Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsætisráðherra (J.M.): Jeg leyfi mjer hjer með að leggja fram frv. um breyting á lögunum um bann gegn aðflutningi á áfengi. Því mun hafa verið útbýtt í deildinni í gær og hv.þm. því búnir að sjá það. Jeg sje enga ástæðu að orðlengja neitt frekar um það núna, fremur en venja er orðin til. Geymi það þangað til það verður til umr. hjer í deildinni.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg þarf ekki að fjölyrða mikið um þetta litla frv. Það er fram borið af okkur þm. samkv. áskorunum á þingmálafundum úr báðum sýslunum. Ástæður með frv. taka fram þau rök, sem það byggist á, í fyrsta lagi er það sanngirniskrafa, sem þetta hjerað á, jafnt öðrum sýslum, sem fjárhagslega hefir verið skift og eru orðin einmenningskjördæmi, og á hinn bóginn leggur það engar hindranir í götu, hvaða kjördæmaskipun sem upp yrði tekin af þingi eða stjórn á sínum tíma. Virðist því ekki neitt því til fyrirstöðu, að mál þetta nái fram að ganga, og naumast frá nokkurri hlið haft á móti því. Jeg skal að vísu geta þess, að skifting þessi er miðuð beinlínis við sýslumót, enda þótt nokkur munur sje á mannfjölda. Og þó að í fljótu bragði virðist að sami sje atvinnureksturinn í báðum sýslunum og hagsmunir beggja aðilja líkir, þá er það þó ekki alveg rjett. Það eru ýms mál, er sýslur þessar hafa meðferðis og eiga ekki samleið. Að minsta kosti mun eitt það mál nú í uppsiglingu, er knýja mun fram þá nauðsyn, að hvor sýslan leggi kapp á að hafa sinn þingmann búsettan hjá sjer, og þó það ætti að vera hægt án þess að skifta kjördæminu, þá er þó hitt áreiðanlega tryggara, eins og reynslan hefir sýnt. Eins og stendur eru báðir þm. búsettir í annari sýslunni. Er þessi breyting því ekki bygð á öðru en hagsmunalegri skifting sýslnanna. Vænti jeg því, að frv. þetta nái fram að ganga. Og af því að svipuð mál eru þegar fram komin og önnur líklega á leiðinni, mun rjett þykja að vísa því til nefndar, og geri jeg það þá að till. minni, að því verði vísað að umr. þessari lokinni til allsherjarnefndar.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Það mun þykja betur við eiga að láta nokkur orð fylgja till. þessari úr garði. Eins og öllum er ljóst, þá hefir fjárhag þjóðarinnar stórhnignað ár frá ári, nú í hin síðustu ár, enda svo komið, að voði sýnist búinn öllu þjóðfjelaginu. Þeir menn, sem fyrir fáum árum voru orðnir stórefnamenn og ráku stórfyrirtæki, eru nú margir svo snauðir orðnir, að eignir þeirra, þó að miklar sjeu, hrökkva hvergi nærri fyrir skuldum. Bændur, sem fyrir stríð voru alment efnalega sjálfstæðir, og margir, sem græddu drjúga fúlgu á stríðsárunum, eru nú alment orðnir mun fátækari en nokkru sinni hefir átt sjer stað í tíð þessarar kynslóðar. Bú þeirra hafa að vísu ekki minkað svo mjög, en skuldirnar hafa drjúgum vaxið, bæði við bankana og verslanirnar. Þá er vitanlegt, að ástæður þurrabúðarmanna og verkafólks í kauptúnum eru ekki glæsilegar. Og undrar mig síst, þó að í ljós komi, áður en stundir líða, að fjöldi slíkra manna komist á vonarvöl og hætti að geta greitt hin allra nauðsynlegustu útgjöld sín, svo sem hina rándýru húsaleigu, er flestir þeirra eiga við að búa. Með sanni má og segja, að efnahag þjóðarinnar virðist þann veg komið, að hún sje ekki fær um að kaupa annað en það, sem brýn nauðsyn hennar krefur. Vitanlega liggja ýmsar orsakir til þess, að svo er komið. Ein er sú, að stríðsgróðinn gerði menn hálfruglaða. Sífelt verðfall peninganna kom mönnum til að líta smáum augum á verðmæti þeirra. Allar eignir stigu í verði, og sá, sem tefldi djarfast og hætti mestu, virtist bera mest úr býtum. Menn stofnuðu til nýrra stórfyrirtækja. En Adam var ekki lengi í paradís. Stríðsgróðinn hvarf á einu ári, og þeir, sem djarfast tefldu, urðu mát. Þeir, sem sigldu fullum seglum og þóttust öruggir um leiðina til hins fyrirheitna lands velgengni og auðlegðar, þeir kollsigldu sig. Og þó hjelt kappsiglingin áfram. Menn hjeldu áfram að stofna ný og ný útgerðarfjelög og keyptu marga togara, þegar þeir stóðu í allra hæstu verði. Erlendur varningur af öllu tæi streymdi inn í landið. Lánstraust þjóðarinnar virtist ótakmarkað. Útlendingarnir fúsir á að lána og vildu umfram alt losna við varning sinn. Árið 1920 komst erlendur varningur í hærra verð en nokkru sinni áður, og var þó innflutningurinn með mesta móti. Menn keyptu hann þrátt fyrir verðlagið, enda vonuðu menn, að innlendar framleiðsluvörur myndu hækka að sama skapi. En sú von brást algerlega. Þegar okkar framleiðsla kom á markaðinn, var verðfallið byrjað og hinn háspenti bogi verðhækkunarinnar farinn að bresta. Síðan hefir okkar framleiðsluvara, eins og kunnugt er, sífelt farið lækkandi. Og þó að erlendur varningur hafi einnig lækkað til muna, þá hefir sú lækkun tiltölulega minnu numið en verðlækkunin á okkar framleiðsluvörum. Til þess liggja þær ástæður, að bæði eru innkaup okkar erlendis gerð löngu áður en vörunnar er neytt í landinu, og afurðir okkar - gjaldeyrir erlendu vörunnar - koma ekki á markaðinn fyr en löngu seinna. Og svo er enn eitt, er á þessu síðastliðna ári hefir ekki haft hvað minst að segja í þessu máli, og það er verðfall það, sem orðið hefir á okkar peningum. En vitanlega er verðfall peninga okkar afleiðing af því, hvernig efnahag þjóðarinnar er komið, svo og því, að einstakir menn hafa átt kost á því að ná undir sig nokkru af gjaldeyri þjóðarinnar til þess að braska með hann. Nú er svo komið, að engum heilskygnum manni blandast hugur um það lengur, að eitthvað verði að gera til þess að rjetta við efnahag þjóðarinnar og koma honum á rjettan kjöl. Og það er þetta mál, sem hlýtur að verða höfuðmál þessa þings. Því um það þarf ekki að deila, að á meðferð þessa máls veltur alt okkar sjálfstæði. Tilgangur okkar flm. þessarar tillögu er því sá, að reyna að fá þingið til þess að ganga inn á þá braut, er við teljum einu færu leiðina til bjargar efnalegu sjálfstæði þjóðarinnar. Jeg veit, að öll höft láta illa í eyrum margra manna, og við flm. viðurkennum líka fyllilega, að höft sjeu úrræði, sem nota verði aðeins þegar brýn nauðsyn krefst þess. Undanfarandi ár hafa að nafninu til verið smávegis höft á innflutningi til landsins, enda virðist svo, að þessum höftum hafi verið þann veg framfylgt, að þau hafi ekki komið að gagni. Óþarfa varningur hefir, þrátt fyrir höftin, streymt inn í landið, og þar með hefir verið eytt gjaldeyri okkar, sem full þörf hefði þó verið að nota til greiðslu á nauðsynjavörum. Vitanlega hefði þing og stjórn átt að vera svo víðsýn að sjá og finna, hvert stefni og hver voði var fyrir dyrum. En svo varð þó ekki. Að vísu vildu sumir af okkur, flm. þessarar tillögu, þegar á síðasta þingi fara þá leið, er tillaga þessi fjallar um, en við sáum jafnframt, að við höfðum ekki nægan byr til þess, að okkar stefna mætti sigra í framkvæmdinni. Nú væntum við, að stefnubreyting sje á orðin í þessu máli hjá hinu háa Alþingi, enda nauðsynin öllum auðsærri en áður. Og af þingmálafundagerðum þeim, sem þinginu hafa borist, má draga þá ályktun, að vilji þjóðarinnar stefnir ótvírætt í sömu átt. Við þykjumst þess fullvissir, að ef heftur verði innflutningur allra þeirra vara, er þjóðin má án vera, þá muni það stórfje, sem sparast. Við höfum ekki haft tækifæri til þess að gera rannsókn í þá átt, hvað hefta megi eða takmarka skuli, og ekki heldur hvað miklu það muni nema í krónutali. Það ætlumst við til að hin fyrirhugaða nefnd geri. En við viljum, að svo verði um hnútana búið, að þessi innflutningshöft verði ekki að engu gerð, með sífeldum undanþágum og ívilnunum til einstakra manna, eins og áður hefir viljað við brenna. Jeg veit, að ýmsir eru þeir, er telja þá leið heppilegri að fá þjóðina með almennum samtökum til þess að spara sem mest við sig. Sú leið er að vísu ágæt og gott til þess að hyggja, að hún sje farin samhliða innflutningshöftunum, en hún er ekki einhlít. Jeg treysti sveitunum miklu betur að sjá sjer borgið með sparnaðarráðstöfunum heldur en sjávarþorpum og kauptúnum. Einatt eru einhverjir ráðleysingjar, sem kaupa varning, er þeir geta án verið, ef hann er á boðstólum. En þjóðin má ekki við því, eins og nú er komið, að einstaklingarnir noti fje sitt til greiðslu á erlendum varningi, sem þeir geta verið án. Vitanlega má búast við, að mótbárum verði hreyft gegn höftum þessum, t. d. að slíkar ráðstafanir sem þær, er tillagan fer fram á, verði til þess að rýra atvinnu sumra þeirra manna, er nú versla með erlendan varning. En hjá því verður ekki komist. Og ekki má einblína á atvinnumissi fárra manna, þegar um hag þjóðarinnar og velmegun heildarinnar er að ræða. Af því, sem jeg hefi nú sagt, vona jeg, að hv.þdm. sje það ljóst, að við flm. tillögunnar teljum það höfuðbjargráðin fram úr því fjármálaöngþveiti, sem þjóðin er sokkin í, að hún verji gjaldeyri sínum aðeins til kaupa á bráðnauðsynlegasta varningi. En við álítum jafnframt, að það muni aldrei gert með innflutningshöftum einum, heldur þurfi ríkisstjórnin að hafa eftirlit með afurðasölu landsins, eða umráð yfir andvirði þeirra. Ætlumst við því til, að hin væntanlega viðskiftanefnd rannsaki mál þetta og geri tillögur um, á hvern hátt hún álíti þessu eftirliti - eða umráðum - best komið fyrir. Það virðist liggja öllum í augum uppi, að þjóðin megi alls ekki við misnotkun á sínum litlu gjaldeyrisvörum, ef hún á að sjá sjer farborða og ná aftur sínu efnalega sjálfstæði, og er ilt til þess að vita, að ekki skuli hafa verið neitt til þess gert af hálfu þess opinbera að hefta misnotkun á gjaldeyri vorum, og það á þessum síðustu og verstu tímum. Vitanlega rjettir þjóðin ekki aftur við efnalega fyr en hún flytur meira út en inn. Efnalegu sjálfstæði hennar er þá borgið, er hún leggur meira inn í erlenda viðskiftareikninginn heldur en hún tekur út úr honum. Þá fyrst stíga okkar peningar í verði, þegar andvirði þjóðarafurðanna verður hærra en greiða þarf fyrir erlenda varninginn. Jeg vil taka það fram, að verði viðskiftanefnd skipuð, þá ætlumst vjer til, að hún rannsaki, á hvern hátt beri að fara að í gengismálinu.

