Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Eins og menn munu hafa tekið eftir af þeim nál., sem komið hafa frá meiri og minni hl. fjhn., þá hefir fjhn. ekki getað orðið sammála um afstöðu til þessa frv. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ., en minni hl. að það verði fellt. En þótt niðurstaðan yrði þessi, þá vil ég geta þess, að n. vann í sameiningu að því að bera frv. saman við till. yfirskoðunarmanna LR. um aukafjárveitingar, og ber þar ekkert á milli. Eru teknar í frv. allar þær upphæðir, sem yfirskoðunarmennirnir gera till. um, að teknar verði. Þetta munu vera hæstu fjáraukal., sem komið hafa fram á síðari árum, og stafar það að nokkru leyti af sérstökum orsökum. Skal ég geta um þær helztu. Í aths. við LR. 1929 gerðu yfirskoðunarmennirnir till. um, að sú venja væri upp tekin, að tekið væri upp í fjáraukal. meira en venja hefir verið til, þannig að ekki einungis allt það væri tekið upp í fjáraukal., sem greitt væri umfram lögbundnar greiðslur og greiðslur, sem einungis eru ákveðnar í fjárl., heldur einnig umframgreiðslur, sem verða vegna greiðsluheimilda í þál. og sérstökum l. til ákveðinna framkvæmda. Þetta er nú gert í fyrsta sinn í þessum fjáraukal. Veldur það miklu um, að þau eru hærri nú en venjulega. Það má t. d. nefna, að það, sem varið var til byggingar landsspítalans, var miklum mun meira en það, sem veitt var í fjárl. Er leitað aukafjárveitingar fyrir því. Nam sú umframgreiðsla eigi minnu en 867 þús. kr. Þá má og geta þess, að á þessu ári, hátíðarárinu 1930, urðu alveg óvenjuleg útgjöld, þar sem er kostnaður við alþingishátíðina, sem nemur allt upp í millj. kr. Eru það útgjöld, sem ekkert hafði verið áætlað fyrir. En útgjöld vegna slíkra atburða falla vitanlega ekki til á hverju ári. Þá má og nefna það, að árið 1930 var alveg óvenjulega mikið um framkvæmdir, bæði sérstakar og almenns eðlis, framkvæmdir, sem yfir höfuð miðuðu að umbótum á landshögum. Það var óvenjulega mikið fé lagt til vegagerða, brúabygginga, simalagninga, og loks var meira fé veitt vegna ræktunar og bygginga en nokkurntíma áður hefir verið gert. Allt hlaut þetta að koma fram í þessum fjáraukal. Ég býst við, að stj. hafi litið svo á, að réttmætt væri, að þjóðin fengi sem einskonar 1000 ára afmælisgjöf, að meira væri unnið á þessu ári en venja var til. Þótt umframgreiðslur hafi orðið meiri en venja var til, og það af þeim ástæðum, er ég hefi lýst, þá sér meiri hl. fjhn. ekki ástæðu til þess að breyta út af vana um samþykkt fjáraukal. með því að bregða fæti fyrir frv. Það hefir ekki verið venja áður, að það væri gert, þó um háar umframgreiðslur hafi oft og einatt verið að ræða, að vísu ekki jafnháar sem nú. En um þetta var höfuðágreiningurinn innan fjhn. Meiri hl. þykir ekki hæfa að synja um samþykkt þessara fjáraukal. frekar en venja er til, þar sem líka till. yfirskoðunarmanna hafa að fullu verið teknar til greina, þó minni hl. n. vilji ekki leggja til, að frv. verði samþ. Má og vera, að djúptækari ágreiningur liggi á bak við. En hann ætti þá að koma fram á annan hátt en þann, að synja þessu frv. staðfestingar.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Það er rétt, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, að ég tók þátt í störfum fjhn., bæði um athugun á LR. og fjáraukalfrv. Var ég, ásamt hv.frsm. meiri hl., í undirn., og gerðum við þann samanburð, sem hann hefir lýst. Það er vitaskuld rétt, sem hann sagði, að við fundum þar engar villur, heldur er allt fullkomlega rétt skrifað upp eftir LR. Ef ekki hefði verið um neitt annað en það að ræða, hvort nokkrar reikningsvillur væru, þá hefði ég getað orðið hv. meiri hl. n. samferða um að leggja til, að frv. væri samþ. En það er annað og stærra, sem liggur hér á bak við og er ástæðan til þess, að ég hefi klofið mig frá meðnm. mínum og lagt til, að þessi fjáraukal. yrðu ekki samþ. Annars skal ég taka það fram, að mér hefði þótt heppilegra, að frv. til l. um samþykkt á LR. hefði verið hér til umr. á undan, því að LR. er nokkurskonar undirstaða þessa frv. Mér finnst eðlilegra að taka í sambandi við LR. þær aðfinnslur, sem bæði ég og kannske einhverjir aðrir hefðu viljað bera fram um einstök atriði. Ég mun því í sambandi við þetta mál aðeins taka þær almennu ástæður til umr., en láta hitt bíða, þangað til LR. kemur til umr. Hv. frsm. sagði, að það væru einsdæmi, ef nú ætti að synja stj. um samþykkt á fjáraukalögum, þar sem har væri að öllu leyti farið eftir till. yfirskoðunarmanna LR. Þetta er ekki einsdæmi. Ég greiddi atkv. á móti fjáraukalögum í fyrra, þó að þau næðu þá samþykki þingsins, og má vera, að eins verði með þessi fjáraukalög. Þó var ekki eins mikil ástæða til að vera á móti fjáraukalögunum, sem voru til meðferðar, eins og þeim fjáraukalögum, sem nú liggja fyrir, því að í því frv., sem þá var til meðferðar, sem sé fjáraukalögunum fyrir 1929, voru ekki eins stórbrotnar misfellur eins og í því frv., sem nú liggur fyrir. Þá var umframeyðsla þó ekki meira en hátt á 3 millj. En nú er um að ræða fjáraukalög, þar sem umframeyðsla er 5125572,87 kr., og áður hafa verið samþ. fjáraukalög fyrir sama ar, er nema kr. 978017,19. Öll umframeyðsla þessa árs nemur því kr. 6103590,06, eða á sjöundu millj. kr. hér er því um svo gífurlega fjáreyðslu að ræða, að það er ekki einleikið, ef hér er um forsvaranlega meðferð fjár að ræða. Hv. frsm. meiri hl. leitaðist við að bera fram vörn fyrir hinni gengdarlausu eyðslu umfram fjárlög og nefndi par til tvær ástæður. Önnur ástæðan var sú, að yfirskoðunarmenn LR. hefðu nú lagt til, að teknar væru upp í fjáraukalög ýmsar aukafjárveitingar og liðir, sem ekki hefði áður verið venja að taka þar upp. Ég þori ekki að þvertaka fyrir þetta, en ég hygg, að það muni ekki svo miklu, að það skipti nokkru verulegu máli. Tveir af yfirskoðunarmönnum LR. eiga sæti hér í d., og geta þeir þá leiðrétt þetta, ef það er ekki rétt. Eftir því sem mér hefir virzt við yfirlestur þessara aths. frá yfirskoðunarmönnum, þá er þar fylgt alveg sömu reglum og áður hafa gilt, t. d. þau tvö ár, sem ég var yfirskoðunarmaður LR., sem sé heim reglum, að taka upp í fjáraukalög allar umframgreiðslur aðrar en þær, sem bersýnilegt var, að hver einasta ríkisstj., eyðslusöm sem sparsöm, hefði innt af hendi. Það er í sumum tilfellum hægt að segja, að gjöld séu óhjákvæmileg, þótt þau séu ekki lögboðin, og þá höfðum við það fyrir reglu að leggja til heldur oftar en sjaldnar, að aukafjárveiting væri veitt, og ég held, að alveg sama aðferð sé höfð við þetta ennþá. Þá bar hv.frsm. fram þá ástæðu, að stj. hefði haft svo margvísleg störf með höndum á þessu ári og að hún hefði gefið þjóðinni nokkurskonar afmælisgjöf í minningu um þúsund ára afmæli Alþingis. Ég er alveg sammála hv.frsm. um það, að mjög miklu fé hefir verið eytt af þessum ástæðum, en okkur greinir bara á um það, hvort stj. hafi haft nokkra heimild til þessara starfa, eða hvort hún hafi átt nokkuð með að gefa slíka afmælisgjöf upp á annara kostnað. hér má ekki blanda því saman við, að margt af þessu, sem unnið hefir verið, sé þarft og gott. Það væri hægt að setja ríkið margfaldlega á höfuðið með því að framkvæma þó ekkert annað en það, sem með sanni mætti telja þarft og gott. Stj. gæti t. d. látið byggja svo mikið af vegum og brúm, að ríkið yrði gjaldþrota, og mætti þó segja, að hver vegur og hver brú væri góð og þörf. Til að koma í veg fyrir slíkt, eru kosnir fulltrúar á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Eitt af allramikilvægustu störfum þeirra er að sjá svo um, að fjármálunum sé skynsamlega stjórnað á þingi er kosin fjölmennasta nefnd þingsins til að athuga sérstaklega þessi mál. Hún situr hér og blaðar í skjölum og gegnumgengur öll plögg, sem fyrir liggja um þessi mál, til að hnitmiða, hversu miklu sé óhætt að verja til hvers og eins, þannig að afgreiðsla fjármálanna geti talizt sæmileg. En nú kemur stj. til og brýtur allar þessar reglur og fyrirmæli Alþingis, og það svo stórkostlega, að slíks hafa ekki áður þekkzt dæmi. Það er engin afsökun, að þetta eigi að vera afmælisgjöf, sem stj. gefur í minningu um það, að Alþingi sé þúsund ára gamalt. Það mætti þvert á móti áfellast stj. fyrir það, að hún skuli ekki hafa virt meira en þetta boð svo gamallar og virðulegrar stofnunar. Það er einmitt þetta, sem mér virðist koma greinilega fram í þessum fjáraukalögum, að stj. hafi brotið. Hún hefir tekið í sínar hendur það vald, sem Alþingi á með réttu að hafa. Sem dæmi upp á þessa miklu eyðslu umfram heimildir vil ég taka fjárveitingar til þeirra framkvæmda, sem allir vita, að eru góðar og þarflegar, sem sé vega, brúa og vita. Til hvers er þingið að ákveða nokkuð um þetta, þegar stj. fer svo ekkert eftir þeim ákvæðum frekar en henni sjálfri gott þykir? Hún veitir kannske helmingi meira til einhvers vegar heldur en heimild var fyrir, þrisvar sinnum meira til annars vegar, og fellir svo ef til vill niður að miklu eða öllu leyti þær fjárveitingar, sem þingið hafði heimilað til annara vega. Hvers vegna eru vegalögin ekki heldur afgr. þannig, að sagt sé í vegalögunum, hverja vegi eigi að byggja, og fela svo stj. að framkvæma þær vegalagningar eftir eigin geðþótta, eftir því sem fé er til í hvert skipti? þessa reglu hefir þingið ekki viljað taka upp, af því að það vill sjálft setja lög og reglur um allar fjárveitingar. Þau lög hafa að vísu verið brotin áður, en aldrei svo óafsakanlega sem nú. Alþingi verður því að halda hér fast á þessum rétti sínum og taka í taumana svo að um muni. Það var einu sinni áður - ég ætla, að það hafi verið 1920–1921 - sem eyðsla umfram fjárlög var akaflega mikil. Var þá ógurlegur úlfaþytur í andstæðingum stj. út af þeim umframgreiðslum. Þá kom upp nafnið „fjáraukalögin miklu“. Þá mátti segja, að um sérstakar ástæður væri að ræða, þá voru t. d. sett ný launalög, an þess að fjárl. væri nokkuð breytt í sambandi við það, og þó að það hefði verið reynt, þá hefði það mistekizt. Menn heldu, að dýrtíðaruppbótin mundi lækka, en í staðinn fyrir það hækkaði hún svo, að hún varð 137% af öllum föstum launum. Þá bjuggust menn líka við, að allur kostnaður mundi stórlækka, en í staðinn fyrir það hækkaði hann geysilega mikið, t. d. hækkaði allt ljósmeti afarmikið í veiði og sömuleiðis eldiviður. T. d. komust kolin allt upp í 300 kr. smálestin. Af þessu leiddi vitanlega það, að greiða varð miklu hærri upphæðir til allra ríkisstofnana. Þetta voru sérstakar ástæður. Þá mátti segja, að óhjákvæmilegt væri fyrir hvaða stj. sem var að koma með gífurlega há fjáraukalög. Hitt er engin afsökun fyrir mikilli umframeyðslu, að Alþingi hafi átt þúsund ára afmæli. Ég er ákaflega hræddur um, ef þingið leggur blessun sína yfir þessa meðferð fjárins árið 1930, þá eigi það eftirleiðis erfitt með að halda rétti sínum fyrir ráðríkri stjórn, sem vill hafa sinn vilja fram, hvað sem Alþingi segir . Það getur vel verið, að það geri ekki svo mikið til með þetta nú á næstu árum, af því að nú eru svo erfiðir tímar, að það er litlu hægt að eyða, og verður sjálfsagt fullerfitt að inna af hendi þau lögákveðnu gjöld. En ég býst við, að ef við samþ. Þessi fjáraukalög nú, þá muni sú stj., sem er við völd næst þegar góðæri kemur, muna, hvað Alþingi var leiðitamt 1932, að leggja blessun sína yfir þá gegndarlausu eyðslu, sem átti sér stað á árinu 1930, og strákast upp í að fara eins að. Ef þingið aftur á móti gefur þeirri stj., sem nú hefir haft fjármálin til meðferðar, þá ráðningu, að fella þessi fjáraukalög og sömuleiðis frv. um samþykkt LR., þá álít ég, að þingið hafi þar gefið það eina svar, sem það sóma síns vegna getur gefið við slíku háttalagi sem þessu, og ætti það að geta orðið holl áminning eftirleiðis.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) ég get verið sammála hv.frsm. minni hl. um það, að rétt sé að ræða hin einstöku atriði, sem eru aðalágreiningsefni þessa frv., í sambandi við það mál, sem er á dagskrá hér næst á eftir (samþ. á LR.), og ræða nú eingöngu þau atriði, sem eru almenns eðlis. Ég mun því haga þannig máli mínu í sambandi við þetta mal. Skal ég svo víkja stuttlega að fáeinum atriðum, sem komu fram í ræðu hv.frsm. minni hl. Ég sagði, að það væri einsdæmi, ef fjáraukalögum væri synjað samþykkis. Hann hefir kannske ekki heyrt orð mín eða þá misskilið þau. Ég átti við það, ef meiri hl. Alþingis synjaði þeim um samþykki. Hinu mundi ég vel eftir, sem hann nefndi, að hann var á móti því á síðasta þingi, að fjáraukalög væru samþ. Ef það færi svo nú, að fjáraukalögum væri synjað, þá gæti það ekki skoðazt öðruvísi en sem vantraust á þá stj., sem hér á hlut að máli. Það gæti ekki skoðazt neitt vægara. Hann minntist á það, að fjáraukalögin væru í raun og veru meira en þessar 5 millj., því að búið væri að samþ. önnur fjáraukalög fyrir þetta ár. Þetta er alveg rétt, en það er svo nálega á hverju ári, að fjáraukalög eru tvenn. Í fyrri fjáraukalögunum er leitað samþykkis á aukafjárveitingum, sem sýnlegt er, að of lágar upphæðir hafa verið veittar eða áætlaðar til í fjárlagafrv. eða til annara hluta, sem þá þykir nauðsyn að veita eða áætla fé til. Á þessi fjáraukalög er þannig settur sá mismunur, sem er sjáanlegur á heimild fjárlaganna og því, er greiða þarf eða þá þykir rétt að greiða. Ég get ekki séð, hvaða þýðingu það hefir í sambandi við þetta mál, að reyna að auka ágreininginn um það út af því, að nú skuli hafa verið tvenn fjáraukalög eim og svo oft áður. Þá vék hann nokkuð að þeim sérstöku ástæðum, sem ég taldi vera fyrir því, að fjáraukalög væru nú sérstaklega há. Fyrst talaði hann um það, sem ég minntist á, að nokkru lengra hefði verið gengið í því en áður að taka umframgreiðslur upp í fjáraukalög, og vildi hann gera fremur lítið úr þessari ástæðu. Ég byggi þetta á 35. aths. við LR. 1929 og till. út af henni. Ennfremur hefir ég rétta eftir einum af yfirskoðunarmönnum LR., og þori ég vel að skjóta því undir úrskurð þeirra, að þetta sé rétt. Þá vildi hann ekki ganga inn á það, að þörf hefði verið fyrir aukin fjarframlög vegna alþingishátíðarinnar. Um þetta má vitanlega lengi deila, en það verður þó óhjákvæmilega að koma til greina, ef á að tala um hvortveggja fjáraukalög ársins. Ég sé enga ástæðu til að fara að gera það nú að miklu ágreiningsefni við hv.frsm. minni hl., þótt honum þyki hafa verið sýnd ofrausn eða ofmikil viðhöfn í sambandi við þetta afmæli. Hv. þm. má ekki gleyma því, að það var ekki áætlað neitt til sjálfrar alþingishátíðarinnar í fjárl. Það er jafnvel safnað saman í þessa árs fjárl. upphæðum, sem greiddar hafa verið á fyrri árum, beinlínis vegna hátíðarinnar; t. d. er allur kostnaður við Þingvallaveginn látinn koma í þessa árs fjáraukalög. Þá var hv.þm. með nokkrar almennar hugleiðingar um umframgreiðslur stjórna umfram fjárveitingar í fjárl. Ég er honum sammála um það frá almennnu sjónarmiði, að stjórnirnar eigi ekki að misnota aðstöðu sína í þessu efni. En ég vil benda hv.þm. á það, að þetta er ekki í fyrsta skipti, sem eytt er fram yfir heimildir; það er aðeins nokkru meira í þetta skipti en áður hefir verið. Ég man ekki, hvað þá voru fjáraukalögin 1921. Það kann að vera, að þau hafi ekki verið eins há þá eins og nú, en hitt er víst, að þá voru umframgreiðslur miklar og svo hefir oft verið, bæði fyrr og síðar. Ég get ekki fallizt á það hjá hv.þm., að það sé rétt að taka upp hann hátt nú að óvöru að fella fjáraukalög, þó að þau séu hærri í þetta skipti en áður hefir verið. Ég álít ekki hægt að veita stjórn að óvöru áminningu á þennan hátt fremur en en fyrr, þótt greitt hafi verið mikið fé umfram heimildir. Ég tel, að skylt sé, að stj. sé aðvöruð fyrirfram, og láti hún sér ekki segjast við það, þá hefi ég ekkert á móti því, að hún verði látin fá hastarlega áminningu. Hitt skal ég ekki fást svo mjög um, þótt stj. sé átalin fyrir umframeyðslu af andstæðingum; það er sá máti, sem hafður hefir verið áður. Ef fjáraukalög væru nú felld, þá hlyti það að skoðast sem vantraust á núv. ríkisstj. Mér þykir það ekkert óeðlilegt, að stjórnarandstæðingar vilji gjarnan fá vantraustsyfirlýsingu samþ. á núv. stj. í einhverju formi, en það er engin þörf fyrir þá að fara þessa leið til þess. Ef þeir hafa atkvæðamagn til þess að fella fjáraukalög, þá ættu þeir alveg eins að hafa það til að koma fram með sérstaka vantrauststill. Það er sú eina þinglega leið. Hitt væri að reyna að koma fram vantrausti á álíka óþinglegan hátt sem gert var nýlega hér á þingi. Þar sem ég er hv.frsm. minni hl. sammála um það, að rétt sé að ræða einstök atriði, er snerta þetta mál, fremur í sambandi við næsta mál hér á eftir, þá sé ég ekki ástæðu til að orðlengja frekar um frumvarpið, en láta heldur atkvæði skera úr.

