Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. til heilsuverndarlaga, sem ég hef leyft mér að flytja hér, er flutt í samráði við landlækni og dr. Sigurð Sigurðsson berklayfirlækni. Þeir hafa bent á það réttilega, að eins og lögin eru núna, þá eru þau ekki framkvæmd, vegna þess að forusta bæjarfélaganna hefur brugðizt með öllu. Það hefur einnig þótt nauðsynlegt að láta heilsuverndarlögin ná yfir fleiri þætti heilsuverndar en þau lög, sem nú gilda. Þær breytingar, sem hér er farið fram á með þessu frv. á núgildandi lögum um heilsuverndarstöðvar, l. nr. 64 1944, eru ekki nema smávægilegar. Helzta breytingin, sem felst í 1. gr., er sú, að samkv. frv. er ekki lögð sú skylda á kaupstaðina að reka slíkar stöðvar. Samkv. núgildandi lögum getur ráðherra að vísu veitt kaupstöðum undanþágu. Núgildandi lög leggja megináherzlu á berklavarnir, en segja um aðra heilsuverndarstarfsemi, að ákveða skuli um hana í reglugerð. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir, að staðfestingu ráðherra þurfi á slíkri reglugerð, nema ágreiningur verði á milli bæjarstjórnar og sjúkrasamlags, en samkv. frv. er gert ráð fyrir, að staðfestingu ráðherra þurfi alltaf. Upptalning er í frv. á 12 greinum heilsuverndar, en sú upptalning er aðeins ábending um það, sem til greina gæti komið að ákveða í reglugerðunum. Í núgildandi lögum segir beinlínis í 3. gr., hvernig stjórn heilsuverndarstöðvar skuli skipuð, og fyrirvari jafnframt í gr. um, að fela megi sjúkrasamlagi eða viðurkenndu líknarfélagi rekstur stöðvar, og að stöð skuli háð eftirliti héraðslæknis, nema hún sé undir stjórn sérstaks læknis, er ráðherra hefur viðurkennt. Í frv. segir um þetta efni einfaldlega, að í reglugerð skuli ákveða, hvernig haga skuli stjórn og umsjón heilsuverndarstöðvar undir yfirstjórn hlutaðeigandi sveitarstjórnar. Gert er ráð fyrir sömu skiptingu á kostnaði við starfsemi stöðvanna, 1/3 af ríki, 1/3 af sjúkrasamlagi og 1/3 af sveitarfélagi, en þó látið að því liggja, að sjúkrasamlögum verði sleppt við þátttöku, ef sérstök ástæða þyki til. Hins vegar geti ráðherra úrskurðað um þátttöku sjúkrasamlags, allt að 1/3, ef sveitarfélag geri kröfu um það. Er þessi fyrirvari samkv. því, er segir í grg., vegna fyrirhugaðra möguleika á mjög útvíkkaðri starfsemi á heilsuverndarstöðvum, sem gæti orðið sjúkrasamlögunum ofviða. Óbreytt er eldra ákvæði 77. gr. almannatryggingalaganna um þátttöku ríkisins í byggingarkostnaði heilsuverndarstöðva, sama og um sjúkrahús, 1/3 í kaupstöðum og 2/3 utan þeirra. Eins og sjá má af þessu, er ekki um neinn aukakostnað fyrir ríkissjóð að ræða, þótt þetta frv. verði samþykkt. Þetta frv. er fyrst og fremst til þess að koma í veg fyrir það, að í landinu séu lög, sem ekki er hægt að framfylgja. Af 13 kaupstöðum hafa aðeins sex talið sér fært að fylgja bókstaf laganna og koma af stað heilsuverndarstöðvum í anda þeirra. Þetta frv. kemur í veg fyrir það, að kaupstaðirnir þurfi að brjóta lögin, vegna þess að það gerir ekki ráð fyrir neinni skyldu á hendur kaupstöðunum að koma þessum stöðvum upp. Ég vænti þess, að hv. d. sjái sér fært að afgreiða þetta frv., sem er til samræmís og lagfæringar á heilsuverndarlögunum, en ekki til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóð.



