Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Á dagskrá fundarins er eitt mál, stefnuræða forsrh. og umræður um hana sem útvarpað verður og sjónvarpað verður einnig héðan úr þinghúsinu. Umræðurnar skiptast í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. allt að hálfri klukkustund til umráða og fulltrúar annarra þingflokka 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver flokkur 10 mínútur til umráða. Stefán Valgeirsson, 6. þm. Norðurl. e., talar síðastur í fyrri umferð og hefur 15 mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Framsfl., Sjálfstfl., Alþfl., Kvennalisti, Alþb., Borgfl. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Framsfl. tala, auk forsrh. Steingríms Hermannssonar, Valgerður Sverrisdóttir, 5. þm. Norðurl. e., og Jón Kristjánsson, 3. þm. Austurl., í síðari umferð. Af hálfu Sjálfstfl. talar Þorsteinn Pálsson, 1. þm. Suðurl., og Ólafur G. Einarsson, 2. þm. Reykn., í fyrri umferð, en Halldór Blöndal, 2. þm. Norðurl. e., í seinni umferð. Fyrir Alþfl. tala Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. og Eiður Guðnason, 3. þm. Vesturl., í fyrri umferð, en Árni Gunnarsson, 3. þm. Norðurl. e., í þeirri síðari. Ræðumenn Kvennalistans verða í fyrri umferð Þórhildur Þorleifsdóttir, 12. þm. Reykv., og Guðrún J. Halldórsdóttir, 18. þm. Reykv., en Danfríður Skarphéðinsdóttir, 6. þm. Vesturl., talar í seinni umferð. Af hálfu Alþb. tala Ólafur Ragnar Grímsson fjmrh., Ragnar Arnalds, 4. þm. Norðurl. v., og Hjörleifur Guttormsson, 2. þm. Austurl., í fyrri umferð, en Margrét Frímannsdóttir, 4. þm. Suðurl., í þeirri síðari. Ræðumenn Borgfl. verða Júlíus Sólnes umhvrh., Guttormur Einarsson, 11. þm. Reykv., og Óli Þ. Guðbjartsson dómsmrh. í fyrri umferð, en Hulda Jensdóttir, 16. þm. Reykv., og Guðmundur Ágústsson, 5. þm. Reykv., í þeirri síðari. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls hæstv. forsrh. og talar af hálfu Framsfl.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Að vori verður kosið til Alþingis. Í þeirri stefnuræðu sem ég flyt nú mun ég því lýsa þeim ásetningi ríkisstjórnarinnar að skila góðu búi í lok kjörtímabils. Ég mun fjalla um þann mikla árangur sem náðst hefur á undanförnum tveimur árum, ekki síst í efnahags - og atvinnumálum og það markmið ríkisstjórnarinnar að treysta það jafnvægi sem nú ríkir. Þannig er fenginn grundvöllur til nýrrar sóknar í atvinnu- og byggðamálum sem ríkisstjórnin gerir ráð fyrir að rædd verði á Alþingi í vetur. Jafnvægi í efnahagsmálum og hagvöxtur veita svigrúm til að taka á ýmsum viðfangsefnum í velferðarkerfinu sem úrskeiðis hafa farið á undanförnum áratugum og ekki verður lengur dregið að lagfæra. Á því tel ég rétt að vekja athygli. Einnig er nauðsynlegt að fjalla um þá mikilvægu alþjóðlegu samninga sem við Íslendingar tökum nú þátt í. Þeir geta ráðið úrslitum um framtíð okkar Íslendinga sem sjálfstæðrar þjóðar. Þegar ný ríkisstjórn tók við í lok september 1988 blasti við vaxandi verðbólga, hrun atvinnulífsins og stórkostlegt atvinnuleysi. Á ársfundi um haustið tilkynntu Samtök fiskvinnslustöðva yfirvofandi stöðvun enda söfnuðu útflutningsatvinnuvegirnir óviðráðanlegum skuldum í taprekstrinum. Alvarlegast var að í þeirri ríkisstjórn sem þá hrökklaðist frá var engin samstaða um nauðsynlegar aðgerðir. Þá var ekki ofsagt að Róm brynni. Þeir flokkar sem þá mynduðu nýja ríkisstjórn ákváðu að vinna þjóðina út úr erfiðleikunum skref fyrir skref og burt frá hengifluginu. Það var gert með aðhaldssamri efnahagsstefnu og markvissri leiðréttingu á gengi íslensku krónunnar þannig að ekki ylli nýrri verðbólguöldu og kollsteypu í efnahagsmálum. Samtímis var ráðist í víðtækari fjárhagslega endurskipulagningu útflutningsatvinnuvega en nokkru sinni fyrr. Það var óhjákvæmilegt til að koma í veg fyrir hrun. Sú aðgerð var gagnrýnd af stjórnarandstöðunni, enda ekki í anda frjálshyggjunnar þar sem kylfa er látin ráða kasti. Hlutafjársjóður hefur fyrir nokkru lokið störfum og Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina er að fjalla um síðustu málin. Ríkisstjórnin var endurskipulögð í september 1989 þegar Borgfl. gekk til liðs við stjórnarflokkana, en ný ríkisstjórn hefur byggt á stefnu þeirrar sem á undan sat en með vaxandi áherslu á uppbyggingu og nýsköpun í atvinnulífinu. Það er gert á grundvelli aukins jafnvægis í efnahagsmálum. Það ágæta samstarf sem náðst hefur á milli stjórnvalda og fulltrúa verkalýðshreyfingar og launþega, atvinnurekenda og bænda hefur reynst afar mikilvægt. Með því samstarfi og samningi þessara aðila í febrúar sl. náðist sú þjóðarsátt sem tryggt hefur efnahagslega endurreisn. Sérstaklega lofsverður er sá mikli skilningur sem launþegar og bændur hafa sýnt á nauðsyn þess að kveða niður verðbólgudrauginn. Með því er ég ekki að gera lítið úr hlut atvinnurekenda. Hann er stór og á þeim brann verðbólgueldurinn hvað heitast. Hins vegar er það sjaldan nefnt hvað ríkissjóður hefur lagt til þessara mála. Við gerð kjarasamninganna í febrúar sl. var ákveðið að auka útgjöld til niðurgreiðslna og félagslegra umbóta til lækkunar á framfærslukostnaði. Samtals námu þau útgjöld um 1 milljarði kr. á ársgrundvelli. Þetta var nauðsynlegt til þess að koma í veg fyrir kjaraskerðingu sem launþegar hefðu að öðrum kosti orðið að þola. Án þessa hefði ekki úr samningunum orðið. Því er að vonum fagnað að rauða strikið í september stóðst nokkurn veginn. Svo var þó ekki án sérstakra aðgerða stjórnvalda. Frá janúar til október hefur vísitala hækkað um 5,7%. Minnst hefur hækkunin orðið á innlendum matvörum og landbúnaðarafurðum um 1,3 -- 1,4% og á opinberri þjónustu um 4,2%. Þessir tveir liðir liggja fyrir neðan meðalhækkunina. Aðrir hafa hækkað meira, t.d. önnur þjónusta um 11,2% og innflutt vara um 9,2%. Þar sem verðmyndunin er frjálsust hefur hækkunin orðið mest, því miður. Lítil hækkun á innlendum landbúnaðarafurðum og opinberri þjónustu hefur því í raun ráðið úrslitum og bjargað þjóðarsáttinni. Til þess að rauða strikið í september því sem næst stæðist ákvað ríkisstjórnin jafnframt að flýta niðurfellingu virðisaukaskatts af bókum og fella niður virðisaukaskatt af viðhaldi íbúðarhúsnæðis. Þetta dró úr hækkun framfærsluvísitölu um um það bil 0,6 hundraðshlutastig og kostar ríkissjóð nokkur hundruð millj. kr. á ársgrundvelli. Því fer fjarri að ég sjái eftir þessum útgjöldum ríkissjóðs. Aðgerðirnar tókust vel og voru nauðsynlegar til að ná þeim árangri í baráttunni við verðbólguna sem að var stefnt. Þó verður að hafa í huga að ríkissjóður er sameiginlegur sjóður allra landsmanna og honum er ætlað að standa undir sameiginlegum þörfum velferðarþjóðfélagsins. Af þeim ástæðum eru því takmörk sett sem unnt er að leggja á ríkissjóð án þess annaðhvort að hækka skatta eða draga úr þjónustu. Ríkisstjórnin hefur talið sér skylt að koma með öllum ráðum í veg fyrir að þjóðarsáttin brysti og víxlverkun launa og verðlags hæfist á ný. Framkvæmd kjarasamnings sem ríkisvaldið hafði áður gert við Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna reyndist erfið við þessar aðstæður. Því miður tókst ekki samkomulag við Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna um að fresta leiðréttingu sem af samanburði á kjörum háskólamenntaðra manna gæti hafa orðið og því varð ríkisstjórnin að grípa í taumana og höggva á hnútinn til að bjarga þjóðarsáttinni. Ríkisstjórnin átti ekki annan kost en að fella þau ákvæði kjarasamningsins úr gildi sem gátu valdið meiri launahækkun en samningur á hinum almenna vinnumarkaði gerði ráð fyrir. Það leiddi einnig til breytinga á nýgerðum samningi við flugumferðarstjóra. Ríkisstjórnin gerir ráð fyrir því að þeim samanburði sem hafinn var á kjörum háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna verði haldið áfram og honum lokið þannig að hann geti legið til grundvallar við gerð næstu kjarasamninga. Ég vil láta í ljós þá skoðun mína að háskólamenntaðir menn, ekki síður en aðrir Íslendingar, verði að njóta svipaðra kjara og þeim bjóðast í öðrum vestrænum löndum. Ég trúi því ekki að íslensk þjóð uni því að verða fyrst og fremst útflytjendur hráefnis hvort sem það er óunninn fiskur eða ál. Nútímalífskjör byggja á þekkingu. Því miður er þekkingarflótti héðan orðinn talsverður. Hann verður að stöðva. Að öðrum kosti munu lífskjör hér á landi verða lakari en í öðrum vestrænum löndum. Þrátt fyrir þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að tekjur ríkissjóðs af bensíni skuli ekki hækka þótt mikil hækkun hafi orðið á heimsmarkaðsverði mun bensínhækkunin valda því að farið verður yfir viðmiðunarstrikið í nóvember. Vonandi leiðir sú óviðráðanlega hækkun ekki til víxlhækkana launa og verðlags. Hafa verður í huga að viðskiptakjör versna mjög við olíuverðshækkunina og falla við það að öllum líkindum niður fyrir þá viðmiðun sem gerð er í kjarasamningunum. Það er auk þess fullkomlega óeðlilegt að olíuverðshækkun í heiminum verði tilefni til sérstakra launahækkana hér á landi. Auk þess verður að gera ráð fyrir að umrædd hækkun á olíuvörum sé tímabundin. Sem betur fer tel ég að mikill skilningur sé á þessum staðreyndum. Ef ekki verða víxlhækkanir verðlags og launa af völdum olíunnar telur Þjóðhagsstofnun að verðbólga á næsta ári verði um 6 -- 7%. Áætlað er að laun hækki um 8% eða með öðrum orðum að kaupmáttur aukist. Hefjist víxlhækkanir hins vegar mun gengi íslensku krónunnar eflaust láta undan síga. Það þekkjum við af reynslunni. Afleiðingarnar þekkjum við einnig og vitum því að til mikils er að vinna. Sá mikli árangur sem náðst hefur í efnahagsmálum kemur fram á mörgum sviðum. Þrátt fyrir samdrátt í efnahagslífinu á undanförnum árum hefur tekist að koma betra jafnvægi á utanríkisviðskipti þjóðarinnar en verið hefur um áraraðir. Sem dæmi má nefna að á sl. ári náðist sá merki áfangi að umtalsverður afgangur varð af vöruskiptum við útlönd og dró því mjög úr viðskiptahalla. Hann varð þó 1,6% sem fyrst og fremst stafar af vaxtagreiðslum til útlanda. Á þessu ári verður einnig afgangur af vöruskiptum en viðskiptahalli líklega um 2%. Minni viðskiptahalla er hins vegar spáð á árinu 1991. Vegna viðskiptahallans hafa erlendar skuldir vaxið lítillega jafnvel þótt ríkissjóður hafi fullnægt lánsfjárþörf sinni innan lands. Erlendar skuldir eru nú um 50% landsframleiðslunnar. Greiðslubyrði af erlendum lánum hefur aftur á móti lækkað nokkuð vegna lægri vaxta erlendis og erlendar skuldir ríkissjóðs hafa lækkað á undanförnum tveimur árum. Meðal mikilvægustu verkefna er að lækka erlendar skuldir. Að því er lagður grundvöllur með jafnvægi í efnahagsmálum og aukinni framleiðslu. Efnahagsbatinn kemur einnig fram í lækkun vaxta og bættri stöðu bankakerfisins. Fjármagnskostnaður fyrirtækja og einstaklinga hefur lækkað verulega. Það geta allir sem eitthvað skulda staðfest. Afkoma fjármálastofnana gefur til kynna að vextir mættu lækka enn. Seðlabankanum ber lagaskylda til að fylgjast með því. Í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir að afnema lánskjaravísitölu þegar árshraði verðbólgu er orðinn 10% í sex mánuði eða lengur. Um þetta hefur verið rætt við Seðlabankann og er beðið eftir tillögum hans. Um þessa ákvörðun ríkisstjórnarinnar er nokkuð deilt. Fjármagnseigendur vilja áfram njóta þess öryggis sem lánskjaravísitalan veitir, a.m.k. að nafninu til. Afnám hennar er þó að mínu mati óhjákvæmilegt. Skal ég nefna þrennt því til stuðnings. Í fyrsta lagi er óumdeilanlegt að verðtrygging fjármagns stuðlar að víxlverkun verðlags og launa ef verðbólguskriða fer á annað borð af stað. Í öðru lagi krefjast launþegar eðlilega verðtryggingar launa ef fjármagnseigendur eiga að njóta slíks. Það má ekki gerast á ný, þá er verðbólguskrúfan endurvakin. Í þriðja lagi stefnum við Íslendingar að því að auka frelsi til fjármagnsflutninga og tengjast þannig erlendum fjármagnsmörkuðum og höfum reyndar þegar stigið mikilsverð skref í þá átt. Því er nauðsynlegt að hér á landi séu mönnum búnar svipaðar aðstæður til að ávaxta fé sitt og erlendis er. Hvergi í vestrænum löndum er almenn verðtrygging fjármagns og sums staðar er slíkt jafnvel bannað með lögum. Loks má reyndar vekja athygli á því að sem betur fer hafa kaup á hlutabréfum aukist mjög, enda er almenningur óspart hvattur til þess að ávaxta þannig fé sitt. Hlutabréf eru þó ekki verðtryggð. Hvers vegna þarf annað að gilda á lánamarkaðnum? Ég spyr. Þegar horfur voru hvað verstar í atvinnumálum þjóðarinnar fyrir um það bil tveimur árum var spáð miklu atvinnuleysi. Var jafnvel talið að það gæti orðið 4 -- 5% um eða upp úr síðustu áramótum. Því hefur þó tekist að afstýra sem betur fer. Atvinnuleysi hefur þó orðið allt að 2% og nokkru meira á einstökum stöðum. Horfur eru einnig á því að atvinnuleysi geti aukist, m.a. vegna samdráttar í framkvæmdum, ekki síst á vegum hins opinbera og einnig varnarliðsins. Alvarlegast horfir þó að mati Þjóðhagsstofnunar með vöxt landsframleiðslunnar. Á undanförnum tíu árum hefur landsframleiðsla hér á landi aðeins aukist um 22% á sama tíma og hún hefur aukist um 34% að meðaltali í löndum Efnahags - og framfarastofnunarinnar. Horfið er því það forskot sem náðist á uppgripaárunum eftir útfærslu fiskveiðilögsögunnar á áttunda áratugnum. Auk þess telur Þjóðhagsstofnun ekki unnt að gera ráð fyrir meiri vexti landsframleiðslunnar á næstu árum en um það bil 1,5% að meðaltali í mesta lagi. Þetta stafar ekki síst af því að fiskimiðin eru nánast fullnýtt. Þetta er aðeins um helmingur af þeim hagvexti sem gert er ráð fyrir í öðrum vestrænum löndum. Lífskjörin, eins og þau eru mæld á hinn hefðbundna efnahagslega mælikvarða, mundu því falla verulega borið saman við önnur vestræn lönd. Ríkisstjórnin hefur því lagt áherslu á að leita leiða til að breikka grundvöll atvinnulífsins og skapa ný atvinnutækifæri. Með því jafnvægi, sem náðst hefur í efnahagsmálum, eru nú til þess forsendur. Unnið er að því að móta stefnu í atvinnumálum og munu tillögur í þeim efnum lagðar fyrir Alþingi í vetur. Tími minn leyfir ekki að ræða þau mál ítarlega nú. Til þess verður hins vegar væntanlega svigrúm síðar. Ég vil hins vegar leggja áherslu á þá bjargföstu skoðun mína að full ástæða sé til bjartsýni ef rétt er á málum haldið. Landið býður upp á mikla kosti. Með dugnaði og þekkingu geta þeir orðið óþrjótandi uppspretta atvinnu og tekna. Undanfarna áratugi hefur mikið verið að því unnið að koma á fót orkufrekum iðnaði hér á landi. Tiltölulega hagkvæmt vatnsafl hefur virst kjörið til þess. Þrjú orkufrek fyrirtæki hafa risið en þessi þróun hefur þó gengið hægar en margir gerðu ráð fyrir. Staðreyndin er að erlendir aðilar hafa ekki verið í biðröð við bæjardyrnar, ef til vill sem betur fer. Með tilliti til þess að ekki er lengur unnt að gera ráð fyrir hagvexti á grundvelli fiskveiða og vinnslu, sem nálgast það sem er í öðrum vestrænum löndum eða það sem var eftir útfærslu fiskveiðilögsögunnar, hafa síðustu ríkisstjórnir talið nauðsynlegt að leggja áherslu á nýtingu orkulinda landsins til orkufreks iðnaðar. Þessi viðleitni er nú loks að bera árangur með samningi um byggingu 200.000 tonna álvers. Eins og fram kemur í skýrslu sem iðnrh. hefur lagt fyrir Alþingi eru samningarnir komnir á lokastig. Gerir iðnrh. ráð fyrir að þeim verði lokið fyrir næstu mánaðamót. Þegar ákvörðun um byggingu álvers er tekin verður að meta málið í heild sem og einstaka þætti þess. Jafnframt er nauðsynlegt að hafa í huga hvernig bygging þess fellur inn í íslenska efnahags - og byggðaþróun. Eins og fyrr segir gerir Þjóðhagsstofnun ráð fyrir að hagvöxtur verði fyrir innan 1,5% á næstu árum. Auk þess telur stofnunin að atvinnuleysi muni fara vaxandi hér á landi að óbreyttu, eins og ég hef áður skýrt frá. Af þessum ástæðum fellur bygging álvers og virkjana vel að þróun íslensks efnahagslífs um þessar mundir. Að sjálfsögðu verður þó að gæta þess að þensla myndist ekki sem getur valdið verðbólgu og því verður umfang framkvæmda ef til vill að dragast nokkuð saman á öðrum sviðum á árunum 1992 og 1993. Að þessu þarf a.m.k. vel að gæta. Þjóðhagsstofnun telur að aukinn hagvöxtur af byggingu og rekstri 200.000 tonna álvers verði 1% á ári í þrjú til fjögur ár, eða samtals um 4% þegar reiknuð eru margfeldisáhrif. Um það munar vissulega í núverandi stöðu. Um einstök atriði samningsins verður eflaust lengi deilt. Ég hygg þó að flest séu þau orðin viðunandi. Skattayfirvöld hafa staðfest að skattar muni verða í samræmi við það sem íslensk fyrirtæki greiða þegar tekið er tillit til þess að frádráttarliðir ýmsir sem Íslendingar njóta verða ekki leyfðir í samningi við hina erlendu aðila. Mikilvægt er að íslenskir dómstólar munu fjalla um ágreiningsmál. Eitt stærsta atriði samninganna varðar varnir gegn mengun og umhverfisspjöllum. Eftir ítarlegar athuganir mun umhvrh. leggja fyrir ríkisstjórn tillögur um hámark leyfilegra úrgangsefna frá verksmiðjunni. Þau mörk verða að vera í samræmi við ströngustu kröfur sem gerðar eru í Evrópu. Strangar kröfur verða einnig gerðar um alla vinnuaðstöðu. Mengunarvarnir eru vafalaust eitt mikilvægasta atriði þessara samninga. Fátt er mikilvægara en að varðveita og bæta það góða umhverfi sem við sem betur fer njótum. Orkusamningurinn verður að sjálfsögðu gerður af stjórn Landsvirkjunar. Við hann eru stærstu fjárhagshagsmunirnir tengdir. Samningamenn Landsvirkjunar leggja til að orkuverðið verði tengt álverði án lágmarks eða hámarks. Með þessu er vissulega áhætta tekin. Í samninginn verður því að koma ákvæði sem heimilar endurskoðun ef álverð og þar með orkuverð fellur svo að leiða mundi til hækkunar á raforkuverði til almennings. Staðsetning álvers hefur verið mjög umdeild. Þegar viðræður hófust árið 1987 var gert ráð fyrir stækkun álversins í Straumsvík. Eftir að svissneska álfyrirtækið hafði dregið sig út úr samstarfinu var ákveðið að bjóða upp á nokkra staði og láta byggingarkostnað og umhverfisáhrif ráða. Um það virtist enginn ágreiningur vera. Í hvoru tveggja reyndist Keilisnesið hafa vinninginn. Ef aðrir þættir samningsins eru viðunandi kemur því vart til greina að hafna byggingu þess vegna staðsetningar. Álverið mun að vísu ekki stuðla að þeirri æskilegu byggðaþróun sem það hefði gert ef byggt hefði verið annaðhvort við Eyjafjörð eða Reyðarfjörð. Hinu verður ekki neitað að atvinnuhorfur eru heldur ekki bjartar um þessar mundir á Suðurnesjum. Þaðan hefur flust mikill fiskveiðikvóti og fram undan er samdráttur í atvinnu á Keflavíkurflugvelli. Iðnrh. gerir ráð fyrir að leggja um næstu mánaðamót eða upp úr þeim fyrir Alþingi frv. til laga um heimild til þess að semja um byggingu álvers. Það er þó að sjálfsögðu háð því að stjórn Landsvirkjunar hafi náð samkomulagi um orkusamning. Ef þau tímamörk eiga að standast, sem hinir erlendu aðilar leggja áherslu á, þurfa heimildarlög að afgreiðast fyrir lok þessa árs. Á áttunda áratugnum tókst að snúa við þeirri neikvæðu byggðaþróun sem þá hafði verið um nokkurn tíma. Þá fjölgaði jafnvel í ýmsum byggðum landsins utan höfuðborgarsvæðisins umfram það sem þar gerðist. Þetta mátti fyrst og fremst þakka útfærslu landhelginnar og miklum tekjum sem fylgdu auknum fiskveiðum og markvissri byggðastefnu með stofnun Framkvæmdastofnunar ríkisins og Byggðasjóðs árið 1971. Þessu vaxtarskeiði lauk snemma á níunda áratugnum. Landbúnaður hefur jafnframt átt í vaxandi erfiðleikum, óumflýjanlegur samdráttur í framleiðslu landbúnaðarafurða hefur haft mjög neikvæð áhrif á jafnvægi í byggð landsins. Því má ljóst vera að taka þarf byggðamálin nýjum tökum. Það er í raun óháð því hvort álver verður reist á Keilisnesi þótt sú ákvörðun auki þann vanda sem við er að stríða eins og ég hef áður nefnt. Af þessum ástæðum skipaði ég fyrr á árinu nefnd með fulltrúum allra stjórnarflokkanna til þess að gera tillögur um nýja stefnu í byggðamálum. Á vegum nefndarinnar hefur verið mikið unnið og vænti ég álits frá henni fljótlega. Sömuleiðis hef ég skipað nefnd til þess að skoða skipulag Byggðastofnunar. Jafnvægi í byggð landsins er þjóðinni afar mikilvægt, ekki síður þéttbýlinu en strjálbýlinu. Breytingar er þörf ef það á að nást. Ég nefni aðeins fáein atriði: Framfærslukostnaður verður að vera svipaður um land allt. Nú eru ýmsar mikilvægar nauðsynjar á sama verði hvar sem er á landinu. Svo er t.d. um allar innlendar landbúnaðarafurðir og einnig um bensín og olíur. Það sama þarf að verða um raforku, ekki síst til upphitunar, og raunar til allra þarfa, bæði atvinnuvega og einstaklinga þegar um sams konar notkun og nýtingartíma er að ræða. Iðnrh. hefur skipað nefnd til að gera tillögur um jöfnun raforkuverðs. Þegar ráðist verður í meiri háttar iðnað í framtíðinni, t.d. orkufrekan, er rétt að ákveða staðsetningu slíkra fyrirtækja áður en til samninga er gengið og ganga þá út frá byggða - og þjóðhagslegum sjónarmiðum, enda leyfi aðstæður á staðnum slíka framkvæmd. Gert er ráð fyrir að styrkja Byggðastofnun, bæði með auknum framlögum og yfirtöku skulda, þannig að stofnuninni verði gert kleift að stuðla að og taka þátt í stofnun fyrirtækja á landsbyggðinni. Fyrir liggja tillögur um skiptingu landsins í þjónustusvæði með öflugum byggðakjörnum. Á slíkum stöðum er mikilvægt að efla stjórnsýslu í stjórnsýslumiðstöðvum, eins og þegar er hafið, og sömuleiðis að styrkja heilbrigðis - og menntastofnanir, t.d. Háskólann á Akureyri. Ég geri mér vonir um að geta á þessu þingi flutt mikilvæg mál til þess að marka nýja byggðastefnu. Um næstu áramót kemur til framkvæmda stjórn fiskveiða sem samþykkt var á Alþingi sl. vor. Þá verður stjórn fiskveiða líklega fastbundnari hér á landi en víðast hvar annars staðar. Undan því varð ekki vikist. Við Íslendingar eigum allt undir sjávarútveginum komið. Þar má enga áhættu taka. Líklega erum við eina þjóðin við norðanvert Atlantshaf sem hefur tekist að koma í veg fyrir hrun fiskstofnanna. Með nýjum lögum er Úreldingarsjóður fiskiskipa endurvakinn og efldur sem Hagræðingarsjóður. Með honum verður tekið á einu mesta vandamáli fiskveiðanna, of stórum flota. Einnig er sveitarfélögunum veitt heimild til þess að grípa í taumana og koma í veg fyrir að lífsbjörgin, fiskveiðirétturinn, verði seldur á brott úr byggðarlaginu. Því verður þó ekki haldið fram því miður að þjóðarsátt sé orðin um stjórn fiskveiða. Einkum veldur það áhyggjum að rétturinn til að nýta hina sameiginlegu auðlind þjóðarinnar, fiskimiðin, virðist safnast á sífellt færri hendur. Óhjákvæmilegt er að skoða enn vandlegar þennan þátt í stjórn fiskveiða. Það mál verður þó ekki leyst á næstu mánuðum. Sú stefna í landbúnaðarmálum, sem mörkuð var í lögum frá 1985, hefur að ýmsu leyti reynst vel. Þótt öðru væri spáð af andstæðingum hefur tekist að draga markvisst og skipulega úr mjólkurframleiðslunni. Hún hæfir nú þörfum landsmanna og er að flestu leyti til fyrirmyndar. Aðrar þjóðir mega öfunda okkur Íslendinga af góðum mjólkurvörum. Erfiðara hefur hins vegar reynst að draga úr framleiðslu lambakjöts. Því ræður m.a. sú staðreynd að sauðfjárræktin er mjög tengd búsetu í strjálbýli og byggðaþróun. Einnig hefur neysla lambakjöts því miður dregist saman. Sá búvörusamningur, sem nú er unnið eftir, fellur úr gildi í lok næsta árs. Landbrh. vinnur því að gerð nýs búvörusamnings. Þar er gert ráð fyrir hraðari aðlögun sauðfjárræktar að markaðsþörfum. Slíkur samningur þarf að liggja fyrir að vori til staðfestingar af nýrri ríkisstjórn. Óhjákvæmilegt er að bændur fái nauðsynlegan tíma og aðstoð við erfiða aðlögun. Það vona ég að allir geti samþykkt. Því miður hefur loðdýraræktin brugðist. Ríkisstjórnin hefur talið skylt að ráðstafa verulegum fjármunum til þess að draga úr fjárhagserfiðleikum loðdýrabænda. Þær miklu vonir sem bundnar voru við fiskeldið hafa heldur ekki ræst. Eflaust veldur margt. Mikil lækkun á markaðsverði á vafalaust stóran þátt í erfiðleikunum. Þó get ég ekki varist þeirri hugsun að enn einu sinni hafi hér á landi verið farið meira af kappi en forsjá. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að stuðla að samstarfi um rannsóknir og kynbætur sem geta ráðið úrslitum um framtíð fiskeldis. Við þær ágætu aðstæður, sem hér á landi eru, tel ég vafalaust að fiskeldið muni verða mikilvæg atvinnugrein, enda verði betur að málum staðið. Á þessu ári tókst loks, eftir rúmlega áratugs deilur á þingi, að koma á fót sérstöku umhverfisráðuneyti. Starfsemi þess er hafin og mun smám saman aukast. Ég er sannfærður um að hún mun reynast mjög mikilvæg. Hreint umhverfi, land, loft, vatn og sjór, mun þegar fram í sækir reynast mesta auðlind þessarar þjóðar. Á félagslega sviðinu hafa margar umbætur verið gerðar. Nýrri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga var loks komið á eftir margra ára viðleitni. Alþingi mun í vetur fá ýmis stórmál á sviði félags - og menntamála til meðferðar. Má t.d. nefna frv. heilbr. - og trmrh. um almannatryggingar og frv. menntmrh. um grunnskóla. Eins og fyrr segir hefur ríkissjóður orðið að láta mikið af mörkum á undanförnum árum í viðureigninni við verðbólgu. Á sama tíma hefur velferðarkerfið vaxið, bæði vegna betri menntunar, betri heilbrigðisþjónustu, hærri aldurs landsmanna og margvíslegra samþykkta Alþingis. Þessi ríkisstjórn félagshyggjunnar hefur talið sér skylt að standa vörð um velferðarkerfið. Það hefur reyndar verið bætt á ýmsum sviðum, t.d. hvað varðar fatlaða og aldraða. Þrátt fyrir mikla viðleitni til sparnaðar í ríkisrekstri hefur á undanförnum samdráttarárum ekki reynst unnt að afla tekna fyrir útgjöldum. Ríkisstjórnin hefur og talið óhjákvæmilegt að láta viðureignina við verðbólguna hafa forgang. Auk þess hljómar stöðugt krafan um lægri skatta samhliða kröfunni um aukin útgjöld. Nýlegur skattasamanburður Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París leiðir í ljós að þótt skattar hér á landi séu leiðréttir með tilliti til ýmissa annarra greiðslna, t.d. í lífeyrissjóði, eru þeir miklu lægri en skattar í sambærilegum velferðarríkjum. Öllum má vera ljóst að þetta gengur ekki til lengdar. Ekki er unnt lengur að velta vandanum á undan sér. Nýleg skýrsla Ríkisendurskoðunar staðfestir að byggingarsjóðir ríkisins stefni í gjaldþrot. Ég efa að fjárveiting hafi nokkru sinni nægt til þess að brúa vaxtamuninn milli inn - og útlána sjóðanna. Þó hefur keyrt um þverbak þegar ný húsnæðislög komu til framkvæmda 1986. Svipaða sögu má segja um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Nú þegar tekist hefur að hemja verðbólguna verður að gera þessi dæmi upp. Það verður ekki gert nema með því annaðhvort að auka skatttekjur ríkissjóðs eða draga úr þjónustu og útgjöldum velferðarkerfisins. Vissulega kemur til greina að láta einstaklinga greiða meira sjálfa fyrir þá þjónustu sem þeir njóta, en í raun er það ekkert annað en skattahækkun. Munurinn er aðeins sá að þá er útgjöldunum ekki dreift á þjóðina alla. Ég treysti því að markaðshugsjónin verði aldrei svo ráðandi hjá okkur Íslendingum að þjónusta velferðarkerfisins verði veitt eftir efnum og aðstæðum. Aukin framleiðsla og hagvöxtur gefa ríkissjóði auknar tekjur. Það ásamt aðhaldi er æskilegasta leiðin til að ná hallalausum ríkisbúskap. Þá reynist skattahækkun vonandi óþörf. Vegna fjárskorts hefur ýmsum mikilvægum málum ekki verið sinnt sem skyldi. Ekki síst er nauðsynlegt að auka verulega fjármagn til vísinda og rannsókna. Með þróun nýrrar tækni og framleiðslu er vel menntuðu fólki sköpuð aðstaða til starfa. Það mun færa ómældan auð í þjóðarbúið. Við Íslendingar eigum nú í samningum við Evrópubandalagið um þátttöku í evrópsku efnahagssvæði. Þeir samningar eru okkur afar mikilvægir. Utanríkisviðskipti vega stöðugt þyngra en tekjur þjóðarinnar. Þau hafa jafnframt beinst fyrst og fremst til Evrópu í vaxandi mæli. Ríkisstjórnin hefur þegar tekið ýmis mikilvæg skref til að mæta þeim kröfum sem gerðar eru til þátttöku. Dregið hefur verið úr hömlum á flutningi fjármagns á milli landa og unnið er að því að samræma skatta og gjöld. Virðisaukaskatturinn er liður í því. Samningur um samræmt eftirlit með framleiðslu er að komast til framkvæmda og frelsi í utanríkisviðskiptum er orðið eins mikið hér á landi og í öðrum löndum sem að þessum viðræðum standa. Mikilvægir samningar hafa verið gerðir um samstarf á sviði menntunar og vísinda. Staðreyndin er að við Íslendingar förum fram á færri undanþágur en aðrar þjóðir Fríverslunarbandalags Evrópu. Þær varða fyrst og fremst grundvallarhagsmuni íslensks fullveldis. Við getum ekki fallist á að erlendir aðilar nái yfirráðum í sjávarútvegi og fiskiðnaði landsmanna, hvorki beint né óbeint. Við getum heldur ekki sætt okkur við að erlendir aðilar eignist íslenskt land eða orkulindir. Til þess að samræma reglur og koma í veg fyrir slíkt geri ég ráð fyrir að flytja á þessu þingi frv. til laga um erlenda fjárfestingu. Löndin í Fríverslunarbandalagi Evrópu hafa tekið höndum saman um að leita sameiginlegra samninga við Evrópubandalagið um myndun evrópsks efnahagssvæðis. Á það verður að reyna til hlítar. Um það eru allar þjóðirnar sammála. Það er það svar sem allir forustumenn Evrópubandalagsins gefa þegar sérstaða Íslands er rædd. Þessir samningar hafa reynst erfiðari en margir ætluðu. Því hefur dregið nokkuð úr bjartsýni. Einkum ætlar að reynast erfitt að ná samkomulagi um undanþágur og hvernig staðið verður að ákvarðanamótun og ákvarðanatöku. Vel má vera að þau mál leysist sem í vegi standa nú en það þarf þá að gerast mjög fljótt, fyrir áramótin eða a.m.k. fljótlega upp úr þeim. Ef þessir samningar takast ekki er sjálfsagt fyrir okkur Íslendinga að leita sérstakra samninga við Evrópubandalagið. Raunar mun það að öllum líkindum reynast nauðsynlegt hvernig sem fer. Slíkir sérstakir samningar hafa verið undirbúnir með ítarlegum viðræðum við fjölmarga forustumenn Evrópubandalagsins, bæði af ráðherrum og þingmönnum. Sérstaða Íslands hefur verið skýrð og hefur í langflestum eða öllum tilfellum verið vel í málið tekið. Ástæða er því til bjartsýni í þessum efnum. Slíkir samningar munu þó taka nokkurn tíma. Ótrúlegt þykir mér að heyra ábyrga aðila hefja nú máls á því að ef til vill beri okkur Íslendingum að sækja um fulla aðild að Evrópubandalaginu. Til þess hníga, að mínu mati, engin rök. 250 þús. manna þjóð hyrfi fljótlega í mannhafið. Við yrðum lítið annað en áhrifalaus útkjálki. Það er mikill misskilningur að sem fullgildir meðlimir að Evrópubandalaginu fengjum við til lengdar undanþágu, t.d. hvað varðar fjárfestingu í fiskveiðum eða kaup á landi o.s.frv. Um það er ekki að ræða nema tímabundið. Við gætum ekki komið í veg fyrir að fjársterk risafyrirtæki í Evrópu eignuðust það hér með tíð og tíma sem þau girnast. Hugmyndir manna um fulla aðild að Evrópubandalaginu lýsa fyrst og fremst uppgjöf á því að ráða sínum hlutum sjálfir farsællega. Uppgjöf við það stóra verkefni að tryggja hér lífskjör sem eru sambærileg við það sem best gerist í löndum Evrópubandalagsins. Það getum við gert ef við höldum rétt á málum. Reyndar er það sannfæring mín að óvíða muni reynast meiri lífsgæði en hér á landi. Þau byggjast á fleiru en peningalegum auði. Þau byggjast ekki síður á hreinu og fögru umhverfi og frelsi til þess að njóta þess. Þau byggja á því að þjóðin sé sjálfráð og sjálfstæð. Ég þakka þeim sem hlýddu.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Góðir Íslendingar. Ævintýrið um Münchausen barón þar sem hann dró sjálfan sig og hest sinn upp á hárinu er einhver ágætasta lýsing á sjálfumgleði sem um getur. Ævintýri eru að sjálfsögðu góðra gjalda verð, en þegar menn fjalla um stjórnmál fer betur á því að menn haldi sér að raunveruleika og staðreyndum. Nú hefur verið flutt stefnuræða hæstv. ríkisstjórnar. Hún fól í sér, að mínu mati, of margar tilraunir til þess að búa raunveruleika og staðreyndir í ævintýrabúning. Lítum á nokkur dæmi: Að sönnu hefur rofað til í íslenskum þjóðarbúskap þó enn séu dökkar blikur á lofti. En hvers vegna? Fyrir tveimur árum, á árunum 1987 og 1988, mættum við miklum ytri erfiðleikum, Íslendingar. Það varð verðfall á afurðum okkar á erlendum mörkuðum og gengisþróun gekk okkur á móti. Fyrir vikið lentu íslensk útflutningsfyrirtæki í verulegum erfiðleikum. Í dag hefur þetta snúist við. Það er ekki einasta að verð hafi hækkað á erlendum mörkuðum heldur er það nú hærra en nokkru sinni fyrr og gengisþróun á mikilvægustu mörkuðum okkar í Evrópu hefur gengið okkur í haginn. Þetta eru staðreyndir. Þetta er raunveruleiki þegar ævintýraljóminn hefur verið dreginn frá. Annað atriði sem skiptir máli í þessu sambandi er frumkvæði forustumanna launþega og atvinnurekenda fyrr á þessu ári þegar þeir tóku völdin af ríkisstjórninni og sögðu sem svo: Við sættum okkur ekki lengur við þá efnahagsstefnu sem hér er fylgt og þá verðbólgu sem fylgir í kjölfarið og þá miklu kaupmáttarrýrnun sem af henni hlýst. Og þeir gerðu þjóðarsátt sem hefur leitt til þess að kaupmáttarrýrnunin varð minni á þessu ári en að var stefnt og verðbólgan er komin á viðráðanlegt stig. Þetta er annað dæmi um raunveruleika þegar ævintýraljómanum er varpað frá. Að sönnu er það einnig rétt sem fram kemur að það var ágreiningur í fyrri ríkisstjórn um aðgerðir í efnahagsmálum. Við sjálfstæðismenn lögðum þá til að ytri vandamálum, ytri áföllum sem þjóðarbúið varð fyrir yrði mætt með markvissum aðgerðum. Þar lögðum við fram heildstæðar tillögur sem m.a. byggðu á því að aðlaga gengi krónunnar að þeim veruleika sem við stóðum þá frammi fyrir. Þeim tillögum var hafnað. Það var mynduð ný ríkisstjórn og formaður Framsfl. lýsti því yfir að hún byggði á þeirri hugsun að falla frá viðurkenndum vestrænum aðferðum við stjórn efnahagsmála. Og það voru innleiddir nýir millifærslusjóðir sem við höfðum ekki kynnst áratugum saman. En hver er nú afleiðingin af því að menn fengust ekki til þess að taka með raunhæfum hætti á aðsteðjandi vanda fyrir tveimur árum og fóru inn á millifærsluleiðir? Afleiðingin er í fyrsta lagi sú að framleiðni hefur verið minni en ella í íslenskum atvinnuvegum. Hagvöxturinn hefur af þeim sökum verið minni og kaupmáttarrýrnunin varð af þeim sökum meiri. Til viðbótar hafa erlendar skuldir vaxið. Það hefur verið sett nýtt Íslandsmet í söfnun erlendra skulda sem eru komnar yfir 50% af landsframleiðslu en áður hafði tekist að koma þeim niður í 40%. Og síðast en ekki síst er afleiðingin af þessu sú að skattgreiðenda bíður að taka á sig í millifærslusjóðunum a.m.k. 5 milljarða kr. af óleystum vanda að kosningum loknum. Það er hefðbundin afleiðing stjórnaraðgerða af þessu tagi. En þó þannig séu stigin víxlspor skiptir hitt miklu meira máli að nú ríkja frjálslyndir vindar. Það er almenn samstaða um frjálslynd viðhorf við stjórn efnahagsmála. Formælendur miðstýringar og forsjárhyggju eru smám saman að gera sér grein fyrir því að þeir hafa áratugum saman haft rangt fyrir sér. Fyrir fimm árum höfðum við sjálfstæðismenn forustu um margvíslegar breytingar í stjórn efnahags - og atvinnumála. Það var samþykkt ný, frjálslynd bankalöggjöf. Það voru opnaðir möguleikar fyrir ný þjónustufyrirtæki í fjármagnsviðskiptum. Bankar og peningastofnanir fengu frelsi til að ákveða vexti með tilliti til markaðarins. Fyrsta ríkisbankanum var breytt í hlutafélag. Það var ákveðið að hefja umbyltingu skattkerfisins í nútímahorf og fyrsta stóra skrefið í því efni var að taka hér upp staðgreiðslu skatta samhliða verulegri lækkun tekjuskatta einstaklinga. En úrtöluraddirnar voru margar og úrtöluræðurnar voru margar. Þær voru allar efnislega samhljóða úrtöluræðum sem fluttar voru fyrir 30 árum þegar viðreisnarstjórnin afnam verslunarhöftin. Sumir tóku stórt upp í sig, aðrir ekki. Sumir tóku svo stórt upp í sig að þeir sögðu: ,,Róm brennur.`` En jafnvel þeir sem þannig töluðu urðu á síðasta þingi að standa að því að leggja hér fyrir Alþingi skýrslu frá Seðlabankanum þar sem sagði að þessar breytingar á fjármagnsmarkaðnum sem gerðar voru væru forsenda fyrir því að nú erum við loks að eygja það að ná viðunandi jafnvægi á fjármagnsmarkaði. Þannig verða jafnvel úrtölumennirnir að viðurkenna smám saman að þeir höfðu rangt fyrir sér. Og það sem máli skiptir í dag er að nýta þá miklu samstöðu um aukin frjálslynd viðhorf við stjórn efnahagsmála. Horfa fram á veginn. Gera okkur grein fyrir því hvernig við ætlum að skila Íslandi inn á nýja öld. Gera okkur grein fyrir því á hvaða verkefnum við þurfum að taka og með hvaða hætti við þurfum að stjórna efnahagslífinu á næstu árum til þess að við náum markmiðum okkar. Við höfum verið að staðna. Íslenskur þjóðarbúskapur er í stöðnun. Hagvöxtur er hér minni en annars staðar og það eru horfur á því að kaupmáttur minnki hér á næstu árum meðan hann vex annars staðar. Efnahagssérfræðingar halda því fram að við séum að falla úr hópi A - þjóða í lífskjörum niður í hóp C - þjóða um næstu aldamót. Við viljum ekki að þetta gerist. Og við vitum að við höfum tækifæri og möguleika til að koma í veg fyrir að þetta gerist. Hvað eigum við þá að taka til ráða? Í fyrsta lagi þurfum við að leggja höfuðáherslu á, til að lyfta Íslandi úr fari stöðnunar inn á braut hagvaxtar og framfara, að tryggja að sú verðbólguhjöðnun, sem orðið hefur fyrir frumkvæði aðila vinnumarkaðarins, verði að varanlegum veruleika en ekki tímabundnu fyrirbrigði. Í öðru lagi þurfum við að opna hagkerfið meira og draga úr miðstýringu. Það er of mikil miðstýring í höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar, bæði landbúnaði og sjávarútvegi, sem heftir framför þessara atvinnugreina. Og það hefur skort á að mótuð hafi verið heilstæð stefna í sjávarútvegsmálum. Á öllum þessum sviðum þurfum við að fylgja eftir hugmyndum um aukið frjálsræði. Í þriðja lagi þurfum við að koma í veg fyrir áframhaldandi skattahækkanir núv. hæstv. ríkisstjórnar. Hún hefur nú þegar hækkað skatta um 13 milljarða kr. Og ráðherrarnir veifa nú villandi samanburði um skatta á Íslandi og í öðrum löndum í þeim tilgangi að undirbúa frekari skattahækkanir. Einn ráðherranna hefur þegar viðurkennt að til þess að ná áformum ríkisstjórnarinnar um aukin ríkisútgjöld þurfi að hækka skatta um 6 -- 9 milljarða kr. Og útreikningar benda til þess að skattar á hverja fjögurra manna fjölskyldu muni hækka um 400.000 kr. á næstu tíu árum ef fram heldur sem horfir. Ef þetta verður þá er dregið úr möguleikum okkar til þess að auka verðmætasköpunina í þjóðfélaginu. Þá getum við ekki hafið hér nýtt hagvaxtarskeið og stoðum er kippt undan velferðarþjóðfélaginu. Þess vegna þarf að koma í veg fyrir þessi áform. Þess vegna þarf að hafna ósk ríkisstjórnarinnar um endurnýjað umboð í næstu kosningum því ella heldur þessi skattaáþján áfram. Fjórða atriðið sem skiptir sköpum um það hvort við getum lyft Íslandi úr fari stöðnunar inn á braut framfara og hagvaxtar eru ákvarðanir um það hvernig við tengjumst nýrri Evrópu. Í þeim efnum þurfum við að leggja áherslu á þetta fyrst og fremst: Í fyrsta lagi að tryggja hindrunarlausan aðgang fyrir íslenskar afurðir, og fyrst og fremst sjávarafurðir, inn á þennan mikilvægasta markað okkar. Og í öðru lagi að tryggja að hér á landi gildi sömu leikreglur við stjórn efnahags - og atvinnumála og annars staðar í Evrópu því ella einangrumst við og drögumst aftur úr. Og í þriðja lagi skiptir það sköpum að tryggja áfram full og óskoruð yfirráð Íslendinga yfir fiskveiðilögsögunni. Þetta eru meginatriðin. Fyrir ári síðan í umræðum um stefnumörkun gagnvart Evrópubandalaginu vöktum við sjálfstæðismenn athygli á því að engir mundu betur sjá um að gæta íslenskra hagsmuna en við sjálfir. Við töldum þess vegna eðlilegt að hefja sérstakar tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið til að gæta þeirra hagsmuna. Þá var blásið á þau viðhorf. Nú viðurkenna allir að þau voru rétt og nauðsynleg. Nú viðurkenna menn að hugmyndin um evrópska efnahagssvæðið verður annaðhvort bráðabirgðalausn, stökkpallur fyrir hinar EFTA - þjóðirnar til fullrar aðildar, ellegar hún verður að engu. Við þurfum því á þessum tímamótum að huga að því hvernig við ætlum að skipa okkur í hóp Evrópuþjóða til lengri framtíðar. Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé kominn tími til að kveða upp úr um það með hvaða hætti við eigum endanlega að skipa okkur þar í sveit. En við þurfum að taka á því verkefni í ljósi nýrra viðhorfa með opnum huga. Ef við ætlum að loka okkur af, ef við ætlum að útiloka fyrir fram einhverja kosti í þeim efnum, þá erum við fyrst og fremst að þrengja samningsstöðu okkar og gera það ólíklegra að við náum settum markmiðum. Ég tók eftir því á nýafstöðnu þingi Alþfl. að þar var mörkuð ábyrg, skynsamleg, opin, frjálslynd stefna í þessum efnum. En hvernig svaraði forsrh. þessari stefnumörkun? Hann svaraði með því að ítreka hin þröngsýnu, lokuðu viðhorf Framsfl. og sendi samstarfsmönnum sínum í ríkisstjórn jafnt sem andstæðingum á þingi hnútur fyrir vikið. En þetta hefur varpað ljósi á það að höfuðflokkar ríkisstjórnarinnar byggja viðhorf sín í þessu efni á ólíkum viðhorfum. Ég er þeirrar skoðunar að slík ríkisstjórn sé ekki líklegust til að leiða þessi mál til farsælla lykta fyrir okkur. Þvert á móti þurfum við nú að nýta það mikla bil, sem frjálslynd viðhorf hafa í þjóðfélaginu, til þess að efla þá til samstöðu sem eru reiðubúnir með opnum huga til að takast á við þessi verkefni í þeim tilgangi að lyfta íslenskum þjóðarbúskap úr stöðnun inn á braut hagvaxtar og framfara. Og við þurfum að gera heldur meira en þetta. Við þurfum að lyfta íslenskum stjórnmálaumræðum úr því fari sem þær hafa verið. Við þurfum að hefja nýtt gildismat í þeim efnum til vegs. Við þurfum að leggja meiri áherslu á orðheldni, trúnað og traust en víkja í burtu skrumi, skrautsýningum og ævintýrasögum. --- Góðar stundir.

