Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Frv. þetta var flutt í Nd. af fjórum þm. þar, og var það þá upphaflega um 10 ára framlengingu á einkaleyfi háskólans til þess að reka happdrættið. Þetta frv. fór þá til fjhn. Nd., sem mælti með því og framlengdi leyfið til ársins 1960. Frv. er svo komið hér til þessarar hv. d. og var athugað af fjhn., og er hún sammála um að mæla með frv. að öðru leyti en því, að einn nm., hv. 3. landsk., óskaði að hafa óbundnar hendur um það, taldi sig á fundi n. ekki geta tekið afstöðu til þess að svo vöxnu máli, án þess að hann tilgreindi ástæður fyrir því. Ég held því, þar sem svo einróma undirtektir hafa verið á Alþ. um þetta mál, að ég geti verið fáorður um það, ef ekki kemur fram neitt sérstakt tilefni til umr. Happdrættið hefur verið rekið af háskólanum í 10 ár, og eru það svo nákvæmlega 10 ár, að á morgun mun fara fram síðasti dráttur 10. ársins. Ég held, að happdrættið hafi á engan hátt brugðizt vonum manna, það hefur verið notað í því skyni að reisa þau hús, sem háskólinn þarfnast. Aðalbyggingin, háskólahúsið sjálft, er komin upp og sömuleiðis atvinnudeildin. En það er svo langt frá því, að lokið sé því verkefni, sem gert var ráð fyrir að leysa af hendi samkvæmt l. eins og þau voru upphaflega, að reisa hús fyrir háskólann. Alþ. hefur jafnan orðið við óskum háskólaráðs og happdrættisstjórnarinnar, um nauðsynlegar breyt., sem hefur þurft að gera á þessum l., t. d. árið 1940, þá var einkaleyfið framlengt um 3 ár vegna hinnar óvæntu dýrtíðar, því að það var þá sýnilegt, að 10 ára afrakstur gat ekki enzt til þess að ljúka við þau mannvirki, sem þá var verið að koma upp. Sömuleiðis hefur Alþ. tvisvar orðið við óskum happdrættisstj. um að breyta verði á miðum, þegar séð var, að tekjur happdrættisins mundu verða rýrar vegna dýrtíðarinnar, ef haldið yrði sama verði á miðunum. Þegar litið er á rekstur happdrættisins, þá kemur það í ljós, að hann hefur verið svo að segja óbreyttur hvað starfsfólkið snertir, þrátt fyrir hina miklu veltuaukningu. Kostnaður við rekstur happdrættisins, ef frá eru taldir vinningarnir, sem hafa verið um 70% af reksturskostnaðinum, hefur verið: Til umboðsmanna 7% af söluverði miðanna; allur annar kostnaður, stjórn happdrættisins, happdrættisráð, auglýsingar o. s. frv., hefur verið á milli 6 og 7% öll árin, og féð hefur því farið, eins úrgangslítið og unnt hefur verið, til þess að vinna það hlutverk, sem því var ætlað að vinna. Það, sem helzt kemur þá til greina, er það, hvort menn telja rétt að halda happdrættinu áfram og reisa hús á háskólalóðinni, sem ríkið þarf að koma upp, eða hvort heppilegra þyki að fara nú að verja þessu fé til einhvers annars. Nd. hefur einróma fallizt á að halda happdrættinu enn um sinn í sama horfi eins og verið hefur, á meðan nóg verkefni eru fyrir það, svo sem að koma upp leikfimihúsi, náttúrugripasafni og þjóðminjasafni. Ég vil fyrir hönd fjhn. mælast til þess, að hv. d. afgr. þetta mál sem allra fyrst, og án þess að það skipti nokkru máli vil ég geta þess, að það hefði auðvitað verið mjög skemmtilegt að geta afgr. þetta mál nú, þar sem happdrættið á 10 ára afmæli á morgun. En aðalatriðið er auðvitað, að happdrættið fái þessa framlengingu.

Jónas Jónsson Hv. 1. þm. Reykv. lauk ræðu sinni með því að segja, að það væri aðalatriðið fyrir happdrættið, að þetta frv. yrði samþ. sem fyrst og helzt á morgun. Mér finnst þetta vera nokkuð táknrænt fyrir meðferð málsins, og það er víst, að þeir menn, sem settu þessi l. fyrir 10 árum, hafa ekki gert ráð fyrir, að þannig yrði á málið litið nú, að það yrði talið aðalatriðið að flaustra málinu svo í gegn, og grunur minn er sá, að mjög margir af þeim hv. þm., sem hafa með málið að gera nú, hafi alls ekki munað eftir því, að það er ákveðin lína í l. nr. 44 frá 1933, sem nú er verið að brjóta. Til þess að gera það alveg ljóst, hvað hér er á ferðinni, ætla ég að segja fáein orð um málið almennt. Þegar afráðið var að láta háskólann fá þetta happdrætti fyrir 10 árum til þess að koma upp þessum byggingum, vissu menn það vel, að hér vantaði stjórnarráðshús og hús fyrir hæstarétt o. fl. Það var gert fyrir háskólann að leggja þetta fé í 10 ár til hans, en jafnframt var ákveðið, hvaða byggingar kæmu næst, þegar lokið væri við háskólann, og þess vegna lá það beinast við, að Alþ. ákvæði, að næsta bygging væri stjórnarráðshús. En út af þessu mun ég verja nokkrum orðum til þess að gagnrýna þessa aðferð, sem hér er höfð. Til þess að það sé rétt að gera það, sem hv. 1. þm. Reykv. mælti með, verðum við að slá því föstu, að það sé meiri nauðsyn að koma upp byggingum á háskólalóðinni heldur en að byggja yfir hæstarétt og stjórnarráðið og menntaskólann. En ég neita því, að þetta sé rétt. Það hefur verið talið, að okkur vantaði peninga til þess að byggja yfir hæstarétt og stjórnarráðið. Áður en málið fer úr hv. d., er hún því spurð um það, hvort eigi heldur að girða háskólalóðina og slétta fyrir þessa peninga eða búa svoleiðis að stjórnarráðinu og hæstarétti og menntaskólanum, að það sé að einhverju leyti frambærileg aðstaða, að maður ekki tali um opinberar byggingar annars staðar á landinu. Ég ætla þá, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp fáein orð úr stofnlögum happdrættis Háskóla Íslands, sem gerð voru fyrir 10 árum. 2. gr. hljóðar svo: „Þegar nægilegs fjár hefur verið aflað til þess að reisa hús handa háskólanum, skal ríkið taka happdrættið í sínar hendur og reka það á þann hátt, sem fyrir er mælt í lögum þessum. Hreinum tekjum af happdrættinu skal varið til þess að mynda sjóð, sem nefnist Byggingarsjóður Íslands. Skal tekjum sjóðsins varið samkvæmt ályktun á fundi í sameinuðu þingi í hvert skipti, til þess að reisa opinberar byggingar, eftir því, sem til vinnst og þörf krefur.“ Þessi stofnlög happdrættisins ætlast til þess, að reist verði hús handa háskólanum, og það hefur verið gert á meðan stjórnarráðið vantaði hús. Það er ekkert einsdæmi, þó að till. sem þessi komi fram. Hér stendur nokkuð líkt á og með þjóðleikhússjóðinn, sem ríkið stofnaði með l. 1923. Þá gekk þingið inn á þá braut að stofna sjóð með því að taka skemmtanaskatt - til þess að koma upp leikhúsi fyrir Íslendinga. Það mætti gagnrýni, og menn sögðu, að það væri ekki þægilegt að missa þennan styrk, en gengu inn á þetta. Síðan kom hlykkur á þennan sjóð og honum var ekki varið til að byggja, en nú hefur Alþ. rétt það við aftur og lýst því yfir, að eftir tvö ár sé hægt að gera ráð fyrir, að leikhússjóðurinn geti lokið við húsið. En þá leiðir af sjálfu sér, að það var eðlilegt, að þetta fé væri notað til annars. Ég býst við, að sumir staðir utan Reykjavíkur vildu, að þeim væri með l. fengin þessi aðstaða, t. d. í kaupstöðunum. Það gat komið til mála að halda þessu áfram til þess að safna fé til þess að byggja fyrir opinberar byggingar í Reykjavík og annars staðar. En í staðinn fyrir það kemur tillaga frá leikfélagi hér í bænum, sem er hliðstæð við þá hugsun, sem hv. 1. þm. Reykv. er hér með, fundarályktun frá félagi leikara um að stofna 15 föst embætti við þjóðleikhúsið, þegar húsið er tilbúið. Þetta getur varla verið hugsanlegt, að leikarar hafi getað látið koma sér til hugar öðruvísi en þannig, að skemmtanaskatturinn gengi áfram, þegar búið er að byggja húsið, til þessara manna, sem vildu vinna við það. Nú hefur þetta að vísu ekki verið samþ. En ég tek þetta sem táknrænt dæmi fyrir Alþ. um, að þegar það leggur fé fram til þess að koma upp fyrirtækjum eins og háskólanum og leikhúsinu, og gerir það með stórhug, þá koma þeir, sem að þeim stofnunum standa, og vilja gera þetta að eilífu bitbeini fyrir sig. Hér í þessu máli hefur hæstv. Alþ. verið beinlínis að láta leika á sig, og það er aðeins þessi hv. d., sem getur rétt þetta við. Og ég mun færa rök fyrir því, að það er ekki frambærilegt að samþ. það, eins og sakir standa. Ég hef nefnt leikhúsið til þess að sýna, að Alþ. verður að vera á verði um það, að hlunnindi, sem veitt eru um stutta stund, eiga ekki að verða persónuleg réttindi þeirra, sem hafa fengið þessi réttindi á réttmætan hátt um stund fyrir atbeina þess opinbera. Það, sem réttlætti ákvæði laga nr. 44 frá 1933, var það, að sú tekjuöflunarleið var fyrir hendi hér, en ekki notuð hér áður, að reka happdrætti, heldur höfðu útlend lotterí fengið tekjur með því frá Íslendingum um langt skeið. Það var því sjálfsagt að leyfa þeim, sem vildu spila áhættuspil, að gera það hér heima. Og Alþ. ákvað að gera það til þess að stofna sjóð til þess að byggja opinberar byggingar til margra þarfa. Svo er háskólinn tekinn og látinn fá tekjur þess til 10 ára. Og þegar dýrtíð gerði það óframkvæmanlegt að ljúka við húsið nema með því að framlengja þessi hlunnindi til háskólans, þá var það gert, og það með fullkomnum höfðingsskap. En nú er búið að fullnægja þeim tilgangi að byggja myndarlegt hús fyrir háskólann, og meira að segja ákaflega myndarlegt hús. Og þar af leiðir, að eftir upprunalega tilganginum með stofnun happdrættisins og þörfum þjóðarinnar á að fara að sinna öðrum málum með þessum tekjum. Af því að hv. 1. þm. Reykv. kom inn á það, hvort háskólinn á að fá það fé áfram, sem með þessari tekjuöflun fæst, þá verð ég - þar sem hér er gert ráð fyrir að brjóta anda l. frá 1933 - að taka til meðferðar, hvað það er, sem vakað hefur fyrir löggjafanum fyrir 10 árum síðan. En áður en ég kem að því, þá vil ég víkja að því, hvernig rektor háskólans rökstyður það, að háskólinn fái þessar tekjur áfram. Hann neitar því ekki, að það sé búið að reisa byggingu háskólans. En hann hefur sagt: „Það er eftir að laga lóðina og girða hana, og svo vantar leikfimihús“, - og það er rétt, að það vantar leikfimihús. En svo kemur hann inn á hlut, sem er alveg óviðkomandi háskólanum, byggingu yfir náttúrugripasafn. En það er ekkert í l. um háskólann um það, að háskólinn eigi að blanda sér í það að koma upp söfnum. Háskólinn er menntastofnun. Og það er móðgun við Alþ., að hann tali um að koma sjálfur upp náttúrugripasafni. Það er eins og hann álíti, að Alþ. viti ekki, að það þarf að byggja yfir það. Og það er ekki í verkahring háskólans að skipta sér af því. Viðvíkjandi leikfimihúsinu vil ég segja það, að það er enginn, sem hefur sagt, að ekki sé hægt að hafa leikfimisal í háskólabyggingunni sjálfri. Þeir, sem hafa byggt háskólann, hafa haft ákaflega mikið fé handa á milli, og þeir hafa notað stórkostlega mikið pláss í háskólanum til þess að geyma í mannabein. Mjög mikill hluti af háskólanum er hafður til þess að geyma í mannabein og svoleiðis hluti.

