Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjhn. (Þórarinn Jónsson) Þegar fjárlögin voru til 2. umr. gat fjhn. ekki gert neinar breytingar við tekjuhlið þeirra, því að tekjuaukafrv. voru þá í meðferð þingsins, og varð engan veginn sjeð, hvernig þau myndu verða afgreidd. Nefndin frestaði því þessu, þar til nú, að fjárlagafrv. kom aftur frá háttv.Ed. En fyrir 3. umr. fjárl. í Ed. varð þó að ráði milli fjárhagsnefnda beggja deilda að gera í samráði breytingar í þessa átt, eða ákveða tekjuhliðina eftir því, sem þá mátti búast við, að skattafrv. og önnur tekjuaukafrv. yrðu afgreidd. En þessi athugun var gerð mjög fljótlega, svo að fjhn. hefir nú leyft sjer að koma fram með nokkrar breytingartill. við tekjuhliðina. Var ásetningurinn að fara sem gætilegast í sakirnar og áætla tekjurnar varlega, svo að frekar yrði ávinningur. Ein ástæða fjhn. til að hækka liðina var sú, að gjöldin hafa verið ákveðin hærri en áður hefir verið. Hafa gjöldin til sjúkrahúsa t. d. verið ákveðin sem næst jafnhá, sem þau voru áður, meðan fjárhagstímabilið var 2 ár; eru því líkindi til, að hjer sparist eitthvað, eða að minsta kosti fari ekki fram úr áætlun. Nefndin hefir þó ekki viljað treysta mikið á þetta. Að svo búnu vil jeg snúa mjer að hinum einstöku liðum. Kem jeg þá fyrst að fasteignaskattinum. Hann var ákveðinn í Ed. eitthvað nálægt 270,000 kr., í samræmi við frv. eins og sú deild afgreiddi það. Hjer í deildinni var fasteignaskatturinn lækkaður svo, að hann mun ekki gefa af sjer nema 210.000 kr. En þessa till. gerði fjárhagsnefnd með það fyrir augum, að háttv.Ed. mundi samþykkja frv. í þeirri mynd, sem það fór hjeðan. Er þessi liður ábyggilegur. Því var tekju- og eignarskatturinn færður upp um 50.000 kr. Var þessi skattur ákveðinn í Ed. 650.000 kr. Er erfitt að segja um það, hvað skattur þessi kann að gefa; mun tekjuskatturinn sennilega gefa minna en eignarskatturinn, því að ef framtal yrði nokkurn veginn rjett, ætti hann að gefa talsvert. Tekju- og dýrtíðarskatturinn fyrir árið 1920 var um 800.000 kr., eða hærri en báðir þessir skattar eru áætlaðir til samans. Sýndist nefndinni áætlun skattsins í stjórnarfrv., 1 miljón kr., ekki vera óvarleg, þótt nefndin hafi ekki viljað ganga lengra en hjer er farið. 3. brtt. var við vitagjöldin. Voru þau í Ed. áætluð 100.000 kr., en nefndin hefir fært þau upp í 140.000 kr. Held jeg, að hjer sje ekki óvarlega farið, því að 1920 voru þau 163 þús. kr. Eru líkur til þess, að ekki dragi það úr siglingum. Næsti liður er áfengistollurinn. Hann er áætlaður hjá Ed. 200.000 kr., en fjhn. hefir hækkað hann um 50.000 kr. Um þennan lið er það að segja, að tollur þessi hefir farið vaxandi hröðum fetum; má því ætla, að hjer sje mjög varlega farið, því að hann er mun lægri en 1919, og 55.000 kr. lægri en inn er komið 1920. Næsti liður er tóbakstollurinn. Áætlaði Ed. hann 500.000 kr., en fjhn. hefir hækkað hann í 600.000 kr. 1919 var tollur þessi 704.608 kr. og 1920 er hann 619.000 kr. Stafar sú lækkun af teppunni, sem var á innflutningi síðastliðið ár. Býst nefndin við, að þessi tollur fremur hækki. Þá er vörutollurinn. Ed. hafði áætlað hann 1 miljón kr., en nefndin fært hann upp um 200.000 kr. Verður ekki greinilega sagt um það, hvaða áhrif breytingar á lögunum, sem nú voru gerðar, kunna að hafa. Var margt fært undir ódýrari liði, en þeir líka aftur á móti hækkaðir. Þessi tollur var 1919 993.000 kr., en 1920 var hann orðinn 1.374.000 kr. Er hann nú áætlaður að mun lægri en 1920, eða 1 milj. og 200 þús. kr. Þá er næsti liður, símatekjurnar. Voru þær áætlaðar hjá Ed. 800.000 kr., en fjhn. hefir hækkað þær um 200.000 kr. Hafa tekjur þessar farið sífelt vaxandi. Árið 1919 voru þær 814.177 kr., en 1920 voru þær rúm 1.000.000 kr. Á fyrstu 3 mánuðum á þessu ári fóru tekjurnar lækkandi, en nú eru þær orðnar jafnháar sem áður, og eru líkur á því, að þær haldist áfram, því að nú er verið að bæta við línu til Borðeyrar, sem ástæða er til að ætla, að muni gefa allmiklar tekjur af sjer. Auk þess verður lögð ný lína á þessu sumri, Kálfshamarsvíkurlínan, sem vissu má telja fyrir að gefi álitlegan tekjuauka. Sýnist því varlega farið, þó að liðurinn sje áætlaður 1 miljón króna. Þá er 2. brtt. við 3. gr., er gerir ráð fyrir, að tekjur af skipum falli burt, en þær voru áætlaðar 350 þús. kr. Eins og nú er útlit fyrir, þá sýndist fjhn. ekki rjett að reikna tekjur af skipum ríkissjóðs, því að það hefir aldrei verið afskrifað neitt af verði skipanna, og þótti henni viðeigandi, að tekjurnar af þeim gengju þannig til þess. Þá er 3. brtt. við 4. gr., um að 1. og 2. tölul. falli burt, en í staðinn komi einn liður, tekjur af bönkum, 250 þús. kr. Þetta er æðimikil hækkun hjá nefndinni. En þar sem tekjurnar af Landsbankanum voru áætlaðar 75 þús. kr. og Íslandsbanka 70 þús. kr., þá nemur þessi hækkun nefndarinnar rúmum 100 þúsundum kr. Það var ekki hægt að hafa þetta sundurliðað, þar sem bankafrv. eru ekki komin í gegn um þingið, og ekkert sjeð um hvernig þeim lyktar, en þar sem það skiftir miklu máli fyrir nefndina, þá fanst henni heppilegast að taka það í einu lagi. Hún býst við, að tekjurnar verði um 370 þús. kr. 1920, en ef til vill fara þær minkandi, því að seðlamergðin dregst saman. En nefndinni finst þetta þó ekki óvarlega áætlað, að tekjurnar af bönkunum mundu verða þetta. Fleiri brtt. hefir fjhn. ekki gert, og sie jeg þá ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, en skal aðeins taka það fram, að þótt nefndin hafi leyft sjer að gera þetta, þá hefir hún gert það svo varkárlega sem hægt var.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg mun vera skammorður, því að jeg ætla aðeins að drepa fám orðum á till.háttv. fjárhagsnefndar. Jeg tel, að áætlun hennar sje mjög varleg, og mundi jeg telja óhætt að áætla tekjurnar hálfri miljón kr. hærri en hún hefir gert, og eru það þessir liðir, sem mjer virðist mega hækka: Tekjuskattur ...... kr. 100.000 Tóbakstollur ...... - 100.000 Símatekjur......... - 100.000 Vörutollur ........ - 200.000 Kr. 500.000 og skal jeg rökstyðja þetta nokkru nánar. Eftir minni áætlun yrði tekjuskatturinn ekki hærri en hann var 1920, og set jeg þá hækkun þá, er leiðir af hinum nýju tekjuskattslögum, á móti því, sem tekjur verða minni 1921 en 1918, og er það ekki óvarlegt. Tóbakstollurinn var 1919 rúm 700 þús. kr., og ef ekki verður heftur innflutningur 1922, sem vjer vonum, ætti ekki að vera óvarlegt að áætla hann eins 1922. Símatekjurnar vil jeg áætla eins og þær voru 1920, og er það varlegt, þar sem þær fara stöðugt hækkandi. Vörutollurinn var 1920 um 1.200.000 kr., þrátt fyrir innflutningshöftin, og ætti því 1922 að geta orðið um 11/2 milj. kr. með kola- og salttolli. En jeg virði þessa stefnu háttv.fjhn., að áætla varlega, og skal því ekki fara frekar út í brtt. hennar, en vildi aðeins geta þessa, til að sýna, að jeg lít ofurlítið bjartari augum á þetta en hún virðist gera. Samt viðurkenni jeg það, að það er erfitt að spá fram í tímann, og það gæti máske farið svo, að það reyndist rjett, sem háttv.fjhn. hefir sagt í þessu efni.

Frsm. fjvn. (Magnús Pjetursson) Það er líklega rjettast, að frsm. taki til máls, hver á eftir öðrum, svo að skýrslur nefndanna verði svo að segja í einu lagi. En jeg get þó verið stuttorður, því að þessar brtt., sem hjer liggja fyrir, eru mönnum kunnar áður. Jeg vil þá geta þess, að mjer finst þetta fjárlagafrv. hafa tekið litlum breytingum í háttv.Ed., jafnvel óvanalega litlum. Mismunurinn á því, eftir að það hefir gengið í gegn um Ed., er, að tekjuhallinn er 50 þús. kr. hærri. Þess er þó þar að gæta, að tekjurnar hafa verið áætlaðar hærri, en gjöldin hafa líka vaxið um 114 þús. krónur. Brtt. þær, sem fjvn. ber fram, hafa í för með sjer 30 þús. kr. hækkun á útgjöldunum, en á einum lið lækkar hún þau um 100 þús. kr. Af því leiðir, að ef brtt. nefndarinnar verða samþyktar, þá minkar tekjuhallinn um 70 þús. kr. Jeg skal þó geta þess, að þessi hækkun Ed. og lækkun Nd. kemur aðallega niður á einum lið, nefnilega auknum styrk til Sterlings. Það mætti því máske segja, að það kæmi í sama stað niður, því að hann yrði greiddur eftir þörf, hver sem hann væri svo áætlaður. Þá ætla jeg að minnast nokkuð á hinar einstöku brtt. - Og þá er það 2. brtt. á þskj. 598, 1. liður, við 12. gr. fjárlaganna. Það er nýr liður, sem ekki hefir verið minst á áður, og eins og menn sjá, læknisvitjunarstyrkur til þriggja hreppa. Eins og öllum er kunnugt, þá er læknislaust í Öxarfjarðarhjeraði, og þessir hreppar, sem verst eru settir um læknisvitjanir og eiga fremur erfitt uppdráttar, eiga ekki síður rjett á að fá styrk til læknisvitjana en aðrir. Og þar sem talið hefir verið nauðsynlegt að gera þetta að sjerstöku læknishjeraði, þá er jafnframt viðurkend þörf þessa styrks, meðan enginn læknir situr í hjeraðinu. Svo er líka ný athugasemd, sem ekki er við aðra samskonar styrki. Það er nefnilega ekki ætlast til, að hrepparnir fái allir jafnháan styrk. Hrepparnir eru ekki jafnstórir - einn er þeirra langminstur - og er því ætlast til, að sýslunefndin jafni styrknum niður, eftir því sem henni finst sanngjarnast. Þá er styrkurinn til hins væntanlega berklavarnarfjelags, sem háttv. deild mun muna eftir, að samþyktur var hjer í deildinni við 2. umr. fjárlaganna, og þá að upphæð 10 þús. kr. Þennan styrk hefir háttv.Ed. felt niður. Nú vill fjvn. miðla málum, með því að lækka styrkinn um helming, og það má búast við, að fult samkomulag náist um þessa upphæð. Reyndar má ekki ætla það, að þetta sje nægileg fjárhæð til starfrækslu fjelagsins, heldur ber að skoða hana sem bending eða hvöt til þess að stofna fjelagið, því að allir munu sjá, að 10 þús. kr. verða of lítill styrkur til fjelagsins, þegar það er stofnað. Þá er nýr liður, um 10 þús. kr. gjaldauka sem dýrtíðaruppbót á launum yfirsetukvenna. Þessi tillaga er eiginlega komin frá háttv.Ed., og er það mál þannig vaxið, að 2 háttv.þm. höfðu borið fram tillögu um að hafa það 20 þús. kr. En það hefir orðið að samkomulagi beggja fjvn., að varatillagan nái fram að ganga, en meiri hluti háttv.Ed. feldi aðaltill., 20 þús. kr., en varatillagan var ekki fram borin, og var það formsatriði. Þess vegna hefir fjvn.Nd., eftir tilmælum fjvn.Ed., tekið upp þessa tillögu, þar sem hún átti ekki kost á að koma með hana aftur eftir 3. umr. í Ed. - Það hefir talsvert borið á því, að illa hefir gengið að halda yfirsetukonum í minni hjeruðunum, og ætti þetta að ráða nokkra bót á því. Þá er næsta brtt.fjvn., þar sem ráðgert er að lækka styrkinn til Sterlings úr 300 þús. kr. niður í 200 þús. kr., og hefir nefndin gert það án þess að ráðgast um það við háttv. samgmn. Það er, eins og getið hefir verið um í umræðunum, ekki hægt að áætla hann með nokkurri vissu, en það er fullvíst, að rekstrarkostnaðurinn á Sterling raun verða minni en gert hefir verið ráð fyrir, og mjer hefir heyrst á hæstv. fjrh. (M. G.) og hæstv. atvrh. (P. J.), að þeim virtist það fullhátt eins og það var samþ. í hv.Ed. Þessi áætlun hefir í sjálfu sjer enga þýðingu, því að vitanlega verður hallinn borgaður, hver sem hann verður, og þótt hann fari fram úr þessu. En þetta mætti fremur skoðast sem bending um, að reynt yrði sem frekast að spara útgjöld þessa skips. Nú læt jeg staðar numið sem frsm., þar sem jeg er kominn að 14. gr., því að þar kemur til kasta háttv.þm. Dala. (B. J.), en vildi þó minnast á brtt.háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.), um fjárveitinguna til Hróarstunguvegarins. Það stendur ekkert um það, hvort það sje endurveiting eða ekki. En eins og jeg skýrði frá við fyrri umræður fjárlaganna, mun fjvn. ekki leggja til, að veittar verði nýjar fjárhæðir til vega. En eftir upplýsingum frá vegamálastjóra, þá er þetta endurveiting á því, sem veitt var 1920 til þessa vegar, og hefir upphæðin ekki verið unnin upp til fulls, og þar sem ekki er gert ráð fyrir að veita meira fje til þessa vegar, þá á hann eiginlega þetta inni hjá ríkissjóði. Nefndin er því ekki á móti því að láta þessa veitingu koma inn, en þó með þeim formála, að næsta þing skeri úr, hvort verkið skuli framkvæmt, því að á þessu ári er ekki að hugsa til vegagerða, og þá verður heldur ekki hægt að byrja á þeim fyr en næsta þing er úti. Það er þess vegna leiðinlegt, að orðið „endurveiting“ skyldi hafa fallið niður. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um brtt., en læt þá um það, sem hlut eiga að máli. Yfirleitt hefir fjvn. reynt að haga brtt. sínum þannig, að sem minstur ágreiningur yrði um þær milli deildanna. Og jeg geri ráð fyrir, ef einhver ágreiningur verður, að hann verði ekki um fjárhæðinnar, heldur um efnisatriðin, en fjvn.Nd. gat ekki farið vægar í sakirnar gagnvart háttv.Ed., enda hefir hún sýnt Ed. fullan sóma, þar sem hún hefir ekki felt niður neina af till. þeim, er þar voru teknar upp.

