað af viðreisnarstjórninni, og lágu þar til grundvallar rökrétt sjónarmið til byggðamála, sem núv. valdhafar báru ekki gæfu til að koma auga á á sínum tíma. Með það í huga þarf það engum að vera undrunarefni, þótt nokkrum stuðningsmönnum ríkisstj. þætti tími til kominn að reyna að átta sig betur á byggðamálefnunum. Hv. 1. þm. Vestf. og fleiri þm. Framsfl. báru fram á síðasta þingi till. til þál. um mörkun almennrar stefnu í byggðamálum. Till. hefst í þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela 7 manna nefnd þm., sem kosin er hlutfallskosningu af sameinuðu Alþingi, að gera till. um markmið og leiðir og mörkun almennrar stefnu til jafnvægis í byggð landsins. Skal að því stefnt, að markviss starfsemi á því sviði verði viðurkenndur og fastur þáttur í íslenskri stjórnsýslu.“ Svo eru talið upp nokkur atriði, sem n. skal sérstaklega taka til athugunar, Þ. á m. á n. að gera till. um markmið í byggðamálum, hún á að gera till. um leiðir til þess að ná fyrrgreindum markmiðum, og hún á að leggja drög að almennri stefnu í byggðamálum. Mér sýnist, að þeir menn, sem standa að því að flytja slíka till., muni tæplega hafa verið aldir upp í flokki, sem hefur talið sig einan vita, hvaða stefnu ætti að hafa í byggðamálum, nema þeir hafi verið um of tornæmir. En við skulum vona, að á þeim sannist það, sem á fleiri ungum mönnum hefur sannast, að þeir eigi hægara með að læra, sem ungir eru, því að e. t. v. er að finna í þessum tillöguflutningi nýjan áfanga í framkvæmd byggðastefnu. Við skulum vona, að svo sé, en áfanginn verður ekki fundinn í því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir til umr. Menn hafa að vonum rætt hér um svimandi háar niðurstöðutölur fjárlagafrv., og það er rétt, fjárlagafrv. hækkar ár frá ári. Það hækkar hraðar en hæstv. fjmrh. tókst að hugsa, þegar hann var í stjórnarandstöðu. Þó mun það eiga eftir að hækka nokkuð í meðförum Alþ., svo framarlega sem Alþ. sættir sig ekki við samdrátt á lífsnauðsynlegum framkvæmdum, eins og gert er nú og ég hef tekið dæmi um í máli mínu, svo og vegna hluta, sem ekki hafa enn verið teknir inn í frv., svo sem aukinn launakostnaður o. fl. Með hliðsjón af þessari fullvissu mun margur spyrja þess, hvort ekki sé nein leið til þess að hamla gegn þeirri þróun ríkisfjármála, sem fjárlagafrv. er spegill af. Ég tel, að vissulega séu möguleikar á því. Fyrir knöppu ári, er 2. umr. fór fram um fjárlög ársins 1973, gerði ég að umræðuefni vissar aðgerðir til þess að draga úr spennu fjárl., og tíunda ég þær ekki nú, þótt skoðun mín sé óbreytt um það efni. Þrátt fyrir jákvæðar undirtektir hæstv. fjmrh. undir mál mitt þá, sjást þess ekki merki, að neitt hafi unnist í þá átt síðan. Að vísu veit ég, að þær till. gætu ekki náð tilgangi sínum að óbreyttri stefnu í efnahagamálum. Þær aðgerðir í efnahagsmálum, sem ríkisstj. hefur staðið að á valdatíma sínum, eru svo ruglingslegar, að almenningur er alls ófróður um það, til hvers þær muni leiða. Almenningur hefur aðeins fundið, til hvers þær hafa leitt, og er reynslunni ríkari, því að þar hefur skipst á tal um vaxtalækkun og ákvörðun um grófa vaxtahækkun, hækkun fjölskyldubóta er ákveðin með skyndingu á einhverju viðkvæmu augnabliki, en kippt til baka að vörmu spori. Einn daginn eru auknar niðurgreiðslur á neysluvörum, en ákveðið skömmu síðar að draga úr þeim til stórra muna. Gjaldmiðillinn hefur ekki heldur farið varhluta af þessari ringulreið, þar sem breytingar á honum hafa verið gerðar svo oft, að viðskipti okkar við útlönd eru miklu erfiðari viðfangs um samninga til lengri tíma vegna óstöðugleika krónunnar. Útflutningsiðnaðurinn hefur orðið mjög tilfinnanlega fyrir barðinu á þessu ástandi, og er engan veginn séð, hvernig við því verður brugðist, svo að til bjargar verði. Herra forseti. Ég gat þess áðan, að yfir stæði leit að markmiðum og leiðum í byggðamálum til þess gerð, að hægt verði að leggja fram drög að almennri stefnu í þeim. Ég fæ ekki betur séð en ríkisstj. megi gera út nýjan leiðangur til þess að leita að markmiði og leiðum í efnahagsmálum, svo að hún geti tekið ákveðna stefnu í þeim. Fyrr en ný stefna fær að marka gerð fjárl., verður ekki ráðin bót á þeim dýrtíðarvanda, sem þjakar almenning svo mjög og raunar þjóðlífið allt.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. gaf þessu fjárlagafrv., sem nú er til 1. umr., þá einkunn í Tímanum með fjórdálkafyrirsögn, að það táknaði hvorki meira né minna en þáttaskil í framkvæmd byggðastefnu á Íslandi. Ráðh. vék einnig að þessu í ræðu sinni, sem var allítarleg og nálgaðist að standa yfir í eina klst. fyrir hverja 10 milljarða frv., en lagði þó, að mér fannst, minni áherslu á þessi þáttaskil í byggðamálum hér á hv. Alþ. en í Tímanum. Ýmsir hv. þm. hafa komið hér inn á það, hversu fjárl. hafa bólgnað út í tíð núv. ríkisstj. Ýmsir þeirra, þ. á m. hv. þm. Bjarni Guðnason, 3. landsk. þm. hafa vikið að þessu á þann veg, að það var ómögulegt að skilja annað en einn veigamesti þátturinn í þessari miklu þenslu fjárl. stafaði af því, að ríkisstj. eyddi svo miklu í sína byggðastefnu. Það er nefnilega þetta, sem ég held að sé hættulegt við það, þegar hæstv. ráðh. gefur slíkar yfirlýsingar eins og hann gefur í Tímanum, að nú fari fólk í landinu að hugsa sem svo, að það eigi að eyða og spenna, þess vegna stafi öll þessi hækkun fjárl., að það eigi að eyða og spenna verðmætum út um landsbyggðina. Ég fór þess vegna að hugleiða þessi mál allrækilega og gerði nokkra athugun á fjárl. ársins 1971 og því fjárlagafrv., sem við erum hér að ræða um. Nú er það svo, að það kann að vera álitamál, hvað á að athuga í fjárl. hverju sinni til þess að finna út, hvort byggðastefna viðkomandi ríkisstj. sé hagstæð eða óhagstæð. Þó hygg ég, að menn séu sammála um það, að meginmáli skipti, hvernig sé staðið að fjárveitingum til verklegra framkvæmda á landsbyggðinni. Maður skyldi ætla eftir orðum ráðh. og ýmissa hv. þm., að bylting hefði orðið í þessum efnum, ekki síst, þegar haft er í huga, að fjárl. hafa nær þrefaldast að krónutölu í tíð núv. hæstv. ríkisstj. Ef að er gáð, kemur það þó út úr dæminu, að fjárveitingar til skólabygginga, sjúkrahúsa og hafna - að undanskildum stórhöfnunum í Grindavík og Þorlákshöfn, sem ég kem að síðar - hafa hækkað í heild um 671.6 millj. kr., eða 101% frá fjárl. 