Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég vil spyrja hæstv. kirkjumrh. um viðhorf og gefin fyrirheit gagnvart þjóðkirkjunni og biskupnum yfir Íslandi. Óvanalegir atburðir gerðust við upphaf kirkjuþings. Eins og kunnugt er deildi biskupinn hart á hæstv. kirkjumrh., sakaði hann um tvískinnung í málflutningi. Fyrir ári henti nefnilega þingmanninn Þorstein Pálsson að kalla það þjófnað aldarinnar að fyrrv. ríkisstjórn lét hluta kirkjugarðsgjalds renna í ríkissjóð. Mér fannst biskup vera að væna hæstv. ráðherra um að bera ábyrgð á sams konar verknaði á þessu hausti. Hæstv. kirkjumrh. sneri sér faglega út úr þessu og virðist hljóta fyrirgefningu. Þó ætlaði hann ekki að skila biskupi þýfi þessa hausts en aldrei aftur skyldi sams konar verknaður framinn. Eitthvað meira hlýtur biskup að hafa fengið til að veita slíka syndaaflausn og sættast að fullu við hæstv. kirkjumrh. Hver voru þau fyrirheit sem hæstv. kirkjumrh. gaf? Var það að færa kirkjunni 400 kirkjujarðir að gjöf sem ráðherrann virðist hafa heitið eftir fréttum að dæma? Mér virtist biskup svo kampakátur í bragði þegar hann ýjaði að því að kirkjan eignaðist allar þær jarðir sem hún átti um siðaskipti. Nú er það svo að Alþingi eitt verður að taka afstöðu í svo stóru máli. Um er að ræða eignir upp á marga milljarða, eignir sem skila tekjum í ríkissjóð upp á tugi millj. Landbrn. hefur með þjóðjarðir og kirkjujarðir að gera. Málið er ekki á forræði kirkjumrh. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Um hvað snerist sáttagjörð hæstv. kirkjumrh. og biskupsins? Er ráðherrann að undirbúa það að þjóðkirkjan fái svokallaðar kirkjujarðir afhentar og er þá um sölu eða gjöf að ræða?

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að tekið var faglega á því máli hvernig leysa skyldi þá skerðingu á kirkjugarðsgjöldum sem ákveðin var í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og þjóðkirkjunni gerð grein fyrir því að sú skerðing félli niður við fjárlagagerð fyrir árið 1993. Hitt er allt annað og óskylt mál sem hv. fyrirspyrjandi vék hér að. Það er álit kirkjueignarnefndar sem legið hefur fyrir um nokkur ár án þess að á því væri tekið. Af minni hálfu hefur komið fram og ég hef beint því til kirkjunnar að eðlilegt væri að teknar yrðu upp viðræður á milli ríkis og kirkju um framkvæmd á þeim niðurstöðum sem fyrir liggja í áliti kirkjueignanefndar. Í því efni hef ég lagt á það áherslu að eigi að ná samningum þar um hljóti það að verða í tengslum við það markmið að kirkjan verði fjárhagslega sjálfstæðari en hún er í dag og taki að sér ný verkefni, til að mynda viðhald og umsjón prestsbústaða sem er dæmi um verkefni sem eðlilegt væri að kirkjan sjálf hefði með höndum. Viðræður af þessu tagi eru ekki hafnar en með hliðsjón af því að þetta álit liggur fyrir og hefur verið óhreyft í skúffum ráðuneytisins í nokkur ár þótti mér eðlilegt að hefja viðræður um það við kirkjuna. Engin fyrirheit hafa verið gefin fyrir fram um hver niðurstaðan eigi að verða frekar en í öðrum samningum sem fram fara.

Virðulegi forseti. Ég vil beina fsp. minni til hæstv. heilbr.- og trmrh. Tilefni fsp. er nýútkomið fréttabréf Foreldrafélags misþroska barna. Þar er ályktað um iðjuþjálfun og þar segir svo: ,,Stjórn Foreldrafélags misþroska barna lýsir yfir áhyggjum sínum vegna hugmynda um að hætta öllum greiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins fyrir iðjuþjálfun misþroska barna.`` Þannig er mál með vexti að hjá Styrktarfélagi lamaðra og fatlaðra hafa fötluð og misþroska börn notið iðjuþjálfunar foreldrum sínum að kostnaðarlausu. Þessi iðjuþjálfun hefur verið greidd af Tryggingastofnun þó að ekki sé til staðar samningur milli Tryggingastofnunar ríkisins og Félags iðjuþjálfara. En nú bregður svo við að tekið hefur verið fyrir greiðslurnar þannig að ekki hefur verið unnt að taka ný börn til þjálfunar hjá Styrktarfélagi lamaðra og fatlaðra af biðlista sem telur nú um 150--200 börn. Ég ætla að spyrja heilbr.- og trmrh. hvort þetta sé gert með vitund og vilja hans eða að hans undirlagi. Í öðru lagi vil ég spyrja ráðherra hvort hann muni beita sér fyrir að greiðslurnar hefjist að nýju hið fyrsta og tryggja að misþroska börn njóti þeirrar iðjuþjálfunar sem þau þurfa á að halda og er þeim mjög mikilvæg. Ég veit að það er ekki bara ég sem bíð eftir svörum frá ráðherranum við þessari fyrirspurn heldur ekki síður Foreldrafélag misþroska barna og iðjuþjálfar.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er um rætt hefur ekki komið inn á mitt borð. Mér er ekki kunnugt um það en það er guðvelkomið að skoða það mál.

Ég þakka stuttaralegt svar ráðherrans. Ég treysti því að það sé rétt að þetta hafi ekki komið til hans skoðunar, en mér er kunnugt um að þetta mál er til skoðunar í Tryggingastofnun ríkisins og eftir því sem ég best veit líka inni í ráðuneytinu. Ég vil biðja hæstv. heilbr.- og trmrh. þess lengstra orða að ganga í þetta mál, skoða það og tryggja að þessi börn njóti þjálfunar. Ég held að foreldrar barnanna megi ekki til þess hugsa ef þjálfunin verður felld niður. Þetta eru börn sem njóta ekki þeirrar þjónustu sem þeim ber í skólakerfinu og þó að það vefjist ekki fyrir okkur að hneppa tölum, reima skó, klæða okkur rétt í föt eða snúa við fötum okkar, þá eru þetta allt mál sem vefjast afskaplega mikið fyrir þessum börnum en þau geta þetta allt saman ef þau fá þjálfunina.

Virðulegi forseti. Ég get litlu bætt við það sem ég sagði. Þetta mál hefur ekki komið til ákvörðunar hjá mér. Það má vel vera að um þetta sé verið að fjalla í tryggingaráði, en mér er ekki kunugt um það. Ég skal kanna hvar málið er statt og skoða það.

Virðulegi forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. utanrrh. Mig langar að spyrja hæstv. utanrrh. hvernig hafi verið háttað samráði utanrrn. við menntmrn. um ráðningu menningarfulltrúa að íslenska sendiráðinu í Lundúnum. Í öðru lagi langar mig að spyrja hvernig hafi verið háttað samstarfi utanrrn. og menntmrn. um gerð þeirrar menningardagskrár sem nefndur menningarfulltrúi hefur staðið fyrir í Lundúnum.

Virðulegi forseti. Aðdragandi þess máls að gerður var ráðningarsamningur til tveggja ára í tilraunarskyni við menningarfulltrúa sem nú starfar við sendiráðið í Lundúnum er sá að stjórn Bandalags ísl. listamanna gerði um það sérstaka samþykkt og tók upp viðræður við utanrrn. um að ráðuneytið kæmi á fót slíkri starfsemi. Samráð við menntmrn. um málið var því út af fyrir sig ekki formlegt. Ákvörðunin var tekin í utanrrn. í framhaldi af þessum óskum. Hér er um að ræða tímabundinn samning til tveggja ára til reynslu. Hin glæsilega menningardagskrá, sem fór fram 1. des. í Lundúnum, var að sjálfsögðu undirbúin af menningarfulltrúanum og þurfti ekki sérstakt samráð við ráðuneytið um það. Hún var á hans ábyrgð en þar sem að utanrrh. fyrir tilviljun gat sótt þessa hátíð er rétt að það komi fram að hún var landi og þjóð til sóma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svörin. Að vísu þykir mér miður að upplýst er að alls ekkert samráð hafi verið haft eða samvinna verið milli menntmrn. og utanrrn. um þetta mál. Reyndar hvarflaði það að manni þegar maður sá það litla sem hingað hefur borist heim um þessa dagskrá, að menntmrn. hefði ekki lagt þar hönd á plóginn. En það er annar handleggur. Ég tel að út af fyrir sig sé það hin mætasta nýbreytni að ráða menningarfulltrúa að erlendum sendiráðum og vil þeirri starfsemi allri vel, en ég óttast að það sé því miður ekki þannig að staðið eins og undirbúið var í tíð fyrri ríkisstjórnar, að það sé ekki síður gert af hálfu menntmrn. en utanrrn. að undirbyggja þá starfsemi. Ég vildi spyrja hæstv. utanrrh. hvort von sé á fleiri slíkum ráðningum og framhaldi á þessu starfi í þeim anda sem hin fyrstu spor marka.

Virðulegi forseti. Það er ekki von á því að fleiri verði ráðnir til að gegna störfum menningarfulltrúa að svo stöddu eða þar til reynsla er komin á starf þess sem nú gegnir því starfi í London. Þetta er vissulega skylt starfi markaðsfulltrúa sem starfa nú við sendiráð á tveimur stöðum í samráði við útflutningsráð. Munurinn er fyrst og fremst sá að hér er verið að reyna að koma á framfæri og markaðssetja afurðir sem við kennum við menningu og er að miklu leyti framleidd sem niðurgreidd og ríkisstyrkt framleiðsla. Hér á ég við hluti eins og hljómplötuútgáfu, kvikmyndir, sjónvarpsþætti, fyrir utan að koma á framfæri bókmenntum, listasýningum, þ.e. þeim menningarafurðum sem íslenskir listamenn eru að framleiða en hafa kvartað sáran undan að á það hafi skort að þeir gætu komið þeim á framfæri við stærri markaði. Þess má geta að í sumum greinum er um að ræða mikil verðmæti og ef hægt væri að koma þeim í verð, ef hægt væri að koma íslenskum listamönnum á framfæri á stærri markaði, er það ekki bara mikið hagsmunamál þeim sjálfum heldur, út frá þjóðhagslegu sjónarmiði, þjóðinni allri. Það er því ástæða til að gera þessa tilraun og í ljósi hennar að kanna það hvort við gætum ekki gert betur. Þess má geta að flestöll grannlönd okkar leggja sig miklu meira fram um þetta. Þannig hefur t.d. finnska utanríkisráðuneytið sérstaka áætlun í þessu efni. Þýska ríkisstjórnin t.d. og þýska utanríkisráðuneytið sinnir þessum verkefnum af miklum krafti og hin einstöku sambandsfylki innan þýska sambandsríkisins gera það sömuleiðis. Það er ástæða til --- ef menn vilja hafa misráðnar fjölmiðlafrásagnir af þessu máli í flimtingum, þá held ég að menn ættu að bíða með fordóma sína þangað til þeir hafa séð þetta. En ég endurtek að menningarhátíðin í London sem slík var afar skemmtileg og áhugaverð og þess má geta að samkvæmt frásögnum þarlendra manna hefur ekki í annan tíma verið jafnmikið fjölmenni Íslendinga saman komið á slíka hátíð. Þeir munu hafa verið á sjöunda hundrað.

Er ætlunin að sýna þetta hér á landi líka?

Vafalaust.

Virðulegi forseti. Ég beini spurningu minni til hæstv. fjmrh. Í Morgunblaðinu 28. nóv. sl. er sagt frá tillögum sjútvrh. í efnahags- og atvinnumálum, mjög nákvæmlega getið um það í hverju þessar tillögur felast og vil ég aðeins minnast á þær helstu. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því samkvæmt upplýsingum Morgunblaðsins að fresta eigi afborgunum lána í atvinnutryggingardeild Byggðastofnunar. Í öðru lagi að fella niður inngreiðslur í Verðjöfnunarsjóð. Í þriðja lagi að hætt verði við fyrirhugaðar gjaldskrárhækkanir hjá Rarik um næstu áramót. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir því að aðstöðugjaldið lækki og verði afnumið í áföngum. Og í fimmta lagi er gert ráð fyrir því að raunvextir verði lækkaðir. Í Morgunblaðinu sl. sunnudag, í viðtali við hæstv. fjmrh., kemur það fram skýrt í orðum hans að hann telur að um ótímabærar tillögur sé að ræða og ásakar hæstv. sjútvrh. um að þjófstarta í þessu máli. Því spyr ég hæstv. fjmrh.: 1. Hvað á fjmrh. við þegar hann ásakar sjútvrh. um að hafa þjófstartað í málinu? 2. Hvaða tillögur eru það af þeim, sem hér er um getið, sem eru ekki tímabærar? 3. Hvenær er þá að vænta tímabærra tillagna frá ríkisstjórninni í efnahags- og atvinnumálum?

Virðulegi forseti. Það sem fram kom í viðtali við mig í Morgunblaðinu sl. sunnudag var að ég tel að svokallaðar efnahagsaðgerðir eigi að gera þannig að sem mestur árangur verði af þeim, að sem víðtækast samstarf og samráð verði haft um þær og að þær leiði til þess árangurs sem að er stefnt. Til þess að svo geti orðið tel ég afar mikilvægt að aðgerðirnar séu undirbúnar með samræmdum hætti og að frá þeim sé skýrt og að þeim starfað með þeim hætti sem eðlilegt er, að þær komi fram frá ríkisstjórninni í heild, þær séu sundurliðaðar og tímasettar og ljóst frá upphafi að þeim sé ætlað að ná þeim árangri sem er stefnt. Það er það sem kom fram í þessu viðtali og ég held að engum dyljist nauðsyn þess að svona sé að verki staðið. Það var spurt um það hvenær tillögurnar yrðu birtar og hvenær þær yrðu tímabærar. Tillögurnar verða birtar þegar þær eru tilbúnar og þá kemur --- 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. þetta takmarkaða svar en ætla enn að endurtaka spurningarnar vegna þess að annaðhvort hefur hann vikið sér undan að svara þeim eða þá að hann hefur verið svo seinn að skrifa spurningarnar niður. Ég spurði: Hvað á fjmrh. við þegar hann ásakar hæstv. sjútvrh. um að hafa þjófstartað í þessu máli? Það kemur greinilega fram í viðtali við ráðherrann í blaðinu á sunnudaginn þar sem hann segir: ,,Það hefur þess vegna óheppileg áhrif ef fram koma ótímabærar tillögur um aðgerðir fyrir einstakar atvinnugreinar, án þess að það sé liður í heildaraðgerðum. Það er líka afar nauðsynlegt í þessari stöðu að ríkisstjórnin og aðilar vinnumarkaðarins séu samferða í athöfnum sínum og allir beri ábyrgð á niðurstöðunni. Skilyrði þess að slíkt sé hægt, er að menn þjófstarti ekki.`` Hvað átti ráðherrann við þegar hann ásakaði hæstv. sjútvrh. um að hafa þjófstartað í þessu máli? Í öðru lagi spurði ég: Hverjar af þessum tillögum, sem sjútvrh. hefur lagt fram, eru ekki tímabærar? Við því er alveg nauðsynlegt að fá svar. Er það ekki tímabært að mati ráðherrans að lækka raunvexti? Er það ekki tímabært að mati hæstv. fjmrh. að fresta afborgun lána inn í Byggðastofnun? Er það ekki tímabært að mati ráðherrans að lækka raforkuverðið? Og er það ekki tímabært af hálfu hæstv. fjmrh. að afnema aðstöðugjaldið? Við þessu verður að fást svar. Það svar sem hann gaf hér áðan um það hvenær tillögurnar verði birtar --- ég hef alltaf gert mér grein fyrir því að þær yrðu sennilega ekki birtar fyrr en þær væru tilbúnar, eins og kom fram hjá ráðherranum. En auðvitað er spurningin til fjmrh. þessi: Hvenær er þá tímabært af hálfu ríkisstjórnarinnar, hvenær telur hún tímabært að leggja fram tillögur sem eru birtingarhæfar?

Virðulegi forseti. Ég ætla að þakka hv. þm. fyrir lesturinn en í þeim lestri, sem var upp úr viðtali við mig, komu fram svör sem þingmaðurinn verður að láta sér lynda. En vegna orða þingmannsins vil ég segja þetta: Það má gera ráð fyrir því að tillögurnar, sem fram koma, verði birtar fyrir miðjan þennan mánuð. Vegna einstakra atriða vil ég taka þetta fram: Það er í dag ekki verið að heimta inn afborganir úr atvinnutryggingardeild Byggðasjóðs. Í öðru lagi hefur verið ákveðið að leggja fram og verður gert næstu daga frv. um Verðjöfnunarsjóðinn sem gengur nákvæmlega í þá átt sem lýst var. Í þriðja lagi, eins og kom réttilega fram hjá hv. þm., var stungið upp á því að gjaldskrá yrði ekki hækkuð um áramótin og sú hækkun hefur ekki komið ef hv. þm. hefur ekki tekið eftir því. Í fjórða lagi snýr aðstöðugjaldið að sveitarfélögunum og þess vegna nauðsynlegt að hafa samstarf við þau um það atriði, enda er það gjaldstofn sveitarfélaganna og þau hafa nokkurt frelsi um álagningu aðstöðugjalda. Og loks gildir það um raunvextina, eins og ég veit að hv. framsóknarmenn hafa aldrei getað lært, að það er spurning um eftirspurn eftir fjármagninu. Það sem við erum að gera nú og skiptir langsamlega mestu máli og er langsamlega öflugasta efnhagsaðgerðin sem ríkisstjórnin mun standa fyrir er að afgreiða fjárlög með öðrum og betri hætti en gert hefur verið hingað til þannig að dregið verði úr lánsfjárþörf ríkisins og vöxtum náð niður með þeim hætti. Takist okkur það er það auðvitað sú efnahagsaðgerð sem skiptir sköpum.

Virðulegi forseti. Ég er með fsp. til hæstv. samgrh. í framhaldi af frétt sem var í Morgunblaðinu í síðustu viku þar sem skýrt er frá því og vitnað til ráðherra að hann hafi ákveðið að taka leyfisveitingar fyrir leiguflug frá flugmálastjóra og inn á borð til sín. Ég vil spyrja ráðherrann hvaða hagsmunir séu svo mikilvægir að Sjálstfl. telji réttlætanlegt að taka þessar leyfisveitingar inn á borð ráðherra og auka þar með miðstýringu og ganga þvert á það sem ég hef heyrt hæstv. samgrh. halda fram nánast hvar sem hann kemur því við. Ég vil í framhaldi spyrja að því hvaða aðilar það voru sem hafa þrýst á um það og sýnt mesta óánægju með vaxandi leiguflug, ódýrt leiguflug til landsins. Ég vil minna ráðherrann á að það er reynsla fyrir því úr kjördæmi okkar hæstv. ráðherra að þar hefði beint flug til útlanda væntanlega aldrei komið til öðruvísi en þar hefði ísinn verið brotinn af leiguflugfélögum og við höfum ekki þurft á því að halda að vera alfarið komin upp á samgöngurisann okkar þann innlenda.

Hæstv. forseti. Af einhverjum ástæðum er hv. þm. hræddur um að stór fyrirtæki reyni að hafa áhrif á eðlilega samkeppni með pólitískum þrýstingi en það er nú ekki svo í þessu máli að neinn hafi reynt það. Sannleikurinn er sá að það var nauðsynlegt að taka þær reglur, sem gilda um leiguflug, til endurskoðunar og jafnframt að athuga hvort eðlilegir viðskiptahættir tíðkuðust í sambandi við þau tilboð sem Íslendingum eru gerð, bæði varðandi flug og ýmislegt annað á erlendum vettvangi. Breytingin er einfaldlega sú að ég hef óskað eftir því að fá að fylgjast með nú um hríð hvaða ásókn sé í leiguflug en umsagnaraðili er sá sami og áður. Á hinn bóginn hef ég átt fund með flugmálastjóra og verðlagsstjóra þar sem við fórum yfir tillögur um hvernig hægt sé að koma þeim reglum við að þeir, sem auglýsa ferðir til útlanda eða hér innan lands, gefi upp rétt verð um þann kostnað sem þarf að leggja fram til að geta farið í viðkomandi ferð og auðvitað líka að glögglega komi fram upp á hvað er boðið, hvaða þjónusta er innifalin og hvaða þjónusta ekki. Við höfum þar ákveðnar tillögur í huga, bæði flugmálastjóri, verðlagsstjóri og við í ráðuneytinu til athugunar og munum fara betur yfir það mál þannig að um áramót leiki ekki vafi á því hvernig beri að standa að tilboðum í ferðir. Er ég þá ekki einungis að tala um leiguflug heldur auglýsingar ferðaskrifstofa yfir höfuð og þá þjónustu sem þær veita. Ástæðan fyrir þessu er sú að ráðuneytinu hafa borist kvartanir frá fjölmörgum einstaklingum sem hafa sagt sínar farir ekki sléttar, reikningur viðkomandi aðila sem fyrir ferð stóð hafi verið hærri en auglýsingar gáfu til kynna og jafnvel þær upplýsingar sem leitað hafði verið eftir. Ég sé ekki ástæðu til að nefna einstök nöfn í þessu sambandi en ef hv. þm. vilja kynna sér þetta mál nánar hygg ég rétt að þeir snúi sér til verðlagsstjóra.

Ég vil beina því til hæstv. ráðherra hvort reglur um auglýsingar, samkeppni og eðlilega viðskiptahætti heyri ekki í raun undir annan hæstv. ráðherra, þ.e viðskrh., og hvort það hafi þá ekki verið hans hlutverk að fylgja því eftir. Og í öðru lagi hvort því verði þá ekki fylgt rækilega eftir og þetta kannað, ekki eingöngu gagnvart leiguflugi heldur gagnvart öllum öðrum tilboðum sem eru í gangi og tengjast eðlilegu áætlunarflugi. Það er nú einu sinni svo að það er fátt mikilvægara okkur Íslendingum en eiga greiðan aðgang til útlanda og þar bjóðist okkur á hverjum tíma bestu kjör sem uppi eru. Þar mega engir aðrir hagsmunir á skyggja.

Hæstv. forseti. Ég tók skýrt fram að það væri verið að tala um almennar reglur sem ekki varðar leiguflug eingöngu heldur þá sem standa fyrir því að skipuleggja ferðir og selja á almennum markaði.

Hæstv. forseti. Ég vil spyrja hæstv. landbrh. hvenær hann ætlar að leggja fram frv. með nauðsynlegum lagabreytingum til að ríkisstjórnin geti staðið við búvörusamninginn sem gerður var fyrr á þessu ári við Stéttarsamband bænda. Samkvæmt samningnum eiga bændur að byrja að fá beinar greiðslur úr ríkissjóði í stað niðurgreiðslna á búvörur fljótlega eftir áramót en engin lagaákvæði eru fyrir hendi um það enn þá. Hæstv. núv. landbrh. hefur þegar samið við bændur um stórfelldan niðurskurð á sauðfé í samræmi við ákvæði samningsins. Þá er spurningin: Er ljóst hvaða afleiðingar það hefði í för með sér fyrir bændur og ríkissjóð ef ekki væri unnt að standa við framhald hans? Vill hæstv. landbrh. fá landbn. til að flytja nauðsynlegt frv. og greiða þannig fyrir þingstörfum? Væntanlega er alger samstaða um þetta mál innan þingsins eins og sýndi sig þegar ákvæðin til staðfestingar samningnum voru samþykkt samhljóða á Alþingi á sl. vetri.

Hæstv. forseti. Í búvörusamningi eru mörg lögfræðilega álitaefni sem nauðsynlegt var að athuga rækilega og ýmis önnur flókin atriði sem ekki hafði verið hugsað fyrir við gerð búvörusamningsins. Þess vegna tók samning frv. lengri tíma en ég hafði ætlað. Það liggur hins vegar fyrir í þeirri gerð sem gengið hefur verið frá því í landbrn. en er til athugunar í ríkisstjórninni. Ég geri mér vonir um að hægt verði að leggja það fram nú fyrir jól en það á ekki að verða til þess að torvelda að staðið verði við búvörusamninginn vegna þess að unnt er að hefja smíði reglugerða þegar í stað þegar tími vinnst til.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svörin og læt í ljós ánægju mína yfir því að búið skuli vera að ganga frá þessu frv. Það kemur á óvart ef það strandar lengi í ríkisstjórn eftir þær yfirlýsingar sem hæstv. forsrh. hefur gefið að undanförnu um að slík samstaða sé innan ríkisstjórnarinnar að ekki þurfi að semja um neina hluti eða eyða tíma í slíkt. Ég vænti þess því að þetta frv. komi í hendur þingmanna sem allra fyrst. Það er gott að heyra hjá hæstv. ráðherra að ekki sé hætta á að framkvæmd samningsins dragist neitt.

Hæstv. forseti. Ég sagði að þessi frumvarpsgerð hefði verið flókin og ekki nema eðlilegt að einstakir ráðherrar fái tóm til þess að kynna sér efni frv. og þau álitamál sem í því eru. Með sama hætti tel ég óhjákvæmilegt að hv. þm. hafi tíma til þess að kynna sér og fara rækilega yfir frv. eftir að það hefur verið lagt fram, sem ég vonast til að verði fyrir jólin, þannig að það verði ekki afgreitt frá þinginu fyrr en á næsta ári en þó nægilega snemma til þess að framkvæmd búvörusamnings sé ekki í hættu.

Þá er þessum fyrirspurnatíma lokið. Þetta var síðasti fyrirspurnatími af þessu tagi fyrir jól. Eins og fram kom síðast þegar þessar fyrirspurnir voru á dagskrá þá mun forseti ræða við þingflokksformenn um framkvæmd þessa ákvæðis þingskapa áður en þessi dagskrárliður verður næst á dagskrá.

Hæstv. forseti. Það mál sem liggur fyrir á þskj. 128 er nú flutt í fjórða sinn. Það var fyrst flutt á 109. löggjafarþingi og voru flm. þá Guðrún Helgadóttir, Jóhanna Sigurðardóttir, Kristín S. Kvaran og Hjörleifur Guttormsson. Það var síðan flutt á 110. löggjafarþingi og voru þá flm. sá ræðumaður sem hér stendur, Árni Gunnarsson og Hjörleifur Guttormsson. Þegar málið var flutt í þriðja sinni voru meðflm. mínir Árni Gunnarsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Þórhildur Þorleifsdóttir, Hjörleifur Guttormsson og Jón Kristjánsson. Nú þegar málið er flutt í fjórða sinni eru flm. ásamt mér Hjörleifur Guttormsson, Jón Kristjánsson og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Það er því ljóst að allmargir hv. þm. hafa komið nálægt þessu máli, sýnt því áhuga og viljað koma því í gegnum þingið. Það frv. sem nú liggur fyrir er efnislega nákvæmlega eins og það var flutt í þriðja sinn. Fyrir þá hv. þm. sem ekki hafa áður heyrt fjölmargar ræður sem fluttar hafa verið fyrir þessu frv. vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa frv. Það hljóðar svo: ,,1. gr. Tilgangur laga þessara er að tryggja réttindi barna í samfélaginu og að tillit sé tekið til hagsmuna þeirra við löggjöf og aðrar stjórnvaldsákvarðanir. 2. gr. Setja skal á stofn embætti umboðsmanns barna. Alþingi kýs umboðsmann til fjögurra ára í senn. Umboðsmaðurinn skal hafa sérþekkingu á sviði uppeldismála og málefna er varða velferð barna. 3. gr. Alþingi skipar sjö manna ráð til fjögurra ára í senn, sem vera skal umboðsmanni til ráðgjafar, eftir tilnefningu eftirtalinna aðila: Barnaverndarráðs Íslands, Fóstrufélags Íslands, Stéttarfélags íslenskra félagsráðgjafa, Kennarasambands Íslands, Sálfræðingafélags Íslands, Félags þroskaþjálfa og Félags uppeldisfræðinga. Kostnaður af störfum ráðsins greiðist úr ríkissjóði. 4. gr.`` --- Þar er einmitt tilgangur laganna. --- ,,Umboðsmaður barna skal vinna að þeim málum er sérstaklega snerta hagsmuni barna og hafa frumkvæði að úrbótum þar sem hann telur að á rétt þeirra sé gengið. Jafnframt skal hann fylgjast með því að samþykktir og ákvarðanir stjórnvalda, er snerta hagsmuni barna, séu framkvæmdar á tilsettum tíma. Meginverkefni umboðsmanns skulu vera: 1. að fylgjast með löggjöf og ákvörðunum sem stjórnvöld taka og snerta hagsmuni barna og vekja á því athygli sé þeirra ekki gætt, 2. að fylgjast með framkvæmd laga og reglna er varða hagsmuni og réttindi barna, 3. að hafa frumkvæði að úrbótum varðandi réttindi og aðstæður barna svo að þeim séu tryggð sem best og hollust uppvaxtarskilyrði, 4. að vekja athygli á þeim árekstrum sem kunna að eiga sér stað milli hagsmuna barna og hinna fullorðnu í samfélaginu og vinna að lausn þeirra í samráði við þá aðila sem með þau mál fara, 5. að vera opinberum aðilum og einstaklingum til ráðgjafar um allt það sem verða má til hagsbóta fyrir börn og hafa náið samstarf við alla þá aðila sem með málefni barna fara, 6. að vísa þeim aðilum sem til hans leita til réttra aðila sé erindið ekki í verkahring hans sjálfs, 7. að gangast fyrir rannsóknum á aðstæðum barna í samfélaginu og veita upplýsingar um stöðu þeirra, jafnt til einstaklinga sem opinberra aðila. Umboðsmaður skal starfa að eigin frumkvæði, sem og eftir ábendingum frá öðrum. Hann skal sjálfur meta ástæðu til ábendingar í samráði við umboðsráðið.`` Hæstv. forseti. Ég skal ekki tefja tímann með því að lesa lengra þar sem hinar fjórar greinarnar eru kannski ekki eins lýsandi um efni frv. en meira tæknilegs eðlis. Meginástæðan fyrir því að ég legg þetta frv. fram enn einu sinni er sú að fyrir hinu háa Alþingi liggur nú frv. til barnalaga á þskj. 73. Í almennum athugasemdum um það, sem lesa má á bls. 17 í greinargerð með frv., er tekið fram að sifjalaganefnd sú sem samdi það frv. athugaði hvort skipa ætti sérstakan umboðsmann barna. Segir þar, með leyfi forseta: ,,Setti nefndin fram hugmyndir sínar um slíkan umboðsmann í fskj. með frv. Nefndin var þeirrar skoðunar að hentast væri að sérlög yrðu sett um umboðsmanninn og þyrfti að gæta þar vel tengsla við barnaverndarlög og barnalög og þau úrræði til verndar börnum er fælust í þeim lögum. Eftir að frv. til barnalaga var samþykkt hefur verið komið á fót embætti umboðsmanns Alþingis sem var mikil réttarbót. Á síðustu þingum hafa verið flutt frumvörp til laga um umboðsmann barna og er þar gert ráð fyrir sérlögum um það efni og eigi að þau tengist efnislega við barnalög. Sifjalaganefnd er enn þá þeirrar skoðunar, að best fari á að skipa þessu máli með sérlögum. Hefur nefndin því ekki fjallað um frv. um þetta efni, enda þess ekki sérstaklega óskað. Eins og fram kemur í grg. með frv. til barnalaga 1981 telur sifjalaganefnd þetta mál mikilvægt.`` Þessi orð eru ástæðan fyrir því að ég áræddi að bera þetta frv. fram í fjórða sinni. Þetta mál á sér næsta undarlega sögu hér í þinginu vegna þess að í hvert skipti sem það verið flutt hefur það hlotið hinar ágætustu móttökur. Það hefur farið til nefndar og farið til umsagnar fjölmargra aðila og ævinlega hafa þær umsagnir verið afar jákvæðar og þeir sem beðnir hafa verið um umsögn hafa skilað beiðni til hins háa Alþingis um að þessi lög mættu ná fram að ganga. Hér er ekki verið að tala um stórkostleg útgjöld. Í febrúar 1991 kom umsögn frá fjmrn. um hvað slíkt embætti mundi kosta --- fjölmargar umsagnir fylgja á eftir greinargerð með frv. á þskj. 128 og geta menn lesið þær sjálfir. Fjmrn. áætlar þar að rekstrarkostnaður embættisins verði um 3,5 millj. kr. á ári og þar vegi þyngst launakostnaður umboðsmanns og ritara. Auk þess er gert ráð fyrir 500 þús. kr. kostnaðarauka á ári vegna nefndarlauna fyrir setu í ráðinu sem skipað verður verði frv. að lögum. Annað eins hefur nú verið ráðist í í okkar landi og slík fjárútlát. Þeir einstaklingar sem kallaðir eru börn, þ.e. á aldrinum 0--15 ára, eru um fjórðungur þjóðarinnar. Við skyldum ætla að sá stóri hópur Íslendinga þyrfti að hafa málsvara sem gætti hagsmuna hans. Síðan frv. var fyrst flutt hefur verið sett á laggirnar embætti umboðsmanns Alþingis og vissulega var eðlilegt að menn kynnu að spyrja: Er það ekki nóg? Getur ekki umboðsmaður Alþingis verið umboðsmaður allra Íslendinga? Frv. var ekki sent til umsagnar umboðsmanns Alþingis, en ég hafði tal af umboðsmanni til þess að bera þetta undir hann. Hann taldi að vitaskuld gæti það komið fyrir að hann sæi um málefni sem snerta börn en hann taldi að til þess að fylgst yrði með stjórnvaldsaðgerðum sjálfkrafa um allt það er varðar hag barna í landinu væri alveg nauðsynlegt að sérstakur umboðsmaður annaðist þann málaflokk þó að einstöku mál sem upp kynnu að koma þar sem gengið væri á rétt barna kæmu til hans embættis. Í stuttu máli. Sálfræðingafélag Íslands, Þroskahjálp, Barnaheill, Stéttarfélag íslenskra félagsráðgjafa, Barnavinafélagið Sumargjöf, Foreldrasamtökin sem síðar urðu að félagsskap sem kallaður er Samfok, og Félag íslenskra sérkennara, Félag þroskaþjálfa, Fóstrufélag Íslands, Öryrkjabandalag Íslands og ótal aðrir aðilar mæltu eindregið með að þetta frv. næði fram að ganga. Með frv. fylgir upphaflega greinargerðin sem fylgdi málinu úr hlaði og lesa má í þingtíðindum ótal ræður þar sem um málið hefur verið fjallað. Ég tel ekki rétt að hefja eina framsögu enn fyrir málinu með því að fara yfir öll þau atriði sem ábótavant er í okkar samfélagi. Það er næstum sama hvert litið er. Í skipulagsmálum er ekki tekið tillit til barna. Hverfi eru oftlega byggð án þess að tekið sé tillit til yngstu borgaranna sem um það eiga að ferðast. Menningargeirinn er álíka, allt of lítið barnaefni er að finna í fjölmiðlum hvort sem er einkafyrirtækja eða ríkis. Börn eru almennt ekki spurð hvað henti þeim eins og við þekkjum öll og því meiri skyldur sem lagðar eru á kennara landsins þar sem foreldrar eru almennt fjarri heimilum sínum við vinnu á venjulegum vinnudegi, þeim mun minna er komið til móts við þarfir barnanna og lítið gert í því að samræma vinnutíma barna og foreldra. Við sem höfum barið augum bandorminn svokallaða, en það er frv. hæstv. ríkisstjórnar til laga um ráðstafanir í efnahagsmálum, sjáum ekki að úr eigi að bæta nema síður sé. Því sem ávannst með setningu laga um leikskóla og grunnskóla á síðasta þingi skal nú öllu frestað. Ég held, hæstv. forseti, að hér sé allnokkuð alvörumál á ferðinni. Ég sat á laugardaginn var þing um barnamenningu og barnabækur í Hafnarborg í Hafnarfirði þar sem hver fagmaðurinn á fætur öðrum gerði grein fyrir rannsóknum á lestrarkunnáttu íslenskra barna. Kennarar fullyrða að málþroska barna og lestrarhæfni --- það er ekki alveg sama og lestrarkunnátta --- fari hrakandi svo merkjanlegt sé með hverju ári. Það leiðir af sjálfu að þjóðfélagsaðstæður okkar hafa breyst og minna um það að börn umgangist fullorðið fólk, og ég get ekki stillt mig um að benda á grein sem birtist í Morgunblaðinu 24. nóv. eftir Ragnheiði Briem, doktor í kennslufræði og kennara í íslensku og málvísindum við Menntaskólann í Reykjavík. Þar segir Ragnheiður um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Móðurmálskunnáttu Íslendinga, einkum ungu kynslóðarinnar, er áfátt. Þetta lýsir sér þannig að ungt fólk á æ erfiðara með að tjá hugsanir sínar, bæði munnlega og skriflega. Orðaforði hefur rýrnað mjög svo að nú skilja nemendur ekki mál sem lá ljóst fyrir jafnöldrum þeirra fyrir tveimur áratugum. Þetta veldur m.a. því að kennarar þurfa að eyða dýrmætum tíma í að þýða ósköp venjulegar námsbækur á hálfgert barnamál ef efni þeirra á að komast til skila. Enskuslettum hefur fjölgað, kunnátta í beygingarfræði er í molum, ritleikni, þar með talin réttritun, er á svo lágu stigi að mikill hluti framhaldsskólanema getur alls ekki talist sendibréfsfær.`` Hér er tekið djúpt í árinni svo að ekki sé meira sagt. En einmitt í þessari grein rekur Ragnheiður Briem síðan ýmislegt sem mætti gera til að bæta úr þessu en telur að of lítið sé komið til móts við börnin, t.d. varðandi lestur Íslendingasagna og lestur fjölskrúðugri texta en auðvitað ber allt að sama brunni. Námsgagnastofnun er ein af þeim stofnunum sem svelt er fjárhagslega og ræður þess vegna ekkert við þann vanda sem henni hefur verið lagður á herðar. Ég býst við að þeir sem hér sitja og hlýða á mál mitt geri það vegna þess að þeir hafi áhuga á málinu. Þess vegna skal ég ekki taka lengri tíma í að mæla fyrir frv. Það er allítarlega frá því gengið og umsagnir birtar með því. Það á síðan eftir að fara til nefndar og ég vænti þess að menn sem sitja í hv. allshn. sjái til þess að að um frv. verði fjallað. Ég held hins vegar að við séum að komast í allnokkurn vanda með yngstu kynslóðina okkar ef ekki verður eitthvað gert til úrbóta. Því hygg ég að við gætum beðið stærri skaða en við gerum okkur ljóst eða auðvelt verði að bæta. Hæstv. forseti. Ég treysti því að ég þurfi ekki að tala fyrir þessu máli oftar. Ég hef gert það allítarlega þrisvar sinnum. Sérstökum áhugamönnum er bent á þingtíðindi og er þar fleiri ræður að finna en mínar. Margir hafa tekið mjög vel undir þetta mál. Ég treysti nú hinu háa Alþingi að sjá svo til að þetta frv. verði að lögum á þessu þingi. Ég hafði þegar, virðulegur forseti, minnst á hv. allshn. Ég bið auðvitað þess að frv. fari til meðhöndlunar í hv. allshn. að lokinni umræðu.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. 14. þm. Reykv., 1. flm. þessa máls, segir að hér er um gamlan kunningja þingmanna að ræða og hafa verið fluttar um málið langar ræður og það hefur einnig verið tekið til meðferðar í nefndum þingsins en ekki hlotið þar afgreiðslu. Ég tek aðeins til máls við þessa umræðu til að lýsa stuðningi mínum við frv., enda er ég meðflm. á því. Ég tel að við hv. þm. gefum okkur kannski helst til lítinn tíma til þess að ræða málefni barnanna í þjóðfélaginu. Ég hef látið þess getið áður í nokkrum orðum þegar ég tók til máls út af öðru máli sem snertir ungt fólk. Við erum allt of oft uppteknir í efnahagsumræðunni, sem er fyrirferðarmikil í hv. Alþingi, og gefum okkur ekki tíma til að gefa málefnum barnanna gaum. Ég tel að ef þetta embætti verður sett á fót, þá muni það leiða til þess að ákveðinn aðili í stjórnkerfinu líti á þessi mál sérstaklega. Þetta leysir að sjálfsögðu ekki öll vandamál. Það eru svo ótal margir þættir aðrir í þjóðfélaginu sem koma inn á málefni barna og gera þeim erfitt fyrir. Þetta frv. leysir auðvitað ekki allt en mundi þó verða til þess að þarna væri ákveðinn aðili, væntanlega sérfróður, sem liti á mál barna sérstaklega. Ég held að hv. þm. hefðu gott af því að líta um öxl. Ég geri það stundum þegar ég hugsa um þessi mál. Þegar ég var krakki sá maður aldrei þá hluti sem menn nefna peninga nú til dags. Ég held að ég hafi ekki séð þá, a.m.k. ekki stóra seðla fyrr en ég var kominn yfir fermingu. En eigi að síður get ég ekki annað en hugsað til þess hvað ég átti góða æsku. Ég vann alltaf með fullorðnu fólki. Ég fékk alltaf að borða á réttum tíma og það var alltaf fullorðið fólk heima, alltaf opið húsið. Maður hugsar oft til þessa þegar maður sér hvernig börnin hafa það í því allsnægtaþjóðfélagi sem við lifum í núna, þótt ég geri mér alveg grein fyrir misjöfnum aðstæðum manna. En lífshamingjan er ekki fólgin í stórum seðlum heldur í því að flýta sér kannski aðeins minna og gefa sér tíma til að sinna sínum nánustu. Auðvitað leysir þetta frv. ekki úr því. Það er hugarfarsbreyting sem verður að koma til en ég held að þetta frv. gæti leitt til þess að málefni barna yrðu rædd meira en nú er. Það er dæmigert, og ég hef oft vitnað til þess þegar þessi málefni hefur borið á góma, að við Íslendingar höfum ekki enn þá ráðið við það að koma skólamáltíðum á fót. Í hverju einasta atvinnufyrirtæki sem heiti hefur, og þar á meðal hér í hv. Alþingi, eru niðurgreiddar máltíðir fyrir fullorðið fólk en börnin þurfa að fara með brauðsneið í vasanum í skólann ef þau fara með nokkuð. Þetta er einkennileg þversögn í þessu þjóðfélagi þar sem hinir fullorðnu hafa veitt sér ýmislegt. Ég held að ég hafi þessi orð ekki fleiri. Ég kom aðeins hingað upp til að lýsa yfir stuðningi við frv. Ég vona að það fái enn einu sinni vandlega meðferð í hv. Alþingi, verði samþykkt og leiði til þess að málefnum barna þoki eitthvað áleiðis.