Hvað fleira en bein af slíkum hlutum?

Það er væntanlega eitthvað meira úr manninum, sem ég býst við, að fyrrverandi prófessorinn hafi séð þar. En þessi fyrrverandi prófessor er kunnugur því, að það er mikið beinasafn, sem er í þessu húsi, sem er sjálfsagt gagnlegt, en sýnir, að meiri stund hefur verið lögð á bein þeirra dánu heldur en bein þeirra lifandi manna.  Hv. 1. þm. Reykv. hefur fyrir skömmu haft þann vanda og ánægju að vera ráðh. Og honum er sjálfsagt ekki ókunnugt um það, að stjórnarráð Íslands er nú í 5 eða 6 deildum. Gamla stjórnarráðshúsið var upphaflega byggt fyrir fangelsi, em er orðið svo lítið, að ríkisstjórnin er farin á flótta út um bæinn. Og ef maður tekur stjórnarráðsbygginguna, sem var heiðarlegt tugthús á sínum tíma, en ekki miðað við þann metnað, sem okkar þjóð gerir til stjórnarráðshúsbyggingar, þá er sú bygging óhæfileg bygging fyrir það, sem á að nota hana til. Og vil ég sérstaklega benda á það, að það er ekki sennilegt annað heldur en að þetta gamla hús með öllu, sem í því er, gæti brunnið á 10 eða 15 mínútum, hvenær sem eldur kviknaði í næsta húsi, þar sem þetta er timburhús. Og í þessu húsi er aðalstöð stjórnar landsins. Að húsið er ófullnægjandi, hefur orðið til þess, að starfsemi stjórnarráðsins er dreifð út um allan bæ, og það er svo niðurdragandi fyrir alla vinnu þar sem mest má verða. Það er ekki vafi á því, að það er ekki samboðið virðingu landsins að ætla ríkisstj. að vinna í þessum húsakynnum. Hv. 1. þm. Reykv. vill nú láta tekjur happdrættisins halda áfram að ganga til háskólans til þess að girða háskólalóðina og slétta hana. En af hverju er ekki búið að reisa stjórnarráðshús fyrir löngu? - Af því að ekki voru peningar til þess. Og svo kem ég að hæstarétti. Hann er í þeim húsakynnum, að dómarar kveinka sér við því að láta t. d. útlenda stéttarbræður sína sjá sig í þessum húsakynnum, þó að þeir hafi verið svo þolinmóðir að vinna í þessum húsakynnum. En þeir vita, að þessi eymdaraðstaða getur ekki annað en kastað skugga á hæstarétt, a. m. k. í augum ókunnugra. Og nú er ekki sjaldan, sem þarf að fara til hæstaréttar með mál, sem ekki aðeins snerta okkur, sem þekkjum okkar fátækt, heldur snerta útlendinga líka. Og þá kemur að þessu. Er hv. 1. þm. Reykv. sannfærður um það, að girðing utan um háskólann og sléttun á lóð hans sé nauðsynlegri framkvæmd heldur en að byggja yfir hæstarétt? Og hvers vegna hefur ekki verið byggt yfir hæstarétt? - Vegna peningaleysis. Þá kem ég að þriðja atriðinu, þessari stofnun, sem við erum hér í. Hún hefur um langan tíma sýnt háskólanum gestrisni með því að hleypa honum inn í sitt hús, sem hefur verið til óþæginda fyrir Alþ. Nú hefur rýmkazt húsrúm Alþ., þó að það sé fjarri því, að þetta hús sé fullnægjandi fyrir Alþ., sem er ekki von. Þetta hús var ákaflega virðuleg bygging fyrir 60 árum og til sóma þeim, sem að þeirri byggingu stóðu. En nú er þingið miklu stærra en þá og margar tekniskar breyt. orðnar. Nú er sú breyt. orðin á t. d. síðan húsið var byggt, að við höfum 4 til 5 menn í ríkisstjórn, en í öllum húsakynnum þingsins er ekki einn einasti krókur, sem þessir 4 til 5 ráðh. hafa til þess að vinna í. Þegar einhverjir þm. vilja tala við ráðh., verða þeir að biðja þá að koma með sér út í gluggakistu og tala við þá þar. Þetta er eitt atriði, sem sýnir, hve gífurlega fjarstætt er að bera saman þörf þessarar stofnunar til húsabóta og það, sem háskólinn hér fer fram á. En að því slepptu, hvernig ástandið er um þetta, sem ég hef nefnt, er skrifstofuaðstöðu þingsins til þess að vinna hér, þá er enn ótalið, að aðkomuþingmenn þurfa að eiga tryggt húsnæði. Og ef byggt væri yfir Alþ., þá væri ekkert eðlilegra en að þingmannabústaðir fyrir utanbæjarþingmenn væri einnig í þeirri byggingu. Þessu hefur alveg verið gleymt. Og ég vil spyrja hv. 1. þm. Reykv., hvort honum finnist girðing í kringum náskólalóðina og sléttun hennar nauðsynlegri heldur en það að ganga svo frá þessu húsi, að t d. ráðh. gætu haft einhverja aðstöðu til að vinna hér, og að þm., sem verða kannske fleiri heldur en færri með tíð og tíma, væru ekki alveg eins og útlagar í þessum bæ. En þingið hefur verið svo elskulegt, að það hefur hugsað miklu meira um háskólann en sjálft sig, að það virðist nú vilja láta hann hafa peninga, sem að réttu lagi hefði átt að verja annaðhvort til að byggja stjórnarráðshús eð þinghús.

