Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. menntmn. (Eiður Guðnason) Herra forseti. Menntmn. þessarar hv. deildar fjallaði á fundi sínum í morgun um þá breytingu sem gerð var í neðri deild á frv. til laga um breytingu á lögum um Háskóla Íslands. Sú breyting var gerð á 5. gr. frv. þar sem fjallað er um námsráðgjöf. Þar var áður heimild til þess að haldið væri uppi slíkri starfsemi í Háskólanm en eins og frv. kemur frá neðri deild er kveðið á um að þetta skuli gera. Er það raunar í samræmi við frv. eins og það var upphaflega eftir umfjöllun háskólaráðs á sínum tíma. Menntmn. þessarar hv. deildar er sammála um að mæla með samþykkt frv. eins og það kom frá hv. neðri deild.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég sé ekki að sú breyting sem gerð var á frv. í neðri deild hafi efnislega þýðingu. Einungis með skírskotun til þess get ég réttlætt það að flytja ekki brtt. um að það verði gert afdráttarlaust í lögunum að Háskólinn skuli hafa endurmenntun á sinni dagskrá. Ég tel að þessi vísan frv. aftur til efri deildar sé ástæðulaus eins og málið liggur fyrir og eins og staðið hefur verið að námsráðgjöf og fjárveitingum til Háskólans.

Frsm. allshn. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 7/1975, um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd samþykkt um alþjóðareglur til þess að koma í veg fyrir árekstra á sjó. Aðdragandi þessa frv. er sá að árið 1972 var gerður slíkur alþjóðasamningur og ríkisstjórninni var heimilað að staðfesta hann fyrir Íslands hönd með lögum nr. 7/1975. Hinn 19. nóv. 1987 voru síðan gerðar breytingar á þessum alþjóðareglum og öðluðust þær gildi 19. nóv. 1989. Með frv. þessu er ríkisstjórninni veitt heimild til að staðfesta þessi viðbótarákvæði. Nefndin er sammála um að mæla með að frv. verði samþykkt. Allir nefndarmenn skrifa undir nál. nema Danfríður Skarphéðinsdóttir, sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 67/1988, um bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku og Namibíu, á þskj. 788, sem hér kemur frþ hv. neðri deild. Með setningu laga nr. 67/1988 var mótmælt aðskilnaðarstefnu stjórnvalda í Suður-Afríku. Höfðu sams konar lög verið sett annars staðar á Norðurlöndum. Lögin tóku, auk Suður-Afríku, til viðskipta við Namibíu. Með sjálfstæði Namibíu hefur kynþáttaaðskilnaður verið afnuminn í landinu og er forsenda fyrir viðskiptabanni gagnvart Namibíu brostin. Leggur ríkisstjórnin því til að lögum nr. 67/1988 verði breytt þannig að þau gildi ekki gagnvart Namibíu. Þó þykir rétt vegna ástands í Valvis Bay að láta lögin ná áfram til svæða sem lúta yfirráðum Suður-Afríku, sbr. 2. gr. frv. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. þessu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um lagagildi Norðurlandasamnings um aðstoð í skattamálum á þskj. 868 sem hér kemur frá hv. neðri deild. Norðurlönd hafa um langt skeið haft með sér víðtæka samvinnu í skattamálum. Síðan 1972 hefur verið í gildi aðstoðarsamningur milli Íslands, Danmerkur, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar um aðstoð í skattamálum. Á árinu 1983 var gerður tvísköttunarsamningur milli sömu landa og aftur á árinu 1987. Þá gerðu þessi lönd auk Færeyja með sér tvísköttunarsamning þann 12. sept. 1989 sem tók gildi 1. jan. 1990. Reynslan af þessum samningum hefur verið góð og hafa þeir stuðlað að greiðari samskiptum milli landanna, t.d. vegna tilflutnings vinnuafls og fjármagns þeirra á milli. Eins og að framan er rakið hefur aðstoðarsamningur í skattamálum verið í gildi milli fimm Norðurlandanna frá árinu 1972. Á árinu 1988 óskuðu Færeyjar og Grænland eftir því að gerast aðilar að aðstoðarsamningnum. Embættismannanefndir landanna hafa unnið að málinu á nokkrum fundum og náðist samkomulag þeirra í milli á síðasta ári. Aðstoðarsamningurinn milli Danmerkur, Finnlands, Færeyja, Grænlands, Íslands, Noregs og Svíþjóðar var undirritaður í Kaupmannahöfn 7. des. 1989 og þess vænst að samningurinn verði fullgiltur af aðildarríkjunum á fyrri hluta þessa árs þannig að hann geti tekið gildi fyrir mitt ár. Eins og fram kemur í greinargerð er aðalbreytingin frá gildandi samningi sú að nýi aðstoðarsamningurinn nær einnig til Grænlands og Færeyja. Af öðrum breytingum má nefna breyttar reglur um fyrningu, sbr. 14. gr. og nýjar reglur um samtímis skattrannsókn tveggja eða fleiri ríkja þar sem aðildarríkin hafa sameiginlegra eða samtengdra hagsmuna að gæta, sbr. 12. gr. samningsins. Samningurinn gerir, eins og gildandi samningur, ráð fyrir gagnkvæmri aðstoð við rannsókn skattamála og skipti á upplýsingum og aðstoð við innheimtu skatta. Auk þess er gert ráð fyrir að aðstoðað verði við birtingu ýmissa skjala og skipst á eyðublöðum í sambandi við skattamál. Samningurinn tekur m.a. til tekjuskatta og eignarskatta bæði til ríkissjóðs og sveitarfélaga, erfða- og gjafaskatta, skatta af vélknúnum ökutækjum, virðisaukaskatts, söluskatts og almannatryggingagjalda. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. þessu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.

Halldór Blöndal Herra forseti. Þegar málið var hér til 2. umr. óskaði ég eftir því að hæstv. fjmrh. yrði viðstaddur umræðuna af þeim sökum að ég hafði gert fyrirspurn um það hvað liði tillögum um húsaleigubætur og leigumiðlanir. Á þeim tíma sem sú umræða stóð yfir var það sagt hér að hæstv. fjmrh. væri í ræðustól og gerði ég ekki athugasemdir við það. Ég þykist vita að hæstv. félmrh. hafi kynnt sér hvernig það mál stæði hjá fjmrh. í dag úr því að hæstv. fjmrh. er hér ekki viðlátinn og geti gefið upplýsingar um þá fyrirspurn sem ég beindi til hæstv. félmrh. sl. laugardag. Þá kom fram hjá hæstv. félmrh. að þetta mál væri hýst í fjmrn. Jafnframt lét hæstv. félmrh. þess getið að það hefði farið eins fyrir þessum tillögum um húsaleigubæturnar í félmrn. og Celiu í New York, að tillögurnar hafi horfið út í veður og vind. Nú geri ég að sjálfsögðu ekki athugasemdir við það þó hæstv. fjmrh. sé ekki viðlátinn þar sem ég þykist vita að hæstv. félmrh. hafi aflað þeirra upplýsinga sem ég bað um hér þegar málið var til 2. umr. Ég vildi ítreka þá fyrirspurn sem ég beindi til hæstv. ráðherra um það hvernig þetta mál stæði og hvaða hugmyndir væru uppi hjá stjórnarmeirihlutanum eða ríkisstjórninni um það hvernig húsaleigubótum og leigumiðlunum yrði fyrir komið. Ég vil í annan stað rifja upp að ég bar fram fyrirspurn til hæstv. félmrh. um það hvort hann hefði áhyggjur af fjárhagslegri stöðu Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna. Í ræðu sinni gerði hæstv. félmrh. ítarlega grein fyrir sjónarmiðum sínum varðandi Byggingarsjóð ríkisins en vék hins vegar ekki að fjárhagsstöðu Byggingarsjóðs verkamanna né þeim áætlunum sem ríkisstjórnin hefur gert um fjárhagsafkomu þess sjóðs með hliðsjón af þeim tillögum og því frv. sem hér liggur fyrir. Af þessum sökum vil ég ítreka fyrirspurn mína varðandi húsaleigubætur og leigumiðlanir. En ég hlýt, herra forseti, ef í ljós kemur að hæstv. félmrh. hefur af einhverjum ókunnum ástæðum ekki unnist tími til að setja sig inn í málið, að fara fram á það að umræðunni verði frestað til morguns, ella verði hæstv. fjmrh. kvaddur hingað á fundinn til að svara þeirri eðlilegu fyrirspurn sem ég bar fram við 2. umr. málsins. Ég geri að sjálfsögðu ekki athugasemd við það að málið verði tekið út af dagskrá um hríð á meðan hæstv. fjmrh. væri á leiðinni hingað niður eftir til að svara eðlilegri fyrirspurn til þess að upplýsa frekar það mál sem hér liggur fyrir og til þess að gefa fyllri mynd af því hvernig ríkisstjórnin hyggst hrinda í framkvæmd þeim sameiginlegu tillögum sem ástæða hefur þótt til að tíunda lauslega í athugasemdum við þetta lagafrv. Ég vil jafnframt láta í ljós þá skoðun að sumt í þessu frv. er þannig orðað að síðar meir verður óhjákvæmilegt að kveða nánar á um einstök atriði og í sumum tilvikum falla úr gildi ákvæði sem hér eru. En auðvitað standa ekki efni til að koma slíkum leiðréttingum og nauðsynlegum lagfæringum á frv. fram á meðan við sitjum uppi með þá ríkisstjórn sem nú er sem hefur ekki markmið né tilgang með sinni setu, heldur hugsar um það eitt að sitja og þruma í sínum stólum.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég gat um það við 2. umr. þessa máls að það sem hv. 2. þm. Norðurl. e. spurði um þá, sem voru húsaleigubætur, væri ekki inni í því frv. sem við höfum hér til umræðu. Einungis var um að ræða að þetta var hluti af öðrum tillögum sem nefndin, sem samdi frv., sendi frá sér og lagði til mín í skýrsluformi ásamt því frv. sem hér er til umræðu. Skýrslu nefndarinnar um félagslega húsnæðiskerfið var dreift hér til allra þingmanna þegar málið var fyrst lagt fram á Alþingi þar sem m.a. koma fram hugmyndir nefndarinnar um tilhögun á húsaleigubótum og húsaleigumiðlun. Við 1. umr. málsins benti ég hv. þm. á skýrsluna þar sem þessar tillögur er að finna. Þar er mjög ítarlega rakið hvernig húsnæðisbótum er háttað á Norðurlöndum og þar koma einnig fram hugmyndir nefndarinnar um húsaleigubætur sem voru kynntar í ríkisstjórninni á sínum tíma þegar frv. var þar lagt fram. Ég tel rétt að lesa hér tillögurnar sem koma fram frá nefndinni sem eru hennar hugmyndir um húsaleigubætur en í skýrslunni segir svo orðrétt, með leyfi forseta: ,,Nefndin leggur til að komið verði á sérstökum húsaleigubótum til kostnaðarlækkunar á leigukostnaði hjá tekjulágum leigjendum. Bæturnar verði greiddar á þriggja mánaða fresti á grundvelli umsókna. Til grundvallar ákvörðunar um húsaleigubætur verði upplýsingar um tekjur, fjölskyldustærð og húsaleigu, samkvæmt staðfestum leigusamningi. Bæturnar falla niður nái þær aðeins 10% húsaleigunnar og miðast við ákveðið mark. Húsaleigubætur reiknast út frá 80% leigunnar en 20% eru sjálfsábyrgð leigjenda. Einnig skal miðað við leiguíbúðir sem eru 130 fermetrar eða minni. Fjmrn. sjái um útreikning húsaleigubótanna í samvinnu við félmrn. og Húsnæðisstofnun ríkisins. Fjmrn. annast greiðslu bótanna. Markmiðið með húsaleigubótum er fyrst og fremst að jafna aðstöðu leigjenda og annarra þjóðfélagsþegna. Þeim er einnig ætlað að auðvelda þeim að leigja sem það kjósa og gera leiguíbúðir vænlegan kost. Þeim er ætlað að koma þeim til góða sem á þurfa að halda, sem nú njóta lítillar sem engrar fyrirgreiðslu í húsnæðismálum. Tilgangurinn er einnig að beina þeim, sem ráða ekki við húsnæðiskaup, inn í leiguíbúðir og gera þeim kleift að leigja. Nefndin leggur til að húsaleigubæturnar verði tekjutengdar, hafi ákveðið hámark og miðist við fjölskyldustærð. Einhleypingar eiga einnig rétt á húsaleigubótum uppfylli þeir sett skilyrði. Nefndin telur eðlilegt að hafa hliðsjón af fyrirkomulagi vaxtabóta sem tekið verður upp á næsta ári. Eðli málsins samkvæmt má miða hámarksfjárhæðir húsaleigubótanna við samsvarandi hámark vaxtabóta. Þannig yrðu húsaleigubæturnar ávallt bundnar ákveðnu hámarki sem fylgir breytingum á lánskjaravísitölu hverju sinni. Ef höfð er hliðsjón af hámarki vaxtabóta yrðu hámarksbætur, miðað við verðlag í desember 1989, sem hér segir: 107 þús. fyrir einstaklinga, 140 þús. fyrir einstætt foreldri og 170 þús. fyrir hjón. Nefndin leggur til að bæturnar verði einnig bundnar við að leiguíbúðir séu innan ákveðinna stærðarmarka, 130 fermetrar. Tekjutenging húsaleigubótanna gæti tekið mið af tekjumörkum sem giltu um rétt manna til að kaupa félagslega íbúð í kaupleigu- eða verkamannabústaðakerfinu. Þeir leigjendur sem eru innan tekju- og stærðarmarka fengju þannig hámarkshúsaleigubætur en bæturnar minnki síðan með hækkandi launum.`` Ég hef hér lýst hugmyndum nefndarinnar sem nokkuð fjallaði um þetta mál. Þessar tillögur voru lagðar fyrir ríkisstjórnina jafnhliða því frv. sem hér er til umræðu. Þar var fallist á mína tillögu, að vísa þessu til frekari umfjöllunar í fjmrn. og að við úrvinnslu fjmrn. í þessu máli yrði höfð hliðsjón af þeim tillögum sem hér eru lagðar fram. Væntanlega verður, eins og ég sagði í máli mínu við 2. umr., frv. lagt fram um það á næsta þingi.