Frú forseti. Þar sem ég er einn af meðflm. þessa frv. ætti ég kannski ekki að þurfa að fara hér upp og lýsa yfir stuðningi mínum við það, en ég vil nú samt gera það vegna þess að ég tel að hér sé um svo mikilvægt mál að ræða að það ætti ekki að fara alveg umræðulaust í gegnum hv. Alþingi. Það embætti sem er verið að leggja til að stofna leysir auðvitað ekki allan vanda barna, eins og hér hefur verið bent á, en það er eitt skref í rétta átt og sem slíkt mjög mikilvægt. Hér er um að ræða embætti sem hefur það beinlínis að markmiði að skoða samfélagið út frá sjónarhóli barna en nota aðferðir hinna fullorðnu til að gæta réttar þeirra og hagsmuna. Ég held að við séum öll sammála um það og þurfum kannski ekki að velta mikið vöngum yfir því að börnum er á margan hátt misboðið í samfélagi okkar og á margan hátt gengið á rétt þeirra. Þau njóta ekki þess öryggis í umhverfinu sem þeim ber og allt of mörg slys á börnum í umferðinni --- og því miður alvarleg slys --- bera því glöggt vitni. Eins og 1. flm. þessa frv., hv. 14. þm. Reykv., Guðrún Helgadóttir, kom inn á er enn verið að skipuleggja borgarhverfi á höfuðborgarsvæðinu án tillits til þess hverjir ferðast um þessi hverfi öðrum fremur. Við erum hér með svefnhverfi, getum við sagt, út um alla borg. Þar eru að stærstum hluta til börn á daginn og þess vegna ættu þessi hverfi auðvitað öðru fremur að vera skipulögð út frá þörfum þeirra. Börn njóta mörg hver ekki þeirrar verndar og umönnunar á degi hverjum sem hverju barni er nauðsynleg til þess að komast til manns. Þau búa við aðstæður sem við, sem fullorðnar manneskjur, mundum helst vilja komast hjá að búa við. Þau búa við stuttan skóladag og sundurslitinn og við sjáum það sjálf, okkur þingmönnunum finnst stundum nóg um hversu sundurslitinn okkar vinnudagur er, og viljum held ég ekki búa börnum okkar þær aðstæður ef hægt er hjá því að komast. Þau búa við skort á dagvistarrými og af því leiðir að börnum er þeytt úr einni vist í aðra á hverjum einasta degi sem guð gefur. Við mundum heldur ekki vilja búa við það sjálf að þurfa á hverjum einasta degi að fara úr einni vinnunni í aðra. Skortur á skóladagheimilum er tilfinnanlegur sem gerir það að verkum að mörg börn ganga sjálfala drjúgan hluta úr degi árið um kring. Þá er kannski ótalið það sem verst er og það er að börn njóta ekki nægilegra samvista við foreldra sína vegna óhóflegs vinnuálags og langs vinnudags hjá fullorðnu fólki. Þar erum við kannski komin að stærsta meininu í þessu öllu saman sem er láglaunastefnan sem ríkir í samfélaginu og er ekki síst til þess að skerða rétt barna. Að öllu samanlögðu, og það þarf ekki að fara í langa upptalningu, njóta börn ekki þeirra aðstæðna sem líklegar eru til að stuðla að alhliða þroska þeirra og leggja grunn að lífshamingju þeirra. Eins og ég sagði áðan er okkur öllum ljóst, öllum fullorðnum manneskjum sem komnar eru til vits og ára, að við búum ekki nægilega vel að börnum, en einhvern veginn megnum við ekki að breyta þeirri forgangsröð sem ríkir í samfélaginu. Við erum oft og tíðum svo skammsýn og gleymum oft að börnin sem við ölum upp í dag eru karlar og konur framtíðarinnar. Þau eru hugvit framtíðarinnar, hugvitið sem við metum svo mikils, þau eru vinnuafl framtíðarinnar, stjórnendur og foreldrar framtíðarinnar. Það vantar ekkert upp á það að víða í lögum er kveðið á um rétt barna en þessi sömu lög eru svo oft og tíðum gerð marklaus með öðrum aðgerðum, bæði löggjafar- og framkvæmdarvaldins. Mér finnst stundum grunnskólalögin órækasti vitnisburðurinn um þetta því að þau lög eru mjög ítarleg og þar er mikið af góðum fyrirheitum, góðum ásetningi og fögrum orðum en því miður eru þau árlega gerð marklaus á Alþingi Íslendinga þegar kemur að afgreiðslu fjárlaga. Mig langar bara til að benda á eitt atriði. Í 2. gr. grunnskólalaga segir m.a., með leyfi forseta: ,,Grunnskólinn skal leitast við að haga störfum sínum í sem fyllstu samræmi við eðli og þarfir nemenda og stuðla að alhliða þroska, heilbrigði og menntun hvers og eins.`` Því miður er það svo að upp á þetta vantar verulega. Því miður er það svo á ári hverju þegar kemur að því að ákvarða sérkennslu til skólanna, þá er hún skorin verulega niður frá því sem beðið er um hjá einstökum skólum og sem er í samræmi við þarfir skólanna. Þetta kemur ekki síst niður á þeim börnum sem eru, við getum sagt, jaðartilvik. Þau hafa venjulega greind en það vantar upp á þroska þeirra. Það eru þessi svokölluðu misþroska börn, sem ég gerði að umtalsefni í morgun, sem gætu orðið mjög nýtir þjóðfélagsþegnar og gætu flest það sem við gerum í dag sem fullorðin erum og teljumst ekki vera misþroska á nokkurn máta. En þau þurfa til þess aðstoð. Ef þau fá ekki þessa aðstoð er þetta m.a. sá hópur sem talinn er í áhættu fyrir hvers kyns andfélagslegri hegðun þegar kemur fram á unglingsárin. Á það hefur verið bent hér af öðrum sem hafa talað að börn mæta því miður afgangi oft og tíðum í samfélagi okkar og ég held að það reynist flestu ungu fólki í dag afskaplega erfitt að rækja foreldrahlutverk sitt. Því miður þurfa foreldrar oft og tíðum að afsaka sig og fara í felur með foreldrahlutverkið þrátt fyrir að það sé skýlaus krafa barnalaga að þeir ræki framfærslu- og umönnunarskyldu sína. Konur sem eiga börn eru ekki mjög eftirsóttur vinnukraftur. Þess eru m.a. mörg dæmi að beðið sé um það sérstaklega á umsóknareyðublöðum fyrirtækja að þær geti þess hvort þær eigi börn og komi það fram eru þær settar neðar í bunkann en aðrar. Fólk þarf oft og tíðum að fara í felur með það á vinnustöðum að það sé heima vegna veikinda barna og reynir að búa sér til einhver önnur tilefni en þau að það sé að fara á fund í skólanum eða í viðtöl sem tengjast börnum þeirra. Foreldrahlutverkið er því miður ekki hátt skrifað í samfélaginu.

Virðulegur forseti. Mig langar til að gera stutta athugasemd í tilefni af því athyglisverða frv. sem hér er til umfjöllunar þótt ekki geti það falið í sér neina allsherjarlausn fyrir hagsmuni barna. Ég hef raunar áður tjáð mig um frv. sama efnis sem var flutt á fyrri þingum, eins og hv. 1. flm. gerði grein fyrir í máli sínu áðan. Þar var, að mig minnir, gert ráð fyrir því að umboðsmaður barna yrði hluti af framkvæmdarvaldinu og dómsmrn. og við það gerði ég athugasemd. Nú hefur því verið breytt þannig að umboðsmaður barna starfi sjálfstætt og er það til bóta að mínu mati. Ég hef aðeins velt því fyrir mér hvort hætta sé á því að þetta frv. komi eitthvað á skjön við ákvæði laga um vernd barna og ungmenna. Reyndar er tekið fram á bls. 7 í greinargerð með frv. að það frv. til nýrra barnaverndarlaga sem hefur áður legið fyrir hv. Alþingi en ekki var afgreitt taki enn frekar fyrir að verkefni umboðsmanns barna og barnaverndarnefnda og barnaverndarráðs kynnu að skarast og að það sé vel. Ég varpa þessum athugasemdum fram til flutningsmanna. Enn fremur velti ég því fyrir mér í sambandi við 5. gr. frv. þar sem rætt er um þagnarskyldu. Þar segir m.a. í 2. mgr.: ,,Stjórnvöldum og stjórnendum stofnana, sem fara með málefni barna, ber skilyrðislaust að veita umboðsmanni barna upplýsingar um starfsemi sem lýtur að börnum án þess að þagnarskyldu sé krafist svo að hún hindri ekki að umboðsmaður fái sinnt skyldu sinni. Jafnframt ber umboðsmanni að veita upplýsingar um umboðsstarfið án þess að krefjast þagnarskyldu.`` Vafalaust er þetta mikilvægt ákvæði en það er nú samt svo að í barnaverndarlögum er einmitt krafist þagnarskyldu í þeim málum sem barnaverndarnefndir fjalla um þannig að ég velti fyrir mér hvort þessi mál þurfi e.t.v. að skoða hliðstætt. En eins og hv. þm. er kunnugt um, þá hefur ekki enn komið hér fram nýtt frv. um breytingu á lögum um vernd barna og ungmenna. Að öðru leyti tel ég þessa umræðu mjög gagnlega og að sjálfsögðu mun mál þetta verða skoðað vandlega í allshn. þar sem ég á sæti. Ég vil reyndar geta þess, í tilefni af þeirri umræðu sem fór fram áðan og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir minntist sérstaklega á, að ég er á vissan hátt sammála henni um það að í lögum sé of mikið um nokkurs konar viljayfirlýsingar eða stefnuyfirlýsingar en ákvæði kveði ekki nógu sterkt á um skyldu og rétt og vissulega þurfum við að athuga forgangsröðun mála hér á hinu háa Alþingi, ekki síst þar sem um hagsmuni barna er að ræða.

Frú forseti. Það blandast ekki nokkrum hugur um að hér er hið merkasta mál á ferðinni. Hins vegar vil ég gera örstutta athugasemd og beina því til flm. að þeir athugi í ljósi þess sem hér var sagt áðan í ræðu hv. 10. þm. Reykv. að foreldrahlutverkinu væri ekki nægur gaumur gefinn sem ég tek undir. Þegar 3. gr. þessa frv. er skoðuð, þá held ég að þar blundi það sem sagt var að foreldrahlutverkinu er ekki nægur gaumur gefinn þegar horft er til þess hverjir skuli skipa sjö manna ráð sem á að vera umboðsmanni barna til ráðgjafar og það er athyglisvert, með leyfi forseta: Það er Barnaverndarráð Íslands, Fóstrufélag Íslands, Stéttarfélag ísl. félagsráðgjafa, Kennarasamband Íslands, Sálfræðingafélag Íslands, Félag þroskaþjálfa og Félag uppeldisfræðinga. Ég verð að lýsa undrun minni á því að foreldrahlutverkinu skuli ekki vera betri og meiri gaumur gefinn en raun ber hér vitni og ég vil beina því til flm. að þeir athugi sinn gang þannig að foreldrar fái eitthvað um þetta merka mál að segja.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið til máls og tekið vel undir þetta frv. auk flm. Ég ætla að víkja aðeins að þeim athugasemdum sem hafa komið fram. Hv. 16. þm. Reykv. gerði athugasemd við að foreldrar eigi ekki fulltrúa í samstarfsráðinu og það er alveg hárrétt hjá honum. Ástæðan fyrir því var upphaflega sú að engin heildarsamtök foreldra voru til í landinu. Að þessu var svo sannarlega hugað en það voru einstök foreldrafélög til hér í Reykjavík og á einstaka stað í landinu en það þótti ekki þinglegt að hafa slík félög sem aðila í þessu ráði. Nú hafa Samband foreldra- og kennarafélaga og Foreldrafélag misþroska barna og einhver fleiri félög myndað samtökin Samfok. Ég skal játa að mér er ekki nógu kunnugt um það hverjir endanlega eiga aðild að þeim og ég vil því biðja hv. allshn. að huga að þessu þegar málið verður afgreitt því að auðvitað geta flm. ekki haft neitt á móti því að samtök foreldra eigi þarna aðild nema síður væri. En ég minnist þess að ég komst í vandræði með þetta vegna þess einfaldlega að þessi samtök voru ekki til þá. Og ég taldi þegar ég gekk frá þessu núna að Samfok væru kannski ekki alveg á landsvísu en ég skal játa að ég gáði ekki nógu vel að því og bið því nefndina að gera svo. Athugasemd hv. 6. þm. Reykv. hefur auðvitað heyrst áður og þessi ótti um að frv. skarist við lög um vernd barna og unglinga. Því er til að svara að ég tel að það sé alveg gengið frá því að barnaverndarmál séu ekki verkefni umboðsmanns barna. Umboðsmaður barna á að fylgjast með stjórnvaldsaðgerðum. Hann þarf ekki nauðsynlega að vera fagmaður í félagsráðgjöf eða barnasálfræði þannig að ég held það yrði frekar verkefni umboðsmanns að vísa til barnaverndarnefnda ef málið er þess eðlis. Við vitum það hins vegar öll að barnaverndarnefndir hafa svo til eingöngu fengist við vandamál sem upp hafa komið í fjölskyldum. Samkvæmt núgildandi lögum eiga barnaverndarnefndir vissulega að fylgjast með öllum mögulegum og ómögulegum málum í þjóðfélaginu sem snerta börn en eins og málum hefur verið fyrir komið hafa þær ekki gert það og ekki getað það. Ég held að þess vegna sé alveg nauðsynlegt, eins og hér var tekið fram, að fá embættismann sem sinnir þessu eingöngu. Og eins og hv. 2. þm. Austurl. tók fram áðan mundi slíkt embætti vekja umræðu um málefni barna í landinu. Við höfum nærtæk dæmi um að svo hefur verið t.d. í Noregi síðan embætti umboðsmanns barna var stofnað þar og hefur gefið afar góða raun og ég held að enginn efist um að það hefur verið til bóta. Hins vegar höfum við ekki fengið á þessu þingi frv. til laga um vernd barna og ungmenna og ég hef áður lagt á það áherslu að það frv. verði lagt fram á þessu þingi því að skoðun mín er sú að mikil nauðsyn sé á því að endurskoða þau. Auðvitað mætti setja á langt mál, en ég mun ekki gera það, um kjör barna í þessu landi. Ég held að það sé alveg hárrétt sem hv. 10. þm. Reykv. sagði hér áðan og raunir allir, eða a.m.k. hv. 2. þm. Austurl., að þrátt fyrir alla velferðina okkar er mér mjög til efs að börnunum okkar líði betur en okkur gerði sem ekkert áttum og ekkert höfðum. Ég held að börn séu afar öryggislaus í þessu velferðarþjóðfélagi okkar og þá ekki síst hér á Reykjavíkursvæðinu. Börn eru allt of mikið ein og börn upp að 8--9 ára eru ekki svo þroskuð að þau þoli að vera ein allan daginn og leysa öll sín vandamál sjálf. Hér hefur verið minnst á óhugnanlega slysatíðni barna og það er auðvelt að sýna fram á með skýrslum frá umferðarráði að slysatíðni barna er hærri hér á landi en nokkurs staðar á Norðurlöndum a.m.k. Það er auðvitað eðlilegt, umferðin er ekki gerð fyrir börn. Það er fyrst á allra síðustu árum að mönnum hefur dottið í hug að hafa hjólastíga eða göngustíga við nýjar aðalumferðaræðar og ein og ein undirgöng undir þjóðvegi í þéttbýli hafa verið gerð, en þetta er tiltölulega nýtt og allt of lítið auðvitað. Það er oft svo að mönnum finnst að svona mál séu hin mjúku mál, málefni fjölskyldunnar. Ég held að þetta sé ekkert mjúkt mál. Ég held að aðstaða ungra barnafjölskyldna í landi okkar sé hreint ekkert mjúkt mál, ég held að það sé grimmt og hart mál. Ungir foreldrar vinna allt of langan vinnudag. Þeir eru nauðbeygðir til að kaupa íbúð sem auðvitað ætti að leysa öðruvísi fyrstu búskaparárin. Þau dragast með milljónaskuldir frá fyrsta búskapardegi og vinnustaðirnir eru ekki í standi til að taka allt of mikið tillit til þess að foreldrar sem þar vinna þurfi að vera heima með börnum vegna veikinda eða ef barni skyldi líða eitthvað illa einn dag. Það er ekki gild afsökun fyrir foreldra fyrir að að mæta ekki til vinnu. Við sjáum þetta allt í kringum okkur, streituna sem þessu fylgir, óöryggið, skort á málþroska barna sem aldrei heyra fullorðnar manneskjur tala saman. Ég lái ekki örþreyttum smábarnaforeldrum, sem koma úr vinnu sinni milli kl. 5 og 7 og eiga þá eftir að kaupa inn og sækja börnin hingað og þangað, þó að þau séu ekki í skapi til að lesa fyrir börnin sín og leika við þau þangað til þau fara að sofa. Ég held að því miður sé þetta oft svona. Fólk reynir að gera það litla sem það kemst yfir og í stuttu máli verða börnin einfaldlega afgangs og ég held að það sé afskaplega hættulegt. Og það var auðvitað sláandi dæmi sem hv. 2. þm. Austurl. kom með hér áðan um niðurgreiddu máltíðirnar okkar, hinna fullorðnu á vinnustað. Börnin þurfa engan mat. Þau geta borðað eilífa súrmjólk ef þau borða nokkuð eða farið yfir götuna í næstu sjoppu og keypt sér kók og Prins póló sem ég held að sé því miður afar algengt. Ég vil minna hv. þm. á að ekki eru mörg ár síðan læknar við heilsugæslustöðvar borgarinnar ráku upp ramakvein við athugun á því hvort börnin væru sæmilega nærð, börnin í borginni okkar, og komust að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki. Þetta er auðvitað ástand sem er óviðunandi og okkur öllum til vansa. Margt er okkur til vansa þessa dagana, hv. þm. og frú forseti. Það mætti taka dæmi eins og hv. 2. þm. Austurl. nefndi áðan. Öll reynum við að kenna börnunum okkar almennan þrifnað og einfaldar reglur eins og að þvo sér um hendurnar eftir notkun salernis. En hvað skyldu vera margar þær opinberar stofnanir þar sem börnin ná ekki upp í vaskana við salernin. Þetta hefur maður margsinnis rekið sig á og þegar gengið er um göturnar okkar hefur gleymst að hugsa um, ekki bara fatlaða, heldur einfaldlega fólk með barnavagna með nákvæmlega sömu þarfir. Það vill nefnilega þannig til að það er öllum hagstætt að gera umferðina í borginni þannig úr garði eða umferðaræðarnar að allir komist um þær, ekki bara þeir sem hraustastir eru og ófatlaðir og barnlausir. Það mætti fara ofan í hvern einasta þátt þjóðfélagsins og komast að sömu niðurstöðu. Réttur barna er ekki virtur. Við skulum ekki fara út í hvernig fullorðnir umgangast börn af lítilsvirðingu og taka ekki mikið mark á þeim því miður, allt of oft. Vænti ég náttúrlega að þar séu margar undantekningar en það hefur nú einu sinni verið plagsiður að á þau er lítt hlustað, því miður. Ég get ekki stillt mig um að minnast á það, vegna þess að ég nefndi áðan að sorglega lítið væri af efni fyrir börn í sjónvarpi, útvarpi og öðrum fjölmiðlum, en verra er að það litla sem er er stundum á hálfgerðri tæpitungu og lýsir kannski svolítið hvernig fullorðið fólk lítur til barna. Hæstv. forseti. Ég skal ekki teygja lopann hér. Ég hef haldið svo margar ræður þessu frv. til stuðnings að ég skal hlífa mönnum við því frekar. En ég held að hér sé um að ræða mál sem við í fyrsta lagi, höfum efni á og mikið meira en það. Hér sé um að ræða mál sem er svo mikilvægt að jafnvel þótt við hefðum ekki efni á því yrðum við að gera það. Það er til lítils gagns að líta til framtíðarinnar og enn þýðingarminna að sitja við að leysa fortíðarvandann ef börnunum er gleymt. Framtíðin er falin í börnunum okkar og ég held að ef við sinnum ekki aðstæðum þeirra, þá sé til lítils barist hér á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Það frv. sem hér hefur verið lagt fram er, eins og komið hefur fram í máli þeirra sem hafa talað á undan mér, vissulega spor í rétta átt því að börnin eru afgangsstærðir í þjóðfélaginu. Það er staðreynd að við skipuleggjum vinnutíma, við skipuleggjum skóla og starf og líf okkar án þess að huga að börnunum því að þegar búið er að skipuleggja þetta allt saman, þá er farið að leita að dagvist eða gæslu fyrir börnin. Þess vegna tel ég að þetta sé að nokkru leyti barnfjandsamlegt samfélag sem við lifum í. Það er enginn tími fyrir börnin. Þetta leiðir hugann að því í framhaldi af þessu frv., þó að það tengist því kannski ekki beint, hvernig búið er að þeim foreldrum þó að þeir séu fáir í dag sem vilja vera heima og sinna börnum sínum þar. Þeim er hegnt með því að þeir fá lægri greiðslur í fæðingarorlofi, þeir fá enga dagpeninga, þeir fá hvorki hálfa dagpeninga né heila heldur enga við það að gæta barna sinna heima. Persónuafsláttur er ekki millifæranlegur nema 80% á milli hjóna ef annað þeirra er heimavinnandi og það má telja fleira upp í sambandi við slysabætur, sjúkrabætur og fleira. Ég er ekki að halda því fram að þó að betur væri búið að heimavinnandi fólki mundi það leysa öll mál sem snerta börnin en ég álít þó að það væri liður í þeirri viðleitni að bæta hag barna, að þeim sem vilja og geta sinnt börnum sínum heima verði gert a.m.k. jafnhátt undir höfði og hinum sem sinna vinnu utan heimilis. Við vitum að þjóðfélagið krefst þess næstum því að allir sinni vinnu utan heimilis, báðir foreldrar jafnt, en það mætti a.m.k. virða það á einhvern veg ef foreldrar vilja og geta leyft sér að vera heima og neita sér um eitthvað sem þeir annars gætu veitt sér. Ég tel að þetta sé mál sem muni verða rætt meira í tengslum við þetta frv. sem ég tel eins og ég sagði áðan mjög þarft og spor í rétta átt. Það leiðir kannski hugann líka að því að fyrirhugað er ár fjölskyldunnar á vegum Sameinuðu þjóðanna og þá yrði e.t.v. enn meiri umræða um stöðu fjölskyldunnar í samfélaginu og stöðu barna því að börnin eru okkar framtíð. Því megum við aldrei gleyma. En frv. mun skapa meiri umræðu, ég er sannfærð um það og ég vona að það fái góða og þinglega meðferð.

