Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. Gunnar Ólafsson: Eg skal ekki vera margorður um frumv. þetta. Nefndin öll hefir orðið sammála um að mæla með framgangi þess. Frumvarpið, eins og það nú liggur fyrir, er sniðið upp úr lögum frá 22. maí 1890; að eins slept nokkrum smávægilegum atriðum, sem nefndinni þótti óþörf. - Aðalbreytingin, sem hér er farið fram á, er sú, að prófsskilyrði fyrir minna prófinu, eru sett nokkru strangari, en nú á sér stað; þetta, að strangari prófsskilyrði, eru heimtuð við minna prófið, telur nefndin til töluverðra bóta, því að svo hagar til hér á landi, að það próf er margfalt meira notað, og er því mikils um vert, að trygging fáist fyrir því, að þeir er prófið taka, verði sem bezt að sér. Annars held eg að mál þetta sé fyllilega ljóst. Nefndin lítur svo á, að hentugra sé, að hafa að eins ein lög um Stýrimannaskóla, og því hefir hún leyft sér að taka upp í þetta frv. lög frá 13. september 1901, um gufuvélapróf við Stýrimannaskóla í Reykjavík; af því hafa auðvitað leitt nokkrar smávægilegar breytingar og úrfellingar. Nefndin væntir þess, að hv. deild sé sér samdóma um það, að breytingar þessar séu til bóta. Það gerir líka þeim, sem lögin eiga að nota, talsvert léttara fyrir í ýmsum atriðum. Hér eru einungis saman færð í eina heild lög um stofnun Stýrimannaskóla í Reykjavik og lög um gufuvélapróf við hinn sama skóla. Eg vænti þess, að hv. þingdeild lofi frumvarpi þessu fram að ganga.

Augúst Flygenring Eg vil leyfa mér að skýra hinni hv. þingdeild frá því, að rétt áður en fundurinn byrjaði, meðtók eg hjá einum hv. þingm. í neðri deild, erindi til þingsins frá félagi nokkru, er nefnir sig gufuvélagæzlumannafélag. Nafnið er langt og ljótt, en það skiftir ekki miklu máli, ef það er gott, sem á bak við það felst. Í erindi þessu er skorað á þingið, að upp séu tekin lög, eða frv. til laga frá síðasta þingi um atvinnu við vélagæzlu. Líka hefi eg fengið tilkynningu frá einum elzta vélagæzlustjóranum, sem siglt hefir hér við land, og telur hann æskilegt að kend yrðu þau bókleg atriði hér við Stýrimannaskólann, nfl. hin sömu atriði vélafræðinnar og nú gilda í dönskum lögum um þetta efni: þannig, að vélagæzlumannaefnum yrði gefinn kostur á að læra hér heima, ekki að eins járnsmíði og allar nauðsynlegar aðgerðir á gufuvélum, á verkstæði, heldur einnig alt hið bóklega, sem að þessari iðn lýtur. Við þessa breytingu ynnist það á, að menn yrðu ekki lengur neyddir til þess að sækja þekkingu sína í þessari grein til annara þjóða, heldur gætu aflað sér hennar hér; og það tel eg miklu heillavænlegra. Eg verð að játa, að þessar athugasemdir mínar koma nokkuð seint, en það kemur til af eðlilegum ástæðum, eins og allir hljóta að sjá. Eg ætlast til, að 2. umr. málsins verði frestað, og má þá aftur við framhald hennar, eða við 3. umr. koma með nauðsynlegar breytingar. Eg álít rétt, að nefndin í frumvarpi um stofnun Stýrimannaskóla taki þetta mál til yfirvegunar, og vænti þess, að hún muni vera fús til þess, ekki sízt, er hún sjálf hefir bætt við frumvarpið þrem greinum um gufuvélapróf við skólann, fyrir stýrimenn eða skipstjóraefni, er taka hið svokallaða meira próf. Allir hljóta að viðurkenna hve nauðsynlegt er, að vélagæzlumönnum sé veitt nokkur fræðsla í helztu undirstöðuatriðum aflfræðinnar, og hvernig gufuvélin er samsett og starfrækt m. m. Það nám, sem eg vona, að væntanlegir vélagæzlumenn fengju þá að njóta er ekki svo mjög erfitt; tekur líklega álíka langan tíma og nú á sér stað við minna prófið. Við þessa breytingu þykir mér sennilegt að stofna þyrfti nýtt kennaraembætti við skólann, því mér er ekki kunnugt um, að kennarar skólans, sem nú eru - með allri virðingu fyrir þeim, - séu færir um að kenna þessum vélagæzlumönnum. Að lokum vil eg geta þess, að kröfurnar hér á landi til þess að geta fengið borgarabréf skipstjóra, eru altof strangar, að því er okkar fiskiskipaformenn snertir. (Lárus H. Bjarnason: Það var linað á þeim 1905)  . Það var ekki linað á þeim, nema fyrir þá, sem flytja fiskibáta fyrir neðan 30 smálestir. Um aðra var ekki slakað til, heldur þvert móti. En vitanlegt er, að mestöll þessi bóklega „Navigation“ fyrir fiskimenn okkar er allsendis ónauðsynleg. En svo er annað, sem eg kann illa við og það er ákvæðið um, að verkefni til skriflega prófsins í stærðfræði og siglingafræði við meira prófið skuli búin til af stýrimannakenslu-forstjóranum í Kaupmannahöfn. Eg veit ekki á hverju ákvæðið er bygt. Mér er kunnugt um, að það er ekki inn í frv. komið fyrir tillögu skólastjórans við Stýrimannaskólann, því hann lagði til, að verkefnin yrðu valin hér. Eg skil heldur ekki, að skólinn þurfi að vera háður eftirliti þessarar dönsku stofnunar, að minsta kosti skil eg ekki, hvers vegna meira prófið þarf að vera það fremur en það minna. Enda er líka nóg af verkefnum í dönskum bókum, svo að ofur-auðvelt er að velja þau hér á landi. Að öðru leyti skal eg ekki fara frekari orðum um frv., en vona, að nefndin taki þessar bendingar til athugunar.

Lárus H. Bjarnason Eg vil benda hv. 3. kgk. þm. á það, að með l. nr. 50, 10. nóv. 1905 var slakað til á kröfunum til skipstjóra og stýrimanna hér við land, og það svo mjög, að þó að eg sé ósiglingafróður maður, þá finst mér það vera nógu langt farið. - En svo er eitt, sem eg vil minna nefndina á, og þó einkum vini mína, sjálfstæðismennina í henni, ekki sízt hinn lögfróða þm. Strandamanna og það er það, hvort ekki muni tiltækilegt í sambandi við þetta mál að lagfæra eitt ákvæði í 8. gr. fyrnefndra laga nr. 50 frá 10. nóv. 1905, þar sem gert er að skilyrði fyrir því, að öðlast skírteini sem skipstjóri jafnvel í innanlandssiglingum, að hafa rétt innborinna manna eða heimilisfestu í Danaveldi. Vill ekki nefndin taka það til athugunar, hvort ekki mætti fella þetta skilyrði í burtu. Mér finst nægilegt að áskilja að skipstjórar skuli vera heimilisfastir á Íslandi. Þetta ákvæði komst inn í frv. fyrir hálfgert athugaleysi n. d. 1905; réttur innborinna manna er í íslenzkum lögum að eins settur sem skilyrði á fjórum stöðum. Í fyrsta lagi getur, samkv. 4. gr. stjórnarskrárinnar, enginn orðið embættismaður á Íslandi, nema hann hafi rétt innborinna manna. Í öðru lagi er hann skilyrði fyrir því að geta unnið sér sveit hér á landi samkv. 32. og 37. gr.l. nr. 44 frá 10. nóv. 1905. Í þriðja lagi getur, samkv. l. frá 13. desbr. 1895, ekkert skip orðið skrásett hér á landi, nema að minsta kosti hlutar þess séu eign innborinna manna, og í fjórða lagi er þessi réttur skilyrði fyrir því að geta orðið skipstjóri hér, eins og eg gat um áðan. Þessum ákvæðum mætti kippa burt jafnóðum og tækifæri gefast, og eg vil skjóta því til nefndarinnar, hvort ekki er tækifæri til að fækka þeim nú.

Gunnar Ólafsson Hv. 3. kgk. gat þess, að til sín hefði komið erindi til þingsins frá félagi gufuvélagæzlumanna, er fer fram á það, að tekin verði upp við Stýrimannaskólann kensla í gufuvélafræði. Þetta er alveg nýtt mál og óviðkomandi þessu frv. Eg skal geta þess, að þetta kom ofurlítið til tals í nefndinni, en hún vildi ekki stinga upp á, að þessari fræðigrein væri bætt við, vegna þess, að það mundi hafa talsverðan kostnað í för með sér; meðal annars mundi verða nauðsynlegt að bæta kennara við skólann. En nú mun nefndin íhuga þetta atriði nánar, og kemur þá með breyttill. við 3. umr., ef henni sýnist það gerlegt eða ástæða til þess. En annars finst mér þetta erindi gufuvélagæzlumannanna hafa farið skakka leið. Þetta mál er þannig vaxið, að erindið átti ekki að sendast til þingmanna, heldur áttu þessir menn að snúa sér til stjórnarinnar. Uppástunga um að bæta þessari fræðigrein við á skólanum verður að koma frá stjórninni. Það er hennar verk að undirbúa öll slík mál og leggja þau fyrir þingið með öllum þeim upplýsingum, sem nauðsynlegar eru og kostur er á. Nefndin getur ekki dæmt um það, hve mikinn kostnað þessi kensla mundi hafa í för með sér né heldur ákveðið fyrirkomulag hennar. Það er því vafasamt, hvort nefndin getur sint þessu máli sem stendur. En hitt er auðvitað vafalaust, að slík fræðsla í öllu því, er að gufuvélagæzlu lýtur, verður nauðsynlegri með hverju ári eftir því sem gufuskipum fjölgar hér við land. Hv. 3. kgk. tók það fram, að prófkröfur væru strangari á Stýrimannaskólanum hér, en á samskonar skólum í nágranna löndunum. Eg veit ekki hvort það er rétt hermt, en þó svo væri sé eg ekki, að það geti verið eða hafi verið til hnekkis fyrir skólann. Eftir því sem eg hefi heyrt, hafa menn lokið eins vel og jafnvel betur prófi við Stýrimannaskólann hér en annarstaðar á Norðurlöndum. Og sé svo, þá er það enginn galli, að kröfurnar séu strangar. Það er auðvitað ávinningur, að menn í þessari stétt séu sem allra bezt að sér í sinni grein. Fiskiveiðar eru annar aðalatvinnuvegur landsins, og er því lífsskilyrði að eiga vel mentaða sjómannastétt. Eg er því hlyntur öllu því, sem getur orðið til hins betra fyrir þessa stétt, og meðal annars, tel eg það sjálfsagt að veita með tímanum fé til fræðslu í gufuvélafræði við Stýrimannaskólann. - Um uppástungu hv. 5. kgk. þm. skal eg geta þess, að nefndin tekur hana auðvitað til athugunar, og kemur þá með breyt.till. í þá átt við 3. umr. ef henni finst hún geta fallist á hana. Annars vil eg taka það fram út af orðum háttv. 5. kgk., að eg fæ ekki séð, að það ætti einkum að vera verk sjálfstæðismanna að nema þetta ákvæði úr lögum. Það liggur nær að skoða það skylduverk heimastjórnarmanna, úr því það voru þeir, sem settu ákvæðið inn í lögin.

Augúst Flygenring Eg skal að eins leyfa mér, að leiðrétta þau ummæli hv.þm. V.-Skaftf., að þetta erindi, gufuvélagæzlumannanna hafi ekki farið rétta leið. Eg get frætt hann um það, að þeir sneru sér fyrst til stjórnarinnar, en hún sinti ekki málaleitun þeirra.