Ólafur G. Einarsson : Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Þá höfum við heyrt hæstv. forsrh. halda sína síðustu stefnuræðu. Hún ber einkenni þau hin sömu og við þekkjum frá fyrri stefnuræðum. Hendur eru þvegnar af því sem miður hefur farið, hælst um yfir því sem sæmilegt hefur gerst þrátt fyrir ríkisstjórnina en ekki fyrir hennar tilverknað. Ráðherrann sagði að engin samstaða um nauðsynlegar aðgerðir hafi verið í þeirri ríkisstjórn sem hrökklaðist frá haustið 1988, eins og ráðherrann svo smekklega orðar það. Það er rétt að samstaða var ekki um aðgerðir. Steingrímur Hermannsson og Jón Baldvin Hannibalsson sprengdu ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar. Það gerðu þeir til þess að geta komið hér á kerfi úreltra hugmynda sem hver þjóðin af annarri er nú að hverfa frá. Það er líkt og í Framsfl. og Alþb. séu eins konar steinaldarmenn sem hafa ekki náð þroskastigi þeirra sem þessu oki varpa nú af sér. Sjálfstfl. var ekki og verður aldrei tilbúinn að elta svona alræðishyggju. En þeir fundust í þinginu sem til voru í tuskið. Ráðherrann segir að ríkisstjórn sín hafi ákveðið að vinna þjóðina frá hengifluginu. Það hafi verið gert með aðhaldssamri efnahagsstefnu og markvissri leiðréttingu á gengi íslensku krónunnar. Þegar aðilar vinnumarkaðarins tóku völdin af ríkisstjórninni í upphafi þessa árs náðist verðbólgan niður, með öðrum orðum þrátt fyrir ríkisstjórnina, ekki fyrir hennar tilstilli. Með markvissri leiðréttingu á gengi krónunnar á ráðherrann væntanlega við skipulagslaust undanhald ríkisstjórnarinnar í gengismálum, þar sem stefnuleysi og hik olli því að fella þurfti gengið um 26% á sl. ári. Það var afleiðing þess að þeir félagarnir, Steingrímur og Jón Baldvin, hæstv. ráðherrar, höfnuðu tillögum sjálfstæðismanna sumarið 1988 um markvissa aðlögun gengisins. Þá nauðsyn viðurkenndu þeir hins vegar ári síðar og ári of seint. Svo talar ráðherrann um að víðtækari fjárhagsleg endurskipulagning úrflutningsatvinnuveganna hafi verið gerð en nokkru sinni fyrr. Engin endurskipulagning hefur farið fram. Í gegnum Atvinnutryggingarsjóð og Hlutafjársjóð hefur ríkið framlengt dauðastríð fjölmargra fyrirtækja og undirbúið með því víðtækustu þjóðnýtingu Íslandssögunnar. Afborganir af lánum frá þessum sjóðum koma nú fram með fullum þunga. Þær afborganir flestar greiðir þjóðin með skattpeningum, ekki þessi ríkisstjórn. Það sem ríkisstjórnin hefur gert er að skuldsetja komandi kynslóðir og tefja fyrir óhjákvæmilegri endurskipulagningu atvinnuveganna. Forsrh. gerði að umtalsefni kjarasamning ríkisstjórnarinnar og Bandalags háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. Hann sagði að þegar ekki hefði fengist frestun fram yfir gildistíma þjóðarsáttar á þeim ákvæðum samningsins sem leiddu til meiri launahækkunar en aðrir fengju hefði ekki verið um annað að ræða en fella þau ákvæði úr gildi. Frestun á öllu fram yfir þjóðarsátt, það er lausnarorðið hjá hæstv. ríkisstjórn. Þannig sagði félmrh. í útvarpsviðtali fyrir skömmu að vextir af húsnæðislánum yrðu ekki hækkaðir fyrr en eftir þjóðarsátt. Með öðrum orðum, þá er allt í lagi að hækka þá. Nú er það draumur Steingríms, Svavars, Jóns Baldvins og Ólafs Ragnars að halda áfram samstarfi eftir kosningar fái þeir til þess meiri hluta eða aðstoð einhverra flokksbrota sem kunna að fá kjörna menn á þing. Því er nú nauðsynlegt að fá svör frá fulltrúum flokka þeirra hér á eftir hvað þeir ætla að gera eftir að þjóðarsátt lýkur, eins og þeir orða það. Í síðustu viku fór fram hér í þinginu utandagskrárumræða um bráðabirgðalögin og BHMR - samninginn. Meðan hver þingmaðurinn á fætur öðrum, líka úr röðum stjórnarinnar, gagnrýndu þessa aðför ríkisstjórnarinnar að samningsréttinum sat forsrh. og horfði í gaupnir sér, en fjmrh. fól andlit sitt á bak við erlent tímarit. Það má vel vera að hann hafi verið að lesa það, ég veit það ekki. En engum spurningum var svarað. Við önnur tækifæri hafa hins vegar ráðherrarnir sagt að þessi gerð hafi verið nauðsynleg til þess að koma í veg fyrir að þjóðarsáttin yrði sprengd í loft upp. Þetta var aldrei spurning um það heldur hitt, hvort staðið skuli við gerða samninga. Setning þessara bráðabirgðalaga var siðlaus athöfn. Hún var tilræði við samningsréttinn, þingræðið, dómstólana í landinu og fólkið sem samið var við. Í sumarleyfi Alþingis taka ráðherrar í sínar hendur lagasetningarvaldið til þess að afnema samningsákvæði sem þeir sjálfir hafa undirritað og æðsta dómsstig lagt annan skilning í en þessum sömu herrum er þóknanlegur. Við gerð þjóðarsáttar var rækilega bent á ákvæði samnings ríkisstjórnarinnar og BHMR. Aðilar vinnumarkaðarins undirstrikuðu að þjóðarsáttin ætti að gilda um alla, ekki bara suma. Ríkisstjórnin taldi enga þörf á að taka á málinu þá, enda aldrei ætlun hennar að standa við samninginn eins og síðar kom í ljós. En þetta er allt í samræmi við álit þessara ráðherra á þinginu sem þeir þó allir eru kjörnir til utan einn. Forsrh. gerði álmálið að umtalsefni. Sagði að þróun orkufreks iðnaðar hefði gengið hægara en margir gerðu ráð fyrir. En hann segir ekki hvers vegna. Ég skal segja honum það. Það er vegna þess að í hans eigin flokki og í Alþb. eru þau öfl sem eru á móti framförum í landinu, á móti stóriðju, á móti því að efla atvinnulífið yfirleitt. Sjálfur sat hæstv. núv. forsrh. í ríkisstjórnum sem árum saman voru í beinum hernaði gegn öllum stóriðjuáformum. En það var auðvitað ekki honum að kenna að ekkert gekk, fremur en annað sem miður hefur farið. Vonandi kemst álmálið í heila höfn þrátt fyrir þá skemmdarstarfsemi sem hefur verið stunduð af einstökum stjórnarliðum. En meðferð ríkisstjórnarinnar á málinu er til vansæmdar. Landshlutum og sveitarfélögum hefur verið att saman í samkeppni um staðarval fyrir álver sem í raun var löngu ákveðið hvar skyldi rísa. Misvísandi yfirlýsingar ráðherranna hafa veikt samningsstöðu okkar og leitt í ljós ágreininginn innan ríkisstjórnarinnar. Meðan ráðherrarnir vita ekki hvort þeir ná saman í mikilvægasta máli sem til þeirra kasta hefur komið og vita enn síður hvort flokkar þeirra fylgi því sem kann að verða ofan á í ríkisstjórninni spyrja þeir hver sé stefna Sjálfstfl. Hún er alveg ljós. Sjálfstæðismenn styðja byggingu nýs álvers í trausti þess að hagkvæmustu samningum verði komið í höfn. En við vantreystum þessari ríkisstjórn í þessu máli sem öðrum og það er áhætta í því fólgin fyrir framgang mikilvægs máls að hafa það í höndum ríkisstjórnar sem veit ekki hvað hún vill. Sjálfstæðismenn lána því ekki atkvæði sín geðlitlum ráðherrum sem mundu sitja áfram í ríkisstjórn sem gengi gegn þeirra eigin sannfæringu ef sannfæring er þá til. Svona stjórn á auðvitað að fara frá. Að því loknu og eftir kosningar er Sjálfstfl. reiðubúinn að taka höndum saman við þá sem af heilum hug vilja vinna að framgangi þessa máls og öðrum þeim þjóðþrifamálum sem vinna þarf en fá aldrei framgang hjá núv. ríkisstjórn. Í stefnuræðu forsrh. var því miður ekkert það að finna sem vekur þjóðinni vonir um bjartari framtíð. Þær vonir eru hins vegar tengdar næstu kosningum og sigri Sjálfstfl., nýrri ríkisstjórn þar sem frjálslynd öfl ráða ferð og Sjálfstfl. er í forustu. --- Góða nótt.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Stjórnmálamenn, flokka og ríkisstjórnir á að dæma af verkunum. Þrátt fyrir að nokkuð kunni að hafa á skort á stundum að þessi ríkisstjórn nyti sannmælis í umfjöllun stjórnarandstöðu, eins og við heyrðum á máli hv. 1. þm. Suðurl. hér áðan, eða fjölmiðlum, þá er nú svo komið að það er sýnt og fyrirséð að þessi ríkisstjórn mun fá góð eftirmæli; þrátt fyrir það að hún tók við vondu búi fyrirrennara sinna; vegna þess að hún mun skila miklu betra búi. Þrátt fyrir það að hún hefur stjórnað á samdráttarskeiði þar sem þjóðartekjur drógust saman um 20 milljarða; vegna þess að hún hefur ekki látið erfiðleikana buga sig heldur unnið sig út úr þeim. Þess vegna má segja um þessa ríkisstjórn hið fornkveðna: Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur. Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að nota þennan stutta tíma sem ég hef til að hugleiða með áheyrendum tvær spurningar. Hin fyrri er: Hver hefur verið hlutur okkar jafnaðarmanna í þremur ríkisstjórnum á þessu kjörtímabili? Og í annan stað sérstaklega: Hvað leiðir sanngjörn umfjöllun í ljós þegar við berum saman fyrirheit fyrir kosningar og framkvæmdir? En seinni spurningin væri fyrst og fremst sú: Hver eru hin stóru verkefni sem bíða íslensku þjóðarinnar á næsta kjörtímabili, á þessum áratug, sem er í augsýn nýrrar aldar? Virðulegi forseti. Fyrir kosningarnar 1987 boðuðum við jafnaðarmenn jafnvægisstefnu í efnahagsmálum, lögðum höfuðáherslu á lækkun verðbólgu og vaxta og stöðugleika í efnahagsumhverfinu. Muna menn hvernig þá var áhorfs í þjóðfélaginu? Verðbólga, hávextir. Menn töluðu um að Róm brynni. Menn bentu á skuldasöfnun og hallarekstur fyrirtækja. Menn boðuðu stöðvun í sjávarútvegi. Spámenn boðuðu að atvinnuleysi biði 10 -- 15 þúsund manns. Lítum nánar á niðurstöðurnar. Ég sagði: Við boðuðum lækkun verðbólgu. Þetta er fyrsta ríkisstjórnin í sögu lýðveldisins sem hefur náð því markmiði að verðbólga er nú komin niður á sama stig og í viðskiptalöndum. Í fréttabréfi Vinnuveitendasambandsins segir svo: ,,Nú er svo komið að árshraði verðbólgunnar er kominn niður í aðeins 3,9% miðað við síðustu þrjá mánuði.`` Ég held að við getum þess vegna sagt að við höfum staðið við það. Við boðuðum lækkun vaxta. Vextir hafa lækkað frá árslokum á seinasta ári úr 35% í tæplega 13%, þ.e. nafnvextir. Raunvextir úr 12 í 4%. Við höfum heldur betur staðið við það. Það var talað um efnahagságreining sem hafi leitt til stjórnarslita 1988. Jú, það er rétt. Við höfnuðum gengislækkunarkollsteypu þá sem úrræði, aðallega af tveimur ástæðum. Vegna þess að fyrirtækin voru svo skuldsett að þetta hefði riðið þeim að fullu og í annan stað vegna þess að það hefði leitt yfir okkur fjöldaatvinnuleysi og þar með rofið frið og grið á vinnumarkaðinum. Þess í stað leiðréttum við raungengið, sem var of hátt, í áföngum, treystum þannig undirstöður varðandi afkomu atvinnuveganna og sköpuðum forsendur fyrir þjóðarsátt, þjóðarsátt um raunverulegar kjarabætur í stað verðlausra prósentuhækkana. Lækkun verðbólgu og vaxta, þjóðarsátt, hvað hefur það þýtt í raunverulegum kjarabótum fyrir þá sem verst voru settir, hina skuldugu? Tökum dæmigerðan einstakling með 2 millj. kr. skammtímaskuld til tveggja ára. Fyrir ári hefði vaxtakostnaður þessa láns verið 450 þús. kr. á ári. Núna væri þessi vaxtakostnaður um 200 þús. Það munar um minna en 1 1 / 2 -- 2 mánuðarlaun vegna lægri vaxta. Ég spyr: Hvort skyldi vera hagstæðara skuldugu fólki, þjóðarsáttin með lágum prósentum og lágri verðbólgu eða verðbólgumarsúrki verðlags, vaxta og launa sem við þekkjum allt of vel? Afkoma atvinnuveganna sem lá við lokun. Það var í fréttunum í kvöld: Í fyrsta sinn í 20 ár er útgerð og fiskvinnsla rekin með umtalsverðum hagnaði. Helsti talsmaður iðnrekenda segir að samkeppnisstaða iðnaðarins á Íslandi hafi ekki verið jafngóð í 20 ár. Lítið á tölur um viðskiptajöfnuð. Lítið á, þrátt fyrir allt, þann árangur sem náðst hefur af aðhaldsstefnu í ríkisbúskapnum þótt þar vanti talsvert á. Er þetta stjórnarstefna sem heitir á máli þeirra sem óska eftir viti borinni stjórnmálaumræðu, að hafa fært Ísland austur fyrir tjald? Er þetta að hafa afnumið vestrænar hagstjórnaraðferðir? Tökum nokkur fleiri dæmi. Fyrir kosningar boðuðum við jafnaðarmenn staðgreiðslukerfi skatta sem verkalýðshreyfingin hafði barist fyrir í 30 ár. Við stóðum við það, í góðu samstarfi við samstarfsmenn, sjálfstæðismenn og framsóknarmenn í ríkisstjórn. Í annan stað: Við boðuðum það að reyna að framkvæma stærstu og þýðingarmestu tillöguna hjá skattsvikanefnd um að fækka undanþágum í söluskatti til þess að loka skattsvikasmugum og styrkja innheimtukerfi opinberra gjalda. Við stóðum við það. Ég býð ekki í ástand ríkisfjármála ef við hefðum ekki þorað að gera að. Ég minni á dóm OECD - sérfræðinga sem sögðu: Þetta er róttækasta og best heppnaða breyting á hagstjórn á Íslandi á seinni árum. Við boðuðum að við ætluðum að bæta samkeppnisstöðu íslenskra atvinnuvega með því að koma á virðisaukaskatti. Við gerðum það. Við boðuðum að við vildum auka valfrelsi í húsnæðismálum, annars vegar í séreignarkerfi og hins vegar að styrkja félagslega kerfið. Við höfum gert það. Við höfum lögfest kaupleiguíbúðir, við höfum endurskoðað löggjöf um félagslegt íbúðarhúsnæði. Við höfum aukið fjármögnun félagslega kerfisins og náð því marki í fyrsta sinn að það er nú 1 / 3 af nýbyggingum. Við höfum lögleitt húsbréfakerfið sem er afar hentugt fyrir þá á húsnæðismarkaðnum, sem þurfa að skipta um fasteignir, og við höfum losað skattgreiðendur við að fjármagna þau kaup. Við höfum lækkað útborgunarhlutfallið á ári, við höfum gert þessi viðskipti á fasteignamarkaðinum einföld og viðráðanleg. Þetta er einhver hagkvæmasta aðferð til að nýta gömul borgarhverfi sem upp hefur verið fundin. Þetta er mjög vel heppnuð lausn. Við boðuðum að gera átak í húsnæðismálum aldraðra, öryrkja og fatlaðra. Við höfum staðið við það. Við boðuðum að stokka upp verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem var reyndar eitt af helstu deilumálunum á fyrra kjörtímabili, sem hefur bæði styrkt fjárhag sveitarfélaga, aukið sjálfstæði þeirra og sjálfsforræði. Sérstaklega styrkt fjárhag þeirra. Kannski er þessi ríkisstjórn besti vinur Davíðs eftir allt saman. Við boðuðum að setja þyrfti löggjöf um fjármagnsmarkaðinn utan bankakerfisins. Við hörmuðum það þegar sjálfstæðismenn gerðu sína misheppnuðu tilraun um vaxtafrelsið, ekki vegna þess að það væri ekki rétt út af fyrir sig að efna til vaxtafrelsis, heldur vegna þess að það var gert án fyrirhyggju löggjafar til þess að tryggja hagsmuni viðskiptavina og á vitlausum tíma, þegar eftirspurn eftir lánsfé var óstöðvandi og þensla mikil. Það endaði í vaxtaslysi. Við boðuðum að það yrði að gæta jafnvægis annars vegar milli réttmætra krafna sparifjáreigenda um raunávöxtun sparifjár en hins vegar yrði greiðslubyrði skuldara að vera í hófi. Okkur hefur tekist það. Við boðuðum að fækka viðskiptabönkum. Okkur hefur tekist það, það er búið að tala um það í tíu ár, okkur hefur tekist að fækka þeim úr sjö í þrjá. Hver er árangurinn? Árangurinn birtist m.a. í því að mannaflaþörf bankakerfisins minnkar nú milli ára um 5% í fyrsta sinn í 25 ár. Við boðuðum aukið útflutningsfrelsi og við boðuðum aukið frelsi í gjaldeyrisviðskiptum. Við höfum gert það. Reglugerð viðskrh. um það afléttir gömlum forréttindum. Við boðuðum nýjungar í atvinnulífinu. Við boðuðum að binda enda á kyrrstöðu og stöðnun varðandi virkjun orkulindanna og við höfum heldur betur staðið við það. Við erum með það mál á lokastigi og ég skora á ykkur, hlustendur góðir, hlustið þið vel eftir því hverjir eru úrtölumennirnir í því máli og hverjum er að treysta í því máli. Þannig gæti ég svo sem lengi talið. Við alþýðuflokksmenn höfum allan tímann verið traustir stuðningsmenn vestrænnar samvinnu á sviði varnarmála, öryggismála og efnahagsmála. Undir okkar forustu hefur verið staðið við öll fyrirheit í því efni. Við höfum verið óvenjulega virkir í alþjóðlegu samstarfi. Það á ekki hvað síst við um viðskiptasamstarfið þar sem við höfum haft forustu um stefnumótun og reyndar haft á hendi verkstjórn í viðamestu milliríkjasamningum sem íslenska þjóðin hefur nokkurn tíma staðið frammi fyrir og munu, ef þeir takast, verða stærsta skrefið sem stigið hefur verið í sögu þessarar þjóðar í átt til aukins viðskiptafrelsis. Góðir áheyrendur. Það er þýðingarmikið að tala um stjórnmál út frá staðreyndum og neita þeim ekki. Það er þýðingarmikið að halda stjórnmálamönnum og flokkum við þau fyrirheit sem gefin voru. Ég segi: Af þeim 34 skilgreindu fyrirheitum, sem við gáfum í kosningastefnuyfirlýsingu okkar 1987, höfum við staðið við og hrint í framkvæmd nú þegar 29. Það er góður árangur í samsteypustjórnum á erfiðleikatímabili. Það er rétt að við höfum látið verkin tala. Það væri hins vegar afar fávíslegt að miklast af þessum árangri. Það væri jafnfávíslegt og að neita honum og vanmeta hann vegna þess að við höfum lagt grunn að traustu framfaraskeiði. Við höfum búið í haginn fyrir framtíðina. Virðulegi forseti. Saga Alþfl. leiðir í ljós að hann er umbótaflokkur sem hefur lagt gjörva hönd á mörg stærstu umbótamál sem hafa breytt íslensku samfélagi. Það á við um verkamannabústaðalöggjöf Héðins. Það á við um almannatryggingalöggjöf Haralds. Það á við um hugmyndirnar um opnun þjóðfélagsins í viðskiptum og samskiptum við aðrar þjóðir í tíð Gylfa. Það á við varnaðarorð okkar um ógöngur landbúnaðarkerfisins. Þannig mætti lengi telja. Ég sagði umbótaflokkur. Við erum umbótaflokkur af því tagi sem beitir sér í samstarfi við aðra flokka fyrir umbótamálum. En við látum okkur ekki nægja að friðþægja samviskuna með mótmælum. Við viðurkennum veruleika samsteypustjórna en við náum árangri eftir þessum leiðum. Þegar við lítum til framtíðarinnar, þá höfum við skilgreint stærstu viðfangsefni okkar á næsta kjörtímabili þessi: Í fyrsta lagi að endurskipuleggja í grundvallaratriðum ýmsar forsendur atvinnustefnu okkar. Það á við um stóriðjumálin og virkjanamálin, það á við um landbúnaðarmálin og það á við um sjávarútvegsmálin. Í annan stað er eitt stærsta verkefnið að ljúka samningum okkar við Evrópubandalagið og skilgreina sess Íslands í samstarfi Evrópuþjóðanna í framtíðinni. Þriðja stóra málið er frá okkar bæjardyrum séð þetta: Ef við viljum verja velferðarkerfið, en til þess erum við sérstaklega kjörnir, þá verður ekki undan því vikist að vinda sér í fjögurra ára áætlun um uppskurð á ríkisbúskapnum íslenska. Fjórða stóra málið er jöfnun lífskjara. Það er að nýta nýtt hagvaxtarskeið til að jafna lífskjör, stytta vinnutíma og bæta skilyrði til almenns og heilbrigðs fjölskyldulífs. Ég mundi nefna sem fimmta atriði nauðsyn þess, með sterkri löggjöf og virku eftirliti, að draga úr vaxandi tilhneigingum til einokunar og sífellt vaxandi samsöfnun fjármagns á færri hendur. Loks í sjötta lagi væri það meginverkefnið að nýta nýtt hagvaxtarskeið til þess að grynnka á skuldum þjóðarinnar. Á flokksþingi okkar nú nýlega samþykktum við drög að kosningastefnuskrá upp á 50 síður þar sem við skilgreinum nákvæmlega þær lausnir sem við bjóðum í þessum stóru málum. Það þarf enginn að spyrja um það hver er afstaða okkar varðandi nýtingu orkulindanna og samninga við erlenda aðila um stóriðju. Þar höfum við látið verkin tala. Að því er varðar landbúnaðarmálin, þar sem okkur er oft núið um nasir að hafa farið inn í ríkisstjórn þrátt fyrir þá staðreynd að búvörusamningurinn batt hendur og fætur allra flokka fram til ársins 1992, þá vil ég bara minna menn á einn hlut: Í því tilboði, sem þessi ríkisstjórn hefur nú lagt fram með skuldbindandi hætti fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands í sambandi við GATT - viðræðurnar, felst það að á átta árum munum við draga úr stuðningi við landbúnað í útflutningsbótum og heildarstuðningi um tæpa 4 milljarða á ári að meðaltali á næstu árum eða um 31,3 milljarða á átta ára tímabili. Ef þetta gengur eftir þá er það meiri árangur en nokkurn hafði órað fyrir eða þorað að vona. Virðulegi forseti. Flokkur sem starfar eins og Alþfl., flokkur sem getur kinnroðalaust lagt verk sín fyrir dóm kjósenda, kvíðir ekki þeim dómi. Og ég vil segja það að lokum að við höfum áður heyrt hrakspár um framtíð íslensks þjóðfélags, hrakspár um gengi þessarar ríkisstjórnar, hrakspár um gengi okkar flokks. En eitt segi ég: Ef stefnan sem Alþfl. hefur skilgreint og markar sérstöðu hans nær fram að ganga áfram á næsta kjörtímabili, þá þurfum við ekki að kvíða því að íslenskt þjóðfélag verði C2 - þjóðfélag, dæmt til þess að verða bónbjargamaður í samfélagi Evrópu. Þvert á móti verða möguleikar okkar nýttir til hins ýtrasta vegna þess að framfarasinnuð, umbótasinnuð stefna mun skila árangri. --- Ég þakka áheyrnina.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Góðir tilheyrendur. Því verður ekki móti mælt og það viðurkenna allir réttsýnir menn að þessi ríkisstjórn hefur náð árangri. Hún hefur náð meiri árangri í efnahagsmálum en nokkur önnur ríkisstjórn í áratugi. Þessi árangur hefur náðst vegna þess að hjá launþegasamtökum og vinnuveitendum var skilningur á því að nú yrði að reyna nýjar leiðir. Og nú höfum við kynnst nýjum stöðugleika. Verðbólga er minni en verið hefur í áratugi. Hún er ekki aðeins komin niður á það stig sem hún er í helstu viðskiptalöndum okkar, hún er orðin lægri en í sumum þessum löndum. Það er höfuðverkefni íslenskra þjóðmála að tryggja þennan stöðugleika, að tryggja að hann haldist. Hér var gerð þjóðarsátt í kjaramálum. Í kjölfar hennar verður að fylgja þjóðarsátt til eflingar atvinnu og aukins hagvaxtar þar sem markmiðið er að auka kaupmátt lægstu launa án þess að verðbólga aukist og tryggja að dagvinnulaun nægi til lífsviðurværis. Ráðherrar Alþfl. hafa haft forustu um umbótamál sem varða þjóðina miklu. Ég nefni forustu í Evrópumálum, uppstokkun bankakerfis, nýskipan í húsnæðismálum, aukið útflutningsfrelsi og síðast en ekki síst nýtt átak í stóriðju - og virkjunarmálum. Stundum er svo að skilja á þeim sjálfstæðismönnum, ekki síst þeim sem hafa talað hér í kvöld, að landinu verði helst ekki stjórnað og alls ekki vel stjórnað nema þeir sitji í ríkisstjórn. En góðir hlustendur. Ég vek athygli á því að allt það sem gerst hefur og ég áðan rakti hefur verið gert án þess að Sjálfstfl. kæmi þar nokkuð við sögu nema þá í nöldrandi stjórnarandstöðu. Formaður Sjálfstfl. var að guma af því að flokkurinn hefði beitt sér fyrir auknu viðskiptafrelsi hér áður. Það minnir mig á það að fyrir fáeinum dögum hitti ég sjálfstæðismann á götu og hann sagðist starfa í vinnuhópi í flokknum um viðskiptamál. Hann hefði á dögunum sagt við félaga sína þar: ,,Ég sé ekki betur en Jón Sigurðsson viðskiptaráðherra sé búinn að gera allt og meira til, til þess að auka gjaldeyris - og viðskiptafrelsi en Sjálfstfl. lofaði og aldrei gerði. Nú skulum við hætta þessu kjaftæði og senda ráðherranum blóm.`` Ekki veit ég hvort það varð niðurstaðan hjá þeim, en það eru til menn í Sjálfstfl. sem viðurkenna þegar vel er unnið, jafnvel þótt pólitískir andstæðingar eigi í hlut. Við höfum hins vegar ekki heyrt í þeim hér í kvöld en þeir eru til. Ég sagði áðan að við værum á leið upp úr öldudalnum. Það má einnig segja að við séum á krossgötum. Undir forustu Alþfl. hefur verið undirbúið nýtt átak í stóriðju - og virkjunarmálum. Þar munu samningar vonandi takast sem fyrst. Þessar framkvæmdir verða öllu atvinnulífi í landinu mikil lyftistöng, ekki bara þeim svæðum þar sem framkvæmt verður, heldur hríslast áhrifin miklu víðar. Það er deginum ljósara að um þessar framkvæmdir hefur skapast óvenjulega breið þverpólitísk samstaða. Þess vegna er það furðulegt og öldungis óskiljanlegt að af hálfu stærsta stjórnmálaflokks landsins, Sjálfstfl., skuli hafa verið hafðir uppi tilburðir til að spilla þessu máli. Í álmálinu hefur Sjálfstfl. bilað og gert einhvers konar óskundabandalag við öfl í Alþb. Þar hafa öfundin og afturhaldið tekið höndum saman því auðvitað er öllum ljóst að afstaða Sjálfstfl. til álmálsins væri allt önnur ef sá flokkur væri í ríkisstjórn. Ég hef þá trú að fólki finnist þetta heldur ómerkilegt. En þetta er ekki bara ómerkilegt. Þetta er þjóðhættulegt ábyrgðarleysi og það er sorgleg staðreynd að í forustuliði Sjálfstfl. skuli að finna leiðtoga sem hegða sér eins og pólitískir pörupiltar í þessu mikilvæga máli. Þegar á reynir bilar Sjálfstfl. og ástundar ábyrgðarleysi og pólitíska hrekki. Ég spái því að það verði ekki þeim flokki til framdráttar. Þótt mikill árangur hafi náðst þá blasa víðs vegar um land við vandamál sem bíða úrlausnar og þola ekki bið. Við þurfum að treysta byggðina í landinu, ekki endilega eins og hún er, heldur með eflingu byggðakjarna. Raunhæfasta byggðastefnan er að byggja upp öflugt landskerfi í samgöngum, opinberri þjónustu, fjarskiptum og orkubúskap, orkukerfi sem tryggir jöfnun orkuverðs. Uppbygging iðnaðar og þjónustu á landsbyggðinni hlýtur að vera forgangsverkefni næstu ára. Víða er atvinna ótrygg og sums staðar hefur atvinnuleysi verið landlægt allt of lengi, eins og t.d. hjá konum á Akranesi, og víða eru ótryggar horfur í skipasmíðum og málmiðnaði. Þar gæti þó ræst verulega úr þegar hafist verður handa um byggingu nýs álvers. Það fer heldur ekki hjá því að menn hafi áhyggjur af erfiðri og ótryggri stöðu rótgróinna fiskvinnslufyrirtækja, stöðu sem m.a. á rætur að rekja til vaxandi útflutnings á ferskum fiski og meingallaðrar umgerðar kvótakerfisins sem getur leitt til örlagaríkrar byggðarröskunar. Þáttur í því að efla og styrkja byggð um landið er efling félagslega íbúðakerfisins. Aldrei fyrr hefur eins mikil uppbygging verið í félagslega íbúðakerfinu og á þessu kjörtímabili. Lög um kaupleiguíbúðir og nýskipan félagslega kerfisins hafa gjörbreytt stöðunni í húsnæðismálum láglaunafólks. Þessu verður að halda áfram og því er brýnt að tryggja fjárhagsstöðu félagslega kerfisins betur en nú er gert. Gamla húsnæðislánakerfið frá 1986 er hrunið. Undir forustu Jóhönnu Sigurðardóttur félmrh. hefur húsbréfakerfinu verið komið á fót til að leysa gamla kerfið af hólmi. Allir þeir 5500 einstaklingar og fjölskyldur sem bíða nú í röðinni eiga þess kost að fara yfir í húsbréfakerfið. Á döfinni eru ráðstafanir sem gera húsbréfin að enn betri kosti fyrir láglaunafólk. Jafnframt verði fólki sem á í greiðsluerfiðleikum vegna húsnæðiskaupa veittur aðgangur að húsbréfakerfinu. Það er hagkvæm lausn og getur komið í veg fyrir gjaldþrot fjölmargra fjölskyldna. Enn frekari breytingar eru á döfinni í húsnæðiskerfinu. Það er stofnun umboðsskrifstofa í öllum kjördæmum sem færir þjónustuna nær fólkinu og enn fremur er ætlunin að færa húsbréfaviðskipti inn í bankastofnanir um land allt. Þetta eru breytingar og umbætur sem svo sannarlega eru til hagsbóta fyrir fólkið í landinu. Virðulegi forseti. Góðir tilheyrendur. Alþfl. er búinn að eiga aðild að landsstjórninni allt þetta kjörtímabil. Margt hefur áunnist en margt er ógert. Mikilvæg verkefni bíða. Við höfum átt þátt í að stýra efnahagsmálum þjóðarinnar til betra jafnvægis en náðst hefur um áratuga skeið. Nýtt framfaraskref er í augsýn og brautin hefur verið rudd fyrir efnahagslegar framfarir, aukinn hagvöxt, tryggari atvinnu og tryggari afkomu. Þetta höfum við gert með hugsjónir jafnaðarstefnu að leiðarljósi, þetta munum við halda áfram að gera og við leggjum þessi verk okkar, góðir áheyrendur, óhikað í ykkar dóm. --- Góðar stundir.

