Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um veitingu ríkisborgararéttar. Að venju er lagt fram eitt frv. af þessum toga á hverju reglulegu Alþingi og er því hér með fylgt úr hlaði. Að öðru leyti þarf ekki sérstaklega að orðlengja um þetta frv. og leyfi ég mér að leggja til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til. l. um breyt. á sveitarstjórnarlögum, nr. 58 29. mars 1961. Flm. ásamt mér eru þeir hv. þm. Stefán Jónsson, Stefán Guðmundsson og Eiður Guðnason. Frv. þetta er borið fram til samræmis við breytingar á lögum nr. 52 14. ágúst 1959, um kosningar til Alþingis, en þar er nú kveðið svo á, að kosningar til Alþingis skuli fara fram á laugardögum. Frv., sem fól í sér þá breytingu og sömu flm. stóðu að, varð að lögum, eins og kunnugt er, skömmu fyrir jólin. Ég held að ég þurfi ekki að hafa mörg orð um þetta frv., það skýrir sig sjálft. Það kom fram í grg. með frv. um kosningar til Alþingis varðandi þetta atriði, að breyting frá sunnudegi til laugardags er aðeins afleiðing af þeirri þróun sem orðið hefur á starfstíma, og áhugi og meðferð fjölmiðla á kosningu veldur því jafnframt að vaxandi fjöldi landsmanna vakir nóttina sem atkvæði eru talin og þess vegna er æskilegt að dagurinn eftir talningu sé frídagur.



Herra forseti. Um miðjan janúar var ákveðin 12% breyting eða lækkun á gengi íslensku krónunnar samkv. ákvörðun Seðlabanka Íslands með samþykki ríkisstj. Þessi ákvörðun var nauðsynleg til að treysta rekstrargrundvöll atvinnuveganna. Þegar gengi hefur verið lækkað, þ. e. verið fellt að verulegu leyti, sem sagt höfð önnur aðferð en gengissig, hefur langoftast verið ákveðið um leið að gengismunur af birgðum útflutningsafurða skyldi tekinn í gengismunarsjóð. Fé gengismunarsjóðs hefur svo verið ráðstafað á ýmsan veg, aðallega í sambandi við sjávarútveginn, ýmist vinnslu eða veiðar. Í þetta sinn var annar háttur hafður á. Að vísu var ákveðið í þeim brbl., sem gefin voru út 14. jan., að dreginn skyldi frá 6% gengismunur, en ríkisstj. skyldi kveða nánar á um til hvaða afurða þetta skyldi taka. Var strax í byrjun ákveðið að frystingin og allar hennar greinar skyldu undanþegnar þessu, þannig að fyrirtækin skyldu sjálf njóta þessa gengishagnaðar. Hins vegar var ákveðið vegna betri afkomu ýmissa annarra greina vinnslunnar að þær skyldu greiða þennan gengismun, en ekki njóta hans að fullu, og átti þetta við um söltun, herslu, loðnumjöl og lýsi. Þó var ekki sá háttur hafður á nú, að þetta fé skyldi sett í sérstakan gengismunarsjóð sem síðan skyldi ráðstafað á ýmsan hátt til hagsbóta fyrir sjávarútveginn, heldur ákveðið að þetta fé skyldi allt renna beint og eingöngu í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og renna þar óskipt til hlutaðeigandi deilda sjóðsins. Í sambandi við gengisbreytinguna, sem er, eins og kunnugt er, samkv. lögum ákveðin af Seðlabanka með samþykki ríkisstj., þurfti vegna þessarar ráðstöfunar og ákvarðana um gengismuninn að gefa út brbl. Eru það þau lög sem liggja hér fyrir til staðfestingar. Ég legg til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. Þó að þetta mál snerti að sjálfsögðu mjög sjávarútveg byggist það á gengisbreytingu og því spurning hvort ætti fremur að vísa frv. til fjh.- og viðskn. Ég veit ekki, hvort hæstv. forseti hefur nokkuð við það að athuga að sá háttur verði hafður á að vísa því til fjh.- og viðskn., og geri það að tillögu minni.



