Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. Við fyrri umr. málsins var skorað á mig af hv. 2. þm. G.-K. o. fl. að sýna það, sem við ætti í þessu máli. Ég skýrði þá frá, að til væru áskoranir til Alþingis frá 80 íbúum úr Skildinganeslandi, um að sá staður væri lagður undir lögsagnarumdæmi Rvíkur, en síðan hefir undirskriftatalan aukizt upp í 104. Hinsvegar hafa komið áskoranir frá 42 mönnum um, að þessi hluti Seltjarnarneshrepps verði ekki lagður undir Rvík, en bæði er það, að þetta er miklu minni tala en hinna, og svo hitt, að þarna er fjöldi undirskriftarmanna, sem ekki eiga heima í Skildinganesi, svo að þeim kemur málið ekki við. Því til sönnunar vil ég geta þess, að meðal undirskriftarmanna eru Thorsarnir (Kveldúlfur), Har. Árnason kaupm., Samvinnufél. Haukur, Eggert Clæssen, h.f. „Baugur“ og „Titan“, sem ég hélt, að væri dautt. Það er auðsætt, að allt hefir þurft að tína til, til að ná þessum nöfnum. Það er enginn vafi á því, að lávarðurinn þarna syðra hefir gert allt, sem hann hefir getað, til að varna því, að áskoranir um innlimun Skildinganess yrðu sendar. Hann hefir lagt fast að mönnum að undirskrifa ekki, og þeir, sem hafa keypt land af honum, hafa staðið höllum fæti gagnvart honum, en samt hefir það sýnt sig, að það er mikill meiri hluti, sem vill þetta. Þá hefir komið umsögn frá oddvita Seltjarnarneshrepps, og er hann á móti þessu, en sjálfsagt er að meta meira þörf og vilja íbúanna sjálfra og höfuðstaðarins. Hv. 2. þm. G.-K. hefir haldið því fram, að margir af undirskrifendum hafi nýlega flutzt suður. Það er ekkert við því að segja, því að ör fólksflutningur hefir verið þangað héðan, og auk þess hefir mikill fjöldi flutzt þaðan hingað, svo að ekki er að undra, þótt þessi staður sé skoðaður sem hluti af Rvík, og búast má við, að ekki verði allir grónir þar, sem þangað koma. Innlimunin á Skildinganesi í lögsagnarumdæmi Rvíkur er líka nauðsynleg fyrir Reykjavík, svo að þessi staður sé ekki sem eyja þarna, þar sem skattflóttamenn geta haldizt við. Þá hafa Skildinganesbúar við ýmis óþægindi að stríða vegna vatnsskorts og rafmagnsskorts. Það er allt í ólagi hjá þeim. Það þarf ekki annað en líta á byggingarnar, - engar byggingarreglur eru settar. Úr þessu verður að bæta á einhvern hátt. Engar eru varnir gegn eldsvoða á þessum stað, og er þó mestallt byggt úr timbri og í mesta skipulagsleysi. En verði ekki úr því bætt, verða brunabótagjöld skjótlega úr hófi keyrandi. Það er þess vegna engu síður nauðsynlegt fyrir hreppinn að laga þetta heldur en Reykjavík. Ég ætla svo ekki að mæla meira fyrir þessu “frv. að sinni. Það á að vera orðið deildarmönnum ljóst, að ekki gengur að halda þessum hluta Seltjarnarneshrepps lengur fyrir utan Reykjavík. Hér er ekki um að ræð innlimun sveitar í bæ, því að þarna búa 800 manns í kauptúni á litlum bletti og fer stöðugt fjölgandi, svo að hér er einungis að ræða um innlimun útbæjarhverfis Rvíkur í höfuðstaðinn.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) [óyfirl.]: Þetta mál er ekki nýtt á Alþ. Það hefir verið hér áður og var þá fellt. Mér þykir líklegt, að þeir sömu menn, sem áttu að greiða atkv. um það á síðasta þingi, muni fara svipað með það í ár. Það er leiðinlegt að tyggja upp ár eftir ár sömu ástæðurnar með eða móti einhverju frv. Ég geri þess vegna eins lítið og ég get að því, en vil víkja örlítið að því nýja í málinu, og svara nokkru af því, sem hv.frsm. meiri hl. sagði. Ég vil geta þess, að meiri hl. n. skipa 3 þm., og undir álit minni hl. hefir aðeins 1 skrifað, en hv.þm. V.-Sk. (LH) hefir óbundnar hendur um atkv. sitt og gerir sjálfur grein fyrir afstöðu sinni. Ég hefi ekki orðið var við neina áskorun frá bæjarstjórn Rvíkur um þetta mál. Það hefir máske komið áður, en liggur áreiðanlega ekki fyrir þessu þingi. Mér finnst það eigi að vera það fyrsta, að fyrir liggi beiðni frá hlutaðeiganda, að hann kæri sig um þetta, ekki sízt, þegar fyrir liggja mótmæli. Hv. 2. þm. Reykv. minntist á mótmæli, sem komið hafa frá hreppsnefndinni sjálfri; þau liggja frammi í lestrarsal og eru jafneindregin og í fyrra. Í þessum upplýsingum er sagt, að 2 af þeim, sem á skjalinu eru, hafi skrifað sig bæði með og móti frv.; er lítið á slíkum undirskriftum að byggja. Ennfremur eru þarna nöfn 5 manna, sem ekki eru skráðir á manntalsskýrsluna frá í des. síðastl. Þetta eru vafalaust aðkomumenn, sem hafa aðeins staðið við 2–4 nætur, svo að ekki er hægt að segja, að þetta séu heimilisfastir menn. Svo eru á skjalinu nöfn 27 manna, sem ekki hafa kosningarrétt til Alþingis vegna aldurs; þar af eru 15, sem ekki hafa kosningarrétt í sveitarmálum. Ég veit ekki, hvort þetta eru börn, en það er að minnsta kosti mjög ungt fólk. En aðalatriðið er, að af þeim 160 íbúum, sem hafa skrifað undir, eru það 69, sem flutzt hafa inn í hreppinn á síðastl. ári, og hafa því ekki kosningarrétt í málefnum hans. Það er vitaskuld, að þetta eru menn, sem flutzt hafa þangað 1. okt., eru sjálfsagt leigjendur, og margir af þeim fara 14. maí eða 1. okt. M.ö.o. er þetta fólk, sem er á ferð og flugi fram og aftur, en einir 13, sem eiga fastan bústað í hreppnum; þar af eru 2, sem bæði eru með og móti frv. Aftur á móti liggur fyrir, eins og hv. 2. þm. Reykv. tók fram, yfirlýsing frá 42 fasteignaeigendum af þessu svæði; mönnum, sem annaðhvort ætla sér að vera þarna áfram, eða hugsa sér að eiga þarna fasteign, sem þeir í framtíðinni ætla sér að eiga sjálfir, eða selja og leigja öðrum. Mér finnst þetta líkast sveitakritum, þannig að koma andmæli frá bændunum sjálfum, en meðmæli frá hjúunum. Hvort ætti að meta meira? Ég er viss um, að það, sem ræður úrslitum hér, er tryggð manna við jörðina, sem þeir ætla að eiga. Ég geri þess vegna ákaflega lítið úr þessari undirskriftasöfnun, sem meiri hl. flaggar með, en meira úr áskorunum og yfirlýsingum manna, sem eiga landið. Nöfn nokkurra manna hneyksluðu hv.frsm. meiri hl. Það voru nöfn framkvæmdarstj. hlutafél. Titans og Baugs, Björns Árnasonar, Haralds Árnasonar og Thors Jensens. Ég get ekki séð annað en að þeir hafi sama rétt til að skrifa undir, þótt þeir búi þarna ekki nú. Það þarf ekki að taka það fram, að oddviti og hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps mælir eindregið á móti þessu frv., og sýslunefnd Kjósarsýslu gerir það einnig, því að þetta er sama sem að ræna Kjósarsýslu mjög verulegum hluta af sýslugjöldum hennar. Ég vil leyfa mér að gera þá fyrirspurn til hv.frsm. meiri hl., hvort hann hugsi sér, að sýslan fái bætur fyrir þetta, ef frv. þetta nær fram að ganga. Og ef halda á áfram og allt Seltjarnarnes, Viðey og Mosfellssveit verða lögð undir Reykjavík, hvar á Kjósarsýsla þá að fá tekjur sínar? Það er ekki svo lítið, sem hér er um að ræða. Sýslugjöld Seltjarnarneshrepps hafa verið 50–60% af öllum sýslugjöldum Kjósarsýslu, og oddvitinn segir, að í ár verði þau sennilega um 70%. Það er engin smávegis blóðtaka, ef þetta frv. verður að lögum. Á þessu svæði býr um helmingur af íbúum Seltjarnarneshrepps, eða um 450 manns. Þá sagði hv.frsm. meiri hl., að Skildinganeskauptún væri nokkurskonar eyja inni í Rvík, og væri fyrir skattflóttamenn. Ég skil ekki, hvernig hann fer að halda slíku fram. Það var sýnt fram á það í fyrra, að útsvör í Skildinganeshreppi eru yfirleitt eins há og hér í Rvík. ég hefi fyrir mér upplýsingar um það, að útsvar á þessu svæði, sem nú á að innlima í Rvík, voru hér um bil 24 þús. kr. í fyrra. Þetta sýnir sannarlega, að það er ekki til mikils að flytja þangað til þess að losna við útsvör, enda eru þessir menn, sem hér er um að ræða, starfandi í Rvík og par af leiðandi fær hún hluta af útsvörum þeirra. Að öllu þessu athuguðu virðist mér sanngirnin ekki mæla með því, að samþ. þetta frv., og ég hefi lítið „sympati“ með þeim kaupstöðum, sem að nauðsynjalausu eru að teygja anga sína út. Ég hefi ekki fengið upplýsingar um það, hvers vegna Rvík vill ná í þetta land. Er það af því, að Rvík ætli sér að hjálpa íbúum þessa svæðis? En jafnvel þó að það væri bezt fyrir þá að komast undir verndarvæng Rvíkur, þá eiga þeir menn, sem hlut eiga að máli, að fá að ráða um þetta sjálfir. Þetta er nú það, sem sanngirnin mælir með og móti þessu frv. En svo eru og til lagaákvæði um þetta efni. Má þá fyrst og fremst nefna sveitarstjórnarlögin. Þar er sagt, að forsrh. hafi heimild til þess að skipta og sameina og breyta hreppamörkum. Ennfremur segir þar, að eigi megi neina breytingu gera á þessu, nema eftir beiðni hreppsnefnda þeirra, er hlut eiga að máli, og meðmælum sýslunefndar, nema þegar svo stendur á sem í 4. gr. segir. Hér segja sveitarstjórnarlögin sjálf, að ekki megi breyta þessu, nema það sé samþ. af hreppsn. og sýslun. En í 4. gr. laganna segir svo, að ef kauptún eða þorp hefir yfir 300 íbúa, hafi það rétt til að fá sérstaka sveitarstjórn. Nú stendur svo á, að í þessu þorpi eru um 450 íbúar, og hefir það því rétt til að verða sérstakt kauptún, þegar íbúar þess vilja. Auk þessa eru í sveitarstjórnarlögunum ýms ákvæði um það, að málefnum, sem varða hreppa eða sýslur sérstaklega, skuli ekki ráðið til lykta, nema fengið sé álit hreppsins og sýslunnar um þau. Nú hefir ekkert álit verið fengið frá Kjósarsýslu og um álit frá Seltjarnarneshreppi hefir ekki verið beðið, en hann hefir sent mótmæli óbeðið.  Vona ég, að hv. d. verði sjálfri sér samkvæm og fari með þetta mál á sama hátt og í fyrra.

Lárus Helgason Hv. 1. þm. Skagf. gat þess, að ég hefði frá n. hálfu óbundnar hendur um atkv. mitt í þessu máli, og er það alveg rétt. Vil ég nú með nokkrum orðum gera grein fyrir afstöðu minni til þess. Ég hefi undanfarið verið á móti þessu máli, af því að mér hefir ekki fundizt vera færð nægileg rök fyrir því, að þetta sé réttmætt. Og ég geri ekki mikið úr ollum þessum undirskriftum. Ég legg langmest upp úr umsögn hreppsnefndarinnar, og hún leggur eindregið á móti frv., og sama gerir sýslunefndin. mér finnst réttara að taka tillit til þessa heldur en þess, þótt smalað sé saman nokkrum nöfnum. Það er upplýst, að meiri hl. þeirra, sem undirskrifa velþóknun sína á frv., sáu aðeins bunir að eiga heima þarna part úr ári. Mér finnst þetta mál ekki liggja svo hreint fyrir, að rétt sé fyrir þingið að gera breytingar á þessu án samþykkis sveitarfélagsins. Breytingar eru ekki réttmætar nema víst sé, að þær séu til hins betra. En ég get ekki séð, að hér sé um það að ræða. Er ég því ráðinn í því að greiða atkv. á móti frv. eins og ég hefi gert að undanförnu.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Ekkert af því, sem hv.þm. V.-Sk. sagði, sýnist þess eðlis, að hann hefði ekki getað sagt frá því í n. Hann hafði nægan tíma til að láta þetta álit sitt í ljós í n., og er mér því óskiljanlegur þessi dráttur. Hann vitnaði í það, að meiri hl. af þessum mönnum, sem undir hafa skrifað, hafi aðeins verið búsettir þarna part úr ári. Að vísu segir í áliti oddvitans, að nokkrir hafi flutzt þangað árið 1930. En þar sem íbúatalan þarna hefir vaxið um nálægt 100 manns á ári núna síðustu árin, þá hlýtur alltaf nokkur hluti manna þar að vera nýfluttur. Hv. 1. þm. Skagf. hélt hjartnæma ræðu um bændur þarna. Ég veit ekki, hvaða bændur hann hefir átt við, því að þarna mun varla vera nokkur maður, sem lifir á landbúnaði. En kannske hefir hv.þm. átt við lóðaeigendur þarna, þá Thor Jensen, h/f Baug, Shell o. fl. Bað eru ef til vill hagsmunir þessara „bænda“, sem hv.þm. vill vernda. Það var ætlazt til þess, að sérstakur listi gengi á Þormóðsstöðum, en hann hefir ekki komið ennþá.

Jú, hann er hérna

. Ég geri fyllilega ráð fyrir því, að þeir séu þar sömu skoðunar og hinir. Þá talaði hv.frsm. minni hl. um það, hve útsvörin væru mikil úr þessum hluta Seltjarnarneshrepps. Þetta segir í rauninni ekkert. Útsvara þarf með til þess að greiða kostnað, en þegar búið er að taka þetta land undir Rvík, þá þarf hreppurinn ekki lengur að leggja í eins mikinn kostnað og áður, svo að ekki er vist, að hann tapi nokkru á þessu. Hvað viðvíkur sýslusjóðsgjaldinu, þá skal ég viðurkenna það, að það fellur niður. Ég er ekki kunnugur því, hvernig það er, þegar hreppur er lagður undir annað lögsagnarumdæmi, hvort þá eru greiddar nokkrar skaðabætur. Ég nenni ekki að fara lengra út í þörf Rvíkur á að fá þetta land. Bæjarstj. Rvíkur hefir í mörg ár samþ. að skora á Alþ. að leggja þetta land undir bæinn, en það hefir alltaf daufheyrzt við því. Menn þurfa ekki annað en líta á kort af Rvík og nágrenni hennar til að sjá, að þetta á að tilheyra henni. Rvík hefir vaxið allt í kringum þetta svæði og henni er nauðsynlegt að fá það, þótt ekki væri nema til að skipuleggja það. Þá óttast menn einnig, eins og ég gat um, að ósamræmi geti komizt á um sveitargjöld á nærliggjandi stöðum, Og geti því verið, að einhverjir flyttu þangað í skattflóttaskyni. Nokkrir menn hafa þegar gert það. Og allir hljóta að sjá, hversu hættulegt það er fyrir Rvík, að menn búi þar og stundi atvinnu sína í bænum, en svo sé ekki hægt að leggja á þá hér. Nytu þeir þá allra hlunninda hér, án þess að greiða nokkur gjöld. Hv. frsm. minni hl. sagði, að í sveitarstjórnarlögunum væru ákvæði um þetta. Þau lög eru engin stjórnarskrá. Ef við setjum nú lög um þetta, þá ganga þau auðvitað fyrir. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta. Það er alkunnugt, frá hverjum andstaðan til þessa máls er komin. Það er frá heim fáu landeigendum, sem ég gat um áðan, og þykir mér það merkilegt, ef orð þeirra mega sín meira en vilji flestra íbúa Skildinganeshrepps.

