Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutningsm. (Matthías Ólafsson) Jeg get verið fáorður, sumpart af því, að frv. er borið fram eftir þegjandi samkomulagi svo að segja allra þingmanna, sumpart af því, að ástæðurnar eru tilfærðar í athugasemdum við frv. sjálft. Þó vil jeg stuttlega minnast á nokkur einstök atriði. Launin eru sett þau sömu, sem í stj.frv. 1915, sem sje 8000 kr., en forsætisráðherranum auk þess ætlaður leigulaus bústaður og risnufje, 2000 kr. Þessi laun mega ekki kallast há, síst eins og nú stendur á. Eins og menn muna, bar stjórnin fram frv. um fjölgun ráðherra á þingi 1915; frv. var þá vísað frá með rökstuddri dagskrá, þess efnis, að stjórn og þjóð tækju málið til nánari íhugunar. Þessu máli hefir verið hreyft á leiðarþingum, og yfirleitt munu menn vera þessu fyrirkomulagi fylgjandi, svo að mótspyrnu mun ekki þurfa að óttast frá þjóðinni, og þá ætti ekki að þurfa, að búast við henni hjer. Þá skal jeg geta þess, að af misgáningi hafði verið sett í frv. ákvæðið um ferðakostnað ráðherra, en úr því er bætt með brtt. á þgskj. 26. Það segir sig sjálft, að landið verður að greiða ferðakostnað ráðherra, hvert sem hann fer í þarfir landsins. Þá er fram komin brtt. á þgskj. 28. En jeg býst við, að flutningmenn gjöri grein fyrir henni við 2. umr., og skal því ekki fara nánara út í hana nú. Að öðru leyti vil jeg óska þess, að umræður yrðu sem stytstar, svo að frv. gangi greiðlega fram.

Sigurður Sigurðsson Jeg bjóst einmitt við því, að um þetta mál yrði talað nú við 1. umr. En úr því að enginn ætlar að segja neitt annar en flutningsmaður, þá langar mig að fara um málið nokkrum orðum frá almennu sjónarmiði. Því að nú er sú stund eða sá tími upprunninn, sem ýmsir valdasjúkir menn, innan þings og utan, hafa lengi þráð, og það er að ráðherrum yrði fjölgað. Því fleiri sem ráðherrarnir eru, því meiri líkur eru til þess, að Pjetur og Páll - Björn, Jón og Sigurður - geti orðið ráðherrar. Það bar nú að mínu áliti engin brýn nauðsyn til á þessu aukaþingi hvorki að skifta um stjórn, nje fjölga ráðherrum, eða hvaða þörf er á því að gjöra það? Það er reyndar sagt, að einn ráðherra geti ekki kynt sjer svo öll mál, sem æskilegt væri. Jeg kannast við það, að betur sjá oft augu en auga. En þótt nú svo væri, að einn maður í ráðherrasessi, gæti ekki kynt sjer öll mál eins vel og á yrði kosið, þá er hins vegar á það að líta, að honum er jafnan innan handar, að ráðfæra sig við aðra og leita upplýsinga til þeirra um mál, er betur kunna að vita. Ráðherrann hefir landritara við hlið sjer, og má ætla, að hann leggi það eitt til málanna, er betur gegnir. Svo hefir hann þrjá skrifstofustjóra að ráðfæra sig við í vandasömum málum. Auk þess getur hann, hve nær sem er, snúið sjer til ýmsra sjerfræðinga, sem eru í þjónustu landsins, landsverkfræðingsins, vitamálaverkfræðingsins, fræðslumálastjórans, landlæknis, biskups o. s. frv. Og loks getur hann leitað til stofnana eða allsherjarfjelaga, er fara með vissa flokka atvinnumála, svo sem Búnaðarfjelagsins, Fiskifjelagsins o. s. frv. - Þetta hafa ráðherrarnir gjört að undanförnu og farið vel. Mjer er nú næst skapi að ætla, að þessi ráðherrafjölgun, sem verið er að bollaleggja, sje meira gjörð af fordild og valdafíkn en forsjá eða skynsemi. Jeg býst nú samt við, að þetta mál um fjölgum ráðherra, sje svo í garðinn búið, að framgangur þess og samþykt sje vís. Til þess eru refarnir skornir. Það eru aðallega þrjár ástæður, er jeg hefi heyrt fluttar fram fyrir ráðherrafjölguninni: 1. Að þriggja manna ráðuneyti, samansett úr helstu flokkum þingsins, verði til þess að tryggja friðinn í landinu og skapa eindrægni. 2. Að stjórn með þremur ráðherrum verði sterkari gagnvart embættismönnum landsins og stöðugri í sessi. 3. Að þriggja manna stjórn verði afkastameiri og duglegri. Jeg ætla nú að leyfa mjer að fara nokkrum orðum um hvert þessara atriða fyrir sig. Um friðinn er það að segja, að jeg tel ekki miklar líkur fyrir því, að þessi stjórn skapi neinn Fróðafrið í landinu, eða sljetti yfir allan skoðanamun í landsmálum, og álít það ekki heldur æskilegt. Hitt er annað mál, og það væri æskilegt, ef pólitísku flokkarnir gætu sameinað sig undir eitt merki í okkar sjálfstæðismáli, svo að þjóðin stæði þar sem einn maður gagnvart útlenda valdinu. En mjer er satt að segja lítt skiljanlegt, að óhjákvæmilegt sje að fjölga ráðherrum, til þess að sameina hugi manna í sjálfstæðismálinu. Það ætti að geta orðið, þótt ráðherrunum væri ekki fjölgað. Um styrkleika stjórnarinnar gagnvart embættismönnum er það að sega, að sú ástæða fyrir fjölguninni er alveg út í bláinn, og hefir ekki við neitt að styðjast. Jeg gæti miklu betur trúað því, að stjórn, sem svo er skipuð, að sinn maðurinn er tekinn úr hverjum flokki, yrði hikandi, óákveðin og reikul í ráði sínu gagnvart embættismönnunum. Það er ekki ósennilegt, að stjórnin komi sjer einmitt saman um það, að sjá í gegnum fingur við embættismennina, til þess að styggja sem minst og reyna með því að tryggja setu sína í valdasessinum. Þriðja ástæðan, að þriggjamannastjórn verði duglegri og afkastameiri heldur en er, ef einn maður skipar stjórnina, er vitanlega á meira viti bygð. En skilyrði þess er þá það, að mennirnir sjálfir sjeu duglegir og viti, hvað þeir vilji og eigi að gjöra. En annars sje jeg ekki, að þrír ráðherrar hafi nægilegt að gjöra, er ófriðnum linnir. Og þess vegna gæti komið til mála að fjölga þeim, eins og tillagan á þgskj. 28 fer fram á, að eins á meðan ófriðurinn stendur, og ekki lengur. Það væri líklegast besta lausnin á þessu máli, úr því sem komið er. Hitt er hálfgjört hneyksli í mínum augum, að fara nú á þessu aukaþingi að búa til eða samþykkja þrjá ráðherra fyrir fullt og fast. Auk þess verð jeg að láta þess getið, og það er mín fasta sannfæring, að fjölgun embættismanna í landinu er undantekningarlítið eitt af því óþarfasta, er þingið getur gjört og gjörir. Mjer virðist reynslan benda á, að því fleiri sem embættismenn eru, því óduglegri verði þeir, og minna liggi eftir þá  (Bjarni Jónsson: Það verður þá að fækka ráðanautunum)  . »Enginn bað þig orð til hneigja, . .« Um kostnaðaraukann, sem þetta fyrirkomulag hefir í för með sjer, skal jeg ekki fjölyrða. En hann er þó ekki neitt óverulegt atriði í þessu máli, er gengið verði þegjandi fram hjá. Fyrir utan þann kostnað, er gengur til þess að launa með þessa nýju ráðherra tvo, er bætast við, þá verður strax óumflýjanlegt að stækka og breyta stjórnarráðshúsinu, og það kostar mikið núna í þessari dýrtíð að gjöra það. En einhverstaðar verður að hola þeim niður, þessum þremenningum. Hvað sem nú að öðru leyti er um þessa ráðherrafjölgun að segja, þá virðist mjer auðsætt, að fjölgunin hefir í för með sjer aukna skriffinsku, sem tefur fyrir skjótri afgreiðslu málanna, eykur skrifstofustörfin og gerir stjórnarráðsskrifstofubáknið enn þá þunglamalegra í vöfum en það þó er, eins og öllu nú er háttað. Yfir höfuð er alt þetta ráðherrabrask hálfkyndugt, fyrirhyggjulítið og ópraktiskt til frambúðar.