Herra forseti. Það er ástæðulaust að setja á langa tölu um þetta mál, svo mörg sem hliðstæð mál hafa verið á undangengnum árum þegar gengi íslensku krónunnar hefur verið fellt. Þetta mun vera fjórða formlega gengisbreytingin síðan nýkrónan sæla leit dagsins ljós. Verð á Bandaríkjadollar hefur hækkað til dagsins í dag samkv. upplýsingum Seðlabankans um 53.4% frá því að nýkrónan tók gildi. Þetta þýðir að nú fáum við jafnmarga dollara fyrir 153 kr. og 40 aura og við fengum fyrir 100 kr. þegar nýkrónan gekk í gildi. Svo ört hefur þessi nýja mynt, sem menn bundu vonir við, fallið í verði. Stefna hæstv. ríkisstj. í gengismálum hefur verið atvinnuvegunum mjög öndverð. Innlendar kostnaðarhækkanir hafa verið miklu meiri en gengisbreytingarnar og þar af leiðandi hafa útflutningsatvinnuvegirnir lent í vandræðum. Þeir hafa ekki fengið eins margar krónur fyrir sinn gjaldeyri og kostnaðurinn er við að afla hans, og þeir aðilar, sem keppa við útlendinga á íslenskum markaði, keppa við vörur sem eru framleiddar erlendis, hafa einnig verið í vanda. Hæstv. ríkisstj. viðist vilja byrja á öfugum enda í þessu efni eins og mörgum öðrum: þrýsta niður genginu þrátt fyrir hækkun innlenda kostnaðarins í stað þess að ráðast að rótum vandans og koma í veg fyrir kostnaðarhækkanir. Ég var um helgina staddur á fundi þar sem rætt var um atvinnumál á vegum Fjórðungssambands Norðlendinga. Þar flutti Hjörtur Eiríksson, forstjóri Sambandsverksmiðjanna á Akureyri, ræðu. Hann benti á, hve þessi þróun hefði verið atvinnuvegum öndverð undanfarið, og rakti þá sögu að því er varðaði ullariðnaðinn allar götur til ársins 1976. Hagdeild Sambands ísl. samvinnufélaga hefur athugað hvernig rekstrarskilyrði ullariðnaðarins, sem flytur afurðir sínar út, hafa breyst á þessu tímabili. Þar kemur í ljós að gengi Bandaríkjadollars hefur hækkað frá því að vera 100 1976 í 263.3 1980 og eðlilegt verðlag, þ. e. meðalverðlag í OECD-löndunum, hefur hækkað frá því að vera 100 1976 í 142.7. En kostnaðarþættir ullariðnaðarins hafa hækkað allt í 1000 á þessu tímabili, vextir hækkað úr því að vera 100 1976 í 1061.2. Laun hafa hækkað úr 100 í 469.8 á sama tíma sem gengi Bandaríkjadollars hefur hækkað í 263.3. Á þessu tímabili hafa rekstrarskilyrði ullariðnaðarins orðið verri um 21%. Þetta er með gleggri dæmum þess, hvað gengismál eru viðkvæm fyrir atvinnuvegina. Þarf ég raunar ekki neinu við þetta að bæta. Ég talaði um að verða ekki langorður við þessa umr. um þetta mál og læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Eins og kom fram í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. e. er þetta ekki fyrsta gengisfellingin sem fjalla er um frá því að ríkisstj. ákvað að taka upp stöðugt gengi. Það stöðuga gengi hefur ekki verið stöðugra en svo að stundum hafa ekki liðið nema eins og 30 dagar á milli gengisfellinga. Sú gengisfelling, sem hér er verið að fjalla um, er frá 14. jan. s. l., en hins vegar mun þá hafa verið gefið út loforð um að fella gengið enn frekar á næstu vikum þannig að það er óvíst að bilið milli gengisfellinga nái einu sinni 30 dögum í þetta sinn. Þegar svona er haldið á málum er auðvitað fráleitt að tala um stöðugt gengi, og hefur þar sannast að þær hugmyndir, sem ríkisstj. hafði uppi um stöðugt gengi, hafa reynst algerlega óraunhæfar og reyndar skapað mjög mikil vandamál hér í þjóðfétaginu. Það væri kannske ástæða til að fjalla mjög ítarlega um stefnu í gengismálum, en ég skal frekar stytta mál mitt. Sú stefna var ríkjandi samkv. Bretton Woods-samkomulaginu, hér á landi eins og annars staðar, að fylgja fastri gengisskráningu og það var ekki nema með miklum undantekningum sem þar urðu breytingar á. Fyrir nokkrum árum, upp undir það áratug sjálfsagt