Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og fram hefur komið í umr., lagði ég þetta frv. fram á síðasta þingi. Það var byggt á mjög nákvæmri úttekt sérfræðinga á afkomu Rafmagnsveitna ríkisins, sem þá var mjög slæm, og lágu fyrir mjög ítarleg gögn um þá úttekt, bæði fjölrituð skýrsla frá þessum sérfræðingum og eins útdráttur, sem var í grg. með frv. Frv. var að sjálfsögðu miðað við ástandið í efnahagsmálum, eins og það var, þegar frv. var flutt. Þær niðurstöður, sem í frv. voru, voru í sjálfu sér ekki vefengdar af neinum á síðasta þingi. Hins vegar tókst ekki að fá neina samstöðu um að afgreiða frv. frekar en önnur mál fráfarandi ríkisstj. þá. Það var, eins og menn muna, stefna stjórnarandstöðunnar að fella hvert einasta mál fyrir ríkisstj. og því lýst yfir af sumum málsvörum stjórnarandstöðunnar, að það gilti einu, þótt það væru hin bestu mál, þau skyldu samt drepin, Þess vegna var enginn áhugi á því að vinna að þessu máli. Þegar sumarþing kom saman, taldi ég það vera skyldu mína að leggja þetta frv. fram á nýjan leik, vegna þess að þarna var um að ræða fyrirtæki, sem heyrði undir rn., sem ég bar ábyrgð á, og ég taldi mér skylt að leggja fram till. um úrbætur á fjárhagsmálum Rafmagnsveitna ríkisins. Ég gerði hins vegar grein fyrir því, þegar ég lagði frv. fram í sumar, að forsendur væru breyttar, síðan frv. var lagt fram í upphafi. Þær voru breyttar að því leyti, að gjaldstofn verðjöfnunargjaldsins hafði hækkað, vegna þess að raforkuverð hafði hækkað síðan frv. var flutt í fyrra skiptið. Þessi gjaldstofn hafði hækkað úr 2250 millj. í 2722 millj., og í samræmi við það hafði verðjöfnunargjaldið, sem af þessum gjaldstofni kæmi, hækkað úr 292 millj. í 353 millj. Ég greindi einnig frá því, að áætlanir um halla Rafmagnsveitna ríkisins á þessu ári hefðu einnig hækkað frá því, sem áætlað var í ársbyrjun. En þessar staðreyndir, annars vegar hallinn á Rafmagnsveitum ríkisins og hins vegar verðjöfnunargjaldið, eru að sjálfsögðu þær forsendur, sem menn verða að hafa til þess að geta afgreitt frv. af þessu tagi. Nú hefur það gerst, síðan ég lagði frv. fram á sumarþinginu, að þessar forsendur hafa breyst til mjög mikilla muna. Það hefur verið framkvæmd veruleg gengislækkun, og sú gengislækkun mun hafa áhrif á afkomu Rafmagnsveitna ríkisins. Það er alkunna, að rafmagnsveiturnar skulda æðimikið fé í erlendum gjaldeyri og gengislækkunin hlýtur því að hafa áhríf á afkomu þeirra. Ég hlustaði á ræðu þá, sem hv. þm. Ingólfur Jónsson hélt hér í gær um störf n. þeirrar, sem um málið hefur fjallað, og ég heyrði þar enga grg. um þetta atriði. Það er svo að heyra, sem n. hafi ekki haft fyrir því að kanna, hvaða breytingu gengislækkunin hefði haft í för með sér fyrir afkomu rafmagnsveitnanna, og við alþm. höfum þannig ekki hugmynd um þessar forsendur. Hin forsendan, sem ég talaði um, sjálfur gjaldstofn verðjöfnunargjaldsins, það var ekkert minnst á hann heldur. En það gefur auga leið, að gjald þetta, sem n. leggur til. á að koma til framkvæmda 1. okt., leggst á allt annan gjaldstofn en þann, sem talað var um í sumar. Gengislækkunin leiðir að sjálfsögðu til þess, að almennt heildsöluverð á raforku mun hækka verulega, ekki aðeins hjá þeim orkuöflunarfyrirtækjum, sem Rafmagnsveitur ríkisins kaupa raforku af. Það er einnig alkunna, að það mun vera ætlun ríkisstj. að leyfa mjög verulega hækkun til einstakra rafveitna. Það hefur legið fyrir um alllangt skeið umsókn frá Rafmagnsveitu Reykjavíkur um verulega hækkun á raforku, og ég hygg, að sú umsókn verði endurnýjuð með mjög hækkuðum tölum einmitt eftir þessa gengislækkun. En það er svo að heyra sem n. hafi ekkert gert til þess að afla sér vitneskju um, hvernig þessi gjaldstofn muni líta út 1. okt. Um það atriði á þó að vera mjög auðvelt að gera áætlanir. Ég hygg, að hæstv. iðnrh. hafi þegar gert upp við sig, hvaða hækkanir hann muni leggja til, að leyfðar verði til rafveitnanna. En ég hygg, að í heild muni þarna verða um að ræða mjög verulega hækkun á þessum gjaldstofni verðjöfnunargjaldsins, svo verulega hækkun, að það getur breytt gjaldinu um upphæðir, sem nema 100 –200 millj. kr. á ársgrundvelli. En um þetta atriði eru ekki heldur nein gögn, sem liggja fyrir Alþ., og ég fæ ekki séð, að Alþ. geti afgreitt mál af þessu tagi, án þess að aflað sér þessarar grundvallarvitneskju, því