Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um svo að umræðu um 2. og 3. dagskrármálið megi ljúka í dag.

Til svara eru: Iðnaðar- og viðskiptaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og utanríkisráðherra.

Herra forseti. Við höfum nýlega fengið í hendur mannfjöldauppgjör Hagstofu Íslands, tölur frá henni um útkomu ársins 2014 eru nýlega komnar fram. Landsmönnum fjölgaði um ein 3 þúsund eða þar um bil. Við erum að skríða yfir 330 þús. íbúa markið. Það gekk ekki jafn vel alls staðar í landinu. Íbúum Djúpavogs fækkaði um 10%. Þar fækkaði um tæplega 50 manns þannig að væntanlega hafa flutt þaðan í burtu milli 50 og 60 íbúar á móti einhverjum sem hafa komið í staðinn. Þar sjáum við svart á hvítu afleiðingarnar af því að útgerðarfélagið Vísir fór í burtu af staðnum með 90% allra veiðiheimilda sem Djúpivogur hefur byggt á undanfarin ár. Reyndar fór það frá Húsavík og er að fara frá Þingeyri líka með tilheyrandi áhrifum á þá staði. Þarna fóru á einu bretti í burtu veiðiheimildirnar á sunnanverðum Austfjörðum, kvóti Breiðdalsvíkur og Djúpavogs sem þar hefur verið undirstaða byggðar um áratugaskeið. Nú er verið að reyna að byggja eitthvað upp í staðinn með 400 tonna veiðiheimildum frá Byggðastofnun sem að sjálfsögðu er betra en ekki neitt en það hljóta allir að sjá að það dregur skammt á móti 3–4 þús. tonnum af afla sem þar var unninn undanfarin ár með miklum umsvifum. Þetta er þeim mun dapurlegra sem gengið hefur vel á Djúpavogi undanfarin ár og þar var fólksfjölgun og bjartar horfur þangað til þetta áfall varð. Nú er það svo að hæstv. ráðherra á samkvæmt 5. mgr. 8. gr. laga um stjórn fiskveiða að leggja fram þingsályktunartillögu nú á þessu vori, að ég best veit, um meðal annars ráðstafanir í byggðamálum eða hliðarráðstafanir í sjávarútvegskerfinu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra þegar blasir við okkur hvílíkar hamfarir þetta eru sem þetta byggðarlag verður fyrir, Djúpivogur, í beinum tölum hvort þess sé að vænta að 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli meðal annars á þessari íbúaþróun. Það sem er vissulega jákvætt er að á landsbyggðinni hafa aldrei búið fleiri en núna en það er rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að innan ólíkra landsbyggða er þróunin dálítið mismunandi. Þróunin á sunnanverðum Austfjörðum hefur verið um langt skeið í þessa veru. Það hefur satt best að segja ekki gengið nægilega vel í sjávarútvegi á minni stöðum eins og Stöðvarfirði og Breiðdalsvík og núna síðast Djúpavogi sem hafði um skeið gengið nokkuð vel, en þó er ekki langt síðan að nokkur erfið áföll gengu þar yfir, m.a. þegar uppsjávarvinnslan fór þaðan og verulegar breytingar urðu á kvóta. Það er rétt sem kom fram, og hv. fyrirspyrjandi þekkir auðvitað mjög vel, að við höfum verið að efla þá leið að nýta Byggðastofnun og úthluta kvóta í gegnum hana til að snúa við þessari þróun, tryggja ákveðna byggðafestu. Nú höfum við verið að leggja mat á það hvernig þetta verkefni hefur gengið. Í bráðabirgðaniðurstöðum skýrslu um það er margt sem bendir til þess að ávinningurinn sé býsna góður af þessu hringinn í kringum landið þó að hann sé kannski ekki sambærilegur við öfluga fiskvinnsla á einhverjum einum stað á ákveðnum tímapunkti. Engu að síður er þetta mjög góð leið og ég held að það sé áhugavert að skoða það í tengslum við þingsályktun um hvernig við ætlum að nýta hinar félagslegu, byggðalegu og atvinnulegu heimildir sem ríkið heldur á, hvort þetta sé ekki ein besta leiðin til þess, að fara í gegnum Byggðastofnun með heimildirnar og byggja þær þá upp til lengri tíma með aðkomu annarra. Það er margt sem bendir til þess og ég er að minnsta kosti meira en tilbúinn 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er sammála hæstv. ráðherra að þessi aðferð lofar góðu og það liggur í hlutarins eðli að með verulega aukinni byggðafestu veiðiheimilda sem Byggðastofnun getur tryggt á stöðunum til nokkuð margra ára eru allt aðrar forsendur fyrir því að byggja eitthvað varanlega upp. En magnið þarf líka að vera nægjanlegt til þess að sæmilegur grundvöllur sé fyrir þeim rekstri. Það ber vel í veiði að hæstv. ráðherra er bæði ráðherra sjávarútvegsmála og byggðamála og ég hvet hæstv. ráðherra eindregið til þess að ganga lengra í þessum efnum. Ég vísa til þess sem hæstv. ráðherra sagði sjálfur eftir fund með íbúum eða forsvarsmönnum Djúpavogs rétt fyrir sveitarstjórnarkosningar vorið 2014, að ef sjávarútvegurinn sjálfur og sjávarútvegsfyrirtækin sýna ekki nægjanlega samfélagslega ábyrgð í því hvernig þau hegða sér verða stjórnvöld einfaldlega að auka svigrúm sitt til mótvægisaðgerða. Það er held ég það sem blasir við okkur. Við þurfum mun meiri veiðiheimildir í aðgerðir 

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að mjög mikilvægt er að við nýtum atvinnugreinina til þess að koma með í það að tryggja byggðafestu í landinu. Hið sama má segja um landbúnað, það sama má svo segja um hið opinbera. Hið opinbera og opinber störf eru einn liður í því að tryggja byggðafestu hringinn í kringum landið. Það er ekki hægt að leggja þessar byrðar á einstakar atvinnugreinar eingöngu, eins og til dæmis sjávarútveg eða landbúnað, heldur þarf ríkið að vera í samstarfi við þá aðila. En það er hægt að ætlast til þess af atvinnugreinunum að þær sýni samfélagslega ábyrgð og taki þátt í því. Það er síðan stöðugt umhugsunarefni hversu mikið af aflaheimildum við eigum að nýta í þetta, við vitum að þær eru ekki eins þjóðhagslega hagkvæmar í beinum hagfræðilegum stærðum en það þarf auðvitað að reikna fleira inn eins og íbúaþróun og eignir íbúa á hverjum stað og rétt fólks til þess að búa þar sem það kýs. Þá kemur ríkið auðvitað inn í líka og aðrir þættir eins og að styrkja innviði, til dæmis 

Virðulegi forseti. Fyrir þinginu liggur rammalöggjöf um ívilnanir til nýfjárfestinga. Löggjöfin er í grófum dráttum þannig að hvaða fyrirtæki sem er af ákveðinni stærð, svo lengi sem það er ekki staðsett á höfuðborgarsvæðinu, getur sótt um ívilnanir sem gefa afslátt af sköttum og gjöldum upp á allt að 770 millj. kr. Ég vil vekja sérstaka athygli á því að lítil fyrirtæki eins og sprota- og nýsköpunarfyrirtæki sem hafa ekki mikla fjárfestingu á bak við sig eru ekki tæk fyrir ívilnanir. Þessi litlu en oft ört vaxandi fyrirtæki hljóta ekki náð fyrir augum ríkisstjórnarinnar til ívilnana, ekki samkvæmt þessum komandi lögum a.m.k. Vegna þessa atriðis og fjölda annarra er það svo að ívilnanir verða alltaf þannig að þær skekkja samkeppnisstöðu fyrirtækja. Sum fyrirtæki en ekki önnur fá afslátt á sköttum, sum fyrirtæki fá svokallaðan þjálfunarstyrk í vasann frá ríkinu. Þetta fá fyrirtækin allt upp á þá von að þegar þau verða stöndug fari þau að borga almenna skatta og gjöld. Það hefur ekkert endilega alltaf verið raunin. Við þekkjum umræðuna um álfyrirtækin sem hafa aldeilis fengið hafnir byggðar og stærstu ívilnanirnar, en svo fer allur gróðinn til móðurfyrirtækisins í útlöndum og við fáum lítinn sem engan tekjuskatt. Þá er það nýjasti samningurinn við Matorku. Ég vil spyrja ráðherrann út í hann, án þess að ég hafi nokkuð við það fyrirtæki að athuga per se. Þar er til staðar blómlegur iðnaður þar sem fyrirtækið er þegar búið að byggja sig upp á markaðslegum forsendum. Ég spyr: Af hverju er ráðherrann að skekkja samkeppnina með ríkisfé? Hvernig getur hún á grundvelli stefnu síns flokks sem talar mikið um frjálst markaðshagkerfi og mátt samkeppninnar staðið fyrir þessu inngripi á markaðinn og skekkt stöðuna á þennan hátt?

Virðulegur forseti. Með stefnu ríkisstjórnarinnar viljum við efla samkeppnisrekstur, við viljum efla fjárfestingu og nota til þess öll þau tæki og tól sem við getum. Við getum haft skoðanir á ívilnunum. Hv. þingmaður nefndi að sprotafyrirtæki ættu þess ekki kost með þessari löggjöf að sækja um ívilnanir, en þá get ég upplýst hv. þingmann um það að við erum með aðrar aðgerðir til þess sérstaklega að hvetja til nýsköpunar, veita skattfrádrátt vegna rannsóknar og þróunar. Við erum með samkeppnissjóði, tækniþróunarsjóði og leitum allra leiða til þess að auka nýsköpun. En aftur að ívilnunum og ívilnunum almennt. Við getum horfið aftur til baka til ársins 1966 þegar fyrsti fjárfestingarsamningurinn var gerður við álverið í Straumsvík. Árið 2007 settist ég á þing og efni jómfrúrræðu minnar á þingi var að fagna því að álverið í Straumsvík óskaði eftir því að losna undan þeim 40 ára sérsamningi vegna þess að skattkerfið á Íslandi væri orðið samkeppnishæfara og betra á þeim tíma en sérsamningurinn. Þangað vil ég stefna. Þangað vill minn flokkur að ríkisstjórnin stefni. En við erum ekki komin þangað. Þá höfum við um tvennt að velja, að veita engar ívilnanir og keppa þá ekki á jafnréttisgrunni við önnur lönd og önnur ríki sem undir t.d. Evrópureglum um ríkisstyrki geta og hafa veitt ýmsar ívilnanir til ýmissa fyrirtækja, eða við getum verið með slíkt kerfi. Það er það sem við höfum ákveðið, að hafa reglurnar almennar og skýrar, nákvæmlega eins og gert var á síðasta kjörtímabili, frekar en að hafa reglurnar þannig að það sé í höndum einstaka ráðherra eða einstakra aðila að veita styrki til þeirra sem þeim eru þóknanlegir. Ég mun koma að 

Virðulegi forseti. Ég þakka svörin. Hæstv. ráðherra talar um að efla fjárfestingu. Ég hefði haldið að besta leiðin til þess og án þess að vera að stýra því með handafli og án þess að hafa einhverjar ívilnanir í því væri að opna landið á ný. Þar með þyrfti ráðherra ekki að sitja undir því að vera sökuð um eða ráðherrar ríkisstjórnar væru sakaðir um að hygla sínu fólki. Þar með væri vandinn leystur. Sprotafyrirtækin, úr því hún kom inn á það, eru sérstaklega undanskilin í þessum rammasamningi sem ráðherra leggur fram. Þau voru ekki undanskilin í lögunum árið 2010.  En ég vil spyrja ráðherrann um 

Virðulegur forseti. Við getum opnað landið, segir hv. þingmaður. Það er akkúrat það sem verið er að gera, við erum að vinna að því að afnema höftin þannig að það sé sagt. Það er rangt hjá hv. þingmanni að sprotafyrirtæki séu sérstaklega útilokuð í þessu ólíkt því sem var í fyrri löggjöf. Þessar reglur byggja á ríkisstyrkjakerfi Evrópusambandsins. Þær eru byggðar á nákvæmlega sömu forsendum og á síðasta kjörtímabili. Fyrirtækin þurfa að uppfylla ákveðnar kríteríur hvað varðar fjárfestingu og störf en að öðru leyti geta fyrirtæki í öllum atvinnugreinum sótt um á grundvelli þessarar almennu löggjafar, sem ég vil ítreka samt að er enn þá til meðferðar í þinginu en við höfum unnið þessa samninga og þar með talið Matorkusamninginn á grundvelli þessara almennu heimilda. Nú er þingið með málið til meðferðar. Ef þingið telur nauðsyn á að takmarka skilyrðin og gera á þeim breytingar hefur 

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra um það hvernig hann sér fyrir sér Ísland og samskipti þess við Evrópu í framtíðinni. Nú liggur fyrir að þetta margumrædda bréf sem hæstv. ráðherra sendi og var til þess ætlað á einhverjum tímapunkti að slíta aðildarviðræðunum við Evrópusambandið hafði ekki tilætluð áhrif, sem betur fer. En upp kemur umræðan í hvert sinn sem hæstv. utanríkisráðherra fer út í þetta mál og við verðum öll að velta fyrir okkur EES-samningnum og stöðu Íslands innan Evrópu með hliðsjón af honum. Við fáum hér inn frumvarp eftir frumvarp sem okkur er sagt að við þurfum að innleiða, og sömuleiðis leggur ríkisstjórnin sjálf mikla áherslu á það að mörg þessara frumvarpa nái í gegn, sem er kannski gott og blessað. En mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir svörum við því, aðildarviðræðuferlið við Evrópusambandið er ekki svarið, gefum okkur að það sé rétt hjá hæstv. utanríkisráðherra, hver er framtíðin gagnvart Evrópusambandinu? Hvað eigum við að gera í EES? Eigum við að halda áfram ótrauð þessu aðlögunarferli, sem það sannarlega er? Með aðlögunarferli á ég við lagalegt aðlögunarferli. Þetta eru lög sem við þurfum að setja, sem felur mun meira í sér en nokkur IPA-styrkur eða eitthvað því um líkt. Ég velti fyrir mér hvernig hæstv. utanríkisráðherra sér þetta fyrir sér til lengri tíma.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég held að það hafi komið klárlega fram fyrir nokkuð löngu, ekki síst þegar við birtum Evrópustefnu ríkisstjórnarinnar sem samþykkt var í ríkisstjórn, hvernig við ætluðum að halda á samskiptum okkar við Evrópusambandið og Evrópuríki. Við erum að sjálfsögðu hluti af Evrópu og verðum það áfram. Ég hef mikinn áhuga á að styrkja það samstarf sem við eigum, bæði tvíhliða við Evrópusambandið og einstök Evrópuríki. Ég hefði gjarnan viljað við yrðum meira áberandi þegar kemur að stofnunum sem staðsettar í Evrópu eins og Evrópuráðinu, ÖSE og fleiri slíkum. EES-samningurinn er sá samningur sem veitir okkur aðgang að innri markaðnum, samningur sem ég held að sé til mikilla hagsbóta fyrir Ísland eins og staðan er í dag. Honum fylgja ákveðnar skyldur og ákveðið hlutverk, ábyrgð sem við verðum að axla. Það er ákveðinn sveigjanleiki í samningnum líka sem gerir að verkum að Alþingi getur gripið inn í, svo dæmi sé tekið eða eitthvað slíkt. Við þurfum hins vegar að fá tækifæri til þess að koma fyrr að upplýsingagjöf og öðru slíku um samninginn á fyrstu stigum. Það getum við gert, við höfum heimildir til þess. Við þurfum hins vegar til þess bæði fjármagn og mannskap að sjálfsögðu til þess að það geti allt gengið eftir. Samskipti okkar við Evrópu og Evrópusambandið munu byggja á þeirri stefnu sem við höfum lagt fram og EES-samningurinn, með öllum þeim kostum og göllum sem fylgja honum, verður okkar tenging við Evrópu að mínu mati. Ég get náttúrlega ekkert spáð um hvað gerist í framtíðinni frekar en aðrir. En eins og staðan er í dag þá held ég að þetta sé það besta sem við höfum varðandi viðskipti og þjónustu og annað við bandalagið og inn á þennan markað ásamt Noregi og Liechtenstein.

Virðulegi forseti. Vandi minn er sá að ég er sammála hæstv. utanríkisráðherra um það að EES sé það besta sem við höfum í viðskiptum við Evrópu. En það sem ég skil ekki alveg felst í því að hæstv. ráðherra telur eins og ég að það sé einsýnt að við höldum áfram í EES, ég sé engin skýr merki eða ríkan vilja til þess að endurskoða það, og þá þurfum við að vita hvernig við ætlum að haga þessu til lengri tíma. Hæstv. utanríkisráðherra getur ekki spáð fyrir framtíðina, ég ber virðingu fyrir því, ekki heldur sá sem hér stendur. En við þurfum að hafa einhverja áætlun til lengri tíma vegna þess að EES heldur áfram að knýja fram löggjafir hérlendis og það styttist í að stjórnarskrárbreytinga þurfi við til þess að uppfylla samninginn, þannig að einhvers staðar þurfum við að endurskoða málin frá grunni. Ætlum við að endurskoða EES-samninginn eða ætlum við að halda áfram í þessu aðlögunarferli, sem og það er, eða hvað? Mér finnst vanta langtímahugsjón. Ég sé ekki að hún sé til staðar yfir höfuð.

Virðulegur forseti. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um að við höfum ekki langtímahugsjón. Hugsjónin kemur að sjálfsögðu fram í stefnunni sem við höfum kynnt og í þeim orðum mínum sem ég hef kynnt hér og rætt við hv. þingmann um að EES-samningurinn sé það sem við munum lifa við á næstunni. Ég sagði líka áðan að samningurinn væri ekki gallalaus, það væru ákveðnir gallar á honum. Hann er rúmlega 20 ára gamall og það er eðlilegt að fara yfir hvernig hann hefur þróast á þessum 20 árum, ræða við Evrópusambandið og kollega okkar innan EES-samstarfsins um þær breytingar sem hafa orðið og hvort ástæða sé til þess að setjast niður og velta upp ákveðnum hlutum. Ég hef sjálfur gagnrýnt og sagt að mér finnist sem sú pólitíska hugsjón og hugsun sem var í samningnum í upphafi virðist einhvern veginn hafa fjarað út. Kannski eru það kynslóðaskipti sem hafa orðið innan Evrópusambandsins, í stjórnunarstöðum þar eða eitthvað slíkt. En við þurfum hins vegar að setjast niður og velta því fyrir okkur hvernig við getum látið þennan samning fúnkera betur, ef við viljum nota slíkt orðalag. En hann gildir hins vegar, og það er ekkert á dagskránni, alla vega hjá þessum ráðherra sem hér stendur að 

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp vegna þess að það er gríðarlegur vandi á húsnæðismarkaði hér á landi og ekki síst á leigumarkaði og einnig fyrir þá sem eru að koma inn á markaðinn núna í fyrsta sinn. Flokkur hæstv. ráðherra lofaði öllu fögru í þessum efnum, bæði í kosningabaráttu og líka þegar hann tók hér við fyrir bráðum tæpum tveimur árum. Síðan þá hefur ekkert gerst. Lofað var afnámi verðtryggingar. Menn hafa talað digurbarkalega um að gera eigi breytingar á húsnæðiskerfinu en enn þá er ekkert að frétta tveimur árum síðar annað en einhverjar nefndir og niðurstöður einhverra nefnda. Förum þá aðeins yfir það hverju þær nefndir hafa verið að skila af sér. Ein þeirra skilaði því af sér að í byrjun árs 2015 ætti að stíga fyrstu skref í afnámi verðtryggingar. Nú erum við komin aðeins í rúmlega byrjun árs 2015 og það er ekkert að frétta. Virðulegi forseti. Það er engin mál komin inn í þingið önnur en þau að búið er að opna löggjöfina þannig að menn eru að horfa til þess að fara að taka upp gengistryggð lán að nýju og heimila þau. Fyrir tæpu ári samþykkti Alþingi sömuleiðis þingsályktunartillögu þingflokks Samfylkingarinnar um bráðaaðgerðir varðandi leigumarkaðinn og samþykkti að vísa þeirri þingsályktun til ríkisstjórnarinnar. Nú er liðið ár og það er ekkert komið fram af þeim. Ég spyr því enn og aftur: Hvað er að frétta af húsnæðismálum og afnámi verðtryggingar? Vegna þess að við og fólkið sem bíður eftir svörum fær þau ekki. Það heyrir engar fréttir af þessum málum. Með öðrum orðum, hér hafa stór loforð verið gefin, hér bíða stórir hópar eftir úrræðum, hér hafa verið samþykkt þingmál sem þingflokkur Samfylkingarinnar hefur lagt fram en það gerist ekki neitt annað en að málin virðast bara vera að sofna í einhverjum nefndum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eins og ég hef svarað áður hér í ræðustól er verið að vinna hörðum höndum að frumvörpunum í ráðuneytinu. Við höfum átt í töluverðu samráði tengt þeirri vinnu til þess að tryggja það að málin komi sem best undirbúin inn í þingið. Við í velferðarráðuneytinu höfum náttúrlega fyrst og fremst verið að huga að þeim málum sem heyra undir þann ráðherra, það er erfiðara að koma að þeim lagabreytingum sem snúa að lagabálkum sem heyra undir aðra ráðherra. Ég mundi því hvetja hv. þingmann til að spyrja spurninga varðandi lög um vexti og verðtryggingu þann ráðherra sem það heyrir undir. Við erum núna með frumvarp sem snýr að húsnæðisbótunum. Við erum með frumvarp sem snýr að stofnframlögum til uppbyggingar á félagslegum leiguíbúðum og stuðning við byggingu á íbúðum í húsnæðissamvinnufélögum. Við erum með verulegar breytingar á lögum um húsnæðissamvinnufélög þannig að þau geti eflst og að við getum lært af þeirri reynslu sem við höfum farið í gegnum á undanförnum árum í framhaldi af hruninu. Og við erum síðan með mjög viðamiklar breytingar sem snúa að húsaleigulögunum. Þetta eru stórir lagabálkar. En eins og ég hef sagt áður geri ég ráð fyrir að koma með þau hingað inn fyrir þann frest sem við gefum til að leggja fram þingmál.

Virðulegi forseti. Ekki benda á mig, er það sem hæstv. ráðherra segir varðandi verðtrygginguna. Málið var töluvert einfaldara í aðdraganda kosninga þegar átti að vera hægt að gera þetta bara sisvona eftir hádegi, að afnema verðtryggingu. Það eina sem hefur gerst síðan og heyrir beinlínis undir hæstv. ráðherra er að Íbúðalánasjóður hefur hætt við að opna fyrir óverðtryggð lán, bjóða upp á óverðtryggð lán. Það er það sem hefur gerst. Það heyrir beint undir hæstv. ráðherra. En hvað er þá hæstv. ráðherra að segja varðandi afnám verðtryggingar sem lofað var með svo stórum orðum í aðdraganda kosninga og sömuleiðis hér úr þessum ræðustól og síðast núna á haustþingi að yrði gert á næstunni? Þar segir hæstv. ráðherra: Ekki horfa á mig, horfið eitthvert annað, horfið á hæstv. fjármálaráðherra. Virðulegi forseti. Þetta er auðvitað ekki boðlegt af hálfu ráðherra sem hefur fengið titilinn félags- 

Virðulegi forseti. Það hefur margítrekað komið fram í máli forustumanna stjórnarflokkanna að við erum að setja heimilin í fyrsta sætið. Stóra verkefnið var náttúrlega skuldaleiðréttingin. Við lofuðum síðan því að afnema verðtryggingu á neytendalánum. Það er verið að vinna að því. Ég vísa hins vegar til þess að þeir lagabálkar heyra einfaldlega ekki undir mig. Öll ríkisstjórnin er sammála um að vinna að þeim tillögum sem komu fram frá nefnd sem var undir forustu forsætisráðherra varðandi afnám verðtryggingar af neytendalánum. Ég fór síðan í gegnum þau frumvörp sem heyra beint undir mig og ég mun mæla fyrir, mér heyrðist að þingmanninum litist ágætlega á þau, alla vega nefndi hún ekki að hún hefði einhverjar athugasemdir við þau frumvörp. En ég er viss um að við munum eiga mjög góða umræðu um þau mál þegar þau koma inn í þingið, enda verulega stór mál, þar sem við munum svo sannarlega sjá hag heimila í landinu batna þegar við erum búin að samþykkja þau.

Virðulegi forseti. Í ljósi nýlegs dóms sem féll í vikunni um að ríkinu sé ekki heimilt að innheimta útboðsgjald þegar tollkvótar eru boðnir út langar mig að eiga orðastað við hæstv. landbúnaðarráðherra. Þessi útboð hafa verið mjög umdeild og gagnrýnd og við hæstv. ráðherra ræddum þetta í febrúar eftir að skýrsla um tollamál kom út. Þá sagði ráðherra að frá hans bæjardyrum séð væri alveg sjálfsagt mál að endurskoða fyrirkomulagið. Hann vísaði þó til þess að hagsmunaaðilar hefðu ekki getað komið sér saman um hvernig ætti að fara að þessu og skilaboðin frá þeim væru óskýr. Mér fannst þetta svolítið eins og ráðherrann væri að varpa frá sér ábyrgð í málinu. Nú liggur fyrir að þetta er ólöglegt. Það má ekki, að minnsta kosti er það niðurstaða héraðsdóms, bjóða út þessa tollkvóta og ríkið má ekki hagnast á þeim. Skil ég ekki rétt að samkvæmt búvörulögum er annaðhvort þessi leið farin, sem er ólögleg, eða þá að varpa hlutkesti? Það er sú leið sem ég veit að hagsmunaaðilar hafa talað fyrir. Liggur þá ekki nokkuð ljóst fyrir núna að héðan í frá verður varpað hlutkesti eða á virkilega að fara með þetta mál fyrir Hæstarétt? Væri það alveg hræðilegt ef neytendur mundu kannski njóta þess í lægra vöruverði af því að það var nú verið að tala um að ríkisstjórnin hefði hag heimilanna að leiðarljósi? Mig langar að vita hvaða augum hæstv. ráðherra lítur þennan dóm og hvort þetta sé ekki í rauninni útkljáð mál og þurfi ekkert að vísa til þess að hagsmunaaðilar geti ekki komið sér saman um hlutina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu. Málið er allrar athygli vert, ekki síst vegna fjölmiðlaumræðu um það. Það er rétt að geta þess að um var að ræða ein þrjú mál og ríkið var sýknað í þeim öllum sem er kannski ekki það sem virðist hafa verið fjallað um í fréttum. Það er hins vegar rétt sem hv. þingmaður benti á að í dómnum er talið að gjaldið sé skattur og að ráðherra hafi í lögunum of mikið vald vegna þess að hægt sé að velja þar á milli tveggja leiða. Varðandi þá upphæð sem menn hafa greitt fyrir þessa uppboðskvóta, tollkvóta, nam hún um 300 milljónum á síðasta ári ef ég man rétt og var svipað og fyrir tíu árum, lækkaði síðan verulega 2008 og 2009, hrunárin, eðlilega þar sem innflutningur minnkaði en hefur síðan farið vaxandi. Þá er alveg rétt að verslunin hefur valið að velta þeim fjármunum yfir á neytendur sem hafa greitt þessar 300 milljónir. En þær 300 milljónir hafa jú farið í ríkissjóð og hafa þar af leiðandi komið almenningi til góða. Það er ekki eins og þær hafi horfið út úr hagkerfinu, svo það sé nú líka sagt. Þær hafa auðvitað nýst til góðra verka, m.a. til hagsbóta fyrir heimilin. Ég hef sagt það áður og mun segja það hvenær sem er að ef óvissa er um að lög séu skýr eða hugsanlega ólögmæt er að sjálfsögðu eðlilegt að framkvæmdarvaldið fari yfir það og skoði það. Þær leiðir sem hafa verið farnar í öðrum löndum eru mismunandi, hér voru sem sagt þessir valkostir, ráðherra hafði þessar tvær leiðir. Það að varpa hlutkesti hefur 

Virðulegi forseti. Ég skil það þá þannig að ekki sé búið að ákveða hvort dómnum verði áfrýjað. Það kemur væntanlega í ljós. Mér finnst enn og aftur hæstv. ráðherra fara einhvern veginn undan í flæmingi þegar rætt er um tollkvótana. Þó að einhvern tímann hafi verið reynt að varpa hlutkesti og menn hafi farið einhvern veginn fram hjá kerfinu stoppa menn bara í þær glufur. Það eru ýmsar leiðir færar. Það má útdeila þessum tollkvótum miðað við stærð á markaði að hluta til og deila svo einhverri rest jafnt á alla. Það eru ýmsar leiðir færar og ég vil kannski fá á hreint núna: Hafa hagsmunaaðilar raunverulega verið beðnir um einhverjar tillögur? Hefur ráðherra kallað til samráðsfundar þar sem allir hafa sest niður og sagt: Hvernig getum við gert þetta? Hvernig getum við deilt út þeim takmörkuðu gæðum sem tollkvótarnir eru þannig að allir séu sáttir? Ég hef unnið hjá slíkum hagsmunasamtökum en ég man 

Virðulegi forseti. Það hefur ekki verið gert í minni tíð en ég hef verið upplýstur um að það hafi verið reynt áður og að á þeim tíma hafi komið mismunandi yfirlýsingar um þetta. Það er rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, það eru til ýmsar leiðir. Þegar dómur fellur með þessum hætti, þó að það sé líka rétt að ríkið var sýknað af öllum kröfum, dómurinn túlkaði það þannig að gjaldið væri skattur og að ráðherra hefði of mikið vald þar sem það væru tvær leiðir færar í lögum, þarf framkvæmdarvaldið að sjálfsögðu að fara yfir það og skoða það. Það er líka rétt að þær 300 milljónir sem hafa þarna komið inn hafa runnið í ríkissjóð, þetta er í raun og veru aðgangur að takmarkaðri auðlind, við getum sagt sem svo, þar sem takmarkað magn er boðið upp. Hvernig á að fara með það svo jafnræðis sé gætt gagnvart ólíkum aðilum á markaði og hvernig á að taka tillit til þeirra sem eru misstórir á markaði? Á að fara fyllilega eftir því? Það er fullt af slíkum spurningum sem þarf að velta fyrir sér og ég er sammála fyrirspyrjandanum um að það þurfi að gera.

