Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér till., sem er kannske dálítið nýstárleg, en hún felur í sér í sem fæstum orðum, að í Norðurl. v. verði stofnað sameignarfélag allra þeirra aðila í þessu kjördæmi, sem stunda fiskveiðar á stærri skipum eða vinna úr afla í landi, og að ríkissjóði eða Framkvæmdastofnun ríkisins sé heimilt að eiga í þessu sameignarfélagi verulegan hluta, en þó ekki meiri hluta. Ástæðan til þess, að ég hef leyft mér að flytja þessa till., er fyrst og fremst sú, að þeir sem þarna koma af og til, sjá það býsna vel, hvað þetta kjördæmi er í raun og veru á eftir öðrum landshlutum að ýmsu leyti. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé í raun og veru fátækasta kjördæmi landsins. Þess vegna finnst mér vel réttlætanlegt að taka atvinnumál þess alveg sérstaklega til meðferðar. Og þá vaknar spurningin um það, með hvaða hætti er hyggilegast að byggja upp eða endurskipuleggja atvinnumál þessa kjördæmis. Eins og annars staðar eru náttúrlega fiskveiðar og fiskvinnsla höfuðatvinnuvegur í kaupstöðunum og kauptúnum þarna, og staðreyndin er sú, að þessar einingar, eins og þær eru nú, eru flestar ákaflega smáar og vanmáttugar. Og þá er spurningin, hvort það er ekki hyggilegt að reyna að koma á samvinnu allra þeirra aðila, sem að þessum málum vinna. Hér er um að ræða kaupfélög í einstaka tilvikum og svo einstaklinga og hlutafélög. Á svæðinu eru allmörg frystihús og nokkur önnur aðstaða, nokkur skip, en engu að síður er staðreyndin sú, að stóran hluta úr árinu er svo slæmt atvinnuástand á ýmsum stöðum, að til hreinnar skammar er í raun og veru fyrir þjóðfélagið á þeim tímum, sem nú eru. Þetta hefur eitthvað batnað nú að undanförnu. En árangurinn af slíkri samvinnu hlyti að verða sá, að það mundi verða miklu betra fyrir slíkt fyrirtæki að koma fram og reyna að fá samþykkta verulega stærri áfanga í atvinnumálum kjördæmisins. Ég er sannfærður um, að slík samvinna mundi auka stórlega skilning á milli staða og samvinnu á milli staða, en við vitum það áreiðanlega allir hér, að á því er engin vanþörf í þessu landi, að staðir, sem liggja mjög nærri hver öðrum, fari að vinna meira saman að verkefnunum, eins og þau liggja við hverju sinni. Það eimir enn talsvert af þessari gömlu hreppapólitík, ef svo mætti segja, þar sem ekki má gera eitthvað á þessum stað, án þess að vekja öfund á öðrum stað. Ég held, að það þyrfti að vera heildarskipulag á þessu öllu, og ég held, að þetta hljóti ekki að vera eina landssvæðið, þar sem þetta væri heppilegt, heldur gæti verið um önnur landssvæði að ræða, þar sem samvinna gæti orðið veruleg. Ég er alveg sannfærður um, að fjárfestingarsjóðir, bankar og aðrir aðilar, sem leggja fjármagn til atvinnulífsins, mundu miklu frekar hlusta á rödd slíks félags eða fyrirtækis, sem væri af þessari stærðargráðu, heldur en þegar hver er að hlaupa fyrir sig. Svo koma fulltrúar staðanna einn eftir annan til þm. og biðja um, að eitthvað sé gert fyrir þá, og þetta þekkja allir. Þetta er allt saman hálfgerð smáskammtalækning, finnst mér. Ég legg til, að ríkissjóði eða Framkvæmdastofnun væri heimilt að taka verulega þátt í þessu fyrirtæki. Mér finnst það eðlilegt, þegar um svona viðfangsefni er að ræða, að þá komi opinberir aðilar til, og ég get ekki meint annað en tilgangur Framkvæmdastofnunar eða Byggðasjóðs sé einmitt sá að vera aðili að slíku stóru verkefni. Nú er það svo, að ríkisstj. hefur þegar tekið ákvörðun um það að vera mjög verulegur aðili að uppbyggingu atvinnulífs á Siglufirði, og það er þakkarvert. Þar eru þegar í pöntun tveir togarar og meiningin að koma upp stóru fiskiðjuveri. En mér finnst, að þessi viðleitni, sem þarna á sér stað, ætti einnig að ná til annarra nálægra staða, sem þurfa vissulega einnig á uppbyggingu atvinnulífsins að halda. Ég held, að samræmd vinna Siglufj., Hofsóss, Sauðárkróks og Skagastrandar mundi verða til mikils gagns fyrir alla þessa staði og fyrir kjördæmið í heild. Það er nú svo, að það eru komnir allgóðir vegir á milli staðanna. Það er þess vegna ekki neitt óskaplegt vandamál að flytja afla á milli. Ég veit líka, að