Magnús Guðmundsson Það voru aðeins nokkur orð í ræðu hv.frsm. meiri hl., sem ég vildi athuga lítið eitt. Hann sagði, að það hefði verið tekin upp ný regla um það, hvaða greiðslur ætti að taka upp í fjáraukalög, og vitnaði í því efni til 35. aths. endurskoðenda við LR. 1929, þar sem sagt er, að þegar lög setji ákveðið hámark fyrir greiðslu í ákveðnu skyni og meira er greitt en hámarkinu nemur, þá eigi ætíð að taka slíkar umframgreiðslur upp í fjáraukalög. Fram til síðustu ára hefir ekki þurft að taka í fjáraukalög, svo að nokkru hafi numið, greiðslur, sem heimilaðar voru í eiðrum lögum en fjárlögum, af þeirri einföldu ástæðu, að mjög sjaldan hefir verið farið fram úr leyfðri hámarksgreiðslu. En þetta átti sér stað 1929, og þess vegna var áðurnefnd aths. gerð. En á árinu 1930 er um að ræða svo gífurlegar upphæðir, sem greiddar hafa verið samkv. öðrum lögum en fjárl. umfram það hámark, sem þau lög ákveða, að annað eins hefir ekki áður þekkzt, og þarf ekki annað en að nefna einn lið sem dæmi, þar sem greidd var 1/2 millj. kr. umfram, en hin áætlaða upphæð var 1 millj. kr. Það var til síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði. Það er auðvitað, að fjáraukalögin hækka, þegar svona er farið að. Það var enginn ágreiningur um það í fyrra út af landsreikningnum fyrir árið 1929, að slík upphæð sem þessi ætti að vera í fjáraukal.; Það lá í hlutarins eðli. Hv frsm. taldi, að í þessum fjáraukal. fyrir 1930 væri farið lítið lengra fram úr heimildum en áður hefði átt sér stað. Ef hann vill sanna þessi ummæli sín, þá verður hann að sýna fram á það með tölum, hvað þær upphæðir eru háar, sem fyrrv. ríkisstjórnir hafi greitt umfram heimildir í fjárlögum, og það efast ég um, að hann geti. Hann tók það fram, að umframgreiðslur hefðu ekki verið hærri á síðari árum en 1930, en kvaðst ekki muna, hvað „fjáraukalögin miklu“ árið 1921 hefðu verið há. Ég vil þá minna hv.frsm. á það, að þau fjáraukalög voru fyrir 2 ár, 1920 og 1921, af því að fjárhagstímabilið var þá 2 ár. Þau fjáraukalög voru um 41/2 millj. kr., en þessi fjáraukalög, sem eru aðeins fyrir árið 1930, eru á sjöttu mjllj. kr. Þetta sýnir, að fjáraukal. þessa eina árs, 1930, eru hærri en „fjáraukalögin miklu“, sem þó voru fyrir tvö ár. Vera má, að hv.frsm. finnist þetta aðeins lítilsháttar munur, en mér finnst munurinn gífurlegur. Um fjáraukalögin 1920–1921 fékk ég þann vitnisburð hjá allri fjhn.Nd., sem var að meiri hluta skipuð pólitískum andstæðingum, að fjáreyðsla mín sem fjmrh. á þeim árum hefði ekki verið meiri en við hefði mátt búast eftir þeirri dýrtíð, sem þá var. Ef hæstv. núv. stj. getur fengið samskonar vottorð nú fyrir fjáraukalögin 1930, þá skal ég ekki um þau fást né ásaka hana. En ég er viss um að slíkt vottorð getur hún ekki fengið. Ég skal nefna dæmi um mismuninn á dýrtíðinni 1920–1921 og 1930. Árið 1921 var dýrtíðaruppbótin 1371/3%, og 1920 120%, en 1930 var hún ekki nema 40%. Og þó að þetta sé ekki nákvæmur mælikvarði á verðhlutföllum þá og nú, þá má þó öllum vera það auðskilið, hvað munurinn er gífurlegur á dýrtíðinni nú og 1921. Ég kæri mig ekkert um að rifja upp það, sem áður hefir verið ritað um „fjáraukalögin miklu“. Það verður ef til vill tækifæri til þess síðar. En þegar hv.frsm. meiri hl. fjhn. heldur því fram, að alþingishátíðin eigi aðalþáttinn í þessum umframgreiðslum 1930, þá er það alls ekki rétt. Vitanlega er hægt að benda á stóra útgjaldaliði í sambandi við hana, en þó eru þeir ekki margir í allri þeirra súpu, því að mikið fé til hátíðarinnar var veitt í fjáraukal. undanfarinna ára. En það, sem mestu varðar er, að fénu hefir verið ausið svo gengdarlaust í allar áttir 1930, að á því er ekkert hóf.; verður sjálfsagt talað frekar um það, þegar landsreikningurinn fyrir það ár kemur til umr. Ég geri ráð fyrir, að sá LR. verði talsvert nafnkunnur og umtalaður, en hvort þessi fjáraukalög verða það líka, skal ég ekkert fullyrða um, en það fer sennilega nokkuð eftir því, hvað mikið verður um þau talað.