Flutnm. (Matthías Ólafsson) Jeg get ekki skilið tilganginn með ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), fyrst ákveðið hafði verið, að frv. skyldi ná að ganga í gegnum þingið. En svo að jeg snúi mjer að ræðu hans, þá fundust mjer rökin heldur lítil. Hann mintist á valdafíkn og talaði um Sigurða, sem langa mundi í tignina, og er ef til vill einn í þeirra tölu. Hann mintist á þörfina og taldi hana enga, af því að stjórnin hefði nógu marga ráðunauta, sem hún gæti leitað til. Það er hverjum manni með opin augun orðið auðsætt, að engum einum manni er nú orðið það lengur ætlandi að geta annað öllu, sem gjöra þarf í stjórnarráðinu, og sem ráðherra er ætlað að gjöra. Hann þarf að hafa vit á öllum þeim málum, sem þar geta komið fyrir. Hann þarf jafnt að bera skynbragð á kirkju og kenslumál sem dómsmálin og fjármálin. Slíkur maður, sem þessi, er ekki til hjá nokkurri þjóð í veröldinni, ekki hjá stórþjóðunum, hvað þá heldur hjá smáþjóð eins og okkur Íslendingum, og einmitt þess vegna hefir þetta orðið niðurstaðan hjá öllum þjóðum, að fela fleirum að fara með stjórnarstörfin. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) talaði mikið um það, að röksemdirnar fyrir þessu máli væru einkum það, að þessi ráðstöfun ætti að auka frið í landinu. Jeg get nú sagt honum það, að í athugasemdunum og ástæðunum, sem prentaðar eru með frv., er hvergi minst á frið einu orði, svo að jeg veit ekki hvað hann hefir fyrir sjer í þessu efni. Hitt er annað mál, að jeg tel það alls ekki vonlaust, að þetta geti heldur orðið til þess, að menn fremur verði sammála um deiluatriðin, og yrði það, þá teldi jeg það mjög vel farið. Þá mintist háttv.þm. (S. S.) á þann kostnaðarauka, sem af þessu mundi leiða. Það er satt, að kostnaðarauki verður dálítill af þessari ráðstöfun, en ekki svo mikill, að taki því að tala um hann í samanburði við gagnið, sem af þessu gæti leitt. Það er gjört ráð fyrir, að kostnaðaraukinn, sem af þessari breytingu leiðir, mundi nema um 10 þús. kr., en sje það hugleitt, hve miklu gagnið af stjórninni verður að öllum líkindum meira, þá virðist tæpast orðum að því eyðandi, hve mikið kostnaðurinn eykst: Vjer erum víst allir á einu máli um það, að vjer viljum vera sjerstakt ríki, en vjer verðum þá jafnframt að gjöra ráð fyrir því, að það kosti oss eitthvað, og satt að segja finst mjer það vera til minkunar, að raddir skuli koma fram á Alþingi um það, að vjer höfum ekki efni á að kosta stjórn landsins, svo að í lagi sje. Slíkan barlóm sem þenna, væri æskilegt að heyra aldrei framar hjer á þinginu. Ef hægt er að benda á það með rökum, að stjórn landsins verði betri við það, að ráðherrum verði fjölgað, þá finst mjer ekki skifta miklu, hvort það kostar okkur 10 eða 20 þús. kr. meira eða minna. Háttv. flutnm. brtt. á þgskj. 28 hugsa sjer, að ráðherrum verði fjölgað fyrst um sinn, en svo verði tvö embættin lögð niður að stríðinu loknu. Mjer finst þetta vera sagt út í bláinn. Það er ekki til neins að hugsa sjer, að nokkurntíma verði sá maður uppi með þessari þjóð, sem fær sje til að dæma einn um alla þá hluti, sem fyrir geta komið í stjórnarráðinu. Vjer höfum engan mann færan til þess sem stendur, og því síður mun það verða í framtíðinni. Land og þjóð er í stöðugri framför, og því meir sem framfarirnar aukast, því meir vaxa störfin í stjórnarráðinu og því meira ofurmenni mundi þurfa til að stjórna landinu, ætti hann að gjöra það einsamall. Þetta virðist því vera gjört út í bláinn og brtt. ekki hafa átt neitt erindi inn í þingið. Og sama má segja um alla ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Ræða hans var allsendis óþörf, því að tæplega getur hann búist við að breyta skoðun þingmanna í þessu máli, ekki veigameiri en rökin í ræðu hans voru. Og nú langar mig til að spyrja háttv.þm. (S. S.), hvort þetta sje skoðun hans, að ekki beri að fjölga ráðherrum. Hvernig stendur þá á því, að hann skyldi hafa tekið þátt í ráðstöfunum þess flokks, sem hann er í, um myndun þriggja manna ráðuneytis? Jeg skal fúslega játa það, að það er böl að þurfa að fjölga embættum, en það er slíkt böl, sem allar smáþjóðir verða að sætta sig við. Það er fast lögmál hjá öllum þjóðum, að því strjálbygðara og fámennara sem landið er, því fleiri embættismenn þarf að tiltölu við fólksfjölda og tekjur. Munurinn getur jafnvel verið svo mikill á fjölmenni þjóðanna, að ekki sje neitt dýrara sumstaðar að hafa prest fyrir 5000 manns en 30-40 hjá okkur. Jeg get því ekki sjeð, að það sje vanþörf á að hafa 3 ráðherra að ófriðnum loknum. Störfin eru, eins og jeg hefi áður sagt, vaxin yfir höfuð einum manni. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta meir, en benda háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) á, að það fer í bága við grundvallar-sparnaðarreglur hans, að vera að tefja tíma þingsins með því, að eyða orðum að þessu máli að nauðsynja- og gagnslausu, því það er þegar fyrirfram ákveðið um málið, að það skuli komast í gegnum þingið.