Forseti (Jón Helgason) Hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur óskað upplýsinga um ákveðin atriði. Verður athugað hvort ekki verður hægt að veita þær upplýsingar síðar á fundinum. Er því þessari umræðu frestað um sinn.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga á þskj. 921 um breytingu á lögum nr. 60 frá 4. júní 1981, um raforkuver o.fl. Þetta frv. er flutt til þess að greiða fyrir eflingu orkufreks iðnaðar hér á landi í framhaldi af undirritun yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og Atlantsálsaðilanna frá 13. mars 1990 um ásetning að ljúka samningum um nýtt álver. Meginefni þessa frv. er í stuttu máli hægt að skipta í fjórar greinar. 1. Lagt er til að í lög nr. 60 frá 4. júní 1981, um raforkuver, verði bætt heimildum fyrir tvær virkjanir, þ.e. stækkun Búrfellsvirkjunar úr 210 mw. í um það bil 310 mw. og stækkun Kröfluvirkjunar úr 55 mw. í allt að 60 mw. 2. Lagt er til að sérstök heimild verði veitt til þess að reisa og reka jarðgufuvirkjun til raforkuframleiðslu að Nesjavöllum með allt að 38 mw. afli. 3. Lagt er til að 2. gr. laga nr. 60 frá 4. júní 1981, um raforkuver, verði umorðuð í heild. Lagt er til að framkvæmdarvaldinu verði settar almennar reglur um röðun framkvæmda sem ráðist af væntanlegri orkunýtingu. Jafnframt verði leitast við að styrkja raforkukerfið og auka öryggi orkuöflunar og orkudreifingar. Í sérstöku ákvæði til bráðabirgða er hins vegar lagt til að lögfest verði tiltekin röð virkjanaframkvæmda, takist samningar um nýtt álver. 4. Gerð er tillaga um breytingu á lögum nr. 42 frá 23. mars 1983, um Landsvirkjun, og skýrt kveðið á um að Landsvirkjun reisi og reki þær virkjanir sem kveðið er á um í lögunum um raforkuver með þeim breytingum sem hér eru gerðar tillögur um. Loks er í ákvæði til bráðabirgða lagt til að Landsvirkjun verði veitt heimild til að verja og taka að láni allt að 300 millj. kr. til undirbúningsframkvæmda á árinu 1990 til þess að unnt verði að sjá nýja álverinu fyrir nægri raforku árið 1994, náist um það samningar. Ég vil vekja athygli þingmanna á því að vegna smávægilegrar villu í útreikningum í fskj. Þjóðhagsstofnunar um þjóðhagsleg áhrif Atlantsáliðjuversins hefur þingskjalið verið prentað upp. Meginbreytingin við þessa leiðréttingu er sú að þjóðhagsleg áhrif álversins og tengdra framkvæmda eru, þegar rétt er metið, nokkru hagstæðari en fram kom í upphaflegri grg. með frv. Þetta frv. er flutt í samræmi við viljayfirlýsinguna um álverssamning frá 13. mars sl. en þar er miðað við að reist verði álbræðsla með 200 þús. tonna ársframleiðslugetu er hefji rekstur árið 1994. Áætluð raforkuþörf hins nýja álvers, að meðtöldu orkutapi við flutning orkunnar til iðjuversins, er um 2970 gwst. á ári og aflþörf þess 355 mw. Því lætur nærri að orkuþörf álversins sé um 3 / 4 hlutar af heildarsölu orku á Íslandi um þessar mundir en um 2 / 3 af heildarorkuvinnslu. Miðað við endurreiknaða raforkuspá orkuspárnefndar fyrir forgangsorku og raforkuþörf Atlantsálsiðjuversins verður raforkuþörfin orðin 7360 gwst. árið 1995 og 7630 gwst. árið 2000. Athyglisvert er að bera þessar tölur saman við þær forsendur um raforkumarkað sem voru lagðar til grundvallar virkjunaráformum í frv. til laga um raforkuver árið 1981. Í því frv. var gert ráð fyrir að heildarorkuþörfin gæti orðið um 7500 gwst. árið 1995 en um 9600 gwst. árið 2000. Forsendurnar voru þær að til ráðstöfunar, vegna nýrrar orkufrekrar starfsemi, gætu verið um 2400 gwst. árið 1995 en um 3700 gwst. árið 2000. Það má því segja að með samningunum um Atlantalsálverið takist að fullnægja í meginatriðum fyrrgreindum forsendum fram til ársins 1995. Til þess að fullnægja forsendum áformanna frá 1981 fram til aldamóta þarf hins vegar veruleg skref til viðbótar í orkufrekum iðnaði. Hins vegar hafa, eins og kunnugt er, framkvæmdir til þessa verið mun minni en gert var ráð fyrir þegar raforkuveralögin voru samþykkt árið 1981. Nú hafa verið gerðir ítarlegir útreikningar á því hvernig hagkvæmast sé að afla orku til nýs álvers. Í ákvæðum til bráðabirgða í þessu frv. er gerð tillaga um þær virkjanir sem hagkvæmast eru að ráðast í, þ.e. auk Blönduvirkjunar Fljótsdalsvirkjun, stækkun Búrfellsvirkjunar ásamt lokaáfanga Kvíslaveitu og stækkun miðlunar í Þórisvatni, fyrsti áfangi Nesjavallavirkjunar og loks stækkun Kröfluvirkjunar. Hér er í öllum meginatriðum um sömu virkjanaframkvæmdir að ræða og Alþingi samþykkti með þál. um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu 6. maí 1982. Eina beina viðbótin er að með frv. er leitað heimildar Alþingis fyrir fyrsta áfanga jarðvarmavirkjunar á Nesjavöllum sem samkvæmt eðli máls var ekki í þeirri röð virkjana sem ákveðin var í þál. frá 1982. Auk þess er hér svo að sjálfsögðu gerð tillaga um 100 mw. stækkun við Búrfell, eins og reyndar var í þeirri þál. sem ég hef vitnað til. Samtals er áætlað að fjárfestingar í raforkukerfinu verði rúmlega 31 milljarður kr. á árunum 1990 til ársins 1995 og að þeim fylgi um 2900 ársverk. Ef ekki yrði um frekari uppbyggingu orkufreks iðnaðar að ræða á þessu tímabili er áætlað að fjárfestingar í raforkukerfinu mundu nema tæplega 5 milljörðum kr. og mannaflaþörfin aðeins 500 ársverkum þessi sex ár. Sannleikurinn er sá að ef ekki kemur til nýr stórkaupandi að orku, eins og nýtt álver, er engin þörf fyrir frekari virkjanir sem umtalsverðar geta talist á þessari öld. Ég mun nú í örstuttu máli gera grein fyrir þeim virkjanaframkvæmdum sem heimilda er leitað fyrir í þessu frv. en að öðru leyti leyfi ég mér, virðulegi forseti, að vísa til athugasemda og fskj. 1, 2 og 3 með frv. Gert er ráð fyrir því að auka afl Búrfellsvirkjunar með því að reisa stöðvarhús neðan við Sámsstaðaklif austan við Búrfellsstöðina, reyndar á sama stað og gert var ráð fyrir í áætlun sem samin var á vegum Fossafélagsins Titan hf. snemma á þessari öld. Má því með sanni segja að með þessari stækkun við Búrfell verði draumur orkuskáldsins Einars Benediktssonar og verkfræðings hans, Sætermoens, að veruleika í bókstaflegum skilningi. Virkjunin mun að hluta til nýta mannvirki núverandi virkjunar, þ.e. stíflu, inntaksvirki í Þjórsá, veituskurð með stjórnlokum, inntakslón, svonefnt Bjarnarlón, og efri hluta aðrennslisskurðar. Um 300 metra langur aðrennslisskurður liggur að inntaki virkjunarinnar á brún Sámsstaðaklifs. Síðan tekur við ein 420 metra löng niðurgrafin þrýstipípa niður hlíðina að stöðvarhúsi ofan jarðar. Verg fallhæð er 118 1 / 2 metri og er gert ráð fyrir að uppsett afl þessarar virkjunar verði 100 mw. í eini vélasamstæðu. Stofnkostnaður við þessa virkjun með vöxtum á byggingartíma er áætlaður að nema um 4400 millj. kr. og er þá miðað við verðlag í desember 1989. Þá er gert ráð fyrir að setja upp seinni vélasamstæðu Kröfluvirkjunar og auka þannig afl virkjunarinnar í 60 mw. Í lögum nr. 21 frá 10. apríl 1974 var veitt heimild til að reist yrði jarðvarmavirkjun við Kröflu með 55 mw. afli til að framleiða raforku. Árið 1975 var samið um kaup á tveimur 30 mw. vélasamstæðum og voru aðrir hlutar virkjunarinnar miðaðir við það að uppsett afl yrði um 60 mw. í þessum tveimur vélasamstæðum. Einungis önnur samstæðan hefur verið í rekstri og hefur virkjunin til þessa því verið rekin með 30 mw. afli þegar mest er. Stofnkostnaðurinn við þessa stækkun er áætlaður tæplega 1400 millj. kr. á verðlagi í desember 1989. Er það mjög lítill kostnaður á hvert viðbótarmegavatt, einfaldlega vegna þess að hin fyrri framkvæmd gerði ráð fyrir þessum umsvifum. Þá er hér leitað heimildar til handa Hitaveitu Reykjavíkur að reisa og reka jarðvarmavirkjun til raforkuvinnslu á Nesjavöllum með allt að 30 mw. afli. Raforkuvinnsla að Nesjavöllum er mjög hagkvæm þar sem hún tengist upphitun á vatni sem síðan er dælt til höfuðborgarsvæðisins. Gufa frá skiljum sem er undir háum þrýstingi knýr gufuhverfil áður en hún er leidd inn á varmaskipta. Það er því ekki gert ráð fyrir að auka upptöku úr þessu jarðhitasvæði vegna raforkuvinnslunnar svo nokkru nemi. Áætlaður kostnaður við þetta raforkuver á Nesjavöllum er um 900 millj. kr. á verðlagi í desember 1989. Áður en sú virkjun verður heimiluð er í þessu frv. gert ráð fyrir því að fyrir liggi samningur um rekstur þessarar nýju virkjunar sem hluta af raforkukerfi landsins. Til þess að unnt verði að sjá Atlantsálsiðjuverinu fyrir nægilegri orku veturinn 1994--1995 þarf Landsvirkjun þegar að hefja hönnun og undirbúning framkvæmda, ekki síst við Fljótsdalsvirkjun og stækkun Búrfellsvirkjunar, fimmta áfanga Kvíslaveitu, stækkun Þórisvatnsmiðlunar og háspennulínur sem tengja eiga þessar virkjanir við raforkukerfið og við hið nýja iðjuver. Með hliðsjón af þessu er hér tillaga í ákvæði til bráðabirgða í frv. að Landsvirkjun fái heimild til 300 millj. kr. lántöku á þessu ári í því skyni. Ákvarðanir um þessar framkvæmdir og um að nýta þessar heimildir verða hins vegar teknar í einstökum atriðum eftir því sem samningum um álverið vindur fram og samþykki til þeirra eingöngu veitt sé raunveruleg samningagerð í sjónmáli. Ég mun nú víkja að undirbúningi og viðræðum um hið nýja álver sem er í reynd forsenda þeirra virkjunaráforma sem þetta frv. fjallar um. Með undirritun viljayfirlýsingar 13. mars sl. náðist mikilvægur áfangi í því þýðingarmikla stefnumáli ríkisstjórnarinnar að nýta innlendar orkulindir, vatnsorku og jarðvarma, til atvinnuuppbyggingar. Í þessari viljayfirlýsingu kemur fram að í álverinu verði notuð nýjasta tækni við framleiðslu og steypu á áli og, sem ekki er síður mikilvægt, nýjustu fullkomnar mengunarvarnir. Bandaríska félagið Alumax mun eiga um 40% hlut í álverinu en sænska félagið Grangers og hollenska félagið Hoogovens Aluminium um 30% hvort um sig. Gert er ráð fyrir að hið ameríska fyrirtæki Alumax annist stjórnun framkvæmda hins nýja álvers. Alls er gert ráð fyrir því að til byggingar álversins þurfi um 2400 ársverk. Þar af má ætla að um fimmtungur verði erlent vinnuafl. Stofnkostnaður við byggingu álversins er áætlaður um 42 milljarðar kr. á meðalverðlagi ársins 1989 og er áætlaður framkvæmdartími við allt verkið 36--40 mánuðir. Við rekstur álversins og nýrra virkjana er gert ráð fyrir 645 ársverkum þegar það er komið í fulla framleiðslu. Í yfirlýsingunni er staðfest að gera þurfi samninga á grundvelli heimildarlaga um nýtt álver sem ég mun nú hér greina. Í fyrsta lagi þurfa að takast heildarsamningar milli íslenska ríkisins og Atlantsálsaðilanna um byggingu og rekstur álversins. Í slíkum aðalsamningi yrði kveðið á um starfsréttindi Atlantsálsfyrirtækisins og veittar nauðsynlegar undanþágur frá íslenskum lagaákvæðum, m.a. vegna meirihlutaeignar erlendra aðila að fyrirtækinu. Í aðalsamningi yrði einnig kveðið á um gagnkvæmar ábyrgðir og fyrirheit aðilanna, aðild Íslendinga að stjórn fyrirtækisins, um lausn ágreiningsmála, um endurskoðun samningsskilmálanna, svo að ég nefni nokkur mikilvægustu atriðin í þessum aðalsamningi. Viðamesta ákvæði heimildarlaganna og aðalsamnings, sem vonandi verður unnt að kynna hér í haust, munu væntanlega taka til skattlagningar en álverið yrði rekið á kostnaðargrundvelli. Því er gert ráð fyrir sérstöku fyrirkomulagi varðandi útreikning og greiðslu tekju- og eignarskatts til ríkissjóðs. Þegar ég segi að gert sé ráð fyrir því að álverið sé rekið á kostnaðargrundvelli er það af því að aðildarfyrirtækin þrjú gera ráð fyrir að reka það sem samlagsfyrirtæki, ekki ólíkt því sem tíðkast um mjólkursamlög og rjómabú á Íslandi. Þá er gert ráð fyrir sérákvæðum um gjöld til sveitarfélaga og vissum undanþágum öðrum en þau frávik sem hér er rætt um helgast af sérstöðu fyrirtækisins og þeirri miklu fjárfestingu sem í því liggur. Hins vegar er gert ráð fyrir að álagning skatta og eftirlit með skattgreiðslum yrði í höndum íslenskra skattyfirvalda. Í aðalsamningi hefur verið gert ráð fyrir ákvæðum er varða frekari úrvinnslu áls á Íslandi, þátt Atlantsálsaðilanna í uppbyggingu tækniþekkingar og iðnþróun hér á landi og um aðgang íslenskra fyrirtækja að framkvæmdunum við hið nýja álver. Í öðru lagi þarf að takast orkusölusamningur milli Atlantsáls og Landsvirkjunar sem tryggir að heildartekjur af orkusölu til álversins geri gott betur en standa undir flýtingarkostnaði vegna virkjana. Gert er ráð fyrir að orkuverð verði tengt verði á áli með eðlilegum endurskoðunarákvæðum en að veittur verði afsláttur frá orkuverðinu fyrstu starfsárin. Í þriðja lagi hefur verið gert ráð fyrir að Atlantsálsiðjuverið geri samning við hlutaðeigandi sveitarfélög um hafnar- og lóðaraðstöðu fyrir hið nýja álver. Í fjórða lagi hafa Atlantsálsaðilarnir lagt áherslu á að samningur um meginskilmála varðandi útblástur og losun efna frá álverinu og aðrar mengunarvarnir verði undirritaður samhliða undirritun aðalsamnings um nýtt álver. Í fimmta lagi er gert ráð fyrir að eigendur Atlantsáls geri ítarlega samninga sín á milli um eignarhald, um rekstur og um fjármögnun álversins. Takist samningarnir í september, eins og að er stefnt, mun ég leggja fyrir Alþingi frv. til heimildarlaga um álverið í október nk. með það fyrir augum að afla samþykkis fyrir lok ársins 1990. Meðal þeirra þátta þessa máls sem einna mest hafa verið ræddir er staðsetning hins nýja álvers. Ég ætla mér ekki hér að setja á um það langar ræður en vil þó geta þess að á grundvelli viðræðna við Atlantsálsaðilana hefur verið ákveðið að gera nánari samanburð á stofn- og rekstrarkostnaði álvers á eftirtöldum fjórum svæðum á landinu: 1. Við Eyjafjörð. 2. Við Hvalfjörð. 3. Við Reyðarfjörð. 4. Á Reykjanesi, og þá á ég við svæðið allt eða strandlengjuna frá Straumsvík að Þorlákshöfn. Þessar samanburðarathuganir munu fjalla um fjölmörg atriði önnur en beinan kostnað. Þau munu fjalla um hafnargerð, orkuöflun, efnisflutninga, laun og flutninga á verkafólki, rekstur vinnubúða, kostnað við birgðarými og uppskipunartæki og um áhrif veðurs á framkvæmdir. Þá vega ýmis sjónarmið þungt sem erfitt er að verðleggja, svo sem samskipti við aðila vinnumarkaðarins og sveitarstjórnir og margvísleg umhverfismál. Í iðnrn. hefur verið lögð rík áhersla á það að tryggja að fullnægjandi kröfur um mengunarvarnir og umhverfisvernd verði gerðar til hins nýja fyrirtækis. Í mengunarreglugerð eru m.a. kröfur um loftgæði sem eru afar strangar varðandi brennisteinstvíildi. Hins vegar eru þar ekki kröfur hvað varðar flúor. Hugsanlegt er að á grundvelli reglugerðarinnar verði krafist mismunandi mengunarvarna eftir því hvar álverið er staðsett og fer það eftir staðháttum. Þetta mun ekki síst ráðast af dreifingarspá um loftmengun sem nú er unnið að, m.a. af norsku fyrirtæki eða ráðgjafarstofnun, Norsk Institutt for luftforskning, NILU, sem reyndar hefur nokkra reynslu af slíkum athugunum hér á landi og vann fyrir svonefnda staðarvalsnefnd á árunum 1981--1986. Áformað er að staðsetningin verði að lokum ákveðin þegar þessar samanburðar- og kostnaðarathuganir hafa verið gerðar. Er að því stefnt, eins og fram kemur í viljayfirlýsingu aðila, að taka staðarvalsákvörðunina í byrjun júnímánaðar. Ég vil ítreka að staðarvalið er órjúfanlegur hluti af heildarsamningum um álverið og af Íslands hálfu verður lögð á það rík áhersla að staðarvalið sjálft stuðli að jafnvægi í atvinnu- og byggðaþróun auk þess sem tekið verði tillit til arðsemis- og umhverfissjónarmiða. En eins og kunnugt er hefur ríkisstjórnin gert um þetta sérstaka samþykkt og er sú samþykkt prentuð orðrétt í grg. með þessu frv. Byggðastofnun hefur að beiðni iðnrn. gert athugun á áhrifum nýs álvers á búsetu- og vinnumarkað miðað við staðsetningu í Eyjafirði, á Reyðarfirði eða á höfuðborgarsvæðinu. Þessi greinargerð er birt sem fskj. 4 með frv. Stofnunin vinnur nú að beiðni iðnrn. að sambærilegri athugun miðað við staðsetningu í Þorlákshöfn, á Suðurnesjum og við Hvalfjörð. Þjóðhagsstofnun hefur fyrir sitt leyti, að beiðni iðnrn., kannað þjóðhagsleg áhrif 200 þús. árstonna álvers sem hér yrði reist á árunum 1991--1994 og tilheyrandi virkjunum eins og fram kemur í fskj. 5 með þessu frv. Niðurstaðan er sú að hagvöxtur á mælikvarða landsframleiðslu yrði um 3% á árunum 1991--1997 ef nýtt álver yrði reist samanborið við um það bil 2% án slíkra framkvæmda. Í einföldum orðum talað munu því þessar framkvæmdir leiða til þess að landsframleiðsla verði rúmlega 5% hærri árið 1997 en hún annars yrði eftir því sem nú verður best séð, eins og nánar greinir í þessu fskj. Í stuttu máli má orða þetta þannig að sá munur sem verið hefur á hagvexti á Íslandi og í þeim löndum OECD sem við berum okkur helst saman við yrði jafnaður. Á undanförnum árum höfum við dregist nokkuð aftur úr þeim löndum en þessar framkvæmdir dygðu til að jafna þau met. Þjóðhagsstofnun telur að kaupmáttur ráðstöfunartekna heimilanna verði um 5% meiri í lok þessa tímabils með álversframkvæmdum en án þeirra og atvinnuleysi um 0,2% minna. Erlendar skuldir munu óhjákvæmilega aukast verulega á framkvæmdarskeiðinu og ná hámarki árið 1994 en fara síðan lækkandi sem hlutfall af landsframleiðslu, verða árið 1994 um 53% af landsframleiðslunni, samkvæmt þessum reikningi. Til samanburðar má nefna að erlendar skuldir í því dæmi sem reiknað er til samanburðar, þar sem ekki er gert ráð fyrir neinum slíkum framkvæmdum, eru 40% af landsframleiðslunni árið 1994. Þegar þetta er metið er mikilvægt að hafa í huga að þessi skuldaaukning vegna virkjanaframkvæmdanna er að mínu áliti fremur til þess fallin að efla traust á íslenskum efnahag og bæta lánstraust okkar en hið gagnstæða. Ástæðan er sú að verði af þessu höfum við sýnt að við getum laðað hér til samninga erlenda aðila sem eru fúsir til að hætta hér mjög miklu fé án þess að íslensk þátttaka verði í því fyrirtæki. Þetta mun treysta tekjugrundvöll, bæði útflutningstekjur og tekjur almennings í landinu. Það er áætlun Þjóðhagsstofnunar að útflutningsverðmæti afurða álversins yrði um 21 milljarður kr. miðað við meðalgengi bandaríkjadollars árið 1989. Í þessu felst að samanlagður útflutningur áls verður um 21% af heildarútflutningi okkar árið 1997. Virðulegi forseti. Ég mun ekki hafa fleiri orð að sinni um þetta mál, en ítreka nauðsyn þess að heimildir þær til virkjana og undirbúnings þeirra á þessu ári sem farið er fram á í frv. verði veittar. Það er ákaflega brýnt að nauðsynlegur undirbúningur orkusölu til væntanlegs álvers geti hafist á þessu sumri ella missum við eitt ár og lengjum enn það langa hlé sem orðið hefur á eflingu stóriðju í landinu. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. iðnn.