Bjarni Jónsson Jeg stend eigi upp til þess að mótmæla nefndarskipuninni, en þó verð jeg að játa, að jeg hefi litla trú á, að ættjörðin frelsist þar. Jeg ætla mjer eigi að verða í þessari nefnd, og vona jeg því, að hv.þm. taki því ekki illa, þó að jeg segi mína skraddaraþanka um mál þetta. Það mun satt, að hagur landsins er hvergi góður, en þó er hann eigi á heljarþröminni. Lít jeg þar nokkuð líkt á og hæstv. fjármálaráðherra (M. G.), en þó hóti bjartara. En út í það fer jeg ekki að þessu sinni. En þessi erfiði hagur vor nú hefir átt langan aðdraganda og margt að honum stuðlað. Á jeg þar við það, sem kveðið var um ask Yggdrasils: „Askr Yggdrasils drýgir erfiði meira an menn viti, hjörtr bítr ofan, en á hliðu fúnar gnagar Níðhöggr neðan.“ Þarfirnar aukast hjá einstaklingum og þjóðunum. Er það venjulega góðs viti, byrjun framfara og menningar. En þó verður sú regla að vera, að þarfirnar aukist eigi óðara en svo, að máttugt sje að fylla þær. Geri þær það, koma erfiðir tímar, eins og þeir, sem nú standa yfir. Íslendingum stafar meiri hætta af þessu en öðrum þjóðum. Skapi þeirra er öðruvísi varið, og hjer er það, sem hvergi er annarsstaðar, að vantar það, er menn kalla lægri stjettirnar. Þeir eru allir ein og sama stjettin, enda liggja ættir allra Íslendinga saman. Þeir eru því allir höfðingjar, jafnskjótt sem ytri þunganum lyftir af þeim. Nesjakonungseðlið býr í hverjum Íslendingi. En það fylgir víkingseðlinu, að menn eru djarfari til framkvæmda, en gætnin er ekki að sama skapi. Hættulöngunin og nýjungagirnin er mikil og gráðug. Einn tekur upp á því að róa á vjelarbát innfirðis. Þá rjúka allir til og fara að stunda veiðar á þessum bátum úti á rúmsjó. Menn eru of fljótir til, bíða ekki eftir reynslunni. Ónýtist af þessum sökum mikið fje. Mörg önnur dæmi mætti nefna, en jeg hirði eigi um það. Þá fylgir það enn víkingseðlinu að sækja mikið til erlendra landa. Var það hinn helsti lítilmenskubragur hinna fornu Íslendinga, hve sólgnir þeir voru í það. Þeir voru ekki nægilega samgrónir landinu. Nú lýsir þetta sjer nokkuð öðruvísi. Menn hafa enga trú á því, sem hefir reynst vel í þúsund ár. Það er ótrú á öllum þjóðarsiðum og öllu innlendu. Og hefir því um marga áratugi verið verslað alt of mikið við útlönd, og mundu menn eigi hafa staðist það, ef landið væri eigi svo gott og víkingseðlið jafnríkt sem raun er á. Ask veitk standa heitir Yggdrasill, hárr baðmr ausinn hvíta auri. Viðhaldið er hvíti aurinn, - það er hjá oss dugnaður og hagsýni. Um dugnaðinn efast enginn. Íslendingar hafa framkvæmt ótrúlega mikið í útgerð, húsagerð og jarðabótum. Dugnaður er það, þótt heimskulega væri þar ráðið, er húsagerðin var, því að tugir miljóna hafa farið í illa bygð hús, sem stóðu stutt og voru vond meðan þau stóðu. Alt vegna þess, að horfið var frá hinum gömlu, góðu torfhúsum. Hefðu þau verið bætt, mundu tugir miljóna hafa sparast, og vextirnir nægir til þess að bjarga lífi fjölda manna, og leyst mig undan brigslyrðum fyrir að reyna stundum að halda lífinu í gáfuðum mönnum. Skarpsýnin hefir verið lítil. Eitt dæmi þess er það, að þingið vildi ekki fara að mínum ráðum, er jeg bar fram frv. um það, að goldið væri eftir verðlagsskrá og tekjurnar teknar eftir henni. Það er að reikna gjöldin til landaura og álna. Hefði þetta verið gert, mundu menn eigi hafa vilst svo hrapallega á verðmiðli og verðmæli. Landaurarnir eru tryggur verðmælir. Var einkennilegt að leggja hann niður og flækjast í verðmiðilinn, sem stígur og fellur af handahófi. Hefði þetta ráð verið upp tekið, mundi engin þurð vera í landssjóðnum nú, og þó hefðu menn eigi borgað meira en áður. Hafa menn á stríðsárunum borgað mun minna en þeim bar og þeir höfðu áður goldið. Eitt af því, sem jeg vildi hafa, var verðtollur en ekki vörutollur. Hefði hann komist á, hefði eigi sami tollur verið goldinn af tunnu, sem áður kostaði 7 kr., en síðar 70 kr., heldur 10 sinnum meiri. Þá hefir lítil hagsýni verið viðhöfð til þess að draga úr dýrtíðinni. Húsaleiguna hefði mátt lækka, en hún er um 1/3 af framfærslukostnaði verkamannsins; hefði þá kaup verkamannsins getað lækkað, og útgerðin og aðrar framkvæmdir hefðu þá staðist betur. Einnig mætti nefna, að sjálfsagt var að gefa eftir salt- og kolatollinn, er skipin lágu hjer við garðana í sumar Hefðu þau þá getað lagt út. En þrátt fyrir alt þetta er landið svo gott, að enginn mundi hafa tekið eftir þessu, ef sú ógæfa hefði ekki hent, að afurðir landsins seljast ekki ár eftir ár, en verða að skarni. Síldin var ekki seld í tvö ár, fiskur, ull og kjöt einnig ekki selst, eða þá mjög illa, eða skemst. Þetta er aðalatriðið. Af þessu stafa vandræðin. Það er ekki eyðslunni að kenna, heldur því, að framleiðslan selst ekki. Þessi slys þurfti að bæta með láni í tíma, en í stað þess hafa bankarnir stöðvað viðskiftin, og menn neyðst til þess að fara ýmsar koppagötur, utan við bankana, og mestur skaðinn hefir orðið sá, að dregið hefir úr framleiðslunni. Það er ágætt að spara, en það tekur langan tíma að spara tugi miljóna. Þær borgast aðeins með aukinni framleiðslu. Það er því ekki að undra, þótt hagurinn sje erfiður. Ekkert lán var tekið í heilt ár, til þess að dreifa skaðanum og jafna honum niður á mörg ár, og þó var vitanlegt, að eins árs framleiðsla gat ekki jafnað hallann. Nú á að fara að skipa nefnd, en það sannast hjer hið fornkveðna, að erfitt er eftirhyggjusömum. Það er hægt að nefna ráðin, eyða minna, versla minna og framleiða meira, en það er erfiðara að framkvæma þau. Það vill enginn verða til þess að hengja bjölluna á köttinn. Eyðslan minkar ekki, nema þjóðin fallist á það að spara, en stefna hennar breytist ekki á einu ári. Það er gamla konan, Neyð, sem kennir þetta, en annað ekki. En þetta er ekki heldur nægilegt. Þjóðarsparnaðurinn er of seinn til viðreisnar. Það verður að finna önnur ráð, en það eru ekki innflutningshöft. Þau koma því aðeins að nokkru gagni, að vissar vörutegundir, sem um munar, sjeu bannaðar, en það er ekki auðvelt að finna, hverjar þessar vörutegundir eigi að vera. Það var auðvitað með tóbakið, en aðrar vörutegundir eru ekki svo margar. En sjálfsagt er það, að banna ekki innflutning á neinni vörutegund, nema að ráði lækna og kaupsýslumanna og annara sjerfræðinga. En þótt þetta væri alt gert, eru notin vafasöm. Þjóðin ræður því. Strandlengja Íslands er löng, og víða eru lendingarstaðir, sem lítið ber á. Ekki einhlítt, þó að lögbrjótarnir óttist lögregluna í Reykjavík. Henni verður eigi dreift suður um hraunin og aðra afvikna staði um land alt. Annars hefi jeg aldrei heyrt, sjeð eða lesið um önnur úrræði til að bjarga hag lands á skömmum tíma heldur en þau, að auka alt vörumagn, vanda vöruna og selja hana. Það er hnúturinn. Til þessa á þingið og peningastofnanirnar að hjálpa. Vöruvöndun er nú talsverð, en mætti vera miklu meiri. Mætti þar tilnefna síldarmatið. Trúi jeg illa, að öll kaup á íslenskri síld, sem gengu til baka, hafi stafað af tómri mannvonsku og hrekkjum kaupanda. En það, sem þing og stjórn ættu að leggja aðaláherslu á, er að auka markaðina og bæta þá. Þetta er höfuðatriðið, að íslensku afurðirnar seljist með viðunandi verði. Takist það, þetta ár og næsta, ætti barlómsharpan að geta hljóðnað innan skamms. Jeg sje líka ekki betur en að það sje þegar tekið að rofa lítið eitt til á þessu sviði. Útgerðarmenn hafa nú í ár selt ísfisk sinn með hagnaði, en á honum varð tapið einna mest árið sem leið. Og fleira mætti til nefna. Eitt er víst, og það er það, að gengi íslensku krónunnar verður ekki bjargað með öðru en öflugri framleiðslu afurða landsins og heppilegri sölu þeirra. Þokist framleiðslan og jafnframt hagur landsins upp á við, eykst tiltrúin erlendis, og gengi íslensku krónunnar hlýtur að hækka að sama skapi. Og jeg er í engum efa um, að þetta á að takast, því að þess er jeg fullvís, að þegar alt fer með feldu, getur þetta land selt miklu meira en það þarf að kaupa. Menn kunna nú að segja, að þetta sje ein af þessum djöfullegu ástríðum þingmanns Dalamanna til að sóa fje landsins. En svo er þó ekki að þessu sinni. Hjer er alls ekki um neitt einsdæmi að ræða. Í öðrum löndum hafa menn einnig þrifið til þessara ráða. Norðmenn, Danir og Svíar hafa síðustu árin fjölgað mjög umboðsmönnum sínum á erlendum mörkuðum, og svo er um ýmsar fleiri þjóðir. Og það er fjarri því, að þetta sje að óþörfu gert. Hjer er um að ræða aðallífæð þjóðanna, sem með engu móti má stíflast eða slitna. En við því er þó jafnan hætt á slíkum tímum, sem nú standa yfir. Á viðskiftasviðinu er nú alt á hverfanda hveli eftir stríðið. Gömul sambönd hafa rofnað, en ný vandfengin, og er því aldrei fremur en nú þörf á að hafa ötulan fulltrúa á heimsmarkaðinum, ef landið að halda velli. Eins og menn hafa nú heyrt, eru það þessi tvö atriði, sem jeg legg aðaláhersluna á: að auka framleiðslu íslenskra afurða og bæta markað þeirra erlendis. Það er komið sem komið er. En úr því vjer höfum stofnað oss í voða með ógætni og fífldirfsku, þá er oss nú sæmra að verða vel við og mannlega og hefjast handa, heldur en reynast huglausir aumingjar þegar á hólminn er komið, sem ekki gera annað en biðja fyrir sjer og berja lóminn. Jeg skal að lokum taka það fram, að ástæðan til þess, að jeg hefi nú farið svo mörgum orðum um þetta mál, er sú, að jeg hygst ekki munu eiga sæti í þeirri nefnd, sem væntanlega fjallar um það. Hvort sú nefnd, eða þingdeildin, vill í nokkru fara eftir mínum orðum, veit jeg ekki, - mín vegna má mjer standa á sama, en landsins vegna vildi jeg kjósa, að meiri hlutinn liti svo á þetta mál sem jeg.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg get ekki látið vera að gera örfáar athugasemdir við ræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Hv. þm. (B. J.) taldi fjárhagsvandræðin stafa af því, að afurðir landsins síðustu árin hefðu ekki selst, og væri það meðal annars að kenna slælegri framgöngu vorri í því að tryggja þeim markað erlendis. Tók hann til dæmis síldina, sem ekki hefði selst síðustu tvö árin. En jeg veit ekki betur en að öll síld síðasta árs hafi verið seld, og jafnvel með hagnaði.  (B. J.: Má jeg benda hv.þm. (Þorst. J.) á, að jeg talaði um síldina, sem liggur nú á botninum í Eyrarsundi)  . Sama er að segja um fiskinn og kjötið. Eins og kunnugt er, er þetta alt selt, þótt kjötið sje selt með lágu verði.  Hv. þm. (B. J.) taldi það aðalatriðið að auka framleiðslu afurða vorra og bæta markaðinn. Jeg býst við, að allir verði á sama máli um það. En um aðferðina efast jeg miklu fremur. Jeg býst ekki við, að Alþingi geti með lögum ráðið miklu um það, hve snjallir menn verða að selja vörur sínar. Þá kvaðst hv.þm. (B. J.) efast um, að hægt yrði að banna innflutning á einstökum vörum, svo miklu munaði. Í sambandi við það dettur mjer þó í hug, að það myndi mega hefta um eitt ár innflutning á allri vefnaðarvöru. Jeg skal að vísu játa, að slíkt myndi valda talsverðum óþægindum fyrir einstaka menn, en úr því sem komið er verður varla hjá því sneitt. Það er, eins og allir vita, talsverð þjáning fyrir sjúklinginn samfara því, að kipt er í liðinn, en þó munu fáir efast um, að slík lækning sje sjálfsögð. Þá sagði hv.þm. (B. J.), að strandlengja Íslands væri svo löng, að ókleift yrði að verjast innflutningi á bannvöru til landsins. Jeg er á sama máli og hv.þm. (B. J.) í því efni, en jeg hygg, að til sje annað ráð við því, sem auðvelt yrði að framkvæma. Það er að ríkisstjórnin hefði til umráða alla framleiðsluvöru landsins og sölu á henni. Ef svo væri, hefðu menn ekki gjaldeyri til að borga bannvöru sína með erlendis.