Virðulegi forseti. Ég fylgi nú úr hlaði annarri skýrslu minni til Alþingis um utanríkis- og alþjóðamál síðan ég tók við embætti utanríkisráðherra. Er það von mín að skýrsla þessi geti orðið þinginu tilefni til góðra og efnisríkra umræðna um Ísland og umheiminn. Skýrslan er afrakstur vinnu allra skrifstofa ráðuneytisins og gerir skýra grein fyrir því hve víðtækt og umfangsmikið starf er unnið í utanríkisráðuneytinu og hve fáir af þeim fjölmörgu mikilvægu málaflokkum sem ráðuneytið sinnir rata inn á Alþingi í raun. Það er því afar kærkomið að geta helgað einn dag í þinginu efnislegum umræðum um alla málaflokka á sviði alþjóða- og öryggismála, viðskipta, þróunarsamvinnu, þjóðaréttar, þjónustu við Íslendinga erlendis og rekstrarmála. Skapar skýrsla þessi þannig fasta umgjörð um reglubundna upplýsingamiðlun ráðuneytisins til Alþingis og helstu áherslur í utanríkis- og alþjóðamálum hverju sinni. Utanríkisstefna Íslands er í stanslausri mótun og í málflutningi og hagsmunagæslu Íslands erlendis liggja til grundvallar þau gildi og viðmið sem Ísland stendur fyrir og hagsmunir okkar. En grunnurinn er bjargfastur. Á Íslandi býr sjálfstæð og öflug norræn þjóð sem skipar sér fremst í flokk vestrænna lýðræðisríkja og leggur sín lóð á vogarskálarnar í samstarfi við nágranna sína, vinaþjóðir og bandamenn til að vinna að friði, lýðræði og hagsæld. Það sem meira er um vert er að um öll meginatriði utanríkisstefnu Íslands ríkir í öllum aðalatriðum sátt. Þannig hefur það verið á síðustu missirum, nánast óháð því hvaða stjórnvöld sitja hverju sinni, þótt um einstaka ákvarðanir geti vissulega verið skiptar skoðanir. Íslensk þjóð veit hvar hagsmunir hennar liggja og íslensk þjóð veit fyrir hvað hún stendur. Virðulegi forseti. Fyrst vil ég beina sjónum að því stendur okkur næst. Það er ein æðsta skylda utanríkisráðuneytisins að veita ríkisborgurum vernd og aðstoð gagnvart erlendum stjórnvöldum, stofnunum og einstaklingum. Slík starfsemi, sem í daglegu tali nefnist borgaraþjónusta utanríkisráðuneytisins, er rauður þráður í öllu starfi utanríkisþjónustunnar, bæði á Íslandi og erlendis. Það er augljóst að með auknum ferðalögum Íslendinga, vaxandi búsetu á erlendri grundu tímabundið vegna náms eða starfa og síðast en ekki síst með æ öflugra athafnalífi Íslendinga á erlendum mörkuðum hefur þessi þáttur í starfsemi utanríkisþjónustunnar vaxið jafnt og þétt á síðustu árum. Utanríkisþjónustan og fulltrúar hennar eru þannig oft og tíðum fyrsti snertiflötur Íslendinga sem þurfa á aðstoð að halda og rækir utanríkisráðuneytið það hlutverk sitt af alúð og festu jafnvel þótt ekki fari mikil tíðindi af einstökum málum, eðli málsins samkvæmt. Við höfum á síðustu árum lagt áherslu á að bæta þessa þjónustu og til að mynda hefur verið komið á bakvakt allan sólarhringinn vegna neyðartilvika erlendis og settur upp gagnagrunnur þar sem Íslendingar sem dvelja erlendis í lengri eða skemmri tíma geta skráð sig. Þá hefur verið útbúin neyðaráætlun vegna hættuástands erlendis og er viðbragðshópur starfsmanna til reiðu allan ársins hring ef virkja þarf áætlunina. Meðal helstu verkefna borgaraþjónustunnar eru aðstoð vegna veikinda, slysa eða dauðsfalla Íslendinga erlendis, útgáfa og framlenging vegabréfa, aðstoð vegna sakamála og afplánunar dóma, utankjörfundaratkvæðagreiðslur, skjalavottanir, aðstoð vegna einkaréttarlegra málefna, svo sem varðandi forræði eða brottnám barna, aðstoð við að hafa uppi á týndum einstaklingum erlendis og loks aðstoð við heimflutning látinna, veikra eða vegalausra ríkisborgara. Með nokkurri einföldun má segja að utanríkisþjónustan sinnir þannig mörgum af þeim erindum sem félagsþjónustur víða sinna. Mikið mæðir á starfsfólki sendiskrifstofa okkar í tengslum við verkefni borgaraþjónustunnar. Auðvitað er það mismunandi eftir fjölda Íslendinga á svæðinu en hjá mörgum þeirra, sérstaklega sendiráðum í höfuðborgum Norðurlandanna og í Lundúnum, skipta erindin hundruðum á hverjum mánuði, jafnvel þúsundum. Frá upphafi síðasta árs hefur ráðuneytið tekið saman tölfræði um þennan þátt í starfseminnar og sýnir hún að í sérhverjum mánuði berast um 700 erindi þessu tengd til aðalskrifstofu ráðuneytisins í Reykjavík. Mun fleiri erindi berast sendiskrifstofum. Hæst er hlutfallið í sendiráðunum í Kaupmannahöfn, Ósló og London og sem dæmi má nefna að það síðastnefnda, í London, sinnti yfir 600 erindum í janúar sl. Í heildina er áætlað að borgaraþjónustuerindi nemi samtals yfir 30 þúsundum á ári sem jafngildir 2.500 erindum í sérhverjum mánuði og fer þessi tala hækkandi. Ekki er hægt að nefna borgaraþjónustuna án þess að minnast á hlutverk kjörræðismanna Íslands. Þingheimur veit að utanríkisþjónusta Íslands er ein sú fámennasta í Evrópu. Við erum með sendiskrifstofur í einungis 20 borgum, þar af eru flestar í Evrópu og Norður-Ameríku. Svo smávaxin utanríkisþjónusta mætti sín lítils ef hún nyti ekki liðsinnis nets ræðismanna um víða veröld. Á hverjum einasta degi allan ársins hring getur utanríkisþjónustan reitt sig á þá 243 ræðismenn Íslands sem nú eru starfandi í 89 löndum. Þeir sinna þessum störfum fyrir land og þjóð án þess að þiggja fyrir það laun og í flestum tilvikum eru ræðismenn Íslands erlendir ríkisborgarar sem eru boðnir og búnir að leggja á sig ótrúlegt erfiði í sjálfboðavinnu við að rétta Íslendingum hjálparhönd. Kjörræðismennirnir eru hinn framlengdi armur Íslands og er ómetanlegt að geta reitt sig á aðstoð þeirra þegar þörfin er brýn. Það var því ríkisstjórninni sérstakt fagnaðarefni að taka vel á móti þessum útvörðum Íslands sl. haust og sýna þannig þakklæti Íslendinga í verki. Umræðan um öryggismál í Evrópu hefur gengið í endurnýjun lífdaga. Grafalvarlegt ástand mála í austurhluta Evrópu færir heim sanninn um að herskáir draugar fortíðar hafa fráleitt verið kveðnir í kútinn. Óhæfuverk og ógnvænlegur boðskapur hryðjuverkaaflanna ISIS vekja hrylling hér á landi sem annars staðar. Hryðjuverk í nærumhverfi okkar og meðal vinaþjóða undirstrika að ekkert ríki er óhult, sama hversu fjarri sem það er ströndum og löndum. Það er æðsta skylda stjórnvalda að tryggja öryggi borgaranna eins og áður var vikið að. Af því leiðir að viðbúnaður þarf að vera til staðar ef ógnin steðjar að. Hvers vegna er þetta nefnt? Þetta er nefnt til að draga fram mikilvægi þess að sem víðtækust sátt náist um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Gerð tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu er nú á lokastigum og byggir hún á tillögum þingmannanefndar eins og kunnugt er. Legg ég áherslu á að með tilkomu þjóðaröryggisstefnu, ferli sem var ýtt úr vör af fyrirrennara mínum, hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, verði mörkuð afar mikilvæg tímamót enda í fyrsta sinn í frá lýðveldisstofnun þar sem markviss skref eru tekin í átt að heildrænni stefnu um þjóðaröryggismál. Þjóðaröryggisstefna mun hvíla á þeim styrku stoðum sem öryggis- og varnarmál Íslands hafa hvílt á nærfellt alla lýðveldissöguna, aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin. Þjóðaröryggi Íslands er þannig samofið og algjörlega óaðskiljanlegt alþjóðlegu samstarfi og í því samhengi ber áfram að hlúa vel að því góða samstarfi sem Ísland á við bandalagsríki sín á sviði öryggis- og varnarmála. Áfram verður unnið að því að styrkja þessar grunnstoðir með virku samstarfi við bandarísk stjórnvöld og önnur grannríki, auk þess sem samstarf Norðurlandanna á þessu sviði verður áfram þróað með sameiginlega hagsmuni ríkjanna að leiðarljósi. Virðulegur forseti. Ófriður í Úkraínu og íhlutun Rússlands þar í landi hefur vakið evrópska ráðamenn til vitundar um að full ástæða sé til að standa fast á grundvallargildum um virðingu fyrir alþjóðalögum og réttarríkinu, lýðræðisþróun, málfrelsi og mannréttindum. Þetta eru gildi og viðmið sem utanríkisstefna Íslands hverfist um. Íslensk stjórnvöld leggja áfram áherslu á að leitað verði friðsamlegra lausna en jafnframt að hvergi verði hvikað frá því að íbúar Úkraínu njóti frelsis til að velja framtíðarbraut landsins á lýðræðislegan hátt. Sem aðildarríki að helstu fjölþjóðlegu stofnunum friðar og öryggis í álfunni mun Ísland leggja sitt af mörkum til alþjóðasamstarfs sem stuðlar að friði og öryggi í allri Evrópu. Ólögleg innlimun Rússa á Krímskaga og viðvarandi stuðningur þeirra við aðskilnaðarsinna í Úkraínu markar vatnaskil í samskiptum við Rússland og hafa eftirmálar þess verið víðtækir. Þvingunaraðgerðir vestrænna ríkja til stuðnings Úkraínu eru vissulega örþrifaráð sem gripið er til vegna þess að framferði rússneskra stjórnvalda á sér fá, ef nokkur, fordæmi í samskiptum ríkja á síðari tímum. Alþjóðalög og -samningar hafa verið þverbrotin og landamærum breytt með vopnavaldi. Við þetta verður ekki búið. Fyrir Ísland snýst málið um að alþjóðalög séu virt og að ekki sé neytt aflsmunar í samskiptum ríkja. Viðsjár í öryggisumhverfi Evrópu eru áhyggjuefni fyrir Ísland og nágrannar okkar taka ógnina alvarlega, þar á meðal vinir okkar annars staðar á Norðurlöndum og í Eystrasaltsríkjunum. Því þarf að sýna árvekni og tryggja viðeigandi viðbragðsgetu ef á þarf að halda. Á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í september voru teknar mikilvægar ákvarðanir í þessa veru og þær eru ekki léttvægar, þær endurspegla staðfastan vilja aðildarríkja bandalagsins og eru studdar af þeim gildum og viðmiðum sem ég hef hér nefnt. Í alþjóðasamskiptum er vagninn bæði dreginn og honum ýtt. Að sama skapi og staðfesta okkar í þessu máli er formgerð hjá Atlantshafsbandalaginu hefur Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE, reynst veigamikill vettvangur til að bregðast við átökunum í Úkraínu. Þannig hefur ÖSE staðið undir því grundvallarhlutverki sínu að tryggja að samskipti aðildarríkjanna rofni ekki og allra síst þegar átök geisa og mikið ber á milli. Þannig hefur ÖSE verið einn helsti vettvangur úkraínskra stjórnvalda til að lýsa sjónarmiðum sínum, fyrir önnur ríki að ítreka afstöðu sína og síðast en ekki síst fyrir Rússland að svara fyrir sig. Það er mikilvægt að árétta að samskipti verða áfram að eiga sér áfram stað og að deiluaðilar skirrist ekki við að ræða saman uns varanlegri lausn mála verður á komið. Nokkuð hefur verið rætt um norðurslóðir í þessum þingsal á undanförnum árum og ekki að ósekju að ég nefni það hér. Norðurslóðir eru okkar nánasta nærsvæði og eins og margoft hefur komið fram ríkja fjölmargar aðsteðjandi hættur í þróun mála á Norðurslóðum í bland við mikil tækifæri. Það er ljóst að til að bregðast við áskorunum í þessum heimshluta er nauðsynlegt að eiga virkt milliríkjasamstarf hvað varðar öryggismál, umhverfis- og auðlindamál og viðskipti. Sem aðildarríki Norðurskautsráðsins erum við klárlega í hópi þeirra ríkja sem vörðu leiðina fram á við, ýta vagninum og draga hann í senn. Við búum svo vel að vegvísirinn er norðurslóðastefnan sem Alþingi fylkti sér að baki fyrir allnokkrum árum. Þá hefur þessi ríkisstjórn sett norðurslóðamálin enn frekar á oddinn með því að setja á fót sérstaka ráðherranefnd um málefni norðurslóða sem hóf störf á síðasta ári og í sitja utanríkisráðherra, innanríkisráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra og umhverfisráðherra, auk forsætisráðherra sem stýrir starfi hennar. Í samræmi við stefnumið ríkisstjórnarinnar hefur undanfarið ár verið unnið ötullega að hagsmunamati Íslands á norðurslóðum. Er þar horft til hagsmuna Íslands með heildrænum hætti og þess freistað að greina bæði tækifæri og viðsjár. Því ber að fagna að þetta hagsmunamat leit dagsins ljós í vikunni og er nú opið hagsmunaaðilum til umsagnar til loka þessa mánaðar. Virðulegi forseti. Manni fallast oft hendur við daglegar fréttir af átökum víðs vegar um heiminn. Enn er langt í land með að ná markmiðum sáttmála Sameinuðu þjóðanna og finna lausnir á mörgum flóknum vandamálum og deiluefnum líðandi stundar. Það er óverjandi að hundruð þúsunda hafi fallið í stríðsátökum í Miðausturlöndum og að milljónir flóttamanna búi þar við sára neyð. Það er þyngra en tárum taki að hryðjuverkahópar taki óbreytta borgara í gíslingu og myrði þá jafn grimmilega og við höfum séð, þar með talið saklaus börn. Það er óásættanlegt að árið 2014 hafi hluti Evrópuríkis verið ólöglega innlimaður í annað ríki, að mannréttindi séu fótumtroðin og að milljónir barna í þróunarríkjum deyi árlega úr fátækt og sjúkdómum sem hægt er að lækna. Því er oft haldið á lofti að markmið þau sem sett eru fram í sáttmála Sameinuðu þjóðanna séu háleit og að því er virðist óraunhæf. En okkur hættir til að gleyma að ótrúlega mikið hefur áunnist á þeim sjö áratugum sem liðnir eru frá stofnun Sameinuðu þjóðanna en nú í ár fögnum við einmitt þeim stóru tímamótum. Í sögulegu samhengi hefur verið friðvænlegra á síðustu áratugum en áður fyrr, æ fleiri ríki bætast í hóp lýðræðisríkja og mikill árangur hefur náðst í baráttunni gegn fátækt og hungri. Í þessu tilliti er vert að minna á að á yfirstandandi ári verða mörkuð ákveðin þáttaskil í störfum Sameinuðu þjóðanna. Ný markmið um sjálfbæra þróun sem taka við af þúsaldarmarkmiðunum verða samþykkt á leiðtogafundi Sameinuðu þjóðanna í september og í desember verður lokið við gerð nýs alþjóðlegs samkomulags í loftslagsmálum. Virðulegi forseti. Ísland vill fjárfesta í friði til langframa og stuðla að bættum lífskjörum meðal fátækustu íbúa heims. Vísasta leiðin til þess er skilvirk þróunarsamvinna sem skilar raunverulegum virðisauka á afmörkuðum sviðum þar sem framlagsríkið hefur eitthvað haldbært fram að færa. Alþjóðleg þróunarsamvinna er ein af meginstoðum íslenskrar utanríkisstefnu og er leitast við að tryggja innbyrðis samræmi með tilliti til hnattrænna mála, efnahags-, umhverfis- og öryggismála. Meginmarkmið Íslands er að styðja viðleitni stjórnvalda í þróunarlöndum til að útrýma fátækt og hungri, stuðla að efnahagslegri og félagslegri þróun, tryggja öryggi á alþjóðavettvangi og veita mannúðar- og neyðaraðstoð þar sem hennar er þörf. Við leggjum áherslu á þrjú meginsvið: uppbyggingu félagslegra innviða, sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda og starf í þágu friðar, auk þess við veitum mannúðaraðstoð þegar neyð brýst út. Þá leggjum við ríka áherslu á virðingu fyrir mannréttindum og jafnrétti kynjanna, lýðræði og réttlæti, auk þess sem umhverfis- og loftslagsmál skipa mikilvægan sess. Í þessum sal hefur verið tekist á um framlög Íslands til þróunarmála á undanförum missirum og fullljóst að ríkisstjórnin hefur neyðst til að draga saman seglin tímabundið vegna almennrar hagræðingar í ríkisrekstri svo koma megi fjármálum hins opinbera í betra horf. Vissulega deili ég áhyggjum með þeim sem gagnrýnt hafa niðurskurðinn en vil árétta að hugur fylgir máli þegar sagt er að þessi ríkisstjórn hyggist taka eins myndarlega á málum og raunhæft er hverju sinni. Forgangsröðunin hefur ekkert breyst að því leyti. Áætlað er að framlög Íslands til þróunarsamvinnu nemi áfram 0,21% af vergum þjóðartekjum árið 2015 miðað við fjárlög og nýjustu hagspár. Í tillögu til þingsályktunar um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands sem lögð verður fram á næstunni verður sett fram raunhæf áætlun til viðmiðunar hvað varðar framlög til málaflokksins á næstu árum. Virðulegur forseti. Lýðræði, friður, hagsæld og stöðugleiki verður ekki til í tómarúmi. Öryggi manna og mannlegs samfélags verður til þegar samtal á sér stað og það samtal leggur grunn að trausti. Og hvað er betur til þess fallið að vekja traust en viðskipti? Rauður þráður í utanríkisstefnu Íslands hefur ávallt verið að auka hér hagsæld með því að opna markaði fyrir íslenska framleiðslu, menningu og hugvit. Það er sama úr hvaða pólitísku átt við nálgumst það viðfangsefni. Niðurstaðan er skýr, Íslandi hefur vegnað vel við hagsmunagæslu sína á erlendri grundu og hef ég áður sagt úr þessum ræðustóli að staða Íslands í utanríkisviðskiptum er að mörgu leyti öfundsverð. Aðkoma okkar að kjarnamarkaðssvæði okkar, innri markaði Evrópu, er tryggð með EES-samningnum og hefur ríkisstjórnin beitt sér fyrir efldri hagsmunagæslu á þeim vettvangi með Evrópustefnu sinni, eins og kunnugt er. Það er mikilvægt að allir leggist á eitt til að tryggja greiða framkvæmd samningsins. Það felast mikilvægir hagsmunir í því, ekki síst fyrir atvinnulífið, að það búi hér á landi við sama regluverk og samkeppnisaðilar þess í Evrópu. Um þetta meginstef fjallar í raun stefna okkar um framkvæmd þessa samnings. Íslensk fyrirtæki eiga, eins og í skýrslunni er ítarlega rakið, aðgang að viðamiklu neti fríverslunarsamninga sem tekur til alls 69 landa í gegnum EFTA-sáttmálann, EES-samninginn, þá 25 fríverslunarsamninga sem EFTA-ríkin hafa gert og tvíhliða fríverslunarsamninga Íslands við Færeyjar, Grænland og Kína. Fullyrða má að líklega búa fáar þjóðir við jafn greiðan aðgang að erlendum mörkuðum og Ísland nýtur á grundvelli þessara samninga. Þar hefur utanríkisþjónustan unnið ómetanlegt starf. Fríverslun er hnattrænt fjöregg og svo ég víki aftur að hugmyndum okkar um öryggismál í víðara samhengi má vissulega segja að Ísland hafi í krafti hagsmunagæslu sinnar erlendis og þeirra undirliggjandi gilda og viðmiða sem Íslendingar standa fyrir lagt sín lóð á vogarskálarnar við að treysta bönd milli manna og þjóða með viðskiptum. Á sama tíma eru ýmsar blikur á lofti í alþjóðlegu viðskipta- og efnahagssamstarfi. Á næstunni mun skýrast hvort tilraun til að hleypa nýju lífi í samningaviðræður innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, WTO, takist og línur skýrist í hinum umfangsmiklu fríverslunarviðræðum sem Bandaríkin taka þátt í nú um stundir. Þróun mála innan WTO og framvindan í þessum ýmsu fríverslunarviðræðum mun hafa umtalsverð áhrif á umræðu um viðskiptasamninga á næstu árum. Það er afar mikilvægt fyrir íslenska hagsmuni að Alþjóðaviðskiptastofnunin verði áfram trúverðugur og raunhæfur vettvangur til að semja um þær meginreglur sem gilda um alþjóðaviðskipti. Á sama tíma er ljóst að mörg ríki heims eru reiðubúin að ganga lengra í að semja um aukið frelsi í viðskiptum en raunhæft er að ná samstöðu um innan stofnunarinnar. Þessi þróun undirstrikar enn frekar mikilvægi þess að íslensk stjórnvöld haldi áfram að útfæra og stækka net fríverslunar til að búa í haginn fyrir frekari vöxt og viðgang íslenskra útflutningsfyrirtækja. Utanríkisþjónustan mun áfram fylgjast grannt með þróun mála, beita sér fyrir íslenskum hagsmunum og tryggja þannig að íslensk fyrirtæki njóti jafn greiðs aðgangs að mikilvægum mörkuðum og fyrirtæki í helstu samkeppnisríkjum. Glöggir áheyrendur í þessum sal kunna að hafa tekið eftir því að þverlægt stef í þessari ræðu er öryggismál í víðu samhengi. Ég hóf ræðu mína á að vísa til þess að það væri æðsta skylda stjórnvalda að verja ríkisborgara sína og falla þannig mörg ábyrgðarverkefni í skaut utanríkisráðherra og utanríkisráðuneytisins. Við höfum einnig ríkulegum skyldum að gegna gagnvart umheiminum. Þar til grundvallar leggjum við hagsmuni okkar, gildi og viðmið. Um þau stöndum við vörð á sérhverjum degi, bæði hér heima og í gegnum fulltrúa okkar á erlendri grundu. Virðulegi forseti. Hef ég tæpt hér á nokkrum mikilvægum málum sem ber hátt á alþjóðavettvangi. Ég vona að skýrsla sú sem kynnt hefur verið geti orðið tilefni góðra umræðna hér í dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna. Mig langar að spyrja hann út í málefni sem hann fór nú ekki mikið yfir í ræðu sinni en koma fyrir í skýrslu ráðherrans og lúta að umhverfismálum og þá sérstaklega málefnum hafsins. Það vakti athygli mína þar sem kaflinn hefst um auðlinda- og umhverfismál, sem er raunar stuttur, um það bil ein síða sem snýst um loftslagsmál, síðan er fjallað um málefni hafsins og fyrst og fremst um nýtingu okkar á fiskstofnum. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Er einhver stefna til af hálfu ráðuneytisins eða í undirbúningi um verndun hafsins, ekki bara um nýtingu þeirra stofna sem þar er að finna, sem eru okkur gríðarlega mikilvægir, heldur um loftslagsbreytingar, sem munu hafa áhrif á okkur eins og aðra, og munu ekki síst birtast í hafinu. Þá er ég að tala um súrnun sjávar. Ég er að tala um hækkandi hitastig sjávar. Ég er líka að tala um aðra mengun sem þarf að skoða, plastmengun, frávirk lífræn efni, hnignun líffræðilegs fjölbreytileika og auðvitað vil ég líka nefna ofveiði sem við höfum beitt okkur fyrir í í gegnum árin. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Er einhver stefna í undirbúningi um verndun sjávar? Er ekki rétt að við Íslendingar ráðumst í slíka stefnu sé hún ekki í undirbúningi eða ekki til og tölum fyrir henni hvar sem við komum, ekki síst í tengslum við loftslagsbreytingar, því að þetta er gríðarlegt hagsmunamál okkar og allra þeirra þjóða sem hér nýta fiskimið Norður-Atlantshafsins?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn, en hún er gríðarlega mikilvæg. Eflaust má færa fyrir því rök að við hefðum getað gert meira úr þessum málum í skýrslunni, ég ætla ekki að gera lítið úr því. Hins vegar er ljóst að málefni hafsins snúast ekki bara um nýtingu, þau snúast líka um verndun. Ef við verndum ekki hafið þá verður á endanum lítið úr nýtingunni, ef við tengjum það bara þannig. Þessi spurning og þær hugmyndir sem þingmaðurinn veltir hér upp koma inn á þá norðurslóðastefnu sem ríkisstjórnin hefur verið að vinna að, þar sem við leggjum áherslu á tækifæri og ógnir vegna hnattrænnar hlýnunar, bráðnunar íss o.s.frv. Við höfum átt samtöl, ég og umhverfisráðherra, undanfarið um hafið, hvort við þyrftum ekki að setjast niður og fara vandlega yfir það á breiðum grunni hvernig við horfum á þessa helstu auðlind okkar Íslendinga. Ég geri ráð fyrir að þegar við hittumst aftur í haust verði komin stefna, ég veit ekki hvort ég á að segja það beint, eða að við verðum alla vega búin að vinna ákveðna forvinnu varðandi það hvernig við ætlum að horfa á málefni hafsins á næstunni. Ég skal viðurkenna fyrir hv. þingmanni að þetta samtal okkar ráðherranna er komið skammt á veg en í flestöllum þeim stefnum, áætlunum og gögnum sem við vinnum eftir er mikil áhersla lögð á hafið og ekki bara út frá nýtingu heldur líka út verndun. Hvar sem við förum og ræðum um umhverfismálin, norðurslóðir eða annað, þá leggjum við alltaf áherslu á þetta líka. Við höfum ætíð vísað í sáttmála Sameinuðu þjóðanna þegar kemur að hafinu og ég veit að hafið hefur verið eitt af áherslumálum 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég hefði kosið að þessi vinna væri komin lengra þó að ég fagni því að samtal sé í undirbúningi, eins og hæstv. ráðherra orðaði það. Ég hefði kosið að samtalið væri hafið. Ég hefði talið ástæðu til þess, væri ég í ríkisstjórn nú, að sett yrði á laggirnar sérstök ráðherranefnd um loftslagsmál þar sem málefni hafsins væru undir. Þetta er stærsta hagsmunamál Íslendinga fram í tímann sem og annarra þjóða. Við vitum að loftslagsbreytingar munu hafa áhrif. Að sjálfsögðu eigum við að berjast gegn þeim eins og við getum með öllum þeim aðferðum sem við getum nýtt til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. En við þurfum líka að átta okkur á gildi þess að greina vandann og þar skortir fjármagn. Það skortir fjármagn í vöktun, það skortir fjármagn í rannsóknir og greiningar, þannig að ég hvet hæstv. ráðherra eindregið til að flýta þessari vinnu eins og auðið er þannig að við fáum að sjá tillögur um þessi mál í haust. Aðeins að öðru, virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni nýja Evrópustefnu ríkisstjórnarinnar, um hana er fjallað í skýrslunni. Um hana var líka fjallað á ágætum fundi, hádegisfundi, sem ég sat í gær í Háskóla Íslands um málefni EES-samningsins. Þar var ákveðnum áhyggjum lýst af því að talsvert skorti upp á að Íslendingar gætu sinnt þessum samningi sem skyldi, fyrst og fremst með mannafla og þá vitna ég til mannafla í stjórnsýslunni. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hvaða fjármunir hafa verið ætlaðir í framfylgd Evrópustefnu ríkisstjórnarinnar? Vitnað er til þess í skýrslunni að stýrihópur sé að störfum og unnið sé að málum, en hvaða fjármunir hafa verið ætlaðir í þetta? Hvað munum við sjá í þeim efnum vitandi að talsvert hefur verið skorið niður í stjórnsýslunni, ekki síst í utanríkisráðuneytinu? Hvaða fjármuni hefur hæstv. utanríkisráðherra fengið til að framfylgja Evrópustefnunni og hagsmunagæslu Íslendinga í kringum EES-samninginn?

Virðulegi forseti. Varðandi fyrra málið, í framhaldi af fyrri spurningunni um hafið, ætla ég að taka hv. þingmann á orðinu og leggja áherslu á að við hröðum þeirri vinnu sem við höfum þegar byrjað að skoða. Varðandi Evrópustefnuna og EES-samninginn - eins og hv. þingmaður man er ekki nein sérstök fjárveiting til þessarar hagsmunagæslu á fjárlögum þessa árs. Einstök ráðuneyti hafa hins vegar verið að reyna að forgangsraða undanfarið í þessa veru, leggja meiri mannafla og áherslu á EES-samninginn. Eitt ráðuneyti - ég held að það hafi verið innanríkisráðuneytið, mig minnir það - var að senda starfsmann til Brussel til að sinna þessum verkefnum og bætist þá einn starfsmaður þar í púkkið. Hann kemur þá vitanlega úr ráðuneytinu. Ég mundi að sjálfsögðu gjarnan vilja sjá að meiri fjármunir yrðu settir á næstu fjárlögum í þessi verkefni. Ef við ætlum að sinna þessari hagsmunagæslu okkar eins vandlega og við mögulega getum þá er full þörf á því. Ég held að besta leiðin til þess sé að efla í ráðuneytunum þær skrifstofur sem eru að sinna þessu og að tryggja jafnframt að öll fagráðuneyti séu með sérfræðinga úti í Brussel til að fylgjast betur með, til að eiga samstarf við Noreg og Liechtenstein, sem við eigum í dag, en enn þá betra samstarf, því að því fleiri sem eru að vakta þetta því betra. Við getum gripið inn á fyrstu stigum máls, getum komið með athugasemdir, en til þess þurfum við að hafa mannafla og fjármuni. Í ljósi þess hvernig niðurskurður hefur verið í ríkisfjármálunum höfum við einfaldlega þurft að sætta okkur við að þetta mál hefur ekki verið fremst í forgangsröðinni. Ég vona að þetta þokist þangað.