þetta hefur verið reynt, en mistekizt. En það segir mér alls ekki, að það þurfi að mistakast að nýju. Ég hef enn fremur lagt til, að aðilar heima fyrir eigi meiri hlutann í þessu félagi, en hins vegar komi ríkið að verulegu leyti til aðstoðar. Það mætti gera tilraun í þessa átt,en kannske fæst þetta heldur aldrei samþykkt. Ég tel, að svona aðgerð yrði allmyndarlegt átak í atvinnumálum eins kjördæmis. Það viðurkenna allir hv. þm., að þarna þarf einhverra aðgerða við, og það er alltaf verið að reyna að gera eitthvað smávegis. En mér finnst ekki hafa verið gert samræmt heildarátak í þessum efnum. Ég legg svo til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Hv. flm. þessarar till. taldi hana vera nýstárlega. Ég vildi nú öllu frekar segja, að hún væri kyndug, einkennileg, og hún er vægast sagt einkennileg af tveim ástæðum. Í fyrsta lagi tel ég, að stefna sú, sem í henni felst, sé alröng. Raunverulega er um að ræða þjóðnýtingarstefnu, en hitt er þó kannske enn þá einkennilegra, að samkv. henni á að taka eignarráð af eigendum allra helztu atvinnufyrirtækja í einu kjördæmi landsins án minnsta samráðs við heimamenn og í andstöðu við vilja stjórnenda og eigenda þessara fyrirtækja, ég hygg allra. Mér skilst, að hugmynd flm. sé sú, að 13 fyrirtæki í Norðurl. v. verði aðilar að stórfyrirtæki því, sem hann ætlast til. að verði stofnað, þ.e.a.s. 3 fyrirtæki á Skagaströnd, 3 á Sauðárkróki, 2 á Hofsósi og 5 í Siglufirði. Mér er ekki kunnugt um, að neitt þessara fyrirtækja hafi samþykkt þessa ráðabreytni, og ég hygg raunar, að ekkert samband hafi verið haft við helztu ráðamenn þessara fyrirtækja. Ég veit ekki, hvaða orð hv. þm. vilja velja slíkum tillöguflutningi án alls samráðs við eigendur þessara fyrirtækja, en ég get varla komizt vægara að orði en svo að telja það frekju, eða eigum við kannske að segja framhleypni. Og raunar birtist í þessum tillöguflutningi sá gamli ofstjórnarhugsunarháttur, að pólitískir spekúlantar eigi að ráða, en ekki vilji fólksins sjálfs, og þar að auki oftrúin á ríkisforsjána í atvinnumálum, aðalsmerkí sósíallsmans, jafnvel og sú stefna hefur nú gefizt, þar sem hún hefur verið reynd í framkvæmd. Flm. segir þó í lítillæti sínu í grg.: „Þó tel ég ekki rétt, að meirihlutavaldið sé tekið úr höndum heimamanna.“ Ja, mikið var. Hann virðist sem sagt ætlast til þess, að ríkið eigi tæpan helming í þessu stórfyrirtæki, sem hann boðar, en hinn helmingurinn skiptist á milli þessara 13 fyrirtækja, sem ég nefndi, og þau yrðu þá hvert um sig eigandi að hlut í þessu stórfyrirtæki, sem svaraði til um 4% að meðaltali. Þá þyrftu raunar aðdáendur ríkisrekstrarins ekki annað en ná yfirráðum í einu þessara fyrirtækja til að geta ráðskazt með stórfyrirtæki flm. eins og þá lystir. Annars er raunar í till. talað um, að þetta skuli vera sameignarfélag, og það er alveg óljóst, hvernig flm. hugsar sér valdskiptingu í félaginu eða hvort allir eigendurnir eiga að bera fulla, ótakmarkaða ábyrgð á skuldbindingum þess. Það virðist hafa verið lítið hugsað, eins og raunar málið í heild. En fyrirtæki þau, sem nú starfa að fiskvinnslu og útgerð í Norðurl. v., hafa flest verið stofnuð á allra síðustu árum af geysilegum dugnaði heimamanna, en með eðlilegri og sjálfsagðri aðstoð af ríkisvaldsins hálfu. Í sumum byggðarlögunum er svo til hver einasta fjölskylda þátttakandi í þessum atvinnurekstri, og má þar t.d. nefna Austur-Skagfirðinga og Skagstrendinga. En fólkið í þessum byggðum hefur gert sér grein fyrir því, að því aðeins er atvinnulífi heimabyggða þess borgið og héruðunum í heild, ef það binzt samtökum um að hrinda verkefnum á atvinnusviðinu í framkvæmd. Það er rétt, að þessi fyrirtæki hafa átt við mikla erfiðleika að etja, en fram úr þeim hefur verið greitt með samhjálp heimamanna og stofnana á vegum ríkisins, og mörg þessara fyrirtækja eiga nú þegar verulegar eignir, þótt skortur sé rekstrarfjár, eins og svo títt er í íslenzkum atvinnurekstri. En nú er boðað, að þetta framtak eigi að brjóta á bak aftur til að ryðja braut einhverju ríkisbákni, sem sjálfsagt yrði mikill glæsibragur á fyrst í stað, meðan