Þorv. Garðar Kristjánsson Herra forseti. Það frv. sem við nú ræðum er flutt til þess að greiða fyrir uppbyggingu orkufreks iðnaðar í landinu. Því ber að fagna þessu frv. og fagna því að það er komið fram og að ástæða skuli vera til þess að leggja það fram nú. Þetta frv. leggur til, eins og hæstv. iðnrh. tók fram, í fyrsta lagi að í lög nr. 60/1981, um raforkuver, verði bætt heimildum fyrir tvær virkjanir, þ.e. stækkun Búrfellsvirkjunar í um 300 mw. og stækkun Kröfluvirkjunar í allt að 60 mw. Í öðru lagi leggur frv. til að sérstök heimild verði veitt til að reisa og reka jarðgufuvirkjun til raforkuframleiðslu að Nesjavöllum með allt að 38 mw. afli. Og í þriðja lagi er lagt til að 2. gr. laga nr. 60/1981, um raforkuver, verði umorðuð í heild. Í stað þess að Alþingi ákveði röð einstakra framkvæmda með þingsályktun er lagt til að framkvæmdarvaldinu verði settar almennar reglur um röð framkvæmda sem ráðist af væntanlegri orkunýtingu. Þetta eru meginatriði frv. og hæstv. ráðherra hefur lýst þeim ítarlega. Ég ætla mér ekki að fjölyrða frekar um meginatriði þessa frv. né heldur ætla ég að ræða sérstaklega um forsendurnar fyrir því, þ.e. byggingu nýs álvers, en hæstv. ráðherra skýrði skilmerkilega þau atriði í ræðu sinni áðan. Ég mun eiga þess kost í iðnn. sem fær málið til umfjöllunar að athuga málið í heild af gaumgæfni eins og ég veit að nefndin mun gera því hér er um slíkt mál að ræða að það þarf ítarlegrar athugunar við. En við 1. umr. vildi ég aðeins minnast á nokkur atriði í frv. sjálfu. Er þá fyrst til að taka 3. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir að Alþingi ákveði ekki röð einstakra framkvæmda í virkjunarmálum eins og verið hefur, heldur verði það vald fært í hendur framkvæmdarvaldinu. Hér er um atriði að ræða sem við getum ekki látið fara fram hjá okkur því að það er mjög þýðingarmikið. Það er pólitísk ákvörðun hver röð virkjunarframkvæmda verður. Ég held að Alþingi þurfi mjög að athuga þetta áður en það samþykkir að láta af hendi það vald sem felst í röðun virkjunarframkvæmda, láta það í hendur framkvæmdarvaldinu eða iðnrh. á hverjum tíma. Auk þess er það um 3. gr. að segja að mér þykir orðalagið nokkuð ófullkomið. Það segir í greininni, og það kemur eiginlega eins og skollinn úr sauðarleggnum: ,,Áður en iðnaðarráðherra ákveður röð framkvæmda skulu liggja fyrir greinargerðir frá Landsvirkjun`` o.s.frv. Áður en iðnaðarráðherra ákveður röð framkvæmda. En það segir ekkert í greininni að iðnrh. eigi að ráða röð framkvæmda. Þetta er annað orðalag og óeðlilegt ef við berum þetta saman við ákvæði gildandi laga, þ.e. í 2. gr. laga um raforkuver nr. 60/1981. Þar er farið öðruvísi að. Þar er sagt beint hver hefur þetta vald. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Tillögur um framkvæmdir við nýjar vatnsaflsvirkjanir og virkjunaráfanga, þar á meðal um framkvæmdaröð, skulu lagðar fyrir Alþingi til samþykktar.`` Hér er gengið beint til verks og tekið skýrt fram hvar þetta vald liggur, en það er ekkert ákvæði um það að eftir að Alþingi hafi ákveðið þetta skuli annað koma á eftir. Ég vek athygli á þessu. Í þriðja lagi vek ég athygli á, í sambandi við 3. gr. frv. um þetta atriði sem ég var að ræða, að í ákvæðum til bráðabirgða nr. I er gert ráð fyrir að Alþingi samþykki röð virkjunarframkvæmda eins og þar segir. Ef útfærð væri hugsunin um að Alþingi afsali sér þessu valdi í hendur framkvæmdarvaldsins virðist manni að það hefði legið næst að stíga skrefið til fulls og gera ráð fyrir því að ráðherra hefði þetta vald um þær framkvæmdir sem bráðabirgðaákvæðið fjallar um. Ég bendi á þetta ósamræmi. En ég er ekki að deila á þetta bráðabirgðaákvæði því að í raun og sannleika tel ég að það eigi að standa. En hins vegar er eðlilegt a.m.k. að við tökum til gaumgæfilegrar athugunar hvort ekki eigi að breyta 3. gr. frv. í þá veru að það verði Alþingi sjálft sem ákveður röð framkvæmda en ekki ráðherra. Ég vil aðeins með örfáum orðum víkja að 4. gr. Það er kannski ekki stórvægilegt en ég kann ekki við það orðalag sem þar er að finna. Þar er talað um stækkaða Búrfellsvirkjun, stækkaða Hrauneyjafossvirkjun og stækkaða Sigölduvirkjun, stækkaða Búrfellsvirkjun með allt að 310 mw. afli og stækkaða Hrauneyjafossvirkjun með allt að 280 mw. afli, stækkaða Sigölduvirkjun með allt að 200 mw. afli. Mér sýnist að það þurfi ekki að setja þetta ,,stækkaða`` því að það gefur auga leið að það er um stækkaða virkjun að ræða. Búrfellsvirkjun á að stækka úr 210 mw. í 310, Hrauneyjafossvirkjun úr 210 í 280 og Sigölduvirkjun úr 150 í 200 og Kröfluvirkjun úr 30 í 60. Við getum hugsað okkur, ef ætti að stækka þessar virkjanir enn þá meira, að þá ætti í næstu löggjöf að standa: Stækkuð stækkuð Búrfellsvirkjun eða enn stækkuð Búrfellsvirkjun. Þetta er gjörsamlega óþarfi því að það segir allt þegar talað er um að virkjunin sé allt að ákveðnu mw. afli. Ég sagði að þetta væri ekki mikið atriði. En það er formsatriði. Ég nefni þetta hér af því að ég rak augun í þetta við fyrsta yfirlestur frv. Þá er það um 2. gr. frv. að þar er iðnrh. heimilt að veita Hitaveitu Reykjavíkur leyfi til þess að reisa og reka jarðvarmavirkjun til raforkuframleiðslu á Nesjavöllum með allt að 38 mw. afli eins og þar stendur. Ég er ekki að setja út á þetta og tel raunar sjálfsagt að veitt sé heimild til að reisa þessa virkjun. Það orkar ekki tvímælis að það er nauðsynleg og þörf framkvæmd. En þetta ákvæði vekur til umhugsunar um það að það skuli þurfa samkvæmt núgildandi lögum sérstaka heimild Alþingis til þess að reisa og reka orkuver næstum því hvað lítil sem þau eru. Ég held að þetta sé óeðlilegt og það sé spurning hvort einmitt þetta ástand hafi ekki dregið úr þeirri þróun sem er eðlileg, að jafnframt stórvirkjunum sé lögð áhersla á smávirkjanir eftir því sem aðilar finnast til þess að stofna og reka slík fyrirtæki ef rekstrargrundvöllur er fyrir hendi. Í þessu sambandi er rétt að vitna til þess sem segir í orkulögum um þetta atriði til þess að sýna fram á hvað þetta ástand er í raun og veru óeðlilegt. Í 7. gr. orkulaga segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Til að reisa og reka raforkuver stærra en 2000 kílówatta þarf leyfi Alþingis. Til þess að reisa og reka raforkuver, 200--2000 kílówatta, þarf leyfi ráðherra orkumála.`` Ég vek athygli á því og beini því til hæstv. ráðherra að fullkomin ástæða er til og raunar nauðsynlegt að breyta þessum ákvæðum. Og fyrst í þessu frv. sem við nú ræðum er verið að leita sérstakra heimilda til að reisa smávirkjun er spurningin hvort ekki hefði farið eins vel á því að gera tillögu í þessu frv. um breytingu á orkulögunum eins og um breytingu á hinum lögunum sem hér er um að ræða samkvæmt frv. Ég vil þó taka fram að það er auðvitað matsatriði hvar á að setja stærðarmörkin á virkjunum sem ekki þurfi að leita heimildar Alþingis til og ég vil ekki fullyrða það hér að þessi virkjun á Nesjavöllum sé innan þeirra takmarkana sem eðlilegt væri að miða við í þessu efni. Ég vek athygli á þessu atriði af því tilefni að hér í frv. er ekki einungis leitað heimilda til að reisa stórvirkjanir heldur þessa Nesjavallavirkjun, af þessari stærðargráðu sem tilgreind er. Ég sagði áðan að ég ætlaði ekki núna að ræða ítarlega og almennt um forsendurnar fyrir frv., um undirbúning að byggingu álvers eða önnur þau mikilvægu atriði sem hæstv. ráðherra vék hér að í sinni ræðu, en til þess mun gefast tækifæri síðar.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Það hafa lengi verið uppi skiptar skoðanir meðal Íslendinga um virkjun þeirra fallvatna sem eru hér á landi, ekki bara hvort ætti að beisla þau heldur líka hvernig og hver þeirra ætti að virkja. Um þessi mál hafa oft orðið deilur vegna sterkra og ólíkra skoðana. Deilurnar hafa staðið um það hvernig væri skynsamlegast og hagkvæmast að nýta þá orku sem beislanleg er og hvernig bæri að koma henni í verð og menn hafa sannarlega ekki verið á eitt sáttir um það hvort veita ætti erlendum aðilum aðgang að náttúruauðlindum og efnahagslífi Íslendinga eða hvort Íslendingar hefðu sjálfir bolmagn til að reka orkufrekan iðnað eða stóriðju til að nýta sér raforku í stórum stíl. Þó að stjórnmálaflokkar hafi sumir tekið afdráttarlausa stefnu í þessum efnum fer því fjarri að skoðanir almennings á þessum málum fari endilega eftir öðrum stjórnmálaskoðunum manna. Meginröksemd þeirra sem helst vilja virkja hefur verið sú að við yrðum að koma orku landsins í verð, okkur sé nauðsynlegt að nýta alla þá orku sem sífellt streymir óbeisluð til sjávar í fallvötnum landsins. Þá minni ég á það að sums staðar, t.d. í Noregi, er talað um lifandi vatn, og lifandi vatn fyrir þá sem ekki skilja er t.d. foss sem fellur fram af fjallsbrún óskertur og frjáls og hefur aldrei í pípu, stokk eða skurð komið. Ísland er einmitt auðugt af lifandi vatni og við skulum ekki gleyma því að það er afar dýrmæt eign, jafnvel þó að það sé ekki beislað. Við höfum einnig nýlega komist að því að Vatnajökull er talsvert miklu stærri en menn héldu þannig að við eigum talsverðan forða eftir til þess að nýta okkur þó síðar verði. Við skulum heldur ekki gleyma því þegar við tölum um beislanlegar eða nýtanlegar orkulindir að vindurinn æðir óbeislaður um loftið og hvergi hraðar eða meir á byggðu bóli en einmitt hér á Íslandi. Hann er sannarlega virkjanlegur. Sama má segja um sjávarföllin. Víða erlendis hefur sólin verið nýtt til sömu hluta. En það er einnig annað sem við megum heldur ekki gleyma og það er að það er dýrt að nýta alla þessa orkugjafa. Það kostar afar mikið fé. Þess vegna getur það verið matsatriði hvort það borgar sig fyrir okkur Íslendinga að nýta fallvötnin einmitt á þann hátt að selja frá þeim raforku til stóriðju. Það er ekkert sjálfgefið að það sé hagkvæmt í raun og veru og hagkvæmast fyrir okkur þegar til lengri tíma er litið og það er undarlegt að þegar Íslendingar hafa beislað vatnsorkuna einmitt til þess að bjóða hana til sölu skuli þeir almennt hafa fengið fyrir hana verð sem hefur reynst vera talsvert undir því verði sem kostar að framleiða hana. Það geta ekki virst hagkvæm viðskipti. Mig langar að minna hv. þm. á það að upp úr 1960 þótti ýmsum að nú lægi Íslendingum mikið á og þeir þyrftu að hafa hraðan á ef tryggja ætti sölu á raforku úr fallvötnum landsins þar sem kjarnorkan yrði lausnarorð framtíðarinnar og hún mundi verða mun ódýrari en vatnsorka. Þess vegna var, þrátt fyrir mjög skiptar skoðanir manna og mikil átök, hygg ég, hér á Alþingi, hrapað að því að gera orkusölusamning við fjölþjóðafyrirtækið Alusuisse árið 1966 einmitt til þess að missa nú ekki af lestinni eins og menn héldu að þeir væru að gera. Þetta óðagot, sem er auðvelt fyrir okkur að líta til baka og sjá, er e.t.v. skiljanlegt, mjög skiljanlegt, í ljósi þeirra aðstæðna sem þá ríktu. En það hefur síðan leitt til þess að við erum í raun enn að súpa seyðið af þeim samningum sem þá voru gerðir og það er svo komið nú að rúmur helmingur allra erlendra skulda okkar stafar af stórvirkjanaframkvæmdum, vegna stóriðju. Og ég vil minna hv. þm. á að sú kjarnorka sem menn trúðu að mundi leysa vandann hefur reynst bjóða meiri vanda heim en menn grunaði og nú eru uppi afar skiptar skoðanir um öryggi kjarnorkuvera. Við höfum síðan 1966 upplifað óhappið eða slysið í Tsjernóbíl. Í tengslum við það fréttum við af ýmsum öðrum hættulegum slysum sem orðið hafa í öðrum kjarnorkuverum og það er e.t.v. bara spurning um tíma hve lengi menn una við orkugjafa sem getur reynst jafnhættulegur. Þess vegna varpa ég fram spurningu til hæstv. iðnrh. því að hann hlýtur að hafa velt þessum málum mikið fyrir sér og örugglega vill hann ekki hrapa að því að virkja fallvötnin til hefðbundinnar stóriðju sem slæm reynsla hefur gefist af hér á landi ef hann eygir einhverja aðra möguleika sem eru vænlegri fyrir Íslendinga, jafnvel þegar til lengri tíma er litið. Hér var í eina tíð minnst á að hægt væri að virkja vatnsföll Íslendinga og framleiða úr þeim raforku til þess að flytja út, ekki endilega til að nýta hér á landi. Menn höfðu ævintýralega drauma um sæstreng sem gæti legið frá Íslandi og þannig gætum við flutt út raforku til annarra þjóða sem vantaði orkugjafa. Ég veit að þessar hugmyndir þóttu mjög ævintýralegar þegar þeim var fyrst hreyft, en mig langar að spyrja hæstv. iðnrh.: Hefur hann hugað eitthvað frekar að þessum kostum, hversu raunhæfir þeir eru nú? Og hefur hann unnið eitthvað frekar að þessum málum því að hann hlýtur einmitt að vera að hugsa til framtíðar líka. Ég ætla ekki að rekja nánar reynsluna af viðskiptum okkar við Alusuisse. Það hefur verið gert oft hér á Alþingi þegar þau mál hafa komið sérstaklega til umræðu, en ég minni menn á að Íslendingar hafa staðið klofnir og tvístraðir í viðskiptum sínum við þennan fjölþjóðarisa. Þetta hefur fyrirtækið að sjálfsögðu nýtt sér til að leita styrks fyrir sjálft sig í samningum og það hefur orðið Íslendingum til mikils tjóns í fyrsta lagi að hafa lent í viðskiptum við fyrirtækið og síðan að hafa ekki borið gæfu til að standa saman um þau mál en gefið erlendum aðilum aðstöðu til að deila og drottna því að hér er auðvitað um mjög mikilvæga sameiginlega hagsmuni allra landsmanna að ræða. Sá skoðanaágreiningur sem hefur ríkt í stóriðjumálunum meðal þjóðarinnar á sér fulltrúa á Alþingi, en segja má að þar finnist í raun þrjár meginstefnur. Í fyrsta lagi er sú stefna sem hæstv. núv. iðnrh. túlkar og felst í því að byggja hér upp stóriðju með meiri hluta eða algerri eignaraðild erlendra aðila. Sú stefna hefur reyndar leitt til þess að íslenskt vatns- og vinnuafl hefur verið selt allt of lágu verði, sumir mundu vilja segja útsöluverði, úr landi og má segja að þar fari sjálfstæði þjóðarinnar fyrir lítið. En dæmi um slíkan rekstur hefur einmitt verið álbræðslan í Straumsvík. Í öðru lagi er sú stefna sem hv. þm. Alþb. hafa fylgt hingað til og felur í sér að hér skuli reka stóriðju en með meirihlutaeignaraðild Íslendinga. Það hefur reyndar sýnt sig að Íslendingar hafa ekki haft fjárhagslegt bolmagn til að standa undir slíkum fyrirtækjum sjálfir né höfum við fengið við nokkuð ráðið á þeim markaði þar sem stóriðjuframleiðsla er seld. Og nú virðast alþýðubandalagsmenn vera horfnir frá þessari stefnu, hafa skipt um og eru gengnir stefnu hæstv. iðnrh. á hönd. Í þriðja lagi er svo sú stefna sem kvennalistakonur hafa fylgt og felur í sér virkjanastefnu, því að við erum sannarlega fylgjandi því að virkja íslensk fallvötn í hófi, virkjanastefnu sem miðar að eigin þörfum Íslendinga og hafnar frekari stóriðju, bæði reyndar innlendri og erlendri. Ástæðurnar fyrir því að við höfum hafnað stóriðju hafa verið eftirfarandi og þær hafa í raun ekki breyst. Við höfum ekki viljað frekari stóriðju hér á landi vegna þess að hún hefur í raun þýtt aukin fjárhagsleg ítök erlendra aðila hér á landi, en slíkt getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Stóriðja hefur nær alla tíð verið rekin hér með bókfærðu tapi þannig að erfitt er að sjá fjárhagslegan ávinning af slíkum atvinnurekstri. Stóriðja getur verið mengandi og náttúruspillandi og henni fylgir bæði byggðaleg og félagsleg röskun. Þessar ástæður eru þeim mun alvarlegri þar sem Íslendingar eru fámenn þjóð sem býr í viðkvæmu landi. Mig langar að ræða örlítið um mengunarhættuna því að það hefur komið fram ekki alls fyrir löngu hjá Hollustuvernd ríkisins að flúoríð- og rykmengun í útblásturslofti frá verksmiðjunni hefur mælst óviðunandi. Þessu hafa menn reynt að kippa í lag. Síðan höfum við mengun sem er öllu hættulegri og hefur reynst mun erfiðari viðureignar, og á hana minntist reyndar hæstv. iðnrh., en það er mengunin af brennisteinstvíildi. Það hefur verið álitið að hlutur álversins í þeirri brennisteinstvíildismengun sem finnst hér á landi sé u.þ.b. 25%. Mengun af þessu efni er verulegt vandamál í iðnríkjum víða um heim, og þetta er einn af drýgstu þáttunum til myndunar á súru regni sem þegar hefur valdið óheyrilegum skemmdum bæði á gróðri og lífríki víða í Evrópu eins og sést af skógum og líflausum vötnum. Þegar iðnaðarnefndir beggja þingdeilda fóru í heimsókn til Álversins ekki alls fyrir löngu áttum við einmitt viðræður við forsvarsmenn verksmiðjunnar sem eru enn að reyna að glíma við þennan vanda. Það þýðir ekki fyrir okkur að ætla að okkur sé óhætt að hleypa þessu efni út í þetta síkvika andrúmsloft sem hér ríkir. Það er líka vandi að hleypa því út í hafið því að það er mengandi í báðum tilvikum. Þó að sagt sé að jarðvegurinn á Íslandi sé basískur og mætti sums staðar súrna  Ég minni einnig á aðrar nýlegar tölur sem benda til þess að mengun hér á landi sé mun meiri en okkur grunar. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. hvaða ráðstafanir hafi í raun verið gerðar og hvaða kröfur hafi í raun verið gerðar um mengunarvarnir í því álveri sem hann langar til eða hefur í hyggju að reisa hér á landi. Ég ætla ekki að víkja fleiri orðum að mengunarmálunum. Þó vil ég benda mönnum á að ýmsar rannsóknir benda til þess að heilahrörnun hjá mönnum, sem verður á síðari hluta ævinnar, geti stafað að sumu leyti til af mengun með áli, t.d. í drykkjarvatni. Ellihrörnun virðist fara vaxandi meðal vestrænna þjóða. Nýlega urðu mjög harðar umræður í Bretlandi þegar það kom í ljós að neysluvatn í stórum hlutum landsins, sérstaklega á Lundúnasvæðinu öllu, var ótrúlega mikið mengað, m.a. af aluminíum sem a.m.k. í tilraunadýrum er vitað að veldur heilahrörnun. Eins og þetta frv. gefur glögglega til kynna fylgja auknar virkjunarframkvæmdir aukinni stóriðju, en vegna stóriðjusjónarmiðanna hefur einmitt hingað til verið farið allt of hratt í slíkar framkvæmdir eins og erlendar skuldir okkar sanna. Hæstv. ráðherra vék einmitt að skuldastöðunni sem hefur verið nokkuð ískyggileg. Hér segir í grein í DV frá því fyrr á þessu ári sem mig langar að vitna í, með leyfi forseta: ,,Ef skuldasöfnun íslensku þjóðarinnar heldur áfram til aldamóta með sama hraða og undanfarin 10 ár má búast við að erlendar skuldir verði orðnar um 86% af landsframleiðslu árið 2000. Þar með væru Íslendingar komnir í hóp allra skuldugustu þjóða í heimi. Þeir yrðu skuldugastir þeirra sem nú eru flokkaðir með iðnríkjum. Í fyrra voru erlendar skuldir rétt tæp 50% af landsframleiðslu. Þetta hlutfall hafði þá hækkað úr 31% 1980. Ástæðan fyrir því að þetta hlutfall mun hækka enn meira fram til aldamóta miðað við óbreytta skuldasöfnun er að fátt bendir til annars en hagvöxtur verði hér hærri en 1--2% á ári. Skuldirnar munu því hækka um 6,7% á ári eins og var á níunda áratugnum en landsframleiðslan rúmlega fjórum sinnum minna. Þó að álver verði byggt mun það ekki lækka þetta hlutfall. Talið er að álver eins og fyrirhugað er að byggja muni gefa hagvöxt upp á um 5% til frambúðar. Á móti kemur að Landsvirkjun þarf að taka um 40 milljarða að láni erlendis. Þegar þetta tvennt er sett inn í dæmið má búast við að hlutfall erlendra skulda af landsframleiðslu verði um 93% um aldamót. Skuldasöfnunin á níunda áratugnum var gífurleg. Í upphafi hans námu skuldir landsmanna um 1,2 millj. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Í lok hans voru skuldirnar orðnar um 2,3 millj. Skuldasöfnunin var því um 1,1 millj. á hverja fjölskyldu á 10 árum eða um 70 milljarðar. Þetta er enn átakanlegra fyrir það að þjóðin stóð ekki í neinum stórframkvæmdum á þessu tímabili.`` Nú segir hæstv. iðnrh. okkur hins vegar frá því að aukin skuldasöfnun muni í raun tryggja lánstraust okkar þó að flestir leiði að því getum að verri skuldastaða okkar muni gera okkur erfiðara fyrir í framtíðinni með lánakjör á erlendum lánamarkaði. En hann heldur því fram að það muni auka traust á þjóðinni að henni hafi tekist að koma skuldum sínum upp í enn meiri hæðir en nú er. Sérhvert atvinnutækifæri í stóriðju er margfalt dýrara en á öðrum atvinnusviðum og auk þess eru störf þar mjög fá og eru það nú engar fréttir í raun fyrir hv. þingmenn. Störfunum fækkar reyndar sífellt vegna nýrrar tækni. Má ætla að af öllum þeim einstaklingum sem eiga eftir að koma út á vinnumarkaðinn fram til aldamóta séu í raun og veru mjög fáir sem muni vinna í álverum vegna þess hve störfin þar eru fá. Hæstv. ráðherra nefndi tölur um þann fjölda sem fengi vinnu við uppbyggingu bæði virkjana og þá væntanlega einnig álvers. Og ég verð að segja að ég undrast í raun. Ég undrast aðgerðir þessarar stjórnar þegar litið er á það hversu mikið kapp hæstv. ráðherrar hafa lagt á að ná niður þenslu og ná niður verðbólgu. Ég undrast að þeir skuli að því er virðist ekki hika við að mæta vaxandi atvinnuleysi sem vissulega er áhyggjuefni, og ég skil að þeir vilji bregðast við því, að þeir skuli ætla að horfast í augu við minnkandi hagvöxt á þennan hefðbundna hátt sem hefur gefið svo slæma raun í fortíðinni. Að þeir skuli í raun ekki treysta sér til þess að læra af reynslunni, að þeir skuli sýna sig bera að þvílíkri hugmyndafátækt í atvinnumálunum að þeir skuli ætla út í þessar framkvæmdir nú. Þeir hljóta að vita að þrátt fyrir aukinn hagvöxt muni þetta í raun valda mikilli þenslu í þjóðfélaginu, muni í raun gera það mjög erfitt að halda verðbólgunni í skefjum, muni í raun valda hálfgerðri sprengingu í atvinnulífinu um tíma og á ákaflega takmörkuðu svæði af landinu. Á sama tíma hefur hæstv. forsrh. skipað sérstaka nefnd til þess að búa til glæsilegri ímynd landsins sem friðsællar náttúruauðlindar, ómengaðrar náttúruauðlindar matvælaframleiðenda. Þá er á sama tíma lögð áhersla á það að auka hér stórkostlega við uppbyggingu stóriðju. Hæstv. iðnrh. talaði um að fyrirkomulagið á þessu samlagi yrði líkast því sem gerist við mjólkur- og rjómabú. Ég er ansi hrædd um það að þegar erlendu ferðamennirnir flýja lífvana vötnin í Evrópu, lauflausu skógana, einmitt í leit að ómengaðri náttúru, muni nú heldur betur glennast upp á þeim augun þegar þeir mæta álveri, risastóru álveri, sem getur fullt eins vel boðið okkur heim mengunarvanda sem er eitthvað í líkingu við þann mengunarvanda sem hefur verið af því álveri sem hér er nú, sem er eitthvað í líkingu við þann mengunarvanda sem í raun blasir við okkur að reyna að hemja og draga úr hér á landi. Það eru ekki nema nokkrir dagar síðan við fréttum af tunnum með úrgangi sem höfðu verið grafnar niður að því er virtist án vitundar manna. Það hefur verið upplýst seinna að það mun víst hafa verið með vitund yfirvalda á Sauðárkróki að þessar tunnur voru grafnar niður við Steinullarverksmiðjuna. En í stað þess að gera átak í þessum málum er í raun verið að bæta á okkur vanda sem við eigum afar erfitt með að taka á. Á sunnudaginn var dagur jarðar. Þá áttum við öll að huga að því hvernig við getum farið sem best með jörðina okkar. Eru menn í raun sammála um að þetta sé heppilegasti atvinnukosturinn fyrir Íslendinga í framtíðinni? Eru menn í raun sammála um að það sé þessi leið sem við eigum að fara, að það sé á þennan hátt sem við eigum að fjárfesta? Liggur ekki hugur manna til þess að reyna að varðveita og hlúa betur að þeirri náttúru landsins sem er hin raunverulega auðlind okkar. Að verða stóriðjuþjóð í matvælaframleiðslu, að nýta vel það góða hráefni sem við höfum á því sviði. Nei. Ég lýsi yfir vonbrigðum með skort á hugmyndaauðgi, með úrræðaleysi í atvinnumálum og ég undrast það hve menn eru orðnir fúsir að skipta um skoðun til að leita skammtímalausna við atvinnuleysi, til að leita skammtímalausna til að auka hagvöxt, því ég held að þessi lausn sé í raun ekkert annað en viðbrögð við þessum tveim nokkuð ógnvekjandi fyrirboðum sem ríkisstjórnin sér í náinni framtíð. Og mér finnst að hún hefði átt að leysa þessi mál á annan veg og okkur kvennalistakonum  Síðan minni ég á það og ég spyr hæstv. iðnrh. og reyndar fjmrh. líka: Ef þeir ætla þenslunni og verðbólgunni ekki að fara úr böndunum, sem hlýtur að vera nokkur hætta á vegna þeirrar atvinnusprengingar í efnahagslífinu sem hlýst af þessari hröðu og miklu uppbyggingu og þessari stóru fjárfestingu, hvernig ætla þeir að hemja hana? Ætla þeir að draga svona mikið úr fjárfestingum innan lands til jafnvægis? Ætla þeir til jafnvægis að draga svona mikið úr annarri atvinnuuppbyggingu, því að auðvitað er ekki hægt að gera allt í einu? Uppbyggingin verður bara á einum stað á landinu því að endanlega verður líklega bara einn staður valinn. Hvað á að gera í byggðastefnumálum annars staðar á landinu? Hvernig á að leysa þann vanda sem blasir við ótal byggðarlögum úti á landi sem hrópa á fjármagn, sem hrópa á þjónustu, sem hrópa á meiri uppbyggingu? Á fólkið allt að flytjast, þessi 2400 manns sem eiga að vinna við þessa uppbyggingu, á það allt að flytjast á þennan stað? Vilja menn meina að það hljótist ekki byggðaröskun og félagsleg röskun af slíku?