Jón Þorláksson Jeg hefi í hyggju að greiða atkv. með till. um að skipa nefnd þá, sem hjer er um að ræða. En þótt jeg geri svo, þá er það þó ekki af því, að jeg sje samdóma þeim ástæðum, sem standa á þskj. 25, eða hv.flm. (Þorst. J.) hefir nú látið í ljós. Jeg hygg, að flm. og frsm. skjöplist hjer í sama atriði og hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) í síðari hluta hinnar ágætu ræðu sinnar við 1. umr. fjárlaganna, sem sje í því, að vilja nú þegar koma fram með till. um það, til hverra ráðstafana beri nú að taka í fjármálunum, án þess að fyrir liggi skýrsla um niðurstöðu síðasta árs, því að á henni virðist mjer nauðsynlegt að byggja að nokkru leyti. Þá vil jeg leyfa mjer að minna á þá staðreynd, að því er snertir innflutningshöftin, að slíkar ráðstafanir verka oft í gagnstæða átt við það, sem til er ætlast. Það er og vitanlegt, að fólk er nú fastheldnara en áður á fje sitt, enda munu kaupmenn þeir, sem versla að mestu með ónauðsynlegan varning, hafa orðið þess tilfinnanlega varir. Innflutningur á slíkum vörum hefir farið stórum minkandi á síðasta ári. En svo þegar farið er að tala um algerð innflutningshöft á einhverri vörutegund, þá kemur óttinn um, að sú vara gangi brátt til þurðar, og með honum freistingin að birgja sig upp að þeirri vöru í tíma, ef hægt sje. Niðurstaðan verður því oft sú, að slík höft auka aðeins innflutning vörunnar, svo framarlega sem unt er að fá undanþágu eða undanbrögðum verður við komið. Eins og menn vita, er oft örðugt fyrir stjórnina að standa í gegn beiðnum um undanþágur, þegar hægt er að benda til þess, að vara sú, sem um er að ræða, sje upp gengin á staðnum. Með þessu vil jeg þó ekki segja, að jeg geti ekki felt mig við nein innflutningshöft. Jeg vildi aðeins mæla þessum varnaðarorðum, sem reynsla mín á innflutningshöftum hefir bent mjer til, hv.þm. til íhugunar. Jeg get vel verið því samþykkur, að heftur sje innflutningur á einstökum vörutegundum, sem eitthvað verulega munar um, og þá helst á þeim, sem allur almenningur notar, því að í því felst nokkur trygging gegn því, að höftin verði látin standa lengur en nauðsyn krefur. Hitt atriðið, að koma sölu afurða landsins undir eina stjórn, held jeg að hljóti að leiða til beins tjóns. Jeg held, að allir sjeu samdóma um það, að afurðir síðasta árs hafi selst yfirleitt með viðunandi verði, og var þó sú sala í höndum framleiðenda sjálfra. Sje jeg ekki, að nein ástæða sje að taka hana nú úr höndum þeirra. Þegar menn segja, að þessa þurfi til að hafa hemil á gjaldeyri þeim, er fáist fyrir afurðirnar, þá er auðsætt, að miðað er þar við ástand, sem var fyrir hálfu ári, en er ekki nú. Það ástand stafaði af óheppilegri afstöðu bankanna. Þá var það hreint gróðabragð fyrir útflytjendur að fara fram hjá bönkunum með gjaldeyri sinn, af ástæðum, sem allir munu þekkja. En nú hafa þeir breytt um stefnu. Jeg hefi fyrir skömmu spurt bankastjóra, hvort þeir haldi, að það verði haldið áfram með að fara fram hjá bönkunum með gjaldeyrinn, og hafa þeir svarað því neitandi. Verður þeirri ástæðu því ekki til að dreifa. Að lokum er því slegið föstu í niðurlagi ástæðnanna á nefndu þskj., að gengismunurinn sje þjóðinni í óhag. Þetta er ekki alls kostar rjett. Gengismunurinn er ekki öllum stjettum landsins í óhag. Framleiðendum er hann hreint og beint í hag. Ef þess vegna, eins og flestum ber saman um, ríður á því að halda framleiðendum uppi, þá er ekki hægt að neita, að gengismunurinn gerir sitt til þess. Það er þó ekki svo að skilja, að jeg vilji halda því fram, að gengismunurinn sje yfirleitt þjóðinni í hag, heldur vildi jeg aðeins benda á, að þetta ber einnig að taka með í reikninginn.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg hafði að vísu ekki ætlað mjer að taka þátt í umr. um þetta mál að sinni, en nokkur orð hv.þm. hafa gefið mjer tilefni til að leggja lítillega orð í belg. Jeg skal þá fyrst taka það fram, að mjer þótti hv.frsm. (Þorst. J.) taka nokkuð djúpt í árinni, er hann var að lýsa fjárhag landsins. Jeg býst við, að skoðun mín í því efni fari mitt á milli hans og hv.þm. Dala. (B. J.), sem mjer finst aftur á móti helst til bjartsýnn.  (B. J.: Nær minni þó)  . Annars þykir mjer vænt um, að hv.frsm. (Þorst. J.) hefir nú gerst liðsmaður minn í því að koma á innflutningshöftum. Það var ekki svo á síðasta þingi. Jeg man ekki til, að aðrir legðu þeim þá liðsyrði en hv.þm. Ak. (M. K.). En betra er seint en aldrei. Jeg skal líka benda á það, að það er ekki alls kostar rjett, sem hv.frsm. (Þorst. J.) sagði um síldarútveginn, að hann berðist nú í bökkum. Nú hefir fjöldi síldarútgerðarmanna sent beiðni til þingsins um endurgreiðslu á síldartollinum, af þeim rökum, að síldin hefir selst undir kostnaðarverði. Annars býst jeg við, að fjárhagsástand vort líti heldur ver út á pappírnum en það er í raun og veru. Jeg býst til dæmis við, að það sje ekki svo lítið af erlendum gjaldeyri í landinu, sem einstakir menn geyma og ætla sjer að nota síðar, og jeg held, að töluvert hafi verið borgað af erlendum skuldum síðastliðið ár umfram úttekt. Jeg vildi svo svara ræðu hv.þm. Dala. (B. J.) nokkrum orðum. Hv. þm. kvaðst fyrir löngu hafa ráðið til að hækka tolla ríkissjóðs í sama hlutfalli og dýrtíðin hefði vaxið. Ef þessari aðferð hefði verið framfylgt, þá hefðu tollarnir fjórfaldast eða fimmfaldast. Jeg skal játa, að þetta er rjett hugsað hjá hv.þm. Dala. (B. J.). En það er bara óframkvæmanlegt. Slíkar ráðstafanir hefðu mætt þeirri óánægju og mótþróa hjá þjóðinni, að þær hefðu vart mátt endast til lengdar. Jeg drep aðeins á þetta til að sýna, að það er ekki ávalt nægilegt að hugsa eftir rökrjettum reglum og ætla sjer að breyta eftir þeim. það er svo um hv.þm. Dala. (B. J.), að hann hugsar í sjálfu sjer rökrjett, en stundum „praktiskt“ óframkvæmanlega. Hvernig heldur hann, að því hefði t. d. verið tekið, að hækka sykurtollinn úr 15 aurum í 75 aura af kílói, eða tóbakstoll úr 8 kr. af kg. í 40 kr.? Nei, slíkt er ómögulegt, og í þessu fer hv.þm. Dala. (B. J.) eins og þeim manni, sem alt vill fara beint, af því að það er styst. En hann gætir þess ekki, að hinn mikli vegamálastjóri hins raunverulega lífs hefir lagt veginn í krókum og bugðum, og að sá, sem ætlar beint, lendir í fenjum, og það er skuldafenið, sem jeg óttast að hv.þm. Dala. (B. J.) leiði þjóðina í, því að hinn beini vegur, sem hann hefir bent á, er ófær. Sami hv.þm. (B. J.) sagði, að húsaleigu hjer hefði átt að lækka. Á hvern hátt átti að gera það? Jeg hjelt nú, að síðasta þing hefði skilist vel við það mál, með því að fela það þeim, sem best gat alt um það vitað, bæjarstjórninni í Reykjavík. Um viðskiftahöftin vil jeg ekki karpa í þessu sambandi. þá mótbáru, að eitthvað kunni að slæðast inn af þeirri vöru, sem bönnuð er, tel jeg varla svaraverða. Lítum á bannlögin. Eitthvað af víni er eflaust flutt inn, en hver mundi segja, að eins mikið vín komi inn í landið og ella? Nei, það eru jafnan smámunir, og ef aðalatriðin nást, þá megum vjer vera ánægðir. Hv. þm. Dala. (B. J.) kvað ekkert gert til þess að bæta markað íslenskra afurða. Jeg verð þá að segja, að dálítið er þó gert í því efni. Jeg veit ekki betur en að tveir fiskimatsmenn sjeu nýkomnir sunnan frá Spáni úr slíkum leiðangri. Hygg jeg, að þetta hafi flestum þótt rjett ráðstöfun.  (B. J.: Mjer líkar hún vel)  . Jeg veit það, en þá má hv.þm. ekki segja, að ekkert hafi verið gert. Jeg veit vel, að ekki dugir það eitt að hefta innflutninginn. Hefi jeg jafnan viðurkent þörf þess að auka framleiðslu og bæta söluskilyrði afurðanna. Stjórnin hefir nú líka sýnt viðleitni í þá átt. Hún hefir veitt aðstoð til þess að ná til landsins tveimur togurum, sem voru í smíðum, og áreiðanlega hefðu ekki komið til landsins án þessarar aðstoðar stjórnarinnar. Þetta ætti þó frekar að verða til þess að auka framleiðsluna en minka. Jeg mun greiða þessari till.atkv. mitt. Sjálfur stakk jeg upp á því við 1. umr. fjárlaganna, að slík nefnd yrði skipuð. Jeg gerði að vísu ráð fyrir, að það mundi verða í sambandi við Spánarsamningana, en það mál er ekki á dagskrá fyr en á morgun. Þetta kemur því á undan, en það gerir ekkert til.

