Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá félags- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 882, um tekjur og skerðingar ellilífeyrisþega, frá Ólafi Ísleifssyni.

Virðulegi forseti. Hálftími hálfvitanna hefur þessi dagskrárliður, störf þingsins, sem ég tala hér í, oft verið kallaður. Og nú, í breyttu skipulagi þingvikunnar, er hann bara einu sinni í viku í staðinn fyrir tvisvar og vil ég gera athugasemd við það. Nýja skipulagið er jú tilraunaverkefni og hvað varðar þennan tiltekna dagskrárlið finnst mér það hafa mistekist. Jafnvel þó að fleiri þingmenn komist að í hvert skipti þá er það ekki nóg því að þessi dagskrárliður er að mínu mati einn sá mikilvægasti í þingdagskránni. Einu sinni í viku er ekki nóg, enda er vika í pólitík heldur betur langur tími. Í störfum þingsins fá þingmenn tækifæri til að tjá sig á eins óháðan hátt og í raun gerist hér í þingsal. Þetta er dínamískur dagskrárliður, hann getur verið ögrandi. Hann kveikir oft upp í málefnum eða hugmyndum sem annars hefðu alls ekki jafn hæglega fundið sér farveg hingað inn í þingsal. Störfin fúnkera sem stöðutékk á því sem brennur á þingmönnum hverju sinni og gefa málefnum oft ágætismöguleika á fjölmiðlaumfjöllun. Virðulegi forseti. Hálftími hálfvitanna er að mínu mati einn vanmetnasti dagskrárliður þingsins og ekki er hann nú tímafrekur eða ófyrirsjáanlegur. Þetta er bara hálftími og hálftími tekur bara hálftíma. Hann hefur verið talaður niður og nú hef ég setið á þingi síðan í nóvember og þetta ku vera síðasta ræðan sem ég held undir þessum dagskrárlið í a.m.k. mjög langan tíma. En ég sendi hér hvatningu mína til þingheims um að standa vörð um þennan dýrmæta dagskrárlið sem störf þingsins eru, því að ég fullyrði að hann sé dýrmætur fyrir lýðræðið sjálft.

Forseti telur ástæðu til að árétta að þessi dagskrárliður heitir störf þingsins.

Forseti. Mig langar að gera að umtalsefni orð sem talsmaður sérgreinalækna viðhafði í sjónvarpsþættinum ágæta, Kveik, á dögunum þar sem var því haldið á lofti með hótunum að mögulega ætti að hætta að hafa milligöngu milli Sjúkratrygginga Íslands og sjúklinga. Að mínu viti, forseti, er þetta illa dulbúin hótun. Ég tel að um ólögmæta hótun sé að ræða sem fari gegn 23. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn. Nú ber svo við að saman hafa tekið höndum Alþýðusamband Íslands, BSRB og Öryrkjabandalag Íslands og gefið út yfirlýsingu vegna þessara ummæla. Þar segir, með leyfi forseta: „Geri sérfræðilæknar alvöru úr hótun sinni munu sjúklingar að öllum líkindum þurfa að leggja út fyrir öllum kostnaði og sækja svo endurgreiðslu frá SÍ. Nú þegar eiga margir erfitt með að greiða upphafskostnað sinn í greiðsluþátttökukerfunum og margir neita sér um heilbrigðisþjónustu vegna kostnaðar. Stórir hópar fólks munu ekki sjá fram á að geta lagt út fyrir þjónustu sérfræðilækna og þá er ekki minnst á óþægindin sem fylgja því að þurfa að fá kostnaðinn endurgreiddan.“ Forseti. Ég tel að þetta stangist á við lög þar sem segir um hófsemi í 23. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn: „Heilbrigðisstarfsmenn skulu gæta þess við veitingu heilbrigðisþjónustu og framkvæmd starfa sinna að sjúklingar, sjúkratryggingar eða aðrir sem standa straum af kostnaði vegna hennar verði ekki fyrir óþarfa útgjöldum eða óþægindum.“ Forseti. Ég tel ólíðandi að í deilu sinni við Sjúkratryggingar hóti sérgreinalæknar þessu, sem mun bitna á sjúklingum, og hóti lögbroti í eiginhagsmunaskyni.

Hæstv. forseti. Öðru hvoru komum við sem samfélag á stað sem kallar á sársaukafull uppgjör. Í dag á það við um spilakassarekstur opinberra aðila, sem hafa um árabil fjármagnað starfsemi sína með því að reka spilakassa af margvíslegum gerðum þar sem fólk lætur glepjast og spilar frá sér aleiguna og eyðileggur þannig líf sitt og sinna nánustu. Þetta er fíknisjúkdómur af verstu gerð og við verðum að horfast í augu við það. Þetta kallar á aðgerðir strax. Það er því enginn annar kostur fyrir þá aðila sem hafa haldið úti rekstri spilakassa en að hætta að fjármagna starfsemi sína með þessum hætti og skiptir engu þótt það hafi mikið rask í för með sér fyrir þá. Þessu verður að hætta strax. Ég er stoltur og ánægður með mín gömlu samtök, SÁÁ, að þau séu nú búin að sjá villu síns vegar og hafi ákveðið að hætta allri spilakassastarfsemi. En einhverra hluta vegna eru enn aðilar í þessu samfélagi sem eiga eftir að gera upp hug sinn. Þar á ég við mikilvægar stoðir í þjóðfélagi okkar, eins og Háskóla Íslands, Rauða krossinn og Landsbjörgu. Það er mjög erfitt að þurfa að standa hér og minna þessa aðila á að gera skyldu sína við veikt fólk. Þessu verður að hætta strax. Ég þekki það af eigin raun að það kostar átak og fórnir að takast á við veikleika sína, en maður verður að gera það. Það er ekki siðferðilega réttlætanlegt að stofnanir eins og Rauða krossinn, Háskóli Íslands og Landsbjörg skuli fjármagna sig á eymd annarra. Þessu verður að hætta strax.  
            

Virðulegi forseti. Það er ekki lengi talað í hálftíma en þó merkilegt margt sem þar er sagt. Sjókvíaeldi er atvinnugrein sem er komin til að vera hér á landi. Fiskeldi var stundað í einhverjum mæli hér við land síðustu áratugi og fylgdu því ákveðin vandamál til að byrja með. Margt kom þar til því að tækni, búnaður og þekking voru ekki á því stigi sem er í dag. Ekki var heldur til lagalegur grunnur eða eftirlit af hálfu hins opinbera. Í dag er staðan önnur. Þegar er farið að gæta áhrifa frá fiskeldi á samfélög þar sem það er stundað. Fjölgun íbúa ber vott um meiri væntingar um fjölbreytt störf sem skipta okkur öllu máli. Nú er svo komið að útflutningur á eldislaxi skilar næstmestum verðmætum af öllum þeim fisktegundum sem fluttar eru frá Íslandi. Þessi atvinnugrein hefur farið hratt vaxandi á undanförnum áratug. Við megum eiga von á því að hún skili okkur tugmilljónakróna verðmætum í þjóðarbúið og þess vegna þurfa innviðir að vera til staðar til að tryggja viðhald og vöxt og eins til að tryggja sem mestan ávinning. Það þarf að huga að uppbyggingu innviða í þeim byggðarlögum sem byggja á fiskeldi svo að atvinnugreinin geti eflst enn frekar. Samgönguáætlun gerir ráð fyrir að grunnnet samgangna, t.d. á Vestfjörðum, verði fært til nútímans innan fimm ára en við eigum ekki stoppa þar heldur huga enn frekar að viðhaldi og endurgerð vega á milli þéttbýlisstaða. Þannig tryggjum við leiðslurnar sem veita aukið vítamín í efnahagslífið. Virðulegi forseti. Þá þarf að huga að fara yfir laga- og reglugerðarumhverfi sem snýr að sveitarfélögum þar sem sjókvíaeldi er stundað og skýra heimildir til gjaldtöku með það að markmiði að tryggt sé að tekjur af slíkri gjaldtöku standi undir nauðsynlegum verkefnum sem sveitarfélögin þurfa að standa undir til að þjónusta eldið. Ég tel að það fyrirkomulag sem komið var á nýlega með fiskeldissjóði fyrir sveitarfélög sé ekki nægilega skilvirkt. Horfa þarf til þess að samræma alla gjaldtöku af eldinu og skipta tekjum bróðurlega á milli ríkis og sveitarfélaga. Þannig náum við hámarksábata fyrir nærsvæðissamfélög og þjóðina sjálfa.

Herra forseti. Þann 27. janúar síðastliðinn óskaði nefndarfólk í hv. velferðarnefnd eftir minnisblaði frá heilbrigðisráðuneyti vegna þeirrar ákvörðunar heilbrigðisráðherra að færa rannsóknir á leghálssýnum til danskrar rannsóknarstofu í stað þess að nýta mannauð og tæki sem hér á landi eru. Var jafnframt óskað upplýsinga um innihald samninga við hina dönsku aðila. Nú, sjö vikum seinna, hefur ráðuneytið enn ekki svarað nefndinni þrátt fyrir margar ítrekanir og óska ég eftir því að hæstv. forseti þingsins aðstoði fastanefnd Alþingis í þessum raunum. Í hádeginu í dag birtist í Vísi sú frétt að Landspítalinn hafi verið búinn að gefa heilbrigðisráðuneytinu jákvætt svar við því að taka við þessum leghálssýnarannsóknum. Nú man ég ekki betur en það hafi komið fram að spítalinn hafi ekki verið spurður né kallað eftir frekari verkefnum þegar þeim var falið án spurninga að annast brjóstaskimanir. En af þeim fjölmörgu sérfræðingum sem hafa tjáð sig um málið hafa aðeins tveir mælt með því að þessar rannsóknir séu fluttar úr landi, þar af annar sem leiðir þetta starf fyrir heilbrigðisráðuneytið. Allir aðrir, þeirra á meðal nokkur fagfélög, vilja að rannsóknirnar séu gerðar á Landspítalanum. Ákvörðun um að leita til hina dönsku rannsóknarstofu til að taka við rannsóknum á leghálssýnum var ekki tekin fyrr en eftir miðjan nóvember en þá þegar lá fyrir að Landspítalinn taldi sig geta tekið við þessum rannsóknum. Þetta og fleira kemur fram í glænýrri frétt Vísis um þetta mál. Herra forseti. Hvers vegna íslensk stjórnvöld ákváðu að sniðganga íslenskt rannsóknarfólk og þann tækjakost sem við höfum yfir að ráða og færa þessi verkefni út fyrir landsteinana er með öllu óskiljanlegt. Ítreka ég beiðni mína til hæstv. forseta að liðsinna okkur í hv. velferðarnefnd til að reyna að kreista svör úr heilbrigðisráðuneytinu eftir sjö vikna bið.  
            

Herra forseti. Mér þykir áhugavert að skoða ólíkt gengi meiri hlutans í ríkisstjórnarsamstarfinu og meiri hlutans í Reykjavík. Á þessu kjörtímabili hafa flokkarnir sem mynda meiri hluta á Alþingi tapað verulegu fylgi, en meirihlutaflokkarnir í borgarstjórn hafa aukið fylgi sitt umtalsvert. Það er áhugavert að kafa ofan í þetta samhliða því að skoða hvað hefur einkennt vinnubrögð hvors meiri hluta um sig. Þorsteinn Pálsson gerir það í áhugaverðri grein í Fréttablaðinu á dögunum. Hann rifjar upp að almenningur virðist almennt sáttur við að ríkisstjórnin skuli hafa leyft sérfræðingum á sviði sóttvarna að ráða för gegn veirufaraldrinum. Að því leyti til og mögulega að ýmsu öðru leyti hefur faraldurinn þannig að hjálpað ríkisstjórninni. Þess utan hafa ríkisstjórnarflokkarnir ekki staðið fyrir miklum breytingum nema auðvitað niðurbrotinu á því heilbrigðiskerfi sem við höfum þekkt lengi og haft góða reynslu af. Ágreiningurinn snýst meira um allt hitt sem ríkisstjórnin hefur látið ógert en samt tapar meiri hlutinn eða stjórnarflokkarnir fylgi. Þessu er öfugt farið í borgarstjórn. Þar hefur meiri hlutinn verið á fullu við að hrinda í framkvæmd nýrri og metnaðarfullri stefnu í skipulags- og samgöngumálum. Framkvæmdin er sannarlega ekki óumdeild og ekki án mistaka. Samt eykst fylgi meirihlutaflokkanna. Samantekið orðar Þorsteinn það um það bil svona í grein sinni: Stefna ríkisstjórnarinnar er íhaldssöm kyrrstöðustefna, ferð til framtíðar án fyrirheits. Stefna meiri hlutans í borginni er frjálslynd framfarastefna, skýr framtíðarsýn. Herra forseti. Samkvæmt þessu er meiri eftirspurn eftir virkri, frjálslyndri framfarastefnu sem kallar á umræðu og skoðanaskipti um einstaka aðgerðir frekar en eftir íhaldssamri kyrrstöðu sem hreyfir ekki við umræðunni. En kyrrstaðan er auðvitað þægilegri fyrir ráðandi stjórnvöld og ef marka má nýleg orð forsvarsfólks ríkisstjórnarinnar þá stefna þau að því akkúrat að festa þessa kyrrstöðu í sessi eftir næstu kosningar.

Herra forseti. Í dag ætla ég að gera að umfjöllunarefni ákveðna tegund af töfrabrögðum. Það mætti kannski segja að það snúi að því sviði töfrabragðafræðanna sem kallast í almennu máli sjónhverfingar, en sjónhverfingar ganga í aðalatriðum út á að halda því sem raunverulega fer fram fjarri augum ákærandans, beina athygli áhorfendans annað meðan á sjónhverfingunni stendur. Í þessari starfsemi, þ.e. töfrabrögðum, varðar mestu að halda mönnum uppteknum við eitthvað sem engu skiptir og þegar sjónhverfingin hefur átt sér stað er allt um garð gengið. Herra forseti. Stjórnvöld kynntu með trumbuslætti auknar opinberar framkvæmdir í upphafi árs 2019 þegar ljóst var að fjárfestingar atvinnulífsins voru að dragast stórlega saman. Í upphafi veirufaraldursins voru trommurnar aftur teknar fram og takturinn enn sleginn um auknar opinberar framkvæmdir. Áhorfandi beindi athyglinni að trumbuslættinum, enda var til þess ætlast. Og hver er raunin? Samkvæmt mati Hagstofu Íslands drógust opinberar framkvæmdir á árinu 2019 saman um tæp 11%. Á síðasta ári, 2020, drógust opinberar framkvæmdir aftur saman, nú um 9,3%. Auðvitað eru þessar staðreyndir afleitar fyrir ríkisstjórnina sem hefur þarna orðið uppvís að því að sjónhverfingin mistókst. Yfirlýsingar ráðamanna á síðustu árum um aukin útgjöld til fjárfestinga í innviðum, vegakerfinu, höfnum, flugvöllum, eru orðin tóm, blekking. Aukningin er í raun samdráttur. En verra er að þessi samdráttur hefur þau áhrif að enn meiri þörf er á innspýtingu til innviðauppbyggingar á næstu árum þegar við þurfum jafnframt að takast á við afleiðingar veirufaraldursins. Herra forseti. Það er kominn tími til að leggja töfrabrögðin til hliðar og fara í raunverulegar aðgerðir til að skapa atvinnu.

Forseti. Í lögum um kynrænt sjálfræði sem samþykkt voru nýlega á Alþingi segir í 1. gr., með leyfi forseta: „Lög þessi kveða á um rétt einstaklinga til þess að skilgreina kyn sitt og miða þannig að því að tryggja að kynvitund þeirra njóti viðurkenningar.“ Við erum ekki öll menn. Sama hversu mikið og mörg vilja svo gjarnan halda í þessa tilgangslausu málvenju þá er það einfaldlega svo að við skilgreinum okkur ekki öll sem sískynja karlmenn. Við erum öll alls konar og höfum öll rétt til þess að borin sé virðing fyrir kyneinkennum, kyngervi, kynvitund, kyntjáningu og líkamlegri friðhelgi okkar. Ákveðin mótstaða hefur verið gagnvart því að nota kynhlutlaust mál en auðvitað á Alþingi og opinberar stofnanir að vera leiðandi í því að koma á nýjum málvenjum. Það er eðlilegt fyrir tungumál að þróast og ákveðin elítismi fólginn í því að viðhalda tilgangslausum kynjuðu málvenjum sem útskýrist kannski einna helst af hræðslu við breytingar og tilfinningu um að verið sé að ganga á rétt hinna ráðandi sískynja kvenna og karla. Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, benti nýlega á í einum af pistlum sínum, með leyfi forseta: „Mörgum finnst þessi orð hljóma undarlega og jafnvel vera kjánaleg. Það er alveg eðlilegt - ný orð verka yfirleitt framandi á okkur. Það þarf að venjast þeim, og það tekur tíma. Mörg orð sem við notum athugasemdalaust og umhugsunarlaust á hverjum degi þóttu undarleg þegar þau komu fyrst fram. Einn helsti nýyrðasmiður landsins á síðustu öld, Halldór Halldórsson prófessor, sagði að það þyrfti að segja nýtt orð 60 sinnum til að venjast því. Prófið það!“ Á vefsíðunni Hinsegin frá Ö til A (eða otila.is) er að finna hugtök sem ná yfir hinsegin veruleikann og leggja grunninn að skilningi á hinsegin málefnum. Kynnum okkur málin og tökum þátt í þessari mikilvægu breytingu á málvenjum okkar. Við töpum ekkert á því. Alþingi á að vera fyrir okkur öll, lög eiga að vera fyrir okkur öll, samfélagið á að vera fyrir okkur öll. Hán, hé, hín, kvár, stálp og mön.  
            

Herra forseti. Það þarf ekki að tíunda mikilvægi norðurslóða í heimsmálunum og ríkin átta hafa náð árangri með samvinnu í Norðurskautsráðinu. Ég nefni þar samning um leit og björgun og um fiskveiðar, og svo má nefna alþjóðlegan samning Alþjóðasiglingastofnunarinnar sem heitir Polar Code, með leyfi forseta, á norðurslóðum. Það eru eins konar hegðunarreglur í sæferðum eða heimskautasjávarkóði. Þetta minnir okkur á sérvanda í norðurskautsmálum sem er varnar- og öryggismál. Þau eru ekki rædd á vettvangi Norðurskautsráðsins og þau eru ekki rædd á vettvangi þingmannaráðstefnu norðurslóða. Það er líka almenn stefna að halda lágspennu við á norðurslóðum og Ísland hefur þar sína rödd líka. Það minnir okkur á að það vantar umræður og vinnu frammi fyrir aukinni spennu sem er á norðurslóðum og auknum hernaðarumsvifum. Fram til 2014 tóku Rússar þátt í umræðuvettvangi herja norðurslóðalandanna, en eftir Krím-málið var þeim vikið þaðan. Nú skilar Ísland formennsku í Norðurskautsráðinu til Rússlands og þetta gengur áfram, eins og menn vita. Ég tel að við eigum að leggja til upphafsskref í átt að heimskautaöryggismálakóða í anda hins kóðans. Það gerum við á þessu yfirstandandi ári, tel ég, og næstu árum þar á eftir. Þá nýtum við Hringborð norðurslóða, vaxandi samtök þingmanna fyrir friði, sem eru nýstofnuð, stofnanir eins og Open Diplomacy í Evrópu, Wilson-stofnunina í Washington, og, ekki hvað síst, samstarfsvettvang landhelgisgæsla norðurslóðaríkjanna og auðvitað Sameinuðu þjóðirnar. Kóðinn segði til um umgengnisreglur og samskiptareglur öryggis- og varnaraðila á norðurslóðum og hegðan með því markmiði að halda við lágspennu og koma í veg fyrir mistök sem geta leitt til árekstra. Við höfum hér forystuverkefni að vinna.

Herra forseti. Getur Ísland orðið óbyggilegt á okkar líftíma? Já. Hvert er stærsta hagsmunamálið þegar öllu er á botninn hvolft? Það er Golfstraumurinn. Ef, og jafnvel þegar, Golfstraumurinn breytist er hætta á því að hitastigið hér falli meira en um 10° C, samkvæmt nýlegri úttekt New York Times. Það er mjög mikið. Ísland yrði þá eins og Svalbarði. Og, herra forseti, með fullri virðingu fyrir Svalbarða þá vil ég ekki búa á Svalbarða. Lífinu eins og við þekkjum það væri þar með lokið. Fasteignar okkar yrðu verðlitlar, jafnvel verðlausar. Verðmæti okkar í krónum yrðu einnig verðlaus og fiskurinn færi. Áhrifin yrðu einnig skelfileg annars staðar í heiminum, m.a. hækkun sjávarmáls í Bandaríkjunum, sterkari fellibyljir, nístingskuldi í Evrópu og þurrkar í Afríku. Herra forseti. Nú eru nefnilega sterkar vísbendingar um að loftslagsbreytingar og bráðnun jökla hafi einmitt áhrif á okkar kæra Golfstraum. Og þótt Golfstrauminn sé ekki að hverfa er hann farinn að hægja á sér og veikjast samkvæmt nýjustu rannsóknum. Það er dauðans alvara fyrir okkur á Íslandi. Einungis þann möguleika að straumurinn fari að haga sér öðruvísi ber að taka mjög alvarlega. Við Íslendingar ættum því að huga miklu meira að hafinu í kringum okkur og ekki síst Golfstrauminum, sem er bókstaflega lífæð okkar. Hann er lífæð okkar, hann er sannkallaður lífsstraumur. Herra forseti. Flest annað sem við deilum um í þessum sal getur einfaldlega beðið á meðan staðan er svona.

Herra forseti. Það hafa borist áhugaverð tíðindi af hóp sem hefur verið stofnaður sem heitir Áhugafólk um samgöngur fyrir alla. Hann hefur lagt til mun ódýrari lausn heldur en borgarlínan er og mun skilvirkari, að því að manni sýnist. Þessar áætlanir gera t.d. ekki ráð fyrir því að mjög stórir strætisvagna fari um íbúðargötur eins og borgarlínan virðist eiga að gera. Áætlun þeirra er byggð á kerfi sem er kallað BRT Lite, við snörum því yfir á þingmálið og köllum það strætó hraðferð. Þar er m.a. lagt til að sérakreinar verði styttri og verði hægra megin. Það verði bætt við mislægum gatnamótum þannig að Miklabrautin geti uppfyllt þá skyldu sem henni var ætlað í byrjun, að vera ljóslaus, þ.e. að það sé hægt að ferðast austur eða vestur um Reykjavík án þess að stoppa á ljósum á 300 metra bili eða svo. Ég held að þetta sé eitthvað, herra forseti, sem ætti að gaumgæfa verulega vegna þess að borgarlínan eins og hún er kynnt núna, á að kosta meira en 100 milljarða kr. Hún mun væntanlega draga saman bílaumferð í borginni um 4%. Með því að hún verði tekin í framkvæmd þá mun hún tefja eða leggja auknar tafir á 88–96% þeirra sem eru í umferðinni til að flýta för 4–12%. Í þessum hópi eru margir merkir tæknifræðingar og verkfræðingar með mikla reynslu. Við hljótum því að gaumgæfa þessar tillögur og máta þær saman við það feigðarflan sem virðist vera farið út í varðandi borgarlínu í Reykjavík.

Virðulegur forseti. Í gær flutti hæstv. dómsmálaráðherra hér á Alþingi frumvarp um nýja þýðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem er gott. En hvar er lögfesting á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og viðauka hans? Hvers vegna er ekki búið að lögfesta hann eins og átti að vera búið að gera fyrir áramót? Í samningnum og viðauka hans er verið að tryggja eftirlitsskyldu með því að staðið sé við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ríkisstjórnin á nefnilega að vera búin að leggja fram frumvarp og lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Hvers vegna dregur ríkisstjórn Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks lappirnar í þessu máli? Hvað er í gangi hjá ríkisstjórninni? Lögfestingin var samþykkt hér af öllum, úr öllum flokkum, sem er risaskref fyrir fatlað fólk. Ég skil ekki hvers vegna ríkisstjórnin hysjar ekki upp um sig réttlætið og finnur samviskuna með því að bæta úr þessu og stórbæta réttindastöðu fatlaðs fólks á Íslandi eins og henni ber. Andlegt og líkamlegt ofbeldi hefur verið hlutskipti fatlaðs fólks í aldanna rás og er því miður enn. Þá er óþolandi hið fjárhagslega ofbeldi sem viðgengst hefur ár eftir ár, ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, gagnvart fötluðu fólki. Í því samhengi geri ég einnig þá kröfu að hætt verði ómannúðlegri skerðingu á skerðingu ofan á kjör fatlaðs fólks, sem veldur því að stór hópur þess á ekki lengur mat á diskinn sinn nema í mesta lagi fyrsta dag mánaðar. Það er kominn tími til hér á Alþingi að ríkisstjórnin sýni fötluðu fólki virðingu og lögfesti samning Sameinuðu þjóðanna og viðauka hans og það strax. Sýnum samstöðu á Alþingi og stöðvum það að fatlað fólk sé einhvers konar afgangsstærð sem fái bara mola af borði ríkisins, ef einhverjir eru. Sjáum til þess í eitt skipti fyrir öll að lögleg réttindi þeirra til mannsæmandi lífs séu virt. Flokkur fólksins segir: Fatlað fólk fyrst, svo allt hitt.

Virðulegi forseti. Ef 10–14 ára gamalt barn dytti niður stiga í skólanum eða yrði fyrir ofbeldi af hálfu samnemenda eða annars með þeim afleiðingum að barnið bryti bein eða yrði fyrir öðrum líkamlegum skaða þá hygg ég ekki að foreldri þess sama barns myndi ímynda sér að það þyrfti að berjast við kerfið og öll kerfin sem við höfum til að fá aðstoð fyrir barnið. Ef sama barn hins vegar lendir í áfalli eða einelti eða öðru andlegu ofbeldi þá búum við því miður í dag við þá stöðu að foreldri getur búist við því að fá nei á einum stað, bendingu um að fara eitthvað annað á öðrum eða standa frammi fyrir ógnarlöngum biðlista á þeim þriðja og standa síðan í hringavitleysu með þessi úrræði í það langan tíma að jafnvel þegar barnið er komið með sjálfsvígshugsanir er kerfið okkar samt sem áður ekki í stakk búið til þess að taka á vandanum. Þetta er engum einum aðila að kenna. Þetta er ekki fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég hygg að þetta snúi að viðhorfi í samfélagi okkar sem endurspeglast innan stofnana þess sem við byggjum til að takast á við vandamál eins og þessi, þ.e. muninn á líkamlegu heilbrigði annars vegar og andlegu heilbrigði hins vegar. Það er sjálfsagt að við lítum á andlegt heilbrigði sem sjálfsagðan hlut af okkar daglega lífi og að kerfin okkar sé undir það búin að taka á móti fólki sem verður fyrir áföllum eða ofbeldi eða hverju sem er sem hefur neikvæð áhrif á andlega heilsu þess og getu til að starfa í samfélaginu. Við verðum að taka okkur á í þessu, virðulegi forseti. Það eru líf í húfi. Líf barna í húfi.  
            

Virðulegur forseti. Ég ætla að fjalla hér um eitt mikilvægasta fræið sem við eigum hér á landi um þessar mundir, en það er Garðyrkjuskólinn á Reykjum í Ölfusi. Sá skóli hefur þróast í gegnum árin og skapað mikinn og góðan jarðveg fyrir þá miklu grósku sem þar hefur myndast til að nýta tækifæri framtíðarinnar sem við eigum í íslenskri náttúru og íslensku hugviti. Þar hafa atvinnulífið, nemendurnir, starfsfólkið og ekki síst fagfélögin myndað mikla samstöðu sem skapað hefur þá grósku sem ég nefndi áðan. Það er sárt frá því að segja að þessi gróska og löngunin til þróa framtíðina, fanga þau tækifæri sem eru fyrir framan okkur í garðyrkjunni almennt, eru föst í kassa menntamálaráðuneytisins. Þau eru föst í þeim kassa að það þarf alltaf að fara eftir einhverjum fyrir fram ákveðnum reglum þar. Þetta fræ verður ekki vökvað meðan það er fast inni í þessum kassa. Núna er kannski aðalvandamálið að ekki er hægt að ákveða hvernig veita á skólunum frelsi til að nýta tækifærin. Talað hefur verið um að færa hann undir Fjölbrautaskóla Suðurlands, en þá þarf að tryggja að hann fái að gróa þar sem fagskóli fyrir allt landið þar sem allir sem vilja koma að garðyrkjunni til framtíðar geti nálgast skólann, eins og gert er í Fisktækniskólanum í Grindavík þar sem gróskan hefur fengið frelsi. Það hefur sýnt sig hvað hún hefur leitt mikið og gott af sér og skólinn vinnur þétt með atvinnulífinu. Við þurfum að tryggja að Garðyrkjuskólinn fái frelsi til að vökvast og vaxa og verða að blómi á Reykjum í Ölfusi. Þeir þurfa að fá að hafa yfirráð yfir húsnæðinu þó að Landbúnaðarháskólinn geti fengið að vera þar gestur ef á þarf að halda.

Herra forseti. Í vikunni var hleypt af stað átakinu Hefjum störf, atvinnuátaki stjórnvalda í samvinnu við allmarga aðila. Átakinu er ætlað að skapa um 7.000 störf í samvinnu ríkis, sveitarfélaga og atvinnulífs. Áætlað er að verja til verkefnisins 4,5–5 milljarða kr. Verkefnið verður þannig brú yfir í þá viðspyrnu sem væntanlega mun skapast þegar faraldurinn lætur undan. Átakið er þannig hannað að horft er sérstaklega til þeirra sem verið hafa lengi án atvinnu og eru við það að fullnýta rétt sinn til atvinnuleysisbóta. Sveitarfélög, stofnanir og félagasamtök geta öll tekið þátt. Sveitarfélögin geta einmitt beitt sér í að skapa störf sem eru í meira mæli unnin af konum, til að mynda í félagsþjónustu og í skólakerfinu. Af fyrirtækjum er horft til lítilla og meðalstórra fyrirtækja upp að 70 starfsmönnum. Framlagið er mikilvægt og er meira en 500.000 kr. með hverju starfi í sex mánuði, umtalsvert meiri stuðningur en áður hefur þekkst. Þetta verkefni er þannig í raun í viðbót við þá ráðningarstyrki sem verið hafa í boði en hafa kannski ekki verið nægilega mikið notaðir. Hér er úrræði, ef það fullnýtist, fyrir u.þ.b. þriðjung þeirra sem eru atvinnulausir í landinu í dag. Þetta er því mjög metnaðarfullt verkefni og það ríður á miklu að vel takist til og að aðilar sem standa að verkefninu taki við sér. Árangur okkar í baráttunni við faraldurinn hefur gert stjórnvöldum kleift að taka ákvarðanir eins og þá sem var tekin í gær, sem mun skapa viðspyrnu fyrir mikilvæga atvinnugrein, þ.e. ferðaþjónustuna. Það skiptir því máli að þetta heppnist allt saman vel. Nú hækkar sól á lofti og í næstu viku eru jafndægri að vori. Við getum horft með bjartsýni fram á veg. Aðgerðir stjórnvalda og samstillt átak okkar allra munu skila okkur inn í bjartari tíma.

Virðulegi forseti. Í dag birtist frétt á Vísi um leghálsskimanir þar sem segir að heilbrigðisráðherra hafi tekið ákvörðun um að leita til erlendrar rannsóknarstofu eftir að afstaða Landspítalans lá fyrir um að spítalinn bæði gæti og vildi taka að sér þessar rannsóknir leghálssýna. Þetta hefur reyndar mátt ráða af ummælum og greinum lækna en það sem er nýtt í þessari frétt er að þarna segir að heilbrigðisráðuneytið hafi metið kostnaðinn hérlendis of mikinn. Í þessum sal hefur af hálfu hæstv. heilbrigðisráðherra verið talað um að hér hafi verið um öryggismál að ræða en fréttir dagsins greina hins vegar frá því að þetta hafi verið kostnaðarmál. Þegar ákvörðunin um að flytja rannsóknirnar út fyrir landsteinana var tekin hafði minni hluti fagráðs talað fyrir því, aðrir ekki. Mat sérfræðinga á Landspítalanum var að skimunin ætti að vera áfram hér á landi. Samtök yfirlækna á Landspítalanum segja að yfirvöld hafi hunsað álit fjölmargra fagaðila og við höfum séð allnokkrar ályktanir fagaðila þess efnis. Hafi það verið kostnaðurinn sem að endingu trompaði faglegar röksemdir lækna og sérfræðinga innan kerfisins þarf að rökstyðja það og hvernig heildarmat ráðuneytisins var þá um kostnað, öryggi og aðgengi, þetta allt vegið saman. Og hvað það gerir fyrir aðgengi að sýnum, hvað það gerir fyrir boðleiðir, hvað það gerir einmitt fyrir öryggi og gæði og fyrir upplifun kvenna af íslenskri heilbrigðisþjónustu, fyrir sérþekkingu og sérhæfð störf. Hafi þetta verið gert vegna kostnaðar þarf hæstv. heilbrigðisráðherra að geta sagt það berum orðum. Ég lagði nýlega fram skýrslubeiðni ásamt allnokkrum öðrum þingmönnum um að óháður aðili vinni skýrslu um þetta mál með það að leiðarljósi að fá fram upplýsingar um þennan aðdraganda. Markmiðið var að með því mætti stuðla að því að konur geti treyst kerfinu og að almenningur beri traust til þessa kerfis um skimun fyrir krabbameini í leghálsi. En fréttir dagsins í dag, um að kostnaður hafi trompað aðrar röksemdir sérfræðinganna, gera því miður hið gagnstæða.

Herra forseti. Í byrjun þessarar viku hófst fundur kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna. Hann stendur í tvær vikur og þar er fjallað um fjölmörg málefni sem varða stöðu og réttindi kvenna. Meginþema fundarins er virk þátttaka kvenna á öllum sviðum, útrýming ofbeldis og valdefling allra kvenna og stúlkna. Orð aðalritara Sameinuðu þjóðanna í upphafi fundarins voru eftirminnileg. Hann sagði m.a., með leyfi forseta: „We need to move beyond fixing women and instead fix our systems.“ Þetta mætti þýða þannig: Við verðum að hætta að lagfæra konur og byrja á að lagfæra kerfin okkar. Þetta eru mikilvæg skilaboð. Hversu oft er ekki sagt: Konur þurfa bara að vera duglegri, duglegri að mennta sig, gefa kost á sér að mæta í viðtöl, að krefjast launahækkana o.s.frv. Þá er ekki síður sagt þegar konur verða fyrir kynferðislegu eða kynbundnu ofbeldi: Konur eiga ekki að klæða sig svona eða hinsegin, konur eiga ekki að vera einar á ferð, konur eiga að passa drykkina sína, konur eiga þetta og konur eiga hitt. Niðurstaðan er sem sagt að konur geti sjálfum sér um kennt, konur eigi að vera öðruvísi. Þetta eru úrelt og hættuleg viðhorf sem verður að útrýma. Einbeitum okkur í staðinn að því að breyta samfélaginu þannig að konur geti óttalaust tekið fullan þátt án þess að þurfa að breyta sér. Hér höfum við öll verk að vinna við að breyta kerfum og hugsunarhætti, ekki síst við karlarnir.