1971. Á sama tíma hafa fjárl. í heild hækkað um rúmlega 130%, ef frá er dregin áætluð útgjaldaupphæð framkvæmdaáætlunar á fjárlagafrv., sem er 690 millj. kr. Nú er það svo, að fleira þyrfti að dragast frá heldur en þetta, t. d. framlög til almannatrygginga, sem ríkissjóður hefur tekið á sig, og ýmislegt fleira, en þó hygg ég, að allir hv. þm. hljóti að sjá, að fjárl. hafi hækkað allverulega miklu meira á sambærilegum grundvelli en 100% á þessum tíma. Það er einnig svo, að byggingarvísitala mun hafa hækkað á þessu tímabili um miklu meira en 100%. Erfitt er að segja um, hversu miklu meira hún hækkar, vegna þeirra breytinga, sem koma munu í kjölfar kjarasamninga í haust. En það er alveg ljóst, að byggingarvísitalan hefur hækkað á þessu tímabili, þegar til framkvæmda kemur eftir fjárl. 1974, um allverulega meira hundraðshlutfall en 100%. Þó er hér ekki öll sagan sögð. Hafa verður í huga, að raunverulegar þjóðartekjur okkar hafa vaxið allverulega á þessum árum vegna einstaklega hagstæðra skilyrða á erlendum mörkuðum. Afurðir okkar hafa selst þar fyrir mjög hátt verð, eins og menn vita, og afli hefur verið góður, t. d. á loðnuveiðum. Auðvitað ætti verulegur hluti af þeim auknu tekjum að koma fram í auknum verklegum framkvæmdum hvarvetna á landsbyggðinni. En sú er þó ekki raunin á, því að framlögin munu ekki hækka meira en sem nemur hækkun byggingarvísitölu einnar á milli framkvæmdaáranna 1971 og 1974. Enn er þess að gæta, að byggingarvísitala er ófullkominn mælikvarði á verðhækkanir við byggingu skóla, sjúkrahúsa og hafna, svo sem fram kom í máli síðasta hv. ræðumanns. Raunveruleg hækkun framkvæmdakostnaðar er áreiðanlega meiri en byggingarvísitalan segir til um. Til þess að gera betur grein fyrir því, hversu kostnaðarhækkanirnar eru gífurlegar, les ég - með leyfi hæstv. forseta - stuttan kafla úr grg., sem við nokkrir þm. fengum í hendur um hækkun byggingarkostnaðar á Austurlandi nú fyrir skömmu. Þar segir m. a. svo, með leyfi forseta: „Á árinu 1971–1972 var byggt fjölbýlishús í þorpi hér á Austurlandi. Í húsinu eru 16 íbúðir, og kostar húsið fullfrágengið um 33 millj. kr. eða um 2 062 500.00 kr. hver íbúð. Kostnaðaráætlun liggur nú fyrir um byggingu nákvæmlega sams konar húss, og er hún 1. sept. s. l. 48 millj. 136 þús. kr. eða kr. 3 008 500.00 hver íbúð. Rúmmetrakostnaður fyrra hússins var 7020 kr. á hvern rúmmetra, en kostnaðaráætlun nú er 10241 kr. á hvern rúmmetra. Þetta er hækkun um 46% á 1½ ári.“ Þegar slík óðaverðbólga ríkir í landinu sem þetta dæmi sýnir og almenningur finnur brenna á baki sér í daglegu lífi, þá mega fjárlagaliðir hækka mikið frá ári til árs, ef þeir eiga að halda raungildi sínu, enda hefur þetta ekki tekizt í tíð núv. ríkisstj. Þetta er umhugsunarverð staðreynd, og þótt verja eigi rúmlega helmingi hærri upphæð til byggingar skóla, sjúkrahúsa og hafna á fjárl. 1974 samkv. frv. en árið 1971, þá má búast við minni framkvæmdum nú en áður vegna kostnaðarhækkana þrátt fyrir allt góðærið og þau höpp, sem hafa fallið okkur í skaut á þessum árum, og þrátt fyrir hækkun fjárl. um rúmlega 130%. Þegar einstakir framkvæmdaliðir eru athugaðir, kemur ýmislegt fróðlegt í ljós. Langminnsta hækkunin á fjárlagafrv. 1974 frá fjárl. 1971 er ráðgerð til skólabygginga. Hækkunin nemur 292 millj. kr., eða rúmlega 74%, á sama tíma sem byggingarkostnaður hækkar sýnilega um meira en 100%, eins og áður segir. Eins og menn rekur minni til, var hafið mikið átak í skólabyggingum strjálbýlisins í tíð fyrrv. ríkisstj. í kjölfar nýrra skólakostnaðarlaga. Þau lög léttu mjög undir fyrir strjálbýlishreppum, sem vinna saman að lausn skólamála. Fjarri fer þó því, að alls staðar sé búið að leysa þessi mál til frambúðar. Hér virðist samt sem áður eiga að skera niður, stefna að beinum samdrætti, því að um 100 millj. skortir á, að unnt sé að gera sér vonir um að halda sama framkvæmdamagni í skólabyggingum á landsbyggðinni árið 1974 eins og gert var 1971. Eru þetta ekki einhvern veginn öðruvísi þáttaskil í framkvæmd byggðastefnu heldur en hæstv. ráðh. vildi láta fjárlagafrv. sitt vera? Fjárveiting til sjúkrahúsa, læknishústaða, þar með talið til ríkisspítala, er ráðgerð í frv. 179 millj. hærri en á fjárl. 1971, eða hækkun um 105%. Menn skyldu því ætla, að hér væri nokkurn veginn tryggt svipað framkvæmdamagn og 1971, þótt ljóst sé, að hlutfallslega minni fúlgu af raunverulegum þjóðartekjum er ætlað að renna til framkvæmda í heilbrigðismálum samkv. frv. en gert var 1971. En þegar betur er að gáð, er þó maðkur í þeirri mysu. Ný lög um aukna þátttöku ríkissjóðs í byggingarkostnaði sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva voru afgreidd á síðasta þingi, eins og hv. þm. muna. Árið 1971 kom því hlutfallslega meira fjármagn frá sveitarfélögum til sjúkrahúsbygginga en á árinu 1974, enda voru tekjustofnar sveitarfélaga þá aðrir. Ofan í kaupið hefur legið í loftinu í 2–3 ár, að þessi lagabreyting yrði gerð. Á þessum tíma hafa ýmsir aðilar því beinlínis beðið með framkvæmdir þangað til lögin tækju gildi. Allir, sem til þekkja í heilbrigðismálum landsbyggðarinnar, vita, hvílík gífurleg verkefni eru þar framundan vegna gerbreyttra aðstæðna í læknamálum. Þegar allt þetta er skoðað, held ég, að enginn geti sagt með sanni, að 105% hækkun á fjárlagafrv. til sjúkrahúsa, læknisbústaða og ríkisspítala frá fjárl. 1971 tákni þáttaskil í framkvæmd byggðastefnu, a. m. k. ekki jákvæð þáttaskil. Fjárveitingar til nýrra hafnarmannvirkja, annarra en Þorlákshafnar og Grindavíkur, eru ráðgerðar 200 millj. kr. hærri í frv. en í fjárl. 1971. Þetta er um 200% hækkun. Hér má segja, að sé vel að verki staðið, og ber að fagna því. Þörfin er vissulega brýn. En áður en kveðinn er upp dómur um, hvort hér sé um þáttaskil að ræða í framkvæmd byggðastefnu, er þó rétt að athuga málið nánar. Helmingur af fjárhæðinni, 100 millj. kr., fara til að borga hækkun á framkvæmdakostnaði. Þá eru 100 millj. kr. eftir. Hluti af því fjármagni fer til að greiða framkvæmdir, sem sveitarfélögin hefðu átt að standa undir samkv. eldri lögum. Þegar jafnframt er haft í huga, að hafnarframkvæmdir voru skornar niður um tæpar 29 millj. á árinu 1972 og um ótiltekna upphæð á árinu 1973, er mikil spurning, hvort hægt sé að tala um jákvæð þáttaskil á framkvæmd byggðastefnu í fjárlagafrv. á sviði hafnamála. Ein þáttaskil eru þó greinileg. Nú á að verja meira fjármagni til hafnargerða á tveim stöðum í landinu en sem nemur fimmfaldri upphæð, sem varið er til allra hafna á landinu á yfirstandandi ári. Þessar hafnir eru ekki í þeim landshlutum, sem eiga við mestan byggðavanda að etja. Hvað sem annars má segja um þessi áform, held ég, að enginn með óbrjálaða skynsemi geti komist hjá