Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Bjarnason) Fyrir hönd samgmn. vil ég geta þess, að n. hefir ekki unnizt tími til þess að taka ákvörðun um brtt., sem fram hafa komið við þetta frv., af ýmsum ástæðum, sem ég hirði ekki um að greina hér. N. hefir því ekki tekið afstöðu um þessar brtt., og hefir hún því óbundnar hendur um atkvgr. um hana. Finn ég ekki ástæðu til þess f. h. n. að tefja framgang þessa máls.

Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson) Það er eins og hv.frsm. meiri hl. sagði, að n. hefir ekki orðið sammála um þetta frv. Minni hl. vill að sönnu ekki láta fella þetta mál, sökum þess, að það er ekki hægt að neita því, að það er þörf á að draga saman þau ákvæði, sem eru um síldarverksmiðjur a. m. k. í tvennum l. Hinsvegar er í þessu frv. stefnt í svo öfuga átt að hyggju okkar minnihl.manna, að við getum ekki gengið inn á að fylgja því eins og það er. 1. gr. frv. miðar að því, að banna öllum að reisa verksmiðju til síldarbræðslu, nema að fengnu leyfi atvmrh. Mér er næst að halda, að þessi till. sé sprottin af því, að hv.flm. hafi ekki gert sér nægilega grein fyrir því, að hverju beri að stefna í þessum málum, en það er vissulega það, að hægt sé að hagnýta til bræðslu alla þá síld, sem öll þau ísl. skip geta aflað, sem hæf eru til síldveiða og ekki eru til annars notuð. En þó að nú séu til allmargar verksmiðjur og standi til að byggja fleiri á næsta ári, þá er það víst, að mikið skortir á, að hægt væri að taka til bræðslu alla þá síld, sem afla má á öll þau ísl. skip, er geta stundað síldveiði. En til þess að skipin geti stundað síldveiði, þarf auðvitað að gera aflann það verðmætan, að hann geti staðið undir útgerðarkostnaðinum. En reynslan hefir sýnt það, að ríkisverksmiðjurnar, sem nú eru, hafa ekki getað greitt það verð fyrir síldina, að unnt hafi verið að gera út skip eingöngu til að veiða bræðslusíld. Verðið á bræðslusíld hefir verið svo miklu lægra en á þeirri síld, sem var söltuð eða sérverkuð, að skipin hafa yfirleitt bjargazt á því, að geta selt nokkuð af afla sínum til söltunar. Ég skal skjóta því inn í þetta mál, þó að það eigi frekar heima annarsstaðar, að það er nokkuð einkennilegt, að einmitt hér á þessu þingi hefir verið samþ. að færa niður toll á saltsíld, en fellt að færa niður þann toll, sem er á bræðslusíld. M. ö. o., að það er ennþá ríkjandi hér á hinu háa Alþ. svo mikill misskilningur á síldveiðimálum, að þingið hefir samþ., að gjalda skuli allt að 7% toll af bræðslusíld, sem er þó miklu óarðvænlegra að afla, en jafnframt samþ. að lækka tollinn á hinni verðmætari síld. Ég segi þetta af því, að mér finnst þörf á, að hv.þm. færu að gera sér grein fyrir því, að taka verður eitthvert tillit til þeirra manna, sem hafa fengizt við síldarútgerð og verzlað með síld í mörg ár, en þetta hefir einmitt gengið öfugt til hér á þingi. Þegar verið var að setja á einkasölu á síld, þá voru það einmitt afdalamennirnir, sem réðu úrslitum um hvert atriði. Þeir, sem mesta reynslu og þekkingu höfðu á þessum málum, fengu engu að ráða. Nú skilst mér, að þessi hörmulegi misskilningur eigi að halda áfram, og þetta frv. stefnir áreiðanlega í þá átt. Er það þó undarlegt, vegna þess, að annar af flm. frv. hefir þó fengið nokkra reynslu á þessum hlutum. En það er vafalaust, að úr þeirri þörf, sem er á því, að hægt sé að taka til bræðslu alla þá síld, sem ísl. skip geta aflað í því skyni, verður að bæta með einkarekstri, en ekki ríkisrekstri. Nú geri ég ráð fyrir því, að eftirleiðis verði það eins og hingað til, að útgerðarmenn sjálfir reyni að koma sér upp bræðslustöðvum, og ef þeir ekki geta hagnýtt afla sinn þannig, að hann svari útgerðarkostnaði, þá er það alveg víst, að það verður ekki hægt með ríkisrekstri. Það var aldrei tilætlunin með ríkisverksmiðjurnar þegar þær voru settar á stofn, að leggja með því stein í götu þessa atvinnurekstrar, heldur var tilgangurinn sá, að bæta úr þörf útgerðarmanna þá í bili. En nú er komið inn á þá braut, að sökum þess að ríkið á verksmiðjur, á að fara að banna öðrum að reisa verksmiðjur, til þess að vernda þetta sem atvinnurekstur fyrir ríkið, m. ö. o., á kostnað atvinnurekstrarins sjálfs á að vernda afkomu þessara verksmiðja, sem upphaflega voru settar á stofn sem hjálp fyrir útgerðina. Svona hefir skilningurinn á þessum málum snúizt í hring í höfði þeirra manna, sem flytja þetta bannfrv. Í umr. um þetta mál hefir það líka komið fram, sem mun vera nokkurt atriði í málinu, frá sjónarmiði hv.flm., að það sé verið að auka við útlendar verksmiðjur á síðustu árum að talsverðum mun. En það er einkennilegt, að það skuli geta haft áhrif og valdið flutningi þessa frv., því að vitanlega var sú aukning á móti l., og það var stj. að banna þá aukningu. En ég get ekki hugsað mér, að það mundi frekar vekja stj. til að grípa í taumana, þegar útlendir atvinnurekendur ætla að brjóta landslögin hér, þótt til væru tvenn lög um þetta efni í stað þeirra einu laga, sem brotin hafa verið. Það er því misskilningur, að þessu verði bjargað við með nýrri lagasetningu, því að um það eru skýlaus ákvæði til í l. Þá skal ég koma að brtt. minni hl. sjútvn. Hann hefir auðvitað lagt til, að 1. gr. frv. skuli falla niður, af því að hún leggur bann við því, að nokkur megi reisa síldarverksmiðju nema með leyfi stj. Um 2. gr. er það að segja, að hún áskilur ríkinu forkaupsrétt í verksmiðjum. Þetta er einnig byggt á misskilningi, því að ríkið getur alltaf, ef það vill, tekið verksmiðjur, sem aðrir eiga, eignarnámi, ef það þykir horfa til almenningsheilla. Við leggjum því einnig til, að sú gr. verði felld niður. Þá er 3. gr. úr gömlu l. um síldarverksmiðjur, og er ekkert við hana að athuga. 4. gr. frv. er þannig orðuð, að okkur minnihl.mönnum fannst ekki mega við það una. Höfum við því orðað hana upp. Þar er í fyrsta lagi farið fram á það, að ríkisstj. skuli skipa alla mennina í verksmiðjustj. Þetta virðist okkur ekki vera heppilegt. Þess vegna leggjum við til, að gr. verði breytt, í fyrsta lagi þannig, að í stj. skuli vera 5 menn, en ekki 3, því að það er vitanlegt, að ef þörf var fyrir þriggja manna stj., meðan ríkið hafði aðeins eina verksmiðju, þá veitir ekki af 5 mönnum, þegar ríkið á 3-4 verksmiðjur, eina á hverju landshorni. Þá sýnist okkur heppilegt, að menn þessir séu kosnir af Alþ., að undanskildum formanni, og kosnir til 3 ára. Það gefur verksmiðjustj. meiri festu, ef hún hefir tækifæri til að starfa í 3 ár í einu. Formaður stj. leggjum við til, að sé stjórnskipaður og aðeins til eins ár í senn. Þar hefir verið gengið inn á þá hugsun, sem virðist vera rétt og er orðin ríkjandi, að sú ríkisstj., sem situr í hvert skipti, eigi að ráða, hverjir eru hennar trúnaðarmenn við stjórn slíkra fyrirtækja sem þessa. Og það er alveg gefinn hlutur, að ef formaður þessarar stj. er skipaður árlega, þá hefir hver stj. þar þann trúnaðarmann, sem hún helzt mundi kjósa. Um endurskoðendurna þurf ekki að ræða, því að það er enginn ágreiningur um það. Þá höfum við ekki viljað rígskorða það, hvar þessi stjórnarnefnd skuli hafa aðsetur sitt: Það getur verið, að stj. þurfi að hafa menn á ýmsum stöðum, ef ríkið rekur verksmiðjur á fleiri en einum stað. Það er líklegt, að einn stjórnarnefndarmanna þurfi að vera í Rvík við og við, til þess að greiða fyrir ýmsum peningamálum fyrir fyrirtækin. Við höfum lagt til, að fella skuli niður síðasta málslið 5. gr., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ennfremur er það skilyrði fyrir slíkri sölu (þ. e. a. s. ef ríkið ætlar að selja samvinnufélagi verksmiðju), að þátttaka í félaginu sé almenn bæði meðal útgerðarmanna og sjómanna.“ Okkur sýnist, að þetta ákvæði gæti leitt til þess, að ef ríkið vildi selja verksmiðju, þá yrði það naumast hægt vegna þess, að þátttakan yrði ekki nógu almenn, en eftir okkar skilningi fer betur á því, að útgerðarmenn gætu sjálfir átt allar verksmiðjur, sem þeir afla í. Þess vegna viljum við ekki hafa það annmörkum bundið, að þeir geti eignazt slíkar verksmiðjur. Þá höfum við lagt til, að 8. gr. verði orðuð upp. Eftir þeirri gr. á að fara þannig að með afla þeirra, sem fá hann síldarverksmiðjunum til bræðslu, að seljendur verða að greiða af aflanum allan rekstrarkostnað, þ. á m. vexti af stofnfé því, sem lagt hefir verið til verksmiðjunnar, í öðru lagi afborgun af stofnfé verksmiðjunnar, eftir því sem samningar standa til um þau stofnlán, sem hafa verið tekin til hennar. Í þriðja lagi firningargjald, 2%, og í fjórða lagi á að greiða 5% í varasjóð. Þetta eru fjórir liðir, sem eiga að dragast frá, og í raun og veru eru þeir fimm, því að þarna er slengt saman tveimur liðum, og það er allur rekstrarkostnaður verksmiðjunnar. Það er fyrsta atriðið. Vextir af því fé, sem lagt hefir verið í verksmiðjuna, annar liðurinn. Þriðji liðurinn er afborgun, eftir því, sem stj. hefir samið um. Þá er fyrningargjald og í fimmta lagi varasjóðsgjald. Það hlýtur að vera hverjum manni ljóst, að þarna er mjög mikið rýrt andvirði síldarinnar, enda hefir það reynzt svo, að ekki hefir verið hægt að skila miklu til þeirra, sem síldina hafa selt. Og það er fjarstæða að ganga svo langt, að láta síldareigendur, sem eiga að fá síldina unna þarna, borga miklu meira fyrir það heldur en þeir hefðu orðið að gera, ef þeir hefðu lagt í það sjálfir að koma sér upp verksmiðjum. Það er vitanlega fjarri öllum sanni, að þetta eigi sér stað, úr því að einstökum útgerðarmönnum er bannað að byggja verksmiðjur. Við leggjum því til, að þessu verði breytt. Hinsvegar ætlumst við til, að síldareigendur greiði stjórnar- og rekstrarkostnað verksmiðjanna, og afborganir og vexti af stofnkostnaði þeirra, en þó á annan hátt en flm. frv. ætlast til. Það er ekkert vit í því, að hafa það óbundið, eins og er í frv., á hve löngum tíma stofnkostnaðurinn skuli greiðast, e. t. v. á 3-4 árum. Samkv. samningi um dr. Pauls-verksmiðjuna á hún að greiðast á 6 árum. Það nær vitanlega engri átt, að viðskiptamenn greiði stofnkostnað þessarar eða annarra verksmiðja á svo skömmum tíma. Við höfum því flutt um þetta brtt. þess efnis, að stofnkostnaður af byggingu nýrrar verksmiðju ríkisins skuli greiðast með vöxtum á 20 árum, en greiðsla fyrir eldri verksmiðjuna, sem ríkið hefir keypt eða kann að kaupa - en nú virðist sú stefna mjög uppi, að kaupa ýms gömul verksmiðjuskrifli handa ríkinu -, skuli dreifast á sem flest ár og fara eftir endingarmöguleikum verksmiðjunnar. Þá höfum við borið fram brtt., sem felur í sér nánari ákvæði um það, til hvers fyrningargjaldi skuli varið. Teljum við sjálfsagt, að skýrt sé kveðið á um það, að því skuli varið til viðhalds og endurbóta verksmiðjunum. Loks flytjum við brtt. um útborgun til síldareigenda. Upphaflega var tilætlunin sú, að verksmiðjan keypti enga síld af síldareigendum, heldur tæki hana í vinnslu af þeim fyrir þeirra reikning og skilaði þeim síðan andvirðinu, að frádregnum rekstrarkostnaði, vöxtum og afborgunum, fyrningar- og vörusjóðsgjaldi. Í frv. er gert ráð fyrir, að verksmiðjan greiði síldareigendum allt að 70% af áætluðu verði við afhendingu. Þetta sama ákvæði var í síldarlögunum frá 1929, en reyndist óframkvæmanlegt, vegna þess, að sjómönnum og útgerðarmönnum var ókleift að stunda síldveiðar með svo lítilli útborgun, og fá ekki eftirstöðvarnar, ef einhverjar voru, fyrr en eftir áramót. Því tók verksmiðjustjórnin það til bragðs að fá leyfi atvmrh. til að kaupa síldina. En sú aðferð felur í sér áhættu fyrir ríkissjóð og ósanngirni gagnvart sjómönnum og útgerðarmönnum. Því viljum við, að reynt sé að ná hinum upphaflega tilgangi verkmiðjulaganna, að taka síldina til vinnslu fyrir reikning síldareigenda á þann hátt, að greiða þeim 85% af áætlunarverði síldarinnar nýrrar, og flytjum við um það brtt. við 8. gr. Við 9. gr. er brtt. þess efnis, að í stað þess, að í frv. er ákveðið, að innlendar pantanir á fóðurmjöli skuli vera komnar fyrir 15. ágúst, skuli þær koma „fyrir ágústlok“. Við teljum ákvæði frv. óheppileg, af því, að um miðjan ágúst er heyskapur sjaldan það langt kominn, að séð sé fyrir fóðurbætisþörf bænda. Þá leggjum við til, að 10. gr. sé orðuð upp. Efnisbreyt. gerum við ekki miklar, en okkur virðist orðalag greinarinnar geta valdið misskilningi, t. d. um reikningsskilin. Við teljum ennfremur rétt, að síldarverksmiðjur ríkisins birti reikninga sína í landsreikningunum alveg eins og önnur hliðstæð fyrirtæki, t. d. skipaútgerð ríkisins og ríkisprentsmiðjan. Ég skal geta þess, að í nál. er skakkt ártal. Síldarverksmiðjan tók ekki til starfa fyrr en tveim árum eftir að l. um síldarbræðslur voru sett. Á bls. 3 í nál. er talað um ákvæði um að greiða fyrningar- og varasjóðsgjald. Þetta er óþarft, ef brtt. okkar um að fella varasjóð niður verður samþ. Ég skal játa, að í brtt. okkar felst mikil umturnun á frv., einkum vegna þess, að með þeim er raskað meginatriði þess, því, að banna einstökum mönnum að byggja síldarverksmiðjur. Með þessu er frv. í rauninni breytt svo, að lítið er þar eftir, nema það, sem er í gildandi l. Þetta kann nú að þykja nokkuð harðneskjulega að farið hjá okkur, minni hl. sjútvn. En við lítum svo á, að þótt við viðurkennum nauðsyn þess, að koma á einni og samfelldri löggjöf um þetta efni, þá séu viðbætur hv.flm. við gildandi l. ýmist óheppilegar eða óljósar. Þess vegna höfum við neyðzt til að semja frv. um að miklu leyti, en þess er að vænta, þar sem svo fullorðnir menn sem hv.flm. eiga hlut að máli, að þeir taki þetta ekki mjög nærri sér. Ég vona, að hv.þdm. láti nú svo lítið, þótt þetta sé síldarmál, að kynna sér bæði gildandi löggjöf og frv. flm. og brtt. okkar áður en þeir greiða atkv. um málið, en hafi ekki þann máta, eins og stundum áður, að láta einn eða tvo menn skipa sér fyrir um það, hvernig þeir eiga að greiða atkv. í málinu. Síldarmál eru ekki það ólík öðrum málum, að menn þurfi ekkert um þau að vita áður en teknar eru um þau ákvarðanir. Óhöppin, sem hent hafa ríki og þjóð í síldarmálunum, hafa stafað af því, að þessum málum hefir verið ráðið til lykta af mönnum, sem ekki hafa haft þekkingu eða vilja til að kynna sér þau. Mér lízt svo á, að ef nú verður gengið til atkv. að lítt athuguðu máli, því hinir tómu stólar bera þess vitni, að hv.þdm. vilja ekki hlusta á rökræður um þetta mál, þótt búast megi við, að þeir kæmu hlaupandi út úr öllum hliðarherbergjum, ef hringt væri til atkvgr., verður það að teljast stórum aðfinnsluvert, ef hv.þm. setja sig ekki inn í mál sem þetta áður en þeir taka um það ákvarðanir.

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) Ég get tekið undir það með hv.frsm. minni hl., að æskilegt er, að menn setji sig sem bezt inn í þetta mál, og sjálfsagt hefði verið heppilegt, að hv.frsm. hefði gert það sjálfur, áður en hann flutti þessar brtt. Ég held, að enginn muni nú neita því, að ég hafi talsverðan kunnugleika á því máli, sem hér liggur fyrir. Auk þess studdist ég og hv. meðflm. minn við skýrslu um rannsókn á síldarbræðslustöðvunum, er við sömdum frv. Rannsókn þessi fór fram í haust að tilhlutun atvmrh., og var framkvæmd af kunnugum manni, Sveini Benediktssyni. Hún snerist, eins og skýrslan ber vott um, einkum um það, hversu síldarbræðslustöðvar þær, sem til eru, fullnægðu síldarvinnsluþörfum landsmanna. Skýrsla þessi virðist í alla staði óhlutdræg og samin af vandvirkni. En þar sem hún er löng og mikið af tölum í henni, mun ég ekki lesa hana alla, heldur aðeins nokkrar tölur og tilvitnanir, til stuðnings máli mínu. Sumarið 1934 hefðu verksmiðjurnar getað brætt með 55 daga vinnslu 634700 mál, en bræddu ekki nema 452712 mál. Verksmiðjurnar hafa því brætt 181985 málum minna en þær gátu annað. Meðalafli togara er um 8200 mál yfir sumarið sem leið. Verksmiðjurnar hefðu því getað tekið í viðbót við síld af 22 togurum, án þess að offyllast. Næsta sumar er gert ráð fyrir, að verksmiðjurnar geti brætt um 992200 mál eða um 540000 málum meira en þær bræddu í fyrra, miðað við sama tíma. Þetta gefur sannarlega ástæðu til að athuga, hvort rétt sé að láta byggja nýjar síldarverksmiðjur af handahófi, án þess að sjá fyrir því samtímis, að til séu veiðiskip, sem fullnægja verksmiðjunum. Í skýrslunni segir svo, m. a.: „Til þess að afkastagetu verksmiðjanna næsta sumar, ca. 992200 málum, sbr. skýrslu nr. 2, yrði fullnægt, þyrfti bræðslusíldarafli þeirra skipa, sem líklegt er, að á síldveiðar fari, og bræðslusíld af útlendum skipum, sbr. skýrslu nr. 7, að aukast um samtals ca. 451499 mál, miðað við sama afla á hvert skip og fékkst í sumar. M. ö. o., bræðslusíldaraflinn á hvert skip að aukast um 83,5% að meðaltali, og það síldarmagn, sem verksmiðjurnar fengju af útlendum skipum, að aukast hlutfallslega eins. Geri maður ráð fyrir góðu síldveiðisumri næsta sumar, ætti afli sömu skipa og voru á síldveiðum í sumar, að viðbættum afla þeirra skipa, sem sennilegt er, að bætist við, að nema ca. 681500 málum, sbr. skýrslu nr. 8. Leggi maður þar við 60% eða 165600 mál af áætlaðri afkastagetu Krossaness- og Raufarhafnarverksmiðjanna næsta sumar, sem þessum verksmiðjum er, samkv. norsku samningunum, heimilt að kaupa af útl. skipum, þá verður heildarbræðsluaflinn 847100 mál samkv. skýrslu nr. 8, eða 145 þús. málum minni en áætlað er, að síldarverksmiðjurnar geti brætt næsta sumar, miðað við 55 daga vinnslu.“ M. ö. o., að í bezta síldarsumri vantar 145 þús. mál til þess, að öll væntanleg veiðiskip geti fyllt verksmiðjurnar, og er þó gert ráð fyrir, að keypt síld af erlendum skipum aukist úr 90 þús. upp í 160 þús. mál. Ég mun ekki fara öllu lengra út í þessa skýrslu, en vil þó lesa upp niðurstöður Sveins Benediktssonar. Hann segir að lokum: „Niðurstaðan af athugunum mínum er sú, að afkastageta verksmiðjanna á næsta sumri muni, eftir væntanlega aukningu, talsvert meira en samsvara þeim bræðslusíldarafla, sem líklegt er, að fáist á þann flota, sem á síldveiðar fer, enda þótt gengið væri út frá góðu aflasumri.“ Í samræmi við þetta lagði þessi kunnugi maður til, að ekki væri byggð á þessu ári ný verksmiðja við Húnaflóa. Hann bar þetta fram í fiskiþinginu, og lagði fram rökstutt álit þess efnis, að síldarverksmiðjur þær, sem þegar eru til, gætu vel unnið úr síldaraflanum næsta sumar, jafnvel þótt mörg síldveiðaskip bættust við. Þótt allur togaraflotinn stundaði síldveiðar, myndi hann ekki gera betur en fylla verksmiðjurnar. En það eru engar líkur til þess, að svo fari, enda ekki heldur æskilegt. Það mun verða sjávarútveginum fyrir beztu, að flotinn skipti sér á sumrum á síldar- og ísfiskveiðum. Ég vil því vona, að hv. d. felli ekki niður það ákvæði frv., að banna einstökum mönnum að reisa nýjar verksmiðjur. Ég harma það, að hv.þm. Vestm. skuli ekki hafa kynnt sér málið betur, áður en hann flutti brtt. sínar, en það myndi hann ekki hafa gert, hefði hann farið í hina sömu smiðju og ég, þ. e. kynnt sér skýrslu Sveins Benediktssonar. Ég vil þá víkja nokkuð að brtt. minni hl. sjútvn. Minni hl. gerir ráð fyrir, að stj. verksmiðjanna skuli vera kosin af Sþ., en formaður hennar skipaður af atvmrh. Ennfremur vill minni hl. fjölga um tvo í stj. verksmiðjanna, en í frv. er ætlazt til, að slíkt verði því aðeins gert, að ríkið bæti við sig verksmiðjum, svo að þörf verði fyrir þá fjölgun. Ég álít, að alveg nóg sé að hafa þrjá menn í stj. meðan ríkið reisir ekki verksmiðjur víðar en á Siglufirði. Ég get ekki heldur séð, hvaða ástæða er til þess að breyta gildandi verksmiðjulögum og láta Sþ. kjósa stj. L. var breytt 1933 í þá átt, að atvmrh. skipaði alla þrjá mennina, með því að slíkt fyrirkomulag þótti eðlilegt. Breyt. fluttu þá í Ed.hv. 2. þm. S.-M., hv. 3. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Eyf. Í Nd. lagði sjútvn. einróma með því, að þessar breyt. næðu fram að ganga, en þá átti einmitt hv.þm. Vestm. sæti í sjútvn. Hvað hefir nú valdið þessari skoðanabreyt. hv.þm. Vestm.? Hvað er það, sem veldur því, að hv.þm. Vestm., sem fyrir 1½ ári lagði til, að stj. væri skipuð af atvmrh., leggur nú til, að hún sé kosin af Sþ.? Ég get ekki fundið neina aðra skynsamlega skýringu á þessum straumhvörfum hv.þm. en þá, að nú sé kominn annar atvmrh. Hinsvegar get ég ekki annað séð en að sömu ástæðurnar séu fyrir hendi nú eins og 1933, þegar báðar sjútvn. Alþ. lögðu með því, að atvmrh. skipaði þessa síldarbræðslustjórn. Ég skal þó taka það fram, að ég álít alls ekki æskilegt, að þessi stj. sé pólitískt einlit eða skipuð aðeins tveim flokkum í landinu, heldur að í henni séu menn úr öllum flokkum. - Aðra till. um verksmiðjustj. frá þessum tveim hv.þm. eru frekar til spillis, eins og þessi, sem ég hefi þegar nefnt, t. d. sú, að undanþiggja verksmiðjustj. því, að eiga aðsetur á Siglufirði yfir síldveiðitímann. Það hefir komið fyrir a. m. k. einu sinni, að heilt starfstímabil verksmiðjunnar var ekki nema einn úr stj. á Siglufirði. Þetta álít ég óheppilegt. Ég álít, að verksmiðjustjórnarstarfið eigi ekki að vera bein handa mönnum, heldur starf, sem þeir verða að gefa sig að. Þess vegna höfum við flm. sett það ákvæði í frv., að stj. skuli eiga aðsetur á Siglufirði yfir síldveiðitímann, nema þeir séu fjarverandi í erindum verksmiðjanna. Þá hefir minni hl. n. viljað taka upp í verksmiðjulögin, að framkvæmdarstjórinn sé ráðinn til eins árs í senn. Okkur flm. finnst eðlilegra, að framkvæmdarstjórinn sé ráðinn til óákveðins tíma og hefði þá að sjálfsögðu 6 mán. uppsagnarfrest. Í gömlu síldarverksmiðjul. er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. sé heimilt að selja verksmiðju samvinnufél. síldveiðimanna, og eru um það ströng ákvæði. Þessum ákvæðum höfum við flm. að mestu leyti haldið. En minni hl. vill breyta þessu þannig, að í staðinn fyrir samvinnufél. komi félag síldveiðimanna, og auk þess þurfi þessi félagsskapur ekki að vera almennur eins og gert er ráð fyrir í okkar frv. og gamla verksmiðjufrv. Þessa brtt. hygg ég mjög til skaða, vegna þess, að með henni er ekki girt fyrir það, að verksmiðjur séu seldar tiltölulega fámennu félagi manna, en það álitum við flm. ákaflega óheppilegt. Þá kem ég að brtt. minni hl. við 8. gr. frv. Þær hníga að því, að í staðinn fyrir, að við flm. gerum ráð fyrir, að eigendum sé greitt söluverð afurða, að frádregnum stjórnarkostnaði og öðrum venjulegum rekstrarkostnaði, þar með taldir vextir af stofnkostnaði, eins og hann er á hverjum tíma, afborgunum af stofnkostnaði, svo sem um er samið við lánveitendur eða ríkissjóð, komi, að stofnkostnaður með vöxtum greiðist með jöfnum greiðslum á 20 árum. Þessi brtt. er óþörf vegna þess, að þau lán, sem ríkissjóður hefir nú fyrir 2 stærstu verksmiðjurnar, eru einmitt 20 ára hin, og það er engin ástæða til, að ríkissjóður fari að heimta fljótari afborganir af síldarverksmiðjunum heldur en svo, að hann geti staðið skaðlausan straum af þeim lánum, sem hann tekur vegna verksmiðjubygginganna. Þó má geta þess, að verksmiðja dr. Pauls á að borga upp á 6 árum, og er það vitanlega of fljót afborgun. En mér hefir dottið í hug að leggja til, að á meðan þær afborganir færu fram, skuli ekki reiknast fyrningarsjóðsgjald af verksmiðjunni. Ég býst við að koma með það sem bráðabirgðaákvæði við 3. umr., ef frv. nær fram að ganga óbreytt. Þetta munar með því fyrningarsjóðsgjaldi, sem nú er í l., um 15 þús. kr. á ári. Hinsvegar má geta þess, að sú verksmiðja var mjög ódýr, og hennar rekstur er að mörgu leyti svo hagkvæmur, að verksmiðjan ætti að geta staðið straum af þessum afborgunum, en þó tel ég rétt að fella niður fyrningarsjóðsgjaldið meðan þessar afborganir fara svona ört fram. Þá hefir minni hl. tekið upp í sínar brtt. það ákvæði, sem við höfum breytt í okkar frv. frá eldri l., um það að reikna fyrningarsjóðsgjald af verksmiðjunum 2% í staðinn fyrir 5%. Falla því okkar till. þar saman. Hinsvegar hefir minni hl. gengið það lengra en við í meiri hl., að þeir vilja alveg fella niður gjald í varasjóð. Mér finnst þetta vera óvarleg till. Gjaldið í varasjóð sýnist að vísu nokkuð hátt eins og það er í frv., en það er í raun og veru ekki eins hátt og það sýnist, vegna þess, að ekki hefir verið reiknað varasjóðsgjald af söluverði afurðanna, þegar búið er að vinna þær, heldur hefir ætíð verið reiknað af kaupverði síldarinnar. Till. minni hl. n. ganga því eins og till. meiri hl. n. og flm. frv. í þá átt að búa þannig að rekstri ríkisverksmiðjanna, að hægt sé að borga nokkuð hærra verð fyrir síldina en gert hefir verið undanfarin ár. Með þeirri breyt., sem við flm. gerum ráð fyrir, munar þetta ekki svo litlu. Við gerum ráð fyrir því, að fyrningarsjóðsgjaldið verði lækkað á gömlu ríkisverksmiðjunum úr 5% niður í 2%, og mismunurinn á því gerir um 42 þús. kr. á ári, miðað við þessa árs vinnslu. Þá fellur niður afborgun og vextir til Siglufjarðarkaupstaðar, sem nemur 16 þús. kr. á ári. Auk þess munum við gera ráð fyrir, að fyrningarsjóðsgjald dr. Pauls-verksmiðjunnar falli niður fyrir þann tíma, sem afborganir eru að fullu greiddar, og nemur það 15500 kr. á ári. Þetta allt nemur 73 þús. kr. - Nú skal ég taka það fram, að því verður ekki með neinum rökum neitað, að bygging síldarverksmiðja ríkisins hefir gert það að verkum, að síldarútvegurinn hefir getað starfað undanfarin ár. Það er viðurkennt af öllum, að ef þessar verksmiðjur hefðu ekki verið starfandi, hefði síldarútvegurinn lagzt í rústir að miklu eða öllu leyti. Ég vil gera þær kröfur til ríkisins, að það græði ekki á þessari aðstöðu, sem það hefir fengið gagnvart síldarútveginum, en aftur á móti treysti ég mér ekki til þess að gera svo óvarlegar kröfur til ríkisins um þetta, að vel geti svo farið, að það tapi stórfé. Ég ætla, að mér sé nokkuð treystandi að fara bil beggja í þessum kröfum, vegna þess að það fyrirtæki, sem ég stjórna, hefir á undanförnum 3 árum lagt til um 1/3 þeirrar síldar, sem eldri ríkisverksmiðjan hefir unnið. Og þær kjarabætur, sem farið er fram á eftir mínum till. og minna meðflm., til sjómanna, hefðu dregið þetta fyrirtæki á síðastl. 2 árum um 10 þús. kr. á hverju ári. Lækkun sú, sem fengizt hefir á síldartollinum á þessu þ. hefði dregið þetta sama fyrirtæki um 8 þús. kr. M. ö. o., þær kjarabætur fyrir sjómenn, sem ég er meðflm. að á þessu þ., mundu draga þetta eina fyrirtæki um 24 þús. kr. frá því, sem nú er. Þar af færu 12 þús. kr. til sjómanna og aðrar 12 þús. kr. til útgerðarinnar sjálfrar. Ég vil undirstrika þetta af því, að mér fannst hv. 6. þm. Reykv. vera að tala um, að við séum of kröfulitlir í garð ríkissjóðs fyrir hönd sjómanna. Ég tel, að á einu ári sé þarna unnið meira heldur en sjómenn hefði nokkurn tíma getað dreymt um, og að ekki sé rétt að krefjast meira á einu ári. Þær upphæðir, sem hér er um að ræða, hefðu dregið sjómenn á þessum skipum á síðastl. ári um 100 kr. á hlut, og ætla ég, að þeirra hlutur hafi verið um 600 kr. Þetta er því dálítil hækkun frá því, sem áður var, hækkun, sem er mjög sanngjörn, af því að þessum atvinnuvegi sérstaklega hefir verið af ríkisins hálfu ofþjakað með sköttum. Nú er komin á þessu nokkur breyt. fyrir atbeina þeirra tveggja þingflokka, sem nú mynda stj. Ég tel víst, að þessar kjarabætur hefðu alls ekki fengizt með öðru móti heldur en með samvinnu þessara tveggja flokka. Ég ítreka það, að þessar till., bæði um lækkun síldartollsins og eins um lækkun lögboðinna gjalda til síldarverksmiðjanna, ganga svo langt, að ég tel ekki rétt að fara lengra að sinni. Ég tel þó rétt að lækka nokkuð fyrningarsjóðsgjald af eldri ríkisverksmiðjunni og reikna það ekki hærra verði en sem svarar 1 millj., af því að verksmiðja af sömu stærð myndi ekki kosta meira uppkomin núna. Aðrar brtt. minni hl. eru heldur smávægilegar, eins og þær, að hækka megi það verð, sem á að greiða eigendum við afhendingu, upp í 85% af áætlunarverði síldarinnar nýrrar. Ég álít þetta dálítið óvarlegt, en mundi þó geta sætt mig við 80%. Ein brtt. minni hl. er ekki annað en hreinn útúrsnúningur. Það er till., sem byggist á því, að aldrei eigi að greiða sjómönnum hærra verð fyrir sína síld en eftirstöðvar af áætlunarverði. Í 8. gr. frv. stendur: „Eigendum skal greitt söluverð afurða þeirrar síldar, sem tekin er af þeim til vinnslu, að frádregnum stjórnarkostnaði“ o. s. frv. Og ennfremur: „Áætlunarverð síldarafurða, ákveðið samkv. þessu og með hliðsjón af 6. gr., má greiða eigendum með allt að 70% við afhendingu síldar til vinnslu, en eftirstöðvarnar, ef nokkrar verða, eftir að reikningsskil hafa verið gerð um sölu hvers árs.“ Vitanlega er átt við eftirstöðvar söluverðs, eins og stendur í upphafi þessarar gr., en ekki eftirstöðvar áætlunarverðs, enda hafa flm. séð, að þessi fullyrðing var hæpin, því þeir hafa, til þess að geta látið þennan útúrsnúning standast, leyft sér að bæta orði í sviga inn í málsgrein, sem þeir annars hafa tekið með gæsarlöppum upp úr frv. Þó í smáu sé, sýnir þetta löngun minni hl. n. til þess að sýna frv. í öðru ljósi heldur en það er hér fram borið. Ákvæðið um, að bændur skuli hafa pantað síldarmjöl fyrir 15. ág., er vitanlega smáatriði. Áður var gert ráð fyrir því, að þeir pöntuðu síldarmjöl fyrir 31. júlí, en því höfðum við flm. breytt í 15. ágúst. Ég skal nú ekki tefja tímann mikið lengur. Ég held, að ég hafi með minni ræðu sýnt fram á, að till. minni hl. n. í þessu máli eru sprottnar af meiri misskilningi og skorti á því að hafa kynnt sér alla málavöxtu en maður skyldi ætla, þegar maður sér þetta langa nál. þeirra. Þeir hafa að sjálfsögðu haft aðgang að sömu upplýsingum og ég, og ég geri ráð fyrir, að þeim hafi verið innan handar að snúa sér til ríkisverksmiðjustj. og fá hennar álit um það, hve heppilegt væri að byggja síldarverksmiðjur algerlega út í bláinn. Þeir hefðu líka getað fengið upplýsingar um það, að óvarlegt sé að fella niður varasjóðsgjaldið með öllu. - Ég veit, að við viljum allir, flm. frv. og hv. minni hl., miða að því sama í þessu máli, að hækka nokkuð síldarverðið til sjómanna. Ég álít, að sú hækkun, sem frv. fer fram á, sé það, sem hægt er með sanngirni að krefjast, en hinsvegar séu till. þær, sem hv. minni hl. hefir lagt fram í þessu máli, ósanngjarnar í garð ríkisins, sem hefir tekið á sig svo mikla áhættu sem hér er raun á orðin, og mun halda áfram að hafa mikla áhættu af þessum atvinnurekstri, til þess að hann ekki leggist í kalda kol. - Ég mælist því til, að d. felli till.hv. minni hl. sjútvn., að þessum ástæðum athuguðum.

Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson) Mér finnst hv.frsm. meiri hl. hafa kostað of mörgum orðum til þessa máls, því hans rökræður voru um allt annað en það, sem hér er um deilt. Mér virðist hann vilja sanna, að ekki mundu fara fleiri skip á veiðar en hægt sé að taka við síld frá. Um þetta höfum við ekkert verið að deila. Þvert á móti álítum við, að það muni alltaf fara tiltölulega fátt af skipum til veiða til þess að fiska í bræðslu, a. m. k. ef ríkið á að taka við síldinni, því það hefir sýnt sig, að ekki er hægt að svara mönnum því verði fyrir síldina, að útgerðin beri sig, þegar ríkisverksmiðjurnar eiga í hlut. Þessi byrjun hv.þm., að við hefðum átt að kynna okkur þetta mál eins og hann hefði gert, hefir því við lítið að styðjast. Hans upplýsingar eru ekki aðrar en þær, að síldarverksmiðjurnar hefðu getað, ef þær hefðu haft nóg verkefni, á 55 dögum brætt síld sem svaraði 630 þús. málum. Það er nú vitanlegt í fyrsta lagi, að það er ekki hægt að láta verksmiðjurnar alltaf hafa nákvæmlega það, sem þær geta brætt á þeim lengsta tíma, sem þær mættu vera við það, svo ekki dugar að miða við það. Það verða að vera bræðslumöguleikar fyrir miklu meiru heldur en því, sem fiskast í lélegu ári og jafnvel í meðalári. En misskilningurinn liggur í því, að hv.frsm. er að tala um þau skip, sem líkleg eru til að fara á veiðar, samkv. því sem skýrslan segir, en ekki þann skipastól, sem kynni að fara á veiðar, ef skilyrðin væru betri. Hér munu vera til 65 togarar og línuveiðagufuskip, og þessi skip geta öll stundað síldveiðar, og mundu flest gera það, ef líkindi væru til þess, að verðið yrði viðunanlegt. Þessi skip afla bara í meðalári 800 þús. mál, eða 12 þús. mál hvert. Það mun hafa verið minna á síðasta sumri, en t. d. 1931 munu togarar hafa aflað um 20 þús. mál. Það er líka vitanlegt, að allir mótorkútterar, sem eru upp undir 30 tonn að stærð og þar yfir, geta mjög vel stundað veiðar til bræðslu. En hér er alls ekki um að ræða neitt kapphlaup um auknar verksmiðjur, heldur aðeins um það, hvort banna á útgerðarmönnum sjálfum að sinna þeirri þörf, sem kann að kalla um að reisa verksmiðjur. Það er sennilega enginn maður svo skyni skroppinn, að honum detti í hug, að útgerðarmenn hlaupi til þess að byggja verksmiðjur, án þess að hafa þeirra þörf. Heldur hv.frsm. meiri hl., að hann telji nokkrum manni trú um slíkt? Nei, það þýðir ekki neitt að koma með aðra eins fjarstæðu og þetta er. Ef svo yrði, að eftir næsta sumar væru til nægilega margar verksmiðjur til þess að bræða þá síld, sem menn kærðu sig um að gera skip út til þess að veiða, þá er ekki ástæða til að ætla, að útgerðarmenn hlypu til þess að byggja verksmiðjur, án þess að eiga vís skip til þess að veiða í þær. Ég held, að það sé ekki vert fyrir hv.frsm. að vera að hlaupa í kringum þetta heita soð, sem hann er að hringsnúast kringum. Hann brennir sig hvort sem er, því að tilgangurinn með þessu frv. er aðeins tvennur, en þó aðallega einn, sem sé sá, að banna einstaklingum að reka frjálsa atvinnu, og svo ennfremur að koma burt þeirri verksmiðjustj., sem nú er. Ég skil ekki í því, að nokkur maður skuli hafa þá einurð, og ég vil næstum segja skort á blygðunarsemi, að koma hér og brýna sjálfstæðismenn með því að segja, að ráðh. úr þeirra flokki hafi verið hlutdrægur við skipun verksmiðjustj., og að mótstaðan gegn frv. muni vera vegna þess, að þeim sé annt um að hafa þá verksmiðjustj. áfram, sem nú er, eða a. m. k. af sínum flokki, og að þeir vilji láta kjósa stjórnina á Alþ., af löngun til þess að öðlast rétt - sem mér skilst, að hv.frsm. áliti, að þeir hafi ekki - til þess að eiga hlutdeild í verksmiðjustj. Hann veit sjálfur, að hann stendur þarna með þá mórauðustu samvizku, sem hugsazt getur í nokkru máli, vegna þess, að þetta frv. er borið fram til þess fyrst og fremst, að geta skipað pólitískt einlita verksmiðjustj. Um leið og ég segi þetta, vil ég sýna fram á það, hvernig sjálfstæðismenn hafa hagað sér í svona málum, og þá um leið, að þeir hafa ekki sýnt hlutdrægni í þeim. Þegar það varð hlutskipti eins ráðh. sjálfstæðismanna að skipa verksmiðjustj., þá verð ég að segja, að pólitískt séð var ég ekki hrifinn af hans aðgerðum. Hann skipaði 2 menn í stj. úr flokki andstæðinga sinna og 1 samflokksmann sinn. Og ég gat ekki séð annað en að valið á öðrum manninum úr andstöðuflokknum væri vítavert, af því að sá maður var háttsettur embættismaður hér í Rvík. En ég geri ráð fyrir, að ráðh. hafi verið sannfærður um, að þetta væru mjög heppilegir menn til þess að gegna þessu starfi, og þess vegna hafi hann ekki hirt um flokkslit þeirra. Þessi ráðh. fór nú svona að, en ég held, að mér sé óhætt að segja það, að ef hv.frsm. meiri hl. hefði átt að ráða skipun þessarar stj., - sem ég vænti, að aldrei komi fyrir - þá hefði hann farið öðruvísi að. Í annað sinn átti þessi ráðh. að skipa verksmiðjustj., - ég held, að ég muni það rétt -, og þá skipaði hann 2 menn, sem eru sjálfstæðismenn, a. m. k. er það vist um annan þeirra, en einn úr hópi framsóknarmanna. Á þessum skipunum ráðh. í verksmiðjustj. held ég, að sé þess vegna ekki hægt að sjá það, að sjálfstæðismenn hafi sett sína flokksmenn með ofbeldi í þessar stjórnir. Og þetta stingur ákaflega í stúf við þá reglu, sem höfð er, þegar andstöðumenn sjálfstæðismanna eru að skipa stjórnir fyrir ríkisfyrirtæki eða aðrar stjórnarnefndir. Þá má það heita svo, að ekki sé svo auðvirðileg staða veitt, að ekki sé leitað að sterklituðum flokksmanni, helzt allt að því kommúnista, í hana. Svo leyfir hv.frsm. meiri hl. sér að koma hér fram og gefa sjálfstæðismönnum ávítur fyrir hlutdrægni í þessum sökum, en sjálfur er maðurinn að burðast með frv., sem á að gera hans flokki það hægt, að beita hlutdrægni og rangsleitni við skipun stjórna yfir þessar verksmiðjur. Það þýðir ekki nokkurn skapaðan hlut fyrir þennan hv.þm. að þræta fyrir þetta, því að frv. hans sýnir sig, og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt fellur niður umboð núverandi verksmiðjustjórnar“. Það má ekki bíða eftir því, að tími þeirra sé útrunninn, sem nú skipa stj., vegna þess, að græðgin er svo mikil í að komast þar að. Það verður að sparka þeim strax. Ég þarf ekki að hafa þessi orð öllu fleiri. Það, sem við minnihl.menn höfum sagt, stendur alveg óhaggað. Verksmiðjur ríkisins voru alls ekki stofnaðar upphaflega sem nein spekúlation, heldur voru þær stofnaðar til þess að hjálpa útgerðinni, og áttu þess vegna aldrei að verða neinn sérstakur gróðavegur fyrir ríkið á kostnað útgerðarmanna og sjómanna. Þær áttu aðeins að vera gróðavegur fyrir ríkið, ef gróði beggja aðila gæti farið saman. Þessu hefir nú verið snúið þannig við, að þær eiga nú að verða nokkurs konar píslartól á útgerðarmenn. Þær eiga að binda í sér bann við því, að útgerðin sjálf megi uppfylla þá þörf, sem hún kann að fá fyrir auknar síldarverksmiðjur. Það á að geyma það allt einokunarhafa, og þá á náttúrlega fyrst og fremst að bera mesta umhyggju fyrir ríkinu sjálfu. Þá eiga hagsmunir þeirra, sem síldina afla, að víkja fyrir hagsmunum ríkisins. Þetta er gersamlega öfugt við þann tilgang, sem olli því, að ríkið fór að byggja síldarverksmiðjur. Ég hefi fengið þær upplýsingar, og vil láta þær koma fram, vegna þess, að hv.frsm. meiri hl. vildi láta skína í hlutdrægni hjá sjálfstæðismönnum um yfirráð yfir þessum síldarverksmiðjum, að sami ráðh. sjálfstæðismanna, sem verksmiðjustjórnirnar skipaði, hafi skipað 2 endurskoðendur við þessi fyrirtæki, og báða úr andstöðuflokki. Mér er ekki vel kunnugt um þetta, en ef þetta er rétt, þá álít ég það hreint ekki hrósvert, því að það er alveg vitanlegt, að þó að það kunni að vera til hæfir menn til þess arna í andstöðuflokkum sjálfstæðismanna, þá eru þeir vafalaust miklu fleiri í flokki sjálfstæðismanna, og a. m. k. má búast við meiri ráðvendni hjá sjálfstæðismönnum en andstæðingum þeirra. Það var farið dálítið á annan veg að, þegar síldareinkasalan sál. var á ferðinni, sællar minningar. Þá var það ekki ráðh. úr hópi sjálfstæðismanna, sem skipaði endurskoðendur. En til þess að endurskoða þau mál voru skipaðir 2 bændur, sem ég efast um, að hafi nokkurn tíma séð síld, nema þá fóðursíld, en þeir voru af réttum flokkslit. Ég býst við, að það eina, sem þeir hafi haft til að bera til þess að endurskoða þetta stóra fyrirtæki, hafi verið það, að þeir hafa verið sómasamlegir menn í sinni stétt, og svo fylgismenn þeirrar stj., sem skipaði þá. Þekkingu á þessum málum gátu þeir alls ekki haft. Ég vil svo enda mál mitt með þeim tilmælum til forseta, að hann láti atkvgr. um þetta mál fara fram, þegar þm. eru sem flestir við, því að þetta er að sjálfsögðu ekki lítilsvert mál, og mjög æskilegt, að allir þm. d. taki þátt í afgreiðslu um það.

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) Ég get verið stuttorður við að svara hv. 6. þm. Reykv. Í stað þess að halda sér við efnið, eins og hann gerði í fyrri ræðu sinni, þá tók hann upp sinn venjulega máltón og gaf upp alla vörn við að ræða málið með rökum. Ég hefi hér fyrir framan mig, á sömu skýrslu og ég gat um áðan, yfirlit yfir bræðslusíld á árunum 1927 til 1934, og hæsti bræðslusíldarafli á þessum árum er á árinu 1933, 501454 mál. Ég hygg, að verksmiðjur þær, sem verða til starfa teknar næsta sumar, geti brætt um 990 þús. mál. M. ö. o., það þarf skipastól til þess að fullnægja vinnsluþörf verksmiðjanna, sem nemur h. u. b. 490 þús. málum meira en 1933. Nú er meðalafli togara á beztu árum ekki yfir 15 þús. mál, eða m. ö. o., þó að bætt sé við á síldveiðar, á því hæsta bræðslusíldarári, sem komið hefir, 30 togurum með 15 þús. mála afla hverjum, þá gerir það ekki betur en að fullnægja vinnsluþörf þeirra verksmiðja, sem nú þegar eru til í landinu og verða til á næsta sumri. Segi svo hver sem vill, þegar bæði ríkið og einstaklingar eiga svo mikið undir þessu sem raun er á, að ekki sé ástæða til þess, í hvert skipti, sem reisa á nýja síldarbræðsluverksmiðju, að athuga, hvort skipastóll landsmanna hefir möguleika til þess að flytja svo mikla síld í verksmiðjurnar, sem nauðsynlegt er, til þess að þær geti borið sig. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að það mundu tiltölulega fáir láta skip fara á síldveiðar, ef ríkið ætti að taka við allri síldinni. Ég veit ekki betur en að ríkisverksmiðjurnar hafi á hverju ári ekki getað tekið við allri þeirri síld, sem menn hafa viljað leggja þar upp. Hinsvegar er það vitanlegt, að togararnir geta ekki veitt síld fyrir það verð, sem hingað til hefir verið borgað fyrir hana. En þær till., sem við hv.þm. Barð. flytjum, miða að því, að hækka síldarverðið, til þess að togararnir geti farið á síldveiðar. Og ég ætla, að þeir geti veitt fyrir Norðurlandi með því að fá 12% hækkun, svo sem þeir ættu að fá eftir mínum till., eins og ég hefi leitt rök að, og hv. 6. þm. Reykv. hefir ekki reynt til þess að hrekja. Hv. þm. talaði mikið um það, hve síldarútgerð þeirra togara, sem hefðu lagt upp í verksmiðjur einstaklinga, hefðu skilað ágætum árangri. Mér datt þá í hug, að ég hefði við hendina skýrslu frá milliþn. í sjávarútvegsmálum, og að fróðlegt væri að vita, hvað þessi skýrsla segði um þetta atriði. Hún segir, að 1929 hafi 8 togarar stunduð síldveiðar, og rekstrarhalli þá verið 75 þús., 1930 10 togarar og rekstrarhalli 87 þús. kr., 1931 6 togarar og rekstrarhalli 83 þús. kr., og 1932 7 togarar og rekstrarhalli 88 þús. kr. M. ö. o., rekstrarhalli fer ekki á neinu ári niður úr 11 þús. kr. á skip, og þetta eru undantekningarlaust eða lítið skip, sem hafa lagt síldina upp í það, sem hv. 6. þm. Reykv. kallar eigin verksmiðjur. Ég er alveg hissa á því, hvað hv. 6. þm. Reykv. er ókunnugur sínum eigin skýrslum, eða er það af því, að tilhneigingin hjá honum til þess að segja ósatt er svo rík, að honum er ómögulegt að fara eftir því, sem hann er sjálfur nýbúinn að staðfesta um þessi mál. Hv. 6. þm. Reykv. fullyrti, að þetta frv. væri flutt eingöngu til þess að skipta um stj. verksmiðjanna. Ég verð að segja það, að vitanlega vakir það fyrir mér, en um hina aðra flm. get ég ekki sagt, að þessi stj. verði skipuð þannig framvegis, að flokkarnir eigi þar allir menn, en hinsvegar er, að aðaltilgangur frv. er sá, að hækka síldarverðið til sjómannanna. Það er einn liðurinn í þeirri baráttu, sem hefir verið hafin hér af Alþýðuflokksmönnum, til þess að reyna að búa betur að síldarútveginum en gert hefir verið á undanförnum árum af t. d. Sjálfstæðisfl. þau árin, sem hann hafði meirihl.aðstöðu á Alþingi. Persónulegum hnífilyrðum hirði ég ekki um að svara, og eins get ég látið vera að eyða orðum að þeirri staðhæfingu hv. 6. þm. Reykv., að það sé alltaf tryggt, að ráðvendnin sé nóg hjá meðlimum Sjálfstfl. Þeim, sem þekkja fjármálasögu þeirra manna flokksins, sem undanfarin ár hafa setið hér á Alþ., þarf ekki neitt um þetta að segja, og þeir vita, að slík staðhæfing sem þessi er blátt áfram hlægileg.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það hefir komið í ljós við þessar umr., að það var ekki að ástæðulausu, þegar ég hélt því fram hér við umr. um kaup á síldarbræðsluverksmiðju, að þær verksmiðjur, sem til eru, þyrftu að fá afla til viðbótar því, sem þær hefðu haft úr yfir 20 togurum. Mér sýndist því, að varlega ætti að fara í kaup á verksmiðjum, því að fullerfitt mundi veitast að fá afla í þær verksmiðjur, sem þegar eru til eða verða til á næstunni, til þess að rekstur þeirra gæti borið sig. Mér virðist nú, úr því að svona er komið, að hvetja verður til síldaröflunar eftir því, sem föng eru til, að þá sé ekki önnur leið til en sú, að reyna að draga sem allra mest úr þeim kostnaðarliðum, sem dregnir eru frá því verði, sem framleiðendur fá. Og þó að það sé um talsvert mikið fé að ræða fyrir síldarbræðsluverksmiðjurnar, þar sem varasjóðsgjaldið er, sem var síðastl. ár um 30 þús., þá getur það meira en unnið sig upp aftur fyrir þær, ef þær fá 10 þús. mál fram yfir það, sem annars mundi verða, og er það ekki mikið, þegar litið er á það, að þær síldarverksmiðjur, sem nú eru til, verða að fá a. m. k. á 4. hundrað þús. mál til þess, að rekstur þeirra geti borið sig. Ég ætla ekki að ræða mikið um frv. það, sem hér liggur fyrir, eða brtt. við það, en ég vil þó taka það fram, að mér finnst stefna til vandræða með svona stór atvinnufyrirtæki eins og hér um ræðir, ef á að draga þau inn í pólitík meira en ástæða er til. Ég verð að segja það, að ég er því miður hræddur um, að framkoma þessa frv. miði fyrst og fremst að því, að hægt sé að breyta til í stj. verksmiðjanna. Því hefir verið haldið fram í blöðunum, að það sé óviðurkvæmilegt, að meiri hl. stj. sé í andstöðu við ríkisstj. En hvernig getur annað orðið, eftir því sem l. eru um þetta mál, en að það geti komið fyrir, að meiri hl. verkmiðjustj. verði í andstöðu við ríkisstj. Það hlýtur að verða svo alltaf, þegar skipt er um stj. í landinu. Ég get fallizt á það, að ef farið verður að skipa verksmiðjustj. eftir því, hvernig flokkum er háttað á þingi, þá sé eina rétta leiðin sú, að flokkar þingsins taki þessa ákvörðun og skipi verksmiðjustj. Æskilegast væri, að allir flokkar væru þá í sameiningu um það, án tillits til þess, hvort þeir eru stórir eða smáir. Ef á að fara eftir atkvæðamagni flokkanna, er sjálfsagt, að sá atkvæðastyrkur, sem á þinginu er, fái að njóta sín, og ef þessar brtt. verða samþ., þá er tryggt með því, að verksmiðjustj. verði í hvert skipti í samræmi við ríkisstj., en það hefir sérstaklega verið fundið að þeirri verksmiðjustj., sem nú er, að svo hefir ekki verið. Það er þess vegna þetta tvennt, sem ég vil leggja sérstaka áherzlu á. Í fyrsta lagi, að stj. þessara fyrirtækja verði sem frekast er unnt haldið utan við pólitík, en ef það er ekki hægt, þá að þingflokkarnir hafi þar fulltrúa eftir því, hvaða atkvæðamagni þeir hafa yfir að ráða, og í öðru lagi, að með löggjöf verði lögð áherzla á að ýta undir þá, sem ástæðu hafa til þess að gera út á síldveiðar, til þess að verksmiðjurnar fái sem mest verkefni að vinna. En það er sjáanlegt eftir þeim skýrslum, sem frsm. meiri hl. var að lesa hér upp, að afkoma þeirra skipa, sem á síldveiðar hafa farið undanfarin ár, hefir ekki verið góð, og þær skýrslur út af fyrir sig hvetja ekki til slíkra framkvæmda. Það þarf að koma einhver ný von um meiri hagnað, til þess að hægt sé að fá þessa auknu framleiðslu, sem nauðsynleg er vegna verksmiðjanna sjálfra, svo að rekstur þeirra geti borið sig. Þetta er um leið stórkostlega þýðingarmikið mál fyrir atvinnulífið í landinu og fjárhagslega afkomu þjóðarinnar, um það að skapa sér valútu, en erfitt er nú að komast af með því, sem þegar er fyrir hendi og líkur eru til, að þjóðin hafi yfir að ráða. Ég fer ekki út í ágreiningsatriði þau, sem hér hafa komið fram. Ég vil aðeins undirstrika það, að þó að verksmiðjurnar verði fyrir þeirri fjárhagslegu veiklun, að dregið sé úr varasjóðstillaginu, þá geta þær margfaldlega unnið það með aukinni framleiðslu og betri afkomu ríkisverksmiðjunnar. Því það er ekki tryggt með núverandi ástandi verksmiðjanna, að þær geti hagað svo rekstrinum, að þótt ákveðið sé í l., að leggja skuli 5% af ágóðanum í varasjóð, þá sé hægt að fullnægja því ákvæði. Það hefir komið fyrir, að þessu hefir ekki verið hægt að fullnægja nema að nokkru leyti. Og það getur svo farið, að ekki verði hægt að fullnægja því að neinu leyti. Þýðir því lítið að hafa í l. þetta ákvæði.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Ég þarf nú ekki að tala langt mál, því það er ekki margt, sem ég þarf að taka fram, þar sem frsm. minni hl. hefir greinilega skýrt afstöðu okkar til þessa máls, og ég hefi áður vikið að frv. því, sem hér liggur fyrir. En ég vildi nota tækifærið til að leiðrétta mishermi, sem komið hefir fram viðvíkjandi þessum málum, að ég held hjá hv.frsm. meiri hl. og hæstv.atvmrh. í útvarpsumr. í gær, og ég hafði því miður ekki tækifæri til að mótmæla þá. Það var sú staðhæfing, að frá öndverðu hefðu þeir Alþýðufl.menn barizt fyrir að lækka útflutningsgjald af síld, og sérstaklega, að aðrir hefðu verið þar andvígir. Þetta er ekki rétt, eða a. m. k. ekki nema hálfur sannleikur, að segja, að flokkur hæstv. ráðh. hafi staðið einn í þessu máli, og er m. ö. o. hægt að færa full rök að því, að þetta er rangt og á vissu tímabili hafði flokkur hæstv. ráðh. góða aðstöðu til að koma þessu máli fram. Á vetrarþinginu 1931 flutti ég einn míns liðs frv. um að lækka útflutningsgjald af síld úr 1½ kr. pr. tn. niður í 1½% af verðmæti, þegar útflutningur næði ákveðinni tunnutölu, fram yfir venjulegt 1 kr. gjald pr. tn., þannig að reiknað er gamla gjaldið, 1 kr. pr. tn., en þegar útflutningurinn hefir náð vissu hámarki, reiknast aukagjald, 1½% af verðmæti. En frv. náði ekki fram að ganga og virtist ekki mæta velvilja frá flokksmönnum hæstv. ráðh. Á sumarþinginu 1931, eða á sama árinu, voru fluttar 2 till., sem fóru í þessa átt, en voru þó á nokkuð annan veg. Hv. þm. Ak. og ég fluttum frv., sem fór fram á að lækka síldartollinn um helming, úr 1.50 kr. niður í 0.75 kr. Þetta gekk fram með þeirri breyt., að útflutningsgjaldið yrði 1 kr. pr. tn. Það, sem þar ávannst, þótti því talsverð réttarbót fyrir þá, sem hlut áttu að máli, síldarútgerðarmenn og sjómenn. Það er því alls ekki rétt hjá hv.þm. jafnaðarmanna, að segja, að þeir hafi staðið einir að því að lækka síldartollinn. Þeir fengu að vísu í pólitískum hrossakaupum við hinn stjórnarflokkinn þrykkt útflutningsgjaldinu niður í venjulegt gjald - 1 kr. En það er opinbert mál, að til þess lágu ekki venjulegar réttlætisástæður frá hálfu Framsóknarfl., heldur gerði hann það til þess að kaupa sér fylgi. En það var eitt tímabil, sem þm. Alþfl. gátu kippt þessu í lag og það án stuðnings frá Sjálfstfl. Það var tímabilið frá 1927-30. Framsóknarstj., sem þá sat, varð að ganga að ýmsum afarkostum til þess að fá að lifa, alveg eins og nú. En þá höfðu þm. Alþýðufl. önnur mál á prjónunum, sem snertu meira þá sjálfa og þeir mátu meira en að koma málum sjómanna og útgerðarmanna í skaplegt horf. Við hinir, sem vorum að baksa við lagafrv. frá 1931, vorum í minni hl. og höfðum því hvorki þá aðstöðu, sem jafnaðarmenn höfðu á árunum 1927-1930 eða síðastl. sumar. Ég vil því benda á, að þegar jafnaðarmenn eru að flagga með því, að það sé þeim einum að þakka, að síldartollurinn var lækkaður, þá er það ekki rétt, eða a. m. k. ekki nema hálfur sannleikur, og mun þingsagan bera vott um, hvað við sjálfstæðismenn höfum viljað í þessum efnum. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að það væri aðallega tvennt, sem fyrir flm. vekti með frv. Annað væri það, að koma í veg fyrir, að verksmiðjurnar yrðu of margar, en hitt, að bæta kjör þeirra sjómanna, sem við verksmiðjurnar skipta. Það mun nú mega um það deila, hvort rétt sé að setja blátt bann við því, að nokkur maður megi reisa verksmiðju til síldarbræðslu, nema með leyfi ríkisstj., a. m. k. er það óviðkunnanlegt á sama tíma sem verið er að gefa ríkisstj. heimild til þess að kaupa verksmiðjur, og útlit er fyrir, að frekar eigi að stækka þær en minnka. Ég sé því enga ástæðu til þess að vera að setja lög um slíkt bann. Að hve miklu leyti það bætir hag sjómanna, sé ég ekki, að frv. sé til bóta, nema að því leyti, að fyrningargjald af húsum, vélum og öðrum mannvirkjum er fært niður úr 5% í 2%. Þetta nemur samtals um 50 þús. kr. sem frádráttur verður þá minni áður en reiknaður er út hlutur viðskiptamanna verksmiðjanna. Nú er á það að líta, að eins og l. eru nú gerð frá hálfu þingsins, hefir aldrei verið hægt að framfylgja þeim nema að litlu leyti. Frádráttarliðirnir voru svo margir, að stj. varð að hverfa frá því að framfylgja þessum frádrætti og að hinu, að fá leyfi ríkisstj. til þess að kaupa síldina. Þar með var í raun og veru horfið frá þeim grundvelli, er þessi rekstur átti upphaflega að byggjast á. Þetta átti ekki að vera spekúlationsfyrirtæki, heldur samvinnufyrirtæki, þar sem viðskiptamennirnir fengu andvirði afurðanna, að frádregnum kostnaði við starfrækslu verksmiðjunnar, vöxtum, afborgunum o. s. frv. Þegar verksmiðjul. voru sett var þetta tilgangurinn. Frv. gerir ráð fyrir, að síldareigendum sé borgað út allt að 70% af áætluðu verði síldarinnar. Reynslan hefir sýnt, að þetta er ógerlegt, og gleggst dæmi um það er, að við rekstur verksmiðjunnar hefir verið horfið frá þessu og síldin keypt ákveðnu verði. Sú réttarbót, sem hv.þm. Ísaf. lýsti yfir, að væri falin í frv. hans, verður lítil samanborið við till. minni hl. n., sem ég vil ekki viðurkenna, að séu ótilhlýðilegar. Þessi 3% lækkun á fyrningargjaldinu vegur hátt upp í varasjóð, en minni hl. leggur til, að gjald í varasjóð falli niður. Hér liggur nú fyrir hv.Alþ. frv. til hafnarlaga fyrir Siglufjarðarkaupstað, þar sem bæjarstj. er heimiluð hækkun á núv. vörugjaldi um allt að 100%. Ef frv. þetta verður að l., mun það koma niður á verksmiðjunni. Því að þá munu vörugjöldin, sem hún þarf að greiða, hækka úr 18 þús. kr. upp í 36 þús. kr. Það leiðasta við frv. hvað viðvíkur viðskiptamönnum verksmiðjunnar er það, að hv. meiri hl. skuli leggja það til, að þegar reiknað er út, hvað sjómenn skuli fá í sinn hlut, þá dragist fyrst frá afborganir af stofnkostnaði síldarstöðvanna, svo sem um er samið á hverjum tíma við lánveitendur eða ríkissjóð. Þessi frádráttur hlýtur að verða mikill. Samkv. þeim kaupsamningi, er gerður var um dr. Pauls-verksmiðjuna t. d., á hún að greiðast að fullu á 6 árum, og kostaði 300 þús. kr. Þar eru því 50 þús. kr., sem draga þarf frá árlega vegna þessa stofnkostnaðar. Ég vil geta þess hv.frsm. meiri hl. til réttlætingar, að hann hefir látið orð um það falla, að breyta þessu við 3. umr. En það sýnir það, að sú ásökun, er hann bar á minni hl., að hann hefði eigi kynnt sér málið fyrr en nál. hefði verið komið út, getur hitt hann sjálfan í þessu falli. Þetta er viðurkenning á því, að félögum okkar í sjútvn. hafi skjátlazt í þessu efni, enda er hv.þm. Ísaf. sjálfsagt kunnugt, „að skýrum getur skotizt“. Ég býst við, að minni hl. hefði ekki séð ástæðu til þess að hrófla við síldarverksmiðjulögunum að fyrra bragði. Þau hafa eigi þolað birtuna, og reynslan hefir kennt stj. verksmiðjunnar, að annan gang þarf að hafa á þessum málum en meiri hl. þingsins vildi hafa. Þannig hefir það og gengið svo sæmilega, að ekki var sérstök ástæða til að hrófla við l. á þessu stigi málsins. Við í minni hl. höfðum því engan undirbúning haft í þessu skyni. En þegar frv. kemur fram, sem vill gerbreyta þessari löggjöf og setja svo rammar skorður, að enginn megi reisa síldarverksmiðju nema með leyfi atvmrh., þá gefst ástæða til að koma með brtt. Höfum við og gert það eins og brtt. á þskj. 450 bera vott um. Mér skilst, að úr því að málið er tekið upp á annað borð, þá sé skynsamlegast að breyta þessum frádráttarreglum í viðunandi horf, því að þetta er viðkvæmt mál bæði sjómönnum og útgerðarmönnum. Það er nauðsynlegt, að rekstur verksmiðjunnar geti orðið á þeim grundvelli, er ætlazt var til, er l. voru sett. Því leggjum við til, að 8. gr. breytist eins og um getur á þskj. 450. Ef sú breyt. verður samþ. þá láta menn sér nægja að fá þennan ákveðna hluta útborgaðan af innlagðri síld, gegn uppbót síðar, ef andvirði afurðanna fer fram úr því, sem áætlað var. Er þá um þetta eins og til var ætlazt í upphafi. Ef frv. verður samþ. óbreytt, sé ég ekki, að nein von sé til þess, að nokkuð breytist það ástand, er nú er í þessum efnum, heldur mundi allt bera að sama brunni. Frv. mundi enga breyt. gera, og viðskiptamenn verksmiðjunnar væru engu bættari. Verksmiðjan yrði að starfa á spekúlationsgrundvelli, en ekki samningsgrundvelli, eins og við í minni hl. stefnum að með till. okkar, að hún geri. Hv. frsm. meiri hl. taldi það ósamræmi hjá mér, að ég hefði áður viljað, að atvmrh. skipaði stj. verksmiðjunnar, en nú, að hún væri kosin í Sþ. Hér til er því að svara, að við hrun síldareinkasölunnar raskaðist grundvöllurinn undir samsetningu stj. Það hefir verið sýnt fram á það, að við útnefningu manna í stj. hefir fyrrv.atvmrh. ekki sýnt þess neinn vott, að skipað væri í stj. eftir pólitískum flokkslit. Hinsvegar hefir því verið haldið fram hér, og mér er eigi grunlaust um, að svo sé, að frv. sé fram komið til þess að koma á breyt. í stj. verksmiðjunnar og setja þar menn, er meira væru að geði hv.ríkisstj., en þeir eru, er nú skipa stj. verksmiðjunnar. Ég fullyrði ekki neitt um það, að þessi sé höfuðtilgangur frv., en ýmsar líkur benda í þá átt. Ég get bent á ýms mál, sem flutt eru nú á þinginu, þar sem umbúðirnar eru miklar, en kjarninn sá einn, að koma fram áhugamálum hæstv. stj., þótt utan um sé vafið ýmsu öðru. Annars sé ég ekki betur en að við með þessari brtt. okkar, um að stjórn verksmiðjunnar sé kosin í Sþ., séum að gera það, sem hv.þm. Ísaf. vildi gert hafa, en gerði ekki. Ég tók eftir því í ræðu hv.þm. Ísaf., að hann sagðist óska þess, að allir flokkar ættu kost á að hafa mann í stj. verksmiðjunnar. Ég skil hv.þm. svo, að hann álíti, að bezt sé tryggður friður um verksmiðjuna með því, að stj. sé ekki pólitískt einlit, heldur séu hæfir menn valdir í hana án tillits til stjórnmálaflokka. En leiðin til þess liggur ekki í frv. því, sem hv.þm. Ísaf. flytur hér, því að þar er gert ráð fyrir því að ráðh. skipi stj. Í 4. gr. frv. stendur svo: „Atvmrh. skipar þrjá menn í stjórn verksmiðjanna til þriggja ára í senn.“ Með þessu er ekkert gert til þess að fyrirbyggja, að pólitískur litur verði á stjórninni, heldur þvert á móti. Við leggjum hinsvegar til, að Sþ. kjósi fjóra í stj., en atvmrh. skipi fimmta mann. Á þann hátt er einfalt að uppfylla ósk hv.þm. Ísaf., en ekki með till. hans sjálfs. Það ætti því að vera síður en svo, að hv.þm. væri á móti þessari till. okkar, heldur ætti hann að vera okkur þakklátur fyrir að bera till. fram, og hann er það kannske í hjarta sínu. Það er í rauninni ekkert við það að athuga, að svipuð skipan sé á þessu og öðrum stórum ríkisstofnunum, sem Sþ. hlutast til um yfirstjórn á. Ég held, að það væri heppilegt, að flokkarnir legðu sín atkv. til, með þeim mönnum. er stj. skipa. Þótt eigi verði beitt pólitískri hlutdrægni, þá er sú leið opin, eftir till.hv.þm. Ísaf., enda þótt það sé gegn yfirlýstum vilja hans. Fyrst farið er að hreyfa við þessari löggjöf, og fyrst þar á ekki allt að ganga til eins og verið hefir undanfarið, þá er rétt að láta sér reynslu undanfarinna ára að kenningu verða. Ég vænti þess, að hv. d. taki tillit til brtt. okkar hv. 6. þm. Reykv., því að þær miða að því, að tryggja sem bezt pólitískan frið um þessa stofnun, og um leið stefna þær að því, að verksmiðjan starfi á þeim grundvelli, sem reynslan hefir sýnt, að farsælast er fyrir alla aðila.