Magnús Kristjánsson Það er líklega kunnugt öllum hv.þdm., hver mín skoðun var á þessu máli á síðasta þingi. Sú skoðun hefir ekki breyst síðan; ef nokkuð er, þá hefir hún heldur styrkst. Þá voru fremur fáir á mínu máli, en nú hygg jeg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að nú sjeu miklu fleiri, sem þá skoðun hafa, og það líklega meiri hluti landsbúa. Jeg tel því sjálfsagt að skipa nefndina og vona, að árangur verði af starfi hennar. Þá vildi jeg gera nokkrar athugasemdir út af ræðum tveggja hv.þm., þeirra þm. Dala. (B. J.) og 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Virtist mjer sumt það, er þeir ljetu sjer um munn fara, heldur af fljótfærni mælt og lítil rök fyrir. Jeg sný mjer þá fyrst að hv.þm. Dala. (B. J.). Mjer skildist á honum, að hann teldi það einu leiðina, sem líkleg væri til bjargar, að taka stórlán á stórlán ofan.  (B. J.: Hver sagði þetta?)  . Hv. þm. Dala. (B. J.) sagði það, en hann hefir ef til vill ekki vitað, hvað hann sagði. En hann ætti að vita, að lán verður að greiða aftur. Vitaskuld er það rjett, að auka þurfi framleiðsluna, en þar sem sami hv.þm. (B. J.) var jafnframt að tala um það, að eigi væri hægt að selja afurðir vorar, þá finst mjer þetta vera einkennileg hugsunarvilla. Það er sama sem að segja, að kasta beri stórfje í atvinnurekstur, sem ekki getur borið sig.  (B. J.: Það er víst búið að skifta um þm. í Dölunum, og þetta eru orð nýja þm.!)  . Það er nú jafnan talið lítilmannlegt að ganga frá töluðum orðum, en ef hv.þm. Dala. (B. J.) hefir skift um skoðun síðan áðan, þá sýnir það þó, að honum er ekki alls varnað. En þetta var hugsanagangurinn í ræðu hans, og hugsanavilla var það.  Þá er það hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hann kvaðst mundu leggjast á móti öllum viðskiftahöftum. Mig furðaði nú ekkert á því, en mig furðaði á því, hvernig hann rökstuddi það. Hann sagði, að hagur þjóðarinnar hefði batnað svo mjög nú undanfarið, að ástæðulaust væri að gera nokkrar ráðstafanir. Við þetta er aðeins það að athuga, að reynslan sýnir alveg hið gagnstæða. Fjárhagsvandræðin eru einmitt nú sem allra verst. Þetta eru því ljeleg rök. Þá var annað atriði. Hann sagði, að höftin yrðu til þess, að meira yrði keypt af bannvörunni en ella. Þetta er sama sem að segja, að þá væri mest keypt, þegar varan væri ekki fáanleg. Svona getur mönnum skotist, þótt skýrir sjeu, þegar málstaðurinn er hæpinn. Enn fremur var eitt, sem mjer þótti einkennilegt í ræðu þessa sama hv.þm. (J. Þ.). Hann virtist halda því fram, að það væri oss hagur, ef íslensk króna fjelli. Þá erum vjer ekki eins illa staddir og margir virðast halda. Þá er ekki heldur ástæða til þess að vera að hugsa upp ráð eða brjótast í ýmsum ráðstöfunum til þess að bæta úr ástandinu, því að krónan hefir fallið, og þá berumst vjer fyrirhafnarlítið að hinu þráða takmarki. Eftir þessari kenningu ættu Þjóðverjar að vera sú þjóð álfunnar, sem hvað best væri stæð, því að gjaldmiðill þeirra hefir fallið svo mjög, sem kunnugt er. Væri ekki óskandi, að vjer yrðum fyrir sama láni?

