Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nokkru fyrir jólin var lagt fram frv. það, sem hér er til umr., um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og um rétt til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla, en í jólaannríkinu vannst ekki tími til að afgr. málið. Það er alkunnugt, að allir þeir, sem teljast vera fastir starfsmenn og fá kaup sitt greitt mánaðarlega, eiga við það öryggi að búa, að þeim verður ekki sagt upp starfi án fyrirvara. Venjulega er um 1–3 mánaða uppsagnarfrest að ræða hjá föstum starfsmönnum, en þó er nokkuð algengt, að fastir starfsmenn, einkanlega í þjónustu hins opinbera, hafi 6 mánaða uppsagnarfrest, og til er það, að háttsettir embættismenn njóti árs uppsagnarfrests. En þessu er allt annan veg farið með þá verkamenn, sem taka kaup sem tímakaupsmenn eða vikukaupsmenn. Slíkir menn hafa engan uppsagnarfrest. Þeim geta atvinnurekendur sagt upp fyrirvaralaust, þó að verkamaðurinn hafi jafnvel verið í þjónustu sama atvinnurekanda eða sama atvinnufyrirtækis árum eða áratugum saman. Við slíkan verkamann er hægt að segja að kvöldi, að loknu dagsverki: Við höfum ekki þörf fyrir vinnu þína að morgni né heldur framvegis. Þetta er mikið og átakanlegt öryggisleysi, enda hefur verkalýðshreyfingin um langt skeið reynt að fá viðurkenningu atvinnurekenda fyrir nokkrum uppsagnarfresti til handa þeim verkamönnum, sem lengi hafa unnið hjá sama atvinnurekanda, en fengið þó kaup sitt greitt í venjulegu tíma- eða vikukaupi. En af einhverjum ástæðum hafa atvinnurekendur samt aldrei viljað fallast á þetta, og þetta hefur ekki náðst fram með frjálsum samningum. Ég hygg, að í grg. fyrir frv. sé nokkuð ljóslega og í stuttu máli skýrt, hversu óeðlilegt það er að láta tímakaups- og vikukaupsmenn, sem að staðaldri vinna hjá sama atvinnurekanda, ekki njóta sama réttar og fasta starfsmenn, en í grg. segir svo: „Það sýnist ekki skipta öllu máli, hvort launþeginn fær laun sín greidd mánaðarlega eða hvort launin eru greidd vikulega, eins og tíðkast um laun tíma- eða vikukaupsmanna. Samband atvinnurekanda og launþega skiptir hins vegar mestu máli. Þegar samband þeirra er varanlegt árið út eða lengri tíma, virðist eðlilegt, að launþeginn eigi rétt á nokkrum fyrirvara, ef atvinnurekandinn vill segja honum upp starfi. Sama máli gegnir um atvinnurekandann. Eðlilegt virðist, að hann fái vitneskju um það með nokkrum fyrirvara, ef slíkur launþegi óskar að láta af störfum hjá honum. Þegar slíkt varanlegt samband hefur skapazt milli atvinnurekanda og launþega, gefur það sjálfkrafa þá von, að það muni vara áfram, nema sérstakar ástæður komi til. Hvor aðila um sig mun því jafnan vera illa undir það búinn, að samband þeirra rofni fyrirvaralaust. Það þykir því eigi óeðlilegt að lögfesta gagnkvæman uppsagnarfrest í þeim tilfeilum, þegar samband atvinnurekanda og launþega er svo varanlegt, að það sé órofið heilt ár eða meira.“ En þetta, að tryggja uppsagnarfrest tíma- og vikukaupsmönnum, sem unnið hafa hjá sama atvinnurekanda a.m.k. 1.800 klukkustundir á einu ári, þar af eigi minna en 150 klukkustundir síðasta mánuðinn fyrir uppsögn, og hafa þannig órofið samband við atvinnurekandann, er annað aðalatriði þessa frv. Ég hygg, að allir sanngjarnir menn hljóti að viðurkenna, að slíkt öryggi sé réttmætt og sanngjarnt og beri að festa í lögum til aukins jafnréttis við aðra. Hitt meginefni frv. felst í 3. gr. þess og tryggir tíma- og vikukaupsmönnum þann rétt að missa einskis í af launum sínum fyrstu 14 dagana, eftir að þeir forfallast frá vinnu sökum sjúkdóma eða slysa. Þetta ákvæði er samhljóða ákvæði, sem um nokkur ár hefur verið í gildi í 86. gr. laganna um almannatryggingar, og tekur það til allra fastra starfsmanna. Með ákvæðum 3 gr. þessa frv. er ákvæðinu einnig ætlað að ná til þeirra tíma- og vikukaupsmanna, sem öðlast nú rétt til uppsagnarfrests, eins og fastir starfsmenn væru, samkv. ákvæðum 1. gr. þessa frv. Verkalýðshreyfingin telur þetta vera mikið réttlætis- og jafnréttismál, og jafnframt er það óneitanlega þýðingarmikið öryggismál fyrir verkamenn, því að varla getur nokkur maður staðið í ömurlegri sporum, en þeim að fá allt í einu, fyrirvaralaust, að vita, að hann standi í sporum atvinnuleysingjans, án þess að hann hafi fengið nokkurt svigrúm til þess að leita sér atvinnu annars staðar. En á þessu er einmitt ráðin veruleg bót með lögfestingu þessa frv., sem þó er þannig byggt upp, að þar gætir fyllstu sanngirni og tilhliðrunarsemi gagnvart atvinnurekendum, og vitna ég í því sambandi sérstaklega til 2. gr. frv., sem er sett hér inn til þess að taka tillit til þess óstöðugleika, sem oft er í íslenzku atvinnulífi og atvinnurekendurnir sjálfir geta ekki ráðið við. Ég vil vona, að þetta frv. fái hér skjóta og góða afgreiðslu í hv. d., og legg til, að málinu verði vísað til hv. félmn. að umr. lokinni.