Eiríkur Briem Það hefir verið tekið fram, að prófkröfurnar við Stýrimannaskólann séu auknar með þessu frv. Það er meira í orði, en á borði. Í 2. gr. 11. lið frv. stendur, að nemendur skuli kunna að finna „misvísun við athugun sólar“, í stað þess að í eldri lögum stendur „misvísun með sólmiðun“. Þetta munar engu, því að nemendur læra hvort sem er athugun sólar á skólanum. Þá er bætt við 13. lið „að kunna að finna misvísun við athugun pólstjörnunnar“. Það er satt að segja mjög létt verk. Eg hefi einu sinni kent manni, að þekkja og athuga pólstjörnuna á ekki lengri tíma en einni klukkustund. Nokkrum árum seinna var þessi maður háseti á skipi, sem einu sinni var út í ofsaveðri, svo að skipstjóra tók út og kompásinn tapaðist. Enginn hinna gat neitt gert til að bjarga skipinu, en þessi maðurinn gat, af því hann þekti pólstjörnuna, stýrt eftir henni í rétta átt, og bjargaði skipinu. Eg nefni þetta sem dæmi þess, hversu mikilsvert svona auðlært atriði eins og að þekkja pólstjörnuna getur verið. Í 15. lið er bætt við sem skilyrði „þekking á björgunarverkfærum“, og í 16. lið „að kunna að nota hina alþjóðlegu merkjabók, og veðurmerki“. Hvorugt þessara atriða er vandlært. Mestur fyrirhafnarauki fyrir nemendur felst í 17. lið. En það er sannarlega mikilsvert, að á hverju skipi sé einhver maður er geti bundið um sár og beinbrot, kipt í lið og kunni einföldustu reglur um meðferð sjúklinga, er einhver þess háttar slys vilja til. - Viðvíkjandi aðfinslum hv. 3. kgk. þm. út af því ákvæði í frv., að verkefni við skriflegt próf í stærðfræði og siglingafræði, skuli tekin til af stýrimannakensluforstjóranum í Kaupmannahöfn, skal eg taka það fram, að hann tiltekur verkefni fyrir alla stýrimannaskóla í Danmörku. Enda er þetta ákvæði tekið óbreytt upp úr gömlu lögunum. Þetta hefir verið álitið nauðsynlegt fyrir tiltrú og álit skólans, nauðsynlegt til þess að prófið yrði áreiðanlegur vottur um þekkingu þeirra er standast það. Auðvitað væri auðvelt að velja alveg eins góð og hentug verkefni hér á landi, en þetta, að þau eru valin af stýrimannakensluforstjóranum í Danmörku og eru þar hin sömu sem við skóla þar, er trygging fyrir áliti skólans og prófsins. Ef verkefnin væru valin hér, mundi það ef til vill geta haft þau áhrif, að sumum fyndist það betra að ganga á skóla í Danmörku og taka próf þar, og gæti þannig hindrað aðsóknina að skólanum hér. Þess vegna áleit nefndin varhugavert að breyta þessu ákvæði. Enda hefir þetta enga þýðingu fyrir skólann; það gerir hvorki til né frá. Prófverkefnin, sem frá Danmörku koma eru alls ekki svo þung, að ástæða sé til að amast við þeim af þeirri ástæðu. Mér er kunnugt um það, af því eg hefi verið prófdómari í skólanum. Áður en skólinn var stofnaður, var hér lítilsháttar kensla í stýrimannafræði, og var eg einnig þá prófdómari, og voru verkefnin, sem eg valdi, oft þyngri en þau reyndust síðar frá stýrimannakensluforstjóranum í Höfn.

Framsögum. (Sigurður Hjörleifsson) Háttvirt deild hefir séð af þingskjali 96, að nefndin er sammála um að leggja til að frumvarpið verði samþykt óbreytt. Það hefir verið talað töluvert um þetta mál og mér finst varla vert að eyða tímanum til að rekja það sundur. Ef mótmæli skyldu koma á móti því, væri fremur ástæða þá til að taka aftur til máls. Vonandi er að það komist vel út úr deildinni. Frumvarpið er ekki langt mál. Það er að eins þrjár greinar. Í fyrstu grein ræðir um hversu fá skal dánarvottorð þar sem læknir á heima í kirkjusókninni. Í annari grein eru aftur ákvæði um, hversu fara skuli að í þeim sóknum þar sem enginn læknir er. Aðalatriðið er tekið fram í þriðju grein. Prestar semja skýrslurnar og senda héraðslæknum, en þeir landlækni. Hér er þungamiðja frumvarpsins, að fá sæmilegar dánarskýrslur, landinu að kostnaðarlitlu. Dálítil breyting hefir verið gerð við frumvarpið frá því, sem það var á síðasta þingi og er hún að tilhlutun landlæknis. Það er viðauki við fyrstu málsgr. 3. greinar og byrjar með orðunum: og tilgreinir prestur ... o. s. frv. Vona eg svo að málinu verði vel tekið og látið ganga til þriðju umræðu.

Kristinn Daníelsson Á síðasta þingi kom eg fram með nokkrar breytingartillögur við frumvarp þetta. Eg sé að það er nú aftur komið í sömu mynd, sem það þá fór í héðan úr deildinni. Eg er enn þeirrar skoðunar, að breytingartillögur mínar væru til bóta þar sem á þann hátt, sem þær fóru fram á, mætti vinna það sama sem með frv. vinst, nefnilega með því, að prestarnir gæfu dánarskýrslur að viðbættu því, sem þeir vissu um dauðameinin, og mundu svo læknarnir leiðrétta þær, þar sem þeir vissu betur. Við þetta sparaðist ómak og kostnaður fyrir hlutaðeigendur, en skýrslurnar gætu þó komið að sama gagni. Eg kem þó ekki fram með neinar breytingartillögur nú. Deildin er skipuð sömu mönnum og síðast og mundu þá úrslitin væntanlega verða hin sömu. Eg vil ekki óska að háttvirt neðri deild fari með frumvarpið svo sem hún fór með frumvarpið á síðasta þingi, er hún feldi það við 1. umr., en æskilegt þætti mér, að þar kæmust að breytingartillögur í sömu átt, og eg hefi farið fram á.

Framsögum. (Ólafur Briem) Þetta frv. er samhlj. frv. milliþinganefndarinnar og hefir þingnefndin fallist á það í aðalatriðunum. Aðalbreytingar frv. á núgildandi vitalögum eru í því fólgnar að hækka vitagjaldið úr 20 aurum fyrir hverja smálest upp í 25 aura, og færa skylduna til að greiða gjaldið einnig yfir á íslenzk fiskiskip. Með þessari hækkun er búist við 10 þús. kr. tekjuauka, 5 þús. kr. að því leyti sem gjaldið hækkar frá því sem nú er og 5 þús. kr. fyrir gjaldið af fiskiskipunum. En þótt nefndin sé samþykk frv. í aðalatriðunum, þá er það ekki af þeirri ástæðu, sem stjórnin færir fyrir frv., nfl. að vitagjaldið komi í stað lausafjártíundar af fiskiskipunum. Nú er ekkert útlit fyrir, að lausafjárskattur verði afnuminn á þessu þingi. Aftur telur nefndin vitana koma fiskiskipunum að svo miklum notum, að rétt sé að leggja vitagjald á þau, þegar tekið er tillit til þess, hversu bygging vita og viðhald þeirra kostar landssjóð mikið. Eg skal leyfa mér að benda á það, að prentvilla er í athugasemdunum við frv. Þar stendur, að útgjöld landssjóðs til vitanna sé áætluð 1912 og 1913, 82 þús. kr. og tekjur 40 þús. kr. Þetta á að leiðréttast svo, að 1910 og 1911 komi fyrir 1912 og 1913. Fjárhagstímabilið 1912 og 1913 eru tekjurnar áætlaðar 60 þús. kr., en útgjöldin 53 þús. Að öðru leyti skal eg ekki fara nánar út í breytingartill. nefndarinnar, en mun gera það við 2. umr.

Flutningsm. (Jón Jónsson 1. þm. S.Múl.): Eg vil að eins minna háttv. deild á það, að þetta frv. er ekki nýtt hér í þinginu. Það lá hér fyrir síðast í hitt eð fyrra. Og þá vil eg eins minna á það, að framsögum. þeirrar nefndar, sem þá var skipuð í það, gat þess, að hann og aðrir, sem þá voru því mótfallnir, að þetta yrði að lögum, myndu taka því vel á næsta þingi. Skal eg svo ekki þreyta háttv. deild á frekari meðmælum með frv. Vona að því muni nú betur tekið en áður og legg til, að því sé vísað til nefndar, sem þegar er skipuð í annað mál svipað þessu - eg man nú ekki hvað hún heitir.

Flutningsm. (Jón Magnússon) Eg hefi leyft mér að bera hér fram frv. samhljóða öðru frv., er lá fyrir síðasta þingi. Vísa eg til ástæðnanna fyrir frv. í Alþingistíðindunum 1909. Eg vænti þess, að háttv. deild setji málið í nefnd til þess að athuga það í samráði við landlækni, því að eftir hans beiðni er málið hér fram flutt. Eg leyfi mér að stinga upp á 5 manna nefnd í málið.

Björn Kristjánsson Eins og hv. flutningsm. sagði, lá þetta mál hér fyrir á síðasta þingi, og urðu þá umræður um það. Það er og rétt, að það er fram komið eftir tilmælum landlæknis, og eg álít það rétt, að hér komi fram álit deildarinnar á málinu til leiðbeiningar fyrir væntanlega nefnd. Síðast var því vísað til nefndar, en sú nefnd kom aldrei fram með það, meðfram af því, að sýnilegan áhuga á málinu skorti. Það hefir verið komið fram með þetta mál, eins og svo mörg önnur, að baki alþýðunni, sem einmitt ætti að eiga atkvæði um það. Þess hefir aldrei heyrst óskað á þingmálafundum, að skottulæknum yrði bannað að fara með lækningar, og samt er mesta kapp lagt á þetta mál. Alþýðan óskar ekki eftir þessum lögum, heldur vissar stéttir manna, og þetta eru æði hörð lög, og önnur ráð ættu að geta komið í stað þeirra, því að eg er viss um það, að þar sem eru góðir læknar, þar hafa skottulæknarnir lítið traust, en þar sem eru lélegir læknar, þar hafa þeir ekki traust, og því eru þeir ekki notaðir, heldur skottulæknarnir. Eg skal leyfa mér að benda á það, að í fjölda mörg ár hefir læknastéttin með landlækni í broddi fylkingar verið að gera tilraunir til þess að fá skottulækningarnar bannaðar. Niðurstaðan hefir ætíð orðið hin sama. Það hefir ekki fengist framgengt, af því að alþýðan hefir ekki viljað missa þá. Eg vil nú reyna að sýna fram á það, að þessi leið til þess að losast við skottulæknana, sé bæði óþörf og óheppileg. Í einu héraði hér á landi var einu sinni læknir, sem hataði skottulæknana og háði harðan bardaga við þá. En svo lauk, að þeir urðu honum yfirsterkari, með því líka að hann var lélegur læknir. Eftirmaður hans aftur á móti, var afburðagóður læknir, enda tók nú strax að minka aðsóknin til skottulæknanna, og lauk svo, að þeir höfðu ekkert að gera. Svo kom 3. læknirinn. Hann gerði skottulæknana sér að vinum, fræddi þá um marga hluti, og varð þá afleiðingin sú, að þeir vísuðu sjúklingunum frá sér til hans, þegar um alvarlega veiki var að ræða. Eg tel því líklegt, að það sé læknunum sjálfum um að kenna, ef skottulæknar reynast skaðlegir. Þetta er sönn saga og líkt ætti að geta átt sér stað víðar. Það væri betra ráð fyrir lækna að fara þessa leið, heldur en hin fyrirhuguðu lög frá landlækninum. Menn verða að vita það, að það getur oft komið sér vel hér í strjálbygðinni, þegar ekki næst til læknis, að einhverjir kunni þó eitthvað til lækninga. Hér í bænum, er lítið um skottulækna, af því að nóg er til af góðum, lærðum læknum, og strjálbygðin ekki til óhægðar. Um læknaþekkinguna er það að segja, að hún er vitaskuld langtum betri heldur en áður var. En takmörkuð er hún þó við þær lækningareglur, sem kendar eru í hinum almennu læknaskólum. Það er merkilegt við frv. þetta, að það leggur landlækni á vald að ákveða, hvaða lækningaleiðir má nota, og fyrirdæmir þar með allar aðrar lækningaleiðir en þær, sem hann vill nota, líka þær sem ekki þekkjast hér, t. d. »magnetiskar« lækningar, sem mikið eru stundaðar í Lundúnaborg og um allan heim, bæði eftir læknisráði og án þess. Ef nú hingað kæmi maður, sem væri fróður í þessari grein, þá væri hann hér með dæmdur alveg óhæfur, og ætti það undir náð landlæknis, hvort hann fengi nokkuð að gera eða ekki. Og það eru til fleiri aðferðir, t. d. Christian-scienceaðferðin. Það eru til stór félög, bæði í Englandi og víðar, sem fást við þessar svokölluðu andlegu lækningar. Væri einhver fróður um þá lækningaaðferð hér, myndi hann verða að leita leyfis hjá landlækni til þess að iðka hana, og fengi sennilega blákalt nei, því landlæknirinn þekkir ekkert til slíkra lækninga. En sjúklingunum er sama hvaðan batinn kemur, og það er vitanlegt, að þessi lækningaaðferð hefir hjálpað mörgum manninum. Landlæknir þekkir ekkert þessa aðferð, og á þó að dæma um gildi hennar. Og það eru til fleiri lækningaaðferðir. Í Englandi og Ameríku er til ein, sem kend er við »Immannúel«. Það eru einnig nokkurskonar andlegar lækningar, og stendur félagið, sem iðkar þær í sambandi við lærða lækna, ekki til þess að láta þá aðstoða sig, heldur til þess að fá fólkið til þess að trúa á aðferðina. Um »spiritista« lækningaaðferðina má að minsta kosti fullyrða það, að hún hefir læknað marga, sem aðrir voru gengnir frá. Og eg vil benda á það, að þeir gera mest gys að slíkum aðferðum, sem minst þekkja til þeirra. Það er alveg fráleitt, að landlæknir skuli einn eiga að dæma um það, hvaða lækningaleiðir menn nota, því að til eru dæmi eins og það, að einn mjög heiðvirður borgari bæjarins var nýlega sjúkur af útvortiskvilla, og gáfust læknar upp við hann hér, og réðu honum að sigla til útlanda, ferðin var ákveðin og undirbúin, en þá bauðst skottulæknir einn til þess að gera á honum lækningatilraun, og fór svo, að hann allæknaði manninn á eitthvað vikutíma eða svo. Svona kemur það þrásinnis fyrir, að skottulæknar geta orðið hinum snjallari og hví á þá að vera að bægja þeim frá? - Eg vona, að þingið hugsi sig vel um, nú sem fyr áður en það strikar út skottulæknana, og eg sé ekki betur, en þetta frumv. ætti að fara sömu leiðina og önnur þvílík áður, sem sé að deyja. Þó skal eg ekki, fyrir mitt leyti, hafa neitt á móti því, að málið sé sett í nefnd.