Herra forseti. Samkvæmt frv. þessu er lagt til að fullvinnsla afla um borð í fiskiskipum verði háð sérstöku leyfi sem sjútvrn. veitir. Tilgangur þess að krefjast sérstaks leyfis er fyrst og fremst að tryggja að í hóp þeirra skipa sem stunda fullvinnslu um borð bætist ekki önnur skip en þau sem eru fær um að fullnægja eðlilegum kröfum til nýtingar, vörugæða og vinnuaðstöðu. Leyfi til fullvinnslu botnfiskafla um borð verður hins vegar gefið út til allra þeirra skipa sem fullnægja almennum skilyrðum af þessu tagi. Því er ekki verið að leggja til opinbera takmörkun á útgáfu slíkra vinnsluleyfa. Engu að síður er líklegt að auknar kröfur muni hægja á þeirri þróun að fiskvinnslan flytjist út á sjó en á undanförnum árum hefur þróunin orðið sú að vinnsla á sjávarafurðum hefur í vaxandi mæli flust um borð í veiðiskip. Af hálfu hins opinbera hafa ekki verið lagðar beinar hömlur við fjölgun þeirra fiskiskipa sem vinna afla um borð en gripið hefur verið til ýmissa aðgerða til að stuðla að aukinni aflanýtingu þessara skipa. Má í því sambandi einkum nefna störf aflanýtingarnefndar sem hóf starfsemi á árinu 1989. Nefndin hefur einkum unnið að tveimur viðamiklum verkefnum. Í fyrsta lagi að bæta flakanýtingu um borð í frystiskipum og í öðru lagi kom nefndin á fót aflakaupabanka sem kaupir fisktegundir af fiskiskipum sem lítt hafa verið nýttar í því skyni að kanna og þróa markað fyrir þennan afla. Þrátt fyrir þessar aðgerðir og að margt hafi áunnist á síðustu árum hefur því verið haldið fram að ekki séu af opinberri hálfu gerðar nægar kröfur til nýtingar hráefnis og vinnsluaðstöðu um borð í þessum skipum. Á árinu 1990 voru rúmlega 108 þús. lestir af botnfiski frystar um borð í veiðiskipum. Þar af voru tæplega 42 þús. lestir af þorski eða rúmlega 12% af heildarþorskaflanum það ár. Hér er um hátt hlutfall botnfiskaflans að ræða og hefur þetta hlutfall farið hækkandi á undanförnum árum. Ástæða þess er einkum sú að afkoma flakafrystiskipa hefur verið mun betri en annarra greina sjávarútvegsins. Samkvæmt nýlegri athugun Þjóðhagsstofnunar á afkomu botnfiskveiða og vinnslu kemur fram að frystiskip voru rekin með um 15% hagnaði af tekjum miðað við rekstrarskilyrði í september 1991 en á sama tíma var útgerðin í heild rekin með um 8% hagnaði. Innlend fiskvinnsla var á sama tíma rekin með um 7,5% halla. Þessi afkomumunur getur því leitt til þess að fleiri aðilar muni hugleiða að láta breyta skipum sínum þannig að þau geti unnið aflann úti á sjó. Því er mikilvægt að koma í veg fyrir að tiltölulega litlum skipum verði breytt í vinnsluskip, skipum sem telja verður að smæðar sinnar vegna séu varla fallin til slíkrar vinnslu ef gera á eðlilegar gæða- og nýtingarkröfur. Í sjútvrn. hafa lengi verið hugmyndir um að gera auknar kröfur til þeirra fiskiskipa sem vinna botnfiskafla um borð með það að markmiði að tryggja betri nýtingu þess afla sem um borð kemur og auka gæði afurðanna. Slíkar aðgerðir eru mikilvægar nú þegar nauðsynlegt hefur reynst að minnka þann afla sem leyfilegt er að veiða. Þá hafa menn jafnframt áhyggjur að versnandi afkoma fiskvinnslunnar muni leiða til versnandi atvinnuástands í landi ef hlutfall þess afla sem unninn er úti á sjó eykst frekar en nú er orðið. Með fullvinnslu er í frv. átt við að flökun eða flatning sé þáttur í vinnslunni. Lögin taka því ekki til annarra vinnsluskipa t.d. þeirra sem heilfrysta botnfisk eða vinna rækju um borð. Um þessi skip gilda því áfram fyrirmæli núgildandi laga og reglugerða og þurfa þau eftir sem áður að fá tilskilin leyfi frá Ríkismati sjávarafurða. Samkvæmt frv. er óheimilt að fleygja fiski, fiskhlutum eða fiskúrgangi fyrir borð á fullvinnsluskipum og ekki verði veitt fullvinnsluleyfi nema aðstaða sé til að framfylgja kröfum um fullnægjandi nýtingu aflans. Þó er gert ráð fyrir að ráðherra verði heimilt með setningu reglugerðar til eins árs í senn að heimila að ekki sé nýttur tiltekinn fiskúrgangur, enda sé alls ekki að mati sérfræðinga unnt að nýta hann með arðbærum hætti miðað við vinnslu, tækni og markaðsaðstæður á hverjum tíma. Er gert ráð fyrir að byggt verði á mati sérfræðinga Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins er teknar verða ákvarðanir varðandi veitingu fullvinnsluleyfa. Miklar framfarir hafa orðið á undanförnum árum í allri fullvinnslutækni, ekki síst um borð í fiskiskipum. Á sama tíma hafa opnast nýir möguleikar til nýtingar ýmissa aukaafurða og er ljóst að slíkir möguleikar eru ekki fullkannaðir enn þá. Geta því boðist ýmsir nýir kostir sem ekki eru fyrir hendi í dag. Kröfur til fullvinnsluskipa geta því tekið breytingum miðað við þá þróun sem verður í vinnslutækni og breytingar sem verða á möguleikum til markaðssetningar ýmissa tegunda fiskafurða. Þá verða samkvæmt frv. gerðar kröfur um að aðstaða í móttöku, vinnslurásum og afurðageymslum fullvinnsluskipa sé með þeim hætti að gæði afurðanna séu fulltryggð. Um þetta verða sett nánari ákvæði með reglugerð, t.d. um að í fiskmóttöku þurfi að vera nægjanlegur fjöldi blóðgunarkara til að flokka aflann eftir tegundum. Þá er gert ráð fyrir að gerð verði krafa um kælda fiskmóttöku. Til að tryggja umsjón og eftirlit með gæðum um borð í fullvinnsluskipum er lagt til að sérstakur matsmaður verði um borð í öllum veiðiskipum sem leyfi fá til fullvinnslu botnfiskafla um borð. Gerðar verði tilteknar menntunarkröfur til matsmanna og kveðið verður á um starfssvið þeirra í reglugerð. Verða gerðar sömu kröfur til matsmanna um borð í fullvinnsluskipum og matsmanna í frystihúsum. Ákvæði 10. gr. laga nr. 53/1984, um Ríkismat sjávarafurða, kveður á um að sjútvrn. löggildi þessa menn að fenginni umsögn fiskmatsstjóra. Þeir skulu hafa sótt námskeið fyrir fiskmatsmenn en þeir sem lokið hafa prófi fiskiðnaðarmanna skulu að öðru jöfnu njóta forgangs til löggildingar. Í frystihúsum eru nær undantekningarlaust lærðir fiskiðnaðarmenn í þessum störfum. Svo hefur til þessa ekki verið um matsmenn um borð í vinnsluskipum. Hafa verið haldin stutt námskeið fyrir þá og þeim veitt tímabundin löggilding þar sem útgerðum hefur ekki reynst kleift að fá matsmenn sem lokið hafa tilskildu námskeiði. Sjútvrn. tekur afstöðu til veitingar leyfis til fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipi eftir að Ríkismat sjávarfurða hefur lagt faglegt mat á það hvort öllum skilyrðum til fullvinnslu sé fullnægt. Auk þess skal liggja fyrir mat Siglingamálastofnunar ríkisins á því hvort reglum um öryggisbúnað varðandi fiskvinnslu og aðbúnað áhafna sé fylgt áður en ráðuneytið tekur afstöðu til veitingar vinnsluleyfis. Með frv. er lagt til að eftirlit um borð í fullvinnsluskipum verði mjög aukið frá því sem verið hefur. Í fyrsta lagi er kveðið á um að eftirlitsmaður verði um borð fyrstu sex mánuðina eftir að fullvinnsluleyfi hefur verið veitt í fyrsta sinn. Í öðru lagi er stefnt að því að auka almennt eftirlit um borð í skipum sem leyfi fá til fullvinnslu um borð og er lagt til að útgerðir viðkomandi skips greiði allan kostnað sem hlýst af veru eftirlitsmanna um borð, þar með talin laun þeirra. Í gildandi lögum eru ýmis ákvæði sem heimila ráðuneytinu að kveða á um meðferð og nýtingu afla. Má í þessu sambandi einkum nefna lög nr. 81 frá því í maí 1976, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, og lög um Ríkismat sjávarafurða. Jafnframt er í 16. gr. laga nr. 38 frá 15. maí 1990, um stjórn fiskveiða, ákvæði sem lúta að sérstökum vinnsluskýrslum um borð í skipum sem vinna afla um borð og eru þær vinnsluskýrslur undirstaða við mat á því hvernig aflakvóti er nýttur um borð í þeim skipum. Á grundvelli ofangreindra laga hafa verið gefnar út tvær reglugerðir sem m.a. lúta að vinnslu afla um borð. Reglugerð nr. 48 frá 10. des. 1990 tekur til mælinga á vinnslunýtingu um borð í vinnsluskipum og reglugerð nr. 205 frá 29. apríl 1991, um nýtingu aukaafurða, segir að fullvinnsluskip skuli hirða allan afskurð sem til fellur við snyrtingu þorsk-, ýsu- og ufsaafla um borð í frystiskipum. Þessar lagaheimildir eru út af fyrir sig fullgildar til þess að setja frekari almennar reglur um meðferð og nýtingu afla, þar á meðal varðandi fullvinnsluskipin. Með frv. þessu er engu að síður lagt til að sett verði sérstök löggjöf um fullvinnsluskip. Með því fyrirkomulagi næst heildaryfirsýn yfir alla þætti sem máli skipta áður en ákvörðun er tekin um veitingu fullvinnsluleyfis. Þannig liggur fyrir mat á nýtingarferli vinnsluskips, mat á aðstöðu með tilliti til gæða afurða, mat á rými og aðstöðu fyrir áhöfn og mat á öryggisbúnaði. Það liggur fyrir að skip þau sem nú stunda fullvinnslu eru mjög misvel í stakk búin til þess að mæta auknum kröfum um nýtingu afla. Eru fáein þeirra þegar að mestu hæf til að mæta þeim kröfum. Önnur þurfa aftur á móti að gangast undir verulegar breytingar og jafnvel stækkun. Væri því eðlilegt að athugað yrði hvort rýmka þyrfti reglur um stækkun skipa ef í ljós kæmi að ekki væri hægt að mæta auknum kröfum um nýtingu án þess að skip væru stækkuð. Í ákvæði til bráðabirgða er lagt til að sömu kröfur verði gerðar til nýtingar afla hjá öllum þeim skipum sem aðlögunarfrest fá til 1. sept. 1996 og er fresturinn ákveðinn svo langur vegna þeirra skipa sem mest þarf að breyta. Jafnframt er lagt til að eftir 1. sept. 1996 verði gerðar sömu kröfur um nýtingu afla til allra fiskiskipa sem leyfi fá til fullvinnslu afla um borð. Með frv. þessu er lagt til að auknar kröfur verði gerðar til nýtingar á afla þeirra fiskiskipa sem fullvinna botnfiskafla um borð. Tilgangur frv. er að bæta nýtingu og umgengni um fiskveiðiauðlindina. Þrátt fyrir að þetta frv. nái eingöngu til takmarkaðs hluta fiskiskipaflotans er stöðugt unnið að þeim markmiðum sem sett eru fram með þessu frv. varðandi önnur fiskiskip í flotanum. Framtíðarmarkmiðið hlýtur að vera að þær kröfur verði gerðar til allra fiskiskipa í íslenska flotanum að koma með allan fisk og fiskúrgang að landi. Í því skyni að auka nýtingu og gæði afla um borð í ísfiskskipum mun aflanýtingarnefnd á næsta ári vinna að sérstöku verkefni fyrir þessi skip með svipuðu sniði og gert hefur verið fyrir flakafrystiskipin. Herra forseti. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Virðulegur forseti. Ég get út af fyrir sig tekið undir margt af því sem kemur fram í þessu frv. og ég tel það góðra gjalda vert sé að setja reglur um nýtingu afla og annað slíkt um borð í þessum skipum og reyndar í öllum fiskiskipum sem veiða við Ísland. Aftur á móti finnst mér dálítið bera á því að menn séu með þessu frv. að reyna að hamla með einhverju móti gegn þeirri þróun sem er í gangi núna, þ.e. að atvinnan flytjist út á sjó. Ég verð að segja eins og er að mér finnst ekki tekið nógu myndarlega á ef það er meiningin að draga úr þeirri þróun. En ég tel að þetta frv. bendi eindregið til þess að það sé samt tilgangurinn. Það er sagt í almennum athugasemdum við frv. að af hálfu hins opinbera hafi ekki verið lagðar beinar hömlur við fjölgun fiskiskipa fram að þessu og það er auðvitað alveg rétt. Einnig segir að það sé ekki meiningin. Fullvinnsluleyfi verði hins vegar gefið út til allra þeirra skipa sem fullnægja almennum skilyrðum. Með frv. sé því ekki verið að leggja til opinbera takmörkun á útgáfu slíkra vinnsluleyfa. Engu að síður sé líklegt að auknar kröfur muni hægja á þeirri þróun að fiskvinnslan flytjist út á sjó og ég tel að það sé kannski ekki síður ástæðan fyrir því að þetta frv. kemur fram. Það er mín skoðun að það þurfi að hægja meira á þessari þróun núna en gerist með þessu frv. Ég tel fulla ástæðu til að koma á einhvers konar ,,frystingarástandi`` gagnvart breytingum í flotanum meðan verið er að endurskoða fiskveiðistefnuna og þess vegna þurfi aðrar aðgerðir en þær sem hér koma fram þó að ég út af fyrir sig geti samþykkt þær sem slíkar í þeim tilgangi að auka nýtingu á þeim fiski sem veiðist við landið. Þær röksemdir, sem útgerðarmenn og aðrir sem vilja að þessum skipum fjölgi, hafa fyrir sínu máli eru fyrst og fremst rekstrarlegs eðlis. Það hefur komið fram að verulegur hagnaður hefur verið af því að reka þessi skip og margar útgerðir hafa þess vegna horft hýru auga til þess að breyta sínum rekstri, færa aflakvóta sinn yfir í skip sem gefa meira af sér. Það er því hörmulegt til að þess að vita að menn skuli ekkert vita um það í þjóðfélaginu hvort það sé þjóðhagslega hagkvæmt að færa kvótann yfir á þessi skip. Það skuli engir útreikningar vera til um það og ég tel að við svo búið megi ekki lengur standa, að menn séu að þræta um það, án þess að hafa um það neinar almennilegar upplýsingar, hvort þjóðhagslega hagkvæmt sé að vinna fiskinn úti á sjó með þessum hætti. Auðvitað vitum við að helsta ástæðan fyrir því að hátt verð fæst fyrir þann afla, sem unninn er um borð í þessum frystiskipum, er að hann er allur unninn ferskur. Og það er undarlegt að heyra forsjármenn útgerðarinnar í landinu þræta um það jafnvel opinberlega að fiskurinn sé unninn of gamall í landi þegar sönnunin liggur á borðinu. Hún liggur auðvitað á borðinu í því verði sem fæst fyrir þann fisk sem unninn er um borð í þeim frystiskipum sem til eru við landið. Ég tel aftur á móti ekki heppilegt að menn fari blindandi inn á þá braut, sem fjölmargir útgerðaraðilar eru lagðir af stað á, að kanna möguleika á að breyta sínum skipum yfir í frystiskip. Í þessu frv., sem að mínu viti er mjög þarft, koma einmitt fram upplýsingar um að fjölmargir aðilar séu að kanna þá möguleika. Einnig er bent á það sem menn hafa auðvitað rætt um undanfarin ár en það er nýtingin um borð í þessum skipum. Þau nýta aflann með flökunarvélum og mörg hver geta ekki nýtt úrganginn, slógið og hausana, heldur fer þetta allt saman í sjóinn og nýtist ekki. Ég var á ferð með sjútvn. á Akureyri um daginn og hafði ekki fyrr séð þessar nýjustu hausunarvélar sem notaðar eru í frystihúsunum í gangi. Þessar vélar hausa þannig að klumbubeinið fylgir með hausnum og ég veit að nýtingin um borð í þessum frystiskipum hlýtur að vera mjög slæm vegna þess að þau nota svona hausunarvélar. Aftur á móti nýtast hausar og klumbubein að töluverðu leyti hjá frystihúsunum vegna þess að þau eru farin að herða og nýta sér fés og annað sem til fellur þegar búið er að vinna fiskinn. Á þessu er tekið í þessu frv. og er það vel. Ég held að út af fyrir séu ekki svo margar athugasemdir sem ég vilji gera við sjálft frv. en ég vil hvetja til að menn velti því alvarlega fyrir sér að gera meira en þetta til að koma í veg fyrir veruleg vandamál í þjóðfélaginu vegna flutnings aflaheimildanna yfir á skip sem vinna aflann úti á sjó. Eina athugasemd vildi ég gera í sambandi við frv. Á einum stað er talað um að þessar kröfur muni verða til að jafnvel þurfi að rýmka reglur um stækkun fiskiskipa til að fiskiskipin geti komið til móts við þær kröfur sem gerðar eru í frv. um pláss fyrir nýja vinnslu. Ég held að menn þurfi að hugsa sig vel um áður en þeir leggja fram hugmyndir um að úrelding þurfi ekki að koma til vegna stækkunar fiskiskipa því að býsna erfitt verður að meta umsóknir um breytingar á skipum ef menn sleppa því lausu aftur að ekki þurfi úreldingu vegna stækkunar skipa. Ég held að það sé einnig álitamál hve langur tími er gert ráð fyrir að líði þangað til öll skip eiga að uppfylla þessar kröfur. Talað er um 1. sept. 1996. Ég tel að full ástæða sé til að fylgja þessu hraðar eftir og menn ættu að skoða þann möguleika að stytta þennan tíma. Ég held að meðan þjóðhagsleg hagkvæmni þess að gera svo afdrifaríkar breytingar á nýtingu afla sem fiskast hér við land hefur ekki verið metin sé ekki um annað að ræða en doka við. Ég veit að það eru margir tugir af útgerðarmönnum sem eru að velta fyrir sér að breyta sínum skipum og það verða mörg hundruð manns sem missa atvinnuna ef það gerist og það er mjög líklegt að ákvarðanirnar í þessu efni verði teknar á næstu mjög fáum mánuðum. Þess vegna hvet ég til þess, eins og ég sagði áðan, að menn gái að sér.

Hæstv. forseti. Ég fagna því frv. sem fram er komið um fullvinnslu afla um borð í veiðiskipum. Það er ekki lengra liðið en svo að frá árinu 1974 kom hver skuttogarinn eftir annan til landsins og flestir í dreifbýli. Voru þá mættir á bryggjuna ráðamenn viðkomandi sjávarpláss með lúðrasveit og tilheyrandi og var talið að atvinnuöryggið væri tryggt í hinum dreifðu byggðum. Komu nýju veiðiskipanna var vissulega fagnað og talið var að hjól atvinnulífsins færu að snúast eftir kyrrstöðu sem verið hafði a.m.k. á sumum stöðum um nokkuð langt árabil. Nú bregður hins vegar svo við að um nokkurra ára skeið hefur fjölmörgum togurum verið breytt í frystitogara og jafnvel hafa skip gengið undir slíka breytingu sem aldrei skyldi hafa verið breytt í frystitogara. Ég á þá einkum við það hagræði eða óhagræði sem varð um borð í þeim skipum eftir að þeim var breytt úr ísfiskstogara í frystitogara. Það er í sjálfu sér ekki hægt að deila á fyrrv. sjútvrh. þótt ábyrgð hans sé vissulega nokkuð mikil á þeirri kúvendingu sem orðið hefur við fyrrnefndar breytingar fjölmargra togara. En engu að síður hefði verið eðlilegra af fyrrv. sjútvrh. að halda heldur í og spyrna meira og fastar við en hann gerði þá. Það er eðlilegt að menn leiti í þessa átt þegar í það er ráðist að breyta ferskfisktogara í frystitogara þegar til þess er litið að flestar fiskvinnsluvélarnar sem fjárfest er í ganga í 23 klukkustundir á sólarhring á móti samsvarandi vélum í fiskvinnslu í landi sem notaðar eru ekki nema 40 stundir á viku. Það segir sig sjálft. Enda þótt oft og tíðum hafi sú frétt komið fram að nýtt skip væri að koma til landsins þar sem aflinn væri fullunninn um borð hafa menn ekki áttað sig á því að aðeins hafa verið nýtt um 42--45% aflans sem kom um borð í veiðiskip. Það hefði verið eðlilegt að gera þá kröfu til útgerðarinnar að fullvinnsla færi a.m.k. fram um borð í þeim skipum sem voru sérsmíðuð til þessara veiða. Líka er athyglisvert að í athugasemdum með frv. segir, með leyfi forseta: ,,Þá eru í frv. gerðar kröfur um að aðstaða í móttöku, vinnslurásum og afurðageymslum fullvinnsluskipa sé með þeim hætti að gæði afurðanna séu tryggð.`` Tvennt er athyglisvert í þessu. Í fyrsta lagi er vert að hugleiða hvers vegna útgerðirnar skyldu leita til þess að breyta skipum sínum úr ísfiskstogurum yfir í frystitogara. Eins og ég gat um áðan er betri nýting á þeim tækjakosti, sem þarf að vera um borð í frystitogara, sem er sambærilegur við þann búnað sem er í frystihúsi. En það er annað sem hefur komið á daginn varðandi þá atvinnuuppbyggingu sem ég gat um í frystihúsunum. Víða í dreifbýli leituðust menn við að halda atvinnunni gangandi með þeim hætti að ísfiskstogari, sem var að landa allt að sjö daga gömlum fiski --- vinnsluhraði frystihússins var ekki meiri en svo að það var haldið í við þangað til togarinn kom næst inn enda þótt afla hefði mátt vinna á skemmri tíma en gert var --- þá litu menn fram hjá meginmálinu sem er auðvitað markaðurinn og gæði þeirrar afurðar sem unnin er. Í annan stað hefur það líka gerst og menn hafa of lítinn gaum gefið að og það er vinnslurásin og hagræðingin fyrir sjómennina sjálfa um borð í skipunum. Að þeim þætti hefur allt of lítill gaumur verið gefinn og því miður sjást þess merki að menn hafa í of langan tíma verið að vinna við þær aðstæður sem hvergi til lands hefði verið boðið upp á. Þetta er eitt af því jákvæða sem tekið verður á. Það er hins vegar umhugsunarefni og álitamál hvernig eigi að fara með og kann að valda vanda á milli útgerðar annars vegar og sjómanna hins vegar þegar kveðið er svo á í lögunum um að sérstakur fiskimatsmaður skuli vera um borð í skipinu. Kemur þá ekki nógu glögglega fram um hvort átt er við að einn af áhöfninni skuli gegna þeirri stöðu eins og nú er eða hvort maður eigi að gegna því hlutverki einu saman að vera sem slíkur. Það kann vissulega að valda nokkrum vanda þegar litið er til hlutaskiptanna eins og þau eru nú. Mér býður svo í grun um að útgerðin sé ekki tilbúin að greiða laun þess manns ein og sér og muni beina því til sjómanna að þeir taki þátt í þeim kostnaði en úr þeim herbúðum heyrist að það sé orðið nóg sem tekið er af áður en til skipta kemur. Ég tel líka af hinu góða að tekið er á málum með þeirri framsýni að ná heildaryfirsýn yfir veiðarnar og vinnsluna um alla þá þætti sem máli skipta varðandi þessa nýju grein fiskveiðiskipa. Hæstv. forseti, ég ætla ekki að hafa orð mín lengri að svo komnu máli en ég endurtek að frv. er vissulega tímabært.

Virðulegi forseti. Ég tek undir orð þeirra sem hafa sagt að frv. væri tímabært, en ég hlýt að velta fyrir mér hver sé raunverulegur tilgangur þessa frv. Ekki svo að skilja að hæstv. sjútvrh. hafi talað óskýrt, heldur er ég að leita eftir tilgangi sem e.t.v. er ekki minnst á þarna. Þar á ég við hvort verið sé með beinum eða óbeinum hætti að setja skorður við því að afli sé fullunninn úti á sjó til verndar fiskvinnslunni eða ekki. Ég er að leita eftir því að sá sé annar tilgangur þessa frv. Ég hlýt að taka undir að það er fullkomlega tímabært og eðlilegt að setja þau ákvæði í lög sem í frv. felast. En ég bendi á það að ef meiningin er að vernda fiskvinnslu í landi þyrfti auðvitað að fara aðrar leiðir jafnframt og vil ég þá sérstaklega benda á þá leið sem við kvennalistakonur höfum einatt bent á en það er að taka upp byggðakvóta við stjórn fiskveiða. Ég held að það hljóti að fara að verða óhjákvæmilegt miðað við atvinnuástandið hér á landi að hugað verði í alvöru að þeirri lausn. En ég tek það aftur fram að ég er ekki viss um að meiningin sé að stemma stigu við því að fiskvinnsla færist of mikið út á sjó. Í öðru lagi langar mig að nefna að ákveðin gagnrýni hefur verið á það hvernig unnið er á frystitogurum. Það hefur verið bent á að grunur leiki á að vinnuverndarlög séu brotin. Aðstæður eru ekki sem skyldi og á því er tekið í frv. Það hefur einnig verið bent á vinnutíma og hve miklum afla er hugsanlega hent fyrir borð og á því er einnig tekið í frv. Það er vel. Jafnframt er gert ráð fyrir í 4. gr. að sérstakur matsmaður skuli hafa umsjón með allri vinnslu ásamt hugsanlegu gæðaeftirliti um borð. En mér þykir nokkuð óskýrt það sem á eftir fylgir, að með reglugerð skuli kveða á um menntunarkröfur og starfssvið matsmannsins, þótt að vísu hafi komið nokkuð vel fram í máli hæstv. sjútvrh. hvað hann átti við. Mér er minnisstæð athyglisverð ráðstefna sem mig minnir að hafi verið haldin á vegum Fiskvinnsluskólans haustið 1989 þar sem sérstaklega var fjallað um vinnslu um borð og þau vandamál sem þar er sérstaklega við að etja og nauðsyn þess að fjallað væri um vinnslu þar sem annars staðar af mikilli fagmennsku. Vissulega bar ráðstefnan vitni um það að menn höfðu ákveðnar meiningar um það að sú menntun sem boðið er upp á í Fiskvinnsluskólanum væri sú réttasta. Ég gat ekki annað eftir að hafa setið ráðstefnuna en séð töluvert margt sem styddi þær hugmyndir, en ég ætla ekki að fara að setja mig í dómarasæti. Ég tel mig ekki hafa þá þekkingu til að bera sem nauðsynleg er. Hins vegar tel ég mjög nauðsynlegt að innan sjútvn., þar sem ég hef sem betur fer möguleika á að taka þátt í störfum, muni þetta verða tekið til umfjöllunar ásamt öðru. Ég tel að þar sem um strangari ákvæði er að ræða víðast hvar en nú eru í gildi um vinnslu og aðbúnað fólks sé í sjálfu sér margt gott að segja um þetta frv. En ég ítreka að ég sakna þess mjög að frv. skuli ekki vera beinlínis lagt fram með það í huga að jafna möguleika fiskvinnslu í landi og fiskvinnslu á sjó. Ég geri mér grein fyrir að það er e.t.v ekki rétti staðurinn að gera það í frv. en ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að það verði hugað að því hvað það merkir ef við tökum fiskvinnsluna meira og minna úr landi því að heilu þorpin eiga allt sitt undir, eins og nú er málum háttað, að fiskur sé unninn þar og um mjög mikla atvinnu er að ræða, atvinnu mjög margra. Það er ekki hægt að horfa fram hjá þeim staðreyndum. Að lokum eitt örlítið atriði varðandi 6. gr. Ég geri ráð fyrir að nánar verði fjallað um það þegar ,,bandormurinn`` kemur til umræðu væntanlega á föstudag. Gert er ráð fyrir því, eins og fram kemur í 6. gr. og einnig í ákvæðum í því frv. sem gengur undir nafninu bandormur, að útgerð skips skuli greiða allan kostnað sem hlýst af veru eftirlitsmanna um borð. Ég hlýt að varpa fram þeirri spurningu, en ætla ekki frekar en í öðrum málum að setjast í dómarasæti, hvort það sé eðlilegt að fiskvinnslan standi í öllum tilvikum undir öllum kostnaði. Þetta er aðeins um helmingur kostnaðarins sem fiskvinnslunni er ætlað að borga, en væntanlega gefst betra tækifæri til að ræða þetta þegar bandormurinn verður hér í umræðu.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um fullvinnslu botnfisksafla um borð í veiðiskipum og það er margt í frv. sem ég held að flestir hv. þm. geti tekið undir. Greinilega er verið að draga úr fjölgun frystiskipa og verið er að koma á betri nýtingu afla og betra hráefni. Um það erum við sammála. Og þar með er verið að draga úr fjárfestingu. En spurningin er þessi: Af hverju eru svona margir útgerðaraðilar sem vilja fara út á sjó með vinnsluna? Auðvitað er til svar við því og svarið er það að frystingin í landi ber sig ekki. Bæri frystingin í landi sig væri ekki þessi mikla ásókn. Það sem þarf að gerast er að þær efnahagsaðgerðir þurfa að koma til að frystingin í landi fari að bera sig. Það er sorgleg staðreynd að þeir sem eru með mjög vel búin frystihús eru núna að sækjast eftir að fara með frystinguna út á sjó. Það kom fram í umræðunum áðan að auðvitað eru frystihúsin ekki rekin á sama hátt og frystitogararnir. Frystihúsin eru ekki rekin eins og verksmiðjur, vélarnar eru kannski nýttar aðeins 40 tíma á viku eins og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson kom inn á. En þetta er líka launaspursmál og hingað til hefur ekki verið hægt að semja um það við verkalýðsforustuna að reka frystihúsin eins og verksmiðju. Það er að mörgu að hyggja og ég segi fyrir mig að meðan ekkert ber sig í útgerð nema frystiskip verður eitthvað að koma meira til en það að draga úr ásókn í nýbreytni sem ber sig.

Ágæti forseti. Virðulegi þingheimur. Hér er verið að ræða mál sem varðar hvað mestu um hag íslensku þjóðarinnar og ég tel að það sé ekki fært annað en taka til máls undir þessum lið þó að ég sé hér mest í námi. Það sem vakti athygli mína var 4. gr. frv. varðandi matsmenn. Ég velti því fyrir mér hvort matsmaðurinn á að vera hlutaskiptamaður eða hvort hann á að vera ráðinn af útgerðinni sér. Það er reyndar gert ráð fyrir því að sá aðili sé hlutaskiptamaður. Ég vildi sjá einhvern af þeim sem núna stunda sjó vera í því hlutverki að eiga að segja til um hvernig þetta skuli fara fram. Að sjálfsögðu yrði allt sett fyrir borð eins og gert er í dag sem væri óhagkvæmt. Manni er sagt að það gerist að hnakkastykkin og sporðstykkin komi upp í næstu trollum vegna þess að vélarnar taka ákveðna stærð af fiski þannig að hluta af aflanum er kastað. Það er komið í veg fyrir það í frv. að þetta gerist og ég tel að frv. sé af hinu góða. Frystiskipin eru með stærsta kvótann, þau hafa haft besta afkomu, hafa getað tekið sér mestu umráðin. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé rétt að gera þeim sem hafa umráðarétt yfir kvóta það skylt á aðlögunartímanum að þeir komi í land með a.m.k. 40% af þeim afla sem þeir hafa yfir að ráða ísaðan og óunninn. Þetta mundi setja ákveðnar takmarkanir því að ég tel að það sé alveg auðsætt að þetta frv. eigi að vinna gegn þeirri þróun sem nú er að fullvinnsla afla fari fram á hafi úti. Þar með eru brotin vökulög og annað. Það sem gerist um borð er sennilega ekki öllum kunnugt. Menn standa sig örþreytta vegna þess að þeir hafa mestan hagnað af því að koma heim með sem mest af aflanum unninn. Ég vil taka undir orð um það að gera verður fiskvinnslunni í landinu kleift að komast af. Það er grundvallaratriði. Það er ekki hægt að reikna með öðru en að menn færi sig stöðugt yfir í frystiskipin ef þeir geta ekki komist af með þann vinnslumáta sem þeir hafa yfir að ráða. Og hvað gerist þá hjá þessari þjóð sem lifir af fiski? Hvað verður þá um fólkið sem er heima í fiskveiðibæjunum? Hvað á það að gera? Ég spyr og ég óska þess að sem flestir velti því fyrir sér, hvað er núna að gerast? Það er verið að smíða, ef ég veit rétt, þrjú frystiskip fyrir 3 milljarða, eða nálægt þremur milljörðum, erlendis. Hvað þýðir þetta? Það eru ekki bara 108 þús. tonn sem á að veiða. Þau eiga að veiða meira vegna þess að þessi skip gefa afkomuna til þess að geta sölsað undir sig meiri kvóta og þetta er afskaplega einfalt. En ég vil þakka fyrir þetta frv. Það er mjög þarft en mér finnst það ekki ganga nógu langt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. sjútvrh. fyrir það að flytja þetta mál og ég get lýst því yfir að ég vil skoða það með jákvæðu hugarfari og leggja vinnu í að gera það sem best úr garði. Ég hef haft aðstöðu til þess að fylgjast nokkuð með gangi þessara mála þar sem ég hef átt sæti í þeirri nefnd sem hæstv. sjútvrh. vék hér að, svokallaðri aflanýtingarnefnd, sem ég tel að hafi unnið hið merkasta starf. Hún er raunar enn að störfum og með ýmis mál sem vissulega væri fróðlegt að fara hér yfir, en ég ætla ekki að gera, og eru mikils virði fyrir greinina í heild sinni. Það er kannski umhugsunarefni í þessari umræðu hversu lítið fjármagn við ætlum til Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins sem er einnig að vinna að hinum merkilegustu störfum. Ég held að við þyrftum samhliða því að fjalla um þetta frv. að skoða það í nefnd hvort og á hvern hátt við gætum komið auknu fjármagni til Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins. Ég tel eitt af okkar allra brýnustu málum í dag í sjávarútveginum vera að rannsaka og kryfja til mergjar á hvern hátt við getum fengið sem mest úr þessari afurð sem úr hafinu er dregin. Ég er af fleiri ástæðum áhugamaður um þetta mál því að ég hef flutt um þetta þingmál oftar en einu sinni og margrætt þetta hér í þingsölum og oft á tíðum, hefur mér fundist, við lítinn skilning hv. þm. En ég vona svo sannarlega að breyting hafi orðið á og að við höfum hér verulegan ávinning í þessu máli. Það kom upp hjá hv. þm. Kvennalistans sem hér talaði um kvótamál --- og það er nú svo að aldrei eru fiskveiðimál rædd hér öðruvísi en kvótamálin komi þar til umræðu og kvótanum er venjulega kennt um allt sem miður hefur farið. Þar er að mínu mati um herfilegan misskilning að ræða því ef grannt er skoðað og hlutlaust held ég að menn hljóti að viðurkenna það að kvótinn hefur leitt af sér mikla hagræðingu og ávinning í sjávarútveginum. Það er hins vegar áhyggjuefni hversu lítið við megum draga úr hafinu. Og hv. þm. Kvennalistans, sem tala gjarnan um kvótann og kenna honum um, leggja alltaf til á sama tíma að kvótinn sé hafður. Kvótinn á bara að vera hjá einhverjum öðrum en það á að vera kvóti. Hvorki meira né minna en um 80% af fiskiskipaflota landsmanna eru í eigu útgerðarinnar sjálfrar, það er hvorki meira né minna en það. Mér finnst talað af lítilli þekkingu um þessi mál og ég efast um að kvótinn sé betur kominn í höndum borgarfulltrúa hér í Reykjavík eða bæjarfulltrúa hinna ýmsu stjórnmálaflokka úti á landbyggðinni en hjá þeim aðilum sem hafa með þetta að gera í dag. Ég ætla ekki að fara að stofna til deilna en ég er sammála því sem hv. 16. þm. Reykv. sagði að togurunum hefði verið fagnað á landsbyggðinni með lúðrablæstri árið 1974 eftir kyrrstöðuskeiðið langa, 12 ára kyrrstöðuskeið í uppbyggingu togaraflotans og hraðfrystiiðnaðarins á Íslandi eftir samstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. Það var ekki að ástæðulausu að menn fögnuðu þegar togararnir komu til landsins eftir algjört aðgerðarleysi þessara flokka í þeirri ríkisstjórn. Þá var togaraflotinn nánast orðinn að engu og sama var að segja um frystiiðnaðinn. Í þessu frv. er lagt til að hirða eigi allt sjávarfang sem inn fyrir borðstokkinn kemur. Ég er þessu sammála en við þurfum að huga vel að því hvernig að þessu verður staðið þannig að hugmyndin virki. Ég sé það fyrir mér strax hvernig við verður brugðist gagnvart þeim skipum sem nú þegar eru í smíðum í erlendum skipasmíðastöðvum því öllum er ljóst að nýjan búnað verður að setja um borð í þessi skip. Mér hafa sagt kunnugir menn sem eiga slík skip í smíðum, að verði frv. eins og við erum hér að fjalla um að lögum, þá þurfi strax að gera það upp við sig að breyta þessum skipum og stækka þau um einhverja metra. Þetta er mál sem við þurfum auðvitað að skoða og ég er ekki í neinum vafa um það að á þessu finnst auðvitað lausn eins og flestum öðrum málum. En ég er sammála því að auka nýtingu aflans og að allt sjávarfang verði hirt. Við þurfum jafnframt því að við setjum okkur það markmið að vinna að því að bæta umhirðu þess sjávarfangs sem fellur til í hinum hefðbundnu ísfisktogurum okkar. Það er sjálfsagt nokkuð meira vandamál og við höfum einnig rætt það mjög ítarlega í aflanýtingarnefnd, sem hér hefur verið vikið að, hvernig að þessu skuli staðið vegna þrengsla um borð og á hvern hátt megi koma þessu fyrir og svo hitt sem líka þarf að skoða á sama tíma, hvernig við ætlum að byggja upp aðstöðuna í landi til þess að taka við þessu sjávarfangi og auka verðmæti þess. Á þetta að vera í hverri verstöð? Á þetta að vera við hverja bryggju eða ætlum við að byggja þetta upp á einhvern annan hátt? Þetta er ekki einfalt mál og það er alveg ljóst að kalla þarf marga til. Ég mun leggja það til að margir verði kallaðir fyrir sjútvn. til þess að okkur gefist tækifæri á því að skoða þetta mál af sem mestri kostgæfni og fræðast af þeim mönnum sem mest hafa á sig lagt til þess að reyna að finna hér hina skynsamlegustu leið. Það er ekki nokkur spurning í mínum huga að hér er um gífurleg verðmæti að ræða sem fara fyrir borð og það er alveg vonlaus stefna að líða það að svo miklum verðmætum sé á glæ kastað eins og við höfum gert. En það er ekki einfalt mál að setja þetta í löggjöf. Við þurfum að gera mönnum það kleift fjárhagslega að koma þeim búnaði sem kröfur verða gerðar um um borð í skipin og einnig að laga uppbygginguna í landi. Ég ætla ekki að tala um það sem hv. 2. þm. Vesturl. vék að, vegna hvers menn sækjast eftir því að byggja og breyta hinum hefðbundnu ísfisktogurum og gera þá að frystitogurum. Það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði og ég tek undir hvert orð sem þar var sagt, að meginástæðan er auðvitað sú að ekki hefur verið rekstrargrundvöllur í hefðbundinni starfsemi frystingar í landi. Ég hef sagt og skal endurtaka það nú að ég tel að það sé eitt brýnasta málið í sjávarútveginum að ná það miklum hagnaði í greininni að við getum borgað hærri laun til fiskverkafólksins og við getum borgað hærra fiskverð. Ef okkur tekst ekki að koma þessum hagnaði í greinina, þá mun stefna óðfluga að því að í stórauknum mæli muni þessi afli fara óunninn úr landi og verður skammt í það að við munum verða aðeins veiðiþjóð í þessu landi og missa þannig af margfeldisáhrifum vinnslunnar. Þetta er mér áhyggjuefni. Og þetta komum við ekki í veg fyrir nema við aukum verulega hagnaðinn í sjávarútveginum. En ég ætla ekki að fara að ræða það hér sérstaklega. Við erum nýbúnir að því og við eigum örugglega eftir að halda því áfram hér í vetur. Ég ætla ekki að tefja þessa umræðu með því nú. Ég vil hins vegar segja að lokum að ég fagna því að þetta frv. er lagt fram og ég mun leggja mig allan fram í sjútvn. til þess að það fái sem besta skoðun í nefnd og vonandi sem farsælasta leið í gegnum þetta þing.