Virðulegi forseti. Eftir reynslu síðasta árs held ég að við getum öll verið sammála um að fjarvinna hefur bæði kosti og galla. Það er ótrúlegt að sjá breytinguna sem hefur orðið á einu ári. Í meira en 20 ár hefur landsbyggðarfólk hvatt til þess að samfélagið nýti betur kosti tækninnar til fjarkennslu og fjarvinnu en oft mætt ótrúlegu tómlæti. Þessa dagana tala margir um tækifærin sem felast í því að nýta kostina áfram að loknu Covid og ég tek heils hugar undir mikilvægi þess. Það væri samt blekking að halda að það gerist af sjálfu sér. Einstaklingar þurfa að taka meðvitaða ákvörðun um að nýta kostina áfram þannig að haldið verði áfram að sníða gallana af, bæta tæknina og færnina við að nýta hana. Við verðum að gæta þess að regluverkið skapi ekki hindranir, eins og það gerði t.d. lengi vel í sveitarstjórnarlögum. Stjórnendur stofnana og fyrirtækja þurfa að grandskoða hvernig tækifæri fjarvinnu og fjarnáms nýtast sem best. Þá mun allt samfélagið hagnast. Fyrr í þessari umræðu var nefnt að nú stæði yfir tilraun á Alþingi með breytt skipulag þingvikunnar. Það skipulag er vissulega ekki gallalaust en ég tel afskaplega mikilvægt að halda í kostina í því, t.d. að tryggja áfram snurðulausa þátttöku bæði þingmanna og gesta á fjarfundum nefnda og nú þegar einn dagur vikunnar er skipulagður sem fjarvinnudagur hefur það miklu fleiri kosti en ég bjóst við fyrir okkur landsbyggðarþingmenn, því að þetta skipulag hefur margþætt áhrif á möguleikana til að samhæfa ólík hlutverk starfsins.

Herra forseti. Mig langar að ræða hér um landsbyggðirnar og stöðu þeirra. Við erum allt of gjörn á að ræða um þær í samhengi við eitthvað leiðinlegt og neikvætt, eins og fólksfækkun og erfiða stöðu atvinnulífs. Staðreyndin er hins vegar, herra forseti, að í raun hafa landsbyggðirnar aldrei staðið jafn sterkt og nú. Dr. Þóroddur Bjarnason benti nýverið á þá staðreynd í grein sinni „Byggðaröskun fyrir byrjendur“ í vefritinu Úr vör. Þar setti Þóroddur þéttbýlishugtakið í nokkuð skemmtilegt samhengi, þ.e. hvað telst vera þéttbýli, en það er nefnilega ansi ólíkt eftir löndum. Þannig myndi t.d. höfuðborgarsvæðið allt ekki teljast vera þéttbýli í Kína. Herra forseti. Við höfum teiknað upp þá mynd að vöxtur höfuðborgarsvæðisins hafi verið öðrum landshlutum dýrkeyptur og í raun sé Ísland orðið að borgríki með hnignandi dreifbýli. Staðan er hins vegar sú að þéttbýli landsbyggðanna hefur einnig vaxið undanfarna áratugi, og þá er ég ekki eingöngu að tala um Hvítá til Hvítár-svæðið. Tækifærin liggja í því fyrir Ísland að gæta að því að byggja allt landið og við þurfum að gera það markvisst. Við þurfum að tryggja samgöngur um allt land. Við þurfum að opna fleiri gáttir inn í landið. Við þurfum fyrst og fremst aukinn jöfnuð til búsetu á landinu. Ég hef nefnt það hér áður að við þurfum að vera duglegri við að setja upp byggðagleraugun í öllum störfum okkar og eins þurfum að taka ákveðnari skref í að tryggja aðkomu íbúa á landsbyggðunum að ákvarðanatöku, eins og t.d. að skilyrða að í stjórnum opinberra fyrirtækja og stofnanna séu alltaf fulltrúar utan höfuðborgarsvæðisins. Herra forseti. En fyrst og fremst vil ég skora á þingheim, skora á fjárlaganefnd sérstaklega að hafa byggðagleraugun uppi í tengslum við vinnu við komandi fjármálaáætlun, því að það skiptir máli fyrir framtíð þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Skýrsla þessi er flutt á Alþingi í samræmi við ný ákvæði sóttvarnalaga þar sem segir að ráðherra skuli upplýsa Alþingi um sóttvarnaaðgerðir með mánaðarlegri skýrslugjöf, enda hafi aðgerð varað lengur en í tvo mánuði. Ég hef átt þess kost að eiga orðastað við Alþingi oft áður en nú er það gert í samræmi við þennan umbúnað í lögum. Það er óhætt að segja að staðan á heimsfaraldrinum hér á landi sé góð. Við höfum náð góðum árangri í baráttunni við faraldurinn og þann árangur má þakka þjóðinni allri. Við höfum staðið saman, við höfum fylgt reglunum, við höfum sýnt varkárni og þolgæði á þessum fordæmalausu og krefjandi tímum. Í nýrri könnun Gallup var spurt um afstöðu fólks á Íslandi til sóttvarnaaðgerða stjórnvalda vegna Covid-19. Niðurstaðan er sú að alls eru 92% landsmanna ánægð með aðgerðirnar. Lítill munur er á afstöðu til sóttvarnaráðstafana eftir búsetu og þeir sem mælast fullkomlega ánægðir, mjög ánægðir eða frekar ánægðir eru samanlagt 92%, eins og áður segir, og er það sama niðurstaðan hvort sem litið er til Reykjavíkur, nágrannasveitarfélaga eða annarra sveitarfélaga á landsbyggðinni. Það er mjög gott að sjá þessar niðurstöður og finna að almenningur ber traust til þeirra aðgerða sem grípa hefur þurft til vegna faraldursins og fyrir það er þakkað hér. Takmarkanir eru trúlega hvergi minni í Evrópu en hér á landi einmitt núna og óendanlega mikilvægt er að varðveita þann góða árangur og fara varlega áfram. Um tíma leit út fyrir að við gætum verið að fá nýtt hópsmit en sem betur fer virðist svo sem unnt hafi verið að koma í veg fyrir það með markvissum sóttvarnaaðgerðum. Sóttvarnalæknir lagði það til við mig nú um nýliðna helgi að halda samkomutakmörkunum innan lands að mestu óbreyttum. Í gær voru kynntar óverulegar breytingar á sóttvarnaráðstöfunum sem taka gildi á morgun og byggja í meginatriðum á tillögum sóttvarnalæknis og fela fyrst og fremst í sér auknar kröfur um skráningu gesta og smitgát í tengslum við viðburði. Þá eru líka gerðar ríkari kröfur til sóttvarnaráðstafana þar sem boðið er upp á hlaðborð. Gildistími þessarar reglugerðar er til 9. apríl næstkomandi. Reglur um 50 manna fjöldatakmörk, 2 metra reglan, grímuskylda í almenningssamgöngum, verslunum o.s.frv. verða því í gildi eitthvað áfram með það markmið og leiðarljósi að faraldurinn breiðist ekki út innan lands. Í fyrrnefndu minnisblaði sóttvarnalæknis sem hann skilaði til mín um helgina eru tillögur að breytingum á aðgerðum á landamærum. Þær tillögur eru í skoðun í ráðuneytinu og frá þeim verður greint í smáatriðum þegar endanleg ákvörðun liggur fyrir. Í gær sögðum við þó frá þeirri breytingu að vottorð um bólusetningu gegn Covid-19 og vottorð um fyrri staðfesta Covid-sýkingu verði tekin gild á landamærum Íslands hvort sem þau eru upprunnin innan EES-svæðisins eða utan þess að því tilskildu að þau uppfylli sömu kröfur og leiðbeiningar sóttvarnalæknis. Einstaklingar sem framvísa slíkum vottorðum þurfa hvorki að fara í sýnatöku eða sóttkví né framvísa vottorði um neikvætt PCR-próf á landamærum. Í minnisblaði sóttvarnalæknis segir, með leyfi forseta: „Bólusetningarvottorð og vottorð um fyrri Covid-sýkingu utan EES-svæðisins verði tekin gild eins og vottorð innan EES-svæðisins. Sömu kröfur verði gerðar til allra vottorða.“ Þetta er tillaga sóttvarnalæknis sem ég fer að í einu og öllu. Reglugerð um för yfir landamæri sem heyrir undir dómsmálaráðherra verður breytt þannig að almennt bann við tilefnislausum ferðum þriðja ríkisborgara yfir ytri landamæri nær ekki til einstaklinga sem eru með umrædd vottorð. Það er jafnframt algerlega í samræmi við tillögu sóttvarnalæknis. Bólusetningar ganga vel hér á landi. Nú hafa 13% þjóðarinnar fengið fyrsta skammt bóluefnis eða báða. Það eru 36.755 einstaklingar. Við í heilbrigðisráðuneytinu greindum frá því í byrjun árs að ætlunin væri að um 45.000 einstaklingar hefðu fengið bóluefni hér á landi í lok mars en miðað við áætlanir verður þessi tala um 43.000 manns svo að áætlanir okkar standast að því leyti. Ný könnun MMR sem var framkvæmd í mars 2021 sýnir að bólusetningarvilji landsmanna er mikill. Um 94% landsmanna hafa þegið eða hyggjast þiggja bólusetningu gegn Covid-19 og það er jákvætt að mikill meiri hluti landsmanna hyggst þiggja þessa bólusetningu. Dreifingaráætlanir fyrir annan ársfjórðung liggja ekki fyrir en það er von á því að þær berist fljótlega. Bólusetning gengur vel um allt land. Bólusetningu heilbrigðisstarfsfólks sem er bólusett með AstraZeneca hefur verið frestað tímabundið í varúðarskyni vegna tilkynninga um hugsanlegar aukaverkanir. Málið hefur verið til athugunar hjá Lyfjastofnun Evrópu og er að vænta niðurstöðu af þeirri rannsókn á morgun. Í framhaldi af því verður tekin afstaða til áframhaldandi notkunar efnisins hér á landi. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir þessa yfirferð. Nú hefur verið tekin ákvörðun um að opna landið, ef svo má að orði komast. Hingað til hafa komufarþegar utan Schengen þurft að hafa ríkari ástæðu til að koma hingað, þannig meint að þeir sem koma utan Schengen-svæðisins hafa þurft að vera í brýnum vinnuerindum, með vottorð upp á það, eða að hitta fjölskyldu eða eitthvað slíkt. Núna þurfa allir sem hafa vottorð að vísa því fram og þá er strax tekin ákvörðun um hvort grípa þurfi til einhverra aðgerða. Þetta hafa flest ríki Evrópu gert og við höfðum þennan hátt á um stund í fyrra. Ég velti þessu fyrir mér núna þar sem yfirlögregluþjónn á Keflavíkurflugvelli sagði í fjölmiðlum, með leyfi forseta: „Þetta gerir auðveldara að snúa þeim við sem ekki mega koma hingað … En þetta tryggir það líka að við sjáum alla farþega sem koma hingað, hverjir þeir eru og hvaðan þeir koma.“ Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra af hverju þessi leið var ekki farin fyrr og þá varanlega? Að mínu viti virðist þetta gefa betri yfirsýn og aukið gagnsæi hvað varðar för yfir landamæri.

Virðulegi forseti. Eins og ítrekað hefur komið fram hér í umræðu um sóttvarnaráðstafanir á Íslandi, hvort sem er innan lands eða á landamærum, höfum við haft þann háttinn á, og það er reyndar í samræmi við sóttvarnalög, að sóttvarnalæknir gerir tillögur við heilbrigðisráðherra um sóttvarnaráðstafanir á hverjum tíma sem byggja á þeim upplýsingum sem þá liggja fyrir. Þegar ég fæ minnisblað núna um helgina um að bólusetningarvottorð um fyrri bólusetningu skuli tekin gild, ekki bara gagnvart EES-svæðinu heldur líka utan þess svæðis, byggir sóttvarnalæknir það á rannsóknum og upplýsingum um virkni bóluefna. Þar kemur fram, sem er mjög mikilvægt að halda til haga í þessari umræðu, að sömu kröfur verða gerðar til allra vottorða, þ.e. hvort sem þau eiga uppruna sinn innan EES eða utan. Sóttvarnalæknir ákveður þær kröfur þó svo að sannarlega heyri reglugerð um för yfir landamæri undir dómsmálaráðherra, eins og fram hefur komið, og henni verði breytt þannig að almennt bann við tilefnislausum ferðum þriðja ríkis borgara nái ekki til einstaklinga sem eru með fullnægjandi vottorð af því tagi sem voru nefnd hér áður. Tillögur sóttvarnalæknis byggja eingöngu á sóttvarnasjónarmiðum og málefnalegum sjónarmiðum hvað það varðar. Það eru því forsendurnar fyrir því að ég geri þessa breytingu á reglugerðinni að þessu sinni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir. Ég ætla aðeins að fá að fara yfir í hinn hluta yfirskriftar þessarar skýrslugjafar. Nú bíða allflestir hér á landi og víðar í ofvæni eftir því að fá bóluefnasprautu. Allt gengur á afturfótunum hjá Evrópusambandinu og hægt er að lesa í erlendum fjölmiðlum að Evrópusambandið sjálft, eða framkvæmdastjórn þess, hafi selt bóluefni til annarra ríkja utan sambandsins. Það er gert á sama tíma og aðildarríkjum er meinað að fara sjálfstætt í þá vegferð þrátt fyrir að hægt gangi innan sambandsins. Enn er ekki komin fram afhendingaráætlun fyrir annan ársfjórðung og ég vil því spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Þegar ákveðið var að hanga með Evrópusambandinu var þá aldrei á neinum tímapunkti athugað hvort við ættum frekar að fara sjálfstætt, sem sjálfstæð þjóð, í viðræður við bóluefnaframleiðendur? Og hitt: Var aldrei athugað hvort við gætum farið í samvinnu við Bretland sem sýnt hefur undraverðan árangur við öflun og bóluefnagjöf til þegna sinna og það í krafti sjálfstæðis síns?

Virðulegi forseti. Ég er algerlega sannfærð um að sú ákvörðun að vera samferða Evrópusambandinu í þessum efnum var rétt. Við höfum verið við borðið ásamt Norðmönnum sem hafa líka farið þessa leið og við teljum að með þeirri nálgun höfum við fengið aðgengi og aðkomu að samningum og upplýsingum sem hefðu ekki verið eins aðgengilegar með öðru móti. Það breytir því ekki að það kunna að vera aðrir möguleikar í stöðunni. Ég hef bara ekki heyrt um þá og ég hef ekki heyrt fólk nefna önnur plön en þau að vera samferða Evrópusambandinu í þessum efnum. Hins vegar deili ég því algjörlega með hv. þingmanni að það er löngu tímabært að við fáum upplýsingar um afhendingaráætlun fyrir ársfjórðung tvö.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að fagna þeim ákvörðunum sem voru teknar í gær, bæði af hálfu hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. dómsmálaráðherra, um að opna loksins landið að einhverju marki með þeirri aðferð sem þar var ákveðin í gær, að taka gild bólusetningarvottorð frá löndum hvaðanæva úr heiminum og opna þannig fyrir frjálsa för, í lögmætum tilgangi að sjálfsögðu, m.a. frá okkar helstu vinaþjóðum, Bandaríkjunum, Bretlandi og Ísrael, þar sem náðst hefur í öllum þessum þremur ríkjum stórkostlegur árangur í bólusetningum. Ég hef hins vegar lýst þeirri skoðun minni í aðdraganda þessarar ákvörðunar og líka í gær og vil árétta það hér að ég geld varhuga við því að til frambúðar eða til lengri tíma verði sú regla í gildi hér eða í öðrum löndum að för fólks um landamæri verði takmörkuð við bólusetningar. Það held ég að væri glapræði og ekki í samræmi við þá sýn sem ég vona að flestir hér hafi, að menn geti um frjálst höfuð strokið þegar þeir fara á milli landamæra í lögmætum tilgangi. En ég ætlaði nú ekki að ræða þetta sérstaklega, vildi bara árétta þetta. Mig langaði að nefna það að aðlögunarhæfni mannsins er mjög mikil og tilvísun hæstv. heilbrigðisráðherra til skoðanakannana um ánægju landsmanna til sóttvarnaaðgerða ber þess vitni. En það er hins vegar staðreynd að atvinnuleysi hefur miklu víðtækari áhrif en bara á tekjur þeirra sem missa vinnuna. Margar rannsóknir, sem við höfum séð í gegnum árin, hafa sýnt að verulegt tilfinningalegt tjón, sálrænt tjón og heilsufarslegt tjón fylgir langvarandi atvinnuleysi. Í því samhengi langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort heilbrigðisráðuneytið, eða einhverjar af þeim undirstofnunum sem ég hygg nú að hafi mjög margar á sínum snærum m.a. embættismenn á sviði lýðheilsu, sem var mikið tískufyrirbæri hér, a.m.k. fyrir nokkrum árum, hafi sérfræðing á þessu sviði. Hefur þetta fólk og aðrir sérfræðingar í heilbrigðismálum, lagt mat á heilsufarslegar afleiðingar sóttvarnaaðgerðanna með tilliti til atvinnumissis sérstaklega?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að reifa sjónarmið sín hér um þessi mál og ekki síst fyrir að benda á þá staðreynd að 92% þjóðarinnar eru ánægð með sóttvarnaráðstafanir þær sem gripið hefur verið til, enda endurspegla þær meðalhóf og yfirvegun og eru minnstu takmarkanir á daglegu lífi sem um getur í Evrópu. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um lýðheilsusjónarmið og vísar til þess að þau sjónarmið hafi verið í tísku einhvern tímann á árum áður. Ég vil fullvissa hv. þingmann um að lýðheilsusjónarmið eru viðfangsefni heilbrigðisyfirvalda og samfélagsins alls á hverjum degi. Það er á þingmálaskrá minni á þessu þingi að leggja fram þingsályktunartillögu um lýðheilsustefnu. Hv. þingmaður spyr hvort það séu einhver slík verkefni í pípunum sem snúist um að fylgjast með lýðheilsu og mögulega geðheilsuvanda sem kann að hljótast af sóttvarnaráðstöfunum og/eða atvinnuleysi o.s.frv. Þá er því til að svara að ég hef sett í gang tvo stýrihópa í samstarfi við embætti landlæknis og raunar undir forystu embættisins þar sem öðrum er ætlað að vakta sérstaklega lýðheilsuvísa og lýðheilsusjónarmið í gegnum faraldurinn, og ekki bara í gegnum faraldurinn og áhrif af faraldrinum, heldur líka áhrif af sóttvarnaráðstöfunum og síðast en ekki síst af þeim samfélagslegu áhrifum sem við höfum séð alls staðar. Þar er atvinnuleysið langalvarlegast. Hinn stýrihópurinn vaktar sérstaklega geðheilbrigðismálin vegna þess að við höfum ástæðu til að ætla að þar verði fólk fyrir bæði beinum og óbeinum áhrifum af faraldrinum. Það skiptir mjög miklu máli að vakta þessar mögulegu breytingar jafnharðan en ekki bara þegar faraldurinn er að baki, vegna þess að við þurfum að vera tilbúin að grípa inn jafnóðum og höfum enda gert það og höfum afgreitt hér frá þinginu í sérstökum fjárveitingum 540 millj. kr. á árinu 2020 og annað eins á þessu ári, til þess að styðja betur við geðheilbrigðisþjónustu um allt land.

Virðulegur forseti. Það er gott að heyra að þessi mál eru í skoðun núna, þ.e. sálrænar og geðrænar afleiðingar vegna þessa, eins og hæstv. ráðherra nefnir. Ég ítreka það sem ég nefndi hér fyrr að afleiðingar atvinnuleysis eru auðvitað líka umfram það. Það eru líka beinar heilsufarslegar, líkamlegar afleiðingar af atvinnuleysi miðað við þær tölur sem við sjáum á Íslandi, tölur sem við höfum ekki þekkt í áratugi hér á landi, m.a. meðal ungs fólks. Ég held að ég get fullyrt að ég hafi séð tölur um atvinnuleysi upp á 26% á Reykjanesinu, yfir 20.000 manns atvinnulausir eða á einhvers konar bótum núna í bráðum heilt ár. Þetta eru ógnvænlegar tölur og mjög mikilvægt að menn átti sig á því þegar sóttvarnaaðgerðum er beitt. Þess vegna velti ég því líka fyrir mér þegar hæstv. ráðherra nefnir að hún hafi sett þessa hópa í gang í dag hvort það hefði nú ekki verið eðlilegt að vega og meta afleiðingar þeirra aðgerða í þessu tilliti þegar ákveðið var að grípa til ýmissa sóttvarnaaðgerða frá upphafi þessa faraldurs. Ég hjó eftir því í fréttum frá Noregi í gær, þar sem gripið er til mjög harðra aðgerða sem margir furða sig á - það er búið að bólusetja um 250.000 manns í Noregi en gripið er til harðra aðgerða þar - að þar stígur fram hver prófessorinn á eftir öðrum, prófessor í sálfræði sem nefnir það einmitt sérstaklega að ráðist sé í þessar hörðu aðgerðir án þess að bera saman kostnaðinn og gagnsemina við afleiðingarnar. Prófessor í lögfræði tjáði sig líka um þessar aðgerðir og taldi Norðmenn vera komna á mjög grátt svæði með þessum aðgerðum í ljósi tilefnins og þess háttar. Ég hef nefnt það líka í ræðu þegar ég hef fjallað um hina nýútkomnu rannsóknarskýrslu danska þingsins, þar sem farið var yfir allar sóttvarnaaðgerðir í Danmörku með tilliti til stjórnskipunar þar, að þar er sérstök ábending dönsku rannsóknarskýrslunnar að það sé mikilvægt að í upphafi svona hættuástands, ef menn vilja meta það þannig, faraldurs af þessum toga, sé strax komið á fót hópi manna eða a.m.k. vinnu til að skoða gagnsemi aðgerða og tilefni með tilliti til m.a. efnahagslegra afleiðinga lýðheilsu í miklu breiðari ljósi en bara því sem varpað er á viðkomandi faraldur. Þess vegna spyr hæstv. ráðherra: Hefði ekki verið lag, hefði ekki verið nauðsynlegt að leggja þetta mat, þessi lóð á vogarskálarnar strax í upphafi?

Virðulegi forseti. Það er þannig hér á Íslandi að vegna þess hvernig sóttvarnalöggjöfin er hugsuð eru miklar skyldur lagðar á herðar sóttvarnalækni, eins og hv. þingmaður veit, um að gera tillögu við ráðherra hverju sinni. Síðan er það ráðherra og ráðuneytisins að yfirfara þær tillögur og vega og meta þær með hliðsjón af meginreglum stjórnsýsluréttarins og öðrum slíkum málefnalegum sjónarmiðum. Það höfum við ítrekað gert og við vitum að við höfum lagt mikla áherslu á að þessi gögn væru öll aðgengileg. Ég tel að það hefði verið erfitt að ráðast í það að meta eitthvað fyrir fram, segjum í febrúar fyrir ríflega ári síðan, um faraldur sem við vissum mjög lítið um hvernig myndi ganga yfir. En ég fullvissa hv. þingmann um að ég hafði hraðar hendur þegar kom að því að setja þessa umræddu stýrihópa í gang. Ég vil líka árétta það sem fram kom í fyrra svari mínu, að við höfum lagt áherslu á það í öllum þessum faraldri að aðgerðir okkar væru eins mildar og nokkurs væri kostur, þ.e. þessar samfélagslegu aðgerðir. Við höfum lagt megináherslu á það sem kallað er í daglegu tali persónubundnar sóttvarnir, sem eru 2 metra reglan, handþvottur og grímunotkun. Og þegar öllu er á botninn hvolft er það það sem skiptir sannarlega mestu máli í árangri í sóttvörnum. Við höfum aldrei beitt aðgerðum af þeim þunga sem við höfum séð sums staðar í löndunum í kringum okkur, ég nefni til að mynda Bretland, af því að hv. þingmaður nefndi það sérstaklega áðan, þ.e. útgöngubann, sem er náttúrlega ekki bara frelsisskerðing á daglegu lífi fólks heldur líka verulegt högg fyrir allt athafna- og atvinnulíf viðkomandi samfélags. Besta leiðin fyrir samfélagið er að halda því eins opnu og nokkurs er kostur. Hins vegar er mjög mikilvægt, og ég tek undir það sem fram kemur í orðum hv. þingmanns, að stærsta viðfangsefni og vandamál okkar í samfélaginu í dag er atvinnuleysi. Langtímaatvinnuleysi er eitthvað sem íslenskt samfélag á ekki að sætta sig við.

Herra forseti. Það hafa orðið vatnaskil. Með ákvörðun sinni um að gera breytingar á sóttvarnareglum á aukafundi á mánudag og opna alveg á komu íbúa frá grænum löndum er ríkisstjórnin hætt að hlýða ráðleggingum sóttvarnalæknis um að taka ekki upp litakóðunarkerfi 1. maí og slaka þannig um of á takmörkunum. Þetta, ásamt ákvörðun dómsmálaráðherra, opnar landið enn meira á tímum þegar fjórða bylgjan er að hefjast í Evrópu. Sóttvarnalæknir hefur staðfest í fréttum RÚV að þessar ákvarðanir eru ekki í samráði við hann. Ekki í samráði við sóttvarnalækni, herra forseti. Sama dag og ríkisstjórnin tók þessa ákvörðun gaf hún grænt ljós á markaðsátak ferðaþjónustuaðila um að Ísland sé opið og tilbúið að taka á móti ferðamönnum. Þessi ákvörðun er tekin án nægilegs samráðs við þingið og án allrar umræðu hér. Herra forseti. Við erum búin að vera í draumastöðu og erum í draumastöðu vegna góðs árangurs í þéttu samstarfi við sóttvarnayfirvöld. Ætlum við að klúðra þeirri stöðu? Nei, ég held að enginn okkar vilji það. Þess vegna spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra: 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður hefur væntanlega misst af framsögu minni hér áðan. Þær ákvarðanir sem teknar eru núna eru teknar á grundvelli minnisblaðs sóttvarnalæknis. Í minnisblaði sóttvarnalæknis segir, aftur, með leyfi forseta: „Bólusetningarvottorð og vottorð um fyrri Covid-sýkingu utan EES-svæðisins verði tekin gild eins og vottorð innan EES-svæðisins. Sömu kröfur verði gerðar til allra vottorða.“ Þetta er það sem undirbyggir þá ákvörðun mína að breyta reglugerð og jafnframt ákvörðun dómsmálaráðherra um reglugerð sem lýtur að för yfir landamæri. Hv. þingmaður blandar hér saman tveimur atriðum og því sem ríkisstjórnin hefur tekið ákvörðun um og gerði raunar í janúar með fréttatilkynningu og laut að því að fara að miða við litakóðunarkerfi Sóttvarnastofnunar Evrópu frá og með 1. maí. 

Herra forseti. Ég missti ekki af framsögu hæstv. heilbrigðisráðherra en vil þó halda áfram með spurningar mínar vegna þess að almannahagsmunir snúast um sóttvarnir. Að aflétta þeim og slaka á þeim og opna á komu ferðamanna með markaðsátaki er afskaplega vandmeðfarið. Það er pólitísk ákvörðun sem ríkisstjórnin verður að standa með að fullu. Það er mikill ábyrgðarhluti. Í besta falli, ef allt gengur eftir - vonandi, ítreka ég - fáum við verðmæta ferðamenn sem munu koma með nauðsynlega fjármuni inn í íslenskt efnahagslíf og ferðaþjónustuna en í versta falli munum við sjá fjölgun smita. Þá ábyrgð verða stjórnvöld að axla. Hvað ef versta sviðsmyndin raungerist og við stöndum uppi með þá staðreynd að hér þurfum við að stíga hröð skref til baka og loka og herða sóttvarnaaðgerðir? 

Virðulegi forseti. Enn og aftur: Engar ákvarðanir hafa verið teknar um aðgerðir á landamærum án þess að þær séu í samræmi við tillögu sóttvarnalæknis. Engar. Það er staðan og ég bið hv. þingmann að gæta að staðreyndum í málflutningi sínum. Allar tillögur sóttvarnalæknis byggja á sóttvarnasjónarmiðum. Það eru þau sjónarmið sem honum ber að leggja til grundvallar í tillögum við heilbrigðisráðherra hverju sinni og það eru þær ákvarðanir sem ég hef núna tekið. Hvað lýtur að þeirri stöðu að taka sama mark á vottorðum á landamærum óháð því hvaðan fólk er að koma þá snýst það um ákveðna jafnræðishugmyndafræði. En það breytir því ekki að við munum gera mjög harðar og ákveðnar kröfur um það hvernig þessi skjöl líta út, hvernig þessi vottorð eru tryggð, vegna þess að það skiptir mjög miklu máli að varðveita þann árangur sem við höfum náð og ég vænti þess að við séum sammála um það.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir skýrslugjöfina hér í dag. Ég tel að þetta form sé löngu búið að sanna gildi sitt. Bæði geta hv. þingmenn átt milliliðalaust samtal við hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra getur komið með mikilvægar upplýsingar hingað inn í þingið, leiðrétt rangfærslur eða misskilning eða farið betur í gegnum mál sem oft og tíðum eru flókin. Það er náttúrlega gríðarlega ánægjulegt og mikilvægt sem komið hefur fram, að 92% landsmanna séu ánægð með þær aðgerðir sem gripið hefur verið til. Mér finnst það líka mikilvægt sem kom fram í máli hæstv. ráðherra um að á Íslandi séum við núna með eitt opnasta samfélagið í heiminum og okkur hafi tekist að bregðast við því sem hefði getað orðið að hópsmiti. Í þessu er mjög mikið af jákvæðum og mikilvægum tíðindum. Mig langar að nota þennan tíma til að spyrja og eiga orðastað við hæstv. ráðherra um það hvað hún telji, núna þegar komin er svolítil reynsla á þetta, hafa gagnast okkur hvað best í því að ná þessum góða árangri, ekki bara í því að hemja veiruna heldur einnig á þann hátt að langstærstur hluti landsmanna er jafnframt ánægður með það.

Virðulegi forseti. Það er góð spurning hjá hv. þingmanni hverju við getum helst þakkað að við erum bæði með góða stöðu í faraldrinum hér innan lands og líka mikinn almennan stuðning við sóttvarnaráðstafanir. Ég held að þar sé mörgu fyrir að þakka en vil þó kannski fyrst og fremst nefna það að við erum tiltölulega lítið samfélag, við erum gagnsætt samfélag, við erum samfélag sem er vant upplýsingum og samtali. Við höfum líka borið gæfu til þess að tryggja að við byggjum ákvarðanir okkar á þekkingu. Ég held að það sé algert grundvallaratriði. Svo vil ég einnig segja að árangur okkar getum við líka þakkað þeirri staðreynd að við erum að raðgreina og rekja hvert einasta smit sem upp kemur. Þetta hefur tekist í samstarfi opinberra aðila og Íslenskrar erfðagreiningar og það er einstakt. Það er einstakt samstarf sem hefur leitt til þess að við erum með augu færustu vísindamanna okkar á hverju einasta smiti, raðgreiningu þess, rakningu og síðan ákvörðunum um sóttkví og einangrun, sem við höfum beitt með mjög góðum árangri og í einstaklega góðu samstarfi við samfélagið. Meginreglan er sú að fólk hefur verið arm í arm og samstiga í þessum aðgerðum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég get tekið undir það og ég held að það sé alveg hárrétt sem hæstv. ráðherra nefnir um gagnsæið, að við séum gagnsætt samfélag og að ákvarðanir sem hafa verið teknar hafi verið byggðar á þekkingu. Mig langar að undirstrika það og ég held að það skipti einmitt líka gríðarlega miklu máli hvað íslenskt vísindasamfélag er flinkt við að miðla þekkingu til almennings þannig að við skiljum öll hvað er í gangi og hvers er ætlast til af okkur og getum þannig tekið þátt í því að hlutirnir gangi upp. Ég held að þetta muni skipta máli núna inn í, ef við getum sagt næsta fasa sem við erum að fara í. Mér fannst það mikilvægt sem kom fram í máli ráðherra um að öll vottorð sem hér verða tekin gild uppfylli sömu skilyrði. Hæstv. ráðherra kom aðeins inn á önnur bóluefni undir lok skýrslu sinnar. Mig langar að spyrja út í það. Er þetta eitthvað sem við megum kannski eiga von á að verða dálítið flink í, þekkja og skilja umræðuna um, þ.e. halda áfram þessari umræðu um bóluefnin, hvers við ætlumst til af þeim og hvað verði tekið gilt eftir því sem þessu vindur fram? Ég held að það sé svo mikilvægt atriði sem hér er nefnt, að það séu sömu 

Virðulegi forseti. Svo að það sé bara sagt hér aftur gengur tillaga sóttvarnalæknis varðandi það hvaða plögg megi taka gild á landamærum út á að það sé í fyrsta lagi alþjóðlega bólusetningarskírteinið sem við þekkjum öll og í öðru lagi vottorð sem sé sambærilegt því sem notað er í Evrópu um það að viðkomandi hafi verið bólusettur með því bóluefni sem hefur verið tekið gilt í Evrópu. Þannig að það er líka áskilið. Þá erum við að tala um þessi efni sem við þekkjum, AstraZeneca, Moderna, Pfizer og núna Janssen. Það er útgangspunktur. Og svo í þriðja lagi vottorð um fyrri sýkingu eða sérstakt mótefnavottorð. Já, ég held að við munum draga ýmsa lærdóma af þessari lotu en hún er ekki búin. Ég er sérstaklega ánægð með að mér finnst við að öllum jafnaði hafa verið gæfusöm í því að gera veiruna ekki að pólitísku bitbeini. Mjög víða um heim hefur það gerst að stjórnmálaflokkar hafa viljað nýta sér stöðuna í baráttunni við veiruna til að lyfta pólitískri stöðu tímabundið í stað þess að snúa bökum saman í baráttunni gegn veirunni. Það hefur verið meginregla hér og fyrir það getum við líka þakkað. En ég vil líka segja að ég held að við landsmenn séum svolítið vön því að eiga samskipti við vísindamenn á sviði jarðvísinda og við gerum það náttúrlega iðulega þegar um er að ræða náttúruvá. Þannig að ég held að við séum töluvert þjálfuð í því að eiga samskipti við og treysta og skilja vísindafólk.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir skýrslugjöf ráðherra og það er ánægjulegt að heyra að hæstv. heilbrigðisráðherra líti svo á að það verði búið að bólusetja um 43.000 manns fyrir lok þessa mánaðar, ef ég skildi orð hennar rétt í skýrslugjöfinni. Því ber svo sannarlega að fagna og breytir stöðinni gífurlega út frá lýðheilsusjónarmiðum, geri ég ráð fyrir. Annar hv. þingmaður kom inn á að það er samt sem áður mikilvægt að hafa í huga og heiðri mannréttindi og takmarkanir á þeim þó að heimsfaraldur ríði yfir. Svo kemur að því að heimurinn færist aftur í svipað horf og áður og þá er eins gott að þessum mannréttindum sé skilað aftur til borgaranna. Í Skoðun í Fréttablaðinu í dag talar Aðalheiður Ámundadóttir einmitt um þetta mál og segir, með leyfi forseta: „Eðlilegt er að álykta að fólk sé ánægt með hvort tveggja; gott gengi í baráttunni við faraldurinn og hófsamar aðgerðir. Það breytir ekki því að umburðarlyndið gagnvart þeirri fordæmalausu frelsisskerðingu borgaranna sem gilt hefur í heilt ár er uggvænlega mikið og eðlilegt að fylgismenn mannréttinda hafi af því töluverðar áhyggjur, enda hefðu fáir trúað því fyrir ári að þjóðin myndi taka slíkum mannréttindaskerðingum svo fagnandi sem raun ber vitni.“ En tölum um sóttvarnaaðgerðir. Ég ætla að vinda mér í spurningarnar til hæstv. heilbrigðisráðherra: Er metinn árangur af mismunandi sóttvarnaaðgerðum, þ.e. af því að hefta útbreiðslu veirunnar annars vegar og af því að minnka skaðsemi hennar hins vegar? Ef svo er, hvernig fer það mat fram? Hvaða ályktanir má draga af fyrirliggjandi upplýsingum og gögnum um árangur einstakra aðgerða? Hvaða áhrif hafa upplýsingar um árangur 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar og mikilvægar vangaveltur. Ég held að það sé óendanlega mikilvægt að við sleppum aldrei umræðunni um mannréttindi þegar við tölum um þessi mál, ég er sammála þingmanninum um það. Hins vegar lít ég svo á að sem betur fer séum við öll hér á Alþingi fylgismenn mannréttinda, og ég held að það gildi um mikinn meiri hluta þjóðarinnar. Það er það sem einkennir sem betur fer íslenskt samfélag, að vera samfélag sem vill kenna sig við mannréttindi. Hv. þingmaður spyr, ef ég skil spurningarnar rétt, um samspil einstakra sóttvarnaráðstafana við markmið aðgerðanna á hverjum tíma og það hvernig tekin er ákvörðun um tiltekna aðgerð á hverjum tíma og hvort við séum að safna upp reynslu eins og faraldrinum vindur fram. Eins og sóttvarnalæknir segir sjálfur þá eru auðvitað á öllum tímum fjölmargar aðgerðir í gangi og það getur verið býsna snúið að finna út úr því hvaða árangri við náum með 2 metra reglu, hvaða árangri við náum með sprittun, hvaða árangri við náum með grímu, með fjöldatakmörkunum o.s.frv., af því að þetta eru aðgerðir sem spila allar saman. Þær eru hins vegar allar saman byggðar á þekkingu á faröldrum og hvernig þeir haga sér, og smátt og smátt á þekkingu á Covid-19 og hvernig sá faraldur hagar sér. Eftir því sem bólusettum fjölgar í samfélaginu er eðlilega minni þörf á sóttvarnaráðstöfunum innan lands enda er það hluti af þeim sjónarmiðum sem liggja til grundvallar tillögum sóttvarnalæknis til mín. En markmiðin hafa alltaf verið fyrst og fremst tvö, annars vegar að verja viðkvæmustu hópana, og þar sjáum við röðina í bólusetningar, og hins vegar að gæta að því að heilbrigðiskerfið okkar standist álagið.

Forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. Þetta er einmitt málið. Það þarf að vega og meta og safna upp reynslu til að hægt sé að taka upplýstar ákvarðanir um það hvernig framhaldið þarf að vera. En ég var að einhverju leyti að spyrja um aðgerðir innan lands, ákvarðanatöku út frá íslenskum raunveruleika, okkar raunveruleika og hvernig lagt er á mat á árangur sóttvarnaaðgerða innan lands. Því langar mig, virðulegi forseti, að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Að hve miklu leyti byggjast ákvarðanir um sóttvarnaaðgerðir á gögnum frá erlendum stofnunum á borð við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina og Sóttvarnastofnun Evrópu annars vegar, og hins vegar á reynslu af aðgerðum hér innan lands. Hvar liggur línan? Eins vil ég spyrja ráðherra hvort hún telji að það skorti mannafla og/eða fjármagn til að stunda innlenda gagnaöflun og rannsóknir á gagnsemi sóttvarnaaðgerða hér innan lands. Við erum jú lík okkar nágrannaþjóðum að mörgu leyti. Aftur á móti eru lifnaðarhættir Íslendinga ólíkir. Er til að mynda hægt að útskýra að ekki hefur þurft að grípa til útgöngubanns, vegna þess að lífshættir eru aðrir og það er annar persónuleiki í samfélagsgerðinni og hvernig við lifum okkar lífi? Í heilt ár hafa verið sóttvarnaaðgerðir og þær hafa verið íþyngjandi þrátt fyrir að þær hafi ekki verið jafn íþyngjandi og annars staðar. Því vil ég að spyrja ráðherra: Hvernig hefur farið fram mat á sóttvarnaaðgerðum innan lands?

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka sérstaklega fyrir samstarfið við hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem hefur kallað eftir nákvæmlega því sem hv. þingmaður er að spyrja um, þ.e. rökstuðningi og undirbyggingu undir sóttvarnaákvarðanir. Ég veit að hv. þingmaður hefur líka átt sæti og á sæti í hv. velferðarnefnd þar sem fjallað hefur verið um sóttvarnalöggjöfina. Og þingmaðurinn þekkir mjög vel þau álitamál sem alltaf eru undir um það hvernig maður rökstyður ákvörðun af þessu tagi, ekki síst þegar um er að ræða ákvarðanir sem fara í raun og veru inn á mikilvæg réttindi fólks. Það eru auðvitað mjög íþyngjandi ákvarðanir. Hv. þingmaður spyr hvaða samráð hafi verið haft eða hvaða fyrirmyndir við höfum eða hvert við lítum þegar ákvarðanir eru teknar. Ég vil svara því þannig til að sóttvarnalæknir er í mjög miklu sambandi við sína kollega, í fyrsta lagi á Norðurlöndum, þeir tala mjög mikið saman. Svo er það Sóttvarnastofnun Evrópu sem hefur haft mjög mikið samstarf og samráð. Það er samráð og samtal milli heilbrigðisráðherra, bæði á Norðurlöndum og einnig í Evrópu, og við erum í samstarfi við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina á heimsvísu og eins Evrópudeildina. Sem betur fer hefur það verið þannig, þó að það komi ekki til af góðu, að líka hefur verið litið til Íslands. Horft hefur verið til þess hvernig við gerum hlutina og ýmsir hafa tileinkað sér þær aðferðir sem við höfum verið að beita. Þá er ég sérstaklega að vísa til aðgerða á landamærum en líka til ákveðinna ráðstafana innan lands eins og þeirra sem lúta að smitrakningu, sem við höfum beitt hér með afar góðum árangri.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra munnlega skýrslu um sóttvarnaráðstafanir og bólusetningar gegn Covid-19 og finnst skýrslan, eins og fyrri skýrslur, upplýsandi. Nú styttist í vorjafndægur, bólusetningar og baráttan gegn kórónuveirunni gengur býsna vel hér á landi og það styttist í kraftmikla viðspyrnu á öllum sviðum samfélagsins. Mér finnst enn og aftur tilefni til að rifja það upp og halda því til haga að þetta síðasta ár höfum við upplifað þá tíma sem ekkert okkar bjóst við þrátt fyrir að hafa þá vitneskju úr lífvísindunum að við gætum alltaf átt von á heimsfaraldri. En við höfum líka upplifað einstaka tíma og samvinnu alþjóðasamfélagsins, alþjóðavísindasamfélagsins og stjórnmálanna um allan heim þar sem sett var skýrt markmið um að einhenda sér í þróun bóluefna og farið í samvinnu og samninga um rannsóknir og þróun og nú erum við komin með leyfi til að nota fjórar tegundir bóluefna hér á landi. Afhendingaráætlanir hafa hins vegar færst aðeins fram og aftur í tíma, eins og búast má við þegar unnið er með jafn viðkvæmt efni og bóluefni. Það er því erfitt að benda á tiltekna dagsetningu þar sem bólusetningu lýkur. Kannski skiptir það líka meira máli að við áttum okkur á því hversu stór hluti þjóðarinnar þarf að vera bólusettur til að hægt sé að slaka verulega á sóttvörnum innan lands þótt áfram verði haldið í persónulegar smitvarnir. Þess vegna spyr ég: Er til reiknilíkan sem sýnir samspil sóttvarna og fjölda bólusettra? Eða með öðrum orðum: Hvenær verða líkur á smiti og alvarlegum veikindum orðin það lítil að hægt verður að létta verulega á sóttvarnaaðgerðum innan lands? Hvernig ætlum við að finna það út? Þá vil ég spyrja um stöðu þeirra sem enn glíma við alvarlegar afleiðingar Covid og hvort nægjanleg endurhæfingarúrræði séu til staðar.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi varðandi endurhæfingu og eftirfylgni gagnvart þeim sem hafa upplifað og orðið fyrir alvarlegum eftirköstum eftir að hafa veikst af Covid-19 þá höfum við beint sjónum okkar sérstaklega að því. Annars vegar í gegnum sérstakt fjármagn sem hefur verið ráðstafað í endurhæfingu fyrir þennan hóp, sem voru 200 millj. kr. á síðasta ári sem við ráðstöfuðum fyrst og fremst fyrir þjónustu við þann hóp og líka fyrir endurhæfingu almennt og Reykjalundur hefur verið í broddi fylkingar í þeim efnum. Hins vegar höfum við ekki síður þurft að huga að því að heilsugæslan, með Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu í miðjunni, þekki þessi einkenni og geti ráðlagt fólki áfram, bæði þeim sem eru með vægari einkenni og líka þeim sem þurfa mögulega á þróaðri eða sérhæfðri þjónustu að halda. Varðandi líkan um þetta samspil þá er væntanlegt líkan þar sem við getum séð þetta samspil með skýrari hætti, þ.e. áhrif faraldursins á heilbrigðiskerfið, álagið á heilsufar o.s.frv., með hliðsjón af mismunandi framgangi bólusetningar og þess háttar. Það er að mínu mati mjög mikilvægt að slíkt líkan sé til staðar þó að áætlanir taki breytingum vegna þess að þetta samspil allt saman við bóluefnaframleiðendur er iðulega tvö skref áfram og eitt aftur á bak og við erum orðin býsna sjóuð í því. En líkan af þessu tagi væri sannarlega til bóta og er í smíðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Eins og farið hefur verið yfir hér í umræðunni og tilkynnt var af ríkisstjórninni í gær verður landið opnara frá 1. maí eða takmarkanir á landamærum breytast. Eftir það þarf fólk sem hverfandi líkur eru á að beri með sér Covid-smit ekki í sóttkví ef það getur sýnt fram á vottorð um bólusetningar eða fyrra smit og hefur ítrekað komið fram hér að vottorðin þurfi að uppfylla sömu kröfur og gerðar eru til vottorða hér innan lands. Jafnframt var í gær ítrekuð fyrri ákvörðun frá því í janúar, að kröfur um sóttkví muni frá 1. maí byggja á litakóðunarkerfi Sóttvarnastofnunar Evrópu. Þessar tilkynningar hafa gríðarlega mikla þýðingu fyrir fólk og fyrirtæki sem ætla sér að vera tilbúin í viðspyrnuna á öllum sviðum samfélagsins og við vitum að þar verður ferðaþjónustan í gríðarlega mikilvægu hlutverki. Gærdagurinn var því stór dagur fyrir íslenskt efnahagslíf og íslenska ferðaþjónustu þar sem ferðaþjónustan er núna í færum til þess að skipuleggja starfsemi sína, a.m.k. að einhverju marki, fyrir sumarið og taka til að mynda ákvarðanir um ráðningu starfsfólks, þótt vissulega sé ýmiss konar óvissa uppi. Mig langar þess vegna að halda áfram með fyrri spurningu um samspil aðgerða á landamærum og framvindu bólusetningar innan lands í samspili við líkur á smitum innan lands, sem sagt vísa aftur til umræðunnar um reiknilíkanið. Munu frekari ákvarðanir um ráðstafanir á landamærum byggja á líkum á smiti innan lands eða líkum á smitum 

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í spurningu hv. þingmanns þá er þetta samspil þarna á milli vegna þess að þegar öllu er á botninn hvolft er það dýrmætasta sem við höfum hér frá degi til dags árangurinn innan lands og allar ákvarðanir okkar og ráðstafanir verða að taka mið af því að við teflum ekki þeim árangri í tvísýnu. Þetta þarf samt sem áður allt saman að endurspeglast af meðalhófi og yfirvegun o.s.frv. Þess vegna vil ég árétta að ákvörðunin sem tekin var í gær var í samræmi við tillögur sóttvarnalæknis um að vottorð um bólusetningar væru tekin gild á landamærum og vottorð um sýkingar, þ.e. ef fólk hefur þegar fengið Covid getur það komið. Þessi vottorð hafa verið í gildi á Íslandi síðan 21. janúar þannig að breytingin er sú að það gildir ekki bara um fólk innan EES heldur um alla. Ef þeir eru með vottorð af þessu tagi þá geta þeir komið inn til landsins. En vottorðin þurfa að vera þannig að þau myndu standast skoðun innan EES, þannig að það eru ekki bara hvaða vottorð sem er heldur þurfa þau að uppfylla mjög strangar kröfur og ströng skilyrði. Litakóðunarkerfi Sóttvarnastofnunar Evrópu er sett upp með tilteknum reiknireglum sem segja til um það hver dreifing smitsins er á viðkomandi svæði. Þá kynni einhverjum að detta í hug: Já, en ef við hættum bara að prófa, komum við þá ekki bara öll út með grænt land? En það er ekki þannig vegna þess að ef við erum að prófa mjög fáa og prófum ekki nægilegan massa af fólki þá telst landið grátt og virkar eins og dökkrautt í þessum kerfum. 

Virðulegi forseti. Ég myndi vilja byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þá umræðu sem við eigum hér í dag og höfum átt um þessi mál. Ég tel að það sé mjög af hinu góða að skýrslugjöf hæstv. ráðherra sé með jafn reglubundnum hætti og raunin hefur verið. Ég ætla að hafa þetta stutt. Við þekkjum það öll að samfélagið allt hefur fært miklar fórnir, mismiklar þó. Efnahagslega höggið hefur verið þungt, misþungt þó. Það er kannski einkenni á þessari baráttu allri að þau eru mjög misþung, höggin sem á samfélaginu hafa dunið. Ég hef áhuga á að fá að vita hvenær við nálgumst hið fyrra eðlilega norm hér innan lands. Við erum svo lánsöm að staðan innan lands er mjög góð, ég held að það sé ekki hægt að lýsa því með neinum öðrum hætti. Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér í þeim efnum, og þá með tilliti til þess sem hér er verið að boða núna? Verða þessar breytingar hæstv. dómsmálaráðherra mögulega til að við hægjum á því ferli að veita almenningi hér innan lands eðlilegt líf aftur?

Virðulegi forseti. Mitt stutta svar er nei, vegna þess að við gerum kröfur um að fólk sé bólusett eða hafi annað fullnægjandi vottorð um að viðkomandi hafi áður sýkst af Covid-19 eða sé með mótefni. Við munum gera mjög miklar kröfur til þessara gagna og vottorða og sömu kröfur og við höfum áður gert, frá því í janúar, til þeirra sem eru innan EES. En það breytir því ekki að faraldurinn er enn á fullri ferð í heiminum. Og það breytir því heldur ekki að við sjáum stökkbreytt afbrigði sem eru mjög skæð og gæti verið mjög snúið að eiga við. Við sjáum nágrannaríki eins og núna síðast Noreg, sem hefur verið að herða aðgerðir af þeim sökum. Af því að mig langar svo til að geta svarað hv. þingmanni um hvenær hvað gerist og hvenær við getum farið að lifa eðlilegu lífi, og ég held að það sé mjög mikilvægt að geta séð það fyrir sér með einhverju móti, þá er það svo að miðað við núverandi bólusetningaráætlun, með öllum þeim fyrirvörum sem þar eru, en þó að frádregnu AstraZeneca sem er í bið akkúrat núna, gerum við ráð fyrir því að 70 ára og eldri hafi verið bólusett í apríl, að þá séum við komin þangað. Það munar náttúrlega mjög miklu varðandi það að gæta að okkar viðkvæmustu hópum. Danir hafa verið brattari en heilbrigðisyfirvöld hér í því að segja: Það er eðlilegt að segja sem svo að Danmörk nái því markmiði að bólusetja þau sem eru eldri en fimmtug um miðjan júní og þá verði ástæðulaust að halda áfram með sóttvarnaráðstafanir. Þetta hafa Danir sagt. Við höfum ekki gengið svo langt að segja þetta vegna þess að við viljum halda fleiri fyrirvörum á framsetningu okkar. En svona til umhugsunar erum við auðvitað með sambærilega afhendingaráætlun og sambærileg kaup á bóluefnum í meginatriðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Þau eru ánægjuleg. Það er auðvitað mikið atriði hver ætluð áhrif þessarar breytingar núna verða á almenning hér innan lands og mér þætti það dýrkeypt ef þau skref sem verið er að taka núna yrðu til þess að almenningur á Íslandi myndi þurfa að bíða lengur með tilslakanir hér heima. Það er mikils virði að komast sem fyrst að landi, ekki síst í ljósi þeirra fórna sem almenningur hefur fært. Spurning mín í þessari síðari lotu til hæstv. ráðherra er þá sú hvort fyrir liggi einhverjar efnahagslegar greiningar á ætluðum áhrifum. Ég átta mig á því að þau eru ætluð. En liggja fyrir einhverjar greiningar um ætlaðan efnahagslegan ávinning af þessum breytingum núna, hvað það mun þýða fyrir íslenskt efnahagslíf að taka þessi skref?

Virðulegi forseti. Bara svo það sé sagt fyrst hér í mínu seinna svari, af því að hv. þingmaður veltir því aftur upp hvort ástæða sé til að hafa áhyggjur vegna áhrifa breytinga á landamærum á fyrirhugaða afléttingu ráðstafana innan lands, þá er það þannig að minnisblaðið sem ég fæ frá sóttvarnalækni núna um helgina, sem felur í sér tillöguna um að bólusetningarvottorð og vottorð um fyrri sýkingu séu tekin gild óháð því hvaðan þau koma, eru tillögur byggðar á þekkingu á sóttvarnaráðstöfunum. Það eru sóttvarnarök sem liggja þar að baki þannig að ég geri ráð fyrir því að sóttvarnalæknir sé algjörlega með opin augun gagnvart þessu. En varðandi síðan efnahagslegar greiningar þá eru auðvitað greiningar sem hafa verið í gangi, eru í gangi og verða í gangi á vegum forsætisráðuneytis og fjármálaráðuneytis, ráðuneytisstjórahópa o.s.frv., bæði á einstökum aðgerðum, áhrifum sóttvarnaráðstafana og ekki síst áhrifum á efnahags- og atvinnulíf.

Virðulegi forseti. Ég segi eins og hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir á undan mér að ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Það hefur aldrei farið fram hjá neinum að ég hef viljað stíga verulega varlega til jarðar þegar kemur að aðgerðum á landamærum og innflutningi veirunnar. Við erum rétt komin fyrir vind og ég tel að það hafi jafnvel ekki síður verið lukkan ein sem réð því en eitthvað annað að við erum ekki að glíma við fjórðu bylgju faraldursins nú þegar. Ég vísa hér líka í hv. þingmann og þá sem hafa innt hæstv. heilbrigðisráðherra eftir því hvaða ábati sé í rauninni af því að fara í þær framkvæmdir á landamærunum sem nú er verið að boða. Um leið langar mig að spyrja hæstv. ráðherra, þau hljóta að vita það, þegar talað er um meðalhóf og að við eigum að fara að ganga frjáls um eða losa hömlur innan lands hljóta þau að gera sér grein fyrir hættunni á því að hreinlega þurfi að herða þær frekar. Eins og hæstv. heilbrigðisráðherra hefur bent á og flestir vita geisar faraldurinn sem aldrei fyrr. Það berast bara vægast sagt váleg tíðindi frá Óslóarsvæðinu í Noregi þar sem kemur meira að segja fram að tæplega 40% af nýsýktum einstaklingum eru börn á grunnskólaaldri. En mig langar í kjölfarið til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hefur hún farið inn á síður sem ég hef kíkt inn á þar sem ég get keypt mér falsað bóluefnavottorð fyrir 25 dollara? Ég ætla að benda á að það vottorð lítur ekki öðruvísi út en ekta vottorð. Það væri heldur ekki gott falsað vottorð ef það liti ekki út eins og þau vottorð sem eiga að tryggja að við fáum hingað ærlega einstaklinga með ekta vottorð sem mark er á takandi þegar við ætlum að taka við vottorðum og hleypa þeim inn í landið án þess að þeir fari í sóttkví eða nokkurn skapaðan hlut. Mig langar til að fá að svar við þessu þó að það sé nú ekki mikið meira.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af fölsuðum vottorðum. Það skiptir alveg gríðarlega miklu máli að mjög vel sé gætt að þeim kröfum sem gerðar eru á landamærum varðandi öryggi þeirra vottorða sem þar eru lögð fram. Það gildir hér eftir sem hingað til og sóttvarnalæknir gerir reglur og viðmið fyrir starfsfólk á landamærum um það. Hv. þingmaður segir að lukkan hafi verið með okkur varðandi það að ná utan um fjórðu bylgjuna. Hún var það vissulega en líka það að við erum með mjög ákveðnar harðar aðgerðir sem við grípum til þegar þessi örfáu smit koma upp og við förum í mjög alvarlega smitrakningu og sóttkví til að ná utan um bylgjuna. Það er aðferðafræðin okkar sem er að skila okkur því að ná árangri. Sóttvarnalæknir segir í minnisblaði til mín, og þar held ég að sóttvarnalæknir, hv. þingmaður og sú sem hér stendur séu algjörlega sammála, að mikilsvert sé að varðveita þann góða árangur sem við höfum náð og það snýst ekki síst um ráðstafanir á landamærum. Það skiptir auðvitað mjög miklu máli. Þess vegna leggur sóttvarnalæknir til að við förum að prófa börn á landamærum. Hann leggur líka til að kannað sé hvort við notum sóttvarnahús meira en við höfum gert og sérstaklega þegar um er að ræða niðurstöðu þar sem viðkomandi er með jákvætt sýni af stökkbreyttu afbrigði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið en hún svaraði reyndar ekki spurningu um það hvort hún hafi séð svona falsað vottorð sem hún getur keypt sér auðveldlega í gegnum samfélagsmiðlasíðuna Telegram og kostar 25 dollara. Það væri athyglisvert að athuga hvort sóttvarnayfirvöld séu ekki alveg örugglega að byrgja brunninn hvað það varðar. Svo nefndi hæstv. heilbrigðisráðherra áðan að við erum að taka utan um þá einstaklinga sem hafa orðið fyrir eftirköstum og eru að glíma við langvinn eftirköst Covid. Þeir hafa fengið hjálp á Reykjalundi en nú voru þær fréttir að berast að Reykjalundur er hættur og búinn að loka á þessa aðstoð, er að vonast til að samræður við Sjúkratryggingar og þá væntanlega hæstv. heilbrigðisráðherra leysi þar úr þannig að við getum haldið áfram að hjálpa þessu fólki. Það eru ansi margir á bið, 50 á biðlista ef ég skil það rétt. Mig langar í kjölfarið að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort það sé ekki alveg á hreinu að við höldum áfram að hjálpa þessu fólki 

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi aðstoð og viðeigandi heilbrigðisþjónustu við þau sem hafa glímt við eftirköst Covid-19 þá hef ég lagt mikla áherslu á það, eins og kom fram í fyrri samskiptum mínum við annan þingmann, að þær upplýsingar sem ég fæ eru að samskiptin milli Reykjalundar og Sjúkratrygginga Íslands snúist um einhver tækniatriði sem eigi ekki að vera flókið að vinna úr. Reykjalundur hefur staðið sig einstaklega vel í því að sinna þessum hópi. Varðandi spurningu hv. þingmanns um fölsuð vottorð er það svo að landamæraverðir eru þjálfaðir til að meta gögn af þessu tagi, hafa verið það og eru það. Það að framvísa fölsuðum gögnum á landamærum varðar fangelsi.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir skýrslugjöfina. Það skiptir miklu máli að vera í þessu mikla sambandi við þingið og væri auðvitað frábært ef þingið fengi að taka þátt í umræðu áður en ákvarðanir eru teknar. En ég átta mig á því að það er ekki auðfengið. 92% þjóðarinnar styður þær aðgerðir sem hafa verið og nú hefur verið ákveðið að fara í breytingar. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að hún hafi í einu og öllu fylgt sóttvarnalækni en að sóttvarnalæknir hafi lagt til eitthvað fleira og tvítók hæstv. ráðherra að hæstv. dómsmálaráðherra færi með ákvarðanir á landamærum en að þær tillögur sem ekki hefur verið farið eftir frá sóttvarnalækni væru til skoðunar. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Má skilja hana þannig að hún fylgi í einu og öllu ráðleggingum sóttvarnalæknis en það sé ekki svo með aðra ráðherra í ríkisstjórn Íslands?

Virðulegi forseti. Ég er ekki hissa á að þetta kunni að hljóma ruglingslega. Í fyrsta lagi er það að þegar ég fer yfir tillögur sóttvarnalæknis um aðgerðir á landamærum eru þær þrjár sem hann leggur til í meginatriðum. Í fyrsta lagi það sem lýtur að vottorðunum og var til umræðu í gær. Í öðru lagi talar hann um börn og að það þurfi að prófa þau á landamærum en til þess þurfum við betri undirbúning. Í þriðja lagi er það meiri notkun á sóttvarnahúsum, eða farsóttarhúsum eftir atvikum, sem tengist þá afbrigðinu sem um er að ræða o.s.frv. Þetta eru þær tillögur sem koma frá sóttvarnalækni. Reglugerðin sem ég hef yfir að ráða varðandi landamærin snýst um sóttvarnaráðstafanir á landamærum. Dómsmálaráðherra hefur yfir að ráða reglugerð um för yfir landamæri og hún breytir reglugerðinni þannig að almennt bann við tilefnislausum ferðum þriðja ríkis borgara yfir ytri landamæri nái ekki til einstaklinga sem eru með þessi fullnægjandi vottorð. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ákvarðanir um breytingar á landamærum virðast óháðar gengi okkar varðandi bólusetningar en fyrir liggur að fyrri bólusetningaráætlanir stjórnvalda ganga ekki alveg eftir. Við fáum fregnir á morgun um AstraZeneca sem við höfum gert samninga við um 230.000 skammta. Þetta er auðvitað langstærsti hlutinn og maður veltir fyrir sér hvort við séum ekki í pínu vanda ef þetta gengur ekki eftir, ef Evrópska lyfjastofnunin afturkallar markaðsleyfið. Ég velti fyrir mér í ljósi þess að Europol hefur varað við fölsuðum vottorðum og bólusetningar innan lands kunna að riðlast hvort þessar ákvarðanir séu engu að síður teknar, þrátt fyrir allar varnaðarraddir og -bjöllur.

Virðulegi forseti. Það er sannarlega rétt að ef við erum í þeirri stöðu eftir morgundaginn að ef AstraZeneca verður komið út úr áætlunum okkar hefur það auðvitað heilmikil áhrif. Ef ég man rétt gerum við ráð fyrir því að 76.000 skammtar af því efni séu hluti af áætlun okkar á öðrum ársfjórðungi. Ef sú tala er úti seinkar það áætlunum okkar sem því nemur. Að sama skapi erum við ekki með áætlanir sem snúast um Janssen-bóluefnið inni í plönum okkar. Þar keyptum við 235.000 skammta þar sem einn skammtur dugar fyrir hverja bólusetningu. Þetta er nú svona dæmi sem rekur sig fram og til baka og það skiptir auðvitað máli þegar við erum að skoða dæmið í heild að horfa til þess að upplýsingarnar eru að koma til okkar frá degi til dags. Á morgun liggur væntanlega fyrir niðurstaða Lyfjastofnunar Evrópu um AstraZeneca. 

Virðulegi forseti. Enn vil ég þakka hv. þingmönnum og forseta fyrir góða umræðu og mikilvæga. Mér hefur þótt gott að finna fyrir því í gegnum allan þennan faraldur, en núna er komin á 13. mánuð þessi lota sem við höfum átt í hér á Íslandi, hversu almenn samstaðan er, ekki bara í samfélaginu heldur líka í þinginu með því að þingmenn hafa viljað beita gagnrýni, krefjast upplýsinga og gera ráð fyrir því að ég sé til svara, sem núna er raunar lagastoð fyrir. Það að við eigum samræður eins og þær sem við höfum átt í dag er ein af ástæðunum fyrir því hversu vel hefur gengið. Ég finn það á viðbrögðum og spurningum allra þeirra þingmanna sem hafa tekið þátt í dag hversu dýrmætur árangurinn er hér innan lands og hversu mikilsvert það er að stíga öll skref af varfærni. Ég hef alltaf talað fyrir því og sóttvarnalæknir hefur verið þar sömuleiðis. Við munum gera það áfram, hér eftir sem hingað til, vegna þess að þegar öllu er á botninn hvolft skiptir það mestu máli að við komumst sem heilust út úr þessari lotu sem hefur sannarlega verið fordæmalaus en hefur haft áhrif bæði á lýðheilsu og atvinnu- og efnahagslíf. En sem betur fer eru vísbendingar um að hún styttist í hinn endann, glíman við Covid-19.  
            