Mér þykir rétt, áður en þetta mál fer til nefndar, að bæta örlitlu við það, sem hæstv. heilbrmrh. sagði, og sérstaklega benda á það, að með þessum lögum er geysilega mikið fært út starfssvið heilsuverndarstöðvanna frá því, sem nú er. Á því er án efa hin mesta nauðsyn. Það er fullkomlega rétt, sem hér segir í grg. og hæstv. ráðherra tók fram, að ákvæðin um heilsugæzlu og heilsuvernd í almannatryggingal. hafa ekki komið til framkvæmda til þessa, því miður. Nokkur af þeim verkefnum, sem þar er gert ráð fyrir að tekin yrðu undir heilsuvernd, eru einmitt talin upp hér í 2. gr. frv. í viðbót við þá þrjá þætti, sem heilsuverndarstöðvarnar hafa annazt til þessa, en það er, eins og hæstv. ráðherra tók fram, berklavarnir, mæðravernd og ungbarnavernd, en starfssvið heilsuverndarstöðvarinnar er ætlazt til að taki yfir þá 12 liði, sem nú eru taldir upp í 2. gr. Ég geri því ráð fyrir, að það verði ekki hjá því komizt, að nokkur kostnaður fylgi framkvæmd þessara laga. Hins vegar er ég alveg sammála hæstv. ráðh. um það, að úr því að ekki hefur komið til framkvæmda kaflinn um heilsugæzlu í almannatryggingal., þá sé fyllsta nauðsyn á því að setja lög og ýtarlegri reglur um starfsemi heilsuverndarstöðvanna í tilefni þessa, og get því mælt með því, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls komu fram nokkrar óskir frá hv. dm. um smábreytingar á þessu frv. og nánari skilgreiningu á sumum atriðum. Nefndin hefur athugað þetta og vildi verða sem mest við þeim óskum, sem fram komu um þetta efni, því að hún taldi þær réttmætar, a.m.k. allar skaðlausar. N. ber því fram brtt. á þskj. 437, en þar í eru innifaldar tvær af þeim brtt., sem n. bar fram við 2. umr. og tók þá aftur. 3. brtt., sem n. bar þá fram, er hér aftur í nokkuð breyttri mynd. Um 1. brtt. á þskj. 437 þarf ég ekkert fram að taka. Hún er aðeins leiðrétting á því, hvaða hreppar í Borgarfjarðarsýslu eigi að vera þátttakendur í héraðsbókasafni á Akranesi. Hv. þm. Barð. vék að því við 2. umr., að í 3. gr. frv. væru Reykhólar taldir sem einn af þeim stöðum, þar sem héraðsbókasafn ætti að vera, en í frv. er að öðru leyti gert ráð fyrir því, að héraðsbókasöfnin séu í kaupstöðum eða kauptúnum, og orðalag frv. miðað við það. Nefndin taldi því rétt að breyta þessu, því að það er óþarft að tiltaka það, að hreppurinn sé í kauptúni, því að ef kauptún er ekki kaupstaður, þá er það hreppur eða hluti af hrepp. N. leggur því til í 2. brtt. sinni og 3. brtt., að þar sem stendur „kauptún“ í frv. í þessu sambandi komi: hreppur, þannig að hreppur sá, sem héraðsbókasafn er staðsett í, á að greiða til þess alveg eins og áður var tiltekið um kauptún. Telur n. þetta sanngjarnt, því að vitanlegt er, að næsta nágrenni héraðsbókasafns hefur miklu meira gagn af því en þær sveitir, sem fjær liggja. Hv. þm. V-Sk. óskaði eftir því, að stjórn héraðsbókasafna væri ekki skipuð fimm mönnum, taldi nægilegt, að það væru 3 menn. N. hefur í 4. till. sinni farið hér millileið og lagt til, að stjórn bókasafns sé skipuð 3–5 mönnum, en það fer að öðru leyti þá eftir reglugerð eða ákvörðun ráðh., hvar n. er skipuð 5 mönnum og hvar 3 mönnum. Ég geri ráð fyrir, að það muni þykja eðlilegt, að þar sem kaupstaður og sýsla eru saman um héraðsbókasafn, þá sé stjórnin skipuð 5 mönnum, en þar sem ekki er um kaupstað að ræða, þá sé hún skipuð 3 mönnum. Þetta fyndist mér eðlilegt, en annars er það á valdi ráðh. að fyrirskipa um það, ef þetta verður samþykkt. 