Bjarni Jónssou Öllu má nú ofbjóða, og það verð eg að segja, að mér ofbýður slíkt, að í siðuðu landi skuli geta orðið um það deilt, hverjir skuli hafa svokallaða »veniam practicandi« eða alment leyfi til þess að fara með læknisdóma. Á nú að fara að setja innsigli þings og löggjafar á þá náunga, sem lifa af því að skrafa sig inn á fáfróða alþýðu, og selja henni spritblöndu með einhverri »djöflisku« utaná, og standa þannig í vegi fyrir því, að menn leiti sér lækninga, þar sem þeir eiga að gera það? Eg hefi aldrei heyrt öðrum eins firnum haldið fram í alvöru neinstaðar annarstaðar, hvað þá á þingi. Og út af mótbárum háttv.þm. (B. Kr.) sem síðast talaði, þeirri að læknarnir okkar þektu ekki aðrar lækningaleiðir - t. d. einhverjar magnetiskar lækningar - þá vil eg spyrja hann, hvort honum detti í hug, að hann eða aðrir hér hafi lesið meira um þau efni, en Guðm. Magnússon, Guðm. Hannesson og Guðm. Björnsson, sem bæði eru gáfumenn og fróðleiksmenn. Og þar sem hann brigslar skólagengnum læknum um þekkingarskort, þá var það satt, að þeir þekkja ekki allir hjátrúna í landinu og lykilinn að buddu almennings. En þessi náungi með fallega nafnið á sinni spánnýju læknisaðferð, hann á að hafa leyfi til þess að smíða sér atvinnu úr heimsku mannanna, og leiða menn í þá hættu, að ástvinir þeirra deyi, eða verði örkumla menn, eins og altítt er, að hlotist hefir af þessum fíflshætti. Það þýðir ekki að berja það fram við alvörumenn með fullu viti, að til séu svo og svo margar leiðir ólíks eðlis. Hér er ekki um annað að ræða en »suggestion«, eða utanboð. Og hver vill nú standa upp og segja mér, að læknarnir okkar, Guðmundarnir, og hvað þeir nú heita, þekki hana ekki? Eða myndi sá, er aldrei hefir numið einföldustu undirstöðuatriði sálarfræðinnar, vera færari um að leika þá list heldur en lærðir læknar. Þetta verður aldrei fært fram sem ástæða gegn frv., og það þótt allir veraldarinnar Immanúelar væru saman. Eg veit, að mér muni verða brugðið um vanþekking á læknislistinni, en ef þessi ræða getur nú ekki orðið andleg lækning á háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), þá er hann ólæknandi. Eg segi ekki þessi orð til þess, að lýsa fylgi mínu við frumvarpið eða ætli að því megi ekki breyta, heldur eingöngu af því, að það væri hneyksli, ef annað aðeins og þetta stæði ómótmælt í þingtíðindum nokkurrar þjóðar.

Flutningsm. (Jón Magnússon) Eg kæri mig ekki um að lengja umræðurnar, en vona að nefnd verði skipuð til þess að íhuga og rannsaka frumvarpið. Eg vil aðeins taka það fram, að það er ekki rétt, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði, að frv. bannaði með öllu skottulækningar hér á landi. Það gerir þvert á móti ráð fyrir, að próflausir menn geti fengið veniam practicandi, enda er það fullkominn misskilningur hins háttv.þm., að aðaltilgangur frumvarpsins sé að meina ólærðum mönnum að fást við lækningar. Tilgangurinn er sá einn, að landlæknir geti haft eftirlit með öllum, sem hafa lækningar að atvinnu, en slíkt ákvæði vantar í núgildandi lög og er það þó hið minsta, sem heimtað verður, eftir að heilbrigðislöggjöf vor er komin á það stig, sem hún nú er á. Eg get sagt hið sama og háttv.þm. Dal. (B. J.), að vera má að nefnd kunni að gera ýmsar breytingar á frv., en eg álít það í heild sinni svo gott og gagnlegt, að sjálfsagt sé að það fái framgang. Það er enn þá eitt, sem eg vil minnast á. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði, að óhæfilegt væri að gera þetta frv. að lögum, nema það væri áður borið undir almenning  (Björn Kristjánsson: Það er ekki rétt!)  - jú, eitthvað sagði háttv.þm. í þá átt. Mér er óskiljanlegt, að nokkur maður skuli geta sagt slíkt. Það mesta, sem hægt væri að fara fram á í þá átt, ætti þó að vera,að slík frv. yrðu ekki að lögum, fyr en þau væru rædd á 2 þingum; en hitt væri hin mesta fásinna að bera slík frumv. undir þingmálafundi. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um frv., en vona að nefnd verði skipuð.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg vil þakka háttv.þm. Dal. (B. J.) fyrir mótmæli hans gegn ummælum háttv.þm. G.-K. (B. Kr.). Eg er sammála honum í öllu, sem hann sagði, en vil leyfa mér að bæta við nokkrum atriðum. Háttv. þm. G.-K. (B. Kr.) talaði um nýjar leiðir í læknisfræðinni, og benti sérstaklega á christian science. En þekkir hann christian science? Getur hann sagt, hver er kjarni þeirrar hreyfingar?  (Björn Kristjánsson: Andlegar lækningar)  . Þó að eg sé ekki fróður í þessum efnum, hygg eg að eg viti meira en hinn háttv.þm. Höfundur hreyfingarinnar er kona, sem dó fyrir 1-2 árum; hún hefir gefið út mikið af bókum og hafa flestar þeirra verið sendar landsbókasafninu, og þess vegna hefi eg getað aflað mér nokkurrar þekkingar á þessu máli. Hér er um trúarbragðakenning að ræða, en ekki um neina nýja leið í læknisfræðinni. Þeir, sem í þennan félagsskap ganga, skuldbinda sig til að leita aldrei læknishjálpar og nota aldrei læknislyf; þeir trúa því, að allir sjúkdómar séu sjúkdómar á sálinni, og að alt verði læknað með föstum og bænahaldi. Um árangurinn er það að segja, að vitanlega hefir mörgum orðið að trú sinni og þeir fengið fullan bata, en fjöldi hafa líka dáið. Það er fjöldi manna, sem að eins þjáist af ímyndunarveiki, eða þá af þeim sálarsjúkleik, sem hugarfarið hefir áhrif á; þeir læknast af trú. Mikið af lækningum allra skottulækna (og líklega eitthvað af lækningum lærðra lækna) eru trúarlækningar. - Ekki tjáir að fullyrða, að skottulæknar hverfi úr sögunni, þó að lærðum læknum fjölgi. Það er kunnugt, að hvergi hér á landi eru svo margir og góðir læknar, sem í Reykjavík. Og þó þrífast skottulæknar hér afbragðsvel. »Grasagudda« (sem reyndar heitir víst Ólöf) og fleiri njóta hér mikils trausts, bæði hjá æðri og lægri. Eg vil leyfa mér að bæta hér við dálítilli sögu. Fyrir nokkru kom heim til mín hálfvaxinn drengur og beiddi mig að útvega sér eitthvað að gera. Eg fór að spyrja hann eitthvað um föður hans, sem eg þekti, og sagði hann mér, að hann hefði legið l½ ár, en nú hefði hann leitað til L. hómópata, sem þegar hefði séð, hvað að honum gekk: það var »40 álna langur bendilormur«! En ekki gat hann sagt mér, hvernig L. hefði farið að mæla þetta kvikendi. Nei, það er ekki hætt við, að hjátrúin hverfi á þessu svæði; þeir sem örvænta um heilsu sína grípa eftir slíku, eins og druknandi maður fálmar eftir hálmstrái, aðrir leita sér slíkra lækninga, af því að þær eru ódýrari, eða þá af fávizku; og margir fá bata af þeim, af því að margir þjást af ímyndunarveiki og læknast af trúnni. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) fann það frv. þessu til foráttu, að það hefði ekki verið rætt á þingmálafundum, - mér heyrðist hann jafnvel tala um »referendum« í þessu máli. En einmitt slík mál, sem eru vísindalegs eðlis, eru mjög illa til þess fallin, að útkljást á þann hátt. Það væri eins og að skipa barn í dómarasæti eða láta blindan dæma um lit. Eg er því fyllilega samdóma hinum hv.þm. Dal. (B. J.) um, að það er hin mesta furða, að slíkar skoðanir skuli koma fram á löggjafarþingi siðaðrar þjóðar. Mér kemur það því mjög á óvart, ef það skyldi reynast satt, sem mér barst til eyrna rétt í þessu, að hv. meiri hl. ætli sér að skipa háttv. þm G.-K. (B. Kr.) fremstan í nefnd í þessu máli. Ef svo ólíklega fer, þá er það vottur þess, að meiri hl. telji háttv.þm. G.-K. (B. Kr.) æzta dómara í þessu máli, og vil eg leyfa mér að skjóta því undir flokkinn, hvort hann telji menningarástandi sínu og alþingis virðingarauka að slíkri kosning.