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, og lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002. Frumvarpið var upphaflega lagt fram á 149. löggjafarþingi, þá einungis til breytinga á lögum um útlendinga, en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið var síðan flutt á 150. löggjafarþingi með ýmsum viðbótum sem fólu einkum í sér breytingar á tilteknum ákvæðum laga um útlendinga varðandi dvalarleyfi annars vegar og laga um atvinnuréttindi útlendinga varðandi tímabundið atvinnuleyfi hins vegar. Það frumvarp náði ekki heldur fram að ganga og er nú endurflutt öðru sinni með ýmsum breytingum. Helstu nýmæli nú fela í sér breytingar á tilteknum ákvæðum laga um útlendinga varðandi kærunefnd útlendingamála og breytingar á lögum um dvalarleyfi, þá sérstaklega veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða þegar synjað hefur verið um efnislega meðferð í verndarmálum, og lögum um atvinnuréttindi útlendinga um rétt til atvinnu. Þá koma nánari skýringar við einstök ákvæði, auk nánari skýringa í greinargerð í ljósi þróunar sem hefur átt sér stað í málaflokknum frá því að frumvarpið var samið upphaflega, auk þróunar sem orðið hefur í kjölfar Covid-19 faraldursins. Umsóknir um alþjóðlega vernd voru á bilinu 800 til u.þ.b. 1.100 á ári á árunum 2016–2019. Á árinu 2020 voru umsóknir 654 en sú fækkun helgast mest af miklum ferðatakmörkunum vegna Covid-19 faraldursins. Hlutfall umsókna á hverja 10.000 íbúa var langhæst á Íslandi árið 2020 samanborið við hin Norðurlöndin, þ.e. 18 umsóknir á hverja 10.000 íbúa en til samanburðar voru þær þrjár á hverja 10.000 íbúa í Noregi og Danmörku. Samsetning hópsins hefur einnig tekið töluverðum breytingum. Meiri hluti þeirra umsókna sem bárust við setningu núgildandi laga um útlendinga árið 2016 var vegna tilhæfulausra umsókna frá öruggum upprunaríkjum, eða um 60% umsókna, en á undanförnum árum hefur náðst að hraða afgreiðslu þeirra mála með því að styrkja forgangsmeðferð. Á hinn bóginn hefur umsóknum um alþjóðlega vernd á Íslandi fjölgað verulega í hópi þeirra sem leita eftir alþjóðlegri vernd á nýjan leik, þ.e. þeir sem eru búnir að fá vernd í öðru Evrópuríki og hafa þar af leiðandi þegar fengið þá aðstoð og réttindi sem standa almennt ríkisborgurum landanna til boða. Á síðasta ári voru 50% umsókna hér á landi frá einstaklingum sem þegar höfðu hlotið alþjóðlega vernd í öðru ríki og fór hlutfallið upp í u.þ.b. 70% á seinni helmingi ársins. Þá hefur fjölgað töluvert í hópi umsækjenda sem fá hefðbundna efnismeðferð hér á landi en það eru m.a. einstaklingar sem koma frá fjarlægari löndum og margir hverjir eru að flýja ofsóknir í heimalandi sínu. Það er því svo komið að um 400 einstaklingar þiggja að jafnaði þjónustu hér á landi meðan þeir bíða úrlausnar á umsókn sinni um alþjóðlega vernd eða endursendingar til annars ríkis. Mikilvægt er að einstaklingar sem hingað leita og eiga rétt á alþjóðlegri vernd fái umsókn sína afgreidda skjótt og örugglega svo hefja megi vinnu við árangursríka aðlögun þeirra að íslensku samfélagi. Frumvarpið gerir stjórnvöldum kleift að afgreiða með skilvirkum og mannúðlegum hætti umsóknir sem almennt leiða ekki til veitingar alþjóðlegrar verndar og þannig draga úr fjölda slíkra umsókna. Það er grundvallarforsenda að stjórnvöld hafi rými til að beina athyglinni að þeim hópi umsækjenda sem er í þörf fyrir vernd og verndarkerfið er hannað fyrir. Þessar breytingar myndu einnig draga úr kostnaði ríkissjóðs og bæta meðferð opinbers fjár. Ég vil vekja sérstaka athygli á því að frumvarpið hefur að geyma fleiri mikilvægar breytingar sem snúa að ýmsu öðru en verndarkerfinu, svo sem breytingar sem nauðsynlegt er að ná fram vegna skuldbindinga á vettvangi Schengen-samstarfsins. Frumvarpinu er þannig ætlað að mæta athugasemdum sem gerðar hafa verið við innleiðingu og beitingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2008/115/EB, um brottvísanir, þ.e. brottvísunartilskipunarinnar, hér á landi. Þá er nýjum reglugerðarheimildum bætt inn í lög um útlendinga svo innleiða megi með sem skilvirkustum hætti þær skuldbindingar sem hvíla á Íslandi á grundvelli Schengen-samstarfsins. Frumvarpið hefur loks jafnframt að geyma nokkrar breytingar er varða dvalarleyfi og atvinnuleyfi sem ég mun gera nánar grein fyrir hér á eftir. Virðulegi forseti. Ég mun nú gera nánari grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. 1. Þegar bersýnilega tilhæfulausum umsóknum frá umsækjendum frá öruggum upprunaríkjum fjölgaði mjög hér á landi fyrir nokkrum árum var brugðist hratt við. Mælti þáverandi dómsmálaráðherra fyrir um forgangsmeðferð slíkra umsókna í reglugerð nr. 775/2017, um breytingar á reglugerð um útlendinga nr. 540/2017, og var þar að finna skilgreiningu á hugtakinu bersýnilega tilhæfulaus umsókn og kveðið á um þá málsmeðferð sem slík umsókn ætti að fá. Kærunefnd útlendingamála komst svo að þeirri niðurstöðu að tiltekin ákvæði í þeirri reglugerðar hefðu ekki fullnægjandi lagastoð og því er nauðsynlegt að bregðast við því og flytja þau að hluta inn í lögin um útlendinga. Er því lagt til í frumvarpinu að nánar verði skilgreint í lögum hvenær umsókn skuli teljast bersýnilega tilhæfulaus og hvaða þýðingu það hefur að bera fram slíka umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi. 2. Þróun ársins 2020 og það sem af er árinu 2021 hefur sýnt mikla aukningu umsókna frá umsækjendum um alþjóðlega vernd sem hafa þegar hlotið alþjóðlega vernd í öðru Evrópuríki. Þykir nauðsynlegt að bregðast við þessari stöðu sem má m.a. rekja til þess að lagaumhverfi hér á landi hefur sérstöðu í samanburði við önnur Evrópuríki. Stjórnsýslan þarf að geta afgreitt umsóknir innan ásættanlegs tíma og með sem skilvirkustum hætti. Það er mikilvægt svo að umsækjendur fái sem fyrst svör og þurfi ekki að bíða lengi í óvissu auk þess að umsækjendur þurfi ekki á þjónustu að halda á meðan umsóknin er til meðferðar lengur en nauðsyn krefur. Því er lagt til í frumvarpinu að ákvarðanir um synjun á efnislegri meðferð sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála og að fyrirvarar um sérstakar ástæður og sérstök tengsl eigi ekki við um einstaklinga sem þegar eru komnir með vernd í öðru Evrópuríki. Á sama tíma er lagt til það nýmæli að stjórnvöld skulu að eigin frumkvæði taka til skoðunar hvort veita eigi útlendingi sem þegar hefur hlotið vernd í öðru ríki, en hefur verið synjað um efnismeðferð, dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Með þessari viðbót er verið að leita leiða sem hægt er að fara án þess að taka alfarið út mat á grundvelli sérstakra tengsla eða ástæðna en einnig án þess að verið sé að skapa í lögum okkar sérstöðu samanborið við önnur lönd. Verði þessi leið farin er verið að stytta tíma málanna í kerfinu og umsækjendur fá mat á því hvort uppfyllt séu skilyrði dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða eftir að synjað er um efnismeðferð. 3. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem snúa í fyrsta lagi að fjölskyldusameiningu flóttafólks sem kemur hingað til lands í boði stjórnvalda, þ.e. kvótaflóttafólks, og í öðru lagi fjölskyldusameiningu flóttafólks sem fengið hefur vernd hér í kjölfar umsóknar sinnar um alþjóðlega vernd. Annars vegar er lagt til að skýrt verði kveðið á um í lögum um að veita skuli kvótaflóttafólki dvalarleyfi samkvæmt 73. gr. útlendingalaga. Á þeim grundvelli munu kvótaflóttamenn almennt njóta sömu réttinda til fjölskyldusameiningar og aðrir útlendingar samkvæmt VIII. kafla laganna. Þess skal getið að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gætir að einingu fjölskyldunnar fyrir komu kvótaflóttamanna til Íslands en það þekkist þó í framkvæmd í einstökum málum að ekki eru endilega allir fjölskyldumeðlimir nefndir í skýrslum stofnunarinnar. Til að koma til móts við þann hóp er í frumvarpinu lögð til reglugerðarheimild um útgáfu dvalarleyfa í sérstökum tilvikum fyrir nánustu aðstandendur kvótaflóttafólks. Hins vegar er lagt til að þeir einstaklingar sem koma hingað til lands á grundvelli fjölskyldusameiningar við einstakling sem hlotið hefur alþjóðlega vernd hér á landi njóti ekki sömu heimildar. Með þessari breytingu er lagt til að einungis einstaklingar sem hlotið hafa alþjóðlega vernd á Íslandi geti fengið sína nánustu aðstandendur til landsins á grundvelli fjölskyldusameiningar. Til að koma til móts við þessa breytingu er ákvæðið víkkað að því marki að það nái einnig til stjúpbarna þess sem hlaut upphaflega alþjóðlegu verndina. Með þessum hætti er í fyrsta lagi tryggt að þeir einstaklingar sem ákvæðinu er ætlað að ná utan um haldi enn sama rétti og í öðru lagi er komið til móts við samsettar fjölskyldur og í þriðja lagi komið í veg fyrir mögulega misnotkun á kerfinu. 4. Lagt er til nýtt úrræði, endurtekin umsókn, sem kveður á um sérstaka málsmeðferð endurtekinna umsókna sem gerir umsækjendum um alþjóðlega vernd kleift að fá ákvarðanir í málum sínum endurskoðaðar á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga. Úrræðið kemur í stað hefðbundinnar endurupptöku samkvæmt stjórnsýslulögum og er sérstaklega sniðið að verndarkerfinu til að tryggja betur skilvirkni í afgreiðslu mála og skýra betur réttarstöðu einstaklinga í þessari stöðu. Hugtakið sækir fyrirmynd sína í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2013/32/ESB, um lágmarkskröfur til málsmeðferðar við veitingu og afturköllun stöðu flóttafólks, eða málsmeðferðartilskipunina. 5. Lagðar eru til breytingar til að bregðast við athugasemdum í kjölfar úttektar á þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu sem fram fór árið 2017. Snúa þær einkum að innleiðingu og beitingu Íslands á brottvísunartilskipuninni, svo sem um málsmeðferð brottvísunarmála og veitingu frests til sjálfviljugrar brottfarar, réttaráhrifum brottvísana, ákvörðunum um lengd endurkomubanna og niðurfellingu þeirra, heimildum lögreglu við eftirlit með för fólks úr landi og nauðsynlegum reglugerðarheimildum svo innleiða megi skuldbindingar Íslands á sviði Schengen-mála á sem skilvirkastan hátt. Ísland er skuldbundið til að bregðast við þessum athugasemdum og nú þegar næsta úttekt eftirlitsnefndarinnar fer að hefjast er brýnt að koma lagfæringunum í gegn. 6. Í frumvarpinu er lagt til að lokafrestur meðferðar mála um það hvort taka eigi umsókn til efnismeðferðar hér á landi miðist við þann tíma þegar máli er lokið á stjórnsýslustigi, þ.e. endanlega niðurstöðu hjá kærunefnd útlendingamála. Í framkvæmd hefur óljóst orðalag núgildandi ákvæðis um lokafrest leitt til þess að miða sé við þann tíma sem umsækjandi yfirgefur landið. Lagt er til að ákvæðið taki mið af orðalagi sambærilegs ákvæðis um veitingu dvalarleyfis af mannúðarástæðum. 7. Í febrúar 2020 var reglugerð um útlendinga breytt til að stytta hámarksmálsmeðferðartíma stjórnvalda í efnismeðferðarmálum þegar börn eiga í hlut. Með frumvarpinu er lagt til að sú breyting verði lögfest þannig að heimilt verði að veita barni dvalarleyfi af mannúðarástæðum hafi það ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 16 mánaða í stað 18, eins og miðað er við í núgildandi ákvæði. 8. Í ljósi reynslu og málafjölda hjá kærunefnd útlendingamála síðustu ár er lagt til að nefndarmönnum verði fjölgað. Það er talið nauðsynlegt til að auka skilvirkni og sveigjanleika nefndarinnar. Með fleiri nefndarmönnum geti nefndin m.a. fundað oftar sem muni skila sér í styttri málsmeðferðartíma. 9. Reynsla af vinnslu mála fylgdarlausra barna sem sækja um alþjóðlega vernd hér á landi hefur sýnt að þau mál taka oft langan tíma þrátt fyrir vilja stjórnvalda til að hraða málsmeðferð eins og unnt er. Í núgildandi lögum er Útlendingastofnun gert skylt að leita umsagnar Barnaverndarstofu áður en ákvörðun er tekin í máli fylgdarlauss barns. Nauðsynlegt þykir að breyta því verklagi á þann veg að framangreind umsagnarskylda eigi einungis við þegar til stendur að synja fylgdarlausu barn um áframhaldandi dvöl hér á landi. Með breytingunni er stefnt að því að draga úr umfangi þeirra mála sem bera þarf undir Barnaverndarstofu og stytta málsmeðferðartíma þar sem fylgdarlausum börnum er veitt alþjóðlega vernd eða dvalarleyfi hér á landi. 10. Við framkvæmd laga um útlendinga hefur komið í ljós að lagfæra og umorða þarf nokkur ákvæði þeirra um dvalarleyfi til að skýra málsmeðferð og framkvæmd. Eru því lagðar til breytingar á ýmsum ákvæðum varðandi dvalarleyfi. Er m.a. lagt til að doktorsnemar megi vera staddir hér á landi þegar þeir sækja um dvalarleyfi í fyrsta skipti og að heimilt verði að veita útlendingi sem misst hefur starf sitt sem krefst sérfræðiþekkingar dvalarleyfi til þriggja mánaða til þess að hann geti leitað sér annars starfs á grundvelli sérfræðiþekkingar sinnar. Þá er talið nauðsynlegt að breyta tveimur ákvæðum útlendingalaga um dvöl ungs fólks á Íslandi, annars vegar að gera þeim sem koma á grundvelli vistráðningar eða „au pair“ mögulegt að dvelja hér á landi í tvö ár í stað eins árs. Hins vegar að breyta aldursskilyrðum í ákvæðum laga um dvalarleyfi vegna samninga Íslands við erlend ríki og gera þeim sem dvelja á grundvelli slíks dvalarleyfis kleift að vera á landinu í allt að tvö ár. 11. Í samráði við félagsmálaráðuneytið eru loks lagðar til breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002, varðandi útgáfu tímabundinna atvinnuleyfa vegna sérstakra ástæðna. Í frumvarpinu er lagt til að útlendingum sem hafa verið veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða sérstakra tengsla við landið samkvæmt lögum um útlendinga verði undanþegnir frá kröfu um tímabundið atvinnuleyfi hér á landi. Talið er að aðstæður þessara útlendinga séu slíkar að óþarfi sé að kveða á um frekari skilyrði fyrir heimild þeirra til atvinnuþátttöku hér á landi. Þá mun þessi breyting jafnframt fækka málum hjá Vinnumálastofnun þar sem um árabil hafa slík dvalarleyfi legið að baki um helmingi þeirra tímabundnu atvinnuleyfa sem gefin eru út á grundvelli laganna. Hæstv. forseti. Stefna okkar í útlendingamálum er skýr. Þeir sem þurfa á vernd að halda fá vernd. Þannig hefur kerfið okkar alltaf virkað og mun áfram gera. Mikilvægast er að þeir sem hingað leita eftir alþjóðlegri vernd fái réttláta og vandaða málsmeðferð. Fjölgun umsókna síðustu misseri sýnir hversu mikilvægt er að bregðast við svo að þeir sem þurfa á alþjóðlegri vernd að halda vegna ofsókna fái skjóta afgreiðslu mála sinna. Verndarkerfið þarf að vera í stakk búið og byggt með þeim hætti að mál þeirra sem eiga rétt á vernd hér gangi sem best fyrir sig. Ég hef nú gert grein fyrir öllum aðalatriðum frumvarpsins. Fyrir liggur að frá gildistöku laga um útlendinga hefur þeim verið breytt nokkrum sinnum og er þetta frumvarp liður í nauðsynlegri endurskoðun laganna. Þá eru í frumvarpinu einnig lagðar til breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga til hagsbóta fyrir atvinnuþátttöku útlendinga hér á landi. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hér sé um efnislega sama frumvarp að ræða og hún lagði fram 11. apríl á síðasta ári og kom til 1. umr. en kom aldrei til 2. umr. Þá vil ég spyrja hæstv. dómsmálaráðherra að því hvort ríki sátt um þetta frumvarp innan ríkisstjórnarinnar og hvort hæstv. ráðherra telji að það verði að lögum á vormánuðum. Einnig langar mig að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í 11. gr. frumvarpsins sem fjallar um málsmeðferð endurtekinna umsókna. Nú eru mörg dæmi þess að hælisleitendur sem beðið hafa úrlausn sinna mála hér á landi mánuðum saman, og eru á meðan á framfærslu ríkissjóðs, fái synjun. Þeir fara úr landi á kostnað ríkissjóðs en ekki líður á löngu þar til þeir koma aftur til landsins, óska aftur eftir hæli og fara aftur í margra mánaða bið eftir úrlausn sinna mála. Á meðan greiðir ríkissjóður húsnæði og framfærslu fyrir viðkomandi. Sem sagt, ferlið er endurtekið aftur og aftur með tilheyrandi kostnaði fyrir ríkissjóð. Það eru dæmi þess að sami aðili hafi komið hingað fjórum sinnum og fengið sömu þjónustunnar fjórum sinnum. Er girt fyrir þennan möguleika í 11. gr. frumvarpsins?

Virðulegi forseti. Eins og ég greindi frá í framsögu minni eru nokkrar breytingar á þessu frumvarpi frá því að ég lagði síðast fram frumvarp um breytingar á þessum lögum. Það á m.a. við um dvalarleyfi, kærunefnd útlendingamála, þ.e. fjölgun kæra, en líka dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna fyrir aðila sem eru komnir með vernd annars staðar. Þannig að á frumvarpinu eru gerðar nokkrar breytingar ásamt einhverjum öðrum lagfæringum. Eins er breytt aldurstakmark fyrir ungmenni og önnur ákvæði sem ég greindi frá í framsögu minni. Er sátt um málið? Ég tel að eins og frumvarpið er núna séum við að bregðast við stöðunni í kerfinu í dag, hvernig við getum tekið betur á móti þeim hópi sem þarf alþjóðlega vernd. En þeim sem koma hingað og hafa vernd í öðru ríki hefur fjölgað gríðarlega á undanförnum mánuðum og þar skerum við okkur verulega úr miðað við lönd annars staðar í Evrópu.

Herra forseti. Ég vil biðja hæstv. ráðherra að svara í síðara andsvari spurningu minni áðan um hvort 11. gr. girði fyrir að hingað sé hægt að koma mörgum sinnum, þ.e. af hálfu hælisleitanda, og fá þá þjónustuna aftur og aftur. Ég lagði fram fyrirspurn til hæstv. ráðherra um alþjóðlega vernd og svar barst nýverið. Þar kemur fram að umsækjendur um alþjóðlega vernd sem fengu samþykki þurfi ekki að leggja fram sakavottorð. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki eðlilegt að þeir sem fá hér dvalarleyfi þurfi að leggja fram sakavottorð. Nú er það t.d. krafa þegar sótt er um ríkisborgararétt að framvísa sakavottorði.

Virðulegi forseti. Já, markmiðið með þessari breytingu er m.a. að koma í veg fyrir ítrekaðar endurupptökubeiðnir og skilgreining sambærilegs hugtaks er í tilskipun Evrópuþingsins. Það er grunnskilyrði fyrir alþjóðlegri vernd að umsækjendur séu á landinu og það skilyrði fellur niður ef aðili hefur farið af landinu. En allt þetta lýtur að því að endurtekinni umsókn skal vísað frá, fylgi henni ekki einhver ný gögn sem leiða til þess að verulegar auknar líkur séu á því að aðilinn fái aftur vernd. Þannig að þetta á að girða fyrir það að mestu leyti. Varðandi seinni spurningu hv. þingmanns um sakavottorð þá hefur það ekki verið krafa til umsækjenda um alþjóðlega vernd, enda er þetta fólk á flótta og almennt er talið að fólk sé í leit að alþjóðlegri vernd og að flýja ofsóknir. Matið er á grundvelli ýmissa annarra gagna sem lögð eru fram við umsókn um alþjóðlega vernd.

Forseti. Hér er verið er að túlka lagatexta og reglur í hag kerfisins. Þetta frumvarp felur í sér að verið er að auka skilvirkni í kerfi sem er nú þegar ómannúðlegt og fjandsamlegt gagnvart fólki sem er í mjög viðkvæmri stöðu. Sem dæmi má nefna hvernig íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að ríghalda í þá útskýringu hvað telst til öruggra ríkja. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að Ungverjaland, Grikkland og Ítalía teljist örugg endursendingarríki. Það er bara ekki rétt. Í frétt á ruv.is frá 22. september 2020 þar sem m.a. var fjallað um flóttafólksbúðirnar á Lesbos kom fram að Læknar án landamæra hafi lýst þeim búðum sem helvíti á jörð. Hvernig telur ráðuneyti hæstv. dómsmálaráðherra það réttlætanlegt að senda fólk til baka í aðstæður sem lýst er sem helvíti á jörðu, á grundvelli þess sem hefur verið ákveðið að skilgreina sem tilhæfulausar umsóknir, og endursenda fólk í augljóslega hættulegar aðstæður af því að ráðuneytið getur ekki séð sóma sinn í því að tryggja að kerfið geti verið til staðar fyrir það fólk sem þarf hvað mest á því að halda? 

Virðulegi forseti. Ég er auðvitað ósammála hv. þingmanni um að kerfið í dag sé fjandsamlegt. Við erum að gera mjög vel í samanburði við önnur lönd. Við erum að taka á móti mjög mörgum og veita þeim alþjóðlega vernd, styðja þau mjög vel samkvæmt öllum þeim mælikvörðum og dómum sem við fáum. Við erum að skoða kerfið okkar út frá því hvar við getum lagað það, svarað fólki fyrr sem er einmitt að flýja ofsóknir. Síðan er það líka rangt hjá hv. þingmanni. Fólk er ekki sent til baka í flóttamannabúðir innan Evrópu sem er ekki komið með vernd en hefur sótt um, t.d. í ákveðnum löndum, þar sem við veitum þessum aðilum efnismeðferð. Það er leið sem við förum ásamt nokkrum öðrum löndum í Evrópu af því að við teljum það ekki uppfylla þau skilyrði sem við setjum. En hér erum við að tala um aðila sem eru búnir að fá vernd en ekki einungis þeir sem eru búnir að sækja um vernd. Við erum að setja inn það ákvæði að þau geta sótt um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna ef staða þess fólks er með þeim hætti í því Evrópulandi.

Þá langar mig að spyrja út í þann hluta frumvarpsins sem fjallar um breytingu á lögum um dvalar- og atvinnuleyfi. Það er sett upp eins og það eigi að gera fólki sem fær hér alþjóðlega vernd á grundvelli mannúðarsjónarmiða auðveldara að fá atvinnuleyfi en þetta hefur í raun enga þýðingu ef samþykkt verður að hamla aðgengi að því að sækja um alþjóðlega vernd hér á landi. Breytingin virðist frekar miða að því að auðvelda menntuðum einstaklingum eða sérfræðimenntuðu starfsfólki að halda hér áfram að vinna. Auðvitað er það í takt við stefnu stjórnvalda síðustu ár að vera til í að fá hingað fólk með menntun og peninga en leiða hjá okkur einstaklinga í viðkvæmri stöðu sem hafa miklu meiri þörf á því að njóta verndar kerfisins. Það er greinilega ekki sama hvers lags innflytjandinn er. Hér er verið að stéttskipta fólki sem kýs að dvelja hér á landi. Hér er verið að leggja til að draga stórkostlega úr réttarvernd fólks í viðkvæmri stöðu og á sama tíma mylja undir það fólk sem íslensk stjórnvöld hafa metið sem viðunandi útlendinga. Hvernig réttlætir hæstv. dómsmálaráðherra þessa forgangsröðun á hópum fólks? 

Virðulegur forseti. Ég er bara hjartanlega ósammála hv. þingmanni. Ég er hjartanlega sammála þeim orðum sem hún vitnar til í landsfundarstefnu Sjálfstæðisflokksins, enda hefur það verið mín skoðun að Ísland eigi að standa fleiri útlendingum opið en einungis einstaklingum innan Evrópusambandsins til að koma hér og starfa og auðga samfélag okkar. Við erum ekki að girða fyrir atvinnuleyfi með neinum hætti í þessu frumvarpi. Atvinnuleyfin heyra almennt undir félagsmálaráðherra og ég myndi vilja sjá víðtækar breytingar þar og því hef ég oft lýst og það er mín einlæga skoðun. En í frumvarpinu erum við einungis að einfalda umsóknir þeirra sem fá dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna og við erum meira að segja opna það úrræði fyrir ákveðna aðila sem fá synjun hér vegna þess að þeir eru með vernd í öðru ríki. Þannig að hér held ég að sé frekar tækifæri til að gefa fólki atvinnuleyfi sem vill koma hingað til starfa, fær dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna, af ýmsum ástæðum, og einfalda þeim ferlið, að þurfa ekki sífellt að sækja aftur um atvinnuleyfi. 

Virðulegi forseti. Á bls. 11 og 12 í greinargerð frumvarpsins er fjallað um að af umsóknum sem bárust á tímabilinu 15. júní til ársloka 2020 hafi um 70% mála verið frá einstaklingum sem þegar hafa hlotið alþjóðlega vernd í Evrópu, svo sem Ungverjalandi, Grikklandi og Ítalíu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún viti hvers vegna þessi tilteknu þrjú lönd eru talin upp. Með hliðsjón af því að þarna er um gríðarlega aukningu að ræða hlýtur einhver ástæða liggja að baki. Ég veit hver hún er. Rauði krossinn hefur bent á það margsinnis hver hún er, en veit hæstv. dómsmálaráðherra hver hún er? Hvernig stendur á því að þessi tilteknu þrjú lönd birtast í texta þegar talað er um aukningu á umsóknum frá fólki með vernd í þeim löndum? Er það tilviljun? Hvers vegna, virðulegi forseti? Veit hæstv. dómsmálaráðherra það? Getur hæstv. dómsmálaráðherra útskýrt það?

Virðulegur forseti. Þessi þrjú lönd eru nefnd af því að þau skera sig úr í hópi þeirra sem sækir hér um alþjóðlega vernd og er búinn að fá alþjóðlega vernd. Ég veit að sjálfsögðu að þar eru mjög margir sem hafa hlotið alþjóðlega vernd í þessum löndum. Þangað kemur fólk og eru löndin oft fyrsti viðkomustaður fólks sem óskar eftir og sækir um alþjóðlega vernd. Þetta er dregið sérstaklega fram hér vegna þeirrar stöðu sem var búið að nefna að gæti komið fram mjög skýrt með því að hafa talsvert öðruvísi löggjöf hér á landi en í öllum öðrum Evrópuríkjum, þ.e. við erum eina landið sem erum gjörn á að veita fólki efnismeðferð og eru í rauninni tvær undanþágur sem hægt er að líta til sem eru öðruvísi hér á landi en annars staðar. En með þeirri leið sem lögð er til í frumvarpinu erum við að fara leið sem er t.d. farin í Finnlandi þar sem þessir aðilar geta þá sótt um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna af því að um leið og fólk sem er búið að fá vernd fær efnismeðferð hér á landi þá fær það vernd, vegna þess að það er metið á grundvelli þess lands sem það þarf vernd frá, því upprunaríki. Þá fær fólk vernd hér, enda eru sömu mælikvarðar hér og í flestum öðrum löndum í kringum okkur. Þannig að í staðinn fyrir að koma hingað og fá aðra efnismeðferð og annan tíma þá fer fólk frekar í gegnum það að sækja um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna sem tekur skemmri tíma en það kerfi sem við erum með í dag sem er svolítið tvöföld umsókn.

Virðulegi forseti. Ég skildi svar hæstv. ráðherra þannig að þetta væri vegna þess að svo margir umsækjendur enda þar og vegna þess að það er önnur löggjöf hér. Þetta svar er rangt. Eins og hefur verið bent á núna mjög lengi og margoft af stofnunum eins og Rauða krossinum, sem segja ekkert svona hluti að gamni sínu, þá getur staða fólks t.d. í Grikklandi versnað frá því að vera hælisleitandi og yfir í að fá vernd. Ástæðan er sú að Grikkland, Ítalía og Ungverjaland annaðhvort geta ekki eða vilja ekki, í tilviki Grikklands geta ekki, veitt þessu fólki það sem við myndum kalla viðunandi vernd. Það er ástæðan. Það hefur verið bent á þetta margoft og mjög lengi og það vekur furðu mína að hæstv. dómsmálaráðherra sé ekki meðvitaður um það.

Virðulegi forseti. Ég er meðvituð um þá stöðu sem er í heiminum. Það eru mjög margir á flótta og neyðin er mjög mikil. Þess vegna þurfum við að gera vel og hafa verndarkerfið okkar þannig að það sé í stakk búið, með þeim fjármunum sem við veitum í það, til að taka á móti fólki sem þarf á vernd að halda. En það þarf líka að vera þannig að það sé sambærilegt í meginatriðum, svo að það sé ekki ákveðinn togkraftur hér sem gerir það að verkum að við ráðum illa við þann fjölda sem kemur og svörum þeim allt of seint sem sækja í fyrsta skipti um alþjóðlega vernd hér. Það er alveg ljóst að umsókn um alþjóðlega vernd er sambærileg og skilgreiningin á því hver þarf hana er sambærileg innan Evrópu en Evrópa þarf auðvitað að ræða saman um hvernig hún ætlar að mæta þeirri stöðu sem víðs vegar er uppi í álfunni.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að stytta mér leið og spyrja einfaldlega hæstv. dómsmálaráðherra í hverju mikilvægustu breytingarnar á þessu frumvarpi hennar nú felast að mati hennar hvað varðar fólk á flótta. Hvað er nýtt að gerast í þessu frumvarpi? Spurning tvö væri þá í framhaldinu, hvort hæstv. dómsmálaráðherra telji að með þessu framlagða frumvarpi sé komið til móts við umsagnir ýmissa aðila við annað frumvarp hennar, sem mér sýnist við fyrstu sýn að sé keimlíkt þessu. Er hér betur komið til móts við umsagnir fagaðila á borð við Rauða krossinn? Á hæstv. ráðherra von á því að umsagnir aðila á borð við þessa verði jákvæðari í garð þessa frumvarps en hennar fyrra?

Virðulegur forseti. Munurinn á þessu máli og hinu eru nokkrar breytingar sem ég fór yfir í framsögu minni. Varðandi þær athugasemdir sem komu við fyrra frumvarp þá tel ég okkur koma til móts við þær með því að fara finnsku leiðina sem felst í því að þeir sem eru komnir með alþjóðlega vernd í öðru ríki geti sótt um dvalarleyfi og fengið það á grundvelli mannúðarástæðna. Síðan er fjölgun í kærunefndinni og fleiri breytingar á frumvarpinu, dvalarréttindi o.fl., sem gerir það ólíkt því frumvarpi sem hv. þingmaður nefnir. En það er auðvitað þannig að við erum að vinna þessar breytingar á málum þar sem fólk hefur sótt um alþjóðlega vernd af því að við skerum okkur algerlega úr frá öðrum löndum. Í öðrum Evrópuríkjum eru mjög fáir sem sækja um vernd sem eru nú þegar komnir með vernd og þau ráða því betur við þann hóp fólks, og sá hópur stækkar hér, sem kemur beint hingað á flótta undan ofsóknum sem leiðir almennt til veitingar verndar, en tíminn sem fer í það er afar mikill.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra kærlega fyrir svörin og sérstaklega um það sem er breytt að hennar mati í þessu frumvarpi. Í framhaldi af svörum hennar vil ég spyrja hana: Er það markmið hæstv. ráðherra að mýkja þetta ferli, að auðvelda því fólki sem er í neyð og þörf fyrir aðstoð að koma hingað til lands, með vísan í þær breytingar sem hún útlistar hér?

Virðulegi forseti. Við erum að styrkja meðferð allra þessara mála. Varðandi mál þeirra, og þeim hefur fjölgað, sem þurfa á alþjóðlegri vernd að halda og hafa hana hvergi annars staðar, sá málsmeðferðartími gæti styst til hagsbóta fyrir þann hóp sem almennt leiðir til jákvæðrar niðurstöðu samkvæmt almennri skilgreiningu sem er eins víða um Evrópu. Varðandi hópinn sem hefur hlotið alþjóðlega vernd erum við að gera löggjöf okkar sambærilega löggjöf landanna í kringum okkur og alls staðar í Evrópu, þar sem þau fá ekki sérstaka skoðun á sínum málum heldur setjum við þau í þann farveg að geta sótt hér um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna ef ástæður eru slíkar, í stað þess að veita fólkinu aftur efnislega meðferð í máli sem myndi almennt einnig leiða til alþjóðlegrar verndar því að þá er horft á upprunaríki.

Herra forseti. Í fyrradag voru tíu ár liðin frá því að stríð hófst í Sýrlandi. Innan Sýrlands eru 6,7 milljónir Sýrlendinga á vergangi. Á flótta utan Sýrlands eru 6,6 milljón Sýrlendingar. Því eru ríflega 13 milljón Sýrlendingar sem þurfa að vera undir verndarvæng flóttamannakerfis heimsins. Ég nefni þetta vegna þess að Sýrlandsstríðið markar vendipunkt í málefnum hælisleitenda í Evrópu. Sá vendipunktur hefur t.d. leitt til þess að fólk býr við ólíðandi aðstæður í mörgum ríkjum Evrópu sem annaðhvort ráða ekki við eða vilja ekki ráða við að taka sómasamlega á móti þessu fólki og veita því þá alþjóðlegu vernd sem það á skilið. Hér á Íslandi hefur þetta valdið því sem ráðherra vék að; töfum í kerfinu. Það er erfiðara að taka efnislega afstöðu til fleiri mála en færri. Það er kannski rétt að nefna það í þágu skilvirkni að einfaldasta skrefið til að draga úr töfum væri einfaldlega að samþykkja fleiri umsóknir. Tafirnar í kerfinu eru nefnilega vegna þess að kerfið leggur óheyrilega mikla vinnu í að finna einhverja ástæðu til að synja fólki um alþjóðlega vernd. Lögin um útlendinga eru ný, þau voru samþykkt 2016 og tóku gildi 2017. Þau taka utan um málefni sem eldri lög gerðu ekki, m.a. vegna þess að fólkið sem setti þau lög árið 2002 sá ekki fyrir þá þróun sem átti sér stað fyrir tíu árum. Það sem gerðist nefnilega eftir Sýrlandsstríðið var að ekki bara var fólk að flýja hörmungar í heimalandinu, stríð, hungursneyð og ofbeldi og allt sem fólk flýr, heldur fór fólk líka í auknum mæli að flýja aðstæður í kerfinu þar sem því átti að vera tryggð vernd. Hér hafa Ungverjaland, Grikkland og Ítalía verið nefnd. Í öllum þeim löndum er alsiða að flóttafólk sem hefur fengið stöðu sína viðurkennda, sem á að njóta alþjóðlegrar verndar í þeim ríkjum, býr við ofbeldi sem ekki er tekið á. Það getur ekki sótt menntun fyrir börnin sín eða sómasamlega heilbrigðisþjónustu. Á grundvelli þeirra aðstæðna fór fólk í auknum mæli að flýja áfram og bankaði m.a. upp á hér á landi. Lögin voru engan veginn í stakk búin til að taka á þessum tilvikum en þá var búið til hálfgert skítamix. Þá fannst nefnilega sú leið að veita fólki dvalarleyfi af mannúðarástæðum ef kerfið vildi skjóta skjólshúsi yfir þennan hóp. En þetta skítamix hélt náttúrlega engu vatni. Það fattaði þingmannanefndin sem samdi ný útlendingalög. Ólöf Nordal, hæstv. þáverandi dómsmálaráðherra, áttaði sig alveg á því og þess vegna var búið um þennan hóp sérstaklega í 36. gr. útlendingalaga, hóp umsækjenda sem koma hingað eftir að hafa hlotið virka alþjóðlega vernd í öðru ríki. En núna stöndum við frammi fyrir því enn einu sinni að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætlar að skemma þetta tiltekna sérstaka ákvæði sem skiptir svo miklu máli í heiminum eins og hann er orðinn í dag. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætlar að smyrja endursendingarvél Útlendingastofnunar gagnvart þeim hópi sem er að flýja ónýtu verndarkerfin í suðurhluta Evrópu. Ég gerði mér það til leiks, herra forseti, að bera saman texta þessa frumvarps og síðustu útgáfu frumvarpsins sem lá hér fyrir þingi fyrir ári. Mér fannst mjög áhugaverð ritstjórnarákvörðun sem hafði verið tekin í greinargerð varðandi það sem er núna 12. gr. frumvarpsins og snýst um að smyrja endursendingarvélina gagnvart fólki með vernd í öðru landi. Þar er nefnilega búið að klippa út klausu um það að breytingunum hafi verið ætlað að styrkja stoð Dyflinnarreglugerðarinnar og árétta að henni skuli beitt þegar þess er nokkur kostur. Efnislega er ákvæðinu ekkert breytt. Þetta er bara tekið út úr greinargerð, ég myndi segja til friðþægingar fyrir samstarfsflokka dómsmálaráðherra. Það þarf auðvitað ekki að tiltaka þetta í greinargerð. Það þarf ekkert að impra á því sem er þannig í framkvæmd nú þegar að Dyflinnarreglugerðinni er beitt eins hart og hægt er. Það er raunin og verður það áfram ef dómsmálaráðherra fær sínu framgengt. En væntanlega er þetta sáluhjálparatriði fyrir fólk sem vill ekki horfast í augu við það hvað stuðningur þess við þetta frumvarp þýðir í raun og veru. Fólk staldraði sérstaklega við e-lið 12. gr. fyrir ári og ég staldra við hann aftur í dag. Það er liðurinn sem tekur þennan tiltekna hóp sem er með vernd í ónýtu verndarkerfi í öðru landi út fyrir sviga og neitar kerfinu um að taka hann til efnismeðferðar þó að hann hafi sérstök tengsl við landið eða einhverjar aðrar sérstakar ástæður mæli með því. Svo ég grípi niður í umsögn Rauða krossins um þetta atriði sérstaklega frá maí síðastliðnum, með leyfi forseta: „Rauði krossinn leggst alfarið gegn tillögunni. Rauði krossinn leggur áherslu á að um er að ræða afar umfangsmikla breytingu sem felur í sér gríðarlega skerðingu á réttarvernd fólks á flótta.“ Ég hef varla tölu á því hversu oft ríkisstjórnin, ráðherrann, eða ráðherrarnir, eða stjórnarþingmenn hafa og ætla að hunsa þessi varnaðarorð Rauða krossins sem er talsmaður flóttafólks hér á landi. Í þessu samhengi er erfitt annað en að benda á hræsnina sem felst í því að segja í september síðastliðnum að ríkisstjórnin ætli góðfúslega að taka á móti 15 manns úr brunnum flóttamannabúðum á Lesbos en leggja síðan fram frumvarp um að fara að senda fólk inn í hinn endann á verndarkerfi Grikklands sem er löngu brostið. Síðan kemur önnur breyting frá fyrri útgáfu við 12. gr. frumvarpsins. Sú er nær því að vera efnisleg en er það þó ekki. Væntanlega erum við hér aftur að horfa upp á texta sem er settur inn til friðþægingar af pólitískum ástæðum en ekki efnislegar breytingar í þágu flóttafólks. Það er sú viðbót að stjórnvald skuli að eigin frumkvæði taka til skoðunar hvort veita eigi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þessu fólki sem ekki má taka til efnismeðferðar samkvæmt frumvarpinu. Það mega stjórnvöld í sjálfu sér gera í dag. 74. gr. útlendingalaganna leyfir það. En fyrir utan það að mannúðarleyfin eru úrelta kerfið sem við hurfum frá 2016, þá eru þau líka óttalegt drasl. Það er mjög opið og matskennt hvenær fólk fellur undir þau. Þeim fylgir ekki atvinnuleyfi, það er erfitt að sækja sér þjónustu miðað við það þegar fólk er með alþjóðlega vernd samþykkta, svo gilda þau bara í eitt ár þannig að fólk gerir varla annað en að lifa milli vonar og ótta um hvort það fái framlengingu eða verði brottvísað, þangað til það fær loksins ríkisborgararétt, ef þá einhvern tímann. Horfum aftur til 2016, ársins sem lögin voru samþykkt, af því að þar eigum við dæmi sem var rætt í þessum sal, var rætt, að mig minnir, í allsherjar- og menntamálanefnd og varðaði sýrlenska fjölskyldu, hjón og tvær dætur sem komust í fjölmiðla. Það er einhvern veginn þá og aðeins þá sem kerfið bregst við af mannúð þessa dagana. Þessi fjölskylda komst í fjölmiðla og vakti nógu mikla athygli til að þingmenn færu að tala máli hennar, til að almenningur áttaði sig á stöðunni. Þetta var fólk sem var með vernd í Grikklandi en sú vernd var ónýt þannig að það flýði hingað. Vegna þess að málið hafði komist í fjölmiðla sá kærunefnd útlendinga að sér og brást við með skítamixinu sem ég nefndi hér áðan, með dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Það var vegna þessa máls og mála eins og þess sem 36. gr. var samin eins og hún er. Hérna leggur síðan dómsmálaráðherra til að þingið snúi þeirri vinnu við, stroki út skýrt framfaraskref sem byggist á góðri vinnu í þverpólitískri sátt, og endurveki þennan draug úr eldri lögum. Reyndar má alveg spyrja sig hvort þetta standist önnur ákvæði laganna eða alþjóðlegar skuldbindingar varðandi flóttafólk, vegna þess að til að veita fólki þetta skitna mannúðarleyfi þarf í grunninn að komast að þeirri niðurstöðu að fólkið sé ekki flóttamenn. Er þá ekki farið að vefengja fyrri ákvörðun annars ríkis um stöðu viðkomandi sem flóttamanns, eitthvað sem við eigum ekki að gera? Virðulegur forseti. Þetta er endurtekið efni þannig að ég er kannski að endurtaka sjálfan mig dálítið en þetta frumvarp sýnir, alveg eins og síðast þegar það kom fram, alveg eins og þarsíðast og þarþarsíðast, ekki samstöðu með flóttafólki. Það sýnir ekki samstöðu með ríkjum sem geta ekki veitt flóttafólki þá mannúðlegu meðferð sem það á skilið. Þetta frumvarp sýnir hins vegar kaldrifjaða stefnu í málefnum hælisleitenda sem opinberast þetta skiptið enn frekar í því að aðeins eru gerðar orðalagsbreytingar til að koma til móts við pólitíska hagsmuni samstarfsfólks í ríkisstjórn. En ekki eru gerðar þær efnislegu breytingar sem sérfræðingar hafa kallað eftir í hvert einasta skipti sem þetta ógeðslega frumvarp skýtur upp kollinum. Það er skammarlegt.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Þetta frumvarp er nokkuð mikið að vöxtum og líkt og hæstv. dómsmálaráðherra fór yfir í framsöguræðu sinni fyrr í dag þá er það lagt fram aftur en í nokkuð breyttri mynd. Mig langar í upphafi máls míns að taka það fram að bæði ég og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir gerðum fyrirvara við þetta frumvarp. Við teljum að það þurfi að skoða heildstætt áhrifin af þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu og að sjónarmið um hagkvæmni og skilvirkni kerfisins megi ekki vera á kostnað mannúðar- og réttlætissjónarmiða almennt né heldur þegar litið er til stöðu fólks sem tilheyrir viðkvæmum hópum. Þetta finnst mér mikilvægt að segja hér í upphafi máls míns því að frumvarpið hefur tekið breytingum. Þar munar kannski mestu breyting sem gerð er í 12. gr. frumvarpsins, þar sem settur er inn d-liður sem fjallar um að hægt sé að veita fólki dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða þó svo að það sé komið með hæli í öðru landi. Þetta tel ég að skipti gríðarlega miklu máli og að hv. allsherjar- og menntamálanefnd þurfi að skoða það mjög vel í meðferð sinni. Það eru ýmis fleiri atriði sem þurfa að skoðast í nefnd. Við vitum að þegar við höfum fjallað um önnur mál sem tengjast breytingum á lögum um útlendinga er mjög margt sem kemur upp og mjög margt sem þarf að fara vel yfir með umsagnaraðilum. Eitt atriði sem mig langar að nefna, sem ég held að sé í grunninn mjög jákvæð breyting, er tillaga um fjölgun í kærunefnd útlendingamála. Það held ég að sé út af fyrir sig mjög gott og nauðsynlegt að leggja til. Hins vegar tel ég mikilvægt að nefndin skoði mjög vel umgjörðina um það, hvernig það er gert og hvernig það er sett fram. Ég ætla ekki að hafa á því skoðun beinlínis hér við 1. umr. hvort það þurfi að gera þetta með öðrum hætti en mér finnst bara mikilvægt að þetta sé eitt af því sem nefndin skoði mjög vel, þ.e. hvernig og hverjir tilnefni í kærunefndina. Það er verið að gera jákvæða breytingu í þessu frumvarpi þegar kemur að atvinnuleyfum. En mér finnst þau þó dálítið bundin við fólk með sérfræðimenntun. Það er auðvitað gott og raunar mikilvægt að fólk með sérfræðiþekkingu geti komið hingað til starfa. En ég tel að við þurfum að skoða málin hér í víðara samhengi, hvort við gerum það með breytingu á þessu frumvarpi eða hvort það þurfi lengra samtal, ég veit það ekki alveg. En ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að við þurfum að huga að því að fólk utan hins Evrópska efnahagssvæðis geti komið hingað til dvalar og til að stunda atvinnu. Svo tel ég að það sé mjög jákvætt og öllum til hægðarauka sem hér er lagt til, þ.e. að fólk sem hefur fengið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða sérstakra tengsla við landið verði undanskilið kröfu um tímabundið atvinnuleyfi. Ég held að við þurfum að skoða það í tengslum við þær breytingar sem ég nefndi áðan í 12. gr. frumvarpsins því að þar erum við auðvitað að tala um fólk sem myndi, verði þetta að lögum, hugsanlega fá leyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Þetta er atriði sem nefndin þarf að skoða mjög vel því að ég held að þarna sé klárlega staður í kerfinu sem þarf að skoða, við viljum, held ég, öll að fólk sem á annað borð er komið hingað og er komið með leyfi til að dvelja á landinu geti jafnframt stundað hér atvinnu án þess að það þurfi að fara í gegnum flókið kerfi til að gera það. Herra forseti. Líkt og ég sagði í upphafi máls míns þá tel ég að það þurfi að fara mjög gaumgæfilega yfir frumvarpið og skoða vel hvernig þær breytingar sem hér eru lagðar til muni koma út og einnig hvernig þær breytingar sem lagðar eru til og eru nýjar, til viðbótar við hugmyndir að eldri breytingum sem við höfum áður séð, komi til með að spila saman. Það er mikilvægt að allsherjar- og menntamálanefnd vandi mjög til verka, fari yfir málið með gagnrýnum augum og að við missum aldrei sjónar á því þegar kemur að þeim parti útlendingalaga sem snýr að flóttafólki og hælisleitendum að þar eigi mannúðar- og réttlætissjónarmið að vera það sem við höfum fókusinn á.