Hvaða stað?

Þann stað sem líklega verður fyrir valinu og það er áhugavert í sjálfu sér hver á að velja staðinn. Margir álíta stóriðju úreltan atvinnukost og ég stend hér einmitt og horfi á hæstv. fjmrh. og man eftir grein sem hann skrifaði í dagblað um atvinnuuppbyggingu hinna smáu fyrirtækja. Það væri vænlegasti framtíðarkosturinn. Við það réðu menn. Það væri eðlilegt fyrir okkur Íslendinga að huga að uppbyggingu atvinnu með hinum smáu fyrirtækjum, ekki á þennan veg. En menn hafa látið leiða sig út í þessa lausn. Og ég held að þetta sé röng leið. Framsæknustu iðnaðarríki heims, og það veit hæstv. fjmrh. af því að hann minntist einmitt á það líka, eru að flytja þungaiðnað sinn úr landi, hvert sem betur getur. Þau sem geta það flytja hann annað. Ég er ekki að mæla því bót að hann verði fluttur annað, til fólks sem er varnarlausara, t.d. í þróunarríkjunum, alls ekki. Tilhneigingin er hins vegar sú af því að menn vilja ekki sjá þetta við sínar eigin bæjardyr. En þeir vilja fá afurðirnar og ég vil gjarnan spyrja ykkur: Hversu margir hv. þm. vita til hvers ál er notað í heiminum í dag? Halda menn að þetta séu aðallega steikarapönnur eða álpappír til eldhúsnota, til þess að grilla með? Til hvers er ál notað? Í hverju tökum við þátt? Vita menn að ál er notað t.d. í hergögn? Hve mikill hluti áls er notaður í hergögn? Til hvers viljum við nota orku fallvatnanna? Í hverju viljum við taka þátt? Viljum við nota hana til þess að framleiða matvæli handa heiminum eða viljum við nota hana í þungaiðnað? Viljum við nota hana í stóriðju? Þetta er spurning um grundvallaratriði. Vegna þess að ég var að tala um atvinnuuppbyggingu vil ég minna hv. ríkisstjórn og þingmenn á það að sú atvinnuuppbygging sem er í kringum stóriðju er ekki fyrir konur. Þessi hæstv. ríkisstjórn lofaði í málefnasamningi sínum að gera sérstakt átak í atvinnumálum kvenna. Og það var ekki að ástæðulausu að hún gerði það. Hún gerði það vegna þess að kröfurnar um það eru mjög miklar. Þær eru miklar vegna þess að af öllum þeim fjölda sem nú er atvinnulaus er yfirleitt stærsti hlutinn konur. Ég minni hv. 3. þm. Vesturl. á það að á Akranesi eru a.m.k. 150 manns sem ganga atvinnulausir og langstærstur hluti þeirra er konur. Þessi saga endurtekur sig víða úti á landi og hv. þm. vita allir að atvinnulíf landsmanna utan höfuðborgarsvæðisins er víðast hvar allt of einhæft. Sums staðar stendur og fellur byggðarlagið í raun og veru með einni atvinnugrein eða jafnvel einu fyrirtæki og þessi fábreytni í atvinnulífinu hefur orðið enn afdrifaríkari með breyttum þjóðfélagsháttum, ekki síst með aukinni þátttöku kvenna í störfum utan heimilis. Þess vegna er löngu, löngu tímabært að taka mið af þeirri staðreynd og þið vitið líka allir, hv. þm., að flest heimili þurfa tvær fyrirvinnur. Ég minni hv. þm. og hæstv. ríkisstjórn á sinn eigin málefnasamning. Ég minni hæstv. ríkisstjórn líka á tvær þáltill. sem hafa verið fluttar hér á þingi. Fyrstu flm. þeirra eru tvær Unnar. Önnur er Stefánsdóttir og hún flytur mál sitt með þingmönnum Framsfl. Þáltill. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera sérstakt átak til að efla atvinnumöguleika kvenna í dreifbýli.`` Seinni tillagan er flutt af Unni Kristjánsdóttur með þingkonum Alþb. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa fjögurra manna nefnd til að gera tillögur til úrbóta á atvinnumöguleikum og starfsskilyrðum þeirra kvenna sem vinna við iðnað, landbúnað og sjávarútveg á landsbyggðinni. Félmrh. skipi formann nefndarinnar en sjútvrh., iðnrh. og landbrh. skipi einn nefndarmann hver. Nefndin starfi á vegum félmrn. og skal skila áliti eigi síðar en í júní nk.`` Þessar tillögur voru reyndar báðar fluttar á þinginu 1988. Það er ekki að ástæðulausu að þingkonur stjórnarflokka flytja þessi þingmál. Það er vegna þess að þær eru fulltrúar fólks sem finnur eldinn brenna á sér og það er sorglegt til þess að vita hversu lítið hæstv. ríkisstjórn hefur gert í þessum efnum. Nú alveg nýlega gerði hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir fyrirspurn um ágæta skýrslu sem hafði verið gerð og fjallaði um atvinnumál bændakvenna, og það hafði nánast ekkert verið gert í þeim efnum. Hæstv. félmrh. hafði lagt þessa skýrslu fram 16. des., hafði farið fram á 15 millj. kr. fjárveitingu, en fjárveitingavaldið sá sér ekki fært að verða við þeirri ósk. Og ég spyr hæstv. iðnrh.: Hvaða ráð hefur ríkisstjórnin undir rifi sínu til þess að mæta þörfum kvenna um aukna atvinnuuppbyggingu? Og ég gæti lesið hér úr ræðum sem hafa verið fluttar á þinginu í vetur um það hvað Norðurlandaþjóðirnar hafa gert til að halda konum í byggðarlögum jaðarbyggða vegna þess að þegar konurnar flytja burtu leggst byggðin af. Karlmennirnir una ekki kvenmannslausir lengur. Það er ósköp einfalt mál. Þeir missa fjölskyldur sínar og þeir vilja fylgja þeim. Og ef menn ætla að halda byggð í þessu landi verða þeir að gera eitthvað sem er úrræðabetra en að byggja annað álver á hefðbundinn hátt. Þvílíkt hugmyndaleysi. Ég bendi hæstv. iðnrh. á möguleika hátækniiðnaðar. Ég bendi honum á þáltill. sem hefur nýlega verið samþykkt á þessu þingi. Hún leiðir okkur í átt til nýrri tíma. Hún leiðir okkur í átt að atvinnu sem hentar okkur betur í þessu þjóðfélagi. Mig langar að lesa hana, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna með hvaða hætti unnt er að nota nútíma tölvu- og fjarskiptatækni til að flytja verkefni á vegum ríkisstofnana og annarra aðila frá höfuðborgarsvæðinu til annarra landshluta. Sérstaklega verði kannaðir möguleikar á að nýta þessa tækni til þess að koma á laggirnar fjarvinnustofum í því skyni að fjölga störfum og auka fjölbreytni í atvinnulífi byggðarlaganna.`` Þessi tillaga var flutt af þingkonum Kvennalistans og mælti Danfríður Skarphéðinsdóttir fyrir henni. Sem betur fer sá ríkisstjórnin, og hv. þm., að þetta er hið þarfasta mál. Þarna eru atvinnutækifæri. Þarna eru á ferðinni störf, réttara sagt því atvinnutækifæri er ljótt orð, sem bæði karlar og konur geta unnið. Þarna eru á ferðinni störf sem hægt er að dreifa um landið. Og síðan bendi ég hæstv. iðnrh. á annan iðnað sem er mun lífvænlegri og hentar Íslandi og Íslendingum miklu betur en stóriðjuuppbygging og það er ferðamannaiðnaður. Ferðamannaiðnaðinn er hægt að byggja upp víða um landið þar sem byggð er þegar fyrir. Það er hægt að styrkja byggðina þar sem hún er þegar. Þá þarf ekki að flytja fólkið og þjappa því saman. Þá þarf ekki að skapa úlfúð á milli landshluta eins og verið er að gera núna þegar verið er að etja saman byggðarlögunum um það hvert verði sigurstranglegast í að hreppa þessa líka gjöf, þessa líka hermdargjöf. Ég var nýlega samferða forsvarsmönnum atvinnulífs í byggðarlagi hér á landinu sem voru einmitt að koma á fund vegna möguleika á því að þeir hrepptu álverið. Þeir voru ekki ýkja hamingjusamir yfir því, en þeir áttu í erfiðleikum með að mæta atvinnuleysinu sem þeir sáu í sínu byggðarlagi. Þeir undu því ekki vel að þurfa í raun og veru að horfast í augu við þennan möguleika, en frekar en atvinnuleysið kusu þeir þetta. En þetta er ekki góður kostur og aðrir eru ekki boðnir. Ég ætla ekki að lengja mál mitt frekar þó ég mundi vilja tala lengur vegna þess að þetta er afar mikið mál. Þetta mál fjallar um grundvallaratriði og þetta mál fjallar í raun um það hvernig við erum að binda okkur og börnin okkar í langri framtíð vegna þess að erlendu skuldirnar munu vaxa. Ég efast stórlega um að þær muni auka tiltrú annarra þjóða á okkur. Mér finnst þetta ekki vera góðir atvinnukostir og af öllum þessum ástæðum sem ég hef þegar talið getum við kvennalistakonur ekki stutt frv., fyrst og fremst vegna þess að tilgangur þess er að standa fyrir stórvirkjunum í þágu stóriðju sem við erum í raun og veru mótfallnar. Þess vegna kemur ekki til greina að styðja þetta mál. Og ég tek undir með hv. 4. þm. Vestf.: Mér finnst afar undarleg 3. gr. frv. Ef einhver á að ákveða forgangsröð eins og þessa, þá er það Alþingi. Slíkt vald á alls ekki að fela í hendur neinum iðnrh. og það á að vera samþykki fulltrúa þjóðarinnar sem ræður því hvað er virkjað og hvernig er virkjað, í hvaða röð. Kvennalistakonur eru ekki mótfallnar því að virkja fallvötn landsins, en við viljum ekki gera það í þessum tilgangi og á þennan hátt.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Herra forseti. Ber að skilja þetta hlé svo að ekki eigi að taka raforkumálin fyrir að nýju? Eða eru einhverjar aðrar ástæður fyrir því að umræðu er slitið með þessum hætti? Mér finnst eðlilegt að umræður geti haldið áfram viðstöðulaust um það mál sem hér er á dagskrá.