verið væri að sólunda tugum eða hundruðum millj. kr. En sannfærður er ég um, að fljótt færi glansinn af, og raunar vita menn það í þessu kjördæmi, ekki sízt í Siglufirði, hvernig fer, þegar eingöngu á að treysta á forsjá ríkisvaldsins. Nei, stefna frjálsrar atvinnuuppbyggingar í eigu alþýðu hefur verið að ryðja sér til rúms á Íslandi á undanförnum árum og ekki sízt í Norðurl. v. Þessi stefna hefur þegar borið verulegan árangur, þótt ung sé að árum, og hún á áreiðanlega eftir að áorka mjög miklu, þótt að henni sé vegið, bæði með tillöguflutningi á borð við þann, sem hér er rætt um, og eins með þeirri fávíslegu ráðabreytni að nema brott úr lögum smávægileg skattfríðindi til þeirra, sem fé verja til atvinnurekstrar, eins og vinstri stjórnin hefur gert. En það ákvæði var, eins og kunnugt er, sett í lög til að vega nokkuð upp á móti skattfrelsi sparifjár. Og í mínum huga er enginn efi á því, að innan skamms muni verða tekin upp ný ákvæði til þess að auðvelda mönnum þátttöku í atvinnurekstri. Það getur auðvitað verið skynsamlegt, eins og hv. flm. gat um, fyrir útgerðar- og fiskvinnslufyrirtæki að hafa samvinnu sín á milli, t.d. skipta afla, þegar mikið berst að á einum stað, en lítið eða ekkert á öðrum, og raunar er það gert og hefur verið gert um allt land. En að sjálfsögðu á það að byggjast á frjálsri samvinnu þessara fyrirtækja og frjálsum samningum þeirra á milli. Það á ekkert skylt við valdboð af ríkisins hálfu. Það hlýtur að verða gert með frjálsu samkomulagi atvinnufyrirtækjanna, en ekki samkv. forskrift að sunnan. Flm. gat þess, að á Siglufirði væri verið að undirbúa byggingu fiskiðjuvers, og í grg. segir hann: „Þar hefur ríkissjóður haft forustu um þessa uppbyggingu.“ Sannleikur þess máls er þó sá, að það voru heimamenn, sem forustuna höfðu í tíð fyrrv. stjórnar. Þeir unnu að því að sameina öfl heima fyrir um nýtt atvinnufyrirtæki, líkt og gert hafði verið bæði á Hofsósi og Skagaströnd, svo að dæmi séu nefnd, og þeir höfðu fengið fyrirheit ráðamanna viðreisnarstjórnarinnar um öflugan stuðning við þetta framtak. Málið var þannig vel á veg komið, þegar stjórnarskipti urðu, en þá var breytt um stefnu, það er rétt. Það var breytt um stefnu að sinni, og ríkið hefur nú tögl og hagldir í fyrirtækinu Þormóði ramma, en þó er það í hlutafélagsformi og ráðgert að bjóða út hlutafé á meðal almennings og verður vonandi gert, áður en langt líður. En þegar það hlutafjárútboð fer fram, þá ber einmitt brýna nauðsyn til þess að búa þannig um hnútana, að það verða heimamenn, sem fyrirtækinu ráða, en hvorki pólitískir spekúlantar né embættismenn. Flm. nefnir það sérstaklega, að á Hofsósi og Skagaströnd séu engir aðilar, sem geti varið verulegu fjármagni til atvinnuuppbyggingar. Það er rétt, að fólkið í þessum héruðum er engir auðmenn. En hitt er líka staðreynd, að þrátt fyrir það, að þessir peningar væru ekki til, þá voru fyrirtækin stofnuð. Fólkið lagði gífurlega hart að sér, það lyfti Grettistaki. Það safnaði fé hjá hverri einustu fjölskyldu, og það gerði mögulegt að hrinda þessum fyrirtækjum úr vör. Og þrátt fyrir ótrúlega erfiðleika, þá hafa þeir verið yfirstignir hver af öðrum á undanförnum árum og mánuðum. Og ég get sagt, að það er ekkert uppgjafarhljóð í fólkinu á þessum stöðum. Það má t.d. nefna það, að nú nýverið var stofnað hlutafélag um fiskvinnslu, rækjuvinnslu á Skagaströnd með um 2 millj. kr. hlutafé frá heimamönnum. Að vísu er rétt, að það hefur syrt í álinu fyrir allan atvinnurekstur vegna þeirrar stjórnarstefnu, sem fylgt hefur verið. En fólkið fyrir norðan veit það, eins og fólkið annars staðar, að það koma betri tímar og það koma betri stjórnvöld, og þá verður hægt að efla atvinnurekstur á ný og skapa heilbrigðan grundvöll undir hann, og þess vegna hyggst fólkið ekki gefast upp. Það heldur áfram að reka sín fyrirtæki, og það mun áreiðanlega afþakka þjóðnýtingarfyrirtæki hv. flm. En hann hefur lagt til. skilst mér, að till. hans verði að lokinni umr. vísað til n. og 2. umr. Sízt harma ég það. Ég vildi gjarnan, að málið yrði rætt þrisvar eða fjórum sinnum, svo að það færi ekki framhjá neinum.