Þórhildur Þorleifsdóttir : Virðulegur forseti. Góðir áheyrendur. Síðasta laugardag svaraði fyrrverandi, og að eigin sögn tilvonandi, forsætisráðherra landsins spurningum sem fyrir hann voru lagðar í útvarpsþætti. Hann var spurður þeirrar grundvallarspurningar hvort hann kynni að festa tölu og svaraði hann því neitandi. Ekki kvaðst hann heldur vera liðtækur við matseld. Hins vegar vafðist ekki fyrir honum að svara því játandi að hann teldi að hann yrði næsti forsætisráðherra að loknum kosningum á vori komanda. Þessi svör leiða hugann að því hvað það er mótsagnakennt að geta ekki sinnt eigin frumþörfum en telja sig þess umkominn að ráða fyrir öðrum í stóru og smáu. Ekki ætla ég að vera með neinar getgátur um það hvort núverandi forsætisráðherra er jafnbjargarlaus og sá fyrrverandi, en óneitanlega verður maður þess oft áskynja hvað valdsmenn landsins eru tengslalausir við daglegt líf og kjör þorra landsmanna og stjórnunaraðferðir þeirra endurspegla það svo sannarlega. Stefnuræða hæstv. forsrh. er glöggt dæmi þar um. Mótsagnirnar eru himinhrópandi, eða réttara sagt það hvað dregið er fram í dagsljósið, sjálfum sér til dýrðar og hvernig það gleymist sem gæti varpað skugga þar á. Alls staðar er dreginn taumur hins sterka, ekki minnst á þann veika. Það kynni þó ekki að vera orsökin fyrir þessari lífssýn að tengslin vantar? Í líkingum talað að hvorki hann né sumir samráðherra hans kunni að festa tölu. Sá sem hvorki kann né þarf að sinna eigin frumþörfum, að ég tali nú ekki um annarra, er vís til að loka augunum fyrir mikilvægi þess að þeim sé fullnægt. Finnst sjálfsagt að það sé í annarra verkahring svo hann geti sjálfur gengið ótruflaður að öðrum störfum sem hann álítur merkilegri. Þannig skiptir hann lífinu niður í hólf, sér ekki samhengið á milli, missir öll tengsl, opnar bara þau hólf sem hann þekkir og skilur og sinnir þeim málefnum sem þar eru geymd. Hin hólfin eru rammlæst og jafnvel gleymd. Þessi hólfaða hugsun er stórhættuleg, skekkir alla sýn, veruleikinn brenglast og menn lifa í ímynduðum veruleika, sjá það sem þeir vilja sjá, annað ekki. Slíkt leiðir til valdhroka, ef ekki beinlínis valdníðslu eins og dæmin sanna. Nærtækasta dæmið eru náttúrlega bráðabirgðalögin sem sett voru í ágúst sl. til að ómerkja samning ríkisvaldsins og BHMR. Hæstv. forsrh. sagði að ríkisstjórnin hefði ekki átt annarra kosta völ. Hún tekur sér sjálfdæmi, skeytir ekki um niðurstöðu dómstóla og fótumtreður lög um samningsrétt. Í einu hólfinu var sem sagt líf ríkisstjórnarinnar og þjóðarsáttarinnar svokölluðu en hólfið sem hafði að geyma lýðræði og mannréttindi var lokað og gleymt. Ríkisstjórn sem ástundar svona vinnubrögð er til alls vís og enginn veit hvar hún ber niður næst eða hvað ríkisstjórnir framtíðarinnar kunna að gera í skjóli þessa fordæmis ef þetta verður látið óátalið. Verður e.t.v. ákveðið að ekki skuli greitt fæðingarorlof, vegna þess að það sé of dýrt, eða að lækka skuli ellilífeyri og örorkubætur, eða að nemendur greiði skólagjöld í menntastofnunum landsins? Hver veit hvað verður næst? Það skyldu þeir hafa í huga sem hlakka yfir því að hálaunafólkið í BHMR fékk ekki umsamda launahækkun að þetta mál snýst ekki um krónur heldur um grundvöll lýðræðis og mannréttinda. Það er valdníðsla og siðblinda og ekkert annað að taka sér þennan rétt sem ríkisstjórnin gerði, að ákveða undir þessum kringumstæðum að hún ætti ekki annarra kosta völ. En víkjum aftur að hólfum. Þegar hæstv. forsrh. hafði lokað hólfinu með bráðabirgðalögunum sem ómerktu langvinna kjarabaráttu háskólamenntaðs fólks opnaði hann næsta hólf og fór að tala um mikilvægi þekkingar og sagði nútímakjör byggja á henni. Lét í ljósi áhyggjur af þekkingarflótta sem mundi leiða til lakari lífskjara. Ekki eru nú samgöngur greiðar milli hólfanna. Hæstv. forsrh. verður tíðrætt um þann árangur sem náðst hefur í stjórn efnahagsmála. Efnahagsmál heimilanna eru greinilega í rammlæstu hólfi því ekki er minnst einu orði á jafnvægisleysi þar. Ekki varð vart við áhyggjur af því að stöðugt fjölgar þeim sem þurfa að leita á náðir félagsmálastofnana um allt land. Fjölgunin er sums staðar talin í tugum prósenta. Fullfrískt vinnandi fólk getur ekki einu sinni séð sér farborða í þessu efnahagsjafnvægi. Gjaldþrotum fjölgar, ekki bara fyrirtækja heldur líka heimila og þau gjaldþrot eru líka alvarleg. Ekki hafa heimilin neina opinbera sjóði til að sækja í til að halda sér gangandi, enda væri það líka í hæsta máta óeðlilegt því fólk á að geta framfleytt sér á launum sem það fær fyrir vinnu sína. Auðvitað má í sumum tilfellum kenna um eigin óráðsíu og ofneyslu, líkt og gerist hjá sumum fyrirtækjum, en það er ekki einhlít skýring. Það má nema þann fróðleik í nýútkominni þjóðhagsáætlun að kaupmáttur ráðstöfunartekna hafi rýrnað um 3% á árinu 1988, um 10% á árinu 1989 og talið er að hann rýrni um 3,5% milli áranna 1989 og 1990. Þarna er auðvitað um meðaltalstölur að ræða því í svona skýrslum er ekkert verið að fjölyrða um það hverra kaupmáttur rýrnaði mest, né hverjir máttu síst við þessari rýrnun en urðu samt að þola hana. Tekjuskiptingin er ekki til umræðu enda í hólfi sem ekki er vert að opna. Þá skekkist myndin fallega um of. Sannleikurinn er auðvitað sá að tekjuskiptingin í þjóðfélaginu er óþolandi, bæði hvað varðar skiptingu milli stétta og kynja. Það eru þeir sem síst skyldi sem hafa borið hitann og þungann af þjóðarsáttinni og gert hana mögulega. Það eru þeir sem hægt er að koma böndum yfir, það eru launþegar, þeir sem vinna eftir umsömdum töxtum og eiga sér engrar undankomu auðið. Þarna eru konur auðvitað í miklum meiri hluta. Þeir sem settust að samningaborði og sömdu við ríkisstjórnina um þessa þjóðarsátt reyndust samkvæmt upplýsingum af skattskýrslum flestir hafa tekjur sem skiptu nokkrum hundruðum þúsunda á mánuði. Þeir máttu vel við kaupmáttarrýrnun. En ekki það fólk sem þeir sömdu fyrir, sem í sumum tilfellum telur jafnmarga tugi og umbjóðendur þeirra hundruð þúsunda upp úr launaumslögum sínum. Er furða þótt hæstv. forsrh. dásami það ágæta samstarf sem náðst hafi milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins? Það eru fleiri en valdhafar sem þjást af hólfaðri hugsun. Einnig gerir hann að umtalsefni að ekki hafi ræst sú spá að atvinnuleysi gæti orðið 4 -- 5% og sé einungis um 2%. Enn eru hólfin allsráðandi og meðaltölin látin nægja. Honum láist algjörlega að geta þess að atvinnuleysi kvenna er sýnu meira en karla og fer vaxandi. Sums staðar er það að nálgast þessi hættulegu 4% og engar ráðstafanir í augsýn til að bæta úr. Atvinnuvandi kvenna, ekki síst í dreifbýli, er þríþættur. Nátengt atvinnuleysinu sjálfu er reyndar að atvinna margra er ótrygg, atvinnutækifærin fábreyttari en karla og launin lægri. Fram hjá þessu er algjörlega horft og einblínt á einu og sömu lausnina --- álver. Allt tal um nýsköpun í atvinnulífinu er orðin tóm, a.m.k. hvað viðkemur konum. Og byggðastefnan stendur allsnakin eins og laufvana hrísla. Bygging álvers mun, auk annarra ókosta, leiða til byggðarröskunar sem verður tilviljanakennd og óskipulögð sem aldrei fyrr. Dregið verður úr öðrum framkvæmdum og það bitnar óhjákvæmilega á landsbyggðinni. Atvinnuleysi þar mun því aukast, alls staðar nema á Suðurnesjum og þar um kring. Vissulega er atvinnuvandi á því svæði, en þar má ekki síst kenna um stefnu stjórnvalda í stjórn fiskveiða. Fiskveiðikvóti hefur í stórum stíl verið seldur þaðan en það er bein afleiðing af lögum um stjórn fiskveiða þar sem afnot af þessari sameiginlegu auðlind þjóðarinnar eru lögð í hendur eigenda skipa sem skeyta síðan ekkert um hag byggðarlagsins eða fólksins sem býr þar, geta selt og ráðskast með fiskinn í sjónum eins og þeim þóknast og auðgast af. Hæstv. forsrh. hefur vissulega af þessu áhyggjur og segir óhjákvæmilegt að skoða þennan þátt í stjórn fiskveiða. En var það ekki eitt síðasta verk hans áður en þingi lauk í vor að samþykkja lög um stjórn fiskveiða sem heimila einmitt þetta? Því samþykkti hann ekki tillögur Kvennalistans um byggðakvóta sem hefðu létt af honum þessum áhyggjum? Var áhyggjuhólfið lokað þá? Stofnun umhverfisráðuneytis er eitt af afrekum núverandi ríkisstjórnar. Það er í sjálfu sér gleðiefni ef mál hefðu ekki æxlast þannig að eitt af fyrstu verkum þess sama ráðuneytis er að leggja blessun sína yfir byggingu álvers og þá mengun sem af því hlýst. Það er helst að skilja að við Íslendingar mengum svo lítið, mælt á alheimsmælikvarðann, að ekkert geri til þó við aukum dálítið við. Fyllum upp í ónotaðan kvóta okkar í alheimsmenguninni. Hvað munar um einn kepp í sláturtíðinni? En aftur hvarflar hugurinn að hólfunum títtnefndu. Í einu hólfi er ferðamannalandið hreina og ómengaða sem á að laða útlendinga að sem þrá hreint loft og ómengað umhverfi. Í sama hólfi er matvælaframleiðslulandið þar sem dreginn er heilbrigður fiskur úr hreinum sjó. En við komuna til landsins opnast annað hólf. Ekið er fram hjá herstöð. Hernaður og allt sem honum fylgir fellur nú varla undir umhverfisvernd. Síðan er mönnum ætlað að aka fram hjá tveim álverum. Skyldi ekki mörgum ferðamanninum bregða í brún og efast um hreinleika landsins og framleiðslu þess? Það kann að reynast erfitt að selja þessi tvö hólf samtímis. Hæstv. forsrh. gerði líka að umtalsefni í ræðu sinni þá samninga sem nú standa yfir um evrópskt efnahagssvæði. Hann segir að undir engum kringumstæðum munum við láta af yfirráðum yfir auðlindum okkar og landi. Sjávarútvegur og fiskvinnsla verði að vera í okkar höndum. Hann varar líka við þeim óábyrgu aðilum sem muni nú hefja máls á því að Íslendingar sæki um fulla aðild að Evrópubandalaginu og lýsti því hvað af slíku mundi leiða fyrir fámenna þjóð. Við yrðum lítið annað en áhrifalaus útkjálki, eins konar hráefnamiðstöð. En hvað yrðum við annað í evrópsku efnahagssvæði? Staðreyndin er sú að þeir samningar sem nú standa yfir milli EFTA og EB munu, ef þeir nást, byggjast fyrst og fremst á lögum og reglum EB og til þess gerðir að tryggja hagsmuni þess. En samningarnir reynast erfiðari en margir ætluðu. Það gæti orðið okkur til bjargar að samningaviðræður rynnu út í sandinn. Þá mundum við kannski snúa okkur að því sem hefði átt að gera miklu fyrr, því að láta á það reyna hvers virði íslenskt hráefni og vonandi fullunnar vörur eru löndum Evrópubandalagsins. Einnig yrði þá e.t.v. farið að leita annarra markaða til að bindast ekki um of einu svæði og vera háð því í einu og öllu. Þá gætu opnast ný hólf. Enn eitt dæmið um hólfaða hugsun er einmitt sú staðreynd að innan þeirrar ríkisstjórnar sem hæstv. forsrh. stýrir er að finna ötulustu talsmenn þess að við lokum okkur inni með peningaþursunum stóru, þeim sem hann varaði við í ræðu sinni. Ótal fleiri dæmi mætti taka um lokuðu og opnu hólfin í orðum og gjörðum núverandi ríkisstjórnar en tíminn leyfir það ekki. Virðulegur forseti. Hæstv. forsrh. minntist á kosningar sem fram undan eru. Ég vil þá líka gera þær að umtalsefni og beina því til þeirra sem á mig hlýða að nota nú tímann fram að kosningum til að skoða hug sinn vel. Hvaða hólf ætla þeir að kjósa? Bara sum eða öll? Hvað um öll hólfin sem ekki var minnst á í títtnefndri ræðu? Hvað um heimilin? Fjölskylduna? Börnin? Skólana? Dagvistunina? Menningarmálin? Og atvinnu kvenna, laun þeirra og kjör, svo fátt eitt sé talið. Allt þetta sem er í lokuðu og gleymdu hólfunum. Er ekki kominn tími til að senda þessa hólfuðu stjórnmálamenn í smá frí? Þeir gætu þá notað tímann og farið á hússtjórnarnámskeið, lært að festa tölur og búa til mat. Lært af hinni hagsýnu húsmóður. Þá fyrst er von til þess að veggirnir milli hólfanna hyrfu og þeir fengju þá heildarsýn sem nauðsynleg er til að stjórna landinu þannig að það sé fleirum í hag en þeim sem hafa völd og peninga. Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Hæstv. forsrh. hefur flutt okkur stefnuræðu sína. Allir munu vera sammála honum um það að jafnvægi í efnahagsmálum er mikilvægt fyrir einstaklinga, heimili og þjóðfélagið allt, þ.e. að útgjöld fari ekki fram úr tekjum. Þessu jafnvægi hefur alls ekki verið náð í búskap þjóðarinnar og það sem þokast hefur í rétta átt hefur verið gert á kostnað okkar sem landið byggjum en ekki með hagsýni í rekstri og viðskiptum eins og ætla mætti. Heimilin og launþegarnir í landinu hafa þurft að reiða fram fórnirnar. Í orðum hæstv. forsrh. er fallega búið um veruleika hinnar svokölluðu þjóðarsáttar. Þann raunveruleika að þjóðarsáttin byggist á því að launþegar sætti sig við örsmáar kauphækkanir sem gerðu svo innlendum matvælaframleiðendum fært að hafa sínar verðhækkanir aðeins 1,3%. Og bændur fengu að feta sömu slóð með nánast sömu verðhækkunum. En þar með er þjóðarsáttinni lokið. Erlendar vörur fengu að hækka um 9,2% og þjónusta einkaaðila hækkaði um 11,2%. Þeir sem stunda erlend viðskipti eða selja þjónustu sína fengu að leika lausum hala, langt fram yfir það sem verðhækkanir erlendis kölluðu á. Launþegar og bændur fá að bera þunga þessarar svonefndu þjóðarsáttar með blessun Vinnuveitendasambandsins. Forsrh. skýrði einnig frá því að ríkið hefði tekið á sig stóran hluta aðhaldsbyrðanna með því að hækka opinbera þjónustu aðeins um 4,2%, þ.e. þrisvar sinnum meira en landbúnaðurinn fékk að hækka afurðir sínar. Forsrh. nefndi réttilega hættuna af víxlverkun verðlags og launa og er það að vonum. Allar tilraunir til að rjúfa vítahring þeirra hafa verið sársaukafullar og þungbærar fyrir heimili og launþega því að verðhækkanahjólið hefur ætíð fengið að rúlla hraðar og lengur en kauphækkanir hafa komist. Nú gyllir hann framtíðina fyrir okkur og segir að ef við verðum góð börn og keipum ekki mikið muni laun hækka um 8% en verðbólga vera 6 -- 7%. Það væri fróðlegt að vita hvernig hæstv. ríkisstjórn hefur hugsað sér að standa við þetta fyrirheit á sama tíma og velta á lánsfé til framkvæmda vegna nýs álvers inn í iðu efnahagslífsins. En það mun viðurkennt að ein helsta orsök verðbólgu er erlent lánsfé sem veitt er inn í efnahagslíf þjóðar án þess að eiga sér nokkra stoð í framleiðslu atvinnuveganna. Hæstv. forsrh. segir í ræðu sinni að vöruskipti við útlönd hafi verið hagstæð. Samt bregður svo við að viðskiptahallinn er 1,6%, svo þung er byrði erlendra vaxta enda eru erlendar skuldir ríkissjóðs yfir 50% af landsframleiðslunni. Og ekki mun viðskiptahallinn verða minni á næsta ári. Vaxtabyrði okkar mun þyngjast á sama tíma og erlendir vextir lækka þó almennt. Það er því rétt hjá forsrh. að eitt mikilvægasta verkefni ríkis og þjóðar er að lækka erlendar skuldir. En það virðist ríkisstjórnin bara alls ekki ætla sér að gera. Þvert á móti, hún ætlar að steypa þjóðinni út í miklu meiri lántökur erlendis til að fjármagna næsta álævintýri. Ríkisstjórnin hefur reynt að hemja vexti og lánskjaravísitölu. Eins og allir skuldarar þekkja hefur sú vísitala fengið að tifa þó lánskjaravísitalan hafi verið heft. Og þeir skuldarar sem allra erfiðast eiga og komnir eru næst gjaldþroti þekkja að dráttarvextir hafa leikið lausum hala líkt og Karíus og Baktus í skemmdri tönn. Þar hefur engu verið þyrmt. Síðasta ríkisstjórn og sú sem nú er við völd eiga það sameiginlegt að horfa vonaraugum til þess að erlendir aðilar fjárfesti á Íslandi. Það var í tíð fyrri iðnrh. Sjálfstfl., að hans ráðuneyti lagði fram og samþykkt voru lög um það að erlendir aðilar mættu eignast meiri hluta í íslenskum fyrirtækjum. Það var hættulegt spor. Sú galopnun á íslensku efnahagslífi sem virðist stefnt í mun ekki síður bjóða heim fjárglæframönnum en snjöllum fjármálamönnum og allir munu þeir eiga eitt og sama markmið, að fá arð frá okkur í eigin vasa. Eitt áhyggjuefni ríkisstjórnarinnar er hægur vöxtur landsframleiðslunnar, sem þó hefur vaxið um 22% á tíu árum. Hver hefur sagt forsrh. að 22% aukning sé lítil? Jú, hann las það í skýrslu frá OECD. En þar á bæ er hagvöxtur sama og aukin velta. Ef þú bakar brauð og etur það sjálf þá er lítill hagvöxtur í því fólginn en ef þú selur slíkt brauð á veitingastað sem aftur selur það viðskiptavinum sínum í sneiðum þá er það mikill hagvöxtur. Svona fara hagfræðingar að því að reikna út hagvöxt. Annað enn eftirtektarverðara dæmi um hagvöxt er dæmið um olíumengunarslysið mikla í Alaska sem jók hagvöxtinn um mörg prósent þar í landi því svo margir fengu vinnu við að bæta skaðann. Skemmd á lífríki og náttúru er ekki talin í því dæmi. Þess vegna finnst sumum svo gott að fá álver til Íslands. Það er að vísu ætlunin að selja orkuna með afslætti og fella niður skatta og afgjöld um sinn en ágóðinn á að koma seinna, og mengun og náttúruspjöll eru ekki reiknuð með í hagvaxtardæminu. Það verður sannarlega sveifla í hagvextinum og landsframleiðslan vex. Forsrh. segir í ræðu sinni að ríkisstjórnin sé að leita leiða til að breikka grundvöll atvinnulífs og skapa atvinnutækifæri. Vonandi eygir hún eitthvað jákvæðara en ál, vonandi grillir ríkisstjórnin í það að hún hefur vanrækt okkar stærstu stóriðju, fiskiðnaðinn, og skotið gildum stoðum undir það sem hún helst vill varast, að hráefnin séu flutt út ónýtt. Við höfum ekki nýtt fiskinn sem skyldi, við flytjum inn fiskisósur, fiskisúpur og fiskikraft í stað þess að framleiða slíkt og selja úr landi. Sama er að segja um aðra matvöru. Við eigum ekki að reyna að útrýma okkar stofnhreinu sauðkind. Við eigum að finna nýjar leiðir til að fullnýta það sem til fellur þegar henni er slátrað, hætta að sóa verðmætum með því að kasta þeim og grafa þau í jörð. Það getur vel verið að landsframleiðslan verði ekki nema 20% við slíka vinnslu en ég er viss um að raunveruleg hagsæld lands og lýðs mun vaxa miklu hraðar. Þannig mætti lengi telja í matvælaframleiðslunni, hinum vanrækta fjársjóði okkar. Kvennalistinn er þess fullviss að þar er okkar framtíð falin en ekki í áli né öðrum málmi. Að lokum vil ég minna á hugmynd Landsbergis, forseta Litáens, sem kom hér í heimsókn fyrir nokkru. Hann á sér draum um bandalag og samstöðu smáþjóða til að standast ofríki stórvelda og efnahagslegan yfirgang þeirra, bandalag sem gæti leyst litlar þjóðir undan húsbóndavaldi stóru þjóðanna þannig að menningarleg, efnahagsleg og félagsleg velsæld fylgist að. Við ættum að huga að orðum hans og reyna að gera heimi það skiljanlegt að EB mun liðast í sundur því að það byggist ekki á jafnri stöðu frjálsra þjóða, á enga sameiginlega arfleifð, hvorki tungu, sögu né menningarfjársjóði, bara peninga. Íslenska þjóðin barðist lengi fyrir sjálfstæði sínu. Hún veit vel að sjálfstæði í efnahagsmálum er undirstaða annars sjálfstæðis. Það er því hlutverk hverrar ríkisstjórnar sem svarið hefur eið að stjórnarskránni að gæta þess að við gloprum ekki hinu efnahagslega sjálfstæði okkar í hendur annarra manna. --- Góðar stundir.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Góðir Íslendingar. Það er stundum sagt að stjórnmálamenn standi ekki við stefnu sína. Það er stundum sagt að það sé ekkert að marka orðin og yfirlýsingarnar. Núna eru tvö ár síðan Alþb. kom að þessu verki. Þá voru Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. staddir á strandstað með landsstjórnina. Á röskri viku ákvað Alþb. að hefja björgunarstarfið í samvinnu við tvo af þessum flokkum, enda væri samstaða um að breyta stefnunni. Það eru liðin tvö ár og nú talar reynslan sínu máli. Alþb. lagði fram stefnu sem fól það í sér að með breyttri fjármálastjórn og breyttri peningastefnu væri verðbólgan tekin hér niður í það sem hún væri í samkeppnislöndum okkar. Reynslan sýnir að við búum nú við 7% verðbólgu sem er álíka mikil og í þeim löndum þar sem bestur árangur hefur náðst og ekkert bendir til annars en að sá árangur geti haldist á nýju ári. Alþb. lagði fram stefnu sem fól það í sér að hinum tryllta dansi á peningamarkaðinum, vaxtadansinum og óstjórninni í peningamálunum, yrði hætt og í staðinn væri tekin hér upp binding á peningamarkaði og slökkt það bál sem þar hafði geisað þannig að jafnvægi yrði komið á og vextirnir færu að hrapa. Það hefur líka gerst. Alþb. lagði fram stefnu sem fól það í sér að áherslan yrði flutt frá innflutningi og yfir til útflutningsgreina, stefnu sem fól í sér breyttar áherslur í gengismálum þannig að útflutningsgreinunum yrði sköpuð á ný sú aðstaða að geta rekið sig ár frá ári án þess að farið væri í gegnum gengiskollsteypu. Einnig á þessu sviði sýnir reynslan að árangur blasir við. Alþb. lagði á haustmánuðum 1988 fram þá stefnu að forðast yrði það stórfellda atvinnuleysi sem þá blasti við á öllum sviðum og Ísland yrði áfram að skera sig úr í hópi vestrænna þjóða þar sem atvinnuleysið væri óþekkt í þeim mæli sem það er annars staðar í Evrópu. Einnig á þessu sviði hefur árangur náðst. Alþb. boðaði þá stefnu að hætt yrði að taka erlend lán til að fjármagna halla ríkissjóðs til að standa undir velferðarkerfinu og skólakerfinu. Í fyrra tókst að ná því marki að 80% af fjárþörf ríkissjóðs var fjármögnuð innan lands og í ár verður fjármögnunin 100% að láni hjá okkur sjálfum. Þannig er hægt að telja áfram þann árangur sem hefur náðst, hvernig stefnubreytingin sem Alþb. flutti með sér inn í ríkisstjórnina fyrir tveimur árum hefur orsakað hér þáttaskil, vegna þess að Alþfl. kaus að hætta dýrkun sinni á stjórnarsamstarfi með Sjálfstfl. og vegna þess að Framsfl. var búinn að fá nóg af fimm ára veru í slagtogi með Sjálfstfl. En það er einnig á fleiri sviðum sem sú stefnubreyting sem við boðuðum hefur skilað miklum árangri. Í góðu samstarfi við aðra flokka í ríkisstjórninni hefur verið komið á breytingum í félagslegu húsnæðiskerfi þar sem ný löggjöf með búseturétti og verkamannabústöðum hefur orðið á þann veg að slíkar íbúðir munu skipa vaxandi sess í húsakosti þjóðarinnar á næstu árum. Í menningarmálum, í bókmenntum og listum boðuðum við það gildismat að með tilkomu virðisaukaskatts ætti bókmenntaþjóðin og menningarþjóðin að sýna í verki að sá þáttur væri svo mikilvægur að við vildum ekki taka hann inn í það skattkerfi. Allir aðrir flokkar höfðu viljað gera það. Með niðurfellingu virðisaukaskatts á íslenskum bókum hefur verið framkvæmd stærsta fjármálatilfærsla til íslenskrar menningar sem þekkst hefur í sögu okkar lýðveldis. Áfram var haldið. Við höfðum í um það bil tíu ár boðað nauðsyn á umhverfisráðuneyti, ekki vegna þess að það ætti að fjölga stjórnarskrifstofum heldur vegna þess að það þurfti nýtt gildismat í meðferð íslenskra mála. Það hefur tekist og nú er það ekki iðnrn. sem veitir starfsleyfi fyrir nýtt álver, heldur umhverfisráðuneytið þar sem færustu sérfræðingar í náttúruvernd og í umhverfisfræðum munu kveða upp dóminn sem þar þarf á komandi sögu. Við boðuðum að nauðsyn væri að afvopnun á höfunum væri kjarninn í utanríkisstefnu Íslendinga og því ber að fagna að Alþfl. og Framsfl. hafa þar tekið höndum saman við okkur á síðustu tveimur árum þannig að rödd Íslands boðar nú alls staðar á alþjóðavettvangi nauðsynina á afvopnun á höfunum. Í 20 ár höfum við gagnrýnt þann samning sem Alþfl. og Sjálfstfl. gerðu um álverið í Straumsvík vegna þess að í þeim samningi var afsalað frumrétti sjálfstæðrar þjóðar þar sem afneitað var íslensku dómsvaldi og íslenskri lögsögu. Því ber að fagna að nú þegar hefur tekist í samningum við erlendu fyrirtækin sem við ræðum nú við að festa það í sessi að það verða íslenskir dómstólar, íslenskar réttarfarsstofnanir og íslensk yfirvöld sem munu kveða upp úr þegar ágreiningur verður. Á fjölmörgum sviðum á síðustu tveimur árum sést stefnubreytingin. Alþb. getur þess vegna reitt fram orð sín á árunum 1983 -- 1988 og verk sín á síðustu tveimur árum. Sá dómur talar skýru máli. Það er umhugsunarefni fyrir hinn ágæta utanrrh., formann Alþfl., að það var þá fyrst þegar hinn róttæki jafnaðarmannaflokkur, Alþýðubandalagið, gekk inn í landsstjórnina að Alþfl. fékk skilyrði til að framkvæma stefnu sína vegna þess að 28 af þeim 29 atriðum sem hann taldi hér Alþfl. til tekna komu til framkvæmda eftir að Alþb. kom inn í ríkisstjórnina. Það ætti að vera þeim öflum í Alþfl., m.a. Árna Gunnarssyni sem hér talar í kvöld og boðar nauðsyn á stjórnarsamstarfi við Sjálfstfl., tilefni til rækilegrar umhugsunar. Það þarf róttækan jafnaðarmannaflokk á Íslandi til þess að breyta þessu þjóðfélagi, flokk sem setur fram skýra stefnu og stendur við hana, flokk sem er óhræddur við að leggja verk sín undir dóm kjósenda, flokk sem segir: Við ætlum að framkvæma þá stefnu sem við boðum vegna þess að við viljum hér breytt þjóðfélag og betri tíma. Dómur reynslunnar af síðustu tveimur árum samanborið við fimm árin á undan er skýr. --- Góða nótt.