Jakob Möller Jeg vil aðeins gera grein fyrir atkvæði mínu. Jeg mun greiða þessari till.atkv. mitt. Hefi jeg þó ekki breytt skoðun minni á viðskiftahöftum frá því á Alþingi í fyrra. Jeg hefi sjeð, að störf síðasta þings og framkvæmdir hæstv. landsstjórnar í þá átt að ráða bót á peningakreppunni hafa ekki borið þann ávöxt, er menn bjuggust við, en af því hefi jeg ekki sannfærst um, að rjett sje að hverfa aftur að innflutningshöftum. Í þessu máli hafa tvær stefnur verið uppi. Önnur er sú, að reyna að bæta sem best lánstraust landsins og bankanna og bankasamböndin við útlönd, en hin er sú, að girða landið í höftum. Og það er seinni stefnan, sem hæstv. landsstjórn hefir sýnt mestan áhuga á að fylgja fram. Jeg kastaði þeirri spurningu til hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) við 1. umr. fjárlaganna um daginn, hvers vegna ekki hefði verið stranglega gerbannaður innflutningur á ónauðsynlegum vörum. Hann kvaðst ekki hafa haft heimild til þess, og jafnvel ekki fengið því ráðið. En þetta er ekki rjett. Heimildin er til, enda hefir stjórnin verið að káka við höft, enda þótt lítinn ávöxt hafi borið. Það er því undarlegt að heyra hæstv. ráðh. (M. G.) vera að ala á þessu. Og hafi hann ekki fengið því ráðið, sem hann áleit hið eina rjetta, þá hefði hann átt að gera það, sem hver ráðherra á að gera undir slíkum kringumstæðum og hann veit vel hvað er. Það er nú eiginlega ekki í mínum verkahring að áfella stjórnina í þessu efni, en hitt er skylda mín, að áfella hana fyrir að hafa ekki gert það, sem hún lofaði á síðasta Alþingi. Stefna meiri hlutans þá var sú að bæta bankasamböndin út á við, og í því skyni að efla Íslandsbanka samþykti þingið einmitt lögin um hlutakaupin í bankanum og um lántökuheimild í því skyni. Þá lofaði hæstv. landsstjórn því, ef þau frv. yrðu samþykt, að fara að vilja meiri hlutans og sjá um, að bæta peningamarkað vorn út á við. Frv. voru samþykt, lánið er tekið. Enn stendur þó alt við sama um viðskiftin út á við, og ekki bólar á því, að bankarnir geti „yfirfært“, frekar en áður. Það verður ávalt álitamál, hvaða vara sje óþörf, ef banna á innflutning á ónauðsynlegri vöru; hins vegar er þess að gæta, að jafnvel nauðsynjavöru má eyða svo, að í óhófi sje. Verður varla komið í veg fyrir, að fólk eyði, meðan peningar eru til, ef það er annars svo gert. Innflutningshöft á einstaka vörutegundum ná því aldrei tilgangi sínum. Þetta hefir orðið reynslan annarsstaðar, enda hafa allar þjóðir horfið frá þeirri stefnu. Hv. þm. Ak. (M. K.) þykir þetta þungskilið, en þetta er reynslan, bæði erlendis og hjer. En í annan stað er þess að gæta, að höftin verka oft þveröfugt við tilganginn. Innflutningshöftin hjer áttu sinn þátt í því, að gjaldeyrisverslunin fór utan hjá bönkunum. Í fyrstu var sem sje farið þannig að, að þeir einir voru látnir fá innflutningsleyfi, sem höfðu erlendan gjaldeyri á reiðum höndum. Þegar bankarnir svo neituðu mönnum um erlendan gjaldeyri, var leitað til einstakra manna. En það er ekki heldur það, sem einkum kreppir að okkur nú, að of mikið sje flutt inn. Vöruinnflutningur hefir einmitt stórum minkað síðastliðið ár, síðan innflutningshöftunum var af ljett. Það eru þá gamlar „syndir“, sem vjer eigum nú að gjalda. Það eru skuldirnar frá fyrri árum, sem þvælast fyrir. Landið þolir ekki lánstraustsspjöll þau, sem leiða af ógreiddum erlendum skuldum. Þær fella gjaldeyri okkar í verði, sem í raun og veru átti að standa betur en dönsk króna. 1920 nam vöruinnflutningur Dana um 3 miljörðum króna, en útflutningur aðeins 1¼ miljarð. 1921 var innflutningur 100 miljónum meiri en útflutningur, og þó hefir gjaldeyrir þeirra stigið mjög í verði á því ári. Verslunarjöfnuður okkar er betri. Samkvæmt skýrslum þeim, sem hægt var að fá á síðasta þingi, átti meira að hafa verið flutt út en inn á árinu 1919, og innflutningur alls ekki að hafa orðið meira en 5 milj. meiri en útflutningur á árinu 1920. Síðastliðið ár má telja vafalaust, að útflutningur hafi verið meiri en innflutningur. Og þó fellur okkar gjaldeyrir í verði. Þetta stafar af því, að við þolum ekki fljótandi skuldir. Viðskiftaveltan er svo lítil. Ekkert er gert til þess að binda þessar skuldir, og þó er auðsætt, að einmitt á því ríður mest. Hefði stjórnin komið ríkisveðbankanum á stofn og reynt að selja brjef hans erlendis, mundi að öllum líkindum mikið af þessum skuldum greitt. Tryggingarfjelögin hefðu eflaust sjeð sjer hag í því að kaupa brjefin. Þau hefðu fengið þau með afföllum hjer, og svo hefðu afföllin af íslensku krónunni komið í ofanálag. Með þessu hefði mátt halda gjaldeyrinum uppi. Jeg er sammála hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) í því, að gengismismunurinn er gróði einstökum mönnum, en yfirleitt verður hann okkur tjón; reynsla annara þjóða sannar okkur þetta. Þýskur varningur er ódýr, sökum hins sífallandi gengis, og líkt má segja um norskar vörur, þær eru ódýrari en danskar, en hjá báðum verður sú niðustaða, að menn fá minna verð fyrir vörurnar. Þær verða því minna virði, sem gengið lækkar meira. Á sama hátt falla líka fasteignirnar í verði, miðað við erlendan gjaldeyri. Útlendingar geta keypt upp bestu eignirnar fyrir lítið verð. Gengisfallið er því tvímælalaust þjóðarböl. Það, sem mestu varðar, er að vinna bug á dýrtíðinni, svo að atvinnuvegirnir fái borið sig. Hitt er skottulækning, að láta gjaldeyrinn falla, til þess að framleiðendur fái nógu háa krónutölu fyrir varning sinn. Það hlýtur að koma fyr eða síðar að skuldadögunum. En til þess að draga úr dýrtíðinni þarf að hækka gengið, því að verðfall gjaldeyrisins heldur dýrtíðinni við. Menn fjarskast út af því, að lánspostularnir vilji taka ný lán, en þetta er misskilningur, því hjer er ekki í raun og veru um það að ræða að taka ný lán, heldur aðeins að semja um gamlar skuldir, sem verða að greiðast. Hvað 2. lið till. viðvíkur, að koma sölu útfluttra afurða undir eina stjórn, er það að segja, að jeg álít betra, eigi einhver höft að vera, að haft sje frekar eftirlit með útflutningi en innflutningi. En jeg hefi þó ekki góða trú á því. Reynslan gefur ekki tilefni til þess. Ekki hepnaðist vel afurðasalan, þegar einkasalan var á henni hjer um árið, vegna kröfu bandamanna. Kjöttunnan seldist t. d. fyrir 100 kr. minna en hægt var að fá fyrir hana haustið 1918. Af útflutningsnefndinni tók fiskhringurinn við. Er öllum kunnugt, hvernig fór fyrir honum. Má öllum þó ljóst vera, að fiskhringurinn hefir ekki orðið fyrir stórtjóni að gamni sínu, og að þeir menn, sem þar rjeðu, hafi fengið þá menn, er þeir treystu best, til þess að standa fyrir sölunni. Mundi nú stjórnin geta farið öðruvísi að en fela sínum bestu mönnum söluna, og geta þeir þá ekki brugðist, eins og hinir? Það er einmitt hið mesta glapræði að koma allri afurðasölunni á eina hönd, vegna þess, hve gífurlegt tjónið verður, ef illa fer. Auðsætt er, að þó að sala mistakist fyrir einstökum mönnum, þá verður tjónið eigi jafnstórkostlegt fyrir heildina. Til þess að hafa hönd í bagga með gjaldeyrinum, þarf ekki heldur einkasölu. En yfirleitt má gera ráð fyrir því, að öll þvingun í þeim efnum verði óvinsæl, og kemur ekki til mála að grípa til slíks, nema alveg óhjákvæmilegt sje. Áður en nokkuð slíkt verður gert ber því að reyna til þrautar aðrar leiðir, sem bent hefir verið á, og þá fyrst og fremst að afla bönkunum nægilegs lánstrausts, svo að þeir geti yfirfært eftir þörfum. Takist það, mun gjaldeyrisverslunin sjálfkrafa leita aftur í eðlilegan farveg og öllum vandræðum ljetta af.