Frsm. fjvn. (Bjarni Jónsson) Jeg get nú ekki verið að fara í kapphlaup við hina háttv.frsm. um að vera stuttorður, en get þá líka alt í einu, talað um brtt.fjvn., mína og annara. Jeg býst þá við, að 1. liðurinn, sem jeg á að tala um fyrir hönd nefndarinnar, verði auðveldur, þar sem hæstv. fjrh. (M. G.) lýsti því yfir í umræðunum, að hann mundi sætta sig við, að þetta hundraðsgjald yrði lækkað úr 6% niður í 4% en nefndin hafði lækkað það enn meira áður en það var felt; þar sem nú hæstv. fjrh. (M. G.) hefir lýst þessu yfir, þarf ekki að kappræða þetta mál frekar. Þá er það 3. liðurinn, við 14. gr. fjárlaganna A. b. 6., viðbót við eftirlaun, að þau verði hækkuð úr 8 þús. kr. upp í 10 þús. kr. Svo er til ætlast, að þessi viðbót sje sjerstaklega notuð til þess að bæta upp eftirlaun fátækra presta, móti því, að ef þetta gengur fram, þá verði frv. það, sem einn þm. hefir komið fram með um sama efni. ekki látið ganga áfram. Jeg býst við, að háttv. deildarmönnum sje þetta ljúft og að þeir veiti þetta fje. Þá er næsti liður við 14. gr. B. XII. 1. c. og er námsstyrkur til sveitastúlkna. Hann er einkum ætlaður þeim sveitastúlkum, er stunda nám á kvennaskólanum hjer. Nefndin hefir hækkað hann upp í 1000 kr. úr 600 kr., er hann var talinn í fjárlögunum. Jeg býst við, að þetta muni vera svo hughaldið sveitamönnunum, að ekki þurfi að mýkja hjörtu þeirra til að samþykkja styrkinn, því að stúlkurnar munu ýmist vera dætur þeirra eða á annan hátt þeim nákomnar.  (M. P.: Má ske kærustur)  . Það munu vera um 70 námsmeyjar, er sækja kvennaskólann, og sjá menn þá, að 600 kr. er ekki mikið fje til styrktar þeim, og skal jeg geta þess, ef mönnum er það ókunnugt, að það er fremur dýrt að dvelja hjer í Reykjavík. Þá er 5. liðurinn. Það er brtt. við 14. gr. B. XIII. 3., um byggingarstyrk til barnaskóla. Styrkurinn skal veittur til að byggja barnaskóla utan kaupstaða, í kauptúnum og sjávarþorpum og heimavistarskóla í sveitum. Nefndin lítur svo á, að ekki eigi að byggja öðruvísi skóla í sveitum en heimavistarskóla. Jeg býst Við, að ekki þurfi að leiða nein sjerstök rök að því, þar sem allir háttv.þdm. eru aldir upp við brjóst íslenskrar náttúru, og þekkja því íslenskt veðráttufar, og þeir, sem einhvern tíma hafa komið út í kafaldsbyl, vita hversu erfitt getur orðið að ná til sama lands aftur; og ef fullorðnu fólki er hætt við að rata ekki, ef bylur skellur á, hvað mun þá um hálfþroska börn. En ef við lítum svo á, að það sje óþarfi að vera að spara barnslífin, eða vonum það, að ekki farist nema eitt barnslíf á öld af þessum orsökum, þá skil jeg vel, að menn álíti óþarft að byggja heimavistarskóla í sveitum.  (H. K.: Það hagar nú ekki alstaðar svo til)  . En það eru heldur ekki allir sama mætti gæddir og háttv.þm. Barð. (II. K.), ef hann getur ráðið við veðráttufar í Barðastrandarsýslu. Nefndin felst á það, sem háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) gat um, að skóli, sem bygður hefir verið með styrkveitingu fyrir augum, eigi sanngirniskröfu að fá styrkinn, þótt eigi falli hann undir þetta. Þá kemur að 14. gr. B. XlV.a. Þessi liður hefir fallið úr hjá háttv.Ed. Aðalatriði þessarar greinar er, að unglingaskólar, sem eru í kaupstöðum og fjölmennum þorpum, fái minni styrk en sömu skólar í sveitum, að öðru jöfnu. Það þarf ekki að fjölyrða mikið um þennan lið. Það liggur í hlutarins eðli, að það þarf mestan styrk þar, sem erfiðast er að halda uppi skóla. Þá kemur að 14. gr. XIX. d. Fyrir „Brands“ kemur ,.Guðbrandsdóttur“. Jeg þekki bæði stúlkuna og föður hennar; hann heitir Guðbrandur, svo jeg skil ekki hvaða Brandur þetta er, sem komið hefir í háttv.Ed. Þetta finst mjer ekki vera hæverskt, og ástæðulaust af löggjafarþinginu að meina stúlkunni að vera dóttir hans pabba síns. Þá er 15. gr. 3. liður. Þar hefir háttv.Ed. felt niður 2000 kr. viðbót til listaverkakaupa, sem þessi háttv. deild samþ. Við 2. umr. hjer lagði nefndin til, að þetta hækkaði um 3000 kr., svo það yrðu 6 þús. kr. En vegna misgánings í atkvæðagreiðslunni fjell till., enda þótt játað væri, að þetta væri rjett aðferð til að styrkja listamenn í landinu. Mjer þykir háttv.fjvn. hæversk, að lofa háttv.Ed. að eiga þessar 2000 kr., í von um, að hún veiti þessari háttv. deild annað þúsundið, en láti sjálfri sjer nægja hitt þúsundið. Jeg ætla að hlaupa yfir 15. gr. 3. lið, sem er nýr liður, því að mig vantar þingskjalið. Þá leggur nefndin til, að styrkur til Náttúrufræðifjelagsins verði lækkaður úr 2500 niður í 2000 kr. Jeg var á móti þessu.  (M. G.: Það lá að)  . Fjelaginu veitir ekkert af þessu, ekki síst þar sem það hefir haft lítinn styrk undanfarið. Svo vildi jeg einnig sjá fyrir sálarvelferð háttv.Ed., og lofa einu af hennar fáu góðverkum að standa. Næst kemur þá 15. gr. 13. liður. (Fornbrjefasafn). Nefndin leggur til, að „jafnóðum“ falli aftan af aths. Jeg hefi í umr. ýtt svo á eftir útgáfu nafnaskrárinnar í nafni nefndarinnar, sem fært er. Mjer hefir þó aldrei komið til hugar, að Jón Þorkelsson semdi sjálfur skrá yfir bindi Fornbrjefasafnsins. Hann hefir nóg að gera við sitt starf, þar sem skarð hans yrði vandfylt, ef hans misti við. Háttv. Ed. hefir veitt fje aukreitis til þessarar útgáfu, og verður það til að flýta fyrir útgáfunni. 7. liður VI. 15. gr. 23. (Þórbergur Þórðarson). Meiri hl. fjvn. hefir lagt til, að till. væri tekin aftur. Þá kemur að 15. gr. 25. lið (Bjarni Sæmundsson). Nefndin í háttv.Ed. hækkaði hann um 1000 kr., en nefndin hjer hefir lækkað styrkinn niður í 1500 kr. Jeg er þessu mótfallinn, því að þó mjer þætti sómasamlegt, sem gert var hjer, að hækka úr 600 kr. upp í 1000 kr., þá er þetta ekkert mikið, þegar duglegur vísindamaður á í hlut, auk þess að hann hefir kostnað af dóttur sinni, sem dvelur við nám erlendis og hefir lítinn styrk hjeðan. Mundi honum því eflaust koma vel ef Alþingi yrði dálítið örlátt. Þá er næst 15. gr. 51. liður (Einar Jónsson). Það stendur í frv. eins og það kemur frá Ed. „Listasafn“ í staðinn fyrir listasafn. Jeg veit ekki hvort þetta er nafn á einhverju vissu safni, en mjer er ekki kunnugt um, að það safn sje til. Eða er þetta listasafnið hjer, sem fornmenjavörður hefir umsjón með. Nú á að taka þetta af honum og fá það í hendur Einari Jónssyni. Það er þó eigi svo að skilja, að það sje meiningin, að hann standi þarna og sýni safnið hverjum þeim, sem kann að hafa keypt sig inn fyrir 10 aura. Nei, hann á alls ekkert ómak að hafa af þessu, heldur er þetta gert til þess, að þeir, sem gæta safnsins, viti, að það er vakandi auga yfir þeim. Þá kem jeg að liðnum, sem jeg hljóp yfir áðan, 15. gr. 3. liður. (Um að semja skýrslur um safnið frá 1876). Í sambandi við þetta ætlaði jeg að lesa hjer upp kafla úr ræðu eftir Eirík Briem, sem haldin er á þingi 1915: „Nefndin minnist á þetta í áliti sínu, og segir, að hún telji ekki rjett að veita fje sjerstaklega til þess að semja skýrslu um Þjóðmenjasafnið, því hún álíti, að þetta heyri undir störf þjóðmenjavarðarins, einkum þar sem hann nú fær allríflega launahækkun, og vilji hún því halda fast við, að styrknum sje varið til að gefa út skýrslurnar, eins og staðið hefir í frv. Út af þessu vil jeg taka það fram, að hjer er um misskilning að ræða. Fram að 1876 gaf Bókmentafjelagið út skýrslurnar um Forngripasafnið fyrir tímann þar á undan og lagði fram kostnaðinn við prentunina, en borgaði líka ritlaun. Eftir 1876 hefir engin skýrsla um safnið verið gefin út á sama hátt og áður. Fyrst eftir andlát Sigurðar Vigfússonar 1892. var farið að prenta í Árbók Fornleifafjelagsins stuttan lista yfir það, sem safninu bættist árlega. Þessu var haldið áfram meðan þeir Pálmi Pálsson og Jón Jakobsson voru forngripaverðir. En eftir að lögin um Forngripasafnið komu í gildi og núverandi fornmenjavörður tók við umsjón safnsins, hefir Fornleifafjelagið tekið að sjer að gefa árlega út hina ítarlegu skýrslu, sem safnvörðurinn hefir samið, og það verð jeg að skoða sem skylduverk hans, að semja þessa árlegu skýrslu, enda hefir hann líka gert það. Í fjárlögunum 1913 voru svo veittar 300 kr. á ári til að gefa út skýrslu um Forngripasafnið frá 1876. Þjóðmenjavörðurinn tók að sjer að semja skýrslu þessa, en það sjá allir, að það getur ómögulega heyrt undir starf hans, að semja skýrslu yfir safnið um 30–40 ára skeið“. Jeg býst ekki við, að jeg þurfi að skýra þetta nánar. Það sjá allir, að það er rangt að heimta þetta af manninum. Hjer er þó ekki um neinn eyðslubelg að ræða, þar sem sjera Eiríkur er; það er hygginn maður og gætinn. Jeg vildi, að menn sæju, að fjvn.Nd. var hjer ekki að finna upp á neinu nýju; þetta hefir verið gert áður. Þá gerði nefndin aths. við 16. gr. 3., setti það inn aftur, sem háttv.Ed. hafði felt burtu. Þá er 16. gr. 17., styrkur til að halda uppi kenslu í hannyrðum. Þessi liður fjell niður í háttv.Ed., víst mest vegna þess, að einn maðurinn í hv.fjvn.Ed. hafði ekki lært hannyrðir. Nefndin leggur til, að styrkur til björgunarskipsins Þórs sje hækkaður upp í 40.000 kr. Það var samþykt hjer í deildinni, að veittar yrðu 45.000 kr., en háttv.Ed. lækkaði það niður í 30.000 kr. Þetta er of mikil lækkun; nefndin vill ekki, að styrkurinn fari niður fyrir 40.000 kr. Annars er þetta svo þaulrætt mál, að jeg fer ekki lengra út í það. Fjvn. leggur til, að styrkur til Daníels Jónssonar verði settur inn aftur. Þessi liður var feldur burtu í hv.Ed., víst vegna þess, að frjest hafði þangað, að einhver Daníel væri dáinn, og vildi hún ekki veita dauðum manni styrk. En sá Daníel var Sigurðsson. En fjvn.Nd. finst rjettast, að Daníel Jónsson fái að lifa, þótt Daníel Sigurðsson sje dáinn. Þá eru brtt. frá öðrum háttv.þm. Er þar fyrst till.háttv. 1. þm. Árn. (E. E.), og getur nefndin algerlega fallist á hana nú, eins og hún hafði áður gert. Það var áður búið að samþ. á þinginu 1919 að greiða 3000 kr., en verkfræðingur fjelst á 4800 kr. endurgreiðslu, og telur nefndin rjett, að nú verði greiddar 1800 kr., og fara ekki í slíkan reipdrátt við ekkju dáins manns. Sömuleiðis vill nefndin mæla með till.háttv. 1. þm. G.-K. (E. Þ.), um hækkun á styrk Janusar Jónssonar. Einnig er till. frá háttv.þm. Ak. (M. K.), og hefi jeg ekkert umboð nefndarinnar til að tala um hana til nje frá. Jeg kem þá að brtt. frá sjálfum mjer, um Skutilsfjarðareyri. Jeg þekki engan kaupstað í Ísafirði, sem er inst í Djúpinu, en Eyri við Skutilsfjörð er til frá fornu fari, og jeg sje ekki ástæðu til að lögfesta neitt ónefni í fjárlögum, þó að einhverjir erlendir sjómenn hafi álpast til þess að rugla saman nöfnunum af ókunnugleika. Hinsvegar mun jeg kannske ekki leggja meiri áherslu á þetta en svo, að krefjast nafnakalls um till. Vil jeg þá snúa mjer að till. samvinnunefndar peningamálanna, þó að nefndin hafi sem slík ekkert til þeirra mála lagt. En fyrir mína eigin hönd vil jeg mæla með till. Það er bersýnilegt, hversu óheppilegt það yrði alþjóð manna og öllum atvinnuvegum, ef gengið yrði nú skilyrðislaust að botnvörpungum þeim, sem hjer er um að ræða, svo að glataðist það fje, sem þegar hefir verið í þá lagt. En ef þessu yrði bjargað við nú, og það má gera hættulaust, þegar ekki er um hærri upphæð að gera, mætti áreiðanlega búast við því, að þetta gæti unnist upp á örfáum árum. Og sannarlega mundi þá margt riðlast hjer og hrynja í landinu, ef þessi atvinnuvegur yrði lamaður nú, með því að láta reka á reiðanum með þessi skip, sem vegna ófyrirsjáanlegrar ástæðu hafa komist í kreppu. Aðra lánsábyrgðarheimild þarf jeg líki að minnast á, þar sem er heimildin handa Álafossverksmiðjunni. Háttv. Ed. færði hana niður í 200 þús. kr., og sá nefndin ekki ástæðu til þess að hagga við því, þar sem sennilegt þykir, að ekki muni þurfa á meiru að halda fyrir næsta þing, eða að verksmiðjan geti ekki stækkað meira en þessu nemur nú. En hinsvegar telur nefndin stjórninni heimilt að ábyrgjast meiri upphæð, og sem næst því, er áður var samþykt í þessari háttv. deild, ef svo stendur á, að fyrirtækinu sje það hagkvæmara, auðvitað að því tilskildu, að örugt sje með þeim hætti, er þá var mælt. Svo vil jeg loks geta þess, út af meðferð háttv.Ed. á athugasemdinni um skólana, að þessi háttv. deild verður að leggja áherslu á það, að ekki sje í því máli skemd stefna deildarinnar. Annað þarf jeg ekki að taka fram.