Herra forseti. Verkamenn munu vera sú starfsstétt, sem á ýmsan hátt býr við minnst öryggi um afkomu sína, og eru ástæður til þess margar, m.a. þær, að vinna þeirra er háðari árstíðum og veðráttu, en annarra manna, og þær, að störfin krefjast yfirleitt ekki sérþekkingar, a.m.k. ekki það mikillar, að ástæða hafi þótt til að takmarka réttindi til þeirra á nokkurn hátt. Af þessu leiðir, að ýmsar sveiflur í atvinnulífinu hafa skjótari áhrif á afkomu daglaunamannanna, en annarra. Verði t.d. samdráttur í einhverri iðngrein, starfsemi á sviði verzlunar eða öðru slíku, þá liggur leið manna í daglaunavinnuna, sem öllum stendur opin, svo lengi sem framboð á vinnumarkaðinum er ekki of mikið, en svo hlýtur þó oft að fara, þegar skipulega hagnýtingu vinnuafls skortir að meira eða minna leyti. Þessi sérstaða daglaunamanna hefur átt sinn þátt í því, að þeir eiga og hafa átt miklum mun óhægra um vik, en aðrir að tryggja sér með samningum við atvinnurekendur ýmis réttindi, sem talin eru nú sjálfsögð með ýmsum öðrum starfsstéttum eða jafnvel leiðir beint af vinnu þeirra. Þó að samtök verkamanna hafi með tímanum orðið svo öflug, að þau ráði nú að verulegu leyti grundvelli almennra launa í landinu, þá hafa þau samt ekki haft nægan kraft til þess að knýja fram ýmis réttindamál til jafns við aðra og jafnvel ekki þau, sem grundvallast þó að meira eða minna leyti á forgöngu þeirra. Verkamenn - í þrengri merkingu þess orðs - eru nú í dag hinir einu vinnandi manna, sem aldrei geta deginum lengur verið öruggir um starfa sinn. Jafnvel þeir, sem árum og áratugum saman hafa unnið hjá sama vinnuveitanda, geta átt þess von að verða fyrirvaralaust sviptir atvinnu sinni, jafnvel fyrir duttlunga atvinnurekandans eina saman. Verði verkamaður sjúkur, nýtur hann ekki réttinda umfram það, sem lög um almannatryggingar veita honum. Ef hann verður fyrir slysi utan vinnu sinnar, gildir hið sama. Slasist hann við vinnu, nýtur hann aðeins launa í 7 daga í hæsta lagi eða helmingi skemur, en allir aðrir. Öryggisleysi verkamanna er þó ekki eingöngu fjárhagslegs eðlis. Það er jafnframt eins konar andleg áþján, sem beygir verkamanninn og er farg á bjartsýni hans og trú á framtíðina og gerir hlut hans oft líkastan hlut þess manns, sem ekki veit um sinn næsta næturstað. Þessu hafa samtök verkamanna ekki viljað una, og sérstaklega nú seinasta áratuginn hafa þau gert ítrekaðar tilraunir til þess við samningsgerðir að fá þar inn nokkrar réttarbætur hvað snertir rétt til uppsagnarfrests og nokkurra launa í sjúkdóma- og slysaforföllum, en litlu fengið áorkað fyrir andstöðu samtaka atvinnurekenda. Alveg sérstaklega hafa atvinnurekendur haldið dauðahaldi í takmarkalausan rétt sinn til þess að geta sagt verkamönnum upp vinnu, án nokkurs fyrirvara. Jafnvel í þeim vinnudeilum, þar sem þeir hafa þó orðið að þoka lengst fyrir verkamönnum um laun og önnur þeim tengd atriði, hafa þeir aldrei léð máls á því að gefa neitt eftir af rétti sínum til þess að geta fleygt verkamönnum þeim, sem hjá þeim vinna, út á gaddinn hvaða dag sem vera skyldi. Sjálfur hef ég verið vitni að því, að forvígismenn atvinnurekenda hafa harðlega neitað að taka í mál, að verkamenn, sem unnið hafa í 20 ár hjá sama vinnuveitanda samfleytt, fengju eins mánaðar uppsagnarfrest. Atvinnurekendur hafa tekið kröfum verkamanna um laun í veikindaforföllum litlu betur. Í heildarsamningunum, sem voru gerðir eftir verkfallið mikla 1955, fékkst það að vísu fram, að greitt skyldi 1% ofan á laun til þess að mæta veikindum. Þetta