5. brtt. n. var flutt við 2. umr. málsins og þá tekin aftur. Þarf ekki að gera grein fyrir henni. Það er aðeins leiðrétting. Þá kem ég að 6. brtt., sem er við 27. gr. frv. Nefndin hafði flutt brtt. við þessa gr. við 2. umr. málsins, en tók hana þá aftur. Nú ber hún hana fram í dálítið breyttri mynd. Það er út af skyldu til að binda þær bækur, sem hið opinbera sendir bókasöfnunum. Eins og menn muna, stóð í frv. í þessari grein ákvæði um það, að öll þessi rit, sem hið opinbera sendir, skuli binda. Vék ég að því við 2. umr., að þetta ákvæði væri nokkuð hart að því er sum þessi rit snertir. Lét þá hæstv. menntmrh. í ljós, að rétt væri að flokka þessi rit og leggja skilyrðislausa skyldu um að binda sum þeirra, en ekki önnur. Hér leggur n. til að setja skilyrðislausa skyldu til að láta binda Alþingistíðindi og Stjórnartíðindi, en vitanlega er eftir sem áður skylda til þess að binda hin önnur rit, samkv. 25. gr. frv., eftir hentugleikum eða eftir því, sem við verður komið. Þá er 7. brtt. Þar gerir n. till. um að bæta nýrri grein við frv. á eftir 28. gr. Er það í samræmi við ábendingu hæstv. menntmrh. við 2. umr. hér. Hún er um það, að skylt sé að vátryggja öll bókasöfn, sem lög þessi taka til. Hygg ég, að ekki þurfi að fara um það frekari orðum. 114ér sýnist það svo augljóst og sjálfsagt mál, að verðmæti eins og bókasöfn verður að vátryggja. Þá vék ég að því við 2. umr. málsins, að mér þætti vafasamt um gildistöku laganna, að láta þau öðlast gildi á miðju ári í ár, þar sem þau gera þó ráð fyrir útgjöldum, bæði úr ríkissjóði og bæjar-, sýslu- og sveitarsjóðum, en allir þessir aðilar eða flestir hafa gengið frá fjárhagsáætlunum sínum fyrir yfirstandandi ár, ríkið t.d. frá fjárlögunum og bæjarfélög flest frá fjárhagsáætlunum. Sveitir munn ekki eins vera búnar að því. Hins vegar var bent á það við umr., að það kynni að vera hentugt, að sum ákvæði frv. kæmu þó til framkvæmda fyrr en á áramótum, t.d. ákvæðið um bókafulltrúa, og ég vil þar bæta við jafnvei ákvæðunum um kosningu bókasafnsstjórnar. Þess vegna leggur n. til, að á eftir 29. gr., sem verður 30. gr., ef tillagan næst áður verður samþ., komi ný gr., svo hljóðandi: „Lög þessi öðlast þegar gildi. Þó skulu ákvæðin um framlög til bókasafna ekki koma til framkvæmda fyrr en 1. jan. 1956.“ Með öðrum orðum: ríki, bæir, sýslur og sveitir eru ekki skyldugar fyrr en frá áramótum að veita fé til þeirra framkvæmda, sem um ræðir í frv. Ég skal taka það fram, að þó að ríkisstjórnin eða fræðslumálastjórnin réði bókafulltrúa fyrr á árinu, þá er það ekki meira en ríkisstj. gerir ákaflega oft, að ráða sér aðstoðarmann til að undirbúa ýmsar framkvæmdir. Teldi ég það algerlega heimilt, þó að þessi brtt. verði samþ., að ríkisstj. réði bókafulltrúa, því að laun hans eru ekki framlag til bókasafns. Hér er aðeins sagt, að ákvæði um framlög til bókasafna taki ekki gildi fyrr en 1. janúar.