Fjármálaráðherra (M. G.) Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að stjórninni hefði mistekist að framkvæma innflutningshöftin, en jafnframt sagði hann þó, að ómögulegt væri að hefta innflutninginn. Hann undrast því yfir, að stjórninni skuli eigi takast að framkvæma ómögulega hluti. - Mikil er trú hans á stjórninni. Annars má hv.þm. (Jak. M.) vera það vel kunnugt, frá umr. í fyrra, að alt gekk út á það, að draga úr innflutningshöftunum, og atvinnumálaráðherrann sá sjer því eigi fært að beita innflutningshöftunum frekar en gert var. Þá var hv.þm. (Jak. M.) að ávíta stjórnina fyrir það, að hún hefði ekki greitt fyrir viðskiftum bankanna út á við. Stjórnin hefir þó tekið lán, og það var hans eina bjargráð í fyrra. Þá áleit hann, að það eitt væri nóg. Það má að vísu deila um, hversu stórt lánið hafi átt að vera, en þm. (Jak. M.) hefir ekki viljað nýtt lán, og bendir það til þess, að lánið í fyrra hafi verið nógu stórt. Þá sagði hann, að setja hefði átt á stofn veðbanka, svo að selja mætti verðbrjef í Danmörku. En það hefir nú verið spurst fyrir um tilboð í verðbrjef frá útlöndum, en tilboðin hafa verið svo lág, að eigendurnir hafa ekki viljað selja. Ekki er líklegt, að komið hefðu hærri tilboð í verðbrjef hins nýja banka. Á sama máli er hinn tilvonandi bankastjóri þessa nýja banka, því að honum var falið að reyna fyrir sjer um tilboð, ef hann áliti það færa leið, en hann hefir ekki gert það. Þá sagði sami hv.þm. (Jak. M.), að gengið skapaðist af áliti annara þjóða á okkur. En þetta er ekki rjett, sem sýna má með dæmi. Maður, sem á fje hjá oss, getur haft brýna þörf fyrir að brúka það þegar í stað. Hann getur þá neyðst til að selja það með afföllum, til þess að fá peningana strax, þótt hann annars telji okkur örugga skuldara. Hann sagði, hv.þm. (Jak. M.), að bankarnir ættu að vera svo öflugir, að þeir gætu annast utanlandsviðskifti, og það jafnvel þótt högum vorum væri þannig háttað, að við keyptum meira inn en við flyttum út. En mjer er spurn: Hvar á að taka mismuninn, ef þannig fer ár eftir ár? Það er ekki hægt á annan hátt en með nýju láni. Þá er komið að sama punktinum og í fyrra, að taka ný lán, en þá pólitík get jeg ekki fallist á.

Jakob Möller Jeg verð að standa upp til þess að leiðrjetta ýmsan misskilning hjá hæstv. fjármálaráðherra (M. G.). Hann sagði, að jeg hefði sagt, að bankarnir ættu að vera færir um að annast utanlandsviðskifti, jafnvel þótt framleiðslan væri minni en innflutningurinn, og spurði, hvernig slíkt endaði, ef þannig gengi ár eftir ár. En það er auðvitað, að slíkt getur ekki átt sjer stað til lengdar, enda hefi jeg ekkert sagt í þá átt. En bankarnir hafa önnur ráð til að hafa hemil á eyðslunni og koma jafnvægi á þetta. Þeir hljóta sem sje, þegar svo er komið, að eyðslan er orðin meiri en framleiðslan, að kippa mjög að sjer hendinni um lánveitingar. Ef þeir gera það, þá verður ómögulegt til lengdar að flytja meira inn en út, eða eyða meira en aflað er, því að menn taka þó ekki seðla upp úr grjótinu. Hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) sagði, að lánstraustið eða álit manna skapaði ekki gengið. Jeg sagði nú ekki beinlínis, að það skapaði gengið, en væri hins vegar mestu valdandi um það. Dæmið, sem hann tók um manninn, sannar ekki það gagnstæða, því að einmitt það verð, sem hann fær fyrir innieign sína hjá okkur, skapast af áliti því, sem kaupandinn hefir á okkur. Hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) sagði, að jeg gerði lítið úr því, hvort útflutningur og innflutningur stæðist á. Þetta er misskilningur. Aðalatriðið er, að útflutningurinn sje meiri en innflutningurinn. En hitt er annað mál, að þótt innflutningur sje meiri, má koma í veg fyrir það, að gjaldeyririnn falli niður úr öllu valdi, enda alkunnugt frá fyrri árum, að ýms lönd hafa flutt meira inn en út, án þess að það hafi orðið að tjóni. Þá var hæstv. fjrh. (M. G.) mjög ánægður með gengishagnaðinn á enska láninu. Mjer kom það sannast að segja mjög á óvart. Sá maður, sem á öðru þinginu fyrirlítur að taka lán, þótt miljónir mætti taka á þurru landi, gleðst nú á þessu þingi yfir gengishagnaði, sem tekinn er úr vösum landsmanna sjálfra. Ef lánið hefði verið tekið 1920, hefði gengishagnaðurinn verið tekinn á þurru landi, en nú fæst hann aðeins með því að lækka íslensku krónuna í verði. Þá mintist hann á framkvæmd innflutningshaftanna og kvað atvinnumálaráðherra ekki hafa treyst sjer til að framkvæma þau án viðskiftanefndar. En hvers vegna vildi stjórnin þá halda í höftin, og gerði meira að segja ráð fyrir, að þau yrðu aukin? En annars skil jeg ekki í því, að ekki sje hægt að banna innflutning á fleiri eða færri vörutegundum, án þess að hafa nefnd til að banna hann.