Herra forseti. Ég get eins og flestir ef ekki allir ræðumenn sem hér hafa talað fagnað því að frv. er komið fram sem tekur á þessu efni. En ég hlýt að leyfa mér að segja: þó fyrr hefði verið. Það vekur auðvitað undrun manns, satt best að segja, þegar maður lítur til baka yfir þessa sögu sem er orðin allmargra ára hvers vegna hefur ekki mikið fyrr verið tekið á málunum með hliðstæðum hætti og hér er lagt til og jafnvel þó að fastar hefði verið að orðunum kveðið. Ég vil í þessu sambandi spyrja hæstv. sjútvrh., mér leikur forvitni á að vita það af því að ég hef heyrt það sagt og fullyrt reyndar að reglur nánast óbreyttar af þessu tagi hafi legið fyrir, verið til í sjútvrn. um langt árabil. Ég heyrði, ég held að það hafi verið á árinu 1984, af reglugerðardrögum sem hefðu þess vegna getað verið stofn að frv. en var jafnframt sagt að það hefði lent ofan í skúffu í sjútvrn. og verið þar síðan. --- Það er að vísu að því vikið hér í frv. mjög almennum orðum að lengi hafi verið uppi hugmyndir um eitthvað af þessu tagi í sjútvrn. Er hægt að fá það nánar upplýst hversu gamlar þær hugmyndir eru og í hvaða formi þær hafa legið fyrir í sjútvrn., í hve mörg ár og hvers vegna þær hafa ekki verið lagðar hér fram fyrr? Ég vil í öðru lagi biðja hæstv. sjútvrh. um fyrirliggjandi upplýsingar um nýsmíðar eða endurbyggingar á skipum og spyrja í hve mörgum tilvikum talið sé að um frystiskip verði að ræða. Það hlýtur auðvitað að hafa nokkur áhrif á skoðun Alþingis og vinnu að þessu máli hvað fyrir liggur af upplýsingum af þessu tagi. Mér er kunnugt um, eins og sjálfsagt fleirum hv. þm., ákveðna smíðasamninga í Noregi á stórum og miklum skipum, frystiskipum, verksmiðjuskipum, sem þar stendur til að fara að byggja upp á 900--1000 millj. hvert skip og jafnvel að þau séu frekar þrjú en tvö. En að skiptir ekki síður máli að afla upplýsinga um það í hve mörgum tilvikum stendur til að breyta skipum sem fyrir eru eða endurbyggja eða endurnýja skip og breyta þeim þar með í frystiskip. Það má segja að efni þessa frv. sé tvíþætt. Það taki á tveimur sviðum þessa máls. Annars vegar er það sem lýtur að nýtingu aflans sem um borð kemur í frystiskipunum, þ.e. að óheimilt verði að fleygja fiski, fiskhlutum eða úrgangi í sjóinn og allt slíkt skuli koma að landi. Ég held að það sé hægt að gera langt mál stutt um þann þátt málsins. Ég trúi ekki öðru en að um það sé í raun og veru alger samstaða að það sé löngu tímabær breyting að leggja kvöð á skip sem vinna aflann um borð á hafi úti að færa öll þessi verðmæti að landi. Það er auðvitað spurning hvort ekki getur verið ástæða til að líta aðeins á nýtingu þessara þátta líka í vinnslunni í landi. Það er með mjög mismunandi hætti enn sem komið er, því miður. Það tíðkast enn það ég best veit að stórum hluta af fiskúrgangi sé hent, bókstaflega ekki nýttur. Annars staðar er þetta eftir atvikum að einhverju leyti unnið í mjöl en svo er þetta líka sums staðar í tiltölulega mjög góðu lagi og unnin úr þessu mestu verðmæti sem menn hafa aðstöðu til í dag að gera úr hausum og hryggjum eða öllu sem til fellur. Ég sá í blaði í gær eða í dag að eitt lítið frystihús norður í landi telur sig hafa gert sér 18 millj. kr. framleiðsluverðmæti úr hausunum einum saman með því að þurrka þá og selja. Hitt efni frv., og það sem er kannski miklu meiri tvísýna um að hve miklu leyti hefur áhrif, er spurningin um það hvort þessar reglur komi til með að takmarka í einhverjum umtalsverðum mæli fjölgun frystiskipa eða skipa sem vinna aflann á hafi úti. Segja má að það geti fylgt þeim reglum sem þarna eru á dagskrá, a.m.k. dragi úr því að minni skip verði byggð eða þeim breytt í frystiskip til að fullvinna afla um borð. Þó er það allt saman miklu mun óljósara og það er reyndar boðað hér í frv. að það sé alls ekki ætlunin að hafa með beinum hætti áhrif á þessa þróun heldur eingöngu óbeina í gegnum þær reglur sem þarna verði settar og þá þannig að þetta fækki þeim aðilum sem verða í stakk búnir til að uppfylla þær kvaðir sem reglurnar setja á skipin. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa verið fram sett af fleirum en einum ræðumanni að ég er tilbúinn til að skoða það að þarna sé tekið talsvert miklu fastar á hlutunum og það strax. Ljóst er að þessar reglur koma fyrst og fremst til með að hafa áhrif þegar tímar líða varðandi nýsmíði en það er eins og í frv. gefur að líta alls ekki gert ráð fyrir því, samanber ákvæði til bráðabirgða, að þetta hafi áhrif á þau skip sem þegar eru í rekstri fyrr en á síðari hluta árs 1996. Þannig að þess er auðvitað langt að bíða að frv. fari að hafa verkan á þau fjölmörgu skip sem þegar eru í gangi að þessu leyti. Mér finnst vanta inn í umfjöllun um þetta þann möguleika að skip geti fullunnið hluta aflans um borð en landað hluta af honum óunnum til vinnslu. Það er vissulega möguleiki, sem er full ástæða til að skoða, að með einhverjum hætti sé opnað á þann möguleika. Þar getur verið um að ræða mismunandi vinnslustig eftir tegundum. Það getur jafnvel hentað að vinna aflann að einhverju leyti með tilliti til veiðidaga eða úthalds skipanna en taka hluta hans að landi óunninn. Ég tel að það þurfi að huga að því hvort ekki er ástæða til að gera ráð fyrir þeim möguleika í lagasetningu ef út í hana er farið á annað borð um þessi efni. Ég tel, ef eitthvað er, þá megi koma afdráttarlausari nýtingarkvöð inn í ákvæði frv. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að réttindi séu í raun og veru lögð í hendur manna með því að þeir fá við núverandi aðstæður að sækja hér sjó og sækja í takmarkaða auðlind að hverri er skammtaður aðgangur og það sé ekkert áhorfsmál að þar með hafi stjórnvöld sterka stöðu til að leggja jafnframt kvaðir á menn af ýmsu tagi varðandi umgengni við og nýtingu á þessum auðlindum. Ein slík kvöð á auðvitað tvímælalaust að vera að gera öll þau verðmæti úr hlutdeild manna í auðlindinni sem mögulegt er. Það hefur auðvitað verið alveg frá öfugum enda að frystiskipin, sá hluti flotans sem búið hefur við langbesta afkomu undanfarin ár og gerir enn þann dag í dag, skuli ekki að þessu leyti hafa haft einhverjar kvaðir á sér. Ég skil ekki í raun hvað hefur komið mönnum til að vera svona linir af sér gagnvart einmitt þessum hluta flotans, frystiskipunum, sem hafa þó sannarlega haft afkomu til þess á undanförnum árum að leggja í breytingar og gera sig í stakk búna til að nýta öll þessi verðmæti, gera úr þeim verðmæti. Til að fyrirbyggja misskilning, tel ég að sjálfsögðu að okkar sjávarútvegur hljóti að þróast og eigi að þróast þannig að fullvinnsla um borð og á hafi úti geti verið eðlilegur hluti af þróun sjávarútvegs inn í framtíðina. En ég tel að sjálfsögðu að þar eigi einungis að vera um hluta að ræða og ég held að það sé stórkostlega hættulegt að láta það þróast óáreitt að þau hlutföll sem verið hafa milli vinnslutegunda og útgerðarhátta hér í landinu raskist mjög stórlega á skömmum tíma án þess að menn skoði það þá mjög vandlega hvað þar er á ferðinni. Menn tala mikið um það í dag að það eigi að stefna á frekari fullvinnslu sjávarafla innan lands, stefna eigi á að vinna aflann í neytendapakkningar og meira því um líkt. Enginn vafi er á því að þar í felast miklir möguleikar til að auka enn verðmætasköpunina úr takmörkuðum afla. Það mun ekki gerast með því að færa vinnsluna í enn ríkari mæli út á sjó þar sem lítill mannafli verður fyrst og fremst að afkasta miklu magni í gegnum grófvinnslu á aflanum. Þvert á móti er þar einmitt verið að vinna í grófari og ódýrari pakkningar meira magn með litlum mannafla og ef eitthvað er þá hnígur umræðan í þá átt að hverfa frá því fyrirkomulagi. Ég held þess vegna að menn verði að átta sig á því að þarna er ekki hægt bæði að sleppa og halda og það getur í raun ekki gerst hvort tveggja í senn að aukin fullvinnsla og vinnsla í neytendapakkningar eigi sér stað í landi og hins vegar í sívaxandi mæli að veiðiheimildirnar færist yfir á skip og skipum fjölgi sem eru fyrst og fremst útbúin til að grófvinna aflann um borð á hafi úti. En það er auðvitað það sem sjófrysting er, eins og hún er stunduð í okkar tiltölulega litlu skipum, því hér er að sjálfsögðu ekki um að ræða verksmiðjuskip þeirrar stærðar sem ýmsar aðrar þjóðir reka upp á mörg þúsund tonn með hundruð manna í áhöfn og geta í sjálfu sér starfað á allt öðrum forsendum, bæði hvað pláss og mannafla snertir. Auðvitað vantar svo síðast en ekki síst inn í þetta samhengi þau álitamál sem lúta að atvinnu í landi annars vegar og þjóðhagslega hagkvæmastri ráðstöfun aflans hins vegar. Hv. 3. þm. Vesturl. gerði einmitt að umtalsefni þá staðreynd að því miður liggur sáralítið fyrir, hvað hið þjóðhagslega samhengi þessara hluta varðar, hvernig það kemur út í heildina tekið, annars vegar að vinna aflann um borð eins og þarna er og hins vegar að gera það í landi. Ég tala nú ekki um hvaða áhrif það mundi hafa að breyta í stórum stíl þeim hlutföllum sem þarna eru á milli vinnsluaðferða. Þá vakna auðvitað spurningar eins og þær hvort markaður t.d. fyrir sjófrystar afurðir mundi þola verulega aukningu sem sjálfsagt er í farvatninu og verður ekki stöðvuð. Það er lítill vafi á því að þúsundir tonna, ef ekki tugir þúsunda tonna af veiðiheimildum, munu á næstu þremur árum eða svo færast yfir á frystiskip bara vegna þeirra nýsmíða og þeirra áforma sem í gangi eru í fyrirtækjunum og verða tæplega stöðvuð. Það er ljóst að togarar verða úreltir á móti þeim frystiskipum sem væntanleg eru inn í landið á næstu tveimur til þremur árum og þá í flestum tilvikum ísfiskstogarar sem hverfa úr rekstri í staðinn fyrir frystiskipin sem koma inn. Allt þetta þyrfti auðvitað að skoða í samhengi út frá þessu tvennu eins og ég segi, atvinnuspursmáli í landi og þjóðhagslega hagkvæmastri ráðstöfun afla. Það kemur fram í fylgiskjölum með þessu frv. og einn hv. ræðumanna, sem hér talaði áðan, gerði að umtalsefni mismunandi afkomu annars vegar frystingar eða fiskvinnslu í landi og hins vegar um borð í frystitogurum. Það er auðvitað alveg ljóst að eins og þau hlutföll standa í dag þá er afkoma frystitogaranna miklum mun betri og langbest einstakra greina sjávarútvegsins eða um 15% hagnaður af tekjum á móti útgerðinni í heild sem er kannski með 7--8% hagnað og fiskvinnslan rekin með umtalsverðu tapi eins og allir þekkja. En spurningin er auðvitað sú líka, þarf þetta endilega að vera svona? Eru þetta skynsamleg hlutföll að svo miklu leyti sem við getum haft á það áhrif og við getum haft á það áhrif. Það er auðvitað engin spurning. Er það t.d. skynsamlegt, þjóðhagslega skynsamlegt fyrir Íslendinga sem eiga bullandi umframraforku í sínu kerfi að fiskvinnslan og frystingin í landi skuli búa við það dýrt orkuverð að það er ódýrara fyrir fyrirtækin að kaupa núna fokdýrar rafstöðvar til að keyra niður afltoppana sem Landsvirkjun og veiturnar láta þau búa við. Þar með er líka verið að segja að það að keyra ljósavélar skipanna eða rafala skipanna skapar frystiskipunum úti á sjó sjálfsagt jafnódýra ef ekki ódýrari orku heldur en frystingin í landi þarf að borga. Auðvitað er engin glóra í þessu. Auðvitað ættum við að styðja við bakið á innlendu fiskvinnslunni sem notar þar á ofan innlenda orku í staðinn fyrir innflutta með því að bjóða hana á miklu betri kjörum en gert er í dag. Það er enginn vafi á því að nýjustu æfingar þeirra snillinga, sem semja þessar gjaldskrár fyrir raforkufyrirtækin, koma þannig út að nú er tekinn einn afltoppur í staðinn fyrir fjóra sem áður var og vísir menn segja að þýði að fyrirtækin eru unnvörpum að huga að því að koma sér upp varaafli til þess að keyra þessa toppa niður, jafnskynsamlegt og þjóðhagslega hagkvæmt og það nú er. Á sama tíma og menn eru vælandi undan erfiðri samkeppnisstöðu við stórkostlega ríkisstyrkta og niðurgreidda fiskvinnslu nágrannalandanna er innlenda fiskvinnslan að tapa hráefni, óunnu út úr landinu, í samkeppni við fiskvinnslu í Þýskalandi og Bretlandi sem býr við 30--40% ríkisstyrki t.d. þegar til nýrra fjárfestinga í atvinnuskapandi fullvinnslu sjávarafurða kemur. Hvers vegna í ósköpunum notum við þá ekki þá möguleika til a.m.k. að hamla þarna eitthvað á móti til stuðnings innlendu fiskvinnslunni með því, eins og ég segi, að láta hana njóta góðs af ódýrri orku sem ætti að vera hægt að bjóða henni? Þetta og margt fleira finnst mér að væri þá ástæða til að ræða ef menn taka til umfjöllunar og athugunar á annað borð samkeppnisstöðu þessara ólíku vinnsluaðferða eða vinnslugreina, annars vegar fullvinnslu og frystingar um borð og hins vegar fiskvinnslunnar í landi og gleyma ekki því umhverfi sem við erum í gagnvart nágrannalöndunum. Mér skilst að þeir séu farnir að úthluta karfakvótanum hjá Evrópubandalaginu nú þegar. Þeir láta ekki lengi á sér standa, langhalinn er orðinn að karfa úti í Brussel og þegar farið að úthluta honum til breskra fyrirtækja og merkja inn á í íslensku efnahagslögsöguna hvar þeir eigi að veiða hann. Morgunblaðinu finnst þetta náttúrlega sjálfsagt mál og tittlingaskítur að hafa áhyggjur af því þó að Evrópubandalagið sé farið að úthluta veiðikvóta á Íslandsmiðum. En sjálfum finnst mér það ekki og þeim mun argari verð ég þegar ég hugsa til þess hvílíkir aumingjar við Íslendingar erum, algjörir aumingjar í raun og veru, að búa þannig að okkar innlendu fiskvinnslu, þeirri þó sem mesta atvinnuna skapar og mestu heildarverðmætin fyrir þjóðarbúið, því það gerir fullvinnslan í verðmætustu pakkningarnar í landi óumdeilanlega. Það verða meiri þjóðhagsleg verðmæti til við vinnslu á verðmætustu pakkningunum í landi. Það er vissulega hægt að finna dæmi um tegundir og pakkingar sem sjófrystingin gefur sambærilega eða jafnvel meiri verðmæti miðað við afla en í heildina tekið er þó ekki, held ég, deilt um það að vinnslan í landi skilar þjóðhagslega mestu í t.d. gjaldeyristekjur. Vissulega liggur þá einnig meiri tilkostnaður á bak við en það er jú atvinna hér innan lands að stórum hluta sem kemur okkur til góða. Ég ætla, herra forseti, ekki að hafa fleiri orð um þetta, um þetta mætti ræða fram og til baka og í raun og veru er öll sjávarútvegsstefnan undir þegar rætt er um þessa hluti, það liggur í hlutarins eðli og ekki einu sinni hægt að sleppa fiskveiðistjórnuninni sjálfri þó menn hefðu gjarnan viljað. Það er t.d. alveg ljóst að í gegnum góða afkomu frystitogaranna og uppkaup þeirra á veiðiheimildum undanfarin ár eru að eiga sér stað einhverjar stórkostlegustu breytingar í hlutföllum í útgerð á Íslandi sem orðið hafa hér um mjög langt árabil. Líklega má segja frá því að togaravæðingin hófst og endurnýjun síðutogaranna með skuttogurunum fór fram á sínum tíma. Sem sagt þær að stórkostlega mikið af veiðiheimildum er að færast af smábátum og bátum upp á togarana og þá fyrst og fremst frystitogarana. Stórkostlega miklar veiðiheimildir. Ætli það sé ekki þannig eins og menn þekkja að þær útgerðir sem eru núna að semja um eða í þann veginn að semja um smíði á nýjum stórum frystitogurum --- hvað hafa þær verið að gera á undanförnum mánuðum og undanfarin ár til að undirbúa þessa endurnýjun? Kaupa veiðiheimildir í stórum stíl. Safna þeim saman á þau skip sem þau hafa fyrir og ætla síðan að flytja umtalsvert magn veiðiheimilda yfir á nýju, stóru verksmiðjuskipin enda þarf sitt til að borga niður fjárfestingu upp á 900--1.000 þús. millj. kr. íslenskar eins og mér skilst að nýju stóru frystitogararnir muni kosta sem er núna að hefjast smíði á, t.d. í Noregi, fyrir okkur Íslendinga. Ég tek undir það, sem hv. 4. þm. Norðurl. v. sagði hér áðan, ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að sjútvn. fari vandlega ofan í þetta mál og tengi það inn í það samhengi sjávarútvegsmálanna sem nauðsynlegt er. Ég segi þetta ekki vegna þess að ég sé ekki stuðningsmaður frv. svo langt sem það nær, það er ég, og ég tel auðvitað brýnt að reynt verði að hraða þeirri vinnu því ef menn ætla sér eitthvað í þessum efnum þá er það víst búið að dragast nógu lengi þó að það vefjist nú ekki fyrir þinginu mánuðum saman að koma málinu í höfn. Ég skal svo sannarlega leggja mitt af mörkum til þess að vinna sjútvn. að þessu geti verið sem allra greiðust. En málið er óneitanlega stórt í því samhengi sem ég held að sé óhjákvæmilegt að skoða það.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft máli sem full ástæða er til að taka undir og gefur tilefni til málefnalegrar umræðu um stöðu fiskvinnslunnar. Þetta mál er komið frá hæstv. sjútvrh. sem virðist nú um stundir vera eini ráðherrann í hæstv. ríkisstjórn sem kemur málum í gegn til framlagningar á þingi.

Samanber efnahagstillögunar?

Samanber efnahagstillögurnar segir, hv. 17. þm. Reykv. og formaður þingflokks Alþfl. og er líklegast nokkuð drjúgur af að sitja á efnahagstillögum sjútvrh. þannig að þær komist ekki lengra.  Annað sem ég ætla að nefna er það að mér finnst nokkuð á reiki hvert sé höfuðmarkmiðið með stefnu okkar í fiskveiðum og fiskvinnslu. Höfuðmarkmiðið hlýtur að vera það að tryggja hámarksafrakstur fiskstofnanna. Ég held að færa megi rök að því að frumherjar frystiskipaútgerðarinnar hafi hrundið af stað nýrri þróun í fiskvinnslunni og ekki bara úti á sjó, ekkert síður í landi. Menn gleyma því stundum að með tilkomu frystitogaranna var hrundið af stað nýrri þróun í landi, þróun í búnaði og uppbyggingu frystihúsanna sem höfðu um allt of langan tíma verið nánast stöðnuð. Það er að mínu mati staðreynd að það var öðru fremur tilkoma frystitogaranna sem hratt af stað flæðilínubyltingunni í landvinnslunni og, í framhaldi af því, möguleikum á aukinni fullvinnslu. Nú sé ég að formaður Sjómannafélags Reykjavíkur, hv. þm., hristir höfuðið og telur sig væntanlega hafa af þessu nokkra reynslu og ekki vil ég draga það í efa. Hitt vil ég segja honum að mín reynsla undanfarinn áratug hefur kennt mér þetta. Ég hef nefnilega komið eilítið að þessum málum, átt nokkurn þátt í rekstri, ákvarðanatöku og uppbyggingu útgerðar og fiskvinnslu norður í landi og í mínum huga er ekki nokkur efi á því að það eru frystitogararnir öðru fremur sem hafa hrundið þessari þróun af stað. Þeir hafa hrundið þeirri þróun af stað að hvor vinnsluaðferð aðlagar sig í þann farveg sem hentar henni best. Það liggur alveg ljóst fyrir að það hentar betur að grófvinna og frysta, sem fyrst eftir veiðar, aflann um borð. Þar er um að ræða vissan markað sem gefur hátt verð sem er sjálfsagt fyrir okkur að nýta. Það er hins vegar takmarkaður markaður og þess vegna væri það öfug þróun ef einhverjum dytti í hug að flytja alla vinnsluna um borð og þess vegna er það mjög eðlilegt og rétt að um það séu settar reglur. Öll flóknari vinnsla, eins og flæðilínan, ég tala nú ekki um í þeim frystihúsum sem eru komin með aðra kynslóð flæðilína, býður upp á að fullvinna í dýrar neytendapakkningar, hentar hins vegar miklu betur í landi. Þannig er ég þeirrar skoðunar að þessar tvær vinnsluaðferðir eigi að geta þróast hlið við hlið og saman fært okkur bestan afrakstur af fiskstofnunum. Ég á mér þá von að þessar greinar báðar eigi á næstu árum eftir að höggva veruleg skörð í útflutninginn á ferskum óunnum fiski, ekki síst ef okkur tekst að vinna markað fyrir fersk flök sem að mínu mati passar mjög vel inn í frystiiðnaðinn, inn í flæðilínukerfin sem þar eru komin upp, og þarf því ekki að vera ógnun við þá vinnslu. Þess vegna stendur fiskvinnslan frammi fyrir miklu þróunarstarfi á næstu árum og það þróunarstarf er þess eðlis að þar hlýtur að þurfa að koma til veruleg handleiðsla og aðstoð frá hinu opinbera, bæði með mótun reglna og með því að grípa inn í þegar þörf er á. Sá vandi sem byggðirnar í landinu hafa staðið frammi fyrir að undanförnu er að mínu mati ekki nema að hluta til rekstrarvandi þó að svo sé komið í dag að jafnvel hin best reknu fyrirtæki í sjávarútvegi séu mjög illa stödd. Að hluta er þetta byggðavandi vegna þess að það er bæði erfitt og mjög flókið að samræma ný viðhorf í vinnslu og markaðssetningu sjávarafurða þeim markmiðum sem við höfum sett okkur og viljum standa við í byggðamálum. Á þeim vettvangi er hlutverk og hlutskipti hins opinbera, þ.e. ríkisins, verulegt. Ég ætla að nefna hér til viðbótar að að mínu mati eru verulegar líkur á að mikill meiri hluti, miklu stærri meiri hluti en nú, af karfanum á Íslandsmiðum hefði farið óunninn til útlanda og skilið eftir miklu minni verðmæti en nú ef ekki væru frystitogararnir þar sem um nokkurt skeið hefur verið nánast ómögulegt að finna grundvöllinn undir karfavinnsluna með landvinnslu. Í mínum huga er það því engin spurning að þessar greinar eiga framtíð fyrir sér hlið við hlið, enda hljótum við að líta þannig á. Mér finnst að titill frv. boði að við séum að tala um fullvinnslu á fiskafurðum, og það hlýtur að vera markmiðið, fullvinnslu í pakkningar og afurðir sem gefi okkur hátt verð og þar af leiðandi verulegan afrakstur. Það sem kom fram hjá hv. 16. þm. Reykv. áðan segir kannski sína sögu, að þrátt fyrir það að aðeins hafi verið nýttur á stundum verðmætasti hluti fisksins í vinnslunni úti á sjó hefur það samt gefið betri afkomu en landvinnslan hefur verið tilbúin til að gefa. Þetta afsakar hins vegar ekki á nokkurn hátt, í mínum huga, það að úrganginum sé hent. Það hlýtur að verða markmið að nýta aflann í topp og auka þar með enn við aflaverðmætið. Það gerir hins vegar það að verkum að ég ætla að leiða málið að öðru sem hefur oft borið á góma hér á hinu háa Alþingi og mér hefur á stundum fundist lítt rökstutt og það eru fullyrðingar um mikinn afla sem hent sé fyrir borð. Ég vil geta þess í því sambandi að þessar fullyrðingar samræmast á engan hátt þeirri virðingu sem ég ber fyrir íslensku sjómannastéttinni.

Þeir segja þetta sjálfir.

Ég held reyndar, og þar tala ég af minni reynslu af umgengni við náttúruna, þó á öðrum vettvangi, að þeir sem umgangast okkar náttúruauðlindir beri meiri virðingu fyrir þeim en kemur fram í orðum þeirra sem þessu halda fram. Hv. 3. þm. Vesturl. kallaði fram í áðan að þeir segi þetta sjálfir, sjómennirnir. Það veit ég að er til og ég held kannski að að sumu leyti séu þessar sögur komnar af stað vegna þess að sjómönnum vex mjög í augum það sem fleygt er fyrir borð. Ég hef reyndar dæmi um það að þegar farið var að kanna hvað um var að ræða var það allt annað en menn álitu að væri hent fyrir borð. Þar var um að ræða fisktegund úti fyrir Suðurlandi sem er ekki og hefur ekki verið nýtt en sjómenn sögðu að þeir fengju svo tugum tonna skipti í netin og öllu mokað fyrir borð. Þegar eftir var gengið og beðið um að komið væri með aflann að landi kom í ljós að mat manna á því sem hent hafði verið fyrir borð var allt annað en raunveruleikinn sýndi. Að vísu er sjálfsagt að fylgjast með þessu, en ég er hins vegar þeirrar skoðunar að í raun sé ekkert eftirlitskerfi sem geti komið í staðinn fyrir samvisku þeirra sem umgangast þessa auðlind. Virðulegi forseti. Ég held að ég láti þetta nægja í þessari umræðu, en legg á það áherslu að Alþingi geti mótað reglur í þá veru að vinnsluaðferðirnar allar, hvort sem þær eru í velbúnum skipum úti á sjó, frystihúsum í landi eða í fullvinnslu á ferskum afurðum í landi, geti unnið saman að því að skapa hámaksarðsemi út úr okkar fiskstofnum.

Virðulegi forseti. Í frv. er hreyft mjög þörfu máli og það er svo sannarlega framfaraspor. Í því árferði sem nú ríkir í íslenskum sjávarútvegi er alveg ljóst að nauðsynlegt er að nýta sem best allt það sem til fellur og staðreyndin er sú að verið er að fleygja geysilegu magni af fiski, þ.e. bæði undirmálsfiski og, þó ekki síst, hvers kyns úrgangi. Mjög miklu er fleygt. Samkvæmt tölum sem birtar hafa verið af sjútvrn. mun um það bil 45 þús. tonnum af úrgangi, slógi, hausum og innyflum, hafa verið fleygt árlega hjá ísfisktogurunum og um það bil 55 þús. tonnum á ári hverju frá frystitogurunum og það er auðvitað ljóst að við þurfum með einhverjum hætti að reyna að nýta þetta. Eins og hv. þm. Stefán Guðmundsson gat um áðan hefur Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins gert margt mjög merkilegt á þeim vettvangi og það er mála sannast hjá honum að nauðsynlegt er að styrkja þá stofnun eftir föngum og skapa henni fjármagn til aukinna rannsókna og tilrauna á sviði vinnslu. Mig langar að geta þess, eins og e.t.v. hefur komið fram áður í þessum umræðum, að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins hefur einmitt staðið að geysilega merku tilraunaverkefni sem varðar frystitogarana. Það var sérstakt aflanýtingarátak sem þar var gert árið 1989 með þeim árangri að flakanýting batnaði um 5--10% sem þýðir verðmætaaukningu, miðað við verðlag 1990, upp á 400--800 millj. kr. Ég var að tala um úrganginn sem fellur til, 55 þús. tonn hjá frystitogurunum og um það bil 45 þús. tonn hjá ísfisktogurunum. Af þessum 100 þús. tonnum af úrgangi mætti árlega vinna u.þ.b. 35--40 þús. tonn af meltuþykkni. Þessi ágæta vara, meltuþykkni, hefur oft verið til umræðu hjá okkur sem viljum bæta hagræðingu og efla verðmætasköpun í sjávarútvegi. Ýmsir hafa talið mörg tormerki á því að þetta væri kleift. Eigi að síður eru rannsóknamenn sannfærðir um að sá tími komi að þessari meltu verði safnað í tankskip allt í kringum landið og hún flutt á einn stað til frekari vinnslu þar sem er gnægð jarðhita og þetta efni verði síðan unnið í margvíslegar afurðir, t.d. fiskafóður og gæludýrafóður. Þá hafa menn sérstaklega horft til þess ört vaxandi markaðar sem er fyrir slíkar afurðir í fiskeldi í Austurlöndum og er líklegt að þar geti skapast vænlegir markaðir fyrir meltuþykkni og reyndar hefur Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins staðið fyrir tilraunasendingum þangað. Mig minnir að snemma á þessu ári hafi verið send ein 20 tonn einmitt af slíku þykkni. Því er alveg ljóst að hér er merkilegt verk sem þarf að vinna og fyrsta skrefið til þess er vitaskuld það að bæta umhirðu þess fisks, fiskhluta og úrgangs sem hefur til fallið á frystitogurunum og verið að mestu leyti fleygt. Það er mjög vel gert með frv. og því fagna ég auðvitað. Staðreyndin er hins vegar sú að menn verða lítillega að sporna við fæti gegn þeirri skriðu frystitogara sem mér finnst vera að fara af stað. Menn verða eilítið að staldra við og hugsa hvort hér sé rétt af stað farið. Áður hefur verið drepið á það í þessari umræðu af hv. þm. Ingibjörgu Pálmadóttur og fleirum raunar að hættulegt sé að flytja vinnsluna alla með þessum hætti út á sjó. Staðan er auðvitað slík að nú fæst meira verðmæti úr aflanum sem er unninn úti á sjó. Mér skilst að menn fái fyrir hvert sjófryst kíló af flökum u.þ.b. 330 kr. meðan þeir fá ekki nema 270--280 kr. í landi. Þetta segir auðvitað sína sögu. Nú stöndum við e.t.v. á mörkum nýrra tíma. Það kann vel að vera, eins og áður hefur verið rætt í þessum sölum, að sá samningur sem er í bígerð um Evrópskt efnahagssvæði skapi ný sóknarfæri fyrir öðruvísi afurð, þ.e. ferskt hráefni, fersk flök. Þar er um að ræða hráefni sem a.m.k. í dag aflar miklu hærra verðs fyrir hvert kg en bæði landfrystingin og sjófrystingin. Þess vegna verð ég að segja það að þróunin kann að verða sú að innan e.t.v. 10--12 ára muni breyttar markaðsaðstæður dæma frystitogarana úr leik. Þess vegna hljótum við auðvitað að huga að því núna hvort rétt sé að hleypa af stað kaupum á 20--25 nýjum frystiskipum, en mér skilst að fyrir liggi óskir um nýsmíðar eða breytingar á þessum fjölda frystiskipa. Þetta tel ég aldeilis ótækt og ég tel líka að miðað við stöðuna í dag eigi að ganga lengra en talað er um í frv. Það er að vísu tekið fram í 1. gr. frv. að með þeim lögum, því væntanlega verður frv. samþykkt, verði sjútvrn. heimilt að veita leyfi til fullvinnslu botnfiskafla. Þar er því komið sérstakt leyfi. Það er hins vegar tekið fram í greinargerðinni að þó að með þessu sé líklegt að hinar auknu kröfur sem frv. felur í sér muni hægja á þeirri þróun að fiskvinnslan flytjast út á sjó, um borð í frystitogarana sé eigi að síður alveg ljóst að öllum sem sækja um þetta fullvinnsluleyfi verði gefið slíkt leyfi. Þess vegna vil ég, og kom eiginlega hér upp fyrst og fremst til þess, taka undir með hv. þm. Gísla Einarssyni sem sagði að með frv. væri ekki gengið nógu langt. Ég lýsi þeirri skoðun að eins og nú er komið í íslenskum sjávarútvegi ætti sjútvrh. og stjórnvöld að hlutast til um það að þegar í stað verði stöðvuð öll fyrirgreiðsla til nýbygginga, kaupa og breytinga á frystiskipum þangað til búið er að meta horfur í sjávarútvegi og meta hvernig þær breyttu markaðsaðstæður sem munu skapast með Evrópska efnahagssvæðinu breyta hagkvæmni þjóðarbúsins af frystitogurunum.