Hannes Jónsson Ég skal fylgja þeirri reglu, sem tekin hefir verið upp af þeim hv.þdm., sem tekið hafa þátt í umr. um þetta mál, að meða ekki ýtarlega um einstök atriði fjáraukalaganna, en láta það bíða þangað til LR. fyrir 1930 kemur til umr. En ég vil þó drepa á nokkur atriði, sem fram hafa komið í umr., og þá fyrst og fremst á ráð, sem hv. 2. þm. Skagf. og hv. 4. þm. Reykv. hafa bent á, að þessi fjáraukalög væru óvenjulega há, eða fullar 5 millj. kr. Hv. frsm. meiri hl. fjhn. hefir nú bent á það með skýrum rökum, að ýmsir útgjaldaliðir í frv. væru dálítið óvenjulegs eðlis og sumir þannig, að stj. yrði ekki með réttu ásökuð fyrir þá. Ég hefi dregið saman nokkra stærstu útgjaldaliðina í fjáraukalfrv. og skal nú gera grein fyrir þeim. Er þá fyrst að geta þess, að til landhelgigæzlu var greitt umfram áætlun ca. 140 þús. kr., og skattanefndarkostnaður m. m. ca. 100 þús. kr. Til frekari skýringar má geta þess, að meginhluti þeirrar upphæðar hefir farið til greiðslu kostnaðar við fasteignamatið í landinu, sem fór fram á árunum 1929 og 1930, og fyrir þeim kostnaði var lítið áætlað í fjárl., en hinsvegar var öllum vitanlegt, að hann mundi fara langt fram úr áætlun. Eins og áður hefir verið nefnt, var greitt til byggingar landsspítalans um 870 þús. kr. Eins og kunnugt er, hafði Alþingi lagt mjög ríka áherzlu á það við stj., að lokið væri við landsspítalabygginguna fyrir alþingishátíðina 1930, þó að það kostaði slíka umframgreiðslu úr ríkissjóði. Til skrifstofubyggingarinnar Arnarhváls var greitt 126 þús. kr. umfram áætlaðar fjárveitingar, og þess vegna er sú upphæð tekin í fjáraukalög. Þegar stj. var heimilað að reisa þessa byggingu, var fjárveitingin miðuð við áætlunarupphæðina, en það hefir nú reynzt nálega algild regla, að byggingarkostnaður fari fram úr áætlun, hvort sem verkfræðingar eða húsameistarar hafa þar átt hlut að máli, en hinsvegar var ekki hægt að ætlast til þess, að stj. léti hætta við bygginguna án þess að hún yrði nothæf, og þess vegna var óhjákvæmilegt að fullgera húsið, þó að kostnaðurinn færi fram úr áætlun. Til nýja Þingvallavegarins var varið fullum 360 þús. kr. Alþ. hafði ákveðið, að þessi vegur yrði lagður fyrir alþingishátíðina og heimilað stj. að taka lán til þess. Stjórnin hlaut því að framkvæma þá ákvörðun. Um síldarbræðslustöð ríkisins á Siglufirði er svipað að segja og Arnarhvál; hún var reist samkv. lagafyrirmælum og vilja Alþingis, og fjárveitingu þá, sem þingið heimilaði til þess, bar nánast að skoða sem áætlun um það, hverju varið skyldi til þeirra framkvæmda, fremur en ákvörðun þingsins um það, að síldarverksmiðjan mætti ekki kosta meir:. Enda var ómögulegt að fastákveða um það fyrirfram, hvað verksmiðjan myndi kosta. Og vitanlega mátti stj. ekki játa hætta við þá byggingu hálfgerða eins og á stóð, enda þótt það hefði verið réttara, formsins vegna, að láta síðari hluta byggingarinnar bíða þangað til Alþingi hefði veitt nýja heimild til viðbótarfjárveitingar. En slík bið á því að fullgera bygginguna gat leitt til meira tjóns fyrir þjóðina heldur en forsvaranlegt hefði verið af stj. að leggja út í  Til bygginga héraðsskóla var á árinu 1930 varið hér um bil 238 þús kr., sem sett er hér í fjáraukalög, og hafði stj. verið heimilað að taka lán til þeirra framkvæmda. Þessir sjö liðir, sem ég hefi hér gert grein fyrir, nema samtals rúmlega 21/3 millj. kr. Auk þess er áður búið að benda á, að til verklegra framkvæmda, sem taldar eru í 13. gr. fjárl., vega, brúa, síma, vita og lendingarbóta, var varið ca. 2 millj. kr. umfram áætlun samkv. fjárl. Þessir fáu liðir, sem ég hefi hér nefnt, mega flestir teljast ýmist óhjákvæmilegar eða nauðsynlegar framkvæmdir, sem auka framfarir og menningu þjóðarinnar, og fjárframlög til þeirra samkv. fjáraukal. nema samtals 41/4 millj. kr. Ennfremur má benda á, að við 19. gr. fjárl. er talin umframgreiðsla á aðeins einum lið, sem er nærri jafnhá og fjárveitingin sjálf, en það er endurgreiddur tollur, sem nemur um 100 þús. kr. þessi póstur á í raun og veru ekki að teljast til útgjalda í fjárlögum, heldur dragast frá tekjunum, og er því ranglega færður til hækkunar á gjaldahlið fjáraukalagafrv. Þá var hv. 4. þm. Reykv. að minnast á fjáraukalögin, sem samþ. voru á sumarþinginu síðast, fyrir árið 1930. Þau voru um 900 þús. kr., og 2/3 af þeirri upphæð, um 600 þús. kr., voru eingöngu umframgreiðslur vegna alþingishátíðarinnar, og ætti hv.þm., sem var einn í hátíðarnefndinni, að vera vel kunnugt um meðferð þess fjár  Þegar hv. 2. þm. Skagf. er að tala um þessa gegndarlausu fjársóun stj. árið 1930, verður hann jafnframt að athuga fjármeðferð Alþingishátíðarnefndarinnar það ár. En ég verð að segja, að hún tekur ekki stj. fram um gætni í fjárgreiðslum. Og þó var nefndin svo ánægð með störf sín, að þegar hún var búin að halda 100 fundi, þá þótti henni vel hlýða að minnast þess afmælis með því að halda sjálfri sér stóra veizlu á kostnað ríkissjóðs, er kostaði mörg hundruð kr. - Það væri vissulega ástæða til að glugga ofurlítið ofan í skjölin hjá þessari nefnd, sem hafði svo mikil fjárrað þetta ár og var að mestu leyti einráð um, hversu mikið fé var notað til hátíðarinnar, - ekki sízt þegar menn, sem voru í nefndinni, látast vera mjög vandlætingarfullir um það, hvernig farið hafi verið með fé þjóðarinnar þetta ár. Það fer a. m. k. ekki sérlega vel í munni hv. 4. þm. Reykv. Það getur verið, að mér gefist tóm til að fara út í sitthvað fleira, sem snertir störf n., þegar LR. kemur til umr.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Það er að vísu ekki þörf á að halda langa ræðu um þetta frv., en þó þykir mér rétt að fara um það nokkrum orðum. Landbn. hefir ekki að þessu sinni gert við það neinar brtt., en leggur til, að það verði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv.Ed. Þetta frv. hefir ákvæði lík því, sem voru í gömlu l. frá 1915, þau, að ekki megi flytja út hross að vetrarlagi. En þó er gert ráð fyrir því í 2. gr. frv., að flytja megi út hross 4–10 vetra á tímabilinu frá 1. marz til 1. júní. Er það ákvæði linun frá því, sem var í 1. frá 1915. Aftur á móti er hert á ákvæðunum um, að ekki megi flytja út hross tveggja vetra. f breyt. frá 1930, sem gerð var á l. um útflutning hrossa, er svo ákveðið, að flytja megi út 2 vetra hross, ef þau eru falleg og ekki lægri en 48 þuml. þessu ákvæði er nú kippt burt og aðeins heimilaður útflutningur á þeim, ef um sölu á einstökum hrossum er að ræða í sérstökum tilfellum. Það er við þetta atriði, sem n. ráðgerir, ef til vill, að koma fram með brtt. við 3. umr. og sem mundi þá lúta að því að færa þetta í sama horf og var í viðbótarl. frá 1930. En út í það mál skal ég ekki fara lengra nú, þar sem n. hefir enn ekki tekið fasta ákvörðun um þetta. Það er því miður hætt við því, að þó að þessar breyt. séu gerðar á 1., þá verði þær ekki til þess, að landsmenn fái betri markað fyrir hross sín. Sá markaður virðist alltaf vera að þrengjast, og síðustu árin hefir mjög litið verið flutt út af hrossum. Sumir álíta, að möguleikar muni geta orðið um sölu reiðhrossa til Danmerkur. Má vera, að þær vonir rætist. Væri það líka mikilsvert fyrir okkur, ef aðrar þjóðir lærðu að meta hina lipru og knáu íslenzku reiðhesta, sem nóg er til af og alltaf er hægt að ala upp. - ég hefi svo ekki fleira að segja. Ég get endurtekið, að n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt við þessa umr.

Pétur Ottesen Það er aðeins stutt fyrirspurn til hæstv.atvmrh. Eins og hv.frsm. tók fram, þá hafði landbn. það eitt að athuga við frv. eins og það er nú, að lita mætti svo á eftir orðalagi 1. gr., að stj. teldi sig svo bundna af orðalagi hennar, að hún treysti sér ekki til að veita undanþágu um útflutning á t. d. 2 hrossum, nema um eitt og eitt hross væri að ræða, en teldi sér hinsvegar ekki fært að veita slíka undanþágu, ef um dálítinn hóp hrossa væri að ræða. Það gæti hugsazt, að hægt væri að selja dálítið af tvævetrum hrossum til útlanda, t. d. til Svíþjóðar, ef þau eru stór og falleg. Ég teldi því varasamt að taka alveg fyrir hann möguleika, ekki sízt á jafnerfiðum tímum og nú eru og þar sem engin hætta væri á, að þetta spilli fyrir markaðinum að öðru leyti. - ég vil því spyrja hæstv.atvmrh. um það, hvort hann teldi stj. fært að veita slíka undanþágu, þó um nokkurn hóp hrossa sé að ræða. Ef hæstv. ráðh. treystir sér til að svara þeirri spurningu játandi, þá er síður ástæða til að breyta frv., enda gæti þá svo farið, ef því verður breytt, að það dagi uppi á þessu þingi.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil, vegna fyrirspurnar hv.þm. Borgf., geta þess, að minn skilningur á ákvæðum 1. gr, frv. er sá, að þau séu ekki svo þröng, að þau útiloki það, að flytja megi út smáhópa af tveggja vetra hrossum. Og ég geri ráð fyrir, að ég sem atvmrh. muni túlka þau ákvæði á þann hátt, ef til kemur.

Vilmundur Jónsson Frv. má heita óbreytt frá því að það lá fyrir d. og var samþ., nema hvað nokkrar orðabreyt. hafa verið gerðar á því, allar eftir ósk minni, og þagga þær ekki í neinu meiningu þess. Um leið ætla ég að taka það fram, vegna þess, að ég hefi orðið var við, að 11. gr. frv., þar sem um er að ræða skyldur lækna til að afstýra hættu af sjúklingum sínum, hefir verið túlkuð þannig af sumum, bæði utan þings og innan, sem skyldurnar væru miklu víðtækari en mín meining hefir nokkurntíma verið sem flm. Það er ekki tilætlunin, að læknar eigi að vera nein lögregla og því síður njósnarar um menn almennt. Sú skylda, sem lögð er á þá með þessari gr. frv., er aðeins bundin við læknisstörf þeirra og þeirra eigin verkahring, þeirra eigin sjúklinga. Ef þeir komast að því vegna starfsemi sinnar sem læknar, að heilsufari manns sé þannig háttað, að hætta stafi af, þá er þeim skylt að reyna að afstýra hættunni. En þessi skylda er því aðeins lögð á þá, að um mjög augljósa og alvarlega hættu sé að ræða, beina lífshættu eða yfirvofandi heilsutjón eins og það er orðað í gr. frv. Og vitanlega er hér aðeins átt við hættur í sambandi við sjúkdóm viðkomandi. Annað snertir ekki sérstaklega starfsemi lækna. Ég vil nefna dæmi, svo betur verði skilið, hve víðtæk ákvæði gr. eru að mínum dómi, og hver takmörk þau hljóta að hafa. Ef læknir kemst t. d. að því við skólaskoðun, að smitandi berklaveikur kennari stundar kennslu, þá er hann vitanlega skyldugur til að leitast við að afstýra þeirri hættu, sem af því getur stafað. Sama skylda hvílir á honum, ef bílstjóri vitjar hans og hann kemst að því, að hann hefir ekki þá sjón, sem krafizt er af bílstjórum. En ef lækni virðist kennari, sem hann mætir á götu, vera fölleitur og berklaveikislegur, eða bílstj., sem hann sér stýra bíl, vera tortryggilega næsýnn, þá ber honum engin læknisskylda til að skipta sér af því. Hver kann að vera hans almenna borgaralega skylda eða siðferðilega skylda kemur þessu máli ekki við. En gæta verður hann sín sem læknir að fara varlega í afskiptaseminni vegna ákvæða 7. og 18. gr. Ég vildi taka þetta fram, því að vel má vera, að það geti haft þýðingu síðar, ef til malaferla kæmi, hver skilningur flm. hefir verið á þessu þýðingarmikla atriði.

Frsm. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Fjhn. hefir komið sér saman um að mæla með því, að frv. þetta gangi óbreytt fram. Þetta frv. er einfalt og er frá efni þess skýrt í grg., svo að óþarfi er að mæla frekar með því. Það gekk ágreiningslaust í gegnum hv.Ed., og eins þótti að geta orðið hér. Á þingi 1928 voru sett l. um lánafélög, sem miðuð voru við 1. veðrétt. En þó að sé gott og nauðsynlegt að geta fengið lán út á 1. veðrétt í húsum, þá er því samt svo varið, að á milli þeirrar upphæðar, er út á 1. veðrétt fæst, og þess framlags, sem eigandi hússins getur sjálfur látið í té, er oft talsvert bil, sem þarf að brúa. En það er oft erfiðast. Og í það bil eru sett þau lán, sem dýrust eru og mestu valda um það, að húsaleiga verður óþarflega dýr. Er því mikilsvert, ef þessi l. gætu orðið til þess, að hæfilega dýr lán fengjust ú á 2. veðrétt. Fleira sé ég ekki ástæðu til að taka fram, en vil vísa til grg. frv.

Pétur Magnússon Frv. Þetta á eins og kunnugt er að veita stj. heimild til að ábyrgjast allt að 400 þús. kr. lán, sem varið sé til frystihúsbygginga á kjötútflutningshöfnum. Er svo ráð fyrir gert, að áábyrgð þessi nái til þeirra lána, sem tekin verða af sýslufélögum eða samvinnufélögum í þessum ákveðna tilgangi. Ábyrgð slík sem þessi hefir alloft áður verið gefin af ríkinu, og hafa það þá í flestum tilfellum verið samvinnufélög í viðkomandi héruðum, sem lánin hafa tekið og fengið ábyrgðina. Samvinnufélögin geta hinsvegar verið með tvennu móti, annaðhvort framleiðendafélög eða neytendafélög - kaupfélög. Ef framleiðendafélög eru stofnuð til þess að byggja frystihús, þá má búast við, að allir framleiðendur í héraðinu hafi jafna aðstöðu til þess að njóta frystihússins. En sé um kaupfélög að ræða, getur í allmörgum tilfellum orðið misrétti núlli þeirra framleiðenda, sem eru í kaupfélögunum, og hinna, er utan við félögin standa. Utanfélagsmenn hafa ekki notið þeirra hagsbóta, sem frystihúsin veita, og hafa því í mörgum tilfellum nauðugir viljugir orðið að ganga í félögin. Þar sem ríkið styrkir frystihúsbyggingarnar að verulegan hátt með hárri ábyrgð, þá sýnist ekki réttlátt, að hlunnindi þau, sem frystihúsin veita, séu bundin því skilyrði, að framleiðandi gangi í ákveðinn félagsskap til þess að njóta þeirra og taka á sig félagslegar skyldur, sem eru óviðkomandi starfi frystihúsanna. Þess vegna hefi ég leyft mér að bera fram brtt. við 2. gr. frv., l.málsgr., sem gengur út á það að tryggja öllum kjötframleiðendum á félagssvæðinu jafnan rétt til afnota af frystihúsinu. Ég hirði ekki um að setja neinar reglur í lögin um það, hvernig þetta ákvæði verði framkvæmt, en ætlast til, að viðkomandi sýslunefnd geri það á hverjum stað. Ég ætla, að ekki verði erfitt að koma skipulagi á þetta mál. Ég ætla, að kaupfélögin skiptist í deildir, viðast eftir hreppum, og það muni því vera mjög auðvelt fyrir deildarstj. hverrar deildar að taka utanfélagsmennina á sínu starfssvæði með, þegar hann gerir skýrslu um innlegg sinna deildarmanna. Þessar till. eiga því að tryggja hlutfallslegt jafnrétti öllum viðkomandi héraðsbúum til þess að verða aðnjótandi þeirra hlunninda, sem þessum lögum er ætlað að veita. Vænti ég þess vegna, að hv. dm. telji brtt. þessa sanngjarna og fallist á að samþ. hana.