Stefán Stefánsson Jeg get verið háttv.frsm. (B. J.) þakklátur fyrir undirtektir hans undir mína till. Annars þarf jeg ekki að vera langorður, en vil aðeins víkja örfáum orðum að skólahúsmálinu í Glæsibæjarhreppi, í sambandi við þann skilning, er ýmsum á óvart á nú að leggja inn í ákvæði þau, sem hjer um ræðir. Þegar fræðslumálastjóri var síðast á ferð um þessar slóðir, athugaði hann þetta mál og lagði eindregið til, að skólahúsið yrði bygt, og var það gert eftir sjerstökum teikningum og áætlunum, sem bornar voru undir fræðslumálastjóra. En alt þetta var gert með það fyrir augum, að skólabygging nyti styrks úr ríkissjóði, eins og fræðslumálastjóri taldi sjálfsagt og enginn efaðist um þá, eftir því, hvernig athugasemdin var skilin. Þetta var reyndar ekkert einsdæmi um Glæsibæjarhrepp, því að fræðslumálastjóri sagði mjer, að um 40 farskólahús væru nú í smíðum, með þetta sama fyrir augum. En hjer er sjerstaklega um það að ræða, að þetta skólahús hefir verið sniðið alveg sjerstaklega með þetta fyrir augum, en mundi hafa verið bygt alt öðruvísi, ef menn hefðu fyrirfram vitað um þennan skilning laganna, sem þannig ætti að útiloka skólann frá styrk. Að öðru leyti skal jeg ekki fara út í að rekja málið um heimavistar- og heimangönguskóla, en vil aðeins undirstrika þá sanngirniskröfu Glæsibæjarhrepps, sem hjer er farið fram á, enda ber jeg það traust til háttv. deildar, að hún verði við þeim tilmælum.

Björn Hallsson Jeg á hjer brtt. um fjárveitingu til Hróarstunguvegarins. Jeg hefi í lengstu lög viljað komast hjá því að koma með þessa brtt., fjárhagsins vegna yfirleitt; bjóst enda við því, að það yrði árangurslítið. En þegar jeg sje nú, að allir hinir vegirnir eru komnir inn, þykir mjer ekki rjett, að þessi eini vegur verði útundan. Jeg vil þá fyrst geta þess, að á þskj. 598 er prentvilla, rómv. II í stað III. Þá vil jeg leyfa mjer að vekja athygli á því, að hjer er í rauninni aðeins um endurveitingu að ræða, þótt jeg vissi ekki um það sjálfur, þegar jeg ljet prenta brtt. Frá fyrra ári eru sem sje eftir 121/2 þúsund, eða alls eru þetta um 22500 kr., og verður þetta líklega ekki notað í ár, nema eitthvað lítilsháttar til viðhalds. Vegamálastjóri hefir líka lagt til við stjórnina, að til þessa vegar yrðu veittar 20 þús. kr., en jeg fer aðeins fram á 15 þús. kr., og verða því samt eftir 28 þús. kr. af því, sem áður var veitt til þessa vegar, til viðhalds í ár. Vona jeg svo, að hv. deild samþ. þessa brtt., en vil ekki lengja umræður að öðru leyti, með því að tala um brtt. annara, þótt nóg sje efnið, en mun sýna afstöðu mína við atkvgr.

Jakob Möller Þess mun við þurfa, að menn sjeu stuttorðir, eigi umræðum að vera lokið á þeim tíma, sem hæstv. forseti hefir ákveðið. Jeg mun nú reyna að verða við þeirri almennu ósk að tefja ekki umræður um skör fram, og hefði þó hinsvegar verið ástæða til þess að dvelja um stund við það verkefni, sem peningamálanefnd hefir fengið mjer, sem sje að mæla fram með till. hennar á þskj. 610, um heimild handa stjórninni til að ábyrgjast skipakaupalán botnvörpungaeigenda í Englandi. Á öndverðu þingi barst Alþingi brjef frá fjelagi ísl. botnvörpuskipaeigenda, þar sem farið var fram á það, að ríkissjóður tækist á hendur ábyrgð fyrir þessum lánum. Peningamálanefndir þingsins tóku þá þegar í sameiningu mál þetta til athugunar. Ræddu þær fyrst málið við nefnd botnvörpungaeigendafjelagsins og kröfðust frekari upplýsinga og skýrslna frá fjelögum þeim, sem slíkrar ábyrgðar leituðu. Bárust nefndinni síðan erindi í þessa átt frá 8 fjelögum, sem eiga 11 skip, og fylgdu þeim reikningar og skýrslur um allan hag fjelaganna. Var þá skipuð þriggja manna undirnefnd, til að rannsaka þessar skýrslur og gera tillögur um málið, en því verki var ekki lokið fyr en nú síðustu dagana, og því hefir engin tillaga komið fram um þetta fyr. Fjelögin, sem farið hafa fram á að ríkissjóður hlaupi þannig undir bagga með sjer, eru þessi: „Njörður“ með 1 skip, ,Haukur“ með 2, ,,Stefnir“ með 1, ,,Atlanta“ með 1, „Ísland“ með 2, „Ari fróði“ með 1, „Draupnir“ með 1 og „Kári“ með 2, en auk þeirra mun mega gera ráð fyrir því, að eitt fjelagið enn (skipið „Hilmir“) fari fram á samskonar aðstoð, og ætlast nefndin þá til, að það fjelag komi einnig til greina. Skuldir þær allar, sem á þessum 11 skipum hvíla, eru um 3% miljón kr. að upphæð. Samningarnir um skipakaupin voru gerðir undir öðrum kringumstæðum en þeim, sem nú eru. Horfði þá betur um útgerðina, og gerðu menn sjer glæsilegar vonir um uppgripagróða af útgerðinni þegar á fyrsta árinu, einkum að því er til ísfiskis kæmi. Skipin munu hafa kostað um 1/2 miljón króna, eða jafnvel talsvert þar yfir þau vönduðustu. En í það var ekki horft, vegna þess, að búist var við, að þau yrðu fljót að borga sig. Mikill hluti andvirðisins var tekinn að láni í enskum banka og samið þannig um, að lánin skyldu uppsegjanleg með örstuttum fyrirvara, og var það gert í von um fljóttekinn gróða. Nú hafa vonirnar um uppgripin brugðist, svo að mörgum, ef ekki flestum skipunum, hefir verið haldið úti með tapi síðasta ár. Ísfiskssalan brást hrapallega, og þess vegna hafa fæstir útgerðarmannanna getað staðið í skilum með afborganir af lánunum, og vofir yfir, að að þeim verði gengið og skipin seld fyrir lítið, en þeir tapi því, sem þegar er í þau lagt, og öðrum eignum að því leyti, sem söluverð skipanna hrekkur ekki til. Þessu verður ekki afstýrt, nema greiðslufrestur fáist, en um slíkan frest verður ekki að ræða nema gegn auknum tryggingum, vegna þess, hve mjög skip hafa fallið í verði. Öll peningamálanefndin hefir því gert það að tillögu sinni, að stjórninni verði heimilað að leggja til þessa auknu tryggingu, á þann hátt, að ríkissjóður ábyrgist greiðslu á lánum þessum eins og í tillögunni greinir, og er til þess ætlast, að stjórnin jafnframt veiti skipaeigendum alla þá aðstoð, sem hún getur, til þess að ná sem hagfeldustum samningum um borgunarfrest og borgunarskilmála. Nefndin er á einu máli um það, að með þessari heimild, eins og til er ætlast, að hún sje skilin og framkvæmd, sje ríkissjóður ekki lagður í neina verulega hættu. Að minsta kosti er óhætt að fullyrða það, að það gæti ekki síður orðið landinu hættulegt, ef til þess kæmi, að gengið yrði að skipaeigendum, skipin af þeim tekin, og ef til vill allar eignir þeirra. Það er ekki sjáanlegt annað en að af því mundi leiða stórfelt fjárhagshrun og lántraustsspjöll, sem óvíst er, að landið fengi afborið. Ef til vill kæmist togaraútgerðin íslenska þá líka að miklu leyti í hendur útlendinga, því að líklegt er að með skipunum færu einnig útgerðarstöðvarnar til greiðslu skuldanna, eins og nú er ástatt. En ætti útgerðin að dragast saman eins og þessu skipatapi svaraði, þá mundi af því leiða svo mikið atvinnuleysi í landinu, að fullkomið neyðarástand væri þá fyrir dyrum. Þess ber nú að gæta, að þó að skip sjeu nú ekki seljanleg nema fyrir lítið verð, þá er það ekki af því, að sannvirði skipa sje orðið svo miklu lægra en áður var. Þetta er aðeins afleiðing fjárkreppunnar, sem nú hvílir eins og farg á öllum þjóðum. Þetta er ástand, sem gera verður ráð fyrir, að breytist til batnaðar áður langt líður. Þess vegna er líka enn minni ástæða til að láta sjer vaxa í augum þá áhættu, sem hjer er um að ræða að leggja í. Jeg skal taka það fram, að háttv. samnefndarmenn mínir voru töluvert ragari í þessu máli en jeg. Jeg mundi óhikað greiða atkvæði með því, að ríkissjóður tæki allar þessar skuldir, sem á skipum þessum hvíla, að sjer. Ef ríkissjóður gæti fengið upphð þessa að láni, t. d. til 10 ára, með sæmilegum kjörum, þá er jeg sannfærður um, að ekki kæmi til þess, að hann þyrfti að bíða neinn halla af því. Jeg ber það traust til framtíðar landsins og atvinnuvega þess, að slíkt yrði aldrei að tjóni. En jafnvel þó að eitthvert tap yrði á því, þá er jeg þó í engum vafa um það, að beint og óbeint tap ríkissjóðs mundi verða langtum meira af því að missa skipin nú. En nefndin í heild sinni vildi ekki taka svo djúpt í árinni, eins og tillagan ber með sjer. Frá undirnefndinni, sem jeg gat um, að skipuð hefði verið, kom fram tillaga um að heimila stjórninni að taka ábyrgð á skuldum þeim, sem á skipunum hvíla, að svo miklu leyti, sem hún teldi fært, gegn þeim tryggingum, sem eigendur gætu sett. En nokkrir nefndarmenn töldu það of langt farið og vildu ákveða eitthvert hámark fyrir hvert skip. Var þá fyrst stungið upp á 150 þús. kr., en það hækkað upp í 200 þús. kr., þannig, að stjórninni sje þá heimilað að takast á hendur, fyrir hönd ríkissjóðs, ábyrgð á alt að þeirri upphæð fyrir hvert skip, sem aukatryggingu gagnvart veðhafanum. En vitanlega er stjórninni ætlað að meta það, hvað langt sje fært að ganga, innan þessa takmarks, í hverju tilfelli, eftir því, hvaða aukatryggingar eru í boði og hvernig hag fjelaganna er komið. Á skipunum hvíla mjög misháar skuldir, þetta frá 11–20 þús. pund sterl., eða frá rúmlega 200 þús. kr. og upp í 450 þús. kr. Nefndin er öll sammála um það, að það sje yfirleitt áhættulaust að takast á hendur ábyrgð á hinum lægri veðskuldum, eða svo miklum hluta þeirra, sem till. greinir. Og um sum fjelögin er svo ástatt, að þau eiga nægar eignir, lánunum til fullkominnar tryggingar, auk skipanna. Kröggur þeirra stafa aðeins af þeim erfiðleikum, sem verið hafa í svipinn, að skaði hefir orðið á útgerðinni, og því ekkert handbært fje til í afborganirnar. Um hinar hærri skuldirnar er nokkru öðru máli að gegna, þó að nefndin hafi ekki viljað undanskilja neitt skipið. Virðist og vel geta komið til mála, að slíkir samningar geti tekist um hærri skuldirnar, að þeim mætti einnig bjarga við í bráðina án mikillar áhættu fyrir ríkissjóð. Það má til dæmis gera ráð fyrir því, að veðhafi kynni heldur að vilja veita nokkurn greiðslufrest einnig á þessum hærri veðskuldum, og jafnvel gefa eitthvað eftir af þeim, ef ríkissjóður tæki ábyrgð á einhverjum hluta þeirra. Auðvitað ætlast nefndin til þess, að skipaeigendur setji ríkissjóði allar þær tryggingar, sem þeir hafa ráð á, svo sem persónulegar ábyrgðir og veðtryggingar, auk veðsins í skipunum, alt því til tryggingar, að ríkið bíði ekki tjón af ábyrgð sinni, og auðvitað yrði stjórnin að hafa vakandi auga á rekstri fjelagamna. Jeg hygg nú, að óþarfi sje að orðlengja frekar um þetta, því öllum háttv. þingdeildarmönnum er það ljóst, hve afdrifaríkt það yrði fyrir landið að missa þessi skip. Og verður þá þingið að bera það traust til stjórnarinnar, að hún fari ekki óvarlegar í þær sakir en forsvaranlegt er. Og að því leyti brestur mig ekki traust á stjórninni, enda treysti jeg henni miklu síður til að fara nógu langt. Sje jeg ekki ástæðu til að segja fleira, en vil um leið og jeg sest niður þakka háttv.frsm.fjvn. (B. J.) fyrir það, hvernig hann tók í þetta mál, án þess þó, að jeg viti hvort hann hefir þar talað fyrir munn allrar fjvn.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) III. brtt. á þskj. 598 frá háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.) er nýr liður, um fjárveitingu til Hróarstunguvegar. Mjer þykir ekkert undarlegt, þó að hann hafi borið fram brtt. þessa, og ætla heldur ekki að fara að mæla á móti henni, þó að jeg hinsvegar geti varla greitt atkvæði með henni, vegna fjárhagsörðugleikanna. Mjer skildist á ræðu flm. (B. H.), að hann skoðaði þetta einskonar endurveitingu, af því að ráð er gert fyrir því, að ýmislegt, sem í fjárlögum stendur, verði ekki útborgað í ár. En ef liður þessi verður samþyktur, þá vildi jeg taka það fram, að komið gæti til mála, að fult eins hentugt yrði, ef fje væri til á annað borð og gera þyrfti við veginn einmitt á þessu sumri, að verja þá til þess hærri upphæð í einu af fje því, sem nú er í fjárlögum, heldur en að tvískifta því og hafa sinn vinnuflokkinn hvort sumarið fyrir ekki meira en hjer er um að ræða. Því að allir þessir flutningar eru dýrir. Gæti því komið til mála að láta aðgerðina dragast til 1922, ef það þætti betur fara. Jeg vildi aðeins benda á, að samþykt þessarar brtt. gæti orðið til þess, að svona yrði framkvæmdum verksins hagað, og verður að skoða þetta sem endurveiting þess, sem nú er í fjárlögunum. Þá er það seinni brtt. á þskj. 610, sem háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hefir nú gert nokkra grein fyrir. Stjórnin hefir haft þetta mál til lauslegrar yfirvegunar og fengið upplýsingar í gegn um peningamálanefnd, og mjer er óhætt að segja, þó að hjer sje um afarmikið vandamál að ræða fyrir stjórnina, þá lítur hún þó svo á, að ekki sje forsvaranlegt af þinginu að gefa ekki stjórninni heimild til þess að gera tilraunir til þess að greiða fram úr máli þessu, og þá helst með því að fá greiðslufrest. Ætla jeg þá að taka það fram, hvernig jeg skil tillöguna í höfuðdráttunum; sem sje það, að taka ábyrgð á skuldunum, alt upp að 200 þúsund kr. fyrir hvert skip, og þá auðvitað að því tilskildu, að skipin sjeu veðhæf og stæðu fyrst og fremst í veði fyrir þeim 200 þús. kr., hvert þeirra um sig. En mjer skildist, að hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) kæmist svo að orði: „auk þess, sem á hverju skipi hvílir“, en þetta hefir víst verið misheyrn hjá mjer, því að sje þetta meiningin, þá finst mjer, að hún sje svo fráleit, að hún geti alls ekki komið til mála.

Fjármálaráðherra (M. G.) Mjer skilst, að það sje nauðsynlegt að vera stuttorður, svo jeg ætla að láta mjer nægja að drepa á þær einar brtt., sem mjer finnast að einhverju leyti varhugaverðar. Vil jeg þá fyrst nefna þessar 5000 kr. til væntanlegs berklavarnarfjelags. Það var felt í Ed., og þegar á það er litið, að þar eiga sæti 4 læknar, sem búast mátti við, að farið hafi nærri um nauðsyn þessa máls, þá skýtur dálítið skökku við að taka upp aftur fjárveitingu þessa. Þá er það dýrtíðaruppbótin til yfirsetukvenna. Lögin um laun yfirsetukvenna eru svo ung, aðeins frá 1919, að undarlegt virðist að fara að hækka uppbótina þegar dýrtíðin er að minka. Og hefði sanngirni átt að gæta, þá var meiri ástæða til að veita uppbót þessa fyrir 1921 heldur en 1922. Annars nemur upphæð þessi svo litlu á hverja yfirsetukonu, að jeg get ekki trúað, að ljettara gangi að fá þær til þess að gegna starfinu, því að þetta nemur þó aldrei meiru en 10–20 kr. á ári á hverja, en munar ríkissjóðinn töluvert í heild. Jeg hefi ekkert að athuga við það, þó að 4% komi fyrir 6% í aths. við húsabætur prestakalla. Sama er að segja um eftirlaun presta, enda hefir það orðið að samkomulagi milli mín og háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.), að hann falli frá frv. sínu, og mun jeg þá mæla með fjárstyrk þessum, en þó með því skilyrði, að hann verði þá eingöngu notaður til uppbótar prestum. Jeg gat um það áðan, þegar nefndin vildi taka aftur till. sína um það, að styrkurinn til Þórbergs Þórðarsonar fjelli niður, að jeg tæki hana þá upp. Frá því hefi jeg þó horfið vegna upplýsinga, sem jeg hefi fengið um starfsemi þessa manns. Um orðabreytinguna í 9. lið, VI. brtt., er lítið að segja. Þó get jeg ekki sjeð, að betur fari á því, að þar standi: „til listasafns síns“ í staðinn fyrir Listasafnsins. Því verður þó ekki neitað, að landið á safnið. Viðvíkjandi styrknum til Vestmannaeyinga vildi jeg benda á það, að mjer fyndist eðlilegra, að hann yrði lægri 1922 heldur en 1921, því að þótt ekki væri nema með tilliti til kolaverðsins, sem nú er miklu lægra heldur en áður, þá er það í öllu rjettmætt. Annars skal jeg benda á það í þessu sambandi, að mjer finst undarlegt, að „Þór“. eða fjelagið, sem að honum stendur, skuli ekki taka björgunarlaun fyrir starf sitt. Vestmannaeying um ber þó engin skylda til þess að bjarga vjelbátum eða skipum, án þess að vátryggingarfjelögin greiði fyrir það. Það er ekki nema eðlilegt, að vátryggingarfjelögin greiddu björgunarlaun, þegar sannanlegt er, að Þór hefir orðið þeim að liði, og á þann hátt ætti björgunarfjelagið að geta haft álitlegar tekjur, ef „Þór“ bjargar eins mörgum skipum og sagt er. Og sje það satt, að „Þór“ hafi í vetur bjargað erlendu skipi, er það undarleg hlífð, að hafa gert það án nokkurs endurgjalds. Þá er það botnvörpungaábyrgðin, og held jeg sannast að segja, að þetta álit peningamálanefndarinnar hljóti að vera á einhverjum misskilningi bygt. Hygg jeg, að misskilningur sje milli nefndarmannanna sjálfra um skilning till. Var jeg á fundi og veit hug tillögumannsins; var hans ætlun sú, að ekki mætti ábyrgjast meira en 200 þús. kr. og þar í innifalin þau 7000 sterlingspund, sem bankinn býður að megi standa áfram. Vil jeg nú spyrja háttv.frsm. (Jak. M.) hvort hann sje sömu meiningar, því að ef hjer er um misskilning að ræða, þá verður að jafna hann. Sló jeg þann varnagla, að ef stjórninni ætti að þykja till. aðgengileg, þá yrði nefndin að gefa frekari leiðbeiningar um framkvæmdir hennar. En komi skýringarnar ekki, mun stjórnin eigi sjá sjer fært að framkvæma till. Vona jeg að skýringarnar verði sem fylstar og að nefndin standi óskift að þeim, því að öðrum kosti getur stjórnin ekkert á þeim bygt. Þakka jeg svo háttv.frsm. (Jak. M.) traustið, sein hann vildi sýna stjórninni, einkum sökum þess, að hann treysti henni til þess að fara gætilega í málinu, því að það tel jeg mesta traustið, eins og á stendur.

Jón Baldvinsson Við 3. umr. fjárlaganna var samþ. hjer í deildinni að heimila stjórninni að ábyrgjast alt að 500,000 kr. lán handa verksmiðjunni Álafossi. Háttv. Ed. færði þessa upphæð niður í 200,000 kr. Hefi jeg nú borið fram brtt., þar sem farið er fram á að fella þessa ábyrgð alveg niður. Það má vel vera, að þetta sje þarft og gott fyrirtæki, en kröfur þess til ríkissjóðs eru líka nokkuð miklar. Í fyrra var veitt til þess lán úr viðlagasjóði, 100,000 kr., og sýnist það dálítið athugandi, hvort rjett sje að lána svo fje til fyrirtækja einstakra manna. Að vísu er þessi upphæð í 22. gr. fjárlaganna ekki lán, en það sýnist skifta litlu, því að sá, sem ábyrgist fje fyrir annan, má jafnan vera viðbúinn að greiða það. Þykir jafnvel mörgum lakara að ganga í ábyrgð en lána fje, því að þegar fje er lánað, vita menn af hverju tekið er, en sá, sem gengur í ábyrgðina, er andvaralaus oft og einatt, og fellur hún svo ef til vill á hann þegar verst gegnir um fjárhag hans. Raunar er ætlast til þess, að stjórnin sjái um það, að tryggingar verði nægar, en mikil eign má það vera, sem stendur fyrir 300,000 kr., einkanlega þegar þess er gætt, hve verðlag er reikult nú, og að eignir, sem mjög mikils virði eru í dag, eru jafnvel orðnar mjög lítils virði á morgun. Er því hjer um áhættu við fyrirtæki einstaks manns að ræða, sem ríkissjóður á alls ekki að taka að sjer. Má og jafnframt gæta þess, að hjer er markmiðið fyrst og fremst það, að afla fjár, eins og við flestöll fyrirtæki einstaklinga, og er enganveginn víst, að sá tilgangur samrýmist vel hagsmunum og heill þjóðarinnar. Enn er það athugavert, að stofnendur þessa fyrirtækis reka annan atvinnuveg; mætti svo fara, að þeir yrðu fyrir áfalli þar, og gæti því svo tilverkast, að það bitnaði á þessu fyrirtæki. Svo má og minna á það, að enda þótt ríkisstjórninni sje heimilaður íhlutunarrjettur um stjórn fyrirtækisins, þá er henni samt eigi heimilað að leggja verðlag á framleiðsluvörur verksmiðjunnar, nje hafa afskifti af því, hvernig þær eru unnar. Gæti það þó verið ærið mikilsvert landsmönnum, að stjórn fyrirtækisins rjeði ekki ein um verð og gæði vörunnar, einkum ef svo færi, sem sumir vilja, að bannaður yrði innflutningur á vefnaðarvöru og landsmenn yrðu eingöngu að notast við innlend efni. Gæti því svo farið, að landsmenn yrðu að sæta því verði, sem á er sett, jafnvel þó að ósanngjarnt væri. En allar þessar ástæður liggja til þess, að jeg tel eigi rjett að hlaupa undir bagga með fyrirtækjum einstakra manna, og þá eigi heldur þessu fyrirtæki. Enda yrðu þeir þá sjálfsagt nokkuð margir, sem til álita gætu komið og þætti fýsilegt að komast upp á það krambúðarloft að láta ríkissjóðinn ábyrgjast fyrir sig fje til fyrirtækja sinna.

Einar Þorgilsson Jeg á hjer brtt. á þskj. 598 við 18. gr. fjárlaganna, um hækkun fjárveitingar til sjera Janusar Jónssonar. Jeg er þakklátur háttv.frsm.fjvn. (B. J.) og nefndinni fyrir góðar undirtektir, og vona jeg, að háttv. deild snúist á sömu sveif. Er sjera Janus mörgum að góðu kunnur og hygg jeg, að flestir háttv.þm. muni þekkja hann að nokkru. Þjónaði hann prestakalli í 32 ár og fluttist síðan til Hafnarfjarðar, er hann ljet af prestskap. Hefir hann stundað þar kenslu í 10 ár, og mun kenslukaup hans hafa verið um 1100 kr. á ári. Hefir hann nú síðustu 3 árin verið mjög heilsutæpur og verið öðruhvoru við rúmið. Er því auðsætt, að efni hans, sem munu hafa verið fremur lítil er hann ljet af prestskap, hafa allmjög hlotið að ganga til þurðar. Hin upphaflega 500 kr. fjárveiting til hans er styrkur, sem honum hefir verið veittur fyrir kenslustundir sínar. Fer nú till. mín fram á, að styrkurinn hækki upp í 720 kr. Skal jeg svo ekki orðlengja mál mitt meira.

Eiríkur Einarsson Jeg á hjer brtt. við 16. gr. fjárlaganna, um að veittar verði 1800 kr. sem uppbót á skurðgrefti í Miklavatnsmýri. Var fjárveiting þessi feld í háttv.Ed. eftir að hafa náð samþ. þessarar háttv. deildar. Hefir einn háttv. fjárveitinganefndarmaður úr Ed. sagt mjer, að ástæðan til þess muni hafa verið sú, að nefndinni var ekki kunnugt tilefni fjárveitingarinnar. Vissi nefndin eigi um meðmæli vegamálastjórans. Heyrði jeg einnig, að hv.frsm.fjvn. í Ed. (S. H. K.) lýsti því yfir í ræðu sinni, að áður hefði verið veitt lokauppbót til verks þessa, en jafnframt kom það fram við umr. þessa máls í Ed. nú, samkvæmt yfirlýsingu þess háttv. þingmanns, sem var atvinnumálaráðherra 1919 og lagði þá ráðin á um greiðsluna, að hann áliti rjettmætt, að þessum 1800 kr. yrði nú bætt við uppbótina. Er upphæð sú, sem hjer er beiðst, miklu lægri en tapinu við skurðgröftinn nam. En hjer er ekki farið fram á meira en tillögur vegamálastjóra ná til, svo öllu er vel stilt í hóf. Játa jeg það, að mjer er mái þetta skylt, en jeg flyt það alt fyrir það með einurð, og treysti sanngirni háttv.þm. Frábið jeg mjer, að það gangi fram sem nokkurt miskunnarmál, en hins vænti jeg, að rjettmæti þessarar málaleitunar vinni henni framgang. Þá ætla jeg að minnast lítillega á síðari till. á þskj. 610, um ábyrgð ríkisins á skuldunum fyrir trollarana. Er nú búið að skýra mál þetta nokkuð, en svo virðist, sem till. sje ekki ljóst orðuð, enda varð hún til í flýti nú á síðustu stundu, svo að kalla, að því er jeg best veit. Legg jeg þá skýringu í orðin „alt að 200,000 kr. fyrir hvert skip“, að ekki megi fara fram úr þessari upphæð á neinu skipinu, og jafnframt, að þetta sje ekki upphæðin, sem að jafnaði má fara upp í fyrir öll skipin að meðaltali, heldur aðeins fyrir hvert einstakt eða einstök þeirra, þegar stjórnin hefir metið allar ástæður og þótt þær tryggar.  Þá er hjer var komið, kom fram krafa frá 13 þingdeildarmönnum, þeim Þorst. J., E. Þ., S. St., H. K., Þór. J., St. St., P. O., J. A. J., P. Þ, J. Þ., B. H., M. K. og Sv. Ó. um, að umr. um frv. yrði þá þegar lokið, svo hljóðandi: „Undirritaðir óska, að umr. um fjárlagafrv. verði þegar lokið.“ Áður en krafa þessi yrði borin undir atkvæði deildarinnar, lýsti forseti yfir því, að samkvæmt gamalli þingvenju yrði þeim 3 þingmönnum, sem kvatt höfðu sjer hljóðs áður en krafan kom fram, leyft að taka til máls, þótt krafan yrði samþykt. Fjellu þá 10 þm. af þeim, sem kröfuna fluttu, frá því, að hún yrði borin undir atkvæði, með því að klukkan yrði orðin 6 þá er þessir 3 þm. hefðu lokið máli sínu, en samkvæmt yfirlýsingu forseta yrði umr. slitið þá skilyrðislaust vegna helgi hátíðarinnar (hvítasunnunnar), sem byrjaði þá. Kom krafan því ekki undir atkvæði.

Björn Hallsson Jeg bjóst ekki við að standa upp, en hæstv. atvrh. (P. J.) gaf mjer tilefni til þess, því að hann mun bæði hafa misskilið orð mín og brtt. Sagði hann, að þetta gæti því aðeins talist endurveiting, að ekki yrði unnið í ár að nýlagningu þarna. Jeg sagði, að ekki mundi verða unnið í sumar. Hefir landsverkfræðingur sagt það, og einnig er formanni fjárveitinganefndar kunnugt um það. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði líka, að ef eitthvað yrði unnið, þá væri rjettara að vinna meira, sökum þess, að menn mundu sendir austur. En þetta er misskilningur. Vegamálastjóri mun ekki senda menn austur, heldur mun hann láta Jón Ísleifsson, sem sjer um vinnuna við Fagradalsbrautina, sjá um þessa aðgerð líka, með þeim mönnum, sem hann hefir þar. Hæstv. ráðherra (P. J.) sagðist tæplega mundi geta greitt atkvæði með þessum lið, en þó líklega heldur ekki á móti. Þakka jeg honum ekki fyrir það. Væri það beint rangt að greiða atkvæði móti þessu, þegar aðrar endurveitingar eru komnar í fjárlögin.

Sveinn Ólafsson Jeg mun eigi verða langorður og ætla mjer eigi í neitt reiptog við fjvn. út af fjárveitingatill. hennar, og það því síður, sem háttv.frsm. fyrri hlutans (M. P.) hafði þann gleðiboðskap að færa, að nefndin hefði fært niður útgjöldin um 100,000 kr. Raunar er nú þessi niðurfærsla á kostnaðinum við strandferðirnar, áætlunarupphæðin til Sterlingsferða, færð úr 300 í 200 þúsund kr. aðeins til málamynda, og mun reynast ljett í vasanum, en tilraun er þó gerð til sparnaðar. En hjer er annað í efni, sem mig hneykslar. Háttv. fjvn. vill binda byggingastyrk til barnaskóla í sveitum því skilyrði, að það sjeu heimavistarskólar. Háttv. frsm. (B. J.) segir, að ekki eigi að byggja aðra skóla en heimavistarskóla í sveitum. Jeg játa það, að sumstaðar er svo ástatt, að hentugast er að hafa heimavistarskóla. En á ýmsum stöðum eru heimangönguskólar hentugri, og auðvitað eru þeir hagfeldari og ódýrari, þar sem staðhættir leyfa að nota þá. Jeg álít best, að hjeraðsstjórnir eigi að ráða þessu. Jeg skil ekki tilganginn með því, að svifta þá ákvörðunarrjettinum, sem styrksins eiga að njóta, og neyða þá til að byggja heimavistarskóla, sem eigi hafa þess þörf, eða vera án styrksins. Við búnaðarfjelögin vill háttv.fjvn. hafa sömu aðferð. Styrkurinn á að vera bundinn því skilyrði, að honum sje varið til verkfærakaupa og styrktar sameiginlegri starfsemi innan fjelaganna. Hjer er ekkert tillit tekið til þess, sem fjelögin sjálf álíta, að bestan árangur gefi. ( ólesanlegt letur).. finst óþarfi að taka svona sjálfsákvörðunarrjettinn af þeim, sem styrksins eiga að njóta, og sem í þessu efni eru sjálfsagt miklu dómhæfari en háttv.fjvn. um meðferð styrksins. Jeg sje enga ástæðu til að leyfa búnaðarfjelögunum ekki að ráða yfir styrknum og nota hann eins og þeim þykir rjettast. Jeg býst við, að jeg standi ekki einn uppi með þessa skoðun, að þau eigi þar öllu að ráða og að nefnt skilyrði nefndarinnar sje óeðlilegt.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal nota eina mínútu. Það er ekki vel hægt að skýra afstöðu peningamálanefndar til till. á þskj. 610 í svo fljótu bragði. Það var umtalað, að nefndin skilaði áliti með tillögunni, sem skýrði frá því, sem fyrir nefndinni vakir, og mun hún gera það. Vona jeg að hæstv. fjrh. (M. G.) taki það gilt.

Frsm. fjvn. (Magnús Pjetursson) Jeg vonaði, að jeg þyrfti ekki að standa upp aftur, en hæstv. fjrh. (M. G.) hefir gefið mjer tilefni til þess, svo að jeg verð að gera það. Hann gerði tvær athugasemdir, sem jeg verð að mótmæla. Honum þótti verra, að fjvn. skyldi hafa tekið nokkuð upp aftur af styrknum til berklavarnafjelagsins. Það þarf enginn að furða sig á því, þó að nefndin fari hjer miðlunarleið, þar sem hún hefir áður fært rök að nauðsyn þessa styrks, og háttv. deild hefir sjálf samþykt áður 10 þús. kr. Nefndin fer nú aðeins fram á 5 þús. kr. Sú upphæð er þó alls ekki nóg, eins og háttv.Ed. hefir viðurkent, en hún ætlaðist til, að næsta þing bætti úr. En jeg sje ekki að það sje neitt mætara. Það er rjett hjá hæstv. fjrh. (M. G.), að launum yfirsetukvenna var skipað á þingi 1919, en á meðal Ed.þm. kom frv. um að breyta þeim lögum, en það frv. var aldrei borið fram, heldur varð það að samkomulagi að snúa því svona. Nú er þessi dýrtíðaruppbót þeirra tekin hjer upp í fjárlögin af fjvn., til þess að háttv.Ed. þurfi ekki að setja hana inn, og koma þannig lögunum í sameinað þing. Hæstv. fjrh. (M. G.) talaði um, að þessi 10 þús. yrðu svo lítil upphæð á hverja yfirsetukonu, að hana munaði ekkert um hana. Það er satt, að upphæðin er lítil, en launin eru líka mjög lág. Hluti landssjóðs af þeim eru 30 þús. kr. Þeir, sem hafa reiknað það nákvæmlega út, búast við, að hann verði ekki meiri en 24 þús. Ef við miðum við að það sje rjett, sem frv. áætlar, þá verður viðbótin 1/3, og er það þó altaf nokkuð. Þrátt fyrir það, þótt það sje rjett hjá hæstv. fjrh. (M. G.), að fjárveitingar til ljósmæðra sjeu meiri í fjáraukal. nú en næsta ár, þá verður það ekki til þess að fá ljósmæður í þau hjeruð, sem þær vantar í. En einmitt hitt, að þær eru í fjárlögunum til næsta árs, mun geta hjálpað til þess. Jeg vil að endingu minnast á eitt atriði, sem eiginlega heyrir undir háttv.frsm. síðari hl. (B. J.), og vona jeg, að hann taki það ekki illa upp fyrir mjer. Það er ákvæðið um að binda styrkinn til barnaskóla í sveitum því skilyrði, að það sjeu heimavistarskólar. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hafa fett mikið fingur út í þetta ákvæði. Þessum heimangönguskólum hefir verið komið upp víða í sveitum til lítils eða einskis gagns.  (H. K.: Ósatt)  . Það er alls ekki ósatt. Jeg veit vel hvað jeg segi. Sveitarfjelögin hefir vantað fundarhús og unga fólkið ballsal, og húsin eru notuð til þess. Jeg vil ekki styðja að því, að landssjóður leggi fje fram til slíks. Ef heimavistir eru með, þá eru húsin ekki notuð þannig. Það kann að vera á 2–3 stöðum verjandi að hafa heimangönguskóla, en varla fleirum. Og þá kæmi vitanlega til mála að styrkja þá. ef sönnuð væru skilyrði fyrir því, að þau kæmu að notum. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) vildi líka fella niður athugasemdina við búnaðarfjelagastyrkinn. Jeg þekki nokkuð til þessarar útbýtingar, því að jeg hefi sjálfur orðið hennar aðnjótandi og veit, að það er ekki minsta gagn að því að jafna nokkrum aurum á dagsverk, eins og gert hefir verið.

Jakob Möller Eins og háttv.frsm.fjvn. (M. P.) verð jeg að skella skuldinni á hæstv. fjrh. (M. G.) fyrir það, að jeg hefi orðið að standa nú upp aftur. Það var umtalað í peningamálanefndinni að gera skýra grein til stjórnarinnar fyrir meiningu till. II. á þskj. 610, og skil jeg því ekki, hvers vegna hæstv. fjrh. (M. G.) hefir fundist hann þurfa að fá frekari skýringu á henni nú en jeg gaf í framsöguræðu minni. Ef um mismunandi skilning á till. gæti verið að ræða, þá mundi það væntanlega koma fram í þeirri skriflegu greinargerð, sem stjórninni hafði verið lofað. Jeg verð nú raunar að halda því fram, að till. sje svo skýr, eins og hún er orðuð á þskj. 610, að þar geti enginn misskilningur komist að, og hefði væntanlega engum hv.þdm. komið til hugar að leggja þann skilning í hana, sem hæstv. fjrh. (M. G.) vill nú láta í hana leggja, ef hann hefði ekki vakið máls þar á. Hæstv. fjrh. (M. G.) heldur því fram, að þessi skilningur á till. hafi komið fram í nefndinni hjá sjálfum höf. till. Þessu mótmæli jeg algerlega. Og jeg get bætt því við; að eftir að hafa átt tal um þetta við hæstv. ráðherra nú rjett fyrir fund, þá töluðum við háttv.þm. Ísafjarðarkaupstaðar báðir saman við tillögumanninn, og var hann þá mjer alveg sammála, og er mjer alveg óskiljanlegt, hvernig hæstv. ráðherra hefir getað ruglað þessu fyrir honum, þegar þeir áttu tal saman. Hæstv. fjrh. (M. G.) gat þess, að sú orðsending lægi fyrir frá veðhafanum, að hann væri fús til þess að láta 7000 sterl. pd. hvíla á hverju skipi án annarar tryggingar en veðsins í skipinu. Og nú vill hæstv. fjrh. (M. G.) láta leggja þann skilning í till., að þessi 7000 pd., sem engrar ábyrgðar er krafist fyrir, eigi að vera innifalin í 200 þús., sem hjer er um að ræða að heimila stjórninni að ábyrgjast. Þetta er svo bersýnileg fjarstæða, að um það ætti að vera óþarft að deila. Ef svo væri, þá kæmi auðvitað aldrei til þess, að stjórnin, fyrir hönd ríkissjóðs, tækist á heldur ábyrgð fyrir 200 þús. kr. fyrir hvert skip, heldur í mesta lagi fyrir 200 þús. ÷ 150 þús. (þ. e. ÷ 7000 pd. sterl.). Það var þá með öllu þýðingarlaust að setja þetta hámark, 200 þús., ef ábyrgðin átti aðeins að vera fyrir 50 þús. kr. Jeg held því líka fram, að orðalag till. heimili alls ekki þennan skilning. Í henni hlýtur að vera átt við það, að þessi ábyrgð, sem þar er ráðgert fyrir alt að 200 þús. kr., eigi að vera veðhafanum aukatrygging, auk veðsins, sem hann hefir í skipunum. Fyrsta till., sem fram kom, fór í þá átt, að heimila stjórninni að ábyrgjast allar skuldirnar. Það þótti höfundi tillögu þeirrar, sem hjer liggur fyrir, of víðtæk heimild, og fyrir honum vakti þá ekkert annað en að útiloka það, að í till. gæti legið heimild til að taka fulla ábyrgð einnig á hæstu veðskuldunum til síðasta eyris. Hæstv. atvrh. (P. J.) segir, að sjer hafi skilist, að jeg hafi komist þannig að orði, að ábyrgð ríkissjóðs ætti að vera auk þess, sem á hverju skipi hvílir. Slíkt hefir mjer auðvitað aldrei komið til hugar að segja, því að fyrst og fremst er mjer ekki kunnugt um, að hjer sje um neinar aðrar skuldir að ræða en þær, sem hvíla á skipunum. Hitt liggur í hlutarins eðli, að ef til þess kæmi, að til ábyrgðar ríkissjóðs þyrfti að taka, þá ætti ríkissjóður að hafa rjett til að „ganga inn í“ veðrjett bankans. Hæstv. stjórn er það í sjálfsvald sett, hvernig hún notar þessa heimild. Hún á að meta það, samkvæmt beinum fyrirmælum till., á hve hárri upphæð ríkissjóði sje fært að taka ábyrgð fyrir hvert skip. Mjer er því óskiljanlegt, hvers vegna stjórnin endilega vill láta binda hendur sínar svo, að hún megi ekki, hvaða tryggingar sem eru í boði og hverju sem fram vindur, ábyrgjast hærri upphæð fyrir nokkurt skip en um 50 þús. kr. Nema þá að það vaki beinlínis fyrir hæstv. fjármálaráðherra að gera þessa heimild að hreinni markleysu, og væri þá miklu sæmra að leggjast algerlega á móti tillögunni. En heimildin er gersamlega þýðingarlaus, ef sá skilningur er í hana lagður, sem hæstv. fjrh. (M. G.) heldur fram. Sú hjálp, sem þá væri um að ræða, kæmi skipaeigendum að engum notum, nema þá ef til vill aðeins einum, sem í raun og veru þarf þessarar hjálpar ekki með, nema þá aðeins „pro forma“.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil aðeins halda fast við það, að ágreiningur er í háttv. nefnd um þetta atriði, og hafa þeir báðir, háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) og háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) tjáð sig hafa þann skilning, sem jeg hefi lagt í till. Æsingin í háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) er hlægileg. Það er sannarlega ekki undarlegt, þótt jeg bendi á hinn mismunandi skilning, sem nefndin sjálf leggur í sína eigin till., og vilji fá hið sanna fram. Þessi aðferð háttv.þm. er góður mælikvarði á sanngirni (!!) hans, en það má hann vita, að hann fær engu um þokað með því að reyna að traðka sannleikanum og neita staðreyndum. Jeg endurtek áskorun mína til nefndarinnar um skýring á till., og komi hún ekki, er það af því að þessi þm. hefir gefið ranga skýrslu.

Jón Baldvinsson Þegar jeg talaði áðan um brtt. á þskj. 598, um að fella niður 22. gr. fjárlaganna, heimildina fyrir landsstjórnina um að ábyrgjast alt að 200 þús. kr. fyrir Álafoss, þá gleymdi jeg að minnast á till., sem er á þskj. 610 frá samvinnunefnd peningamálanefndar. En hún er um ábyrgð landsstjórnarinnar á skuldum íslenskra botnvörpuskipa í Englandi, alt að 200 þús. krónur fyrir hvert skip. Sú tillaga getur ef til vill talist nokkuð hliðstæð hinni tillögunni. Það má vel vera, að hjer sje þörf á, að hlaupið sje undir bagga með eigendum skipanna, til þess að skipin missist ekki út úr landinu: en það er fyrst og fremst hlutverk bankanna. Og þar sem telja má víst, að landsstjórnin þurfi að taka lán erlendis, enda frv. komið fram um heimild til þessa, og það enn fremur víst, eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, að landið þurfi að taka lán til styrktar bönkunum, þá sýnist mjer liggja nærri og tel það sjálfsagt, að stjórnin stuðlaði að því, að bankarnir tækju að sjer ábyrgð á skuldum þessara skipa, eða greiddu þær. Bankarnir eru líka kunnugri því en landsstjórnin, hvernig þessu verður við bjargað. Og jeg býst líka við, að á þennan hátt geti hjálpin komið eins fljótt eða fljótar en þótt stjórninni sje heimilað þetta í fjárlögum næsta árs.

Frsm. fjvn. (Bjarni Jónsson) Jeg skal vera stuttorður, og mundi hafa verið það engu að síður, þótt eigi hefði verið gerð tilraun til að hefta málfrelsi mitt, Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að svo háttaði víða til sveita, að hafa mætti heimangönguskóla. Ef svo hagar til einhversstaðar, þá falla slík hjeruð undir sjávarþorp, með þeim breytingum að taka ,,sjávar“ framan af, því að auðvitað er hægt að hugsa sjer þorp til sveita. En annars skil jeg ekki í því, að nokkur maður skuli þekkja svo illa sitt eigið land, að hann haldi því fram, að alment hagi svo til hjer. Og jeg hygg, að þeir, sem ekki vilja valda barnadauða hjer á landi, muni hallast að mínu máli í þessu efni. Þá skal jeg geta þess, að fjvn. vill ekki svifta búnaðarfjelögin sjálfræði, þótt þeim sje styrkur veittur með skilyrði. Alþingi er sjálfrátt, hvort það veitir styrkinn með skilyrðinu eður ekki. Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) vildi fella niður ábyrgðina fyrir Álafoss, vegna þess, að stjórninni sje engin heimild veitt til þess að setja verð á vörumar, sem verksmiðjan framleiðir. Ríkið á eftir þessu að vera eins og okurkarlarnir, sem taka 8–12% fyrir að skrifa upp á víxla. Það á að koma í staðinn fyrir ábyrgðina, að stjórnin setji niður verð vörunnar, svo almenningur geti fengið ódýr föt. Sami háttv.þm. (J. B.) taldi það heppilegast, að bankarnir ábyrgðust skipin. En það er óvíst, að þeir, sem kröfur hafa á skipin, vilji bíða eftir því. Hygg jeg, að mundi vera búið að selja þau 4–5 sinnum áður en sú hjálp kæmi. Það er auðvitað heppilegra, að stjórnin ábyrgist. Nú skal jeg láta máli mínu lokið. Hygg jeg, að ekki hafi farið lengri tími í mál mitt en í þvargið áðan um að slíta umræðum.

Forseti (B. Sv.) Þá er umræðum um mál þetta lokið. Vil jeg nú spyrja hæstv. stjórn, hvort henni þyki kristnispjöll í vera, að gengið sje til atkvæða, þótt klukkan sje orðin meira en 6. 

Frsm. (Einar Þorgilsson) Háttv. Ed. hefir gert breytingu á frv., sem sjútvn. felst á að sje til bóta, og vill því leggja til, að frv. sje samþykt þannig.

Jón Baldvinsson Þetta mál er upphaflega komið frá sjávarútvegsnefnd, og var ástæðum frv. lýst nokkuð við 1. og 2. umr. Á síðari árum hefir gengið mjög erfiðlega með síldarútveginn, og hafa menn sjeð, að svo búið mátti ekki standa og að það er stór voði fyrir þjóðina, ef skipulagsleysið helst áfram. Útgerðarmenn hafa líka sjeð þetta, og vilja því reyna að koma betra skipulagi á veiði og sölu síldarinnar. Þeir hafa sjeð af því, hvernig salan hefir gengið, að ekki dugir að hver bauki í sínu horni og vinni, beint eða óbeint, hver á móti öðrum. Og þetta mál er fram komið í þeim tilgangi, að löggjöfin stuðli að samvinnu í þessum efnum. Jeg gerði við 1. umræðu þessa máls hjer í deildinni nokkurn ágreining út af þessu frv. Sjerstaklega var jeg ekki samþykkur því að banna útlendingum síldveiði hjer við land, eins og frv. gerir, og taldi það varhugavert gagnvart öðrum ríkjum að fela einu fjelagi svo að segja öll ráð yfir síldarútveginum. Mjer virtist hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hallast að sömu skoðun og jeg. Hann sagðist búast við, að því yrði betur tekið af öðrum ríkjum, ef ríkið hefði einkasölu, heldur en ef einstakt fjelag væri „autoriserað“ til þess að hafa alla síldarsöluna á hendi. Jeg hefi nú komið fram með brtt. í þessa átt á þskj. 607, ásamt samþm. mínum, háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.). Þessar till. ganga í þá átt, að ríkið sjálft hafi sölu og útflutning allrar síldarinnar. Að vísu gerum við ráð fyrir, að Síldveiðifjelagið verði stofnað og Hafi talsvert starfsvið. Það er ef til vill mesta mein síldarútvegsins nú, hvað markaður fyrir síld er þröngur. Því gerum við ráð fyrir, að fjelagið hafi það starfsvið að takmarka veiðina, í samráði við ríkisstjórnina. En aðaltilgangur okkar er, að ríkið hafi á hendi söluna. Með því viljum við koma í veg fyrir, að útgerðarmenn sjálfir bjóði út síldina, hver öðrum í óhag, og verði þess valdandi, að menn halda, að miklu meira sje á boðstólum en í raun og veru er, svo að verðið lækki niður úr öllu valdi. Ekki verður heldur deilt um það, að það er miklu sæmilegra gagnvart útlendingum, að ríkisstjórnin hafi yfirtökin, heldur en að þeir sjeu settir undir íslenskt útvegsmannafjelag. Við 1. gr. frv. gerum við þá breytingu, að ríkisstjórnin auglýsi, hvenær umsóknir um leyfi skuli vera komnar í hennar hendur. Þessa ákvæðis hefði ef til vill ekki verið þörf, en okkur fanst vissara að taka þetta fram, því upplýsingar um það, hverjir ætla að veiða síld, þurfa að koma svo snemma, að hægt sje að gera áætlun um veiðina, ef til takmarkana á henni kemur, og um sölu síldarinnar. Þá viljum við fella niður 2., 3. og 4. gr. frv., sem fjalla um að útiloka útlendinga frá því að veiða eða verka hjer síld til útflutnings, og er það í samræmi við að ríkið hafi söluna á hendi. Aftur á móti gerum við ráð fyrir, að 5. gr. haldist. Síldveiðifjelagið verður þá stofnað og starfar, og er ekki alveg óhugsandi, að það taki að sjer söluna með tímanum. Þá gerum við ráð fyrir, að Síldveiðifjelagið skipi 3 menn til aðstoðar og ráðuneytis ríkisstjórninni um sölu og útflutning síldarinnar, þar sem sennilegt er, að það hafi mönnum á að skipa, sem hafa þekkingu á þessu sviði. 5. brtt. á þskj. 607 er í 5 liðum, og lúta þeir allir að einkasölu ríkisstjórnarinnar og ýmsum nánari fyrirmælum, meðal annars um að draga kostnað frá söluverði síldarinnar. Aftur á móti kemur ekki til mála, að stjórnin hafi á hendi skiftingu á söluverði síldarinnar milli eigendanna, heldur verður Síldveiðifjelagið að hafa hana sjálft. Þá er bráðabirgðaákvæði um það, að verði Síldveiðifjelagið ekki stofnað strax, þá skuli ríkisstjórnin samt takast á hendur sölu á þeirri síld, sem útflutningshæf er metin. Það ætti að minsta kosti að vera meiri trygging fyrir sölu. En jeg hygg, að trygg sala sje eitt stærsta atriðið fyrir útveginn. t. d. til þess að auka lánstraust útgerðarmanna gagnvart bönkunum hjer. Jeg ætla ekki að segja mikið meira að sinni. Jeg vil þó benda á, að hjer er að velja um tvær stefnur. Önnur kemur fram í till.háttv. meiri hl. sjútvn. Hún er sú, að einu einstöku fjelagi, Síldveiðifjelagi Íslands, sje falið að hafa alt vald á síldarútveginum og útlendingum sje bönnuð veiði. Hin stefnan, sem við höldum fram, er sú, að banna útlendingum ekki síldveiðar og láta ríkisstjórnina hafa síldarsöluna á hendi. Meiri hluti sjútvn. vill setja ákvæði um að fresta framkvæmdum, ef stjórninni sýnist svo. Það gæti orðið til þess, að ekkert yrði úr skipulagi. Að samþykkja það ákvæði er sama og að gera ekkert í málinu. Ef frv. verður samþykt með breytingum meiri hl. sjútvn., um heimildina fyrir stjórnina til að fresta framkvæmdum frv. að nokkru eða öllu leyti, sje jeg ekki betur en að stjórnin sje sett í hinn versta gapastokk. Annars vegar eru það innlendir síldveiðimenn, sem heimta skipulag og söluna í sínar hendur, en hins vegar útlendingar, sem vilja vitanlega frestun á öllu, og eftir þeim gauragangi, sem þegar er kominn í norska og sænska útvegsmenn út af þessu máli, er jeg ekki í miklum vafa um, að stjórnin láti undan þeim, og þá stendur alt við það sama og nú er. Okkar till. fara meðalveginn. Þær gera ráð fyrir skipulagi meðal síldveiðimanna, en útiloka þó ekki útlendinga frá veiðum hjer við land. Og eftir þeim þurfa útlendingar að láta af hendi alla þá síld, sem þeir verka í landhelgi, til landsstjórnarinnar, til söluráðstöfunar eins og Íslendingar. Og eftir þessum till. okkar er heldur ekki gert ráð fyrir neinum undanþágum eða frestun á framkvæmdum, en slík ákvæði mundu að minni hyggju aðeins verða til þess að spilla málinu.

Gunnar Sigurðsson Mjer þykir vænt um, að brtt. á þskj. 607 eru fram komnar, því að þær ganga inn á sömu leið og jeg hafði upphaflega hugsað mjer. Jeg held, að reynsla síðari ára hafi sýnt, að það er nauðsyn á því að koma síldarsölu vorri á eina hönd, og þá held jeg, að ríkisstjórnin sje sjálfsögð til að hafa síldarsöluna á hendi, í samráði við útgerðarmennina. 1. brtt. á þskj. 607 er í fullu samræmi við mína brtt., að öðru leyti en því ákvæði, að stjórnin skuli auglýsa, hvenær umsóknir eigi að vera komnar í hennar hendur. En jeg held, að það ákvæði sje ekki nein skemd. 2. brtt. á sama þskj., um að 2., 3. og 4. gr. falli niður, er líka í fullu samræmi við mínar brtt., um það, að útlendingar sjeu settir á bekk með okkur, en ekki skör lægra. Viðvíkjandi fjelagsstjórninni, þá geng jeg inn á, að 5. gr. í brtt. á þskj. 607 komi í stað 2. málsgreinar í mínum brtt. En verði brtt. á þskj. 607 feld, þá tek jeg mína upp sem miðlunartillögu. Jeg vil taka það fram, að jeg held fast við 10 smálestir í brtt. við 9. gr. Jeg bjóst við því, að háttv.frsm. (M. K.) mundi ganga inn á það, og vil spyrja hann, hvort samkomulag geti ekki orðið um það. Jeg vænti þess, að hann geri það að minsta kosti ekki að kappsmáli.  (M. K.: Það geri jeg þó)  . Það þykir mjer einkennilegt. Jeg vil mótmæla því, að stjórninni verði veittur nokkur frestur á málinu, þar sem það nú hefir dregist þrem árum of lengi og leitt af sjer 10 milj. kr. tap, minst.  (B. J. : 15 miljóna)  . Jeg vil ekki stuðla til þess, að haldið verði áfram með framleiðslu á síld, til þess svo að moka henni í sjóinn. En hitt er sýnilegt, hve ótækt það er að leggja atvinnuveginn niður og láta útlendinga taka hann upp aftur. Á næsta þingi má svo endurskoða lögin og breyta þeim eftir því, sem reynslan sýnir þörf á.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Um brtt. á þskj. 607,sem nú eru aðallega til umræðu, skal jeg strax taka það fram, að þær eru þess verðar, að þeim sje gaumur gefinn. Á við þær máltækið gamla, að betri sje hálfur skaði en allur, og býst jeg við, að þeir háttv.þm., sem kunna að aðhyllast þær, geri það sökum þess, að þeir telji litlar líkur til, að frv. eins og það var upphaflega nái fram að ganga, og að þeir neyðist þannig til að halla sjer að því næst besta, þegar það besta er ekki fáanlegt. Spurningin, sem hjer liggur fyrir, virðist mjer vera þessi: Eigum vjer að ráða yfir málum vorum og vera húsbændur á okkar heimili, eða eigum við ekki að vera það? Spurningunni er með till. þessum svarað þannig: Við erum þess ekki megnugir. Við óttumst reiði útlendra ríkja, við beygjum okkur fyrir valdinu. Mjer virtist að í gær í ekki alveg óskyldu máli væri fjandanum gefinn 1 fingur; nú verða honum líklega gefnir 2, og má þá renna grun í, hvort öll hendin muni ekki á eftir fara. Jeg skil ekki þá menn, sem sýnist það einskis virði að ráða sjálfir einir yfir fiskimiðum vorum, sem miðla mætti öðrum af, gegn einhverju endurgjaldi. Var sú hugmynd okkar að miðla einhverju af gæðum þessum og fá hlunnindi í gegn, en það þýðir líklega ekki mikið að tala meira um það hjeðan af, því afdrif málsins munu nú ráðin. Mun eigi þykja um annað að velja en hallast að brtt.háttv. 4. þm. Reykv. (M.J.) og hv. 2. þm. Reykv. (J.B.), því að betra sje, að þær nái fram að ganga en að ekkert sje gert, þó að gagnið að þeim komi alls ekki að miklum notum. En þess skal jeg láta getið, að svo mikið ber þeim á milli og hinu upphaflega frv., að full ástæða er til að óttast, að útgerðarmenn muni eigi sinna málinu, og því enginn fjelagsskapur verða stofnaður. Eini kosturinn við brtt. er, að söluráðstafanirnar eru sameiginlegar, en auðvitað eru þær það líka í frv., svo hjer hefir þá eigi verið breytt til batnaðar heldur. Að síðustu vil jeg taka það fram, að jeg felst ekki á brtt. við 9. gr. frá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Mun misskilningurinn enn vera fyrir hendi hjá honum. Ákvæði 9. gr. er öllum meinlaust, en þó mörgum að gagni. Brestur þennan háttv.þm. (Gunn. S.) kunnugleik að dæma um málið, því að hann er lítt kunnugur á Norðurlandi, en þar þekki jeg gerla til. Eru á vertíðum oft aflalitlir kaflar, og er þá eðlilegt, að útgerðarmenn vilji nota þessi skip sín til síldveiða í bili; en væri það hins vegar óþægilegt að þurfa að sækja um leyfi fyrir þessi skip sín fyrirfram. Hætta getur engin af þessu ákvæði stafað, því eigendurnir eru bundnir til að sæta öllum ákvæðum fjelagsins um söluna, eins og aðrir. Vildi jeg því mælast til, að háttv.flm.till. vildi taka hana aftur.

Magnús Pjetursson Mig langar til þess að segja örfá orð út af einni setningu, sem hraut af vörum hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Einnig vildi jeg leyfa mjer að beina lítilli fyrirspurn til hæstv.forsrh. (J. M.) sem lögfræðings. Jeg er ekki fróður í lögum, og síst í erlendum, og vildi jeg því spyrja hæstv.forsrh. (J. M.), hvort ekki mundi vera í lögum nágrannalandanna svipuð skilyrði sett til rekstrar atvinnuveganna og þau, sem eru í 2. gr. frv. Hefi jeg ætíð haldið, að Ísland ætti að vera fyrir Íslendinga, og þykir mjer því undarlegur sá úlfaþytur, sem orðið hefir út af því, að útlendingum yrði sett einhver skilyrði fyrir því að mega reka hjer atvinnu sem íslenskir menn. Furðar mig það, að 1. þm. Rang. (Gunn. S.) skuli fetta fingur út í það, að útlendir menn sjeu settir skör lægra en Íslendingar. Má það merkilegt heita, hve sumir hv.þm. eru fljótir að glúpna, ef útlendingum kann að mislíka eitthvað.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg gef mig nú ekki út fyrir neitt sjerstaklega fróðan um milliríkjalög, og vil því ekki segja neitt ákveðið við fyrirspurn háttv.þm. Str. (M. P.), því að um slíkt er sjerfræðingum einum fært að dæma. Þó hefir mjer verið frá því skýrt, að Svíar hafi sett hjá sjer svipuð lög að einhverju leyti þeim, er hjer eru á ferðinni, en þau mættu mjög mikilli mótspyrnu. Mig minnir, að lög þessi færu í þá átt, að erlend skip mættu ekki selja afla sinn þar í landi. Þetta sætti miklum mótmælum utan að, og hygg jeg, að Svíar hafi horfið frá þessu ráði. Hins vegar mun það ekki koma í bága við alþjóðavenju eða milliríkjasamninga, þó vjer takmörkum veiðina, setjum einkasölu o. s. frv. Um það atriði, að stjórninni væri heimilt að fresta framkvæmd laganna að nokkru eða öllu, skal jeg taka það fram, að stjórninni mundi vera lagður með því mikill vandi á herðar, og gæti það jafnvel orðið henni hin versta hengingaról. Furðar mig því eigi, þó að háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) mótmælti, að stjórninni væri þessi vandi búinn, því að þessi háttv.þm. hefir verið besti stuðningsmaður stjórnarinnar á þessu þingi.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Það þarf enginn að furða sig á því, þó að mönnum, sem reka hjer síldarútgerð, sárni það, er útlendingar veiða hjer síld við strendur landsins, verka hana í landi og flytja hana út, án nokkurrar íhlutunar af okkar hálfu, og fyrirbyggja með þessu, að við komum okkar síld út fyrir nokkurt þolanlegt verð. Það er þetta, sem hefir ýtt undir útgerðarmenn að fara fram á þetta lagafrv., sem hjer liggur fyrir, sjerstaklega hvað snertir ákvæðið í 2. gr. Jeg hefi mikið talað um þetta mál við útgerðarmenn fyrir norðan, og þeim blæðir mjög í augum yfirgangur útlendinga á þessu sviði. Jeg get tekið undir með háttv.frsm. (M. K.), að ef lögin ekki taka í taumana og styðja að, þá er jeg hræddur um, að lítið verði úr fjelagsskap þeim, sem síldarútgerðarmenn hafa verið að koma á um sameiginlega sölu síldarinnar o. fl. En það er slíkur fjelagsskapur, sem jeg álít nauðsynlegan sem bakhjarl fyrir stjórnina, ef fela á henni aðalumsjón á útflutningi og sölu allrar síldar. Jeg held því að brtt. á þskj. 607, ef þær verða samþ., sjeu til skemda. Þetta er nú sú hlið málsins, sem að okkur snýr, landsmönnum. Jeg skal ekkert um það segja, hvernig þessi lög reynast í framkvæmdinni út á við. Brtt. á þskj. 599 fara fram á, að fresta megi framkvæmd laganna að nokkru leyti eða öllu, ef stjórnin telur það nauðsynlegt. Þetta mun gert til að fyrirbyggja, að til vandræða reki, ef Norðmenn og Svíar vilja ekki sætta sig við lögin. Það er nú svo sem auðvitað, að stjórnin beitir ekki lögunum, ef hún sjer, að þá muni til vandræða horfa. Það dugir ekki að etja kappi við ofurefli. Þessar stærri þjóðir kynnu að geta látið það bitna á okkur í verkinu á þann hátt, að það væri okkur um megn að taka á móti því. En þetta frv., ef það væri gert að lögum með breytingum meiri hl. sjútvn., þá væri það góður samningsgrundvöllur fyrir okkur, ef Svíar og Norðmenn vildu ekki við lögin una. Það er eftirtektarvert, sem staðið hefir hjer í blöðunum núna, að Svíar hafi mikinn hug á og sjeu að búa sig undir að stunda síldveiðar hjer við land, til þess að geta með því fullnægt sínum þörfum fyrir íslenska síld. Heppnist þeim það, þá lokast markaðurinn fyrir Íslendinga. Mjer finst, að þeir ættu að geta sjeð eðlilega sjálfsvörn okkar í svona lögum, því að það er ekki nema eðlilegt, að þeir, sem njóta þess rjettar að verka veiðina í landhelgi, lifi undir sömu lögum sem landsmenn sjálfir.

Bjarni Jónsson Jeg heyrði því miður ekki alla ræðu háttv.þm. Ak. (M. K.), en kom inn, er hann sagði að frv. þetta væri komið frá rjettum hlutaðeigendum, útgerðarmönnum. Þetta gefur mjer tilefni til að spyrjast fyrir um það, frá hvaða útgerðarmönnum það sje komið, hvort það sje frá þeim, sem nú eru útgerðarmenn eða hafa gert út undanfarin ár, eða hinum, sem í hyggju hafa að stunda útgerð í framtíðinni. Mjer skilst, að það sje hættuleg leið að stofna fjelag með þeim hætti, sem hjer er gert ráð fyrir. Slíkur fjelagsskapur gæti haft svo mikið holmagn í framtíðinni, að hann gæti útilokað nýja menn. Þótt mjer sje ríkt í hug að vernda þennan atvinnuveg og gera söluna hagkvæmari, þá vil jeg þó eigi þola það, að hægt sje að gera einum hærra undir höfði en öðrum í þessu efni. Þá kem jeg að þeirri hlið málsins, sem út á við snýr. Mjer er að vísu ekki kunnugt, hversu langt oss er fært að fara í lagasetningu um þetta efni, en hygg oss sje fært að fara svo langt sem aðrar þjóðir. Mundi oss því óhætt að hafa sömu ákvæði í lögum þessum, sem Norðmenn og Svíar hafa í lögum sínum um þetta efni. Bar því nefndinni að kynna sjer lög nágrannaþjóðanna og athuga, í hverju þetta frv. væri þeim frábrugðið. Jeg hefði gaman af að heyra, hver ákvæði gilda um þetta hjá nágrannaþjóðum vorum, og bið því nefndina að gefa mjer upplýsingar um það, því að jeg veit, að hún muni vendilega hafa kynt sjer alt, er að máli þessu lýtur. Þá vil jeg og fá að vita, undir hvaða skrifstofu þetta utanríkismál muni heyra, hvort það sje 1., 2. eða 3. skrifstofan. Einnig vil jeg spyrjast fyrir um það hjá hæstv.forsrh. (J. M.), hvaða upplýsingar hann hafi fengið um kvartanir þær, er koma kunni frá stjórnum hlutaðeigandi ríkja. Jeg marka ekki, þótt jeg hafi lesið í norsku blaði, að óánægja væri út af þessu, en þykir hinsvegar ekki ólíklegt, að norska og sænska stjórnin hafi látið í ljós óánægju við íslensku stjórnina. Um þetta vil jeg spyrja hæstv.forsrh. (J. M.), svo og það, hvort hann telur það fullnægjandi, sem hann fær að vita um þetta hjá ræðismönnum Norðmanna og Svía, hvort hann treysti því, að semja til fullnustu við þá. Eða hvort stjórnirnar hafi látið þess getið, að hingað mundi koma „diplomat“, sem komi fram fyrir þeirra hönd til að semja um málið, til þess að þurfa ekki að vasast með slíkt mál pósteða símaleiðina. Jeg geri ráð fyrir, að þessari spurningu verði svarað játandi, að sendiherrans sje von með næsta skipi, og tel jeg slíkt vel farið. Þess vegna hefi jeg spurt að þessu öllu, að jeg álít nauðsynlegt, að þingið fái glögglega að vita, hverjar umkvartanir kunni í vændum að vera. Jeg mun haga atkvæði mínu eftir upplýsingum þeim, sem stjórnin gefur. Þótt jeg vilji vernda atvinnuveg þennan, þá vil jeg gera það án þess, að úr verði misklíð eða hatur milli ríkjanna. Jeg las það í einu norsku blaði fyrir skemstu, að hvað utanríkismálin snerti, þá væri Ísland hluti úr danska ríkinu. Þetta gefur mjer tilefni til að minna á umræður, sem fram fóru hjer í deildinni fyrir nokkrum dögum út af skilningnum á 7. gr. sambandslaganna. Hygg jeg, að ekki væri vanþörf á að aðskilja utanríkisstjórnina meira en orðið er. Það er ekki svo að skilja, að jeg álíti þetta norska blað nokkurt goðasvar í þessu efni eða að álit norsku stjórnarinnar á utanríkismálum Íslands fari eftir því, en ef til vill eru einhverjir fleiri á líku máli um þetta. Getur þá hæglega farið svo, að eftir nokkur ár verði þeir enn fleiri, ef ekki er ráðin bót á í tíma. Jeg vil svo að endingu skora á stjórnina að fara að mínum tillögum um þessi mál. Ella mun jeg fyr eða síðar reyna að koma henni fyrir landsdóm.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer skildist svo, að háttv.þm. Dala. (B. J.) beindi þeirri fyrirspurn til mín, undir hvaða stjórnardeild þetta utanríkismál heyrði. Jeg verð að játa, að jeg skil ekki þessa fyrirspurn. Mjer er óskiljanlegt, hvernig hann fer að kalla þetta utanríkismál á þessu stigi málsins. Það er ekki utanríkismál, þótt vjer setjum lög um síldveiðar vorar. Hitt er annað mál, ef deila hefst um þessi lög við önnur ríki, þá þarf að semja, og þá fyrst er hægt að tala um utanríkismál. En engin slík deila er komin fram. Stjórnir erlendra ríkja fara ekki að hlaupa upp til handa og fóta, þótt eitthvert frv. komi fram, og segja, að þetta og þetta megi ekki gera. Mjer er kunnugt, að stjórn eins ríkis fylgist mjög vel með öllu, sem gerist í máli þessu, en engin deila er fram komin, svo það er ekki um neitt slíkt að ræða hjer. Á hinn bóginn má ekki líta of mikið niður á það, sem blöð heillar þjóðar tala um.

Magnús Jónsson Mjer þykir það leiðinlegt, að við háttv.þm. Ak. (M. K.) skulum ekki geta orðið sammála hjer, því að tilgangur okkar er áreiðanlega sá sami, að vernda þennan þjakaða atvinnuveg. Hæstv. atvrh. (P. J.) gat um það, að von væri að útgerðarmönnum sárnaði að sjá útlendinga fiska hjer og verka hjer, án allrar umsjónar. Þetta er rjett. Þess vegna er umsjón nauðsynleg. Það hefir verið bent á tvær höfuðleiðir. 1) takmörkun veiðinnar, og þá einkum útiloka útlendinga, og 2) að haga sölunni sem hentugast. Í frv. er aðaláherslan á takmörkuninni. Eftir því á að útiloka alla, sem ekki eru búsettir hjer á landi. En þetta getur vakið úlfaþyt. Við höfum lagt til, að þetta ákvæði yrði felt niður, og er okkur fyrir þá sök brugðið um undanhald. En undanhaldið er engu minna með frestunartillögunni. Í brtt. okkar er aðaláherslan lögð á það, að tryggja söluna sem best. Með því móti er siglt fyrir ágreininginn, en öllu þó í raun rjettri náð. Norðmenn og Svíar mundu trauðla sætta sig við að láta stjórnina selja síldina, en mundu á hinn bóginn ekki geta komið upp neinu hljóði til andmæla, því að jafnrjetti er við Íslendinga. En þá er takmörkunin á veiðinni leidd í framkvæmd, án allrar hörku og án þess að vekja úlfúð. Það er rangt að bregða okkur um, að við viljum, að Íslendingar hætti að vera búsbændur á sínu heimili. Við viljum það engu fremur en hv.þm. Ak. (M. K.) og aðrir góðir menn. En við vitum, að við verðum það svo best, að við lifum í þeim friði, sem unt er, við hina stærri nágranna vora og reiðum ekki að þeim hnefann upp úr þurru. Það má meira að segja telja vafasamt, hvort þessi aðferð er sæmileg. Hjer er hnefi reiddur í því skyni að láta hinn kaupa sig undan högginu. Jeg er viss um, að ekkert erlent ríki lætur bjóða sjer slíka meðferð. Ef þetta er talið heppilegt, hvers vegna er þá ekki reynt að finna upp samskonar aðferð við t. d. Spánverja eða aðrar þjóðir, sem við eigum viðskifti við. Jeg er í mjög miklum vafa um, að þessi aðferð komi að gagni atvinnuvegi þeim, sem vernda á, og er þá ver farið en heima setið. En með till. okkar er sama árangri náð, sem tilætlaður er með bannákvæðinu, en hún er svo úr garði gerð, að engin þjóð getur fett fingur út í þá meðferð. Landsmönnum sjálfum eru settir sömu skilmálar, og getur því ekki verið borið við af útlendingum, að þeir sjeu misrjetti beittir. En eins og jeg hefi bent á áður, er eins mikil takmörkun fólgin í ströngum söluskilmálum og í banni. Tilganginum er náð, að samræma söluna, til þess að vernda síldarmarkaðinn, og það er gert með því móti, að aðrir geta ekki undan því kvartað. Og að þessi aðferð er engu minni trygging, sjest kannske best með því að athuga, að einmitt bankarnir, sem eiga svo mjög á hættu, er þeir láta fje í þennan atvinnuveg, munu vera mest með og telja sig tryggasta með þessari aðferð. Þar sem bankarnir eru, er líklega besti dómstóllinn í þessu máli. Jeg verð að leggja mesta áherslu á 5. og 7. lið brtt. og vona, að háttv. deild samþ. þá, hvernig sem um hina fer. Jeg veit, að margir vilja fella greinina, en ef það er gert, er ekkert eftir af lögunum í raun og veru; atvinnuvegurinn er í engu trygður. En ef brtt. okkar er samþykt, er öllu því náð, sem æskilegt er. Útlendingum er leyft að fiska og verka síld hjer við land, en þær takmarkanir eru settar, að atvinnurekstur þeirra spillir ekki markaði vorum. Háttv. þm. Str. (M. P.) talaði um það, hve þingmenn væru fljótir að glúpna; en jeg tel það enga furðu, þegar augljóst er, að vandræði geta leitt af öllum þráa í þessu efni. Við erum ekki færir um að setja öðrum þjóðum algerlega stólinn fyrir dyrnar, og hefja ef til vill viðskiftastríð við þær. Að minsta kosti eigum við ekki að gera leik að því, þegar við getum náð sama tilgangi hávaðalaust. Hæstv. atvrh. (P. J.) talaði um, að Síldveiðifjelagið yrði óþarft, ef till. okkar yrði samþykt. Það fæ jeg ekki sjeð. Það er eins og hver önnur samtök, og verður engu ónauðsynlegra, þó að stjórnin taki að sjer söluna. Best að hafa einmitt eitthvað slíkt, sem er töluvert umsvifamikið og reglubundið hjer á landi, því það megum við vita, að útlendum auðmönnum er allra óljúfast að þurfa að beygja sig fyrir því, og það miðar því í takmörkunaráttina. Þá tel jeg nauðsynlegt að breyta ákvæðinu um 50 tonna báta niður í 10 tonn, en það er af mótsettri ástæðu við háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Hann taldi, að með þessu móti væri mönnum, sem ættu litla báta, sýnt ranglæti, en jeg tel, að þeim sjeu veitt of mikil rjettindi með þessu. Eins er nauðsynlegt, að þeir sjeu í fjelaginu, til þess að hægt sje að hafa eftirlit með veiði þeirra. Það gæti valdið fjelaginu mikilla óþæginda, ef margir bátar gætu veitt mörg þús. tunnur af síld eftirlitslaust, og hent því svo í fjelagið til söluráðstafana. Þetta kæmi ruglingi á samræmi það, sem stofna á til. Jeg vil því styðja það, að öðrum bátum sje ekki leyft að vera utan fjelagsins en þeim, sem eru undir 10 tonn, og með því er fjelagið fyllilega trygt.

Jón Þorláksson Jeg vildi beina tveimur spurningum til hæstv. stjórnar. Önnur er viðvíkjandi rjetti þeirra útlendinga til að veiða hjer síld, sem áður hafa hjer veitt og eiga mannvirki og eignir hjer á landi í því skyni. Jeg vildi spyrja, hvort þessum mönnum mundi leyft að veiða hjer áfram, ef frv. yrði samþykt eins og það er nú. Mjer þætti nokkuð harðneskjulega að farið, ef þeim yrði meinað það og yrðu að láta af hendi eignir sínar fyrir lítið sem ekkert verð. Jeg vildi spyrja, hvort stjórnin gæti ekki veitt þessum mönnum undanþágu, þó að útlendingum, sem settust hjer að eftir að lögin yrðu staðfest, yrði bönnuð veiði? Og jeg vil spyrja stjórnina, hvort hún líti svo á, að þessi heimild geti falist í brtt. á þskj. 599? Atkvæði mitt mun fara nokkuð eftir því, hvernig þessum spurningum verður svarað. Jeg get ekki stuðlað að því með atkvæði mínu, að svo langt verði gengið í því að skerða eignir og atvinnufrelsi manna, þó útlendingar sjeu.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg vildi fyrirbyggja misskilning viðvíkjandi ummælum mínum um brtt. á þskj. 607. Jeg hefi í sjálfu sjer ekki á móti 5. liðnum. En, jeg býst við, að hann yrði til þess að vekja óánægju þeirra manna, sem við lögin eiga að búa. Sú tilhögun, að láta stjórnina annast söluna, mun hafa átt erfitt uppdráttar hjá þeim, sem frv. sömdu. Jeg veit, að sú stefna er ekki vinsæl meðal síldarútgerðarmanna, að láta stjórnina eða hið opinbera vera að vasast í sölu afurðanna; þeir óttast, að það kunni að draga dilk á eftir sjer.

Stefán Stefánsson Það eru ekki mörg orð, sem jeg vildi segja að þessu sinni. Mjer virðast brtt. á þskj. 607 öllu varfærnislegri en ákvæði frv. sjálfs. En þó að svo virðist í fljótu bragði, tel jeg varhugavert að binda nokkuð fastmælum í þessu efni nú, því að málið er mikilvægt, en ekki hugsað og undirbúið að sama skapi. Það hafa komið fram raddir um, að lögunum þyrfti að breyta þegar á næsta þingi, en jeg tel ekki heppilegt að koma á svo fljótfærnislegri löggjöf í vandamálum þjóðarinnar. Við höfum alla ástæðu til að fara varlega í þessu efni. Jeg hjó eftir því hjá hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að Svíar hefðu farið líkt að og nú er til stofnað hjá okkur, en orðið frá að hverfa af því, að það braut um of í bág við atvinnurekstur annara þjóða. Jeg held, að við getum varla vænst þess, að okkur líðist meira í þessu efni en Svíum. Jeg mun því taka upp aftur dagskrá þá, sem jeg bar fram um daginn, en fjell þá frá, í von um að málið gæti fengið þann undirbúning, sem á vantaði, á þessu þingi. Jeg held, að allir, sem vilja málinu vel, geti fallist á þessa leið, og vænti jeg þess, að hæstv. forseti beri dagskrána undir atkvæði.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) spurðist fyrir um það, hvort útlendingum, sem stundað hafa síldveiði hjer við land undanfarið, mundi leyfast að halda atvinnunni áfram, ef frv. yrði samþykt. Þessu verður að svara neitandi. 2. gr. tekur þar af öll tvímæli eftir minni meiningu. En ef mönnum þykir mjög ósanngjarnt að meina þessum mönnum að stunda hjer atvinnu, þá getur þingið veitt stjórninni heimild til að veita undanþágu, hvað þeim viðvíkur. En þetta kemur ekki til, ef till. á þskj. 607 verður samþykt. Jeg held, að háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) hafi lagt nokkuð mikið í dæmið, sem jeg tók af Svíum. Jeg sagði aðeins, að þeir hefðu horfið frá þessu ráði, en hitt veit jeg ekki, hvort þeir hafi verið til þess neyddir eða ekki.

Jón Baldvinsson Þeir háttv. þingmenn, sem tekið hafa til máls, hafa tekið tillögum okkar vel, og þar á meðal háttv.frsm. (M. K.), og þykir mjer vænt um, að svo er. Það er aðeins dálítill misskilningur hjá háttv. samþm. mínum (M. J.) um takmarkanir veiðinnar, sem jeg vildi leiðrjetta. Mjer skildist hann liti svo á, að takmarkanirnar ættu aðallega við fjelagsmenn, en þar hlýtur hann að hafa átt við 7. gr. hins upprunalega frumvarps, því eftir henni mætti líta svo á, því þar er talað um, að viðvíkjandi takmörkun veiðinnar fari með atkvæðisrjett eins og fjelagsmál væri. En úr þessu er bætt með brtt. okkar, sem gera ráð fyrir, að ríkisstjórnin þurfi að samþykkja allar ákvarðanir fjelagsins um takmörkun veiðinnar. Jeg er ekki alveg viss um, að það sje rjett hjá hæstv. atvrh. (P. J.), að það sje þyrnir í augum þeirra manna, sem fjelagsskap mynda, að fella niður 2. og 4. grein. Jeg hefi talað við nokkra síldarútgerðarmenn um þetta, og þeir telja það mestu nauðsynina, að gott skipulag komist á síldarsöluna, og þeir telja engan líklegri til þess en ríkið sjálft. Aftur á móti efamál, að samkomulag náist um það meðal fjelagsmanna.  (P. O.: Þeir, sem hafa skrifað undir, hlaupa ekki frá skuldbindingum sínum)  . Getur vel verið, að slíku megi treysta, eftir að undirskriftirnar eru fengnar, en þó er það nú svona, að útgerðarmennirnir, sumir að minsta kosti, treysta ríkinu betur um heppilegar framkvæmdir þessa máls heldur en væntanlegum fjelagsmönnum Síldveiðifjelagsins.

Bjarni Jónsson Önnur af brtt. er til að ráða bót á því, að menn verði ekki útilokaðir frá þessum fjelagsskap. Hin fer fram á það, að lögin gangi þegar í gildi. Og slík brtt. er nauðsynleg, ef verða á að gagni veiðinni í sumar, að lögin gangi í gildi tafarlaust. Jeg hefi fengið, að nokkru leyti, svarað fyrirspurnum mínum hjá hæstv. stjórn, en raunar hefir því þó ekki verið svarað, undir hvaða skrifstofu það heyri, ef kvartanir koma fram. Mjer var aðeins svarað því, að engar umkvartanir hefðu enn komið á 1. skrifstofu stjórnarráðsins.  Í frv. er aðeins sett búsetuskilyrði, en það er ekkert nýmæli, því jeg hygg, að svo muni vera í hvaða landi sem er. Hins vegar hefi jeg ekki fengið svar við því, hvað utanríkisstjórnin ætlast fyrir viðvíkjandi þessu búsetuskilyrði, að Ísland hefði til jafns við atvinnu í öðrum löndum. Vænti jeg nú að fá svar við þessu úr einhverri af utanríkisskrifstofunum. Það er talin aðalnauðsyn þessa máls, að sölunni verði komið á rjettan rekspöl með fjelagsskap og aðstoð banka og landsstjórnar, en lendi ekki í höndum útgerðarmanna. Jeg er þeirrar skoðunar, að sölunni sje hvergi betur borgið heldur en í höndum ríkisstjórnarinnar, og mun jeg því þeirri brtt. fylgja, sem stefnir í þessa átt. Hitt gat jeg um áður, að jeg er ekki svo hræddur um misklíð hjá öðrum ríkjum, þó að menn vilji setja skilyrði til verndunar atvinnurekendum landsins. Það getur hugsast millibilsástand um menn, sem átt hafa hjer eignir, og ætti stjórnin því að hafa rjett til þess að gera undanþágur um slíka menn, svo fyrirbygt yrði, að þeim verði skaði gerður eða misbeittir á annan hátt. Enda hygg jeg sjálfsagt, að úr þessu verði bætt, og ætti stjórninni ekki að verða skotaskuld úr því, þó að frv. verði samþ. Annars hygg jeg, að utanríkisstjórnin, þótt ekki hefði nema eina skrifstofu, myndi geta notað þessi mál til samninga, en þar sem nýlega hefir sannast, að hún muni þreföld vera, þá mun alt ganga auðveldara fyrir henni, t. d. að hún nái samningum við Spánverja og víðar. Annars þótti mjer það undarlegt í svari hæstv.forsrh. (J. M.), að hann vildi eins og gefa það í skyn, að jeg hefði sagt, að frv. þetta væri utanríkismál. Má vera, að jeg hafi ekki hagað orðum mínum þann veg, að ekki megi hártoga, en jeg átti við, að samningar, er rísa kynnu út af máli þessu, þeir heyrðu undir utanríkismál. En þá þarf maður að vera vandur að orðum sínum, ef slíkt skilst ekki. Jeg gæti nú trúað, að illviljaðir menn myndu mæla á þá leið, að þegar gripið sje til slíkra svara við hógværum spurningum, þá muni stjórnin hafa litlar röksemdir fram að færa, nema það eigi þá að vera fyndni, og móti henni hefi jeg aldrei verið, ef jeg hefi getað skilið, hversu vel henni er fyrir komið. Hæstv. forsrh. (J. M.) sagði, að ekki væri að marka, þó að enn hefðu ekki kvartanir fram komið, því að aðrar þjóðir ljetu málin afskiftalaus, þangað til þau hefðu náð fram að ganga á þingi. Þetta er nú ekki allskostar rjett, því oft hefir verið kvartað áður en frv. er orðið að lögum. Að minsta kosti man jeg svo langt, að þegar kolaverslunareinokunin var á ferðinni, kom fram löng lest af sendiherrum, mig minnir 6–7, og mæltu í móti, og þetta gerðu þeir áður en þingið hafði afgreitt málið. Vona jeg svo, að háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) mæli fyrir þeim brtt., sem við höfum borið hjer fram saman, og að hann fallist á viðbótina, sem er við 1. lið á þskj. 607. Þykist jeg því ekki þurfa að tefja hv. deild með lengri ræðu, og læt því máli mínu lokið.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Frv. kemur með 2 breytingum frá hv.Ed. Fyrri breytingin, á 7. gr„ er aðeins skýring. Síðari breytingin er um að bæta nýrri gr. aftan við frv., þar sem svo er ákveðið, að lögin komi ekki til framkvæmda fyr en mótorskólinn í Reykjavík er tekinn til starfa og fast námsskeið er haldið í Vestmannaeyjum, á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði. þetta er veruleg efnisbreyting, sem sennilega yrði þess valdandi, að lögin kæmu ekki til framkvæmda fyrst um sinn. Þó fastlega megi gera ráð fyrir því, að ekki líði á löngu, að mótorskólinn í Reykjavík taki til starfa, þá gæti nokkur og ef til vill langur dráttur orðið á því, að jafnframt væri hægt að halda uppi námsskeiðum á þeim stöðum öllum, er um ræðir í greininni. Nefndin hefir því leyft sjer að bera fram brtt. um að fella þetta innskot í burtu, ekki af því, að auðvitað væri æskilegast, að menn ættu sem auðveldastan aðgang að þessu námi og þyrftu ekki að sækja nám sitt til mjög fjarlægra staða, heldur mundi þetta óhjákvæmilega tefja fyrir því, að ákvæði þau, sem frv. þetta hefir inni að halda, kæmust í framkvæmd, en það blandast naumast nokkrum manni hugur um það, að slíks er ærin þörf.