Herra forseti. Á ýmsu átti ég nú von, en ekki þessu. Finnst hv. 5. þm. Norðurl. v. eiginlega allt í bezta lagi í kjördæminu okkar? Hefur hann ekkert orðið var við á undanförnum áratug, hvernig atvinnuleysið hefur þjáð þar fjölda fólks? Hann kallar þetta frekju og framhleypni í mér. Mér er nokkurn veginn sama um það. Það eina, sem ég er að reyna að leggja hér til, er, að reynt verði að byggja þar upp atvinnulíf á dálítið myndarlegan máta, en ekki sé alltaf verið að ausa peningum í smáfyrirtæki, sem svo venjulega, þrátt fyrir þetta indæla frjálsa framtak, eru í ofboðslegum vandræðum daginn eftir. Það hjálpar lítið atvinnulífinu þarna, þó að fyrirtæki einkaframtaksins sé á stöðunum, ef það er ekkert að gera þar. Mér finnst nefnilega, að atvinnumálin í þessu kjördæmi séu allt of stórt mál til þess, að þm. úr kjördæminu fari svo að bera öðrum á brýn, að þeir séu með frekju og framhleypni, þegar þeir eru að reyna að gera till. um, hvernig eigi að ráða fram úr málunum. Við skulum þá fá aðrar till. Ég hef aðeins borið þetta fram til umhugsunar fyrir þm. Náttúrlega er ekki nein forskrift í þessari till. um, hvernig þetta eigi að vera. Auðvitað ætlast ég ekki til, að þetta sé gert, ef fyrirtækin heima fyrir vilja ekki, að það sé gert. Ef þau vilja heldur búa við þann kost, sem hefur verið og er, þá auðvitað gera þau það. En það þýðir þá líka, að það verður að krefjast þess, að það sé full atvinna á stöðunum. Mér fannst hv. þm. vera að gera hálflítið úr því, sem gert var fyrir fyrirtækið Þormóð ramma á Siglufirði. Ég vil ekki gera það. Ég álít, að stjórnvöld hafi tekið þarna mjög myndarlega á mjög erfiðu viðfangsefni, og ég efast auðvitað ekki um, að fyrrv. stjórn hefði gert það líka. En aðalatriðið er það, að ég vildi þá lýsa eftir till. frá hv. þm., og það getur vel verið, að við komumst að samkomulagi um einhvern annan hátt á þessu. En það dugir ekki fyrir þm. þessa kjördæmis eða annarra að horfa á atvinnuleysi, fátækt og eymd í sínu kjördæmi og segja svo bara, þegar till. koma fram: Þetta er frekja.



Herra forseti. Það gerist skammt stórra högga á milli í þjóðnýtingaráformum hv. flm. þessarar þáltill., sem hér er til umr. Ég var nú að líta á þskj. og sá þá, að hann leggur einnig til að þjóðnýta alla tryggingastarfsemi í landinu. Þetta er kannske smámál. sem við ræðum hér, miðað við það. Það á sem sagt að byrja, að hans dómi, mjög víðtæka þjóðnýtingarstarfsemi á Íslandi, og raunar getur hann þess í sambandi við þá þáltill, sem hér er til umr., að rétt kynni að vera að gera svipaðar ráðstafanir í öðrum landshlutum, það sé ekki bara hugmyndin að þjóðnýta útgerð og fiskvinnslu í Norðurl. v., heldur ættu önnur kjördæmi að huga að því, hvað þetta sé stórfengleg hugmynd. Ég gleðst raunar yfir því, að flm. sagði hér áðan, að hann hyggist ekki knýja þetta fram gegn vilja heimamanna. Auðvitað mundi ég ekki vilja það, sagði hann eða eitthvað í þá áttina. En þáltill. hljóðar þannig, að Alþ. álykti „að fela ríkisstj. að hlutast til um, að stofnað verði.“ Hvernig getur maður skilið þetta öðruvísi en þetta eiga að gera, og raunar kom fram í frumræðu flm., þegar bann sagði, að stjórnvöld mundu greiða fyrir slíku fyrirtæki miklu frekar en þeim litlu, þá kom það auðvitað í ljós, að stjórnvöld hafa það í hendi sér að knýja heimamenn til þessarar sameiningar, ef þau ætla sér það, einmitt með þessu ráði, sem hv. flm. benti á, með því að ráða yfir fjármagninu og segja: Herrar mínir, ef þið fallizt ekki á till., sem sjálft Alþ. er búið að samþykkja, þjóðnýtingartill., fáið þið enga fyrirgreiðslu. Við ætlum að láta féð í stórfyrirtækið. Hann kann ráðin. Hann þekkir svolítið inn á stórfyrirtæki, þar sem fjármagn hins opinbera er notað. Að um frekju og framhleypni væri að ræða? Hvað er það annað en frekja og framhleypni að flytja till. um, að öll fyrirtæki heils kjördæmís séu þjóðnýtt, án þess svo mikið sem að tala um málið við einn einasta forráðamann fyrirtækjanna? Ég get ekki kallað það annað. Ég held, að allir séu mér sammála um það. Auðvitað má flm. hafa sína skoðun á málunum, en það er lágmarkskurteisi að tala við fólkið heima fyrir, jafnvel þó að það hefði verið andvígt hans till. Ég hefði þá ekki kallað það neina frekju, ef hann hefði flutt hana engu að síður. Hann má hafa sínar skoðanir. En hann hlaut að verða að tala við forráðamenn fyrirtækjanna, áður en hann fer með þetta mál inn á Alþ. Ég sný ekki aftur með, að það er hvort tveggja í senn frekja og framhleypni. En hvort allt sé í bezta lagi í okkar kjördæmi, því miður er mjög langt frá því. Það þarf mjög að efla atvinnulífið þar. En ég sagði, að mjög hefði þó miðað í áttina á undanförnum árum með stofnsetningu þeirra fyrirtækja, sem komin eru á fót, og ég álit, að það sé sá visir að atvinnurekstri, sem á að geta stórelfzt í þessu kjördæmi. Hann spurði: Hvaða till. eru aðrar? Það er einfalt mál. Þær till. eru að efla þau fyrirtæki, sem fyrir eru, safna auknu fé til þeirra, stofna ný í eigu fólksins sjálfs og halda áfram þeirri stefnu, sem fólkið hefur markað sér og það ætlar sér að fylgja. Auðvitað eru erfiðleikar núna vegna rangrar stjórnarstefnu, og það er kannske ekki tímabært að gera þetta á þessum vikum. En það getur verið skemmra en menn halda í dag, þangað til brúkleg stjórn verður í þessu landi, og þá skulum við sameinast um að styrkja fyrirtækin heima fyrir.