að það er ekki hægt að taka ákvarðanir um fyrirkomulag á þessu verðjöfnunargjaldi, án þess að þessar staðreyndir liggi fyrir. Að öðrum kosti eru menn að gera hlutina út í bláinn, og það getur Alþ. að sjálfsögðu ekki verið þekkt fyrir að gera. Mér finnst því, að það sé lágmarksskylda stjórnvalda að afla þessara gagna, áður en þetta frv. verði afgreitt. Eitt atriði enn, sem hefur vakið alveg sérstaka furðu mína er það, að eftir að ég lagði fram þetta frv. til l. um verðjöfnunargjald af raforku, kom fram frv. um breytingar á söluskatti, þar sem lagt var til, að hann yrði hækkaður um 2 vísitölustig. Þetta frv. var rökstutt með afar stuttri grg., en eitt það helsta, sem þar er talið upp, er, að það eigi að leggja þennan söluskatt á til þess að jafna halla Rafmagnsveitna ríkisins. Á það hefur verið bent hér í þinginu, að það sé í sjálfu sér dálítið einkennileg aðferð, ef nota á söluskatt til þess að draga úr halla hjá einstökum fyrirtækjum. Það er stefna út af fyrir sig, það er svo sem hægt að gera það. Verðjöfnunargjald og söluskattur leggjast á á ósköp hliðstæðan hátt. Verðjöfnunargjaldið leggst á alla þá, sem kaupa raforku, og það eru sem betur fer svo til allir þegnar landsins, og menn greiða þeim mun meira sem þeir nota meira af raforkunni, þannig að þetta er í sjálfu sér hliðstætt og söluskattur er. Þessa leið væri ósköp vel hægt að fara, þótt hún sé ákaflega andkannaleg að mínu viti. En það er ekki hægt að gera hvort tveggja í senn. Það er ekki hægt að hækka söluskatt til þess að bæta úr rekstrarerfiðleikum Rafmagnsveitna ríkisins og um leið að leggja á verðjöfnunargjald í sama skyni. Menn verða að gera það upp við sig, hvora leiðina þeir ætla að fara. Vitanlega er það til marks um þann algera glundroða, sem við höfum séð í stjórnarliðinn, að menn virðast ekki vita hver af öðrum, menn verða að leysa sama vandamálið eftir tveimur mismunandi leiðum, og svo ætlast þeir til. að báðar leiðirnar verði notaðar og tekið verði tvöfalt gjald til að leysa þennan vanda. Þetta eru svo fráleit vinnubrögð, að ég man ekki til þess að hafa heyrt neitt af þessu tagi þann tíma, sem ég hef setið hér á Alþ. Ég hef ekki í neinu breytt þeirri afstöðu minni, að það þarf að gera ráðstafanir til þess að bæta afkomu Rafmagnsveitna ríkisins, og ég tel, að sú leið, sem ég lagði til í því efni, sé skynsamleg. En ef sú leið er farin, verður hæstv. ríkisstj. að draga til baka þá röksemd sína, að það eigi að leggja á söluskatt í sama tilgangi. Það er alger forsenda þess, að hægt sé að samþykkja frv. af þessu tagi, að frv. um söluskattinn verði afturkallað. Þetta er ein aðalröksemdin fyrir flutningi þess, og raunar einnig fjárhagur Vegasjóðs, sem einnig á að leysa eftir öðrum leiðum, þannig að þarna er um að ræða tvöfalda skattheimtu til þess að leysa tiltekin vandamál, sem eru fyrir utan ríkissjóðsdæmið, eins og venjulega hefur verið á það lítið. Þetta eru algerlega fráleit vinnubrögð að mínu viti. Ég sem sagt tel, að Alþ. eigi heimtingu á að fá þær staðreyndir, sem ég gat um í upphafi, annars vegar, hver er áætlun manna um rekstrarafkomu Rafmagnsveitna ríkisins eftir gengislækkunina, og í öðru lagi, hver gjaldstofninn verði, þegar þetta gjald á að koma til framkvæmda 1. okt. Við getum ekki afgreitt þetta mál, án þess að þær staðreyndir liggi fyrir. Og í annan stað, ef við eigum að leysa vanda Rafmagnsveitna ríkisins eftir þessum leiðum, verður að breyta söluskattsfrv. Það er ekki hægt að gera þarna hvort tveggja í senn. Um aðrar brtt., sem n. hefur gert, þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Þær eru yfirleitt tæknilegs eðlis. Það er dálítið skopleg breyting, sem gerð er við 1. gr. Í frv. upphaflega var sagt, að verðjöfnunargjaldinu skyldi varíð til að bæta fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins samkv. nánari ákvörðun stjórnar Orkusjóðs og ráðh. orkumála, en þessu er breytt, þetta verði samkv. nánari ákvörðun ráðh. orkumála að fengnum till. stjórnar Orkusjóðs. Það er greinilegt, að það er kominn iðnrh., sem kann vel að meta vald sitt og er ekki á því að deila því með einum eða neinum. Hv. Þm. Ingólfur Jónsson spurði hér í gær um meðferð á raforku til húshitunar og beindi þeim spurningum til hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar, sem ekki var viðstaddur á þeim fundi. Ég hygg, að