Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég á hér fáeinar brtt., og er bezt að nota tímann til að minnast á þær, meðan aðrir eru ekki tilbúnir að taka til máls. Fyrsta brtt. mín er við 10. gr. Er hún um risnufé ráðh. Ég bar samskonar brtt. fram á síðasta þingi, en hún var þá felld. Ég sé nú mér til mikillar gleði, að þessi risna hefir verið lækkuð í fjárlfrv. úr 8 þús. kr. niður í 6 þús. kr. En mér þykir þetta ekki nóg lækkun. Mér finnst ekki, að við höfum ráð á að halda stórveizlur, þegar fjöldi fólks sveltur. Ég vona því, að hv. þdm. verði svo sparsamir, að þeir taki þessa till. mína til greina og spari þarna 2000 kr. á 10. gr., en færi þær yfir á 12. gr. og aðrar gr., þar sem nóg er þörfin fyrir þær. Við 12. gr. á ég brtt. um styrk til veikrar stúlku, Unnar Vilhjálmsdóttur. Hún hefir áður fengið 1200 kr. styrk í fjárl., og þó það væri ekki mikil upphæð, þá kom hún sér vel. Þessi stúlka hefir verið veik í 6 ár og mikið af þeim tíma legið rúmföst. Hún var kennari, og áður en hún veiktist hafði hún safnað nokkurri upphæð, sem nú er til þurrðar gengin. Er hún nú algerlega eignalaus og styrks þurfi og ber því niður hér um fjárbeiðni í þeirri von, að sér verði líknað, svo hún þurfi ekki að leita sveitarinnar. Er nú í ráði, að hún leggist í landsspítalann, og hefir hún von um styrk úr sjóði þar, en sá styrkur er bundinn því skilyrði, að hún fái styrk annarsstaðar frá. Leitar hún því hingað. Hún hefir beðið um 2500 kr., en ég hefi ekki árætt að fara fram á meira en 2000 kr., og til vara 1500 kr. - Ég vil láta þess getið, að þetta verður í síðasta sinn, sem hún leitar til Alþ. Þótt bréf hennar beri vott um erfiðar ástæður og fátækt, þá ber það hinsvegar vott um von hennar um, að sjúkleikinn verði yfirstiginn að miklu leyti eftir 2–3 ár. Næsta brtt., sem ég flyt, er við 14. gr. B. XV.4, til frú Bjargar C. Þorláksson, til þess að leiðbeina íslenzkum konum í næringarefnafræði og blöndun matvæla, 3000 kr., og til vara 2000 kr. Hv. fjvn. hefir átt kost á að kynna sér bréf frá frú Björgu, og hún hefir auk þess sjálf komið til vitals við n. og skýrt henni frá, hvað fyrir sér vaki. Það er ljóst, eða ætti að vera öllum ljóst, hversu hér er um þýðingarmikið mál að ræða, sem snertir hvert heimili, en húsmæður okkar hafa þó ekki átt kost á að kynna sér sem vera ætti, og ber margt til þess. En nú ber svo vel við, að við eigum hámenntaða hæfileikakonu, sem um mörg ár hefir teygað úr lindum Mímisbrunns. Hún hefir sífellt verið að mennta sig síðan hún var ung, og er að því enn. Hún er eina íslenzka konan, sem tekið hefir doktorsgráðu. Nú býðst þessi kona til að kenna húsmæðrunum þau fræði, sem skipta miklu máli fyrir þær og þjóðarheildina alla, því um hendur húsmæðranna fer stór hluti af framleiðslu þjóðarinnar. Skiptir því miklu máli, hvernig með er farið, ekki einungis frá fjárhagslegu, heldur og frá heilsufræðilegu sjónarmiði. Konum er það hin mesta nauðsyn að fá þá menntun, sem gerir þær starfi sínu vaxnar og færar til að standa í því stríði, sem af þeim er krafizt. - Það væri raunalegt, ef hæfileikar þessarar konu fengju ekki notið sín, því hún hefir sýnt það, að hún er fær um að miðla af þekkingu sinni í þeim búningi, sem allir geta skilið. Hefir það komið skýrt fram í fyrirlestrum þeim, er hún hefir haldið, bæði í útvarp og annarsstaðar, og einnig í bók, er hún hefir gefið út um þetta efni og er í senn fróðleg og skemmtileg aflestrar. Já, ég endurtek, að það væri raunalegt, ef Alþ. treysti sér ekki til að veita þessa upphæð. Ég vil