því að sjá, að hafnarframkvæmdir fyrir 1000 millj. kr. í Grindavík og á Þorlákshöfn tákna miklu fremur neikvæð en jákvæð þáttaskil í framkvæmd byggðastefnu. Það er því miður svo, að með því fjárlagafrv., sem hér er til 1. umr., er ekki stefnt að því að verja svipuðu hlutfalli þjóðartekna okkar til þess að reisa skóla, sjúkrahús og byggja hafnarmannvirki á landsbyggðinni eins og gert var 1971. Það er því af öðrum sökum, sem þessi fjárlög eru bólgin og hærri en áður. Það er eyðslustefna núv. ríkisstj. og verðbólgustefna, sem því veldur. Þetta frv. hefur ekki í för með sér jákvæð þáttaskil í framkvæmd byggðastefnu, þótt miðað sé við fjárlög 1973, þ. e. yfirstandandi árs, því að gert er ráð fyrir, að framlög til skóla, sjúkrahúsa og hafna hækki frá þeim fjárl. aðeins rétt um 21%, en margt hendir til þess að framkvæmdakostnaður hækki ekki minna en 25–30%. Þessi samanburður er því ekki heldur til þess að finna þeim orðum hæstv. ráðh. stað, að þessi fjárlög tákni þáttaskil í byggðastefnu. Þótt flestum sé ljóst, að það er einmitt á sviði framangreindra framkvæmdaliða, sem vænta hefði mátt staðfestingar á þessum fullyrðingum hæstv. ráðh., þá er alveg ljóst, að áform um fjárveitingar til skóla, sjúkrahúsa og hafna hafa síður en svo þessi þáttaskil í för með sér, eins og ég hef hér rökstutt. E. t. v. ætti að leita á öðrum sviðum. Rétt er, að fjárveitingar til jöfnunar námsaðstöðu eru nú ráðgerðar 75 millj. kr., en í fjárl. yfirstandandi árs 50 millj. og voru 15 millj. kr. 1971. Hér er stefnt í rétta átt, enda í raun fylgt stefnu, sem mörkuð var af fyrrv. ríkisstj. og meginþorra allra alþm. Fjárveitingar til flugmála hækka um 27.2 millj. kr., sem er 36.2%, og að öllum líkindum eykst framkvæmdamagn örlítið við þessa hækkun, þar sem með ólíkindum yrði, þótt alls ekki sé það útilokað, að kostnaðurinn við slíkar framkvæmdir hækki um svipað hlutfall. En á móti þessu á að halda áfram að innheimta söluskatt af símaþjónustu, sem núv. ríkisstj. tók upp og leggst með miklu meiri þunga á fólk búsett á landsbyggðinni en þéttbýlisfólkið af augljósum ástæðum. Og nú er í fyrsta skipti í Íslandssögunni gert ráð fyrir því að skattleggja bændur til þess að koma upp dagvistunarstofnunum fyrir börn Reykvíkinga. Byggðasjóður er einn af fáum stofnlánasjóðum, sem ekki fær hækkað ríkisframlag samkv. frv. E. t. v. segir ráðh., að framlag til hans hafi verið hækkað svo myndarlega í fyrra, að þess þurfi ekki í ár. Mætti ég þá minna ráðh. á, að Byggðasjóður var látinn um leið taka á sig stórfelldar sjálfvirkar lánveitingar, sem ekki taka mið af byggðasjónarmiðum. Og má ég e, t. v. minna ráðh. á frv. alþm. úr hans eigin flokki, - ég man ekki, hvort hann var sjálfur þar meðflm., - þegar þeir voru í stjórnarandstöðu, um stórhækkun á framlögum til Byggðasjóðs, og að einn þeirra hafði a. m. k. Þau ummæli í fyrra, að hækkunin þá væri aðeins áfangi að þeirri leið að hækka verulega framlög til Byggðasjóðs? Má ég einnig minna ráðh. á það, að ungir framsóknamenn lögðu til, að Byggðasjóður fengi til ráðstöfunar 3% af þjóðartekjum úr ríkissjóði, svokallaðir Möðruvallamenn sennilega? Varla þykir þeim, að fjárlagafrv. tákni þáttaskil í framkvæmd byggðastefnu núna að því er varðar Byggðasjóð. Er nokkur furða, þótt spurt sé, hvar því sé stað að finna í þessu fjárlagafrv., sem ráðh. nefnir, að séu þáttaskil í framkvæmd byggðastefnunnar? Ef menn leita grannt, er e. t. v. hægt að hugsa sér, að ráðh. hafi átt við, að nú óski hann ekki, a. m. k. ekki í fyrstu atrennu, heimildar Alþ. um stórfelldan niðurskurð á verklegum framkvæmdum, eins og hann gerði 1972 og 1973. Ef ráðh. á við þetta, þ. e. hafi hann áttað sig á því, hve sú stefna að skera niður verklegar framkvæmdir, eins og hann hefur gert á undanförnum árum, kemur harkalega niður á landsbyggðinni, þá væri það mjög góðra gjalda vert. Niðurskurðurinn 1973 virðist feimnismál, a. m. k. hafa hvergi birst, svo að ég viti, upplýsingar um hann, en niðurskurðurinn 1974 liggur ljós fyrir. Að honum var staðið á eftirfarandi hátt: Fjárveitingar til hafna voru skornar niður um 28.6 millj. kr. til sjúkrahúsa og læknisbústaða um 50 millj. kr., til skyldunámsskóla um 53 millj. kr. og til iðnskóla um 2.5 millj. kr. Þetta eru samtals 134.1 millj. kr. Eftir kjördæmum var þetta þannig: Reykjavík 17.5 millj. kr., Vesturland 16 millj., kr., Vestfirðir 21.3 millj. kr. eða allverulega hærri upphæð en í Reykjavík, Norðurl. v. 13.9 millj., Norðurl. e. 21.7 millj. kr., Austurland 20 millj., Suðurland 12 millj. og Reykjanes 11.7 mill,j. Samtals eru þetta 134.1 mill,j. Auk þess voru skornar niður ýmsar sérstakar framkvæmdir í Reykjavík: Við háskóla, þjóðarbókhlöðu, Landsspítala og Fæðingardeild, þannig að samtals nam niðurskurðurinn 58 millj. í Reykjavík, en á landsbyggðinni 116.6 mill,j. kr. Ég skal fúslega viðurkenna, að það væru mikil og jákvæð þáttaskil í framkvæmd byggðastefnu, ef fjmrh. hygðist hverfa frá þessari stefnu um niðurskurð framkvæmda á landsbyggðinni, sem hann sjálfur tók upp árið 1972. Sannleikurinn er sá, að slík niðurskurðarstefna er ekki einungis skaðleg byggðaþróun í landinu, heldur kemur hún að litlu sem engu gagni til þess að draga úr þenslu og verðbólgu. Þrýstingur á framkvæmdir er langmestur á þéttbýlissvæðum hér við Faxaflóa. Það er auðvitað gagnslaust með öllu að ætla að draga úr þeirri spennu með því að skera t. d. niður hafnarframkvæmdir á Þórshöfn á Langanesi, eins og gert var 1972 með þeim afleiðingum, að uppistöðuna í flota Þórshafnarbúa rak upp í fjöru og skemmdist stórkostlega í aftakaveðri, sem þar gerði. Auðvitað hélt þenslan og verðbólgan jafngeyst áfram hér á Reykjavíkursvæðinu eftir sem áður. Ég held, að allir hv. þm., sem eitthvað þekkja til landsbyggðarinnar, ættu að geta verið sammála um, að auðvitað væru það mikil þáttaskil í framkvæmd byggðastefnu, ef horfið yrði frá slíkum niðurskurði framkvæmda á landsbyggðinni 1974, en í þess stað hnífnum beitt á aðra fjárlagaliði og spöruð rekstrarútgjöld ríkissjóðs. Sannleikurinn er sá, að ekki væri vanþörf á að endurskoða frá rótum fjármálastefnu ríkisvaldsins ásamt miklu fleiri þáttum ríkisbúskaparins, ef jákvæð byggðastefna á ekki að vera orðagjálfur eitt. Menn verða að átta sig á, að þjóðlífið er sífelldum breytingum háð. Ég álít, að nú séu miklu meiri blikur á lofti í byggðamálum en voru á s. l. áratug. Á áratugnum 1970–1980 verða 40 þús. Íslendingar tvítugir. Þetta er miklu fleira fólk og fjölmenntaðra en komið hefur fram á vinnumarkað nokkurn