Virðulegi forseti. Eins og hefur verið margoft bent á þá er ástandið t.d. í Grikklandi þannig að aðstæður fólks geta versnað þegar það fer úr flóttamannabúðunum og fær hina svokölluðu vernd. Í flóttamannabúðum hefur það alla vega lágmarksheilbrigðisþjónustu, en fer út í ástand þar sem það hefur ekki lágmarksheilbrigðisþjónustu, þegar það kemur þaðan út og fær vernd. Á þetta hefur verið bent margsinnis en aftur er þetta mál lagt fram. Ef hv. þingmaður hlýddi á ræðu hæstv. dómsmálaráðherra áðan þá er mjög ljóst að þessi staðreynd er ekki viðurkennd af yfirvöldum. Heimild til þess að veita leyfi á grundvelli mannúðarástæðna dugar hvergi til og það er mjög augljóst þegar hlustað er á ræðu hæstv. dómsmálaráðherra eða greinargerð frumvarpsins skoðuð. Nú heyrði ég hv. þingmann tala hér áðan um að hún hefði ásamt öðrum hv. þingmanni gert fyrirvara við ákveðna hluti í þessu frumvarpi. Þegar ég heyrði þessi orð varð mér hugsað til orðatiltækis sem er stundum viðhaft á ensku, og ég ætla aðeins að umorða það í ljósi nýrra tíma: Hið illa sigrar þegar gott fólk gerir ekkert. Það er ekki nóg, virðulegi forseti, að mínu mati, að við gerum fyrirvara við einstaka greinar í málum þegar við höfum valdið í okkar höndum til þess að hindra þær. Hér er þetta frumvarp lagt fram, væntanlega eftir að hafa fengið samþykki þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Það er þá í höndum þingmanna þess ágæta flokks, sem hefði aldrei lagt svona mál fram sjálfur, að stöðva það og gera það að verkum að okkur hér á Alþingi sé ekki boðið upp á svona þegar við erum að tala um fólk í viðkvæmri stöðu. Ég kom í sjálfu sér ekki hingað upp til að spyrja hv. þingmann heldur til að hvetja hv. þingmann til þess að nýta neitunarvald sitt þegar það á við í þessum málum.

Herra forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir hér á að staðan í ýmsum löndum er alveg hræðileg þegar kemur að aðstæðum flóttafólks og hælisleitenda. Grikkland, Ítalía og Ungverjaland eru þar mjög oft nefnd. Það er einmitt þess vegna sem mér finnst svo mikilvægt, og ég var að reyna að koma að hér í máli mínu, að þau geti fengið dvalarleyfi í öðrum löndum þrátt fyrir að vera komin með stöðu í þessum löndum. Þetta er eitt af því sem ég tel að nefndin þurfi að fara mjög vel yfir, hvernig þetta spilar saman. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli að það standi skýrt í lögunum að hægt sé að veita dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Það er til þess sem þingnefndir eru, til þess að fara yfir málin. Ég er búin að lýsa því hér að ég tel að þegar kemur að málefnum flóttamanna þurfi réttlætis- og mannúðarsjónarmið að vera það sem við höfum í huga. Það er það sem ég fer með inn í nefndarstörfin og mun meta frumvarpið út frá sem og þeim umsögnum sem berast um málið og skoða í kjölfar þess hvort gera þurfi breytingar á frumvarpinu eins og það er lagt fram og taka afstöðu til þess hvaða áframhaldandi þinglegu meðferð það eigi að fá. Ég tel hins vegar að það sé margt gott í frumvarpinu og skipti máli. En það á kannski ekki við um allt og það er það sem nefndin þarf að fara yfir í sinni vinnu og skoða.

Virðulegi forseti. Það er einmitt eitthvað í þessu frumvarpi sem er gott. Þess vegna hefði vald Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs verið eitthvert gagnvart því að segja nei við þessu tiltekna frumvarpi en segja já við því góða sem er í því og leggja þá fram gott frumvarp en ekki vont eins og það er núna. Þetta vald er í höndum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Ég kann að meta nefndarstörf eins og aðrir hv. þingmenn vegna þess að það er jú þar sem hlutunum er stundum breytt. En er það mat hv. þingmanns, eftir að hafa hlýtt á ræðu hæstv. dómsmálaráðherra, eftir að hafa séð frumvarpið lagt fram nokkrum sinnum og eftir að hafa hlýtt á ábendingar t.d. Rauða krossins, sem hv. þingmaður þekkir mætavel, álykta ég af ræðu og orðum hv. þingmanns, að það séu líkur á því að þetta mál verði betra þegar það kemur úr allsherjar- og menntamálanefnd undir handleiðslu hv. Sjálfstæðisflokks? Að málið verði ekki eins og það er núna? Það hefur farið í samráðsgátt, það komu athugasemdir, það hefur verið lagt fram áður og þá komu athugasemdir og þær voru hunsaðar, virðulegi forseti. Mér þykir hv. þingmaður hafa fullmikla trú miðað við þá staðreynd. Ég átta mig alveg á því að nefndir geta breytt hlutum. En það er forsaga að þessu máli. Það hefur verið lagt fram áður. Það hafa komið umsagnir, það hefur verið sett í samráðsgátt og það komu umsagnir, það var lagt aftur fram og við kvörtuðum hér í ræðum og bendum á þetta aftur og aftur. Það eru fréttir, það er umfjöllun um þessa augljósu punkta sem alltaf verða eftir. En í þetta sinn, ef við hendum málinu í nefnd gæti það orðið í lagi og þess vegna greiðir Vinstrihreyfingin – grænt framboð atkvæði með því að leggja þennan óskapnað fram. Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann í þetta sinn: Segjum sem svo að þetta mál komi óbreytt úr nefnd, að hún komist að þeirri röngu niðurstöðu að frumvarpið taki alveg utan um þær athugasemdir sem til að mynda Rauði krossinn hefur gert. Ætlar hv. þingmaður þá að greiða atkvæði með málinu?

Herra forseti. Málið hefur áður verið lagt fram af hæstv. dómsmálaráðherra. Það hefur ekki fengist samþykkt en það hefur tekið breytingum, m.a. með tilliti til umsagna sem borist hafa. Það gerir það að verkum að ég ætla ekki að gefa mér neitt fyrir fram um hvers konar breytingar væri hægt að gera á frumvarpinu því að ég veit ekki enn þá hvaða umsagnir koma. En mér finnst hæstv. dómsmálaráðherra alveg hafa sýnt það í gegnum tíðina að hún sé til samtals og taki til athugunar þær umsagnir sem berast. Ég ætla að fara inn í það nefndarstarf sem fram undan er með það fyrir augum að vanda til verka. Og það verður bara að koma í ljós eftir því sem starfinu vindur fram hvernig ég met frumvarpið og mögulegar breytingar sem kunna að verða á því í meðförum nefndarinnar. Það er þannig sem störfin ganga fyrir sig.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nú bíður það okkar, mín og hv. þingmanns og hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur, sem gerði fyrirvara með hv. þingmanni, að vinna þetta mál áfram og skoða það í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Þar munum við reyna að leggja fyrir sjálf okkur og fyrir gesti okkar ákveðnar spurningar og fá svar við þeim og á grundvelli þeirra svara munum við síðan væntanlega taka afstöðu til málsins. Ég vænti góðs af þeirri vinnu og hlakka til hennar. Þá þurfum við, held ég, að taka afstöðu til einnar grundvallarspurningar og hún er þessi: Er líklegt að það verði áfram svo, eins og við þekkjum dæmi um, að fólk sem hingað leitar, nauðleitarfólk, verði sent út á guð og gaddinn aftur til svokallaðra öruggra ríkja, þeirra þriggja ríkja sem þráfaldlega hafa verið nefnd hér; Grikklands, Ungverjalands og Ítalíu? Er líklegt að þetta fólk verði, eftir að þetta frumvarp verður að lögum, áfram sent til hinna svokölluðu öruggu ríkja eða munu þessi lög breyta einhverju þar um? Og ég minni á að við höfum í núverandi lögum heimildir til að taka ákvarðanir af mannúðarástæðum.

Herra forseti. Staðan í heiminum er því miður sú að yfir 60 milljónir manna eru á flótta, það hafa aldrei verið jafn margir á flótta í heiminum. Það er auðvitað atriðið sem sýnir okkur alvarleikann í stöðunni og hversu margir eru í erfiðri stöðu. Ég get ekki sagt til um það hvernig mál munu þróast og ég er því miður ekki viss um, hvorki með óbreyttum lögum um málefni útlendinga né með breytingum á lögum um málefni útlendinga á Íslandi, að við breytum þeirri staðreynd að það er allt of margt fólk í neyð. Hins vegar er í þessu frumvarpi verið að setja það í lög að börn sem beðið hafa úrskurðar í efnismeðferð fái hér hæli að tilteknum tíma liðnum. Við höfum séð þannig mál þar sem hefur verið sótt mjög fast, réttilega, að börn og fjölskyldur í þeirri stöðu fái hæli á Íslandi. Það er t.d. atriði sem ég tel að sé til bóta í þessu frumvarpi, auk þess sem hér er verið að setja það inn að fólk geti fengið hæli af mannúðarástæðum þó svo að það sé með stöðu í öðru landi. Þetta eru atriði sem ég tel að skipti gríðarlega miklu máli inn í þá umræðu. En ég held því miður að við gerum heiminn ekki góðan, hvorki með samþykkt þessara laga né með því að samþykkja þau ekki.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé reyndar hlutverk okkar að gera heiminn góðan og gera það litla sem í okkar valdi stendur til að svo geti orðið, þó að það sé ákaflega lítið sem við getum gert. Það er kannski rétt að umorða það sem er vefjast fyrir mér og spyrja hv. þingmann á ný: Er líklegt að það verði áfram meginreglan að fólk sé á þessu færibandi, þessu flóttafæribandi, og verði sent aftur til ríkja sem ranglega eru talin örugg ríki, ríkjanna þriggja ríkja sem við höfum nefnt hér? Við erum öll sammála um að þar eru óbærilegar aðstæður fyrir flóttafólk sem, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson rakti ágætlega áðan, býr jafnvel við að fara í verri aðstæður eftir að hafa fengið þessa vernd. Eigum við þá í nefndinni að taka höndum saman um að reyna að breyta þessu, reyna að hafa áhrif á þetta, vegna þess að við erum hér að fást við fólk?

Herra forseti. Að sjálfsögðu er það hlutverk og markmið okkar hér að gera heiminn betri og ég held að við hv. þingmaður séum sammála um þá grunnskoðun. Ég tel að til viðbótar við þá löggjöf sem við höfum um málefni útlendinga leggjum við okkar af mörkum til að mynda í gegnum um þróunarsamvinnu sem við tökum þátt í til þess einmitt að draga úr því að fólk þurfi að flýja aðstæður á heimaslóðum sínum, og eins með því að stuðla að friðsamari heimi þar sem fólk þarf ekki að flýja vegna stríðsofsókna. Svo er það auðvitað það sem kemur til með að skipta meira og meira máli inn í framtíðina, þ.e. að stemma stigu við loftslagsvánni því að hún mun því miður hrekja enn fleiri á flótta ef ekki tekst að snúa þar málum við. Varðandi það hvað við getum gert í málum sem snúa að þeim sem koma til Íslands í gegnum lög um útlendinga þá þurfi nefndin að fara mjög vel yfir þær tillögur sem lagðar eru fram í þessu frumvarpi, hvernig ákvæðin tala saman, og heyra sjónarmið umsagnaraðila um það. Ég legg áherslu á að við höfum hér kerfi sem tekur á móti fólki með mannúð að leiðarljósi, skilvirkni á ekki að vera útgangspunkturinn. Að sama skapi skiptir auðvitað máli að fólk fái góða og raska meðferð, en hún á ekki að vera á kostnað innihaldsins. Það er þetta sem við þurfum að taka saman og púsla saman í nefndarstarfinu.

Virðulegi forseti. Þegar maður er í stöðu til að hafa áhrif á líf fólks, í stöðu til að taka ákvarðanir sem breyta högum fólks og geta breytt lífi þess, þá má einfalda þá stöðu sem maður er í með því að tala um að maður taki sér annaðhvort stöðu í jáinu eða í neiinu. Ef maður tekur sér stöðu í jáinu þegar maður er að fara að taka slíkar ákvarðanir þá spyr maður sig: Hvers vegna ætti ég að segja nei? Maður er staddur í jáinu og reynir að finna einhverja ástæðu til að segja nei. Ef maður tekur sér stöðu í neiinu er maður búinn að ákveða að segja nei og maður spyr sig síðan: Hvers vegna ætti ég að segja já? Svo skoðar maður þær ástæður og vegur þær jafnvel og finnst þær léttvægar. Það finnst mér vera ákveðið grundvallaratriði sem má hafa í huga varðandi þessi mál vegna þess að mér finnst að í þessum málum taki kerfið sér stöðu í neiinu og haldi nokkuð fast í það. Ég sit, eins og kom fram áðan, í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og þar kemur til minna kasta að skoða og vinna þetta mál áfram. Í þeirri vinnu hyggst ég taka sérstakt mið af umsögnum aðila sem ég tel að hafi sérþekkingu á þessum málaflokki og þá horfi ég sérstaklega til Rauða krossins. Þetta mál er komið til 1. umr. nokkuð skyndilega. Mér hefur ekki gefist ráðrúm til að búa mig verulega vel undir það. Engu að síður virðist mér við snöggan yfirlestur að hér sé kannski ekki um að ræða þær stóru grundvallarbreytingar á málinu sem kynnu að snúa mér til fylgis við það. Áfram erum við að horfa á færibandið sem öllu þykir varða að sé sem skilvirkast. Þegar ég tók þátt í umræðum um þetta mál síðast gerði ég mér það til dundurs að telja hversu oft orðið skilvirkni kæmi fyrir í þeim drögum og það var 17 sinnum. Ég gerði það aftur í morgun og aftur kom upp sama tala, 17 sinnum skilvirkni. Skilvirkni getur verið ágæt og jafnvel nauðsynleg til að ljúka erindum og málum með farsælli niðurstöðu. Skilvirkni má samt ekki vera skálkaskjól. Hún má aldrei verða ópersónulegt stofnanaorð þar sem að baki býr skortur á mannúð og þar sem að baki býr neiið. Skilvirkni virkar best þegar hún fer saman við löngun til að segja já og vera í jáinu og þegar hún fer saman við mannúðina. Skilvirkni getur heldur aldrei verið markmið í sjálfu sér. Það er ekki hægt, þegar maður er beðinn um hjálp, að bera fyrir sig skilvirkni, geti maður ekki veitt þá hjálp. Skilvirkni getur aldrei verið ástæða í sjálfu sér til að segja nei. Þetta orð, skilvirkni, kemur svo oft fyrir í greinargerð frumvarpsins og höfundarnir virðast svo hugfangnir af þessu orði að það hvarflar jafnvel að manni, eins og ég held að ég hafi líka nefnt síðast í umræðum um þetta mál, að þeir skilji þetta orð bókstaflegum skilningi. Þetta sé virkni til að skila, hugsunin sé sú að skila fólki aftur á sinn stað, sinn upprunastað. En sá staður er því miður ekki til, hann er ekki til lengur eða öllu heldur, þetta fólk er komið á sinn stað. Það er komið á griðastað eða ætti að vera það, stað þar sem það hefur möguleika á að byggja upp líf og tilveru. Í því sambandi skulum við alltaf muna að hér er ekki um að ræða fólk sem gerir þetta upp á grín eða fólk gerir sér þetta til dundurs eða fólk sem fer gagngert þeirra erinda um heiminn að hafa það notalegt í þessari stöðu eins og stundum má skilja á sumum þeirra sem taka til máls um þessi mál, heldur er hér um að ræða raunverulegt fólk af holdi og blóði, raunveruleg örlög raunverulegs fólks. Og ekki bara það, heldur er líka um að ræða möguleika, vannýtta möguleika fólks til að gera eitthvað úr eigin lífi, til þess að gera eitthvað úr eigin hæfileikum, til þess líka að gagnast samfélögum sem það sækist eftir að verða hluti af. Auðvitað getur verið um alls konar fólk að ræða sem er á flótta. Við erum öll alls konar fólk, enginn er algóður og enginn er alvondur. Við erum samsafn af alls konar mannlegum eiginleikum og flóttafólk hefur ekki til að bera einhvern einn eiginleika, 60 milljónir manna hafa ekki til að bera einhvern einn eiginleika heldur er hér um að ræða mannkynið. Þetta er mannkynið sjálft, það er á flótta og sá flótti er rétt að hefjast. Þróun loftslagsmála hefur verið með þeim hætti á undanförnum árum, og á eftir að verða með þeim hætti, að sífellt fleiri svæði heimsins verða óbyggileg, með þeim afleiðingum að fjölskyldur flosna upp þar sem þær búa og fólk flosnar upp af stöðum sínum og leggur á flótta vegna þess að ekki er lengur líft. Í kjölfarið fylgja stríð, stríð um vatn og önnur landsréttindi, stríð um jarðnæði, stríð um pláss og stríð manna sem iðka stríð sem markmið í sjálfu sér, studdir til þess af hernaðarvélum sem koma frá stórveldunum og bitna á venjulegu fólki sem leggur á flótta. Við höfum fengið smjörþefinn af því í Sýrlandi þar sem stríði var lýst yfir á hendur fjölskyldum og konum og börnum og gömlu fólki og fjölskyldufólki. Atvinnuhermenn réðust á þetta fólk með nýjustu hernaðartækni og -vísindum með þeim afleiðingum að það flosnaði upp og leitaði til Evrópu þar sem á móti því var tekið af mismikilli stórmennsku, mestri þó í Þýskalandi þar sem viðbrögð Angelu Merkel munu halda nafni hennar á lofti um langan aldur. Virðulegi forseti. Við erum að tala hér um mannúð og skilvirkni og hvort mannúð á að vera reglan eða hvort mannúð á að vera undantekningin frá færibandsreglunni, hvort hið kalda færiband eigi að gilda en stundum sé þó möguleiki gefinn á því að sýna mannúð. Við þekkjum dæmi þess þegar það gerist að mannúðin hefur yfirhöndina. Það er þegar upp koma sögur fólks í fjölmiðlum. Það er þegar einhverjum velunnurum þessa fjölskyldufólks tekst að vekja athygli fjölmiðla og þar með almennings á aðstæðum fólks og það verður nær undantekningarlaust til þess að almenningur fær samúð með því. Almenningur fær samúð með hlutskipti þess vegna þess að almenningur sér sig í þessu fólki, vegna þess einfaldlega að þetta fólk er ekki atvinnumenn í flóttamennsku, heldur er þetta venjulegt fólk. Þetta fólk er almenningur. Það verður þá til þess að ráðamenn, ráðherrar, neyðast til þess, yfirleitt á elleftu stundu, að veita þessu fólki hæli af mannúðarástæðum, sem er jafnan lofsvert og ánægjulegt en engu að síður líka raunalegt vegna þess að það er undantekning. Mannúð sem undantekning. Ég tel, herra forseti, að Ísland sé land með alveg gríðarleg tækifæri og ég tel að til þess að þau tækifæri verði að veruleika þurfi hér ótal vinnufúsar hendur og fólk með alls konar hæfileika og alls konar menntun og alls konar bakgrunn. Ég tel að það sé ekki nóg að við felum vinnumiðlunum eða slíkum aðilum eingöngu að útvega það vinnuafl. Mér finnst að það sé eðlilegra og náttúrulegra að slíkt vinnuafl komi upp úr samfélaginu og komi m.a. að utan, frá fólki sem sækist beinlínis eftir því að fá að búa hér og byggja upp líf sitt og tilveru. Ég held að slíkt fólk sé líklegra til að verða góðir og gegnir borgarar en aðvífandi vinnuafl sem starfar hér nokkra mánuði í senn og fer svo. Umfram allt tel ég að mannúðin og réttlætið eigi aldrei að vera undantekning og mannúðin og réttlætið á ekki einu sinni að vera frátekið handa þeim sem eru góðar manneskjur. Það á líka að vera í boði fyrir fólk sem er kannski gallagripir. Mannúðin á ekki vera umbun fyrir góða hegðun og hún á aldrei að vera fjarverandi við afgreiðslu mála. Ég tel, herra forseti, að mannúðin eigi að vera grunnregla í samfélaginu og að við eigum sem samfélag að taka okkur ævinlega stöðu í jáinu.

Virðulegi forseti. Ég hef nokkrar athugasemdir og spurningar til hv. þingmanns sem segir að við séum að senda fólk á guð og gaddinn. Öll mál eru auðvitað skoðuð hér á landi með tilliti til þess hvort endursending leiði til þess að brotið sé gegn 42. gr. laganna, sem er meginreglan, um að ekki skuli senda fólk þangað sem líf þess og frelsi kann að vera í hættu. Og nú í þessu frumvarpi er að bætast við skoðun á dvalarleyfi af mannúðarástæðum í þessum málum þar sem heimilt verður að veita útlendingi með vernd í öðru ríki dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða geti hann sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í því landi sem honum yrði vísað til. Það er ágætt að hafa þetta á hreinu þegar hv. þingmaður lýsir upplifun sinni, ef svo má segja, af kerfinu. Og þá vil ég spyrja hv. þingmann, af því að hann heldur því fram að mannúð sé undantekning - mannúð og skilvirkni er nefnilega tvennt sem á vel saman - hvort það sé þá undantekning að 631 hafi verið veitt vernd á Íslandi 2020 og 531 veitt vernd 2019 og mun, mun færri synjað um slíka vernd: Getur maður talað um að það sé undantekning þegar svona stór hluti af þeim sem leita hingað hljóta hér alþjóðlega vernd og ríkan stuðning íslensks samfélags? Ég myndi ekki telja það undantekningu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir andsvarið. Ég vil byrja á að segja að ég held að við séum sammála um að það grundvallaratriði að mannúð og skilvirkni eigi - ja, hæstv. ráðherra segir að eigi vel saman. Ég vil kannski ganga svolítið lengra og segja að mannúð og skilvirkni séu óhugsandi hvort án hins, þau hljóti ævinlega að fara saman. Ég talaði hér um færiband og ég talaði um mannúðarástæður sem undantekningu vegna þess að við vitum að þau þrjú ríki sem hefur hér oft borið á góma í þessum umræðum, Ungverjaland, Ítalía og Grikkland, hafa ekki upp á að bjóða aðstæður sem eru boðlegar fyrir flóttafólk en þau hafa samt sem áður verið skilgreind sem örugg ríki af íslenskum yfirvöldum og fólk hefur verið sent þangað. Að sjálfsögðu hefur fólk fengið hér dvalarleyfi af mannúðarástæðum sem er vel, sem er jákvætt og lofsvert, en samt sem áður, á meðan þessi skilgreining er fyrir hendi og meðan fólk er sent út í þessar aðstæður þá finnst mér ekki hægt að tala um að mannúð sé grunnreglan.

Virðulegi forseti. Þannig að hv. þingmaður telur að það sé undantekning að kerfið sýni mannúð þegar veitingarhlutfallið á alþjóðlegri vernd er 77%? Ég vil einfalt svar við þeirri spurningu. Við ráðum illa við það að svara fólki fljótt í kerfinu í dag. Fólk er að bíða í marga mánuði eftir afgreiðslu og alþjóðlegri vernd og sérstaklega sá hópur sem er í raunverulegri þörf fyrir alþjóðlega vernd, er hvergi með hana, er að flýja ofsóknir. Við verðum að létta á kerfinu okkar, sem er öðruvísi en kerfin í löndunum í kringum okkur, með einhverjum mögulegum hætti. Það væri ágætt að heyra frá hv. þingmanni hverjar lausnir hans eru á því. Hvernig ætlar hann að gera vel í þessu kerfi með þeim fjármunum sem eru fyrir hendi? Það væri líka áhugavert að heyra frá hv. þingmanni hvað hann telur þá ekki vera undantekning á mannúð ef horft er á öll Evrópuríki og veitingarhlutfallið og til þess að þeir sem sækja hingað eru mun fleiri en í löndunum í kringum okkur. En spurningin í upphafi var einföld: Telur hv. þingmaður að 77% veitingarhlutfall á alþjóðlegri vernd sé undantekning á mannúð miðað við hvernig kerfið okkar er?

Virðulegi forseti. Ég hef slíkar tölur ekki á hraðbergi og ég er ekki búinn undir það að takast á við hæstv. ráðherra um þær tölur. Þekki þær ekki en á alveg áreiðanlega eftir að kynna mér þær. Ég veit hins vegar að fjárframlög til Útlendingastofnunar hafa verið ónóg og ég veit að Útlendingastofnun hefur kvartað undan því að geta illa sinnt lögboðnu verkefnum sínum vegna þess að fjárskortur hefur þar hamlað. Ég veit það líka, svo ég hamri enn á þessu sem ég nefndi í ræðu minni, að á meðan fólk er sent í þessar óboðlegu aðstæður á grundvelli úreltrar skilgreiningar á því hvað sé öruggt ríki og hvað ekki, þá er ekki hægt að tala um mannúð.