Björn Kristjánsson Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að eg vildi leyfa skottulæknum að hafa sig inn á alþýðu. En í þessum efnum fer alþýðan eingöngu eftir sinni eigin reynslu, ef skottulæknunum tekst að vinna traust hennar, þá leitar hún þeirra, annars ekki. Slíkt hið sama má raunar segja um hina lærðu lækna. - Þótt hinn háttv.þm. fyrirlíti »sprittblöndu«, sem hann mun kalla smáskamtalyf, þá hefir hún þó oft komið að gagni, það get eg vitnað af eigin reynslu. Það er sjálfsagt, að eg hefi ekki lesið jafnmikið um lækningaefni eins og þeir Guðmundur Björnsson og Guðmundur Magnússon, en hafa þeir nokkra praktiska þekkingu, hvað þetta snertir? Slíkar lækningar hafa ekki áður tíðkast, það er fyrst nú á síðustu tímum, að menn eru farnir að nota þær. Háttv. flutningsm. (J. M.) tók fram, að í frv. fælist ekki bann gegn skottulækningum, og það er satt, að þær eru ekki beinlínis bannaðar; en frv. heimilar landlækni slíkt vald, að skottulæknar eiga alt undir hans náð, og ef hann vill ofsækja þá, eins og einn landlæknir af öðrum hafa gert í marga liði, geta þeir enga vörn sér veitt. Frumv. tekur þannig fram fyrir hendur alþýðu alveg að ástæðulausu. Það er rétt, að gott er að hafa eitthvert eftirlit í þessu efni, og er ráð fyrir því gert í lögum um skottulækningar frá árinu 1884. Sektarákvæðunum í þeim lögum hefir sjaldan verið beitt, af því eigi hefir verið ástæða til þess. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) gerði lítið úr christian science; eg hefi sjálfsagt ekki slíka þekking á þeirri hreyfing, sem hinn háttv.þm., en eg veit að margir hafa aðhylst þá lækningaaðferð, og sýnir það, að hún hefir orðið einhverjum að liði.  (Jón Ólafsson: Það eru trúarbrögð!)  . Hann sagði það ennfremur samkomulag meðal fylgismanna hreyfingarinnar, að þeir mættu ekki leita læknis, en það sýnir ekki annað en að þeir hafa fult traust á þessari aðferð. Háttv. þm. mintist á »Grasaguddu«, sem væri hér í bænum. Já, það er satt, að þrátt fyrir að hér eru góðir læknar, er hennar iðulega vitjað. Hún hjúkrar og heldur við þeim sjúklingum, sem aðrir læknar ekki hafa getað hjálpað, og að minsta kosti gerir hún það gagn, að hún gefur sjúklingunum ró, og er það ekki lítils virði. Háttv. þm. hélt, að eg vildi hafa »referendum« í þessu máli. Já, eg vil kannast við, að eg álít að þetta mál snerti alþýðu mjög mikið, og ef þetta frumv. yrði lagt fyrir kjósendur, er eg ekki í vafa um, að mikill meiri hluti yrði á móti því. Loks lét hinn háttv.þm. í ljós hræðslu um það, að það mundi ekki verða alþingi til sæmdar, að eg yrði kosinn efstur á blaði í þessa nefnd, og að það mundi verða frv. til falls. Eg skal ekki þrátta um það, en vil að eins benda á, að eg var ekki formaður nefndarinnar, sem fjallaði um þetta mál á síðasta þingi, og er því ekki mér um að kenna, þó að málið sofnaði í nefndinni þá.

Eggert Pálsson Eg get nú látið það inn um annað eyrað og út um hitt, sem þeir háttv.þm., er talað hafa um þetta mál hafa sagt um læknislistina yfir höfuð og framfarir hennar. Eg verð að leggja þá alla að jöfnu, að því er kemur til þekkingar þeirra á heilbrigðismálum; get ekki tekið þar einn fram yfir annan, og vænti þess, að þeir virði mér það til vorkunnar. Eg byggi skoðun mína á þessu máli eingöngu á því, hvernig þjóðin lítur á það. Og eins og þegar hefir verið tekið fram, dylst mér það ekki, að hún hefir hingað til ekki viljað missa skottulæknana. Og svo mun vera enn. Og er það sízt að furða. Læknarnir hafa hingað til verið fáir og oft misjafnir. Það verður að taka tillit til þessa, þegar dæma skal um, hvort slík lög sem þessi, er frv. fer fram á, muni geta átt við hér hjá oss eða ekki. Eg get ekki varist þeirri hugsun, að þessi lagasmíð sé að minsta kosti meðfram til þess gerð, að vernda réttindi hinnar lögskipuðu læknastéttar, til þess að hún eigi vísari tekjur sínar. Eg veit ekki, hvort þetta er rétt, en sé svo, að þetta liggi á bak við, þá mun afleiðingin verða sú, að þessar leyfisveitingar landlæknis verða harla fáar, hvort heldur um fullkomið eða takmarkað leyfi væri að ræða. Og þar sem nú hinir lögskipuðu læknar eru bæði strjálir og misjafnir, þá verður afleiðingin sú, að þeir, sem þessum fáu og misjöfnu læknum tekst ekki að lækna, verða sama sem skyldaðir til að deyja drottni sínum, þótt aðrir bæði vildu og gætu hjálpað. Það eru þessar kringumstæður, sem oss ber að taka tillit til. Við verðum að gæta þess, að við getum ekki haft svo marga lækna, sem þörf væri á, og svo einnig hins, að þeir eru og verða æði misjafnir, svo að það getur ekki verið holt að gefa læknastéttinni takmarkalaust vald yfir lífi voru og limum, með öðrum orðum afneita allri hjálp frá öllum öðrum, þótt þeir kynnu að geta bjargað, og það oft í tilfellum, sem sjálfir hinir lögskipuðu læknar eru gengnir frá. Það hefir verið minst hér á ýmsar lækningaaðferðir, sem tíðkist í öðrum löndum og taldar eru af meðmælendum þessa frv. sem eingöngu hjátrú og hindurvitni, er aldrei geti gert gagn en ávalt skaða. Og um það skal eg ekki þrátta, á því hefi eg enga þekkingu, hvað sem h. h. þm. líður með tilliti til þekkingar á þeim efnum. En ef svo er hvernig stendur þá á því, að aðrar þjóðir valdbjóða ekki eitthvað svipað því sem farið er fram á í þessu frv.? Eigum vér að vera svo langt á undan öllum öðrum þjóðum, að skipa fyrir með lögum um það, hverjir megi fara með lækningar, eða stöndum við þeim svo langt að baki ? Um annað af tvennu hlýtur að vera að ræða, ef frv. þetta verður að lögum. En eg vona að ekki komi til þess, því hér er um óeðlilega takmörkun á persónulegu frelsi manna að ræða. Eg skil ekki annað, en menn ættu að mega leita sér heilsubótar hvar sem þeir vilja og hvar sem hægt er og svo hygg eg, að sé alstaðar annarsstaðar, nema ef það verður hér. Sennilega líta háttv. flutningsm. þessa frv. svo á, að alþýða hér á landi sé þeim mun verri og fáfróðari en annarsstaðar, að hér þurfi sérstök lög til þess að fáfræðin verði henni ekki til skaða. En eg fylgist ekki með í þeirri stefnu, tel hana þvert á móti fjarri öllum sanni. Noti alþýða manna hér meira fáfróða skottulækna heldur en í öðrum löndum, þá stafar það ekki af fáfræði hennar, heldur af hinu, að hinir lögskipuðu læknar vorir eru bæði fáir og oft og einatt ónýtir. Þar sem hægt er að ná í nýtan, lögskipaðan lækni ganga menn ekki fram hjá honum. En þar sem hann annað hvort er ekki til eða þá reynist handónýtur, þar hljóta menn að leita einhverra annara bragða til þess að reyna að bjarga við lífi eða heilsu sjálfra sín eða annara. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál. Eg skal ekki gera það að ágreiningsmáli, hvort nefnd verður sett í það eða eigi. Það gæti hugsast, að nefndin gerði þær breytingar, er til umbóta gætu horft á því, t. d. þær, að í stað landlæknis veiti héraðsbúar leyfið. Það væri þó óneitanlega nær sanni. Þeir eru næstir og hafa því bezt vit á því, hvað þeim kemur að gagni og hvað ekki.

Bjarni Jónsson Eg vildi að eins gera örfáar athugasemdir við ræðu h. 1. þm. K.-G. (B. Kr.).  (Björn Kristjánsson: Eg er dauður)  . Það gerir ekkert til. Eg skal ekki ganga svo frá dysinni, að háttv.þm. geti ekki gengið aftur. Hann áleit að alþýðan ætti að ráða miklu um heilbrigðismál, helzt hafa »referendum« um slíkt. Eg held að það væri þá eins gott, að almenningur ræki alla lækna í burt, og hætti við öll heilbrigðismál, enda gæti það vel orðið niðurstaðan. Eg hefi aldrei á lífsleiðinni heyrt neitt því líkt. Til þess er almenningur hvergi nærri nógu fróður. Það hefir hann meðal annars sýnt með því, að senda upp á þingbekkina nokkra alþingismenn, sem ekki eru fróðari en svona. Háttv. þm. sagði að vel mætti sekta skottulæknana, ef það sýndi sig, að þeir gerðu skaða. En hvernig á að sanna að þeir geri það viljandi, og hvernig á að sekta þá, ef löggjafarvald þjóðarinnar lítur svo á, að ólærðir menn, sem ekkert þekkja til byggingar mannlegs líkama, megi fara með lækningar? Það er ekki rétt heldur, sem okkur flutnm. er núið um nasir, að þetta frv. miði að því að útrýma skottulækningum algerlega. Ef einhver kann eitthvað betur en aðrir, þá er sjálfsagt að þeir njóti þess. Hér er einungis verið að reyna að koma í veg fyrir það, að óhlutvandir menn geti smeygt sér inn á trúgjarna alþýðu, henni í helberan skaða. Það var rétt, sem háttv.þm. tók fram, að læknir hefir tiltrú, þegar hann hefir tiltrú og að skottulæknir hefir tiltrú, þegar hann hefir hana. Það líkist dálítið setningunni, sem allir kunna: »að góð blöð geta verið góð, þegar þau eru góð«. Enginn efast um að þetta sé satt en það var óþarfi að taka það fram. Mér þykir skrítið að heyra því haldið fram, »að menn telji nauðsynlegt að hefta frelsi íslenzkrar alþýðu í þessu efni, svo sem hún væri ófærari að sjá um sig en alþýða í öðrum löndum«. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hlýtur að vita það, að Ísland er hið eina menningarland, þar sem engin lög eru til um það, hverjir megi hafa atvinnu af lækningum. Allar aðrar þjóðir, sem umhverfis oss búa hafa lög um þetta til þess að stofna ekki lífi manna í voða með því að láta óhlutvanda menn hafa leyfi til að ginna almenning. Það er þjóðkunna annarstaðar, að nauðsynlegt er að hamla með lögum því að slíkt megi verða.

Flutningsm. (Jón Magnússon) Það hefir verið talað um það, að það væri vilji almennings að halda skottulæknum. En hvernig vita hinir háttv.þm. það? Og þó að svo sé, að almenningur þoli skottulækna, þá sannar það ekki, að skottulæknar séu nauðsynlegir hér á landi. Almenningur hefir brúkað Brama, og er það þó ekki sönnun fyrir nytsemi hans. Þeir tveir háttv.þm. 1. þm. G.-K. (B. K.) og 1. þm. Rang. (E. P.), sem helzt hafa talað á móti frumv. virðast telja það sönnun fyrir nytsemi skottulækna, að almenningur hafi notað þá. Það er víst óhætt að segja það, að alment hafi verið drukkið hér brennivín í landinu. Það ætti því að vera sönnun fyrir nytsemi brennivíns, en þá hefðu hinir háttv. þingmenn ekki átt að samþykkja aðflutningsbannið. Eg skal ekki orðlengja meira um þetta; vona að nefnd verði kosin í málið.

Jón Ólafsson Eg skal ekki níðast á hinum háttv.þm. G.-K. (B. Kr.), því að hann er dauður. En eg ætla að snúa mér að háttv.þm. Rang. (E. P.). Hann bar fram þá merkilegu staðhæfing, að ef þetta frumv. næði fram að ganga, væri það þvert ofan í það sem ætti sér stað með öðrum þjóðum. Nú vil eg spyrja háttv.þm., hvort hann getur nefnt eitt einasta siðað land í víðri veröld, þar sem leyfðar eru skottulækningar. Eg bíð eftir svarinu. En hitt skal eg benda háttv.þm. á, að mér er kunnugt, að í Canada og Bandaríkjunum eru skottulækningar harðbannaðar og enginn fær að fást við lækningar, sem ekki hefir tekið próf. Um Christian Science er það að segja að sá félagsskapur miðar ekki að því að veita mönnum líkamlegar lækningar, heldur er hann trúarbrögð og félagsskapurinn trúflokkur, sem fæst við sálarlækningar að eins með fyrirbænum. Á þessu hefir forstöðukona þess trúflokks rakað saman fé svo að miljónum króna skiftir, en aldrei grætt einn eyri á líkamlegum lækningum. Hún græddi á því, að hver maður í trúflokknum var skyldur til að kaupa bækur hennar, og þær voru - ekki ódýrar. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) talaði um, að tilgangurinn með þessu frumv. væri sá að meina mönnum að leita liðsemdar við meinum sínum, En svo er ekki. Tilgangurinn er sá, að hamla því að skottulæknar hafi það að atvinnu sinni að veita mönnum læknisdóma. Eg fæ ekki skilið það, að þeir menn, sem hafa þá tröllatrú á skotttulækningum, sem lýst hefir sér hér, skuli hafa varið því ódæma fé í læknaskipun, sem gert hefir verið. Eg vona, að fáir verði til að styðja A-listann, þótt hann sé frá meirihlutanum á þingi.