Frsm. (Jón Jónsson) [óyfirl.]: Þegar þessi brtt. kom fyrst fram á fundi n., sýndist mér hún fremur sakleysisleg. Það er vitanlega hugmyndin, að þegar frystihús eru reist, fái allir framleiðendur aðgang að þeim, sem vilja, og veit ég ekki til, að frystihúsin hafi nokkursstaðar verið framkvæmd öðruvísi. Í lögunum er gert ráð fyrir því, að annaðhvort sýslufélög eða samvinnufélög reisi húsin. Ef það eru sýslufélögin, sem gera það, þá geta þau vitanlega sett reglur, er tryggi það, að allir héraðsbúar hafi jafnan aðgang, en séu það félög, sem reisa frystihúsin, t. d. samvinnufélög, þá er það vitanlegt, að þau standa öllum opin. Þess vegna sýnist ekki ástæða til að setja fram víðtækari kröfur um það efni. Mér skildist á ræðu hv.flm.brtt., að hann halda fram, að utanfélagsmenn ættu að hafa jafnan rétt til frystihúsanna og félagsmenn, en það finnst mér nú vera dálítið óeðlilegt, og að hitt sé alveg nóg, að öllum sé tryggður réttur til þess að geta orðið aðnjótandi þeirra hagsbóta, sem frystihúsin veita. Það er ekki rétt, þegar félagið leggur fram mikið fé til hússins, leggur bæði í ábyrgð og áhættu vegna þess, að þá eigi utanfélagsmenn jafnan rétt til þess að nota þessa eign félagsins eins og félagsmenn sjálfir. Þessa vegna get ég ekki fallzt á brtt.hv. 4. landsk., enda tel ég hana óþarfa, með því að hvort setu sýslufélög eða samvinnufélög byggja þessi hús, þá er það tryggt, að allir, sem vilja, geta fengið að flutningshöfnum. gang að þeim, með því að uppfylla sömu skilyrði.

Einar Árnason [óyfirl.]: Eins og öllum er kunnugt, hafa öll þau frystihús, sem reist hafa verið til þess að frysta kjöt hér á landi á síðari árum, verið reist af samvinnufélögum bænda, og ég býst við, að gera megi ráð fyrir, að þau hús, sem framvegis verða reist í sama tilgangi, verði sömuleiðis reist af samskonar félögum. Ég sé því ekki, að komið geti til nokkurra mala, að hús, sem þau félög byggja og reka, geti verið til afnota hverjum, sem sýnist. Ef slíkt ákvæði verður sett inn í þessi heimildarlög, þá verður það blátt áfram til þess, að heimildin verður ekki notuð, og samvinnufélögin munu heldur reyna að bjargast af á eigin spýtur. Ég veit til þess, að þegar er í ráði að byggja 3 frystihús á næsta vori til þess að frysta kjöt, en ef á að setja þeim félögum, sem ætla að byggja, það skilyrði, að hver og einn megi nota húsin, hvort sem hann er í því félagi, sem á húsið, eða ekki, þá verður það til þess, að félögin, sem ætla að byggja, munu alls ekki vinna til að nota heimildina. Annars býst ég við, að þessi brtt. sé komin fram vegna ókunnugleika hv.flm. hennar. Því er nú svo háttað með slátrunina á hverju hausti, að hún verður öll að skipuleggjast fyrirfram, svo að engu má skeika. Það getur því ekki komið til mala, að utanfélagsmenn geti hvenær sem er komið með fé í sláturhús kaupfélagsins og kjöt í frystihúsið.

Það á að koma fullt gjald fyrir

. Þó fullt gjald komi fyrir, það er annað mál, áætlun félagsins má ekki raskast. Hitt er sjálfsagt, að lána utanfélagsmönnum frystihúspláss, þegar félagsmenn þurfa ekki á því að halda, en jafnan rétt félagsmönnum, sem bera byrðarnar af stofnun og rekstri frystihússins, geta þeir auðvitað ekki fengið. Ég verð því ákveðið að leggja á móti þessari brtt. og tel lítið gagn að heimildinni, ef brtt. verður samþ.

Pétur Magnússon Mér er það fullljóst, að ef samvinnufélög, svo sem kaupfélög, eða einstaklingar reisa sér kjötfrystihús af eigin rammleik, þá nái það ekki nokkurri átt, að Alþ. geri kröfu til þess að skipa fyrir, hverjir megi nota frystihúsið. En hér er ekki um það að ræða, heldur hitt, hvort ríkið eigi að setja skilyrði um notkun mannvirkja, sem því er ætlað að styrkja að allverulegum hluta, með því að ábyrgjast byggingarkostnað þeirra. Þegar nú ekki er um minni skerf að tala frá ríkisins hálfu en þetta, þá sýnist það ekki nema eðlilegt og sanngjarnt, að ríkið krefjist þess, að hver borgari hafi jafnan rétt til þessara hlunninda. Ég hefi kannske ekki tekið það nógu skýrt fram í fyrri ræðu minni, að ég ætlaðist til, að utanfélagsmönnunum væri gert að skyldu að borga kostnað við rekstur frystihússins hlutfallslega við notkunina. En vitanlega var það hugsunin hjá mér. Ég ætlaðist ekki til, að utanfélagsmenn yrðu á neinn hátt betur settir. Mér þykir það ákaflega undarlegt, ef það er rétt hjá hv. 2. þm. Eyf., að skilyrði sem þetta þurfi að verða til þess að gera frv. gagnslaust. Ef rétta skilyrði er svo fráfælandi, að kaupfélögin muni ekki sjá sér fært að nota heimildina, eins og er að dómi hv.þm., þá skil ég ekki, í hverju það á að liggja. Þegar allir eiga að bera jafnan kostnað af rekstrinum, hvort sem þeir eru félagsmenn eða ekki, þá skil ég ekki, hvað það getur verið, sem er svo fráælandi við þetta ákvæði. Mér sýnist heildarútkoman ætti að verða alveg sú sama. Hitt get ég skilið, að ýmsum þeim, sem gera það að kappsmáli að ná sem flestum inn í kaupfélögin, muni falla vel þessi lagaþvingun, sem með frv. óbreyttu væri sett á almenning í sveitum landsins til þess að ganga inn í kaupfélögin, því ekkert er það annað en þvingun á menn, ef þeir eru látnir velja um að ganga í félagsskapinn eða að verða af þeim hagsbótum, sem frystihúsin veita. Ég efast samt um, að kaupfélagsskapnum sé gerður nokkur greiði með þessu; ég hygg einmitt, að hann þróist bezt frjáls og þvingunarlaus. Annars sé ég ekkert því til fyrirstöðu, að framleiðendafélög séu stofnuð til að koma upp frystihúsunum. Ég fæ eigi betur séð en að húsin fengju alveg sömu þýðingu fyrir kjötframleiðendur, þó sú tilhögun væri höfð á, eins og þó kaupfélögin fái nokkurskonar einokun á þessum tækjum.

Páll Hermannsson Ég veit það að gott eitt vakir fyrir hv. 4. landsk. með þessum brtt. og því verð ég að fallast á það með hv. 2. þm. Eyf., að ókunnugleiki hans muni valda því, að hann ber brtt. fram. Það hefir verið tekið fram í umr., að frystihúsin, sem reist hafa verið hingað til á kjötútflutningshöfnum, hafa öll verið reist af kaupfélögunum  Það er svo með slátrun sauðfjár á haustin, að hún fer fram eftir ákveðnum reglum. Fénu er slátrað í stórum hópum. Viðskiptamenn kaupfél. hafa sitt fé áætlun félagsins, en viðskiptamenn kaupmannanna láta kaupmennina sjá um slátrun á því fé, er þeir leggja inn til þeirra. Nú á síðari árum hefir slátrun hjá kaupfél. víðast hvar verið eitt af mestu vandamálum félagsskaparins. Eftir því sem fénu hefir fjölgað og félögin stækkað, hefir það alltaf reynzt torveldara og torveldara að koma slátruninni af á nægilega stuttum tíma. Ég hygg því, að kaupfélögunum verði alveg ómögulegt að undirgangast það, að hver og einn megi nota frystihúsin. Mér er vel kunnugt um það, að mörg kaupfélög hafa á síðustu árum staðið í mestu vandræðum með að geta slátrað fé sinna félagsmanna, hvað þá annara. Ég held, að ef á að gera ráð fyrir því, að viðskiptamenn kaupmanna fái að nota sláturhús og frystihús kaupfélaganna, þá verði það að vera kaupmennirnir, sem semja verða um það mál. Annars hefi ég þá trú, að það yrðu fá kaupfél., sem mundu ráðast í að nota umrædda ábyrgð, ef brtt.hv. 4. landsk. veriður samþ. Ég held, að margt sé til hliðstætt þessu, að ábyrgð sé tekin á ekki veigaminna eða þýðingarminna fyrirtæki en starfsemi kaupfélaganna, þótt hún náði ekki til allra einstaklinga á því svæði. Ég fæ því ekki séð, að neitt sé því til fyrirstöðu, að jafnvel þótt kaupfélagsmenn einir notuðu slík frystihús, þá væri þessi ábyrgð veitt, því að það er nú mjög víða svo, að mikill meiri hl. bænda eru kaupfélagsmenn. Auk þess ber á það að líta, að það kostar bæði allmikið fé og fyrirhöfn að reisa frystihús. Það kostar mikið fé umfram það, sem ríkið ábyrgist, og frystihúsin verða alltaf rekin á kostnað og áhættu þeirra, sem reisa þau. Það sýnist því vera eðlilegt, að þeir sitji fyrir notkun hússins, enda húsin sjaldan það stór, að ekki sé fullt brúk fyrir þau af þeim, sem reisa þau. Það er ekki ætlazt til, að mönnum sé gefið það fé sem ábyrgzt er fyrir frystihúsin. Hv. 4. landsk. benti á, að eðlilegt væri, að þessi frystihús væru reist af framleiðendafélögum. Það má vel segja, að svo væri, en þessi félög eru yfirleitt ekki til, önnur en þau, sem jafnframt eru kaupfélög, og litlar líkur eru til, að slík félög mundu almennt verða stofnuð, sízt á því svæði, þar sem kaupfél. eru orðin útbreidd og telja sig hafa rétt og skyldu til forgöngu í þessum málum. Það er vitanlegt, að flest kaupfél. ættu erfitt með að koma upp frystihúsum án þessarar ábyrgðar, eins og nú stendur. En á eðlilegum tímum myndu kaupfélögin reyna að klífa hann þrítuga hamar að koma þeim upp ábyrgðarlaust, heldur en að undirgangast þá íhlutun, sem þau gætu átt yfir höfði sér eftir brtt.

Pétur Magnússon Hv. 2. þm.N.-M. talað um, að framleiðendafélög væru óvíða orðin og ekki líkindi til, að þau yrðu stofnuð. Taldi hann því tormerki á, að þau yrðu til þess að reisa frystihús. Það er að vísu rétt, að þessum félögum hefir farið fækkandi og hafa víða verið sameinuð kaupfélögunum. Þó eru þau enn til á nokkrum stöðum á landinu. En þessi breyt. hefir orðið í seinni tíð, og efast ég um, að hún sé til góðs. Ég held, að hitt sé heppilegra, að hafa neytenda- og framleiðendafélög sér, þannig að mönnum væri ekki skylt að vera í öðru félaginu, þótt þeir væru í hinu. Þessi félög geta eigi að síður verið í náinni samvinnu, og hafa líka verið það þar, sem hvorttveggja félögin hafa verið til. Þótt hreyfingin hafi verið í þá átt, að framleiðendafél. hafi fækkað, þá ætla ég, að gjarnan mætti verða breyt. á því til hins gagnstæða, og ef þetta frystihúsmál gæti orðið til þess að snúa straumnum við, þá hygg ég, að það væri til góðs. Mér finnst þess vegna, að þessi röksemd hv.þm. vegi ekki á móti því, sem ég hefi haldið fram um þetta efni.

Einar Árnason [óyfirl.]: Ég vil aðeins taka það fram til viðbótar því, sem sagt var aðan, út af heim frystihúsum, sem fyrirhugað er að byggja, en það er á Vopnafirði, Borðeyri og Stykkishólmi, að ef athuguð er kjötframleiðsla á þessum stöðum, þá kemur það í ljós, að öll kjötverzlun og verzlun með innlendar vörur er í höndum kaupfélaganna. Þess vegna er það eðlilegt, að þessi félög hafi full umráð yfir húsunum, og ég vil taka það fram út af því, að einstökum óviðkomandi mönnum sé heimilaður aðgangur að slíkum búum, að auðvitað geti komið til mála að gera ráð fyrir, eins og hv.flm.brtt., að enginn ágreiningur sé um gjaldið fyrir slíka notkun. En þessir menn mega ekki hafa mikinn íhlutunarrétt um notkun hússins. Þetta eru menn, sem koma e. t. v. eitt og eitt ár, bera enga ábyrgð og eru hlaupnir burt hvenær sem vera skal. En félagið sjálft hefir tekið á sig ábyrgð á rekstrinum og hefir ábyrgzt að greiða þær skuldir, sem stofnað hefir verið til vegna byggingarinnar, en hinir bera ekki ábyrgð á neinu og hafa ekki tekið á sig neinar skyldur. Nú er það svo, að samkv. samvinnulögunum verður að skoðast sem menn eigi almennt rétt á að ganga inn í samvinnufélögin, og með því að fara þá leið er opinn vegur að því að njóta þeirra hlunninda, sem frystihúsin veita, svo framarlega sem um hlunnindi er þar að ræða. Þá er enn eitt atriði í seinni ræðu hv. 4. landsk. - um framleiðlufélögin. Hann lét í ljós þá skoðun, að heppilegra væri, að félögin væru tvennskonar: Framleiðslufélögin sér og verzlunin með útlendar vörur sér. Þessi skoðun kemur alveg í bág við reynslu allra þeirra manna, sem lengst og mest hafa starfað að samvinnumálum hér á landi. Ég hefi nokkra reynslu af þessu, en það eru ýmsir menn, sem hafa hana meiri og eru glöggskyggnari, og það er eindregin skoðun þeirra, að óheppilegt sé að kljúfa þannig starfsemina. Annars liggur það fyrir utan það mál, sem hér er um að ræða, svo að ég ætla ekki að fara neitt út í það. Þarna kemur fram mjög ákveðinn skoðanamunur á þessu máli.

