Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Jónsson Jeg get verið stuttorður um þessa brtt., sem jeg hefi flutt. Það hefir komið fram við umræðumar, að ekki þykir heppilegt, að þessi styrkveiting sje bundin við fjóra nemendur á ári. Mjer finst, að ef þessi styrkveiting er takmörkuð við ákveðna tölu, þá megi ekki fara lengra en svo, að ákveða að 16 njóti styrksins í einu. Það getur vel komið fyrir, að ekki þyki heppilegt að styrkja 4 nýja stúdenta sama árið. Setjum svo, að 5 sæki, en 4 þeirra ætli að nema vísindagrein, þar sem ekki verður talin þörf á nema einum. Fjelli þá styrkur niður, en þó væri ekki hgt að veita nema 4 næst. Á þessu ræður brtt. bót. Styrkinn fengju hlutfallslega fjórir nýir á ári, og er þá breytingin í því fólgin, að færa má styrkinn til milli áranna. Brtt. hv. 1. þm. Árn. (MT) gengur í sömu átt og mín og felur raunar í sjer hið sama.

Magnús Torfason Eins og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) hefir tekið fram, er mín brtt. sama eðlis og hans, gerð til þess að fram komi það, sem hv.þm. Dala. (BJ) hjelt fram, að ekki mætti minka styrkinn, þó að fáir umsækjendur yrðu eitt ár. Þá er breytt skilyrði fyrir styrkveitingunni svo, að hún skal bundin við I. einkunn, með tilliti til núgildandi reglugerðar skólans. Virðist sjálfsagt að styrkja ekki aðra til náms við erlenda skóla en þá, sem hafa sæmilega einkunn frá þessum skóla, enda ætti að vera vandalítið að ná I. einkunn, þar sem hv.þm. Dala. (BJ) segir, að stúdentsprófið sje ekki nema nokkurskonar barnaskólapróf. Það er alt annað að binda styrk við skóla hjer eða erlenda skóla. Það er altaf eitthvað af þeim mönnum, sem nám sækir erlendis, sem fer út í buskann og kemur aldrei aftur. Finst mjer rjett að hlúa að skólum hjer með því að þrengja heldur aðgang að erlendu námi. Það mundi síst auka veg og aðsókn skóla hjer, ef allar dyr að erlendum skólum væru opnaðar upp á gátt.

Bjarni Jónsson Það er aðeins stutt leiðrjetting. Mjer fórust ekki svo orð, sem hv. 1. þm. Árn. (MT) segir, um stúdentspróf, heldur um gagnfræðapróf.

Frsm. (Björn Líndal) Mentamálanefnd hefir að vísu ekki borið sig saman um breytingartillögurnar, en jeg hygg þó, að jeg tali fyrir munn meiri hluta hennar. Getur hún ekki mælt með brtt.hv. 1. þm. Árn. (MT). Nefndin vill ekki, að einskorðað sje við I. einkunn; telur litla sönnun fyrir því, að nemendur sjeu frekar verðir styrks með I. einkunn en II. Miklu meira er um vert, að sá, sem til útlanda fer, sje svo siðferðilega þroskaður, að hann sjái fótum sínum forráð. Jeg álít ekki rjett að kosta nám margra við erlenda háskóla. Fleiri eða færri þeirra koma ekki aftur, og það er augljós skaði að kaupa unga og efnilega menn burt landinu, en að því stuðlar alt of rífleg fjárveiting. Hin brtt. á þskj. 86, er meinlausari. Þó er hætt við, að til að byrja með yrði farið of langt, veitt fleiri en fjórum árlega, og yrðu þá afskiftir þeir, er síðar kæmu. Ef brtt. hefði gengið í þá átt, að styrkurinn væri geymdur til næsta árs, ef ekki þætti ástæða til að veita fjórum, hefði jeg ekkert við það að athuga. Ef mentamálaráðherra gæfi yfirlýsingu um að hann skildi lögin þannig, teldi jeg það nægilegt. Jeg mun greiða atkv. móti báðum breytingartillögunum.