ekki trúa því fyrr en ég tek á, að það veiti ekki þennan styrk, og komi þar með í veg fyrir, að frú Björg geti farið að sinna þessum mikilvægu störfum. Næsta brtt. mín er við 16. gr., XIII. brtt. á þskj. 612. Er hún um það, að hækka styrk til Halldóru Bjarnadóttur um 200 kr. Hún er ráðunautur heimilanna um iðnað. Hefir hún starfað að því í mörg ár og af miklum áhuga. Ég verð að segja, að það er leiðinlegt að vera að knappa af þeim styrk, sem hún hefir haft í mörg ár. Ég hygg, að ekki muni svo mikið um 300 kr. Ég hefi þó ekki farið lengra en það að leggja til, að styrkurinn verði hækkaður úr 1500 kr. upp í 1700 kr. Þá hefi ég í sömu brtt., í b-lið 1, lagt það til, að Sigrúnu Kjartansdóttur væru veittar 2000 kr. til þess að koma á fót hanzkagerð, og til vara 1500 kr. Sigrún Kjartansdóttir er nú ein af þessum atorkumiklu og framtakssömu konum, sem vinna vilja landi sínu það gagn, er þær geta. Hún hefir trú á því, að hún geti gert hanzka úr íslenzku efni, en vantar fé til þess að koma því í framkvæmd. Hún hefir þó undirbúið þetta nokkuð og lagt sín litlu efni í það. Það, sem hana sérstaklega vantar, er vél til að sníða í efnið í hanzkana, og sérstaklega þó styrk til að fara utan til að fullkomna sig í þessum iðnaði. Og ef hún fær þennan styrk, 2000 kr., þá ætlar hún að sigla til að afla sér nauðsynlegrar þekkingar og þeirra véla, er hana vantar. - Hér er um nýja grein iðnaðar að ræða hér á landi. Mér er sagt, að hanzkar séu fluttir inn fyrir 50 þús. kr. árlega. Ég veit reyndar, svo ég snúi máli mínu til þeirra bænda, sem sæti eiga hér, að íslenzkir bændur nota lítið hanzka. En hitt munu þeir skilja, að hér er mikill og góður kostur skinna, sem talin eru nothæf til þessa. Er því ekki lítill hagur að því að nota íslenzk skinn, sem nú eru mjög verðlítil, heldur en að flytja inn rándýra hanzka úr útlendum skinnum. Hér eru líka til sútarar, sem eru færir um að verka skinnin svo, að úr þeim megi gera góða og smekklega hanzka. Sigrún hefir einnig gert tilraun með að búa til smátöskur, þær tegundir, sem nú eru taldar hverri stúlku ómissandi, sem sýnir sig á götu. Einnig hefir hún gert fleiri slíka smámuni og heppnazt vel. - Hér er um íslenzkt framtak að ræða, um það að gera verðmæta muni úr verðlítilli íslenzkri skinnavöru og fá þá unna af íslenzkum höndum. Hér er því um þjóðþrifamál að ræða og spor í þá átt að búa að sínu. Ég vænti þess, að þessi till. njóti stuðnings hv. þm. ekki sízt bændanna. Hér er um einar 2000 kr. að ræða eða minna. En hinsvegar eru líkur fyrir, að takast muni að gera vöru úr innlendu efni, sem festa mundi þá peninga í landinu, sem nú eru greiddir út úr því fyrir þessa vöru. Vona ég því, að nægilega margir verði til þess að styrkja þetta góða mál. Þá er á sama lið til Guðrúnar Finnsdóttur 500 kr., og til vara 300 kr. Ég veit ekki, hvort hv. þdm. þekkja þessa konu. Ég hefði haft tilhneigingu til að lýsa henni nákvæmlega, en vil þó eigi tefja þingfund með því, enda er ég ekki viss um, að ég geti lýst henni eins vel og hún á skilið. - Á landssýningunni síðustu var sérstök deild, sem vakti mikla athygli. Og það var hún, þessi heilsulitla gamla kona, sem lagði til efnið í þá sérstöku sýningu. Sýning þessi var okkur til hins mesta sóma og lýsti í einu góðum smekk, listrænum hæfileika, iðjusemi og nýtni á því stigi, sem fágætt er vor á meðal. Þetta allt eru vissulega kostir, sem vert er að hlúa að með þjóð vorri. Nú biður þessi kona um litla viðurkenningu fyrir störf sín, 300–500 kr. Umsókninni fylgdi bréf frá Ríkarði