Fjármálaráðherra (M. G.) Hv. 1 þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að jeg hefði misskilið öll atriðin í ræðu sinni. Ef svo er, þá fæ jeg ekki betur sjeð en að við sjeum sammála, en jeg var að svara honum af því, að jeg hjelt, að hann væri mjer ósammála. En mjer er líklega heimilt að svara þessari síðari ræðu. Hv. þm. (Jak. M.) mintist á innflutningshöftin, eins og oft áður. Jeg man í fyrra, að hann sagði, að það hefði verið skilin eftir ögn af þeim til þess að stjórnin þyrfti ekki að svínbeygja sig. Nú heldur hann því fram, að stjórnin hafi haft ótakmarkaða heimild frá þinginu í fyrra. Hann sagði, hv.þm. (Jak. M.), að mismunur á útflutningi og innflutningi mundi lagast af sjálfu sjer, eða ef það færi ekki á þann veg, þá gætu bankarnir haft hönd í bagga með því, að menn keyptu ekki inn óþarfa. En jeg þori nú ekki að treysta því. Jeg hefi talað um þetta við bankastjórana hjerna, en þeir segjast ekkert fá við slíkt ráðið; allir þykjast auðvitað þurfa að kaupa inn nauðsynjavöru, og þeir hafa engin tök á að ósanna það. Þá sagði þm. (Jak. M.), viðvíkjandi dæminu um manninn, sem jeg tók í fyrri ræðu minni, að tilboð það, sem hann fengi í fje það, er hann á inni hjá oss, skapaðist af áliti kaupandans á okkur. En það þarf ekki að vera. Það þekkist í viðskiftum, að menn nota sjer neyð annara, er þeim liggur á peningum, eins og jeg gerði ráð fyrir um manninn, og gera því lægra tilboð en ella, og óviðkomandi áliti kaupandans á þeim, sem ávísunin hljóðar á. Þá undraðist hv.þm. (Jak. M.), að jeg skyldi gleðjast yfir gengishagnaðinum núna. Það er rjett, mjer þótti gott, að gengishagnaður varð, úr því að lánið var tekið, en hins vegar vil jeg aldrei taka lán í þeim einum tilgangi að „spekúlera“ með gengið. Þar sem hann talaði um, að gengishagnaðurinn væri tekinn úr vösum landsmanna, þá skildi jeg ekki, hvað hann fór.

Jón Þorláksson Jeg verð að segja það, að það er dálítið erfitt að eiga orðastað við hv.þm. Ak. (M. K.), því að hann á bókstaflega ómögulegt með að hafa eitt einasta orð rjett eftir manni. Minni hans er svo ótrútt, að undrum sætir. Og þótt hann keppist við að skrifa upp eftir manni undir umræðum, þá er eftirtektin svo sljó, að alt verður skakt hjá honum. Þá sýndu og ummæli hv.þm. (M. K.), að það er heldur þýðingarlítið að prenta þingtíðindin, því að þótt þar standi skýrum stöfum prentuð afstaða mín til þessa máls á síðasta þingi, þá segir hv.þm. (M. K.) nú alveg rangt frá um hana. Hann sagði, að jeg væri nú eindregið á móti öllum verslunarhöftum yfirleitt, svo sem jeg hefði einnig verið á síðasta þingi. En þetta er hvorttveggja rangt. Jeg tók það fram á síðasta þingi, að jeg væri fús á að vera fylgjandi innflutningshöftum á óþarfa, ef menn vildu banna þær vörur, sem um munaði til gjaldeyrissparnaðar. Og það tók jeg einnig fram nú. Jeg nefndi tóbak í fyrra. En í stað þess að vera því fylgjandi að hefta innflutning á því, þá hefir hv.þm. Ak. ýtt undir innflutning á því, með því að koma því til leiðar, að landsstjórnin tæki í sínar hendur einkasölu á því, honum sjálfum og öðrum góðum vinum sínum til framfæris.  (M. K.: Flóaáveitan! Flóaáveitan!)  . Þá sagði hv.þm. (M. K.), að jeg hefði sagt, að öll innflutningshöft yrðu til þess, að meira yrði flutt inn og keypt af vörum. En jeg sagði það aðeins um þau höft, sem hægt er að koma við undanþágum eða undanbrögðum. Og það er rjett, eins og jeg sýndi þá fram á. Þá kvað hann mig hafa sagt, að hagur væri að því fyrir þjóðina, að gjaldeyririnn fjelli. En þetta er auðvitað rangfærsla. En hitt er annað mál, að jeg álít það nokkuð fljótfærnislega ályktað að telja það þjóðinni í óhag, sem er einni stjettinni til óhagnaðar, en annari til hagnaðar. Rök þau, sem hv. samþm. minn (Jak. M.) hafði fram að færa, eru því mjög veik. Reynslan hefir sýnt, að þjóðir með lágu gengi geta selt framleiðsluvörur sínar. En þær þjóðir, sem það geta, komast hjá því mesta böli, sem við er að stríða nú á tímum, en það er atvinnuleysið. Standa þær þjóðir því litlu betur að vígi, sem háa gengið hafa, ef þær geta ekki selt útflutningsvörur sínar. Annars kemur hjer margt fleira til athugunar, og kannske erfitt að gera þar upp á milli. Jeg get ekki neitað því, að jeg hafði dálítið gaman af kappræðu hæstv. fjrh. (M. G.) og hv. samþm. míns (Jak. M.) um gengishagnaðinn eða gengistapið á enska láninu, því það, sem þeir höfðu fram að færa, var tómur hugarburður. Það getur hvorki verið að ræða um gengishagnað eða gengistap við lántökur stafandi af gengisbreytingum íslensku krónunnar. Við þurfum nákvæmlega jafnmörg sauðarkrof eða saltfisksskippund í rentur og afborganir þess láns, er við tökum, hvort sem okkar króna stendur hátt eða lágt. Eins og stendur er enska pundið fyrir neðan gullverð; hækki það, er það okkur tap; við verðum þá að greiða meira. En annað mál er það, að með því að lánið á að endurgreiðast í enskum pundum, þá hafa gengisbreytingar pundsins móts við gull áhrif á greiðslukostnað okkar. Jafnfávíslegt tal var og glamur það um að taka gengislán í Ameríku á meðan dollarinn stóð sem hæst, til þess að fá með því „gengisgróða“ Íslandi til handa. Dollarinn var þá í gullverði, og við hefðum orðið að láta nákvæmlega jafnmikið af vörum fyrir rentum og afborgunum lánsins, hvað sem okkar krónu leið.

Magnús Kristjánsson Jeg sje ekki að það þýði að fara öllu lengra inn á málið sjálft en þegar er gert. Stend jeg því aðallega upp vegna árása þeirra, er jeg hefi sætt vegna ræðu minnar. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gat engin rök fært gegn ummælum mínum, eins og ekki heldur var við að búast, en heldur, að það sje nóg að fullyrða, að eftirtekt mín sje sljó. En þótt svo væri, þá er því að svara, að ekki sje betra að eiga orðastað við þann þm., sem ekki vill muna stundinni lengur hvað hann segir. Að minsta kosti er það kunnugt um þennan hv.þm. (J. Þ.), að honum verður ekki mikið fyrir að eta ofan í sig meginið af því, sem hann hefir sagt, enda þótt skrifað sje jafnóðum og hann talar. Annars ætla jeg ekki að fara út í brigslyrði þm. (J. Þ.). En skjóta mætti því að honum, að þeir, sem búa í glerhúsi, ættu að gæta sín og hætta sjer ekki út í það, sem þeim er ófæra.  (J. Þ.: Við sjáum til!)  . Já, við sjáum til, hvor hallara fæti stendur áður en lýkur. Hann var enn, þessi hv. sami þm. (J. Þ.) að burðast við að fóðra þessa reginkórvillu sína, að enginn skaði væri að lágu gengi, en fórst það, sannast að segja, næsta ófimlega. Þó viðurkendi hann, að einstakir menn græddu á því, og þess vegna væri það gott. En jeg lít nú svo á, að taka eigi meira tillit til fjöldans og þess óhagnaðar, sem hann hefir af lága genginu, heldur en þó að einstaka menn velti sjer í gróðanum. Segi jeg svo skilið við þennan hv.þm. (J. Þ.). Þá væri ástæða að svara hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), en jeg sleppi því þó og geymi það þangað til seinna, enda yrði það of langt að þessu sinni. Þó var eitt í ræðu hans, sem þegar verður að mótmæla. Hann sagði, að S. Í. S. hefði tekist ver að selja afurðir landsmanna heldur en kaupmönnum. Þessu leyfi jeg mjer að mótmæla sem algerlega ósönnu og órökstuddu. Þó að tregða yrði á í bili hjá Sambandinu um söluna, þá hefir það lagast. Enda mætti leiða mörg rök að því, að kaupmönnum gekk ekki betur, en þá yrði að fara svo langt inn á málið, að umr. lengdust til muna. En framboð afurða okkar á mörgum höndum og í smærri stíl eru vandræði og valda þjóðinni í heild sinni hinu mesta tjóni. Á þessu vill till. ráða bót, og væri þá betur, að svo mætti takast. Er svo rjett að eyða ekki fleiri orðum um þetta mál að sinni. Það mun nógur tími að gera það þegar nefndin leggur fram álit sitt.

