Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Málið, sem hér er til umræðu, frv. stjórnarinnar um efnahagsmál, er í aðalatriðum orðið kunnugt þeim Íslendingum, sem á því vilja vita skil. Kjarni þess er sá, að lagt er til, að viðurkennt sé sannvirði krónunnar, eins og sérfræðingar telja það vera í dag. Jafnframt því eru gerðar ýmsar ráðstafanir, sem áður hafa ekki verið gerðar á Alþingi, til að reyna að forðast, að krónan falli að nýju, og loks er gert ráð fyrir margvíslegum aðgerðum til að draga úr byrði almennings af vöruverðshækkun og alveg sérstaklega þeirra, sem verst eru settir, t.d. með stórfelldri hækkun fjölskyldubóta, lækkun tekjuskatts, verzlunarfrelsi o.fl. Mun nánar að því vikið af öðrum. Mál þetta hefur nú verið ýtarlega rætt á Alþingi. Flestir þm., sem kvatt hafa sér hljóðs um það, hafa talað í 1–3 klst. og sumir oft. Ég get þessa, svo að menn skilji betur, að erfitt er að gera málinu tæmandi skil í stuttri ræðu. En nokkra höfuðdrætti er hægt að sýna. Mörg undanfarin ár höfum við Íslendingar eytt miklu meira en við öfluðum, og eftir að eigin fé og gjöfum Bandaríkjanna á vegum Marshall-hjálparinnar lauk, hefur afleiðingin orðið skuldasöfnun erlendis. Þessi greiðsluhalli eða skuldasöfnun nam á árunum 1955–58 hvorki meira né minna en 776 millj. kr. Enn verri er þó afkoman á síðasta ári, en þá verður aukning skuldanna um 350 millj. kr. Skuldaaukningin síðustu 5 árin er því yfir 1100 millj. kr., og er þá miðað við aðeins 16 kr. verð á dollara. Það þýðir, að miðað við meðalgengi vinstri stjórnarinnar er skuldaaukningin um 2000 millj. kr., en yfir 2500 millj., sé miðað við arf vinstri stjórnarinnar, þ.e.a.s. gengið, sem nú á að viðurkenna. Þetta svarar um 500 millj. kr. skuldaaukningu árlega síðustu 5 árin. Hversu geigvænlegur þessi greiðsluhalli er, skilst bezt á því, að vegna hans þurftu Íslendingar á síðasta ári að verja 9% af öllum gjaldeyristekjum þjóðarinnar í vexti og afborganir af þessum skuldum. Og á næsta ári vex þessi baggi upp í 11–12% af öllum gjaldeyristekjunum, en það jafngildir 16% af andvirði allrar útflutningsvöru okkar. M.ö.o.: Íslendingar verða á næsta ári að greiða 1 kr. af hverjum 8–9 af öllum gjaldeyristekjunum upp í þessar skuldir, en 1 af hverjum 6, sé miðað við andvirði útflutningsvörunnar. Enn betur skilja menn þó, hvernig komið er fyrir okkur, þegar athugað er, að á árunum 1951–55 þurftum víð aðeins 1 kr. af hverjum 33 af gjaldeyristekjunum í þessu skyni. Alls nam sú upphæð þá 30 millj. kr. á. ári. Í ár verður hún 163 millj., að ári 183 millj. kr. miðað við 16 kr. verð á dollar, en nærri 430 millj. kr. miðað við það gengi, sem vinstri stjórnin arfleiddi okkur að og viðurkenna á með þessu frv. Ég bið hv. hlustendur að festa sér í minni, að það eru 430 millj. kr., sem víð þurfum á næsta ári að greiða í vexti og afborganir af þessum eyðsluskuldum. Til samanhurðar er, að rekstrarútgjöld bæjarsjóðs Reykjavíkur eru á þessu ári áætluð aðeins um 200 millj. kr. Með þessu erum við dýpra sokknir í skuldafenið en nokkur önnur þjóð í heimi, ef til vill að einni undanskilinni. Von er, að þeir, sem valda, framsóknarmenn og kommúnistar, séu kokhraustir og láti sem allt sé í stakasta lagi og eiginlega helzt engra aðgerða þörf. Afleiðingin er hins vegar sú, að síðustu árin hefur engin alþjóðastofnun, sem gegnir því hlutverki að lána þjóðum, sem mörg verkefni eiga óleyst eins og við, getað lánað Íslendingum og ekki heldur þær, sem við eigum sjálfir aðild að. Þetta er dómur hlutlausra um helstefnu vinstri stjórnarinnar. Lán vinstri stjórnarinnar voru fengin frá öðrum og af annarlegum ástæðum, sem bezt er að ræða sem minnst um. Annan óhugnanlegan drátt í þessari eymdarásjónu sjá menn á gjaldeyrisstöðu þjóðarinnar. Í árslok 1954 áttu bankarnir hreina frjálsa gjaldeyriseign að upphæð 220 millj. kr. Í árslok 1959 er hún uppétin og í staðinn komin skuld, sem nemur 65 millj. kr., og er þá skuldin við EPU, sem nemur 110 millj. kr., ekki meðtalin. Í frjálsum gjaldeyri hefur staðan þannig á þessum 5 árum versnað um 285 millj. kr. Samtímis hefur staðan versnað um 15 millj. kr. í jafnkeypislöndunum, eða samtals um 300 millj. Ofan á þetta bætist svo, að í síðasta mánuði versnaði enn um 35 millj. eða alls um 335 millj, kr. á 5 árum. Var þá hver eyrir uppétinn og allar yfirdráttarheimildir bankanna notaðar til hins ýtrasta. Sýnir fátt betur, hversu botnlausu kviksyndi við erum í. Enn er hér reiknað með 16 kr. dollar. Séu þessar 335 millj. umreiknaðar í arf vinstri stjórnarinnar, gengið, sem nú á að viðurkenna, nemur upphæðin rúmum 780 millj. kr. Alls námu yfirdrættir bankanna í janúarlok 150 millj. kr., eða rúmum 7 millj. dollara miðað við 16 kr. dollarann. Talið er, að Íslendingar verði að eiga minnst 20 millj. dollara gjaldeyrisvarasjóði, ef sæmilegt á að heita. Hér munar því yfir 1000 millj., miðað við nýju skráninguna. Með þessu eru Íslendingar einnig á sviði gjaldeyrisstöðunnar orðnir verst stæðir allra þjóða, sem við þekkjum til. Það er því engan veginn of mælt, þegar sagt er, að þjóðin riði á barmi greiðsluþrots og geti hvergi fengið lán að óbreyttri stefnu í efnahagsmálum. Hvað sem menn segja, hlýtur öllum að skiljast, að á þessari braut getum við ekki gengið áfram. Við verðum að stöðva okkur, byrja að greiða eyðsluskuldirnar í stað þess að auka þær og létta með því af okkur ofurþunga vaxta og afborgana. Þetta vita allir og vilja líka flestir hafa að leiðarljósi. En þá rekum við okkur á þá óþægilegu staðreynd, að það er ekki hægt nema með því að gerbreyta öllu efnahagskerfinu, vegna þess að bótakerfið, sem við nú búum við, hefur einmitt byggzt á erlendum lántökum til kaupa á hátollavörum. Þetta er kjarni málsins. Að rétt sé með farið, skilst bezt á því, að ef flutt er út fyrir 100 kr., verður útflutningssjóður að greiða útflytjendum í meðalbætur tæpar 87 kr. Þegar svo flutt er inn fyrir þessar 100 kr., fær útflutningssjóður ekki sínar 87 kr. endurgreiddar, heldur aðeins rúmar 68 kr. meðaltekjur. Tapið getur útflutningssjóður aðeins unnið upp með tvennum hætti: 1) Að tekin séu erlend lán, en einkum þó étnir upp sjóðir og notaðir yfirdrættir. Af erlendum lánum þarf sjóðurinn aðeins að greiða 55 kr. af hverjum 100 kr., af hinu ekkert, í stað 87 kr. af útflutningsvörum landsmanna, en fær þó sömu tekjurnar af innflutningnum, eða 68 kr. af hverjum 100 kr. 2) Að flutt sé inn mikið af hátollavörum lúxus, því að þá fær sjóðurinn miklu meira en ofannefndar 68 kr. meðaltekjur af hverjum 100 kr. Allt var þetta vinstri stjórninni vel ljóst, þegar hún felldi krónuna undir fölsku heiti í maí 1958 um 35–46%. En hún þorði ekki að meðganga það, vegna þess að ef svo yrði gert, töldu kommúnistar sig tilneydda að fara úr stjórninni. Vinstri stjórnin vissi, að uppbótakerfið gekk með banvænan sjúkdóm. Hún gerði sér fulla grein fyrir, að með öllu var óhugsandi að afla fjár til bótanna nema með miklum innflutningi á hátollavöru, sem greiða varð með erlendum lánum. Að svo sé, sést bezt á því, að á árinu 1958 ákvað vinstri stjórnin að flytja þessar hátollavörur inn fyrir 226 millj. og afla þess fjár með lántöku. Reyndin varð svo sú, að þrátt fyrir lántökurnar gat hún ekki séð af meiri gjaldeyri í lúxusinn en 190 millj. Svipað fór fyrir Alþfl.-stjórninni. Hún varð að ætla 212 millj. í þessu skyni, en gat þó aldrei flutt inn fyrir meira en 190 millj. vegna gjaldeyrisskorts. En allt sannar þetta, að allir vissu fyrir löngu, að erlend lán og hátolla-lúxus-innflutningur voru skilyrði þess, að bótakerfið gæti haldið áfram. Nú er þessari sögu lokið. Kerfi, sem lifir á lánum og lúxus-innflutningi, er dautt, þegar lán fæst ekki lengur að óbreyttu kerfi. Og það er einmitt þannig ástatt fyrir okkur Íslendingum í dag. Okkur lánar enginn, nema við hættum að riða á glötunarbarminum og reynum a.m.k. að snúa inn á brautina, sem liggur til bættra lífskjara. Þetta sker úr. Sér til gamans geta menn svo hugsað sér, að við hefðum enn reynt að feta okkur áfram á glæfrabraut uppbótanna. Við hefðum þá orðið að leggja nýja árlega skatta á þjóðina að upphæð 250–300 millj, kr. án þess að afnema aðra skatta, eins og nú er gert. Ella gátu ríkissjóður og útflutningssjóður ekki staðið í skilum og það jafnvel þótt einhver erlend lán hefðu fengizt. Af þessu leiddi hreina kjaraskerðingu, sem nam 5–6%, annars hefði þurft nýja svipaða skatta í lok þessa árs. Allir sjá, hvert það stefnir. En auk alls þessa hefðum við svo enn setið uppi með þetta dauðadæmda bótakerfi, sem leikur þjóðina því verr, sem það stendur lengur, vegna þess að það ýtir undir þá framleiðslu, sem verst ber sig, og færir með því allt heilbrigt efnahagslíf úr skorðum, sökkvir þjóðinni æ dýpra í fen skulda og skatta og endar á því að leiða yfir hana hrun, atvinnuleysi og hörmungar. Þessa 5–6 stiga kjararýrnun hefðu menn orðið að þola alveg bótalaust, jafnt fjölskyldumenn sem öryrkjar og aldrað fólk, sem nú eiga að fá fullar bætur, jafnframt því sem sú hækkun vísitölunnar um 13 stig, sem leiðir af þessu frv., verður greidd niður í 3 stig. En, segja menn, allar aðkeyptar vörur stórhækka í verði. Satt er það. En er það nokkuð nýtt? 1950 var krónan lækkuð um 42.6%. Gengisfelling vinstri stjórnarinnar nemur í dag 35–46%. Sú krónulækkun, sem nú er verið að viðurkenna, nemur þó ekki meira en frá 20–34%. Lækkun krónunnar nú er m.ö.o. aðeins nokkur hluti af lækkuninni 1950 og af lækkun vinstri stjórnarinnar. Sú hækkun vöruverðs, sem nú skeður, er því miklu minni en þá varð, þótt benda megi á örfáar vörutegundir, sem af sérstökum ástæðum hækka meira. Það er eðlilegt, að menn kvarti undan verðhækkunum nú sem fyrr. En það er óeðlilegt og óskiljanlegt, að kvartað sé meira nú er 1958, því að þá var gengisfallið miklu meira en nú. Og það stappar nærri óskammfeilni, þegar þeir æðrast nú og reyna að æra almenning út af krónulækkuninni, sem bæði lækkuðu krónuna miklu meira 1958 og auk þess bera höfuðábyrgð á, að enn er krónan fallin. Gildir þetta jafnt um Alþb. sem Framsókn. En hvað sem þessu líður, - menn kvíða verðhækkunum, og það er von. Og nú er spurt: Þarf að skerða kjörin? Ég hef þegar sýnt fram á, að bótaleiðin, þótt fær hefði verið áfram í eitt ár eða svo, sem ekki var, hefði skert kjörin miklu meira, beint og óbeint. En rétta mynd af úrræðum okkar fá menn þó ekki án samanburðar við, hvað orðið hefði, ef stjórnina hefði skort þekkingu og þrek til að reyna að skera fyrir rætur meinsins, eins og ætlað er með þessum aðgerðum. Þessi samanburður fæst, ef þjóðin lætur blekkjast til andstöðu við þessi úrræði. Þau munu þá fara út um þúfur, og þá mun þjóðin fá réttan skilning á þeim mönnum, sem nú eru að villa henni sýn. En sú reynsla verður dýrkeypt, svo dýrkeypt og örlagaþrungin, að öllum, sem sjá voðann fram undan, er skylt að verja þjóðina gegn honum, hvað sem það kostar. Til leiðbeiningar er mönnum hollt að gera sér ljósa grein fyrir, að undanfarin 5 ár hefur þjóðin árlega eytt 500 millj. kr. meira en hún hefur aflað. Það þýðir, að vinir okkar og þá fyrst og fremst Bandaríkjamenn hafa árlega lánað hverju mannsbarni á Íslandi um 3000 kr. til kaupa á hátollavöru - lúxus. Á 5 manna fjölskyldu nemur þetta 15 þús. kr. árlega, ef miðað er við arf vinstri stjórnarinnar, 38 kr. verð á dollara. Nú, þegar enginn vill lengur lána okkur til að lifa um efni fram, fær þjóðarbúið árlega til ráðstöfunar upphæð, sem er sem svarar 15 þús. kr. minni á hverja 5 manna fjölskyldu. Þann niðurskurð á tekjunum verða því menn að horfast í augu við, hvort sem fall krónunnar verður viðurkennt eða ekki. Sagan er þó lengri. Nú snýst hjólið nefnilega við. Nú fá menn ekki eyðslulán lengur. Nú verður hið opinbera hins vegar að taka af hverjum gjaldþegn nokkurn hluta teknanna til greiðslu upp í skuldir þjóðarinnar. Þar bætist við þessar 15 þús., sem ég nefndi. Þetta er hollt, að menn hafi hugfast, þegar þeir kveða upp dóm yfir þeim bráðabirgðabyrðum, sem nú eru á þá lagðar. Rétt er að vekja athygli á, að það er í meginefnum rangt, þegar reynt er að telja fólki trú um, að þessi voðalega skuldasöfnun stafi fyrst og fremst af skipakaupum og annarri slíkri fjárfestingu. Þetta sést m.a. á því, að Íslendingar hafa ekki ráðizt í neitt annað eða meira í tíð vinstri stjórnarinnar en árið áður, og var skuldasöfnunin þá ekki nema 130 millj. kr. Allar þjóðir verða líka að freista þess að láta árlegar tekjur standa undir viðhaldi og eðlilegri aukningu framleiðslutækjanna, auk vissra stærri framkvæmda, a.m.k. að nokkrum hluta. Þetta hefur okkur láðst. Það er ásetningssynd. Vinstri stjórnin vildi ekki, að Íslendingar sniðu sér stakk eftir vexti. Hún vildi taka lán, - eyðslulán, - beinlínis vegna þess að án mikils innflutnings á hátollavörum, sem greiddar voru með erlendum lánum, gat bótakerfið ekki staðizt, en a.m.k. kommúnistar héldu og halda í það dauðahaldi. Ber hvort tveggja til, að þeir óttast, að án þess dragi úr hófi úr viðskiptum Íslands við löndin austan járntjalds, sem þó er alveg ástæðulaust, en auk þess þóra þeir ekki að meðganga krónulækkun, nema undir fölsku heiti. Með þessum fáu orðum vona ég, að mér hafi tekizt að sýna, hversu hörmulega, við Íslendingar erum komnir og hverjir valda. Ég vona líka, að þrátt fyrir það moldviðri, sem upp er þyrlað, skiljist öllum hugsandi mönnum, að við eigum ekkert val. Það, sem gera þarf, er þetta: 1) Að viðurkenna sannvirði krónunnar, eins og vinstri stjórnin skildi við hana, skammbitna, smáa og skörðótta. 2) Að tryggja, að þessi neyðarráðstöfun komi sem léttast niður á almenningi, einkum þeim, sem minnst burðarþol hafa. 3) Að hlaða varnargarð um krónuna. Allt þetta er gert með því frv., sem hér er til umræðu. Sérfræðingar okkar hafa eftir ýtarlegar athuganir talið, að lækkunin yrði að vera minnst 20–34%, og verða þá 38 kr. í handarískum dollar. Með þessu er ætlað að afnema bótakerfið og reka atvinnuvegi landsmanna styrkja og hallalaust. Með niðurgreiðslum á kaffi, sykri og kornvöru, en einkum þó svo stórfelldri breytingu á tryggingalöggjöfinni, að sumir kalla, að skapað sé nýtt þjóðfélag, eru léttar byrðar almennings, og verða hjón með þrjú börn á framfæri, öryrkjar og aldrað fólk með öllu skaðlaust af þessum ráðstöfunum. Hefur aldrei fyrr neitt svipað verið aðhafzt hér, þegar Alþingi hefur viðurkennt gengislækkun. Eru þá ótaldar breytingar á tollum og sköttum, sem hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir við 1. umr. fjárlaga og mörgum eru til mikilla hagsbóta, svo sem niðurfelling tekjuskatts af almennum launatekjum. Í þessum umr. hefur auðvitað verið skipzt á spjótalögum. Einna verstu skeinuna fékk hv. 1. þm. Austf. hjá hæstv. menntmrh., enda bítast kunnugir bezt. Ljóstraði ráðh. mörgu áður ókunnu upp um vinstri stjórnina og sannaði, að flestar staðhæfingar Eysteins Jónssonar nú stangast algerlega á við skoðanir hans og fullyrðingar þá, og sýndi, að þessi fyrrv. fjmrh. hefur látið hafa sig í það að fara með furðulegt fleipur í veigamestu þáttum þessa mikla máls. Af öðrum meiri háttar mönnum fékk hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, einna verstan áverka. Hann hefur með alkunnri mælsku sinni skýrt fyrir okkur, að við stefnum, norður og niður. Innan skamms takist okkur að leggja allt í rúst, sem við á síðustu tveim áratugum með glæsilegum stórhug og atorku höfum byggt upp sjálfum okkur til lofs og dýrðar, en öllum erlendum til mikillar undrunar. Hv. 1. þm. Vestf., Gísli Jónsson, brá brandi sínum og geigaði ekki. Hann gerði sér litið fyrir og las upp nál. þessa sama þm., þegar krónan var felld 1950. Þá spáði Einar Olgeirsson hruni og flagi, alveg eins og nú. Hvernig rættust þeir spádómar? spurði Gísli Jónsson. Þannig, sagði Gísli, að samkv. eigin orðum Einars Olgeirssonar hafa framfarirnar aldrei frá landnámstíð verið jafnmiklar og þennan áratug og þann næsta á undan. Ætli spádómar Einars reynist ekki eitthvað svipað raunhæfir nú? spurði Gísli Jónsson ósköp góðlátlega. Ég heyrði Einar Olgeirsson aldrei svara þessu. Honum verður annars sjaldan orðfall. Hvorki vinnst mér tími til né hef ég áhuga á að endurtaka hér höfuðatriðin úr þeim 30–40 klukkustunda umræðum, sem fram hafa farið um þetta mikilvæga mál hér í hv. d. En hitt nefni ég, af því að það skiptir höfuðmáli, að andstæðingar okkar eru ósammála um allt, sem á veltur í efnahagsmálum þjóðarinnar. Eysteinn Jónsson verðskuldar, að unnendur krónulækkunar taki hann í dýrlingatölu. Hann felldi krónuna beint og óbeint 1939, 1950, 1951, 1955, 1956 og 1958, svo að dæmi séu nefnd. Ég segi þetta ekki til ámælis. Ég skýri aðeins frá staðreyndum. Einar Olgeirsson hefur hins vegar alltaf staðið gegn því, að viðurkennt yrði það fall krónunnar, sem að verulegu leyti stafar af óraunhæfum kauphækkunum, sem hann og hans flokkur bera mesta ábyrgð á. Eysteinn Jónsson hefur verið að burðast við að skrifa ævisögureyfara í tveim bindum, sem heita Byggðastefnan og Uppbyggingarstefnan. Fjalla þeir um vilja Sjálfstfl. og Framsfl. til að beina fjárstraumnum út í strjálbýlið. Þykist Eysteinn nú óttast, að við ætlum að bregðast þeirri hugsjón okkar, og læzt byggja andstöðuna gegn þessu máli á því. Þessa stefnu Eysteins Jónssonar kallar Einar Olgeirsson hins vegar „snarvitlausa fjárfestingarstefnu“ og aðalbölvaldinn í efnahagslífi þjóðarinnar. Ekki er nú samkomulagið gott. Hvernig lízt fólki á að fela þessum sundurþykku samherjum að stýra málefnum þjóðarinnar? Það er seigt í líftaug þjóðarinnar, þoli hún þau átök, sem þar verða, ég segi bara það. Þetta er rétt að menn athugi nú, þegar þessar fylkingar eru að síga saman í því skyni að brjóta niður varnargarða þjóðarinnar. Þjóðin verður að gera sér grein fyrir, að takist þeim þetta, er ekkert fram undan nema alger glundroði, m.a. vegna þess, að Framsókn og kommúnistar eru ósammála um allt annað en að vilja hrifsa til sin völdin. Þegar þessi mynd blasir við augum, skilst bezt alger uppgjöf Framsóknar í málinu, þegar flokkurinn í nál. sínu hefur þá einu till. fram að bera, að þingflokkarnir nefni tvo menn hver í nefnd, sem innan þriggja vikna segi okkur, hvað við eigum helzt að gera. Í 30–40 klukkustundir er stjórnarandstaðan búin að vera að húðskamma okkur fyrir, að ekki sé heil brú í till. okkar, sem við höfum þó ásamt með sérfræðingum okkar unnið að svo að segja dag og nótt undanfarna mánuði. Í þeim á engin heil brú að vera, ekkert nema svík við þjóðina og illmennskan ein. Er ekki ósköp líklegt, að við látum sannfærast á þremur vikum, aðeins ef flokkarnir skipa nefnd? Og um hvað eigum við svo að sannfærast? Það, sem kommúnistar segja? Eða það, sem Framsókn krefst? Ekki er hægt að þjóna báðum, úr því að þeir eru algerlega á öndverðum meið í aðalefnunum. Eða ætla kannske báðir að kyngja öllum stóryrðunum og gleypa okkar till. í ofaníbót til bragðbætis, aðeins ef þeir fá að komast í n. með okkur? Eða er það kannske ríkisstj., sem þeir meina og langar í? Þeir ættu sjálfir að skipa n. til að athuga, hvort slík framkoma á örlagastundu í lifi þjóðarinnar sýnir þjóðhollustu, - hvort þetta athæfi sé yfirleitt samboðið nokkrum hugsandi og ábyrgum manni. Till. Framsfl. sannar þrennt: 1) Hann er í aðalefnum sammála úrræðum okkar og getur því ekki borið fram neinar sjálfstæðar tillögur. 2) Honum er ljóst, að þjóðin krefst aðgerða, heimtar, að henni sé vísað til vegar - frá glötunarbarminum og til öryggis og bættra lífskjara. 3) Að flokkurinn vill og þarf að komast í ríkisstjórn. Og nú langar mig að spyrja: Hvernig í ósköpunum stendur á því, að menn tala eins og verið sé að leiða þjóðina í ógæfu, þegar nú er af þekkingu og þreki gerð öflug tilraun til björgunar og viðreisnar? Sjálf viðurkenningin á lækkun krónunnar og þar af leiðandi hækkun vöruverðs getur ekki verið ástæðan. Þetta hefur þjóðin margreynt og það í miklu stærri stíl en nú. Framsókn hefur líka staðið að öllum krónulækkunum, og jafnvel kommúnistar léðu fúsir sitt lið bæði 1956 og 1958, af því að þeir voru í stjórn. En hvað er það þá eiginlega, sem nú er um að vera? Það, sem veldur, er: 1) Að báðir andstöðuflokkar okkar setja það ofar hagsmunum þjóðarinnar að freista þess að afla sér aukins fylgis. 