Er ekki fallegt að vera óeigingjarn?

Jú, og þess vegna álít ég rétt af Alþ. að kenna háskólanum óeigingirni. - Úr þessum húsaskorti þess opinbera held ég að mætti bæta á skynsamlegastan hátt með því að nota tekjur happdrættisins til þess að byggja hús fyrir stjórnarráðið og alþingishús, og gæti þá hæstiréttur væntanlega notað það húsnæði, sem Alþ. nú hefur. Þó að þetta hús sé orðið ófullnægjandi sem þinghús, mundi það vera mjög heppilegt sem dómhöll. Með þessu móti væri þetta mál leyst á viðunandi hátt. Ég held, að hóf sé bezt á hverjum hlut. Það er búið - til ills eða góðs - fyrir 20 árum að stofna sjóð til þess að byggja leikhús í Reykjavík. Og mér virðist ekki rétt, að næsta sporið sé að setja 15 menn á föst laun fyrir skemmtanaskattinn, sem innheimtist í landinu, heldur mætti það fé ganga áfram til opinberra bygginga í Reykjavík og annars staðar á landinu. Og enn fremur hefur fyrir 10 árum verið stofnaður sjóður til þess að háskólinn fengi þak yfir höfuðið, sem hann er búinn að fá mjög virðulegt. Og þá á hann ekki að sýna þann ágang að taka þessa peninga, sem framvegis koma með þessari tekjuöflun, happdrættinu, frá Alþ., sem þarf að nota þá til þess fyrst og fremst að bæta sín starfsskilyrði og í öðru lagi stjórnarráðsins, og er ekki rétt ráðstöfun á þessu fé að láta fremur háskólann hafa það en þessar stofnanir. Þess vegna álít ég, að það eigi að vísa þessu máli frá afgreiðslu, og mun ég koma með rökst. dagskrá um það, þar sem það verður að teljast heppilegra að fylgja stofnlögunum frá 1933 og háskólabyggingunni er nú lokið, og þá verði fénu varið fyrst og fremst til að byggja yfir stjórnarráðið og Alþ. eða aðrar slíkar stofnanir, en minna í girðingu kringum lóð háskólans suður á Melum.



Ég skal nú ekki teygja þetta mál með því að fara að halda uppi löngum svörum við því, sem hv. þm. S.-Þ, sagði hér. Ræða hans var ekki beinlínis lík því, sem ætlazt er til við 2. umr. máls. Og ég held, að maður, sem hefði heyrt þessa ræðu, þekkt málið, en ekki aðstæður að öðru leyti, hefði verið dálítið undrandi yfir þessari ræðu, því að í raun og veru hefur ekkert af henni komið við þessu máli. Þetta voru skraddaraþankar, mátulega velviljaðir í garð háskólans, og almennar hugleiðingar um byggingarmál. Hv. þm. sagði, að við værum búnir að gleyma því, sem sagt hefði verið um þetta fyrir 10 árum, og las það upp úr l. um happdrættið, að þegar nægilegs fjár væri aflað til þess að reisa háskólann fyrir, þá ætti fé, sem kæmi inn af þessum tekjum, að renna í sjóð til opinberra bygginga. Mér finnst einnig mega lesa upphaf 1. gr. þeirra l., sem, með leyfi hæstv. forseta, hljóðar svo: „Ráðuneytinu veitist heimild til að veita Háskóla Íslands einkaleyfi til stofnunar íslenzks happdrættis með þeim skilyrðum, er nú skal greina.“ - Fyrst og fremst eru lögin um það. Og það er það, sem allir hv. þm. vita, að þessi hugmynd er alfarið komin frá háskólanum, sem á sínum tíma kemur til þingsins og segir: Við höfum hér hugmynd um það, hvernig er hægt að leysa þörf háskólans án þess að íþyngja mönnum beinlínis með auknum tekjum ríkisins á fjárl. - Og Alþ. féllst á þessa hugmynd fyrir 10 árum og síðan til svo langs tíma sem þyrfti til þess að afla fjár handa háskólanum til þess að fullnægja þörfum hans. Hitt er svo annað mál, að hv. þm. gátu séð það, að einhvern tíma yrði kannske séð fyrir endann á þessu, og fóru að bollaleggja það, hvað ætti þar á eftir að gera við þessar tekjur. Svo kemur þessi 2. gr. sem hreint aukaatriði. Og það er nú svo, að þegar einhver kemur með góða hugmynd, þá vill hver nota hana fyrir sig. Og það voru eins og eins konar sárabætur fyrir þá menn, sem ekki áttu þessa hugmynd, en vildu nota sér hana að einhverju leyti fyrir sig, að þetta ákvæði var sett inn í l. um það, hvernig ætti að nota þessar tekjur, þegar þörf háskólans væri fullnægt. Hv. þm. S.-Þ. vildi minna á þetta, hvernig þetta mál var leyst á sínum tíma. Ég skal ekki vera að rifja upp hans afskipti af þessu. En maður getur varla stillt sig um að minnast á hans till. um lausn á málinu. Hann bar fram frv. um það, að á vissu árabili mætti reisa háskóla, eftir því sem fé væri veitt til þess í fjárl. Hann telur sig kannske ákaflega mikinn frömuð í málum háskólans fyrir það að vilja kveða svo á, að það mætti reisa háskóla á 4 árum. ef Alþ. veitti fé til þess. - Svo tók þessi hv. þm. það oft fram í sinni ræðu nú, að enn væri ekki búið að byggja yfir stjórnarráðið eða hæstarétt eða Alþ. En af hverju er það ekki búið? Er það af því, að hans aðferð hefur verið höfð við það? Háskólinn hefur komið sjálfur með þessa lausn á byggingamálum hans, og hans hús er komið upp. Alþ. er búið að fá pláss það, sem háskólinn hafði áður en hans hús komst upp. En á meðan háskólinn var í þessu húsi Alþ., var það af því, að Alþ. sá sér ekki annað fært, til þess að láta háskólann hafa eitthvað húsnæði. Og ef háskólinn sjálfur hefði ekki haft dugnað til þess að koma sér upp húsi, þá væru húsnæðismál hans sjálfsagt eins og húsnæðismál Alþ., stjórnarráðsins eða hæstaréttar. Ég veit ekki, hvort hv. þm. þykir það óhæfa, þó að háskólinn hafi komið sér upp húsnæði fyrir sig, svo að hann megi ekki halda áfram á þeirri braut. Mér skildist helzt, að hv. þm. S.-Þ. vildi láta vita rektor fyrir að vilja láta byggja hús yfir stofnun, sem telja verður óhjákvæmilegt, að háskólinn hafi, - hann eigi ekki að skipta sér af því, hvort verksvið háskólans er aukið. Það virðist mér vera meining hv. þm. En rektorinn segir bara sitt álit um það og leggur til, að komið sé upp þeim byggingum og tækjum, sem þarf til þess. Hv. þm. S.-Þ. kom með leikhússjóð inn í þetta mál og sagði, að það mál væri hliðstætt þessu máli, hvernig lagt hefði verið til, að farið væri með hann. En það er bara alveg eins lítið hliðstætt þessu máli, sem hér liggur fyrir, eins og nokkuð getur verið. Þar var um að ræða, almennan skatt, sem var að vísu látinn ganga, að ég held, að einhverju leyti til leikhússins, eða hann átti að skiptast milli leikhússins og Reykjavíkurbæjar. Reykjavíkurbær hafði ákveðið að koma upp gamalmennahæli fyrir þennan sjóð. En ríkið ákvað að taka þennan skatt til þess að létta af sér því að leggja fram fé af öðrum tekjum til þess að koma upp leikhúsi, þegar til kæmi. Ég man ekki betur en að þessi skattur væri tekinn bara af stærstu kaupstöðunum. Og þegar var búið að fría kjördæmi nógu margra hv. þm. frá því að borga þennan skatt, þá komst þetta í gegn. Það var verið að kaupa einn og einn þm., og ég man eftir, að það var verið að spyrja, hvort þetta og þetta kjördæmi væri komið.