Jón Ólafsson [óyfirl.]: Hv. 1. þm. Skagf. gaf mér í raun og veru tilefni til þess að sitja ekki algerlega hjá, því að hann for að spyrjast fyrir um það, hvaða nauðsyn bæri til þess, að Rvík fengi Þormóðsstaði og Skildinganes. Menn geta ekki sagt að nú sem stendur sé þetta svo mikil nauðsyn. En þeir, sem lengra sjá en út fyrir sitt asklok, þykjast sjá, að á sínum tíma komi að því, að þessir blettir verði lagðir undir lögsagnarumdæmi Rvíkur, og þá verður búið að byggja þar alveg skipulagslaust, svo að það lendir á bænum að kaupa upp hús, sem búið er að setja niður á röngum stöðum. Þarna er nauðsynlegt að gæta þessa hagsmuna bæjarins, og skammsýni manna í þessum efnum er alltaf að koma fram. Önnur aðalástæðan fyrir þessari nauðsyn er sú, að ýmsir, sem menn kalla „braskara“, eru að leitast við að fá fé til þess að byrja hafnargerð suður við Skerjafjörð og vofir yfir, að þetta geti komizt í framkvæmd. Við Reykvíkingar höfum lagt mikið fé í hafnargerð hér og erum ekki búnir að greiða það fé til fulls enn. En þegar þessi höfn er fullgerð, getur hún tekið öll skip á þessu svæði. Þetta gæti því orðið stórkostlega hættulegt fyrir Rvík, sem á að standa skil á láninu til hafnargerðarinnar. Undirskriftir manna má gera tortryggilegar á margan hátt. Hreppsnefndin getur hæglega sagt, að þessir menn hafi ekki verið í hreppnum og þeir hafi ekki kosningarrétt o. s. frv. Það er að vísu rétt, en það er einmitt vegna þess, sem hv. 2. þm. Reykv. tók fram, að það sannar ekki nema það, að þessi staður er svo óaðskiljanlegur bænum, að leigjendur flytja þar á milli þessa tvo aðalflutningsdaga á árinu, 14. maí og 1. okt., án tillits til þess, að þeir eru að flytja milli hreppa. Þessi flutningur er eins tíður og á milli Austur- og Vesturbæjar, svo að það er eins og hér sé um hluta af Rvík að ræða. Hv. þm. gleymdi því líka, að ég tala hér fyrir hönd eigenda og ábúenda á 20 dagslátta svæði. Ég veit ekki, hvað Skildinganesland er stórt, en ég held, að það sé ekki meira en 2/3 stærra. En svo fyrir utan þá, sem eru á þessum lista, standa þeir, sem ekki vissu um þessar undirskriftir. Þá skal ég um leið geta þess, að þeim, sem skrifuðu undir þetta skjal, laðist að setja nöfn kvenna sinni á skjalið líka, en það hefði fjölgað tölunni stórlega. Eigandinn hefir ekki skrifað undir, en umráðamaðurinn stendur hér og segist vera þessu fylgjandi. Hv. 1. þm. Skagf. hefir í því, sem hann hefir tínt til sínu máli til stuðnings, synt, að þessir hreppar gjalda 24 þús. kr. til hreppsfélagsins. En alla sína atvinnu hafa þeir í Reykjavík og eru að öllu leyti upp á Reykjavík komnir. Þetta fé er því alveg úr Reykjavík runnið. Ég tala nú ekki um vegina. Þeir nota þá alveg eins og bæjarbúar og jafnvel meira, því að þeir koma flestir akandi til bæjarins. Á þennan stað hefir farið til þessa of mikið fé frá bæjarfélaginu, því að ýmsir þeir hafa dregið sig þangað undan réttum skottum hér, sem vilja ekki standa undir þeim framförum, sem hér hafa verið gerðar, og þeim álögum, sem þær hafa í for með sér. Þeir hafa flúið þangað til að reyna að hafa þar eitthvað betra. Það er líka eðlilegt, þeir sem hafa landið, til þess að þeir geti notað það til þess arna. En það er jafneðlilegt, að þingið líti hér á hag fjöldans fremur en hag þessara fáu manna. Þó að ég vilji virða mikils landsréttindi manna yfirleitt, þá er ég ekki fastur á því, þegar um er að ræða lóðir, sem þarf til húsabygginga, en okrað er á þeim frá mörgu sjónarmiði. Mér finnst, að þeir, sem á móti þessu máli eru, líti ekki nægilega réttum augum á þörf bæjarins. Og ég held, að segja megi í þessu máli, að það sé bæði útlátalaust og sjálfsagt að hlynna að bæjarfélaginu á þennan hátt. Það er ekki á neinn hátt neinum til baga, nema þessum fáu landeigendum, sem vilja halda sér fyrir utan bæinn með sína skika. En ég geri ekkert úr því, þar sem hrepps- og sýslufélagið og Reykjavík eru þeir réttu aðiljar, og þorpsbúar sækja allar sínar tekjur til Reykjavíkur, hverju nafni sem nefnast, nema hvað „Shell“ hefir þar nokkra starfsemi, en skipar þó upp í Reykjavík. En mér finnst bresta á fullan skilning á þessu fyrir Reykjavíkur hönd, og að þm. sé ekki sárt um, þó að þessu sjálfsagða réttlæti sé eitthvað vikið við.

Ólafur Thors Þetta mál er svo rætt hér á þingi, bæði nú og þó sérstaklega að undanförnu, að það er að bera í bakkafullan lækinn að fara að flytja langa ræðu um það nú. En mér þykir samt ekki hlýða að láta það ganga svo gegnum þessa umr., að ég mæli ekki fáein orð til viðbótar við þau höfuðrök, sem hv.frsm. minni hl. hefir borið fram. Það er eitt í þessu máli, sem mér þykir undarlegast, og það er það, að öllum þeim, sem fylgja þessu frv., þykir það alveg gefið, að þessi skipting muni fara fram einhverntíma, fyrr eða síðar, og á því byggjast öll þeirra rök. Hv. 3. þm. Reykv., sem talaði síðast, sagði um þetta: „Þarna eru höfuðrökin“, ég hefi þetta orðrétt eftir hv.þm. Hann sagði þetta að loknum þeim ummælum, að skipulagsleysi í byggingum á þessum stað lenti fyrr eða siðar á Reykjavík, þannig, að það yrði kostnaðarsamt fyrir bæinn. Hann álítur þannig gefið fyrirfram, að málið hljóti að ná fram að ganga, fyrr eða siðar. En ég er alls ekki svo viss um, að þetta verði, og ég er ekki heldur viss um, að menn á þessu svæði óski þess, og eftir því sem ætlazt var til 1927, þá var bað tilgangurinn, að slík skipting færi aldrei fram, an þess að hlutaðeigandi hreppur óskaði eftir, hvað þá að það yrði þrátt fyrir mótmæli hreppsbúa. Ég skal játa það, að þeim lögum má breyta, en það er ólíklegt, að í því hafi orðið stefnubreyting á svo fáum árum, svo að nú eigi að þröngva kosti þeirra manna, sem fyrir fjórum árum átti sérstaklega að vernda. Hv. frsm. meiri hl. og hv. 1. þm. Reykv. áttu baðir sæti í allshn., þegar hún 1927 afgreiddi sveitarstjórnarlögin og gaf út um þau örstutt nál., þar sem ekkert er tekið fram nema að ákvæði 3. gr. séu svo mikilsverð, að ríka áherzlu verði að leggja á þau. En þau ákvæði eru það, að atvmrh. megi aldrei gera breytingar á hreppaskiptingu, nema hrepparnir sjálfir séu því samþykkir. Og þetta um sjálfræði hreppanna er ekki mal, sem á að vera breytingum undirorpið. Það er þess vegna undarlegt, þegar þeir menn, sem fyrir fjórum árum börðust fyrir sjálfræði hreppanna í þessum efnum, vilja nú taka það sjálfræði af þeim. Eins og hv.frsm. minni hl. tók fram, þá er það skýrt tekið fram í logunum, að það séu þeir fjárhagslegu hagsmunaaðiljar, sem verða að fá umsagnarrétt, áður en skipti fara fram. Ég verð því að segja, að það er ekki eðlilegt, að slík frv. skuli vera borin hér fram ár eftir ár, an þess að nokkur ný rök komi fram, og ég mótmæli því, að nokkur ný rök hafi komið í málinu. Að vísu hefir komið fram áskorun frá 106 íbúum þessa hrepps, sem mæla með sameiningunni, en eins og hv.frsm. minni hl. sagði, þá er lítið tillit takandi til þess, af því að 69 af þeim eru alveg nýftuttir inn í þorpið og eru því hluti af Reykjavík, og því hafa þeir þar hagsmuni Rvíkur fyrir augum, en hafa ekki ennþá, sem vonlegt er, komið þar auga á hag hreppsins. En álit þeirra hreppsbúa, sem þar hafa lengur verið, má marka af því, að af þeim 350–400 íbúum, sem þar voru um áramótin 1929 og 1930, hafa einir 32 skrifað undir. Það er ekki nema vitleysa, að sameiningin sé sérstaklega gagnstæð hagsmunum lóðaeigenda í þeim hluta hreppsins, sem innlima á. En ég skil vel, að aðrir lóðaeigendur þessa hrepps séu því mótfallnir, að þessar lóðir séu teknar af hreppnum. Lóðaeigendur í Skildinganesi mega vel þar við una, en fyrir aðra gjaldendur hreppsins og sýslunnar er þetta veigamikið fjárhagsatriði, þar sem þeir bera 50–60% af öllum útsvörum, 23600 kr., og á yfirstandandi ári munu þeir greiða milli 60 og 70% af öllum gjöldum. Mér er líka ljóst, að það er ekki óeðlilegt, þó að sýslan nú vildi einhverntíma síðar selja þessi fríðindi, að sýslubúar samt vilji gjarnan, að það dragist eitthvað að gera þá samninga, því að eins og hv. 3. þm. Reykv. sagði, þá munu þau verða þeim mun dýrari, sem lengur dregst að festa kaupin. Þetta er hagsmunamál Reykjavíkur, en ekki Seltjarnarneshrepps, en það er ekki svo mikið hagsmunamál Reykjavíkur, að heill bæjarins sé undir því komin, því að ef svo væri, þá gæti verið, að mætti athuga, hvort ekki skyldi meta meira hagsmuni bæjarins en sýslunnar. Ég er ekki svo lokaður fyrir hagsmunum Reykjavíkur, enda er engin ástæða fyrir mig til að vera það. Ég get ekki samþykkt það, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að íbúar á þessu svæði lifðu eingöngu á atvinnu frá Reykjavík. Eins og hv.þm. veit, þá er þar sjálfstætt togarafélag, og í sambandi við það er stórmikil atvinna, en auk þess reka þar atvinnu tvö útgerðarfélög, sem eiga heimilisfang í Reykjavík. Vinnukrafturinn kemur frá mönnum, sem eru búsettir á þessu svæði, en fjármagnið frá Reykjavík. Ég veit ekki, hvort á að þakka þetta meira fjármagninu úr Reykjavík eða vinnukraftinum frá Skildinganesi, það gæti orðið deilumál á milli hv. 2. þm. Reykv. og hv. 3. þm. Reykv. Þá kom hv. 3. þm. Reykv. með nýtt skjal, sem ég vissi ekki, hvað átti að sanna. Hv. 3. þm. Reykv. áleit eftir því sem mér skildist, að það væri frá lóðaeigendunum, en mér skilst eftir því sem á skjalinu stendur, að það sé frá íbúum í húsum í Þormóðsstaðalandi; en það getur verið, þó að ekkert standi undir, að lóðaeigendurnir séu samþykkir þessu. En hver hefir skrifað þetta? Já, þar þekki ég nú rithönd hv. 3. þm. Reykv. Hann hefir skrifað þetta og borið það síðan á milli húskarla sinna þar suður frá, og því marka ég ekki mikið, þó að hann hafi getað fengið einhverja til að setja nöfn sín á blaðið. Hv. þm. sagði, að ráð hefði gleymzt að láta eiginkonur þeirra manna, sem skrifuðu á skjalið, setja þar nöfn sín líka, og þess vegna hefðu nöfnin getað orðið margfalt fleiri. Það hljóta þá að vera eintómir soldánar, sem lifa í fjölkvæni, sem þarna búa. Þetta kemur víst flestum á óvart, og er nú annað tveggja, að eitthvað er ávant siðferðinu í landareign hv.þm., eða hann seilist helzt til langt til raka fyrir sínum lélega málstað. Eins og málið liggur fyrir nú, þá hafa engin ný og frambærileg rök komið fram, sem gætu breytt afstöðu þingsins. Ég leyfi mér því að vænta þess, að um þetta mál verði ekki langar umr., og þingið geti haldið þeirri afstöðu, sem það hefir áður tekið og fellt frv.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég þarf ekki miklu að svara, en þó vil ég beina fáeinum orðum til hv.frsm. meiri hl. Hann sagði, að það væri auðsætt, að meiri hluti fólksins vildi sameinast Reykjavík, en ég tók það fram, að rétta er fólk, sem er alveg nýflutt þangað og hefir engin tengsli við þennan stað. Þess vegna hlýtur maður að leggja meira upp úr orðum þeirra, sem eiga þessar jarðir og hafa verið þar lengi og vilja vera þar áfram. Hv. þm. segir, að ekkert sé að byggja á útsvörunum, en mér skildist hann viðurkenna, að skattarnir væru háir, og það er þó á því að byggja. Þeir eru alveg eins háir þar og í Reykjavík. Þessi skattaflotti er því ekkert nema tilbúningur. Skattar eru eins háir þar eða hærri. Hv. frsm. kvaðst ekki vita um sýslusjóðsgjaldið, en það skiptir miklu máli. ég vil nú spyrja hv.frsm., hvort hann vilji ekki fyrir 3. umr. útvega upplýsingar um það, hve hárri upphæð bærinn vilji bæta sýslunni þann tekjumissi, sem sýslan yrði fyrir, ef frv. yrði samþ. Það getur verið, að Reykjavík vilji borga ráð allt, en ég vil þá sjá það svart á hvítu, því að Kjósarsýslu er þetta mikið áhugamál. Hv. frsm. heldur sér við það, að þessi partur úr Skildinganeshreppi tilheyri Reykjavík, af því að hann sé eyja innan Reykjavíkur. þetta á sér viða stað. ég hefi áður nefnt í því sambandi Friðriksberg og Kaupmannahöfn. Það þykir ekki nægileg ástæða til að heimta innlimun á minna sveitarfélagi, þó að það sé orðið eyja innan í hinu stærra. Ef við litum á þetta nánar og athugum hinn hluta Seltjarnarnessins, þá mætti eins segja, að þegar Reykjavík er búin að þenja sig suður að Skerjafirði, þá ætti eins að mega innlima það Rvík, því að þá er það orðið eins og rofa út úr Rvík. Í 4. gr. sveitarstjórnarlaganna er gefið skilyrðislaust leyfi þeim kauptúnum, sem hafa 300 íbúa eða fleiri, að vera sérstakt sveitarfélag, en þessi réttur á hér að verða af þeim tekinn, og það loforð, sem þeim var með lögum gefið, á að verða að engu haft. Þá viðurkenndi hv. 3. þm. Reykv., að það væri engin augnabliksnauðsyn að fá þetta land, en af því að hann sæi lengra en út fyrir sitt asklok, þá sæi hann, að rétta mundi verða, og því fyrr, því betra. En ég sé ekki, hvers vegna þetta þarf að verða. Ég sé ekki, hvers vegna þarna má ekki vera sérstakt kauptún. Hv. þm. heldur, að þarna verði byggt svo heimskulega, að Reykjavík verði vegna þess að eyða stórfé, því að hún hafi áður orðið að gera það. En fyrst það hefir komið fyrir Rvík sjálfa, þá er ekki rétt að setja aðra undir Reykjavík, svo að þeir komist út í þessa sömu ófæru. Ég skil ekki annað en að aðrir ættu þar að læra af óförum Reykjavíkur. Hv. þm. talaði um höfn við Skildinganes. Ég hefi ekki heyrt fyrr, að Reykjavík ætti á hættu, að höfn kæmi við Skildinganes. En má ég spyrja: Getur Reykjavík hindrað það, að höfn verði byggð við Skerjafjörð, þó að Skildinganes væri innlimað Reykjavík? Hafa menn þar ekki rétt til þess að setja þar hafnarbætur? Það sér hver maður, að þeir hafa þann rétt, en ég er hinsvegar ekkert hræddur um, að það komi fyrir, því að sú höfn yrði ærið kostnaðarsöm, þegar ekki er lengra en þetta til Reykjavíkur. Þormóðsstaðayfirlýsinguna þarf ég ekki að minnast a. Hv. 3. þm. Reykv. er þar eigandinn, svo að það er eðlilegt, að vilji eigandans falli saman við vilja hv.þm. í þeim efnum. Hv. þm. segir, að þeir noti vegi og önnur gæði Reykjavíkur, en það gera Árnesingar og Rangæingar líka, og mun hv.þm. Þó ekki vilja halda fram, að eigi að innlima alla Árnesinga og Rangæinga fyrir þær sakir. Þessi „önnur gæði“ mun vera atvinna hér í bænum. Þeir, sem hana sækja, færa bænum hagsmuni í staðinn. Þeir hafa hér viðskipti, sem bærinn hefir tekjur af. Ef þeir fá sér kaffibolla á „Borg“, greiða þeir fé fyrir, og svo leggur aftur bærinn útsvar á hóteleigandann. 

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Hv. 2. þm. G.-K. er þetta mál vandabundið, sem eðlilegt er, þar sem hann er lóðaeigandi í Skildinganesi ásamt föður sínum og bræðrum, og er því skiljanlegt, að hann reyni að varna framgangi þess, þótt það sé ekki afsakanlegt. En rök hans voru alveg þau sömu sem í fyrra, og get ég því vísað til svara minna við þeim í Alþt. Hv. 1. þm. Skagf. minnti á Friðriksberg, hvað lengi sá staður hefir verið sjálfstæður innan takmarka Kaupmannahafnar. Hv. þm. veit eflaust vel, hvernig þróun Kaupmannahafnar hefir verið háttað. Hver útborgin eftir aðra hefir verið lögð undir lögsagnarumdæmi hennar, því að auðugir menn hafa af fjárhagsástæðum flutt út fyrir takmörk borgarinnar til þess að flýja réttmæta skatta. En vegna aðstöðu þeirra manna, sem Friðriksberg byggja, hefir enn ekki tekizt að sameina það Kaupmannahöfn. Þykir flestum Það stórhneyksli, að engin stj. hefir komið því í gegn, þótt Kaupmannahafnarbúar hafi oft óskað eftir því, og eru þar allar stéttir, nema ríka fólkið, á einu máli. Þá minntist hv.þm. á það, að ef Skildinganes væri sameinað Reykjavík, þá missti það réttinn til að vera sjálfstætt hreppsfélag. Það liggur auðvitað í hlutarins eðli. En þar sem óskir um sameiningu við Reykjavík hafa nú komið fram frá Skildinganesbúum, þá geta þeir ekki æskt eftir að vera sérstakur hreppur til annars en þess að geta sameinazt Reykjavík.