Herra forseti. Hæstv. utanríkisráðherra er greinilega núllstilltur eftir gærdaginn, að minnsta kosti er hann búinn að varpa af sér klæðum götustráksins sem hann fór í hér undir lok ræðu sinnar og umræðunnar í gær þegar hann fór í sérkennilegan ham, en hann er orðinn utanríkisráðherra aftur og ég kann því vel því að mér finnst miklu betra að tala við menn sem kunna mannasiði. Af því að ég kann þá líka sjálfur ætla ég að þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna sem að mörgu leyti var prýðileg. Og sérstaklega var hún sköruglega flutt. Ég vil líka í upphafi orða minna taka undir með hæstv. utanríkisráðherra, það ber að þakka það mannval sem við eigum í gegnum ræðismenn og aðalræðismenn sem vinna ólaunað fyrir Íslendinga hvenær sem eitthvað kemur upp á. Síðan ætla ég líka að taka ómakið af hæstv. ráðherra og þakka hans eigin starfsmönnum, vegna þess að hann gleymdi því, fyrir það ósérhlífna starf sem þau vinna líka fyrir Ísland og Íslendinga í útlöndum. Ég þakka þeim sömuleiðis fyrir hönd okkar þingmanna fyrir að vera alltaf boðin og búin að veita okkur upplýsingar og greiða okkur förina í gegnum rangala myrkviða sumra reglugerða sem við þurfum reglulega að fara yfir og koma frá stóra kaupfélaginu í Brussel. Frú forseti. Á þessum tímamótum er ekki hægt annað miðað við þá atburði sem hafa hér átt sér stað en að fara yfir það sem hæstv. ráðherra skautaði náttúrlega algjörlega fram hjá í sinni ræðu og það er staða Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Í því samhengi mætti auðvitað líka ræða þá Evrópustefnu sem hæstv. ríkisstjórn hefur tekið upp. Eins og kom fram í andsvari við formann Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs áðan er henni ekki einu sinni fylgt þrátt fyrir allar þær yfirlýsingar sem gefnar voru þegar sú stefna var tilkynnt með lúðrablæstri og söng fyrir nokkrum missirum. Á þessum tímamótum, herra forseti, þegar næstum því tvö ár eru liðin frá því að hæstv. ríkisstjórn tók við og hæstv. utanríkisráðherra hefur fengið frið frá þinginu til að leggja fram sína stefnu og móta hana út frá þeim punktum sem hann lagði fram í upphafi ferilsins er kannski ekki heldur úrleiðis að menn fari yfir hvað það var sem hann sagði að yrðu áherslusviðin og hvernig hann hefur síðan fylgt þeim eftir. Þegar kjörtímabilið er hálfnað væntir maður þess að hæstv. ríkisstjórn fari yfir, þegar svona umræður ber að höndum, hvað hún hefur unnið og hvaða sprota hún hefur lagt inn í framtíðina. Þau svið sem hæstv. ráðherra sagði þegar hann tók við embætti að hann mundi leggja mikla áherslu á voru fjögur. Í fyrsta lagi samvinna til vesturs, til Kanada og Bandaríkjanna, í öðru lagi að taka EES-samstarfið miklu fastari tökum. Í þriðja lagi ætlaði hann að byggja upp norðurslóðir og í fjórða lagi var það fríverslun. Það var eitt af því sem hæstv. ráðherra sagði að yrði hans aðaláhersla. Ég sat undir þessari ræðu, hafði líka lesið mig í gegnum þær fjölmörgu blaðsíður sem er að finna í skýrslunni og beið eftir því að heyra nýmæli í ræðunni. Í engum þessara málaflokka var að heyra neitt nýtt. Það birtist allt í einu eftir tvö ár að keisarinn er klæðlaus. Og það sem kemur meira að segja fram í þessari skýrslu er að meginmálaflokkar eins og yfirstjórn EES-mála, eins og mótun framþróunar í norðurslóðamálum, hefur verið tekið úr ráðuneytinu og sett undir stjórn sérstakrar ráðherranefndar sem forsætisráðherra er yfir. Ég ætla ekki að segja að það sé mat ríkisstjórnarinnar á verkum ráðherrans, en það er búið að plokka út úr ráðuneytinu tvö af þeim fjórum sviðum sem hæstv. ráðherra sagði að væru mikilvægustu málasviðin, þau sem hann ætlaði að leggja áherslu á. Það er mjög merkilegt. Herra forseti. Þegar hæstv. ráðherra tók við hafði hann uppi stór orð um það að í tíð fyrri ríkisstjórnar hefði meðal annars verið látið liggja í lág hið góða samband Íslands og Bandaríkjanna. Eðlilega er mikilvægt fyrir okkur að halda góðu samstarfi við þá granna, ekki síst vegna þess að við höfum langt minni og munum að við höfum verið í sérstöku sambandi við það ríki allar götur frá því að það var fyrsta ríkið sem viðurkenndi sjálfstæði Íslands. Hvað blasir svo við? Hæstv. ráðherra fær ekki einu sinni fundi með ráðherrum í Bandaríkjunum. Hann fær ekki einu sinni fundi með hæstv. utanríkisráðherra Bandaríkjanna til að reyna að móta stefnu í samskiptum okkar. Þeim yfirlýsingum sem lágu fyrir af hálfu Hillary Clinton, fyrrverandi utanríkisráðherra, um vilja Bandaríkjanna til að fara í það að búa til stefnu í norðurslóðamálum er ekki sinnt. Það mesta sem hæstv. ráðherra hefur getað gert til þess að bæta samskipti Bandaríkjanna og Íslands er fimm mínútna fundur með Chuck Hagel sem nú er ekki lengur á meðal vor, a.m.k. ekki sem ráðherra, og þeir kölluðu „photo-op“. Það er á þessu sviði sem samskipti Íslands og nánasta samstarfsríkis okkar til 50 ára er í dag. Ég minnist þess að fyrri ríkisstjórn var legið á hálsi fyrir að hafa komið málum svo fyrir að það væri verið að setja á okkur þvingur út af hvalamálum. Þessi hæstv. ráðherra hafði uppi stór orð um að hann ætlaði aldeilis að kippa því í liðinn. Hvað hefur gerst síðan þá? Jú, það er búið að herða þá skrúfu og nú síðast voru birt skjöl í Bandaríkjunum þar sem beinlínis kemur fram að vegna þess að hæstv. ráðherra hefur engu náð fram í samtölum við Bandaríkin þar um er bandarískum forustumönnum bókstaflega bannað að eiga samskipti við okkur. Þannig hefur tekist til með hið ágæta áherslusvið að bæta samskiptin við Bandaríkin. Tökum norðurslóðir, málaflokk sem í tíð fyrri ríkisstjórnar var hafinn til vegs. Með orðum Vals Ingimundarsonar prófessors var það upphaf þess að norðurslóðir voru settar á dagskrá og hann sagði sem svo að áður hefði það bara verið ritúalistísk nálgun, það hefði verið minnst á þau, en sú ríkisstjórn hefði látið verkin tala. Ég gæti talið upp þá fjölmörgu samninga sem gerðir voru. Ég gæti talið upp þau fjölmörgu verk sem gerð voru. Eitt skildum við þó eftir í því sem var komið að framkvæmd, að við töldum, að það ætti að fara að ræða við aðrar þjóðir um að byggja upp öryggismiðstöð hér á norðurslóðum. Það var ekki minnst á það í ræðu hæstv. ráðherra. Þó er þetta það sem mestu skiptir í dag til þess að varðveita framsókn okkar inn á norðurslóðir. Um þetta lágu fyrir fjölmörg samtöl og vilji en núna þegar maður hittir þessa ráðamenn, þegar þeir koma til dæmis til fundar við utanríkismálanefnd, kannast þeir bara ekki við málið. Og hvað er að gerast í þessu? Jú, það er einn maður hjá Landhelgisgæslunni, ekki hjá hæstv. utanríkisráðherra, að vinna í málinu. Kynni skýringin að vera sú að það er búið að plokka líka þennan málaflokk undan hæstv. ráðherra? Það er líka forsætisráðherra sem fer með það. Ég held að varðandi þessi mál, eins og norðurslóðir, séu valdmörkin orðin svo óljós að það gengur ekkert undan hæstv. ráðherra í þessum málaflokki. Við getum tekið EES. Hæstv. ráðherra lýsti því yfir úr þessum stóli og nefndi meira að segja upphæðir sem hann ætlaði að tryggja til að rækta betur samninginn og framfylgja honum. Og það var í krafti þingsályktunar sem hæstv. forseti, Einar K. Guðfinnsson, fékk á sínum tíma samþykkta. Þessu lýsti hæstv. ráðherra yfir og þetta átti að vera aðalmálið. Hvað gerist svo? Hæsti maður okkar hjá ESA kemur hingað, fyrrverandi ráðuneytisstjóri, og lýsir því yfir að EES-samningurinn og rekstur hans sé á hrakhólum, hann eigi hvergi heima. Hann orðaði það svona í útvarpinu í gær: Hann á ekki heima hjá hæstv. ráðherra. Nei, það er búið að útvista honum eitthvað. Og hann segir: Það vantar peninga. Sem sagt, manninum sem kom hingað og lofaði fjármagni er féskylft. Meira að segja EES-samningurinn sem hæstv. ráðherra réttilega segir að sé mikilvægasti samningurinn að því er varðar atvinnulíf okkar í dag er illa rekinn vegna þess að hæstv. ráðherra stendur ekki í stykkinu. Það er bara svona. Þetta verður maður að segja núna þegar tvö ár eru liðin. Fjórða málið er fríverslun. Fyrri ríkisstjórn lagði mikla áherslu á það að bæta og auka fríverslunarnetið. Þessi hæstv. ráðherra sagði það algjörlega skýrt að það ætti að vera eitt hið mikilvægasta. Í tíð fyrri ríkisstjórnar einbeittum við okkur með mikilli hörku, bæði í gegnum EFTA og tvíhliða samninga, að því að bæta þetta net. Á meðan hæstv. ráðherra var að vísu í ham götustráksins í gær dró hann í efa að fyrri ríkisstjórn hefði lokið fríverslunarsamningi við Kína. Ég rifjaði þá upp fyrir honum eða viðurkenndi að kannski væri ég farinn að hníga svo að aldri að minni mitt væri farið að glepja mig en ég ætti þó að minnsta kosti ljósmyndir af því að ég sat með forráðamönnum Kína og forsætisráðherra Íslands og skrifaði undir samninginn sem hæstv. ráðherra hrósaði sér af í dag alveg eins og hæstv. ráðherra hrósar sér í þessari skýrslu af því að hafa hrundið af stað viðræðum við Mercosur um fríverslun. Það eru kannski einhver takmörk fyrir því hvað menn geta gengið langt í því að skreyta sig með lánuðum fjöðrum. Það samstarf hófst 2001, var tekið síðan upp í tíð minni, bara svo það liggi hér fyrir, en ég ætla ekki að hrósa mér af því, frekar en að ég segi með kínverska fríverslunarsamninginn: Það var Valgerður Sverrisdóttir sem átti frumkvæðið að því. Herra forseti. Hvað hefur þá gerst varðandi fríverslun í tíð þessarar ríkisstjórnar? Það er tvennt sem þingið hefur lagt mikla áherslu á. Annað er Japan. Japan er fimmta stærsta viðskiptaveldið sem við eigum samstarf við. Þessi hæstv. ráðherra sinnir hagsmunamálum okkar þannig að þegar þingið spyr hann: Hversu mikla tolla greiðum við á móti tollum Japan? þykist hann ekki vita það. Það er svarið sem þingið fékk. Ég get upplýst hæstv. ráðherra um að þegar ég fór úr ráðuneytinu var það gróflega metið þannig að Japan þyrfti ekki að greiða tolla af innflutningi til Íslands nema upp á 2–3% meðan við værum að borga að lágmarki 5% tolla á 75% af öllum innflutningi okkar. Og hvað ætlar þingið að gera í þessu? Eins og svo oft áður mótar það stefnuna þegar ríkisstjórnin vinnur ekki verkin sín. Hér hefur verið lögð fram þingsályktunartillaga um fríverslun við Japan og hvað er hæstv. ráðherra að gera í því? Jú, við fengum hingað Makino, aðstoðarutanríkisráðherra Japan, til fundar við fimm fulltrúa úr utanríkismálanefnd. Hver og einn einasti lagði áherslu á mikilvægi þess að fríverslun yrði tekin upp við Japan. Það kom honum á óvart. Hann var að koma beint úr utanríkisráðuneytinu og það hafði ekki verið nefnt við hann. Jæja, það kann að hafa verið rangt hjá honum vegna þess að ég rakst á litla frétt þar sem sagt var að utanríkisráðherra Íslands hefði „viðrað“ fríverslun við Japan. Herra trúr. Grænland er eitt af þeim málum sem þingið ber fyrir brjósti. Það vill auka samskipti við Grænland. Það er mikilvægt fyrir okkur upp á framtíðina að eiga fríverslun við Grænland. Við eigum að vísu samning síðan 1985 sem skiptir ákaflega litlu máli. Það vantar ekki viljann hjá hæstv. ráðherra til að fara í fríverslunarsamninga við Grænland, en á hvaða forsendum? Jú, í skýrslunni kemur það fram núna 2015 að það vill hann gera með því að víkka út Hoyvíkursamninginn en það eru tvö ár liðin síðan Grænlendingar gerðu það algjörlega skýrt, eins og hann hefði getað lesið í plöggum í utanríkisráðuneytinu, að þeir vilja það ekki. Og hæstv. ráðherra þarf ekki að taka orð mín trúanleg fyrir því. Hann þarf ekki annað en bara fylgjast með Alþingi Íslendinga eins og við hinir gerum. Ef hæstv. utanríkisráðherra hefði til dæmis bara lesið plöggin sem koma frá Vestnorræna ráðinu sér hann allt annað. Hér var í gær dreift frásögn af þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins þar sem meðal annars var rætt um fríverslun við Grænland og þar var ein niðurstaða einfaldlega sú að Grænlendingar væru á móti því að ganga inn í Hoyvíkursamninginn, þeir vildu tvíhliða samning sem er alveg sama niðurstaða og ég komst að og skildi eftir í þessu ráðuneyti. Hæstv. ráðherra er að óperera í löngu liðnum tíma. Herra forseti. Ég hef í stuttu máli farið yfir þau svið sem hæstv. ráðherra ætlaði sér að gera að sínum áherslumálum og það kemur í ljós í skýrslu hans og ræðu að þar hefur ekkert gerst. Það kemur í ljós að forsætisráðherra metur það með þeim hætti að hann er búinn að taka af honum forræði í norðurslóðunum og sömuleiðis EES. Og í ljósi þess hvernig þessi verk eru skil ég mætavel að Vestnorræna ráðið hefur ákveðið að móta sérstaka stefnu fyrir norðurslóðir, eins og kom fram í ársskýrslu þess. Ég skil það mætavel. Ef þingmenn okkar í Vestnorræna ráðinu komast að þeirri niðurstöðu að hæstv. ráðherra vinni ekki verkin sín skil ég það mætavel. Ég tók því illa gagnvart hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur og ætla að nota þetta tækifæri til að biðja hana afsökunar á ummælum mínum vegna þess að ég skil núna hvað lá að baki. Hún sá að það var ekkert að gerast. Að lokum, eitt mál liggur hér eftir sem ég spyr hæstv. utanríkisráðherra um. Í gær sagði hann að það væri hneisa ef erlent veldi eins og Evrópusambandið tæki ekki mark á því þegar hann segði að bréf hans til Brussel jafngilti slitum á samningi. Hálftíma síðar kom frétt um það að blaðafulltrúi ESB sagði nákvæmlega þetta. Þá spyr ég: Hvernig ætlar hæstv. utanríkisráðherra að bregðast við? Ætlar hann að láta Ísland 

Forseti. Ég þakka fyrrverandi utanríkisráðherra og núverandi þingmanni, Össuri Skarphéðinssyni, fyrir prýðisskarpa og hvassa ræðu. Ég hef verið að leita eftir þessari skýrslu frá núverandi utanríkisráðherra, almennilegu stöðumati á samskiptum Íslands og Kína. Nú veit ég að fyrrverandi ráðherra er og var mikill áhugamaður um tvíhliða viðskiptasamning við Kína. Ég var fletta á vefsíðu utanríkisráðuneytisins þar sem spurt er og svarað um fríverslunarsamninginn og er spurt út í bága stöðu mannréttinda í Kína. Mig langar að spyrja hvort þingmaðurinn hafi orðið þess var að loforðið um að nýta þau tækifæri sem við höfum með heimsóknum til Kína til að ræða um mannréttindamál hafi verið efnt. Ég hef ekki orðið vör við það og hef ekki fengið neina skýrslu um það. Það er ekki neitt um það í þessari skýrslu og er slegið á áhyggjur og gagnrýni til dæmis ASÍ um fríverslunarsamninginn og sagt að búið sé að slá í gadda að nota eigi tækifærið þegar setið er við sama borð og ráðamenn í Kína til að ræða hrikalegt ástand mannréttinda víðs vegar í hinu stóra landi. Hefur þingmaðurinn orðið var við að þetta loforð hafi verið efnt?

Herra forseti. Nú er ég bara í því hlutverki sem ég kann svo vel við mig í, ég er fótgönguliði. Ég sit að vísu með hv. þingmanni í utanríkismálanefnd og hef sömu tækifæri og hún til þess að fylgjast með þeim hlutum. Ég mundi telja eftir rosknu minni að það væri ekki komið að þeim fundi sem hefði átt að verða fyrsti fundur í nefndinni sem við ræddum um og þráttuðum raunar um. Mig minnir að það hafi átt að verða innan eins árs og það er ekki ár liðið frá því að samningurinn var fullgiltur á Alþingi, því að það gerðist eftir kosningar eins og hv. þingmaður man, sennilega á sumarþinginu. Svar mitt er því að ég hef ekki orðið var við það. En það þýðir ekki að ekki kunni að hafa verið einhvers konar viðræður. Ég vil svo nota tækifærið og segja henni frá því, sem hugsanlega hefur komið fram áður, að til dæmis þegar sá samningur var í undirbúningi, og ekki síst út af atbeina og harðri gagnrýni hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, voru mannréttindamál í fyrsta lagi tekin upp á fundi með forsætisráðherra Kína tveimur sinnum, tveimur mismunandi forsætisráðherrum. Og í öðru lagi, áður en samningurinn komst á endanlegt skrið fyrir desember 2012, var ráðuneytisstjóri íslenska ráðuneytisins sendur og hann ásamt sendiherra okkar þar átti langa fundi beinlínis um Tíbet. Ég hef lesið orðaskiptin af þeim fundum og verð að segja alveg eins og er að ég var nokkuð stoltur af því hvernig ráðuneytisstjórinn Einar Gunnarsson tók á þeim málum á þeim fundum.

Ég þakka svörin. Það kemur náttúrlega fram að þessir fundir áttu sér stað í fyrri tíð. Ég hef tekið eftir því að núverandi utanríkisráðherra hefur farið til Kína og það bárust engar fréttir af umræðum um mannréttindamál sem áttu sér stað á þeim fundi. Nú er hæstv. menntamálaráðherra á leið til Kína og við vitum í raun ekki hvað hann er að fara að gera þar, ekki hefur verið hægt að fá svör við því af hverju hann er að fara í sínu embætti þangað og að sjálfsögðu er ekkert samráð haft við þingið frekar en fyrri daginn, við hv. utanríkismálanefnd. Þar af leiðandi er engin leið að koma skilaboðum til hæstv. ráðherra. Ég man þá tíð fyrir langa löngu þegar þáverandi ráðherra, Björgvin G. Sigurðsson, fór til Kína og olli töluverðum usla. Hann tók upp málefni Tíbets á þeim fundi og því var ekki vel tekið meðal kollega hans í Kína á þeim tíma. Það var einmitt af því að grasrótarsamtök settu sig í samband við ráðherrann og hann stóð sig afskaplega vel að því leytinu til að hann bað aðstoðarmann sinn að funda með samtökunum til að fá upplýsingar til þess að geta farið upplýstur á fund. Ég hef ekki orðið vör við neitt slíkt samráð, hvorki við grasrót né mannréttindasamtök sem vinna á sviði mannréttinda. Ég veit ekki hvernig það hefur verið í tíð hv. þingmanns þegar hann var í utanríkisráðuneytinu. Var eitthvert vinnulag, af því að ég hef ekki orðið vör við það hjá núverandi ríkisstjórn, á þá vegu að reynt væri að setja sig í samband við mannréttindasamtök sem störfuðu í mismunandi löndum sem við erum í samstarfi við?

Þáverandi viðskiptaráðherra kynnti sér ekki bara málin hér heima heldur, eins og hv. þingmaður segir, kom því mjög rösklega á framfæri og olli með orðum sínum usla. Þegar hann kom heim gerði hann síðan grein fyrir þeim viðræðum. Ég man ekki hvort það var í ríkisstjórninni eða óformlegum hópi ráðherra en líka í sínum þingflokki. Þess vegna er ég því kunnugur. Ég ímynda mér að hæstv. utanríkisráðherra hafi sama vinnulag og ég og áreiðanlega aðrir á undan mér í stóli utanríkisráðherra, að allir þeir hópar hér heima, grasrótarsamtök sem vilja taka hús á ráðherranum fái tíma. Þannig er það, hv. þingmaður. Þetta er svo breytt veröld, herra forseti, að þegar ég horfi á höfuðkaptein stærsta stjórnmálaflokks stjórnarandstöðunnar er ég í öðru hverju orði næstum farinn að kalla hana hæstvirta. Kannski er það tímanna tákn. Hv. þingmaður spurði hvort við hefðum sett okkur í samband við mannréttindasamtök. Já, en ekki í Kína. En við settum okkur í samband, þ.e. ráðuneytið, við mannréttindasamtök í sennilega tveimur ríkjum Afríku út af tilteknu máli, kannski þremur, ég er ekki alveg viss um það. Við höfum meira að segja styrkt mannréttindasamtök í öðrum ríkjum þó að það sé kannski alveg á jaðri þess sem ríki gera yfirleitt.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson var svolítið úfinn í ræðu sinni, eiginlega umfram tilefni að mér þótti miðað við það að í þeim efnum sem hann reifaði er ekki um að ræða þann skoðanaágreining eða mun á stefnumálum sem ráða mátti af framsetningu hans. Ég ætla ekki að koma inn á það að öðru leyti en því að hann vék að hugsanlegum fríverslunarsamningum við Japan sem rétt er að hafa komið til umræðu þegar fulltrúar alla vega úr utanríkismálanefnd hafa rætt við japanska fulltrúa. Af því tilefni vildi ég spyrja hv. þingmann, vegna þess að ég veit að hann þekkir þá sögu nokkuð vel: Hvernig hefur gengið í gegnum árin að fá Japana til þess að ræða slík mál? Eftir mínu minni hefur þetta margoft verið tekið upp á undanförnum árum og jafnvel áratugum, en áhugi af hálfu Japana á því að gera fullmótaðan fríverslunarsamning hefur ekki verið mikill. Í viðtölum eða samtölum sem ég hef átt við sendiherra Japans og aðra hefur komið fram að Japanar séu tilbúnir til að setjast niður og ræða afmarkaða þætti, einstök atriði eða eitthvað þess háttar, en að þar í landi væri takmarkaður áhugi á því að fara í fullmótaðan fríverslunarsamning að því tagi sem við höfum verið að gera við önnur lönd, bæði í gegnum EFTA og eins sér. Það virðist vera um takmarkaðan áhuga að ræða. Ég spyr þingmanninn hvort hann deili því mati mínu.

Herra forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson verður að gera sér grein fyrir því að ég er í töluvert öðru hlutverki en hann. Hv. þingmaður er partur af stjórnarliði en samkvæmt venjuhelguðum stjórnskipulegum leikreglum, svo við notum aftur það orð, er mitt hlutverk að veita honum, eða kannski miklu frekar þeim manni sem þarna situr, aðhald. Það er mitt hlutverk að rifja upp hvernig hæstv. utanríkisráðherra hugðist framfylgja stefnu sinni og knýja á um að það sé gert. Það þarf ekki að þýða að ég sé ósammála stefnunni heldur að mér finnist henni kannski ekki nægilega framfylgt. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að í áranna rás hefur verið mikill óvilji af Japans hálfu til þess að gera fríverslunarsamninga. Nú er það breytt. Fyrir tveimur árum þegar, þremur árum má segja, þegar Shinzo Abe varð forsætisráðherra, og hann hefur fengið endurnýjað umboð, setti hann fram sína frægu stefnu um örvarnar þrjár og undir þriðju örinni var einmitt lögð gríðarleg áhersla á að auka fríverslun. Þar var sagt að í dag hefði Japan fríverslun sem tæki yfir 17 eða 18% af fríverslun þeirra við útlönd og þeir vildu auka það í 80%. Það sem hentaði okkur sérstaklega var að þeir lögðu áherslu á að gera það einkum við ríki sem byggju að sterkum auðlindum. Það sem á móti kemur hins vegar, og er neikvætt og þýðir að hæstv. ráðherra þarf að stappa niður fæti, er sú sérkennilega staða sem ég gat um í ræðu minni að á meðan við greiðum toll af að því er ég tel 75% af öllum útflutningi okkar, öllum fiskinum t.d., greiðir Japan sennilega innflutningstolla af 2–3%. Þetta reifa ég mjög í þingsályktunartillögu minni. Það er því ekki sami nauður sem rekur Japana til þess eins og okkur, en þeir hafa líka farið á fjörur við okkur í öryggismálum vegna veru okkar í NATO, þar höfum við vogarafl. Herra forseti. Síðast en ekki síst er á 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir svarið. Ég held að ef við sleppum öllum ýfingum í þessum efnum hljótum við að geta verið sammála um að það er hagsmunamál Íslands að efla viðskipti og önnur tengsl við Japan, enda er, eins og hv. þingmaður benti réttilega á, um að ræða mjög öflugt ríki í efnahagslegu tilliti. Möguleikar á samstarfi á öðrum sviðum eru líka áhugaverðir, þrátt fyrir að Japan sé fjarlægt okkur eru engu að síður snertifletir sem við eigum að vinna með. Ég verð líka að taka undir það sem hv. þingmaður sagði, og vísa þá til ræðu hv. þingmanns, að æskilegt er að við reynum eftir föngum að efla fríverslunarnet okkar. Auðvitað fer mikið af þeirri vinnu fram á vettvangi EFTA og mikilvægt að stuðlað sé vel að því. En ég held að við eigum líka að vinna að þeim verkefnum á tvíhliða forsendum, eins og gert hefur verið og Kína er nýjasta dæmið um. Við höfum að sjálfsögðu áhyggjur af stöðu mannréttindamála í Kína og stjórnarfari þar og raunverulega ákveðnum þáttum utanríkisstefnu Kína, en engu að síður held ég að það sé best til þess fallið að bæta samskiptin og hafa jákvæð áhrif að eiga sem mest viðskipti og samskipti við það land. Sama á við um önnur lönd sem virðast fjarlæg okkur en við getum átt mikla möguleika á að eiga samskipti við. Ég tel, og þar kannski að einhverju leyti greinir okkur hv. þingmann á, að við eigum að gera það á tvíhliða forsendum í auknum mæli 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög glöggt og málefnalegt innlegg. Svo lengi sem við erum utan Evrópusambandsins er ég ekki ósammála því viðhorfi sem hv. þingmaður hefur til tvíhliða samninga. Ég held að við höfum töluverða möguleika til að skapa okkur færi þar. Við höfum gert það. Ég ætla að rifja upp einn merkan samning sem byrjaði sem tvíhliða samningur upphaflega, samningurinn við Kanada sem miklar vonir voru bundnar við en hefur kannski ekki reynst sem skyldi. Við erum enn að bíða eftir því að hæstv. ráðherra reki breytingar á þeim samningi í gegnum EFTA því að þær eru mjög mikilvægar fyrir okkur. Hvernig byrjaði hann? Hann byrjaði í samskiptum utanríkismálanefndar Alþingis og Kanada. Af hverju? Af því að það voru Vestur-Íslendingar sem á þeim tíma áttu þar sæti, reyndar úr Íhaldsflokknum í Kanada en þeir voru ekki verri fyrir það. Það var byrjunin á þessu. Þeir sem drógu lappirnar mjög lengi voru Norðmenn, út af norskum skipasmíðaiðnaði. Það vorum við sem rákum þetta mál að öllu leyti, þingmenn innan EFTA-nefndar. Annað sem varðar Japan og okkur er auðvitað sú staðreynd að við erum lítið ríki og við þurfum að spila vel úr okkar kortum. Það eru spenna og vaxandi viðsjár við Austur-Kínahaf og um það svæði allt millum stórvelda. Það vitum við alveg. Kína á til dæmis í landamæradeilum við hvert einasta ríki sem liggur þar að hafi. Japanir ugga um sinn hag. Það er í okkar þágu, og það hvernig við viljum stilla okkar kortum fram á við gagnvart heiminum, þegar við höfum gert fríverslunarsamning við Kína er það pólitískt mikilvægi sem í sjálfu sér felst í því að gera það líka við Japan.

Hæstv. forseti. Ég sé mig tilknúinn til að kveðja mér hljóðs um fundarstjórn forseta til að vekja athygli á því að við þessa umræðu um skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál hefur fulltrúi stærsta stjórnarandstöðuflokksins í utanríkismálanefnd talað hér og rætt um þau mál sem hæstv. ráðherra ræddi ekki um og skautaði fram hjá, sem eru stór og brýn mál. Ég vek því athygli á því sem mér finnst mjög sérstakt og kannast ekki við að hafi gerst í langa tíð að hæstv. ráðherra treystir sér ekki, vill ekki, eða hver ástæðan er, koma hér upp í andsvör við talsmenn flokka sem eru að tala. Hv. þingmaður benti á fjölmörg atriði úr stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar á þeim fjórum atriðum sem hann gerði að umtalsefni og gagnrýndi hér mjög margt og setti fram spurningar en hæstv. utanríkisráðherra treysti sér ekki, sem er mjög sérstakt, til að fara í andsvar. Ég minnist þess ekki að á síðasta kjörtímabili hafi hv. þm. Össur Skarphéðinsson, þá sitjandi sem utanríkisráðherra,  Ég vek athygli 

Hæstv. ráðherra er í salnum og fylgist með umræðunni en hlýtur að meta það sjálfur hvenær hann óskar að taka til máls.

Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir að hæstv. ráðherra situr hér í salnum. En ég geri bara athugasemd við það, vegna þess að í þessum snörpu andsvörum sem leyfð eru og eru ætluð til þess að dýpka umræðuna og bregðast við, að það er þá nýtt að utanríkisráðherra treysti sér ekki í andsvör við talsmenn flokka sem hér hafa verið að tala. Hæstv. ráðherra sagði í gær í lok ræðu sinnar þegar allt var búið, bar það okkur á brýn að fríverslunarsamningur við Kína hafi ekki verið gerður og ásakaði hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra, Össur Skarphéðinsson, fyrir að hafa ekki fylgt því máli eftir. En hann, eins og hann gerði áðan, gat um það að hann hefði sjálfur setið úti ásamt þáverandi forsætisráðherra og skrifað undir samninginn. Hæstv. utanríkisráðherra fór með fleipur í ræðu sinni og yrði maður að meiri ef hann kæmi hingað upp og bæðist afsökunar á þeim mistökum, sem eru ekki þau einu sem hæstv. ráðherra hefur gert um þessar mundir, og þeim sleggjudómi og þeirri vitleysu sem þar kom fram. Ég vek aftur athygli á því, virðulegi forseti, og spyr hæstv. utanríkisráðherra: Af hverju í ósköpunum tekur hann ekki þátt í umræðunni?