Jónssyni, og ber það vott um álit hans á henni. Þetta er í fyrsta sinn, er hún biður um styrk. En þótt Guðrún Finnsdóttir hafi þegið þessa góðu hæfileika í vöggugjöf, þá hefir hún aldrei getað notið þeirra til fulls. Sjúkleiki, liðagigt, ásamt fátækt, einstæðingsskap og raunum, er hún hefir orðið að bera, hefir dregið úr því, að hún fengi að njóta sín. Er nú rétt að neita þessari raunamæddu góðu hagleikskonu um þennan litla styrk? Þá er Margrét Lárusdóttir læknisekkja. Ég hefi farið þess á leit, að bætt verði við eftirlaun hennar, sem nú eru 15 kr. á mánuði. Þessi læknisekkja er einstæðingur, fátæk og heilsulítil. Annars mundi hún ekki koma fram með slíka styrkbeiðni. 15 kr. er lítill styrkur, og ég veit það, ef sveitarstjórnirnar skömmtuðu svo smátt, þá mundi verða kvartað yfir því. Ég hefi leyft mér að bera fram till. um, að henni séu veittar 500 kr., og til vara 400 kr. Vona ég, að þingið taki vel í þetta. Þá er brtt. við 18. gr. II., h. 7, nýr liður, um að veita ekkju Jónasar Guðlaugssonar skálds nokkurn styrk. Ég geri ráð fyrir, að hv. þdm. muni kannast við hinn unga, skemmtilega skáldmælta pilt, er stundaði hér nám í menntaskólanum og vann sér hylli allra þeirra, er honum kynntust. Hann fluttist svo héðan burt og bar bein sín fjarri föðurlandi sínu. Hann var ávallt mikill Íslandsvinur, þótt örlögin höguðu því svo til, að hann yrði að vinna fyrir sér annarsstaðar. Hann kvæntist þýzkri konu, og eignuðust þau einn dreng, sem er sagður mjög vel gefinn og góður piltur, og er nú 16 ára gamall. Þar sem erlendar konur, sem giftar hafa verið Íslendingum, hafa notið héðan styrks, þá ætti líka að vera rétt að taka til greina beiðni þessarar konu. Er hún nú að berjast við að setja þennan son sinn til mennta, en er ekki einfær um það fjárhagsins vegna. Hefir hún því beðið mág sinn, Kristján Guðlaugsson, um að leita styrks frá Alþingi fyrir sína hönd. Ég vona, að þessi kona verði látin njóta manns síns, Jónasar Guðlaugssonar, sem var landi okkar til sóma, þótt hann félli fyrir örlög fram. Ég held, að allt, sem hann orti og ritaði, hafi verið landi okkar til góðs. Ég vil endurtaka það, sem ég áður sagði, að fyrst aðrar konur, sem líkt hefir verið ástatt um, hafa notið styrks frá íslenzka ríkinu, þá ætti ekki að skilja þessa ekkju eftir. Hefi ég aðeins farið fram á 1200 kr., og þó ekki þorað annað en tiltaka 1000 kr. sem varatill. Læt ég þá útrætt um brtt. mínar. En áður en ég sezt niður, langar mig til að fara nokkrum orðum um brtt. hv. fjvn. og gera aths. við þær. Fjvn. vill fella niður styrki til allmargra kvennfél. hér og hvar á landinu. Eins og hv. frsm. tók fram, hafa þessi félög í allmörg ár notið nokkurs styrks. Þau hafa ekki gert háar kröfur, enda hefir styrkurinn til þeirra ekki verið hár, 400–500 kr. Það er óhætt að segja, að þessi félög hafa þrátt fyrir smæð sína gert sitt gagn. Þau hafa barizt fyrir menningu kvenna víðsvegar um landið og þau hafa barizt fyrir menningu heimilanna í heild sinni og þar með unnið að því, sem er undirstaða að menningu sérhverrar þjóðar. Ég veit það, eins og hv. frsm, að fjvn. hefir ekki komið með þessa till. að gamni sínu. En hér er í rauninni ráðizt á garðinn þar, sem hann er lægstur. Mér finnst með öllu óverjandi, að þessi litli styrkur sé tekinn af þeim félögum, sem hafa aðallega unnið að því að mennta íslenzkar konur og stuðla að aukinni fegurð heimilanna. Ég vil því mælast til þess, að hv. þdm. hugsi sig tvisvar um, áður en þeir greiða atkv. með því, að þessir styrkir verði algerlega felldir burt.