svarar til 3 veikindadaga á ári með fullu kaupi, meðan aðrar starfsstéttir hafa yfirleitt 14 daga og sumar mun fleiri. En jafnvel þessi réttarbót var gerð einskis virði sem annað, en bein kauphækkun með því að setja það ófrávíkjanlega skilyrði, að þetta 1% rynni ekki í sérstaka sjúkrasjóði félaganna, heldur yrði greitt jafnóðum með kaupi. Aðeins nokkur félög iðnaðarmanna fengu féð í slíka sjóði. Gagnvart verkamannafélögunum var ekki við slíkt komandi. Þetta eru nokkrar af þeim ástæðum, sem liggja til þess, að sjálfsagt þótti af hálfu alþýðusamtakanna að taka þetta mál upp, sem hér er til umr., einmitt nú, þegar ríkisstjórn, sem vill hafa samráð og samstarf við verkalýðshreyfinguna, er við völd í landinu og líkur eru til, að vilji sé fyrir hendi á hv. Alþingi til þess að þoka slíkum málefnum til réttrar áttar. Þegar þetta mál bar á góma við ríkisstj. af hálfu efnahagsmálanefndar Alþýðusambands Íslands í nóvember s.l., var því strax vel tekið, og var þá gefið fyrirheit um þá löggjöf, sem hér er komin fram. Hæstv. félmrh. hefur gert svo ýtarlega grein fyrir frv. í einstökum atriðum, að ég hef þar ekki við að bæta á þessu stigi málsins. Þetta frv. hefur verið til umræðu í ýmsum verkamanna- og verkakvennafélögum og alls staðar þótt merkur áfangi í hagsmunabaráttu þeirra og verið fagnað af þeim. Um einstök atriði frv. kunna að sjálfsögðu að vera eitthvað skiptar skoðanir, hvort tekizt hafi að móta ákvæðin á haganlegastan og beztan hátt, sem kostur var, og þá ef til vill líka um það, hvort nægilega mikið sé að gert til að tryggja rétt verkamanna. Slíkt fer að sjálfsögðu að líkum, þegar um er að ræða löggjöf, sem er algerlega ný á sínu sviði. Verkamönnum, sem eiga að njóta þessarar löggjafar, er það auðvitað ljóst, að hér er ekki um að ræða endanlegan sigur í þeim réttindamálum, sem um er fjallað, heldur aðeins mjög mikilsverða byrjun, sem á að geta orðið grundvöllur, sem byggja má á í framtíðinni, eftir því sem styrkur alþýðusamtakanna leyfir og áhrif þeirra á löggjöfina veita þeim tækifæri til hverju sinni. Eftir að þetta frv. hefur farið til hv. heilbr.- og félmn., gefst að sjálfsögðu tækifæri til að ræða einstök atriði þess betur. Á þessu stigi vil ég aðeins lýsa ánægju minni yfir því, að hæstv. ríkisstj. hefur með flutningi þess veitt verkamannasamtökunum góða liðveizlu til þess að ýta fram á við, einu brýnasta réttindamáli þeirra.



Herra forseti. Það er alls ekki til þess að andmæla á neinn hátt þessu frv., sem hér liggur fyrir, að ég kvaddi mér hljóðs. Augljóst er, að með þessu frv. er gripið inn í samningsrétt atvinnurekenda og verkamanna. Hæstv. ráðh. lýsti því hér áðan, að það hefði oft verið reynt að koma þessu inn í samninga, en ekki tekizt. Ég er nú ekki svo kunnugur þessu, að ég geti á neinu hátt upplýst um þetta, en mér virðist, að flutningur þessa máls út af fyrir sig bendi til þess, að það sé brýn nauðsyn að fara að endurskoða vinnulöggjöfina, og það hefði raunar þurft að gera fyrr. Vinnulöggjöfin hlýtur að vera orðin úrelt og er það á ýmsa lund, og ég hygg, að það sé brýn nauðsyn að endurskoða hana. Ég vildi spyrja hæstv. ráðh., hvað því máli liði, hvort það standi ekki til að endurskoða þessa löggjöf. Ég tel óheppilegt að vera að taka einstök atriði út úr, á hvern veginn sem það er, og gera sérstök lög um það, sem á í raun og veru, heima í allsherjar vinnulöggjöf. - Það eru þessi atriði, sem ég vildi hreyfa hér og fá upplýst, ef mögulegt væri, hvort það er ekki meiningin að hraða endurskoðun vinnulöggjafarinnar.