Forseti (Jón Helgason) Hv. 2. þm. Norðurl. e. óskaði eftir upplýsingum frá hæstv. fjmrh. í máli sem er fyrr á dagskrá og nú hefur verið tekið fyrir. Hæstv. fjmrh. tekur til máls.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Fyrr í þessum umræðum var vikið að húsaleigubótum og spurt um vinnu að tillögugerð um nýskipan þeirra mála. Það er rétt sem fram hefur komið í þessum umræðum að innan fjmrn. er unnið að útfærslu hugmynda um húsaleigubætur. Félmrh. lagði fram hugmyndir og tillögur sem höfðu verið þróaðar í vinnu að húsnæðismálafrumvörpum og þessar hugmyndir og tillögur hafa gengið inn í þá vinnu sem fjmrn. hefur haft sem einn af meginþáttum í endurskoðun laganna um tekjuskatt, en eins og fram hefur komið fyrr á þessu þingi var ákveðið fyrr í vetur að tekjuskattslögin yrðu endurskoðuð með tilliti til aukins jöfnuðar innan laganna sjálfra án þess að um breytingu á skattbyrðinni sjálfri væri að ræða. Ein af þeim hugmyndum sem nefndar voru í því samhengi var að húsaleigubótum yrði beitt sem tekjujöfnunartæki innan ramma tekjuskattslaganna. Ætlunin er að kynna síðan hugmyndir og tillögur í þessum efnum á haustþingi. Vona ég að þetta séu nægilegar skýringar á því hvar á vegi þessi vinna er stödd og hvaða hugmyndir eru um lok hennar á þessu ári. Þá hefur einnig verið vikið hér að stöðu byggingarsjóðanna og eins og hv. alþm. er kunnugt hefur það efni verið nokkuð til umræðu á undanförnum árum og m.a. á þessu þingi og verið rætt í tengslum við vaxtaákvarðanir af húsnæðislánum og framtíðarþróun þessa kerfis. Það er auðvitað alveg ljóst að það verður eitt af verkefnum á næstu árum að finna viðvarandi farveg fyrir húsnæðisfjármögnunina og staða byggingarsjóðanna í framtíðinni verður eðlilega þáttur í þeirri endurskoðun. Þar koma til greina ákvarðanir um vexti. Þar kemur einnig til greina reynslan af húsbréfakerfinu sem núna er að stíga sín fyrstu spor og þar koma enn fremur til greina ýmsar nýjar hugmyndir sem hafa heyrst á síðustu missirum um nýskipan í húsnæðismálum, hugsanlega breytt samskipti lífeyrissjóðanna og Húsnæðisstofnunar varðandi fjármögnun húsnæðismálakerfisins. Þetta verður eitt af stærri verkefnum í íslenskum þjóðmálum á næstu árum og munu allir flokkar og þau þing sem kosin verða hér á næstu árum þurfa að móta sér afstöðu í þeim efnum og ekki við því að búast að á þessu stigi liggi fyrir endanlegar tillögur um þau mál. Það verður sérstaklega fróðlegt síðar á þessu ári að sjá hver reynslan af húsbréfakerfinu hefur orðið vegna þess að hún mun hafa þó nokkur áhrif á stærðargráðu þessa vandamáls á næstu árum. Ég vænti þess að þetta varpi einnig nokkru ljósi á þau atriði sem óskað var frekari upplýsinga um fyrr í þessari umræðu.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir að hafa komið hingað til þessa fundar. Þó að hann hafi ekki sagt mörg orð varpa þau gleggri mynd á það sem er að gerast en allar þær ræður sem hæstv. félmrh. hefur haldið um þessi efni. Sýnir ræða hæstv. fjmrh. ljóslega í hvaða vanda við erum stödd í húsnæðismálunum. Ég tek fullkomlega undir þau ummæli hæstv. fjmrh. að það verður verkefni næstu ára að finna viðvarandi grundvöll fyrir tekjuöflun til byggingarsjóðanna eins og eiginfjárstöðu þeirra er komið og eins og staðið hefur verið að fjáröflun til þeirra. Í því sambandi er þess skemmst að minnast að á sl. ári tók ríkisstjórnin þá ákvörðun að skera fjáröflun til Byggingarsjóðs ríkisins niður um helming miðað við þá ákvörðun Alþingis í desember 1988 að ríflega einn milljarður kr., einn milljarður og 50 millj. kr., rynni til Byggingarsjóðs ríkisins. Þessi fjárhæð var skorin niður um 500 millj., um hálfan milljarð, á miðju ári, og það sem kannski vekur meiri athygli er að á þessu ári er einungis reiknað með því að 150 millj. kr. renni til Byggingarsjóðs ríkisins. Það er greinilegt af ummælum hæstv. fjmrh. nú að hann telur að þessi naumi skammtur, naumi fjármagnsskammtur sem hann treystir sér til að sjá af til Byggingarsjóðs ríkisins, er fullkomlega óviðunandi, fullkomlega ónógur, og sagði berum orðum í sinni ræðu að hæstv. félmrh. er að velta vandanum yfir til framtíðarinnar með því að sætta sig við þessa niðurstöðu og ætlast til þess að sú ríkisstjórn sem tekur við þegar þessi lýkur nösum, sem margt bendir til að verði fyrr en hæstv. forsrh. vill vera láta, sú ríkisstjórn verður að taka duglega á til að reyna að bæta þau skemmdarverk sem nú eru unnin á þessu kerfi. Ég saknaði þess einungis að hæstv. fjmrh. segði að í samanlagðri sögu húsnæðismála á Íslandi hefði enginn húsnæðisráðherra sýnt jafnauma frammistöðu og sá sem nú er í því embætti, að sætta sig við það að einungis 10% af því fjármagni sem Alþingi ætlaðist til á sl. ári að rynni til sjóðanna skuli nú koma í hlut Byggingarsjóðs ríkisins. Og þegar ég segi 10% er það nú svo að ekki er tekið tillit til verðgildis krónunnar. Ef metið yrði verðgildi krónunnar í desember 1988 og verðgildi þeirra 150 millj. sem ríkisstjórnin nú treystir sér til að sjá af til Byggingarsjóðs ríkisins sjáum við að niðurskurðurinn er enn meiri. Það er ekki upp í nös á ketti þetta smáræði sem húsnæðisráðherrann sættir sig við að renni til Byggingarsjóðs ríkisins. Ég sagði, hæstv. fjmrh., í ræðu á laugardaginn að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og Stefán Ingólfsson sem vinnur hjá Fasteignamati ríkisins hefðu ekki sætt sig við jafnsmáan hundaskammt og þann sem við erum nú að tala um. Ég vék að því í ræðu minni á laugardag að miðað við það frv. sem hér er til umræðu og þær miklu vonir sem bundnar eru við félagslega kerfið og líka með hliðsjón af því að lífskjör hafa dregist mjög verulega saman hér á landi og að æ stærri hluti þjóðarinnar býr nú við þurftartekjur, þá er auðvitað augljóst mál að ásóknin í félagslegar íbúðir verður miklu meiri en ella, líka vegna þess að hæstv. húsnæðisráðherra virðist hlakka yfir því að biðröðin í Byggingarsjóð ríkisins verði sem allra lengst þannig að allt víkur þarna að einum punkti. Það er greinilegt að ekki stendur vilji til þess í Alþfl. að reyna einu sinni að takast á við þau verkefni sem húsnæðismálin eru. Þetta er auðvitað mjög eftirtektarvert, ekki síst í ljósi þess að það hefur verið svo fram að þessu að Alþfl. hefur lagt á það höfuðáherslu við stjórnarmyndanir að fá húsnæðismálin í sínar hendur. Til þess að reyna að gera honum góð skil og til þess að reyna að skilja við byggingarsjóðina heldur sterkari að loknum starfsferli ríkisstjórnar en þegar Alþfl. kom að málinu. Nú er þetta breytt og nánast ógerningur að fá ráðherra í ríkisstjórninni til þess að ræða í alvöru og hreinskilni um þá miklu erfiðleika sem þarna blasa við og ætlað er að framtíðin fáist við að leysa. Ég hygg, hæstv. fjmrh., að það sé rétt hjá mér að hagsýslan hafi tekið byggingarsjóðina báða til sérstakrar athugunar og meðferðar þar sem augu fjmrn. hafi opnast fyrir því að þessum sjóðum hefur ekki verið sinnt sem skyldi og nauðsynlegt að aðrir menn komi að þessum sjóðum en þeir sem hafa haft þau verkefni samkvæmt stjórnskipan ríkisins. Þannig er nú þetta mál vaxið. Auðvitað er óhjákvæmilegt líka við meðferð málsins í Nd. að þessi mál séu brotin til mergjar og fyllstu upplýsingar liggi fyrir um það hvernig lessið stendur, svo vitnað sé til þess ágæta spils pikkís, sem er kannski skemmtilegasta tveggja manna spil sem þekkist og ég veit að við hæstv. fjmrh. kunnum báðir. Annað vakti athygli mína í ræðu hæstv. fjmrh. og hlýtur að verða mörgum mikið umhugsunarefni, ekki síst aðilum vinnumarkaðarins sem stóðu að því samkomulagi sem gert var í febrúarmánuði um að reyna að ná stöðugleika í þjóðfélaginu þó svo að við hefðum ríkisstjórn sem ekki hefur burði til þess að standa sæmilega vel að neinu því sem henni er til trúað. Aðilar vinnumarkaðarins náðu því samkomulagi að skyldi nú um sinn horfið frá því að reyna að sækja meiri kaupmátt. Þess í stað skyldu launþegar sætta sig við lakari kaupmátt og versnandi á þessu ári en hinu síðasta. Þessir samningar eru þannig úr garði gerðir að ekki er búist við því að til nýrrar samningalotu þurfi að koma fyrr en eftir alþingiskosningar, ef þær verða í aprílmánuði á næsta ári. Ríkisstjórnin hefur þess vegna meiri starfsfrið að þessu leyti en nokkur önnur ríkisstjórn hefur haft hér á landi þó maður fari marga áratugi aftur í tímann. Ég kannast ekki við að skýrt hafi verið frá því í fjh.- og viðskn. þegar aðilar vinnumarkaðarins komu til fundar við nefndina né í þeim drögum sem fyrir okkur hafa verið lögð, minnispunktum sem maður hefur séð frá þessum samningum, að aðilar vinnumarkaðarins hafi fallist á það að grundvelli tekjuskattslaganna yrði bylt með þeim hætti að horfið yrði frá því að skattþrepið væri eitt en þess í stað tekin upp tvö skattþrep í tekjuskattinum. Nú veit ég ekki hvort hæstv. fjmrh. átti við það þegar hann var að tala um að í undirbúningi væri frv. til nýrra tekjuskattslaga sem miðuðu að aukinni tekjujöfnun. Það er auðvitað mjög fróðlegt að fá um það upplýsingar. Er ríkisstjórnin að undirbúa það að bylta því staðgreiðslukerfi sem við búum nú við, taka upp tvö skattþrep og með þeim hætti kippa undirstöðunum undan þeirri þjóðarsátt sem náðist í kjaramálunum í febrúarmánuði? Ég veit ekki hvort hæstv. fjmrh. er reiðubúinn að gefa nánari skýringar á þessum ummælum sínum. Vissulega gaf hann tilefni til þess að þetta atriði yrði gert að sérstöku umræðuefni og hann inntur eftir því hvað hann ætti við með orðunum ,,til aukinnar tekjujöfnunar`` í sömu svifum og hann er að lýsa þeim hugmyndum, að vísu mjög lauslega, sem liggja að baki því sem kallað hefur verið tillögur um húsaleigubætur og leigumiðlanir. Við erum að fjalla um frv. sem hefur í för með sér að hinn félagslegi þáttur íbúðabygginga verður mun meiri en áður. Jafnframt eru því settar mjög strangar skorður hvaða hópur þjóðfélagsþegna eigi kost á því að njóta þess sem kallað er félagslegar íbúðir. Þessi hópur nýtur verulegrar vaxtaniðurgreiðslu fram yfir þá sem hærri hafa tekjurnar. Ég tala nú ekki um þann hóp manna sem verður að leita til húsbréfakerfisins eða út á hinn frjálsa markað til þess að eignast þak yfir höfuðið af þeirri einföldu ástæðu að félagslegu íbúðirnar eru kannski ekki til reiðu eða viðkomandi fer lítillega yfir mörkin. Nú má auðvitað segja að þjóðfélagið eigi að verja vissum hluta af sínum tekjum til tekjujöfnunar. Við sjálfstæðismenn höfum jafnan verið þeirrar skoðunar. Við höfum bent á það frumkvæði og þá forustu sem Reykjavíkurborg hefur haft í byggingu verkamannabústaða og leiguíbúða. Ekkert bæjarfélag á landinu hefur komið meira við sögu hins félagslega íbúðarhúsnæðis, ef maður notar þau orð, enda, eins og ég sagði hér síðast, góður nauturinn að þar sem er hugmyndasmiðurinn að því sem við köllum velferðarþjóðfélag, hinn gamli Bismarck, Prússinn Bismarck. Ég spyr hæstv. fjmrh. hvort hugmyndin sé sú að húsaleigubæturnar verði til langframa. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. fjmrh. hugsi sér að menn geti notið húsaleigubóta svo lengi sem viðkomandi býr í leiguhúsnæði. Það hlýtur að vera hugsunin á bak við slíka fjármagnstilfærslu. Vaknar þá aftur spurningin hvort viðkomandi eigi ekki líka kost á því að fá sérstakar vaxtabætur, ef hann kýs t.d. að breyta kaupleiguíbúð í eignaríbúð á einhverju stigi, og geti þá um langan tíma fengið veruleg framlög til þess að létta sér þann róður að eignast þak yfir höfuðið. Ég hef verið þeirrar skoðunar eins og Margrét Thatcher að ríkisvaldið eigi að koma til móts við þá sem vilja eignast þak yfir höfuðið. Ég sé ekki eftir því og vil ganga lengra í þeim efnum en gert er í núgildandi lögum. Ég er sammála forsætisráðherra Bretlands um það að þjóðfélagið eigi að leggja mikið á sig til þess að menn eignist sínar íbúðir. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann hyggist breyta þeim ákvæðum skattalaga sem lúta að frádráttarbærni fjármagnskostnaðar eða niðurgreiðslu á fjármagnskostnaði þannig að tekið verði tillit til þess fjármagnskostnaðar sem þeir sem eru að eignast sitt íbúðarhúsnæði hafa við öflun húsnæðisins og hvort slík frádráttarbærni verði eftir öðrum reglum en nú eru. Við vitum allir að hún er mjög takmörkuð og ónóg. Um þetta vildi ég spyrja hæstv. fjmrh. um leið og ég þakka honum fyrir hans svör. Ég tók eftir því að í fjmrn. eru uppi að sumu leyti aðrar hugmyndir en hæstv. félmrh. var hér að lýsa. Auðvitað er ekkert athugavert við það þótt fjmrn. reyni að vinna úr þeim hugmyndum sem nefnd félmrn. lagði fram. Vegna þess að við því má að búast að þær hafi ekki verið þrauthugsaðar. Þessi ummæli mín ber þó ekki að skilja þannig að ég sé fyrir fram sammála þeim hugmyndum sem í fjmrn. eru lagðar til grundvallar breyttum skattalögum en hlýt að endurtaka spurningu mína til hæstv. fjmrh., hvort hann hafi með orðum sínum hér áðan verið að boða frv. um breytt tekjuskattslög og þá í þeim skilningi að horfið verði frá því að tekjuskatturinn verði í einu þrepi eins og nú er og þrepum fjölgað þá e.t.v. í tvö eða þrjú. Ég ítreka að ég tel að með því sé komið í bakið á þeim sem stóðu að kjaramálasáttinni nú í febrúarmánuði. Herra forseti. Ég skal ekki hafa þessa ræðu lengri. Við þingdeildarmenn höfum verið á fundum síðan kl. 8 í morgun og fundir hafa verið boðaðir kl. 8 í fyrramálið. Ég þykist því vita að hæstv. forseti sé mér sammála um að eðlilegt sé að ljúka fundi í kvöld eigi síðar en um 11. Ég ætla þess vegna að gefa hæstv. fjmrh. svigrúm til þess að svara fyrirspurn minni á þessum fundi.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Halldórs Blöndals hér áðan. Það sem hæstv. fjmrh. fjallaði einkum um í ræðu sinni, ef ég hef skilið hann rétt, var að hann talaði um það að í hans huga væru fram undan nýskipan í sambandi við húsnæðismálakerfið. Vék hann þá einkum að þeim þætti sem lýtur að fjármögnun. Jafnframt kom hann í svari sínu nokkuð inn á það atriði sem auðvitað skiptir líka höfuðmáli. Ég veit að félmrh. skilur vel að það gerist ekkert í húsnæðismálum án fjármagns. Ég var einmitt að víkja að því, hæstv. félmrh., að skilningur fjmrh. á því að þetta þyrfti að fjármagna með eðlilegum hætti virðist vera með öðrum hætti en sá skilningur sem hefur eiginlega ríkt, vil ég segja, frá ársbyrjun 1986 þegar sett voru hér þvingunarlög með samþykki þm. úr öllum flokkum í sambandi við fjármögnun núverandi húsnæðismálakerfis. Ég sé að hæstv. fjmrh. gerir sér grein fyrir því að það er ekki í takt við nútímann og allra síst við framtíðina, að haga málum með þeim hætti sem þar er. Áður en ég vík nánar að fjármögnunarþættinum er annað aðalatriði í sambandi við húsnæðismálakerfið og húsnæðismál fólks almennt sem ég vildi fjalla um. Þetta atriði lýtur að skilyrðum til eignamyndunar á sviði íbúðareignar. Mér fannst nokkuð óljóst í svari ráðherra hvernig hann hugsar sér þann þátt mála sem er auðvitað grundvallaratriði í þessu máli vegna þess að það er til lítils að útvega fjármagnið ef hitt skilyrðið er ekki fyrir hendi sem gerir fólki kleift að eignast sínar eigin íbúðir. Eins og við vitum allir er það grundvallarstefna Sjálfstfl. að það sé sjálfseign í sambandi við íbúðarmál. Það sem hæstv. fjmrh. sagði sérstaklega var að það þyrfti að finna nýjan farveg í sambandi við fjármögnun hvað húsnæðismálakerfið áhrærir í framtíðinni. Ég get ekki skilið orð ráðherra á annan veg en að hann geri sér grein fyrir því að núverandi fjármögnunarkerfi stenst ekki, enda hefur það komið fram bæði í ræðum hæstv. fjmrh. og í ræðum hæstv. félmrh. að núverandi niðurgreiðslukerfi stenst ekki þegar til lengdar lætur. Hvorki ríkissjóður né þjóðin getur axlað þann vaxtamun sem felst í þessu kerfi. Það hlýtur því auðvitað að vera þáttur í þessari endurskipulagningu, enda er það í anda hæstv. félmrh., að vextir nálgist það að vera í svokölluðu jafnvægi þannig að þessar niðurgreiðslur hætti. En það vill nú svo til að í þessari deild höfum við verið að fjalla um frv. til laga um Húsnæðisstofnun ríkisins þar sem gert er ráð fyrir því að í stað þess að framkvæma nýskipan á sviði þessara mála erum við að festa húsnæðismálakerfið í þeim farvegi sem það er í í dag og auka hinn svokallaða félagslega þátt kerfisins. Nú er það eitt atriði í sambandi við félagsmálakerfið að útfærsla þess og framkvæmd, samkvæmt því lagafrv. sem hér hefur verið til meðferðar, brýtur í bága við það ákvæði í samkomulagi aðila vinnumarkaðarins við ríkisvaldið að sjóðfélagar lífeyrissjóðanna, sem leggja nú til mestallt fjármagnið, skuli hafa forgang að lánum vegna þess að eftir því sem þáttur félagsmálakerfisins eykst með því úthlutunarkerfi sem því fylgir, þá þrengist auðvitað hagur þeirra sem leita inn í almenna kerfið eftir lánum og þar af leiðandi minnka möguleikar sjóðfélaga á að fá eðlilega lánafyrirgreiðslu úr almenna kerfinu. Þetta er augljóst mál. Þetta er það sem ég geri mér ljóst að hæstv. fjmrh. gerir sér einnig grein fyrir vegna þess að hæstv. fjmrh. er í ýmsu framúrstefnumaður og á undan sínum tíma, oft til góðs almennt séð vil ég nú halda fram, en getur líka valdið öðrum erfiðleikum eins og við þekkjum annars staðar frá í hans stjórnmálastarfsemi. En það er ekki til umræðu hér. Sem sagt, ég tek undir þetta viðhorf hæstv. fjmrh. að það þurfi að horfa til framtíðarinnar. Og þá er spursmálið, hvernig menn spá í þróunina í sambandi við það að skapa skilyrði til eignamyndunar sem gerist auðvitað m.a. í gegnum skattakerfið. Ég varpa því fram sem hugmynd sem hlýtur að vera til athugunar í þeim efnum að í stað þess að vera með þessar vaxtabætur, sem að mínu mati er úrelt miðstýringaraðferð sem er seinvirk og háð mati embættismanna og stjórnmálamanna sem ég tel mjög óæskilegt, er auðvitað miklu eðlilegra að þetta komi strax fram hjá þeim aðilum sem hlut eiga að máli, t.d. með vaxtafrádrætti á fyrstu íbúð, innan ákveðinna marka að sjálfsögðu og ekki ótakmarkað. Þetta var svona áður fyrr og reyndist að ýmsu leyti vel. Ég get ekki fallist á það sjónarmið að þótt skattalögum hafi verið breytt fyrir nokkrum árum séu þau eitthvað sem ekki megi breyta aftur. Ég tel það grundvallaratriði að skapa fólki betri skilyrði og auðvelda því að eignast íbúð, þak yfir höfuðið með þeim hætti að vaxtafrádráttur komi á fyrstu íbúð innan ákveðinna marka í stað þess að vera með vaxtabætur. Ég gat um það áðan að þvingunarlög frá 1986, með þeim breytingum sem hafa orðið á lögunum síðan, tryggja það núna að 55% af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna fara inn í húsnæðismálakerfið. Þar streyma peningarnir eins og skrúfað sé frá krana. Þar virðist vera nægilega mikið af peningum fyrir hendi. Þrátt fyrir þessar svokölluðu biðraðir, þá eru aðrir aðilar sem verða ekki varir við það. Þeir fá allt sitt á þurru og ég ætla ekki að fara nánar út í það. Ég vil einnig halda því fram að þetta kerfi hafi framkallað óeðlilega hátt verð á íbúðum, sérstaklega hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu, því miður fyrir þá sem eru að byggja eða kaupa íbúðir. En til þess að nálgast nú frekar þá hugsun sem ég tel að sé að baki hjá hæstv. fjmrh. þegar hann er