hv. þm. Ingólfur Jónsson muni það eins vel og ég, að þegar hér var samþ. frv. um niðurgreiðslur á olíu, þá fólst einnig í því frv. ákvæði um samsvarandi niðurgreiðslur á raforkuframleiðslu til húshitunar. Þetta var gert að lögum, þetta er í lögum. Hvort búið er að ganga frá reglugerð um þetta atriði, veit ég ekki, en það er þá mjög auðvelt fyrir núv. ríkisstj. að gera það, vegna þess að þessi lagaákvæði liggja nú þegar fyrir. En í sambandi við þetta mál að öðru leyti verð ég að segja það, að mig rak í rogastans, þegar ég sá síðustu brtt. hv.iðnn. En þar segir svo: „Umboð núv. stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins fellur niður við gildistöku þessara laga.“ Sem sé, það er lagt til, að stjórn Rafmagnsveitna ríkisins verði lögð niður. Lögum samkv. er stjórn rafmagnsveitnanna æðsti stjórnandi þessarar stofnunar, að sjálfsögðu næst ráðh., og er lagt til. að þessi æðsta stofnun verði lögð niður. Þessi stjórn rafmagnsveitnanna var sett á laggirnar af hv. þm. Ingólfi Jónssyni, meira að segja með brbl., 1969, vegna þess að hann taldi, að starfsemi Rafmagnsveitna ríkisins væri það umfangsmikil og erfið, að ekki veitti af, að þarna væri sérstök stjórn yfir stofnuninni, eins og er yfir flestum meiri háttar fyrirtækjum á Íslandi. Þessi stjórn hefur starfað síðan, og ég hafði við hana samvinnu, meðan ég gegndi ráðherrastörfum. og mér gekk ágætlega að starfa með þessari stjórn. Hún vann þarna ágætt starf. Í sumar kom svo að því, að samkv. lögum átti að breyta um menn í stofnuninni eða skipa nýja stjórn, og ég gerði það samkv. lögunum, Ég skipaði tvo menn, sem ráðh. á að skipa, og einn var skipaður samkv. tilnefningu Sambands ísl. rafveitna. Þeir menn, sem ég skipaði, voru Helgi Bergs bankastjóri og Tryggvi Sigurbjarnason verkfræðingur, sem mjög lengi hefur unnið hjá Rafmagnsveitum ríkisins, en Samband ísl. rafveitna skipaði Björn Friðfinnsson, sem er framkvstj. við Kísiliðjuna og er mjög kunnugur samskiptum sveitarfélaga við rafmagnsveiturnar. Ég gat ekki betur séð, þegar ég kom hér í gær, en þessi brtt. frá meiri hl. iðnn. væri alveg fullkomið vantraust á þessa þrjá menn. Það var engin grein gerð fyrir því, hvers vegna ætti að fella þessa stjórn niður. Og ég gat ekki betur séð en þarna væri meira að segja verið að veitast alveg sérstaklega að formanni n., Helga Bergs bankastjóra, en hann er sem kunnugt er einn af helstu forustumönnum Framsfl. Mér fannst þetta vera til marks um það sérkennilega andrúmsloft, sem ríkir á milli stjórnarflokkanna og við höfum orðið varir við síðustu dagana hér á þingi í mjög ríkum mæli. Hitt er þó það alvarlega, að ráðh. skuli ætla að leyfa sér, - mér er kunnugt um, að það var samkv. tilmælum hæstv. iðnrh., sem meiri hl. n. flutti þessa till., - að leggja niður stofnun af þessu tagi án þess að gera nokkra grein fyrir því hvers vegna og án þess að því fylgi nokkur almenn kerfisbreyting. Ég er hræddur um, að það kæmi hér upp ákaflega einkennilegt ástand á Íslandi, ef á að taka upp þann sið, þegar ný ríkisstj. tekur við, að þá beiti einstakir ráðh. sér fyrir því, að breytt sé stjórnum og stofnunum, sem undir þá heyra, fyrr en þá kemur til þess, að það eigi að breyta þeim lögum samkv. Ég starfaði með ákaflega mörgum stjórnum þann tíma, sem ég var ráðh. Voru ýmsar þeirra þannig skipaðar, að ég hefði kosið, að þær hefðu verið öðruvísi skipaðar, en mér datt það ekki í hug að flytja nokkurn tíma nokkra till. um það, að ákvarðanir fyrirrennara míns um það efni stæðu ekki. Ef við gerðum það, þá værum við komnir inn á ákaflega hættulegar brautir. Þá værum við farnir að taka upp þá starfshætti, sem tíðkast í Bandaríkjunum, þar sem um alla slíka embættismenn er skipt með hverri nýrri ríkisstj., og ég held, að þau vinnubrögð séu ekki til fyrirmyndar. Ég held, að okkur ríði á að hafa frekar samhengi í hlutunum og breyta þá málum, þegar lög heimila, að það sé gert, en vera ekki að reyna að sparka einstökum stjórnum bara að geðþótta einstakra ráðh. Ég tel, að þetta sé í sjálfu sér stórmál og beri að vara mjög alvarlega við stefnu af þessu tagi. Hv. formaður iðnn. tjáði mér, að þessi till. væri borin fram samkv. ósk ríkisstj., það hefði orðið samkomulag um það í ríkisstj. að flytja þetta mál hér. Ég fór svo að kanna það, og þá kom það í ljós, að svo var alls ekki. Um þetta hafði ekki