2) Að Framsfl. sýnist hafa fengið eins konar óðavaldabólgu - liggja lífið á að komast í stjórn og það tafarlaust. Hvernig á því stendur, veit ég ekki með vissu og fullyrði því ekkert um það. En það bið ég þjóðina að athuga, að þessir gömlu gengisfellingarfrömuðir þora ekki að ráðast á gengisfellinguna. Það er of gegnsætt. Árásunum er þess vegna beint að því, sem nú á að gera til þess að reyna að tryggja framtíð krónunnar. Vaxtahækkun, verzlunarfrelsi, gjaldeyrisvarasjóðir, jafnvel skattalækkanir og yfirleitt allt, sem á að verja gegn svokölluðu árlegu krónufalli, er ófrægt og nítt á alla vegu. Á þetta alveg sérstaklega við um hækkun vaxta. Það er eins og lífið liggi við, að ekki takist að reisa varnargarð um verðgildi krónunnar. Þó ættu þessir menn að vita, að löngu er áníðslan á sparifjáreigendur orðin með öllu óþolandi og beinlínis þjóðhættuleg. Þetta fólk, sem með ráðdeild hefur lagt krónu við krónu og með því lagt allan grundvöll efnahagslífsins, á líka sinn rétt. Auðvitað er engum gleðiefni, að skuldugir menn, enda þótt margir séu vel stæðir og sumir ríkir, að ekki séu nefndir þeir efnalitlu, séu hart leiknir. En verður ekki harmagrátur kommúnistanna yfir hækkun útlánsvaxta dálítið hlægilegur, þegar höfð eru í huga þeirra eigin orð um, að þeir ríku hafi allt fé almennings að láni? Finnst mönnum umhyggja kommúnista fyrir þeim ríku ekki helzt til mikil? Og hvað segja svo sparifjáreigendur, allir hinir mörgu, sem þurft hafa að þola sílækkandi verðgildi spariskildinga sinna? Finnst þeim ekki anda óhugnanlega kalt til sín, að kommúnistar og raunar ekkert siður Framsókn skuli alveg ganga af göflunum út af því, að þeir skuli nú eiga að fá verulega vaxtahækkun? Mig langar að heyra þetta atriði varið hér í kvöld. Eystein Jónsson skilja allir betur. Hann stýrir nefnilega alltaf eftir sama áttavitanum. Án efa ræður það nokkru um ofsa andstæðinganna út af bráðabirgðavaxtahækkuninni, að þeir vita, að í bili er hún óvinsæl hjá mörgum. Þá er að ganga á lagið. Hvað sem öðru líður, ættu það þó a.m.k. að vera öllum skuldugum sárabætur, að verið er að bæta eilítið úr löngu misrétti gegn sparifjáreigendum. En auk þess eiga allir, þegar rétt er á litið, þá sameiginlegu hagsmuni, að traustið á krónunni vaxi og það traust bregðist ekki. Það er ekki eingöngu mesta hagsmunamál sparifjáreigenda, heldur líka athafnamanna, sem með vaxandi sparifjáreign þjóðarinnar fá rýmri aðgang að rekstrarfé. Enginn á þó meira í húfi en æska landsins. Megi hún treysta krónunni, lærir hún að spara. Þá leggur unga fólkið krónu við krónu til kaupa á íbúð og innbúi. Og þá frelsum við næstu kynslóð frá að bera kinnroða vegna athæfis okkar. En það skulu menn vita, að bresti Íslendinga þrek til átaks, væflumst við áfram á gjábarminum, endar sá harmleikur með því, að aðrir sjá aumur á okkur og forða okkur frá hörmungum og hruni með því að taka okkur til skuldaskila og afgreiða okkur með eftirgjöfum og ölmusum. Er það þetta, sem Íslendingar vilja? Er þetta í samræmi við íslenzkan þjóðarmetnað og þjóðarsál? Nei, og aftur nei. Þjóð, sem um aldaraðir hefur barizt fyrir frelsi og fullveldi, segir sig ekki til sveitar á öðrum áratug lýðveldisins. Svo hundflatir leggjast Íslendingar aldrei fyrir fætur Mammons, enda þótt hann sýnist ætla að verða okkur skeinuhættari en fátæktin. Ég skora á landsmenn alla að ljá okkur fast fylgi og fullan atbeina. Við gerum það eitt, sem er heillavænlegast, og við vitum, að alls engin önnur úrræði til úrbóta en þau, sem hér eru fram borin, eru til. Við vitum, að það er hægt að villa mönnum sýn, espa til andstöðu, úlfúðar og jafnvel verkfalla. Okkur er vel ljóst, að auðveldara var að stinga höfðinu í sandinn. En hafa ekki Íslendingar líka oft metíð áræðið? Jú, vissulega. Og enn skal því treyst, að menn sýni þessum till. samúð og a.m.k. biðlund. Þjóðin á allt undir því. Stjórnir koma og stjórnir fara. Það skiptir minnstu. En þjóðir, sem of lengi ganga á hinum breiða vegi andvaraleysis, þær leika sér að fjöregginu - fjárhagslegu og pólitísku sjálfstæði sínu. Íslendingar! Teflum ekki því, sem við lengst höfum barizt fyrir og mest mettun - sjálfstæðinu - í tvísýnu. Ef illa fer, mundum við allir vilja allt til vinna til þess að höndla hnossið að nýju. En þá er það langsennilegast um seinan. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Frv. það, sem hér er til umræðu, varðar meir alla alþýðu þessa lands en nokkurt annað mál svipaðs eðlis, sem lagt hefur verið fyrir Alþingi um langt árabil. Í áróðursbæklingi, sem dreifa á um allar jarðir á kostnað ríkisins, hafa stjórnarflokkarnir í fullu blygðunarleysi kennt frv. við viðreisn, og hér á Alþingi hafa þeir verið margorðir um viðreisnartill. þess. Þetta er hið mesta öfugmæli. Með frv. er þvert á móti stefnt að því að rífa niður þau lífskjör, sem íslenzkri alþýðu hefur tekizt að afla sér með mætti samtaka sinna og verkalýðshreyfingin hefur stuðlað að, þegar hún hefur getað haft áhrif á stefnu stjórnarvaldanna í atvinnu- og verðlagsmálum. Aðalefni þessa frv. er að fella gengi íslenzku krónunnar, svo að einn dollar jafngildi 38 kr. Með þessari ráðstöfun er nýju. dýrtíðarflóði hleypt yfir landið, stærri bylgju en nokkru sinni áður. Allt verðlag hækkar stórlega, og þessar hækkanir á almenningur að taka á sig bótalaust, því að jafnframt gengisfellingunni á að banna með lögum, að launþegar fái upp borinn aukinn framfærslukostnað í hækkuðu kaupi, eins og þeir eiga rétt til samkv. samningum stéttarfélaganna og gildandi lögum. Það á að lögbanna, að kaup sé greitt samkv. vísitölu. Hér er því ekki aðeins verið að lögbjóða mikla kauplækkun, heldur er hér einnig á ferðinni ósvífin árás á samningsfrelsi verkalýðshreyfingarinnar. Formælendur þessa frv. hafa lítið gert að því undanfarið að nefna hlutina, réttum nöfnum, og auðvitað kalla þeir þetta atriði ekki þeim nöfnum, sem ég hef gert. Ónei, þeir eru sakleysið sjálft á svipinn og segja aðeins, að verið sé að koma í veg fyrir víxlhækkun verðlags og launa. Í full 20 ár hafa launþegar í þessu landi búið við það fyrirkomulag að fá hækkaðan framfærslukostnað bættan í kaupi eftir vísitölu, annaðhvort með samningum við atvinnurekendur eða eftir lögum, nema hvort tveggja hafi verið. Ævinlega hefur verðlagið hækkað fyrst og kaupið síðan sem afleiðing verðhækkananna, en ekki öfugt, eins og reynt er að halda að fólki. Þetta fyrirkomulag hefur verið sjálfsögð ráðstöfun, til þess að réttur hins vinnandi manns væri ekki fyrir borð borinn. Og hvernig halda menn, að ástandið hefði verið undanfarna tvo áratugi, ef þetta fyrirkomulag hefði ekki verið í gildi, jafnmiklar verðhækkanir og orðið hafa? Engum dettur í hug, að verkalýðshreyfingin hefði þolað þær bótalaust. Halda menn þá, að vinnufriðurinn hefði verð tryggari, framleiðslan meiri og afköstin betri, ef verkalýðshreyfingin hefði þurft að sækja hvern einasta eyri með síendurtekinni kaupgjaldsbaráttu? Auðvitað ekki. En hvað hefur þá breytzt? Þeir, sem trúa, að verkalýðshreyfingin sé í dag veikari, ættu að skoða hug sinn betur, áður en þeir hætta á að eiga allt undir því. Þegar verkalýðshreyfingin gerir samninga við atvinnurekendur, er gengið út frá ákveðnu vöruverði. Breytist verðlagið, á kaupið einnig að breytast. Nú á að snarhækka allt verðlag, en jafnframt er sagt við verkamanninn, sjómanninn og bóndann: Kaup þitt á ekki að hækka, eins og samningar og lög mæla fyrir. Það á að vera hið sama í krónutölu eftir sem áður. - Það jafngildir að taka frá hinum vinnandi manni hluta af því, sem hann annars hefði borið úr býtum. Ég eftirlæt mönnum að gefa slíkum verknaði nafn. En formælendur frv. hafa reynt að afsaka sig hér með því, að stéttasamtökin hafi tekið til sín stærri sneið úr þjóðarbúinu en þau máttu. Þessi fullyrðing hefur ekki við rök að styðjast. Það er þvert á móti staðreynd, að þjóðarframleiðslan hefur farið sívaxandi á liðnum árum, en kaupmáttur launanna hefur ekki aukizt, nema síður væri, og hlutdeild launþeganna í þjóðartekjunum hefur farið minnkandi, en ekki stækkandi. Afraksturinn af aukinni framleiðslu hefur því farið annað en til þeirra. Ein af afleiðingum þessa frv. hlýtur óhjákvæmilega að verða sú, að skipting þjóðarteknanna verður mun ranglátari en áður og þá ekki síður eignaskiptingin. Þar græða stóreignamenn og skuldakóngar á kostnað launafólks og sparifjáreigenda, en einmitt þetta er táknrænt fyrir alla stefnu frv., að gera aðstöðu hinna sterku sterkari á kostnað þeirra, sem minna mega sín. Í grg. frv. er gert ráð fyrir, að vísitalan muni hækka um 13% vegna gengislækkunarinnar einnar. Með hliðarráðstöfunum, sem eru aðallega fólgnar í auknum fjölskyldubótum og niðurgreiðslum á innfluttum vörum, er talið, að hækkun vísitölunnar muni ekki nema meira en tæpum 3 stigum. Við höfum áður kynnzt hagfræðilegum útreikningum af þessu tagi, og þeir hafa aldrei staðizt. Er rétt að minnast útreikninga hagfræðinganna er gengislækkunin var framkvæmd árið 1950. Þá fullyrtu þeir, að vísitalan mundi ekki hækka nema um 11 stig. En reynslan var bara sú, að hún hækkaði um meira en tvöfalda þá upphæð. Fullyrðingar hagspekinganna munu ekki heldur standast nú, og líklegt má telja, að svipuð skekkja eigi eftir að sýna sig og varð 1950. En hve miklu teljum við þá, að kjaraskerðingin nemi? Þessu er að sjálfsögðu ekki hægt að svara nákvæmlega, og auk þess kemur skerðingin mjög misjafnlega niður. Ef reiknað er með sömu fjölskyldustærð og lögð er til grundvallar við útreikning vísitölunnar, þ.e.a.s. hjón með 2.2 börn og sömu útgjaldaupphæð, eða 60900 kr. á ári, og sömu skiptingu þessarar upphæðar í neyzluflokka og gert er í vísitölunni, má gera ráð fyrir, að útgjöld þessarar fjölskyldu hækki um nálega 13700 kr., eða sem svarar 23%. Í sárabætur á þessi fjölskylda að fá niðurfellingu á tekjuskatti, sem nemur 1100 kr., og 5500 kr. í fjölskyldubætur, eða samtals 6600 kr. Þegar þessi upphæð er dregin frá útgjaldaaukningunni, sem nam 13700 kr., verða eftir 7100 kr., eða ca. 11% sem bein kjaraskerðing. Rétt er að taka það fram, að þessi fjölskyldustærð verður fyrir tiltölulega minnstri skerðingu vegna þess, hve háar fjölskyldubætur hún fær sem beina aukningu. Það er hin mesta blekking, þegar því er haldið fram, að fjölskyldur með fleiri börn verði fyrir tiltölulega minni skerðingu, því að auðvitað aukast útgjöldin einnig, því fleiri sem börnin eru. Stórir hópar verða að taka á sig alla kjaraskerðinguna, allar verðhækkanirnar, algerlega bótalaust. Á þetta einkum við um alla námsmenn, þ. á m. iðnnema, stúlkur í verksmiðjum og verzlunum og fjölda annars láglaunafólks, sem svo til engan tekjuskatt hefur borið og fær því alls engar bætur. Um sárabætur þær, sem almenningur á að fá til að draga úr sárasta broddi kjaraskerðingarinnar, er þetta að segja: Auðvitað fagna því allir, að almannatryggingar eru endurbættar og auknar. Þess er mikil þörf og hefði þurft að gera fyrir löngu. En gallinn er bara sá, að loks þegar lagfæra á tryggingarnar, er viðbótin að mestu tekin aftur með afleiðingum gengislækkunarinnar. Tekjuskatturinn hefur aldrei verið þyngsta byrðin á láglaunafólki. Og við þetta hvort tveggja er svo því að bæta, að auk gengislækkunarinnar á að leggja nýja skatta og tolla á almenning, sem nemur hærri upphæð en samanlagðri upphæð, er til almannatrygginga á að fara, 152 millj. kr., og þeim 75 millj. kr., sem talið er að lækkun tekjuskattsins muni nema. Með sanni má því segja, að tekið sé með annarri hendinni það, sem gefið er með hinni. Í undangengnum umræðum um þetta mál hafa verið leidd sterk rök að því, að öll stefna frv. miði að samdrætti í atvinnulífinu, og verði hún framkvæmd, mun óhjákvæmilega draga úr atvinnu og jafnvel hætta á atvinnuleysi. Það, sem gert hefur það að verkum, að alþýða manna hefur haft bærilegar tekjur á undanförnum árum, er hin mikla atvinna, sem hér hefur verið. Minnkandi atvinna, að ég nú ekki tali um atvinnuleysi, mundi vera miklu þungbærari kjaraskerðing öllu verkafólki en hin beina kauplækkun. Formælendur frv. hafa hver eftir annan svarið fyrir, að stefna þess gæti leitt til atvinnuleysis. Við skulum vona, að þeir hafi rétt fyrir sér. Fátt hræðilegra gæti hent alþýðuheimilin en að vofa atvinnuleysis birtist á ný. En ótti okkar er ekki ástæðulaus. 1950 var einnig svarið fyrir, að atvinnuleysið gæti orðið afleiðing gengislækkunarinnar. En hver varð reyndin? Veturinn 1951–52 voru skráðir 2000 atvinnuleysingjar hér í Reykjavik. Við óttumst, að enn kunni svo að fara. En verði svo, þá veit fólkið, að sú ógæfa hefur vitandi vits verið leidd yfir þjóðina af valdamönnum hennar. Afstaða verkalýðshreyfingarinnar til verðhækkana hefur ávallt verið ein og hin sama, að þola þær ekki bótalaust. Þetta sjónarmið mótaði hugi fulltrúanna, er sóttu ráðstefnu þá, sem verkalýðsfélögin héldu í ágúst í sumar. Fulltrúar þessir voru víðs vegar að af landinu og með ólíkar stjórnmálaskoðanir. En þeir samþykktu allir sem einn að ráðleggja verkalýðsfélögunum að segja upp samningum sinum, vegna þess að þeir óttuðust, að í uppsiglingu væru ráðstafanir í efnahagsmálunum, sem gætu leitt til verðhækkana. Nokkru eftir þessa ráðstefnu hafði Alþýðublaðið tal af nokkrum forustumönnum Alþýðuflokksins í verkalýðshreyfingunni um verðlagsog kaupgjaldsmál. Einn af þeim, sem rætt var víð, var varaforseti Alþýðusambandsins, hv. 10. þm. Reykv., Eggert Þorsteinsson. Yfirskrift viðtalsins var: „Aðvörun til stjórnmálaflokkanna og þjóðarinnar á síðustu stundu.“ Og honum fórust m.a. orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ef dýrtíðarflóðinu verður aftur hleypt yfir þjóðina, þá erum við lausir allra mála. Við munum hefja okkar varnarráðstafanir þegar í stað. Þetta er aðvörun til stjórnmálaflokkanna, en það er um leið aðvörun til þjóðarinnar í heild.“ Þannig mælti Eggert Þorsteinsson. Frú Jóhanna Egilsdóttir, form. verkakvennafélagsins Framsóknar, svaraði blaðamanninum á þessa leið, þegar hann spurði, hvort verkakonur vildu una hækkun á vöruverði: „Nei, það er afskorið með öllu. Ef hróflað verður við vöruverðinu til hækkunar, hvort sem það er gert með beinum verðhækkunum eða svokölluðum niðurgreiðslum, þá förum við af stað. Það er líka augljóst mál, að þá fara allar stéttir af stað, þá verða vinnudeilur, þá verða verkföll, þá verða kauphækkanir. Það getur enginn efazt um þetta.“ Þannig mælti formaður verkakvennafélagsins Framsóknar fyrir nokkrum mánuðum. En orð þessara forustumanna eru ekki í minna gildi í dag en þau voru þá. Ýmis verkalýðsfélög hafa þegar rætt efni þessa frv. og gert sínar samþykktir. Þær eru allar á einn veg: félögin mótmæla frv. og vara við afleiðingum af samþykkt þess. Undir þessar aðvaranir vil ég eindregið taka. En verði frv. að lögum, á alþýðan í landinu, til sjávar og sveita, þann kost einan að fylkja sér einhuga til varnar gegn hinum illu afleiðingum laganna, en fyrir eflingu atvinnuveganna og réttlátari skiptingu þjóðarteknanna, sem tryggi henni batnandi lífskjör.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ríkisstjórnin boðar nýja stefnu í efnahagsmálum. Hin nýja stefna er fólgin í eftirfarandi ráðstöfunum: 1) Gengislækkun, sem jafngildir almennri verðhækkun, 25–50%. 2) Allir tollar og skattar uppbótakerfisins gamla skulu standa áfram, en auk þess skal nú hækka tolla og leggja á nýjan söluskatt, samtals 400 millj. kr. 3) Kaup skal standa óbreytt í krónutali, hvað sem allri dýrtíð líður. 4) Ný stefna er boðuð í peningamálum. Útlán skulu minnka, vextir hækka og sérstaklega tekið fram, að lán til framleiðslu skuli minnka og stofnlán til framleiðsluframkvæmda verði óhagstæðarí. Taka skal hluta af sparifé fólks úti á landi og geyma það í Seðlabankanum í Reykjavík. Þá er boðaður samdráttur í innflutningi vara til landsins, sem nemur 20%, og sem innsigli á stefnuna boðar ríkisstj. svo, að tekið verði 800 millj. kr. erlent lán, sem einvörðungu skuli varið til almennrar eyðslu, en megi alls ekki fara til framkvæmda. Þessi er nýja stefnan í efnahagsmálunum. Hvaða rök færir ríkisstjórnin fyrir þessari nýju stefnu? Rökin eru aðallega þessi: 1) Greiðsluhallinn við útlönd. Sagt er, að greiðsluhallinn hafi s.l. 5 ár numið 200 millj. kr. á ári, eða um 1000 millj. kr., þjóðin sé því sokkin í botnlausar skuldir erlendis og gjaldþrot blasi við. 2) Greiðslubyrðin af erlendu lánunum er orðin þjóðinni óbærileg, segir ríkisstjórnin: 3) Uppbótakerfið var úr sér gengið, það beinlínis lifði á erlendum lántökum, er sagt. Útflutningssjóður hlaut að verða rekinn með tapi, vegna þess að hann greiddi. um 87% meðalútflutningsbætur, en fékk ekki nema 69% tekjur af innflutningi. Hið margfalda gengi var hættulegt. Þetta eru aðalrök ríkisstj. fyrir málinu og þau, sem hún vill réttlæta hinar gífurlega háu álögur með. Við skulum athuga þessi rök nokkru nánar. Er það rétt, að gjaldeyrishallinn hafi numið 1000 millj. kr. s.l. 5 ár? Nei, það er alrangt: Samkv. opinberum skýrslum hagfræðideildar Landsbankans er greiðsluhallinn árin 1954–58, en það eru síðustu 5 árin, sem skýrslur eru til um, 584 millj. kr., en ekki 1000 millj. kr. Með þessum tölum um greiðsluhallann er þó sagan ekki nema hálfsögð. Í þessum tölum er ekki reiknað með birgðaaukningu, sem orðið hefur á tímabilinu, og ekkert getið um hinn sérstaka innflutning vegna stórframkvæmda, sem unnið var að í landinu á þessum tíma. Við skulum líta nánar á gjaldeyrisuppgjör ársins 1958, en hagstofan hefur nýlega sent frá sér greinargerð um það. Það uppgjör varpar nokkru ljósi yfir málið. Öll gjaldeyrisútgjöld ársins 1958 eru talin 1626 millj. kr., en allar innkomnar gjaldeyristekjur 1536 millj. kr. Greiðsluhalli er því talinn bókhaldslega 90 millj. kr. En þess ber að gæta, að á þessu ári jukust birgðir af útflutningsvöru í landinu um 90 millj. kr. Sé sú gjaldeyrisframleiðsla, sem liggur í auknum birgðum, talin með, kemur í ljós, að við öfluðum jafnmikils gjaldeyris árið 1958 og við ráðstöfuðum. Þetta ár var því ekki um neinn hallabúskap að ræða. En svo má ekki gleyma hinu, að í gjaldeyrisútgjöldum þjóðarinnar árið 1958 eru taldar 100 millj. kr. vegna sérstakra stórframkvæmda, sem unnið var að á því árí. Þannig er á því ári talinn til útgjalda stórfelldur innflutningur vegna Sogsvirkjunarinnar nýju, vegna stórfelldra skipakaupa, vegna sementsverksmiðjunnar, vegna annarra raforkuframkvæmda, sem þá var unnið að. Árið 1958 var því síður en svo nokkurt hallabúskaparár. Uppgjör ársins 1959 liggur ekki enn fyrir, en það eitt er vitað um það ár, að þá jókst fiskaflinn um 11% frá árinu 1958, og gjaldeyristekjur þessa árs ættu því að hafa hækkað um 120–130 millj. kr., ef allt er talið. Fullyrðing ríkisstj. um greiðsluhallann er því hin argasta blekking og byggð á fölskum tölum. Þá er að víkja að annarri röksemd ríkisstj. fyrir hinni nýju stefnu, greiðslubyrðinni við útlönd. Greiðsla vaxta og afborgana af hinum erlendu lánum er orðin óbærileg, segir stjórnin. Í grg. ríkisstj. fyrir frv. er birt tafla, sem sýnir, að greiðslur vaxta og afborgana hafi numið 5.1% árið 1957 og 5.7% árið 1958 af gjaldeyristekjunum, en muni nema 9.4% árið 1959 og 10.5% árið 1960. Hér er um hreinar tölufalsanir að ræða. Það liggur skýrt fyrir, að gjaldeyrisuppgjör fyrir árið 1959 er ekki fyrir hendi enn og auðvitað enn þá siður fyrir árið 1960. En ríkisstj. áætlar gjaldeyristekjur ársins 1959, og hvernig er sú áætlun gerð? Ríkisstj. veit, að gjaldeyristekjur ársins 1958 voru 1536 millj. kr., og auk þess í birgðaaukningu 90 millj. kr. Heildargjaldeyristekjurnar voru því raunverulega 1626 millj. árið 1958. Árið 1959 varð 11% aukning fiskaflans, og gjaldeyristekjur hefðu því átt að hækka um 120-130 millj. kr., eða verða 1746–1756 millj. kr. En ríkisstj. áætlar þær 1466 millj. kr., eða stórum minni en 1958. Þannig er farið með staðreyndir. Þannig eru tölurnar látnar segja ósatt. Einn af hagfræðingum þeim, sem ríkisstj. annars hefur haft miklar mætur á, enda er hann mikill gengislækkunarmaður, hefur nýlega birt athugasemdir við þessa röksemdafærslu ríkisstj., og honum hefur sýnilega blöskrað óskammfeilnin. Þessi hagfræðingur er dr. Benjamín Eiríksson. Hann segir alveg umbúðalaust, að greiðsluhallinn stafi ekki af hallabúskap, heldur fyrst og fremst af stórframkvæmdum. Hann segir, að enginn vafi geti leikið á því, að þjóðin standi betur að vígi nú til þess að standa undir greiðslum vaxta og afborgana með öll sín nýju tæki en hún til dæmis gerði árið 1951. Þannig hrynja til grunna aðalröksemdir ríkisstjórnarinnar fyrir nýju stefnunni, ef við þeim er blakað. Og þá kemur þriðja aðalröksemdin fyrir frv. ríkisstj.: Uppbótakerfið er dauðadæmt, það gat ekki þrifizt, nema tekin væru erlend lán í sífellu. - Hér er um algera blekkingu að ræða. Erlend lán, sem tekin voru til framkvæmda, höfðu engin áhrif á hag útflutningssjóðs. Hann greiddi 55% á slík erlend lán og fékk tekjur, sem námu 55% af innflutningi vegna þeirra lána. Það er alger misskilningur, að halli hafi þurft að vera á útflutningssjóði, þó að meðalbætur hans á útflutning hafi verið 87%, en meðaltekjur af innflutningi 69%. Útflutningssjóður hafði beinar tekjur frá ríkissjóði, sem svo aftur hafði tekjur af innflutningi, og auk þess hafði svo útflutningssjóður aðstöðu til þess að skattleggja sérstaklega allan gjaldeyri frá Keflavikurflugvelli. Hið margfalda gengi, sem ríkisstj. talar um að hafi verið á innflutningi, á allt að haldast áfram samkv. því frv., sem hér liggur fyrir. Mismunandi gjald á innflutningi verður því áfram, þrír flokkar hátollavöru verða áfram, niðurgreiðslur verða áfram á sykri og kaffi, og allar útflutningsuppbætur eru ekki heldur lagðar niður. Samkvæmt lögum, sem ríkisstj. setti rétt fyrir jólin, verða greiddar útflutningsuppbætur á landbúnaðarvörur. Það liggur því alveg ljóst fyrir, að af gamla uppbótakerfinu skal þetta standa áfram: 1) Uppbætur á útfluttar landbúnaðarvörur verða áfram í gildi. 