Jón Ólafsson [óyfirl.]: Aðalrök hv. 2. þm. G.-K. gegn frv. voru þau, að þingið. hefði áður tekið ákvörðun um þetta mál. ég hélt, að hann væri nú búinn að vera nógu lengi á þingi til þess að þekkja það, að afstaða þingsins til einstakra mála getur breytzt, bæði við nánari athugun og breyttar ástæður. Ég held jafnvel, að mér sé óhætt að fullyrða, að hv.þm. hafi sjálfur einhverntíma skipt um skoðun á máli, aðeins fyrir nánari athugun. Það eru nú svo mörg mál, sem fyrir þingið koma hvert ár, að þm. munu ekki geta rannsakað þau öll til hlítar. Þess vegna daga mörg mál uppi á hverju þingi, og önnur eru afgr. á annan hátt heldur en rétt er og bezt. Þegar slík mál hafa verið athuguð nægilega vel, greiða menn oft öðruvísi atkv. um þau en áður, án þess að telja sér minnkun að. En hv.þm. gleymdi alveg að hrekja aðalatriði þeirra röksemda, sem frv. er byggt á. Og það lítið hv. 1. þm. Skagf. reyndi í þá átt, var á misskilningi byggt. Hann var að tala um, að landeigendur hefðu full umráð yfir landi sínu og gætu gert þar þau mannvirki, sem þeir vildu. Ég vil aðeins benda honum á, að í hafnarlögum Reykjavíkur er tekið fram, að engin hafnarmannvirki megi gera innan lögsagnarumdæmis Reykjavíkur, nema með samþykki bæjarstj. Það er því misskilningur, að Skildinganesbúar gætu jafnt byggt höfn á landareignum sínum, þótt þorpið væri lagt undir Reykjavík. Hv. 2. þm. G.-K. vildi gera lítið úr undirskriftum húsráðendanna á Þormóðsstöðum. Það er rétt, að þeir hafa ekki látið konur sínar, hjú né leigjendur skrifa undir með sér. Það munar um 15 atkvæðum, og get ég eflaust fengið undirskriftir þess fólks fyrir 3. umr., ef hv.þm. telur það skipta svo miklu máli. Ég veit, að hv. 2. þm. G.-K. gengur ekki annað til andstöðu við þetta mál heldur en að verja hreppsfélagið, þó að margir þar vilji helzt losna við þennan skika, sem um er að ræða. Þeir sjá, að ef Skildinganes er ekki lagt undir Reykjavík, þarf hreppurinn að reisa þar sérstakan barnaskóla og sjá um ýmsar framkvæmdir, sem éta mundu upp allt það fé, sem þorpsbúar leggja af mörkum. En þeim finnst einhver niðurlæging í því að láta Reykjavík gleypa í sig part af hreppnum, og par sem þeir hafa alltaf verið á móti því, þegar landskikar hafa verið lagðir undir Reykjavík, kunna þeir ekki við annað nú. Það er rétt að geta þess, að á þessum landskika er engin atvinna, hún er öll sótt hingað til Reykjavíkur, nema hvað örfáir menn vinna hjá steinolíufélaginu. Þess vegna á Reykjavík einnig að vera skjól og skjöldur íbúanna í öðrum málum, þar sem þarfir þeirra og Reykvíkinga eru sameiginlegar. Það er aðeins fyrir skammsyni og fastheldni við gamlar kreddur, að þetta mál hefir ekki enn náð fram að ganga.

Ólafur Thors Hv. 2. þm. Reykv. hefir litlu andmælt af því, sem ég hefi sagt um þetta mál. Mér þykir leitt, að hann skuli enga aðra eðlilega ástæðu sjá fyrir rökum mínum gegn frv. heldur en þá, að hann heldur mig eiga lóðarspildu suður í Skildinganesi, sem hann að vísu veit ekkert um. En þótt svo væri, væri engin ástæða til þess fyrir mig að vinna á móti frv. fyrir það. Lóðareigendur þarna suður frá geta einmitt vel sætt sig við, að Skildinganes sé innlimað Rvík. Það eru aðrir, sem þar hafa hagsmuna að gæta, þeir hreppsbúar, sem eftir verða í Seltjarnarneshreppi, þegar búið er að svipta hann miklum hluta af gjaldendunum. Þá er það hugsunarvilla hjá hv.þm., að undirskriftir þær, sem hann flaggar með, séu nokkur sönnun fyrir því, að Skildinganesbúar mundu samþykkja að sameinast Rvík, ef þorpið yrði sérstakur hreppur. Það hefir ekki nema íbúanna skrifað undir þetta áskorunarskjal.  Hv. 3. þm. Reykv. var að tala um, að þm., bæði ég og aðrir, skiptu oft um skoðun á einstökum málum. Ég vona, að það sé rétt hjá honum, að ég hafi einhverntíma skipt um skoðun á máli vegna nýrra upplýsinga eða breyttra ástæðna, því að slíkt tel ég hverjum manni til heiðurs. Það er alls ekki heiður að því að halda alltaf fast við upphaflega afstöðu, þótt hún reynist röng, af hræðslu við að vera kallaður hringlandi. En það mál, sem hér er um að ræða, er þess eðlis, að engin ástæða er til að ætla, að hv.þm. breyti um skoðun á því. Hér er um að ræða, hvort setja eigi nýja takmörkun fyrir sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélags í mikilsvarðandi hagsmuna- og mannréttindamálum. Þingið 1927 setti skýr ákvæði um það, að sveitarfélög skyldu hafa rétt til ákvarðana um slík efni. Þetta er svo stórt atriði, að það snertir grundvallarskoðanir manna á sama hátt eins og t. d., hvort menn álíta, að hefta eigi framtak einstaklinganna. Til slíkra stefnuatriða taka menn afstöðu í eitt skipti fyrir öll. Hefi ég því fulla ástæðu til að vænta þess, að hv.þm. standi fast við fyrri skoðun sína á þessu máli. Ég tel það engu máli skipta, hvort það er rétt hjá hv.þm., að íbúar húsanna á Þormóðsstöðum séu allir sammála húsbændunum um þetta mál. Sem betur fer, eru nú ekki lengur þeir tímar, að konur og hjú séu það húsbændunum í skoðunum, og eru því undirskriftir húsráðenda á Þormóðsstöðum ekki nein sönnun um vilja hins heimilisfólksins. Hv. 3. þm. Reykv. var með fullyrðingar um það, að Seltjarnarneshreppsbúar vildu margir losna við þennan skika, sem um er að ræða. Þetta er misskilningur, enda væri það harla óeðlilegt, þar sem íbúar „skikans“ bera 70% af gjöldum hreppsins. Árið sem leið greiddu þeir 23600 kr. í útsvör. Eðlilegra væri, að lóðareigendur þar vildu sameina þorpið Rvík, en ekki þeir, sem eftir eiga að sitja með sárt enni. Þegar búið er að taka af hreppnum þann hlutann, sem borið hefir uppi fjárhag hans. Ég skal að endingu láta þess getið, að ég tel það ekkert óeðlilegt, þó þessi hluti Seltjarnarneshrepps væri sameinaður Rvík. Það má ekki skilja orð mín svo, að ég telji það nokkra goðgá, þótt um það sé talað. Ef hreppurinn vildi semja um þetta við Rvík af frjálsum vilja, mundi ég alls ekki vinna á móti því. En ég tel mjög óeðlilegt, að Alþingi skyldi þessa aðilja til samninga, eða láti taka hluta af hreppnum að honum nauðugum handa Rvík. Alþingi hefir sjálft sett reglur um, hvaða kringumstæður þurfi að vera fyrir hendi til þess að ákvarðanir megi taka um að breyta hreppatakmörkum, og þær kringumstæður eru ekki fyrir hendi hér.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Það er orðið nokkuð síðan þessi till. var lögð fram hér í d. Hefir nokkur dráttur orðið á því, að hún væri tekin til umr., og er það að vísu mér sjálfum að kenna að miklu leyti. Mér virðist lokun Íslandsbanka í fyrra vera svo alvarlegt mál, að það ætti á vera sjálfsagt, að þingið fengi allar þær upplýsingar frá hæstv. stj., sem hún getur látið í té um orsakirnar að lokun bankans. Almenningi er mál þetta helzt kunnugt af því, sem skrifað hefir verið um það í blöð landsins. Það er og kunnugt, að nokkrum mánuðum áður en bankinn lokaði, hafi hann talið sig eiga á 6. millj. kr. í hreinni eign, hlutafé allt, 4½ millj. kr., og 1200 þús., sem yfirfærðar voru um reikningslokin til þess að vega móti tapi. Aftur á móti kemur það nokkru síðar á daginn, að bankinn neyðist til að loka, vegna þess að hann telur sig ekki geta haldið áfram starfsemi sinni vegna fjárskorts. Þetta er svo fágætur viðburður í sögu landsins, að fullkomin ástæða virðist vera til að kynna sér allar ástæður fyrir þessum atburði. Síðan eru tveir menn látnir rannsaka hag bankans, og komast þeir að þeirri niðurstöðu, að umsögn bankastj. í nóv. 1929 um hag bankans sé röng, bankinn eigi ekki nema fyrir skuldum, eða sé á 6. millj. kr. efnaminni en bankastj. hafði talið. Nokkru síðar er skipuð nefnd til þess að rannsaka hag bankans, og kemst hún að þeirri niðurstöðu, að bankinn eigi 3½ millj. kr. minna en ekki neitt. Þegar svo Útvegsbankinn, sem tók við skuldbindingum Íslandsbanka, er búinn að starfa fram til ársloka 1930, hefir hann orðið að afskrifa 4 millj. 200 þús. kr. fram yfir hlutafé, sem þýðir það, að bankann vantar á 5. millj. kr. til þess að eiga fyrir skuldum. Þjóðina vantar skýringar á ástæðunum fyrir þessum miklu töpum, ástæðunum fyrir því, að bankinn verður að loka og fyrir því, að fyrsta árið, sem Útvegsbankinn starfar, verður hann að afskrifa á 5. millj. kr. í óinnheimtanlegum skuldum Íslandsbankaþrotabúsins. Ég get auðvitað ekki gefið skýringu á þessum atburðum, en till. þessi er komin fram til þess, að ríkisstj., ef auðið er, gefi þingi og þjóð skýringu á þessum fyrirbrigðum. Það, sem ég get sagt um þetta, er aðallega byggt á því, sem blöðin hafa sagt um málið, og á öðrum upplýsingum, sem hægt hefir verið að knýja fram, án þess að leita til hæstv. stj. eða starfsmanna bankans. Hefi ég ekki leitað til þessara aðilja til þess að fáa upplýsingar, enda býst ég fastlega við, að ég hefði ekki fengið þær þar, þótt ég hefði beðið þess. Ríkissjóður lagði í fyrra fram 4½ millj. kr. til starfrækslu Útvegsbankans og til þess að taka á móti þeim töpum Íslandsbanka, sem hlutu að lenda á ríkissjóði. Og á síðastl. ári hefir ríkissjóður orðið að greiða 550 þús. kr. í vexti og afborganir af töpum Íslandsbankabúsins. Um ástæðurnar til þessa verðum við þm. að fá að vita, þó búast megi við, að grundvallarorsökin til lokunar bankans sé falin í meðferð þeirra manna á fé bankans, sem stjórnuðu honum þangað til hann varð að loka. Þessar 550 þús. kr. er upphæð, sem vert er að benda á, a. m. k. fyrir okkur Alþýðuflokksmenn, sem höfum orðið að standa í stöðugu stímabraki til þess að fá samþ. lög um verkamannabústaði og fáum nú litla áheyrn, þegar gengið er eftir því, að útvegað sé fé til þess að byggja þá verkamannabústaði, sem síðasta þing gekk þó inn á, að styrktir yrðu af því opinbera. Það er fullkomin ástæða til þess að íhuga, hvað gera mætti fyrir þessa upphæð, sem ganga á árlega í skuldasúpu Íslandsbanka. Fyrir hana mætti byggja 80–90 verkamannabústaði. Verði áframhald á slíkum greiðslum í þrotabúi bankans, þá er sýnilegt, að ríkissjóður missir þar álitlega upphæð árlega, upphæð, sem ástæða er til að sjá eftir, þar sem ekki er sjáanlegt, að fé muni fást á næstunni til byggingar hinna einkarþörfu verkamannabústaða, eins og áður er mælt. Ef athuguð eru að einhverju leyti sum af hinum gömlu þrotabúum, sem talað hefir verið um í blöðunum og m. a. hafa valdið þeim vandræðum, sem Íslandsbanki komst í, þá verður það skiljanlegt á yfirborðinu, að bankinn yrði að loka, þar sem sum þrotabúin námu 2 millj. kr., eða ef til vill meiru. Vil ég í því sambandi benda á Copland & Co. Nam það ekki minna en 2½ millj. kr., sem honum var gefið upp á árunum. Virtist Copland þó ekki eiga nema örlitla upphæð rúmar 13 þús. kr., upp í skuld sína við Íslandsbanka, sem orðin var á 4. millj. kr. Þessi útlendi spekúlant, Copland, kallar sig í fyrstu Copland & Co., en síðar Copland h/f. Er það sumra manna mál, að hið nýja félag, Copland h/f, hafi fengið allmikið fé að láni hjá Íslandsbanka á sínum tíma. Er mér þó ekki kunnugt um þetta nema af afspurn, en vildi gjarnan fá að vita, hvort þetta er rétt. Það hefir einnig heyrzt, að gamla félagið skuldi bankanum ennþá um 700 þús. kr., svo að það hafa verið um 3200 þús. kr., sem Copland & Co. hefir skuldað bankanum. Sennilega verður þessi skuld, sem enn er við þrotabú Íslb., aldrei greidd, því vitanlegt er, að Copland er nú kominn í greiðsluþrot að nýju, svo þaðan mun lítils að vænta. En sé það rétt, að nýtt félag, með Copland sem aðalmanni, hafi fengið lán hjá bankanum, eftir að búið var að gefa gamla félaginu upp 2½ millj. kr. og það skuldaði 700 þús. þar að auki, þá er það svo alvarlegt mál, að fullkomin ástæða er til þess að álíta, að farið hafi verið fram úr öllu hófi gálauslega með fé bankans hvað snertir viðskipti við þennan mann. Upphæðin, sem búið var að afskrifa, 2½ millj. kr., er svo geysistór á vorn mælikvarða, að það virðist alveg óverjandi að koma einu félagi í svo mikla skuld við bankann, að hann bíði af slíkt feiknatjón. Þá hefir verið mikið rætt í blöðunum og víðar um þrotabú Stefáns Th. Jónssonar á Seyðisfirði. Þær upplýsingar hafa fengizt um þetta þrotabú, að bankinn hafi átt 2018 þús. kr. hjá Stefáni, en eignir hans hafi numið 347 þús. kr., er búið var gert upp. Hefir því bankinn tapað 1670 þús. kr. á þessum eina manni. Um þetta bú hefir það heyrzt, að Stefán hafi skuldað bankanum um 380 þús. kr. árið 1920. Eru eignir hans árið 1930 því minni en skuldir hans voru árið 1920, svo að ekki virðist eftirlitið hafa verið mikið með þessu búi. Árið eftir hækkar svo skuldin og verður þá helmingi hærri en eignirnar námu, er búið var gert upp. Síðan halda skuldir búsins áfram að hækka jafnt og þétt, og 1925 eru þær orðnar 1088 þús. kr., eða rúmlega þrisvar sinnum hærri en eignir búsins 1930. Árið 1927 eru skuldirnar orðnar tæplega fimm sinnum hærri en eignirnar, og 1928 tæplega sex sinnum hærri, eða 2018 þús. kr., gegn eignum á 347 þús. kr. Þetta yfirlit sýnir, að á síðustu 10 árum hefir bú Stefáns Th. Jónssonar safnað skuldum hjá Íslandsbanka, sem eru sex sinnum hærri en eignir búsins, þegar það er gert upp. Þetta virðist vera svo fullkominn skortur á eftirliti yfirmanna Íslandsbanka, að maður furðar sig a, að slíkt skuli geta komið fyrir, - svo áberandi skortur, að ekki verður komizt hjá því nú, þegar ríkissjóður er orðinn þátttakandi í skuldunum, að láta rannsaka, í hverju þessir atburðir liggja. Árið 1929 fór einn af bankastjórum Íslandsbanka austur til Seyðisfjarðar til þess að rannsaka hag útibúsins, og þá sennilega ekki sízt viðskipti Stefáns Th. Jónssonar við bankann. En ekki hefir orðið mikill árangur að sendiför þessa bankastjóra, því hann virðist hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að allt væri í sæmilegu ástandi, þó að eignir bús St. Th. Jónssonar næmu ekki nema einum sjötta hluta af skuldunum, eða a. m. k. varð enginn árangur af förinni. Hefi ég nú talað um þá af viðskiptavinum bankans, sem mesta eftirtekt hafa vakið. En ekki tel ég það ómögulegt, að vera kunni fleiri af viðskiptavinum bankans, er líkir séu þessum og hljóti að vekja sérstaka eftirtekt, ef rannsókn yrði gerð. Þá hafa blöðin einnig minnzt nokkuð á viðskipti Íslandsbanka við Sæmund Halldórsson í Stykkishólmi. Þegar bú hans var gert upp, skuldar hann 729354 kr., en á aðeins 43 þús. kr. upp í skuldina. Í marzmán. 1929 eru afsagðir víxlar, 462 þús. kr., sem hljóða upp á hann, og litlu síðar bætist við víxill, að upphæð 45 þús. kr., sem líka er afsagður. Allt eru þetta verðlausir víxlar, þar sem Sæmundur Halldórsson er samþykkjandi, en sonur hans lántakandi. Þetta sýnir, að í byrjun marzmánaðar 1929 var þetta fyrirtæki komið í þau vandræði, að full ástæða virðist hafa verið til þess fyrir bankann að hætta við það viðskiptum og láta gera það upp. Búið gat ekki lengur staðið í skilum um greiðslur á skuldbindingum, sem jafnskýrt er ákveðið um greiðslur á eins og víxlum, en samt sem áður kaupir bankinn enn víxla af búnu fyrir rúmar 200 þús. kr., eftir að búið var að afsegja víxla frá því upp á rúma ½ millj. kr. Þessar 200 þús. kr. voru veðlausir víxlar með öllu, að öðru leyti en því, að fyrir 10 þús. kr. var veð í afla, en þar sem ekkert greiddist upp í þann víxil, hefir annaðhvort ekkert aflast, eða þá að aflinn hefir gengið upp í aðrar skuldir. Skal ég ekkert um það segja, hvort réttara er, þótt þess muni hinsvegar dæmi, að hið síðara hafi getað átt sér stað. - Það er því svipað með þetta bú og búið á Seyðisfirði, að það hefir safnað skuldum umfram eignir síðastl. 10–12 ár og sokkið dýpra með ári hverju, án þess að nokkurntíma á þessum 10–12 árum hafi búið minnkað skuld sína við bankann. 1919 eru skuldir búsins taldar 55 þús. kr., en eignir reynast 43 þús. kr., þegar það loks er gert upp; svo að strax árið 1919 eru skuldir búsins orðnar meiri en eignirnar. Og frá árinu 1919 hafa skuldir þessa bús farið síhækkandi. 1924 eru skuldirnar 205 þús. kr., 1925 eru þær orðnar 234 þús. kr., 1926 eru þær 342 þús. kr., 1927 469 þús. kr., 1928 595 þús. kr., 1929 718 þús. kr., og 1930 eru skuldirnar alls orðnar 729354 kr. Eru skuldir þessa bús þá orðnar sautjánfaldar á við eignir þess. Eftirlit bankans er ekki meira en það, að á 12 árum er búið alltaf að bæta við sig skuldum, án þess að eignirnar vaxi. - Það hefir flogið fyrir, að Sæmundur Halldórsson hafi viljað framselja bú sitt til þrotabússkipta árið 1925, en að bankinn hafi ekki viljað missa af svo góðum viðskiptamanni og því komið í veg fyrir það, enda þótt hann skuldaði þá um 200 þús. kr. fram yfir eignir. Og síðan hafa skuldir þessa manns aukizt um ½ millj. kr. Er ekki einu sinni því til að dreifa, að skuldirnar hafi minnkað annað árið og vaxið hitt árið, heldur hafa þær stöðugt aukizt. Er harla undarlegt, að hægt skuli vera að lána litlu búi út á veðlausa víxla aðrar eins upphæðir og sýndi sig, að hér var um að ræða, þegar bú Sæmundar Halldórssonar loks var gert upp, því að þá skuldaði búið um 700 þús. kr. umfram eignir. Sýnir þetta út af fyrir sig, hve lítið bankinn hefir hugsað um þann möguleika, að búið standi nokkurntíma í skilum um skuldbindingar sínar, því að alltaf er haldið áfram að lána, enda þótt ekki væri að öðru að ganga en efnalausri persónu, sem að sjálfsögðu ekkert gat greitt, þegar á átti að herða, og til þess kom heldur ekki fyrr en búið var að loka bankanum og aðrir innheimtumenn komu til skjalanna. Ég vil að lokum taka eitt dæmi enn sem sýnishorn viðskipta Íslandsbanka við einstaka menn og félög. Það er sagt svo, að maður, sem fengið hafði 1740 kr. lán í bankanum og ekki gat greitt það, svo að bankinn varð að afskrifa þetta fé sem tapað, hafi síðar fengið 6 þús. kr. lán í bankanum tryggingarlaust. Mun þetta vera meðal þeirra skulda Íslandsbanka, sem nú er verið að reyna að innheimta, en talið mun vera vonlaust um að fáist greitt. Að slíkt skuli geta átt sér stað, að maður, sem ekki stendur í skilum með litla upphæð, skuli síðar geta fengið þrefalt hærra lán án nokkurra trygginga, er með öllu óskiljanlegur verzlunarmáti og óþekktur, að ég vona, hjá öðrum en Íslandsbanka. Ég sé ekki ástæðu til að draga fram fleiri dæmi úr sögu Íslandsbanka, en vil að nýju taka það fram, að mér er ekki fullkomlega ljóst, hvort öll þau dæmi, sem ég hefi tilfært, eru rétt, og mun ég því taka þakksamlega öllum ábyggilegum leiðréttingum. Sé eitthvað af því rangt, sem ég hefi drepið hér á, mun ef til vill fleira ranghermt um starfsemi Íslandsbanka úti á meðal almennings, og er því ekki nema gott eitt, að sannleikurinn komi fram í dagsljósið. Sé þetta hinsvegar rétt, og dæmin um óstjórnina í Íslandsbanka fleiri og ekki fegurri en þau, sem ég hefi nefnt, er einnig sjálfsagt, að það komi fram. Ég vænti þess hví, að hv. d. taki þessari till. minni vel og að hún nái fram að ganga og að árangurinn af henni verði sá, að þau skjöl og skilríki, sem skýra gjaldþrot Íslandsbanka, verði lögð fyrir þingið.