verið gert neitt samkomulag í ríkisstj. Það var aðeins hv. þm. Þórarinn Þórarinsson, sem hafði beygt sig fyrir því, sem hæstv. iðnrh. hafði sagt við hann, og það stóð ekkert á þessum hv. þm. að fara á þennan sérkennilega hátt með flokksbróður sinn, Helga Bergs. Þegar ég hafði vakið athygli ráðh. Framsóknar á þessu, létu þeir málið til sín taka, og það leiddi til þess, að það kom fram brtt. frá hæstv. iðnrh., og nú á ekki að leggja stjórnina niður, nú á að fjölga í henni, nú eiga að vera þar 5 menn, en ekki 3. Það hefði kannske verið hægt að rökstyðja fyrri till. með sparnaðarhugmyndum, en varla þó þegar á að fjölga í henni upp í 5. Hæstv. iðnrh. sagði mér, að þetta stafaði af því, að það væri enginn fulltrúi Sjálfstfl. í stjórninni. Það eru ekki fulltrúar neinna flokka í þessari stjórn. Í þessa stjórn eiga ráðh. að velja menn eftir því, sem þeir treysta þekkingu þeirra, reynslu og hæfileikum. Það eiga engir flokkar fulltrúa í þessari stjórn. Það eru, eins og ég sagði áðan, margar stjórnir, sem ég starfaði með, þar sem Alþb. átti engan fulltrúa, og mér kom aldrei í hug að flytja lagabreytingu á þingi til þess að reyna að troða inn einhverjum fulltrúa Alþb. í slíka stjórn. Ég held, að ef menn hafi þennan hátt á, þá séu þeir líka komnir út á ákaflega hættulega braut, þar sem þröng og einstrengingsleg flokkssjónarmið eru sett ofar almennum hagsmunum, þannig að mér finnst þessi till. frá hæstv. iðnrh. einnig ganga mjög á svig við eðlilegar hugmyndir okkar um lýðræði og þingræði og beri þann keim, að þessi hæstv. ráðh. meti flokksræðið miklu meira. En sem sé, þetta er ásamt öðru til marks um það, að það er heldur einkennilegt andrúmsloft innan þessarar hæstv. ríkisstj. og þar muni hvor flokkurinn um sig reyna að ota sínum tota, eins og hægt er, sparka út mönnum hvor fyrir öðrum eða troða sínu m mönnum inn, ef það tekst ekki, þótt það sé búið að reyna það. Vinnubrögðum af þessu tagi vil ég mótmæla mjög eindregið. Ég tel, að þau séu algert nýmæli hér á þingi í ákaflega langan tíma. Og ef þetta yrði tekið upp, þá gæti eftirleikurinn orðið helst til hvimleiður. Ég gat áðan um, að það lægi ekki fyrir sú vitneskja um afkomu Rafmagnsveitna ríkisins annars vegar og um gjaldstofn verðjöfnunargjaldsins, sem Alþ. þyrfti á að halda til þess að geta tekið ákvarðanir um þetta mál. Við það bætist svo það, sem hv. þm. Eðvarð Sigurðsson gerði grein fyrir hér í gær, að það er einnig mikil breyting á ytri aðstæðum. frá því að þetta frv. var flutt. Nú er verið að steypa yfir þjóðina feiknalegum nýjum verðhækkunum á öllum sviðum. Það er búið að hækka landbúnaðarvöruverðið um 20%, það er búið að ákveða gengislækkun, sem hefur í för með sér almenna verðlagshækkun upp á 6–7%, og feiknalegar verðbreytingar aðrar eru fram undan. Ég minntist áðan á almenna raforkuhækkun, sem vitað er, að fram undan er, og ég las það í Morgunblaðinu í frásögn af ræðu, sem hæstv. forsrh. hélt á Varðarfundi, að það stæði til að hækka hitaveitugjöldin um 56% o.s.frv. Hæstv. ráðh. lét þess getið, að það mætti búast við, að kaupgjald þyrfti að hækka um 35% 1. des., ef kaupsamningar, sem gerðir voru í vor, ættu að standast. Ef þessar kaupbætur koma ekki til framkvæmda, jafngildir það 26% skerðingu á kjörum manna, meira en fjórðungsskerðingu á kaupmætti launa. Og ég er hræddur um, að þá færi að verða ansi þröngt fyrir dyrum ýmissa þeirra, sem lægst laun hafa í þjóðfélaginu. Ég skil því ákaflega vel það viðhorf, sem kemur fram í áliti minni hl. iðnn., frá hv. þm. Eðvarð Sigurðssyni og Eyjólfi Sigurðssyni, að það verði að taka einnig þetta mál inn í það allsherjardæmi, sem við erum nú að fást við. Og raunar fæ ég ekki betur séð en að fyrst menn fengust ekki til þess að afgreiða þetta mál, þegar það var borið fram á eðlilegum forsendum á fyrra þingi, þá reki engin nauður eftir að afgreiða það núna í skyndingu og án þess að nauðsynlegar upplýsingar liggi fyrir. Það er algerlega ljóst, að Rafmagnsveitur ríkisins munu engar tekjur geta fengið af þessu verðjöfnunargjaldi á þessu ári, og því er nægilegt ráðrúm til þess að leysa fjárhagsvanda þeirra í haust og þá eftir að ljósara er orðið, hvernig ætlunin er að halda á hinni almennu fjármálastefnu í landinu og hver sú kjaraskerðing verður í raun á lágtekjufólki, sem hæstv. forsrh. hefur boðað með ákaflega hrikalegum tölum.