Bjarni Jónsson Það er sjálfsagt að vera stuttorður, enda tók jeg alt það fram í hinni fyrri ræðu minni, er jeg segja vildi. Hæstv. fjrh. (M. G.) svaraði mjer svo, sem átt hefði jeg eingöngu við núverandi stjórn. En jeg stefndi lengra fram og átti við fleiri þing og fleiri stjórnir. Og því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði um verðlagsskrármálið, verð jeg að mótmæla. Samkvæmt verðlagsskrá er goldið sama verð eftir sama verð mæli, þó að verðmiðill falli eða hækki. Og þó að krókavegir náttúrunnar sjeu margvíslegir og hæstv. fjrh. (M. G.) órannsakanlegir, þá er þó hverjum og einum óhætt að hugsa rjett og vilja vel, að komi á rjettan stað niður. Það var ekki af því, að jeg vildi draga fjöður yfir það litla, sem gert hefir verið til þess að bjarga landinu úr fjármálakreppunni, að jeg sagði, að það eina, sem gera þyrfti, væri að auka framleiðsluna og bæta markaðinn. Ekki býst jeg og við, að margir sjeu hjer innan veggja, er misskilið hafa þessi orð mín, eins og hv.þm. Ak. (M. K.), enda mun hann hjer ekki andlega staddur, þó að allir sjái líkamann í þingmannssætinu. Svo verð jeg að álykta, þar sem þm. leyfir sjer upp í opið geð allra þeirra votta, er ræðu mína heyrðu, að hafa eftir mjer orð, sem jeg hefi aldrei talað, og nota þau svo til persónulegra árása á mig. Má slíkt ástand, sem það, er þm. (M. K.) er í, næsta kynlegt vera, og erfitt að gera sjer grein fyrir því. Sjest hefir í skáldsögum, að konur þær, sem fyrst eiga að fæða, gangi í þungum þönkum og sjeu annars hugar. Ef til vill er líkt ástatt fyrir þm. (M. K.), að hann gangi með þann þunga, er truflar allar hans hugsanir, eða þá að eins sje um hann og mann þann, er Drauma-Jói var nefndur. Hann sá marga þá hluti gerast í veröldinni, er aðrir menn sáu ekki, enda voru það draumsýnir. Sje þm. (M. K.) líkur Drauma-Jóa, þá er síst að furða, þó að hann hafi dreymt, að nýr þm. væri kominn úr Dölum. Og eftir innræti mannsins og hyggindum var eðlilegt að ætla hinn nýja þm. heimskari þeim, er nú fer með umboð Dalamanna. Annars er þess ekki langt að minnast, að sami hv.þm. Ak. (M. K.) sást á þembingsreið hjer í deildinni  (M. K.: Það var þm. Dala. (B. J.))  . Já, það var þm. Dala., sem vakti eftirtekt á þessu fyrirbrigði og ljet svo um mælt, að þm. leitaði sjer stoðar hjá kjósendum sínum. Nú þykist jeg vita, að þm. (M. K.) muni hafa fylgt því ráði, en Akureyringar ekki hirt um að hjálpa honum af baki, er þeir sáu, hvers eðlis reiðskjótinn var. Mun þm. (M. K.) því orðinn samvaxinn tryppi þessu, og má því vænta, að það sje ekki í síðasta sinni í dag, að hann sjáist lemja fótastokkinn hjer í deildarsalnum.

Jakob Möller Það er ekki af því, að jeg þurfi að svara hæstv. fjrh. (M. G.), að jeg stend upp; hann hefir ekkert af því hrakið, er jeg sagði. Heldur er það vegna þessarar reginvillu hv. samþm. míns (J. Þ.) um gengismuninn, að jeg get ekki orða bundist. Að vísu geri jeg ráð fyrir, að hann sjái, hversu fráleit hún er, þessi skoðun hans, en sje ekki neinu slíku að heilsa, þá vil jeg taka svolítið dæmi og reyna að gera honum það skiljanlegt. Við skulum gera ráð fyrir, að jeg skuldi 100 þús. kr. - vitanlega skulda jeg ekki svo mikið - og til þess að greiða þessa upphæð tek jeg lán í Danmörku, ef jeg þá fæ það. Taki jeg lánið nú þegar, þarf jeg ekki nema 60–70 þús. kr. til þess að greiða skuldirnar. Lán þetta greiði jeg svo, þegar okkar króna stendur í pari, og hefi jeg þá grætt 30–40 þús. kr., saman borið við það, að skuldirnar hefðu staðið óhreyfðar í íslenskum krónum hjer í bönkunum, að upphæð 100 þús. kr. Þetta myndi jeg hiklaust gera, ef jeg bæði gæti og þyrfti þess með, og þrátt fyrir skoðanir hv. samþm. míns (J. Þ.) á gengismálinu. Annars vil jeg ráðleggja hv. samþm. mínum (J. Þ.) að birta þessar skoðanir sínar víðar en í þingsalnum, svo að almenningi gefist kostur á að sjá þær og kynnast þeim. Einkum er þetta bráðnauðsynlegt, ef hætt yrði nú við að prenta Alþingistíðindin, enda hlýtur honum að finnast nauðsynlegt að leiðrjetta misskilning fjöldans á þessu máli. Og efast jeg þá ekki um, að hv. samþm. minn (J. Þ.) yrði frægur að makleikum.

Jón Þorláksson Má jeg gera örstutta athugasemd. Jeg neita ekki, að einn Íslendingur geti haft fje af öðrum í þessu efni, en þegar landið er tekið sem heild, er gróðinn enginn. Hv. samþm. minn (Jak. M.) gleymdi því, að þegar hann ætlar að borga stóra lánið sitt í Danmörku, og íslenska krónan er stigin, þá eru afurðir landsins fallnar í sama hlutfalli að íslensku krónutali, svo að landið þarf að láta jafnmikið af vörum fyrir greiðslunni eins og áður, meðan íslenska krónan stóð lægra. Að vísu skal jeg ekki neita því, að ef hv. samþm. minn (Jak. M.) er heppinn, þá getur hann látið aðra landsmenn sína borga eitthvað af skuldinni.

Magnús Kristjánsson Má jeg líka gera stutta athugasemd. Hv. þm. Dala. (B. J.) hjelt mig vera að dreyma. En það er nú svona með þessa andans menn, að þeir eru oft annars hugar þegar um praktiska hluti er að ræða. Þeir hafa sína veröld fyrir sig, og er því trúlegt, að skáldið frá Vogi hafi verið í öðrum heimi á meðan hann flutti þessar ræður sínar, og því rjettast að taka hann ekki alvarlega. En þar sem hann er að tala um þm. skifti í Dölunum, þá verð jeg nú að líta svo á, að það gæti ekki talist skaði fyrir Dalamenn, þó að þaðan kæmi annar þm., sem væri ekki í alla staði líkur þeim, sem nú er. Að minsta kosti að hann hefði dálítið meira af þeim hyggindum, sem í hag koma.

Jakob Möller Það er aðeins örstutt athugasemd. Dæmi það, sem jeg tók af einstaklingsskuldaskiftum, til að skýra fyrir hv. samþm. mínum (J. Þ.), hvernig gróði af gengismun við lántöku geti átt sjer stað, á alveg eins við, þegar um skuldaskifti ríkisins, eða heildarinnar, við útlönd, er að ræða.

Bjarni Jónsson Jeg skal einnig vera mjög fáorður. Það er aðeins auðmjúkt þakklæti til hv.þm. Ak. (M. K.). Jeg hefi aldrei hjer á þingi heyrt jafnklaufalega afsökun og þá, er hann hafði fram að færa, til varnar frumhlaupi sínu. Sýnir það best, að samviskan hefir slegið hann. Hann er að bregða mjer um, að jeg hafi ekki hyggindi, sem í hag koma. „Maður, líttu þjer nær, liggur í götunni steinn“. Ætli það væri ekki full þörf á að reikna fleiri út, t. d. þá, sem hyggindi hafa, er í óhag koma. Það ætti þm. þessi (M. K.) að athuga, og líta svo í eigin barm. Um mig verður aldrei sagt með sanni, að aðrir menn hafi haft óhag af mjer. En verður það sama sagt um hv.þm. Ak. (M. K.)? Því mun þjóðin svara á sínum tíma.