Herra forseti. Ef síðasta mál á þessari dagskrá hefur verið nóg til þess að koma í gang umr. um grundvallarstefnur í atvinnumálum, býst ég við, að sú till., sem ég mæli fyrir, geti ekki síður orðið til þess, enda þótt hún sé gamall kunningi í sölum Alþ., sem ekki verður sagt um hugmyndirnar um Norðurl. v. Á þskj. 19, 19. mál, er till. frá þm. Alþfl. um endurskipulagningu olíuverzlunar í landinu. Till. er þannig að þessu sinni: „Alþingi ályktar að kjósa sjö manna n. til að gera till. um endurskipulagningu á innflutningi á olíuvörum og dreifingu þeirra í landinu í því augnamiði að tryggja fyllstu hagkvæmni í innkaupum, sölu og dreifingu olíuvara innanlands, svo að þær geti jafnan verið á boðstólum á lægsta verði til notenda.“ Alþfl. hefur oft á umliðnum árum flutt eða stutt svipaðar till. og haft það á stefnuskrá sinni, sem ítrekað var síðast á sunnudaginn var, að olíuverzlun, olíuinnflutningur og olíudreifing á Íslandi eigi að vera í höndum ríkisins. Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum til þess að lýsa því, hvernig olíuverzlun Íslendinga er nú háttað. Innflutningurinn á mestöllum olíuvörum, sem hér er notaður, er í höndum ríkisvaldsins og annast það hann að verulegu leyti. Hins vegar er dreifingin á þessum vörum í höndum þriggja stórfyrirtækja hér innanlands. Árangur af því hefur orðið sá, að um landið allt, bæði í stórum byggðum og smáum, er viðast hvar þrefalt olíudreifingarkerfi, og hefur verið harla erfitt að sannfæra allan þorra landsmanna um, að þetta þrefalda kerfi væri hagkvæmt og leiddi til annars en aukins kostnaðar á þessum nauðsynlegu vörum. Hið sama má segja um dreifingu á olíu til húshitunar og raunar hvaða hluta olíudreifingar sem litið er á. Þá má einnig minna á staðsetningu stórra olíubirgðageyma. Eru þess dæmi, að geymar frá tveimur mismunandi félögum standi hlið við hlið, en væntanlega með tvöfalt starfslið til þess að gæta þeirra og vinna við þá. Þessi till. okkar hljóðar, þrátt fyrir yfirlýsta stefnu okkar, ekki beinlínis um að fyrirskipa þjóðnýtingu á olíuverzluninni. Vegna reynslu undanfarinna ára og þeirrar tregðu, sem ávallt hefur reynzt vera á því að fá þetta mál kannað til botns, leggjum við til, að málið verði athugað og dregnar fram allar upplýsingar um það, en að þeirri athugun lokinni megi íhuga, hvers konar fyrirkomulag væri bezt að hafa á olíuverzluninni. Það er hægt að hugsa sér marga möguleika, t.d. þann, að innflutningurinn væri algerlega þjóðnýttur, en smásöludreifing gæti verið í höndum einstaklinga, samvinnufélaga og jafnvel annarra aðila, hugsanlega sveitarfélaga. Það er hægt að hugsa sér, að öll olíuverzlun og dreifing innanlands verði í höndum eins eða fleiri opinberra fyrirtækja, og um fleiri möguleika getur vissulega verið að ræða. Ríkisstj. sú, sem sat á undan núv. ríkisstj., lét gera allmiklar rannsóknir á víssum þáttum þessara mála, og kann að vera, að þær rannsóknir geti auðveldað störf þeirrar n., sem við leggjum nú til, að verði sett í málið, og efast ég raunar ekki um, að þau gögn, sem þegar hefur verið aflað, muni létta störf n. Engu að síður er nauðsynlegt að ljúka þessum athugunum, leggja þær fram og gera sér grein fyrir því eftir einhverju öðru en einstrengingslegum pólitískum skoðunum, hvort menn telja hentugast fyrir Íslendinga, að olíuverzlunin sé að einhverju, nokkru eða öllu leyti í höndum ríkisins. Herra forseti. Ég legg svo til, að till. verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt þeim hv. 1. þm. Reykn., 2. þm. Vesturl. og 11. landsk. þm. að flytja á þskj. 12 till. til þál. um könnun á samkeppnisaðstöðu íslenzks skipasmíðaiðnaðar við erlendan. Till. þessi var flutt seint á síðasta þingi, en fékk ekki afgreiðslu. Hún er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera könnun á samkeppnisaðstöðu íslenzks skipasmíðaiðnaðar við erlendan, einkum í þeim löndum, sem nú eða náinni framtíð smíða fiskiskip fyrir Íslendinga. Könnunin skal einkum taka til samanburðar á beinni og óbeinni fyrirgreiðslu viðkomandi ríkisstj. til skipasmíðaiðnaðarins, samanburði á skattlagningu hans, mismunandi vinnulaunum, vinnutíma, svo og þeim þáttum, sem valda mestu um misjafnan beinan og óbeinan launakostnað skipasmíðastöðvanna í hinum ýmsu löndum, og enn fremur skal samanburðurinn ná til misjafnrar aðstöðu til innkaupa á vélum, tækjum og efni til smíðanna. Niðurstaða könnunarinnar verði til leiðbeiningar stefnu Alþ, og stjórnvalda um nauðsynlega fyrirgreiðslu við íslenzkan skipasmíðaiðnað.