Herra forseti. Áður en ég vík að sjálfu frv. og efni þess, þykir mér rétt að minnast aðeins á það mál, sem hv. fyrrv. iðnrh., 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, talaði hér um af nokkrum tilfinningahita, svo sem eðlilegt er, vegna þess hvað honum er það mál hjartfólgið, en það er verndun lýðræðisins á Íslandi. Tilefni þess; að talað er af svo miklum tilfinningahita um lýðræðisást sína og árás núv. ríkisstj. á lýðræðið, var, að ég hef lagt til, að í stjórn rafmagnsveitnanna verði 5 menn, en ekki 3. Það þarf töluvert hugmyndaflug til þess af svo litlu tilefni að halda svo fjálglega ræðu um lýðræðið í landinu. En svo er mál með vexti, að þegar nefndir og stjórnir eru til þess valdar að fjalla um ákveðin mál eða veita forstöðu einhverjum stofnunum, er einna algengast, að Alþ. sjálft velji slíka fulltrúa, slíkar stjórnir eða ráð með hlutfallskosningu. Þessar hlutfallskosningar eru taldar eitt af grundvallaratriðum lýðræðis og þingræðis, til þess að sem flestar skoðanir komi fram og sjónarmið einstakra stjórnmálaflokka fái að njóta sín. Ég hef ekki heyrt fyrr, að sú skipan mála, að nefndir og ráð, sem valin eru af Alþ. séu kosin með hlutfallskosningu, sé árás á lýðræðið. Ég hélt, að það væri hið gagnstæða. Þegar kosið er í slíkar nefndir, má segja, að séu tvö sjónarmið. Annars vegar er það sjónarmið að sjálfsögðu að velja hæfa menn til þessara starfa, og um leið hitt sjónarmiðið, að tekið sé tillit til stjórnmálaflokkanna, svo að sjónarmið þeirra og skoðanir komi fram. Þetta hélt ég, að væri almennt viðurkennt. Nú er það svo um þessa litlu till. mína um, að í stjórn rafmagnsveitnanna verði 5 menn, en ekki 3, að þá er þess í fyrsta lagi að geta, að varðandi stjórnir og ráð fyrir ríkisstofnanir er það einna algengast, að þar séu 5 eða 7 menn. Má þar nefna landsvirkjunarstjórn, sem er skipuð 7 mönnum, Laxárvirkjunarstjórn, skipuð fimm mönnum, svo að ég nefni tvær stofnanir, sem eru náskyldar Rafmagnsveitum ríkisins. Ég tel, að því sé ekki óeðlilegt, þó að gert sé ráð fyrir, að 5 menn skipi stjórn þessa mikla og merka fyrirtækis, sem hefur sérstöðu að ýmsu leyti, sérstaklega vegna þess, að grundvallarsjónarmiðin, sem ráða starfsemi og uppbyggingu Rafmagnsveitna ríkisins, eru þannig, að þetta fyrirtæki getur ekki borið sig. Þetta er liður í byggðaþróuninni og byggðastefnunni, jafnvægi í byggð landsins, og þess vegna verður alltaf annað veifið að leita til Alþ. um sérstaka fjáröflun í þessu skyni. Ég tel einnig eðlilegt, að í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins, sem snerta svo mjög öll byggðarlög þessa lands, komi fram sem flest sjónarmið og m.a. sjónarmið frá stjórnmálaflokkunum. Þetta er ekki árás á lýðræðið, heldur er það í samræmi við grundvallarkröfur lýðræðisins, sem eru viðurkenndar af Alþ. og þjóðinni með því, að mikið af stjórnum og ráðum er einmitt kosið hlutfallskosningu á Alþ. Þess vegna er allt tal hv. þm. um, að þessi till. mín sé árás á lýðræðið, hugarburður einn og fleipur. Varðandi sjálft efni málsins er það frv. iðnrh. Magnúsar Kjartanssonar, sem hér liggur fyrir. Hann hefur haldið tvær ítarlegar framsöguræður fyrir því, í fyrra sinnið 27. mars, þegar hann lagði fram frv. á síðasta þingi, og aftur nú 14. ágúst. Um röksemdir fyrir þessu frv. má að verulegu leyti vísa til þessara tveggja framsöguræðna hv. þm. Hann gerði þar mjög glögga grein fyrir því, hvers vegna þessi fjáröflun væri nauðsynleg, að leggja 13% verðjöfnunargjald á raforkusölu í landinu til þess að rétta við hag Rafmagnsveitna ríkisins. Nú heldur þessi höfundur og framleggjandi og formælandi frv. því fram, að forsendur séu gerbreyttar. Það er rétt, að forsendur hafa hreyst að töluverðu leyti, frá því að frv. var upphaflega samið á s.l. vetri. En þær forsendur hafa breyst í þá átt, að fjárþörfin er meiri en hún var. Það hefur t.d. komið í ljós, að halli Rafmagnsveitna ríkisins nú í ár, 1974, stefnir á um 400 millj., sem er á annað hundrað millj. kr. meira en gert var ráð fyrir áður. Það er gert ráð fyrir því einnig, að hallinn á árinu 1975 verði hvorki meira né minna en rúmar 500 millj. kr., sem er miklu meira en gert var ráð fyrir, þegar frv. var upphaflega lagt fram. Þessu til viðbótar kemur svo það atriði, sem hv. þm. nefndi, og það er gengisbreytingin síðasta, sem að sjálfsögðu eykur enn á greiðsluhalla rafmagnsveitnanna, vegna þess að útgjöld hennar og gjaldabyrði hækka að töluverðu marki af þeim sökum. Þessar staðreyndir leiddu til þess, að þeir embættismenn og sérfræðingar, sem um málið fjölluðu nú að nýju, bæði frá iðnrn. og fjmrn., töldu æskilegt og lögðu til, að verðjöfnunargjaldið yrði hækkað úr 13% í 15%, og töldu ekki af