Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Áður en gengið er til dagskrár skal það tekið fram að að lokinni umræðu um dagskrármálið verða umræður utan dagskrár um synjun ríkisstjórnarinnar um aðstoð við smíði tíu skuttogara fyrir Marokkó. Umræðan fer fram að ósk hv. 7. þm. Reykn., Júlíusar Sólnes.

Flm. (Guðrún J. Halldórsdóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um endurskoðun laga nr. 69/1972, um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði. Flm. með þeirri sem þetta talar eru Danfríður Skarphéðinsdóttir, Guðrún Agnarsdóttir, Kristín Einarsdóttir, Kristín Halldórsdóttir og Málmfríður Sigurðardóttir. Þá ætla ég að leyfa mér að lesa þáltill.: ,,Alþingi ályktar að fela menntmrh. að láta hraða endurskoðun laga nr. 69/1972, um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði. Endurskoðun þessi taki m.a. mið af þörfum þeirra sem eru ofan við skólaskyldualdur en hafa ekki lokið grunnskólanámi, sem og því að mikill fjöldi nemenda stundar nú nám í öldungadeildum og ættu að eiga rétt á styrkjum.`` Lög þau er sett voru árið 1972 um ráðstafanir til jöfnunar á fjárhagslegum aðstöðumun nemenda í framhaldsskólum að því leyti sem búseta veldur þeim misþungum fjárhagsbyrðum voru til mikilla bóta á sínum tíma, en þau eru 16 ára nú og mikið hefur breyst í íslensku þjóðlífi og skólakerfi síðan. Þá var tímabil öldungadeildanna rétt að hefjast og lögin tóku því engin mið af þörfum öldungadeildafólks, hvað þá þeirra sem þurfa að hefja nám neðar í námsstiganum. Frá árinu 1945 hefur skólaskylda tvívegis verið lengd um eitt ár og er nú níu ár sem kunnugt er. Það gefur auga leið að fólk sem hætti skólagöngu eftir skyldunám 13 ára eða jafnvel 12 ára við barnapróf hefur tæplega staðið jafnfætis þeim sem lokið hafa skólaskyldunámi auk þess sem ýmsir heltast úr námi áður en þeir hafa lokið skyldunni sem kallað er. Þegar þetta fólk snýr sér aftur að skólanámi þarf það í mörgum tilvikum að byrja neðar en á framhaldsskólastigi ef það ætlar að fá grunn að byggja framhaldsnám á. Því ætti einnig að miða lögin við að fullorðnir, þ.e. 18 ára og eldri, geti hlotið styrk samkvæmt þeim. Svo er ekki um gömlu lögin og þess er vænst að tillit verði tekið til þessa við endurskoðun þessara laga. Í annan stað gera lögin ekki ráð fyrir því að nemendur vinni að staðaldri með náminu. Staðreyndir í dag eru þær að fjöldi nemenda, ekki síst þeir sem þurfa að sækja nám fjarri heimili sínu, verða að vinna með náminu ellegar hætta því. Þetta á ekki síst við um stúlkur sem hafa miklu lægri laun í sumarvinnu --- og vetrarvinnu auðvitað líka en piltar og það mál út af fyrir sig er alvarleg mismunun á aðstöðu pilta og stúlkna til náms. Það er von okkar, sem þessa þáltill. flytjum, að endurskoðun þessara laga stuðli að því að hægt verði að létta nemendum, og þá ekki síst stúlkum sem sækja þurfa nám langt að, skólaútgjöldin. En til þess að svo megi verða þarf að auka mjög fjárframlög til verkefnisins, en framlögin hafa rýrnað að raungildi á undanförnum árum. Á síðasta þingi kom fram í skýrslu þáv. menntmrh. Birgis Ísl. Gunnarssonar til Alþingis að nefnd væri að vinna að endurskoðun laganna og ber brýna nauðsyn til að verkinu verði lokið svo að Alþingi geti fjallað um endurskoðunina og lögin geti tekið gildi hið fyrsta. Frú forseti. Ég legg til að að þessari umræðu lokinni verði tillögunni vísað til síðari umr. og félmn.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Ég tel að hér sé hreyft mjög þörfu máli og tel að það sé meira en tímabært að þessi endurskoðun eigi sér stað og tekið verði tillit til breyttra aðstæðna. Það er vitað að í nútímaþjóðfélagi mun henda flesta að þurfa nokkuð oft að skipta um starf á lífsleiðinni. Fyrir nokkrum árum heyrði ég þá tölu að það mætti gera ráð fyrir því að menn gerðu það þrisvar. Ég gæti vel trúað því að það væri orðið úrelt, það væri oftar. Og að mínu viti er fyrsta skilyrðið til þess að hægt sé að vinna að meiri jöfnuði, bæði milli einstaklinga og milli kynjanna, að jafna möguleikana til náms. Vissulega vita það allir sem hafa fengist við kennslu að ástæðurnar fyrir því að nemendur ljúka ekki námi geta verið margvíslegar. Í sumum tilfellum eru það fyrst og fremst heimilisástæður viðkomandi nemenda sem hafa gert þeim ómögulegt að ljúka náminu. Vandamálið hefur sem sé ekki verið það að þeir væru af guði gerðir ekki með gott upplag til náms heldur hitt að aðstaðan heima fyrir gerði þeim ekki kleift að stunda sitt nám í barnaskóla t.d. Ég ætla ekki að fara lengra út í þá sálma. Ég stóð fyrst og fremst upp til þess að lýsa yfir stuðningi við þessa þáltill.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég vil greina frá því að þeirri endurskoðun á lögunum um jöfnun námskostnaðar sem hv. þm. Guðrún J. Halldórsdóttir gat um er lokið. Tillaga að endurskoðuðu frv. um þetta efni liggur fyrir. Þar hefur hins vegar ekki verið tekin ákvörðun um hvernig með það mál verður farið frekar. Ég mun gera ráðstafanir til þess að sú þingnefnd sem fær þetta mál til meðferðar, sem hv. þm. mælti fyrir, fái einnig frv. eða frumvarpsdrögin, frumvarpstillöguna til athugunar þannig að unnt verði að hafa hliðsjón af þeim við frekari meðferð málsins.

Flm. (Guðrún J. Halldórsdóttir) Frú forseti. Mér var kunnugt um að þessi endurskoðun var langt komin, en mér er líka kunnugt um að mörg góð mál hafa verið unnin fyrir ráðuneyti og þegar skipt hefur verið um ráðherra hafa þessi mál verið svæfð. Það er þess vegna m.a. sem ég hóf máls á þessu. Í annan stað er það þannig að það eru vissir aðilar sem mér virðast oft gleymast við setningu laga og við ákvarðanatöku í skólakerfinu, þar á ég einkum og sér í lagi við það fólk sem stendur höllustum fæti, þ.e. það fólk sem hefur minnsta skólagöngu og þarf í rauninni á mestum stuðningi að halda. Það er líka þess vegna sem ég hóf máls á þessu.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Nú fer fram umræða utan dagskrár um synjun ríkisstjórnarinnar um aðstoð við smíði tíu skuttogara fyrir Marokkó. Þessi umræða fer fram samkvæmt síðari mgr. 32. gr. þingskapa, þ.e. hún verður ekki takmörkuð við hálftíma eins og gildir um umræðu samkvæmt fyrri mgr. 32. gr. þingskapa. Samt sem áður mælist forseti eindregið til þess við þingheim að ræðumenn stilli máli sínu í hóf og það er einlæg ósk forseta að þessari umræðu geti lokið fyrir venjubundinn fundatíma þingflokka, þ.e. fyrir kl. 4. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls hv. 7. þm. Reykv., Júlíus Sólnes.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Tilefni þessarar umræðu er synjun ríkisstjórnarinnar á aðstoð við skipasmíðastöðina Stálvík hf. til þess að geta smíðað tíu togara fyrir marokkóskt fyrirtæki. Það er ekki ætlan mín hér að fara að ráðast á einn eða neinn fyrir afgreiðslu þessa máls eða fara að kenna einum eða neinum um hvernig fór heldur tel ég að hér sé kærkomið tækifæri og reyndar mjög nauðsynlegt að nota þetta tækifæri til að ræða stöðu íslensks iðnaðar almennt og þá sérstaklega og sér í lagi íslenska skipasmíðaiðnaðarins og fylgiiðnaðarins við hann. Það er í þessu sambandi fróðlegt að velta fyrir sér afstöðu okkar Íslendinga til útflutningsmála, hvort við viljum yfirleitt flytja vörur út frá Íslandi eða hvort við viljum aðeins flytja vörur inn til Íslands. Þá langar mig í upphafi máls að greina frá hver er staða mín í þessu máli. Ég er stjórnarformaður fyrirtækisins Stálvíkur hf. og sem slíkur tilnefndur af fjmrn. Það má því vel segja að ég sé sem slíkur fulltrúi hæstv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar í stjórn Stálvíkur hf. Það var fyrir líklega rúmum tveimur árum að þáv. fjmrh. hlutaðist til um að ég tók að mér að ganga inn í stjórn fyrirtækisins ásamt öðrum valinkunnum mönnum til að reyna að hjálpa til við að byggja upp fyrirtækið og sér í lagi íslenskan skipasmíðaiðnað. Við tókumst þetta verkefni á hendur í sjálfboðavinnu því að við höfum litlar greiðslur fengið fyrir og ég hef engra hagsmuna að gæta í þessu sambandi. Ég á ekki krónu virði af hlutafé í þessu ágæta fyrirtæki. Þetta mál hefur allt verið meira eða minna afflutt í fjölmiðlum. Það hefur verið talað um glæfrasamninga einhverra glæfraaðila úti í löndum sem eru að gera einhverja samninga um að smíða skip í þeim tilgangi einum að hafa fé út úr mönnum og jafnvel stela skipunum til að selja þau öðrum eða hvað veit ég. Það er alveg með ólíkindum hvernig þetta mál hefur verið flutt. Ég held því að það sé alveg nauðsynlegt að öll málsatriði komi hér upp á borð því að þau eru mjög fróðleg og geta orðið okkur til mikils lærdóms um það hvernig við eigum að stuðla að því í framtíðinni að íslenskur iðnaður geti náð sér á strik, að við getum hafið útflutning á íslenskri tækniþekkingu og hugviti því ekki getum við öll lifað á því til frambúðar að veiða aðeins fisk og reyna að ala upp sauðfé til þess að selja lambakjöt. Það hefur ekki gengið allt of vel að undanförnu. Öllum eru kunn vandræði íslensks iðnaðar í dag og þá sér í lagi skipasmíðaiðnaðarins. Hann er illa samkeppnisfær og raunverulega er það sama að segja almennt um allan íslenskan iðnað. Verðbólgan, röng gengisskráning til langs tíma, óhóflegur fjármagnskostnaður og margt fleira hefur gert það að verkum að svo virðist sem engin atvinnustarfsemi, með örfáum undantekningum, borgi sig á þessu ágæta landi okkar. Það er engu líkara, þegar maður hlustar á og metur viðbrögð bæði ráðamanna og almennings, en að fólki sé nánast að verða illa við það að hér fari yfirleitt fram nokkur atvinnustarfsemi. Er kannski stutt í það að við hættum að nenna að veiða fiskinn sjálfir og seljum allar veiðiheimildir. Síðan getum við búið þar sem okkur sýnist, niðri á Mallorka eða hvar annars, og fengið atvinnuleysistékkinn sendan þangað. Er það kannski þetta Ísland sem við sjáum í framtíðinni? Ég held að það sé nauðsynlegt að fara eilítið niður í forsögu þessa máls. Vil ég fara aftur til ársins 1980 er þáv. ríkisstjórn tók þá ákvörðun að til þess að gera íslenskar skipasmíðar hagkvæmari skyldi efnt til samstarfs um hönnun og smíði fiskiskipa, svokallað raðsmíðaverkefni, þannig að með því að smíða nokkur skip sömu tegundar yrði hægt að beita ýtrustu hagkvæmni og lækka kostnað sem gerir verð skipa allt of hátt hér innan lands. Ríkisábyrgðir voru veittar í þessu skyni og var hafist handa af þremur skipasmíðastöðvum, þ.e. Slippstöðinni hf. á Akureyri, Þorgeiri og Ellert á Akranesi og Stálvík hf. í Garðabæ. Síðar kom svo til að eitt fiskiskip sem fyrirhuguð var smíði á á Seyðisfirði var tekið inn í þetta verkefni. Ég ætla ekki að rekja þá harmasögu í smáatriðum sem þetta mál hefur allt verið. Á 1983 um vorið, þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar kom til valda, var gerð samþykkt um það í ríkisstjórninni að ljúka nú smíði þessara þriggja skipa og þar til viðbótar þess eina skips sem var í smíðum á Seyðisfirði. En síðan skyldi smíði annarra fiskiskipa stöðvuð. Með bréfi 24. júní 1983 setti ríkisstjórnin smíðabann á ný fiskiskip af hálfu Íslendinga. Þetta leiddi til þrss að smíði raðsmíðaskipanna fór öll meira eða minna út um þúfur vegna þess að þessi skip lentu á skjön við svokallað kvótakerfi sem