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) Ég þarf ekki miklu að svara hv.þm. Vestm., því að flestu, er hann drap á, hefi ég svarað, er ég svaraði hv. 6. þm. Reykv. Út af útflutningsgjaldinu vil ég segja það, að það er rétt, að við jafnaðarmenn höfum staðið að mestu leyti einir uppi um að fá það lækkað. Hinsvegar var málinu tryggt fylgi með stjórnmálasamningum milli Alþýðufl. og Framsóknarfl. Ég geri ráð fyrir því, að ef hv. sjálfstæðismenn hefðu átt hér atkvæði um, mundu þeir hafa skipt sér í málinu, eins og oft er títt um þá, til þess að einstakir þm. komist ekki í andstöðu við hagsmuni kjósenda sinna. Hv. þm. Vestm. vildi halda því fram, að nauðsyn væri á hækkuðu síldarverði, en þó eigi svo mikil, að það réttlætti það, að bera fram brtt. við l. Ég álít það hinsvegar mjög aðkallandi. Ég hefi fært rök að því, að þessi breyt. á fyrningargjaldi verksmiðjanna, ásamt fleiru, gerir það að verkum, að hægt sé að hækka bræðslusíldina um 12%-l5%. Þá geta og fleiri togarar en nú gerast fiskað í bræðslu. Hv. þm. benti á það, að jafnhliða því, sem ríkið gæfi síldartollinn eftir, ætlaði Siglufjarðarkaupstaður að hækka vörutollinn um helming. Þetta hefir nú ekki verið samþ. enn, og ég fyrir mitt leyti mun greiða atkv. á móti þessu ákvæði í hafnarlögum Siglufjarðarkaupstaðar. Það nær ekki neinni átt, að ríkissjóður geti eftir tolla, og bæjarfél. sé svo jafnframt leyft að taka þennan ágóða aftur. Vænti ég, að hv.þm. Vestm. haldi fast við sína skoðun á þessu máli og greiði atkv. á móti þessu ákvæði þegar þar að kemur, eins og ég. Um stj. verksmiðjunnar er það að segja, að þar koma sömu ástæður til greina og árið 1933, en það var einróma samþ., að atvmrh. skipaði stj. Munurinn er aðeins sá, að kominn er nýr atvmrh. Nema hv.þm. ætli að snarsnúast eingöngu af því, að málið er ekki lengur á valdi hans flokks? Að öðru leyti hefi ég ekki ástæðu til að svara hv.þm. Vestm. Ég hefi áður við þessa umr. fært fullkomin rök fyrir því, að það tvennt vinnst með þessu frv., að hagsmunir ríkissjóðs eru sæmilega tryggðir, og hitt, að sjómönnum er tryggt hærra verð fyrir síldina heldur en þeir hafa átt að venjast undanfarin ár.

Thor Thors Ég hefi ekki kvatt mér hljóðs fyrr við þessa umr., af því að ég hefi álitið, að hv.þm. Borgf. hafi haldið svo kröftuglega á málinu, að ég hefði þar engu við að bæta. En þar sem hann nú hefir skorað á mig að taka til máls, þá geri ég það. Mér hafa líka borizt ákveðnar kvartanir úr kjördæmi því, sem ég er fulltrúi fyrir, vegna yfirgangs af völdum dragnótanna. Kvartanir hafa mér borizt frá hreppsnefnd Eyrarsveitar og frá Landi og Ólafsvík um það, að dragnótin hafi valdið mönnum mikilla búsifja. Ég vil því taka undir hin almennu rök hv.þm. Borgf. og vekja athygli á hinum alvarlegu umkvörtunum frá sjómönnum á Snæfellsnesi.

Jóhann Jósefsson Ég hafði flutt brtt., sem gekk út á það, að Vestmannaeyjar nytu sama réttar og aðrir, sem koma til greina að því er snertir veiðar með dragnót. Þessi brtt. hefir verið talin hættuleg af sumum, og jafnvel verið haft við orð, að ef hún kæmist inn í frv., þá myndu sumir leggjast á móti því, sem annars myndu lofa því að fljóta. Mér og öðrum sjútvn.mönnum er kunnugt um, að hér ræðir um atvinnuspursmál fjölda manna, sérstaklega við Faxaflóa. Þeir hafa sent okkur bréf og reikninga yfir útkomu á bátum sínum. Það er hart aðgöngu að þurfa að setja kjósendur sína á lægri bekk en aðra landsmenn. En mér er kunnugt um, að mörgum hér syðra er heitt innanbrjósts út af því, að málið gangi fram, af því að þeir binda við það atvinnuvonir sínar. Hér er þess vegna vandi á ferðum hvað þetta mál snertir, og vil ég því draga brtt. mína til baka við þessa umr., svo að hún spilli ekki fyrir því, að málið gangi fram.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Úr því að farið er að ræða um málið almennt, þá sé ég enga ástæðu til þess að sitja hjá. Ég hafði að vísu gefið hæstv. forseta loforð um að vekja ekki deilur um málið, en ég vona, að hann skoði það ekki nein brigðmælgi af minni hálfu, þó ég taki nú til máls úr því farið er að ræða málið. Hv. þm. Vestm. sagði, að það væri hart að þurfa að setja kjósendur sína á lægra bekk en aðra landsmenn. Það var gott að heyra þetta frá honum, því að það, sem felst í frv., er einmitt það, að gera sjómönnum, sem búa í nokkrum hluta landsins, lægra undir höfði en öðrum. Þ. e. a. s., að þeir sjómenn, sem búa á svæðinu frá Ingólfshöfða að Látrabjargi, eru gerðir réttlausir um sum atriði, þar sem aðrir hafa full réttindi. Það er gott að fá viðurkenningu á þessu hjá hv.þm. Vestm. Hann finnur nú auðvitað ekki til þessa ranglætis, nema hvað það snertir hans kjósendur, og sýnir það bara þröngsýni hans. Það er líka gott að fá viðurkenningu á þessu, því að það varpar ljósi yfir þann grundvöll, sem þetta mál hefir hvílt á, og er þetta ólíkt því, sem á að fara að þegar verið er að semja l. á hv.Alþ. Að segja, að þetta sé atvinnuspursmál, er rangmæli. Ef þeir, sem búa á þessu svæði, álíta þetta atvinnuspursmál fyrir sig, þá á að leyfa það. En ef það skerðir atvinnurekstur þeirra á annan máta, þá á að banna það. En það er eitt, sem á að gera, og það er að halda áfram á þeirri braut, sem hv.þm. Vestm. er kominn inn á með því að taka aftur brtt. sína. Það á að halda þar áfram og fella frv.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég varð fyrir því óhappi við 2. umr. að flytja hér brtt., sem hneykslaði svo málfræðiskennd menntamanna þessarar hv. d., að þeir sáu sér ekki annað fært en að fella hana. Ég ætla ekki að ræða um það frekar, en ég hefi verið að hugsa um það stundum síðan, að oft er þetta orðalag notað í almennu máli, og hygg, að ef orðteknar væru daglegar ræður þeirra heldri manna, sem ekki sáu sér annað fært en fella brtt. mína, þá mætti finna þar hliðstæða meðferð á máli. En hvað um það, af þessu leiðir, að fyrirsögn frv. verður að breyta, hún getur ekki staðizt eins og hún er. Og til þess að fara varlega legg ég aðeins til, að aftan við fyrirsögnina verði bætt „og fleira“. Má e. t. v. eitthvað að þeirri till. finna, en ég hygg nú samt, að hún geti staðizt. Ég flyt aðra smábrtt. við 4. gr., og er hún frá mínu sjónarmiði þýðingarmeiri, því mér er ljóst, að reglugerðin, sem þar um ræðir, þarf staðfestingu stjórnarráðsins, en í gr. er svo komizt að orði, að stjórnarráðið skuli samþ. hana. Því fer brtt. fram á, að fyrir orðið „samþykki“ komi „staðfesting“. Ég vona, að allir hv.þdm. geti áttað sig á því, að þó þetta sé í raun og veru aðeins orðabreyt., þá hefir hún mikla raunverulega þýðingu.

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Ég geri ráð fyrir því, að engum hv.þdm. komi á óvart afstaða mín til þessa máls. Ég hefi verið það lengi á þingi, að flestir hv.þdm. munu þekkja skoðun mína á hliðstæðum málum, sem fyrir því hafa legið. En þar sem málið ber nú að með nokkuð öðrum hætti en áður, þykir mér rétt að fara um það nokkrum orðum til glöggvunar á því, að afstaða mín er óbreytt, þó að málið horfi nú nokkuð öðrnvísi við. Ég trúi ekki öðru en alla hugsandi menn undri það, að tíma þingsins skuli vera varið í afgreiðslu slíks frv. sem þessa. Við höfum heyrt þær dökku lýsingar, sem gefnar eru á ástandi atvinnuvega okkar, afkomu þeirra manna, sem lifa á launum frá því opinbera, o. m. fl., og þykist ég ekki þurfa að endurtaka þær. Og úrræðið, sem þingið grípur til gegn öllum þessum aðsteðjandi vanda, er það, að leyfa innflutning á sem mestu af sterkum vínum. Yfir því er oftlega kvartað, að erfitt sé og óaðgengilegt að þurfa að hækka tolla og skatta til ríkisins, í því skyni að mæta ráðstöfunum, sem þing og stj. sjá sig neydda til að gera vegna ástandsins. Það er því einkennilegt, hve samhuga menn virðast um það, að leggja nú einn skatt á enn með þessu frv., og það þann ægilegasta skatt, sem ég get hugsað mér. Því að voðalegri skattur á þjóðina en verkanir áfengisflóðs er ekki til. Og annað er undarlegt við þetta mál. Það er ekki flokksmál, langt frá því. Maður skyldi því ætla, að það væri mikilvægara en flest þau mál önnur, sem þingið hefir með höndum, því að yfirleitt fá þau á sig keim af flokkaskiptingunni. Þetta og ýmislegt fleira vildi ég taka fram nú. - Ég veit, að menn halda því fram, að hér standi sérstaklega á, þarna sé ekki um annað að ræða en framkvæmd þjóðarviljans; með atkvgr. um bannið hafði þjóðin óskað eftir slíkri löggjöf. En ég er óhræddur að láta það álit mitt í ljós, að Alþ. eigi að hafa vit fyrir þjóðinni, ef hún óskar sér slíks. Ég lít svo á, að í þessu nýja flóði sterkra drykkja inn í landið liggi þjóðarvoði, og Alþ. sé skylt að vera á verði gegn slíku. Ég mun því hvergi hvika frá sannfæringu minni í þessum efnum, hvað sem svonefndum þjóðarvilja líður. Ég segi svonefndum þjóðarvilja, og til þess að færa þeim orðum mínum stað, ætla ég lítillega að athuga þessa afsökun um þjóðarviljann, sem andbanningar skjóta sér nú á bak við. Sannleikurinn er sá, að undanfarin ár, þegar ympruð hefir verið á afnámi bannlagaslitranna, hafa menn gert það með hálfum huga og varla þorað við það að kannast. Nú koma þessir sömu menn óhræddir fram í dagsljósið og flagga með þjóðarviljanum, sem þeir segja, að sé sín megin. En hver er svo þessi þjóðarvilji? Ég hefi fengið útdrátt úr skýrslu hagstofunnar um atkvgr. Hann er að vísu ófullkominn, en þó má ýmislegt af honum sjá, og skal ég nú benda hv.þdm. á nokkur þau atriði.: Í 13 kjördæmum af 27 vill meiri hl. kjósendanna ekki láta afnema þau bannslitur, sem felast í núv. áfengislöggjöf. Fylgið við afnámið má heita alveg staðbundið, það er langmest í Reykjavík og Vestmannaeyjum. Svo fer það þverrandi, eftir því sem fjær dregur Reykjavík, og á útkjálkum landsins sýnir atkvgr., að fólkið vill halda í það, sem eftir er af banninu; vili ekki, að ofan á léttu vínin sé bætt flóði af sterkum drykkjum. Eftir því sem mér telst til, er mjög lítill atkvæðamunur í 8 kjördæmum af þeim 14, sem vildu afnámið, á einum staðnum er eins atkv. og á tveimur er tveggja atkv. munur. Ég sakna þess, að ekki skuli vera sýnd í skýrslunni þátttaka kvenþjóðarinnar í þessari atkvgr. Ég er viss um, að þá hefði komið í ljós, að það var kvenfólkið úti um land, sem sat heima og tók lítinn þátt í henni. Ekki af því, að konur úti um land séu áhugalitlar um þessi efni, heldur af hinu, að atkvgr. fór fram á þeim tíma, sem verst er að sækja mannfundi fyrir sveitafólk. Okkur framsóknarmönnum mætti vera þetta minnisstætt síðan alþingiskosningarnar fóru fram fyrsta vetrardag. Og bæði sjálfstæðismenn og jafnaðarmenn sýndu sanngirni með flutning kjördagsins, þótt þeir ættu hægara um vik, vegna fylgis síns í kaupstöðunum. En atkvgr. um bannið er látin fara fram að hausti, og þar með öllum þorra kvenþjóðarinnar úti um land meinað að neita atkvæðisréttar síns. Enda var málið svo fram borið, að ekki var gott að átta sig á því, um hvað átti eiginlega að greiða atkv. Ég hefi t. d. aldrei vitað það, að þyrfti að greiða neikvætt atkvæði. Og menn fengu ekkert að vita um það, hvað bak við þessar spurningar lá. Ég játa það, að flestir hugsandi menn muni vera óánægðir með núv. ástand í þessum efnum. En þjóðinni var ekki gert það ljóst við atkvgr., hvað við tæki, nema það eitt að leyfður yrði innflutningur sterkra vina, öll önnur atriði löggjafarinnar voru þjóðinni hulin. Af 53 þús. kjósenda, sem á kjörskrá voru, greiddu samkv. skýrslunni aðeins 27000 atkv., eða rúmlega 50%. Af þessum 27000 greiddu 16000 atkv. með afnámi bannsins, en rúmlega 11000 á móti. Sem sjá má af þessu, vilja 42% þeirra, sem atkv. greiddu, ekki leyfa innflutning sterku drykkjanna, en 58% eru með því. Og þegar þess er gætt, að einungis 50% af kjósendum neyttu atkvæðisréttar síns, fer það að verða undarlega útlítandi þjóðarvilji, sem andbanningar skjóta sér nú sífellt á bak við. Eins og ég hefi sýnt fram á, eru það aðeins um 30% af kjósendum, sem mynda þennan þjóðarvilja þeirra andbanninga. Ég veit, að því verður borið við, að hinir hafi jafnt átt kost á því að neyta atkvæðisréttar síns. En svo var ekki. Þetta hefði mátt segja, ef kosningin hafði farið fram á þeim tíma árs, sem öllum er hentugur til þess að sækja mannfundi. Og ég fullyrði, að miklu minni hluti kvenþjóðarinnar hefir tekið þátt í þessari atkvgr. en t. d. alþingiskosningum.

Bannl. voru sett á áður en kvenfólk fékk kosningarrétt til Alþ.

. Ég held, að ráðlegra væri að flíka því ekki, et einhverjir eru hér innan veggja, sem eru andvígir eins sjálfsagðri réttarbót og kosningarrétti kvenna. En ég mundi leggja sérstaklega mikið upp úr því, að hægt væri að fá álit kvenþjóðarinnar um þetta mál. Þetta er engin hræsni fyrir kvenþjóðinni, það er vitað, að hjá henni hefir bannið alltaf átt hauk í horni, og er það skiljanlegt. Afleiðingar ofdrykkjunnar koma ekki hvað sízt niður á konunum, og þær eiga því heimtingu á því að fá að hafa þann íhlutunarrétt um þessi mál, sem þeim ber samkv. l., óskertan. Að þessu öllu athuguðu þykist ég hafa fulla ástæðu til þess að leggja ekki mikið upp úr atkvgr. Ég hefi sýnt fram á, að hún var hreinasta kák, sem ekki sýndi neinn þjóðarvilja, og mun ég því greiða atkv. gegn frv. þessu. Við erum daglega að brýna það hver fyrir öðrum, hvað mikil ábyrgð hvíli á okkur og mikið ríði á því að gera vel og gera rétt. Ég held, að þetta mál sé prófsteinn á það, hvort við viljum gera vel og gera rétt. Og það er engin afsökun í því að ætla að skjóta sér bak við þá þjóðaratkvgr., sem ég hefi lýst. Þá á ég eftir að athuga þá hlið þessa máls, sem mætir mönnum oftast hjá andbanningum. Rök þeirra munn flestum hv.þdm. ljós frá umr. um samskonar mál á undanförnum þingum. Ég skal nú rifja ofurlítið upp af þeim. Kostina við afnám bannsins og innflutning sterku vínanna telja þeir aðallega tvo. Í fyrsta lagi muni þá smygl og brugg leggjast niður. Ég dreg ekki dul á það, að hvorttveggja þetta, sem nefnt var, er blettur á þjóðinni. En ég fullyrði, að lækningin er ekki sú, að bæta við sterku drykkjunum. Ég skil ekki í því, að nokkur geti haldið því fram í alvöru, að unnið verði á smyglinu með því að leyfa innflutning sterkra vína. Nú ern sterkir drykkir alstaðar bannaðir innan landhelginnar, nema til erlendra sendiherra eftir vissum reglum. En með því að sterkir drykkir eru lögleyfðir, verður allt eftirlit erfiðara, því að ekki verður gott að þekkja það lögleyfða frá því bannaða. Og ég skil alls ekki, hvernig sterku drykkirnir eiga að geta útrýmt smyglinu; ég held þvert á móti, að það muni blómgast í skjóli þeirra. - Hvað bruggið áhrærir, þá þykir mér sennilegt, að eitthvað mundi úr því draga, ef sterku drykkirnir yrðu seldir svo ódýrt, að þeir gætu keppt við bruggaða vínið. En er það nú meiningin? Og væri æskilegt að selja þessi sterku vín sérstaklega ódýrt? Ég dreg enga dul á það, að ég tel það afaróheppilegt. - Eftir því sem mér er tjáð, er bruggið nú orðið svo útbreiddur atvinnuvegur, að svo að segja í hverri sveit eru til menn, sem stunda þessa atvinnu. Og framleiðslukostnaðurinn er ekki nema 1,50–2,00 kr. á flöskuna. eftir því sem mér er sagt. Ég skal ekki ábyrgjast, að þetta sé hárrétt, en hitt er víst, að allmargir munu hafa efnazt á bruggi. Og ekki er ég trúaður á það, að innflutningur lögleyfðra sterkra vína gæti tekið fyrir hvöt manna til þess að afla sér fjár á þennan hátt. Mér skilst, að flaskan af þessu sterka víni verði ekki seld ódýrar en 6 kr., það sé það minnsta, sem til mála gæti komið. Og með því verði gæti það ekki keppt við bruggaða áfengið. Ég játa það, að til geti verið menn, sem hafi haft um hönd ólöglega sterk vín, en myndu heldur kjósa að fá þau á löglegan hátt. En þetta held ég, að séu undantekningartilfelli, og þá helzt í Reykjavík. Það er vitanlegt, að bæði smyglið og bruggið er rekið í fjáröflunarskyni, og fyrir þá hvöt er ekki hægt að komast með lagabreytingum. En með lögleyfðum sterkum drykkjum er létt undir með smyglinu, því að þá er hægara að koma inn ólöglegu sterku áfengi í blóra við það löglega. - Ein ástæðan, sem færð hefir verið fyrir nauðsyn á innflutningi sterkra drykkja, er fjárhagsástand ríkissjóðs, því að þessi innflutningur muni geta drjúgar tekjur í ríkissjóðinn. Ég sé ekki, að svo verði, nema þá með því móti, að við hugsum okkur eitthvert ógurlegt áfengisflóð. Ég geri ráð fyrir, að áhrif einnar flösku af sterkum vínum samsvari áhrifum tveggja flaskna af léttari vínum. Ég verð þó að biðja velvirðingar á því, að hér tala ég ekki af reynslu. en ég dreg þessa ályktun af daglegum störfum, þegar ég blanda fóður handa kúnum mínum og hefi fóður, sem inniheldur 20 fóðureiningar, þá veit ég, að ég þarf helmingi meira at því en fóðri, sem inniheldur 40 fóðureiningar. Ég játa, að ég hefi ekki reynslu í þessum efnum eins og margir aðrir, eins og e. t. v. hv. sessunautur minn.