Hver stóð fyrir þessum ósköpum?

Það voru ýmsir góðir menn, því að margir höfðu áhuga fyrir að koma upp leikhúsi. En svo segir hv. þm. S.-Þ., að leikararnir heimti 15 embætti fyrir leikhúsið og vilji gera þetta að eilífu bitbeini fyrir sig og persónulegum hagsmunum. Þegar svo háskólinn fer fram á, að tekjur háskólans haldi áfram eins og verið hefur og háskólinn komi upp fyrir þetta fé náttúrugripasafni og þjóðminjasafni, þá á það hjá hv. þm. S.-Þ. að vera eitthvað líkt því að vera bitbein og framlag til að hlynna að persónulegum hagsmunum þeirra manna, sem vinna við háskólann. En þetta er bara beiðni frá háskólakennurunum um að koma upp byggingum, sem ríkið þarf annars að koma upp. En svo að ég snúi mér aftur að leikhúsinu. Hvernig ætli mönnum líkaði það að hafa leikhús, en bara enga leikara. Það getur verið, að sumum mundi líka það. En ég get búizt við, að mörgum fyndist þó nokkuð vanta. Ég get t. d. hugsað mér, að þessir útlendingar, sem hv. þm. S.-Þ. er svo annt um, að ekki megi sjá neitt ljótt eða ófullkomið hjá okkur, mundu kannske verða hissa og spyrja: Hvar eru leikararnir? Þá mundum við verða að segja: Það eru engir leikarar við leikhúsið til, heldur eru það menn úr bönkum og skrifstofum og frá öðrum slíkum stofnunum, sem gera það í hjáverkum að vinna hér. - Þetta mál annars vegar, sem hér liggur fyrir, og leikhúsmálið hins vegar, er svo ólíkt sem mest getur verið. Og það er ekkert persónulegt við það, sem hér hefur komið fram frá háskólanum í þessu máli. Og ég býst við, að það sé ekki heldur hjá leikurunum. Ég býst við, að það fari svo, að við þurfum að sjálfsögðu að koma upp kennslu við háskólann í náttúrufræði, að minnsta kosti að því er snertir náttúru Íslands sérstaklega. Við komumst aldrei hjá því til lengdar. Og þá er náttúrlega hæpið að hafa ekki eitt einasta kennslutæki til þess. Það er víst ákaflega víða að slík söfn, sem hér er talað um í bréfinu frá háskólanum, eru einmitt í sambandi við háskólana. Og það er rétt yfrir þjóðina að safna sínum þjóðlegu söfnum á einn stað. Og þessi leið, sam hér er bent á, er svo mjög vel til þess fallin að safna saman þarna á þessum stað þessum hlutum. Og Alþ. getur stuðlað að því með því að samþ. þetta mál, að með þessu móti verði komið upp þeim byggingum, sem það þarf annars að koma upp með öðrum hætti, sem ekki mundi ganga betur. Mér virðist þetta því ekki ákaflega mikið neyðarúrræði, sem hér er farið fram á. - Hitt er annað mál, að það er að áliti hv. þm. S.-Þ. kannske sök háskólans, að það skuli vera geymd mannabein í húsum hans. En ég er gróflega hræddur um, að vísindamenn í læknisfræði líti ekki svo á. Ætli þeim þætti ekki skrítið að kenna læknisfræði þannig að hafa engin mannabein þar? Þar er sjálfsagt margt fleira geymt, svo sem útskorin krabbamein o. þ. h., sem notað er við kennsluna. Þar er líka glös með ræktuðum bakteríum. - Svo eru náttúrlega lifandi mannabein þar líka. Það er um háskólann eins og í vísunni gömlu um skipið, að hann er með mannabein í maganum, bæði dauð og lifandi. Og bein þeirra dauðu hefur verið álitið, að þar þurfi að vera til þess að bjarga beinum þeirra lifandi. Og það er ekki til þess að finna að því að hafa þar alls konar söfn, sem þarf til þess að rannsaka mein manna. Það, sem taka þarf ákvörðun um, er, hvort eigi séu aðrar þarfir svo brýnar, að ríkissjóður geti með engu móti séð af þessum tekjustofni. Mér fannst hv. þm. S.-Þ. setja þetta alveg skakkt fram. Með því að láta háskólann byggja sig upp með þessari aðferð, er ekki verið að torvelda ríkissjóði að snúa að öðrum stórbyggingum, heldur leysa hann undan milljónaframlögum til framkvæmda í sambandi við háskólann og flýta fyrir, að ríkissjóður geti snúizt að öðrum verkefnum. Það er ekkert erfiðara að koma hér upp húsi yfir stjórnarráðið, húsi yfir þm., húsi yfir menntaskóla, þó að búið sé að reisa háskóla. Það þarf að ljúka háskólahúsinu og því, sem snertir það utan húss. Skyldi ekki útlendingum, sem þm. ber svo mjög fyrir brjósti, þykja viðkunnanlegra, að umhverfi háskólans sé ekki allt eitt kolasvað? Og hvað þykir okkur sjálfum? Eftir ómaklegar undirtektir hv. þm. S.-Þ. vil ég skora á hv. þd. að veita málinu þeim mun betra gengi.

