Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 56 frá 16. maí 1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Frv. er þáttur í þeim ráðstöfunum sem ríkisstjórnin hefur kunngjört um umþóttun í verðlagsmálum nú þegar tímabundinni verðstöðvun lýkur. Það er mikilvægt að beita árvökulu verðlagseftirliti á þessum umþóttunartíma til þess að styrkja markaðsstöðu neytenda, en það er einmitt tilgangur verðlagseftirlitsins við nútíma viðskiptaskilyrði að styrkja stöðu neytenda á markaðinum sé á þá hallað og bæta upplýsingar um verð og verðbreytingar. Verðstöðvunin, sem sett var á á grundvelli ákvæða í verðlagslögum í lok ágúst á síðasta ári og framlengd í lok september til 28. þ.m., hefur tekist vonum framar eins og sjá má af því að síðustu þrjá mánuði ársins sem leið hækkaði verðlag á mælikvarða framfærsluvísitölu aðeins um 0,7% sem svarar til innan við 2 1 / 2 % árshraða verðbólgunnar. Þennan árangur af verðstöðvuninni má án efa rekja til þess að því var lýst yfir strax í upphafi að um tímabundna ráðstöfun væri að ræða á grundvelli gildandi laga. Þetta er reyndar í fyrsta sinn sem verðstöðvunarákvæðum verðlagslaganna frá 1978 er beitt á þennan hátt og verður ekki annað séð en að það hafi tekist vel. En að mínu áliti er það forsenda árangurs að slík íhlutun sé einungis tímabundin og sé þáttur í víðtækum efnahagsráðstöfunum eins og reyndar segir í 7. gr. verðlagslaganna sem er lagagrundvöllur þessarar verðstöðvunar. Það er fyrir því löng reynsla að varanleg verðstöðvun skilar litlum sem engum árangri og getur reyndar snúist í andhverfu sína eins og mörg dæmi eru um í okkar verðlagssögu, að á tímum þar sem verðstöðvun og hart verðlagseftirlit var í gildi árum, jafnvel áratugum saman komst verðbólgan í himinhæðir svo óþolandi var. Eins og nú stendur á er nauðsynlegt að nokkur umþóttun verði í kjölfar verðstöðvunar en um leið að komið verði í veg fyrir að sprengihækkun verði á verðlagi í greinum þar sem markaðsstaða neytenda er veik, þar sem markaðsráðandi fyrirtæki eða einokunarfyrirtæki geta ráðið lögum og lofum þegar litið er til skamms tíma. Þetta er tilgangur þessa frv. en í leiðinni er svo bætt við brtt. sem til eru komnar vegna þess að oft hefur reynst erfitt að ná saman löglegum fundum í Verðlagsráði með skömmum fyrirvara og ákvæðum sem ég tel mjög mikilvæg, að herða á upplýsingaskyldu þeirra sem verðlagseftirlitið tekur til. Í 1. gr. frv., svo að ég snúi mér nú að einstökum atriðum þess, er lagt til að heimilt verði að skipa tvo varamenn fyrir hvern af þeim aðalmönnum sem skipaðir eru samkvæmt tilnefningu ýmissa samtaka ef þess er óskað. Taka þá varamenn sæti í ráðinu í þeirri röð. Hér er auðvitað ekki um veigamikla breytingu að ræða og tillagan er eingöngu gerð vegna ítrekaðra tilmæla forustumanna þessara tilnefningaraðila, einkum þó Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins en eins og kunnugt er hafa þessi sambönd oft mikil umsvif, standa í langvinnum samningum og eiga einatt erfitt með að mæta á fundi Verðlagsráðs með skömmum fyrirvara, en oft kann að vera nauðsynlegt að kalla það saman án þess að mikill fyrirvari sé á slíku fundarboði. Í 2. gr. frv. er nokkurt nýmæli en þar er hert á eftirrekstri með því að Verðlagsstofnun fái þær