var sett í lög um áramótin 1983 og 1984. Skipin, sem voru í smíðum sem raðsmíðaskip, fengu engan kvóta og lokuðust þannig nánast inni í stöðvunum. Stálvík hf. fór langsamlega verst út úr þessu. Hún hefur enga aðstöðu til þess að fara yfir í viðhalds- og viðgerðaverkefni vegna þess að hún hefur ekki þá aðstöðu að taka skip upp í slipp meðan hinar skipasmíðastöðvarnar gátu að einhverju leyti komist út úr þeim ógöngum sem því fylgdu að raðsmíðaverkefnið var stöðvað með því að snúa sér alfarið að viðgerðar- og viðhaldsverkefnum. Það er skemmst frá að segja að raðsmíðaskipið í Stálvík, eða skrokkur þess, lokaði stöðinni í rúmlega þrjú ár. Þar með var engin nýsmíði möguleg nema nokkrir smábátar sem hægt var að smíða inni í húsinu og taka út úr húsinu án þess að fara niður um rennuna þar sem raðsmíðaskipsskrokkurinn stóð og lokaði fyrir. Það er ósköp eðlilegt að skipasmíðaiðnaðurinn hafi komið illa út úr þessu tímabili þegar loksins var opnað fyrir skipasmíðar á nýjan leik. Undir árslok 1986 var samþykkt á hinu háa Alþingi að lokið skyldi smíði þessara þriggja raðsmíðaskipa sem voru í smíðum og þau mundu fá kvóta. Ég hef oft velt fyrir mér hvernig skyldi hafa farið t.d. í Bandaríkjunum ef bandarísk stjórnvöld tækju skyndilega ákvörðun og segðu: Nú skulum við hætta að smíða bíla í þrjú ár? Að þeim tíma liðnum væru svo allir yfir sig hissa að bandaríski bílaiðnaðurinn væri í erfiðleikum með að mæta t.d. samkeppni frá japanska bílaiðnaðinum. Menn eiga ekki til orð í eigu sinni yfir þeirri ósvinnu að þessi iðnaður skuli ekki geta staðið sig. Ég held að menn verði að gæta þess að með ákvörðun stjórnvalda um raðsmíðaskipin, síðan að stöðva smíði þeirra og banna síðan smíði allra fiskiskipa innan lands, reyndar erlendis líka, í rúm þrjú ár, var fótunum að miklu leyti kippt undan skipasmíðaiðnaðinum í landinu. Það þarf engan að undra þó að hann eigi erfitt uppdráttar þessi árin og sé í miklum öldudal, eigi erfitt með að rétta úr kútnum. Við þá ákvörðun Alþingis að ljúka smíði raðsmíðaskipanna og greiða bætur úr ríkissjóði til stöðvanna vegna þess óhagræðis og þess beina taps, sem þær höfðu orðið fyrir var, ákveðið að veita nokkrum fjármunum til þess að endurskipuleggja Stálvík hf. sem hafði orðið hvað verst úti af þessum orsökum. Þeir aðilar sem tóku að sér þessa fjárhagslegu endurskipulagningu eða að stuðla að henni voru fjmrn. gegnum Ríkisábyrgðasjóð, Byggðastofnun og Landsbanki Íslands. Þessir aðilar gerðu þá kröfu að nýir aðilar kæmu inn í stjórn fyrirtækisins að þeirra ábendingu. Var Gunnlaugur Sigmundsson, forstjóri Þróunarfélagsins, tilnefndur af hálfu Byggðastofnunar, Jón Böðvarsson, forstöðumaður Ratsjárstofnunar, af Landsbanka Íslands og ég sem fulltrúi fjmrn. Hluthafahópurinn óskaði eftir því að fá að tilnefna tvo menn og varð samkomulag um að Ottó Schopka, sem hefur starfað mjög mikið að þessum málum áður fyrr, kæmi inn í stjórn fyrirtækisins. Þar að auki er einn fulltrúi fyrir hluthafahópinn, þ.e. Jón Sveinsson sem var framkvæmdastjóri Stálvíkur hf. um margra ára bil. Hann er það ekki lengur því það var liður í þessu samkomulagi að það skyldi ráðinn nýr framkvæmdastjóri sem er Jón Gauti Jónsson fyrrverandi bæjarstjóri í Garðabæ hf. --- Fyrirgefið, það er ekki enn þá búið að selja sveitarfélögin. Ég geri mér það ljóst. En þarna erum við fjórir aðilar sem höfum tekið að okkur, eins og ég segi, að vinna að málefnum íslensks skipasmíðaiðnaðar, nánar til tekið í þessu sérstaka fyrirtæki. Við erum allir þarna starfandi án þess að hafa fyrir nokkra persónulega hagsmuni. Ég mundi telja að við höfum í raun haft af þessu mikla vinnu og mikið óhagræði en fengið lítil laun fyrir. Raðsmíðaverkefninu var síðan lokið á miðju ári 1988, þ.e. hvað Stálvík varðar. Var skipið afhent í júlí 1988, en kaupandi þess skips var útgerðarfyrirtæki í Keflavík. Þá var næsta atriði málsins að reyna að leita að nýjum verkefnum og sjá hvort yfirleitt væri hægt að finna leiðir til að viðhalda íslenskum skipasmíðaiðnaði og ýmiss konar fylgiiðnaði sem áður fyrr var mjög blómlegur hér á landi. Þá kemur kannski að aðalatriði málsins, en það er að Íslendingar búa yfir gífurlegri þekkingu og reynslu á því að útbúa og reka nútíma fiskiskip. Nútíma togari með þeim hátæknibúnaði sem er þar um borð er ekkert einfalt mál. Það er ekki á færi allra að smíða né skipuleggja slík skip og reka þau. Við fórum því að þreifa fyrir okkur um verkefni erlendis því það er alveg ljóst að við getum ekki ætlast til þess að íslenskir útgerðarmenn láti smíða skip fyrir sig innan lands á miklu hærra verði en þeir geta fengið þessi skip smíðuð erlendis. Við erum ekki að fara fram á það. Við vorum hins vegar ákveðnir í að leita leiða til þess að sjá hvort ekki væri hægt í samvinnu við erlendar skipasmíðastöðvar að notfæra sér það að við Íslendingar búum líklega við meiri reynslu og þekkingu á þessu sviði en nokkur önnur þjóð í heiminum. Þegar við fórum síðan af stað að kanna þetta úti í hinum stóra heimi gerðist það ánægjulega að við fengum staðfestingu á þessari skoðun. Það virðist nefnilega vera öllum ljóst hvar sem er í heiminum að þessi litla þjóð uppi á Íslandi hefur safnað saman meiri reynslu og þekkingu á þessu sviði en nokkur önnur. Við höfum leitað eftir samstarfi við bandaríska aðila um að smíða tilraunaskip sem byggir á alveg nýrri og mjög nýstárlegri hönnun. Þar er um að ræða skip úr áli sem mundu henta mjög vel fyrir fiskveiðar á grunnslóðum, þ.e. báta af stærðinni frá sex tonnum og upp í 50--100 tonn. Síðan reyndum við fyrir okkur með sölu á notuðum fiskiskipum í þeim tilgangi að geta smíðað skip með því að taka eldri skip upp í kaupverðið. Við rákum okkur fljótt á að verð íslenskra skipa er mjög hátt og mun hærra en gerist á heimsmarkaði. Vegna þess hvað íslenskir útgerðarmenn halda skipum sínum vel við og endurnýja tæknibúnað um borð reglulega er verð skipanna tiltölulega hátt og það er erfitt að selja þau. Í þessum tilraunum okkar komumst við í samband við nýstofnað útgerðarfyrirtæki og fiskvinnslufyrirtæki í Marokkó í eigu danskra, marokkókskra og írakskra aðila sem hugði á smíði tíu skuttogara. Okkur stóð til boða að gera tilboð í þessa smíði vegna þess, eins og fulltrúar þessa fyrirtækis sögðu, að ,,það eru aðeins tvær þjóðir í heiminum sem við treystum í raun til þess að smíða fyrir okkur fullbúin togskip með þeim hátæknibúnaði sem við erum að fara fram á, þ.e. Noregur og Ísland. Við treystum hvorki Portúgölum, Spánverjum né Pólverjum til að smíða þessi skip fyrir okkur eða að hafa um það frumkvæði. Við treystum Íslendingum og við treystum Norðmönnum.`` Þetta þótti mér afar fróðlegt að heyra og ég held að þarna sé einmitt, eins og ég hef sagt áður, kjarni málsins. Getum við ekki með einhverju móti notfært okkur þetta? Ef það er staðreynd að þær þjóðir sem hyggja á útgerð nútímalegra togskipa vita þetta hljótum við að reyna að gera tækniþekkingu okkar að verslunarvöru með þessum hætti. Í þessum athugunum okkar hefur það nefnilega komið í ljós að öll Arabaríkin hyggja nú á útgerð nútíma fiskiskipa í stórum stíl. Þannig eru að koma fyrirspurnir frá fjölmörgum Arabalandanna til Íslendinga um að smíða fiskiskip á sömu forsendum og okkar eigin skip eru smíðuð, með þeim hátæknibúnaði sem við Íslendingar höfum þróað. Þannig hefur t.d. borist fyrirspurn frá Íran um að smíða fyrir þá 14 skuttogara. Kannski er ástæðan fyrir þessu greinar sem hafa birst í erlendum tæknitímaritum um íslensk fiskiskip og búnað þeirra. T.d. hefur skipinu Ottó N. Þorlákssyni verið gerð sérstök skil, en það skip er talið eitthvert best heppnaða skip sem hefur verið smíðað á Íslandi fyrir margra hluta sakir. Ottó N. Þorláksson var smíðaður í Stálvík og afhentur að mig minnir í kringum 1982. Ottó N. Þorláksson hefur vakið athygli fyrir margra hluta sakir, sérstaklega þó fyrir hvað línurnar í skipinu eru vel heppnaðar, hvað hönnun skrokksins er vel heppnuð sem veldur því að skipið notar mun minni olíu, bæði við togveiðar og eins á siglingu, en sambærileg skip. Þessu gera menn sér grein fyrir í útlöndum þó að þetta veki enga athygli á Íslandi. Það er nefnilega landlægt hjá okkur Íslendingum að gera lítið úr því sem við erum sjálfir að gera en gapa þeim mun meira yfir því sem er gert í útlöndum. Þegar við fórum að setja okkur inn í þann möguleika að komast inn í skipasmíðasamning fyrir danskt--marokkóskt fyrirtæki fórum við að sjálfsögðu að kanna hvað þar er á ferðinni. Þá komum við að einu mjög áhugaverðu atriði en það er það að við Atlantshafsströnd Marokkós eru einhver auðugustu fiskimið í heimi. Þar eru á veiðum mjög margir erlendir togarar, en Marokkómenn sjálfir eiga mjög fáa. Þeir eru mest með lítil skip sem veiða rétt fyrir utan ströndina en láta aðallega Spánverjum og Portúgölum eftir að gera út og reka fullkomin togskip sem eru með heimahöfn í Las Palmas á Kanaríeyjunum. Marokkóstjórn hefur um árabil reynt að stuðla að því að fá þessar veiðar inn í landið. Ég er með hér lög frá Marokkóríki sem bjóða útlendingum undanþágur frá sköttum og alls konar hlunnindi ef þeir vilja stofna útgerðarfyrirtæki í Marokkó til að notfæra sér þessi auðugu fiskimið. E.t.v. hefði verið skynsamlegra að það væru íslenskir útgerðarmenn sem hefðu ætlað að byggja þessa tíu skuttogara til þess að setja á stofn íslenskt-marokkóskt fyrirtæki í Marokkó til að notfæra sér þetta frekar en að við værum að smíða hér tíu skip fyrir danskt-marokkóskt fyrirtæki. Ég varpa þessu fram. Ég held nefnilega að Íslendingar þurfi að fara að hugsa sín mál á allt öðrum grundvelli en þeir hafa gert hingað til. Fiskveiðiheimildir í fiskveiðilögsögu Marokkós eru mjög eftirsóttar og það er nákvæmlega sama sagan þar og hér, að þar eru fiskveiðikvótar sem fylgja skipunum. Þeir geta gengið kaupum og sölum á gífurlegu verði. Við gerðum tilboð í að smíða þessi tíu fiskiskip og gerðum um það pro forma samning. Að sjálfsögðu er verðið á sjálfum skipasmíðahluta samningsins mjög lágt. Við vitum vel að það er svo mikil samkeppni í heiminum um smíði fiskiskipa að við hlaupum ekki til og seljum fiskiskip á einhverju verði sem er langt umfram það sem aðrar þjóðir geta boðið upp á. Við erum fyrst og fremst í samkeppni við Norðmenn sem hafa til margra ára greitt niður sínar skipasmíðar með ríkisstyrkjum og við það höfum við átt erfitt með að keppa. Annars eru samskipti okkar við Norðmenn önnur harmsaga sem ég ætla ekki að fara að rekja hér. Það væri tilefni til annarrar umræðu utan dagskrár hvernig við höfum nánast fært Norðmönnum á silfurfati alla okkar reynslu og tækniþekkingu og hjálpað Norðmönnum við að byggja upp margvíslegan iðnað í sambandi við útgerð og skipasmíðar, allt byggt á íslenskri reynslu. Nægir að geta um fyrirtækið Simrad í þessu sambandi sem á grundvelli íslenskra hugmynda hefur byggt upp iðnað þar sem þetta fyrirtæki framleiðir fiskleitartæki og fisksjár. Það er skemmst frá því að segja að þegar útgerðaraðilinn sá það sem við höfðum fram að færa leist honum strax miklu betur á íslenska skipið. Það er kjarni málsins. Íslenska skipið er mun fullkomnara og nýtískulegra að gerð meðan það sem Norðmennirnir bjóða upp á er miklu --- hvað eigum við að segja --- meira gamaldags og ekki eins fullkomið og það sem við gátum boðið upp á. Við teikningu á því skipi sem við buðum var einmitt stuðst við línurnar í Ottó N. Þorlákssyni. Að sjálfsögðu vilja menn notfæra sér þá þekkingu sem þar skapaðist, þ.e. að fá skip sem er olíusparneytnara en önnur. Norðmennirnir hins vegar byggðu á gömlum norskum skuttogara sem mun heita Polar Explorer og hefur verið að veiðum hér í Norður-Atlantshafinu. Þeir áttu allar teikningar að honum og gátu boðið hann fram. Það er þó ekki nokkur vafi á því að fulltrúar útgerðarfyrirtækisins vildu miklu frekar fá íslenska skipið ef það væri nokkur leið að koma samningnum heim og saman. Það var alveg ljóst að við mundum ekki geta gert samning upp á að það væri hægt að smíða þessi skip öll á Íslandi, að við gætum á þann hátt keppt við t.d. norsku aðilana. Þess vegna leituðum við strax eftir samvinnu við erlendar skipasmíðastöðvar til að ná niður kostnaði vegna smíðahluta samningsins þannig að hann gæti þrátt fyrir allt skilað hagnaði. Við höfum þreifað fyrir okkur víða um heim eftir samstarfi við erlenda aðila og það ber svo við að erlendar skipasmíðastöðvar vilja mjög gjarnan fara í samstarf við íslenska skipasmíðastöð. Þannig höfum við náð ágætissamstarfi við skipasmíðastöð í Líma í Perú sem vill einmitt fá að nýta sér íslenska tækniþekkingu og reynslu en undir okkar stjórn. Það er nefnilega mjög mikill munur á því hvort við afhendum alla þessa tækniþekkingu á silfurbakka út úr landi til t.d. Norðmanna, fáum ekkert í staðinn, eða hvort við förum í samstarf við erlenda skipasmíðastöð og stjórnum því með hvaða hætti þessi tækniþekking er notuð. Við höfum sömuleiðis leitað eftir samstarfi við skipasmíðastöðvar bæði í Austur-Þýskalandi og í Póllandi. Þá er þess að geta að í haust fór fulltrúi Stálvíkur í kynnisferðalag til Arabalandanna. Heimsótti hann m.a. skipasmíðastöð í Egyptalandi sem leitar eftir samstarfi við íslenska aðila um að fá að byggja nútíma fiskiskip undir okkar yfirstjórn. Það er allt annar hlutur að gera þetta með þessum hætti eða, eins og ég hef margítrekað, að afhenda þjóð eins og Normönnum alla okkar þekkingu og segja: Gjörið svo vel, hirðið þetta, við nennum þessu ekki sjálfir. Þannig var hægt að láta þennan samning sem við gerðum skila hagnaði, sem var álitinn nema um 100 millj. kr., með því t.d. að fá 7--8 skip smíðuð í Líma í Perú. Var búið að gera um það samkomulag hvernig staðið skyldi að því verki. Skipin skyldu nánast smíðuð fullbúin í Perú, þeim síðan siglt til Íslands þar sem ýmis hátæknibúnaður yrði settur í skipin og þau yfirfarin. Það væri að sjálfsögðu á ábyrgð íslensku skipasmíðastöðvanna að skipin fylgdu þeirri smíðalýsingu sem um var samið og þau væru af þeim gæðaflokki sem um var beðið. Þetta var langt á veg komið og lá alveg ljóst fyrir að þetta var hægt. Vegna ákvæða samningsins um að það þyrfti að skila skipunum á mjög skömmum tíma var talið nauðsynlegt að smíða 2--3 skip á Íslandi. Það var alveg ljóst að skipin fást svo ódýr í Perú að með þeim hagnaði sem þannig myndaðist var hægt að greiða niður umframkostnaðinn við að smíða hin skipin á Íslandi. Þá var leitað eftir samstarfi við aðrar íslenskar skipasmíðastöðvar um að taka þetta verkefni að sér og um skeið lá í loftinu að þrjár skipasmíðastöðvar mundu fara sameiginlega í þetta verkefni, þ.e. Stálvík, Slippstöðin hf. á Akureyri og Þorgeir og Ellert hf. á Akranesi. Þessar þrjár stöðvar ætluðu að taka að sér smíði þessara 2--3 skipa og klára skipin frá Perú, þ.e. setja fiskvinnslubúnaðinn um borð þar og ýmiss konar annan hátæknibúnað, en Perúmennirnir sögðu hreinlega: Við höfum ekki vit á þeim hlutum, en við kunnum að sjóða saman stálskrokkinn. Það var eitt sem okkur lærðist í þessu máli sem er mjög fróðlegt og mig langar til að rekja hér fyrir þingheimi, en það er um bankamál. Það er með hvaða hætti bankarnir líta á svona útflutningssamninga á Íslandi og með hvaða hætti bankarnir í nágrannalöndum okkar líta á svona mál. Við leituðum til eins ríkisbankans um aðstoð og spurðumst fyrir um með hvaða hætti þetta gæti nú gengið fyrir sig. Jú, þar komust menn að því að lokum að það væri hægt að taka smíðalán til verkefnisins á rúmlega 5% vöxtum gegnum banka í Þýskalandi, Lúxemborg eða Sviss með bankaábyrgð eða með ríkisábyrgð. Það þyrfti síðan að endurlána þetta lán til skipasmíðastöðvanna á Íslandi með ríflegum vaxtamun --- hér kemur aftur fram þessi frægi vaxtamunur í bankakerfinu --- eitthvað á milli 7 og 8% og síðan gæti skipasmíðastöðin geymt peningana á gjaldeyrisreikningi fyrir 4%. Í hvert skipti sem þyrfti síðan að greiða innlendan kostnað yrði tekið út af gjaldeyrisreikningnum og þá þyrfti að greiða yfirfærslukostnað og þóknun til bankans. Þannig var málið svo komið að u.þ.b. 50 millj. kr. kostnaður yrði vegna bankaþóknunar með fleiru og um 110 millj. kr. yrði fjármagnskostnaður. Þá var farið í nokkra danska banka og beðið um ráð og hjálp við það að leysa svona fjármagnsdæmi. Hvernig mundi danskur banki taka á þessu? var spurt. Það var farið í þrjá mismunandi danska banka til að fá óháð svör. Dönsku bankarnir sögðu allir: Að sjálfsögðu veitum við hjálp við að taka framleiðslulánið og við teljum að það nægi okkur að endurlána það á tæplega 6%. Síðan skulum við hjálpa ykkur við það að fjárfesta á byggingartímanum þá fjármuni sem ekki eru í notkun hverju sinni. Þannig var t.d. ráðlagt að kaupa ríkisskuldabréf í Noregi eða skammtímaskuldabréf í Noregi fyrir um 350 millj. kr., þar sem ávöxtunin er 14%, en það er vegna fyrirhugaðra vélakaupa í skipin þar. Vélaframleiðandinn fær enga peninga fyrr en um það leyti sem hann afgreiðir vélarnar þannig að það er hægt að liggja þar með 350 millj. kr. á 14% vöxtum kannski um hálfs til heils árs skeið eða lengur. Síðan sagði danski bankinn: Þið getið fjárfest eða lagt inn og keypt ríkisskuldabréf í Danmörku fyrir um 350 millj. kr. og fengið um 11--12% ávöxtun vegna fyrirhugaðra danskra innkaupa og síðan er sjálfsagt að fara með 350 millj. kr. og leggja þær inn á banka í London, en London er hávaxtasvæði í Evrópu um þessar mundir. Þannig sagði danski bankinn við okkur --- og þeir ítrekuðu þetta, þrír danskir bankar óháðir hver öðrum --- við fáum ekki séð betur en að með fjármagnsstreyminu sem er í samningnum þurfi fjármagnskostnaður að lokum ekki að vera meiri en u.þ.b. 10--12 millj. ísl. kr. Það er dálítið annað viðhorf en að fjármagnskostnaður sé 110 millj. og að auki komi 50--60 millj. kr. þóknun til bankans á Íslandi. Þetta er það sem íslenskur útflutningur þarf við að búa og það er mjög fróðlegt að velta þessu svolítið fyrir sér. Þetta er mjög lærdómsríkt og hefur opnað augu mín fyrir þeim erfiðleikum, sem íslenskur iðnaður á við að etja þegar reynt er að gera stóra útflutningssamninga. Þá kem ég að ábyrgðakerfinu. Öll Norðurlöndin og nánast öll iðnvædd ríki í Vesturheimi eru með sjálfvirkt ríkisábyrgðakerfi. Í Danmörku t.d. er starfandi það sem heitir export-kreditráðið. Það mundi kannski samsvara Útflutningsráði Íslands. Þar fá öll dönsk útflutningsfyrirtæki ríkisábyrgðir nánast sjálfkrafa. Það þarf ekki að sækja um það til ríkisins eins og hér þarf að gera, heldur er slík ríkisábyrgð veitt nánast sjálfkrafa ef um útflutning er að ræða. Það er nefnilega svo einkennilegt að í öllum iðnvæddum ríkjum Vesturlanda vilja menn flytja út. Ég efast oft um það að Íslendingar vilji í rauninni flytja út neitt annað en fisk.  því að um er að ræða ríkisábyrgð. Síðan fara þeir með fjármunina til Danmerkur og kaupa dönsk ríkisskuldabréf með um 9 1 / 2 % ávöxtun. Næst er farið með þessi sömu dönsku ríkisskuldabréf í þýska bankann þar sem þeir tóku upphaflega lánið og lán númer tvö tekið í sama banka af því að þeir eru með 100% ábyrgð á nýjan leik, þ.e. þeir afhenda ríkisskuldabréf fyrir andvirði alls lánsins sem þeir tóku upphaflega. Þannig er lán númer tvö notað til að fjármagna smíðina en vaxtamunurinn til þess að ná niður kostnaði og til að treysta samkeppnisaðstöðu. Það þætti líklega glæpur á Íslandi að gera svona hluti. En við verðum að athuga það að við erum í samkeppni við allan hinn iðnvædda heim og ef við ætlum ekki að nota sömu leikreglur og þeir getum við alveg eins hætt þessu. Þá stefnir í það, sem ég sagði í upphafi máls míns, að við hættum bráðum að nenna að vinna fiskinn sjálfir, seljum Efnahagsbandalaginu allan kvótann og flytjum t.d. til Spánar og fáum atvinnuleysistékkann sendan þangað. Er það það sem við viljum? Það er einkennilegt hvað almenningsálitið og ráðamenn hér virðast yfirleitt vera á móti því að íslensk iðnfyrirtæki reyni að gera eitthvað, reyni að finna leiðir til þess að flytja út og reyni að taka þátt í þessari hörðu samkeppni sem er. Auðvitað verður þetta ekki gert án hjálpar opinberra aðila. Ísland er smáríki og það að gera svona útflutningssamning þýðir einfaldlega það að öll þjóðin verður að standa saman sem einn maður til þess að þetta sé hægt. Langar mig til þess að bera saman hvernig svona mál er tekið fyrir í Noregi og hvernig svona mál er tekið fyrir á Íslandi. Ég hef séð blaðaúrklippur og blaðagreinar um þetta sama mál í Noregi, því að það hefur einnig verið til athugunar hjá norskri skipasmíðastöð í Bergen. Það er alveg ljóst þegar maður les fréttirnar frá Noregi að þar standa allir saman sem einn maður, stjórnmálamenn, blaðamenn og fulltrúar skipasmíðastöðvanna: Náum þessu verkefni hvað sem það kostar, leysum vandamálin, stöndum öll saman sem einn maður til þess að ná þessum samningi. Hér á Íslandi er afstaða manna þannig: Burt með þetta. Þetta er píp og vitleysa. Við viljum ekki svona ævintýri. Við viljum ekkert flytja út. Losið okkur við þennan ófögnuð helst sem fyrst. Þannig eru viðbrögð almennings, ráðamanna og fjölmiðla í svona máli og það er mjög fróðlegt fyrir okkur Íslendinga að velta því fyrir okkur hvernig stendur á þessu. Þá kem ég að því hvernig þetta mál var kynnt fyrir ríkisstjórninni. Þetta mál var lagt fyrir fyrri ríkisstjórn á þeim grundvelli sem ég gat um áðan að með samstarfi við erlenda skipasmíðastöð væri hægt að skila samningnum með um 100 millj. kr. hagnaði. Málið var lagt fyrir þáv. iðnrh., Friðrik Sophusson, og haldnir voru fundir með ráðuneytisstjórum ráðuneytanna þriggja sem málið varðar, þ.e. iðnrn., viðskrn. og fjmrn. Það var yfirleitt tekið jákvætt í að athuga þetta mál betur. Það var ekki farið fram á neinn ríkisstyrk þá. Það var aðeins farið fram á aðstoð við að ná þessum samningi og leysa öll ábyrgðarvandamálin sem væru honum samfara. Þegar þetta mál er komið vel á veg í þeirri umræðu sprakk stjórnin, eins og öllum er kunnugt, hér á haustdögum, um miðjan september og stjórnarmyndunarviðræður fóru í gang sem töfðu alla málsmeðferð. Til þess að málið týndist ekki alveg, þá kynnti ég málið áfram fyrir hæstv. forsrh. Steingrími Hermannssyni, en ég taldi eins og fleiri að það væri orðið nokkuð ljóst að hann yrði forsrh. í þeirri ríkisstjórn sem kæmi, en það var ómögulegt að vita hver yrði iðnrh. Þannig gat ég því miður ekki kynnt málið fyrir núv. hæstv. iðnrh. þar sem ég hafði ekki hugmynd um það fyrr en stjórnin var að lokum mynduð hver hann yrði.

Var Steingrímur þá forsrh.?