Virðulegi forseti. Ég tek undir orð margra hv. þm. sem hér hafa tekið til máls og fagna þessu frv. og því verki sem þar er hafið starf við og ég hlýt að taka undir þau orð einnig, hví það hafi ekki komið fram fyrr, en ég verð þó að viðurkenna að sá sem því hefði kunnað að svara er ekki staddur í salnum. Hér er á ferðinni tilraun til þess að taka á ákveðnum verkefnum sem blasa við í fiskvinnslunni, í stjórn fiskveiða og vinnslu, ákvæðum sem mundu móta rekstarumhverfi vinnslunnar á sjó sem í raun hefur ekki verið mótað, þ.e. með kröfum um gæði afurða, um gæðastýringu, um eftirlit með vinnsluferli, um veiðieftirlit, um nýtingu auðlindar eða umgengni við hana, um aðstöðu til ýmissa aðgerða í vinnsluferlinu og álagið á starfsmenn. Ákvæði af þessu tagi eru öll fyrir hendi við vinnslu í landi, en skortur á þessum ákvæðum hefur leitt til þess að á tiltölulega fáum árum hefur myndast það sem einn hv. þm. kallaði skriðu, skriðu tilhneiginga til að breyta fiskiskipum til þessarar vinnslu. Það er miður ef svo langt er látið ganga að við gerum ekki eðlilegar kröfur um öryggi starfandi manna og um nýtingu auðlinda sem við teljum að allir eigi en séu ekki eign einhverra fárra. Oft hefur verið bent á að þrátt fyrir virðingu okkar allra, vissulega, fyrir sjómönnum og þeirra starfi, séu þær upplýsingar yfirgnæfandi sem benda til þess að einmitt þessir togarar séu tiltölulega stórtækir í að nýta ekki allan þann afla sem um borð kemur, nýta hugsanlega ekki allar þær fisktegundir sem veiðast, afskurð, hausa, hryggi eða annan úrgang sem myndast við vinnsluna en aðrar vinnslustöðvar ná vissulega miklum og verðmætum afurðum út úr. Nokkrar spurningar hafa komið fram í umræðunni og verður þeim væntanlega svarað í lok hennar og síðan kemur til fastanefndar að móta frv. öllu frekar. Ég er sannarlega tilbúinn að taka þátt í þeirri vinnu, en ég nefni þó, vegna þess sem fram hefur komið, að í grg. með frv. er gerð grein fyrir því að til matsmanna verði gerðar sambærilegar kröfur um hæfni og kunnáttu og gerðar eru í vinnslustöðvum í landi sem er gert að skyldu að hafa matsmenn, jafnvel eins og í frystingu, sem hefur matsmenn við stjórn vinnslunnar. Ég tel líklegt að með frv., þegar því verður framfylgt, muni koma fram viss jöfnun á starfsmöguleikum eða starfsumhverfi vinnslu í landi og á sjó með þessum kröfum um gæði, um nýtingu, en samt sem áður tel ég að menn muni líka sjá að þessar vinnsluaðferðir, hver um sig, muni starfa áfram samhliða og væntanlega muni hvort tveggja, vinnsla í landi og á sjó, gera okkur fært að sækja ýmsa ólíka markaði sem krefjast ólíkrar vöru. Mig langar að varpa fram einu atriði til viðbótar sem mér virðist við hefðum fyrir löngu síðan mátt koma á framfæri í umræðu um starf þessara skipa, þ.e. hugsanlegum verkefnum eða hlut þeirra í atvinnuþróun í fiskvinnslu og veiðum við að leita nýrra nytjastofna, að rannsaka ný veiðisvæði eða nýjar afurðir. Ég vænti þess að upp verði tekið samstarf í gegnum fiskveiðastjórn, í gegnum stjórn þessarar starfsemi, fiskvinnslu, fullvinnsluskipanna, að þau hafi samstarf við rannsóknastofnanir, líkt og flestum öðrum greinum í sjávarútvegi er nánast skylt að gera. Ég vænti þess að með starfsemi af þessu tagi sjáum við betur en ella þá þjóðhagslegu hagkvæmni sem við höfum af vinnslu í landi en án vinnslunnar í hafi mundum við varla geta lagt á hana þann mælikarða. Við gætum vissulega metið fjölda ársverka, við gætum metið hvernig við stöndum í samanburði við aðrar þjóðir en ekki fengjum við samanburð landvinnslu og sjóvinnslu. En leggjum við svo hart að fiskvinnslunni að önnur hvor hverfi hygg ég að illa verði að staðið. Ég tek undir það að við þurfum að eiga þessa vinnslu starfandi saman, allar þessar greinar, og vænti þess að það fáum við með þessum lögum þegar af verður.

Hæstv. forseti. Það er ekki meining mín að lengja þá umræðu sem hér hefur farið fram og hefur á stundum verið ansi ítarleg og gagnmerk og margir hafa vermt þessa pontu við 1. umr. frv. sem hér er til umfjöllunar. Mér rann hins vegar blóðið til skyldunnar þegar hv. 4. þm. Norðurl. v. Stefán Guðmundsson hafði komið hér í pontuna og lýst, ef ekki í orðum þá a.m.k. með látæði, heldur lítilli virðingu fyrir hugmyndum Kvennalistans um byggðakvóta. Hann lýsti því að Kvennalistinn gagnrýndi kvótakerfið en væri samt þeirrar skoðunar að kvóti ætti að vera, en það ætti bara að vera byggðakvóti. Og þingmaðurinn sagðist efast um að kvótinn væri betur komin hjá borgarfulltrúum í Reykjavík eða bæjarfulltrúum úti á landi. Það er auðvitað alveg rétt að Kvennalistinn gagnrýnir kvótakerfið en er samt þeirrar skoðunar að kvótinn eigi að vera. Ég held að það sé alveg augljóst og skilið, a.m.k. hvað mig varðar og þennan þingmann líka, að einhvers konar kvótakerfi verður að vera. Fiskurinn er takmörkuð auðlind sem verður að takmarka aðganginn að, um annað er ekki að ræða. En það er ekki sama hvernig þetta er gert. Um það snúast kannski flest átök hér á Alþingi þegar kemur að umræðum um sjávarútveg. Í dag búum við við þær aðstæður að fólki við sjávarsíðuna er nánast bannað að draga fisk úr sjó. Því er bannaður aðgangur að þessari auðlind vegna þess að um hana gilda ákveðnar reglur, það gilda ákveðnar reglur um hver það megi gera. Og með kvótasölu, sem nú hefur verið ástunduð um nokkurn tíma, er lífsbjörgin oft og tíðum tekin frá heilum byggðarlögum. Það verður að tryggja með einhverjum móti að þetta gerist ekki. Ein leið í þessu er byggðakvótinn. En þingmaðurinn sagðist efast um að kvótinn væri betur kominn hjá borgarfulltrúum í Reykjavík eða bæjarfulltrúum úti á landi. Ég verð að segja að mér finnst skjóta nokkuð skökku við. Þessi sami þingmaður flutti fyrr í vetur frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, sem var 2. mál á þingi hér í haust. Þar gerir hann ráð fyrir að stofnuð séu staðbundin landshlutasamtök sveitarfélaga. Það á að koma upp byggðastjórn og byggðaráði. Með þessu frv. fylgir gagnmerk grg. og ég get alveg gert þau orð að mínum sem koma fram í þeirri grg. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Forsenda þess að þjóð haldi forræði á landi sínu er að hún byggi það og nýti allar auðlindir þess. Jafnvægi í byggð Íslands, þ.e. að þjóðin byggi landið allt og nýti sjálf auðlindir þess, er því forsenda fullveldis þjóðarinnar og óskoraðs forræðis hennar á landi og landgæðum.`` Síðan segir þingmaðurinn: ,,Nýjar hugmyndir, sem fram hafa komið í nágrannalöndunum á sviði byggðamála undanfarin ár, hafa einkum byggt á því að styrkja heimaaðila og efla sjálfsákvörðunarrétt þeirra. Í stað almennra, miðstýrðra aðgerða hafa komið sértækar aðgerðir sem byggja á frumkvæði og ábyrgð heimaaðila. Þeim rökum er einkum beitt að hjá þeim sé sú staðarþekking sem tryggi besta nýtingu fjármuna, auk þess sem heimamenn viti best hvaða verkefni er vert að styðja og forgangsröð þeirra. Þetta á síðan að verða aflvaki aukins hagvaxtar og nýrra atvinnutækifæra.`` Þetta segir þingmaðurinn. Ég get tekið undir hvert orð af þessu. En þegar að því kemur að lagðar eru fram einhverjar hugmyndir um að menn megi nú stjórna sínum eigin málum -- nei, þá er þeim ekki treystandi til þess -- þá eru þeir ekki færir um það og þarna finnst mér skjóta nokkuð skökku við, hv. þm.

Virðulegi forseti. Ég vona að við getum átt samleið, hv. 10. þm. Reykv. og ég, í sambandi við breytingar á sveitarstjórnarlögunum. Það sem hv. þm. las upp staðfestir bara það sem ég hef verið að segja. Aflakvótinn er hjá okkur úti á landsbyggðinni, hann er þar og við ráðum yfir honum sem þar erum. Ég treysti útgerðarmönnum og sjómönnum betur til að fara með þennan afla en bæjarfulltrúum eða borgarráðsmönnum. Ég segi það hér og nú og hef alla tíð sagt það. Mér finnst hann betur kominn í höndum þeirra aðila. Aðeins vil ég víkja að því sem hv. 4. þm. Norðurl. e. Steingrímur J. Sigfússon sagði hér -- því miður er hann ekki hér í salnum. Hv. þm. sagði að veiðileyfin væru nú að fara í stórum stíl frá smábátum til togaranna. Þetta er það sem við heyrum alla tíð sagt og kvótanum er kennt um þetta. Árið 1984, þegar kvótalögin voru sett, höfðu smábátar, ef ég man rétt, um 8--10 þús. tonn. Í dag er aflaréttur þessara báta um 50 þús. tonn. Hefur aflinn verið að fara frá smábátunum til togaranna? Við verðum að skilja það og átta okkur á því að hagræðing verður að eiga sér stað í sjávarútvegi. Það er óumflýjanlegt að svo verður að vera. Það er kannski þess vegna sem mér gremst þær breytingar sem verið er að gera á Hagræðingarsjóði sjávarútvegsins vegna þess að mér finnst oft hafa verið þörf en nú er nauðsyn að nýta þann sjóð til að ná fram þeirri hagræðingu sem okkur er lífsnauðsyn að ná fram í sjávarútveginum. Bara aflaskerðingin ein sem nú er um 50 þús. tonn jafngildir meðaltalsvinnslu um átta fullkominna fiskvinnsluhúsa á Íslandi. Höldum við virkilega að við getum haldið áfram eins og ekkert hafi gerst og krefjumst þess að hafa arðsemi í greininni? Þetta er vita vonlaust. Við verðum að átta okkur á því að við ríkjandi aðstæður verður að eiga sér stað veruleg hagræðing í sjávarútvegi og hún kostar peninga.

Virðulegi forseti. Aðeins örstutt vegna orða hv. síðasta ræðumanns. Það er engin tilviljun að störf hafa færst úr fiskvinnslu og störfum hefur fækkað verulega á undanförnum árum í ákveðnum greinum um allt 20%. Ég tel að ekkert hafi fram komið, hvorki í hans máli né hjá öðrum, sem hnekkir þeim orðum okkar kvennalistakvenna að ef byggðirnar -- því við verðum að athuga að sveitarstjórnarmenn eru ekki annað en þeir menn sem íbúar byggðanna velja sér til forustu og til að gæta hagsmuna sinna --- hefðu ráðstöfunarrétt á kvóta þá væri gætt atriða eins og atvinnu í landi og ýmissa annarra þátta betur heldur en nú er gert. Ég er alveg sannfærð um að við byggjum við annað atvinnuástand víða um land ef byggðakvóti hefði verið tekinn upp þegar við kvennalistakonur lögðum það til.

Virðulegur forseti. Þetta hafa verið ágætar umræður og fróðlegt að fylgjast með þeim. Ég vil draga í efa að þær tölur sem komu fram hjá hv. 17. þm. Reykv., um nýtingu afla á frystitogurum, varðandi hvaða aflaverðmæti þeir væru með, séu réttar. Ef ég man rétt var hann að tala um 330 kr. á hvert kíló. Þær upplýsingar, sem ég hef um meðalaflaverðmæti frystitogara frá árinu 1990, þar er um að ræða afla 20 togara, eru að meðalaflaverðmæti hafi verið 175 kr. Það voru rúmlega 15 þús. tonn sem þessir 20 togarar veiddu á árinu 1990. Á sama tíma má bera þetta saman við tölur frystihúsanna um hvað þau hafa fengið í skilaverði, en það er á bilinu frá 205 kr. og upp í 260 kr. Þannig er um að ræða verulega lægra skilaverð sem þessi skip koma með í þjóðarbúið af hverju kílói sem er auðvitað ekkert að undra vegna þess að þessi vinnsla er ekkert sambærileg við vinnsluna sem fer fram í landi þó að þessi skip hafi út af fyrir sig séraðstöðu með að vera með gott hráefni og nýtt. Það er auðvitað á því sem þau fljóta og því að það er mikið minni launakostnaður og kostnaður við vinnsluna en hjá frystihúsunum. Samanburður á frystitogara og vinnslu með svipað aflamagn t.d. á Vestfjörðum, sýnir að það er um 25% lægra skilaverð sem togararnir koma með í þjóðarbúið. Það er ástæða til að muna eftir því þegar menn fjalla um þessi mál. Ég hef út af fyrir sig, eins og ég sagði áður, ekki á móti þessum skipum en ég vara við því og tel að menn eigi að spyrna við fótum meira en gert er með þessu frv. Þá vil ég taka sérstaklega fram að ég styð þetta frv., en ég er að tala um að menn spyrni við fótum gagnvart þessari þróun. Ég veit að t.d. í Kanada eru frystitogarar bannaðir. Þeir eru bara ekki til í því landi. Þeir telja sig ekki hafa möguleika á því að fylgjast með nýtingu auðlindarinnar ef hún fari fram með þessum skipum og þeir hreinlega banna þetta. Í Noregi er til eitt frystiskip sem hefur leyfi til að veiða í norskri landhelgi, eitt fullkomið frystiskip. Aðrir frystitogarar Norðmanna eru skyldugir til að landa aflanum í Noregi til frekari vinnslu. Þess vegna er það sem ég tel að menn eigi að gá að sér. Ég er ekki að segja að þetta frv. geti ekki gengið í gegn. En ég tel og hvet til þess að menn skoði aðrar og fleiri leiðir til að koma í veg fyrir að vinnslan flytjist út á sjó og tækifæri fáist til að bæta úr því sem hefur verið látið hjá líða á undanförnum árum, þ.e. að gera sér grein fyrir því að útgerð ísfisktogaranna og vinnslan af þeim í landi er ekki sú framtíðarnýting auðlindarinnar sem við getum reiknað með að verði áfram. Við vinnum fiskinn allt of gamlan og það er of dýrt að veiða hann með þessum aðferðum. Þess vegna verða menn að gera sér grein fyrir að þeir eru að keppa við nýtt og gott hráefni sem kemur af þessum frystitogurum og sem getur líka komið af öðrum veiðiskipum ef veiðarnar eru skipulagðar öðruvísi. Það er þetta sem menn þurfa að hafa í huga þegar þeir skipuleggja nýtingu á auðlindinni.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir góðar umræður um þetta mál og góðan stuðning í meginatriðum við höfuðtilgang þess. Ég ætla í örfáum orðum að víkja að nokkrum þeirra atriða sem hér hafa komið fram í umræðunum. Hv. 3. þm. Vesturl. vék réttilega að því í sinni ræðu að mikilvægt væri að þeir sem eru með fjárfestingaráform í þessum efnum dokuðu við vegna þess að verið er að mæla fyrir um breytingar sem hljóta að hafa veruleg áhrif. Ég vil taka mjög undir þessi aðvörunarorð hv. þm. Um leið vek ég athygli á því að mikilvægt er að það fái tiltölulega greiðan gang í gegnum þingið. Ég er ekki að draga úr því að hv. nefnd kanni málið vandlega en hitt má vera að þegar mál af þessu tagi eru á döfinni, sem hefur óhjákvæmileg áhrif á fjárfestingaráform manna þá er óheppilegt að það sé mjög lengi til umfjöllunar því það veldur óvissu og óróa í atvinnugreininni og því fyrr sem menn komast að endanlegri niðurstöðu og skipa málum með ákveðnum hætti þeim mun betra. Hv. 3. þm. Vesturl. vék einnig að því ákvæði að heimila núverandi skipum að starfa til ársins 1996. Það er vissulega umhugsunarefni hvort veita eigi svo langan frest sem hér er gert ráð fyrir. Af hálfu ráðuneytisins var það einkum haft í huga í þessu sambandi að ef tímafresturinn yrði of skammur kynni það að leiða til of mikilla fjárfestinga í breytingum á þeim skipum sem fyrir eru á skömmum tíma og af þeim sökum gæti verið hyggilegt að hafa þennan frest lengri. En vissulega er þetta eitt af þeim atriðum sem eru íhugunarefni í þessu sambandi. Það hefur komið fram í ræðum nokkurra þingmanna að ef eitthvað er þá væri ástæða til að ganga lengra og hv. 9. þm. Reykn. sagðist ekki vera viss um hvort með þessu frv. væri í raun og veru verið að stemma stigu við fjölgun fullvinnsluskipa. Það er vissulega íhugunarefni hvort ganga eigi lengra. Hitt á ekki að þurfa að vefjast fyrir nokkrum manni að hér er verið að stemma stigu við þeirri óhóflegu fjölgun fullvinnsluskipa sem við blasir. Það er hægt að fara ýmsar leiðir í því efni. Það er hægt að banna þessi skip og það er vissulega rétt eins og fram kom hjá hv. 3. þm. Vesturl., að hjá sumum þjóðum er starfræksla skipa af þessu tagi einfaldlega bönnuð vegna þeirrar sérstöðu sem þau hafa við nýtingu auðlindarinnar. Það er einnig hægt að útdeila leyfum með hefðbundnum skömmtunaraðferðum. Hvort tveggja tel ég vera varasamt og ekki víst að við náum tilætluðum árangri með því. Sú leið sem hér er farin felst í því að freista þess að koma á sem sambærilegustum rekstrarskilyrðum að því er varðar gæðakröfur og nýtingarkröfur. Með því móti tel ég alveg öruggt að mjög verulega muni draga úr fjárfestingarskriðu í þessu efni. En það er alveg ljóst að það mundi leiða til mikilla erfiðleika og ég efast um að það væri hægt að sýna fram á þjóðhagslegan ávinning af þeirri þróun ef fiskvinnsla færðist nú í stórum stíl frá fiskvinnslufyrirtækjunum í landi út á sjó. Við stefnum mjög markvisst að því að auka hér hagvöxt með meiri fullvinnslu afurða í neytendaafurðir. Í þeim tilgangi að tryggja eðlilega þróun byggðar í landinu verðum við að gæta að okkur í þessu efni og er frv. þáttur og viðleitni í þá veru -- leysir engan veginn allan þann vanda -- en er verulegt skref í því efni. En við það er miðað að ná þessu marki án þess að setja á fót skömmtunarkerfi heldur tryggja með almennum reglum að þessu markmiði verði náð. Hv. 2. þm. Vesturl. vék svo að því að þessa samkeppnisstöðu yrði að tryggja með fleiri atriðum en þessum og þá fyrst og fremst því móti að tryggja vinnslunni í landi eðlileg rekstrarskilyrði. Um þetta hygg ég að flestir geti verið sammála. Þjóðin lifir það einfaldlega ekki af ef fiskvinnslan á Íslandi hefur ekki eðlileg rekstrarskilyrði. Það er meira en svo að við getum sætt okkur við að hún tóri. Fiskvinnslan þarf að búa við þær aðstæður að geta grætt peninga. Við höfum nú nýlega staðið í samningum um Evrópskt efnahagssvæði. Þeir opna okkur ný sóknarfæri, nýja möguleika til að auka hér fullvinnslu afurða og koma tollfrjálst eða með mjög lágum tollum inn á Evrópumarkað. Þessa möguleika getum við ekki nýtt okkur ef vinnslan í landi, ef sjávarútvegurinn fær ekki búið við þau skilyrði að hann skili verulegum arði. Það er lítil von til þess að sá ávinningur sem við sjáum af þessum samningum verði að veruleika ef fiskvinnslan býr ekki við þau rekstrarskilyrði að geta brotist fram í þessum nýjungum. Það er dýrt að fara út í nýjungar. Það er dýrt að hefja nýja framleiðslu og það er óhemjudýrt að hasla sér völl á erlendum mörkuðum með nýja framleiðslu og styrkja stöðu okkar þar. Af þessum sökum hygg ég að allir geti verið um það sammála að þetta atriði hlýtur að vera einn veigamesti þátturinn í því að jafna þessa aðstöðu sem við erum að tala um. Hv. 4. þm. Norðurl. e. spurði hvers vegna þetta hefði ekki verið gert fyrr. Um það hef ég ekki svör. Hann spurði hvort ég hefði gert um það könnun, hvort í ráðuneytinu væru gögn um að reglur af þessu tagi hafi verið tilbúnar áður en ekki verið settar í framkvæmd. Við þessum spurningum hef ég það svar eitt: Ég hef ekki haft til þess tíma að grúska í skjölum forvera míns, ég hef lagt á það megináherslu að koma fram málum, nauðsynlegum málum, sem ég tel að séu brýn og nauðsynlegt sé að festa í lög og hef talið það vera atvinnugreininni og þjóðinni meira virði en að grúska í gömlum skjölum. Hv. 4. þm. Norðurl. e. vék hér að því hvort ekki væri nauðsynlegt að takmarka nýsmíðar og hv. 17. þm. Reykv. gerði að umtalsefni þetta sama atriði og sagði það sína skoðun að nauðsynlegt væri að stöðva fyrirgreiðslu til frystiskipa. Í þessu sambandi vil ég taka fram að sl. miðvikudag átti ég fund með formanni og framkvæmdastjóra Fiskveiðasjóðs og lagði þar til að sjóðurinn gerði nú verulegar breytingar á útlánareglum sínum í þá veru að takmarka mjög verulega útlán til nýsmíða erlendis. Í öðru lagi að gera stórauknar kröfur til eiginfjár þeirra sem ætla að ráðast í nýsmíði eða endurnýjun fiskiskipa. Forustumenn sjóðsins tóku þessu vel og ég vænti þess að þeir hafi í dag komið saman til fundar með stjórn Fiskveiðasjóðs til þess að fjalla um þessar óskir af minni hálfu. Ég er þeirrar skoðunar að sjóðstjórnin hafi átt að grípa í taumana fyrr og það hafi verið mjög óheppilegt að gefa út lánsloforð til þeirra stóru fullvinnsluskipa sem sjóðstjórnin hefur gert að undanförnu. Því hafi verið óhjákvæmilegt að grípa í taumana í þessu efni. Þessum óskum hef ég þegar komið á framfæri við stjórn sjóðsins og vænti jákvæðra viðbragða af hennar hálfu og tek mjög undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. 17. þm. Reykv. Ég vænti þess að þetta frv. stuðli að því að tryggja eðlilegt jafnvægi á milli vinnslu í landi og úti á sjó. Það felur ótvírætt í sér auknar kröfur varðandi gæði og nýtingu og ég tel að það muni alveg ótvírætt hafa áhrif í þá átt að hamla gegn þeirri skriðu, sem ella er yfirvofandi, að fjárfesting flytjist á næstu mánuðum í vinnslu af þessu tagi og flytji fiskvinnslu úr landi og út á sjó.

Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mjög. Ég fagna mjög þeirri yfirlýsingu sem hæstv. sjútvrh. hefur gefið í þessum umræðum um þær reglur sem gilda skulu í framtíðinni varðandi fyrirgreiðslu við nýsmíði frystiskipa. Hér hefur hann beitt sér fyrir mjög þörfu máli og komið til móts við skoðanir afar margra í sjávarúvegi og okkar sem erum áhugamenn um sem besta og hagkvæmasta framvindu þeirrar atvinnugreinar. Ég er líka sammála honum um að stjórn Fiskveiðasjóðs hefði átt að grípa í taumana fyrr. En aðalástæða fyrir því að ég kem hér upp eru ummæli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar vegna fyrri ræðu minnar í dag. Ég hygg að hann hafi misskilið lítillega það sem ég sagði um verð á frystum og ferskum afurðum. Staðreyndin er sú að miðað við þær nýjustu upplýsingar sem ég hef frá aðilum sem stunda sölu á flakamarkaðinn í Bretlandi, þá er verðið núna á flökum með roði 270 kr. fyrir landfryst þorskflök, 330 kr. fyrir sjófryst þorskflök og fyrir fersk þorskflök eru það um 520 kr. þegar best lætur, í þau fáu skipti sem okkur tekst að vera í hinum svokallaða ,,excellent``-flokki. Það tekst okkur afar sjaldan en fyrir það sem við hér heima köllum 2. flokk þá er verðið um 470 kr. Þingmönnum til upplýsingar þá vil ég geta þess að í afar merkri till. til þál. um mótun fiskvinnslustefnu sem Kristinn Pétursson, Guðmundur H. Garðarsson, Ingi Björn Albertsson og Matthías Á. Mathiesen lögðu fram á 113. löggjafarþingi, koma líka fram á bls. 9 merkar upplýsingar um þessa þróun. Þar er sagt að fersk flök séu þá, miðað við desember 1990, 420 kr. kg, sjófrystu flökin 330 kr. eins og er enn þá og landfrystu flökin enn þá 270 kr. Ástæðan fyrir því þá að menn sáu svo mikinn ávinning í sjófrystingunni var m.a. sú að á þessum tíma var, og er reyndar enn, tollur á ferskum afurðum, sé miðað við t.d. 420 kr. sem var í desember 1990, 76 kr. Þá þurfti líka að borga u.þ.b. 35--45 kr. í frakt fyrir flugið á markaðinn. Þannig að fraktin og tollurinn gerðu það að verkum að það var ívið hagkvæmara að snúa sér að sjófrystingunni. Nú er þetta að gerbreytast með þeim samningum sem ég vona að takist um Evrópskt efnahagssvæði og þá er við því að búast að menn muni í hraðvaxandi mæli fara yfir í að selja flökin fersk og það kann e.t.v. að dæma frystitogarana úr leik á örfáum árum.