Guðrún Lárusdóttir Hæstv. dómsmrh. hefir borið fram till. á þskj. 637, sem ég geri tilkall til að geta komið fram með brtt. við. Hæstv. ráðh. lýsti því, hvernig málum væri komið í Saurbæjarsókn, og kvað nauðsyn að ráða þar bót á. Veit ég að það er satt, að full þörf er á því að ráða bót á þessu erfiða máli. Söfnuður Saurbæjarsóknar er meðmæltur till. á þessu þskj., m. ö. o. því, að söfnuðinum sé tryggt, að prestakallið haldist óbreytt. Hann býr að prestakalli, sem tengt er við hróður um bezta andlega ljóðagerð hér á landi. Er það skiljanlegt, að hann vilji halda prestakallinu óbreyttu. Held ég því, að það væri í fullu samræmi við vilja safnaðarins, ef þessi brtt. næði samþykki. Þá vil ég bæta fáum orðum við það, sem hér hefir verið sagt um risnufé ráðh. Hæstv. fjmrh. virtist halda, að till. mín um lækkun á risnufénu væri borin fram af pólitískum ástæðum. Get ég ekki kannast við, að svo sé, en hinsvegar er mér kunnugt um, að þessi styrkur hefir verið gerður að umtalsefni hér á þingi fyrr en nú, og varð ekkert lítill úlfaþytur út af því, þegar Jón heit. Magnússon forsrh. hækkaði hann úr 2000 kr. í 4000 kr. Það þótti andstæðingum þáv. stj. óhæfa hin mesta, enda þótt þá væri mikil dýrtíð í landinu, meiri en nú er, þótt dýrt þyki að lifa á þessum tímum. Annars gat mér ekki skilizt það á ræðu hæstv. ráðh., að hann teldi till. mína óréttmæta, þó að hann álíti laun forsrh. of lág til að lækkaður verði þessi veizlustyrkur, sem honum er ætlaður. Um það vil ég ekki deila, má vera, að svo sé, en ég held því einungis fram, að tímarnir leyfi alls ekki, að fé ríkissjóðs sé varið til veizluhalda eða annars óþarfa. Út af skáldunum okkar langar mig til að leggja orð í belg. Ég kann illa við að nefna þá í sama orðinu, Þorstein Erlingsson og Halldór Laxness. Ég tel mig ekki lasta Halldór neitt, þótt ég segi, að Þorsteini Erlingssyni er lítill sómi sýndur með því að bera hann saman við Laxness. Það æðra og meira skáld tel ég Þorstein, manninn, sem manna mest vandaði til málsins, sem aldrei misbauð móðurmálinu með ljótu orðalagi, en það hefir Laxness gert sig talsvert sekan um. Mér finnst hv. fjvn. hafa gert einkennilega mikið upp á milli þeirra kollega, Halldórs og Þórbergs Þórðarsonar. Þessir tveir menn sýnist mér að ættu öllu fremur að standa eða falla hvor við annars hlið. Það hefir verið fundið Þórbergi til foráttu, að svo lítið liggi eftir hann af ritverkum; sumt af því, sem hann hefir látið á þrykk út ganga, er reyndar þannig úr garði gert, að lítil eftirsjá er að, þótt ekki sé við það bætt. Öðru máli er að gegna um Halldór Laxness. Það getur víst enginn borið honum það á brýn, að lítið liggi eftir hann. Annað mál er hitt, hvernig það er að innihaldi. Það er annars leiðinlegt, að ég skuli ekki hafa hér við hendina ljóðmæli þessa skálds, svo ég geti eins og hv. 2. landsk. haft hér yfir ljóð. Því miður er ég ekki svo vel að mér í ljóðagerð Laxness, að ég kunni svo mikið í þeim utanbókar, að ég geti skemmt hv. þdm. með sýnishorni af kveðskap hans, en ég efast ekki um, að hv þdm. hafi kynnt sér kvæði hans og viti sjálfir, hve ágæt þau eru. Mér heyrðist á hv. 2. landsk., að honum þætti hafa verið farið illa með Halldór Laxness, og að hann hafi orðið fyrir ómaklegum árásum. Ég álít þvert á móti, að það hafi verið farið sérstaklega vel með þennan unga rithöf., e. t. v. of vel; of mikið dálæti og hól er engum holt, allra sízt ungum rithöf. Þessum unga manni hefir verið hossað mikið sem stórskáldi, og hann hefir líklega ekki þolað það. Rithöf. hafa gott af réttmætri kritik. Kritik hefir þessi ungi maður auðvitað fengið, ekki einungis hjá „íhaldsblöðum“, heldur jafnvel hjá sjálfu stjórnarblaðinu og stuðningsblaði þess. Það væri nógu gaman að rifja upp ummæli Tímans um rithátt þessa manns, en þau hefði tæpast orðið