Pétur Magnússon Það er vel farið, að þetta mál er fram komið, því ekki er vafi á því, að lokun Íslandsbanka og þeir atburðir, sem gerðust í sambandi við hana, höfðu svo margvíslegar og víðtækar afleiðingar, að rétt er, að þingið reyni að kynna sér þær orsakir, sem lokuninni öllu. Lokun bankans leiddi af sér tvennskonar tjón, beint og óbeint. Hún leiddi beint fjárhagslegt tjón yfir landið. Vil ég í því sambandi minna á lántökuna frá síðasta hausti, því að það ætti öllum að vera ljóst, að við urðum að sæta svo vondum lánskjörum þá vegna framkomu landsstj. í Íslandsbankamálinu í fyrravetur. Við urðum að sæta miklum mun verri kjörum en nágrannaþjóðir okkar fengu á sama tíma, en þess eru engar líkur, að við hefðum ekki notið sömu kjara og aðrar Norðurlandaþjóðir, ef meðferð stj. á Íslandsbankamálinu hefði ekki verið slík sem hún var. En auk þessa beina tjóns ríkissjóðsins hafa margir kaupsýslumenn beðið mikið beint tjón vegna erfiðari viðskiptakjara. Þekki ég ýms dæmi þess, að erlend firmu drógu sig til baka frá viðskiptum við íslenzka menn, eftir að bankanum hafði verið lokað. Til dæmis fékk eitt íslenzkt og traust firma, sem hafði loforð fyrir fastri kredit hjá firma í Englandi, afsvar frá þessu firma eftir lokunina, með þeim forsendum, að hér sæti að völdum bolsivikkastj., sem alltaf mætti búast við, að gengi frá öllum skuldbindingum landsins. Við vitum, að þetta er ekki rétt að því leyti, að núv. stj. er ekki bolsivikkastj., en hinsvegar hagaði stj. sér ekki ólíkt því, sem svo gæti verið, því að hún lagði áherzluna á það, að við yrðum að koma þeim skuldum af okkur, sem við gætum, til þess að standa betur að vígi á eftir. Að þessu leyti fetaði hæstv. núv. stj. dyggilega í fótspor Rússa. Og það er ekki vafi á því, að sá álitshnekkir, sem þessi tilraun stj. til að velta af sér réttmætum skuldbindingum, skapaði okkur, verður afdrifaríkari en það beina tjón, sem við höfum liðið af þessum sökum. Íslandsbanki var út á við almennt skoðaður ríkisstofnun, enda var hann í svo nánu sambandi við ríkið, að ekki var nema eðlilegt, að útlendingar litu svo á. Bankinn hafði seðlaútgáfuna í sínum höndum, 2 af 3 bankastjórum hans voru stjórnskipaðir, meiri hl. bankaráðs hans var kosinn af þinginu, og sjálfur forsrh. landsins var form. þess, auk þess sem bankinn hafði nafn landsins í firmaheiti sínu. Líka má benda á það, að nýlega er fallinn dómur hér f Reykjavík, þar sem gengið er út frá því, að Íslandsbanki hafi verið ríkisstofnun. Það var því ekki lítill álitshnekkir fyrir þjóðina þegar landstj. reyndi að varpa frá sér skuldbindingum stofnunar, sem svo var litið á, jafnt utan lands sem innan. - Venjulega er litið svo á, að sú stj., sem með völdin fer á hverjum tíma, sé spegill af þjóðinni á sama tíma. Þetta er og oft rétt, en hér reyndist það spéspegill. Þjóðin og þingið hafði til að bera meiri siðferðisþroska en sjálf landstj. og kaus ekki að velta af sér skuldbindingunum, heldur að standa við þær, eins og ærlegum mönnum sæmdi. En engu að síður hefir þjóðin þó orðið að gjalda framkomu stj. í þessu máli. Hv. flm. þeirrar till., sem hér liggur fyrir, hefir nú gert grein fyrir henni. Get ég ekki neitað því, að ég varð fyrir vonbrigðum við ræðu hv.flm. Ég hélt ekki, að hann hefði flutt þessa till. sína til þess að geta smjattað á gömlum sögum úr stjórnarblöðunum. Mér datt ekki í hug, að hann hefði tilhneigingu til þess að stíga hælnum á þá menn, sem reynt hafa að halda uppi atvinnulífinu í landinu, að vísu fyrst og fremst til að bjarga sjálfum sér, en beðið ósigur í þeirri viðleitni. Mér finnst óhætt að láta flokksblöðum stj. þetta eftir, en vera ekki að draga slíkan söguburð inn í þingið, enda verða rætur meinsemdarinnar ekki raktar með því að vera að telja upp töp einstakra manna við þessa stofnun. Þær liggja dýpra en svo. - Ég býst við því, að svo hafi átt að skilja hv.flm., að bankastjórar Íslandsbanka hafi orðið sekir um vítaverðan verknað í stjórnarframkvæmdum sínum, þó að hv.flm. segði þetta að vísu ekki beint út. Á að sjálfsögðu að rannsaka það til hlítar, hvort eða hve mikinn þátt bankastjórarnir hafi átt í töpum bankans, því að þeir eiga að standa ábyrgir gerða sinna, en ég veit ekki, hvort það er heppilegasta lausnin til rannsóknar á því máli að fela stj. að framkvæma hana, eins og till.hv. flm, gerir ráð fyrir. Þó að tínd séu til töp einstakra viðskiptamanna bankans, held ég, að það gefi litlar upplýsingar um sök eða sakleysi bankastj. Bankar geta vissulega tapað, og tapað stórfé, án þess að réttmætt sé að saka bankastj. um þau töp. Verðsveiflur og ýmsar truflanir í atvinnulífinu geta gert það að verkum, að lán, sem virðast fulltryggð, þegar þau eru veitt, eru töpuð eftir nokkurn tíma. En það er fleira í sambandi við lokun Ísl.banka en afstaða bankastj., sem rannsaka þarf, og sumt á þá leið, að óhugsandi er að fela stj. rannsókn þess máls. Sum þessara atvika eru meira að segja þann veg vaxin, að heiður landsins liggur við, að þau komi í ljós, og er hér fyrst og fremst um að ræða afstöðu núv. stj. til lokunarinnar. - Ég býst við því, að allir þeir, sem hér eru inni, hafi heyrt þann kvitt, að allt frá því að Magnús Kristjánsson dó og þar til loks að bankanum var lokað, hafi verið unnið að því systematiskt af stj. að grafa undan bankanum. Skal ég engan dóm á það leggja, hvort þessi söguburður er réttur, en ég veit, að þeir eru margir, sem trúa honum, ekki síður flokksmenn stj. en andstæðingar hennar. Það, sem gaf þessum kvitt byr undir báða vængi, var afstaða stj. til þess hluta enska lánsins frá 1921, sem ríkið lánaði bankanum, og þykir mér því ástæða til að rifja nokkuð upp framkomu stj. í því máli. Með bréfi, dags. 30. jan. 1929, tilkynnti hæstv.forsrh. stj. Íslandsbanka, að landstj. hefði ákveðið að láta meta að nýju þær tryggingar, sem bankinn hafði sett fyrir láninu. Hafði landstj. skipað Jakob Möller bankaeftirlitsmann í matsnefndina, en bankaráð Landsbankans tilnefnt í hana Jón Árnason framkvstj. og hv. 2. landsk.þm. (JBald). Matsnefndin komst að þeirri niðurstöðu 11. marz 1929, að þær tryggingar, sem bankinn hafði sett fyrir láninu, væru nægilegar. Samt sem áður krafðist hæstv. fjmrh. þess með bréfi, dags. 30. marz 1929, að tryggingarnar væru hækkaðar svo mjög, að veðið yrði a. m. k. 20% hærra en skuld bankans af enska láninu næmi á hverjum tíma. Mátti hæstv. fjmrh. þó vita, að bankinn gat ekki fullnægt þessum skilyrðum, en engu að síður hélt ráðh. stöðugt áfram að gera þessa kröfu á hendur bankanum. Var ekki nema eðlilegt, að út af þessu sprytti upp sá kvittur, að stj. hefði gert þetta til þess, að bankinn yrði að hætta starfsemi sinni. Hér er um verulegt rannsóknarefni að ræða. Ef stj. er saklaus af þessum glæp, sem á hana er borinn, vil ég segja það, að heiður þjóðarinnar liggur við, að þetta sé kveðið niður. Ef stj. hinsvegar er sek að þessu, er nauðsynlegt, að það upplýsist, svo að hún fái makleg málagjöld. En ég geri ráð fyrir, að hv.flm. geti verið mér sammála um það, að lítið vit sé í því að fela stj. sjálfri þessa hlið rannsóknarinnar. En það er fleira en þessi framkoma stj., sem upplýsa þarf. Viku áður en nokkur órói varð her í Rvík út af bankanum, gengu sögur um það í Kaupmannahöfn, að bankinn væri búinn að loka. Hvaðan eru þessar sögur komnar? Á því er engin skýring fengin ennþá. Ég segi ekki, að n. gæti upplýst þetta, en það er ekki óhugsanlegt. Fyrirspurnir bárust hingað um hag bankans frá erlendum mönnum um þetta leyti. Og má vera, að þeir gætu gefið upplýsingar um það, hvernig þessi kvittur hefði borizt þeim til eyrna. Hann gæti verið kominn frá Íslandi. Því þarf ekki að lýsa, hver áhrif þetta hefir haft á hag bankans, sem óneitanlega var í þröng áður, þótt hann hefði getað haldið áfram, ef rás viðburðanna hefði verið önnur. Frá Englandi komu ennfremur fyrirspurnir til eins af bankastjórunum um það, hvort bankinn væri búinn að loka. Þetta var áður en bankastjórunum var ljóst, að slíkt væri í aðsigi. Þetta þarf að rannsaka, hvort sem nokkuð upplýsist um það eða ekki. Austur á Seyðisfirði vissu menn, að loka átti bankanum, áður en menn höfðu hugboð um það hér. Menn tóku þar út innstæður sínar af hræðslu við lokunina. Hvernig stendur á þessu? Hefir einhver nákominn bankanum rofið þagnarskyldu sína? Um það skal ég ekkert segja. En þetta er líka rannsóknarefni. En þetta þýðir ekki að skipa stj. að rannsaka, og þau plögg, sem hún legði fram, mundu ekki bera neitt með sér um þetta. Ég flyt því brtt. á þskj. 297 á þá leið, að í stað þess, að stj. leggi skjöl og skilríki viðvíkjandi lokun bankans fyrir þingið, verði kosin 4 manna nefnd samkv. 35. gr.stjskr. til að rannsaka málið. Skil ég ekki í öðru en að hv.flm. geti fallizt á þessa breyt., ef honum er nokkur alvara með till. sinni. Hann minntist ekki á brtt. í ræðu sinni áðan, en ég vona, að hann láti í ljós álit sitt á henni áður en umr. lýkur. Ég treysti því, að allir þeir hv.þdm., sem vilja fá allt í þessu máli fram í dagsljósið, greiði atkv. með brtt.