veita. Ríkisstj. taldi hins vegar ekki rétt að breyta frá því, sem er í frv. Magnúsar Kjartanssonar, og því er það óbreytt, 13%, eins og það var. Í rauninni þarf ekki frekari orðum um þetta að fara. Það er auðvitað hægt að biðja um sundurliðaðar áætlanir á því, hvað t.d. gengisbreytingin núna og þá væntanlega allar þær gengislækkanir, sem gerðar voru á fyrri helmingi þessa árs, í ráðherratíð Magnúsar Kjartanssonar, hafa aukið útgjöld rafmagnsveitnanna mikið. En ég held, að það ráði ekki úrslitum um afgreiðslu þessa máls. Ég held, að engum blandist hugur um, að þetta 13% gjald, sem í frv. var upphaflega og lagt er til, að haldist áfram, sé nauðsynlegt til þess að bæta upp halla rafmagnsveitnanna, en muni þó ekki nægja til þess að fullu. Það hefur verið hamrað mjög á því, bæði í ræðu hv. 3. þm. Reykv. og enn fremur Eðvarðs Sigurðssonar, 7. þm. Reykv., að leggja eigi á tvöfaldan skatt til að mæta sömu fjárþörf. Það er byggt á því, að í grg. frv. um hækkun söluskatts er minnst á greiðsluvandkvæði rafmagnsveitnanna. Nú vil ég upplýsa það í fyrsta lagi, að þetta verðjöfnunargjald, 13%, ef lögfest verður, mun skila sér að sáralitlu leyti inn á þessu ári. Það er lítið sem ekkert, sem mun greiðast af því fyrir lok þessa árs. Hins vegar kemur það náttúrlega að gagni fyrir rafmagnsveiturnar á næsta ári. Hins vegar er greiðsluhalli rafmagnsveitnanna þegar á þessu ári orðinn mjög þungur baggi á ríkissjóði, og þess vegna er ekkert óeðlilegt, þótt á hann væri minnst í grg. fyrir söluskattinum sem eitt dæmi um þann mikla fjárhagsvanda og greiðslubyrði, sem á ríkissjóði hvílir. Ég skal ekki fara um þetta fleiri orðum. Mér kemur það nú nokkuð á óvart, að hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, skuli nú snúast á móti sínu eigin frv., það er kannske mannlegt, en stórmannlegt er það ekki.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr. um verðjöfnunargjald til Orkusjóðs, er eins og önnur frv., sem hér hafa verið til umr, síðustu daga, mun nýjar álögur á þjóðina. Við, sem stöndum að nál. minni hl. iðnn., berum ekki á móti því, að þær upplýsingar, sem liggja fyrir um slæman fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins, séu réttar. Hins vegar hefur því verið haldið fram hér í umr., að með hækkun söluskatts um 2 stig sé m.a. verið að bæta fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins, og teljum við því ekki nauðsynlegt að samþykkja þetta frv. á þessu stigi, heldur að því verði vísað til ríkisstj. Ég vil leggja áherslu á, að hér er verið að leggja nýjan skatt á allan almenning í landinu, og hefur þó ýmislegt verið að gerast hér undanfarna daga í samþykkt skatta. Ef að líkum lætur, verður hækkun söluskatts samþ. sem lög frá Alþ. fyrir þingslit, og verður þar um allmiklar nýjar álögur að ræða. Verðjöfnunargjaldið, er leggst á raforkuverð, kemur á allan almenning, enda eru svo til allir landsmenn rafmagnsnotendur, og kemst því enginn undan því. En eins og er með alla skatta á nauðsynjar í nútímaþjóðfélagi, koma slíkir neysluskattar þyngst á þá lægst launuðu. Þar sem ekki hafa komið fram frá hæstv. ríkisstj. neinar till. eða upplýsingar um, hvernig þeir lægst launuðu eiga að fá bættar þær álögur, sem ríkisstjórnarflokkarnir eru þessa dagana að samþykkja hér á hv. Alþ., hlýtur að vera æði erfitt fyrir marga hv. þm. að standa að samþykkt þessa frv. og annarra, er nú liggja frammi á Alþ., enda er ekki því að leyna, að þrátt fyrir að ég hafi ekki setið nema tvo daga á Alþ., hef ég saknað hér þm. úr stjórnarliðinu, m.a. forustumanna úr verkalýðshreyfingunni, en ég átti von á því, að þegar slíkar álögur eru í uppsiglingu, þá hefðu forustumenn úr verkalýðshreyfingunni, er sæti eiga á Alþ., eitthvað um þau frv. að segja. Þrátt fyrir að hér á Alþ. séu nokkuð skiptar skoðanir um, hvað staða ríkissjóðs sé slæm, held ég, að flestir geri sér grein fyrir því, að ekki verður annað en viðurkennt, að fjárhagur ríkissjóðs sé slæmur. Ég er þeirrar skoðunar, að miklu fyrr hefði átt að kippa í taumana og reyna að draga úr þeirri gegndarlausu eyðslu, sem þjóðin hefur stundað nú síðustu missirin, fyrst og fremst vegna þeirrar óvissu og stjórnleysis, sem ríkt hefur, og hefði þá ekki þurft að grípa til svo róttækra aðgerða sem nú er verið að gera og eiga eftir að skella á þjóðina af fullum þunga á næstu mánuðum. Það hefur því miður æði oft verið tjaldað til einnar nætur í efnahagsmálum hjá fyrrv. ríkisstj., og nú súpum við seyðið af því. Hins vegar greinir okkur á um, hversu geyst þarf að ganga í því að breyta þessu ófremdarástandi og hvaða leiðir til lausnar skal fara. Það er mín persónulega skoðun, að verðjöfnumargjaldið hefði mátt bíða, þar til þing kemur saman