harðari, þótt þau hefðu staðið í einhverju „íhaldsblaðinu“. Og mig minnir ekki betur en að stuðningsblað Tímans, Alþýðublaðið, hafi líka haft ýmislegt að athuga við rit hans. Annars finnst mér mjög vel farið með þennan rithöf. Hann hefir ár eftir ár verið í fjárl., og þjóðin hefir beðið eftir því árum saman, að hann „slípaðist“ eitthvað og færi að vanda sig ofurlítið, því það var vitað, að hann hefir hæfileika til ritstarfa. Ekki virðist mér það heldur ill meðferð á ungum rith. óþroskuðum, að Menningarsjóður gefur út hverja bókina eftir hann af annari og að ríkisútvarpið útvarpar hverjum bókarkaflanum eftir annan, áður en bækurnar komast á prent. Það er ekki hægt að kalla slíkt illa meðferð, þó að hann hafi orðið, eins og allir, sem rita bækur, að þola kritik. Enda mætti það undarlegt heita, ef fólkið í landinu, sem lítur öðruvísi á málin en þessir ungu ritandi menn, mættu ekki andmæla skoðunum þeirra. Mér þykir harla óréttmætt að vera dæmdur þröngsýnn og ofstækisfullur fyrir þá sök eina. Ég held því fram, að þjóðin eigi fulla heimtingu á, að rithöfundarnir vandi sig og láti ekkert af hendi, sem spillt getur eða skemmt lesendurna. Þjóðin á að gera þær kröfur til rithöfunda, að þeir misþyrmi ekki móðurmáli voru, hvorki með orðskrípum né ljótu efni, og þjóðin á ekki að þola neinum rithöfundi það, að hann fylli eyru landsmanna með ósæmilegu hjali eða orðagjálfri. Því miður gæta ekki allir ritandi menn sín svo sem vera bæri í þessu efni, ekki heldur rithöf. þeir, sem hér hefir verið minnzt á. Rithöf. ber mikla ábyrgð með penna sínum. Skrifað orð fer lengra en talað orð og lifir lengur. Því er það aldrei of brýnt fyrir þeim, sem á penna heldur, að gæta sín að vanda sig, að muna sífellt eftir því, hvílíkur ábyrgðarhluti það er að senda frá sér óvandað lesmál, sem e. t. v. smeygir fyrsta eitrinu inn í einhverja barnssálina.

Guðrún Lárusdóttir Hv. 2. landsk. skildi orð mín svo, sem ég væri að tala um H. K. L. persónulega. Ég talaði fyrst og fremst um rithöfunda yfirleitt. Þótt það sé leiðinlegt að tala um mann, sem ekki er viðstaddur, gaf hv. 2. landsk. mér ástæðu til að segja, að mjög mikið af því, sem H. K. L. hefir skrifað, er gersamlega fjarri því að geta heitið vandað eða gott lesmál. Það er auðvitað fallega sagt, að ekki megi hefta frelsi skáldanna. En ég held, að hinn frjálsborni andi stórskáldsins svífi ofar öllu grómi, og að það sé því engin hætta á, að hann verði heftur. Það eru einungis þeir, sem vaða í sorpinu, sem hætt er við að verði heftir, en þeir eru heldur ekki stórskáld; við skulum líta á ljóð Matthíasar Jochumssonar, svo ég taki dæmi af verulegu skáldi. Hvar verður bent á lúalegan eða ljótan kveðskap í ljóðum hans? Er ekki skáldandi hans hafinn yfir allt slíkt? Verður þessháttar andi heftur? Nei, hann fer sinna ferða í svimháu flugi í fegurð og tign. Eða Jónas Hallgrímsson? Ætli það verði auðfundin lýti á ljóðum hans? Er ekki málið gullhreint? Er ekki efnið fagurt? Mat hann ekki móðurmálið of mikils til þess að nota það illa? Misbauð hann nokkru sinni íslenzkri tungu eða hinni tíginbornu skáldgyðju? Og hvað verður svo sagt t. d. um Halldór Laxness í þessu sambandi? Hvað finnst mönnum? Mundu foreldrar gjarnan velja skáldrit hans, Vefarann mikla, Þú vínviður hreini, Alþýðubókina o. s. frv. börnum sínum til andlegrar uppbyggingar, eða sem dæmi upp á fegurð íslenzkrar tungu og göfuga hugsun? Mér er nær að halda, að þeir yrðu færri, heimilisfeður, sem veldu yfirhöfuð bækur hans til upplestrar að heimilisfólki sínu áheyrandi. Þar fyrir kemur mér ekki til hugar, að segja allt einskisvirði, sem hann hefir ritað, en ég teldi betur farið, að hann hefði valið sér önnur yrkisefni en sumstaðar eru í ritum hans, því tæplega getur það heitið vinningur fyrir þjóðina þótt sýnt sé það ljótasta í fari manna.