Ráðherra (Einar Arnórsson) Jeg býst við, að mjer sje óhætt að leggja orð í belg um þetta mál, án þess að þurfa að óttast, að hv. samþingism. minn (S. S.) saki mig um valdafíkn. Því eftir því, sem á undan er gengið, og eftir þeirri yfirlýsing, sem jeg gaf hjer þingsetningardaginn, þá getur hann tæplega búist við, að þær hvatir ráði nokkru hjá mjer. En hitt finst mjer honum vera vorkunarlaust, að skilja það, að ekki ættu aðrir að vera öllu færari um það að dæma en jeg, hve mikil nauðsyn er á að fjölga ráðherrum, því að það ætti mjer að vera kunnara en flestum öðrum, - að 1. þm. Árn. (S. S.) alveg ólöstuðum. Því að vilji maðurinn vera að tala með um þetta mál, þá verður hann að bera eitthvert skynbragð á, hvernig staða eins ráðherra er nú og verður framvegis. En satt að segja efa jeg kunnugleika hv. samþingism. míns um þá hluti, og virði honum það til vorkunnar. Annars koma mjer þessar umræður dálítið kynlega fyrir, því jeg veit ekki betur en að 3 flokkar hjer í þinginu hafi komið sjer saman um að fjölga ráðherrum, og meira að segja valið sjer mennina, og jeg hefi ástæðu til þess að ætla, að háttv. samþingism. minn (S. S.) hafi verið einn hluthafinn í þeim bræðingi. Þessar athugasemdir hans hljóta því að koma frá hans einstaklings brjósti og vera ætlaðar okkur hinum til fræðslu, eða þá að það er hans fastur ásetningur, að greiða atkvæði á móti frv. En hví hefir hann þá tekið þátt í undirbúningi þessarar samsteypustjórnar? En auðvitað skiftir það mig fremur litlu hvort heldur er. Annars er þetta mál ekki alveg nýtt. Jeg hefi hjer fyrir framan mig þingtíðindin frá 1911, og þar er prentað frv. um breytingu á stjórnskipunarlögum Íslands, og er þar tekið fram, að ráðherrar skuli vera þrír, og svo orðað var frv. afgreitt frá því þingi, og háttv. samþingism. minn (S. S.) greiddi þá atkv. með því svo orðuðu út úr þinginu. Um haustið 1911 fóru fram almennar Alþingiskosningar, og hygg jeg, að hv.þm. (S. S.) hafi þá, eins og flestir aðrir frambjóðendur, lofað að greiða atkv. með því frv. óbreyttu á aukaþinginu 1912, þótt fyrir sjerstök atvik yrði ekki af því, að það þá næði fram að ganga. En þar sem háttv.þm. töldu svo mikla þörf á því 1911, að ráðherrum yrði fjölgað, og ætluðu beint að hafa í sjálfum stjórnskipunarlögunum, að ráðherrar skyldu vera þrír, þá ætti þörfin ekki að vera minni nú, þar sem það er á allra vitorði, að störfin hafa aukist mjög síðan, og þó einkum síðan stríðið hófst, hafa störfin aukist svo mikið, að því trúir naumast nokkur maður. Jeg get sagt það með sanni um mig, að svo má heita, sem ófriðarráðstafanirnar hafi tekið allan minn tíma. Raunar er það einkum ein skrifstofa í stjórnarráðinu, sem tefst vegna stríðsins, en öll mál, bæði þau og önnur, verða að ganga í gegnum höndur ráðherra, og geta menn getið því nærri, að það er ekki lítið, sem það eykur störf hans. Í stjórnarskrárfrv., sem samþ. var á þingi 1913, var að eins veitt heimild til að fjölga ráðherrum með einföldum lögum. Þessa heimild vildi jeg nota á þingi 1915, en það gekk þá ekki í gegn um þingið. Og þótt nú geti ekki verið því til að dreifa, að eiginhagsmunir mínir geti haft nokkur áhrif á sannfæringu mína um þetta mál, þá er jeg samt enn sömu skoðunar, sem jeg var á þingi 1915, og tel það mjög óforsjált ef ráðherrum verður ekki fjölgað. Hv. samþingism. minn (S. S.) taldi upp nokkrar ástæður sínar fyrir því, að hann vildi ekki fjölga ráðherrum, en satt að segja þótti mjer hann ekki komast vel frá því, að færa rök fyrir sínu máli. Hann taldi það fyrst fram, að hann væri því mótfallinn að fjölga embættismönnum, og setti svo upp setningu um það, að því fleiri sem embættismennirnir væru, því slælegar og ver leystu þeir störf sín af hendi. Jeg veit ekki hvaðan hann hefir þenna vísdóm sinn.  (Sig. Sig.: Jeg þekki það af reynslunni)  . Þá reynslu hlýtur hann þá að hafa frá Búnaðarfjelaginu, því að þar er hann kunnugastur. En jeg skal benda honum á eitt dæmi. Fyrir nokkrum árum voru hjer sárfáir læknar, en nú eru þeir orðnir 40-50. Vill nú háttv.þm. halda því fram í alvöru, að heilbrigðismálin sjeu lakar rækt nú en á meðan læknarnir voru fáir? Þá var önnur ástæða háttv.þm. sú, að skrifstofustörfin yrðu þyngri í vöfunum, og skriffinskan meiri ef ráðherrum yrði fjölgað. Jeg veit ekki heldur hvaðan honum kemur þessi viska. Ef alt fer fram samkvæmt lögum náttúrunnar, þá ætti hið öfuga að eiga sjer stað, því að leiðin, sem hvert mál þyrfti að fara, yrði við fjölgun ráðherranna þriðjungi styttri. Nú fara málin frá skrifstofunni til landritara og þaðan til ráðherra, en ef breytingin kemst á, þá fara málin beint frá skrifstofunum til ráðherranna. Það er einhver ný þekking, sem háttv.þm. (S. S.) hefir fengið. að störfin verði þyngri í vöfum við það, að einum lið er kipt í burtu. Þá var þriðja ástæða háttv.