aftur og séð verður, hvernig heildarlausn efnahagsmála er hugsuð af núv. ríkisstj., og þær hliðarráðstafanir, er væntanlega sjá fyrr en seinna dagsins ljós, hvernig vernda eigi þá lægst launuðu gegn þessum álögum, eru kunnar. Það kemur fram í frv., að verðjöfnunargjaldið á aðeins að innheimta til ársloka 1975. En eins og áður hefur verið bent á í umr., virðist það oftast vera reynslan, þegar fundin sé ný leið til skattlagningar og hún komi til framkvæmda, að þá virðist erfiðara að afnema slíka skatta en koma þeim á. Ég vil að lokum fagna því, að ríkisstj. mun nú vera í þann veginn að hefja viðræður við aðila vinnumarkaðarins, og það er von mín, að þær viðræður beri árangur, því að án samráðs við aðila vinnumarkaðarins er hæpið, ef að líkum lætur, að takist að koma á jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Að síðustu vil ég ítreka, að það er mikil nauðsyn, að ríkisstj. og forustumenn verkalýðshreyfingarinnar sjái svo um, að þeir lægst launuðu, sem svo illa fóru út úr samningum s.l. vetur, fái að fullu bættar þær álögur, sem nú eru á þá lagðar.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. tókst heldur illa að skýra tilraunir sínar til þess fyrst að leggja niður stjórn Rafmagnsveitna ríkisins og síðan að fjölga í henni með skírskotun til lýðræðis. Hann taldi, að till. sín jafngilti því, sem mjög tíðkaðist hér, að stjórnir stofnana væru kosnar hlutfallskosningum á þingi. Það er alveg rétt, þannig er að farið með mjög margar stofnanir, og hæstv. ráðh. hefur að sjálfsögðu verið í lófa lagið að leggja það til, að stjórn Rafmagnsveitna ríkisins yrði kosin með hlutfallskosningu á Alþ. En till. hans fjallaði alls ekki um það. Hún fjallaði ekki um, að Alþ. ætti að ákveða eitt eða neitt. Hún fjallaði um það, að hæstv. iðnrh., Gunnar Thoroddsen, persónulega, tilnefndi tvo menn í stjórnina til viðbótar þeim þremur, sem þar hafa starfað um alllangt skeið. Ég sé ekki, að þetta eigi neitt skylt við lýðræði. Þetta er hins vegar einræðistilhneiging þessa hæstv. ráðh: Það er hann sjálfur, sem vill fá þessa persónulegu heimild. Annað atriði, sem kom fram í ræðu hæstv. ráðh., sem ég óska eftir að fá nánari skýringar á, er sú staðhæfing hans, að áætlað sé, að 600 millj. kr. halli verði á Rafmagnsveitum ríkisins á næsta ári. Ég hef í höndunum gögn, sem saman voru tekin af Rafmagnsveitum ríkisins í maí í ár, og þar er hallinn fyrir árið 1975 áætlaður 243 millj. kr. Þessi halli hefur allt í einu tvöfaldast í meðförum þessa hæstv. ráðh., og ég óska sannarlega eftir skýringum á þessari furðulegu hækkun frá því í maí í sumar. Það voru engir tilburðir til þess að leggja fram þau gögn, sem ég benti á, að væru forsenda fyrir ákvarðanatöku á þessu sviði. Og mér finnst satt að segja, að alþm. séu ansi lítilþægir, ef þeir óska ekki eftir því að fá í hendur staðreyndir af þessu tagi, sem eru alger forsenda fyrir ákvarðanatöku. Hæstv. ráðh. sagði í lokin, að ég hefði snúist gegn eigin frv. og það væri kannske mannlegt, en ekki stórmannlegt. Eins og allir vita, sem hér eru inni, fer því mjög fjarri, að ég hafi snúist gegn eigin frv. Ég tel, að ég hafi bent á eðlilega og rétta aðferð til að leysa þennan vanda, og sú skoðun mín er algerlega óhögguð. En ég vil ekki ákvarða þetta frv., nema ég fái í hendurnar gögn um þær umfangsmiklu breytingar, sem orðið hafa, síðan frv. var seinast lagt fram, og í annan stað vil ég ekki sætta mig við það, að þessi vandi sé leystur eftir tveimur leiðum og þar með framkvæmd tvöföld gjaldtaka í þessu skyni, eins og gert er með þessu frv. og söluskattsfrv. Það eru þessi vinnubrögð, sem ég hef gagnrýnt, en ekki sú aðferð, sem í frv. felst.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa mörg orð um þetta frv. Samráð hafa verið höfð við formenn þingflokka um efni þessa frv. og hafa þeir samþykkt að greiða fyrir afgreiðslu þess á þingi, en jafnframt áskilið sér rétt til þess að taka afstöðu til frv. andstæða efni þess. Í Ed. fór og svo, að formælendur Alþfl. létu það liggja á milli hluta. Um ástæðurnar fyrir því, að samkomudegi reglulegs Alþ. er frestað, þarf ekki að fjölyrða. Annars vegar er öllum þingheimi kunnugt um, að aukaþing hefur setið frá 18. júlí og til þess dags, og hins vegar er á það minnst, að ný ríkisstj. var ekki mynduð fyrr en 28. ágúst s.l. og þess vegna gefst lítill tími til að undirbúa ýmis þingmál fyrir venjulegan samkomudag reglulegs Alþ., 10. okt. n.k. því hefur þótt ástæða til að óska eftir þessari frestun á samkomudegi reglulegs Alþingis. Ég vil leyfa mér að leggja til, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og allshn., og mælist enn á ný til þess, að hv. þm. greiði fyrir afgreiðslu frv. sem fyrst.