Já, sem betur fer hafa margir meira vit á þessu

. Mér virðist alveg óhugsandi að fá jafnmiklar tekjur af 1 flösku af sterkum drykkjum og af 2 af léttari vínum. Annars geta aðrir hér í deildinni, sem eru fagmenn, upplýst um það, og vænti ég þess, að þeir geri það. Ef svo er, að ekki eru meiri tekjur af einni flösku af sterkari drykkjum en af 2 flöskum léttari vína, þá fæ ég ekki skilið. hvernig tekjur ríkissjóðs eiga að aukast, nema áfengisnautnin vaxi stórkostlega. Ég hygg, að enginn maður hér innan veggja óski þess, að áfengisnautnin fari vaxandi, og vona, að það sé ekki tilgangurinn. Ég skal þá athuga þessa tekjumöguleika ríkissjóðs, sem eru af því að kaupa erlendis og flytja inn vöru, sem gerir ekki annað en illt, láta menn síðan kaupa þessa vöru, drekka frá sér vitið, gera sig að hálfvitum og aumingjum, missa kannske heilsuna og atvinnuna. Mér þykir þetta hryggileg aðferð, að afla tekna á þennan hátt, og held, að flestir telji þessa aðferð ekki heppilega. Ég hefi heyrt menn segja, að það væri ekki óeðlilegt, þó lægri stéttirnar í landinu njóti einhvers af þeim nautnum, sem fylgja því að nyta áfengis, og þá helzt verði því við komið, að sterkir drykkir flytjist inn, því af þeim þurfi minna. Ég veit, að lægri stéttirnar í landinu hafa ekki ráð á að fara á bíó, hafa ekki ráð á að veita sér sömu nautnir og betur launuðu stéttirnar, og fara því margs á mis. En ég held, að það sé hefndargjöf að gefa þeim kost á að veita sér þessa nautn. Ég held, að það sé svo, hvort sem telja má frekar kost eða löst, að áfengisnautnin sé miklu meiri - sem betur fer - hjá þeim, sem hafa betri kaupgetu. Ég er talsvert kunnugur verkamönnum úti um land og hefi ekki orðið var við, að drykkjuskapur sé algengur meðal þeirra, en miklu frekar hjá þeim, sem hafa mesta kaupgetu. Það er ekki neitt sérstaklega ánægjulegt, en er þó betra eða skárra - ef ég má nota það orð - skárra ástand heldur en ef með þessari ráðstöfun, með afnámi bannlagaslitursins, á að velta víninu yfir fátækari stéttirnar. Ég held, að þá fengju menn það böl, sem erfitt er að bæta. Ég skal taka það fram strax, að ég mun ekki beita neinu málþófi við afgreiðslu þessa máls, en ætla hér við 1. umr. að færa rök fyrir mínu máli og skýra mína afstöðu. Og ég vil segja það, að ég legg óhræddur mína afstöðu undir dóm sögunnar, og vildi óska þess, að allir alþm. gætu fengið sama dóminn. Þegar þetta spor er stigið á þingi 1934, þá er komizt svo að orði, að atvinnuvegirnir séu í rústum og ekki séu fundin nógu kröftug ráð til að bæta úr, einmitt þá eru bannlagaslitrin afnumin. Þetta er ekki sagt út í bláinn; það er sagt vegna reynslu, –vegna reynslu, sem fengin er við baráttu í 40 ár gegn þessum vágesti þjóðarinnar. Ég greiði því hiklaust atkv. móti afnámi bannlagaslitranna og er óhræddur við dóm kjósendanna, og þó mínir kjósendur hefðu verið svo ólánssamir að greiða atkv. með afnámi bannsins, hefði ég greitt atkv. á móti; en sem betur fer voru þeir svo lánssamir að neita afnámi bannlaganna. 1908, þegar þjóðaratkvgr. fór fram um bannið, var S-Múlasýsla sú sýsla, þar sem flestir greiddu atkv. móti bannlögum. Nú var hún með þeim kjördæmum, sem greiddu flest atkv. gegn því, að bannlagaslitrin væru afnumin. Þetta getur mér vonir um, að hin litla viðleitni mín og annara sýni nokkurn árangur. Ég veit, að þó okkur sýnist afturkippur í starfinu og oft gangi seint, þá er ég viss um að sigur næst. Ég er ekki í vafa um, að mannkynið kemst á það þroskastig að banna og meðhöndla áfengið eins og önnur eiturlyf. Alveg eins og ég er sannfærður um, að öll góð málefni sigra að lokum.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég vildi ekki láta fara svo fram 1. umr., að ég gerði ekki grein fyrir afstöðu minni til málsins, sérstaklega þó vegna þess, að það er hér frum komið fyrir tilstuðlan nokkurs hluta stjórnarinnar. Ég skal strax geta þess, að ég greiði atkv. móti frv. Það er talið af forvígismönnum þessa máls, að frv., eða afnám bannlaga, hafi þrjá kosti. Í fyrsta lagi útrými það bruggi, í öðru lagi útrými það smygli, og í þriðja lagi auki það tekjur ríkissjóðs, og þá loks í fjórða lagi sé frv. fram komið vegna þjóðaratkvgr. Um þrjár fyrstu ástæðurnar, sem ég nefndi, er það að segja, að ég tel allar vonir manna, er þeir kunna að hafa í þær áttir, munu reynast tálvonir. Ég tel það hreint og beint barnalegt að láta sér detta í hug, að innflutningur sterkra drykkja útrými bruggi. Eftir þeim umr., sem fram hafa farið um málið í Nd., er þessi vara hugsuð sem álagningarvara, og þá helzt gróði bruggaranna eftir sem áður. Sama er að segja um smyglið; hvorttveggja þrífst betur í skjóli sterku drykkjanna. Hv. 2. þm. S.-M. benti á, hve litlar væru tekjuvonirnar af þessu. Menn mundu fá ódýrara „fyllirí“ - ef svo má að orði kveða - og borga því lægri skatt fyrir að fylla sig, og þó að salan aukist eitthvað, er það bíræfni að gera ráð fyrir aukningu, svo verulegur tekjuauki verði að. Um þjóðaratkvgr. er það að segja, að hún sýnir ekki þjóðarviljann og það er ekkert upp úr henni leggjandi. Málið var illa undirbúið, mikill hluti manna vissi ekki hvað verið var að greiða atkv. um, var óánægður með ríkjandi ástand og vildi þess vegna fá breytingu. Og mikill þorri manna sat hjá, sem hefði greitt atkv., ef málið hefði legið skýrt fyrir. Ég teldi réttasta afgreiðslu á þessu máli, eins og nú er komið, að lög þau, sem sett verða, nái ekki staðfestingu fyrr en þeim hefir verið skotið undir dóm þjóðarinnar með atkvæðagreiðslu. Ég hefi verið að þreifa fyrir mér um fylgi við þessa hugmynd hér innan þingsins, og ég hefi ekki von um, að það sé mikið, og veit því ekki, hvort ég kem með till. um að bæta þessu ákvæði inn í lögin. En ég endurtek það, að atkvgr. er þannig úr garði gerð, að ekkert er leggjandi upp úr henni. - Ég mun láta þetta nægja við þessa umr., en kem með mínar aths. við frv. við síðari umr.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég hafði frá öndverðu ákveðið að láta þetta mál ekki koma svo til 1. umr. í þessari hv. deild, að ég ekki lýsti skoðun minni á því. Ég get ekki komizt hjá því að víkja nokkrum orðum að hæstv.dómsmrh. til að byrja með, sem mér skilst, að sé sá ráðh., sem tekið hefir á sínar herðar þá ábyrgð að leggja þetta frv. fyrir þingið, en sem ég veit ekki, hvort honum er ljúft að gera eða ekki. Ef marka má ummæli hans í útvarpinu um daginn, hljómaði það í mínum eyrum sem rök gegn því að málið kæmist fram. Öll hans ræða var rökstuðningur fyrir skaðsemi áfengra drykkja. Ég verð því að draga þá ályktun, að hann sé heldur á móti málinu, þótt hann gerist talsmaður þess hér á Alþingi. Ella er framkoma hans í málinu utan þings hreinn skollaleikur, sem ég á erfitt með að skilja, hvað hann meinar með. En ég vildi því fá hjá honum upplýsingar um, hvað það er, sem kemur honum til að leggja málið fyrir þetta þing, og að mér skilst fylgja því svo fast eftir, að það nái lögfestu á þessu þingi. Ég verð að segja, að eftir þeim kynnum, sem ég hefi haft af hæstv.dómsmrh. og stefna hans sem lögreglustjóra hér í bænum í áfengismálum yfirleitt, þá hefir hann markað hana í líka átt og okkar Alþýðuflokksmanna, með því að fylgja fram gildandi ákvæðum áfengislaganna, sem miða að því einu, að draga úr áfengisbölinu, sem er skaðsamlegt öllum, er þess neyta, og ekki sízt láglaunastéttunum, er allra sízt mega við því að verja fé sínu í áfengi. Sé hann nú sem ráðh. kominn á aðra skoðun, þá er það orðin mér hrein ráðgáta og um leið sorgleg vonbrigði í jafnþýðingarmiklu máli sem þessu, því mér skilst, að með þessu frv. sé hann að taka með annari hendinni það, sem hann hefir ætlað að gefa með hinni. Verði lögleyfður innflutningur sterkra drykkja, þá er um leið dregið úr þeim umbótum, sem verið er að reyna að koma á fyrir hinar vinnandi stéttir í landinu. Á ég þar við þá baráttu, sem hafin hefir verið fyrir hærra kaupi, betri húsakynnum, tryggingum, sjúkra-, slysa-, elli- og atvinnuleysis. Það fjármagn, er fólkið öðlast fyrir tilverknað slíkrar löggjafar eða á annan hátt, sem það næst, á svo að taka aftur inn í ríkissjóðinn með sölu áfengra drykkja. Ég skil ekki slíkan hugsunarhátt hjá þeim mönnum, sem þykjast vilja vel í þjóðfélagsmálum; mér finnst þetta rekast hrapallega á. Undirbúningur þessa máls virðist hafa verið þannig, að kastað hafi verið til hans höndunum. Mér er sagt, og mun rétt vera, að ráðherrann hafi fengið glöggan lögfræðing til þess að semja þetta frv. En honum hefir nú ekki tekizt betur en það, að eftir meðferð málsins í Nd. stendur varla steinn yfir steini af hinu upprunalega frv. Það vantaði sem sé allt, sem til öryggis gæti talizt um meðferð og sölu áfengis, sem hver sæmilega hugsandi þm. tali sjálfsagt, að stæði í frv. Enda var ekki við góðu að búast, því að mér er vel kunnugt um, að þeir menn, sem vilja draga úr áfengisbölinu eins og hægt er, fengu þarna ekki nærri að koma við samningu frv. Ég á hér við fulltrúa góðtemplara í framkvæmdarnefnd stórstúku Íslands. Þessu þýðir ekkert að mótmæla, því ég hefi sannanir í höndum fyrir þessu frá þeim manni, sem ákveðinn var sem fulltrúi stórstúkunnar, og hann fullyrðir, að hann hafi ekki fengið nærri að koma samningu þessa frv. Það lítur því svo út, sem hv. ráðh. hafi af ásettu ráði gengið framhjá þeim þúsundum karla og kvenna í landinu við undirbúning málsins, sem andstæðir eru víninnflutningi til landsins. Þá ætla ég að drepa á, hver er hinn raunverulegi undirbúningur um að frv. er fram komið, og að meiri hl. Alþ. virðist ekki sjá sér annað „samboðið“ en að leyfa innflutning sterkra drykkja, eða allar tegundir áfengis, hverju nafni sem nefnast. Allt frá því að aðflutningsbannið var sett 1908, þá er það vitanlegt, að yfirstéttin í þessu landi hefir heimtað afnám þess. Fyrsti andróðurinn gegn banninu kom frá yfirstéttinni, þ. e. þeim mönnum, sem ráða fármagni landsins, og öðrum, sem nægilegt hafa handa á milli sér og sínum til lífsframfæris, að nokkrum örfáum heiðarlegum undantekningum. Og síðan hafa það verið aðalblöð yfirstéttarinnar, Mbl. og dilkar þess, sem hafa reynt að gera bannlögin tortryggileg og haldið því að þjóðinni, að þau væru skaðleg, jafnvel gengið svo langt að kenna mönnum að brugga áfengi sjálfir. Má því þangað leita að orsökunum fyrir þeirri bruggunarhreyfingu, sem orðin er og marir standa ráðalausir gegn. Þá hafa hin sömu blöð talið það mestu lífsnauðsyn að hafa sem mest áfengi til í landinu, og jafnvel gengið svo langt að ýta undir og verja smygl, að ógleymdri brugguninni, sem ég áðan minntist á, og ég gæti fært fram mörg dæmi þessu til sönnunar. Ég endurtek það, að Morgunbl. og dilkar þess eru feður að brugginu hér á landi, því að í þeim blöðum eru fyrst getnar upplýsingar um, hvernig brugga skuli. Aftur á móti eru blöð Alþfl. og blöð Framsfl. blöð frjálslyndra manna í landinu, sem hafa barizt móti áfenginu inn í landið, hafa varið bannstefnuna í lengstu lög, barizt gegn bruggi og smyglun og óleyfilegri sölu þess innanlands. En íhaldsöflin í landinu virðast nú ætla að sigra í þessu máli. Ég óska þeim mönnum úr andstöðuhópi íhaldsins til hamingju með stuðninginn þeim til handa.

Eru ekki jafnaðarmenn meðflm. frv.?

. Ég skal svara hv.þm. því, að það er talin sjálfsögð kurteisisskylda að flytja frv. þau, sem stj. fer fram á við nefndir að flytja.

Hverjir greiddu atkv. móti frv.? Voru það jafnaðarmenn?

. Engir þm. eins flokks eru jafnhvítir í Nd. af afskiptum sínum af þessu frv. og Alþýðufl.þm. Fulltrúar flokksins í allshn.Nd. unnu manna mest að því að umbæt, frv. og flestar till. þeirra voru samþ. Hafi þeir greitt atkv. með frv. að lokum, verða þeir sjálfir að svara fyrir það. Þetta er í stórum dráttum undirbúningur málsins, auk þess sem ég kem síðar að, sem sé atkvgr. um bannlögin. En nú virðist Framsókn, sem áður var andvíg afnámi bannsins, vera runnin frá stefnu sinni í þessu máli og gengin beint í það Ginnungagap að flytja allt áfengi inn án nokkurra takmarkana. Það má segja, að nýir siðir koma með nýjum herrum, en ég tel þó vafasamt, að framsóknarmennirnir - ég meina þar kjósendur flokksins - séu fallnir frá fyrri stefnu sinni í bann- og áfengismálunum. Ég þykist vita, að eina vörn þeirra manna, sem flytja þetta frv., sé þjóða- atkvgr. Hv. 2. þm. S.-M. og hæstv.atvmrh. drápu á, hvað mikið er að marka þitt atkvgr. og þar með hjá hv.forsrh. ein af þeim rökum, sem tala móti þessu frv. hans. Ég vil minna á hverjir það voru, sem unnu af lífi og sál að því, að flest yrðu jáin.

Unnu ekki templarar?

. Því miður unnu þeir ekki eins og þurfti, og var það sökum fjárskorts. Þeir höfðu ekki nægilegt fé til umráð, til að vinna gegn auðmagninu, sem stóð bak við andbanninga. Það sýndi sig, hvar þeirra byr var mestur, sem sé hér í Rvík, þar sem íhaldið og auðmagnið er mest. Hér höfðu þeir 70–80 bíla í gangi til að smala saman fólki, sem búið var að berja inn í þá skoðun, að afnema þyrfti bannið. Templarar höfðu engin tök á slíku. Raunin varð líka sú, að það varð Rvík, sem réð, hún gerði mismuninn. Erlent áfengisauðmagn og hjálparlið þeirra hér heima sigraði. Þess minni ástæða er fyrir þá menn, sem skoða sig sem fulltrúa hinna dreifðu byggða, að hlaupa eftir þessari atkvgr., sem íhaldið og auðmagnið í Reykjavík réð úrslitum á. Ég býst við, að í hverju öðru máli en áfengismálinu hefðu fulltrúar Framsfl. sagt, að ekki væri takandi til greina sú atkvgr., sem kjósendur í sveitum landsins sýndu sig andvíga með miklum meiri hl. Mér þykir dálítið undarlegt, að hæstv.dómsmrh. skuli taka þennan meiri hl. til greina, eins og hann er fenginn, og skoða sig skyldan til að fara eftir honum. Ég mundi hafa gaman af að sjá, í hvaða máli öðru hann mundi gera það. Ég fyrir mitt leyti lít ekki eingöngu á þetta mál sem þjóðhags- og siðferðismál; sem jafnaðarmaður skoða ég áfengismálið sem stórt mál í þróun og þroska verkalýðsins og fjárhagslegri aðstöðu hans. Ég lít svo á, að hvergi sé hættan meiri en í lægst launuðu stéttunum, er versta eiga aðstöðuna og vantar flest af lífsins gæðum. Þeim hættir mest við að leitast við að svæfa sorgir sínar í áfengisnautn og eyða fé og fjörvi frá lífsins nauðsynlegustu þörfum. Ég er ekki einn um þessa skoðun; hún er uppi og viðurkennd um allan hinn menntaða heim, og jafnaðarmenn vinna alstaðar gegn áfengisbölinu með aðferðum, sem hentugastar þykja í hverju landi. Ég skal viðurkenna það, að fæstar þjóðir hafa séð sér fært að útrýma áfengi algerlega. Vegna hvers? Vegna þess, að þar er um stóran atvinnurekstur að ræða, sem þjóðirnar sjá sér ekki fært að kippa burtu eins og sakir standa. Út frá þessu sjónarmiði lít ég á málið sem eitt hið mesta menningarmál þjóðanna, og þá fyrst og fremst hinna vinnandi stétta, og tel, að ekki sé hægt að gera verkamönnum meiri ógreiða en þann, að hleypa öllum tegundum áfengis inn í landið án nokkurra takmarkana. Því með því er verið að setja hina menningarlegu þróun nokkur stig aftur á bak, það er verið að gera marga einstaklinga að vesalingum og jafnvel glæpamönnum innan þjóðfélagsins, og aðra að máttarminni eða veikari stoðum í uppbyggingu þjóðfélagsins. Út frá þessu sjónarmiði er það, að ég sem jafnaðarmaður tel mér skylt að reyna að bægja voðanum frá þeim stéttum, sem ég er fyrst og fremst fulltrúi fyrir og vil hefja upp til meiri vegs og virðingar innan þjóðfélagsins. Og þessi stefna fer eins og eldur í sínu um alla verkamannaflokkana, t. d. hér á Norðurlöndum og víðar. Þeir mynda félagsskap til að vinna að bindindismálum meðal allra stétta í þjóðfélaginu, og uppfræða fólkið sem gleggst um skaðsemi áfengis á menningarlega og efnalega afkomu þeirra. Þegar aðrar þjóðir sækja fram í þessum efnum, þá eru leiðandi menn okkar þjóðfélags að stíga skrefið aftur á bak. Og það sorglega er, að það eru yngri mennirnir, sem það gera. Nú er önnur spurning, sem ég býst við, að hafi nú vaknað upp fyrir mörgum manninum: „Hver er okkar reynsla af því, hvort Íslendingar kunna að fara með áfenga drykki?“ Ég hefi nú lifað full 50 ár. Ég hefi lifað upp þann tíma, meðan nóg áfengi var á boðstólum, og líka þann tíma, þegar það var takmarkað, sem við þekkjum öll, að var aðeins fólgið í því að banna sterkari vín. Einnig þá tíma, þegar ekkert áfengi var fáanlegt. Samanburð á ástandinu á þessum tímum er vel hægt að gera, og hefir verið gert af öðrum en mér. Mér dettur ekki í hug að neita því, að núv. ástand sé - því miður - verra en það ætti að vera, en ástandið var þó ennþá verra á þeim tímum, er frjáls innflutningur var leyfður, allt þangað til bannið komst á, og ástandið verður ennþá verra en það, sem við búum við nú, þegar sterku vinunum verður hleypt inn aftur. Ég hefi þá skoðun á þjóðareðli okkar Íslendinga, að okkur muni seint lærast að fara með vín að síðaðra manna hætti og nota það í hófi, eins og sumar aðrar þjóðir eru sagðar að gera. Annars legg ég lítið upp úr þessari hófsemdarkenningu, sem sumir menn hafa svo mikið á orði og telja fólki trú um, að sé eitthvert lífsins balsam gegn kenningum bindindis- og bannmanna. Ég minnist orða eins íslenzks stjórnmálamanns, sem nú er látinn, og það eftirtektarverða var, að hann var andbanningur. Hann sagði eitt sinn við mig: „Ég hefi ekki trú á því, að Íslendingar kunni nokkurntíma með vín að fara. Það er of mikið af þessu grófa víkingseðli í þeim til þess að þeir geti haft þá „gentle“-mennsku, sem aðrar þjóðir hafa til að bera í meðferð víns.“ Og það er ef til vill mikill sannleikur í þessum orðum þessa látna stjórnmálamanns. Vínið verkur yfirleitt svo á okkur Íslendinga, að við verðum æstari og grófari í framgöngu og gleymum að viðhafa þá háttprýði, sem yfirleitt er óölvuðum, sæmilega siðuðum mönnum eiginleg. Við eyðileggjum fyrir okkur skemmtanir okkar og ef til vill heimilisfriðinn, svo að ég ekki nefni það, þegar við jafnvel spillum eða jafnvel eyðileggjum heilsu okkar og alla gæfu. Við höfum yfirleitt þá sorglegu sögu að segja, að það sé eins og allt önnur þjóð, sem byggir þá staði, þar sem vín er mjög haft um hönd, eða þar, sem þess er alls ekki neytt. Ef til vill má segja svipað um aðrar þjóðir, en ég hygg þó, að djúpið sé þó minna þar en hjá okkur, hvað sem veldur. Þá get ég ekki látið hjá líða að minnast á það, þó að hv. 2. þm. S.-M. tæki það að nokkru leyti fram í sinni ræðu, að það er sorgleg reynsla, að á þessum tímum, sem við nú lifum á, þegar við verðum að gera ýmsar ráðstafanir til þess að tryggja okkur það, að við getum keypt lífsnauðsynjar okkar frá öðrum löndum, þá skuli vera til nógur gjaldeyrir til að kaupa fyrir sterk vínföng til að gera okkur að hálfgerðum skepnum í mörgum tilfellum. Þetta er sorglegt tákn þeirra tíma, sem við lifum á. Það virðist svo, að sumir áliti það einskonar kreppuráðstöfun, að gera slíka ráðstöfun sem þessa. Ég get ekki skilið þá menn, og ég veit ekki, hvernig menn geta varið það á tímum eins og þessum, að það eigi að verða almenningi til bjargar að fara nú að flytja inn sterk vín. Er þetta þá í raun og veru rétt frá sjónarmiði þeirra manna, sem líta á þetta sem tekjuöflun fyrir ríkið? Þetta er auðvitað órannsakað mál. En ég lít svo á, að svo muni fara, að við innflutning sterkra vína muni sala veikari vina minnka að miklum mun. Ég byggi það á þeirri reynslu, sem ég hefi yfirleitt á mönnum í þessum málum, að þetta muni verða tvíeggjað sem tekjuauki fyrir ríkissjóð. Því að eins og hefir verið bent á, þá þarf miklu minna af sterku drykkjunum, til þess að menn verði ölvaðir, heldur en af þeim veiku vínum.

Eru sterk vín ekki drukkin nú?