Herra forseti. Í l. nr. 25 1946 er stofnað til landshafnar í Keflavíkur- og Njarðvíkurhreppum. Ríkisstj. er í l. þessum veitt heimild til þess að taka lán f. h. ríkissjóðs, allt að 10 millj. kr., er endurgreiðist að 1/3 af ríkissjóði og 2/3 úr hafnarsjóði. Skal miða hafnargjöld á hverjum tíma við það, að hægt sé að greiða vexti og afborganir af 2/3 stofnlána svo og rekstrarkostnað á hverjum tíma. Nú er búið að leggja í hafnargerð þarna 1415 millj. kr., og þarf því mikið fé til að standa straum af vöxtum og afborgunum, en þess má geta, að tekjur landshafnarinnar eru hærri en annars staðar á landinu utan Reykjavíkur. S.l. ár námu þær samtals um 1.7 millj. kr. Þörfin er mikil fyrir frekari stækkun hafnarinnar, eins og grg. ber með sér, og því leggur n. til, að frv. verði samþykkt óbreytt, sbr. nál. á þskj. 433.



Herra forseti. Félagið Íslenzk endurtrygging hefur óskað eftir, að félmrn. gengist fyrir því, að lögum þess yrði breytt þannig, að heimiluð yrði 6% arðsúthlutun í stað 5% eins og nú er. Heilbr.- og félmn. Nd. flutti síðan frv. um þetta. Félag þetta var stofnað með l. nr. 106 1943, og var þá ákveðið, að félagið mætti greiða allt að 6% í arð, en árið 1947 var lögum þess breytt þannig, að hámark arðs var fært niður í 5% með hliðsjón af því, að sparifjárvextir voru mjög lágir. Með lögum nr. 43 1947 var einnig ákveðið, að starfsemi félagins breyttist þannig, að það tæki að sér að endurtryggja fyrir íslenzk vátryggingarfélög, einkum á sviði sjótrygginga. Áhættufé félagsins er: frá ríkissjóði 1 millj. 850 þús., frá Tryggingastofnun ríkisins, Brunabótafélagi Íslands og Sjóvátryggingarfélagi Íslands samtals 408 þús. og frá útgerðarmönnum 2 millj. 706 þús., eða samtals 4 millj. 964 þús. kr. Auk þess eru áhættufjárábyrgðir, er nema samtals rösklega einni millj. kr. Í varasjóð félagsins leggst árlega samkvæmt lögum 10% af hagnaði. Nú er farið fram á, að arður megi greiðast með 6% í stað 5%, eins og áður er getið, og leggur n. eindregið til, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og nál. ber með sér.