skýrslur og gögn sem hún óskar eftir og sem nauðsynlegt er að fá til þess að hún geti rækt sitt hlutverk. Það eru ákvæði um dagsektir sem nú eru í lögum. Þau hafa reynst heldur lítilvirk og ekki skilað þeim árangri sem Verðlagsstofnun leitar eftir. Hér er lagt til að dagsektaákvæði falli niður en vanræksla á skilum og upplýsingum varði sömu viðurlögum og önnur brot á verðlagslögunum sem gerir sem sagt upplýsingaskylduna jafnsetta brotum á sjálfum verðlagsákvæðunum. Í 3. gr. frv. er svo lagt til, og það er kannski það sem helst er þörf á að ræða, að verðlagning orkuvinnslufyrirtækja og dreifiveitna falli undir ákvæði verðlagslaga tímabundið, um sex mánaða skeið, eftir að verðstöðvun lýkur. Orkufyrirtækin eru einokunarfyrirtæki í mjög ríkum mæli og mikilvægt að þau lúti hinum almennu verðlagsreglum sem settar eru nú á þessum umþóttunartíma í kjölfar verðstöðvunar. Það er rétt að fyrirtækin lúta pólitískum stjórnum sem eru valdar af sveitarstjórnum og í sumum tilfellum af ríkinu. Þótt þetta sé svo er við því hætt að hver og ein slík stjórn hafi ekki þá yfirsýn sem verðlagsyfirvöldum er ætlað að hafa. Vegna gengisbreytinga og hækkana á kostnaði þurfa orkufyrirtækin mörg hver að fá hækkun á sínum gjaldskrám, en það er mikilvægt að þeirri hækkun verði haldið við hóf eins og frekast er kostur, eins og nú stendur á, og í því sambandi er nauðsynlegt að huga að þeim forsendum sem liggja til grundvallar fjárhagsáætlunum þeirra fyrir þetta ár. Það má segja að hér sé um tilraun að ræða að fela Verðlagsráðinu og Verðlagsstofnun að fjalla um verðlagningu innlendra orkufyrirtækja í stað þess að fjalla um verðlagsmálin í iðnrn. Ég tel mikilvægt að þessi tilraun verði gerð því að tilsjón iðnrn. með orkuverði hjá dreifiveitum og öðrum orkufyrirtækjum er fyrst og fremst hugsuð til þess að tryggja að verðlagið sé nóg til að standa undir kostnaði til að tryggja þessa mikilvægu þjónustu. Hins vegar er það líka nauðsynlegt við þær aðstæður sem nú ríkja, með alla kjarasamninga lausa og margar verðákvarðanir óráðnar, að sjónarmið fulltrúa atvinnulífsins sem aðild eiga að Verðlagsráðinu og oft og einatt hafa kvartað undan því að opinber fyrirtæki eins og orkufyrirtæki hafi sjálftöku um sínar gjaldskrár fái þá að koma fram á þessum almenna verðlagsvettvangi, þ.e. að fulltrúar atvinnuvega og verkalýðssamtaka geti látið koma fram þau sjónarmið sem þeir vilja hafa í frammi þegar þessar verðákvarðanir eru teknar, en á undanförnum árum er það ekki síst gagnrýni frá þeim, þ.e. fulltrúum atvinnuveganna og verkalýðssamtakanna, á það sem þeir hafa viljað kalla sjálfteknar hækkanir hjá opinberum fyrirtækjum eins og orkufyrirtækjum sem oft hafa valdið vanda við gerð kjarasamninga, til þess að vekja traust með mönnum á því að sama gangi yfir alla, að eitt gangi yfir alla í verðlagsmálum. Þess vegna er þessi tilraun gerð með orkufyrirtækin og ég vona að þarna fái þá að mætast þessi sjónarmið sem ég hef lýst í mínu máli í örfáum orðum. Um gjaldskrá fyrir aðra opinbera þjónustu er það að segja að hún er yfirleitt niðurgreidd af ríki eða sveitarsjóðum og er því erfitt fyrir verðlagsyfirvöldin að taka afstöðu til verðs á henni og varla á þeirra færi að gera það þannig að aukinn halli myndist hjá viðkomandi