2) Niðurgreiðslur á innlendum vörum verða 265 millj. kr., eins og þær voru, en til viðbótar kemur niðurgreiðsla á erlendum vörum, 40 millj. kr. 3) Allir tollar og skattar uppbótakerfisins skulu standa áfram. 4) Mismunandi gjöld á innflutningi skulu vera áfram. Þannig hrynja öll rök ríkisstj. fyrir hinni nýju stefnu eins og spilaborg, ef andað er á þau. Ríkisstj. hefur gripið til þess óyndisúrræðis að taka fé ríkissjóðs ófrjálsri hendi til að gefa út áróðursrit fyrir hinni nýju stefnu sinni. Áróðursritið er sent inn á hvert heimili í landinu sem hvít bók. Í þessari bók gefur að lita ýmsar furðulegustu röksemdir, sem sézt hafa frá opinberum aðilum á Íslandi. Þannig er gefin skýring í hvítu bókinni á hinu stórhættulega ástandi í peningamálum þjóðarinnar. Þar segir orðrétt: „Alls jukust endurkaup Seðlabankans um 187 millj. kr. árið 1958, og um 213 millj. kr. árið 1959. Þessi eini þáttur lánanna hefur því aukizt á þessu tímabili um nærri 90% og tvímælalaust verið ein meginorsök hinnar miklu peningaþenslu, sem þá átti sér stað.“ Sem sagt, sú staðreynd, að aflinn jókst árið 1958 og 1959 og birgðir af framleiddri útflutningsvöru urðu meiri, orsakaði alla ógæfuna. Hefði aflinn orðið minni og engar birgðir safnazt fyrir, þá hefði allt verið í himnalagi. Það hefði farið heldur laglega fyrir okkur, ef sumarsíldveiðin hefði orðið eins mikil og á hinum gömlu og góðu síldarárum 1943 og 1944, þá hefði hlaupið heldur betur þensla í peningakerfið, og auðvitað hefði það sprungið samkvæmt þessari kenningu. Á öðrum stað í hinni hvítu bók standa þessi spaklegu orð: „Greiðsluhallinn hlýtur að haldast, hversu mikið sem útflutningsframleiðslan og gjaldeyristekjurnar aukast.“ Og enn er sagt: „Það er meira að segja ekki ósennilegt, að aukin framleiðsla og auknar tekjur geti beinlínís leitt til aukinnar fjárfestingar og þannig aukið hallann.“ Já, hvílíkt ástand hjá þjóðinni! Auknar gjaldeyristekjur, sama hvað þær aukast mikið, meiri framleiðsla, slíkt gæti beinlínís fært allt á bólakaf, eða m.ö.o.: óhöpp þjóðarinnar og vandinn í efnahagsmálunum stafa af of miklu fiskiríi. Það er heldur uppbyggilegt að senda slíkan fróðleik sem þennan inn á hvert heimili í landinu og kosta hann úr ríkissjóði! Allur málflutningur stjórnarfiokkanna hefur verið hinn furðulegasti í sambandi við þetta mál. Það er t.d. ekki langt síðan hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, sagði orðrétt á þessa leið í ræðu hér á Alþingi: „Af öllum þeim sköttum, sem íslenzka ríkið innheimtir nú af borgurunum, má telja söluskattinn óvinsælastan allra. Það, sem fyrst og fremst er ranglátt við söluskattinn, er, að hann leggst hlutfallslega jafnt á allar þær vörur, sem hann er innheimtur af, hvort sem þær eru nauðsynjavörur eða algerar óhófsvörur,“ sagði ráðh. En nú leggur þessi ráðherra til að leggja á nýjan söluskatt upp á 280 millj. kr. Á stefnuskrá Alþfl. segir, að hann sé á mótí neyzlusköttum, en nú leggur hann til, að tollar á nauðsynjavörum séu hækkaðir. Fyrir nokkrum mánuðum lýsti Alþfl. yfir, að hann berðist gegn dýrtíðinni. Hann krafðist þess, að kaup yrði greitt í samræmi við verðlag, og verkalýðsleiðtogar flokksins tilkynntu hver af öðrum, að ef verðlag hækkaði, þá skyldi kaupið verða hækkað. En nú á að skella yfir gífurlegri verðhækkun, en banna kauphækkanir samkv. framfærsluvísitölu. Útkoman af stefnu og áróðri Alþfl. er þessi: Söluskatturinn er verstur, og því veljum við hann. Tollar eru á móti stefnuskrá flokksins, og því skulu þeir hækka. Alþfl. er á móti dýrtíð, og því skal verðlagið hækkað. Laun skulu fylgja verðlaginu, og af því þarf að afnema vísitöluna. - Þannig afhjúpa Alþýðuflokksforingjarnir sig sem aumkunarverða loddara. Og ekki er málflutningur sjálfstæðismanna merkilegri. Árin 1957 og 1958 barðist Sjálfstfl. fyrir kauphækkunum og sagði, að vondir kommúnistar lægju á kjörum verkamanna. Í ársbyrjun 1959 lögbatt Sjálfstfl. kauplækkun, líka hjá lægst launuðu verkamönnunum. Árin 1957 og 1958 fáraðist Sjálfstfl. yfir getuleysi vinstri stjórnarinnar við lánsútvegun erlendis. Morgunblaðið minnti þá á, að Ólafur Thors hefði getað fengið og ætlaði að taka 400 millj. kr. lán í Vestur-Þýzkalandi. En nú segja þeir sjálfstæðismenn, að landið sé komið í botnlausar skuldir erlendis, svo að við blasi gjaldþrot út á við. Og til þess svo að undirstrika alvöru flokksins í þessum efnum boðar nú forsrh. þau tíðindi, að hann ætli að taka 800 millj. kr. eyðslulán erlendis, og þannig ætlar hann vist upp úr því lánakviksyndi, sem hann var að tala um hér áðan. Er nú hægt að flengja sjálfan sig á öllu eftirminnilegri hátt en þetta? Atvinnulíf þjóðarinnar er eins og margbrotin vél. Það að hafa lært hagfræði og kunna á reikningsstokk er ekki það sama og kunna á vél atvinnulífsins. Þar þarf meira til að koma. Nú á að fikta við þessa vél að ráðum þeirra, sem eru harla ókunnugir atvinnuvegum þjóðarinnar. Þegar þeim er sagt, að þær ráðstafanir, sem þeir nú ætla að gera, muni m.a. leiða til þess, að allur togarafloti landsins hætti veiðum fyrir heimamarkað og muni sigla út með fiskinn unninn, því að það muni skila eigendum skipanna meiri gróða, þá gleypa þeir vind af undrun. Þegar þeim er bent á, að hækkun vaxta og lækkuð lán til framleiðslunnar muni leiða til þess, að sjávarafurðir verði minna unnar í landinu, saltfiskur t.d. fluttur út óverkaður, svo að sloppið verði undan gífurlegri vaxtabyrði í marga mánuði, þá veráa sérfræðingarnir alveg hissa. Af því fikti, sem nú á að gera, hlýzt þetta í stuttu máli: Verðhækkanir, verkföll, framleiðslustöðvanir, minnkandi gjaldeyrisöflun, rýrnandi þjóðartekjur, og meðan á þessu stendur, á þjóðin að lifa á 800 millj. kr. erlenda láninu. En er þá allt í lagi í efnahagsmálum landsins? mun margur spyrja. Nei, því fer fjarri, að allt hafi verið eins og það átti að vera. En slíkt heljarstökk sem ríkisstj. ætlar nú að taka nær auðvitað engri átt. Það, sem gera þurfti, var þetta: 1) Við áttum að koma föstu skipulagi á okkar þjóðarbúskap, eins og flestar þjóðir hafa gert að meira eða minna leyti. Þannig áttum við að stjórna fjárfestingunni í landinu, en láta ekki hendingu ráða, hvað gert var. Með heildarstjórn á þjóðarbúinu mátti spara útgjöld, sem nú hafa farið í óarðbæra hluti. 2) Setja átti upp nýtt og öflugt gjaldeyriseftirlit, sem tryggði þjóðinni, að hún fengi að njóta þess gjaldeyris, sem hún raunverulega hefur aflað. Það er alkunna, að gjaldeyri hefur verið skotið undan sem tugum og jafnvel hundruðum millj. nemur á árí. 3) Taka átti upp skattaeftirlit, sem drægi til skatts þær 400–500 millj. kr., sem Gylfi Þ. Gíslason hefur áætlað að gróðamenn og atvinnurekendur landsins skjóti undan skattframtölum. Með því að láta þessa aðila greiða skatt, hefði verið auðvelt að lækka skattinn á lágum tekjum. 4) Gera átti innflutningsverzlunina ódýrari og hagkvæmari fyrir þjóðina, eins og Gylfi Þ. Gíslason, Jónas Haralz og Ólafur Björnsson sögðu 1947 að væri nauðsynlegt. Þá blöskraði þeim, að heildverzlanir voru orðnar 172, en nú eru þær yfir 300. Nú eru fleiri heildverzlanir að ráðstafa gjaldeyri landsmanna en tala allra okkar fiskiskipa er á aðalvetrarvertíðinni, sem aflá þessa sama gjaldeyris. 5) Það þarf með kerfisbundnum ráðstöfunum að draga úr rekstrarkostnaði atvinnuveganna. Það á að minnka rekstrarútgjöld fiskiskipa, fiskvinnslustöðva og annars atvinnurekstrar og bæta hag þeirra með aukinni framleiðni, en án þess að lækka laun þeirra, sem vinna að framleiðslunni. 6) Það á að vinna áfram skipulega að framleiðsluaukningu, bæta kjör sjómanna og annarra, sem vinna beint að framleiðslunni, byggja áfram ný framleiðslufyrirtæki og aðstoða framleiðsluna með auknum vísindalegum rannsóknum. Möguleikar okkar til aukinnar framleiðslu eru stórkostlegir. Margir tugir nýrra fiskiskipa eru að bætast í flotann. Þau eru stærri og betur útbúin en þau eldri. Þessi nýju skip munu færa okkur aukna framleiðslu, en ekki aðeins aukin útgjöld, eins og reiknimeistararnir halda. Ný veiðitækni er að koma til sögunnar. Ekki þætti mér ósennilegt, að síldveiði okkar gæti tvöfaldazt eða þrefaldazt á skömmum tíma. Og ný, ónotuð fiskimið full af flatfiski og öðrum góðfiski verða eflaust tekin í notkun bráðlega. Þannig höfum við alla möguleika til framleiðsluaukningar, ef vél atvinnulífsins verður ekki stöðvuð með fikti þeirra, sem nú ráðgera grundvallarbreytingar á gangi hennar, en í veg fyrir slíkt verður almenningur í landinu að koma.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Íslendingar eru fámennasti hópurinn í heiminum öllum, sem gerir tilraun til þess að halda uppi sjálfstæðu menningarríki. Og íslenzkt fullveldi er ekki nema rúmlega 40 ára gamalt. Þegar Íslendingar voru að berjast fyrir sjálfstæði sínu, töldu margir útlendingar slíka hugmynd fjarstæðu, jafnfátt fólk gæti aldrei haldið uppi sjálfstæðu menningarríki, hvað þá við þau skilyrði, sem eru hér á landi, svo norðarlega á hnettinum og svo fjarri öðrum ríkjum. En reynslan hefur sýnt, að þessir menn höfðu rangt fyrir sér. Íslendingar hafa gætt þess sjálfstæðis, sem þeir áunnu sér, og eru aðilar að margs konar alþjóðasamstarfi. Þeir hafa með dugnaði, atorku og vinnusemi hagnýtt sér gæði sjávar og lands og nútímatækni með þeim hætti, að lífskjör eru hér og verða áfram jafngóð og gerist með nálægum þjóðum í Vestur-Evrópu. Okkur hefur tekizt að koma hér á réttlátu þjóðfélagi, þar sem allir hafa verk að vinna. Atvinnuleysi er óþekkt, og hér er hvorki til auður né örbirgð í sama skilningi og lagður er í þau orð í öðrum og stærri ríkjum. Allt þetta hefur vakið athygli og aðdáun annarra þjóða. Á nokkrum áratugum hafa Íslendingar komið á fót mjög fjölbreyttri útflutningsframleiðslu. Afurðir hennar eru á boðstólum víða um heim og eru margar hverjar með því bezta, sem þekkist sinnar tegundar í veröldinni, svo sem hraðfrystu fiskflökin og Norðurlandssíldin. Þá hefur hitt ekki síður vakið furðu margra úti í hinum stóra heimi, hvern skerf þessi fámenni hópur hér norður við heimsskaut hefur getað lagt til heimsmenningarinnar, ekki aðeins í fornöld, heldur einnig nú á dögum. Við eigum heimsfræg skáld. Við eigum tónlistarmenn, sem teljast til hinna fáu útvöldu á sínu sviði. Verk málara okkar sóma sér í sýningarsölum heimsborga. Við eigum leikara, sem standa stéttarbræðrum sínum með margfalt stærri þjóðum á sporði. Við eigum vísindamenn, sem getið hafa sér orð á alþjóðavettvangi. Og þannig mætti lengi telja. Allt er þetta ánægjulegt, og allt er þetta þjóðinni til sóma. En nú spyr ég: Er það þeirri þjóð, sem þessu hefur afrekað, í raun og veru samboðið að búa við slíkt skipulag í peninga- og gjaldeyrismálum, að gjaldeyrir hennar, íslenzka krónan, fáist ekki skráður í einum einasta banka í víðri veröld? Er það Íslendingum samboðið að hafa hjá sér slíkt skipulag, að íslenzka krónan sé talin verðlaus pappírsbleðill í öllum viðskiptalöndum okkar? Er það þjóðarstolti okkar alveg óviðkomandi, að hvergi nokkurs staðar úti um víða veröld sé hægt fyrir Íslending að fara inn í banka og skipta á sínum eigin gjaldeyri og gjaldeyri þeirrar þjóðar, þar sem hann er staddur? Getum við horft upp á það kinnroðalaust, að útlendur ferðamaður, sem kemur hingað og fer í banka til þess að skipta gjaldeyri sínum, komi þaðan út aftur og segi við sjálfan sig eða kunningja sína, að í raun og veru hafi bankinn haft af sér fé, hann fái minna fyrir gjaldeyri sinn í bankanum en allir viti að sé verðmæti hans? Við erum nú eina þjóðin í Vestur-Evrópu, sem býr við slíkt ástand í gjaldeyrismálum, og við skulum ekki ganga þess dulin, að í augum umheimsins er það vottur þess, að við höfum ekki reynzt færir um að stjórna efnahagsmálum okkar á þann hátt, sem fullvalda menningarþjóðir gera nú á dögum. Ég segi þetta, sem ég hef nú sagt, til þess að vekja athygli á, að það, sem ríkisstj. leggur til að gert sé í efnahagsmálum þjóðarinnar, er ekki aðeins gert til þess að koma atvinnu og viðskiptalífi hennar á heilbrigðan og traustan grundvöll. Þar er ekki aðeins um að ræða að stíga stórt spor fram á við í tryggingamálum og skattamálum. Þar er ekki aðeins um það að ræða að auka vöruúrval í verzlunum, bæta þjónustu og draga úr skriffinnsku. Þar er einnig, og það skiptir sannarlega ekki minnstu máli, um það að ræða að þvo af okkur blett, að koma því til leiðar, að við getum horft framan í aðrar þjóðir sem frjálsir og heiðarlegir menn, er höfum sams konar gjaldeyri og aðrar þjóðir, gjaldeyri, sem hefur gildi í alþjóðaviðskiptum, en er ekki talinn verðlaust pappírsgagn. Það er takmarkið að koma á skipulagi í gjaldeyrismálum, sem gerir heilbrigð viðskipti með gjaldeyri möguleg, en er ekki gróðrarstía fyrir brask og svartan markað. Segja má, að aðalatriði þeirra ráðstafana, sem ríkisstjórnin leggur til að gerðar verði, séu fimm: 1) Rétt gengisskráning. 2) Heilbrigð stefna í bankamálum og fjármálum ríkisins ásamt nokkurri vaxtahækkun til bráðabirgða. 3) Afnám vísitölukerfisins. 4) Afnám hafta á mestum hluta innflutningsverzlunarinnar. 5) Stórfelld aukning almannatrygginga og afnám skatta á almennar launatekjur. Meginrökin fyrir nauðsyn þessara ráðstafana eru þessi: Rétt gengisskráning er nauðsynleg til þess að tryggja sem mestan vöxt þjóðarframleiðslunnar og sem bezt lífskjör, þegar til lengdar lætur. Heilbrigð stefna í bankamálum og fjármálum ríkisins er nauðsynleg til þess að halda fjárfestingu innan þeirra marka, sem svarar til sparnaðar þjóðarinnar og erlendra lána til arðbærra framkvæmda, og koma þannig í veg fyrir verðbólgu innanlands og greiðsluhalla gagnvart útlöndum. Hækkun bæði útláns- og innlánsvaxta í bráð er nauðsynleg til þess að takmarka eftirspurn eftir lánsfé og auka sparnað, í því skyni, að síðar verði auðveldara að fullnægja heilbrigðri eftirspurn eftir lánsfé. Afnám hafta í innflutningsverzluninni er nauðsynlegt til þess að auka vöruúrval og bæta þjónustu, þannig að Íslendingar eigi völ á svipuðum vörum og neytendur í nágrannalöndum. Það er nauðsynlegt að afnema vísitölukerfið, af því að það færir launþegum engar varanlegar kjarabætur, engar varanlegar hagsbætur, heldur stuðlar að hækkunum kaupgjalds og verðlags á víxl, færir launþegum fleiri krónur, en ekki bætt kjör. Stórfelld aukning almannatrygginga, m.a. fimmföldun á fjölskyldubótum og nær helmingsaukning á ellilífeyri, er nauðsynleg til þess að tryggja barnafjölskyldum, gömlu fólki og öryrkjum óbreytt kjör þrátt fyrir þá verðhækkun, sem óhjákvæmilega verður á erlendum vörum. Afnám skatta á almennar launatekjur er nauðsynlegt til þess að leiðrétta það misrétti, sem innheimta tekjuskattsins hefur skapað undanfarin ár. Ég hef sagt, að allar þessar ráðstafanir séu nauðsynlegar. En þið kunnið að spyrja, góðir hlustendur, hvers vegna þær séu nauðsynlegar. Ég skal svara því í tveimur setningum. Þær eru annars vegar nauðsynlegar vegna þess, að þjóðin í heild hefur um mörg undanfarin ár notað meira en hún hefur framleitt og tekið að láni erlendis til arðbærra og heilbrigðra framkvæmda. Þær eru hins vegar nauðsynlegar vegna þess, að efnahagskerfi það, sem við höfum búið við, kerfi uppbóta, styrkja, gjalda og hafta, dró úr heilbrigðum vexti þjóðarframleiðslunnar og bauð ýmiss konar spillingu heim. Nú er ekki óeðlilegt, að einhverjir ykkar segi sem svo: Þetta segja málsvarar ríkisstj., en talsmenn stjórnarandstöðunnar segja allt annað. Hverju eigum við að trúa? Hvorir hafa rétt fyrir sér? - Til þess að auðvelda mönnum að dæma um þetta er rétt að athuga, hvað núverandi stjórnarandstaða sagði og gerði, þegar hún var sjálf í stjórn. Það er reynsla hér - og raunar ekki aðeins hér, að það, sem stjórnmálamenn og flokkar segja og gera, þegar þeir eru í stjórn, er í miklu nánara samræmi við raunverulega stefnu þeirra en hitt, sem þeir kunna að segja, þegar þeir eru utan stjórnar og bera enga ábyrgð. Af þessum sökum er mjög fróðlegt að athuga orð og gerðir Framsfl. og Alþb., þegar þessir flokkar voru í stjórn nú siðast. Vandinn, sem nú er við að etja í efnahagsmálunum, er í grundvallaratriðum hinn sami og við var að etja á dögum ríkisstjórnar Hermanns Jónassonar. Skömmu eftir að sú ríkisstjórn tók við völdum, fékk hún hingað til lands tvo sérfræðinga frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í Washington, og gerðu þeir ýtarlega athugun á efnahagsmálunum. Í ársbyrjun 1958 fóru enn fram ýtarlegar athuganir, og starfaði að þeim nefnd íslenzkra hagfræðinga, sem allir þáv. stjórnarflokkar höfðu til þess starfs valið. Þessar athuganir leiddu til sömu niðurstöðu og athuganir sérfræðinga á vegum núv. ríkisstj. hafa leitt, en þær eru þessar: Róttækar aðgerðir í efnahagsmálunum eru nauðsynlegar, vegna þess að þjóðin notar meira en hún framleiðir og fær að láni til arðbærra framkvæmda og vegna hins, hve styrkja-, gjalda- og haftakerfið hefur skaðleg áhrif á vöxt þjóðarframleiðslunnar, þegar til lengdar lætur. Þessar niðurstöður voru vel kunnar öllum ráðh. í stjórn Hermanns Jónassonar að heita má frá upphafi þeirrar stjórnar, og við þessi vandamál var stjórnin að glíma allan starfstíma sinn. Ástæða þess, að tilraunir þeirrar ríkisstj. til þess að sigrast á þessum vanda báru ekki árangur, þegar á allt er litið, var fyrst og fremst djúptækur skoðanamunur á milli Framsfl. annars vegar og Alþb. hins vegar. Annar flokkurinn vildi ráðast á eina hliðvandans, hinn á aðra hlið hans, en hvorugur flokkurinn var reiðubúinn til þess að standa að þeim samræmdu heildaraðgerðum í efnahagsmálum, sem nauðsynlegar voru til þess að ráða við vandamálið. Þetta kemur mjög skýrt fram í þeim efnahagsmálatill., sem ráðh. Framsfl. og Alþb. lögðu fram í ríkisstj. vorið 1958, áður en aðalráðstafanir ríkisstj. Hermanns Jónassonar í efnahagsmálum voru gerðar. Frá, þessum till. skýrði ég við 1. umr. þessa máls og skal nú rifja upp aðalatriði þeirra. Till. Framsfl. báru þess vott, að flokkurinn gerði sér ljósa grein fyrir hinum alvarlegu afleiðingum styrkja- og gjaldakerfisins á þróun atvinnulífsins. Í samræmi við þetta var kjarni till. sá, að lagt skyldi 90% yfirfærslugjald á allan seldan gjaldeyri og greiddar sömu bætur á allan keyptan gjaldeyri. Þetta jafngilti beinni lækkun gengisins um 39%. Hins vegar var Framsfl. algerlega andvígur takmörkun á fjárfestingu opinberra aðila og útlánum banka. Hann vildi halda uppi þenslunni í atvinnulífinu án tillits til þess, að hún hlaut að leiða til verðbólgu innanlands og greiðsluhalla út á við. Verðbólgunni innanlands átti að halda í skefjum með afnámi vísítölukerfisins, og greiðsluhallann út á við átti að jafna með stórfelldum erlendum lántökum. Till. Alþb. sýna hins vegar, að flokkurinn hafði ekki skilning á göllum bóta. og gjaldakerfisins. Það mátti umfram allt ekki koma á einu gengi, hvorki beint né óbeint. Vísitölukerfínu skyldi haldið. Hins vegar viðurkenndu ráðh. Alþb. hættuna af greiðsluhallanum gagnvart útlöndum og verðbólgunni innanlands og vildu draga úr þeirri hættu með minnkun framkvæmda og takmörkun á bankaútlánum. Ekkert hefur komið fram um það, að þessir flokkar hafi skipt um skoðun síðan vorið 1958. Þeir hafa þvert á móti lagt áherzlu á, að svo sé ekki. Niðurstaðan er því sú, að Framsfl. er fylgjandi gengislækkun, en Alþb. á móti henni. Hins vegar er Framsfl. á móti takmörkun fjárfestingar og bankaútlána, en Alþb. fylgjandi henni. Framsfl. vill afnema vísitölukerfið, en Alþb. halda því. Um hina aðra þætti í efnahagsmálatill. ríkisstj. er það að segja, að Framsfl. hefur marglýst því yfir á undanförnum áratugum, að hann sé fylgjandi sem mestu afnámi hafta í innflutningsverzluninni, en Alþb, jafnoft, að það sé fylgjandi sem mestum höftum