Ragnar Arnalds : Virðulegi forseti. Á haustdögum fyrir tveimur árum varð mikið fjaðrafok í íslenskum stjórnmálum eins og margir ræðumenn hafa rifjað hér upp í kvöld. Ríkisstjórn riðaði til falls. Jón Baldvin hélt því blákalt fram að Þorsteinn Pálsson hefði stungið rýtingi í bakið á sér. Það þótti Jóni ekki nógu gott og stjórnin sprakk. En var það þessi frægi rýtingur sem sprengdi stjórnina? Að sjálfsögðu ekki. Ástæðan var sú að eftir aðeins eins árs samstjórn sjálfstæðismanna, Framsóknar og krata var komið kreppuástand. Útgerð og fiskvinnsla var að stöðvast, hætta var á gífurlegu atvinnuleysi um land allt og óleyst vandamál hrönnuðust upp. Það þurfti að taka óvinsælar ákvarðanir og það varð Sjálfstfl. um megn. Flokkurinn hljóp frá vandanum og Alþb. tók sæti hans í nýrri stjórn. Ný stefna var mörkuð. Millifærsla án kollsteypu var kjarni hennar. Þessi stefna skilaði sér strax í minnkandi verðbólgu. Vextir lækkuðu en höfðu áður hækkað ár frá ári. Skattar á matvæli voru aftur lækkaðir. Í dag er ástandið gjörbreytt, það viðurkenna allir. Verðbólgan er komin niður í 6%. Vextir hafa lækkað um þriðjung og staða útflutningsgreina hefur gjörbreyst til batnaðar. Jafnvel Þorsteinn Pálsson hefur tekið gleði sína aftur eins og við heyrðum hér áðan með gamalkunnug orð á vör: Nú get ég. Það er stagast oft á því að innan Alþb. séu deilur um menn og málefni. Það er alveg rétt. Í hvaða flokki eru ekki meiri eða minni átök? Allir flokkar vilja verka heilsteyptir út á við en bak við tjöldin er tekist á. Þetta er eðli lýðræðisins, annað væri óheilbrigt. Um hitt er eining hjá okkur að ráðherrar flokksins hafa staðið sig mjög vel hver á sínu sviði og það skiptir mestu. Í menntamálum hefur Svavar Gestsson staðið fyrir stórfelldri nýsköpun. Mörkuð hefur verið heildarstefna í skólamálum sem nær til allra skólastiga. Viðvera yngstu barnanna í skóla hefur verið lengd og framhaldsskólalög endurbætt. Svavar hefur staðið traustari vörð um Lánasjóð námsmanna en nokkur annar ráðherra á seinni árum. Það hefur gustað um Ólaf Ragnar Grímsson í fjmrn. enda hefur hann beitt sér fyrir stórbættri innheimtu skatta og fengið almennt lof fyrir. Undir forustu hans hefur hallinn á ríkissjóði minnkað jafnt og þétt og erlendar lántökur hafa einnig minnkað með stóraukinni innlendri lánsfjáröflun. Hann og hæstv. menntmrh. höfðu forustu um afnám veltuskatta af listastarfsemi og íslenskum bókum. Steingrímur J. Sigfússon landb. - og samgrh. hefur unnið ötullega að gerð nýs grundvallar fyrir búvöruframleiðsluna. Jarðgangagerð er hafin af krafti og mun senn breyta öllum aðstæðum í Vestfirðingafjórðungi. Steingrímur hefur beitt sér fyrir jöfnun símkostnaðar og náð þar mjög myndarlegum árangri. Hann er fyrsti ráðherrann sem flytur ríkisstofnanir út á land, Skógræktina austur á Hérað og Hagþjónustu landbúnaðarins á Hvanneyri. Vissulega er margt ógert. Vextir þyrftu að lækka enn frekar og veltuskattar af matvörum að hverfa með öllu. En auðvitað er aldrei unnt að gera allt í einu. Í heildina tekið erum við ánægð með samstarfið og viljum að ríkisstjórnin sitji sem lengst. Nú er uppi ágreiningur í ríkisstjórn um hugsanlega byggingu álvers á Suðurnesjum. Margir alþýðubandalagsmenn hafa gagnrýnt efnisatriði og vinnubrögð í því máli. Þingflokkurinn hefur alltaf haft fyrirvara um þrjú meginatriði: Staðarvalið, orkuverðið og fullnægjandi mengunarvarnir. Við höfum aldrei útilokað stóriðju en viljað meta slík áform út frá málavöxtum. Okkur finnst óskiljanlegt þegar menn heimta eitt stykki álver en láta sig engu skipta hvernig að því er staðið. Það er kjarni þessa máls að Íslendingum er ætlað að taka erlend lán sem nema tæpum 200 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu. Þetta er gífurleg upphæð og ber háa vexti. Er það nema von að menn vilji reyna að meta þá miklu áhættu sem felst í slíkri lántöku? Auðvitað fylgja álveri líka ýmsir kostir. Því fylgja umsvif og atvinna og fyrirtækið skilar talsverðum sköttum. Gallinn er hins vegar sá að orkuna á að selja langt undir kostnaðarverði níu fyrstu árin. Fyrsta áratuginn verður því mikið tap á orkusölu, það er viðurkennt af öllum. Þetta tap eigum við síðan að bæta okkur upp eftir 15 -- 20 ár, ef álverð hefur þá hækkað eins og vonir standa til. Það er einmitt þetta ,,ef`` sem áhyggjum veldur. Orkuverðið á að breytast í réttu hlutfalli við álverð sem sveiflast mikið og oft er mjög lágt. Ekki er neitt lágmarksverð. Verði langvarandi tap af orkusölu lendir það með fullum þunga á innlendum fyrirtækjum og heimilum. Iðnrh. hefur svarað því til að Íslendingar séu vanir að róa upp á hlut. En þekkir einhver íslenskan sjómann sem væri tilbúinn að ráða sig á skip til 25 ára án þess að fá nokkra tryggingu? Það held ég varla. Þetta mál þarf að endurskoða. Gera þarf úttekt á orkuverði til álvera í öðrum löndum, enda virðist orkuverðið sem iðnrh. hefur kynnt vera eitt hið lægsta sem þekkist á Vesturlöndum á seinustu árum. Setja verður lágmarksverð sem varla má vera lægra en framleiðslukostnaður orkunnar. Endurskoðunarákvæði vantar. Jafnframt ber að krefjast ýtrustu mengunarvarna, m.a. vothreinsibúnaðar, en það hefur ekki verið gert. Því miður blasir það við að álver við Faxaflóa mundi stuðla að verulegri byggðarröskun og magna fólksflótta víða úr dreifðum byggðum, enda er nú talað um að draga í staðinn úr öðrum opinberum framkvæmdum til að forðast verðbólgu. Atvinnulíf víða um land mundi því gjalda þessara framkvæmda beint og óbeint. Eitt af mörgu sem mismunar fólki eftir búsetu er mismunandi raforkuverð. Munurinn er víða 20 -- 30%. Þennan ójöfnuð hefði þurft að leiðrétta fyrir löngu. Það á að selja raforku á sama verði um land allt, en nýr stóriðjusamningur, byggður á allt of lágu orkuverði næsta áratuginn, mun torvelda jöfnun orkuverðs frekar en hitt. Góðir hlustendur. Fólk hefur verið að átta sig á því seinustu vikurnar að í þessu máli eru ýmsir maðkar í mysu. Uppákoman nú á dögunum þegar iðnrh. skrifaði undir án þess að hafa til þess umboð frá öðrum en sjálfum sér og viðbrögð stjórnar Landsvirkjunar hafa sýnt fólki að þetta mál er óburðugra en af var látið. Nú er ljóst að margir mánuðir munu líða áður en það fer að skýrast. Við skulum nota þennan tíma vel til að meta rökin með og á móti og helst með vænum skammti af heilbrigðri skynsemi. --- Ég þakka fyrir.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Enn erum við alþingismenn komnir til þings og hlýðum á boðskap forsrh. Við höfum jafnframt verið minnt á að umboð okkar rennur út að vori eins og sjá má í heilsíðuauglýsingum sumra dagblaða þar sem barist er um sæti í prófkjörum flokkanna. Jafnvel Kvennalistinn hefur slegist í hóp með gömlu flokkunum og kann ekki betri ráð en taka upp vinsældakeppni við val á frambjóðendum. Vonandi verður ekki undirbúningur alþingiskosninga til að trufla um of störf þessa þings því fyrir því liggja stór og afdrifarík mál. Ég tel byggðamálin og það sem þeim tengist vera efst á blaði. Til að öflug byggð verði áfram í hverjum fjórðungi þarf að skapa þar skilyrði til vaxtar og þróunar. Árangur í byggðamálum snertir alla þætti þjóðmála, ekki aðeins atvinnuþróun og opinberar fjárfestingar, heldur einnig stefnu í menntamálum og utanríkisviðskiptum. Byggðamálin eru svo brennandi að nú eiga þau að vera sá mælikvarði sem við leggjum á athafnir ríkisstjórna og Alþingis. Við eigum að spyrja hvort pólitískar ákvarðanir skili okkur áleiðis að því marki að skapa fólki verkefni og trú á framtíðina víðar en á einu landshorni. Þjóðin sjálf og þau náttúrugæði sem Ísland býður okkur hafa verið samofin allt frá landnámi. Þau tengsl mega ekki rofna. Tilfinningin fyrir því að sjávarfang og jarðargróði séu undirstaða mannlífs í landinu þarf að skila sér áfram til barna okkar. Þessi gæði eru dreifð um landið og miðin umhverfis það. Til að nýta þau skynsamlega þurfum við öfluga byggð í hverjum landshluta. En er ekki landsbyggðin dæmd til að eyðast? spyrja margir og vísa til þess hvert stefnir með fólksflutninga. Það er sannarlega ekkert náttúrulögmál, heldur undir okkur sjálfum komið og því hvernig ráðstafað er fjármagni, mannafla og hugviti. Við sem á Alþingi sitjum berum í þessu efni þunga ábyrgð. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að nefna dæmi frá Austurlandi, þeim hluta landsins sem ég þekki best. Þar hefur íbúatalan að mestu staðið í stað síðasta áratug. Möguleikarnir til vaxtar og þróunar eru þar hins vegar miklir. Samgöngubætur eru ein þýðingarmesta forsenda þess að landkostirnir nýtist og félagsleg og menningarleg samskipti verði greið milli byggðarlaga. Uppbygging góðra flugvalla eins og nú er unnið að á Egilsstöðum og stefnumörkun um jarðgöng hefur mikla þýðingu fyrir þróun byggðarinnar. Öflugir útgerðarstaðir, fjölþætt vinnsla sjávarafurða, nýting orkulinda til iðnaðar á svæðinu, skógrækt sem viðbót í landbúnaði og ferðaþjónusta geta til samans lagt til atvinnu fyrir vaxandi fjölda fólks. Opinbera þjónustu fyrir íbúana á að rækja heima fyrir og vald í heimamálefnum þarf að færast í hendur lýðræðislega kjörinna héraðsstjórna. Allt getur þetta gerst ef almenn skilyrði eru sköpuð til þess og teknar eru réttar ákvarðanir hér á Alþingi og í Stjórnarráðinu. Ríkisstjórninni hefur með tilstyrk almannasamtaka, ekki síst launafólks, tekist að afstýra hruni atvinnufyrirtækja um allt land sem við blasti haustið 1988. Það er mikilsverður árangur svo langt sem hann nær. En honum þarf að fylgja eftir með öflugum aðgerðum til að stuðla að atvinnuþróun og jafna aðstöðu manna um land allt. Að öðrum kosti sækir fyrr en varir í sama horf og þaðan af verra. Því miður eru nú blikur á lofti. Í stefnuræðu sinni hér áðan fór forsrh. mörgum orðum um álbræðslu á Keilisnesi og boðaði tillögur þar að lútandi innan skamms. Alþfl. með iðnrh. í fararbroddi hefur keyrt þetta mál áfram að undanförnu af mikilli einsýni og óbilgirni. Hvernig halda menn að fjárfesting upp á um 100 milljarða kr. á næstu árum vegna þessa eina fyrirtækis rími saman við fyrirheit ríkisstjórnarinnar í byggðamálum? Það mætti allt eins reyna að snúa faðirvorinu upp á þann í neðra. Með ákvörðun um þessa álbræðslu væri verið að taka burt það svigrúm sem þarf á næstu árum til atvinnuþróunar og uppbyggingar víða um land. Jafnframt gefa menn langt nef marglofaðri þjóðarsátt sem kostað hefur almenning miklar fórnir. Til að komast hjá þenslu og nýrri verðbólguskriðu vegna stóriðjuframkvæmda er nú boðaður niðurskurður og aðhald á mörgum sviðum. Hann mun koma niður á samneyslu og uppbyggingu, ekki síst úti um land. Sérstaklega hefur verið bent á framkvæmdir sveitarfélaga og samgöngumál í þessu samhengi. Gegn þessum áformum ætti fólk, ekki síst á landsbyggðinni, að rísa sem einn maður því með þeim er verið að kasta rekunum á þá stefnu að treysta byggðina. Inn á borð okkar þingmanna barst á dögunum þykk og mikil skrudda upp á um 1038 bls. Hér er um að ræða uppkast að fyrsta bindi þeirrar nýju lögbókar sem utanrrh. o.fl. vilja fá Alþingi til að samþykkja innan tíðar ef saman gengur um evrópskt efnahagssvæði. Um það er ekki deilt að við þurfum að eiga góð samskipti við Evrópubandalagið eins og aðra granna okkar og viðskiptaþjóðir. Sjávarútvegsmál eru aðalatriði í viðskiptalegum samskiptum okkar við bandalagið og samningar um þau hljóta að vera viðfangsefnið í beinum og milliliðalausum viðræðum, m.a. um niðurfellingu tolla á saltfiski og ferskum flökum. Með aðild að evrópsku efnahagssvæði væri Alþingi hins vegar í reynd að afsala sér stórum þáttum löggjafarvaldsins og dómsvald flyttist úr landi. Hin nýja lögbók, bláskinna Jóns Baldvins Hannibalssonar, mundi færa réttarstöðu okkar um aldir til baka. Með samþykkt hennar værum við komin hálfa leið inn í Evrópubandalagið. En það virðist ekki nægja húsbændum á sumum bæjum því forustumenn Sjálfstfl., bæði formaður og varaformaður, hafa lýst því yfir að þeir telji að Íslendingar eigi að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Þetta gerist þrátt fyrir að það sé samdóma álit hagsmunaaðila í sjávarútvegi að ekki komi til greina að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Talsmenn sjávarútvegsins benda m.a. á að innganga í bandalagið jafngildi því að fiskveiðilögsaga Íslands yrði aðeins 12 mílur en utan þeirra marka yrði óskipt hafsvæði EB. Alþb. markaði þá stefnu á landsfundi sínum fyrir tæpu ári að aðild að Evrópubandalaginu komi ekki til greina. Þess í stað eigum við að leita eftir góðri samvinnu við bandalagið sem og aðrar þjóðir án þess að skerða svigrúm og sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar. Virðulegur forseti. Það er ævintýri að vera Íslendingur. Á það eigum við að minna okkur sjálf og börnin okkar seint og snemma. Þátttaka í þessu ævintýri verður ekki metin til fjár. Íslensk menning, verkmennt þjóðarinnar, bókmenntir og listir er sá þráður sem bindur saman kynslóðirnar. Við þurfum að hlúa að menningararfleifðinni og gera Íslendingum kleift sem jafningjum, óháð efnahag, búsetu og kynferði, að rækta hana og bæta hana. Dýrmætasta eign okkar er sjálfstæðið og umráðaréttur yfir landinu, gögnum þess og gæðum. Umrótið sem nú gengur yfir Evrópu má ekki verða til þess að við gefum eftir þumlung af því sem áunnist hefur. Þá gæti ævintýrið skjótt tekið enda. Ég þakka áheyrnina. --- Góða nótt.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Fyrir rúmlega ári síðan stóðum við þingmenn Borgfl. frammi fyrir örlagaríkri ákvörðun, hvort við ættum að ganga til liðs við þáverandi stjórnarflokka og mynda nýja ríkisstjórn með traustum þingmeirihluta, eða hjálpa sjálfstæðismönnum á þingi við að knýja fram kosningar svo þeir gætu tekið völdin aftur í sínar hendur. Þegar horft er yfir farinn veg er enginn vafi í mínum huga að við tókum rétta ákvörðun. Ótrúlegur árangur hefur náðst í efnahags - og atvinnumálum, friður ríkir á vinnumarkaði um kjarasáttina sem náðist í vetur á þeim grundvelli sem skapaðist fyrir tilstilli Borgfl. Verðbólgan, hinn mikli ógnvaldur á Íslandi, virðist loks ætla að láta í minni pokann og ætla að haldast varanlega innan við 10%. Hún mælist nú aðeins 1,8% síðustu þrjá mánuði og er þannig minni en víðast hvar í allri Evrópu. Vextir hafa heldur lækkað og fjármagnskostnaður atvinnulífsins er mun bærilegri en áður, þótt bankarnir hafi verið furðu tregir til að viðurkenna nýja tíma og miða vextina við verðbólgustigið. Helstu matvæli lækkuðu í verði um síðustu áramót og hafa ekki hækkað síðan. Þó þarf að gera miklu betur á þeim vettvangi og væntum við þess að enn frekari skref verði stigin til að draga úr skattlagningu á matvælum um næstu áramót. Þá hillir loks undir að við losnum við lánskjaravísitöluna sem í mínum huga er niðurlægingartákn fyrir þá óstjórn sem hér hefur verið til margra ára. Ekkert annað Evrópuríki notar verðtryggingu á fjármagn eins og við gerum. Ég óttast að verði lánskjaravísitalan ekki aftengd muni síður verða hamlað gegn því að verðbólgan espist á nýjan leik. Fjármagnseigendur hafa nefnilega allt sitt á þurru. Þeim er alveg sama þótt verðbólgan geysist áfram. Lánskjaravísitalan verndar þá. Því vill Borgfl. beita sér fyrir því að önnur og nútímalegri form fjárskuldbindinga verði tekin upp í stað lánskjaravísitölu. Virðulegi forseti. Umhverfisspjöll eru mikið áhyggjuefni almennings um heim allan. Til skamms tíma fór hljótt um þá umræðu á Íslandi en hún er nú komin í fullan gang. Í hinu nýja umhvrn. er verið að vinna að stefnumótun í ýmsum mikilvægum málaflokkum á þessu sviði. Bætt sorphirða og aukin endurvinnsla er meðal þeirra mála sem eru langt á veg komin. Þá er verið að undirbúa almenna löggjöf um umhverfisvernd og skipulag hennar. Verndun hálendis Íslands, aukið eftirlit með villtum dýrum og verndun þeirra er meðal þeirra mála sem eru í undirbúningi. Þá hefur ráðuneytið hafið afskipti af gróðurvernd og m.a. beitt sér fyrir friðun tiltekinna svæða fyrir beit. Stærsta málið sem unnið er að í umhvrn. þessa stundina er þó án efa undirbúningur að útgáfu starfsleyfis fyrir nýtt álver á Keilisnesi sem Borgfl. styður heils hugar. Álver, eins og við þekkjum þau, eru óneitanlega mengandi iðnaður og okkur ber að tryggja að nýtt álver hafi ekki skaðleg áhrif á umhverfið. Samkomulag hefur náðst um umfangsmeiri mælingar og ítarlegra eftirlit með öllum mengunarþáttum en gerist í nokkru öðru álveri sem nú er rekið í heiminum. Þetta ásamt ströngum kröfum um hámark mengunar tryggir betur en allt annað að hægt verði að halda henni í skefjum. Flúormengun er langalvarlegasti mengunarþáttur í rekstri álvera. Með nýrri tækni sem verður notuð á Keilisnesi er hægt að halda flúormengun í algeru lágmarki. Brennisteinstvíildismengun er einnig áhyggjuefni vegna alþjóðlegra skuldbindinga um að draga úr slíkri mengun þótt áhrif hennar séu mjög lítil fyrir utan verksmiðjusvæðið. Ýmsir hafa því kallað á svokallaðan vothreinsibúnað til að hreinsa burt brennisteinstvíildið. Virðulegi forseti. Hér er um vandasama ákvörðun að ræða. Vothreinsibúnaður hreinsar um 80 -- 90% af brennisteinstvíildinu úr útblástursloftinu og flytur það í staðinn út í sjó. Magn brennisteinstvíildis ræðst af brennisteinsinnihaldi í rafskautum. Ef brennisteinsinnihald þeirra er mjög lítið fara tæplega 4000 tonn af brennisteinstvíildi út í andrúmsloftið á ári hverju án vothreinsibúnaðar. Til samanburðar má geta þess að sambærilegt magn af brennisteini mun fara út í andrúmsloftið á ári hverju frá Nesjavallavirkjun. Æ erfiðara verður að fá hrein skaut á heimsmarkaði. Með mjög óhreinum rafskautum gæti þrátt fyrir vothreinsibúnað farið allt að 2000 tonnum af brennisteinstvíildi út í andrúmsloftið. Óhreinum rafskautum fylgir að auki mikil þungmálmamengun og ýmis önnur eiturefni sem með vothreinsibúnaði mundu berast beint út í sjó. Mig hryllir við þeirri hugsun að dæla vanadíumþungmálmi og öðrum óþverra beint í sjóinn við hliðina á einhverjum hreinustu og bestu fiskimiðum heimsins. Vothreinsibúnaður til að hreinsa burt brennisteinstvíildi byggir á gamaldags aðferð. Verið er að þróa nýja tækni sem víða er komin í notkun, t.d. að hreinsa brennisteinstvíildið með kalkupplausn sem þá breytist í gifs og ekkert fer í sjó. Því höfum við ákveðið að setja fyrst um sinn stranga kröfu um hámarksbrennisteinsinnihald rafskauta en krefjast ekki vothreinsibúnaðar. Jafnframt eru skýr ákvæði í starfsleyfinu um að hreinsun á brennisteinstvíildi skuli tekin upp um leið og ekki fást lengur hrein skaut. Verði þá tekinn í notkun fullkomnasti hreinsibúnaður sem þá er völ á. Með þessum hætti teljum við að mun betur sé séð fyrir hreinsun á brennisteinstvíildinu til langframa en að krefjast vothreinsibúnaðar strax sem gæti valdið mengun í hafinu við Reykjanes. Meginatriðið er að koma í veg fyrir umhverfisspjöll en ekki að setja upp einhvern ákveðinn búnað. Virðulegi forseti. Aldrei sem nú hefur verið jafnmikilvægt að Íslendingar snúi bökum saman og takist á við hin erfiðu og flóknu mál sem bíða þeirra á alþjóðlegum vettvangi, einkum vettvangi Evrópusamstarfsins. Því miður eyðum við allt of miklum kröftum í fánýtar erjur og illdeilur innan lands. Borgfl. býður upp á valkost. Við viljum takast á við vandamálin á grundvelli nýrra hugmynda og laða fram sjálfsagðar og skynsamlegar breytingar á íslensku þjóðfélagi. Við eigum hvorki við fortíðarvandamál að stríða né heldur erum við bundin á klafa hagsmunagæslu og kjördæmapots. Ég skora á alla umbótasinnaða landsmenn sem aðhyllast stefnu frjálslyndis og umburðarlyndis að taka nú höndum saman og hjálpast að við að leiða þjóðina inn í 21. öldina. Einkum verða hinir fjölmörgu kjósendur Sjálfstfl. að gera upp hug sinn hvort þeir ætla að vera áfram dráttarklárar fyrir vagni fámenns forréttindahóps eða eiga samleið með okkur hinum. --- Góðar stundir.