Forsætisráðherra (JM): Jeg skal ekki orðlengja neitt um það atriði, hvort fært sje að binda styrkinn við I. einkunn. Ef styrkurinn verður takmarkaður allmikið, geri jeg frekar ráð fyrir, að í framkvæmdinni muni hann aðallega ganga til stúdenta með I. einkunn. En það hlýtur að fara nokkuð eftir því, hve eftirsóknin er mikil. Þetta atriði á þskj. 85 legg jeg ekki mikla áherslu á. Vil þó heldur, að ákvæði frumvarpsins standi. Það var svo um Garðstyrkinn, að hans gátu notið stúdentar bæði með I. og II. einkunn. En þessi styrkur kemur í hans stað, og er því rjettast að láta ákvæði frv. um þetta vera óbreytt. Benda má á, hve örðugt væri að koma styrkveitingunni fyrir, svo að ekki ræki sig á, ef farið væri eftir brtt. á þskj. 85. Ef t. d. styrkur er veittur 6 mönnum árið 1927 og síðan fjórum á ári 1928–1930, þá yrðu styrkþegar 18 árið 1930. En tillagan gerir ráð fyrir 16. Hið sama kæmi að nokkru leyti út, ef brtt. á þskj. 86 væri samþykt. Jeg held því, að rjettast sje að láta ákvæðin í frv. standa. Jeg geri ráð fyrir, að svo geti farið, að ráðuneytið veiti styrk fleirum en 4 eitthvert ár, ef tala stúdenta við það fer ekki fram úr 16, þeirra er styrks njóta. En þó að eitt árið væru ekki styrktir nema 14–15 nemendur, þá er þetta ekki óríflegt tillag. Verður að gæta þess, að það er óvanalegt, að ríki þurfi að kosta nemendur við erlenda háskóla. Okkur veitir fullerfitt að láta okkar háskóla hafa nóg fje, svo það er eðlilegt, að við getum ekki verið mjög ríflegir við þá, sem nema erlendis. Jeg hefi viljað gæta fullkomlega hófs á báðar hliðar, en álít ekki þörf á að styrkja fleiri en upp undir 16 á ári. Jeg hefi þóst ekki síður líta á hag stúdenta með frv. Vænti jeg þess, að hv. deild samþykki frumvarpið óbreytt.