í innflutningsverzluninni. Framsfl. hefur aldrei haft neinn sérstakan áhuga á aukningu almannatrygginga, en Alþb. hefur hins vegar verið fylgjandi henni. Hið eina í till. ríkisstj., sem þessir tveir flokkar stjórnarandstöðunnar virðast hafa verið sammála um undanfarin ár að vera á móti, er afnám tekjuskattsins á almennar launatekjur. En það er spá mín, að þeir muni samt báðir greiða atkv. með því. Ég hef minnt á till. ráðh. Framsfl. og Alþb. vorið 1958 til þess að sýna fram á, að hvorugur flokkurinn var þá á móti öllum atriðum þeirrar stefnu, sem ríkisstj. nú fylgir. Það er ekki fjarri lagi að segja, að Framsfl. hafi þá verið fylgjandi öðrum helmingi hennar, en Alþb. hinum. Höfuðástæða þess, að vinstri stjórnin klofnaði, var einmitt þessi djúptæki skoðanamunur á milli Framsfl. og Alþb. Skoðun Alþfl. var þá eins og nú, að það, sem nauðsynlegt væri að gera, væri að breyta genginu og draga úr fjárfestingunni, en gera jafnframt ráðstafanir til tekjujöfnunar með aukningu almannatrygginga og afnámi tekjuskatts. Sjálfstfl. var í grundvallaratriðum sömu skoðunar. Þess vegna var eðlilegt, að þessir tveir flokkar tækju höndum saman um stjórn landsins, en hinir tveir flokkarnir, Framsfl. og Alþb., yrðu utan stjórnar, enda voru þeir ósammála okkur um sinn hvorn helminginn í þeirri stefnuskrá, sem við vildum fylgja, og sín á milli ósammála um bókstaflega allt, sem máli skipti. Mér er til efs, að nokkurn tíma hafi verið í stjórnarandstöðu á Alþingi tveir flokkar, er hafi verið jafnósammála um öll grundvallaratriði og flokkar stjórnarandstöðunnar eru nú, og það ekki einungis um innanlandsmál, heldur einnig utanríkismál. Það skiptir miklu, að þjóðin geri sér ljóst, að þeir eru svo ósammála um grundvallaratriði, að þeir geta ekki stjórnað landinu saman. Ef þessar ráðstafanir verða brotnar á bak aftur utan Alþingis, eins og fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafa hótað, yrði hér algert öngþveiti. Stjórnarandstöðuflokkarnir vilja fara hvor í sína áttina. Ríkisstjórn þeirra gæti enga heildarstefnu haft. Það yrði hentistefna, þar sem allt mundi reka á reiðanum og öllu yrði stefnt í óefni. Slíkt væri e.t.v. ekki alveg fjarri skapi þeim öflum, sem mestu ráða í Alþb. En hvað segja greindir og ábyrgir kjósendur Framsfl.? Gætu þeir hugsað sér að bera ábyrgð á slíku stjórnarfari? Framsfl. hefur í þessari hv. d. lagt til, að efnahagsmálafrv. sé afgr. með rökst. dagskrá, sem jafngildir vantrausti á ríkisstj., og er þar gert ráð fyrir víðtækara samstarfi um lausn málanna. Þetta minnir óneitanlega dálítið á það, þegar minnihlutastjórn Sjálfstfl. bar fram frv. um gengislækkun árið 1950 og Framsfl. bar fram vantraust á þá stjórn og felldi hana, en myndaði ríkisstjórn með Sjálfstfl. strax á eftir og samþykkti gengislækkunarfrv. óbreytt. Endurminningin um þetta undirstrikar aðeins það, sem ég sagði áðan, að það getur reynzt sitt hvað, sem sumir gera í stjórn og stjórnarandstöðu, og það er nauðsynlegt fyrir þjóðina að dæma sjálf með eigin dómgreind um málin, en láta ekki áróður hafa of sterk áhrif á sig. Ég skal nú víkja að nokkrum meginatriðum í málflutningi stjórnarandstöðunnar. Því hefur verið haldið fram, að í þessum ráðstöfunum felist voveiflega mikil gengislækkun krónunnar. Eins og kunnugt er, hefur ekki verið eitt gengi á krónunni, heldur mörg. Ef miðað er við meðalgengi krónunnar í útflutningi, nemur gengislækkunin 20%, en sé miðað við meðalgengi hennar í innflutningi, nemur gengislækkunin 34%. Ríkisstj. Hermanns Jónassonar hækkaði bæði útflutningsbætur og yfirfærslu- og innflutningsgjöld mjög verulega, og getur enginn ágreiningur verið um, að það jafngilti gengislækkun. Sú gengislækkun, sem ríkisstjórn Hermanns Jónassonar framkvæmdi og allir flokkar hennar, Framsfl., Alþb. og Alþfl., samþykktu, nam 30% og var hin sama í útflutningi og innflutningi. Gengislækkun krónunnar á starfstíma ríkisstj. Hermanns Jónassonar var því meiri en sú gengislækkun, sem nú er lagt til að framkvæmd verði. Þegar þetta er haft í huga, er ekki undarlegt, þótt ýmsum finnist tómahljóð í hinum háværu andmælum fulltrúa Framsfl. og Alþb. gegn gengisbreytingunni nú. Það hefur verið sagt, að með gengisbreyt. nú séu lagðar um 1000 millj. kr. álögur á þjóðina. Þetta er rangt. Á dögum vinstri stjórnarinnar reiknaði þáv. stjórnarandstaða út, að álögur hennar á þjóðina næmu 1200 millj. kr. eða - ef alveg eins væri reiknað og stjórnarandstaðan gerir nú - 800 millj. kr. En dettur nokkrum í hug, að þessar tvær ríkisstj., sem allir fjórir flokkar þingsins hafa staðið að, leggi samtals um 1800 millj. kr. álögur eða byrðar á þjóðina, þ.e.a.s. rýri kjör hennar um næstum helming? Þarf að segja meira til að leiða í ljós, hvílík fjarstæða hér er á ferðinni? Hitt er annað mál, og á það hefur ríkisstj. enga dul dregið, heldur þvert á móti sagt það af fullri hreinskilni og vill, að þjóðin viti það og skilji, að samfara þessum ráðstöfunum verður þjóðin að taka á sig nokkra byrði. En hún er ekki 1000 millj., heldur 150–200 millj., eða 3–4% af þjóðartekjunum, eins og þær eru nú taldar, miðað við gamla gengið. Þessi byrði eða þessar álögur eru ekki afleiðing gengisbreytingarinnar í sjálfu sér, heldur afleiðing þess, að greiðsluhallinn gagnvart útlöndum hverfur, að það er ætlunin, að þjóðin hætti að nota meira en hún framleiðir, að viðbættum heilbrigðum erlendum framkvæmdalánum. Þess vegna verður innflutningurinn að minnka. Það rýrir auðvitað lífskjör okkar, ef við notum minni útlendar vörur en við höfum gert, en þetta er óhjákvæmilegt. Það er engin leið til, sem gerir okkur kleift að halda nú áfram að nota meiri útlendar vörur en við öflum okkur gjaldeyris til að kaupa. Við gætum hvergi fengið meiri útlend lán til að halda slíku áfram. Þótt við gætum það, ættum við ekki að gera það. Það samrýmist ekki hagsmunum okkar. Það samrýmist ekki heldur sóma okkar. Stjórnarandstaðan talar eins og þessi kjaraskerðing sé alveg óþörf og eitthvað alveg nýtilkomið. A.m.k. Framsfl. gerði sér nauðsyn hennar ljósa vorið 1958. Þá varð ríkisstj. sammála um ráðstafanir, sem vitað var að mundu hafa í för með sér um 10% hækkun verðlags, en því áttí að mæta með aðeins 5% hækkun á launum. Það var eindregin skoðun Framsfl. þá, að launþegasamtökin ættu að gefa eftir af kaupi sínu sem svaraði meginhluta þess eða helzt því öllu, sem á vantaði, að verðhækkunin yrði bætt að fullu, en það voru þá 10 vísitölustig. Þetta þýddi álíka kjaraskerðingu og nú er farið fram á að þjóðin taki á sig. Þessi kjaraskerðing átti að eiga sér stað án þess, að gerðar væru samhliða jafnstórfelldar ráðstafanir til tekjujöfnunar og felast í aukningu almannatrygginganna og niðurfellingu tekjuskattsins. Ég geri ráðherrum Alþb. áreiðanlega ekki rangt til, þótt ég segi það sem skoðun mína, að þeir hafi þá ekki heldur talið nokkra eftirgjöf á kaupi fjarstæðu og viðurkennt þar með í raun og veru nauðsyn nokkurrar kjaraskerðingar, þótt þeir hafi hins vegar orðið undir í flokki sínum, sem beitti sér síðan gegn þessum ráðstöfunum og eyðilagði þær, með þeim árangrí, að enn er vandinn óleystur. Í þessu sambandi má geta þess, að tölur þær, sem hv. 2. landsk. þm., Eðvarð Sigurðsson, nefndi áðan í ræðu sinni um útgjaldaaukningu vísitölufjölskyldunnar, eru alveg úr lausu lofti gripnar. Hann spáði því, að vísitalan mundi hækka um 20%. Nákvæmar athuganir hafa sýnt, að hún muni hækka um 13% vegna gengisbreytingarinnar, en lækka hins vegar um 10% vegna bótaaukningar almannatrygginganna og niðurgreiðslu vöruverðs. Þá hefur því verið haldið fram, að tímakaup íslenzks verkamanns sé aðeins helmingur lágmarkskaups bandarísks verkamanns, ef miðað er við nýja gengið, og sé þetta tákn þess, hvernig íslenzki verkamaðurinn sé nú leikinn, þar eð lágmarkskaup bandarísks verkamanns sé 38 kr. á klst., en íslenzka verkamannsins kr. 20.67. En þá er þagað um, við hvaða verðlag bandaríski verkamaðurinn býr. Fyrir vörur eins og kjöt og kaffi verður hann að greiða helmingi meira, fyrir mjólk þrisvar sinnum meira og fyrir fisk fimm sinnum meira en hinn íslenzki verkamaður. Auk þess nýtur hann ekki almannatrygginga í sama mæli og íslenzkur verkamaður: Með þessu er ég þó ekki að segja, að kjör íslenzks verkamanns séu jafngóð og bandarískra verkamanna yfirleitt, því miður. Tekjur bandarískra verkamanna eru hærri en verkamanna í Vestur-Evrópu yfirleitt og miklu hærri en kaup verkamanna í löndum AusturEvrópu. Þau lönd, sem eðlilegast er að við berum okkur saman við í þessum efnum, eru hin Norðurlöndin. Samanburður sýnir, að vikutekjur íslenzks verkamanns eru nokkru lægri en vikutekjur dansks verkamanns, en hins vegar nokkru hærri en norsks verkamanns. Er þá að vísu miðað víð þrem stundum lengri vinnutíma og 6 tíma eftirvinnu hér, en hins vegar við lágmarkskaup íslenzks verkamanns, en meðalkaup í Danmörku og Noregi, þar sem kaup, sem er talsvert hærra en lágmarkskaupið, hefur áhrif á meðaltalið. Þessi samanburður sýnir, að enginn teljandi munur er á kjörum íslenzkra verkamanna og stéttarbræðra þeirra í Noregi og Danmörku, og er það raunar eins og allir, sem þekkja til í þessum löndum, vita. Á það má og benda, að fjölskyldubætur verða hér samkv. hinum nýju till, miklu. hærri en þær eru í Noregi og Danmörku. Þá er sagt, að afleiðingin af ráðstöfunum þessum muni verða atvinnuleysi. Af öllu því, sem sagt hefur verið um till. ríkisstj., er þessi staðhæfing fjarstæðukenndust. Allir vita, að mörg undanfarin ár hefur verið hér skortur á vinnuafli. Hér hafa starfað nokkuð á annað þúsund útlendinga, bæði karlar og konur. Ég fullyrði, að í engu landi í Vestur-Evrópu er nú jafnmikið bil milli ríkjandi ástands á vinnumarkaðnum og atvinnuleysis. Ef eitthvað gerist á næstu mánuðum, sem bendi til þess, að óeðlilegur samdráttur verði á einhverju sviði atvinnulífsins, er áreiðanlega nógu mikið svigrúm og nógu mikill tími til þess að grípa til gagnráðstafana, þannig að ekki komi til atvinnuleysis, og það yrði að sjálfsögðu gert. Það er frumatriði í stefnu ríkisstj. að tryggja, að sérhver vinnufús hönd hafi verk að vinna. Atvinnuleysi má aldrei verða framar á Íslandi. Það er einmitt m.a. til þess að tryggja, að hér þurfi ekki að koma til atvinnuleysis vegna gjaldeyrisskorts og framleiðslustöðvunar, að ríkisstj. beitir sér nú fyrir þeim ráðstöfunum, sem hún gerir. Þessar ráðstafanir, sem nú standa fyrir dyrum, eru viðtækustu ráðstafanir í efnahagsmálum, sem nokkurn tíma hafa verið gerðar á Íslandi. Þær eru ekki víðtækar vegna þess, að gengisbreytingin sé meiri en áður hefur tíðkazt. Þvert á móti, hún er minni. Þær eru ekki heldur víðtækar vegna þess, að kjaraskerðingin, sem nauðsynleg er í bráð, verði talin sérstaklega mikil. Hún nemur 3–4% af þjóðartekjunum. Nei, þessar ráðstafanir eru víðtækari en áður annars vegar vegna þess, að með þeim er afnumið kerfi, sem hlaðið hafði utan á sig skriffinnsku og var orðið undirrót sérréttinda og margs konar spillingar. Í staðinn á að koma sams konar kerfi og allar nágrannaþjóðir okkar í Vestur-Evrópu búa. við, hvort sem þeim er stjórnað af vinstri sinnuðum eða hægri sinnuðum flokkum. Hins vegar eru ráðstafanirnar viðtækar vegna þess, að þær snerta ekki eingöngu hag og afkomu útflutningsframleiðslunnar, heldur felast einnig í þeim róttækar ráðstafanir til tekjujöfnunar með stórfelldari aukningu almannatrygginga en áður hefur verið gerð í einu spori og meiri lækkun tekjuskatts en nokkurn tíma hefur verið framkvæmd. Það er nauðsynlegt, að þjóðin geri sér alveg ljóst, um hvað nú er að velja í efnahagsmálunum. Valið er ekki milli þess ástands, sem verið hefur hér undanfarinn áratug, annars vegar og þessara ráðstafana hins vegar. Því tímabili, að við getum eytt meira en við öflum á sama tíma með því að eyða erlendum inneignum, fá erlenda fjárhagsaðstoð eða safna erlendum skuldum, er beinlínís lokið. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að öll þau lán, sem þjóðin hefur tekið undanfarin ár, hefðu betur verið ótekin. Þau hafa sumpart verið heilbrigð framkvæmdalán, en að miklu leyti hafa þau verið óheilbrigð hallalán. Það eru slíkar lántökur, sem verða að hætta. Annars fáum við engin framkvæmdalán framar. Tölur þær, sem hv. 4. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, nefndi í ræðu sinni áðan til þess að sýna fram á, að um alls engan halla hafi verið að ræða undanfarin ár, hafa áður verið hraktar lið fyrir lið hér á hinu háa Alþingi, og eyði ég ekki tíma mínum í það atriði nú. Það er ómótmælanlegt, að við verðum að draga nokkuð saman seglin. Spurningin er aðeins um, hvernig við eigum að gera það. Ríkisstjórnin hefur lagt fram till. sínar um, hvernig það skuli gert. Hvorugur stjórnarandstöðuflokkanna hefur lagt fram nokkrar heildartill. um, hvernig þeir vilji láta gera það. Ég held því ekki fram, að leið ríkisstj. sé hin eina, sem hugsanleg sé. Það er til önnur leið. Hún er sú að halda uppbóta- og innflutningsgjaldakerfinu og vísitölukerfinu, en herða stórkostlega á gjaldeyris- og innflutningshöftum og taka upp skömmtun ýmissa nauðsynja. Það væri hægt að reyna að eyða hallanum gagnvart útlöndum með harðvítugu haftakerfi. En það yrði þá að vera víðtækara og strangara en við höfum nokkurn tíma áður þekkt. Viljum við þetta heldur? Þetta virtist vera leið Alþb. vorið 1958. En er það leið okkar hinna? Viljum við verða eina þjóðin í Vestur-Evrópu, sem býr við ströng höft í gjaldeyris-, innflutnings- og fjárfestingarmálum og skömmtun nauðsynja? Ég held, að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar hafni þessari leið. Ég held jafnvel, að verulegur hluti fylgjenda Alþb. hafni henni einnig. Hún mundi ekki hafa í för með sér minni kjaraskerðingu en leið ríkisstjórnarinnar. Það væri kannske hægt að láta hana hafa í för með sér eitthvað aðra tekjuskiptingu í bráð, a.m.k. á pappírnum. En skriffinnskan, sem er henni fylgjandi, og braskið og spillingin, sem hún freistar til, kemst aldrei á skýrslur, og á því hagnast aldrei hinn smái og aldrei hinn heiðarlegi, heldur bitnar það þvert á móti á þeim. Það er víst, að þessi leið mundi hafa lamandi áhrif á vöxt þjóðarframleiðslunnar og þar með rýra lífskjörin. Og það, sem kannske skiptir mestu máli, er, að hún mundi ekki verða til frambúðar, svo að fyrr eða síðar yrði að breyta hinu óraunhæfa gengi hvort eð er. Góðir hlustendur. Við skulum öll gera okkur ljóst, að fyrir dyrum stendur að taka örlagaríkar ákvarðanir. Þegar öllu er á botninn hvolft, er það, sem mestu máli skiptir í þeim, ekki gengisbreytingin, ekki hin breytta stefna í peningamálum eða viðskiptamálum, ekki einu sinni aukning almannatrygginganna og afnám tekjuskattsins. Það, sem mestu máli skiptir, er átakið, sem þjóðin þarf nú að gera til þess að takmarka neyzlu sína og framkvæmdir við það, sem hún framleiðir sjálf og getur fengið erlendis að láni til fjárhagslega heilbrigðra framkvæmda. Við höfum nú um alllangt skeið undanfarið notað meira en þetta og tekið það, sem umfram hefur verið, að láni erlendis, safnað skuldum hjá erlendum þjóðum. Því verðum við að hætta. Það er kjarni málsins. Þetta kostar nokkra fórn í br áð. Við þurfum að draga saman seglin sem svarar um það bil 3–4% þjóðarframleiðslunnar. En á þetta eigum við ekki og megum ekki líta eingöngu frá fjárhagslegu sjónarmiði. Við eigum ekki og megum ekki mæla þetta eingöngu með áhrifunum á pyngju okkar. Hér er um miklu meira að tefla. Ég minntí á það í upphafi, að fullveldi okkar er ekki nema rúmlega 40 ára gamalt. Lýðveldið er ekki nema rúmlega 15 ára. Íslendingar börðust í heila öld fyrir sjálfstæði sinu. Þeirri baráttu lauk með fullum sigri. En höfum við í sannleika sagt gert okkur nógu ljóst, að stjórnarfarslegt fullveldi er ekki nema önnur hlið þess algera sjálfstæðis, sem sérhver menningarþjóð þarf að njóta. Hin hliðin er fjárhagslegt sjálfstæði. Er fjárhagslegt sjálfstæði þeirrar þjóðar traust, sem árum saman notar meira en hún framleiðir og fær mismuninn að láni hjá öðrum þjóðum? Það er skylda hvers einasta Íslendings að gera sér ljóst, að við höfum nú um mörg undanfarin ár fengið tiltölulega miklu meira fé hjá lýðræðisríkjum hins vestræna heims og þá fyrst og fremst Bandaríkjunum, bæði sem fjárhagsaðstoð og lán, en nokkur önnur þjóð í Vestur-Evrópu. Ég fullyrði, að við eigum nú ekki lengur kost á slíkum lántökum hjá þessum aðilum. . Einhverjir eru það eflaust hér á landi, sem segja, að þá sé bezt að snúa sér í austurveg og leita eftir lánum og fjárhagsaðstoð þar. Hún muni fáanleg. Ég er þeirrar skoðunar, að við eigum að kosta kapps um að varðveita sem bezt viðskiptasambönd okkar við ríkin í AusturEvrópu, og það er ráð fyrir því gert í till. ríkisstjórnarinnar. En það væri algerlega rangt að fara nú að leita eftir lánum eða fjárhagsaðstoð frá þessum ríkjum, af nákvæmlega sömu ástæðu og það er rangt að halda áfram að taka hallalán í Bandaríkjunum eða VesturEvrópu. Við eigum og verðum að hætta að reka þjóðarbúið með eyðsluhalla gagnvart öðrum ríkjum. Við þurfum að verða óháð því að taka slík hallalán hjá öðrum þjóðum, hvort sem er í vestri eða austri. Ef við hættum því ekki, er fjárhagslegt sjálfstæði okkar í hættu. Hversu lengi varðveitum við stjórnarfarslegt fullveldi okkar, ef við kunnum ekki að gæta fjárhagslegs sjálfstæðis okkar. Við, sem erum um það bil jafngömul fullveldinu íslenzka, stöndum í mikilli þakkarskuld við þær eldri kynslóðir, sem börðust til sigurs fyrir fullveldinu. Getum við sýnt þakklæti okkar í verki á nokkurn betri hátt en þann að standa dyggilega á verði um það og berjast jafnframt til fulls sigurs fyrir fjárhagslegu fullveldi, þannig að þjóðin sé í sannleika sjálfstæð, bæði í orði og á borði. Það kostaði átök að tryggja þjóðinni stjórnarfarslegt fullveldi. Það kostar líka átök að tryggja henni fjárhagslegt sjálfstæði. Þær ráðstafanir, sem nú standa fyrir dyrum, eru þáttur í þeirri baráttu. Íslendingar uxu af átökunum í baráttunni fyrir fullveldinu. Það er ósk mín og von, að þeir eigi líka eftir að vaxa af þeim átökum, sem þeir nú ráðast í til þess að treysta efnahagslegt sjálfstæði sitt. - Verið þið sæl.