Fjmrh. (Einar Árnason) Mér er ekki vel ljóst, hvernig hv.flm.þáltill. hugsar sér, að stj. leggi þessi skjól og skilríki fyrir þingið. Það kemur ekki fram í þáltill. né heldur í ræðu hv.flm., hvort tilætlunin sé að fá einhverri nefnd skýrslur um þetta eða útbýta þeim á meðal þingmanna. Ég hefi annars lítið um þessa þáltill. að segja, annað en það, að stj. er fús á að leggja fram þau gögn, sem fyrir hendi eru, til þess að upplýsa málið. Stj. hefir borizt ítarleg skýrsla frá bankaráð Útvegsbankans um starfsemi bankans árið sem leið. Hún gefur skýrt yfirlit yfir útkomuna á búi Útvegsbankans á því ári. Ég skal ekki fara út í þessa skýrslu að sinni, en eins og hv. flm, sagði, ber skýrslan með sér, að framkomið tap bankans á árinu 1930 er 4250 þús. kr. fram yfir hlutafé, eða næstum ¾ millj. meira en sú nefnd áleit, sem skipuð var hér í fyrra til að rannsaka hag bankans. Verður þó ekki sagt, hvort öll töp eru fram komin ennþá. En þótt töpin kynnu að verða eitthvað meiri en þetta, mega menn ekki ætla, að Útvegsbankinn sé tæpt staddur, svo að viðskiptum við hann sé ekki óhætt. Þessi skýrsla sýnir vel, að gyllingarnar um hag Íslandsbanka í fyrra hafa ekki haft við rök að styðjast. Má að vísu taka tillit til þess, að þetta ár hefir verið erfitt fyrir bankastarfsemi og viðskiptamenn átt örðugt með að standa í skilum. En þetta sama árferði hefði líka komið yfir Íslandsbanka, ef hann hefði haldið áfram, og niðurstaðan hefði sízt orðið betri. Auðvitað er slæmt, að hinn nýi banki skuli lenda á svo erfiðu ári fyrsta árið. Eins og ég hefi sagt, er stj. fús til að láta af hendi gögn um þetta efni. Annars virðist mér, að skýrslan frá bankaráðinu sýni greinilega, hver var ástæðan til lokunar Íslandsbanka. Hv. 4. landsk. flytur hér brtt., þar sem hann leggur til, að þáltill. verði snúið upp í það, að Ed. skipi 3 manna nefnd til að rannsaka málið. Ég læt mér í léttu rúmi liggja, hvora leiðina d. velur. Ég tel sjálfsagt, að sú leiðin sé farin, sem líklegri er til árangurs. Annars var að ýmsu leyti furðulegt að hlusta á ræðu hv. 4. landsk. Kenndi í henni meiri taugaveiklunar og geðofsa en vænta mátti af svo gætnum manni. Hann rís hér upp með ódæma orðbragði, kemur með staðlausar fullyrðingar og Gróusögur um framkomu stj. í Íslandsbankamálinu. Hann segir, að lokun bankans hafi verið tjón fyrir þjóðina. Auðvitað. En þetta tjón leiddi af því, að bankinn hafði tapað svo miklu, að hann varð að loka. Hann ber það ennfremur alveg rakalaust fram, að stj. hafi fengið verri lánskjör síðast vegna lokunarinnar. Það er engin ástæða til að ætla slíkt. Útlendir skuldheimtumenn hafa fengið allt sitt, og þótt tveir af útlendum viðskiptamönnum bankans legðu fram hlutafé í Útvegsbankann af fúsum vilja, hefði það ekki átt að skerða lánstraustið. Mér skildist hv. 4. landsk. helzt færa það sem rök fyrir þessari fullyrðingu, að útlend firmu litu svo a, að hér væri bolsivikkastjorn. Þetta hefir nú verið sagt um önnur lönd, t. d. England líka, og varla ástæða til að taka það hátíðlega. Hv. þm. sagði, að nýlega hefði gengið dómur um það, að Íslandsbanki hefði verið skoðaður sem ríkisstofnun. Mér er með öllu ókunnugt um, að nokkur slíkur dómur hafi gengið. Hv. þm. sagði ennfremur, að stj. hefði byrjað í árslok 1928 að ofsækja bankann. Þessi ofsókn á að hafa verið fólgin í því, að stj. vildi vita um tryggingarnar fyrir enska láninu. Þetta átti að hafa verið einhver dauðasynd. Mér finnst óforsvaranlegt, ef stj. hefði ekki gert sér far um að fá að vita, hverjar þessar tryggingar voru, eða hve mikils virði. Þessi ásökun missir því marks. Þessi athugun á tryggingunum fór fram á þann hátt, að n. sú, er átti að meta þær, gaf stj. skýrslu um það, hve mikils virði hún áliti tryggingarnar. Hinsvegar lét hún enga skoðun í ljós um það, hvort hún áliti þær nægilegar. En út af þessari skýrslu n. fann stj. ástæðu til að leggja þá spurningu fyrir n., hvort hún áliti tryggingarnar nægar. Út af svari n. var farið fram á við bankastj., að hún bætti svo við tryggingarnar, að þær væru 20% hærri en skuld bankans við ríkið á hverjum tíma. Hv. 4. landsk. finnst þetta goðgá, að tryggingarnar séu hærri en lánið. En þetta er ekki annað en það, sem hver banki vill hafa, og það er ekkert furðulegt. Það er aldrei gott að segja, hve mikils virði tryggingar kunna að verða, ef til þeirra þarf að taka. Ef þetta á að vera ein af aðalástæðunum til lokunarinnar, hefir bankinn ekki verið sterkur á svellinu. Hv. 4. landsk. var að tala um ýmsar sögur, sem gengið hefðu um hag bankans utanlands og innan, áður en honum var lokað. T. d. hefðu menn á Seyðisfirði tekið út innstæðufé sitt nokkru áður. Ég veit ekki um sönnur á þessu, en finnst það alls ekki óeðlilegt. Á Seyðisfirði hafði þá orðið uppvíst um hin geysilegu töp bankans á einu firma þar, og því er ekki óeðlilegt, að mönnum hafi þótt tryggara að geyma fé sitt annarsstaðar. Heldur er ekki ósennilegt, að menn þar hafi þurft á innstæðufé sínu að halda, eftir að bankinn var alveg hættur að lána. Hv. þm. má auðvitað fá n. til að rannsaka þetta, en ég er hræddur um, að uppskeran verði léleg. Það er augljóst, að hann vill leiða athygli manna frá hinum réttu orsökum lokunarinnar með því að reyna að velta sökinni yfir á stj. En verði þetta mál rannsakað til hlítar, hygg ég, að einhver muni eiga um sárara að binda en ríkisstj.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil segja nokkur orð út af ræðum hv.flm. og hv. 4. landsk. Ég get gefið þær upplýsingar út af ræðu hv.flm., að síðan þáltill. hans kom fram, hefir lögreglustjóra borizt kæra út af lokun Íslandsbanka frá verkamannafélagninu „Dagsbrún“. Lögreglustjóri var ekki viss um, hvort þetta mál heyrði undir gjaldþrotalögin og bað því um umsögn stjórnarráðsins. Var afráðið, að taka ekki ákvörðun um þetta að sinni, heldur að láta rannsókn fara fram í kyrrþey utan réttar, og fékk lögreglustjóri þrjá lögfræðinga til að framkvæma hana. þennan hátt er í raun og veru framkvæmt það, sem vakir fyrir flm. þátill. Ég get ekki sagt um, hvenær þessari rannsókn verður lokið, en hún ætti að geta verið byrjuð. Þegar þessa er gætt, er minni ástæða til að samþykkja brtt.hv. 4. landsk. Hinsvegar er ekki óeðlilegt, þótt þjóðin vilji vita, hvernig stendur á því hruni, sem leitt hefir af sér þá byrði á skattgjaldendum, sem nemur öllu því, sem í venjulegu ári er veitt til vega, brúa og síma. Þess vegna er þetta stórpólitískt mál, af því að tap Íslandsbanka og stöðvun er líklegt til þess að stöðva nokkuð mikið af verklegum framkvæmdum landsins í framtíðinni, a. m. k. þegar hart er í ári. Þessi töp bankans, sem hv.flm. drap á, eru svo gífurleg og afleiðingar þeirra svo þungbærar fyrir þjóðfélagið, og þá ekki sízt, ef litið er á afleiðingarnar fyrir flokk hv. 4. landsk., sem helt því fram eftir því sem hann hafi krafta til í fyrra, að bankinn væri á ábyrgð landsmanna. Ég býst því við að greiða þátill. hv.þm. Ak. atkv., þótt hún ef til vill sé tilgangslítil, en viðurkenni, að hún er sprottin af eðlilegri þörf borgaranna til þess að vita, hvernig þessu máli er farið. En ég mun verða á móti brtt.hv. 4. landsk., þar sem mér þykir líklegt, að rannsókn lögreglustjóra verði allítarleg, þótt ekki verði hún lögð fyrir þingið. Tvennt þótti mér hjákátlegt í ræðu hv. 4. landsk. Það fyrst, að hæstv.forsrh. sem form. bankaráðsins hafi orðið orsök í því, hvernig fé bankans fór. Og í öðru lagi það, að hv.þm. flutti þetta fram í töluvert myndugum ásökunartón. Kom mér hið síðara mjög einkennilega fyrir, þar eð mér hefir alltaf fundizt, að enginn ætti að vera auðmjúkari í þessu máli fyrir utan bankastjórana en einmitt þessi hv. þm Ég hefði ekki minnzt á afstöðu hv.þm. nú, ef hann hefði ekki, eftir að vera búinn í fyrra að gera sig að undri, farið að ásaka þá menn, sem varið hafa hagsmuni almennings og í hvívetna gert skyldu sína. Ég veit heldur ekki til, að þess séu dæmi, að maður með gott álit hafi lagt í að skoða banka, sem skuldar 3,5 millj., áður en farið var í hann; svo fer þessi hv.þm. inn í bankann og gefur skýrslu, sem er orðið dæmalausasta plagg í íslenzkum fjármálum, því að samkv. henni skuldar bankinn alls ekki neitt. Þetta ber vott um vöntun á einhverjum þeim hæfileikum, sem mann í opinberri stöðu má ekki skorta. Ég sárkenni í brjósti um hv.þm., að honum skyldi verða þetta glapræði á. Það út af fyrir sig, að niðurstaðan var skokk, hefði getað haft stórkostlega spillandi áhrif á lánstraust hins ísl. þjóðfélags, ef menn hefðu tekið skýrsluna trúanlega. Enda er það nokkuð ótrúlegt, að banki, sem í dag er skuldlaus, skuli fáum mánuðum eftir verða að afskrifa 10 millj. kr. sem tap. Og þótt hlutafé væri reiknað með í tapinu, þá er þetta þó svo gífurleg ásökun á hv.þm., að það getur ekki kallazt neitt fleipur, þótt ég segi, að hann ætti að vera auðmjúkur, þegar um þetta mál er rætt. Þá er mikið og margt, sem hv. 4. landsk. þarf að fá þjóð sína til að gleyma, í sambandi við þennan eina dag, sem hann dvaldi í Íslandsbanka. Og svo fer þessi maður, með slíka fortíð í þessu máli, að ásaka form. bankaráðs Íslandsbanka, hæstv.forsrh., fyrir þá, að hann hafi ekki gert skyldu sína, hafi ekki nennt að leggja það á sig að fylgjast með hag bankans. En sannleikurinn er sá, að hæstv.forsrh. lét gera þá einu athugun, sem nokkuð var að marka, á hag bankans. Þá lét hann og Svavar Guðmundsson athuga útibúið á Seyðisfirði, og er það fyrsta óhlutdræga skoðunin, sem þar fór fram, enda var hún framkvæmd í réttlátum, en hörðum rannsóknaranda. Þó það væri ekki annað en þetta, sem hæstv.forsrh. hefði gert fyrir sína þjóð, þá mætti það teljast mikið. Sem dæmi vil ég benda a, hve ólíkir þeir tveir menn eru sem um þetta hafa vélt. Kristján Karlsson fyrrv. bankastj. Íslandsbanka fer austur á Seyðisfjörð, kemur heim aftur, gerir engar athugasemdir eða breytingar, segir ekki einu sinni form. bankaráðsins frá því, sem athugavert var. Ég geri ráð fyrir því, og vil segja hv. 4. landsk. það, að ef einhverjir geta talað djarflega um lokun Íslandsbanka, þá muni hann brátt komast að raun um, að hann er ekki í þeim hópi. Það er ekki stj., sem hefir neitt að fela í þessu efni. Það eru tveir flokkar og aðstandendur þeirra, sem gæti orðið það nokkuð óþægilegt, að þetta mál yrði rannsakað til hlítar og það yrði krufið til mergjar, hverjar voru hinar eiginlegu orsakir til þess, að bankanum var lokað.

Pétur Magnússon Hæstv. fjmrh. lýsti yfir því, að ræða mín hefði ekki verið annað en stóryrði, Gróusögur og ágizkanir. Það kann satt að vera, að ég hafi verið stórorður, og er það ofureðlilegt, því að það er ekki hægt að lýsa framkomu landsstj. í þessu máli án þess að nota stór orð. Um „Gróusögurnar“ er aftur það að segja, að ég hélt, að það orð hljómaði ekki betur frá ráðherrastólunum íslenzku en orðið „snara“ í hengds manns húsi. Þá má vel vera, að ég hafi farið með nokkrar ágizkanir. Þess vegna er það, að ég vil fá rannsóknarnefnd, að hvorki ég né aðrir landsmenn vita svo greinilega sem skyldi um hin raunverulegu drög til lokunar bankans. Og þá einmitt vegna þess, að við viljum lifa í skoðun, en ekki í trú. Við viljum losast við allar ágizkanir. Ég er sannfærður um, að það er skoðun mikils hluta þjóðarinnar, að stj. með framkomu sinni í bankamálinu hafi veikt traustið á heiðarleika og viðskiptamálaþroska þjóðarinnar. Hvernig heldur hæstv. fjmrh., að áhrifin hefðu orðið, ef danska ríkið hefði hagað sér við hrun Landmandsbankans á líkan hátt og ísl. stj. gerði við greiðslustöðvun Íslandsbanka? Ef stj. hefði þá hrópað, að sjálfsagt væri að loka bankanum, og „velta af sér“ skuldunum, þá hefði danska ríkið ekki haldið trausti því, sem það hafði og hefir enn þann dag í dag. Og var þó ólíku saman að jafna, hruni Landmandsbankans og Íslandsbanka. Ég er hér ekki að saka stj. um þau töp, sem bankinn varð fyrir. En ég held, að ríkisstj., í staðinn fyrir að gera sem minnst úr þeim töpum, sem þjóðin varð fyrir, hafi farið þá óheppilegu leið að gera eins mikið úr þeim og frekast var unnt. Það þýðir auðvitað ekki að deila við hæstv. fjmrh. um það, hvort lánskjörin í haust standa í sambandi við lokun Íslandsbanka. Ég verð þó að segja, að ég á erfitt með að trúa því, að hæstv. ráðh. sé ennþá þeirrar skoðunar, að framkoma stj. í þessu máli hafi verið vænleg til að afla landinu lánstrausts erlendis. Ég skal ekki væna hann um að hafa gert annað en það, er hann taldi rétt vera. En hann má vera furðulega óglöggur í þessum efnum, ef það er ekki ennþá farið að renna upp fyrir honum, hversu hörmulega stj. komst inn á villigötur í þessu máli. Hæstv. dómsmrh. gat þess, að lögreglustj. hafi skipað 3 menna lögfræðinganefnd, samkv. kæru frá Dagsbrún, til þess að rannsaka, hvort nokkuð væri það í framkvæmdum stj. bankans, sem ástæða væri til að láta hana sæta ábyrgð fyrir. Þessi nefndarskipun getur á engan hátt komið í staðinn fyrir þá nefnd, sem ég gerði ráð fyrir. Auk þess er engin trygging fyrir, að þessi nefnd starfi þannig, að von sé um nokkurn verulegan árangur. Það er því fjarri því, að ég falli frá till. minni um rannsóknarnefnd. Ég held, að það hafi ekki verið fleira, sem hæstv. ráðh. sagði um efni málsins. Hinsvegar verð ég að kvitta ofurlítið fyrir þá umhyggju, sem hann sýndi mér persónulega. Hann sagði, að ég hefði gert mig að undri með mati mínu á bankanum, og ennfremur, að ekkert væri hægt að gera af viti á einum degi.

Það var heldur ekki gert

. Hæstv. ráðh. veit vel, að þegar hæstv.forsrh. kom til mín á föstudagskvöld og mæltist til, að ég tækist á hendur skoðun og mat á Íslandsbanka, sagði ég honum, að ókleift væri að gera fullnaðarrannsókn á bankanum á einum sólarhring. Hann kvaðst vita það, en bað mig framkvæma matið þrátt fyrir það. Fyrir þrábeiðni hans tókst ég starfann á hendur og vann svo að skoðun bankans í rúman sólarhring. Þótt það sé stuttur tími, hafa margir bankar verið skoðaðir á hlutfallslega skemmri tíma en Íslandsbanki í fyrra. Enginn hafði búizt við, að mat okkar Jakobs Möllers yrði fullnaðarmat, heldur að það gæfi lauslega hugmynd um hag stofnunarinnar. Þrátt fyrir það varð raunin sú, að mjög litlu skakkaði á mati okkar á aðalbankanum og þeirri endanlegu niðurstöðu fjögurra manna nefndarinnar. Við J. M. komumst að þeirri niðurstöðu, að nærri léti, að bankinn ætti fyrir skuldum, ef gert væri ráð fyrir, að hann gæti haldið áfram starfsemi sinni á eðlilegan hátt. Síðari matsnefndin taldi hinsvegar, að eignir væru nálægt 10% minni en skuldir, ef miðað var við, að bankinn væri gerður upp þá þegar. Það þarf nú naumast að leiða rök að því, að þessi mismunandi matsgrundvöllur hlaut að hafa talsverð áhrif á matsniðurstöðuna. Ég vil segja, að hann einn út af fyrir sig gefi nægjanlega skýringu á matsmismuninum. En við þetta bætist þó það, að tap á útibúum bankans var af síðari matsnefndinni metið 700 þús. kr. hærra en okkur J. M. var gefið upp - en það var fram tekið af okkur, að við hefðum engan þátt átt í mati þeirra. Loks gerðum við J. M. ráð fyrir, að bankinn mundi græða um ½ millj. kr. á töpuðum seðlum. Þetta var eigi vefengt af síðari nefndinni, án þess þó að hún drægi fjárhæðina frá skuldbindingum bankans. Þegar þessa alls er gætt, mun hver sanngjarn maður verða að játa, að mismunur milli síðara og fyrra matsins sé á engan hátt óeðlilegur, enda get ég frætt hæstv. ráðh. á því, að ýmsir flokksbræður hans hafa látið í ljós, að þeir undruðust, hve litlu munaði á mótunum. Ég vil aðeins að lokum geta þess, að hæstv.dómsmrh. mun veitast erfitt að vekja hjá mér þá auðmýktartilfinningu, sem hann mjög stagaðist á í ræðu sinni. Og ég býst við því, að ef öll kurl koma til grafar, þá verði það einhver annar en ég, sem fyllist þessari margumræddu auðmýktartilfinningu.