Hæstv. forseti. Ég tek nú til máls eftir þetta sérstaka innlegg hv. þm. Kristjáns L. Möllers til umræðunnar þar sem hann virtist aðallega vera að fá útrás fyrir eitthvert ergelsi frá því í gær, en ég vildi í þessari umræðu fyrst og fremst draga fram nokkra þætti. Ég mun ekki koma inn á alla þætti utanríkisstefnunnar eins og þeim er lýst í skýrslu hæstv. ráðherra. Ég mun fyrst og fremst víkja að þeim þáttum sem mest hafa brunnið á okkur á vettvangi utanríkismálanefndar á undanförnum tæpum tveimur árum frá því að við tókum við eftir kosningar og reifa sjónarmið mín í því sambandi. Fyrst vildi ég nefna að staða alþjóðamála í heild hefur breyst talsvert á þessum tíma, breyst töluvert til verri vegar. Þetta hefur að sjálfsögðu kallað á talsverð fundahöld á okkar vettvangi og hefur um leið breytt áherslum í samskiptum okkar við önnur ríki að því leyti að röð áherslumála, forgangsröðunin, hefur hugsanlega breyst. Þannig hafa hefðbundin heimspólitísk mál getum við sagt og breytt staða í þeim efnum kallað á umfjöllun af okkar hálfu og þá er ég fyrst og fremst að vísa til þeirra atburða sem átt hafa sér stað í austanverðri Evrópu, einkum Úkraínu þar sem stefna Rússlands og stuðningur þess beinn og óbeinn við aðskilnaðaröfl í Úkraínu hefur valdið mikilli hættu. Auðvitað eru átökin í Úkraínu skelfileg fyrir landsmenn þar en áhrifin eru víðar og það hefur leitt til þess að samskipti okkar og annarra vestrænna ríkja við Rússland hafa liðið fyrir. Hæstv. utanríkisráðherra rakti ágætlega í ræðu sinni og í skýrslunni hvernig íslensk stjórnvöld hafa komið að þeim málum en það sem mestu máli skiptir í því sambandi er að Ísland hefur tekið sér skýra stöðu með bandamönnum sínum innan Atlantshafsbandalagsins og annarra ríkja sem við eigum samskipti við í hinum vestræna heimi gagnvart útþenslustefnu Rússa í Úkraínu. Sú lína hefur verið afskaplega skýr og ekki verið neinum vafa undirorpin. Það hefur ekki verið neitt vafamál hvar Ísland hefur tekið sér stöðu í því tafli. Þetta skiptir verulegu máli vegna þess, eins og hæstv. utanríkisráðherra rakti, að við eigum mikið undir því að þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist og aðrar þjóðir hafa undirgengist undir merkjum Atlantshafsbandalagsins haldi og um leið að reglur og sáttmálar á sviði alþjóðamála haldi. Þetta skiptir meðal annars máli vegna innlimunar Krímskaga í Rússland þar sem um var að ræða þá stöðu í fyrsta skipti í mjög langan tíma að landamærum í Evrópu var breytt undir byssukjöftum. Það skiptir verulegu máli að við tökum skýra afstöðu gegn slíkum aðgerðum og með sama hætti hljótum við að leggja okkar lóð á vogarskálarnar til að friðsamleg lausn fáist í málefnum Austur-Úkraínu þannig að fullveldi og landamæri séu virt. Þetta vildi ég undirstrika í upphafi umræðunnar. Þessi mál hafa komið til okkar kasta með ýmsum hætti, m.a. eins og ráðherra rakti í samskiptum okkar við nánustu nágranna okkar meðal Norðurlandanna og vinaþjóða við Eystrasaltið sem að sumu leyti hafa upplifað stöðu sína með svipuðum hætti og gerist í Úkraínu. Þó er þar sá grundvallarmunur á að þessi ríki eru aðilar að Atlantshafsbandalaginu og Evrópusambandinu og í krafti stöðu Atlantshafsbandalagsins njóta þau þar með meiri verndar því við verðum að líta svo á algerlega ótvírætt að 5. gr. Norður-Atlantshafssáttmálans sem felur í sér að árás á eitt aðildarríki sé árás á þau öll feli í sér mikla vernd fyrir Eystrasaltslöndin. NATO hefur tekið þau skref og stjórnvöld hér á landi stutt þá viðleitni að viðbúnaður sé aukinn á þessum slóðum, fjölgað sé í loftrýmiseftirliti, gert tíðara að settar verði upp sérstakar sveitir sem geti brugðist við með stuttum fyrirvara o.s.frv. Eins hafa ríki Atlantshafsbandalagsins undirstrikað með skýrum hætti, m.a. á leiðtogafundinum í Wales síðasta haust, að 5. gr. haldi gagnvart þessu. Auðvitað hafa menn rætt og hafa áhyggjur af að nýjar aðferðir eða óhefðbundnar aðferðir í hernaði geti gert mörkin í þessum efnum óskýrari þegar ekki er um að ræða innrás af hálfu formlegra herja heldur hugsanlega stuðning við aðskilnaðaröfl, vopnasendingar, jafnvel sendingar svokallaðra sjálfboðaliða yfir landamæri og annað þess háttar. Það getur gert mörkin óskýrari. En það er mikilvægt að Atlantshafsbandalagsríkin taki skýra stöðu með þeim aðildarríkjum sínum sem geta verið í hættu og undirstriki að ekki séu vöflur á þeim við að koma þeim til hjálpar ef á þarf að halda. Það er gríðarlega mikilvægt. Annað atriði sem tengist þessu eru aukin umsvif Rússa utan landamæra sinna, aukin umsvif í Norðurhöfum og þess háttar sem við hljótum að fylgjast með af mikilli athygli. Þar má nefna tíðari ferðir rússneskra herflugvéla, kafbáta og annarra stríðstóla utan hinna hefðbundnu svæða. Það er alveg ljóst að Rússar hafa á undanförnum missirum rekið harðari utanríkisstefnu en verið hefur um langt skeið og án þess að ég sé að spá hér eldi og brennisteini gerir það að verkum að við þurfum að vera á verði, við þurfum að efla varnir okkar í nærumhverfinu og við þurfum að huga að því hvernig varnarsamningurinn er framkvæmdur, hvernig þátttaka okkar í NATO er framkvæmd og við þurfum að huga að þeim nýju aðstæðum sem uppi eru í því sambandi. Annað sem ég ætla rétt að drepa á er að ástandið fyrir botni Miðjarðarhafsins og raunar í Norður-Afríku líka hlýtur að vekja áhyggjur varðandi öryggismál. Uppgangur mjög herskárra og villimannslegra hryðjuverkasamtaka vekur mikinn óhug og sama má segja um aðgerðir sem framkvæmdar hafa verið af hálfu hryðjuverkasamtaka eða manna þeim tengdum eða a.m.k. manna sem taka undir málstað þeirra í okkar nánustu nágrannalöndum. Það vekur óhug og horfir til þess að við þurfum að huga að okkar eigin vörnum í því sambandi. Það er þá frekar um að ræða borgaralegar varnir sem að sumu leyti falla undir innanríkismál frekar en utanríkismál en er þó nauðsynlegt að nefna í þessu sambandi. Það sem snýr að utanríkismálum í því er fyrst og fremst mikilvægi þess að við eigum samstarf við nágranna- og bandalagsþjóðir um viðbrögð við aðgerðum af þessu tagi. Ég nefni líka þann flóttamannavanda sem hefur skapast vegna stríðsátaka, borgarastyrjalda og hryðjuverka í löndum Miðausturlanda og Norður-Afríku. Flóttamannavandinn er meiri en við höfum séð áður og því miður er ástæða til að ætla að hann muni bara aukast á næstunni. Það er alveg ljóst að viðbrögð alþjóðasamfélagsins við flóttamannavandanum hafa verið ófullnægjandi og við þurfum að leggja okkar af mörkum í þeim efnum og við þurfum að leggja til okkar rödd á vettvangi alþjóðasamfélagsins til stuðnings þess að með virkari hætti verði komið til móts við vandann vegna þess að næstu nágrannaríki þeirra landa sem stríðsátökin geisa í hafa ekki nokkurt bolmagn til að mæta þeim mikla fjölda flóttamanna sem nú eru á ferðinni. Þetta vildi ég segja um hina alþjóðapólitísku þætti málsins og er þá ýmsu sleppt. Tímans vegna verð ég einnig að fara örstutt yfir annað áherslumál sem hefur verið stöðugt til umfjöllunar hjá okkur í utanríkismálanefnd frá því að við komum til starfa í nefndinni fyrir tæpum tveimur árum og það eru EES-mál. Ég fagna auðvitað þeirri stefnu sem ríkisstjórnin samþykkti á síðasta ári um aukna og virkari þátttöku okkar í EES-samstarfinu. Við höfum unnið að því á vettvangi utanríkismálanefndar að slípa enn frekar það verklag sem snýr að þinginu í sambandi við afgreiðslu EES-mála en það sem blasir við í þeim efnum er að til þess að við getum nýtt okkur kosti EES-samstarfsins þurfum við bæði í þinginu og í stjórnkerfinu að vera betur á verði gagnvart málum sem eru í undirbúningi og uppsiglingu og koma með enn virkari hætti að þeim á fyrri stigum, einkum þegar um er að ræða mál sem hafa mikla hagsmuni fyrir okkur. Ég er þeirrar skoðunar eins og aðrir sem hér hafa talað að EES-samningurinn sé afar mikilvægur fyrir okkur. Í störfum okkar rekum við okkur auðvitað stundum á vankanta á því fyrirkomulagi sem EES-samstarfið býður upp á. Þetta er langt í frá fullkominn samningur en ég hef metið það svo að hagsmunirnir sem felast í því að vera aðilar að EES séu meiri en ókostirnir, vegi þyngra en ókostirnir. Við þurfum hins vegar stöðugt að fara yfir þessa þætti og meta þá og þess vegna bíð ég spenntur eftir skýrslu eða greinargerð utanríkisráðuneytisins sem nú er í vinnslu um kosti og galla EES-samstarfsins. Ég held að hún muni gefa okkur góðan grunn til að taka þá umræðu í þinginu hvaða ávinning við höfum af samstarfinu, hverjir gallarnir eru og hvernig við getum hugsað okkur að nálgast þessi mál öðruvísi. Við eigum auðvitað ekki að einblína á EES-samninginn einan sem einu lausnina á okkar utanríkisviðskiptamálum, langt í frá. Við þurfum að huga að fríverslunarmöguleikum og við þurfum að huga að því með opnum huga hvernig við getum nýtt stöðu okkar utan Evrópusambandsins með sem skynsamlegustum hætti fyrir íslenskt atvinnulíf og íslenskan þjóðarhag. Mat á kostum og göllum EES-samningsins hlýtur að vera mikilvægt innlegg eða upphaf að slíkri umræðu. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum geta þess að ég tek undir þau orð sem hafa fallið í þessari umræðu að það er afar mikilvægt að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að efla tengsl okkar við Bandaríkin sem auðvitað breyttust töluvert mikið í kjölfar þess að ákveðið var að varnarliðið hyrfi héðan brott 2006. Það skiptir máli út frá öryggishagsmunum okkar en skiptir líka gríðarlega miklu máli út frá efnahagslegu tilliti og að báðum þáttum verðum við að huga og vinna að, bæði utanríkisráðherra, þingið og stjórnkerfið í heild.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir ræðu hans þar sem hann kom inn á marga mikilvæga þætti sem gott er að ræða í umræðu um skýrslu utanríkisráðherra í utanríkis- og alþjóðamálum. Mig langar að byrja á því að taka undir með hv. þingmanni um að ég hef miklar áhyggjur af aðgerðum Rússa í Úkraínu með innlimun á Krímskaga og tel að þær hafi ekki verið heimsfriðnum til gagns og hvað þá heldur íbúum Úkraínu. Á sama tíma hefur þróun undanfarinna ára líka verið sú að NATO hefur verið að færa áhrifasvæði sitt til austurs. Að mínu mati hefur sú útþenslustefna NATO til austurs síst orðið til að draga úr vilja eða getu þessara tveggja stórvelda til að halda frið á þessu svæði heldur eru bæði NATO og eins Rússar að sýna klærnar og hvers þeir eru megnugir. Ég tel það hafa mjög ógnvænlegar afleiðingar fyrir friðinn í heiminum. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann: Hvernig hugnast honum að við reynum einu sinni að líta til þess að leysa deilur með einhverju öðru en vopnavaldi þar sem stigmagnandi vígbúnaður hvort sínum megin víglínunnar verður? Hvernig finnst hv. þingmanni að reyna aðrar leiðir, að í staðinn fyrir að senda þarna inn þjálfaða hermenn, að senda til dæmis inn samningatæknimenn til að semja um frið?

Hæstv. forseti. Öll viðleitni vestrænna ríkja gagnvart Rússum í sambandi við atburðina í Úkraínu hefur hafist á því að samningamenn í jakkafötum eru sendir til að ræða hlutina. Það er enginn vafi á því að slíkar lausnir eru auðvitað miklu affarasælli og þess vegna hefur þrátt fyrir allt verið friðsamlegra í Evrópu nú frá lokum síðari heimsstyrjaldar en á nokkru öðru tímabili mannkynssögunnar. En stundum er staðan einfaldlega slík að friðurinn þarf að styðjast við vopn og þar greinir okkur hv. þingmann kannski á. En varðandi meinta útþenslu NATO til austurs er rétt að hafa í huga að NATO hefur tekið við nýjum aðildarríkjum í Mið- og Austur-Evrópu sem sóst hafa mjög eindregið eftir því að komast þar inn. Það eru ríki, hvort sem um er að ræða Eystrasaltsríkin, Pólland, Rúmeníu eða önnur lönd sem eru þarna á jaðrinum, þau hafa sóst eindregið eftir því að komast inn og hafa í mörgum tilvikum verið afar óþolinmóð að fá inngöngu í NATO. Ekki hefur verið um það að ræða að NATO hafi lagt kalda krumlu sína yfir þessi lönd og kippt þeim til sín heldur hefur það einfaldlega verið þannig að þau hafa talið öryggishagsmunum sínum best komið með því að eiga skjól í því bandalagi sem NATO er. Lönd eru í þeirri stöðu í dag að óska eftir inngöngu í NATO vegna þess að þau telja sér ógnað. Ég nefni Georgíu sem dæmi, sem fyrir fáeinum árum þurfti að þola það að rússneskir skriðdrekar völtuðu yfir hluta landsins og landamæragirðingar voru reistar þar sem 

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að okkur hv. þingmann greinir á um hvort tryggja megi frið með vopnavaldi. Ég vil endurtaka það sem ég sagði áðan að ég er á engan hátt að mæla framferði Rússa nokkra bót enda tel ég það ekki vera hægt. Ég vil hins vegar halda því til haga að það er stór mótaðili þarna sem er NATO. Mér finnst mjög mikilvægt að við Íslendingar, sem erum reyndar aðildarríki að NATO en engu að síður herlaus þjóð, höfum við það alltaf mjög ofarlega í áherslum okkar að tala fyrir friði og friðsamlegum lausnum á meðan við erum í NATO. Ég teldi auðvitað best að við segðum okkur úr NATO og beittum beittum okkur fyrir friðsamlegum lausnum bara ein, en það er kannski umræða sem á ekki heima hér akkúrat núna. En það var annað mjög mikilvægt málefni sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni og það er flóttamannavandinn. Ég er hv. þingmanni hjartanlega sammála um að það er vandi sem á eftir að vaxa og hafa áhrif á alla íbúa jarðarinnar. Við höfum staðið okkur ágætlega með Landhelgisgæslunni við að bjarga flóttafólki frá bráðum bana á Miðjarðarhafi og það er auðvitað frábært. En mig langar að vita hver sýn hv. þingmanns er á eftirfarandi: Þyrftum við ekki að taka stærri hluta þessara flóttamanna hingað til okkar og veita þeim skjól hér til langtíma en ekki bara bjarga þeim úr bráðri lífshættu á hafinu?

Hæstv. forseti. Fyrst að NATO, Úkraínu, Rússlandi og þess háttar. Það er áhugavert fyrir okkur í þeirri umræðu að huga að því hvernig þær nágrannaþjóðir okkar sem starfa á grundvelli yfirlýsts hlutleysis taka á þessu. Afleiðing þeirra atburða sem átt hafa sér stað í Úkraínu og annars staðar á þessu svæði hafa gert það að verkum að bæði Svíar og Finnar, sem eru frá fornu fari hlutlaus ríki, hafa eflt eigin varnir, þær hafa þá í raun eflt herafla sinn og viðbúnað herafla síns. Þær hafa aukið samstarf við NATO og í þriðja lagi hefur í báðum þessum löndum verið vaxandi umræða um að þessar þjóðir gerist aðilar að NATO. Ég hygg að fyrir þær báðar yrði slíkt skref mjög stórt tilfinningalega séð og jafnvel erfitt vegna rótgróinnar hlutleysisstefnu. En á hinn bóginn hefur þessi atburðarás í veruleikanum leitt til þess að þau hafa fært sig mun þéttar að NATO í öllum sínum viðbúnaði og undirbúningi. Varðandi flóttamannavandann. Já, við getum vissulega lagt meira af mörkum. Ég held að fjölgun þeirra flóttamanna sem við veitum viðtöku væri fyrst og fremst táknræn aðgerð. Ég ætla ekki að útiloka að menn geri það, en það væri fyrst og fremst táknræn aðgerð vegna þess að um er að ræða milljónir flóttamanna frá Sýrlandi og öðrum þeim svæðum. Það er ljóst að inntaka fleiri flóttamanna til Íslands litlu mundi breyta í lausn þess vanda. Ég held að mestu máli skipti að styðja aðstoð við flóttamenn á nærsvæðunum og þar getum við vissulega 

Herra forseti. Í ljósi þess hversu fáir eru eftir í þessum sölum sem eru eldheitir stuðningsmenn þess að rækta sambandið við Bandaríkin verð ég að segja að þrátt fyrir lokaorðin í ræðu hv. þingmanns þá undraði það mig svolítið hversu lítil áhersla var á það mál í ræðu hans. En það er kannski tímanna tákn. Það er tvennt sem ég vildi gjarnan ræða við hv. þingmann. Við erum sammála um að í núverandi stöðu er mjög mikilvægt að leggja ríka áherslu á að rækta EES-samninginn og framfylgja honum sem best. En í ljósi þess hvernig fyrrverandi ráðuneytisstjóri ráðuneytisins og æðsti maður okkur hjá ESA hefur talað um rekstur samningsins, í ljósi þess hvernig hæstv. utanríkisráðherra upplýsti formann Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um það áðan að í það eru engir peningar ætlaðir, umfram það sem nú er, til að bæta það og í ljósi ummæla hv. þingmanns, um að nauðsynlegt væri að koma fyrr að málum í Brussel, spyr ég hann í fyrsta lagi: Er ekki ráðlegt fyrir okkur í utanríkismálanefnd að beita okkur með sterkari hætti til að reyna að tryggja hagsmuni Íslands fyrst ríkisstjórnin er ekki að gera það? Í öðru lagi: Eigum við ekki að fá til fundar við okkur Sverri Hauk Gunnlaugsson, hann er hér á landinu, til að ræða þessi mál við okkur? Í þriðja lagi: Þarf nefndin ekki að gera sjálfstæða úttekt á því hvernig framkvæmdarvaldið rækir þetta og hvað vantar þar upp á? Það er alveg ljóst að hv. þingmaður virtist vera sammála Sverri Hauki Gunnlaugssyni um að ráðherranum væri féskylft og hann viðurkennir sjálfur að hann hefur ekki afl til að sækja það fé sem þarf til að hægt sé að standa vel að þessum miklu hagsmunum okkar. Síðari spurninguna geymi ég þangað til í seinna andsvari mínu.

Hæstv. forseti. Fyrst varðandi Bandaríkin þá taldi ég að ég væri að ljá því máli mesta áherslu með því að enda ræðu mína á því, láta það verða mín lokaorð að við þyrftum að efla samstarfið við Bandaríkin að þessu leyti. Ég held að um það sé ekki ágreiningur milli okkar hv. þingmanns, þannig að það er ástæðulaust að eyða meiri tíma í það. Varðandi EES-samninginn þá stöndum við frammi fyrir tveimur hlutum sem athygli hefur verið vakin á. Annars vegar hefur myndast það sem kallað er innleiðingarhalli eða -hali, það fer eftir því hvernig menn líta á hlutina. Það birtist meðal annars í athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA og málaferlum fyrir EFTA-dómstólnum. Þar er um að ræða að við höfum ekki í nægilega miklum mæli uppfyllt samningsskuldbindingar okkar, ekki af því að við séum á móti málunum heldur einfaldlega vegna þess að sá tími sem við höfum tekið okkur til að innleiða þær er of langur. Við höfum ekki fylgt frestum sem okkur eru settir í því sambandi. Eins og hv. þingmaður veit þá höfum við gert nokkurt átak í utanríkismálanefnd til að stytta þann hala sem að okkur snýr en í mörgum tilvikum er um að ræða, hvað eigum við að segja, skort á mannafla og hugsanlega forgangsröðun í einstökum ráðuneytum þar sem mál hafa ekki fengið nægilega hraðan framgang, sem lýtur bæði að reglugerðarsamningu og frumvarpssmíð. Fyrir því eru ákveðnar ástæður. Þetta er einn hluturinn og hann er praktískur og á honum er tiltölulega einfalt að taka, hygg ég. Hitt er aftur mikilvægara, sem hv. þingmaður nefndi líka, að við þurfum að setja meiri kraft í það af okkar hálfu, 

Herra forseti. Við í utanríkismálanefnd erum vörslumenn hagsmuna almennings að því marki að við eigum að beita framkvæmdarvaldið aðhaldi. Ég klaga ekkert upp á hv. þingmann í þeim efnum, hann hefur tekið, að því er varðar okkar nefnd og Alþingi, EES-málin mjög föstum tökum, raunar stundum of föstum tökum, að manni finnst. En það var nú kannski ekki það sem ég átti við. Ég er ekkert að tapa svefni yfir innleiðingarhallanum, hann á sér ýmsar skýringar. Ég var einkum að hugsa um það sem hv. þingmaður nefndi í sinni ræðu, um að koma fyrr að málunum, því það er í flestum en þó ekki öllum tilvikum þar sem við getum hugsanlega komið í veg fyrir einhvers konar skavanka sem gætu reynst okkur dýrir, og það eru dæmi um að þeir hafa reynst okkur dýrir. Hæstv. utanríkisráðherra fór næsta heiðarlega yfir stöðuna í þeim málum. Hann hélt að það væri kannski einn maður til viðbótar að fara úr ráðuneytum til sendiráðsins til að huga að því málasviði. Þegar ég steig fyrst í ríkisstjórn 1993 eða ári síðar þá var einn maður frá hverju ráðuneyti, stundum deildu þeir mönnum. Þetta er mikilvægt, þetta kostar peninga. Þetta hefur hæstv. ráðherra rakið mjög rækilega hér í ræðu, enginn þó betur en hæstv. forseti Alþingis Einar K. Guðfinnsson sem fékk samþykkta ályktun. Hæstv. utanríkisráðherra, bæði sem stjórnarandstöðuþingmaður og sem ráðherra, hefur reifað þessa nauðsyn. Hann hefur meira að segja nefnt tölur hér. Eins og við munum þá rifu hv. þingmenn Vigdís Hauksdóttir og Ásmundur Einar Daðason úr fjárlögum peningana sem áttu að fara í þetta þannig að hann stendur eftir slyppur og snauður, virðist ekki hafa mikinn áhuga á því, ekki skýra yfirsýn alla vega. Er þá ekki að þeim punkti komið að Alþingi, í gegnum utanríkismálanefnd, þurfi að skoða þessa stöðu og eftir atvikum að leggja fram ábendingar og leiðbeiningar hvernig úr megi ráða? Það gæti reynst liðsinni fyrir hæstv. ráðherra sem, eins og okkur er kunnugt um, eyðir öllum sínum kröftum í allt annað.

Hæstv. forseti. Ég skildi ekki alveg síðustu ummæli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar enda hygg ég að þeim hafi verið beint annað. En  Ég held að það sé óhjákvæmilegt fyrir okkur að huga að auknum mannafla sem vinnur að þessum EES-málum, bæði í Brussel og líka í ráðuneytunum heima. Ég held að það sé óhjákvæmilegt. Mér er ekkert endilega mjög ljúft að segja það sem talsmaður sparnaðar og aðhalds í hinum opinbera rekstri en ég held að það geti reynst okkur dýrkeyptara að láta það ógert. Ég held að við getum verið sammála um það, ég og hv. þingmaður, að mikilvægt sé að við í utanríkismálanefnd og aðrir sem áhuga hafa á þessum málum beitum okkur í því sambandi þegar kemur að afgreiðslu fjárlaga hér í þinginu og eins og við getum á fyrri stigum líka. Þar hygg ég að ekki skorti á vilja hjá hæstv. utanríkisráðherra heldur enda, eins og hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni, hefur það komið skýrt fram í ræðum af hans hálfu.  Við verðum hins vegar líka að hafa í huga að það að fjölga fólki og setja meiri peninga í verkefnið er ekki eina lausnin og ekki endilega fullnægjandi lausn. Ég held að við þyrftum líka, og það hugsanlega í samtali milli ríkisstjórnar og Alþingis, að skerpa áherslurnar hjá okkur þannig að við leggjum meiri áherslu og meiri vinnu í þau mál sem raunverulega skipta máli og verjum minni tíma, fyrirhöfn og eftir atvikum peningum í annað sem hefur minna vægi. 

Virðulegi forseti. Ég þakka sérstaklega fyrir þessa umræðu og þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrsluna og ræðuna, hvort tveggja að mörgu leyti mjög góð og gagnleg plögg. Ég þakka sömuleiðis þeim hv. þingmönnum sem hafa komið á undan fyrir góða umræðu og ég hlakka til að eiga góða og uppbyggilega umræðu um utanríkismál í dag. Ég vil taka fram að í ræðu minni ætla ég fyrst og fremst fjalla um skýrsluna og gera ekki framhald á umræðum um utanríkismál og Evrópumál sem hafa staðið hérna síðustu daga nema að því leytinu til að ég hvet í beinu framhaldi af umræðum á þingi í vikunni hæstv. ráðherra og okkur öll á hinu háa Alþingi til að efla samstarf okkar, tryggja sameiginlegan skilning okkar á þingræðinu og að við náum sameiginlegum skilningi á gildi þingsályktana á næstu dögum og vikum. Ég geri ráð fyrir mikilli umræðu þar um á þinginu og í nefndum þingsins. Að því leyti til er ég sammála hæstv. utanríkisráðherra úr umræðunni, í gær ef ég man rétt, að það sé óhentugt og geti verið mjög óþægilegt að það sé háð mati - og þá mati hvers? - hver samráðsskylda við hv. utanríkismálanefnd sé og hvenær það samráð eigi að fara fram. Að þessu sögðu hyggst ég fyrst og fremst ræða um grunnatriði. Ég vil að ræða mín sé til hvatningar hæstv. ráðherra og þó að í því kunni að felast einhver gagnrýni vil ég taka fram að hún skal vera uppbyggileg. Fyrst vil ég aðeins taka til þess að utanríkismál skipta okkur Íslendinga mjög miklu máli. Ég hef áhyggjur af því að þá sjaldan sem utanríkismál koma í raun og veru til umræðu, miðað við mikilvægi þeirra, bæði á þingi en líka í opinberri umræðu, er horft á utanríkismál með tilliti til þess að þau eigi vissulega að verja hagsmuni Íslands en það er gjarnan komið að málunum út frá stöðu þiggjandans, að Ísland sé lítið og kraftlaust land sem megi sín lítils í hinum stóra heimi og okkar hlutverk sé fyrst og fremst að fá að vera með og fá að tína bestu molana úr. Hlutverk okkar sem gefanda eða hlutverk þessarar litlu þjóðar til að geta haft uppbyggilegt innlegg í heimsmálin verður oft út undan og í allt of mörgum tilvikum er í krafti smæðar látið eins og við höfum ekkert að gefa. Mig langar til að minna hæstv. ráðherra og okkur öll á að þrátt fyrir smæð hafa áhrif Íslendinga verið langt umfram stærð, sérstaklega í ákveðnum málaflokkum þar sem við höfum beitt okkur sérstaklega og haft kannski sérstaka þekkingu umfram aðra. Þá er ég að hugsa um málaflokka eins og nýtingu jarðvarma og jafnréttismál. Ísland hefur í utanríkisstefnu sinni gjarnan lagt sérstaka áherslu á jafnréttismál og kvenréttindamál og átt heilmikið og mikilvægt innlegg í þá umræðu á heimsvísu. Ég tel mjög mikilvægt að Ísland haldi því áfram og hvet hæstv. ráðherra til dáða í þeim efnum. Sömuleiðis tel ég að Ísland hafi mikilvægu hlutverki að gegna í umræðu um umhverfismál á heimsvísu og þá ekki bara sem eltitík í heimsaðgerðum stóru þjóðanna til að stemma til að mynda á móti loftslagsbreytingum heldur líka hreinlega sem gerandi. Ég held að það sé mikilvægt í allri okkar utanríkispólitík og því hvernig Íslendingar koma fram á alþjóðavettvangi að við hugsum til þess hve mikilvæg umhverfismálin eru okkur og hvað allt okkar hagkerfi og hagsæld sem við búum við á þessari norðlægu eyju byggir á því að umhverfismálin séu í lagi, að hafið í kringum landið sé áfram hreint og gjöfult. Það eru því miður stór merki í heiminum þegar kemur að sérstökum loftslagsbreytingum, breytingum í hafinu o.s.frv. sem gætu haft óvenjumikil áhrif og meiri áhrif hér en annars staðar. Þetta er sjónarhorn sem ég hef saknað dálítið í umræðu okkar og áherslum í norðurslóðamálum vegna þess að þar hefur gjarnan verið talað um norðurslóðir sem svæði tækifæranna og lögð mikil áhersla á vinnslu auðlinda, auknar siglingar o.s.frv. en það skiptir ekki síður máli fyrir Íslendinga að huga að mögulegum umhverfisáhrifum og hafa áhrif á að umhverfisþátturinn sé helst í fyrsta sæti þegar kemur að umræðum um norðurslóðir. Ég vil taka aðeins upp þráðinn sem aðrir hv. þingmenn hafa komið inn á, það er leiðinlegt að sjá og kemur nú aðeins fram í skýrslunni hversu mikið hefur þrengt fjárhagslega að því mikilvæga starfi og þeim mikilvægu stofnunum sem utanríkisráðuneytið og utanríkisþjónustan er. Það kemur fram að á árunum 2012–2014, ef ég man rétt, hafi stöðugildum fækkað um 60. Við vitum að miklar tennur hafa verið dregnar úr þýðingarmiðstöðinni og ég hef áhyggjur af því að þetta geri okkur erfitt fyrir, þýði að það verði erfiðara að sinna öllum verkefnum, að stjórnsýsluleg geta okkar líði fyrir en um leið vil ég þakka auðvitað sérstaklega þau kraftaverk sem hafa verið unnin af ráðuneytinu og starfsmönnum utanríkisþjónustunnar. Það er alveg magnað hvað við náum að sinna miklu í einu. Mig langaði aðeins til að koma betur inn í þær áherslur sem ég minntist á, áherslur Íslendinga í utanríkismálum. Í flestum löndum ríkir nokkuð breið sátt um utanríkisstefnu. Ég segi nú ekki að það sé endilega alltaf þverpólitísk samstaða en að minnsta kosti breið pólitísk samstaða um stóru línurnar í utanríkismálum. Það verður að viðurkennast að það eru sennilega ekki miklar líkur til að það verði breið sátt um Evrópumálin á Íslandi í nánustu framtíð þótt ég reikni fastlega með því að innan 16–18 mánaða eða svo verði allir orðnir sammála. Ég er náttúrlega þekktur bjartsýnismaður. Að öðru leyti held ég að það sé mikil og breið pólitísk samstaða um ákveðna grunnpunkta í utanríkisstefnu Íslands, áhersla á mannréttindi, áhersla á jafnrétti, áhersla á að unnið verði að friðsamlegri samskiptum, að friði á jörðinni og í okkar nánasta umhverfi, bæði út frá stöðu okkar sem herlausrar þjóðar en líka út frá samvinnu okkar við okkar nánustu vinaþjóðir og nágrannaþjóðir. Ég vil leggja áherslu á að það skiptir miklu máli að það sé skýrt í utanríkisstefnu Íslendinga að við stöndum fyrir mannréttindi, að við stöndum fyrir virðingu í samskiptum á milli þjóða og milli manna almennt óháð uppruna, kyni og efnahagslegri stöðu. Þar held ég að við getum haft stærra og uppbyggilegra hlutverk en bara að vera litli bróðirinn í stærri samböndum á borð við Norður-Atlantshafsbandalagið. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða í því efni og minni hann á hvað hæstv. ráðherra og svo sem forverar hans hafa staðið sig vel í að hafa áhrif á umræðuna, t.d. um málefni Palestínu og málefni Úkraínu þar sem ég tel að hæstv. ráðherra hafi staðið sig mjög vel. Ég ætla ekki að fara fram úr mér og ræða um málefni Þróunarsamvinnustofnunar þar sem umræða um frumvarp sem hæstv. ráðherra hefur lagt fram er væntanleg. Ég tek undir umræðu sem hefur aðeins komið fram hérna hjá hv. þingmönnum á undan mér og það er breytt staða flóttamanna í heiminum, ekki síst í nánasta umhverfi okkar. Við megum ekki gleyma því að meðan Ísland er meðlimur í Schengen-samstarfinu eru landamæri okkar í Miðjarðarhafinu miðju og við erum þátttakendur í starfinu þar. Við vitum að út af ófriði í Miðausturlöndum, stríðinu í Sýrlandi o.s.frv. eru milljónir ofan á milljónir manna komnar á vergang. Maður hefur heyrt þá staðhæfingu að fleiri séu á vergangi núna en nokkru sinni frá lokum seinni heimsstyrjaldar. Það á að minnsta kosti örugglega við í okkar umhverfi þannig að það skiptir miklu máli að Ísland styðji við og leggi sitt lóð á vogarskálarnar við að reyna að lægja þessa ófriðaröldu. Það skiptir líka máli að muna að flóttamenn eru ekki einungis að flýja stríð eða átök, flóttamenn eru einnig að flýja ömurlega stöðu. Á bak við milljónir flóttamanna eru milljónir einstaklinga. Hver einstaklingur sem leggur á flótta hefur sínar ástæður til. Það er ekki síst léleg staða mannréttinda í heimalandinu eða efnahagsleg staða sem er hluti af þeirri misskiptingu auðs og tækifæra sem því miður er enn áberandi á þessari jörð. Eftir því sem jörðin verður minni þannig séð með auknum samgöngum og auknum upplýsingum um jörðina er ekkert skrýtið við að það komi meira flot á fólk. Við sem búum við mestu hagsæld og bestu aðstæður hér á norðurhluta jarðarinnar berum ekki bara ábyrgð á því að reyna að taka eins vel og við getum á móti þeim sem hingað komast heldur líka að berjast gegn því sem veldur flóttanum. Eins og ég segi geta verið átök en það getur líka verið staða í mannréttindum og það er engin spurning að misskipting auðs um jarðarkúluna er ein af stóru ástæðunum. Því vil ég líka nota þetta tækifæri til að hvetja hæstv. utanríkisráðherra og hv. Alþingi til að gera betur í því að taka á móti flóttamönnum. Ég var á Evrópusambandsráðstefnu þar sem kom fram að af þeim flóttamönnum sem hafa komið bara út af stríðinu frá Sýrlandi hafa 70% endað í Þýskalandi og Svíþjóð, bara þessum tveimur löndum. Það er vissulega rétt hjá hv. formanni utanríkismálanefndar að Íslendingar taka seint við mörgum milljónum flóttamanna, þótt það gæti verið athyglisvert, þannig að allt sem við gerum er táknrænt en fyrir þá einstaklinga sem við tökum á móti er það mikilvægt. Ég tel mikilvægt að við setjum okkur skýra stefnu um að taka á móti fleiri kvótaflóttamönnum bæði til að standa okkur í stykkinu og auka getu okkar og kerfi í því að taka á móti flóttamönnum og gera þá að hluta af okkar samfélagi sem ég held að væri bæði gott innlegg fyrir okkar samfélag og almennt á jörðinni. 
             Verum ekki bara þiggjandi heldur gefandi, leggjum áherslu á mannréttindi og umhverfismál og tökum það sem er vel gert og gerum það betur.