þm. móti frv., sú, að ekki þyrfti þessa með, af því að ráðherrann hefði marga embættis- og sýslanamenn, sem hann gæti leitað ráða til um hvert vandamál. Það er auðvitað satt, að ráðherra bæði getur sótt og sækir ráð til sjerfræðinganna um þau mál, sem heyra undir þeirra starfssvið hvers um sig, en þessir menn eru stjórnskipulega ábyrgðarlausir, en ráðherrann ber alla ábyrgðina á stjórnarráðstöfunum. Verði nú aftur ráðherrum fjölgað, til dæmis í 3, þá bera þeir auðvitað allir ábyrgð sameiginlega á öllum stefnumálum, þótt einn þeirra að eins undirskrifi hverja sjerstaka stjórnarráðstöfun. Það getur vel verið, að um það leyti, sem stjórnin var flutt til landsins, hafi störfin ekki verið meiri en svo, að einum manni hafi verið kleift að leysa þau af hendi, en síðan hafa störfin aukist afarmikið, og get jeg til dæmis nefnt símamálin, sem þá voru ekki til, og nú eru orðin allumfangsmikil, og fleiri dæmi mætti nefna, ef þörf væri. En auk þessa stendur nú sjerstaklega á því, eins og jeg hefi áður tekið fram, að stríðið og ófriðarráðstafanir hafa aukið mjög mikið þau verk, sem ráðherrann þarf að inna af hendi. Og þegar það er nú svo, að einn maður hefir í rauninni kappnóg að gjöra, við að sjá um alt, sem að ófriðarráðstöfunum lýtur, þá er von að spurt sje, hver eigi að vinna hin störfin, ef ekki á að fjölga ráðherrum. En sleppum nú stríðinu og öllum þeim ráðstöfunum, sem gjöra verður vegna þess, þá verður samt nægilegt fyrir 3 menn að vinna. Það er ekki nema eðlilegt, að þjóðin ætlist til, að stjórnin eigi frumkvæðið að talsverðu af þeim málum, sem fyrir þingið koma, en til slíks er tæpast ætlandi, ef ekki á að fjölga ráðherrum, því að hann hefir nægilegt annað að gjöra en að starfa að undirbúningi mála undirþingið. Sú einasta, og í fljótu bragði skoðuð, frambærilega ástæða, sem jeg heyrði hjá hv. samþingism. mínum, var sú, að þetta væri aukinn kostnaður. því verður ekki neitað, að svo er. En slíkt er í mínum augum einkisvirði, því að kostnaðaraukinn er ekki meiri en svo, að hann getur unnist upp á einu einasta máli, sem betur kynni að fara úr hendi, ef þessi breyting kæmist á. Mjer finst þessi kostnaðarauki svo lítilfjörlegt atriði, að tæplega taki því að ræða það hjer. Um þessar brtt., sem fram eru komnar mun jeg ekki ræða, fyr en við 2. umr.

Jón Jónsson Það er ef til vill rjett, að fara nokkrum orðum um þetta mál, úr því hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir hreyft andmælum á annað borð, til þess að þjóðin fái að sjá, hvað menn hafa fram að bera á hvora hlið, með og móti. Þótt jeg sje ekki mjög kunnugur í stjórnarráðinu, þá veit jeg það vel, að störf þau, sem ráðherra er nú ætlað að inna af hendi, eru orðin svo umfangsmikil, að einum manni er ekki ætlandi að leysa þau af hendi, svo í fullu lagi sje. En einmitt af þessu virðist mjer vera brýn nauðsyn til, að koma á þeirri verkaskiftingu í stjórnarráðinu, sem ætlast er til með þessum lögum, og mjer finst það vera auðsætt, að hagnaður muni verða að þessu, því að meðal annars munu mál verða miklu betur búin í hendur þinginu, heldur en áður hefir verið. Mjer finst það ofætlun, að nokkur einn maður geti annað því að búa öll mál undir þing, svo vel sem æskilegt væri, og hafa auk þess á hendi öll þau störf, sem á ráðherra hvíla. Hve fjölhæfur sem ráðherra væri, þá hlyti sumt að fara í handaskolum, þegar hann hefir slík fádæmi að gjöra. Vjer verðum að búast við því af hverjum ráðherra, að hann hafi áhugamál og hugsjónir, sem hann vill berjast fyrir, en það er ekki hægt að vænta þess, að hann komi þeim í framkvæmd, ef hann er svo ofhlaðinn störfum, að hann brestur nær ávalt tíma til að skifta sjer af sínum áhugamálum. Það hefir mikið verið fundið að því á síðustu þingum, að undirbúningur mála væri ljelegur, og jeg tel víst, að af þeirri ásökun sje að einhverju leyti sprottnar þær óvinsældir, sem allar stjórnir hafa komist í fljótlega. Ef þetta lagaðist að einhverju leyti við þessa breytingu, þá teldi jeg það miklu skifta. Oft geta og þau vandamál að hendi borið, er þurfa úrskurðar áður en þing á setu, og er þá hægra fyrir þrjá menn að ráða fram úr þeim, er ábyrgð bera gjörða sinna gagnvart Alþingi, heldur en einn mann. Auðvitað má segja, að ráðherrann geti kvatt saman aukaþing, þegar einhver sjerstök vandræði ber að höndum, en þar til er því að svara, að bæði eru aukaþingin dýr, og svo er það líka mikils virði, að vel sje áhaldið stjórnartaumunum milli þinga, þótt ekki sje nein sjerstök vandræði fyrir höndum. Og það finst mjer ekki munu orka tvímælis, að þrem hæfum mönnum sje betur treystandi, að ráða fram úr margskonar vanda, er að höndum ber, heldur en einum. Þetta, að hafa ráðherra þrjá, og sinn úr hverjum flokki, getur orðið til betra samkomulags í landinu í bráð, og er þess full þörf, eins og nú stendur. Stjórnin verður sterkari og að líkindum fastari í sessi og meiri líkur til þess, að pólitískar ófriðaröldur lægi. Stjórnin þyrfti þá ekki öll að fara frá í einu, svo að vanir menn og kunnugir væri jafnan við hendina, og kemur það sjer vel, ef vandamál ber að höndum. Þá væru líka fleiri menn í stjórnarráðinu, sem ábyrgð verða að bera á gjörðum sínum gagnvart þinginu, og mundi það líka hollara, en hafa þar ábyrgðarlausa menn, er stungið geta undir stól því, er þeim sýnist. Um þjóðarviljann er má ske ekki fullvíst í þessu máli; þó er það kunnugt, að málið hefir verið rætt út um land, og líklegt þykir mjer, að þjóðin vilji gjarnan fá reynslu í þessum sökum og sætti sig við þetta fyrirkomulag, að minsta kosti í bili. Mun henni og fullkunnugt um, hvílíkt bákn stjórnarstörfin eru orðin. Það sem jeg tel mest að óttast við fyrirkomulag þetta, er það, ef val þessara þriggja manna mistækist að einhverju leyti. Vil jeg því minna þá menn, sem við erum að velja, á það, að þeir láti ekki til skammar verða þær vonir, sem á þeim hafa bygðar verið.