. Ég veit, að hv.þm. á við smygl. En hv. 2. þm. S.-M. benti á það með rökum, að það eru engar líkur til, að smygl minnki. þó að sterk vín verði flutt inn á löglegan hátt, því að þegar vínin eru til, er ekki gott að dæma um, hvernig þau eru flutt inn, jafnvel þó að stimpill áfengisverzlunarinnar sé á flöskunum, því að það er ekkert annað en að hella úr „bokkunum“ af hinu smyglaða víni á þær merktu flöskur áfengisverzlunarinnar - og hver getur svo dæmt um, hvaðan vínið er fengið? En viðvíkjandi brugginu er það að segja, að það er enginn vafi, að sú stefna er uppi í þinginu að hafa talsvert hátt verð á víninu. Það hefir þær afleiðingar, að bruggararnir geta framleitt ódýrara vín í landinu sjálfu, og það vín drekka menn svo sumpart eins og það kemur fyrir, og sumpart blandað með kjarnbetri vínum, sem seld eru á löglegan hátt. Ég hefi heyrt fjölda manna tala um það, að ef koníak eða romm væri haft saman við landann, þá væri hann góður, og það er enginn vafi, að menn geta drýgt mjöðinn verulega á þann hátt. Það eru því engin líkindi til, að bruggið minnki við innflutning sterku vínanna. Ástæðan til þess, að menn brugga, er líka sú, að mönnum hefir verið kennt þetta, eins og ég hefi áður minnzt á, og síðan freistast margir menn til að reyna að afla sér tekna á þennan ólöglega hátt, og sú tilhneiging verður alveg eins hjá mönnum, þó að leyfður verði innflutningur á sterkum vínum. Atvinnukreppan hefir rekið margan manninn út í bruggunina, og meðan henni linnir ekki, er mjög hætt við að sama verði uppi á teningnum áfram. Um smyglið er það kunnugt, að það verður ekki unnt að taka fyrir það, því að það er ómögulegt að hafa nægilega sterkt eftirlit á allri okkar löngu og vogskornu strönd og þeim mörgu skipum, sem þangað koma og ýmist hafna sig eða hafna sig ekki. Það mundi útheimta svo mikla tollgæzlu, að við værum þess ekki megnugir að halda henni uppi, vegna kostnaðar. Og hver er þá reynsla annara þjóða í þessum efnum? Hvernig er það í Finnlandi, Noregi eða jafnvel í Danmörku? Hefir smygluninni verið útrýmt þar? Nei, smygl hefir ekki minnkað þar, þó að leyft sé að flytja inn sterk vín, - síður en svo. Þar er víninu smyglað inn og selt með góðum árangri. Vínandi mun ekki dýr í innkaupi hjá þeim þjóðum, sem framleiða hann í stórum stíl. Þær þjóðir, sem hafa leyft innflutning sterkra vína, eiga því í harðri baráttu við smyglarana, og samskonar baráttu eigum við fyrir höndum, ekkert síður þó að bannið verði nú afnumið heldur en áður. Þá vil ég beina því til hæstv.dómsmrh., sem hafði á hendi lögreglustjórn og dómgæzlu hér í Reykjavík, að það er ekki gleðileg tilhugsun fyrir hann að hafa stuðlað að því, að hér aukist lögbrot og verði kannske að taka harðari tökum á þessu en nokkurntíma áður, m. ö. o. að skapa sér sem embættismanni ríkisins mikla örðugleika og vandkvæði út af þessu eina máli. Ég veit ekki, hvað hann kann að hugsa, en ég hygg, að margur mundi hugsa til þess með sorgblandinni meðaumkun, þeir, sem vilja honum vel, að einmitt hann skyldi verða til þess að skapa meiri örðugleika og lögbrot hjá sinni eigin þjóð en nokkurntíma hefir áður verið. Hinir, sem vilja hann feigan á pólitískri braut sinni, telja hann þess vel umkominn og vel maklegan ávaxtanna af starfi sínu. Þessum mönnum hefir nú hæstv. ráðh. rétt hendina í þessu máli. Ég hefi nú í stórum dráttum lýst minni skoðun, hvers vegna ég er á móti þessu frv. Ein ástæðan er þó enn, sem ég vil nefna. Ég hefi alltaf lifað með þá veiku von í brjósti, að þjóðfélag vort ætti eftir að lifa þá tíma, og það ekki innan langs tíma, að því mætti auðnast að losna við léttu vínin og þar með öll vín úr landinu. Mér er ljóst, að eins og nú er högum okkar háttað við þá þjóð, sem við höfum mest viðskipti við, þ. e. Spánverja, þá eru nú engar líkur til, að svo geti orðið fyrst um sinn. En möguleikarnir til að losna við léttu vínin aukast ekki með því að auka innflutning sterku vínanna. M. ö. o., ef Íslendingar nú leyfa innflutning sterkra vína, þá seinkar það fyrir því, að þeir geti losnað við vín yfirleitt. Ég er svo bjartsýnn, að ég trúi því, að mannkyninu muni einhverntíma takast að losa sig undan bölvun áfengisins, og það er í nánu samræmi við skoðun hinna nýju tíma. En ef hæstv.dómsmrh. er með þessari stjórnarathöfn sinni að hefta okkur á þeirri braut, þá tel ég miður farið og tel hann hafa stigið stórt ógæfuspor. Þá vil ég nefna eitt atriði enn, sem er ekki hvað þýðingarminnst, og það er það, að unga kynslóðin hefir lítið haft að segja af bölvun áfengisnautnarinnar og er því ekki fullkomlega vitandi vits um það tjón, er áfengisnautnin veldur bæði andlega og líkamlega. Hún varð þess valdandi, sérstaklega í kaupstöðum landsins, að þessi litli meiri hl. kom fram við atkvgr. Við, sem tilheyrum eldri kynslóðinni, vissum, hvað það var að biðja um sterk vín. Við þekktum bölvun áfengisnautnarinnar. Ungu kynslóðinni í landinu bar að hlíta ráðum sér reyndari og eldri manna í þessu efni, en trúði betur falsspámönnum í þessu máli, og vantaði lífsreynslu til þess að dæma í jafnþýðingarmiklu máli. Ég fyrir mitt leyti álít, að nú eigi þeir reyndu og ráðnu menn á Alþingi Íslendinga að skera úr og dæma um, hvort það sé hollt hinni ungu kynslóð að hafa nóga áfenga drykki sér til skaða og leiðinda. Ég vil, að Alþingi svari þeim hluta ungu kynslóðarinnar, sem var með afnámi bannsins, sem svo: „Það er ekki hollt að fá þessa drykki, af því að þeir eyðileggja fé þitt og fjör, og þeir skaða líf þitt. Þú hefir ekki reynt, hvað mikið böl fylgir því að drekka áfengi. Ég vil þess vegna ekki leyfa þér að neyta sterkra vína.“ - Þannig talar góður faðir og góð móðir til barns síns. Þannig tel ég, að löggjafinn eigi að tala til þeirrar kynslóðar, sem bráðum verður að taka á sig veg og vanda af því, hvernig menningu og velmegun þjóðarinnar ferst. Okkar er að skila næstu kynslóð landinu okkar í sem mestum menningarblóma. Afnám áfengra drykkja er einn áfanginn á þeirri leið. Ég get sagt eins og hv. 2. þm. S.-M., að ég ætla ekki að tefja fyrir þessu máli með málþófi. Örlög Karþagóborgar munu þegar vera séð, þó að það veki undrun mína. En ég vildi láta það koma fram, hvers vegna ég er á móti þessu máli. Og ég vil taka undir þau orð hv. 2. þm. S.-M., að dómur sögunnar mun á sínum tíma verða kveðinn upp um það, hvort það hafi verið rangt af þeim mönnum á Alþingi Íslendinga 1934, sem voru á móti því, að leyfa innflutning sterkra vína. Ég hefi þá trú, að hvert það mál, sem í sér hefir fólgið siðgæði og réttlæti. fái fyrr eða síðar að sigra, og ef það er rétt, þá er ég viss um, að dómurinn verður sá, að við, sem nú stöndum á móti þessu máli, sem hér liggur fyrir, höfum verið á réttri braut. Ég skal að síðustu taka það fram, að ég teldi rétt, að þar sem atkvgr., sem fram fór um aðflutningsbannið með öllum sínum ágöllum, fór eins og kunnugt er, þá teldi ég réttu aðferðina þá, að þessu máli yrði skotið til þjóðarinnar á ný til almennrar atkvgr., eins og þingið gengur frá því, og þar verði sagt annaðhvort já eða nei um það, hvort þjóðin vildi slíka löggjöf eða ekki. Ég legði mikið upp úr því, að slíkt yrði gert. Ég veit, að því verður svarað, að þetta sé óvanaleg aðferð. Það er satt, en þetta er líka óvenjulegt og þýðingarmikið mál, sem varðar alda og óborna. Ég hefi orðið var við það, að ýmsir þeir, sem eru taldir meðal framsýnustu manna þjóðfél., hafa talið þetta eina hina réttustu leið úr því sem komið er, og að atkvgr. verði þá ekki látin fara fram á þeim tíma, sem er að dómi bæði framsóknarmanna og annara sá óhentugasti fyrir mikinn hluta fólks um land allt með tilliti til kjörsóknar. Ég skal að síðustu lýsa því yfir, að ég mun fylgja öllum þeim umbótatill., sem fram kunna að koma við þetta frv. eins og það nú liggur fyrir frá Nd., en þrátt fyrir það mun ég þó að síðustu greiða atkv. móti þessu frv., því að ég þykist nú hafa fært rök fyrir því, hvers vegna ég er því mótfallinn, en ég vil þó með atkv. mínu hafa áhrif á það, að inn í frv. komist ákvæði, sem takmarka meir en orðið er frjálsan og óhindraðan aðgang hverjum einum að sölum Bakkusar konungs og torveldi þegnum hans dygga þjónustu.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Þessu frv., sem hér liggur fyrir, hefir nú verið andmælt af tveimur hv.þm. Þeir hafa fært fram að sínu áliti þau rök, sem liggja til þess, að ekki eigi að samþ. þetta frv., eða yfirleitt frv., sem gangi í þá átt að afnema það bann, sem nú er. Það hefir verið dregið sérstaklega fram og beint gegn mér, að það væri undarlegt, að ég skyldi flytja á Alþingi frv. eins og þetta, þar sem það væri í ósamræmi við aðra starfsemi mína í sambandi við þessi mál. Ég skal nú svara þessu óbeint um leið og ég geri grein fyrir afstöðu minni til bannsins. Fyrst vil ég minna á það, að það hefir farið fram þjóðaratkvgr. um þetta mál, og ég hefi þá afstöðu gagnvart henni, fyrst og fremst af því að ég lít svo á, að ef slík atkvgr. hefir farið fram, þá sé það varhugavert fordæmi, ef ekki er farið eftir þeirri atkvgr. Það þýðir ekki að færa fram þau rök, að atkvgr. hafi farið fram á óhentugum tíma og hafi verið illa sótt. Það er efalaust, að þegar atkvgr. fór fram, þá gátu þeir sýnt vilja sinn á þessum málum, sem höfðu áhuga á því. Ég lít svo á, að jafnvel þótt einstakir menn séu nú á móti afnámi bannins, þá beri ekki að fara eftir því, þar sem meiri hl. hefir við þessa atkvgr. látið það í ljós, að hann vilji afnám bannsins. Þeirri reglu, að fara þannig eftir vilja meiri hl., hefir verið fylgt í okkar þjóðfélagi í tvö skipti, um áfengislögin og um sáttmálann við Dani. Ég hefi áður látið þá skoðun mína í ljós að þótt þetta frv. sé flutt vegna þessarar atkvgr. og vegna þess, að það hefir verið lagt fyrir stj. að flytja frv. um þetta mál, þá verð ég að segja, að ég hefði, þótt slík atkvgr. hefði ekki legið fyrir, greitt atkv. með afnámi bannsins. Þessa yfirlýsingu hefi ég gefið löngu áður, þegar almennar umr. hafa farið fram um þetta mál. Skal ég nú reyna að rökstyðja lítilsháttar þessa skoðun mína, án þess að vera of langorður. Það, sem ég fyrst og fremst vil nefna sem rökstuðning fyrir mínu máli, er það, að við höfum nú við að búa þá undanþágu, að leyft sé að flytja inn Spánarvín, sem hafa allt að 21% alkohol eftir rúmmáli. En þegar ég, sem hefi haft á hendi framkvæmd þessara l. í 10 ár, hefi verið að framkvæma bannlögin, þá hefi ég sannfærzt alltaf betur og betur um það, að það, sem verður að vera meginatriðið í hverjum refsilögum, er það, að undir þeim sé einhver siðferðisgrundvöllur. Hugsunin, sem liggur til grundvallar fyrir allri refsilöggjöf, og þar með þeirri löggjöf, sem gilt hefir hjá okkur um aðflutningsbann á áfengi, er, að það sé siðferðislega rangt að neyta áfengis og drekka sig ölvaðan. Það sé brot bæði gagnvart sjálfum sér og öðrum. Ég skal segja ykkur það, að eitt stærsta atriðið í mínum augum viðvíkjandi Spánarvínaundanþágunni, sem við búum nú við, er það, að ég hefi hvað eftir annað rekið mig á það, þegar ég hefi rætt um þetta mál við þá menn, sem hafa verið sektaðir fyrir að drekka óleyfileg vín, að þeir hafa sagt sem svo: „Að hverju leyti er það rangara að drekka sterk vín en Spánarvín? Hvers vegna er mér refsað fyrir að drekka mig ölvaðan af sterkum vínum, þegar ríkið leyfir mönnum að drekka sig ölvaða af veikum vínum? Hvaða siðferðislegur munur er á þessu?“ - Ég játa, satt að segja, að erfitt sé að halda uppi löggjöf, sem greinir aðeins um það, hvort áfengið sé veikt eða sterkt, refsa þeim, sem drekka sig ölvaða af sterkum vínum, en segja það löglegt að drekka sig ölvaða af því áfengi, sem er nefnt hin veikari vín. Við sjáum sannarlega daglega afleiðingarnar af drykkju veikari vína. Afleiðingarnar eru þær sömu og af að drekka hin. Mér hefir alltaf virzt, að í sambandi við flutning þessa máls hér á þingi, og eins við atkvgr., hafi ekki verið nógu mikil einlægni hjá einstökum hv.þm. Mér dettur ekki í hug að beina þessu til þeirra hv.þm., sem nú hafa talað hér á móti þessu frv., því að ég veit, að þeir eru sannfærðir um, að afnám bannsins muni leiða til hins verra. En mér dettur ekki í hug að halda fram, hvorki í þessu máli né öðrum, öðru en því, sem ég er sannfærður um, að sé satt og rétt, og það er sannfæring mín, að þessu máli sé þannig komið, að nú sé ekki um annað að gera en að afnema bannnið. Við höfum hér fyrir framan okkur reynslu undanfarinna ára. Og hvernig er hún? Reynslan er sú, að nú er í Rvík drukkið meira en í nágrannalöndunum, þar sem bannið hefir verið afnumið. Hér eru sektaðir fyrir ölvun á almannafæri nokkur hundruð manns á hverju einasta ári, stundum upp undir eitt þúsund manns. Og ef við lítum jafnframt á það, að við Íslendingar, sem höfum alveg sérstaklega slæma aðstöðu til að framfylgja bannlöggjöf, eins og hv. 4. þm. Reykv. tók fram, vegna þess að við búum á eyju, þar sem mjög auðvelt er að smygla víni í land -, þá er augljóst, hversu fjarstætt það er að halda við þessu bannlagaslifri. Og reynsla annara þjóða, sem hafa þó miklu betri aðstöðu til að verjast smygli, sýnir, að þær hafa allar orðið að láta undan og afnema bannlögin hjá sér. Reynsla bannlagalöggjafarinnar hefir skorið úr um þetta og beygt aðrar þjóðir til þess að láta undan, og þar erum við Íslendingar síðastir í röðinni. Það er með þessi lög eins og alla aðra refsilöggjöf, að það er með öllu þýðingarlaust, að löggjöfin sé á undan sínum tíma. Ég skal fúslega játa það með hv. 4. þm. Reykv., að það er ákaflega skaðlegt að neyta mikils áfengis, og það er alveg rétt að hafa þá von, að það megi takast að venja þjóðirnar af því. Ég hefi aldrei þótt svo sérstaklega sólginn í áfengi, og get þess vegna staðið alveg hreinn að því leyti í þessu máli, að ég hefi sem lögreglustjóri gengið hart fram í því að framkvæma bannlögin eins og hver önnur lög, enda hefir enginn dirfzt að finna að þeirri framkvæmd. Ég hefi alltaf haft þá skoðun, að áfengislögunum eigi að framfylgja rækilega og þess vegna hefi ég framkvæmt þau alveg eins stranglega og önnur refsilög. Af þessari ástæðu þykist ég hafa efni á að greiða atkv. í þessu máli eins og ég tel réttast og eftir því sem reynslan hefir bent mér í lögreglustjórastarfi mínu. Engin þjóð getur framfylgt þeirri löggjöf, sem er á undan sínum tíma. En það má vel vera, að fólkið verði orðið svo þroskað eftir 100 ár, að þá megi takast að setja lög um aðflutningsbann á áfengi og framfylgja þeim. Og það er svo um hverskonar refsilöggjöf, að hún getur alls ekki staðizt til lengdar, nema hún hafi almenningsálitið í landinu að bakhjalli. Menn forðast ekki að brjóta refsiákvæði laganna vegna refsingarinnar sjálfrar, sem á eftir kemur, heldur vegna almenningsálitsins og þeirrar sannfæringar og réttlætismeðvitundar, sem býr þeim í brjósti. Það, sem hamlar því, að menn steli og gerist t. d. sauðaþjófar, er sú móralska sannfæring, sem búið er að koma inn hjá þeim, að þetta sé rangt. En það er ekki refsingin sjálf eða óttinn við hana, sem heldur mönnum frá því að stela. Og svo er það annað, sem er enn verra; refsiákvæði hafa engan mátt, nema staðið sé við þau og að nægilega þroskað almenningsálit standi á bak við þau. Menn geta framið bannlagabrot og komið út úr fangahúsinu á eftir og litið framan í hvern mann, þrátt fyrir refsinguna, án þess að fyrirverða sig nokkuð, vegna þess að almenningsálitið er ekki nægilega sterkt til að fordæma þessi brot. Við þekkjum ótal dæmi þess í okkar eigin sögu, hversu refsiákvæðin hafa mátt sín lítils gegn almenningsálitinu. Það þótti ekki fært á Alþingi þegar kristni var í lög tekin árið 1000, að banna með lögum útburð barna. Vegna hvers? Af því að hið ríkjandi almenningsálit þeirra tíma taldi það ekki glæpsamlegt, og þó var hér um stórglæp að ræða. Hinir vísu menn þeirrar aldar vissu, að það var þýðingarlaust að banna þetta með lögum, og við vitum, að það var þá skoðun merkustu borgara í þjóðfélaginu, að þetta væri fyllilega leyfilegt. En síðar breyttist almenningsálitið, svo að á þetta var litið sem svívirðilegasta glæp í þjóðfélaginu. Sagan sýnir okkur, að það er svo með hvert atriði, sem snertir siðferðismálin, að það verður að koma þróun, sem göfgar almenningsálitið og stendur á bak við löggjöfina í landinu. Þjóðirnar geta ekki haft fullkomnari löggjöf en þær eru sjálfur, þegar á reynir. Hitt hefði náttúrlega verið ákjósanlegt, ef þjóðin hefði viljað þýðast þá löggjöf, sem bannar mönnum neyzlu skaðlegra drykkja og annara heilsuspillandi vörutegunda. Það hefir áður verið minnzt á það í þessum umr., að fyrir nokkrum árum var hér ákveðin hreyfing fyrir því að stofna til aðflutningsbanns á tóbaki hér á landi; það var um það bil, sem ég kom fyrst hingað til Rvíkur í skóla. En svo féll hún aftur niður. Ég er viss um, að sú skaðsemi, sem stafar af notkun tóbaks, slagar langt upp í skaðsemi af áfengisneyzlu. Vera má, að það sé ekki heppilegt að leiða þetta efni inn í umr., en ég vil geta þess, að þó ég hafi ekki sjálfur neytt tóbaks, þá hefi ég talað við marga tóbaksmenn, og ég er viss um, að tóbaksneyzlan hefir takmarkað starfsþrótt þeirra margra um þriðjung, þannig að þessir menn eru ekki nema brot af því, sem þeir gætu verið. Þetta á sérstaklega við um vissar tegundir af tóbaksreykingum. Þess vegna væri það vitanlega ákjósanlegt, að menn neyttu ekki tóbaks, og má það teljast blátt áfram refsivert að lama svo sína eigin orku sem gert er með notkun tóbaks. Vera má, að eftir nokkur ár verði ég kominn á þá skoðun, að réttast muni að banna innflutning á tóbaki. En því verr er grundvöllur almenningsálitsins ekki nægilega sterkur til þess enn, fremur en til þess, að reistar verði með lögum skorður við innflutningi áfengis. Reynsla undanfarinna ára hefir sýnt, að drykkjuskapurinn er meiri hér á landi heldur en hjá þeim þjóðum, sem enga áfengislöggjöf hafa haft. Þess vegna er ég sannfærður um, að rétt hafi verið að afnema aðflutningsbannið. En jafnframt og því er aflétt og samhliða hafin öflug starfsemi gegn víndrykkjunni, skal ekki standa á mér að setja í áfengislöggjöfina ýms ákvæði, sem eiga að vinna gegn áfengisbölinu, t. d. um að haldið verði uppi almennri fræðslu um skaðsemi áfengis o. fl. Eftir minni reynslu er ég sannfærður um, að það er sú eina vörn, sem dugir á móti áfengisnautninni. Síðan Spánarvínin fóru að flytjast til landsins hafa menn getað drukkið sig ölvaða af þeim, og það hefir eins og bannlögin dregið mikið úr þeirri bindindisstarfsemi, sem áður var búin að vinna mikið á í baráttunni við áfengisnautnina. Þegar talað er um, að hinar dreifðu byggðir - sveitirnar - séu yfirleitt á móti áfenginu og að fólkið þar vilji ekki neyta þess, þá er það ekki fyrir áhrif bannlaganna; það verða ekki færð gild rök að því. Hitt liggur ljóst fyrir, að víðasthvar úti um sveitir landsins, þar sem minnst hefir verið drukkið af áfengi og samkv. atkvgr. er ákveðnast fylgi við bannlögin, þar eru og hafa verið ótal möguleikar til að smygla inn áfengi og næstum því engin löggæzla. Bannlögin hafa ekki verndað fólkið fyrir áfenginu á þessum stöðum. Þessi afstaða fólksins stafar eingöngu af því, að það er komið lengra og er þroskaðra í þessum efnum en annarsstaðar. Má sérstaklega benda á Vestfirði þessu til sönnunar. Þar er ákaflega lítil áfengisnautn, sama sem ekkert bruggað, en miklir möguleikar til að smygla inn áfengi og að heita má engin löggæzla. - Þetta er eingöngu því að þakka, hvað fólkið er þroskað á þessum slóðum, og að því marki verður að stefna um allt land. Ég hefi ekki trú á því, að við Íslendingar séum svo mikið lakari en aðrar þjóðir, að áfengisneyzlan þurfi að vera meiri hér en annarsstaðar og geti ekki komizt niður í það mark, þar sem hún er lægst í nágrannalöndunum. Þetta frv. er því ekki flutt til þess að veita meira vínflóði yfir landið, heldur í fullri von um, að það leiði til minnkandi drykkjuskapar í landinu, og ennfremur með tilliti til niðurstöðunnar af atkvgr. um afnám bannlaganna. Ég vil, að færð séu skýr rök að því, hvers vegna við stöndum svo mikið lakar í áfengismálunum en aðrar þjóðir, t. d. Norðmenn, Svíar og Danir. Ég vil, að þeir hv.þdm., sem tala á móti afnámi bannlaganna, ræði jafnframt um það, hvers vegna þau leiddu til stóraukins drykkjuskapar í Finnlandi, og hvers vegna bannlögin voru afnumin þar og hjá öðrum þjóðum, þar sem þau höfðu verið í gildi um nokkurt árabil. Ég vil, að þeir geri grein fyrir því, hvort reynslan af bannlögunum hafi ekki orðið hin sama hér á landi og hjá öðrum þjóðum, sem hafa neyðzt til að afnema þau. - Það er algerlega rangt af andstæðingum þessa frv. að flytja mótmæli sín á þeim grundvelli, að ég sé því fylgjandi, að áfengisnautnin aukist í landinu; þetta er algerlega rangt hvað mig snertir. Ég er einmitt fylgjandi útrýmingu áfengisneyzlunnar. - Það, sem deilt er um, er blátt áfram: hvort betra sé fyrir þjóðina að viðhalda þeim bannlagaslitrum, sem nú eru, með því ástandi, sem ríkt hefir, eða afnema bannlögin. Og í öðru lagi: hvort drykkjuskapurinn muni aukast í landinu, þó að bannlögin séu að fullu afnumin, ef reynt er að vinna á móti áfengisnautninni, eins og áður var gert, með bindindisstarfsemi og fræðslu um áhrif og afleiðingar áfengisneyzlunnar. Þetta er aðalumræðuefnið, og ég óska að rætt sé um málið á þessum grundvelli. Ég vil svo að lokum geta þess viðvíkjandi sterku vínunum, sem nú á samkv. frv. að flytja inn í landið, að viðhorf þjóðarinnar hefir gerbreytzt á síðari árum, sérstaklega gagnvart sterku vínunum. Síðan 1927 hafa orðið svo stórfelld umskipti í þessu efni, vegna framleiðslu sterkra drykkja í landinu („landa“bruggunar). Þetta sést bezt, ef athugaðir eru þeir dómar, sem kveðnir hafa verið upp hér í Rvík í bruggunarmálum: árið 1931 voru þeir 16, 1932 41 og 1933 46 dómar. En jafnframt hafa miklu færri dómar verið dæmdir fyrir ólöglega sölu á Spánarvínum. Útkoman er því þannig, að um leið og afbrotum fjölgar í stórum stíl fyrir bruggun og sölu sterkra drykkja í landinu, þá fækkar þeim að sama skapi fyrir ólöglega sölu á Spánarvínum. En eitt vil ég segja þeim, sem vilja hafa á móti því, að hin væntanlegu áfengislög rými burt ólöglegu áfengi, og eru óánægðir með okkur, sem fylgjum þessu frv., að það má nú heita óviðráðanlegt fyrir löggæzluna í Rvík að verjast smyglun áfengis hingað til bæjarins. Það er flutt í stórum stíl utan af landi í bílum til Rvíkur. Fyrst og fremst er hér um að ræða áfengi, sem bruggað er í landinu, og í öðru lagi það, sem smyglað er inn á höfnum víðsvegar um land utan Rvíkur; það er að mestu flutt í bílum til Reykjavíkur og á að seljast þar. Ég fyrir mitt leyti er alveg sannfærður um, að það er selt og drukkið nálega eins mikið af óleyfilegum sterkum drykkjum í landinu eins og lögleyfðum vínum. Þetta fullyrði ég samkv. nánum kunnugleika í þessum efnum og nokkurra ára reynslu. Þannig er útlitið nú. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um málið að sinni, og býst helzt ekki við að taka aftur til máls við þessa umr.

Bernharð Stefánsson Það hefir verið ríkjandi venja, að þegar mál hafa komið frá Nd. hingað í d., þá hafa vanalega verið litlar umr. um þau, og frumvörnin hafa verið send til n. án þess að talað hafi verið um þau svo teljandi sé við 1. umr. En nú hefir sú nýlunda skeð, að risið hafa upp þrír hv.þdm., hver á fætur öðrum, við 1. umr. og haldið langar ræður til mótmæla þessu frv., sem fyrir liggur, sérstaklega tveir þeirra. Þetta er því undarlegra, sem þessir hv.þdm. eiga báðir sæti í þeirri nefnd, sem búast má við, að fái þetta mál til meðferðar, og eru þeir þar í meiri hl. Ég hefði nú látið þessar umr. afskiptalausar, þó að hv. 2. þm. S.-M. flytti sína ræðu, ef fleiri hefðu ekki komið þar á eftir. En mér finnst, að úr því að umr. eru orðnar svona langar, þá sé ekki úr vegi fyrir mig að minnast á örfá atriði, sem komið hafa fram í umr. Það, sem einkenndi ræður þessara þriggja hv. ræðum., sem hafa andmælt frv. hér í d., er það, að þeir töluðu allir eins og nú væri með þessu frv. verið að steypa nýju vínflóði yfir landið, og ætti nú loks fyrir alvöru að kenna þjóðinni að drekka áfengi. Ég skal nú segja þessum hv.þdm., sem andæfa frv., það, að ef þetta væri svo, þá mundi ég leggjast á sveif með þeim. Þó að ég væri ekki orðinn atkvæðisbær kjósandi 1908, þegar þjóðaratkvgr. fór fram um það, hvort setja skyldi aðflutningsbann á áfengi til landsins, þá gerði ég mér þó fullkomna grein fyrir því máli og umr. um það í blöðum og á þingmálafundum. Og ef ég hefði þá haft atkvæðisrétt, þá hefði ég greitt atkv. með banni. En þó að ég gæti það ekki, þá vann ég talsvert fyrir málið og studdi þannig að því, að atkv. yrðu greidd með banninu. Ég trúði því þá, eins og fjölmargir aðrir, sem greiddu atkv. með bannlögunum, að takast myndi að útiloka áfengið úr landinu. En ég hygg, að það þurfi ekki að leiða rök að því nú, það er öllum ljóst, að þetta hefir algerlega mistekizt: að útiloka áfengið. Þess vegna eru það að því leyti algerlega rangar forsendur hjá þessum hv. andmælendum frv. og einnig hæstv.atvmrh., að hér sé um það að ræða, hvort rétt sé af löggjafarvaldinu að stuðla að því með samþykkt þessa frv., að þjóðin fái meira áfengi til drykkjar eða ekki. Hér er alls ekki um það að ræða, heldur hitt. hverskonar löggjöf muni eiga hér bezt við og vera líkleg til að koma að mestu gagni til þess að eyða drykkjuskapnum í landinu. Það er ósennilegt, að þetta frv. leiði til aukins innflutnings á vinum. Allir vita, að Íslendingar drekka nú mikið af áfengi, og að það liggja engir möguleikar fyrir til þess að útiloka áfengi úr landinu. Hv. 2. þm. S.-M. vék að því, að ástandið í þessum efnum væri ekki gott sem stæði. Og nú myndi það vaka fyrir ýmsum hv.þm., að eina ráðstöfunin til bjargar, sem Alþ. gæti gert til að bæta þetta ástand, væri sú, að leyfa innflutning á sterkum vínum til landsins. Og vildi hv.þm. telja það ægilegasta skattinn, sem hægt væri að leggja á þjóðina. En eins og ég hefi vikið að áður, þá hygg ég, að það sé alveg ósannað, að af samþykkt þessa frv., óbreytts eða lítið breytts, leiði meiri innflutning á áfengi til landsins en nú er. Og hitt er a. m. kosti ósannanlegt, að af því leiði meiri áfengisnautn hér á landi en nú er. Það er vitað, að af því áfengi, sem nú er drukkið mest í landinu, fær ríkissjóður engar tekjur - þvert á móti –hann verður að greiða kostnað við eftirlit og uppljóstrun óleyfilegrar áfengisbruggunar. Hitt er aftur á móti víst, að ríkissjóður fær ágóða af því áfengi, sem löglega er með farið í landinu. Og þess vegna veit ég ekki, hvort það muni reynast svo mikil fjarstæða, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði, að ýmsir þm. mundu vilja telja innflutning á sterkum drykkjum til bjargráða að einhverju leyti úr því ófremdarástandi, sem nú ríkir í áfengismálum þjóðarinnar. Hv. 2. þm. S.-M. vildi gera lítið úr þjóðaratkvgr. um afnám bannlaganna. Ég þarf lítið um það að segja; hæstv.forsrh. hefir vikið að þessu og tekið af mér það ómak að svara því. Hv. þm. gerði mikið úr því, hversu fáir hefðu tekið þátt í atkvgr. og faldi, að þess vegna væri ekkert á henni að byggja; en ég held, að þeir hafi þó verið æðimiklu fleiri, sem greiddu atkv. um bannmálið í fyrrahaust heldur en l908. Og þó veit ég ekki betur en að bannmenn hafi löngum byggt sínar kröfur í þessu máli á þeirri atkvgr. Þá hélt hv.þm. því einnig fram, að af því atkvgr. var að haustlagi, hafi miklu færri tekið þátt í henni þess vegna; og það kann að vera rétt. En það hafa nú oft farið fram almennar alþingiskosningar á haustin og opinber atkvgr., svo að þetta er engin undantekning í því efni. Samkv. ályktun hv.þm. ætti þá að vera vafasamt um gildi þeirra laga, sem sett hafa verið á þeim þingum, er kosið hefir verið til á haustin. Hæstv. forsrh. benti réttilega á, að alþjóðaratkvgr. hefði verið látin fara fram að haustlagi um annað mjög þýðingarmikið mál, sambandslög Íslands og Danmerkur, sem allt stjórnarfar okkar er byggt á. Hv. þm. sagði, að Alþ. ætti að hafa vit fyrir þjóðinni. Það er nú svo. Ég hygg, að það verði ekki svo auðvelt, meðan alm. kosningarréttur er í landinu og þingið kosið af kjósendum landsins, og mun ekki geta gengið nema eitt kjörtímabil, að þingið hafi vit fyrir þjóðinni. Þjóðin tekur vitanlega til sinna ráða og kýs ekki aðra á þing en þá, sem eru í samræmi við hennar vilja. Alþ. á að hafa vit fyrir þjóðinni eins og foreldrarnir fyrir börnunum, segir hv.þm. Foreldrarnir beita oft misjöfnum uppeldisaðferðum við börnin. Sumir foreldrar reyna að sannfæra þau um hið rétta í hverju máli og veita þeim virkilegan skilning á þeim siðferðisspursmálum, sem þau verða að leysa úr. Aðrir foreldrar álíta bezt að hýða þau, og það duglega. Það átti að kenna þjóðinni og venja hana af þeim ósið að drekka áfengi með þessari síðartöldu uppeldisaðferð, hýðingunni. Að hafa vit fyrir þjóðinni, það á þingið að gera að áliti hv. 2. þm. S.-M.; það á að hýða og hýða duglega þá, sem eru óþægir. Hann vildi ekki telja mikið að marka atkvgr. um bannið, vegna þess, að af 27 kjördæmum hefði í 13 verið meiri hl. með afnámi bannsins. En í þeim 13 kjördæmum, sem voru með afnáminu, senda kjósendurnir meiri hl. alþm. á þing, svo að ef miða á við það, hvernig farið hefði, ef þetta hefði jafnframt verið alþingiskosning og kosið eftir þessu máli, þá hefði niðurstaðan orðið nákvæmlega hin sama. Og að þessi 13 kjördæmi kjósa miklu fleiri alþm. en hin, er af því, að þau eru miklu fjölmennari. Hann var að fimbulfamba um það, hv.þm., að kvenfólkið hefði tekið lítinn þátt í þessari atkvgr. En það tók alls engan þátt í atkvgr. 1903, sem bannl. voru byggð á. Ég greip fram í fyrir honum, og snéri hann þá út úr því og vildi gefa í skyn, að ég teldi eftir atkvæðisrétt kvenna. Það var nú ekki mín meining. Hann sagði, að það lægju engar skýrslur fyrir um þátttöku kvenna í atkvgr. Hafi kjörsókn kvenna verið lítil, sem ég efa, þá hefir það einungis verið af því, að þær hafa ekki haft verulegan áhuga á málinu. Það var ekkert foráttuveður kosningadaginn, a. m. k. hvorki á Suður-, Norður- eða Vesturlandi. Þá sagði hann ennfremur, að menn hefðu ekki vitað, um hvað menn greiddu atkv. Þetta er hinn mesti misskilningur. Ég held, að fólk hafi ákaflega vel vitað um það, því að á 2–3 undanförnum þingum lágu fyrir frv. um nýja áfengislöggjöf, og flestir kjósendur í landinu munu hafa gert sér grein fyrir því, að þau frv. voru svipuð og þessi löggjöf mun verða. Ég veit, að hv. 2. þm. S.-M. er sannfærður í þessu máli, og ekkert um það að segja, þótt hann haldi við sína sannfæringu. Hann kvaðst leggja þetta mál óhræddur undir dóm sögunnar. Ég þykist vita, að hann geri það, og sagan á sínum tíma gefi honum rétt, en öðrum rangt, eftir hans hugmyndum. En ég ímynda mér líka, að Páli Stígsson höfuðsmaður hefði getað sagt hið sama á sínum tíma, þegar hann árið 1564 kom hér á Stóradómi. Það átti að uppræta lauslætið í landinu. Þeir menn, sem að því unnu, voru sannfærðir á svipaðan hátt og hv. 2. þm. S.-M., og töldu lauslætið ákaflega skaðlegt fyrir þjóðina siðferðislega og það bæri undir öllum kringumstæðum að uppræta það. Svo voru sett l. um það að viðtaka nýjar, þungar refsingar við lauslæti. Menn voru drepnir fyrir hórdóm, kvenfólki drekkt og annað þess háttar. En hver varð árangurinn? Ég skal ekki fullyrða, að aldrei hafi meira lauslæti verið á Íslandi en þá, en ýmislegt bendir þó til þess, að svo hafi verið, því að furðulega mörg eru brotin, sem upp komust, og má nærri geta, að yfir margt og mikið hefir verið hilmað, þegar slíkar refsingar lágu við. Þessir menn hafa sjálfsagt - ég efa það ekki - staðið í þeirri trú, að þeir væru að vinna þjóð sinni gagn, eins sannfærðir og hv. 2. þm. S.-M. er um það, að það sé bezt að hafa sem strangastar hegningar og ströngust fyrirmæli í l. viðvíkjandi áfenginu. Sama má segja um galdrabrennur og annað slíkt. Galdur var ógurlegur glæpur í áliti þeirra manna, og ég er viss um, að þeir, sem bezt gengu fram í ofsóknunum, hafa getað sagt eins og hv. 2. þm. S.-M., að þeir væru að vinna eftir sannfæringu sinni og myndu hljóta góðan dóm hjá sögunni. - Það hefir verið sagt af andmælendum þessa frv., að ekki myndi hafast miklar tekjur upp úr þessu fyrir ríkissjóð, því að fylliríið yrði bara ódýrara og þar af leiðandi minna rúmmál víns drukkið, þótt fylliríið yrði sama eða meira. Þetta kynni að vera rétt hjá hv. andmælendum frv., ef þeir gengju út frá því, að ekkert væri hér til að drekka nema Spánarvín, sem eru tolluð og verzlunarágóði af til ríkisins. Þetta er bara ekki svona. Það vita allir, að hér er dukkið mikið af smygluðu whisky, bæði hér í Rvík og víða annarsstaður. Og það eru ekki tómir bandíttar, sem þess neyta, og þegar þessir menn gætu fengið það á löglegan hátt, myndu þeir fremur kjósa það.