Herra forseti. Ég vil eindregið taka undir þau orð, sem þegar hafa verið látin falla um þetta mál af hálfu hæstv. félmrh. og hv. 8. landsk. - Til skýringar því, sem hv. þm. V-Sk. (JK) sagði hér áðan, að sér fyndist einkennilegt, að þetta mál skyldi vera tekið upp nú eitt út af fyrir sig, án þess að allsherjar endurskoðun vinnulöggjafarinnar færi fram, þá held ég, að svarið við því hafi verið komið fram í ræðu hv. 8. landsk. þm., þar sem hann lýsti því mjög skilmerkilega, að hér er verið að efna loforð, sem ríkisstj. gaf, er heildarsamningar við fulltrúanefnd verkalýðsfélaganna eða alþýðusamtakanna voru gerðir á s.l. hausti. Það var gengizt inn á það þar, að flutt yrði löggjöf um þetta mál hér á Alþingi, og það er verið að efna þau loforð. Það er því óháð allsherjar endurskoðun vinnulöggjafarinnar, sem að sjálfsögðu margir geta verið sammála um og kannske flestir að þyrfti endurskoðunar við, þó að menn geti svo aftur að hinu leytinu ekki verið sammála um, hvaða atriði það eru í vinnulöggjöfinni, sem raunverulegrar endurskoðunar þyrftu við. Hv. þm. V-Sk. talar um, að hér sé gripið inn í samningsrétt verkafólks og atvinnurekenda með flutningi þessa frv. Þetta er gömul saga og gamalt álit, sem ég hélt að væri úr sögunni í hópi alþm. Orlofslögin, vökulögin og öll þau framfaramál, sem lögfest hafa verið hér á Alþingi, að vísu eftir harða baráttu verkalýðsfélaganna, má segja að á sinn hátt gripi inn í samningsrétt verkafólks og atvinnurekenda. Mörg af þeim málefnum, sem upp koma í samningum atvinnurekenda og verkafólks, eru þannig vaxin, eins og það mál, sem hér er til umræðu, að þau eiga ekki að vera samningsatriði eða þrætuepli. Það er mannúðarmál, mannréttindamál, sem hér er á ferðinni, og þau eiga ekki að vera samningsatriði eða togstreituatriði milli verkalýðsfélaga og atvinnurekenda. Það er skylda þingsins að grípa þar inn í. Ég vil þess vegna eindregið, eins og ég sagði í upphafi, lýsa stuðningi mínum við þetta frv. og vona, að hugsunarháttur eins og kom fram hjá hv. þm. V-Sk. sé úr sögunni varðandi slík mál, sem þetta, á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég verð að segja, að ég skil ekki þessa athugasemd hv. þm. Reykv. Ég held, að ég hafi ekki í þeim orðum, sem ég sagði, á neinn hátt andmælt þessu frv., aðeins bent í sambandi við framkomu þess á nauðsyn þess að endurskoða vinnulöggjöfina í heild. Hann játar þetta að vísu, en segir í hinu orðinu, að hann skilji ekki í því, hvernig stendur á því, að slík rödd sem þessi komi fram á Alþingi. Ég skil þetta ekki. Ég tel, að þetta sem annað eigi heima í allsherjar vinnulöggjöf og hana beri að endurskoða, því fyrr, því betra. Ef það er meiningin að setja löggjöf um hvert einasta atriði, sem vinnuveitendur og verkamenn deila um á hverjum tíma, og það án tillits til þess, hvaða stjórn ríkir í hvert skipti, þá sjá allir, hvar þetta lendir. Ég hélt, að það væri miklu heilbrigðara, að samin væri heildarlöggjöf með samkomulagi beggja aðila; það yrði affarasælla, en að hafa hina aðferðina. Ég mótmæli þeim ummælum hv. 4. þm. Reykv., að ég hafi á neinn hátt verið að ganga á hlut verkamanna með þeim orðum, sem ég sagði í ræðu minni áðan.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd út af því, sem ég hafði eftir hv. þm. V-Sk., en það tel ég mig hafa haft réttilega eftir, og ég veit, að hann er sá drengskaparmaður að kannast við það, að hann taldi, að með flutningi þessa frv. og annarra slíkra væri gripið inn í samningsrétt atvinnurekenda og verkamanna. Ég sagði hins vegar, að sum af þeim málum, sem eru togstreituatriði milli verkafólks og atvinnurekenda, séu þannig vaxin, að þau eigi ekki að vera togstreituatriði á milli þessara aðila. Þau eru mannúðar- og mannréttindamál, eins og efni þessa frv. bendir til, og eiga þess vegna heima í sérstakri löggjöf. Hitt er rétt, og ég skal ítreka það aftur, að að sjálfsögðu geta flestir verið sammála um það, að nauðsynlegt sé að endurskoða vinnulöggjöfina, þó að ég geri hins vegar ráð fyrir því, að þar verði menn ekki á eitt sáttir um, hvaða atriði þyrftu endurskoðunar við.