Jón Þorláksson Ég ætla lítið að blanda mér í þessar umr. Það var aðeins eitt atriði hjá hv.flm., sem ég vildi leiðrétta. Hann sagði, að það hefði verið skjalfest, að 1929 hefði bankinn átt óeytt allt hlutafé sitt og talsvert fé að auki. Ég vildi aðeins taka það fram, að reikningar sýna, að á þeim tíma var bankinn búinn að afskrifa nokkuð af hlutafé sínu sem tapað. Af öðru, sem hér kom fram, eru aðeins ályktunarorðin í ræðu hæstv. fjmrh., sem ég vildi tala um. Hann kom með fullyrðingar um það, að brtt.hv. 4. landsk. bæri einungis vott um það, að hann vildi aðeins með henni leiða hugi mann og athygli frá hinni sönnu orsök þess, að bankinn varð að loka. Þetta nær vitanlega engri átt. Þar er farið fram á, að rannsóknarnefndin sé skipuð í þessari hv. d. Þar fá því stjórnarflokkarnir meiri hl. Og verkefni n. er svo rúmt eftir till., að það kemur ekki til mála að halda, að hún mundi skilja nokkuð eftir, sem gefið gæti upplýsingar um lokun bankans. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir, að slík n. mundi vilja stinga undir stól nokkru, sem máli skiptir, allra sízt því, sem stj. vill leggja fyrir þingið. Legg ég svo til, að till.hv.þm. Ak. verði felld, því hún er hin mesta fjarstæða. En ég vil taka undir með hv. 4. landsk., að þess er ekki að vænta, að sú stj., sem sat við völd, þegar bankanum var lokað, vilji gefa þinginu allar upplýsingar um þær orsakir, er mest stuðluðu að lokun bankans eða á nokkurn hátt láta öll kurl koma til grafar. Ef hún þarf ekki að dylja neitt, þá ætti hún heldur ekki að setja sig á móti því, að skipuð yrði n., sem ætti að rannsaka allar hliðar þessa aðdraganda og einstök atriði hans. Það er verkefni, sem n. á að draga fram og leggja fyrir þingið og þá fyrst, þegar þær upplýsingar eru komnar og þær eru óvefengjanlegar, þá er tækifæri til að ræða um einstök atriði. Ég vil að lokum minnast á eitt af því, sem hér er um deilt, hvort þessi atburður, lokun Íslandsbanka, hafi haft áhrif á lánstraust landsins og þannig haft áhrif á lánskjör fyrir ríkissjóð á láni, sem tekið var í nóv. síðastl. ár. Það getur enginn verið í vafa um þetta, sem hafði milli handa öll þau símskeyti, sem dundu hingað frá erlendum fjármálamönnum og trúnaðarmönnum erlendis, á meðan lokunin stóð yfir, að þeir álitu, að lánstraust Íslands væri í algerðum voða, ef lokunin leiddi til stöðvunar og gjaldþrots. Þá þarf maður ekki að vera í efa um það, að skilningsleysið, sem stj. sýndi framan af lokunartímanum og áður en bankanum var lokað, um þetta atriði, hlýtur að hafa verið hnekkir fyrir allt landið. Þeir vissu vel, þessir menn, sem símuðu aðvaranir af vinsemd til landsins, að það var stj. landsins, sem stóð með brugðinn brandinn yfir Íslandsbanka og vildi láta loka honum og hefir verið svo skilningslaus á eðli og efni málsins, að hún hefir látið í ljós, að það mundi verða til þess að auka og styrkja traust landsins, ef bankinn yrði gerður gjaldþrota. Að það tókst að afstýra lokuninni, varð til þess að bjarga lánstraustinu, sem annars var farið, eins og sjá mátti af þessum símskeytum. Lánstraustinu var bjargað, en ekki ósködduðu. En enginn efi leikur á því, að þessi viðburður hefir ekki verið svo fyrndur á sama ári, að áhrifa hans hafi ekki gætt í lánskjörum, sem stjórnin átti þá kost á erlendis. Að því er snertir allan aðdraganda þessa máls hér innanlands, vil ég segja, að þessi afstaða, sem stj. landsins tók, var náttúrlega eðlilegur gróður upp úr jarðvegi, sem búið var að herfa og plægja því sviði. Blöð Framsóknarflokksins heldu því fram, að ekkert gerði til, hvernig færi um þessa stofnun og fé þeirra manna, sem ættu þar inni, því það fé væri útlent. Er það undarleg skoðun og illa fallin til að skapa landi þessu lánstraust erlendis, að ekkert geri til, hvernig fari um fé, sem stendur í atvinnufyrirtækjum, ef útlendingar eiga það. En augu manna opnuðust, svo ekki fór eins illa og til var stofnað. Ég fyrir mitt leyti mæli með, að brtt.hv. 4. landsk. verði samþ. Og ég er viss um, að það muni koma upp við þá rannsókn merkileg atriði, sem mönnum eru ekki kunn nú, um aðdraganda að þessari lokun bankans. En að því er snertir till.hv.þm. Ak., sé ég ekki ástæðu til að greiða henni atkv., ef brtt. verður felld. Stj. hefir það á sínu valdi að senda þm. skýrslu; það þarf ekki þál. til þess. En ég er ekki í efa um, að undir öllum kringumstæðum verður skýrslan um aðdraganda að lokun bankans frá núv. stj. svo ófullkomin, að hún verður ekki nægileg. Ég álít ekki gerandi að taka málið til rannsóknar, nema það sé tekið til fullrar rannsóknar.

Jón Baldvinsson Í fyrra bárum við Alþýðuflokksmenn fram tillögu í frv.formi um leið út úr ógöngum þeim, er lokun Íslandsbanka kom þjóðinni í. Lýstum við því, hverjar byrðar ríkissjóður tæki á sig með þeim úrlausnum, er Íhald og Framsókn að lokum urðu ásátt um. Það þurfti því ekki að ganga að því gruflandi, að sú lausn, sem tekin var, mundi koma þungt niður á ríkissjóði. Ég ætla ekki að blanda mér mikið inn í umr. Tilefnið til þess, að ég stóð upp, voru orð hv. 4. landsk. út af skipun nefndar 1928, sem átti að rannsaka tryggingar fyrir enska láninu. Ég held, að það sé ekki rétt með farið hjá hv. 4. landsk., að n. hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að tryggingar væru nægilegar fyrir láninu. Ég má segja, að skipunarbréf, sem nefndarmönnum var fengið í upphafi, hafi ekki gert ráð fyrir því, að þeir gæfu álit sitt um það, hvort tryggingarnar væru nógar eða ekki, heldur framkvæmdu mat á sjálfum tryggingunum, þ. e. víxlum þeim og skuldabréfum, er bankinn hafði sett ríkissjóði að veði. Þetta gerðu nefndarmenn, og álit þeirra var sent stjórnarráðinu. Ég held, að allir nm. hafi verið sammála um það mat. Síðar mun hafa komið frá stj. fyrirspurn um það, hvort nm. álitu tryggingarnar nægilega miklar fyrir enska láninu, og það var alveg nýtt atriði. Nm., eða a. m. k. 2 þeirra, létu í ljósi við stj., að ef ætti að meta þetta sem venjulega tryggingu fyrir láni, þá mundi það ekki vera talið fullnægjandi, ef fylgt væri reglum þeim, er bankarnir fara eftir. Tryggingin, sem var fyrir láninu, var svipuð að nafnverði og sá hluti lánsins, sem Íslandsbanki hafði með höndum. Það er því ekki rétt hjá hv. 4. landsk. að n. hafi komizt að þeirri niðurstöðu við matið 1928, að tryggingarnar væru taldar nægilega miklar. Í fyrsta lagi af því, að n. var í upphafi ekki spurð um það og átti ekki að rannsaka það, heldur aðeins, hvert verðgildi trygginganna væri, og seinna, þegar þeir voru spurðir, svöruðu þeir því, að þeir álitu þetta ekki nægilega tryggingu. Ég vildi aðeins leirétta þetta. Annars mun ég greiða atkv. með till.hv.þm. Ak., því ég álít rétt, að þær skýrslur komi fram, sem til kunna að vera snertandi þetta stóra mál.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Síðan ég talaði hafa orðið miklar umr. um málið, og að mestu hafa þær hnigið í þá átt, að till. mín væri ekki óþörf hvað snertir að reyna að fá upplýsingar viðvíkjandi ástæðum fyrir því að Ísl.banka var lokað. Virðist því till. hafa verið þörf í þeim efnum að koma á hreyfingu í þessu máli og að komið gæti fram ósk frá þessari hv. d. um það, að lögð yrðu fyrir þingið plögg viðvíkjandi því. Það, sem komið hefir fram í þessu máli gegn því, sem ég sagði hér, hefir meira verið borið fram af óróa og heitu blóði, eins og t. d. af hv. 4. landsk., en að hrakið hafi verið það, sem ég sagði í þessu máli. Hv. 4. landsk. kannast við, að lokun Íslandsbanka hafi valdið þjóðinni stótapi. Ég geri ráð fyrir, að hann geti fallizt á, að það sé ekki allt komið fram enn og geti orðið meira í framtíðinni. Annars snerist ræða hans mikið á þá sveif að skjóta örvum að stj. og afskiptum hennar í þessu máli. Ég hefi ekki sérstaka ástæðu til að bera af henni þau örvaskot, sem hann beindi til hennar. En ég vil þó segja það, að ég tel ummælin um bolsivikka í sambandi við aðgerðir stj. í þessu máli að því leyti ómakleg, að mitt álit er, að stj. hefði öllu meira átt að taka sér til fyrirmyndar rússneska bolsivikka en hún gerði í þessu máli. Þeir hefðu sennilega farið aðra leið og þjóðinni hollari í þrotabúsmálum Íslandsbanka. Hv. 4. landsk. var að tala um Gróusögur, sem ég færi með, og að ég væri að hælast yfir óhöppum, sem vissir viðskiptamenn bankans hefðu orðið fyrir í sínu starfi. Ég tel það ómaklega mælt í minn garð, að ég sé að hælast yfir slíku á nokkurn hátt. Ég fæ ekki betur séð en að nauðsyn sé á að draga í ljós, hver viðskipti bankinn hefir haft við suma sína viðskiptamenn. En nú vill svo vel til, að hv. 4. landsk. hefir sérstaka aðstöðu vegna rannsóknarinnar í fyrra til að hrekja orð mín, ef hægt er, um þessa viðskiptamenn Íslandsbanka. Og einnig situr her í d. einn úr bankaráði Íslandsbanka, hv. 1. landsk., sem hefir sennilega eins viljað leiðretta eitthvað af því, sem ég sagði um viðskiptamenn bankans, eins og leiðretta annað atriði viðvíkjandi reikningum bankans. Ég kem síðar að því atriði. Ég verð að álíta, að það, sem ég sagði viðvíkjandi þessum viðskiptamönnum bankans, hljóti að vera rétt, meðan þessir hv.þm. ekki mótmæla, sem hafa slíka sérstaka aðstöðu til að gefa upplýsingar í þessu máli. Og Gróusögur sagði hv.þm., að ég hefði farið með.