Guttormur Einarsson : Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Nú þegar hæstv. forsrh. gefur þjóðinni skýrslu um það sem áunnist hefur og hvað er fram undan tel ég rétt að skyggnast á bak við tjöldin og skoða nánar það sem þar hefur farið fram. Ég er þess fullviss að ýmsum bregði í brún þegar það rennur upp fyrir þeim að það er í mörgum veigamiklum atriðum verk Borgfl. að svo giftusamlega hefur nú tekist til við að stýra þjóðarskútunni frá hengiflugi efnahagshruns og koma henni í var, í það minnsta um stundarsakir. Á sama tíma og öfgastefnur í stjórnmálum eru sem óðast að hverfa um allan hinn siðmenntaða heim hafa þeir þrír af gömlu fjórflokkunum sem skipa ríkisstjórnina átt í miklum erfiðleikum með að aðlaga úreltar sérhagsmunastefnur sínar að breyttum tímum. Það hefur því komið í hlut Borgfl. að verða eins konar kjölfesta á stjórnarheimilinu þar sem hann er ekki háður neinum sérhagsmunaöflum. Og með framtíðarstefnu hinna hagrænu stjórnmála að leiðarljósi hefur Borgfl. haft úrslitaáhrif í anda mannúðar og mildi á það hvernig til hefur tekist í þessu stjórnarsamstarfi. Úti fyrir þrumir Sjálfstfl. að hurðarbaki helblár í hengingaról sérhagsmunapots og fjölskyldufjötra en svo snyrtilega innpakkaður í fagurgala um víðsýna framfarastefnu að hálf þjóðin er sögð trúa á blekkingarnar. Þessari ginningargulrót veifar Sjálfstfl. framan í æskufólk þessa lands og aðra þá brautryðjendur sem af heilindum standa traustum fótum í íslenskum raunveruleika. En áður en varir vakna brautryðjendurnir svo upp af vondum draumi og verða þess áskynja að stórbokkarnir eru fyrir löngu búnir að éta gulrótina og jafnframt ná banvænu tangarhaldi á þeim sjálfum í gegnum fjármagnsmarkaðinn, eignarhald á auðlindum landsins eða markaðsforréttindi. Í nepjunni utan dyra má í fjarska greina Kvennalistann villuráfandi í stefnulausri málefnasúpu sem hlaupið hefur í kekki. Góðir Íslendingar. Hér að framan hef ég drepið á nokkrar meginástæður þess að oftar en ella réði úrslitum að ráðherra Borgfl. gátu lagt hlutlægt mat á mál og stefnumið í ríkisstjórninni og skapað þar festu þegar örvænting hinna ríkisstjórnarflokkanna við leit að nýjum stefnum og lífsgrundvelli hefur leitt af sér alls konar upphlaup sem ógnuðu stjórnarsamstarfinu. Þetta gerðist af því að Borgfl. er nýtt óþvingað stjórnmálaafl sem fyrstur íslenskra flokka hefur tileinkað sér hin nýju hagrænu stjórnmál framtíðarinnar. Þannig byggjum við borgaraflokksmenn stefnu okkar m.a. á þeim grundvallaratriðum: að auðlindir þjóðarinnar séu óframseljanleg sameign hennar, að á vettvangi atvinnulífsins ríki fullt frelsi til þátttöku og samkeppni, að allar atvinnugreinar standi á eigin rekstrarforsendum, að hvers konar einokun verði haldið í skefjum svo sem með ríflegum gjöldum til samfélagsins, að nýjum eða betri atvinnuháttum verði opnuð leið með sérstakri fyrirgreiðslu á meðan þeir eru að sanna ágæti sitt. Öll velferð og samhjálp landsmanna byggist á efnahagslegri afkomu í hvers konar atvinnurekstri og því er ljóst að þangað eigum við allt að sækja og verðum því að búa honum ákjósanleg skilyrði. Með aðhaldi og ráðdeild verður svo tryggt að hann skili þjóðarbúinu réttilega þeirri hlutdeild til samneyslu sem honum ber. Við verðum því að lækka þann gífurlega fjármagnskostnað sem að undanförnu hefur sligað atvinnulífið og heimilin í landinu því þannig mun atvinnulífið hafa meira til skiptanna, til launafólks og samneyslu. Þetta má auðveldlega gera með því að veita bönkum og öðrum peningastofnunum strangt aðhald, svo sem með frjálsum viðskiptum atvinnulífsins við erlenda banka. Þá verður ekki lengur undan því vikist að búa æskufólki þessa lands álitleg atvinnutækifæri, ekki með fyrirheitum um þaulsetu í alls konar stofnunum og stjórnarskrifstofum heldur með blekkingarlausum forsendum fyrir hvers konar framtaki og nýsköpun í atvinnulífinu. Með leyfi virðulegs forseta vil ég beina þeim orðum til hæstv. forsrh.: Okkur ber að örva frumkvæðishvöt unga fólksins og sköpunargáfu. Á þann hátt getum við gert því kleift að leggja sitt af mörkum til að skapa þjóðfélaginu þann auð sem velferð þess mun byggjast á um ókomna daga. Það er eitt af meginstefnumálum Borgfl. að afnema hvers konar boð og bönn í viðskiptum við aðrar þjóðir. En því eru að sjálfsögðu takmörk sett hve langt á að ganga í þeim efnum. Þess vegna verðum við að gera það upp við okkur hvaða áhætta fylgir því að gerast dvergfylki í risastóru efnahagsbandalagi eins og ótrúlega margir virðast telja ábatasamt og hættulaust. Mér segir svo hugur að slík ógn við sjálfstæði þjóðarinnar hafi ekki áður blasað við í hartnær 50 ár. Við megum ekki gleyma því að tíminn vinnur með okkur, að þörf Efnahagsbandalagsins fyrir sjávarafurðir okkar vex með hverjum degi sem líður, að festa en lipurð í samningum mun um síðir skila okkur ásættanlegum kjörum, að okkur ber að leita eftir öðrum mörkuðum í fjarlægum heimsálfum til mótvægis við Efnahagsbandalagið svo að við séum ekki stöðugt að glæfrast með öll fjöregg þjóðarinnar í sömu körfunni. Virðulegi forseti. Nú þegar atvinnulífi þjóðarinnar hefur verið stýrt í var stöndum við frammi fyrir þeim valkosti að reisa álbræðslu í einum landshluta þannig að miklar framkvæmdir við virkjanir og línulagnir blasa einnig við í öðrum landshlutum. Stóriðja eins og álver á fullan rétt á sér svo að við Íslendingar megum ekki undir neinum kringumstæðum sitja af okkur þetta tækifæri nú þegar spáð er litlum hagvexti við óbreytt atvinnuástand. Og þar sem fyrirtæki af þessari stærðargráðu varðar hag landsins alls hlýtur staðarvalið að miðast við að það gefi okkur sem mestan arð. Með þetta í huga hafa sérfræðingar og samningamenn komist að þeirri niðurstöðu að reisa skuli álver á Keilisnesi og því hljótum við borgaraflokksmenn að samþykkja það. En ekki verður undan því vikist að slá skjaldborg utan um atvinnulíf og afkomu þeirra byggðarlaga sem afskipt verða þegar til verks kemur. Ég dreg enga dul á það að erfitt verður að koma í veg fyrir þenslu í efnahagslífi okkar á meðan framkvæmdir standa yfir. Í dag er nánast allt atvinnulíf á landsbyggðinni bundið í kvótum á meðan frjálsir atvinnuvegir dafna helst á höfuðborgarsvæðinu. Okkur Reykvíkingum er enginn greiði gerður ef það sneyðist svo um allt atvinnulíf á landsbyggðinni að fólk flosni þar upp frá eigum sínum og þyrpist á höfuðborgarsvæðið. Það er því fyrirsjáanlegt að helstu verkefni í hagstjórn landsins á komandi árum munu beinast að þessum vandamálum. Í þeirri glímu mun Borgfl. halda ótrauður áfram að beita áhrifum sínum sem forustuafl á braut hinna hagrænu stjórnmála. --- Lifið heil.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Staðreyndir skipta máli í stjórnmálum ekki síður en annars staðar í mannlegu lífi. Stundum geta þær verið naprar og sannleikurinn bitur. Það er til að mynda staðreynd sem engum dettur í hug að neita að Sjálfstfl. hrökklaðist úr stjórnarforustu haustið 1988 vegna þess að hann reyndist ófær um að laða ólík öfl til sameiginlegs átaks gegn þeim vanda sem þá var uppi í þjóðfélaginu þrátt fyrir góðæri undanfarinna ára og hann öðrum fremur hafði tekið þátt í að sólunda. Mætir menn jafnt innan hans sem utan höfðu þó bent á raunhæfar leiðir út úr vandanum sem síðar áttu eftir að skipta sköpum í þessu efni. Viðskiptahallinn við útlönd hafði aukist ótæpilega sem og hallinn á ríkissjóði, verðbólgan var á fljúgandi ferð, útflutningsatvinnuvegirnir að stöðvast og allsherjarhrun blasti við. Þetta er staðreyndin sem forusta Sjálfstfl. helst vill reyna að gleyma, ekki síst í samanburði við stöðu þessara mála í dag, réttum tveimur árum síðar. Verðbólgan verður að lækka og komast á svipað stig og í helstu viðskiptalöndum okkar, var krafan sem bergmálaði um allt þjóðfélagið og hafði svo sem heyrst áður. En nú á haustdögum 1990 er þetta hins vegar staðreynd sem hefur áhrif á allt efnahagslíf þessarar þjóðar og það sem mestu skiptir, leggur grundvöllinn að auknum hagvexti og möguleikum að bættum lífskjörum í náinni framtíð. Þessi þýðingarmikli árangur hefur náðst, fyrst og fremst vegna þjóðarsáttarinnar sem aftur var ávöxtur heiðarlegs samstarfs fulltrúa atvinnulífsins og stjórnvalda. Það heiðarlega samstarf er staðreynd sem mun a.m.k. standa til hausts 1991 en án efa hafa síðan ómæld áhrif um langa framtíð þegar menn meta árangurinn sem allir munu njóta. En það var hins vegar sögulegt hlutverk Borgfl. hér á hinu háa Alþingi að ráða úrslitum um þá þróun sem leiddi til þess að þjóðarsáttin varð möguleg og verðbólgan hamin. Þetta er staðreynd sem þeir helst vilja gleyma er nú ylja sér við hillingar skoðanakannana og svífa á skýjum ímyndaðra vinsælda. Það er vissulega fátítt í íslenskum stjórnmálum að svo ungur stjórnmálaflokkur fái slíkt tækifæri og þori að axla þá ábyrgð sem slíkri úrslitastöðu óneitanlega fylgir. En nú þegar árangurinn er ótvírætt að koma í ljós á fjölmörgum sviðum og úti um allt land þurfum við, borgaraflokksfólk, ekki að sjá eftir því að bregðast rétt við á úrslitastundu. Þeir sem okkur gagnrýna háværast mættu hins vegar líta af sanngirni í eigin barm og gaumgæfa eigin verk í sömu stöðu. Ég ímynda mér af gamalli reynslu að jafnvel Sjálfstfl. þættist fullsæmdur af þeim árangri sem hér hefur orðið hefði hann sjálfur átt hlut að máli. Vitaskuld náðum við ekki öllu því fram sem við vildum, en það tókst að ná fram lækkun matarskattsins af brýnustu innlendu afurðunum enda þótt staðan væri vissulega þröng. En það sem nú skiptir mestu máli og enn er óunnið af því sem Borgfl. hefur lagt þunga áherslu á í stjórnarsamstarfinu er að finna leið til þess að rjúfa sjálfvirkni lánskjaravísitölunnar sem raunar hvergi annars staðar þekkist um hinn vestræna heim. Það er meginverkefnið sem enn er óunnið og nú hálfu þýðingarmeira en áður vegna þess að á því veltur hvernig til tekst um efnahagsstjórn hér næstu árin. Þegar það mál er leyst á farsælan hátt getur ríkisstjórnin unað nokkuð vel þeim árangri sem náðst hefur og þeim grundvelli sem tekist hefur að leggja að farsælli þróun til lands og sjávar í náinni framtíð. Hæstv. forseti. Það er hins vegar kaldhæðni örlaganna að þau fleygu orð sem Sjálfstfl. hefur reynt að eigna sér, stétt með stétt, hafa einmitt fengið fyllingu í þjóðarsáttinni og þeim árangri sem með henni hefur náðst. Friðsamleg lausn í kjaramálum sjómanna nú fyrir helgina er eitt dæmi þess að þjóðin öll skilur mikilvægi þess árangurs sem þegar hefur unnist. Og það er þessi árangur sem verður að varðveita. Atvinnulífið, heimilin í landinu og þá ekki síst landsbyggðin eiga hér sömu hagsmuna að gæta. Um það mun baráttan standa á því þinghaldi sem nú er nýhafið og einnig næstu ár. Ég þakka þeim sem hlýddu, hef lokið máli mínu, hæstv. forseti, og býð góða nótt.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Þá hefur nú þjóðin heyrt í forustumönnum sínum og eitt er þó sammerkt með þeim öllum að þeir eigna sér það sem hefur farið á skárri veginn en breiða yfir hitt, gleyma því eða reyna a.m.k. að fela það fyrir þjóðinni. Það var dálítið táknrænt hvernig hv. 1. þm. Suðurl. talaði. Hann var að tala um frjálslyndi í viðhorfi í efnahagsmálum. Hvernig er þetta frjálslyndi? Það er þannig að fjármagnið sýgur framleiðsluna og fátæklingana í landinu. Það er þannig að innan við 20 fjölskyldur eiga mestallar eignir landsmanna. Það er frjálslyndið. Það er frelsi peninganna. Og svo er hv. 1. þm. Suðurl. að tala um það hvernig ástatt var og kenna öðrum um þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar hrökklaðist frá. Hvers vegna var það? Á fyrstu fimm mánuðum sem sú ríkisstjórn sat voru tvöfaldaðir vextir á ríkisvíxlum og allir aðrir vextir hækkuðu að sama skapi. Þetta er fyrst og fremst ástæðan fyrir því hvernig staðan var og að skip Þorsteins Pálssonar & Co strandaði. En þetta er ekki minnst á. Hitt er líka dálítið athyglisvert að aðrir forustumenn flokkanna breiða yfir það sem verr hefur farið. Halda þeir að þjóðin standi í þeirri trú að það hafi verið stjórnað af sanngirni, af réttlæti? Það er ekki nóg að kenna ríkisstjórn við jafnrétti og félagshyggju. Athafnir verða að fylgja orðum. Eitt af því sem var lofað þegar þessi stjórn var mynduð var að koma raunvöxtunum ofan í 6%. Hvað eru þeir? Það kann að vera að þeir sem eiga miklar eignir og hafa 1. veðrétt sinn lausan geti fengið lán með 6 -- 6,5% vöxtum. En þeir sem eru í vandræðum þurfa að borga upp í 10% og fá hvergi lán í bönkunum nú fyrir minna en 8,25%. Bankarnir hafa sem sagt leyfi frá Seðlabankanum til þess að leggja 2% ofan á venjulega vexti ef menn eru í erfiðleikum, ef menn þurfa að skuldbreyta. Og það eru margir sem hafa lent í því vegna þeirrar vaxtastefnu sem hefur verið í þjóðfélaginu þó að á hinn bóginn hafi nafnvextir nú lækkað verulega og það hefur komið mörgum til góða, en hitt er að eyðileggja bæði atvinnurekstur og marga einstaklinga. Er það virkilega svo að forustumenn stjórnarflokkanna og hv. alþm. yfirleitt hafi ekki samband við fólkið í landinu? Er svo komið? Það er verið að tala um byggðastefnu og á sama tíma er verið að tala um álver. Og það er dálítið merkilegt með þetta álver og álsamninga að meira að segja forustumönnum flokkanna kemur ekki saman um hvað hæstv. iðnrh. skrifaði undir, hvort það var minnisblað, hvort það var fundargerð, hvort það voru drög að samningi. Ég held að enginn viti miðað við þá umræðu sem hefur farið fram um þetta efni undir hvað hann skrifaði. Og ríkisstjórnin lagði til og leggur til og margkrossar sig um að það verði komið upp fullkomnustu mengunarvörnum sem til eru og af því að ríkisstjórnin er ákveðin í því á náttúrlega ekki að setja upp vothreinsibúnað. Það sem hæstv. umhvrh. sagði áðan um þessa nýju aðferð sem hann ætlar að nota í sambandi við að hreinsa þá málma og þá mengun sem fer frá álverinu, það er engin reynsla komin á þetta. Það er verið að búa til eina hugmynd sem er ekki búið að rannsaka og enginn veit hvernig til tekst. Hvað á þetta að þýða? Og hæstv. forsrh. lagði áherslu á það að við ættum að hafa landið og sjóinn hrein í framtíðinni. Á sama tíma leggur hann til að semja um álver upp á allt að 430 þús. tonna ársframleiðslu af áli. Fer þetta saman? Er það ég einn sem er hættur að skilja þennan málflutning hér í þessum sal? Ég veit að þjóðin skilur hvað hér er um að vera. Það hef ég orðið heldur betur var við nú upp á síðkastið. Byggðastefnan sem er verið að tala um og hæstv. forsrh. hefur skipað nefnd til þess að gera tillögur um verður náttúrlega að engu eftir því sem þeir vísu menn segja okkur, Jóhannes Nordal, Þórður Friðjónsson og jafnvel hæstv. forsrh. sjálfur, að það þurfi að draga úr öðrum framkvæmdum til þess að passa að stöðugleikinn haldist ef samið verður um álver. Varaformaður Sjálfstfl. segir að það sé tap á orkusamningum næstu 10 -- 20 árin eða 15 -- 20 árin. Hv. þm. Ólafur Einarsson sagði hér áðan í ræðustól: Sjálfstfl. styður álver ef skaplegir samningar fást. En síðan hefur það komið í ljós í umræðum, í blaðafregnum, í viðtölum við þessa menn sem eru í samningum um álver að það verði tæpast hægt að fá hærra verð fyrir orkuna en er í þeim drögum sem allur þingheimur hefur séð og raunar þjóðin öll. Í hálft annað ár hafa farið fram umræður um að stofna stjórnmálaafl í landinu og bjóða fram undir nýju nafni. Þarna er um að ræða einstaklinga úr öllum stjórnmálaflokkum í landinu. Ánægjan er nú þessi. Og það er stefnt að því að þessi stjórnmálasamtök verði komin í fast form skömmu eftir áramót. Þau eru búin að fá nafn og heita Heimastjórnarsamtökin. Ástæðan fyrir þessu er sú að byggðirnar eru að eyðast. Ástæðurnar eru þær að fátækara fólkið hér í þéttbýlinu hefur ekki fyrir nauðþurftum vegna þess að atvinnan hefur dregist saman. Ástæðan er sú að í þessu velferðarþjóðfélagi sem einhverjir voru að státa af hér áðan þurfa bæklaðir að bíða í 17 -- 18 mánuði til þess að komast í aðgerð. Er slíkt ástand þolandi? Menn hafa talað um að það yrði að setja löggjöf um lágmarkslaun. Ég hef flutt tillögu hér á Alþingi um að gerð sé könnun á því hver er í raun og veru framfærslukostnaður í landinu. Þetta má ekki rannsaka. Það er búið að flytja þessa tillögu nú í þriðja sinn en það má ekki sjást hvernig þetta stendur. Eða hvaða önnur ástæða er fyrir því að þessi tillaga hefur ekki verið samþykkt og framkvæmd? Það hefur verið mikið rætt um það að undanförnu víða um land að breyta þurfi vinnulöggjöfinni þannig að hátekjuhópar geti ekki stöðvað þjóðfélagið. Það er viðurkennt að réttarkerfið er illþolandi eins og það er. Þar verður að taka á, hæstv. dómsmrh. Og þannig mætti lengi telja. Eitt af skilyrðunum fyrir því að mín samtök studdu þessa ríkisstjórn var að fjármagnstekjur yrðu skattlagðar eins og aðrar tekjur eins og gert er í öðrum löndum. Ég held að ekki hafi öll þau atriði sem ráðherrarnir hafa verið að tala um verið framkvæmd. Þau eru raunverulega mörg sem ekki hafa verið framkvæmd, t.d. þau sem að framan greinir. Virðulegi forseti. Það verður tekist á í næstu kosningum um það hvort þeir sem níðst er á í þjóðfélaginu geta sameinast um að ná rétti sínum, sameinast um að krefjast réttar síns. Um það verður tekist á. Ég hef því miður ekki tíma til hér að fara ofan í einstök atriði í þessu efni. En það má benda á að það er ólíðandi, óþolandi það kvótakerfi sem staðirnir úti á landi og í raun og veru allir búa við. Það verður að breyta því. Það verður að koma í veg fyrir það að kvótinn sé seldur úr byggðarlögunum. Það verður að gera ráðstafanir til þess að byggðin haldist í landinu. Ef hún gerir það ekki getum við búist við því að annarra þjóða menn komi hingað. Það er talað um það að austantjaldsfólk vilji komast í milljónatali til Norðurlanda. Ef við ekki höfum vit á því að byggja landið, ef við komum okkur ekki saman um að halda áfram að byggja hér þjóðfélag sem hugsar og framkvæmir réttlæti er illa komið fyrir þessari þjóð. --- Góða nótt.