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hér eru efnahagsmál á dagskrá. Þau eru ævarandi viðfangsefni þings og stjórnar og algengt umtalsefni manna sem eðlilegt er. Í lýsingum á efnahagsástandinu er oft gripið til stórra orða og sterkra lita. Svo er einnig um þessar mundir. Í grg. með frv., sem hér liggur fyrir, málar ríkisstj. ástandið með dökkum litum - mjög dökkum - sýnilega í þeim tilgangi að reyna að hræða fólk til fylgis við þá samdráttarstefnu, sem hún vill taka hér upp. Í grg. með frv. úir og grúir af blekkingum. Og stjórnin hefur gripið til þess ósæmilega ráðs að gefa þessa grg. sína út í sérstakri bók og taka peninga úr ríkissjóði í heimildarleysi til að borga útgáfukostnaðinn og útsendingu ritsins um land allt. Bókin er prýdd skjaldarmerki ríkisins, sjálfsagt til að reyna að fá fólk til að trúa því, að hér sé um hlutlaust fræðirit að ræða. En því fer víðs fjarri. Enginn fræðimaður mundi vilja láta kenna þetta rit við sig eða bera ábyrgð á því. Þetta er pólitískur áróður stjórnarflokkanna. Það er ástæða til að benda fólki á, hvers eðlis þessi bæklingur er. Það er mikið slys, sem hefur hent hæstv. ríkisstjórn að taka ríkisfé til slíkrar útgáfustarfsemi. Í þessu frv. er lagt til, að gengi íslenzkrar krónu verði þannig skráð, að 38 kr. jafngildi einum Bandaríkjadollar. Að meðtöldu 55% yfirfærslugjaldinu, sem leggst á flestar greiðslur til útlanda, kostar dollarinn nú 25.30. Hækkunin á erlenda gjaldeyrinum samkv. frv. er því um það bil 50%. Innkaupsverð á útlendum vörum hækkar sem þessu nemur í íslenzkum peningum, og má af því sjá, að breytingin verður geysimikil til hækkunar á vöruverði. Í grg. frv. er birt tafla, sem á að sýna útgjaldaaukningu hjá fjölskyldufólki vegna verðlagshækkunarinnar. Sýnt hefur verið fram á áður í umr. hér í d., að þeir útreikningar eru rangir. Í grg. frv. er því haldið fram, að því aðeins sé hægt að notast við uppbótakerfið, að mikill halli sé á greiðslujöfnuðinum eða flutt sé inn svo og svo mikið af óþarfavarningi. Hæstv. forsrh. endurtók þetta áðan. En þetta er alrangt. Það er hægt að ákveða gjaldeyrísálag og aðrar tekjur útflutningssjóðs þannig, að þær vegi á móti gjöldum sjóðsins. Hæstv. ríkisstj. heldur því m.a. fram, að vegna halla á þjóðarbúskapnum gagnvart útlöndum þurfi að grípa til þessara stórfelldu ráðstafana. Hún birtir skýrslur um hallann, sem hún nefnir svo, en hún reiknar dæmið þannig, að allar lántökur til framkvæmda á undanförnum árum eru taldar til halla á þjóðarbúskapnum og þar með allar mestu framkvæmdir síðustu ára, svo sem sementsverksmiðjan, Sogsvirkjunin, ræktun og byggingar í sveitum, fjölda skipa o.s.frv. Langmestur hluti skuldaaukningarinnar við útlönd undanfarin ár stafar af slíkum framkvæmdalántökum. Taka má sem dæmi árin 1956–58. Í skýrslu stjórnarinnar segir, að á þeim árum hafi hallinn gagnvart útlöndum orðið samtals 627 millj. En á tímabilinu 1. júlí 1956 til ársloka 1958 voru tekin framkvæmdalán erlendis, sem námu alls yfir 560 millj., þar af án ríkisábyrgðar 108 millj. Lánunum var varið til sementsverksmiðjunnar, Sogsvirkjunar og margra annarra raforkuframkvæmda, ræktunarsjóðs, fiskveiðasjóðs, flökunarvélakaupa, flugvélakaupa, skipakaupa og hafnargerða og lítið eitt til símaframkvæmda. Sé þetta talinn halli á þjóðarbúskapnum, þá ætti að telja það halla á útgerð, ef útvegsmaður kaupir bát og tekur eitthvert lán í því sambandi, og hallabúskap, ef bóndi byggir fjós eða fjárhús og tekur einhvern hluta kostnaðarins að láni. Og það er vitanlega röng kenning, að vegna þessara framkvæmdalána sé erfiðara en áður fyrir þjóðina að standa í skilum með afborganir og vexti af erlendum lánum. Framkvæmdirnar hafa orðið til að auka útflutning og sparað innflutning og þannig bætt aðstöðuna í viðskiptum við aðrar þjóðir. Það væri fróðlegt að heyra, hvað af þessum erlendu lánum, sem ég nefndi, hæstv, viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, telur óheilbrigð hallalán. Þó að hæstv. ríkisstj. haldi því fram, að núverandi greiðslur af útlendum lánum séu þung byrði, vill hún samt fá heimild til að taka stórt lán erlendis, allt að 20 millj. dollara. En það á ekki að nota til framkvæmda hér, heldur venjulegra vörukaupa. Ef þetta skyldi nú verða að fastri skuld, verður aðstaðan ekki betri til að fá framkvæmdalán erlendis. Í sambandi við þetta mál hljóta, menn að spyrja, hvort svo stórkostlegar aðgerðir séu nauðsynlegar til þess, að útflutningsvöruframleiðslan og rekstur þjóðarbúsins geti haldið áfram. Er þá rétt að reyna að gera sér grein fyrir, hvernig afkoman hefur orðið árið sem leið og hvernig viðhorfið er nú. Ríkisstj. segir í grg. frv., að áætlanir sýni um það bil 180 millj. kr. halla hjá útflutningssjóðnum s.l. ár. Þó eru upplýsingar um þetta nokkuð á reiki, því að hæstv. sjútvmrh. hefur látið orð liggja að því, að þarna mundi oftalið um 30 millj. Við fjárlagaumr, nýlega sagði hæstv. fjmrh., að hjá ríkissjóði hefði orðið 8 millj. kr. greiðsluafgangur s.l. ár, en þá var notaður tekjuafgangur frá 1958 um 431/2 millj. Eftir þessu að dæma hefur hallinn hjá ríkissjóði 1959 orðið rúmar 35 millj. Sé miðað við þessar upplýsingar stjórnarinnar, má ætla, að samanlagður halli hjá útflutningssjóði og ríkissjóði árið 1959 hafi numið nálægt 200 millj. kr. En þá er spurningin, hvort hækka þyrfti útflutningsuppbætur á þessu árí, ef það fyrirkomulag yrði í gildi áfram. Ríkisstj. segist miða till. sínar um gengisskráningu við það, að stærsta grein útflutningsframleiðslunnar, bátaútgerð til þorskveiða, beri jafnmikið úr býtum og nú. Þar með er sagt, að ekki þurfi að hækka uppbætur til þeirrar atvinnugreinar. Hins vegar er talið, að bæta þurfi aðstöðu togaraútgerðar og síldarútvegsins. Málin liggja því þannig fyrir, að með óbreyttu fyrirkomulagi er þörf fyrir viðbótartekjuöflun í útflutningssjóð og ríkissjóð. En þar er ekki um svo stórt og torleyst vandamál að ræða, að þess vegna þurfi að stofna til þeirrar miklu og háskalegu byltingar í þjóðfélagsmálum, sem ríkisstj. stefnir að. Sennilegt má telja, að ná mætti samkomulagi um nauðsynlega tekjuöflun til útflutningssjóðs og ríkissjóðs, ef stjórnarflokkarnir vildu reyna að fara þá leið. Í þessu sambandi má nefna, að stjórnin ber sjálf fram till. um hækkanir á ýmsum gjöldum til ríkisins, svo sem aukatekjum ríkissjóðs, gjaldi af innlendum tollvörutegundum og fleiri álögum. En þar að auki vill stjórnin nú leggja á almennan söluskatt, sem hún áætlar að gefi ríkissjóði 110 millj. umfram það, sem núgildandi söluskattur gefur. Slíkur skattur er á margan hátt óheppilegur, og ætti því fremur að reyna aðrar tekjuöflunarleiðir, sérstaklega ætti að skattleggja ýmiss konar óþarfaeyðslu meira en nú er gert. Þó að nauðsynleg tekjuöflun hefði í för með sér einhverjar almennar álögur, yrðu þær ekki tilfinnanlegar í samanburði við þau ósköp, sem yfir dynja, ef stjórnarfrv. verður samþykkt. Það er engin þörf fyrir svona stórfelldar ráðstafanir til þess að sjá fyrir þörfum útflutningssjóðs og ríkissjóðs. Það er líka ljóst, að höfuðmarkmiðið með þessu stjórnarfrumvarpi er allt annað. Með því er verið að ryðja braut nýrri þjóðmálastefnu, sem hæstv. ríkisstj. vill taka upp. Sú stefna er algerlega andstæð þeirri framfarastefnu, sem þjóðin hefur fylgt á undanförnum áratugum. Hvað hefur verið að gerast hér á síðustu tímum? Framkvæmdir og framfarir miklar svo að segja á öllum sviðum. Framfarirnar hafa byggzt jöfnum höndum á áhuga og atorku landsmanna, sem hafa lagt sig fram við umbótastörfin, og á mikilsverðum stuðningi ríkisvaldsins. Þær hafa byggzt að meira eða minna leyti á löggjöf frá Alþingi og fjárhagslegum stuðningi ríkisins, ýmist beinum fjárframlögum eða ríkisábyrgðum, lánsfjárútvegunum og margs konar fyrirgreiðslu af opinberri hálfu. Það er áreiðanlegt, að mikill meiri hluti þjóðarinnar vill halda áfram þessari framfaragöngu. Og það er þjóðfélaginu lífsnauðsyn. Landsmönnum fjölgar mjög ört. Þeir eru nú tæplega 174 þús. Með hlutfallslega sömu fjölgun og verið hefur síðustu árin verða landsmenn orðnir 200 þús. eftir aðeins 7 ár og 220 þús. 5 árum siðar. M.a. vegna fólksfjölgunarinnar þarf að byggja landið allt og nytja gæði þess eftir föngum, hvar sem þau eru, svo og fiskimíðin umhverfis landið. Verkefnin og möguleikarnir eru ótæmandi. Framleiðslu landbúnaðarvara þarf að stórauka til að fullnægja neyzluþörf þjóðarinnar, stöðugt vaxandi vegna fólksfjölgunar, og einnig til útflutnings og gjaldeyrisöflunar. Útgerðarskilyrðin batna, þegar sigur er unninn í landhelgismálinu. Og iðnaðarstöðvar þurfa að rísa í kaupstöðum, kauptúnum og sveitum. En til þess að unnt sé að halda við byggðinni um land allt, þurfa lífsskilyrðin og lífsþægindin að verða sem jöfnust, hvar sem menn búa á landinu. Þess vegna þarf m.a. að halda áfram að dreifa rafmagninu um byggðir landsins og skapa að öðru leyti sem jafnasta aðstöðu manna í lífsbaráttunni. En hæstv. núv. ríkisstj. og stuðningslið hennar virðist ætla að stefna í þveröfuga átt. Um það vitnar þetta frv., boðskapur stjórnarinnar í grg. þess og fleiri till. hennar. Till. stjórnarinnar miða að því að torvelda mjög áframhaldandi uppbyggingu og hljóta að valda miklum samdrætti á mörgum sviðum athafnalífsins. Með gengisbreytingunni hækka erlendar efnivörur til bygginga ákaflega í verði og einnig vélar og tæki til atvinnurekstrar. Þá lítur út fyrir, að stjórnin ætli að beita sér fyrir því, að lánveitingar bankanna minnki, miðað við verðlag og allan tilkostnað við atvinnurekstur og framkvæmdir. Hún ætlar að hækka vexti, sennilega allmikið. Sparifjáreigendur eiga þó líka að fá vaxtahækkun. En stórum betra væri fyrir þá að búa við óbreytta vexti, en sleppa í staðinn við þá rýrnun á verðgildi sparifjárins, sem stjórnin stefnir að. Ríkisstj. vill fá vald til að ákveða vexti og lánstíma hjá stofnlánasjóðum, að því er virðist til að gera lánakjörin óhagstæðari en nú. Og þessu til viðbótar hefur stjórnin í hyggju að beita sér fyrir því, að hluti af innlánsfé í sparisjóðum og innlánsdeildum kaupfélaga um land allt, enginn veit hve stór hluti, verði tekinn inn í Seðlabankann í Reykjavík. Menn eiga ekki lengur að fá að ráðstafa þessu eigin fé sínu heima í héruðunum til hinna margvíslegu þarfa þar. Þá er gert ráð fyrir, að ríkisframlag til verklegra framkvæmda lækki, miðað við tilkostnað við þær. Allt er þetta á eina leið. Vel geta þessar aðfarir leitt til þess m.a., að byggð eyðist í sumum héruðum meira en orðið er. Víða stendur tæpt, að byggð haldist, og sé stöðvun á nýjum framkvæmdum, er skammt til afturfarar. Enn gildir, að það er „bágt að standa í stað, og mönnunum munar annaðhvort aftur á bak ellegar nokkuð á leið“. Og nú virðist eiga að þrýsta meginþorra þjóðarinnar aftur á bak. Með stjórnarstefnunni er verið að leggja stór björg í veg fyrir fjöldann, fólkið við sjó og í sveitum, í veg fyrir sjálfsbjargarviðleitni þess og framkvæmdamöguleika. Og svo segist hæstv. ríkisstj. vera að auka frelsið í þjóðfélaginu. Meira öfugmæli getur varla. Stjórnarstefnan leggur mikil höft á almenning með ýmsu móti. Verðhækkanirnar torvelda allar framkvæmdir, og samtímis eru lántökumöguleikar skertir og vextir hækkaðir. Þetta bitnar t.d. á unga fólkinu, sem hefur í hyggju að stofna til heimilismyndunar, einnig á öllum mönnum í kaupstöðum og kauptúnum, sem þurfa nauðsynlega að koma sér upp íbúðarhúsum eða afla sér nauðsynlegra tækja til ýmiss konar atvinnurekstrar. Það kemur líka illa við bændurna, sem vilja halda áfram að rækta landið, reisa nauðsynlegar byggingar og afla fullkomnari tækja til að auðvelda bústörfin og auka framleiðsluna. Vitanlega er hægt að benda á ýmsar veilur í okkar efnahagslífi. En þrátt fyrir allt mun óhætt að fullyrða, að þjóðin sé nú betur efnum búin en nokkru sinni fyrr. Auðvitað er ekki hægt að framkvæma allt í einu, sem hugurinn þráir. En það er hægt að halda áfram á þeirri braut, sem gengin hefur verið undanfarin ár. Og um það verður stjórnmálabaráttan fyrst og fremst, hvort halda skuli áfram á framfarabrautinni. Stefna núverandi valdhafa miðar að því að leiða þjóðina inn á aðrar götur. Það hefur verið reiknað út, að verðhækkanir vegna gengisbreytingarinnar, að frádreginni hækkun á rekstrarvörum atvinnuveganna, en að viðbættum auknum álögum til ríkisins, sem ákveðnar eru samkv. fjárlagafrv., muni nema samtals um 1000 millj. kr. Vafalaust verða hækkanirnar þó meiri en þetta, því að tölur þessar eru byggðar á áætlun um vöruinnflutning, sem er óeðlilega lág. Þessir reikningar hafa ekki verið vefengdir. En ég get vel gert hæstv. viðskmrh. það til geðs að kalla þetta ekki álögur. Upp í þessa miklu fúlgu er ætlunin að láta aðeins 189 millj., sem er hækkun á bótum frá tryggingunum og niðurgreiðsla á verði nokkurra útlendra vörutegunda. En hvaða möguleikar eru til þess að koma fram svona gífurlegri fjármunatilfærslu í þjóðfélaginu í einni svipan? Frv. er við það miðað, að verkamenn og allir aðrir launamenn, svo og bændur og sjómenn, fái enga hækkun á vinnutekjum sínum. Sennilegt er aftur á mótí, að þær lækki vegna mínni atvinnu við framkvæmdir. Flestir landsmanna eru í þessum stéttum, tiltölulega fáir utan þeirra. Á þetta fólk leggst meginhluti þessara gífurlegu hækkana. Hverjum kemur til hugar í alvöru, að það sé hægt að leggja svona miklar verðhækkanir á allan þorra landsmanna, án þess að þeir fái hækkun á vinnutekjum sínum? Ef þessar aðgerðir væru óhjákvæmilegar, þ.e.a.s. ill nauðsyn, þá horfði málið öðruvísi við. En það er alls ekki hægt að fallast á, að svo sé. Þær leiðréttingar, sem nauðsynlegar eru til að tryggja atvinnureksturinn, er hægt að gera með langtum minni fórnum en hér er verið að krefjast. Reynslan hefur sýnt, að því aðeins er góðs árangurs að vænta, að víðtækt samstarf náist um úrræði í efnahagsmálunum. Við framsóknarmenn fluttum því till, við 2. umr. frv. hér í deildinni um, að nú þegar yrði skipuð 8 manna nefnd, sem í væru 2 menn frá hverjum þingflokkanna, til þess að gera till. á þessu þingi innan þriggja vikna um ráðstafanir til að halda verðbólgunni í skefjum og atvinnulífinu í fullum gangi. Samkvæmt okkar till. átti n. síðan að starfa milli þinga og leggja fyrir næsta þing heildartill. um skipan efnahagsmálanna. Þm. stjórnarflokkanna felldu þessa till. og greiddu allir atkvæði með stjórnarfrv. til 3. umr. Stjórnarflokkarnir virðast ekki kæra sig um að leita samkomulags um þessi mál, a.m.k. ekki enn sem komið er. Þeir vilja afgreiða þau með öðrum hætti. Stjórnarflokkarnir geta vitanlega gert þetta frv. að lögum, því að þeir hafa meiri hl. á þingi, þótt lítill sé, 33 af 60 þm. Og sennilega ætla stjórnarflokkarnir að halda áfram með frv. sitt beint af augum. Önnur þingdeildin á þó eftir að fjalla um málíð. Enn er því hægt að reyna samkomulagsleiðina.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég ætla ekki að ræða um það mál í heild, sem hér liggur fyrir, heldur sérstaka þætti í frv. og fyrirætlunum hæstv. ríkisstj. og aðdraganda þeirra. Má vera, að ég endurtaki eitthvað af því, sem ég sagði við 1. umr. fyrir nokkrum dögum. Á árinu sem leið gerði Alþ. umdeilda breyt., svo að ekki sé meira sagt, á stjórnarskrá lýðveldisins. Sú breyt. var í því fólgin að svipta 27 af 28 kjördæmum landsins sinum sögulega rétti til að eiga sérstakan fulltrúa á löggjafarsamkomunni og þar með því takmarkaða sjálfstæði innan ríkisheildarinnar, sem í þessu var fólgið. Og nú, eftir að búið er að kjósa í fyrsta sinn samkvæmt hinni nýju kjördæmaskipun, er hafizt handa um að setja eins konar viðbótarstjórnarskrá í efnahagsmálum, og sumt af því, sem hún mælir fyrir um, verður ekki aftur tekið. Að því, sem nú er að gerast, standa aðeins tveir af þeim þrem þingflokkum, sem samþ. afnám kjördæmanna. Þeir tveir hafa nú þann meiri hl., sem þeir höfðu ekki samkvæmt hinni fyrri skipan, og telja sig þá ekki þurfa meira lið. Þarna missýnist þeim að vísu, því að víð lausn efnahagsmála virðist ekki veita af því, að allir flokkar þingsins standi saman, ef unnt væri. Ýmsir Alþb.-menn og fleiri skilja e.t.v. betur nú, hvað þeir voru að gera með því að styðja stjórnarskrárbreyt. á sínum tíma. Þegar kjördæmin voru lögð niður, voru sumir forstöðumenn þess verks einstaka sinnum ómyrkir í máll. Byggðavaldið var að þeirra áliti of sterkt á Alþingi. Þetta byggðavald átti að þeirra dómi sök á því, að fjármagninu var dreift um of. Of mikil fjárfesting - pólitísk fjárfesting - úti um land, sögðu þeir, og of langt að bíða ávaxtanna, þar sem menn eru að byggja upp frá grunni og bæta landið. Léleg kaupmennska að halda úti nýjum skipum á útkjálkamiðum þrátt fyrir útfærslu landhelginnar eða byggja síldarverksmiðjur á Austfjörðum. Ekki hægt á þann hátt að lára kapítalið alheimta daglaun að kvöldum. Þetta var málefnaleg afstaða, stjórnmálastefna, þó að ég sé henni andvígur og margir aðrir. En brautryðjendur og liðsmenn þessarar stefnu létu ekki mikið yfir henni í kosningunum, létu jafnvel í veðri vaka, að hún væri ekki til, með nýju kjördæmaskipuninni væri bara verið að vernda lýðræðið eða endurreisa það, eins og hæstv. forsrh. komst að orði á gamlárskvöld. En aðrir þóttust eygja blikur á lofti. Sumir gátu ekki skilið, að þingmaður þeirra væri lýðræðinu hættulegur, þó að þeir fengju að kjósa hann út af fyrir sig, frekar en t.d. þm. í Bretlandi og Bandaríkjunum, sem hafa einmenningskjördæmi. Margir skildu, að hér bjó annað undir, og létu það í ljós í kosningunum 28. júní. Glöggt er það nú, hvað þeir vildu, þessir frumkvöðlar stjórnarskrárbreyt., á árinu sem leið. Fyrstu tilburðirnir í þessa átt sögðu til sín strax í vor, þegar þessir frumkvöðlar þóttust báðum fótum í jötu standa. Þá var tilkynnt af hálfu þess flokksfélags, sem með völd fór og fer enn, að dregið yrði úr framkvæmdum samkvæmt 10 ára rafvæðingaráætluninni, m.a. hætt við vatnsvirkjun í Hornafirði, sem búið var að kaupa vélar í, strikaðar út aðrar orkuveitur á Norðausturlandi og sunnanverðum Austfjörðum. Svo komu bráðabirgðalög í haust, þar sem bændum var gert að afhenda 3–4% af búsafurðum sínum endurgjaldslaust fyrir 15. desember. Þeir, sem að því verki stóðu, hlutu að vísu andstöðu, sem varð þeim ofjarl, a.m.k. í bili. Þess er að vænta, að staðið verði við það samkomulag, sem gert var, og að ekki verði talið vænlegt fyrst um sinn að reka þá nýlendustefnu gagnvart bændum, sem reynd var með bráðabirgðalögunum. Það ber venjulega einhvern árangur að halda vöku sinni. En stefnan, sem undir bjó við afnám kjördæmanna, heldur áfram að segja til sín, stefna þeirra, sem vilja færa saman fjármagnið, atvinnutækin og fólkið. Togaraútgerðarfélagið á Akureyri gat ekki á árinu sem leið fengið leyfi eða fyrirgreiðslu til að kaupa einn togara, þótt slík aðstoð væri veitt um sama leyti til kaupa á nokkrum togurum hér syðra. Því var neitað. En einn togaraútgerðarmaður í bænum fékk að endurnýja skip sitt til að flytja suður. Svo flytur Morgunblaðið þau skilaboð frá þessum framtaksmanni, að hann telji óhagkvæmt að gera út togara frá Akureyri. Þetta er ekki uppörvandi fyrir Norðlendinga og á vist ekki að vera það. En stefna þeirra, sem hafa andúð á dreifingu fjármagnsins, heldur áfram að sýna sig í þessu frv., sem hér liggur fyrir, og það svo að um munar. Ég ætla að nefna tvö áberandi dæmi. Hér á landi hafa á undanförnum þrem áratugum eða rúmlega það verið byggðir upp með löggjöf nokkrir stofnlánasjóðir, sem veita affallalaus lán til langs tíma, sumir með lágum vöxtum, aðrir með vöxtum, sem eru a.m.k. lægri en þeir almennu útlánsvextir, sem nú er gert ráð fyrir. Í þessu sambandi má nefna byggingarsjóð sveitabæja, ræktunarsjóð, sem veitir lán til að rækta land og koma upp byggingum vegna framleiðslunnar, fiskveiðasjóð Íslands, sem veitir lán til fiskibáta og til að koma upp húsum og vélum til vinnslu sjávarafurða, byggingarsjóð verkamanna og íbúðarlánasjóð húsnæðismálastofnunarinnar, sem veitir lán í kaupstöðum og þorpum, og raforkusjóð. Um þessa sjóði eru mörg lög frá ýmsum tímum, og í þessum l. eru lánskjörin ákveðin. Nú er í einni grein þessa frv., sem hér liggur fyrir, lagt til, að ríkisstj. fái alræðisvald til að ákveða vexti og lánstíma hjá öllum þessum sjóðum, og þar með raunverulega numið úr gildi eitt meginatriði allra þessara laga. Og það er ekki farið dult með, að þetta sé gert til þess, að hægt sé að hækka vextina og stytta lánstímann án þess að bera það undir Alþingi, - líka hjá þeim, sem samkv. venju áttu að fá lán fyrir síðustu áramót, t.d. í byggingarsjóði og ræktunarsjóði, en hafa ekki fengið þau enn út á unnar framkvæmdir. Það mun eiga að bera því við, a.m.k. um tvo af þessum sjóðum, byggingarsjóð sveitabæja og ræktunarsjóð, að hjá þeim sé greiðsluhalli og yfirvofandi eyðing höfuðstóls vegna mismunar á kjörum tekinna lána og rekstrarlána og vegna gengisbreytingar og að þetta verði nú að leggja á bændur, þ.e.a.s. þá bændur, sem lán taka hér eftir, með því að breyta lánskjörunum. Greiðsluhalli í þessum sjóðum er skiljanlegur, enda ekki nýtt fyrirbrigði og hefur áður verið ráðin bót á. En nú virðist hið ótrúlega eiga að ske, þegar Íslendingar eru orðnir betur stæðir en fyrr, að þá sé þjóðfélaginu talið um megn að veita þann stuðning til uppbyggingar í landbúnaði sínum, sem aðrar þjóðir veita og hér var ákveðinn og staðið við á tímum fátæktar, þegar margt var enn ógert, sem nú er komið í kring. Það kann að hljóma vel í margra eyrum að fella niður allar verðbætur á útfluttar vörur. Ekki skal ég hafa á móti því, að efnahagskerfið sé gert einfaldara en það er nú, verðbætur umfangsminni. Ég er ekki heldur haldinn þeirri hjátrú, að aldrei megi hrófla við skráningu erlends gjaldeyris eða að það sé eitthvað verra fyrir almenning en að leggja tilsvarandi varanleg aðflutnings- eða yfirfærslugjöld á vörur og yfirfærslur. En allt slíkt þarf auðvitað að gera með varúð. Ég ræði ekki almennt þá gengisbreytingu, sem nú er fyrirhuguð, en ég vil benda á mikilsvert atriði í þessu sambandi. Í grg. frv. segir, að gengisskráningin sé við það miðuð, að þorskveiðar bátanna í heild berí það sama úr býtum og þær gera nú með öllum útflutningsbótum. Og jafnframt er upplýst, að allar greiddar útflutningsbætur séu 94.5% af heildarútflutningsverðmæti alls bátaaflans á skráðu gengi. Nú hafa verið greiddar sérbætur á smáfisk, ýsu, steinbít, kola og sumarveiddan fisk, og ef sá afli er tekinn út af fyrir sig, eru núgildandi bætur á hann miklu meiri en 94.5% af útflutningsverði hans á skráðu gengi. Að lokinni gengisbreyt. hlýtur þá verðið á þessum hluta bátaaflans að lækka til muna, ef rétt er áætlað. Þetta kemur fyrst og fremst niður á sjávarplássunum á Norður-, Austur- og Vesturlandi, því að þar er sá fiskur, sem sérbótanna hefur notið, mjög mikill hluti aflans. Steinbíturinn á Vestfjörðum er nú talinn allt að helmingi bátaaflans þar, smáfiskurinn sums staðar á Norðurlandi 80–90% á vissum tímum. Ég tel, að jafnvel þótt verðuppbótakerfið verði afnumið að öðru leyti, beri að halda þessum sérbótum, a.m.k. að einhverju leyti, eða taka