Herra forseti. Þetta er búin að vera áhugaverð umræða um mikilvæga málaflokk. Ég hef nú kosið að nálgast þennan málaflokk með tvennum hætti, þ.e. að við eigum að sjálfsögðu að horfa til þeirra einstaklinga sem eru svo sannarlega í neyð og þurfa aðstoð og leita til okkar. Á sama tíma tel ég mjög æskilegt að við reynum að nýta þá takmörkuðu fjármuni sem eru til boða í þessum málaflokki með skynsamlegum hætti og við reynum að fá sem mest fyrir peninginn, eins og sagt er, þegar við erum að aðstoða fólk í neyð þannig að við getum hjálpað sem flestum. Dómsmálaráðherra lagði fram frumvarp á Alþingi í aprílmánuði á síðasta ári um breytingu á lögum um útlendinga. Frumvarpinu var ætlað að gera stjórnvöldum kleift að afgreiða fljótt og örugglega umsóknir sem ekki leiða til veitingar alþjóðlegrar verndar. Frumvarpið náði ekki fram að ganga vegna ósættis í ríkisstjórninni og ég held að þetta frumvarp fari sömu leið. Það er mín skoðun. Vonandi kemur annað á daginn, en ég tel að það sé ekki samstaða innan ríkisstjórnarinnar um þetta mál. Það er brýnt að einfalda og hraða málsmeðferð umsókna svo það megi auka skilvirkni og stytta málsmeðferðartímann og draga úr óþarfa kostnaði fyrir ríkissjóð. Og þar sem ég sit í fjárlaganefnd þá ber mér að sjálfsögðu að hafa eftirlit með framkvæmd fjárlaga, þ.e. að þeim fjármunum sem veittir eru í hvern málaflokk fyrir sig sé vel varið og þeir séu nýttir á sem bestan hátt. Ég tel að þetta frumvarp sé skref í rétta átt en gangi ekki nægilega langt hvað það varðar. Nú ber svo við að Ísland veitir bestu þjónustuna fyrir hælisleitendur í allri Evrópu og á Norðurlöndunum. Þetta hefur verið staðfest í tvígang hjá dómsmálaráðuneytinu á fundi með fjárlaganefnd. Þetta eru náttúrlega ákveðin skilaboð út í heim sem munu hafa það í för með sér að umsóknum um alþjóðlega vernd mun fjölga hér á landi. Þær eru nú þegar orðnar flestar hér á landi af Norðurlöndunum og hlutfallslega fjölmennastar, eins og nefnt var áðan í ræðu dómsmálaráðherra. Á hverja 10.000 íbúa eru umsóknirnar 18 hér á landi en þrjár í Noregi og Danmörku, þannig að það er augljóst að hér er gríðarlegur munur á og hluti af því náttúrlega er að hér er veitt góð þjónusta. En spurningin er þessi: Erum við viðbúin því að taka á móti miklum fjölda umsókna? Það gerðist t.d. í Noregi fyrir ekki svo mörgum árum síðan að það komu um 6.000 hælisleitendur að landamærum Noregs frá Rússlandi á nokkrum vikum. Stjórnvöld í Noregi voru ekki viðbúin þessu, þetta olli vandræðum og nokkuð hörðum orðaskiptum í norska þinginu og varð til þess að lögunum var breytt og þau þrengd hvað þetta varðar, ef svo má að orði komast. Varðandi þetta frumvarp þá vekur það náttúrlega óneitanlega athygli að í kafla frumvarpsins um mat á áhrifum, á bls. 19, segir að verði frumvarpið óbreytt að lögum sé ekki gert ráð fyrir því að það hafi í för með sér útgjaldabreytingar fyrir ríkissjóð sem svo nokkru nemur. Jafnframt segir í frumvarpinu að auka eigi skilvirkni og gera framkvæmd skýrari og fyrirsjáanlegri. Frumvarpið á sem sagt að auka skilvirkni en það á ekki að fela í sér neinn sparnað. Það þykir mér sérstök nálgun, herra forseti. Þetta er jú málaflokkur sem fer stöðugt fram úr fjárheimildum. Rétt fyrir jól samþykkti Alþingi aukafjárveitingu vegna hælisleitenda upp á 400 millj. kr. og á fundi í fjárlaganefnd nú fyrir skömmu kom fram að það vantaði nú þegar 150 millj. kr. til viðbótar, þrátt fyrir að málaflokkurinn útlendingamál fái 4 milljarða kr. í fjárlögum þessa árs. Ég kom aðeins inn á það áðan að fjárlaganefnd gegnir mikilvægu eftirlitshlutverki þegar kemur að fjárlögum ríkisins og ekki síst núna þegar skuldaaukning ríkissjóðs hefur orðið svo gríðarleg að við þurfum að horfa í hverja einustu krónu. Hlutverk fjárlaganefndar er m.a. að hafa eftirlit með framkvæmd fjárlaga, eftirlit með því hvernig farið er með þá peninga sem stofnunum ríkisins er úthlutað ár hvert, og það kemur skýrt fram í lögum um opinber fjármál. Fjárlaganefnd sendi dómsmálaráðuneytinu nokkrar spurningar um útgjöld vegna alþjóðlegrar verndar og vil ég þakka formanni fjárlaganefndar fyrir það frumkvæði að senda þessar spurningar til ráðuneytisins vegna þess að þær eru mjög mikilvægar. Þarna voru t.d. spurningar eins og hvaða leiðir ráðuneytið telur færar til að ná fram kostnaðarlækkun í málaflokknum. Þarna er fjárlaganefnd að fylgja því eftir að menn reyni að nýta fjármunina sem best. Ég verð að segja það, herra forseti, að svörin voru heldur rýr. Ég skal nefna eitt svar sem kom frá dómsmálaráðuneytinu. Það hljóðar svo: Þegar kemur að mati á kostnaði við umsækjendur um alþjóðlega vernd eru það mjög margar breytur úr ólíkustu áttum sem geta haft áhrif á niðurstöðu. Herra forseti. Þetta er náttúrlega ekkert svar. Það er verið að spyrja um hvernig menn ætla að lækka kostnaðinn og þá er svarið bara: Það eru margar breytur úr ólíkum áttum sem geta haft áhrif á niðurstöðu. Hvers vegna getum við ekki fengið að vita hver kostnaðurinn er fyrir hvern hælisleitenda þegar Danir vita að kostnaðurinn við hvern hælisleitanda í Danmörku sem hefur fengið höfnun, þ.e. neitun, er 6 millj. kr. á ári? Ég verð að segja það að hér til hliðsjónar hefur fjárlaganefnd lög um opinber fjármál og þau eru skýr: Ráðherra á, með sínum forstöðumanni, að grípa til aðgerða ef sýnt þykir að fjárveitingar duga ekki og forstöðumaður á að gera grein fyrir því til hvaða aðgerða hann ætlar að grípa. Ef fjárveitingin dugar ekki á hann að koma fyrir ráðherra og hafa samband við fjármálaráðherra og gera honum grein fyrir málinu. Þetta er í 34. gr. laga um opinber fjármál og er mjög skýrt. Lögin loka á opna tékka. Það verður að segjast eins og er að svar eins og þetta frá ráðuneytinu, sem segir að margar breytur úr ólíkustu áttum geti haft áhrif á niðurstöðuna hvað þetta kostar, er bara opinn tékki sem ráðuneytið er að gefa í skyn, á sama tíma og lög um opinber fjármál segja að þetta geti ekki verið með þessum hætti. Lögin segja bara stopp þegar fjárveitingar eru búnar. Það er ósköp einfalt. Og svo sannarlega eigum við að hjálpa þeim sem eru í neyð. En við getum ekki hjálpað öllum. Það er bara þannig. Það hefur m.a. forsætisráðherra sagt, svo það sé sagt hér. Ég verð líka að segja það, herra forseti, af því að ég er að tala um fjárlaganefnd og sit í fjárlaganefnd, að mér finnst nefndarmenn vera áhugalausir um að fylgja því eftir að það sé eitthvert haldreipi í þeim svörum sem berast við fyrirspurnum. Þegar svörin við þessum spurningum frá nefndinni voru tekin fyrir á nefndarfundi hafði nánast enginn nefndarmaður áhuga á því að spyrja nokkurn skapaðan hlut út í þau. Það verður bara að segjast eins og er að sá sem hér stendur var sá eini sem spurði um þessi svör. Það er mjög mikilvægt að menn hafi það í huga að við höfum ekki ótakmarkaða fjármuni í þennan málaflokk. Það er bara þannig. Þess vegna hef ég ávallt verið þeirrar skoðunar að við eigum að nýta fjármunina sem best. Nú hefur t.d. stofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna sem sér um flóttamannaaðstoð í Miðausturlöndum, fyrir Palestínumenn, gefið það út opinberlega hvað það kostar að hjálpa flóttamönnum á því svæði. Kostnaðurinn er þannig að við gætum hjálpað 12–15 einstaklingum í Miðausturlöndum fyrir þann kostnað sem það kostar að hjálpa einum einstaklingi hér á Íslandi. Ég vil nálgast þennan málaflokk með þessum hætti, að við setjum aukna fjármuni í að hjálpa þeim einstaklingum sem búa nálægt heimaslóð og þurfa aðstoð þar. Verið er að veita fólki ágæta þjónustu á þessum svæðum. Það er húsnæði, það er heilbrigðisþjónusta, félagsleg þjónusta, það er menntun, þannig að verið er að veita fólki góða þjónustu. Hún kostar að sjálfsögðu fjármuni og þarna getum við nýtt fjármunina mjög vel. En að sjálfsögðu eigum við að halda áfram að taka á móti kvótaflóttamönnum og gera það vel, eins og við höfum gert hér heima á Íslandi. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson nefndi hér tilvitnun frá Edmund Burke þess efnis að framgangur hins illa nærðist á því að góðir menn gerðu ekkert. Ég tek heils hugar undir þessa merku tilvitnun. Þarna er einmitt rót vandans: Hvað hefur alþjóðasamfélagið gert til að koma í veg fyrir styrjaldir og ofsóknir, sem eru jú rótin að því að hingað sækir fólk í leit að vernd, og til annarra landa? Hefur alþjóðasamfélagið gert eitthvað í því að það eru yfir milljón múslimar sem sitja í fangelsi í Kína af þjóðarbroti uyghur - ég held að ég beri það rétt fram? Ég veit ekki til þess að alþjóðasamfélagið hafi gert mikið í því. Og fleiri dæmi mætti taka: Jemen, sú mikla neyð sem ríkir þar vegna stríðsátaka er að stórum hluta á ábyrgð Sádi-Arabíu, sem er vellauðugt ríki. Er verið að koma múslimum til hjálpar sem er ofsóttir í Kína? Nei, svo sannarlega ekki. Þannig að það er virkilega þörf á að við höldum á lofti mikilvægi þess að þeir sem bera ábyrgð á átökum, styrjöldum, sem leiða af sér ofsóknir, axli sína ábyrgð. Það er svo sannarlega þörf á því. Bandaríkjamenn bera mikla ábyrgð á flóttamönnum sem koma frá Afganistan vegna stríðsrekstrar sem þeir hafa staðið fyrir þar um árabil. Ég held að það sé rétt að íslensk stjórnvöld komi því á framfæri hverjir það eru sem bera í raun og veru ábyrgð á því að hér eru tugir milljóna á flótta í heiminum. Við getum ekki hjálpað öllum, því miður, en við getum hins vegar gert kerfið okkar skilvirkara og nýtt fjármunina betur. Ég mun halda áfram að tala fyrir því. Þetta kerfi, eins og öll önnur kerfi, er misnotað. Hingað sækja einstaklingar sem þurfa ekkert á þessu kerfi að halda og þeir þiggja þá þjónustu sem er í boði þar til þeir fá niðurstöðu, sem getur tekið marga mánuði. Það kostar peninga. Þessa peninga væri hægt að nýta til að hjálpa sannarlega nauðstöddu fólki nálægt sinni heimabyggð, eins og t.d. í Miðausturlöndum og ég rakti hér. Þannig að það þarf að sníða af þessa vankanta af þessu kerfi. Þetta frumvarp er liður í því þó að að mínum dómi þurfi að gera ýmislegt fleira. Hingað koma t.d. einstaklingar margsinnis, aftur og aftur. Þeir hafa fengið neitun en þeir koma aftur. Það eru dæmi um það, eins og ég nefndi hér í andsvari, að einstaklingur hafi komið hér fjórum sinnum og fengið alltaf sömu þjónustuna í marga mánuði. Það á ekki að vera hægt að spila svona á þetta kerfi. Ekki viljum við að almannatryggingakerfið sé misnotað, að sjálfsögðu ekki. Þá á það sama að gilda um þetta kerfi. Hvers vegna má aldrei ræða þetta þegar þessi málaflokkur er annars vegar? Þá fara menn í einhverjar skotgrafir o.s.frv. Það er nú einu sinni þannig að þarna eru vankantar á sem þarf að sníða af. Það þarf að gera þetta kerfi skilvirkara svo við getum nýtt fjármunina sem allra best. Það eru mín skilaboð í þeirri umræðu. Og þar sem ég sit í fjárlaganefnd finnst mér ekki eðlilegt að þessi málaflokkur geti endalaust fengið aukafjárveitingar þegar úr takmörkuðum fjármunum er að spila. Ég læt það vera mín lokaorð í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi, sem hefur títt verið nefnt, að hér fáum við fleiri umsóknir miðað við höfðatölu en t.d. í Danmörku og Noregi og eitthvað aðeins meira en í Svíþjóð, ekki mikið fleiri samt. Ég vil í fyrsta lagi minna á að við Íslendingar erum mjög gjörn á að segjast vera best í einhverju eða mest í einhverju miðað við höfðatölu og hef ég grínast með það við vini mína að við séum með langflestar tölur miðað við höfðatölu. Ég hygg að það ætti ekkert að koma fólki á óvart að hið sama gildi hér. En óháð því, jafnvel þótt við gleymum því, þá langar mig til að segja hv. þingmanni hvers vegna ég tel mína nálgun á flóttamannavandanum í kjölfar Sýrlandsstríðsins vera betri en nálgun hv. þingmanns: Evrópa telur um 500 milljónir manna, fer eftir því nákvæmlega hvaða lönd er átt við o.s.frv., en við erum ekki nálægt því það mörg. Þegar flóttamannakrísan hófst þá fór álagið skiljanlega á ytri landamæri Evrópusambandsins, Ítalíu, Grikkland og þjóðríki þar í kring. Viðbrögð Evrópusambandsins sérstaklega, en Evrópuríkja almennt, var það að vera alltaf að reyna að ýta vandanum eitthvert annað. Þegar Danmörk og Noregur og önnur ríki fara að herða reglur sínum þá segir það sig sjálft að fólk sem þarf raunverulega að komast eitthvert til að fá að lifa í friði verður að fara annað. Það fer ekki aftur heim til sín, því að þaðan er það að flýja. Með öðrum orðum: Að hvert einasta ríki sé sífellt að reyna að ýta vandanum eitthvert annað leysir hann ekki. Það sem við ættum að spyrja okkur að, og ég hafði því miður ekki tækifæri til að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra áðan, er: Hvers vegna berjumst við ekki fyrir því að Evrópuríkin taki sig saman um að taka á móti þessu fólki? Vegna þess að 500 milljóna manna samfélag gæti það að mínu mati mjög léttilega án þess að það þyrfti að ræða. En í stað þess er hvert þjóðríki að reyna að ýta öllum út, passa að sem fæstir komast inn. Það leysir engan vanda. Og hér stöndum við tíu árum seinna eða svo, frammi fyrir sama vandanum og ekki er hægt að sjá að hann skáni neitt. Mig langar að heyra viðbrögð hv. þingmanns við þessum vangaveltum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisandsvar og tek alveg heils hugar undir með honum að auðvitað á Evrópa að taka sig saman í þessum efnum og bæta ráð sitt, eins og varðandi Grikkland og aðstöðuna þar. Í krafti stærðar sinnar hefur Evrópusambandið náttúrlega miklu meiri aflsmuni og fjármuni til að gera þetta vel. En einhverra hluta vegna hefur það ekki tekist. Það sýnir kannski samstöðuna innan Evrópusambandsins yfir höfuð. En það eru svo sannarlega fleiri ríki sem geta tekið sig á. Ég nefni sérstaklega ríkin fyrir botni Miðjarðarhafs, eins og Barein, Sameinuðu arabísku furstadæmin, Sádi-Arabíu o.s.frv., vellauðug ríki. Hvar eru þau þegar trúbræður þeirra eru ofsóttir, t.d. í Sýrlandi? Taka þau á móti flóttamönnum? Nei, það gera þau svo sannarlega ekki. Það er víða sem ríki geta tekið sig á í þeim efnum sem hafa svo sannarlega burði til þess. En því miður sjáum við hvernig þau hafa haldið á sínum málum, staðið fyrir stríðsrekstri í nágrannaríkjunum sem valdið hefur ómældum hörmungum, eins og í Jemen, og halda því áfram í krafti auðs síns og hafa enga samúð með trúbræðrum sínum, sem eru múslimar. Ég nefndi Kína sem dæmi. Ég veit ekki til þess að það hafi nokkuð heyrst frá Sádi-Arabíu um þær ofsóknir sem múslimar í Kína hafa þurft að þola, sem eru gríðarlegar og alþjóðasamfélagið hefur algerlega horft fram hjá. Bandaríkjamenn mega þó eiga að þeir hafa upp á síðkastið vakið athygli á því ljóta máli. Að öðru leyti er ég sammála hv. þingmanni hvað það varðar að Evrópa þarf svo sannarlega að taka sig á og á að geta það.

Virðulegi forseti. Það vekur alltaf ákveðnar spurningar hjá mér þegar vísað er í það sem þjóðríki eins og Sádi-Arabía gera þegar við erum til umræðu. Spurt er: Af hverju gerir Sádi-Arabía þetta ekki einhvern veginn öðruvísi? Sádi-Arabía er hrikalegt þjóðríki stjórnað af trúarofstæki og mikilli kúgun og það er ekkert þar sem við ættum að taka okkur til fyrirmyndar varðandi stjórnarhætti að mínu mati, og ég hygg að hv. þingmaður sé sammála mér um það. Það er þess vegna sem við ættum, kannski sér í lagi út frá kristnum gildum eða þeim sem ég aðhyllist, sem eru reyndar ekki kristin en þó samhljóða, að gera betur en náunginn. Við eigum að vera betri en annað fólk. Við eigum að elska óvini okkar og sér í lagi náungann. En það er svo sem önnur umræða. Ég velti fyrir mér hvernig hv. þingmaður telur að við eigum að ná því markmiði að Evrópa taki sig á, ef við erum ekki með þá orðræðu að hún eigi að taka sig á, að það sé lausnin á flóttamannavandanum í Evrópu að hvert þjóðríki taki við fleira fólki, hælisleitendum eða úr öðrum áttum, frá Sameinuðu þjóðunum eða hvað eina. Orðræðan hjá hv. þingmanni og flokki hans og fleirum, og vissulega frá ríkisstjórninni, er sú að við eigum að gera eins og hin ríkin sem eru að þrengja skilyrðin, að við eigum að gera eins og þau ríki sem eru að herða reglurnar, en við eigum ekki að gera eins og þau ríki sem eru að útvíkka reglurnar, sem eru reyndar engin þessa stundina, mér að vitandi. Hvernig eigum við að ná þessu markmiði, virðulegi forseti, ef við segjum að Evrópa eigi að taka við fleira fólki og dreifa því um álfuna, á sama tíma og við erum með sömu orðræðu og hin þjóðríkin, að við eigum að þrengja reglurnar í hverju landi? Þar skynja ég ákveðna mótsögn. Ég kann leiðina út úr henni en það er vegna þess að ég er ósammála hv. þingmanni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held það sé engin mótsögn í þessu. Við verðum bara átta okkur á fámenni þjóðarinnar, Íslendinga. Þegar við horfum til um 500 milljóna manna svæðs sem Evrópa er, eins og hv. þingmaður nefndi, þá er náttúrlega augljóst að við getum ekki tekið á móti öllum. Það sjá allir. Á sama tíma hefur Evrópa miklu meiri burði til að taka á móti fleirum, öllum, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þeir hafa svo sannarlega burði til að taka á móti öllum. Evrópusambandið ætti svo sannarlega að eiga auðvelt með að skipuleggja það þannig að þeir gætu gert það sómasamlega, sem virðist ekki vera raunin. En það er sjálfsagt ósætti innan Evrópusambandsins sem hefur valdið því að þeir eru ekki komnir lengra hvað það varðar. Hvað okkur varðar er afstaða mín alveg skýr. Við eigum að styðja við þá sem svo sannarlega eru í neyð og leita hingað. En við höfum takmarkaða fjármuni, það er bara þannig, og við eigum að nýta þá sem allra best. Ég hef ákveðnar skoðanir á því hvernig á að nýta þá. Ég hef sagt það hér. Ég vil sjá þá nýtta meira innan þeirra svæða þar sem flóttamenn eru, eins og í Miðausturlöndum og í nágrannaríkjunum, vegna þess að ég tel að við getum hjálpað miklu fleirum fyrir þessa fjármuni sem við nýtum hér. Ég er hins vegar ekki að segja að við eigum að loka fyrir móttöku flóttamanna, og alls ekki kvótaflóttamanna. Ég er líka þeirrar skoðunar að við eigum að horfa svolítið í þjóðfélagshópa og trúarhópa. Ég hef nefnt það áður úr ræðustóli að við eigum að horfa t.d. til kristinna flóttamanna sem eru ofsóttir víða um heim og eru ofsóttasti trúarhópur heimsins. Þeir hafa verið í minni hluta þegar við höfum tekið á móti kvótaflóttamönnum hér. Ég hefði viljað sjá að við færum 

Virðulegi forseti. Það er freistandi að halda áfram umræðu um andsvör en ég ætla að reyna að hemja mig, alla vega í upphafi ræðunnar. Við sjáum til hvernig gengur. Við ræðum hér enn og aftur frumvarp um alþjóðlega vernd, brottvísanir og dvalar- og atvinnuleyfi. Hér er eitthvað um að vondar hugmyndir séu að skjóta upp kollinum aftur. Þar er ein sem hefur kannski verið fyrirferðarmeiri en aðrar í umræðunni í dag, en það er sú hugmynd að hafna beri hælisumsóknum ef viðkomandi umsækjandi er þá þegar með hæli í öðru ríki, svo sem í Grikklandi eða í öðru ríki. Ég skil að í fljótu bragði, ef fólk veit lítið eða ekkert um málaflokkinn, getur þetta virst rökrétt, þ.e. viðkomandi er þegar kominn með vernd, hvers vegna ætti hann þá að fá vernd hér líka? Hvað gengur viðkomandi til? Mig langar að doka aðeins við þá spurningu. Einstaklingur sem flýr sem dæmi sýrlensku borgarastyrjöldina, sem er í einu orði hræðileg, og fær vernd í Grikklandi, hvers vegna ætti hann að fljúga alla leið hingað til Íslands og sækja hér um hæli? Ástæðan er sú, virðulegi forseti, að aðstæður í löndum eins og t.d. Grikklandi, Ungverjalandi og Ítalíu eru einfaldlega óboðlegar jafnvel þegar fólk hefur fengið vernd. Nú eru þetta þrjú tiltölulega ólík þjóðríki hvað varðar sögu, menningu, tungumál og stjórnmál, fyrir utan það sem þau eiga sameiginlegt sem aðildarríki Evrópusambandsins sem þó verður sífellt minna og minna, virðist vera. Það segir sig sjálft að þegar þessi þrjú ríki eru tiltekin í greinargerð frumvarpsins, Ungverjaland, Ítalía og Grikkland, þá er það ekki tilviljun. Það er ástæða fyrir því að þessi tilteknu ríki eru oftar nefnd en önnur þegar fólk sækir hér um hæli sem hefur þegar hæli í öðrum ríkjum. Ástæðan er aðstæðurnar í þessum ríkjum. Það hlýtur að vera augljóst. Hæstv. dómsmálaráðherra svaraði spurningu minni áðan á þá leið að það væri bara svo mikið af hælisleitendum í þessum ríkjum, þ.e. að svo margt fólk hefði fengið hæli, og sömuleiðis að hér væri löggjöfin þannig að það væri ákveðin freistni fyrir það að koma hingað. Staðan í Ungverjalandi er t.d. þannig að það er bannað að hjálpa hælisleitendum. Ef einstaklingur sem fengið hefur hæli í Ungverjalandi ætlar t.d. að leigja íbúð eða einhvers konar húsnæði þá þekkir leigusalinn kannski ekki muninn á flóttamanni og hælisleitanda eða einhverjum með mannúðarleyfi, eða hvað þetta allt saman heitir, og vill ekki leigja viðkomandi af ótta við að brjóta lögin sem banna honum að aðstoða hælisleitendur. Þannig er staðan í Ungverjalandi. Það er bannað í Ungverjalandi að lögfræðingur taki sig til og aðstoði hælisleitanda við að vinna mál hans. Er þá eitthvað skrýtið að fólk með stöðu þar, með hæli í Ungverjalandi, leiti annað þar sem það getur ekki einu sinni leigt húsnæði vegna þess að leigusalinn heldur að hann geti verið að brjóta lögin? Það er reyndar ekki rétt ef viðkomandi er búinn að fá hæli, ef út í það er farið. En við þekkjum hvernig umræðan er hér á landi og hún hlýtur að vera verri í Ungverjalandi. Fólk þekkir ekki muninn á hælisleitanda og flóttamanni eða öðrum hugtökum sem notuð eru í daglegu tali, það er kannski ekki fólk sem sérhæfir sig í því að leigja húsnæði. Mér finnst þetta augljóst þar sem ég veit þessa hluti. Ég skil alveg að þeir séu ekki augljósir fyrir einhvern sem veit þetta ekki, en það er þá hér með leiðrétt, enn og aftur. Í Grikklandi er fólk í flóttamannabúðum. Aðstæðurnar þar eru oft og tíðum óboðlegar. Þær eru misjafnar, það fer eftir því um hvaða búðir er að ræða. En þar er ákveðin lágmarksheilbrigðisþjónusta, t.d. fyrir börn, sem ég hefði haldið að okkur væri ekki sama um. Þegar fólk fær vernd í Grikklandi missir það þessa aðstoð. Það fær ekki lengur að vera í búðunum og á þá að vera hvar, virðulegi forseti? Úti á götu. Þannig er það þar. Staðan versnar. Það er fyrir utan pólitíska ástandið þar sem einkennist af útlendingaandúð, eins og í nokkrum öðrum Evrópuríkjum, því miður, og þá sérstaklega í Ungverjalandi. Er eitthvað skrýtið að svona einstaklingur vilji frekar koma til Íslands til að fá að vera í friði fyrir því sem gengur á í Grikklandi eða Ungverjalandi? Það er ekkert skrýtið við það, ekki neitt. Það er engin tækifærismennska fólgin í þessu. Þetta er sjálfsbjargarviðleitni. Sama sjálfsbjargarviðleitnin og fékk manneskjuna til Grikklands eða Ungverjalands eða Ítalíu til að byrja með. Þessir einstaklingar eru ekkert endilega að leita til þessara landa, jafnvel allra síst, en vegna þess að Evrópa er staðfastlega ákveðin í því að klúðra þessu frá A til Ö erum við búin að koma á fót fáránlegu kerfi sem er það að umsóknarlöndin hafa sérstakan feril til að senda fólk til fyrstu ríkjanna sem hælisleitendur koma til. Sá sem ætlar sér að sækja um hæli í Hollandi eða Noregi eða Frakklandi en lendir fyrst á Ítalíu, vegna þess að þangað rak bátinn á land, á á hættu að festast þar. Ítölsk yfirvöld vilja ekki hafa hælisleitendann þar. Hælisleitandinn vill ekki vera þar. Hver vill hafa hann þar? Holland og Frakkland og Ísland. Og hin löndin sem vilja ekki taka við viðkomandi. Virðulegi forseti. Þetta er galið kerfi. Ég er algerlega sammála hv. þingmönnum Miðflokksins um að það hafi beðið algjört skipbrot. Ég er bara ósammála þeim um hvers vegna það er svo. Lausnin við þessu er ekki sú að þrengja meira og byggja hærri veggi og eyða meiri peningum og byggja stærra og dýrara og hægvirkara bákn til þess að halda utan um þennan vegg og þessa varðmenn á veggnum. Það er ekki lausnin, virðulegur forseti, það er vandamálið. Það er vandamálið sem kostar þessar óheyrilegu upphæðir, sem ég er líka sammála hv. þingmönnum Miðflokksins um að séu of háar og að við séum að nota þær í kolranga hluti. En lausnin er þá ekki hærri veggir og fleiri varðmenn á þá veggi. Lausnin er að við beitum okkur fyrir því, þar á meðal með fordæmi, upp að því marki sem við getum skynsamlega, að Evrópa taki sig saman í andlitinu og auki frjálsræðið í þessum efnum sín á milli þannig að einhver sem býr í Grikklandi geti líka búið annars staðar. Ég vil minna á annað sem heitir EES-samstarfið sem við erum aðilar að. Ég er reyndar ekki viss um að allt of margir Evrópubúar séu í daglegu lífi mjög meðvitaðir um það, köllum það Evrópusambandið. En hluti af því er að Grikkir mega flytja til Frakklands og Frakkar mega flytja til Grikklands og það er gott. Var heimurinn betri þegar það var ekki þannig? Var það betra þegar það var landamæraeftirlit á milli Austurríkis og Þýskalands og Póllands og Þýskalands? Var það betra, virðulegi forseti? Væri betra ef við værum með tollskoðun á milli Reykjavíkur og Selfoss? Væri það skilvirkara, virðulegur forseti? Væri það ódýrara? Værum við að spara ríkisfé með því? Nei, við værum ekki að því. Það væru vondar ákvarðanir. Það væru vondar leiðir. Frelsið er gott, ekki bara vegna þess að við erum hér syngjandi og valhoppandi hippar heldur af því að það er gott fyrir samfélög. Það er gott fyrir einstaklinga, gott fyrir okkur öll hér, enda þykjumst við öll, alla vega í töluðu orði, aðhyllast það í meginatriðum í það minnsta. En þegar kemur að hælisleitendum og flóttamönnum þá snarbreytist hugarfarið og markmiðið verður að passa að veggirnir haldi, að fólk komist ekki á milli og að einhver sem sé með hæli á einum stað megi sko ekki fá hæli á öðrum vegna þess að það væri svo dýrt, það væri svo óskilvirkt. Virðulegi forseti. Þetta stenst ekki heila hugsun. Þetta er ekki bara Íslandi að kenna. Þetta er Evrópu í heild sinni að kenna, enda er hvert einasta þjóðríki bara að hugsa hlutina út frá sínu afmarkaða þjóðríkissvæði, sem eru algjör mistök að mínu mati. Ég verð þá, fyrst ég er búinn að særa tvo hv. þingmenn Miðflokksins í innri sal, og ég þakka þeim fyrir að vera hér með okkur, að geta þess að nýlega var ályktun Sameinuðu þjóðanna um reglulega fólksflutninga samþykkt, um farendur. Ég man ekki nákvæmlega hvað hún heitir. Því var mótmælt hástöfum og sagt á Útvarpi Sögu og víðar að þarna værum við að missa stjórn á landamærunum okkar og allir útlendingarnir myndu flæða hingað inn og guð má vita hvað, alls konar vitleysa sem ekki er að finna í því ágæta skjali. Ég sagði á sínum tíma í viðtali við Útvarp Sögu, að ef andstæðingar þess máls myndu drattast til að lesa það væru þeir ekki á móti því. Þótt við séum ósammála um nákvæmlega hversu frjálslynd við viljum vera í þessum málum sem og öðrum, sem ég skil mætavel, eru það ákveðnir hlutir sem við ættum að geta verið sammála um, t.d. að við myndum vilja nota þetta fé betur og í aðra hluti. Ég held að við séum alveg sammála um það. En við erum ekki sammála um hvernig við eigum að gera það eða hvaða leið sé best fær til að ná því markmiði. En þegar kemur að því að hafa för fólks reglulega þá hljótum við að vera í sama liði. Við hljótum að vilja hafa þetta skipulagt. En Evrópa og þar á meðal Ísland, sem hluti af EES-samstarfinu, Schengen og öllu því, áttar sig ekki á því að það eru grundvallarmistök að það eigi að hólfa þetta vandamál niður í einstaka þjóðríki. Það eru grundvallarmistökin sem valda ofurálagi á tiltekin þjóðríki eins og Ítalíu og Grikkland. Það vekur líka athygli mína að svolítið hefur verið talað um að hér séu fleiri hælisumsóknir en í Noregi, Danmörku og Svíþjóð - þær eru pínulítið fleiri en í Svíþjóð, ekkert mikið fleiri, reyndar mjög sambærilegar miðað við höfðatölu. Það kennir enginn Noregi og Danmörku um að við fáum fleiri umsóknir vegna þess að Noregur og Danmörk séu að þrengja sín skilyrði, þrengja sín lög. Nei, þeim er ekki kennt um það. Það er kvartað undan því að við gerum það ekki líka. Það er kvartað undan því að við þrengjum ekki nóg sjálf, að það sé vandinn. En það er ekki vandinn. Mönnum verður líka tíðrætt um að við getum ekki hjálpað öllum, getum ekki tekið á móti öllum. Ég auglýsi aftur eftir þeim hv. þingmanni sem hefur sagt hér að við ættum að taka við öllum. Ég man ekki til þess að hafa heyrt það og ég hef ekki sagt það sjálfur. En Evrópa gæti það, og gæti það sennilega frekar léttilega. Þetta eru nokkrar milljónir manna, ég man ekki nákvæmlega hversu margar. Evrópa er um 500 milljónir, plús/mínus eitthvað. Evrópa gæti það ef hún ákveddi að gera það. Þess í stað hugsa Evrópuþjóðirnar, eins og Ísland núna í þessum málum og öðrum, alltaf eins og vandamálið snúi einungis að því eina tiltekna þjóðríki. Það er ekki þannig. Virðulegi forseti. Flóttamannakrísan er í eðli sínu alþjóðlegt vandamál, alþjóðlegt viðfangsefni, og við verðum að vinna saman að því að vinna bug á því vandamáli. Það gerum við ekki með því sífellt að reyna að þrengja reglurnar og ýta fólki til annarra landa. Við ættum frekar að reyna að taka við þeim sem við þó getum, sem eru fleiri en við gerum í dag. Við gætum nýtt peningana betur en við gætum tekið við fleirum en við gerum í dag, miklu fleiri, hygg ég reyndar, og vera þá helst í fararbroddi ef við kæmumst upp með það, innan Evrópu við að koma á því hugarfari að við séum að reyna að leysa vandann með einhverju öðru en einfaldlega því að skófla öllum útlendingunum eitthvert annað. Það er fleira í þessu frumvarpi, virðulegi forseti, en það er þetta sem stakk sérstaklega í augu. Ég hygg að það sé eitthvað gott í þessu frumvarpi. Svona stór frumvörp um útlendingamál eru nú sjaldan alvond. En einhvern veginn höfum við, frá því að ég settist á þing 2013, sífellt verið að lögfesta hluti til að varast einhvern yfirþyrmandi þunga á þetta kerfi. Alltaf er verið að setja nýja löggjöf til að hamla meira og gera þetta auðveldara og skilvirkara fyrir kerfið sjálft og einhvern veginn mistekst það alltaf. Hvers vegna? Vegna þess að við erum að hugsa þetta rangt, við og Evrópa öll.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kom inn á ýmislegt sem myndi krefjast lengra svars en tveggja mínútna andsvars. Eitt af því var að við værum alltaf að bregðast við og reyna einhvern veginn að þrengja kerfið eftir því sem fram vindur. Þessi málaflokkur er auðvitað þannig að hann breytist. Staðan breytist og málaflokkurinn þróast og við þurfum eðlilega að skoða löggjöf okkar í takti við það. Við erum núna að bregðast við þeirri stöðu til að geta tekið betur á móti þeim sem hingað koma og falla undir þá skilgreiningu að þurfa alþjóðlega vernd, eins og annars staðar í Evrópu, og haft sambærilega löggjöf og önnur Evrópulönd er varðar þá sem eru komnir með alþjóðlega vernd en hafa samt sem áður tækifæri til að þessir aðilar geti fengið mannúðarleyfi. Síðan lýsti hv. þingmaður sérstaklega aðstæðum í Ungverjalandi og tók sérstaka umræðu um það. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvað höfum við vísað mörgum til Ungverjalands á síðustu þremur eða fjórum árum?

Virðulegi forseti. Ég hef ekki þá tölu fyrir framan mig, en hæstv. ráðherra sagði að við værum alltaf að bregðast við og að málaflokkurinn breyttist. Mér finnst svolítið eins og hæstv. dómsmálaráðherra hafi ekki hlustað á kjarnann í ræðu minni. Ég veit að við erum að bregðast við. Ég veit að við erum að breyta lögum. Gagnrýni mín snýr að því hvernig við breytum lögum. Hæstv. dómsmálaráðherra segir aftur að það sé til þess að taka betur á móti þeim sem koma sem hafa ærið tilefni til. Virðulegi forseti. Það var nákvæmlega sama ástæðan og var notuð hér á sínum tíma, alla tíð frá 2013, eða svo lengi sem ég hef verið á Alþingi. Sama ástæðan er alltaf notuð, að auka skilvirknina, spara fé og bæta kerfið fyrir þá sem þurfa á því að halda. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp bætir ekki stöðuna fyrir fólk sem þarf á því að halda vegna þess að hingað kemur fólk frá Grikklandi, sér í lagi, hygg ég, eða alla vega frá löndum þar sem fólk hefur þegar stöðu og þarf að fá stöðu annars staðar vegna aðstæðnanna þar í landi. Hvað varðar Ungverjaland, Ítalíu og Grikkland þá nefndi ég þau lönd í ræðu minni vegna þess að þau koma fram í frumvarpi hæstv. ráðherra. Það var ástæðan fyrir því að ég tiltók þau, ekki vegna þess að ég hafi litið á einhverjar tölur og metið það út frá þeim, heldur met ég það út frá orðum sem ég hygg að séu ráðherrans sjálfs eða ígildi þeirra. Ég verð að vísa því aftur til hæstv. ráðherra. Hæstv. dómsmálaráðherra segir einnig að við séum að gera þessar breytingar til að hafa sambærilega löggjöf og önnur lönd. Aftur finnst mér eins og hæstv. dómsmálaráðherra hafi ekki hlýtt á ræðu mína, en það er það sem ég var að gagnrýna að væri alltaf fókusinn hjá okkur, að reyna að bregðast eins við. Vandinn er ekki að skána. Hann er ekki að batna, virðulegi forseti. Þetta virkar ekki og það er búið að reyna þetta margsinnis undir alls konar kringumstæðum vegna heillar flóru af mismunandi vandamálum og alltaf versnar vandinn. Af hverju, virðulegi forseti? Vegna þess að við hugsum þetta rangt, inntakið í því hvernig við nálgumst vandann er rangt.

Virðulegi forseti. Svarið við spurningu minni er 0. Þess vegna spyr ég hv. þingmann, af því að hann er hér að þyrla ryki í augu fólks sem er að reyna að skilja flókið og viðamikið kerfi sem er ekki allra að skilja í heild sinni, enda eru mismunandi tegundir mála, mismunandi skilgreiningar á ýmsum hugtökum og flókið kerfi sem við höfum verið að reyna að þróa síðustu ár. Við erum að bregðast við. Hv. þingmaður segir að við séum alltaf að bregðast við til að takmarka réttindi fólks. En hver er sagan hérna? Sagan er sú að við höfum aldrei veitt fleirum alþjóðlega vernd. Og af hverju er það? Af því að kerfið virkar þannig að þeir sem koma og eiga rétt á henni og falla undir skilgreininguna, sama hversu margir þeir eru, fá alþjóðlega vernd. En við verðum að geta verið í stakk búin til að takast á við þann fjölda og þann hóp til að veita þeim alþjóðlega vernd og hraða þá ýmsum öðrum málum sem leiða almennt til neikvæðrar niðurstöðu. Þannig virkar kerfið. Þetta er allt öfugsnúið hjá hv. þingmanni sem reynir að þyrla upp ryki um slæmt og ómannúðlegt kerfi sem er það alls ekki. Við gerum vel. Við erum alltaf að reyna að gera betur en við viljum líka að kerfið ráði við það sem það sinnir, að fólk fái svör fyrr. Síðan má alveg fabúlera og velta fyrir sér hvort kerfið í heild sinni í Evrópu sé orðið úrelt. Það eru umræður í Evrópu um meiri samstöðu, að deila betur ábyrgðinni. Það næst lítil samstaða um það. En þetta frumvarp snýst ekki um það. Það snýst um að við viljum gera betur og svara fólki fyrr, sem er partur af því. En það mun ekki breyta því hve margir fá hér alþjóðlega vernd af því hún er alltaf skilgreind á sama hátt og í öðrum löndum.

Virðulegur forseti. Ég átta mig á því að þetta frumvarp snýst ekki um inntakið eins og ég vil beita því. Það var gagnrýni mín, virðulegi forseti, enda er ég ekki hlynntur þessu frumvarpi og mun ekki greiða atkvæði með því. Það er vegna þess að það fjallar ekki um hlutina á þann hátt sem ég vildi gera. Að hæstv. dómsmálaráðherra hafi lagt það fram eru ekki rök gegn málflutningi þess sem hér stendur. Hvað varðar Ungverjaland hlýtur hæstv. dómsmálaráðherra að vera að tala um einhvern annan hóp en sá sem hér stendur því að ég vísaði í greinargerð frumvarpsins. Þar stendur, með leyfi forseta: „Af þeim umsóknum sem bárust á tímabilinu 15. júní til ársloka 2020 voru um 70% mála, eða 288 af 407 umsóknum, frá einstaklingum sem þegar hafa hlotið alþjóðlega vernd í Evrópu, svo sem Ungverjalandi, Grikklandi og Ítalíu.“ Virðulegi forseti. Ég hef gögn mín úr frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra. Ef talan er 0, átta ég mig ekki á því hvers vegna þarna stendur „Ungverjalandi“ 

… er ekki sent til baka.