Gísli Sveinsson Það mun rjett vera, að ráðstafanir hafa þegar verið gjörðar á bak við tjöldin, um að fjölga ráðherrum, til samkomulags. En jeg veit ekki til, að þær ráðstafanir sje nema til bráðabirgða. Getur verið, að þetta hafi verið eina úrræðið til samkomulagsins, að flokkarnir slægju sjer saman og veldu sinn manninn hver, úr sínum hóp, í stjórnina, sem jeg að öðru leyti hefi ekki veitt neinn stuðning. En eitt vildi jeg benda á, sem næsta athugavert er, en það er, að frv. sjálft gengur lengra, en ástæðurnar fyrir því gjöra ráð fyrir. Það ætti þó að vera í fullu samræmi við tilgang sinn, sem sje, að tekið væri fram í því, að ráðstöfun þessi væri að eins fyrst um sinn. Annars býst jeg við, að þessi stjórn, sem tekur við, láti fara fram umræður hjer síðar á þinginu, um sig og sitt »program«, svo að mönnum gefist kostur á að láta skoðun sína í ljós á framtíðarhugmyndum hennar. En þar eð frv. gengur lengra en ástæður þess leyfa, tel jeg líklegt, að flokkarnir verði að hlíta brtt. þeirri, sem fram hefir komið, nefnilega að standa skuli, að ráðherrar verði fyrst um sinn þrír. Á síðasta þingi kom fram frv. um það, að ráðherrar skyldu vera tveir, og var í því máli samþykt rökstudd dagskrá, sem jeg vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp. Hún var svohljóðandi: »Í því trausti, að stjórn og kjósendur athugi nánar til næsta þings, hvort ekki sje rjett að ráðherrar verði þrír, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«. Tel jeg víst, að með orðunum »næsta þings«, í þessari rökstuddu dagskrá, sje meint næsta reglulegt þing, og er það því ekki í samræmi við hana, að koma fram með þetta frumvarp nú. Enda er mjer ókunnugt um, að kjósendur hafi, enn þá sem komið er lýst skoðun sinni í þessu máli. Að því er snertir efni málsins, þá get jeg lýst yfir því, að jeg þykist hafa sæmilega hugmynd um þau mál, er undir stjórnina heyra, og get þó ekki skilið, að fjölga þurfi ráðherrum, ef »normal«-ástæður eru fyrir hendi, en þess ber auðvitað að gæta, að svo er ekki nú sem stendur. Og auðvitað ber að leggja mikið upp úr orðum stjórnarinnar sjálfrar í því efni. Vil jeg því benda á orð hæstv. ráðherra (E. A.), en hann taldi það aðallega stríðið, sem yki störf stjórnarinnar. Sagði hann, meira að segja, að stríðsmálin hefðu tekið mestallan tíma sinn. Nú veit jeg ekki til, að hæstv. ráðh. (E. A.) hafi vanrækt neitt af venjulegum störfum sínum, heldur miklu fremur unnið þau með afbrigðum vel. Sje þetta rjett, þá hefir hann ljettilega getað unnið öll venjuleg störf einsamall, en stríðsmálin gjört það að verkum, að ofvaxið væri einum manni. En sje einum duglegum manni það ofætlun, að rækja hin venjulegu embættisstörf, þá væri afleiðingin sú, að allar stjórnir, sem hjer hafa setið að völdum í landinu, hefðu átt að hafa vanrækt störf sín. En vilja þær kannast við það? Að sjálfsögðu ættu ekki aðrir en duglegir og mentaðir menn að komast í ráðherrastöðu, og sje það einum slíkum manni fært, að gegna því embætti, þá sje jeg ekki, að nægileg rök sje fyrir því, að samþykkja frumvarp þetta, eins og það nú liggur fyrir, og jeg álít það ekki æskilegt til frambúðar. Ekki get jeg heldur sjeð, að svo mundi fara, sem háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) benti á, að ófriðaröldur mundi lægja, þótt þrír væru ráðherrar. Ekki er jeg heldur á þeirri skoðun, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að frv. þetta hafi komið fram af valdafíkn, en að fyrirkomulag þetta auki hana, þykir mjer líklegt, því að fleiri mundu keppa um þrjú sæti heldur en eitt, sem betur þyrfti að vanda um valið í. Ekki get jeg heldur skilið, að það samsull flokkanna, sem af því leiðir, að sinn ráðherrann er valinn úr hverjum, geti leitt til þess, að flokkaskifting leggist niður. Tel það heldur ekki æskilegt, að svo færi. Aðalatriðið, sem mælir með fjölgun ráðherra, tel jeg vera það, að mál gætu komið betur undirbúin til þings, og ef það legðist þá niður, að menn dembdu hálfköruðum og óundirbúnum málum inn í þingið, ef til vill á síðustu stundu. Jeg hefi verið þeirrar skoðunar fyr, þótt jeg tali nú í fyrsta skifti á þessum stað, að lengi hafi verið illa gengið frá löggjöfinni á þingi voru, og þykir mjer líkast, að aðalástæða þess hafi verið slæmur undirbúningur málanna. En ef sannaðist, að betri undirbúningur mála yrði með þessu fyrirkomulagi, þá virðist svo, sem fjölgunin sje nauðsynleg. Annars er ekki hægt að leiða neinar getur að því enn þá; mun það mest fara eftir valinu á mönnum þeim, er stjórnina skipa. Fjölyrði jeg svo ekki meira um mál þetta að sinni, en vænti þess, að samþykt verði, er til 2. umr. kemur, brtt. sú, er fram er komin við frv. (á þgskj. 28).

Skúli Thoroddsen Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir, að vanda, int af hendi skylduverk sitt við kjósendur sína, að hnýta við embættismönnum og minna á sparsemi, enda þótt hann hafi, þegar áður en frv. var borið fram, gengið inn á það með sínum flokki, að samþykkja það. Jeg verð því að skoða ræðu hv.þm. (S. S.) frekar sem talaða fyrir kjósendur, til þess að sjást í þingtíðindunum, heldur en á þá lund, að hann ætli sjer í alvöru að leggjast á móti málinu. Aðalatriðið hjá háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) var það, að rígbinda sig við þá rökstuddu dagskrá, sem kom fram á síðasta þingi, og telur hann það víst, að með orðunum »næsta þing« sje þar meint aðalþing. Það má vel vera, að menn á síðasta þingi hafi ekki haft það í huga, að aukaþing yrði haldið, en meining þeirra auðvitað verið sú, að málið yrði tekið upp aftur við fyrsta tækifæri; og sje hjer um nauðsynjamál að ræða, þá sje jeg ekki ástæðu til að sporna við því, að það nái fram að ganga, og þá á það að ganga fram nú þegar. Hann taldi að aðalástæðan fyrir því, að frumvarpið væri fram komið, mundi vera aukin störf stjórnarinnar, vegna afleiðinga þeirra, sem Evrópuófriðurinn hefði fyrir landið og jafnframt hið pólitíska ástand hjer á þingi, þar sem enginn flokkur hefði hreinan meirihluta. Að því er fyrra atriðið snertir, þá er það að vísu rjett, að ófriðarafleiðingarnar munu hafa verið orsök til þess, að aukaþing var kvatt saman, og þá leið óbeinlínis stuðlað að því, að hægt er að koma þessu máli fram nú, og það er líka rjett, að störfin hafa aukist mjög einmitt vegna ófriðarins. En þetta hrekur á engan hátt aðrar ástæður, sem fram hafa verið færðar - og það fyrir ófriðinn - fyrir því, að sjálfsagt væri að fjölga ráðherrum. Og fyrst það er óhjákvæmilegt að gjöra þetta yfir þann tíma, sem ófriðurinn stendur - og það kannast hv.þm. við með brtt. sinni - því má þá ekki taka skrefið fult, þar sem líka auðvelt væri að nema lögin úr gildi, ef þau reyndust óþörf. Síðari ástæðan er ekki annað en heilaspuni hv.þm. (G. Sv.), sem hann hefir engin rök fært að, og því óþarft að svara. Enn fremur sagði hv.þm. (G. Sv.), að engin yfirlýsing hefði komið frá stjórninni um, að fjölgunin væri nauðsynleg, en sú yfirlýsing kom einmitt á síðasta þingi í frumvarpi stjórnarinnar um að hafa ráðherra tvo. Við það, að ráðherrar yrðu þrír, mundi stjórnin fá meiri festu og málameðferð verða betri, þar sem þeir myndu þá valdir með sjerstöku tilliti til þekkingar á þeim málum, er undir hvern ætti að heyra. Þá myndum við líka losna við þann óeðlilega millilið í stjórninni, sem ekki þekkist annarstaðar, landritarann, sem í rauninni er hvorki fugl nje fiskur. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) gat þess rjettilega, hve mál hefðu oftsinnis komið illa undirbúin á þing. Þetta ættu að mínu áliti miklu frekar að vera meðmæli með frv. því, er hjer liggur fyrir, því að sjeu ráðherrar þrír, er það óneitanlega hægara fyrir menn að snúa sjer til þeirra með undirbúning þeirra mála, er þeir bera fyrir brjósti, og stjórnin myndi hafa betra tækifæri til þess, að taka þau til meðferðar og undirbúa þau, og þá mundum við losna við þá galla og þann rugling, sem sífeldar lagabreytingar gjöra í stjórnarfari hvaða þjóðar sem er. Annars álít jeg að umræður um þetta mál hafi orðið full-langar, eftir því sem málið liggur fyrir, en fyrst asninn var nú einu sinni leiddur í herbúðirnar af hv. 1. þm. Árn. (S. S) og »repræsentant Oppositionarinnar« hjer á þingi, háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv), þá fann jeg mjer skylt, sem einum af flutningsmönnum frv., að gjöra þessar athugasemdir.