Eggert Pálsson Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) lagði fyrir mig þá spurningu, hvort eg þekki nokkurt land, þar sem skottulækningar væru leyfðar. Eg veit, að háttv.þm. er fróðari um löggjöf annara landa en eg og þykir mér því óþarft af honum að beina slíkri spurningu til mín. Enda er það ekki mergurinn málsins hér, hvort skottulækningar séu lögleyfðar í öðrum löndum, heldur hvort þær séu lögbannaðar. Því hér er að ræða um lögbann en ekki lögleyfi í frumv. þessu. Spurning þingmannsins hefir á sér málfærslusnið og til þess framsett, að eg kunni ekki að gera mun á því sem leyft er með lögum og því sem liðið er án þess bann sé við lagt. En að skottulækningar séu ekki bannaðar í öðrum löndum, sést meðal annars á því, sem háttv. þingmaður sjálfur sagði, að í öðrum löndum væri fé svo miljónum kr. skifti rakað saman með þeim hætti. Slíkt gæti vitanlega ekki átt sér stað, ef þær væru bannaðar með lögum. En hér er um það að tala, hvort hér eigi að líða skottulækningar eða banna. Eftir því, sem hagar til hér á landi, held eg því fram, að ekki sé gerlegt að banna hér skottulækningar, því síður sem þær njóta trausts og álits hjá almenningi. En væri hér um skaðlega hjátrú að ræða þá átel eg samt að fara þá leið að banna slíkar lækningar með valdboði, hin leiðin að fræða fólkið mundi þá miklu tiltækilegri. Ef slíkt valdboð kemur án vilja almennings, leiðir það að eins til þess að menn taka upp á að fara í kringum lögin, til þess væru menn neyddir og er þá ver farið en heima setið. Eg endurtek það: Ef hér er um hjátrú fólksins að ræða og ekki annað, tel eg réttara að veita fé, t. d. háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) til að útrýma hjátrúnni og veita mönnum hina hollu fræðslu, er geti gert menn bæði heilsubetri og langlífari.

Flutningsmaður (Jón Magnússon) Það er eftir beiðni 3 lögfræðisnema við háskólann í Kaupmannahöfn að eg kem fram með frumv. þetta. Á lestrarstofunni hér er lagt fram erindi frá sömu nemendum, um að lagaskólalögunum verði breytt þannig, að fresturinn verði lengdur um 1½ ár. Eg býst við að hinni háttv. deild sé kunnugt um ástæðuna fyrir beiðni þessari og því óþarft að fara mörgum orðum um þær og eg veit að hinni háttv. deild hlýtur að skiljast, að beiðni þessi er sanngjörn, því að ef henni væri ekki sint, yrðu þessir 3 nemendur mjög hart úti. Þeir áttu ekki kost á að velja milli háskólans í Kaupmannahöfn og lagaskólans hér, því að lagaskólinn var ekki tekinn til starfa, þá er þeir byrjuðu á náminu. En lagaákvæðið hlýtur að vera bygt á því, að mönnum sé gefinn kostur á að velja milli skólanna. Eg hefi heyrt sagt, að í ráði sé að skipa nefnd í málið, sérstaklega með tilliti til annars frumv., sem hér er á ferðinni, um forgangsrétt kandídata frá háskólanum væntanlega, en eg skil ekki, hvað nefnd ætti að gera í jafn einföldu máli, né að það þurfi að koma í bága við nýnefnt frumv. Hér er einungis að ræða um að laga eitt lagaákvæði og nema burtu misrétti. Vona eg að mál þetta nái fram að ganga.

Jón Þorkelsson Eg álít rétt að setja nefnd í mál þetta með því að von er hér á frumv. um réttindi háskóla á Íslandi. Er því rétt að sama nefndin hafi bæði þessi mál til meðferðar.

Bjarni Jónsson Mig undrar að nokkur háttv. þingm. skuli vera að tala um að setja nefnd í mál þetta. Slíkt er alveg ónauðsynlegt. Mál þetta á ekkert skylt við frumv. það, er háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) gat um. Það er sjálfsagt að verða við beiðni þessara 3 nemenda; hvað á þingið að vera að níðast á þeim? Þetta ákvæði í lagaskólalögunum hefir að eins slæðst inn af vangá og því sjálfsagt að lagfæra það.

Jón Þorkelsson Það er misskilningur hjá háttv.þm. Dal. (B. J.) að vilja ekki að nefnd sé skipuð í mál þetta. Er miskilningur þessi víst sprottinn af því, að háttv.þm. kom ekki á flokksfund í morgun og veit því ekki hvað þar hefir gerst, en eg verð að halda því fram, að það sem ráðið er, gangi fram.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg er samdóma háttv.þm. Dal. (B. J.) um að óþarft sé að skipa nefnd í jafn einfalt mál og þetta. Frumv. það, er hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) gat um, getur gengið fram án tillits til þessa máls, Eg get ekki skilið, að þetta mál sé gert að flokksmáli.

Flutningsmaður (Jón Magnússon) Eins og og tók fram áðan, verð eg að segja það, að eg get ekki skilið að þetta frumv. komi á nokkurn hátt í bága við frumv. það, en háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) gat um eða þurfi að tefja þetta frv. hins vegna. Lagaskólalögin taka það skýrt fram að þeir einir sem tekið hafa lögfræðispróf við lagaskólann íslenzka, hafi rétt til lögfræðisembætta hér á landi eftir ákveðinn tíma. Og eg býst ekki við því, að önnur. ákvæði verði sett inn í lög um réttindi háskólans. Eg álít ekki þörf á því að fara að breyta háskólalögunum, þótt þetta frumvarp fái fram að ganga. Annars er eg ekki hræddur við það að frv. verði vísað til nefndar, því að eg treysti því, að það komi þá frá henni aftur mjög bráðlega með tillögu um að það verði samþykt - það er svo sjálfsagt að veita það, er hér er farið fram á.  (Jón Þorkelsson: Já, að efninu til)  . Því að það er ekki rétt, að tengja þetta við annað mál, sem ekki er víst hvern framgang fær, því að eg veit, að enginn af háttv. deildarm. vill hindra framgang þessa frumv.

Forseti: Það er ekki komin fram bein tillaga um nefnd, svo eg vil bera það undir háttv. deild, hvort þessu máli skuli vísað til 2. umr.

Framsögumaður meiri hl. (Jón Jónsson 1. þm.N.-Múl.): Eins og sést á nefndarálitinu hefir nefndin klofnað, meiri hlutinn heldur frumvarpinu fram og telur það munu vera til gagns, en minni hlutinn er því andvígur. Frumv. þessu er ætlað að koma í staðinn fyrir horfellislögin, sem nú gilda. Reynslan hefir sýnt, að þau lög hafa ekki komið að notum. Sérstaklega skal eg geta þess, að frumvarpið felur í sér þá breytingu, að nema burtu hegningarákvæði, en setur í þess stað leiðbeiningarmenn til þess að kenna mönnum að stofna ekki búpeningi sínum í voða. Með þessu virðist fult eins vel sett undir lekann, eins og með því að að hafa hegningarákvæði. Að öðru leyti skal eg ekki fjölyrða um málið að þessu sinni.

Framsm. minni hl. (Stefán Stefánsson) Eins og menn sjá af nefndarálitinu, hefir nefndin í þessu máli klofnað, og auk þess einn nefndarmaðurinn ritað undir með fyrirvara. Afstaða hans mun vera sú, að hann sé mótfallinn tveimur fjár- og fóðurbirgðaskoðunum, og sömuleiðis sektarákvæðum horfellislaganna, og myndar þannig meiri og minni hluta í nefndarklofningunum í hvoru þessu ágreiningsatriði fyrir sig, en að sjálfsögðu gerir hann grein fyrir afstöðu sinni nú við umræðuna. Aðallega eru það að eins þessi tvö ákvæði í frumv., sem nefndina hefir greint á um, en með atkvæðagreiðslunni um þau stendur eða fellur frumvarpið. Eg og háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) höldum því fram, að haustskoðanir séu til sára lítils, og jafnvel einkis gagns, og að þessu leyti erum við í meiri hl. í nefndinni. Skoðunarmennirnir geta ekki með neinni vissu sagt um það, hve mikil heyin eru, og því síður geta þeir dæmt um gæði þeirra, enda er allvíða fengin reynsla fyrir því, að almenningur fer ekki eftir því, sem haustskoðunarmennirnir segja, eða geta sér til um ásetninginn. Fjáreigendurnir þekkja bezt sjálfir allar ástæður, bæði landgæði og heymagn og heygæði, og þeir mega bezt vita, hvað vel má treysta fjármanninum, bæði um meðferð fjárins, og eins hve notadrjúg heyin muni verða í hans höndum; um þetta tvent geta ásetningsmenn að haustinu lítið sagt ábyggilegt. Á hina hliðina þá hafa tvær skoðanir töluverðan kostnað í för með sér fyrir sveitarfélögin. Eins og nú stendur, þá er það á nokkrum stöðum, að þessi eina skoðun er gerð borgunarlaust, og það af mjög vel hæfum og völdum mönnum, en ætti nú að fjölga skoðunum, er með því girt fyrir að hæfir menn fáist, nema fyrir fulla borgun, í tvær skoðunarferðir á sama vetrinum. Ennfremur eru það margir bændur, sem enga heyásetnings- eða búpeningsskoðun vilja hafa, og þeim myndi fremur fjölga en fækka, væru þær tvær lögboðnar. Um sektarákvæðið er það að segja, að eg þekki eitt dæmi þess, að sektum hafi verið beitt, og þá var það álit kunnugra manna, að fylsta ástæða hefði verið til að beita þeim, enda er eg nokkurnveginn viss um, að sú áminning hafði mikil og góð áhrif. Þá er það eitt ákvæði í frumv., sem menn í fljótu bragði máske álíta, að sé til stórbóta; það er ákvæðið í 3. gr., um að skoðunarmenn skuli með ráði beztu manna í hreppnum gera ráðstafanir til þess, að bætt verði úr fóðurskortinum á kostnað fjáreiganda. En eg þekki ekkert dæmi þess, að sá sem annars er í heyþroti fyrir skepnur sínar, hafi neitað aðstoð góðra manna til þess að komast fram úr vandræðunum, og er því þetta ákvæði að þessu leyti þýðingarlaust, en kæmi slíkt fyrir, að fjáreigandi vildi enga hjálp af öðrum þiggja, þótt fóðurskortur væri sjáanlegur, get eg hugsað, að skoðunarmenn hikuðu sér við, að taka ráðin af fullveðja manni, þegar um hans eign er að ræða. Þetta væri líka all nærgöngult við rétt hans, og mundi því tæplega nokkru sinni verða beitt eða koma til framkvæmda. En þegar á það er litið, að skoðunarmönnum er gert að skyldu að annast um að fjáreigandinn fái fóður handa fénaði sínum, þá er það svo, þar sem eg þekki til, að þeir eru hjálplegir í útvegum um fóður fyrir þá sveitunga sína, sem verst eru staddir, enda þekkja þeir auðvitað bezt, hverjir eiga hey aflögu. Eg er því á sama máli um það og h. þm. Mýr., (J. S.) að frumv. sé fremur til skaða en bóta, og þessvegna eigi að fella það, enda höfum við minni hluti nefndarinnar lagt það til í nefndaráliti okkar, sem hér liggur fyrir þingdeildinni.