bráðlega, var breytt um vinnubrögð í þessum efnum og farið inn á sveigjanlega gengisskráningu hjá öllum helstu viðskiptaþjóðum heims. Í sjálfu sér má segja að það hafi átt að vera Íslendingum léttir að farið var út af fastgengisstefnunni vegna þess að það þýddi hrikaleg átök í þjóðfélaginu og mikla erfiðleika, sérstaklega þegar menn bjuggu við þá óvissu og sveiflu í útflutningsframleiðslu, sem hér hefur verið ríkjandi, og eins vegna þeirrar kostnaðarþróunar sem hefur verið hérlendis. Ísland fylgdi fordæmi annarra í þessum efnum og var tekin upp sveigjanleg gengisskráning. Hitt verður að viðurkenna, að hin sveigjanlega gengisskráning hafði allt of mikla tilhneigingu til að verða hluti af vélgengiskerfinu sem í gangi er hér á landi með útreikningum og sífelldum hækkunum og víxlverkunum á verðlagi alls konar varnings og þjónustu. Þó að hin sveigjanlega gengisstefna hefði ýmsa ótvíræða kosti í för með sér bjó hún líka yfir nokkrum freistingum, verður að viðurkennast, sem menn féllu allt of gjarnan fyrir. Hitt er það, að upp á síðkastið hefur það orðið tíðkanlegt, og þó alveg sérstaklega í sambandi við þá gengisbreytingu sem hér er verið að fjalla um, að gengisbreyting væri í raun og sannleika ekki eftir neinni sérstakri ákvörðun ríkisstj. Menn muna kannske hver aðdragandi þessarar gengisbreytingar var. Seðlabankinn, sem er allra banka varkárastur, gerði tillögu um það um áramótin, að gengið yrði fellt um 10%. Þegar Seðlabankinn gerir tillögu af þessu tagi er það venjulega vegna þess að hann telur líklegt eða telur sig hafa vissu fyrir að ríkisstj. sé reiðubúin að samþykkja tillögu af þessu tagi. Svo reyndist ekki í þessu tilviki, heldur sat ríkisstj. á gengismálunum vikum saman þannig að horfði til vandræða hér innanlands. Bankar voru lokaðir vikum saman og rýrði náttúrlega álit Íslands meðal erlendra þjóða stórlega. Erlendir viðskiptaaðilar gátu varla skilið að bankar væru hér lokaðir, ekki í einn eða tvo daga, heldur vikum saman. Þetta er auðvitað stórkostleg aðgerð. Við vorum með þessu í rauninni að loka viðskiptalegum landamærum landsins um langan tíma. Erlendir aðilar spurðu þegar þetta bar á góma: Er stjórnarkreppa á Íslandi eða hvað? Kannske höfðu þeir rétt fyrir sér, að það hafi verið stjórnarkreppa. En það verður að segja eins og er, að þetta var hörmungarástand og sundurlyndi ríkisstj. birtist náttúrlega í því að hún skyldi ekki geta tekið ákvörðun af eða á í þessum efnum. Niðurstaðan varð svo sú, að það voru aðilar úti í bæ sem settu ríkisstj. fyrir hvað gengið ætti að vera. Þeir pöntuðu gengisfellingu. Svo merkileg var þessi saga að þeir aðilar pöntuðu eina gengisfellingu einn daginn, nefnilega þá sem hér á að fjalla um ráðstafanir í sambandi við, en síðan dugði það ekki, menn töluðu nefnilega saman svolítið lengur, og þá varð ríkisstj. að gefa út loforð um viðbótargengisfellingu sem við eigum að fá þessa dagana. Ég rek þetta vegna þess að það er skoðun mín að stjórnkerfið hafi beðið mjög mikinn hnekki þegar gengisfellingar eru pantaðar, afgreiddar og þeim lofað af ríkisstj. með þessum hætti, - þegar aðilar úti í bæ fara að skipa ríkisstj. fyrir verkum í gengismálum. Hér held ég að hafi átt sér stað endanlegt gjaldþrot þeirrar gengisstefnu sem ríkt hefur hér undanfarin misseri undir núverandi ríkisstj. Sannleikurinn er sá, að það er langtum farsælla að fylgja fastmótaðri gengisstefnu sem menn séu reiðubúnir til að fylgja fram af festu og aðilar vinnumarkaðarins, atvinnurekendur, viti hver sé og lagi sig að. En þá verður sú gengisstefna vitanlega að vera raunhæf og taka mið af því að halda uppi fullri atvinnu í landinu jafnframt því að veita aðhald í verðlagsmálum. Ég skal ekki á þessu stigi, herra forseti, gera sérstaklega að umræðuefni efnisinnihald þeirra brbl. sem hér er óskað staðfestingar á. En ég verð að lokum að geta þess, að mér kemur efnisinnihald þessara brbl. spánskt fyrir sjónir að því leyti, að ég minnist þess ekki að hafa lesið fréttir um þær ráðstafanir sem hér er gert ráð fyrir, að ráðstafa 6% af gengismun í Verðjöfnunarsjóð. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forsrh. hvort það hafi verið gefin út fréttatilkynning af hálfu ríkisstj. um þetta efni þegar þessi ráðstöfun var gerð. Sá háttur hefur venjulega verið hafður á að gefa út fréttatilkynningar um slíkt og verður að teljast bæði sjálfsagt og eðlilegt vegna þess að hér er um lagasetningu að ræða. Hún gerist með venjulegum hætti þannig að um lögin er fjallað hér á Alþingi fyrir opnum tjöldum, þannig að allir geti fylgst með ekki bara afgreiðslu málsins, heldur líka umr. um það, og í samræmi við að þetta sé opinber gerningur, sem allir eigi að vita um, hefur vitaskuld verið fylgt þeirri reglu að gefa út fréttatilkynningar um brbl. sem gefin eru út. Ég minnist þess hins vegar ekki að hafa lesið fréttatilkynningu um þetta efni og vil þess vegna spyrja hæstv. forsrh. að hvort og þá hvenær hún hafi verið gefin út og hvar hún hafi birst.



Herra forseti. Út af fsp. hv. þm. Kjartans Jóhannssonar vil ég taka fram að ég veit ekki betur en þetta hafi verið gert heyrinkunnugt um leið og brbl. voru gefin út. Hvort formleg fréttatilkynning var gefin út skal ég ekki segja, það skal að sjálfsögðu kannað, en ég held að þetta hafi ekki farið fram hjá neinum sem hlut eiga að máli. Ég hafði ekki hugsað mér að fara nú út í almennar umr. um gengismálin. Þó væri full þörf á að leiðrétta þær rangfærslur sem hér hafa komið fram hjá bæði hv. þm. Kjartani Jóhannssyni og hv. þm. Lárusi Jónssyni. Gengisstefna ríkisstj. er skýrt mörkuð í stefnuræðu minni frá því í okt. s. l. Geta hv. þm., sem hlustuðu á þá ræðu, lesið hvernig sú stefna er orðuð og mótuð. Varðandi hitt atriðið var ákveðið í efnahagsáætlun ríkisstj. frá 31. des. 1980 að hætta um sinn gengissigi sem þá hafði verið viðhaft mjög langan tíma og mér skilst nú á hv. þm. Kjartani Jóhannssyni að hann vilji helst taka upp aftur sem meginreglu í gengismálum. Það var ákveðið um sinn a. m. k. að hætta því og að stefnt skyldi að því að halda genginu sem stöðugustu fyrst um sinn. Eins og ég hef oft skýrt frá áður var ætlun okkar þá að tækist í fyrstu þrjá mánuði ársins 1981 að halda genginu stöðugu. Það tókst í fimm mánuði, til maíloka. Þetta veit hv. þm. ósköp vel að var það sem ákveðið var og boðað og engin ástæða til að vera með þær rangfærslur sem hér eru hafðar uppi.



Herra forseti. Ég skal ekki fara út í lengri umr. um gengismálin. Ég gerði hér grein fyrir viðhorfum í þeim efnum sem ég tel að reynslan hafi sannað að séu affarasælust. Að því er varðar gengisstefnu ríkisstj. þurfa menn náttúrlega ekki að skoða ræður eða skrif, heldur geta látið sér nægja að líta á reynsluna. Það var út frá reynslunni sem verið hefur á undanförnum misserum sem ég felldi þá dóma sem ég felldi áðan og ég tel að standist fyllilega og ég held að væru umhugsunarefni fyrir alla þm. En að því er varðar svör hæstv. forsrh. við fsp. minni vænti ég þess, að hann tryggi að þessi hv. deild og sú nefnd, sem um þetta mál fjallar, geti fengið að sjá þau gögn sem birst hafa á opinberum vettvangi um setningu þeirra brbl. sem hér um ræðir. Ég vænti þess, að við fáum afrit af þeim fréttum, sem um það hafa verið í útvarpi og sjónvarpi, og ljósrit af þeim fréttum, sem um það hafa birst í dagblöðum, og menn geti þannig glöggvað sig á því, hversu skýrt og skilmerkilega hafi verið frá skýrt á opinberum vettvangi þegar þessi gerningur var gerður.