upp annað fyrirkomulag jafngilt, enda ekki úr háum söðli að detta, þar sem niðurgreiðslukerfinu er haldið innanlands þrátt fyrir allt. Nú er búið við 2. umr. þessa máls að fella till. frá Framsfl. í þessa átt. Þeir, sem á undanförnum árum hafa talað um Framsóknarýsu og Eysteinsstútung, voru þar að verki. Fiskimenn á þeim slóðum, þar sem verulegur hluti aflans er smáfiskur, ýsa eða steinbítur, eiga eftir þessu að sitja við lægra borð en aðrir. Ekki geta þeir þó valið fiskinn úr sjónum. Þeir framleiða yfirleitt góða vöru, og enginn neitar, að þörf sé á gjaldeyrinum, sem fyrir hann fæst. Hér er - og því miður ekki í ógáti - slegið á starfandi hendur í hinum dreifðu sjávarplássum fyrir norðan, austan og vestan. Mörgum mun þykja kveðjan köld, og þarna er ekki verið að hugsa um jafnvægi í byggð landsins. Ég nefni þessi dæmi. En hér er fleira á ferðum. Nú virðist eiga að draga úr fjárfestingunni, aðallega með því að fækka þeim nógu mikið, sem hafa möguleika til að ráðast í framkvæmdirnar. Menn ætla að hliðra sér hjá þeim vanda að velja eftir nauðsyn. Þetta er fjárfestingartakmörkunin, sem koma skal. En hverjir verða eftir, þegar búíð er að framkvæma valið á þennan hátt? Það verða ekki endilega þeir, sem vilja vinna þörfustu verkin og hafa þörfina mesta. Það verða ekki endilega þeir, sem eru að reyna að vernda og efla byggðina í hinum dreifðu sveitum, þorpum og kaupstöðum. Nei, þeir verða trúlega fyrst og fremst að bíða betri tíma. Og nú er það líka boðað, að fyrirskipað verði að flytja hluta af innstæðufé útibúanna, sparisjóðanna og innlánsdeilda kaupfélaganna í Landsbankann í Reykjavík. Í frv, til fjárlaga eru ríkisframlög til hafna, nýrra vega og brúa óbreyttar upphæðir í minni krónum. Mér kemur ekki til hugar, að þeir, sem hér standa að málum, vilji öðrum illa. Þeir telja sig sjálfsagt hafa á réttu að standa. Hér er um stjórnmálastefnu að ræða, sem sumir menn telja skynsamlega og þjóðfélaginu í heild holla, - því þjóðfélagi, sem þeir vilja skapa. Hér er um aðgerðir að ræða, sem af ráðnum hug er ætlað að hafa sín áhrif. Hver maður eða flokkur hefur rétt til að hafa sína skoðun og fylgja henni eftir. Þeim, sem á öðru máli eru, þýðir ekki að æðrast, þótt þeim þyki hönd valdhafans köld. Þeirra úrræði er að vinna annarri stefnu fylgi. Koma dagar, koma ráð. En hér er verið að hefja kalt stríð gegn lífsskoðun þeirra, sem vilja byggja landið sem víðast og hefja upp merki framtíðarinnar í hverri byggð, tengja líf sitt við landið. Hæstv. forsrh., Ólafur Thors, ræddi nýlega hér á Alþingi um hina góðu, gömlu daga, þegar hann var að alast upp fyrir 40–50 árum. Þá voru viðskiptin svo frjáls, sagði hann. Þá var gott að vera kaupsýslumaður. En annað fólk í landinu - var ekki eitthvað að hjá því þá? Er það ófrjálsara nú eða verr sett? Hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, sagði í útvarpsræðu um fjárl., að með fyrirhuguðum ráðstöfunum í efnahags- og fjármálum væru gerðar stórbreytingar á þjóðfélagi Íslendinga, - orðrétt þannig. Þar hafa menn það. Fjárfestingarliðir sem almenn regla óbreyttir, sagði hann orðrétt um fjárlagafrv. sitt. Það þýðir, að opinberar framkvæmdir minnka um land allt. Hann skaut því líka inn í einhvers staðar, að of miklu fé væri eytt til að útrýma refum og minkum. Það er víst öldungis rétt hjá ráðh., ef stefnt er að því að fækka bændum um helming, eins og kunnur sjálfstæðismaður í Reykjavík sagði í ræðu s.l. vor. Hér er komið að kjarna mikilla átaka, sem óhjákvæmileg eru í stjórnmálum landsins. Hér er alvara á ferðum. Þetta er ekki þras um menn eða dægurmál. Í hinni bláu bók Sjálfstfl. í vorkosningunum s.l. ár stóð með feitu letri á fremstu lesmálssíðu, með leyfi hæstv. forseta: „Tímamót í íslenzkum stjórnmálum.“ Þar á eftír segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrri kosningarnar í sumar marka lokaþátt stjórnmálatímabils í sögu þjóðarinnar, sem margir menn telja að hefjist með valdatöku Framsfl. fyrir um það bil 30 árum.“ Mikið rétt hjá þeim bláu. Framsfl. vann stórsigur í kosningum 1927. Þessi 30 ár, sem talað er um í bláu bókinni, eru mesta framfaratímabil í sögu Íslendinga. Verk þessa 30 ára tímabils tala í hverri byggð um allt Ísland. En í viðburðum ársins 1959, í viðburðum þessa árs í sambandi við ýmsa þætti þessa frv., lýstur saman tveimur andstæðum stefnum, byggðastefnunni og þeirri samdráttarstefnu í tvöfaldri merkingu, sem kemur harðast niður á hinum dreifðu byggðum. Sú viðureign á eftir að standa lengi í þessu landi. Saga hennar verður löng. Brot úr þessari sögu gerist hér í hv. Nd. Alþingis í kvöld. - Verið þið sæl.



Herra forseti. Frá ófriðarlokum höfum við Íslendingar haft til eyðslu og framkvæmda miklu meiri fjármuni en við höfum aflað með vinnu okkar og afköstum á þessum árum. Þar nægir að minna á innistæðurnar, sem til voru eftir ófriðinn, féð, sem fékkst vegna Marshall-samstarfsins, miklar lántökur hin síðari ár og framlag það, sem Bandaríkjastjórn hefur frá 1958 greitt með varnarliðsvinnunni vegna þeirrar mismununar, sem Þjóðviljinn kallar svo og þá var tekin upp á skráningu gjaldeyristekna af þeirri vinnu, og samsvarar sú mismunun í raun og veru nokkurra hundruð millj. króna gjöf frá Bandaríkjastjórn. Alls nemur þetta umframfé nokkrum þúsundum millj. kr. Þó að eyðsla hafi verið mikil og margt farið í súginn, hefur uppbyggingin einnig verið mikil, og sízt vefengi ég það, sem hv. þm., Einar Olgeirsson, sagði í umr. á dögunum, að síðustu 20 ár væru mesta framkvæmdatímabil í sögu þjóðarinnar. Þá hafa forustumenn verkalýðshreyfingarinnar ekki sofið á verðinum eða dregið af sér í kröfugerð. Lengst af á þessum tíma hefur vísitölukerfið verið í fullum gangi og leitt til víxlhækkunar kaupgjalds og vöruverðs. Þar á ofan hefur komið hver grunnkaupshækkunin eftir aðra. Þá hefur og verið leitazt við að standa á móti óeðlilegri gróðamyndun fárra manna. Ströng verðlagsákvæði hafa gilt, umfangsmikið eftirlit og verðlagsdómar hafa verið settir. Enn eru í gildi öll þau ákvæði í þessum efnum, sem vinstri stjórnin sáluga setti. Ekki hefur verið látið við það sitja að hindra óeðlilegan gróða, heldur hafa skattalög verið með þeim hætti, að jaðrað hefur við eignaupptöku. Venjulegir skattstigar eru ekki einungis mun hærri hér en annars staðar, heldur kannast allir við lögin um stríðsgróðaskatt, eignakönnun og nú síðast stóreignaskatt. Ætla hefði mátt, að allt hefði þetta leitt til þess, að lífskjör almennings hér á landi hefðu stórbatnað á þessum árum. En að dómi hv. þm. Einars Olgeirssonar og skoðanabræðra hans fer því fjarrí, að svo hafi orðið. Einar hefur oft fullyrt, að lífskjörum verkamanna hafi beinlínis hrakað frá því á árinu 1947. Og hið sama kom fram hjá hv. þm. Eðvarð Sigurðssyni áðan. Aðrir vefengja þá fullyrðingu að vísu, en engum kemur til hugar að halda því fram, að þau hafi batnað eins og efni stóðu til frá 1947. Þetta er því athyglisverðara sem á þessum árum hefur orðið meiri framför í lífskjörum almennings í nálægum löndum en áður eru dæmi til. Þar tala menn í alvöru um, að fátæktin sé úr sögunni. Jafnvel þær þjóðir, sem verst urðu úti í ófriðnum, hafa ekki aðeins rétt sig við á ný, heldur bætt kjör borgara sinna svo, að ekki verður um deilt. Á s.l. hausti vann ríkisstjórn Breta frægan kosningasigur, þrátt fyrir það þótt hún hefði orðið landi sínu lítt til sæmdar út á við, með því að vitna til hinna miklu hagsbóta almennings á stjórnarárum hennar. Ævintýrið um endurreisn Vestur-Þýzkalands þekkja allir. Hvernig stendur á því, að við á Íslandi, sem höfum haft ógrynni fjár úr að moða, framkvæmt mikið, notið hinnar almennu tækniþróunar, búið við sívakandi kröfugerð af hálfu verkalýðsforingja, barizt á móti milliliðagróða og haft strangari skattaákvæði en nokkrir aðrir til að tryggja jöfnun lífskjaranna, skulum þrátt fyrir allt þetta nærri hafa staðið í stað í lífskjörum eða miðað aftur á bak, eins og sumir segja, á sama tíma og aðrir hafa sótt svo fram á við sem raun ber vitni? Hér er eitthvað meira en lítið bogið við. En skýringin er sú, að hér hefur þróazt efnahagskerfi, sem hefur orðið okkur fjötur um fót. Um orsakir þess, að það varð til, má margt segja. Þar eiga allir einhvern hlut að. Ástæðan fyrir ófarnaðinum er ekki sízt sú, að í stað þess að reyna að láta málín liggja ljóst fyrir, bæði stjórnvöldum og öllum almenningi, þá hefur verið alveg sérstök stund lögð á að vefja málin svo, að jafnvel þeir, er í forustu voru, hvað þá allur almenningur, ættu erfitt með að átta sig á, hvernig komið var og hvert stefnan lá. Glöggt dæmi þess hugsunarháttar, sem hér hefur ríkt, er það, þegar talsmenn þess flokks, sem lengst hefur farið með völd hérlendis, segja það nú fjandskap við byggðir landsins, þegar ráðgert er að veita ekki ríkisábyrgð nema gera sér grein fyrir, hverjar líkur séu á, að sá, sem ábyrgzt er fyrir, geti sjálfur greitt skuldina. Með sama hætti er látið sem það horfi til landauðnar, eins og hv. þm. Gísli Guðmundsson talaði áðan, að menn vilja ekki lengur dylja raunverulegan hag ríkissjóðs með því að skipta honum í tvennt og fela framlög af almannafé til einstakra atvinnugreina með því að greiða þeim misháar útflutningsuppbætur, svo að nauðsynlegur samanburður verði sem erfiðastur. En slíkur samanburður hlýtur að vera undirstaða heilbrigðs mats á því, hvort ástæða sé til að veita tilteknum atvinnugreinum sérbætur, og er það mál að sjálfsögðu til athugunar og verður áfram, hvað sem samþykkt þessa lagafrv. líður. Ráðið til þess að halda víð byggð hvarvetna þar á Íslandi, sem er byggilegt, er ekki að dylja fyrir sjálfum sér með rangri bókfærslu og reikningsklækjum, hvað er verið að gera, heldur hitt, að efla samhug þjóðarinnar og skilning á því, hvað til þess þurfi að halda við því Íslandi, sem okkur hefur alið og við viljum láta börnum okkar í té. Sjálfsagt er og, að ríkið stuðli að því, að æskufólk geti sótt nauðsynlega menntun út fyrir landsteinana. En engum er til góðs, að það sé gert með rangri gengisskráningu í stað þess að gera sér rétta grein fyrir kostnaðinum. „Varðar mest til allra orða, að undirstaðan sé réttleg fundin,“ sagði Eysteinn, sá er Lilju kvað. Þetta heilræði má aldrei liða okkur úr minni. Þeir, sem viðurkenna, eins og hv. þm. Eysteinn Jónsson, að skrásetning íslenzku krónunnar sé algerlega röng, en vilja þó ekki taka afleiðingunum og finna réttan grundvöll efnahagslífsins, þeir berjast á móti því, að undirstaðan sé réttleg fundin. Í stað þess hefur verið smíðuð svikamylla þannig byggð, að útflutningsframleiðslunni er haldið við með tekjum af hátollavörum, sem þjóðin getur ekki flutt inn nema með stöðugum og sívaxandi erlendum lántökum. Greiðslubyrðin, sem af lánunum stafar, er nú þegar komin langt fram úr því, sem við getum staðið undir með sparnaði og áframhaldandi eðlilegum framkvæmdum í landinu. Þó verðum við, ef kerfinu á ekki að breyta, að halda áfram að taka ný og ný lán. Lánsheimildir þær, sem eru í frv., eru allt annars eðlis, því að þar er einungis um að ræða öflun gjaldeyrísvarasjóðs, sem þjóðinni er brýn þörf á til truflunarlauss rekstrar atvinnuveganna. Erlendar fjármálastofnanir viðurkenna nauðsyn okkar á slíkum varasjóði, þó að halla- og eyðslulán á borð við þau, sem tekin hafa verið hin síðustu ár, séu ófáanleg, því að um nokkurra ára skeið hefur ekki verið hægt að afla lána til langs tíma með eðlilegum hætti. Þar hafa erlendar ríkisstjórnir orðið að hlaupa undir bagga, og verður hver um að dæma, hvort það muni einungis gert af umhyggju fyrir okkur eða hvort eitthvað annað ráði þar ekki síður. Stjórnarandstæðingar láta nú, eins og fram hefur komið í umr. í kvöld, svo sem allt þetta sé í lagi, og eiga ekki nógu sterk orð til að býsnast yfir írafári og jafnvel illvilja ríkisstj. að vilja stöðva þessa þróun. Sjálfir vita þeir þó betur, enda lætur almenningur ekki blekkja sig í þessu. Um það má vitna til aðsendrar greinar - undir dulnefni þó - í Tímanum s.l. laugardag, er nefnist „Almannarómur“, og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur verið á allra vitorði, að svo mundi komið högum þjóðarinnar, að mikið átak þyrfti að gera til þess að koma efnahagsmálum hennar á traustan grunn. Þjóðin hefur lifað um efni fram sem heild, og þeim afleiðingum verður hún að taka nú.“ Þetta sagði „Almannarómur“ í Tímanum s.l. laugardag, og er ljóst, að þeir hv. þm., Skúli Guðmundsson og Gísli Guðmundsson, tóku ekki undir þann almannaróm, heldur var þeirra boðskapur allur annar. Og þó að hvorugur, Eysteinn Jónsson eða Einar Olgeirsson, vilji taka afleiðingum þess, hafa þeir báðir í umr. að undanförnu viðurkennt, að gengi krónunnar væri rangt skráð. En Einar telur það ekki til að fárast yfir, þó að bókhaldið hafi eilítið ruglazt, eins og hann komst að orði, svo mörgu sem þurft hafi að sinna. Ef bókhaldsóreiða sannast á einstaklinga, þá eru þeir teknir, sektaðir og eftir atvikum sviptir frelsi fyrir þær sakir. En þjóðinni er ekki síður en einstaklingum þörf á að vita, hvernig hún er stödd í fjárhagsefnum, og þess vegna hafa bókhald sitt í lagi. Framsóknarmenn fárast yfir því, að ráðstafanir stjórnarinnar muni hafa í för með sér mikla tekjutilfærslu með þjóðinni, tala um 1000 millj. kr. í því sambandi, og gefa í skyn, að sú tekjutilfærsla eigi að renna til hinna ríku meðal þjóðarinnar. Tekjutilfærslan nú er þeim mun minni en hún var t.d. 1958 og 1950, þegar framsóknarmenn áttu hlut að gengislækkun, sem gengislækkunin nú er minni en hún var þá. Þá sem nú var ætlunin að búa betur en áður að framleiðslustéttunum. Núv. stjórn lætur ekki þar við sitja. Viðbótarbreytingar hennar á efnahagskerfinu og fjárl. miða allar að því að tryggja hag þeirra, sem verst eru settir. Það er því algert öfugmæli, þegar haldið er fram, að nú sé verið að gera hina fátæku fátækari og hina ríku ríkari og efla peningavaldið í landinu. Með því að afnema hið misheppnaða vísitölukerfi, sem engum hefur orðið til góðs, og setja í þess stað fjölskyldubætur, auka greiðslur til gamalmenna og öryrkja og afnema tekjuskatta á láglaunamönnum er verið að gera eina hina mestu félagsmálaumbót, sem ákveðin hefur verið á landi hér. En hvað með hækkun vaxtanna og þrengingu útlánanna? spyrja vafalaust sumir. Hv. þm. Einar Olgeirsson lýsti því rækilega á dögunum, að atvinnurekendur, hverju nafni sem nefnast, ættu hér yfirleitt ekki peninga, þeir rækju fyrirtæki sín með lánsfé úr bönkum. En hverjir eiga þá meginhluta þess fjár, sem bankarnir lána út? Sparifjáreigendur, allur almenningur í landinu. Og hverjir skulda mest? Það eru a.m.k. ekki hinir fátækari meðal þjóðarinnar, sem hafa tekið bankalán í trausti þess, að þeim mun meira af sparifé hennar sem þeir gætu fengið í sínar hendur, þeim mun öruggari yrði gróðinn, vegna þess að það eitt væri víst, að krónan héldi áfram að falla, og allir þeir, sem gætu komizt yfir önnur verðmæti en peninga, bættu þess vegna sjálfkrafa sinn hag, miðað við aðra. Þessar aðfarir hafa leikið sparifjáreigendur svo, að vextirnir hafa naumast eða ekki nægt til að standa undir sífelldri verðrýrnun peninganna á hverju einasta árí. Þessi þróun verður að breytast. Vaxtahækkun er að ýmsu leyti erfið og vandmeðfarin. Þar verður að gæta hófs og láta hana ekki standa lengur en hún þjónar tilgangi sinum. En því skulum við ekki gleyma, að tekjurnar af vaxtahækkuninni renna til sparifjáreigenda, þ.e.a.s. almennings um land allt, og almannastofnana eins og ræktunarsjóðs, byggingarsjóða og annarra slíkra, sem vegna fjármálaóstjórnar undanfarinna :íra lenda í fyrirsjáanlegu greiðsluþroti, ef ekki verður að gert. En að sjálfsögðu verður eftir sem áður að halda vöxtum þeirra lægri en almennum vöxtum í landinu, og hefur engum komið annað til hugar. Ýmsir lenda vafalaust í örðugleikum um sinn vegna vaxtahækkana. Stjórnin hefur sérstaklega í huga, hverjar ráðstafanir er hægt að gera til að tryggja hag þeirra, sem hafa verið að koma upp yfir sig eigin íbúðum og eru í lánsfjárörðugleikum. Það er mál fyrir sig. En því má enginn gleyma, að allir þeir, sem búnir eru að fá föst verðmæti, standa nú betur að vígi hlutfallslega en áður, miðað við hina, sem peningana eiga. Þess vegna er eðlilegt, að hér verði nokkur jöfnuður á gerður. Hv. þm. Skúli Guðmundsson sagði, að betra hefði verið fyrir sparifjáreigendur að sleppa við þá verðrýrnun sparifjár, sem leiddi af gengislækkun. Betur hefði farið á, að hv. þm. hefði gætt þessa heilræðis, þegar hann var mikill valdamaður á árum vinstri stjórnarinnar, því að það er einmitt atferli hennar, sem gerir óhjákvæmilegt að viðurkenna nú þá gengislækkun, sem þá raunverulega varð. Þá er það og fjarstæða, að verið sé að níðast á einhverjum með því að láta sömu lög gilda um innlánsdeildir kaupfélaga og aðra sparisjóði. Þegar lögleitt var skattfrelsi sparisjóða fyrir nokkrum árum, þótti sanngjarnt, að eigendur í innlánsdeildum kaupfélaga nytu þá skattfrelsis eins og aðrir sparifjáreigendur. Þeir, sem vilja njóta hlunninda, verða einnig að taka á sig skyldu, þegar á þarf að halda þjóðarinnar vegna. Nú er sagt, að þarna sé einungis um að ræða rekstrarfé þessara félaga og þar með í rauninni mannanna sjálfra. En hverjir aðrir, sem hafa eigið fé í rekstri, njóta skattfrelsis af því fé? Þá er talað um það, að þetta fé eigi að draga til Seðlabankans í Reykjavík úr byggðum landsins. En beinlínis er til þess ætlazt að lána þetta fé aftur til útflutningsframleiðslunnar um allt land, í því skyni, að hún geti haldizt af fullum krafti. Þar verða allir að leggja sitt fram. Þar tjáir engum, allra sízt þeim, sem sérstakra hlunninda njóta, eins og skattfrelsis, að skorast undan að leggja sinn skerf af mörkum. Ein af meginfjárhagsorsökum til þess, að fyrri ráðstafanir í efnahagsmálum hafa ekki til frambúðar náð tilgangi sínum, var sú, að bankarnir gættu ekki hófsemi í útlánum, svo að fjárfesting varð of mikil. Meira að segja það fé, sem sagt var að væri lánað til framleiðslu, var í raun og veru í mörgum tilfellum sett í annarlega fjárfestingu. Þess vegna er takmörkun útlána nú óhjákvæmileg. Framsóknarmenn segja: Gengisbreyting kann út af fyrir sig að vera í lagi, enda vefengdi hv. síðasti ræðumaður, Gísli Guðmundsson, það alls ekki. Þeir segja: Með henni höfum við oft verið áður, en við viljum bara alls ekki breyta til um stefnu. - Þessi var og er skoðun framsóknarmanna. Þar eru þeir samkvæmir sjálfum sér. En fyrri ráðstafanir entust jafnilla og raun ber vitni vegna þess, að ekki var breytt um stefnu. Það dugir ekki hvað eftir annað með fárra ára millibili að taka afleiðingunum af því, að búið er að fella gengið, en gera ekki jafnframt ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að gengisfellingin haldi áfram, heldur leggja jafnvel grundvöll að framhaldi hennar með ráðstöfunum, sem gerðar eru, jafnskjótt og viðurkennd er afleiðing hins fyrri ófarnaðar. Það er sú stefnubreyting að koma í veg fyrir hinar stöðugu, síendurteknu ráðstafanir ár frá ári, fyrst bráðabirgðaráðstafanir og siðan viðurkenningu undanfarinna gengisfellinga á nokkurra ára fresti, sem hér er ætlunin að gera. Andstæðingar þessa máls segja, að með þessu eigi að stofna til yfirráða peningavaldsins í landinu. Meiri fjarstæða er ekki til. Það er einungis að því stefnt að koma málum okkar í sama horf sem sjálfsagt þykir t.d. á Norðurlöndum, sem til fyrirmyndar eru talin um efnahags- og félagsmál. Verðlagseftirlit, skattlagning og yfirstjórn bankamála skilja ríkinu eftir ærna möguleika til áhrifa á atvinnulífið, sams konar áhrifa og tíðkast í öllum lýðfrjálsum löndum, þó að hætt sé að beita höftum og bönnum til að drepa framkvæmdaþrek manna í dróma. Hér er spurningin um það, hvor eigi að ráða málum borgaranna, fólkið sjálft, einstaklingarnir, eða nokkrir ofureflismenn stjórnmálatogstreitunnar. Það, sem hér er um að ræða, er, hvort menn vilja halda við nefndafarganinu, auka skriffinnsku, setja á ný og harðari höft en nokkru sinni áður með þeim afturkipp í framför lífskjaranna, sem við höfum sorglegan vitnisburð um hér á landi, eða taka upp sams konar stjórnarhætti og fjármálakerfi og bezt hefur gefizt með öðrum lýðfrjálsum þjóðum. Til þess að ná þessu marki þarf nokkrar fórnir í bili, og er þá einkum reynt að vekja óánægju æskumanna, þeirra sem eiga að erfa landið. En vilja þeir taka við efnahagslega ósjálfstæðu landi? Trúa þeir á, að stjórnarfarslegt frelsi haldist lengi, eftir að efnahagslegt sjálfstæði er úr sögunni? Vilja æskumenn Íslands una ofurveldi misviturra stjórnarherra, eða óska þeir eftir að mega verða sinnar eigin gæfu smiðir?