áratug fyrr í sögunni. Mestur hluti þessa fólks velur sér ekki einhæf frumframleiðslustörf, heldur störf við iðnað og þjónustu. Hvar eru þá tækifæri fyrir þetta fólk, ef ekkert er að gert að auka fjölbreytni atvinnulífsins á landsbyggðinni? Það er góðra gjalda vert, að keyptir eru togarar til ýmissa sjávarplássa, ef svo er um hnúta búið, að þeir geti borið sig. Það er einnig góðra gjalda vert að endurhyggja hraðfrystiiðnaðinn og vélvæða hann. Um þetta er ekki ágreiningur milli pólitískra flokka í meginatriðum, þótt reynt sé að búa hann til. Á hinn bóginn mega menn ekki einblína á þetta og þvo hendur sínar í byggðamálum að öðru leyti. Sannleikurinn er sá, að við þetta stóreykst framleiðslugeta fiskveiða og fiskiðnaðar með sama eða minni mannafla og var fyrir. Raunhæf byggðástefna hlýtur því að taka mið af því að auka fjölbreytni atvinnulífsins á landsbyggðinni, efla þar iðnað og þjónustu við hlið sjávarútvegsins og landbúnaðarins. Það er fleira, sem eykur hættuna á byggðaröskun heldur en atvinnuval fjölmennustu árganga ungs fólks í landinu, sem þekkst hafa. Hvað um Vestmannaeyjagosið? Flestum, sem um það mál hugsa, er áreiðanlega ljóst, að þeir atburðir eiga eftir að draga þungan dilk á eftir sér í byggðaþróun landsins. Ég á þar bæði við þann húsakost, sem varð að reisa á mestu þéttbýlisvæðum landsins, og þær stórfelldu framkvæmdir, sem fram hafa farið og fara munu fram t. d. í Grindavík og Þorlákshöfn vegna gossins. Hvað má þá segja um raforkumálin? Gera menn sér það ljóst, að þegar hefur orðið milljónatjón af stefnu ríkisstj. í raforkumálum á Norðurlandi og að rafmagn til húshitunar er ófáanlegt þar til nýrra fjölbýlishúsa og að þrátt fyrir nývirkjun í Laxá, sem tekin hefur verið í notkun, þarf að keyra dísilvélar nær daglega, og er þá ekki farið að selja orku til kjördæmis forsrh. frá Laxársvæðinu. Hvað á að gera 3 stóriðjumálum? Hvert er stefnt í þeim? Er áformað að reisa stóriðjufyrirtæki á Vestfjörðum, Norðurlandi eða Austurlandi, þar sem byggðavandinn er mestur? Ég held, að það séu engar ýkjur, að það horfi tvímælalaust miklu verr nú um framtíðarþróun byggðar í landinu en gert hefur um langt skeið. Ég hef aðeins drepið hér á suma þætti þess máls, en ég vona, að þeir séu nógu margir til þess, að hv. alþm. sé ljóst, hver sú heildarmynd er, sem blasir við í þeim efnum. Því miður er það svo, að þótt svo horfi um byggðaþróun í landinu, þá er ekki um að ræða þáttaskil í framkvæmd byggðastefnu með þeim fjárl., sem hér eru til 1. umr. Það er því algerlega út í loftið, þegar menn halda því fram, að þau hafi margfaldast og stórhækkað, eins og raun ber vitni á undanförnum árum, vegna þess að núv. hæstv. ríkisstj. eyði meira fjármagni - raunverulegu fjármagni - af þjóðartekjum okkar til þess að byggja skóla, sjúkrahús og hafnir úti á landsbyggðinni. Það er algerlega tilhæfulaust.



Herra forseti. Ég þarf ekki miklu við að bæta þær mörgu ágætu ræður, sem hér hafa verið fluttar af flokksbræðrum mínum um það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. Vil ég í því sambandi einnig taka undir margt af því, sem fram kom í ræðu hv. 3. landsk. þm., varaskeifu ríkisstj., en hann mælti hér áðan nokkur varnaðarorð til fjmrh., varaði hann við því, að svo gæti farið, að hann ylti úr stólnum, áður en honum ynnist tími til þess að koma breytingu á skattal. í kring. Í annan tíma hef ég heyrt þennan hv. þm. tala um, að það sé ekkert nema nýtt Kötlugos, sem geti bjargað ríkisstj., og annað í þeim dúr, sem sýnir, hversu samhentur sá stjórnarmeirihl. er, sem núv. hæstv. ríkisstj. styðst við. En erindi mitt hingað í ræðustólinn var fyrst og fremst að gera nokkuð að umtalsefni einn stærsta lið fjárlagafrv., launaliðinn. Ég vil í því sambandi fara allt aftur til ársloka 1971, er upp kom mjög hatrömm kjaradeila milli opinberra starfsmanna annars vegar og ríkisstj. hins vegar, þar sem opinberir starfsmenn brigsluðu ríkisstj. um lagabrot, kvörtuðu undan því, að ráðh. fengjust ekki til að tala við þá, og þar fram eftir götunum. Þessi kjaradeila ríkisstj. og opinberra starfsmanna fór til Kjaradóms, en það sýndi, hversu alvarleg þessi deila var, að 6100 manns skrifaði undir mótmæli af þessum sökum, áður en yfir lauk. Þau voru orðin 5560 nöfnin á listanum, þegar aukaþing BSRB var haldið í febrúarmánuði 1972. Það, sem þarna bar á milli fjmrh. og opinberra starfsmanna, var kauphækkun um 14% upp að 20 launaflokki, sem ríkisstj. léði ekki máls á, að opinberir starfsmenn fengju. En það sýndi enn fremur alvarleikann og þungann á bak við þessar kröfur opinberra starfsmanna, að svo hljóðandi samþykktir voru gerðar af launamálanefnd aukaþings BSRB í janúarlok 1972, með leyfi hæstv. forseta: „Þingið ákveður að hefja almenna undirskriftasöfnun meðal starfsmanna ríkis og bæja um land allt til stuðnings þessari sjálfsögðu kröfu og heimild til almennra aðgerða, Þingið samþykkir, að neðan við ályktun þess komi eftirfarandi á undirskriftalistanum: Við undirritaðir opinberir starfsmenn lýsum yfir fullum stuðningi við framanritaða ályktun og felum stjórn BSRB að beita sér fyrir almennum aðgerðum til að knýja fram viðunandi samninga.“ Enn fremur var samþykkt svohljóðandi till. á þessu sama þingi, með leyfi hæstv. forseta: „28. þing BSRB, haldið 26. og 27. jan. 1972, felur bandalagsstjórn að mynda sér til ráðuneytis nefnd með einum fulltrúa tilnefndum af hverju bandalagsfélagi, er vinni að framgangi þeirra aðgerða, er stjórn BSRB telur sig þurfa að grípa til til lausnar yfirstandandi kjaradeilu.“ Svo alvarlegum augum sem starfsmenn ríkisins litu þessa kjaradeilu á þessum tíma, er auðvitað algerlega út í hött að hugsa sér það, að opinberir starfsmenn muni á þessari stund sætta sig við nokkra kauphækkun, sem er minni en sú hækkun, sem þeir töldu, að ríkisstj. hefði stolið frá sér í árslok 1971, þ. e. um 14%. Og ef sú eina krafa er tekin til greina, nemur það um 1.4 milljörðum á núv. fjárlagafrv. til beinnar hækkunar, einungis sá hluti í launakröfum opinherra starfsmanna, sem þeir telja, að ríkisstj. hafi haft af sér með lögbrotum á árinu 1971. Í þessu sambandi vil ég minna á, að á árinu 1964 var ákveðinn upp sams konar dómur, kjaradómur, þar sem synjað var um 15% launahækkun til opinberra starfsmanna. En leiðrétting á því náðist í kjarasamningum ríkis- og bæjarstarfsmanna ári síðar. Ef við höfum hliðsjón af þessu, má fullyrða, að opinberir starfsmenn telja sig eiga þetta inni hjá ríkissjóði, og eru a. m. k. þeir, sem ég hef talað við, sannfærðir um, að