Sigurður Sigurðsson Jeg ætla ekki að tefja tímann með langri ræðu, en finn mjer þó skylt að svara nokkrum orðum, sjerstaklega þar sem háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), hefir hert á mjer að gjöra það. Vil jeg fyrst geta þess, að jeg ásaka mig ekki fyrir að hafa komið fram með athugasemdir við frv. þetta. Þykir mjer kyndugt, ef jafnmikilsvert mál á að ganga fram þegjandi og umræðulaust. Tek því ekki nærri mjer þá ásökun, að jeg sje að tefja og auka kostnað, með því að koma af stað umræðum um málið. Jeg álít að almenningur eigi heimtingu á, að fá að sjá það, sem mælt er með eða móti því. Sjerstaklega eru það þrír hv.þm., þeir hæstv. ráðh. (E A ), hv.flm. (M. Ó.) og hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), sem hafa borið mjer það á brýn, að jeg gangi á móti því, sem jeg hafi samþykt í mínum flokki.  En jeg vil þá lýsa því yfir, að jeg hefi engan þátt átt í þessu hálfsmánaðarleynimakki, annað en það, að jeg hefi látið það í ljós, að ef ekki yrði hjá því komist, að ráðherrar yrðu þrír, þá yrði jeg með því, að háttv. 2. þm. Reykv. (J. M.) yrði forsætisráðherra. Hæstv. ráðh. (E. A.) benti á það, að á þinginu 1911 hefði komið fram frv. um að ráðherrar yrðu þrír, en eins og hæstv. ráðh. mun kunnugt, bar jeg þá fram brtt. við frv. þetta, um að ráðherrann væri að eins einn. Hæstv. ráðherra veit það einnig vel, að í »privat« samtali við hann hefi jeg haft ýmislegt að athuga við fjölgun ráðherra. Hæstv. ráðherra og flutningsmaður (M. Ó.) hafa lagt mikið upp úr því, að menn þeir, er stjórnin eigi völ á að ráðfæra sig við, hafi enga lagalega ábyrgð. En jeg vil taka það fram, að jeg ætla öllum góðum mönnum það, að þeir leggi ekki annað til mála en það, sem þeir vita sannast og rjettast. Yfirleitt eru ráð þau, sem gefin eru á þennan hátt, gefin í besta tilgangi, og með það fyrir augum, að siðferðileg ábyrgð fylgi. En nú vildi jeg spyrja: Hvernig er hinni lagalegu eða pólitísku ábyrgð farið? Hvernig hefir hún reynst? Allmikil áhersla hefir verið lögð á festu og styrkleika, er fást mundi með þessari breytingu á stjórninni. Jeg hefi vikið að því áður, að því mun ekki að heilsa. Jeg vil bæta því við, að stjórn, sem svo er til orðin úr bræðingi, getur ekki orðið sterk. Ef bak við þriggja manna stjórn stæði öflugur flokkur, sem allir ráðherrarnir væru teknir úr, væri eitthvert vit í því, að tala um festu. En eins og nú standa sakir, getur ekki verið um neina festu eða styrkleika að ræða. Jeg vil ekki segja neitt frekar um fjölgun embættismanna eða syndir þeirra, annað en það, að jeg er ef til vill kunnugri embættmannastjettinni en flestir aðrir hjer. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að jeg hefði verið að tala fyrir kjósendur. Læt jeg slíkar ásakanir liggja mjer í ljettu rúmi. En það læt jeg um mælt, að jeg mun sjaldnar vitna til kjósenda minna en aðrir háttv.þm. Jeg hefi aldrei spurt kjósendur mína um afstöðu þeirra til ráðherrafjölgunar, enda hefði það verið þýðingarlaust, því að þar, sem annarsstaðar, hefði jeg fylgt minni eigin skoðun. Full ástæða væri til, að minnast á fleira í þessu sambandi, en það vil jeg eigi gjöra nú. En það vil jeg taka fram, að ef slept er ástandinu nú, og starfsauka þeim, er hvílir á stjórnarráðinu út af ófriðnum, myndi engri jafn fámennri og fátækri þjóð detta slík fordild í hug. En þetta aukaþing virðist ekki hafa haft annað hjartfólgnara mál, og fyrsti hálfi mánuðurinn af tíma þess hefir gengið til þess, að búa til þennan þríhöfðaða þurs.