að fjalla um nýskipan þessara mála, þá geri ég ráð fyrir því að hann sé að hafna þessum úreltu norrænu sósíalísku viðhorfum sem ganga öll út á það að auka félagslegar íbúðir. Það þekkjum við frá Svíþjóð og þessum kratalöndum. Það liggur í augum uppi að þær aðferðir duga ekki. Það þarf ekki að fara lengra en til þess sem er að gerast í Austur-Evrópu núna til að kynnast því. Það eru ekki allir jafnkokhraustir og utanríkisráðherra Svía, Sten Andersson, sem lét sig hafa það að afneita Litáum þegar þeir áttu í miklum erfiðleikum fyrir skömmu. Ég skil fullvel að hæstv. fjmrh. lítur til engilsaxneskra viðhorfa þegar hann er að skoða húsnæðismálin og þá náttúrlega til Bretlands og hins vestræna heims sem gerir sér grein fyrir því að fólkið verður að hafa frelsi og skilyrði til þess að eignast sínar eigin íbúðir. Hæstv. fjmrh. er menntaður í Bretlandi og þekkir þau viðhorf sem þar ríkja. Ég ætla ekkert að fara að vitna í Margréti Thatcher. Hún er ekki endilega mitt uppáhald. Þó hún hafi í ýmsu gert margt gott þá er hún ekki til fyrirmyndar í öllum efnum. En hvað sem því líður þá hafa markaðsöflin svonefndu, sem ég veit að hæstv. fjmrh. er mjög hrifinn af, afgerandi áhrif í sambandi við þessi mál í Vestur-Evrópu þó þau nái ekki inn í Svíaríki þar sem sósíalistar ráða enn ríkjum. Í sambandi við hugmyndir um nýskipan vil ég varpa fram þeirri hugmynd hér, hæstv. fjmrh., þar sem ég geri ráð fyrir því að þessi ríkisstjórn lifi af sumarið, maður hlýtur að gera ráð fyrir því. Það á ekki að kjósa fyrr en árið 1991 og maður trúir því ekki fyrr en fullreynir á að hún lafi ekki, þessi ríkisstjórn. Ég held að ég verði að nota tækifærið vegna þess að það er ekki nema hálfur mánuður í það að þing hætti, til að varpa fram þeirri hugmynd, ef hæstv. fjmrh. stendur við það að skoða þetta mál um nýskipan húsnæðismála í sumar, hvort hann geti ekki fallist á þá hugmynd að breyta Húsnæðisstofnun ríkisins í hlutafélag. Þá á ég við að Húsnæðisstofnun verði hlutafélag að hluta til í eigu ríkisins til að byrja með en helstu eignaraðilar að þessari stofnun verði þeir sem mestu máli skipta og eru í nánustum tengslum við þá aðila sem leggja inn fjármagnið, eru bæði þiggjendur, þolendur og veitendur, sem er fólkið í landinu, þannig að inn í þetta hlutafélag kæmu að sjálfsögðu þeir einstaklingar sem vildu gerast aðilar og hluthafar, bankar, sparisjóðir, lífeyrissjóðir, verkalýðsfélög svo að dæmi séu nefnd. Með þeim hætti hyrfi ríkið út úr myndinni með sambærilegum hætti, vil ég segja, og fjárframlög hins opinbera hafa farið dvínandi ár frá ári núna síðustu árin. Ég held að þetta hljóti að vera eðlileg þróun og ég treysti því að hæstv. fjmrh. íhugi hugmynd mína um að breyta Húsnæðisstofnun ríkisins í hlutafélag. Ég efast ekki um að ef það yrði gert yrði þungu fargi létt af ýmsum stjórnmálamönnum. Þeir þyrftu þá ekki að vera að velta því fyrir sér á hinu háa Alþingi ár eftir ár, eins og við höfum horft upp á síðan 1986, hvernig ætti að ráðstafa þessum málum. Fólkið mundi gera það sjálft. Ég treysti því að t.d. kjörnir fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar séu jafnverðugir fulltrúar í umfjöllun þessara mála í stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins eins og þeir geta setið t.d. í bankaráði stærsta einkabanka landsins sem er Íslandsbanki hf. Þar situr, ef ég man rétt, m.a. í bankaráði forseti Alþýðusambands Íslands og formaður Rafvirkjasambands Íslands og þeir virðast standa sig nokkuð vel. Þessi banki sem til varð m.a. með stuðningi virðulegs forseta sem nú situr, hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar. Það hlýtur að vera fullt af hæfum mönnum í verkalýðshreyfingunni sem geta komið inn í rekstur slíks fyrirtækis sem hér um ræðir ásamt öðrum. Ég viðhafði þá kurteisi að nefna ekki hv. fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar sem eru í stjórn Íslandsbanka, en ég get gert það, flokksbróður hæstv. fjmrh. Ásmund Stefánsson, sem sögur segja að sé nú að endurskipuleggja Alþb. Hæstv. fjmrh. getur kannski upplýst okkur eitthvað um það.  En gamanlaust, ég sé að hæstv. fjmrh. hlýtur að vera mjög hrifinn af þessari hugmynd því að með henni mundum við framkalla einfalda útfærslu þessara mála. Ég var að tala um það að það hlyti að vera mikill léttir fyrir hv. þm. og stjórnmálamenn að þurfa ekki að vera að atast í þessu ár eftir ár í ræðustóli á Alþingi Íslendinga hvernig þeir eiga að haga þessum málum fyrir fólkið sem getur auðveldlega séð um þetta sjálft með miklu auðveldari hætti, fyrir utan það að það væri framkvæmt miklu nær fólkinu og þeim sem standa í þessu fyrir fólkið. Þar á ég við aðila vinnumarkaðarins, bæði launþega og vinnuveitendur sem og að sjálfsögðu fulltrúa ríkisvaldsins þar sem það á við. Ég hef sagt það áður í ræðustól á hinu háa Alþingi að ég teldi stjórnmálamenn gersamlega óþarfa aðila í framkvæmd þessara mála og frekar til óþurftar en hitt. Fyrir utan það að þeir gera kerfið allt miklu dýrara með sínum afskiptum. Það er ein grundvallarstefna hæstv. viðskrh. og iðnrh. að sameina fyrirtæki, sérstaklega fjármála- og peningastofnanir, allt er lýtur að því. Hann átti verulegan þátt í því ásamt öðrum að sameina fjóra banka og er allt gott um það að segja. Nú treysti ég á það að hv. þm. Alþfl. hér á hinu háa Alþingi skoði þessa hugmynd okkar hæstv. fjmrh., sem ég held að hann hljóti að taka undir hér á eftir, um að gera þessa grundvallarbreytingu í útfærslu húsnæðismála á Íslandi. Þetta er mjög auðvelt og það er mjög æskilegt. Fyrir utan það að ég tel mig hafa nokkra þekkingu á því hvernig verðlag á peningum verður til í þessu kerfi. Þar sem ég hef nú staðið í samningum við ríkisvaldið fyrir hönd eins lífeyrissjóðs um það hvaða vextir skuli vera af skuldabréfum er ég sannfærður um að með því að taka upp þennan hátt væri hægt að lækka vexti til muna, m.a. vegna þess að þessi framkvæmd sem ég lýsti hér áðan, að færa þetta frá ríkisvaldinu, frá kerfinu til fólksins sjálfs, skapar allt annan grundvöll, allt annan skilning og allt annan jarðveg, fyrir utan að það er örugglega miklu hagkvæmara og ódýrara í rekstri en núverandi kerfi. Þannig að kostir þess að breyta þessu kerfi eru miklir. Ég treysti því að hæstv. fjmrh. hafi meint eitthvað með því þegar hann talaði um það að fram undan væri að endurskoða þetta kerfi allt saman og sérstaklega það með hvaða hætti lífeyrissjóðirnir tækju þátt í þessu. Þar hlýtur að vera um að ræða grundvallarstefnubreytingu frá því sem verið hefur sem er auðvitað eðlilegt. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fjölyrða mikið meira um þetta á þessu stigi en ef tilefni gefst mun ég að sjálfsögðu taka aftur til máls. Ég legg sem sagt áherslu á það að við gerum þetta kerfi einfaldara, ódýrara og hagkvæmara fyrir þá sem þurfa að búa við það. Það gerist aðeins með þeim hætti, að mínu mati, að þessi mál verði tekin úr höndum ríkisvaldsins. Það verði tekið úr höndum stjórnmálamanna, það verði tekið úr höndum embættismanna og fært til þeirra sem eru raunverulegir ábyrgðarmenn, bæði þiggjendur og þolendur í þessum efnum.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég mun nú með nokkrum orðum leitast við að svara þeim spurningum sem hv. 4. þm. Vestf. og hv. 6. þm. Reykv. beindu til mín hér í ræðum sínum áðan. Ég vík þá fyrst að því sem kom fram í máli hv. 4. þm. Vestf. Hann vék að því að hann teldi að í 2. gr. frv. væri e.t.v. ekki ástæða til að veita sérstaklega heimild með lögum vegna Hitaveitu Reykjavíkur að reisa jarðvarmavirkjun á Nesjavöllum með allt að því 38 mw. afli. E.t.v. væri nær að breyta ákvæðum orkulaga um stærð þeirra virkjana sem leita þyrfti lagaheimilda fyrir. Mér finnst nú að vísu skrefið giska stórt frá tveimur mw. upp í 38 mw., enda skildi ég hv. 4. þm. Vestf. þannig að hann væri ekki að gera þá tillögu að það yrði heimilt, án sérstakrar lagaákvörðunar eða ákvörðunar í iðnrn., að reisa svo stórar virkjanir. Ástæðan fyrir því að menn vilja binda leyfi til virkjana takmörkunum, eins og þeim sem felast í því að það verði annaðhvort ákveðið með lögum eða í ráðuneytinu, eru náttúrlega fyrst og fremst þær að virkjanir séu ákveðnar út frá hagkvæmni virkjananna en ekki út frá gjaldskrám þeim sem einstakar smáveitur eiga við að búa. Það eru víða dæmi um það að það gæti verið hagkvæmt fyrir litlar bæjarveitur og almenningsveitur að virkja gjaldskrár Rafmagnsveitna ríkisins eða Landsvirkjunar en það er hins vegar ekki lóðið í málinu. Lóðið er að sjálfsögðu að menn virki hagkvæmustu kostina frá sjónarmiði raforkukerfisins í heild og áskilja þarf, eins og gert er í 2. gr., að fyrir liggi samningur um rekstur virkjananna sem hluta af raforkukerfi landsins. Þetta er hin efnislega ástæða fyrir þessum takmörkunum. Ég tel fullnægjandi ákvæði um þetta í 3. gr. þessa frv. og ég vík nú að henni, enda gerðu bæði hv. 4. þm. Vestf. og hv. 6. þm. Reykv. þá grein sérstaklega að umtalsefni. Ég tel að í þessari grein sé farið inn á þá hyggilegu braut að röð framkvæmda við virkjanir og aðrar stórframkvæmdir í orkumálum ráðist fyrst og fremst af væntanlegri nýtingu orkunnar og þess sé gætt að orkuöflunin sé sem hagkvæmust. Það er miklu eðlilegra að fela þetta verkefni virkjanafyrirtækjunum, orkufyrirtækjunum og ráðuneyti orkumála en að leita samþykkis þingsins hverju sinni. Samþykki þingsins og stefnumótun á að vera í almennari atriðum og fjárheimildum. Þetta er mín skoðun og henni er lýst hér í athugasemdum með þessari grein. Hins vegar tek ég fram að ég er að sjálfsögðu samþykkur því að vönduð athugun fari fram á málinu í hv. iðnn. þessarar deildar. Ég bendi á að það sem hv. 4. þm. Vestf. taldi að væri mótsögn milli 3. gr. og ákvæða til bráðabirgða veiki þær virkjanir sem menn telja nú rétt að ráðast í til þess að afla orku fyrir hið væntanlega nýja álver. Ég tel þvert á móti þetta vera eðlileg umþóttunarákvæði frá þeirri aðferð sem tíðkast hefur til hinnar sem koma skal. Þar með er alls ekki hægt að segja að Alþingi sé að afhenda hér þau tök, það vald sem þingið hefur haft á virkjanaröð og virkjanaframkvæmdum vegna þess að hér er þá verið að ákveða í hvaða virkjanir verði ráðist næstu fimm árin og jafnvel reyndar lengur. Menn eiga að átta sig á því að hér þarf líka að líta á það sem er praktískt í málinu. Þá vík ég að því sem hv. 4. þm. Vestf. sagði um 4. gr. frv. en hann kunni ekki við orðalagið ,,stækkaða Búrfellsvirkjun`` o.s.frv. Ég er honum sammála um þetta. Orðalagið er ekki sérlega þekkilegt en ástæðan fyrir því að þessi orð eru notuð er einmitt lögfesting virkjana og lögfesting stærðarmarka þeirra, því oft er erfitt að skilgreina virkjanir nákvæmlega með einni tölu eins og afli í megawöttum. Orkumál eru náttúrlega miklu meira en megawött og milljarðar. Þetta er líka spurning um mannlegt hugvit til þess að nýta þau tæki, þá virkjanamöguleika og þær virkjanir sem fyrir eru í hinu samþætta orkukerfi. Þess vegna tel ég einmitt að rökin fyrir því að hverfa að því ráði sem tillaga er gerð hér um í 3. gr. séu styrkt af þeim umræðum sem hér hafa orðið í deildinni um þetta og ég bið hv. iðnn. að huga að því þegar hún fjallar um þetta mál. Þá kem ég að orðum, spurningum, athugasemdum hv. 6. þm. Reykv. Hún lýsti því fyrst að lengi hefðu verið skiptar skoðanir um virkjunarmál á Íslandi. Það er sannarlega rétt en fáa hefur greint á um þá skoðun sem best var lýst í orðum orkuskáldsins Einars Benediktssonar í kvæði hans um Dettifoss. Ég ætla mér ekki að ég geti orðað það betur: Hve mætti bæta lands og lýðs vors kjör að leggja á bogastreng þinn kraftsins ör, --- að nýta máttinn rétt í hrapsins hæðum, svo hafin yrði í veldi fallsins skör. Þetta er líka lifandi vatn, virðulegi 6. þm. Reykv. Þetta er það sem málið snýst um, að breyta þessum draumi í veruleika. Það er náttúrlega þrautkannað mál að vænlegasti kosturinn til þess nú er einmitt hinn bjarti málmur, hinn ljósi málmur, málmur framtíðarinnar, álið. Og ég held að hv. þm. yrði margs fróður af því að kynna sér til hvers þessi gagnmerki málmur er notaður, eins og hún lýsti eftir hér í ræðu sinni áðan. Því það mun þá koma í ljós að þetta er geysimikið notað í daglegar vörur heimilanna, í umgjörð hversdagslífsins. Þetta er til þess að gera samgöngutækin léttari, nýta orkuforða jarðar betur og sú samþjappaða orka sem vinnst úr okkar fossaskrúða og þjappað er saman í álið skilar sér margfalt aftur þegar búið er að gera bílana, járnbrautarvagnana, flugvélarnar og allt sem fólkið ferðast í léttara og sparneytnara. Þetta er hin sanna umhverfisverndarstefna og einkum af því að við getum leyst af hólmi úreltar, mengandi verksmiðjur í öðrum löndum. Við höfum nú tök á því að gera þetta betur en aðrar þjóðir. Við getum nú forðað jörðinni frá þeim hremmingum sem hljótast af óvandaðri framleiðslu á þessu mikilvæga efni. Þetta er málið. Það er sannarlega rétt hjá hv. þm. að kjarnorkan leysti ekki vandann. Þar hafa komið upp vandamál. Þess vegna eru iðnaðarríkin að leita eftir kostum á stórum skömmtum af orku til þess að framleiða á hagkvæman hátt, án mengunar, þetta mikilvæga efni, álið, og önnur efni. En reyndar er það þannig að álið býður bestu kostina. Og það er einmitt þessi þróun sem hv. þm. lýsti svo vel sem gerir það fýsilegt, gerir það eftirsóknarvert og gerir okkur samkeppnisfær í þessu máli. Hv. þm. nefndi líka möguleikann á að selja orkuna beint til notenda í öðrum löndum með sæstreng. Það mál er í virkri athugun, m.a. með viðræðum við orkufyrirtæki í Evrópu og við orkuyfirvöld Evrópubandalagsins. Það er vissulega athyglisverður kostur en eingöngu við hliðina á orkunýtingu til iðnaðarframleiðslu því okkur er þörf á að dýpka okkar hagkerfi, að gefa því sterkari grundvöll, að fjölga möguleikum til starfa fyrir vinnandi hendur, bæði karla og kvenna, og ég kem að því hér á eftir. Hv. 6. þm. Reykv. taldi að uppi gætu verið þrjár meginstefnur í orku- og stóriðjumálum. Í fyrsta lagi uppbygging stóriðju sem að mestu væri í erlendri eign. Í öðru lagi stóriðja með innlendum meiri hluta og í þriðja lagi stefna atvinnuþróunar án stóriðju. Ég tel að þessir kostir rúmi alls ekki málið allt og ég vísa því á bug sem hv. þm., á sinn mjúka hátt, leyfði sér að lýsa, að stefnan sem fælist í fyrstu leiðinni fæli það í sér að íslenskt vatns- og vinnuafl væri selt langt undir verði og þá færi sjálfstæðið fyrir lítið og það væri sú stefna sem sá sem hér stendur fylgi. Þessu vísa ég harðlega á bug og mun aldrei standa að neinum samningum sem hafa það í för með sér að íslenskt vatnsafl og vinnuafl verði selt undir verði heldur þvert á móti stefnir þetta allt að því að breyta þessu afli í verðmæti. Hv. þm. skaust þar hrapallega og er alveg stórfurðulegt að hún leyfi sér að segja svona hluti. Reyndar fylgdi sú fullyrðing á eftir að stóriðja á Íslandi hefði alla tíð verið rekin með bókfærðu tapi. Þetta er afar einkennileg fullyrðing þegar þess er gætt að einmitt síðustu tvö árin hefur afkoma bæði Ísals og Íslenska járnblendifélagsins verið með allra besta móti, skilað góðum hagnaði og miklum tekjum í íslenskt þjóðarbú. En það er einmitt það sem gefur þessu máli nú loft undir væng. Þá kem ég að umhverfisáhrifum áliðju og annarrar stóriðju sem hv. 6. þm. Reykv. réttilega gerði hér að umtalsefni. Hún vék nokkuð að brennisteinstvíildismengun frá iðnaðarstarfsemi. Við höfum í því efni mjög ströng ákvæði í okkar hollustuverndarreglum og heilbrigðiskröfum. Það er að vonum og á að vera svo. Hins vegar tel ég að hlutfallsreikningur, eins og sá sem hv. þm. fór hér með, að af heildarútlosun á brennisteinstvíildi á Íslandi svaraði Ísalálverið fyrir fimmtung, ef ég man rétt að hún segði  Ég bendi líka á að náttúrleg losun á þessu efni við eldgos og jarðhræringar getur verið hér miklu stórfelldari, og súrt regn getur líka hlotist af eðlilegri hegðun jarðarkringlunnar. Þetta er hlutur sem við, sem búum í eldfjallalandi, verðum að gera okkur rækilega ljóst. Þetta gefur okkur ekki leyfi til að láta þennan mengunarvald leika lausum hala, enda er enginn að hugsa um það, en við þurfum að skilja og þekkja okkar umhverfi, meta það rétt hvað hér er á ferðum og meta það rétt í samhengi við það sem fyrir er. Ég fullyrði að við undirbúning þess iðjuvers, sem við ræðum hér nú og bindum vonir við að verði að veruleika, hefur umhverfissjónarmiða verið gætt í miklu ríkari mæli og þau tekin miklu fastari tökum en fyrr hefði verið gert og til kvaddir ráðgjafar, bæði þeir sem ég nefndi frá Noregi og eins virt kanadískt ráðgjafarfyrirtæki, Admont Project Management, sem eru afar vel að sér um allar umhverfisverndarkröfur. Við höfum þar á undanförnum mánuðum látið gera ítarlegan samanburð á þeim kröfum um mengunarvarnir og vinnuvernd sem gerðar eru til álvera í öllum helstu iðnríkjum heims og af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, WHO. Þetta verk hefur ekki verið unnið fyrr en er svo sannarlega nauðsynlegt og ég hef, eins og kemur fram á 17. síðu í því skjali sem liggur hér fyrir hv. þingdeild, látið skipa sérstaka ráðgjafarnefnd í umhverfismálum og áhrifum stóriðju á náttúrulegt umhverfi einmitt til þess að við höfum hér viðleitni til þess að byggja upp í landinu sérfræðikunnáttu í þessu máli. Ég bind vonir við það að þessi nefnd, sem er undir forustu borgarlæknis og hefur innan sinna vébanda lífeðlisfræðing, efnaverkfræðing, líffræðing, haffræðing og veðurfræðing, muni einmitt byggja upp þá sérfræði sem Íslendingar eiga og þurfa að hafa á þessu sviði. Þarna verður enginn steinn látinn óhreyfður til þess að þetta mál verði sem allra best undirbyggt. Ég vildi líka láta þess getið að Atlantsálsfyrirtækin sjálf eru afar áhugasöm um það að þetta verði vel og vandlega gert og eru þess vel meðvitandi að það hættir enginn svo miklu fé í fyrirtæki af þessu tagi á okkar tíð að hann hafi ekki fyrirhyggju til þess að mæta þeim kröfum sem nú eru gerðar og þeim sem fyrirsjáanlegar kunna að vera á þessu sviði. Þessu er margyfirlýst og hér er engin tilraun gerð til þess að sleppa billega frá umhverfishliðinni og verður ekki gert. Það er enginn áhugi á því, hvorki frá samstarfsaðilum okkar né að sjálfsögðu okkur sjálfum. Þetta veit ég að hv. 6. þm. Reykv. ber mjög fyrir brjósti og þar er ég henni alls hugar sammála. Þess verður líka gætt að þarna verði vandlega um alla hnúta búið. Ég bind vonir við það að þessi ráðgjafarnefnd og samstarf við innlend ráðgjafarfyrirtæki á þessu sviði geti gert Íslendinga frambærilega sem ráðgjafa í þessum efnum síðar. Það er eitt af því sem á að fylgja verkefnum eins og þessum en líka áminning um það að hugsjón hv. 6. þm. Reykv., sem ég vil ekki gera lítið úr, að Íslendingar eigi að stefna að því að byggja hér upp hugvitsiðnað. En hvers konar þjónustustarfsemi þarf að hafa hrygglengju í raunverulegri efnislegri framleiðslu eins og þeirri sem Atlantsálsiðjuverið getur fært með sér. Þá getum við líka sinnt ýmsum öðrum verkefnum, þá getum við gert fjarvinnslu að skynsamlegum kosti. Við þurfum að hafa innihald í hlutunum, það nægir ekki að nefna umbúðirnar einar, þetta er málið.