“ Í grg. till. segir m.a.: „Vitað er, að skipasmíðaiðnaðurinn er sú iðngrein í veröldinni, sem ríkisstj. viðkomandi landa hafa einna mest afskipti að á einn eða annan hátt. Þá er óhætt að fullyrða, að þau kjör, sem verkafólk hefur á Spáni og í Póllandi, svo að dæmi séu tekin, eru ólíkt lakari en hér á Íslandi, sem auðvitað kemur niður á samkeppnisaðstöðu skipasmíðaiðnaðarins, þar sem sú samkeppni á sér stað án tollmúra á skráðu gengi viðkomandi gjaldmiðils.“ Enn fremur segir: Ljóst er, að þegar ráðizt er í eins mikil skipakaup og nú er gert, er nauðugur sá kostur að smíða verulegan hluta þeirra erlendis, þar sem afkastageta íslenzka skipasmíðaiðnaðarins er minni en svo, að hann geti afkastað því verkefni einn. Á hinn bóginn verður að gera þá kröfu til stjórnvalda, að þau afli sér sem gleggstra upplýsinga um samkeppnisaðstöðu íslenzka skipasmíðaiðnaðarins við þær erlendu stöðvar, sem smíða nú þessi skip fyrir Íslendinga, og geri jafnframt ráðstafanir til þess, að sú samkeppni leiði ekki til þess í framtíðinni, að veruleg atvinnustarfsemi flytjist burt úr landinu vegna ójafns aðbúnaðar og fyrirgreiðslu íslenzkra stjórnvalda við íslenzkan skipasmíðaiðnað miðað við það, sem gerist í aðalsamkeppnislöndunum.“ Það hefur komið fram í fjölmiðlum og einnig í svonefndri stefnuræðu hæstv. forsrh., að hæstv. ríkisstj. hyggist beita sér fyrir raðsmíði skuttogara innanlands. Því miður hefur aldrei mér vitanlega komið fram, með hvaða hætti þetta ætti að framkvæma. Það er mála sannast, að hefði slík könnun nú legið fyrir, væri miklu auðveldara fyrir hæstv. ríkisstj. að grípa til raunhæfra ráða til þess að sýna í verkí þennan vilja sinn. Ég vil með einföldu dæmi leitast við að lýsa því, um hversu óeðlilega samkeppni getur verið að ræða milli erlends skipasmíðaiðnaðar og innlends. Mér hefur verið tjáð af mönnum, sem ættu að þekkja til, að ríkisstyrkir á hvern togara, sem samið var um smíði á suður á Spáni fyrir nokkrum árum á föstu verði, um það bil 150 millj. kr., nemi 45 millj. kr. á skip. Þetta merkir, að upphaflegt tilboð spönsku skipasmíðastöðvanna væri í raun 195 millj. kr. í hvert skip á föstu verði. Nú herma fregnir, að þrátt fyrir þetta tapi stöðvarnar um 20 millj. kr. á hverju skipi og séu fyrir þær sakir að komast í rekstrarþrot. Þetta merkir, að raunverulegt kostnaðarverð hvers skips fyrir Spánverja er 215 millj. kr. Þau tilboð, sem Slippstöðin h/f gerði í svipuð skip á sínum tíma og þóttu ekki samkeppnishæf, hefðu samkv. lauslegri athugun nú numið nálægt 200 millj. kr. á skip, og er þá reiknað með allri hækkun vinnulauna. Það er augljóst mál. að það borgar sig fyrir okkur Íslendinga, svo fremi sem gæði skipanna verði eins og til stóð og þau verði afhent, að kaupa skip af Spánverjum fyrir 150 millj., sem kosta þá 215 millj. og hefðu kostað okkur hér heima smíðuð um 200 millj. En kjarni málsins er sá, hvort slík viðskipti borga sig, þegar til lengdar lætur. Spurningin er, hvort hægt sé að hugsa sér, að íslenzkur skipasmíðaiðnaður geti raðsmíðað skuttogara, þegar slíkir samkeppnishættir ríkja, við þann aðbúnað, sem honum er nú búinn frá hálfu stjórnvalda. í fyrsta lagi sýnist mér það útilokað, og í öðru lagi virðist mér einsýnt, að það sé forsenda heilbrigðrar stefnu Alþ. og ríkisstj., að fram fari úttekt á því, hvort mikil brögð séu að viðlíka samkeppnisháttum og ég hef hér lýst. Vera má, að svo sé ekki og hér sé málum eitthvað blandað. Fyrr en könnun eins og sú, sem hér befur verið lagt til, að gerð verði, hefur farið fram, vitum við ekkert til eða frá um þetta mikilvæga mál, sem á er að byggja. Það sýnir m.a. þá brýnu nauðsyn, sem er á að gera þessa athugun. Herra forseti. Ég legg til, að till. verði vísað til hv. allshn.