ríkisstj. muni verða við þessu, ríkisstj. vinnandi stétta, sem hrósaði sér af því, þegar hún settist í stólana, að hún mundi taka upp miklu nánara og betra samstarf við opinbera starfsmenn heldur en allar ríkisstj., sem áður hafa setið og lofaði meira að segja opinberum starfsmönnum verkfallsrétti. Lítið hefur borið á efndum á því. Hins vegar hefur komið í ljós, að ríkisstj. hefur sagt ýmis ríkisfyrirtæki úr Vinnuveitendasambandinu. Nú væri það afskaplega fróðlegt fyrir alþm. að fá upplýst, hversu mörg þessi ríkisfyrirtæki eru, sem hafa sagt sig úr Vinnuveitendasambandinu. Ég sé ástæðu til að spyrja í því sambandi, hvernig hæstv. fjmrh. hugsar sér að semja við þá verkamenn, iðnaðarmenn eða sjómenn, sem lög um kjarasamninga opinherra starfsmanna ná ekki til, hvort það sé rétt, að við fjmrn. sé nú verið að setja á laggirnar sérstaka stofnun eða sérstaka deild, er eigi að hafa það verkefni með höndum að semja við verkamenn, sjómenn og iðnaðarmenn, sem starfa í þessum ríkisfyrirtækjum, sem ekki eru innan Vinnuveitendasambandsins. Einhvern veginn verður að semja fyrir þetta fólk. Maður getur t. d. hugsað sér, að verkalýðsleiðtogar telji, að nú sé best að byrja á því að semja við ríkisstj., hún hafi tekið þessi ríkisfyrirtæki úr Vinnuveitendasambandinu, af því að Vinnuveitendasambandið sé svo vont, þar sem atvinnurekendur vilji ekkert gera fyrir verkafólkið, og láti nú reyna á það, hvort ríkisstj. vilji. ekki semja betur en vinnuveitendur eru fáanlegir til. Mér t. d. þótti það mjög eftirtektarvert, að vinnuveitendur eru búnir að gera gagntilboð til þess verkafólks, sem vinnur hjá þeim. En hvar er gagntilboð ríkisstj.? Það er fullt af fólki, sem vinnur hjá ríkinu, og hvar er það gagntilboð, sem það hefur fengið, þeir verkamenn, sem þar vinna? Ég hef hvergi rekist á það. Hvað ætlar ríkisstj, að bjóða þessu verkafólki? Felst ríkisstj. á þá kröfu verkafólks og á þá kröfu opinberra starfsmanna, að 35 þús. kr. lágmarkslaun, miðað við vísitöluna eins og hún var í ágústmánuði, séu hæfileg? Eða telur núv. ríkisstj., að 35 þús. kr. mánaðarlaun séu of mikið fyrir það fólk, sem vinnur í fiskvinnu, og það fólk, sem er lægst launað hér á landi? Hvað telur ríkisstj., að séu hæfileg lágmarkslaun? Þetta er aðalatriðið í allri kröfugerð, bæði kröfugerð BSRB og kröfugerð verkalýðshreyfingarinnar, að það séu sett ákvæði um einhvern lágmarkslaun. Það væri fróðlegt að fá að vita, hvað ríkisstj. hugsar sér í því, nema það sé kannske tilfellið, að ríkisstj. ætli ekki að láta þá menn, sem vinna hjá ríkisfyrirtækjunum, verkamennina, iðnaðarmennina og sjómennina, fá neinar gagnkröfur. Kannske ríkisstj. ætli ekki að bjóða þessum mönnum upp á neitt. Þeir eiga kannske bara að una því, sem vinnuveitendur vilja skammta þeim. Það getur vel farið svo, að reynslan sýni, að ríkisstj. sé ekki fremur viðmælandi við þetta fólk heldur hún var viðmælandi við opinbera starfsmenn á árinu 1971, í des., og fremur en hæstv. ríkisstj. er nú viðmælandi við þá menn, sem eru í Bandalagi háskólamanna. En þau lög, sem voru sett hér í gær vegna kjaradeilu opinberra starfsmanna, voru sett í trássi við háskólamenn, og hygg ég þó, að Bandalag háskólamanna hafi talið þessa ríkisstj. fremur sína ríkisstj. en margar aðrar, þar sem hún féllst á það með lögum, settum nú í vor, að viðurkenna sérstaklega samningsrétt þeirra og viðurkenna þar með rétt háskólamanna til þess að fá hærri laun en þeir þegnar í þjóðfélaginu, sem ekki eru háskólamenntaðir, því að að sjálfsögðu felst í þessari afstöðu ríkisstj. með lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna ekkert annað en óbein viðurkenning á því, að það eigi að launa menn eftir háskólamenntun, en ekki eftir því, sem þeir gera. Ég lít ekki þannig á, en ríkisstj. gerir það. Ég vil taka undir það, sem hv. 3. landsk. þm. sagði um skattamálin og ýmsir aðrir. Það er enginn vafa á því, að það er orðin grandvallarkrafa fastlaunamanna í þjóðfélaginu að fá lækkun á beinu sköttunum. Það er það, sem fastlaunamennirnir verða að fá. Það þýðir ekkert að vera að tala um, að menn vilji ekki lækka þessa skatta nema fá eitthvað annað í staðinn. Það hefur einhvern tíma verið talað um sparnað í ríkisrekstrinum, og ég held, að það ættu að vera meiri möguleikar á því að spara núna heldur en nokkru sinni fyrr, þegar fjárl. eru að verða 30 milljarðar. Einhvern veginn er a. m. k. því fastlaunafólki ætlað að komast af, sem fær hæstu tekjuskattana. Það getur ekki lagt á söluskatt eða jafnvirðisskatt eða virðisaukaskatt eða hvað þetta heitir. Það má hugsa sér ýmsar tölur í sambandi við það, hversu mikið tekjuskatturinn þarf að lækka. Það er a. m. k. alveg ljóst, að hann þarf að lækka það mikið, að fólkið, sem vinnur í fiskinum, hinn almenni launamaður og almenna launakona, telji ekki, að sér sé refsað, þegar það fer út og reynir að bjarga miklum verðmætum, - þeir menn, sem leggja það á sig að vinna fremur en að horfa á sjónvarp, telji ekki, að sér sé refsað fyrir. 55 og 56% skattur af því, sem menn vinna sér inn með berum höndum, erfiðisvinnumenn, er nokkuð stór biti að kyngja. Við getum haldið langar ræður um alls konar hagspeki, marxisma, marxleninisma og hvað þessar vinstri stefnur allar saman heita. En ef þær ganga allar saman út á það eitt og sameinast í þeim eina grunnpunkti að leggja 55% og 56% skatt á næturvinnuna hjá því fólki, sem vinnur í fiskiðjufyrirtækjunum, þá skulu þeir ekki undrast það, þótt ég sé hægri maður, enda höfum við alltaf barist á móti þessum háu beinu sköttum. Og fólkið í landinu finnur, að við vitum betur en vinstri mennirnir, hvað því er fyrir bestu. Við höfum horft á það núna, að hvert stéttarfélagið af öðru, hvert einasta núna, hefur komið fram með kröfuna um lækkun beinu .skattanna. Það er farið að sakna sárlega fyrrv. fjmrh., hv. 2. hm. Norðurl. e. og hv. 5. þm. Reykv. Það var meiri gósentíðin, þegar þeir voru fjmrh. Ég er hræddur um, að það þurfi aðra þriggja tíma ræðu til þess að sanna fyrir þessa fólki, að það hafi orðið skattalækkun, síðan þessi stjórn tók við störfum. Ég vil svo að lokum aðeins segja það, sem ég álít að sé mjög alvarlegt mál og snýr að strjálbýli landsins, og það er, hvernig hæstv. ríkisstj. stendur að framkvæmdum úti um land. Nú síðast höfum við orðið vitni að því, hvernig staðið er að jarðhitadeildinni, sem er mjög svelt að fé. Ég vil minnast á það í þessu sambandi, að orkuskortur, t. d. á Norðurl. e. er geigvænlegur, og fyrir stað eins og Akureyri nær engri átt á því herrans ári 