Frsm. (Einar Árnason) Ég skal ekki eyða í það miklum tíma til tala um málið, enda virðast hér vera svo fáir menn í d., að þýðingarlaust sé að fara nákvæmlega út í það. Samkv. frv. er stj. heimilt að greiða úr biti síldareinkasölunnar andvirði millisíldar frá sölu einkasölunnar síðastl. haust. Stendur svo á um þetta, að millisíld hefir alltaf verið sem sérstök eign í einkasölunni. Þeir, sem aflað hafa, hafa alltaf fengið andvirðið greitt jafnóðum og selzt hefir. Svo voru sett um þetta ný ákvæði síðasta haust. Þeir, sem aflað höfðu og fengið einkasölunni millisíld, áður en l. voru gefin út, fengu hana greidda. En þegar l. voru gefin út, munu hafa verið um 500 tunnur í vörzlum einkasölunnar, og gekk andvirði þeirrar síldar til hennar. Virðist það vera ósanngjarnt að láta þessa menn tapa fénu, af því að þeir voru svo óheppnir að vera ekki búnir að afhenda síldina áður en lögin gengu í gildi. Hér er um að ræða 20 þús. kr. virði, og í frv. er gert ráð fyrir, að þessum mönnum verði greitt þetta og felld niður jafnmikil upphæð af forgangskröfum ríkissjóðs í bú síldareinkasölunnar. Sjútvn. hefir haft frv. til athugunar og telur það sanngirnismal og leggur til, að það verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Jón Jónsson) [óyfirl.]: Þetta frv. er flutt af menntmn. Nd. og fer fram á það, að gera þeim bæjarfélögum, sem hafa ákveðið að greiða starfsmönnum sínum hærri dýrtíðaruppbót á laun sín en ríkið greiðir sínum starfsmönnum, að skyldu, að þau skuli einnig greiða barnakennurum, sem hjá þeim starfa, mismuninn á dýrtíðaruppbót ríkisins og bæjarins. Þetta verður því einskonar staðaruppbót fyrir þessa kennara. Eins og kunnugt er, eru barnakennarar í kaupstöðum mjög láglaunuð stétt, og þá sérstaklega í Rvík. Það er þess vegna ekki ósanngjarnt, að þeir njóti sömu hlunninda og aðrir starfsmenn bæjarins. En því hefir verið haldið fram í bæjarstj. Rvíkur, þar sem þetta aðallega kæmi til framkvæmda, - og það er orsökin til þess, að þetta frv. hefir verið flutt -, að bæjarstj. gæti ekki gert þetta, af því að kennararnir hefðu sín laun að mestu leyti frá ríkinu, og að þess var synjað að greiða kennurunum þessa uppbót, stafaði, að því er mér hefir skilizt, aðallega af því, að bæjarstj. taldi sig tæplega hafa lagaheimild til að greiða þetta. Menntmn. þessarar hv. d. hefir athugað frv. og vill fyrir sitt leyti ekki spyrna við því, að það verði leitt í lög, og þar sem hún hefir ekki ástæðu til að halda annað en að bæjarfél. vilji gjarnan greiða þetta, sé það heimilt, vill hún mæla með því, að það standi ekki í vegi. Ef bæjarfél. ákveður að lækka sína dýrtíðaruppbót niður í sama og ríkið, kemur þetta vitanlega ekki til neins. Þetta er ekki neinn útgjaldaliður fyrir ríkissjóð, enda er það sanngjarnt, að bæjarfélögin taki nokkurn þátt í launagreiðslum til þessara starfsmanna sinna, fyrir það, að það er dýrara að lifa hjá heim en annarsstaðar á landinu. Ég vil geta þess, að einn nm. hafði í upphafi áskilið sér óbundið atkv. um frv., en hann mun nú hafa, við nánari athugun, ákveðið að fylgja því óbreyttu. Legg ég því til fyrir hönd n., að frv. verði samþ. óbreytt.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það var borin fram í bæjarstj. Rvíkur till., sem fór í sömu átt og þetta frv., og úr því að hv.frsm. vek að meðferð hennar í bæjarstj. Rvíkur, vil ég segja frá því, sem þar fór fram. Eins og kunnugt er, ákvað bæjarstj. að greiða starfsmönnum sínum sömu dýrtíðaruppbót fyrir þetta ár og verið hefir undanfarið. - Ég vil skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vill ekki gefa fundarhlé, því það eru nú svo fáir í d., að það mun varla vera fundarfært. 

Það er bezt að gefa fundarhlé

. Forseti (hringir): Nú er fundarfært). Já, en mér þykir leiðinlegt að hafa af hv. dm. þá skemmtun, setu vera mun í aðsigi í hv.Nd. - Jæja, bæjarstj. ákvað þetta. Jafnframt kom fram till. um, að bæjarstj. skyldi borga kennurum í þjónustu bæjarins sömu dýrtíðaruppbót og öðrum starfsmönnum bæjarins. Þetta gat meiri hl. bæjarstj. ekki fallizt á, af því að það væri allt annar aðili, sem ákvæði laun kennaranna, og annar, sem ákvæði laun starfsmanna bæjarins. Og þó bæjarstj. ákvæði að lækka ekki dýrtíðaruppbót starfsmanna bæjarins, af því að laun þeirra mættu ekki lægri vera, þá er ekki þar með sagt, að laun kennara séu of lág. Þau eru ákveðin af ríkinu með tilliti til launa annara starfsmanna þess, og miðast þannig við allt annað en laun starfsmanna bæjarins. Auk þess er það nú þannig, að það er lögákveðið, að ríkissjóður borgar kennurunum 2/3 launa reirra, alla aldursuppbótina og alla dýrtíðaruppbótina, enda eru þeir skipaðir af ríkisstj. og bærinn hefir ekki vald nema að litlu leyti til að raða því, hvaða kennarar eru í þjónustu hans. Þeir eru því starfsmenn ríkisins fyrst og fremst. Þess vegna er það, að bæjarstj. taldi ekki rétt; að hún færi að taka þetta mál að sér. Þannig gat bæjarstj. auðvitað ekki farið að fella úrskurð um, þar sem dýrtíðaruppbótin var látin lækka hjá öllum starfsmönnum ríkisins, að þetta væri rangt að því er barnakennarana snerti. Alþ. hefir sjálft skammtað þeim launin, og bæjarstj. gat ekki á hann hátt farið að taka fram fyrir hendur þings og stjórnar. Hinsvegar er á það að líta, að það hefir dregizt nokkuð lengi af ýmsum ástæðum, en verið í ráði að endurskoða launareglugerð bæjarins og ákveða laun starfsmanna hans af nýju og e. t. v. fella niður dýrtíðaruppbótina og setja launin föst. En þetta hefir dregizt m. a. af því, að þegar það varð að ráði að setja bæjarráð fyrir Reykjavík - en það var samþ. með lögum 1930, en hefir ekki komizt í framkvæmd enn, af því að ríkisstj. og bæjarstj. kemur ekki saman um, hve margir menn eigi að vera í því -, þá var því hugað það verkefni að koma þessari endurskoðun í framkvæmd. En þessi endurskoðun getur ekki dregizt von úr viti og hlýtur að verða framkvæmd á þessu eða næsta ári, og þá getur farið svo, að þessi launabót kennaranna falli niður af sjálfu sér, þó hún verði samþ. hér. Ef það er tilgangur þingsins að bæta laun kennaranna, þá er óvíst, að sá tilgangur náist með því að samþ. Þetta frv. Það geta fallið niður forsendurnar fyrir því, að kennararnir fái bætt laun sín með því, ef dýrtíðaruppbótin verður felld niður. Hinsvegar er það rétt, að það var ekki eindregin mótstaða gegn því í bæjarstj., að hún legði eitthvað fram úr bæjarsjóði til að bæa kjör kennaranna, þó rétta væri ekki samþ., m. a. af því, að það er ennþá óákveðið um laun starfsmanna bæjarins, og að þetta tvennt, laun þeirra og laun kennaranna, stendur ekki í beinu sambandi hvað við annað. Hitt er satt, að hér er ekki um stóra upphæð að ræða fyrir bæjarfél. Það er gengið út frá því í frv., að bæjarsjóður borgi mismuninn á dýrtíðaruppbót starfsmanna ríkisins, og það mun nú vera 27%, sem ríkissjóður greiðir þeim, og dýrtíðaruppbót starfsmanna bæjarins, sem er nú 40%, þá er mismunurinn 13%, og mér er sagt, að það kæmi til með að nema eitthvað innan við 20 þús. kr. Svo þetta er ekki neitt verulegt atriði fyrir bæinn. En það var aðeins þetta, sem ég vildi benda á, að ef það er virkilega meining þingsins að bæta launakjör kennaranna, þá er óvíst, að þetta frv. nái þeim tilgangi.

Frsm. (Jón Jónsson) [óyfirl.]: Ég skal aðeins geta þess út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að n. sá ekki ástæðu til –enda lá það ekki fyrir - að taka það til athugunar, hvort ríkið ætti að borga þessum starfsmönnum hærra en öðrum starfsmönnum í dýrtíðaruppbót, enda kemur það ekki til mála. En hitt áleit n., að gæti komið til mála, ef bærinn líti svo á, að hann þyrfti að borga sínum starfsmönnum hærri dýrtíðaruppbót en ríkið sínum, að hann þá bætti þeim kennurum eitthvað upp líka, sem hann hefir í þjónustu sinni og eru verr settir en aðrir barnakennarar, af því að þeir búa á dýrari stað. En það olli því, að ég gat léð frv. mitt lið, að ég vissi, að þessir starfsmenn hafa mikla þörf fyrir hærri laun, eins og reyndar öll þjóðin hefir horf fyrir hærri laun, og svo hitt, að mér hafði verið tjáð, eins og mér líka skildist á ræðu hv. 1. þm. Reykv., að bæjarstj. hefði ekkert á móti því að greiða kennurum þessa uppbót, en teldi sig bresta lagaheimild til þess. Og því vildi ég ekki spilla, að hún fengi hana. Ég mæli því með því, að frv. verði samþ., svo að hún geti gert þetta.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. frsm. sagði, að það gæti ekki komið til mála, að ríkið færi að greiða þessum starfsmönnum hærri dýrtíðaruppbót en öðrum. En ég vil vekja athygli hans og annara hv. dm. á því, að með því að samþ. Þetta frv. viðurkennir Alþ., að þessum starfsmönnum ríkisins sé vanborgað og að dýrtíðaruppbót þeirra sé óþægilega lág. Það er ómögulegt að skilja þessa lagasetningu á annan veg. Því hvaða ástæða önnur gæti verið til þess að skylda bæjarfélögin til þess að greiða þessum starfsmönnum hærri laun en ríkið hefir ákveðið þeim? Hitt, sem hv.frsm. var að tala um, að ef bærinn sæi sér fært að borga starfsmönnum sínum hærri dýrtíðaruppbót en ríkið borgaði sínum starfsmönnum, þá væri sanngjarnt, að þetta næði einnig til kennaranna, tel ég nú mjög hæpið, því að launakjör starfsmanna bæjarins eru ákveðin af allt öðrum aðila en laun kennara, svo það getur vel verið, að laun starfsmanna bæjarins séu of lág og að ástæða sé til að borga þeim hærra, þótt það eigi ekki við um starfsmenn ríkisins. Það verður að gæta þess, að hér er um tvo launaskála að ræða, sem ekki eru ákveðnir af sama aðila og standa því ekki í neinu sambandi hvor við annan. Hinsvegar hefi ég litið svo á, að það væri með öllu óviðeigandi af bæjarstj. að fara að taka fram fyrir hendur þings og stj. um launakjör starfsmanna ríkisins, eða beinlínis að slétta sér fram í viðskipti þeirra við ríkið. Það var m. a. af þeirri ástæðu, að bæarstj. gat ekki gengið inn á þessa braut.

Frsm. (Jón Jónsson) [óyfirl.]: Ég vil geta þess út af orðum hv. 1. þm. Reykv. um að dýrtíðaruppbótin væri heldur of lág en hitt, að ég tók það fram í framsöguræðu minni, að ég vissi það vel, að þessir menn, eins og þjóðin öll, þyrftu að fá einhverskonar tekjuuppbót. Það er kunnugt, að atvinnuvegirnir bera sig illa og framleiðendurnir eru ekki eimt sinni matvinnungar, en það er bara ekki hægt að benda á neitt ráð til þess að auka tekjur almennings, og þá sýnist það ekki nema eðlilegt, að þessi almenna kreppa snerti þessa stétt manna eins og aðrar stéttir. Þess vegna vil ég ekki viðurkenna, að dýrtíðaruppbótin sé of lág, þegar litið er á kjör þessara manna í hlutfalli við kjör alls almennings. Hitt er annað mál, að æskilegt hefði verið að hækka laun almennings, og þessarar stéttar þá einnig, en á því eru engir möguleikar fyrir ríkið. Ef bæirnir hinsvegar treysta sér til að greiða hærri dýrtíðaruppbót sínum starfsmönnum, þá er ekkert við því að segja.

Páll Hermannsson [óyfirl.]: Það er nú að verða fámennt nokkuð hér í hv. d., og er sjáanlegt, að hugur manna stendur nú meira til hv.Nd. heldur en þess máls, sem hér er til umr. Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, af því að í því stendur, að menntmn. leggi til, að það verði samþ.Hv. frsm. sagði, að frv. hefði verið athugað af n., sem er að vísu rétt, því það hefir verið tekið til athugunar á einum fundi. En þegar liðið er á þingtímann eins og nú er, þá eru oft lausatök á málunum hjá nefndum, sérstaklega ef málin eru ekki tekin nema einu sinni fyrir. Svo var því farið um þetta mál, að athugun þess hjá n. var heldur flýtisverk að mínu áliti, og þess vegna skrifaði ég undir nál. með fyrirvara, enda hafa nú við 2. umr. frv. komið fram atriði, sem n. hefir ekki athugað, og sýnir það, að frv. er þörf á frekari athugun. Ég skal að síðustu taka það fram, að ég mun greiða frv. atkv. til 3. umr., en geymi mér rétt til að koma fram með brtt. við það við 3. umr.

Jakob Möller [óyfirl.]: ég vildi bara vekja athygli hv.frsm. á því, að það eru ýmsir starfsmenn ríkisins hér í Rvík, sem búa við svipuð laun og kennararnir og engin ástæða sýnist til að launa verr en þá. Það er ekki hægt annað en telja það sanngjarnt, að allir starfsmenn ríkisins í Rvík, sem vinna álíka vandasöm störf, hafi sömu laun, og með því að einn flokkur þessara starfsmanna er tekinn út úr og kjör hans bætt, þá er það ekkert annað en viðurkenning á því, að kjör hinna séu slæm, og að þeir eigi betur skilið.