Valgerður Sverrisdóttir : Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Senn dregur að lokum viðburðaríks kjörtímabils í sögu íslenskra stjórnmála. Viðburðaríks m.a. vegna þess að þrjár ríkisstjórnir hafa verið við völd og sú sem nú situr er fjögurra flokka stjórn. En þegar frá líður verður vonandi fyrst og fremst í minnum haft að á þessu kjörtímabili og undir þessari stjórn tókst að koma verðbólgunni niður og þar með að ná stjórn á efnahagsmálum. Og undir þessari stjórn tókst að koma rekstri undirstöðuatvinnugreinanna á réttan kjöl. Sá árangur sem náðst hefur í þessum efnum er stórkostlegur og honum má ekki glutra niður í tengslum við kosningar í vor eða með nýrri ríkisstjórn. Á síðustu árum hafa háir vextir verið að endurspeglast í mynstri atvinnufyrirtækja. Á einum áratug sveifluðust vextir frá því að vera neikvæðir í það að vera hvað mestu okurvextir um víða veröld. Þetta hefur verið sársaukafullt fyrir marga skulduga einstaklinga. Þetta hefur gert rekstur margra fyrirtækja ómögulegan og hafa þau mörg hver lagt upp laupana. Eftir á að hyggja má ef til vill segja að þetta hafi að einhverju leyti verið þrengingar sem íslenskt þjóðfélag þurfti að ganga í gegnum. Sá atvinnurekstur og sú fjárfesting sem byggir á því að fá lán með neikvæðum vöxtum á ekki rétt á sér nú á dögum og enginn biður um slíkt ástand á nýjan leik. Hitt er annað mál að þó svo að nafnvextir hafi lækkað svo sem raun ber vitni eru raunvextir of háir og þeir verða að lækka. Hér á landi hefur sama þróun verið að eiga sér stað og hjá öðrum Norðurlandaþjóðum og öðrum þjóðum með svipuð lífskjör nema hvað hún kemur seinna fram hér á landi. Störfum fækkar í framleiðslugreinum, svo sem landbúnaði, sjávarútvegi, iðnaði, en aukningin er í opinberri starfsemi og þjónustugreinum. Hér hafa orðið til 15.000 ný störf á síðustu átta árum. Segja má að þessi störf séu nánast öll í opinberri starfsemi og þjónustu. Af þessum 15.000 störfum eru 12.500 á höfuðborgarsvæðinu og 2.500 á landsbyggðinni. Allt bendir til að þessi þróun verði óbreytt á næstu áratugum ef ekkert verður að gert. Það er því ljóst að hér verður að taka á málum. Við getum ekki horft aðgerðarlaus á öll ný störf verða til á höfuðborgarsvæðinu. Það er hvorki höfuðborg né dreifbýli í hag. Á landsbyggðinni þarf hvorki meira né minna en 1400 ný störf fyrir ungt fólk á ári hverju. Byggðanefnd skipuð af forsrh. hefur unnið mikið starf á síðustu mánuðum undir stjórn Jóns Helgasonar alþingismanns. Þar eru ýmis athyglisverð mál í meðferð sem vert er að gefa gaum en ekki er tími til að tíunda hér. Þar eru t.d. útfærðar hugmyndir um byggðakjarna sem hefur verið viðkvæmt mál fram til þessa. Mín skoðun er sú að þar sé mjög viðkvæmt mál á ferðinni sem verður að ná samstöðu um. Bættar samgöngur gera þetta mögulegt og eðlilegt. Með sameiningu sveitarfélaga og þar með eflingu þeirra er mikilvægt að þau fái aukin verkefni og tekjustofna frá ríkinu. Sveitarfélög hér á landi hafa ólíkt minna af opinberri þjónustu með höndum en tíðkast hjá nágrannaþjóðum okkar. Þá er mikilvægt að jaðarsvæði fái að njóta sérstöðu þegar kemur að því að draga enn frekar saman í sauðfjárrækt. Eftir því sem heyrst hefur frá stærsta stjórnmálaflokknum hér á landi um landbúnaðarmál upp á síðkastið þá virðist hann vilja vinna í þveröfuga átt sem yrði til þess að sauðfjárræktin á jaðarsvæðum legðist af og þar með væntanlega byggð. Hæstv. forseti. Ég hef í máli mínu einkum fjallað um það sem flokka mætti undir byggðamál. Það er ekki að ástæðulausu sem þau eru ofarlega í huga margra þessar vikurnar eftir að ljóst var að staðsetning álvers yrði á Keilisnesi ef af uppbyggingu þess verður. Það voru mikil vonbrigði fyrir landsbyggðina sem ég ræði ekki frekar hér. Nú snýst málið um mótvægisaðgerðir til að koma í veg fyrir byggðaröskun þessu samfara. Ég vil að síðustu endurtaka það sem ég sagði í upphafi. Verðbólgunni verður að halda niðri til frambúðar. Að öðrum kosti er hér allt komið í óefni að nýju. Ég sé einnig fyrir mér breytt vinnubrögð hér á hinu háa Alþingi með stöðugleika í efnahagsmálum. Í stað þess að vera sífellt að bjarga hlutum fyrir horn, lesa nýjar áætlanir vegna breyttra forsendna ættu stjórnmálin að geta snúist meira um langtímamarkmið á sviði ýmissa velferðarmála svo sem menningarmála og félagsmála. Það mundi ekki einungis gera starf stjórnmálamannsins áhugaverðara og bæta ímynd Alþingis út á við, heldur mundi það snerta hverja fjölskyldu í landinu. Málefni sem sérstaklega snúa að velferð barnafólks og þeirra sem minna mega sín í þjóðfélaginu hafa vijað verða undir í íslenskum stjórnmálum á meðan efnahagsmál hafa tröllriðið umræðunni. Þetta tel ég okkar annars ágæta þjóðfélagi til vansa. --- Góðar stundir.

Jón Kristjánsson : Virðulegi forseti. Við umræður um síðustu stefnuræðu forsrh. á þessu kjörtímabili hefur verið minnt á það að ríkisstjórnin hefur náð góðum árangri í efnahagsmálum síðan slitnaði upp úr stjórnarsamstarfi við Sjálfstfl. vegna ágreinings um málefni atvinnuveganna. Hér er nú lægsta verðbólgan um áratuga skeið. Þessi staðreynd leggur grundvöllinn að bættum lífskjörum og velferðarþjóðfélagi. Staða framleiðsluatvinnuveganna er nátengd byggðamálum í landinu. En það er nauðsynlegt og brýnt að reka þá með sem mestri hagkvæmni. Sú löggjöf um stjórn fiskveiða, sem tekur gildi um næstu áramót, miðar að þessu jafnframt því að varðveita fjöregg þjóðarinnar, fiskstofnana. Sé þessarar hagkvæmni ekki gætt stendur þjóðfélagið ekki undir þeirri þjónustustarfsemi sem nútímasamfélag krefst. Ríkisstjórnin hefur tekist á við það verkefni að tryggja grundvöll fyrir rekstri atvinnulífsins í landinu og bætt afkoma fyrirtækja dylst ekki. Hins vegar verður aldrei þjóðarsátt um það að höfuðborgarsvæðið og nágrenni sitji eitt að þjónustustarfsemi og iðnaðaruppbyggingu. Raunhæfar og áþreifanlegar aðgerðir til að styrkja byggðirnar í landinu og auka jafnrétti fólks á landsbyggðinni verður lokapróf þessarar ríkisstjórnar. Öll áform um uppbyggingu stóriðju suðvestanlands standa og falla með því hvort ríkisstjórnin fellur á þessu lokaprófi eða nær því. En hvernig er svo stefna stjórnarandstöðunnar og þá einkum Sjálfstfl.? Hvernig hefur hún birst þjóðinni á undanförnum mánuðum? M.a. í dagdraumum formanns flokksins í Morgunblaðinu þar sem hann segir í greinaskrifum á viku fresti að ríkisstjórnin eigi að fara frá. Þá muni öll vandamál leysast. En hvernig hefur málflutningur sjálfstæðismanna leitt það í ljós? Því er fljótsvarað. Þau regnhlífarsamtök ólíkra hagsmunahópa sem Sjálfstfl. er hafa ekki skýra stefnu. Varðandi ríkisfjármálin er haldið uppi almennu snakki um skattpíningu en tekið undir hverja kröfu til aukinna útgjalda ríkissjóðs. Þegar heilbrrh. vill kanna skipulagsbreytingar í heilbrigðisþjónustunni í Reykjavík sem gætu leitt til sparnaðar jafnvel upp á hundruð milljóna er bitið í skjaldarrendur til varnar úreltu kerfi sem m.a. kemur fram í því að 12.000 Reykvíkingar eru án heimilislæknis. Opinber rekstur kemst ekki hjá umræðu og aðgerðum í hagræðingarátt fremur en framleiðsluatvinnuvegir landsmanna. Allir muna málþóf dögum saman sl. vetur um tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið. En nú hafa bæði formaður og varaformaður Sjálfstfl. gefið tóninn um umræður um aðild að Efnahagsbandalaginu. Sú aðild kemur ekki til greina. Í álmálinu er stefnan óljós og á reiki og yfirlýsingar forustumanna ganga á skjön. Þingmenn Sjálfstfl. sátu hjá við atkvæðagreiðslu um löggjöf um stjórn fiskveiða á sl. vori og þess verður ekki vart að þessi stærsti flokkur þjóðarinnar hafi skýra stefnu í sjávarútvegsmálum. Þetta eru staðreyndir sem vekja athygli ekki síst fyrir það að þetta er flokkurinn sem telur sig borinn til forustu í þjóðmálum næstu árin. Góðir Íslendingar. Við stöndum á þröskuldi nýrra tíma, aukinna samskipta og samkeppni þjóða á öllum sviðum. Við framsóknarmenn viljum taka þátt í þessum samskiptum. Við viljum ekki ganga undir yfirþjóðlegt vald né afhenda yfirráð yfir auðlindum okkar. Þess vegna er aðild að Evrópubandalaginu ekki á dagskrá. Það er óskynsamlegt að auka nú flokkadrætti í þjóðfélaginu með umræðum um slíka aðild. Hin miklu tíðindi af alþjóðavettvangi eru þau að öfgastefnur til hægri og vinstri hafa beðið skipbrot. Síðast hrundi kommúnisminn. Öfgastefnur hafa aldrei átt erindi við íslenskt samfélag. Við framsóknarmenn viljum vinna að málum undir merkjum frjálsra einstaklinga og félagasamtaka þeirra. Undir þeim merkjum höfum við besta möguleika til farsældar í þessu þjóðfélagi. --- Góða nótt.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Það er hálfnöturlegt þegar hv. 2. þm. Framsfl. á Austurlandi hleypur í skarðið fyrir sjútvrh. að hann skyldi ekki hafa gefið sér tíma til þess að lesa ræðu forsrh., sem hann flutti hér áðan, stefnuræðuna sjálfa, þegar hann var að ráðast að okkur sjálfstæðismönnum fyrir það að við skyldum á síðasta þingi hafa veist harkalega að ríkisstjórninni fyrir að hún skyldi ekki efna til tvíhliða viðræðna við Evrópubandalagið um sjávarútvegshagsmuni okkar, --- gleymdi þessi þingmaður að forsrh. tekur undir þessi sjónarmið okkar í sinni stefnuræðu og er greinilegt þar að hann finnur til þess að hann veðjaði þar á rangan hest, utanrrh. Vitum við sjálfstæðismenn kannski betur en flestir aðrir að það getur verið valt að treysta orðum hans. A.m.k. minnist ég þess að ég hef ekki í annan tíma heyrt fegurri heitstrengingar né blíðari fagurmæli eða fagurgala en frá þeim manni fyrir síðustu kosningar þegar hann var að tala um að hann hefði loksins skilið að ef við Íslendingar ætluðum að stefna fram til betra mannlífs, bættra lífskjara, öruggari atvinnuhátta væri nauðsynlegt að opna ekki aðeins landamæri okkar heldur opna svo landið að viðskipti gætu orðið frjáls, bæði gjaldeyrisviðskipti og önnur viðskipti þannig að hendur okkar væru ekki bundnar í úreltum höftum. Eiður Guðnason, þingmaður Alþfl., gleymdi því hér áðan að það var í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar sem ákveðið var að gjaldeyrisverslunin skyldi gefin algerlega frjáls. Við biðum og biðum eftir því að viðskrh. gæfi út reglugerðina. Við vorum farnir að halda á tímabili að Pólverjar yrðu á undan okkur að gefa gjaldeyrinn frjálsan. Loksins örlaði á reglugerðinni en hún er ekki djarfari en svo að þar er gert ráð fyrir því að hömlur verði að fullu afnumdar á því herrans ári 1993. Menn hafa hér talað um þjóðarsátt. Forsrh. þakkar sér þjóðarsátt. Hver einasti ræðumaður sem hér kemur upp þakkar sér þjóðarsátt. ,,Ef ég lofa mig ekki sjálfur,`` sagði karlinn, ,,gerir enginn það.`` Hvernig var nú ástandið þegar þjóðarsáttin var gerð? Sl. þrjú ár hefur landsframleiðsla okkar Íslendinga dregist saman um 8%. Á sama tíma hefur landsframleiðsla í löndum OECD aukist um 9%. Síðan ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar hvarf frá völdum hafa lífskjör á Íslandi versnað um 15%. Og hvernig er ástandið í skattamálum? Einungis á milli áranna 1988 og 1989 voru skattar hækkaðir sem svarar 120.000 kr. á fjögurra manna fjölskyldu. Formaður Alþfl. var að hrósa sér af því að hann hefði sett lög um staðgreiðslukerfi skatta. Auðvitað skjöplaðist honum þar. Þau lög voru sett meðan Þorsteinn Pálsson var fjmrh. Þá settum við okkur það mark að skattleysismörk skyldu vera við 42.000 kr. sem er sama og 63.836 kr. nú hjá einstaklingi. En í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar eru það 55.576 kr. Þar skakkar 8.000 hjá einstaklingum, 16.000 hjá hjónum og núna er skattprósentan 39,79% en var 35,2% í tíð Þorsteins Pálssonar. Við tölum um þjóðarsátt. Við sjálfstæðismenn leggjum áherslu á, eins og áður, að stétt vinni með stétt, eins og dómsmrh. man síðan hann var í Sjálfstfl. að við leggjum til grundvallar og þjóðarsáttin byggist á þeirri grundvallarhugsun okkar. Við gerum okkur grein fyrir því að við getum ekki unnið upp á nýjan leik lífskjörin nema okkur takist að auka þjóðartekjur, nema okkur takist að styrkja atvinnuvegina og á það munum við leggja áherslu eftir næstu kosningar. Það er óhjákvæmilegt fyrir mig að minnast nokkrum orðum á álver. Iðnrh. markaði viðræðurnar um álverið með þeim hætti að álver skyldi rísa úti á landi, annaðtveggja við Eyjafjörð eða Reyðarfjörð. Síðan hefur komið í ljós að þessum orðum hans fylgdi lítil alvara og það var greinilegt á fundi sem ég átti með Akureyringum í fyrradag að ýmsir ráðherrar og þingmenn ríkisstjórnarinnar hafa uppi ýmsar efasemdir um að iðnrh. hafi í rauninni viljað berjast fyrir því að álverið risi úti á landi. Það er af þeim sökum sem við úti á landi gerum þá réttmætu kröfu til ríkisstjórnarinnar að hún greiði að fullu þann kostnað sem hin ýmsu sveitarfélög hafa haft af þeim falska málatilbúningi sem þannig var lagður til grundvallar. Við viljum einnig leggja á það ríka áherslu að með margvíslegum hætti öðrum verði greitt fyrir því að atvinnulífið úti á landi geti risið. Við höfum hlýtt á þingmenn Framsfl. og við heyrum að þeir finna sárt til þess að landsbyggðin stendur nú höllum fæti. Þeir eru ekki sammála forsrh. sínum og þeir reka hornin í Alþfl. Það var eftirtektarvert að við hlýddum hér áðan á tvo af áhrifamestu þingmönnum Alþb., hv. þm. Ragnar Arnalds og Hjörleif Guttormsson, þar sem þeir veittust harkalega að ríkisstjórninni vegna afstöðu hennar í tveimur stærstu málunum sem hún hefur nú til umfjöllunar, álmálinu og Evrópubandalaginu. Áður höfum við heyrt hvernig Jón Baldvin Hannibalsson hefur veist að Alþb. í sambandi við stefnuna í landbúnaðarmálum og við höfum lesið það okkur til mikillar furðu að formaður Alþfl. vilji bjarga gjaldþrota sjóðum Jóhönnu Sigurðardóttur með því að sækja einn milljarð í enn þá meiri gjaldþrotasjóð, Lánasjóð ísl. námsmanna. Ef við berum saman málflutning og stefnumið einstakra ráðherra sjáum við að þar er hver höndin upp á móti annarri. Við sjáum að mikil Heljarslóðarorrusta er rekin í þessari ríkisstjórn og við munum eftir því að Benedikt Gröndal sagði í eftirmála þeirrar útgáfu: ,,Stafsetning á bók þessari er með ýmsu móti, til þess að þóknast öllum sem aldrei koma sér saman.`` Eins er um þessa ríkisstjórn. Hún kemur sér ekki saman í hinum stærstu málum. Samt sem áður er ekki annað að sjá en að hún ætli að sitja áfram eftir næstu kosningar, en það veit trúa mín að það mun henni ekki takast. Að sjálfsögðu mun okkur takast, frjálshyggjumönnum og frjálsum mönnum í þessu landi, að velta þessari ríkisstjórn úr sessi í næstu alþingiskosningum. --- Góða nótt.

Árni Gunnarsson : Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Fyrst nokkur orð um ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e. og þær fullyrðingar sem hann hafði í frammi um viljaleysi hæstv. iðnrh. til þess að koma álveri út á land. Ég get fullyrt að hæstv. iðnrh. barðist fyrir því með oddi og egg að álver risi á landsbyggðinni, hann gerði sér grein fyrir mikilvægi þess. Það voru hins vegar hinir erlendu samningsaðilar í viðræðunefnd um álver sem tóku af skarið um það að álver skyldi rísa á Keilisnesi. Um þetta er ekki deilt. Virðulegi forseti. Það er orðið áliðið kvölds, klukkan raunar langt gengin 12 og hér hefur mikið verið rætt um góðan árangur ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum. Það hefur líka mikið verið rætt um álver og kannski orðið tímabært að ræða um fleiri mál sem mikilvæg eru í nútíð og framtíð fyrir þessa þjóð. ,,Hreint umhverfi, land, loft, vatn og sjór mun þegar fram í sækir reynast mesta auðlind þessarar þjóðar.`` Þetta sagði hæstv. forsrh. í stefnuræðu sinni áðan. Þessari niðurstöðu mótmælir enginn maður. Það sem felst í þessum orðum leggur hins vegar miklar skyldur og þunga ábyrgð á þing og þjóð. Eftir áratuga andvaraleysi erum við að vakna til meðvitundar um þær hættur sem steðja að viðkvæmri náttúru landsins og matarkistunni miklu sem geymir fjöregg þjóðarinnar, hafinu sjálfu. Mikilvægt umhverfisráðuneyti er tekið til starfa þótt enn sé deilt um valdsvið þess. Utanrrh. hefur hvatt til umræðna um afvopnun á höfunum þar sem kjarnorkuknúin skip fara um og ógna lífsafkomu þjóðanna, einkum Íslendinga. En baráttan innan lands við landeyðingu og sóðaskap gengur hægt. Framlög til landgræðslu eru í lágmarki, sorpeyðing víða í lamasessi og sama gildir um frárennslismál. Og Íslendingar verða að gæta þess vandlega að hagvaxtarkrafan brengli ekki skynsamlegt mat á mengunarvörnum. Á alþjóðlegum vettvangi þurfum við að halda vöku okkar, enda ógnar margvísleg atvinnustarfsemi og framkvæmdir nágrannaþjóðanna hafsvæðum okkar. Í morgun barst mér skýrsla þar sem segir að forustumenn endurvinnslustöðvarinnar á Dounreay á Skotlandi hyggist undirrita um 50 samninga við margar þjóðir um endurvinnslu og geymslu á geislavirkum kjarnorkuúrgangi. Þegar er búið að undirrita einn samning. Þetta bendir til þess og segir mér það að verkefni stöðvarinnar verði mun meiri og víðtækari en gefið hefur verið í skyn. Enn á ný verða íslensk stjórnvöld að mótmæla harðlega við bresku ríkisstjórnina. Það þarf einnig að afla aukins stuðnings við mótmælin meðal nágrannaþjóðanna. Dounreay - stöðin gæti fljótlega haft afdrifaríkar afleiðingar á veiðar Íslendinga og sölu fiskafurða og þá gæti grundvöllur hins margumtalaða hagvaxtar brostið fljótlega. Nátengt umhverfismálum er hið gamla baráttumál Alþfl. um þjóðareign á landi. Rétt eins og þjóðin öll á tilkall til þeirra verðmæta sem í hafinu eru hlýtur hún að eiga landið sem hún býr í. Þingmenn Alþfl. hafa hvað eftir annað reifað þessi mál á þingi en fengið litlar undirtektir. Á umtöluðu, kannski mjög umtöluðu, flokksþingi var samþykkt ályktun þar sem flokknum er falið að semja frv. um löggjöf um almannarétt og sameign þjóðarinnar á Íslandi öllu, gögnum þess og gæðum. Í þessari löggjöf verði kveðið á um frjálsan aðgang landsmanna að landi sínu og nýtingu þess. Þetta verði að sjálfsögðu gert með tilliti til takmarkana vegna atvinnustarfsemi, skipulagðrar landnýtingar og friðunar af náttúrufarsástæðum. Ekki er vafi á því að málið kemur fljótlega á dagskrá, enda tímabært orðið að þjóðin öll fái það staðfest að hún eigi landið sem hún býr í. Með því móti mun hún öðlast ríkari tilfinningu fyrir umhverfi sínu og náttúru og öll landvernd verður auðveldari og aðgerðir líklegri til árangurs. Þá ber hver maður ábyrgð á eign sinni. ,,Það er fleira matur en feitt kjöt,`` segir öldruð vinkona mín tíðum þegar henni finnst nóg um bruðl og óhóf. Og stjórnmál snúast um fleira en efnahagsmál. Þótt hagvöxtur sé mikilvægur má hagvaxtarkrafan ekki um of beina athygli okkar frá þörfum mannsins fyrir annað og fleira en hagsældina eina. Á fyrrnefndu flokksþingi Alþfl. fjallaði kunnur læknir í ræðu um nauðsyn mannverndar sem taki mið af þörfum fjölskyldunnar, málefnum barna og unglinga, skólamálum og heilsuverndarstarfsemi. Hann sagði m.a. að stefnumið þessa þjóðfélags virtist aðeins varða manneskjuna óbeint því hér hefði sú fullvissa ávallt ráðið ríkjum að meira magn jafngilti meiri gæðum og meiri neysla jafngilti meiri velferð. Þá sagði hann m.a.: ,,Hér á landi má sjá merki um hvernig okið af hagvaxtarkerrunni veldur álagi og spennu. Því fylgir hálfgert neysluæði sem er jú undirstaða hagvaxtarins. Þannig er það að hagvöxturinn hlýtur að eyða sjálfum sér því smám saman dregur úr þreki þeirra sem kerruna draga. Það er með öðrum orðum næsta víst að vinnuþreki og heilsu þeirrar þjóðar sem dregur of þungt hlass mun hraka nema viðeigandi ráðstafanir verði gerðar. Það eru ekki einungis auðlindir náttúrunnar sem eru takmarkaðar heldur á þrek mannsins til að halda uppi flóknu neyslusamfélagi samtímans einnig sín takmörk.`` Rauði þráður þessarar ræðu er sá að við eigum að viðurkenna þann hagvöxt sem tryggir aukinn jöfnuð meðal fólksins en afneita þeim hagvexti sem eykur ójöfnuð. Í landi þar sem misnotkun vímuefna fer vaxandi, ofbeldi og afbrot aukast og vandamál yngstu kynslóðarinnar hrannast upp er nauðsynlegt að auka umræður og aðgerðir er snúast um mannvernd. Með samþykkt ályktunar í þessum málaflokki vill Alþfl. leggja sitt af mörkum og hvetur aðra til samstarfs. Það jafnvægi sem nú hefur náðst í efnahagsmálum getur orðið góður grundvöllur til að bæta kjör þeirra lakast settu. Það gæti einnig skapað svigrúm til að græða þau sár sem upplausn og öryggisleysi hefur opnað. Veigamestu verkefnin eru að styrkja stöðu fjölskyldunnar, draga úr vinnuálagi og stöðva háskalega byggðarröskun og hvetja til endurskoðunar á því gildismati sem hér hefur verið ríkjandi. --- Lifið heil.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Góður áheyrendur. Einn ötulasti baráttumaður frelsis á okkar tímum, Havel, forseti Tékkóslóvakíu, hefur lýst stjórnmálamanni nútímans á þann veg að kerfið, hugmyndafræðin og valdatæknin hafi svipt stjórnmálamenn samvisku sinni, náttúrlegri skilningsgáfu og eðlilegu orðfæri. Mér varð hugsað til þessarar lýsingar Havels undir þeirri efnahagsþulu sem forsrh. flutti okkur í kvöld. Að hætti hins hefðbundna stjórnmálamanns talaði hann til okkar á hagfræðimáli. Hvers vegna gerði hann það? Var það í von um að orðavalið hindraði okkur í að sjá samhengisleysið og mótsagnirnar í ræðu hans eða var það til þess að draga athygli okkar frá þeirri staðreynd að í ræðunni er ekkert fjallað um þau grundvallaratriði sem daglegt líf okkar snýst um? Hefði ræðan verið hátíðarræða, er þá ekki líklegt að hann hefði farið fögrum orðum um gildi menningar, börnin og framtíðina og fjölskylduna sem hornstein þjóðfélagsins? Forsrh. sat nýlega ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um kjör og aðbúnað barna í heiminum. Þrátt fyrir þá vitneskju sem hann hlýtur að hafa fengið þar og þrátt fyrir þá staðreynd að vernd og réttarstaða barna er um margt bágborin í okkar samfélagi vék hann ekki einu orði að málefnum barna. Hvaða boðskap hafði hann að færa fjölskyldunum í landinu? Hafðir þú, hlustandi góður, á tilfinningunni að forsrh. viti hvað það kostar að halda heimili? Hvað með þá sjálfsögðu kröfu að dagvinnulaun dugi til framfærslu? Fékkstu svar við því hvernig hann ætlar að endurreisa húsnæðiskerfið sem ríkisstjórn hans kom á með lögum? Hvað með tvö skattþrep og styttingu vinnutímans? Hvað kom fram um aðbúnað skólanna, aðgerðir til að koma á samfelldum skóladegi og skólamáltíðum fyrir börn? Forsrh. sem heldur stefnuræðu og nefnir kjör aldraðra og fatlaðra í hálfri setningu, svona í framhjáhlaupi, og minnist ekki einu orði á fjölskyldumál og velferð barna minnir óneitanlega á lýsingu Havels á stjórnmálamanninum sem hefur glatað náttúrlegri skilningsgáfu sinni. Sú þróun er hættuleg að stjórnmálamenn svamli eingöngu í feni hagfræðinnar og líti á fólkið sem tölfræðilegan hóp. Þeir eru með öllu ófærir um að setja sig í spor annarra og löngu hættir að sjá tengslin milli þeirra ákvarðana sem þeir taka og hvaða áhrif þær hafa á líf fólksins. Þeir gleyma að dýrmætasta auðlind landsins er fólkið sjálft og að framtíð okkar allra veltur á því hvernig við búum að fólkinu í samfélaginu. Stjórn hagkerfisins á því fyrst og fremst að snúast um velferð einstaklinganna sem í þjóðfélaginu búa. Virðulegur forseti. Það var nauðsynlegt að minnast á þessi mikilvægu atriði sem forsrh. sá ekki ástæðu til að fjalla um í ræðu sinni. Þetta eru þó aðeins örfá atriði sem varða aðbúnað og kjör fólks og við kvennalistakonur teljum að eigi að vera meginviðfangsefni stjórnmálanna. En það er ekki síður nauðsynlegt að fara nokkrum orðum um þær mótsagnir og það samhengisleysi sem einkenndi ræðu forsrh. og hlýtur að grafa undan trú fólks á að einhver alvara fylgi orðum hans og þau séu af heilindum mælt. Forsrh. minntist á að ríkisstjórnin legði aukna áherslu á ,,vaxandi uppbyggingu og nýsköpun í atvinnulífinu``, eins og segir orðrétt í ræðu hans. Hefur þú, hlustandi góður, orðið þess áskynja að ríkisstjórnin hafi haft frumkvæði eða skapað skilyrði fyrir nýsköpun í atvinnulífi í þínu byggðarlagi? Nei, mótun atvinnustefnu fyrir alla landsmenn hefur kristallast í áformum um risavaxið mengandi álver. Þetta telja ráðamenn lausn fyrir alla landsmenn en neita að horfast í augu við þá staðreynd að stórfyrirtæki á suðvesturhorninu mun auka enn frekar á atvinnuvanda landsbyggðarinnar og fólksflutningar munu enn aukast. Forsrh. minntist á að hann mundi líta á byggðamálin út frá nýju sjónarhorni. Hvað skyldi hann hafa í huga? Í hverju birtast nýjar áherslur og ný viðhorf til þeirra mála? Þess sér hvergi stað. Hafa menn gert sér grein fyrir að við erum komin í eindaga með uppbyggingu atvinnulífsins fyrir andvaraleysi ríkisstjórna sem forsrh. hefur sjálfur átt aðild að undanfarna tvo áratugi? Í stefnuskrá Kvennalistans segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Í byggðamálum, sem á öðrum sviðum þjóðlífsins, er þörf fyrir nýtt verðmætamat sem byggir á kvenlegri lífssýn.`` Það er einmitt hér sem við komum að því sem máli skiptir um þróunina í framtíðinni. Atvinnustefna framtíðarinnar er gagnslaus ef ekki er tekið mið af þörfum kvenna. Við vitum að meðal kvenna er að hluta til ónýttur forði hugmynda, orku og tilfinninga, en það er ekki síst það síðastnefnda sem baráttan gegn byggðarröskun byggir á. Það nýja og ferska sem nú er þörf á í atvinnumálum getur komið frá konum ef nauðsynlegar forsendur eru fyrir hendi, fjármagn, stuðningur og fræðsla. Kvennalistakonur hafa oft bent á stöðu kvenna þegar atvinnumálin ber á góma hér í þinginu. Við höfum m.a. lagt fram frv. um að komið verði á fót sérstakri atvinnuþróunardeild fyrir konur við Byggðastofnun. Þessi hugmynd hefur ríkisstjórninni þótt allt að því fáránleg og lýsir það best skilningsleysi þeirra á því að framtíð byggðarinnar hvílir að sjálfsögðu á herðum kvenna. Á norrænni ráðstefnu um konur og byggðarþróun sem haldin var hér á Íslandi fyrir tveimur vikum kom fram að á Norðurlöndunum hafa stjórnvöld fyrir löngu gert sér ljósan þann vanda sem landsbyggðin stendur frammi fyrir ef konur hafa þar ekki atvinnu. Því hafa þar verið gerðar ýmsar athyglisverðar tilraunir með það fyrir augum að leysa atvinnuvanda kvenna, m.a. með því að eyrnamerkja sérstaklega fé til fræðslu og atvinnusköpunar fyrir konur, einmitt í sama anda og við kvennalistakonur höfum lagt til. Í grein um flóttann af landsbyggðinni eftir Lilju Mósesdóttur hagfræðing bendir hún á mikinn brottflutning ungs fólks frá landsbyggðinni og þá sérstaklega kvenna. Einnig bendir hún á að ef koma á í veg fyrir frekari brottflutning þarf atvinnulífið á landsbyggðinni að geta tekið við 1380 nýjum einstaklingum á ári hverju næstu tvo áratugina. Hafa stjórnvöld hugleitt þetta og gert áætlanir um hvaða skilyrði þau ætla að skapa fólki sem vill taka frumkvæði í atvinnulífinu? Það örlaði ekki á framtíðarsýn í ræðu forsrh. og því vart viðbragða að vænta af hans hálfu. Kvennalistakonur hafa borið fjölmargar tillögur í atvinnumálum inn í sali Alþingis, t.d. um nýsköpun í ferðaþjónustu, fjarvinnslustofur, byggðakvóta í sjávarútvegi og kvennadeild við Byggðastofnun sem ég nefndi áðan. Það er sannfæring okkar að þó að þessar tillögur hafi ekki allar verið samþykktar og okkur þyki oft miða hægt við að koma hugmyndum okkar í framkvæmd hefur reynslan sýnt að þær hugmyndir sem við berum fyrir brjósti sanna gildi sitt miklu fyrr en menn órar. Við höfum í starfi okkar náð ótrúlegum árangri þótt sigrar okkar séu ekki alltaf augljósir. Við höfum beitt okkur fyrir lengingu fæðingarorlofs með þeim árangri að öðrum var ekki lengur stætt á að bíða með að hrinda því í framkvæmd. Þannig er ungbörnum nú tryggð umönnun foreldra sinna fyrstu sex mánuði ævinnar. Umhverfismál hafa verið okkar hjartans mál og nú er a.m.k. þeim áfanga náð að umhverfisráðuneyti hefur verið stofnað þótt við hefðum viljað sjá það öflugra og metnaðarfyllra. Við höfum ávallt verið sannfærðar um að umræða um utanríkismál eigi að vera um frið en ekki um fjendur. Konur um allan heim hafa með samstöðu sinni og starfi í friðarhreyfingum séð til þess að svo hefur orðið. Konur eru nú meira en fjórum sinnum fleiri á þingi en þær voru þegar Kvennalistinn bauð fyrst fram fyrir liðlega sjö árum. Fjölgun kvenna í sveitarstjórnum hefur líka orðið umtalsverð. Þótt róðurinn sé þyngstur í launamálum munum við vinna áfram af þrautseigju til að rétta hlut kvenna. Þar er mikið verk óunnið en árangurs aðeins að vænta ef konum skilst hverju þær geta breytt með samstöðu sinni. Reynslan hefur sýnt að þetta verk verða konur að vinna. Þær þekkja það best í eigin lífi að það gengur ekki til lengdar að láta skammta sér úr hnefa. Kvennalistinn lítur á það sem grundvallaratriði að þeir sem taka þátt í stjórnmálum standi við orð sín og gerðir. Það höfum við að leiðarljósi í öllu okkar starfi. Við munum halda áfram að vinna af þeirri trúmennsku, krafti og framsýni sem hefur einkennt starf okkar, fullvissar um það að stefna okkar á ekki síður brýnt erindi við þjóðina nú en þegar við byrjuðum. --- Góða nótt.