Þeir fá það ódýrara smyglað

. Já, en það eru margir svo, að þeir smygla ekki vegna auranna, heldur vegna þess, að varan er ófáanleg, og þótt um nokkurn verðmun væri að ræða, myndu þessir sömu menn heldur kjósa að útvega sér áfengið á löglegan hátt. Þá talaði hv. 4. þm. Reykv. um það, að undirbúningur atkvgr., sem fram fór um málið, hefði verið einhliða. Skildist mér helzt, að þjóðin hefði ekki fengið aðra fræðslu en þá, sem Morgunblaðið hefði látið í té. Mbl., sem gefið væri út af auðvaldinu í Rvík, hefði flutt einhliða prédikanir um afnám bannlaganna. Ég get verið hv.þm. sammála um það, að þjóðin hafi fengið heldur einhliða fræðslu um þetta mál, en upplýsingarnar og fræðslan hefir undanfarin ár aðallega verið frá templurum og bannmönnum. Það eru fá blöð, sem yfirleitt hafa skrifað mikið á móti banninu. Mbl. kann að hafa skrifað eitthvað á móti því rétt fyrir atkvgr., en Templar og Sókn o. fl. o. fl. templarablöð hafa í mörg ár hamast í þessu máli, og templarar hafa fengið styrk úr ríkissjóði og honum einkum verið varið til blaðastarfsemi og „agitationar“ fyrir banninu. Þjóðin hefir þar átt við að búa einhliða málflutning. Ég vissi til þess, að í mínu kjördæmi hreyfðu andbanningar ekki hönd eða fót fyrir atkvgr., en templarar héldu fundi í hverjum einasta hreppi og viðar til að „agitera“ fyrir banninu. Annars má á það benda, hver hin eiginlega reynsla er í þessum efnum. Það hafa fleiri þjóðir en við Íslendingar reynt bannið. Og allar hafa þær afnumið það aftur. Við urðum fyrstir allra þjóða til að setja á aðflutningsbann á áfengi og síðastir allra þjóða til að afnema það. En það er sýnilegt, að við erum neyddir til þess að afnema það eins og allar þær þjóðir, sem það hafa reynt. Hv. þm. sagði, að það væri skylda sín sem jafnaðarmanns að bægja þessum voða frá þjóðinni, einkum fátækari stéttunum. Þetta vil ég taka undir, að sé skylda okkar allra, ef það væri hægt. En hvernig ætlar hann að bæja „landanum“ frá þjóðinni? Með nýjum, þungum refsingum, væntanlega. Það er þrautaráðið, en það er eins og það dugi ekki neitt, því að fyrir hvern bruggara, sem tekinn er, kemur nýr í staðinn. Ég gat um það í upphafi minnar ræðu, að ég hefði haft ákveðnar skoðanir í þessu máli 1908, þegar atkvgr. fór fram. Og ég hefði að sjálfsögðu greitt atkv. með því, að bannl. kæmust á, hefði ég haft kosningarrétt. En það hefir því miður farið svo, að mér sýnist allar hrakspár andbanninga hafa rætzt, en engin af vonum bannmannanna. Reynslan sýnir ótvírætt, að það er ekki til neins að vera að halda í þessa tilraun, sem við Íslendingar gerðum 1908. Ég skal ekkert um það segja, hvernig farið hefði, hefðum við ekki verið neyddir til að veita Spánarundanþáguna. Má vera, að þá hefði skár farið. En þegar svo var komið, var þegar fyrirsjáanlegt, hvert stefndi. Mér virtist hv. f. þm. Reykv. vilja afsaka suma bruggarana. Hann sagði, að þetta væri viðleitni bláfátækra barnamanna til þess að geta lifað.

Er það ekki rétt?

. Getur vel verið, en þá sú mannúð, sem löggjafarnir sýna þessum fátæku mönnum sem kynnu að hafa leiðst út í þetta til þess að veita sér brauð! Það er stutt síðan það kom fyrir í þeim bæ, sem ég á nú að heita má orðið heima í, að teknir voru 11 bruggarar. Ég þekki suma þeirra, og allt eru þetta sárfátækir menn. Einn þeirra t. d. fékk fangelsisdóm og 1500 kr. sekt. Þetta er fullkomin eyðilegging á hans framtíð. Það er auðvitað ekkert við því að segja: Lögunum ber að fullnægja og refsingum samkv. þeim. Ég er ekkert undan þessu að kvarta, en það er einkennilegt að rifja þessi atvik o. fl. slík upp í sambandi við það, sem hv. 4. þm. Reykv. var að minnast á, að bannl. ættu að vernda fátæku stéttirnar. Refsingarnar fyrir brot á áfengisl. hafa verið ákveðnar harðar, mér liggur við að segja villimannlega harðar. Við engu broti liggja nú þyngri refsingar, að manndrápi einu undanskildu. En refsingarnar voru settar svo að vilja bannmanna. Þeir trúðu því, að með nægum refsingum væri hægt að reka þennan djöful, áfengið, úr landinu, alveg eins og þeir, sem forðum ofsóttu galdramennina og hugðust að uppræta galdurinn með brennum. Páli Stígsson vildi líka afnema lauslætið í landinu með Stóradómi, drekkingum og aftökum. Það er sami hugsunarhátturinn, sem gengur aftur hvað eftir annað í okkar sögu, og alltaf hefir farið á sömu leið. Eins og hæstv.forsrh. vék að, bera villimannlegar refsingar fyrir brot, sem þjóðin almennt viðurkennir ekki sem brot, aldrei góðan árangur. Þetta er e. t. v. ekki hvað sízt orsökin til þess, að nú er komið sem komið er, að ekki er annað eftir en afnema bannlögin. Ég get vel hugsað mér, að ef um mannlegar refsingar hefði verið að ræða, hefði mátt halda eitthvað lengur í bann. - Ég geri ráð fyrir því, að þeir hv.þm., sem ég einkum hefi beint máli mínu til, muni svara mér einhverju, en ég mun geyma að svara þeim aftur til 2. umr. vil ég ekki verða til þess, að málþóf takist áður en málið kemst til n.

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Ég býst við, að hv. 1. þm. Eyf. þurfi ekki að óttast málþóf af minni hendi, enda lagði hann áherzlu á, að ekki yrði beitt málþófi í þessu máli. Ég tók það strax fram í fyrri ræðu minni, að ég myndi ekki gera það, en hinsvegar tel ég þetta mál þannig vaxið, að sjálfsagt sé, að það verði vel rætt við 1. umr. og verði þá rætt í heild. Samkv. þingsköpum er gert ráð fyrir, að farið sé út í einstakar gr. frv. við 2. umr. málsins, og mun ég því ekki gera það að þessu sinni. Ég þarf ekki að vera langorður. Ég þarf aðeins að svara nokkrum atriðum í ræðu hæstv.dómsmrh. og ræðu hv. 1. þm. Eyf., og í mörgum tilfellum get ég svarað þeim báðum í einu. Báðir hafa viljað bera brigður á þau rök mín, að atkvgr. sú, sem þetta mál var byggt á, hafi verið þannig, bæði hvað undirbúning og framkvæmd snertir, að hún væri röng mynd af þjóðarviljanum í þessu efni. Ég skal taka það fram, að þar var sérstaklega eitt atriði, sem ég varð undrandi yfir, að þeir skyldu vefengja, og það var, að ég sagði, að kosningatíminn hefði ekki verið heppilegur. Báðir þessir hv.þm. hafa haldið því fram, annar hér á þingi a. m. k. og hinn utan þings, að þessi tími væri einhver sá óheppilegasti fyrir fundahöld í sveitum. Hvorugur þeirra reyndi að hnekkja þeim rökum, að samkv. skýrslu um atkvgr. hefir þessi meiri hl. í kosningunum verið um 30% af öllum kjósendum landsins. Ég verð því að telja það nægileg rök, sem ég hefi fært fyrir því, að þessi atkvgr. hafi farið þannig fram og verið þannig vaxin, að hún sé ekki nægileg afsökun til þess að réttlæta fylgi hv.þdm. við þetta frv. Hitt er annað mál, að þeir, sem áður voru ákveðnir í því, að þessa leið bæri að fara, þurfa ekki á atkvgr. þessari að halda sem afsökun. Þannig er um báða þessa hv.þm., hygg ég. Það breytir engu um það, sem ég hefi haldið fram, að ekki sé hægt að gera tilraun til þess að breyta skoðun manna í þessum efnum á þeim grundvelli, að þeim bæri að virða vilja þjóðarinnar. Ég vil leyfa mér að draga þá fullyrðingu hæstv.dómsmrh. í efa, að meira sé drukkið hér á landi en í öðrum sambærilegum löndum, t d. á Norðurlöndum. Ég hefi því miður ekki skýrslu um þetta hér við hendina, en hún er ábyggileg. Hún er frá 1930. Hún sýnir m. a., að þrátt fyrir það, þótt mikið hafi verið drukkið hér á landi, var þó minna drukkið hér heldur en annarsstaðar á Norðurlöndum. Þetta getur að vísu hafa breytzt síðan. Það getur verið, eins og hæstv.dómsmrh. segir, að það þurfi að eiga sér stað undirbúningur, áður en slík löggjöf geti komið að fullum notum. Það átti sér stað undirbúningur, áður en þessi löggjöf var sett. Annað mál er það, að bæði er það ógætni okkar Íslendinga, ekki sízt á löggjafarþingum, sem hefir gert það að verkum, að þessi löggjöf hefir frá byrjun verið með þeim annmörkum, að fyrirsjáanlegt var, að hún mundi ekki að öllu leyti geta fullnægt, og svo bætist það einnig við, að undanþága á Spánarvínum hefir komið til sögunnar. En þrátt fyrir allt þetta er það þó víst, að þau bannlagaslitur, sem gilda ennþá, hafa samt hamlað upp á móti ofdrykkjunni, því að allir vita, að það þarf miklu minna af þeim sterku drykkjum, sem útilokaðir hafa verið, til þess að áhrif komi í ljós. Í þessu liggur nytsemi þessa bannlagasliturs. Nokkuð getur og legið í því, hvað slík vín eru dýr. Því verður alls ekki með rökum mótmælt, að þrátt fyrir allt, er stuðningur í þessu bannslitri, sem er. Svo ég tali nú ekki um það, að svo lengi sem við höfum bann, þá er frekar von um, að hægt sé að styðja að hömlum á ofdrykkju en þegar við erum búnir að koma því fyrir kattarnef, þá verðum við að reisa á nýjum grunni. Ég vil minna þá hv.þdm., sem eru á svipuðu reki og ég, á að gera samanburð á ástandinu hér í Rvík, sem nú hefir um 33 þús. íbúa, og árið 1890. Engum, sem vill segja satt og rétt frá, dettur í hug að mótmæla því, hvílíkur geysimunur er á ástandinu hvað áhrif áfengis snertir nú og þá. Ég kom fyrst til Rvíkur 1890 og var hér á lokadaginn. Ég vil taka það fram, að þetta er ekki sagt Rvík til lasts, en ég hefi aldrei augum litið meira fyllirí en þann dag. Hvernig ætli ástandið væri hér í Rvík í þessum efnum núna, ef áfengisnotkunin hefði aukizt í hlutfalli við mannfjöldann? Það væri ægilegt. Hvernig sem menn velta þessu fyrir sér, þá er áreiðanlega mikið gagn að þessu banni, þrátt fyrir alla galla. Ég hygg, að sú verði raunin á úti um land, að ástandið breytist innan skamms til hins verra, þegar búið er að opna flóðgáttina og veita straumi hinna sterku drykkja inn í landið. Sumir segja, að menn geti aflað sér sterkra drykkja hvenær sem er. Ég hygg, að þetta sé fullmikið sagt. Ég álít að hér í Rvík sé það svo, að viss flokkur manna geti aflað sér sterkra drykkja. Ég ímynda mér, að ekki sé hægt að segja um verkamenn hér í Rvík, að þeir geti fengið sér áfengisflösku hvenær sem er.

Það er áreiðanlegt, að þeir geta hvenær sem er fengið sér landa

. Mér þykir ótrúlegt, að þetta sé rétt. Ég skal ekki deila um það. En ég hefi aldrei um nokkurra ára skeið séð verkamann drukkinn hér á götum Rvíkur.

Ég sagði, að þeir mundu geta fengið sér áfengi, en ekki að þeir gerðu það

. Hæstv. dómsmrh. minntist á tóbaksnautnina í sambandi við þetta mál. Ég er honum fullkomlega sammála um það, að það sé heppilegt og nauðsynlegt, að stuðlað væri að útrýmingu tóbaksnautnarinnar. En ég er ekki sammála hæstv. ráðh. um það, að skaðsemi tóbaks sé sambærileg skaðsemi áfengis. Ég hefi sjálfur kynnzt áfenginu lítilsháttar, enda þótt ég hafi ekki notað það, en tóbakinu hefi ég aftur á móti kynnzt af eigin notkun. Ég tel tóbaksnautnina löst á hverjum þeim manni, sem tóbaks neytir.  Hvað áfenginu viðvíkur, hefir það ekki aðeins spillandi áhrif á andlegt og líkamlegt heilbrigði þeirra, sem þess neyta, heldur ná áhrifin einnig að mjög miklu leyti til allrar fjölskyldunnar, og jafnvel einnig út fyrir heimilin. Þess vegna er nauðsynlegt að setja einhverjar skorður við skaðsemi áfengis. En mér er ókunnugt um, að nokkur ákvæði séu til í löggjöf annara þjóða viðvíkjandi tóbaksnotkun. Þó að tóbakið sé óþarfavarningur, er það samt ósambærilegt við áfengið hvað skaðsemi áhrærir. Ég mun nú ekki fjölyrða frekar um ræðu hæstv.forsrh. Mér skildist hann líta svo á, að nú væri eina ráðið í þessum efnum að efla bindindisstarfsemina í landinu og breyta hugsunarhætti landsmanna. Þá leið ætti að fara, taldi hæstv. ráðh. Hæstv. forsrh. er þessari leið víst nokkuð kunnur. Ég vil taka það fram, að það mun aldrei standa á mér, þegar um það er að ræða, að útrýma böli áfengisins. Ég hygg að hv. 1. þm. Eyf. hafi látið orð falla á sömu leið, að nú væri ekki um annað að ræða en að leggja allt kapp á að breyta hugsunarhætti fólksins og boða bindindi. Samt fannst mér vera hægt að grilla í það bak við orð hv.l.þm. Eyf., að hann hefði ekki óbifanlega trú á þeirri bindindisstarfsemi, sem höfð hefir verið um hönd síðustu hálfa öld.

Alveg rétt

. Hann lét það jafnvel í ljós, að þessi starfsemi ætti nokkurn þátt í því, að örlög bannlaganna urðu þau, sem raun ber vitni um. Ég skal ekki fara út í rökræður um það atriði. Þeir menn, sem halda því fram, að það beri að gera þjóðina bindindissama og eigi að breyta almenningsálitinu í þessum efnum, en segja svo í hinu orðinu, að góðtemplarareglan eigi ekki að gera það, þeir verða að benda á einhverja aðra leið og einhverja aðra starfsemi, sem á að taka við. Þrátt fyrir allt og allt er það templarareglan, sem hefir staðið af sér öll straumhvörfin. Önnur bindindisstarfsemi hefir liðið undir lok að meira eða minna leyti. Ég skal ekki bera á móti því, að reglan kunni að hafa starfað of slælega, en þeir, sem ekki bera traust til hennar þrátt fyrir þetta, eiga þá að benda á aðra leið, sem fær er um að taka það hlutverk að sér að leysa betur úr þessu vandamáli. Ég er sannfærður um það, að það heldur því enginn fram í fullri alvöru, að eigi beri að halda uppi og hlúa að bindindisstarfsemi í landinu. Það er óskandi, að öllum þeim, sem nú eru ákveðnir í að greiða atkv. með þessu frv., gefist kostur á að sýna, hversu mikil alvara liggur á bak við það hjá þeim að boða bindindi í landinu. Ef þeir sýna þennan áhuga sinn í verkinu, þá dregur það mikinn brodd úr þeim ásökunum, sem ég hefi beint að þeim. Hv. 1. þm. Eyf. fór að tala um uppeldismál, og tók hann fram, eins og rétt er, að bann- og bindindismál væru yfirleitt uppeldismál. Hann tók það fram, að tvær aðferðir væru notaðar í þessum efnum. Önnur væri frjáls aðferð, en hin hýðingar, eins og hann orðaði það. Hv. þm. virðist hafa haft eitthvert sérstakt uppeldi með höndum.

Kennari í 15 ár

. Ég hefi ekki komizt svo langt ennþá, en samt hefi ég dálítið haft af uppeldismálum að segja. Það er mín reynsla, að báðar þessar aðferðir þurfi að viðhafa, ef uppeldið á að vera gott. Það þarf bæði að uppfræða og aga. Ég skal ekki um það dæma, hvernig reynsla hv.þm. hefir verið frá hans kennslustörfum, en ég geri ráð fyrir, að hún hafi verið eitthvað á þessa leið. Hv. 1. þm. Eyf. virðist vera allsögufróður. Hann vitnaði í Pál Stígsson og Stóradóm. Stóradómi átti að beita á mig, ekki samt með því að drekkja mér, heldur með því að líkja mér við Pál Stígsson. Ég er nú ekki svo sögufróður, að ég vilji fara langt út í þetta mál. En ég vil samt taka það fram, að þegar Stóridómur var afnuminn, voru ekki neitt sérstaklega rýmkuð þau ákvæðin, sem þar voru bönnuð, heldur aðeins refsingarnar. Mig minnir, að svo hafi þetta verið, en ég vil samt biðja velvirðingar á því, að ég er ekki vel að mér í sagnfræði. En hvernig er þetta í þessu frv.? Mér sýnist Stóridómur eiga að haldast þar. Ég get ekki séð, að neitt sé dregið úr honum. En þar er gefið tækifæri til þess að lenda undir Stóradóm. Þess vegna er þessi tilvitnun og samanburður hv. 1. þm. Eyf. ekki eins mikið vopn og hann ætlaðist til í upphafi. Ef það er rétt, að líkja megi bannlögunum við Stóradóm, þá á ekki að fara eins að og gert er í þessu frv., heldur á að draga úr refsingunum, ef þær eru of strangar, eins og forfeður vorir gerðu.

Bannmenn hafa nú helzt verið á því hingað til að draga úr refsingunum!

. Það kemur þessu máli ekki svo mikið við. Ef við eigum að nota fordæmið í Stóradómi, þá eigum við einnig að draga sömu ályktanir. Ég hefi ekki komið inn á það, hvort draga beri úr refsiákvæðum þessa frv. eða ekki. En ef það hefir verið svo, að einn aðalgalli áfengislöggjafarinnar hafi verið sá, að refsiákvæðin hafa, eins og einhver nefndi það, verið ómannúðleg, þá eigum við líka að lækna á réttum stað. Það á að draga úr því, sem er skaðlegt. Hv. 1. þm. Eyf. drap á undirbúning fyrir atkvgr. Hann svaraði hv. 4. þm. Reykv., og ég geri ráð fyrir, að hann svari fyrir sig. En ég vil þó ekki ganga framhjá þeim orðum hv. 1. þm. Eyf., að fræðsla sú, sem þjóðin hefði fengið í sambandi við undirbúning atkvgr. bannlaganna, hefði verið mjög einhliða og eingöngu frá templurum. Eitt af því, sem ég tel, að mætti ámæla templurum fyrir, er það, að þeir höfðu allt of lítinn undirbúning undir þessa atkvgr. Eins og Sókn bar með sér, voru skiptar skoðanir um það innan reglunnar, hvort hún ætti að skipta sér nokkuð af málinu. Niðurstaðan varð sú, að ákveðið var, að reglan skipti sér ekkert af þessu máli, nema að því leyti, sem hún gaf út blað sitt, sem sent var til kaupendanna, sem eru, eftir því sem ég bezt man, ekki nema á annað þúsund á öllu landinu. Í því blaði var haldið fram þeim sömu vörnum eins og gert hefir verið alla tíð, og ekkert meira. Þá má vera, að einstakir templarar hafi haldið fundi. En á þá fundi komu andstæðingarnir yfirleitt ekki. Það er þeirra siður. Ég get ekki séð, að þetta hafi verið neitt einhliða, þar sem andstæðingarnir gáfust óbeinlínis upp. Aftur á móti er mér kunnugt um það, að hér í Rvík var gefið út andbanningablaðið „Andbanningur“. Það kom að vísu ekki nema eitt tölublað af þessu blaði. Í því var ávarp frá fjölda manna í Rvík til landsmanna. Í því ávarpi er minnzt á það, hversu nauðsynlegt það sé fyrir þjóðina að losna við bannlögin. Þetta blað var sent inn á hvert heimili í mínu kjördæmi. Það var sent trúnaðarmönnum félagsins í Rvík, sem voru dreifðir út um alla hreppa í landinu. Þeir útbýttu því svo. Það mátti kalla einhliða „agitation“. Þúsundir manna geta vitnað, að rétt er frá sagt. Bæði hæstv.forsrh. og 1. þm. Eyf. vitnuðu í reynslu annara þjóða. Við Íslendingar höfum orðið fyrstir til þess að setja bannlög og síðastir til þess að afnema þau. Það er gleðilegt fyrir Íslendinga. En hver er sú reynsla? Víða er hún svo stutt, að ekkert verður af henni ráðið. En alstaðar annarsstaðar er hún sú, að drykkjuskapur hafi aukizt stórkostlega við afnám bannlaganna. Sú reynsla er ekki til fyrirmyndar. Og ég er þess fullviss, að ef við hefðum reynt að þreifa fyrir okkur um bættar áfengisvarnir í gildandi lögum, hefðum við staðið stórum betur að vígi í því að verjast áfengisflóðinu, vegna þess hve landið er afskekkt og umflotið sæ, heldur en hin löndin, sem áföst eru meginlandinu. En í stað þess að taka þetta ráð, á nú að fara að bæta(!) áfengislöggjöfina með því að veita sterkum drykkjum inn í landið í viðbót við þá, sem fyrir eru! Hinsvegar á að láta refsiákvæði laganna og allt það, sem andbanningar hafa talið mest spillandi í lögunum, haldast alveg eins og áður. Ég geri nú ráð fyrir, að örlög þessa máls séu ráðin hér í hv. deild. En ég vil þá vænta þess, að þeir, sem vilja fara þessa leið í áfengismálunum, geri um leið einhverjar ráðstafanir gegn drykkjuskaparbölinu, því að ég veit, að þeir trúa því ekki sjálfir, að þessi breyting út af fyrir sig bæti ástandið frá því, sem það er nú. Þótt mér sé ljóst, hver ógæfa leiðir af samþykkt þessa frv., er mér hitt ljóst líka, að mikið mætti draga úr þeirri ógæfu með því að lögbjóða t. d. fræðslu um skaðsemi áfengis í öllum skólum og tryggja það, að ekki væru aðrir kennarar en þeir, sem vildu og gætu veitt slíka fræðslu og gengið sjálfir á undan með góðu eftirdæmi, og taka hart á embættismönnum, sem vín hafa um hönd o. s. frv. En ef fylgismenn þessa frv. vilja ekkert gera annað en bæta við hinum sterku drykkjum, þá er þeim líka bezt að hætta þeim fullyrðingum sínum, að þeim sé annt um að efla bindindi meðal þjóðarinnar.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég lofaði því í fyrri ræðu minni, að ég skyldi ekki halda hér uppi neinu málþófi. En hér er svo stórt og mikilsvert mál á ferðinni, að ég tel ekki rétt að láta ræðu hæstv.forsrh. ósvarað, því að mér kom afstaða hans mjög kynlega fyrir sjónir. Hæstv. forsrh. talaði að vísu rólega um málið, eins og vera ber, en komst ekki inn að kjarna þess. Hann leit næstum eingöngu á eina hlið málsins, refsilöggjöfina. Inn á þá hlið málsins hefi ég ekki farið, en má vera, að ég geri það við 2. umr. Hann kvaðst beita sér fyrir flutningi þessa máls af tveim ástæðum. Önnur ástæðan væri þjóðaratkvgr., sem fram hefði farið um áfengislögin, en hin sú, að hann tryði því, að ástandið myndi fara batnandi við þá breytingu, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Þessi síðari ástæða kemur nokkuð merkilega fyrir sjónir hjá manni, sem sjálfur hefir verið lögreglustjóri árum saman og séð, hvílíkur meginþorri afbrota og glæpa stafar af áfengisnautn. Það virðist ákaflega ólíklegt, að brotunum fækki við það, að sterkari vínandi en síður verði leyfður í landinu. Og þessi trú hans er því svo mikil, að hann segist mundu hafa verið með afnámi núgildandi áfengislaga, þótt engin þjóðaratkvgr. hefði farið fram. Ég er að vísu ekki kunnugur dómarastörfum, en ég hefi þó lesið sænska bók um þetta efni, áfengi og afbrot, eftir sænskan dómara, og ég held, að hann sé ekki á því máli, að meiri notkun víns myndi leiða til minni afbrota. Hæstv. ráðh. sagði ennfremur, að erfitt væri að halda uppi áfengislögum þar, sem veik vín eru leyfð. Ég skal fúslega játa, að það er auðvitað miklu erfiðara heldur en ef engin vín væru leyfð í landinu, en það sannar þó a. m. k. það, að ekki verði auðveldara að halda uppi reglu, ef sterk vín verða leyfð líka, og minni skammtur og ódýrari af víni en áður veldur meiri ölvun. Hæstv. ráðh. sagði, að meira væri drukkið hér á landi en í nágrannalöndunum. Ég hefi að vísu ekki gögn í höndum til að afsanna þetta, en eins og hv. 2. þm. S.-M. hefir bent á, sýna síðustu skýrslur um þetta efni, frá 1930, aðra niðurstöðu. Þá talaði hæstv. ráðh. um það, að önnur lönd hefðu afnumið bannið hjá sér. Hér heldur hæstv. ráðh. uppi svörum háborgaralegrar auðvaldsstefnu. Á bak við afnám bannlaganna erlendis stendur sterkasta auðvald heimsins, áfengisauðvaldið. Enginn sannur umbótamaður getur því fagnað þeirri stefnu eða tekið sér hana til fyrirmyndar. Og ég vil benda á aðra mótsögn hjá hæstv. ráðh. Hann er íþróttamaður hinn mesti og íþróttavinur og trúir því, að íþróttavinir geti spornað á móti áfengisbölinu. En reynslan hefir sýnt, að íþróttamenn falla fyrir víninu eins og aðrir. Og því er það mótsögn hjá leiðandi manni hinnar ungu kynslóðar, eins og hæstv. ráðh. mun vilja láta telja sig, að vilja stuðla að því með afstöðu sinni til þessa máls, að gera hinni uppvaxandi kynslóð greiðari aðgang að heilsuspillandi og mannskemmandi eitri heldur en nú er. Mér er sagt, að jafnvel í Bandaríkjunum sé nú vöknuð sterk hreyfing í þá átt, að banna aftur sölu vínanda, sem fyrir stuttu var lögleyfð, og hvert ríkið á fætur öðru ætli sér nú að fara þá leið aftur að banna sölu og innflutning alls vínanda. Og þetta er mjög eðlilegt. Þar í landi er nú hafin sterk hreyfing í þá átt að bæta hag hinna vinnandi stétta. En þetta er alveg í mótsögn við það, sem hér er að gerast, þar sem formaður „stjórnar hinna vinnandi stétta“, sem kölluð hefir verið, berst fyrir því að veita víninu inn í landið og rífa þannig niður það, sem hann er að hjálpa til að byggja upp. Nei, við skulum ekki vera að vitna í bráðabirgðasigra áfengisauðvaldsins, heldur sjá, hverju fram vindur. Og hvernig gengur svo með áfengislöggæzluna í þeim löndum, þar sem bannlögin hafa verið afnumin? Þar eru vopnaðar snekkjur fram með öllum ströndum, vegna þess, að freistingin til að smygla er jafn mikil eftir sem áður. Hvað refsiákvæði laganna snertir, þá skal ég játa það, að ég er yfirleitt ekki trúaður á, að strangar refsingar bæti menn. En einkennileg er sú þjóð, sem vill draga úr borgaralegu velsæmi með löggjöf sinni og otar því að einstaklingnum, sem honum er refsað fyrir á eftir. Þetta er að auka tilefni refsinganna. Þá talaði hann um, að almenningsálitið tæki ekki hart á bruggi og smygli, og þeir menn, sem gerðu sig seka um líkt, bæru höfuðið jafnhátt á eftir. Þetta má vel vera, en er ekki svo um fleiri afbrotamenn? Hefir hæstv. ráðh. t. d. ekki virzt, að margir sem sekir hafa orðið um fjárdrátt, og þá einkum þeir, sem standa í efri tröppum þjóðfélagsins, gætu borið höfuðið nógu hátt á eftir? Það má vel vera, að þjóðfélagið sé ekki nægilega sterkt siðferðislega, enda vafasamt, hve heppilegt eða rétt það er, að almenningsálitið troði þá menn undir fótum, sem brotlegir hafa gerzt, eftir að þeir hafa tekið út refsingu sína. Með löggjöf eins og þessari er mjög hætt við, að refsilöggjöfin þurfi endurskoðunar með, því þessi löggjöf skapar nóg brot. Hæstv. ráðh. var að bera saman skaðsemi víns og tóbaks og taldi lítinn mun þar á. Ég ætla ekki að fara deila við hann um slíka fjarstæðu, til þess er þessi staðhæfing of fráleit. Þá vék hæstv. ráðh. að grundvellinum undir þessu frv., þjóðaratkvæðagreiðslunni í fyrra. Allir vita, að þessi atkvgr. fór fram á hinum óhentugasta tíma, svo að kvenþjóðin, sem yfirleitt er þroskaðri í bindindismálum en karlmennirnir, átti erfitt með kjörsókn, sérstaklega í sveitunum, og sótti því mjög illa. Aðeins 30% af kjósendum hafa æskt breytinga á núgildandi löggjöf, og í slíku stórmáli sem þessu væri fjarstæða að taka tillit til slíkrar atkvgr. Þjóðaratkvæðagreiðslan er engin röksemd í þessu máli. Hæstv. ráðh. er einn af fulltrúum hinna dreifðu byggða og ætti því að taka tillit til vilja þeirra í þessu máli. Og atkvgr. í fyrra sýndi það ljóslega, eins og reyndar var áður vitað, að í sveitunum er meiri andúð gegn víninu en í kaupstöðunum. Það er gleðilegur vottur um það, að sterk og heilbrigð sveitamenning sé enn við lýði. Sum héruð landsins, t. d. Vestfirðir, tjáðu sig með yfirgnæfandi meiri hl. andvíg afnámi bannsins. Þetta stafar af því, að leiðandi menn í þessum héruðum hafa fram til þessa barizt gegn vínnautn um langt skeið. Embættismanna og yfirstéttavaldið hefir ekki náð slíkum tökum þar sem víða annarsstaðar. Hæstv. ráðh. segir, að eftir 1927 hafi bruggun og smyglun aukizt. Þetta er mjög eðlilegt. Þegar kreppan eykst, og fræðsla um bruggun er látin ríflega í té í mörgum sjálfstæðisflokksblöðum landsins, þá er ekki furða, þótt einhverjir verði til þess að reyna að afla sér fljótfengins gróða með misjöfnum meðulum. Jafnvel merkir menn og lærðir hafa orðið til þess að útbreiða fræðsluna um bruggið og þannig gengið erinda erlendra víngróðafélaga, til að koma bannlögunum á kné. Annars liggja auðvitað engar skýrslur fyrir um brugg í landinu, og ekki smygl heldur. En þó ætla ég, að talsvert meiri hemill hafi verið hafður á smygli eftir 1930 en fyrir þann tíma. Og ég vil í þessu sambandi nota tækifærið til að þakka hæstv.fyrrv.dómsmrh. fyrir það, hve rösklega hann gekk fram í því í sinni stjórnartíð að uppræta bruggið. Ég skal svo láta úttalað við hæstv.forsrh., af því að mér skildist, að hann mundi ekki taka til máls aftur. Þá kem ég að þeim höfuðberserk, sem Bakkus konungur hefir fengið í lið með sér í þessari hv. d., hv. 1. þm. Eyf. Hv. þm. vildi gera mikið úr því sérstaka fyrirbrigði, að hér skyldu fara fram miklar umr. um málið við 1. umr. þess hér í hv. d., þar sem það hefði verið afgr. frá hv.Nd. Ég vil benda hv.þm. á, að annað eins hefir nú skeð í öðrum málum og í öðru lagi að hv.þm.Nd. tala fyrir sig og þm.Ed. fyrir sig. Hv. þm. sagði, að við bannmenn töluðum eins og steypa ætti einhverju nýju áfengisflóði yfir landið. Það er rétt; ég sé ekki annað en nýtt áfengisflóð eigi að koma yfir þetta land. Ég hefi þegar bent á, hvað það er þýðingarmikið fyrir okkur að draga enga dul á það, að hér er verið að steypa nýju áfengisflóði yfir landið. Ég er ekki að tala um bann eða ekki bann, heldur hvort á að bæta við lögleyfðum sterkum vínum, og það er búið að færa rök að því, að þau munu auka drykkjufýsnina og áfengisnautnina, og þess vegna köllum við þetta áfengisflóð. Jafnvel þótt Alþingi tækist að hafa einhver takmörk á því, hvernig þessu sterka áfengi verði úthlutað, þá býst ég við, að a. m. k. til að byrja með verði eftirsóknin það mikil eftir þessum víntegundum, að það verði sannkallað flóð. Hv. þm. upplýsti fyrir nokkru, að þegar hann var barn, hefði hann verið með banni á víni.