Framsögum. meiri hlutans (Jón Jónsson 1. þm.N.-Múl.): Sem svar upp á ummæli háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) vil eg geta þess, að eg hefi heyrt hyggna bændur segja, að alt af sé vissast að setja vel á heyin, farga heldur meiru, en að stofna öllu í voða. Þetta gera líka allir þeir, er fyrirhyggjusamir eru. Skoðun á alls ekki að fara seinna fram en í októbermánuði. Það er oft erfitt að segja með vissu um, hvað séu nægilegar fóðurbirgðir, vegna þess að svo misjafnlega hagar til í sveitunum. Eg álít, að ekki megi byggja á neinni óvissu, hvað heyásetning snertir. Menn mega ekki stofna skepnum sínum í voða, þegar vetur kemur í garð. Álít eg mjög varhugavert að fella frv. þetta frá 2. umr.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Eg vildi aðeins mótmæla þeim orðum háttv.þm. Vest. (J. M.), að mál þetta væri ranglega bendlað við þjóðernið. Hver þjóð verndar tungu sína, ekki að eins í orða- og setningaskipun, heldur og í mannanöfnum. Þetta frumv. er stílað upp á það, að mannanöfn standi þveröfug á opinberum skrám. Það á að koma í veg fyrir, að menn séu nefndir öðrum nöfnum en þeim, sem þeir heita. Ef sú lenzka kæmist á, að nöfn stæði öfug á slíkum skrám, þá mundu öfugu nöfnin festast við menn, og valda skemdum á máli og þjóðerni. Frv. girðir fyrir þá hættu, og því með réttu sett í samband við þjóðernisrækt. Eg skal kannast við, að það ristir eigi nógu djúpt, en vonandi kemur áframhald seinna, þannig að margir óþjóðlegir siðir verði afnumdir. En með þessu frv. er þó ein greinin af okkar versta þjóðernismeini af höggvin.

Björn Sigfússon Eg vil leyfa mér að svara með fáum orðum háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), af því hann gaf í skyn, að mikill horfellir hefði síðastliðinn vetur átt sér stað í Húnavatnssýslu. Ekki veit eg, hvaðan honum kemur sú vizka; eg held að hann sé því lítt kunnugur, sem hann er þar að tala um. Þó honum gremjist, að eg skuli leyfa mér að hafa aðra skoðun á þessu máli en hann, ætti hann ekki að grípa til þess að reyna að ófrægja bændur alment þar nyrðra; það er ekki drengilegt. Eg skal viðurkenna, að nokkuð heyleysi átti sér stað í nyrzta hreppi sýslunnar, án þess um væri að kenna forsjáleysi eða harðýðgi. Ástæðan fyrir því var sú, að veturinn var óvanalega harður og vetrarveðurátta byrjaði löngu fyrir vetur með mikilli fannkyngi, sem hélst óslitið fram á vor. Þó þetta sé fremur harðindasveit, er það alveg óvanalegt, að ekki taki þar upp aftur snjó, sem rekur niður á haustin, fyr en á næsta vori. Þó að þar hefði verið framkvæmd haustskoðun, mundi engum skoðunarmönnum hafa dottið í hug að ráða til niðurskurðar. En þegar það kom í ljós, að fóðurskortur mundi verða, var gerð gangskör að því að bæta úr þessu; bæði hreppsnefnd og sýslunefnd gerðu ráðstafanir til að útvega fóðurbirgðir frá útlöndum, ekki af því, að ekki væri nóg fóður til í sýslunni, heldur af því, að aðflutningur á heyi hefði orðið dýrari framan úr sveitum en frá útlöndum. Þar hefði ekkert annað eða frekara verið gert í þessu tilfelli, þó að menn hefðu staðið þar með frumv. hv. 2. þm. Árn. (S. S.) í höndum, og það verið búið að ná lagagildi. Eg finn enga ástæðu til að taka það aftur, þó eg segði, að bæði þessi háttv.þm. og fleiri virtust hafa nokkra ástríðu til þess að koma fram með ný lagafrv. og að hann væri sérstaklega með því marki brendur. Alt þingið veit að þetta er satt.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Eg vil leyfa mér að stinga upp á, að máli þessu verði vísað til nefndarinnar um löggilding verzlunarstaða.

Sigurður Sigurðsson Eg skal ekki vera langorður. Það er að eins viðvíkjandi ummælum hv. 2. þm. Rang. (E. J.). Mér virtist hann, að því þetta mál snertir, miða alt of mikið við sitt eigið hérað, þar sem minni þörf er á þessum lögum en víða annarstaðar. Ef maður hefði Suðurland að eins fyrir augum í þessu efni, gæti eg verið honum samdóma um, að lögin væru ekki bráðnauðsynleg. En það vill nú svo til, að fleiri sýslur eru á landinu en þessar, og í mörgum þeirra er þörf á lagaákvæðum um þetta efni. Út af ummælum háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) vil eg leyfa mér að víkja þeirri spurningu til hans, hvort ekki muni þörf á slíkum lögum í hans sýslu, og í öðru lagi vil eg beina þeirri spurningu til hans, hvort sektarákvæðum horfellislaganna hafi verið beitt þar síðastlið. ár. Eg álít, að 3. gr. frumv. ákveði, þó óbeinlínis sé, nægilega sekt fyrir þá menn, er verða heylausir. Frumv. miðar yfirleitt að því, að bæta galla horfellislaganna, og gera þau svo úr garði, að þau komi að sem mestum notum. Eg tek það ekki nærri mér, þótt háttv. 2. þm. Húnv. (B. Sv.) sé að tala um, að eg hugsi ekki mikið um að spara tímann. Eg sé ekki eftir tímanum, þá er um slíkt nauðsynjamál og þetta er að ræða. Eg sé miklu meira eftir honum, þegar verið er að skrafa um allsendis óþörf mál, er engum koma að gagni. Það er hálf kyndugt að heyra bændur telja eftir þann tíma, sem varið er til þess að ræða um velferðarmál landbúnaðarins. Þeir hinir sömu ættu því að spara sér sínar óþörfu ræður, er miða að því að spilla góðu máli.

Þorleifur Jónsson Eg er alveg samdóma þeim háttv.þm., sem talað hafa á móti þessu máli. Eg get ekki séð, að frumvarpið sé til neinna verulegra bóta. Aðalbreytingin frá því, sem nú er, er sú, að nú á að lögbjóða haustskoðun, ásamt vorskoðun þeirri, sem nú er í lögum. 2-4 menn eiga á haustin að fara um sveitirnar og skoða búpening manna og heyforða. En það er meiningarlaust að halda, að þessir skoðunarmenn, sem eru ókunnir öllum staðháttum á hverri jörð fyrir sig, geti úrskurðað að svona og svona skuli nú bóndinn setja á. Bóndinn sjálfur hlýtur bezt að þekkja kosti og lesti á sinni jörð. Hann hlýtur að vita bezt, hve mikið má ætla á beitina, og honum hlýtur að vera kunnugra en öðrum afbæjamönnum um það, hvað hann er vanur að þurfa af heyjum, svona að meðaltali. En þetta geta skoðunarmennirnir lítið sagt um. Það skiftir líka miklu, hver á heldur, einum er sýnna um að fara með hey en öðrum, og kemst þessvegna af með töluvert minni heyforða. Yfir höfuð eru menn misjafnlega lagnir á að fóðra skepnur, fara með hey, og nota beit, svo að oft á það ekki saman nema nafnið, hvernig það er af hendi leyst. Heygæði eru ólík, þó heymagn sé líkt o. s. frv. Eg get ekki annað séð, en að þessir ásetningsmenn eða haustskoðunarmenn hljóti að verða í vandræðum, og starf þeirra eða umferð ónýt. Skepnur eru þá úti um alla haga, og hlöður og heystæði full. Þeir geta því ekki einu sinni mælt heyin, eða gert nokkra sennilega áætlun yfir, hve mikill heyforðinn er, og því síður hafa þeir hugmynd um gæði þeirra, eða hollustu. Þeir verða að taka það trúanlegt, sem bóndinn segir þeim um heymegnið. Og eg þykist þess fullviss, að slíkar haustskoðanir hafi ekkert að þýða, ef eitthvað verulega á bjátar. Eg skal nefna eitt dæmi. Haustið 1909 voru heybirgðir manna í langmesta lagi. Skoðunarmenn myndu líka hafa talið alla ágætlega birga, sem von var, og ekki dottið í hug að segja mönnum að lóga af heyjum. En hvernig fór? Veturinn var harðari en dæmi eru til áður um langan tíma og vorið var mjög hart, svo að hey þrutu og alt var komið á heljarþrömina, þegar harðindin sljákkuðu í maímán. 1910. Þessu myndu engir skoðunarmenn hafa gert ráð fyrir, og hvaða gagn er þá að skoðunarmönnum, þegar allir eru jafnir í því að sjá fyrir harða vetra og voðavor hér á landi? Og hvaða gagn myndu þeir gera, þegar óhöpp vilja til? Eg skal koma með dæmi úr mínu héraði. Hey brann hjá bónda einum í haust. Hvaða ráð myndu nú skoðunarmenn hafa gefið bónda þessum? Þeir myndu hafa sagt honum, að lóga miklu af kúnum, flestum lömbum og líklega einhverju töluverðu af fullorðnu fé. Helzt gæti hann kannske haldið hrossunum á brunaleifunum. - En þótt engir skoðunarmenn væru, var þessum bónda hjálpað samt og á annan hátt en skoðunarmenn myndu hafa getað. Sveitungar hans skutu saman handa honum, svo hann gat keypt sér fóðurbæti og þannig haldið kúm sínum og mestu af öðrum búpeningi. Þetta var gert án þess skoðunarmenn kæmu nokkursstaðar nærri. Eg sé ekki annað, en að þessar haustskoðanir verði gagnslaust kák og verði að eins til að auka kostnað á hreppunum, þar sem þeir þurfa að launa 2-4 skoðunarmönnum. Það er nóg að hafa lögin frá 9. febr. 1900, sem eg hefi nú aldrei getað álitið, að væru til mikils gagns, þau eru miklu fremur stórt »humbug«. Skoðunin er að eins til málamynda, hún er afllaus og hefir engin áhrif á búskapinn. Hefi því litla trú á, að hann batni mikið, þótt öðrum skoðunum sé bætt ofan á. Felli menn úr hor, þá mun það oftast af neyð og óvanalega hörðu árferði, en ekki illmensku, enda hefir ekki verið gengið ríkt eftir, að þessum horfellislögum væri framfylgt. Það er líka dálítið undarlegt að búa til sérstök hegningarlög á bændagarmana, sem eru að vinna brauð úr jörðunni og leggja oftast fram alla sína krafta og alt sitt vit til að bjargast, þó því miður gangi það misjafnlega. Miklu nær væri að afnema öll þessi horfellislög. Eg treysti meira á forðabúrslögin, bæði þau frá 1909 og þau sem nú eru í smíðum hér í þinginu, ásamt vaxandi búviti, hagsýni og mannúð við skepnur, og hagnaðarvoninni af vel með förnum bústofni. Eg orðlengi þetta svo ekki frekar, en mun greiða atkvæði á móti frv.

Jón Sigurðsson Eg skal þegar taka það fram, að eg er eindregið fylgjandi minni hluta nefndarinnar í þessu máli. Hvað snertir breytingar frumv. á núgildandi lögum, skal eg fyrst snúa mér að haustskoðuninni. Þá breytingu tel eg óheppilega. Haustskoðanir eru svo mikið vandaverk, að hætt er við, að þær komi að litlum notum. Það er erfitt að setja á á haustum, jarðir eru svo misjafnar, beitin misjöfn og fóðurgildi mismunandi, eftir því hvort heyið er smátt eða stórt. Ásetningin verður að grundvallast á meðvitund sjálfra eigendanna. Skoðanir eru ekki ábyggilegar, þær forða ekki frá horfelli, því að menn fella ekki skepnur sínar viljandi, heldur ber þar til náttúra landsins. Margar sveitir eru svo, að ekki verður komið við skoðun. Á dalajörðum verður ekki heimtuð sama ásetning, sem á gjafajörðum. Á dalajörðum er það beitin, sem er aðal atriðið, t. d. víða í Borgarfirði, Dalasýslu og víðar. Á slíkum jörðum er það reynslan, sem kennir mönnum. Enda verður ekki séð, að afkoma manna sé lakari á þeim stöðum en annarsstaðar. Af þessum ástæðum er alveg þýðingarlaust að setja opinbera starfsmenn til að sjá um heyásetning á haustum. Enda hefir sú orðið raunin á, að þó þeir hafi komið á bæi til eftirlits, hafa þeir ekki bætt. Hvað viðvíkur öðrum breytingum, skal eg sérstaklega taka það fram, að ef sektarákvæðin eru tekin burtu, verða lögin enn þýðingarminni, því að þá geta þau ekki komið að notum; sektum er ekki beitt, nema um eitthvað beint vítavert er að ræða. Það verður auðvitað að beita sektum skynsamlega, en rétt er að sekta, þegar um miskunnarlausa meðferð er að ræða. Eg skal svo ekki orðlengja um frv. að þessu sinni, en mæli fastlega með því, að það verði felt.