Hvað með matinn?

Ég ætlaði einmitt að koma að því. Hv. þm. hafði orð á því að það væri skelfilegt að stofna ferðamannaiðnaðinum í hættu og matvælaiðnaðinum með því að hefja hér framleiðslu á ,,hinum ljósa málmi``. Ég vildi leyfa mér að benda á það að Sviss, sem er nú eitt eftirsóttasta ferðamannaland veraldar, bæði á sumri og vetri, hefur reyndar vínrækt líka, að í Dalnum, sem svo er nefndur, í Sviss þar sem eru álver og hafa verið í 100 ár er helsta vínrækt þeirra alveg við verksmiðjuvegginn hjá álverunum. Þar eru líka eftirsóttustu sumardvalarstaðirnar og skíðastaðirnir, m.a. þar sem heitir Montana Crans. Ég hef ekki orðið var við það að álið hafi fælt fólk frá því að koma á þessa staði. Reyndar er Ísland líka svo stórt land að það er nóg rúm fyrir þetta og hitt. Þetta er það sem við þurfum að gera okkur ljóst. Þetta er líka hlutur sem við þurfum að ganga vandlega frá. Álverin í Dalnum í Sviss nálægt Montana Crans og nálægt vínræktinni, sem telja að hafi ekki spillst af þeirra völdum, eru alls ekki eins fullkomin og það álver sem við erum að ræða. Ég fullyrði að við höfum hér óvenjulegt tækifæri til að sýna það og sanna að þetta geti vel farið saman og bendi líka á að það eru margir staðir sem geta tekið við áliðju og landið er einmitt ríkt af rými. Og ég furða mig á því að hv. 6. þm. Reykv., með sína vísindahyggju, skuli ekki hafa áttað sig á þessum einföldu staðreyndum málsins. Þá kem ég að skuldunum. Ég vil leyfa mér að benda hv. 6. þm. Reykv. á það sem segir hér á síðu 55--57 í því riti sem hér hefur verið dreift, frv. og greinargerð þess. Ég ætla ekki að gera lítið úr gildi Dagblaðsins DV en ég vil leyfa mér að trúa að áætlun Þjóðhagsstofnunar um þróun skuldabyrðar fram til aldamóta sér nær sanni en dagblaðsgreinin sem til var vitnað. Þær fullyrðingar sem hv. þm. bar hér fram sem heilagan sannleika fara mjög á skjön við það sem þar kemur fram. Það er ekki undan því að víkjast að til þess að virkja svo mikið sem þarna er verið að ræða, og ég endurtek að ef við ekki ráðumst í eitthvað svona, þá þurfum við ekki að virkja neitt fyrr en á næstu öld. Þá munu líka margir hugvitsmenn og andans garpar, þeir sem hv. 6. þm. Reykv. ber svo mjög fyrir brjósti, verða harla verkefnasnauðir næstu árin, okkar góðu verkfræðingar, jarðfræðingar og aðrir snjallir vísindamenn landsins, m.a. sá sem sannaði svo vel að Vatnajökull væri stærri en menn hugðu. Hvers vegna skyldum við vita það? Það var vegna þess að Landsvirkjun lét Helga Björnsson, þann snjalla jarðeðlisfræðing, kanna jökulinn með nýstárlegum hætti og komast að raun um það hvernig landslagið undir honum liti út. Þetta er hægt, virðulegi þm., 6. þm. Reykv., af því að við höfum verið að virkja, af því að við ætlum að virkja, af því að við ætlum að breyta orkunni í samanþjappað form, í hinn bjarta málm.

Svo hefur veðurfarið áhrif á stærð Vatnajökuls.

Víst er það svo. Þetta er allt í samhengi og málflutningur virðulegs þm., rökstuðningur hennar fyrir því máli sem hér liggur á okkar borðum, þarna er svarið. Þarna eru verkefnin fyrir okkar vel menntaða fólk. Þarna er grundvöllurinn til þess að menn og konur fái nytsöm verk að vinna, geti eflt þjónustustarfsemi út um landsins byggðir. Og að sjálfsögðu eru áhrifin ekki bara á einum stað, eins og hv. þm. sagði hér, heldur um allt land. Þau hríslast um allt land eins og seytluveita á engi og skapa bæði mönnum og konum verk. Það lýsir þröngsýni í hugsun að segja: Það verða bara störf fyrir sex hundruð karla á einhverjum stað á landinu og síðan ekki söguna meir. Flestir eiga þessir karlar sem betur fer konur auk þess sem af þeirra verkum hlýst eftirspurn eftir gögnum og gæðum, þjónustubrögðum, svo að maður noti nú gömul og góð orð, sem munu færa með sér verkefni fyrir aðra. Þetta þekkjum við öll og vitum, en þetta vanrækir hv. 6. þm. Reykv. í sínu máli og gengur þar ekki erinda kvenna heldur misskilur málið. Um þensluna ætla ég ekki að segja margt. Það er einkennileg mynd af hinum efnahagslega veruleika að fyrst sé allt í kreppu og kaldakoli og svo einn góðan veðurdag sé hér upphafin hin ógurlega þensla sem allir óttast, eiginlega enn þá meira en kreppuna. Lífið er ekki svona. Okkur er nú þörf á því að hafa þarna bil, komast úr erfiðleikum, komast yfir á bataskeið. Við erum að gera það. Þetta frv., ef að lögum verður, gæti staðfest það, gæti jafnað muninn milli hagvaxtar á Íslandi og í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við, tryggt okkur að það þjóðfélagslega markmið náist um aldamótin að Ísland haldi sínu fólki með reisn, haldi því með frambærilegum kjörum, haldi því þannig að menn hafi hér góðan hlut en hreppi ekki Kaldbak og láti Akra með því að glepjast af efnahagsstefnu og atvinnustefnu sem ekki skilar arði, sem ekki skilar tekjum handa fólkinu. Og ég skora á hv. 6. þm. Reykv. að spyrja fólkið, spyrja Dagsbrúnarmennina, spyrja verkamennina út um allt land, spyrja verkfræðingana, gröfumennina, jarðvinnuvélamennina hvernig þeim lítist á þetta. Spyrja hvað verkakonunum sýnist um að taka þátt í þessu eða láta það ógert. Þetta er það sem skilur á milli feigs og ófeigs í framvindu íslenskra efnahagsmála. Virðulegi forseti. Ég læt máli mínu lokið og ítreka tillögu um það að málinu verði vísað til hv. iðnn.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég hafði hugsað mér í þessari umræðu að gera í örstuttu máli grein fyrir afstöðu alþýðubandalagsmanna til þess frv. sem hér er til umræðu í kvöld og hæstv. iðnrh. hefur haft framsögu um og síðan gert ítarlegri grein fyrir í alllöngu máli. Á fundi í þingflokki Alþb. 9. apríl sl. var gerð eftirfarandi samþykkt um hugsanlega byggingu álvers: ,,Þingflokkur Alþb. minnir á að enn eru engar forsendur fyrir hendi til að unnt sé að meta hvort hagkvæmt sé fyrir Íslendinga að ganga til samninga við erlenda aðila um byggingu 200 þús. tonna álvers hér á landi. Meðan meginatriði væntanlegra samninga liggja ekki fyrir er tvímælalaust óhyggilegt að hefja virkjunarframkvæmdir, enda hlyti það að veikja samningsstöðu Íslendinga að binda nokkur hundruð milljónir króna í nýjum virkjunarframkvæmdum án þess að orkuverð hafi verið ákveðið. Á þessu stigi málsins telur þingflokkur Alþb. brýnast að ríkisstjórnin marki þá stefnu að hugsanleg bygging þessa risafyrirtækis stuðli ekki að enn frekari byggðaröskun í landinu og þess vegna verði því valinn staður utan höfuðborgarsvæðisins. Jafnframt þarf að kanna betur en gert hefur verið hvernig Íslendingar gætu sjálfir átt aðild að rekstrinum og tryggt forræði sitt og hagsmuni þannig að viðunandi sé. Þingflokkur Alþb. telur einsýnt að leita verði allra leiða til að efla atvinnulíf í landinu eftir nokkurra ára samdráttarskeið og telur sjálfsagt að kanna alla tiltæka kosti í því skyni. Jafnframt minnir þingflokkurinn á að auk byggðasjónarmiða hlýtur endanleg afstaða til nýrra stóriðjuframkvæmda að ráðast af því fyrst og fremst hvaða verð fæst fyrir orkuna, hvort iðjuverið greiðir skatta með eðlilegum hætti og lýtur íslenskum dómstólum og hvernig mengunarvörnum og umhverfisvernd verður háttað.`` Hér er um að ræða samþykkt sem gerð var á fundi þingflokks Alþb., eins og ég sagði áðan, 9. apríl sl. og send var fjölmiðlum og þá birt í tengslum við afgreiðslu þingflokksins á því frv. sem hæstv. iðnrh. hefur hér gert grein fyrir í kvöld. Það er með öðrum orðum þannig að ekki er uppi um það deila, hvorki við mig eða trúi ég hv. 6. þm. Reykv. eða hæstv. iðnrh., hvort nýta á þá auðlind sem í vatnsaflinu felst. Um það er engin deila, um það hefur aldrei verið deila. Og að ætla sér að búa til leikrit um það að menn séu í háa rifrildi um þetta grundvallaratriði, það er ekki á dagskrá, það er ekki veruleiki. Veruleikinn er ekki hvort heldur hvernig. Um það hefur umræðan alltaf verið, um það hefur deilan staðið hér á Alþingi Íslendinga alveg frá því á árinu 1964, 1963, 1965 þegar umræður hófust á sínum tíma um það hvort nýta ætti vatnsafl í þágu stóriðju hér á landi. Það er auðvitað algerlega óhjákvæmilegt fyrir einn þingmanna Alþb. og ráðherra að taka þetta fram í þessari umræðu. Það sem liggur fyrir er þetta: Þingflokkurinn undirstrikar: Það eru enn engar forsendur fyrir hendi til þess að unnt sé að meta hvort hagkvæmt sé fyrir Íslendinga að ganga til samninga við erlenda aðila um byggingu 200 þús. tonna álvers. Þessar forsendur eru ekki fyrir hendi. Þær grundvallarforsendur sem skipta máli, sem eru orkuverð, sem eru skattar, sem eru dómstólar, sem eru umhverfismál, þessar forsendur liggja auðvitað ekki endanlega fyrir af því að samningum er ekki lokið. Samningar hafa ekki verið leiddir til lykta. Þess vegna liggur niðurstaða auðvitað ekki endanlega fyrir í þessu efni. Í öðru lagi er það undirstrikað í samþykkt þingflokks Alþb. frá 9. apríl sl. að þingflokkurinn telji brýnast að mörkuð verði sú stefna að hugsanleg bygging þessa risafyrirtækis stuðli ekki að enn frekari byggðaröskun í landinu og því verði fyrirtæki af þessu tagi valinn staður utan höfuðborgarsvæðisins.

Það var tillaga mín.

Þetta er úrslitaatriði, þetta er megináhersluatriði af hálfu þingflokks Alþb. og það hafa margir ágætir þingmenn, sem ekki eru enn þá komnir eins og hv. skrifari hér mér á hægri hönd, undirstrikað m.a. í tillöguflutningi hér á hv. Alþingi. Við höfum með öðrum orðum ekki útilokað það á neinn hátt að hér verði komið upp risafyrirtæki af þessu tagi, það höfum við ekki gert. En við höfum sagt: Til þess að það verði byggt, til þess að það verði stofnað, reist og starfrækt þurfa að liggja fyrir tilteknar grundvallarforsendur sem í dag liggja ekki 100% fyrir. Þess vegna hlýtur umræðan um frv. um raforkuver auðvitað að snúast m.a. um það hverjar verði þessar hugsanlegu grundvallarforsendur. Hver eru þau meginatriði sem menn vilja halda til haga í þessu efni. Og það er auðvitað ekki ætlun ríkisstjórnarinnar né hæstv. iðnrh. að ganga þannig fram í þessu máli að það verði hrapað að hvaða kostum sem er, það er langt frá því, heldur munu menn auðvitað setja tiltekin skilyrði, byggja á tilteknum forsendum sem geta verið í sem bestu samræmi við efnahagslegar og þjóðhagslegar forsendur íslenska þjóðarbúsins. Í samþykkt þingflokks Alþb. hefur einnig verið á það bent að jafnframt þurfi að kanna betur en gert hefur verið hvernig Íslendingar gætu sjálfir átt aðild að rekstrinum og tryggt forræði sitt og hagsmuni þannig að viðunandi sé. Hér er um algert lykilatriði að ræða að okkar mati, algert lykilatriði. Við lögðum lengi á það megináherslu að við uppbyggingu fyrirtækja af þessu tagi þyrftu Íslendingar að eiga þar meiri hluta. Í samþykkt landsfundar Alþb. sl. haust var komist þannig að orði að Íslendingar þyrftu að eiga meiri hluta, verulegan eignarhluta eða að tryggja forræði sitt yfir viðkomandi fyrirtæki með öðrum sambærilegum hætti. Þetta er það sem átt er við í samþykkt þingflokksins sem gerð var 9. apríl sl., að það verður að tryggja forræði Íslendinga algerlega afdráttarlaust þegar um það yrði að ræða að samningar um fyrirtæki af þessu tagi kæmust hugsanlega á lokastig. Það er ljóst af því sem hér hefur verið sagt að ríkisstjórnin hefur fyrir sitt leyti ekki útilokað á neinn hátt þann möguleika að Íslendingar gætu átt verulegan eignarhluta í þessu fyrirtæki. Það fer m.a. eftir aðstæðum og eftir samningum um aðra hluti. En hugmyndin um eignarhluta Íslendinga er enn á borðinu, bæði pólitískt af okkar hálfu og af hálfu ríkisstjórnarinnar í heild. Í samþykkt þingflokks Alþb. er, eins og ég sagði, byggðasjónarmiðið undirstrikað. Það er mjög mikilvægt atriði að þannig verði haldið á þessum málum að þetta fyrirtæki, ef reist verður, verði utan þenslusvæðisins hér á Suðvesturlandi, það er mjög mikilvægt atriði. Það er í raun og veru ekki um neitt annað að ræða, hvorki meira né minna en það, að það takist að stuðla að því með hugsanlegri stofnun fyrirtækis af þessu tagi að til verði sterkari byggðakjarni einhvers staðar utan höfuðborgarsvæðisins en nú er um að ræða. Þess vegna hefur þetta mál efnislega þýðingu og efnahagslega þýðingu, vegna þess að það er auðvitað alveg ljóst að með áframhaldandi öfugþróun í byggðamálum er stórkostleg hætta á því að margvísleg félgsleg þjónusta, sem byggð hefur verið upp úti á landi á undanförnum árum og áratugum, molni niður af því að fólkið flýr í burtu. Og það er augljóst að ef svona fyrirtæki yrði byggt hér á suðvesturhorninu þá mundi enn aukast sá flótti, enn fækka börnum í skólum úti á landi, enn minnka þörfin fyrir þjónustu heilsugæslustöðvanna o.s.frv., o.s.frv. En auk þessara grundvallarsjónarmiða sem okkar þingflokkur gerir að meginatriði í samþykkt sinni leggjum við áherslu á nokkra aðra höfuðþætti. Það er í fyrsta lagi orkuverðið. Fæst sæmilegt verð fyrir orkuna? Fæst kostnaðarverð fyrir raforku? Stendur verðið undir kostnaði við þær framkvæmdir sem efna verður til vegna stóriðjuversins? Eru einhverjir með það í huga að semja um orkuverð sem er eitthvað í líkingu við það sem var fyrir allmörgum árum þegar menn voru að ræða um þessi mál? Þar var beinlínis um að ræða niðurlægjandi verð á raforku sem m.a. viðreisnarstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. á þeim tíma bar ábyrgð á, gjörsamlega niðurlægjandi verð.