Ég var ekki barn 1908, heldur fullorðinn maður

. Hv. þm. virðist hafa gengið frá sinni barnæsku, því að þá var hann á réttri braut, og hefur því tapað hinu bezta úr barnseðlinu, því þá fór hann eftir áliti sér vitrari og reyndari manna. Þá valdi hann hið betra hlutskipti, en nú lokar hann augunum fyrir því, sem er að gerast, og nú ætti hann að fara að ráði sér vitrari manna eins og hann gerði fyrr. Gamall málsháttur hljóðar svo: Blindur er hver í sjálfs sín sök. Hv. þm. vildi leggja mikla áherzlu á, að þetta væri svo mikið fjárhagsatriði fyrir ríkissjóð. Ég minnist þess, að hæstv. fjmrh. komst að þeirri niðurstöðu um daginn, og fær hann orð fyrir að vera heldur glöggur á tölur, að ríkissjóður mundi ekki græða svo mikið á þessu þegar allt kæmi til alls. M. ö. o., að neyzla léttu vínanna mundi minnka og neyzla sterkru vína aukast, en af þeim þarf minna að drekka til þess að verða jafnglaður, eins og hv.þm. mundi vilja kalla það. Ég býst við, að hann hafi haft nokkuð rétt fyrir sér, að tekjurnar muni ekki aukast, en bölið af áfengisnautninni aukast þeim mun meir. Þá vildi hv.þm. færa þau rök fyrir sínu máli, að miklu af vínum væri smyglað inn í landið, sem ríkissjóður fengi engan toll af. Það er rétt, að ríkissjóður græðir ekkert á smygluðum vínum. En hv.þm. gerði mikið úr því, hvað miklu væri smyglað inn í landið af sterkum vínum. Ég get upplýst hv.þm. um það, að meðal almennra verkamanna er yfirleitt ekki smyglað vín á borðum. Þau munu aðallega vera á borðum þeirra, sem meira hafa úr að spila, og eftir því, sem ég hefi komizt næst, þá er það mjög takmarkað, sem þeim tekst að hafa á borðum sínum af þessum margumtöluðu smygluðu vínum, þó að það mætti vera minna en er. Hins vegar er það ein af aðferðum andbanninga að ýkja smyglunina sem mest, til þess að gera það bann, sem nú er, tortryggilegt. Þá minntist hv.þm. á refsiákvæði frv. Hann sagði, að við bannmenn vildum innleiða hýðingar. Ég verð að segja það, að fyrst verið er að setja lög, sem þjóðfélagið vill að sé hlýtt, þá verður að setja einhver viðurlög, sem tryggja það að þau séu ekki brotin, en hvað þan eiga að vera ströng, verður ávallt álitamál. Sumir vilja ströng refsiákvæði og aðrir væg. Um þetta atriði út af fyrir sig má lengi deila, og sérfræðingar á þessu sviði eru heldur ekki á eitt sáttir. En ég skal taka það fram, að eins og frv. var úr garði gert þegar það var lagt fram í Nd., þá voru þar refsiákvæði, sem vörðuðu atvinnusviptingu næstum æfilangt, fyrir það eitt að brjóta viss ákvæði laganna, en það er sú þyngsta refsing, sem hægt er að leggja á nokkurn mann. Það er sama og taka brauðið frá honum og skylduliði hans. En sem betur fer var þetta fellt úr frv. í hv.Nd. En við, sem erum á þeirri skoðun, að það sé rangt að bjóða mönnum upp á þessa óhollu drykki, viljum ekki láta löggjöfina gera leik að því að hvetja menn til lögbrota. En það gerir löggjöf sem þessi, því miður. Þá vildi hv.þm. snúa út úr mínum orðum, þegar ég var að tala um hinn einhliða áróður, sem hafinn var við atkvgr. síðast. Ég leyfi mér að segja, að því miður voru bannmenn ekki svo vel á verði sem vera þurfti, því að áróðurinn var að miklum mun sterkari af hálfu andbanninga, eins og vitanlegt var, þar sem þeir höfðu nóg fjármagn efnamannanna í þessum bæ á bak við, til þess að kosta þennan áróður. En ég vil þó undanskilja þá góðu menn innan efnastéttar bæjarins, sem ekki eru á þeirri skoðun, að ganga eigi þessa braut, en þeir eru í stórum minni hluta. Kosningahitinn var svo mikill hér í bænum eins og við grimmustu bæjarstjórnarkosningar eða alþingiskosningar. Andbanningar höfðu fjölda bifreiða í þjónustu sinni, til þess að smala fólkinu á kjörstaðinn.

Hvað höfðu bannmenn margar bifreiðar?

. Þeir höfðu örfáar í samanburði við andstæðingana. Sami ákafinn og hér í bæ hafði verið hjá andbanningum víðsvegar úti um land. En fyrir hvað voru þessir menn að vinna? Fyrst og fremst voru þessir menn að vinna fyrir sínar eigin nautnir, og ef til vill hafa einhverjir staðið í sambandi við erlendar áfengisverksmiðjur. í von um hagnað, ef markaður ykist hér á landi. En það er komið sem komið er í þessum efnum. Atkvæðagreiðslan er látin gilda, svo ófullkomin sem hún er, og afleiðingunum verðum við að taka. En ekki kæmi mér á óvart, þó að þessi herforingi Bakkusar konungs hér í hv. d. sæi eftir því síðar, og máske fyrr en hann grunar, hve mikið kapp hann hefir lagt á þetta mál á því herrans ári 1934. Því að ekki ætla ég að væna hann um, að hann vilji ekki þjóð sinni vel í hverju máli, er hann fjallar um, en mönnum getur missýnzt í þessu sem öðru, og í þessu tilfelli hefir hent hann skynvilla. Þá var hv.þm. að tala um, hvernig við ættum að draga úr „landa“flóðinu. Ég drap lauslega á það áðan, að „landinn“ er að mínu viti orðinn til sem hver önnur verzlunarvara, vara, sem menn hafa lært að framleiða og hafa hagnað af að selja, vitanlega á ólöglegan hátt. Og hver er munurinn á því, að menn drekki innlenda framleiðsluvöru eða þá, sem flutt er til landsins? Verða menn ekki jafnglaðir á mælikvarða hv.þm., hvors drykksins sem neytt er? Nú er þessum vesalings mönnum bannað að brugga, sem er sjálfsagt og rétt, en jafnframt er erlendum bruggunarverksmiðjum leyft að flytja vín til landsins. Mér finnst ekkert samræmi í þessu hjá þeim mönnum, sem berjast fyrir innlendri framleiðslu. Það, sem gera þarf, er að banna bruggun, banna innflutning sterkra vína, og næsta stigið er að gera landræk hin léttari vín, sem við höfum búið við undanfarin ár okkur til skaða og skammar. Þetta er takmarkið, sem verður að vinna að, en ekki það, sem hér er farið fram á, að uppræta bruggunina eina, en leyfa svo innflutning erlendra vína. Þetta er sá meginstefnumunur, sem er á milli okkar, sem hér höfum talað. Svo sagði hv.þm., að allar hrakspár andbanninga hefðu rætzt í þessu máli. Það er rétt að ég minnist þess, að Hannes Hafstein sá ef til vill lengra en margur annar, þegar var verið að innleiða bannið. Hann þekkti embættismannastétt landsins og vissi, hvað hún var þung í skauti gegn öllum umbótum. Hann þekkti einnig löghlýðni hennar og nautnasýki. En það var rétt stefna þrátt fyrir allt, sem tekin var 1908, og þeirri stefnu var hægt að halda uppi, ef þjóðin hefði verið á verði og ekki hefðu komið fram svo margir Júdasar sem raun varð á, því að það var júdasarstefnan, sem fyrst reyndi að veikja bannið og síðan að afnema það með öllu. Nú kveður við siguróp hjá andbanningum, því að Alþingi er þann veg skipað nú, að það getur látið kenningar þeirra rætast, að hér sé ekki hægt að halda uppi þessum bannlagaslitrum, sem eftir eru. En þeir hinir sömu menn eiga kannske eftir að sjá, hve mikla giftu afnám bannsins muni leiða yfir þjóðina. Fyrst svona er komið, sem raun er á orðin, þá er það mín einasta von, að erlendar þjóðir ryðji okkur braut í þessum efnum. Að nýir erlendir straumar skelli á okkur eins og bylgja úthafsins upp á ströndina og kenni okkur að reka þennan ófögnuð úr landi aftur. En slík bylgja er nú risin upp vestur í Bandaríkjum, og ef til vill á hún eftir að fara sigurför um heiminn, og þá mun hún brotna við Íslandsstrendur, eins og öldur Atlantshafsins berast oss að hendi, og færa yfir okkur nýtt líf, nýjan yl, nýtt þjóðlíf.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég ætlaði ekki að taka til máls aftur, en vegna þess að komið hafa fram nokkur ummæli, sem mér finnst vert að taka til athugunar, þá hefir það nú orðið úr. Það er þá fyrst og fremst staðhæfing beggja þeirra hv.þm., sem hafa talað á móti þessu frv., að sterku vínin væru útilokuð með þeim bannlagaslitrum, sem við hefðum nú. Þetta er hinn mesti misskilningur. Sterku vínin eru flutt inn í landið alveg eins þrátt fyrir bannið, sérstaklega á hafnir utan Reykjavíkur, en svo eru þau flutt hingað á bifreiðum. Þessu hefir ekki verið reynt að mótmæla með neinum rökum. Það hefir verið minnzt á, að ástandið sé ólíkt nú eða var, áður en bannlögin voru sett, og að öðruvísi líti út hér í Reykjavík nú. Í þessu sambandi vil ég benda á, að 1908 höfðum við engar bifreiðar, og það er staðreynd, að sá drykkjuskapur, sem nú á sér stað í Reykjavík, fer að mestu leyti fram í bifreiðum, og er þess vegna ekki sjáanlegur nema að litlu leyti þeim vegfarendum, sem um götur bæjarins fara. Þetta stafar af því, að talsvert strangt eftirlit er haft með því, að ölvaðir menn sjáist ekki á götum út í. Ég skal ekki minnast mikið á tóbak, en benda vil ég á, að þeim rökum hefir ekki verið hnekkt, að ef við ætlum að ganga sérstaklega inn á þá leið að hafa bannlög gegn öllum þeim nautnum, sem skaðlegar eru heilsu manna, þá mætti eins taka tóbakið með. Og það er viðurkennt af báðum hv. andmælendum þessa frv. hér í d., að tóbak sé skaðlegt. Það er ekki stefnumunur í þessu tilfelli, sem skiptir máli, heldur að hvorttveggja gerir skaða, enda hefir það verið rætt af mörgum, einkum fyrir 10 til 20 árum. Viðvíkjandi refsingunum vil ég taka það fram, að ég álít, að réttmætt sé að halda þeim að nokkru leyti, þó að bannið verði afnumið, og kannske fremur fyrir það. Í þessu sambandi vil ég benda á, að það er allra manna álít, að það brot sé refsivert, og að dómi almenningsálitsins svívirðilegt, að svíkjast undan tolli. Tollsvik eru miklu meira fordæmd af almenningsálitinu heldur en innflutningur á áfengi, þó að benda megi á, að með því að flytja inn áfengi sé verið að svíkjast undan tolli. En það er eins og almenningsálitið hafi skapað sér um það einhverja þá skoðun, sem gerir það að verkum, að innflutningur áfengis er ekki talinn nærri því eins svívirðilegt brot og að svíkjast undan tolli. Menn taka miklu meira eftir því, að sagt er frá tollsvikum, heldur en þótt talað sé um innflutning áfengis, og fordæma það miklu harðara. Þess vegna er réttmætt að halda við refsiákvæðum, en þau verður að miða við almenningsálitið í landinu. Refsing er ekki annað en það, að maður hefir brotið á móti almenningsálitinu. Það er í raun og veru sá eini mælikvarði á refsingar, og þess vegna hefir víða verið tekinn upp sá siður, að dómar eru dæmdir af almennum borgurum (kviðdómar), til þess að dæmt sé í sem beztu samræmi við almenningsálitið. Það hefir verið á það minnzt, að við, sem viljum afnema bannið, trúum því, að ástandið muni batna við það. Ég vil ekki láta þessu ómótmælt. Ég trúi því alls ekki, að afnám bannsins verði allra meina bót. Ég álít, að fyrsta og annað árið muni engu síður verða erfitt heldur en áður en bannið var afnumið. En síðan hefi ég þá trú, að ef vel er unnið, þá muni ástandið batna frá því, sem nú er. Jafnframt hefir verið á það minnzt af hv. 2. þm. S.-M., að hann hefði getað fylgt þessari löggjöf, ef ströng ákvæði væru um, að embættismenn mættu ekki neyta áfengis við embættisstörf. Hann lét þá skoðun í ljós, að hann teldi, að þetta væri ljóður á frv., og ennfremur að ekki væri lögboðin fræðsla í skólum landsins um skaðsemi áfengisnautnar. Ég vil nú henda á, að í 19. gr. frv. er það sérstaklega tekið fram, að það er refsiverður verknaður af hálfu embættismanns og varðar frávikningu, ef hann er ölvaður við embættisstörf. Skal ég lesa þessa gr., með leyfi hæstv. forseta: „Hver sá embættismaður eða starfsmaður ríkisins eða opinberra stofnana, sem er ölvaður, þegar hann er að gegna embætti sínu eða starfi, skal sæta refsingu. Þriðja brot varðar frávikningu úr stöðunni um stundarsakir, eigi skemur en 3 mánuði, eða að fullu og öllu, ef miklar sakir eru. Sé um lækni að ræða, missir hann lækningaleyfi sitt ásamt embættinu. Sömu refsingu skal hver sá læknir sæta, þótt hann sé ekki embættismaður, sem er ölvaður, þegar hann er að gegna læknisstörfum sínum, og kemur þá missir læknisleyfis um stundarsakir eða fyrir fullt og allt í stað embættis- eða sýslumissis.“ Það er síður en svo, að ekki sé tekið strangt á þessu. Jafnframt er í 23. gr. ákveðið, að sett skuli reglugerð um fræðslu á skaðsemi áfengisnautnar í öllum skólum, er opinbers styrks njóta. Og í 21. gr. er ákveðið, að skipuð sé sérstök nefnd, áfengisvarnarnefnd, í hverjum bæ og hreppi á landinu. Ég hefi þá trú, að þessi starfsemi geti með tíð og tíma, ef vel tekst, unnið á móti áfengisbölinu meira en sú áfengislöggjöf, sem við nú höfum, sem hefir reynzt eins og staðreyndirnar sýna. Þær staðreyndir eru svo augljósar og á þann veg, að ég skil ekki í þeim mönnum, sem einhverja reynslu hafa af framkvæmd áfengislaganna, að þeir geti verið með þeim lengur. Þetta er reynsla mín. Það hefir ennfremur verið tekið fram af hv. 4. þm. Reykv. - og lagði hann sérstaka áherzlu á það -, að ég hefði brugðizt honum mjög í þessu máli, því að með þessu virðist ég vera að þjóna yfirstéttinni, því að yfirstéttin vildi leyfa áfengisnautn, m. ö. o. afnema bannið. Mér er ekki umhugað að mótmæla þessu að öðru leyti en því, að ég vil láta koma fram það, sem rétt er í þessu máli, og benda hv.þm. á, að t. d. í Svíþjóð er ekkert bann, en þar eru samt jafnaðarmenn við stjórn. Og í Danmörku er ekkert bann; þó er jafnaðarmannastjórn þar. Þessar þjóðir hafa sjálfsagt þá trú, að betra sé með öðrum hætti að vinna gegn áfengisbölinu en að hafa bann. Svo vil ég sérstaklega benda á eitt land, sem ætti að vera talandi tákn þess, að þar hefði yfirstéttin ekki ráðið um afnám bannlaganna, og það er Rússland. Þar voru bannlögin afnumin fyrir löngu síðan, og Rússar hafa tekið upp þá aðferð, að vinna sérstaklega kröftuglega móti áfengisnautninni, eins og ég er að benda á, að við eigum að gera í þessu máli og taka upp í staðinn fyrir þau bannlagaslitur, sem við nú höfum. Með þessu þykist ég nægilega hafa bent á, að það, hve skoðanir manna eru skiptar í þessum málum, fer ekki eftir því, hvaða stefnu í þjóðmálum þeir eru taldir þjóna. Þá minntist hv. 4. þm. Reykv. á, að hann væri ekki fylgjandi því, að lagðar væru á þyngri refsingar en er. Í þessu sambandi vil ég henda á, að það er ekki hægt að neita því, að einmitt þeir, sem hafa verið fylgjandi hannlögnnum, hafa einnig verið því fylgjandi, að refsingar væru þyngdar. Og sem sönnun þess má benda á, að nær allar endurbætur á áfengislöggjöfinni á síðustu árum hafa gengið í þá átt að þyngja refsingarnar. Í sambandi við það, sem hv. 4. þm. Reykv. minntist á, að þeir mundu vera fleiri, sem bæru höfuðið hátt þrátt fyrir refsingu fyrir ýmsar yfirsjónir, en þeir, sem brjóta áfengislögin, vil ég staðhæfa það sem mína reynslu í þessum efnum, að það er ómögulegt að neita því, að flest brot önnur en áfengislagabrot eru meira og minna fordæmd af fólkinu. Fjöldi manna hefir brotið áfengislögin án þess að almenningsálitið virðist hafa fordæmt það. Þetta er ekki annað en það, að fólkið er ekki orðið nægilegu þroskað í þessu til þess að hægt sé að taka upp löggjöf í þessu efni, því að það er ómögulegt að taka upp í löggjöf refsingar fyrir verknað, sem ekki er fordæmdur af almenningsálitinu, vegna þess, að refsingin er fyrst og fremst almenningsálitið. Manni, sem er sauðaþjófur, er ekki refsað með að vera lokaður inni í nokkra mánuði, heldur með því að vera dæmdur sannur að sök, sem fordæmt er af almenningsálitinu. Það hefir verið talað um, að það, hvernig farið hefði, sannaði ekki um, að ekki hefði verið tekin upp rétt stefna viðvíkjandi áfengislöggjöfinni þegar bannið var sett, því að hvernig komið er, væri að kenna embættismönnum og ýmsum öðrum, sem stóðu að því leynt og ljóst að vinna á móti áfengislöggjöfinni. Þessi röksemdafærsla er ekki rétt, vegna þess, að alla löggjöf, hvort sem það er áfengislöggjöf eða önnur löggjöf, verður að miða við það ástand, sem er í þjóðfélaginu yfirleitt, bæði hjá embættismönnum og öðrum. Þeir, sem fyrir sig hafa vilja til þess að fylgja þeim reglum, sem bannlögin settu í upphafi, hafa áfram rétt til þess að fylgja þeirri stefnu. Sá réttur verður ekki tekinn frá þeim með neinum l. En það skiptir ekki mestu máli í þessu sambandi, hverjum er um að kenna, að bannlögin hafa verið brotin, því að eins og ég hefi tekið fram, verður að miða löggjöfina við allt ástandið, sem í þjóðfélaginu er. Það er mín trú, að ef við afnemum þá áfengislöggjöf, sem nú er eftir að nafni til, þá munum við ekki geta bætt ástandið í þessum málum hjá okkur á fyrsta eða öðru ári. En ef vel er unnið, þá á ástandið að fara batnandi eftir það og verða með tímanum betra en það er nú. Þetta hefir a. m. k. verið gangur málsins meðal annara þjóða, sem farið hafa inn á þessa braut, m. a. hjá þeirri þjóð, sem unnið hefir af mestum dugnaði á móti áfengisbölinu, Rússum. Þeir hafa afnumið áfengisbann hjá sér, en í þess stað tekið upp kröftuga baráttu á móti ofnautn áfengis, og eru þeir að mörgu leyti til fyrirmyndar í því efni. Af því að ég hefi þá trú, að með þessu móti geti ástandið í þessum efnum hér hjá okkur farið batnandi undir þeim áfengisl., sem hér liggur fyrir frv. um, þá mun ég greiða atkv. með því að afnema það, sem eftir er af bannlögunum.

Páll Hermannsson Mér finnst ekki laust við að hv. ræðumenn hafi teygt nokkuð lopann um þetta mál. Ég undrast það ekki, þótt hér hafi farið fram um málið nokkrar umr. og vil ég ekki beinlínis bregða hv.þdm. um málþóf í þessu máli ennþá. En langar þykir mér ræður manna gerast. Í þessari hv. d. var á aukaþinginu síðast borið fram frv., sem gekk í sömu átt og þetta, sem hér liggur nú fyrir. Ég var með í að hjálpa því til 2. umr. Lengra ætla ég, að það hafi ekki komizt. Menn voru þá í nokkrum vafa um það, hvaða afstöðu ég mundi hafa til frv. En af því að það komst ekki nema til 2. umr., þurfti ég ekki frekar en aðrir að sýna lit í því máli, þannig að ég þyrfti að gera grein fyrir, hvernig ég hygðist að snúast við málinu. Mér hefir skilizt, að ástandið í þessum málum undanfarið hafi verið þetta í aðalatriðum: Árið 1908 fór fram atkvgr. meðal þjóðarinnar um það, hvort banna skyldi innflutning á vínum hingað til landsins, og féll sú atkvgr. þannig, að þetta skyldi gert. Í samræmi við þá atkvgr. voru svo sett bannlög árið 1909. Ég lít svo á, að setning bannlaganna hafi í byrjun slegið töluvert niður drykkjuskap hér á landi. En nokkru eftir 1920, mig minnir árið 1923, var Spánarundanþágan veitt, og þegar búið var að veita hana, þá ætla ég, að vonlaust hefi verið orðið, eða a. m. k. vonlítið um árangur af bannl. hér á landi. Hvernig þessi Spánarundanþága verkar, geta menn fengið töluverða hugmynd um af því, að í síðasta landsreikningi, sem hér liggur fyrir, frá árinu 1933, eru tekjurnar af víninu fjórði hæsti tekjuliður ríkissjóðs og sem gefur 1¼ millj. kr. í ríkissjóð á ári. Þessar tekjur eru vitanlega aðeins af leyfilega innfluttum vínum. Ef maður auk þessa athugar það, að eftir kunnugra manna sögn er hér í Reykjavík hægt að fá öll vín, sem menn girnast, þá er það líka vitanlegt, að öll vín, sem hægt er að fá hér á landi, eru óleyfileg, nema Spánarvín. Þegar því er svo bætt við, að víða á landinu eru brugguð vín, meira og minna óholl og háskaleg, ekki aðeins til neyzlu fyrir bruggarana og nágranna þeirra, heldur einnig til þess að flytja þau hingað til Reykjavíkur og í aðra kaupstaði í stórum stíl, eins og kunnugt er, þá verð ég að líta svo á, að þeirri blessun, sem ætla mátti í byrjun, að kynni að stafa af bannl., sé nú algerlega varpað fyrir borð. Svo endar þetta þannig, að á síðasta ári fór fram, að tilhlutun Alþ., atkvgr. hjá þjóðinni um það, hvort halda skyldi í þessar áfengisbannsleifar eða ekki, og atkvgr. féll þannig, að meiri hl. greiddra atkv. var með því að afnema bannlagaslitrin, sem enn eru til. Ég játa það, að e. t. v. er ekki að öllu leyti rétt að taka mikið mark á þessari atkvgr. Ekki nema röskur helmingur atkvæðisbærra manna í landinu greiddi atkv. um málið og ekki nema 30% atkvæðisbærra manna í landinu greiddu atkv. með afnámi bannlaganna. Mér skilst þó, að þá ályktun megi af þessu draga, að þar sem meiri hl. þeirra, sem atkv. greiddu, vildi afnema bannið, þá sé þar með fallin síðasta stoðin undan því, að bannlögunum verði haldið uppi, og þar sem þetta er orðið viðurkennt, að meiri hl. þeirra, sem greiddu atkv. um þau, vildi afnema þau, þá ættu þeir, sem vildu bera bannl. uppi, að gefast upp -  Ég ætla, að templarar hafi verið kvaddir til ráða, þegar áfengisl. voru sett árið 1930, og að það hafi þá verið tekið inn í löggjöfina, sem þeir ætluðust til að í slíkri löggjöf stæði. Þó hefir ástandið alltaf versnað. Mun ég því greiða atkv. með frv. vera má, að einhverjar breyt. þurfi að gera á því. Ég hygg einnig, að erfitt verði að setja áfengisl. þannig, að ekki þurfi, og það kannske fljótt, að breyta þeim. Vil ég benda á það - sem þýðir nú kannske ekkert að benda á -, að það verður sjálfsagt erfitt að halda í heiðri því ákvæði frv., að ekki megi selja vín yngra fólki en 21 árs. Ég geri ráð fyrir, að betra sé, að eitthvert slíkt ákvæði standi í l. En þessu ákvæði verður samt ekki hægt að halda uppi bókstaflega. Ég vil einnig benda á, að í 27. gr. frv. eru fyrirmæli, sem ég hygg, að ekki eigi fullkomlega við þá gr.l., sem í frvgr. getur, 6. gr. Geri ég ráð fyrir, að n. sú, sem fær þetta mál til meðferðar, vilji íhuga þetta. Skal ég svo að lokum benda á, að af þeim, sem hér hafa haldið uppi einna harðvítugustum vörnum fyrir bannl., eru tveir í n. þeirri, sem ætla má jafnvel, að fengi þetta mál til meðferðar, samskonar n. og hafði málið til meðferðar í Nd. Ég tel alveg víst, að menn úr þeirri n., sem málið fær til meðferðar, telji sér leyfilegt að tala fyrir sinni skoðun á hvaða stigi málsins sem er. Fremur virðist mér það óviðkunnanlegt, að þeim, sem í byrjun meðferðar málsins hér í hv.þd. hafa sýnt svona harðsnúna og einhliða andstöðu gagnvart frv., verði falið að vinna að því í n. Ef fram kæmi till. um að vísa þessu máli til annarskonar n. en þeirrar, sem málið hafði til meðferðar í Nd., þá væri athugandi, hvort það væri ekki rétt. Ég álít, að þetta atriði geti heyrt undir þau ákvæði þingskapa, sem tiltaka, að að jafnaði skuli málum vísað til samskonar n. í báðum þd., en gera þó ráð fyrir því, að út af því megi breyta, ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi.

Forseti (EÁrna): Þar sem ég hefi ætlað mér að reyna að ljúka þessari umr. í dag og þar sem klukkan er nú orðin rúmlega 7, vildi ég spyrja hv.þdm., hvort þeir geti ekki fallizt á, að þessari umr. verði lokið nú þegar, því að ef hv.þdm. geta ekki fallizt á það, þá mun ég fresta fundi þangað til seinna í kvöld.

Bernharð Stefánsson Herra forseti! Ég gat þess í ræðu minni í dag, að ég mundi ekki svara miklu meiru, þótt einhverju yrði beint til mín við þessa umr. Auk þess álít ég þetta kerlinganöldur þeirra hv. 2. þm. S.-M. og hv. 4. þm. Reykv. ekki svara vert. Ég fell því frá orðinu. En ég hefi ekki tekið eftir því, að stungið hafi verið upp á, að málinu yrði vísað til n. Vil ég skjóta því til hæstv. forseta, hvort ekki sé rétt að vísa málinu í nefnd.

Forseti (EÁrna): Um leið og hv. 1. þm. Eyf. byrjaði ræðu sína, kvaddi hv. 2. þm. S.-M. sér hljóðs. En mér skildist, að hv. 1. þm. Eyf. vildi falla frá orðinu með því skilyrði, að allir aðrir hv.þdm. væru ásáttir um að slíta umr. um málið nú þegar. Vil ég því spyrja hv. 2. þm. S.-M. hvort hann fallist ekki einnig á að falla frá orðinu, ef aðrir hv.þdm. vilja nú hætta umr.

Ingvar Pálmason Ég get fallizt á að geyma til 2. umr. það, sem ég á enn ósagt um þetta mál, með því skilyrði, að umr. haldi ekki áfram nú.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég sting upp á því, að þessu máli verði vísað til fjhn., af því að ég tel þetta mál vera ekki lítið fjárhagsmál, enda þótt það væri í allshn. í Nd. Ég get ekki séð, að slíkt brjóti neitt á móti þingsköpum, þó að þar sé talað um, að að jafnaði skuli vísa málum til samskonar n. í báðum þd.