Jónas Jónsson Hv. 1. þm. Reykv. tekur það ráð, sem skynsamlegast var í hans aðstöðu, að koma ekki nærri kjarna málsins sjálfs. En hann er sá, að búið er að byggja það veglega hús yfir háskólann, sem í var ráðizt 1933, en það, sem fyrir liggur, er að byggja yfir stjórnarráð og hæstarétt, yfir þingmenn og yfir menntaskóla, svo að nokkuð sé nefnt. Þær skyldur vill þm. vanrækja, leggja niður myndun framhaldssjóða, sem til þessa eiga að renna, en láta þennan tekjustofn, sem um ræðir, ganga til háskólans um langa framtíð. Inn í þetta hefur hann fléttað sínar skemmtilegu hugmyndir, svo sem þá, að háskólaráð eigi í rauninni einkaleyfi á hugmyndinni um að græða á happdrætti, það hafi verið komið með þetta til Alþingis, eins og fundizt hefði gullnáma uppi í Miðdal, og Alþingi ekki haft önnur ráð en gefa þeim, sem fundu, gullnámuna til ævinlegrar eignar. Hv. 1. þm. Reykv. skipar í sögu máls þessa mjög virðulegan sess, sem ég kem síðar að. Hv. þm. reynir ekki að bera móti því, að meðan verið er að ræna þessum tekjustofni frá þeim byggingum, sem hann átti nú að fara að standa undir, er stjórnarráðið í mörgum pörtum um allan bæ vegna húsleysis, menntaskólann, sem átti að rúma 100 nemendur, en hefur 300, vantar hús, og ríkið hefur ekki talið sig hafa efni á svo miklu sem að byggja fyrir hann leikfimihús. Enn verður að notast við sama leikfimihúsið, sem lélegt mátti heita, þegar þessi hv. þm. var í skóla, en hefur hnignað, og hefði ríkið ekki lagt fé í það að gera það nú nothæft til bráðabirgða, væri ekki unnt að hafa leikfimi við skólann. En nýtt hús þarf hið allra fyrsta. Það var mjög farið að tíðkast um 1930, að happdrætti væri rekið til tekjuöflunar fyrir byggingaframkvæmdir eða menningar- og mannúðarmál. Þar má benda á fordæmi Norðmanna, sem höfðu byggingalotterí til fegrunar Oslóborgar. Það var því engin uppgötvun hér. Ég ætla alveg að hlaupa yfir þann þátt í hugsanagangi hv. 1. þm. Reykv., að ég hafi orðið happdrættismáli og húsbyggingarmáli háskólans til tafar. Mér finnst sú hugsun bara skemmtileg hjá honum, að þegar allir aðrir ráðherrar en ég, sem höfðu verið svona lærðir og miklir menn eins og hv. 1. þm. Reykv., voru búnir að sofa á háskólabyggingarmálinu frá því, að hann varð til, 1911, þá kem ég, einn lítill og alveg óskólagenginn maður, og set þetta mál í hreyfingu, skrifa háskólaráði, bið um tillögur og fæ þær og berst 3 ár fyrir því að koma þessu gegnum þingið, - þá sé það ég, sem hafi spillt fyrir æskilegum framgangi málsins. Framsýni háskólakennaranna hafði aldrei náð lengra en til þess, að það þyrfti að byggja yfir háskólann einhvers staðar í miðbænum, þar sem vöxtur hans var bannaður af þrengslum, og síðar mætti bæta við deildum, sem setja yrði niður hér og þar um bæinn. Þessi kotungslega skammsýni var það mesta, sem þeir höfðu andlegan mátt til. Þarna sást hin samansparaða uppgötvunarorka, sem safnazt hafði í heila þeirra, síðan háskólinn komst á fót og ljóst var, að yfir hann þyrfti að byggja af myndarskap. Það er ein glæsilegasta fórnin, sem hv. 1. þm. Reykv. hefur fært þessu hjartans máli sínu, að hann vann einn dag með haka og skóflu við að grafa grunn á þeim stað, sem hann vildi reisa á háskólabyggingar. Og mér þykir sorglegt, að þetta dagsverk skyldi fara til ónýtis ásamt þúsundum annarra dagsverka, af því að hugmynd kom fram um að ætla háskólanum meira landrými og sló í gegn.

Hver var það, sem fann þá lóð?

Það var maður, sem vildi heldur láta lóð þar en hjá Eskihlíð. Nú kem ég bráðum að þeirri stóru stund í lífi hv. 1. þm. Reykv., þegar honum hlotnaðist forustuhlutskipti í háskólabyggingarmálinu. Það var búið að hreyfa málinu árið 1930, 1931 og 1932 og gera kröfu til Reykjavíkurbæjar um mikið landrými fyrir háskólann. Búið var að gera ýtarlega rannsókn á fyrirkomulagi slíkra bygginga erlendis og fleira, sem ég fer ekki út í. Þá var það, að þessi dásamlega hugmynd kemur, að hægt sé að græða á lotteríi. Rektor háskólans lýsir yfir því á samkomu á Hótel Borg, sem haldin var, meðan háskólinn var í smíðum, að tiltekinn utanþingsmaður, sem ekki var heldur háskólakennari, hafi komið til sín og þrýst hugmyndinni upp á sig. Það er full viðurkenning þess, að hugmyndin var engin eign háskólakennaranna, ekkert Miðdalsgull, sem þeir hafi fundið og eigi að hafa einkarétt á. Fyrst hv. 1. þm. Reykv. var að óþörfu að draga mína historísku verðleika í málinu inn í umr., án nokkurs tilefnis af minni hálfu, verð ég að minna á það, að eftir að búið var að plægja akur þingsins, var næst að sigrast á tregðunni innan háskólans. Það var kennsla, sem gekk erfiðlega. Fyrst tókst, sem sagt, að snúa rektornum. En eftir að frv. um lotteríið var komið fram á Alþ., mætti ég þessum hv. þm. og vini mínum á tröppum þinghússins, mesta guðfræðingi háskólans nú að mínum dómi. „Nú verðum við að standa okkur og koma happdrættinu í gegn,“ segi ég, en hann var þá mjög vantrúaður á málið, vantrúaðri en nokkur Tómas á, að þetta komi háskólanum að notum. Það var nú þá. Þingið réð alveg yfir þessum tekjustofni þá sem nú eins og hverjum tekjustofni öðrum. Það, sem fyrir liggur nú, er ekki annað en það, að háskólinn er búinn að fá það, sem ætlazt var til; að hann fengi með l. frá 1933, en önnur hlutverk happdrættisins krefjast úrlausnar. Á því byggist hin rökstudda dagskrá mín. Hv. 1. þm. Reykv. hélt því fram, að ekki væri viðeigandi að minnast á neitt nema greinarnar í þessu frv. En þar sem hér er verið að taka peninga af öllum opinberum byggingum, sem nú þarf að fara að reisa, getur hann ekki orðið hissa, þótt á þessa óþægilegu staðreynd sé bent. Það var næsta skemmtileg fjarstæða hjá honum, að það létti undir með ríkissjóði að byggja, ef þetta frv. yrði samþ. og hann sviptur þessum tekjustofni. Ég hef nú sýnt fram á, að háskólaráð getur ekkert einkaleyfi átt á því að reka lotterí. Það er óhætt að taka allan hátíðleik af þessari tilraun til að svipta brýnustu byggingar ríkisins möguleikum til að rísa, meðan háskólinn hefur, sumpart fyrir eigin aðgerðir, aflað sér nokkuð mikils fjár, sem nota mætti til lagfæringar kringum hann. Á ég þar ekki aðeins við gróða af rekstri Tjarnarbíós, sem orðið er nú eins konar hneykslunarhella sumum helztu mönnunum, heldur einnig gróða af lóð háskólans við Austurstræti, lóð sem hann kvað nú ætla að selja með nokkurra hundraða þúsunda hagnaði. Ég er hræddur um, að mörgum smáborgurum mundi finnast þeir græða þar vel, svo að nokkuð af því ætti að geta gengið til að slétta eitthvað kringum háskólann. Fróðlegt væri annars að vita, hver gróði háskólans er af rekstri Tjarnarbíós og hvað hann hefur hugsað sér að græða mikið á lóðinni, sem hann tók á sínum tíma frá Búnaðarbankanum, - 2 eða 3 hundruð þúsund? Eru þetta ekki peningar, sem reikna mætti með til gagns fyrir háskólann, svo að stjórnarráðshúsið eða þingmannabústaðurinn geti farið að fá eitthvað af því, sem þeim ber?