Ég nefndi engar Gróusögur

. Hann hefir þá ekki tekið eftir því, sem hann sagði, því að sálarástand hans hefir ef til vill verið þannig, að hann hefir vel getað gleymt einhverju eða ekki tekið eftir því, sem hann sagði. Vilji hann hinsvegar nú taka aftur ummæli sín um Gróusögurnar þá verður ekki um það fengizt. Ég benti ekki á það þá, en ætla að gera það nú, að aðeins 2 þessir viðskiptamenn bankans, sem ég talaði um, að eytt hefðu miklu fé fyrir bankanum, hafa eytt meiru en nemur öllu hlutafé bankans. Þeir Copland og Co. og Stefán Th. Jónsson hafa skuldað bankanum 4800 þús. kr., sem afskrifað hefir verið að mestu leyti. Að sönnu mun ekki enn vera búið að afskrifa 300 þús. kr. af skuld Coplands og Co., en þess mun varla geta orðið langt að bíða, að sú skuld verði einnig felld niður með þeim 2½ millj., sem áður eru afskrifaðar. Er ástæða til að minnast á slíka viðskiptamenn eins og þá, sem eyða meiru en öllu hlutafé jafnstórs banka og Íalandsbanki var. Þessi ræðumaður, hv. 4. landsk., talaði um það, að ekki væri hægt að fela stj. rannsókn í þessu efni. Mig furðaði á því, hvað kemur fram sterk trú þessa ræðumanns á því, að stjórnarskipti séu ekki á næstu grösum. Það var auðheyrt, að hann átti við núv. stj. Hv. 1. landsk. sló þó varnagla við þessu, er hann sagði, að núv. stj. væri ekki trúandi til að gera þetta. Mér skilst, að hann trúi betur væntanlegri stj. til þess. Það var hv. 4. landsk., sem beindi að mér slíkum ummælum, að ræða mín væri fremur óþörf og ekki byggð á miklum sannindum. En ég vildi spyrja, hvort það sé ekki satt, að hann hafi rannsakað hag Íslandsbanka. Ég þarf náttúrlega ekki að spyrja, því hann segir sjálfur, að hann hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að bankinn ætti fyrir skuldum. Ég vil líka spyrja hann, hvort hann viðurkenni ekki, að fram hafi komið tap síðan bankanum var lokað, sem nemur rúmlega 4 millj. Og þar með er fyllilega sannað, að rannsókn hans var fremur ómerkileg. Og þar sem hann hefir ekki komið fram með önnur andmæli enn viðvíkjandi ummælum mínum um viðskiptamenn bankans, en að ég sé með Gróusögur, án þess að hrekja nokkuð af því, sem ég hefi sagt, þá tel ég þegar fengnar sannanir fyrir réttri frásögn minni, vegna sérstöðu hv. 4. landsk. til þess að geta leiðrétt, ef að einhverju leyti væri ekki rétt frá skýrt hjá mér. Hæstv. fjmrh. tók vel í það, að leggja fyrir þingið skýrslur þær, sem hann hefði fram að leggja, og minntist hann á sérstakar skýrslur í þeim efnum, sem mér skildist hann gera ráð fyrir, að mér væru kunnar. Ég hefi ekki kynnt mér þessar skýrslur á nokkurn hátt og ekki átt kost á því. En tilvitnanir, sem hefi stuðzt við, eru ummæli hæstv.forsrh. í Nd. fyrir nokkrum dögum. Hann talaði um það, hvað mikið væri búið að afskrifa síðasta ár af skuldum Íslandsbanka og tilgreindi þetta sem hreint tap, orðið á útistandandi skuldum bankans. Hvað viðvíkur ummælum hæstv. fjmrh. um það, að ekki sé ástæða til að óttast um hag Útvegsbankans, vegna þess að þessar afskriftir hafi verið gerðar á skuldum Íslandsbanka síðasta ár, get ég tekið fram, að mér hefir ekki dottið í hug að efast um það, að Útvegsbankinn væri sæmilega vel stæður, þó orðið hafi að afskrifa jafnmikið og raun er á af skuldum Íslandsbanka. Mer er ljóst, að þó þessar afskriftir verði gerðar, þá er hlutafé hans miklu meira en það fé. Hæstv. dómsmrh. gaf þær upplýsingar, að 3 lögfræðingar væru farnir - að mér skildist á líkan hátt og ég vildi fá skýringu á - að athuga plögg Íslandsbanka. Mér virðist, að það ætti að vera tiltölulega létt fyrir stj. að leggja fyrir þingið, hvort sem hún vill fyrir þm. eða hreinlega þingið, skýrslu þessara þriggja lögfræðinga, þegar þeir hafa eitthvað að segja. Það getur verið vafamál, hvort eigi að gera skýrslurnar opinberar eða leggja þær fram fyrir þm. til skýringar á málinu fyrir þá eina. Ég skipti mér ekki af því. En ég tel ekki koma til mála að senda þær til þingnefndar, heldur til allra þingmanna. Ég held því fast við till. mínar um, að þær skýrslur séu lagðar fyrir þingið eða þm., sem kostur er á að fá í þessu leiða máli Íslandsbanka. Þar sem sumir þm., sem talað hafa, hafa talið nauðsynlegt, að fram kæmi skýrsla um það, hvernig ríkisstj. hefir hagað sér í þessu máli, þá er ekki síður nauðsynlegt að rannsaka, hvernig bankastj. hefir farið að ráði sínu. Ég geri ráð fyrir, að sú skýrsla, sem kemur, verði ekki hlutdræg og byggja megi á henni niðurstöður sem verði málinu að liði.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Því hefir verið haldið fram af hv. 1. og 4. landsk., að traust landsins væri í hættu vegna lokunar Íslandsbanka, en jafnframt komast báðir að þeirri undarlegu niðurstöðu, að tjón lands og þjóðar út af því, að bankinn þurfti að loka, hafi verið landsstj. að kenna, en alls ekki þeim mönnum, sem stjórnað höfðu bankanum fram að síðustu stundu, að landsstj. sé sek, vegna þess að hún gat ekki gert kraftaverk og bætt fyrir allar syndir bankastjóranna. Þegar syndamælirinn var fullur orðinn, þá sá bankastjórnin, að bankanum varð ekki haldið lengur á floti; þetta vita þeir báðir, hv. 1. og 4. landsk., og þó láta þeir sem svo, að auðvelt hafi verið fyrir landsstj. að bæta úr öllum glappaskotum bankastjóranna, svo að töpin hefðu lítil sem engin orðið. En töpin voru komin og afleiðingarnar af þeim voru óumflýjanlegar og hefðu orðið margfalt verri, ef gengið hefði verið inn á þá braut, sem íhaldsflokkur þingsins vildi: að ríkið tæki ábyrgð á öllum fjárreiðum bankans samstundis og að órannsökuðu máli. En af því að beðið var nokkrar vikur, tókst að fá aðra til hlaupa í skörðin með fjárframlög. Þó að það sé óneitanlega mikið að fleygja á ári hverju úr ríkissjóði ½ millj. kr. í þessa eyðsluhít, þá hefði það þó orðið langtum meira, ef fylgt hefði verið ráðum íhaldsmanna. Þessir tveir hv. andstæðingar mínir láta í veðri vaka, að það sé venja ríkja að taka ábyrgð á fjárreiðum banka við hrun þeirra. En svo er alls ekki. Norski íhaldsmaðurinn Abraham Berge tók að vísu 25 millj. kr. úr ríkissjóði til þess að hjálpa einum banka; peninga þessa tók hann í heimildarleysi, en í góðri trú um, að bankanum mætti bjarga. En það dugði ekki, bankinn fór samt á höfuðið. Það voru líka um 50 bankar í Noregi, sem urðu gjaldþrota á þessum árum, og þeir voru ýmist teknir undir skiptameðferð eða reistir við með nýju fjármagni. Engum datt í hug, að norska ríkið ætti að hjálpa bönkum þessum með því að ábyrgjast fé þeirra. Og það má nefna fleiri ríki. Danir ætluðu að hjálpa Landmandsbankanum og settu í hann 300 millj., en það kom ekki að neinu haldi; töp bankans urðu hlutfallslega jafnmikil og hjá Íslandsbanka, og nú held ég, að í Danmörku sé ekki einn einasti maður, sem haldi því fram, að þetta hafi ekki verið rangt, enda var þarna allt í óreiðu, eins og reikningarnir sýndu á eftir, en slíkar blekkingar hljóta alltaf að draga slæman dilk á eftir sér. Það varð líka skömmu síðar, að 2 aðrir bankar leituðu á náðir ríkisins, en þá voru Danir orðnir svo hræddir, að þeir vildu ekki með neinu móti rétta hjálparhönd banka, sem þó var tiltölulega létt verk að hjálpa. Þó að lánskjörin væru ekki góð í haust, þá verður ekkert hægt um það að segja, hvernig þau hefðu orðið, ef bankanum hefði verið vel stjórnað. En bankanum hefir verið frámunalega illa stjórnað í 15 ár, og þar af súpum við seyðið. Þegar svo komið er til Alþingis og beðið um ríkissábyrgð á banka, sem búinn er að sukka milljónum á milljónir ofan, þá verður ekki annað sagt en að nokkuð langt sé gengið í óskammfeilni og blekkingum. Það er algengt í Ameríku, að bankar fari á hausinn eins og önnur fyrirtæki, og þó er Ameríka til enn. Hv. 1. landsk. sagði, að komið hefðu utanlands frá í fyrra skeyti um, að landið væri í hættu, ef Íslandsbanka væri lokaði. En það lék grunur á, að þessi skeyti væru íslenzk, og að hv. 1. landsk., eða menn nákomnir honum, hefðu pantað þau eða ýtt undir menn, sem áttu inni í bankanum, að senda þau. Annars er ekki hægt að lá bönkum eins og Hambro, sem orðið hefir fyrir blekkingum frá stj. Íslandsbanka, þótt hann vildi klóra í bakkann. Það er slæmur snoppungur á íhaldsmennina, að einmitt þessi banki, Hambro, sem notaður hefir verið sem grýla á lánstraust landsins, sótti eftir að semja við þá stjórn íslenzka ríkisins um lántöku, sem íhaldsmenn og þeirra nótar höfðu með blekkingum og fölskum skýrslum sagt, að ekki væri á neinn hátt að treysta. Annars hefði bankinn ekki viljað eiga við þá stj., ef hann hefiði ekki treyst henni. Þegar ég kom frá Englandi í haust, eftir að lánið var fengið, sögðu ýmsir við mig: „Það var annars gaman, að Hambro skyldi vilja semja, eftir allt, sem á undan var gengið“. Ég tók svo sem ekkert eftir þessu þá, enda hafði ég aldrei lagt neitt upp úr þeim hótunum, sem látnar hafa verið dynja um lánstraust landsins og kannske stundum borinn fyrir, en þessir menn fundu, hve spaugilegt það var, að Hambro skyldi sækjast eftir að semja við land um peningalán, eftir að búið var að nota hann sem grýlu um lánstraustsspjöll okkar. Og ekki er hægt að afsanna betur þær dylgjur um traustspjöll landsins en að snúa nú við blaðinu og benda á, að það var Hambro, sem sóttist eftir að semja. Hv. 1. landsk. hneykslar það mjög, að hæstv. fjmrh. sagði í fyrra, að traust landsins yrði betra og meira eftir að Íslandsbanki væri gerður upp. Ég er viss um, að þetta var rétt athugað, enda komið á daginn. En hefði verið farið eftir till. þeirra máganna, hv. 1. landsk. og Eggerts Claessens, þá er eins víst, að allt væri hér í voða. Á meðan Íhaldið fór með völdin, var hægt að hræða þm. til alls, en í fyrra var mönnum að mæta á Alþingi, sem litu svo á, að íslenzka ríkið væri ekki sá syndaselur, að því bæri skylda til að taka á sig syndir alls heimsins. Þó að öll spor séu ekki til gleði, sem gengin hafa verið í þessu máli, þá sýndu þó erlendar stofnanir í haust, að komið var annað snið á fjárreiður á Íslandi en voru árið 1921, þegar enska lánið var tekið, sællar minningar. Þá var því haldið fram af hv. 4. landsk., að allt frá láti Magnúsar Kristjánssonar hefði stj. og flokkur hennar gert allt, sem hægt hefði verið, til þess að drepa Íslandsbanka. En þetta er mikill misskilningur. Íslandsbanki hefir alltaf verið að deyja. Þeir, sem kunnugastir voru, vissu, að hann gekk með ólæknandi sjúkdóm. Hann hafði fengið hvert meðalaglasið á fætur öðru hjá íhaldsstj., en ekkert dugði. Sjúkdómurinn gróf um sig jafnt og þétt. Núv. stj. vildi bankanum vel, en henni kom aldrei til hugar að ganga erindi bankastj., sem með sukki sínu hafði komið bankanum á kné. Það var ekki nema eðlilegt, að heimtað væri mat á bankanum, þar sem grunur lék á, að tryggingar hans væru ekki nægilegar, og bankinn svo aumur orðinn, að hann gat hvorki bætt úr né komið með tryggingar, þegar um þær var beðið. Hv. 4. landsk. var með dylgjur um það, að stj. hefði spillt fyrir bankanum erlendis. En vitanlega eru þetta staðlausir stafir, og undarlegt, að bankastjóri skuli leyfa sér að bera slíkt fram á Alþingi, þó að annað eins og enn vitlausara hafi sézt í Morgunblaðinu og fylgihnöttum þess. En hitt þarf vitanlega engan að undra, þó að t. d. Privatbankinn, sem orðið hafði fyrir stöðugum svikum og blekkingum af hálfu bankastj. Íslandsbanka, svo og Hambro, að þeir litu svo á, að fjárreiður bankans mundu ekki í því lagi vera sem upp var gefið. Má t. d. nefna, að þegar Hambro símaði til Íslandsbanka áður en lokað var og spurði um ástandið, þá svaraði bankastj. um hæl og sagði engan óróleika í kringum bankann. Þó vissi Íslandsbankastj., að svarið var rangt, því að bankinn hafði ekki haft annað fé frá áramótum en dálítið bráðabirgðalán frá Rvíkurbæ og nokkra fjárhæð, sem Þjóðverjar höfðu lagt inn í hann til geymslu lítinn tíma. Þó að hv. 4. landsk. skilji það ekki, þá skilja erlendir fjármálamenn, að slíkar blekkingar eru ekki til þess að skapa traust, heldur ótrú á þeim mönnum, er láta sér sæma að gefa falskar skýrslur. Hv. 4. landsk. var talsvert drjúgur yfir því, að hæstv.forsrh. hefði lagt mjög eindregið að sér að framkvæma þessa dæmafáu rannsókn bankans. En forsrh. gerði þetta fyrir þrábeiðni meiri hl. bankaráðs. Sjálfur hafði hann enga löngun til þess, og hafði heldur enga trú á, að slík skyndirannsókn leiddi neitt það í ljós, sem byggt yrði á. En það, sem hv. 4. landsk. átti að gera, sóma síns vegna, var það, að neita að taka að sér rannsóknina, því að hann mátti vita, að þó að hann ynni að henni ásamt öðrum manni látlaust í sólarhring, þá gat hún aldrei orðið nema kák eitt og honum sjálfum til ævarandi óvirðingar, ef taka átti nokkurt mark á henni. En þó er hv. 4. landsk. gleiður yfir niðurstöðu sinni um hag bankans og ætlar með frekju að hamra það fram nú, að hún hafi í öllum aðalatriðum verið rétt. Hann ætti heldur að líta á fjárlagafrv. og þá ½ millj. kr., sem ríkissjóður verður að greiða í vexti og afborganir af því fé, sem lagt hefir verið í bankann, og hann ekki getað á neinn hátt staðið straum af. Og því oftar sem þessi ½ millj. stendur í landsreikningnum, því betur sest, hve niðurstaða hv. 4. landsk. var áreiðanleg, enda getur hann verið viss um, að álit á hæfileikum hans til slíkrar rannsóknar var aldrei mikið, en áreiðanlega fer það þó minnkandi ár frá ári, á meðan þessi ½ millj. er að þvælast fyrir í fjárlögunum. Hv. 4. landsk. segir, að ef bankinn hefði getað haldið áfram, þá hefði allt farið vel. En hvernig átti hann að geta haldið áfram, þegar hann var kominn í þrot með litlar eða lélegar tryggingar í höndunum? Og hvers vegna þarf þá landið að borga nú þessa ½ millj. á ári fyrir bankann, ef hægt hefði verið að komast hjá því? Hv. þm. veit, að það varð ekki komizt hjá því, að bankinn lokaði. Sjúkdómurinn, sem stafaði af margra ári sukki bankastj., hafði grafið svo um sig, að bankanum varð ekki bjargað. Hitt er kannske ekki jafnánægjulegt fyrir hv.þm., að bera saman mat sitt og þremenninganna, sem framkvæmt var litlu síðar, en hann má sjálfum sér um kenna, úr því að hann gerðist svo fljótfær að taka að sér að gera upp fjárreiður bankans á einum sólarhring. Og þó að seinni rannsóknarnefndin sé ekki nægilega svartsýn og álíti hag bankans betri en hann reyndist í raun og veru, þá var þó hægt að hafa það mat að einhverju, enda var það byggt á talsvert nákvæmari athugun og á lengri tíma, en mat hv. 4. landsk. og Jakobs Möllers var og verður aldrei annað en hleypidómur og fjarstæða, báðum til athlægis og óvirðingar. Hv. 1. landsk. sagði, að tvö blöð hér í bænum hefðu jafnan reynt að veikja traust Íslandsbanka. Á hann þar víst við Tímann og sennilega Alþýðublaðið. Mér vitanlega hefir Tíminn aldrei reynt að veikja bankann, en hann hefir óspart bent á fjármálasukk bankastj. og varað við því. Það gæti verið, að læknir, er rækist á holdsveikan mann, segði við hann, að bezt væri honum að flytja inn í spítalann í Laugarnesi, en að sjúklingurinn vildi heldur vera heima, og honum yrði leyft það. Þetta er hliðstætt dæmi við sjúkdóm Íslandsbanka. Menn sáu vesöld bankans og að ekki lá annað fyrir honum en að dragast upp og komast í þrot. Fjárglæfrarnir í Stykkishólmi, á Seyðisfirði og allt Coplandsbraskið, svo ég nefni aðeins örfá dæmi, allt sýnir þetta sjúkdóm bankans, og engin von er til þess, að menn væru glaðir yfir því, að þetta sökkvandi spillingardýki, eins og Íslandsbanki var orðinn, yrði sett á ríkið. Á þinginu 1923 kom fram till. frá okkur framsóknarmönnum um, að látin væri fara fram rannsókn á fjárreiðum bankans, en íhaldsmenn settu sig á móti þeirri till. og drápu hana. Nú vilja þessir sömu menn, þegar Íslandsbanki er dauður og úr sögunni, láta rannsaka sögu banameinsins. Hv. 1. landsk. sagði, að andstæðingablöð sín hefðu haldið því fram, að ekkert gerði til, hvernig færi um Íslandsbanka, af því að hann væri eign erlendra manna. En þetta er ekki rétt að því er Tímann snertir; hann minntist aldrei á það, en benti á, að fjármálasukk bankastj. og fríðindi þau, er íhaldsmenn hafa jafnan verið fúsir að veita bankanum, mundi allt leiða til þess, að leggja þyrfti drápsklyfjar á þjóðina. En þá kom forsrh. íhaldsmanna, Jón heit. Magnússon, og fleiri, er verið höfðu með að ráða Eggert Claessen með 40 þús. kr. árslaunum til þess að stjórna bankanum, og sögðu að þetta kæmi ekki ríkissjóði við, hlutaféð væri útlent, og okkur skipti engu, hvernig bankanum væri stjórnað og hvernig um hann færi. En þegar svo sjúkdómurinn er kominn á það stig, að hann verður ekki læknaður, og kýlið er sprungið, þá er komið annað hljóð í strokkinn, þá er því haldið óspart fram, að ríkið beri ábyrgð á bankanum og forsrh., sem er form. bankaráðsins, átti þá að eiga mikla sök á því, hvernig komið var. Þannig er blaðinu snúið við og hallazt á þá stj. og hennar fylgismenn, sem gert höfðu allt, sem hægt var, til þess að bjarga bankanum í tíma, en fengu þá engu áorkað fyrir ráðríki og skammsýni íhaldsmanna. Íslandsbanki var í fyrra í ábyrgð ríkissjóðs, að dómi þessara tveggja hv. íhaldsmanna, sem um málið hafa talað. En þetta er ákaflega vont mál að verja fyrir báða þessa hv.þm., vegna sukksins og óreiðunnar í allri stjórn bankans, en bankastjórarnir eru flokksmenn beggja þessara hv.þm., því að sá bankastjórinn, sem ekki var flokksmaður þeirra, tillíktist hinum eftir stuttan tíma. Það þarf því engan að undra, þó að þessir tveir hv.þdm., sem báðir hafa slæma fortíð í þessu máli, séu ekki sem ánægðastir nú. Hv. 1. landsk. á þarna langa og ljóta fortíð, sem seint mun gleymast, þó að sú saga verði aldrei skráð til fullnustu, og þó að hv. 4. landsk. hafi aðeins verið einn dag í þessari paradís gróðabrallsins, þá er það nóg til þess, að sá dagur verður fjármálaminningu hans dýr.