Hvaða verð er ráðherrann með í huga?

Ég er að tala um verð viðreisnarstjórnarinnar, hv. ritari, það var eitthvað milli 3 og 4 mill, ef ég man rétt. Þar var auðvitað um að ræða gersamlega niðurlægjandi samninga, algerlega niðurlægjandi samninga um þetta verð af hálfu Íslendinga á þeim tíma. Auðvitað er ekkert slíkt á dagskrá af hálfu núv. ríkisstjórnar. Við alþýðubandalagsmenn leggjum með öðrum orðum á það megináherslu að orkuverðið sé tryggt í bak og fyrir með skynsamlegum hætti, með skynsamlegum grundvallarákvæðum og skynsamlegum grundvallarviðmiðunum inn í framtíðina. Í öðru lagi leggjum við á það mjög mikla áherslu að skattaákvæði hugsanlegra samninga verði skýr. Við bendum á það að á undanförnum árum hafa staðið verulegar deilur við Alusuisse um skattaákvæði þeirra samninga sem gerðir voru um stofnun Ísal á sínum tíma. Um það stóðu langvinnar deilur sem leiddu m.a. til verulegra sviptinga í kringum ríkisstjórnina 1980--1983. Þessi meginatriði varðandi skattana verða einnig að vera á hreinu, þau verða einnig að vera skýr og þar mega engin eftirkaup vera. Þar má ekki opna fyrir þann möguleika að þeir aðilar sem standa að þessum hugsanlegu samningum geti leikið okkur grátt með svipuðum hætti og Alusuisse gerði langtímum saman með margvíslegu svindli gagnvart íslenskum stjórnvöldum, m.a. með svokallaðri hækkun í hafi og alls konar faktúrufölsunum út og suður sem kostuðu íslenska þjóðarbúið stórfellda fjármuni. Í þriðja lagi leggjum við á það mikla áherslu af okkar hálfu að fyrirtæki af þessu tagi lúti íslenskum dómstólum, það sé íslensk dómstólameðferð sem þetta fyrirtæki verði að sæta. Þetta er sagt að gefnu tilefni, m.a. úr samningunum við Alusuisse á sínum tíma þegar það gerðist að einn stjórnarandstöðuflokkurinn a.m.k., Framsfl., lagði á það ofuráherslu að ástæðan fyrir andstöðu Framsfl. við samningana um álverið á sínum tíma byggðist fyrst og fremst á því að menn væru að vísa málinu til alþjóðlegra gerðardóma, það ætti með öðrum orðum ekki að taka á þeim fyrir íslenskum dómstólum. Síðast en ekki síst er það úrslitaatriði að mengunarvarnir og umhverfisvernd verði í því besta horfi sem nokkur kostur er. Þetta eru meginmálin. Og áður en þau liggja öll fyrir er ekki hægt að ákveða að hér verði stofnað álver. Það gerir ríkisstjórnin ekki, það gerir iðnrh. ekki, það gerir örgglega enginn hv. þm. að heldur. En öll þessi atriði verða að vera skýr. Þess vegna hrekkur það auðvitað skammt að mála upp draumsýn framtíðarinnar af hinu mikla 200 þúsund tonna álveri ef menn hafa þetta ekki á hreinu, þessi meginatriði --- sem eru hver? Sem eru orkuverð, sem eru skattar, sem eru dómstólar, sem eru umhverfisvernd og sem eru íslenskt forræði. Og svo loks það að fyrirtæki af þessu tagi rísi utan höfuðborgarsvæðisins. Ég held líka að það sé algerlega ástæðulaust fyrir menn að vera að fá glýju í augun yfir þeim stórkostlegu tíðindum sem fyrirtæki af þessu tagi muni sjálfkrafa hafa í för með sér til bata fyrir íslenskt þjóðarbú. Þetta fyrirtæki mun ekki skila bata fyrir íslenskt þjóðarbú nema þessi 5--6 grundvallaratriði sem ég nefndi séu uppfyllt. En þó að menn, og það er athyglisvert, herra forseti, þó að Þjóðhagsstofnun reikni til hins ýtrasta hina miklu hagkvæmni af þessu fyrirtæki, til hins ýtrasta, hvað kemst hún þá hátt? 1% í hagvexti á ári, 1%. Hvað halda menn að fyrirtækin, segjum á Suðurlandi, segjum á Austurlandi, segjum í Reykjavík, segjum á Vestfjörðum, hversu miklu halda menn að þau skili til þjóðarbúsins og gætu skilað í auknum mæli ef það væri betur á málunum haldið? Það hlýtur að vera einkar athyglisvert fyrir menn sem koma t.d. úr sjávarútveginum, eins og hv. 14. þm. Reykv., sem hefur í rauninni skilað hagvexti ár eftir ár langt umfram það sem Þjóðhagsstofnun hefur spáð, að þegar Þjóðhagsstofnun getur ýtrast gengið til þess að sýna árangur af hugsanlegu álveri upp á 200 þús. tonn, þá kemst hún í 1% af þjóðarframleiðslunni. Auðvitað geta menn svo sagt eins og hér var sagt áðan: 1% á einu ári eru 5% á fimm árum og margfalda þannig upp tölurnar og segja: Þetta gerir bara eina 20 milljarða á hálfum áratug og 40 á heilum. Staðreyndin er hins vegar sú að þegar við nálgumst mál af þessu tagi eigum við ekki að nota margföldunartöfluna til þess að fegra myndina umfram það sem nauðsynlegt er. Við eigum að horfa á veruleikann rétt eins og hann er og skoða þetta mál í raunverulegu, íslensku, efnahagslegu samhengi. Alþb. hefur fyrir sitt leyti ekki útilokað á neinn hátt að efnt verði til stórrekstrar af þessu tagi hér á landi, það hefur flokkurinn aldrei gert. Alþb. hefur fyrir sitt leyti aftur og aftur undirstrikað að auðvitað eigum við að virkja okkar fallvötn og um það hefur ágreiningurinn aldrei verið. Ágreiningurinn við okkur m.a. hefur alltaf verið hvernig. Hversu mikið verður borgað fyrir rafmagnið? Hvernig verða skattarnir? Hvernig verða dómstólaákvæðin? Hvernig verður umhverfisverndin? Hvar verður fyrirtækið og hvernig verður háttað hinu íslenska forræði? Ef þetta er allt á hreinu eru hlutirnir í lagi að okkar mati. En það er ekki hægt að slá neinu föstu um þetta fyrirtæki og við höfum heldur ekki gert það af hálfu þingflokks Alþb. fyrr en öll þessi atriði eru ljós.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég vildi gjarnan eiga orðastað við ráðherra, er hann vant við látinn?

Það er óskað eftir því að iðnrh. komi í salinn.

Ég kem eiginlega fyrst og fremst í stólinn til þess að svara orðum hans. Aðeins nokkur orð, hæstv. forseti, eða athugasemdir öllu heldur við orð hæstv. ráðherra sem að mörgu leyti vöktu undrun mína. Ég gerði það yfir helgina, til að rifja upp álverssögu og Íslendinga, að ég las nokkuð af þeim umræðum sem fóru hér fram á árunum 1984 og 1985 til að minna mig á þetta mál að svo miklu leyti sem það snertir álver. Þá hafði ég einmitt nokkur orð um þessa sögu álvers og Íslendinga, þar sem álver hefur lengst af verið gerandinn en Íslendingar hafa verið þolendur, jafnvel þó svo þeir hafi verið fullir af bjartsýni um möguleika sína til að ná góðum kostum í viðureigninni við álver eða Alusuisse. Vegna orða hæstv. ráðherra langar mig aðeins til að rifja upp umræðuna frá því 1985. Þá minntist ég á það að allt frá því að ég hefði kynnst þessum málum hefði það verið áberandi hve sú saga var skráð af fáum einstaklingum sem höfðu allt of lítil samráð nema við mjög þröngan hóp manna. Mér fannst það bæði alvarlegt og hættulegt og ég veitti því athygli í umræðum á Alþingi að menn virtust í raun vera búnir að fá sig fullsadda af málinu, þeir virtust hafa gefist upp fyrir því, hafa látið það yfir sig ganga eins og það væri árstíð eða náttúrulögmál. Flestir hv. þm. hirtu ekki um að taka þátt í umræðum eða setja sig inn í flókin og tæknilega erfið atriði málsins á þeim tíma sem það var í umræðu. Þeir leiddu það hjá sér og málið sigldi meira og minna í gegnum þingið án gagnrýnnar afstöðu nema fárra þingmanna. Sömuleiðis virtist málið fá litla umfjöllun í þjóðfélagsumræðunni almennt. Það virtist hafa færst úr sjónmáli fyrir allan þorra manna og var aðeins á höndum örfárra einstaklinga. Ef hæstv. menntmrh. hefði ekki komið hér upp í kvöld þá hefði ég verið ein þingmanna í Ed. sem hefði hreyft minnstu andmælum gegn þessu máli. Það hefði mér þótt mjög alvarlegt því að þá er þessi kafli í álverssögu og Íslendinga enn þá alvarlegri, finnst mér, fyrir framtíð þessa lands en síðasti kaflinn var á fyrra kjörtímabili. Hæstv. iðnrh. bað mig að fara út á vettvanginn, hann bað mig að spyrja verkafólkið, hann bað mig að spyrja verkamennina og verkakonurnar hvort þau vildu ekki þessa atvinnukosti, hvort þau vildu ekki þessa uppbyggingu. Og þá vil ég svara hæstv. ráðherra, vegna þess að það vill svo til að ég var á ferðinni bæði sl. sumar og sl. haust og þá talaði ég við fleira fólk en ég á vanda til, fólk sem ég þekki ekki, fólk sem vinnur í mjög fjölbreyttum atvinnugreinum við ýmis störf, ég gekk inn á hvern vinnustaðinn á fætur öðrum og það var ekki ein einasta manneskja sem stakk upp á því við mig að hún vildi fá álver í sína sveit, ekki ein einasta manneskja. 
             Ég spurði ekki beint að því, það er alveg rétt, ég spurði ekki þessarar spurningar beint. En það var enginn sem að eigin frumkvæði fann þessa lausn á atvinnuvanda síns byggðarlags. Það voru víða mikil vandræði og fólk var svartsýnt og fólk leitaði kosta, bæði í eigin hugskoti og ætlaðist til þess að þingmenn og svokallaðir forráðamenn þjóðarinnar byðu upp á vænlega atvinnukosti. En enginn, ekki ein einasta manneskja minntist á álver. Síðan talaði hæstv. ráðherra um það sem kannski vakti mér einna mestan ugg í máli hans. Það var ekki að ég treysti honum ekki til vandaðra vinnubragða því að ég er sannfærð um að vinnubrögð hans eru vönduð. Ég er líka sannfærð um að honum gengur gott til með sinni vinnu. Ég veit að hugsjónir okkar fara saman að ýmsu leyti, en ég veit líka og finn að þær gera það ekki að öllu leyti. Það sem vakti ugg með mér var hin ótrúlega bjartsýni hans, það var hin ótrúlega bjartsýni á það að þótt hinir vösku garparnir, hinir vösku harðskeyttu iðnaðarráðherrarnir hefðu ekki haft sigur, þeim hefði ekki tekist í glímunni við marghöfða þursinn, við fjölþjóðafyrirtækin að vinna gullið eða hinn bjarta málm úr höndum þeirra, þá var hann bjartsýnn og hann var sannfærður um að honum tækist að snúa hinn bjarta málm úr höndunm þeirra. Hann sagði oftar en einu sinni ,,hinn bjarta málm`` eins og málmurinn væri góður, eins og hann væri eftirsóknarverður, eins og hann væri ekki eitraður og honum fylgdi ekki mengun og hægt væri að lepja vínið utan af veggjunum í verksmiðjunum í dölunum í Sviss. Þessir dalir eru væntanlega mjög djúpir og hreyfir varla loftið þar, og engan skíðamann skaðaði nema ef hann lenti á veggnum fyrir eigin misgáning.

Þeir hafa séð hann.

Það er ekki nóg að horfa með augunum. Maður verður að mæla, jafnvel fávísar konur með litla vísindahyggju vita að það þarf að mæla.  Það er svo skrýtið að í viðureigninni við þennan málm og í viðureigninni við þennan marg --- ja, ég ætla ekki að hafa fleiri lýsingarorð um það, en af viðureigninni við fjölþjóðafyrirtæki sem standa fyrir málmiðnaði hér á landi virðast menn ítrekað ganga í góðri trú, það stendur alltaf í samningunum, í góðri trú. Og þeir ganga í þessari góðu trú í hamrana, í samningshamrana og fæstir hafa komið þaðan út með sigur í höndum, því miður, ég veit ekki hvers vegna, hæstv. iðnrh. Við þekkjum það úr þjóðsögunum þegar menn ganga í hamrana. Þeir ganga á vit annarra vætta, þeim er glapin sýn og þeir gleyma mannheimum og skuldbindingum sínum þar. Sumir hafa gerst sekir um mikla blindu eða á þá hefur fallið mikil blinda. Og í það vitnaði hæstv. menntmrh. í ræðu sinni. Hæstv. iðnrh. brosti að mér, að ég skyldi ekki þekkja grundvallaratriði efnahagslífsins, að ég væri að tala um atvinnusprengingar og þenslu. Afneitar hæstv. iðnrh. því að það hefur verið vandamál á undanförnum árum hversu mikil þensla hefur verið á suðvesturhorni landsins í atvinnuuppbyggingu? Um tíma var þetta forkastanleg þensla að mati hagfræðinga vegna þess að hún olli svo mikilli spennu í efnahagslífinu. Og ég hélt að menn í þessari ríkisstjórn hefðu verið að reyna að ná tökum á þenslu í stað þess að auka hana vegna þess að hún hefur verið álitin óæskileg. Hæstv. iðnrh. talaði um að þeir 600 karlar sem kynnu að vilja vinna í álverinu ættu konur, þeir væru kvæntir. Þannig áttu þær að njóta góðs af álverinu. Hann talaði líka um ýmis þjónustubrögð og aðra vinnu sem mundi hljótast í tengslum við álvinnsluna. En, hæstv. iðnrh., hvenær verður það? Hvenær er kominn tími til að mæta atvinnuþörfum kvenna? Hæstv. iðnrh. talaði ekkert um aðra þætti, hann talaði ekkert um önnur úrræði sem þessi ríkisstjórn ætlar að grípa til núna eða í náinni framtíð fyrir konur. Það hlýtur að verða í fjarlægari framtíð sem álverið, sem hann hefur í huga, hefur náð þeirri virkni að í kringum það blómstri sú atvinna sem jafnvel konur kunna að njóta góðs af. Þegar álmálin voru til umræðu á árinu 1985 var ævinlega verið að tala um dótturfélag og móðurfyrirtæki. Hvernig dettur nokkrum í hug að það sé réttnefni? Ég vek máls á því. Ég fletti því upp. Á árinu 1985 voru 35.329 starfsmenn sem töldust til Alusuisse út um allan heim og hverfandi lítið brot af þeim fjölda voru konur. Þetta voru mestallt karlar þannig að ég lagði til að þetta yrðu kölluð sonarfélög og föðurfyrirtæki, það væri meira réttnefni. Ég held að í uppbyggingunni, bæði á virkjununum og við uppbyggingu álversins og síðan í þessum 645 störfum, eða hvað þau eru nú mörg, þar verði fyrst og fremst störf fyrir karlmenn. Ég er ekki á móti því að byggja upp störf fyrir karlmenn í þessu landi, langt í frá. Auðvitað þurfa þeir að hafa atvinnu og þeir eiga vissulega fjölskyldu flestir, sem betur fer. En það vantar störf fyrir konur og ég spurði: Hvað á að gera fyrir þær? Hvenær er kominn tími til að svara atvinnuþörfum þeirra? Hvenær er hagkerfið orðið nógu djúpt til að rúma þær? Hæstv. ráðherra talaði um að dýpka hagkerfið okkar. Það hef ég aldrei heyrt talað um áður, en það er fróðlegt líkingamál. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta núna, klukkan er orðin margt. En það er eitt sem ég minntist ekki á og ég ætla aðeins að geta um hér. Það er vegna þess að nú fannst hæstv. iðnrh. vera svo gott lag því fyrirtækin hefðu staðið sig svo vel og verðið á áli hefði verið gott. En verðið á áli fer lækkandi og verðið á áli sveiflast, það veit hæstv. iðnrh. og það er mjög óáreiðanleg viðmiðun, því miður. Við búum við grundvallaratvinnuveg sem er sveiflukenndur. Það er okkur mjög erfitt og það veit hæstv. iðnrh. Það er mjög erfitt að treysta sveiflukenndum atvinnuvegi. Það er erfitt að bæta hann upp með öðrum atvinnuvegi sem líka er sveiflukenndur og sem við höfum jafnlitla stjórn á, eins og öllum þeim mörgu þáttum sem gera sjávarútveg sveiflukenndan. Við höfum jafnlítil ráð yfir eftirspurn eftir áli og markaðsverði þess. Síðan býst ég við að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að þetta séu nútímaleg fyrirtæki sem vilji gera vel, alla vega ekki vera staðin að allt of mikilli mengun. En það er þeim afar dýrt að setja upp fullkominn mengunarbúnað og þess vegna hafa iðnfyrirtækin í Bretlandi og iðnfyrirtækin í Evrópu þrjóskast við, eins lengi og þau geta, að setja upp búnaðinn af því að það er þeim svo dýrt. T.d. hafa öll Norðurlönd sótt ákaft eftir því að í Bretlandi yrðu settar síur á reykháfa skeytingarlausra iðnrekenda en þeir hafa ekki fengist til þess af því að það er svo dýrt. Ég trúi því að þeir reyni að sleppa eins lengi og þeir komast upp með það. Það sýnir reynslan. Það þarf mjög góða trú til að sannfæra sig um það að þeir geri það ekki. Ég vona að þessi fyrirtæki sem hæstv. iðnrh. hefur komist í tæri við séu af betra tagi. Hann virðist trúa því. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta nú. Það verða tækifæri til þess að kynna sér málið í iðnn. Ég held að það verði ekki til þess að við kvennalistakonur skiptum um skoðun. Það verða tækifæri til að ræða málið þegar það kemur aftur hingað til umræðu. Það er miður hversu seint þetta mál kemur fram. Ég veit að hæstv. iðnrh. hefur unnið mjög vandlega að undirbúningi málsins og það er vegna þess að það er honum hjartans mál. En skoðanir okkar eru mjög ólíkar á málinu og jafnvel með allri sinni bjartsýni og góðu trú hefur hann ekki sannfært mig.