Það var nokkuð ljóst að mínu dómi að hann yrði forsrh., hv. þm., ég sagði það. Þegar aðilar þessa máls fóru að lesa stjórnarsáttmálann töldu þeir það vera greinilegt að hin nýja ríkisstjórn stefndi í það að veita gífurlegum fjármunum til útflutningsgreinanna. Það var alveg ljóst að til stæði mikil fjármunatilfærsla til þess að rétta við hag þeirra fyrirtækja sem hafa staðið í útflutningi. Eflaust hafa forráðamenn þessa verkefnis misskilið hvað var á ferðinni. En þeir héldu í ljósi þeirra umræðna sem fóru fram í sambandi við stjórnarmyndunina að nú væri lag og því væri eðlilegt að breyta nú um farveg og óska eftir ríkisstyrk til þess að geta tekið verkefnið algjörlega inn til Íslands og gert þetta að sameiginlegu íslensku átaki til þess að byggja upp íslenskan skipasmíðaiðnað, koma honum úr þeim öldudal sem hann hefur verið í eftir langt samdráttarskeið. Umsókn var send til ríkisstjórnarinnar --- ég held að forsvarsmenn verkefnisins hafi verið þeir fyrstu sem hæstv. forsrh. tók á móti fyrsta morguninn sem hann var í embætti sem slíkur --- og verkefnið var lagt fyrir ríkisstjórnarfund þann sama dag. Þetta var fimmtudaginn 29. sept. sl. Mánudaginn 3. okt. var haft samband bæði við iðnrn. og fjmrn. af hálfu forsvarsmanna verkefnisins og boðnar fram upplýsingar, en þau svör fengust að málið væri í athugun og það yrði kallað eftir upplýsingum ef þörf krefði. Þann 5. okt. er tilbúið minnisblað til iðnrh. og fjmrh. frá þeim Sigurgeiri Jónssyni, Þórhalli Arasyni og Birni Friðfinnssyni sem ég ætla að fá að lesa upp, með leyfi virðulegs forseta. Þetta er skrifað 5. okt., þ.e. á miðvikudagi aðeins tveim dögum eftir að málið er raunverulega tekið til meðferðar í ráðuneytunum: ,,Varðar erindi Stálvíkur hf. um fyrirgreiðslu vegna smíði 10 skuttogara. Samkvæmt beiðni höfum við undirritaðir yfirfarið tiltæk gögn varðandi framangreint erindi. Beðið er um eftirfarandi: Niðurgreiðslu úr ríkissjóði á byggingarkostnaði sem nemur um 16% af smíðasamningi. Er þá gert ráð fyrir að eðlileg tollendurgreiðsla nemi um 2,4%. Miðað við upphæð smíðasamningsins, sem nú hefur hækkað í íslenskum krónum talið, er farið fram á niðurgreiðslu sem nemur 372 millj. kr. og er sú upphæð bundin gengi.`` Við þetta er kannski í sjálfu sér ekkert að athuga nema það er svolítið lúalega að farið vegna þess að í gildandi reglugerð er tollaendurgreiðsla vegna innlendra skipasmíða 6,5%. Þarna er tekin ákvörðun um það að sú tollaendurgreiðsla skuli lækka í 2,4% og þetta er auðvitað hlutur sem varðar allan skipasmíðaiðnaðinn í landinu. Í stað þess þá að segja það opinberlega að fjmrn. og iðnrn. hafi sameiginlega ákveðið að leggja til að tollaendurgreiðslur vegna innlendra skipasmíða verði lækkaðar í 2,4% er reynt að koma því að í fjölmiðlum að forsvarsmenn þessa verkefnis hafi reiknað vitlaust hvaða styrk þeir ætluðu að fara fram á. Í stað þess að fara fram á 270 millj. kr. séu þeir reyndar að fara fram á 372 millj. kr. eða 100 millj. kr. meira. Og það er látið að því liggja, a.m.k. var allur fréttaflutningur fjölmiðla með þeim hætti, að forsvarsmenn Stálvíkur hf., sem hefur staðið fyrir verkefninu, hafi reiknað þetta hreinlega vitlaust. En þetta er sannleikur málsins. Þarna er skyndilega tekin sú ákvörðun að lækka tollaendurgreiðslur vegna innlendra skipasmíða úr 6,5% niður í 2,4%. Og þetta er tilkynnt óbeint með þessum hætti. Þetta varðar allan skipasmíðaiðnað í landinu og mér er kunnugt um að það eru fjölmörg skipasmíðaverkefni í gangi þar sem er beinlínis byggt á þeirri forsendu að tollaendurgreiðslur séu 6,5%. Ég ætla að vona að þessi breyting verði ekki gerð afturvirk þannig að það sé skyndilega kippt fótunum undan þeim skipasmíðasamningum sem þó eru í gangi. Ég er ekkert ósáttur við það að því sé hafnað að veita styrk til innlendra skipasmíða. Ég hef aldrei verið hrifinn af því fyrir mitt leyti að íslenskur iðnaður sé styrktur með beinum fjárframlögum og get alveg fallist á þær röksemdir, sem þarna voru settar fram, að ekki væri hægt að veita beinan ríkisstyrk til verkefnisins eins og um var beðið. Hins vegar er ekkert sem mælir gegn því að fara þá aftur í hinn fyrri farveg, sem sé að reyna að leysa málið út frá upphaflegum forsendum, að í samstarfi við erlenda skipasmíðastöð væri hægt að smíða þessi 10 skip þannig að samningurinn skilaði hagnaði upp á 100 millj. kr. Það er eftir að leysa bakábyrgðir lána, en skipasmíðastöðinni, þ.e. samningsaðilum hérlendum, er gert að útvega kaupanda lán á 1. veðrétt skipanna sem nemur allt að 65% og þar er um umtalsverðar upphæðir að ræða. Það var farið fram á ríkisábyrgð vegna þessa láns, en við höfðum ekki leyst það dæmi hvernig ætti að útvega nauðsynlegar bakábyrgðir. Í þeim gögnum sem útgerðarfyrirtækið, þetta dansk-marokkóska útgerðarfyrirtæki, lét okkur í té er um að ræða mjög fullkomnar skýrslur þar sem farið hefur verið vel í saumana á rekstraráætlun þessa fyrirtækis. Ef menn halda að hér sé um að ræða einhverja glæfraaðila úti í löndum sem ætli sér að reyna að plata peninga út ur Íslendingum, þá er það mesti misskilningur. Hér er um að ræða mjög nákvæmar rekstraráætlanir unnar af virtum dönskum ráðgjafarfyrirtækjum um þessar veiðar og rekstur þessara togara frá A--Z. Það er búið að fara alveg ofan í kjölinn á því hver sé áætluð veiði þessara togskipa og það er búið að gera fyrir fram bindandi samning um að selja aflann frá þessum togskipum. Þetta dæmi gengur mjög vel upp hvað þessa útgerðaraðila varðar og þeir hafa næga eiginfjármuni til þess að standa við þennan samning. Hins vegar er rétt að það er erfiðleikum bundið að fá nauðsynlegar ábyrgðir vegna þessa samnings. Við fórum sjálfir á stúfana til þess að reyna að kanna með hvaða hætti það væri hægt og þá var okkur bent á það m.a., eins og ég gat reyndar um hér áður í máli mínu, að þessar fiskveiðiheimildir, sem fylgja skipunum og er þinglýst á skipin, eru gífurlega eftirsóttar. Spænskir og portúgalskir bankar mundu væntanlega meta þær mikils ef þeir gætu ráðstafað þeim ef eitthvað kæmi fyrir samningsaðilann. Þar af leiðandi var bent á þá leið að leita til spænsks eða portúgalsks banka um að veita mótábyrgð á móti 1. veðréttar láninu gegn því að sá banki gæti ráðstafað fiskveiðiheimildunum ef illa færi. Við höfum sömuleiðis leitað til Norræna fjárfestingarbankans um aðstoð vegna þessa verkefnis því að við erum ekki enn þá búnir að missa þetta verkefni, þ.e. það gerist nú samt á næstu dögum, en útgerðarfyrirtækið lifir enn þá í voninni að við getum leyst þessi mál vegna þess einfaldlega, eins og ég sagði hér í upphafi máls míns, að því líst miklu betur á íslensku skipin og þá tæknikunnáttu sem við höfum fram að bjóða. Ën Norræni fjárfestingarbankinn segist ekki vilja hjálpa einstaklingum sem slíkum. Þeir séu aðeins til reiðu ef umsókn um slíkt komi frá íslenskum stjórnvöldum. Þá höfum við haft samband við Alþjóðabankann í Washington. Þá kom dálítið merkilegt í ljós. Alþjóðabankinn hefur núna unnið mjög að því að rannsaka fiskveiðar við Marokkó og fulltrúar Alþjóðabankans tjáðu okkur að þeir væru um þessar mundir að fjármagna tvo áþekka skipasmíðasamninga og hér er verið að gera þannig að þeir kipptu sér ekkert upp við þetta og töldu í rauninni mjög auðvelt að leysa þetta dæmi ef eftir væri leitað. Að lokum langar mig til að gera þingheimi aðeins grein fyrir því hvað nú tapast við það að gera ekki þennan samning. Það hefur einungis verið talað um skipasmíðina í þessum samningi og um þann hluta samningsins sem lýtur að því að smíða skipin sjálf, þ.e. stálsmíðina og innréttingu skipanna. En það er margt, margt annað sem hangir á spýtunni. Skipasmíðin sjálf er aðeins 33% samningsins. Kaupandi greiðir sjálfur 30% samningsupphæðarinnar sem er útborgun vegna skipasmíðanna og samningsins í heild, svo og ýmis kostnaður sem kaupandi greiðir beint og þar inn í koma fiskveiðiheimildirnar. Um 7% af samningsupphæðinni eru vélar í skipin, 10 vélar, og það er gert ráð fyrir því að vélarnar verði keyptar í Noregi en vélaframleiðandinn greiði íslensku skipasmíðastöðvunum 2% í umboðslaun sem er venja þegar um er að ræða skipasmíðar. Þá kem ég að því sem er athyglisverðast í þessum samningi, en það eru 30% samningsupphæðarinnar sem er ýmiss konar hátæknibúnaður sem Íslendingum stendur til boða og stóð til boða að taka að sér. Þar eru í fyrsta lagi veiðarfærin. Það er samningur upp á um 100 millj. kr., þ.e. veiðarfærin í þessi tíu skip. Þennan samning gátum við Íslendingar fengið, þ.e. að framleiða og afhenda trollið, bobbingana, hlerana með fleiru í skipin. Samningur upp á 100 millj. Fiskvinnslulínurnar um borð, tölvustýrðar vogir, það er annar samningur upp á rúmlega 100 millj. kr. Þennan samning gátum við líka fengið. Og í öllum þessum hliðarsamningum er um mjög góðan hagnað að ræða vegna þess að þetta dansk/marokkóska útgerðarfyrirtæki hefur ekki þá reynslu til að bera að gera eins hagkvæm innkaup og við Íslendingar. Allar þessar tölur voru bundnar í samningnum í upphafi en okkur stóð til boða að ganga inn í samninginn fyrir það verð sem útgerðarfyrirtækið hafði sjálft bundið. Við athugun á þessum samningum höfum við komist að því að við getum tekið þá alla að okkur með umtalsverðum hagnaði. Þá eru íslenskir aðilar sem hafa haslað sér völl á því sviði að framleiða fiskvinnslulínur m.a. um borð í togara. T.d. má þar nefna fyrirtækið Meka, sem er nýtt fyrirtæki. Ungir athafnamenn hafa verið frumkvöðlar þar. Því fyrirtæki stóð til boða að taka þennan samning að sér með góðum hagnaði. Þá er ýmis hátæknibúnaður um borð, þ.e. rafeindatæki ýmiss konar, en sá samningur er upp á u.þ.b. 60 millj. kr. og íslenskum aðilum stóð til boða að taka að sér. Síðan er um að ræða kæli- og frystibúnað sem íslenskum aðilum stóð líka til boða að taka að sér upp á um 100 millj. kr. Þá má síðast en ekki síst nefna allar vindurnar og spilin í togarana. Það er samningur upp á rúmlega 100 millj. kr. Þar erum við með eitt fyrirtæki, Vélaverkstæði Sigurðar Sveinbjörnssonar, sem hefur vakið athygli um allan heim fyrir frábærar vindur og spil, sem það fyrirtæki framleiðir og er talið standa miklu framar því sem hægt er að kaupa erlendis. Að lokum væri hægt að nefna eitt dæmi um þýðingu þessa iðnaðar fyrir íslenska útgerðarmenn. Vélaverkstæði Sigurðar Sveinbjörnssonar bauð 13 millj. kr. í vindur og spil fyrir togara sem var í smíðum í Noregi fyrir nokkru. 13 millj. kr. fyrir þann búnað. Norsku aðilarnir höfðu aflað tilboða í þetta frá norskum verkstæðum fyrir 21 millj. kr. Þegar tilboðið frá Vélaverkstæði Sigurðar Sveinbjörnssonar barst þá lækkaði norski aðilinn sig snarlega um 8 millj. kr., niður í 13 millj., þ.e. hann mætti verðinu frá Sigurði Sveinbjörnssyni og fékk þar með samninginn. Ef hins vegar væri búið að loka Vélaverkstæði Sigurðar Sveinbjörnssonar, eins og mér sýnist allt stefna í með þeirri afstöðu sem menn hafa til íslensks iðnaðar almennt, þá hefði íslenski útgerðarmaðurinn þurft að borga 21 millj. kr. Það hefði ekki verið lækkað neitt verðið ef ekki hefði komið þetta móttilboð frá Íslandi. Þetta getur nú staðfest fyrir öllum nauðsyn þess að hér sé bæði öflugur hjálpariðnaður við skipasmíðaiðnaðinn og öflugur skipasmíðaiðnaður þó svo að hann geti á næstunni verið með þeim hætti að hann stjórni skipasmíði í samvinnu við erlendar skipasmíðastöðvar. Ég held að það sé fyrst og fremst það sem við erum að tala um og fara fram á, þ.e. að gera okkur það kleift að selja þessa tækniþekkingu sem við teljum okkur hafa yfir að búa. Ég held að ég láti þetta duga, virðulegi forseti, og hef lokið máli mínu.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir fróðlega frásögn frá íslenskum skipasmíðum og viðskiptum sem tengjast þeim. Það er vissulega virðingarverð viðleitni að leita að arðvænlegum verkefnum fyrir íslenskar skipasmiðjur og íslenska iðnaðarmenn. En því miður held ég að samningurinn við Marokkómenn hafi ekki verið arðvænlegt verkefni. Ég óttast að þar hafi menn farið í geitarhús að leita ullar. Vinningsvonin fyrir íslenskan iðnað, íslenskan skipaiðnað og iðnað sem tengist sjávarfangi og sjávarútvegi liggur að mínu mati einmitt í aukasamningunum sem málshefjandi lýsti með svo mikilli mælsku hérna áðan að gætu malað okkur gull, fremur en skipasmíðum fyrir lágt verð. Ég þarf ekki að fara um það orðum á þessum vettvangi hvað það skiptir miklu máli fyrir fiskveiðiþjóð og siglingaþjóð, eins og Íslendingar eru og verða, að hafa hér skipasmíðar og skipaviðgerðir. Þetta er mikilvæg atvinnugrein. Málshefjandi lýsti því hvernig þessi grein hefur lent í margvíslegum erfiðleikum. Fyrst og fremst eru ástæðurnar tvær. Sú stefna að takmarka stærð fiskiskipastólsins setur auðvitað skipasmíðum hér á landi mörk. Þá er það líka rétt að ýmsar efnahagsaðstæður og sveiflur í okkar hagkerfi eru ekki hagstæðar fyrir slíkan iðnað. Við þetta höfum við þurft að búa. Þetta þrengir möguleika skipasmíðaiðnaðarins hér á landi, en samt hefur hann hér og mun jafnan hafa náttúrleg skilyrði, skilyrði sem byggjast á íslenskri sérþekkingu og nálægð við verkefnin. Um leið og þetta er sagt lýsi ég því sem er mín bjargföst sannfæring að við verðum einfaldlega að taka þeim markaðsaðstæðum fyrir skipasmíðar sem eru ríkjandi í heiminum eins og þær eru. Við eigum alls ekki að reyna að keppa við niðurgreiddar skipasmíðar gamalreyndra skipasmíðaþjóða. Það er samkeppni milli ríkissjóða, ekki samkeppni milli skipasmiðja. Og þar erum við því miður, hvað á ég að segja, minni máttar. Hins vegar getur sú staðreynd að aðrir greiða niður skipasmíðar reyndar snúist okkur í hag því auðvitað þarf ekki flókinn reikning til þess að sjá að við sem fiskveiðiþjóð njótum góðs af niðurgreiðslum annarra þjóða á þeim skipum sem þær selja okkur. Þetta er ekki flókið mál. Þetta er svona. Í þessari atvinnugrein, skipasmíðunum, hefur það verið að gerast á undanförnum