sveitarstjórn eða stjórnvaldi. Hins vegar hefur ríkisstjórnin ákveðið, með tilliti til þess hversu mikilvægt það er að vekja mönnum traust á því að verðlag æði nú ekki upp hér í kjölfar verðstöðvunar, að taka upp viðræður við sveitarstjórnirnar um að þær haldi hækkun þjónustugjalda við hóf eins og mögulegt er nú á þessum óvissutímum og að þetta samráð fari fram sem fyrst. Í samþykkt ríkisstjórnarinnar frá því á mánudag sem fjallaði um umþóttun í kjölfar verðstöðvunar var Verðlagsráði og Verðlagsstofnun sérstaklega falið að fylgjast með verðákvörðunum einokunar- og markaðsráðandi fyrirtækja. Jafnframt var þeim falið að fylgjast náið með verðlagsþróun í einstökum greinum og beita tímabundið ýtrustu heimildum verðlagslaga ef verðlagshækkanir verða umfram það sem brýn kostnaðartilefni og afkoma fyrirtækjanna gefa tilefni til. Þetta er enn byggt á því meginsjónarmiði, sem ég lýsti í upphafi minnar ræðu, að það sé hlutverk Verðlagsstofnunar og Verðlagsráðs að styrkja stöðu neytenda á markaðnum, sérstaklega þar sem á þá er hallað og þar sem einokunarfyrirtæki eða markaðsráðandi fyrirtæki eru alls ráðandi og geta sett mönnum verð til skamms tíma án tillits til þess hvernig aðstæður eru að öðru leyti. En í þeim ákvæðum sem ég hér vitna til felst það að verði verðlagsyfirvöld vör við hækkun sem ekki virðist unnt að rökstyðja með kostnaðarhækkun eða mjög erfiðri stöðu fyrirtækjanna og ekki tekst samkomulag um að stöðva slíka hækkun verður ákvæðum 8. gr. verðlagslaganna beitt eftir því sem við á, en í henni segir m.a. og ég vitna til hennar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nú er samkeppni takmörkuð að mati verðlagsráðs á sviði þar sem verðlagning er ekki undir verðlagsákvæðum, eða samkeppni er ekki nægileg til að tryggja sanngjarnt verðlag eða horfur eru á ósanngjarnri þróun verðlags og álagningar, og getur þá ráðið ákveðið`` hámarksverð, hámarksálagningu, verðstöðvun o.s.frv. eins og greinir í þessari lagagrein og beinist þá að einstakri atvinnugrein eða fyrirtæki eftir því sem til stendur hverju sinni. Eðli málsins samkvæmt mun eftirlitið beinast með mestum þunga að greinum þar sem samkeppni er takmörkuð af markaðsráðandi fyrirtækjum og --- og það er mjög mikilvægt --- þar sem gjaldskrár eru ákveðnar af samtökum heilla starfsgreina. Verðlagsyfirvöld munu á næstu dögum móta nánar framkvæmd þessa máls, en það er ljóst að fylgst verður náið með fyrirtækjum í samgöngum, byggingariðnaði, innlendum iðnaði og stærri verslunarfyrirtækjum. Þá falla undir þetta ýmsar þjónustugreinar, ekki síst taxtar tannlækna, arkitekta og annarra háskólamenntaðra sérfræðistétta sem að mörgu leyti má segja að séu hin sönnu einokunarfyrirtæki í nútímaþjóðfélagi og séu á sinn hátt eins og arftakar iðngilda miðaldanna hvað varðar gjaldskrárákvarðanir og einokun á markaði. Hér er sannarlega þörf fyrir íhlutun almannavaldsins til þess að styðja neytendur. Virðulegi forseti. Ég legg á það áherslu að frv. hljóti skjóta en vandaða meðferð hér í deildinni og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Það er mikilvægt að mínu áliti að ljúka þessu máli sem fyrst til þess að Verðlagsráð og Verðlagsstofnun geti lagt línur um framkvæmd verðlagsmála í kjölfar verðstöðvunar í tæka tíð.