Það er kunnugt, að fáir valdamenn hér á landi hafa sýnt meiri áhuga á ýmsum byggingamálum en hv. þm. S.-Þ. Það eru áreiðanlega margar stórbyggingar á Íslandi, einkum utan Reykjavíkur, sem eiga honum tilveru sína að þakka, og hans verður lengi minnzt fyrir það. En það er eftirtektarvert, að á því starfi hans öllu hefur orðið einhver brotalöm þrátt fyrir mikinn áhuga. Eitthvað þótti alls staðar á bresta, að verkið yrði fullkomið. Gagnvart háskólanum hefur eitthvað svipað komið fram. T. d. hér áðan kom fram, að hann vildi ekki láta háskólann fá happdrættið áfram, af því að það þyrfti að venja háskólamennina á ósíngirni og mannkærleik. En Englendingar segja: „Charity begins at home.“ Mér fyndist eðlilegra, að þingið hefði forgöngu um þennan „mannkærleik“ og veitti háskólanum þetta af sinni miklu óeigingirni, og þá óeigingirni veit ég a. m. k., að hv. þm. S.-Þ. hefur í nægum mæli til að bera. Ef brotalöm yrði þar á mannkærleikastarfsemi hans, er hætt við, að kærleikur hans, áður auðsýndur háskólanum, kæmi að minna liði en hugur hans stendur til. Eins er það með byggingar, sem þessi hv. þm. hefur haft áhuga á að koma upp, að á þeim hefur verið verulegur galli, að það hefur vantað ýmislegt það, sem er talið nauðsynlegt við venjulegar byggingar. En það er eins og hv. þm. hafi gleymt því, að umhverfið tilheyrir hverri byggingu. Ef stórbygging er sett niður í mýri eða holt og ekkert gert fyrir umhverfið, þá verður það að svaði, og ég hygg, að slíkt verði ekki til þess að bæta smekk almennings, eins og þessi hv. þm. hefur þó lagt mikla áherzlu á, að þurfi að gera. Það verður að velja hverri byggingu það umhverfi, sem henni sæmir. Ef á það er litið, þá fer því fjarri, að byggingu háskólans sé lokið, enda vitað, að umhverfið tilheyrði uppdrættinum frá því fyrsta og þar á meðal hin gífurlega skál fyrir framan háskólann og hinn hái veggur, sem á að hlaða í kringum hana, og það er viðbúið, að þetta komi til með að kosta tugi eða hundruð þús. í framkvæmd. Byggingarmeistarinn, sem fyrir þessu stóð, hafði auga fyrir umhverfinu og taldi það hluta af byggingunni, en þetta hefur þessum hv. þm. sézt yfir, en hann viðurkennir þó nú að vísu, að þetta þurfi að gera, en það verði bara að verja til þess öðrum peningum og þá helzt ágóðanum af rekstri Tjarnarbíós. Mér er kunnugt um það, að þegar bæjarstjórn veitti háskólanum leyfi til bíórekstrar, þá var það alls ekki gert í þeim tilgangi að létta byrðum af ríkinu, því að við það væri háskólinn engu bættari, heldur var þetta gert til þess að efla vísindastarfsemi við háskólann, en alls ekki til þess, að ríkið gæti dregið að sér höndina um leið og bærinn rétti sína út. Það verður að ganga eins frá háskólanum og ætlazt var til, og það getur kostað ekki tugi heldur hundruð þús., en það verður að gera, ef byggingin á að líta sæmilega út, og það verður að gera eins og til var ætlazt, en þessi kostnaður tilheyrir sjálfri byggingunni, og háskólanum var gefið loforð um það, að happdrættið skyldi standa undir öllum byggingarkostnaðinum. Þegar Tjarnarbíó var opnað, þá var ekki ætlazt til þess, að fjárstyrkur ríkisins yrði dreginn til baka. Með því væri verið að svíkja þetta fé út úr bænum og verja því öðruvísi en til var ætlazt. Þetta veit ég, að hv. þm. dettur ekki í hug, að rétt sé að gera, og þess vegna er nauðsynlegt, að háskólinn hafi happdrættið áfram, því að það er sjálfsögð skylda að ganga eins frá byggingunni og húsameistari lagði til. Til viðbótar þessu hefur reynslan leitt í ljós, að til þess að háskólinn verði fullkominn þarf fleiri byggingar en háskólann sjálfan. Ég vil benda á það, að á meðan á byggingu háskólans stóð, þá var þröngvað upp á hann að hafa hús atvinnudeildarinnar þar á lóðinni. Það má vera, að það hafi verið rétt ráðið, en reynslan hefur sýnt, að það hefur þótt ástæða til þess að tengja fleiri byggingar við hann, og svo mun verða í framtíðinni. Það verður nauðsynlegt að bæta við náttúrufræðideild í háskólanum, og í sambandi við það verður að koma upp söfnum, og er því hér enn þá ekki farið fram á meira en lofað var í upphafi, er happdrættiseinkaleyfið var veitt.



Herra forseti. Hv. f. þm. Reykv. tók að mestu af mér ómakið við að svara því, sem þurfti að svara. Hitt er annað mál, að það er alltaf gaman að eiga orðastað við hv. þm. S.-Þ., en hann tekur svo sjaldan til máls nú orðið, það er munur eða hér áður, þegar hann var alltaf talandi og flestir leiðir á honum. Hann hefur þessa Stróbl-hæfileika, að færa hið rétta nokkuð úr lagi, þegar honum býður svo við að horfa. Ég vil benda hv. þm. á, að við háskólann starfa menn, sem láta sér mjög annt um hann og hafa gott lag á því að sjá hag hans borgið. Það er áreiðanlegt, að dugnaður háskólaráðs hefur aflað háskólanum mikils álits, og almenningur metur það mikils. Ég get líka sagt það með öruggri vissu, að það er ekki víst, að happdrættið nyti svo mikilla og öruggra vinsælda, ef almenningur sæi ekki, til hvers féð er notað og að peningarnir skila sér eins affallalítið og verða má. Ég er ekki viss um, að menn fyndu hjá sér sömu hvöt til þess að skipta við happdrættið, ef peningarnir ættu að renna almennt í einhvern byggingarsjóð, sem svo yrði notaður til ýmissa byggingarframkvæmda. Meðan happdrættið er notað eins og það nú er, þá er það mjög vinsælt, og skýrslur sýna, hvernig vinsældir þess fara jafnt og stöðugt vaxandi, í stað þess, að gert var ráð fyrir, að það mundi aðeins vaxa 4–5 fyrstu árin. En þegar þau voru liðin, þá fóru menn þegar að sjá árangur af starfi þess. Það er því bersýnilega ekki sama, til hvers fénu er varið. Þá er það vottorðið, sem hv. þm. S.-Þ. gaf próf. Alexander Jóhannessyni um, að hans orð væru alveg áreiðanleg, svo að þau gætu ekki brugðizt. Mér þykir vænt um, að þessi vinur minn skuli eiga þarna svona sterkan hauk í horni, og ég tek undir þessi ummæli með hv. þm. S.-Þ. Hitt er annað mál, að hann er ekki upphafsmaður að þessu happdrætti. Ég bar þetta fyrst fram hér á Alþ. Það hafðist þá ekki í gegn, að háskólinn fengi þetta einkaleyfi, en það var dugnaður fylgismanna málsins, sem síðast hafði það fram. Ég skal staðfesta þá sögu hv. þm. S.-Þ., að ég var hræddur við það, þegar málið kom hér fyrst fram, að það þýddi ekkert að bera það fram þá, m. a. vegna þess, að um það leyti var verið að veita þjóðleikhúsinu tekjustofna, sem það þurfti og mjög á að halda, og áleit ég því, að betra væri að bíða nokkuð, þar til betur blési. En þetta hefur farið gæfusamlega fram að þessu og er þegar búið að bæta mjög úr hinni miklu þörf. Ég vil annars taka það fram, að þessi 10 ára frestur háskólans til þess að reka happdrættið, hefur þegar verið framlengdur nokkuð af Alþ., og er það vel gert.



Herra forseti. Ég vil aðeins benda hv. 6. þm. Reykv. á það, að það er ekkert sérstaklega merkilegt, þótt bærinn leyfði háskólanum að reka kvikmyndahús, þar sem bærinn einn hefur rétt til þess að veita slík leyfi. Það út af fyrir sig er því engin ástæða til þess, að ríkið þurfi einnig að veita háskólanum sérstakar tekjulindir, enda þótt borgarstjórinn segði, að bærinn hefði ætlað að knýja háskólann til þess að reka. vísindastarfsemi fyrir þetta fé. Það er eins og menn færu að deila um, hvort draga ætti hring á vinstri eða hægri höndina, hvort ríkið veitir fé til byggingar háskólans eða vísindastarfsemi við hann, því að ríkið á háskólann og verður að standa straum af rekstri hans. Annars var það eins og fyrir hvert annað slys, að réttindi bæjarins til þess að veita þetta leyfi voru ekki tekin af honum í Nd. nú á dögunum. Hv. þm. ættu að geta fallizt á, að það sé óþarfi að veita þetta fé, eftir að búið er að byggja það, sem átti að byggja, og það er fullkominn misskilningur, að happdrættið yrði nokkuð óvinsælla í höndum ríkisins en háskólans. Þá sagði hv. þm., að það hefði verið háskólaráð, sem beitti sér fyrir byggingu stúdentagarðsins, en það var Lúðvík Guðmundsson skólastjóri, sem beitti sér fyrir byggingu gamla Garðs, en hinn kom aðeins af því, að sá fyrri var hernuminn.