Forseti (GTh): Ég vil benda hv. þm. á það ákvæði í þingsköpum eftir breytinguna, sem gerð var á síðasta þingi, þ.e. við 15. gr., þegar ákveðið var að stofna atvmn. í Sþ., að í þingsköpum segir, að til atvmn. skuli vísa þeim málum í deildum, sem landbn., sjútvn. og iðnn. mundu fjalla um, ef borin væru fram í frumvarpsformi. Mér virðist því eðlilegt, að þetta mál fari til atvmn. hér í Sþ. og geri það að till. í samráði við flm.



Herra forseti. Till. sú um vistheimili fyrir vangefna, sem hér liggur nú fyrir til umr., var einnig flutt á síðasta þingi, en varð þá eigi útrædd. Tillgr. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því í samráði við Styrktarfélag vangefinna, að komið verði upp vistheimilum fyrir vangefna í þeim landshlutum, þar sem slík heimili eru ekki til nú.“ Ég vil í flestu styðjast við framsögu mína um mál þetta frá því í fyrra, enda er um óbreyttar aðstæður að ræða að langmestu leyti, en stytta þó mál mitt eins og kostur er. Í grg. með till, okkar er rakið að nokkru leyti, hvernig staða þessara mála er í dag og ástæðurnar fyrir tillöguflutningnum. Við gerum okkur fullljóst, að hér eru og verða á margir erfiðleikar, og að sumum vikjum við í grg. Eins mætti spyrja að því, hvers vegna vangefnir eru teknir sérstaklega fyrir og stofnana óskað fyrir þá úti í landsfjórðungunum, en ekki fyrir einhverja aðra, sem hart verða úti í samfélaginu, ef ekki er beitt öllum tiltækum ráðum? Satt er það að vísu, að víða er þörf á úrbótum, en tvennt veldur tillöguflutningnum öðru fremur. Annars vegar mundu fleiri njóta nauðsynlegrar umönnunar, því að á því leikur enginn vafi, að foreldrar senda börn sín hiklaust frekar á slík heimili heima í fjórðungnum en t.d. hingað suður. Hin ástæðan er sú fullvissa okkar, að hin nauðsynlegu tengsl milli vistfólks og aðstandenda þeirra verði betur tryggð með vistheimilum í fjórðungunum og leyfum okkur að vitna til reynslu Norðlendinga af sínu ágæta heimíli, Sólborg á Akureyri, en þar er að miklu leyti um þeirra eigið framtak að ræða. Það þarf ekki að fara um það mörgum orðum, hversu skilningur manna á þessum málum hefur aukizt á síðustu árum, og margt hefur í raun og veru verið gert til þess að gera þessu fólki lífið bærilegra. Í framsögu á síðasta þingi rakti ég nákvæmlega flest það, sem unnið hefur verið á undanförnum áratugum til hjálpar hinum vangefnu, og ég læt nægja að vísa til þess, sem þá var sagt. Ég minni hins vegar á það, að vistmannafjöldi heimilanna í dag mun vera nálægt 320 og vantar þar af leiðandi töluvert mikið á það, að allt það fólk, sem talið er þurfa á slíkri aðstoð að halda, geti átt kost á hælisvist. Varðandi hin einstöku heimili, þá vil ég taka það fram sem mína skoðun, án þess að um hið minnsta vantraust sé að ræða eða á nokkurn hallað, að ríkið þarf hér að hafa sterka yfirumsjón, og móta í samráði við Styrktarfélag vangefinna starfsemi allra vistheimilanna, svo að tryggt sé, að þau búi við sem jafnasta aðstöðu og geti veitt vistfólkinu sem fullkomnasta aðstoð. Þó að hér geti framtak einstakra aðila komið að liði, þá þurfa menntamála- og heilbrigðisyfirvöld að vera hér hinn ráðandi aðili, enda stefnir öll þróun í þá átt. Við flm. teljum ótvírætt, að frekari dreifing og uppbygging vistheimila verði hér til að koma. Það er sérstaklega vistheimilið Sólborg á Akureyri, sem opnað hefur augu manna fyrir þörfinni í öðrum landshlutum, þar sem engin slík heimili eru, og ennfremur fyrir réttmæti þess að reisa þessi heimili einnig þar. Sólborgarheimilið hefur, að því er ég bezt veit, haft ágætum starfskröftum á að skipa, og það hefur stöðugt verið fullskipað vistfólki úr fjórðungnum og reynt eftir megni að leysa einnig annarra vandkvæði. Helztu mótbárurnar, sem fram koma gegn þeirri hugmynd, sem hér er hreyft, lúta einmitt að þessu tvennu, annars vegar að nægilega gott starfslið fengist ekki og hins vegar væri tæplega um að ræða þann fjölda vistfólks í þessum fjórðungum, að mögulegt væri að reka heimili þessi af fullri reisn. Allir þekkja þær öflugu mótbárur, sem heyrast í sífellu hverju sinni, sem einhverja stofnun á að færa út á landsbyggðina. Við flm. till. viljum hiklaust andmæla öllum mótbárum gegn þessu. Við teljum, að það eigi að vera skylda ríkisins að dreifa stofnunum út um landsbyggðina. Það er eins sjálfsagt og dreifing verðmætasköpunarinnar, sem okkar þjóðfélag byggist á. Ég vitnaði bæði í fyrra og eins nú til Sólborgar á Akureyri, og því sárara þótti mér að heyra það nú í sumar, að starfsfólk Sólborgar hefði talið frekari dreifingu