Forseti (EÁrna): Mér skilst, að hv.þdm. séu ásáttir um, að þessari umr. sé nú lokið, og vil ég því lýsu því yfir, að 1. umr. um þetta mál er lokið. Í þingsköpum er það tekið fram, að vísa skuli sama máli að jafnaði til samskonar n. í báðum þd. Nú skilst mér það þó ekki á móti þingsköpum að vísa máli þessu til annarskonar n. en þeirrar, sem hafði málið til meðferðar í Nd., sem var allshn. Ber ég því fyrst upp til atkv. þá till., sem fyrr kom fram, um að vísa málinu til fjhn.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Þó að þetta frv. komi nú fyrst fyrir þessa hv.þd., hygg ég, að hv.þdm. hafi nokkuð kynnt sér það og fylgzt með gangi þess í hv.Ed. og muni því ekki vera þörf á langri framsögu. Það má í raun og veru færa fram tvær aðalástæður fyrir því, að frv. þetta er fram komið, og get ég ekki gert mun á þeim, hvora á að telja fremri. Önnur ástæðan er sú, að vörur þær, sem um er að ræða, eru mjög margháttaðar. Teg. bíla og mótorvéla eru mjög margar og þar að auki fylgir hverri teg. mesti aragrúi af varahlutum, sem gerir alla notkun þessara þarflegu áhalda mjög erfiða, og hefir það í för með sér, að óeðlilega mikið fé er bundið í þessari verzlun. Önnur ástæðan fyrir þessu frv. er því sú þörf, sem á því er að skipuleggja þessa verzlun. Áður hefir ríkið tekið einkasölu á annari líkri vöruteg., sem eru viðtæki. Eins og öllum er kunnugt, grundvallaðist sú stofnun á þeim rökum, að með einkasölufyrirkomulagi væri hægt að tryggja tvennt í senn, góð og heppileg tæki og ríkissjóði nokkrar tekjur. Hin ástæðan fyrir þessu frv. er því sú, að verzlunarálagning á þessar vörur geti flotið í ríkissjóðinn. Í þeirri verzlun, sem við eigum nú við að búa á þessum vörum, er álagningin töluverð, og eru því nokkrar horfur á því, að hér geti orðið um tekjustofn að ræða fyrir ríkissjóð. Í grg. frv. eru færðar ástæður fyrir því, að réttara þótti að hafa þessi l. í heimildarformi fremur en beina skipun, vegna þess, að auðsætt er, að allmikinn undirbúning og rannsókn þarf áður en einkasala er hafin. Það verður t. d. ekki um það sagt, að svo vöxnu máli, hvort rétt er að taka vöruteg. allar í einu eða smátt og smátt. En áður en þessi nauðsynlegi undirbúningur hefst, þarf heimild fyrir einkasölunni. Alþ. hefir getið fordæmi fyrir slíkum einkasölum áður. Það var fyrir eina tíð hér einkasala á olíu og sömuleiðis heimild fyrir einkasölu á benzíni. Þannig hafa verið heimildir til fyrir slíkum einkasölum sem þessari, og vísa ég til þeirra fordæma, ef einhverjum kann að þykja athugavert að samþ. þessa heimild. Í grg. frv., sem flutt var að minni tilhlutun í hv.Ed., hefi ég fært fram rök fyrir þessum ástæðum, og leyfi ég mér að vísa til þeirra. Það mætti kannske um það spyrja, hver yrði hagnaður af einstökum teg., en sökum þess, að undirbúningstíminn hefir verið stuttur, hefir ekki unnizt tími til þess að rannsaka það að svo stöddu máli. Það fer vitanlega nokkuð eftir því, hvernig verzlunin verður framkvæmd, en slíkt kemur fram við nánari athugun. Ég ætla þá ekki að hafa þessi orð fleiri, en óska, að frv. verði vísað til hv.fjhn. að lokinni þessari umr.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég á að vísu sæti í þeirri n., sem gera má ráð fyrir, að frv. þetta fari til, og mætti því kannske segja, að óþarfi sé, að ég fari að tala um það langt mál nú. En ég vil þó ekki láta þessa 1. umr. hjá líða svo, að ég ekki lýsi afstöðu minni til þessa frv. Eins og liggur í hlutarins eðli, þar sem ég telst til Sjálfstæðisflokksins, er ég eindreginn á móti slíku frv. sem þessu. Það hefir verið varið með því, þetta einokunarfargan stjórnarflokkanna, bæði fyrr og síðar, að það væri rétt að láta ríkið hafa verzlun á þeim vöruteg., sem gæfu mikinn verzlunarhagnað. Þetta hygg ég, að muni vera stefnuskráratriði a. m. k. annars stjórnarflokksins, þannig orðað og rökstutt. En úr því það er rökstutt með þessu, verður maður að hafa leyfi til að álykta sem svo, að ekki geti verið tilgangurinn að setja á stofn ríkiseinkasölu, sem eigi að taka ágóða af vörum, sem nauðsynlegar eru atvinnuvegunum. Nú vita allir, að hér er um hinar mestu nauðsynjavörur að ræða, og til þess að halda niðri verði á þessum vörum, er einfaldasta leiðin sú, að hafa verzlun með þessar vörur algerlega frjálsa. Það virðist því svo í raun og veru, að brotið sé með þessu frv. a. m. k. stefnuskáratriði Framsóknarflokksins, þar sem settar eru í einokun nauðsynlegar vöruteg., nema skýringin sé sú, að stefna flokksins sé að breytast, sem sé þannig, að hann vilji nú fá einkasölu á sem flestar vöruteg. án tillits til þess, hvort þær eru nauðsynlegar eða ekki, eða hvort þær þoli mikla álagningu eða ekki. Í rökstuðningi framsóknarmanna fyrir þeirra stefnu, sem verið hefir, felst í raun og veru viðurkenning fyrir því, að vörur eigi að vera dýrari í ríkiseinokun en í frjálsri verzlun, því ef svo væri ekki, þá væri ekki heldur ástæða til að einskorða stefnuskrána við það, að vörur í einkasölu geti gefið mikinn verzlunarágóða, og er það vitanlega mikil játning fyrir því, að vörurnar eigi að vera dýrar. Höfuðástæðan, sem Sjálfstæðisflokkurinn færir fram gegn þessari einkasölu, er sú, að vitanlega sé ófært að hafa nauðsynjavörur með hærra verði en þær þurfa að vera. Ég tel í raun og veru óþarft að fara langt út í þá hlið málsins, því það er viðurkennt, að vörur eru dýrari í einkasölu heldur en í frjálsri samkeppni, en af því leiðir líka, að þessar nauðsynlegu vörur eiga að vera í frjálsri verzlun. Í sambandi við þetta mál hefði ég gaman af að fá upplýsingar um það frá hæstv. stj., hvað líður frv., sem kom fram í byrjun þings og virtist eiga að vera tekjuöflunarfrv., Þetta frv. var víst um bifreiðaskatt eða öllu heldur benzínskatt, þar sem farið var fram á verulega hækkun á þeim skatti. Eins og þessi mál horfa nú við á sjónarsviðinu, hefir mér dottið í hug, að e. t. v. væri tilætlunin eða setja þessi frv. hvort í samband við annað, þannig að um leið og tekin væri einkasala á bifreiðum og mótorvélum, sem ganga fyrir steinolíu og benzíni, þá eigi nú líka að taka einkasölu á þessum vörum. Það er nú svo ástatt með þessar vöruteg., að þó þær séu nauðsynjavörur, þá er nú svo háttað með þær, að tæplega er hægt að segja, að þær séu í frjálsri verzlun, og þó að ég aðhyllist frjálsa verzlun, þá er hér á landi svo ástatt með þessar vörur, að tæplega er hægt að segja, að um þær gildi frjáls samkeppni. Það væri því áreiðanlega miklu nær, að ríkið tæki einkasölu á þeim vörum heldur en þeim teg., sem frv. ræðir um. Það er í raun og veru óskiljanlegt, þegar hér er stungið upp á einkasölu á allskonar mótorum og mótorvélum, sem nota benzín, að þá skuli benzínið ekki vera tekið með. Því til sönnunar, að hér sé um minni skaða að ræða almennt séð, og af því mikil verzlunarálagning er á benzíni, þá skal ég benda á það, að samkv. tekjuskattsskrá Rvíkurbæjar má alveg fullyrða, að eitt fél. hér í bænum, sem verzlar með benzín og olíu, skilar mjög ríflegum ágóða af verzluninni. Þessu til sönnunar get ég bent á, að tekjuskattur þessa fél. var á 23. þús. kr., og liggur í augum uppi, að til þess að fél. geti borið svo háan tekjuskatt, hlýtur ágóðinn að vera alveg gífurlegur. Þessi ágóði af þessari verzlun rennur auðvitað beint í vasa þeirra, sem eiga fyrirtækið, og það er áreiðanlega mikil ástæða til þess að athuga, hvort ekki er meiri ástæða að taka einkasölu á þessum vörum fremur en þeim, sem í frv. eru. Hæstv. ráðh. sagði, að til hefði verið heimild fyrir ríkiseinkasölu með steinolíu og benzín. Þetta er rétt. Sú heimild var í l., en mér er spurn, hvort sú heimild er ekki enn til, ég hefi ekki gáð að því, en mér hefir verið sagt, að svo væri. En ef svo er, þá væri hægurinn hjá fyrir stj. að rota þá heimild. Til þess þyrfti enga nýja lagasetningu. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég væri frekar tilleiðanlegur til þess að veita stj. lið til þess að koma á þeirri einkasölu. einkasölu á steinolíu og benzíni, sem þegar má í raun og veru teljast, að sé í einkasölu í framkvæmdinni, þar sem verzlun með þessar vörur er í höndum einstakra fél. Til þess mundi ég fremur fylgja hæstv. ráðh. heldur en einkasölu á þeim vörum, sem frv. ræðir um. Hæstv. ráðh. talaði um, að þetta frv. mundi gefa tekjur, ef að l. yrði. Ég efa ákaflega mikið, að svo verði. Það er augljóst, að þetta er svo margbrotin verzlun, að hún hefir geysikostnað í för með sér. Þegar þessar vörur verða teknar út úr einstaklingsverzluninni, liggur í augum uppi, að kostnaðurinn verður margfaldur fyrir landsmenn, miðað við það, sem verið hefir, og tekjur ríkissjóðs hverfandi litlar, nema tilætlunin sé sú, að hækka verð á þessum vörum frá því, sem verið hefir, en það gefur mér einmitt tilefni til þess að spyrja aftur, hvað líður benzínskattinum, og hvort búizt er við, að tekjur af þessu frv. nálgist að vera eins miklar og af bifreiðaskattinum. Ég vil taka það fram, þó hæstv. ráðh. væri áðan að vísa til heimildar, sem áður hefir verið gefin til einkasölu á einstöku vöruteg., að það er varla sambærilegt við þetta frv., þó heimiluð hafi verið einkasala á steinolíu, því það er vitað, að sú verzlun hefir verið aðeins á örfárra manna höndum, og þess vegna lítil hætta á því, að heimildin yrði misnotuð. Hinsvegar eru þær vöruteg., sem frv. ræðir um, á höndum fjölmargra manna í landinu, og er því alveg augljóst, að ef á að taka alla þá verzlun af þessum mönnum, þá veldur það þeim geysilegu atvinnutjóni. Ég tel það því fullkomna óhæfu að veita þá heimild, sem farið er fram á með þessu frv.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég ætla ekki að fara langt út í þetta mál að sinni; ég geri ráð fyrir, að tækifæri gefist til að ræða það nánar við síðari umr. Þó vil ég ekki láta hjá líða að minnast á fyrirspurnir þær, sem fram komu frá hv. 3. þm. Reykv. Hann spurði, hvað liði frv. um hækkun á benzínskattinum, og hvort nokkurt samband væri milli þess frv. og frv., sem hér liggur fyrir. Frv. um benzínskatt liggur eins og menn vita fyrir n. í Ed., og á þessu stigi málsins er ekkert hægt að upplýsa um, hvort það gengur áfram í gegnum þingið eða með hvaða hraða, né hvernig því lyktar. En ég get upplýst það, að ekki hefir verið hugsað neitt sérstakt samband milli þessara tveggja frv. Ég held, að ég hafi áður tekið fram hér í d., að tekjuöflunarfrv. þau, sem nú eru fram komin af hálfu stj., eru þannig hugsuð, að ef þau eru öll samþ., gefi þau tekjur upp í þann tekjuhalla, sem nú er á fjárlfrv. Satt að segja reiknum við ekki með miklum tekjum af þessu frv., a. m. k. ekki á næsta ári. Þá spurði hv.þm., hvort ekki væri eins gott að hætta við þær einkasölur, sem heimilaðar eru í þessu frv., og snúa sér í staðinn að því að taka einkasölu á steinolíu og benzíni. Ég skal taka það fram, að stj. hefir nokkuð athugað þetta mál, því eins og hv.þm. tók fram, er heimildin til einkasölu á olíu ennþá í gildi. Um verzlun þessarar vöru er það að segja, að til hennar hefir verið komið upp afardýrum tækjum, hinum gríðarmiklu tönkum. Áður en til ríkiseinkasölu gæti komið þyrfti að rannsaka nákvæmlega, með hvaða kjörum væri hægt að ná tökum á þessum geymum, og er vafasamt, hvernig það mál færi. Auk þess er önnur ástæða fyrir því, að stj. hefir ekki að svo stöddu getað sinnt þessu máli. Svo sem kunnugt er, hefir olíuverzlunin verið þannig rekin hér að undanförnu, að mikið hefir verið lánað út til útvegsmanna. Það hefir haft í för með sér, að þessi verzlun hefir verið rekin með mjög litlum ágóða, eftir því sem fram virðist koma, og skuldasöfnun er mikil. Ef taka ætti upp ríkisverzlun, yrði því að skipta snögglega um verzlunarháttu í þessari grein, og mundi það í byrjun koma óþægilegri röskun á viðskiptalífið. Það væri að vísu heilbrigðara, að olían væri seld gegn staðgreiðslu og bankarnir lánuðu aftur meira til útgerðarinnar. En gegnum þessa verzlun hefir komið talsvert veltufé inn í landið, sem þá yrði að fást annarsstaðar handa bönkunum að lána út. Stj. hefir ekki séð sér fært eins og sakir standa að gera framkvæmdir í þessa átt. Hv. þm. talaði um, að af skattskrá Rvíkur væri sjáanlegt, að eitt olíufél. hér greiddi 20-30 þús. kr. í skatt. Þetta mun vera Olíuverzlun Íslands. Ég man ekki, hvað ágóðinn var mikill hjá því fél., en hann var ekki nándar nærri eins mikill og menn gætu haldið af skattupphæðinni. Það stafar af því, hvað fél. hefir lítið innborgað hlutafé. Við vitum, að þegar fél. hafa lítið hlutafé, þá verður skattálagningin hlutfallslega mjög há, miðað við tekjur. Að öðru leyti stafar þessi hái skattur af því, að þetta fél. hefir sennilega afskrifað eitthvað minna af skuldum heldur en Shellfél., sem er alveg hliðstætt. Það er ekki á skattskrá, og sýnir það, að þessi verzlun er alláhættusöm. Hv. þm. sagði, að sér fyndist öðru máli gegna að gefa stj. heimild til einkasölu á þeim vöruteg., sem hér er um að ræða, heldur en þó hún hefði heimild til að taka einkasölu á olíu, því verzlunin með hana snerti svo fáa, en verzlunin með hinar vöruteg. svo marga. Það kann að vera, að einkasala á olíu snerti færri aðila heldur en einkasala á öllum þeim varningi, sem hér er um að ræða. En þess ber að gæta, að ekki komist að neinn misskilningur í því sambandi, að hér er aðeins farið fram á, að ríkið taki að sér heildsölu á þessum vörum, og það snertir ekki þann aragrúa af mönnum, sem hafa atvinnu af viðgerðum í sambandi við sölu varahluta, né þá, sem lifa á smásölu þessara vöruteg. Þegar þess er gætt, hygg ég, að það séu ekki mjög mörg firmu, sem þetta snertir verulega. Þau eru auðvitað nokkur, en ekki svo miklu fleiri heldur en olíueinkasala snertir, að af þeim sökum sé rangt að veita þá heimild, sem hér er farið fram á, hafi það verið rétt að heimila einkasölu á olíu. Ég ætla svo ekki að fara lengra út í ræðu hv. 3. þm. Reykv., ég hefi haldið mér við þær fyrirspurnir, sem hann beindi til mín. Þá skal ég fara nokkrum orðum um ræðu hv. 5. þm. Reykv. Hann henti sérstaklega á tvennt, sem honum virtist mæla á móti þessu frv. Að einkasala þessara vöruteg. gæti valdið óþægindum í sambandi við utanríkisverzlunina, og að hún í höndum ríkisins mundi verða gjaldeyrisfrekari heldur en frjáls verzlun. Í sambandi við fyrra atriðið minnist hv.þm. á, að óframkvæmanlegt gæti orðið fyrir ríkiseinkasölu að halda sér við eina teg. vöru í hverri grein, því fleiri en eitt af viðskiptalöndum okkar myndi sennilega krefjast, að við keyptum eitthvað af þessum vörum frá sér. Um þetta er það að segja, að ég geri alls ekki ráð fyrir, að þessi viðskipti mundu valda meiri óþægindum, þó einkasala kæmist á, nema síður væri. Og þó það kunni að vera rétt, að hafa þyrfti fleiri en eina teg. á boðstólum í hverri grein, þá er það alls engin ástæða á móti einkasölu. Árið 1930 voru 74 mismunandi teg. af bílum í notkun hér á landi, svo þó að ekki dygði að binda sig aðeins við eina teg., væri auðvitað hægt að hafa miklu færri teg. heldur en nú er. Auk þess vil ég benda á annað í þessu sambandi, og það er, að eins og kunnugt er, höfum við orðið að flytja inn meira af bílum heldur en e. t. v. er æskilegt, vegna krafna frá viðskiptaþjóðunum. En ef einkasala kæmist á, þá hygg ég, að auðveldara yrði að halda niðri eftirspurninni, svo að hún skapaði ekki óeðlilega mikinn innflutning. Um síðara atriðið, að einkasala á þessum vörum myndi verða gjaldeyrisfrek, er það að segja, að það er rétt, að reynslan er ekki sem ánægjulegust í þessum efnum. Vegna þess hvað mikill hluti ríkisteknanna er nú af tollum og verzlunarhagnaði af tóbaki og áfengi, þá má segja, að ríkið sé bundnara við að flytja inn þessar vörur heldur en æskilegt væri. En talsvert öðru máli gegnir með einkasölur, sem settar eru upp á þeim tíma, sem gjaldeyrisskortur er, því þá er hægt að gæta þess, að byggja aldrei á meiri tekjum af innflutningnum heldur en leyfilegt er miðað við gjaldeyrismöguleikana. Þetta er örðugra þegar um er að ræða einkasölur, sem ríkið er búið að binda sig við á góðu árunum að njóta mikilla tekna af. Eins og nú er ástatt myndi stj. fara mjög varlega í að ætla fyrir innflutningi og tekjum af þessum vörum, því það er vitanlega eins mikils um vert fyrir stj. að gæta greiðslujafnaðar við útlönd eins og afkomu ríkissjóðs. Annars er það svo, að þó þessi rök séu dregin fram gegn einkasölum, þá er alveg eins hægt að nota þau gegn álagningu hárra tolla á óþarfavarning. Það er t. d. alveg sama freisting fyrir ríkið að láta flytja inn áfengi, hvort sem það fær tekjur af því með háum tolli eða verzlunarálagningu. Þetta eru nokkur rök gegn því, að ríkið leggi tolla á og verzli með óþarfar vörur, en alls ekki svo sterk að mínum dómi, að þeirra vegna beri að leggja þessa tekjuöflunaraðferð niður.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Ekki þykja mér það mikil rök fyrir því aðalatriði, að fækka þurfi bifreiðateg. á markaðinum hér, þó hæstv. fjmrh. segi, að 74 teg. bíla hafi verið í landinu 1930. Hann á eftir að segja frá því, hvað margir bilar voru af hverri teg. Ef ekki hafa verið nema einn til tveir bílar af 60-70 teg., en yfir 90% af öllum bílunum af tveimur eða þremur teg., eins og mér þykir líklegt, að hafi verið, þá er þetta ekki mikil röksemd fyrir nauðsyn einkasölu til þess að fækka bílateg., sem hér eru á boðstólum. Af sérstakri ástæðu hafa nokkrar bílateg. reynzt hentugastar til notkunar hér á landi. Við notum næstum eingöngu ameríska bíla, af þeirri einföldu ástæðu, að þeir hafa kraftmeiri mótora heldur en þeir evrópísku, og við þurfum einmitt bíla með sterkum mótorum. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekkert hættulegt, þó einkasala þyrfti að hafa þrjár til fjórar teg. bíla á boðstólum, við skulum segja eina teg. frá hverri þjóð, sem setti fram kröfu um, að bílamarkaðinum hér væri ekki lokað fyrir sér. En eins og nú er getur engin þjóð sérstaklega krafizt að fá selda bíla frá sér, því það er undir vali kaupendanna komið, hvaða bilar eru fluttir inn.

Þetta er misskilningur. Gjaldeyrisnefnd beinir oft viðskiptunum til ákveðinna landa

. En fyrst þegar ríkisstj. hefir innflutninginn algerlega í sinni hendi, þá koma eðlilega kröfur frá öðrum ríkisstj. um, að þeirra þegnar séu ekki útilokaðir með sína framleiðslu. Þá er málið orðið á milli ríkisstj., þegar stj. hér er orðin beinn aðili að innflutningnum. Ef slíkar kröfur koma fram nú, getur stj. sagt, að þetta sé ekki hennar viðfangsefni, innflutningurinn fari eftir því, hvaða teg. kaupendurnir vilja eiga. Mér þótti einkennilegt að heyra það hjá hæstv. ráðh., að hann gerði ráð fyrir, að gjaldeyririnn mundi verða takmarkaður við þessa einkasölu og að stj. mundi fara varlega í að áætla tekjur af henni. Það kann að vera, að hæstv. stj. mundi vilja fara varlega í að áætla tekjur af einkasölunni, a. m. k. fyrst í stað, en það mun enginn fá mig til að trúa því, að hún neiti sér um að láta ríkissjóð fá allar þær tekjur af þessari verzlun, sem hægt er að fá. Enda yrði það erfitt fyrir hvaða ríkisstj. sem væri, sem hefir um margt annað að hugsa en að vasast í verzlun, ef hún ætlaði að fylgjast svo vel með í þessum innflutningi, að hún ákveði sjálf, hvað inn á að flytja í hvert skipti af því, sem um er beðið. Svo er nú ekki rétt að bera saman að jöfnu áfengiseinkasölu og einkasölu á þessum vöruteg. og tekjuvonir ríkissjóðs af þeim. Því tekjur ríkissjóðs af áfengiskaupum verða sennilega tífaldar við gjaldeyrisþörfina, en hér mundi tekjuvonin ekki verða nema 1/4 af gjaldeyrisþörfinni. Hæstv. ráðh. sagði, að því minni freisting yrði fyrir stj. til þess að taka þessar vörur í sínar hendur. En segjum nú svo, að stj. hafi þurrausið aðrar tekjulindir sínar, svo sem af sölu tóbaks og áfengis, og þetta eru mjög takmarkaðar tekjur, eins og allir vita, og samt sé þörf á auknum tekjum. Þá má sá fjmrh. vera í meira lagi staðfastur, sem ekki réttir út hendurnar eftir þeim tekjum, sem honum eru heimilar, ekki sízt þegar svo á stendur sem hér, að það hefir ekki bein útgjöld í för með sér fyrir neinn af þegnunum, þó að ríkið auki tekjur sínar á þennan hátt. Þá er eitt atriði, sem ég nefndi ekki í fyrri ræðu minni, en gerir mig mjög undrandi út af því, að stj. skuli telja sig þurfa að flytja svona frv. Sé því svo varið, að þau fyrirtæki, sem hér um ræðir, séu rekin með verulegum hagnaði, þá fær ríkissjóður ekki svo lítið í tekjuskatt af þeim. Og mér er næst að halda, að þessi fyrirtæki beri svo háa skatta til bæjar og ríkis, að þau muni ekki hafa miklar tekjur afgangs. Þegar komið er upp í 50 þús. kr. tekjur, fara 40% að þeim í ríkissjóðinn, og þar að auki 4% eða meira í bæjarsjóð. Svo er með þessu frv. verið að seilast í 15-20% af því, sem eftir verður í höndum þeirra manna, sem með þessa sölu hafa að gera. Og ég er sannfærður um, að nokkur hluti þessara 15-20%, sem nú verða eftir hjá seljendum, fara forgörðum hjá stj. sem aukinn rekstrarkostnaður. Af þessu þykist ég mega ráða, að þetta sé meira stefnumál en fjárhagsmál fyrir hæstv. stj., ekki sízt þar sem hv.Ed.samþ., að 30% af hagnaðinum við ríkisrekstur þessarar verzlunar skyldi afhendast bæjar- og sýslusjóðum. Það, að hæstv. stj. skuli leggja mikla áherzlu á að fá þetta frv. samþ. nú, sýnir, að hér er um principmál að ræða, þessum ríkisrekstri á að skella á vegna þess ágæta princips, sem þeir nefna því ljóta orði: skipulagning.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hæstv. ráðh. sagði, að enginn vissi, hvað benzínskattinum liði. Undarlegt er nú þetta, og ég verð að segja, að ég trúi ekki þessari fullyrðingu hæstv. ráðh., ég hygg, að hann fylgist fullvel með því, hvað afgreiðslu mála líður. Ég veit ekki nema eins sé með það, sem hæstv. ráðh. sagði um einkasölu á steinolíu. Hann sagði, að stj. hefði hugsað mikið um þetta mál og athugað það gaumgæfilega, en þó vissi ekki hæstv. ráðh., að heimild til þess að taka einkasölu á olíu var í gildi. Má það merkilegt heita, ef stj. hefir haft mikið fyrir því að athuga málið og ekki hugkvæmzt að athuga, hvort hún hafði ekki heimild til að taka einkasölu á þessari vöruteg. Hæstv. ráðh. taldi mikil vandkvæði á því að taka einkasölu á olíu og benzíni, því að hér hefðu verið reistir stórir og dýrir tankar, og olíufél. lagt í mikinn kostnað. Ég skil ekki í öðru en að mætti komast að sæmilegum skilmálum um kaup á tönkunum, ef um það væri að ræða, að ríkið tæki í sínar hendur sölu á þessum vörum, fél. hefðu þá ekki um marga kosti að velja og mundu vafalaust taka þann kostinn að selja tankana við sæmilegu verði heldur en að láta þá standa tóma. Hæstv. ráðh. gerði lítið úr hagnaðinum af þessari verzlun, en ég hefi bent á, að þar er um talsverðan ágóða að ræða. Hann benti á það, að annað stærsta steinolíufél. borgar engan tekjuskatt, og mismunur á afkomu fél. muni stafa af því að Olíuverzlun Íslands hafi yfirsézt að afskrifa tapaðar skuldir. Ja, þá fer nú að fara glansinn af þeim mikla fjármálamanni, hv. 2. þm. Reykv., ef hann hefir ekki haft forsjá til að afskrifa hæfilega skuldir við fyrirtæki, þar sem hann á ekki minni hagsmuna að gæta en svo, að í hans vasa rennur helmingur ágóðans af fyrirtækinu. Nei, ég held, að hæstv. fjmrh. geri of lítið úr fjármálaspeki þessa manns. Aftur á móti held ég, að hæstv.atvmrh. hafi gert fullmikið úr yfirburðum hans á því sviði, í umr. um Rauðku hér á dögunum. Ég held, að hæstv. ráðh. sé að gera hv. 2. þm. Reykv. óþarfa getsakir, ef hann heldur, að þessi hv.þm. greiði meiri skatta til ríkis- og bæjarsjóðs en hann endilega þarf. Ég verð að halda, að mismunurinn á afkomu þessara tveggja fél. liggi í einhverju öðru. Olíuverzlun Íslands hefir að vísu lítið hlutafé, en það fyrirtæki hefir líka minni rekstrarkostnað. Það hefir t. d. ekki byggt tanka sína sjálft. En hitt fél. hefir meira hlutafé, en það hefir líka sjálft byggt tanka sína og á öll mannvirkin, sem það þarf til afnota, og kemur það talsvert öðruvísi út. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. sagði um lítinn ágóða af Olíuverzlun Íslands, þá gefur tekjuskatturinn, sem ég hefi minnzt á, talsverða hugmynd um það atriði.

Ég nefndi ekki sérstaklega Olíuverzlun Íslands

. Jæja, en ég mun þó hafa skilið hæstv. ráðh. rétt. - Þegar talað er um mikinn eða lítinn ágóða af fyrirtæki, verður að taka tillit til þess, af hve miklum höfuðstól ágóðinn er. Ég hygg, að ágóði sá, sem hér um ræðir, sé nærri 100% af höfuðstólunum, ég hefi ekki gert ráð fyrir því, að þessar tekjur séu lagðar í varasjóð. - en ef það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að fél. hefði láðst að afskrifa skuldir, þá eru miklar líkur til, að talsvert af tekjum fél. liggi í varasjóði. - Ég get ekki fallizt á það, að þetta sé lítill ágóði.

Þetta eru ekki háar upphæðir

. Nei, það þurfa ekki að vera háar upphæðir, en það er góð afkoma miðað við þann höfuðstól, sem þarna er lagður í hættu, hluthafarnir fá hlutafé sitt svo að segja allt endurborgað á einu ári. Þetta bendir til þess, að verzlun með þessa vöru sé mjög ábatavænleg. Hér er líka mikið talað um það, hvað olíuverðið sé hátt, það mun vera um helmingi hærra hér en í nágrannalöndunum, t. d. Færeyjum. Þó mun afkoma útgerðarmanna ekki vera betri þar en hér. Að öllu þessu athuguðu vil ég undirstrika það, að mér fyndist nær að taka einkasölu á þessum vöruteg. en þeim, sem frv. þetta hljóðar um. Af því yrði tvímælalaust talsverður ágóði, sem nú rennur í vasa einstakra manna, sem hafa aðstöðu til að selja þessa vöru. Mér skilst, að með því mætti slá tvær flugur í einu höggi, afla ríkissjóði tekna og lækka eitthvað verðið til að létta á atvinnurekstrinum. Ég get ekki annað en látið undrun mína í ljós yfir því, að skipulagsnefndin skyldi ekki láta það verða sitt fyrsta verk að athuga þetta mál. Mér skilst, að sé nokkursstaðar skipulagningar þörf, þá sé það á þessu sviði. Og þó að þeir, sem ágóðann hirða, eigi gott skilið að dómi hæstv. ráðh., þá viðurkenni ég það ekki sem nægilega ástæðu til þess að láta verzlun þeirra afskiptalausa, ef heill annars aðalatvinnuvegar okkar krefst breytingar. Ein af aðalástæðunum, sem hæstv. ráðh. flytur fyrir þessu frv., sem hér er um að ræða, er sú, að nú sé lagt svo mikið á þessar vörur, að óhæfilegt sé. Hér er í 1. lið aðallega rætt um bíla og í 3. lið um mótorvélar. Ég veit ekki betur en að verzlun með þessar vörur fari fram á þann hátt að verksmiðjurnar, sem framleiða vörurnar, hafa sína umboðsmenn hér á landi og greiða þeim laun, hér er því ekki um álagningu að ræða í venjulegum skilningi þess orðs. Þótt segja megi, að þessi umboðslaun séu nokkurskonar álagning, þá er þess að gæta, að umboðsmennirnir verða alltaf að hafa á boðstólum feiknin öll af varahlutum, og hefir það mikinn kostnað í för með sér. Hæstv. ráðh. verður að athuga, að vegna þessarar skyldubyrðar umboðsmanna verður mikill frádráttur á tekjum þeirra af umboðinu. Aftur á móti mun vera um allmikla álagningu að ræða á þriðja aðalflokki frv., rafmagnsvélum og ýmsum áhöldum. En ég vil benda hæstv. ráðh. á það, að eigi einkasalan aðeins að hafa heildsöluna á þessum vörum, er þar með bætt við nýjum millilið. Þeir, sem selja þessar vörur nú, fá þær beint frá framleiðendum. Þar er um enga heildsölu að ræða. Tæki nú ríkiseinkasala heildsölu á þessum vörum, væri þar með bætt við nýjum millilið, og hlyti það að koma fram annaðhvort í verðhækkun eða í minni verzlunarágóða. Ég held því, að ágóðinn af einkasölu á þessum vörum yrði aldrei mikill, og bezt bæti ég trúað því, að við nánari athugun treysti ríkisstj. sér ekki til þess að taka einkasölu á þessum vörum. Það er sennilega með ráðnum hug, að þetta er haft í heimildarformi í 1., en það er mitt álit, að það sé óforsvaranlegt að veita stj. þessa heimild.

Bergur Jónsson Ég vil benda á, að þessi till. hefir nokkurn kostnað í för með sér, ef samþ. verður, og þess vegna býst ég við, að réttara væri að hafa um hana tvær umr.

Forseti (JBald): Þetta kann að vera rétt hjá hv.þm. Barð. En ekki er víst, að á næsta ári komi til greiðslu vegna þess, sem farið er fram á í till. Það er búið að ákveða eina umr. mótmælalaust, og ég sé ekki annað en við það verði að sitja. Vil ég líka benda hv.þm. á, að það mætti hafa þá aðferð að vísa till. til fjvn. og fresta umr., ef ástæða þætti til.

Það kemur vitanlega í sama stað niður

.