Forseti (GÓ): Þá verður atkvgr. frestað samkv. beiðni, er fram hefir komið.  Á 76. fundi í Ed., 17. maí, var fram haldið 2. umr. um frv.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Þetta er mjög einfalt mál. Í frv. um skipun læknishéraða, sem nýlega er samþ. sem 1. frá Alþ., var bætt við einu læknishéraði, Ólafsfjarðarhéraði. Verður að ákveða því héraði laun, og á bezt við að gera það með breyt. á hinum almennu launalögum frá 1919. Í þessu frv. er gerð till. um það. En um leið og það er gert, þá er og notað tækifærið til að lækka laun í öðru læknishéraði, sem hefir verið stækkað og má því færast yfir í lægri launaflokk. Geri ég ráð fyrir, að „forstandsmenn“ hv. deildar kunni þessu vel, þar sem með því móti fæst nokkuð upp í þann aukna kostnað, sem leiðir af stofnun hins nýja héraðs. Af því, hve nú er orðið aliðið þingtímans, verður frv. þessu varla fram komið nema með því að veitt verði allvíðtæk afbrigði frá þingsköpum. Vona ég, að ekki verði haft á móti því, hvorki af hæstv. forseta né hv. d.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.): Hér liggur fyrir til umr. lánsheimild fyrir ríkissjóð til þess að konvertera tveim eldri lánum. Geri ég ekki till. til þess, að málinu verði vísað til n., en ég æski þess, að því sé vísað til 2. umr.

Pétur Magnússon Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh., hvort nokkuð hafi verið leitazt fyrir um lántökur, og hvort nokkurt útlit sé fyrir, að svo hagstæð lán fáist, að fært þætti að taka það til að greiða hin eldri lán.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það hefir að vísu ekki verið leitað fyrir sér neitt fastlega um lántökumöguleika, en málið hefir þó verið rætt við aðalviðskiptabanka okkar í Englandi, að gera tilraunir til þess að breyta lánum þessum í aðgengilegra horf. Möguleikarnir hafa verið slæmir í Englandi undanfarið en nú bendir þó margt til þess, að talsvert muni fara að batna, vextir fara lækkandi og mikið fé drífur þangað frá öðrum löndum til móts við það, sem var í fyrra.

Halldór Steinsson Mér finnst mál þetta ekki svo lítils virði, að það verðskuldi ekki að fara í n. Legg ég því til, að því verði vísað til fjhn.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Að ég gerði það ekki að till. minni, að málinu væri vísað til n., segir ekkert um það, hvort ég álíti málið mikils eða lítils virði. það segir einungis, að málið sé sjálfsagt.

Halldór Steinsson Hæstv. fjmrh. segir, að málið sé sjálfsagt. Segir hann það aðeins frá sínu sjónarmiði. En það er ekki nema eðlilegt, þegar um svona stor lán er að ræða, að málinu sé vísað til n.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég amast ekki við þessari till.hv.þm., en ég get ekki skilið, að neinn leggi svo ríkan skilning í sínar „oppositions“skyldur, að hér geti orðið ágreiningur um.

Halldór Steinsson Ég skil ekki, að hæstv. fjmrh. geti fundið „opposition“ í þessu hjá mér. Það er af því, að ég tel málið svo mikilvægt, þar sem hér er um að ræða margra millj. króna lán fyrir ríkissjóð, að ég tel það ekki farsællegt að hleypa því gegnum deildina án þess að það hafi fyrst farið til n.

Magnús Torfason Mál þetta er nú til 1. umr. hér. Held ég, að hæstv. fjmrh. myndi vel geta fengið af sér að tala við fjhn. hér í Ed., eða hún að tala við hann, svo að ekki þyrfti að vera að vísa málinu til n. svo seint á þingi.

Pétur Magnússon Ég vil ekki gera það að kappsmáli, hvort málinu er vísað í n. eða ekki, en þó tek ég undir með hæstv. fjmrh., að ég skil ekki, hvað málið á að gera í n. Frv. er svo stutt og málið svo óbrotið, að mér virðist hver þm. ætti að geta gert það upp við sjálfan sig, hvort hann getur léð frv. fylgi eða eigi. Með þessum orðum er ég hinsvegar ekki að taka neina afstöðu til málsins.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Það er ekki þörf á að ræða það almennt hér, hversu nauðsyn á því er mikil, að öllum almenningi sé gert það kleift að geta komið upp þaki yfir höfuð sér. Dýrtíð húsaleigunnar er eitt þyngsta bölið, sem við eigum við að stríða, a. m. k. hér í Rvík, og er því hin mesta nauðsyn á að finna eitthvert skipulag, sem dregur úr dýrtíðinni og léttir þær kvaðir, sem lagðar eru á almenning í þessum efnum. Þegar litið er til þess, hvernig ástandið er, er ekki ólíklegt, að miklu valdi hér um það skipulagsleysi, sem ríkir í byggingarmálum kaupstaðanna, og hið annað, sem miklu veldur um þetta efni, er vafalaust það, hversu erfitt hefir verið, einkum á síðustu tímum, að fá lánsfé með sæmilegum kjörum. Þetta frv. er flutt með það fyrir augum að reyna að bæta úr þessum ágöllum. Stofnar það til skipulags á þessum málum, sem ætti að gera almenningi það ódýrara og aðgengilegra að eignast húsnæði en nú er, í því skipulagsleysi, sem ríkir í þessum efnum. Hefir svipaðri löggjöf verið komið á hjá ýmsum öðrum menningarþjóðum og reynzt mjög vel. Frv. gerir ráð fyrir, að menn myndi með sér samvinnufélagsskap um byggingar, og er ætlazt til þess, að félagsmenn leggi fram 1/5, af verði þess húsnæðis, sem þeir vilja koma sér upp, en að afgangurinn fáist með hagkvæmum lánum, sem ríkissjóður stendur í ábyrgð fyrir. Reisir frv. þær skorður, sem frekast er unnt, við þessum ábyrgðum ríkissjóðs, en auðvitað má um það deila, hvort þær séu þó nógu miklar. N. var á einu máli um það, að það væri einkum þetta atriði frv., ábyrgðarskylda ríkissjóðs, sem sérstaklega væri athugavert, og bar hún það því undir hæstv. fjmrh., og hafði hann ekkert sérstakt að athuga við þessi ákvæði frv. - Enda þótt að sjálfsögðu megi alltaf deila um einstök fyrirkomulagsatriði í þessu efni, álítur n., að bót muni verða að frv., og leggur því til, að það verði samþ., en einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til að hafa óbundin atkv. um þær brtt., sem fram kunna að koma við frv. N. flytur tvær brtt. við frv., og er sit fyrri aðeins leiðrétting, að á milli orðanna í 3. gr. „félagsmaður“ og „í stofnsjóð“ komi: á ári. Eins og þetta ákvæði er í frv., mætti skilja það svo, að hér væri um að ræða gjald, sem borgað væri í eitt skipti fyrir öll, en sú er ekki meiningin, eins og reyndar liggur í augum uppi, og hefir n. því borið fram þessa brtt., til þess að fyrirbyggja allan misskilning í þessu efni. Hin brtt.n. er við 6. gr. frv. og gengur út á það, að íbúðir, sem byggðar verða samkvæmt þessum lögum, megi vera með 2–4 herbergjum, í stað 2–5 herbergja, eins og þetta er ákveðið í frv. N. lítur svo á, og er það í samræmi við skoðanir hv.flm. á þessu atriði, að ekki sé ástæða til þess með þessari löggjöf að vera að létta undir með mönnum með að koma sér upp íbúðum með fleiri en fjórum herbergjum, auk eldhúss og annara nútímaþæginda, enda á hverri fjölskyldu, sem ekki gerir sér óhófskröfur í þessum efnum, að vera þetta nægilegt. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum fyrir hönd n.

Héðinn Valdimarsson Ég geri ekki ráð fyrir því, að þetta frv. nái fram að ganga, en flm. þess munu þó ætla því að ganga svo langt, að það fái afgreiðslu á næsta þingi. Hér er farið inn á þriðju leiðina í byggingarmálunum. Fyrsta leiðin var farin fyrir sveitirnar með 1. um byggingar- og landnámssjóð. Önnur leiðin fyrir kaupstaðina með l. um verkamannabústaði. Og hér er ætlazt til þess, að sett verði almenn löggjöf um þetta efni á samvinnugrundvelli. Verður auðvitað í þessu sambandi að hugleiða það, hver nauðsyn er á þessum sérstöku byggingarsamvinnufélögum umfram þær leiðir, sem þegar eru til að þessu marki. Í bæjunum er nauðsynlegt að hjálpa þeim, sem lakast eru staddir, til að koma sér upp íbúðum, og þetta á líka að vera hægt eftir l. um verkamannabústaði. Með þeirri löggjöf ætti að vera hægt að fullnægja húsnæðisþörf verkamanna, og að miklu leyti húsnæðisþörf iðnaðarmanna, kennara og verzlunarfólks. Þó kann að vera, að nokkur hluti iðnaðarmanna komist ekki undir þau vegna launahámarksins, en til þess að ráða bót á því, mætti hækka hámarkið frá því, sem það nú ákveðið. Hér er því aðallega miðað við þá, sem ekki komast undir lögin um verkamannabústaði. Í frv. er ætlazt til hlunninda, ef 15 menn ganga í félag, sem þeir kalla byggingarsamvinnufélag, an þess að tekið sé tillit til tekna þeirra og eigna. Gæti því svo farið, að inn undir þetta kæmust menn, sem sjálfir hefðu beinlínis efni á að byggja. Ég fæ ekki séð, að nein ástæða sé til þess að ríkið fari að ganga hér í ábyrgð jafnvel fyrir menn, sem byggt geta sjálfir, a. m. k. ekki á meðan ekki er hægt að fá lán til byggingar fleiri verkamannabústaða. Ef frv. þetta yrði samþ., myndi það m. a. verða til þess, að veðskuldabréf þessara samvinnubyggingarfélaga yrðu til sölu samhliða veðbréfum byggingarfélaga verkamanna, og hlypi þannig í kapp við þau og tækju nokkurn hluta af því fé, sem annars hefði gengið til þeirra. hér er líka að sumu leyti gengið lengra en í lögunum um verkamannabústaði, því að bak við ábyrgð mannanna er ekkert nema ríkisábyrgðin, en í lögunum um verkamannabústaði er einnig ábyrgð sveitar- og bæjarfélaga. Í grg. frv. segir meðal annars: „Ef hið opinbera á að leggja fram verulegan beinan fjárstyrk til húsabygginga alls almennings, eins og nú er gert um byggingu verkamannabústaða, er sýnilegt, að ekki verður hægt að styrkja húsabyggingar nema fyrir fátækasta og tekjulægsta hluta fólksins, en hinir, sem betur mega, verða að bíða“. Um beinan fjárstyrk úr ríkissjóði til verkamannabústaðanna er alls ekki hægt að tala, a. m. k. ekki enn sem komið er, því að lán þau, sem byggingarfélögin hafa fengið, hafa verið með heldur lægri vöxtum en félagsmenn hafa greitt af heim til félaganna. Er því hér ekki um beinan styrk að ræða, heldur útvegun á fé til bygginganna. Nú horfir svo við, að erlend lán er ekki hægt að fá til bygginga, og það jafnvel ekki til byggingar verkamannabústaða, þó að bæði ábyrgð ríkisins og bæjarfélaganna sé á bak við. Mun þá áreiðanlega ekki frekar vera mögulegt að fá lán til þeirra bygginga, sem frv. ræðir um. Ég hefi því mjög litla trú á því, að það komi byggingarmálunum að nokkru gagni, þó að frv. yrði samþ., enda þott ýms ákvæði þess séu góð. Frv. er að miklu leyti sniðið eftir 1. um verkamannabústaði, en bætt inn í það einstaka atriðum, eins og t. d., að bannað er að veðsetja húseignir félaganna fyrir hærri fjárhæð samtals en 80% af upphaflegu kostnaðarverði þeirra og endurbóta. Þó að sum ákvæði frv. séu þannig í rétta átt, eins og ég tók fram áðan, þá teldi ég réttara að endurbæta 1. um verkamannabústaði, áður en gengið yrði langt inn á þá braut, sem í frv. er lögð. Það, sem mér finnst liggja miklu meira á í byggingarmálunum en þetta, er að búa til ramma utan um l. um verkamannabústaði á hann hátt, að hægt yrði fyrir byggingarfélögin í bæjunum að koma upp húsum til þess að leigja út, því að eins og lögin eru nú, er gert ráð fyrir, að húsin séu eign þeirra, sem í þeim búa, en það eru ekki þeir allra fátækustu, sem geta lagt fram 1200–1500 kr. til byggingar húsanna. En nauðsynlegt er að sjá þeim fyrir leigubústöðum, sem ekki geta lagt fram. Þá upphæð, sem nú er tilskilin. Þá þarf einnig að búa betur um það en nú er, að koma á sem sameiginlegustum innkaupum á byggingarefni og öðru því, er til húsagerðar þarf, fyrir byggingarfélögin, því að það er vitanlegt, að sameiginleg innkaup í stórum stíl er stórkostlegur sparnaður frá því að kaupa í smáslöttum. Væri því mjög æskilegt, að kaupstaðirnir úti á landi yrðu í framtíðinni látnir vera í sameiginlegum innkaupum með hinum stærri stöðum, aðallega Rvík. Eins er það um lántökurnar. Þó að Rvík kannske heppnaðist að fá lán til bygginga, þá gæti það með öllu verið okleift fyrir hina minni kaupstaði. Þyrftu lántökurnar því einnig að vera sameiginlegar. Ég mun nú greiða atkv. með þessu frv. til 3. umr., en ef ég heldi, að það kæmist í gegnum þingið nú, þá myndi ég við 3. umr. flytja við það víðtækar brtt.