Herra forseti. Þetta litla frv. er um það að taka lendingarstað við Skagafjörð, Lónkotsmöl, inn á B-lið 2. gr. l. um hafnargerðir og lendingarbætur. Færa flm. þau rök fyrir þessu, að þarna hafi verið töluvert útræði frá gamalli tíð og gefizt vel, en vegna slæmrar lendingar sé lendingin ekki nothæf nema litlum bátum og því sé aðgerða þörf til þess að geta stundað þaðan sjó á þann hátt, sem nú þykir henta. N. hefur athugað frv. og fallizt á rök flm. og leggur þar af leiðandi til, að það verði samþykkt. Þá tók n. til athugunar brtt. frá hv. þm. Barð. (GíslJ) um, að nýjum stað yrði bætt inn í þennan sama staflið nefndra laga, sem er Reykhólar í Reykhólahreppi. Hv. flm. var vitanlega ekki búinn að flytja neina framsöguræðu um þessa till., þar sem nú er 2. umr., og ég skal játa, að n. er ekki mjög kunnug þarna eða dómbær verulega, en þó leggur hún til, að þessi brtt. verði einnig samþ. og þá með tilvísun til þess, að Alþ. hefur það á valdi sínu á hverjum tíma, hvað það vill veita mikið fé til aðgerða á lendingarstöðum. Annars mun hv. flm. þessarar till. e.t.v. gera d. nánari grein fyrir henni, áður en umr. er lokið.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. n. tók fram, hafði ég ekki flutt neina framsöguræðu fyrir þessari till., en ég skal gera hér aðeins með örfáum orðum grein fyrir henni nú. Á Reykhólum er verið að byggja upp, eins og kunnugt er, tilraunastöð í jarðrækt, sem hefur hafizt handa um allmikla framleiðslu í garðrækt, en einn af þeim erfiðleikum, sem eru í sambandi við þá framleiðslu, er kostnaðurinn við að flytja vöruna frá framleiðslustað og á sölustaðina. Hefur þetta mest farið fram á bifreiðum, annaðhvort til Króksfjarðarness og svo þaðan aftur með skipum eða venjulega beint á sölustað, vegna þess að kostnaður við umskipun hefur orðið það mikill, að það hefur þótt borga sig betur að flytja vöruna á bifreiðum alla leið til Reykjavíkur. En það hefur sýnt sig, að erfiðleikarnir á flutningi á þungavöru milli Reykjavíkur og Reykhóla eru svo miklir, að það jafnvel kyrkir hverja þá framleiðslu, sem þar ætti að koma á fót, ef ekki er hægt að minnka flutningskostnaðinn, en það verður ekki gert, nema því aðeins að hægt sé að flytja þungavöruna frá og að Reykhólum að sjóleiðum. Nú eru lendingarbætur þannig á Reykhólum, að ómögulegt er að leggja þar að neinni fleytu. Það þarf því að byggja þar upp bryggju eins og víða annars staðar, og það er þess vegna, sem ég hef borið þessa till. fram. Það hefur einnig mjög komið til greina að setja upp þaravinnslu á Reykhólum, en frumskilyrðið til þess, að unnt sé að koma þar upp slíkri vinnslu, er, að þar séu gerð viðunandi lendingarskilyrði. Það er því meginástæða fyrir áframhaldandi þróun og fólksfjölgun á Reykhólum, að komið sé þar upp hafnarbótum eins og annars staðar á landinu, þar sem þörf er á að flytja þungavörur frá stað og til. Þetta mál hefur nokkuð verið rætt við vitamálastjóra, sem hefur talið sjálfsagt að láta rannsaka öll skilyrði fyrir hafnargerð á Reykhólum, og mundi það verða gert, eftir að þessi till. hefur verið samþ., en hann sér hins vegar ekki ástæðu til þess að framkvæma slíka rannsókn, nema vitað sé, að Reykhólar séu teknir upp í hafnarlög eins og aðrir staðir á landinu. Það hefur einnig komið til mála, að í stað þess að byggja slíka höfn á Reykhólum, þá verði það gert annaðhvort á Stað, sem liggur þar um 5 km vestar, eða á öðrum