Herra forseti. Það verður ekki um það deilt, að hv. þm. V-Sk. gerði þá athugasemd við þetta frv., að hér væri verið að leysa mál með löggjöf, sem á undanförnum árum hefði verið samningsatriði milli atvinnurekenda og verkalýðsfélaga. Það er alveg rétt. Málið er árum saman búið að vera verkefni á samningaborðinu milli atvinnurekenda og verkalýðssamtakanna og ekki náð fram að ganga. En svona hefur það gengið um mörg mjög þýðingarmikil verkalýðsmál, að þau hafa ýmist alls ekki náð fram að ganga við samningaborðið ellegar á ófullnægjandi hátt, og þá hefur verkalýðssamtökunum leiðzt þófið og freistað þess að fá úr skorið um réttindamálin á löggjafarsviðinu, á Alþingi. Þannig gekk það, eins og að var vikið hér, að lengi var barizt á sviði verkalýðsmálanna um að fá löghelgaðan hvíldartíma togarasjómanna, en gekk ekki, og þá er farið hér á stað með að reyna að tryggja þeim með lagasetningu 6 stunda hvíld. Það gekk erfiðlega. Þá hefur vafalaust verið sagt: Ja, nú er verið að grípa þarna inn í samningsrétt atvinnurekenda og verkalýðsfélaganna og farið inn á löggjafarsviðið með það. - Og það var verið að gera það þá. Svo tókst á Alþingi að fá lágmarkshvíldina, 6 stundir, lögfesta, síðan aftur bót á þeirri löggjöf, 8 stunda hvíld, og nú fyrir fáum árum vorum við hér að afgreiða 12 stunda hvíld á togurum, einmitt á löggjafarsviðinu. Öll þessi mál eru á fyrsta stigi sínu samninga- og viðræðumál, en þegar menn vilja gera árangurinn varanlegan, taka þetta út af þrætu- og átakasviði atvinnurekenda og verkamanna, þá er leiðin að lokum sú að fá lagastaf fyrir réttindunum, fá þau lögfest. Og þannig er þetta samningamál, sem hefur staðið á dagskrá hjá atvinnurekendum og verkalýðssamtökum í meira en áratug, nú tekið út úr að beiðni verkalýðssamtakanna og óskað eftir lögfestingu í því formi, sem málið hefur nú verið lagt fram í. Þá vík ég að hinu atriðinu, sem hv. þm. V-Sk. vék að. Honum fannst þetta vera atriði, sem ætti að fjalla um í vinnulöggjöfinni. Að vísu er þetta mál verkamanna, hins vinnandi fólks, og er þannig í eðli sínu vinnumál. En hvað er vinnulöggjöfin? Er hún löggjöf um slík mál? Nei, hún er það ekki. Hún heitir nú réttu nafni, þó að hún sé kölluð alltaf vinnulöggjöfin, - hún heitir: Löggjöf um stéttarfélög og vinnudeilur. Og hún fjallar um verkföll og verkbönn og sáttaumleitanir í vinnudeilum og er lagagrundvöllurinn, sem sáttasemjari ríkisins og héraðssáttasemjararnir í vinnudeilum starfa eftir. Þetta mál mundi á engan hátt snerta vinnulöggjöf í þeim skilningi, sem við höfum enn, og er allt annars eðlis; jafnfjarskylt því að heyra undir þá löggjöf eins og hvíldartími togarasjómanna. Orlofsrétturinn og uppsagnarréttur verkamanna gagnvart atvinnurekendum á ekkert skylt við vinnudeilur, verkföll eða verkbönn eða sáttaverkefnin í sambandi við vinnudeilur og mundi því ekkert koma inn á það svið, sem vinnulöggjöfinni hjá okkur hefur verið markaður bás með fram til þessa. Hitt játa ég, að það væri vel hægt að hugsa sér að setja upp lagakerfi á allt öðrum grundvelli, en núverandi löggjöf um stéttarfélög og vinnudeilur fjallar um, sem sé um hin almennu réttindi hins vinnandi fólks, réttindi og skyldur vinnandi fólks, vinnulöggjöf í miklu víðtækari skilningi, og það mætti kannske ná yfir flest þau réttindamál verkalýðs, sem hafa verið lögfest fram að þessu, og setja það allt saman í einn lagabálk og slíkt heyrði þá undir þann þátt félmrn., sem fjallar um sérstök vinnumál, og víða í öðrum löndum, er sérstakt vinnumálaráðuneyti. En í sambandi við þetta vék hv. þm. V-Sk. þeirri spurningu til mín, hvort vinnulöggjöfin sé ekki orðin úrelt. Hún er ekki úrelt neitt í sambandi við það, að það skuli ekki vera í henni lagaákvæði um uppsagnarrétt verkafólks. En hún er búin að standa núna allmörg ár og hefur lítið eða ekki verið breytt, síðan hún var sett, og þá var þetta frumsmíð, mjög vandasamt mál og viðkvæmt, og það er gefinn hlutur, að á þessu árabili eru bæði atvinnurekendur og verkamenn búnir að sjá ýmsa agnúa á þeirri löggjöf og hvorir um sig teldu vafalaust þörf á og réttmætt, að lögin væru nú endurskoðuð, þegar komin er slík reynsla á þau sem nú er komin. Og ég skal játa það, að ég er einn þeirra manna, sem telja fyllilega orðið tímabært að fara að huga að endurskoðun á vinnulöggjöfinni, og stend þar ekki í gegn og veit, að það mætti margt læra af reynslu undanfarinna ára og endurbæta þá löggjöf í samræmi við þá reynslu. Það tel ég vera sjálfsagt að gera, enda er þegar, að ég hygg, af báðum aðilum, Vinnuveitendasambandi Íslands og Alþýðusambandi Íslands, unnið að undirbúningi þessara mála, af hvorum aðila um sig út frá sínum sjónarmiðum, út frá þeim óskum um breytingar, sem hvorir um sig vilja fá á vinnulöggjöfinni. En ég geri ráð fyrir, að þar fari kannske óskirnar alls ekki saman. Við höfum ekki nein samskipti, þessir aðilar, um þessi mál, þótt við ræðum þau oft og tíðum okkar á milli, því að það er nú ekki svo, að þessir aðilar, eins og Vinnuveitendasambandið og Alþýðusambandið, séu þeir fjendur, að þeir ræðist ekki við. Það væri náttúrlega algerlega óheilbrigt og óeðlilegt mál. Við höfum um svo þýðingarmikil mál að fjalla dögum og vikum saman og árið um kring í raun og veru, að við verðum að vera í