Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og háttv, deild sjer af nefndarálitinu, þá hefir nefndin byrjað með því, að leggja til að frumv. yrði samþykt óbreytt, þó að minni hluti nefndarinnar væri ekki alls kostar ánægður með frv. og meiri hluti hennar kannist við, að sumt í breytingum neðri deildar hefði mátt betur fara. En nú hefir háttv. þm. Vestm. (K. E.), komið fram með þá brtt., að sýslumenn geti skipað aðra en hreppstjóra til þess að rita upp á vottorðin. En með því, að margt mælir með því, að það sje hægt, því til eru þeir útflutningsstaðir á ull, þar sem hreppstjóri er ekki búsettur, og jafnvel getur verið erfitt að ná til þeirra, t. d. í Flatey á Breiðafirði, þá vill nefndin fallast á þessa breytingartillögu með þeirri orðabreytingu eða orðaúrfelling, að orðið „þar“ falli burtu, og ber nefndin fram tillögu um það á þgskj. 184, að brtt. háttv. þm. Vestm. (K. E.) verði breytt á þá lund. Nefndin verður að leggja áherslu á, að þetta orð falli burtu. Í sumum kauptún. um landsins er þetta beinlínis nauðsynlegt, því þar er að eins kaupmaðurinn, er flytur ullina út, ásamt fólki sínu. Skal jeg þar nefna sem dæmi Kolkuós við Skagafjörð, sem menn geta sjeð af landshagsskýrslunum að flytur út mikið af ull. Það er því nauðsynlegt, að sýslumennirnir sjeu ekki bundnir við, að taka mann á staðnum, heldur geti, er heppilegt verður. að teljast, tekið mann í grend við hann. Með þessari breytingu vill nefndin mæla. með því, að brtt. verði samþykt.



Jeg á svolitla breytingartillögu á þgskj. 175, og skoða hana sem hún sje frá nefndinni, því hún hefir tjáð mjer, að hún fallist á hana. Brtt. er sem sje við 18. gr., sem ræðir um rjettindi þeirra, sem hafa fengið undanþágu til að vera vjelstjórar, eða fengið vjelstjóraskírteini áður en lögin öðlast gildi. Þessir menn standa á ólíku stigi, hvað þekkingu snertir, 1) þeir sem hafa tekið próf og 2) þeir sem ekkert próf hafa tekið. Þeir munu vera 6 alls, sem ekkert prófhafa tekið, en fengið vjelstjóraskírteini, og hafa þeir reynst hæfir og dugandi menn. Frv. ætlast til, að þessir menn haldi stöðu sinni, en nefndinni hefir virst það varhugavert, nema það sæist á skírteininu að það væri með undanþágu. Ritvilla hefir slæðst inn í brtt., þá í stað þó, og skal jeg biðja skrifstofustjórann að lagfæra það. Að öðru leyti leyfi jeg mjer að mælast. til þess, að háttv. deildin samþykki breytingartillöguna.



Jeg hefi borið fram eina smávægilega breytingartillögu við frumvarpið á þgskj. 182. hún að leiðrjetta prentvillu, er hefir slæðst inn í það, og vænti jeg því, að henni verði vel tekið. Auk þess vil jeg vekja athygli á því, að orðið hefir prentvilla í 9. grein „yfirvjelstórum“ fyrir „yfirvjelstjórum“, og í 16. grein, 4. málsgrein „stjórnarráðir“ fyrir „stjórnarráðið“, og vænti jeg, að sjeð verði um, að þær verði leiðrjettar.