stöðum á nesinu, en hitt hygg ég þó eftir lauslega athugun, að það verði hallazt að því að gera lendingarbæturnar á Reykhólum sjálfum, enda talið, að það muni ekki verða erfiðara eða dýrara en að gera þær á öðrum stöðum. Það eru öll líkindi til þess, að hægt sé að gera það nú með sanddælum, frekar en með uppgrefti, eftir að tæknin er orðin slík, að hægt er að dæla upp sandi og gera rennur upp að þeim bryggjum, sem kynnu að verða byggðar. Ég vil því þakka hv. n. fyrir að leggja til, að till. verði samþ., og sé ekki ástæðu til þess að hafa um þetta fleiri orð og vil vænta þess, að d. fallizt á þá till.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt samkv. eindreginni beiðni sóknarnefndar, eins og skýrt er frá á þskj. 429, og frá 1237 mönnum, sem hafa skrifað undir þessa ósk, að fá tvo presta í Eyjum. Þá er mér hermt, að einnig sé samþykki núverandi sóknarprests fyrir þessu, og er þar vitnað í það, sem fram kemur í vísitazíu biskups 13. febr. s. l., þar sem segir svo, að sóknarprestur og sóknarnefnd séu sammála um, að æskilegt sé, að tveir þjóðkirkjuprestar verði í Vestmannaeyjum til enn meiri eflingar kirkjulegu starfi og kristilegri menningu. Það er nú svo, að þó að fljótfarið sé stundum milli Eyja og lands, þá vill þar verða brestur á oft og tíðum, og hefur oft komið í ljós, að prestar, sem þar hafa setið, hafa verið nokkuð viðbundnir, þannig að þeir hafi ekki að heiman komizt, og ekki langt síðan varð að sækja prest í nágrannaprestakall til þess að gera þar prestsverk. Lengi vel bar ekki á baga út af þessu, - ég vil segja síðustu 20–30 árin, - vegna þess að séra Jes A. Gíslason, past. em., sem hafði verið prestur undir Eyjafjöllum, hætti prestsskap og flutti til Eyja og stundaði þar önnur störf, en þegar í nauðir rak var alltaf til hans leitað. Ef prestur var veikur eða fjarverandi, þá var alltaf til hans leitað til þess að gera nauðsynleg prestsverk, en hann er nú orðinn það farinn að árum og heilsu, að hann gerir slíkt ekki meir. Er þess vegna ósk safnaðarins, má segja, sem og biskups, að þarna séu hafðir tveir prestar, svo að þeir geti hjálpazt að við það kirkjulega starf og við uppeldi þess mikla fjölda unglinga, sem uppalinn er í Vestmannaeyjum, því að þar er eins og annars staðar mikill fjöldi og ekki minni af börnum en víða annars staðar á landinu; þar sem jafntítt er, að ungt fólk byrji búskap, eins og verið hefur alla tíð, þá fjölgar vitaskuld þeim verkefnum, sem prestarnir eiga að sjá um, ekki hvað sízt í uppeldislegu starfi. Samkvæmt upplýsingum hagstofunnar var íbúatalan í Vestmannaeyjum þann 1. des. 4056, og er það mjög nálægt því takmarki, sem er heimilt að hafa tvo presta á. En þess er að gæta, að mikinn tíma ársins er þar að öllum jafnaði aðkomufólksfjöldi allmikill, svo að hundruðum, ef ekki þúsundum skiptir, og þetta fer vaxandi eftir því, sem útgerðin fer vaxandi, eins og verið hefur raunin á síðustu árin. Þetta styrkir enn þá nauðsyn þess, að tveir sóknarprestar séu þar starfandi, enda var það svo áður, fram á 19. öld, eða þar til Vestmannaeyjar voru gerðar að einu prestakalli með konungsbréfi 7. júní 1837. - Ég skal geta þess, að ég hef átt tal um þetta við kirkjumrh. hæstv., og hann hefur tjáð sig vera vinveittan þessu frv. Ég skal ekki hafa hér um fleiri orð. Ég vonast til þess, að hv. d. taki frv. vel, og vil biðja þess, að að lokinni 1. umr. sé málinu vísað til menntmn.