1973, að það skuli lagt fram fjárlagafrv., þar sem ekki er gert ráð fyrir því, að áfram sé haldið virkjunarrannsóknum í Kröflu. Það er talað um, að það eigi að bora hér og það eigi að bora þar, en borinn á aldrei að komast norður fyrir Holtavörðuheiði. Er þetta byggðastefnan, sem hæstv. fjmrh. boðaði, að stöðva virkjunarrannsóknirnar í Kröflu, sem sýna sig að vera einhverjar hagkvæmustu rannsóknir, sem um getur um á þessu landi? Og það er fleira í sambandi við jarðhitadeildina, sem mætti minnast á sem mjög þýðingarmikið og gagnleg verkefni. Ég minni aðeins á eitt atriði. Er ekki tími til kominn að jarðhitadeild láti nú á reyna og skipuleggi jarðboranir og kanni allar leiðir þannig, að fyrir liggi á næsta ári, hvort unnt sé að grípa til jarðhitans á sambandi við upphitun Akureyrar? Við sjáum hvernig fer um olíuna dag frá degi. Í nágrannalöndum okkar er búið að útbýta skömmtunarseðlum fyrir olíu og bensíni. Á sama tíma og ástandið er þannig, treystum við á dísilolíu á Akureyri til upphitunar fyrir fólkið, og í því hefur orðið vel ágengt. Það er nú búið að tengja Raufarhöfn við Norðurl. e. að öðru leyti, svo að hægt er að nota dísilorkuna á Raufarhöfn til upphitunar á Akureyri og Skagafirði. Mér skilst að á Skagaströnd sé einhver gömul dampmaskína, sem þeir notuðu á síldarárunum þar til framleiðslu. Kannske það verði næsta skrefið hjá hæstv. orkumálaráðh. að leggja línu þangað, gá hvort vélin snúist og sé hægt að ná í nokkur kw. þaðan?



Herra forseti. Ég skal ekki verða langorður í þessum dagskrárlið, og það er að vísu ekki ýkjamargt, sem þyrfti að gera að umtalsefni hér í umr. hv. stjórnarandstæðinga og þá annars stjórnarandstöðuflokksins, sem hér hefur talað í dag. En það eru nokkur atriði, sem væri ástæða til þess að fjalla um. Ég held nú, að þessir hv. stjórnarandstæðingar og a. m. k. hv. 2. þm. Norðurl. e., held ég sé, og hv. 5. þm. Norðurl. e., þ. e. a. s. þm. Sjálfstfl., hafi gleymt bókstaflega að lesa Morgunblaðið, sitt eigið málgagn, síðari hluta sumars og í haust. Maður opnaði varla svo Morgunhlaðið á þessum tíma. að ekki væru viðtöl við forsvarsmenn sveitarfélaga eða forsvarsmenn atvinnufyrirtækja víðs vegar í kringum landið og þeir spurðir álits um þá uppbyggingu, sem átt hefur sér stað að undanförnu. Ég veit ekki um eitt einasta tilfelli, - ég les Morgunblaðið. - og ég veit ekki um eitt einasta tilfelli, þar sem þessir einstaklingar, sem talað var við á þess um tíma og ég hygg, að hafi verið úr öllum stjórnmálaflokkum, hafi ekki einróma litið svo á, að aldrei hafi verið slík uppbygging í gangi á öllum sviðum á landsbyggðinni, eins og verið hefur í tíð núv. ríkisstj. Hv. 5. þm. Norðurl. e. talaði mikið hér um byggðamál og taldi, að því er mér skilst. að hálfgert svartnætti væri þar fyrir augum í náinni framtíð. Ég held, að þessi hv. þm. hafi ekki heldur kynnt sér það, hvað hefur gerst í hans eigin kjördæmi í tíð núv. ríkisstj. að því er varðar fjármagnsveitingar á fjárl., frá því, sem áður var í tíð viðreisnar. Hann gerði hér að umtalsefni málaflokka eins og hafnamál, skóla- og heilbrigðismál, gleymdi flugmálunum að vísu, sem kannske hvað mesta stökkið hefur verið gert í frá viðreisn. En ég ætla að lofa honum að heyra, til þess að hann glöggvi sig á því, hvort um raunverulegar staðreyndir er að ræða í hans máli. Á síðustu fjárl. viðreisnar voru veittar til Norðurl. e., þ. e. a. s. kjördæmis þessa hv. þm., í hafnamálum og lendingarbótum 23 millj.. eru 3 fjárl. yfirstandandi árs 44 millj.  Ég held, að menn úti á landsbyggðinni, sama hvar í flokki þeir standa, séu sammála um, að það hafi verið brotið blað í stefnu frá því, sem var í tíð fyrrv. ríkisstj., til þess, sem er í tíð núv. ríkisstj., að því er byggðamálin almennt áhrærir. Hvorki hv. 2. þm. Norðurl. e. né 5. þm.. Norðurl. e. tekst að telja mönnum trú um hér á hv. Alþ., að það sé neitt svartnætti ríkjandi í þeim efnum nú. Þeir fá ekki einu sinni sína eigin flokkshræður víðs vegar í kringum landið til þess að fallast á þá skoðun, sbr. tilvitnanir í þeirra eigin málgagni á undanförnum mánuðum. Málaflokkur eins og hafnamálin var á síðustu fjárl. fyrrv. ríkisstj. rétt um tæpar 100 millj. í heild. Hann er í fjárlagafrv. því, sem nú er hér til umr., röskar 300 millj. og á, að því er ég vona a. m. k.. eftir að hækka allverulega frá því. Hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði hér áðan, að það væru neikvæð fremur en jákvæð þáttaskil í framkvæmd byggðastefnu þær hafnaframkvæmdir, sem fyrirhugaðar væru nú hér á Suðurlandinu. Þarna er ég algerlega ósammála þessum hv. þm. Ég tel, að fyrrv. stjórnvöld, kannske allra tíma, hafi gersamlega vanrækt þennan mikilsverða málaflokk, hafnarframkvæmdir víðs vegar í kringum landið. Þar er um undirstöðuatvinnuvegina að ræða, og stjórnvöldum ber skylda til að sjá svo um, að þessi málaflokkur sé ekki vanræktur. Ákvörðun um þessa uppbyggingu hafna hér á Suðurlandi tel ég, að verði þm. dreifbýlisins, sem ekki hafa hingað til sýnt nógu mikla orku í því að krefjast úrlausnar í þessum málaflokki, tilefni til þess að hamra járnið, meðan heitt er, og krefjast aukinna fjárveitinga til þessa mikilsverða málaflokks víðs vegar í kringum landið. En það skal vissulega undirstrikað hér, að á þessu hefur orðið gerbreyting í tíð núv. ríkisstj. En á sama tíma og þessir hv. stjórnarandstæðingar telja, að fjárlög þau, sem hér eru til umr., sýni hvað gleggst þá útþenslu, sem hæstv. ríkisstj. stendur nú fyrir í fjármálum og efnahagslífi þjóðarinnar, koma þeir með mýmörg dæmi þess og tölur um, að í allflestum málaflokkum þyrfti að hækka verulega framlög frá því, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Ég sé, að hv. fyrrv. formaður fjvn. brosir, þegar vitnað er til þessa. En hvað um það, ég ætla ekki að ræða það frekar hér. Ég tel og ég fullyrði, að í tíð núv. ríkisstj. hefur í miklu ríkari mæli en gerðist í valdatíð viðreisnarstjórnarinnar farið fjármagn út á landsbyggðina. Þeim hv. stjórnarandstæðingum, sem hér hafa talað og raunar áður, hefur orðið tíðvitnað til ummæla hv. 3. landsk. þm., Bjarna Guðnasonar. Og í raun og veru má ekki gleyma garminum honum Katli, þegar talað er um þessi mál hér á hv. Alþ. En ákaflega lítið er hægt að standa á því, hvaða hugmyndir eða hvaða stefnu þessi hv. þm. hefur annars vegar í sambandi við fjárl. og hins vegar í þeim málaflokki, sem hann hefur nú básúnað hvað mest út í sínum ræðum, þ. e. í sambandi við skattamálin. Ég ætla að gera að neinu sérstöku umtalsefni málflutning