vistheimila óraunhæfa. Það var talið nær að efla enn frekar stofnunina á Akureyri, og ekki skal ég úr því draga. Þetta er aðeins sönnun þess, að það vill oft verða svo, að um leið og einhverra vandi er leystur, þá gleymist hinum sömu vandi annarra. Einnig hér syðra hef ég rekizt á sams konar vantrú hjá einstaka forsvarsmanni þessara mála. Því hefur jafnvel verið haldið fram, að ekkert starfsfólk mundi fást til slíkrar stofnunar úti á landsbyggðinni, á sama tíma og ekki er hægt að veita líkt því öllum námsaðstöðu við þroskaþjálfaskólann, sem um það sækja. Mér þykir hins vegar meira um vert, hve ágætar undirtektir þetta mál hefur fengið hjá þeim, sem kunna glögg skil á vandanum, m.a. hv. þm. Oddi Ólafssyni, sem studdi þetta mál drengilega í ræðu á síðasta þingi. Ég ætla mér ekki að fara að víkja að vandamálum hinna vangefnu yfirleitt, en vil aðeins benda á það, að samkv. því, sem sálfræðingar og aðrir fróðir menn í þessum efnum telja, þá mun um 1% af fólki teljast vangefið að einhverju leyti. Af þeim fjölda, þ.e. rúmlega 2 þús. miðað við okkar íbúatölu, þá er talið, að um helmingur eða um 1 þús. þurfi aldrei á verulegri séraðstoð að halda, heldur aðeins á sérstakri hjálp, t.d. við allt nám. Hinn helmingurinn er svo talinn þurfa á ýmiss konar félagslegri aðstoð að halda, og þar af þurfi helmingur þess fólks að dveljast á einhvers konar hælum, eða um 500. Þetta eru að vísu að miklu leyti ágizkunartölur, en þetta eru háar tölur, einkanlega þegar þær eru skoðaðar í ljósi þess, hver vistmannafjöldi allra slíkra stofnana er í dag, sem mun vera, eins og ég sagði áðan, nálægt 320. Mismunurinn er svo augljós, að þessar tölur ættu ekki að vera til hindrunar á því, að till. okkar yrði rækilega athuguð og þörfin á þessum heimilum fullkönnuð. Ég ætla heldur ekki að ræða ýtarlega um það, hver nauðsyn er talin á eðlilegum tengslum aðstanda við vistfólk, einkanlega fyrstu mánuðina. Það hygg ég að teljist nokkuð auðskilið mál. Það er spurning, sem margir þeir, er um þessi mál hafa fjallað, hafa reynt að svara, hvort hin vangefnu börn eigi að vera heima eða ekki, þ.e. þau, sem aðeins teljast vanvitar. Við þessu virðast engin algild svör, en það er ljóst, að mikill fjöldi þeirra þarf af ýmsum ástæðum á séraðstoð að halda. Ég held, að það hljóti að verða framtíðarskipulag þessara mála, að út frá slíkum vistheimilum þróist alls konar hjálp og leiðbeiningar og sérfræðileg aðstoð við skóla og einstök heimili. Með því eykst gildi þeirra og þýðing enn frekar. Ég þekki vel til þeirrar tilfinningar, sem skólamaður um tveggja áratuga skeið, að hafa staðið vanmegna í viðleitninni til að hjálpa því fólki, sem erfiðast hefur átt. Og sú ósk er ekki ný í mínum huga, að þetta fólk ætti kost betri umönnunar, aukinnar þjálfunar hugar og handar, í stuttu máli sagt, þeirrar hælisvistar, sem hér er fram á farið, að veitt verði í landsfjórðungunum, eða þá sérstakrar aðstoðar annarrar, ef þörf krefði. Ég veit það, að það muni ekki standa á samtökum fólks heima fyrir að vinna ötullega að þessum málum, ef á þau kæmist hreyfing af hálfu ríkísvaldsins. Á þann stuðning og það frumkvæði er treyst, og í þá veru hnígur þessi tillögugerð. Auðvitað hlýtur það að verða kannað rækilega, hverjir möguleikar eru á rekstri slíkra heimila og hver þörfin er í heild sinni. Við flm. erum þess hins vegar fullvissir, að einmitt rækileg könnun þessara mála leiði bezt í ljós réttmæti þessa tillöguflutnings, og því skal þá treysta, að till. fái jákvæða afgreiðslu hér á Alþ. og farsæl framkvæmd fylgi á eftir. Herra forseti. Ég vil svo að lokum leggja til, að máli þessu verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég kem hingað aðeins til þess að lýsa fyllsta stuðningi mínum við þessa till. Ég álít, að það að byggja vistheimili fyrir vangefna sé eitt af þeim verkefnum, sem ríkisvaldið verði að láta ganga nokkuð á undan ýmsum öðrum verkefnum. Ég er ekki viss um, að þetta verkefni sé gífurlega stórt, en það þarf fyrst og fremst að gera það. Það er til vansa fyrir okkar þjóðfélag að vita af því, að þessi þörf er fyrir hendi í ýmsum landshlutum og nákvæmlega ekkert sé gert til að bæta þar um. Ég tek þess vegna mjög sterklega undir það, að það eigi að gera átak til þess að koma þessum heimilum upp sem víðast um landið og sem næst aðstandendum þeirra, sem þarna þurfa að vera. Ég tel, að raunar hefði átt að vera búið að þessu, en vil fastlega skora á hv. þm. að láta það ekki bregðast, að þessi till., sem var flutt fyrir ári, komist nú áfram og henni verði fylgt eftir.