Flutningsm. (Björn Kristjánsson); Eg hefi litlu að bæta við það, er eg hefi tekið fram við 1. umr. máls þessa. Eg skal þó, til upplýsingar máli þessu geta þess, að hið umrædda svæði er um 500 faðmar með sjó fram. Ástæðan fyrir því, að nauðsynlegt er að stækka hina umræddu verzlunarlóð, er, eins og eg áður hefi tekið fram, í fyrsta lagi sú, að gera mönnum mögulegt að fá veðdeildarlán út á eignir sínar og veita þeim þannig jafnrétti við aðra. Í öðru lagi er ástæðan sú, að létta á hinum þungu lóðargjöldum, sem lögð eru á hús á núverandi kaupstaðarlóð. Eins og nú standa sakir, er lóðin leigð af útlendu félagi, er tekur hátt lóðargjald. Garðurinn er gott aflapláss og því hættulaust að veita veðdeildarlán út á eignir þar, en það er að eins heimilað að veita slík lán út á eignir í verzlunarstöðum. Af sömu ástæðu er einnig rétt að samþykkja frumv. það um verzlunarlóð í Vestmannaeyjum, er nú liggur fyrir háttv. deild. Vona eg svo að frumv. þetta verði samþykt af háttv. deild.

Eggert Pálsson Mér virðist það nú komið á daginn, að mál þetta sé orðið hálfgert vandræðamál. Nefndin, sem við það hefir fengist hefir klofnað í þrent og kom mér það satt að segja ekki á óvænt, að svona færi. Eg benti á það þegar við 1. umræðu., að það væri eigi gott, að skipa fyrir með lögum um það, hvernig menn skyldu fóðra skepnur sínar, þar sem sín tilhögunin á við í hverri sveit, eftir landsháttum og landsgæðum, og jafnvel í sveitunum innbyrðis, svo að ilt er fyrir skoðunarmenn að meta, hvað séu nægar heybirgðir á hverri einstakri jörð og enginn getur farið nær um það, en ábúandinn sjálfur. Ef gallar eru á í þessu efni er hér er um að ræða, verður, að mínu áliti, einungis úr þeim bætt með aukinni þekkingu og engu öðru. Í þessu máli er um tvær stefnur að ræða. Önnur er sú, sem eg hallast að, að löggjöfin eigi ekki að grípa hér inn í, eða sem allra minst, og geti það heldur ekki, svo holt sé. Hversu glöggir sem skoðunarmenn eru, geta þeir ekki í byrjun sagt, hve mikið fóður muni nægja á hverri einstakri jörð, nema þeir séu því kröfuharðari og baki þá þar með einstöku búendum tilfinnanlegan og óþarfan kostnað með kröfum sínum. Það er heldur ekki gefið, að hinir vitrustu menn verði jafnan valdir í þessa stöðu, eins og háttv.þm. Dal. (B. J.) virtist halda. Frumv, sem hér er til umræðu gerir ráð fyrir, að skoðunarmenn séu valdir af hreppsbúum sjálfum, og sömuleiðis að þeim megi, en ekki eigi, að borga 2 kr. á dag. Líkur eru því til þess, að menn kunni að bjóða þetta niður, og þá sennilegt, að farið verði eftir því við valið, hverjir fást fyrir minst kaup, en ekki eftir því, hverjir eru vitrastir og bezt hæfir til verksins, enda mun það víða hafa átt sér stað, og eiga sér stað eftir horfellislögunum, sem nú eru í gildi. Menn eiga sem sé bágt með að fella sig við þá hugsun, sem liggur til grundvallar fyrir horfellislögunum, og leitast því við að gera þann útgjaldaauka, sem þau baka, sem minstan að hægt er. Menn skilja ekki hina einstrengingslegu áherzlu, sem í horfellislögunum er lögð á það, að skoðun sé gerð á því, hve birgir menn eru að skepnufóðri, en ekki á matarforða handa mönnum, rétt eins og skepnan væri manninum rétthærri. Í hinum núgildandi hegningarlögum, höfum við að mínu áliti nægileg sektarákvæði við því, ef menn fara vísvitandi illa með skepnur sínar, en að sekta fyrir þær yfirsjónir, sem stafa af óhöppum eða fávizku, á ekki við, því það er hið stakasta ranglæti. Meiri hluti nefndarinnar hefir líka gengið inn á þessa bendingu mína um þetta atriði, sem eg gaf við 1. umræðu og numið burtu sektarákvæðið, en heldur ekki tekið tillit til annara bendinga. Hvað seinni skoðunina snertir, þá er henni aðallega fundið það til gildis, að skoðunarmenn eigi að áminna menn um að fara betur að ráði sínu og hjálpa mönnum til að ráða fram úr vandræðunum. Skoðun þessi er gert ráð fyrir, að fari fram á tímabilinu frá 1. apríl til 15. maí. Ef skoðun þess fer nú t. d. eigi fram fyr en 14. maí, þá er fénaði eigi við hjálpandi og áminning skoðunarmanna því algerlega þýðingarlaus. Yfirleitt er það sjaldnast að illa fer vegna fóðurskorts, heldur af því, að fóðrið er vont og óholt, sem nota verður. Það er oftast nær auðvelt að bæta úr, ef fóður vantar og varast það, en ef fóðrið er vont, þá er þvínær ómögulegt úr að bæta. Þegar fram á útmánuði líður, kemur einhver limpa í féð, sem á óhollu fóðri hefir lifað, enda þótt það hafi verið nægilegt að vöxtunum, það fer smásaman að týna tölunni, og gerir það minstan muninn, hvort menn kalla það horfelli eða öðrum nöfnum. Eg álít því réttast eftir atvikum, að frumvarp þetta sé felt, en get þó gjarnan gengið inn á, að það fari til annarar umræðu, til að sjá, hverjar breytingar kunna á því að verða. En úr því er óvíst, að eg greiði málinu atkvæði, nema þær breytingar verði bæði margar og góðar, því eins og eg tók fram, vakir það fyrir mér sem það heppilegasta, að engin sérstök horfellislög væru til, og menn létu sér nægja með sektarákvæði hinna almennu hegningarlaga í þessum efnum.

Einar Jónsson Það eru að eins örfá orð um fyrri skoðunina, því að satt að segja býst eg við, að hinum lærðu embættismönnum, sem hér eiga sæti, fari að leiðast að hlusta á okkur bændurna. Eg skal fúslega taka undir það með háttv.þm. Dal. (B. J.), að þeir einir muni valdir skoðunarmenn, sem líklegt er, að þekki vel til allra jarða í sveitinni, en þetta er ekkert aðalatriði. Menn verða að taka tillit til þess, að bændur álíta með þessum skoðunarferðum sjálfstæði sitt skert við slík umráð, og það ekki af lítilsvirðingu, heldur af því, að þeir hafa einu sinni fengið það í sig, að vera sjálfráðir með búskap sinn. Þeir eru komnir á þær tröppur, að þeir setja ekki svo á, að þeir komist í vandræði, nema sérstök harðindi eða óáran beri að höndum. Og komi það fyrir, getur seinni skoðunin komið að góðum notum, til að komast fram úr vandræðunum. Eg er ekki sammála háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) í því, að fyrri skoðunin sé nauðsynlegur grundvöllur undir seinni skoðunina. Það er langur tími frá október til gjafa og algengt að bændur fara hvað heyásetning snertir, eftir því, hvernig tíðin hagar sér í október og nóvember og því lítil líkindi til, að fyrri skoðunin komi að nokkrum notum. Líka ber þess að gæta, að hreppsjóðir myndu horfa í þann kostnað, sem af fyrri skoðuninni leiddi og mundi nema alt að 70-80 kr. Litlir hreppssjóðir myndu finna til þessarar aukabyrðar, einkum ef það er álitið óþarfi. Hvað orð háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) snertir, að seinni skoðunin kæmi að engum notum í maímánuði, þá er það ekki allskostar rétt. Ef vetur er mjög harður, og menn heylausir um það leyti, geta framkvæmdir, í því að afla fóðurs, einatt komið að miklu gagni, einkum fyrir kýr og hesta, en venjulega er þó fénaður kominn á jörð þá.

Framsögum. (Björn Þorláksson) Eg hefi áður tekið fram ástæðurnar fyrir frv. þessu, og því óþarft að endurtaka þær nú. Eg vil að eins geta þess, að nefndin vill ráða háttv. deild til að samþykkja frumv. með breytingum. Breytingar þessar eru smáar og miða flestar að því að skýra frumv. Óska eg að málinu verði vísað til 2. umr.

Flutningsm. (Þorleifur Jónsson); Eg hefi komið fram með frumv. þetta samkvæmt ósk kjósenda minna í Lóni í Austur-Skaftafellssýslu. Papós, hinn núverandi viðkomustaður strandferðaskipanna þar, hefir þann galla til að bera, að sjávardýptin er ekkí nægilega mikil og skipunum því illfært þar inn. Aftur á móti geta skip legið nærri landi við Hvalneskrók, og bátalending er þar allgóð í flestum áttum, svo að líkindi eru til, að þangað mætti leita og skipa þar upp vörum, þótt eigi sé fært að hafa samband við skip úti fyrir Papós. Þetta er það, sem aðallega hefir vakað fyrir Lónmönnum. Eg skal að svo stöddu ekki fara fleiri orðum um frumv. þetta. Það hafa komið samskonar frumv. hér í hinni háttv. deild, og nefnd sett í þau. Óska eg að máli þessu verði vísað til nefndarinnar um löggilding verzlunarstaða.

Flutningsm. (Jón Þorkelsson) Eg hefi ekkert að segja um þetta frv. nú, því að hinum háttv.þm. má vera málið kunnugt frá síðasta þingi, þá var frv. samþykt 4 sinnum hér í deildinni. Eg óska, að frv. verði vísað til 2. umr.

Einar Jónsson Eg hefi skrifað undir nefndarálit meiri hlutans með fyrirvara og finn skyldu mína að skýra háttv. deild frá ágreiningsatriðunum. Að eg gat hvorugum nefndarhlutanum fylgt kemur til af tveim atriðum að eins, og hélt meiri hluti nefndarinnar sér fast við annað atriðið, en minni hlutinn við hitt. Gat því eigi náðst samkomulag. Eg set mig á móti haustskoðun, af því eg álít að hún sé gagnslaus, og er það af sömu ástæðum og háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) tók fram, svo eg þarf ekki að vera að taka það upp aftur. Sömuleiðis er eg á móti því, að menn séu sektaðir; tel óréttlátt og öfugt, að beita þá menn peningasektum, sem verða fyrir óhöppum og eignatjóni. Hordauði á sér naumast stað nema í langvarandi harðindatíð og þar af leiðandi fóðurskorti. Skoða eg sekt í slíkum tilfellum mjög harðýðgislega og illa viðeigandi. Skoðunarmennirnir, sem fara skoðunarferðina seinni part vetrar, hafa heimild til þess að útvega fóður á eigandans kostnað, ef peningi hans er hætta búin vegna fóðurskorts. Og þegar skoðunarmennirnir hafa þetta vald, verður sektarákvæðið óþarft. Eg álít, að ein skoðunarferð seinni part vetrar sé alveg nóg. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið að sinni.