þessa hv. þm. í sambandi við fjárl. Mér þykir sárt, að hann skuli ekki vera h'r í salnum, en við því verður ekki gert. En mér finnst kasta tólfunum, þegar þessi hv. þm. er að tala um áþján í sambandi við skattlagningu. Ég veit ekki betur en þau skattalög, sem nú eru í gildi, séu í raun og veru frumburður þessa hv. þm. í lagasmíði hér á Alþ. Mér er ekki kunnugt um, að á neinu stigi málsins hafi þessi hv. þm. borið fram breytingar á þessari löggjöf. þannig að þarna er þessi hv. þm. í og með að skamma sjálfan sig fyrir það afrek, sem hann sýndi á sínu fyrsta þingi eftir kosningar. Ég tek alveg undir það, sem komið hefur fram, bæði nú í þessum umr. og áður, varðandi þetta mál, að vissulega er full þörf á lagfæringu að því er skattamálin snertir. En það verður jafnframt að krefjast þess, að þeir, sem gagnrýna hvað mest, komi einhvers staðar og á einhverjum tíma með till. til breytinga á því, sem þeir sjálfir eru að gagnrýna. Það hefur þessi hv. þm. ekki gert, a. m. k. hef ég ekki séð hans till. í þeim efnum. Mig tók það sárt, þegar hv. 6. þm. Sunnl., þessi öðlingur í alla staði, fór að lesa hér upp úr ritstjórnargrein Tímans og vitnaði í ákveðin ummæli, sem þar stóðu, - ég hafði blaðið fyrir framan mig, meðan hann las, - en hann hætti, þegar komið var að því besta kannske. Hann gleymdi alveg að geta þess ójafnaðar, sem átti sé stað í sambandi við byggðaþróun í tíð viðreisnarstjórnarinnar, og þar á ég við Breiðholtsframkvæmdirnar. Þar setti hann punktinn, áður en að því kom. En þar var vissulega um að ræða málaflokk, sem skipti sköpum að verulegu leyti í sambandi við röskun á byggðajafnvægi. Það hefði þessi öðlingur átt að hafa með í sinni upptalningu og sinni tilvitnun í ritstjórnargrein í Tímanum, sem hann vitnaði hér til áðan. 



Herra forseti. Ég skal reyna að vera stuttorður. Það var aðeins út af nokkrum stóryrðum frá hv. 7. landsk., sem ég vildi segja hér nokkur orð. Hann taldi, að það hefðu orðið mikil umskipti í atvinnulífi strjálbýlisins, og vildi þakka hæstv. ríkisstj. það allt saman. Það er nú svo, að ég veit ekki, hvort hv. þm. gerir sér grein fyrir því, að þessi ríkisstj. stjórnar ekki fiskigöngum eða verði á erlendum mörkuðum frekar en aðrar, og ég hygg nú, að ef vel er að gáð og grandskoðað, þá sé miklu frekar hægt að rekja það blómlega atvinnulíf, sem vissulega er víða úti um byggðir landsins, til þess, að það er einstakt góðæri í landinu um þessar mundir. Við búum núna við verðlag á okkar afurðum, sem er sennilega sexfalt á aðalafurðum okkar, miðað við það, sem var þegar það var lægst. Það er afskaplega óviðurkvæmilegur málflutningur, finnst mér, oft á tíðum hér á hv. Alþ., þegar núv. stjórnarsinnar eru að tala um það, að fyrrv. ríkisstj. hafi átt sök á því m. a., að svo og svo margt fólk varð að flytja úr landi vegna atvinnuleysis. Það hefði verið sama, hvaða ríkisstj. var við völd, þegar útflutningstekjur okkar lækkuðu um helming á 1–2 árum. Það hefði orðið jafnmikið áfall fyrir þjóðina, hvaða ríkisstj. sem hefði setið, og þetta er þannig nú, að í raun og veru er það að þakka því góðæri, sem við eigum við að búa, bæði í aflabrögðum, t. d. loðnunni og verðlagi á erlendum mörkuðum, að svo mikið og blómlegt atvinnulíf er nú um allt land sem raun ber vitni. En það er einmitt vegna þess, að svo er ástatt, að núv. ríkisstj. gæti, ef það væri ekki algert öngþveiti og stjórnleysi í efnahagsmálum, veitt miklu meira fé til þess að byggja virkilega vel upp fyrir framtíðina, ef vel væri á haldið. Okkar þjóðartekjur hafa vaxið einmitt af þessum ástæðum. Ég bar saman fjárlög 1971 og fjárlagafrv. 1974. Ég gerði ítarlega grein fyrir því, að á þessu tímabili hefði orðið nokkur vöxtur þjóðartekna, og þakka skyldi ríkisstj. fyrir það, á svipuðum tíma og fimmfaldast verðlag á erlendum mörkuðum og loðnu er ausið upp úr sjónum. Ætli þjóðartekjurnar hafi ekki vaxið um svona 5% á árinu 1972, 1973 sennilega heldur minna, og 1974 veit maður ekki um, en á þessum tíma hefur orðið nokkur vöxtur þjóðartekna. Og það var þetta, sem ég var að gagnrýna, að á sama tíma sem þetta hefur skeð, hefur orðið beinn samdráttur í raunverulegum framlögum til uppbyggingar úti á landsbyggðinni, til skóla, til hafna o. s. frv. Þrátt fyrir öll sín stóryrði hrakti hv. 7. landsk. þetta ekki. Hann benti á, að það hefði orðið veruleg hækkun til hafna, sjúkrahúsa og skóla á Norðurl. e., og nefndi þar nokkrar tölur. En hann gleymdi að geta þess, að á þessu tímabili, - ég rakti dæmi hér áðan, - hækkaði byggingarkostnaður á landsbyggðinni um 46% á 1½ ári. Byggingarvísitala var í febr. 1971 532 stig. Það er búist við, að hún fari í 1000 stig á næsta ári, jafnvel þótt ekki hækki laun um eina einustu krónu. Og meðal annarra orða, hvernig stendur á því, fyrst það er svona blómlegt atvinnulíf úti um allt land núna eftir tveggja og hálfs árs valdaferil stjórnar hinna vinnandi stétta, að á sama tíma segir þessi ríkisstj.: Nú er ekki tími til kauphækkana? Eftir að hin vonda viðreisnarstjórn var við völd og þegar allt var í kaldakoli, þá var hægt að stytta vinnuvikuna, þá var hægt að lengja orlof, þá var hægt að hækka kaupmátt hinna lægst launuðu um 20% á tveimur árum. Eftir að þessi vonda ríkisstj. hafði verið við völd, var þetta allt hægt. Var það ekki af því, að atvinnulífið var að batna, það var búið að sigrast á erfiðleikunum, að þetta var hægt? En hvaða erfiðleikar eru það, sem núv. ríkisstj. stendur andspænis? Hvers vegna getur hún ekki sagt við launþega núna það sama og áður? Af því að hún hefur gersamlega misst tökin á efnahagsmálum landsins. Og þó að atvinnulíf sé blómlegt nú, þá er spurning, hversu lengi hægt er að reka það með tapi. Ég held, að hv. 7. landsk. þm. ætti að spyrja útgerðarmenn þeirra glæsilegu skipa, sem hafa verið keypt til landsins og vissulega var unnið að af fyrrv. ríkisstj. líka. Það var búið að semja um togara til Vestfjarða, áður en stjórnarskiptin urðu, og það var búið að kaupa marga togara til landsins, áður en stjórnarskiptin urðu. Það er markleysa, að fyrrv. ríkisstj, hafi látið togaraflotann drabbast niður. Útgerðarhættir voru allt aðrir þá heldur en nú, þá réð síldin útgerðarháttum. Þegar hún hvarf, breyttust auðvitað útgerðarhættirnir. Eða finnst hv. þm., að við ættum að reyna að gera enn út á síld? Það er þetta, sem ég held, að hv. þm. ætti að spyrja sjálfan sig. Hvað er að í dag? Af hverju getum við ekki sagt það sama við launþega í landinu með þetta blómlega atvinnulíf eins og hægt var að segja fyrir 2½ ári?