Herra forseti. Háttvirtu tilheyrendur. Þjóð vor sem heild hefur ekki lifað um efni fram. Þvert á mótí. Hún hefur aldrei skapað sér eins miklar eignir og á undanförnum tveimur áratugum, enda hefur íslenzk alþýða undanfarið unnið lengur en nokkur alþýða nágrannalandanna og sett þriðjung allra þjóðarteknanna í fjárfestingu. Það eru hins vegar til menn í landinu, sem lifað hafa um efni fram, en það eru einmitt þeir, sem eiga að græða á því frv., sem hér liggur fyrir. Hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, reyndi að blekkja hér áðan um komandi aukningu dýrtíðarinnar. Hann ætti að láta það vera. Árið 1950 var sagt, að vöruverðshækkun af völdum gengislækkunarinnar yrði aðeins 11 stig. Hún varð 27 stig. Skyldi það ekki verða svipað nú og Eðvarð Sigurðsson réttilega reiknaði út hér áðan? Hæstv. viðskmrh. talaði fögur orð um að varast nýjar lántökur. Hann leggur um leið til að taka 800 millj. kr. eyðslulán. Það er sitt hvað orð og gerðir hjá þeim fagurmála ráðh. Gylfi Þ. Gíslason, hæstv. viðskmrh., sagði, eins og Ólafur Thors, hæstv. forsrh., að ekki yrði atvinnuleysi. Verkalýður Íslands veit betur. Hann man 2000 atvinnuleysingja í Reykjavík 1951, eftir gengislækkunina þá, minnkun íbúðabygginganna niður í 280 á árinu 1951 úr 634 árið 1946 og það, að enginn togari var keyptur til landsins í sjö ár. Það er einmitt tilgangur lánsfjárskortsins, sem skapa skal, að koma á atvinnuleysi, sem auðvaldinu finnst mátulegt. Hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, sá það fyrir í ræðu sinni hér áðan, að stjórn hans mundi falla á þessu máli, en óttaðist stjórnleysi. Hann þarf ekkert stjórnleysi að óttast. Ef ríkisstj. aðeins þorir að rjúfa þing, þegar aðgerðir hennar hafa verið dauðadæmdar af almenningi, þá mun það sýna sig, að íslenzk alþýða mun skila inn á þing stjórnhæfum meiri hluta. Íslenzk alþýða er nú orðin reynslunni ríkari. Við Alþb.-menn vöruðum í kosningunum í fyrra við þessum árásum á lífskjörin, sem nú eru fram komnar. Íslenzk alþýða mun nú varast þá flokka, er gera vilja skortinn að skömmtunarstjóra á Íslandi og stöðva þá aleflingu framleiðslulífs vors, sem er grundvöllur allra bættra lífskjara. Ólafur Thors, hæstv. forsrh., sagði, að enginn hefði viljað lána Íslandi nú og því yrði að ganga að þeim afarkostum alþjóðaauðvaldsins í París, sem í þessu frv. felast. 1956 sagði Ingólfur Jónsson, þáv. viðskmrh., líka, að enginn vildi lána Íslandi. Þegar vinstri stjórnin tók við völdum, sýndi það sig hins vegar, að alls staðar var hægt að fá lán til gagnlegra framkvæmda. Það lítur út fyrir, að enginn flokkur hafi eins slæmt lánstraust úti í heimi og Sjálfstfl. Um erlend lán er annars aðeins eitt að segja: Það er óhætt að taka þau, ef þau fara til aukinnar gjaldeyrisframleiðslu eða gjaldeyrissparnaðar, en það er hættulegt að taka þau til eyðslu, eins og núverandi óhappastjórn leggur til. Sigurður Ingimundarson, hv. 1. landsk., mun tala hér á eftir mér. Hann er formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Opinberir starfsmenn eru enn það illa settir, að þeir hafa ekki verkfallsrétt. Engum ríður því meir á að viðhalda vísitölu á kaupgreiðslu en þeim. En hvað gerir þessi formaður þeirra? Hann greiðir atkvæði með afnámi vísitölu á kaupgreiðslur og skilur opinbera starfsmenn eftir varnarlausa. Hann lýsti því yfir í Alþýðubl. 6. okt., fyrir kosningar, að ef flóðgáttir verðhækkunarinnar yrðu opnaðar, þá mundi engin stétt standa hjá. Nú opnar hann sjálfur flóðgáttir dýrtíðarinnar, er veltur inn yfir almenning með samþykkt þessa frv. Vill ekki þessi formaður varnarlausustu launþegasamtakanna verja það nú, hví hann opnar flóðgáttirnar og situr ekki einu sinni hjá, heldur ræðst á kjör allra opinberra starfsmanna? Góðir Íslendingar. Peningavald vesturveldanna hefur sagt íslenzkri alþýðu, allri þjóð vorri, stríð á hendur. Þetta frv. er stríðsyfirlýsing þess. Auðmannastétt Reykjavíkur dragnast til að flytja það, hikandi og tvíráð, í þeirri hugmynd að eiga ekki annarra kosta völ. Aðeins andlegar afturgöngur og örfáir braskarar fylgja því af áhuga. Þetta frv. er hjá þeim flokkum, er fremja það nú, heljarstökk aftur á bak, aftur í tíma atvinnuleysis, okurs og fátæktar. Engum þessara heljarstökksmanna dettur í hug, að þeir komi standandi niður. En þeir stökkva samt. Voldugir aðilar alþjóðaauðvaldsins í París og Washington heimta, að íslenzkri þjóð sé kippt burt af þeirri braut, sem hún hefur verið að ryðja sér síðustu 18 árin, og ríkisstj. ætlar að reyna að hlýða. Vér Íslendingar höfum verið að vinna kraftaverk á síðustu 18 árum. Með eindæma atorku alþjóðar höfum við verið að hefja okkur upp úr atvinnuleysi og fátækt, vinna upp á einni kynslóð það, sem aldaáþján nýlendukúgunarinnar svipti okkur. Það hefði þurft sósíallstíska búskaparhætti til að vinna það verk, ef vel átti að vera. Með heildarstjórn á þjóðarbúskapnum, samkv. stórhuga áætlunum um nýtingu auðlindanna, með þjóðnýtingu utanríkisverzlunarinnar og stærstu fiskiðjuveranna hefði oss tekizt undir víðsýnni forustu verkalýðshreyfingarinnar að gera Ísland að fyrirmyndarlandi um lífskjör og félagsleg réttindi. Við höfum reynt þetta án þessara forsendna, og því hefur það oft gengið skrykkjótt. En þrátt fyrir allt hefur mikið unnizt á sakir atorku okkar þjóðar og ekki sízt vegna viðskiptasambandanna við kreppulaus lönd sósíalismans. Við höfum jafnvel um hríð útrýmt atvinnuleysinu, þessum óhugnanlega fylgifiski auðvaldsskipulagsins, sem þjáir öll auðvaldslöndin í kringum okkur. Við höfum knúið það fram, að atvinnutækin væru fyrst og fremst rekin til þess að tryggja framleiðslu þjóðarinnar og vinnu verkalýðsins, en ekki bara fyrir gróða atvinnurekendanna. En hinir voldugu herrar í Washington og París hafa lítið þessa viðleitni vora hornauga. Þeim hefur fundizt það hættulegt alþjóðaauðvaldinu, að Íslendingar fari sínar eigin götur, ekki sízt ef þær lágu í austurveg. Þeim háu herrum finnst, sem Vilhjálmi kardínála forðum daga, ósæmilegt, að Ísland þjóni ekki undir gróðakonunga alþjóðaauðvaldsins sem öll önnur auðvaldsríki í veröldinni, og þeir sendu sína legáta hingað til landsins að boða tröllatrúna á gróðavonina sem einu hvötina til atvinnulífs, - og kenna oss að rækta ekki kartöflur. Og þeir stefndu utan ráðherrum vorum til Parísar og hétu að lána þeim 800 millj, kr. í vörulán til landsins, ef við létum að óskum þeirra og aðhylltumst þeirra stefnu. Og í þessu frv. birtist dagskipun drottnanna í París. Járnkló peningavaldsins skal aftur læsa sig um Ísland. Land vort skal aftur innlimast í kreppukerfi kapítalismans, þar sem afurðir okkar eru að falla í verði, eru að verða óseljanlegar, ef ekki beinlínis er sett á þær bann eins og af bandamönnum vorum, Bretum. 800 millj. kr. vörulánið, sem má ekki nota til framkvæmda, heldur aðeins til eyðslu, á að verða skuldafjöturinn, sem hlekkjar oss við hringavaldið eins og kotbóndann við einokunarkaupmanninn forðum. Það á að verða sú hengingaról, sem herðist að hálsi vorum, ef vér hyggjumst að ganga braut efnahagslegs sjálfstæðis og atvinnulegrar uppbyggingar eftir eigin leiðum. Peningurinn og rentan af honum skal aftur leitt til öndvegis á Íslandi, en manngildið og vinnugildið rýrt að sama skapi. Okrið skal gert að stjórnarstefnu, en atvinnuleysið að framtíðarhorfum. Vinnulaun íslenzkra verkamanna og sjómanna skulu með þessu lækkuð niður fyrir allt, sem sæmilegt er. Amerískur háseti á flutningaskipum, er hingað siglir, hefur 400 dollara á mánuði eða 15200 kr., en íslenzkur farmaður á að una við 3600 kr. Kaup hafnarverkamanna á Íslandi og í New York var 1947 hið sama, 1 dollar og 40 cent. Eftir þessa gengislækkun hefði amerískur verkamaður 3 dollara um tímann eða 114 ísl. kr., en íslenzkur Dagsbrúnarmaður, sem var jafningi hans 1947, hefði þá 20 kr. eða rúman hálfan dollar. En lágmarkslaun í Bandaríkjunum eru 1 dollar á klukkustund eða 38 ísl. kr. eftir Alþfl.-genginu, og þau laun eru lögboðin til verndar samtakalausum svertingjum gegn óhóflegu arðráni ósvífinna atvinnurekenda. Vinnulaun íslenzks verkamanns væru með þessu frv. lækkuð niður í það að vera helmingurinn af lögboðnu lágmarkskaupi fátækustu svertingja Suðurríkjanna. Það kemur í þessu sambandi ekki málinu við, sem hæstv. viðskmrh. sagði hér áðan, að íslenzk króna fær hlutfallslega meiri kaupmátt en dollarinn, af því að hann er skráður of hátt með þessu þrælagengi. Hitt er aðalatriðið, að fyrir amerískan auðhring, sem fjármagn vill festa á Íslandi, yrði eftir þessa gengislækkun íslenzkur verkamaður helmingi arðvænlegri til arðráns en verst launaði verkamaður Bandaríkjanna. Og til þess er hinn ljóti leikur gerður. Það á að gera Ísland aftur arðvænlegt sem nýlendu, sem heimsauðvaldið ágirnist til fjárfestingar, og þetta heimsauðvald hugsar sér að slíta um leið viðskiptasambönd Íslands austur á við, sem veríð hafa hornsteinn atvinnuöryggisins. Þá er Ísland einangrað og ofurselt auðhringavaldinu á ný. Og til þess að ná því þokkalega takmarki og ofurselja erlendu auðvaldi orkulindir Íslands og tryggja því, að íslenzkt vinnuafl væri eitt hið ódýrasta í heimi að amerísku mati, á nú að svipta íslenzkan verkalýð og alla launþega þeirri sæmílegu lífsafkomu, sem alþýðan með mikilli vinnu og ötulli baráttu hefur áunnið sér. Gegn þessu mun íslenzk alþýða rísa. Hún hefur alla þessa öld, við hlið beztu menntamanna Íslands, rutt þjóðinni brautina með hörðum höndum sínum út úr örbirgð fyrri alda til bjargálna batnandi hags. Íslenzk verkalýðsog launþegasamtök munu ekki una því að láta hrinda sér niður í atvinnuleysi og armæðu fyrri áratuga. Það þarf enginn þjóðmálaleiðtogi, er þekkir Íslendingseðlið, að ganga að því gruflandi, að harðstjórn peningavaldsins verður mætt með öllu því harðfylgi, sem alþýðusamtökin hafa yfir að ráða. Við skulum muna það, verkamenn og bændur, að íslenzkir búkarlar hafa áður gert sig svo digra gagnvart útlendu valdi að vilja einir ráða, er loðnir leppar erlendrar áþjánar vildu þröngva kosti vorum, og það er auðveldara nú að hrinda slíkum árásum en nokkru sinni fyrr í sögu vorrí. Ef íslenzk atvinnurekendastétt ætlar nú að aðhyllast okurstefnu erlends valds, lánsfjárskort og kaupkúgun, sem sína stefnu, þá getur hún sjálf borið fjanda sinn. Þeir, sem það vilja, geta þá neitað sjálfum sér um lán og okrað hver á öðrum og knífað við sjálfa sig kaupið. Íslenzkir verkamenn munu ekki gefast upp, heldur berjast. Þeir flokkar, er þvinga nú þetta frv, fram í umboði erlends valds, valda með því þjóðarógæfu og fella yfir sjálfum sér þungan áfellisdóm. Kaupkúgunarstefna þessa frv. verður heljarstökk Alþýðuflokksforingjanna út úr íslenzkri verkalýðshreyfingu. Okurstefna þessa frv. er rýtingsstunga Sjálfstfl. í bak íslenzks atvinnulífs. Það er á ábyrgð þessara flokka, að fylkingar síga nú saman til ægilegustu stéttaátaka íslenzkrar sögu. Það gat enginn búizt við, að íslenzk alþýða mundi krjúpa á kné og afhenda að erlendu valdboði rétt sinn til sómasamlegs lífs. Þvert á móti, íslenzk alþýða mun svara að fornra höfðingja hætti: „Heyra má ek erkibiskups boðskap, en ráðinn em ek í at hafa hann at engu.“ Alþýða Íslands ætlar, að hún viti sjálf bezt, hvernig þessu landi skuli stjórnað í alþjóðar þágu, og miklu betur en erlendir drottnar og allir mammonsprestar þeirra. Ég vara hæstv. ríkisstj. við að fremja þann óvinafagnað til að geðjast Atlantshafsbandalaginu og auðvaldi þess að knýja þetta frv. fram með naumum þingmeirihluta og gegn vilja meiri hluta þjóðarinnar. Þjóð vor þarf frið, en ekki það innbyrðis stríð, sem nú er stofnað til. Þjóð vor þarf samhjálp og sameiginlegt átak vor allra, eldmóð og stórhug til að lyfta því grettistaki, sem bíður vor, en ekki þá ísköldu harðstjórn peninganna, sem mun kyrkja íslenzkar framfarir og innlima Ísland í kreppukerfi hins hnignandi kapítalisma. Því ber Alþingi Íslendinga að fella þetta frv. En verði það samþykkt, þá verið við því búin, alþýðumenn og konur um land allt, að taka á móti. Látum auðvaldið eitt bera þá bagga, er það nú bindur öðrum. Verkamenn og launþegar um land allt, hvar sem þið hafið hingað til verið í flokki, sameinizt, mótmælið sem einn maður þeirri aðför, sem nú er gerð að lífskjörum ykkar, frelsi og atvinnuöryggi. Og ef mótmælin duga ekki og engu viti verður komið fyrir auðvaldið og þjóna þess, þá takið höndum saman allir sem einn og hnekkið þeirri harðstjórn peningavaldsins, sem nú á að innleiða á Íslandi. Sýnum alþjóðaauðvaldinu, að hér á Íslandi búa menn, sem hvorki lúta boði þess né banni, en fara sínar eigin leiðir, sjálfum sér og þjóð sinni til farsældar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Vandi efnahagsmálanna verður ekki leystur, nema þing og þjóð geri sér ljósa galla uppbótakerfisins og nauðsyn réttrar gengisskráningar. S.l. ár var gjaldeyrir keyptur af útflytjendum með að meðaltali 86.7% uppbótum, en seldur innflytjendum með 68.5% álagi, miðað við skráð gengi. Það, sem hér er að gerast, er einfaldlega það, að í hvert skipti, sem þjóðin flytur út 169 fiska, flytur hún inn verðmæti, sem svarar til 187 fiska. Hún skiptir á milli sín 18 fiskum meira en á land kemur. Það er engum blöðum um það að fletta, að þetta er ekki hægt nema með sífellt versnandi gjaldeyrisstöðu í einhverju formi, hvernig sem stjórnarandstaðan reynir að túlka flóknar skýrslur og tölur strútsstefnu sinni til framdráttar. Það veit hvert mannsbarn, að heimili getur ekki til lengdar eytt 187 kr. í hvert skipti sem það aflar 169 kr. Enginn kaupmaður né kaupfélag getur né dettur í hug að selja þær vörur að staðaldri á 169 kr., sem það kaupir á 187 kr. En stjórnarandstaðan stingur höfðinu í sandinn upp fyrir öll skilningarvit, og við það er stefna hennar kennd, strútsstefnan. Minni stjórnarandstöðunnar ætti ekki að raskast við það, þó að hún stingi höfðinu í sandinn, og verður afstaða stjórnarandstæðinga og málflutningur þeim mun furðulegri, ef rifjuð er upp afstaða þeirra frá vinstristjórnarárunum, og þó að minni þeirra væri farið að dofna, ætti það ekki að koma að sök, því að hæstv. dómsmrh. las hér í hv. d. fyrir nokkrum dögum ummæli hv. 1, þm. Austf., Eysteins Jónssonar, frá þeim árum, þar sem hann fullyrðir, að skráning krónunnar sé algerlega röng og að ekki sé hægt að framkvæma ótakmarkaða fjárfestingu fyrir erlent lánsfé, án þess að þjóðarbúið sporðreisist gersamlega og slíkt mundi leiða til gjaldeyriskreppu. Nú kveður við annan tón í hv. þm. Nú er gengið rétt skráð, efnahagsráðstafanirnar að mestu eða öllu óþarfar, hægt er að fá nóg erlend lán, engin gjaldeyriskreppa, óhófleg fjárfesting sporðreisir ekkert og hófleg fjárfesting kölluð samdráttarstefna. Er furða, þó að menn spyrji: Hvenær var öllu þessu kippt í lag? Er ekki hv. þm. minnugur þess, að stefna vinstri stjórnarinnar beið algert skipbrot vegna neikvæðrar afstöðu kommúnista, sem kærðu sig ekkert um það að lappa upp á vestrænt lýðræðisskipulag, kærðu sig ekki um að taka á sínar herðar ábyrgðina á þjóðnauðsynlegum aðgerðum, sem óþægilegar væru fyrir lýðskrumsmöguleika þeirra? Á þeim árum sagði hv. 1. þm. Austf., sá mæti og lengst af ábyrgi stjórnmálamaður, setningu, sem lengi mun í minnum höfð: Er hægt að æra fólk svo með neikvæðum rógi, að enginn þori að gera neitt af ótta við róginn? - Þessi orð hv. þm. áttu við bumbuslátt þáv. stjórnarandstöðu, sem auglýsti daglega í rammagreinum stórkostlegar verðhækkanir, sem leiddi af aðgerðum vinstri stjórnarinnar og jafngiltu a.m.k. 30% gengisfellingu, þó að sú gengisfelling væri ekki kölluð réttu nafni. Það, sem nú er verið að gera, er kannske fyrst og fremst það, að verið er að skrásetja gengisfellingu vinstri stjórnarinnar, kalla hana réttu nafni. Manni getur runnið til rifja að heyra þennan hv. þm. berja nú áróðursbumbur kommúnista. Uppbótakerfið er gallað, ekki aðeins vegna þess, að það byggist á stöðugum greiðsluhalla við útlönd, heldur einnig vegna þess, að það kerfi beinir framleiðslunni inn á það svið, þar sem hæstar eru uppbætur, í stað þess að nauðsynlegt er að beina fjármagni og vinnuafli inn á þau svið, sem mest gefa í aðra hönd, miðað við tilkostnað á vinnustund, svo að sem mest verði til skiptanna, ekki úr ríkissjóði, heldur af raunverulegum verðmætum, sem aflað er með sölu á erlendum markaði. Kerfið er því kjararýrnunarkerfi og orsakar sjálfa gengisfellinguna, hvort sem hún er skráð á hverjum tíma eða ekki. Dauðadómur þessa kerfis var kveðinn upp með verðbólgusprengingunni 1. des. 1958. Vinstri stjórnin hafði legið undir feldi frá því í nóv. 1957 og þar til í maí 1958, í sjö mánuði, en ráðstafanirnar með öllum verðhækkununum entust til 1. des., eða í 6 mánuði, og enduðu með skelfingu, eins og frægt er orðið af uppgjafaryfirlýsingu 2. þm. Vestf., Hermanns Jónassonar, þegar hann rauf stjórnarsamstarfið. Meðan vinstristjórnarflokkarnir lágu undir feldi, lögðu þeir hver um sig fram skriflegar till., sem áttu að miða að endanlegri lausn vandans, að svo miklu leyti sem um endanlega lausn getur verið að ræða á sviði þessara mála. Þegar þessar till, eru athugaðar, hvað kemur þá í ljós? Jú, það kemur í ljós, að Framsfl. lýsti þá göllum uppbótakerfisins nákvæmlega eins og núverandi ríkisstjórn og sérfræðingar hennar gera nú. Þeir vildu skipta um kerfi. Þeir vildu gengisfellingu. En þeir vildu ekki fallast á nauðsynlegar hliðarráðstafanir, svo sem auknar almannatryggingar og lækkun tekjuskatts, eða á annan hátt rétta hlut launþega og annarra þeirra, sem versta aðstöðu höfðu í lífsbaráttunni. Kommúnistar lögðu fram málamyndatillögur, sem leystu engan vanda, en samdráttartill. voru það eigi að síður. Þeir vildu takmarka stórlega lánveitingar, stórauka innflutning á hátollavörum, en minnka innflutning á nauðsynjavörum og ná gjaldeyrisjafnvægi á þann hátt, minnka fjárfestingu og framkvæmdir í landinu og taka 100 millj. kr. lán í Rússlandi. En nú heimta þeir meiri útlán, minni hátollavöru, meiri framkvæmdir. Hv. 3. þm. Reykv., Einari Olgeirssyni, er kunnugt um hin fornu ummæli, að engin borg er óvinnandi, ef asni klyfjaður gulli kemst inn um borgarhliðið. Gegn þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefur boðað með aðstoð færustu íslenzkra hagfræðinga og annarra sérfræðinga, hefur hv. þm. teflt fram hinu austræna hagkerfi í tveggja og þriggja klst. ræðum að undanförnu, - hagkerfi, sem mér er ekki kunnugt um að nokkurt einasta þjóðríki í allri veröldinni hafi kosið yfir sig í frjálsum kosningum. En þó verður að segja því hagkerfi það til hróss, að þar sem það nær einu sinni fótfestu, þar fær það 99% greiddra atkvæða í kosningum, og þar þurfa ekki launþegar að standa í löngum verkföllum á grundvelli frjáls samningsréttar. Þar er allur vafi tekinn af í því efni með hersýningum 1. maí, á hátíðisdegi launþega. Ríkisstjórn Emils Jónssonar stöðvaði það, að lengra yrði haldið á braut uppbótakerfisins, stöðvaði vöxt verðbólgunnar og þar með frekarí gengisfellingu en orðin var. Það er staðreynd, að ef ekkert hefði verið gert, hefði vísítalan nú um áramótin verið orðin 270 stig og fella hefði þurft gengið í 60 kr. fyrir bandarískan dollar, ef viðurkenna hefði átt það ástand nú. Í ljósi þessara staðreynda verða skiljanleg ummæli hv. 1. þm. Austf., Eysteins Jónssonar, er hann sagði við 2. umr. hér í d.: Það er minni vandi að ráða bót á efnahagsmálunum nú en oft áður. - Það er rétt hjá hv. þm. Það er auðveldara nú, vegna þess að stjórnarstefna Alþfl. og stuðningur Sjálfstfl. sparaði þjóðinni 22 kr. gengisfellingu á hvern dollar á einu ári, og Alþfl. má vel una við það, ef það er auðveldara nú en í des. 1958, þegar hv. þm. gafst sjálfur upp við að ráða bót á vandanum. Ríkisstjórn Emils Jónssonar tókst þetta vegna þess, að þess var gætt að dreifa byrðunum réttlátlega á allar stéttir og komið var í veg fyrir, að nokkur stétt hagnaðist sérstaklega á ráðstöfununum. En hvernig er þessu varið nú? Er að því stefnt, að enginn græði sérstaklega á þeim, sem er frumskilyrði þess, að þjóðin sætti sig við nauðsynlegar aðgerðir? Bátaútvegurinn er óánægður, af því að hann veit, að nú verður hann að standa á eigin fótum. Togaraeigendur hafa borið fram sárar umkvartanir við ríkisstjórnina, og hraðfrystihúsin sjá eftir uppbótakerfinu. Fyrir helgina las ég eftirfarandi í Þjóðviljanum, með leyfi hæstv. forseta: Í fyrsta lagi: „Flestallir kaupfélagsstjórar og forráðamenn SÍS sátu fund í Reykjavík um helgina. Uggur var í mönnum um væntanlegar efnahagsaðgerðir.