Margrét Frímannsdóttir : Virðulegi forseti. ,,Unz kyrrðin er allt í einu rofin: stjórnmálamennirnir eru farnir að öskra, það á að kjósa. Þetta óskemmtilega félag, sem ekki er hægt að losna við með neinum þekktum ráðum, en sú huggun ein, að vita það í fjarlægð, hefur nú flutzt til okkar um stundarsakir. Ókvæðisorð þeirra og gagnkvæmar aðdróttanir um glæpi fylla þessa kyrrlátu orðvöru byggð.`` Góðir hlustendur. Þannig hóf Magnús Kjartansson sína ræðu í útvarpsumræðum 14. maí 1969 með því að vitna í frásögn Halldórs Laxness í Atómstöðinni af þingmálafundi í dal fyrir norðan. Og þessi sama tilvitnun getur vel átt við hér í kvöld. Þá, líkt og núna, virtist takmarkaður áhugi þjóðarinnar á stjórnmálum hafa valdið þingmönnum áhyggjum því Magnús sagði m.a. í ræðu sinni: ,,Stjórnmálin eru engin sérmál okkar, sem atvikin hafa skolað inn á þing. Þau eru ekki einvörðungu fólgin í starfsemi flokka og boðskap stjórnmálablaða. Þau eru sjálf hin hversdagslega lífsbarátta fólksins í landinu, vandamál heimilanna, örlög einstaklinganna.`` Þessi orð Magnúsar eru jafnrétt nú og þegar þau voru sögð hér í sal Alþingis fyrir 21 ári síðan. E.t.v. er áhugi fólks ekki meiri nú en þá og jafnmargir sem afgreiða stjórnmál sem eitthvert leiðindaþras og skítkast, jafnvel mannskemmandi. Ef svo er höfum við brugðist ykkur, hlustendur góðir, brugðist því hlutverki okkar að vekja hjá ykkur áhuga á öllum þeim mikilvægu málum sem stjórnmálin eru. Það er slæmt því að það skiptir svo miklu fyrir framtíð þjóðarinnar á hvern hátt landinu er stjórnað og hvaða leiðir, hvaða stefnu menn velja. Pólitík er ekki alltaf skemmtileg en hún er nauðsynleg og nátengd daglegu lífi okkar. Í ræðu forsrh. hér fyrr í kvöld var grein gerð fyrir þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur markað. Alþb. á hlut í þeirri stefnu. Eins og jafnan þegar um samsteypustjórn er að ræða höfum við ekki náð öllum okkar stefnumiðum fram. Margt hefur þó áunnist í tíð þessarar ríkisstjórnar. Nefni ég þar fyrst að verulegur árangur hefur náðst í efnahagsmálum. Það gerðist ekki sársaukalaust. Þjóðarsáttin svokallaða hefur eflaust verið þeim erfið sem vonuðu að samningar um kaup og kjör hefðu í för með sér fleiri krónur í launaumslagið. Flestir eru þó á þeirri skoðun að lítil verðbólga og lækkun vaxta feli í sér verulega kjarabót og þegar samið hefur verið á núlli hlýtur leiðin að liggja upp á við á nýjan leik. Frv. til fjárlaga fyrir næsta ár hefur verið lagt fram á Alþingi. Þetta frv. einkennist ekki af því að kosningar eru í vændum heldur að áhersla er lögð á að varðveita þann árangur sem náðst hefur. Stefna Alþb. hefur m.a. skilað sér í ýmsum breytingum á skattalöggjöfinni í átt að auknu réttlæti og jöfnuði. En þar eigum við þó verk óunnið. Enn þá hefur t.d. ekki náðst samkomulag um tvö skattþrep eða um skatta á fjármagnstekjur, hvort tveggja brýn réttlætismál sem þurfa að ná fram. Þegar ný ríkisstjórn tók við haustið 1988 voru gríðarlegir erfiðleikar í atvinnumálum landsmanna. Einna verst var ástandið hjá stóriðju okkar Íslendinga, sjávarútveginum. Sjóðirnir tveir, Hlutafjársjóður og Atvinnutryggingarsjóður, sem þá voru settir á laggirnar til að rétta þessa atvinnugrein við eru nú að ljúka störfum. Þar hefur verið unnið mikið og gott starf en þó má ljóst vera að stofnun slíkra sjóða er neyðarúrræði og án stöðugleika í efnahagslífi væru aðgerðir sjóðanna gagnslausar. Ný lög um stjórn fiskveiða taka gildi um áramót. Þar er helst til bóta að sveitarfélög fá aukinn rétt til að koma í veg fyrir að kvóti verði seldur úr viðkomandi byggðarlögum. Þarna hefði ég viljað sjá algert bann við hvers konar braski með óveiddan fisk og að meira tillit væri tekið til þeirra svæða sem eiga allt undir útgerð og fiskvinnslu. Það er einnig ljóst að ef sjávarútvegur á í framtíðinni að vera sú stóriðja sem við byggjum afkomu okkar á, þá verður að endurskoða og endurskipuleggja vinnslu - og sölukerfið þannig að ávallt fáist sem best verð fyrir afurðir okkar. Stöðugleiki í efnahagslífinu skapar möguleika á nýjum atvinnutækifærum. Stöðugleikinn veitir okkur einnig og ekki síður tækifæri til þess að treysta stöðu þeirra fyrirtækja og stofnana sem við eigum í dag. Efling atvinnulífs í landinu þarf ekki nauðsynlega að þýða ný og ný fyrirtæki. Það er ekki síður mikilvægt að styrkja rekstur þeirra sem fyrir eru, t.d. í iðnaði. Íslenskur landbúnaður hefur átt við mikla erfiðleika að etja undanfarinn áratug og fyrir séð að samdráttur mun áfram verða í hefðbundnum búgreinum og störfum mun fækka. Þessu þarf að mæta en ekki endilega með því að búa til nýjar atvinnugreinar. Við skulum minnast þess að ræktun loðdýra og fiskeldi hafa enn ekki verið það bjargráð sem til var ætlast. Það mætti t.d. vel hugsa sér að bændur tækju að verulegu leyti við verkefnum í landgræðslu og skógrækt sem nú eru unnin af ríkisstofnunum. Landgræðsla ríkisins og Skógrækt ríkisins sæju um áætlanagerð, leiðbeiningar og eftirlit en framkvæmdir yrðu á vegum bænda. Fáir þekkja landið betur en þeir og þarna eru möguleikar til að styrkja búsetu um landið með tilfærslum einum saman. Þessi leið hefur ýmsa aðra kosti í för með sér og er vel til þess fallin að efla landgræðslu - og gróðurverndarstarfið. Virðulegi forseti. Eðlilega verður okkur tíðrætt á kvöldi sem þessu um þá þýðingu sem stöðugleiki í efnahagsmálum hefur fyrir þjóðina. Hann er undirstaða þess að við horfum nú bjartari augum til framtíðar en áður. Stöðugleiki í efnahagslífinu er svo stór þáttur í stjórnmálunum í hversdagslegri lífsbaráttu okkar allra, í vandamálum heimilanna og örlögum einstaklinganna. Öðrum stórmálum, eins og álmálinu svokallaða, hafa verið gerð skil hér í kvöld. Í því sambandi vil ég aðeins segja þetta. Við þurfum vissulega að styrkja atvinnulíf okkar og þar er nýtt álver aðeins einn kostur af mörgum sem við eigum og munum skoða á jákvæðan hátt. Þegar ákvörðun er tekin verðum við að tryggja að uppbygging slíkrar atvinnustarfsemi kosti okkur ekki meira en hún gefur og hún hafi ekki í för með sér skaðleg áhrif á náttúruna. Varnir gegn umhverfisspjöllum og mengun verða að vera tryggar. Við erum fámenn þjóð og það á að vera auðvelt fyrir okkur að taka ákvarðanir með hagsmuni heildarinnar í huga. Ef það er gert, þá náum við árangri. Ég hóf ræðu mína hér í kvöld með því að vitna í ræðu Magnúsar heitins Kjartanssonar og enn ætla ég að taka mér hans orð í munn úr sömu ræðu. Þar segir hann: ,,Einmitt vegna þess að við erum smáþjóð þar sem allir þekkja alla getum við í verki tryggt raunverulegt lýðræði og jafnrétti með auðveldara móti en unnt er í risavöxnum þjóðríkjum.`` Góðir hlustendur. Á þeim tveimur árum sem Alþb. hefur átt aðild að ríkisstjórn hefur verið unnið gott starf. Á þessu síðasta þingi fyrir kosningar munum við alþýðubandalagsmenn leggja okkar af mörkum til þess að varðveita þennan árangur og bæta um betur. --- Góða nótt.

Hulda Jensdóttir : Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Þegar Borgfl. kom inn í íslensk stjórnmál á vordögum 1987 kom hann sem ferskur andblær, eitthvað nýtt er fólk hafði beðið eftir um langan tíma enda létu viðbrögðin ekki á sér standa. Fólk flykktist til liðs við Borgfl., sér í lagi eftir að stefnuskrá hans var kunn. Þegar embættismenn við kjörkassana 25. apríl 1987 höfðu lokið störfum kom í ljós mikill sigur Borgfl. Hver var ástæðan fyrir svo glæsilegum kosningasigri, sigri sem lengi mun í minnum hafður? Sjálfsagt yrðu svörin mörg ef þeirra væri víða leitað. Hins vegar þegar ég er um þetta spurð er svarið hreint og klárt: Vegna stefnuskrárinnar. Vegna þeirra nýju og björtu málefna sem Borgfl. lofaði að beita sér fyrir. Það var nýr andblær vors og grósku þar sem minnsti sprotinn var meðhöndlaður af mildi og kærleik um leið og stóra tréð og hið sterka var metið að verðleikum. Og þá er eðlilega spurt: Er stefnan enn sú sama? Og svarið er aftur hreint og klárt játandi. Ekkert hefur breyst. Við erum á sömu leið og í upphafi nema hvað sprotinn minnsti hefur skotið rótum og fest sig í sessi. Nú er það svo að til eru þeir sem halda því fram að Borgfl. sé ekki lengur til, sé hreint og beint dáinn, sofnaður svefninum langa. Samkvæmt því erum við sem komum fram fyrir hönd Borgfl. á hinu háa Alþingi á þessu fagra haustkvöldi ekki til. Dæmið gengur ekki upp. Öllum má því ljóst vera að þetta er hinn mesti misskilningur. Því verður þó ekki neitað að á ýmsu hefur gengið. Sumir hafa skolast burt, jafnvel til fjarlægra landa og úr fjarlægðinni látið ýmislegt fjúka sem ekki telst til háttvísi. Aðrir hafa reynt að skjóta lasburða rótum sínum í nýjan jarðveg eða nýjan vettvang þar sem engan jarðveg er að finna. Eftir stendur sú staðreynd að við sem í upphafi vissum hvað við vildum og hvert við stefndum erum enn á sömu leið og fullviss um að mikilvægasti þátturinn til farsæls mannlífs í fjölskyldunni og utan hennar eru kristin siðgæðisáhrif. Við erum einnig sannfærð um, nú sem fyrr, að okkar er að hlúa að brákuðum reyrnum, búa sprotanum jarðveg þar sem hann fær að vaxa, þroskast og lifa. Við sem á Íslandi búum búum á landi allsnægta þar sem engum þarf að úthýsa. Ef ein höndin getur ekki tímabundið valdið byrðum líðandi stundar tekur hin höndin við og hjálpar þar til úr leysist. Það er skylda velferðarsamfélagsins og það er stefna og markmið Borgfl. Umhyggja fyrir mannlegu lífi gagnstætt eyðingu þess er æðsta markmið góðrar ríkisstjórnar, segir í stefnuskrá Borgfl. Þar er einnig lögð megináhersla á að auka aðstoð við einstæða foreldra og að foreldrar geti annast börn sín sjálfir á heimilum sínum ef þess er óskað í stað þess að senda þau á dagvistarstofnanir. Enginn vafi leikur á því, hversu góðar sem dagvistarstofnanir eru, að þær ber að nota í hófi innan ákveðinna marka auk þess sem breytinga er þar þörf þó margt sé þar gott og til sóma. Það hlýtur að vera gæfa hvers barns og gæfa fyrir þjóðina alla miðað við eðlilegar aðstæður að barnið fái að njóta foreldra sinna sem allra mest á eigin heimili. Það hlýtur því að vera skýrt framtíðarmarkmið. Á liðnu ári var stofnað nýtt ráðuneyti, ekki seinna vænna. Embætti ráðherra þess ráðuneytis, umhverfisráðherraembættið, varð eftirsótt mjög. Margir vildu í þann stól setjast og notuðu til þess sandkassaleik hinna fullorðnu sem oft var lítt við hæfi. Umhverfismál eru mál allra mála um gervalla heimsbyggðina í dag. Þess vegna setur að ýmsum ónotahroll þegar rætt er um risaálver, staðsett á einum ómengaðasta byggðum bletti jarðar, Íslandi. Víst á stórhugur rétt á sér. Án hans gerist lítið og smátt og ekkert fer á milli mála að þeir sem að álmálinu vinna starfa eftir bestu samvisku, leggja hart að sér með hag íslenskrar þjóðar og efnahagslíf í fyrirrúmi svo að velferðarríkið dragist ekki aftur úr í velferð. Að sjálfsögðu vill enginn missa neitt af því sem áunnist hefur í lífsgæðum þótt um megi deila hvort allt sé þar til heilla. Lífsgæði í dýpstu merkingu þess orðs geta þó aldrei mælst með mælistiku neyslusamfélags því að sú stika sýnir rangar breiddir og víddir. Hin raunverulegu lífsgæði eru við dyr okkar sjálfra í gróðurmold þess lands sem við erum borin til, í fallvötnum okkar, beitilöndum og fiskimiðum, að ógleymdum þeim forréttindum að anda að sér hreinu lofti. Í þessu er okkar framtíð fyrst og fremst. Ál er eitt af frumefnum jarðarinnar en kirfilega bundið í torleystum efnasamböndum. Að sjálfsögðu er það liður í alltumvefjandi jafnvægi sköpunarverksins, þannig ætlar náttúran því greinilega að vera og trúlega viturlegast að hrófla sem minnst þar um. Þekkt er að sívaxandi magn áljóna leysist út í jarðveg, í ár og vötn. Fiskar missa lífið, tré og gróður sömuleiðis. Það þykir einnig sannanlegt í framhaldi að fólk verði fyrir eituráhrifum af því sama í gegnum drykkjarföng og matvæli. Rannsóknir benda einnig til að fólk með ákveðna sjúkdóma fari illa út úr áleituráhrifum. Frá álveri kemur mengunarvaldurinn flúor í miklum mæli, einnig brennisteinsdíoxíð, en það er aðalvaldur súrs regns, svo margs er að gæta. Ég bið því af heilum hug vegna okkar allra og afkomenda okkar að ekki verði flanað að neinu. Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að víkja að því sem áður er nefnt. Þúsundir hektarar lands bíða þess að um það sé farið varfærnum höndum, vel um það hugsað og endurnýjað, ræktað og byggt upp á lífrænan hátt þar sem eitur og gerviefni eru forboðin, koma hvergi nálægt. Ræktað land og hvað það annað sem landið sjálft gefur af sér er auðlindin hin allra besta og verðmætasta því sú lind er undirstöðuauðlind, forsenda alls lífs. Frá þeirri staðreynd komumst við hvergi. Ekkert væri meiri gæfa íslenskri þjóð en að stjórnvöld veðjuðu á lífið og settu til þess fjármagn sem ekki væri skorið við nögl og sem þyrfti þó ekki að vera nema brot af þeim milljörðum sem álver kostar íslenska þjóð. Ræktun og aðra uppbyggingu í kjölfar hennar mætti taka í áföngum sem þátt í byggðastefnu og eðlilegri uppbyggingu um land allt. Að sjálfsögðu vinnst ekki tími til á þeim stutta tíma sem ég hef til umráða í kvöld að rökstyðja þessa hugmynd frekar en ég velti henni áfram til forráðamanna íslenska þjóðarbúsins og þeirra sem hafa álmálið á sínum höndum. Ég bendi á í leiðinni hvílíkt gósenland Ísland er með heilsulindir sínar og ótrúlegan ferskleika. Okkar er að standa vörð um það sem við höfum og gæta þess fjöreggs sem okkur var trúað fyrir. Má ég að lokum taka undir orð hæstv. forsrh. þegar hann fyrr í kvöld sagði í stefnuræðu sinni: ,,Hugmyndir manna um fulla aðild að Evrópubandalaginu lýsa fyrst og fremst uppgjöf á því að ráða eigin málum farsællega.`` Ógæfan sem í því felst að við í skammsýni gefum erlendum fjársterkum aðilum færi á því að eignast hlut í okkur sjálfum og því dýrmætasta sem við eigum er slys sem verður að afstýra með öllum hugsanlegum ráðum. Okkar sjálfra er að standa vörð um og vernda þetta fagra land sem guð gaf. Ísland er einstakt, möguleikar þess ótrúlegir ef hugvit og ást til þess fara saman. Þetta er paradísareyja þar sem smjör drýpur af hverju strái ef rétt er á málum haldið. --- Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.

Guðmundur Ágústsson : Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Nú er komið að lokum þessarar umræðu um stefnuræðu forsrh. Ef teknar eru saman niðurstöður þessara miklu ræðuhalda er það einkum tvennt sem þær skilja eftir. Annars vegar styrk ríkisstjórnarinnar og hins vegar ráðleysi stjórnarandstöðunnar. Ég átti von á því hér í kvöld að stjórnarandstaðan gerði harða hríð að ríkisstjórninni og gerðum hennar. Það hefur ekki orðið raunin. Þvert á móti hafa málsvarar Sjálfstfl. notað gamalkunna frasa um miðstýringu og forsjárhyggju en sneitt fram hjá því að fjalla um það sem máli skiptir fyrir þjóðina, þann mikla stöðugleika sem náðst hefur í efnahags - og atvinnumálum. Mér er til efs að nokkur ríkisstjórn á Íslandi hafi á síðustu árum komið fram fyrir þjóðina og tilkynnt að skeið óðaverðbólgu, ríkissjóðshalla, skuldasöfnunar og gengisfellingar sé á enda og uppbygging atvinnulífs og hagvöxtur séu á næsta leiti. Þessari ríkisstjórn hefur þrátt fyrir samsetningu hennar tekist það sem engan óraði fyrir, að koma á stöðugleika og hefja nýtt framfaraskeið á Íslandi. Þegar Borgfl. ákvað fyrir rúmlega ári síðan að taka þátt í ríkisstjórnarsamstarfi og koma í veg fyrir að efnt yrði til kosninga á haustmánuðum 1989 var skapaður nýr grundvöllur í efnahagsmálum. Áhersla var á það lögð að lækka framfærslukostnað heimilanna með lækkun helstu nauðsynjavara og lækkun fjármagnskostnaðar. Með fjárlagafrv. fyrir árið 1990 kom þessi stefna skýrt fram og lagði grunninn að þjóðarsáttinni í febrúarmánuði sl. Þáttur Borgfl. í framvindu efnahagsmála er því stór hverju sem menn vilja halda fram um flokkinn og liðsmenn hans að öðru leyti. Góðir landsmenn. Þar sem tími minn er á enda runninn vil ég að lokum fyrir hönd þingflokks Borgfl. bjóða ykkur góða nótt með von um bjarta framtíð.