Steingrímur Steinþórsson Ég stend ekki upp til þess að halda langa ræðu. Ég vil þakka hv.allshn. fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli. Þær smávægilegu breyt., sem n. leggur til, að gerðar verði við frv., tel ég fremur til bóta. Aðalbreyt. er að lækka hámarkstölu herbergja í hverri íbúð úr 5 niður í 4. Þessu get ég verið samþykkur, því að hugmyndin með þessu frv. er ekki sú, að styrkja menn til þess að koma upp lúksusbyggingum, heldur aðeins hæfilegum íbúðum fyrir venjulegar fjölskyldur. Hv. 3. þm. Reykv. var með dálitlar aðfinnslur við frv., án þess þó að hann legðist fast á móti því. Mér virtist hann óttast mest, að það myndi valda samkeppni við verkamannabústaðina, ef að lögum yrði. Það er nú svo, að hverjum þykir sinn fugl fagur, en ég skal þó fyllilega játa, að það merkilega fyrirtæki, verkamannabústaðirnir, virðist, hvað byrjunina snertir a. m. k. heppnast mjög vel, og er hv. 3. þm. Reykv. og þeim öðrum, sem hafa beitt sér fyrir því, til sóma. En ég er ekki sammála honum um það, að hægt sé að fullnægja byggingarþörf almennings hér í Rvík og víðar með þeirri aðferð eingöngu, nema ríkissjóður leggi fram því meira fé. Hv. 3.þm. Reykv. hélt því fram, að ekki væri um bein framlög að ræða úr ríkissjóði til verkamannabústaðanna. Þetta fæ ég ekki skilið, því að bæði ríkið og bærinn leggja fé fram í þessu skyni, og hv.þm. telur, að auka verði við þau framlög. Hitt getur verið rétt, að lán þau, sem tekin hafa verið handa þeim verkamannabústöðum, sem nú er verið að reisa, séu ekki dýrari, en það, að fullir vextir séu af heim greiddir af félagsmönnum; en það haggar ekki við þeirri staðreynd, að ríkissjóður leggur bein fjárframlög til bústaðanna. Ég hygg, að hugmyndin um byggingarsamvinnufélög, á þeim grundvelli, sem frv. greinir, sé rétt og að við stefnum þar á rétta leið í byggingarmálum. Ég tel ekki, að nein óeðlileg samkeppni þurfi að verða á milli þessara tveggja byggingarfélaga, eins og hv.þm. virðist óttast. Þau stefna bæði í þá átt að koma upp hæfilegum byggingum fyrir þá menn, sem ekki geta byggt algerlega af eigin rammleik. Þá vildi hv. 3. þm. Reykv. halda því fram, að ábyrgð sú, sem ríkissjóði er ætlað að taka á sig vegna byggingarsamvinnufélaga, væri meiri en ábyrgð hans fyrir verkamannabústaðina, og benti jafnframt á, að ekki væri fulltryggilega búið um áhættuna gagnvart ríkissjóði. En eins og hv.þm. benti sjálfur réttilega á, þá eru einmitt í frv. mikilsverð ákvæði, sem gera áhættu ríkisins vegna ábyrgðarinnar minni. Það má ekki veðsetja húsin fyrir meiru en 80% af upphaflegu kostnaðarverði þeirra; eru húsin því mikilsverð trygging fyrir ábyrgðinni, og auk þeirra er svo hin sameiginlega ábyrgð félagsmanna. Það mun vera rétt hjá hv.þm., að eins og nú standa sakir sé ekki hægt að fá lán erlendis til slíkra bygginga sem þessara, en frv. er ætlað að vera framtíðarmál og má því ekki miðast eingöngu við yfirstandandi tíma. Ég er að sjálfsögðu fús til samvinnu um breyt. á frv., en þó um þær breyt. einar, sem ekki snerta aðalkjarna málsins. Ég fæ ekki skilið, að ekki sé hyggilegra fyrir ríkið að veita ábyrgð til þess, að menn geti komið upp byggingum, sem miðaðar eru við þörf fólksins og unnið er að eftir föstu skipulagi, heldur en að viðhalda því ástandi, sem verið hefir um aðallánsstofnun þá, sem lánað hefir til húsabygginga - veðdeild Landsbankans. Úr henni hefir ekki aðeins verið veitt fé til byggingar húsa, sem byggð hafa verið við hæfi fjölskyldnanna, heldur hefir miklu af fé hennar verið varið til þess að reisa skrauthýsi einstakra manna, þar sem hver íbúð kostar of fjár, stundum 100 þús. kr. eða meira. Einkum hefir þannig verið farið að hér í Rvík. Þannig hefir því verið farið með fé það, sem ríkið hefir beinlínis orðið að taka að láni handa veðdeildinni, en hér er aðeins farið fram á, að ríkið taki ábyrgð á láni til þess að koma upp íbúðum, sem miðaðar eru við þarfir fólksins, en það er og hlýtur að verða sú rétta lausn byggingarmalanna. Hitt er óviðeigandi, að ríkið styrki menn til þess að koma upp skrautbyggingum, sem kosta fleiri tugi og jafnvel hundruð þúsunda. Sé ég svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða ollu frekar um þetta mál. Hv. 3. þm. Reykv. talaði um það af velvilja, en taldi, að verkamannabústaðirnir myndu fullnægja byggingarþörfinni, en eins og ég hefi tekið fram, tel ég enga óeðlilega samkeppni þurfa að verða á milli þeirra og þessara samvinnubygginga. Vil ég svo óska, að málið fái að ganga áfram. Eigi ég sæti á næsta þingi, mun ég gera mitt til þess að það komist fram, ef það næst ekki nú á þessu þingi.

Héðinn Valdimarsson Ég hefi e. t. v. ekki sagt það nógu greinilega, á hvern hátt ég tel verkamannabústaðina geta fullnægt byggingarþörf bæjanna. En það er á hann hátt, að ef hægt er að fá nægileg lán, annaðhvort innlend eða útlend, þá er styrkur sá, sem lagður er fram hér á landi til byggingarsjóðanna, nægilegur til þess að standast kostnaðinn, þó að byggt verði fyrir margar milljónir og lánin með hærri vöxtum en þau lán, sem nú hafa fengizt, svo það er líklegt, að hægt sé að koma upp nægilega mörgum íbúðum fyrir þá, sem falla inn undir tekjuhámarkið, ef hægt er að fá lán til þess. Annars held ég, að þegar ekki er hægt að fá lán handa byggingarfélögum verkamanna, þá sé það ekki frekar hægt að fá þau fyrir þessi samvinnubyggingarfélög. Skal ég svo ekki fara lengra út í þetta mál nú, en á næsta þingi er ég fús til samvinnu um lausn þess.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Hv. 1. þm. Skagf. hefir svarað mestu af aths. hv. 3. þm. Reykv., sem tók máli þessu með velvild, þó að það kæmi skýrt fram, að verkamannabústaðirnir væru honum hjartfólgnastir, enda þegar komnir myndarlega af stað. Hann benti á, hv. 3. þm. Reykv., að hér væri farið fram á þriðju leiðina í byggingarmálum. Þetta er alveg rétt, og er þess ekki vanþörf, því eins og bent hefir verið á, getur löggjöfin um verkamannabústaði ekki fullnægt byggingarþörf kaupstaðanna, m. a. vegna tekjuhámarksins. Það er ekki heldur sama, hvernig byggt er fyrir framtíðina. Aðaláherzluna þarf að leggja á það, að svo skipulega sé byggt, að húsnæðið verði ekki of dýrt. Að því er snertir lausn húsnæðismálanna fyrir þá menn, sem svo eru fátækir, að þeir geta ekkert lagt fram, þá hygg ég, að réttara sé, að bæjarfélögin leigi þeim húsnæði, heldur en að fara inn á þá braut að sveigja lögin um verkamannabústaði svo, að allir geti komizt undir þau. Þá er ekki heldur eðlilegt, að ríkið styrki þá menn beinlínis, sem geta sjálfir leyst húsnæðismál sín, en hitt er sjálfsagt, að ríkið skapi öllum eins hæga aðstöðu og hægt er með góðu móti, bæði með aðgangi að lánsfé og heppilegra skipulagi á þessum málum yfirleitt.

Frsm. (Páll Hermannsson) Eins og hv. dm. mun vera kunnugt, hefir það löngum verið svo undanfarið, að sýslunefndir og héraðsstjórnir, hver á sínu svæði, hafa annazt um fjallskil, fjárskil, refaveiðar og ýmislegt í því sambandi, þ. á m. mörkun sauðfjár. Það hefir löngum þótt brenna við, og talið fara heldur í vöxt, að þetta fyrirkomulag hafi ekki fullnægt þeim kröfum, sem gera þarf í sambandi við eignarrétt og eignarhald manna á sauðfénaði. Það hefir ætið orðið svo, að vanskil hafa orðið mikil á sauðfé, og hefir þótt við brenna, að þessi vanskil stæðu í sambandi við mörkun fjárins. Námerki, þ. e. a. s. mörk, sem eru svo lík, að hægt er að villast á þeim, eru og algeng og valda misdrætti og vanskilum. Sammerkingar, þ. e. a. s., þegar tveir eða fleiri menn eiga sama markið, eru líka allt of algengar og allvíða það bagalegar, að báðum eigendum marksins verður að óliði. Kindur eru teknar í vafa og verða aldrei að notum nokkrum eiganda marksins, þótt víst sé, að einhver þeirra eigi kindina. Þá hefir það einnig komið fyrir, og ber mjög á því enn, að sama mark hafi eitt nafn í þessu byggðarlagi og annað í hinu, þótt ekki sé lengra á milli byggðarlaga en það, að sauðfé geti gengið saman. Þetta veldur því, að miklu verður óhægara að átta sig á markalýsingum eða auglýsingum á mörkum vafafjár, og missa eigendur eign sína stundum af þessum sökum, þá er það og víst, að víða hagar svo til, að ekki eru skýr eða ákveðin takmörk frá hendi náttúrunnar á milli sýslna, þannig að fénaður gengur mjög saman úr tveimur eða fleiri sýslum. Þar, sem svo hagar til, verður eðlilega að vera náin samvinna milli sýslna og héraða, þegar ákveðið er um, hver skuli eigandi að mörkum, og um prentun markaskrár og annað, er lýtur að eignarhaldi á sauðfé, því að það getur verið eins bagalegt eða bagalegra, að námerki eða sammerki séu á milli sýslna eins og innbyrðis í einu sýslufélagi. En nú hefir samvinna á milli sýslufélaga víða farizt fyrir enn þann dag í dag, og nokkuð ber á þessu í seinni tíð á stöku stað. Þetta frv. gerir ráð fyrir því, að gerð verði sú höfuðbreyt., að valdið yfir þessum málum verði nú dregið saman og að ekki verði það lengur hver sýsla út af fyrir sig, sem annast um þessi málefni framvegis, heldur verði sú umsjá og valdið yfir þessum málum dregið saman á einn stað fyrir allt landið í heild. Í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að atvmrh. skipi tvo menn í markadóm og að þriðji maðurinn, formaður markadómsins, skuli vera sauðfjárræktarráðunautur Búnaðarfél. Íslands, sem jafnframt er nefndur markavörður. Þessi þriggja manna n. á svo að taka að sér fyrir landið allt þá umsjón með mörkum og markaskrám, sem áður hvíldu á héraðstjórnunum, hverri á sínu svæði. Í 5. og og 7. gr. er nánar tekið fram, hver skuli vera störf markadóms, en þau eru, í auðveldum orðum sagt, að hafa á hendi fyrir allt landið það vald, sem héraðsstjórnir höfðu áður í sambandi við mörkin og þau mál, sem að mörkunum lúta. Gert er ráð fyrir því í 8. gr., að heima í hverri sýslu sé einn maður, sem safnar mörkum á þeim tíma, sem á að prenta markaskrá, og fái fyrir það ákveðið gjald, þar tilgreint. Í gr. eru ákvæði um, hvað skuli greitt fyrir prentun marka. Ætlazt er til, að greidd verði 1 kr. fyrri hvert af fyrstu mörkunum, en 5 kr. fyrir hið þriðja, og svo hækkandi um 5 kr., ef mörkin hjá einum eiganda verða fleiri. Þarna liggur í frv. nokkur umbót á því, sem víða hefir verið venja, að menn hafa stundum haft fjármörk eins mörg og kindurnar, sem þeir hafa átt, og hefir af þessu orðið talsvert óhagræði. En líkindi eru til þess, að þegar sú venja er tekin upp að greiða mikið hækkandi gjald fyrir aukinn markafjölda, þá leggi menn niður þann ósið að eiga að óþörfu óhæfilega mörg mörk.

Fleiri en kindurnar

. Til þess er ætlazt, að þetta gjald, sem goldið er, renni í ríkissjóð, en úr ríkissjóði verði svo greiddur allur kostnaður við markadóm, prentun markaskrár og auglýsingar marka í Lögbirtingablaðinu þegar það þarf að eiga sér stað, eftir að hin nýju ákvæði, sem í frv. standa, eru komin til framkvæmda. Í 15. gr. eru settar reglur um, hvernig skuli skipta landinu niður í flokka í sambandi við prentun markaskráa. Einhverjum kynni að sýnast, að þessu mætti haga öðuvísi en þarna er lagt til. Hitt er vitanlegt, að fara verður eftir föstum reglum frá byrjun, þegar gengið er inn á þá braut að gera allt landið að einn marka- og markaskrárumdæmi og rýma úr vegi hinum mörgu smádómum, sem hingað til hafa verið í landinu. Landbn. hefir talsvert athugað þetta og hefir orðið um það samkomulag að leggja til við d., að frv. verði samþ. með lítilsháttar breyt., sem hér eru á þskj. 716. Þessar breyt. eru auðskildar. Fyrsta breyt. er við 8. gr. frv. Í 8. gr. er gengið út frá því, að maður sá, sem á að safna saman mörkum heima í héraði, fái fyrir sína fyrirhöfn 20 % af því gjaldi, sem greitt verður fyrir mörkin úr héraðinu. Það skal játað, að það er nokkurt álitamál, hvaða gjald teljist sanngjarnt í þessu efni. Í frv. því, sem lagt var fyrir vetrarþingið í fyrra, er gengið út frá því, að gjaldið verði 10%, en nú er gengið út frá 20%. N. virtist, að nokkur sanngirni mælti með því, að hér yrði farið bil beggja og lagt til, að í staðinn fyrir 20% komi þarna 15%. Að vísu lítur n. svo á, að þetta yrði e. t. v. meira verk í byrjun heldur en þegar föst skipun yrði komin á markaskrárumdæmi, en að þá mundi mega telja þetta hina sæmilegustu greiðslu. Þá hefir n. gert brtt. við 11. gr., um að upphaf gr. orðist eins og þar greinir. Það er aðeins orðabreyt., og geri ég ráð fyrir, að hv. dm. sýnist hún sjálfsögð. Í þriðja lagi hefir n. lagt til, að orðuð verði um fyrri málsgr. 14. gr. Þessi fyrri málsgr. 14. gr. gerir ráð fyrir því, að ef lamb sé ómarkað eða óglöggt markað, þá helgi móðirin eignarréttinn. Það mun hafa verið venja, að svo væri litið á, að ær helgaði eignarrétt á lambi undantekningarlaust, nema hægt væri að sanna annað. Það er ekki óalgengt, að lamb mismarkist undir glöggt og greinilegt mark, er hefir verið gert í ógati og eigandi marksins er ekki eigandi lambsins. Ærin þekkir lambið í langflestum tilfellum miklu betur en maðurinn. N. leggur því til, að þessu verði breytt á þann hátt, sem í brtt. stendur, að ærin helgi eignarréttinn á lambi, nema hægt sé að sanna, að annað sé réttara. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meir um þetta að sinni, en leyfi mér f. h. n. að leggja til, að frv. verði samþ. með brtt. á þskj. 716.