Egill Jónsson Herra forseti. Þessi fundarboðun kemur sannast sagna nokkuð á óvart, þ.e. mér, og ég hygg að því hafi nú verið komið á framfæri að sumir af þingmönnum Sjálfstfl. höfðu ráðstafað sér til annarra starfa á þessum degi, en bót er að hér eru ekki teknar mikilvægar ákvarðanir um framgang mála. Það vekur satt að segja líka nokkra eftirtekt að svo mikið skuli við liggja í sambandi við afgreiðslu þessa máls því að þótt hæstv. viðskrh. hafi talað hér í nokkrum slaufum í kringum þetta, þá er þetta nú ekki sá bógur að miklu valdi. Það má út af fyrir sig segja að þetta sé eitt af þeim leiftrum sem ríkisstjórnin er að skjóta upp í áróðursskyni til þess að leitast við að halda þeirri umræðu uppi í þjóðfélaginu að það séu einhverjar umtalsverðar eða marktækar aðgerðir í gangi til þess að halda verðlagi niðri. Hér er einungis fjallað um það eitt efnislega að orkuvinnslufyrirtæki muni eftir samþykkt þessa frv. verða að lúta verðlagsákvörðunum yfirvalda. Og hver skyldu nú þessi orkufyrirtæki vera og hvar skyldi helst vera að finna þau? Það eru að sjálfsögðu hitaveiturnar sem eru í eigu sveitarfélaganna og ég hygg að mönnum hér í þessari hv. deild sé fullkomlega ljóst hver rekstur þeirra er, a.m.k. mjög víða. Ég nefni dæmi eins og Hitaveitu Akureyrar og Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar sem hafa átt og eiga enn í miklum erfiðleikum og engar gjaldskrár hafa getað borið uppi þeirra kostnað. Og þannig er með mörg fleiri orkufyrirtæki sem eru í eigu sveitarfélaganna, að þar hefur ekki verið unnt að haga rekstri þannig að endar næðu saman. Árlega hafa verið veittar heimildir á lánsfjárlögum til þess að skuldbreyta og færa aftur lán og gera aðrar slíkar ráðstafanir. Allir vita hvernig rekstur Rafmagnsveitna ríkisins stendur. Til þess að hann geti verið með líðanlegum hætti að því er verðlagningu áhrærir þarf að greiða niður mjög mikilvæga rekstrarpósta eins og t.d. raforkusölu til húshitunar, raforkusölu til hraðfrystiiðnaðarins í landinu svo að dæmi séu tekin. Það er þá einkum eftir Landsvirkjun sem hægt væri að hugsa sér að mögulegt væri að halda aftur af án þess að til sérstakrar skuldasöfnunar komi. Ég vek sérstaka athygli á því í þessu sambandi, herra forseti, hvað hér er um mikla sýndarmennsku að ræða. Raunar þarf ég ekki að hafa mörg orð um það því að hæstv. viðskrh. sagði með mjög skýrum hætti frá því sjálfur í sinni ræðu, hvort sem það hefur nú verið viljandi eða óviljandi, að agðerðir af þessu tagi hefðu lengst af reynst haldlausar eða haldlitlar. Og eins og ráðherrann tók líka fram, þá væri því aðeins möguleiki á því að verðstöðvun væri virt að hún væri tímabundin þannig að fyrirtækin tækju á sig tilskildar kostnaðarhækkanir vegna þess að þær væru ekki varanlegar. Það var líka vissulega kátbroslegt að heyra hæstv. ráðherra lýsa því yfir að slíkar verðstöðvunarákvarðanir gætu því aðeins skilað árangri að þær væru hlutdeild í víðtækum efnahagsaðgerðum, eins og ráðherrann orðaði það. Þær hafa nú ekki enn séð dagsins ljós, þær víðtæku efnahagsaðgerðir, þannig að í ræðu hæstv. viðskrh. rak sig eitt á annars horn. Í umfjöllun í nefnd, sem væntanlega mun verða fjh.- og viðskn. þessarar virðulegu deildar, hlýtur það að sjálfsögðu að verða upplýst hvernig rekstri fyrirtækja í orkusölu og orkuframleiðslu er háttað og þá gefst að sjálfsögðu enn frekara ráðrúm til þess að meta til hvers þessi lagabreyting kann að leiða. Við þá umfjöllun mun afstaða Sjálfstfl. skýrast þannig að eðlilegt er að ekki fyrirferðarmeira mál en þetta fái greiða leið í gegnum þessa deild svo að frekari umfjöllun um það geti þá farið fram.