mjög nánu sambandi hvorir við aðra. En ég veit ósköp vel, að viðhorf Vinnuveitendasambandsins eru þau, að það vill í öllum aðalatriðum breyta vinnulöggjöfinni á þann hátt, að atvinnurekendur teldu sinn rétt betur tryggðan með löggjöfinni, en hann er nú, og Alþýðusambandið hins vegar vill aftur aðallega fá breytingar á löggjöfinni, sem tryggi betur rétt hins vinnandi fólks, þegar út í deilur er komið, verkföll eða verkbönn, og mundi miða aðalefni sinna brtt. við núverandi vinnulöggjöf við það, að umbætur fengjust í þá áttina. Það má því búast við, að þetta yrði mjög mikið átakamál. En aftur á móti um mál eins og þetta er full ástæða til þess að ætla, að það sé mál, sem náist samkomulag um í fullri eindrægni hér á Alþingi, þegar málið er lagt öfgalaust fyrir, eins og hér hefur verið gert. Og því hef ég auk þess, sem ég hef nú vikið að um mismunandi eðli þessara mála, talið mjög óskynsamlegt, ef verkalýðshreyfingin hefði viljað láta afgreiða þetta mál í sambandi við breytingu á löggjöfinni um stéttarfélög og vinnudeilur, enda liggur fyrir, eins og hv. 4. þm. Reykv. sagði hér áðan, alveg sérstök ósk verkalýðssamtakanna um að afgreiða þetta mál nú á þessu þingi út af fyrir sig. Ég get því sagt það, að endurskoðun laganna um stéttarfélög og vinnudeilur hefur í mörg ár verið í undirbúningi hjá Vinnuveitendasambandinu og Alþýðusambandi Íslands, og þeim undirbúningi er nú haldið áfram á nokkru breiðari grundvelli, og hygg ég því, að það líði ekki langir tímar, þangað til lögin um stéttarfélög og vinnudeilur verða tekin til endurskoðunar. Og þá er að athuga, hvort menn vilja færa verksvið þeirra mikið út fyrir þann ramma, sem sú löggjöf hvílir nú á, sem sé að fjalla um deiluatriðin milli aðilanna á vinnumarkaðinum, atvinnurekenda og verkafólks, samtaka þeirra, eða hvort það á í almennri vinnulöggjöf, líkt og hv. þm. V-Sk. hefur bent á, að færa inn í þá löggjöf hinar ýmsu greinar réttindamála hins vinnandi fólks í landinu. En þá yrði það gerbreyttur grundvöllur frá því, sem nú er, og allt önnur vinnulöggjöf, en við eigum við, þegar við nefnum það orð í dag.



Herra forseti. Frv. það, sem ég hef hér leyft mér að flytja, er ekki mikið að sniðum eða um stórmál að ræða. Eins og alkunnugt er, a.m.k. innan verkalýðsfélaganna, hefur það mjög háð starfsemi þeirra á undanförnum árum, hve húsakostur hefur verið hér óhentugur og þó öllu fremur hve lítið framboð hefur verið af því húsnæði, sem verkalýðsfélögin helzt þurfa á að halda. Það er einnig vitað, að í hugum allt of mikils hluta fólks er starfsemi verkalýðsfélaga einungis við kaupgjalds- og vinnudeilur, og hefur oft verið um það rætt af þeim, sem lítið þekkja til, að þessi félög hafi yfirleitt ekki aðra starfsemi með höndum. Þetta er mikill misskilningur. En þetta álit ýmissa manna kann þó að mega rekja til þess, að félögin hafa ekki haft aðstöðu til þess að reka aðra starfsemi, en beina félagsfundi og það, sem í kringum þá er nauðsynlegt að starfa. Af þessum sökum hafa mörg hin smærri félög verið á beinum vergangi hér í höfuðborginni og þó sérstaklega hin fátækari félög, sem erfitt eiga með að klófesta sér húsnæði. Það er eins um þessi tvö félög, sem hér eiga hlut að máli, eða réttara sagt styrktarsjóði þessara tveggja félaga. Félags íslenzkra rafvirkja og Múrarafélags Reykjavíkur, að þau festu á árinu 1956 kaup á húsi hér á góðum stað í bænum, nánast miðsvæðis og góðu til fundarsóknar hvað viðkemur legu hússins og staðsetningu. En það kom síðar í ljós, að hús þetta hafði á sínum tíma verið byggt sem íbúðarhús, og þó að kaupin hafi verið fest réttum 5 mánuðum, áður en bráðabirgðalögin voru selt um afnot íbúðarhúsnæðis, þá hafði það ekki verið tekið til afnota sökum fjárskorts og braut því í bága við þau lög. Meginuppistaða þessa frv. er því að heimila þessum félögum að taka þetta húsnæði sitt til afnota, eins og í grg. frv. er frá skýrt. Hv. deild hefur þegar afgr. nokkuð hliðstætt mál tafarlaust til Nd., og ég vænti þess, að fullur skilningur hv. deildarmanna ríki einnig á því að ganga til móts við ákvæði þessa frv. og samþykkja það á sem tafarminnstan hátt. Ég tel ekki þörf á því á þessu stigi málsins það verður ef til vill tækifæri til þess, þegar málið kemur úr n. - að skýra það öllu frekar.