“ Á öðrum stað í fyrirsögn: „Þjarmað að íslenzkum iðnaði.“ Á þriðja stað: „Kaupsýslumenn af öllum stærðarhlutföllum, heildsalar, stórsalar, smásalar og umboðssalar, fjölmenntu í salarkynni á Hótel Borg í gærkvöld, því að Kaupmannasamtök Íslands höfðu boðað þar til fundar um efnahagsmálin. Framkvæmdastjóri samtakanna sagði m.a., að hann teldi hlut kaupsýslumanna fyrir borð borinn í gengislækkunartill. ríkisstjórnarinnar, ríkisstj. gerði sér litla grein fyrir því, sem heitir verzlunarkostnaður, og lítill skilningur ríkti á hlutverki verzlunar.“ Slík ummæli og undirstrikun Þjóðviljans virðist vissulega benda til þess, að byrðunum verði dreift á alla, og er það höfuðnauðsyn. En nú munu e.t.v. margir spyrja: Hvernig stendur á því, að stjórnmálamenn eru að leggja byrðar á alla þjóðina, hækka vöruverðið við sjálfa sig og alla kjósendur sína? Svarið getur ekki verið nema eitt. Það hlýtur að vera þjóðarnauðsyn, sem er ekki hægt að láta dragast lengur. Sjúklingurinn, sem gengur undir uppskurð, gerir sér ljóst, að enda þótt holskurðurinn sé óþægilegur, er hann ekki meinið sjálft, heldur aðgerð til þess að nema meinið brott. Á sama hátt er gengisfelling ekki meinið sjálft, heldur aðgerð til þess að nema burt mein úr efnahagslífi þjóðarinnar. En í báðum tilfellum getur sjúklingurinn miklu um batann ráðið eða a.m.k. komið í veg fyrir bata, en það væri óviturlegt. Það er rétt, að menn geri sér það ljóst, að allar ríkisstjórnir s.l. 15 ár hafa glímt við verðbólguna og efnahagsvandamálið. Allar hafa þær orðið að gera það með einhverjum kjaraskerðingum. Framsfl. og Sjálfstfl. framkvæmdu stórfellda gengisfellingu 1950. Vinstri stjórnin jók uppbótakerfið ár frá ári, og hafði það í för með sér miklar verðhækkanir, skerti vísitöluna tvisvar, og hv. 4. landsk., Hannibal Valdimarsson, forseti Alþýðusambandsins, stakk upp á vísitöluskerðingu í þriðja sinn í nóvemberhefti Vinnunnar 1958. Núverandi ríkisstj. framkvæmir gengisfellingu. En ráðstafanir núverandi ríkisstj. eru þó um það sérstæðar, að þeim fylgja mjög þýðingarmiklar hliðarráðstafanir til aðstoðar þeim, sem verst eru settir í lífsbaráttunni. Þannig hagnast elli- og örorkulífeyrisþegar á ráðstöfununum, því að þeir fá 44% hækkun. Stærri barnafjölskyldur hagnast einnig á aðgerðunum, því að þær fá 2600 kr. fjölskyldubætur með hverju barni. Talið er, að kjaraskerðingin nemi 3% hjá vísitölufjölskyldunni, og er þá ekki tekið tillit til niðurfellingar á tekjuskatti og lagfæringar á útsvari. Afnám tekjuskatts á almennar launatekjur og mjög lágir skattar á fyrstu 20–30 þús., sem umfram eru, eru mjög mikil kjarabót fyrir alla launþega og mun í mörgum tilfellum vega upp á móti þeirri kjaraskerðingu, sem minni fjölskyldur og einstaklingar verða fyrir. Þær efnahagsráðstafanir, sem framkvæmdar hafa verið undanfarin 10 ár og ég hef nú rakið, hafa að sjálfsögðu verið misjafnar og allar umdeilanlegar, og engin ríkisstj. hefur ráðizt í þær að nauðsynjalausu. Allar hafa þær miðað að því að tryggja rekstur atvinnuveganna og þar með atvinnuöryggi og velferð þjóðarinnar. En allar hafa þær orðið óábyrgum áróðri stjórnarandstöðunnar að bráð. Og nú er gerð hörð hríð að viðreisnartill. ríkisstjórnarinnar. Núverandi ríkisstjórn lætur ekki hræða sig frá því að gera skyldu sína, og hún treystir því, að þjóðin hafi lært nægilega mikið af reynslu undanfarinna ára til þess að gjalda varhuga við óábyrgum áróðri stjórnarandstöðunnar. Það er brýnasta nauðsyn í íslenzkum stjórnmálum að kenna íslenzkri stjórnarandstöðu velsæmi og þjóðhollustu. Ríkisstjórnir eru að sjálfsögðu misjafnar. En stjórnarandstaðan hér á landi bregzt ávallt hlutverki sinu. Í því efni verður þjóðin að taka í taumana. Efnahagsaðgerðir eru að jafnaði erfiðar fyrir almenning. En það er háskalegt og vítavert, að stjórnarandstaðan skuli vitandi vits og af ráðnum hug neyta allrar orku sinnar og beita öllum sínum áróðurstækjum til þess að auka á erfiðleika þjóðarinnar með því að koma í veg fyrir það, að aðgerðirnar beri árangur. Hefur stjórnarandstaðan engar skyldur við kjósendur sína? Þetta er þeim mun vítaverðara, að hún hefur ekki bent á neinar leiðir út úr vandanum, aðeins reynt að flækjast fyrir. - Verið þið sæl.



Herra forseti. Hv. seinasti ræðumaður var að rifja upp ýmis ummæli, sem Eysteinn Jónsson hefði sagt, slitin algerlega úr sambandi. Það mun sýna sig, að ef ummæli Eysteins Jónssonar eru lesin í heild, er ekki um neitt ósamræmi að ræða hjá honum fyrr og nú. En ég held, að þessum hv. þm. væri nær að rifja það upp, sem hann sagði sjálfur fyrir seinustu kosningar, og bera það saman við það, sem hann er nú að gera. Það mundi vissulega koma þá í ljós, að þessum hv. þm. er annað betur gefið en efna loforð sín. Það munu vafalaust margir ætla af öllum bölsöng hæstv. forsrh. og hæstv. menntmrh. um erlendu framkvæmdalánin, sem hafa verið tekin undanfarin ár, að það sé eitthvert aðaltakmark ríkisstjórnarinnar að stöðva skuldasöfnunina við útlönd. Hvað segir svo frv. það, sem hér liggur fyrir, um þennan tilgang hæstv. ríkisstjórnar? Þar segir í stuttu máli það, að ríkisstj. fer fram á heimild til stærri lántöku erlendis en nokkru sinni hefur áður verið stofnað til. Stjórnin vill hvorki meira né minna en fá heimild til að mega auka erlendu skuldirnar um 760 millj. kr. Þetta fé ætlar hún ekki að nota til framkvæmda, heldur eingöngu til vörukaupa. Hér er m.ö.o. stefnt að því að auka erlendu skuldirnar meira en nokkru sinni fyrr og það eingöngu vegna eyðslu. Og svo á þjóðin að leggja trúnað á það, að stjórnin ætli að vinna gegn erlendri skuldasöfnun. Er hægt að komast öllu lengra í ósönnum og blygðunarlausum áróðri? Hæstv. menntmrh. sagði, að hér ætti nú að framkvæma sömu efnahagsstefnu og í nágrannalöndunum. Lítið sýnishorn þess sannleika er það, að stjórnin ráðgerir að hafa útlánsvexti meira en helmingi hærri en viðgengzt í þessum löndum. Hins vegar verður kaupmáttur verkamannalauna minni hér en þar eftir gengisbreytinguna. Af hálfu sjálfstæðismanna hefur verið reynt að halda því fram, að þeir erfiðleikar efnahagsmálanna, er nú væri glímt víð, stöfuðu frá tíð vinstri stjórnarinnar. Til að afsanna þetta nægir að benda á eftirfarandi: Þegar vinstri stjórnin lét af völdum haustíð 1958, lét Sjálfstfl. hagfræðinga sína gera sérstaka úttekt á ástandi efnahagsmálanna. Útkoma þeirra var sú, að hægt væri að tryggja áfram rekstur atvinnuveganna án nýrra tolla og álaga, ef kaupið væri lækkað um 6%, eða m.ö.o. sú kauphækkun tekin aftur, er Sjálfstfl. og fylgifiskar hans höfðu knúið fram fyrr á árinu. Þessi kauplækkun var svo lögleidd á seinasta þingi, og þar með átti að vera tryggt, að atvinnuvegirnir gætu starfað án frekari álaga á almenning. Það gerðist svo síðar, að stjórn Emils Jónssonar jók niðurgreiðslur og uppbætur milli 250 og 300 millj. kr. umfram það, sem átti sér stað í tíð vinstri stjórnarinnar. Með því var stofnað til hallans, sem nú er glímt við, og er hann sannarlega orðinn til í stjórnartíð Alþfl. og Sjálfstfl., en rekur ekki að neinu leyti rætur til vinstri stjórnarinnar. Talsmenn stjórnarinnar hafa verið að hampa því, að Framsfl. hafi tvívegis staðið að gengislækkunum áður og því sé óeðlilegt, að hann sé ekki með gengislækkun nú. Þessu er því að svara, að það nýstárlega í þessu máli er ekki sjálf gengislækkunin, enda þótt hún gangi úr hófi fram. Það stórfelldasta í þessu máli er sú algera stefnubreyting í efnahagsmálum, sem ætlunin er að framkvæma. Aldrei áður hefur það verið gert allt í senn: að lækka gengið, hækka stórkostlega söluskatt og aðrar álögur, hækka vextina stórkostlega, draga úr útlánum bankanna, skerða stórlega opinber framlög til verklegra framkvæmda o.s.frv. Gegn slíkri samdráttarstefnu hefur Framsfl. jafnan barizt og telur hana háska fyrir land og lýð. Það er því fullkomlega í samræmi við afstöðu hans fyrr og síðar, að hann beitir sér hart gegn þessu frv. Talsmenn Sjálfstfl. hafa raunar haldið því fram, að með þessu frv. verði stefnt að því að draga úr höftum og auka frjálsræði manna. Öllu meira öfugmæli hafa ekki verið sögð. Undantekningarlítið allar ráðstafanir, sem felast í þessu frv., torvelda og takmarka framtak allra þeirra einstaklinga, sem eru ekki því betur stæðir fjárhagslega eða njóta ekki sérstakra hlunninda í bönkunum. Vaxtahækkunin, skerðingin á útlánum bankanna, nýju álögurnar, þetta allt eru ný höft á framtak og frjálsræði manna. Þetta frv. er tvímælalaust mesta haftafrv., sem nokkru sinni hefur verið lagt fyrir Alþingi. Höft fátæktarinnar og höft peningavaldsins eru hér leidd til öndvegis. Framtak allra verður skert, nema nokkurra fárra útvalinna, er fá enn meira svigrúm en ella. Aldrei hefur Sjálfstfl, sýnt það betur en nú, að hann vill ekki stuðla að einkaframtaki hinna mörgu, heldur aðeins gefa fáum útvöldum sem mest olnbogarúm. Þrátt fyrir allt sitt glamur um, að hann sé flokkur allra stétta, er hann mesti stéttaflokkur landsins, flokkur braskara og yfirgangsmanna, er þola ekki framtak og sjálfsbjargarviðleitni hins óbreytta manns. Hér í umræðunum hefur verið greinilega sýnt fram á það, að þær ástæður, sem ríkisstj. færir fram fyrir frv., eru falsrök ein. Það þarf engar sérstakar neyðarráðstafanir vegna erlendu lánanna, sem hafa verið tekin undanfarin ár, því að þau hafa öll farið til framkvæmda, er skila beint eða óbeint miklu meiri gjaldeyristekjum en nemur vöxtum og afborgunum af þeim. Það þarf heldur engar slíkar ráðstafanir, er hér eru ráðgerðar, til að mæta hallanum af útflutningskerfinu, enda er hér gert ráð fyrir fjórum sinnum meiri álögum eða millifærslum en hæstv. forsrh, taldi nauðsynlegt fyrir 21/2 mánuði. Þá taldi hann þörf 250 millj. kr. álaga eða millifærslu í þessu skyni, en hér er um a.m.k. fjórfalda þá upphæð að ræða. Það er því mjög vel ljóst, að hér er mörgum sinnum lengra gengið í samdrætti og kjaraskerðingu en nokkur þörf er fyrir. Þegar þannig er sýnt, að ekki er þörf þessara ráðstafana vegna erlendu skuldanna né afkomu útflutningsatvinnuveganna, hljóta menn að spyrja: Hver er þá hinn raunverulegi tilgangur ríkisstjórnarinnar? Ekki getur hæstv. ríkisstj. verið að ráðast í þessar aðgerðir út í bláinn og efna til stórfelldra stéttaátaka og baráttu í hreinu hugsunarleysi. Þetta er vissulega rétt. Hæstv. ríkisstj. og þeir, sem ráðum hennar ráða, hafa alveg ákveðinn tilgang með þessu máli. Tilgangurinn er sá að nota hinar tiltölulega viðráðanlegu aðgerðir, sem þarf að gera vegna útflutningsatvinnuveganna, til að koma fram alveg nýrri þjóðfélagsstefnu og nýjum þjóðfélagsháttum á Íslandi. Stundarerfiðleikar atvinnuveganna eru notaðir sem skálkaskjól til að koma þessari stefnu fram. Hver er sú þjóðfélagsstefna og þeir þjóðfélagshættir, sem er takmark hæstv. ríkisstj. með þessu frv.? Því hefur hæstv. forsrh. svarað skýrt við 1. umr. Hæstv. forsrh. orðaði þetta efnislega á þessa leið: Ég vil fá aftur þá góðu tíma, þegar ég var ungur. - Í þessum anda og í þessum tilgangi er líka frv. hæstv. ríkisstjórnar samið. Takmarkið er að færa okkur 30–40 ár aftur í tímann til þeirra þjóðfélagshátta, sem þá ríktu. Það var í kosningunum 1927, sem ein mestu þáttaskipti urðu í íslenzkri sögu. Þá voru íhaldsöflin brotin svo á bak aftur, að þau hafa aldrei þorað að sýna sitt rétta andlit aftur fyrr en nú. Á þeim 33 árum, sem síðan eru liðin, hefur orðið alger breyting á þjóðfélagsháttum á Íslandi. Það hefur í raun réttri risið upp hér nýtt þjóðfélag, stórum betra og réttlátara en það, sem fyrir var. Í stuttu máli sagt er það aðalsmerki þessa þjóðfélags, að hér eru nú tiltölulega langtum fleiri efnalega sjálfstæðir einstaklingar en í öðrum löndum, almenn fátækt minni og mikil auðsöfnun líka minni. Eignaskiptingin og tekjuskiptingin er jafnari á Íslandi en víðast þekkist. Það, sem hefur hjálpað til að skapa þetta þjóðfélag, er einkum tvennt. Önnur meginástæðan hefur verið samhjálp fólksins, samvinnufélög, verkalýðsfélög, iðnaðarmannafélög, ásamt mikilli opinberri aðstoð til styrktar einkaframtaki og félagsframtaki, t.d. fiskveiðasjóður, ræktunarsjóður, ýmsir byggingarsjóðir o.s.frv. Hin meginástæðan hefur verið sú, að einkaframtak og atorka hinna mörgu einstaklinga hefur verið leyst úr læðingi og þeir kappkostað að komast úr fátækt til bjargálna. Þetta tvennt í sameiningu hefur gert það að verkum, að á Íslandi hafa sennilega orðið meiri verklegar framkvæmdir og meiri umbætur á lífskjörum almennings en í nokkru öðru landi á sama tíma. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er stefnt markvisst að því að brjóta þessa þjóðfélagshætti niður. Í staðinn á að endurreisa þá þjóðfélagshætti, sem voru hér fyrir 30–40 árum og hæstv. forsrh. saknar svo mjög og þráir að komi hér að nýju, eins og þeir þm. munu minnast, er hlýddu á hina grátklökku ræðu hans í hv. deild fyrra laugardag. Þetta á að gerast með því að þrengja kjör alls almennings í landinu, en bæta aðstöðuna fyrir fáa útvalda. Þetta á að gerast með því að færa til, svo að notuð séu orð hæstv. menntmrh., hvorki meira né minna á þessu ári en 1000 millj. kr. frá almenningi og í vasa tiltölulega fárra einstaklinga og fyrirtækja. Þetta á að gerast með því að innleiða að nýju ein ægilegustu höft allra hafta, höft fátæktarinnar og höft peningavaldsins. Þetta á að gerast með því að láta bankana hlúa að nokkrum útvöldum, líkt og Kveldúlfi í gamla daga, meðan þeir verða svo lokaðir öllum almenningi. Þetta á að gerast með því að þrengja á margvíslegan hátt að framtaki hinna mörgu máttarminni einstaklinga, eins og þeirra, sem nú standa í íbúðarbyggingum, svo að hinir fáu útvöldu fái enn meira svigrúm en ella. Og þetta á alveg sérstaklega að gera með því að þrengja kost og kjör unga fólksins í landinu, svo að það standi ekki í vegi hinna fáu útvöldu. Það, sem hér er um að ræða, eru því raunverulega ekki ráðstafanir, sem gerðar eru vegna erfiðleika í efnahagsmálum þjóðarinnar. Það, sem hér er um að ræða, er að taka upp alveg nýja þjóðfélagshætti, hverfa frá þjóðfélagi hinna mörgu efnalega sjálfstæðu einstaklinga til hins gamla þjóðfélags, þar sem flestir voru fátækir, en örfáir stórríkir. Þessar staðreyndir verða menn að gera sér ljósar. Hver sá einstaklingur, sem vill ekki láta troðast niður í svað fátæktarinnar, verður að rísa gegn þeirri stefnu, sem þetta frv. boðar. Hver sá einstaklingur, sem vill hafa frelsi og möguleika til að verða bjargálna og efnalega sjálfstæður, verður að snúast hér til varnar. Hver sá, sem vill ekki una höftum fátæktar og peningavalds, verður að snúast hér til mótspyrnu. Og alveg sérstaklega verður unga fólkið í landinu að rísa upp til andspyrnu, ef það vill ekki endurreisa hér þjóðfélag þeirra hafta, fátæktar og peningavalds, sem þjakaði forfeður þess og dró þrek og dáð úr þjóðinni. Þau átök, sem hér eru fram undan, kalla á sameinaða baráttu allra þeirra, sem vilja ekki hverfa aftur til hins gamla tíma. Í þeirri samstilltu baráttu eiga ekki aðeins stjórnarandstæðingar heima, heldur allur þorri þess fólks, er veitti stjórnarflokkunum brautargengi í seinustu kosningum. Þetta fólk gaf stjórnarflokkunum ekkert umboð til að framkvæma þá afturhaldsstefnu og auðvaldsstefnu, sem í frv. þessu felst. Stjórnarflokkarnir lofuðu einmitt því gagnstæða fyrir kosningarnar. Þeir lofuðu að stöðva verðbólguna, en efna í stað þess til meira dýrtíðarfióðs en nokkru sinni hefur átt sér stað. Þeir lofuðu að efla uppbygginguna, en hyggja nú á margs konar ráðstafanir til að torvelda hana og takmarka. Kjósendur, sem hér hafa verið sviknir af stjórnarflokkunum, geta því ekki átt samleið með þeim lengur. Þeir eiga því nú að skipa sér í fylkingu þeirra, sem vilja ekki una þeirri afturhaldsstefnu, sem í þessu frv. felst. Þeir eiga því fulla samleið með stjórnarandstöðunni, a.m.k. meðan hæstv. ríkisstjórn heldur afturhaldsstefnu sinni til streitu. Það er óhjákvæmilegt, að það hlýtur að valda hinni hörðustu baráttu, ef reynt verður að framkvæma þá afturhalds- og auðvaldsstefnu, er feist í þessu frv. Framsóknarmenn hafa því gert tilraun til þess hér í hv. d., að reynt yrði að ná samkomulagi um efnahagsmálin á breiðum grundvelli eða með samstarfi allra þingflokkanna. Stjórnarherrarnir hafa hafnað þessari sáttatilraun með háðs- og storkunar orðum. Vera má þó, að sigurbrosið fari af þeim, áður en lýkur. En með því að vilja ekki neitt samkomulag, bera þeir einir ábyrgð á því, sem á eftir kemur. Þau átök, sem kunna að vera fram undan, verða þá knúin fram af stjórnarherrunum vitandi vits og verða algerlega háð á ábyrgð þeirra. Og er það kannske það, sem þessi fámenna þjóð þarfnast helzt, að verða klofin í harðvítugustu baráttu, eingöngu vegna þess, að stjórnarherrarnir vilja knýja fram þjóðfélagsstefnu, sem meiri hluti þjóðarinnar er áreiðanlega andvígur og er alger andstæða þeirra loforða, er þeir gáfu fyrir seinustu kosningar?