Einar Árnason Tilgangur þessa frv. mun eiga að vera sá, að bæta úr þeim göllum, sem taldir eru á fjárskilum í héruðum landsins. Með þessu er löggjafarvaldið að grípa inn í aldagamalt skipulag, sem hingað til hefir verið að öllu leyti í höndum sveitar- og sýslufélaga. Ég ætla ekki að neita því, að þörf kunni að vera einhverra umbóta. En það getur verið álitamál, hvaða leið skal fara. Ég býst við því, að löggjöfin ein út af fyrir sig sé ekki einhlít. Það, sem mestu varðar, er hirðusemi og alúð einstaklinganna sjálfra. Hafa oft komið fram uppástungur um nýtt skipulag sauðfjármarka, en þær hafa jafnan lítið fylgi fengið. Þetta fyrirkomulag, sem hér er stungið upp á, er einna frjálslyndast af þeim uppástungum, sem áður hafa fram komið, og má því vera, að í því felist einhverjar umbætur. Fer ég ekki út í einstök atriði frv. En það, sem mér er sárt um, er þetta, að tekið er frá sýslufélögum og héraðsstjórnum að þeim fornspurðum vald, sem þær hafa haft. Hefði ég því óskað eftir, að frv. yrði ekki nú þegar gert að 1., en þessum aðilum gert fært að segja álit sitt um málið. Held ég, að það ætti ekki að þurfa að tefja framgang málsins, þar sem frv. sjálft gerir ráð fyrir því, að l. komi ekki til framkvæmda fyrr en 1935. Er því nógur tími til þess að leita álits sveitarstjórna um ýms atriði þess. Hygg ég, að þá kynnu sveitarstjórnir að sætta sig betur við fyrirmæli frv. en verða myndi, ef þetta vald yrði tekið af þeim svona óundirbúið og fengið löggjafarvaldinu í hendur. Þegar frv. var til umr. í Nd., kom fram rökst. dagskrá þess efnis, að leitað yrði álits sveitarstj. um málið. Leyfi ég mér að taka upp þessa dagskrá óbreytta að efni og legg því til, að frv. sé afgr. með svofelldri rökst. dagskrá. Með því að mál þetta er þess eðlis, að rétt virðist, að ríkisstj. beri það undir héraðsstjórnir landsins og leiti álits þeirra og tillagna áður en sett eru lög um þetta efni, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. (Páll Hermannsson) Hv. 2. þm. Eyf. sagðist ekki búast við, að hægt væri með einum saman lögum að bæta úr vandkvæðum og ólagi, sem verið hefir á þessu markmáli undanfarið. Er það rétt hjá hv.þm., að slíkt er ekki hægt. Vanskil, misdráttur og það, að fjáreigandi tapi miklu af eign sinni, stafar ekki af því, að ekki hafi verið til sæmilegar reglur, ef þeim hefði verið framfylgt, heldur mest af því, að einstaklingarnir eru misjafnir hirðumenn. Hitt er vist, að löggjafarvaldið getur mikið hjálpað til, einkum þeim, sem ekki eru trassar. Gæti það hjálpað, til við útbúnað skipulags, sem yrði affarasælla en það, sem nú er. Hv. þm. sagði, að þetta vald væri tekið af héraðsstjórnum að þeim fornspurðum. En ég held, að héraðsstjórnum hafi verið kunnugt, að verið væri að undirbúa þessa löggjöf. Vitanlega var málið til meðferðar á vetrarþinginu 1931. Hefi ég veitt því eftirtekt, að sumstaðar hefir verið minnzt á málið í fundargerðum héraðsstjórna. Þessi hv.þm. sagðist vilja leita álits héraðsstjórna um málið. Það er hægt að segja, og er ekkert við það að athuga. En ég geri þó ekki mikið úr því, að líklegt væri, að þótt skipulagsbendingar kæmu frá sveitarstjórnum, yrði svo mikið heildarsamræmi í þeim, að mikið yrði á heim að græða. Held ég ekki, að svo hafi verið um þau mál, sem álits sveitarstjórna hefir verið leitað um. í áframhaldi af þessari skoðun hv.þm., ber hann fram rökst. dagskrá þess efnis, að málinu verði frestað og það borið undir álit sveitarstjórna áður en það sé til lykta leitt. Ég skal játa það, að þar sem í frv. er gert ráð fyrir nokkrum drætti á því, að málið komist fram, ætti þetta ekki að tefja mikið fyrir því, en ég efast samt um, að mikið gagn hlytist af. Má líta á það, að þegar er búið að leggja þó nokkra vinnu í frv., og þótt hún yrði ekki alveg ónýt, ef málinu yrði frestað, myndi það þó alltaf taka nokkurn tíma. Sé ég því ekki ástæðu til þess að samþ. þessa rökst. dagskrá.

3814Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Það er kunnugt, að þegar hin svo kallaða rökst. dagskrá, sem mun nú eiga að koma fyrst til atkv., var borin fram í lok umr. um þetta mál í fyrrakvöld, voru allir, sem tekið höfðu þátt í umr., dauðir, og urðu því engar umr. um till.Umr. um efni málsins er því lokið, en ég mun aðeins gera aths. um þingsköp í sambandi við þessa svo kölluðu rökst. dagskrá. Ég tel æskilegt og vil hér með bera fram þá ósk, að forseti gefi annað hvort úrskurð um það, hvort hún er svo þingleg, að hún geti komið til atkv., eða bæri það undir d. Það mun sumum þm. kunnugt, að árið 1923 var lík till. borin upp í Sþ. af þáv. þm. Árn., Eiríki Einarssyni, en forseti Sþ., Magnús heit. Kristjánsson, neitaði að láta till. koma undir atkv. vegna þess, að hún væri ekki borin fram á formlegan hátt og óviðkomandi því máli, sem þá var til umr. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa upp till.: „Með því að Alþingi treystir ekki stjórn þeirri, er nú fer með völd í landinu, telur það ekki gerlegt að fela henni málefni þetta, sem vissulega er ábyrgðarmikið og mikilsvert, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá“. -- Málið var um strandgæzlu og björgunarskip. En forseti sagði, að þar sem þessi till. væri ekki borin fram á formlegan hátt og væri óviðkomandi málinu, yrði hún ekki borin undir atkv., og þótt þáv. forsrh. (SE) óskaði eftir því, að vantrauststill. kæmi undir atkv., neitaði forseti því algerlega. Ég álít af ýmsum ástæðum ekki þinglega. rétt að láta till. eins og þá, sem hér liggur fyrir, koma undir atkv., hvað sem öðrum kann að finnast um það. Í fyrsta lagi er rökstuðningur till. þannig vaxinn, að hann kemur í bága við rétta hugsun. Það kemur í bága við rétta hugsun að staðhæfa, að gr. eða ákvæði í frv. sé vantraust á sérstakan persónulegan ráðh., enda þótt í þeim felist einhver breyt. á verkaskiptingu innan ráðuneytanna. Það er hægt að segja og ætla slíkt og gefa flm. slíkar hvatir, en það er ekki hægt að rökstyðja þinglega till. með slíkum fullyrðingum. Það liggur í augum uppi, að hvort sem það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir í frv., yrði samþ. eða ekki, þá getur enginn um það sagt, gagnvart hvaða ráðh. eða manni slíkt mundi koma. Það er allt á huldu um slíkt. Í öðru lagi er, eins og ég sagði aðan, fordæmi fyrir því, að forseti Sþ. hafi talið óformlegt og óviðkomandi einstökum málum að bera fram rökst, dagskrá sem vantrauststill. og virðist engin ástæða til að víkja frá því fordæmi. Loks má benda á það, að við atkvgr. um till. geta einstakir þm. orðið í miklum vanda, því vel má hugsa sér, að þm., sem samþ. vill vantraust á hæstv.dómsmrh., vilji ekki hefta framgang fimmtardómsfrv. Sá þm. væri því í raun og veru bæði með og móti till. og hlyti því að óska þess, að till. kæmi ekki til atkv.

Forseti (JörB): Ég vildi beina því til. hv.þm., sem kunna að taka til máls, að halda sér einungis við þingsköp, því umr. um málið er lokið.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vildi aðeins segja það um þingsköpin, að það er náttúrlega forseti, sem ræður því hvort till. er borin upp, en ef hann skyldi hallast að því að leita álits d., sem ég veit ekki, hvort nauðsynlegt er, þá vildi ég óska þess, að d. leyfði till. að koma fram. Ég álít eins og sá forsrh., sem hér var, þegar hin umgetna vantrauststill. kom, eftir því sem hv.þm. Barð. segir, að rétt sé, að till. komi til atkv., úr því að hún er komin fram.

Héðinn Valdimarsson Ég vil taka undir það með hæstv.dómsmrh., að sjálfsagt sé, að slík till. sem þessi komi til atkv. Ég álít, að það sé réttur þm. að koma með vantrauststill. á stj. eða einstaka meðlimi hennar í hvaða máli sem er hér á landi eins og víðast annarsstaðar, þar sem þingræðið er talið sterkast. Það er réttur forseta aftur á móti, ef hann heldur, að þannig sé ástatt í d., að hlutföllin milli fylgismanna stj. og andstæðinga hennar séu ekki þau, sem þau eru í raun og veru, að fresta atkvgr. eins og forseti gerði í þessu tilfelli. Ég sé enga heila brú í því að varna þm. að bera fram vantraust á hvaða hátt sem er í þeim sérstöku málum, sem fyrir kunna að koma í d. og neyða þá til þess að eyða tíma þingsins í að taka upp vantraustsyfirlýsingu sem sérstakt mál til umr. og atkvgr., þar sem engin þingsköp ákveða að koma með sérstakt form fyrir vantraustsyfirlýsingu, enda munu flestir viðurkenna, að sá forsetaúrskurður, sem hv.þm. Barð. minntist á, hafi ekki verið réttur.

3832Forseti (JörB): Hin umrædda rökst. dagskrá, sem hér liggur fyrir til atkvgr., hljóðar svo: (Sjá bls. 894). Hv. þm. Barð. telur hæpið, að slík dagskrártill. sem þessi, með þeim rökstuðningi, sem í henni felst, geti komið til atkvgr. sakir þingskapa og telur jafnvel, að nokkur vafi leiki á, hvort dagskrártill. þessi sé þingleg. Það er þannig ástatt um þál., að venja er að vísu hér á landi, þegar um vantrauststill. er að ræða, að bera hana fram í sérstöku ályktunarformi, og er þá enginn rökstuðningur í þál. sjálfri falinn. Hinsvegar er hann að finna í ræðum þeirra manna, er vantraustið bera fram. Form og rökstuðningur á rökst. dagskrártill. er vitanlega með ýmsu móti og fer eftir því sjónarmiði eða þeim rökum, sem flm. slíkra dagskrártill. telja við eiga. Ég tel, að í þessari rökst. dagskrá felist ekkert, sem ekki er fullkomlega þinglegt eða á nokkurn hátt brýtur í bága við þingsköp. Flm. þessarar rökst. dagskrár dæma um rökstuðning hennar og tilefni frá sínu sjónarmiði. Deildarinnar er hinsvegar að fella úrskurð um það, hvernig hún lítur á málið. Það getur reyndar undir slíkum kringumstæðum sem þessum farið saman, að þm. séu fylgjandi því, að umrætt löggjafarmál eigi fram að ganga og að þeir séu hinsvegar einnig því fylgjandi, að vantraust á hendur stj. eða nokkurn hluta hennar nái fram að ganga. En ef slík rökst. dagskrá, sem eyðir málinu, yrði samþ., þá nær að vísu á því þingi það löggjafaratriði ekki fram að ganga, sem með því móti er fellt. Þá eiga menn um það að velja að greiða atkv. gegn rökst. dagskránni og fella hana til þess að koma löggjafarfrv. eða málefninu, sem um er að ræða, fram. Eftir er þá hin leiðin opin fyrir þá, sem vilja greiða stj. vantraust, að flytja það laust við önnur þingmál. Hv. þm. Barð. vitnaði til rökst. dagskrár líks efnis, sem borin var fram í sambandi við mál á þingi 1923, og forseti þáv. hafði ekki talið það viðeigandi, að hún væri borin upp, og vísaði henni frá. Ég get ekki skilið, að það sé rétt afgreiðsla á slíku máli. Minn úrskurður í þessu efni fellur á þá leið, að þessi rökst. dagskrá komi hér til atkv.

1) Með svofelldri grg: Þessi rökst. dagskrá lýtur að 3 atriðum, fyrst dómur um það, hver tilgangur þeirra manna í Ed. hafi verið, sem settu þau ákvæði í fimmtardómsfrv., sem hér um ræðir. Ég er ekki samþykkur þeirri staðhæfingu, að í ákvæðunum felist það vantraust, sem í dagskránni segir. Að þessu leyti er ég dagskránni ósamþykkur. En um hin 2 atriðin, vantraust á dómsmrh. og afgreiðslu frv., verð ég að vera dagskránni samþykkur, og þar sem ég tel það vera aðalatriðið, segi ég já. Brtt. 668,8–9 teknar aftur. - 686,3 samþ. með 15:7 atkv. - 668,10–12 felldar með 15:7 atkv. - 668,13 samþ. án atkvgr. - 668,14 felld með 14:8 atkv. - 668,15–19 teknar aftur. - 686,4 samþ. með 14:7 atkv. Frv., svo breytt, samþ. með 18:9 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JónasÞ, LH, StgrS, SvbH, SvÓ, TrÞ, VJ, ÞorlJ, BJ, BSt, BÁ, BKr, HStef, HJ, HG, HV, IngB, JörB. nei: MG, MJ, PO, ÁÁ, EA, GÍ, JJós, JAJ, JÓl. Einn þm. (ÓTh) fjarstaddur. Frv. endursent Ed.