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði hér áðan, að þau stéttarfélög, sem eru eigendur umrædds húss, höfðu keypt það, áður en lögin um bann við notkun íbúðarhúsnæðis til annarra nota, en íbúðar voru sett. En þeir voru ekki búnir að taka húsnæðið í notkun, þegar lögin komu, og þar með féll þessi húseign undir löggjöfina, að ekki var heimilt að taka þetta hús til annarra nota en íbúðar, eins og það upprunalega hafði verið teiknað. Ég gerði það fyllilega með vilja að hafa enga undanþágumöguleika í þeirri löggjöf, og þess vegna er ekki heimilt að taka neitt íbúðarhúsnæði til annarra nota nema þá með þeirri aðferð, sem hér hefur nú verið farin í tveimur tilfellum, þ.e.a.s. þegar Reykjavikurbær flutti hér frv. um að mega taka húseign hér í bænum til afnota sem fæðingarstofnun, sem Reykjavíkurbær ræki. að fengnum ummælum frá landlækni um það, að hann teldi slíkrar stofnunar þörf, og sú þörf raunar viðurkennd af öllum, málið þess eðlis líka, að það var ekki hætta á, að sú breyting frá lögunum skapaði almennt fordæmi, það yrði varla komið á fót annarri fæðingarstofnun en þeirri, sem þar um ræðir, viðbót við þá, sem ríkið og Reykjavíkurbær eiga fyrir. Og eins er þetta mál. Þarna er um að ræða félagsheimili tveggja stéttarfélaga, og þeim er það mikil nauðsyn að fá slíkt húsnæði og ekki vitað um, að nein stéttarfélög önnur séu þannig á vegi stödd eins og þessi tvö eru. Önnur stéttarfélög, sem réðust í að útvega sér félagsheimili, mundu byggja nýjar byggingar frá grunni. En þarna stendur alveg sérstaklega á. Út frá þessu sjónarmiði og með tilvísun til hins fyrra máls, sem afgreitt var hér út úr hv. deild fyrir jólin, lýsi ég því yfir, að ég legg ekki stein í götu þessa máls, og ríkisstj. mun telja, að ekki sé síður brýn nauðsyn til þess að verða við þörfum þessara tveggja stéttarfélaga, en leysa þörf Reykjavíkurbæjar að því er snertir fæðingarstofnun til bráðabirgða í húsnæði, sem þó hafði áður verið haft sem íbúðarhúsnæði. Það mál fannst mér vera rétt á mörkum þess, að hægt væri að mæla með því, og einungis það, hve nauðsynin var talin brýn, skar þar úr. Ég tel, að það hafi verið mjög mikil nauðsyn á því að taka í taumana og stöðva það, að áður en bráðabirgðalögin um notkun íbúðarhúsnæðis voru sett, þá var sífellt verið að breyta íbúðarhúsnæði, gömlum húsum og nýjum, og svindilbrask komið í fullan gang með að teikna bara eldhúsinnréttingar í stórhýsi, sem allir vissu að voru hugsuð sem verzlunarhúsnæði og skrifstofuhúsnæði og fengu ekki fjárfestingarleyfi hins opinbera og byggingarleyfi, og þá var farið inn á þá braut bara að svindla með þetta, sýna byggingaryfirvöldum borgarinnar eldhúsinnréttingateikningar í þessum skrifstofusölum og láta það heita svo, að þarna væri verið að byggja íbúðarhús, smáíbúðir, sem að öllu leyti gætu farið fram hjá fjárfestingaryfirvöldunum, þyrfti ekki sérstök leyfi til. Þetta þurfti auðvitað að stöðva, og þetta var stöðvað. Enn er nokkurt vandkvæðamál með þær byggingar, sem þá voru á döfinni, en mönnum er ekki kunnugt um, að haldið hafi verið áfram með þessa starfsemi, sem var alveg að öllu leyti óþolandi í borg, þar sem húsnæðisskortur var ríkjandi og þjáði þúsundir íbúanna. Ég mundi því vilja vænta þess, að þessi tvö fordæmi, sem nú líklega verða veitt, - fordæmi, sem hér hafa komið fram í sérstöku frumvarpsformi á Alþ. að því er snertir fæðingarstofnun og félagsheimili, - séu þess eðlis, að þau verði talin nokkuð sérstæð, og ef fleiri mál koma hér á dagskrá þess eðlis að veita undanþágu frá lögunum um bann við notkun íbúðarhúsnæðis til annarra nota en íbúðar, þá verði hv. deildarmenn og alþm. yfirleitt mjög varfærnir, við að brjóta niður þessa lagasetningu, sem er í alla staði hin eðlilegasta, að það húsnæði, sem upphaflega er áformað og byggt til íbúðar, verði, meðan húsnæðisskortur er í bænum, ekki hrifsað til einna og annarra nota, hinna og þessara, þarfra sem óþarfra, og skapi þannig áframhaldandi og viðvarandi húsnæðisskort, eins og þessi þróun málanna hafði þegar skapað. Það var alveg sama, hvað mikið var byggt, því að það gat verið í gangi breyting á íbúðarhúsum, eins mörgum og verið var að byggja, og þær íbúðir skiptu mörgum tugum, sem var verið að breyta með miklum hraða, þegar löggjöfin var sett. Ég vildi láta þetta koma fram hér, að það, sem hér um ræðir, er þess eðlis, að ekki muni skapa almennt fordæmi, og á hinn bóginn mikil þörf hjá tveimur stéttarfélögum til þess að fá breytingu á l. og geta þannig tekið þetta húsnæði sitt í notkun sem félagsheimili, - það sé þannig vaxið, að ég mun ekki leggjast á móti því. Hins vegar stóð ég alveg eins og veggur gegn því að veita þessum vinum mínum í stéttarfélögunum undanþágu frá l., sem undir mig heyrðu, hversu knýjandi nauðsyn sem ég sá að var á því og hversu fast sem þeir sóttu á mig. Ég vissi, að ég var búinn að brjóta niður alla löggjöfina, ef ég fór að láta stéttarfélög eða aðra komast upp með það að fá undanþágu frá l., og það er auðvitað á valdi Alþ. eins að gera breytingar á l. í hvert einstakt skipti og meta þá þörfina og nauðsynina.