Ekki sjálfur

. Nei, að vísu ekki, en ég þekki t. d. fjölskyldu, sem gaf herbergi í Garðinn, og hún gerði það fyrir málefnið, en ekki fyrir hv. form. guðfræðideildarinnar, sem ég ber þó mikla virðingu fyrir. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um sannsögli fyrrv. rektors, þá vil ég segja það, að ég held, að hún sé eins og gerist og gengur, en það er misskilningur að halda, að ég leggi nokkuð sérstaklega mikið upp úr henni, ég hef ekki lagt meira upp úr henni en Snorri Sturluson lagði upp úr sannsögli manna almennt. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta, en vil leyfa mér að bera hér fram dagskrártill. í þessu máli, og vil ég nú lesa hana upp, með leyfi hæstv. forseta: Þar sem háskólabyggingunni er nú lokið, en mikil þörf að nota gróðann af ríkishappdrætti til þess að koma upp nauðsynlegum byggingum handa stjórnarráðinu, Alþingi, hæstarétti og menntaskólanum, samkvæmt 1. nr. 44 árið 1933, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.



Herra forseti. Eins og nál. ber með sér, þá hef ég ekki tekið þátt í afgreiðslu þessa máls, heldur hef ég óbundnar hendur hjá n. Ég verð að segja það, að mér finnst það óþarfa bráðlæti af stjórn háskólans að fara nú af stað með þetta mál, þegar enn eru eftir tvö ár af leyfistímanum. Það er vitað, að Alþ. kemur aftur saman nú eftir áramótin, og ætti því að vera nægur tími til stefnu. Mér hefur líka skilizt á hv. frsm., að þetta væri nokkuð af því, að happdrættið væri 10 ára nú á næstunni og þætti þá vel við eigandi að halda afmælið hátíðlegt með því að samþ. þetta frv. Það má vera, að þetta sé sérstaklega heppilegur tími og fyrir þá sök vilji menn hraða málinu svo mjög sem raun ber vitni um, en ég held, að hann sé óheppilegur. Á ég þar sérstaklega við ástandið í háskólanum sjálfum, sem er þannig, að það er ekki líklegt til þess að vekja samúð almennings. Er það annars vegar framkoma stjórnar Tjarnarbíós gagnvart próf. Árna Pálssyni, og hins vegar samkomulagið í guðfræðideildinni, þar sem tveir kennaranna elta hinn þriðja á mjög óviðkunnanlegan hátt. Þetta er því að minni hyggju ekki heppilegur, heldur mjög óheppilegur tími, þegar þess er líka gætt, að enn eru eftir tvö ár af einkaleyfistímanum. Ég vil taka það fram, að ég vil ekki láta háskólann sem stofnun gjalda á nokkurn hátt þeirra mistaka, sem ég hef hér minnzt á, og mun ég því ekki greiða atkv. með dagskrártill. hv. þm. S.-Þ., þar sem því er slegið föstu, að byggingu háskólans sé lokið. Ég mun því greiða frv. atkv. til 3. umr., hvort sem ég ber þá fram brtt. við það eða ekki. Ég skal ekki blanda mér inn í þá skemmtilegu deilu, sem hefur farið fram á milli hv. frsm. og hv. þm. S.-Þ. Þeir mega bítast um það sín á milli, hvor sé hollari ríkinu og háskólanum, en ég vil benda hv. frsm. á, að það var alls elski hann, sem fann upp happdrættið eða kom fyrst fram með hugmyndina hér. Ég man ekki betur en það væri Alþfl., sem gerði fyrstur ráð fyrir happdrætti hér í sambandi við kreppufrv. svonefnda, sem hann bar fram 1931. Hitt er rétt hjá honum, að rekstur happdrættisins í höndum háskólans er í mjög sæmilegu lagi. Það er ekkert of sagt. Annað mál er það, hvort aðrar þarfir eru brýnni og meira aðkallandi þær, sem tekjunum á að verja til, ef happdrættið verður tekið frá háskólanum. Ég tel rétt, ef það, sem eftir er að gera við háskólann, verður ekki gert á þeim tveimur árum, sem eru eftir af leyfistímanum, að framlengja hann upp í 15 ár. Ég tók eftir því, að hv. 6. þm. Reykv. orðaði það svo, að atvinnudeildinni hefði verið þröngvað upp á háskólann á sínum tíma. Þetta er ámæli, sem háskólinn á alls ekki skilið, en væri þetta rétt, þá væri mjög mikil ástæða til þess að athuga, hvort ástæða væri til að láta stjórn háskólans ráðstafa öllum tekjunum af happdrættinu, eins og frv. gerir ráð fyrir. Sem sagt, ég mun greiða þessu frv. atkv. til 3. umr. til þess að sjá, hverju fram vindur, en vil annars hafa um það óbundnar hendur.



Ég vil aðeins segja við hv. 3. landsk. út af dagskrá hv. þm. S.-Þ., að hún fer ekki með rétt mál og er að því leyti óaðgengileg. Út af ástæðu þeirri, er hv. þm. tilnefndi í n., þá vil ég segja, að það er nauðsynlegt að segja til þess í tæka tíð, hvort leyfa á framlengingu happdrættisins eða ekki, því að langan og rólegan undirbúning þarf í málinu. Þeim þremur árum, sem eftir eru af sérleyfistímanum, þyrfti háskólinn að verja til þess að ganga frá því, sem eftir er, ef synjað væri um framlengingu. Við skulum ekki metast um það, hver eigi happdrættishugmyndina. Við Sigurjón Jónsson, þáv. þm. N.-Ísf., fluttum frv. okkar um happdrætti 1925, en það komst ekki í gegn. Þá var Jón heitinn Þorláksson ráðh., og við fengum framkvæmda rannsókn í Danmörku í upplýsingarskyni. Síðan var frv. okkar Sigurjóns tekið upp því nær óbreytt. Viðvíkjandi því, sem hv. 3. landsk. og hv. þm. S.-Þ. sögðu um atvinnudeild háskólans, þá verð ég að segja, að þar fer eitthvað milli mála. Það var hart aðgöngu, þó allt færi fram með kurteisi, er háskólinn ætlaði að fara að byggja og búið var að taka frá fé í því skyni, en varð þá að fresta sjálfri háskólabyggingunni, af því gert var að skilyrði fyrir fjárveitingunni, að atvinnudeildin yrði fyrst byggð. Þetta var óneitanlega nokkuð frekjuleg aðferð. Síðan var þetta 20% gjald látið ganga til þessarar byggingar, og er því senn lokið. Ég álít ekki rétt af hv. 3. landsk. að draga viðtæk og viðkvæm deilumál inn í þessar umræður, eins og Tjarnarbíó málið frá 1. desember. Það hefur verið flutt till. um það mál hér í þinginu í Nd., og þm. fá þá tækifæri til að ræða það mál. Eins blandar hann máli Sigurðar Einarssonar dósents inn í þetta mál. Ég fyrir mitt leyti tel óviðeigandi að ræða um það mál, meðan það er í rannsókn, og e. t. v. er það ekki heldur til neinna bóta fyrir þennan hv. þm., því að sá maður, er fyrir sökum er hafður, er kominn í þetta embætti fyrir tilstilli þessa hv. þm., sem veitti honum það þvert ofan í niðurstöður samkeppnisprófs og móti áliti prófdómenda. En við skulum ekki ræða þetta að svo stöddu máli. En að blanda þessu inn í framlengingu happdrættissérleyfis fyrir háskólann nær ekki neinni átt. Ég held, að það ætti fremur að losa háskólann við þá menn, sem koma óorði á hann. Háskólinn heldur ekki áliti sínu, ef hann liggur undir þeim orðrómi, að kennarar hans ræki ekki störf sín vel. Við samkennarar Sigurðar Einarssonar erum reiðubúnir til að láta af störfum okkar, ef það sannast, að við höfum borið hann röngum sökum. En meðan rannsókn stendur yfir í málinu, þá er ótímabært að ræða þetta mál og ótilhlýðilegt að blanda því inn í jafnópersónulegt mál og hér er til umræðu.