Hæstv. ráðherra er hugsanlega að tala um einhvern annan hóp,  
             Mér þykir svo áberandi í málflutningi hæstv. dómsmálaráðherra og fleiri að það er alltaf látið í orðræðunni, sér í lagi frá yfirvöldum og sér í lagi frá ráðherrum Sjálfstæðisflokksins og sér í lagi dómsmálaráðherrum Sjálfstæðisflokksins, eins og kerfið eins og við höfum ákveðið að nálgast það hljóti að vera rétt, og að alltaf þegar við gerum það kerfi skilvirkara séum við að gera rétt. Það er misskilningur, virðulegi forseti. Við nálgumst vandann á kolrangan átt og dómsmálaráðherra ætti frekar að tala við hin Evrópulöndin um það hvernig við gætum sameiginlega, Evrópa, tekið á móti fleiri og dreift þannig álaginu, sem er tímabundið, víðar um Evrópu, frekar en að ríkin bítist um það hvernig hvert og eitt þeirra geti tekið við sem fæstum. Það er vandamálið, virðulegi forseti. Ég kann svo sem ekki að skýra þetta betur en ég gerði í umræðunni áðan, 

Herra forseti. Tilefni þess að ég kem hérna upp eru orð sem hv. þingmaður lét falla um fjölmiðil, lítinn einkarekinn fjölmiðil, sem er Útvarp Saga. Þetta er í annað sinn sem ég verð vitni að því að hann telur við hæfi að hnjóða í lítið, einkarekið fyrirtæki úr ræðustól Alþingis. Ég vil segja við hv. þingmann í fyllstu vinsemd að ég tel þetta ekki með öllu viðeigandi að nota ræðustól Alþingis til að reka hornin hér í íslensk einkafyrirtæki sem þurfa náttúrlega að berjast fyrir lífi sínu dag hvern í mjög erfiðu og krefjandi umhverfi og fyrir það eitt að hv. þingmanni líki ekki einhverjar skoðanir sem þar koma fram. Það stendur að vísu þannig á að það koma mjög margar skoðanir fram á þessari útvarpsstöð vegna þess að það er opinn símatími sem mjög margir nýta sér til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, sem þeir myndu kannski ekki geta gert á mörgum öðrum fjölmiðlum. En ég segi þetta bara við hv. þingmann í allra mestu vinsemd.

Forseti lítur nú ekki á þetta sem andsvar. Þetta ætti frekar heima undir liðnum um fundarstjórn forseta, en forseti ætlar að horfa fram hjá því núna.

Virðulegi forseti. Hv. þingmanni getur þótt það eitthvað athugunarvert að ég ræði einstaka aðila í samfélaginu, hvort sem það eru fjölmiðlar eða aðrir. Ég get almennt tekið undir að ekki sé heppilegt að stjórnmálamenn séu að hlutast til um beina hagsmuni tiltekinna fjölmiðla. Hins vegar hef ég tekið eftir því og er búinn að fá mig fullsaddan af því, virðulegi forseti, að það eru fjölmiðlar í nútímasamfélagi okkar sem bulla og þvaðra og þvæla og bera á torg margleiðréttar staðreyndavillur frá þeim sem reka fjölmiðlana sjálfa. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að símatími Útvarps Sögu sé þar sökudólgurinn. Það er fólkið, sem ég ætla ekki að nafngreina, sem rekur stöðina og þylur síendurtekið upp þvætting og bull og margleiðréttar rangfærslur. Þegar ég heyri þær margítrekuðu rangfærslur, sem ýta margar hverjar undir útlendingaandúð og á meðal þeirra eru alls konar fáránlegan samsæriskenningar, þá ætla ég bara að tala um það. Ég ætla að tala um það hérna og ég ætla tala um það á netinu og ef ég fer einhvern tímann aftur í viðtal á Útvarpi Sögu þá ætla ég að tala um það þar. Hv. þingmaður verður bara að sætta sig við það, en svona ætla ég að hafa þetta. Mér er sama hvort það þykir við hæfi, ég er bara búinn að fá nóg af virðingarleysi sumra fjölmiðla gagnvart borðleggjandi staðreyndum og grundvallarrökhugsun. Ég hefði haldið að fjölmiðill myndi vilja halda í heiðri að athuga hvort það sem hann fréttir sé satt. Það er einn fjölmiðil sem sker sig úr af þeim sem ég veit um, alla vega á Íslandi, og það er sá sem við ræðum hér. Svona er þetta bara, virðulegi forseti. Ég átta mig á því að ræður mínar eru ekki fyrir alla. Ég skil það, en það verður að hafa það.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Ég vil byrja á því að vísa til þess sem segir í greinargerð með frumvarpinu um tilefni og nauðsyn lagasetningar. Á bls. 9 segir, með leyfi forseta: „Þegar stjórnsýslan hér á landi stendur frammi fyrir áskorunum sem leiðir af mikilli fjölgun umsókna um alþjóðlega vernd er brýnt að rýna í þróunina í því skyni að meta hvort sú þróun eigi sér eðlilegar skýringar eða hvort nauðsynlegt sé að breyta regluverki eða framkvæmd hér á landi til að bregðast við stöðunni. Við slíka athugun þarf að taka mið af regluverkinu og framkvæmd hér á landi, alþjóðlegum skuldbindingum á þessu sviði en jafnframt regluverki og reynslu nágrannaríkja eins og hinna Norðurlandanna“ - eins og komist er að orði - „sem íslensk stjórnvöld bera sig gjarnan saman við.“ Þetta er ágætt og ég vil nota tíma minn hér til að fjalla lítillega um nýlega þróun á Norðurlöndunum, einkanlega í Danmörku og Noregi. En áður en ég kem að því vil ég víkja að 6. kafla greinargerðar, um mat á áhrifum, þar sem segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið er liður í að mæta þeim annmörkum sem hafa komið í ljós við beitingu laga um útlendinga, nr. 80/2016, og þar með gera framkvæmd þeirra skýrari og fyrirsjáanlegri og auka skilvirkni í málefnum sem undir lögin heyra.“ - Og undir þetta má taka. Síðan segir áfram, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það hafi í för með sér útgjaldabreytingar fyrir ríkissjóð sem nokkru nemur en gefi færi á aukinni skilvirkni í málsmeðferð útlendingamála.“ Þessi orð eru þannig að maður myndi taka undir það og fagna því að stefnt sé að aukinni skilvirkni en það hefði auðvitað verið til marks um aukinn metnað ef búið hefði verið þannig um hnúta að sett væru frekari bönd á kostnað sem hefur vaxið heilt yfir litið á undanförnum árum með mjög bröttum hætti þó að úr því hafi kannski dregið vegna veirufársins. Herra forseti. Það verður ekki betur séð en að Norðurlöndin hafi söðlað um í stefnu sinni í málefnum hælisleitenda. Sterkur samhljómur er með Dönum og Norðmönnum í þeim efnum. Nýja stefnan felst í að veita fólki hjálp með atbeina alþjóðlegra stofnana, að styðja við fólk á heimaslóð þar sem fé nýtist sem best og gagnast sem flestum fyrir utan að taka við kvótaflóttamönnum, sem svo eru kallaðar, í samvinnu við Sameinuðu þjóðirnar. Af hálfu dönsku ríkisstjórnarinnar hefur verið lagt fram frumvarp í samræmi við stefnu eina flokks þeirrar ríkisstjórnar sem er danski jafnaðarmannaflokkurinn. Þá liggur fyrir danska þjóðþinginu frumvarp þess efnis að hælisleitendur sæki um í móttökustöðvum utan Evrópu. Þetta var lagt upp og gert að stóru kosningamáli fyrir kosningarnar síðast þegar kosið var til þings í Danmörku. Þetta stefnumál danskra jafnaðarmanna var mjög mikið rætt og það var kynnt í stefnuyfirlýsingu jafnaðarmanna sem ber yfirskrift sem mætti þýða sem Réttlát og raunhæf heildaráætlun um danska útlendingastefnu. Ástæða er til að vísa sömuleiðis til stjórnarsáttmála norsku ríkisstjórnarinnar, sem er dagsettur í janúar 2019, um að ríkisstjórnin hyggist tengja Noreg með sterkari hætti við evrópsk ferli um sameiginlegt evrópskt kerfi sem getur falið í sér stofnun sameiginlegra hælismiðstöðva utan EES og eflingu ytri landamæra Schengen-landanna. Þannig að menn sjá þann samhljóm sem er á milli Dana og Norðmanna í þeim efnum. Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að vísa til greinar sem ráðherra útlendinga og aðlögunarmála í dönsku ríkisstjórninni, jafnaðarmaðurinn Mattias Tesfaye, skrifaði á fréttamiðilinn Altinget, eins og þeir kalla hann, í því skyni að grípa til varna eftir harða gagnrýni á fyrrgreint frumvarp í danska þjóðþinginu en það er um heimild til að flytja hælisleitendur í móttökustöð utan Evrópu. Ríkisstjórnin leggur mjög þunga áherslu á þetta frumvarp og sumir kalla það rós í hennar hnappagati. Gagnrýnin kom fram í umsögnum stofnana og er Amnesty International þeirra á meðal. Er því haldið fram að stefna dönsku ríkisstjórnarinnar um móttökustöð feli í sér skort á samkennd, sé ómannúðleg og taki frá fólki réttinn til að leita hælis. Ráðherrann Mattias Tesfaye skrifar á fyrrgreindan vefmiðil að þessu sé hann algerlega ósammála. Hann segir að við ættum að spyrja okkur sjálf hvers hælisleitendur og flóttamenn geti krafist og segist hann telja að svarið sé vernd. Það sé þó komið undir því að þeir fullnægi skilyrðum til að fá hæli. Ráðherrann skilyrðir svar sitt með því að bæta við að hælisleitendur og flóttamenn eigi ekki kröfu á framtíð í vestur-evrópsku velferðarríki: Við berum ekki ábyrgð á að milljónir manna taki sér bólfestu hér, segir hinn danski ráðherra í ríkisstjórn jafnaðarmanna. Í grein sinni segist ráðherrann telja að frumvarpið um móttökustöð muni leiða til umtalsverðrar fækkunar hælisleitenda á danskri grundu. Þetta leiði af sér aukið fé til að hjálpa fleirum á heimaslóð. Fleiri flóttamenn fái vernd nær heimkynnum sínum í stað þess að hætta lífi sínu í siglingu yfir Miðjarðarhafið þar sem fjöldi fólks hefur drukknað. Hann segir: Milljónir flóttamanna hafa fengið vernd í löndum utan Evrópu, kannski í samfélögum sem líkjast meira landinu þaðan sem þau flúðu en Danmörk gerir. Við í Danmörku skulum leggja okkar af mörkum til að flóttamenn fái vernd. Þeir eiga bara ekki kröfu á að verndin sé veitt í velferðarríki. Ráðherrann segir einnig að fyrirkomulagið að flytja hælisleitendur til þriðja lands muni að sjálfsögðu gerast innan marka alþjóðlegra skuldbindinga sem Danmörk hefur undirgengist, slíkt sé forsenda fyrir samkomulagi við þriðja land. Vísar hann til lögfræðiálits sem staðfesti að alþjóðasamningar sem Danmörk á aðild að standi ekki í vegi fyrir þessu fyrirkomulagi. Nú taki við í næstu lotu að hefja með ákveðnari hætti viðræður við þau lönd sem dönsk stjórnvöld telja koma til greina sem möguleg samstarfslönd í þeim efnum. Ráðherrann leggur mikið upp úr því að umheiminum berist skýr skilaboð um að dönskum stjórnvöldum sé full alvara. Í því sambandi má vísa í nýlega frétt í vefmiðlinum mbl.is þar sem haft er eftir forsætisráðherra Dana, Mette Frederiksen, að það sé markmið hennar að enginn sæki um alþjóðlega vernd í Danmörku. Þetta sagði hún í umræðum í danska þinginu. Herra forseti. Hv. þm. Birgir Þórarinsson vitnaði hér fyrr í dag til danskra talna um kostnað við hælisleitendur á ári hverju sem er raktar til fyrrnefnds ráðherra í dönsku ríkisstjórninni. Hann segir að það kosti um 300.000 danskar krónur á ári á hvern slíkan hælisleitenda, halda honum uppi, eftir að hann hefur fengið afsvar. Þetta segir ráðherrann dýrt og óviðunandi en þessi fjárhæð, miðað við gengi gjaldmiðla eins og það er núna, svarar til ríflega 6 millj. kr. íslenskra. Ráðherrann segir að halda beri aðstreymi til Danmerkur í skefjum. Þetta spari stórfé við að senda úr landi hælisleitendur sem hafi fengið afsvar. Féð megi nota til að hjálpa miklu fleira fólki og betur á heimaslóð. Þetta er ítrekað af hálfu ráðherrans. Ráðherrann segir í grein sinni: Við hjálpum fólki í tugþúsunda tali en það gerist handan danskra landamæra og vekur sjaldnast sömu athygli heima fyrir og hin eilífa deila um fólk sem tekist hefur að komast til Evrópu og Danmerkur. Eilítil þröngsýni, segir ráðherrann. En hér birtist kjarni hinnar breyttu norrænu stefnu, leyfi ég mér að segja, sem felst í að taka áfram við kvótaflóttamönnum í samvinnu við Sameinuðu þjóðirnar, draga úr móttöku hælisleitenda en leggja sig fram við að hjálpa fólki á heimaslóð þar sem peningarnir nýtast sem best til að hjálpa sem flestum með það að markmiði að hjálpa þúsundum manna eða tugþúsundum eins og ráðherrann segir Dani hafa gert. Herra forseti. Þetta er allt spurning um skilvirkni og ráðstöfun á takmörkuðu fé og því takmarkaða fé verður að verja með skynsamlegum og ábyrgum hætti þannig að það gagnist sem best og nýtist sem flestum sem eiga undir högg að sækja og að við rækjum skyldu okkar gagnvart samtímanum, gagnvart þeim flóttamannavanda sem uppi er, með slíkum hætti að nýta fé sem best þannig að það gagnist sem flestum.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp dómsmálaráðherra um breytingar á útlendingalögum. Málið var lagt fram áður á 149. löggjafarþingi af starfandi dómsmálaráðherra, samflokkssystur hæstv. núverandi dómsmálaráðherra, Þórdísi Kolbrúnu Gylfadóttur, og sömuleiðis á 150. löggjafarþingi. Í bæði skiptin fengu þau frumvörp hörð viðbrögð, bæði af hálfu okkar þingmanna en líka af hálfu mannúðarsamtaka, félagasamtaka og stofnana sem starfa við mannréttindagæslu. Í dag þegar við ræðum þetta frumvarp hafa verið gerðar smávægilegar breytingar á því en því miður engar stórvægilegar efnislegar breytingar þó svo að hér hafi komið upp stjórnarþingmenn og haldið því fram. Líklega er það til að hafa aðeins betri samvisku í málaflokknum en engan veginn eru þær nægilegar til að hægt sé að una við þetta frumvarp. Það er nefnilega gamall, þreyttur, lúinn og óvinsæll kunningi sem enginn vill sjá og ekkert er því miður búið að lappa upp á af neinni alvöru heldur dúkkar hér upp frumvarp sem inniheldur nákvæmlega sömu pólitík og nálgun á málefni útlendinga sem hingað leita eftir alþjóðlegri vernd og áður á vakt Sjálfstæðisflokksins. Það fólk sem hingað leitar til okkar eftir alþjóðlegri vernd, eins og við vitum, er ekki með síendurteknar tilhæfulausar umsóknir eins og klifað er á í frumvarpinu heldur er þetta að meginuppistöðu fólk sem leitar hingað eftir friði og ró, burt frá stríðsátökum, sárafátækt og jafnvel afleiðingum loftslagsbreytinga á borð við þurrka og markvissar og hraðar breytingar á möguleikum fólks til ræktunar matvæla. En aftur að frumvarpinu. Mig langar samt að segja að hér eru jákvæð atriði sem mig langar að halda til haga um fjölskyldusameiningu. Það ákvæði hefur verið betrumbætt. Það má líka þakka m.a. umsögn sjálfrar Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna sem sá ástæðu til þess að senda hingað til þjóðþings okkar Íslendinga umsögn um það frumvarp sem lagt var fram árið 2019. Um það frumvarp bárust líka, eins og ég sagði áðan, fjölmargar umsagnir. Rauði kross Íslands sendi inn 25 blaðsíðna umsögn sem er nánast einsdæmi, myndi ég halda. Í umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna við forvera þessa frumvarps sem við ræðum í dag gerði sú virta stofnun bæði almennar athugasemdir við efni núgildandi laga okkar um útlendinga sem og einstakar greinar frumvarpsins sem þá var lagt fram um breytingu á lögum um útlendinga. Þær athugasemdir Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna lutu einkum að frestun réttaráhrifa laganna, skilgreiningum frumvarpsins á bersýnilega tilhæfulausum og endurteknum umsóknum og svo fjölskyldusameiningu flóttafólks sem hingað kemur til lands, m.a. í boði stjórnvalda. Það er það síðastnefnda sem komið hefur verið til móts við í þessu frumvarpi. Það er með ólíkindum að ekki hafi þótt ástæða til að hlýða og lúta athugasemdum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um skilgreininguna á tilhæfulausum og endurteknum umsóknum flóttafólks. Hingað hafa komið upp þingmenn sem hafa talað um það fjálglega, án þess að geta vitnað í tölulegar heimildir, um að hér sé allt vaðandi í fólki með síendurteknar umsóknir um vernd á Íslandi. Það er bara því miður, herra forseti, ekki rétt. En það er magnað að hæstv. dómsmálaráðherra sjái ekki ástæðu til þess að breyta þessari skilgreiningu, sem klifað er á í þessu frumvarpi, á bersýnilega tilhæfulausum umsóknum. Það eru örugglega einhverjar tilhæfulausar umsóknir frá fólki sem hingað kemur til að leita eftir alþjóðlegri vernd en að það sé meginuppistaðan í umsögnum fólks sem hingað leitar til okkar og að það sé útgangspunkturinn í þessu frumvarpi er dapurlegt, herra forseti. Það er líka þannig að skilgreiningin á bersýnilega tilhæfulausum umsóknum felur áfram í sér tengingu við svokölluð örugg upprunaríki án þess að hin ógagnsæi listi Útlendingastofnunar hafi verið uppfærðir með skýrum og gagnsæjum hætti um hvað teljist vera öruggt upprunaríki. Er Grikkland t.d. öruggt upprunaríki? Það hefur verið gríðarlega mikil fjölgun í umsóknum til landa á borð við Austurríki, Möltu, Belgíu, Frakklands og Hollands frá fólki sem hlotið hefur vernd í Grikklandi. Það sýnir okkur bersýnilega aðstæðurnar í Grikklandi sjálfu og sömuleiðis að það er varhugavert að telja að þetta sé í raun og veru bara svart og hvítt; ef fólk hafi hlotið alþjóðlega vernd í öðru landi en hér þá sé það ástæða til þess að vísa fólki burt. Það er miður og hvað þá núna þegar við höfum verið í rúmt ár í heimsfaraldri og ástand í löndum hefur verið mjög misjafnt til að taka á móti fólki á flótta. Annað sem mig langar að nefna í þessu frumvarpi er mannúðarsjónarmið sem er komið inn í e-lið 12. gr. lagafrumvarpsins og reyndar minnst á víðar. Það mannúðarsjónarmið er illa skilgreint og er líka vísað í þær aðstæður sem ríkja í því landi sem viðkomandi hefur þegar hlotið vernd í og það, herra forseti, skil ég hreinlega ekki. Verður hvert mál hvers einstaklings skoðað fyrir sig út frá mannúðarsjónarmiðum? Þó svo að að orðinu til sé verið að liðka fyrir heimildir fyrir fólk sem hlotið hefur dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða til að vinna þá gildir það samt í takmarkaðan tíma og það er sömuleiðis ekki verið að tryggja hér stöðu þessa fólks heldur heldur það áfram að búa við slæma og ótrygga stöðu. Og hver er þá tilgangurinn, ef ekki að tryggja réttindi fólks sem sækir um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða? Mannúðarsjónarmiðin eru, herra forseti, ansi sterk. Það þýðir að viðkomandi hefur sætt ofsóknum, er að flýja gríðarlega alvarlegar afleiðingar harðra og langvarandi stríðsátaka. Af hverju erum við að koma inn í frumvarpið ákveðnu mannúðarsjónarmiði ef því fylgja ekki raunveruleg réttindi? Þá læðist að manni sá grunur að þetta sé í raun og veru einhvers konar yfirklór til að fólki líði aðeins betur með þetta frumvarp en áður. Herra forseti. Við erum í 1. umr. um frumvarpið og hv. allsherjar- og menntamálanefnd á eftir að taka það til umfjöllunar. Hér í salnum situr m.a. hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson sem er varaformaður nefndarinnar og mun eflaust tryggja að nefndin fari vel og vandlega yfir þetta mál með gestakomum og umsögnum sem ég efast ekki um að verði margar líka að þessu sinni, eins og áður þegar þetta frumvarp hefur verið lagt fram með öllum sínum göllum en því miður færri kostum fyrir þau sem hingað leita. Annað í þessu frumvarpi eru staðhæfingar á borð við þær að Ísland sé að gera eitthvað betur í móttöku flóttafólks en aðrar þjóðir, við séum að taka á móti svo mörgum. Það er hreinlega rangt, herra forseti. Við stöndum okkur ekkert betur en aðrir. Evrópuríkin hafa auðvitað staðið sig misvel en við getum nefnt dæmi um lönd á borð við Þýskaland og fleiri sem hafa líka axlað ábyrgð og staðið sig vel þó svo að önnur Evrópuríki hafi staðið sig illa. Mig langar til þess að hvetja hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að taka fyrir þessi atriði sem ég nefndi, þ.e. mannúðarsjónarmiðin, skilgreininguna um tilhæfulausar umsóknir. Mig langar líka til að biðja hv. nefndarmenn um að taka fyrir ríkisfangsleysið af því að það er mál sem við þurfum að taka miklu fastari tökum. Það eru samningar þar að lútandi sem við sem þjóð og ríki höfum ekki skrifað undir, alþjóðlegir sáttmálar og samningar sem geta tryggt fólki mikil og nauðsynleg réttindi, þar á meðal börn sem fæðast hér á landi. Herra forseti. Það er til mælikvarði á það hversu manneskjuleg samfélög eru. Hann er sá hvernig við komum fram við þau sem minnst mega sín, hvort við útrýmum fátækt, hvort við styðjum við þau sem þurfa stuðning til að eiga mannsæmandi líf, hvernig við tökum á móti fólki sem til okkar leitar eftir alþjóðlegri vernd undan stríðsátökum, ofsóknum, sárafátækt eða afleiðingum loftslagsbreytinga. Íslenskt samfélag á að taka utan um alla. Það á ekki að reka neinn burt, ekki reka börn eða barnafjölskyldur úr landi. Meiri hluti almennings vill ekki slíka hörku eins og nýlegar skoðanakannanir sýna. Þær sýna nefnilega miklu jákvæðari afstöðu fólks en áður til samborgara okkar af erlendum uppruna og í raun og veru miklu jákvæðari afstöðu en endurspeglast oft hér í þessum þingsal. Það er verulegt umhugsunarefni. Við höfum líka séð samtakamátt þúsunda manna sem hafa tekið sig til og mótmælt því þegar reka átti börn úr landi. Það er ekki í takt við vilja fólks sem vill meiri mannúð, alvörumannúð, mannúðarsjónarmið sem þýða eitthvað vegna þess að það er greinilegur vilji til þess hjá fólki. Það eru því vonbrigði að sjá þetta frumvarp koma hér fram í þriðja sinn ekki meira breytt en raun ber vitni vegna þess að við þurfum meiri mannúð í þennan málaflokk. Við þurfum skýrari afstöðu og skýrari skilaboð um það, ekki fagrar ræður og fögur fyrirheit, heldur skýrari afstöðu og aðgerðir. Við þurfum líka að láta þessi mannúðlegu kerfi grípa fólk við erfiðar aðstæður og þegar við höfum tryggt réttindi fólks þá þurfum við að halda áfram að grípa utan um það fólk. Það getur verið þvílíkur auður í því fólki sem hingað leitar til okkar og ef það er eitthvað sem við höfum lært af þessu rúma ári af heimsfaraldri er það aukin samkennd og mannúð, umburðarlyndi og náungakærleikur. Með það veganesti í vinnu nefndarinnar þá vonast ég og fleiri þingmenn sem hér hafa talað í dag, heyrist mér, eftir því að við afgreiðum þetta mál með breytingum, ef við náum því í gegn, breytingum er grundvallast á mannúðarsjónarmiði vegna þess að það er greinilegur vilji meiri hluta fólks hér á landi og það er vel og það er gott merki. Ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að fara vel yfir umsagnir mannúðarsamtaka og mannréttindasamtaka sem munu berast um þetta frumvarp og taka tillit til þeirra.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um félög til almannaheilla á þingskjali 1030, í máli nr. 603. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði sérstök lög um félög til almannaheilla. Markmiðið með lagasetningunni er að skjóta traustari stoðum undir frjáls félagasamtök sem geta talist almannaheillasamtök. Vinna við frumvarpsgerðina á rætur að rekja til frumkvæðis Almannaheilla – samtaka þriðja geirans og undirbúningsstarfs á vegum félags- og tryggingamálaráðuneytisins og síðar atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis. Frumvarpið byggist á eldra frumvarpi sem lagt var fram á 145. löggjafarþingi af þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra, en það náði ekki fram að ganga. Í framhaldi af því voru gerðar breytingar á frumvarpinu til einföldunar og það lagt aftur fram á 149. og 150. löggjafarþingi en náði þá heldur ekki fram að ganga. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju með þeirri meginbreytingu frá framlagningu síðast að íþróttafélög samkvæmt 5. gr. íþróttalaga falla ekki undir gildissvið þess nema svo sé tekið fram í samþykktum viðkomandi félags. Framangreind breyting er gerð til að koma til móts við athugasemdir sem bárust við frumvarpið við þinglega meðferð þess við fyrri framlagningar. Eins og fyrr segir er með frumvarpinu lagt til að sett verði heildarlög um félög til almannaheilla, þ.e. félög sem samkvæmt samþykktum sínum eru stofnuð til eflingar ákveðnum skýrt afmörkuðum málefnum til almannaheilla en er ekki komið á fót í ágóðaskyni fyrir félagsmenn. Hér er átt við svonefnd hugsjónafélög sem stofnuð eru til mannræktar eða styrktar á einhverju sviði og beinast að ákveðnum einstaklingum sem uppfylla ákveðin skilyrði eða málefni sem nánar er skilgreint í samþykktum félagsins. Málefnið verður að vera talið til einhverra þjóðþrifa, svo sem á við um mannræktarfélög, styrktarfélög sjúklinga, björgunar- og hjálparfélög, neytendafélög og menningarfélög. Þannig yrði þetta félagaform valið ef þátttaka margra er æskileg. Önnur félagaform geta verið heppilegri séu fjármunir þegar fyrir hendi og til stendur að stýra þeim til hagsbóta fyrir ákveðið málefni, samanber lög nr. 19/1988, um sjóði og stofnanir sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá, og lögum nr. 33/1999, um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Samkvæmt frumvarpinu er lagt til að félög til almannaheilla verði skráð í almannaheillafélagaskrá sem ríkisskattstjóri starfrækir en að skráin verði hluti af fyrirtækjaskrá. Lagt er til að skráning í almannaheillafélagaskrá verði valkvæð en þó geti opinberir aðilar gert það að skilyrði fyrir styrkjum, rekstrarsamningum og opinberum leyfum til félaga til almannaheilla að þau séu skráð í almannaheillafélagaskrá. Hugsunin að baki ákvæðinu er sú að eðlilegt sé að ríki, sveitarfélög, opinberar stofnanir og fyrirtæki í opinberri eigu geti gert það að skilyrði að almenn félagasamtök sem sækjast eftir fyrirgreiðslu hins opinbera uppfylli einhver lágmarksskilyrði um uppbyggingu og sýnileika svo hafa megi eftirlit með því hvert fjármunir hins opinbera fara og að aðrir styrktaraðilar slíkra félagasamtaka geti jafnframt gert sér grein fyrir því hvað þeir styrki og hverjir beri ábyrgð á styrktri framkvæmd. Hér skal þó skýrt tekið fram að um er að ræða heimild fyrir opinbera aðila til að gera kröfu um að félag sé skráð í almannaheillafélagaskrá en ekki skyldu. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um stofnun félags til almannaheilla, meginefni samþykkta slíks félags sem og ákvæði um félagsaðild, svo sem um félagsmenn, inngöngu, úrsögn og brottvísun úr félagi. Einnig er í frumvarpinu að finna ákvæði um hvernig ákvörðunartöku skuli háttað, um almenna félagsfundi, um hvaða málefni skuli taka á dagskrá aðalfundar og um aðalfundarboð. Í frumvarpinu er enn fremur að finna ákvæði um stjórn félags, hlutverk hennar og ákvarðanir á stjórnarfundum. Einnig er að finna ákvæði um ráðningu framkvæmdastjóra og hlutverk hans, sem og hæfi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra. Stjórnarmenn og framkvæmdastjóri skulu vera lögráða og skulu hafa forræði á búi sínu. Í frumvarpinu er kveðið á um að félag skuli kjósa einn eða fleiri endurskoðendur, endurskoðunarfyrirtæki og skoðunarmann eða -menn úr hópi félagsmanna til að yfirfara ársreikninga. Þá er kveðið á um að eigi síðar en mánuði eftir samþykkt ársreiknings skuli hann birtur á vef félagsins eða opinberlega með sambærilegum hætti. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um slit félags, afskráningu, t.d. þegar félag er hætt störfum, og slit félags með dómi. Þá er að finna ákvæði um skráningu í almannaheillafélagaskrá en skráningin er valkvæð eins og fyrr segir. Í kafla um skráningu félaga til almannaheilla er að finna ákvæði um hvaða atriði skuli skrá og hvaða skjöl þurfi að fylgja með tilkynningu um skráningu. Lagt er til að eingöngu félögum til almannaheilla sem skráð eru í almannaheillafélagaskrá og falla undir gildissvið frumvarpsins verði heimilt að nota auðkennin „félag til almannaheilla“ og/eða skammstöfunina fta. í heiti sínu. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það hafi áhrif á afkomu ríkissjóðs. Gert er ráð fyrir að kostnaður við skráningu í almannaheillafélagaskrá nemi einu stöðugildi hjá ríkisskattstjóra í allt að tvö ár og að þeim tímabundna kostnaði verði mætt með forgangsröðun innan heildarútgjaldaramma ríkissjóðs í komandi fjármálaáætlun og fjárlögum. Hæstv. forseti. Ég tel að hér sé á ferðinni mikilvægt frumvarp sem miðar að því að skjóta traustari stoðum undir frjáls félagasamtök sem geta talist almannaheillasamtök. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsögu um frumvarp til laga um félög til almannaheilla og ég er ánægð með að sjá að þetta frumvarp er komið hér fram. Það hefur nú verið í pípunum í nokkuð mörg ár eins og hæstv. ráðherra fór yfir. Mig langar að spyrja aðeins betur út í breytingar sem hafa verið gerðar á frumvarpinu frá því að það hlaut þinglega meðferð á 150. löggjafarþingi. Þar var m.a. brugðist við umsögnum íþróttahreyfingarinnar þar sem sérstaklega var talið æskilegt að haldið yrði í sjálfstæði hreyfingarinnar og forræði hennar á eigin málefnum, auk þess sem regluverk Íþróttasambands Íslands tæki til allra þeirra álitaefna sem snúa að hreyfingunni og starfsemi hennar. Ég hef mikinn áhuga á að vita hvað kom út úr frekari athugunum á þessum athugasemdum, hvort það leiddi til breytinga á frumvarpinu eða hvort íþróttahreyfingin hafi þá bara sama val og aðrir um það hvort þau félög sem tilheyra íþróttahreyfingunni óski eftir því að falla undir félög til almannaheilla og hvort það muni hafa einhver áhrif á íþróttahreyfinguna til frambúðar eða hvort staða hreyfingarinnar eða félaga innan hennar verði óbreytt.

Herra forseti. Hér er í raun um að ræða sama frumvarp nema að sú breyting er gerð að íþróttafélög eru undanþegin nema þau kjósi sjálf að vera með. Ef þau setja í samþykktir sínar að þau falli hér undir þá gera þau það, en annars hafa þau heimild til að vera utan við. Það er breyting sem ég ákvað að leggja til í ljósi þessara samskipta, til að koma til móts við ÍSÍ, koma til móts við þá starfsemi. Þetta er niðurstaðan úr því samtali og má segja það að sé ákveðin millileið. Það er einfaldlega undir íþróttahreyfingunni komið hvort félögin vilja vera með og þau hafa þá það val. Ráðuneytið átti allmarga fundi með ÍSÍ í ljósi síðustu umsagna sambandsins. Svo er kannski spurning um samspilið við frumvarp sem fjármálaráðherra lagði fram um ívilnanir varðandi þriðja geirann, það samspil er líka undir ÍSÍ komið. Þar eru ákveðnar kröfur og ef það er vilji innan hreyfingarinnar til að nýta þær ívilnanir þá eru þær kröfur eins og þær eru og ÍSÍ hagar sér eftir því. En þetta frumvarp er bara óbreytt fyrir utan það að ÍSÍ og félög þar undir ráða því sjálf hvort þau eru með. Þau þurfa ekki að gera það en geta sett það í samþykktir sínar, kjósi þau að vera með þá geta þau það. ÍSÍ var upplýst um þessa lendingu og gerði ekki sérstakar athugasemdir við hana. Ég vonast til þess að þetta mál eins og það er núna fái sína þinglegu meðferð og verði afgreitt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það liggur þá í rauninni skýrt fyrir að hvert félag mun einfaldlega meta lagaumhverfið í heild og hvar hag þess er best borgið. Það eru að verða verulegar breytingar á því lagaumhverfi og kerfi sem verður í kringum styrkveitingar til almannaheillageirans. Ég skil það þannig að það eigi að geta eflt allt sjálfboðastarf í landinu sem er mjög mikilvægt því að ýmiss konar félög og samtök standa fyrir mjög mikilvægri starfsemi á öllum sviðum, hvort sem það eru björgunarsveitir, íþróttastarf, hollvinasamtök ýmiss konar eða önnur almannaheillafélög. Og þó að það sé líka ýmiss konar félagsstarfsemi sem ekki mun falla undir þessa löggjöf og telur sér engan hag í því þá á þessi löggjöf ekki að trufla þá félagastarfsemi neitt ef ég skil rétt. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra komi kannski aðeins inn á það og spyr bara beint hvort félög geti ekki örugglega valið að taka ekkert tillit til þessarar löggjafar og vera ekkert að óska eftir stuðningi, hvort það sé ekki réttur skilningur að það sé algerlega val félaga hvar þau standa hvað það varðar. Síðan tek ég auðvitað undir það sem hæstv. ráðherra sagði í fyrra andsvari, nú er vonandi búið að sníða flesta vankanta af.