Virðulegi forseti. Sú umræða sem hér hefur farið fram hefur verið mjög athyglisverð og margt af skynsamlegum hugmyndum komið fram í henni. En ég kvaddi mér hljóðs til þess að þakka hæstv. sjútvrh. fyrir þá lýsingu sem hann gaf undir lok seinni ræðu sinnar á samskiptum sínum við stjórn Fiskveiðasjóðs síðustu daga. Ég tel það vera mikil og góð tíðindi að hæstv. sjútvrh. skuli hafa haft frumkvæði að því að beina sjóðnum inn á réttari brautir með þeim hugmyndum sem hann lýsti hér áðan. Þetta eru skynsamlegar tillögur og vonandi verður stjórn Fiskveiðasjóðs við þeim. Að vísu hefur reynslan stundum á undanförnum árum verið sú að stjórn Fiskveiðasjóðs hefur viljað vera ærið sjálfstæð og oft ekki viljað hlusta á skynsamlegar ábendingar. En ég vil láta í ljósi hér þá von að stjórn Fiskveiðasjóðs verði við tillögum hæstv. sjútvrh. hið fyrsta þannig að þær geti orðið öruggur grundvöllur fjárfestinga og starfsemi á þessu sviði á næsta ári og reyndar næstu árum. Það er vissulega ánægjulegt að það skuli koma fram skynsamlegar hugmyndir af þessu tagi og þegar þeim var lýst fyrir þinginu, sem ég hef ekki orðið var við að hafi verið gert áður, má þó vera að þetta hafi komið fram áður, fundust mér þetta vera hin merkustu tíðindi og vildi láta í ljósi eindreginn stuðning við þessar hugmyndir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um rétt til veiða í efnahagslögsögu Íslands. Verði þetta frv. að lögum koma þau í stað laga nr. 33/1922, um rétt til fiskveiða í landhelgi. Með frv. þessu eru felld í ein lög þau ákvæði er lúta að fiskveiðum erlendra veiðiskipa við Ísland og heimildum erlendra aðila til eignarhalds í útgerð. Meginbreyting þessa frv. frá gildandi rétti er að erlendum veiðiskipum verður almennt heimilt að landa eigin afla og selja í íslenskum höfnum og sækja þangað þjónustu fyrir skipið. Lög nr. 33/1922 voru fyrstu heildarlög um takmarkanir á rétti erlendra aðila til fiskveiða við Ísland. Við samþykkt laga nr. 33/1922 var landhelgin við Ísland aðeins 3 sjómílur og fylgdi línan fjörumarki í flóum og fjörðum ef lengra var milli stranda en 10 sjómílur. Við þessar aðstæður var augljós nauðsyn þess að koma í veg fyrir að erlendir aðilar gætu notað íslenskar hafnir og stundað þaðan veiðar og vinnslu á þeim fiskstofnum sem Íslendingar nýttu. Eftir fyrri heimsstyrjöldina jókst mjög ásókn erlendra aðila til veiða á Íslandsmiðum og fóru einkum vaxandi síldveiðar Norðmanna í landhelgi og síldarsöltun þar í landi. Voru lögin sett til að sporna við þessari þróun. Lögin voru afar ströng í garð útlendinga og var erlendum skipum í raun meinuð öll vera í íslenskri landhelgi nema í neyðartilvikum. Lög nr. 33/1922 settu takmarkanir við eignaraðild erlendra aðila að veiðum og vinnslu. Var íslenskur ríkisborgararéttur gerður að skilyrði fyrir því að reka fiskveiðar innan landhelgi og verka aflann þar eða á landi. Hlutafélögum var óheimilt að reka fiskveiðar nema meira en helmingur hlutafjár félagsins væri í eigu íslenskra ríkisborgara og stjórn þess skipuð íslenskum ríkisborgurum og a.m.k. helmingur þeirra búsettur í landinu. Hlutafélög höfðu hins vegar rétt til að reka bæði fiskveiðar og fiskvinnslu í landhelgi væri allt hlutafé í eigu íslenskra ríkisborgara. Ekki var kveðið sérstaklega á um hlutafélög sem eingöngu ráku fiskvinnslu er leiddi til þess að óvissa var um rétt þeirra til reksturs vinnslu. Sjútvrn. hefur ávallt litið svo á að lög nr. 33/1922 bönnuðu einnig erlendum hlutafélögum að reka eingöngu fiskvinnslu hér á landi, þar með talið í landhelgi Íslands. Með lögum nr. 34/1991, um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, var fyrst sett almenn löggjöf um erlenda fjárfestingu. Með þessum lögum ásamt, lögum nr. 23/1991, um breytingu á lagaákvæðum á þessu sviði, var með öllu tekið fyrir eignaraðild útlendinga í hlutafélögum er reka útgerð. Var 1. og 2. gr. laga nr. 33/1922 breytt að þessu leyti. Einnig er ótvírætt kveðið á í lögum nr. 34/1991 um rétt erlendra aðila til fjárfestinga í fyrirtæki er rekur vinnslu sjávarafurða. Er erlendum aðilum ekki heimil eignaraðild að fyrirtækjum sem stunda frumvinnslu. Með frumvinnslu er átt við frystingu, söltun, niðursuðu, herslu, reykingu, niðurlagningu, súrsun og hverja aðra verkun sem ver aflann skemmdum og þar með talin bræðsla og mjölvinnsla. Erlendum aðilum er því eingöngu heimiluð eignaraðild að fyrirtækjum sem vinna að frekari vinnslu afurða til að gera þær hæfari til dreifingar neyslu og matreiðslu. Ákvæði laga nr. 34/1991 og laga 23/1991 varðandi eignaraðild erlendra aðila í rekstri, fiskveiðum og fiskvinnslu eru tekin upp efnislega óbreytt í 1. og 2. gr. þessa frv. Lög nr. 33/1922 hafa ávallt verið túlkuð rúmt og auk þess hafa verið gerðar lagabreytingar til að rýmka nokkur ákvæði þeirra. Með lögum nr. 30/1969 var sjútvrh. til að mynda heimilað að leyfa vinnslu- og verkunarstöðvum að kaupa afla af erlendum skipum í íslenskum höfnum að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Þótti það eðlilegt í ljósi nýrra viðhorfa í alþjóðasamskiptum og með tilliti til frjálsari samskipta við aðrar þjóðir. Í raun hefur framkvæmd þeirra mála verið sú að erlend veiðiskip hafa almennt fengið leyfi til að koma til hafnar á Íslandi. Í hvert skipti hefur þó þurft að sækja um sérstakt leyfi til ráðuneytis. Ekki hefur verið heimiluð löndun úr erlendum skipum en grænlensk rækjuveiðiskip hafa haft slíka heimild samkvæmt sérstöku samkomulagi sem hefur gilt frá árinu 1980. Forræði Íslendinga yfir fiskstofnum við landið hefur aukist verulega frá 1922 vegna stækkunar fiskveiðilögsögunnar. Engu að síður eru nokkrir mikilvægir fiskstofnar að hluta til utan íslenskrar efnahagslögsögu. Má þar nefna karfa, úthafsrækju og loðnu. Ósamið er um skiptingu á karfastofninum og úthafsrækjunni en þríhliða samkomulag er í gildi milli Íslands, Grænlands og Noregs um nýtingu loðnustofnsins. Á því skal vakin athygli að það samkomulag fellur úr gildi í maí 1992 og enn óvíst um framlengingu þess. Fullyrða má að ástand karfa- og rækjustofnsins væri mun lakara hefði erlendum veiðiskipum verið leyft að gera út frá íslenskum höfnum frá öndverðu. Almenna reglan hefur því verið sú að erlend veiðiskip gátu fengið leyfi til að leita hafnar og fá alla nauðsynlega skipaþjónustu aðra en löndun á afla. Hins vegar hefur það verið metið hverju sinni hvort skip hafi verið að veiðum úr þeim fiskstofnum sem teljast vera sameiginlegir öðrum þjóðum og ekki hefur verið samið um nýtingu á. Í þeim tilvikum hefur leyfi að jafnaði ekki verið veitt. Með frv. þessu er í 3. gr. gert ráð fyrir að sjútvrh. sé heimilað að takmarka heimildir til erlendra veiðiskipa til að landa eigin afla og sækja þjónustu til hafna í þeim tilvikum að þau hafi verið að veiðum úr þessum sameiginlegu fiskstofnum. Má í þessu sambandi benda á að í samningum EFTA-ríkja um fríverslun með fisk er gert ráð fyrir að beita megi undantekningu frá löndunar- og viðskiptafrelsi varðandi sameiginlega stofna sem samkomulag hefur ekki náðst um skiptingu á. Í samningsdrögum um Evrópskt efnahagssvæði er einnig að finna hliðstætt ákvæði. Að öðru leyti er með frv. þessu mörkuð sú meginregla að erlendum veiðiskipum er frjálst að leita til hafna á Íslandi og landa þar afla. Það skal tekið fram að þetta frv. á ekki að koma í veg fyrir að erlent skip sem veiði stundar úr sameiginlegum stofnum geti leitað til hafnar í neyðartilvikum og fengið nauðsynlega þjónustu til að halda áfram ferð sinni. Í 4. gr. frv. er kveðið á um að erlend veiðiskip tilkynni hlutaðeigandi hafnaryfirvöldum um komutíma til hafnar, hvaða veiðar skipið stundaði og hvers konar þjónustu óskað er eftir. Með ákvæði þessu er ekki verið að þrengja almenna heimild 3. gr. frv. heldur er þetta í raun í samræmi við þá venju sem skapast hefur þegar skip hafa fengið leyfi til að koma til hafnar. Öll erlend veiðiskip sem hingað koma hafa íslenska umboðsmenn sem upplýsa þau um þau atriði sem krafist er í 4. gr. Slíkar upplýsingar eru til hægðarauka fyrir hafnaryfirvöld og aðra aðila. Tilkynning um komutíma er m.a. nauðsynleg vegna tollskoðunar. Útvega þarf skipinu hafnarlægi og nauðsynlegt er að geta gert ráðstafanir ef skipið þarf að landa afla eða sækja olíu. Skylt er skv. 4. gr. að tilkynna um veiði skipsins og veiðisvæði. Ástæða þessa er augljós því slíkar upplýsingar eru forsenda þess að unnt sé að meta hvort skipið hafi verið að veiðum úr þeim sameiginlegu stofnum sem ósamið er um, eins og getið er um í 3. gr. frv. Í 5. gr. er lagt til að heimilt verði með milliríkjasamningum að víkja frá banni 1. gr. um veiðar og vinnslu erlendra skipa í efnahagslögsögu Íslands með sama hætti og verið hefur hingað til. Í gildi eru nokkrir milliríkjasamningar sem veita skipum annarra ríkja heimildir til veiða í efnahagslögsögunni. Má þar nefna samninga við Belga og Færeyinga þar sem þessum þjóðum er veittur einhliða réttur til veiða hér við land. Þá má nefna að samningur er í gildi við Noreg sem gerir ráð fyrir gagnkvæmum veiðiheimildum. Þessi samningur hefur ekki komið til framkvæmda. Að lokum má nefna þríhliða samning Íslands, Noregs og Grænlands um nýtingu loðnustofnsins þar sem fiskiskipum frá þessum þjóðum er veitt heimild til að stunda loðnuveiðar með ákveðnum takmörkunum innan efnahagslögsögu viðkomandi landa. Með frv. þessu er ekki gert ráð fyrir að hróflað sé við gildandi samningum á þessu sviði og þykir eðlilegt að heimild fyrir milliríkjasamningum sé áfram fyrir hendi. Það verður hins vegar að meta hverju sinni hvort slíkir samningar teljast okkur til hagsbóta. Herra forseti. Ég hef hér í stuttu máli gert grein fyrir aðalatriðum þessa frv. Hér er um tiltölulega einfalt mál að ræða. Í því felast raunar litlar breytingar frá gildandi lögum og venjum. Hins vegar er þessi lagaákvæði að finna í ýmsum lögum sem sum hver eru að hluta til úrelt. Þykir rétt að kveða skýrt á um jafnmikilvægt mál í einum heildstæðum lögum. Veigamesta breyting þessa frv. felst, eins og áður segir, í rýmkun á heimildum erlendra skipa til löndunar á afla. Er það í samræmi við þá þróun sem átt hefur sér stað á alþjóðlegum vettvangi. Má ætla að þessi rýmkun geti aukið komur erlendra veiðiskipa til landsins en því fylgja óhjákvæmilega aukin viðskipti. Þá er ekki síður mikilvægt á tímum minnkandi aflaheimilda að íslenskum fiskvinnslustöðvum gefist auknir möguleikar á hráefniskaupum af erlendum veiðiskipum. Má í því sambandi nefna að sovésk veiðiskip hafa að undanförnu sýnt aukinn áhuga á sölu afla hér við land. Herra forseti. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir flutning þessa frv. Hér er stefnt í frjálsræðisátt og ég er sannfærður um að þetta frv. getur orðið til þess að efla íslenskan skipaiðnað og aðra þjónustustarfsemi hér á landi. Ég hafði um nokkur ár flutt frv. þar sem tekið var á þessu máli og ákveðnum þjóðum ætlaður meiri réttur en íslensk lög höfðu áður veitt þeim og átti ég þá við Grænlendinga og Færeyinga. Það frv. náði ekki afgreiðslu í efri deild þingsins en hafði verið samþykkt í neðri deild í það minnsta tvisvar. Vissulega er enn inni það ákvæði að sjútvrh. hafi þó heimild til takmarkana ef ekki hafa náðst samningar um veiðar á nytjastofnum við þá aðila sem hér landa. Ég er samt þeirrar skoðunar að sjútvrh. eigi að fara mjög varlega með þetta vald því að það eru fleiri sem hafa hagsmuna að gæta í landinu en þeir sem stunda veiðar úr þeim nytjastofnum og ég vil undirstrika að hafsvæðið fyrir austan Grænland er hafsvæði sem Íslendingar munu óbeint nýta ef við náum eðlilegum samskiptum við Grænlendinga. Þeir munu ekki fara í það að byggja upp hafnir á þessari strönd. Þeir munu aftur á móti sjálfir stunda þar veiðar í framtíðinni og selja þann fisk á Íslandi ef við neyðum þá ekki með óbilgirni til þess að leigja þessi veiðiréttindi erlendum þjóðum, þjóðum sem eiga verksmiðjuskip og munu mæta með sinn flota í 2--3 mánuði til að taka þann fisk upp úr sjónum. Ég tel að það sé versti kosturinn fyrir okkur Íslendinga ef þannig er staðið að málum. Ef þannig er staðið að málum höfum við yfir höfuð ekki hugmynd um það hve mikið er veitt á þessu veiðisvæði af hverri tegund fyrir sig. Ef Grænlendingar sjálfir stunda þessar veiðar og landa þeim fiski hér á landi munu innlendir aðilar að sjálfsögðu fylgjast með því hversu mikið magn þeir veiða úr hinum ýmsu stofnum. Þeir munu koma sér upp fiskiskipaflota eða þeir munu í samvinnu við Færeyinga stunda þessar veiðar og um leið og þeir fara sjálfir að stunda veiðarnar munu þeir einnig efla sínar fiskirannsóknir og stuðla að því að reyna að viðhalda sínum fiskstofnum eins og allir veiðimenn gera því að þeir vilja ekki útrýma því sem þeir veiða heldur reyna að nytja það með eðlilegum hætti. Þess vegna tel ég þetta frv. mikið framfaraspor og vænti að það verði til þess að Ísland muni í framtíðinni verða þjónustusvæði í mun ríkari mæli en í dag fyrir hafið í kringum landið og að þetta muni efla viðskipti okkar bæði við Grænlendinga og Færeyinga alveg sérstaklega, en vafalaust mun þetta einnig verða til þess að efla viðskipti okkar við fleiri þjóðir eins og t.d. Rússa. Ég er þess vegna hæstv. sjútvrh. þakklátur fyrir að flytja þetta frv. og vona að efni þess geti orðið að lögum á þessu þingi.

Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. sjútvrh. skuli flytja þetta frv. og mér finnst ástæða til að hæla honum fyrir hve rösklega hann hefur tekið á málum í sínu ráðuneyti og lagt fram hvert frv. á fætur öðru um mál sem nauðsynlegt er að taka á. Með samþykkt þessa frv. falla úr gildi lög nr. 33/1922 eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra, en þau lög banna erlendum skipum að flytja veiði sína í land til verkunar nema fá til þess sérstakt leyfi. Stjórnvöld hafa löngum túlkað þessu sömu lög þannig að í þeim felist bann við því að erlend skip, sem eru að veiðum utan fiskveiðilögsögunnar, komi hér að landi til viðgerða eða til að sækja aðra þjónustu nema fá til þess tilskilið leyfi. Þessi túlkun hefur tvímælalaust hindrað erlend skip í að eiga viðskipti við Íslendinga. Það er auðvitað löngu tímabært að fella úr gildi þessi lög frá 1922. Síðan þau voru sett hefur fiskveiðilögsaga okkar Íslendinga stækkað úr þremur sjómílum í 200. Þar með hefur forræði okkar yfir fiskstofnunum aukist og helstu nytjastofnar okkar sem fiskveiðiskip annarra þjóða áttu auðveldan aðgang að, þegar lögin voru sett, halda sig að mestu innan núverandi fiskveiðilögsögu. Ég er sammála því sem kemur fram í athugasemdum með frv. að með því að heimila frjálsari aðgang að íslenskum höfnum er komið til móts við þær breytingar til frjálsræðis í verslun og viðskiptum milli landa sem orðið hafa á síðari árum, eins og segir orðrétt í athugasemdunum. Ég bar fram fyrirspurn hér á Alþingi um þetta mál til hæstv. sjútvrh. fyrir nokkrum vikum og fylgdi henni úr hlaði með rökstuðningi fyrir nauðsyn þess að breyta þessum gömlu, úreltu lögum. Ég ætla ekki að endurtaka þau rök við þessa umræðu en minni á að um stórmál er að ræða fyrir annars vegar þjónustuaðila eins og skipasmiðjur og veiðarfæraþjónustu, olíufélög, verslanir og fjölmarga fleiri og hins vegar fyrir þau fiskvinnslufyrirtæki sem hafa búið við hráefnisskort vegna aflasamdráttar og mikils útflutnings á óunnum fiski að undanförnu. Nú opnast möguleiki fyrir þessi fyrirtæki til að kaupa fisk af erlendum veiðiskipum hindrunarlaust. Þau hafa á síðari árum leitað í auknum mæli eftir kaupum á afla erlendra skipa og mest hefur reyndar verið um rækju að ræða, en vegna aflasamdráttar og vaxandi útflutnings á ferskum fiski hefur áhugi manna aukist fyrir kaupum á ýmsum botnfisktegundum. Verði þetta frv. að lögum mun það greiða fyrir þessum viðskiptum, svo og fyrir viðskiptum ýmissa þjónustufyrirtækja við erlend skip og ég tel reyndar að það geti orðið til þess að Ísland verði miðstöð sjávarútvegsviðskipta á þessu svæði. Ég vil því bara ítreka ánægju mína með að þetta frv. skuli vera komið fram og vona að það verði að lögum sem fyrst.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft máli sem menn hafa árum saman viljað breyta. Það hefur helst verið fyrir andstöðu forustu Framsfl. hin síðustu ár sem þessu hefur ekki verið breytt og þess vegna er það sérstakt fagnaðarefni að hér rís nú upp frjálsborinn framsóknarmaður, nægilega víkingslundaður að eðli að hann stendur gegn þessari stefnu flokks síns. Lengi skal manninn reyna. Nú eigum við eftir að sjá hvort hann muni aðstoða okkur líka til þess að brjóta á bak aftur afturhaldssemi framsóknarforustunnar í ýmsum öðrum málum sem lúta að sjávarútvegi eins og t.d. kvótakerfinu. Ég vil lýsa ánægju minni með þetta ágæta mál sem hér er flutt. Þetta er reyndar mál sem hefur á síðustu tímum náð útbreiddum vinsældum. Ég minnist þess t.d. að ég las í blaði, sem er enn gefið út og ég kom einu sinni dálítið nálægt, Þjóðviljanum, að landsfundur Alþb. hefði klykkt út með að lýsa líka yfir stuðningi við þetta mál og ég vænti þess að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson muni leiðrétta mig ef mig brestur hér minnið. Eins og hefur komið fram er auðvitað ljóst að það er löngu tímabært að breyta gildandi lögum. Árið 1922, þegar þau voru sett, var fiskveiðilögsagan ekki nema 4 mílur og þá hefði verið mjög auðvelt fyrir erlendar veiðiþjóðir að koma sér upp bækistöð hér á Íslandi til að gera út á fisktegundir sem voru utan fiskveiðilögsögunnar. En lögin sem sett voru 1922 hömluðu þessu og að því leyti gerðu þau lengi vel afar mikið gagn. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar og margur þorskur verið dreginn úr söltum sjó og við höfum fært út fiskveiðilögsöguna í 200 mílur. Nú er það svo að flestar tegundir okkar nytjastofna eru innan þessarar lögsögu þannig að þau verndunarsjónarmið sem áður mæltu í gegn þessari breytingu gera það ekki lengur. Þess vegna er löngu tímabært að brjóta á bak þá viðspyrnu sem hefur verið gegn þessum breytingum. Það er alveg ljóst að þegar þetta frv. verður að lögum getum við selt margháttaða þjónustu hér sem við gátum ekki áður. Þar ber fyrst að nefna viðgerðir erlendra skipa. Íslenskur skipaiðnaður er e.t.v. sá geiri íslenska iðnaðarins sem er í hvað mestum vandræðum þessa stundina og ég er sannfærður um það að þetta mun færa honum mikla björg í bú. Ég tel raunar að það eigi af hálfu hins opinbera að hafa frumkvæði að því að setja upp einhvers konar samstarfsáætlanir á millum smárra vélsmiðja vítt um land og hinna stærri bólvirkja skipasmíðaiðnaðarins hér á landi, þ.e. hér í Reykjavík og reyndar á Suðurnesjum og einnig á Akureyri --- gera áætlun sem miðar að því að hægt sé að taka flókin og viðamikil viðgerðarverkefni inn í landið. En samfara þessu mun auðvitað verða kleift að selja margháttaða aðra þjónustu, læknisþjónustu, vatn, vistir, veiðarfæri, eldsneyti. Ég sé að hv. þm. Stefán Guðmundsson hlær. Það er von að honum sé hlátur í huga þegar hann sér loksins rísa upp mann úr hans eigin flokki sem tekur undir með okkur stjórnarliðum um nauðsyn þess að breyta þessum afturhaldslögum sem Framsfl. hefur varið árum saman. En sem betur fer er það svo að Framsfl. hefur loksins verið í úthýsi vísað og vonandi verður hann þar sem lengst. Vitaskuld vil ég þó að það komi alveg skýrt fram að ég mun hvenær sem er þiggja liðveislu hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar í þeim málum sem til framtíðar og betri vegar horfa. Jafnframt er auðvitað ljóst að einn annar ávinningur sem við höfum af þessari lagabreytingu er sá að við munum fá meiri fisk inn á íslensku markaðina. Við Íslendingar vitum að víða er vá fyrir dyrum. Það er ekki hvað síst hjá þeim sem hafa rækt sína starfsemi í tengslum við innlenda fiskmarkaði --- og ég sé að nú hlær hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Honum finnst þetta mál greinilega hlægilegt þó að flokkur hans hafi að vísu samþykkt stuðning við það á landsfundi sínum. Það var að sönnu eina málið sem þessi flokkur varð sammála um þó að ég vilji ekki fara vegna míns gamla fóstra út í þá umræðu. Hins vegar varðar þetta mál ekki hvað síst það kjördæmi sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson er þingmaður fyrir vegna þess að það er ekki síst þar sem fiskmarkaðir eru í vanda staddir. Það skortir hráefni á markaðina og þau fyrirtæki, sem þar hafa sprottið, upp eru núna í miklum vanda stödd og nú eru hundruð manna á Suðurnesjum atvinnulaus einmitt sökum þessa. Ég vænti þess að það sé ekki þess vegna sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hlær hérna í afkimum salarins og reynir að snúa sér undan. En þetta skiptir verulegu máli fyrir fiskmarkaði, fyrir íslenska fiskvinnslu og ég minni sérstaklega á að fram kom í máli hæstv. sjútvrh. áðan að viðleitni Sovétmanna til að landa hér afla sínum hefur aukist. Það eru fleiri en Sovétmenn. Það eru stórir kanadískir togarar sem stundum koma hingað á norðlæg hafsvæði, jafnvel Japanstogarar og auðvitað er það miklu betra fyrir þessa togara og þessi fiskveiðiskip sem koma af fjarlægum ströndum að koma hingað inn til hafnar til viðgerða og til að landa afla sínum en fara t.d. til heimahafnar eða einhverra hafna sem eru fjær eins og t.d. í Færeyjum eða Cork í Írlandi svo að ég nefni eitthvað. Hér er miklu þarfamáli hreyft og mér þótti sérstaklega vænt um að Ólafur Þ. Þórðarson minntist á möguleika sem ég hafði ekki séð áður sem er sá, að mér skildist á máli hans og hann er nú sérstakur sérfræðingur um hagi Grænlendinga og fiskveiða þeirra, að mjög erfitt væri að stunda útveg við austurströnd Grænlands nema þá héðan frá Íslandi. Ef við höguðum okkar málum rétt mundum við með þessu e.t.v. geta eflt bæði útgerð Grænlendinga en jafnframt fengið þá í ríkari mæli til þess að landa afla sínum hér. Hæstv. sjútvrh. hefur þegar bent á að við höfum hundruð millj. á ári hverju í gjaldeyristekjur vegna sölu á þjónustu gagnvart grænlenskum togurum. Þetta mætti e.t.v. margfalda . . .  Ég vil að síðustu bara minna á að samtök í skipa- og málmiðnaði hafa margsinnis ályktað um þetta mál og nú eru loksins komin röggsöm stjórnvöld sem hafa rekið slyðruorðið af ríkisstjórn Íslands í þessum málum og hyggjast breyta gildandi lögum. Ég vil að lokum bara endurtaka það sem ég hef sagt til hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar: Sértu velkominn, vinur sæll, í hvert eitt sinn sem þú vilt leggja okkur lið til þess að brjóta á bak aftur afturhaldssemi Framsfl.

Herra forseti. Ég fagna frv. sem á að færa okkur fram eitt spor í frjálsræðisátt og ég tek sérstaklega eftir orðalagi í 3. gr. frv. Í 1. gr. er fjallað með skýrum hætti um að erlendum skipum eru bannaðar veiðar í efnahagslögsögu okkar og að vinna þar afla. En síðan segir í 3. gr. að erlendum veiðiskipum verði heimilt að landa eigin afla og selja í íslenskum höfnum og sækja þangað alla þá þjónustu er varðar útgerð skipsins. Fyrir þessu hafa menn barist hér í þingsölum ár og síð og a.m.k. tel ég ástæðu til að ætla að landhelgi okkar sé nú orðin það traust í sessi að við þurfum ekki að óttast að við glötum henni við slíkar breytingar. Með þessu móti tel ég að okkur skapist góð og aukin tækifæri til viðskipta og atvinnu án umtalsverðar fjárfestingar, til að mynda fyrir samgöngumannvirki á borð við hafnir, fyrir fyrirtæki í fiskvinnslu, skipasmíðum og tengdum greinum, við veiðarfæragerð, flutningastarfsemi og aðra þjónustu við sjávarútveg og fiskvinnslu. Ég tel að viðskipti Grænlendinga, sem hafa verið stunduð undanfarin ár á Vestfjörðum og í Hafnarfirði, hafi fært okkur heim sanninn um að eftir verulegum viðskiptum og verkefnum er að slægjast. Og ég tel að þetta frv. geri okkur kleift að stunda þau viðskipti og ég tek undir þau orð sem hér hafa fallið að þetta frv. horfir til góðs vegar og ég vona að við samþykkjum það fljótlega.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tefja þessa umræðu en að gefnu tilefni langar mig að segja hér örfá orð. Það er fyrst og fremst vegna ummæla hv. 17. þm. Reykv., Össurar Skarphéðinssonar, þar sem hann vék að okkur framsóknarmönnum og fann okkur flest til foráttu eins og hann er vanur að gera í sínum ræðum. Það er venjulega uppistaðan í hans ræðum. Það eru illsakir við okkur framsóknarmenn. Mig langar aðeins til þess að spyrja hv. 17. þm. Reykv. hvað hann meinti með sínu bjartsýnistali áðan ef þetta frv. næði fram að ganga, sem ég er ekki að tala gegn en að mér skildist að það gæti orðið þröng á þingi við hafnir Íslands, slík yrði aðsóknin í að koma hingað og landa hjá okkur fiski. Ég vona að hann reynist nú sannspár maður þó að mér finnist hann ekki beint spámannlega vaxinn. En ég hef vissa fyrirvara á þessu öllu saman meðan við sjálfir getum ekki borgað hærra verð fyrir okkar fisk, okkar afurðir, og þurfum að sjá eftir þeim í jafnstórum stíl úr landi. Eins er það með skipasmíðaverkefnin sem mig langaði til þess að spyrja hv. þm. um vegna þess að hér átti líka að verða svo mikið að gera í skipasmíðastöðvunum, sem ég vona vissulega að verði. En af hverju ætli það sé, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að við Íslendingar förum ekki bara með fiskinn okkar úr landi? Við förum líka með skipin úr landi til viðgerða. Er þess að vænta að þessar þjóðir muni vilja skipta við okkur frekar en við sjálf við okkar eigin skipasmíðastöðvar? Ég held nefnilega að við þurfum að taka þar til. Mig langar aðeins til þess að fá skýringar á því hvort þetta hefur kannski verið rætt eitthvað í þingflokki Alþfl. vegna þess að skipaiðnaðurinn heyrir nú undir ráðherra þess flokks, hvort menn séu þar með eitthvað á prjónunum. Svo oft og mörgum sinnum erum við búnir að ræða þann vanda sem að íslenskum skipaiðnaði steðjar, hvort menn séu þá að hugsa um að taka sér tak þannig að íslenskar skipasmíðastöðvar geti orðið bærilega samkeppnisfærar.

Virðulegi forseti. Það er alrangt að ég hafi sérstaklega troðið illsakir við Framsfl. í þessum þingsölum. Hins vegar finnst mér það lýsa a.m.k. sumum mönnum í Framsfl. að þegar hér kemur fram mál sem vissulega horfir til heilla, þó að bersýnilega sé ágreiningur um það innan Framsfl. eins og margt annað, þá sjái hv. þm. Stefán Guðmundsson sérstakt tilefni til þess að hafa þá menn að háði og spotti sem enn eiga djörfung, bjartsýni og trú á íslenskt samfélag. Það er von að hv. þm. Stefán Guðmundsson hafi það ekki, enda hefur Framsfl. farið með stjórnartaumana hér í næstum því 20 ár og við getum svo sem séð hvernig ástandið er, hv. þm. Það er ekki bara þessi ríkisstjórn sem er búin að vera við völd í sjö mánuði. Ætlið þið, ágætir framsóknarmenn, eigið ekki einhverja sök á því líka? Varðandi hins vegar þá spurningu hv. þm. Stefáns Guðmundssonar hvort Alþfl. hyggist gera eitthvað í málefnum skipaiðnaðarins vegna þess að undir þann flokk heyrir viðkomandi ráðuneyti, þá er það með mikilli ánægju að ég get upplýst þingmanninn um að um þetta hafa farið fram talsverðar umræður á einum þremur þingflokksfundum Alþfl. Og af því að það kemur berlega fram í máli þingmannsins að hann fylgist ekki ítarlega með fjölmiðlum, þá get ég líka upplýst hann um að það hafa komið fram hugmyndir frá þingmönnum Alþfl. í þá veru að takmarka verulega fyrirgreiðslu hins opinbera við skipasmíðar sem fara fram erlendis. Ég vænti þess að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir því að á þessu verði gerð einhver breyting til hins betra. Þá vona ég að hv. þm. Stefáni Guðmundssyni verði rórra í sálinni þannig að hann a.m.k. geti látið vera að koma hér upp og fara með háð um það sem menn vilja vel gera.

Virðulegi forseti. Við þingmenn höfum tekið eftir því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerir sér víðförult í könnuna sem er þarna í glugganum. Ég vona að honum verði gott af vatninu. En hér er úr nokkrum vanda að ráða hvernig á að taka þær tvær síðustu ræður sem hv. þm. flutti. Ég hafði tilhneigingu til þess að taka þær sem almenna skemmtan og leyfði mér að hlæja góðlátlega í þingsalnum, kannski einum of, en nú heyri ég að hv. þm. vill að þær séu teknar sem alvara og ég ætla að gera það. Hv. þm. sagði sem svar við spurningu hv. þm. Stefáns Guðmundssonar að málefni skipasmíðaiðnaðarins hefðu verið rædd á þremur fundum í þingflokki Alþfl. og þingmenn Alþfl. hefðu verið með ýmsar tillögur þar til úrbóta. Ég efa ekki að þetta er rétt. Vandinn í málinu er hins vegar sá að ráðherra Alþfl. hefur greinilega hvorki á síðustu vikum né síðustu rúmum þremur árum viljað hlýða á neina af þessum hugmyndum. Það er auðvitað vandi sem Alþfl. er í í þessu máli, ekki að það fari ekki fram ágætar umræður á þingflokksfundum Alþfl. eða nýliðar í Alþfl. komi ekki með ýmislegt gott sem þeir fengu í farangur sinn úr Alþb. inn í Alþfl. og eru nú að reyna að fá iðnrh. til þess að verða sér samferða í að taka þetta upp úr töskunni frá Alþb. og gera að stefnu Alþfl., heldur hitt að iðnrh. Alþfl. hefur nánast ekkert gert í rúm þrjú ár í málefnum skipasmíðaiðnaðarins. Það er sjálfsagt nokkuð löng saga og flókin að útskýra hvers vegna svo er, en það er staðreynd máls að á síðustu 3--4 árum, þegar iðnrh. Alþfl. og Sjálfstfl. hafa stýrt þessum málum, og reyndar á sl. átta árum ef maður tekur iðnaðaráðherratíð Sjálfstfl. alla, hafa þessir tveir núv. stjórnarflokkar, Sjálfstfl. og Alþfl., borið ábyrgð á málefnum íslenska skipasmíðaiðnaðarins og það hefur satt að segja verið eitthvert mesta samdráttar- og afturfaratímabil í málefnum íslensks skipasmíðaiðnaðar frá því að hann hófst í landinu. Svo ef það eru einhverjir tveir flokkar sem bera ábyrgð á því hvernig er komið fyrir íslenskum skipasmíðaiðnaði eru það núv. stjórnarflokkar, hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Ég hef hins vegar tekið eftir því að þingmaðurinn hefur verið að flytja ýmsar tillögur í fjölmiðlum sem eru mjög athyglisverðar. Það er auðvitað dálítið merkilegt að ýmsar af skynsamlegustu tillögunum sem maður heyrir nú úr stjórnarliðinu skuli annars vegar koma frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni og hins vegar hæstv. núv. sjútvrh. En það er tilefni til umræðu við annað tækifæri. Æskilegt væri að hv. þm. gerði okkur grein fyrir því hverjar þessar tillögur í málefnum íslensks skipasmíðaiðnaðar eru sem ræddar hafa verið á þingflokksfundum Alþfl. --- Hæstv. iðnrh. hefur beðið um orðið og það væri æskilegt líka að fá frá honum eitthvað skýrt og klárt hvað hann hyggst gera í þessum málum. Það hefur ærið oft verið rætt um þessi mál. Þegar núv. hæstv. fjmrh. var iðnrh. fékk hann fyrirtæki til þess að gera athugun á málefnum skipasmíðaiðnaðarins. Því miður kom lítið út úr því. Í tíð síðustu ríkisstjórnar voru þessi mál rædd hvað eftir annað og staðreyndin er sú að við, þessi mikla fiskveiðiþjóð, stöndum í þeirri erfiðu stöðu að allt bendir til þess að ef ekki verður gripið til sértækra ráðstafana, hæstv. forsrh., muni nánast öll skipasmíðafyrirtæki á Íslandi loka á næsta ári. Það hefur komið fram í fjölmiðlum síðustu daga að það vantar hátt í 200 millj. í nýtt fjármagn inn í Slippstöðina á Akureyri til þess að hún hafi rekstrargrundvöll. Það hefur komið fram að á Ísafirði þarf líka að grípa til sérstakra aðgerða til þess að skipasmíðar og skipaviðgerðir verði áfram stundaðar á Vestfjörðum. Það er kunnugt hvernig komið er fyrir fyrirtæki á Seyðisfirði. Það er líka kunnugt að skipasmíðafyrirtæki í Garðabæ hefur verið lokað og þannig er hægt að lýsa stöðu málsins. Nú er rétt að hæstv. ráðherrar svari því hér: Eru þeir reiðubúnir að grípa til sértækra ráðstafana til þess að bjarga því sem bjargað verður hjá íslenskum skipasmíðaiðnaði eða á að dæma þau fyrirtæki til sömu örlaga og hæstv. forsrh. hefur svo lýst að eingöngu eigi að grípa til almennra aðgerða og síðan verði fyrirtækin sjálf að sjá um sig? Það er auðvitað mjög alvarlegt mál þegar við, fiskveiðaþjóð sem vill og þarf að afla sér gjaldeyris á samkeppnisgrundvelli, er komin í þá stöðu að helsta stoðgrein sjávarútvegsins, skipasmíðaiðnaðurinn, er að leggjast niður í landinu. Ég vil þess vegna þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir að upplýsa það hér að menn hafa þó svo miklar áhyggjur í þingflokki Alþfl. að þeir hafa á þremur fundum rætt þessi mál mjög ítarlega. En við þingsölunum höfum ekki séð neitt ákveðið og afgerandi um aðgerðir til þess að bregðast við þessum vanda. Mér þætti þess vegna vænt um það ef hæstv. iðnrh. vildi lýsa því hér að gefnu tilefni frá formanni þingflokks hans eigin flokks hvað það er sem hæstv. ríkisstjórn ætlar að gera --- ég legg áherslu á það orð, gera --- á næstu mánuðum til að tryggja að í árslok 1992 verði einhver skipasmíðafyrirtæki starfandi á landinu. Ég vil svo að lokum upplýsa hv. þm. Össur Skarphéðinsson um það að sá sem manna mest barðist gegn efni þess frv. sem hér er til umræðu á síðasta þingi var hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson sem ekki er í Framsfl. heldur í Sjálfstfl. og hefur af okkur flestum verið kosinn formaður utanrmn. þessa þings. Það er því ósanngjarnt að vera að koma því yfir á Framsfl.

Hann er kannski á leiðinni inn í Framsfl.

Já, inn í Framsfl. Nei, það er alveg öruggt. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson er ekki á leið inn í Framsfl. Þessu vildi ég nú koma á framfæri til hv. þm. og bið hann í anda gamallar vináttu að skoða sagnfræðina aðeins betur áður en hann fer mikinn í ræðustólnum til árása á Framsfl. þó að það standi mér kannski ekki næst að koma með slíkar ábendingar. Hins vegar var aðalerindið upp í ræðustólinn að óska eftir því að fá í greinargóðu máli lýsingar á því hvað menn hyggjast gera innan ríkisstjórnarinnar varðandi málefni skipasmíðaiðnaðarins.

Það er auðvitað mjög skondið, virðulegi forseti, hversu umhugað hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni er um Framsfl. Ég ætla ekki að lýsa því yfir að hann sé framsóknarmaður að eðli til en alla vega að upplagi. En hann spyr talsmenn Alþfl. um það hvað þeir ætli að gera í málefnum skipaiðnaðarins. Hæstv. iðnrh. hefur nú þegar kvatt sér hljóðs og mun væntanlega upplýsa þingmanninn um það sem hann langar til að vita. En mig langar að vekja athygli á því og undirstrika að það frv. sem ég minntist á er aðgerð til stuðnings íslenskum skipaiðnaði. Ég veit það af gamalli kunnáttu minni á greind hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar að hann hefur fulla vitsmuni til að skilja það. Þetta er hluti af þeirri fullburða sjávarútvegsstefnu sem Alþfl. hefur. Það er hins vegar ekki hægt að segja um flokk þingmannsins eða svo að ég noti nú orðalag hins ágæta þingmanns, Jóhanns Ársælssonar, á landsfundi Alþb. sem greint er frá í Morgunblaðinu laugardaginn 23. nóv. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Jóhann Ársælsson alþingismaður sagði lítið fara fyrir umfjöllun um sjávarútvegsmál í drögum að stjórnmálaályktun og kvartaði yfir óljósu orðalagi um sjávarútvegsstefnuna. Það er svolítið líkt því sem við vorum að gera grín að hjá Sjálfstfl. fyrir síðustu kosningar.`` Með öðrum orðum, hér er sérfræðingur Alþb. í sjávarútvegsmálum og hver er dómur hans um stefnu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar og Alþb.? Hún er grín. Það er grínstefna.

Virðulegi forseti. Mér finnst alveg óþarfi hjá mönnum að vera vanstilltir yfir því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson tali hér. Ég held að það þjóni okkar málstað og baráttu að hann tali sem oftast, bæði í jákvæðri merkingu og neikvæðri merkingu. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að ég hef viljað fylgja þeirri stefnu í sjávarútvegsmálum að segja kannski aðeins minna en framkvæma það en Alþfl. hefur fylgt þeirri stefnu að segja mikið en framkvæma lítið í sjávarútvegsmálum. Það er munurinn. Ef hv. þm. hefur áhuga á blaðalestri og sagnfræði væri fróðlegt að hann læsi það sem Alþfl. sagði fyrir kosningar um sjávarútvegsmál og það sem hann sagði við myndun núv. ríkisstjórnar um sjávarútvegsmál. Því nú er svo komið að það eina sem Alþfl. er að rembast við hér í salnum er að tileinka sér er það, sem hæstv. sjútvrh. Þorsteinn Pálsson er að flytja að eigin frumkvæði, frv. sem að meginhluta er byggt á frv. sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson flutti á síðasta þingi.