Hæstv. forseti. Fyrst ætla ég að nefna það sem hv. þm. Óttarr Proppé kom inn á í ræðu sinni, að að mörgu leyti er nokkuð víðtæk samstaða um ákveðna meginþætti í utanríkisstefnu Íslands. Það er auðvitað jákvætt. Þannig hefur það ekki alltaf verið, en við getum sagt að síðustu árin hefur verið til þess að gera friður um marga meginþætti í utanríkisstefnunni. Það er auðvitað vel, vegna þess að það þýðir að í þeim málum þar sem samstaða er allbreið verða minni sviptingar á stefnumörkuninni, það verður meiri samfella og þar af leiðandi minni röskun í því sambandi. Þeir meginþættir sem hv. þingmaður nefndi, mannréttindamál, umhverfismál og þess háttar eru þættir sem við tökum öll undir þó að við höfum hugsanlega frá einum tíma til annars mismunandi sjónarmið hvernig við tökumst á við einstök viðfangsefni, þá er held ég meginstefnan nokkuð samþætt. Einnig má nefna að þrátt fyrir átök fyrri ára og áratuga um stöðu okkar í NATO og varnarsamstarfið þá hafa ekki átt sér stað veruleg átök núna í 25 ár. Það heyrast auðvitað sjónarmið, sérstaklega úr röðum okkar ágætu kollega úr Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sem eru á annan veg. En þetta hefur hins vegar ekki verið mikið umdeilt efni svo neinu nemi á síðustu árum. Ég ætlaði hins vegar að nefna það varðandi flóttamannamálin að allt sem hv. þingmaður nefnir í því sambandi um efnahagslegar orsakir flóttafólks eða einræðisstjórnir og annað þess háttar er auðvitað rétt og veldur auknum 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég tek undir með honum að vissulega er bráðasti flóttamannavandinn vegna átaka. Síðasta tala sem ég heyrði um flóttamenn á vergangi bara frá Sýrlandi var 3.275.000. Það segir sig sjálft að þar er bráðavandinn og auðvitað verðum við að taka á honum og standa okkur vel þar. Þó svo að þátttaka Landhelgisgæslunnar íslensku í Miðjarðarhafinu sé lofsverð og mjög mikilvæg þurfum við líka að hugsa um hvað við erum að gera hérna heima þegar kemur að þessum málum. Ég tel það jákvætt að hv. þingmaður hafi tekið undir ræðu mína um að sátt ríki um margt í utanríkismálum og utanríkisstefnu Íslendinga, en í ræðu minni kom kannski ekki nógu skýrt fram að ég vildi hvetja hæstv. utanríkisráðherra til dáða vegna þess að þó svo að við höfum lagt og séum sammála um að leggja mikla áherslu á mannréttindi, á jafnrétti, á umhverfismál, þá hef ég áhyggjur af því að áherslan hafi aðeins minnkað hjá okkur í praxís. Og núna þegar 20 ár eru frá kvennaráðstefnunni í Peking og 15 ár liðin frá því ályktun 1325 öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um konur, frið og öryggi, þá finnst mér sorglegt að sjá að það lítur út fyrir að við höfum aðeins minnkað áherslur okkar eða í það minnsta erum við að leggja til minna fjármagn og minni áherslu í okkar störfum í þá átt. Ég vildi líta á þetta sem hvatningu. Varðandi Atlantshafsbandalagið og þátttöku Íslands verð ég að koma að því í seinna andsvari.

Hæstv. forseti. Til að botna það sem ég ætlaði að segja áðan, ef við lítum raunsætt á hlutina er í dag aðeins eitt verulegt ágreiningsefni í sambandi við mörkun utanríkisstefnu okkar, verulegt grundvallarágreiningsefni. Það er spurningin um aðild okkar að Evrópusambandinu. Auðvitað breytir það ekki því að í meginatriðum erum við sammála um stefnuna á öðrum sviðum, en óhjákvæmilega mun þessi ágreiningur lita mjög, hvað eigum við að segja, umræður okkar um utanríkismál á næstunni. Ég vildi nefna það hér. Þó að stundum séu Evrópumálin á mörkum utanríkismála og innanríkismála, þá er það í dag meginspurningin um hvaða stefnu við viljum taka varðandi tengingu okkar við nágrannaríkin eða okkar næstu nágranna, hvort við teljum hagsmunum okkar betur borgið innan Evrópusambandsins eða utan. Það hefur hins vegar fengið og mun fá umræðu undir ýmsum öðrum dagskrárliðum í störfum hins háa Alþingis þannig að ég ætla ekki að dvelja lengur við það. Ég ætla aðeins að bæta því við í sambandi við flóttamannavandann að við horfum mjög á ástandið við Miðjarðarhafið, bæði Norður-Afríku og Mið-Austurlönd núna vegna þeirrar sprengingar sem hefur orðið í fjölda flóttamanna á þeim slóðum. Þar er gríðarlega mikil gerjun í gangi og mikil upplausn í mörgum löndum sem ekki sér fyrir endann á. Það veldur flóttamannastraumi. Það veldur líka aukinni hryðjuverkahættu 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Ég tek undir það að við lifum á sérstökum tímum og ef það er eitthvað sem er öruggt á okkar tíma er að tímarnir eru mikið að breytast. Það er margt bæði innan lands og hnattrænt sem er ekki bara að breytast eitthvað smá heldur mun breytast í grundvallaratriðum á næstu árum eða áratugum. Þegar við tölum um flóttamannavandann er hann vissulega mestur vegna átaka núna, en við þurfum ekki að horfa lengra aftur en til millistríðsáranna í Bandaríkjunum, sögunnar sem við þekkjum úr bókinni Þrúgur reiðinnar eftir John Steinbeck, þar sem stór hluti Bandaríkjamanna úr miðríkjunum flosnaði upp vegna þurrka. Ég held að áhrif loftslagsbreytinga munu hafa mikil áhrif á næstu áratugum þannig að við þurfum að horfa á þau mál í þessu samhengi líka. Varðandi hryðjuverkaógn, aukin átök og hvernig þau færast á milli landa og svæða, ég get tekið undir það að augljóst er að það er að gerast. Þetta er ekki bara eitthvað sem við þurfum að vera meðvituð um og meðvituð um að við erum hluti af umheiminum, heldur þurfum við líka að átta okkur á því hvaðan þetta kemur. Þetta er auðvitað afsprengi átaka og líka misskiptingar bæði auðs og valda á jarðarkringlunni og innan landa. Rétt af því hv. þingmaður minntist á NATO í fyrra andsvari þá held ég að það ríki kannski ekki fullkomin sátt um veru Íslands í Norður-Atlantshafsbandalaginu þó svo að það heyrist minna af því þegar NATO er minna í umræðunni 

Forseti. Eins og er er bara einn þingmaður hér en ég vona að fleiri bætist í salinn þar sem við erum að fjalla um jafn mikilvægt mál og skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál. Eins og allir vita erum við ekki „eyland“ þrátt fyrir að vera eyland. Tilvera okkar er samfléttuð við heiminn allan og það er svo margt í heiminum okkar sem hefur í raun og veru engin landamæri. Ég hef lengi látið mig varða alþjóðamál, hvort heldur er innan þings eða fyrir tíma þingsins, og mig langar til að gera tvö eða þrjú mál að mínum málum í umræðunum í dag. Það dró til þeirra tíðinda þegar hinir hörmulegu atburðir áttu sér stað í Frakklandi að margir litu á þá sem árás á tjáningarfrelsi. Á sama tíma ákváðu leiðtogar Evrópu að nota tækifærið, á aðra höndina sögðust þeir vera í áfalli yfir þessari árás á tjáningarfrelsið en á hina fóru þeir fram á mjög víðtækar aðgerðir til að tálma það. Ég sakna þess svolítið að við skulum ekki beita okkur meira á því sviði í alþjóðastarfi er lýtur að tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífs í hinum stafræna heimi. Í þessari skýrslu er víða fjallað um öryggis- og varnarmál og ég upplifði það þegar ég átti sæti í þingmannanefnd NATO að þá var fjallað töluvert um netöryggismálin. Það var fjallað um WikiLeaks á þeim tíma og útbúin skýrsla sem var svo yfirfull af vitleysu af því að þeir sem fjölluðu um þau mál höfðu ekki djúpstæðan skilning eða þekkingu á málefninu. Ég hef orðið vitni að og verið þátttakandi á ýmsum ráðstefnum þar sem fjallað er um þessi mál. Þekkingarleysi og æsingur í kringum þau er til vansa og eiginlega hættulegt. Þess vegna hegg ég alltaf eftir því þegar fjallað er um netöryggismál í tengslum við NATO. Þegar ég átti aðild að þinginu þurfti ég að gera 70 leiðréttingar á skýrslu um þennan málaflokk, sumar það veigamiklar að ef þeim hefði ekki verið breytt hefði ég þurft að segja mig frá skýrslunni. Sem betur fer var brugðist við einhverjum af þeim leiðréttingum sem ég kallaði eftir, en ef ég hefði ekki verið þarna hefði skýrslan staðið óbreytt. Samkvæmt þessari skýrslu höfum við átt í auknu samstarfi við Bretana en samkvæmt þeim gögnum sem Edward Snowden hefur komið á framfæri hafa Bretarnir gengið ansi langt í að toga saman allar upplýsingar sem hægt er að toga saman en myndlíkingin af því er að ryksuga upp öll gögn um okkur. Ég held að fólk átti sig ekki á því hvað þetta er gríðarlega mikið inngrip í stjórnarskrárbundin grundvallarmannréttindi sem eiga að vera hluti af okkar mannréttindum. Við erum aðili að ýmsum sáttmálum og samningum um mannréttindi, t.d. Sameinuðu þjóðanna sem nú hafa bætt við í sinn mannréttindasáttmála orðinu „stafrænt“, þ.e. að friðhelgin sé ekki eingöngu bundin af kjötheimum. Okkur tekst illa að bregðast við mannréttindabrotum í heimahögum þó að við höfum oft skoðanir á því hvernig þau eru annars staðar. - Þið talið svolítið hátt saman, strákar. - Mig langar til að beina því til utanríkisráðherra að hann og starfslið hans tryggi að þeir fái notið umsagna og leiðsagnar um þennan málaflokk frá sérfræðingum sem eru ekki einvörðungu í að taka á þessum málum út frá hernaðarvinklinum. Það er mjög mikilvægt því að herir eru í grunninn búnir til til þess að passa upp á fólk í löndunum. Það er annað sem ég hjó hér eftir og það er um Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu og mannréttindi. Hér kemur fram að þrátt fyrir starf ÖSE og annarra alþjóðastofnana hafi staða mannréttindamála á ÖSE-svæðinu að mörgu leyti versnað á síðustu árum og gjáin breikkað hvað varðar afstöðu til mannréttinda. Maður þarf ekki að líta lengra en til Ungverjalands til að sjá að það er mikið til í því. Á árinu 2014 og í byrjun þessa árs hefur ÖSE einkum beint sjónum að vernd tjáningarfrelsis með sérstakri áherslu á frelsi fjölmiðla og öryggi blaðamanna. Ísland hefur hrunið á alþjóðastöðlum er lúta að nákvæmlega þessum málaflokki og það hlýtur að vera áhyggjuefni fyrir okkur hér heima að samtökin Blaðamenn án landamæra, „Reporters Without Borders“, gáfu nýverið löndum einkunn fyrir hvernig þau standa sig í þessum málaflokki. Ástæðan fyrir því að Ísland hrundi er mikil afskipti stjórnmálamanna af fjölmiðlum á Íslandi, sér í lagi þegar fyrrverandi aðstoðarmaður fyrrverandi innanríkisráðherra stefndi blaðamönnum með kröfu um að þeir yrðu fangelsaðir fyrir að hafa skrifað eitthvað sem þeir leiðréttu síðan. Það hefði ekki verið tilefni til fangelsisvistar neins staðar í þeim löndum sem við berum okkur gjarnan saman við, Norðurlöndin og Vestur-Evrópulöndin. Mér finnst mjög mikilvægt að við beitum okkur meira á þessu sviði. Við höfum viðað að okkur töluvert mikilli þekkingu um hvar er hægt að finna lög sem virka í praxís og ég mundi vilja sjá fókusinn svolítið þar og að við nýttum okkur þá sérfræðiþekkingu sem við höfum. Hér er líka fjallað um margt sem mér finnst mikilvægt og ég vil ekki halda ræðu bara á neikvæðum nótum. Mér finnst mjög jákvætt hvernig við höfum beitt okkur fyrir málefnum kvenfrelsis og jafnri stöðu kynjanna sem og samkynhneigðra. Mér finnst neikvætt hvernig við höfum dregist aftur úr varðandi þróunarsamvinnu. Við virðum ekki þau markmið sem við settum okkur á síðasta kjörtímabili. Það sem ég upplifi í þessari skýrslu er að við höfum firnagóða embættismenn en okkur skortir sterka sýn á því hver við erum í þessu alþjóðasamfélagi. Það sem mér finnst svo óþolandi við okkur í alþjóðasamhenginu er að við hugum stöðugt að því hvað er best fyrir okkur og gleymum oft að við erum hluti af þessu alþjóðamengi. Mér finnst að við mættum gefa meira af okkur og vera meðvitaðri um hlutverk okkar. Það hefur verið pínulítið eins og aðgerðasinnans, við tökum skrefin sem enginn annar þorir að taka og af því að við erum lítil megum við það og fyrir vikið þora aðrir. Á síðasta kjörtímabili var til dæmis samþykkt ályktun um Palestínu sem við mörg vorum mjög stolt af og Svíþjóð fylgdi í kjölfarið. Margir eigna Svíþjóð það að vera fyrsta þjóðin fyrir norðan einhver mörk til að móta svona stefnu, koma fram með hana og fá hana samþykkta á þjóðþinginu. Það var samt fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson sem bar mikla ábyrgð á farsæld þeirrar ályktunar. Ég mundi til dæmis vilja að við færum suður eftir og hittum fólkið á Gasa. Sendinefnd frá Alþingi ætti að fara þangað og þá finnst mér líka að sendinefnd frá Alþingi ætti að fara til Tíbet og kanna ástandið þar. Nú erum við komin í mjög náið samstarf við kínversk yfirvöld út af fríverslunarsamningi sem við gerðum við Tíbeta, en við höfum ekki gert vettvangskannanir á vegum þingsins. Ég hef fylgst svolítið mikið með og verið upptekin af loftslagsbreytingum. Viðhorf okkar til þeirra hefur truflað mig gríðarlega mikið. Það er oft á þann veg að breytingarnar séu í góðu lagi, það verði bara aðeins hlýrra á Íslandi. Á sama tíma, út af okkar stefnu og lífsstíl, þjást margir fyrir þennan langtímalífsstíl sem við höfum haft. Ástæðan fyrir svo mikilli aukningu flóttafólks er ekki bara stríð. Af hverju verður stríð? Það verður yfirleitt út af minnkandi auðlindum, af því að fólk á ekki nóg að borða og út frá því koma inn ýmsir popúlistar og nýta sér óánægju í samfélaginu til að ná sér í meira land eða beita meiri kúgun í því landi. Við vitum að sjálfsögðu að gríðarlegur fjöldi flóttamanna tengist Sýrlandi. Ég held að um 7 milljón börn séu á vergangi í Sýrlandi og það er enginn að taka á móti þeim. Það er flogið yfir fólkið þar og sprengjur sendar á það með klór. Ég var bara að lesa um það í dag. Þetta er náttúrlega algjör viðbjóður og spurningin hlýtur þá að vera: Hvernig beitir utanríkisráðherra sér til að aðstoða þennan mikla mannfjölda á vergangi í Sýrlandi? Skiptir það okkur einhverju máli eða eigum við bara að horfa í hina áttina? Við höfum staðið okkur mjög vel með því að bjarga bátaflóttafólkinu, en hvað verður um það þegar við erum búin að bjarga því? Það er annaðhvort sent til baka eða sett í hálfgerðar fangabúðir. Við snúum líka við ansi mörgum sem leita ásjár hjá okkur. Út af auknum flaumi flóttamanna víðs vegar um heim af alls konar ástæðum er Evrópa að mörgu leyti að breytast í „Fort Europe“ eins og sumir kalla. Það eru settir miklir varnargarðar í kringum Evrópu af því að fólk óttast að það geti ekki tekið á móti þessum stöðuga straumi flóttamanna. Ég mundi vilja að við beittum okkur á allan þann hátt sem við getum og það getum við til dæmis gert í samstarfi okkar við Kínverjana. Þeir hafa unnið sér það helst til frægðar síðustu 10–20 árin að sjúga út auðlindir fátækra ríkja í Afríku og Suður-Ameríku og eru nú komnir með nokkuð góða fótfestu á Grænlandi. Við getum vakið athygli á því og kallað eftir því að slíkt arðrán viðgangist ekki. Við getum líka beitt okkur fyrir því að alltaf þegar við eigum erindi við ýmsa harðstjóra, hvort sem er Pútín, keisarinn af Kína eða Obama, að ræða við þá um stöðu mannréttindamála. Ég kalla eftir aðeins skarpari sýn um það hver við erum í hinu alþjóðlega samhengi í þessari samantekt hérna.

Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir fór víða í sinni góðu ræðu og um margt var ég henni sammála. Hún ræddi meðal annars þróunarmálin og gat þess að hún hefði gjarnan viljað sjá Ísland leggja meira til þeirra en landið gerir í dag. Það er rétt að rifja upp að ekki var þessi ríkisstjórn mjög gömul þegar hv. þm. Vigdís Hauksdóttir var sett yfir niðurskurðarnefnd og hún skar niður fé til þróunarmála með góðu samþykki hæstv. utanríkisráðherra, að minnsta kosti hér í atkvæðagreiðslum í þinginu, um upphæð sem svarar í dag til 2,3 milljarða kr. Það er töluvert hátt. Ég rifja það líka upp í framhjáhlaupi fyrir hv. þingmanni að í viðtali sagði hún að þetta væri bara byrjunin. Við höfum séð hv. þingmann standa við orð sín því að í framhaldi er það nú orðin stefna hæstv. utanríkisráðherra, þó að hann hafi hvergi getið þess í ræðu sinni fyrr í dag, að slá af Þróunarsamvinnustofnun. Hæstv. ráðherra sagði líka í ræðu sinni að það væri óskandi að Íslendingar gætu lagt meira af höndum þegar betur stæði á hjá okkur. Þá ætla ég að rifja það upp að nú voru upplýsingar sem komu fram í vikunni sem bentu til þess að landsframleiðsla, og við miðum við landsframleiðslu um framlög til þróunarmála, yrði á næsta ári hærri en 2007 sem var þó bóluárið mikla. Þá spyr ég hv. þingmann: Hvað finnst henni þá um frammistöðu hæstv. utanríkisráðherra og ríkisstjórnarinnar hvað varðar fjárveitingar til þróunarmála? Og ef ég má í fyllstu vinsemd og virðingu í framhjáhlaupi líka biðja hv. þingmann um skoðun hennar, ef hún hefur mótað hana nú þegar, á fyrirætlaninni um að leggja af Þróunarsamvinnustofnun.

Ég þakka kærlega fyrir spurningarnar. Þær eru mjög mikilvægar. Ég var að hlusta á ákaflega fróðlegan þátt á BBC í vikunni þar sem fjallað var um rannsókn á hvaða áhrif auðlegð hefði á fólk, fólk sem væri valdamikið og/eða ætti mikla peninga, hvernig það breytti fólki. Ein rannsóknin var þannig að fólk var spurt hver ætti mestan rétt á að fara í fyrsta bátinn á Titanic. Ríka og valdamikla fólkinu fannst að það ætti heimtingu á að fara fyrst, ekkert endilega út af neinu öðru en bara því að það leit svo á að það hefði æðri tilverurétt. Eins var fólk beðið um að teikna sjálft sig eftir því hversu ríkt það væri eða valdamikið. Þeir sem voru ríkastir teiknuðu stærstu bóluna í kringum sjálfa sig. Það er líka staðreynd að þeir sem eiga mest gefa yfirleitt minnst, það þarf engar rannsóknir til þess að komast að þeirri niðurstöðu, maður þarf bara að sjá það. Þeir sem eru fátækir eru örlátastir. Stefna formanns fjárlaganefndar, sem smitast hefur yfir í utanríkisráðuneytið og til ráðherrans, um að skera niður þegar vel viðrar hjá okkur er alveg í takt við svona sjúka hugsun. Það er átakanlegt að geta gefið ekki fátækustu meðbræðrum sínum leið út úr örbirgðinni með þróunarsamvinnu. Ég ætla að svara hinni spurningunni um Þróunarsamvinnustofnun betur á eftir, ég er búin með sekúndurnar mínar.

Frú forseti. Sem betur fer er það ekki algilt. Upp í hugann koma nöfn tveggja ríkustu einstaklinga í heimi eða í þeim hópi, Bill Gates, sem gefur mest af sínum auði til þess að styðja uppbyggingu í Afríku, og Warren Buffet sem fetað hefur sömu slóð. En ef við höldum okkur við ríki er það eigi að síður þannig að stöndug ríki í grennd við Ísland sem við teljum okkur oft jafningja hvað varðar viðhorf og mannréttindi, standa sig miklu betur. Öll Norðurlöndin standa sig margfalt betur en Ísland, að minnsta kosti tvöfalt, jafnvel meira en það. Ég nefni Svíþjóð, Finnland, Noreg, Danmörku. Ef ég tek land eins og Bretland sem gekk sannarlega í gegnum erfiða hluti líka, kreppti að í fjármálalífi þeirra. Samt sem áður gáfu þeir í í tilteknum geirum, til dæmis á meðan þrengst var og mestur niðurskurður var þar fór íhaldsstjórnin í Bretlandi í sérstaka herferð í Afríku til að bólusetja börn gegn malaríu og annarri óáran. Ég tek það sem dæmi. Ef ég nefni annað ríki, Írland, sem lenti eins og við í basli, í mjög svipaðri stöðu og við, það greiðir í dag sem svarar 0,46% eða 0,47% af landsframleiðslu í þróunarsamvinnu og ætlar sér ekki að fara neðar, það er byrjað að fara upp á við. Við erum að fara niður á við, við erum um það bil 0,22%. Ef menn vilja vera góðir getum við komist upp í 0,23% af landsframleiðslu. Það er munurinn á okkur og þeim en við erum samt sem áður auðugri ef miðað er við hvern einstakling. Sýnir þetta ekki nánasarhátt og ákveðinn skort á virðingu fyrir þeim mannslífum sem eru í háska vegna þess að gæðum heimsins er svo misskipt?

Forseti. Jú, þetta er nánasarháttur og skammarlegt. Mér finnst það bara skammarlegt, ég skammast mín fyrir það. Það verður samt að segjast eins og er að sumir kalla þessa ríkisstjórn ríkisstjórn ríka fólksins og örlað hefur á meira örlæti gagnvart þeim sem minna þurfa á því að halda en þeim sem mest þurfa á því að halda, hvort heldur það er hér á landi eða í alþjóðastarfi okkar. Það er hryggilegt. Það mun ekkert breytast, ekki með þessa ríkisstjórn. Við munum halda áfram að verða okkur til skammar á alþjóðavettvangi á þessu sviði. En það verður líka að segjast eins og er að við verðum okkur stundum til skammar á alþjóðasviði þegar við þykjumst vita mest um jarðhitaorku. Nú er til dæmis að koma í ljós að það er ekki óendanleg orka og þarf að ráðstafa henni mjög vel eins og hefur komið í ljós á Hellisheiði. Mér finnst mjög vont að við séum að þykjast vita meira og miðla þekkingu á málum sem við erum enn að rannsaka. Þess vegna held ég að í alþjóðastarfi þurfum við að sýna meira örlæti og raunverulega þekkingu. Við höfum staðið okkur vel varðandi kvenfrelsismál á Íslandi miðað við mörg ríki sem við berum okkur saman við, en við stöndum okkur ákaflega illa þegar kemur að þátttöku í að sýna ábyrgð í þróunarsamvinnu og gætum tekið Bandaríkin okkur til fyrirmyndar. Varðandi Þróunarsamvinnustofnun og það sem er að gerast þar verð ég að kynna mér frumvarpið betur. En mér skilst á hv. þingmanni að þetta sé ekki gott skref. Ég mun svo sannarlega kynna mér það mjög ítarlega og mynda mér rækilega skoðun þar að lútandi þegar ég er búin að því.