Framsm. (Karl Finnbogason) : Eins og hinni hv. deild er kunnugt, þá tók nefndin aftur brtt. sínar við 2. umr., en nú flytur hún sömu tillögurnar á ný, og auk þess nokkrar nýjar tillögur. Allar hinar fyrri tillögur eru svo sem þær áður voru, nema 8. tillagan á þgskj.125. Hún var áður svo, að í stað 10% komi l2%, sem sje að 12% væri sent umfram í kjördæmi hvert, fram yfir kjósendafjölda þar. En nefndin hefir breytt því á þá lund, að landsstjórnin skuli senda sýslumönnum og bæjarfógetum nægilegu marga seðla umfram kjósendatölu. Hún áleit, að svo gæti verið í einstökum tilfellum, að 12% yrði - óþarflega mikið. Hjer fer nefndin að eins fram á, að landskjörstjórn sendi sýslumönnum og bæjarfógetum aukaseðla eftir sömu reglu og stjórnarráðið sendir yfirkjörstjórnum kjördæmanna nú. Væntanlega er ekkert við það að athuga. Auk þess hefir nefndin borið fram ýmsar smávægilegar orðabreytingar, er hún telur æskilegar. Finn jeg ekki ástæðu til að tala nánar um þær eða hverja einstaka af þeim, en vona að hv. deild geti fallist á þær. Loks er 13. brtt. viðaukatillaga við 73. gr. frv. Þar er farið fram á, að ákveðið sje, að landskosningarúrslitin verði birt í B-deild Stjórnartíðindanna, eins og kjördæmakosningaúrslitin. Þetta virðist sjálfsagt, og vonandi að háttv. deild fallist á það. Á. þgskj. 132 ber nefndin fram tillögu um, að í staðinn fyrir „konungur ákveður“ komi „stjórnarráðið ákveður“. Þetta er varúðartillaga, vegna stríðsins. Því hugsanlegt er, að símasamband og önnur sambönd við Danmörku verði slitin, þegar ákveða þyrfti kjördag. Og telur nefndin því rjett, að heimila stjórnarráðinu að gjöra það innan hinna ákveðnu takmarka. Þá er brtt. sú, sem jeg flyt ásamt hv. þm. Húnv. (G. Ó.) og prentuð er á þgskj. 181. Við berum hana fram af því, að við teljum óheppilegt, ekki síst í fyrsta skifti, að landskosningin fari fram að vetrarlagi, því þá gæti vel svo farið, óveðurs vegna og ófærðar, að örfáir í sveitum geti notað rjett sinn; yrðu það þá kaupstaðir og kauptún landsins, er rjeðu kosningunni að mestu eða öllu. Teljum við illt og órjettlátt, ef svo yrði, því til þess er rjetturinn aukinn, að menn geti notað hann allir jafnt. Annars er rjettaraukinn nafnið tómt. Til þess nú, að allir standi sem jafnast að vígi með að nota kosningarrjett sinn, leggjum við til, að lands- og kjördæmakosningar fari fram sama dag, og ekki fyrr en í júní. Með því móti er að öllu sjálfráðu komið í veg fyrir það, að veður og færi hamli mönnum frá að neyta rjettar síns, og enn fremur er þeim, sem lengst eiga að kjörstað, gjörður kostur á að fara þangað í eitt skifti fyrir tvö - „slá tvær flugur í einu höggi“. Þetta er mjög mikilsvert fyrir kjósendur, og hluttaka í landskosningunum mundi verða mjög almennari en ella, með þessum hætti. Þarf ekki að færa frekari rök að þessu, því það liggur í augum uppi. Jeg býst við þeirri mótbáru, að með þessum hætti verði þeir, sem verða í landskjöri, útilokaðir frá því, að bjóða sig fram í kjördæmi, ef þeir falla: Þetta er satt. En jeg tel það skaðlaust. Nógir munu vilja komast á þing, ef að vanda lætur. Og nú er úr fleirum að velja en áður. Einskis rjettur er fyrir borð borinn með þessu, því allir eiga þar frjálst val. Og þegar um það er að ræða, hvors rjett eigi fremur að tryggja, þingmannsefnis til að ná í þingsetu, eða kjósenda til að neyta kosningarrjettar síns, þá blandast. mjer ekki hugur um það, að rjettur kjósenda á að ganga fyrir. Önnur ástæða, er jeg býst við gegn þessu, er sú, að örðugra verði að fá góða menn á landslista, ef þeir eru um leið og þeir komast á hann útilokaðir frá því að bjóða sig fram í kjördæmi. Til þess er því að svara, að það mun hafa sýnt sig strax í haust, þegar umræða varð um landskjörið, að ærin þröng var þá fyrir dyrum landslistanna. Og allar líkur eru til, að svo verði framvegis, eins og jeg hefi bent á. En auk þess er engin vissa fyrir því, að einmitt bestu mennirnir sjeu ákafastir að komast á þing. Allt eins líklegt er hitt, að ýmsir hinna betri manna vilji komast á landslistana, en ekki bjóða sig í kjördæmum. Og vera má, að þinginu væri ekki minni fengur í slíkum mönnum en ýmsum öðrum, sem alstaðar vilja troða sjer fram. Jeg fæ því ekki betur sjeð, en að tillagan sje sanngjörn og rjettmæt og vona, að háttv. deild sjái það og samþykki.