Herra forseti. Jú, þetta er réttur skilningur hjá hv. þingmanni varðandi val félaga innan ÍSÍ. Það er val hvers og eins og það er þá þeirra að meta heildarlöggjöfina og hvernig þau telja hagsmunum sínum best borgið. Auðvitað eru mjög ríkar kröfur gerðar á ÍSÍ og sambandið er í miklu alþjóðlegu samstarfi. En til að komast inn í einhverjar ákveðnar ívilnanir eða umhverfi hér þurfa þau að taka ákvarðanir út frá því. Það sama á við um síðari spurninguna varðandi það hvort félög geti valið að vera utan við þetta. Það er sömuleiðis réttur skilningur hjá hv. þingmanni að það er þannig.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur til kvikmyndagerðar á Íslandi, nr. 43/1999, á þskj. 1031, máli 604. Efni frumvarpsins er í stórum dráttum tvíþætt. Annars vegar eru með frumvarpinu lagðar til nokkrar breytingar á lögunum í þeim tilgangi að bregðast við athugasemdum Ríkisendurskoðunar sem fram komu í skýrslu stofnunarinnar um endurgreiðslukerfi frá október 2019. Hins vegar er með frumvarpinu lagt til að gildistími laganna verði framlengdur til 31. desember 2025 en að óbreyttu falla lögin úr gildi í lok þessa árs. Nánar tiltekið snýr meginefni frumvarpsins að eftirfarandi atriðum: Í fyrsta lagi varðar það staðfestingu kostnaðaruppgjörs. Í frumvarpinu er lagt til að kostnaðaruppgjör kvikmyndaframleiðenda verði almennt staðfest af endurskoðanda en sé ekki endurskoðað að fullu eins og kveðið er á um nú. Þannig er horfið frá þeirri kröfu að kostnaðaruppgjör verkefna þurfi fulla endurskoðun í skilningi laga um endurskoðendur og staðfesting endurskoðenda látin duga. Hins vegar er lagt til að undanþegin þeim skilyrðum um staðfestingu endurskoðenda séu verkefni þar sem endurgreiðslufjárhæð nemur ekki hærri upphæð en 3 millj. kr. Jafnframt er skýrlega tilgreint að endurskoðandi þurfi ásamt stjórn og framkvæmdastjóra umsækjanda að staðfesta að kostnaðaruppgjör sé í samræmi við lögin og reglugerð en slík staðfesting af hálfu stjórnar og framkvæmdastjóra dugar ef um lítil verkefni er að ræða. Þessum breytingum er ætlað að efla eftirlit og skýra kröfur til umsækjenda og þá mun í reglugerð jafnframt verða skilgreint nánar hvernig staðfesting endurskoðenda skuli framkvæmd og á hvaða formi slík staðfesting skuli fara fram og fleira. Í öðru lagi varðar það afmörkun framleiðslukostnaðar. Ein af tillögunum í skýrslu Ríkisendurskoðunar felur í sér að endurskoða þurfi lögin með það að markmiði að skýra betur hvaða kostnaðarliðir falli undir stofn til endurgreiðslu. Ríkisendurskoðun telur mikilvægt að leggja ávallt mat á réttmæti þess kostnaðar sem sótt er um endurgreiðslu á og krefjast sundurliðunar á þeim framleiðslukostnaði sem fellur til. Til að koma til móts við þær ábendingar Ríkisendurskoðunar er lagt til að bætt verði við skilgreiningu í lögin um hvað teljist vera framleiðslukostnaður sem myndað getur stofn til endurgreiðslu og í kjölfarið er tilgreindur sá kostnaður sem ekki telst til framleiðslukostnaðar. Talin er þörf á að nefna sérstaklega ákveðna liði sem ekki teljast til framleiðslukostnaðar þótt þeir geti talist almennur rekstrarkostnaður framleiðslufélags sem heimilt er að draga frá tekjum af atvinnurekstri samkvæmt ákvæðum laga um tekjuskatt. Með frumvarpinu er því verið að afmarka skýrt þann kostnað sem myndar stofn til endurgreiðslu. Hugsunin að baki þeirri afmörkun byggist á því að hvatakerfi endurgreiðslna eigi fyrst og fremst að vera bundið við útlagðan kostnað við þá starfsemi eða verkþætti sem falla til við framleiðslu kvikmyndaverks sem fellur undir lögin. Sú afmörkun á framleiðslukostnaði tekur mið af framsetningu í endurgreiðslukerfum Noregs og Tékklands. Einnig var horft til kerfisins í Bretlandi hvað varðar tengingu framleiðslukostnaðarhugtaksins við framleiðsluferli kvikmynda. Í þriðja lagi varðar frumvarpið framlengingu laganna og endurgreiðslukerfisins. Endurgreiðslukerfi vegna kvikmyndagerðar var sett á laggirnar árið 1999. Um er að ræða skilgreint ríkisaðstoðarkerfi sem fellur undir reglur EES um ríkisaðstoð og var samþykkt á sínum tíma af ESA. Af því leiðir að lögin hafa ávallt verið tímabundin, samanber heiti laganna, lög um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar. Það er í samræmi við þá meginreglu að ríkisstyrkjakerfi á Evrópska efnahagssvæðinu skuli endurskoða á a.m.k. fimm ára fresti. Gildistími laganna hefur verið framlengdur fjórum sinnum og núgildandi lög renna að óbreyttu úr gildi í lok þessa árs. Í ljósi umfangs og þýðingar kvikmyndagerðar fyrir íslenskt efnahagslíf er með frumvarpinu er lagt til að gildistími laganna verði framlengdur á ný til ársloka 2025 og áfram verði veittar tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar hér á landi. Í fjórða og síðasta lagi er í frumvarpinu kveðið á um aðgengi að kynningarefni. Íslandsstofa hefur í dag það hlutverk að kynna endurgreiðslukerfi fyrir erlendum framleiðendum og rekur í því skyni verkefnið Film in Iceland. Talið er mikilvægt að þeir framleiðendur sem njóta endurgreiðslu á framleiðslukostnaði veiti Íslandsstofu aðgang að kynningarefni sem tengist viðkomandi verkefnum svo mögulegt sé að nýta það í markaðsvinnu Íslandsstofu. Þetta þykir eðlilegt og það þykir eðlilegt í sambærilegum styrkjakerfum erlendis. Með frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um slíka skyldu sem og gerð krafa um að tilgreint sé í kvikmyndaverkinu að það hafi notið stuðnings á grundvelli laganna. Með frumvarpinu er sem áður segir verið að sníða nokkra vankanta af núgildandi lögum um endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar í ljósi ábendinga Ríkisendurskoðunar með það að markmiði að tryggja hagkvæma nýtingu á þeim fjármunum sem veittir eru til endurgreiðslu og efla eftirlit með kerfinu án þess að íþyngja því eða gera það óþarflega flókið. Jafnframt er með frumvarpinu verið að framlengja endurgreiðslukerfið um fjögur ár eins og áður hefur verið gert. Hið íslenska endurgreiðslukerfi sem nú hefur verið starfrækt í um 20 ár er almennt talið alþjóðlega samkeppnishæft, einfalt og skilvirkt, í raun mun einfaldara og skilvirkara en sambærileg erlend ríkisaðstoðarkerfi. Mikil ásókn er í endurgreiðslukerfið og það styður þessa staðhæfingu. Kvikmyndaiðnaður á Íslandi hefur vaxið undanfarin ár og er orðinn mikilvæg stoð í okkar efnahagslífi með margvíslegum jákvæðum hliðaráhrifum, ekki síst hvað varðar kynningu á landinu. Ég tel mikilvægt að við styðjum áfram og eflum kvikmyndagerð í landinu eins og við höfum gert og séum vakandi um þróun mála í kringum okkur. Á sama tíma þurfum við að meta vel með hvaða hætti sá ríkisstuðningur er og hver heildaráhrif af slíku stuðningskerfi eru. Auðvitað eigum við mjög mikil óinnleyst tækifæri þegar kemur að kvikmyndaiðnaði hér á landi. Með nýjum stúdíóum er til að mynda hægt að taka upp stærri hluta verkefna hér. Þá er eftir öll eftirvinnsla, sem er nánast sjálfstæður iðnaður, þannig að við eigum mjög mikið inni. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að svona kerfi skipti máli og við finnum það að við komumst á kortið með því að vera með slíkt, en kerfi er ekki það sama og kerfi. Það skiptir máli að það sé samkeppnishæft, það sé skilvirkt, það sé ljóst hverjar leikreglurnar eru og að við séum á hverjum tíma viss um að það sé að skila okkur meiru í heildarumsvifum og það sé þar af leiðandi jákvætt fyrir landið allt að við séum með slíkt kerfi. Með það að leiðarljósi skipaði ég nýlega starfshóp á vegum ráðuneytisins sem hefur það hlutverk að meta núverandi endurgreiðslukerfi í samræmi við tillögur í kvikmyndastefnu fyrir Ísland frá október 2020. Starfshópurinn hefur þegar hafið störf en gert er ráð fyrir að hann skili tillögum sínum síðar á þessu ári og ég bind einfaldlega miklar vonir við þá vinnu og þau atriði sem þar eru tekin sérstaklega til skoðunar. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Forseti. Það kemur hæstv. ráðherra væntanlega ekkert stórkostlega á óvart að ég komi hingað upp þegar við tökum fyrir þetta tiltekna frumvarp. Í greinargerð segir, með leyfi forseta: „Lögin fela í sér ríkisaðstoðarkerfi, en öll slík lög ber að endurskoða reglulega með tilliti til nauðsynjar og áhrifa.“ Ég ætla að fara aðeins betur í greinargerðina í ræðu minni hér á eftir en mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess að núna er þetta frumvarp komið fram sem er mikilvægt. Það þarf að framlengja þetta kerfi. Upphaflega voru lögin, sem þetta mál er framlenging á, sett til bráðabirgða en þau reyndust svo vel að þeim hefur verið haldið áfram. Fyrir ári síðan skall á heimsfaraldur Covid og við misstum stærsta atvinnuveg þjóðarinnar á svipstundu, ferðamennskuna. Nú er hæstv. ráðherra titlaður nýsköpunar-, ferðamála- og iðnaðarráðherra, ég vona að ég fari með þetta í réttri röð, virðulegi forseti.

Þetta var röng röð.

Ég held að allir viti hvað ég eigi við, dýrmætar sekúndur hér á klukkunni hægra megin í ræðustól. En nú heyrir ferðaþjónustan undir hennar ráðuneyti. Önnur lönd, til að mynda Kanaríeyjar, Írland, fóru strax í það að hækka endurgreiðsluprósentuna fyrir kvikmyndagerð- og framleiðslu í þeim tilgangi að koma til móts við tekjutap þessara ríkja sem varð vegna Covid og það bar mjög góðan árangur. Þessi lönd eru að taka af okkur verkefni í þessum töluðu orðum. Ég vil spyrja ráðherra: Hvers vegna var þessi ákvörðun ekki tekin hérlendis?

Forseti áfellist ekki hv. þingmenn fyrir að fara rangt með röðunina. Forseti gerir það gjarnan sjálfur.

Herra forseti. Ég ætla að koma með mitt besta ráð sem er að muna skammstöfunina FIN, það hefur hjálpað mörgum sem fara í kleinu þegar þeir þurfa að bera fram fjögur nöfn og þrjá titla. En það er rétt hjá hv. þingmanni að það eru vissulega lönd í kringum okkur sem eru með hærra endurgreiðsluhlutfall og það er alltaf spurning hversu langt við viljum ganga í þeim efnum. Það sem mér finnst skipta mestu máli er hvort kerfið okkar er gott eða ekki. Ég held að fólk sem myndi gjarnan vilja sjá prósentuna hækka sé samt sammála um að kerfið sé gott. Það er skilvirkt, það er einfalt. Það er hægt að setja ofboðslega mikið undir stofnun sem er endurgreiðsluhæft. Það er mismunandi eftir löndum. En við þekkjum líka dæmi þar sem ýmist fylki, t.d. í Bandaríkjunum, eða ákveðin lönd hafa hækkað prósentuna þannig að á endanum var ýmist ekki lengur stuðningur við kerfið eða þá að erfitt var að sýna fram á að það væri áfram til heilla fyrir land og þjóð. Og þá var farið að grafa undan kerfinu, það fellt brott, svo reynt að endurvekja það að nýju og slíkt. Mér finnst skipta máli að þetta sé gert í réttri röð, að við vöndum mjög til verka og það liggi fyrir greining, sem er partur af vinnu þessa hóps að fara í, til að reyna að festa hendur á því hverju þetta skilar vegna þess að það er hárrétt hjá hv. þingmanni að ferðaþjónustan í heild sinni nýtur mjög góðs af þessari umfjöllun og athygli. Það er allt að þriðjungur ferðamanna sem hingað koma sem tók ákvörðun um slíkt eftir að hafa séð ýmist kvikmynd, þætti, tónlistarmyndband eða eitthvað efni sem er tekið upp hér. Þannig að samlegðaráhrifin eru vissulega til staðar. Og ég hef líka nefnt það áður að hluti af vinnu hópsins, og er atriði sem mér finnst mjög mikilvægt að við tökum til skoðunar, er að skoða hvort við séum með einhvern tröppugang, það sé innbyggður hvati í kerfinu. Eftir því sem meiri umsvif eru hér því meira erum við tilbúin að gefa eftir og ívilna vegna þess að þá er alveg ljóst að það helst í hendur hvað við sem samfélag fáum út úr því líka þannig að ef verkefni eyðir umfram ákveðna fjármuni þá hækki mögulega prósentan. Þetta er hluti af því sem hópurinn er að skoða.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Já, ég held að flestir séu sammála um að kerfið sé gott. En þetta snýst um markmiðið, hvaða markmiði maður sækist eftir út frá tilteknu kerfi. Markmiðið hlýtur að vera að fá sem flest verkefni hingað til lands, stór verkefni þar sem milljarðar koma inn í landið með stórum erlendum verkefnum. Meðan ég er sammála hæstv. ráðherra um að það þurfi að vanda til verks og gera hlutina vel þá er þetta aftur á móti eins og að vera læknir með blæðandi sjúkling með svöðusár, það þarf bara að loka sárinu, það þarf að vinna hratt, hafa hraðar hendur til þess að sjúklingnum blæði ekki út. Ferðaþjónustunni hefur síðastliðið ár blætt út. Ég var ekki beinlínis að tala um, virðulegi forseti, landkynningu ferðaþjónustunnar erlendis út frá þeirri afurð sem kvikmyndagerð er, ég var að tala um að með þessum stóru verkefnum þá kemur hingað fullt af fólki sem vinnur undir öruggum Covid-sóttvarnakringumstæðum, það er passað upp á allt slíkt á setti, á kvikmyndatökustaðnum. Þetta fólk þarf að gista á hótelum. Þetta fólk þarf að nýta sér innlenda ferðaþjónustu, það nýtir sér afþreyingu og ýmiss konar þjónustu, t.d. veitingaþjónustu. Þannig að ég er líka að tala um heildarhagkerfi ferðaþjónustunnar innan lands. Ég gæti farið í tíu andsvör við ráðherra um þetta. En tíminn er að verða búinn. Hefur farið fram hjá ráðherra fréttaflutningur um Hildi Guðnadóttur og Óskarsverðlaun sem Íslendingar eru tilnefndir til 

Frú forseti. Eitt af því sem þarf að liggja alveg fyrir og snýr að þinginu sem fer með fjárveitingavaldið er að í fjármálaáætlun er til að mynda gert ráð fyrir 900 millj. kr. í endurgreiðslu. Fjárlaganefnd setti rúma 2 milljarða í lok síðasta árs í fjárauka til þess að mæta í raun þeim umsvifum sem voru þá hér á landi. Það sem mér finnst þurfa að liggja alveg fyrir er hvort við erum að tala um réttindakerfi, þ.e. ef verkefnið uppfyllir ákveðin skilyrði þá eigi það einfaldlega rétt á þessari endurgreiðslu, eða hvort við erum að tala um einhvers konar þak, fyrstur kemur, fyrstur fær. Í framkvæmd höfum við haft það þannig að þetta er bara réttindakerfi og það verður til skuldbinding af hálfu ríkisins og svo hefur hún í raun verið leiðrétt. Mér finnst að það þurfi að liggja algerlega fyrir að þetta sé sá skilningur sem hafður er á þessu kerfi áður en við förum að ræða það að stórhækka prósentuna þannig að útgreiðslan verði enn hærri. Það liggur fyrir að í fyrra og í ár og á næstu árum verður fjárhæðin hærri en 900 millj. kr., miðað við umsvifin sem við horfum framan í núna. Það var metár í fyrra í umsvifum og vöxturinn er gríðarlega mikill og tækifærin eru til staðar. Það er alveg rétt að ferðaþjónustan líður mjög fyrir heimsfaraldur og ákvarðanir sem teknar hafa verið með tilliti til þess. En ef við værum að ráðstafa fjármunum í það blæðandi sár þá veit ég ekki hvort við myndum ráðstafa þessum fjármunum í það. Í mínum huga er kjarni málsins þessi: Erum við þeirrar skoðunar að þetta kerfi sé gott og það skili okkur meiru með því að hafa það á, og það auki umsvifin þannig, það séu jákvæð heildarumsvif sem skipti máli og við höfum endurgreiðslukerfið þannig? Ég er þeirrar skoðunar að svo sé. En mér finnst að það þurfi að liggja mjög skýrt fyrir hvar þau mörk eru af því að einhvers staðar hljóta þau að vera. Ef við ætlum að endurgreiða helming til baka 

Virðulegi forseti. Á meðan ég fagna því að búið sé að skipa starfshóp sem ætlar að fara í þessi mál þá vil ég ítreka að málflutningur ráðherra um að það sé svo ofsalega loðið og ofsalega erfitt að komast að niðurstöðu um hvaða tilteknu tölu, prósentu, eigi að fara í er eitthvað sem ég er í grundvallaratriðum algjörlega ósammála. Það þarf ekki fagmann til að sjá að til að vera samkeppnishæf þarf að veita viðlíka þjónustu eða hafa viðlíka skilmála. Við erum ekki að gera það núna, ekki með 25% endurgreiðslu vegna kvikmyndaframleiðslu. Og af því við erum ekki að gera það þá missum við stóru, gríðarlega stóru milljarða verkefnin, kvikmyndagerðarverkefnin, til nágrannalandanna. Við erum að missa þau til Írlands sem gekk fram, lokaði sjúklingnum áður en honum blæddi, hækkaði endurgreiðsluna. Þjóð sem var nógu hyggin til að gera það er núna að taka frá okkur verkefni vegna þess að við erum ekki samkeppnishæf. Við fáum brot af þeim verkefnum sem við gætum verið að fá. Ég get tekið nokkur dæmi. Það er t.d. kvikmynd sem hefur vakið gríðarlega athygli á heimsvísu og lag úr henni tilnefnt til Óskarsverðlauna. Í þeirri kvikmynd er Ísland sögusviðið að miklu leyti en vegna þess að við vorum ekki samkeppnishæf, vegna þess að önnur lönd í kringum okkur eru með hærri endurgreiðsluprósentu, betri umgjörð utan um þetta, Írland að mig minnir í þessu tiltekna tilfelli, var ekki tekið upp á Íslandi þar sem sagan átti að gerast. Þetta er raundæmi og þau eru ótal fleiri, því miður, virðulegi forseti. Ég skil alveg að það þarf að ráðstafa fjármunum, við erum með fjárlög og við þurfum að vita hvaða krónur fara hvert, þvers og kruss. En það er bara svo að þarna kemur fyrst inn peningur. Fjármunirnir flæða inn í landið, um hagkerfið, streyma hér um og svo er mun seinna, við lok framkvæmdarinnar, þegar afurðin er tilbúin, að nokkuð ströngum uppfylltum skilyrðum, endurgreiddur hluti af þeim fjármunum sem komu inn í landið. Þetta gerist mun síðar og stundum ekki vegna þess að stundum eru skilyrðin ekki uppfyllt. Og hvað gerist á öllum þeim tíma? Á einni svipstundu skapast störf, hundruð og stundum þúsundir starfa í kringum eina kvikmynd, oft störf sem eru til lengri tíma, í dágóðan tíma, mánuði, kannski ár. Eitt leiðir af öðru, orðspori íslensks mannauðs og fólks sem vinnur við greinina er komið á framfæri í útlöndum, bæði í gegnum afurðina og í gegnum tengsl sem myndast í þessu samstarfi milli landa. Ekki nóg með það, við erum ekki að tala um sérstaklega einhæf störf eða að bara sé verið að setja eitthvað til einnar afmarkaðar greinar þar sem mjög einsleitur hópur vinnur. Nei, við erum að tala um gríðarlega fjölbreytta flóru af störfum sem verða til við svona verkefni. Ég legg áherslu í ræðu minni, forseti, á erlend verkefni en sama gildir um íslensk verkefni. Þau eru líka gríðarlega mikilvæg, þannig að það sé alveg á hreinu að það halli ekki á þau í málflutningi mínum hér. Ég hef ekki enn sem komið er fengið nein rök, nein haldbær gagnleg rök fyrir því hvers vegna ekki er búið að hækka endurgreiðsluna fyrir utan að þau vita ekki alveg hver talan eigi að vera. Það er ekkert erfitt að svara því, virðulegi forseti, hver talan ætti að vera. Hún á a.m.k. ekki að vera 25%, það skal ég fullyrða. Ég fullyrði að á meðan blæðir okkur út, við missum af verkefnum, fleiri verkefnum þar sem Íslandi er sögusviðið, til nágrannalandanna. Hæstv. ráðherra kom inn á flotta, nýja og spennandi kvikmyndastefnu hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Þetta er metnaðarfull stefna og hún er flott og hún er vel unnin en ein og sér er hún ekki nóg. Stefnan þarf á því að halda að það sé raunverulegur pólitískur áhugi, efnahagslegur pólitískur áhugi fyrir því að gera Ísland að aðlaðandi stað fyrir erlend kvikmyndaverkefni, fyrir erlenda framleiðendur. Það er ekki nóg eitt og sér þetta flotta plagg hæstv. ráðherra. Auk stefnunnar er núna búið að gefa út að það verður nám á háskólastigi í Listaháskóla Íslands. Þar eru gríðarleg menntatækifæri í boði fyrir ungt fólk sem leitar í aðrar tegundir menntunar en bóklegt nám. Mikið væri ánægjulegt og skemmtilegt að þegar þessir árgangar útskrifast svo þá sé hér landslag, aðlaðandi landslag til að taka við þeim, til að taka við nýútskrifuðum, sprenglærðum, flottum innlendum mannauði í kvikmyndagerð, til þess að það gerist ekki sem er að gerast núna, að við missum þann mannauð úr landi til þeirra landa sem þorðu að loka sjúklingnum á meðan honum blæddi. Við erum að missa mannauð, íslenska reynslubolta úr kvikmyndaiðnaðinum, til útlanda, til Kanaríeyja, til Írlands. Þetta er grátlegt. Ég er búin að tönnlast á því og held því áfram. Virðulegi forseti. Fyrir ári síðan skall á margumræddur heimsfaraldur, Covid-19, og eins og fram hefur komið þá misstum við hina klassísku ferðaþjónustu okkar sem var orðin svo stór og mikilvæg stoð í hagkerfinu. En kvikmyndagerð er iðnaður sem hefur einstaka aðlögunarhæfni og það hefur nefnilega sýnt sig á tímum Covid að framleiðsla getur haldið áfram undir ströngu eftirliti. Ferlar hafa verið þróaðir og prófaðir og öruggt vinnuumhverfi hefur skapast í kringum slíka framleiðslu. Þarna hafa skapast störf og það mikilvægasta fyrir okkur þegar við komum út úr Covid er að hér sé búið að binda þannig um hnútana að atvinnuleysi hér á landi verði ekki 26% mikið lengur. Þarna eru atvinnusköpunartækifæri. Þarna er markaðssókn og landkynning eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Þetta er landkynning án þess að leggja þurfi í beinan kostnað. Í frumvarpinu kemur einmitt fram að réttindi fara til þeirra sem starfa við það að koma Íslandi á framfæri á erlendri grundu. Þau fá þessar afurðir að einhverju leyti, eitthvert kynningarefni í kringum það. Ég vil leggja áherslu á að þetta er landkynning án þess að leggja þurfi í beinan kostnað í upphafi. Þetta eru gjaldeyristekjur. Og það er, virðulegur forseti, gríðarlega hörð samkeppni í kvikmyndabransanum á alþjóðavettvangi og má oft mjög litlu muna þegar keppst er um hvert verkefnin fara. Til að mynda þarf að standa í útitökum og innitökum og stundum höfum við misst verkefni vegna þess að við erum ekki með almennt kvikmyndaver. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hefur talað fyrir því að hér ætti að byggja flott og stórt kvikmyndaver, það myndi enn auka líkur okkar. Þetta hefur verið gert. Þetta hefur verið gert í íþróttum, hefur verið gert í fótboltanum. Þá hefur verið tekin pólitísk ákvörðun um að gera vel við íþróttagreinina, byggðir stórir fótboltaleikvangar og þetta nært, pólitískt nært til langs tíma. Það hefur verið langtímahugsun í þeirri grein og hún hefur svo sannarlega skilað sér. Við þekkjum flest árangur íslenska landsliðsins í fótbolta hér um árið og þetta er grein sem vex og dafnar áfram. Ég ætla að koma aðeins aftur inn á störfin við kvikmyndagerð. Það eru þarna tækifæri og störf alveg frá því að vera kannski það fyrsta sem fólki dettur í hug; leiklist, leikarar. Það er tónlist. Þetta er líka innspýting í tónlistargeirann. Þetta vinnur allt saman. Við sáum það fyrir norðan að Sinfóníuhljómsveitin hefur verið að taka upp tónlist fyrir erlend verkefni. Þetta er útflutningsvara sem hægt er að flytja út í gegnum internetið. Það þarf engin skip, eða flugvélar eða þessa klassísku frakt endilega. Þetta er útflutningsgrein. Hæstv. ráðherra kom líka inn á eftirvinnslu og að það væru tækifæri í henni og það er heldur betur satt og rétt. Eftirvinnsla kvikmyndagerðar er út af fyrir sig risastór iðnaður sem heldur áfram að þróast. Við erum að sjá þrívíddarþróun og alls konar tækni þar sem allt springur í loft upp án þess að allt þurfi í raun að springa í loft upp. Þetta eru svo borðleggjandi tækifæri fyrir land og þjóð, fyrir okkur til að ná okkur út úr þeirri kreppu sem nú liggur, því miður, eins og mara yfir landi og þjóð, atvinnuleysiskreppu. Við erum að tala um mjög alvarlegan hlut. Við erum að tala um atvinnusköpun á tímum þar sem atvinnuleysi er í sögulegum hæðum. Það gengur ekki, virðulegi forseti, að mínu mati að ráðherrar séu að flækjast fyrir sjálfum sér í því hvort talan eigi að vera þessi eða hin eða að einhver annar ráðherra fái þetta ekki til að ganga upp í excel-skjali alveg strax þótt það sé lítið mál að sýna fram á öll þau hagrænu áhrif sem þetta hefur. Þetta er lítið mál, einfalt mál að þræða þetta allt saman og gera þetta. Frú forseti. Ég er bjartsýn að eðlisfari, vongóð, og trúi og treysti á það besta í fólki og hef trú á Alþingi og störfunum hér. Nú er þetta frumvarp komið í gegnum 1. umr. og fer til nefndar. Ég vona að hæstv. Alþingi beri gæfu í meðförum þingsins til að breyta þessari tölu, þessari 25% endurgreiðslutölu, í a.m.k. 35% og að það þurfi ekki að bíða eftir niðurstöðum starfshóps sem kemur eftir dúk og disk. Það sé bara tekin pólitísk ákvörðun um að vinna saman að því að skapa dýnamískt umhverfi fyrir kvikmyndagerð á Íslandi.

Frú forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um okkar hlutverk og það skiptir miklu máli að við séum með dýnamískt umhverfi fyrir þessa atvinnugrein sem á að mínu viti bjarta framtíð. Framboð á efni hefur auðvitað aukist gríðarlega og við getum staðsett okkur vel í því. Mig langar að spyrja í kjölfar ræðu hv. þingmanns hvort hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að því meira sem er endurgreitt því betra, það sé samasemmerki á milli þess og hversu gott kerfið er. Hv. þingmaður nefndi að við ættum að keppa við bestu kerfin. Kanaríeyjar eru með 50% endurgreiðslu þannig að ef við ætlum að keppa við bestu kerfin þá værum við væntanlega að huga að því að vera með 50% endurgreiðslu. Svo er spurning hvernig framkvæmdin er á kerfinu og hver skilvirkni þess er, sem ég leyfi mér að halda fram að sé miklum mun betri hér en þar. Mér fannst að hluta í ræðu hv. þingmanns því vera haldið fram að íslenskum kvikmyndaiðnaði blæddi stórkostlega. Ég er ekki sammála því þrátt fyrir að ég hafi líka heyrt dæmi um verkefni sem eru í öðrum löndum heldur en hér og því sé haldið fram að það sé vegna þess að kerfið hér nái ekki að grípa þau. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvaða greining liggi að baki þessum 35% og hvort sú greining liggi fyrir sem gæti hjálpað til við slíka ákvörðun. Í kvikmyndastefnu er talað um að við þurfum að tryggja samkeppnishæfni kerfisins og taka það út hvernig það er gert. Það er í raun nákvæmlega það sem við erum að gera með þessum hópi. Í samkeppnishæfni kerfisins hér eru líka ýmsir aðrir þættir. Það liggur fyrir að launakostnaður á Íslandi er t.d. töluvert hærri þannig að það væri líka hægt að segja að til að auka samkeppnishæfni greinarinnar þyrfti launakostnaður að vera miklum mun lægri. Ég er ekki viss um að það yrði mikil sátt um það. 

Forseti minnir á að þingmálið er íslenska. Þá er ágætt að þýða það sem sagt er hér á erlendri tungu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir andsvarið. Hvort talan eigi að vera 50% eða 35% og samkeppnishæfni. Nei, ég ætla að fara aðeins til baka. Hæstv. ráðherra spurði mig hvort að ég teldi að það þyrfti að keppa við hæstu tölurnar hverju sinni til að vera samkeppnishæf. Nei, að sjálfsögðu ekki, ég tel ekki að svo sé. Ég tel hins vegar að miðað við nærumhverfið sem við erum í samkeppni við þurfi þessi tala að vera a.m.k. á svipuðum stað. Hitt er auðvitað pólitísk ákvörðun. Hæstv. ráðherra talaði um 50%, að sum lönd hafi ákveðið að talan eigi að vera 50%. Það var pólitísk ákvörðun sem var tekin af ákveðnu hugrekki í upphafi faraldursins til þess að ná forskoti í samkeppni, til þess að segja: Hérna erum við og við ætlum að fá þennan iðnað til okkar. Það tókst og þau búa að því og munu gera það líka löngu eftir að Covid hefur riðið yfir. Að baki tölunni 35% liggur að baki, að mér best vitandi, viðmið við þau lönd þar sem aðrir hlutir endurgreiðslukerfisins eru svipaðir, en þessi tala, 25%, sé mismunurinn á milli kerfanna og þess vegna er þessari tilteknu tölu slegið fram. Þetta sé sú breyta sem þurfi að laga til þess að við verðum samkeppnishæf út frá viðlíka endurgreiðslukerfum. - Tíminn er búinn en ég hef seinna andsvar.

Andsvörum er reyndar lokið, hæstv. ráðherra hyggst ekki nýta sér rétt til seinna andsvars.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um vísitölu byggingarkostnaðar, nr. 42/1987. Þetta frumvarp er samið í forsætisráðuneyti í samvinnu við Hagstofu Íslands. Í því felst að sérlög um vísitölu byggingarkostnaðar, nr. 42/1987, eru felld úr gildi enda eru lög um Hagstofu Íslands og opinbera hagskýrslugerð, nr. 163/2007, talin nægjanleg. Jafnframt eru lagðar til breytingar á lögum um gatnagerðargjald, nr. 153/2006, sem vísa í þau lög sem lagt er til að felld verði úr gildi. Forsaga málsins er sú að Samtök iðnaðarins sendu erindi til forsætisráðuneytisins og óskuðu eftir að vísitala byggingarkostnaðar yrði tekin til endurskoðunar og nánar tiltekið miðuð við byggingarkostnað án virðisaukaskatts. Í erindinu segir að breytingar á endurgreiðsluhlutfalli vegna átaksins Allir vinna valdi sveiflum á vísitölunni sem endurspegli ekki raunkostnað verksala og hafi þar af leiðandi óeðlileg áhrif á samninga sem eru tengdir við vísitöluna. Lagt var til að virðisaukaskattur yrði tekinn út úr vísitölunni. Af hálfu Hagstofu Íslands hefur verið tekið undir þau sjónarmið að betur færi á því að vísitala byggingarkostnaðar mældi ekki verð með virðisaukaskatti þar sem fyrirkomulag við húsbyggingar hefur breyst með árunum og færst frá einstaklingsframtaki til byggingarfyrirtækja. Fyrirtækin búa við fyrirkomulag inn- og útsköttunar og hafa því ekki tilkall til endurgreiðslna á virðisaukaskatti. Þá telur Hagstofa Íslands jafnframt að vegna tilkomu laga um Hagstofu Íslands og opinbera hagskýrslugerð, nr. 163/2007, þurfi í raun ekki lengur sérlög um vísitölu byggingarkostnaðar auk þess sem forsendur þeirra séu ekki lengur fyrir hendi. Meginmarkmið með því að leggja til brottfall laganna er að Hagstofu Íslands verði gert kleift að uppfæra aðferðir við mælingu og útreikning vísitölunnar í samræmi við alþjóðlega þróun aðferðafræðinnar. Hagstofa Íslands getur þá m.a. breytt aðferð hvað varðar virðisaukaskatt við mælingu vísitölunnar svo að hún verði í samræmi við framkvæmd annars staðar á Norðurlöndum en þar er grundvöllur fyrir verðlagi byggingarkostnaðar mældur án virðisaukaskatts. Sérlög um vísitölu byggingarkostnaðar voru sett 1987 en mikilvægt þótti á þeim tíma að efla lagalegan ramma vísitölunnar vegna notkunar hennar í mati lánskjaravísitölu sem gefin var út á árunum 1979–1995. Lögin höfðu mikilvægt gildi fyrir Hagstofu Íslands þegar þau voru sett og tryggðu stofnuninni m.a. aðgengi að sérþekkingu, þar á meðal úr byggingariðnaði, sem var nauðsynleg til að tryggja gæði og trúverðugleika byggingarvísitölu, auk þess að skera úr um meðhöndlun söluskatts og síðar virðisaukaskatts í samræmi við það skattumhverfi sem þá var fyrir hendi. Frú forseti. Þegar lög um Hagstofu Íslands og opinbera hagskýrslugerð tóku gildi árið 2007 var settur rammi fyrir starfsemi stofnunarinnar sem getur leyst af hólmi þann hluta sérlaganna sem tryggir Hagstofu Íslands aðgengi að upplýsingum og sérþekkingu. Enn fremur má líta til þess að hlutverki vísitölu byggingarkostnaðar sem hluta af mati lánskjaravísitölu lauk eftir 1995 þegar lánskjaravísitalan var lögð niður. Þannig að þegar málið var tekið til skoðunar í forsætisráðuneytinu töldum við vera skýr rök fyrir því að lög um Hagstofu Íslands og opinbera hagskýrslugerð væru eftirleiðis fullnægjandi rammi fyrir útreikning vísitölu byggingarkostnaðar. Jafnframt vil ég nefna að byggingarvísitölur annars staðar á Norðurlöndum eru mældar og gefnar út í samræmi við þarlend hagstofulög. Frú forseti. Við samningu þessa frumvarps var haft samráð og óskað umsagna frá Hagstofu Íslands, Samtökum iðnaðarins, Framkvæmdasýslu ríkisins, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Seðlabanka Íslands. Auk þess voru áform um lagasetningu og drög að frumvarpi birt í samráðsgátt. Niðurstaða samráðsins var að ekkert væri því til fyrirstöðu að fella niður sérlögin enda mun Hagstofan áfram reikna og birta vísitölu byggingarkostnaðar. Frú forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu.