Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Áður en ég hef mál mitt langaði mig að vekja athygli forseta á einu atriði sem hefur torveldað mér nokkuð að undirbúa mig fyrir málflutning í þessu mikla máli, en það er að síðasta mánudag eða fyrir tveimur dögum var dreift til þingflokksins alldrjúgum stafla af gögnum er varða þetta mál sem nú er til umræðu. Ekki man ég hvað það voru margar síður en einhverjar þúsundir síðna voru það og hef ég að sjálfsögðu, virðulegi forseti, kappsamlega reynt að fara í gegnum það efni. Að vísu háir það mér nokkuð að um 98% af því efni er á ensku tæknimáli þannig að ljóst er að ekki er enn búið að þýða nærri allt það efni sem á að lögtaka hér á landi en ég ætla nú ekki að gera athugasemdir við það að svo stöddu. Ég vænti þess að þetta komi hér í íslenskri þýðingu áður en 2. umr. lýkur. En ég hef verið að kynna mér þær reglugerðir er varða áfenga drykki og þar er vitnað til tiltekinnar reglugerðar sem þarf að lögtaka hér, en í þeim skjölum sem dreift var, og ég er með það hefti sem þetta varðar, virðulegi forseti, þá finn ég ekki þessa reglugerð. Ég vildi gjarnan vekja athygli forseta á því að þessi reglugerð sem er nr. 1576/1989 er ekki finnanleg í aðgengilegu formi a.m.k. og vildi óska eftir því að forseti gerði ráðstafanir til þess að haft verði upp á þessari reglugerð og betra væri ef hún væri á íslensku.

Forseti gerir sér ekki alveg grein fyrir hvað það er sem hv. þm. er að skírskota til, hvaða reglugerð það er, en ef forseti getur aðstoðað þingmanninn að fá einhver slík gögn sem hann vanhagar um þá mun hún að sjálfsögðu vera fús til þess og mun kanna það.

Hæstv. forseti. Þar sem þetta er þriðja nóttin, sem hér stendur til að halda næturfund og er nú mjög erfitt að sætta sig við og nokkuð óvenjulegt að það séu þrír næturfundir í röð, þá vil ég spyrja hæstv. forseta að því hvort það sé samstaða um það í forsætisnefnd að þessum fundi verði fram haldið í nótt?

Ég held að forsætisnefndin geri sér alveg grein fyrir því að fyrirhugað er að halda hér áfram með þennan fund. Það hafa ekki verið sett tímamörk á það, hvorki af forseta né öðrum en hins vegar er forseta kunnugt um að það stendur fyrir dyrum að formenn allra þingflokka tali saman og sá fundur er fyrirhugaður innan tíðar eftir því sem forseti hefur komist næst.

Virðulegi forseti. Það er ekki nýtt að eitthvað sé rætt um Evrópska efnahagssvæðið. Ég vil minnast á það að þegar málið var fyrst til umræðu í þinginu fyrir um það bil þremur árum þá fóru hér fram þingskapaumræður um þetta mál og stóðu samtals í 38 klukkustundir. Ekki ætla ég að gera athugasemdir við það, átti ekki sæti á þingi þá, en ég býst við því að þeim sem stóðu þá í þingskapaumræðu í 38 klukkutíma um Evrópska efnahagssvæðið fyrir þremur árum hafi þótt rík nauðsyn á að hún færi fram en sú umræða sem nú stendur yfir, 2. umr. um þetta mikla mál, hefur ekki staðið nærri því jafndrjúgan tíma og þingskapaumræðan ein og sér stóð fyrir þremur árum. Ekki veit ég hvort það tengist því að Sjálfstfl. var þá í stjórnarandstöðu en kannski er það svo. Ég vil ekkert hafa uppi neinar fullyrðingar um það, en ég vildi gjarnan harma það, virðulegi forseti, að það skyldi hafa þurft að gera hlé í þingstörfum í klukkustund vegna erfiðleika innan ríkisstjórnarflokkanna við að ná saman niðurstöðu í efnahagsmálum. Það var vissulega ekki af völdum stjórnarandstöðunnar að ekki reyndist unnt að halda fram þingfundi eins og menn höfðu að sjálfsögðu gert ráð fyrir. Ég vil einnig nefna það af því að það mátti skilja á hæstv. forsrh. í einhverjum ljósvakamiðlinum að þingmenn stjórnarandstöðunnar beittu stjórnarþingmenn ofbeldi með ræðuhöldum. Vona ég nú að það hafi verið önnur meining en menn þóttust lesa í ummæli hæstv. forsrh. því að eins og menn vita er hann með prúðari mönnum í orðræðum. En mig langaði samt að nefna að þegar um það var samið fyrr á þessu hausti eða fyrir nokkrum vikum að taka þetta mál til 2. umr., að vísu með fyrirvara um afstöðu Sviss eins og allir vita, þá breyttist það samkomulag, þá reiknuðu menn með þremur dögum í 2. umr. og umræðan hefur nú ekki staðið nema nokkurn veginn þann tíma eða tæplega þó sem menn ætluðu sér þá og stjórnarliðar töldu eðlilegt að færi í þá umræðu. Ég vildi vekja athygli á þessu þannig að mönnum væri enginn efi í huga um að umræðan hefur ekki verið með neitt óeðlilegum hætti um þetta gríðarlega viðamikla mál og það má benda á það enn að málsskjöl eru enn að berast. Eins og ég gat um áðan þá komu til okkar nokkrar þúsundir síðna af skjölum, viðaukum með reglugerðum Evrópubandalagsins sem tilheyra þessu máli sem á eftir að þýða að mestu leyti og þó að þingmenn hafi að sjálfsögðu reynt eftir föngum að kynna sér efni þessara reglugerða þá gefur auga leið að á svo skömmum tíma hefur engum manni tekist að lesa það til neinnar hlítar. Og reyndar vakti ég athygli á því að ég gat ómögulega fundið eina reglugerð sem vitnað er til og er það vissulega skaði að mál skuli vera til umræðu án þess að öll málsskjöl sem lögtaka á séu lögð fram í þinginu. Ég vil fyrst víkja að frv. sem fyrir liggur í fáeinum orðum og nefna það að í frv., sem er sjálft ekki nema upp á fimm greinar og er lagt til að verði stytt niður í fjórar með því að fella brott 4. gr. frv., verður mér nokkurt umhugsunarefni hver afdrif samningsins verða ef menn greiða atkvæði um hann og hvaða gildi sú atkvæðagreiðsla hefur. Það kemur fram í þessu frv. að það eigi að fullgilda tiltekinn samning milli tiltekinna samningsaðila. Í þeim samningi sem á ekki bara að fullgilda heldur lögtaka er ákvæði um gildistöku í 3. tölul. 129. gr. þess samnings sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Samningur þessi öðlast gildi 1. jan. 1993 að því tilskildu að allir samningsaðilar hafi afhent fullgildingar- eða samþykktarskjöl sín til vörslu fyrir þann dag. Eftir þann dag skal samningurinn öðlast gildi fyrsta dag annars mánaðar eftir síðustu tilkynninguna. Lokafrestur varðandi þá tilkynningu skal vera 30. júní 1993. Eftir þann dag skulu samningsaðilar boða til ráðstefnu stjórnarerindreka til að meta stöðu mála.`` Nú er ljóst að einn samningsaðila mun ekki fullgilda þennan samning þannig að þessi samningur mun ekki öðlast gildi. Það leiðir af eðli máls. Það verður því að breyta samningnum. Ég hef haft þann skilning á málinu að þær breytingar sem hæstv. utanrrh. og fleiri hafa verið að tala um að þyrfti að gera kæmi fram í þinginu í formi brtt. við frv. ellegar einhverjum jafngildum hætti. Hins vegar þegar ég skoða gildistökuákvæði frv. sjálft, þá veldur það mér nokkrum heilabrotum að í 5. gr. frv. stendur, með leyfi forseta: ,,Ákvæði 1. gr. laga þessara öðlast þegar gildi. Önnur ákvæði laganna öðlast gildi um leið og EES-samningurinn öðlast gildi að því er Ísland varðar.`` Þetta er dálítið athyglisvert því að þetta orðalag í frv. er greinilega samið til þess að hafa möguleika á mismunandi gildistíma hjá einstökum samningsaðilum þannig að samningurinn geti öðlast gildi á mismunandi tíma eftir því hvaða lönd eiga í hlut. Það læðist að mér sá grunur eftir ræðu hæstv. utanrrh. í gær að ráðherrann telji sig ekki þurfa að koma inn í þingið með væntanlegar breytingar á samningnum. Ég vildi því spyrja hæstv. ráðherra eða staðgengil hans með hvaða hætti á að koma breytingum fram. Er nægjanlegt að ráðherra gangi frá breytingum og signeri þær og þar með sé samningurinn kominn í gildi hvað Ísland varðar eða þarf að bera málið hingað í þingsali í formi þskj. með einhverjum hætti, brtt. við þetta frv. eða sjálfstætt frv. til þess að samningurinn öðlist gildi hér á landi? Ég tel nauðsynlegt að fá alveg á hreint af hálfu hæstv. utanrrh. ellegar formanns utanrmn. með hvaða hætti standa á að því að væntanlegar breytingar, sem menn eru að tala um að verði gerðar, öðlist gildi hér á landi. Ég tel afar þýðingarmikið að það liggi fyrir svo óyggjandi sé með hvaða hætti framvinda málsins verður gagnvart þinginu. Því er auðvitað ekki að leyna, virðulegi forseti, þegar jafnviðamikið mál og hér er um að ræða, sem er upp á mörg þúsund blaðsíður og er í raun og veru margra ára verk að kynna sér til hlítar og reyndar ekki komið fram í þinginu í formi þskj. til enda, fer ekki hjá því að um það hafa menn nokkuð rætt á þeim tíma sem málið hefur verið í undirbúningi og ýmislegt verið skrifað um það af þeim hv. þm. sem eru að búa sig undir það að gefa upp afstöðu sína til samningsins. Ég vildi því rifja upp fáein atriði úr þeim greinaskrifum til að varpa ljósi á afstöðu þeirra þingmanna sem hér eiga í hlut en svo einkennilega vill til, virðulegi forseti, að þessir þingmenn hafa ákaflega lítið tjáð sig um þetta mál og sumir alls ekki neitt. Mér er nokkur undrun í því að hafa tekið eftir því í gær og dag að stjórnarliðar hafa verið á mælendaskrá, tveir frekar en einn, en hafa ekki tekið til máls af einhverjum ástæðum og meira að segja svo að annar þeirra hefur í tvígang látið setja sig á mælendaskrá og átti að vera næstur á undan mér í ræðustóli en mun hafa dregið sig til baka og tjáir sig því ekki um málið, a.m.k. ekki að sinni. Vegna þessarar hógværðar stjórnarþingmanna tel ég kannski ekki síður rétt að rifja upp nokkur atriði til þess að þingheimur verði einhvers vísari um afstöðu þeirra. Þá munu menn sjá að stuðningur við þetta mál er kannski annar og minni en ætla mætti að óreyndu. Ég vil fyrst draga fram grein sem birtist í Morgunblaðinu laugardaginn 9. mars 1991 eftir hv. þm. Árna Ragnar Árnason. Ég bið forseta að gera þingmanninum viðvart svo að hann megi fylgjast með þegar ég vitna til hans afstöðu um þetta mál og eigi þess kost, ef ekki er því mun harðari andmæli við því að stjórnarþingmenn taki til máls, að skýra mál sitt frekar en fram kemur í þessari grein. Í greininni, sem af einhverjum ástæðum, kannski tilviljun, birtist skömmu fyrir síðustu alþingiskosningar og má líta á sem skilaboð þingmannsins til kjósenda um þá afstöðu sem hann ætlaði að taka í þessu viðamikla máli, segir svo, með leyfi forseta: ,,Að undanförnu hafa viðræður staðið milli EB og EFTA um efnahagssamstarf. Ríkisstjórnin virðist treysta á samningamátt EFTA til að gæta hagsmuna okkar og það að sáttmáli bandalaganna tveggja tryggi lífskjör okkar Íslendinga. Ég treysti okkur sjálfum betur til að fara með okkar eigin hagsmuni. Ég álít að við eigum að taka upp beinar viðræður við EB og ráða af niðurstöðu þeirra hvort við gerumst þar aukaaðilar eða ekki. Hagsmunir hinna EFTA-ríkjanna virðist krefjast margra og ólíkra sérákvæða í samningnum við EB. Það er ekki líklegt til að gera okkar þörfum viðunandi skil heldur til að flækja viðræður. Þá var ástæðulaust að binda okkur við skilmála sem önnur EFTA-ríki kunna að gera. Því tel ég að viðræður okkar við EB muni reynast einfaldari og líklegri til árangurs. Við höfum talið að við getum ekkert látið í samningum. EB sækist fyrst og síðast eftir fiskveiðiréttindum hér við land en ástand nytjastofna okkar gefur ekkert færi á slíku.`` Ég vil segja það, virðulegi forseti, að ég er alveg sammála þessum hv. þm., sérstaklega þar sem hann segir að hann treysti okkur sjálfum betur til að fara með okkar eigin hagsmuni en EFTA-ríkjunum. Ég er alveg hjartanlega sammála þessu. Ég tel að þarna eigum við stjórnarandstæðingar skoðanabróður sem muni styðja okkar afstöðu til þessa máls. Ég er svo sem ekkert undrandi þó að slíkt komi ýmsum á óvart en stuðningsmenn við þá afstöðu að Íslendingum sjálfum sé best treystandi fyrir eigin málum eru fleiri en margur hyggur við fyrstu sýn. Þá vil ég víkja að öðrum þingmanni sem er hv. þm. Björn Bjarnason og bið ég forseta um að honum verði gert viðvart ef hann er í húsinu svo að hann megi heyra þessar tilvitnanir og geti brugðist við þeim ef hann kysi svo. Þingmaðurinn segir eftirfarandi um þennan samning í Morgunblaðinu þriðjudaginn 16. apríl 1991, með leyfi forseta: ,,Þeir sem hafa kynnt sér umræðurnar um EES og þær vonir sem bundnar eru við samningaviðræður EFTA og EB í ríkisstjórnum EFTA-landanna (utan Íslands?) vita að þar líta menn á EES sem fyrsta og annað skrefið inn í Evrópubandalagið.`` Enn fremur segir í þessari blaðagrein, með leyfi forseta: ,,EES-samningsgerðin er skipulegasta átak sem gert hefur verið til að opna Íslandi og öðrum EFTA-ríkjum leið inn í Evrópubandalagið.`` Ég vil taka undir þessi orð þingmannsins. Ég lít málið sömu augum og hv. þm. Björn Bjarnason og tel að ekki þurfi svo ýkjamikinn rökstuðnng umfram það sem fram kemur í greininni sjálfri til stuðnings þessu mati þingmannsins. Að lokum í þriðju tilvitnun minni í þessa sömu grein segir hv. þm. Björn Bjarnason, með leyfi forseta: ,,Við þessar kosningar á að beina athyglinni að samningsgerðinni um Evrópska efnahagssvæðið sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur alfarið haft á sinni könnu og ráðherrarnir eru teknir til við að rífast um eins og allt annað. Þessi samningur opnar leið inn í EB ef við kjósum að fara hana.`` Þá vil ég vitna til viðtals við hv. 3. þm. Vestf. sem birtist í þessu sama blaði, Morgunblaðinu, þriðjudaginn 16. apríl 1991, með leyfi forseta. Fyrirsögn greinarinnar er: Eigum að hefja tvíhliða viðræður við EB um lækkun tolla, segir Einar K. Guðfinnsson: ,,Íslendingar eiga að hefja tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið um lækkun tolla á fiskafurðum, enda höfum við öll tromp á hendi til að ná hagkvæmum samningum, telur Einar K. Guðfinnsson, framkvæmdastjóri í Bolungarvík. ,,Mín stefna í þessu máli er alveg klár og skýr. Sjálfstfl. mótaði á sínum tíma þá afstöðu að leita eftir tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið um lækkun á tollum á fiskafurðum. Við þá stefnumörkun var haft í huga að verið væri að taka á því sem þýðingarmest væri fyrir okkur Íslendinga.```` Enn fremur segir þingmaðurinn, með leyfi forseta: ,,Ég held að við höfum öll tromp á hendi til að ná hagstæðum samningum. Evrópuþjóðirnar eru orðnar háðar okkar fiskafurðum og ég held að þörf þeirra fyrir hagkvæma og skynsamlega samninga sé ekki minni en okkar.`` Enn verð ég að segja að ég er sammála þingmanni úr stjórnarliðinu sem hefur tjáð sig um þetta mál. Ég hef reyndar ítarlegri útskýringar hv. 3. þm. Vestf. um afstöðu hans í þessu máli og vildi gjarnan reiða þær fram við umræðuna. Þar vil ég fyrst nefna til grein í blaði sem heitir Vesturland og kom út 26. febr. 1991. Þar segir í greininni um þetta mál sem ber yfirskriftina: Sjálfstæðisflokkurinn vildi tvíhliða samninga við EB, með leyfi forseta: ,,Af þessu sést að þátttaka okkar í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði hlýtur að teljast afdrifarík. Við erum að taka þátt í samningaviðræðum sem munu með margvíslegu móti gerbreyta öllu samfélagi okkar. Það hefur jafnvel verið talað um að munurinn á því að ganga inn í væntanlegt Evrópskt efnahagssvæði og að ganga í EB sé stigsmunur en ekki eðlismunur. Um það geta menn vissulega þráttað. En hitt er ekki ofmælt að segja að þessar samningaviðræður geta orðið mjög afdrifaríkar og kunni að kollvarpa mörgu í okkar þjóðfélagi.`` Þá vitnar greinarhöfundur í sérfróðan mann á sviði lagaréttar sem nýtur mikils álits hjá þeim sem sitja við þann vegg sem er að baki mér, sem er dr. Gunnar G. Schram lagaprófessor.  ,,Með aðild að EES samþykkja EFTA-ríkin mjög verulegan hluta Rómarsamningsins en hann er grundvallarlög Evrópubandalagsins. Með því eru þau í mörgum þýðingarmiklum efnum komin á sama bát og EB-ríkin og lúta sömu lögum og þau.`` Enn fremur segir, með leyfi forseta: ,,Það er borðliggjandi að viðræður EFTA og EB sem Íslendingar eru aðilar að munu fela í sér valdaafsal Íslendinga. Undan því verður ekki vikist. Menn geta kallað þetta óþjóðlega stefnu eða þjóðlega. Það fer eftir smekk en um efnisatriði málsins geta menn ekki deilt. Til þess eru þau of krítarklár og jafnframt það að Framsfl. hefur lagt blessun sína yfir þetta með forustuhlutverki sínu í ríkisstjórn sem tekur þátt í þessu viðræðum fyrir hönd Íslands.`` Þarna kemur fram alveg skýrt mat hv. 3. þm. Vestf. að viðræður EFTA og EB fólu í sér valdaafsal. Það er augljós meining þingmannsins að honum líkar þetta ekki og er ekki sammála gjörningi af þessu tagi. Þá rekur þingmaðurinn þá afstöðu sína og Sjálfstfl. að menn eigi að snúa sér að tvíhliða viðræðum og leggur fram nokkur rök því til stuðnings. Í fyrsta lagi að við séum háðari fríverslun með fisk en aðrar þjóðir EFTA. Í öðru lagi sé ólíklegt að EB fallist á fríverslun með fisk sem algilda reglu og sé því líklegra til að knýja þá til að semja um undanþágu frá þeirri reglu sinni ef við séum einir á báti sem smáþjóð. Í þriðja lagi sé mótsögn fólgin í því að vera innan EFTA og draga þar fram hagsbætur fyrir okkur og Norðmenn líka þannig að við séum að veikja samkeppnisstöðu okkar gagnvart Norðmönnum með því að vera að draga EFTA hjólið áfram í þessum viðræðum. Síðan segir í greininni, sem er allítarleg, undir millifyrirsögninni ,,Afstaða sjávarútvegsins``, með leyfi forseta: ,,Sagan er miskunnarlaus dómari. Nú er vitaskuld komið á daginn að sjálfstæðismenn höfðu á réttu að standa. Samningar á vettvangi EFTA/EB viðræðna eru komnir skammt á veg hvað varðar okkar helsta hagsmunamál. Við höfum tapað tíma og eigum enn mjög undir högg að sækja. Það er heldur varla tilviljun að hagsmunaaðilar, samstarfsnefnd hagsmunaaðila í sjávarútvegi, hafa komist að sömu niðurstöðu, að brýnast sé fyrir okkur Íslendinga að vinna að okkar hagsmunamálum með beinum viðræðum sem leitt geti til áþreifanlegs árangurs. Í þessu máli fara sjónarmið Sjálfstfl. og atvinnulífsins saman og er gott til þess að vita.`` Það er dálítið merkileg tilviljun að þegar Sjálfstfl. var á móti viðræðum EB/EFTA og vildi tvíhliða viðræður, þá var atvinnulífið á sömu skoðun og Sjálfstfl. Núna þegar Sjálfstfl. er kominn í ríkisstjórn og hefur ekki bara brotið í blað í afstöðu sinni, eins og hæstv. forsrh. segir gjarnan, heldur snúið við blaðinu, þá er atvinnulífið líka á sömu skoðun. Það er eins og atvinnulífið sé deild í Sjálfstfl. sem ungi út sínum skoðunum í takt við það sem kallað er eftir úr herbúðum Sjálfstfl. En látum það kyrrt liggja að sinni. Þá er enn viðtal við hv. 3. þm. Vestf. því hann var afar duglegur við að koma skoðun sinni og flokks síns á framfæri fyrir kosningar til þessa máls. Tel ég það mjög virðingarvert af hans hálfu að leggja sig mjög fram um það í svo þýðingarmiklu máli að þjóðin og kjósendur væru ekki í neinum vafa um það hver væri afstaða Sjálfstfl. og hv. 3. þm. Vestf. Í sama blaði, Vesturlandi, birtist 5. apríl 1991 viðtal við þingmanninn. Í því er farið yfir afstöðuna til Evrópubandalagsins og langar mig að vitna í stuttan kafla í því viðtali. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ég hef á þessu máli afar ákveðna skoðun. Í sem stystu máli er ég þeirrar skoðunar að við verðum allra hluta vegna að tryggja að aðgangur okkar sjávarafurða og annarrar framleiðslu inn á EB-markaðinn sé hindrunarlaus og án tolla. Þetta er mikilvægasta markaðssvæði okkar og við höfum ekki efni á því að vera án þess.`` Þarna koma fram áhersluatriði sem ég get enn lýst yfir að ég er sammála og fer ég nú að vera æði oft sammála hv. þm. Sjálfstfl., a.m.k. þeirri afstöðu sem þeir gáfu upp fyrir síðustu alþingiskosningar, að það sem menn setja fram að verði að tryggja sé hindrunarlaus aðgangur og án tolla. Enn fremur segir í þessu viðtali, með leyfi forseta: ,,Okkar afstaða er alveg klár og skýr. Við munum ekkert aðhafast í sambandi við EB sem skerðir sjálfsákvörðunarrétt okkar og þjóðerni. Við erum ekki til tals um eitt eða neitt sem rýrir aðgang okkar að eigin fiskimiðum eða gefur útlendingum heimild til þess að nýta þau.`` Þetta er líka afdráttarlaust og rétt að hnykkja á því sem fram kemur að ekki bara þingmaðurinn heldur talar hann fyrir Sjálfstfl. allan, hann er að skýra afstöðu flokksins, er ekki til viðtals um eitt eða neitt sem rýrir okkar aðgang að eigin fiskimiðum eða gefur útlendingum heimild til að nýta þau. Það er alveg augljóst mál að þingmaður sem hefur svona afdráttarlausa skoðun hlýtur a.m.k. að greiða atkvæði gegn sjávarútvegssamningnum, annars væri hann ekki samkvæmur sjálfum sér og annað er ekki heiðarlegt gagnvart kjósendum. Þá er hér enn mönnum til fróðleiks grein sem birtist í Dagblaðinu fimmtudaginn 18. apríl 1991 eftir hv. 3. þm. Vestf. og þarf í sjálfu sér ekki að sítera greinina en hún er . . .  Þá vil ég víkja að þriðja þingmanni innan raða Sjálfstfl. sem tjáði sig með mjög skilmerkilegum hætti um þetta mál fyrir síðustu alþingiskosningar.  Í þessari grein sem birtist í Morgunblaðinu 18. apríl 1991 er hv. þm. Tómas Ingi Olrich að ræða við framsóknarmenn en gefur í leiðinni upp ákveðna grundvallarafstöðu hvað hann varðar. Í fyrsta lagi tekur hann fram að hann sé andvígur því að hleypa útlendingum inn í aðalauðlind þjóðarinnar sem eru fiskimiðin. Í öðru lagi segir hann í þessari grein, með leyfi forseta: ,,Ég tek það skýrt fram að ef ég verð kosinn til starfa á Alþingi Íslendinga mun ég aldrei samþykkja að útlendingar fái sama rétt til að kaupa land hér og við Íslendingar. Hér er um grundvallaratriði að ræða.`` Nú hefur mér sýnst að svo miklu leyti sem ég hef þekkingu á þessum samningi að hann sé þannig úr garði gerður að það sé grundvallaratriði í samningnum að um sama rétt sé að ræða milli Íslendinga og útlendinga til að kaupa hér land og teldi nokkurn feng að því ef hv. 5. þm. Norðurl. e. vildi rökstyðja hvernig hann telur sig geta skrifað upp á nál. meiri hluta utanrmn. án þess að ganga á þessa afstöðu sína sem hann gefur upp sem grundvallaratriði. Þar kunna að vera skýringar sem mér hafa yfirsést og væri að mínu viti mjög nauðsynlegt að þingmaðurinn ræddi þetta atriði og sýndi þingheimi fram á að þetta grundvallaratriði hans, sem hann gaf svo skilmerkilega fram gagnvart sínum kjósendum, sé virt í hvívetna. Þá vitna ég enn til þingmanns úr röðum Sjálfstfl. sem er væntanlega sá fimmti sem um þetta mál tjáði sig með mjög afdráttarlausum hætti. Það er hv. 1. þm. Vestf. Í viðtali við blaðið Vesturland, sem birtist 25. mars 1991, segir hann eftirfarandi aðspurður um Evrópumálin, með leyfi forseta: ,,Ég er nú með ansi langa reynslu af samskiptum við Efnahagsbandalagið. Kannski meiri reynslu en nokkur annar sem nú er á þingi. Þeir sem hafa helst verið fylgjandi inngöngu í Efnahagsbandalagið eru annaðhvort á leiðinni af þingi eða gengnir til feðra sinna. Efnahagsbandalagið hefur sótt mjög á. Í fyrsta lagi varðandi fiskveiðiheimildir hjá okkur Íslendingum. Á þeim árum sem ég var sjútvrh. og Einar heitinn Ágústsson utanrrh. komu fulltrúar EB hingað oftar en einu sinni og sóttu á um veiðheimildir. Þá hafði verið gerður tollasamningur við þá sem við höfum kallað bókun 6 sem fól í sér mjög miklar tollaívilnanir í viðskiptum okkar við EB. Nú hafa verið uppi raddir um það að EFTA-ríkin gangi í EB. Þau EFTA-ríkin eru ólík okkur. Þau hafa fjölbreyttan útflutning og fábreyttan innflutning öfugt við okkur. Þess vegna eru fiskveiðihagsmunirnir okkur svo mikils virði. Fiskstofnarnir eru fullnýttir og við þyrftum að geta framleitt meira en við getum það ekki. Þar af leiðandi er útilokað að ljá máls á því að hleypa þjóðum EB inn í fiskveiðilögsögu Íslendinga.`` Enn fremur segir, með leyfi forseta: ,,Mín skoðun er sú að við eigum að leita eftir tvíhliða samningaviðræðum um nýjan tollasamning.`` --- Og eru þá komin meginatriðin sem fram komu í viðtali þingmannsins varðandi afstöðuna til Evrópumálanna. Hann minnir á að heimurinn er stærri en Evrópa og að menn eigi að leita til allra átta að mörkuðum og minnir m.a. á Bandaríkin og Japan. Af þessu er ljóst, virðulegi forseti, að báðir þingmenn Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi geta ekki stutt þennan samning. Það liggur alveg kristaltært fyrir eða eins og segir í viðtalinu við hv. 3. þm. Vestf., það er alveg klárt og kvitt. Leikur ekki nokkur vafi á því að samninginn geta þeir ekki stutt, hljóta trúlega að greiða atkvæði á móti honum og örugglega á móti fiskveiðisamningnum. Í þessari yfirferð hef ég talið upp fimm þingmenn Sjálfstfl. sem ekki með nokkru móti geta stutt þennan samning ætli þeir að vera samkvæmir sjálfum sér. Þegar þeir eru taldir saman ásamt þeim þingmönnum öðrum úr Sjálfstfl. sem lýst hafa andstöðu við samninginn þá fæ ég ekki út annað en a.m.k. sjö þingmenn Sjálfstfl. muni greiða atkvæði gegn samningnum. Og fer þá mjög að sneyðast um stuðning við þennan samning. Það er annað sem er nokkurt lærdómsatriði úr þessum tilvitnunum að menn eru kannski ekki svo ósammála þegar á botninn er hvolft. Þegar gætt er að afstöðu manna eins og hún er látin uppi, þá falla skoðanir manna kannski í svipaðan farveg sem er sá að fiskimiðin eru ekki föl fyrir nokkurn hlut og að samningaviðræður milli EFTA og EB verða að tryggja hindrunarlausan aðgang fyrir sjávarafurðir inn á þann markað, algjört tollfrelsi, til þess að unnt sé að líta við samningum af þessu tagi. Nú kynnu einhverjir að segja sem svo: Það er nokkuð ljóst að menn ætla ekki að standa við þessar yfirlýsingar sínar. En ég er ekki alveg tilbúinn að taka undir efasemdaraddir í þeim dúr að þingmenn Sjálfstfl. muni í atkvæðagreiðslu um þetta mál gefa upp aðra afstöðu en þeir gáfu upp gagnvart kjósendum á sínum tíma. Ég vil leiða fram þeirri skoðun til stuðnings að þingmenn Sjálfstfl. muni standa við sína skoðun engan annan en varaformann Sjálfstfl., hæstv. fjmrh. Fimmtudaginn 18. apríl 1991, tveimur dögum fyrir síðustu kosningar, lýsir hann Sjálfstfl. þannig að fólki sé það ljóst að þar sé á ferðinni áreiðanlegur flokkur sem hægt er að taka mark á. Í greininni segir, með leyfi forseta: ,,Á landsfundum flokksins er stefnan endanlega mótuð og samþykkt. Um 1.400 fulltrúar hvaðanæva að af landinu sóttu landsfund Sjálfstæðisflokksins í síðasta mánuði. Á fundinum störfuðu 20 málefnahópar sem tóku drög málefna nefndanna til efnislegrar meðferðar. Endanleg drög voru síðan rædd í almennum umræðum, atkvæði greidd um fram komnar breytingartillögur og loks voru tillögurnar samþykktar og gerðar að ályktunum landsfundarins. Sjálfstæðisflokkurinn er eini flokkurinn sem getur státað af slíkum vinnubrögðum við stefnumótun. Sjálfstæðismenn leggja áherslu á lýðræðisleg vinnubrögð, enda er flokkurinn fjöldahreyfing sem á sér rætur meðal frjálslyndra Íslendinga.`` Í ljósi þessara yfirlýsinga varaformanns Sjálfstfl. er ekki hægt að efast um að flokkurinn muni standa við sína stefnu sem hann mótaði á sínum landsfundi og þá stefnu hef ég rakið í öðrum ræðum fyrr á þinginu. Þeir þingmenn sem ég vitnaði til munu að sjálfsögðu standa við skoðanir þær sem þeir létu í ljós í þeim greinum sem ég vitnaði til, enda voru þær skoðanir samhljóða stefnumörkun flokksins. Enn vil ég minna á það sem menn hafa látið frá sér fara um þetta mál áður til að sýna fram á það að menn eru kannski ekki eins ósammála og ætla mætti eftir yfirlýsingar manna síðustu daga. Ég vil nefna hér tvær greinar sem ég vitnaði til eftir hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur undir fyrirsögninni: ,,EB eitthvað fyrir okkur?`` Í þeim greinum kemur ýmislegt fram sem ég er afar sammála þingmanninum um og vildi gjarnan minna á þau atriði því það eru m.a. atriði sem ráða því að ég hef ákveðið að leggjast gegn þessum samningi. Það væri gott, virðulegur forseti, ef hægt væri að koma boðum til hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar þannig að hún mætti vita að nú væri verið að vitna til hennar greinarskrifa svo hún gæti brugðist við ef hún kýs svo. Í Morgunblaðinu miðvikudaginn 13. mars 1991 segir þingmaðurinn um viðræðurnar um Evrópska efnahagssvæðið að það svæði sé ekkert annað en biðsalur að EB. Hún segir, með leyfi forseta: ,,Með aðild að Evrópska efnahagssvæðinu eru Íslendingar að hefja aðlögun sína að EB og margt bendir til þess að skrefið inn í það allra heilagasta sé ekki eins langt undan og margir vilja vera láta.`` Ég vil taka undir þessi aðvörunarorð þingmannsins. Ég hef því miður sömu efasemdir og hv. þm. Ingibjörg Sólrún um að það sé kannski skemmra í það að menn kveði upp úr með vilja sinn, bæði leynt og ljóst, um aðild að EB en ætla mætti. Enn fremur segir í þessari ágætu grein í kafla sem fjallar um frelsi fjármagnsins, með leyfi forseta: ,,Það vekur því nokkra furðu þegar menn halda því fram að frjálst flæði fjármagns milli Íslands og EB verði til að bæta hag Íslendinga. Því miður bendir allt til þess að jaðarsvæði innan bandalagsins muni verða illa úti, fjármagn flæða þangað sem það er fyrir, stórfyrirtækin stækka og smáfyrirtækjum fækka.`` Þetta hygg ég að sé afar skarplega athugað. Á þessu svæði, sem menn ætla sér að koma á laggirnar, er það þannig að jaðarinn er ákaflega veikur. Ég óttast að sú þróun muni ríða yfir okkur að þetta svæði hraði enn frekar en verið hefur þeirri öfugþróun sem verið hefur á landsbyggðinni. En meira um það síðar. Þá segir í síðari hluta greinarinnar sem birtist daginn eftir, miðvikudaginn 14. mars, eftirfarandi, með leyfi foresta: ,,Í stefnuskrá sinni tekur Kvennalistinn afstöðu gegn inngöngu Íslands í EB. Við höfum líka séð ástæðu til að gjalda varhug við þeirri aðlögun að bandalaginu sem fylgir Evrópska efnahagssvæðinu. Ástæðan er einföld. Við höfum ekki heyrt nein sannfærandi rök fyrir því að það sé Íslendingum, hvað þá íslenskum konum, til hagsbóta að ganga inn í EB. Þá teljum við að á EB og Evrópska efnahagssvæðinu sé stigsmunur en ekki eðlismunur. Hér að framan hef ég reynt að varpa ljósi á sitthvað sem lítill gaumur hefur verið gefinn í umræðunni um EB. Ég hef reynt að sýna fram á að málið snýst ekki bara um fjármagn heldur líka fólk. Í EB lýtur allt að einu lögmáli, lögmáli markaðarins. Það sem ekki er hægt að sveigja undir þetta lögmál er látið liggja á milli hluta og þar á meðal eru þættir sem eru miklir áhrifavaldar í lífi kvenna.`` Þetta voru, virðulegur forseti, nokkrar tilvitnanir í skoðanir nokkurra hv. þm. sem fram komu á sínum tíma um afstöðuna til þessa máls. Ef það reynist, sem ég ætla að vona, að þingmenn standi við þær skoðanir sem þeir settu fram gagnvart sínum kjósendum fáum dögum áður en kosið var er alveg augljóst mál og ég er þess alveg fullviss að það er enginn þingmeirihluti fyrir því að samþykkja þennan samning. Spurningin sem menn kunna að spyrja sig er svo aftur sú hvort menn muni greiða atkvæði í samræmi við þá skoðun sem þeir settu fram þegar þeir þurftu að leita til kjósenda eða hvort þeir muni láta önnur sjónarmið ráða sinni afstöðu. Ef svo hörmulega ætlar að verða er nauðsynlegt að láta það koma skýrlega fram og að þeir þingmenn geri þá grein fyrir ástæðunni. Þá eru nokkur efnisatriði í málinu sem ég tel nauðsynlegt að víkja að. Ég hef markað mál mitt þannig að velja út úr nokkra málaflokka svo ekki sé verið að endurtaka það sem fram hefur komið hjá öðrum þingmönnum eða ítreka um of skoðanir sem þingmenn úr mínum flokki hafa sett fram í þessu efni. Til að greiða fyrir umræðum á þinginu mun ég taka fyrir afmörkuð efni, fjalla um þau og skýra afstöðu mína til þeirra atriða. Það fyrsta sem ég vildi minna á er iðnaðurinn. Eins og mönnum er kunnugt hefur iðnaðurinn búið við fríverslun nokkuð lengi, reyndar síðan 1970, ef ég man rétt. Og e.t.v. er nokkuð til í því að sú fríverslun sem menn tóku upp á þeim tíma hvað varðar iðnað hafi nýst landsmönnum að einhverju leyti í formi lægra vöruverðs á innflutningi og þar með meiri kaupmætti og skal ekki gera lítið úr því. Á hinn bóginn er rétt að minna á að eitt af markmiðunum með inngöngu Íslands í EFTA á sínum tíma var að styrkja iðnaðinn. Menn sáu fyrir sér á þeim tíma að fjöldamargir Íslendingar mundu koma út á vinnumarkaðinn á næstu tveimur áratugum eða svo og það þurfti einhvern atvinnuskapandi iðnað eða atvinnugrein til að taka við því unga fólki. Menn sáu fyrir sér mikla möguleika á því að með þessum samningi gæti iðnaðurinn orðið sá vaxtarbroddur í atvinnulífinu sem tæki við hinum vinnufúsu höndum komandi kynslóðar. Því miður varð reyndin önnur hvað varðar iðnaðinn og vægi iðnaðarvara í útflutningi landsmanna var minna á síðasta ári en það var áður en við gengum í EFTA. Og iðnaðurinn tók hlutfallslega við færra fólki eða veitti hlutfallslega færri ársverk á vinnumarkaðnum í fyrra en hann gerði fyrir rúmum tveimur áratugum. Því miður var það því þannig að sóknarfærin skiluðu sér aldrei í neinum raunverulegum ágangri hvað iðnaðinn varðar. Menn hafa velt því fyrir sér hvort þessi samningur um Evrópska efnahagssvæðið sé það sem iðnaðinn skorti á sínum tíma og veiti þau tækifæri sem menn telja að eigi að felast í gagnkvæmni samningsins, þ.e. að ekki bara við veitum réttindi inn á okkar markað heldur fáum við réttindi í hinum stóra markaði Evrópumanna upp á 370--380 millj. manna. Það hefur verið aðeins athugað hvaða möguleikar liggja í þessu og í skýrslu Þjóðhagsstofnunar sem var gefin út um þetta efni og nefnist: ,,Íslenskur þjóðarbúskapur og Evrópska efnahagssvæðið`` eru dregin saman atriði hvað varðar iðnaðinn í örfáum orðum. Þar kemur fram í fyrsta lagi að athugun á samkeppnisstöðu íslensks iðnaðar leiði í ljós að staða íslenskra fyrirtækja sé frekar veik og íslenskur iðnaður ekki vel í stakk búinn til að standa sig vel í samkeppninni við Evrópufyrirtækin og því miður sé ekki þess að vænta að þar séu stórfelldir vinningar innan seilingar. Samandregin áhrif af samningum um breytingar á viðskiptamarkaði innan Evrópubandalagsins og reyndar samningnum um Evrópska efnahagssvæðið eru þau að fyrir þjóðarbúið í heild sé um viðskiptakjarabata að ræða með því að Evrópubandalagsþjóðirnar taki upp Maastricht-sáttmálann og hinn innri markað sem geti gróflega verið um 0,5--1% af vergri landsframleiðslu. Síðar segir, sem er dálítið athyglisvert og menn hafa kannski ekki tekið eftir sem skyldi, með leyfi forseta: ,,Rétt er að ítreka að þessi áhrif koma að sjálfsögðu fram hvort sem Íslendingar gerast aðilar að EES eða ekki.`` Þessi áhrif fyrir þjóðarbúið í heild við breytingu á innri markaði EB koma fram hvort sem við verðum aðilar að Evrópsku efnahagssvæði eða ekki. Við njótum góðs af þessum áhrifum hvort sem er. Það er því ekki skilyrði fyrir þessum ávinningi, sem er metinn hér á 0,5--1% af vergri landsframleiðslu, að við séum aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Þetta kemur fram á bls. 48 í skýrslunni sem ég gat um og ætti að verða mönnum nokkurt umhugsunarefni varðandi þær fullyrðingar sem ítrekað eru settar fram, m.a. af hæstv. utanrrh., að ávinningurinn felist í þessum EES-samningi og án hans séum við býsna illa í stakk búin. Þá vildi ég minna á það, virðulegur forseti, sem ég hef minnt á áður að hvað iðnaðinn varðar er það niðurstaða skipasmíðaiðnaðarins að samningurinn sé gagnslaus fyrir skipasmíðaiðnaðinn. Það kemur skýrt fram í Fréttabréfi Landssambands iðnaðarmanna að þessi samningur sé gjörsamlega gagnslaus fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað. Það er gerð rækileg grein fyrir þessari afstöðu Landssambands ísl. iðnaðarmanna gagnvart skipasmíðaiðnaði í þessu tölublaði, sem gefið var út fyrr á þessu ári, á bls. 4 og rökstutt hvers vegna þetta sé niðurstaðan. Það er í stuttu máli að ríkisstyrkirnir munu verða við lýði áfram í EB-löndunum og því sé samkeppnisstaða íslensks skipasmíðaiðnaðar nákvæmlega jafnslæm eftir EES-samninginn og hún er nú. Þar sé því ekki um nokkurn ávinning að ræða. Því hefur mér fundist dálítið undarlegt og jafnvel hlálegt, virðulegur forseti, að horfa upp á það í auglýsingum í fjölmiðlum, m.a. frá þessum ágætu samtökum, Landssamtökum ísl. iðnaðarmanna, svo ekki sé talað um Málm, sem eru samtök fyrirtækja í málm- og skipasmíðaiðnaði, áskoranir á þjóðina og þingmenn um að samþykkja samninginn um EES sem þessi sömu samtök eru búin að gefa út í sérstöku blaði að sé gjörsamlega gagnslaus. Ég held að menn hafi kannski ekki áttað sig á því að hvað valdi því að menn eru í öðru orðinu að segja: Þetta er gagnslaust og í hinu orðinu: Við skorum á ykkur að samþykkja samninginn. Þessi málflutningur þessa geira atvinnulífsins hefur vafist dálítið fyrir mér. Ég hefði talið vel við hæfi að hæstv. iðnrh., sem mun vera nálægur í þessari umræðu, gerði grein fyrir stöðu iðnaðarinns og sérstaklega skipasmíðaiðnaðarins við inngöngu í Evrópska efnahagssvæðið ef af því verður einhvern tímann. Eins og menn hafa mátt sjá sem hafa fylgst með fréttaflutningi á undanförnum mánuðum hefur þessi atvinnugrein staðið afar höllum fæti og fyrst og fremst vegna þess að íslenskir aðilar, sjávarútvegur, hefur kosið í þrengingum sínum að versla við ríkisstyrktar skipasmíðastöðvar í Evrópu sem hafa boðið íslensku fyrirtækin í raun og veru út af markaðnum í skjóli ríkisstyrkjanna. Annars vekur þetta upp hugleiðingar um þá auglýsingaherferð sem stendur yfir í fjölmiðlum. M.a. sér maður hana fyrir fréttatíma sjónvarpsins þar sem eru birtar myndir af atvinnuleysi eins og það er í dag og ýmis samtök skora á menn að velja íslenskt því það skapi atvinnu og dragi úr atvinnuleysi. Ég er alveg hjartanlega sammála þessari auglýsingaherferð hvað þetta varðar og tel að það sé rétt ábending að Íslendingar eigi eftir föngum að velja íslenskt fram yfir erlent og skapa störf hér í landi og draga úr atvinnuleysi, ekki er vanþörf á. En hitt vefst dálítið fyrir mér að skilja málflutning sumra samtaka í atvinnulífinu sem m.a. standa að þessari auglýsingaherferð. Á sama tíma eru þau að skora á okkur að samþykkja þennan samning sem byggir á þeirri hugmyndafræði að menn eigi ekki að velja eftir þjóðerni, hvorki vöru, þjónustu eða annað. Menn eigi að kaupa skóna þar sem þeir eru ódýrastir. Ef þeir eru ódýrari frá Portúgal en Akureyri þá eigi menn að kaupa þá frá Portúgal. Það er grundvallaratriði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Það er öll forsendan að útreikningum um þjóðhagslegan ávinning og þjóðarinnar í þessu mikla lotteríi að menn velji það sem er ódýrast og opni land sitt fyrir ódýrri vöru og þjónustu sem fer þá í samkeppni við innlenda vöru og þjónustu sem er dýrari og þrýsti verðinu niður. Það er grundvallaratriðið í röksemdarfærslunni fyrir þessu svæði. Menn eru að ganga gegn þeirri grundvallarforsendu þegar menn síðan hrinda af stokkunum auglýsingaherferð sem skorar á menn að virða þá forsendu að vettugi á sama tíma og við fáum áskoranir um að standa að því með því að samþykkja samninginn. Hér er um að ræða svo órökréttar áskoranir á hendur þingmönnum að menn verða náttúrulega að láta íslenska hagsmuni ganga framar þessu áhugamáli um Evrópska efnahagssvæðið og taka þá afstöðu sem tryggir okkar hagsmuni sem best og ekki hvað síst dregur úr atvinnuleysi sem því miður hefur farið allt of mikið vaxandi og allt of hratt undir efnahagsstjórn núverandi ríkisstjórnar. Þetta vildi ég nefna, virðulegi forseti, hvað varðar almenn áhrif samningsins á efnahagslíf hér á landi og stöðu íslensks iðnaðar varðandi þennan samning. Ég sé ekki að miklum hagsmunum sé fórnað þó þessi samningur taki ekki gildi hvað varðar íslenskan iðnað eða þann ávinning sem við eigum að njóta. Ég vitnaði áður til skýrslu frá Þjóðhagsstofnun sem upplýsti okkur um að við nytum þessa ávinnings af sameiginlega markaðinum í Evrópu hvort sem við værum aðilar að EES eða ekki. Þá vil ég, virðulegi forseti, víkja að því máli sem hefur að nokkru leyti komið í minn hlut að fylgjast með sem er sá þáttur fjórfrelsisins sem fjallar um atvinnu- og búseturétt. Ég hef haft uppi nokkrar spurningar um þetta mál og dregið fram þær ályktanir sem ég hef talið mig geta séð út úr samningnum. Því miður hafa svör verið afar fátækleg fram til þessa og við þeim spurningum, sem ég hef borið fram í málinu, hvort heldur það var við 1. umr. þessa máls til hæstv. utanrrh. eða í fylgifrv. við þennan samning sem lagt var fram af hæstv. félmrh., hef ég ekki fengið svör. Ég tel óhjákvæmilegt að vekja athygli á þeim á nýjan leik, þannig að það liggi fyrir að ekki hafa fengist svör við grundvallarspurningum hvað þetta frelsi varðar. Það er rétt að rifja það upp að um frelsi launþega er fjallað í þriðja hluta samningsins, í greinum 28 til 30. Ég hef fyrst og fremst velt fyrir mér tveimur atriðum. Það er í fyrsta lagi hvaða áhrif frelsi launþega til farar milli landa muni hafa á íslenska verkalýðshreyfingu og stöðu hennar og í öðru lagi hversu víðtækur þessi réttur launþega er, því það er nauðsynlegt ef menn eru að gera samninga að gildissvið samningsins sé vel afmarkað. Það kemur fram í 28. gr. þessa samnings, virðulegi forseti, að um frelsi launþega gildi almennt ákvæði nema þar sem 4. tölul. töluliður á við, þ.e. störf í opinberri þjónustu. Þau störf eru undanþegin ákvæði samningsins um frjálsa för launþega milli landa innan þessa svæðis. Ég hef spurt, ekki bara einu sinni, heldur tvisvar, og ekki bara einn ráðherra heldur tvo, hvaða störf eru það sem eru undanþegin þessu fjórfrelsi um frjálsa för launþega. Ég hef ekki fengið nein svör. Í 4. tölul. segir: ,, . . . eiga ekki við um störf í opinberri þjónustu.`` Ég tel það ekkert vandamál að skilgreina orðin ,,opinber þjónusta``. Ég hygg að hv. þm. væru nokkuð fljótir að verða sammála um það hvað félli undir þá skilgreiningu. Ég bað því um það að fá lista yfir þau störf sem féllu undir þetta ákvæði en því miður hefur hann ekki borist. Ég hef ítrekað spurningar mínar í þessu máli en ekki fengið nein svör. Hins vegar hafa menn sagt sem svo: Við getum ekki gefið þér upp lista yfir þau störf sem eru undanþegin þessu frelsi, en við getum gefið þér upp skilgreiningu. Og vitna til greinargerðar með frv. sem ég hef þrautlesið. En hún gefur okkur dálítið aðra niðurstöðu en textinn í 4. tölul. 28. gr. gefur til kynna. Ástæðan er sú að menn hafa látið dómstól Evrópubandalagsins ráða þróuninni í þessu. Dómstóll EB hefur verið látinn ráða því hvernig menn skilgreindu þessa undanþágu. Það er mjög athyglisvert vegna þess að það segir manni líka að við erum að setja það í raun í hendur dómstóls Evrópubandalagsins að skilgreina í framtíðinni hvernig þetta ákvæði eigi að túlkast. Það er eitt sem verður að gera sér grein fyrir þegar menn ræða um Evrópskt efnahagssvæði að það er ekki um eitthvert tiltekið ástand að ræða. Menn eru ekki með einhverja frysta mynd, kyrra mynd, heldur er um að ræða þróun sem mun verða á næstu árum. Það verða breytingar. Það sem skiptir máli er að hafa tangarhald á því hvernig þessar breytingar munu þróast. Ég hef spurt sem svo: Munum við ráða þessari þróun sjálfir? Munum við ráða því hvernig þetta undanþáguákvæði verður skilgreint? Munum við ráða því hvernig réttur einstaklinga til vinnu gagnvart stéttarfélögum þróast á komandi árum? Getum við þannig varist breytingum sem við viljum ekki sjá eða teljum að muni verða skaðleg íslensku samfélagi? Það er alveg augljóst mál að grundvallaratriði í þessum samningi er einsleitnin. Hin samræmda túlkun. Enda er það undirstrikað í samningnum og bókunum við hann. Það kemur líka fram að til þess að tryggja þessa einsleitni þannig að dómstóll EB fari ekki að þróa tiltekið ákvæði samningsins með öðrum hætti en t.d. dómstóll EFTA, þá er sett upp hin svokallaða sameiginlega EES-nefnd sem á að leiða þessa þróun saman þannig að menn fari ekki í ólíkar áttir. Þar hefur Evrópubandalagið girt sig af með sérstakri bókun á þann veg að þeir muni ekki láta neinn ráða þróun hjá sér. Dómstóll EFTA muni ekki hafa áhrif á þróun dóma hjá EB heldur muni það vera á hinn veginn. Ef menn leggja þetta saman þýðir þetta í rauninni að það verður auðvitað dómstóll EB sem mun ráða þróuninni hvað þetta varðar. Þó það sé kannski fullmikið að segja að það sé staðfest í samningnum með formlegum hætti er það þó svo vel sett niður að í reynd mun það verða þannig. Þetta er eitt af mörgum viðkvæmum sviðum þessa samnings og það er grundvallaratriði, virðulegi forseti, að við því fáist nokkuð skilmerkileg svör hvaða áhrif frelsi launþega hefur á íslenska samfélagsgerð hvað varðar stöðu stéttarfélaga. Og í öðru lagi hvaða störf eru undanþegin ákvæðinu um þetta frelsi? Þetta er nauðsynlegt að hafa alveg á hreinu þannig að menn geti gert sér grein fyrir því hvernig þetta gæti þróast og að menn þurfi ekki að deila um það sem á að liggja fyrir við samningsgerð hvernig ber að skilja þessa hluti. Ég hef sett fram mínar skoðanir á þessum tveimur atriðum og án þess að hafa fengið rök gegn þeim. Ég hef einfaldlega ekkert fengið annað en þögnina. Og ég hef sett fram efasemdir um að samningurinn væri með þeim varnöglum, skulum við segja, að við gætum varið þá samfélagsgerð sem við búum við hvað varðar stöðu stéttarfélaga á Íslandi. Þvert á móti hef ég dregið fram röksemdir til stuðnings því að samningurinn veikir stöðu stéttarfélaga og að kannski ekki strax en í tímans rás muni hann jafnvel brjóta niður stéttarfélögin sem eru grundvöllurinn að afli launþega hér á landi. Ég þarf ekkert að fara í langar útskýringar á staðreyndum í þessu. Ég veit að hæstv. starfandi utanrrh. þekkir alveg til hlítar hina mismunandi stöðu verkalýðshreyfingarinnar annars vegar í Evrópu og hins vegar á Norðurlöndum, sem kristallast m.a. í því að hér eru réttindin að verulegu leyti bundin samtökunum, eins og verkfallsréttur, en í Evrópu er þetta einstaklingsbundinn réttur sem grundvallast á rétti einstaklingsins, t.d. er verkfallsrétturinn þannig og staða stéttarfélaga er að sjálfsögðu háð þeirri staðreynd að þar er hinn fullkomni réttur til að standa utan stéttarfélaga. Ef það gengi hér yfir og yrði þróun sem við yrðum að búa við t.d. á næstu 10 árum er ég hræddur um að alþýðuflokksmönnum á Vestfjörðum þætti staða verkalýðshreyfingarinnar vera orðin léleg ef hún væri í ætt við það sem gerist hjá flokksbræðrum alþýðuflokksmanna í Mið-Evrópu, t.d. Frakklandi. Ég er ekki viss um að þeir yrðu mjög kátir alþýðuflokksmenn úti á landi ef þeir mundu upplifa þá þróun sem ég hef verið að minna á að gæti átt sér stað og hef því miður allt of mikla ástæðu til að ætla að geti orðið að veruleika. Frá því að ég fór yfir þetta mál síðast við 2. umr. um frv. um atvinnu- og búseturétt hafa komið fram ný skjöl sem styrkja enn frekar þær grunsemdir sem ég hef haft uppi um að það væri á nokkuð veikum rökum byggt að halda því fram að þessi samningur hefði ekki áhrif á það atriði sem e.t.v. skipti mestu máli fyrir íslenska verkalýðshreyfingu sem er forgangsréttarákvæði félagsmanna til vinnu. Fyrir fáum dögum, 30. nóv., var útbýtt riti sem nefnist ,,Samanburður á íslenskri löggjöf og samþykktum Evrópubandalagsins. EB-gerðir sem til greina kemur að bætist við EES-samninginn.`` Með öðrum orðum er verið að boða að nýjar reglugerðir hafi komið og það muni þurfa að bæta þeim við þann samning sem við höfum verið að fjalla um. Þetta þýðir t.d. hvað varðar atvinnu- og búseturétt að það þarf að gera veigamiklar breytingar á því frv. sem liggur fyrir og er til 2. umr. og er fylgifrv. með þessum samningi. Og því miður breytingar sem lúta að því að styrkja launafólk erlendis til að afla sér vinnu hér og fella brott það sem kallaðar eru hér óbeinar takmarkanir fyrir aðgangi launafólks. Það kemur gleggst fram í því að gerð er breyting á 16. gr. reglugerðar nr. 1612/1968 og 20. gr. þeirrar reglugerðar er felld úr gildi, eins og þessi reglugerð liggur fyrir þinginu á þskj. 343. Hvað varðar 16. gr. er sú breyting gerð að það verður skylda að tilkynna um sérhvert laust starf sem skráð hefur verið hjá vinnumiðlunum EFTA-ríkis á EES grundvelli. Eins og er í frv. núna er þó ákvæði um að það séu bara þau störf sem ekki hefur reynst unnt að ráða í vinnuafl af innlendum vinnumarkaði sem eigi að tilkynna á EES grundvelli. Hér er því verið að veikja verulega stöðu þeirra sem eru á innlendum vinnumarkaði. 20. gr. er mjög afdrifarík líka hvað þetta varðar og veikir stöðu innlends verkafólks gagnvart útlendingum. Menn eru því að boða breytingar á frv. sem fyrir liggur í þá átt að veikja stöðu íslensks verkafólks. Þetta tel ég afar alvarlegt mál, virðulegi forseti. Þessar breytingar sem hér eru kynntar í reglugerð nr. 2434 frá þessu ári hjá EB sem á að taka upp gera það að verkum að þingskjalið sem við ræddum fyrir skömmu um atvinnu- og búseturétt mun líta allt öðruvísi út eftir þessar breytingar en það hefur verið fram til þessa. Ég tel ekki vansalaust að boða svona miklar breytingar á jafnþýðingarmiklu máli þegar komið er fram undir lok umræðu og meðferð málsins á Alþingi. Auðvitað eiga þessi gögn að liggja fyrir strax í upphafi, alla vega sýnist mér að menn hafi haft nægjanlega langan tíma til þess að fjalla um þetta mál í undirbúningi þess sem staðið hefur víst tæplega þrjú ár. Ég tel, virðulegur forseti, ekki að sinni rétt að hafa frekari orð um þennan þátt málsins, um atvinnu- og búseturétt. Ég hef farið mjög hratt yfir sögu og hefði kannski þurft að fara ítarlegar yfir efnisatriði sem ég hef rætt við fyrri umræðu málsins og í umræðu um frv. um atvinnu- og búseturétt þar sem þriðji ráðherrann tekur við umræðunni um þetta mál. Ég á ekki von á að hæstv. iðnrh. hafi sett sig sérstaklega inn í þennan þátt málsins þannig að ég er svo sem ekkert vongóður um að fá svör við spurningum mínum nú fremur en hjá hæstv. utanrrh. eða hæstv. félmrh. sem hvorugur hefur talið sér skylt eða séð neina þörf á því að svara um þessi mikilvægu ákvæði. Ég vildi að lokum, virðulegi forseti, skora á þingmenn að kynna sér skýrslu sem félmrn. gaf út í janúar 1992 og nefnist ,,Erlent vinnuafl og frjáls atvinnu- og búseturéttur útlendinga``. Þar er mjög fróðlegar upplýsingar að finna um útlendinga hér á landi sem eru á vinnumarkaði og ýmsar aðrar upplýsingar sem eru mjög fróðlegar og gagnlegar fyrir þingmenn að hafa við höndina þegar þeir meta áhrif samningsins á þessu sviði. Í skýrslunni segir um almenna öryggisákvæðið, ég tel rétt að draga fram niðurstöðu greinarhöfunda, eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Enn sem komið er er óljóst hvenær og hvernig hægt er að bregðast við með vísan til almenns öryggisákvæðis ef aðflutningur útlendinga verður ekki í samræmi við það sem búist var við eða æskilegt geti talist af hálfu stjórnvalda og hagsmunaaðila. Hvenær er heildarfjöldinn of mikill hér á landi eða í einstökum byggðarlögum? Hverjir verða mælikvarðar dómstóla og einstakra ríkja á því hvað telst mikið og hvað telst lítið? Þessum spurningum er ekki hægt að svara enda eru svörin meira og minna stjórnmálalegs eðlis. Það er hins vegar umhugsunarefni hvort hægt er að ætlast til að EES-dómstóll eða einstök ríki hafi skilning á vandamálum sem upp kunna að koma í litlum byggðarlögum hér á landi. Ef EES-dómstóllinn starfar í líkingu við EB-dómstólinn þá má búast við að hann skilgreini öll slík undanþáguákvæði frá fjórfrelsinu mjög þröngt og að mjög veigamiklar röksemdir þurfa að liggja fyrir öllum takmörkunum á frjálsum atvinnu- og búseturétti.`` Það má segja að þarna séu dregnir fram í stuttu máli þeir veikleikar sem eru í almenna öryggisákvæðinu. Menn eru að gangast undir ákvæði sem er mun veikara en sett var fram sem krafa Íslendinga í upphafi. Ég tel að heldur hafi verið um of gefið eftir í þessum efnum og má segja að í þessari skýrslu, sem unnin er á vegum félmrn. og Alþýðusambands Íslands, sé í raun bent á þessa sömu veikleika. Fleiri orð ætla ég ekki að hafa um þessa skýrslu, virðulegi forseti. Ég tel að hún sé mjög fróðleg og tel að þingmenn ættu að kynna sér efni hennar eftir föngum því hún varpar að mörgu leyti ljósi á hvernig ástandið er hjá okkur um þessar mundir og dregur fram staðreyndir sem hollt er að hafa í huga þegar menn reyna að gera sér grein fyrir væntanlegri þróun ef til þess kemur að þessi samningur verður að veruleika. Ég vil, virðulegur forseti, að svo stöddu láta máli mínu senn lokið. Ég hef afmarkað mig við nánast þrjú efnisatriði í þessu viðamikla máli. Ég á enn eftir að fara yfir sjávarútvegsþátt þessa máls og hugsanleg áhrif samningsins á byggðaþróun hér á landi sem ég hef raunar allmiklar áhyggjur af, ekki hvað síst þegar haft er í huga að enginn aðili á Íslandi hefur reynt að gera með skipulegum hætti úttekt á áhrifum samningsins á byggðaþróun hér á landi. Það hefur komið fram af hálfu hæstv. forsrh., sem er yfirmaður byggðamála hér á landi, að engin skipuleg athugun á þessu sé í gangi á vegum ráðuneytisins heldur er því einfaldlega slegið fram að þetta sé bara gott fyrir landsbyggðina. Punktur. Það dugar auðvitað ekki sem rök í málinu þegar fyrir liggur að eina úttektin sem gerð hefur verið og var gerð á vegum Byggðastofnunar dregur upp afar dökka mynd og bendir á miklar hættur á alvarlegri þróun byggðar hér á landi ef þessi samningur verður að veruleika eins og hann var uppsettur þegar skýrslan var gefin út, sem mig minnir að hafi verið í mars 1991. Í þeim meginatriðum sem skýrslan byggist á má segja að þar hafi ekkert það breyst sem gefi tilefni til að álykta að niðurstöður Byggðastofnunar yrðu aðrar í dag. Mér finnst það í raun og veru ámælisvert, virðulegur forseti, að ekki skuli af hálfu ríkisstjórnarinnar eða þingsins vera gerð alvarleg tilraun til þess að átta sig á því hvaða áhrif þessi samningur hefur á þróun byggðar hér á landi. Sú skýrsla sem ég hef undir höndum og eflaust aðrir alþingismenn dregur upp svo dökka mynd að það á að vera nægilegt tilefni til þess að rannsaka málið frekar og leitast við að gera sér grein fyrir líklegri þróun miðað við þær forsendur sem menn hafa. Í stuttu máli má segja að það sem blasir við landsbyggðinni að óbreyttu, gríðarlega skuldsettri undirstöðuatvinnugrein, sjávarútveginum, og ríkisstyrktum samkeppnisaðila í sjávarútvegi sem er á Evrópusvæðinu, er að landsbyggðin verði undir í samkeppninni um hráefnið. Það er sú niðurstaða sem Byggðastofnun kemst að og bendir á að það muni óhjákvæmilega leiða til gjaldþrota sem aftur leiða til þess að fiskvinnsla muni leggjast niður á mörgum stöðum þar sem hún er stunduð nú. Um leið bregðast forsendur fyrir búsetu á flestum þeim stöðum þar sem slíkt gerist. Þetta eru það alvarleg viðvörunarorð af hálfu Byggðastofnunar að ég tel það raunar ámæmlisvert, virðulegur forseti, að hæstv. ríkisstjórnin eða þingnefnd hafi ekki brugðist við með því að a.m.k. óska eftir úttekt á þessu máli í því skyni að reyna að glöggva sig á því hvort skýrsla Byggðastofnunar sé hin líklega niðurstaða við betri athugun eða hvort það sé í raun þannig, eins og ég held reyndar, að Byggðastofnun hafi komist að þeirri niðurstöðu sem er eins góð og hægt er að gera miðað við núverandi forsendur. Þá spyr maður: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að halda uppi búsetu á landsbyggðinni ef hún ætlar að láta þennan samning ganga í gildi? Það hlýtur að kalla á gagnaðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar nema það séu áform hennar að breyta svo búsetumynstrinu hér á landi að menn hafi ekki séð slíkar breytingar á jafnskömmum tíma í háa herrans tíð. Það væri fróðlegt ef hæstv. starfandi utanrrh. sæi sér fært að víkja að þessum einhverjum orðum. Það væru þá fyrstu svörin sem við þingmenn fengjum að heyra um byggðalegan þátt þessa samnings.

Virðulegi forseti. Hv. 5. þm. Vestf. hefur fetað í fótspor allmargra hv. þm. og lesið upp úr gömlum blaðagreinum nokkra þingmanna Sjálfstfl., m.a. sem ég hef skrifað. Út af fyrir sig er ekkert nema gott um það að segja. Í þessum blaðagreinum var vikið að stöðu málsins eins og það blasti við á þeim tíma þegar flokkur hv. þm. hafði forræði þessara mála ásamt öðrum í ríkisstjórn og hafði staðið að samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Það er auðvitað rétt sem menn vita að Sjálfstfl. taldi skynsamlegast á sínum tíma að tengjast kostum hins sameiginlega efnahagssvæðis með tvíhliða viðræðum. Mál skipuðust einfaldlega öðruvísi. Með þeim samningaviðræðum sem hafa átt sér stað síðan hafa málin skýrst og það sem liggur hér fyrir er ákaflega viðunandi samningur frá sjónarhóli Íslendinga sem augljóslega mun færa okkur mikinn ávinning í aukinni landsframleiðslu, hagstæðara verðlagi, lægri vöxtum og meiri kaupmætti eins og Þjóðhagsstofnun hefur bent á. Þess vegna þarf auðvitað ekkert að efast um hug þingmanna Sjálfstfl. Þau markmið sem við stefndum að í upphafi með tvíhliða viðræðum hafa náðst með samningaviðræðum og samningum um hið Evrópska efnahagssvæði. Ég tel ástæðu til að víkja að því vegna þess að hv. þm. vitnaði til þess kafla í gamalli blaðagrein minni þar sem ég var að tala um hver áhrif samningurinn hefði. Ég mun hafa orðað það svo að það gæti falist í þessu eitthvert valdaafsal. Þar ber auðvitað að gera strangan greinarmun á einhverju valdaafsali sem kann að felast í samningum fleiri en einnar þjóðar og því að menn séu að láta af fullveldi eða einhverju í þeim dúr. Ég vitna einfaldlega til orða hv. þm. Steingríms Hermannssonar þegar hann sem forsrh. gerði ákaflega góðan greinarmun á þessu tvennu.

Virðulegi forseti. Það er kannski ekki miklu að svara. Það liggur bara fyrir að þær kröfur sem settar voru fram fyrir einu og hálfu ári hafa svo mjög breyst hjá hv. 3. þm. Vestf. að hann sættir sig við samning sem á margan hátt uppfyllir ekki þau skilyrði sem hann setti fram á þeim tíma að samningurinn yrði að fela í sér svo hann væri aðgengilegur, þ.e. fríverslun með fisk og að opna ekki landhelgina fyrir erlendum veiðiskipum. Það má benda á að í sjávarútvegssamningnum erum við að heimila Evrópubandalaginu að veiða innan okkar fiskveiðilögsögu án þess að fá neinar veiðiheimildir í þeirra lögsögu. Það er því ekki einu sinni að menn geti varið sig með gagnkvæmni. Það liggur líka fyrir staðfest hjá hv. þm. að um valdaafsal er að ræða og því miður verð ég að segja að eftir svar hans er niðurstaða mín sú að þá þótti honum valdaafsalið ótækt en hann sættir sig við það nú. Það er því miður afstöðubreyting sem ég harma, svo ekki sé fastar að orði kveðið.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki orðið var við það að menn drægju í efa þann mikla efnahagslega ávinning sem óvefengjanlega hlýst af samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Samningurinn felur í sér tafarlausar tollalækkanir fyrir mjög þýðingarmiklar útflutningsafurðir okkar. Það hefur komið fram í máli margra og m.a. þeirra sem hafa talað gegn samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði að samningurinn feli í sér óvefengjanlega efnahagslegan ávinning. Það er annar kjarni þessa máls. Hinn er sá sem lýtur að umræðu um fullveldið og sjálfsákvörðunarréttinn. Í þeim efnum deili ég skoðun með Steingrími Hermannssyni, þingmanni Framsfl., sem hefur gert á þessu mjög góðan greinarmun í mjög athyglisverðri grein í Tímanum 8. febr. 1991. Greinin er opið bréf til Hjörleifs Guttormssonar. Þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hitt veist þú einnig mætavel að við tugi alþjóðasamninga, sem við höfum gert, hefur orðið að breyta íslenskum lögum, svo sem á mannréttindasviðinu, sviði vinnulöggjafar o.s.frv. Rétt er að allt slíkt takmarkar sjálfsákvörðunarrétt okkar. (Ég kem að fullveldinu síðar.) En þetta höfum við gert vegna þess að við höfum talið okkur það rétt eða skylt. Ég geri mikinn mun á fullveldi og sjálfsákvörðunarrétti,`` segir Steingrímur Hermannsson. ,,Eins og fyrr segir takmörkuðum við iðulega sjálfsákvörðunarrétt okkar með alþjóðlegum samningum. Í flestum tilvikum getum við hins vegar dregið okkur út úr slíkum samningum, ef við viljum, og þannig endurheimt sjálfsákvörðunarrétt okkar. Sjálfsákvörðunarrétturinn takmarkast einnig af alþjóðlegu umhverfi og ástandi eða viðtekinni venju. Ef úr Evrópsku efnahagssvæði verður takmarkar það sjálfsákvörðunarrétt okkar á sviði viðskipta og efnahagsmála. Hins vegar er ekkert sem bannar að við drögum okkur út úr slíkum samningum og förum okkar eigin leiðir. Ég sé ekki að neinu sé fórnað þannig að slíkt yrði ekki framkvæmanlegt.``

Virðulegur forseti. Það kom fram í svari hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar að hann gat um hinn efnahagslegan ávinning. Um það hefur í sjálfu sér ekki verið deilt að tollalækkun er ávinningur eða menn ganga a.m.k. út frá því að svo muni vera. Hitt er nauðsynlegt að undirstrika, svo menn ofreikni ekki þann hugsanlega ávinning, að við megum ekki gleyma því að markmið samningsins er af hálfu Evrópubandalagsins að lækka verðlag. Það er hluti af þeirra útreikningum á hagvaxtaráhrifum samnings að verðlag lækki. Því vil ég leyfa mér að segja að einhver hluti af þeirri fúlgu sem má segja að felist í tollalækkununum rennur til neytendanna, þeirra sem við erum að selja fiskinn til og eykur kaupmáttinn hjá þeim. Við getum því ekki tekið þessa tollalækkun og reiknað hana sem tekjur til Íslands. Ég tel alveg ljóst að þarna sé um einhverja upphæð að ræða. Menn geta haft mismunandi skoðanir um hvað hún sé stór. Það er út af fyrir sig hægt að deila um það. En mér þætti gott ef við héldum helmingnum eftir. Ég minni á að áviningurinn af bókun 6 einni og sér er metinn tæpir 5 milljarðar kr. í formi tollalækkunar miðað við árið 1990. Ef það er eins og ég ímynda mér að kannski helmingurinn skili sér heim af tollalækkununum þá erum við að tala um tölu sem er innan við 1 / 4 af því ef ekki 1 / 5 . Á móti þeim ávinningi tökum við á okkur ýmis óþægindi og kostnaðarauka og þar þurfa menn að vega saman réttu tölurnar.

Virðulegi forseti. Hv. 5. þm. Vestf. beindi sömu fyrirspurn til mín og hann hefur gert áður í þinginu varðandi jarðakaup og er samkvæmur sjálfum sér og ýmsum öðrum þingmönnum stjórnarandstöðunnar í því að halda sömu ræðurnar oftar en einu sinni um þetta merka mál. Það er sjálfsagt að verða við því að svara honum. Eins og honum er kunnugt hefur verið lagt hér fram frv. til laga um breytingum á jarðalögum. Í frv. er að finna ýmis ákvæði sem heimila stjórnvöldum að reisa nokkrar girðingar við landakaupum erlendra aðila. Hér er um að ræða m.a. heimildir til þess að setja skilyrði um fasta búsetu og fleiri atriði. Ég skal taka það fram, svo það fari ekki milli mála, að ég tel að þau ráð sem gripið er til í þessu frv., sem er lagt fram til að sýna hvaða hugleiðingar menn innan landbrn. eru með til þess að reisa þessar girðingar, séu óæskilegar leiðir og íþyngjandi fyrir landbúnaðinn. En það er ekki um aðra leið að ræða til þess að tryggja rétt Íslendinga í raun umfram rétt erlendra manna, vegna þess að í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar þegar Steingrímur J. Sigfússon var landbrh. var það látið viðgangast að hinn almenni fyrirvari um landakauparétt félli niður. Það verður að segjast eins og er að það er erfitt að koma í veg fyrir þann skaða sem þessi vansmíð á samningaferlinu í tíð Steingríms Hermannssonar hefði getað valdið nema með þessum íþyngjandi hætti fyrir landbúnaðinn.

Virðulegur forseti. Það er fyrst varðandi fyrirvara um landakaup. Ég vil minna þingmanninn á það að málið var á forræði hæstv. utanrrh. sem er sá sami og nú er. Sá utanrrh. fékk aldrei umboð þingflokks Alþb. til þess að semja í þá átt sem menn sáu hvert stefndi. Eini fyrirvarinn sem er gildur í þessum efnum er að hafna samningnum því það kemur skýrt fram í honum að það er óheimilt að mismuna mönnum eftir þjóðerni. Og ég sé ekki hvernig hv. 5. þm. Norðurl. e. getur staðið við kosningaloforð sitt gagnvart kjósendum sínum í Norðurlandskjördæmi eystra, að samþykkja aldrei samning sem veiti útlendingum sama rétt til landakaupa og Íslendingum.

Virðulegi forseti. Það kemur í ljós hjá hv. 5. þm. Vestf. að hann taldi að utanrrh. hefði ekki haft umboð til samninganna frá ráðherrum í ríkisstjórninni. Málið liggur einfaldlega þannig fyrir að ráðherrarnir báru allir ábyrgð á stjórnarstefnunni. Ef þeir voru ósáttir við þetta mikilvæga atriði, sem þeir segja nú eftir kosningar að hafi skipt höfuðmáli, þá var náttúrlega Steingrími J. Sigfússyni ekki sætt --- en hann sat sem fastast. Og gerði raunar ekki þennan ágreining opinberan fyrr en hann lagðist í rannsóknir sínar eftir kosningar. Ég verð að segja eins og er að hann hefði getað sýnt svolítið meiri heiðarleika í þessu máli ef hann hefði viljað við hafa.

Virðulegi forseti. Ég verð að minna hv. 5. þm. Norðurl. e. á það að hæstv. utanrrh. fékk ekki umboð til samninga fyrr en núv. ríkisstjórn komst á koppinn með stuðningi hv. 5. Norðurl. e. Þar fékk hann þann stuðning sem hann þurfti til að gera þennan samning sem gerir það að verkum að það er óheimilt að mismuna mönnum eftir þjóðerni við landakaup. Því miður verð ég að láta koma fram að mér finnst hv. 5. þm. Norðurl. e. dálítið á skjön við venjulega röksemdafærslu í málum sem þessum að neita með öllu að ræða yfirlýsingu sína gagnvart kjósendum en ráðast í staðinn á fyrrv. landbrh. Ég sé ekki alveg samhengið í því. Hv. þm. hefur gefið út sína yfirlýsingu og ég spyr: Ætlar hann að standa við hana eða ekki? Það var einföld spurning sem ég er í tvígang búinn að leggja fyrir hv. þm. Tómasar Inga Olrich en hann hefur ekki svarað því enn. Hins vegar hefur hann svarað því óbeint með því að skrifa upp á nál. meiri hluta utanrmn. þannig að kjósendur vita það að hv. þm. ætlar ekki að standa við loforðið sitt frá 18. apríl 1991.

Hv. 4. þm. Norðurl. e. óskar að bera af sér sakir.

Herra forseti. Ég veit ekki hvernig hæstv. forseti vill haga því þegar ræðutími hv. þm. í andsvörum er nýttur til þess að ráðast að mönnum sem ekki hafa tekið þátt í umræðunni og ekki hafa tækifæri til orðaskipta undir liðnum andsvör, eins og hér gerðist áðan í tvígang af hálfu 5. þm. Norðurl. e. Þetta er fremur hvimleiður siður og ómerkilegur og auðvitað spurning hvort hæstv. forsetum ber ekki að vanda um við þingmenn sem misbeita svo herfilega aðstöðu sinni. Það hefur alla tíð þótt fremur ódrengilegt og ómerkilegt í umræðum á Alþingi að ráðast að þingmönnum við þær aðstæður að þeir hafi ekki vegna skipulags umræðunnar tækifæri til að svara fyrir sig. Það má segja að eins og liðurinn andsvör er skipulagður samkvæmt hinum nýju þingsköpum þá þurfi menn að gæta sérstakrar varúðar í þessum efnum, því annars er sú hætta uppi að menn séu bornir sökum sem þeir hafi ekki --- a.m.k. ekki á þeirri stundu --- nein tækifæri til að bera af sér. Ég hlýt auðvitað efnislega að svara þessum leiðindarógi hv. 5. þm. Norðurl. e. sem hefur margendurtekið komið frá honum í þessu máli í ræðu þar sem ég hef lengri ræðutíma og hef reyndar þegar gert það. En eftir sem áður lemur hv. 5. þm. Norðurl. e. höfðinu við steininn. Vandi hans er nokkur í þessu máli. Hv. þm. gaf kjósendum sínum á Norðurl. e. loforð sem hann er nú að svíkja. En hlutur hans verður ekki betri með því að ráðast með lygum og röngum málflutningi og dylgjum að mönnum. Það bætir ekki hlut hv. þm. Það væri meiri reisn yfir því ef hv. þm. reyndi að útskýra sinnaskipti sín, ef orðið hafa í málinu, og færði þá fyrir þeim rök en reyndi ekki að bjarga sér á flótta með jafnömurlegum hætti og hér bar raun vitni að ráðast að mönnum með röngum ásökunum af þessu tagi.  E.t.v. mannar hann sig upp í að biðja um orðið og ræða þetta undir dagskrárliðnum með eðlilegum þingsköpum. Ég er á mælendaskrá, herra forseti, og mun ekki misnota þetta tækifæri sem forseti hefur gefið mér til að bera af mér þessar sakir sem hér voru ranglega á mig bornar með því að fara fram yfir þann ræðutíma sem til þess er ætlaður en endurtek það, herra forseti, að ég hlýt að verja hendur mína betur þegar kemur að ræðu minni í málinu.

Forseti vill taka það fram að sá sem hér stendur var rétt í þessu að koma í forsetastól og fylgdist eigi grannt með orðum hv. 5. þm. Norðurl. e. Almennt skal það tekið fram að andsvör eru til þess ætluð að svara þeim ræðumanni sem síðastur var í ræðustól og ekki til þess ætlast að það sé sérstaklega verið að víkja að máli annarra hv. þm. eða öðru efni. Nú hefur hv. 5. þm. Norðurl. e. óskað að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Mér þykir fyrir því ef ég hef misnotað andsvararétt minn og bið forseta velvirðingar á því. En ég tek það hins vegar fram að vegna fyrirspurnar hv. þm. 5. Vestf. var óhjákvæmilegt að ræða málefni fyrrv. landbrh. sem tengist mjög þessu máli og fór með þann málaflokk sem jarðakaupamál tengdust og það var í hans tíð sem hinn almenni fyrirvari fór út úr samningaviðræðunum. Ég held að ég hafi ekki borið nein ósannindi á þingmanninn þó að ég hafi bent á það. Hvað það varðar svo sem hefur verið sagt að ég hafi skirrst við að svara spurningum er það að sjálfsögðu ekki rétt vegna þess að ég hef sjálfur sagt og bent á það frv. sem liggur frammi, en í því er að finna aðferðir sem eru eins konar girðingar og eiga að koma í staðinn fyrir hinn almenna fyrirvara sem féll út. Ég hef sagt það skýrt og skilmerkilega að þessar girðingar séu óæskilegur kostur og hefði verið betra að hafa hinn almenna fyrirvara inni.

Herra forseti. Það mál sem hér er til umræðu hefur verið rætt allítarlega af þeim sem hafa talað við 2. umr. málsins og einnig þeim sem hafa talað við 1. umr. þess. Mér þykir miður það fjölmiðlafár sem hefur verið í þjóðfélaginu um þessa umræðu og einstakir ráðherrar hafa staðið fyrir. Það er a.m.k. hart fyrir okkur sem höfum verið að reyna að taka málefnalega á þessu máli, sem allir hafa gert sem hafa talað, og reynt að ræða sem ítarlegast um þetta viðamikla mál sem er það stærsta sem fyrir þingið hefur komið. Þessi orð sem ég segi núna eru fyrsta innlegg mitt í þessa umræðu. Ekki þar fyrir að ég hef reynt eftir föngum að setja mig inn í þetta viðamikla og flókna mál. Ég hef reynt að fylgjast með þeirri umræðu síðustu árin sem verið hefur um samrunaþróunina í Evrópu. Árið 1987 voru þessi samrunamál að koma fyrir alvöru á dagskrá og þá þegar var Alþingi Íslendinga farið að láta þessi mál til sín taka. Utanrmn. Alþingis heimsótti Evrópuþingið í Strassborg sumarið 1987 og einnig aðalstöðvar Efnahagsbandalags Evrópu í Brussel undir forystu Eyjólfs Konráðs Jónssonar, hv. 4. þm. Reykv. Ég var þátttakandi í þeirri ferð sem varamaður í nefndinni. Í henni fengum við að ræða við og fengum fundi með ýmsum forustumönnum hjá Evrópubandalaginu, bæði í Evrópuþinginu og í aðalstöðvunum í Brussel. Áhugamál okkar Íslendinga voru á þeim tíma að fá sem frjálsasta verslun með fisk og sjávarafurðir og aðgang að þeim stóra markaði sem er í Evrópubandalaginu. Ég varð auðvitað var við það í þessari ferð, eins og félagar mínir sem í henni tóku þátt, að hjá Evrópubandalaginu fæst ekki allt fyrir ekkert eins og síðar átti eftir að koma á daginn. Það var auðheyrt á þeim mönnum sem við áttum viðræður við í þessari kynnisferð að þeir vildu fá eitthvað fyrir snúð sinn. Ég skrifaði stutta forustugrein í blað okkar framsóknarmanna á Austurlandi, Austra, haustið 1987 um Evrópumálefni eða utanríkisviðskiptin og Evrópubandalagið og vil vitna til þeirrar forustugreinar til þess að lýsa viðhorfi mínu á þessum tíma til þessara mála. Hún er þannig, með leyfi forseta: ,,Með stjórnarmynduninni í sumar var tekin sú ákvörðun að færa utanríkisviðskipti undir utanrrn. Með því er mögulegt að nýta utanríkisþjónustuna betur í þágu þeirra viðskipta. Við Íslendingar erum, eins og önnur smærri ríki í okkar heimshluta, mjög háðir utanríkisviðskiptum. Árið 1984 var innflutningur okkar 38,2% af vergri landsframleiðslu og útflutningur 34%. Sambærilegar tölur fyrir Bandaríkin eru 9,9% og 6,7% og segja þessar tölur sína sögu um þann risaheimamarkað sem er í því landi. Á sjötta áratugnum stofnuðu sex iðnaðarþjóðir í Vestur-Evrópu Evrópubandalagið eða Efnahagsbandalag Evrópu eins og það hefur oftast verið nefnt hér. Tilgangur þess má segja að hafi verið tvíþættur. Í fyrsta lagi að auka samstöðu Evrópuríkja í kjölfar biturrar reynslu tveggja styrjalda Evrópuþjóða á þessari öld. Hitt markmiðið var að efla sameiginlega markað í Evrópu sem sambærilegur væri við hina stóru markaði eins og vestan hafs. Það voru misjafnar spár fyrir bandalaginu í upphafi og á ýmsu hefur gengið. Hitt er staðreynd nú að aðildarþjóðum hefur fjölgað um helming og sett hafa verið markmið um innri markað þessara þjóða sem fela í sér nánari samskipti heldur en nokkru sinni fyrr. Að okkur Íslendingum snýr sú staðreynd að yfir 50% af útflutningi okkur eru til bandalagsþjóðanna eftir að Spánn og Portúgal eru orðnir fullgildir aðilar að því. Það er sýnt að við Íslendingar getum ekki látið fram hjá okkur fara þær miklu breytingar sem fara fram í Evrópu um þessar mundir né litið fram hjá þýðingu Evrópubandalagsins fyrir utanríkisviðskipti okkar. Hér þurfum við þó að fara að öllu með gát. Það er ljóst að viðræður við EB um stöðu okkar gagnvart bandalaginu byggjast á þeim meginatriðum að ekki kæmi til greina að framselja rétt til veiða í fiskveiðilögsögu okkar. Aðild að bandalaginu kemur því ekki til greina af þeim sökum og vegna annarra ákvæða í stofnsamningi um sameiginlegan vinnumarkað og óhindraða fjármagnsflutninga milli aðildarríkjanna. Um þessar mundir eru það tvö atriði framar öðrum sem áhyggjum valda í viðskiptum við Evrópubandalagslöndin. En það er tollur af saltfiski og hár tollur af fiskflökum saman borið við óunninn fisk. Til þess að njóta fríverslunar höfum við gerst aðilar að fríverslunarsamtökunum EFTA sem hafa fríverslunarsamning við Evrópubandalagið. Á þessari staðreynd verða samskipti okkar við það að byggja. Umræður um utanríkismál hérlendis hafa einkum snúist um varnarliðið og afstöðuna til NATO. Þó þessi málefni séu þýðingarmikil eru utanríkisviðskiptin og staða okkar í milliríkjasamstarfi það einnig. Það þarf að vera vel á verði og gera sitt til þess að tryggja stöðu okkar í náinni framtíð.`` Á næstu árum voru utanríkisviðskipti og alþjóðasamskipti okkar svo sannarlega efst á baugi. Á næstu árum fór umræðan um samrunaþróunina í Evrópu á fullan skrið. Eins og fram kemur í þessari tilvitnuðu grein minni, þá einkenndist afstaða mín til þessara mála af varfærni á þessum tíma og það eru beinlínis nefnd í greininni mál sem öll eru lykilatriði í því máli sem er til umræðu núna, fríverslun með fisk, veiðar í íslenskri fiskveiðilögsögu, sameiginlegur vinnumarkaður og frjálsir fjármagnsflutningar. Í greininni segir einnig að sett hafi verið markmið um innri markað EB-þjóða en það er einmitt um þessar mundir sem hann átti að taka gildi þó að ýmis ljón hafi verið á þeirri leið eins og kunnugt er. Atburðarásin var hröð næstu árin og ég ætla ekki að rekja hana í smáatriðum. Ég staðnæmist við dagsetninguna 14. mars 1989 þegar ráðherrafundurinn var í Ósló sem oft hefur borið á góma í þessum umræðum. Segja má að með honum hafi viðræðum um Evrópska efnahagssvæðið verið hleypt af stokkunum. Fyrirvarar Steingríms Hermannssonar, sem hann lýsti í ræðu á fundinum, hafa verið raktir í þessum umræðum og ég ætla ekki að endurtaka þá nú. En á þeim fyrirvörum höfum við framsóknarmenn byggt málflutning okkar í málinu á þeim árum sem liðin eru síðan. Embættismannanefnd sem undirbjó viðræður við Evrópubandalagið skilaði sameiginlegum niðurstöðum þann 20. okt. saman ár. Þann 29. nóv. fékk svo Jón Baldvin Hannibalsson, þáv. og núv. utanrrh., umboð ríkisstjórnarinnar til að taka þátt eins og segir: í undirbúnings- og samningaviðræðum þessara aðila sem byggðar verða á sameiginlegum niðurstöðum könnunarviðræðna, þar með talið þeim fyrirvörum sem Íslendingar hafa sett fram. Þannig hljóðaði það umboð sem hæstv. utanrrh. fékk hjá þáverandi ríkisstjórn til að reka þessar viðræður. Með þessu umboði til ráðherrans var teningnum kastað. Samflot var hafið um viðræður með öðrum EFTA-ríkjum. Um það var ríkisstjórnin á þeim tíma sammála. Eins og allir, sem áttu sæti á Alþingi á þessum tíma, muna og áreiðanlega einnig þeir núverandi þingmenn sem áttu þá ekki sæti á Alþingi, gekk þessi ákvörðun ekki átakalaust fyrir sig. Sjálfstæðismenn á Alþingi héldu uppi maraþonumræðum um þetta mál dögum saman. Það er hægt að sjá það í þingtíðindum að þessi umræða byrjaði í nóvember og endaði ekki fyrr en í mars. Málið var níu sinnum tekið fyrir og stóð umræðan tugi klukkustunda en það er hægt að fá upplýsingar um það í þingtíðindum. Umræðurnar þá hefðu, eins og málin eru rekin nú úti í þjóðfélaginu af hálfu stjórnarliða, verið kallaðar málþóf eða eitthvað þaðan af verra. Inntakið í umræðunum frá sjálfstæðismönnum og það mál sem þeir ráku svo hart á þessum tíma var að við ættu ekki að hafa samflot með EFTA-ríkjum en ættum að taka upp tvíhliða viðræður án þess að hafa þetta samflot. Þeir flokkar sem stóðu að ríkisstjórninni á þeim tíma voru á öðru máli en það voru Framsfl., Alþb., Alþfl. og Borgaraflokkurinn sálugi. Ég studdi það á sínum tíma að gefa þetta umboð og hefja þessar viðræður. Það gerðu einnig, eins og ég sagði áðan, allir þessir flokkar, þeir stjórnarflokkar sem þá voru. Við gerðum meira. Við vottuðum ríkisstjórninni hollustu okkar í vantrauststillögu sem borin var fram á Alþingi um þessar mundir af Sjálfstfl. Mín afstaða í þessu máli þá byggðist á nokkrum grundvallartriðum og hafa skoðanir mínar ekki breyst um þau atriði. Það var ekki völ á tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið á þessum tíma, m.a. vegna þess að forustumenn Evrópubandalagsins voru þá önnum kafnir við að undirbúa þann innri markað sem átti að taka gildi 1992. Mikilvægi Evrópumarkaðar, einkum fyrir sjávarútveginn, fór sívaxandi og nauðsynlegt var að njóta bestu kjara. Í tilvitnaðri grein sem ég las í upphafi ræðu minnar frá 1987 var nefnt að 50% af útflutningsafurðum okkar færu til Evrópu en síðar fór þetta hlutfall hækkandi og fór í allt að 70%. Ég var þeirrar skoðunar einnig að hindrunarlaus verslunarviðskipti á sem flestum sviðum væru okkur nauðsynleg. Ég vil nefna það að landbúnaðurinn hefur nokkra sérstöðu í þessu sambandi þar sem allar þjóðir hafa styrkt sinn landbúnað og viðskipti með landbúnaðarvörur hafa langt frá því verið án opinberra afskipta, hvorki hér né annars staðar. Ég tel hann því hafa nokkra sérstöðu í þessu efni. Ég áleit einnig þann þátt sem sneri að rannsókna- og þróunarstarfsemi og menntunarmálum mikilvægan. Ég áleit á þessari stundu að ef við fengjum hagfella niðurstöðu út úr þessum viðræðum gæti það forðað okkur frá aðild að Evrópubandalaginu en þeirri aðild er ég algerlega andvígur. Ég áleit þessi atriði svo mikilvæg að þau væru þess virði að taka áhættuna af sameiginlegum vinnumarkaði eða öryggisákvæði um félagslega röskun eða aðra röskun vegna smæðar þjóðarinnar og sérstöðu væri fyrir hendi. Ég hef heldur aldrei litið fram hjá þýðingu gagnkvæmninnar í hindrunarlausum vinnumarkaði, samanber norræna vinnumarkaðinn sem við höfum haft mikið hagræði af í gegnum tíðina. Hins vegar geng ég ekki dulinn þeirrar áhættu sem er tekin með þessum sameiginlega vinnumarkaði, ekki síst vegna hárrar atvinnuleysisprósentu í Evrópubandalagslöndum og þess ástands sem er á vinnumarkaði hér. Ég gekk þess aldrei dulinn að með þessari samningagerð yrðum við Íslendingar að afsala okkur valdi eins og í öðrum alþjóðaviðskiptum og alþjóðasamningum. Þessi mynd skýrðist svo síðar eins og ég mun nánar víkja að. En viðræðurnar fóru í gang og á þeim tíma sem eftir lifði af valdatíma þeirrar ríkisstjórnar sem þá sat fylgdumst við þingmenn Framsfl. með framvindu þessara samningaviðræðna eftir föngum og okkar forustumenn tóku þátt í þeim og viðræðunum miðaði nokkuð á leið. Í kosningabaráttunni á Austurlandi var þetta mál það sem við frambjóðendur Framsfl. töluðum mest um. Við héldum fund eftir fund um þetta mál og það sem við lögðum áherslu á á þeim fundum var að aðild að Evrópsku efnahagssvæði væri æskileg ef við næðum þar hagfelldum samningum en við yrðum að láta þar staðar numið. Við lögðum kapp á að skýra þann mun sem væri á Evrópska efnahagssvæðinu og Evrópubandalaginu og töldum að Evrópska efnahagssvæðið væri kostur fyrir okkur ef því fylgdi ákvörðun um að ganga ekki lengra. Þetta var umræðuefnið á fjölmörgum kosningafundum á Austurlandi og var rætt á mjög málefnalegan hátt um þetta mál sem auðvitað voru um skiptar skoðanir, bæði í okkar flokki og einnig í öðrum flokkum. Ýmsir flokksmenn í Framsfl. voru á móti þessari samningagerð frá upphafi. Tvenn rök voru mest áberandi. Hin fyrri, ef ég nefni þau tvenn sem bar mest á í þessu sambandi, voru að við værum að afsala fullveldi og jafnvel sjálfstæði þjóðarinnar með þessum samningum. Hin rökin voru þau að við mundum einangra okkur frá öðrum heimshlutum í viðskiptum og í öðrum samskiptum með því að fara inn fyrir múra Evrópubandalagsins. Ég vil alls ekki gera lítið úr þessum rökum, langt í frá. Þessi umræða og þessar efasemdir áttu fullkomlega rétt á sér og eru fullkomlega réttmætt innlegg í þessa umræðu. Eins og ég kem nánar að síðar hefur það skemmt fyrir málinu í seinni tíð að það hefur verið rekið áfram með einstrengingshætti og ekki hirt um að virða skoðanir þeirra sem af þjóðernislegum ástæðum eða sýn til annarra átta í veröldinni höfðu sterka fyrirvara og voru á móti þessum samningi. Hins vegar finnst mér það grundvallaratriði fyrir okkar fullveldi að vera efnahagslega sjálfstæðir og hafa yfirráð yfir auðlindum okkar. Að mínum dómi er aðild að Evrópubandalaginu fullveldisafsal. Það þýðir að við höfum ekki yfirráð yfir auðlindum okkar lands. Eftir kosningar urðu stjórnarskipti og þá urðu þáttaskil í þessu máli. Eitt af því sem hæstv. utanrrh. taldi lykilatriði þegar ný ríkisstjórn var mynduð, og það var brúin yfir til Sjálfstfl., var það að hann vildi fá ótakmarkað umboð til þess að leiða þetta mál. Hann treysti því ekki að hann fengi það í því stjórnarsamstarfi sem áður var. Hann fékk það líka sumarið 1991 og hefur unnið samkvæmt því síðan. Fljótlega fóru að koma í ljós vankantar á málinu eftir því sem það var lengra unnið sem voru stjórnarfarslegs eðlis og kröfunni um þjóðaratkvæði óx fiskur um hrygg og fylgi. Ekki var deilt um að hér var um valdaafsal að ræða en deilur urðu um það meðal sérfræðinga hvort málið bryti í bága við stjórnarskrá eða ekki. Við framsóknarmenn fjölluðu um þetta mál mjög ítarlega á fjölmörgum þingflokksfundum, sérstökum ráðstefnum um það og fræðslustundum og fundum miðstjórnarflokksins, þeim síðasta þann 2. maí sl., sama daginn og samningurinn sem nú liggur fyrir var undirritaður í Óportó í Portúgal. Þar var samþykkt samhljóða ályktun þess efnis að stuðningur við samninginn kæmi ekki til greina nema ákveðnum skilyrðum væri fullnægt sem voru m.a. þessi: 1. Að tvíhliða samningur um sjávarútvegsmál liggi fyrir. 2. Að skorður við kaupum á landi og auðlindum verði settar í löggjöf. 3. Að samningurinn verði borinn undir þjóðaratkvæði. 4. Að samningurinn brjóti ekki í bága við stjórnarskrá. Um þetta var alger samstaða þrátt fyrir að í okkar hópi hafa ávallt verið mismunandi áherslur í afstöðu til þessara mála. Að vonum hefur margt verið rætt og ritað um kosti og galla þessa samnings sem nú liggur fyrir og var undirritaður í Óportó þann 2. maí. Það hafa birst fjölmargir útreikningar um hagnað af þessum samningi og útgjöld hans vegna. Ýmsar stofnanir hafa verið að reikna þetta upp á krónur og aura. Það getur áreiðanlega verið eitthvað til í þessum útreikningum. Ég ætla ekkert að rengja að þeir séu gefnir eftir bestu vitund. Hins vegar skipta þessir útreikningar mig ekki höfuðmáli þegar ég er að meta þetta mál. Þessi ákvörðun verður ekki byggð á tölum. Þetta er pólitísk ákvörðun. Þetta er ákvörðun um að ganga inn í annað umhverfi með veigamikla þætti í þjóðlífinu á sviði fjórfrelsins, og það fer allt eftir því hvernig spilað er úr þessum málum hvaða hagnað þjóðin hefur af inngöngunni ef af verður. Útreikningar í þessu sambandi geta verið ágætir út af fyrir sig en við getum aldrei notað þá til að taka lokaákvörðun í þessu máli. Samningurinn hefur ýmsa kosti og ýmsa galla og það sem menn verða einfaldlega að gera er að vega kostina og gallana og gera síðan upp við sig málið á þeim forsendum. Síðan samningurinn var undirritaður í vor, í byrjun maí, hefur tvíhliða samningur um sjávarútvegsmál verið gerður sem liggur fyrir Alþingi. Umræður um hann það sem af er hafa leitt í ljós að ekki er um jafngild skipti á veiðiheimildum að ræða eins og er þó forsenda fyrir því að sá samningur geti talist ásættanlegur fyrir Ísland. Með þessu er ekki fullnægt því atriði sem miðstjórn Framsfl. setti sem númer eitt sem skilyrði fyrir samþykkt samningsins. Í undirbúningi er löggjöf um landakaup sem er þó gölluð að því leyti að vegna jafnræðisreglunnar í samningnum þrengir hún óhjákvæmilega mjög kosti Íslendinga sem vilja kaupa jarðir og eykur hættuna á verðfalli á jörðum þess vegna. Tillögur um þjóðaratkvæði hafa verið felldar hér á hv. Alþingi og sömuleiðis tillögur eða frumvörp til stjórnskipunarlaga þess efnis að eyða öllum vafa um stjórnarskrárþátt málsins. Mjög sterkar álitsgerðir liggja fyrir frá sérfræðingum um stjórnarskrármálið sem ekki er hægt að hunsa á þann hátt að segja að enginn vafi leiki á um það mál. Ég hef furðað mig á þeirri afstöðu hjá hæstv. ríkisstjórn og flestum stjórnarliðum að hafa ekki kjark til að leggja þetta mál í þjóðaratkvæði, leggja það í umræðu þjóðarinnar því að hún kallar eftir umræðu um þetta mál og upplýsingum, sem því miður þrátt fyrir hina miklu umræðu sem hér hefur verið, skilar sér ekki út til þjóðarinnar nema að takmörkuðu leyti. Þjóðaratkvæði og sá undirbúningur sem hefði verið að því hefði verið ákjósanlegur til að upplýsa málið frá sem flestum hliðum fyrir þjóðinni og leggja það í dóm hennar. Þetta er kjarkleysi sem ég furða mig á. Einnig furða ég mig á því að ekki skuli gengið til þess verks að eyða öllum vafa um stjórnarskrárþátt málsins. Þá er komið að síðustu atburðunum í þessu máli en það er sú staðreynd að Sviss felldi samninginn. Við þennan atburð er samfloti EFTA-ríkjanna við þessa samningagerð lokið. Þar með er auðvitað kollvarpað stofnanavirki samningsins og það þarf að breyta honum í fjölmörgum tæknilegum atriðum auk þess sem óvissa ríkir um framlög EFTA-landa í þróunarsjóðinn. Til viðbótar hefur Evrópubandalagið ekki brugðist við þessum tíðindum með formlegum hætti. Fyrir liggur að samningurinn getur ekki tekið gildi fyrr en um mitt ár 1993 þannig að áramótin eru ekki lengur sá mikilvægi tímapunktur í þessu efni sem áður var. Í mínum huga var það strax ljóst þegar þessi samningagerð var hafin að slitnað gæti upp úr þessu samfloti EFTA-ríkjanna. Það var mér ríkt í huga strax og þessar viðræður byrjuðu og strax og þessi mál voru til umræðu í nóvember árið 1990. Ég þóttist þess þá fullviss að ef svo færi mundu íslensk stjórnvöld fara fram á tvíhliða viðræður um samskipti Íslands og Evrópubandalagsins. Mér fannst ekki rétt að fara fram á þessar tvíhliða viðræður meðan ekki hafði slitnað upp úr samflotinu og allar þjóðirnar í EFTA fylgdust að og voru á sama báti. Nú er það ekki lengur. Þetta samflot er ekki lengur fyrir hendi. En nú er líka komin ríkisstjórn sem hefst ekki að í þessum efnum. Samflotið er reyndar löngu farið veg allrar veraldar því að öll ríki EFTA nema Ísland hafa sótt um aðild að EB. Þó að þetta sé fyrir löngu ljóst hefur vilji EB til tvíhliða viðræðna við Ísland ekki verið kannaður með formlegum hætti. Þetta mál hefur verið nefnt að sögn hæstv. utanrrh. í spjalli við forustumenn EB en ekki hefur verið gengið í það verk með neinum formlegum eða viðhlítandi hætti. Nú hefur verið lagt fram formlegt þingmál um þetta atriði, þáltill. um að taka upp þessar viðræður sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson og Halldór Ásgrímsson eru flm. að og ég trúi því ekki að umræðu verði lokið og þessi samningur afgreiddur áður en vilji þingsins til þessarar tillögu liggur fyrir. Auðvitað á ríkisstjórnin strax að láta reyna á þessa leið, ekki síst í ljósi þess að á leiðtogafundinum í Edinborg í fyrri viku, þegar leiðtogar EB funduðu þar, var m.a. samþykkt að herða á aðildarviðræðum annarra EFTA-þjóða að Evrópubandalaginu og vilji er á því að leysa sérmál Danmerkur varðandi Maastricht-samkomulagið. Ég sagði fyrr í ræðu minni að ég áleit á sínum tíma að aðild að Evrópska efnahagssvæðinu gæti komið í veg fyrir aðild okkar að Evrópubandalaginu. Ég er alfarið á móti aðild að EB m.a. vegna eftirfarandi atriða: Í EB er sameiginleg viðskiptastefna. Þar er sameiginleg orkustefna, sameiginleg byggðastefna, sameiginleg landbúnaðarstefna, sameiginleg sjávarútvegsstefna, sameiginleg tollskrá, sameiginleg utanríkisstefna er í undirbúningi ef að Maastricht-samkomulagið fær samþykki í einhverri mynd og einn gjaldmiðill er sömuleiðis í undirbúningi ef hið sama samkomulag fer á einhvern hátt í gegn. Það er þetta sem er auðvitað fullveldisafsal. Það er þetta sem ég get ekki sætt mig við og mundi aldrei styðja en vera alfarið á móti. Það vekur mér hins vegar ugg að í stjórnarliðinu hafa verið þær raddir með vaxandi þunga að við eigum að hafa samflot með öðrum þjóðum um aðildarumsókn og viðræður um aðild. Einkum eru þessar raddir háværar í Alþfl. Ástæðurnar fyrir því eru m.a. sögulegar rætur alþjóðlegra samskipta í flokkapólitík sem liggja í Alþfl. Í evrópska stórríkinu eru kratar mikils ráðandi og bjóða bæðraflokknum hér á Íslandi í húsið. Sannir íhaldsmenn eins og Margrét Thatcher hafa óttast þetta veldi og vilja spyrna við fótum. En hvað gerir Sjálfstfl. á Íslandi þegar fram í sækir? Ég treysti því illa að hann hafi mótstöðuafl í þessu efni þó að hann og forustumenn hans telji sér henta að gefa slíkar yfirlýsingar nú að þeir séu andvígir aðild. Því gæti formleg umsókn um tvíhliða viðræður sem byggist á því að standa utan EB verið mjög mikilvægt innlegg í stöðu málsins nú. Fyrir kosningarnar 1991 talaði ég gegn aðild að EB en ég taldi þó að Evrópskt efnahagssvæði gæti komið í veg fyrir slíka aðild. Á kosningafundum sem ég minntist á á Austurlandi reyndu frambjóðendur Framsfl. eftir föngum að draga fram muninn á þessu tvennu og leggja spilin á borðið. Við gerðum þetta mál þá að kosningamáli. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum draga saman nokkur meginatriði í þessu máli. Í fyrsta lagi. Ég er hlynntur nánum samskiptum við Evrópuþjóðir og tel að við verðum að tryggja þau samskipti sem best án þess að það komi niður á möguleikum okkar annars staðar. Við megum með engu móti halda þannig á þessu máli að það stofni viðskiptum okkar við aðra heimshluta í hættu eða við vanrækjum samskipti við aðrar viðskiptaþjóðir okkar og aðra mikilvæga markaði eins og í Norður-Ameríku og Japan, en hins vegar koma þeir markaðir ekki í staðinn fyrir Evrópumarkað. Við getum ekki búist við því þó að vissulega séu þeir mikilvægir og beri að efla viðskipti þangað eins og kostur er. Ég tel að bókun 6 nægi okkur ekki til framtíðar í viðskiptum okkar við Evrópuþjóðir. Ég hef áhyggjur af stöðu okkar í alþjóðlegu samstarfi ef við tryggjum ekki samskipti okkar við Evrópuþjóðirnar. M.a. hef ég áhyggjur af Norðurlandasamstarfinu sem ég hef tekið þátt í með setu í Norðurlandaráði og ég hef heyrt umræðurnar á þeim vígstöðvum og get rétt ímyndað mér hvernig þær verða ef svo færi að Norðurlandaþjóðirnar yrðu aðilar að Evrópubandalaginu en við yrðum einhvers konar aukaaðili þar fyrir utan og mundum ekki tryggja með neinum hætti viðskipti okkar og samskipti við Evrópu. Það er hætt við því að við þyrftum að semja okkur inn með ærinni fyrirhöfn í allar rannsóknaáætlanir. Síðast í morgun kom Vilhjálmur Lúðvíksson á fund fjárln. vegna framlaga til rannsókna hér á landi og taldi hann aðild okkar að rannsóknaáætlunum mikilvæga. Eins og ég hef áður komið að þá held ég að eins og málin standa nú eigum við að tryggja þessa hagsmuni með tvíhliða viðræðum sé þess nokkur kostur. Þrátt fyrir þessi atriði, sem ég hef talið hér upp sem eru jákvæð gagnvart samningnum, get ég með engu móti tekið pólitíska ábyrgð á honum. Við framsóknarmenn höfum ekki tekið ábyrgð á málinu nú undanfarið eitt og hálft ár eða haft nokkur áhrif á framvindu viðræðna né haft nokkur áhrif á þau óteljandi atriði sem til skoðunar og ákvörðunar hafa komið við þessa samningagerð. Af þessum sökum kemur ekki til greina af minni hálfu að samþykkja þennan samning. Einnig m.a. vegna þess að ekki hefur verið orðið við því að eyða vafa um stjórnarskrárþátt málsins. Álits þjóðarinnar hefur ekki verið leitað. Sjávarútvegssamningurinn, sem liggur fyrir, er ekki ásættanlegur fyrir Íslendinga. Fullkomin óvissa er um það hvernig samningurinn muni líta út í endanlegri gerð og ekkert liggur fyrir um tvíhliða viðræður né vilja til að efna til þeirra. Það leiðir til þess að lagt er út á ísinn án þess að reyna fyrir sér um traustleika hans. Ég furða mig á því offorsi sem nú er að knýja þetta mál í gegn án þess að fyrir liggi hvernig samningurinn muni líta út að lokum né að reynt hafi verið hvort völ sé á tvíhliða viðræðum. Ég hygg að staða málsins sé þannig að með tilliti til forsögunnar muni ég hins vegar að öllu óbreyttu sitja hjá við atkvæðagreiðslu við 2. umr. samningsins en lykilatriðið er að láta reyna á það áður en samningurinn fær lokaafgreiðslu hér á Alþingi hvort völ er á tvíhliða samningi og þá mun ég meta þetta mál. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Ég ætla mér ekki að lengja mikið þær umræður sem standa yfir um þátttöku okkar Íslendinga í hinu Evrópska efnahagssvæði. Þær umræður hafa nú þegar staðið alllengi og væntanlega flest sjónarmið þegar komið fram. Ég ætla því að leyfa mér að vísa í ítarlegar ræður hv. 7. þm. Reykn., Steingríms Hermannssonar, formanns Framsfl., og hv. 1. þm. Austurl., Halldórs Ásgrímssonar. Þótt endanleg afstaða þeirra til málsins og atkvæðagreiðslu um það sé ekki alveg samhljóða hafa þeir komist að svipaðri niðurstöðu um flesta efnisþætti þessa viðamikla máls. Ég get því stytt mál mitt mjög en tel þó nauðsynlegt að láta afstöðu mína koma fram og drepa á nokkur atriði sem ég tel þýðingarmikil í meðferð málsins. Þegar gengið var til þessara samninga vorum við framsóknarmenn þátttakendur í ríkisstjórnarsamstarfi undir forustu flokksformanns okkar, hv. þm. Steingríms Hermannssonar. Utanríkismálin voru í höndum þess hv. þm. sem enn gegnir embætti hæstv. utanrrh. Okkur framsóknarmönnum er fullkomlega ljóst hversu þýðingarmikið það er fyrir þjóð okkar að eiga góð samskipti við önnur lönd og aðrar þjóðir á sem allra flestum sviðum. Þar má telja upp menningar- og menntamál, félagsmál ýmiss konar á sviði heilbrigðis-, trygginga- svo og atvinnumála, rannsókna- og þróunarmála og síðast en ekki síst viðskiptamála. Við erum í raun svo háð þessum samskiptum og viðskiptum öllum að slíkt getur varðað pólitískt og efnahagslegt sjálfstæði okkar og einmitt þess vegna er svo afar mikilvægt hvernig þessum málum er skipað og hvernig tekst til í samningum okkar við aðrar þjóðir. Við vorum því sammála um það að hefja viðræður við Evrópubandalagið í upphafi árs 1989, sameiginlega með öðrum EFTA-þjóðum og töldum öll rök hníga að því að samningar á þeim vettvangi yrðu okkur hagstæðari en tvíhliða samningar. Öllum má vera ljóst að samningar kosta eitthvað, það fær enginn allt sem hann vill án þess að gjalda eitthvað fyrir. Við töldum að ,,gjaldið`` yrði lægra fyrir okkur Íslendinga sem þátttakendur í samningi með öðrum EFTA-þjóðum en ef við værum einir á báti. Við töldum einnig að slíkur samningur tveggja bandalaga, EFTA annars vegar og EB hins vegar, væri líklegur til þess að standa um alllangan tíma ef hann á annð borð næðist og yrði viðunandi. Hann yrði því mikilvægasta vörnin gegn þeim hugmyndum og áróðri að við ættum að ganga í Evrópubandalagið beint og það helst fyrr en seinna. Gegn inngöngu í EB höfum við framsóknarmenn alltaf barist og munum gera áfram. En þingflokkur okkar gaf ekki umboðið til annars en að taka þátt í þessum samningaviðræðum og sjá til hvers þær gætu leitt. Stöðuna yrði að meta jafnóðum og mál þróuðust og endanleg afstaða ekki tekin fyrr en drög að endanlegum samningi kæmi til umfjöllunar. Algert umboð til ríkisstjórnar, hvað þá heldur til hæstv. utanrrh. til að ganga frá samningum var aldrei veitt. Nú hefur líka komið á daginn að ýmislegt hefur breyst á þeim tíma sem liðinn er, þessum tæplega fjórum árum síðan samningaviðræðurnar hófust. Í raun er ótrúlega margt sem hefur breyst á ekki lengri tíma. Á ég þar ekki aðeins við efnisatriði samningsins sem þó eru mörg hver með öðrum hætti en að var stefnt í upphafi viðræðnanna. Það eru hinar ytri aðstæður í Evrópu sem ég vil fyrst nefna. Ástandið allt er þar með mikið öðru yfirbragði en var fyrir fjórum árum. Er bæði of langt mál og reyndar ástæðulaust að rekja það allt fyrir hv. þm. en benda má á alla upplausnina og óvissuna sem hlýtur að vera fram undan í efnahags- og viðskiptamálum þegar stór hluti Mið- og Austur-Evrópu logar í stríði og mikil hætta yfirvofandi að þau átök geti hvenær sem er leitt til enn víðtækara stríðs sem Vestur-Evrópuþjóðir geta hvenær sem er lent inn í. Gífurlegir efnahagserfiðleikar og stórkostlegt atvinnuleysi þessara þjóða hefur og áhrif á ríki í Vestur-Evrópu sem verið hafa efnahagslega mjög sterk. Þar koma vandamálin fram í vaxandi kynþáttahatri og andstöðu gegn flóttamönnum og innflytjendum. Auk þess eru stórir hlutar þjóða, sums staðar meiri hluti, svo sem í Danmörku og í Sviss, á móti þeirri stefnu sem stjórnmálamenn viðkomandi landa berjast fyrir, þ.e. auknu samstarfi og jafnvel samruna þessara þjóða á ýmsum sviðum. Þetta eru hinar ytri aðstæður í álfunni sem vissulega er ástæða að hafa nokkrar áhyggjur af og hafa í huga þegar rætt er um svo viðamikinn samning eins og Evrópusamningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er. Varðandi umgerð EES-samningsins sjálfs má fyrst nefna að þeir tveir aðilar sem að samningnum ætluðu að standa áttu í upphafi að vera jafnréttháir. Nú er ljóst að svo er ekki og EFTA-stoðin svokallaða er mun veikari en EB-stoðin. Í öðru lagi er ljóst að allar EFTA-þjóðirnar aðrar en Íslendingar vilja sem allra fyrst gerast fullgildir aðilar að Evrópubandalaginu. Í þriðja lagi verður svo að geta þess að Sviss hefur hafnað aðild að EES svo að EFTA-stoðin er ekki lengur veik heldur brotin. Af þessu er ljóst að sú forsenda sem við byggðum á í upphafi að samningar þessir gætu staðið um lengri tíma og komið í veg fyrir ásókn ýmissa afla að koma okkur inn í Evrópubandalagið er því miður ekki lengur fyrir hendi. Því er okkur mikilvægt að leita nýrra leiða til að tryggja okkar mikilvægu hagsmuni í samskiptum við þessar þjóðir, einkum á viðskiptasviðinu. Í því skyni hafa hv. þm. Steingrímur Hermannsson og Halldór Ásgrímsson flutt till. til þál. um tvíhliða samning við Evrópubandalagið. Hæstv. forseti. Um efnisatriði samningsins ætla ég ekki að fjölyrða eða rekja áhrif af fjórfrelsinu svokallaða á þjóðlíf okkar. Það hafa aðrir gert mjög vel og ítarlega á undan mér. Ljóst er að ýmislegt í þessum samningi er okkur mikilvægt og nauðsynlegt að ná fram en spurningin og matið hlýtur að snúast um það hvort sá ávinningur sé of dýru verði keyptur með þeim ákvæðum sem við getum e.t.v. kallað greiðslur af okkar hálfu fyrir hina jákvæðu þætti. Þegar við lögðum upp í þessa ferð var markmiðið að fá algert tollfrelsi fyrir allar sjávarafurðir okkar á mörkuðum Evrópubandalagsins. Því miður hefur þetta markmið ekki náðst í þeim samningi sem nú er hér til umræðu. Þrátt fyrir það tel ég að þær tollalækkanir sem samningurinn gerir ráð fyrir séu mjög mikilvægar fyrir okkar fiskvinnslu og má telja fullvíst að með þessu opnist nýir möguleikar fyrir íslenskan sjávarútveg. Það er a.m.k. álit forsvarsmanna í sjávarútvegi. Ég tel að það muni á hinn bóginn reynast mjög erfitt að meta hag af þessum tollalækkunum í beinhörðum peningum þó það hafi verið reynt og ýmsir áhugasamir stuðningsmenn samningsins ekki sést fyrir í ákafa sínum við að gylla hann og fegra. Heyrst hafa tölur um hagnað upp á tvo milljarða kr. en Þjóðhagsstofnun fer þó varlegar í málið og áætlar árlegan hag 1.200--1.500 millj. Allt er þetta þó ágiskun og eins líklegt að neytendur í viðskiptalöndum okkar muni leggja alla áherslu á að ná beint til sín sem mestum hagnaði af tollalækkununum með lægra fiskverði eða vöruverði. Vonandi mun batinn þó ef rétt er á málum haldið skapa ný atvinnutækifæri hér á landi og ekki veitir af því að hætt er við að aðrir þættir samningsins, t.d. á sviði landbúnaðar og í sumum greinum iðnaðar muni leiða til þess að atvinnutækifærum fækkar. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með það hvernig landbúnaðurinn hefur á seinni stigum dregist inn í samninginn, en í fyrstu var gert ráð fyrir að hann yrði algerlega utan við og ég leyfi mér að fullyrða að hæstv. utanrrh. hafi ekki lagt sig sérstaklega fram um að verja þá atvinnugrein. Hann hefur margoft lýst þeirri skoðun sinni yfir opinberlega að það beri að auka innflutning á landbúnaðarvörum og hér var auðvitað kjörið tækifæri til þess að opna farveg og þoka þeim markmiðum áleiðis. Aðrir þættir eru jákvæðari eins og opnari leið fyrir þátttöku í ýmiss konar rannsóknar- og þróunarverkefnum á vegum Evrópubandalagsins, greiðari aðgangur á sviði mennta- og menningarmála og opinn vinnumarkaður þó sumir telji það síðastnefnda tvíbent ef yfir okkur flæðir ódýrt vinnuafl frá löndum þar sem atvinnuleysi er enn þá meira en það sem við eigum nú við að búa. Við settum fram ýmsa fyrirvara í upphafi viðræðna sem því miður hafa ekki allir náðst fram. Þar á meðal var fyrirvari um að takmarka fólksflutninga til landsins. Eftir stendur almennur fyrirvari sem hætt er við að erfitt verði að beita. Sumt af því sem við vildum ná fram til að tryggja rétt okkar sjálfra má e.t.v. girða fyrir með eigin löggjöf en það hefði þurft að vera búið að gera og liggja skýrt fyrir þegar eða ef samningurinn verður samþykktur. Full yfirráð yfir fiskimiðum okkar er það eina sem fengist hefur viðurkennt skýlaust. Vissulega er það mikilvægt og án þess hefði varla neinn samningur orðið til. Við höfum ekki talið koma til greina að skipta á aðgangi að auðlindum landsins fyrir aðgang að mörkuðum. Því miður er það nú samt staðreyndin að til að ná þeim samningi sem hér liggur fyrir varð að semja um svokallaðar gagnkvæmar veiðiheimildir og liggur sá samningur einnig fyrir þinginu til staðfestingar. Við framsóknarmenn teljum að hér sé ekki um ,,gagnkvæmar`` veiðiheimildir að ræða og munum því ekki styðja þann samning. Auk þess verður það að teljast mjög miður að hafa þurft að sætta sig við slíkan samning og fá nú flotann frá Evrópubandalaginu inn í fiskveiðalögsöguna á ný. Það getur átt eftir að reynast erfitt að verjast aukinni ásælni við endurnýjun þessa samnings, hvað þá að koma Evrópubandalaginu út úr fiskveiðilögsögunni aftur. Ég óttast að hér hafi ekki heldur verið haldið nægilega vel á spilunum af hálfu hæstv. utanrrh. Gáleysislegt tal hans hefur ekki verið trúverðugt eða traustvekjandi, jafnvel ekki um stjórnarskrána sem ber þó að sýna virðingu þótt skoðanir séu skiptar. Kem ég að því síðar. Kynningin á máli þessu af opinberri hálfu hefur verið ótrúverðug. Málflutningur hæstv. utanrrh. hefur verið einlitur og allt gert til að fegra hlutina. Hvergi hefur örlað á gagnrýni eða minnstu viðleitni til að benda á það sem betur hefði mátt fara. Það hefði að mínu áliti skapað almennari skoðanaskipti og fólk hefði átt auðveldara með að meta kosti og galla og gera síðan upp hug sinn. Einhæf kynning og fullyrðingar um það að allt hafi fengist fyrir ekkert hafa á hinn bóginn skapað tortryggni og andstöðu. Kannski má segja að þetta skipti ekki máli þar sem ríkisstjórnin og meiri hluti hennar á hinu háa Alþingi hafa hafnað þeirri sjálfsögðu kröfu tugþúsunda landsmanna að fá að segja sitt álit í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ríkisstjórnin neitar að kynna málið ítarlega og hlutlaust og benda á kosti og galla en það hefði verið nauðsynlegur og mikilvægur undanfari þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Hæstv. forseti. Ég hef hér á undan drepið á nokkur þau atriði sem ég tel mikilvæg í þessari samningsgerð og nefnt bæði kosti og galla. Margt fleira mætti tína til en ég læt nægja að vísa aftur í aðrar og ítarlegri ræður sem hér hafa verið fluttar. Ég ætla að lokum að fara nokkrum orðum um stjórnarskrárþátt málsins. Um hann hafa verið skiptar skoðanir svo sem allir hv. þm. vita og alþjóð er ljóst. Á fundi miðstjórnar Framsfl. sem haldinn var 3. maí í vor kom fram í ályktun um hið Evrópska efnahagssvæði að uppi væru efasemdir um gildi samningsins gagnvart íslenskri stjórnarskrá. Þá var ályktað að stuðningur við EES kæmi ekki til greina nema samningurinn stæðist ákvæði stjórnarskrárinnar. Síðan hefur margt verið ritað og rætt um málið. Ég hef sjálfur e.t.v. ekki velt þessum þætti nægjanlega vel fyrir mér á fyrri stigum málsins og svo hygg ég að hafi verið um fleiri hv. þm. Á fundi í hv. utanmrn. sem ég sat sem varamaður 19. júní sl. gerði Guðmundur Alfreðsson lögfræðingur nefndarmönnum ítarlega grein fyrir skoðunum sínum á stjórnarskrárþættinum. Var það afdráttarlaus skoðun hans að löggjafi og forseti gætu ekki með neinu móti lögfest samninginn án stjórnarskrárbreytingar. Síðan sendi Guðmundur hv. utanrmn. ítarlega skýrslu um málið sem dags. er 16. ágúst 1992. Þar segir Guðmundur m.a., með leyfi forseta: ,,Stjórnarskráin geymir enga heimild til framsals á dómsvaldi út úr landinu til dómstóla sem gætu kveðið upp bindandi dóma sem kæmu beint til fullnustu að landsrétti. Engin fordæmi eru til um slíka niðurstöðu. Það verður að telja slíkt óheimilt að óbreyttri 2. gr. stjórnarskrárinnar með hliðsjón af 60. og 61. gr. hennar.`` Þetta er að mati höfundar eitt skýrasta dæmið um stjórnarskrárbrot sem mundi leiða af lögfestingu EES-samningsins. Síðar í skýrslunni segir, með leyfi forseta: ,,Að mínu mati stangast valdaframsal til EB greinilega á við 1. og 2. gr. stjórnarskrárinnar. Við stofnun lýðveldisins skipti stjórnarskrárgjafinn verkum milli íslenskra valdhafa. Ég held því fram í meginmáli þessarar greinargerðar að valdaframsal til yfirþjóðlegra stofnana sé óheimilt að óbreyttri stjórnarskrá, en ég fullyrði að stjórnarskrárgjafinn hafi útilokað valdaframsal til yfirþjóðlegra stofnana sem við erum ekki aðilar að. Engu máli skiptir þótt framsalið sé afmarkað og takmarkað við ákveðna málaflokka á viðskiptasviðinu. Þetta er einfaldlega ekki hægt að óbreyttri stjórnarskrá.`` Hér talar Guðmundur Alfreðsson mjög afdráttar- og tæpitungulaust um stjórnarskrárbrot. En um það eru lögfræðingar ekki á einu máli og í seinni tilvitnuninni, sem ég las, talar Guðmundur um afmarkað og takmarkað valdaframsal og vísar þar til greinargerðar sem fjórir lögfræðingar á vegum hæstv. utanrrh. sömdu um málið. Ég hef lesið þessa skýrslu ítarlega svo sem hina fyrri og verð að segja að mér finnst hún um margt óljósari. Mig langar að lesa hér fjórar tilvitnanir, með leyfi forseta: 1. ,,Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er talað um forseta lýðveldisins og önnur stjórnvöld samkvæmt stjórnarskránni og öðrum landslögum. Ekki er tekið fram að þetta skuli vera alíslensk stjórnvöld og hugsanlegt er að alþjóðastofnanir séu stjórnvöld eftir 2. gr.`` Hér finnst mér jaðra við að gert sé grín að stjórnarskrá okkar. Önnur tilvitnunin sem mig langar til að taka, með leyfi forseta, er svo: 2. ,,Við teljum jafnframt að engin nauðsyn sé til að ráðast nú í breytingar á stjórnarskránni vegna þessa möguleika. Ef fram kemur síðar að slíkra breytinga sé þörf er Ísland að þjóðarétti skuldbundið til að gera þær.`` 3. ,,Vald það sem alþjóðastofnunum er ætlað með samningum sem hér er fjallað um er vel afmarkað. Þetta vald er á takmörkuðu sviði. Það er ekki verulega íþyngjandi fyrir íslenska aðila.`` 4. ,,Þá bendum við á að síðar megi eða beri að gera stjórnarskrárbreytingu ef fram kemur að forsendur okkar standast ekki.`` Hér sýnist mér í raun að valdaframsal sé viðurkennt en af því að það sé afmarkað, takmarkað og ekki verulega íþyngjandi og svo megi alltaf breyta stjórnarskránni síðar sé þetta í lagi. Vissulega er um ágreining að ræða og sjálfsagt ekki auðvelt að skera afdráttarlaust úr um hvað sé rétt og rangt í þessum efnum. Ég er ekki löglærður maður og treysti mér því ekki til þess að gerast dómari í málinu en afstöðu hlýt ég að sjálfsögðu að taka svo sem samviska mín býður mér. Ég tel að rétt hefði verið að breyta stjórnarskránni til að taka af vafa og gera þeim fært að samþykkja samninginn sem það hefðu viljað gera með tilliti til efnisatriða hans án þess að þurfa að kljást við samvisku sína um hvort hér sé um stjórnarskrárbrot að ræða. Þessu hefur hæstv. ríkisstjórn hafnað og þingmeirihluti hennar. Að undanförnu höfum við hv. þm. afgreitt ýmis frumvörp sem á einn eða annan hátt tengjast EES-samningnum og alltaf hefur legið ljóst fyrir að yrði hann samþykktur kallaði það á margvíslega lagasetningu. Flest eru þessi frumvörp með ákvæði um að þau öðlist gildi um leið og samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið. Þau falla því og standa með því hvernig honum reiðir af. Verði hann samþykktur er lagasetningin nauðsynleg. Verði hann felldur taka þau aldrei gildi. Þetta á m.a. að hluta til við um frv. til samkeppnislaga sem var til 2. umr. í hinu háa Alþingi fyrir nokkrum dögum. Hér er um mikilvæga löggjöf að ræða sem samstaða var um utan einn kafla hennar sem snýr að EES-samningnum. Því hljóðar svo 62. gr. frv., sem fjallar um gildistökuna, með leyfi forseta: ,,Lög þessi öðlast gildi 1. mars 1993 nema XI. kafli laganna sem öðlast gildi um leið og samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið.`` Frv. þetta var til meðferðar í hv. efh.- og viðskn. en í henni eiga sæti af hálfu Framsfl. hv. þm. Halldór Ásgrímsson og Jóhannes Geir Sigurgeirsson og undirrituðu þeir nál. með fyrirvara. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson gerði svohljóðandi grein fyrir afstöðu sinni og fyrirvara, með leyfi forseta: ,,Að því er varðar þann fyrirvara sem við setjum í nál. þá er ljóst að einn kafli þessarar löggjafar fjallar um framkvæmd samkeppnisreglna og fleira samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Þar er fjallað um eftirlitsstofnun EFTA og dómstól EFTA og þar eru ákvæði sem hafa verið til mikillar umfjöllunar að undanförnu í ljósi þess að við höfum átt í samningum um hið Evrópska efnahagssvæði. Mér er alveg ljóst að nauðsynlegt er að það sé fyrir hendi úrskurðaraðili í ágreiningsefnum að því er varðar samninginn. Engin leið er að koma á slíkum alþjóðlegum samningi nema slíkur úrskurðaraðili sé fyrir hendi. Hins vegar hefur komið fram að á því er mikill vafi hvort slíkt framsal á valdi standist stjórnarskrá okkar og mjög margir lögfræðingar hafa sett fram skoðanir um að sá vafi sé hendi. Sumir hafa gengið svo langt að halda því fram að það standist alls ekki. Aðrir halda því fram að rétt sé að taka af allan vafa með því að breyta stjórnarskránni. Það hefur jafnframt komið fram hjá þeim lögfræðingum sem ríkisstjórnin fékk til þess að fara yfir málið að trúlega muni koma til þess þótt þeir telji ekki nauðsynlegt á þessu stigi að slík breyting eigi sér stað. Hér er því greinilega tekin áhætta sem ríkisstjórnin hlýtur að bera ábyrgð á og fyrirvari okkar Jóhannesar Geirs Sigurgeirssonar, hv. 6. þm. Norðurl. e., lýtur að þessu atriði málsins. Að öðru leyti mælum við með að frv. þetta verði samþykkt og leggjum á það áherslu að það hljóti afgreiðslu sem fyrst. Við teljum að hér sé um merka breytingu á lögum um samkeppni að ræða.`` Með vísun til þessa og þess sem ég hef áður sagt um málsmeðferð taldi ég eðlilegt að sitja hjá við afgreiðslu þessa frv. Málið er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og fylgir afgreiðslu EES-samningsins. Það er við afgreiðslu hans en ekki einstakra frumvarpa sem endanleg afstaða hv. þm. til málsins í heild kemur fram. Atkvæðagreiðsla þessi hefur af ýmsum verið blásin út og jafnvel gerð tortryggileg. Fjölmiðlar hafa látið sem þetta væri einhvers konar generalprufa á afgreiðslu frv. um samninginn sjálfan. Því taldi ég nauðsynlegt að þetta viðhorf mitt kæmi fram þó ég hafi reyndar strax eftir atkvæðagreiðsluna greint frá því í samtölum mínum við fréttamenn blaða. Hæstv. forseti. Ég tel afar brýnt að við Íslendingar náum viðunandi viðskiptasamningum við þau lönd sem við eigum mest og mikilvægust viðskipti við og samskipti við þau séu að öllu öðru leyti sem best. Ég tel EES-samninginn að vissu marki þjóna þessu hlutverki en í honum eru einnig ýmis atriði sem betur mættu fara og enn önnur sem erfitt eða útilokað er að sætta sig við. Flokksþing framsóknarmanna sem haldið var dagana 27.--29. nóv. sl. fjallar um þessi atriði í ályktun og þar segir, með leyfi forseta: ,,Jafnvel þótt ofangreind atriði verði tryggð og efnissvið samningsins talin viðunandi telur flokksþingið vafasmt að það standist hina íslensku stjórnarskrá að framselja til eftirlitsstofnunar og dómstóls EFTA vald eins og gert er ráð fyrir í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Flokksþingið ber virðingu fyrir íslensku stjórnarskránni og telur að túlka beri allan vafa henni í hag. Flokksþingið telur því nauðsynlegt að breyting fari fram á íslensku stjórnarskránni áður en unnt væri að samþykkja aðild Íslands að hinu Evrópska efnahagssvæði.`` Breyting á stjórnarskránni hefur verið felld. Þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn hefur verið hafnað. Nauðsynlegir fyrirvarar um einstöku atriði hafa ekki náðst eða eru ófullnægjandi. Sjávarútvegssamningurinn er óásættanlegur. Mér finnst hæstv. utanrrh. ekki trúverðugur í framgöngu sinni og málsmeðferð og fjalla af lítilsvirðingu, jafnvel stundum hæðni, um viðkvæma þætti í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum, svo og í sjálfu stjórnarskrármálinu eða með hans eigin orðum ,,dómsvald, löggjafarvald og framkvæmdarvald eða hvað þetta nú allt saman heitir og er``. Mér finnst að hæstv. ráðherra eigi að fjalla um stjórnarskrána af meiri viðringu er hann ræðir við aðra hv. þm. þótt skoðanir hans fari ekki saman við skoðanir þeirra. Ég tel að í samningi þessum felist valdaframsal sem er stjórnarskrárbrot og mun því greiða atkvæði gegn frv. þessu.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti upplýsa að orðið hefur samkomulag um það að þingfundur standi hér til kl. 5 í staðinn fyrir kl. 4 og þingflokksfundir hefjist þá seinna sem því nemur. Þá er gert ráð fyrir að hugsanlega verði hér fundur milli 6 og 7 eða hálfátta og framhaldsfundur hefjist síðan aftur kl. hálfníu í kvöld. Þetta eru þær upplýsingar sem forseti hefur fengið en tekið skal fram að ekki er fastbundið með þingfund milli 6 og 7 en það mætti e.t.v. gera ráð fyrir því.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt að ég hefji þessa þingskapaumræðu eftir þau ummæli sem ég viðhafði hér áðan í jólahádegisverði þingmanna og starfsfólks. --- Ég var ekki stödd hér í nótt þegar fulltrúar þingflokkanna töluðust við, en ég vil árétta það sem fram hefur komið hér í umræðum áður að það eru boðaðir nefndarfundir í efh.- og viðskn. kl. sex á hverjum einasta degi alla þessa viku. Þar er verið að afgreiða mjög stór og mikilvæg mál sem tengjast ríkisfjármálunum eins og þingmenn vita og ég vil ítreka það enn og aftur að af minni hálfu kemur ekki til greina að það eigi sér stað samtímis þingfundir og nefndafundir. Ég vil fá að fylgjast með þeirri umræðu sem hér á sér stað um Evrópska efnahagssvæðið og ég veit að það gildir um fleiri nefndarmenn. Við sátum reyndar á okkur í gærkvöldi þegar nefndarfundur teygðist nokkuð vegna þess að við vorum með fullt hús af gestum sem höfðu mjög margt fram að færa í gagnrýni á skattafrv. ríkisstjórnarinnar sem við máttum að sjálfsögðu ekki missa af en það varð til þess að við misstum hér af einni ræðu í gærkvöldi. En ég vil sem sagt ítreka það, virðulegi forseti, að nefndafundir og þingfundir eigi sér ekki stað á sama tíma.

Forseti tók það fram að það væri ekki fastbundið með tímann milli 6 og 7 en það mætti e.t.v. gera ráð fyrir því og þá var forseti einmitt með í huga nefndafundi sem hugsanlega stæðu á þeim tíma.

Virðulegi forseti. Ég tek undir ummæli síðasta ræðumanns þess efnis að meðan hér er ekkert samkomulag um þinghaldið og meðan hæstv. ráðherrar eru með sífelldar yfirlýsingar í fjölmiðlum um ofbeldisverk stjórnarandstöðunnar hér á þingi, þá verði ekki samtímis nefndafundir í mikilvægum nefndum sem eru að fjalla um stórmál og þingfundir.  og við nefndarmenn í stjórnarandstöðunni höfum verið tilbúnir til þess að vinna hér nánast dag og nótt til að koma einhverju lagi á fylgifrumvörp ríkisstjórnarinnar með EES. Ég vil, virðulegi forseti, nefna það að efh.- og viðskn. hefur kappkostað að viðhafa vönduð vinnubrögð. Við höfum formann sem hefur skilning á stöðu Alþingis og við höfum lagt fram alla okkar starfskrafta til þess að koma málum í það horf að þau horfi til heilla fyrir land og þjóð burt séð frá því hver yrðu afdrif samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Að fá síðan yfirlýsingar frá hæstv. ráðherrum eins og við höfum legið undir síðustu daga er óþolandi. Ég vil nefna það til viðbótar, virðulegi forseti, að sá sem hér stendur sat í morgun í rúma tvo tíma með formanni landbn. við að reyna að koma einhverju lagi á lagafrv. til þess að framkvæmdarvaldið gæti staðið við búvörusamninginn með það fyrir augum, ef samkomulag næðist um það að nefndin flytti málið, því að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki haft manndóm í sér til þess. Og að koma síðan út af slíkum fundum og lesa yfirlýsingar hæstv. forsrh. er óþolandi. Ég hefði gjarnan viljað að hæstv. forsrh. hefði verið hér og hlýtt á mitt mál en sá ágæti maður virðist ekki þurfa að sinna þingskyldum. Sá ágæti maður virðist telja vettvanginn til þess að ræða um þingsköp, hvernig þau séu túlkuð og með þau farið, vera í fjölmiðlum en ekki við okkur alþingismenn hér á þingi.  Ég vil, virðulegi forseti, endurtaka hér það sem ég sagði í ræðu í fyrra að að hluta til er þetta væntanlega vegna þess að hæstv. forsrh. hefur aldrei tekið þátt í almennu þingstarfi og hefur ekki hugmynd um hvað nefndastörf á Alþingi snúast.

Frú forseti. Ég vil að það komi fram og vil staðfesta það að samkomulag varð í gærkvöldi eða öllu heldur í nótt á milli nokkurra fulltrúa stjórnmálaflokkanna um það að við mundum beita okkur fyrir að stytta þingflokksfundatímann í dag þannig að þingflokksfundir hæfust ekki fyrr en kl. 5. Ég hef boðað þingflokk framsóknarmanna til fundar á þeim tíma. Þetta vildi ég að kæmi hér fram. Varðandi athugasemdir sem fram hafa komið um nefndastörf, þá liggur að náttúrlega ljóst fyrir og er skýrt kveðið á um í þingsköpum að ef fundir standa á Alþingi, þá er ekki hægt að halda nefndafundi á sama tíma ef ekki ríkir fullt samkomulag um það í nefndunum, þ.e. það dugir ef einhver nefndarmaður óskar eftir því að vera við umræðuna, þá verður að fresta nefndafundunum. Þetta liggur í hlutarins eðli. Út af síendurteknum ummælum sumra ráðherranna í fjölmiðlum um störf Alþingis og um alþingismenn, þá held ég að væru þetta hyggnir menn og verklagnir, þá mundu þeir passa á sér munninn þessa daga. En það er auðvitað þeirra mál hvernig þeir haga orðum sínum í fjölmiðlum og þeir taka þá afleiðingunum af því og ef það er þeirra háttur að greiða fyrir þingstörfum, þá er það þeirra mál.

Forseti ítrekar það sem hún sagði fyrr varðandi það ef nefndafundir þurfa að fara fram á þingtíma, þá er haft gott samráð um það og tekið tillit til þess. Hv. 4. þm. Austurl. kveður sér hljóðs um gæslu þingskapa. Forseti hafði ekki tekið eftir því að hann var búinn að biðja um orðið fyrr.

Virðulegur forseti. Það er nú aðeins út af því þegar beðið er um orðið hér að ég nefni það í upphafi að ég hafði litið svo til að þegar ljóst væri að aðstoðarmaður forseta hefði tekið eftir, þá gengju boð á milli. Það væri gott fyrir okkur að vita það hvort við þurfum að ná beinlínis sambandi við forseta eða hvort aðstoðarmenn taka við og flytja á milli boð. En það var ekki það sem ég ætlaði að ræða hér heldur sú frétt sem mér barst í morgun sem tengist dagskrá þessa fundar þess efnis að hæstv. utanrrh. væri farinn úr landi. Ég veit ekki hvort ég er einn um að sakna hæstv. ráðherra hér úr hópnum, þeir eru óvenjumargir staddir hér núna, en ég fékk það staðfest í morgun að hæstv. ráðherra væri farinn úr landi, sá ráðherra sem hefur forræði á þeirri umræðu sem hér fer fram, því dagskrármáli. Mér er ekki kunnugt um að neitt samkomulag hafi verið gert um það, það hefur a.m.k. ekki verið greint frá því í mínum þingflokki að neitt samkomulag hafi verið gert um það eftir að þessi umræða hófst hér gegn mótmælum stjórnarandstöðunnar að utanrrh. ætlaði að fara úr landi meðan á umræðunni stæði eða tiltekna daga. Nú hef ég auðvitað ekkert við það að athuga að hæstv. ráðherra fari erlendis og vafalaust er hann að gegna skyldustörfum. En þá ætti að vera jafnsjálfsagt að umræðu væru frestað á meðan um þetta mikilvæga mál og hún upp tekin og henni fram haldið þegar ráðherrann er kominn á vettvang á nýjan leik. Ég óska eftir því að á þessu máli verið tekið á milli fulltrúa þingflokka því að hafi eitthvert samkomulag verið gert, þá hefur það a.m.k. ekki borist mér til eyrna. Ég tel nauðsynlegt að það liggi þá ljóst fyrir ef um það hefur verið samið með einhverjum hætti, það er mér ókunnugt um, og ég verð að lýsa mikilli undrun á þessu ef ráðherrann ætlast til þess af forustu þingsins að halda þessu máli hér á dagskrá í sinni fjarveru. Ég vil taka það fram að þó að að sjálfsögðu muni einhver ráðherra gegna embættisverkum innan lands fyrir hæstv. ráðherra á meðan, þá gildir það auðvitað ekki gagnvart þessu máli hér, þessu stóra máli. Þingmenn hljóta að eiga heimtingu á því að hæstv. ráðherra sé í kallfæri þegar þetta mál er hér rætt.

Virðulegi forseti. Nú hefur þingheimur afrekað það í þessari umræðu, 2. umr. um Evrópska efnahagssvæðið, að tala 96 sinnum um þingsköp. Þetta þykir mér afar merkilegt og ég tel rétt að koma fram með þessar upplýsingar hér. Varðandi það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var að ræða hér áðan, þ.e. fjarveru hæstv. utanrrh., 

Hæstv. forseti. Það er nú söknuður að því að hæstv. utanrrh. skuli farinn utan en það gladdi mig þó að það var í opinberum erindum, að hvorki þolið né þvagfærin höfðu brugðist. Ég segi það nú vegna ummæla hv. þm. Össurar Skarphéðinsson að 97 ræður í þingsköpum segja okkur það að samkomulag hefur ekki tekist við hæstv. forseta eða forsætisnefnd í þessu máli. Og það er auðvitað miður að þinginu skuli hafa verið hleypt upp í þessar deilur og ekki leitað eftir því að ná samkomulagi við stjórnarandstöðuna um þetta stóra mál. Ég vil lýsa því yfir að við eigum margir eftir að ræða um EES-samninginn og höfum ekki enn tekið þátt í þeirri umræðu. Það eru tugir þingmanna sem enn hafa ekki tekið þátt í þeirri umræðu, töluðu ekki við 1. umr. og það mál hefur ekki enn verið mikið rætt hér í þinginu. Og ég sá það haft eftir hæstv. utanrrh. í Dagblaðinu í dag að hann hafði lítið við þá umræðu að athuga. Við eigum eftir að halda málefnalegum umræðum áfram um EES-málið og við verðum að fá frelsi til þess. En við sættum okkur ekki við þriðja næturfundinn í röð og við ræðum ekki málið á meðan hæstv. utanrrh. er erlendis hvort sem hann hefur rætt það við forustumenn þingflokkanna eða ekki. Það hefur ekki verið rætt við okkur sem ekki höfum tjáð okkur í málinu. En við hæstv. forseta vil ég segja það að margir bera það traust til hæstv. forseta Alþingis, frú Salome Þorkelsdóttur, að hún með sterkri hendi verji löggjafarþingið og tryggi það að opinská og hreinskiptin umræða um samninginn um EES fari hér fram. Við þær aðstæður sem nú blasa við, Sviss hefur fellt og það er ekki hægt að lögtaka samninginn, þá er það skoðun margra manna að forseti þingsins eigi að taka frumkvæðið og fresta þessari umræðu fram yfir áramót. Ég hygg að margir horfi til forsetans í þessu efni því að það verður að ræða samninginn um EES og hann verður að vera hafinn yfir pólitík, hann verður að vera hafinn yfir misskilinn persónulegan metnað einstakra ráðherra, hafinn yfir allan þrýsting erlendis frá. Það er alvarlegt ef kröfugerð og fyrirmæli frá EFTA- og EB-þjóðum vega þyngra og verða látin ráða því að málinu skuli þröngvað hér í gegn og gert að lögum þótt færustu prófessorar segi að íslensk lög leyfi ekki að þetta lagafrv. verði afgreitt frá Alþingi í óbreyttri mynd, hvorki með samþykkt eða synjun eins og hér kom fram í gær. Þess vegna set ég nú enn traust mitt á hæstv. forseta Alþingis, að hún gæti þess að hún er forseti alls þingsins og að sumu leyti forseti allrar þjóðarinnar í þessu máli.

Virðulegi forseti. Auðvitað er það vilji okkar allra hér í þinginu að reyna að ná saman um hvernig við leiðum mál til lykta. Og það er almennt farsælt að menn átti sig á því að þetta er vinnustaður eins og hver annar vinnustaður og menn eiga að sýna hver öðrum skilning og umburðarlyndi í því. Það var nú í þeim anda --- ég vil biðja hv. þm. Össur Skarphéðinsson að vera hér í salnum. Forseti. Ég verð að bíða meðan þingmaðurinn víkur úr salnum og vona að klukkan gangi ekki á mig á meðan. --- Það var í þeim anda, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem ég tók því vel þegar hæstv. utanrrh. hafði samband við mig í nótt og bað um að því yrði sýndur skilningur að hann þyrfti að hverfa á utanríkisráðherrafund NATO. Ég sagði honum að ég mundi sýna því skilning og ég mundi meira að segja beita mér fyrir því að menn mundu sýna því skilning hér í þinginu. En ég verð að segja við hv. þm. Össur Skarphéðinsson að það er ekki mjög skynsamlegt að byrja á því að koma hér upp sem formaður þingflokks Alþfl. og fara að skattyrðast við þingmenn um það hvað þeir hafa talað oft um þingsköp.

Ég nefndi þig nú ekki.

Það skiptir engu máli hverja þú nefndir, hv. þm. Gjörðin var hin sama. Er þetta virkilega þannig að það þurfi að útskýra fyrir formönnum þingflokka stjórnarflokkanna og forsrh. og utanrrh. svona almenna mannasiði í samskiptum við menn hér í þinginu? Við erum búnir að glíma við það að hæstv. utanrrh. er hér utan þings búinn að senda mönnum tóninn. Auðvitað hefur það verið mjög óheppilegt og meira en helmingurinn af þingskaparæðum sem hér hafa verið hafa verið vegna þeirra ummæla, hv. þm., utan þings. Síðan þegar hæstv. utanrrh. fer úr landi, þá byrjar hæstv. forsrh. á því að senda þinginu tóninn utan þings og svara þingmönnum eins og hv. þm. Steingrími Hermannssyni utan þings. Forsætisráðherrann hafði ekki manndóm í sér til þess að koma hér upp og svara hv. þm. Steingrími Hermannssyni í andsvari en sendir honum skæting og athugasemdir í viðtali við Morgunblaðið í dag. Og ef formaður Sjálfstfl., forsrh., og formaður Alþfl., utanrrh., halda þessu áfram að senda þinginu tóninn með þessum hætti, með skætingi, óhróðri og rógi utan þings, þá er nánast vonlaust að ná hér saman. Það hljóta allir að skilja. Ég tel ekki að þessir tveir hæstv. ráðherrar séu svo óskynsamir að þeir átti sig ekki á því að með þessu eru þeir að gera samkomulagið mjög erfitt. Engu að síður, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, samþykkti ég það fyrir mitt leyti gagnvart hæstv. utanrrh. að greiða fyrir því að menn sýndu því skilning. En ég vona þá að meðan hæstv. utanrrh. er erlendis fari hann ekki að senda þinginu tóninn og hann hætti því líka þegar hann kemur heim. Og ég vona að á meðan verði hæstv. forsrh. ekki í því að senda þinginu tóninn. Það er því frumskilyrði fyrir því að við getum öll unnið að því að þessir tveir forustumenn þjóðarinnar hætti að senda þinginu tóninn með þessum hætti.

Frú forseti. Út af þessum umræðum vil ég að það komi hér fram að hæstv. utanrrh. kom að máli við mig í nótt og greindi mér frá því að hann teldi sig þurfa að fara til skyldustarfa á nauðsynlegan fund í Brussel og spurði hvort við framsóknarmenn mundum gera um það umkvörtun þó að hann yrði ekki viðlátinn þessa umræðu. Ég svaraði honum því að við hefðum ekkert samþykkt að hafa þessa umræðu, hún væri haldin í trássi við okkur. Ég skyldi kanna það hjá þingmönnum Framsfl. hvort þeir gerðu sérstakar athugasemdir við það að staðgengill hans, hæstv. viðskrh., væri hér og sæti fyrir embættisins hönd undir umræðunni. Ég hafði samband við þá þingmenn Framsfl. sem voru í húsinu. Ég held að mér hafi tekist að ná tali af þeim öllum nema kannski einum og niðurstaða okkar varð sú að hindra ekki för hæstv. utanrrh. enda höfum við skilning á því að hann þarf að sinna sínum embættisverkum. Ég vona að hann geri það vel og endist bæði líkamlegt og þá kannski ekki síður andlegt þrek til að gera það með viðhlítandi hætti. Ég tók persónulega fram við utanrrh. að ég hefði fram að færa spurningar til hans og athugasemdir sem ég vildi koma á framfæri við hann persónulega héðan úr ræðustól. Ég mundi þá geyma mér þær þangað til síðar í umræðunni eða þá í versta falli að láta þær koma fram við 3. umr. Mér er það nokkurt áhyggjuefni ef hinn menntaðasti af fulltrúum Alþfl. hér á þingi, hv. 17. þm. Reykv., dr. Össur Skarphéðinsson, svo lærður maður og gætinn, getur ekki setið á sér og ég vil nú biðja hann þar sem hann er fremstur sinna flokksbræðra að lærdómi og ýmsu fleiru og auk þess skynsamur og skemmtilegur náungi að passa það nú að sitja á sér ekki síður heldur en hæstv. ráðherrar. Það fer aldrei vel þegar byssurnar skjóta sjálfar, þá geta orðið óhöpp.

Virðulegi forseti. Í samkomulagi sem gert var milli þingflokka um afgreiðslu þingmála fyrir jólahlé miðvikudaginn 2. des., áður en atkvæðagreiðslan í Sviss fór fram, kom það fram og er bókað að hæstv. utanrrh. óskaði eftir því að ekki yrðu gerðar athugasemdir við óhjákvæmilega fjarveru hans vegna funda erlendis 17. og 18. des., þ.e. á fimmtudegi og föstudegi í þessari viku en þá var áformað að hefja 3. umr. um EES-málið í dag, 16. des. En á þessum fundi og í þessu samkomulagi var líka bókaður sá fyrirvari af hálfu Alþb. og Samtaka um kvennalista að til greina kæmi að halda umræðu áfram á laugardegi 19. ef henni lýkur ekki á miðvikudegi 16. Ég vildi vekja á þessu athygli vegna þess að þessi bókun tengist auðvitað því að við vorum því samþykk á þeim tíma, ef samningurinn yrði ekki felldur í Sviss, að hefja 3. umr. í dag en fresta henni síðan á meðan utanrrh. væri í burtu á fimmtudegi og föstudegi og halda henni síðan áfram á laugardegi. Þetta kemur alveg skýrt fram í bókun þessara tveggja stjórnarandstöðuflokka og var þeirra viðhorf á þeim tíma. Þess vegna er það ekki rétt að halda því fram að það hafi á sínum tíma verið gert samkomulag um það að hæstv. utanrrh. gæti óátalið verið í burtu meðan verið væri að ræða hér um þennan samning. Það var þvert á móti einmitt gert ráð fyrir því að það yrði þá ekki haldið áfram umræðum um samninginn meðan hann væri í burtu eins og kemur glöggt fram af þessum bókunum. Hæstv. utanrrh. kom að máli við mig eins og marga aðra hér í nótt og ég benti honum á þessa fyrirvara. Ég benti honum líka á að það hefði ekkert verið rætt um þetta mál í þingflokkunum eftir að samkomulagið fór út um þúfur eins og allir þekkja. Ég sagði honum hins vegar að ég teldi eðlilegt að hann sækti nauðsynlega fundi erlendis og ég mundi ekki persónulega gera athugasemd við það, en ég væri hins vegar fullviss um að einhverjir alþingismenn yrðu til þess að sakna hans hér ef haldið yrði áfram umræðu um samninginn og mundi óska eftir því að hann svaraði spurningum. Og það hefur þegar komið á daginn. Ég vildi að þetta kæmi hér skýrt fram að þannig er staða málsins. Þetta hefur ekkert við rætt í þingflokkunum, þarf auðvitað að ræðast þar og milli þingflokksformanna. Það er dálítið sérkennileg staða að halda áfram umræðum um málið án hans en persónulega hef ég lýst því yfir að ég muni una því að hann sé í burtu meðan málið er hér til umræðu en veit að ég get ekki bundið einstaka þingmenn hvað varðar kröfugerð um svör við spurningum.

Hæstv. viðskrh., starfandi utanrrh., kveður sér hljóðs um gæslu þingskapa.

Frú forseti. Vegna þeirrar umræðu sem hv. 4. þm. Austurl. hóf um skammvinna fjarveru hæstv. utanrrh. frá þessari umræðu vil ég láta það koma alveg skýrt fram að för hans var ekki afráðin fyrr en hann hafði gengið úr skugga um að forustumenn stjórnarandstöðuflokkanna, bæði formenn þingflokka og formenn flokka, mundu ekki gera athugasemd við þessa fjarvist sem stafar af embættisskyldum hans í öðru landi. Þá kom það líka fram að þeir mundu beita sér fyrir því að þessi fjarvist sætti ekki athugasemdum. Þetta hefur reyndar verið staðfest hér bæði af hv. 8. þm. Reykn. og hv. 1. þm. Norðurl. v. Ég vona þess vegna að þetta eigi ekki að tefja þessa umræðu og hún geti haldið áfram.

Virðulegi forseti. Ég get vel skilið að það séu þingmenn hér sem telja sig eiga margt vantalað við hæstv. utanrrh. og kunni því að vera ósáttir við hans fjarveru en það er rétt sem hér hefur komið fram að það var ljóst í byrjun mánaðarins að hæstv. utanrrh. yrði erlendis þessa daga og það var auðvitað skoðað í því samhengi hvar umræðan yrði stödd á þeim tíma. Nú er staðan auðvitað allt önnur en það breytir ekki því að hæstv. utanrrh. hafði samband við allmarga í nótt og ég geri ekki persónulega athugasemd við það að hann skuli vera fjarverandi. Ég hef sannast að segja meiri áhuga á því að tala við þing og þjóð heldur en hann einan og sér og það sama gildir um hv. þm. Jónu Valgerði Kristjánsdóttur en við tvær eigum eftir að tala hér við 2. umr., svo framarlega sem aðrar þingkonur Kvennalistans hugsa sér ekki að tala öðru sinni, sem vel kann að vera. En mér skildist á hæstv. utanrrh. að það væri orðið mikið álitamál hvort Ísland væri í NATO. Mér er svo sem sama um það en hann taldi mikið nauðsynjaverk að hann mætti á þessum fundi og við lýstum strax í byrjun mánaðarins skilningi á því að hann yrði að vera þarna á þessum, að því er okkur skildist, mikilvæga fundi og því var ekki gerð athugasemd við það að hann færi á þessum tíma. Ég ítreka það að við sem eigum eftir að tala gerum ekki athugasemd við hans fjarveru.

Virðulegur forseti. Lái mér hver sem vill fyrir að gera athugasemd við það hvernig mál ber að hér og fjarveru hæstv. utanrrh. Ég hygg að ég sé annar á mælendaskrá sem hér liggur fyrir hæstv. forseta og ég hafði gert ráð fyrir því að röðin kæmi að mér sl. nótt, fylgdist með umræðu frá skrifstofu minni, þar á meðal að hér var fundi slitið um hálfþrjúleytið í nótt. Síðan frétti ég það þegar ég kem til nefndarfundar í morgun að ráðherrann sé farinn, heyrði það að vísu á skotspónum hér svo að öllu sé til haga haldið á bifreiðastæði Alþingis þegar ég var að fara heim á leið um þrjúleytið að það gæti verið að hann væri á förum og spurðist því fyrir um það í morgun þegar ég kom til nefndarfundar. Þar var mér tjáð að svo væri og ég varð satt að segja afar undrandi á því að ráðherrann tæki til þessa bragðs að fara úr landi án þess að hlutast til um að umræðunni væri frestað. Ég geri að sjálfsögðu enga athugasemd við það að ráðherrann fari úr landi. En að halda hér áfram þessari umræðu að ráðherranum fjarstöddum, umræðu sem er nauðsynjalaus að mati okkar í stjórnarandstöðunni og óréttmæt, fæ ég einfaldlega ekki skilið. Það gengur ekki upp í mínum huga að ætla að koma þannig fram við Alþingi í þessu máli. Ég ætla hins vegar ekki, ef menn líta svo til að hér hafi verið gert einhvers konar samkomulag, heiðursmannasamkomulag án þess að ég frétti af því hið minnsta, þá ætla ég ekki að standa á móti því að þessi umræða fari hér fram og nýta minn rétt til þess að tala hér þó að það verði ekki við ráðherrann og þá eingöngu í trausti þess, virðulegur forseti, að mér gefist kostur á að tala við ráðherrann í annarri umræðu þegar hæstv. ráðherra er kominn aftur til landsins. Og það legg ég áherslu á: Í trausti þess að mér gefist kostur á að ræða við hæstv. ráðherra þegar hann kemur til landsins í annarri umræðu þessa máls.

Virðulegi forseti. Það liggur ljóst fyrir hvaða viðræður fóru hér fram í nótt og þingflokksformaður okkar hefur skýrt skilmerkilega frá því. Við aðrir þingmenn sem ekki höfum komið að þeim málum munum að sjálfsögðu ræða þetta á þingflokksfundi í dag og vega það og meta. Ég vek athygli á því að í því sem frá hefur verið greint er ekki tekið fram að leitað hafi verið eftir samkomulagi um að 2. umr. lyki áður en hæstv. utanrrh. kemur heim. Og ég vil líka láta það koma fram að mér mislíkaði nokkuð að heyra tóninn í hæstv. viðskrh. Ég skildi hans orð þannig að niðurstaðan væri í raun og veru sú að það væri allt í lagi að halda áfram umræðu að utanrrh. fjarstöddum. Ef formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar og formenn flokkanna væru því samþykkir skipti litlu hvað aðrir þingmenn í þeim flokkum segðu eða vildu um það mál. Ég vil mótmæla þessu. Ég tel aðra þingmenn jafngilda og okkar forustumenn og vænti að hæstv. viðskrh. leiðrétti þetta ef ég hef skilið hans orð rangt.

Hæstv. forseti. Það er vegna brotthvarfs hæstv. utanrrh. sem við göngum hér í þennan ræðustól nú. Hann hefur vikið sér frá og sjálfsagt mun hann halda þar einn af sínum alkunnu blaðamannafundum á erlendri grund þannig að erlendar þjóðir munu þá fá að fylgjast enn betur með störfum þessa þjóðþings og hvernig vinnutilhögun okkar hér er háttað. Vegna orða hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur hér áðan þegar hún sagði það að hún vildi fremur tala til þings og þjóðar heldur en til hæstv. utanrrh., þá getur verið nokkuð til í því en því miður er það nú svo og það sem mestum áhyggjum veldur hjá mörgum okkar þingmanna er einmitt það að umboðið er því miður í höndum þessa manns. Það er sá galli sem er á gjöf Njarðar. Það er hins vegar nokkuð merkilegt sem hefur komið hér fram í máli hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar þar sem ráðherra mun hafa komið að máli við hann hér í nótt og hv. formaður Alþb. mun hafa lýst því yfir að hann gerði ekki athugasemdir við þetta brotthvarf ráðherrans. Ef ég man rétt, þá er ekki langt síðan hv. þm. stóð í þessum sama ræðustól og baðst vægðar fyrir hönd Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur að hún gæti ekki hafið hér upp raust sína vegna þess að klukkan var þá 12 að kvöldi. En hann getur fallist á það að bjóða þingmönnum sínum og þeim þingmanni t.d. sem hefur lagt sjálfsagt allra mesta vinnu nokkurs þingmanns Alþb. sem er hér á mælendaskrá að hann tali hér í fjarveru utanrrh. Mér finnst þetta því nokkuð merkileg sinnaskipti sem hér hafa orðið. Ég vil einnig bæta því við að gefnu tilefni að aldrei hefur verið við mig rætt um það að Jón Baldvin Hannibalsson væri að fara hér út af þingi. Ég er fyrst að heyra þetta nú og ég veit að það er einnig svo með hv. þm. Guðna Ágústsson. Ég hef ekki rætt við aðra þingmenn Framsfl.

Frú forseti. Ég verð nú fyrst að gera athugasemdir við þennan fallega og góða ræðustól okkar. Þegar svo viðamikil mál eru til umræðu sem nú er þá er næsta þröngt hér og ég held ég verði að fá að leggja frá mér gögn hér á skrifaraborðið.

Það er bara alveg sjálfsagt að hjálpa til.

Svo er mál með vexti að ég þarf að fara fáeinum orðum um þetta mál. Þetta er áreiðanlega afdrifaríkasta mál sem núverandi þingmenn hafa fjallað um og sennilega ekki nema eitt sem ég get hugsað mér enn þá afdrifaríkara sem gæti mætt okkur síðar á þingferli okkar. Ég hef átt sæti í utanrmn. og stend að nál. 1. minni hluta ásamt hv. 7. þm. Reykn., Steingrími Hermannssyni. Hann flutti í framsögu fyrir þessu nál. mjög yfirgripsmikla ræðu þar sem hann rakti viðhorf okkar til málsins, gagnrýndi ýmsa þætti þessa samnings og þessa máls. Ég mun forðast að endurtaka það sem hann sagði og get þar með stytt ræðu mína talsvert mikið. Ég er sammála þeim röksemdum sem hann kom fram með, í einstaka atriði þó hefði ég tekið ofurlítið dýpra í árinni og reyndar einstaka atriði aðeins grynnra. Ég tel að sú ræða sem hv. 7. þm. Reykn. flutti sem framsögu fyrir þessu nál. okkar hafi verið alveg til fyrirmyndar og mjög efnisrík. Hæstv. forsrh. lætur sér hins vegar sæma í Morgunblaðinu í morgun að kalla þessa ræðu málþóf. Það tel ég ekki skynsamlegt hjá honum. Nú er hæstv. forsrh. ekki viðstaddur þessa umræðu í dag en ég get ekki annað en látið það koma fram að ef hæstv. forsrh. vissi þó ekki nema helminginn af því sem hæstv. 7. þm. Reykn. veit um málið, þá hef ég ekki trú á því að hann kæmi því fyrir í styttra máli en hv. 7. þm. Reykn. gerði. Ég hef unnið talsvert í þessu máli á undanförnum árum. Ég hef átt sæti sem fulltrúi Framsfl. í Evrópustefnunefnd sem hér starfaði og vann mikið starf, fyrst undir forustu hv. fyrrv. þm. Kjartans Jóhannssonar, sem nú er sendimaður okkar í Genf, og síðan undir forustu hv. 4. þm. Reykv., Eyjólfs Konráðs Jónssonar. Evrópustefnunefnd lagði grunninn að þekkingu okkar þingmanna á Evrópubandalaginu og á henni byggir þingið að sjálfsögðu eða hefur aðgang að feiknarmiklum og allvönduðum gögnum um eðli og uppbyggingu Evrópubandalagsins. Ég hef átt sæti í utanrmn., sem eins og kunnugt er er búin að halda um þetta mál eitthvað á milli 90 og 100 fundi, ég hef átt sæti sem fulltrúi Alþingis í þingmannanefnd EFTA. Ég hef reynt að nálgast þetta viðfangsefni með opnum huga og ég hef reynt að forðast eftir því sem ég hef getað að vera með upphrópanir, hallelújahróp eða fordæmingu á málinu. Ég hef að vísu allan tímann verið mjög andvígur því að Ísland gerðist aðili að Evrópubandalaginu og sú skoðun mín hefur ekkert breyst. Ég vonaðist hins vegar lengi vel eftir að samningum um Evrópskt efnahagssvæði kynni að ljúka þannig að viðunandi væri fyrir Íslandi en lagði jafnframt alltaf áherslu á að meta lokaniðurstöðuna þannig að við værum ekki að loka okkur inni í einhverjum samningi sem e.t.v. yrði ekki hagkvæmur. Hv. fyrrv. forsrh., 7. þm. Reykn., Steingrímur Hermannsson, setti fram í Ósló í mars 1989 fyrirvara fyrir Íslands hönd þegar við gengum að þessu samningaborði og ég var þeim samþykkur. Og ég var því samþykkur að viðræður voru teknar upp, að sjálfsögðu með það í huga að við gætum ekki gefið okkur það fyrir fram að við mundum samþykkja lokaniðurstöðuna, hver sem hún yrði, og á það legg ég áherslu. En nú hefur orðið önnur lending heldur en sú sem við vonuðum í mars 1989. Fyrirvararnir eru flestir að engu orðnir eða þá svo útvatnaðir að þeir eru þýðingarlitlir. Það er breyttur samningur sem liggur hér fyrir, hann er meira að segja í grundvallaratriðum breyttur síðan á vordögum 1991. Hv. 7. þm. Reykn. gerði í ræðu sinni ítarlega grein fyrir þeim breytingum sem orðið hefðu á samningnum og ég get því farið fljótt yfir sögu að því leyti til. En í þessum samningi, eins og hann liggur nú fyrir á þingskjölum --- svo langt sem þau ná því hér er ekki um endanleg þingskjöl að ræða heldur einungis leifarnar af gömlu samkomulagi sem fellt var í Sviss og stendur ekki lengur sem slíkt, stendur ekki lengur sjálfstætt. --- Í þessum leifum af samkomulagi er ekki það sem við vonuðumst eftir. Í þeim er yfirþjóðlegt vald. Í þeim er fullveldisskerðing fyrir Ísland. Það er ekki fríverslun með fisk. Aðgangur að fiskimiðum Íslands er seldur fyrir tollalækkun og augljóst stórt skref inn í Evrópubandalagið. Auðlindir og land fer að einhverjum hluta í hendur útlendinga. Og síðast en ekki síst, ekki má ég gleyma því, væri með þessum samningi, ef samþykktur yrði, verið að fremja stjórnarskrárbrot því að það er ekki nokkur vafi í mínum huga eftir þá ítarlegu skoðun sem fram hefur farið í utanrmn. og eftir þeim gögnum sem ég hef aflað mér frá okkar fremstu fræðimönnum, að þessi samningur samræmist ekki íslensku stjórnarskránni. Ég hafði hugsað mér að ræða nokkuð framgöngu hæstv. utanrrh. í þessu máli bæði fyrr og síðar. Bæði hvernig hann hefur staðið að samningum og eins hvernig hann hefur kynnt þennan samning og barist fyrir honum eða auglýst hann eftir atvikum. En eins og þegar hefur komið fram fór utanrrh. til Brussel með samþykki mínu og ég áskildi mér rétt til þess að geyma það þangað til síðar í umræðunni að ræða þau atriði, þannig að ég sleppi því í þetta sinn og geymi mér það þangað til síðar í umræðunni. Ég vil reyndar, svo öllu sé til skila haldið, taka það fram að ég tel rangt að vera að ræða þetta mál á þessu stigi. Ég hef orðað það svo, sem sumum hefur orðið minnisstætt, að þetta væri eins og að ætla að fara að gifta dauðan mann og ég stend alveg við þau orð. Þessi samningur verður ekki í endanlegri mynd eins og hann liggur fyrir á þingskjölum. Það getur skeð að hér fari fram gifting einhvern tímann en það verður þá nýr og öðruvísi maður og í öðrum fötum sem giftur verður. Það kann að vera að það verði uppvakningur en það verður ekki sá sami sem hér er lýst á þingskjölunum. Mig langar til að lesa, með leyfi forseta, 1. gr. þess frv. sem hér er til umræðu, þ.e. frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið. 1. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Heimilt er að fullgilda fyrir Íslands hönd: 1. Samning um Evrópska efnahagssvæðið (EES-samninginn), þ.e. meginmál samningsins, bókanir við hann og viðauka, ásamt gerðum sem í viðaukunum er getið, milli Efnahagsbandalags Evrópu, Kola- og stálbandalags Evrópu og aðildarríkja þessara bandalaga annars vegar og aðildarríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu hins vegar, sem undiritaður var í Óportó hinn 2. maí 1992; 2. samning milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls sem undirritaður var í Óportó hinn 2. maí 1992; 3. samning um fastanefnd EFTA-ríkjanna sem undirritaður var í Óportó hinn 2. maí 1992.`` Ég sé það, frú forseti, að ég má til að lesa hinar greinarnar líka svo samhengi fáist í málið. 2. gr. hljóðar svo: ,,Meginmál EES-samningsins skal hafa lagagildi hér á landi. Sama gildir um ákvæði bókunar 1 við samninginn og ákvæði 9. tölul. VIII. viðauka og g-liðar 1. tölul. XII. viðauka við samninginn.`` --- Til að spara tíma þá ætla ég ekki að lesa þessa viðauka eða ákvæði. Síðan segir í 2. gr.: ,,Ákvæði EES-samningsins, bókunarinnar og viðaukanna, sem vísað er til í 1. mgr., eru prentuð sem fylgiskjöl 1--4 með lögum þessum.`` 3. gr. hljóðar svo: ,,Skýra skal lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.`` --- Ég endurtek þetta til frekari fróðleiks: ,,Skýra skal lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.`` 4. gr., sem meiri hluti hv. utanrmn. leggur til að falli niður úr samningnum, er svona: ,,Ráðherra, sem í hlut á, getur, ef sérstök nauðsyn krefur, sett reglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd EES-samningsins.`` Þetta var náttúrlega algjörlega fáránlegt að setja inn í frumvarp, að gefa ráðherra sem í hlut á --- eða að láta sér detta í hug að setja það á blað að ráðherra sem í hlut á --- ef sérstök nauðsyn krefði --- gæti sett reglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd EES-samningsins. Ég skil nú ekkert í hvað þeir hafa verið að fara í utanrrn. þegar þeim datt í hug að setja þetta svona saman --- eða ríkisstjórninni að láta þetta frá sér. Og það ber að þakka hv. meirihlutamönnum í utanrmn. undir forustu Björns Bjarnasonar, hv. 3. þm. Reykv., að leggja til að taka þessa grein út. Ég ætla því ekki að fjölyrða meir um hana. 5. gr. orðast svo: ,,Ákvæði 1. gr. laga þessara öðlast þegar gildi. Önnur ákvæði laganna öðlast gildi um leið og EES-samningurinn öðlast gildi að því er Ísland varðar.`` Svona hljóðar frumvarpið. Ég ætla fjarri því, forseti, að fara yfir þær tíu þúsund eða tólf eða fimmtán þúsund síður sem okkur hafa borist um þetta mál en ég taldi nauðsynlegt --- vegna þeirrar umræðu, sem ég er ekki viss um að menn hafi gert sér grein fyrir sem ekki hafa fyllsta kunnugleika á málinu --- hvernig umræðan undanfarna daga frá hendi ríkisstjórnarinnar hefur verið misvísandi um þetta efni. Það er sem sagt í 1. gr., sem öðlast þegar gildi, kveðið á um það að aðildarríki Fríverslunarsamtaka Evrópu annars vegar og svo Evrópubandalagið hins vegar geri með sér samning og fullgildi meginmál hans, bókanir við hann og viðauka, ásamt gerðum sem í viðaukunum er getið. Þetta finnst mér nokkuð langt gengið. Og þetta er ekkert smáatriði. Nú eru aðildarríki Fríverslunarsamtaka Evrópu auk Íslands, Noregur, Svíþjóð, Finnland, Austurríki, Sviss og Liechtenstein. Efnahagslega sterkasta ríkið hefur fellt í þjóðaratkvæðagreiðslu að verða aðili að þessu kompaníi. Þar af leiðandi er þetta ekki samningur á milli aðildarríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu heldur er þetta bara orðinn samningur eða uppkast að samningi á milli Íslands, Noregs, Svíþjóðar, Finnlands, Austurríkis og Liechtenstein. Sviss vantar í þetta kompaní. Og af því leiðir að fjármunaleg uppbygging, stjórnmálaleg uppbygging, dómsmálaleg uppbygging samningsins hlýtur öll að breytast. Um þetta er ekki ágreiningur. Í öðru lagi er lagt til að lögfesta samning milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls sem undirritaður var í Óportó hinn 2. maí 1992. 2. maí 1992 undirritaði Sviss, eða utanríkisráðherra Sviss fyrir hönd þjóðar sinnar, þetta samkomulag. Það var fellt í þjóðaratkvæðagreiðslu og undirskrift hans gildir ekki lengur. Þar af leiðandi verður þetta ekki samningur á milli EFTA-ríkjanna heldur á milli þeirra ríkja sem ég tiltók og Evrópubandalagsins. Þar að auki breytist dómstóllinn fyrirsjáanlega ásamt með kostnaðarskiptingu. Síðan á að löggilda nú þegar samning um fastanefnd EFTA sem undirritaður var í Óportó hinn 2. maí 1992. Það er það sama um þetta atriði að segja. Þetta eru rökin fyrir því að þessi samningur er ekki í raunveruleikanum eins og hann verður prentaður í íslenska lagasafninu, ef hann verður staðfestur hér á landi. Og það er þetta sem ég er að tala um þegar ég er að tala um að gifta dauðan mann. Ég tel að þetta sé ekki þingtækt mál. Það er reyndar fullkomin ástæða fyrir okkur, eftir þær umræður sem fram hafa farið og eftir málflutning stjórnarsinna hér í þingsölum, að gera okkur grein fyrir því hversu absúrd, hversu fjarstætt mál megi vera og fjarri raunveruleikanum til þess að eðlilegt sé að Ísland lögfesti það. Ég lít svo á að heilbrigð skynsemi hljóti að vera með í spilinu og við séum ekki að eyða tíma í að lögfesta það sem ekki kemur til með að verða og við vitum að kemur ekki til með að verða. Við förum ekki að setjast hér niður --- eða hér á Alþingi að lögtaka t.d., svo ég nefni hliðstætt dæmi, tvíhliða samning eða uppkast að tvíhliða samningi sem hv. formaður Alþb., 8. þm. Reykn., gerði milli milli Íslands og Evrópubandalagsins. Við förum ekki að eyða tíma í að lögfesta það.

Þetta var uppkast að einhliða samningi.

Þetta er nefnilega alveg rétt, hæstv. forsrh., þetta hér er einhliða samningur. Evrópubandalagið er ekki búið að segja sitt orð um hvort það vilji hafa hann svona. Og við vitum af ástæðum sem fram hafa komið að EFTA-ríkin þurfa að breyta sinni hlið, við vitum ekkert um Evrópubandalagið. Það er alveg eins mikið út í bláinn og sá tvíhliða samningur sem Ólafur Ragnar skrifaði --- ég vil nú ekki fullyrða, til þess að segja ekki of mikið, skrifaði. Ég hugsa að hann hafi nú lesið hann inn á band og fengið einhverja af hinum ágætu vélritunarkonum Alþingis til þess að pikka hann inn á tölvu fyrir sig. En ég tel það þýðingarlaust fyrir okkur. Þó að margt sé gott í þeim hugmyndum sem Ólafur Ragnar setti fram, þá tel ég það bara alveg þýðingarlaust fyrir okkur að vera að eyða tíma Alþingis í það að lögfesta þann samning. Og það er nákvæmlega hliðstætt því sem við erum að gera.  Það hafa verið að undanförnu átök í utanrmn. um þetta mál, nokkur átök. Ég setti fram eindregna ósk á laugardaginn var á fundi nefndarinnar um það að leita álits Lagastofnunar Háskóla Íslands um málið. Fyrir okkur lá --- samkvæmt beiðni frá fundi á föstudag --- álitsgerð frá utanrrn. Ég er því miður ekki með álitsgerðina hér í bunkanum mínum þannig að ég vitna til hennar eftir minni. Niðurstaðan varð sú að það var ekki lagður dómur á túlkun hæstv. utanrrh. um það hvort Ísland ætti leið að því samningaborði sem menn hafa verið að ræða um og sum ríkin ætla að ganga til. Þar rak sig ýmislegt á annars horn í þessari álitsgerð. Þetta var minnisblað frá utanrrh. til utanrmn. og kallað lögfræðilegt álit. Þess var getið að viðskrn. og dómsmrn. hefðu komið að þessari samningagerð og þetta var óundirskrifað. Þegar ég las þetta þá sannfærðist ég ekki. Vegna þess að mér fannst að rökin sem færð voru fram væru ekki nógu sterk og taldi að nauðsynlegt væri að fá álit óvilhallra manna á málinu. Nú vil ég ekki lasta þá menn sem unnu þetta álit. Ég hélt nú fyrst að utanrrh. hefði skrifað þetta sjálfur á hnénu á sér. En það reyndist ekki vera. Á fundi utanrmn. --- nú er ég búinn að finna þessa greinargerð --- kom það nefnilega fram að greinargerðin var unnin af einum starfsmanni utanrrn., Pétri Gunnari Thorsteinssyni, ráðuneytisstjóranum í viðskrn., Birni Friðfinnssyni, og ráðuneytisstjóra dómsmrn., Ólafi Walter Stefánssyni. En hún var reyndar með orðaleppa hæstv. utanrrh. og mjög í samræmi við þann málflutning sem hann hafði haft hér í þinginu. Nú ætla ég ekki að kasta steini að þeim ágætu mönnum sem settu þessa greinargerð saman, hvað þá að mér detti í hug að draga lagaþekkingu þeirra í efa. Og ég ætla alls ekki að halda því fram að þessir herrar beri einhvern þrælsótta fyrir hæstv. ríkisstjórn, síður en svo. En nú veit ég það að hæstv. ráðherrar eru góðir húsbændur og vinir hjúa sinna. Og mér finnst það mjög ósennilegt að t.d., svo ég taki eitt dæmi, ráðuneytisstjórinn í viðskrn., Björn Friðfinnsson, færi nú að gera utanrrh. þann óleik að þefa uppi einhverjar misfellur í málflutningi hans. Fyrir utan það að vera flokksbróðir ráðherrans, fyrir utan það að vera persónulegur vinur bæði húsbónda síns og hæstv. utanrrh.

Úr MA eins og við allir.

og úr MA eins og við, ja sumir. Þar á ofan náfrændi utanrrh. og nýbúinn að taka við starfi úr hendi utanrrh., sem mér er sagt að sé launað með sem svarar 800 þús. ísl. kr. á mánuði, skattfrjálsum. Að búast við því að ég kaupi það sem góða vöru að hann sé sérstaklega að leita eftir veilum í málflutningi ráðherrans nú á þessari jólaföstu, það geri ég ekki. Ég er ekki að lasta Björn Friðfinnsson, ég bið menn að athuga það. Ég met Björn Friðfinnsson ákaflega mikils og tel hann vera starfhæfan mann og kannski of starfhæfan því að einstöku sinnum verður hann of duglegur. En hann er verkmaður. Það er nefnilega algjörlega óþolandi fyrir stjórnarandstöðu á hverjum tíma, og þá er ég ekki bara að tala fyrir hönd okkar framsóknarmanna --- ég hef lengst af mínum þingferli verið stjórnarmegin hér á Alþingi. Ég hef verið stuðningsmaður flestra ríkisstjórna, ja, nema þessarar og svo í nokkra daga var lítil stjórn sem kratarnir áttu 1979 og ég var ekki stuðningsmaður hennar heldur. En það er óþolandi fyrir Alþingi, fyrir hinn almenna alþingismann að geta ekki leitað sér lögfræðilegs úrskurðar í ágreiningsefnum, e.t.v. hápólitískum ágreiningsefnum. Í þessum vangaveltum hef ég komið auga á það að skynsamlegast sé að flytja þáltill., og það mun ég gera og vonast eftir að geta myndað um hana breiða samstöðu, ekki bara stjórnarandstæðinga, heldur líka með stuðningi úr þingflokkum stjórnarinnar. Og ég mun, með leyfi forseta, lesa tillgr. eins og mér dettur í hug að hafa hana: ,,Alþingi ályktar að koma á fót lagaráði til ráðuneytis um lögfræðileg úrlausnarefni. Ráðið sé skipað þremur mönnum, einum tilnefndum af Hæstarétti, einum af Lagastofnun Háskólans og einum af Lögfræðingafélagi Íslands. Varamenn skuli tilnefndir af sömu aðilum. Kostnaður greiðist af Alþingi.`` Einhvern veginn svona gæti tillgr. verið, ég er til viðræðu um að breyta henni til samkomulags ef menn hafa aðrar betri hugmyndir. En svona stofnun held ég að við verðum að setja á fót. Hún gæti verið nokkuð svipaðs eðlis og þetta væri svipað skref og þegar Ríkisendurskoðun var gerð að sjálfstæðri stofnun og tekin út úr fjmrn. Danir hafa búið við það að deild í dómsmrn. veitir þinginu lögfræðilega ráðgjöf. Þeir eru óánægðir með það og telja að eðli málsins samkvæmt hljóti sú ráðgjöf alltaf að vera ríkisstjórn hallkvæm og Danir eru að breyta þessu. Ég held að okkur vanti svona stofnun til þess að geta varast árekstra eins og þá sem hér hafa orðið. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meir, ég mun mæla fyrir þessari tillögu síðar, frú forseti. Eftir að greinargerð þessi frá utanrrh. hafði verið kynnt og rædd í utanrmn. óskaði ég eftir því og hlaut stuðning allmargra nefndarmanna að senda málið til athugunar hjá Lagastofnun. Hv. 3. þm. Reykv., formaður nefndarinnar, tók hins vegar ekki undir það á þeim fundi, lagðist ekki gegn því en samþykkti ekki. Starfsmaður utanrmn. kom að máli við mig og spurði hvers ég vildi spyrja Lagastofnun. Ég greindi honum frá því hver væri meginspurningin sem ég ætlaði að leggja fyrir Lagastofnun, hún væri sú hvort að eðlilegt væri að Alþingi afgreiddi sem lög gjörning sem vitað væri að mundi taka breytingum. Starfsmaður utanrmn., forstöðumaður nefndadeildar, fór með þessa spurningu mína til hv. formanns nefndarinnar. Ég óskaði eftir því að þetta yrði lagt fyrir aðra fulltrúa stjórnarandstöðunnar í utanrmn. og þeir gætu þá komið með athugasemdir sínar fram eða viðbótarspurningar. Mér barst bréf að kvöldi 14. des. og ég vil lesa það vegna þess að hv. þm. Björn Bjarnason var óánægður með að ég skyldi ekki lesa öll okkar bréfaskipti í umræðum um þingsköp í gær. Það gerði ég ekki vegna þess að ég hafði ekki tíma til þess á þeim mínútum sem mér voru skammtaðar. Ég les það nú, frú forseti. Bréfið sem mér barst, og ég verð nú að játa það að ég varð nú hálfhissa þegar ég fékk tilskrif, af því við vorum í sama herberginu. En allt um það, það liggur þá skjalfest fyrir hvað okkur fór á milli. Þetta er til Páls Péturssonar frá Birni Bjarnasyni og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Þorsteinn Magnússon, ritari utanrmn., hefur kynnt mér þá spurningu sem þú telur nauðsynlegt að utanrmn. leiti álits um frá Lagastofnun Háskóla Íslands. Að mínu mati er ástæðulaust að senda slíka spurningu út fyrir veggi Alþingis. Ég lít þannig á að skrifstofa Alþingis sé fullfær um að veita þá ráðgjöf sem hér er rætt um. Innan skrifstofunnar eru starfandi lögfræðingar sem hafa góða þekkingu á málefnum Evrópska efnahagssvæðisins og sem þingmenn geta leitað lögfræðilegra ráða hjá. Með vísan til þessa ítreka ég að ég tel ástæðulaust að senda áðurgreinda fyrirspurn til Lagastofnunar en er að sjálfsögðu reiðubúinn að ræða málið nánar.`` --- Þetta er nú óundirskrifað en vélritað bréf. Mér fannst, þegar ég las þetta bréf, að hv. þm. væri að neita mér um þennan sjálfsagð rétt sem ég tel að utanrmn. hafi, að senda mál til athugunar hjá Lagastofnun Háskólans, og skrifaði honum annað samdægurs, þ.e. að kvöldi 14. des. og við horfðumst hér í augu meðan ég var að setja þetta saman. Þetta er til Björns Bjarnasonar frá Páli Péturssyni: ,,Mér hefur borist bréf þitt dagsett í dag þar sem þú neitar að verða við ósk minni um að utanrmn. leiti álits Lagastofnunar Háskólans. Ég sætti mig ekki við neitun þína og óska eftir að þú endurskoðir afstöðu þína. Sjáir þú þér ekki fært að verða við ósk minni verð ég að óska eftir fundi í utanrmn. á hentugum tíma á morgun.`` Mér barst annað bréf eftir nokkra bið og var þá farið að líða að miðnætti. Þetta er til Páls Péturssonar frá Birni Bjarnasyni, enn þá var samt 14. des. 1992: ,,Þakka bréf þitt. Þar gætir misskilnings því ég taldi einungis ástæðulaust að senda þá spurningu sem mér var kynnt af nefndarritara til Lagastofnunar. Í mínum huga snerist orðsending mín til þín um efni fyrirspurnarinnar. Að mínu mati ræður úrslitum hvaða atriði það eru sem þarf að upplýsa nánar. Spurningunni, sem mér var kynnt, er auðvelt að svara innan veggja Alþingis. Jafnframt minni ég á að ég sagðist reiðubúinn að ræða málið frekar.`` Ég lét gott heita í bili og lauk nú bréfaskriftum okkar hv. þm. Ég ætla ekki að eyða tíma í að rifja það upp að mér barst í hendur afrit af bréfi Björns Þ. Guðmundssonar, prófessors við Háskóla Íslands, til forseta Alþingis, frú Salome Þorkelsdóttur, dags. 15. des. Mér barst það í hendur í byrjun fundar í gær, afrit af því bréfi --- og það kynnti ég hér undir umræðum um þingsköp því ég taldi að það ætti erindi inn í málið í framhaldi af því --- þar sem hann segir, með leyfi forseta: ,,Fyrir Alþingi liggur frv. til laga um staðfestingu á samningnum um EES. Þetta frv. er formlega, eins og hvert annað lagafrumvarp, borið upp á Alþingi og lýtur aðeins íslenskum lögum. Fyrir alþingismönnum liggur því eins og endranær lagatexti, sem þeir samþykkja sem lög frá Alþingi eða synja, eins og hann liggur fyrir, nema honum sé breytt samkvæmt þeim reglum sem þar um gilda og þarf ekki að tíunda. Sé lagatextanum hins vegar breytt er hann svo breyttur borinn upp til samþykkis eða synjunar. Nú hefur eitt EFTA-landanna, Sviss, sem lagatextinn tekur til, fellt samninginn í þjóðaratkvæðagreiðslu. Lagatextinn samkvæmt því frv. sem nú liggur fyrir Alþingi er því ekki í samræmi við raunveruleikann. Af því leiðir, að mínu viti, að íslensk lög leyfa ekki að lagafrumvarpið verði afgreitt frá Alþingi í óbreyttri mynd, hvorki með samþykki eða synjun. Því leyfi ég mér að skrifa yður þetta bréf, hæstv. forseti, að aldrei má það verða að Alþingi gleymi eigin lögum í hita leiks. Ég er að sjálfsögðu reiðubúinn að gera nánari grein fyrir máli mínu, verði þess óskað. Virðingarfyllst, Björn Þ. Guðmundsson. Afrit til formanna allra þingflokka.`` Þetta bréf kynnti ég hér --- eða þetta afrit af bréfi --- og urðu um það umræður í gær sem ég ætla ekki að rekja. Ég krafðist fundar í utanrmn. og óskaði eftir því að Björn Þ. Guðmundsson yrði kvaddur á fundinn. Áður en að fundurinn hófst, sem ég þakka fyrir að hv. formaður féllst á að halda, kvað forseti upp úrskurð að málið væri þingtækt að hennar mati, þ.e. taldi fram að það væri borið fram af þingmanni, frumvarpið væri með lagasniði, frumvarpið væri ekki um breytingar á stjórnarskrá og lagt fram á tilsettum tíma. Þetta var meginefni úrskurðarins. Í þennan úrskurð fannst mér þó vanta aðalatriðið, það var ekki tekið fram að það yrði að vera einhver heil brú í þessum lagatexta eða í málatilbúnaðinum. Mér fannst sem sagt vanta heilbrigða skynsemi í málið. Björn Þ. Guðmundsson prófessor mætti á fundi utanrmn., ítrekaði afstöðu sína og færði frekari rök fyrir henni. Það virkaði þannig á mig að ég varð enn þá sannfærðari um að hér er ekki um þingtækt mál að ræða og ekki formlega rétt að afgreiða það. Og Alþingi setur niður við að standa svona að lagasetningu. Á þeim fundi neitaði hv. formaður því formlega, hv. 3. þm. Reykv., Björn Bjarnason, að leita til Lagastofnunar. Þá átti ég ekki eftir nema eitt ráð sem ég tel að hægt sé að grípa til í þessari stöðu. Ég hef sent Lagastofnun Háskólans bréf sem ég vil kynna hér, með leyfi forseta: ,,Lagastofnun Háskóla Íslands, Reykjavík. 15. des. 1992. Málefni: Frumvarp til laga um Evrópska efnahagssvæðið. Fyrir Alþingi liggur nú eins og kunnugt er ofangreint frumvarp. Að því mun vera stefnt að afgreiða málið á næstu dögum sem lög frá Alþingi. Þó er ljóst að málinu verður að breyta eftir þá ákvörðun Svisslendinga að taka ekki þátt í fyrirhuguðu efnahagssvæði. Þingflokkur framsóknarmanna vill leita álits Lagastofnunar Háskóla Íslands á því hvort það samræmist íslenskum lögum eða íslenskri lagavenju að afgreiða sem lög mál sem við afgreiðslu liggur ekki fyrir í endanlegri mynd. Ekki er heldur vitað hver endanleg gerð málsins verður. Þingflokkurinn væntir þess að fá svar svo fljótt sem frekast er unnt. Virðingarfyllst, Páll Pétursson.`` Þetta er bréfið sem ég hef sent Lagastofnun. Ég hefði miklu, miklu fremur kosið að þetta mál hefði verið sent í nafni utanrmn. heldur en í nafni þingflokks framsóknarmanna. Ég hefði talið það öruggara og líklegra til skjótra viðbragða í Lagastofnuninni ef utanrmn. hefði sent þetta bréf. En það fékkst ekki gert og því varð ég að grípa til þessa ráðs og þingflokkur minn. Þetta segi ég hér vegna þess að ég tel að hér sé dæmi um óeðlileg vinnubrögð. Ég minnist þess ekki í því nefndarstarfi sem ég hef unnið hér á Alþingi, líklega síðan 1974 að neitað hafi verið formlega um beiðni um upplýsingar um mál, eða álits á álitaefni svo að öllu sé til skila haldið, fyrr en nú. Mér þykir fyrir þessu því að ég tel að fram að þessum tíma hafi hv. 3. Reykv. stjórnað utanrmn. vel, óaðfinnanlega. Hann hefur mikla skapsmuni og ákveðinn vilja en hann hefur sýnt okkur nefndarmönnum lipurð og sanngirni í hvívetna eftir að hann settist í formannsstól, fram að þessu. Ég veit það að hv. 4. þm. Reykv., sem lengi var formaður utanrmn., hefði aldrei látið þetta henda sig, jafnvel þó að hann hefði verið að fjalla um mál sem honum hefði verið hjartans mál og baráttumál, þá hefði hann ekki látið það henda sig að neita minni hluta --- nú tek ég það fram að ég var ekki einn í utanrmn. um það að setja þessa ósk fram --- allir stjórnarandstæðingarnir í nefndinni studdu þá hugmynd mína að leita til Lagastofnunar. Ég tel að þetta séu ekki viðeigandi vinnubrögð og ég deili á þau. Reyndar er rekið á eftir þessu máli með óeðlilegu offorsi. Og það hefur verið gengið svo langt að hér í skúmaskotum eru menn að reyna að gera lítið úr dr. Birni Þ. Guðmundssyni prófessor. Sumir af stjórnarliðum eru að kasta á milli sín lítilsvirðandi athugasemdum um hann, sem draga í efa lögfræðiþekkingu hans, reyna að gera tortryggilegar þær ályktanir sem hann dregur. Það er gengið svo langt að það er vitnað til og gengur hér í ljósriti milli manna spauggrein sem prófessorinn hafði látið frá sér fara í Úlfljóti, tímariti laganema. Þessi grein er skrifuð undir nafni og er öllum ljóst að þarna er um spaug að ræða. Greinin heitir ,,Ný námsskrá fyrir lagadeild`` og er uppsetning á því hvernig námsskrá lagadeildar gæti litið út ef sparnaðarhnífur ríkisstjórnarinnar héldi áfram að rista. Þetta er náttúrlega augljóslega sett fram sem spaug. Þetta eru sumir forustumenn Sjálfstfl. að reyna að nota sem einhverja hneykslunarhellu. Ég hygg að hæstv. forsrh., sem er virkilega skemmtilegur maður og góður spaugari, hafi aldrei risið hærra á ferli sínum eða verið í meira dálæti hjá þjóð sinni heldur en þegar hann var einn af þremur góðum spaugurum sem stóðu fyrir Útvarpi Matthildi hér um árið. Ég er alveg viss um það að a.m.k. eins og ferill hans hefur verið undanfarið á hann ekki eftir að komast þar aftur með tærnar þar sem hann hafði hælana þá. Þó efast ég um það að hann vildi núna láta taka allt það sem hann sagði þá í spaugi sem alvöru. Síðan er það líka mælt til ámælis prófessor Birni að þessarar ritsmíðar hans, þó lítil sé og ekki beint merkileg, er getið í efnisyfirliti í tímariti lögfræðinga. Svona vinnubrögð finnast mér ámælisverð og því hef ég orð á þessu að ég hef áhyggjur af því pólitíska umhverfi sem er að skapast í kringum okkur með þessum vinnubrögðum. Frú forseti.  að mér þykir fremstur af forsetunum, veita gleggsta og skynsamlegasta úrskurði og vera samvinnuliprastur við okkur þingmenn og ég fagna því sérstaklega að hann skuli vera kominn í þennan stól og hlýði hér á mál mitt. Mér er sérstök ánægja að tala hér þegar hann er í forsetastóli og tel mér það heiður. Eins og ég sagði áðan, herra forseti, þá er hér um að ræða afdrifaríkasta mál vorra daga, þ.e. vorra þingdaga sem hér sitjum nú og ég get ekki hugsað mér nema eitt mál sem gæti komið á dagskrá þingsins og við getum búist við að komi hér áður en við hættum sem erum nú, þ.e. innganga Íslands í Evrópubandalagið sem, ef svo fer fram sem horfir, verður hugsanlega til meðferðar á næsta kjörtímabili. Þetta mál er stórt í eðli sínu. Það kemur til með að hafa áhrif á framtíð hvers einasta Íslendings og líka þeirra sem ekki eru fæddir, líka þeirra barna sem nú eru í móðurkviði og hæstv. heilbrrh. er sérstaklega að sinna þessa dagana, líka þeirra sem ekki eru getin enn þá. Þó að hæstv. heilbrrh. hafi nú lagt til að heilbrigðar konur á besta aldri hætti að eiga börn, þá vona ég að fjölgun verði jafnvel þó það verði ekki á elliheimilunum eins og hæstv. heilbrrh. virðist stefna að. Ég hef eins og ég sagði áðan reynt að forðast upphrópanir um þetta mál og ég hef lagt mikla vinnu í að reyna að kynna mér það og reyni að gera það fordómalaust. Raunar er maður aldrei fordómalaus, en ég hef reynt að gera það með opnum huga. Ég hef reynt að greina þá kosti sem í þessari samningsgerð kynnu að felast fyrir okkur Íslendinga. Ég hef líka reynt að gera mér grein fyrir þeim hættum sem í samningnum felast og greint frá þeim, svo og þeim göllum sem ég hef tekið eftir. Ég hef ekki verið með neina fordóma. Ég hef ekki verið með neinar hallelújaupphrópanir. Ég hef reynt að hafa augun opin. Hér kom fram í gær í einni ræðu að málflutningur sumra andstæðinga samningsins hefði verið öfgafullur. Ég get tekið undir það en ég vil líka taka það fram að málflutningur margra stuðningsmanna samningsins hefur verið ekki síður öfgafullur og jafnvel hávaðasamari og öfgafyllri heldur en hinna. Samningurinn er gerður fyrst og fremst í því skyni að treysta afkomu sjávarútvegsins, þ.e það var hugmyndin að gerð þessa samnings. Við skulum aðeins líta á það, herra forseti, hvernig það hefur tekist. Sjávarútvegshluti þessa samnings innifelur vafalítið einhvern fjárhagslegan ábata fyrir sumar greinar sjávarútvegsins. Það er felldur niður tollur á saltfiski þar sem við höfum búið með 18% toll á hluta af saltfiskútflutningi okkar. Það er felldur niður tollur á ferskum flökum, þ.e. dálítið annarri aðferð við að flytja fiskinn út óunninn og lítils háttar aðrar tollalækkanir. Svo hafa menn farið að reikna hvað þetta er nú mikill gróði og þeir hafa tekið útflutninginn eins og hann er og hefur verið á síðasta ári, reiknað hvað tollurinn var mikill á þeim útflutningi, þ.e. hverju tollaniðurfellingin næmi og sagt: Húrra, við eigum þennan toll. Tollaniðurfellingin er okkar gróði. Þetta er nú ekki aldeilis rétt. Til þess að tollalækkunin kæmi öll í vasa Íslendinga þyrfti í fyrsta lagi að vera fast verð, þá þyrfti að vera fríverslun með fiskinn. Nú geta Evrópuþjóðir breytt verði á fiski og gera það á sínum markaði með niðurgreiðslum, útgerðarstyrkjum og þetta er þrælrotið kerfi og með engu móti hægt að líta svo á að svo fari. Þar að auki, þó að hæstv. utanrrh. hafi ekki haft orð á því eða talsmenn ríkisstjórnarinnar, að þegar tollur er lækkaður, þá kemur hann ekki allur í vasa þess sem selur. Neytendur heimta að fá sinn hlut af tollinum. Ef Íslendingar lækka toll á aðkeyptri vöru, þá ætlast Íslendingar til þess að hún lækki í verði. Þeir eru ekki tilbúnir að borga sama verð og áður þó að ekki sé greitt af henni gjald til ríkisins. Þeir ætlast til þess að fá vöruna á lægra verði. Fyrirmaður í sjávarútvegi hefur slegið á það að taka mætti þessa tollalækkun og helminga hana, þ.e. helmingurinn kynni að skila sér í vasa Íslendinga. Ég er ekkert viss um að það sé helmingurinn en það er áreiðanlega ekki meira en helmingurinn. Og hvað er það þá orðið í krónum og aurum? Setjum svo að heildartollalækkunin hafi verið 1.900 millj. Þá er hún komin niður fyrir --- ja, þetta er svona eins og hálft hús sem Davíð Oddsson er að byggja þegar hann er að byggja um sig minnismerki sem borgarstjóri. Þetta er svona eins og hálf Perlan eða ekki eins og hálf Perlan, þetta er bara partur af Perlunni, þessi fjármunagróði Íslendinga. Út af fyrir sig væri svo sem allt í lagi að fá nýbyggingar hér á landi. Ég held að við höfum ekkert að gera með fleiri perlur en þarna er ekki um neinar gífurlegar fjárhæðir að ræða. Þetta eru bara vasapeningar hjá Davíð Oddssyni, svona framkvæmdir hjá Reykjavíkurborg. Að vísu verður byggingin Perlan dýr á endanum því að reksturinn er óskaplegur ómagi á skattgreiðendum í Reykjavík og kemur til með að verða, þ.e. þeim sem kaupa heitt vatn í Reykavík. Því tók ég þetta dæmi að ég veit að hæstv. forsrh. veit hvar Perlan er og ef hann mætti vera að því að hlýða á mál mitt. Ég er ekkert að óska eftir því að hæstv. forsrh. verði sóttur vegna þess að hér er staddur í salnum formaður utanmrn., hv. 3. þm. Reykv. Björn Bjarnason, og fyrir mér eru þeir eitt. Og ég veit að hv. 3. þm. Reykv. kemur athugasemdum mínum á framfæri við hæstv. forsrh. og svarar fyrir hann eftir því sem á þarf að halda. Ég býst við að hann svari betur fyrir hæstv. forsrh. heldur en ef forsrh. gerði það sjálfur og verði málefnalegri í sínum svörum þannig að ég læt mér það alveg nægja að hann sé hér í salnum. Þarna er sem sagt ekki um stórar fjárhæðir að ræða. Það gæti verið um nokkrar fjárhæðir að ræða en ekki stórar og ekki neitt svipað því sem fylgismenn samningsins eru að vona. Þeir eru að spá í það að fersk flök eða flakavinnsla kunni að verða stórkostlegur atvinnuvegur hér á Íslandi og sé óskaplega gott að fella niður tollinn af þeim. Auðvitað verða þau flutt utan. Þetta eru verkefni fyrir nokkrar Baader-vélar og ég hef enga trú á því að sú þróun í fiskiðnaði, sem menn eru að láta sig dreyma um eða reyna að gylla hver fyrir öðrum að muni verða, sé nein staðreynd. Ég hef bara enga trú á því og ég óttast það að reynslan sanni að ég hafi rétt fyrir mér í þessu efni eins og ég hafði t.d. í Blöndumálinu á sínum tíma þegar ég taldi óþarfa að byggja Blönduvirkjun á þeim tíma sem gert var. Þá máttu menn ekki heyra á það minnst og töldu að þetta yrði mikið gróðafyrirtæki. Reynslan hefur sannað að ég hafði rétt fyrir mér sem mér reyndar þykir miður vegna þess að það er þjóðarbúinu dýrt að hafa gert þessa skyssu þrátt fyrir aðvaranir mínar. En út á hvað fáum við svo þessar tollalækkanir sem við erum út af fyrir sig ánægðir með jafnvel þó þær séu litlar? Hverju verði þurfum við að kaupa þær? Við kaupum þær með því að veita Evrópubandalaginu aðgang að íslenskri landhelgi. Það er það sem við gerum. Það er alveg sama hvernig við setjum þetta mál upp. Hv. 1. þm. Austurl. rakti það í ágætri ræðu hér í gær hversu fáránlegur sá verðsamanburður er sem menn hafa verið að gera á 30.000 tonnum af loðnu og 3.000 tonnum af karfa. Niðurstaða hv. 1. þm. Austurl., sem ég tel að hafi meira vit á sjávarútvegsmálum en núv. ríkisstjórn samanlögð, var sú að það væri helmingsmunur. Þó tók sjútvrh. það ekki með í reikninga sína að það væri ekkert víst að við þyrftum á þessari loðnu að halda. Þessi loðna er nefnilega pappírsfiskur. Samningurinn er í hnotskurn sá að Evrópubandalagið fær að koma með 18 frystitogara, sem í Evrópubandalaginu eru kölluð verksmiðjuskip þó í samningnum sé bannað að hafa þau verksmiðjuskip og á Íslandi séu frystitogarar ekki taldir verksmiðjuskip, þá eru þeir taldir það annars staðar. 18 verksmiðjuskip fá leyfi til að veiða á Íslandsmiðum. Á þessu ári að vísu ekki nema 3.000 tonn af karfa fyrir loðnu sem við e.t.v. ekki veiðum og mestar líkur til að við þurfum ekkert á að halda, þ.e. ef ástand er eins og venjulega. Loðnan þarna er pappírsfiskur. Evrópubandalagið gerði það að ófrávíkjanlegu skilyrði að gerður yrði samningur um þessi 3.000 tonn af karfa, þ.e. um það að við opnuðum landhelgina, ef á annað borð ætti að verða af samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ekki bara fyrir okkur, heldur var þetta aðgangseyrir allra EFTA-ríkjanna að Evrópsku efnahagssvæði að Íslendingar opnuðu landhelgina. Hún er að vísu ekki opnuð nema í hálfa gátt eða kannski ekki nema til þess að reka þar inn fingur í fyrstu lotu en um magnið er bara talað árið 1993. Síðan undirgöngumst við það að standa í þrefi við þá og reiptogi um auknar heimildir karfa eða hvað annað sem þeim kann að detta í hug að vilja fiska hér í framtíðinni, a.m.k. til næstu 10 ára samkvæmt þeim samningum sem hér liggja fyrir. Það eru að vísu loðin og óljós ákvæði, sem áttu að vera dúsa fyrir hæstv. sjútvrh., sem drengilega hafði þó reynt að koma því viti sem mögulegt var í þessa samningagerð þegar hann loksins kom að henni, þ.e. að það kæmi fiskur fyrir fisk. Utanrrh. féllst ekki á þann málflutning nema bara í orði í nokkra daga og bakkaði síðan strax. Það var augljóst af ummælum hans í utanrmn. að hann vildi vinna allt til að ná þessum samningi og bakkaði ekki hæstv. sjútvrh. upp með þá sjálfsögðu kröfu að fá fisk fyrir fisk. Það er sett inn loðin klásúla um endurskoðun ef af líffræðilegum ástæðum verði brestur á annarri tegundinni. Það er ekkert hald í því. Það væri alveg sama þó þessi tilvitnun væri ekki í samningnum. Herra forseti. Ég hef dvalið dálítið við sjávarútveginn. En það er fleira. Það er að vísu tekið fram í þessari samningagerð að lög sem við höfum nú um eignarhald Íslendinga á útgerð og frumfiskvinnslu megi standa. Það er tekið fram. Hins vegar er ekkert tekið fram um það að við megum setja ný lög og harðari og þau megi standa. Hins vegar höfum við fullvinnslu aflans og hún er ekki ,,príoriteruð`` fyrir Íslendinga og óbein eignaraðild útlendinga að útgerðarfyrirtækjum er ekki bönnuð. T.d. má olíufélag að hluta til í útlendri eigu eiga hér í útgerð samkvæmt þeim skilningi sem menn hafa lagt í hlutina. Ég vil bæta því við að meira að segja innan ríkisstjórnarinnar, hjá hæstv. fjmrh. t.d., hafa komið fram sterkar kröfur um að breyta því skipulagi sem við höfum nú og fá erlent fjármagn og erlenda aðila inn í útgerð á Íslandi og fiskvinnslu. Nú veit ég ekki hvort hæstv. fjmrh. fær einhvern tímann að ráða einhverju í þessari ríkisstjórn, en ég vona að hann fái ekki að ráða þessu. Fyrirsjáanlega færist eignarhald á útgerð og fiskvinnslu að einhverju leyti í hendur útlendinga hvað sem í samningnum stendur. Ég hafði hugsað mér að tala allnokkurt mál um landbúnað og landbúnaðarþátt samningsins. Ég verð að spara það vegna þess að hæstv. utanrrh. er fjarstaddur, en því miður er sá þáttur ekki kræsilegur. Ég tel að utanrrh. hafi ekki gætt hagsmuna íslensks landbúnaðar og Íslendinga við þessa samningagerð. Þvert á móti. Hann hefur hins vegar unnið að því að koma í framkvæmd landbúnaðarstefnu Alþfl. sem ekki hefur haft, að hans mati, nægan hljómgrunn á hinu háa Alþingi. Alþfl. hefur ekki komið fram landbúnaðarstefnu sinni en þeir sigrar sem þeim hefur ekki tekist að vinna hér heima, þ.e. að auka innflutning hefðbundinna búvara, er Alþfl. að takast í gegnum EES-samninginn og GATT. Að vísu komast þeir ekki alla leið í þessari lotu, en allt of langt. Samkvæmt þessu verður um talsvert aukinn innflutning búvara að ræða. Það skiptir engu máli hvaða álitsgerðir starfsmenn utanrrh. kunna að gefa þegar hann býður þeim svo. Það er kunnugt að annar skilningur ríkir á tiltekinni bókun í a.m.k. sumum Evrópubandalagsríkjunum og úr því fæst ekki skorið, eins og hæstv. viðskrh. lýsti skilmerkilega í umræðum utan dagskrár á sl. vori, fyrr en fyrir viðeigandi dómstól úti í Evrópu hvort túlkun utanrrn. stenst eða túlkun tiltekinna Evrópuríkja. Ég fullyrði að hagsmuna landbúnaðarins hafi ekki verið gætt. Hér er opnað fyrir verulegan innflutning landbúnaðarvara og því meira að segja lýst yfir í einni grein samningsins að stefnt sé að auknum viðskiptum með landbúnaðarafurðir, þ.e. við verðum að hlíta því að þurfa að ganga til árlegra samninga, eða hvort það var annað hvort ár, um að auka innflutning landbúnaðarvara. Ég ætla að spara mér að tala um GATT, sem freistandi hefði verið að gera í framhjáhlaupi, vegna þess að hæstv. utanrrh. er ekki viðstaddur og eins og ég tók fram fyrr í dag mun ég taka tíma í að ræða síðar í þessari umræðu þegar ráðherrann er kominn heim. Landbúnaðinum er í þessum samningi sköpuð veruleg hætta og fjárhagstjón og er þó ekki á bætandi eins og staða landbúnaðarins er orðin. Ég er ekki að kenna núv. ríkisstjórn um það allt. Hún hefur að vísu lagt sitt af mörkum og nú seinast í fjárlagafrv. með því að skera meira niður til landbúnaðarins en nokkurs annars í þjóðfélaginu og vill þó skera meira, þ.e. sumir ráðherrarnir. Blóðþorstinn er ógurlegur. Frá síðustu fjárlögum er skorið niður til þessarar atvinnugreinar á fimmta milljarð og sviknir samningar á bændum. Undirskrifaðir samningar sem ríkisstjórnin hefur gert við bændur eru sviknir. Ég ætla að spara mér það til fjárlagaumræðunnar að rekja hvernig það mál er vaxið. Hvað varðar iðnaðinn, þá breytir þessi samningur sáralitlu og skiptir engu máli hvað iðnrekendur segja. Þessi samningur í sjálfu sér breytir ekki neinu að því leyti til að iðnaðurinn hefur haft tollfrjálsan aðgang að mörkuðum Vestur-Evrópu síðan 1972 þegar EFTA-samningurinn var gerður. EFTA-samningurinn var gerður kannski fyrst og fremst til þess að efla íslenskan iðnað. Íslenskur iðnaður taldi sig þá þurfa meira frelsi. Ég var ungur þingmaður 1974 þegar við héldum iðnstefnu mikla á Sauðárkróki. Það var ein af fyrstu ráðstefnum sem ég fór á sem þingmaður og mér er hún sérstaklega minnisstæð því ég var svo bjartsýnn og menn voru svo bjartsýnir. Þar átti aldeilis að nota tækifærin. Heimurinn var ekki orðinn nema eins og hálft kálfskinn eftir að menn höfðu fengið meginlandið galopið fyrir sér og þá var töluverður iðnaður í Norðurlandskjördæmi vestra. Við fórum meira að segja til Hofsóss og skoðuðum blómlegt hljóðkútaverkstæði sem var rekið af sérstakri umhyggju og miklu dugnaði og hefur reyndar verið rekið alla tíð. Flest hin iðnfyrirtækin sem við skoðuðum á Sauðárkróki hafa verið að dragast upp vegna þess að þau hafa ekki þolað samkeppnina sem frelsið færði þeim. Norðurlandskjördæmi vestra er ekki nein undantekning í þessu sambandi. Við höfðum blómlegan húsgagnaiðnað í landinu. Frelsið drap hann. Nú sitjum við í innfluttum stólum. Meira að segja á Alþingi sitjum við í innfluttum stólum. Við göngum í útlendum fötum því við erum búin að rústa fataiðnaðinn. Við siglum á skipum sem búin eru til í Póllandi og Noregi, niðurgreidd af Pólverjum og Norðmönnum. Sum eru bara dregin frá Póllandi til Noregs til þess að dubba þau þar upp og gera þau nógu fín fyrir okkur. Svona mætti lengi telja. Ullariðnaðurinn berst í bökkum, ekki dugði honum frelsið. Staða iðnaðarins breytist sáralítið við þetta. Þau tækifæri sem menn sjá eru fyrst og fremst í því að Íslendingar lagi til heima hjá sér og létti gjöldum af iðnaðinum, sem að vísu var líka forsenda að gert yrði 1972 en hefur ekki verið gert. Þetta eru allt saman gyllivonir. Iðnaðurinn kemur til með að eiga í basli. Það er að vísu undanskilið í þessum samningi að skipaiðnaðurinn íslenski þarf ekki að vænta sér neins af þessum samningi, enda hafa forráðamenn skipaiðnaðarins ekki verið háværir um hagræðið af samningnum. Hvað varðar verslun á Íslandi þá liggur það í augum uppi að hún færist að einhverju leyti í hendur útlendinga. Það tel ég vera óheppilegt vegna þess að ég tel að Íslendingar eigi að reka verslunina fyrir sig sjálfa. Það var mikið undirstöðuspor í framfarasókn Íslendinga og sjálfstæðisbaráttu þegar þeir tóku verslunina í eigin hendur. Ég tel að það henti vel að Íslendingar annist verslun á Íslandi fremur en erlendar verslanakeðjur. Það getur vel verið að það megi skipuleggja verslunina betur en gert er. Mér þykir t.d. ofrausn að heildsalarnir skuli vera nærri jafnmargir og smásalarnir í Reykjavík. A.m.k. eru þeir litlu færri en smásalarnir. Það held ég að sé ofrausn. En við þennan atvinnuveg vinnur fjöldi fólks og hagsmunir þess eru settir í ákveðinn vanda með þessum samningi. Fyrir utan það, og það á reyndar við um aðra hluti þessa samnings, að það er heilmikill dulinn kostnaður sem menn gera sér ekki grein fyrir enn hver verði vegna ákvæða sem í samningnum eru. Þessi samningur bindur okkur nefnilega fjárhagsbyrðar. Það er ekki bara inntektin. Við höfum líka útgjaldavon. Frelsi í fjármagnsflutningum getur orðið okkur til eflingar en það er álitamál. Það getur líka verið okkur hættulegt. Hv. 7. þm. Reykn. tók dæmi af því í ágætri ræðu sinni í fyrrakvöld hvort menn teldu líklegra að Deutsche Bank keypti Landsbankann eða Landsbankinn keypti Deutsche Bank. Ég held það væri óheppilegt fyrir okkur að Deutsche Bank keypti Landsbankann. Ég tel heppilegra að Íslendingar eigi sína banka og reki þá sjálfir, jafnvel þó að kannski mætti bæta rekstur þeirra. Vextir mundu hugsanlega lækka eitthvað í bili. Það gæti orðið eitthvert innstreymi fjármagns utan að frá í sambandi við fjármagnsfrelsið. Það gæti líka orðið útstreymi. Það er rétt að vekja athygli á því að ef fjármálastofnanir af EES-svæðinu setja hér upp útibú eða starfsemi þá heyrir hún ekki undir hið íslenska bankaeftirlit. Hún kemur til með að heyra undir bankaeftirlit heimaþjóðarinnar og Íslendingar geta ekkert fylgst með hvað gerist þar. Frjáls för launafólks. Á henni eru líka tvær hliðar. Það er að sjálfsögðu gott fyrir okkur að geta farið um Evrópska efnahagssvæðið og fengið þar vinnu ef hana er að fá. Það er reyndar eitt af keyrunum á þessum samningi að allstór hópur manna, ágætra vel menntaðra Íslendinga, hugsar sér að fá vinnu við þetta bákn sem verið er að setja upp og þeir eru aldeilis ekki að draga úr. Ég nefndi áðan kunnan krata og ráðuneytisstjóra sem búinn er að fá þar starf, sem að vísu er í lausu lofti eftir að Sviss gekk úr skaftinu, en mér er sagt að launakjörin séu 800 þús. á mánuði skattfrjáls. Ég vona að hæstv. viðskrh. leiðrétti ef ég fer með rangt mál og segi okkur hvað launin eru og hvernig þau eru sköttuð. Það er ekkert óeðlilegt að hann sé ánægður með þennan samning. Það er heldur ekkert óeðlilegt að einn aðstoðarmaður ráðherra, fyrrv. félagi okkar og þingbróðir, sem hefur fengið starf úti í Brussel, vel launað starf, sé áfram um að þessi samningur verði samþykktur. Það er töluverður hópur af Íslendingum kominn út, töluverður hópur á förum og los á mörgum sem lifa í voninni. Þeir eru ánægðir með þennan samning. En það er líka önnur hlið á málinu. Við erum að gerast aðilar að efnahagssvæði þar sem atvinnuleysið er fast 10% og er sums staðar komið upp í 17%. Við höfum ekki búið við það atvinnuleysi. Ríkisstjórnin hefur að vísu gengið hart fram í því að auka atvinnuleysi á Íslandi með ýmsum ráðstöfunum sínum en við erum þó blessunarlega lausir við þær hörmungar sem fólk annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu býr við í þessu efni. Fyrir norðan er það svo að vatnið leitar undan brekkunni og ég hygg að það gildi eitthvað svipað lögmál um fólkið á Evrópska efnahagssvæðinu að það leiti fremur þangað sem vinnu er að fá og þar með séu líkur til að atvinnuleysi aukist hér fremur en hitt af þessu. Iðnaðinum og atvinnulífinu kann að verða það til þæginda að fá erlent vinnuafl til starfa sem er tilbúið að vinna hér á strípuðum töxtum fremur en þurfa að vera að yfirborga Íslendinga. Þetta atriði hefði maður getað ímyndað sér að þeir kratar sem stýrt hafa Alþýðusambandi Íslands kynnu að reka hornin í. Það hafa þeir ekki gert, enda eru þessir kratar, eins og fram kom í gærkvöldi, miklir alþjóðahyggjumenn. Afstaða sumra forustumanna Alþýðusambandsins hefur verið mér óskiljanleg. Kennarafélag Íslands kom á fund utanrmn. og lagði þar fram athyglisverð gögn og greindi frá hvernig þessi frjálsi vinnumarkaður kynni að þróast. Ég er hér með bréf frá Kennarasambandi Íslands til utanrmn. Ég ætla ekki, herra forseti, að lesa það allt saman. Mig langar til að vitna í tvær, þrjár línur í niðurlaginu. Þar segir: ,,Kennarasambandið er ekki reiðubúið til að fórna eða draga úr þeim réttindum sem áunnist hafa og telur það verkefni sitt að sækja enn frekari rétt félagsmönnum sínum til handa í kjarasamningum á komandi árum. Valdi aðild að Evrópsku efnahagssvæði því að réttarstaða launafólks og/eða stéttarfélaga versni eða skerðist fer það í bága við grundvallaratriði kjarastefnu Kennarasambandsins. Í þessu efni þarf sérstaklega að huga að réttindum á sviði almannatrygginga, lífeyrisréttindum, aðbúnaði og hollustuháttum á vinnustöðum, skylduaðild að stéttarfélögum og forgangsréttarákvæðum kjarasamninga. Kennarasambandið mun ekki ljá máls á að afsala sér að hluta eða öllu leyti þeim réttindum sem eru í gildi hér á landi.`` Þetta finnst mér eðlileg afstaða verkalýðsfélags og nefni það hér sem dæmi um það hverjar ég tel líkurnar á að þróunin komi til með að verða. Það er rétt að láta þess getið líka að við verðum að taka við fólki. Við getum ekki haldið uppi sama standard eins og við höfum gert t.d. um menntun iðnaðarmanna. Iðnmenntun í Suður-Evrópu er með allt öðrum hætti en hér. Þar þurfa þeir ekki að vera í skóla nema örlítið eða kannski ekkert. Þeir þurfa að vinna eitthvað hjá meistara. Síðan fá þeir réttindi sem gilda á öllu Evrópska efnahagssvæðinu, geta komið hingað og unnið við hliðina á okkar iðnaðarmönnum sem hafa þurft að leggja á sig langt nám og dýrt. Þessir menn geta boðið vinnu sína fyrir lægri prísa. Það er alveg eins gott að menn geri sér grein fyrir þessu og láti það ekki koma sér á óvart þegar iðnaðarmenn með eitthvert pungapróf fara að koma hingað og þau eru fullgild á Íslandi. Atvinnustigið er sem sagt í óvissu og jafnvel í töluvert mikilli hættu. Menn hafa talað hér um menntun. Það væri nauðsynlegt fyrir okkur að fá aðgang að menntuninni í Evrópu. Það vill svo til að fyrrv. háskólarektor, dr. Sigmundur Guðbjarnason, var reyndar búinn að semja við 17 eða 18 háskóla í Evrópu um það að taka við Íslendingum. Hann var því búinn að tryggja þetta háskólamenntunarsvið ágætlega og það er okkur nauðsynlegt. Ég geri ekki lítið úr því. Það er okkur nauðsynlegt að halda dyrunum opnum og okkur væri mikill vandi á höndum ef við ættum ekki kost á því að sækja menntun til Evrópu á einhverjum skikkanlegum jafnréttisgrundvelli. Það væri okkur mikill háski. En að við þurfum að ganga í Evrópskt efnahagssvæði til þess er ekki rétt. Það er hægt að gera það með öðrum hætti. Það er reyndar hægt að sækja menntun víðar en til Evrópu þó að þær þjóðir séu skyldar okkur að menningu og við búum við menningu sem er ekki ósvipuð þeirra og að mörgu leyti eðlilegt og margt að sækja til þeirra. Ég hef það fyrir satt, og leiðrétti mig þá menn sem vita betur, að á undanförnum áratugum hafi ekki verið opnaðir nýir háskólar í Evrópubandalaginu. Það væri ágætt að fá þá nafngreinda ef einhver veit um háskóla sem opnaður hefur verið í Evrópubandalaginu sl. 10 árin. Ég get sagt frá einum háskóla sem hefur verið opnaður og er til mikilla þjóðþrifa í sínu þjóðfélagi í litlu landi sem þarf ekki að jafna sig við Evrópubandalagið. Það var opnaður háskóli á Akureyri fyrir skömmu síðan góðu heilli og er ég þakklátur öllum þeim sem hafa lagt því máli lið úr flestum flokkum. Gróska í háskólastarfi, sem er þó undirstaða framtíðarvelmegunar þjóða, hefur ekki verið sérstök í Vestur-Evrópu eftir því sem mér er tjáð af menntamönnum sem hafa miklu meira vit á háskólamenntun en ég. Gróska í því er miklu meiri bæði vestan hafs og eins í löndum sem fremst eru í austrinu. Menn hafa verið að tala um að út af norrænu samstarfi sé okkur nauðsynlegt að tengjast Evrópsku efnahagssvæði vegna þess að aðrar norrænar þjóðir séu ýmist komnar þangað eða á leiðinni þangað. Nú hef ég að vísu varið verulegum tíma í norrænt samstarf og efast um að mörgum hér inni sé ljósara gildi norræns samstarfs fyrir Íslendinga. En að ímynda sér að norrænt samstarf blómgist sérstaklega þó það flytjist til Brussel, og þangað er það komið. Þangað er norræna samstarfið á leiðinni og verður komið innan fárra ára. Nú mega menn á norrænum vettvangi ekki tala um eitt eða neitt nema það sem skeður í Brussel. Menn eru að búa sig undir að berjast saman undir einhverjum norrænum hugmyndum eða norrænum fána í Brussel og láta sér detta í hug að þeir nái frekar árangri ef þeir standa saman. Það getur vel verið og ég óska þeim velfarnaðar sem berjast þar undir norrænum fána, en það er náttúrlega fjarstæða að halda því fram að Íslendingar eigi að elta norrænar grannþjóðir til Brussel, að norrænt samstarf, þó mikilvægt sé, sé það mikils virði að fórnandi sé öðru sem er stærra og meira fyrir það að taka þátt í norrænu samstarfi. Hlálegast af öllu er þegar hæstv. utanrrh. heldur þessu fram, sem illu heilli er ekki viðlátinn hér og hefur fram að þessu gefið skít í allt norrænt samstarf. Fyrstu átök okkar, mín og hæstv. utanrrh., sem þá var ungur og upprennandi spútnikk í Alþfl., voru út af norrænu samstarfi sem hann taldi þá algerlega óferjandi og óalandi og fór um háðulegum orðum. Nú er hann að vitna í norrænt samstarf eins og það sé eitthvað fyrir okkur. Mér bara dauðbrá hvers konar sinnaskipti voru orðin á hæstv. ráðherra. Herra forseti. Við í utanrmn. höfum leitað umsagna fjöldamargra aðila. Ég er ákaflega ánægður yfir hve mann hafa brugðist vel við að koma til nefndarinnar og ræða við hana, reyna að gera okkur grein fyrir væntingum sínu og draumum, grun sínum eða þeim áhættum sem þeir hafa séð. Ég er þakklátur öllu því fólki sem mætt hefur á fundum utanrmn. Það er sannast sagna að margir forkólfar úr atvinnulífi hafa á fundum utanrmn. lagt áherslu á að við gerðumst aðilar að Evrópsku efnahagssvæði og talið það atvinnulífi landsins og þeim samtökum sem þeir hafa verið þá og þá í fyrirsvari fyrir til framdráttar. Margir hafa sagt: En það verður að gera mikið fyrir okkur hérna heima til þess að við séum samkeppnisfær. Það er sjálfsagst allt saman rétt hjá þeim. Ef þeir eiga að standast eða eiga nokkra von um að standast þá samkeppni sem opnast með Evrópsku efnahagssvæði, þá verður náttúrlega að gera lifandi ósköp mikið fyrir þá en ég er ekki viss um að það verði gert. Það sér ekki á að ríkisstjórnin sé að gera það. Ég held því að draumar þeirra séu ekki marktækir. Það er líka spurning í mínum huga hversu umsagnir sumra þeirra eru marktækar. Ég hef nefnilega orðið var við töluverðan pólitískan þrýsting. Það eru yfirleitt frammámenn í stjórnarflokkunum sem hafa komið á vettvang og veitt umsagnir sínar í utanrmn. Ég hef orðið var við töluverðar pólitískar hræringar þar sem menn hafa verið að ýta á sitt lið að greiða nú fyrir Evrópsku efnahagssvæði og ávíta menn af mikilli hörku ef þeir hafa verið að fetta fingur út í Evrópskt efnahagssvæði eða finna á því einhverja galla. Ég hef meira að segja í fórum mínum fax, eins og þeir kalla það, frá einum úr forustusveit annars stjórnarflokksins til tiltekins aðila sem hafði látið sér detta í hug að skrifa litla blaðagrein þar sem hann varaði við inngöngu Íslands í Evrópskt efnahagssvæði. Hann fékk samstundis og greinin kom út, sem var í litlu héraðsfréttablaði, bréf frá einum aðalpótentátanum í Sjálfstfl. þar sem hann fann að þessari grein hans. Maðurinn leit svo á að það væri verið að beita sig skoðanakúgun. Ég veit ekki hvort bréfritari hefur hugsað sér það. Í þessu bréfi er að vísu orðalag sem ég kann ekki við og hefði tekið óstinnt upp, bæði ef því hefði verið beint til mín persónulega og eins ummælum um tiltekna háttsetta persónu. Ég læt útrætt um það í bili. Ég tel að pólitískum þrýstingi hafi verið beitt á suma þessa menn. Á sama hátt og ég sting við fótum þegar ég hef lögfræðilegar álitsgerðir Björns Friðfinnssonar í höndum um verk hæstv. utanrrh., þá sting ég ofurlítið við fótum og það rís á mér eitthvert tortryggnishár þegar þessir menn ganga fram og vitna um nauðsyn þess að samþykkja samninginn um Evrópskt efnahagssvæði jafnvel eftir að hann var hættur að vera til. Spurningin er hins vegar sú og mér finnst kannski vera ein sú stærsta: Eigum við erindi í Evrópubandalagið? Ég fyrir mitt leyti er tilbúinn að svara þeirri spurningu á sama hátt og ég hef svarað henni á undanförnum árum. Ég tel að við eigum það ekki. Það er hins vegar ekki samdóma álit allra alþingismanna. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir var að gera gælur við það í ræðu sinni í gær að það væri kannski ekkert síður skynsamlegt að ganga bara í Evrópubandalagið heldur en í Evrópskt efnahagssvæði ef ég skildi hana rétt. Formaður fjárln. hefur gengið hart fram í því á opinberum vettvangi að fullyrða að við ættum að ganga í Evrópubandalagið. Svo er um fleiri forustumenn Alþfl. þó að þeir séu aðeins gætnari. Ég hef að vísu ekki heyrt þann menntaðasta þeirra, dr. Össur, leggja það til enn þá en hver veit. Báðir stjórnarflokkarnir eru orðnir holgrafnir af svona viðhorfum. Alls konar órar um það að við gætum átt eitthvert erindi þangað eru farnir að ná alla leið upp í forustuna. Við munum að þeirra mati einangrast ef við komumst ekki í samflot með þessum herrum. Við munum verða áhrifalausir ef við komumst ekki í evrópska efnahagssamvinnu. Ég held að það sé mikil fásinna að ímynda sér að við komum til með að hafa einhver stór áhrif þó við dinglum þarna sem aftasti liður í hundsskottinu. Það væri freistandi, herra forseti, að fara nokkrum orðum um þau áhrif sem á sveitarfélögin verða með þessari samningsgerð ef af verður. Ég er ekki viss um að mönnum sé það ljóst hversu gífurleg áhrif aðild að Evrópsku efnahagssvæði hefur bara á daglegan rekstur sveitarfélaganna í landinu og sérstaklega þeirra stærri. Það leggur þeim hindranir og skyldur á hendur sem ég er ekki viss um að forráðamenn sveitarfélaganna hafi almennt gert sér grein fyrir. Stærri útboð t.d. verða að bjóðast út á Evrópsku efnahagssvæði öllu, ekki bara á heimamarkaði. Sveitarfélögin geta ekki gaukað verkum að heimamönnum heldur verða þau að bjóða þau út á Evrópumarkaði. Danir ætluðu að byggja stórvirki, brú yfir Stórabelti. Þetta var mikið verk og dýrt og þeir hugsuðu sér að með því mundu þeir geta létt á atvinnuleysispressunni í Danmörku, sem er mjög mikil, og þeir hugsuðu gott til glóðarinnar. Þeir lögðu í mikla fjárfestingu og ætluðu að rétta við atvinnuástandið hjá sér. Þeir buðu verkið út og dönsk fyrirtækjasamsteypa tók verkið að sér. Bíðum við. Það kom náttúrlega samstundis kæra til Evrópubandalagsins. Danir væru að pukra út af fyrir sig og ætluðu sér að hygla sínum og það má ekki í Evrópubandalaginu. Dómur féll í málinu, danska fyrirtækið var dæmt úr leik. Verkið varð að bjóða út á öllu Evrópsku efnahagssvæði og þýskt fyrirtæki fékk verkið. Og þar eru ekki Danir að vinna. Það eru ekki Danir sem eru undirverktakar. Ég skal ekki segja að það séu ekki í kokkhúsinu einhverjar danskar píur, en kjarninn og arðurinn af framkvæmdinni fer til Þýskalands. Alveg það sama kemur til með að gilda um önnur aðildarlönd Evrópska efnahagssvæðisins. Ég sé reyndar ekki nema einn ljósan punkt í þessu sambandi. Hann er sá að íhaldinu er gersamlega ómögulegt að halda Reykjavíkurborg í heljargreipum sínum eftir að þetta er komið í gang. Þá getur ekki meiri hluti borgarstjórnar í Reykjavík gaukað arðvænum verkum að vildarmönnum sínum lengur. Það verður að bjóða stærri verkin út á Evrópsku efnahagssvæði. Það er bara tittlingaskítur sem þeir sem borga í kosningasjóðinn geta fengið. Þetta er eini kosturinn sem ég sé við þessa tilhögun. Ég tel að við Íslendingar eigum að reyna að kappkosta að vinna þau störf hér heima hjá okkur sem okkur er mögulegt. Sveitarfélögin verða líka fyrir verulegri hindrun við að hjálpa atvinnulífi í eigin sveitarfélagi. Setjum svo að steinullarverksmiðjan á Sauðárkróki, svo að ég taki dæmi sem ég þekki, lenti í vandræðum. Þar vinnur álitlegur hópur manna og rekstur verksmiðjunnar er mjög mikilvægur fyrir það bæjarfélag, Sauðárkrók. Setjum svo að bæjarstjórnin á Sauðárkróki vildi reyna að hjálpa þessu fyrirtæki í erfiðleikum, t.d. með því að veita því skattaívilnanir eða annað hagræði. Það yrði ekki heimilt vegna þess að þá væri samkeppnisstöðu fyrirtækisins raskað. Þá mundi það hafa fengið betri samkeppnisaðstöðu en tilfallandi fyrirtæki á Evrópska efnahagssvæðinu. Bæjarstjórn Sauðárkróks er óheimilt að hlaupa undir bagga. Verksmiðjan yrði að fá að velta. Þetta er frelsið. Svona mætti lengi telja. Hv. 7. þm. Reykn. greindi frá hvernig færi fyrir Áburðarverksmiðjunni. Áburðarverksmiðjan hefur ekki óskað eftir rammasamningi við Landsvirkjun nema til ársloka 1993. Áburðarverksmiðjan taldi að hún hefði ekki áhuga á lengri samningi en til árs miðað við það að allar hofur eru á að áburðarframleiðslan leggist niður og Áburðarverksmiðjan verði pökkunarstöð fyrir áburð með einhverri lítilli starfsemi. Járnblendiverksmiðjan á Grundartanga leitar eftir samningum við Landsvirkjun um verulegan afslátt á rafmagnsverði. Þeir járnblendiverksmiðjumenn hafa reyndar ekki verið duglegir að borga rafmagnsreikningana frá Landsvirkjun undanfarið í erfiðleikum sínum en það er önnur saga. Setjum svo að Landsvirkjun ákvæði að gefa Járnblendiverksmiðjunni rafmagn til þess að fleyta henni yfir tímabundna erfiðleika. Hvernig halda menn að samkeppnisstaða Járnblendiverksmiðjunnar yrði þá á mörkuðum Evrópska efnahagssvæðisins? Ég er hræddur um að það væri bannað. Það hefur reyndar verið þrefað í forstjóra Járnblendiverksmiðjunnar sem hefur orðið að standa fyrir máli sínu út í Brussel því nú þegar þykir einhverjum herrum í samkeppni við Járnblendiverksmiðjuna hún fá rafmagn fyrir óeðlilega lítið gjald frá fyrirtæki sem er að hálfu í eigu íslenska ríkisins og það er náttúrlega ekki heimilt í öllu frelsinu. Einn mikill galli á þessum málatilbúnaði öllum er sá að eignarréttur á landinu og auðlindum verður ekki einskorðaður við Íslendinga. Menn hafa verið að bralla við að setja upp girðingafrv. og hugmyndir um girðingar sem kynnu að geta tryggt íslenskt eignarhald á landinu og auðlindum þess. Því miður lítur ekki vel út með það. Því miður eru þau frv. sem hér hafa verið tekin til umræðu, reyndar ekki tekin til umræðu því þau liggja nú fyrir einungis á þingskjölum, ekki þess eðlis að þau séu líkleg til að fá lögfestingu. Í fyrsta lagi er frv. um breytingar á jarðalögum. Það er sjálfsagt gert í góðri meiningu og ég vil ekki lasta þá tilraun sem þar er gerð. En sá er galli á gjöf Njarðar að ef það nær fram að ganga í þeirri mynd sem það er þá gerir það jarðir verðlausar. Þá er í því eignaupptaka frá núverandi eigendum, þ.e. það hefur í för með sér að menn mega ekki selja jarðir nema nágrönnum sínum. Það leggur jafnar hindranir á Íslendinga og þar af leiðir að Íslendingum, t.d. fólki í Reykjavík, verður meinað samkvæmt frv. ef það verður að lögum, að kaupa jarðir. Ég hef samúð með hestamönnum í Reykjavík sem langar til að kaupa sér jarðir í dreifbýli og eiga þar unaðsreit. Ég vil að vísu halda landinu sem mest í landbúnaðarnotum eftir því sem við höfum markað og efnahagslegar kringumstæður til. En ég vil ekki gera hestamönnum í Reykjavík ómögulegt að eignast jarðir t.d. fyrir austan fjall, hvorki sumarbústaðalönd eða aðstöðu til að stunda sína hestamennsku. Ég hef í höndum álitsgerð sem er samin að beiðni dóms- og kirkjumrh. og landbrh. af þeim Ólafi Walter Stefánssyni, Stefáni Má Stefánssyni og Tryggva Gunnarssyni og gefin var út í júní 1992. Hún heitir Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið og fasteignir á Íslandi. Ég vil meina að þetta sé vönduð úttekt. Ég hef að vísu tekið með fyrirvara sumu sem úr ráðuneytunum hefur komið og það hefur komið fram fyrr í ræðu minni. En það sem hér er sett fram finnst mér vera skynsamlegt og skilmerkilegt. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,EES-samningurinn og þeir viðaukar sem honum fylgja heimila ekki að gerður sé munur á rétti íslenskra aðila og þeirra er nýta sér EES-réttindi til að eignast virkjunarrétt vatnsfalla og jarðhita hér á landi. Ljóst er því að framangreindum ákvæðum fjárfestingarlaga um virkjunarrétt verður að breyta vegna tilkomu samningsins en Ísland hefur þó frest til þess hvað varðar beina fjárfestingu til 1. jan. 1996.`` Síðan segir: ,,Kaupi erlendur aðili sem nýtur EES-réttar hér land fær hann eins og aðrir landeigendur eignarráð yfir þeim námum sem finnast þar í jörðu. Þannig gæti aðili sem nýtur EES-réttar almennt fest kaup á landi hér til að stofnsetja þar námuvinnslu á grundvelli stofnsetningarréttar.`` Ég ætla, herra forseti, ekki að lesa meira úr þessu riti. Ríkisstjórnin hefur vissulega haft uppi dálítla tilburði til þess að koma í veg fyrir þá þróun að útlendingar eignist hér auðlindir í stórum stíl eða jarðhita, vatnsréttindi eða landið sjálft. Eins og ég sagði áðan þá er sá galli á jarðalagafrv. að það gerir jarðirnar verðlitlar og hindrar Íslendinga í eðlilegum eignaskiptum á Íslandi. Þarna er eignaupptaka án þess að bætur komi fyrir sem ég tel að samrýmist ekki 67. gr. stjórnarskrárinnar. Í sumar var okkur iðnaðarnefndarmönnum kynnt frv. sem samið var í iðnrn. um eignarhald á auðæfum í jörðu. Það tók til náma, jarðefna hvers konar, olíu, gass, vatns, jarðhita og kalda vatnsins. Það skyldi lýst þjóðareign ef það var fyrir neðan 100 metra án þess að bætur kæmu fyrir. Ef menn vildu hins vegar nýta rétt sem væri neðan við 10 metra yrðu þeir að sækja um leyfi til iðnrn. til þess. Þá er betra að hafa ekki malarkrúsirnar of djúpar ef ekki má fara nema 10 metra niður í jörðina. Ákvæði þessa frv. voru augljóslega eignaupptaka vegna þess að landeigendur eiga jarðhitann undir jörðum sínum og hafa átt samkvæmt íslenskri réttarvenju. Bætur hafa komið fyrir ef þetta hefur verið gert upptækt. Þarna var hugmyndin að gera það upptækt bótalaust. Ég hef verið þeirrar skoðunar að við ættum að hafa ákvæði 67. gr. stjórnarskrár í heiðri og ekki taka eignir manna án þess að bætur kæmu fyrir. Þar af leiðandi hef ég verið á móti þjóðnýtingarfrv. af þessu tagi og hef hlotið talsvert ámæli t.d. frá hæstv. utanrrh. fyrir að ég væri að þrjóskast við að vernda eignarréttinn að þessu leyti. En það tek ég ekki nærri mér. Það kann að vera að ég geti ekki haldið lengur þeirri afstöðu minni. Það sé eina leiðin til að halda jarðhitanum í höndum Íslendinga að þjóðnýta hann eins og hann leggur sig. Ég vil leggja áherslu á að þetta tekur ekki bara til einhverra bænda sem einstöku herrar hafa heldur horn í síðu heldur tekur þetta líka til t.d. sveitarfélaga. Reykjavíkurborg á gífurlegan jarðhita í landareignum sínum t.d. Svo er með Sauðárkrók og reyndar fjöldamörg sveitarfélög á landinu. Þetta frv. hefur þeim sennilega þótt gallað og það var dregið til baka. Við stöndum alveg berskjaldaðir eins og stendur. Ég hef ekki trú á að jarðalagafrv. verði samþykkt í óbreyttri mynd vegna þeirra ágalla sem á því eru. Þetta frv. var dregið til baka en það kemur kannski einhvern tímann eitthvað í líkingu við það síðar. Ég er ekki að lýsa andstöðu við það. Það getur skeð að það sé nauðvörn að samþykkja það þegar þar að kemur. En ég er sammála þeim sem álitsgerðina sömdu að það er mjög torvelt að setja upp skynsamlegar girðingar sem eitthvert hald er í. Það vantar reyndar frv. um vatnsréttindi sem við höfum alla tíð í meðferð þessa máls lagt höfuðkapp á að kæmi fram. Það vantar frv. um vatnsréttindi. Vatnsréttindin eru í uppnámi. Þau eru að vísu í eigu á meðan ríkið heldur sínu einkaleyfi á að virkja. En um leið og einkavæðingin haslar sér völl í orkufyrirtækjunum þá eru vatnsréttindinn líka í uppnámi. Herra forseti. Ég vil endilega fara að ljúka máli mínu en mér finnst ég eiga margt ósagt. Ég er búinn að stytta þessa ræðu mjög mikið en á þó einn bút eftir. Einn höfðuðgallinn, sem ég sé þrátt fyrir marga stóra, á ingöngu í Evrópskt efnahagssvæði fyrir Íslendinga er að ég tel að það sé stórt skref inn í Evrópubandalagið. Ég er hér með ljósrit af blaðaskrifum hv. 3. þm. Reykv. frá því fyrir síðustu kosningar þar sem hann skýrði frá þeirri skoðun sinni hversu stórt skref myndun Evrópsks efnahagssvæðis væri inn í Evrópubandalagið og taldi að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar væri að stíga það. Ég ætla tímans vegna ekki að lesa langt úr þeim ritverkum en t.d. segir hann þriðjudaginn 16. apríl 1991: ,,Þeir sem hafa kynnt sér umræðurnar um EES og þær vonir sem bundnar eru við samningaviðræður EFTA og EB í ríkisstjórnum EFTA-landanna (utan Íslands?) vita að þar líta menn á EES sem fyrsta og annað skrefið inn í Evrópubandalagið.`` Það er alveg rétt hjá hv. 3. þm. Reykv. sem var frambjóðandi í Reykjavík á lista Sjálfstfl. þegar hann skrifaði þessa grein að hér er um að ræða skref inn í Evrópubandalagið og hinar EFTA-þjóðirnar gera sér grein fyrir því. Ég átti þess kost í fyrri viku að hlýða á ræðu utanríkisviðskiptaráðherra Norðmanna, Bjørn Tore Godal, sem hann flutti út í Brussel á fundi þar sem nokkrir íslenskir alþingismenn voru viðstaddir. Þar fór hann ekkert dult með að þrátt fyrir að Noregur væri að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og aðrar EFTA-þjóðir en Ísland ýmist búnar eða að senda inn umsókn, þ.e. allar hinar væru á hraðferð inn í Evrópubandalagið, væri mjög mikilvægt að samþykkja þennan samning vegna þess að þar með væru þær hér um bil komnar inn. Það er réttlætingin fyrir því að aðrar þjóðir sem ætla sér annað og enn þá meira en í þessum samningi felst leggja svo mikla áherslu á að samningurinn verði staðfestur. Ég tel að við eigum ekki erindi inn í Evrópubandalagið. Við erum að loka okkur þar innan tollmúra. Ég ætla ekki að fara að endurtaka það sem hv. 7. þm. Reykn. sagði um það mál í fyrradag. Ég vek bara athygli á því með því að greiða fyrir viðskiptum við Vestur-Evrópu erum við jafnframt að setja upp beinar og óbeinar hindranir til annarra átta. Evrópskir bílar verða hér væntanlega í forgangi í framtíðinni en bandarískir og japanskir t.d. koma til með að hækka verulega í verði. Sumir segja 10%. Ég hef ekki gáð að því sjálfur. Ríkisstjórn Íslands gerðist fyrir nokkrum dögum aðili að hernaðararmi Evrópubandalagsins með aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu. Það er annað skref, þetta er hitt. Hvorugt skrefið er að mínu mati skynsamlegt að taka og bæði skrefin eru að mínu mati hættulegt að taka. Ég ætla ekki að útlista eðli Evrópubandalagsins. Til þess vinnst ekki tími og ég vil stytta mál mitt svo mjög sem ég mögulega get. Eftir því sem ég hef tekið eftir og af þeim kunnugleik sem ég hef af Evrópubandalaginu af starfi mínu í Evrópustefnunefnd og t.d. í þingmannanefnd EFTAríkjanna þá er Evrópubandalagið ekki lýðræðislegt. Þingmenn, lýðræðislega kjörnir fulltrúar, hafa þar skelfing lítið að segja. Þessu bandalagi er stjórnað af kontóristum sem sitja hver í sínu horni, finnst þeir vera kóngar yfir ákveðnu sviði og upphugsa reglur sem okkur hinum finnast fáfengilegar. Í morgun var greint frá því í útvarpinu að Evrópubandalagið vantaði staðla um hvað munnbiti væri stór. Kelloggs-fyrirtækið fór að tala um næringarefni og hollustu í framleiðsluvöru sinni sem væri eins og í, ég man ekki hvað mörgum munnbitum af brauði. Það kom í ljós að hjá Evrópubandalaginu vantaði staðal um hvað munnbiti ætti að vera stór. Það var einstaklingsbundið hvað munnbitarnir voru stórir. Sumir töldu að þeir ættu að vera sjö í brauðsneiðinni. Aðrir töldu að þeir ættu að vera fleiri. Við þetta geta menn dundað sér og sjálfsagt kemur bráðum úrskurður frá Evrópubandalaginu, gerð sem við eigum að lögtaka hér eða hafa fyrir satt hvað munnbiti sé stór. Menn minnast deilu sem reis í Evrópubandalaginu og varð býsna heit um það hvað smokkurinn ætti að vera víður. Ítalir beittu sér af alefli gegn þeim staðli sem herrarnir í Brussel höfðu stungið upp á. Þeir töldu að smokkurinn væri óhæfilega stór. Um það deildu þeir allt sumarið hvað smokkurinn ætti að vera stór.  Svo koma karlar eins og hæstv. utanrrh. --- jæja, ég er nú ekki að segja það. Öflugir stjórnmálamenn koma fljúgandi til Maastricht eða Brussel eða Edinborgar eða einhvers annar staðar sem ákveðinn hefur verið, setjast þar eins og kríur á stein og flytja ræður hver yfir öðrum sem kontóristarnir þeirra hafa samið handa þeim. Sumir halda blaðamannafund og flestir komast skynsamlega að orði og fólkið heldur að þessir menn hafi eitthvað um þennan rekstur að segja en hann gengur af sjálfu sér. Áhrif kjörinna fulltrúa og áhrif stjórnarherra hafa sáralítið að segja. Það eru kontóristarnir sem ráða þessu. Ég held að ekkert hafi verið ofmælt í ræðu hv. 7. þm. Reykn. þar sem hann ræddi um báknið í Brussel. Í þessum samningi, herra forseti, felst verulegt fullveldisafsal. Hann samræmist ekki hinni íslensku stjórnarskrá og það er kannski alvarlegasti hluturinn. Mig langar til að tala svo sem klukkutíma enn um íslensku stjórnarskrána og benda á fleiri atriði en hv. 7. þm. Reykn. gerði í sinni ræðu því hann fór ekki ítarlega í stjórnarskráratriðin þó hann tæki dálitla stund í það. Hann drap ekki nema á fá atriði sem stangast á við stjórnarskrána af mörgum því þau eru fleiri en hv. 7. þm. Reykn. taldi upp, þó kannski séu það meginatriðin. Með þessum samningi heftum við löggjafarvaldið sem á að vera hjá Alþingi og forseta Íslands. Við látum úr landi hluta af framkvæmdarvaldinu. Við framseljum það. Við látum dómsvaldið að hluta til úr landi. Allt er þetta andstætt 2. gr. stjórnarskrár en skv. 1. gr. stjórnarskrárinnar er Ísland lýðveldi með þingbundinni stjórn. 2. gr. hljóðar svo: ,,Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið.`` Þingið verður að taka við forskriftum frá Evrópubandalaginu. Framkvæmdarvaldið færist að hluta til út og við verðum að lúta dómum frá erlendum dómstóli og þeir eru aðfararhæfir hér á landi. 10. gr. tekur fram að forseti Íslands vinni eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni, er hann tekur við störfum. Af eiðstaf þessum eða heiti skal gera tvö samhljóða frumrit. Geymir Alþingi annað en Þjóðskjalasafnið hitt. 26. gr. segir, og ég rifja hana upp, ekki það að hún brjóti stjórnarskrána en hún kemur til athugunar við meðferð þessa máls. Þá á ég líka við tímasetningar í greininni. 26. gr. stjórnarskrár hljóðar svo: ,,Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Ný synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.`` Þessa grein las ég þingheimi til fróðleiks ef mönnum hefði skotist yfir hana. Forseti verður að staðfesta eða synja ef honum býður svo við að horfa, innan hálfs mánaðar. Ef við afgreiðum þetta mál við þrjár umræður er það ekki aðeins niðurlæging fyrir Alþingi heldur verður sjálfur forseti Íslands að skrifa undir þessi lög eða taka afstöðu til þess hvort hann skrifar ekki undir þau og athuga þá jafnframt 10. gr. innan hálfs mánaðar. Ég nefni fleiri greinar sem koma til álita. 36. gr. segir að Alþingi sé friðheilagt og enginn megi raska friði þess né frelsi. Þetta er gott og vel og greinin stendur fyrir sínu. Samkvæmt samningnum um Evrópskt efnahagssvæði hefur Alþingi ekki lengur frelsi til þess að haga lagasetningu eftir því sem því sjálfu kann að þykja hentugt. Það verður að gerast í samræmi við lög sem sett eru úti í Brussel. Ég þarf ekki að minna hv. þm. á 47. gr. sem hljóðar svo: ,,Sérhver nýr þingmaður skal vinna drengskaparheit að stjórnarskránni þegar kosning hans hefur verið tekin gild.`` Þetta er greinin sem m.a. stendur í okkur framsóknarmönnum og hindrar þá okkar sem eru jákvæðir fyrir evrópskri samvinnu í því að greiða frv. atkvæði, ef einhverjir eru. Mér finnst að þingmenn allir ættu að hugleiða vandlega hvað þeir eru að gera áður en þeir gera þennan gjörning því hér er ekki um að ræða neitt dulið brot á stjórnarskránni. Það er að ræða lögljóst brot. 48. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum.`` Nú verðum við bundnir við reglur frá Brussel. Þar eru að vísu ekki kjósendur okkar en við erum bundnir við reglur frá Brussel og það er ekki samkvæmt anda stjórnarskrár. 60. gr. segir: ,,Dómendur skera úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda. Þó getur enginn, sem um þau leitar úrskurðar, komið sér hjá að hlýða yfirvaldsboði í bráð með því að skjóta málinu til dóms.`` --- Þessi grein kemur líka til athugunar. 67. gr. kemur líka til athugunar eins og ég hef áður sagt um eignarréttinn. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta meira, herra forseti. Við óskuðum eftir því að þetta mál yrði borið undir þjóðaratkvæði. Ég tel að það hefði verið skynsamlegast allra hluta vegna og ekki síst fyrir ríkisstjórnina að bera málið undir þjóðaratkvæði og fá að vita hvernig þjóðin hugsaði í þessu máli. En það þorði ríkisstjórnin ekki að gera. Hún þorði ekki að taka áhættu. Þetta voru ekki sigurvissir menn. Þeir þorðu ekki að taka áhættuna af því að bera þetta undir þjóðaratkvæði. Þjóðaratkvæðagreiðslan hefði að vísu ekki orðið bindandi en væntanlega leiðbeinandi og það var fellt með offorsi á Alþingi, því miður. Kynning þessa samnings hefur verið ámælisverð. Fé hefur verið ausið í auglýsingastofur. Ég ætla að geyma mér þetta þangað til utanrrh. er kominn heim, en bara segja í örstuttu máli að það hefur verið ausið fé í auglýsingastofur. Menn hafa gengið fram í að gylla kosti samningsins langt fram yfir það sem nokkur eðlilegheit eru um. Það hefur verið röng kynning á þessu máli í sumum fjölmiðlum. Ég hef deilt á sjónvarpið fyrir að gefa ekki rétta mynd af umræðum á Alþingi og villandi og nokkuð einhliða frásagnir af Evrópubandalaginu og Evrópsku efnahagssvæði. Málgagn Alþfl., Morgunblaðið, skrifar í mörgum tilfellum . . .  Frú forseti. Ég vil láta máli mínu lokið. Það hefur teygst meira úr þessari ræðu en ég var að vona. Ég var þó búinn að stytta hana mikið og á, eins og ég sagði áðan, margt ósagt. Ég vísa til þess sem hv. 7. þm. Reykn. sagði í framsöguræðu sinni og geri flest af hans orðum að mínum. Ég læt máli mínu lokið en ég vil taka það fram, ef það vefst eitthvað fyrir einhverjum, að ég ætla að greiða atkvæði gegn þessum samningi.

Frú forseti. Vegna þess sem hv. ræðumaður sagði um fundi í utanrmn. og okkar samskipti um það efni vil ég taka það fram að hv. ræðumaður var farinn af fundi nefndarinnar í gær áður en honum lauk þannig að hann fylgdist ekki með lyktum mála þar. Ég vil einnig lýsa því yfir að ég tel það ekki á verksviði utanrmn. að bera undir stofnun utan Alþingis mál sem forseti Alþingis hefur úrskurðað um. Það lá þannig fyrir á þessum fundi í gær. Ég fagna því hins vegar að Framsfl. hefur leitað svara við þeim spurningum sem hann hafði og það kom fram á fundi nefndarinnar í gær að að sjálfsögðu mun þetta mál verða rætt áfram í nefndinni. Að tilmælum Framsfl. verður áfram um það fjallað. Það er alveg tvímælalaust, og ég styðst þar m.a. við rit Ólafs heitins Jóhannessonar um stjórnskipun Íslands, að úrskurðir forseta eru fullnaðarúrskurðir, jafnt innan þings sem utan. Hafi menn eitthvað við þá úrskurði að athuga þá geta þeir reynt að hnekkja þeim með því að lýsa vantrausti á þann forseta sem úrskurðar. Ég tel að ekki eigi að vísa málum sem forseti Alþingis hefur úrskurðað um með þeim hætti sem okkur var kynnt í gær til aðila utan Alþingis.

Frú forseti. Ég er út af fyrir sig óánægður með þessa athugasemd frá hv. formanni utanrmn. Birni Bjarnasyni. Ég var að vísu ekki við þegar fundinum var slitið í utanrmn. í gær, en ég aflaði mér upplýsinga um hvað þar hefði gerst. Það var að formaður synjaði beiðni minni að kalla eftir áliti Lagastofnunar. Mér þykir það slæmt og ámælisvert. Ég hefði talið heppilegra að það hefði verið utanrmn. sem bað Lagastofnun fremur en þingflokkur framsóknarmanna. Það hefði verið miklu öflugra og líklegra til árangurs ef hv. 3. þm. Reykv. hefði skrifað Lagastofnun í nafni nefndarinnar heldur en ég fari að gera það í nafni þingflokks framsóknarmanna. Hv. þm. vitnaði í úrskurð forseta. Ég er ekki sammála honum um það. Ég vil að vísu virða úrskurði forseta og ég veit að forseti úrskurðaði eins og ég tel að stuðningsmenn meiri hlutans hafi vonast eftir að hann mundi úrskurða. Ég vitna eftir minni því ég hef ekki hlutaðeigandi gögn á takteinum hér í ræðustólnum en mig minnir að það hafi verið dr. Bjarni Benediktsson sem sagði einhverju sinni þau viturlegu orð að þannig væri með þingræðið að meiri hlutinn ætti að fá leyfi til að hafa rangt fyrir sér.

Frú forseti. Ég vil að það liggi alveg ljóst fyrir að spurningin var ekki um það hvort leitað yrði álits Lagastofnunar. Það var í sjálfu sér engin deila um að það kynni að vera ástæða til þess, heldur um það hverju skyldi skotið til Lagastofnunar. Þar var ágreiningsefnið. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að það sé ekki á verksviði utanrmn. Alþingis að skjóta til Lagastofnunar spurningu um það sem forseti Alþingis hefur úrskurðað um. Ef ég má lesa það sem um slík mál í ritinu ,,Stjórnskipun Íslands`` eftir Ólaf heitin Jóhannesson, segir, með leyfi forseta: ,,Eins og áður er sagt, sker forseti úr ágreiningi um skilning á þingsköpum. Úrskurðir hans eru almennt fullnaðarúrskurðir. Á úrskurðum forseta þarf ekki að leita staðfestingar þingsins. . . . Þótt þingmaður sé óánægður með úrskurð forseta, á hann þess almennt ekki kost að hefja um hann umræður og getur ekki fengið úrskurðinn borinn undir atkvæði þingsins. Hins vegar getur hann síðar borið fram tillögu um frávikningu forseta.`` Ég leit þannig á og lít þannig á að um þetta sé okkar ágreiningur. Þetta er málefnalegur ágreiningur en ekki ágreiningur um störf nefnda þingsins. Þetta er málefnalegur ágreiningur um þetta atriði. Ég lít þannig á að þegar forseti hefur úrskurðað um mál sem snerta þingsköp, eins og fram kom á fundi nefndarinnar í gær þá snertir þetta mál þingsköp Alþingis, eigi ekki að skjóta þeim úrskurði eða því álitaefni út fyrir veggi Alþingis.

Frú forseti. Mér finnst kenna nokkurra hártogana í málflutningi hv. 3. þm. Reykv. Ég bað um þetta álit löngu áður en úrskurður féll hjá forseta. Það var ekki orðið við því. Ég margbað um að málinu yrði skotið til Lagastofnunar. Sú röksemd stenst því ekki að mínu mati að úrskurður forseta hafi komið í veg fyrir að þessi spurning væri borin fram. Ég skil ekki af hverju stjórnarliðinu finnst þessi einfalda spurning sem ég vildi leita til Lagastofnunar með eitthvert tabú. Það er eins og ekki megi minnast á þetta.

Virðulegi forseti. Mig langar til að koma á framfæri einni athugasemd og tveimur spurningum til hv. 1. þm. Norðurl. v. Í fyrsta lagi komu fram í máli hans athugasemdir um fræðimanninn Björn Þ. Guðmundsson og trúverðugleika hans. Vitnaði hann þar í ljósrit sem hafa verið að berast um þingsalinn og taldi að um augljóst spaug væri að ræða. Ég verð að taka það fram að hér er um að ræða tilvitnanir í tímarit lögfræðinga og þar á meðal í skýrslu um Lagastofnun Háskóla Íslands frá 15. febr. 1991 til 15. febr. 1992, þar sem talin eru upp rannsóknastörf nokkurra prófessora og rektora, þar á meðal eftir Davíð Þór Björgvinson, 24 greinar í tímaritum og blöðum. En meðal rannsóknastarfa og ritstarfa Björns Þ. Guðmundssonar, sem hann hefur væntanlega kosið að skrá, er þessi grein, Ný námskrá fyrir lagadeild, sem hv. þm. Páll Pétursson kaus að kalla augljóst spaug. Mér finnst það nokkuð kaldar kveðjur að nota þau orð um það sem prófessorinn kýs að nota sér sem dæmi um rannsóknastörf sín. Af þeim tveimur spurningum sem mig langaði til að leggja fyrir hv. þm. er sú fyrri á þessa leið. Þingmaðurinn rakti fjölmörg atriði stjórnarskrárinnar sem hann taldi að væru annaðhvort brotin með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið eða hugsanlega brotin. Nú minnir mig að hv. þm. hafi verið flm. að tillögu til breytinga á stjórnskipunarlögum Íslands. Sú tillaga tók ekki til þessara atriða sem þingmaðurinn taldi upp. Ég vil því spyrja hvers vegna hann hafi látið undir höfuð leggjast að gera tillögu um breytingar á þessum atriðum sem hann telur að hafi verið brotin.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða um ljósrit sem ganga á milli manna og eiga að vera dr. Birni Þ. Guðmundssyni til ófrægingar að mati stjórnarliða. Ég nefndi þau fyrst og fremst til marks um vinnubrögðin. Ég held að stjórnarsinnar séu orðnir ansi sneyddir húmor ef þeir geta ekki séð að þessi tilvitnaða grein, ef grein skyldi kalla, er sett upp í spaugi. Hún minnti mig á það að einu sinni þegar við hæstv. heilbrrh. vorum ungir samdi hann heilt frv. og lét sem það væri eftir hv. þáv. 2. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, um ákaflega einfaldar lausnir á vandamálum í þjóðfélaginu. Það var auðvitað bara til þess að hlæja að því. Ég veit ekkert um hvernig þetta efnisyfirlit sem er á ljósritinu er orðið til. Hver segir að Björn Þ. Guðmundsson hafi til vitnað þetta sem eitthvert vísindarit eftir sig? Mér er það alveg hulin ráðgáta hvernig mönnum getur dottið það í hug. Ég held að það sjái hvert barn að hér er um einhvers konar efnisyfirlit að ræða. Varðandi stjórnarskrána þá er það rétt að í þeim frv. sem lágu fyrir til afgreiðslu á þinginu var illu heilli ekki tekið á öllum þeim ákvæðum sem ég fetti fingur út í. Mér fannst persónulega einfaldasta leiðin ef menn vildu lögtaka samning um Evrópskt efnahagssvæði og ég hefði lagt til, ef ég hefði verið stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar, að setja bara ákvæði inn í stjórnarskrána að þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrár skyldi samningur um Evrópskt efnahagssvæði öðlast gildi. Það hefði verið einfaldasta lausnin.

Virðulegur forseti. Ég vil aðeins geta þess að mér fannst ástæða til þess að fjalla um þátt Björns Þ. Guðmundssonar í þessu máli vegna þess að hann er nú orðinn nokkur þátttakandi í þeirri pólitísku umræðu sem hefur átt sér stað á þinginu fyrir eigin frumkvæði en ekki vegna þess að til hans hafi verið leitað með bréfi því sem hann hefur skrifað hingað inn. Ég vil í öðru lagi koma með spurningu til hv. 1. þm. Norðurl. v. Það vill nefnilega svo til að hann hefur haldið hér ítarlega og langa ræðu í dag. Hún er efnislega að mörgu leyti samhljóða þeirri ræðu sem hv. 7. þm. Reykn. flutti áður og var líka löng og ítarleg. Í mörgum tilfellum er hv. þm. að vitna í 7. þm. Reykn. Nú er þetta út af fyrir sig allt í lagi en það virðist svo vera sem mönnum sé það ljóst að hér sé ástæða til að stytta mál sitt vegna þess að umfjöllunin um þetta mál hefur staðið lengi. Vil ég spyrja vegna þess að báðir þessir hv. þm. sitja í utanrmn. fyrir Framsfl. og hafa skilað nál. um þetta mikilsverða mál sem eru heilar tvær blaðsíður og taka hvergi á meginþáttum málsins. Engu að síður hafði hv. þm. nægan tíma til að gera ítarlegt nál. um þetta mál vegna þess að öðrum umræðum var frestað í a.m.k. tíu daga þar eð hv. þm. Steingrímur Hermannsson var í Austurlöndum fjær til að sinna persónulegum málefnum sem hann hlýtur vafalaust að hafa litið svo á að væru mikilsverðari en þessi umræða. Hvers vegna í dauðanum er það tækifæri ekki notað að birta ítarlegt nál. frá framsóknarmönnum í utanrmn. til að komast hjá því að halda endalausar ræður í þinginu og vitna hver í annan?

Frú forseti. Það er fjarri lagi að ég hafi verið að flytja þá ræðu sem hv. 7. þm. Reykn. flutti í fyrradag. Ég hlustaði með athygli á ræðu þingmannsins. Ég fékk útskrift af henni og las hana sérstaklega til að það henti mig ekki að ég væri að fjalla um sömu atriði og hann ef ég hafði nákvæmlega sömu sýn til þeirra og hann. Ég vil alltaf og kappkosta að flytja stuttar ræður. Og ég vonast eftir því að hv. þm. Tómas Ingi hafi ekki heyrt mig tala í mjög löngu máli fyrr en þá þetta. Þetta er lengri ræða en ég hefði kosið að flytja. En það er vegna þess að málið er stórt og efnismikið og ég taldi mig ekki komast hjá því að drepa á þau atriði sem ég gerði. Það verður bara að hafa það. Málið er stórt, veigamikið og afdrifaríkt og það er ekkert annað að gera. Ég er trúnaðarmaður flokks míns í utanrmn. og taldi mig þurfa að gera grein fyrir þeim viðhorfum sem ég hef til málsins.  Það er matsatriði hvað nál. eiga að vera löng. Ég veit ekkert hvort það hefði verið betra fyrir okkur að fara að leggja fram einhverja prentaða bók í formi nál. sem síðan enginn hefði lesið. Nú fullyrði ég það ekki að allir þingmenn lesi nál. hv. meiri hluta nefndarinnar sem er mjög langt og ítarlegt. Ég hef að vísu flett því en ég er ekki viss um að allir hafi gert það. Það eru meginniðurstöðurnar sem máli skipta.

Virðulegur forseti. Ég vildi áður en ég hef mál mitt leita eftir við virðulegan forseta upplýsinga um það hvernig fyrirhugað er að haga þinghaldinu núna á næstunni. Ef ég hef tekið rétt eftir er gert ráð fyrir þingflokksfundum eftir 20 mínútur eða rösklega það sem stæðu í klukkutíma og þá er klukkustund fram að kvöldmatarhléi. Er þetta rétt, virðulegur forseti, og er fyrirhugaður kvöldfundur?

Já, þessum fundi verður frestað kl. 5 og þá væntanlega til kl. 8.30 í kvöld. Ef forseti fær ekki einhverjar nýjar upplýsingar kl. 5 þá verður honum frestað til 8.30.

Ég þakka upplýsingarnar. Ég vildi aðeins átta mig á því hvernig á tímanum stæði. Við heyrðum það í umræðunni rétt áðan í sambandi við andsvör að hv. stjórnarliðar eru að kveinka sér mikið yfir því að alþingismenn þurfi að tjá sig um þetta stóra mál og taka til þess dálítinn tíma. Ég er satt að segja mjög undrandi á því að menn eins og hv. þm. Tómas Ingi Olrich sjái ástæðu til þess að finna að því þó talsmenn Framsfl. og fulltrúar flokksins í utanrmn. þurfi að eyða nokkrum tíma í að fjalla um þetta viðamikla mál. Er þó ljóst að möguleikarnir til þess að eiga orðastað við ráðherra eru skertir vegna fjarveru hæstv. utanrrh. frá þingfundi. Ég held að alþingismenn þurfi að átta sig á því að hver og einn okkar sem sitjum á þingi ber ábyrgð á því hvernig þetta stóra mál ræðst. Það er ekki aðeins að við þurfum að bera ábyrgð á atkvæði okkar heldur hljótum við að þurfa að bera ábyrgð á afstöðu okkar gagnvart kjósendum í landinu og þeim sem hafa sýnt okkur þann trúnað að velja okkur á löggjafarsamkomu Íslands, íslensku þjóðarinnar. Þeir sem kynnu að ætla sér að leita eftir endurkjöri þurfa væntanlega að standa þar einhver reikningsskil gjörða sinna. Það er ekkert undarlegt þó að þingmenn þurfi við meginumræðu um þetta mál, 2. umr. málsins, þegar fyrir liggja nefndarálit, að taka nokkurn tíma til að ræða það. Sýnist mér þó að það gangi ekkert fram yfir það sem hefur verið varðandi mál sem eru þó langtum veigaminni en þetta mál t.d. efnahagsfrv. ríkisstjórna sem við höfum oft séð á Alþingi um þetta leyti þinghalds í nóvember og desembermánuði og hafa oft tekið eðlilega drjúgan tíma til umræðu og athugunar á vegum þingsins. Ég vek sérstaka athygli á því við upphaf míns máls að hver einasti alþingismaður hefur atkvæði í þessu efni. Það er ekki eingöngu að málin ráðist hér á vettvangi stuðningsmanna ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu heldur ráðast úrslitin á vettvangi þingsins sem heildar. Og hver einasti þingmaður ber jafna ábyrgð á úrslitum málsins. Þeir sem styðja það, þeir sem eru andvígir því og ekki síður þeir sem kjósa að sitja hjá við afgreiðslu málsins og láta aðra um niðurstöðuna. Það blasir við með mjög skýrum hætti nú þegar að málið ræðst ekki einvörðungu milli stuðningsmanna ríkisstjórnar á Alþingi heldur ekkert síður af því hvernig stjórnarandstaðan stendur að málum og þeir sem tilheyra stjórnarandstöðuflokkunum ætla að verja atkvæði sínu í þessu máli. Það hefur þegar komið fram að tveir af stuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar, eða a.m.k. sem eru í þingflokkum sem styðja stjórnina á þingi, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson og hv. þm. Eggert Haukdal hafa þegar skýrt frá andstöðu sinni við málið með mjög skýrum og ótvíræðum hætti. Og ástæða er til að ætla að það geti verið fleiri í stuðningsliði ríkisstjórnarinnar sem líta þetta mál gagnrýnum augum og hafa ekki gert upp hug sinn um hvernig þeir ráði atkvæði sínu varðandi málið. Jafnframt hefur komið fram að í þingflokkum stjórnarandstöðunnar eru þingmenn sem veita málinu óbeinan stuðning með því að ætla að sitja hjá við afgreiðslu þess. Þá á ég við yfirlýsingar sem liggja fyrir frá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur og hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni. Það hefur verið leitt getum að því af hálfu hæstv. utanrrh., og vil ég þó helst ekki kveðja hann mikið til vitnis um mál eins og hann hefur tjáð sig utan þings að undanförnu, að það geti verið um meiri stuðningsvon að ræða úr röðum stjórnarandstæðinga við þetta mál hans á þingi heldur en ég hef nefnt. En ég vil ekki leiða neinum getum að því. Annað liggur ekki fyrir mér vitanlega en það sem ég hef hér nefnt. Ég nefni það við upphaf máls míns við þessa umræðu að það er alveg ljóst að það var ekkert gefið mál að þetta mál næði fram að ganga á þinginu sem stjórnarfrv. til staðfestingar á samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Þær aðstæður gátu vel verið hér uppi ef stjórnarandstaðan sameinuð, 27 þingmenn, stæðu saman í andstöðu um þetta mál og greiddi atkvæði gegn frv. um það þegar marktækt frv. kemur fram um málið, en svo er ekki um það frv. sem við ræðum hér. Það er ekki það frv. sem ræður úrslitum. Þess vegna er það auðvitað afar afdrifaríkt þegar þingmenn úr röðum stjórnarandstöðuflokkanna ljá ríkisstjórninni lið með þeim hætti sem þegar er fram komið. Ég tala nú ekki um ef þeim fjölgar sem kjósa að verja atkvæði sínu á Alþingi með þeim hætti. Ég hafði satt að segja vænst þess að til þeirra ótíðinda kæmi ekki að ríkisstjórnin fengi þennan stuðning úr röðum stjórnarandstöðunnar á þingi. Af ýmsum ástæðum og út frá margháttuðum rökum sem ég hef heyrt menn flytja gegn þessu máli, út frá efnisatriðum málsins, út frá stöðu málsins með tilliti til stjórnarskrár lýðveldisins og út frá kröfu stjórnarandstöðunnar um þjóðaratkvæði sem skellt hefur verið hurðum á af hálfu flestra stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar við atkvæðagreiðslu í þinginu. Ég hafði vænst þess að þessi rök nægðu til þess að stjórnarandstaðan hið minnsta stæði sameinuð gegn málinu. Og einnig í ljósi þess hvernig haldið er á landsmálunum almennt um þessar mundir og þar á meðal varðandi ýmis efni sem tengjast þessum stóra samningi. Þar á ég m.a. við samninginn um sjávarútvegsmálefni sem honum tengjast. Ég mun víkja að nefndarálitum sem fyrir liggja vegna þess að ég tel nefndarálitin og þau sjónarmið sem þau endurspegla sérstakrar umræðu verð við 2. umr. málsins. En auðvitað er það svo að margháttuð atriði tengjast þessum álitum sem fram hafa komið sem óhjákvæmilegt er að nefna. Ég vil þó taka það fram, virðulegur forseti, að ég ætla mér ekki að fara að nota rétt minn sem þingmaður til þess að fara yfir málið með þeim hætti sem ég teldi í raun þörf á að gert væri við þessa umræðu, m.a. vegna fjarveru hæstv. utanrrh. og vegna þess að ég hef möguleika á að tjá mig um málið á síðari stigum við þessa umræðu og 3. umr. málsins ef til hennar kemur. Svo og vegna þess að þingið hefur afar miklum störfum að gegna um þessar mundir eins og ekki þarf að orðlengja. Hitt er jafnóhjákvæmilegt að ég þurfti að verja nokkrum tíma til umfjöllunar um málið. Og mér sýnist það helst til þröngur rammi sem sniðinn er miðað við þingflokksfundi fram undan að ég fái lokið því áður en kvöldmatarhlé verður gert eftir rúman klukkutíma eða svo sem gefst til ræðuhalda. Hér liggur fyrir af hálfu . . .

Þessum fundi verður frestað eftir tólf mínútur, kl. 5.

Já, virðulegur forseti. Ég hef tekið eftir að svo væri en ég hafði reiknað með kannski að stefnt væri að fundi á milli klukkan sex og sjö en það er kannski misskilningur. Það er misskilningur. Þá er nokkuð ljóst að ég kemst ekki langt í mínu máli á þessum tíma. Þá er kannski rétt að verja ekki þessum tólf mínútum í að víkja að nefndarálitum heldur aðeins til þess að lýsa með örlitlum hætti inn í baksvið málsins, samnings um Evrópskt efnahagssvæði, sem við ræðum, og spurningarinnar um tengslin við Evrópubandalagið. Ég tók eftir því í umræðu í gærkvöldi eða í nótt var það víst, það var komið fram á þennan sólarhring, að hér steig í ræðustól hæstv. umhvrh. Allnokkru eftir að hv. þm. Eggert Haukdal hafði flutt merka ræðu og hér höfðu farið fram orðaskipti um þingsköp, ef ég hef tekið rétt eftir, kom hér hæstv. umhvrh. þeirra erinda að bera það til baka sem borið hafði fyrir í umræðunni að Alþfl. hefði á fyrri stigum verið mikill áhugaaðili um það að tengja Ísland Evrópubandalaginu sem á þeim tíma fyrir nokkrum áratugum var kallað Efnahagsbandalag Evrópu og sú nafngift er reyndar enn þá viðloðandi þá stofnun með vissum hætti. Hæstv. umhvrh. vildi ekkert við þetta kannast og vísaði því öllu frá. Þetta varð til þess að ég greip upp í hillu hjá mér eftir gömlu málsgagni sem snertir fyrstu upptök þessa máls hér, samskipti og tengsl Íslands og Efnahagsbandalags Evrópu í tíð svonefndrar viðreisnarstjórnar. Ég hef fyrir framan mig ræðu sem þáverandi menntmrh., sem raunar var um leið viðskrh. landsins, flutti 26. febr. 1963 á aldarafmæli Þjóðminjasafnsins. Þeir sem hafa langt minni og voru þá kannski komnir á það aldursskeið að fylgjast með stjórnmálum muna vafalaust eftir þeirri ræðu sem þarna var flutt á aldarafmæli Þjóðminjasafnsins.

Hún birtist í Morgunblaðinu fyrir nokkrum vikum.

Það er ánægjulegt að hæstv. umhvrh. er kominn í salinn og fylgist með þessu. Þessi ræða fékk þau ummæli í blaðaskrifum strax á eftir að menn hefðu haldið, sem sátu þennan fögnuð, minningarafmæli Þjóðminjasafnsins, að ráðherrann hefði tekið skakka ræðu og flutt hana fyrir misskilning, a.m.k. var það trú manna til að byrja með. Ég ætla að vitna í örstuttan kafla úr ræðunni að gefnu tilefni. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Auðvitað ber ekki að skilja þetta svo að sérhverju mannsbarni sé ekki ljóst hversu gerólík veröldin er nú því sem hún var um aldamótin síðustu, að ég ekki tali um aldamótin þar á undan. En þótt það sé ljóst sem orðið er getur hitt dulist mönnum sem er að verða og enginn veit að sjálfsögðu hvað verða mun.`` --- Ég vil skjóta því að að þetta minnir svolítið á stíl sem við heyrðum á gamlárskvöld hér frá ættmenni þess sem hér talar og er ekkert skrýtið. --- ,,Einn mestur stjórnmálaskörungur á fyrri hluta þessarar aldar sagði ekki alls fyrir löngu að svo virtist nú komið að helsta ráðið til þess að efla sjálfstæði þjóðar væri að fórna sjálfstæði hennar. Þetta kann að hljóma sem öfugmæli. En orðið sjálfstæði er hér auðvitað notað í tvenns konar merkingu. Átt er við það að svo virðist sem ein tegund sjálfstæðis verði ekki efld nema á kostnað annarrar.`` Ég læt tilvitnun í þessa þekktu ræðu nægja því hún segir í rauninni kjarnann af því sem þáv. mennta- og viðskrh. var að koma á framfæri við þjóð sína í tilefni af aldarafmæli Þjóðminjasafnsins eða öllu heldur í tilefni af draumum sínum og hugðarefnum sem fram komu auðvitað með margháttuðum hætti á þessum árum, að tengja Ísland við Evrópubandalagið, ef ekki með inngöngu þá með aukaaðild eða öðrum hætti sem ráðherrann fjallaði um við mörg tækifæri í sínu máli á þessum árum. Ég hef líka handa á milli aðeins eldra málsgagn sem er skýrsla ríkisstjórnarinnar til Alþingis frá 12. nóv. 1962 flutt af viðskrh., Gylfa Þ. Gíslasyni, og ber yfirskriftina ,,Efnahagsbandalag Evrópu og Ísland``. Í þessum bæklingi, sem var sérútgefinn 1962, er fjallað um kostina --- og ég tek fram að þetta er skýrsla ríkisstjórnar, þetta er ekki ræða eða einhliða túlkun Alþfl. heldur ríkisstjórnarinnar á þeim tíma. Þar er ekki lögð til innganga í Evrópubandalagið en þeim möguleika er velt upp með ýmsum hætti, þar á meðal aukaaðild á grundvelli 238. greinar Rómarsamningsins. Það er hins vegar jafnljóst að þessi stefna og þessar hugmyndir sem þarna liggja að baki og voru orðaðar á jafnmerkilegan hátt og gert var í þessari ræðu hafa lifað mjög góðu lífi allar götur síðan hjá forustusveit Alþfl. Það er Alþfl. sem hefur haldið þeim hugmyndum við öðrum flokkum fremur að Ísland þyrfti að treysta tengsl sín við Evrópubandalagið jafnvel með því að sækja um aðild að bandalaginu. Ef litið er ekki langt til baka þá minni ég á að það er þingmaður Alþfl., Karl Steinar Guðnason, sem fyrstur manna lýsti úr þessum ræðustól yfir áhuga sínum á að Ísland sækti um aðild að Evrópubandalaginu í ræðu sem hann flutti 30. mars 1990 en tveimur vikum áður hafði formaður Alþfl., Jón Hannibalsson, lýst því yfir á fundi í Kaupmannahöfn að ef Norðmenn og Svíar gengju í Evrópubandalagið þá sæi hann ekki annan kost fyrir Ísland heldur en að fylgja á eftir. Það er líka skammt að minnast skýrslu hæstv. utanrrh. til Alþingis í marsmánuði sl. þar sem ráðherrann á mörgum blaðsíðum ræddi og rökstuddi og átti eintal við sjálfan sig og síðan Alþingi, viðtal við Alþingi, um þá spurningu hvort ekki væri tímabært einmitt nú að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Það urðu margir undrandi þegar þessi skýrsla kom á borð þingmanna og má vel vera að meira að segja samráðherrar ráðherrans hafi sperrt eyrun og lyft brúnum þegar hún var lögð á borð án þess að ég viti með hvaða hætti var fjallað um þessa skýrslu á vettvangi ríkisstjórnar. En satt að segja kom þessi stefna og þessar vangaveltur utanrrh. á þessum tíma mönnum afar kynlega fyrir sjónir í ljósi stöðunnar varðandi Evrópskt efnahagssvæði og það mál sem við erum að ræða. Hvers vegna er ég að draga þetta fram hér og nú? Vegna þess að sá samningur, sem hér er sótt eftir að lögfestur verði, er stórt skref til tengsla við Evrópubandalagið sem að efnisumfangi til er metið á 70--80% að því er varðar gerðir Evrópubandalagsins, þ.e. lög, reglur og annað sem flokkast undir gerðir Evrópubandalagsins, bindandi samþykktir þeirra. Og þó þar sé ekki saman að jafna fullveldisafsali þá er þetta mjög stórt skref og alveg er ljóst að ef samningurinn verður samþykktur á Alþingi er miklum hindrunum rutt úr vegi fyrir því að ganga götuna á enda, að ganga inn í Evrópubandalagið fyrir þau öfl sem í reynd ætla sér þangað alla leið. Ég hef enga löngun til þess að gera mönnum upp skoðanir, en auðvitað hljótum við í stjórnmálum að leitast við að ráða í framtíðina út frá því hvernig stjórnmálamenn túlka sitt mál, hvernig menn leggja mál fyrir og má margt út úr því lesa. Það má t.d. leiða getum að því að allnokkur sveit innan Sjálfstfl. sé alláhugasöm um að látið verði reyna á umsókn um aðild að Evrópubandalaginu. Ég orða þetta svona vegna þess að sumir eru að gæla við það að hægt sé að láta reyna á umsókn án þess að stíga skrefið til fulls, án þess að hafa skuldbundið sig til að ganga að þeim kostum sem Evrópubandalagið veitir.  Nú höfum við vissulega tekið eftir því að frá því að Davíð Oddsson, þáv. borgarstjóri, nú hæstv. forsrh., lagði þetta til innan síns flokks hefur hann dregið í land varðandi þetta mál á Alþingi í orðum sínum, t.d. í ræðu sinni 12. okt. sl. og við fleiri tækifæri, en það er samt alveg ljóst að þessi hugmynd er þarna til staðar, hún hefur verið til staðar hjá áhrifamönnum í Sjálfstfl. og við þurfum að meta stöðuna úr frá þeim sólarmerkjum sem hér eru uppi ---  Hér skal ég ljúka þessum kafla ræðu minnar, virðulegur forseti, og fresta máli mínu sem ég geri ráð fyrir að sé erindi forseta og tek þá til við það þegar fundi er fram haldið. --- Fundarhlé.

Virðulegur forseti. Á þeim mínútum sem ég hafði tekið hér í ræðuflutning áður en fundi var frestað klukkan fimm vakti ég athygli á stöðu þessa máls í þinginu og þeirri staðreynd sem blasir við að bæði stjórnarliðar og stjórnarandstæðingar eru ekki samferða í þessu máli, þ.e. í stuðningsliði ríkisstjórnarinnar eru þingmenn sem eru ráðnir í og hafa þegar kveðið upp úr um það að þeir greiði atkvæði gegn því frv. sem hér er rætt, eða gegn staðfestingu á EES-samningnum því það verður víst annað þingmál sem kemur til afgreiðslu, og í liði stjórnarandstæðinga hafa þegar tveir alþingismenn gefið til kynna að þeir ætli með óbeinum hætti að styðja framgang málsins með því að greiða ekki atkvæði, sitja hjá við afgreiðslu þess. Þetta minnir okkur á að hér er vissulega um að ræða mál sem hver og einn alþingismaður verður að taka afstöðu til óháð því hvernig hann er staddur í tengslum við ríkisstjórn hverju sinni. Þetta mál er miklu stærra en svo að það geti ráðist af því hvort þingmenn sitja stjórnarmegin eða stjórnarandstöðumegin við borðið. Það er ekki síður afdrifaríkt ef þingmenn kjósa að láta aðra um afgreiðslu málsins, taka ekki þátt í atkvæðagreiðslu og kjósa að sitja hjá eins og þegar hefur verið greint frá að a.m.k. tveir hv. alþm. ætli að ráða atkvæðum sínum með þeim hætti. Ég hafði jafnframt vikið að forsögunni sérstaklega með tilliti til afstöðu Alþfl. til Evrópubandalagsins á fyrri árum. Það gerði ég að gefnu tilefni vegna þess að hæstv. umhvrh. kom inn í umræðu í gær og vildi bera það af Alþfl. á fyrri árum að hafa stefnt inn í Evrópubandalagið eða til mjög náinna tengsla við Evrópubandalagið og tel ég að það þurfi ekki langt að leita til þess að sýna fram á að staðreyndirnar voru allt aðrar. Það er rétt, virðulegur forseti, nú þessa daga hérlendis þegar atvinnuleysið er eitt helsta umræðuefni meðal almennings og ógnvaldur á fjölmörgum heimilum, að velta því aðeins fyrir sér hvort sá samningur sem hér er til umræðu sé líklegur til að breyta einhverju í sambandi við þá stöðu mála. Ég held að þeir sem líta á þetta mál og skoða aðstæður í Evrópubandalaginu átti sig á því að samningurinn um EES er síst til þess fallinn að bæta stöðu atvinnulífs og atvinnumála á Íslandi í bráð og þó kannski enn síður í lengd. Ég vil í þessu sambandi minna á stöðuna innan Evrópubandalagsins sjálfs þar sem þeim fer dagfjölgandi sem fylla biðstofur atvinnuleysingjanna, þar sem atvinnuleysingjar voru um 16 milljónir og fer stöðugt fjölgandi og talið að það verði 2 milljónum fleiri atvinnuleysingjar innan skamms innan Evrópubandalagins og að atvinnuleysi þar fari upp í 11% að meðaltali innan skamms. Þetta má m.a. sjá í blaðaviðtali við efnahagskommissar framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, Danann Henning Cristophersen í Politiken 3. des. sl. og fyrirsögnin er sótt í orð þessa ráðamanns hjá Evrópubandalaginu í Brussel, yfirskriftin er: ,,Tro skal bekæmpe ledigheden`` --- Trú er það sem á að ráða bót á atvinnuleysinu. Og þótt mönnum þyki það kannski sérkennilegt að viðhorfin séu jafnóskýr og þetta ber vott um þá er það beinlínis staðhæfing þessa ráðamanns að það séu frekar huglæg atriði en hlutlæg sem geti orðið til þess að ráða einhverja bót á þeirri stöðnun sem nú ríkir í efnahagslífi Vestur-Evrópu og ekki síst innan Evrópubandalagsins og dregur þar þróttinn úr atvinnulífi. Það er alveg áreiðanlegt að Íslendingar leita ekki styrks í efnahagslegu tilliti með því að ganga undir veldissprota þessa stóra bandalags og þó atvinnuleysi sé vissulega utan þess og víða vaxandi innan OECD-svæðisins þá er það þó búið að vera hlutskipti í löndum Evrópubandalagsins í allt öðrum og meiri mæli undanfarin tíu ár. Þess ættum við að minnast. Við skulum einnig hafa það í huga að sú umræða sem hér fer fram skiptir engu máli um það hvenær samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði tekur gildi. Þetta er ekki það þingmál sem ræður því eða afstaða til þessa þingmáls sem við ræðum hér, það þarf að koma annað mál inn á borð alþingismanna, samningur sem er raunverulegur og tekur tillit til stöðu mála hjá aðilum EES og við vitum ekki enn þá hvenær von er á því máli. Ég minni á þetta vegna þess að þeir sem bera þetta fram, bæði hæstv. utanrrh. svo og talsmenn atvinnulífsins sem svo eru kallaðir sem m.a. hafa sent hv. alþm. erindi, skorað á þá til að samþykkja þetta mál og lögfesta þennan samning, sem ekki er lengur samningur, virðast standa í þeirri trú af einhverjum ástæðum að það breyti einhverju hvort við afgreiðum þetta mál á Alþingi vikunum fyrr eða seinna. Það gerir það ekki, það er hreinn misskilningur og þess vegna er það einnig misskilningur hjá stjórnvöldum að leggja kapp á að knýja fram afstöðu Alþingis til þessa þingmáls sérstaklega. Ég greindi frá því, virðulegur forseti, að ég ætlaði að fara sérstaklega yfir fram komin nefndarálit frá utanrmn. og ég ætla að gera það á ekki allt of löngum tíma en þar er vissulega að mörgu að hyggja. Nál. eru fjögur talsins. Ég hef ekki ástæðu til að ræða sérstaklega nema þrjú þeirra þar sem ég tala sem einn af þingmönnum Alþb. sem er samferða í þessu máli, sem er einn af tveimur þingflokkum á Alþingi sem virðist vera samferða í afstöðu til þessa máls, annars vegar Alþfl., við vitum ekki annað en þingmenn hans standi að þessu máli óskiptir, og hitt er einnig ljóst og hefur þegar verið greint frá því og legið fyrir um alllangt skeið að Alþb. og þingflokkur þess óskiptur mun greiða atkvæði gegn þessum samningi.

Það eru tíðindi að þingmaðurinn sé sammála flokksbræðrum sínum.

Það eru engin tíðindi fyrir mig að Alþb. taki þessa afstöðu, það hefur legið fyrir lengi og ef hv. þm. hefur haft fyrir því að fylgjast með umræðum og afgreiðslu Alþb. undanfarin ár og frá því að þetta mál kom á dagskrá, þá þarf hann ekkert að vera undrandi yfir því að nú við lokayfirferð þessa máls, eins og það liggur hér fyrir þó það sé ekki endanleg yfirferð, þá hefur það legið fyrir að Alþb. mundi ekki geta gengið að samningi sem lítur út eins og það mál sem hér er fram sett. Ég gæti vel vitnað til þess með því t.d. að fara yfir samþykkt Alþb. á síðasta landsfundi og einnig á landsfundi 1989. En til huggunar hv. þm. þá skal ég einnig líta yfir landsfundarsamþykktir Framsfl. og ræða svolítið afstöðu Framsfl. til málsins, ekki síst vegna þess að hv. þm. kallar eftir því. En ég ætla fyrst að víkja að meirihlutaáliti utanrmn. sem hv. þm. og formaður utanrmn. Björn Bjarnason mælti fyrir fyrir tveimur dögum eða svo. Það eru vissulega mörg atriði sem þar þyrfti að taka til umræðu og ástæða væri til að benda á og gagnrýna. Ég vel hér nokkra þætti af mörgum og vil aðeins koma að einu atriði sem fjallað er um í þessu nál. meiri hlutans sem er undirritað af fulltrúum Sjálfstfl. í nefndinni og einnig af fulltrúum Alþfl. Má það þykja dálítið sérstakt að fulltrúar Alþfl. skuli einnig taka undir þá söguskoðun sem sett er fram, eða þá túlkun á afstöðu til málsins sem sett er fram í þessu meirihlutaáliti. Ég vísa til þess, virðulegur forseti, sem fram kemur á bls. 5 í nál. meiri hluta utanrmn. þar sem fjallað er um afstöðu þingmanna Sjálfstfl. til málsins á seinni hluta árs 1989, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Þegar þátttaka í EES var rædd á Alþingi haustið 1989 héldu þingmenn Sjálfstfl. þeirri skoðun fram að skynsamlegt væri að reyna til þrautar að halda fast í tvíhliða viðræður einstakra EFTA-ríkja við EB. Töldu þeir að með því yrðu hagsmunir Íslands betur tryggðir en ella. Jafnframt vildu sjálfstæðismenn að Alþingi samþykkti sérstakt umboð til handa utanríkisráðherra í viðræðunum við EB.`` --- Þetta er álit sem fulltrúar Alþfl. í nefndinni einnig skrifa upp á. Ég held að menn ættu aðeins að staldra við. Var það nú svo haustið 1989 að Sjálfstfl. stæði ekki á bak við þáv. utanrrh. í efnislegri afstöðu til undirbúnings þessa máls? Ég veit að hæstv. viðskrh. er það langminnugur að hann man eftir þeirri stöðu. Það lá alveg skýrt fyrir frá talsmönnum Sjálfstfl. á þessum tíma að þeir stóðu að baki stefnu utanrrh. að því er varðaði könnunarviðræður og undirbúning samningaviðræðna við Evrópubandalagið á þessum mánuðum. Ég get vitnað í einstök ummæli því til stuðnings og vænti að menn taki eftir þeim, en hitt lá auðvitað einnig fyrir að Sjálfstfl., þá í stjórnarandstöðu, lék með vissum hætti tveim skjöldum í málinu, þ.e. reyndi á sama tíma að láta líta svo út sem hann vildi taka upp tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið og það væri hans stefna öðrum þræði. En hér sagði við umræður um þetta mál í þinginu 27. nóv., þáv. hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarssonar, með leyfi forseta: ,,Þingmenn Sjálfstfl. hafa allnokkrir lýst sínum sjónarmiðum hér í þessari umræðu og ég þarf ekki að hafa mörg orð um það að við erum fylgjandi því að Ísland taki þátt í þeim viðræðum sem að er stefnt milli EFTA og Evrópubandalagsins og við viljum að í þeim viðræðum sé lögð áhersla á okkar sérstöðu.`` Þetta er talsmaður Sjálfstfl. á þessum tíma. Hann bætir því við, svo öllu sé til skila haldið: ,,Við höfum hins vegar jafnframt lagt áherslu á það að fram fari tvíhliða viðræður milli Íslands og Evrópubandalagsins, ekki viðræður við framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins eins og sumir hafa viljað skilja okkar málflutning, heldur hina pólitísku leiðtoga bandalagsins.`` --- Takið eftir þessu. Og ætli þetta sé nú ekki nokkuð annað en látið er í skína í nál. meiri hlutans. Ég veit að hæstv. viðskrh., nú starfandi utanrrh., getur staðfest með hvaða hætti forusta Sjálfstfl. reyndi að leika tveim skjöldum, tala í tvær áttir í þessu máli, til þess auðvitað að reyna að halda friðinn í eigin röðum. Því hver var þá í forustu fyrir Sjálfstfl. í utanrmn.? Það var auðvitað hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, sá hinn sami og nú hefur lýst andstöðu sinni við þetta mál og lagði vissulega áherslu á það á þessum tíma að teknar yrðu upp tvíhliða viðræður og flutti um það tillögu og annar hv. fulltrúi Sjálfstfl. sem ekki situr lengur á þingi, hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, sem sat þá í utanrmn. og skrifaði upp á þetta álit en hafði einnig nokkra sérstöðu innan þingflokks Sjálfstfl. á þessum tíma því þingmaðurinn lýsti því á Alþingi um þetta leyti, að vísu nokkru síðar, að hún vildi taka skrefið strax inn í sjálft Evrópubandalagið og sigldi þar í kjölfar hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar að túlka þá afstöðu að við ættum að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Þannig að á bak við þennan sérkennilega málatilbúnað stóðu tveir þingmenn Sjálfstfl. með allnokkra sérstöðu í viðhorfinu til Evrópubandalagsins. Annar mjög andsnúinn, hinn þingmaðurinn í rauninni vildi fara alla leið. Ég get svo vitnað í hv. þm. Þorstein Pálsson, þremur dögum síðar, 1989. Hvað segir þingmaðurinn þá um þetta efni? Hann segir svo, með leyfi forseta: ,,Formaður Alþfl., núv. hæstv. utanrrh., metur meira að halda Alþb. í ríkisstjórn en að leita samstöðu ábyrgra afla á Alþingi í þessu mikilvæga máli. Sjálfstfl. var reiðubúinn til slíkra viðræðna og svaraði fyrirspurn hæstv. utanrrh. jákvætt þar um.`` --- Málatilbúnaður Sjálfstfl. á þessum tíma var auðvitað að reyna að sundra röðum ríkisstjórnarinnar þáv. á þessum tíma, fyrst og fremst, enginn ákafari í að hnýta upp á þennan samning í raun en forusta Sjálfstfl., þó að hún reyndi að leika tveimur skjöldum hið minnsta í málinu á þessum mánuðum. Svo má nefna, af því það er núv. hæstv. sjútvrh. sem þarna talaði, hvernig talaði hæstv. ráðherra þá um sjávarútvegsþátt þessa máls í samskiptum við Evrópubandalagið? Með leyfi forseta: ,,En íslenskur sjávarútvegur`` --- takið eftir, virðulegu þingmenn --- ,,getur ekki beðið eftir því að krafan um að Evrópubandalagið hætti styrkjum til sjávarútvegsins nái fram að ganga.`` --- Ekki að fella niður tolla heldur hætti styrkjum, leggja af styrkjapóltíkina. Það var krafan þá og segir: ,,Þá þyrftum við að bíða fram á næstu öld. Það er einfaldlega of mikil áhætta að geyma höfuðkröfu Íslendinga þangað til síðast í almennum viðræðum EFTA og Evrópubandalagsins. Með því móti látum við viðsemjendurna króa okkur af í meginhagsmunamáli Íslendinga.`` Þetta sagði hv. þm. á þessum tíma. Beri menn þetta svo saman við þá túlkun á stöðu mála sem fram kemur á bls. 5 í nál. meiri hluta utanrmn. Það er Alþfl. og fulltrúa hans í utanrmn. ekki til mikillar vegsemdar að skrifa upp á slíka túlkun mála að því er varðar stöðu Sjálfstfl. á þessum tíma. Hér er það einnig reitt fram að fyrir kosningar til Alþingis í apríl 1991 hafi utanrrh. lýst því yfir að samið hefði verið um 98% þeirra úrlausnarefna sem voru á borði samningamannanna. Þetta er vissulega mjög sérkennileg túlkun á stöðu mála. --- Samið hafði verið um 98%. Sannleikurinn er sá að á þessum tíma hafði utanrrh. ekki samningsumboð frá þáv. ríkisstjórn. Ráðherrann hafði falast eftir því að geta gengið frá málum þar sem fyrirvarar voru felldir niður í velflestum atriðum í sambandi við samningana, en ekki fengið það frá samstarfsaðilum sínum í ríkisstjórn. Svo er reynt að láta það líta svona út, að þannig hafi staðan verið rétt fyrir kosningar 1991. Hins vegar þurfti ekki að bíða nema örfáa daga þegar bjarghellan mikla með lóðsinn, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, um borð, bjarghellan mikla var sest á stóla, þá fékk utanrrh. óskorað umboð ríkisstjórnar til að ganga frá samningnum þó allt væri komið fyrir borð sem hæstv. núv. sjútvrh. Þorsteinn Pálsson var að krefjast á haustdögunum 1989 að því er varðaði sjávarútvegsmálin og þann þátt í þessum samningum. Ég veit ekki hvort hv. þm. Björn Bjarnason er í kallfæri eða heyrir mál mitt. Það skiptir kannski ekki öllu máli, en ég vísa til nál. sem hann hefur mælt hér fyrir. Hann víkur að því með hvaða hætti staða mála hafi verið og vitnað er þar til Hannesar Hafsteins sem aðalsamningsmanns íslensku ríkisstjórnarinnar með þessum orðum, virðulegi forseti, með þínu leyfi: ,,Spurt hefur verið hvað verði um EES-samband Íslands við Evrópubandalagið ef önnur EFTA-ríki fara í EB.`` --- Og þar er vitnað til ummæla aðalsamningamanns með þessum hætti: ,,Á hinn bóginn er ljóst að stofnanaþættir samningsins verða að koma til endurskoðunar og einföldunar. Allir sem komið hafa að þessar samningsgerð gera sér grein fyrir þessu. Engin ástæða er til að ætla að Íslendingum mundi henta verr sú einföldum sem þá yrði gerð á stofnanaþættinum né að hagsmunum þeirra yrði þar verr borgið. Það kemur í ljós þegar þar að kemur. Þá verður samningurinn líka í reynd sá tvíhliða samningur sem sumir virðast óska eftir.`` Litlu seinna í nál. er greint frá því að forsrh. hafi lýst yfir vilja ríkisstjórnarinnar til að kanna með bréfi og formlega hjá framkvæmdastjórn EB hver staða Íslands yrði á grundvelli EES kæmi til þess að önnur EES-ríki gengju í EB. Hins vegar greinir ekkert frá því að hæstv. forsrh. hafi komið þessari beiðni á framfæri við framkvæmdastjórnina, hvað þá að það sé upplýst hvaða undirtektir hafi orðið við slíkri orðsendingu. Hér er talað í hreinum véfréttastíl. Það mætti ætla að hér væri verið að beina orðum til þess hluta af Framsfl. sem virðist stefna að því eða hefur sér það til huggunar í sambandi við afstöðu til þessa máls, að úr þessu megi gera ósköp þokkalegan tvíhliða samning þegar önnur ríki eru hlaupin frá borði í samfloti EFTA-ríkja. Reyndar er þegar kominn brestur í það lið sem kunnugt er og menn þekkja. En til þess kunna refirnir að vera skornir. Hv. þm. 6. þm. Norðurl. e., Jóhannes Geir, spyr hver sé afstaða mín í þessu máli. Það er ekki mitt að svara því sem hæstv. forsrh. átti að spyrja um til þess kannski að hugga einhverja góða framsóknarmenn. Ég vil þó segja þingmanninum það að ég hef ekki mikla trú á því að Evrópubandalagið afhendi Íslendingum á einhverju silfurfati nánast að kostnaðarlausu þann samning sem nú liggur fyrir efnislega utan stofnanaþáttarins og láti vera t.d. að biðja um eitthvað meira úr þeim sjóði sem þrátt fyrir allt er enn að finna á íslenskum fiskimiðum, innan landhelgi Íslendinga. Ætli hv. talsmaður Framsfl. í sjávarútvegsmálum þyrfti ekki aðeins að skoða jöfnunina og hvernig stendur með skiptin á veiðiheimildum áður en því kæmi með öðrum hætti en nú er gert. Það er sannarlega nokkuð sérstakt að ekki skuli vera haft fyrir því að senda þetta bréf og láta það fylgja með, heldur aðeins að það sé vilji ríkisstjórnarinnar að spyrjast fyrir. Þeir eiga kannski ekki fyrir frímerkjunum. Það kann að vera að fjmrh. komi í veg fyrir það. Í nál. er síðan vikið að norrænu samstarfi og stöðu norræns samstarfs með tilliti til þessa máls. Þar er fjallað um hlutina með þeim hætti sem við þekkjum nokkuð vel sem höfum verið starfandi á vettvangi Norðurlandaráðs, því þar hafa íslensku fulltrúarnir sem eru opnir fyrir þessum samningi ekkert látið sig muna um að taka undir þá vegferð sem ríkisstjórnir hinna Norðurlandanna, sem stefna inn í Evrópusamstarfið, eru að fara þvert á meirihlutavilja almennings á Norðurlöndum, utan Danmerkur sem er þegar í neti Evrópubandalagsins. Það eru ekki aðeins fulltrúar Sjálfstfl. heldur hefur einnig fulltrúi Framsfl. á þeim bæ í Norðurlandaráði ekkert látið sig muna um að taka eindregna afstöðu með samrunaþróuninni. Það kemur mér ekkert mjög á óvart að heyra um þá afstöðu sem hv. 1. þm. Austurl. hefur þegar túlkað á Alþingi eins og hann hefur ráðið atkvæði sínu í Norðurlandaráði á undanförnum missirum. Nú er það vissulega svo að Íslendingar munu auðvitað ekki ráða siglingu Norðurlandaráðs í þessu máli og munu ekki ráða fyrir afstöðu annarra Norðurlandaþjóða. En það ætti kannski ekki að vera hlutskipti okkar Íslendinga á vettvangi Norðurlandaráðs að ýta á eftir þessari siglingu, ýta á eftir þessari þróun og reyna að viðhalda þeirri blekkingu að norrænu samstarfi sé best borgið innan vébanda Evrópubandalagsins, eins og hv. þm. Halldór Ásgrímsson hefur m.a. skrifað upp á og greitt atkvæði með ályktunum þar að lútandi á vettvangi Norðurlandaráðs.

Meiri hluti þingflokks framsóknarmanna.

Virðulegur þingmaður, Össur Skarphéðinsson. Það er kannski best að vera ekki of veiðibráður í þessum efnum. Ég orðaði það svo fyrr í umræðunni að ég vildi ekkert fullyrða um það hvernig þingmenn réðu atkvæði sínu og það gildir jafnt um stjórnarliða og stjórnarandstæðinga aðra en þá sem þegar hafa greint frá því hver þeirra afstaða sé til þessa máls. Þeir eru nokkrir og því miður ekki allir á þann veg sem mér finnst skynsamlegt í þessu efni. Það er fullyrt í nál., með leyfi forseta: ,,EES-samstarfið er til þess fallið að styrkja norræna samvinnu ef rétt er á málum haldið. Stæðu Íslendingar utan við EES væru þeir jafnframt að einangra sig frá stórum og mikilvægum þáttum í norrænu samstarfi. Slíkt er að sjálfsögðu mjög varasamt.`` --- Segir í nál. Þetta eru slíkar blekkingar sem hér eru á ferðinni sem vissulega er haldið fram af forustumönnum á Norðurlöndum í þeim ríkjum sem hafa þegar sótt um aðild að Evrópubandalaginu og eru að reyna að hugga sína umbjóðendur, almenning í löndunum, með að þeir ætli að viðhalda norrænu samstarfi þegar komið er inn fyrir múra Evrópubandalagsins. Nei, ætli það verði ekki annað sem dregur menn þar í dilka, hvort sem er á vettvangi ráðherraráðs eða á vettvangi Evrópuþingsins. Ég er hræddur um að það verði ekki samnorræn afstaða sem þar ráði ferðinni og ég held að menn ættu ekki að blekkja sig með því að þar séu skapaðir möguleikar, eins og sumir halda fram, jafnvel betri möguleikar til þess að halda utan um norrænt samstarf á vettvangi EES en nokkurn tímann hefur verið á hinum samnorræna vettvangi sem við þekkjum. Í nál. meiri hlutans er síðan rakið efni frv. og hið mikla umfang þessa samnings sem hér um ræðir og ætla ég ekki að rekja það út af fyrir sig sérstaklega en staldra við þar sem komið er að stofnunum hins Evrópska efnahagssvæðis og áhrifum þess að tengjast efnahagssvæðinu að því er varðar m.a. lagasetningarvald og stöðu Alþingis í því samhengi. Þar segir, virðulegur forseti, á bls. 10, með þínu leyfi: ,,Í 3. gr. frv. er að finna skynsamlega og nauðsynlega reglu varðandi lögskýringu og takmörkun á skýringarreglu greinarinnar. Af ákvæðum 3. gr. ræðst að engar kvaðir eru lagðar á Alþingi varðandi framtíðarlagasetningu vegna EES.`` Þetta er einhver gróflegasta fölsun, virðulegur forseti, sem ég hef fundið í nál. Hér er verið að vitna til lagagreinar sem í rauninni leggur Alþingi og íslensku löggjafarsamkundunni það á herðar að standa að lagasetningu þannig að ekki brjóti gegn lagasetningu Evrópubandalagsins sem meginviðmiðun. Hefur það vissulega legið fyrir og liggur fyrir í sjálfum samningnum að þannig liggja málin. Að ætla að halda því fram að engar kvaðir séu lagðar á Alþingi varðandi framtíðarlagasetningu með því að undirgangast þennan samning er að snúa málunum talsvert rækilega á haus því staðan í þessu efni er auðvitað sú að því er varðar meiri hluta þeirra málasviða sem fjallað er um á Alþingi og íslensk löggjöf tekur til, þá erum við búin að binda okkur hvað snertir meginstefnu að því er varðar löggjöf og getum kannski aðeins leyft okkur þann munað í einstökum undantekningartilvikum að reyna að andæfa gegn þeim lögum sem Evrópubandalagið eitt hefur heimild til að gera tillögur um, bera fram og setja. Ég hef orðið var við það að margir utan þings, sem ekkert er undarlegt, hafa ekki áttað sig á þeirri staðreynd að á samningssviðinu, sem tekur til mikils meiri hluta af ákvæðum byggðum á Rómarsamningnum og afleiddum ákvæðum, allt að 80% af samningssviði hvað snertir umfang Evrópubandalagsins, er verið að binda Alþingi Íslendinga hvað snertir meginstefnu. Löggjafinn á þessu samningssviði er ekki lengur Alþingi nema hreint að forminu til heldur er 17 manna framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins í Brussel, embættismenn, óbundnir af þingræðislegu valdi. Þetta er fámennisveldi. Ég veit ekki hvort mætti kalla það menntað einveldi. Ég treysti mér ekki til að gefa því einkunnina menntað einveldi því ég held það verðskuldi ekki að fá samjöfnuð við menntað einveldi í Mið-Evrópu á fyrri öldum sem svo var kallað á dögum Friðriks mikla. Þetta eru starfsmenn, fulltrúar stóriðnaðarins í Evrópu, stórfyrirtækjanna í Evrópu, fjölþjóðafyrirtækjanna í Evrópu, sem þarna ráða lögum og móta stefnu. Þing Evrópubandalagsins hefur aðeins orð að því er varðar fjárlögin. Eina málið sem þeir geta haft einhver teljandi áhrif á fyrir utan samninga af því tagi og hér um ræðir, þ.e. samninga við önnur ríki. Það eru þessir kostir sem Alþingi og öðrum löggjafarsamkomum EFTA-ríkjanna sem gerast þarna þátttakendur eru búnir. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sem talaði fyrir nál. í gær var að tala um nauðsyn þess að vernda þingræðið. Margt má nú segja og koma síðan sem stuðningsmaður þessa máls þar sem búið er að þingræðinu eins og raun ber vitni. Auðvitað er reynt að breiða yfir þennan kjarna í stöðu málsins í áliti meiri hluta utanrmn. vegna þess að þetta er hlutur sem má ekki sjást. Í staðinn er hér brugðið upp huliðshjálmi með þeim orðum að engar kvaðir séu lagðar á Alþingi varðandi framtíðarlagasetningu vegna EES. Hafa menn séð það skrautlegra? Síðan gengið var frá efni þessa samnings sem tengist því frv., sem er raunar ekkert frv., sem hér er til umræðu um mánaðarmótin júlí/ágúst 1991 hefur Evrópubandalagið samþykkt á þriðja hundrað gerðir. Við getum kallað það lög eða reglugerðir. Það er verið að þýða þessi bindandi ákvæði innan Evrópubandalagsins með nýyrðinu, gerðir. Það bíður hinna sameiginlegu nefndaraðila, ef þessi stofnun EES verður að veruleika, að fjalla um þennan bunka sem þarna bíður og ekkert verður undan vikist og mikill meiri hluti varðar þetta svæði. Ég er ekki að segja að þarna séu einhver stórtíðindi á ferðinni. Ég hef ekki kynnt mér nákvæmlega efni þessara gerða sem liggja fyrir. Því hefur verið safnað í bók og var út gefið 18. nóv. sl. gróft yfirlit um þetta. En svo mikið er víst að þarna er á ferðinni á mótunarstigi, að vísu ekki alveg frágengið, ein gerðin sem snertir hagsmuni nágranna okkar í Noregi, þ.e. gerð varðandi olíumálefni og olíuvinnslu, sem er þess eðlis að forsætisráðherra Noregs og talsmenn norsku ríkisstjórnarinnar, sem er harla blíð þegar Brussel er annars vegar og hefur beygt sig djúpt og hneygt, hafa þegar orðið að lýsa því yfir að þeir muni beita neitunarvaldi gegn þessu sem er á leiðinni frá Brussel sjái þeir sig tilknúna til þess. Það verður eitt af því sem tekist verður á um því ekki mun það ganga hljóðalaust fyrir sig. Ég held það sé hollt fyrir þingið að átta sig á því hvernig framhaldið verður. Þetta er ekki eitthvert mál sem við afgreiðum á Alþingi og búið. Ó, nei. Hér verður um að ræða stöðugt samningaþóf við Evrópubandalagið. Ef við ætlum að reyna að verja okkar hagsmuni að einhverju leyti, þá verður hér stöðugt viðvarandi samningaþóf við Evrópubandalagið varðandi lög sem koma í stríðum straumi frá Brussel og heimtað er að Alþingi stimpli. Ef það stimplar þau ekki --- hvað þá? Þá koma gagnaðgerðir. Þá metur Evrópubandalagið það. Þá setur það upp spennitreyjuna, þumalskrúfuna, gagnvart þeim löndum sem voga sér að segja nei við þeim lögum sem Evrópubandalagið eitt ræður. Því það var í kröfugerðinni og hæstv. viðskrh. man vafalaust eftir að það var eitt í nestispakkanum sem hæstv. utanrrh. hafði með sér á sínum tíma ásamt fulltrúum annarra EFTA-ríkja að því er snerti tök EFTA-ríkjanna varðandi lagasetningu sem lagt var upp með. Það var ekki þetta kerfi. Það sem lagt var upp með í mars 1989 var ekki þetta færiband, ó, nei. Markmiðið var að verða þátttakandi í lagasetningu, að öðlast vald varðandi lagasetningu þannig að um sameiginlega lagasetningu EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins væri að ræða. En þegar á undirbúningsstigi málsins, ég held það hafi verið 23. nóv. 1989, var kveðið upp úr um það af ráðherrum Evrópubandalagsins að ekki kæmi til mála, það væri bara ekki til umræðu að EFTA-ríkin fengju aðild að lagasetningarvaldi Evrópubandalagsins. Og voru það ekkert minni tíðindi en fríverslun með fisk, hinn pólitíski aðgöngumiði sem var í feita letrinu í fjölmiðlunum í mars 1989, en hæstv. utanrrh. upplýsti í umræðu í gær að hefði bara verið plat og hefði bara aldrei staðið til. Það hefði bara verið skraut á tertunni að setja fram kröfuna um fríverslun með fisk og honum aldrei dottið í hug að það fengist. Hann upplýsti það, sem var nýtt fyrir mér og ég bið þá sem fylgdust með þessu máli í ríkisstjórn að rifja upp, að það hefði komið neitun við þessari kröfu þegar í ársbyrjun 1990. Ég reyndi að fylgjast með þessu máli á þeim tíma og man ekki betur en við í utanrmn. á þeim tíma og Evrópustefnunefnd fengjum ekki að vita um þá neitun af hálfu Evrópubandalagsins fyrr en í nóvember 1990, að krafan um fríverslun með fisk væri neitun og þvert nei af hálfu Evrópubandalagsins, en ekki í ársbyrjun eins og hæstv. utanrrh. orðaði það. Það er svo sem ekki stórt atriði þó ég nefni það hér. Svo er kafli í áliti meiri hluta utanrmn. um þjóðhagsleg áhrif EES-samningsins og þar er ekkert verið að skafa utan af því hvers konar guðsblessun þetta sé sem hér er á ferðinni. Það eru reiddar fram tölur frá Þjóðhagsstofnun og það er fabúlerað. Það er spunninn lopinn og endað með því að reiða fram töluna 6 milljarðar --- gjörið svo vel, veskú 6 milljarðar kr. er hagurinn af því á ári hverju að tengjast Evrópsku efnahagssvæði. Lækkun vaxta, aukinn kaupmáttur, 2--3%, og gull og grænir skógar með viðlíka hætti. Mikil er trú þeirra sem þarna halda á penna. Mikil er trú þeirra að þessu leyti. Ætli væri ekki rétt að doka við að reikna og reiða fram tölur af þessum toga? Ætli væri ekki rétt að gera það og bíða aðeins eftir reynslunni af þessum samningi? Það verður sjálfsagt erfitt að greina í sundur hvað má rekja til hins Evrópska efnahagssvæðis, hvort sem það er hnignun, plús eða mínus, þegar þar að kemur. Kannski er það í trausti þess að menn eru með gyllivonir af þeim toga sem hér er um að ræða. Ég held að staðan sé nefnilega þannig, virðulegur forseti, að hér sé á ferðinni ósköp svipuð gylling og varðaði álmálið sem hæstv. viðskrh. man kannski eftir, þó það liggi talsvert langt til baka, þegar hæstv. ráðherra var að reiða fram það gull og þá grænu skóga sem ættu að tengjast því ef tækist að koma álbræðslunni á Keilisnesi á koppinn. Það var ekkert minna en svo að þar var komið ígildi alls þorskstofnsins eins og hann er reiknaður núna. Það var ekkert minna að því er snerti upp úr sjó . . .  Hin huglægu áhrif af áróðrinum hvað þetta mál snertir og hins vegar álið eru kannski ekkert ólík. Þ.e. það er búið að halda þjóðinni í þrjú ár í þeirri trú að efnahagslega vinninginn sé að sækja í hið Evrópska efnahagssvæði. Ætli þessi síbylja hafi ekki haft sín áhrif á frumkvæði manna hérlendis og í spurningunni um að leita að möguleikum til þess að styrkja atvinnulíf og efnahag í landinu með hliðstæðum hætti og áldraumurinn virkaði lamandi á efnahagsþróun og atvinnuþróun í landinu á meðan sá söngur var kyrjaður í heilan áratug? Því hann upphófst árið 1983 og var meginstef að því er varðaði atvinnuþróun í landinu öll árin síðan þar til að svo fór að meira að segja hæstv. iðnrh. er hættur að minnast á málið. Og þá er nú fokið í flest skjól. Já, virðulegur forseti. Það er margt sem má gera athugasemdir við í áliti meiri hlutans. Hér er sérstakur kafli sem varðar stjórnarskrána og EES-samninginn. Þar er verið að halda því fram af meiri hluta utanrmn. að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hafi látið kanna hvort einhver ákvæði EES-samningsins brytu í bága við íslensku stjórnarskrána. Hv. þm. Björn Bjarnason hefur kyrjað þetta um allnokkurt skeið og skrifaði um þetta kjallaragrein í blöð á sínum tíma. Hálmstráið sem hann er að halda í hérna að þessu leyti er svar utanrrh. í mars 1991 við beiðni þingflokks Sjálfstfl. um skýrslu varðandi stöðu samningaviðræðna. Þetta er greinargerðin og afstaðan sem þarna á að liggja fyrir. Staðhæfing utanrrh. var vissulega sú að það væri ekkert athugavert við málið frá íslensku stjórnarskránni. En að halda því fram að íslenska ríkisstjórnin hafi látið kanna hvort einhver ákvæði EES-samningsins brytu í bága við íslensku stjórnarskrána er mjög frítt farið með veruleikann. Ég óskaði eftir því að það yrði kannað hvar þessi greinargerð lægi í forsrn. eða í utanrrn. eftir að hv. þm. Björn Bjarnason reiddi fram þennan stóra sannleik fyrir hálfu ári eða svo. Svörin sem ég fékk voru: Enga slíka úttekt að finna. Ég veit ekki hvort hæstv. forsrh. getur leyst málið, hvort þetta er einhvers staðar niður í kistu svo innarlega í búri að embættismenn komist ekki að þessu. En ég hef grun um að það sem verið er að byggja á sé þetta svar utanrrh. í skýrslu í mars 1991. Hitt er svo annað mál að hæstv. þáv. ríkisstjórn gerði ekki hlutlægu athugun á málinu sem þörf hefði verið á og sá sem hér talar m.a. hafði vakið athygli á að nauðsyn væri að gera vegna þess að það stefndi í það ljóslega, að mínu mati, á þessum árum að samningurinn stangaðist á við ákvæði íslensku stjórnarskrárinnar. Í áliti mínu sem fulltrúi Albþ. í Evrópustefnunefnd, sem þingflokkurinn fjallaði einnig um, tiltók ég ákveðnar greinar og rökstuddi það að þessi samningur gengi a.m.k. gegn ákvæðum íslensku stjórnarskrárinnar þannig að þörf væri á að því máli væri gaumur gefinn. Síðan vék framsögumaður meiri hlutans að álitum einstakra umsagnaraðila. Þar kemur m.a. fram hvernig hægt er að túlka mál þannig að misskiljist því hv. þm. lýsti því svo að það væri bara einn umsagnaraðili, BHMR, sem hefði í rauninni lýst andstöðu sinni við samninginn. Aðeins einn umsagnaraðili stendur hér, virðulegur forseti, treysti sér ekki til að mæla með aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Þannig er það orðað. --- Treystir sér ekki til að mæla með. Það þýðir væntanlega að hinir mæltu með. En sannleikurinn er sá að það er leitun að þeim umsagnaraðilum sem mæltu með þessum samningi. Síðan kom formaður utanrmn. í framhaldi af þessu og fór að vitna í afstöðu Alþýðusambandsins. --- Hér er kominn formaður utanrmn. Ég hef saknað formannsins þegar ég hef verið að fjalla lið fyrir lið um álit meiri hluta utanrmn. og gert þar fjölmargar athugasemdir sem þingmaðurinn hefur vonandi heyrt, í hliðarsal eða annars staðar, því ég gerði ráð fyrir að þingmaðurinn fylgdist með umræðu um málið. Það er aðeins rétt að víkja að þessum sérkennilegu túlkunum á afstöðu m.a. fjöldasamtaka eins og Alþýðusambands Íslands í þessu máli. Hvernig ætli þetta mál líti út? Starfsmenn og embættismenn hjá Alþýðusambandi Íslands hafa verið að víkja að málinu alveg fram undir þetta. Það er auðvitað þeirri góði réttur að gera það, en þá vantar bara stuðning frá Alþýðusambandinu. Alþýðusambandið er ekki einstakir starfsmenn uppi á kontór á Grensásvegi. Það er ekki Alþýðusamband Íslands. Forseti Alþýðusambands Íslands, sá mæti maður fyrr og síðar, er ekki Alþýðusamband Íslands. Alþýðusamband Íslands er stofnunin með sitt þing og með sína stjórn. Auðvitað getur miðstjórn sambandsins talað og túlkað mál út frá sínu viðhorfi en hvorki miðstjórn Alþýðusambandsins né sambandsstjórn Alþýðusambandsins skrifuðu nokkurn tímann upp á þennan samning sem sitt álit. Það var nefnd sem var að undirbúa málið fyrir ASÍ-þing sem skilaði áliti sem lá fyrir 37. þingi Alþýðusambandi Íslands. Þar segir, svo ég víki aðeins að kjarna þeirrar ályktunar, með leyfi forseta: ,,ASÍ telur EES-samninginn vera ásættanlega niðurstöðu fyrir Íslendinga sé litið á hann sem heild og miðað við að nauðsynlegar innlendar lagabreytingar og aðrar viðhlítandi ráðstafanir sem bent hefur verið á og einnig er fjallað um í þessari greinargerð nái fram að ganga. Hér er einkum átt við lagasetningu sem tengist réttindum launafólks, fasteigna- og landakaupum og nýtingu náttúruauðlinda. Þá telur ASÍ eðlilegt að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn og að öllum vafa varðandi samhengi stjórnarskrárinnar og EES-samningsins verði eytt.`` Þetta er tillagan sem lá fyrir ASÍ-þingi, hugmynd að samþykkt. En hún fékk ekki byr hjá æðstu stofnun sambandsins. Hvað segir Alþýðusambandið um þetta mál? Þar er þessi tillaga rekin til baka. Það eru hugmyndir að stuðningi við málið, að vísu skilyrtum stuðningi sem lá fyrir í þessari tillögu, reknar til baka. Það eru tvær samþykktir um svokölluð Evrópumál frá ASÍ-þingi. Þær eru ekki langar og með þínu leyfi, virðulegi forseti, ætla ég að lesa þær upp. Hin fyrri heitir ,,Afgreiðsla á EES-samningi``: ,,37. þing ASÍ átelur þá afstöðu Alþingis að hafna kröfu fjölmargra félagasamtaka og einstaklinga að viðhafa þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu og hvetur alþingismenn til að endurskoða afstöðu sína. Þingið bendir á að ýmis atriði samningsins eru með þeim hætti að vafi leikur á að þau séu í samræmi við stjórnarskrá og minnir alþingismenn á þá ábyrgð sem þeir hafa gagnvart stjórnarskrá íslenska lýðveldisins.`` Þetta er fyrri samþykktin. Hin síðari hefur yfirskriftina ,,Starf að Evrópumálum``. Þar segir, með leyfi forseta: ,,37. þing ASÍ telur brýnt að ASÍ, landssambönd og stéttarfélög vinni ötullega að því að mæta þeim breytingum sem fram undan eru á íslenskum vinnumarkaði, ekki hvað síst ef Ísland gerist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu.`` --- Ekki hvað síst ef Ísland gerist aðili. ,,Þingið leggur áherslu á að stjórnvöldum sé veitt öflugt aðhald. Ýmsar lagasetningar og aðgerðir sem skipta launafólk miklu máli fylgja aðild að EES ef af henni verður. Verkalýðshreyfingunni ber skylda til að fylgja því eftir að ekki sé gengið á réttindi launafólks. Þá kalla aukin samskipti við aðrar þjóðir á öflugt upplýsingastarf í verkalýðshreyfingunni. 37. þing ASÍ telur að með starfi sambandsins að Evrópumálum hafi verkalýðshreyfingin náð verulegum árangri. Þingið felur miðstjórn að efla samstarfið við Evrópusamband verkalýðsfélaga, Norræna verkalýðssambandið og ráðgjafarnefnd EFTA til að koma sjónarmiðum íslenskrar verkalýðshreyfingar á framfæri.`` Þetta er samþykktin og hér kemur formaður utanrmn. og túlkar það svo að það sé stuðning að sækja frá æðstu stofnun Alþýðusambands Íslands við þennan samning. Þetta er málflutningur satt að segja með fádæmum. Ef svo væri að það væri ár liðið frá því að um þetta var fjallað en svo er ekki. Það eru aðeins örfáar vikur síðan æðsta stofnun Alþýðusambands Íslands rak til baka tillögu um stuðning við samninginn. Rak til baka eins og hér hefur fram komið. Þannig er háttað með margar sögulegar útleggingar sem fram komu hjá hv. talsmanni meiri hluta utanrmn. og er að finna bæði í hans ræðu frá því í fyrradag sem og í nál. eins og ég hef bent á mörg dæmi um. Ég ætla, virðulegur forseti, ekki að fara mikið lengra út í efni þessa nál. því ég þarf að koma að fleiri álitum sem liggja fyrir í þessu máli. Þá ætla ég að víkja næst að áliti 1. minni hluta utanrmn. Ég vildi biðja virðulegan forseta að gera viðvart þeim hv. þm. sem þar hafa um fjallað, hv. þm. Steingrími Hermannssyni og Páli Péturssyni, og einnig varaformanni Framsfl., hv. 1. þm. Austurl., a.m.k. láta þessa hv. þm. vita að ég er að fjalla um álit sem varðar Framsfl. Ég er ekki að gera neina kröfu til að þingmennirnir verði kallaðir til fundar ef þeir eru ekki í þinghúsi en ég sá hv. 1. þm. Austurl. í þingsal og geri ráð fyrir að hinir þingmennirnir séu ekki langt undan. Álit 1. minni hluta utanrmn. er vissulega ekki stórt að vöxtum eins og bent hefur verið á. Það er aðeins á tveimur blaðsíðum, einu blaði, álit 1. minni hluta, en það túlkar það meginviðhorf og þá meginniðurstöðu af hálfu þessara fulltrúa í utanrmn. að þeir munu leggjast gegn samningnum. Ein meginástæðan í rökstuðningi fyrir þeirri niðurstöðu þingmannanna er staðan gagnvart íslensku stjórnarskránni. Þó einnig sé vikið þar að ýmsum fleiri þáttum er það þó kjarnaatriði í rökstuðningi að samningurinn standist ekki íslensku stjórnarskrána og með vísan til þess sérstaklega sé útilokað annað en að greiða atkvæði gegn samningnum. Hins vegar er ekki svo að það virðist ætla að vera samhljóða niðurstaða framsóknarmanna á Alþingi að fylgja leiðsögn fulltrúa flokksins í utanrmn. því þegar hefur einn þingmaður flokksins greint frá því að hann sjái ekki ástæðu til að meta vafann að því er varðar íslensku stjórnarskrána meira en svo að hann ætlar að sitja hjá við afgreiðslu málsins. Það var athyglisvert að fylgjast með flokksþingi Framsfl. varðandi málið og er eðlilega vísað til þessa álits í ræðum og ritum bæði hv. framsóknarmanna og fleiri. Ég vildi vegna þess að ég sé ekki marga hv. framsóknarmenn nærstadda biðja virðulegan forseta að láta þá sem í þinghúsi eru, m.a. hv. 6. þm. Norðurl. e., Jóhannes Geir Sigurgeirsson, sem var að óska eftir því að sérstaklega yrði vikið að afstöðu Framsfl. til málsins, og láta hann vita af því að ég er einmitt að fjalla um það efni. Ég trúi því varla að hv. þm. vilji vera utan þingsalar til þess að komast hjá því að vera við þessa umræðu sem varðar einmitt álit fulltrúa Framsfl. í utanrmn. --- Hér er kominn hv. þm. Guðmundur Bjarnason, mjög verðugur fulltrúi flokksins sem ekki hefur enn þá tjáð sig um afstöðu til málsins, en á vafalaust eftir að gera það innan tíðar í skýru máli eins og hans er vandi. Ég veit að hv. þm. kann nokkuð vel samþykkt flokksþingsins en ég ætlaði einmitt að vitna til þeirrar samþykktar, með leyfi forseta.

Forseti vill láta hv. þm. vita að þeir menn sem hann óskaði eftir að yrðu látnir vita um ræðu hans hafa þegar verið látnir vita.

Ég þakka virðulegum forseta og vænti þess að þeir bætist hér við þann flokk sem þegar er í þingsal, hv. þm. Guðmund Bjarnason. En í ályktun þingsins segir m.a.: ,,Flokksþingið ítrekar samþykktir miðstjórnar Framsfl. sem nauðsynlegar lagfæringar á ýmsum efnisatriðum samnings um hið Evrópska efnahagssvæði.`` --- Þetta er samþykktin frá 2. og 3. maí 1992. --- ,,Sérstaklega leggur flokksþingið áherslu á að komið verði í veg fyrir kaup erlendra aðila á íslensku landi umfram það er nauðsynlegt er vegna atvinnureksturs og á öruggt eignarhald Íslendinga á orkulindum og bönkum. Þingið ítrekar þá afstöðu framsóknarmanna að veita ekki fiskveiðiheimildir í íslenskri fiskveiðilögsögu í stað viðskiptafríðinda. Flokksþingið leggur jafnframt áherslu á að þegar verði sú stefna mörkuð með samþykkt á Alþingi að leitað skuli eftir því að breyta samningi um Evrópskt efnahagssvæði í tvíhliða samning Íslands og Evrópubandalagsins strax og önnur EFTA-ríki hafa sótt um aðild að bandalaginu.`` --- Það er til að uppfylla þessa kröfu flokksþingsins sem hér er komin tillaga frá tveimur hv. þingmönnum Framsfl. sem tengjast þessu efni. Hins vegar er ekki tekið fram hvort það sé skilyrt að því er varðar afstöðu til málsins að það nægi að leggja fram þingmál að þessu leyti á Alþingi. Síðan segir: ,,Jafnvel þótt ofangreind atriði verði tryggð og efnishlið samningsins talin viðunandi telur flokksþingið vafasamt að það standist hina íslensku stjórnarskrá að framselja til eftirlitsstofnunar og dómstóls EFTA vald eins og gert er ráð fyrir í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði.`` --- Hvar er nú framsóknarþingflokkurinn staddur? Eru engir hv. þm. framsóknarmanna í þinghúsi, virðulegur forseti?

Forseti getur svarað því til að þeir eru allflestir staddir í húsinu og ég hef verið látin vita að þeir fylgist með umræðu.

Hér er hv. þm. Guðmundur Bjarnason kominn á ný í þingsal og kannski staldrar hann aðeins við, nema hann hafi verið að ýta við sínum mönnum. ,,Flokksþingið ber virðingu fyrir íslensku stjórnarskránni og telur að túlka beri allan vafa henni í hag. Flokksþingið telur því nauðsynlegt að breyting fari fram á íslensku stjórnarskránni áður en unnt væri að samþykkja aðild Íslands að hinu Evrópska efnahagssvæði. Flokksþingið leggur jafnframt áherslu á að allar vonir um hið Evrópska efnahagssvæði eitt og sér verði einhvers konar bjarghringur fyrir íslenskt atvinnulíf eru tálvonir einar. Ef íslenskt atvinnulíf er ekki sjálft sterkt mun það eiga erfitt með að nýta þá kosti sem samningnum kunna að fylgja. Staðreyndin er að erlent samstarf, eins og gert er ráð fyrir í umræddum samningi, getur orðið hættulegt íslensku fullveldi og sjálfstæði ef íslenskt atvinnulíf er veikt.`` Þetta er tilvitnun í þann kafla samþykktar flokksþings, æðstu stofnunar Framsfl., sem varðar þetta efni og satt að segja hélt ég að ekki þyrfti lengur vitnanna við eftir að flokksþingið hafði afgreitt mál með þessum hætti en þingflokkur framsóknarmanna, allir sem einn, einhentu sér í andstöðu við þetta mál á Alþingi Íslendinga, mál sem að mati formanns flokksins og flokksþings stríðir gegn íslenskum hagsmunum og íslenskri stjórnarskrá með þeim hætti sem hér er sett á blað og samþykkt að mér skilst einróma á flokksþingi Framsfl. Ég held það hafi ekki verið nokkur hönd þar uppi á móti --- eða var svo, hv. þm. Guðmundur Bjarnason? Í einu hljóði samþykktu þeir þetta. Ég held að það þyki nokkur tíðindi á þeim bæ hjá þeim þúsundum sem veitt hafa Framsfl. brautargengi, m.a. á yfirstandandi kjörtímabili, ef það ætlar að verða niðurstaða hjá einhverjum hluta af þingmönnum Framsfl. hér á Alþingi að hjálpa þeim sem eru að bera þetta mál fram með því að sitja hjá við afgreiðslu málsins eins og varaformaður flokksins hefur þegar tjáð að verði niðurstaða hans í málinu. Ég er ekkert undrandi þó að hv. þm. Jón Kristjánsson þurfi að taka við allmörgum blaðagreinum og áminningum til þingmanna flokksins í gegnum flokksblaðið Tímann eins og lesa má þessa dagana, kveðjur og heitstrengingar til þingmanna Framsfl. þar sem þeir eru minntir á það hvað verið var að samþykkja. Þessar greinar eru mislangar, það er ein stutt sem birt var í Tímanum sem hv. ritstjóri léð rúm í Tímanum 9. des. sl., undir fyrirsögninni ,,Ítrekun um EES``. Það er bóndi norður í Þingeyjarþingi sem heldur þar á penna og segir, með leyfi forseta: ,,Í samtali við dagblaðið Dag 17. október 1992 sagði ég m.a. um EES-samningagerð: ,,Ef það gerðist að þeir þingmenn, sem ég hef stutt til kjörfylgis, létu sér verða það á að samþykkja þennan samning, þá er það mitt mat að þeir hafi sýnt dómgreindarleysi um svo þýðingarmikinn grundvallarþátt að ég tel ekki hægt að lána þeim atkvæði áfram.`` Við atkvæðagreiðslu 3. desember sátu 7 af 11 viðstöddum þingmönnum Framsfl. hjá við afgreiðslu hins viðsjárverðasta fylgifrumvarps EES. Eigi þetta að verða æfingarganga þess sem koma skal við lokafrágang málsins þá er þarna blautur hanski í andlit fjölmargra kjósenda, trúnaðarbrot og lítilsvirðing þeim sýnd. Formlega svara ég aðeins fyrir sjálfan mig en margir --- mjög margir --- munu hugsa eins: ``Þessa þingmenn kýs ég ekki oftar.`` Enginn skal ætla að þessi orð séu ekki af fullri alvöru sögð.`` Þetta er mjög skýr kveðja, þetta eru mjög skýr skilaboð til þingflokks framsóknarmanna í þessu afdrifaríka máli. Einum degi síðar birtist grein í Tímanum undir fyrirsögninni ,,EES-málið í nýju ljósi`` eftir Guðmund Jónas Kristjánsson, sem iðulega skrifar í flokksmálgagn Framsfl. Hið nýja ljós er það að samningurinn hafði verið felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu í Sviss og þar er höfundur greinarinnar, Guðmundur Jónas Kristjánsson, að rifja upp samþykktir flokksþings framsóknarmanna og ítreka og draga fram þá niðurstöðu sína að auðvitað geti ekki komið til greina að þingmenn Framsfl. fari að veita þessu máli óbeinan stuðning með því að sitja hjá við afgreiðslu þess á Alþingi. Ég þarf ekki að lesa langt í mál þessa stuðningsmanns Framsfl. sem ég hygg að hafi setið þingið því hann tekur sérstaklega fram að það hafi ekki verið ein einasta athugasemd gerð við þá samþykkt sem ég vitnaði til áðan og hann segir, með leyfi forseta: ,,Það er því ljóst að sá þingmaður Framsóknarflokksins sem nú færi að styðja samninginn um EES gengi þvert á hinar nýgerðu flokkssamþykktir. Óhugsandi er hins vegar að nokkur þingmaður Framsfl. geri slíkt. Allar sögusagnir um annað hljóta því að vera úr lausu lofti gripnar.`` --- Og hann víkur einnig að möguleikanum um hjásetu í þessu máli. Í sama blaði er áminning eftir öldung á Austurlandi sem heitir Sigurður Lárusson og hefur verið áhugamaður um sjálfstæðismál Íslands um langa hríð og iðulega beitt penna sínum og varað við og hvatt í þeim efnum og hann skrifar grein undir fyrirsögninni ,,Er sjálfstæði Íslands söluvara?`` Þar kveður við sama tón, þar eru sömu áherslurnar og aðvörunarorðin eins og ég hef þegar nefnt úr greinum annarra. Í dagblaðinu Tímanum 15. des. stígur fram á ritvöllinn fyrrv. ritstjóri Tímans og alþingismaður og formaður utanrmn. um hríð að ég hygg á liðinni tíð, Þórarinn Þórarinsson ritstjóri, og ritar þar undir fyrirsögninni ,,Þjóðin er æðri Alþingi``. Ég leyfi mér að vitna stutt í annars stutta en skýra grein ritstjórans í blaðinu. Hann víkur að atkvæðagreiðslunni 1944 varðandi lýðveldið, og segir: ,,Báðar tillögurnar voru samþykktar nær samhljóða [þ.e. tillögurnar um lýðveldisstofnun]. Meginefni þessara atkvæðagreiðslna var það að færa æðsta valdið inn í landið. Síðan hefur engin breyting verið gerð á þeirri skipan. Nú liggur hins vegar fyrir Alþingi frumvarp um róttæka breytingu á þessari skipan. Samkvæmt því á að færa umtalsverðan hluta æðsta valdsins úr landi, eða verulegan hluta löggjafarvaldsins og talsverðan hluta framkvæmdarvaldsins og dómsvaldsins. Hér er átt við frumvarpið um Evrópskt efnahagssvæði. Það er tvímælalaust stærsta og örlagaríkasta mál sem hefur legið fyrir Alþingi síðan 1944. Eins og nú horfir getur forseti Íslands, Vigdís Finnbogadóttir, staðið frammi fyrir þeim vanda innan fárra daga að ákveða hvort hún á að veita því endanlegt samþykki eða vísa því til þjóðarinnar. Þetta er tvímælalaust stærsta ákvörðun sem íslenskur þjóðhöfðingi hefur þurft að taka. En hvers vegna hefur forsetanum verið fært þetta vald? Það er vegna þess að höfundar stjórnarskrárinnar hafa talið að þegar mest á reyndi væri vald þjóðarinnar æðra en vald þingsins og þess vegna ætti forsetinn að hafa vald til þess að skjóta málum til hennar.`` Þetta er kjarninn í grein fyrrv. formanns utanrmn. Alþingis, alþingismanns um langa hríð og ritstjóra Tímans um ártugi, sem hér talar. Þannig er hægt að vísa til orðsendinga stuðningsmanna Framsfl. og trúnaðarmanna á liðinni tíð sem hafa tjáð sig með opinberum hætti og aðrir hafa kannski ekki sagt mikið upphátt en hugsað þeim mun fleira í þessu máli. Hvað ætli t.d. fyrrv. forseti sameinaðs þings, fyrrv. ráðherra og þingmaður um áratuga skeið, hugsi í þessu máli, Eysteinn Jónsson, þingmaður Austfirðinga? Ætli honum bregði ekki við að sjá hvað er að gerast á Alþingi þessa dagana ef hann hefði stöðu til þess að mæla á þinginu í þessu máli. Það er eðlilegt að málgagn utanrrh. hælist um eftir atkvæðagreiðsluna hér varðandi frv. um samkeppnislögin á dögunum þar sem verið var að greiða atkvæði um það sem er hvað mest ákvarðandi í sambandi við stjórnarskrárþátt þessa máls og þau brot á stjórnarskránni sem verið er að framkvæma með því að afsala dómstólum landsins valdi eins og gert er með eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstól svo dæmi sé tekið sem tengist þessum lögum. Ég held að það ætti að verða umhugsunarefni fyrir framsóknarmenn utan þings sem innan þegar farið er að skrifa með þeim hætti sem lesa má í leiðara Alþýðublaðsins, 10. des. sl. Við hljótum líka að minna á það með hvaða hætti Framsfl. hagaði máli sínu og áróðri sínum fyrir kosningarnar 1991. Hver var ein helsta uppistaðan í kosningaáróðri flokksins á þeim tíma sem sett var út með miklu flóði auglýsinga um afstöðu flokksins til Evrópubandalagsins? Var ekki viðlagið það að X-B er sama og ekki EB? Var það ekki kjarninn í þeim áróðri sem var sendur út á öldum ljósvakans frá kosningaskrifstofu Framsfl.? En hvað er að gerast nú á Alþingi? Að mati kjördæmisráða flokksins í sumum kjördæmum landsins er verið að stíga stórt skref inn í Evrópubandalagið og varaformaður flokksins hefur þegar lýst því yfir á Alþingi að hann hafi ætlað að styðja þetta, hann styðji það í raun efnislega þó hann kjósi að bera ekki pólitíska ábyrgð á því en ljái því samt brautargengi á Alþingi með því að sitja hjá við afgreiðslu málsins. Þetta er samhengi á milli orða og efnda, eða hitt þó heldur. Hvar er líftaug Framsfl. í sambandi við þjóðfrelsismál Íslendinga? Er búið að slíta á þá taug, er búið að rjúfa jarðsamband forustumanna Framsfl. með þeim hætti sem birtist í yfirlýsingum frá sumum talsmanna hans? Það tekur sárt þegar við blasa staðreyndir af þessum toga. En ég ætla sannarlega að vona að það verði ekki margir í þeirri sveit sem skipa sér þannig eins og varaformaður flokksins hefur lýst að hann kjósi að gera á Alþingi í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Hv. 1. þm. Austurl. sagði síðla í ræðu sinni í gærkvöldi eitthvað á þá leið að þó það væri greinir með mönnum í þessu máli þá vænti hann þess að menn sameinuðust um það að leggjast á árar að gera hið besta úr því þegar þessi samningur væri komin í höfn með óbeinum stuðningi hans. Þá ættu menn að leggjast saman á árar. Ég átta mig satt að segja ekki á því með hvaða hætti menn skoða þetta mál. Halda menn að þetta mál sé af dagskrá eftir að samningurinn hefði verið samþykktur á Alþingi sem hugsanlega verður niðurstaðan? Halda menn að átökin við Evrópubandalagið séu af dagskrá? Ónei, þá tekur við hið stöðuga samningaþóf og átök við Evrópubandalagið um hagsmuni, m.a. um sjávarútvegshagsmuni okkar Íslendinga þar sem þannig er um hnútana búið að þeir geta árlega samningsbundið tekið það mál upp og knúið á um að fá meira af íslenskum fiskimiðum. Þá er ekki spurningin um hvort veiðiheimildirnar eru einhverjum prósentum meiri eða minni til eða frá. Það er satt að segja með ólíkindum hvernig menn skoða þetta mál. Og sem ég vænti að sé sannleikanum samkvæmt að það sé ekki hugur framsóknarmanna að fara alla leið þá eru það blindir menn sem ekki sjá það og raunar tekið beint fram í nál. 1. minni hluta utanrmn. að verið sé að stíga stórt skref inn í Evrópubandalagið og taka stoðirnar úr vörnum okkar gegn því sem verður á dagskrá þegar á næsta ári og menn vissu fyrir kosningarnar 1995, ef þessi ríkisstjórn hangir þangað til, verður orðið dagskrármál í þjóðmálaumræðunni á Íslandi að fara alla leið. Hér eru þegar komnir þingmenn inn á Alþingi Íslendinga, eins og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sem telja það allrar athugunar vert að skoða það mál opnum huga að fara alla leið inn í höfn Evrópubandalagsins í Brussel. Þegar þeir brestir eru komnir innan Kvennalistans sem vísa á það, ætli þurfi mikið til að vekja upp þær raddir sem hafa verið grunntónninn í viðhorfum alþýðuflokksmanna um áratugi og þá fylkingu innan Sjálfstfl. sem ætlar sér inn í Evrópubandalagið þó hún hafi hljótt um sig um sinn af taktískum ástæðum. Ætlar Framsfl. að efna kosningaloforðin og áheitin með þeim hætti að taka styrkinn úr vörnunum gegn því að þetta verði niðurstaðan, með því að stíga stórt skref og innbyrða á einu bretti mikinn meiri hluta af lagasafni og gerðum Evrópubandalagsins sjálfs? Ég held að menn ættu að athuga sinn gang og ég held að menn ættu að átta sig á því að sá fleinn, sem rekinn er inn í stjórnmálalíf á Íslandi með þessum samningi, á eftir að verða fleinn í holdi þessarar þjóðar og átakamál í landinu áframhaldandi og sú orrusta sem verður er skemmra undan en marga grunar um inngöngu í Evrópubandalagið sjálft. Kem ég þá, virðulegur forseti, að áliti 2. minni hluta utanrmn. sem ég leyfði mér að mæla ögn við í orðaskiptum hér í gær eftir að hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir hafði mælt fyrir álitinu. Um það álit mætti sannarlega býsna margt segja því að öllu sérkennilegri samsetningu hef ég ekki séð og andstæður á milli rökstuðning annars vegar og mats á máli þar sem er mat hv. þm. á þessum samningi rakið á einum 16 síðum í þessum nál. og síðan niðurstöður málsins þar sem er eins og tveir ólíkir persónuleikar haldi á penna. Þingmaðurinn fyllir fyrri síður nál. með því að tíunda ávirðingar Evrópubandalagsins, skerðingar á grundvallarviðhorfum Kvennalistans m.a., en boðar það síðan sem niðurstöðu sína að hún styðji málið efnislega og sé opin fyrir því að skoða inngöngu í sjálft Evrópubandalagið. Þetta er satt að segja hugarheimur sem er mjög erfitt að botna í og dálítið átaksillt viðfangsefni og ekki síst hvað það er nú sem knýr þennan hv. þm. til þess að snúa við blaðinu með þeim hætti sem gert er og ganga gegn meginsjónarmiðum í sínum flokki sem hafði þá sérstöðu að mæla einum rómi opinskátt allan tímann gegn Evrópsku efnahagssvæði þar til þingmaðurinn tók sitt heljarstökk. Ég gæti vitnað í alllöngu máli, virðulegi forseti, í ræður, viðtöl við þennan hv. þm., rit og þingræður hv. þm. hér á Alþingi á undanförnum árum og alveg fram á síðasta sumar þar sem gagnrýnin á Evrópskt efnahagssvæði er grunntónninn. Það er vissulega rétt hins vegar að þingmaðurinn var farinn að taka ,,intermezzo`` í þessu máli sem vakti furðu ýmissa sem fylgudst með því, t.d. þegar hún gerðist talsmaður eða tók undir með framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins í apríl sl. í sambandi við spurninguna um inngöngu í Evrópubandalagið, taldi sig fá alveg nýja sýn, hugljómun, nú yrði að fara að taka það mál til opinnar lýðræðislegrar umræðu og velta því öllu upp rétt eins og menn hefðu ekki verið að skoða það mál allan tímann, rétt eins og menn væru fyrst að fara að líta á hagana hjá Evrópubandalaginu á þeim tíma og hún ætlaði að breyta til og væri sú sem vildi nú opna þetta til opinnar og lýðræðislegrar athugunar. Í nóvember fyrir ári síðan rakti hv. þm. ávirðingar hins Evrópska efnahagssvæðis í þingræðu, 5. nóv., og menn geta auðvitað kynnt sér það. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, rétt aðeins að vitna þar til orða: ,,Það sem ég óttast kannski öðru fremur er aukin samkeppni erlendra fyrirtækja við íslensk fyrirtæki og aukin og ómæld fjárfesting erlendra aðila hér á landi,`` segir þingmaðurinn. ,,Við getum líka tekið erlend þjónustufyrirtæki sem munu koma hingað til lands. Auðvitað er ákveðin hætta á því að þessi þjónustufyrirtæki leggi starfsemi sína niður, þegar þau eru búin að ná hér ákveðinni fóstfestu á markaðnum, þau líti svo á að þetta sé ekki hagkvæmur markaður, enda búa hér ekki nema 250.000 manns og þá geta þau auðvitað lagt niður starfsemi sína eins og hvert annað óhagkvæmt útibú. . . . Sjónarmið af því tagi, sem ég er hér að færa fram, hafa stundum verið kölluð músarholusjónarmið, sem er ekki málefnalegt innlegg í umræðuna. En ég verð þó að segja það mér finnst betra að vera ákærð um músarholusjónarmið og hafa jarðsamband heldur en að stunda einhverja háloftaleikfimi sem getur virst glæsileg úr fjarska en endar oft, sérstaklega fyrir þá sem ekki kunna vel til verka, með falli og tilheyrandi beinbrotum.`` Ég óttast að einmitt nú um stundir hafi þingmaðurinn lent í þessari háloftaleikfimi og má mikið vera ef hún sleppur óbrotin út úr þeim fimleikum. Og fjölmargt annað telur þingmaðurinn í þessari þingræðu sinni til ávirðinga hins Evrópska efnahagssvæðis og hið sama var uppi í þingræðu 17. des. sl., þ.e. fyrir réttu ári eða svo, þá segir þingmaðurinn, með leyfi forseta, í umræðu utan dagskrár, hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir: ,,Í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins í gær er ég spurð að því hvor kosturinn mér þætti betri ef við ættum aðeins tveggja kosta völ, þ.e. aðild að Evrópska efnahagssvæðinu eða að ganga í EB og þá segi ég, með leyfi forseta: ,,Mér finnst náttúrlega hvorugur þessara kosta góður en mér finnst í rauninni Evrópska efnahagssvæðið vera bara hálfgert skipulagslegt skrímsli og af tveimur vondum kostum kysi ég frekar inngöngu í EB . . . ```` Og svo eru menn enn að velta vöngum yfir því hvert ferðinni sé heitið. Síðan gerist það að hv. þm. vill gerast liðsmaður lýðræðisvakningarinnar í Evrópu á sl. sumri og einkum á haustdögum með þeim hætti að fara að setja fram spurningarmerki við stefnu þingflokksins í sambandi við Evrópskt efnahagssvæði og túlkar þá afstöðu sína að vilja nú tengjast Evrópsku efnahagssvæði og taka upp stuðning við það mál sem stuðning við einhverja lýðræðisvakningu úti í Evrópu. Ja, þvílíkur rökstuðningur. Ætli það sé stuðningur við þá á Norðurlöndum og úti í Evrópu sem eru að reyna að verjast fjötrunum frá Maastricht eða brjóta af sér fjötra Evrópubandalagsins og Maastricht í Danmörku svo að ekki sé talað um þá á Norðurlöndum sem hafa verið að verjast inngöngu í Evrópskt efnahagssvæði og í Evrópubandalagið sjálft að gerast hér talsmaður inngöngu í Evrópskt efnahagssvæði og vilja skoða í fullri alvöru aðild að sjálfu Evrópubandalaginu? Er það stuðningur við lýðræðisöflin úti í Evrópu? Fyrr má nú vera að snúa hlutunum á haus og ég skil það ekki ef hv. þm. fær mikinn stuðning við slík sjónarmið hjá stjórnmálaafli sem hefur staðið býsna vel í fæturna í þessu máli þannig að athygli hefur vakið og varar einmitt við út frá sjónarmiðum kvenna og kvenfrelsis að ganga á vald því miðstýrða skrímsli sem hér er verið að setja á fót og tengja og sem stefnir inn í sjálft Evrópubandalagið, stórt skref inn í sjálft Evrópubandalagið. Í viðtali við morgunútvarpið 19. okt. skömmu eftir að sinnaskiptin urðu ljós segir hv. þm. þar sem spurt er, með leyfi forseta: ,,En fólk sem fylgist með stjórnmálum hefur veitt því athygli eða margir alla vega að þú hefur verið dálítið tvístígandi í þessu máli. Hvað gerði útslagið núna?`` Þingmaðurinn svarar: ,,Já, það er rétt hjá þér. Ég er búin að vera dálítið tvístígandi og það lengi og það má kannski líkja því við það að ég hafi setið á girðingunni milli já og nei með lappirnar sína hvoru megin í dálítinn tíma. Það sem gerir eiginlega útslagið núna er kannski það sem hefur verið að gerast í Evrópu í sumar. Þessi sterka lýðræðisbylgja sem hefur verið í Evrópu, lýðræðiskrafa, og ég hef sagt það að hún er ekkert ósvipuð þeirri lýðræðiskröfu sem kom upp í Vestur-Evrópu.`` Væntanlega er þetta misritun, á að vera Austur-Evrópu, ,,Sú krafa sem er að koma upp í Vestur-Evrópu núna og þar er fólk að berjast gegn miðstýringunni og það er alveg ljóst að ráðamenn í Brussel, þó þeir fegnir vildu búa til þarna eitt sambandsríki og auka miðstýringuna verulega þá er þeim ekkert stætt á því því að þeir hafa ekki fylgi fólksins til þess að gera það og mér finnst ég alveg sjá núna að EB er ekki þetta kyrrstöðufyrirbæri sem manni fannst kannski í vor.`` Þetta er leiðsögnin frá fulltrúa Kvennalistans í utanrmn. Og allt endurómar þetta nál. 2. minni hluta utanrmn. þessa undarlegu stöðu þingmannsins á girðingunni sem hefur nú orðið þannig að hún hefur velst af girðingunni yfir í pyttinn miðstýringarmegin með efnislegum stuðningi við hið Evrópska efnahagssvæði og vísar öðrum fremur inn í höfnina, Evrópubandalagið, með þeim hætti sem menn geta lesið í nál. sjálfu sem og í ræðum hv. þm. og túlkun hennar á þessu máli. Ég verð að segja að þessi niðurstaða er að mínu mati mjög dapurleg og ekki síst vegna þess að hún kemur á þeim tíma þegar þörfin til að fylkja liði gegn því sem hér er að gerast er meiri en nokkurn tíma fyrr. Þeim mun tilfinnanlegra er það þegar krosstré, sem talin hafa verið, bresta þeim mun tilfinnanlegra og afdrifaríkara getur það orðið og ég verð að lýsa yfir verulegri hryggð með það að sjá annars gildan talsmann félagslegra sjónarmiða missa átta með þeim hætti í afdrifaríku og örlagaríku máli sem er hér til meðferðar á Alþingi og á eftir að verða viðfangsefni okkar, ekki bara nú í bráð heldur vafalaust einnig í lengd ef að líkum lætur. Virðulegur forseti. Ég hef fjallað um nál. fulltrúa utanrmn. annarra en talsmanns Alþb. sem túlkar viðhorf okkar í þessu máli með þá meginniðurstöðu sem Alþb. hefur tekið og kunngert fyrir allnokkru síðan og þingflokkur þess, hvernig þingmenn flokksins munu ráða atkvæði sínu í þessu máli. Það er engin tilviljun hvernig Alþb. mótar sína stefnu í þessu. Það var eftir mikla umræðu í flokknum og með breiðri þátttöku í þeirri umræðu sem Alþb. tók þá afstöðu sem hér um ræðir og hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson var að óska sér að yrði einnig hlutskipti Framsfl. eða gæti orðið það ef ég hef skilið frammíköll hans hér rétt skömmu eftir að ég hóf mál mitt eftir kvöldmat. Ég hélt satt að segja að niðurstaðan eða málafylgja flokksþings Framsfl. vísaði í sömu átt en því miður ætlar það ekki að verða að heilsteypt niðurstaða verði af hálfu þingmanna flokksins ef marka má það sem þegar er fram komið. En þeir sem hafa fylgst með umræðu og ályktunum Alþb. í þessu máli allan þann tíma, sem þetta mál var til meðferðar á athugunarstigi, þurfa ekkert að vera undrandi á þeirri rökstuddu niðurstöðu sem þingflokkur Alþb. hefur komist að í þessu máli. Það væri sannarlega fagnaðarefni ef eins hefði verið tekið á málum efnislega af öðrum flokkum hér á Alþingi þannig að sú niðurstaða sem menn komast að sé vel undirbyggð, vel rökstudd og þar sem saman fari orð og æði, þ.e. orð og niðurstaða máls en ekki eins og það birtist okkur hjá þingflokkum sem mæta með mismunandi túlkun og mismunandi viðhorf til þessara mála. Hvað sem þessu líður hins vegar, virðulegur forseti, þá verðum við enn að vænta þess að hér á Alþingi megi safna liði gegn þessum óheillasamningi sem hér er verið að reyna að knýja fram því að enn er nokkur tími til stefnu. Þessu máli verður ekki ráðið til neinnar ákvörðunar í tilefni þessa þingmáls sem hér liggur fyrir og hér er rætt. Það eiga eftir að koma önnur mál fyrir þingið þar sem reynir á lokaafstöðu til þessa máls og þannig er enn nokkurt ráðrúm. Ég vona að hv. alþm. beri gæfu til þess að meiri hluta til að vísa þessu máli frá og noti þann tíma og það ráðrúm sem enn er til að komast að þeirri niðurstöðu sem að mínu mati er ein í samræmi við hagsmuni Íslendinga bæði í bráð og ekki síður í lengd. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Frú forseti. Hv. síðasti ræðumaður vitnaði til þess að ég hafi lesið hér ályktun síðasta Alþýðusambandsþings og hann leitaðist við að túlka þá ályktun á þann veg að Alþýðusambandið væri andvígt aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Þingmaðurinn las einnig tillögu sem lá fyrir þinginu og í ljósi þeirrar tillögu er alveg skýrt að ályktun þingsins er stuðningur við aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Hv. ræðumaður kom að því hér hvað eftir annað í ræðu sinni að þeir þingmenn, sem ætla að sitja hjá á Alþingi við afgreiðslu þessa máls, séu stuðningsmenn málsins og ef ályktun Alþýðusambandsins er hjáseta með þeim hætti og í ljósi þeirrar tillögu, sem lá til grundvallar, er alveg ljóst af hans eigin orðum að það beri að líta á afstöðu Alþýðusambandsins sem stuðning við aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu.

Virðulegi forseti. Það er þarflaust að svara þessu innleggi hv. þm. mörgum orðum svo ljóst sem þetta mál liggur fyrir. Ég vitnaði í ræðu minni til þeirra ályktunardraga sem lágu fyrir þingi Alþýðusambandsins og ályktana þingsins sem bera ljósan vott um það að þeirri ályktun sem mátti túlka, ef samþykkt hefði verið, sem stuðning við málið var í reynd hafnað af þinginu og sú samþykkt sem gerð var verður með engu móti túlkuð sem stuðningur við hið Evrópska efnahagssvæði. Mig þarf ekki að undra með tilliti til margra annarra þátta í nál. meiri hluta utanrmn. að svona séu túlkanirnar. Hið sama varðaði einnig hvernig hv. þm. túlkar niðurstöður umsagnaraðila um þetta mál þar sem hann leyfir sér að láta líta svo út að allir sem ekki hafa tekið beina afstöðu gegn málinu séu stuðningsmenn þess. Hvað varðar þá þingmenn sem hafa lýst því yfir að þeir ætli að sitja hjá hér á Alþingi þá hefur það fylgt þeirra máli að þeir séu efnislega samþykkir samningnum en kjósi ekki að bera pólitíska ábyrgð á honum. Þannig hafa þeir sjálfir lýst þessu máli og ég hef leyft mér að túlka það svo að þeir séu efnislega stuðningsmenn málsins og með því að greiða ekki atkvæði gegn málinu, þá greiða þeir auðvitað fyrir framgangi þess hér í þinginu.

Frú forseti. Í áliti meiri hluta utanrmn. kemur fram sú staðreynd að aðeins einn umsagnaraðili, BHMR, lýsti andstöðu við þátttöku Íslands í Evrópska efnahagssvæðinu. Þessu verður ekki mótmælt, þetta er staðreynd og liggur fyrir. Ef hv. þm. vill kynna sér þessar umsagnir þá getur hann gert það og það kemur í ljós að aðeins einn aðili, BHMR, lagðist gegn því Ísland gerist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu. Þessi staðreynd er ítrekuð í okkar áliti og er ekkert um það frekar að segja. Það liggur alveg ljóst fyrir. Varðandi afstöðu Alþýðusambandsins, þá liggur hún einnig skýr fyrir og við höfum báðir lesið þá ályktun og menn geta dregið sínar niðurstöður af því. En ég vil ítreka það sem ég hef áður sagt í orðræðum við hv. þm. um þetta mál að ég virði hans skoðanir. En við skulum minnast þess að þessar skoðanir eru hér á Alþingi og á vettvangi Norðurlandaráðs, þar sem hv. þm. lætur oft að sér kveða um þetta mál, algerar sérskoðanir, alger sérvitringssjónarmið varðandi þátttöku þjóða í samstarfi Evrópuríkjanna. Og það vakti athygli mína í þessu langa máli hv. þm. að hann bauð aldrei upp á neinn annan kost. Hann hefur engan annan kost. Ef hann vísar til ályktana þings Alþb. þá er sá kostur sem þar er boðið upp á samvinna við Evrópubandalagið á þeim forsendum sem lagðar eru í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Það er alveg ljóst --- og einnig að tvíhliða samningurinn, sem Alþb. vill að gerður verði við Evrópubandalagið, er efnislega alveg samhljóða samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Hv. þm. skýrði ekki afstöðu sína til 3. minnihlutaálitsins og hefði verið mjög fróðlegt að heyra um það og heyra hans sérskoðanir á því áliti eins og öllum hinum og aðeins það hefði verið staðfesting á því að hér á Alþingi eins og á þingi Norðurlandaráðs er hann algerlega í sérhópi sem sérvitringur í þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Bjarnasyni fyrir það hvernig hann túlkar sitt mál hér vegna þess að það segir þjóðinni miklu meira en mörg orð í rauninni um það hvernig rökstuðningur og álitsgerð við þetta mál er byggð af meiri hluta utanrmn. Þegar menn leyfa sér að setja á blað eins og gert er í nál. og hv. þm. fylgdi eftir með því að leiða líkur að því í ræðu sinni að Alþýðusamband Íslands styddi samninginn um Evrópskt efnahagssvæði og hefur ítrekað hér, þar sem hann segir með þessum hætti um álit umsagnaraðila: ,,Þegar þær 35 umsagnir sem nefndinni bárust eru skoðaðar er athyglisvert að aðeins einn umsagnaraðili, BHMR, treystir sér ekki til að mæla með aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu.`` Lesist: Ályktun sem menn eiga að draga af þessum málflutningi er sú að allir hinir eru meðmæltir málinu. Heldur hv. þm. að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Alþýðusamband Íslands og þeir sem staðið hafa að ályktunum þar taki undir málflutning af þessu tagi? Heldur þingmaðurinn það? Ég er hreykinn af því að hv. þm. reynir að afgreiða minn málflutning og mín sjónarmið í þessu máli sem einhver sérvitringssjónarmið. Ég fullyrði það, virðulegi þingmaður, að þeir eru býsna margir sérvitringarnir á Íslandi sem taka undir þau meginsjónarmið sem ég hef túlkað og sem Alþb. stendur fyrir í þessu máli.

Virðulegi forseti. Hv. þm. fagnaði þeirri samstöðu sem náðst hafði í Alþb., ef ég skildi málið rétt, um hans leið í málinu. Þeirri samstöðu hefur verið lýst best af fyrrum aðstoðarmanni hv. 8. þm. Reykn. sem einhvers konar skólabókardæmi um pólitískar hundakúnstir og hringlandahátt. En ég vildi ekki ræða það frekar heldur vildi ég spyrja þingmanninn vegna þess að ég tel að hann tali af mikilli alvöru og byggi upp sitt mál mjög vel eins og kunnugt er, þótt menn séu ósammála afstöðu hans. Hann talar um þetta mál sem mikið alvörumál. Nú er þetta mál þannig vaxið að það er hægt að taka aðildarveru Íslands, ef samþykkt verður, til endurmats og segja samningsaðild upp með 12 mánaða fyrirvara. Telur hv. þm. að Alþb. muni ganga í ríkisstjórn án þess að gera kröfu til slíkrar uppsagnar?

Virðulegur forseti. Alþb. hefur barist gegn þessum samningi og gerir það á Alþingi. Alþb. mun að sjálfsögðu meta málið ef svo illa færi að Ísland yrði njörvað inn í það gangverk sem hér er á ferðinni, hið Evrópska efnahagssvæði með Evrópubandalagið fyrir stafni. Ég hef lýst því í þessari umræðu að ég tel mjög langt frá því að menn hafi afgreitt málið með samþykkt frv. sem staðfestir þennan samning og veitir honum lagagildi. Þetta á eftir að verða átakamál í íslenskum stjórnmálum og það sem því mun fylgja, þ.e. sóknin inn í Evrópubandalagið sjálft, og Alþb. mun áreiðanlega standa í fæturna í því máli eins og það gerir hér og nú. Varðandi tilvísun í einstaka flokksmenn í Alþb., eins og hæstv. forsrh. var að víkja að, þá er að sjálfsögðu öllum heimilt að túlka sitt mál þar sama hvar þeir eru settir, hvort það er í þingflokki eða annars staðar. Svo vildi til að í miðstjórn Alþb. höfðu tveir fulltrúar annað sjónarmið en hópurinn að öðru leyti og annar þeirra var nefndur af hæstv. forsrh.

Virðulegi forseti. Mér fannst þetta athyglisvert svar hjá hv. þm. Ég verð að segja alveg eins og er að það sem þessi hv. þm. treystir sér ekki til að segja að Alþb. mundi í stjórnarmyndunarviðræðum gera kröfu til þess að þessum samningi yrði sagt upp ef hann hefði verið gerður þá hlýt ég að ætla að þrátt fyrir mjög vel flutta og ákafa ræðu sé alvara þingmannsins ekki sú sem ég hélt að væri.

Virðulegur forseti. Ég hef aldrei ætlað mér það að mæla fyrir munn Alþb. fyrir fram. Ég leyfði mér að túlka afstöðu mína sem fulltrúi Alþb. og sem þingmaður í þingflokki Alþb. á liðnum árum að því er þetta mál varðaði og það gerði ég eftir bestu getu, eftir mínum sjónarmiðum og dró ekkert af mér við það.

Þingmaðurinn túlkaði afstöðu Alþb. og ítrekaði það margsinns.

Í sambandi við stöðu mála eftir að það hefði gerst, sem vonandi ekki verður, að Íslandi verði aðili að Evrópsku efnahagssvæði, þá hlýtur Alþb. að taka á því máli sem alvörumáli og gera það upp hvernig það stendur að framhaldi mála. Ég vil ekki fullyrða hér og nú neitt um niðurstöður í því. Það væri mjög óeðlilegt að gera það vegna þess að um það mál hefur ekki verið fjallað á vettvangi Alþb.

Virðulegur forseti. Ég hef í gegnum tíðina lagt mig nokkuð eftir því sem sá þingmaður sem hér talaði síðast hefur skrifað og sagt um þessi mál, enda ástæða til því hann undirbýr yfirleitt sitt mál vel og heldur sínum málum mjög vel til haga. En eftir að hafa hlustað á hann tala hér í kvöld var ég einmitt að velta því fyrir mér að ég skil ekki söguskoðun þessa þingmanns. Það væri náttúrlega gaman að fá einhverja útlistun á henni hér. Hann hefur alið allan sinn aldur í sósíalískum samtökum og ég hefði haldið að hann þekkti hugtök eins og sögulega efnishyggju sem heldur alveg gildi sínu hvað sem mönnum finnst annars um sósíalisma eða marxisma eða annað slíkt. En ég fæ ekki séð að slíkt rúmist í hans hugmyndum heldur líti hann á heiminn eins og statískt fyrirbæri, fyrirbæri sem ekki sé í þróun og ekki hreyfist. Og mér sýnist að þarna sé á ferðinni það sem ég mundi vilja kalla ómengaða þjóðernishyggju sem er síðan búin í einhvern félagslegan búning. En þetta tvennt fer illa saman hjá þingmanninum. Hann talaði um efann og honum finnst ekki mikil og merkileg leiðsögn í því fólgin af minni hálfu að vera með efa í þessum málum og vera að sitja klofvega á einhverri girðingu. Honum finnst það ekki mjög merkilegt í pólitík. Ég vil benda þingmanninum á að ég held að miklu fleiri sitji uppi með þennan efa t.d. það fólk sem er í pólitík úti um alla Evrópu. Það eru ekki voðalega margir sem eru eins trúaðir í þessum málum og hv. þm. Ég bendi honum á einkaviðtal í Vinnunni við Jens Peter Bonde sem er einn af mönnunum sem hafa barist hvað harðast gegn Maastricht. Hann er spurður um afstöðu sína til samningsins um EES og hann segir: ,,Afstaða mín er mjög klofin. Annars vegar tel ég að samkomulag um frjáls viðskipti milli EB-landanna tólf og EFTA-landanna sjö sé í sjálfu sér mikill ávinningur.`` Hins vegar segir hann: ,,Þetta er önnur skoðun mín. Hin er sú að verði t.d. samþykktir staðlar fyrir vinnuumhverfi, öryggi í umhverfismálum og heilbrigðis- og neytendavernd eru í samningnum ákvæði sem EFTA-löndin geta notað til að tryggja góða stöðu sína gagnvart EB í þessum málum. Ég álít því að þótt samningurinn sé nýlendusamningur á pappírnum sé hann vel nothæfur í samstarfi EFTA-landanna annars vegar og hins vegar þróaðri landa EB og Evrópuþingsins sem hefur haft grænan meiri hluta í mörgum málum.`` Bonde er partur af þessum lýðræðisöflum sem þingmaðurinn var að tala um áðan og hann sér ákveðna von í þessu fyrir lýðræðisöflin í EB.

Virðulegur forseti. Ég hefði sannarlega kosið að hér væri tími og ráðrúm undir þessu formi andsvara til þess að taka upp viðræður við hv. þm. um það efni sem hún var að fitja upp á. Ég efast ekkert um það að við lítum nokkuð misjafnt á heiminn og stöðu Íslendinga í heiminum eftir það sem fram er komið hjá hv. þm. Ég tel mig ekki vera einangrunarsinna að því er varðar samskipti Íslands við aðrar þjóðir. Ég tel hins vegar að smáþjóð eins og Íslendingar þurfi að gæta sín við hvert fótmál í alþjóðlegum samtökum og gæta þess alveg sérstaklega að ganga ekki í fang ólýðræðislegra samtaka og risa sem lúta óbeisluðum lögmálum sem ég held að séu smáþjóð ekki til farsældar. Ég er alveg viss um að hv. þm. þekkir gangverk Evrópubandalagsins og hefur kynnt sér það. Ég tel ekki að hagsmunum Íslendinga sé borgið með þátttöku í slíku. Ég tel að smáþjóðin Íslendingar með gnótt náttúruauðæfa og góða möguleika til þess að lifa í landinu án þess að binda sig í stór bandalög og láta taka af sér ráðin með þeim hætti sem hér er verið að gera eigi góðan hlut án þess að ganga þessu á hönd. Það má kalla það þjóðernishyggju. Ég mundi vilja skýra það með vissum hætti sem trú á það að Íslendingar geti haldið sínu án þess að afsala sér sjálfræði með þeim hætti sem hér er verið að gera.

Virðulegur forseti. Hér greinir okkur þingmanninn greinilega á um það hvort Íslendingar séu að afsala sér sjálfræði með þessu máli eða ekki. Ég lít ekki svo á og ég held að það sé alveg óþarfi að líta þannig á málið. Ég vil enn þá koma inn á þetta með vinstrimennskuna því hann tilheyrir félagshyggjuflokki sem er Alþb. og mér finnst dálítið sérkennilegt þegar þingmaðurinn stillir málinu alltaf þannig upp að allir þeir sem vilji taka þátt í þessari samrunaþróun í Evrópu sé með einhverjum hætti að púkka undir stórauðvaldið í heiminum. Við verðum að athuga að þessi umræða á sér stað t.d. í öllum félagshyggjuflokkum. Ég get bent honum á greinar sem birtast í Dagens Nyheter sem er um Vänsterpartiet í Svíþjóð þar sem fer fram heilmikil umræða um þessi mál og menn greinir mjög á. Ég veit ekki betur, ef við tökum t.d. ítalska vinstri menn, en að þeir hafi verið einna ákafastir í EB-samstarfinu. Það er því mjög margbreytileg flóra í þessum málum og gengur þvert á alla flokka. Mér finnst stundum að þingmaðurinn stilli því þannig upp að þeir sem vilja taka þátt í samrunaþróuninni með einhverjum hætti vilji selja landið, þeir vilji selja sjálfstæðið og þeir vilji selja menninguna. Mér fannst dálítið athyglisvert að sjá í nýjasta tímariti Máls og menningar grein eftir Árna Bergmann þar sem fjallað er um vinstrimennskuna og söguna og hrun heimskommúnismans. Þar bendir hann einmitt á að þetta hafi oft verið borið upp á svokallaða vinstri menn, Sovétvini, eins og hann setur innan gæsalappa auðvitað. Hann segir að það hafi verið borið upp á þá að þeir vildu fórna frelsinu, sjálfstæðinu og menningunni fyrir heimskommúnisma undir sovésku forræði. Mér finnst þingmaðurinn vera sjálfur að falla í þessa gryfju gagnvart því fólki sem sér með einhverjum hætti að samrunaþróunin í Evrópu geti átt rétt á sér.

Virðulegur forseti. Það er dálítið sérkennilegt að menn skuli líta svo á mál, eins og hv. þm. túlkaði það og reyndar fleiri sem ræða þessi mál, að Íslendingum sé nánast nauðugur einn kostur að tengjast þessu samræmda gangverki sem ein tönn í hjóli eins og verður hlutskipti okkar innan Evrópska efnahagssvæðisins og enn frekar í Evrópubandalaginu. Og að við eigum ekki möguleika á því að gæta okkar hagsmuna og laga okkur að breytingum í umheiminum út frá okkar mati á því hvað sé okkur fyrir bestu sem þjóð, hverjir séu okkar hagsmunir, hvað sé æskilegt fyrir Íslendinga að breyta í löggjöf og í samstarfi út á við án þess að ganga inn í þetta gangverk. Það eru kostirnir að halda sjálfræði sínu að geta valið þarna og hafnað. Ég ímynda mér ekki eina einustu stund að við getum látið breytingar í umheiminum eins og vind um eyrun þjóta, enda væri það mjög einkennileg skoðun. En ég er þeirrar skoðunar að við eigum að nota kosti þess að vera þrátt fyrir allt sjálfstæð og fullvalda þjóð með þeim möguleikum sem því fylgir í staðinn fyrir að afsala okkur sjálfræðinu með þeim hætti sem þingmaðurinn er að mæla með.

Virðulegi forseti. Hv. þm. beindi til mín nokkrum orðum í upphafi máls síns fyrr í dag. Hann gerði að umtalsefni það sem ég sagði í gær og ítrekaði þá skoðun sína að Alþfl. hefði á sínum tíma haft alveg sérstakan áhuga á því og stefnt að því að Ísland gengi í Efnahagsbandalag Evrópu eins og það hét þá. Hann vitnaði máli sínu til stuðnings, að hann taldi, í tímamótaræðu, mjög merka ræðu sem dr. Gylfi Þ. Gíslason þáv. menntmrh., flutti á 100 ára afmæli Þjóðminjasafns Íslands árið 1963. Í þessari merku ræðu dr. Gylfa Þ. Gíslasonar er ekki eitt einasta orð um það að Íslendingar eigi að ganga í Efnahagsbandalag Evrópu. Hins vegar var það svo að málgagn íslenskra kommúnista, Þjóðviljinn á þeim tíma, kaus að rangtúlka þessa ræðu og snúa út úr henni og gera það mjög lengi og leggja út af henni á þann veg sem hv. þm. gerði áðan. Hann hefur valið sér það hlutskipti að halda þessum málflutningi áfram, þessum útúrsnúningi Þjóðviljans frá gamalli tíð og það er satt best að segja ömurlegt hlutskipti.

Virðulegur forseti. Það er vissulega athyglisvert að hæstv. umhvrh. sem talsmaður Alþfl. skuli leggja kapp á að bera blak af máli Gylfa Þ. Gíslasonar, þess mæta stjórnmálamanns á sínum tíma. Ég held það hafi ekki dulist neinum á þessum árum hver var áhugi hv. þm. og um skeið formanns Alþfl., fyrir utan það að vera ráðherra um langan tíma, í sambandi við Evrópubandalagið. Sú athyglisverða ræða sem ég vitnaði til og hann flutti á sínum tíma endurspeglar viðhorf sem ganga nú eins og rauður þráður í gegnum málflutning alþýðuflokksmanna að því er varðar spurninguna um fullveldi og sjálfstæði þjóða og reyndar gengur eftir í málflutningi hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur einnig eins og lesa má í hennar áliti, þ.e. þá breyttu stöðu sem kalli á þá niðurstöðu að besta ráðið til þess að varðveita sjálfstæðið sé að fórna því. Það er þessi nýja skilgreining á fullveldishugtakinu.

Virðulegi forseti. Áður en ég hef ræðu mína vil ég beina þeim orðum til forseta hvort hún hefur einhverjar hugmyndir um það hvernig fundahaldi verði áfram haldið í kvöld. Ég vil upplýsa það að fyrirhugaður er framhaldsnefndarfundur í efh.- og viðskn. líklega strax að lokinni minni ræðu. Það þýðir að það verður að gera hlé á fundi ef sá nefndarfundur á að eiga sér stað. Ég vildi bara upplýsa forseta um þetta.

Forseti þakkar fyrir þessar upplýsingar en telur að hv. þm. geti alla vega flutt sína ræðu.

Það er rétt, virðulegi forseti. Ég hafði líka hugsað mér það en vildi að þetta kæmi fram. Ég hafði hugsað mér að ræða nokkuð í upphafi um vinnubrögð og stöðu þessa máls í þinginu áður en ég vík efnislega að sjálfu EES-málinu. Mér datt það í hug rétt í þann mund að ég var á leið í þennan ræðustól að kunningjakona mín sem er myndlistarkona vann fyrir nokkrum árum myndaröð sem hún kallaði ,,Kannastu við tilfinninguna?`` Mér datt þetta í hug vegna þess að það er orðin nokkuð kunnugleg tilfinning að standa í þessum ræðustól kvöld eftir kvöld. Ég minnist þess að fyrir um það bil ári vorum við líka á kvöldfundum og næturfundum og fór það reyndar svo að iðulega voru það forsetarnir sem gáfust upp en ekki þeir sem voru í ræðustól. Þetta leiðir auðvitað hugann að þeim vinnubrögðum sem tíðkast í þinginu og þeim umræðum sem hafa átt sér stað um vinnubrögð í tilefni af ummælum hæstv. utanrrh. um Alþingi Íslendinga. Það verður að segjast eins og er, virðulegi forseti, að það er auðvitað algerlega óviðunandi að fólki skuli haldið hér kvöld eftir kvöld og nótt eftir nótt til þess að ræða stór og alvarleg mál. Mér verður þá ekki síst hugsað til starfsfólks þingsins sem líka má búa við það að vera í kvöld- og næturvinnu kvöld eftir kvöld og ég efast um að svona nokkuð tíðkist á nokkrum einasta vinnustað á landinu eða yrði liðið nokkurs staðar. Ef við nú hugleiðum að það líður að jólum og fólk vill gjarnan njóta þess sem desembermánuður hefur upp á að bjóða hvort sem það er menning, undirbúningur jólanna eða samvistir við fjölskyldur, þá eru þetta vinnubrögð sem vert er að íhuga og þarf auðvitað að breyta. Það vill svo til að hefðir íslenska þingsins frá 1845, frá því að Alþingi Íslendinga tók til starfa í þeirri mynd sem nú er á því, hefur það tíðkast að ræðutími manna sé ótakmarkaður. Það var reyndar rifjað upp í dag að Jón Sigurðsson forseti lét þau ummæli falla að þegar Alþingi var að hefja störf 1845, þá var varla hægt að draga orð upp úr nokkrum manni en það leið ekki á löngu þar til ræður tóku að lengjast allískyggilega og sennilega hafa þær verið að lengjast allt fram á þennan dag ef reiknað væri út eitthvert meðaltal. Þetta eru sem sagt hefðir íslenska þingsins og það er hefðin að stjórnarandstaðan bregst gjarnan við árásum og offorsi svipað því sem ríkisstjórnin hefur hér haft í frammi rekið og ekki hafa síst komið fram í ummælum hæstv. utanrrh. með því að ræða málin mjög ítarlega. Það má auðvita spyrja sig hverjum það sé til hagsbóta að viðhafa slík vinnubrögð. Við kvennalistakonur höfum oft rætt um það að við erum tilbúnar að skoða þessi mál og kanna hvort menn eru tilbúnir að breyta því vinnulagi sem er ákaflega andsnúið öllu fjölskyldu- og menningarlífi. En þetta eru nú einu sinni hefðirnar og þegar menn haga sér með þeim hætti sem við höfum orðið vitni að hjá hæstv. utanrrh. undanfarna daga þá er ekki á öðru von en hörðum og það mjög hörðum viðbrögðum stjórnarandstöðunnar. Mig langar til þess að rifja upp í nokkrum orðum hver þróunin hefur verið frá því að við komum saman í haust og hófum að ræða EES-samninginn. Nú þegar nokkrir dagar eru til jóla líður að lokum 2. umr. um Evrópska efnahagssvæðið og enn þá er algerlega óljóst hvenær málið verður afgreitt. Það er ekkert samkomulag um það í þinginu. Jafnframt sýnist mér að flest fylgifrumvörp EES séu látin liggja í nefndum náttúrlega vegna hinna miklu anna sem hér eru og líka vegna þeirrar stöðu sem upp kom í málinu þegar Svisslendingar felldu samninginn. Ógrynni mála hafa verið rædd í þingsölum og í nefndum og ég kannast ekki við annað en þar hafi verið staðið afar vel að verki, m.a. í þeim nefndum sem ég á sæti í sem eru efh.- og viðskn., menntmn. og landbn. Þess má geta að t.d. landbn. fór afar vel ofan í landbúnaðarþáttinn, hélt marga fundi og kallaði til sérfræðinga til þess að það væri alveg ljóst hver áhrif EES-samningsins yrðu á íslenskan landbúnað. Ég vil taka undir það sem kemur fram í nál. meiri hluta, ekki síst þar sem ég sé nú hv. formann landbn. standa í hliðarsal, að ég tel þessi vinnubrögð vera til mikillar fyrirmyndar og dæmi um það hvernig ber að standa að málum. Þessi meðferð málsins varð til þess að upplýsa okkur þingmenn um þennan þátt og hefði mátt standa svipað að verki í öðrum nefndum þótt það hefði kannski orðið mun yfirgripsmeira. Í efh.- og viðskn. höfum við haft til umfjöllunar mikinn fjölda mála sem mörg hver hafa verið afar flókin og stór. Sum þeirra höfum við afgreitt frá okkur einróma vegna þess, og ég ítreka það enn og aftur sem ég sagði við 1. umr. um þetta mál, að einn af kostum EES er ýmiss konar löggjöf sem hér er verið að innleiða, en flest af því hefðum við reyndar getað tekið upp af sjálfsdáðum án þess að EES-samningurinn hefði komið til. En staðreyndin er sú að við erum að miklu leyti sammála um margt í þeirri löggjöf. En annað horfir öðruvísi við og mun ég koma hér síðar að XI. kafla samkeppnislaganna sem er dæmi um ákveðið valdaafsal, enda greiddum við fjórar þingkonur Kvennalistans atkvæði gegn þeim kafla. Undirbúningur þessara mála af hálfu ríkisstjórnarinnar hefur verið afar mismunandi. Við fulltrúar í efh.- og viðskn. drógum það fram í umræðunum í gær að þegar hæstv. utanrrh. er að kvarta yfir því að seint gangi í íslenska þinginu gleymir hann því hve mál hafa oft og tíðum verið illa undirbúin. Þar er um að kenna of naumum tíma ráðuneytanna og því að þar er verið að fást við þýðingar á reglugerðum og tilskipunum sem eru oft býsna flóknar. Það er verið að bera saman danska og enska löggjöf og koma því á íslenskt mál og starfsmenn ráðuneytanna eru langt í frá öfundsverðir af því miklu starfi sem á þá hefur verið lagt. Ég vil gjarnan nota þetta tækifæri til að koma á framfæri aðdáun minni á mörgum starfsmönnum, ekki síst viðskrn., sem við höfum átt afar gott samstarf við. Það má gjarnan koma hér fram. Það fólk hefur sýnt mikla lipurð og verið tilbúið til að skoða málin aftur og aftur, en það gefst tækifæri til að koma nánar að því síðar. Frá því í ágúst hafa þó nokkur frumvörp komist í gegnum þingið og allmörg bíða afgreiðslu tilbúin inn í nefndum, ekki síst vegna þeirrar stöðu sem málið komst í eftir að Svisslendingar felldu. Undanfarna daga hefur allmikið verið um það rætt hvort EES-samningurinn sé á því formi að það teljist eðlilegt að hann sé ræddur á Alþingi Íslendinga. Eins og ég hef nefnt felldu Svisslendingar samninginn sem leiðir af sér að það þarf að breyta nokkuð orðalagi. Það hefur verið rætt hvort það dugi að gera bókun með samningnum sem verði lögtekin sérstaklega. Forseti Alþingis hefur fellt þann úrskurð að málið sé á því stigi að það sé hægt að ræða og við alþingismenn eigum ekki annarra kosta völ en að una þeim úrskurði því að það er ekki um það að ræða að áfrýja honum eitt eða neitt. Við sitjum því uppi með umræðuna en jafnframt miklar efasemdir um að hér sé rétt að málum staðið. Ég lýsti því yfir við 1. umr að ég mun greiða atkvæði gegn þessum samningi og ég mun rökstyðja það hvernig ég hef komist að þeirri niðurstöðu að vandlega athuguðu máli. Ég hef eins og flestir þingmenn varið allmiklum tíma í að kynna mér þetta mál og íhuga það frá ýmsum hliðum. Mín niðurstaða varð sú að gallarnir væru fleiri en kostirnir þó mér sé vissulega ljóst að ýmsir og mjög veigamiklir kostir fylgja þessum samningi. Frá því að ég komst að þessari niðurstöðu hef ég styrkst í þeirri trú að hagsmunum Íslendinga verði betur borgið utan hins Evrópska efnahagssvæðis þó vissulega sé erfitt að svara því hvað beri að gera í staðinn en ég mun koma að því síðar. Undanfarna mánuði hefur allt verið á fleygiferð í Evrópu og er í rauninni afar erfitt að gera sér grein fyrir því hvert stefnir. Danir felldu Maastricht-samkomulagið með naumum meiri hluta. Frakkar samþykktu með naumum meiri hluta og víða er ljóst að það er mikil andstaða við þá samrunaþróun sem Evrópubandalagið stefnir að. Það hefur margsinnis verið vakin athygli á þeirri staðreynd að það er gjá milli stjórnmálamannanna og mikils hluta íbúa þjóða innan Evrópubandalagsins. Þetta er mikið umhugsunarefni og ekkert síður fyrir okkur á Íslandi en annars staðar því að í rauninni hefur komið upp sama staðan hér. Skoðanakannanir hafa sýnt að Íslendingar skiptast í tvær fylkingar. Það hafa að vísu verið nokkrar sveiflur í skoðanakönnunum. Skoðanakannanir hafa einnig sýnt að mikill meiri hluti þjóðarinnar vildi fá þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál en því var sem kunnugt er hafnað af meiri hlutanum á Alþingi. Þetta vekur allt miklar spurningar um lýðræðið, um stjórnarhætti og um það hvað eðlilegt geti talist í samskiptum þjóðarinnar og þeirra sem þjóðin hefur valið sem sína pólitísku fulltrúa. Ég rakst á kafla í skrifum Jóns Sigurðssonar forseta frá 1843, held ég að það hafi verið. Ég verð að leiðrétta það ef það er ekki rétt hjá mér. Ég hef ekki skrifað það hjá mér. Þar sagði Jón Sigurðsson í vangaveltum sínum um Alþingi Íslendinga, valdið og lýðræðið, með leyfi forseta: ,,Á ofanverðri hinni fyrri öld og á þessari sem nú er hafa komið upp mörg lýðstjórnarríki. Hafa þau ekki öll sama stjórnarhátt, en aðalhugmynd þeirra er sú hin sama sem lýsti sér í stjórn hinna fornu Íslendinga og náttúrulegust er, að þjóðin sjálf á höfuðvaldið og enginn á með að skera úr málefnum þeim sem allri þjóðinni við koma nema samkvæmt vilja flestra meðal þjóðarinnar. Kemur það einkum fram í ákvörðun alls þjóðkostnaðar eður skattgjaldinu og skattgjaldsmátanum og þar að auki í löggjöf og viðskiptum við aðrar þjóðir.`` Það er einkum þetta ,,að þjóðin sjálf á höfuðvaldið og enginn á með að skera úr málefnum þeim sem allri þjóðinni við koma nema samkvæmt vilja flestra meðal þjóðarinnar`` sem mér þótti athyglisvert í orðum Jóns Sigurðssonar. Grunnhugmyndin með lýðræðinu og því stjórnarfyrirkomulagi sem flestar þjóðir Vestur-Evrópu hafa valið sér er auðvitað það að vilji þjóðarinnar ráði. Mér þykir stjórnarmeirihlutinn á Alþingi hafa tekið sér mikið vald. Hann hefur tekið sér mikið vald í hendur og það er í rauninni óhuggulegt til þess að hugsa að jafnstór ákvörðun og sú að gerast aðili að Evrópsku efnahagssvæði verði hugsanlega tekin af 31--32 þingmönnum, að 32 Íslendingar geti tekið svo stóra ákvörðun fyrir hönd þjóðarinnar. Þetta finnst mér ekki eðlilegt. Nú ætla ég ekki að ganga í spor hæstv. utahrrh. og segja fyrir um það hvernig niðurstöður muni verða á Alþingi. En ég tel nokkuð víst að það sé meiri hluti fyrir þessari ákvörðun. Ég held að við þurfum varla að deila um það nema eitthvað stórkostlegt gerist. Sú ákvörðun sem fram undan er er mjög stór. Hún er ekki síst stór í ljósi þeirrar þróunar eða á ég að segja heldur þeirrar upplausnar sem á sér stað úti í Evrópu. Það ástand sem þar ríkir kemur mér fyrir sjónir sem upplausn. Það eru deilur innan Evrópubandalagsins um Maastricht og um framtíðina. Það er vaxandi þjóðernisstefna innan ríkja EB, því miður, og hún teygir sig reyndar til ríkja eins og Svíþjóðar. Þegar ég tala um þjóðernisstefnu, þá er ég í rauninni að tala um þjóðernisofstæki og þá hópa manna sem kvöld eftir kvöld ráðast að húsum innflytjenda og jafnvel flóttafólks. Það hefur verið ráðist á hús fólks frá fyrrv. ríkjum Júgóslavíu og það er í rauninni ekki hægt að hugsa sér meiri hörmung en að ráðist sé á fólk sem sjálft hefur orðið að flýja undan ógnum styrjalda og þjóðarmorðs í Bosníu-Hersegovínu. Það er styrjöld í Júgóslavíu og óljóst hvert stefnir. Það virðist vera sívaxandi upplausn í ríkjum Austur-Evrópu þannig að við sem lítil þjóð í útjaðri Evrópu eða mitt á milli Evrópu og Ameríku hljótum að velta því mjög alvarlega fyrir okkur hvert við erum að stefna og hvort við erum að taka rétta ákvörðun með því að gerast aðilar að þessu svæði. Ég set líka spurningarmerki við það sem hefur verið í umræðunni og m.a. stalla mín, hv. þm. Ingibjörg Sólrún, telur vera rök með aðild Íslands að EES, að við eigum að ganga þar inn og sameinast lýðræðisöflunum í Evrópu. Ég spyr mig hvaða lýðræðisöflum og hvernig er verið að fara með þau. Hvernig er verið að virða lýðræðið í Evrópu? Hvernig er verið að virða ákvörðun Dana um að fella Maastricht-samkomulagið? Það er búið að gera nýtt samkomulag til þess að tengja Dani við Maastricht-samkomulagið. Það verður fróðlegt að sjá hvort þjóðin fellir sig við það þó að stjórnmálaflokkarnir hafi gert það. Það verður afar fróðlegt að fylgjast með því. Ég á sannast að segja bágt með að sjá að þarna eigi sér stað lýðræðisþróun sem skiptir einhverju máli eða einhver aukin virðing við vilja meiri hlutans eða það að virða minni hlutann þó að ég geti lýst því enn og aftur að ég hef mikla trú á Evrópubúum og þeirri sögu og hefðum sem Evrópubúar byggja á því að það hefur sagan margsannað að Evrópubúar sætta sig ekki til lengdar við valdboð. Það leiðir mig að annarri spurningu sem er sú hvort við gertum lært eitthvað af sögu Evrópu um það hvort svona bandalög, hvort sem þau eru efnahagsbandalög eða hernaðarbandalög eða einhvers konar ríkjabandalög, standist til lengdar. Ég renndi huganum yfir sögu Evrópu og spurði mig um hvað þar mætti sjá og heyra um bandalög. Sagan sýnir okkur, hvort sem við skoðum Rómaveldi, Hansasambandið eða öll þessi ríkjabandalög sem voru til í Mið-Evrópu frá því um 1000 e.Kr. að þau hafa komið og farið, þau leysast upp. Hið heilaga rómverska ríki, austurríska keisaradæmið, heimsveldi Breta, veldi Napóleons, rússneska keisaradæmið og Sovétríkin sem eru síðasta dæmið um þetta. Þessi ríki koma og fara. Já, allt er í heiminum hverfult, segir hér hv. þm. úti í sal. Menn mega vara sig mjög á því að setja mikið traust á bandalög, ríkjabandalög, af einu eða öðru tagi. Ég held að þrátt fyrir allt og hvað sem gerast mun að hugmyndin um þjóðríkið og staða þjóðríkisins sé nú kannski miklu öflugri en menn vilja vera láta. Það sýnir best sú mikla andstaða sem er úti í Evrópu við samrunaþróunina. En auðvitað á þetta sér allt skýringar. Evrópa hefur verið í stöðugri þróun og hefur gengið í gegnum miklar breytingar. Ef við horfum yfir þróun síðustu 200 ára þá hefur Evrópa verið að ganga í átt frá valdi, frá einræðisvaldi konunga, keisara og páfa, í átt til lýðræðis, frelsis og þjóðríkja. Það er sú þróun sem við höfum horft upp á, þótt hún sé reyndar ekki einhlít. En að mínum dómi er þessi samrunaþróun í Evrópu, EB og stefna Evrópu-kratanna, sem þar eru í forustu í þveröfuga átt. Hún er ákveðið afturhvarf til sterks valds. Þannig kemur Evrópubandalagið mér fyrir sjónir. Þar er afar mikil miðstýring, það er valdakerfi sem verið er að víkka út og byggja tollmúra í kringum. Þetta er fámennisveldi og embættismannaveldi og minnir mig meira á rússneska keisaradæmið þar sem eftirlitsmennirnir voru á ferð og flugi um ríkið til þess að fylgja eftir reglugerðunum. EB minnir mig mest á það frekar en ýmis önnur ríkjabandalög sem við höfum horft upp á í sögunni. Enda streyma tilskipanirnar og reglugerðirnar frá Brussel. En auðvitað vitum við að það liggja afar sterk rök að baki EB, þar er auðvitað sú hugsun að styrkja Evrópu andspænis öðrum heimshlutum. Upphaflega lá að baki sú hugsun að tryggja frið í Evrópu og auðvitað er það virðingarvert. Þarna eru fremstar í flokki þjóðir sem að hafa barist hver við aðra öldum saman og horft upp á ótrúlegar hörmungar og menn sáu í Evrópubandalaginu leið til að tryggja frið í álfunni. En nú eru þeir sjálfir að mynda hernaðararm og hamingjan má vita hvert það leiðir. En að mínum dómi á Ísland og íslenskt samfélag ekki heima í þessum hópi eins og staðan er nú, eins og hún kemur mér fyrir sjónir á komandi árum, þá get ég ekki séð að Íslendingar eigi neitt erindi inn í Evrópubandalagið. Og ég lít á Evrópska efnahagssvæðið sem aðlögun að Evrópubandalaginu. Þetta er aðlögun að reglum og hugmyndafræði Evrópubandalagsins. Nú skal ég ekkert taka fyrir það að önnur leið verði farin þegar á reynir, þegar og ef flest ríkin, sem að nú eru í EFTA, ganga í Evrópubandalagið og við verðum ein eftir ásamt Sviss þá kemur auðvitað að því að við þurfum að skoða málin upp á nýtt. Ég ítreka þá stefnu Kvennalistans, sem að hér hefur reyndar verið túlkuð af öðrum og tillaga er komin fram um á Alþingi að það beri að leita eftir tvíhliða samningi við Evrópubandalagið. Þannig tryggjum við best hagsmuni Íslands en við eigum ekki að flækja okkur inn í það kerfi sem að þarna er verið að byggja upp og ég mun koma betur að því síðar. Það er auðvitað gild spurning, mjög gild spurning, hver staða Íslands eigi að vera og hver hún verði utan EES. Það hefur mikið verið talað um einangrun og að við séum að einangra okkur pólitískt og efnahagslega ef við gerumst ekki aðilar að EES. Mér finnst menn oft gleyma því hvað við erum í miklu alþjóðlegu og evrópsku samstarfi og þar má nefna að við erum aðilar að NATO, við erum aðilar að EFTA, sem reyndar á kannski ekki eftir langa lífdaga, við erum aðilar að RÖSE, við erum aðilar að Norðurlandaráði, Sameinuðu þjóðunum, Evrópuráðinu, Alþjóða þingmannasambandinu, ýmiss konar vísindasamstarfi, samstarfi skóla o.s.frv. Ég gleymi eflaust mörgum stofnunum. Þetta tryggir okkur auðvitað mikil samskipti við aðrar þjóðir, en þetta er náttúrlega fyrst og fremst pólitískt og vísindalegt samstarf, samstarf í menntamálum, en þarna er kannski ekki um efnahagslegt samstarf að ræða, eða efnahagslega tryggingu sem eru þau rök sem að flestir telja vega þyngst þegar Evrópska efnahagssvæðið er annars vegar. En þá er þess að gæta að samkvæmt þeim túlkunum sem fram koma hér í plöggum er það tryggt að þó að við gerðumst ekki aðilar að EES þá gilda áfram þeir samningar sem við höfum gert, þannig að við stöndum þó alla vega ekki verr að því leytinu en að við höfum bókun 6 og við erum í EFTA á meðan EFTA lifir. Og við eigum möguleika á því að leita í aðrar áttir. Ég hlýt að benda á að sú þróun, sem að hér hefur átt sér stað á undanförnum árum þar sem viðskipti við Evrópu eru sívaxandi og eru orðin algjörlega yfirgnæfandi í viðskiptum þjóðarinnar við önnur lönd, er að mínum dómi býsna hættuleg. Oft er bent á hve ríki þriðja heimsins eru illa stödd að því leyti hve þau eru háð ákveðnum mörkuðum. Þarna veldur auðvitað verðþróun á fiski og eftirspurn eftir fiski. En ég held að við séum komin hættulega langt í því að vanrækja Bandaríkjamarkað. Og þetta veit ég að ýmsir aðilar í sjávarútvegi taka undir. Það er því langt í frá að okkar bíði einhver einangrun eða útilokun þó að ég viðurkenni það vissulega að sú staða kann að koma upp að Norðmenn, sem eru helstu samkeppnisaðilar okkar, komist í betri stöðu en við, en við hljótum líka að spyrja okkur: Í hvaða stöðu erum við við hliðina á þeim innan EES? Það hefur verið bent á það af aðilum sjávarútvegsins að þegar og ef við verðum komin inn í EES þá njótum við sömu réttinda og Norðmenn en þeir eru bara með stórlega ríkisstyrktan sjávarútveg. Þannig að þeir hafa þá betri aðstöðu heldur en við. Þetta er mál sem verður að hafa í huga þegar menn eru að lofsyngja þennan samning, en ég viðurkenni það fúslega að auðvitað eru tollalækkanirnar, sem kveðið er á um í þessum samningi, meginkostur hans, það er alveg ljóst. Það er meginkostur samningsins. En ég vil ítreka það að mér finnst ekki hægt að horfa á þetta mál eingöngu út frá efnahagslegum spurningum og efnahagslegum sjónarmiðum, það eru önnur rök sem vega mjög þungt. Og ég mun koma að þeim hér á eftir. Hin efnahagslegu rök eru ekki einu rökin í málinu og viðskipti við EB eru ekki einu viðskiptin sem boðið er upp á í heiminum, þó að þau vegi þungt nú í okkar útflutningi. Að mínum dómi eru viðskiptasamningar og tollasamningar af þeirri gerð, sem rædd eru í GATT-samningnum, miklu aðgengilegri og æskilegri en sú stefna sem farin er með EES. GATT-samningurinn nær til nánast allra, ef ekki allra ríkja í heiminum og þar sitja þó allir við sama borð þó að áhrifin kunni að vísu að verða mismunandi. Það gilda sömu reglur um alla og í slíkum samningum er ekki um að ræða valdaafsal af því tagi sem á sér stað með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Þar er það heimurinn allur sem er undir en með EES er verið að búa til ákveðið svæði, það er verið að búa til eða stefna að ákveðinni einangrun. Þetta er ákveðin tegund af einangrunarstefnu. Þetta er í anda þessara tollabandalaga sem að voru við lýði á miðöldum. Ég ætla þá að koma að þeim rökum, virðulegi forseti, sem að mér finnst vega þyngst í þessu máli og þær stóru spurningar sem að ég hef verið að glíma við í mínum huga þegar ég hef verið að kanna þetta mál. Og þá kem ég fyrst að því, eins og margoft hefur verið rætt í þessari umræðu, að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er langstærsta mál sem við höfum fengist við á lýðveldistímanum. Það er auðvitað erfitt að fullyrða svona stórt því að það sem virðist smátt í fyrstu getur orðið stórt um síðir og kannski hættir okkur í hita leiksins til að gera mikið úr málum. En þetta er víðtækasti og stærsti samningur sem að Íslendingar hafa gert því að hann nær til mjög margra sviða þjóðlífsins og kemur inn á grundvallarspurningar um stöðu Íslendinga og framtíð íslensku þjóðarinnar og það þjóðfélag sem við viljum móta hér. Þar af leiðandi er það engin furða að hér hefur átt sér stað mikil umræða og mikil blaðaskrif um þetta mál. Og þegar hæstv. utanrrh. kvartar yfir því hve langan tíma þetta hefur tekið hér á landi í samanburði við það sem gerst hefur hjá öðrum þjóðum þá vill það oft gleymast að við erum einfaldlega í allt annarri stöðu en aðrar þjóðir Evrópu. Við erum pínulítil þjóð á eyju úti í Atlantshafi sem erum að verða 50 ára lýðveldi. Þar af leiðandi er hluti þjóðarinnar sem að upplifði það að sjá Ísland verða lýðveldi og margir minnast þess sem mikils og yndislegs augnabliks í sínu lífi. Mörgu af þessu fólki finnst að hér sé verið að stíga stórt og hættulegt skref. Og ég vil bara ítreka það að mér finnst alls ekki að við megum gera lítið úr sjónarmiðum af þessu tagi því að fyrir mörgum er þetta afar mikilvægt og alvarlegt þó að mér finnist reyndar að stundum sé gert of mikið úr því að verið sé að fórna öllu sjálfstæði þjóðarinnar eða að fólk sé hrætt við að hingað flytjist útlendingar og annað í þeim dúr. Við megum ekki gera lítið úr þessum sjónarmiðum því að þetta vegur mjög þungt hjá mörgum og verður náttúrlega til þess að fólk hefur rætt þetta mál mikið og skrifað mikið um það. En einmitt sjónarmið af þessu tagi hafa verið mjög einkennandi í blaðaskrifum. En ég vil bara segja þetta hér því mér hefur fundist stundum að það sé gert mjög lítið úr því sem kallað er þjóðernishyggja en mörgum finnst í raun og veru vera spurningin um sjálfstæði, að verið sé að fórna sjálfstæði landsins. Það sem mér finnst vega þyngst og varð kannski til þess að ég tók þá ákvörðun að greiða atkvæði gegn þessum samningi er sú hugmyndafræði sem liggur á bak við hugmyndina um Evrópska efnahagssvæðið. Ég hlýt að rifja það upp, virðulegi forseti, að Sameinuðu þjóðirnar hafa velt mjög vöngum yfir stöðu mannkynsins og þjóðfélagsþróun undanfarinna ára og hvert beri að stefna í þeim efnum í ljósi þeirra miklu erfiðleika sem mannkynið stendur frammi fyrir og þeirrar hættu sem við okkur blasir á ýmsum sviðum og þá ekki síst í umhverfismálum. Þær niðurstöður sem þar hafa komið fram benda allar til þess að mannnkynið, og þá fyrst og fremst Vesturlandabúar, eigi ekki annarra kosta völ en að breyta allmjög sínum lifnaðarháttum. Við göngum sífellt nær gæðum jarðar, við eyðum, við eyðileggjum, við mengum til frambúðar, og við erum að rýra möguleika komandi kynslóða til þess að lifa þokkalegu lífi hér á jörð. Mannkyninu fjölgar gífurlega. Við hlöðum upp alls konar drasli og úrgangi í kringum okkur og við vitum að þetta getur ekki gengið svona áfram. Sameinuðu þjóðirnar hafa markað þá stefnu í þróunarpólitík sinni að stefna beri að sjálfbærri þróun, það beri að stefna að því að skipuleggja samfélögin þannig að þau geti að mestu leyti staðið undir sér sjálf. Þau geti verið sjálfum sér nóg að mestu leyti. Nú vitum við auðvitað að það er ekki hægt að ganga þá braut nema að vissu marki. Því að við erum nú einu sinni háð viðskiptum hvert við annað og fáir þekkja það betur en Íslendingar. Við eigum t.d. ekki málma, okkur skortir timbur o.s.frv. Það sama gildir auðvitað um margar aðrar þjóðir og auðvitað munu verða viðskipti og það mikil viðskipti milli þjóða. En það þarf og verður að skipuleggja samfélögin með það að markmiði að við göngum ekki á gæði jarðarinnar með sama hætti og gert hefur verið og þannig að við tryggjum líf til frambúðar hér á jörðinni. Það þýðir að Vesturlandabúar verða að láta af sinni sóunarpólitík, þeim lifnaðarháttum sem að miklu leyti valda þessum vandamálum. Við getum mjög margt gert og það er verið að gera margt og ekki skal ég draga úr því að margt gott er gert í Evrópubandalaginu. Þar eru t.d. Þjóðverjar til mikillar fyrirmyndar. En í grundvallaratriðum verðum við að breyta þeim hagvaxtar- og iðnaðaráherslum sem hafa verið ríkjandi, að ég segi ekki dýrkun hagvaxtarins. Þetta má öllum vera ljóst og reyndar glittir aðeins í þessi sjónarmið í samningnum um EES. Þó er alveg ljóst að markmið hins Evrópska efnahagssvæðis er að auka hagvöxt. Það er að auka hagvöxt og bæta samkeppnisskilyrði ríkjanna á Evrópska efnahagssvæðinu andspænis öðrum stórveldum í iðnaði, þ.e. Bandaríkjunum og Japan. Í samningnum segir á bls. 7, með leyfi forseta: ,,Samningsaðilar hafa í huga það markmið að mynda öflugt og einsleitt Evrópskt efnahagssvæði er grundvallist á sameiginlegum reglum og sömu samkeppnisskilyrðum, tryggri framkvæmd, m.a. fyrir dómstólum og jafnrétti, gagnkvæmni og heildarjafnvægi hagsbóta, réttinda og skyldna samningsaðila``. Hér að ofan kemur einnig fram, virðulegi forseti: Að samningsaðilar ,,hafa einsett sér að stuðla á grundvelli markaðsbúskapar að auknu frjálsræði og samvinnu í viðskiptum um gjörvallan heim, einkum í samræmi við ákvæði Hins almenna samkomulags um tolla og viðskipti og samninginn um Efnahags- og framfarastofnunina``. Í greinargerðinni kemur fram að það er markmið hins Evrópska efnahagssvæðis að auka hagvöxt. Þetta er alveg ljóst. Þetta eru grundvallarhugmyndirnar á bak við Evrópska efnahagssvæðið og ég tel að í raun og veru sé verið að stefna gegn æskilegri þróun. Þetta er hagvaxtarpólitíkin á fullu. Þetta er önnur meginröksemdin fyrir því að ég er ekki hlynnt því að móta Evrópska efnahagssvæðið. Ég tel þetta ganga gegn æskilegri þróun. Hitt sem ég vil nefna í því sambandi og er annað meginatriðið í andstöðu minni við samninginn er það kerfi sem þarna er til staðar og verið að byggja upp og ég hef kallað ýmist reglugerðaveldi eða tilskipanaveldið. Mér finnst að þeir sem styðja samninginn um Evrópskt efnahagssvæði séu að stuðla að því að koma hér á tilskipanaveldi, reglugerðaveldi. Mér finnst í rauninni að það sem gerst hefur, ef maður horfir á þetta í pólitísku ljósi, sé það að Evrópukratarnir hafa gefist upp á því að berjast við eða breyta kapítalismanum en ætla nú að hafa stjórn á honum með reglugerðum, hafa hann í böndum með nógu mörgum og miklum reglugerðum. Mér finnst felast ákveðin mótsögn í þessu. Annars vegar eru markmiðin aukið frelsi og aukin samkeppni en frelsið verður rækilega heft í bönd reglugerðanna. Því meira sem ég skoða þetta því óyndislegra finnst mér þetta fyrirbæri, þetta reglugerðarveldi sem að þarna er á ferð og mér finnst einhver George Orwell-lykt af þessu. Mér finnst þetta stefna í þjóðfélag þar sem að almenningur fær litlu ráðið, eða kannski á ég að líkja þessu frekar við konunga- og embættismannaveldi fyrri tíma. Mér finnst þetta vera þjóðfélagsþróun og kerfisþróun sem mér er mjög á móti skapi og ég vil ekki sjá Íslendinga sem hluta af. Ég get nefnt ótal önnur rök. Samningurinn byggist m.a. á hugtakinu einsleitni, á kostnað fjölbreytninnar að sjálfsögðu. Einsleitni, þar sem allt á að fylgja sömu reglum, sömu stöðlum. Þetta finnst mér vera mjög óæskilegt og ég velti því fyrir mér hvort þetta verði ekki frekar til þess að hamla þróun í stað þess að ýta undir þróun og fjölbreytni því að aflvaki viðskipta og framleiðslu hefur ekki hvað síst verið fjölbreytni. Maður getur spurt sig að því hvort að svo miklar reglur um staðla og faggildingu og hvað þetta heitir nú allt saman, geti ekki einfaldlega orðið til þess að hamla ákveðinni þróun í framleiðslu og viðskiptum. Mér finnst þetta vera gild spurning hvort að þarna sé ekki verið að ganga allt of langt. Virðulegi forseti, ég vil nefna eitt atriði sem ég hef reyndar komið að áður. Í Evrópska efnahagssvæðinu felst aðlögun að kerfi EB og eins og við höfum orðið vör við hér á Alþingi þá er verið að lögtaka lög, reglur og tilskipanir Evrópubandalagsins, við erum að gera þau að hluta okkar laga. Við hljótum að spyrja okkur: Hvað felur þessi aðlögun í sér? Hvað mun af henni leiða? Ég velti því fyrir mér hvort að þróunin muni ekki verða í þá átt að þessi einsleitni nái yfirhöndinni og að menn sjái fyrir sér að samræmi verði að ríkja á öllum sviðum. Hvað gerist þá þegar við komum að málaflokkum eins og launamálum og félagsmálum? Verða ekki röksemdir í framtíðinni þegar m.a. konur berjast fyrir auknum félagslegum réttindum og bættri stöðu fjölskyldunnar, að menn vísi stöðugt til þess: Ja, reglurnar eru svona og svona í Evrópubandalaginu, þær eru svona og svona á Evrópska efnahagssvæðinu? Hverju munum við ná fram? Ég ber ákveðinn ugg í brjósti varðandi það að menn noti þetta til þess að halda hér niðri félagslegum réttindum, ekki síst á þeim sviðum þar sem við stöndum þó framar flestum ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu, ekki síst Evrópubandalaginu. Þannig að maður hlýtur að velta því fyrir sér hvað þessi aðlögun muni leiða af sér í framtíðinni. Þá eru það mjög veigamikil rök í andstöðu minni að með aðild að Evrópska efnahagssvæðinu getum við ekki lengur mótað stefnu í mjög stórum málaflokkum. Við erum að afsala okkur valdi sem felst í því að við getum ekki lengur mótað stefnu sjálf. Það er nú ekkert smáræði sem er undir. Það er allt viðskiptalífið, hvorki meira né minna og það verða ákveðin vinnumarkaðsmál, það verða viðskipti við aðrar þjóðir, það eru að hluta til umhverfismál og fleiri málaflokkar sem samningurinn nær til. Þetta er auðvitað mjög stórt mál. Við erum með þessu að afsala okkur því frelsi að móta íslenskt samfélag eins og við viljum. Við erum að afsala okkur því valdi. Nú kann að vera og er sjálfsagt svo að meiri hlutinn á Alþingi er afar ánægður með þá þróun sem á sér stað úti í Evrópu og þá samfélagsgerð sem þar er að finna. En það á ekki við um mig. Þó að þangað sé margt að sækja og ég vonast til að viðskipti okkar við Evrópuþjóðir og samskipti verði sem vinsamlegust og mest, að þá er ýmislegt þar líka sem ekki er til fyrirmyndar og þá er ég auðvitað fyrst og fremst að horfa á evrópsk samélög út frá sjónarhóli kvenna. Virðulegi forseti. Staða kvenna er einfaldlega mun lakari í flestum ríkjum Evrópubandalagsins en hér þó að efnahagslegir erfiðleikar hér og samdráttur sé vissulega að gera okkur lífið leitt. Ég hef undir höndum úttekt á stöðu kvenna í Evrópu, sænska grein, og mig langar aðeins til að vitna í hana til þess að draga fram hver staða kvenna er í ríkjum Evrópubandalagsins. Ég ætti kannski að hlífa mönnum við því að vera mikið að tala um hlut kvenna í ríkisstjórunum í Evrópubandalagsríkjunum því að ekki er glæsileg staðan hér þar sem aðeins ein kona er í ríkisstjórninni. Við erum þar langt, langt á eftir öðrum Norðurlöndum og náttúrlega hneyksli hvernig þeim málum er háttað hér.  Ég nefndi áðan launamálin og við hljótum að spyrja okkur þeirra spurninga hver þróun muni verða í launamálum á næstu árum og hvernig þau snerti Evrópska efnahagssvæðið. Nú er það svo að við erum að dragast mjög aftur úr í launum og það er kannski sérstaklega ef við skoðun launamál ríkisstarfsmanna og þá ekki síst háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. Þar er auðvitað himinhrópandi munur milli Íslands og velflestra annarra ríkja Evrópu þar sem að mönnum hefur þótt rétt að launa háskólamenntaða starfsmenn ríkisins vel. Ég get ekki leynt því að ég óttast það að hér muni verða nokkur atgervisflótti ef að svo heldur fram sem horfir. Ég spyr enn þeirrar spurningar sem ég spurði í fyrstu umræðu og hef svo sem oft komið að. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að haga launastefnu sinni og launapólitík í ljósi þess að við þurfum væntanlega að aðlagast launamálum á Evrópsku efnahagssvæði? Ef það á að verða eitthvert flæði vinnuafls og ef við ætlum ekki að standa frammi fyrir því að m.a. háskólamenntaðir ríkisstarfsmenn komi sér hreinlega úr landi, sem ég tel að muni gerast í einhverjum mæli, vonandi ekki mjög miklum mæli því að sem betur vilja flestir Íslendingar búa á Íslandi. Ég vil taka fram að ég er alls ekki andsnúin því að fólk flytji milli landa og ég tel að fólk eigi að hafa rétt að flytja helst á milli allra heimsins landa þannig að við getum miðlað hvert öðru reynslu, þekkingu og menningu. En spurningin er hvort að staða launamála á Íslandi gæti orðið til þess að hér yrði óeðlilegt streymi út úr landinu. Ég velti þeirri spurningu fyrir mér. Ég gerði því nú nokkuð ítarleg skil í fyrstu umræðu að mér þykir Evrópubandalagið vera mikið karlveldi. Þar sitja karlar við stjórn á flestum sviðum og í stofnunum Evrópubandalagsins eru þeir yfirgnæfandi á öllum sviðum og það er varla að konur sjáist þar í forustu. Þar af leiðandi er þar náttúrlega ríkjandi það sem ég kalla karlveldishugsunarháttur sem tengist þeirri hugmyndafræði sem ég lýsti áðan. Virðulegi forseti. Nú er farið að teygjast nokkuð meira úr máli mínu en ég ætlaði. En ég á þó eftir að nefna nokkra þætti. Ég skal reyna að flýta því aðeins því að ég veit að efh.- og viðskn. bíður. Ég vil koma nokkrum orðum að stjórnarskrárþættinum, þó að kannski megi segja að Alþingi sé búið að afgreiða það mál frá sér, en ég ítreka það að ég er mjög ósátt við þá afgreiðslu. Ég hef reyndar aldrei haldið því fram sjálft að um hreint brot á stjórnarskránni væri að ræða. Ég er einfaldlega ekki það löglærð að ég treysti mér til þess að fella dóm um það. En mér þykir fræðimenn á þessu sviði hafa dregið fram það gildar röksemdir í málinu að í mínum huga er ekki nokkur spurning að þarna er mikill vafi og ég hefði talið það rétt og ég harma það að meiri hlutinn skyldi ekki sjá að sér og fara þá leið að breyta íslensku stjórnarskránni. Vel má vera að sú tillaga sem hér hefur verið lögð fram hefði mátt vera með öðrum hætti en um þetta eru miklar efasemdir og það eru leidd að því gild rök að um vafa sé að ræða. Ég vil í því sambandi vísa til kaflans um stjórnarskrána, stofnanir EES og stjórnarskrána í nál. 2. minni hluta utanrmn. frá Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur sem mér finnst gera þessu máli afar góð skil og ég verð að segja það að þessi kafli nánast sannfærði mig um að um stjórnarskrárbrot sé að ræða þó að flm. nál. sé reyndar ekki sannfærð um það sjálf. Mér þætti því vont ef hv. alþm. standa frammi fyrir því innan einhverra ára að hér hafi verið um stjórnarskrárbrot að ræða. Ég hafði hugsað mér að lesa upp úr þeim kafla en ég ætla að sleppa því þar sem nóttin líður. Ég vil þó ítreka það sem ég nefndi í fyrri ræðu minni við 1. umr. að fyrir mér er það ekki nokkur spurning að við alþingismenn erum að framselja ákveðinn hluta af löggjafarvaldi með þessum samningi. Mér finnst það ekki vera réttur skilningur á löggjafarvaldi að það felist í því að segja já eða nei. Hlutverk löggjafans er að setja lög og þar með að ráða innihaldi laganna. Þannig skil ég hlutverk löggjafarvaldsins og það er alveg ljóst að við munum í framtíðinni og erum hér að samþykkja reglugerðir og tilskipanir Evrópubandalagsins þar sem við ráðum engu um innihaldið. Við getum að vísu breytt orðalagi og fært það til betra horfs, en við getum ekki breytt hinu efnislega inntaki og í mínum huga er ekki nokkur vafi að þetta er framsal á löggjafarvaldi. En sá hópur sem ríkisstjórnin fékk til þess að skrifa álit á þessu máli gerir afar lítið úr þessu máli en ég sem alþingismaður lít þannig á að hér eftir munum við hafa framselt hluta af okkar löggjafrvaldi á þeim sviðum sem samningurinn um EES nær til. Ég vil í örfáum orðum nefna fiskveiðisamninginn en þar verður auðvitað ekki horft fram hjá því að með honum er verið að brjóta það prinsipp sem hér hefur verið í gildi um árabil að halda erlendum skipum utan landhelgi Íslands að undanskildum þeim fáu belgísku skipum sem enn hafa rétt til að veiða. Þetta þýðir auðvitað að verið er að opna landhelgina að vissu marki og ég sett vissulega fyrirvara við þetta þó að ég telji að það geti verið réttlætanlegt að gera slíka samninga ef jafngildar heimildir koma á móti. En það verður að segjast eins og er að fiskveiðisamningurinn við EB er sýnd veiði en ekki gefin. Þá vil ég nefna eitt atriði í viðbót sem meiri hluti utanrmn. kemur nokkuð inn á í nál. sínu en mér finnst ég í rauninni enn þá ekki hafa fengið neitt svar við. Kannski er til of mikils mælst að ætlast til þess að maður fái svar við því eins og stjórnarhættir eru hér á Íslandi en það er kostnaðurinn við Evrópska efnahagssvæðið og hann er auðvitað margvíslegur. Í nál. meiri hlutans er gerð grein fyrir þeim beina kostnaði sem ríkið verður að leggja út vegna EES en auðvitað er margvíslegur annar kostnaður sem mun fylgja. T.d. verður töluverður ferðakostnaður vegna nefndafunda og ýmiss konar samstarfs sem leiðir af þessum samningi. Það verður náttúrlega áframhaldandi kostnaður við þýðingar og reglugerðarsmíði og lagasmíði í framhaldi af þessu. Hugsanlega mun þurfa að auka eitthvað starfslið til þess að sjá um þessi mál á vegum ríkisins og einstök fyrirtæki þurfa auðvitað að leggja í ýmiss konar kostnað vegna þessa. Ég nefni kostnað vegna staðla, vegna faggildingar. Ég get tekið sem dæmi sem starfsmaður Rafmagnsveitna ríkisins nefndi við mig um daginn að til að annast þeirra faggildingu yrðu þeir að kalla til erlenda sérfræðinga því að hér er enginn aðili sem getur tekið að sér þá faggildingu sem þarf að eiga sér stað hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Þetta á hugsanlega við um önnur svið þar sem hér er einfaldlega ekki sú faglega þekking sem þarf til þessa og gæti ég þá auðvitað nefnt stofnanir sem þarf að koma upp í þessu sambandi og þá ekki síst í sambandi við samkeppnislögin og það eftirlit sem þar þarf að fara fram. Enn eitt atriði, ég á örfá atriði eftir, virðulegi forseti, og það er það sem snýr að íslensku atvinnulífi. Því hefur mjög verið haldið á lofti að þessi samningur opni íslenskum fyrirtækjum mikla möguleika og kann það vissulega að vera rétt í ýmsum tilvikum. En við getum auðvitað ekki horft fram hjá því að staðan í efnahagslífi Íslendinga er með þeim hætti að erfitt er að sjá að fjöldi fyrirtækja eigi þess nokkurn kost að sækja út á markaði Evrópu eða að þeir muni standast aukna erlenda samkeppni. Því miður býr mikill fjöldi íslenskra fyrirtækja við það að vera rekin með halla og hér er samdráttur í öllum útflutningsgreinum eftir því sem kemur fram í skýrslum Þjóðhagsstofnunar. Þá ber að nefna ýmiss konar álögur sem ríkisvaldið er að leggja á fyrirtækin og nú á þessu augnabliki er t.d. algerlega óvíst hvað verða mun um fyrirhugaðar skattalækkanir ríkisstjórninnar, þ.e. á tekjuskatti fyrirtækja. Ég veit reyndar ekki hvaða niðurstaða er orðin í málinu en þeirri skattalækkun, sem upphaflega átti að fara úr 45% í 33%, var breytt þannig að hana á að taka í tveimur áföngum sem urðu atvinnulífinu mikil vonbrigði. Síðan kom það upp í morgun að jafnvel er hætt við þetta, íslensku atvinnulífi til mikillar skelfingar en því má ekki gleyma að þessi skattalækkun er náttúrlega fyrst og fremst hugsuð sem aðlögun að Evrópsku efnahagssvæði þannig að mann rekur náttúrlega í rogastans þegar svo hugmyndir koma upp á borðið að hætta við þetta. En eins og ég segi, ég veit ekki hver niðurstaðan er orðin en svona hringlandaháttur er alveg hrikalegur.  Að lokum, virðulegi forseti, hlýt ég að minna á það enn og aftur að við erum mjög lítil þjóð sem eigum sérstaka og dýrmæta menningu. Við tölum gamalt og flókið tungumál og eigum fornar og nýjar bókmenntir sem eru einstakar, ekki síst þær fornu, og mér finnst við bera mikla ábyrgð. Við berum mikla ábyrgð á þessari einstæðu menningu. Og við þurfum að gæta þess að stíga engin þau vanhugsuð skref sem stefna menningu okkar í hættu. Nú hefur það alltaf verið svo að Íslendingar hafa verið í miklum menningartengslum við erlendar þjóðir allt frá upphafi byggðar í landinu. Fyrstu biskuparnir sóttu sér menntun til Þýskalands og Englands og á 14. og 15. öld fóru menn til Þýskalands. Þá notfærðu menn sér sambandið við Hansaborgirnar og verslunarsamböndin við Þýskaland til að sækja sér þangað menntun og um aldir menntuðust Íslendingar í Danmörku. Þannig að við eigum auðvitað að vera opin fyrir menningarstraumum og menningarsamstarfi við aðrar þjóðir en við megum ekki gleyma því að við eigum mjög dýrmætan arf sem við þurfum að gæta og til lengri tíma litið gæti þessi aðlögun að Evrópsku efnahagssvæði fært með sér ýmiss konar breytingar sem ekki eru fyrirsjáanlegar. Hún gæti komið okkur í allt aðra stöðu en við erum nú í. Hingað getur flust fólk af öðrum þjóðum og ekki er ég að amast við því en allt getur þetta orðið til þess að breyta samfélagi okkar og menningu. Ég vil bara minna á þetta hér, virðulegi forseti, að við verðum að hafa það í huga að okkur ber að standa vörð um þennan menningararf. Það hefur oft verið nefnt að hér sé um óhjákvæmilega þróun að ræða. Við eigum ekki annarra kosta völ. Ég er þessu algerlega ósammála og mér finnst að stjórnmálamenn eigi aldrei að sætta sig við að eitthvað sé óhjákvæmilegt, að einhver þróun sé óhjákvæmileg. Við erum í stjórnmálum til að breyta og bæta. Ég get fyllilega sætt mig við að menn séu þeirrar skoðunar að þessi samningur sé Íslendingum til góðs. Ef menn eru sannfærðir um það þá virði ég þá skoðun þó að ég sé ósammála henni en ég á mjög erfitt með að skilja og viðurkenna þau sjónarmið að hér sé um margt vont að ræða, þetta sé jafnvel að mestu leyti vondur samningur og vondur vegur sem verið er að ganga en hann sé óhjákvæmilegur. Það er sjónarmið sem ég get ekki sætt mig við. Virðulegi forseti. Kvennalistinn markaði þá stefnu fyrir alllöngu að hagsmunum Íslendinga væri betur borgið utan hins Evrópska efnahagssvæðis en innan og sú stefna var ítrekuð á landsfundi Kvennalistans nú í haust og stendur því sem yfirlýst stefna hans. En það breytir ekki því að við erum að taka afstöðu í mjög stóru máli og það er engan veginn einfalt eins og ég hef komið að í máli mínu. Á þessum samningi eru bæði kostir og gallar. Ég hef nefnt nokkur atriði en ég ætla að sleppa ýmsu eins og svokölluðum girðingum og einnig hefði ég getað rætt svolítið um landbúnaðinn og hvernig þetta horfir við honum. En að lokum, virðulegi forseti, ætla ég enn að rifja það upp hverjir eru kostir og gallar þessa samnings. Það er að vísu kannski nokkur endurtekning en ég ætla að draga það saman. Að mínum dómi eru kostirnir fyrst og fremst þeir að samningurinn felur í sér verulegar tollalækkanir á íslenskum fiski sem metnar eru upp á 1,5--2 milljarða kr. af aðstandendum sjávarútvegsins. Vonandi felur samningurinn í sér tækifæri fyrir Íslendinga á ýmsum sviðum, hugsanlega bæði varðandi menntamál, rannsóknir og störf erlendis og fleira mætti nefna sem tengist því samstarfi sem við erum þegar aðilar að og ég hefði getað gert að umtalsefni en ætla að sleppa því. En ég vona svo sannarlega að það haldi áfram og aukist eins og það mundi gera þó að við yrðum ekki aðilar að EES. Samningurinn felur hugsanlega í sér ákveðin sóknarfæri fyrir íslensk fyrirtæki ef þau eru þannig stödd að geta nýtt sér þau. Hér gæti orðið eitthvað um erlendar fjárfestingar, bæði í íslenskum fyrirtækjum og væntanlega í nýsköpun. Við getum auðvitað ekkert horft fram hjá því að við erum í þeirri stöðu að við þurfum á erlendu áhættufjármagni að halda og ég er hlynnt því svo lengi sem við höfum stjórn á efnahagslífi okkar og erlend fyrirtæki ná ekki yfirhöndinni. Það er líka að nokkru leyti líklegt að samningurinn leiði til meira jafnvægis í efnahagsmálum og ekki veitir af, en ég á bágt með að sjá að ríkisstjórnin geti staðið við það eins og hennar tillögur breytast frá degi til dags. Það mun verulega reyna á ríkisstjórnina og ríkisstjórnir á komandi árum í aðlögun að þessu efnahagslega umhverfi. En síðasta kostinn mundi ég telja þann að samningurinn ýtir undir lagasetningu af ýmsu tagi sem ég tel vera heldur af hinu góða. Þetta eru þeir kostir sem ég sé við samninginn. Þarna eru náttúrlega fyrst og fremst á ferðinni efnahagsleg rök sem, eins og ég sagði, eru auðvitað ekki einu rökin í málinu. En stærstu gallarnir sem ég sé á þessum samningi eru fyrst og fremst það valdaafsal sem er óhjákvæmilegt samkvæmt þessum samningi og sem felst ekki síst í því að við höfum þá ekki lengur vald eða tækifæri til að móta sjálfstæða stefnu í mjög stórum og mikilvægum málaflokkum og það er hugmyndafræðin sem býr að baki, hagvaxtarpólitíkin og stóriðnaðarstefnan, sem, eins og ég nefndi, er hugmyndafræði sem ég tel að þurfi að breyta og snúa frá. Þrátt fyrir ákveðin fyrirheit í samningnum hef ég ekki trú á því að samningurinn eða hið Evrópska efnahagssvæði muni ýta undir bætta stöðu kvenna heldur þvert á móti. Og ég nefni enn og aftur þetta reglugerðar- og tilskipanaveldi sem þarna er að eflast og stækka og breiða úr sér yfir alla Norður-Evrópu. Ég nefndi áðan kostnaðinn sem er erfitt að fá svar við hver verður og gæti auðvitað reynst okkur þungur í skauti. Alla vega sýnist mér á þeim tölum sem m.a. er að finna í áliti meiri hluta utanrmn. að hinn efnahagslegi ávinningur sé ekki ýkjamikill þegar á allt er litið. Síðan gæti það gerst að samningurinn um fjórfrelsið leiddi það af sér að staða íslenskra fyrirtækja hreinlega stórversnaði en batnaði ekki eins og svo margoft hefur verið rætt í þessu samhengi. Að lokum, og nú er ég komin að lokum, virðulegi forseti, þá eru þær meginástæður fyrir því að ég mun greiða atkvæði gegn þessum samningi þær að ég tel leika vafa á því að hann standist íslensku stjórnarskrána. Ég er andvíg þeirri hugmyndafræði og framtíðarsýn sem mér finnst skína út úr samningnum og þeim fylgifrumvörpum sem hér hafa komið fram, mér óar það reglugerðarveldi sem verið er að koma á fót með þessum samningi og mér finnst að ekki hafi farið fram nægileg og haldbær úttekt á því hvaða áhrif þessi samningur muni hafa á íslenskt samfélag. Ég get ekki sætt mig við það valdaafsal sem á sér stað eða mun eiga sér stað ef þessi samningur verður að veruleika vegna þess að þar með erum við að takmarka möguleika okkar til að breyta og móta íslenskt samfélag í þá veru sem ég vil sjá verða að veruleika, en það er samfélag sem býður upp á meiri jöfnuð, meira jafnrétti og meira kvenfrelsi en við búum nú við. Þar af leiðandi, virðulegi forseti, mun ég greiða atkvæði gegn þessum samningi þegar þar að kemur.

Frú forseti. Ég tók sérstaklega eftir því að hv. ræðumaður taldi að af hugmyndafræðilegum ástæðum gæti hann ekki staðið að því að samþykkja aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Hugmyndafræðin á bak við samninginn væri þess eðlis að hv. þm. gæti ekki stutt samninginn. Og síðan þegar hún rakti þessa hugmyndafræðilegu ókosti var m.a. látið að því liggja að það væri af því að stefnt væri að auknum hagvexti og það væri af hinu illa að auka eða efla hagvöxt og þess vegna gæti þingmaðurinn ekki stutt aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta finnst mér mjög athyglisvert því að í hinu orðinu er þingmaðurinn sífellt að tala um nauðsyn þess að styrkja íslenskt efnahagslíf, efla atvinnu í landinu o.s.frv. en þingmaðurinn er sem sagt á móti því að hagvöxtur aukist, væntanlega bæði hér og annars staðar. Ég skil ekki hvernig stefna þetta er sem þingmaðurinn er að boða, hvort þetta sé stefna Kvennalistans. Og einnig þótti mér sérkennileg túlkun þingmannsins á hugtakinu einsleitur, homogen, eins og það leiddi til þess að ekki gæti verið fjölbreytni. Homogent þjóðfélag er t.d. það íslenska, allir eru sammála um það, en allir vita að hér á landi er mikil fjölbreytni og hér dafnar margt þótt þjóðfélagið sé homogent þannig að mér finnst að þessi túlkun þingmannsins að þarna sé verið að steypa öllu í sama mót eigi ekki við rök að styðjast.

Virðulegi forseti. Ég þóttist nú rökstyðja nokkuð hugmyndina um sjálfbæra þróun og hvernig hún gengur þvert á þessa hagvaxtar- og iðnaðarpólitík sem hefur verið ráðandi í Evrópu undanfarin 200 ár. En það er auðvitað alveg ljóst að það að breyta um stefnu og að þróa Evrópu í átt til annarra lifnaðarhátta, sem byggjast á sjálfbærri þróun, tekur tíma. Það er ekki eitthvað sem gerist í einu vetfangi þannig að það sem stefna ber að er að snúa frá þessum markmiðum um stöðugan hagvöxt, um að auka og auka og auka vegna þess að í því felst að ganga sífellt nær gæðum jarðar. Að vísu er hægt að reikna út hagvöxt á mismunandi hátt og bent hefur verið á það að á þeim hagvaxtarútreikningum, sem við t.d. byggjum á, eru miklir gallar. En það breytir ekki því að þó að hagvöxtur sé takmarkaður geti auðvitað átt sér stað miklar breytingar innan hagkerfisins. Hagkerfið getur þróast og breyst og við þurfum auðvitað að styrkja íslenskt atvinnulíf og efnahagslíf. Það er enginn að tala um einhverja stöðnun og afturhvarf heldur er ég að tala um langtímastefnumörkun sem felur í sér þá náttúruvernd sem við verðum að beina okkur að og byggja á í framtíðinni. --- Fundarhlé.