Virðulegi forseti. Frv. sem við ræðum felur m.a. í sér heimild fyrir erlend fiskiskip að leita hér hafnar til að fá þjónustu og vistir. Þetta er mjög mikilvægt skref m.a. til að styrkja málm- og skipaiðnaðinn og við þurfum að efla markaðssókn hans í því sambandi. Þetta gefur mér ástæðu til þess að nefna það að því miður, þrátt fyrir ítrekaðar tillögur mínar, tókst ekki að ná samkomulagi um það að flutt yrði stjfrv. um þetta efni í síðustu ríkisstjórn. Ég ætla ekki að deila neinni skuld í því máli. Það er ekki mín aðferð. Ég nefni það sem einfalt er. Um þetta varð ekki samstaða. Og það er rétt hjá hv. 8. þm. Reykn. að auðvitað eiga verkin að tala. Þess vegna fagna ég því mjög að þetta frv. skuli nú fram komið. Að öðru leyti, vegna þess sem fram kom í máli hans og um hvað hverju væri um að kenna að skipaiðnaður okkar stendur nú höllum fæti, er náttúrlega mjög einfalt að skoða það ef menn vilja. Aflasamdráttur síðustu ára hefur auðvitað ekki aðeins komið niður á sjávarútveginum heldur hefur hann líka valdið samdrætti í stoðgreinum hans, ekki síst í skipaiðnaðinum. Nýsmíðar skipa hafa dregist mjög saman og reyndar beinst fyrst og fremst að frystiskipunum. Stór verkefni við breytingar skipa eru í lágmarki einfaldlega af því að menn ráðast ekki í slíkar framkvæmdir þegar svo illa árar. Fram undan er hins vegar veruleg endurnýjunarþörf. Við þessar aðstæður hef ég talið það rétt og hef beitt mér fyrir því á þeim tíma sem ég hef farið með þennan málaflokk að styrkja iðnaðinn til hagræðingarstarfs á eigin vegum, að styrkja hann til markaðsleitar, að veita hönnunarstyrki til nýjunga í skipagerð. Hins vegar játa ég það fúslega að ég hef ekki og mun ekki gera tillögur um niðurgreiðslur til skipaiðnaðarins. Við verðum að búa við þau skilyrði sem umheimurinn færir okkur í þessu efni og keppa þannig þótt okkar keppinautar njóti styrkja úr sínum ríkissjóðum. Við munum einfaldlega fara halloka í samkeppni ríkissjóðanna af því að okkar er smærri en hinna. Þetta eru ekki flókin mál. Hins vegar stendur þetta mál til bóta og von er til þess að niðurgreiðslur til skipaiðnaðarins muni senn niður lagðar í nálægum löndum. Ég vildi eingöngu láta þetta koma hér fram, virðulegi forseti, og tek það jafnframt fram að við ræðum nú á vettvangi ríkisstjórnar og í þingflokki Alþfl. leiðir til þess að beita almennu aðgerðum, eins og þeim að draga mjög úr lánshlutfalli til nýsmíða erlendis, til þess að gefa með þeim hætti okkar iðnaði betra tækifæri til þess að ná þeim fáu verkefnum sem um er að keppa. En bætt samkeppnisstaða gerir harla litla stoð þegar verkefnin eru fá og fer fækkandi. Við verðum auðvitað að horfa á hlutina og heiminn eins og hann er og ekki vaða í þeirri villu og þeim svíma að það séu stjórnvöldin sem ráði því hvernig hagur atvinnuveganna er. Það er misskilningur, virðulegi 8. þm. Reykn. Það er lífið sjálft sem hefur fært okkur þessi verkefni og við munum taka á þeim eins og skymsamlegt er. Ég er sannfærður um það að með því samstarfi sem tekist hefur innan þessarar stjórnar og lýsir sér í hennar verkum verði sú stefna mótuð sem farsæl mun reynast. Hér eins og í öðru er best að láta verkin tala.

Herra forseti. Aðeins vegna þeirrar spurningar sem hv. þm. Stefán Guðmundsson bar fram áðan um hvað benti til þess að erlend skip muni skipta við íslenskar skipasmiðjur ef Íslendingar gera það ekki sjálfir, þá finnst mér það liggja í augum uppi að þegar þetta frv. verður að lögum, þá munu þau skip sem eru að veiðum á hafsvæðunum í kringum okkur leita eftir þjónustu í næstu höfnum og næstu hafnir eru á Íslandi. Ég tala nú ekki um ef þau fara að landa hér fiski í auknum mæli, þá munu þau að sjálfsögðu kaupa af okkur alla þjónustu í leiðinni. Það er svo efni í langa umræðu, sem á kannski betur heima undir einhverjum öðrum dagskrárlið en þessum, hvers vegna Íslendingar skipta ekki í meira mæli við innlendar skipasmiðjur. M.a. má nefna þá vitleysu sem viðgengist hefur í gegnum árin, og ég held að viðgangist enn, að menn fá ótakmarkaðar bankaábyrgðir til að fara með skip til viðgerða eða breytinga erlendis en því hefur alfarið verið neitað ef verk eru unnin innan lands. Svona vitleysa hvetur menn til að fara með verkin burtu. Fjölmargt annað mætti nefna en ég ætla ekki að gera það undir þessum dagskrárlið. En aðeins vegna orða hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar um að það sé tilteknum flokkum, Sjálfstfl. og Alþfl., að kenna hvernig komið er fyrir þessum iðnaði þá held ég að það sé mikill misskilningur. Ég held að ekki sé hægt að kenna einum um það frekar en öðrum. Það má hins vegar þakka þeim flokkum það að þessi iðnaður varð til á sjöunda áratugnum. Það var viðreisnarstjórnin, sú ágæta ríkisstjórn, sem kom stálskipaiðnaði á laggirnar á Íslandi og beitti sér af mikilli hörku fyrir því að þessi iðngrein varð að íslenskri stóriðju og það átti enginn einn stjórnmálamaður meiri þátt í því en sá mæti maður Bjarni heitinn Benediktsson. Vilji menn fara að rifja upp söguna þá varð þessi iðnaður að stórveldi í tíð þeirrar ríkisstjórnar. Það má svo kannski kenna flestum flokkum um ákveðið áhugaleysi gagnvart þessari grein á seinni árum, en ekki einum flokki frekar en öðrum.

Virðulegi forseti. Nú skil ég hvers vegna Alþfl. þarf að ræða stöðu skipasmíðaiðnaðarins á þremur fundum og er ekki búinn enn.

Hann er búinn.

Er hann búinn? Það er alveg ljóst að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur tapað málinu því ræða hæstv. iðnrh. var auðvitað bara endurtekning á gömlu plötunni sem spiluð hefur verið á undanförnum árum og hefur haft í för með sér það ófremdarástand sem nú er orðið í málefnum skipasmíðaiðnaðarins á Íslandi. Hæstv. iðnrh. sagði hér: Við ætlum ekki að beita neinum sértækum aðgerðum í þágu skipasmíðaiðnaðarins á Íslandi. Við ætlum eingöngu að beita almennum aðgerðum. Síðan fór hann með ,,faðirvor`` frjálshyggjunnar í þessari ríkisstjórn um það að ekki ætti að niðurgreiða skipasmíðaiðnaðinn. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh.: Hvað er aukning hlutafjár til Slippstöðvarinnar á Akureyri, sem ríkið er aðaleigandi að, annað en niðurgreiðsla? Er hún eitthvað annað? Auðvitað ekki. Við skulum bara kalla hlutina réttum nöfnum, hæstv. iðnrh., en ekki einhverjum gervinöfnum. Nú stendur sú kvöð á fjmrn., ríkisstjórninni og hæstv. iðnrh. að setja hátt í 200 millj. í heild inn í Slippstöðina á Akureyri til þess að hún geti starfað áfram. Það er beint ríkisframlag sem með skilgreiningu hæstv. iðnrh. er auðvitað mjög auðvelt að kalla ríkisstyrk og niðurgreiðslu til skipasmíða. Hver er ástæðan fyrir þessu? Meginástæðan er sú að þegar Sjálfstfl. var síðast í ríkisstjórn beitti hv. núv. samgrh. sér fyrir því að þetta fyrirtæki, Slippstöðin á Akureyri, tók ákvörðun um það að byggja togara sem enginn kaupandi var að og ekki hafði neinar veiðiheimildir. Þetta skip er búið að vera slíkur baggi á fyrirtækinu um áraraðir að það er meginskýringin á því hvers vegna er illa komið hjá þessu fyrirtæki. Það verður ekki hægt að greiða úr þessum vanda sem m.a. núv. hæstv. samgrh. skapaði þegar hann sat í stjórn fyrirtækisins og Sjálfstfl. ber meginábyrgð á, nema með sértækum aðgerðum. Með því að setja inn í fjárlagafrv. peningaupphæð í aukið hlutafé ríkisins í Slippstöðina á Akureyri, og ég tel að það eigi að gera það, ég skal segja það strax. En í svari hæstv. iðnrh. kom hins vegar eingöngu fram gamla formúlan um að það mættu eingöngu vera almennar aðgerðir en engar áhrifaríkar sértækar aðgerðir í þágu þessara fyrirtækja sem verið er að tala um og eru nú að deyja. Þau eru nefnilega komin það illa, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að almennar aðgerðir duga bara ekki. Auðvitað er réttlætanlegt, þegar skipasmíðaiðnaðurinn á Íslandi er kominn í dauðateygjurnar, að setja fram einhverja styrki, hæstv. iðnrh., þótt það sé alveg rétt að þegar allt er í blóma og með eðlilegu ástandi þá sé ríkisstyrkja- og niðurgreiðslustefnan ekki rétt. En þegar spurningin er farin að snúast um það hvort þessi verkkunnátta, þessi tækni, þessi hæfni og þessi starfsemi sé í landinu eða ekki, þá eru mörg efnisleg rök fyrir því að setja sérstaka fjármuni með sértækum aðgerðum í að bjarga skipasmíðaiðnaðinum. Ég sé nú ekki að umræðan í þingflokki Alþfl. undir stjórn hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar hafi skilað miklu, alla vega ekki til þess að hafa áhrif á hæstv. iðnrh., vegna þess að sú ræða sem hann flutti hér er nákvæmlega sú sama og ég hef heyrt hann flytja á undanförnum árum. Þar var ekkert nýtt.

Var það í Alþb.?

Nei, hæstv. iðnrh. var ekki í Alþb., það má nú margt um hann segja blessaðan en hann hefur ekki verið í Alþb., en ef hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson hefur misst þráðinn í umræðunni þá var tilefnið það að hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom hér upp sérstaklega án þess að nokkur væri að víkja orði að honum í þessum efnum og fór að segja þingheimi frá því að innan þingflokks Alþfl. hefðu á þremur fundum verið ræddar tillögur um aðgerðir í þágu skipasmíðaiðnaðarins. Hæstv. iðnrh. var síðan beðinn um að svara því hér í umræðunni hverjar væru tillögur hans. Það kom fram að hann er ekki með neinar nýjar tillögur, engar. Þess vegna er það alveg ljóst að þegar Alþingi stendur frammi fyrir því síðar í vetur að ræða það sérstaklega, ætla stjórnvöld að sitja hjá og horfa á skipasmíðaiðnaðinn á Íslandi deyja. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh.: Hefur hann trú á því að það sem hann var að lýsa hér tryggi það, sem ég spurði um í fyrri ræðu minni, að helstu fyrirtæki í íslenskum skipasmíðaiðnaði verði starfrækt í árslok 1992? Hefur hæstv. iðnrh. virkilega trú á því að það þurfi ekki annað en það sem hann lýsti í sinni ræðu til þess að tryggja það? Hv. þm. Guðjón Guðmundsson, sem æskilegt væri að gæti verið hér í salnum vegna þess að hann talar ekki það oft og ég vildi gjarnan sýna honum þá virðingu að fara nokkrum orðum um það sem hann sagði hér, vegna þess að það var mjög athyglisvert, þannig að ef virðulegi forseti gæti gert ráðstafanir til þess að hv. þm. Guðjón Guðmundsson  Ég vil, virðulegi forseti, endurtaka spurningar mínar tvær. Annars vegar: Hefur hæstv. iðnrh. trú á því að hægt sé að tryggja að skipasmíðafyrirtækin í landinu verði við lýði í lok næsta árs ef ekkert annað verður gert en það sem hann lýsti hér? --- Og síðan vil ég spyrja hæstv. iðnrh. og hæstv. forsrh.: Hyggst ríkisstjórnin beita sér fyrir því að leggja fram nýtt hlutafé, viðbótarhlutafé, til Slippstöðvarinnar á Akureyri sem ríkið er megineigandi að? Samkvæmt fréttum þá virðist slík aukning hlutafjár vera meginforsenda þess að fyrirtækið geti starfað áfram. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að fá svar við því í þessari umræðu eða a.m.k. fá að vita hug þessara tveggja ráðherra, hæstv. iðnrh. og hæstv. forsrh., til þeirrar óskar að ríkið með sértækum aðgerðum tryggi áframhaldandi rekstur Slippstöðvarinnar.

Herra forseti. Ég átti nú ekki von á því að ég þyrfti að flytja hér tvær þakkarræður sama daginn en margt er nýmæli í stöðunni. Það er upplýst af hv. 17. þm. Reykv. að farið er að ræða iðnaðarmál á þingflokksfundum Alþfl. Ekki einu sinni, þetta hafi verið gert þrisvar í seinustu viku. Ég er að sjálfsögðu mjög þakklátur og glaður þegar ég heyri þetta. Mér hafa aldrei borist slík tíðindi til eyrna áður og ég man ekki eftir því þann tíma sem ég hef setið á þingi að okkur hafi verið tilkynnt um slík stórtíðindi í atvinnumálum. Það verður að segjast eins og er að við höfum trúað okkar samstarfsflokkum fyrir þessu ráðuneyti, iðnrn., lengi þegar við höfum átt aðild að ríkisstjórn. Og við höfum hlustað á það að iðnaðurinn væri sú grein sem ætti að veita íslenskum höndum störf í framtíðinni. Þetta hefur ekki gengið eftir. Sem iðnrh. situr hámenntaður Íslendingur á besta aldri. Okkur var boðið í Háskóla Íslands í dag og þar var okkur afhent mikið af gögnum. M.a. afhenti upplýsingaþjónusta Háskólans okkur ljósrit af grein eftir Jón Erlends um hugvitsmanninn Hjört Þórðarson. Þessi maður, með leyfi forseta, ef ég les örfá orð um hans lífshlaup, fór til Ameríku og hér segir svo í þessari grein: ,,Hjörtur hafði ekki annað nám að baki en barnaskólanám. Þrátt fyrir þetta sem margir mundu nú á dögum telja vonlitla byrjunarstöðu þá afrekaði hann eftirfarandi: Hann stofnaði og rak 1500 manna verksmiðju í Chicago, er framleiddi spenna, Thordarson Electric co. Framleiðslan byggði að miklu á hugviti hans.`` Hvað höfum við verið að gera við hugvitsmenn okkar sem að undanförnu hafa verið að koma fram? Við höfum yfirleitt gert heldur grín að þeim og afskrifað þá og við höfum komið þeim flestum úr landi með lagni, m.a. til Danmerkur. Það eru þó nokkuð margir Íslendingar í dag sem eru erlendis, íslenskir hugvitsmenn, iðnaðarmenn, að skapa störf fyrir útlendinga sem ætluðu sér einu sinni að hafa sín umsvif hér. Það er mikil sorgarsaga að hæstv. iðnrh. virðist enn þeirrar skoðunar að það sé nokkurs konar afskiptaleysi sem stjórnvöld eigi að hafa af atvinnumálum, hagvöxtur komi af sjálfum sér, hann tengist því ekki hvernig stjórnað sé í iðnrn. eða öðrum ráðuneytum. Ég verð að segja það eins og er að ég tel að Ólafur Ragnar Grímsson, hv. 8. þm. Reykn., hafi haft jákvæð áhrif innan Alþb. Hann yfirgaf okkur framsóknarmenn á sínum tíma og það hefur gerst að ungur maður hefur yfirgefið Alþb. og haldið yfir í Alþfl. Miðað við þau afrek að hafa komið þeim til að ræða iðnaðarmál þrisvar í seinustu viku þá bind ég verulegar vonir við framhaldið.

Virðulegi forseti. Hv. 8. þm. Reykn. heldur sig við sama heygarðshornið. Haldinn forsjárhyggjunni. Hann spyr: Ætlar ríkisstjórnin að tryggja að skipaiðnaðurinn og fyrirtækin í honum verði svo og svo stödd þegar einhver ákveðinn dagur rennur upp? Ég hef tröllatrú á því að íslenskur skipaiðnaður muni spjara sig en ekki af því að ríkið hafi tryggt það. Það er ekki þess hlutverk, heldur er hlutverk þess að skapa honum eðlileg vaxtarskilyrði svo hann geti dafnað. En það breytir ekki þeim veruleika sem hann hrærist í nema með almennum hætti. Í öðru lagi var spurt um eigendaframlag til tiltekins fyrirtækis. Þar erum við komnir í allt aðra sálma. Þar er spurningin um ráðstafanir stjórnar fyrirtækis þar sem ríkisstjórnin á hlut í félaginu og hlýtur að meta það út frá sínum eigendasjónarmiðum hvað þar sé rétt að gera. Til þess máls hefur ekki verið tekin afstaða. En þarna hrærir þingmaðurinn eins og fyrr saman óskyldum hlutum, þótt svo vilji til að þetta fyrirtæki sé nokkuð umfangsmikið. Ég verð að segja það að ég sakna þess sjónarmiðs sem hv. þm. hafði þegar hann gegndi stöðu fjmrh. Þá mátti nokkuð á hann treysta að mæla ekki upp í mönnum að fara nú að styrkja þetta eða hitt, heldur gerði hann það sem rétt var, hélt í við það og var stuðningsmaður minn í því að fara ekki athugunarlaust út í það að veita niðurgreiðslur til ýmiss konar útflutningsgreina og samkeppnisgreina. Fyrir það á hann heiður skilinn. En jafnskilið á hann nú að fá skammir fyrir það að breyta allt öðruvísi þegar hann er kominn í stjórnarandstöðu. Þetta er að vísu gömul plata, af því að þingmaðurinn nefndi hér gamlar plötur, en þær verður þó að spila annað veifið. Þannig er það nú að ríkisstjórnarmaðurinn, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, mælti gegn styrkjum og stuðningi og sértækum ráðstöfunum fyrir skipaiðnaðinn eins og aðrar greinar, fyrir það á hann hrós. Nú snýr hann gjörsamlega við blaðinu, eða ég ætti kannski að segja plötunni, og spilar hina hliðina. Þetta er orðið --- eins og börnin segja --- hálfhallærislegt hjá þingmanninum. En því miður verður það líka að segjast að það náðist ekki samstaða um það í fyrri ríkisstjórn, hverju sem um er að kenna, og ég kenni það ekki einum flokki eða manni, og alls ekki 8. þm. Reykn., að í fyrsta lagi breyta þeim lögum sem við ræðum nú breytingar á til þess að gefa færi á þjónustu við erlend veiðiskip. Það er vel að sú ríkisstjórn sem nú situr hefur ákveðið að gera það. Í öðru lagi náðist ekki samkomulag um það, þrátt fyrir ítrekaðar tillögur mínar, að lánakjör Fiskveiðasjóðs tækju meira mið af hagsmunum innlends skipaiðnaðar. Þar réðu sjónarmið sem ég ætla ekki að fjalla um nánar. Ég segi bara það sem er staðreyndin í málinu að þrátt fyrir ítrekaðar tillögur um aukin áhrif skipasmíðaiðnaðarins á lánakjör og lánveitingar Fiskveiðasjóðs fengu þær tillögur ekki stuðning. Þetta er staðreyndin. Mér sýnist nú að við munum ná því betur í þessari stjórn, eins og hefur komið fram í máli hæstv. sjútvrh., og ég hygg að það muni koma enn betur í ljós á næstu dögum. Þetta er sannleikurinn og ég ætla að enda þetta á því að segja að ég læt mér í léttu rúmi liggja hvernig hv. 8. þm. Reykn. skarkar með hugtökin ,,almennur`` og ,,sérstakur``. Það skiptir ekki máli, hann er sjálfur alveg einstakur í sinni röð.

Virðulegi forseti. Það má með sanni segja að hæstv. iðnrh. er höfuðjesúíti frjálshyggjunnar á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Hann sýndi alveg einstæða hæfni þeirrar reglu að fjalla um heilögu ritin um ríkið sem má og ríkið sem ekki má hér áðan. Fyrri partur ræðunnar var á þann veg að ríkið ætti alls ekki að koma nálægt skipasmíðaiðnaðinum með sérstökum aðgerðum. Seinni partur ræðunnar var á þann veg að ríkið sem hluthafi í stærsta skipasmíðafyrirtæki landsins yrði að sjálfsögðu að koma nálægt málum og mundi gera það, ef ég skil hæstv. ráðherra rétt. Ríkið með einn hatt, það er ekki gott. Ríkið með annan hatt, er mjög gott. Ég held að hæstv. viðskrh. ætti að fara að dæmi formanns síns að kaupa sér tvo hatta og bjóða þá svo kannski upp.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því að ríkið er eignaraðili að Slippstöðinni. Ríkið hlýtur því að taka afstöðu til þeirra málefna sem ber fyrir stjórn þess fyrirtækis. Ég veit ekki betur en hv. 8. þm. Reykn., sem var fjmrh., hafi haft afskipti af því fyrirtæki gegnum sína stjórnarmenn. Það gerir náttúrlega núv. fjmrh. líka. Ég vek líka athygli á því að ég tók ekki fram, enda ekki niðurstaða fengin, hver ákvörðun yrði í því máli sem hér var hreyft. Í öðru lagi vil ég, virðulegi forseti, vekja athygli á því að hv. þm. nefndi ekki í andsvari sínu það sem er viðkvæmast í málinu, nefnilega þá staðreynd að ekki tókst að ná samstöðu um þau tvö málefni sem einna mikilvægust eru um þessar mundir fyrir íslenskan skipaiðnað og hafa nokkuð verið rædd hér í dag.

Virðulegi forseti. Ég verð því miður að draga til baka jákvæð ummæli mín um það að hæstv. ríkisstjórn ætlaði að styrkja Slippstöðina á Akureyri með nýju hlutafé. Það er greinilegt að það hefur ekki verið ákveðið. Það er alveg rétt að ég hafði afskipti af málefni þessa fyrirtækis þegar ég var fjmrh. en það vafðist ekkert fyrir mér. Ég þurfti ekkert að fara í einhverjar sérstakar hugmyndafræðilegar stellingar út af því. Ég tók það bara sem venjulegt verkefni. En það er greinilega nokkuð snúið í núv. ríkisstjórn af því að það er hugmyndafræðilega dálítið erfitt, sérstaklega af því að það er mjög sértæk aðgerð, að setja töluvert yfir 100 millj. inn í eitt fyrirtæki, sérstaklega af því að þar er ríkið eigandinn og þetta fyrirtæki er í samkeppni við einkafyrirtæki sem ríkið er ekki eigandi að. Verður mjög gaman að fylgjast með því hvernig þeirri glímu milli hins almenna og hins sértæka lyktar innan núv. ríkisstjórnar. Það er alveg rétt hjá hæstv. iðnrh. að ég vék ekki að þessum tveimur málum vegna þess að ég tel þau ekki vera þess eðlis að hægt sé að ræða þau hér í andsvari. Ég lýsti fyrr í dag yfir sérstakri ánægju minni með það erindi sem hæstv. núv. sjútvrh. fór með til stjórnenda Fiskveiðasjóðs. Ég veit ekki hvort hæstv. iðnrh. var þá í salnum, en ég þakkaði núv. hæstv. sjútvrh. sérstaklega fyrir að hafa tekið það mál upp með þeim hætti sem hann hefur gert og lýsti eindregnum stuðningi mínum við það hvernig hann hefur tekið á því máli. Ég held hins vegar að það sé misskilningur hjá hæstv. iðnrh. ef hann heldur að jafnvel þótt Fiskveiðasjóður tæki góðu erindi núv. sjútvrh. vel og jafnvel þó að þetta frv. verði samþykkt sé málefnum skipasmíðaiðnaðarins á Íslandi borgið. Því miður er langt frá því. Þess vegna spurði ég að því: Hvað hyggst iðnrh. gera til þess að tryggja að hér verði lífvænlegur skipasmíðaiðnaður við lok næsta árs? Það var athyglisvert að hæstv. ráðherra treysti sér ekki til að svara því.

Virðulegi forseti. Mér datt hreinlega ekki í hug að þessi tillaga yrði tilefni þeirrar umræðu sem hefur farið hér fram en ég þakka sérstaklega hv. 17. þm. Reykv. fyrir að hafa sett þessa umræðu á flot því hún er virkilega þörf. Það er mikil þörf á að ræða þessi mál á Alþingi. Ég hafði ekki hugmyndaflug til að láta mér detta það í hug að menn teldu að málefni skipasmíðaiðnaðarins á Íslandi mundu leysast með því að fá það frv. samþykkt sem hér er til umræðu, því miður. Ég á ekki von á því að þau skip sem koma til viðgerða á Íslandi, hvort sem þau eru frá Sovétríkjunum, Færeyjum eða Grænlandi og hvort sem þau verða einu skipinu fleiri eða færri, verði til þess að skipasmíðastöðvar allt í kringum landið fái nóg að gera. Það er svo langur vegur frá því. Ég vil nota tækifærið til þess að lýsa yfir ánægju minni með þá yfirlýsingu sjútvrh., sem kom fram fyrr í dag, að hann hefði beitt sér gagnvart stjórn Fiskveiðasjóðs til þess að fá hana til þess að lækka lánafyrirgreiðslu sína við erlendar skipasmíðar því Fiskveiðasjóður er sannarlega einn af stærstu aðilunum sem hefðu getað haft áhrif á það á undanförnum árum hvort íslenskar skipasmíðar hefðu getað lifað eða ekki. Það hefur verið mjög neikvæð afstaða til íslenskra skipasmíða hjá ákveðnum hópum í þjóðfélaginu. Þá er ég fyrst og fremst að tala um forráðamenn sjávarútvegsins í landinu sem hafa talið að þeir ættu að hafa allan rétt til þess að láta smíða skip fyrir sig hjá erlendum skipasmíðastöðvum án þess að nokkurs staðar kæmi fram nokkur mismunur á því og að smíða innan lands. Þessir aðilar hafa talið sig eiga einkarétt á því að fá að veiða fisk úr sjó við Ísland, en ekki talið sig hafa neinar skyldur við aðrar atvinnugreinar í landinu. Ég tel að það hefði átt að koma til móts við skipasmíðaiðnaðinn fyrir löngu, ekki með niðurgreiðslum, eins og hæstv. iðnrh. er að tönnlast á í ræðustól, heldur með jöfnunargjöldum sem menn hafa notað í öðrum iðngreinum í landinu og kosta ríkissjóð minna en ekki neitt. Ég tel forkastanlegt að í mörg ár hafa t.d. Norðmenn leikið sér að því að halda uppi atvinnu í heilu byggðarlögunum með smíðum á skipum fyrir Íslendinga á sama tíma og skipasmíðaiðnaðurinn er að hrynja í landinu. Ég tel að við hefðum átt að bregðast við þessu fyrir langa löngu með einhvers konar jöfnunargjöldum á smíðarnar. Þegar hæstv. iðnrh. ítrekað upplýsir það að hann telji að niðurgreiðslurnar séu á undanhaldi og muni jafnvel hverfa á árinu 1993, þá segir maður nú bara: Eftir hverju eru menn að bíða með það að reyna að bjarga því sem bjargað verður af íslenskum skipasmíðum? Sannleikurinn er sá að það munu líklegast ekki vera nema þrjár skipasmíðastöðvar í dag, og varla meira en tvær, sem ekki hafa misst verulega mikið af sínu vinnuafli í burtu og eru búnar að tapa frá sér bæði þekkingunni og starfsþjálfuninni sem fyrir var í þessum stöðvum. Í skipasmíðastöðinni á Akureyri, sem hér hefur verið um rætt, hefur starfsfólki þegar verið fækkað. Öðrum skipasmíðastöðvum er búið að loka. Skipasmíðastöðin á Akranesi er búin að missa stóran hluta af þeim starfskrafti sem vann við skipasmíðar. Þótt menn styngju við fótum núna er langt í land að koma skipasmíðastöðvunum í það horf sem þær voru í þegar best var. Hæstv. iðnrh. hefur, eins og ég sagði áðan, ítrekað talað um að við gætum ekki keppt við ríkissjóði annarra landa. Það hefur enginn lagt til. Það hefur enginn verið með tillögur um að við ættum að fara í samkeppni við ríkissjóði annarra landa. En ég tel að útgerðin á Íslandi þurfi að taka þátt í því að byggja upp annað atvinnulíf hér. Ég tel að þeir sem fá leyfi til að veiða á Íslandsmiðum eigi að kaupa þjónustu á Íslandi. Ég tel að þetta stærsta iðnaðartækifæri sem við eigum í landinu, þ.e. þjónustan við útgerðina í landinu, hafi farið forgörðum á undanförnum árum. Það má auðvitað segja að það er aldrei of seint að snúa við og við skulum endilega gera það núna. Það er kannski rétt að ég nefni samtal í sjónvarpi, sem ég hlustaði á og finnst lýsa einna best afstöðu útgerðarmanna á Íslandi til skipasmíða í gegnum tíðina. Það var viðtal sem var haft við Kristján Ragnarsson, formann Félags ísl. útvegsmanna, þegar togarinn Bessi kom til landsins. Þá sagði hann beinum orðum að íslenskar skipasmíðastöðvar hefðu ekki getað smíðað þetta skip. Ég tel þetta mjög ranga fullyrðingu sem hafi raunverulega verið afsönnuð fyrir langa löngu, en hún lýsir vel afstöðu manna til þessarar atvinnugreinar í landinu. Því miður hafa íslensk stjórnvöld látið sig hafa það að gera ekki hlutina sem menn hafa kannski haft áhuga á að gera, vegna þess að útgerðarmenn í landinu hafa ekki viljað samþykkja þá og það hefur verið tekið tillit til þeirra afstöðu allan tímann. En ég tel að þeir hafi haft rangar skoðanir á þessum málum. Ég held að það séu skammtímasjónarmið sem séu að hefna sín í dag að hafa ekki haldið íslenskum skipasmíðaiðnaði við og reyndar eflt hann frá því sem hann var þegar hann stóð best.

Virðulegi forseti. Þetta er að mörgu leyti búinn að vera fróðlegur dagur hjá okkur í dag miðað við það sem á undan hefur gengið. Hér hefur farið fram mjög málefnaleg umræða í allan dag og málunum þokað býsna örugglega fram. Allt þangað til hv. 17. þm. Reykv. og formaður þingflokks Alþfl. hóf upp raust sína og talaði greinilega í þeirri tóntegund að ekki varð til þess að flýta fyrir þingstörfum það sem eftir lifir dagsins. Sérstaklega var það sú málefnafátækt og hrakyrði sem hv. formaður þingflokks Alþfl. vék að okkur framsóknarmönnum. Ef ég hef skilið rétt, heyrt hvíslingar, þá hefur mér skilist að ráðherra flokksins hafi séð ástæðu til að draga hann út úr þingsalnum og geyma hann í hliðarsal til þess að mál gætu gengið frekar fram.

Hann situr ofan á honum.

Já, mér er sagt það. En mér er sagt að fregnir af fundinum muni vera bornar til hans, þannig að við getum þess vegna haldið áfram. Hv. 17. þm. Reykv., Össur Skarphéðinsson, formaður þingflokks Alþfl., sagði okkur að málefni skipasmíðaiðnaðarins hefðu verið rædd þrisvar sinnum á þingflokksfundi Alþfl. Það eru tíðindi. Alþfl. hefur farið með þennan málaflokk. Hann hefur verið með iðnrn. og undir hann hafa heyrt verkefni skipasmíðaiðnaðarins allt frá árinu 1987. Þar áður heyrðu þessi verkefni skipasmíðaiðnaðarins og iðnrn. undir ráðherra Sjálfstfl. Það eru tíðindi þess vegna til okkar þingmanna að málefni þessarar atvinnugreinar skuli hafa verið rædd þrisvar sinnum á þingflokksfundi hjá Alþfl. Það væri fróðlegt að vita, eins og hér hefur verið spurt um en orðið fátt um svör, hverjar þessar tillögur eru sem uppi á borði eru hjá Alþfl. og ráðherrum Alþfl. í málefnum skipaiðnaðarins. Hæstv. iðnrh. segist hafa tröllatrú á íslenskum skipasmíðaiðnaði. Ég hef tröllatrú á íslenskum iðnaðarmönnum, að þeir vinni verk sín vel, en ég verð að segja það að ég er farinn að efast um að okkur takist að rétta úr kútnum með íslenskan skipaiðnað ef svo heldur fram sem horfir. Ég held að menn ætli að ganga endanlega af þessari atvinnugrein dauðri, því miður. Ég var ásamt fleiri þingmönnum fyrir örfáum dögum norður á Akureyri. Þá heimsóttum við meðal annarra fyrirtækja Slippstöðina á Akureyri. Ég held að við höfum allir verið sammála um að það var ömurlegt að ganga um þau glæsilegu mannvirki sem þar eru nánast hálftóm. Fyrir ekki mörgum árum síðan störfuðu hjá Slippstöðinni hvorki meira né minna en um 300 starfsmenn. Í dag stefnir í að þar verði rúmlega 100 starfsmenn. Svo velta menn því fyrir sér hér hvort eigi að koma til aðstoðar við Slippstöðina. Menn mega fyrir mér kalla það aðstoð eða hvað sem er. Ég segi að eigendur Slippstöðvarinnar eiga auðvitað að taka á þessu vandamáli og búa þetta fyrirtæki þannig í stakk að það geti starfað. Ef menn líta yfir og skoða tilboðsverk sem nýlega hafa gengið fram og íslenskur skipaiðnaður hefur verið þátttakandi í að bjóða í ásamt erlendum skipasmíðastöðvum, þá sjá þeir það að þessi atvinnugrein á Íslandi er fyllilega samkeppnisfær. Þess vegna er það ekki þrekvirki að búa þetta glæsilega fyrirtæki þannig að þar geti hjólin farið að snúast að fullu að nýju. Ég vil segja það líka við hv. 17. þm. Reykv., Össur Skarphéðinsson, að það er ekkert nýtt að við ræðum hér vandamál skipaiðnaðarins. Við höfum rætt vandamál þessarar atvinnugreinar á hverju þingi síðustu árin. Það er misskilningur ef hv. 17. þm. Reykv., Össur Skarphéðinsson, heldur að það sé einhver rauð rós í hnappagatið sem honum hefur hlotnast vegna afreka Alþfl. í þessum efnum. Það er mikill misskilningur. Það er háð fyrir Alþfl. Það er líka rétt að segja það við hv. þm. Össur Skarphéðinsson að Ólafur Þ. Þórðarson, þingmaður Framsfl., hefur þrisvar flutt mál hliðstæð því sem er til umræðu. Í öll þau þrjú skipti hefur mál Ólafs Þ. Þórðarsonar verið samþykkt í neðri deild Alþingis. Hins vegar hefur málið stoppað í afgreiðslu og meðferð efri deildar Alþingis eins og áðan kom fram hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni. Svo vill til að ég var formaður þeirrar nefndar sem var með þetta mál þannig að mér er það ljóst og ljósara en hv. 17. þm. Reykv. hvar og á hverjum þetta mál stöðvaðist. Það get ég sagt honum að málið stöðvaðist ekki á hv. þm. Framsfl. Virðulegi forseti, ég held að það sé mjög erfitt fyrir okkur að ljúka umræðunni án þess að hv. 4. þm. Reykv., Eyjólfur Konráð Jónsson, komi í salinn og fái að taka þátt í umræðunni.