Herra forseti. Það er nú ljóst, að það er ætlun hæstv. ríkisstj. að senda okkur alþm. heim í dag og fresta auk þess samkomulagi reglulegs Alþingis um þrjár vikur. Þetta sumarþing var haldið samkv. sérstakri ósk og kröfu Sjálfstfl. Það var vitað, að Alþ. þyrfti að koma saman í tilefni af þjóðhátíð, en Sjálfstfl. lagði á það mjög þunga áherslu, að þar yrði um raunverulegt starfsþing að ræða. Flokkurinn sagði, að það væru svo mörg og alvarleg og stórtæk vandamál, sem yrði að takast á við, að það væri ekki sæmandi annað en Alþ. yrði haft með í ráðum um afgreiðslu þeirra. Það er ekki langt liðið síðan ný ríkisstj. var mynduð undir forsæti Sjálfstfl,, og þá eru þessi viðhorf allt í einu gerbreytt. Nú þarf að senda Alþ. heim með hraði. Þær röksemdir, sem voru hafðar uppi fyrr á þessu ári og ég gæti vitnað til, ef ekki hefði verið gert æðimikið að því undanfarna daga að vitna í gamlar ræður forustumanna Sjálfstfl., báru allar með sér, að Sjálfstfl. teldi, að Alþ. yrði að vera með í ráðum um lausn þessara alvarlegu vandamála. Menn kunna kannske að skilja það, þeir, sem fylgst hafa með störfum Alþ. þessa fáu daga, eftir að ríkisstj. var mynduð, að forustumönnum stjórnarflokkanna finnst þægilegra að losna við Alþ., svo að ekki auglýsist hér á hverjum einasta degi frammi fyrir okkur þm. og raunar frammi fyrir þjóðinni allri, hversu heiftarlegur ágreiningur er uppi milli stjórnarflokkanna og hvað andrúmsloftið á milli þeirra er óeðlilegt. Það hefur komið fram í hverju einasta máli, sem hér hefur legið fyrir, að um þau hefur verið stórfelldur ágreiningur, það hefur orðið að taka frest á frest ofan til að jafna þennan ágreining, ekki aðeins á milli flokkanna, heldur innan þeirra hvors um sig. Ég segi fyrir mig, að ég tel þetta engan ljóð á ráði núv. ríkisstj. eða hennar flokka, sem styðja hana. Ég er þeirrar skoðunar, að stjórnmálaumr. hér á Íslandi megi gjarnan vera opnari en hún hefur verið. Ég hef látið þá skoðun í ljós áður, og hún er algerlega óbreytt. Ég tel það ekkert óeðlilegt, að það komi fram opinberlega, ef ágreiningur er uppi innan stjórnarflokkanna eða innan stjórnmálaflokkanna, og að menn geri grein fyrir þeim mismunandi skoðunum, þannig að þjóðin geti fylgst með því. Slíkt tel ég vera eðlilegt lýðræði. En ráðamenn núv. stjórnarflokka vilja auðsjáanlega losna við þetta ástand, sem þeim finnst ákaflega hvimleitt, og þess vegna vilja þeir losna við þingið núna. Og það er mál út af fyrir sig. En hitt atriðið, að fresta samkomudegi Alþ. um 3 vikur, tel ég vera algerlega fráleitt. Það er alkunna, að það verður fjallað um mörg ákaflega veigamikil vandamál á næstu vikum. Hæstv. ríkisstj. hefur skýrt frá því, að hún ætli að hafa samráð við svokallaða aðila vinnumarkaðarins um ákaflega mörg atriði, einnig atriði, sem snerta löggjöf, og hún muni svo haga sínum ákvörðunum á grundvelli þess. Ég tel það algerlega fráleitt, að gerðar séu ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að Alþ. geti á eðlilegan hátt ekki aðeins fylgst með, heldur tekið þátt í þessum verkum. Hæstv. forsrh. mæltist til þess í fyrstu ræðu, sem hann hélt, eftir að hann hafði tekið við forustu ríkisstj., að hann gæti haft sem best samstarf við alla þingflokka og alla þm., og þannig tel ég, að við eigum að starfa hér á þingi. En þá verður einnig að gefa þm. tækifæri til þess. Ég er mjög á þeirri skoðun, sem hv. þm. Eysteinn Jónsson hefur oft gert grein fyrir hér á þingi, að staða okkar þm. sé orðin gerbreytt, eftir að okkur er greitt kaup allt árið, - kaup, sem á að nægja okkur til framfæris. Eftir það er hægt að gera miklu meiri kröfur um vinnu til hv. þm. Það er ætlast til þess, að þeir gegni störfum verulegan hluta ársins, og ég tel, að það eigi þeir að gera. Ég sé engin haldbær rök fyrir því að fresta reglulegum samkomudegi Alþ., ég tel þvert á móti, að ástandið, eins og það er í efnahagsmálum og stjórnmálum, geri ákaflega brýnt, að Alþ. komi saman á þeim degi, sem lög mæla fyrir um, þannig að Alþ. geti tekið þátt í ákvarðanatöku með umr. og till. Þess vegna er Alþb. algerlega andvígt þessu frv. og mun greiða atkv. á móti því.



Herra forseti. Varðandi það mál, sem hér er til umr., vil ég aðeins segja örfá orð. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. greindi hér frá, að þetta var rætt á óformlegan hátt við formenn þingflokka, a.m.k. stjórnarandstöðunnar, að ég hygg. Ég vil taka það sérstaklega fram og greindi honum frá því, að ég hefði talið eðlilegt, að um slíkt mál hefði verið rætt formlega við þingflokksformenn flokkanna. Varðandi afstöðu mína til þessa er það að segja, að ég hefði talið eðlilegt, eins og mál nú standa, að Alþ. hefði komið saman 10. okt., eins og lög gera ráð fyrir. Það var nefnt hér áðan af hv. 3. þm. Reykv., að mörg stórmál, stórar ákvarðanir a.m.k. liggja í loftinu og eru líkur á, að verði teknar á þeim tíma, sem Alþ. mun ekki sitja að störfum. Ég hefði talið eðlilegt, að alþm. hefði verið gefinn á því kostur að taka þátt í þeim störfum, auk þess sem fyrir reglulegu Alþ. liggja strax í upphafi þau störf að kjósa þn., og reynslan hefur sýnt, að a.m.k. einni þeirra n., sem þar er kjörin, hefur ekki veitt af þeim tíma, sem henni hefur verið ætlaður, þ.e.a.s frá 10. okt. til jólahlés, þ.e. fjvn. Ég held því eða a.m.k. óttast, að þeirri n. gefist ekki tækifæri til að sinna störfum sínum á eðlilegan hátt, miðað við, að þing komi ekki saman fyrr en í lok okt. Ég hefði því talið eðlilegt, að reglulegt Alþ. hefði komið saman a.m.k. 10. okt. og þingið komist á laggirnar. Hefði mönnum sýnst svo, að ekki væri ástæða til, eftir að það hefði gerst, að láta þing sitja, þá hefði mátt fresta því til þess tíma, sem menn hefðu talið eðlilegt, að það kæmi þá aftur saman. En ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta eða tefja umr. Við munum ekki, úr því sem komið er, hafa frekari afskipti af þessu máli, en ég vildi gera grein fyrir afstöðu minni til þess hér og nú.