Björn Sigfússon Mér kom það ekki á óvart, að mál þetta yrði að eins til þess að eyða tíma deildarinnar: Eins og háttv. meðnefndarmanni mínum, sem ágreiningsatriði gerði, virðist mér frv. þetta allsendis óþarft og get eg ekki betur séð, en að það sé fram komið af einhverri ástríðu, sem virðist hafa gripið suma þingmenn, að vera altaf að hripa upp breytingar á gildandi lögum. Eg get ekki séð hina minstu ástæðu til þess að fara nú að lögskipa almenna haustskoðun á fénaði og fóðurbirgðum um land alt, enda er ómögulegt að gera það af nokkru viti, vegna mismunandi staðhátta o. fl., eins og búið er að taka svo ítarlega fram. Þessi fyrri skoðun á að vera bráðnauðsynleg til þess að gefa mönnum góð ráð. En það þarf ekki neina nýja lagaheimild til þess. Það er einmitt þetta, sem gert er nú í þeim tilfellum, þegar kunnugt er um að hætta er á, að einhver hafi of litlar fóðurbirgðir fyrir óhöpp eða annað. Dæmi háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) þegar heyið brann, sannar þetta ljóslega. Meðhaldsmenn frumv. þessa virðast alveg gleyma því, að í núgildandi lögum er full heimild fyrir skoðunarmenn til að líta eftir fóðurbirgðum á haustin, ef ástæða þykir til þess. Það þarf því enga nýja heimild fyrir því. Upp úr þessu mundi að eins hafast nýr kostnaður fyrir sveitarsjóðina. Háttv. framsm. meiri hl. (J. J. N.-M.) hneykslaðist á hegningarákvæðum horfellislaganna, sagði að það væri skrítið að vera að hegna fyrir slíkt. En hinn háttv. framsögum. meiri hlutans verður þá að ganga lengra, ef hann vill vera laus við öll hegningarákvæði. Hann verður líka að breyta hegningarlögunum, svo að aldrei verði hægt að refsa neinum, hversu ómannúðlega, sem hann fer með skepnur sínar. En annars vildi eg biðja menn að hugsa um, hvort ei sé ástæða til að hegna, ef slíkt kemur fyrir, sem hv. 2. þm. Eyf. (St. St.) nefndi, að einhver yrði heylaus og hann samt sem áður væri svo harðsvíraður, að neita að þiggja hjálp góðra manna og dræpi svo úr hor. Er þá óeðlilegt að hegna? Eg held ekki - þvert á móti er hin fyllsta ástæða til þess. Þetta, sem eg nú hefi tekið fram, áleit eg eigi nógu skýrt tekið fram áður og tók því til máls, en annars hefir háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.), sem ágreiningsatkvæði gerði með mér, fært svo góð rök fyrir okkar málstað, að eg álít óþarft fyrir mig að fara meira út í það.

Bjarni Jónsson Það eru orðnar æði miklar umræður um þetta mál, og skal eg því reyna að vera stuttorður. Mín skoðun er, að þetta frv. geti orðið gott með nokkrum breytingum, sem væntanlega koma við 2. umræðu, og það er víst, að frv. er miklum mun betra en horfellislögin svonefndu, sem við eigum nú undir að búa. Einkum er það mikil bót, að hin ranglátu sektarákvæði eru úr lögum numin. Eg álít 2 skoðunarferðir alveg nauðsynlegar. Haustskoðunin á að vera til þess að gefa mönnum góð ráð og bendingar, hvað óhætt muni að setja á o. s. frv. Móti þessu hafa menn fært það, að skoðunin yrði algerlega gagnslaus, þar sem hver bóndi þekkti bezt kosti sinnar jarðar og geti sjálfur miklu betur dæmt um, hvað mikið sé setjandi á vetur en ókunnugir skoðanamenn. En eg hygg nú þá eina skoðanamenn verða valda, sem gagnkunnugir eru öllum jörðum í hreppnum og þess utan ábyggilegir og skynsamir menn. Og það hljóta að vera ótrúlega stórir hreppar, þar sem hver bóndi yfirleitt þekkir ekki allar jarðirnar. Eg get hér af reynslu talað, því að eg er sjálfur alinn upp í sveit, og það meira að segja stórri sveit, hefi bæði fengist við fjármensku og önnur störf, og það get eg fullyrt, að enn þann dag í dag þykist eg þekkja kosti hverrar jarðar þar, eins og bóndi sá, er á jörðinni býr. Svo er og þess að gæta, að jafnvel þó margir bændur séu góðir og ötulir, þá myndi áreiðanlega helmingur bænda í sveitinni hafa gott af því, að hinir vitrari menn kæmu og gæfu þeim holl ráð, og er þeim engin hneisa með því gerð. Menn vita það, að það er hin veika hlið bænda, að setja of djarft á vetur, og er því sízt vanþörf á slíkri haustskoðun, og sá helmingur bænda, sem eg gat um, má vera þakklátur góðum ráðgjöfum, sem leiðbeina þeim í tíma, svo að hægt sé að fækka skepnum meðan markaðurinn er opinn. Það mætti því helzt ekki vera seinna en í októbermánuði. Eg er á sama máli og hv. 1. þm. Rang. (E. P.) um það, að seinni skoðunin er aðalskoðunin og meir um hana vert en hina fyrri. Séu skoðunarmenn eins og ráð er gert fyrir aðgætnir menn, geta þeir við seinni skoðunina séð, hvernig bændur hafa hlýtt ráðum þeirra, og ef misfellur eru á, reynt að bæta úr þeim. Skoðunin ætti helzt ekki að fara fram seinna en á góunni. Því á miðgóu fara menn að sjá, hvort fóður muni duga fram úr, og ef svo er ekki, fara menn að draga við skepnurnar, og getur svo farið, að menn felli úr hor. En einn af aðalkostum frv. er sá, að það gerir ráð fyrir því, að skoðunarmenn geti gert ráðstafanir á kostnað viðkomandi bónda til þess að bæta úr fóðurskorti og verður sú ákvörðun einkum happasæl, þegar búið er að setja á stofn heyforðabúr. Til þess tíma er hætt við, að hún komi ekki að eins miklum notum. Ef menn á góunni óhlýðnast ráðum skoðunarmanna, þá fyrst er ástæða til að sekta menn fyrir þrákelknina, en hitt er ranglátt, að hegna mönnum, þó þeim vilji slys til, því að það er ekki af fúlmensku, að menn fella úr hor, heldur af vandræðum. Menn setja djarft á með þeirri von, að alt fari vel - en þegar illa fer, þá fer saman vilji mannsins og skepnunnar. Maðurinn vili halda sem lengst lífinu í henni og hún vill lifa sem lengst En eins og eg tók fram, er sjálfsagt að sekta menn, ef þeir fara ekki eftir þeim ráðstöfunum, sem skoðunarmenn gera á góunni, af því að þá hafa menn vissuna um, hvernig fara mun, en aftur á móti á haustin er ekki hægt að segja, hvernig féð hirðist eða úr rætist um veturinn. Eg vona, að frv. verði látið ganga til 2. umr., og að þá komi fram góðar brtill., svo að það verði vel úr garði gert og komi í stað hinna núgildandi horfellislaga.

Sigurður Sigurðsson Eg vil leyfa mér að þakka þeim háttv. ræðumönnum, sem hafa lagt frv. þessu liðsyrði. Um leið skal eg taka það fram, að frv. óbreytt er mér ekki neitt kappsmál, og eg tek fúslega á móti þeim bendingum, sem miða að því að bæta það. Tilgangurinn með þessu frv. mínu, sem er á þgskj. 50, var aðallega sá, að bæta úr göllum þeim, sem menn alment hafa fundið að horfellislögunum. Meðal annars hefir sektarákvæðið í þessum lögum, sem mér vitanlega hefir þó sjaldan verið beitt, hneykslað marga. Spurning getur verið um það, hvort þörf er á lögum um þetta efni. Sumir virðast vera á þeirri skoðun, að hér gerist engra laga þörf. En þá vil eg spyrja þá hina sömu menn, hvers vegna hafa þeir ekki borið fram hér á þingi frv. þess efnis, að afnema horfellislögin? Það gæti eg skilið. Þá væru þeir sjálfum sér samkvæmir. En þeir hafa ekki gert það enn þá. Þegar það er nú athugað, hvort hér sé þörf á lögum, þá minnist eg þess, að háttv.þm. Mýramanna (J. S.) sagði, að nú væri svo komið, að menn forðuðust heyleysið, og það komi örsjaldan fyrir, að menn feldu úr hor. Það má vel vera, að enginn geri það viljandi, að verða heylaus. En við þekkjum svo mörg dæmi til þess, að sumir menn eru alt af heylausir, hvað góður vetur sem er. Allir vita, hvernig ástatt var síðastliðið vor, þá voru ekki einungis margar sveitir heylitlar, heldur feldu menn víða blátt áfram úr hor, þó lágt færi. Opinberlega vildu menn ekki kannast við þetta, en sín á milli töluðu menn um það og viðurkendu það. Þegar svo er ástatt, vona eg að menn sjái, að það er sízt vanþörf á lögum til þess að koma í veg fyrir heyleysi og horfelli. En hér þarf að fara varlega í sakirnar; lögin þurfa að vera mannúðleg og í samræmi við hugsunarhátt betri hluta þjóðarinnar. Þeir eru margir, sem er meinilla við, að nokkrar sektir séu viðlagðar misjafnri meðferð á skepnum. En gagnvart þeim vil eg geta þess, að við höfum í hinum gildandi hegningarlögum sektaákvæði, enda virðist það og sjálfsagt, að mönnum haldist eigi uppi að kvelja og jafnvel hordrepa skepnur sínar. En í þessu sambandi vil eg benda á það, að þó vér, meiri hluti nefndarinnar, leggjum það til, að sektarákvæðin falli niður, þá inniheldur 3. gr. frumv. ákvæði um það, að bætt skuli úr fóðurskorti hjá þeim, er lenda í því að verða heylausir, á kostnað þeirra, sem hlut eiga að máli. Þetta álítum við, að jafnist fullkomlega á við sektarákvæði horfellislaganna og þar að auki sé miklu mannúðlegra og meir í samræmi við tilgang þeirra. Hvað því viðvíkur, sem margir hafa talað um, að skoðunarmennirnir væru svo skyni skroppnir, að þeir þektu ekki ástæður bænda í sveitinni, þá virðist mér nægilegt í því efni að vísa til orða háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) og háttv.þm. Dal. (B. J.). Flestir munu þekkja til kosta og ástæðna jarða í sinni sveit, og það er sannarlega gert of lítið úr þekkingu skoðunarmanna, sem gera má ráð fyrir, að séu með skynsömustu og hagsýnustu bændum hverrar sveitar, að þeir séu eins og álfar komnir út úr hólum og viti ekki, hvað á við hverja jörð, t. d. hvaða jörð er gjafajörð, útigangsjörð o. s. frv. Vitanlega verður það aldrei fyrirfram sagt með fullri vissu, hve drýgindalega verði farið með fóðrið. En þar sem víðast hvar tíðkast, að bændur hirði sjálfir um hey sín og fénað, má ganga út frá því, að þeim sé það kappsmál, að halda þar sem bezt á. Fyrri skoðunin er að mínu áliti alveg nauðsynleg sem undirstaða undir hina seinni. Seinni skoðunin nær annars ekki tilgangi sínum. Þegar skoðunarmenn á haustin hafa athugað, ámint og gefið góð ráð, standa þeir mikið betur að vígi til þess að dæma um það, hvernig hefir verið haldið á öllu, og hversu vel ráðum þeirra hefir verið hlýtt og hvernig hægast sé að bæta úr því, sem aflaga kann að fara. Vitanlega verður eigi hjá því komist, að þetta hafi kostnað í för með sér, enda gerir frv. ráð fyrir, að skoðunarmönnum verði borgað starfið. En ef menn vilja ekki leggja neitt á sig í þessu efni, þá horfir málið auðvitað til vandræða. En satt að segja hafði eg hugsað, að öllum væri það áhugamál, að löggjöf vor kæmist í þessu efni inn á braut, sem væri landbúnaðinum holl og hagfeld. Horfellislögin eru, eins og eg tók fram, óvinsæl, vegna ýmissra ákvæða og ekki sízt vegna sjálfs nafnsins, sem hefir hneykslað marga. En það er áreiðanlegt, að samt sem áður hafa þau ekki verið þýðingarlaus og gert nokkuð gagn. En verði nú þetta frv. samþykt með breytingum góðra manna, þá er þar með ráðin góð bót á annmörkum horfellislaganna og löggjöfin í því efni komin í gott horf. Eg vænti, að málinu verði vísað til 2. umr. Að fella það nú, væri bæði fljótfærni og skammsýni og sízt af öllu ætla eg bændum að styðja að því.