Um tillöguna á þgskj. 181 vildi jeg taka það fram, að jeg get ekki felt mig við hana. Mjer finst hún vera beint á móti anda stjórnarskrárinnar, þar sem það er tekið fram, að landskosningarnar og kjördæmakosningarnar skuli ekki fram fara samtímis, og hún er beint í bága við reglur þær, er kosningalögin sjálf setja um reglulegar kosningar. Jeg vil auk þess vekja athygli á því, að nú verður hver flokkur að setja 12 menn á landskosningarlistana, og ef þessi tillaga væri samþykt, þá gæti enginn af þeim mönnum, er stæðu á landskosningarlista, boðið sig fram í kjördæmunum. Eins og nú standa sakir, má búast við því, að listarnir verði jafnvel 3, og væri það því hið sama og útiloka 30 menn frá því að bjóða sig fram í kjördæmunum, og væntanlega má gjöra ráð fyrir því, að þetta sjeu nýtustu mennirnir, sem þinginu væri mest þörf á að fá. Og höfum við ráð á, að útiloka þá frá þingsetu? Jeg hygg að svo sje ekki. Jeg vil því alvarlega ráða háttv. deild frá, að samþ. brtt. á þgskj. 181.

Framsm. (Karl Finnbogason) : Eigi fæ jeg sjeð, að breytingin fari í bága við stjórnarskrána, því þar er að eins tekið fram, að landkosningarnar skuli fara fram á undan, eða kjördæmakosningarnar á eftir hinum, en engin nánari tímatakmörk sett. Um það, hversu stutt megi vera á mild kosninganna, hvort það eigi að vera minst 1 stund eða meira eða minna, er ekkert sagt. Eftir tillögu vorri gætu kjördæmakosningar t. d. farið fram einni stundu eftir að hinum er lokið; og hver kjósandi gæti jafnvel kosið kjördæmakosninguna strax, þegar hann væri búinn með landskjörið. Slíkt væri alveg samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar, eins og þau hljóða. Aftur eru sett í stjórnarskránni þau tímatakmörk, er lengst mega vera á milli kosninganna, og er það ársfjórðungur. En ákvæði kosningarlaganna, eins og þau eru nú, brjóta bág við þetta, því þau ætlast til, að alt að 4 mánuðir, í stað 3, liði milli kosninganna. Ætli það sje samkvæmt anda stjórnarskrárinnar? Annars vil jeg taka það fram, að fyrir okkur tillögumönnum vakti það eitt, að kosningunum yrði hagað, eins og við leggjum til, að eins í fyrsta sinni, en svo megi allt sitja í þeim skorðum, er kosningarlögin setja, ef rjett þykir framvegis. En áherslu vil jeg leggja á það, að landskjörið gildir lengi. Og því verra er að gildra til þess, að menn geti ekki notað rjett sinn, þá sjaldan að kostur á að vera á því. Hvað mannafla þann snertir, er hv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.) var að tala um á listunum, þá tel jeg það harla óþarft að hrúga 12 nöfnum á hvern lista, og því gjöra ráð fyrir 36 nöfnum alls. Það er vitanlegt fyrir fram, að enginn listi - nema hann verði að eins einn - getur komið öllum sínum mönnum að, og því svo mörg nöfn alóþörf. Þau geta að eins sýnt löngun manna til þingmensku. En landinu mundi slíkt til lítils gagns. Forseti leitaði leyfis til afbrigða frá þingsköpum um brtt. 181, er var of seint fram komin, og voru þau leyfð og samþykt.