Bjarni Jónsson Jeg ætla mjer ekki þá dul að fara að mæla oftar á móti þessu frv. í því skyni að hafa áhrif á hv. þingmenn. Það er hvort sem er ógerningur að fá menn til þess að hugsa um málið eftir rjettum hugsunarreglum. Tvent vakir fyrir mönnum, - skilja þeir það, sem lagt hafa stund á hagnýta sálarfræði hv. þingmanna - að koma sjer undan skuldbindingunni, sem gefin var 1921, skera sífelt utan af þessum styrk og smáminka hann, hinsvegar þetta, að reyna altaf að gera öllum til geðs, haltra stöðugt á öllum löppum. Hvað skyldu þeir segja, kjósendur hv. þingmanna, sem eiga gáfaða og námfúsa sonu, er vilja nema eitthvað, sem ekki er kent í háskóla Íslands, þegar Alþingi hefir sagt með lögum, að það ætlaði að halda loforð við 16 nenn, en svíkja hina? Hvað segja þeir, sem útundan verða? Væri jeg kjósandi, myndi jeg biðja hv.þm. að hafa litla þökk fyrir og senda annan á þing næst. Það er svo með þessa fjárveitingu sem aðrar, að það eru ekki þingmenn, sem eiga peningana, heldur landsmenn sjálfir. Það er sjálfsagt að fara vel með peninga, en það á ekki að taka bitann út úr munninum á börnum landsmanna. En það er það, sem hv. þingmenn vilja. Mjer heyrðist það á hæstv. mentamálaráðherra (JM), að hann væri að afsaka þetta með því, að það væri svo óeðlilegt, að ríki kosti syni sína til náms erlendis. Þetta er rjett þar, sem það á við. Þær þjóðir, sem eiga eða hafa komið á fót hjá sjer nægum og fullkomnum mentastofnunum, þurfa þessa ekki með. En þar, sem engar slíkar mentastofnanir eru til, eða of fáar, hvort sem það stafar af efnahagslegu getuleysi eða nísku, þá verður að senda menn utan til þess að læra. Jeg skal ekki lasta oss Íslendinga fyrir það, að vjer stofnuðum háskóla vorn svo seint, en hitt er ámælisvert, að vjer höfum ekki gert neitt til þess að auka veg eða gengi þessarar mentastofnunar vorrar eftir að hún komst á fót. Þvert á móti hefir verið reynt hvað eftir annað að draga úr þessum vísi til innlendrar vísindastofnunar, minka hann og limlesta og á allan hátt halda áhrifum hans niðri. Það yrði sparnaður fyrir þjóð vora, og metnaður hennar ætti það einnig að vera að efla háskóla vorn, svo að ekki þurfi að senda menn utan til náms. En það samrýmist illa því, sem nú er efst á baugi, að slátra kennaraembættum og fella niður þá kenslu, sem byrjað var á. Og svo er verið að slá því fram, að óeðlilegt sje að kosta menn við nám erlendis. Það er víst, að það getur vel hlotist af dvöl ísl. námsmanna erlendis, að vjer ölum þar upp. góða og nýta mentamenn, sem svo ílendast þar eða hverfa hjeðan á braut, og er þetta ekkert nýtt fyrir oss. Mun þetta einnig verða svona framvegis, meðan vjer tímum ekki að greiða þeim sómasamleg laun, eða að minsta kosti svo, að þeir geti lifað af þeim. Hví varð Stefán Jónsson að fara hjeðan? Það átti að vísu að hola honum hjer niður sem einhverskonar dósent. Hvers vegna er Pjetur Bogason ekki látinn koma hingað? Það er síður en svo, að reynt sje að fá hann hingað til lands. Honum er gert að skilyrði, ef hann ætli að koma, að nema meira og fleira, til þess að fá viðtöku hjer. Þá munu og háskólakennarar vorir framvegis eins og hingað til fá tilboð hvaðanæfa, vilji þeir hverfa hjeðan. Sje það satt, sem sagt er, að Norðmenn ætli að fá um 100 kennara í íslensku og ísl. fræðum, efast jeg ekki um, að margir muni verða fúsir til að fara hjeðan heldur en að þræla hjer við sult og eftirtölur. Áður stóð jeg hjer upp í sæti mínu til þess að mæla á móti þessum lögum sem algerlega ósæmandi Alþingi, en það kom fyrir ekki, og nú stend jeg aðeins upp til þess að þvo hendur mínar af þessu máli, til þess að láta alda og óborna vita um það, að jeg hefi ekki viljað vera með í því að setja þessi lög, sem eru óþörf, gagnslaus og algerlega ósæmandi löggjafarþingi þjóðar, sem þó vill láta telja sig siðaða þjóð.

Forsætisráðherra (JM): Háttv. þm. Dala. (BJ) er ennþá að tala um svikin loforð í sambandi við þetta mál. Jeg hefi áður átt tal við hv.þm. um þetta, og jeg kannast alls ekki við, að nokkurt loforð hafi verið gefið um þetta árið 1918. Og að jeg hafi aldrei skilið þetta svo, held jeg að sjáist berlega á framkvæmd þessa máls fyrst eftir 1918. Þá voru aðeins veittar 8 þús. kr. í þessu augnamiði og alls ekki heldur borgað meira út en veiting var fyrir. Þetta ber allsæmilega vitni um það, að jeg hefi ekki álitið, að loforð um það, sem hv.þm. heldur fram, hafi verið til. En hitt veit jeg um, og jeg benti á það við 1. umr. þessa frv., að fjvn. þingsins, líklega fyrir dugnað þessa hv.þm., hafa litið á þetta, máske ekki sem loforð, en sem vilyrði fyrir því, að þetta yrði gert eins og hv.þm. Dala. vill vera láta. Og þó svo hefði nú verið, að loforð hefði verið gefið um þetta, þá gæti það loforð ekki staðið til eilífðar. Hvernig gæti þá þetta loforð hafa verið svikið? Til þess að þingið gæti ekki breytt þessu, þyrfti eitthvað að hafa verið sett í stjórnarskrána því viðvíkjandi. Hv. þm. Dala. er og stundum spaugsamur. Hann er það, er hann er að tala um það í þessu sambandi, að þetta sje tekið frá munni barna landsmanna. Það er rangt hjá hv.þm., er hann segir, að þjóðin hafi ekki tímt að koma sjer upp mentastofnunum. Því samanborið við fjárhagsgetu og fólksfjölda höfum vjer mjög margar mentastofnanir hjer á landi.