árum og áratugum að iðnaðurinn flyst suður eins og fleira í heiminum. Hann flyst suður á bóginn, suður í heim og gömlu iðnríkin verða að leyfa þjóðum suðursins að komast inn á markaðina. Þetta gerist einfaldlega þegar lágtekjulöndin ná tökum á þeirri tækni sem til þarf að byggja skip og gera þau vel úr garði. Við þessu er ekkert að segja og það er alveg ómöguleg stefna fyrir Evrópuþjóðir að banna þessum þjóðum, sem eru að komast í álnir, eru að komast í það að ráða við slík verkefni, að komast inn á markaðina. Auðvitað er þetta sárt fyrir handverksmenn og tæknimenn í Evrópuríkjum sem búa yfir mikilli verkkunnáttu, kunna vel til verka, að sjá á bak þessum verkum. En hagsagan sýnir að hjá því verður ekki komist. Lögmál alþjóðlegrar verkaskiptingar er nú einu sinni það sem Íslendingar lifa á. Af því eru fræg dæmi fyrir miklu reyndari og öflugri skipasmíðaþjóðir en okkar að þær hafa þurft að söðla alveg um og hætta útflutningi á skipum. Dæmi sem ég þekki best er af sænskum skipasmíðum. Á 6. áratugnum stóðu Svíar líklega þjóða fremst í því að smíða stór skip, tankskip og önnur stór flutningaskip. Þeir bjuggu til nýjar smiðjur, nýja tækni. Þessi grein ruddist fram. Þeim græddist fé. Þetta er allt búið. Þeir eru búnir að loka þessum smiðjum. Íslendingar þekkja þessar smiðjur vel því að okkar góðu skipasmiðir og járniðnaðarmenn unnu þarna um nokkurt árabil á meðan þetta gekk sem allra best. En þegar menn horfðust í augu við það að forsendurnar fyrir þessum ,,pylsusmíðum`` á olíuflutningaskipum voru búnar, þá tóku Svíar þá skynsamlegu afstöðu að lokum að hætta ríkisstuðningi við þessar smiðjur, því á endanum var svo komið að þessir bestu handverksmenn í heimi, þar á meðal íslenskir menn í skipasmiðjunum í Malmö og í Gautaborg, voru í raun og veru að skemma málminn sem þeir unnu úr því að vinnsluvirðið var ekki neitt. Það var öfugt þegar ríkisstyrkur var tekinn með í reikninginn. Niðurgreiðslan var svo mikil. Þeir sáu hins vegar að sér og hættu þessu. Það er auðvitað alveg rétt að okkar skipasmíðaiðnaður á núna í vanda af ýmsu tagi. Breskt ráðgjafarfyrirtæki vinnur nú að því að gera viðamikla úttekt á okkar skipasmíðum. Út frá þeim niðurstöðum verður síðan unnt að vinna að stefnumótun í greininni í samráði við þá menn sem þar starfa. Í því efni sem þegar liggur fyrir koma fram eindregnar viðvaranir við niðurgreiðslum eða ríkisstyrkjum til skipasmiðja. Að taka erindi Stálvíkur með jákvæðum hætti eins og það bar fyrir í lok september hefði verið að fara inn á mjög varasama braut. Ég held reyndar líka að það hafi verið og séu ýmsir lausir endar á því samstarfi sem takast þyrfti milli íslenskra skipasmiðja til þess að koma þessu verki vel fram. En það er ekki þar með sagt að þessi ákvörðun um synjun sé áfellisdómur um öll stærri verkefni eða samstarf um slík verkefni. Það má vel vera að hægt sé að koma fram skynsamlegum breytingum í íslenskum skipasmíðum einmitt á þann hátt. Það er þó því miður svo að raunasagan af raðsmíðaverkefninu, sem málshefjandi rakti hérna áðan, vekur mönnum ekki beinlínis bjartsýni um þessa leið. Það kom fram hjá málshefjanda að þetta mál hefði upphaflega verið lagt fyrir fyrri ríkisstjórn og þá hefði verið haft um það mál samráð milli viðskrn., iðnrn. og fjmrn. Þetta er rétt. Það sem þá lá fyrir var eingöngu hvort til greina kæmi að veita heimildir til erlendrar lántöku og fyrirgreiðslu um slíkar lántökur, ef á endanum yrði eingöngu um erlenda skuldara að ræða, ef nauðsynlegar bankaábyrgðir og tryggingar væru til staðar. Að sjálfsögðu var slíku máli tekið jákvætt því þarna var Stálvík hf. að reyna að finna arðvænlegt verkefni. Málið hafði þá hins vegar ekki verið nánar skilgreint. Þegar það svo birtist í þessari nýju mynd sem málshefjandi lýsti, þá var málið allt öðruvísi vaxið. Þá fólst í því beiðni um verulegan stuðning, ríkisstyrk, niðurgreiðslu. Mig langar, með leyfi virðulegs forseta, að gera í stuttu máli grein fyrir því í hverju þessi beiðni var fólgin. Hún fólst í aðalatriðum í eftirfarandi: 1. Niðurgreiðslur úr ríkissjóði á byggingarkostnaði sem numið gætu allt að 16% af smíðasamningnum og þá er gert ráð fyrir 2,4% tollaendurgreiðslu. Í þessu fólst ekki það sem málshefjandi kallaði ,,lúalega afstöðu þessara ráðuneyta``. Í þessu fólst eingöngu mat á því hversu háir tollar væru greiddir af því efni sem þarna var um að tefla. Ég tel heldur ekki að þarna hafi nein ný ákvörðun verið tekin. Þetta var einfaldlega niðurstaða úr reiknidæmi embættismanna. Ef reiknað er út hvað þetta hefði kostað, þá var þetta beiðni um 372 millj. kr. gengistryggðan ríkisstyrk. 2. Farið var fram á ábyrgð ríkissjóðs á því að Stálvík og samstarfsaðilar fyrirtækisins gætu staðið við samninginn og að innborgun kaupenda misfærist ekki. 3. Beðið var um útflutningslán til 7 ára sem tryggt yrði með veði í skipunum. Lánið næmi 70% af verði skipanna. Ríkissjóður var beðinn að taka ábyrgð á skilvísri greiðslu þessa láns, en sú ábyrgð næmi þá um 1600 millj. kr. 4. Beðið var um ábyrgð á byggingaláni á smíðatímanum. Þetta lán skyldi síðan greiða upp af útflutningslánum og líklega með niðurgreiðslufé frá ríkissjóði. Þannig má sjá að lágmarksfyrirgreiðsla ríkissjóðs til þessa verks hefði numið um 372 millj. kr. Auk þess eru svo ábyrgðarskuldbindingarnar sem erfitt er að meta því þar kemur til mat á áhættu. Ég ætla að nefna þrjá eða fjóra áhættuþætti: 1. Gátu kaupendurnir, hinir marokkósku aðilar, staðið við sínar skuldbindingar? Á því var ekki fullnægjandi mat. 2. Gátu íslensku stöðvarnar staðið við sínar samningsskyldur hvað varðaði verð og afhendingartíma? Ég veit af umsögnum skipasmiðjanna að verðið sem samningurinn byggðist á er afar lágt. 3. Voru möguleikar til þess að losna við skipin ef kaupandinn gæti af einhverjum ástæðum ekki staðið við samninginn? Fyrir utan þessa þrjá áhættuþætti er það yfir allan vafa hafið að tryggingarnar sem Stálvík hf. bauð sem baktryggingu fyrir ábyrgðum ríkissjóðs voru ekki fullnægjandi. Það bætist enn við að Landsbanki Íslands, viðskiptabanki fyrirtækisins, gaf umsögn um málið þar sem fram kom að mat bankans væri það að verkefnið væri bæði afar áhættusamt og krefðist auk þess ábyrgða af hálfu bankans í meira mæli en svo að hann gæti með nokkru móti tekið þær að sér. Þetta eru í stuttu máli fjárhagsástæðurnar fyrir því að ríkissjóður gat ekki tekið á sig þær skuldbindingar sem um var beðið. Aðstæður í ríkisfjármálum eru einfaldlega ekki þannig að það sé verjandi. Þetta er ekki verkefni sem var öruggt eða skynsamlegt að styðja og að mínum dómi heldur ekki verkefni sem ná ætti hvað sem það kostaði eins og málshefjandi virtist telja æskilegt sjónarmið. Það er nefnilega ekki sama hvað hlutirnir kosta. Ég ætla ekki að hafa um þetta miklu fleiri orð en vil að lokum segja þetta: Landssamband iðnaðarmanna og Félag dráttarbrauta og skipasmiðja gáfu að minni beiðni umsögn um þetta verkefni. Í umsögn þeirra kemur fram að verðið í tilboðinu sé lágt og viðskiptahlið málsins ekki fullkönnuð. Þeir lýstu hins vegar þeirri skoðun að samstarf milli innlendra skipasmiðja um slíkt verkefni, um raðsmíðar, gæti gefið möguleika á hagræðingu og framleiðniaukningu í greininni. Ég veit að ýmsar af þeim smiðjum sem þarna koma til greina sem eru ekki síður aðrar en Stálvík --- ég nefni bæði Akranes og Akureyri í því sambandi --- hafa ekki nægileg verkefni fram undan. Ég get tekið undir þetta sjónarmið. En þetta verkefni var einfaldlega ekki vert stuðnings. Ég mun fyrir mitt leyti með samverkamönnum mínum í iðnrn. vinna með samtökum iðnaðarins og þeim sem í þessari grein starfa að endurskipulagningu og þróun innlends skipasmíðaiðnaðar, en það verður að gerast á grundvelli raunsæs mats á þeim möguleikum sem greinin hefur. Ég veit að þeir möguleikar eru miklir, en þá verður hins vegar að meta af raunsæi og ráðast ekki í mál sem gætu kostað mikinn skaða en engan gróða.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 7. þm. Reykn. fyrir að hefja þessa umræðu og fyrir fróðlega ræðu hans. Hér er um stórt mál að ræða, stórt í tölum og öllu öðru tilliti. Saga þess er þó ekki löng þrátt fyrir stærðina. Um miðjan september sl. barst okkur þm. Reykn. bréf frá forráðamönnum Stálvíkur hf. og gögn varðandi samninga um smíði 10 skuttogara fyrir Marokkó sem yrðu þá aðeins að hluta til smíðaðir hér innan lands en að stærstum hluta í Perú eins og hv. 7. þm. Reykn. lýsti hér áðan. Eins og málið var þá kynnt fyrir okkur virtist ekki um mikla áhættu að ræða, hvorki fyrir fyrirtækin né heldur ríkissjóð, og freistingin var mikil að trúa því að þetta væri hið besta mál fyrir framtíð íslenskra skipasmíða sem lengi hafa átt erfitt uppdráttar. Ástandið í stjórnmálunum um þessar mundir olli því að þetta mál ýttist nokkuð til hliðar og virtist komið í eindaga þegar það næst kom upp á borð hjá þm. Reykjaneskjördæmis, þ.e. í lok septembermánaðar. Þá áttum við fund saman og með forráðamönnum Stálvíkur hf., og þá kom í ljós að staðan var allmikið breytt og forsendur breyttar eins og þegar hefur verið lýst hér fyrr í umræðunni. Þá var farið að tala um miklu stærri hlut Íslendinga í þessu verkefni og þá um leið beina hlutdeild ríkissjóðs og miklu meiri áhættu vegna ábyrgðar sem var auðvitað alveg ný stefna í málinu. Ég verð að viðurkenna að það sló mig strax þegar þessi gögn og aðstæður voru athugaðar að hér væri verið að tefla á tæpasta vað og ef þetta skref yrði stigið væri það hið fyrsta út á afar vafasama braut ríkisstyrkja og niðurgreiðslna sem engin leið væri að sjá fyrir endann á. Nú er það svo að margir telja slíka fyrirgreiðslu réttlætanlega til þess m.a. að bæta samkeppnisstöðuna gagnvart erlendum aðilum og þá ekki síst gagnvart frændum okkar Norðmönnum sem sagðir eru styrkja sinn skipasmíðaiðnað um á að giska 20%. Burtséð frá því hversu ógeðfelld leið það í rauninni er, þá held ég að við verðum einfaldlega að horfast í augu við að í þeim leik yrðum við alltaf veikari aðilinn og ég held að það séu nánast engar líkur til þess að við hefðum úthald og þrautseigju til þess að ná viðskiptum af öðrum þjóðum með þeim hætti. Það er heiðarlegra, geðfelldara og á allan hátt skynsamlegra að halda sig við það sem við getum sjálf betur en aðrir á sambærilegu verði. Kannski er þetta fyrst og fremst spurning um heildarstefnu. Eigum við yfirleitt að greiða með iðnaði sem er illa samkeppnisfær við erlendan iðnað? Við höfum mörg dæmi um slíkt. Áttum við t.d. að styrkja með beinum framlögum íslenskan húsgagnaiðnað sem stóð með blóma fyrir nokkrum árum, en hrundi nánast á örskömmum tíma? Hefðum við átt að grípa í taumana og reyna að hefta þróunina í fataiðnaði sem hefur valdið atvinnumissi hundraða, jafnvel þúsunda kvenna? Og fleiri dæmi mætti nefna. Þetta er alltaf erfitt að vega og meta sérstaklega vegna hins mannlega þáttar. En sjaldnast er skynsamlegt að grípa inn í á þennan hátt því ávinningurinn er oft skammvinnur. Í því tilviki sem við ræðum hér og nú var aðeins um haldlitla von að ræða. Íslensk skipasmíði hefur átt erfitt uppdráttar að undanförnu eins og reyndar margar aðrar iðngreinar í landinu. Enginn vafi er á því að íslensk skipasmíði og skipaviðgerðir eru fyllilega samkeppnisfærar hvað gæðin varðar og við þurfum einfaldlega á því að halda að þessi iðnaður lognist ekki út af. Við þurfum að hafa hér traust fyrirtæki sem geta annast viðhald og stundað nýsmíði í einhverjum mæli. Sú þjónusta má vera eitthvað dýrari en sambærileg þjónusta erlendis án þess að það verði óhagkvæmt, það hljóta allir að viðurkenna, og lánafyrirgreiðsla á að taka mið af því. Skipasmíðaiðnaður hefur verið á niðurleið í Evrópulöndum og er því þeim mun meiri þörf fyrir öryggi í viðgerðarþjónustu hér heima því varla þætti hagkvæmt að sækja hana um langan veg, t.d. austur í Asíu. Svo kann auðvitað að fara að íslenskar skipasmíðar verði samkeppnisfærar við önnur lönd ef svo fer, sem margir virðast álíta, að Arabaþjóðir fari að kaupa sér fiskiskip í stórum stíl. Það er auðvitað freistandi að reyna að öðlast þátttökurétt í slíku kapphlaupi, en menn verða að sjást fyrir í þessum efnum, slíkt má ekki kaupa of dýru verði. Í þessu tiltekna dæmi voru allt of mörg vafaatriði. Það var t.d. mál margra í skipasmíðaiðnaðinum að tilboðið væri of lágt, verðið væri of lágt þannig að jafnvel þótt umtalsverðir styrkir fengjust og jafnvel þótt gætt væri ýtrustu hagkvæmni og samvinnu íslenskra skipasmíðastöðva þá gengi dæmið ekki upp. Það yrði samt tap og engin trygging fyrir því að þetta verkefni leiddi til frekari verkefna og þar með uppsveiflu í hérlendum skipasmíðum. Ég kann auðvitað ekki að meta það sjálf, en það hefði þá ekki verið í fyrsta skiptið sem hugdjarfir athafnamenn reiknuðu inn á þjóðina verkefni sem hún þyrfti að greiða hærra verði en lofað var í upphafi. Við höfum satt að segja nóg af slíkum dæmum þar sem lagt er upp af lítilli fyrirhyggju og síðan er komið og talað um þjóðhagslegt gildi þess að allir leggist á eitt með að bjarga því sem brugðist hefur. Því miður voru baktryggingar ekki nógu góðar og heldur ótraust að Marokkómenn gætu staðið við sitt. Þeir eru víst ekki heimsins vinsælustu skuldarar um þessar mundir. Hugmyndir um að fóðra stuðning úr ríkissjóði með því að um markaðsátak og þróunaraðstoð væri að ræða eru ekki sérlega snjallar. Ég sé ekki fyrir endann á því ferðalagi ef við færum út á slíkar brautir, sérstaklega hvað það varðar að reyna að kalla þetta þróunaraðstoð. Að öllu samanlögðu tel ég því að stjórnvöld hafi tekið rétta afstöðu í þessu máli. Um leið hljótum við að vona að unnt verði að sinna þessu verkefni í samvinnu við erlendar skipasmíðastöðvar, svo sem enn er til athugunar, og að ekki verði tap á þeim viðskiptum. Ég hlýt að óska viðkomandi alls hins besta, tíma og ráðrúms til að vinna að því máli og að fara réttir og a.m.k. sléttir út úr því.