Guðrún Agnarsdóttir Herra forseti. Ég ætla ekki að segja mörg orð um þetta mál hér við 1. umr., enda ber þennan fund brátt að. Hins vegar sýnist mér að þetta sé að ýmsu leyti hið ágætasta mál og gefst vonandi tækifæri til þess að kanna það nánar í meðferð fjh.- og viðskn. því ætlunin með þessum fundi er fyrst og fremst að koma þessu máli til nefndar. Það hlýtur að þurfa að styrkja Verðlagsstofnun til þess að hún geti haldið uppi markvissu og árangursríku eftirliti og stutt við þá verðstöðvun sem á að ríkja. Það hefur sannarlega sýnt sig að hún hefur ekki tekist sem skyldi þann tíma sem hún hefur átt að gilda. Það má segja að það hafi að ýmsu leyti mistekist. Kannski þarf talsvert meira til lagfæringar en þessar veigalitlu breytingar sem hér er verið að gera, smálagfæringar. Mér þykir það þó sjálfsagt að fleiri varamenn taki sæti í Verðlagsráði þannig að tryggt sé að hægt verði að halda fundi þegar með þarf því að það er sjálfsagður liður í starfsemi stofnunarinnar. En vegna ókunnugleika vildi ég spyrja hæstv. ráðherra: Þegar verið er að bæta við starfsliði á þennan hátt, sem ég út af fyrir sig tel sjálfsagt að gert verði til að stofnunin geti starfað eðlilega og tek gildar þær skýringar sem gefnar voru, eru þá allir þessir menn á launum eða fá þeir greitt fyrir fundarsókn? Spurning mín er einfaldlega sú: Er meiru kostað til en stofnuninni tekst að spara almenningi? Varðandi 3. gr. finnst mér eðlilegt að verðlagning á orku frá orkuvinnslufyrirtækjum sé undir verðlagseftirliti eins og margt annað sem almenningur þarf að kaupa. Og þó að það sé rétt sem kom fram í máli hv. 4. þm. Austurl. að margar hitaveitur eigi í erfiðleikum með rekstur sinn, þá er þó ansi stöndugt fyrirtæki þar sem Landsvirkjun er og eðlilegt að það hlíti ákvæðum þessara laga eins og mörg önnur þjónusta sem kaupa þarf. Ég ætla þá ekki að hafa nein fleiri orð um þetta mál í 1. umr. Okkur fulltrúum Kvennalistans mun gefast tækifæri til að kynna okkur meðferð þess í hv. fjh.- og viðskn.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim þingmönnum sem talað hafa í umræðunni fyrir undirtektirnar og hv. 4. þm. Austurl. fyrir að heita því að greiða málinu leið í gegnum deildina svo að það megi fá meðferð í nefnd. Sama máli gegndi um hv. 6. þm. Reykv. og ég vonast til þess að deildin geti afgreitt málið sem fyrst til nefndar. Vegna þeirra athugasemda og spurninga sem fram komu í máli þeirra sem talað hafa ætla ég ekki að hafa mörg orð. Ég vildi benda hv. 4. þm. Austurl. á það að í raun og veru felst í þessu frv. það sem að mínu áliti þarf að gera til þess að hnykkja á því að það stranga aðhald að verðlagsmálum í samræmi við gildandi ákvæði um verðstöðvun og verðlagsmál samkvæmt lögum nr. 56/1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, megi framkvæma sem formaður Sjálfstfl. lagði til sjálfur í september að fylgt skyldi. Og mig langar, með leyfi forseta, að lesa upp þá tillögu sem hann gerði um ályktun ríkisstjórnarinnar í málinu. Tillagan var í formi yfirlýsingar frá ríkisstjórninni um aðgerðir í efnahagsmálum sem margir af þingmönnum Sjálfstfl. kölluðu þá ,,einu ábyrgu tillögurnar`` og tilvitnunin er svona: ,,Ríkisstjórnin hefur ákveðið að fela Verðalagsstofnun að beita ströngu verðlagsaðhaldi í samræmi við gildandi ákvæði um verðstöðvun samkvæmt lögum nr. 56/1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Við framkvæmdina skal Verðlagsstofnun veita nauðsynlegar undanþágur vegna breytinga á gengi og verði á erlendu hráefni og aðföngum og enn fremur vegna starfsemi innlendra uppboðsmarkaða og árstíðabundinna verðbreytinga. Breytingar á gjaldskrám ríkisfyrirtækja verða óbreyttar til 10. apríl 1989. Þó verður heimilt að taka tillit til hækkana af erlendum toga og sérstakra heimilda í fjárlögum. Fjárhæðir launaliða í gjaldskrám sjálfstætt starfandi sérfræðinga verða óbreyttar til 10. apríl 1989. Sama gildir um hvers kyns útselda vinnu og þjónustu.`` Reyndar gengu þessar tillögur nokkru lengra að sumu leyti en þær sem hér eru gerðar, þ.e. í þeim var fólgin binding til 10. apríl. Hins vegar tel ég að strangt verðlagsaðhald geti átt rétt á sér við undantekningaraðstæður eins og nú gilda til þess að vekja mönnum traust á því að varanleg lækkun verðbólgunnar geti náðst og að kjarasamningar verði gerðir í því ljósi. Þetta er kjarni málsins. Þess vegna eru þessar tillögur fluttar, til þess að tákna það að nú skuli slík tilraun gerð. Þess vegna þakka ég hv. 4. þm. Austurl. fyrir að hafa bryddað upp á málinu og sama gildir um 6. þm. Reykv. Ég vildi taka fram vegna fyrirspurnarinnar um það hvort þessir nýju varamenn mundu kosta meiri peninga, að þá er það mitt svar að það er ekki mín ætlan að þessu fylgi viðbótarkostnaður. Þetta eru óskir tilnefningaraðilanna, einkum Alþýðusambandsins, Vinnuveitendasambandsins og Verðlagsráðsins og ég geri ráð fyrir því að þetta verði fundaþóknun en ekki fast kaup. Um orkufyrirtækin verður vafalaust margt fjallað í fjh.- og viðskn. Það er eðlilegt. Það er rétt sem kom fram hjá hv. 4. þm. Austurl. að ýmis orkufyrirtæki berjast í bökkum og eiga í vandræðum. Til þess mun enda tillit tekið þegar þessum lagaákvæðum verður beitt. Ég vildi benda á í sambandi við Rafmagnsveitur ríkisins að þar standa nú yfir viðræður milli ríkisins með þátttöku fjvn. um yfirtöku skulda af ríkisins hálfu á skuldum þess fyrirtækis, sem lengi hefur til staðið, sem mun gjörbreyta aðstöðu þeirra í gjaldskrármálum. Þar verður líka í umræðu og samningum málefni Orkubús Vestfjarða sem að ýmsu leyti gildir hið sama um. En auðvitað eru í röðum orkufyrirtækjanna, bæði vinnslufyrirtækja og dreififyrirtækja, önnur sem búa betur og gætu þess vegna e.t.v. hagað gjaldskrárákvörðunum sínum með öðrum hætti. Ég ætla ekki að orðlengja um þetta, hæstv. forseti, en ítreka þá ósk mína að málið fái skjóta en vandaða meðferð.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Hæstv. viðskrh. hefur óskað eftir því að þetta mál fái fljóta og greiða meðferð í fjh.- og viðskn. þingsins. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að svo geti orðið og sérstaklega fagna ég þeirri yfirlýsingu hv. 4. þm. Austurl. Egils Jónssonar að hér sé í rauninni um mjög lítið mál að ræða. Þetta sé eitt af þeim leiftrum sem ríkisstjórnin hafi í áróðursskyni skotið upp á himininn og sé í rauninni lítið mál og léttvægt. Ég hlýt að líta svo á að með þeim orðum gefi hann til kynna að þetta mál þurfi ekki langa né ítarlega umfjöllun í nefndinni. Raunar er þetta mál mjög einfalt og getur tekið mjög skamman tíma í nefndinni. Þetta mál er líka þess eðlis að það er eðlilegt að það fái greiða og fljóta afgreiðslu í nefndinni. Vegna þess að hv. þm. minntist hér á hitaveitur, sérstaklega Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar og Hitaveitu Akureyrar, þá langar mig aðeins til þess að nefna það að annað þessara fyrirtækja, Hitaveita Akureyrar, hefur nú orðið fyrir fjárhagslegum skakkaföllum, ef marka má bréf það sem þeir skrifa mér í gær sem formanni fjh.- og viðskn., vegna þess hve mikill dráttur hefur orðið á því að afgreiða lánsfjárlög héðan í þinginu. Það var ætlun okkar í stjórnarmeirihlutanum að afgreiða lánsfjárlög snemma í desember. Það tókst ekki. Ég ætla ekkert að segja hvers vegna, hv. þm. En í þessu bréfi, sem mér barst frá Hitaveitu Akureyrar í gær, segir: ,,Þar sem vextir fara nú hækkandi erlendis lítur út fyrir að sá dráttur sem orðinn er á afgreiðslu lánsfjárlaga kunni að kosta Hitaveitu Akureyrar nokkurt fé auk þess sem framlenging skammtímalána sem var neyðarlausn 31. jan. kostaði Hitaveitu Akureyrar útgjöld sem ekki hefðu komið til ef lánsfjárlög hefðu legið fyrir.`` --- En það er hins vegar skylt að skýra frá því að samkomulag er nú um það seint og um síðir að lánsfjárlög verða afgreidd úr fjh.- og viðskn. á mánudagsmorgun. Ég vona svo sannarlega að við getum líka verið fljót, þó með allri eðlilegri athugun, að afgreiða það mál sem hér er nú til umræðu og þau mál önnur sem hraða ber í gegnum þingið, sérstaklega í ljósi ummæla hv. þm. Egils Jónssonar, að þetta séu í rauninni einföld mál og ekki torskilin eða flókin og geti þess vegna fengið greiða afgreiðslu.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Það er vissulega þakkarvert að í hvert skipti sem hæstv. viðskrh. kemur í ræðustól skýrist enn betur hvað þetta mál er léttvægt. Í hvert sinn er sá virðulegi ráðherra kemur í ræðustólinn talar hann í stórum orðum um að þetta þurfi að gera til þess að ná fram þessu eða hinu, tryggja framgang þessa eða hins. Það er athyglisvert og reyndar vert að undirstrika að þær heimildir sem hann vitnaði til um samþykkt fyrrv. ríkisstjórnar eru í lögum enn. Út af þessu vildi ég aðeins segja að það sem hér á að gera er að kjósa varamenn og það eru strangari ákvarðanir um að kalla inn skýrslu. Efnislega er það þetta tvennt og það þriðja sem kemur til viðbótar er að orkuvinnslufyrirtæki verða að sæta verðlagsákvörðunum. Það er hárrétt, sem formaður fjh.- og viðskn. Ed. sagði áðan, að þetta er ekki flókið mál. Hér er því verið að gera mikið úr því hvað mikil örlög ráðist af því að þetta mál komist sem fyrst í gegnum Alþingi. Ég vildi hins vegar mega taka það skýrt fram, af því að formaður fjh.- og viðskn. þessarar virðulegu deildar var að fara hér yfir ummæli mín, og bið ég hann að taka vel eftir því ég geri ráð fyrir að hann ætli að bera þau fyrir sig í meðförum málsins í deildinni og við nefndarstörf, að ég sagði að sjálfsagt væri að greiða fyrir því að málið gengi til nefndar. Það var sú yfirlýsing sem ég gaf og ekki orð þar fram yfir. Ég tók það skýrlega fram að það hlyti að skýrast við meðferð málsins í nefnd hvernig þessar ákvarðanir mundu snerta orkuvinnslufyrirtækin og þá um leið hvers mætti vænta um áhrif til verðlækkunar eða stöðvunar á verðhækkunum á þeim vettvangi. Það er því að sjálfsögðu alveg augljóst að um þau efni hljóta menn að þurfa að fjalla við meðferð málsins. Málið er hins vegar ekki með þeim hætti að það ætti að vefjast sérstaklega fyrir mönnum, það er annað mál, en það hlýtur að verða upplýst með mjög skýrum hætti hvaða ávinningur er að þessu því að annað eru bara talslaufur í kringum þessi mál. Auðvitað er þetta gagnslaust að öðru leyti en því að hægt er að halda áfram af þessari núv. hæstv. ríkisstjórn í þykjustuleiknum við að stjórna þessu landi.

Sólveig Pétursdóttir Hæstv. forseti. Ég vil aðeins segja nokkur orð í tilefni frv. sem hér liggur fyrir. Þetta frv. byggir á samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 6. febr. 1989 um umþóttun í kjölfar verðstöðvunar. Þar segir í upphafi þeirrar samþykktar, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin samþykkir að í lok verðstöðvunar, sem í gildi hefur verið frá því í lok ágúst á síðasta ári og lýkur 28. febr. nk., taki við sex mánaða umþóttunartímabil í verðlagsmálum með sérstöku aðhaldi að verðhækkunum.`` Nú er það spurning hversu raunhæft þetta verðlagseftirlit er vegna þess að hingað til hefur það gengið vel þar sem heimilin í þessu landi, kaupmenn og aðrir sem það snertir hafa tekið þessu máli mjög alvarlega og hafa fylgt eftir þeim reglum og aðhaldsaðgerðum sem ríkisstjórnin hefur boðað. Á meðan hefur ríkisstjórnin sjálf hins vegar gengið á undan með stórauknum skattahækkunum og ýmiss konar hækkanir hafa verið leyfðar hjá opinberum fyrirtækjum. Í þessari samþykkt kemur t.d. líka fram að ríkisstjórnin felur Verðlagsstofnun að fylgjast sérstaklega með verðákvörðun einokunar- og markaðsráðandi fyrirtækja, sbr. ákvæði verðlagslaga um slík fyrirtæki, hvort sem um er að ræða einkafyrirtæki eða opinber þjónustufyrirtæki. Þegar hafa einhver slík þjónustufyrirtæki fengið slíkar hækkanir í gegn þannig að þetta er ekki alveg sambærilegt miðað við einkaaðila. Síðan langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðherra að því hver þessi einokunar- og markaðsráðandi fyrirtæki séu, en því er haldið fram að þau séu við lýði hér á landi. Í samþykktinni segir enn fremur: ,,Komi í ljós að verðhækkanir verði umfram það sem brýn kostnaðartilefni og afkoma fyrirtækjanna gefa tilefni til skulu verðlagsyfirvöld beita tímabundið ýtrustu ákvæðum verðlagslaga eftir því sem efni standa til.`` Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvernig brýn kostnaðartilefni og afkoma fyrirtækjanna séu metin. Þetta hlýtur að vera mjög erfitt mat og hægt er að velta því fyrir sér hvort viðkomandi aðilar muni þá fá einhverjar pólitískar ábendingar í því efni eða hvort eðlilega verði að þessu staðið. Þessu máli á að hraða mjög í gegnum deildina á meðan önnur mál þurfa e.t.v. að bíða og því spyr ég eins og hv. þm. Egill Jónsson: Hvaða ávinningur er í raun og veru að þessu frv.?

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Ég vil aðeins segja örfá orð. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég vildi eingöngu fá að reyna að svara því sem fram kom í máli hv. 8. þm. Reykv. Það er rétt, sem á er bent, að það hefur ekki alltaf verið samræmi milli verðákvarðana hjá einkafyrirtækjum og opinberum fyrirtækjum. Einmitt þess vegna er gerð tillaga um að taka orkufyrirtækin tímabundið undir sömu regluna til þess að þau sjónarmið, sem fram komu í máli hv. 8. þm. Reykv., fái að mætast þar. Það er líka rétt, sem fram kom í máli hv. þm., að það er erfitt verk að meta hvað séu brýn kostnaðartilefni og hvað sé erfið afkoma. Eðlilega er Verðlagsstofnun og Verðlagsráði sem fagaðilum falið að útkljá þetta en ekki ákveðið fyrir fram í eitt skipti fyrir öll í miðjunni. Það er einfaldlega ekki hægt. Því er þetta sett upp svona. Að endingu spurði hv. þm. um hvað við væri átt þegar nefnd væru markaðsráðandi fyrirtæki eða jafnvel einokunarfyrirtæki. Þá get ég nefnt fyrirtæki eins og Flugleiðir, Eimskip og steypustöðvarnar þar sem mjög fá fyrirtæki í heilli starfsgrein ráða mestu um það sem þar gerist. Að sjálfsögðu þarf að fylgjast sérstaklega með verðákvörðunum slíkra aðila við þær aðstæður sem nú ríkja.

Egill Jónsson Herra forseti. Það féll niður hjá mér að víkja að þeim orðum hv. 3. þm. Vesturl. þar sem hann var að tala um dráttinn sem orðið hefur á því að afgreiða lánsfjárlög. Hann lét í það skína að það væru fyrir því einhverjar sérstakar ástæður. Ég veit ekki hvort ég á að taka það svo að þar hafi stjórnarandstaðan verið völd að, þau orð viðhafði hann ekki. En vegna þess að þetta var ekki skýrt til fulls hjá honum, en honum þótti hins vegar ástæða til þess að koma þessu á framfæri, er það augljóst mál að ríkisstjórnin ákvað að tekið skyldi lengra jólafrí en áður hefur þekkst vegna þess að hún þyrfti að halda svo langa og stranga fundi um efnahagsmál.

Það var nú stutt jólafríið, Egill.

Það var framlengt, hæstv. menntmrh. Mér finnst alveg nauðsynlegt að þetta komi fram vegna þess að ef á að fara að finna einhvern sökudólg í þessum efnum, sem ég fæ nú ekki séð, þá er það ríkisstjórnin og hennar stuðningslið.