Hverjar?

. Það er og vel gert af þjóð, sem ekki er nema 100 þús. manns, að eiga háskóla, þótt ekki sje annað talið. Háttv. þm. telur, að við hefðum getað lagt fram meira fje í þessu skyni. Jú, að vísu hefðum við getað það, en það hefði þá orðið með því að vanrækja ýmislegt jafnnauðsynlegt. Að öllu samtöldu staðhæfi jeg, að vjer leggjum mjög sómasamlega fje úr ríkissjóði til menningar.

Bjarni Jónsson Nú þykir mjer hæstv.forsrh. (JM) vera farinn að verða spaugsamur, þegar hann er að tala um, hversu fjölmargar mentastofnanir vjer eigum. Jeg spyr þá: Hverjar eru þær? Er það hinn svokallaði mentaskóli, þessi umskiftingur fyrir lærðan skóla, sem áður var? Er það þetta brot úr háskóla, sem við höfum eignast og altaf hefir verið sveltur, síðan hann komst á fót? Sje þetta svo, þá má segja, að sannist máltækið: Litlu verður Vöggur feginn. Annars er svo að heyra, sem hæstv.forsrh. (JM) hafi ekki vitað, að lítil og fámenn þjóð gæti verið mentaþjóð. En því er nú svo varið, að það er ekki hægt að miða mentunina við mannfjölda, heldur fer hún eftir mentunarþörfinni, og hún er meiri hjer en annarsstaðar. Hjer þarf góðan mann og valinn í hvert rúm. Fjölmennu þjóðirnar, sem nægar eiga mentastofnanirnar, hafa um marga að velja til hvers sem er. Aðalkjarni þessa máls er, að þjóðin ali skilyrði fyrir mentun og menning, til þess að mennirnir geti orðið góðir; en þeir eru ekki allir jafngóðir og landið okkar, sem er með bestu löndum í heimi. Það er satt, hvað sem hæstv.forsrh. (JM) segir, loforð voru gefin um þetta, og allir flokkar og allar nefndir þingsins tóku þátt í þeim loforðum. Loforðið var ekki formlegt, af því að engum datt í hug, að svikið mundi verða. Það eru til svo föst loforð, að enginn getur hugsað sjer, að þau verði brigðuð, og svo var um þetta. Það mátti segja um þetta loforð líkt og um lög Sólons, þegar hann var spurður, hví hann hefði ekki lagt refsingu við móðurmorði; en hann svaraði, að hann vildi ekki nefna svo svívirðilegan glæp á nafn í lögunum, til þess að minna engan mann á, að slíkur glæpur gæti átt sjer stað. Þess vegna var talið óþarft 1918 að lögfesta loforð, sem engum kom til hugar þá, að nokkurntíma yrði brigðað. Þetta loforð er því lög; svo sterk lög, að löggjafarvaldinu er ekki fært að breyta þeim, - því þessu verði, fyrir þetta loforð var sjálfstæði Íslendinga keypt. Þetta loforð er því miklu sterkari skuldbinding fyrir það þing, sem afsalaði Garðstyrknum, en þó það hefði verið sett í lög eða staðið í stjórnarskrá ríkisins, því það stendur í þeim lögum, sem allar siðaðar þjóðir telja sjer skylt að lúta, - í lögum drengskaparins.