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég vil ítreka þá ósk sem ég bar fram fyrr á fundinum að hv. þm. reyni að sjá svo til að þessari umræðu verði lokið fyrir venjulegan þingflokkafundatíma kl. 4.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. hefur nú þegar gert grein fyrir þeim meginsjónarmiðum sem mótuðu afstöðu ríkisstjórnarinnar í þessu máli og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir hefur einnig í sinni ræðu lýst mjög rækilega viðhorfum sem í einu og öllu fara heim og saman við þau viðhorf sem einkenndu afstöðu mína og annarra ráðherra í ríkisstjórninni gagnvart þessu máli. Þess vegna þarf í raun og veru ekki neinu við að bæta efnislega til þess að skýra hvers vegna ríkisstjórnin, því miður, tók þá ákvörðun að hafna beiðni Stálvíkur. Ég vil hins vegar nota þetta tækifæri til þess að koma því á framfæri við stjórnendur þessa fyrirtækis og annarra fyrirtækja sem hyggja á hliðstæð verkefni, hvort sem það er í skipasmíðum eða öðrum greinum, að það er mjög mikilvægt að erindi til ríkisstjórnar og ríkissjóðs sérstaklega varðandi styrki og ríkisábyrgðir séu betur undirbúin en þetta erindi var, því miður. Það var ærið margt sem á skorti varðandi nauðsynlegan undirbúning og meðferð málsins og það er örugglega ekki vegna skorts á vilja heldur vegna þess að tíminn var naumur og menn gáfu sér ekki tóm til þess að skoða þetta nægilega vel. En það er auðvitað mjög mikilvægt að erindi af þessu tagi séu mjög ítarlega og faglega undirbúin. Ég vil einnig þakka hv. málshefjanda fyrir að hafa flutt jafnítarlega greinargerð fyrir málinu eins og hann gerði hér. Vissulega sýnir það að sem fulltrúi fjmrh. í stjórninni hefur hann verið iðinn og fylgst vel með málum. En þó var það einn kafli í hans ræðu sem ég tel nauðsynlegt að við fáum nánari lýsingar á og það var frásögn hans af samskiptum við bankastofnanir hérlendis og síðan í Danmörku. Ég er alveg sammála honum um það að það skortir töluvert á það í íslenska bankakerfinu að þar sé nægilega vel að verki staðið til þess að greiða fyrir útflutningsátaki eða þróun fyrirtækja eins og nauðsynlegt er ef við eigum að geta staðist alþjóðlega samkeppni. Ég vildi þess vegna beina þeim tilmælum til hv. þm. Júlíusar Sólnes að hann geri fjmrn. sérstaka grein fyrir þessum þætti málsins svo að hægt sé að nota þá reynslu í viðræðum við íslenska bankakerfið um það hvernig hægt sé að stuðla að nauðsynlegum breytingum, sparnaði og hagræðingu í íslenska bankakerfinu til þess að gera það, þ.e. íslenska bankakerfið, samkeppnishæft við bankakerfið í nágrannalöndum okkar. Vegna þess að við náum aldrei árangri í þróun okkar útflutningsgreina með því einu að gera framleiðslufyrirtækin samkeppnishæf ef það bankakerfi sem við búum við hér er það óhagkvæmt og dýrt í rekstri að það tekur til sín verulegan hluta af kostnaðinum.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Það mál sem hér er til umræðu er allstórt í sniðum og ég ætla ekki að fara út í einstaka þætti þess, enda hef ég ekki kynnt mér það umfram það sem fram hefur komið í fjölmiðlum og hér í umræðunni í dag, en ég geri hér ekki athugasemdir við þá niðurstöðu stjórnvalda sem fyrir liggur á þessu stigi varðandi þetta sérstaka verkefni. Ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hér hljóðs var að ræða mál sem þessu tengist lítillega, en það er staða íslenska skipasmíðaiðnaðarins og samskipti annarra atvinnugreina við skipasmíðar í landinu og þátt stjórnvalda í þeim efnum. Ég hafði óskað eftir því, virðulegur forseti, að hæstv. iðnrh. væri hér við þessa umræðu sem snertir hans svið og ég vildi víkja örfáum orðum að mikilvægum þætti sem fram kom í hans máli.

Forseti vill upplýsa að þegar hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að kanna hvort hæstv. iðnrh. er í húsinu.

Virðulegur forseti. Á meðan ég bíð eftir nærveru hæstv. ráðherra vildi ég koma því hér á framfæri sem fyrir liggur sem mat Félags dráttarbrauta og skipasmiðja og raunar samtaka sem heita Landssamband iðnaðarmanna, sem Félag dráttarbrauta og skipasmiðja er aðili að, varðandi verkefnastöðuna í skipasmíðaiðnaðinum sérstaklega. Að minni beiðni fékk ég yfirlit frá Landssambandi iðnaðarmanna, dags. 28. ágúst sl., varðandi stöðu í ýmsum greinum iðnaðar hérlendis, þar á meðal í málm- og skipasmíðaiðnaði, og um það segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Óþarft er að orðlengja um stöðu skipaiðnaðarins. Nýsmíðar hafa sem kunnugt er verið sáralitlar en atvinna í iðnaðinum hefur hins vegar að verulegu leyti byggst á stærri verkefnum við breytingar skipa ásamt viðhalds- og viðgerðarverkefnum. Nú hefur sem kunnugt er mjög mikið af verkefnum við íslensk skip verið unnið erlendis að undanförnu, bæði nýsmíði og breytingar. Með samdrætti í sjávarútveginum er hins vegar allt útlit fyrir að dragi úr fjárfestingu í stærri breytingaverkefnum. Í þessari stöðu er iðnaðinum því nauðsynlegra en ella að sem flest verkefni verði unnin innan lands. Meðal þeirra þátta sem ráða munu því hvort svo verður er hvernig tekið verður á fjármögnun breytingaverkefna í lánsfjárlögum næsta árs, þ.e. hvort Byggðasjóði verður tryggt fjármagn til að styðja við að verkefni verði unnin hér innan lands.`` Síðan vísar Landssamband iðnaðarmanna í yfirlit um verkefnastöðu fyrirtækja í samtökum Félags dráttarbrauta og skipasmiðja, en það yfirlit er dags. 15. maí sl., og ég vil draga upp þessa mynd með því að vitna hér í upphafsorð þess yfirlits án þess að fara út í verkefnastöðu einstakra stöðva sem rakin eru í þessu erindi. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Eins og oft áður er nú mikil óvissa um verkefni í íslenskum skipasmíðastöðvum. Á síðustu missirum hefur verið mjög mikið um útflutning á verkefnum, ekki bara nýsmíðaverkefnum og stærri endurbóta- og breytingaverkefnum, heldur færist nú mjög í vöxt að minni viðhalds- og viðgerðarverkefni eru falin erlendum aðilum. Jafnframt ber á því í æ ríkara mæli að íslenskum skipasmíðastöðvum er ekki gefinn kostur á að bjóða í verkefni. Er óhætt að fullyrða að samkvæmt upplýsingum frá fyrirtækjunum hafi ástandið sjaldan eða aldrei verið jafnslæmt og nú. Það kemur m.a. fram í því að starfsmönnum hefur fækkað verulega að undanförnu og eru nú um 10% færri en um áramótin 1986--1987 og jafnframt því að stöðvarnar hafi fæstar trygg verkefni langt fram í tímann. Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun um fjárfestingu í fiskiskipum árin 1986 og 1987 kemur fram að hlutur innlends skipaiðnaðar hefur farið minnkandi. Á árinu 1986 var hlutdeild innlends skipaiðnaðar miðað við verðmæti um 54% árinu 1986, en á síðasta ári var markaðshlutdeildin komin í um 35%.`` Ég held, virðulegur forseti og hæstv. ráðherrar, og hefði þá verið ástæða til að beina orðum sínum til ráðherra í fyrrverandi ríkisstjórn varðandi þessa stöðu alla, að stjórnvöldum hljóti að vera mikið umhugsunarefni sú staða sem blasir við í þessari grein almennt séð og það óháð því sem hefur verið að gerast í sambandi við svonefnt Marokkóverkefni í nýsmíðum fiskiskipa. Það er mjög eðlilegt að aðilar í skipasmíðaiðnaði leiti annarra fanga þegar þannig er spilað úr heimamarkaðnum, sem ég kalla svo, í sambandi við viðhald og breytingar á íslenska fiskiskipaflotanum. Það er ekkert smáræði þegar markaðshlutdeild í iðngrein eins og þessari þar sem starfar fjöldi manna, ekki bara málmiðnaðarmenn heldur einnig rafiðnaðarmenn og margir fleiri, þegar markaðshlutdeildin fellur milli ára úr 54% niður í 35%. En þetta er ekkert einsdæmi varðandi þróun í iðngreinum hér innan lands. Þar blasir við alveg hrikalegt dæmi á undanförnum árum hvernig markaðshlutdeild innlends iðnaðar hefur hríðfallið frá ári til árs undir forustu Sjálfstfl. í iðnrn. sem hefur horft aðgerðarlaus á þessa hluti, hrörnun íslensks iðnaðar án þess að þar væri tekið á með nokkrum marktækum hætti. Er ég þá ekki að biðja um neina ríkisforsjá í iðnaðarmálum heldur eðlilega hagsmunagæslu varðandi atvinnutækifæri í landinu, varðandi þróun í aðalatvinnugreinum okkar. Ég ætla ekki að taka tíma til þess að fara að rekja það nánar, en við hljótum að ræða þessi mál betur hér á hv. Alþingi, sem nú er hafið, þó síðar verði. Síðan er það vegna þess sem kom fram í ræðu hæstv. iðnrh., athyglisverðri ræðu sem hæstv. ráðherra flutti. Hann vék að stöðunni í hinni alþjóðlegu samkeppni. Hæstv. ráðherra var mjög beinskeyttur í sínu máli í þeim efnum og tók skipasmíðaiðnaðinn sem dæmi og þá tilfærslu verkefna í þessari grein sem orðið hefur milli norðurs og suðurs. Hann skoðaði þetta sem kallað er á erlendu máli ,,glóbal`` eða út frá heimssýn, sem hæstv. ráðherra leit til þessara mála og það met ég. Ég tel það vera mjög gott að við athugum stöðu okkar atvinnugreina út frá heimsmyndinni eins og við metum hana og hún virðist vera á hverjum tíma. Hæstv. ráðherra gat um stöðuna varðandi fríverslun eða réttara sagt hvernig troðið er á ákvæðum fríverslunar í sambandi við skipasmíðaiðnað. Það væri þörf á því fyrir íslensk stjórnvöld að athuga það með kannski ögn meiri ákveðni öðru hvoru hvernig viðskiptaþjóðir okkar og grannþjóðir, Norðurlandaþjóðir og fleiri ganga yfir ákvæði fríverslunar með þeim hætti sem hæstv. ráðherra gat um varðandi skipasmíðaiðnaðinn, en án þess því miður að íslensk stjórnvöld hafi brugðist við með eðlilegum hætti til þess að verja sína hagsmuni og íslenskan rétt í þeim efnum með því að taka á innflutningi frá þessum löndum og svara þá í sömu mynt. Ég orðaði það hér á árum áður í samtölum við menn og hér úr þessum ræðustóli, þegar ég átti að fylgjast með iðnaðarmálum í þessu landi af hálfu stjórnvalda, að hér væru menn oft og tíðum kaþólskari en páfinn, hér stæðu menn ekki á réttinum og segðu eitt skal yfir alla ganga. Ég met sannarlega viðleitni sem hefur verið í gangi hjá einstökum hv. alþm. á alþjóðavettvangi til þess að fá stöðuna leiðrétta, t.d. í sambandi við fiskútflutning og samkeppni um fiskafurðir sem hafa verið utan við fríverslunarákvæðin fram að þessu, sem hafa ekki verið þáttur í hinni alþjóðlegu fríverslun. Ég nefni hv. þm. Kjartan Jóhannsson sem hefur sýnt einbeitta og ágæta framgöngu í því máli ásamt fleiri hv. þm. sem hafa haft tök á að lyfta því máli eða reisa það merki og reyna að þoka fram okkar hagsmunum í þeim efnum í alþjóðasamtökum. En íslensk stjórnvöld, og þar er það auðvitað viðskrn. íslenska sem á að horfa til með málum, hafa ekki verið mjög djarftæk í því að verja okkar hag í þessum efnum á liðnum árum og lít ég nokkuð langt til baka eins og réttmætt hefði verið til þess að verja hagsmuni innlends iðnaðar. Síðan er það þetta með alþjóðlegu verkaskiptinguna. Hæstv. ráðherra Jón Sigurðsson er nýsestur í stól iðnrh. og ég óska honum alls velfarnaðar þar en hann tekur við slæmu búi. Hann tekur við innlendum iðnaði í hálfgerðum rústum eins og gildir raunar um annað atvinnulíf í þessu landi sem er í raun strand, undirstöðuatvinnuvegir í landinu eru í raun strand ef dæmin hefðu verið gerð upp þegar skipti urðu í ríkisstjórn landsins. Ég held ég hafi séð það fljúga fyrir hjá hæstv. núv. forsrh. að menn hafi aldrei verið jafnnærri bjargbrúninni, en það virtist ekki halda vöku fyrir öllum í fyrrv. ríkisstjórn að vita af þeirri brún á næsta leiti. Hafa þó stundum þeir flokkar, sem þar voru saman í sæng, viljað telja sig gæslumenn atvinnurekstrar á Íslandi, en atvinnulífið í landinu hefur aldrei verið nær bjargbrúninni en undir stjórn þessara manna, Sjálfstfl. í forsæti. Hæstv. iðnrh. hann ræðir um iðnaðarmálin út frá heimsviðhorfum, út frá heimssýn. Og nú hlýtur hæstv. ráðherra að fara yfir málin áframhaldandi út frá þeirri sýn sem hann lagði sem mælistiku í sambandi við skipasmíðaiðnaðinn. Ég er ekkert að halda því fram að hann hafi komist að rangri niðurstöðu varðandi það verkefni sem við ræðum hér. Menn skyldu hins vegar gæta að sér að alhæfa ekki of mikið, draga ekki hlutina upp með of einföldum dráttum hvað þetta snertir. Ef sú röksemdafærsla réði að það eigi að láta hina alþjóðlegu samkeppni algjörlega ráða ferðinni stæði kannski heldur lítið eftir af innlendum iðnaði þegar upp væri staðið. Ég held að í skipasmíðaiðnaðinum sé t.d. mynd sem er ekki svona einföld eins og skilja mátti af hæstv. ráðherra. Spurningin hlýtur að vera: Ætlum við ekki að reyna að byggja upp eða viðhalda iðnaði í sambandi við skipasmíðar á Íslandi til þess að sinna hér margháttuðum verkefnum varðandi viðhald okkar fiskiskipaflota, varðandi breytingar á okkar fiskiskipum, jafnvel varðandi nýsmíði varðandi ákveðnar gerðir fiskiskipa ef hagkvæmt reynist? Það er ekkert einfalt að fara með flotann til Singapore til viðhalds og viðgerða, það er ekkert sjálfsagt mál. En ef verið er að tala um réttlæti í þessum efnum og alþjóðlega samkeppni skulu menn gæta þess að búa þannig í haginn fyrir fyrirtækin hvað snertir aðbúnað, hvað snertir fjármálalega fyrirgreiðslu, að reynt sé að tryggja að þau sitji við sama borð og keppinautarnir. Ég tel það mjög eðlilegt að reynt sé að hafa aðhald í þessum efnum, að það gangi ekki sjálfkrafa án athugunar hvert verkefnum er beint í sambandi við innlendan fiskiskipaflota. Ég reyndi hér á árum áður að ná samstöðu um það að gætt væri heildarhagsmuna í þessum efnum. Það er býsna margt sem togar skipin okkar til útlanda til viðhalds, ýmislegt fleira en hagkvæmnisjónarmiðin ein og ætla ég ekki að gera það sérstaklega að umtalsefni. En ég hvet hæstv. ráðherra til þess að greina nánar þessa heimsmynd sem hann vék að í sinni ágætu ræðu en gæta þess jafnframt að hún kann að vera nokkuð flókin og það er margs að gæta áður en upp er staðið. Við þurfum að halda vöku okkar. Það er að þrengja að í íslensku atvinnulífi að okkur er sagt. Við þurfum að gæta að atvinnunni í landinu og ekki af gáleysi flytja út verkefni og atvinnutækifæri, sem svo eru kölluð, til útlanda að þarflausu ef rétt er á haldið.