Flutnm. (Matthías Ólafsson) Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) heldur því fram, að fyrirkomulag það, sem frv. hefir að flytja, þurfi ekki nema skamman tíma. Jeg veit ekki til þess, að hann sje þessu máli kunnugri en jeg, þar sem hann hefir eigi setið á þingi fyrr en nú. Jeg sje eigi betur en flestir hafi nú fallist á, að stjórnarstörfin sjeu einum manni ofviða, og fyrirkomulag þetta eigi því að sjálfsögðu að vera til frambúðar. Hygg jeg að allir hafi þessa skoðun undir niðri. Margir hafa þegar látið hana í ljós, og nú síðast hæstv. ráðh. (E. A.), sem málinu er kunnugri en flestir aðrir. Eins og bent hefir verið á, munu störf stjórnarinnar eftir ófriðinn halda áfram að vera einum manni ofvaxin. Get jeg því ekki fallist á brtt. á þgskj. 28, þar eð hún fer í bág við þessa almennu skoðun. Enn vil jeg minna á eitt. Menn ætla stjórnarráðinu að hafa frumkvæði til löggjafarinnar. Jeg hafði t. d. búist við, að hæstv. núverandi ráðh. (E. A.) myndi taka hegningarlöggjöfina til meðferðar, en jeg lái honum eigi, þótt hann hafi ekki gjört það; honum hefir alls eigi unnist tími til þess. Hvað snertir háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). hefi jeg fátt að segja annað en jeg hefi áður sagt. Mjer finst tilgangslítið af honum, að eyða svo mörgum orðum móti frv., úr því að hann var búinn að ganga inn á fyrirkomulagið.  (Sigurður Sigurðsson: Hve nær hefi jeg gjört það?)  Um það vil jeg ekki þrátta nú, en framkomu hans fæ jeg ekki skilið. Jeg vil eigi kasta honum hinu sama í nasir og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) gjörði, þótt sú tilgáta sje eigi ósennileg. Vona jeg nú, að umræða þessi fari að styttast og frv. verði samþykt til 2. umr.

Ráðherra (Einar Arnórsson) Fyrst vildi jeg beina fáum orðum til hv. samþingism. míns (S. S.). Jeg heyrði hann ekki fara inn á þau atriði málsins, sem jeg tók að umtalsefni, nje gjöra tilraun til að hrekja neitt. Eitt persónulegt atriði vildi jeg fara nokkrum orðum um. Hinn háttv.þm. (S. S.) kvað enga ósamkvæmni milli framkomu sinnar 1911 og nú. Hann kveðst hafa borið fram brtt. við stjórnarskrárfrv. Það hrekur ekki neitt, sem áður er sagt um afstöðu hans og annarra þm. 1911. Þar er greitt atkvæði um stjórnarskrárfrv. með nafnakalli, og einn af þeim, sem segir já, er háttv. samþingismaður minn.  (Sigurður Sigurðsson: Það er að eins heimild)  . Nei, það er skylda. Stjórnarskrárfrv. er á þgskj. 934. Þar stendur: »Ráðherrar skulu vera þrír«. Þannig hefir háttv. samþm. minn (S. S.) samþykt 4. gr. frv. eins og hún er orðuð í Alþtíð. frá 1911. Sje þetta ekki rjett, þá ljúga Alþingistíðindin en ekki jeg. Hitt er óhætt að segja, að bæði hann og aðrir höfðu lofað kjósendum að samþykkja stjórnarskrána óbreytta. Háttv. samþm. minn (S.S.) lagði mikla áherslu á það, að allir myndu þeir gefa góð og heil ráð, er leitað væri til.  (Sigurður Sigurðsson: Þegar leitað er til góðra manna)  . Það eru vissir menn, sem stjórnin má leita til. Þeir eru ábyrgðarlausir, og þótt ráðin sjeu gefin eftir bestu vitund, geta þau reynst miður en skyldi. Þrátt fyrir góðan vilja embættismannanna hafa tillögur þeirra oft reynst bæði óheppilegar og jafnvel ólöglegar.  (Sigurður Sigurðsson: Verða þrír ráðherrar þá óskeikulir?)  . Auðvitað verða þeir engir páfar, en til þess mun ætlast, að þeir verði valdir með hliðsjón á þekkingu þeirra á vissum málum. Aðalreglan mun því verða sú, að þeir hafi sæmilega þekkingu og hæfileika á sínu sviði, ef gjört er ráð fyrir, að á Alþingi sitji menn með heilbrigðri skynsemi, þótt auðvitað geti komið fyrir, að valið mistakist á einhverjum þeirra. Jeg vil eigi þræta við háttv.þm. (S. S.) um kunnugleik hans á embættismönnum. En hræddur er jeg um, að hann setji upp svörtu gleraugun, er hann lítur á embættismennina, og fyrir því verði þeir ærið dökkleitir í augum hans. En að þeir sjeu svo ótækir, sem hann gefur í skyn, get jeg ekki fallist á. Þá vildi jeg minnast á persónulega athugasemd háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) til mín. Hann beindi því til mín, hvort jeg teldi mig hafa vanrækt nokkuð af störfum mínum, vegna óhjákvæmilegra anna út af stríðinu. Auðvitað get jeg ekki viðurkent, að jeg hafi vanrækt nein »administrativ« stjórnarstörf, en minna vil jeg háttv.þm. á máltæki latínumanna, er svo hljóðar: »Ultra posse nemo obligatur«. Ef þess ætti að krefjast, að stjórnin hafi frumkvæði í öllum málum, mætti segja, að bæði jeg og fyrirrennarar mínir hafi vanrækt mikið. En með því að krefjast slíks, væri að eins tekin ytri hliðin, án tillits til þess, hvað mögulegt er og hvað ekki. Um lagaundirbúninginn hefir verið talað af háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), og öðrum. Verður það varla varið, að sá undirbúningur hefði átt að vera meiri og betri en fyrverandi stjórnir hafa getað int af hendi. En vegna þess, hve vinnukrafturinn er lítill hjá stjórninni, hefir ekki verið hægt að gjöra meira. Þegar nú stríðinu ljettir af, munu kröfur þings og þjóðar vaxa að miklum mun. Mjer finst maður verða að gjöra ráð fyrir, að ef stjórnin er skipuð þrem mönnum, hljóti hún að vera færari en 1 maður. í stað eins koma þrír; hver þeirra um sig hefir betri þekkingu á sínu sviði, en einn maður getur haft á öllum sviðum, og betri tíma, þar sem hver þeirra hefir að eins ? af öllum störfunum á sínum herðum. Þetta hafa þeir fram yfir, og auk þess sömu embættis- og sýslunarmenn að ráðfæra sig við. Sjeu því þessir þrír menn, hver um sig, jafnir einum að atorku og dugnaði, standa þeir þrefalt betur að vígi. Mjer finst því að þetta eigi ekki að vera bráðabirgðarráðstöfun. Það hefir verið talað um, að kjósendur hafi ekki verið spurðir um málið. Síður er en svo, að þetta sje rjett. Kjósendur hafa einmitt verið spurðir um þetta mál, nánar en flest önnur, þar sem stjskrfrv. þingsins 1911 var beint lagt undir atkvæði þeirra haustið 1911. Með allri virðingu fyrir kjósendum, tel eg þetta mál svo vaxið, að þeir geti einna minst um það dæmt allra mála.  (Gísli Sveinsson: En rökstudda dagskráin?)  Hana vil jeg helst skoða sem fleskbita, sem stungið er upp í barn, sem borið er út. Hún var víst hægur útvegur til að molda frv. stjórnarinnar 1915. Rökstudda dagskráin segir »til næsta þings«. Nú vita allir, að aukaþing er líka Alþingi, og samkv. stjórnskipunarlögunum er heimilt að bera fram ráðstafanir á aukaþingum eins og öðrum þingum. Hvað þingið meinti 1915, kemur mjer ekki við. Sennilega er þar átt við reglulegt þing, af því að menn gátu þá ekki vitað um aukaþing þetta. Aðalatriðið er það, hvort þetta skipulag er betra. Jeg tel það betra, og fylgi því þess vegna, og er það í samræmi við fyrri framkomu mína. Kostnaðaraukann, sem er eina frambærilega mótbáran, tel jeg einkis virði. Hefði þó mátt búast við, að háttv. samþingismaður minn (S. S.) myndi tala meira um kostnaðinn. Jeg hefi sem sje fyrir satt, að vilji menn tala svo, að kjósendum láti vel í eyrum, þá sje ekkert betur til þess fallið en að tala um mál með tilliti til kostnaðar þess, er þau hafa í för með sjer.