Pétur Ottesen Við hv. 2. þm. Skagf. flytjum brtt. við frv. þetta á þskj. 302. Ég þarf ekki að hafa um þær mörg orð, því talsverðar umr. urðu við 2. umr. um þá stefnu, sem fram kemur í þeim. Fyrri brtt. hljóðar um að flytja nokkrar fæðutegundir, sem sé fisk og fiskmeti, kjöt og kjötmeti, úr B-lið 9. gr. í A-lið hennar; m. ö. o. að færa þær úr 20% verðtollsflokknum í 30% flokkinn. Þessar matvörutegundir, fiskur og kjöt, eru aðalframleiðsluvörur okkar, og framleiðum við margfalt meira af þeim heldur en hægt er að nota í landinu sjálfu. Þess vegna er bæði óþarft og óhagstætt fyrir fjárhag þjóðarinnar að flytja þær inn frá útlöndum. Með þessum brtt. viljum við gera tilraun til að stuðla að því, að fólk eyði ekki fé til að kaupa inn í landið vörutegundir, sem við höfum meira en nóg af fyrir. Seinni brtt. er um að færa mjólkurafurðir á sama hátt úr C-lið í B-lið, úr 10% flokknum í 20% flokkinn. Um þessar vörutegundir er það sama að segja og hinar, að öðru leyti en því, að eins og nú standa sakir, hefir eina mjólkurniðursuðuverksmiðjan í landinu ekki starfað um nokkurt skeið, svo að ekki mun vera kostur á nægri niðursoðinni mjólk innanlands sem stendur. Af þeirri ástæðu sáum við okkur ekki fært að leggja til, að mjólkurafurðirnar væru færðar undir Aliðinn, í hæsta flokkinn. Þó er nú í ráði, að niðursuðuverksmiðjan taki til starfa aftur, og getur hún þá soðið niður næga mjólk handa landsmönnum. Hefði því sama átt að ganga yfir þetta og það, sem talið er í 1. lið. - Skal ég svo ekki segja fleira um þetta, en ég vænti þess, að hv. deild geti fallizt á brtt. okkar.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég á nokkrar brtt. á þskj. 299, og má yfirleitt um þær segja það, að þær gangi í öfuga átt við brtt. á þskj. 302. Skal ég fara nokkrum orðum um brtt. mínar. 1. brtt. er um það, að tómir pokar og ullarballar séu einungis tollaðir eftir alið 6. gr. Þegar litið er til þess, að þetta eru einungis umbúðir utan um vörur, þá er ástæðulaust að tolla þær hærra. Þá er 2. brtt., a-liður, um það, að nokkrar vörur, humar, krabbar, ostrur og aðrir skelfiskar, séu færðar í 30% flokkinn. Ég sé ekki ástæðu til að tolla þessa voru minna, því óþarfi er að flytja hana inn. Við höfum krækling hér við land, sem er eins góður og þessi innflutti skelfiskur. En aðalbreytingin er þó falin í staflið b. í sömu brtt. Það, sem þar er talið, er einkum sjúkrafæða, og þykir mér því sjálfsagt að færa það, sem þar er talið, niður í lægri flokk. mér finnst undarlegt, ef hv. dm. vilja, vegna löngunar þeirra til að setja á verndartolla, ekki ljá þessari till. fylgi. Þetta, sem þarna er talið, eru aðallega ávextir og grænmeti. Af því er ýmist ekkert eða þá ekki nóg framleitt í landinu sjálfu. Er þessi hái tollur því eingöngu lagður á til hagnaðar fyrir ríkissjóð. Þetta er einkum sjúkrafæða. En sama má og segja um niðursoðinn fisk. Sjúklingar hafa þörf fyrir hann, þar sem ekki er hægt að ná í nýjan fisk, sem er víða. Þá vil ég sérstaklega minnast á leir- og glervörur, sem ég legg til, að færðar verði undir C-flokkinn, eða tollaðar með 10%. Það er hart að tolla almenna leir- og glervöru með 20%. Án þeirrar voru getur enginn verið, hvorki ríkur né fátækur. Og engin líkindi eru til, að hún verði framleidd hér á landi. Hv. þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf. eru með brtt. á þskj. 302. Leggja þeir þar til, að vörur, sem framleiddar eru hér á landi, séu færðar í hærri tolllið en þær eru undir í frv. Ég lít svo á, að til þess að umræddar vörur séu keyptar og notaðar innanlands fremur en útlendar, þá sé tollstaða þeirra í frv. nógu há. sá tollur er því í raun og veru mikill verndartollur. Og sum árin hefir niðursuða á mjólk verið styrkt með tugum þúsunda króna, þegar lagður er saman sá beini styrkur, sem Mjöll hefir fengið, og sá verðtollur, sem verið hefir á útlendri mjólk og sem í eðli sínu er verndartollur. Að hækka erlenda voru með verndartollum er að fara inn á ranga braut. Dýrtíð vex í landinu og neytendur verða fyrir beinum erfiðleikum. Ég álít, að hagur okkar verði betri, ef verndartollar eru ekki logfestir. Enn er það hættulegt gagnvart erlendum ríkjum, sem hætt er við, að svari í sömu mynt. Og við erum svo fjarri heimsmarkaðinum og markaður fyrir afurðir okkar er svo þröngur, að við höfum ekkert að flýja, ef verndartollar verða settir á afurðir okkar. Það eitt ætti því að vera næg ástæða fyrir okkur til að fara varlega. Ef till.hv.þm. Borgf. verður samþ., þá er hætt við því, að viðar verði settir verndartollar. Mundi það áreiðanlega koma okkur sjálfum í koll. Að endingu vil ég óska þess, að hæstv. forseti skipti atkvgr. um till. mína, þannig að „ávextir og grænmeti þurrkað, saltað og syltað“ verði borið upp sér. Ef a-liður verður samþ., þá má skoða, að samsvarandi upptalning í b-lið sé samþ. án atkvgr. Ég gleymdi að minnast á reiðhjól. Mér þykir undarlegt að tolla þau með 20%. Þau eru þó nauðsynleg mönnum vegna atvinnu þeirra utan heimilis. Þau létta vegalengdir og fjarlægðir og gera mönnum hægar fyrir um að stunda atvinnu fjær heimili sínu.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Þegar málið var síðast til umræðu hér, var naumur tími og komið að fundarlokum. Gafst mér því ekki tími þá til að minnast á nokkur ummæli, er fellu við 2. umr. Vil ég því lítilsháttar gera það nú. Hv. þm. Ísaf. komst svo að orði, að ég hefði sagt, að tollar á vörum almennt væru hinn réttlátasti tekjustofn, sem til væri. Þetta er ekki rétt eftir mér haft. Ég sagði einungis, að tollur á óþarfa- og munaðarvöru væri einn hinn réttlátasti tekjustofn. Að öðru hnigu orð mín ekki. Þá talaði sami hv.þm. á þá leið, sem skilja mátti svo, sem hér væri um nýja tollálagningu að ræða. Sama mátti heyra á fleiri hv.þm., svo sem hv.þm.N.-Ísf., en að honum vík ég nánar síðar. En hið rétta er, að þótt frv. verði samþ. óbreytt, þá er um enga nýja tollaálagningu að ræða og enga breytingu á milli vörutegunda frá því, sem nú er, hvorki almennt né á þeim vörum, sem hv.þm. N-Ísf. gerir lækkunartill. um. Það hefir nokkuð verið rætt um það, að í frv. sjálfu og einstökum brtt., sem fyrir liggja, felist ákveðin verndartollastefna. Að því er frv. sjálft snertir, þá held ég, að varla sé hægt að hafa orð á því, eða nefna það því nafni, þótt að öðru jöfnu lítilsháttar hærri tollur væri lagður á þær vörutegundir, sem framleiddar eru í landinu. Það er ekki annað en sjálfsögð hagsýni og sanngirni gagnvart eigin framleiðslu. Það virðist svo af umr., sem sumir hv.þm. haldi það, að nýja ávexti eigi að tolla með 20%. Ég vil út af því vekja athygli á því, að þeir eru ekki taldir upp undir þeim flokki. Þar er eingöngu talað um ávexti og grænmeti, þurrkað, saltað, niðursoðið og syltað. Nýir ávextir falla því undir C-flokk og tollast með 5% + 11/2 %, alls 61/2%. Er það mjög líkt þeim tolli, sem á þeim er nú. Viðvíkjandi þeim brtt., sem fram eru komnar, vildi ég segja fáein orð. Um brtt. á þskj. 302 er það að segja, að ég fyrir mitt leyti get fallizt á fyrri liðinn. Að vísu er þetta ekki mikilsvert atriði, því þær vörur, sem þar eru taldar, eru mjög lítið fluttar inn. En þær mega gjarnan vera í hæsta verðflokki. 2. lið till. hefi ég tilhneigingu til að fallast á, en þykir þar þó fulllangt gengið. Þá er brtt. 299,1. Um þann lið vil ég aðeins geta þess, að hann er samræmilegur till.n. og mun hún því eigi vera móti þessum lið till. Annar töluliður þessarar brtt., stafl. a., er líks efnis og fyrri liður till. á þskj. 302. Hefi ég minnzt á efni hennar áður og þarf ekki að gera það frekar hvað þennan lið snertir. Það er einkum c-liður till., sem kemur til álita, því b.-liðurinn er afleiðing af honum. Hv. þm. talaði um þessar brtt. sínar eins og ætlað væri í frv. að hækka toll á þessum tegundum, sem þar eru taldar upp. Svo er þó ekki. Hv. þm. vill færa tollinn á þessum vörum úr 20% niður í 10%. En ég vil upplýsa það, að eftir till. frv. verða þessar vörur tollaðar líkt og nú er. Þetta á við kex, kökur og hverskonar brauð, að undanskildu skipsbrauði, reiðhjól o. s. frv. Nú eru verðtollur og vörutollur samlagðir um og yfir 20% á þessum tegundum. Er því um engan eða nálega engan mun að ræða. Út af fyrir sig væri það að vísu gott, að hægt væri að færa tolla niður á ýmsum vörutegundum. En sé það gert á miklu vörumagni, eins og hér er um að ræða, þá rýrna líka tekjur ríkissjóðs allmjög við þá lækkun. Ég hefi gert það upp lauslega með till. manni, hve miklu sú tekjurýrnun mundi nema, og niðurstaðan var, að tekjurnar af tollinum lækkuðu um 100–120 þús. kr. Af þeim ástæðum er það eingöngu, að ég sé ekki, að fært sé að fallast á þessa lækkun; en ekki af hinu, að ekki sé í sjálfu sér æskilegt að geta haft tollana sem lægsta.

Pétur Ottesen Ég vil aðeins segja örfá orð út af því, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði um brtt. á þskj. 302. Hv. þm. sagði, að hér væri verið að ganga inn á hættulega verndartollastefnu. Það var á honum að heyra, að hann teldi samþykkt þessara till., sem gera lítilsháttar tilraun til að styðja að því, að meira verði notuð innlend framleiðsla í landinu, mundu hafa þær afleiðingar, að aðrar þjóðir myndu setja toll á okkar vörur. Ég veit nú ekki betur en að þær þjóðir, sem við seljum aðalframleiðsluvörur okkar, leggi toll á þær. Það er því svo sem ekki því að heilsa, að við sleppum við toll á okkar vörum í þeim löndum, sem þeirra er neytt. Það er aðeins nýr fiskur seldur til Englands, sem er undanþeginn tolli. En þó eru nú háværar raddir uppi þar um að setja á verndartolla. Annars er sá tollur, sem við leggjum til að settur verði á mjólk, sambærilegur við þann toll, sem nú er á þessum vörum samkv. verð- og vörutolli. Hér er því ekkert að óttast. Hið eina, sem gæti líka af þessu leitt, er ofurlítill ávinningur fyrir landsmenn sjálfa. Ég þarf þá ekki að svara hv.þm. fleiru. En ég vil benda því til hæstv. forseta, að mér skilst, að hann hljóti að vísa frá atkvgr. c.-liðnum í brtt. 299, þar sem alveg samskonar till. var felld við 2 umr. þessa frv. Ég hygg, að ekki sé leyfilegt að taka upp aftur sömu till. og felld hefir verið, hvorki á sama fundi né á næsta fundi á eftir.

Forseti (JörB): Ég vil út af ummælum hv.þm. Borgf. geta þess, að hér er ekki um samskonar till. að ræða og þá, er felld var hér við 2. umr. sú till., sem felld var, fór fram á að fá vörur undanþegnar tolli. En í þessum till. er einungis um tolllækkun að ræða.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Hæstv. forseti hefir nú lagt þann úrskurð á, að brtt. mínar megi koma til atkvgr. Þarf ég því ekki um það að tala. En ég vil benda á það ákvæði 5. gr., að póstmenn skuli kvitta fyrir verðtolli með frímerkjum. Ég veit ekki, hvort það hefir verið athugað, að með þessu fá þeir, er tollinn greiða, endurgreidd 40% af tollinum. Það er kunnugt, að fyrir 10 kr. frímerki fást 4 kr. Og fyrir t. d. 1 eyris frímerki fæst 100%. Ég veit, að af póstmönnum verða heimtuð 1-eyris frímerki og tollurinn þar með fenginn endurgreiddur. Þá vil ég einnig benda á það, að þær vörur, sem sendar eru í póstbögglum, eru samkv. 10. gr. flokkaðar eftir reglum 9. gr. Verða þær því undanþegnar 11/2% verðtollinum, svo sem um getur í 8. gr. Þá er um það talað í frv., að frímerkin séu stimpluð með venjulegum stimpli. Ég býst því við, að það verði gert á venjulegan hátt, með dagsetningu o. s. frv. En við það verða frímerkin enn verðmeiri. Ég veit, að10 kr. frímerki, sem stimplað var, hefir verið selt yfir 6 kr. Fæst því meir en helmingur endurgreiddur. Ég hefði nú viljað beina því til hv.n., hvort hún vilji ekki lagfæra þetta, með því að fella niður úr frv. ákvæðið um frímerkin.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég vildi ekki láta þetta frv. fara út úr þessari hv. d. án þess að ég léti mína kveðju verða því samferða. Það er vitanlegt, að þessu máli er ætlað að fara í gegnum þingið í þeirri mynd, sem það er, þar sem tveir höfuðflokkar þingsins hafa bundizt samtökum um það. Það hefir þegar verið bent á, að hér er um afturför að ræða, þar sem háir tollar eru lagðir á nauðsynjavörur, sem fólkið verður óhjákvæmilega að kaupa. Brtt. hv.þm. Borgf. og 2. þm. Skagf. eru spor í verri átt en í frv. er, því að með þeirri breyt. er gengið inn á fullkomna verndartollastefnu, með því að setja í hæstu verðtollsflokka vörur svo sem rjóma og mjólk. Það lítur út fyrir, að fólk í sjávarplássunum geti alls ekki verið án þessara vara. Árið 1928 var flutt inn fyrir 290 þús. kr. af þessari voru, og mér dettur ekki í hug að efast um, að ef nægilegt framboð væri af innlendri mjólk, myndi hún frekar keypt en sú erlenda. Það eru gæði ísl. vörunnar, sem fyrst og fremst verður að reikna með. Ég lít svo á, að það væri hreint og beint að svipta fólk möguleikanum til þess að kaupa t. d. niðursoðna mjólk, nema með hækkuðu verði, ef till. yrðu samþ.

Þetta er mesti misskilningur!

. Það er enginn misskilningur, heldur bein afleiðing af þeirri verndartollastefnu, sem í till. felst. Og þó að hv.þm. búist við, að í hans kjördæmi verði framleidd mjólk, þá mun það áreiðanlega ekki fullnægja öllum landsmönnum. Hér er gerð tilraun til þess að hækka verð á vörum, sem menn geta ekki verið án í velflestum sjávarplássum landsins. Um það, að hækka toll á ísvörðum og niðursoðnum fiski, vil ég geta þess, að þessa þarf ekki með. Innflutningur á þessum vörum er sama sem enginn. Í skýrslum fyrir 1928 stendur, að innfluttar niðursoðnar vörur hafi alls numið 97 þús. kr., en þar eru taldir niðursoðnir ávextir o. fl., svo að hér er ekki um stórvægilegan innflutning að ræða. Sumar niðursuðuvörur eru alveg óhjákvæmilegar neyzluvörur og því ótækt að setja þær upp í hæsta verðflokk. Ég vil því meðfram af þessu greiða atkv. á móti þessum brtt., því að ég álít þær stefna í öfuga átt og til stórtjóns fyrir alla alþýðu, sem við sjávarsíðuna býr. Um till.hv.þm.N.-Ísf. er allt öðru máli að gegna. Þær eru spor í algerlega rétta att. Samkv. þeim falla t. d. niður úr B-lið og koma undir C-lið ávextir, grænmeti, egg og glervörur, sem hvert einasta heimili í landinu verður að nota. Að setja þetta í hæsta flokk er glapræði af Alþingi og myndi stórlega íþyngja og auka dýrtíðina í landinu. Frv. í heild er svo mikil afturför gagnvart öllum, sem þurfa að kaupa þær nauðsynjavörur, sem þar eru taldar, að ég mun að síðustu greiða atkv. á móti því um leið og það fer út úr hv. deild.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Í þessu frv. var upphaflega ekki annað en það, að skylda bifreiðaeigendur til þess að tryggja bifreiðarstjóra fyrir bótum vegna slysa við akstur, og skyldu þeir tryggðir í Slysatryggingu ríkisins. N. féllst á, að þetta yrði lögleitt, en auk þess komu fram uppástungur frá vegamálastjóra og bifreiðaeftirlitsmönnum ríkisins, sem n. leizt svo vel á, að hún tók þær upp með nokkrum breyt. og flytur þær á þskj. 329. Fyrsta breyt. er um breidd bifreiða. Hingað til hafa þær ekki mátt vera breiðari en 1,75 m., en frá því hafa verið veittar undanþágur, allt upp í 1,86 m. Er hér stungið upp á að lögfesta þá hámarksbreidd í stað hinnar fyrri. Samkv. 5. gr. 1. frá 1926 máttu ekki yngri menn en 20 ára stýra bifreið. Hér er lagt til, að það aldurstakmark sé fært niður í 18 ára aldur, nema 20 ára aldur gildi um bifreiðar til mannflutninga, því að þar þykir þurfa meiri varkárni við. Þá er brtt. viðvíkjandi hraða bifreiða. Bifreiðaeftirlitsmenn hafa lagt til, að leyfður yrði meiri hraði á bifreiðum en nú er. Innanbæjar er hámarkshraðinn 18 km. á klst., en hér er stungið upp á, að hann verði 25 km. Utan kaupstaða og kauptúna er hámarkshraðinn nú 40 km. á klst., en n. vill hækka hann upp í 50 km. Það er alkunna, að mannflutningabifreiðar aka oft svo hratt, enda er það fullkomlega öruggt á góðum vegi. - Þegar dimmt er, má ekki aka meira en 15 km., en hér er lagt til, að 30 km. komi í staðinn. En aftur á móti er hér sett ákvæði um, að þessi hámarkshraði nær ekki til lögreglueða læknabifreiða, og ennfremur er ráðh. heimilað að takmarka meira en hér er gert ökuhraða á einstökum vegum og ef bifreiðar eru mjög þungar. Nú er skylda til þess að hafa gjaldvísi á bifreiðum. Hafa þeir verið settir á margar bifreiðar, en ekki þótt nauðsynlegir né gefast vel; þess vegna flytjum við till. um, að þetta sé fellt niður, en þó sé haldið heimild til þess að ákveða þetta síðar, ef ástæður breytast. Þess má geta, að nú eru bifreiðarstjórar skyldaðir til þess að bera einkennishúfu, en n. þykir ekki ástæða til þess, nema um bifreiðarstjóra við leigubifreiðar til mannflutninga. Nú eru engin refsiákvæði fyrir óvarkárni við akstur, og því er lagt til, að sett sé almennt ákvæði um, að bifreiðarstjórar skuli sýna almenna varkárni við akstur og meðferð bifreiða á almannafæri. Þá er næsta till. um að hækka lágmarkstryggingu á stórum bifreiðum. Nú er upphæðin 10 þús. kr. á öllum bifreiðum, en ef um stórar bifreiðar er að ræða, sem flytja marga farþega, getur skaðinn af slysi orðið miklu meiri, svo að eigendurnir hafa stundum ekki getað greitt skaðabæturnar. Þess vegna er lagt til, að bifreiðar, sem flytja fleiri en 6 farþega, séu tryggðar fyrir 20 þús. kr., en minni bifreiðar og vörubifreiðar eins og áður fyrir 10 þús. kr. og mótorhjól fyrir 5 þús. kr. Þá skal loks fella saman í eina heild lögin frá 1926, 1927 og þessar brtt., þannig, að öll lagaákvæði um notkun bifreiða séu til á einum stað. N. leggur þá til, að frv. verði samþ. með þessum breytingum.