Virðulegi forseti. Svo ég taki upp þráðinn þar sem honum sleppti hjá hv. þingmanni sem talaði á undan mér um ójöfnuðinn í heiminum þá hefði ekki verið úr vegi að gera meiri grein fyrir þeirri ógn sem friði í heiminum stafar af vaxandi ójöfnuði milli heimssvæða og innan ríkja. Sameinuðu þjóðirnar hafa ítrekað bent á í skýrslum að vaxandi ójöfnuður í heiminum sé stærsta ógnin við frið í heiminum. Við horfum vissulega á stöðu á alþjóðavettvangi sem veldur okkur áhyggjum og eins og bent er á í skýrslunni er ófriðvænlegra en lengi hefur verið víða um heim en ég held að við eigum að taka alvarlega þær ábendingar Sameinuðu þjóðanna og sérfræðinga þeirra að hluti af orsök vandans sé vaxandi ójöfnuður. Það er hluti af flóttamannavandanum sem við horfumst þegar í augu við en ekki hafa fleiri verið á vergangi vegna stríðsátaka frá lokum seinni heimsstyrjaldar. Það eru óhugnanlegar sögurnar sem við heyrum nánast á hverjum degi af flóttafólki sem reynir að komast til Evrópu, börn án foreldra að flýja stríðsátök. Mér finnst það að sjálfsögðu vera höfuðhlutverk okkar eins og annarra þjóða sem búa við mikla velsæld - þrátt fyrir áföll sem við höfum orðið fyrir þá búum við samt við mikla velsæld, stöndum enn vel að vígi á öllum lífskjaralistum og horfum fram á að fikra okkur hægt og örugglega upp þá lista - á alþjóðavettvangi fyrst og fremst að stuðla að friðvænlegri heimi fyrir allt þetta fólk, öll þessi börn og foreldra þeirra. Ég hefði gjarnan viljað fá meiri umfjöllun um þetta í umræðu um öryggis- og varnarmál. Þegar þau mál eru rædd finnst mér áherslan allt of oft vera á einmitt hervæðingu og vígvæðingu en ekki hvað við getum gert í raun og veru til að tryggja frið í heiminum. Það gerum við einmitt með því að leggja okkar af mörkum í þróunarsamvinnu þannig að ég tek undir með hv. þingmönnum sem töluðu hér á undan, Birgittu Jónsdóttur og Össuri Skarphéðinssyni, þar þarf að gera miklu betur. Það er mikill skaði að horfið hafi verið frá þeirri þingsályktun sem hér var samþykkt með einu mótatkvæði 2013. Handhafi þess mótatkvæðis varð síðan hv. formaður fjárlaganefndar. Ég veit ekki hvort þetta eina mótatkvæði hefur vegið meira en þau 62 atkvæði sem greidd voru með aðgerðaáætlun um þróunarsamvinnu. Það liggur alveg fyrir eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson benti á að þótt Bretar hafi gengið í gegnum kreppu og tekist á um ýmislegt á innanlandsvettvangi í niðurskurði og alls kyns aðgerðum, heldur betur, ekki ætla ég nú að fara að mæla því öllu bót sem þar var gert, en það var merkilegt að þar skapaðist þverpólitísk samstaða um að auka framlög til þróunarsamvinnu til að ná þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna. Þetta held ég líka að Íslendingar geri vel. Mér hefur sýnst það á þeim kynningum sem ég hef fengið á starfi Þróunarsamvinnustofunar í samstarfslöndum okkar að þar sé feikilega vel að verki staðið og verkefnin skili árangri. Á það eigum við auðvitað að horfa, ekki bara fjárhæðirnar sem renna í verkefnin heldur hvaða árangri þau skila. Ég held að við getum verið nokkuð stolt og ánægð með hvaða árangri það fé sem við þó setjum til þessa skilar. Ég er ekki í nokkrum vafa um að með því að fylgja þeirri áætlun sem var samþykkt og auka fjármagnið munum við sjá margfaldan ávöxt þeirrar vinnu. Ég ítreka eins og ég hef áður ítrekað við hæstv. ráðherra að það ætti að vera leiðarljós í utanríkisstefnu okkar hvernig við getum unnið að friðsamlegri heimi. Það gerum við númer eitt, tvö og þrjú með því að beita okkur á þann hátt sem við gerum í gegnum þróunarsamvinnu. Ég þarf ekki að taka það fram en ég ætla nú samt að gera það af því ég geri það ávallt í umræðum um þessa skýrslu að stefna okkar í Vinstri grænum gagnvart Atlantshafsbandalaginu er óbreytt. Við teljum okkur ekki eiga erindi þar inni og við teljum í raun og veru að eftir því sem árin hrannast upp þá sýni staðreyndir málsins að sú hernaðarstefna sem bandalagið hefur rekið hefur ekki skilað friðsamlegri heimi. Auðvitað hryllir mig eins og aðra við því sem nú stendur yfir í Miðausturlöndum og þeim glæpum sem hryðjuverka- eða glæpasamtökin ISIS standa fyrir, ekki bara gagnvart fólki heldur líka gagnvart menningarminjum. Það var mjög áhugavert sem kom fram á fundi utanríkismálanefndar með Magnúsi Þorkeli Bernharðssyni sem kom á fund nefndarinnar ekki fyrir löngu að við getum ekki horft á það sem er að gerast núna án þess að horfa á sögu þessa svæðis á undanförnum áratugum, þess stanslausa hernaðar og ofbeldis sem þar hefur geisað. Við getum ekki tekið það sem er að gerast úr samhengi við þá staðreynd að flest vopn sem eru seld í heiminum í dag streyma til Miðausturlanda, streyma til Sádi-Arabíu frá þeim sömu löndum sem mynda Atlantshafsbandalagið. Við getum velt því fyrir okkur og nú stendur yfir umræða í Svíþjóð um nákvæmlega þetta: Hvort mundi skila meiri árangri, að við tækjum t.d. á vopnasölu í heiminum eða að halda áfram þeirri taktík að henda sprengjum á fólk og ekki kannski með sérstaklega markvissum hætti? Ég lít á þetta sem glæpasamtök og þannig finnst mér að eigi að eiga við þau. Mig langar sérstaklega að ræða loftslagsmálin sem ég gerði lítillega að umtalsefni áðan sem ég tel eitt stærsta viðfangsefni samfélagsins alls. Ég nefndi nauðsyn þess að við settum okkur stefnu í málefnum hafsins. Hæstv. ráðherra tók vel í það. Ég ítreka það að ég vænti þess að við munum sjá slíkar tillögur strax næsta haust, því þetta er akútmál. Það er ekki mjög langt síðan Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, sem einu sinni hétu LÍÚ og Samtök fiskvinnslufyrirtækja en heita þetta í dag, hafa meira að segja ályktað um þessi mál því þau átta sig á því hversu gríðarstórt hagsmunamál þetta er. Þetta er ekki bara spurning um þá sem hafa áhuga á umhverfinu, umhverfisins sjálfs vegna, mannanna vegna, heldur er þetta líka gríðarstórt hagsmunamál fyrir Íslendinga þar sem við reiðum okkur mjög á sjávarútveg. Við gætum horft upp á gerbreytt umhverfi í hafinu í kringum okkur. Ég vænti þess að á næsta ári þegar við fáum skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál og við lesum um málefni hafsins verðum við komin með stefnu sem tekur á þeim málefnum því þetta snýst ekki bara um að við náum að nýta þá stofna sem svamla um í hafinu í kringum okkur, þetta snýst um að þeir stofnar séu á staðnum og við getum nýtt þá. Ég endurtek því þessa ítrekun sem og ítrekun um loftslagsmál. Þar held ég að við Íslendingar eigum gríðarleg sóknarfæri, búandi jafn vel og við gerum af náttúruauðlindum, vatni og jarðhita og öðru. Við gætum verið að taka hraðari skref í átt að orkuskiptum í til að mynda samgöngum og í fiskiskipaflotanum og við ættum að standa fyrir mjög öflugum málflutningi um allan heim til þess að knýja á um þetta. Við gerum það að einhverju leyti í gegnum jarðhitaverkefnin sem við höfum verið að sinna, en þarna held ég að við þurfum að skerpa okkar rödd því að þó við séum lítil þjóð þá getum við haft mikið að segja með því að greina frá því sem við gerum. Við þurfum hins vegar að taka okkur á hér heima og það er eitthvað sem ég ætti að ræða sérstaklega við hæstv. umhverfisráðherra, en við þurfum að stíga miklu hraðari skref í orkuskiptum, hvort sem er í fiskiskipum eða í samgöngum á landi. Fram undan í loftslagsmálum er nýr fundur í París í desember. Þar á að setja niður markmið sem hafa ekki enn þá verið rædd hér á þingi. Ég vonast til þess að þau verði rædd á Alþingi og komi til umfjöllunar bæði hjá hv. umhverfisnefnd og utanríkismálanefnd, því þar eigum við að vera í fararbroddi að tala með metnaðarfyllri markmiðum. Það eru vonbrigði hvernig til hefur tekist í loftslagsmálum allt frá Ríó-yfirlýsingunni og Kyoto-bókuninni. Það eru gríðarleg vonbrigði að ekki hafi gengið betur að ná þeim markmiðum sem þar voru sett, að þjóðir hafi sagt sig frá vinnu að þeim markmiðum. Þess vegna tel ég að Parísarfundurinn sé afar mikilvægur - við segjum það reyndar í hvert skipti að hver fundur sé sá mikilvægasti - en við horfum líka á breytingarnar sem eru að byrja að gerast. Hvað var að gerast á Vanúatú núna? Horfum bara á þessar auknu öfgar í veðurfari. Við getum ekki litið fram hjá þessu og við getum ekki reynt að benda á að þetta sé bara eins og eitt eldfjall. Allir vísindamenn sem tjá sig um málið á alþjóðavettvangi, nánast allir eru sammála um að við þurfum að horfast í augu við þá staðreynd að þarna er um að ræða loftslagsbreytingar af manna völdum. Þetta er mál sem við getum ekki tekið á ein og sér. Þótt við getum gert ýmislegt í okkar bakgarði þá eru ákvarðanirnar teknar á alþjóðavettvangi. Mig langar líka að ræða aðeins um Evrópumálin sívinsælu. Eins og ég kom að mjög stuttlega áðan var haldinn fundur í gær um EES-samninginn þar sem því var haldið fram að samningurinn væri munaðarlaus í stjórnkerfinu, það vantaði mannafla til þess að sinna samningnum bæði í stjórnsýslunni og úti í Brussel þannig að Íslendingar hefðu meiri áhrif á það sem væri gert á þeim vettvangi. Það vantaði umræðu hér á landi um samninginn og hvort hann þjónaði þeim hagsmunum sem menn töldu að væru fyrir hendi í upphafi. Þessi fundur var ágætur. Það sem sló mig þegar ég las skýrslu utanríkisráðherra er það sem sagt er um stýrihóp, með leyfi forseta: „Komið hefur verið á fót stýrihópi um framkvæmd EES-samningsins undir forustu forsætisráðuneytis með þátttöku annarra ráðuneyta og skrifstofu Alþingis. Markmiðið er að greina flöskuhálsa í ferli EES-mála frá upphafi þeirra á vettvangi ESB til loka við innleiðingu í landsrétt. Hópnum er ætlað að skila tillögum til úrbóta varðandi einstaka þætti ferlisins. Þannig sé framkvæmd EES-samningsins sem skilvirkust og um leið skapað svigrúm til að beina kröftum í auknum mæli að snemmgreiningu löggjafar á vettvangi EES og forgangsröðun, þannig að gripið sé til samræmdra viðbragða í stærri hagsmunamálum.“ Við horfumst í augu við mikinn innleiðingarhalla sem er kvartað undan. Menn kvarta líka undan því á Alþingi og það er ekkert bundið við einhvern einn flokk að málin séu að koma inn án þess að nægilegar skýringar fylgi, þetta sé flókið og tyrfið og það vanti skýrari viðbrögð úr stjórnsýslunni. Hér kom fram áðan í máli hæstv. utanríkisráðherra að Evrópustefnu ríkisstjórnarinnar hefði ekki fylgt nein fjárveiting. Það hefur ekki fylgt nein fjárveiting. Settur hefur verið á laggirnar stýrihópur sem hefur gert tillögur. Við eigum fullt af tillögum, virðulegi forseti. Ég sat sjálf í Evrópunefnd ásamt hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni og fleiri hv. þingmönnum og fleira fólki. Sú nefnd var undir forustu Björns Bjarnasonar. Hún skilaði ítarlegum tillögum um hvað mætti gera til þess að efla hagsmunagæslu varðandi EES-samninginn og var þeim beint til ríkisstjórnar, til Alþingis, til stjórnsýslunnar og fleiri aðila. Þeirri vinnu var lokið 2007. Í framhaldinu var sett á önnur Evrópunefnd. Hennar verkefni var fyrst og fremst að fjalla um gjaldmiðilsmál og sat ég þar líka. Tillögurnar liggja allar á borðinu og hafa legið lengi, þ.e. að ef við ætlum að hafa aukin áhrif á framkvæmd EES-samningsins þá þurfi það að gerast með auknum mannafla. Mér fannst áhugavert sem kom fram á fundinum í gær að það vantar umræðu um það hver þróun EES-samningsins verður. Eru stofnanir EFTA sem ætlað er að fylgjast með samningnum til þess bærar? Hafa þær nægilegan styrk til þess eða ekki? Hvaða áhrif hefur það? Þróun Evrópusambandsins sem er önnur stoð samningsins hefur verið allt önnur en þróun EFTA. Ríkjum í EFTA hefur að sjálfsögðu fækkað. Evrópusambandið hefur verið að fást við allt aðra hluti, svo sem gjaldmiðlasamstarf sem þeir hafa lent í vandræðum með. Þar eru knýjandi spurningar sem þarf að svara eins og til að mynda hvort sambandið ætli sér að fara í miklu nánara samstarf á sviði skatta, á sviði peningastefnu til þess að geta rekið sameiginlegan gjaldmiðil eða hvort það ætli að þróast með öðrum hætti. Sú togstreita virðist mér nokkuð sýnileg, en á meðan gildir EES-samningurinn og menn benda á að hann sé jafnvel embættismönnum í Brussel lítt kunnugur. Það er því umhugsunarefni hvernig við getum staðið að þessu fyrir utan að í Noregi stendur yfir talsverð umræða um það innan stjórnmálanna að fyrir Noreg séu valkostir framtíðarinnar annaðhvort þeir að ganga í Evrópusambandið eða gera tvíhliða samning við Evrópusambandið á borð við Sviss. Þar hafa menn efasemdir um EES-samninginn. Þetta er eitthvað sem ég tel að við þyrftum að ræða. Ef ekki fylgir fjárveiting þeirri hagsmunagæslu sem búið er að boða í stefnunni þá þekki ég það af fyrri reynslu að mjög erfitt getur verið að framfylgja stefnunni ef svigrúmið til þess er ekkert. Ég ætlaði að nefna fjöldann allan af öðrum atriðum í skýrslunni en ætla að ljúka máli mínu á því að segja að ég tel mjög mikilvægt að við beitum okkur á alþjóðavettvangi í því sem við erum góð í og hér var nefnt áðan jafnrétti og kvenfrelsi. Ég er sammála því að þar hefur Ísland staðið sig vel. Ég held að við eigum líka að velta því fyrir okkur hvað annað við getum unnið með á alþjóðavettvangi 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir ágæta ræðu. Hún ítrekaði í ræðu sinni þá sérstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að standa gegn aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og talaði, eins og talsmenn þess flokks hafa lengi gert, um að aðrar leiðir væru betri til að tryggja öryggi landsins í viðsjárverðum heimi. Ég velti fyrir mér í því sambandi hvort hún telji að ekkert hald sé, ef við getum orðað það svo, í 5. gr. NATO-sáttmálans sem er grundvallargreinin um að árás á eitt aðildarríkjanna sé árás á þau öll. Það hefur verið litið svo á að í því felist fælingarmáttur, það þýði að aðrir hugsi sig tvisvar um áður en þeir ráðist á eitt af aðildarríkjum bandalagsins vegna þess að þar með séu þeir komnir í átök við þau öll. En því spyr ég að þetta er auðvitað, getum við sagt, í þeim viðsjám sem nú eru uppi í Evrópu helsta haldreipi Eystrasaltslandanna sem meta það svo, Eistland, Lettland og Litháen, að aðild þeirra að Atlantshafsbandalaginu og tilvist 5. gr. sé í raun helsta vörn þeirra gagnvart útþenslustefnu og yfirráðastefnu Rússa, sem hefur birst okkur svo skýrt í Úkraínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það kann vel að vera að á þeim leikvelli sem Atlantshafsbandalagið byggir á, sem er þessi gamaldags leikvöllur, getum við sagt, stríðsátaka eins og við höfum þekkt það á 20. öldinni, veiti þessi grein ákveðinn fælingarmátt gagnvart hefðbundnum ríkjahernaði. En ég kýs að horfa á þau mál út frá dálítið öðru sjónarhorni, ég er gagnrýnin á forsendur vettvangsins sjálfs, leikvallarins sjálfs. Vissulega geri ég ekki lítið úr því að ríkisstjórnir þessara ríkja líti á það sem örygisatriði að vera innan hernaðarbandalags, við höfum séð það. Ég er hins vegar mjög vantrúuð á að þetta hernaðarbandalag gegni því hlutverki í raun að skapa friðvænlegri heim. Ég benti áðan á þann tvískinnung sem mér finnst vera í því að horfa á stærstu vopnasala Vesturlanda koma saman í Atlantshafsbandalaginu, sem eru að dæla vopnum inn á önnur svæði í heiminum. Hvar er verið að nota þau vopn? Jú, það er verið að skjóta niður sárasaklausa túrista á safni á Túnis bara í gær, hræðilegir glæpir eru framdir á hverjum degi. Við ættum að velta því fyrir okkur, undirstöðum hernaðarvélarinnar sem ég tel Atlantshafsbandalagið vera hluta af, því að ég tel það í raun vera varnarviðbrögð við mjög sjúku ástandi.

Hæstv. forseti. Já, margt má betur fara í heimi hér. Þegar við ræðum þessi mál skulum við velta fyrir okkur smáríki á landamærum stórveldis á borð við Rússland, sem í dag rekur harðari og sumir mundu segja árásargjarnari stefnu en það gerði fyrir örfáum árum, og hvort mundu menn svara beinni ásælni slíks ríkis, jafnvel hernaði af þess hálfu, með því að koma til þess og segja: Heyrðu, nei, ég er nú ekki alveg sátt við forsendurnar sko, við erum að ræða þetta á röngum grundvelli. Það er kannski sá veruleiki sem menn standa frammi fyrir í Eystrasaltslöndunum, að þau álíta að veran í Atlantshafsbandalaginu og eftir atvikum aukin viðvera herafla af hálfu Atlantshafsbandalagsins, viðbragðsáætlanir sem gera ráð fyrir að þeim sé komið til hjálpar ef á þau yrði ráðist, að það séu raunveruleg viðbrögð við raunverulegri hættu. Þannig hefur staða Atlantshafsbandalagsins verið frá upphafi. Þótt aðstæður hafi auðvitað breyst með ýmsum hætti í áranna rás hefur þetta verið hið gegnumgangandi viðhorf og í raun má segja að 5. gr. sáttmálans sé kjarni þess samstarfs sem þar er um að ræða. Auðvitað er margur tvískinnungurinn í heiminum, til að mynda eru hinir friðelskandi Svíar stórir vopnaútflytjendur og svo má lengi telja. Sem viðbrögð við viðsjárverðri stöðu og beinum ógnunum held ég að Vesturlönd 

Virðulegi forseti. Ég held reyndar að við hv. þingmaður verðum seint sammála um þessi mál því að ég nefndi áðan og gæti nefnt mörg dæmi þar sem íhlutun Atlantshafsbandalagsins hefur ekki skilað betra ástandi heldur verra ástandi. Ég hlýt að setja spurningarmerki við það þegar vinnuaðferðir bandalagsins skila jafn litlum árangri og raun ber vitni í þessum viðsjárverða heimi. Þá segi ég: Bíddu, hljóta ekki að vera aðrar aðferðir sem virka? Það hafa verið gerðar rannsóknar á því hvernig samskipti fólks í fjölbýlishúsum ganga fyrir sig. Þetta er áhugavert fyrir konu sem hefur búið í mörgum fjölbýlishúsum um ævina. Rannsóknir sýna að margir óttast nágranna sína mjög þar til þeir kynnast þeim og ræða við þá. Aukin samskipti leiða því oft til betri líðanar allra sem í fjölbýlishúsinu búa. Nú ætla ég ekki að segja að það eigi endilega við og ég er ekki absolútisti að því leyti að það getur verið ástæða til þess að bregðast við. Að sjálfsögðu getur verið ástæða til að bregðast við árásum annarra ríkja, ég er ekki absolútisti, en ég set risavaxið spurningarmerki við vinnuaðferðir Atlantshafsbandalagsins sem sjaldnast skila því aukna lýðræði og þeim aukna friði sem þeim er ætlað að gera. Það veit ég að hv. þingmaður er mér alveg sammála um.

Herra forseti. Ég velti því fyrir mér hvort Eistar, Lettar og Litháar hafi mikinn áhuga á því að kynnast nágrönnum sínum mikið betur en þeir þekkja þá nú þegar. Það er athugasemd sem hv. þingmaður þarf ekki að kommentera neitt á. Mér eins og hv. þingmanni og formanni utanríkismálanefndar, Birgi Ármannssyni, leikur hugur á að heyra aðeins dýpra í viðhorf hv. þingmanns gagnvart Atlantshafsbandalaginu. Ég fer ekki í neinar grafgötur með afstöðu þingmannsins til þess, en er það ekki rétt skilið hjá mér að áður en Vinstri hreyfingin – grænt framboð vill ganga úr Atlantshafsbandalaginu vilja þeir spyrja þjóðina? Ég minnist þess að ágætur félagi minn í þessum sölum, hv. þm. Ögmundur Jónasson, hefur lagt fram þingsályktunartillögu um að það eigi að vera þjóðaratkvæði. Er það ekki alveg klárt að jafnvel þótt hv. þingmaður kynni að verða forsætisráðherra fyrr en nokkurn varir muni hún ekki láta það verða sitt fyrsta verk að ganga úr NATO án þess að spyrja þjóðina? Þetta var spurningin. Í öðru lagi vildi ég aðeins ræða við hana um afstöðu hennar til framkvæmdar á Evrópustefnu ríkisstjórnarinnar. Eins og við munum kynnti ríkisstjórnin í fjölmiðlum 11. mars 2014 nýja Evrópustefnu. Samkvæmt henni var það áætlunin að Ísland kæmi fyrr að stefnumótun löggjafar sem mundi þýða að þá þyrfti frekari mannafla í Brussel. Í öðru lagi átti að búa til samráðshópa atvinnulífs og utanríkisráðuneytisins til að greina tækifæri og í fjórða lagi átti að efla samstarf Noregs og Liechtensteins. Ég gleymdi að vísu einu, það átti líka að leggja fram mat á samningnum á 20 ára afmælinu, það var í fyrra. Ekkert af því hefur gerst svo ég viti, maður hef ekki heyrt af neinu, þetta var minni háttar utanríkismál og aldrei kynnt þingi eða utanríkisnefnd. En telur ekki hv. þingmaður, sem á sæti í utanríkismálanefnd, að við þurfum að taka þetta upp og ganga eftir því í nefndinni hvernig stendur með 

Virðulegi forseti. Ég get fullvissað hv. þingmann um að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur hingað til verið eina stjórnmálahreyfingin sem er formlega með það í stefnuskrá sinni að vera ekki hluti af Atlantshafsbandalaginu. Við höfum því lagt til, eins og í fleiri umdeildum málum, að í þeim efnum sé rétt að spyrja þjóðina og það ætti ekki nokkur maður að óttast slíka atkvæðagreiðslu. Hún fór auðvitað aldrei fram á sínum tíma þegar ákveðið var að ganga í Atlantshafsbandalagið og það væri ekki vitlaust samhliða því að við höldum þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald Evrópusambandsmálsins, sem ég ímynda mér að hljóti að gerast bráðlega, að spyrja fólk í leiðinni að þessu. Þá er það Evrópustefnu stjórnvalda sem hv. þingmaður hefur greinilega lagt á minnið, sem er merkilegt því að við höfum mjög lítið séð af framkvæmdum eða efndum á þeirri stefnu. Það er rétt, það átti að liggja fyrir hagsmunamat af EES-samningnum. Ég hef ekki orðið vör við það að fulltrúar stjórnarflokkanna tali enn þá fyrir því að slíkt mat verði gert, en það átti að liggja fyrir haustið 2014 sem er nú liðið. Það er sömuleiðis boðaður samráðshópur og lögð áhersla á áframhaldandi norrænt og vestnorrænt samstarf til að efla hagsmunagæslu á Evrópuvettvangi. Um það hef ég heldur ekki heyrt og kannski ástæða til að spyrja sérstaklega hæstv. samstarfsráðherra sem kemur hér á eftir. Eftir því sem við hv. þingmenn í utanríkismálanefnd erum upplýst hafa ekki sést miklar efndir. Það er auðvitað ástæða til þess að óska eftir skýrslu um framkvæmd Evrópustefnunnar inn í sali Alþingis svo við sem hér sitjum getum áttað okkur á því hvað nákvæmlega stendur til að gera og hvort jafnvel hafi verið hætt við eitthvað af þeim stefnumiðum sem þarna voru kynnt.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það er margt sem við þurfum að spyrja hæstv. samstarfsmálaráðherra Norðurlanda um á eftir. Það verður örugglega miklu þyngri umræða en þessi hér. Það orkar margt tvímælis þegar maður les þá skýrslu. Ég ætla ekki að hafa frekari orð um stefnu hv. þingmanns og flokks hennar til Atlantshafsbandalagsins, mér er hún mætavel kunn. Það er aðeins af því ég er talsmaður beins lýðræðis sem ég vildi árétta að það er stefna flokksins að gera það gegnum þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér er Evrópustefna ríkisstjórnarinnar hugleikin. Ég minnist þess mjög vel þegar hún var kynnt og það rann upp fyrir mér að ekki átti að kynna hana í utanríkismálanefnd. Af því dró ég þá ályktun að hún félli samkvæmt skilgreiningu undir minni háttar utanríkismál og gerði mér ekki frekari rellu út af því. Hins vegar höfum við á þessum degi, í andsvari við hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, hlustað á hæstv. utanríkisráðherra lýsa gjaldþroti þeirrar stefnu. Það var hér fyrr í dag. Hæstv. ráðherra gekkst við því að hann hefði engan mannafla og að það hefðu verið teknir af honum peningar til að standa undir rekstri samningsins. Fyrrverandi ráðuneytisstjóri utanríkisráðuneytisins, sem núna gegnir stöðu æðsta manns okkar hjá Eftirlitsstofnun EFTA, hefur lýst því og farið mikinn í fjölmiðlum síðustu daga um að EES-samningurinn sé rekald, honum sé ekki sinnt, honum sé féskylft og Íslendingar notfæri sér ekki þau færi sem hann gefur, Íslendingar sinni ekki hagsmunum sínum. Það var aðall Evrópustefnu hæstv. ríkisstjórnar að við ættum að leggja sérstaklega á okkur til að sinna hagsmunagæslu innan hans. Það hefur komið fram að það er ekki gert af því að hæstv. utanríkisráðherra virðist ekki hafa burði til þess að fá tækin sem til þarf. Þá er komið að hagsmunum Íslands. Ég og hv. þingmaður, sem sitjum í utanríkismálanefnd, eigum að beita framkvæmdarvaldið aðhaldi ef það sinnir ekki hagsmunum Íslands. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Telur hún ekki rétt að við köllum fyrir nefndina Sverri Hauk Gunnlaugsson og fáum viðhorf hans og fáum ráðherrann til nefndarinnar líka til þess að greina okkur frá því með hvaða hætti 

Virðulegi forseti. Ég tek undir kröfu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Hv. formaður utanríkismálanefndar situr hér í hliðarherbergi. Ég held að þetta sé brýnt fyrir nefndina að fjalla um í ljósi þess að Sverrir Haukur Gunnlaugsson, fyrrverandi ráðuneytisstjóri, eins og hv. þingmaður nefndi, var mjög harðorður í gær og orðaði það sem svo að enginn sýndi EES-samningnum ástúð eða umhyggju í íslensku stjórnkerfi um þessar mundir og það væri grundvallarástæða þess að illa gengi að vinna með samninginn og þar þyrfti að gera verulega gangskör. Ég held því að rétt sé að utanríkismálanefnd taki þetta til skoðunar og setji líka Evrópustefnu stjórnvalda í samhengi við fyrri tillögur. Eins og ég nefndi áðan sýnast mér flestar tillögur Evrópustefnunnar vera mjög í takt við gamlar tillögur Evrópunefndar Björns Bjarnasonar og fleiri frá 2007 nema að því leyti, svo merkilegt sem það nú er, að lítið er um hlutverk Alþingis í þessum tillögum. Í þeim tillögum var sérstaklega kveðið á um að Alþingi skyldi skipa sérstaka Evrópunefnd sem mundi hafa það hlutverk að fara bæði með EES-samninginn og önnur málefni sem snúa að samskiptum við Evrópusambandið. Það er kannski ástæða til þess að utanríkismálanefnd taki það til skoðunar og spurning hvort ekki sé ástæða til að þingið taki sjálft frumkvæði í því hvernig við fylgjumst með þessum samningi og gætum hagsmuna Íslands, því að þótt stjórnvöld beri þar auðvitað ábyrgð og stjórnsýslan sem starfar í umboði stjórnvalda beri þar alla ábyrgð er mikilvægt að þingið geti sinnt eftirlitshlutverki sínu og þingið þarf að hafa svigrúm til að geta það. Þótt þar hafi margt færst til betri vegar, til að mynda hvað varðar það að EES-innleiðingar koma talsvert fyrr til utanríkismálanefndar sem er mjög jákvætt og gott skref, held ég að sú vinna gæti verið miklu öflugri og betri.