Ég get sparað mér nokkuð af því, sem ég ætlaði að segja við hv. 3. landsk., þar eð hv. 1. þm. Reykv. sagði margt af því. Hv. 3. landsk. þarf ekki að láta eins og hann viti ekki, að hann hafði um hönd freklega valdsbeitingu í sambandi við byggingu atvinnudeildar háskólans. Það var óeðlilegt að þvinga þannig upp þessa byggingu, á meðan háskólinn sjálfur var ekki kominn undir þak. Enda var rætt um það hér í þinginu að gera sérstakar ráðstafanir í sambandi við þetta, þar eð þessi bygging fékk bæði ónógan undirbúning og var byggð fyrir tímann. Annað var það og, að stjórn atvinnudeildarinnar var komið fyrir á annan veg en títt er um slíkar stofnanir, þannig að hún var rifin út úr tengslum við háskólann sjálfan af eintómu ofstæki. Mér dettur ekki í hug, að hv. þm. fari að játa þetta, því að hann var sá, er af sér braut. En honum mun ekki líðast að segja ósatt hér um þetta. En þetta eru nú gamlar deilur. Náttúrlega má finna hneyksli í sögu háskólans, eins og svo víða, og nægir í því sambandi að minna á embættisveitingu Sigurðar Einarssonar, samkeppnispróf í lögfræði, byggingu atvinnudeildarinnar o. s. frv. En að snúast gegn prófessorunum í heild af því hneykslanlegir menn hafa komizt í þau embætti, það nær ekki neinni átt. Það má einnig nefna, að framkoma norrænudeildar háskólans hefur verið hneykslanleg í sjálfstæðismálinu ár eftir ár, og nú hefur meiri hluti hennar látið hafa sig til að undirskrifa yfirlýsingu um undanhald í þessu máli. Það er rétt, að próf. Sigurður Nordal hefur varpað ljóma á háskólann sem vísindamaður. Þó hefur þessi maður nú skrifað undir dólgslegt hótanabréf til Alþ. með brigzlyrðum um ódrengskap o. s. frv. En það væri ekki rétt að láta háskólann í heild sem stofnun gjalda fyrir þetta og þess háttar. Miklu réttara væri að klappa á kollinn á þessum körlum og gera þá góða. Próf. Sigurður Nordal er góður fræðimaður, það er satt. En þessi framkoma hans í sjálfstæðismálinu mun samt verða honum til skammar og leiðinda í framtíðinni. Að lokum vil ég svo aðeins segja það, að þótt hv. 3. landsk. hafi oft verið háskólanum óþjáll, þá ætla ég nú ekki, að hann fari að ganga móti þeirri stofnun í þessu máli.



Ég get ekki varizt því að láta í ljós undrun mína yfir þeim ofsa, er virðist hafa gripið um sig hér. Hv: 1. þm. Reykv. talaði mikið um það, að það hefði verið ótilhlýðilegt og ótímabært af mér að minnast hér á tvö mál viðvíkjandi háskólanum, og kallaði, að ég væri að draga fram svívirðingar um þá stofnun með því að minnast á þessi mál. Ef það er hans dómur, að hér sé um svívirðileg mál að ræða, þá læt ég hann um að fella þann dóm og hafa þau orð, ef hann vill. En vægast sagt orka þessi mál tvímælis, að ég kalli þau ekki ámælis- og vítaverð bæði og lítt til þess fallin að afla háskólanum vinsælda. Síðan stendur hv. 6. þm. Reykv. upp og telur upp heila romsu af hneykslismálum viðvíkjandi stjórnendum háskólans og endar á próf. Sigurði Nordal og bréfi því, er hann skrifaði undir til Alþ., og telur slíkt reginhneyksli. Ég get nú ekki skilið þetta svo og álít próf. Nordal hafa fullt skoðanafrelsi. Ég álít einnig, að ódrengilegt hafi verið af starfsbræðrum Sigurðar Einarssonar að flæma hann úr embætti á þann hátt, sem þeir hafa gert. Ef eitthvað var athugavert við embættisfærslu hans, sem þeir vissu um, þá áttu þeir að láta það ganga til kennslumálarh., sem hefði svo tekið málið til meðferðar. Annars er óþarfi að gefa mér áminningu um að láta háskólann ekki gjalda hneykslanna, sem hér hafa verið talin upp. Ég er búinn að segja mitt orð um þetta frv. En ég álít margt óheppilegt fyrir háskólann hafa nú hrotið af vörum þeirra, sem þóttust vilja tala máli hans. Það, sem er kjarni þessa máls, er það, hve fjárþörf háskólans er brýn og hvort aðrar þarfir eru brýnni eða ekki.

Frsm. (Brynjólfur Bjarnason) Fjhn. leggur til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá Nd. Þó hefur hv. 3. landsk. áskilið sér rétt til brtt. Ég geri ráð fyrir, að brtt. hans, sem enn er ekki fram komin, verði þá á þá leið að leggja til, að ríkið legði fram nauðsynlegt fé til þess að koma hælinu .upp. N. er öll sammála um, að svo brýna nauðsyn beri til þessa máls, að ekki megi dragast hóti lengur að reisa hælið. Hins vegar get ég sagt fyrir mig og fleiri nm., að við erum ekki hrifnir af þessari aðferð til tekjuöflunar, að gjafir séu undanþegnar skatti með l. Ég hefði fremur kosið, eins og hv. 3. landsk., að hægt væri að fá ríkið til að leggja fram nægilegt fé til framgangs þessa máls. En nú hefur þesi leið verið reynd í Nd., og það sýndi sig, að hún hafði ekki meiri hluta þm. að baki sér. Ég get því aðeins fylgt þessu máli á þeim forsendum, að hér er um baráttu móti bráðri hættu að ræða, sem ekki má láta undir höfuð leggjast. Ég er í engum vafa um, að ein meginorsök þess, hvað margir veikir sjúklingar koma veikir aftur inn á hælin, er sú aðbúð, sem þeir hafa, eftir að þeir útskrifast af hælunum. Það er aðeins út frá þessari forsendu, sem ég aðeins í þessu einstaka tilfelli get veitt atkv. mitt tekjuöflun eins og þessari, og ég vil leggja áherzlu á, að ekki sé litið á þetta sem fordæml. Ég geri ráð fyrir, að mér sé óhætt að segja það fyrir hönd n., a. m. k. fyrir hönd margra nm., að þess er óskað, að ekki verði litið á þetta sem fordæmi. En ef einhverjir nm. líta öðru vísi á, þá leiðrétta þeir það. Enn fremur felst í þessu talsverð takmörkun, þar sem þetta skattfrelsi, sem hér er um að ræða, gildir aðeins fyrir eitt ár, eins og frv. kom úr Nd., og þegar sú breyt. hefur verið gerð á frv., horfir málið talsvert öðruvísi við. Ég þarf svo ekki að hafa um þetta fleiri orð, en legg til, að frv. verði vísað til 3. umr.

Haraldur Guðmundsson Hv. frsm. greindi réttilega frá sérstöðu minni viðvíkjandi þessu frv., og skal ég ekki endurtaka það, sem hann taldi þar til, en aðeins benda á, að ég hef lagt fram brtt. við frv. til fjárl. um framlag til vinnuhælis berklasjúklinga, 600000 kr. Ég geri ráð fyrir, að atkvgr. um þá till. verði lokið, áður en þetta frv. kemur til 3. umr. í þessari d., og mun ég því greiða atkv. um frv. til 3. umr. og sjá svo til, hvernig undirtektir brtt. mín við fjárl. fær. Fari svo, að hún falli, get ég greitt frv. þessu atkv.. þó að ég sé í raun og veru andvígur stefnu þess.

Frsm. (Brynjólfur Bjarnason) : Ég biðst afsökunar. Ég gleymdi að geta þess, að ég flyt brtt. á þskj. 600, en hún er í raun og veru ekki efnisbreyt., heldur aðeins leiðrétting. Þessi breyt. er á þá leið, að aftan við 1. gr. frv. bætist „eða sveitar“. Það stendur í frv., að draga megi gjafir til vinnuhælisins frá skatti til ríkis og bæjar, en láðist að bæta við „til sveitar“. Hefði verið nægilegt að segja „til bæjar- og sveitarfélaga“. Hér er áreiðanlega ekki um efnisbreyt. að ræða, því að frv. er þannig hugsað, að þessar gjafir megi draga frá skattskyldum tekjum til ríkis og sveitarfélaga yfirleitt. Það hefði ef til vill mátt leiðrétta þetta, án þess að frv. þyrfti að fara til Nd. aftur, því að ég lít svo á, að þetta sé aðeins leiðrétting. Ég veit ekki, hvort hæstv. forseti treystir sér til þess, en ef svo væri. þá er ekki þörf að láta brtt. mína koma til atkv. Ég hef borið brtt. fram til vara, ef hæstv. forseti skyldi líta svo á, að þörf sé á að greiða atkv. um þetta atriði.

Forseti (StgrA): Mundi hv. flm. ekki vera fáanlegur til að taka till. sína aftur til 3. umr.?