Friðrik Sophusson Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu sérstaka máli sem hann hefur rætt og gert ítarlega grein fyrir en umræðan hefur farið nokkuð víðar. Tekist hefur verið á í umræðunum um íslenskan iðnað, ekki síst íslenskan skipasmíðaiðnað, og flestar ræður ágætar eða svo til allar að undantekinni þeirri síðustu, að sjálfsögðu. Hana hefur maður heyrt oft áður og er hættur að kippa sér upp við það að heyra hana og á sjálfsagt von á því að heyra hana oft aftur. Það er rétt, og það kom margoft fram á síðasta þingi, að það eru erfiðleikar í íslenskum skipasmíðaiðnaði, ekki síst ef til framtíðar er horft. Það kom fram í fyrirspurnum sem ég svaraði á síðasta þingi, þá sem iðnrh. Það er dálítið skondið að fyrrv. iðnrh., hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson, skuli skammast hér út í mig sem iðnrh. fyrir að ég skuli ekki hafa gætt þess að nota ,,dumping"-klásúlu tollalaga sem mér skildist helst á honum að mætti nota þegar um niðurgreiddan innflutning væri að ræða. Það mál snýr ekki að iðnrn., eins og ég býst við að hv. þm. hafi vitað hér á árum áður þótt hann hafi nú gleymt því. Um leið og hann hældi hæstv. núv. iðnrh. hefði hann þannig kannski mátt geta þess í leiðinni hver var viðskrh. í síðustu ríkisstjórn. Svona er nú komið fyrir þeim sem eru farnir að gleyma.  Ég vil enn fremur taka það fram að það hafa ýmsir þm., þar á meðal hv. þm. Stefán Guðmundsson sem hér er í þingsalnum, haft áhuga á þessu máli og á grundvelli svars sem ég gaf í fyrra samdi hann þáltill. sem þá var til umræðu og þar var um að ræða skilaboð til sjútvrh., fyrst og fremst, en hann er yfirmaður þess sjóðs sem lánar til þessa hluta iðnaðarins því að það eru ekki lánasjóðir iðnaðarins sem sjá um lán til skipasmíðaiðnaðarins heldur Fiskveiðasjóður eins og flestum er kunnugt um. Það hefur jafnframt komið fram hve nauðsynlegt það er að tala okkar máli erlendis, ekki síst við viðskiptabandalögin í Evrópu, og benda á hve ríkisstyrkir geta verið hættulegir, ekki síst fyrir smáþjóðir eins og Íslendinga sem eiga mikið undir því að geta haldið áfram að byggja upp sinn iðnað. Þetta gerði sá sem hér stendur, fór til Brussel og vakti athygli á þessu, talaði við þann mann sem sér um iðnaðarmálin í Evrópubandalaginu. Honum var boðið hingað heim, hann kynnti sér mál hér og ég vonast til þess að það hafi a.m.k. ýtt undir skilning ráðamanna í Brussel hjá Evrópubandalaginu um það hver staða Íslands er og hvernig smáþjóð þarf að geta eflt sinn iðnað, ekki síst þann iðnað sem tengist að grundvallaratvinnuvegi íslensku þjóðarinnar. Ég vísa þess vegna á bug flestu því, ef ekki öllu, sem hv. síðasti ræðumaður flutti hérna úr þessum ræðustól. Ég er svo sem hættur að kippa mér upp við það og á von á því að hann muni síðar koma og halda áfram þessum úrelta söng sínum sem allir eru orðnir hundleiðir á. Það sem skiptir máli er að í tíð síðustu ríkisstjórnar var farin sú leið að gera faglega úttekt á þeim iðngreinum sem þá áttu í vandræðum, annars vegar ullariðnaðinum og hins vegar var tekið á skipasmíðaiðnaðinum. Í ullariðnaði voru sameinuð tvö stærstu fyrirtæki landsmanna og unnið var að því að gera tillögur sem gætu bjargað smærri fyrirtækjunum. Að því máli var unnið sleitulaust. Það var líka að mínu frumkvæði sem leitað var til Appeldore, ráðgjafarfyrirtækisins breska sem hér hafði starfað hjá skipasmíðastöð á Vestfjörðum, nánar tiltekið á Ísafirði. Ég átti fund með þessum mönnum og fulltrúum iðnaðarins, Landssambands iðnaðarmanna og Sambands dráttarbrauta og skipasmiðja, og til viðbótar fékk ég, og ég held að það hafi skipt ákaflega miklu máli varðandi skipasmíðaiðnaðinn, þá aðila sem málið snertir, alla, til að koma saman og mynda verkefnastjórn í þessu verkefni. Það var ekki aðeins iðnrn., ekki einungis lánasjóður iðnaðarins, heldur einnig Landsamband ísl. útvegsmanna, Fiskveiðasjóður og Byggðasjóður, auk þeirra sambanda sem skipasmíðaiðnaðurinn á aðild að. Þetta var gert vegna þess að hagsmunir skipasmíðaiðnaðarins eru miklu víðar en í iðnrn. og hjá lánasjóðum iðnaðarins. Það er einmitt af þessu starfi sem við búumst við að fá niðurstöður innan tíðar, fyrir jólin, og hæstv. iðnrh. hefur lýst því í sinni ræðu. Það er nefnilega ýmislegt hægt að gera fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað og ég hygg að niðurstaðan verði sú að fram komi ábendingar um að skipasmiðjurnar á landinu sérhæfi sig meira og vinni meira saman. Og ég tel að jafnvel þótt ekki verði af því verkefni, sem hefur verið unnið að að undanförnu, hafi eitt tekist sem skiptir máli og það er að forstöðumenn þessara fyrirtækja hafa talað saman og eflt skilning sinn á þessum þætti málsins. Það skiptir ákaflega miklu fyrir þá sem á annað borð hafa kynnt sér málefni skipasmíðaiðnaðarins og ættu að vita. Ég minni á það jafnframt að við höfum verið útflytjendur á skipum og skipasmíðaviðgerðum. T.d. eru nýleg dæmi um það að Slippstöðin á Akureyri flutti út viðgerðarverkefni, fyrir örfáum árum síðan. Það er ákaflega mikilvægt, virðulegur forseti, að okkur takist nú og á næstu árum að undirbúa íslenskan iðnað, ekki einungis skipasmíðaiðnað heldur annan iðnað einnig, fyrir 1992, undir þá samkeppni sem þá verður þegar innri markaðurinn í Evrópu tekur til starfa. Með honum kemur aukin samkeppni, lækkandi verð en um leið fleiri tækifæri fyrir okkur. Ég tek heils hugar undir það sem hefur komið fram í viðtölum við hæstv. núv. iðnrh. að þetta er eitt meginmálið sem þarf að vinna að fyrir íslenskan iðnað. Það þarf enga gæslumenn fyrir iðnaðinn eins og hv. síðasti ræðumaður og hans nótar eru að tala um. Það þarf eðlileg starfsskilyrði og að því ætla ég að koma nú. Í fyrsta lagi þarf að vera skilningur hjá stjórnvöldum og útgerðarmönnum, sem láta byggja skip, á því að hér á landi verður að vera til skipasmíðaiðnaður. Erfiðleikar iðnaðarins hér á landi, ekki síst skipasmíðaiðnaðarins, eru þeir að við búum við miklar hagsveiflur. Þetta er hagsveifluþjóðfélag og þessar sveiflur eiga rætur í sjávarútveginum. Þegar vel gengur í sjávarútveginum --- og mig langar til að biðja hv. þm. Hjörleif Guttormsson að vera hér inni og hlusta á. Hann flytur hér ræður og beinir spjótum sínum til fyrrv. ríkisstjórnar. Svo þegar farið er að tala við hann ætlar hann að rjúka á dyr. Hann heimtar það að hæstv. ráðherra sé viðstaddur, en síðan beinir hann í sinni ræðu spjótum sínum til mín sem fyrrv. ráðherra og hefur svo ekki kjark til að standa hér inni þegar ég flyt mína ræðu. Blessuð sé nærvera hans.  Jæja, hér kemur hæstv. fyrrv. iðnrh. Þá get ég haldið áfram máli mínu, virðulegur forseti, en vænti þess þó að fá að sjá hæstv. fjmrh. innan tíðar. Ég var að ræða sveiflurnar í íslensku þjóðfélagi. Það er þar sem vandinn liggur. Þegar vel gengur í sjávarútvegi, ekki síst í útgerð, byrja menn að ákveða sínar fjárfestingar. Það þarf ekki að þýða það að illa gangi hjá íslenskum skipasmiðjum þótt hlutfall verkefna hjá íslenskum skipasmiðjum sé lágt miðað við heildarverkefnin á þessu sviði, einfaldlega vegna þess að nefnarinn, þ.e. allar framkvæmdirnar, hefur vaxið svo gífurlega. Það var þetta sem gerðist á þeim árum sem hv. síðasti ræðumaður var að tala um. Þar liggur vandinn. Lausnin felst í að jafna þannig rekstrarskilyrði útgerðarinnar hér á landi að ekki þurfi að byggja skip á Íslandi í jafnstórum stökkum og gert hefur verið. Þetta þarf hv. síðasti ræðumaður að skilja. Af hverju þarf hann sérstaklega að skilja þetta umfram aðra menn? Það er vegna þess að eitt það mikilvægasta sem þarf að gerast í þessum málum er að gengið sé rétt skráð á hverjum tíma og að komið sé í veg fyrir sveiflur en ekki farin sú leið að auka millifærslur og falsa gengið eins og hæstv. núv. ríkisstjórn stendur að.

Hvað gerðist á síðustu árum í gengismálum?