Hæstv. forseti. Í þessari umræðu í dag ætla ég mér að ræða sérstaklega um alþjóða- og öryggismál og heyrist ég vera á svipuðum nótum og hv. þm. Birgir Ármannsson, formaður utanríkismálanefndar. Í skýrslu hæstv. ráðherra kennir margra grasa og ég ætla að tæpa á örfáum atriðum, auk þess mun ég fara yfir þá umræðu sem átti sér stað á þingmannaráðstefnu um utanríkis- og öryggisstefnu Evrópusambandsins sem haldin var í Ríga í Lettlandi í byrjun mars. Þá ráðstefnu sat ég ásamt þeim hv. þingmönnum Birgi Ármannssyni og Óttari Proppé. Það má með sanni segja að veður séu válynd um þessar mundir en málefni Úkraínu og breytt öryggislandslag í Evrópu voru ofarlega á baugi á þingmannaráðstefnunni, ástandið við Miðjarðarhafið og uppgangur hryðjuverkasamtaka. Hvað Úkraínu varðar og samskipti við Rússland lagði til dæmis Federica Mogherini, utanríkisráðherra Evrópusambandsins, áherslu á að Evrópa sækist ekki eftir átökum við Rússland og að landið væri þrátt fyrir allt samstarfsaðili Evrópusambandsins á ýmsum sviðum alþjóðamála, til að mynda í kjarnorkuviðræðum við Íran. Carl Bildt, fyrrverandi utanríkisráðherra Svíþjóðar, var sérstakur gestur ráðstefnunnar. Hann sagði það alvarleg mistök að hafa ekki brugðist harðar við innrás Rússa í Georgíu í ágúst 2008. Vesturlönd hefðu vissulega mótmælt innrásinni en voru eftir sem áður tilbúin til samstarfs við Rússa ári síðar líkt og ekkert hefði í skorist. Rússnesk stjórnvöld kynnu því að hafa búist við vægari viðbrögðum Vesturlanda við innlimun Krímskaga og íhlutun í austanverðri Úkraínu en raunin varð. Hinn svokallaði „óhefðbundni hernaður“ - ég hef ekki fundið betri þýðingu en það á orðinu „hybrid war“, herra forseti - setur menn í afar flókna stöðu gagnvart Rússum og mat á viðbrögðum Atlantshafsbandalagsins, en þess konar hernað hafa Rússar stundað í Úkraínu. Hvaða fyrirbæri er þetta? Hver er skilgreiningin á þessari nýju tegund hernaðar? Herra forseti. Ég ætla að gera tilraun til að útskýra það lítillega. Í slíkum hernaði er grafið undan stöðugleika ríkja með röð aðgerða sem geta meðal annars falið í sér netárásir á upplýsingainnviði, áróðursstríð á net- og samfélagsmiðlum, leynilegar hernaðaraðgerðir ómerktra hermanna og samstarf við sveitir glæpamanna sem eru vopnaðar af árásaraðila. Í óhefðbundnum hernaði er engin eiginleg víglína og reynir árásaraðili að láta átökin líkjast borgarastríði á yfirborðinu frekar en innrásarstríði. Hermenn árásaraðila eru ómerktir og blanda sér í hóp innlendra stjórnarandstæðinga jafnframt því sem haldið er fram að viðkomandi stjórnarandstæðingar séu ofsóttir. Bent hefur verið á að raunveruleg ógn stafi af því að óhefðbundnum hernaðaraðgerðum verði beitt gegn NATO-ríkjum, einkum Eystrasaltsríkjunum, þar sem stórir rússneskumælandi minni hlutar búa. Í 5. gr. Atlantshafssáttmálans er kveðið á um að árás á eitt NATO-ríki teljist árás á öll ríki Atlantshafsbandalagsins. Ísland er í NATO og því skiptir þessi umræða, um óhefðbundinn hernað og 5. gr. Atlantshafssáttmálans, okkur mjög miklu máli. Umræðuefnið í dag er skýrsla utanríkisráðherra en þar sem ég hef kosið að fjalla um alþjóða- og öryggismál vil ég tala örlítið meira um umræðuna sem átti sér stað á þessari þingmannaráðstefnunni en hún var afar upplýsandi. Á fyrrgreindum fundi sagði einnig aðstoðarframkvæmdastjóri NATO, Alexander Vershbow, að ekki væri ástæða til að endurskoða 5. gr. með tilliti til óhefðbundins hernaðar. Sameiginlegur skilningur bandalagsríkjanna á greininni væri hins vegar mikilvægur. Vershbow sagði að ef ráðist væri á NATO-ríki með óhefðbundnum hernaði yrði tekin ákvörðun um viðbrögð á grunni upplýsinga frá því ríki sem ráðist er gegn auk upplýsinga leyniþjónusta annarra bandalagsríkja. Þær raddir heyrðust á fundinum að beiting óhefðbundinna hernaðaraðgerða gæti gengið mjög hratt fyrir sig og því gæti tekið nokkurn tíma fyrir Atlantshafsráðið, sem fer með æðsta ákvörðunarvald innan NATO, að koma saman og virkja 5. gr. Á leiðtogafundi bandalagsins í september sl. í Wales snerist umræðan að mestu um hvernig bregðast ætti við breyttum öryggishorfum í Evrópu vegna aðgerða Rússa gagnvart Úkraínu og uppgangi öfgamanna í Sýrlandi, Írak og Norður-Afríku. Í kjölfar fundarins tilkynnti forsætisráðherra Íslands að íslensk stjórnvöld hygðust efla þátttöku sína og framlög í þágu eigin varna og til bandalagsins. Innlimun Rússa á Krímskaga og viðvarandi stuðningur þeirra við aðskilnaðarsinna í Úkraínu markar ákveðin vatnaskil í samskiptum Atlantshafsbandalagsins og Rússlands. Bandalagið stöðvaði í mars 2014 öll samstarfsverkefni og hernaðarlega samvinnu við Rússland. Enn þá er haldið opnum möguleika fyrir fundi á sendiherrastigi á vettvangi NATO-Rússlandsráðsins þó að ekki hafi verið boðaður fundur þar undanfarna mánuði. Því miður, herra forseti, er fátt sem bendir til þess að samskipti bandalagsins og Rússlands muni breytast til batnaðar á næstu missirum. Rússar hafa verið vinaþjóð Íslendinga í áratugi og viðskiptin við Rússa eru Íslendingum afar mikilvæg. Mér þykir því sorglegt að svo sé komið fyrir okkur. Íslensk stjórnvöld munu halda áfram að leggja áherslu á að halda þessum góða vinskap og tengslum en ekki verður hjá því komist að þetta framferði Rússa gagnvart Úkraínumönnum muni hafa áhrif á þau tengsl. Íslensk stjórnvöld hafa lagt mikla áherslu gagnvart vinum okkar í Úkraínu á að virða skuli lýðræðisleg réttindi og meginreglur og standa vörð um réttindi allra íbúa landsins. Mikilla úrbóta er þörf og því afar mikilvægt að alþjóðasamfélagið styðji Úkraínu í pólitísku, efnahagslegu og félagslegu tilliti í tvíhliða samskiptum sem og á vettvangi alþjóðlegra stofnana. Hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson hefur lýst yfir pólitískum stuðningi Íslands við Úkraínu bæði á tvíhliða fundum og á alþjóðavettvangi, m.a. í ræðu sinni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í september og á utanríkisráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins í desember. Þá hefur Ísland tekið þátt í alþjóðlegum þvingunaraðgerðum vegna deilunnar gegn Rússum. Þess má einnig geta að Íslendingar og Úkraínumenn hafa ákveðið að hefja samstarf á sviði jarðhitanýtingar og stofnunar um orkusparnað í Úkraínu. Verkefnið felst í að kortleggja tækifæri í virkjun jarðhita í landinu og hafa íslensk stjórnvöld veitt 8,5 millj. kr. til þess. Þetta verkefni tel ég afar jákvætt. Eru líkur á að menn nái að stilla til friðar og komast að samkomulagi um hvernig málum skuli háttað í Úkraínu? Vonarglætan í myrkrinu nú er að samkomulag náðist á fundi forseta Úkraínu, Rússlands og Frakklands og kanslara Þýskalands í Minsk þann 12. febrúar sl. Samkomulagið felur meðal annars í sér vopnahlé sem virðist halda að mestu leyti enn þá þótt enn séu bardagar á ákveðnum svæðum. Með samkomulaginu var líka viðurkennt að heildarlausn kalli á að samin verði ný stjórnarskrá fyrir Úkraínu sem færi héruðum landsins aukin völd og auk þess fái héruðin Donetsk og Luhansk sérstöðu með lögum. Sú hugmynd er byggð á kröfu Rússa, en í skýrslu ráðherra kemur fram að líklega verði erfitt að ná pólitísku samkomulagi um þetta atriði á milli ólíkra fylkinga í Úkraínu. Í skýrslunni kemur einnig fram að í samkomulaginu frá 12. febrúar sé ekki útilokað beinum orðum að sú stjórnarskrárbreyting og heildarlausn sem nú er talað um leiði til sambandsríkis. Forseta Úkraínu virtist að loknum fundi í Minsk ekki hugnast þessi hugmynd um sambandsríki miðað við hvernig hann tjáði sig um það við fréttamenn. Þetta er enn í mikilli óvissu. Áður en ég lýk umfjöllun minni um Úkraínu og Rússland langar mig til að draga fram einn punkt til viðbótar úr skýrslu ráðherra en hann varðar ÖSE, Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu. Í skýrslunni kemur fram að átökin í Úkraínu hafi reynt mjög á samstarfið á vettvangi ÖSE en bæði Rússland og Úkraína eiga aðild að stofnuninni sem og flest ríki Evrópu, auk Bandaríkjanna og Kanada. Aðkoma ÖSE hefur verið mikilvæg til að stemma stigu við átökunum og í mars 2014, fyrir ári síðan, náðist samstaða meðal allra 57 aðildarríkja ÖSE um að setja á fót sérstakt eftirlitsverkefni í Úkraínu til að draga úr spennu þar og stuðla að friði. Íslendingar áttu fulltrúa í þessum hópi og hafa stutt verkefni ÖSE í Úkraínu með ríflega 80 þús. evra framlagi. Tíminn mun leiða í ljós hver þróunin verður í Úkraínu og afleiðingar hennar en fullyrða má að ástandið sé óstöðugt. Stríðsógnin er raunveruleg í augum og hjörtum margra, sérstaklega íbúa fyrrverandi Sovétríkjanna og austantjaldslandanna. Hryðjuverkasamtökin Íslamska ríkið, ISIS, eru önnur ógn sem steðjar nú víða að. Daglega heyrum við fréttir í fjölmiðlum af grimmdarverkum þeirra, grimmdarverkum sem eru ólýsanlega hræðileg. Þau þyrma engum, ekki einu sinni börnum. Þessi skelfilegu hryðjuverkasamtök stóðu í átökum í Írak árum saman en blönduðu sér fljótt í borgarastríðið í Sýrlandi sem hófst árið 2011 með uppreisn gegn stjórn Bashar al-Assad. Í byrjun árs 2014 óx ISIS fiskur um hrygg og gerði árásir innan Íraks og náði undir sig talsverðu landsvæði. Um mitt árið stofnuðu samtökin kalífadæmi undir heitinu Íslamska ríkið. Segja má að viðbrögð stjórnvalda í Írak við uppgangi ISIS hafi ekki verið nógu öflug en stefna fyrrverandi forsætisráðherra í Írak þótti ýta undir uppgang ISIS. Haider al-Abadi er nú við völd í Írak en hann tilheyrir sítamúslimum. Hann þykir hófsamur og hefur reynt að koma til móts við kröfur bæði súnníta og Kúrda. Herra forseti. Ég fann viðtal á visir.is í gær við Magnús Þorkel Bernharðsson sem er okkar helsti sérfræðingur í málefnum Miðausturlanda og starfar nú sem prófessor við Williams-háskóla í Bandaríkjunum. Við í utanríkismálanefnd vorum svo heppin fyrir ekki svo löngu síðan að fá Magnús á fund til okkar og fara yfir þessi mál. Það var einkar fróðlegt að hlusta á hann segja frá en í viðtali þessu frá 18. mars segir orðrétt, með leyfi forseta: „Þegar samtökin komu fyrst fram á sjónarsviðið þekkti fólk ekki til þeirra og vissi ekki hvað þau stóðu nákvæmlega fyrir. Margir töldu þetta vera afl sem væri hægt að fylgja og það væri mögulega eitthvað aðlaðandi við þessi samtök. Þessi myndbönd öll sem samtökin hafa birt, fréttir af því hvernig þeir hafa hagað sér á þessum slóðum og þetta hrottalega ofbeldi sem við höfum séð hefur hins vegar alls ekki leitt til þess að almennir íbúar í Miðausturlöndum horfi til þessara samtaka sem einhvers jákvæðs afls og afls frelsis og lýðræðis. Ef Kúrdar fá alþjóðlegan stuðning og fleiri og stærri vopn frá alþjóðasamfélaginu í baráttu sinni gegn ISIS, þá get ég ímyndað mér að það komi til með að vera „status quo“ næstu mánuðina.“ Þetta segir Magnús í viðtalinu og svo fer hann í nánari útlistanir á stöðu Kúrda og framtíðarpælingum varðandi þá þjóð. Staðan í þessum heimshluta er afar flókin. Alþjóðastofnanir hafa lagt sitt af mörkum til að koma á friði en það kemur til dæmis fram í skýrslu hæstv. ráðherra að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hafi í september 2014 samþykkt ályktun varðandi erlenda vígamenn sem gengið hafi til liðs við ISIS og önnur hryðjuverkasamtök þeim tengd. Talið er að þeir séu nú um 13 þúsund talsins frá um 80 löndum, þar af 3 þúsund frá Evrópu. Í ályktuninni eru meðal annars ákvæði sem miða að því að hindra för þeirra á milli landa. Bandaríkin hafa síðan í ágúst sl. stutt við Kúrda og írakska herinn með loftárásum á bækistöðvar ISIS í Írak. Árangur þeirra aðgerða hefur verið sá að stjórnvöld hafa náð stórum landsvæðum til sín á ný. En hver er aðkoma Íslands að baráttunni við þessi stórhættulegu hryðjuverkasamtök? Öll ríki Atlantshafsbandalagsins, og Ísland er þar innan borðs, Evrópusambandið og tíu arabaríki hafa lýst yfir stuðningi sínum við baráttuna gegn ISIS. Utanríkisráðherra Íslands sótti fyrsta fund ríkjanna í Brussel í desember sl. Þar tilkynnti ráðherra að Ísland mundi styðja við neyðar- og mannúðaraðstoð fyrir óbreytta borgara í gegnum stofnanir Sameinuðu þjóðanna. Í ársbyrjun kynntu Bandaríkjamenn tillögur að fyrirkomulagi samstarfs þeirra ríkja sem taka þátt í baráttunni gegn ISIS. Lagt var til að starfað yrði í fimm vinnuhópum sem fjölluðu um ólíka þætti, svo sem aðgerðir til að tryggja stöðugleika til framtíðar á svæðum sem hafa verið frelsuð undan vígaferlum ISIS og aðgerðir til að hamla för vígamanna sem hyggjast ganga til liðs við ISIS. Vinnuhóparnir fimm munu undirbúa aðgerðaáætlanir, samhæfa stuðning ríkjanna og kalla eftir framlögum þeirra, miðla upplýsingum og gera tillögur til stuðningsríkjanna. Í þeirri skýrslu sem nú er til umræðu kemur fram að þegar frekari upplýsingar liggi fyrir um verkefni vinnuhópanna verði metið hvort eða hvernig Ísland getur lagt lið verkefni þess vinnuhóps sem fjallar um að tryggja stöðugleika lið til framtíðar. Hæstv. forseti. Tími minn er að renna út en að lokum langar mig bara að þakka fyrir þessa ágætu skýrslu. Mér þótti hún mjög upplýsandi og fræðandi en það má eflaust gagnrýna eitthvað og það verður þá bara tekið til nánari skoðunar og umræðu síðar.

Herra forseti. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að ég tel að skýrslan sé prýðilega gerð. Því miður vantar ekkert í hana, en það vantar talsvert upp á að staðið hafi verið við þau fyrirheit sem hæstv. ríkisstjórn gaf í stóra málaflokka. Það er nú ekki efni minnar ræðu. Við höfum rætt þessa skýrslu hér í dag og sömuleiðis hefur blandast inn í þá umræðu vegferð ríkisstjórnarinnar síðustu viku. Það var þó fyrst og fremst umræða sem var háð síðustu daga. Mig langar eigi að síður að fá fram álit hv. þingmanns á einu af megindeiluefnunum þar. Hv. þingmenn margir sem þá ræddu málin og reyndar fyrr í dag líka töldu að ríkisstjórnin hefði ekki haft neina heimild til að draga umsókn um aðild að Evrópusambandinu til baka nema fyrir tilstilli Alþingis, þ.e. að Alþingi þyrfti að samþykkja sérstaka ályktun um það og sýnist vafalítið sitt hverjum eins og við höfum heyrt síðustu daga. Árið 2011 lögðu tveir hv. þingmenn Framsóknarflokksins fram þingsályktunartillögu. Í greinargerð með henni segir svo, með leyfi forseta: „Fyrir Alþingi hefur verið lögð þingsályktunartillaga um að draga umsókn um aðild að Evrópusambandinu til baka.“ Svo kemur þessi setning, sem er skrifuð af þeim þingmanni sem oft minnir okkur á að hún sé lærðasti lögfræðingur Framsóknarflokksins í þessum sölum, hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur. Setningin er svona: „Alþingi eitt hefur vald til að draga umsóknina til baka.“ Spurning mín einföld: Er hv. þingmaður sammála stallsystur sinni og bróður, hv. þingmönnum Vigdísi Hauksdóttur og Ásmundi Einari Daðasyni, um að það sé bara Alþingi sem getur dregið umsóknina til baka?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir ágætisandsvar og ágætt að ég fái tilefni til að svara því hér. Ég tek undir þau orð sem hann lét falla hér áðan og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir ræddi einnig um Evrópustefnu ríkisstjórnarinnar. Ég er sammála því að við þurfum að setjast yfir það og fara yfir þá hluti og sjá hvort við getum gert betur. Það er okkar vinna að verja hagsmuni Íslands og tryggja þá á öllum sviðum. Varðandi þessa þingsályktunartillögu að ég held frá 2011 þá verð ég nú að viðurkenna það sem nýr þingmaður, þó ég hafi nú setið í tæplega tvö ár, að ég er ekki búin að lesa hana en hef séð þær setningar sem hv. þingmaður vísar til. Þrátt fyrir að hv. þm. Vigdís Hauksdóttir sé lærður lögfræðingur virðist svo vera sem lögfræðiþekkingin hafi ekki náð yfir gildi þingsályktunartillagna vegna þess að síðustu daga höfum við séð í fjölmiðlum, og einnig hafa verið lagðar fram hér á skrifstofu Alþingis, lögfræðilegar greinargerðir um gildi þingsályktunartillagna. Þær eru ekki lagalega bindandi. Ég er ekki lögfræðingur. Ég hyggst ekki koma með lögfræðilegt persónulegt mat hér í þessum ræðustól en vísa til þeirra lögfræðiálita sem við höfum öll lesið síðastliðna daga.

Hæstv. utanríkisráðherra var á sínum tíma sammála þessum orðum hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur. Hann taldi það þá rétt, en þegar það hentaði honum, þ.e. í gærkvöldi, í lok síns vikugamla leiðangurs, var hann búinn að gera hug sinn upp á nýjan leik og taldi að þetta hefði verið rangt hjá sér á sínum tíma. Ég ætla ekkert að elta ólar við þetta gagnvart hv. þingmanni, ég vildi bara fá það fram hvort hún væri sammála þessu eða ekki. Ég get ekki sakað hana um að vera ósamkvæma sjálfri sér, hún sat ekki hér á þinginu þegar þetta var. En ég verð hins vegar að segja að við erum þá orðin ansi fá í þessum sölum sem stöndum vörðinn um lögfræðilegan orðstír hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir greinargóða skýrslu um utanríkis- og alþjóðamál sem ég ætla að gera að umtalsefni næstu mínúturnar og drepa á ýmsu sem þar kemur fram og skýrslunni viðvíkur sem er mikilvægt að mínu mati. Ég ætla að byrja á að fjalla um samstarf Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna þriggja, Eistlands, Lettlands og Litháens, sem er afar mikilvægt, ekki síst um þessar mundir vegna þeirra atburða sem hafa orðið í utanríkismálum með framgöngu Rússa með hinni ólöglegu innnlimun Krímskaga og átökunum í Austur-Úkraínu. Öflugt óformlegt samstarf er á milli utanríkisráðuneyta Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna sem kennt er við NB8 eða Nordic Baltic 8 samkvæmt skýrslu utanríkisráðherra. Eistlendingar fóru með formennsku árið 2014 sem færist árlega milli landanna og tóku Danir við um síðustu áramót, 2015. Samstarf NB8-ríkjanna hefur eflst verulega á þeim 20 árum sem liðin eru frá því að Eistland, Lettland og Litháen endurheimtu sjálfstæði sitt. Líkt og í utanríkismálasamstarfi Norðurlanda hefur verið lögð áhersla á gagnsemi óformlegra og sveigjanlegra vinnubragða í samstarfinu við Eystrasaltsríkin, og samstarf NB8-ríkjanna nær til margra sviða og stofnana stjórnsýslu landanna. Sem dæmi má nefna fór á árinu 2012 fram samstarf á fjölda ólíkra sviða, svo sem um orkumál, fjármál, viðskipti, netöryggi, almannavarnir, kjarnorkuöryggi, jafnrétti kynjanna og lýðræðisþróun. Í skýrslu utanríkisráðherra kemur fram að utanríkisráðherrar NB8-samstarfsins samþykktu til dæmis sameiginlega yfirlýsingu vegna fangelsunar eistnesks lögreglumanns sem var numinn á brott af rússneskum öryggissveitum innan landamæra Eistlands og hvöttu rússnesk stjórnvöld til að leysa hann úr haldi. Einnig funduðu ráðherrar NB8-ríkjanna og ráðherrar Póllands, Tékklands, Slóvakíu og Ungverjalands nú í mars þar sem rædd voru málefni Úkraínu og staða annarra ríkja í austurhluta Evrópu, hryðjuverkaógn og orkuöryggi í álfunni að því er fram kemur í skýrslunni. Ráðherrarnir fjölluðu einnig um uppgang ISIS-hryðjuverkasamtakanna og hvernig alþjóðasamfélagið gæti brugðist við voðaverkum þeirra. Í skýrslu utanríkisráðherra kemur fram að hæstv. ráðherra hafi ítrekað að hvergi verði hvikað af Íslands hálfu frá þeim grundvallargildum sem höfð eru að leiðarljósi í utanríkisstefnu landsins, þ.e. virðingu fyrir alþjóðalögum, lýðræði, mannréttindum og réttarríkinu. Þá ítrekaði ráðherrann samstöðu Íslands með Eystrasaltsríkjunum. Það er gott. Af samtölum sem ég hef átt við þingmenn frá Eystrasaltsríkjunum á vettvangi Norðurlandaráðs um málefni tengd því svæði veit ég að mikill ótti hefur grafið um sig hjá þessum nágrönnum okkar og vinum vegna þróunar mála í Úkraínu og þess ótrygga ástands sem það hefur skapað fyrir Eystrasaltsríkin og Evrópu alla. Því ber að fagna og hlúa áfram að hinu óformlega jafnt sem formlega samstarfi milli utanríkisráðuneyta Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna sem gengur undir þessu ágæta nafni NB8, eins og áður segir, og leggja áherslu á mikilvægan þátt og frumkvæði Íslands í því samstarfi. Virðulegi forseti. Nú vil ég víkja máli mínu að auðlinda- og umhverfismálum sem eru fyrirferðarmikil sem fyrr á vettvangi utanríkismála okkar Íslendinga. Ábyrg umgengni við auðlindir landsins er kjarni í stefnu núverandi ríkisstjórnar með áherslu á sjálfbæra nýtingu til lands og sjávar. Það er gríðarlega mikilvægt að gætt sé hagsmuna Íslands í hvívetna vegna verndar og nýtingar hafsins í kringum okkur sem er okkar helsta auðlind. Þar verður að horfa til hættumerkja eins og súrnunar sjávar og hlýnunar sjávar vegna loftslagsbreytinga sem gætu gjörbreytt aðstæðum hér við land. Einnig þarf að horfa til deilistofna í Norður-Atlantshafi samfara breytingum á lífríki sjávar og ekki síður staðbundinna fiskstofna við Íslandsstrendur. En samfara hlýnun loftslags eru og munu verða miklar breytingar í heimi hér og er skemmst að minnast norðurskautsins þar sem ísinn fer hraðminnkandi og við okkur blasir ný heimsmynd þegar siglingar hefjast um norðurpólinn. Lega Íslands hentar til dæmis afar vel og er afar mikilvæg fyrir alþjóðlega björgunarmiðstöð á norðurslóðum. Hér gæti verið alþjóðleg þyrlusveit og það ber að vinna mjög markvisst að framgöngu þess máls. Í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra kemur fram að meðal brýnustu úrlausnarefna alþjóðasamfélagsins sé að aðildarríki loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna nái að ljúka nýjum samningi á þessu ári sem fyrirhugað er að taki gildi árið 2020. Eins og fram hefur komið samþykktu aðildarríkin að gera lagalega bindandi framtíðarsamkomulag um loftslagsmál sem taki gildi árið 2020 og kæmi í stað Kyoto-bókunarinnar um losun gróðurhúsalofttegunda og stefnt er að undirritun samkomulags á ríkjaráðstefnu í París í desember nk. Meginmarkmiðið er að halda hækkun hitastigs á heimsvísu innan við 2°C. Ríki skulu setja sér markmið um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og senda áætlanir sínar til skrifstofu loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna á fyrri hluta þessa árs. Öll ríki þurfa að taka á sig skuldbindandi takmarkanir á losun en mismiklar eftir aðstæðum. Ætlunin er að öll ríki setji sér markmið um losun samkvæmt hinu nýja samkomulagi sem á að gilda eftir 2020 og munar þar mest um ríki sem eru í hraðri framþróun og hafa hingað til ekki sett sér markmið og sömuleiðis nokkur stærstu iðnríkin. Samhliða viðræðum um nýtt samkomulag er einnig rætt um hvernig ganga megi lengra í að takmarka losun gróðurhúsalofttegunda fram til 2020. Virðulegi forseti. Ísland getur verið í lykilstöðu með því að vinna skipulega að vistvænum orkuskiptum þegar kemur að samgöngum hér á landi. Hér gæti verið hægt að framleiða nægt grænt eldsneyti fyrir bílaflota Íslendinga í framtíðinni. Ég tel að við Íslendingar eigum að útbúa heildstæða aðgerðaáætlun sem muni nýtast stjórnvöldum til að vinna áfram markvisst að vistvænum orkuskiptum í samgöngum hér á landi, að stefnt verði að því að skipt verði alfarið úr hefðbundnu jarðefnaeldsneyti og farið yfir í aðra orkugjafa fyrir bíla og önnur samgöngutæki og að ákveðinn tímarammi verði settur upp í þessu sambandi. Virðulegi forseti. Að lokum langar mig að drepa aðeins á stóran málaflokk sem fjallað er um í skýrslunni, þjóðaröryggismál Íslands. Þar kemur fram að þingmannanefnd sem starfaði á grundvelli þingsályktunar frá 2011 skilaði í febrúar 2014 tillögum sínum um mótun á þjóðaröryggisstefnu til utanríkisráðherra. Hér var um tímamót að ræða þar sem þetta var í fyrsta skipti frá lýðveldisstofnun þar sem tekið var markvisst skref í átt að heildstæðri stefnu um þjóðaröryggi. Í skýrslu utanríkisráðherra kemur fram að netöryggismál séu afar ofarlega á baugi þegar kemur að þjóðaröryggismálum. Við sjáum fyrir okkur og því má halda fram með góðum rökum að ef til átaka kæmi í heiminum í nánustu framtíð mundu einmitt net- og tölvuvarnir viðkomandi þjóða skipta afar miklu máli. Netöryggi er því brýnt þjóðaröryggismál fyrir okkur Íslendinga og eitt það allra mikilvægasta á okkar tímum. Það er alveg ljóst að við þurfum að hafa mjög mótaða og skýra stefnu í þessum málaflokki. Ég fagna því innilega þeim fregnum að tekist hafi samstarf með Norðmönnum á þessu sviði en þeir eru mjög framarlega í flokki netöryggismála.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Elínu Hirst fyrir fína ræðu þar sem víða var drepið við og sýnir að hún er hugsjónamanneskja á ýmsum sviðum. Mér gast sérstaklega vel að þeim kafla ræðu hennar sem fjallaði um loftslagsmál og ég hefði gjarnan sjálfur viljað getað haft tíma til að fara yfir þau í fyrri ræðu minni í dag. Ég tek undir með henni varðandi mikilvægi þess að setja hér upp öryggismiðstöð og það var einmitt eitt af því sem varð mér að efni vonbrigða í ræðu minni. Ég tel að við svona kaflaskipti, tvö ár liðin af störfum ríkisstjórnarinnar eða kjörtímabilinu, þá eigi að minnsta kosti stjórnarandstaðan að fara yfir það og skoða við hvað hægt er að merkja í kladdann, hvað þeir eru búnir að gera. Og eitt af því sem mér fannst mjög miður er að það virðist ekkert vera að gerast í því máli, að minnsta kosti er ekki sagt frá því í skýrslunni nema hvað það er einn karl sem vinnur hjá Landhelgisgæslunni þar um. En ég vona að umræðan verði alla vega hæstv. ráðherra tilefni til þess að láta hendur standa fram úr ermum í þeim málaflokki. Það sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann, vegna þess að mér fannst hún taka á öllum helstu málaflokkum nema einum, og ég bið hana þá forláts ef það hefur skotist fram hjá mér, en það eru þróunarmálin. Mig langar til að fá afstöðu hv. þingmanns til þeirra. Ég, eins og hv. þingmaður, hef verið mjög ósáttur við hvernig ríkisstjórnin heldur á þeim. Ísland er eitt ríkasta landið sem um getur í dag, og það kom fram í síðustu viku að á næsta ári verðum við komin í landsframleiðslu fram yfir það sem við vorum 2007, sem var þó ár allra ára. Á sama tíma erum við þó enn að skera niður eða höldum sjó frá hinum upphaflega niðurskurði. Hvað finnst hv. þingmanni um það? Hvað á land eins og Ísland að gera við þessar aðstæður, og bið hana að hugsa til fordæmis íhaldsstjórnarinnar í Bretlandi sem gaf í í kreppunni? Hvað finnst henni um þá fyrirætlan hæstv. ráðherra að ætla að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina og mér þykir virkilega vænt um falleg orð sem hann lét falla í minn garð. Það er greinilegt að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur ágætisfréttanef, eins og við köllum það í þeim bransa, vegna þess að við höfum einmitt átt tal saman um þróunarmál, sem er sameiginlegt áhugamál okkar beggja. Við höfum komist að því þó að við stöndum ekki á sama stað í pólitík. Ég hef svona ámálgað þá skoðun mína og get þá gert það skýrar í þessum ræðustóli að mér finnst að það sé siðferðileg skylda okkar Íslendinga að taka þátt í þróunarsamstarfi á þeim skala sem okkur sæmir sem einni af ríkustu þjóðum veraldar. Ég tel ekki að við eigum að vera eftirbátar annarra þjóða sem við berum okkur saman við í þeim efnum. Ég hef enn fremur hugsað það mjög vandlega hvernig hægt væri að hafa áhrif á þá stefnu hvað Ísland varðar. Ég á sæti í hv. utanríkismálanefnd þar sem ég mun reyna að láta gott af mér leiða til að þetta markmið mitt náist. Mér finnst þetta vera nokkuð sem þurfi í raun og veru ekki að vefjast fyrir landi og ríkri þjóð þar sem mikil velsæld ríkir eins og nú á þessum tímum. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna og vil leggja áherslu á áhuga minn á þessu málefni.

Herra forseti. Þetta voru að ýmsu leyti skýr svör sem ég þakka hv. þingmanni fyrir. Hugsanlega mætti segja að svar vantaði við síðari spurningu minni en ég ætla ekki að ganga eftir því. Það nægir mér að heyra afstöðu hv. þingmanns til málaflokksins, mér þykir vænt um það. Ég mundi gefa henni þann dóm að hún væri heiðarleg íhaldsmanneskja af bestu sort. Ég fell oft í þá gryfju að dæma sjálfstæðismenn út frá afstöðu þeirra til þróunarmála, vegna þess að það er oft og tíðum erfitt að móta sér afstöðu til þeirra og gera það af örlátum huga. En mér fannst það glæsilegt hjá hv. þingmanni að segja að við eigum ekki að vera eftirbátar þeirra þjóða sem við berum okkur yfirleitt saman við og mundi þá leyfa mér með skapandi túlkun að segja að henni fyndist að við ættum að liggja einhvers staðar á milli Írlands og Norðurlandanna, „fair enough“, með leyfi forseta. Það er bara mjög gott.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Elínu Hirst fyrir góða ræðu og eins og fram hefur komið kom hún víða við. Ég veit að það sem hv. þingmaður tekur að sér gerir hún afskaplega vel, er líka hugmyndarík og horfir til framtíðar. Mig langar því til að spyrja hv. þingmann hvert hún telji að hlutverk Íslands verði í umgengni verndunar og nýtingu norðurslóða. Nú er það auðvitað svo, eins og við vitum, að menn horfa mjög til þess svæðis og þeirrar opnunar sem þar er að verða, og mig langar til að heyra hvaða sýn hv. þingmaður hefur í því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Gunnarsdóttur kærlega fyrir fyrirspurnina. Eins og ég kom inn á í ræðu minni eru að verða miklar breytingar á umhverfi okkar í tengslum við loftslagsbreytingar. Ég tæpti aðeins á því í ræðu minni að ég tel að Íslendingar eigi að taka að sér það forustuhlutverk sem að þessu máli snýr. Ég hef ákveðnar hugmyndir um það. Eitt af þeim málum sem mig langar til að vinna að er það sem ég talaði um í ræðu minni, þ.e. allsherjarorkuskipti í samgöngum á Íslandi þar sem við mundum skipta út jarðefnaeldsneytinu fyrir vistvæna orkugjafa. Þetta gætum við gert með sjálfbærum hætti með því að nýta okkar eigin orkuauðlindir og með því gætum við markað okkur og skipað okkur í algjöra forustu í loftslagsmálum, ekki bara hér á norðurslóðum heldur í heiminum. Ég tel að ef unnið verður að þessu máli markvisst sé þetta ekki endilega svo mikil framtíðarmúsík sem við erum að tala um. Ég held að við eigum að byrja strax að undirbúa vistvæn orkuskipti, eins og ég vil kalla þau, og ég tel að þetta muni verða okkur Íslendingum til framdráttar, ekki bara á heimsvísu, af því að við verðum náttúrlega að hugsa sem heimsbúar, ekki bara Íslendingar, við erum heimsbúar, við verðum að hugsa um hvar við getum hjálpað til svo að við eyðileggjum ekki lífsskilyrðin á jörðinni. Við getum sparað okkur óhemjumikinn gjaldeyri með þessu og við getum gert okkur að mjög framúrskarandi kosti, til dæmis fyrir ferðamenn að koma til lands sem væri svo grænt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Hún kom töluvert inn á loftslagsmál sem skipta auðvitað allar þjóðir heims miklu máli. Sú sem hér stendur hefur alið í brjósti sér ákveðnar áhyggjur af þeim málaflokki alveg frá æskudögum og mér finnst gott að heyra hvað kemur hér fram hjá hv. þingmanni. Ég ætlaði að biðja hv. þingmann að koma inn á annað sem ég veit að hún hefur tekið upp á sína arma og hefur áhuga á, og það eru tölvuvarnir. Hvað þurfum við að gera til að vera í stakk búin að takast á við það ef við yrðum fyrir virkilegri árás hér?