Herra forseti. Það er engan veginn til þess að leggja stein í götu þessa frv., að ég kvaddi mér hljóðs. En ég vil í sambandi við ummæli hæstv. félmrh. benda á, að það er komið í ljós, sem við sjálfstæðismenn bentum á, í sambandi við meðferð húsnæðislaganna, að það er óheppilegt að hafa enga undanþáguheimild í lögunum. Þróunin er svo ör á öllum sviðum, að það er illmögulegt að setja þannig löggjöf, að hvergi megi út af bera; þetta er komið í ljós. Hæstv. ráðh. nefndi hér tvö tilfelli, þar sem Reykjavíkurbær sækir um að mega nota hús í fæðingarstofnun. Hæstv. ráðh. segir að vísu, að það hafi verið á takmörkunum, að hann gæti fallizt á það. Ég veit ekki, hvar hann vill setja takmörkin. Ég tel, að það hafi verið mikil nauðsyn á þessu fæðingarheimili. En ég vil að gefnu þessu tilefni hæstv. ráðh, spyrja hann: Hvernig er varið með Laugaveg 18? Ég minnist þess þau tuttugu ár, sem ég var hér í bænum, að Laugavegur 18 var stórt íbúðarhús með fjölda íbúða. Nú veit ég ekki betur, en það sé búið að rífa þetta hús niður, og mér er tjáð, að þarna eigi að byggja upp, ekki íbúðir, heldur alls konar félagsstarfsemi og skrifstofur, og það er pólitískur flokkur, sem það er að gera. Ég minnist ekki að hafa séð neina sérlöggjöf um þetta og vildi þess vegna spyrja hæstv. ráðh., hvernig þessu er varið. Ef setja þarf sérlöggjöf um einn aðila, eins og gert er við Alþfl. og við Reykjavíkurbæ, þegar þeir fara fram á breytt húsnæði, hvernig stendur á, að ekki þarf að setja sérlöggjöf líka, þegar sósíalistar vilja byggja hús og rífa íbúðarhús? Ég spyr hæstv. ráðh. og óska skýringa hans á þessu.



Herra forseti. Nú verð ég að játa, að mér finnst vera mjótt í samhengisþræðinum hjá vini mínum, hv. þm. V-Sk., því að l. fjalla eingöngu um, að það megi ekki breyta íbúðarhúsum í bænum, sem hafa verið teiknuð sem slík og voru tekin í notkun, þegar l. voru sett, til annarra nota. Það er ekkert í þeim l. um það, að eigendum húsa hér í Reykjavík sé bannað að rífa hús sín og að þeir megi ekki nota grunninn til þess að byggja aðra byggingu á eða heimila öðrum að kaupa lóðina og byggja á henni. Það allt saman heyrir undir byggingaryfirvöld Reykjavikurbæjar og enga aðra og getur ekki heyrt undir aðra. Ég er afar hræddur um, að það hefði heyrzt hljóð úr horni, ef löggjöfin hefði gengið svo á rétt hins persónulega eignarréttar að setja þá kvöð á, að aldrei mætti rifa hús hér í bænum. Ég veit ekkert, hversu ágætt þetta hús hefur verið á Laugavegi 18, en það mun hafa verið gamalt timburhús, - er það ekki rétt? - sem núna hefur verið rifið, og þar mun eiga að byggja nýtt stórhýsi. Það heyrir að öllu leyti undir byggingaryfirvöld Reykjavikurbæjar, í fyrsta lagi að leyfa þessar athafnir eða banna og samþykkja teikningu og annað athafnafrelsi á þeirri lóð, þegar hún hefur verið hreinsuð sem húslaus lóð í borginni. Það kemur ekkert til undanþágu frá þessari löggjöf og á ekkert skylt við það, sem hér er verið að gera, það er allt annars eðlis. En hv. þm. V-Sk. er vissulega frjálst, ef hann vill koma með löggjöf um að banna húseigendum í Reykjavík að rífa hús sín og banna að byggja upp á þeim grunni aftur. Það ætla ég ekki að gera, ég ætla ekki að setja slíka löggjöf. En varðandi lögin um bann við notkun íbúðarhúsa, inn á það svið kemur þetta ekki, það tilheyrir eingöngu valdssviði byggingaryfirvaldanna í Reykjavíkurborg, og mundu yfirvöldin telja sig þannig liðuð nú, að þau gætu ráðið því, sem þau vildu í þeim efnum, og þyrfti hvorki liðsinni frá mér né hv. þm. V-Sk. um það.



Ég vil benda hv. þingdeild á ummæli ráðh. Hann segir: Það er ekkert í lögum, sem bannar að rífa íbúðarhús og byggja upp að nýju skrifstofubyggingar eða hvað sem þeir vilja. - En hitt er bannað í l., segir ráðh., að breyta íbúðum í skrifstofur. Það má gera það mikla, stóra, en ekki það minna. Sjá ekki allir, hve mikil fjarstæða þetta er, ef fleiri gerðu þetta, við skulum segja, að það færu allir, sem eiga hús við Laugaveginn, og rifu niður og byggðu upp skrifstofubyggingar? Þetta er leyfilegt, segir hæstv. ráðh., það bara má ekki breyta íbúðum í skrifstofur. Það má rífa hús niður og byggja upp skrifstofur. Ég vil benda hv. deildarmönnum á, út í hvaða reginvitleysu hæstv. ráðh. er kominn með þessum rökfærslum.