Bjarni Jónsson Þótt nú sje orðið hjer um bil óþarft að orðlengja frekar um þetta mál, vil eg þó benda á einstök atriði. Jeg ætla, að enginn hafi vikið að því, hvernig haga skuli formensku bankaráðs Íslandsbanka, er ráðherrar eru orðnir þrír. Held jeg, að ekki sje minst á það í frv. Jeg bendi flutningsmönnum frv. á að taka til íhugunar, hvort þeir vilji hafa það í þessum lögum eða öðrum. Auðvitað liggur mjer ekki á hjarta, að ljetta af hinni komandi stjórn, en út af þessu atriði gætu síðar risið deilur, og hinn blessandi friður farið út um þúfur. Jeg vildi víta það hjá einstökum þm., að ástæða þessarar stjórnarbreytingu væri erfiðleikarnir á að koma á laggirnar nýrri stjórn. Það er rangt, að þingið breyti stjórnarskipuninni út úr slíkum vandræðum. Hitt er öllum skiljanlegt, að hvar í heimi, sem svo stendur á, að enginn er meiri hluti, verður að gjöra samrunastjórn (Koalitionsministerium). Slíkt hefir eðlilega í för með sjer málaþóf og samninga utan þingfunda, og ekkert einkennilegt, þótt það tefji tímann. En hitt hygg jeg rjett vera, að hinn nýstofnaði þingflokkur hafi lagt sjerstaka áherslu á fjölgun ráðherra. Fyrri þm. Árn. (S. S.) lagði áherslu á, og talaði fyrirlitlega um »makk« þingmannanna, og skildist, að hjegómadýrð og valdagræðgi hefði verið tilefni til hálfs mánaðar rifrildis meðal þeirra. Jeg hefi þá aðstöðu þing eftir þing, að segja háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) til syndanna fyrir það, að hann notar hvert tækifæri til þess, að ávíta sjálfan sig harðlega, því að hann er, eins og jeg, einn starfsmanna landsins, og alt, sem hann segir um þá, á því við um sjálfan hann. Háttv. þm. (S. S.) sagði, að því fleiri sem embættismenn yrðu, því ónýtari yrðu þeir. Samþingismaður hans og góður vinur (E. A.) spurði eftir hverju náttúrulögmáli það færi. Líklega þekkir háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) dæmi þess úr Landsbúnaðarfjelaginu, og mætti því ætla, að ráðunautar þar væru of margir, svo að hann mundi einn nægja. En svo að jeg víki að frv., skal jeg bæta einni ástæðu við fyrir fjölgun ráðherra, sem ekki hefir verið nefnd, tryggingunni. Þegar tvö ár líða svo, að þing kemur ekki saman, þá er alt of mikil áhætta fólgin í því, að láta einn mann fara með stjórnina, og er þá beint hjákátleg ástæða, að vera að tala um kostnað í samanburði við trygginguna fyrir því, að hag landsins verði betur borgið. Jeg hefi áður látið í ljós hjer á Alþingi, að þeirri tryggingu væri best borgið með því annaðhvort að fjölga ráðherrum eða láta þingið sitja lengur og árlega. Af þessum ástæðum mun jeg greiða atkvæði með frv.

Flutnm. (Matthías Ólafsson) Viðvíkjandi athugasemd háttv.þm. Dala. (B. J.) um það, hver ráðherranna skyldi taka formensku í bankaráði Íslandsbanka, skal jeg taka það fram, að það atriði heyrir ekki undir stjórnarskipunarlögin, heldur er ákvæðið um það í lögunum um Íslandsbanka. Ákvæði um þetta yrði þá að flytjast í samráði við Íslandsbanka.

Jón Jónsson Það er ekki rjett hjá háttv.þm. Dal. (B. J.), að hinn nýstofnaði flokkur hafi barist fyrir fjölgun ráðherra. Frumkvæðið að því er komið frá stjórninni. Um sambandið milli flokkanna veit jeg ekki til hlítar, en mjer er kunnugt um það, að sjálfstæðisflokkurinn sótti eftir því um tíma, að fá nýja flokkinn til sambands við sig um það, að skipa stjórn í landinu. En sannleikurinn er sá, að samkomulag hefir ekki náðst milli þingflokkanna um nægilegt fylgi handa eins manns stjórn, og þess vegna hefir orðið samkomulag um þrjá ráðherra, og er hinn nýstofnaði flokkur fylgjandi þeirri úrlausn málsins.

Ráðherra (Einar Arnórsson) Mjer skildist á hv. síðasta ræðumanni (J. J.), sem hann teldi frumkvæðið að frv. vera komið frá stjórninni; það er ekki rjett, að núverandi stjórn eigi nokkurt frumkvæði að þessu, en stjórnin 1915 bar fram frv. í líka átt, og jeg hlýt því nú að vera með þessu frv. Frá núverandi stjórn hafa ekki komið fram önnur frv. á þessu þingi en bráðabirgðalög þau, sem lögð hafa verið fram samkvæmt 6. gr. stjórnskipunarlaga 1915.

Flutnm. (Pjetur Jónsson) Í háttv.Ed. hefir komið fram till. sama efnis og þessi. Eins og menn vita, var á dögunum kosin nefnd, til þess að athuga frv. til laga um heimild handa landsstjórninni til ráðstafana til tryggingar aðflutningum til landsins; til þeirrar nefndar var og kjöttollinum vísað. Báðum þessum hlutverkum hefir nefndin lokið. Síðan hefir einu máli verið vísað til hennar. En það mun að minsta kosti hafa legið í loftinu, þegar kosning þessarar nefndar var undirbúin af flokkunum, að tilgangurinn með henni væri sá, að hún fjallaði um ensku samningana, líkt og ætlast er til um nefndina í Ed., og því er þessi tillaga komin fram. Þessi nefnd hefir fengið skjöl frá stjórninni, sem lúta að ensku samningunum, en hún hefir ekki athugað þá, nema í hjáverkum, enda ekki haft umboð til þess. Jeg skal taka það fram, að það er ekki hugsunin, að nefnin semji við Breta, heldur athugi málið í samráði við landsstjórnina, líkt og hin fyrirhugaða nefnd í Ed.