Herra forseti. Ég tek undir orð síðasta ræðumanns. Það er mjög bagalegt að ljúka umræðunni án þess að fá hv. 4. þm. Reykv. til að ræða þetta. Ég missti því miður af upphafi umræðunnar því að ég þurfti að vera á fundi annars staðar á lóðinni. Þar sem komin eru á dagskrá undir þessum lið m.a. málefni skipasmíðaiðnaðarins almennt og þar á meðal fyrirtækis eins í mínu kjördæmi, Slippstöðvarinnar hf. á Akureyri, sem ég heyrði hér oftlega nefnt í síðustu ræðum, kemst ég ekki hjá því að segja um þetta fáein orð. Ég held að láti nærri að segja megi að íslenski skipasmíðaiðnaðurinn sé hin glataða stóriðja okkar Íslendinga. Ég hef ekki nákvæmar tölur um það en ég er ekki frá því að u.þ.b. jafnmörg störf hafi tapast úr skipasmíðaiðnaðinum á Íslandi á starfstíma núv. hæstv. iðnrh. og áttu að koma í nýja álverinu sem aldrei kom. Ég hugsa að það láti mjög nærri að þau 300--400 störf sem mér er sagt að gætu orðið í nútíma tæknivæddu álveri af þessari stærðargráðu, sem hæstv. iðnrh. rembdist eins og rjúpan við staurinn að koma á en er nú komið aðeins til hliðar, hafi á sama tíma tapast út úr íslenska skipasmíðaiðnaðinum. Sem sagt, eitt stykki álver hafi glatast í störfum talið á þeim tíma. Þetta er auðvitað dapurlegt, svo að ekki sé meira sagt. Ég fullyrði að það er ekkert minna en þjóðhagslegt slys sem átt hefur sér stað í íslenska skipasmíðaiðnaðinum og öllum málmiðnaði landsmanna sem í meira og minna mæli hefur tengst skipasmíðunum. Til að mynda tengdust vel flest þjónustufyrirtæki á sviði málmiðnaðar á Eyjafjarðarsvæðinu því að í gangi væru nýsmíðar á skipum eða stærri verkefni við skipasmíðar. Ekki er nokkur vafi á því að skilningsleysi og aumingjadómi íslenskra stjórnvalda og ríkisstjórna undanfarinna ára er að verulegu leyti um að kenna. Þar undanskil ég engan og ekki þá ríkisstjórn sem sat að völdum frá hausti 1988 til vors 1991 og ég átti sæti í. Ég reyndi á þeim tíma sem ég sat í ríkisstjórn að beina verkefnum til innlendra skipasmíðastöðva eftir því sem kostur var. T.d. sá ég til þess að hverju einasta verkefni sem til féll í þeim skiparekstri, sem heyrði undir samgrn. á þessum tíma, var beint til innlendra skipasmíðastöðva. Reyndar er það svo að Ríkisskip, nánast ein kaupskipaútgerðanna, eru með allt sitt viðhald og alla sína þjónustu hjá innlendum skipasmíðastöðvum. Ég stuðlaði að því á sínum tíma þegar stórt verkefni var unnið hjá því fyrirtæki að innlendu útboði væri tekið í staðinn fyrir erlend á grundvelli útboðs þó að þar væri nokkur verðmunur á. Ég átti sömuleiðis þátt í því að haga ákvörðunum um endurnýjun í ferjuflota landsmanna þannig að það væri a.m.k. tæknilega mögulegt að innlend fyrirtæki gerðu þar tilboð eins og þau erlendu. Ég heyri að hæstv. iðnrh. er að gjamma fram í úr hliðarsölum og skora ég á hann að koma inn í salinn þannig að frammíköllin heyrist. Það er mun þægilegra að bregðast við þeim þannig. En úr því að hæstv. iðnrh. hefur væntanlega verið að vitna til nýsmíði á Vestmannaeyjaferju fyrir fyrirtækið Herjólf hf. þá var einmitt tekin ákvörðun um að minnka það skip um 10 metra til þess að það væri í þeirri stærð að a.m.k. ein íslensk skipasmíðastöð gæti tæknilega ráðið við að smíða það. Því miður reyndist bilið sem var á milli innlenda tilboðsins og hinna erlendu óbrúanlegt og við það varð ekki ráðið enda voru allir sammála um að komið væri út yfir það verðbil sem hægt væri að brúa þegar verðmunur var orðinn 20--25%. Ég ætla að segja frá því, herra forseti, að ég tók einu sinni upp málefni skipasmíðaiðnaðarins og þá sérstaklega fyrirtækisins Slippstöðvarinnar hf. á Akureyri í síðustu ríkisstjórn. Það gerði ég í tengslum við og undir þeim formerkjum að atvinnuástand og horfur voru og eru reyndar enn býsna alvarlegar á Akureyrarsvæðinu og alveg sérstaklega í málmiðnaði og allri þjónustu sem tengst hefur skipasmíðaiðnaðinum þar í bæ. Ég leyfði mér þess vegna að taka þetta mál upp í ríkisstjórn á sl. vetri og benda á þá staðreynd að tvö fyrirtæki norðan heiða voru þá að undirbúa samninga í Noregi um nýsmíði á tveimur stórum frystitogurum upp á 900--1000 millj. kr. hvorn. Ég hafði rætt við forsvarsmenn fyrirtækjanna beggja, Skagstrendings og Samherja, sem þarna áttu í hlut og ég hafði farið yfir það með þeim og starfsmönnum Slippstöðvarinnar á Akureyri hvað til þyrfti að koma til þess að unnt væri að ná smíðasamningunum inn í landið. Það kom í ljós og það lágu fyrir staðfestar tölur um það að Slippstöðin á Akureyri var fullkomlega samkeppnisfær hvað varðaði smíðaverðið sjálft. Það sem skekkti hins vegar dæmið og réði því að hinir innlendu kaupendur sneru sér til erlendra aðila voru niðurgreiðslur Norðmanna. Það er hins vegar auðvelt reikningsdæmi að sýna fram á það að þær tekjur sem opinberir aðilar hafa af svona nýsmíðaverkefni hér á landi eru meiri en þarf til að brúa þetta bil þannig að það er beinlínis þjóðhagsleg heimska að reyna ekki að stuðla að því að svona verkefni komist inn í landið. Ég er að tala um frystitogarana tvo eða þrjá sem á að fara að smíða núna í Noregi, hv. frammíkallandi, formaður þingflokks Alþfl. Með ferjuna var öðru máli að gegna. Þar var verðmunurinn miklu meiri og þó svo að menn reiknuðu það dæmi til hins ýtrasta, hefði þar þurft að koma til beinn fjárstuðningur upp á ein 10--15% umfram niðurgreiðsluverðmuninn til þess að ná þeim endum saman. Ég verð að segja það alveg eins er að það hafði ekki runnið upp fyrir mér fyrr en ég sá þetta á pappír hversu geysilega þjóðhagslega vitlaust það er að hafa ekki haft manndóm í sér til þess að rétta af samkeppnisstöðu innlenda skipasmíðaiðnaðarins í þessu sambandi. Og svo koma frjálshyggjumenn í stólinn og tala um það að ríkið eigi ekki að vera að blanda sér í þessi efni og það megi ekki vera með svona niðurgreiðslur eða stuðning við eina tegund iðnaðar. En hvernig eru samkeppnisskilyrði greinarinnar hér? Eigum við að láta það gott heita að aðrir svíni á okkur með niðurgreiðslum og styrkjum erlendis við iðnaðinn sem dregur verkefnin út úr landinu? Þetta er þeim mun sárgrætilegra sem menn eru almennt sammála um það, ég hygg að það sé sama hvar borið er niður hjá þeim aðilum sem hafa látið smíða skip innan lands á undangengnum árum þótt því miður sé að verða nokkuð síðan, að menn telja að þeir fái hvergi í heimi betri vinnu á slíku heldur en einmitt hér á Íslandi. Síðustu íslensku nýsmíðaverkefnin teljast bera af í flotanum hvað öll vinnubrögð snertir og þetta eru bestu skip sem Íslendingar eiga að frátöldum e.t.v. nýjustu norsku skipunum. En ég ætla að segja það líka, hv. þm. að hæstv. iðnrh. brást ekki vel við þegar ég tók upp málefni skipasmíðaiðnaðarins með þessum hætti. Hann hafði um það hörð orð að þetta væri slettirekuskapur af minni hálfu að vera að skipta mér af þessu þó að ég væri þarna sem þingmaður kjördæmis ekki síður en ráðherra að taka þetta upp í almennum samningi. Ég ætla að láta þá skoðun mína koma hér fram að hæstv. iðnrh. hefði vel mátt ráðstafa pínulítið meira af starfsorku sinni til þess að standa við bakið á innlendum skipasmíðaiðnaði en minni orku í leiksýningar um álver sem aldrei kemur. Þá hefði kannski verið unnið að þessu með öðrum hætti á undangengnum árum. Með því er ég ekki að skella skuldinni hæstv. iðnrh. einan. Auðvitað hefði þurft að ná um það samstöðu að grípa til aðgerða og það eru margir fleiri sem eiga að taka til sín sinn skammt af aumingjadóminum í þeim málum á mörgum undanförnum árum. En það er sannfæring mín að þarna hafi átt sér stað eitthvert það versta þjóðhagslega slys sem orðið hefur á Íslandi á undanförnum árum, þ.e. hvernig innlendi skipasmíðaiðnaðurinn er nánast hruninn ofan í hausinn á okkur. Staðreyndin er auðvitað sú, og það held ég að menn ættu að átta sig á, að síðasta fyrirtækið sem hefur fram á síðustu mánuði haft nokkurn veginn möguleika til þess að vera samkeppnisfært, t.d. um nýsmíðar á fiskiskipum, verður það ekki lengur innan fárra mánaða. Við erum með örlög síðasta fyrirtækisins í höndunum akkúrat núna þessa dagana. Að lokum þetta, herra forseti, vegna þess að það er eitthvert frv. á dagskrá sem við erum að ræða, sem lýtur að því að breyta lítillega lögum um möguleika erlendra skipa til að koma hér til að fá þjónustu í höfnum, þá vara ég mjög við bjartsýni manna um að það breyti miklu í þeim efnum. Staðreyndin er sú að ef farið er yfir texta frv. og hann borinn saman við það sem verið hefur í reynd undanfarin ár í þeim efnum breytist þarna sáralítið. Hlutunum er í raun einungis snúið við þannig að það sem áður þurfti undanþágu til verður núna heimilt samkvæmt lagatextanum en hins vegar verður heimild til að stoppa það af sem áður var stoppað með lögum þannig að í raun gerist ekkert annað. Mér er satt best að segja ekki kunnugt um það að lagaákvæði hafi hindrað skip í því að fá þjónustu eða koma hingað ef svo bar undir á undanförnum árum. Einustu tilvikin eru þau þegar reynt hefur verið að nota þessi gömlu lagaákvæði frá 1922 til þess að þrýsta á um samninga við þá nágranna okkar sem eru að veiða úr sameiginlegum stofnum og ekki hefur verið samið um. Ég tel út af fyrir sig að eftir sem áður sé ekkert óskynsamlegt að breyta lagaákvæðunum. Það er sjálfsagt mál að athuga það ef mönnum finnst það þénugra að snúa þessu svona. En ég vara menn mjög við því að vera svo barnalegir, leyfi ég mér að segja, að trúa því að í þessu litla frv. felist eitthvert allsherjar lausnarorð fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað. Því fer víðs fjarri, því miður. Eitt skulum við hafa á hreinu og það á jafnt við um hinn innlenda flota sem hinn erlenda. Hann kemur ekki hingað til að sækja þjónustu nema hún sé í boði og hann kemur ekki hingað ef búið verður að jarðsyngja allan íslenska skipasmíðaiðnaðinn því að það er ekki bara verið að slást hér um örlög fyrirtækjanna hvað það snertir að þau geti smíðað skip. Þau eru hreinlega að dragast þannig saman og drabbast niður að samkeppnisstaða þeirra gagnvart viðhaldi og þjónustu er líka að hrynja vegna þess að afköstin minnka með minni mannskap og minni getu. Það kemur að því að þau verða líka ósamkeppnisfær gagnvart stærri viðhaldsverkefnum og meiri háttar þjónustuverkefnum og þá munu erlendir flotar ekki sigla hingað inn til þess eins að láta sletta málningu á það sem er ofan sjávar eða eitthvað því um líkt. Herra forseti. Ég mundi fagna því ef það gæfist tækifæri til þess, hvort sem það verður nú þegar Alþfl. hefur rætt á nokkrum fundum í viðbót um málefni skipasmíðaiðnaðarins eða af einhverjum öðrum ástæðum, að taka hér málefni skipasmíðaiðnaðarins og reyndar málmiðnaðarins í landinu þar með til rækilegrar umræðu á hinu háa Alþingi. Það væri sannarlega fagnaðarefni.

Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt hjá hv. 4 þm. Norðurl. e. að handbragð, verkkunnátta og frágangur íslenskra skipasmiðja er til fyrirmyndar og er óvíða annars staðar fáanlegt jafngott verk og þeir leysa af hendi. En ég kemst ekki hjá því að vekja athygli þingheims á þverstæðunum í málflutningi þingmannsins. Við skulum láta verkin tala. Hvernig maðurinn reigir sig eins og hani á haug sem ákvað sjálfur, þegar hann var að ráðstafa því fé sem honum var til trúað, að láta smíða erlendis en lýsir því svo yfir að hann vilji styrkja íslenska skipasmíðaiðnaðinn með því að borga með kaupum ríkustu útgerðarfyrirtækja landsins. Sem betur fer voru menn í ríkisstjórninni sem sáu að þetta var ekki gott ráð að fara að borga með þeim. Þetta er nú málflutningur í lagi, virðulegi 4. þm. frá Norðurl. e.

Herra forseti. Ég held að það sé full ástæða til þess að fá að halda umræðunni eitthvað áfram úr því að svona orðaleppar og skætingur kemur hér úr munni hins reigða hæstv. iðnrh., svo að maður noti hans eigin orðbragð og jafnsamanhertur og hann er í tilburðum sínum í ræðustóli óska ég alveg eindregið eftir því að umræðunni ljúki ekki nú. Ég mun eiga kost á því að halda hér aðra ræðu ef ég veit rétt þar sem ég er eingöngu að nýta mér rétt til svara og hafði ekki tekið til máls nema einu sinni áður. Ég hugsa að það hafi það í för með sér að sú ræða gæti tekið af mönnum eitthvað af kvöldmatartímanum ef hún yrði hér flutt. Ég vil, áður en ég legg mig niður við það að svara þessum síðasta skætingi frá hæstv. iðnrh., inna forseta eftir því hvort hann getur ekki fullvissað mig um að þessari umræðu verði nú frestað og henni haldið áfram á næsta reglulegum fundi og þá mun ég biðja um orðið eða gera það hér á eftir og þá mun ég svara hæstv. iðnrh.

Forseti vill upplýsa þingmanninn um það að hann hyggst halda umræðunni áfram til kl. hálfátta þannig að þingmaðurinn getur því svarað iðnrh. og verið á mælendaskrá ef hann kýs svo og svarað ráðherranum. Hann hefur rétt til þess að flytja ræðu eins og hann benti á sjálfur. Hann hefur aðeins talað einu sinni í umræðunni þannig að hann má halda áfram og ég gef honum hér með heimild til þess.

Ég er ekki að nýta málfrelsi mitt í seinna sinn, hæstv. forseti, eins og ég veit að forseta er kunnugt um. Ég er eingöngu að svara andsvarinu. En ég ætla að spyrja hæstv. forseta. Er það rangt sem mér var sagt að það hefði verið rætt um og gengið frá því að fundur stæði hér til kl. 7? Ég hafði gert ráðstafanir til þess að vera mættur annars staðar um hálfáttaleytið af því að mér var sagt af starfsmönnum að fundi mundi ljúka um sjöleytið eða hefur þeirri ákvörðun verið breytt?

Forseti vill upplýsa hv. þm. og aðra þingmenn um það að talað var um að fundinum yrði fram haldið til kl. sjö eða hálfátta og nú þegar umræður hafa dregist eins og menn vita og þær standa yfir hefur forseti ákveðið að halda þeim áfram til kl. hálfátta. Samkomulagið var um það.

Ég ætla þá lítillega að svara hæstv. iðnrh. Að sjálfsögðu þarf ég að gera það miklu ítarlegar og betur á eftir eða á næsta fundi því að ég er ekki viss um að mér dugi þær 15--20 mínútur sem eftir verða fram að hálfátta til þess að svara því eins og maklegt væri og algerlega skylt er þegar hæstv. ráðherra kemur í ræðustólinn með málflutning af því tagi sem fluttur var áðan. Er ég þá ekki að víkja að þeim ummælum sem féllu að limaburði eða öðru slíku. Hæstv. ráðherra er frjálst að hafa allar sínar skoðanir á því hverjir séu öðrum mönnum tigulegri í göngulagi eða framkomu í ræðustóli eða öðru slíku. En hæstv. ráðherra fór með slíkar falsanir á því máli sem hann réðst að gagnvart mér, þ.e. nýsmíði á ferju fyrir Vestmanneyinga, að því er óhjákvæmilegt að svara og í allítarlegu máli. Ég verð að segja það, herra forseti, að mér finnst mjög miður að ekki sé unnt að íhuga ósk mína um að fresta umræðunni og halda henni áfram á öðrum fundi því að ég hefði gjarnan viljað draga að mér nokkur gögn þó ekki væri nema til að verja hendur mínar gagnvart þeim málflutningi sem hæstv. iðnrh. hafði uppi áðan. Reyndar er hans eigin málflutningur svo mótsagnakenndur að hann verður nánast hlægilegur, ég segi ekki auðvirðilegur, en hlægilegur er hann alla vega. Í annarri setningunni skammast hæstv. ráðherra yfir því að ég skyldi ekki láta byggja ferju innan lands sem að hefði þurft að borga um 25% hærra verð fyrir. Í hinu orðinu talar hann um hvílík gæfa það hefði verið að koma vitinu fyrir menn svo að þeir færu ekki að niðurgreiða skip í innlenda aðila. Svona er nú málflutningurinn hjá hæstv. iðnrh. Það er ekki nema von að ástandið í innlendum skipasmíðaiðnaði sé ekki gott í höndunum á þessum manni sem fer marga hringi í kringum sjálfan sig í hverri ræðunni hér á fætur annarri. Það liggur alveg fyrir að hæstv. iðnrh. hefur nýtt sér ákveðinn stuðning í röðum forsvarsmanna sjávarútvegsins, sem auðvitað hafa áhuga á því að fá ódýr skip, eins ódýr og þeir geta, til þess að gera ekki neitt í málefnum innlends skipasmíðaiðnaðar í mörg ár. Og það er gott og það er vel að hæstv. iðnrh. býður upp á umræður um þetta og ég held að hæstv. iðnrh. eigi að fá þær og ég skora á hv. þm. að þeir dragi nú hvergi af sér að ræða eins og vert er og skylt er stöðuna í íslenskum skipasmíðaiðnaði og frammistöðu hæstv. iðnrh., álráðherrans, í þeim efnum eins og hún hefur verið undanfarin ár. Kannski kemur hæstv. ráðherra þá og upplýsir okkur um það hvað hann hafi gert. Hvað er það sem hæstv. ráðherra hefur gert? Ég man eftir einu í svipinn og það var það að í samstarfi við samgrn. var skipasmíðastöð austur á landi styrkt til þess að hanna og smíða lóðsbát. Það var hið þarfasta og besta mál. En ég held að það sé langstærsta og mesta afrek iðnrh. á þessu sviði og kannski það eina sem hann hefur gert á þeim tíma sem hann hefur verið iðnrh. En eins og ég segi hefur hann afrekað það að fækka störfum í íslenskum skipsmíðaiðnaði á valdatíð sinni um nokkurn veginn jafnmörg og til stóð að þau yrðu í álverinu. Herra forseti. Ég mun að sjálfsögðu sætta mig við og verð að beygja mig undir dóm forseta ef hann er staðráðinn í því að keyra þessa umræðu áfram þrátt fyrir óskir um að henni verði frestað vegna þeirra ummæla sem féllu frá hæstv. iðnrh. og eru að mínu mati með ólíkindum svo maður tali nú ekki um orðbragðið af því að ég hefði gjarnan viljað hafa mér til aðstoðar í seinni ræðu minni ýmis gögn varðandi til að mynda þetta nýsmíðaverkefni á ferju fyrir Vestmannaeyjar sem var dregið inn í umræðuna með mjög smekklegum hætti af hæstv. iðnrh. eða hitt þó heldur.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það alveg skýrt fram hafi það vafist fyrir einhverjum að ég skammaði ekki hv. 4. þm. Norðurl. e. fyrir gerðir hans. Ég benti eingöngu á þverstæðu í málflutningi hans sem hann sjálfur hefur greinilega orðið mjög uppnæmur yfir.

Virðulegi forseti. Það er leitt að hæstv. forsrh. skuli hafa farið úr húsinu. Mér skilst að hann sé farinn. Hér hefur á síðustu tveimur klukkustundum og sérstaklega síðasta hálftímann farið fram sérstök sýnikennsla stjórnarliðsins á Alþingi, sýnikennsla um það hvernig stjórnarliðar hér á Alþingi haga sér til þess að koma veg fyrir eðlilega og efnislega umræðu um mál. Það er rétt sem hv. þm. Stefán Guðmundsson sagði áðan að þar til formaður þingflokks Alþfl. kvaddi sér hljóðs í dag hafði farið fram í þingsölum mjög athyglisverð, málefnaleg og fróðleg umræða um málefni sjávarútvegsins á Íslandi. Og ég held að allir þingmenn sem hlustuðu á þá umræðu og tóku þátt í henni geti með sanni sagt að hún var til fyrirmyndar. Kemur þá í stólinn hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður þingflokks Alþfl., og upphefur árásarræðu á Framsfl. sem var greinilega byggð á fullkominni vanþekkingu. Þingmaðurinn kunni ekki einu sinni ,,abc`` í því sem hann var að fara með, tók upp í sig með þeim hætti að menn ætluðu nú fyrst, virðulegi forseti, að leiða það hjá sér.

Þetta er umræða um þingsköp.

Já, já, ég er að koma að því, virðulegi forseti. Menn ætluðu fyrst að leiða það hjá sér vegna þess að menn voru að velta því fyrir sér hvort hv. þm. væri að tala í alvöru eða ekki. Síðan kom hann aftur upp í stólinn og þá var alveg greinilegt að formaður þingflokks Alþfl. hafði notað þetta tilefni til þess að hefja almenna árás á Framsfl. Síðan gerist það að hæstv. iðnrh. kemur upp í stólinn og viðhefur orðbragð um hv. þm. Steingrím J. Sigfússon, fyrrv. ráðherra, sem hefði, virðulegi forseti, verið tilefni til þess að forseti hefði vítt iðnrh. í stólnum, fyllilega tilefni til þess. Hæstv. iðnrh. kom hér upp og hóf ræðu sína á því að lýsa hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni á þann veg að hann hefði hreykt sér eins og hani á haug. Virðulegi forseti. Samkvæmt eðlilegum skyldum forseta hefði forseta borið að víta hæstv. iðnrh. fyrir þessi ummæli en það gerði forseti ekki. Forseti hélt þvert á móti áfram með umræðuna. Ég vil segja það, virðulegi forseti, að vegna þessarar framkomu hæstv. iðnrh. og afar ósmekklegrar árásar á hv. þm. Steingrím J. Sigfússon ítreka ég þá ósk, sem hér hefur komið fram, að þessari umræðu verði nú frestað. Ég vil enn fremur vekja athygli á því að fyrr í dag, í tilefni af árásarræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, var óskað eftir því að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson gæti verið viðstaddur framhald þessarar umræðu. Við sem þekkjum þingsöguna vitum að á síðustu þingum hefur hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson verið í fararbroddi þeirra sem hafa verið á móti því frv. sem hér er til umræðu. Það er alveg nauðsynlegt vegna tilefnislausra og rangra ásakana hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar í garð annarra þingmanna að við eigum kost á því að ræða við hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson. En tilefni ræðu minnar, virðulegi forseti, er að krefjast þess í ljósi þeirra vítaverðu ummæla og framkomu sem hæstv. iðnrh. hefur haft hér í stólnum, að hæstv. forseti fresti umræðunni, slíti núna fundi þannig að ráðherrar og forustumenn stjórnarflokkanna nái ró sinni á nýjan leik svo að þingið geti haldið áfram efnislegri og málefnalegri umræðu og við komið hér saman á nýjum vinnudegi, rólegir í sinni og hæstv. iðnrh. búinn að lesa heima um mannasiði og þingsköp.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um kirkjugarða, greftrun líka og líkbrennslu sem kirkjulaganefnd hefur samið á grundvelli frv. sem samþykkt var af kirkjuþingi. Frv. er ætlað að leysa af hólmi lög um kirkjugarða, nr. 21/1963, ásamt breytingarlögum á þeim lögum um líkbrennslu, þ.e. lög nr. 41/1915. Kirkjulaganefnd, sem skipuð er biskupi Íslands, ráðuneytisstjóranum í dóms- og kirkjumrn., og dr. Ármanni Snævarr, samdi frumdrög að frv. um þetta efni eftir að tillögur og ábendingar höfðu borist frá ýmsum aðilum sem kunnugir eru framkvæmd laga um kirkjugarða. Kirkjuráð lagði frv. fyrir kirkjuþing 1985 en málið var afgreitt endanlega af kirkjuþingi haustið 1986 eftir að tillögur höfðu borist frá ýmsum aðilum. Taldi kirkjuþing rétt að heildarfrv. yrði samið um þetta efni og tók saman slíkt frv. Þá var horfið að því ráði á kirkjuþingi að fella lög um líkbrennslu, nr. 41/1915, inn í frv. Kirkjulaganefnd fjallaði að nýju um frv. eins og það kom frá kirkjuþingi og gerði nokkrar lagatæknilegar breytingar á því. Dr. Ármann Snævarr sá um endurskoðunina á vegum kirkjulaganefndar. Sérstök nefnd samdi frv. um kirkjugarðsgjöld og kirkjugarðssjóð sem breytir lögum um kirkjugarða og var það lögfest, sbr. lög nr. 89/1987. Hafa þau lög verið felld inn í þetta frv. án efnislegra breytinga. Gengið var frá frv. til flutnings nú í dóms- og kirkjumrn. Ekki þótti rétt að gera efnislegar breytingar á frv. eins og kirkjuþing samþykkti það. Þótti eðlilegt að slíkar breytingartillögur, ef einhverjar yrðu, kæmu fram á Alþingi. Í athugasemdum með frv. er gerð grein fyrir sögulegri þróun á þessu sviði og gefið yfirlit yfir löggjöf fyrri tíma um þetta efni. Þar kemur enn fremur fram að þau lagasjónarmið, sem búa að baki lögum um kirkjugarða og líkbrennslu, eru þríþætt. Það eru í fyrsta lagi trúræn viðhorf, í öðru lagi heilbrigðissjónarmið og í þriðja lagi eru kirkjugarðar og góð umhirða þeirra menningarmál. Út frá því sjónarmiði hefur lengi þótt eðlilegt að leggja nokkrar skyldur á sveitarfélög og er þetta frv. á því byggt að nauðsynlegt sé að auka samskipti sveitarstjórna og kirkjugarðsstjórna. Lög um kirkjugarða, nr. 21/1963, eru um margt sundurleit. Í þessu frv. er ákvæðum á hinn bóginn skipað í kafla eftir efnistengslum ákvæða. Enn fremur hefur einstökum greinum verið skipað í fleiri greinar en eina til að gera ákvæði laganna aðgengilegri. Eins og ég gat um eru lög um líkbrennslu frá árinu 1915. Þau hafa staðist vel tímans tönn en vegna náinna efnistengsla þeirra við lög um greftrun líka og kirkjugarða hefur þótt rétt að steypa þessum tvennum lögum saman í einn lagabálk. Herra forseti. Ég ætla ekki að fjalla sérstaklega um einstakar lagagreinar en vísa í því efni til athugasemda með frv. en vil þó víkja að þremur köflum frv. sérstaklega. Í VII. kafla eru almennar reglur um greftrun líka og grafir, umhirðu leiða, legstaðaskrár og styrki vegna útfararþjónustu. Er svo kveðið á um í 21. gr. að kirkjugarðsstjórn sé heimilt að veita styrk til kirkna vegna útfararþjónustu sem þar fer fram og greiða hluta útfararkostnaðar. Þetta er nýmæli og er vakin sérstök athygli á þessu ákvæði. Hér er um heimildarákvæði að ræða sem felur í sér að kirkjugarðsstjórnir hafa töluvert svigrúm til að móta stefnu í þessum efnum. Er þess óskað að allshn., sem væntanlega fær frv. til meðferðar, skoði þetta ákvæði sérstaklega. Í fyrsta lagi er spurning hvort kirkjugarðsstjórnir eigi að hafa heimild til að ráðstafa hluta af þeim tekjum sínum til að greiða niður útfararþjónustu. Ljóst er að þetta getur falið í sér mismunun milli landshluta þar sem tekjur kirkjugarða eru mismunandi eftir svæðum. Einnig getur ákvæðið falið í sér mismunun gagnvart einstaklingum sem reka útfararþjónustu þar sem styrkir til útfararþjónustu eru einskorðaðir við kirkjur. Eðlilegt er að hv. allshn. taki þessi álitaefni til athugunar. Í IX. og X. kafla frv. eru ákvæði um kirkjugarðsgjöld og kirkjugarðssjóð. Um þau efni gilda nú eins og áður sagði lög nr. 89/1987. Er ákvæðum þeirra skipað án verulegra breytinga í IX. og X. kafla frv. enda er til þess stofnað með þessu frv. að setja heildarlöggjöf um kirkjugarða. Lög nr. 89/1987 voru sett í tilefni þeirrar skattkerfisbreytingar sem átti sér stað þegar tekin var upp staðgreiðsla á tekjuskatti. Þau voru byggð á því að kirkjugarðar héldu þeim heildartekjum sem þeir áður höfðu haft. Hinar nýju reglur hafa leitt til þess að innheimta kirkjugarðsgjalda hefur orðið mun skilvirkari en samkvæmt eldri reglum. Samkvæmt lögunum eru kirkjugarðsgjöld tvíþætt. Annars vegar miðast þau við hundraðshluta af aðstöðugjöldum og er vakin sérstök athygli á því með hliðsjón af því að uppi hafa verið hugmyndir um að fella niður aðstöðugjöld. Hins vegar er um að ræða mánaðarlega fjárhæð af tekjuskatti hvers einstaklings sem orðinn er 16 ára. Eins og kunnugt er hefur hlutdeild kirkjugarða í tekjuskatti verið lækkuð með lánsfjárlögum undanfarin tvö ár vegna tímabundinna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs. Er athygli vakin á því að sú grunnfjárhæð, sem tiltekin er í frv., 159 kr., er upphæð á einstakling á mánuði árið 1991 án tillits til skerðingar skv. lánsfjárlögum. Herra forseti. Ég vil að lokum ítreka að rétt þótti að leggja frv. efnislega óbreytt fyrir Alþingi svo sem kirkjuþing samþykkti það þannig að Alþingi ætti þess kost að fjalla um frv. eins og það var afgreitt af kirkjuþingi. Ég legg áherslu á að frv. þetta verði að lögum á yfirstandandi þingi þar sem ljóst er að fyrir löngu er orðið tímabært að endurskoða lög um kirkjugarða og líkbrennslu auk þess sem hagræðing er í því fólgin að steypa þessum tvennum lögum saman í einn lagabálk. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Athygli forseta var vakin á því að honum mistókst að gefa hv. 6. þm. Norðurl. e. orðið um þingsköp hér áðan og hann biður þingmanninn afsökunar á því en gefur honum orðið að þessu sinni.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi taka fram að mér finnst reyndar að eftir það andrúmsloft sem hæstv. viðskrh. var búinn að skapa hér í þingsal seinni partinn í dag, hefði verið vel við hæfi að gefa því málefni, sem hér var verið að mæla fyrir í framhaldi af því, aðeins betra hljóð og svigrúm í þingsölum á hinu háa Alþingi. En sú var ekki ástæðan fyrir því að ég bað um orðið um þingsköp áðan. Ég gerði það til þess að ítreka að eftir að hv. 17. þm. Reykv. og hæstv. iðnrh. voru búnir að leiða umræðuna um frv. um veiðar í íslenskri lögsögu á þá braut sem þeir kusu að gera, er það óhjákvæmilegt að, og þá kannski öðrum fremur, ráðherrar fyrri ríkisstjórnar hafi tækifæri til þess að kynna sér þann málflutning og geti tekið þátt í honum á seinna stigi umræðunnar. Það var nefnilega svo að hæstv. iðnrh. vék ekki bara að hv. 4. þm. Norðurl. e. og fyrrv. ráðherra. Hann vék með órökstuddum dylgjum að öðrum ráðherrum fyrri ríkisstjórnar þegar kom að því að þar höfðu ekki komist ákveðin mál í gegn, m.a. annað málið sem hér var til umræðu í dag og það var hin raunverulega ástæða fyrir stöðu skipasmíðaiðnaðarins í dag þannig að það er algerlega --- nú hristir hæstv. iðnrh. höfuðið og það er ósköp skiljanlegt því eins og hans hugarástand var þegar mest gekk á áðan, þá get ég ekki trúað að hann hafi fylgst að öllu leyti með hvað hann sagði, hvað þá því sem aðrir sögðu.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með að hæstv. forseti skyldi veita hv. þm., sem hér talaði síðast, Jóhannesi Geir Sigurgeirssyni, orðið um þingsköp því að auðvitað var rétt að gera það og ég met það við forseta að það skyldi vera gert. Hins vegar vil ég bara ítreka þá ósk mína að nú sé fundum frestað og einnig umræðu um það mál sem verið var að mæla fyrir. Ég veit að það eru nokkrir þingmenn sem vildu fá að segja nokkur orð, ekki mörg en nokkur orð, um það frv. og ég held að það þjóni skynsamlegum umræðum hér í þinginu á næsta degi að hæstv. iðnrh. fari heim, fari í heitt bað og slappi dálítið af og mæti afslappaður til þings næsta dag.