Herra forseti. Aðeins örfá orð. - Af hverju getum við ekki sagt það sama í dag? endaði hv. síðasti ræðumaður á, og við sögðum, meðan viðreisn var við stjórn. Hvað sögðu viðreisnarmenn þá um kauphækkanir? Með hverju svöruðu þeir? Man þessi hv. þm. það ekki? Ég man það. Ég man það fyllilega, - ekki bara einu sinni, heldur margoft - hverju svarað var. Mér er ekki kunnugt um, að núv. hæstv. ríkisstj., - án þess að ég ætli að fara að verja ráðh., þeir geta varið sig sjálfir, - hafi gefið út yfirlýsinu um að það væri ekki hægt að hækka kaup. Ég veit ekki betur en kauphækkanir almennt og þá fyrst og fremst hjá þeim, sem lægst voru launin hjá, og þeim, sem viðreisnarstjórnin á sínum tíma smáði hvað mest, lægst launaða fólkinu, - ég veit ekki betur en kauphækkanir í tíð núv. ríkisstj. til þessara launþega hafi verið þær mestu, sem um getur um áratugi eða kannske frá upphafi baráttu verkalýðshreyfingarinnar hér á Íslandi. Ég ætlaði að leiðrétta það, sem fram kom í ræðu þessa hv. þm., þegar hann talaði um niðurskurð á hafnarframkvæmdum á fjárl. ársins 1973. Það er ekki fyrir hendi neinn niðurskurður þar á. Það hefur heldur verið hætt við, þannig að það leiðréttist hér með.  En ég ætlaði einnig að bæta því við, - ég minntist síðast á það hér áðan, og það skulu vera mín lokaorð í þessum efnum, - ég ætla að bæta því við í sambandi við Breiðholtsframkvæmdirnar, að fyrrv. ríkisstj. sveikst um að fjármagna þá uppbyggingu eins og gert var ráð fyrir á sínum tíma. Það voru hrein svik. Aðeins 50 millj. hafa verið settar í það af því, sem átti að gera í upphafi. En þannig eru hundruð millj., sem búið er að taka út úr almenna byggingarkerfinu til uppbyggingar í Breiðholti. Þarna er um hrein svik að ræða. Þessa ættu þessir hv. stjórnarandstæðingar líka að minnast, þegar þeir tala um algera byggðaröskun í tíð núv. ríkisstj.



Herra forseti. Ég verð að segja, að mér kom það afskaplega mikið á óvart að heyra, hvernig hv. síðasti ræðumaður, 7. landsk. þm., byrjaði sína ræðu, og ætti hann þó að vera kunnugur í verkalýðshreyfingunni, þegar hann er að halda því hér fram, að kjör þeirra lægst launuðu hafi hækkað svo og svo mikið - rauntekjur þeirra lægst launuðu - í tíð núv. ríkisstj. Verkalýðshreyfingin fer fram á yfir 40% hækkun á lægstu launin. Það segir sína sögu. 



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls við þessa umr. og skal ekki segja hér mörg orð. Tilefni þess, að ég er hingað kominn, eru nokkur orð, sem féllu af munni hv. 7. landsk, þm. Meðal þess, sem hann sagði, var það, að hlutdeild landsbyggðarinnar í framkvæmdafé ríkisins á fjárl. hefði tekið stakkaskiptum í tíð núv. ríkisstj. í þá átt að vera miklu meira en áður hefði verið. Ég verð að játa, að ég hef ekki reiknað þetta nákvæmlega út. En vegna þess að þessi hv. þm. fullyrti þetta með slíkum ákafa, verð ég að segja það, að ég hafði ekki tekið eftir þessu, og ég hygg, að við í Norðurl. v. höfum ekki tekið eftir slíkum stakkaskiptum. Því til sönnunar ætla ég að minna þennan hv. þm., sem á sæti í hv. fjvn., á það, að á fjárl. yfirstandandi árs er varið til hafnarframkvæmda, - en hafnarframkvæmdir voru einmitt einn af þeim málaflokkum, sem þessi hv. þm. nefndi, er varið á fjárl. þessa árs til Norðurl. v. nákvæmlega 7 millj. 250 þús. kr. Sér eru nú hver stakkaskiptin, ef 7 millj. 250 þús. kr. til hafnarframkvæmda í Norðurl. v. sanna það, að hér hafi orðið mikil umskipti, enda þótt ég hafi ekki við höndina að þessu sinni tölur um það fé, sem veitt var til þessa framkvæmdaþáttar í tíð fyrri ríkisstj. Ég vil einnig minna þennan hv. þm. á það, að til heilbrigðismála í Norðurl. v. er á fjári. yfirstandandi árs veitt nákvæmlega 3 millj. 640 þús. kr. Það mega hafa verið litlar fjárveitingar á fjárl. ársins 1971, ef hér er um feikileg stakkaskipti að ræða. Í sambandi við það vil ég minna á það, að á þessum sömu fjárl. ársins 1973 er veitt til Borgarspítalans í Reykjavík 35 millj. 230 þús. kr. Ég fæ ekki séð, að þessi dæmi sanni það, að hlutdeild landsbyggðarinnar í framkvæmdafé ríkisins á fjári. hafi hækkað stórkostlega í tíð núv. ríkisstj.  Ég skal ekki ræða þessi mál frekar hér. En ég tók eftir því í ræðu þessa hv. þm., að hann brýndi þm. strjálbýliskjördæma, a. m, k. um vestanvert, norðanvert og líklega austanvert landið, til þess að hefja harða baráttu fyrir því að fá aukið fé til hafnarframkvæmda. Það skal sannarlega ekki standa á mér að beina áskorun til þessa fulltrúa í hv. fjvn. og annarra fulltrúa stjórnarliðsins, sem ráða málum hér á Alþ., til þess, að svo verði farið að sem þessi hv. þm. óskaði eftir í þessu tilliti. Hv. þm. talaði hér háum rómi, og stundum er það svo, að þegar röksemdir eru veikar og málstaður hæpinn, þá reyna menn að bæta úr með raddstyrk. Ég hygg þó, að þótt raddstyrkur þessa ágæta þm. sé mikill; þá nægi það ekki til þess að almenningur, t. d. í Norðurl. v., láti það verða til þess, að hann trúi þessum fullyrðingum þessa ágæta og hávaðasama þm.