Ég þarf ekkert að rifja það upp fyrir hv. þm. Það sem ég er að reyna að segja honum og vonandi kemst inn í hausinn á honum, ef það er kannski sagt nægilega oft, er það að iðnaðurinn bað ekki um millifærslur þegar vel gekk í sjávarútveginum og illa gekk í iðnaðinum. Það gerist ekki þannig. En nú, þegar illa gengur í sjávarútveginum, hika menn við að leiðrétta gengið en dæla inn fjármagni í millifærslur. Þetta getur þýtt, hv. þm., dauðadóm yfir íslenskum iðnaði og það verða menn að skilja. Svo kemur hæstv. fjmrh. á fundi hjá Bílgreinasambandinu og segir, teinréttur og fínn með alkunnu lítillæti: Tími ríkisstyrkja og ríkisábyrgða er liðinn á Íslandi. --- Þetta er maðurinn sem á sæti í ríkisstjórn sem dælir ríkisstyrkjum út í atvinnulífið og það til grundvallaratvinnugreinarinnar og það er einmitt þetta sem eyðileggur íslenskan iðnað. Það sem við getum gert í sameiningu, og ég óska eftir því við hæstv. fjmrh., við hv. þm. Hjörleif Guttormsson, við hæstv. iðnrh., er að menn skoði nú vel sinn hug áður en þeir afgreiða lögin um þann sjóð sem til hefur verið stofnað og er kallaður Atvinnutryggingarsjóður af því að menn vildu ekki nota nafn ákveðins þm. við stofnun sjóðsins, Atvinnutryggingarsjóður skal hann heita, að reglum þessa sjóðs verði breytt. Það sem skiptir máli þar er úr því sem komið er að sjóðurinn geti lánað til samkeppnisiðnaðarins, þar á meðal til skipasmiðja, og að þau lán verði fyrst og fremst lánuð til þess að styrkja eiginfjárstöðu þessara fyrirtækja. Þetta veit ég að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson skilur, þannig að mér er alveg sama þótt hann hafi nú aftur hlaupið á dyr en mér þykir vænt um að hæstv. fjmrh. situr og hlustar á þetta því þetta skiptir afar miklu máli ef menn meina það sem þeir eru að segja um íslenskan iðnað. Að lokum, virðulegur forseti, langar mig til þess að biðja hæstv. iðnrh. um eitt: Þegar sú skýrsla liggur fyrir sem unnið er að, en það verður væntanlega í lok þessa árs, óska ég eftir því, eftir að verkefnastjórnin hefur lokið sér af og fyrir liggur stefnumótun frá iðnrn. varðandi þetta mál, að skýrslan verði lögð fram á hinu háa Alþingi. Í dag hefur nefnilega verið rætt um mál sem skipta afar miklu máli fyrir okkur landsmenn og það er kominn tími til þess að við ræðum þessi mál dálítið faglega og á faglegum grunni, þeim grunni sem síðasta ríkisstjórn lagði með þeirri vinnu sem þá var farið af stað með m.a. af Appeldore, þessu enska ráðgjafarfyrirtæki. Á meðan við höfum þá hæstv. ríkisstjórn sem hér situr, virðulegur forseti, verðum við að mælast til þess, þótt við getum ekki búist við miklu af henni, að hún hagi gerðum sínum þannig að þeir sjóðir sem eiga að nýtast atvinnulífinu fái einnig að renna til þeirra atvinnugreina sem standa í harðri samkeppni, jafnvel þótt þau fyrirtæki, sem innan þeirra atvinnugreina eru, stundi ekki útflutning. Það er nefnilega þannig að stundum verða fyrirtæki sem starfa á heimamarkaði í dag útflutningsfyrirtæki á morgun.

Albert Guðmundsson Virðulegur forseti. Ég hef í gegnum árin hér lært eitt og þó ekki enn skilið fullkomlega að þegar ráðherrar fara úr embætti finna þeir einhverja hvöt hjá sér til að elta þá ráðherra sem koma í staðinn. Og ráðherrar sem koma inn í embætti finna sér einhverja fróun í því að kynna fyrir alþjóð hvað þeir taka við slæmu búi. Ég hef ekki gert þetta að minni iðju, hvorki við þann fjmrh. sem ég tók við af né heldur þann iðnrh. sem ég tók við af. Ég held að það sé svo mikið gott í öllum mönnum að ég veit ekki til þess að neinn ráðherra hafi komið í embætti með annan ásetning en að láta gott af sér leiða, hvort sem þeim hefur tekist vel eða illa. En ég hef orðið var við það að ég gat notað margt af því sem ég tók við hjá báðum ráðherrum, fjmrh. og iðnrh., þó að þeir séu úr andstæðum stjórnmálaflokki við mig. Ég vil segja það eitt að ég sé enga ástæðu til þess að fyrrv. hæstv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson taki þannig til orða að allir undirstöðuatvinnuvegir þjóðfélagsins séu í strandi eftir fyrrv. stjórn. Það gæti alveg eins verið eftir fyrrv. stjórnir. Þá fer maður að hugsa: Hvaða flokkar hafa farið lengst með völd? Hvaða flokkar eiga þá mestan þátt í því að iðnaðurinn eða undirstöðuatvinnuvegurinn er í þessu algera strandi sem hann lýsti? Ég held að samfelld stjórnarseta Framsfl., samstarfsflokks Alþb. nú, sé farin að nálgast 20 ár svo að ég vil segja að meira beinir hann spjóti sínu að samstarfsráðherrum, að samstarfsflokki, heldur en þeim flokki sem hann nafngreindi og ég ætla ekkert að fara að verja hér. Sjálft hefur Alþb. verið bróðurpartinn af síðustu 10 árum í ríkisstjórn. Þeir voru í ríkisstjórn frá 1979 til 1983. Um mitt ár 1983 komu nýir herrar og þeir eru komnir í ríkisstjórn aftur. Það þýðir ekkert fyrir Alþb. að ætla að telja mér trú um, eftir 16--17 ára setu á Alþingi, að þeir séu hæfari og útkoman úr þeirra stjórnartímabili fyrir undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar verði betri en með Sjálfstfl. í stjórn. Ég trúi því ekki. En það getur ýmislegt skeð. Ég ætla ekki að fara að tala hér um íslenskan iðnað almennt eins og komið hefur fram hjá flestum ræðumönnum vegna þess að almennt á þann hátt sem rætt hefur verið um hér í dag var íslenskur iðnaður ekki á dagskrá. Það var ekki dagskrármálið. Heldur er um að ræða ákveðin þáttaskil sem enn einu sinni er verið að reyna að koma á í íslensku þjóðfélagi. Það er að íslenskur hugur og íslenskt hugvit og íslenskt skólakerfi --- þá á ég við Háskólann --- útskrifi ekki bara heildsala, ekki bara innflytjendur á vörum, ekki bara útflytjendur annarra þjóða, heldur líka útflytjendur frá Íslandi til annarra þjóða, og ekki bara á framleiðsluvöru heldur líka á þekkingu. Því íslenskir verkfræðingar og íslenskir hugvitsmenn búa yfir gríðarlegri þekkingu og mjög góðu skólakerfi sem er útflutningsvara ef rétt er á haldið. Þetta er mín niðurstaða eftir mjög náið samstarf við íslenska vísindamenn á ýmsum sviðum sem ráðherra Íslands. Það er þetta sem við erum að tala um. Og þess vegna varð ég fyrir vissum vonbrigðum --- og ég endurtek enn þá einu sinni að það var mér visst ánægjuefni að einn af þessum mönnum sem ég hef talið vísindamenn í okkar þjóðfélagi hefur nú komið inn í stjórnmál og er ráðherra iðnaðarmála í dag --- þess vegna voru það mér viss vonbrigði að hann hefur mál sitt á eftir frummælanda með því að þakka honum fyrir fróðlega frásögn. Sem sagt, prófessor Sólnes, þakka þér kærlega fyrir fróðlegt erindi. Ég hélt að það yrði tekið á móti þessu svokallaða erindi á allt annan hátt. Hér er verið að gera tilraun til þess að flytja út íslenskt hugvit og þekkingu í formi þeirra framleiðsluvara sem íslenskt hugvit hefur sett í fast efni, hvort sem það eru veiðarfæri, línur, vigtir eða vogir eða hvað það er kallað sem þarf til þess að útbúa fiskiskip. Fiskur er það sem við höfum lifað á og fiskur er það sem við munum lifa á lengi enn þá og er undirstaðan undir að skapa alla þessa þekkingu. En við verðum að breyta þessu í verðmæti. Og þegar þessi verðmæti eru eftirsótt af öðrum þjóðum að þá skuli íslenskur hugur okkar stjórnmálamanna vera takmarkaður við herta þorskhausa, saltfisk og frystan fisk! Ef við getum komið sjávarafurðum í það útflutningsform sem við höfum þekkt í gegnum aldirnar, þá eru okkar takmörk fullkomin. En þegar þekkingin til viðbótar við þetta á að verða söluvara og gjaldeyrisskapandi, þá erum við lokuð. Við getum ekki skilið þá sem skara fram úr í neinu. Ég vil ekki trúa því að það sé rétt að verðið sé of lágt. Verðið er of lágt, segir hæstv. ráðherra. Það er ekki sama hvernig samið er. Af hverju þá ekki að segja það og vita hvort við getum fengið hærra verð og samið einhvern veginn öðruvísi? En það liggur fyrir frá frummælanda að það voru möguleikar á 100 millj. kr. hagnaði út úr þessum samningi fyrir utan þá gríðarlegu vinnu sem það skapar á öllum sviðum við að búa út þessi skip og smíða en ekki ýta því til hliðar og segja: Við getum ekkert. Niðurstaðan, útgönguleiðin, sem við erum að velja hér og nú í þessu máli, er sú sem við höfum alltaf valið ef það koma einhver flókin dæmi upp, flókin samskipti við aðrar þjóðir. Það er að gera ekki neitt vegna þess að við höfum ekki heilabú til að hugsa út fyrir hertan fisk, saltan fisk og frosinn fisk. Það er alveg furðulegt. Ég vil taka undir það með hæstv. fjmrh. að er eitt af því sem þarf að gera og gera sem allra fyrst, og þá beini ég náttúrlega máli mínu sérstaklega til hæstv. bankamálaráðherra, það er að bankakerfið þarf að verða samkeppnishæft. Ég reyndi sem formaður bankaráðs Útvegsbankans á sínum tíma að koma á samskiptum við franska banka um að stofna hér viðskiptadeild í bönkunum. En viðskiptadeildir eins og þær eru reknar í stórum erlendum bönkum eru ekki til hérlendis, þar sem bankarnir taka að sér fyrir sína viðskiptavini að finna kaupendur annars staðar og þurfa þá kannski að taka einhverjar aðrar framleiðsluvörur í staðinn. Það er ekki til. Sá partur af viðskiptum er ekki í okkar orðabók eða þekkingu yfir viðskipti. Auðvitað verður framleiðslan ekki samkeppnishæf fyrr en umfjöllunin og meðhöndlunin í framleiðslukerfinu frá hráefni til neytanda er sambærileg hér og annars staðar. En það er þannig að útflutningur á öllu --- það er alveg sama hvort það er hugvit sem við erum að tala um hér, íslenskt hugvit í beinu eða óbeinu formi --- er margheftur. Það eru lög og reglur hér sem alls ekki eru til hjá öðrum þjóðum. Það er ekkert frjálsræði í útflutningi. Það er frjálsræði, má segja, í innflutningi en alls ekki í útflutningi, það er mjög langt frá því, hvorki á framleiðsluvörum okkar eða hugviti. Þá reynslu hef ég af samskiptum mínum við Kenýa á vegum íslenska ríkisins sem iðnrh. og ég ætla ekki að fara að rekja þá sögu vegna þess að hún er faktískt hliðstæð því sem hér er nú að ske. Málið er bara afgreitt út af borðinu vegna þess að það er auðveldasta aðferðin og minnsta ábyrgðin að segja nei við öllu sem menn ekki skilja í staðinn fyrir að kynna sér það. Skilningur íslenskra ráðamanna og Íslendinga yfirleitt á samskiptum við útlendinga eða samvinnu við útlendinga eða viðskiptum við útlendinga er svo takmarkaður að við stórtöpum á því frá ári til árs. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri. Ég fékk orðið eftir að tíminn var liðinn, en ég sé enga ástæðu til þess að segja minna en ég tel mig nauðsynlega þurfa að segja þó að tíminn líði. En ég ætla að vara við þessum afgreiðslum á íslenskum möguleikum erlendis. Ég ætla að vara við þeim. Og ég trúi því ekki --- ég trúi því ekki, ég vil ekki trúa því --- meðan við höfum mann sem ég hef álitið einna best upplýstan í þeim störfum sem hann hefur unnið kominn inn í pólitík, að hann sé eins lokaður fyrir samskiptum við útlendinga eða hræddur við þau og hinir sem eru kannski miður vel upplýstir. Ég trúi því ekki. Við verðum sem allra fyrst að taka skrefið fram í framtíðina í samskiptum við annað fólk og önnur lönd. Við getum ekki setið kyrrir í fyrirstríðsárunum því hugsunarhátturinn hefur lítið breyst hvað þetta snertir. Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að þessi mál koma aftur á dagskrá og jafnvel aftur og aftur þannig að ég sé ekki ástæðu til þess að taka meiri tíma hér og nú. En ég þakka frummælanda fyrir að hafa komið með þetta mál inn í Alþingi og ég vona að hans málflutningur, sem var góður, rökfastur og gaf ljósa mynd af þeim möguleikum sem eru fyrir hendi og þeim tækifærum sem eru að renna okkur úr greipum, nái fréttasíðum blaðanna vegna þess að allt þetta á erindi til þjóðarinnar. Það gæti hugsanlega vakið upp einhverja hugdjarfa menn sem fara út í það að gera Ísland að samstarfshæfara landi og þjóð en það er í dag.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Örfá orð að lokum. Ég ætla ekki að lengja umræðuna meira en orðnar eru. Ég vil þakka öllum sem hafa tekið til máls undir þessum dagskrárlið og þakka fyrir málefnalegar umræður. Ég er að vísu ekki sammála mörgu því sem kom hér fram, m.a. ekki í einu og öllu sammála hæstv. iðnrh. Það er rétt og ég get alveg fallist á það að það voru hugsanlega mistök að fara fram á ríkisstyrk til þessa verkefnis. Það er okkur ógeðfellt að þurfa að styrkja iðnað með beinum ríkisframlögum til þess að gera hann samkeppnisfæran. Á það sjónarmið get ég fallist. En lái okkur hver sem vill að við skyldum fara fram á þennan ríkisstyrk í ljósi stjórnarmyndunarviðræðna og þess sáttmála sem þá var myndaður um stjórnarsamstarf sem byggir á því að dæla gífurlegum fjármunum út í útflutningsatvinnugreinarnar meira eða minna í formi styrkja. Að lokum vil ég aðeins segja þetta að þó svo að mönnum hafi fundist þessi aðferð ógeðfelld og ekki viljað samþykkja hana, þá var enn þá og er hugsanlega enn þá hægt að ná þessu verkefni á þeim upphaflega grundvelli sem um var talað, þ.e. að vinna þetta í samstarfi við erlendar skipasmíðastöðvar til þess að ná niður kostnaðinum vegna innlendrar skipasmíði þannig að þetta sé íslenskt hugvit til útflutnings undir íslenskri stjórn. Það hjálpar ekkert að afhenda þetta verkefni erlendum skipasmíðastöðvum jafnvel þó svo við myndum leggja til teikningar og tæknilegan undirbúning. Þannig er það ekki lengur íslenskt verkefni. Ég vil því skora á ráðamenn að líta með okkur á þetta verkefni áfram og finna leiðir til þess að leysa þau vandamál sem hugsanlega koma upp ef ábyrgðir eru taldar ónógar eða áhætta of mikil. Er þá ekki nær að skoða það mál í sameiningu og sjá hvort er hægt að finna lausn á því að gera þær minna áhættusamar og finna ábyrgðir sem duga? Það skulu vera mín síðustu orð að ég skora á ráðamenn að hjálpa okkur við að leysa þetta verkefni fremur en að þurrka það út af borðinu eins og hér er verið að gera tilraun til.