Virðulegi forseti. Ég þakka enn og aftur hv. þingmanni fyrir góðar spurningar. Svo vildi til að á vettvangi Norðurlandaráðs, vettvangi þess flokkahóps sem við hv. þingmaður tilheyrum, fengum við að heimsækja netöryggismiðstöð Noregs skammt frá Lillehammer í fyrra. Þar rann kannski upp fyrir mér sem borgari í þessu landi og stjórnmálamaður hvað við þurfum að halda árvekni okkar varðandi netið og öryggið sem tengist því. Eins og fram kom á þeirri kynningu leggja Norðmenn gríðarlega áherslu á þau málefni og leggja til mikið fé og hafa orðið sér úti um mikla þekkingu á þessu sviði. Þeir vakta netöryggismálin í þeirri herstöð allan ársins hring, allan sólarhringinn, og veitir ekki af því að gerður er fjöldi tilrauna á hverjum einasta degi til að brjótast inn í mikilvæg tölvukerfi í Noregi í því skyni að stela verðmætum og upplýsingum eða einfaldlega til að valda skaða. Eins og ég minntist á í ræðu minni áðan má halda því fram með mjög góðum rökum að ef til átaka kæmi í heiminum á næstunni mundu net- og tölvuvarnir þjóða skipta afskaplega miklu máli. En ég næ því miður ekki að svara þessu ítarlegar þótt ég mundi gjarnan vilja.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrslu hans. Utanríkismál og framkvæmd stefnu okkar í þeim málaflokki skipta gífurlega miklu máli í heimi þar sem samskipti þjóða eru sífellt að aukast og fjarlægðir að minnka. Við erum vissulega eyland en getum ekki verið það í utanríkismálum. Það sem gerist í fjarlægum heimshornum hefur bein áhrif hérlendis, stundum bein áhrif, eins og ég sagði áðan, stundum óbein. Því miður er oft lítill skilningur fyrir mikilvægi utanríkisþjónustunnar. Þar hefur verið skorið niður á undanförnum árum en nú er orðið löngu tímabært að bæta í. Íslenska þjóðin þarf síst á því að halda að einangrast á alþjóðavettvangi árið 2015. Rödd okkar þarf að heyrast sem víðast og sem hæst. Ég hef því fagnað þeim metnaði sem hæstv. utanríkisráðherra hefur sýnt í málaflokki sínum, hann hefur stutt við fjölmörg góð málefni sem eru til framfara. Það eru tvö atriði í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra sem ég vil vekja athygli á, Úkraína og Sýrland. Átökin í Úkraínu hafa verið í brennidepli í nokkurn tíma. Núna er ár síðan Rússland innlimaði Krímskaga. Pútín Rússlandsforseti viðurkenndi í sjónvarpsviðtali í síðustu viku að þetta hefði verið vel undirbúin aðgerð og að hann hefði verið tilbúinn að ganga alla leið til að hrinda þessum áformum í framkvæmd. Og þetta er ekki allt því að sannanir eru fyrir hendi um íhlutun Rússa í þeim átökum sem eru í austurhéruðum Úkraínu, Donetsk- og Luhansk-héruðum. Ég fagna þeirri ákveðnu afstöðu sem hæstv. utanríkisráðherra hefur tekið í þessu máli, sem er ekki einangrað við Úkraínu. Það sem hefur gerst þar getur hæglega smitast út til annarra Evrópuríkja. Sjálfur hef ég rætt við fjölmarga þingmenn Eystrasaltsríkja auk Georgíu og Finnlands, sem hafa miklar áhyggjur af þróun mála og röksemd þeirra er þessi: Ef Rússar komast upp með það sem þeir eru að gera í Úkraínu munu þeir ekki hætta, við verðum næstir á dagskrá. Það er því ekki möguleiki að sitja hjá í því mikilvæga máli sem Úkraína er. Utanríkisráðherra hefur lýst yfir pólitískum stuðningi við Úkraínu, bæði á tvíhliða fundum og á alþjóðavettvangi, m.a. á fundi allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna í september og á utanríkisráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins í desember. Það er vel. Átökin í austurhluta Úkraínu milli stjórnarhersins og uppreisnarmanna, sem njóta víðtæks stuðnings Rússa, hafa kostað um sex þúsund manns lífið. Eyðilegging mannvirkja er gífurleg og efnahagslíf landsins er í rúst, enda flest stærstu námufyrirtæki landsins staðsett í austurhlutanum. Þúsundir manna eru á vergangi í Úkraínu vegna átakanna. Segja má að vandamál Úkraínu sé þríþætt. Landið á í stríði sem er að eyðileggja alla innviði þess. Herinn er vanbúinn að berjast við uppreisnarmenn sem njóta stuðnings eins öflugasta hers í heimi. Úkraínumenn hafa sagt mér að uppistaða hersins séu gamalmenni og unglingar. Slík átök geta aðeins endað á einn veg. Vopnabúr úkraínska hersins er gamalt og úr sér gengið. Í annan stað hefur orðið efnahagslegt hrun í Úkraínu sem tengist átökunum í austurhlutanum náið. Efnahagslífið hefur alltaf verið viðkvæmt, núna er það hrunið með skelfilegum afleiðingum fyrir þjóðina en um 40 milljónir manna búa í landinu. Í þriðja lagi er það spillingin sem er landlæg í Úkraínu, sem gerir landið að einu spilltasta landi í heimi. Sú spilling nær til efstu laga samfélagsins og er eitt stærsta verkefni núverandi stjórnar Poroshenko forseta að berjast gegn henni. Nýlega voru samþykkt lög í Úkraínu sem auðvelda brottrekstur embættismanna sem gerast sekir um spillingu. Baráttan gegn spillingunni er rétt að byrja, hún verður löng og erfið í landi sem þekkir ekkert annað en spillta embættismenn. Lönd Evrópusambandsins hafa lýst yfir stuðningi við stjórnvöld í Úkraínu. Stuðningur hefur hingað til aðallega miðast við fjárstuðning og efnahagsþvinganir á Rússa. Slíkur stuðningur er ágætur svo langt sem hann nær en dugar engan veginn til. Það verður að ganga enn lengra, við getum einfaldlega ekki setið hjá og horft upp á að alþjóðleg lög séu brotin daglega í Úkraínu. Þessi mál hafa margsinnnis verið tekin upp í Evrópuráðinu þar sem ég á sæti, en það ráð fjallar fyrst og fremst um mannréttindamál og lýðræði í aðildarríkjum. Þess má geta að bæði Úkraína og Rússland eiga aðild að Evrópuráðinu. Fyrir ári síðan voru Rússar sviptir atkvæðarétti í ráðinu tímabundið til eins árs auk þess sem þátttaka þeirra í nefndum var takmörkuð. Sú takmörkun var bundin til eins árs, eins og ég sagði, og átti að renna út í janúar síðastliðinn. Margir voru þeirrar skoðunar að rétt hefði verið að heimila aðkomu Rússa að Evrópuráðinu að nýju í janúar og voru rökin þau að nauðsynlegt væri að halda viðræðum við þá áfram. Það hefur hins vegar komið skýrt fram að Rússar hafa takmarkaðan áhuga á umræðum um stöðuna á Krímskaga eða í Úkraínu. Það var því ákveðið á fundi Evrópuráðsins í janúar að framlengja ákvæði sem takamarka rétt Rússa til að sækja fundi og greiða atkvæði. Ég fagna þeirri ákvörðun. Evrópuráð, sem kennir sig við mannréttindi og lýðræði, getur aldrei sætt sig við það sem hefur gerst í Úkraínu, hvað þá að aðildarþjóð ráðsins skuli vera gerandi í málinu. Átökin í Sýrlandi hafa einnig verið í brennidepli síðastliðið ár. Átökin þar hafa reyndar staðið yfir í fjögur ár. Þar hafa um 200 þúsund manns látið lífið, 3 milljónir manna hafa flúið land og um 7 milljónir eru á vergangi innan lands. Átökin í Sýrlandi voru mikið í sviðsljósinu fyrst eftir að þau hófust og var Assad forseti gagnrýndur harðlega af alþjóðasamfélaginu. Sú gagnrýni varð enn háværari eftir að í ljós kom að stjórnarherinn hafði beitt efnavopnum gegn eigin borgurum. Fyrir rúmu ári fóru samtök sem eru kennd við ISIS að blanda sér fyrir alvöru í baráttuna í Sýrlandi. Þá bar svo við að gagnrýni á Assad hljóðnaði að mestu á Vesturlöndum, enda var skyndilega búið að finna annan óvin sem var enn verri en sá fyrsti. Þannig verður bæði pólitísk umræða og fjölmiðlaumræða oft undarleg og nánast vandræðaleg. Ástandið í Sýrlandi er skelfilegt. ISIS-samtökin eru ekkert annað en hryðjuverkasamtök sem hafa staðið fyrir skelfilegum hlutum, ekki síður en stjórnarherinn. Það er algjörlega nauðsynlegt að uppræta samtökin sem fyrst. Hingað til hafa vestræn ríki ekki viljað blanda sér of mikið í málefni Sýrlands nema með lofthernaði. Slíkar aðgerðir geta skilað árangri en þá aðeins til langs tíma. Flest bendir því til þess að átökin í Sýrlandi haldi áfram næstu árin og þeir sem þjást eru almennir borgarar landsins. Flóttamenn streyma út úr landinu til nágrannaríkja og eins til Vesturlanda. Hingað til hefur aðeins eitt Evrópuríki opnað faðm sinn að fullu fyrir landflótta Sýrlendingum og það eru Svíar. Þeir hafa opnað land sitt fyrir öllum Sýrlendingum sem þangað vilja koma sem flóttamenn. Tugþúsundir Sýrlendinga hafa þekkst það boð. Miklar áhyggjur eru á Vesturlöndum vegna þeirra fjölmörgu ungmenna sem fara til Sýrlands til að styðja við hina ýmsu uppreisnarhópa sem berjast þar. Sú umræða hefur ekki farið mjög hátt hérlendis, en það væri kannski rétt að hún hæfist fyrir alvöru. Samkvæmt upplýsingum sem voru lagðar fram á fundi Evrópuráðsins í fyrradag hafa til dæmis um 70 Norðmenn farið yfir til Sýrlands, flestir til að berjast við hlið ISIS-samtakanna. Um 20 þeirra hafa látið lífið í átökunum. Enn fleiri hafa farið frá Svíþjóð og Danmörku. Er útilokað að Íslendingar geri slíkt hið sama? Alls ekki. Það er því orðið löngu tímabært að við tökum umræðu um það hvernig við eigum að bregðast við. Fyrir tilstilli Bandaríkjanna hafa yfir 60 ríki, þar með talið öll aðildarríki Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins og 10 arabaríki, lýst yfir stuðningi við baráttuna gegn ISIS. Fyrsti fundur þessara ríkja var haldinn í Brussel í lok síðasta árs. Utanríkisráðherra sótti fundinn og tilkynnti að Ísland mundi leggja sitt af mörkum með því að styðja neyðar- og mannúðaraðstoð fyrir óbreytta borgara í Sýrlandi í gegnum stofnanir Sameinuðu þjóðanna. Það er vel. Við verðum að gera enn betur. Ástandið í Sýrlandi er slíkt að það er aldrei hægt að líta undan.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Ég sé að það er mikill missir að því fyrir okkur sem erum í utanríkismálanefnd að hafa hann ekki meðal vor. Mig langar til að spyrja hann sérstaklega út í eitt tiltekið atriði sem varðar Evrópuráðið. Það kom fram að hann er mikill stuðningsmaður þess að Rússum sé þar áfram úthýst. Mig langar til að spyrja hann: Við hvaða aðstæður mundi hann telja að aftur væri rétt að hleypa þeim inn í Evrópuráðið? Hv. þingmaður gerði stöðuna í Sýrlandi að umræðuefni og hún er náttúrlega mjög flókin. Þar sjáum við það til dæmis að Íranar hafa verið að kljást, að minnsta kosti á diplómatíska og pólitíska sviðinu, við Bandaríkjamenn og Bandaríkjamenn hafa verið að kljást við Assad forseta og hans lið. En svo sjáum við skyndilega að íranski byltingarvörðurinn er kominn í þúsundatali til Sýrlands til að berjast við ISIS. Assad forseti er að berjast við ISIS og Bandaríkjamenn eru að berjast við ISIS. Mætti þá draga þá ályktun að við værum komin í þá sérkennilegu stöðu að Íranar, Bandaríkjamenn og Assad forseti væru orðnir bandamenn? Af því að hv. þingmaður er vel að sér um þessi mál væri gaman að fá afstöðu hans til þess. Spurningin er hins vegar þessi: Telur hv. þingmaður að það sé rétt af Vesturlöndum, einstökum löndum eða bandalögum þeirra, að ganga lengra en bara það að láta staðar numið við lofthernað sem hv. þingmaður sagði að skilaði ekki árangri nema á ákaflega löngum tíma?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir þessar spurningar. Varðandi Evrópuráðið og Rússa tel ég að Rússar - og flestir þeir sem ég þekki og hef talað við innan Evrópuráðsins voru sömu skoðunar og ég - þurfi að sýna mun meiri lit en þeir hafa gert hingað til varðandi Úkraínu. Þeir þurfi að sýna fram á að þeir séu tilbúnir til að leggja sitt af mörkum til að friður komist á í því landi. Búið er að gera samkomulag í Minsk varðandi Úkraínu, hvort það heldur á eftir að koma í ljós. Þeir hafa verið með mjög skýra afstöðu gagnvart Krímskaga sem þeir hafa ekki viljað hvika frá. Ef þetta er þeirra afstaða tel ég að Rússar eigi mjög lítið erindi inn í Evrópuráðið, sem er ráð sem hefur að gera með mannréttindi og lýðræði í aðildarríkjum. Varðandi ISIS - staðan í Sýrlandi og Írak er vissulega mjög flókin. Hvort hægt er að líta á Bandaríkjamenn og aðrar þjóðir þarna í grenndinni sem bandamenn í þessu, ég held að það sé svolítið rúm túlkun, við getum ekki gert það. Vissulega eru hins vegar margir aðilar að berjast gegn ISIS, Bandaríkjamenn þar á meðal og fleiri þjóðir sem eru á þessu svæði. Ég held að ekki sé hægt að líta þannig á að um sé að ræða bandamenn í þessu stríði að öðru leyti en því að þeir glíma við sameiginlegan óvin sem eru ISIS-samtökin. Ætti að ganga lengra í þessari baráttu? Ég held að menn þurfi að leita allra leiða til að ganga lengra. Ég er ekki þar með að segja að menn eigi að fara með landher þarna inn en ég held að full ástæða sé til að skoða meðal annars fjármögnun ISIS-samtakanna, hvernig hægt er að skera á fjármögnun til þessara samtaka. Það er ljóst að þau fá fjármagn, ekki bara innan lands í Sýrlandi og Írak heldur líka frá aðilum í alþjóðasamfélaginu.

Herra forseti. Það væri gaman að fá frekari skýringar á því hvaða aðilar það eru sem hv. þingmaður er að tala um. Er hann að tala um að það sé Sádí-Arabía, sem í orði kveðnu að minnsta kosti er náinn bandamaður Bandaríkjanna, sem sé með þessum hætti að styðja ISIS sem Bandaríkjamenn líta eigi að síður á sem einn af sínum höfuðóvinum? Ef hv. þingmaður telur ástæðu til að ræða þá spurningu væri ég glaður af því að ég er fróðleiksfús. Spurningin um það hvenær eigi að hleypa Rússum aftur inn í Evrópuráðið tengist því hvernig menn beita viðskiptaþvingunum. Þetta eru skyld mál. Eitt af því sem ég hef undrast í þessari umræðu, sem hefur komið upp um viðskiptaþvinganir gagnvart Rússum, er þetta: Í ljósi þess að um er að ræða viðkvæmt tæki, sem getur slegið í báðar áttir, þá held ég að það sé alltaf umhendis að beita viðskiptaþvingunum nema menn séu búnir að skilgreina við hvaða aðstæður eigi að aflétta þeim. Alveg eins og ég teldi að það væri rétt hjá Evrópuráðinu, sem vísar Rússum frá tímabundið eða varanlega, að hafa það klárt og kvitt hvenær aðstæður hafa skapast þannig að hægt sé að leyfa þeim aftur þátttöku. Hv. þingmaður segir, og tekur þá væntanlega mið af umhverfi sínu í Evrópuráðinu: Þegar þeir sýna lit. Ja, það er nú ansi loðið og teygjanlegt hugtak og erfitt að meta það. En á alþjóðavísu finnst mér í lagi að beita viðskiptaþvingunum þegar þjóðir brjóta það sem við köllum grundvallarlögmál. En ég hef spurt eftir því í utanríkismálanefnd, kannski hér í þinginu, ég held það, ég hef alla vega spurt hæstv. utanríkisráðherra - alveg eins og ég hef spurt utanríkisráðherra annarra þjóða og forustumenn annarra þjóða á þeim vettvangi þar sem ég sit fyrir Alþingi - um þetta hið sama. Og svörin eru mjög óljós. Það finnst mér vera dálítið óþægilegt og það veit enginn við hvaða aðstæður á að lyfta þeim. Er krafan sú að þeir fari út úr Krím, skili Krím? Er krafan sú að þeir sýni bara lit? Ég held að það sé svarið hjá flestum, en það er mjög erfitt að 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Varðandi það hvort Sádí-Arabar eru að fjármagna ISIS - ég hef einfaldlega ekki hugmynd um það. Auðvitað hefur maður heyrt minnst á það ríki í fréttagreinum og öðru að utan, en hvort peningar koma til ISIS frá Sádí-Arabíu, það hef ég ekki hugmynd um frekar en nokkur annar í þessum sal. Þetta eru bara hugleiðingar sem ekki er einu sinni hægt að segja neitt um. Varðandi viðskiptaþvinganir og Rússa hef ég reyndar verið þeirrar skoðunar að viðskiptaþvinganir séu ekki einu sinni rétta leiðin varðandi Rússa. Ég held að viðskiptaþvinganir hafi lítið bit þegar kemur að þjóð eins og Rússum, stórþjóð eins og sú þjóð er, enda hefur Pútín margsinnis sagt að ef menn vilji refsa Rússum á einhvern hátt séu viðskiptaþvinganir kannski ekki rétta leiðin. Ég held að það sé rétt hjá honum, ég held að menn þurfi að finna aðrar leiðir en viðskiptaþvinganir til þess að hafa mikil áhrif á afstöðu Pútíns til Úkraínu. Auðvitað er þetta mál sem nær aldir aftur í tímann og Rússar munu alltaf líta á Úkraínu sem hluta af sínu landi hvað sem hver segir. En þetta er sú leið sem Vesturlönd hafa kosið að fara. Hvenær aðstæður eiga að skapast, hvenær hægt er að taka Rússa inn í Evrópuráðið að nýju - þar er ég sammála hv. þingmanni um að þetta er mjög afstætt, að það verði alltaf matskennt hverju sinni. Þú getur aldrei skrifað niður nákvæmlega hvaða þarf til, það er bara ekki hægt. Eðli málsins samkvæmt er það afstætt hvenær meiri hlutinn lítur þannig á að þessu skilyrði sé fullnægt.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þá ítarlegu skýrslu sem hann hefur lagt fyrir þingið. Á tíu mínútum verður að sjálfsögðu ekki fjallað um alla þættina sem hún tekur á. Ég ætla að nefna örfáa. Ég vil byrja á því að nefna Palestínu. Ég er ánægður með þær áherslur sem er að finna í skýrslunni og í afstöðu hæstv. utanríkisráðherra og ríkisstjórnarinnar gagnvart Palestínu. Ég var ánægður með ræðu hæstv. ráðherra á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þar sem hann fordæmdi framgöngu Ísraela. Ég gagnrýni að vísu orðalagið að tala um deiluaðila á þessum slóðum. Það voru engir deiluaðilar í Þýskalandi nasismans, það voru engir deiluaðilar í Suður-Afríku apartheid-stefnunnar og á þessum slóðum er hersetin þjóð og sú sem hersitur. En ég fagna því og tek undir með hæstv. ráðherra að það er gott að Palestína skuli nú vera búin að fá aðild að Alþjóðasakamáladómstólnum í Haag. Það gerðist núna í byrjun þessa árs og ég tek undir með hæstv. utanríkisráðherra hvað það snertir. Það hafa ýmsir gagnrýnt skýrsluna vegna þess að þar hefði mátt fjalla ítarlegar um sum mál. Menn hafa nefnt hafréttarmál, ég nefni mannréttindamál, þau hefðu þurft að fá ítarlegri umfjöllun. Þess er getið að við erum eina þjóðin sem ekki er með fasta viðveru í Strassborg, háborg mannréttindanna í Evrópu. Sendiherra þar var kallaður heim árið 2009 í kjölfar hrunsins, en starfsemin þar hefur ekki verið endurreist og hefði ég talið að það væri löngu kominn tími til, ekki síst í ljósi þess hverjar áherslur ríkisstjórnarinnar eru á öðrum sviðum, og nefni ég þar hernaðarbandalagið NATO. Í skýrslunni er fjallað allítarlega um NATO og um framgöngu Íslands innan bandalagsins, en þar hafa Íslendingar tekið undir með þeim sem vilja ganga lengst í að hervæða heiminn að nýju. Það er talað um í skýrslunni að tekist hafi að stöðva niðurskurð til varnarmála á fundi leiðtoganna í Wales í fyrrahaust. Það tókst að stöðva niðurskurð til varnarmála og tryggð hefur verið frekari uppbygging í hernaðarútgjöldum í NATO-ríkjunum á komandi tíð. Því er sérstaklega fagnað. Og Íslendingar heita því, eða ríkisstjórnin fyrir okkar hönd, að fjölga Íslendingum sem komi til með að starfa á vegum NATO. Því er fagnað að komið sé upp hraðliði sem menn lofuðu eða hótuðu, eftir því hvernig menn vilja líta á það, á hálfrar aldar afmæli NATO í Washington árið 1999 og er hluti af varasamri ráðagjörð sem ég hef margoft gert grein fyrir í þinginu. Hæstv. utanríkisráðherra hefur stundum talað um að ógnin í heiminum sé að færast okkur nær. Það er líka hægt að færa sjálfan sig nær ógninni. Þar horfi ég á framgöngu Íslands í Úkraínu sem hefur ekki látið sitja við það eitt að fylgja NATO að málum og vera þar sem herlaus þjóð tiltölulega fámál, því að það er aumasta hlutskipti sem hægt er að hugsa sér í heiminum að vera herlaus þjóð í hernaðarbandalagi, að samþykkja að senda annarra þjóða börn og ungmenni í stríð en standa fyrir utan alla slíka ábyrgð sjálf. Þar hefur hæstv. ráðherra ekki látið sitja við það eitt að fylgja NATO að málum heldur Evrópusambandinu líka, sem hefur róið þar undir öllum árum alveg frá því að lýðræðislega kjörnum forseta, Viktor Janukovitsj, var steypt af stóli í febrúarmánuði árið 2014. Þetta eru staðreyndir. Það var lýðræðislega kjörinn forseti sem var settur af með byltingu. Formaður utanríkismálanefndar íslenska þingsins sagði hér áðan að það væri kominn langur tími frá því að landamærum hefði verið breytt í Evrópu undir byssukjafti, ég held að hann hafi orðað það þannig. Það er ekki svo óskaplega langt síðan, það er ekki alveg svo langt síðan vegna þess að á Krímskaganum var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla árið 1991 þar sem 81% atkvæðisbærra manna tóku þátt og yfir 93% vildu sjálfstæðan Krímskaga. Og það voru mjög sterk öfl þar, lýðræðisleg öfl meðal fólksins sem vildu sameinast Rússlandi. Síðan gerist það í kosningum, eftir kosningar árið 1992, að þingið í Krím lýsir yfir sjálfstæði Krímskagans. Það átti bara eftir að staðfesta þetta síðar á árinu, í ágúst var það ráðgert, í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá var hótað frá Kiev, frá Kænugarði stríði. Þetta hefur þáverandi forseti landsins staðfest í fjölmiðlum. Þarna var því lýðræðislegi viljinn og á hann hlusta vesturveldin aldrei. Í þessari skýrslu er gefið lítið fyrir þann lýðræðislega vilja, það er talað um landamæri öllum stundum. Það er nokkuð sem fer Íslendingum ekki vel. Við vorum fyrsta þjóðin til að samþykkja og viðurkenna Eystrasaltsríkin vegna þess að við bjuggum yfir reynslu nýlenduþjóðar sjálf og samþykktum í þjóðaratkvæðagreiðslu að gerast sjálfstætt ríki, sjálfstætt lýðveldi. Eða ætla menn að viðurkenna þetta samráð heimssamfélagsins um að sú ríkjaskipan sem nú er, alveg óháð vilja fólksins, haldist að eilífu? Þannig hefur verið troðið á Kúrdum, þeim bannað að tala tungumál sitt. Þannig var farið með Baska. Síðan erum við með siðaðar þjóðir eins og Breta sem leysa málin í almennum kosningum. En þarna þarf að horfa til, ég hvet íslensk stjórnvöld til þess, lýðræðislegs vilja á Krímskaga áður en menn fara að belgja sig mikið út. Hvernig stendur á því að við heyrum engin mótmæli við því að stjórnin í Kiev undir handarjaðri NATO og vesturveldanna skrúfi fyrir greiðslur almannatrygginga á þeim svæðum sem eru undir valdi aðskilnaðarsinna? Þetta var líka gert í Palestínu, Ísraelar gerðu þetta, ísraleska stjórnin, og þetta er viðurstyggilegt. En það er ekki orð um þetta, það er ekki orð um þau mannréttindabrot. Ég vildi tala miklu, miklu meira um þennan þáttinn, um þetta land, m.a. Krímskagann sem Krúsjoff gaf Úkraínu árið 1954 og nú er litið á sem heilaga ritningu. Við eigum líka að horfa í eigin barm, vesturveldin. Það eiga Bandaríkin að gera og það á NATO að gera og það á Ísland að gera áður en það fer fram eins og gert hefur verið. Að lokum, hæstv. forseti, vildi ég fara mörgum orðum um það sem segir hér um Alþjóðaviðskiptastofnunina og alþjóðasamningana sem verið er að gera. Það er bent réttilega á að framan af hafi þessir samningar verið vörusamningar, verið tollasamningar fyrst og fremst. En það er bent réttilega á það í skýrslunni að núna séu þeir farnir að snúast um þjónustu og farið sé að beita markaðsmekanisma. Hvað þýðir það, hvað þýðir það sem hér er verið að tala um? Það er verið að tala um að samkvæmt þessum samningum er verið að skuldbinda okkur, ekki aðeins til að lækka tolla eða leggja þá af, nei, það er verið að skuldbinda okkur til að markaðsvæða samfélög okkar, það er það sem verið er að gera. Síðan er vikið að því líka í skýrslunni hvernig við erum að framselja vald frá dómstólum til gerðardóma. Það er fjallað um það í skýrslunni en ekki á gagnrýninn hátt. Einu leiðarljósin sem við fáum að sjá í skýrslunni um þetta nákvæmlega, hvað skyldi það vera? Það er hagur fyrirtækja. - Það er hagur fyrirtækja. - En ég spyr: Hvað með lýðræðið, hvað með fólkið, hvað með verkalýðshreyfinguna, hvað með almannasamtök sem hafa verið að mótmæla þessum leynilegu samningum sem hvað eftir annað hafa verið reyndir. Ég nefni maísamningana 1995–1998, ég nefni GATS-samningana sem strönduðu eftir að upplýst var um þá og núna TiSA, sem er farið að upplýsa um eftir að uppljóstrarar komust í regluverkið. Ég hefði viljað ræða miklu, miklu nánar um öll þessi mál, 

Herra forseti. Hæstv. utanríkisráðherra svarar fyrir utanríkisstefnu íslenska ríkisins. En bara til að ég hafi þetta algjörlega á hreinu þá er hv. þm. Ögmundur Jónasson þeirrar skoðunar að Rússar séu í fullum rétti að innlima Krím? Það er mikilvægt fyrir umræðuna að það liggi alveg ljóst fyrir. Sömuleiðis langar mig til að inna hv. þingmann aðeins eftir störfum sínum í Evrópuráðinu. Annar hv. þingmaður, Karl Garðarsson, hefur þegar lýst afstöðu sinni til þess að Rússum var vísað tímabundið úr starfi ráðsins og sá hv. þingmaður lýsti því líka að hann væri fylgjandi því að það bann við rússneskri þátttöku hefði verið framlengt. Af því að hv. þingmaður Ögmundur Jónasson situr þar líka langar mig til að spyrja hann: Hvaða afstöðu hefur hann til þess? Var hann þeirrar skoðunar að það væri í lagi að vísa Rússum úr eða er uppi harður ágreiningur innan Íslandsdeildarinnar um með hvaða hætti á að taka á þessu? Og ég rifja upp, sögunnar vegna, að það væri þá ekki í fyrsta skipti sem Íslandsdeild Evrópuráðsins klofnar, að ég ekki segi í herðar en að minnsta kosti í rót niður vegna afstöðunnar til Rússlands.

Hæstv. forseti. Ég sagði aldrei að Rússar væru í fullum rétti að innlima Krím, ég hef aldrei sagt það. Ég hef skrifað um hið gagnstæða, að það ætti ekki að ráðast í gjörð af þessu tagi undir vopnum, ég hef fordæmt það, ég hef margoft gert það í skrifum mínum. En það á enginn að gera það, ekki heldur Úkraínumenn og ekki heldur vesturveldin og ekki heldur NATO sem hafa tekið undir með þeim aðilum í Úkraínu sem hafa lagst til dæmis gegn því að þar verði sett á laggirnar sambandsríki eða eitthvert form á sambandsríki. Meira að segja í Evrópuráðinu, á þingi Evrópuráðsins, var tillögu hafnað þar að lútandi. Þetta á að vera málefni þessa svæðis og þessa ríkis og þessarar þjóðar á sama hátt og Þjóðverjar búa við sambandsríki, Bandaríkjamenn gera það líka, Kanada gerir það og fjölda annarra ríkja má nefna sem eru sambandsríki, t.d. Mexíkó. Nei, nei, Evrópusambandið og því miður þing Evrópuráðsins hafa tekið afstöðu í þessum málum. Að sjálfsögðu á ekki að reka Rússa úr Evrópuráðinu. Evrópuráðið og þing Evrópuráðsins eru tæki fólksins gegn ríkisstjórnum, 144 milljóna Rússa gegn sinni stjórn. Þegar Pussy Riot ætlar að sækja rétt sinn fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu í Strassburg, þá er það í gegnum Evrópuráðið. Við erum að svipta þetta fólk réttinum, það er það sem er að gerast, þegar við vísum því þarna út. Og að heyra mennina hása, fulltrúa þeirra þjóða sem réðust inn í Írak á sínum tíma, tala eins og gert hefur verið í kaldastríðstóni síðustu vikur og mánuði á þingi Evrópuráðsins, það er áhyggjuefni, finnst mér. Það er mikið áhyggjuefni.

Herra forseti. Ég er sennilega bara svona tregur en það tók mig dálitla stund að átta mig á því hvað það var nákvæmlega sem hv. þingmaður vildi varðandi þetta. En hann hefur svarað báðum spurningunum sem ég varpaði til hans með ítarlegum hætti. En gæti hv. þingmaður skýrt aðeins betur út fyrir mér, vegna þess að hann er nú manna bestur til þess að hnoða saman kjarna máls í stuttar setningar og hefur tvær mínútur: Með hvaða hætti vill hann þá leiða þetta mál til lykta? Mér var það ekki algjörlega ljóst og þó tek ég skýrt fram að ég er einn af iðjusömustu lesendum heimasíðu hans þar sem hann skrifar reglulega pistla. En hvernig vill hann stilla til friðar og leiða saman fylkingar með þeim hætti að sambýli geti orðið án blóðsúthellinga?

Hæstv. forseti. Ég hef ekki frekar en aðrir menn lausn á reiðum höndum, alls ekki. En það er kannski nálgunin sem getur skipt máli. Förum við þá leið sem lögð er til hér og lögð hefur verið til í NATO, að efla herstyrkinn, vopnvæðast og vígbúast? Er það sú leið sem við viljum fara? Eða viljum við reyna að stuðla að samningum og að fólk tali saman, til dæmis á þingi Evrópuráðsins? Á sama tíma og verið var að úthýsa Rússum þaðan var verið að banna kommúnistaflokkinn. Og bara þá dagana sem þetta var að gerast, þessi umræða átti sér stað á þingi Evrópuráðsins, sáum við myndir af því þegar formaður kommúnistaflokksins - og það er enginn ofbeldismaður, það er maður sem hafði fengið milljónir atkvæða í kosningum, menn kunna að vera ekki sáttir við allt sem hann segir, en hann fékk milljónir atkvæða í kosningum - var barinn í ræðustól þingsins af ofbeldissveitum. Og um þetta ofbeldi er rækilega þagað á Vesturlöndum, rækilega þagað, vegna þess að við erum að komast inn í tíma sem eru allt of nærri okkur og við megum ekki fara inn í þá tíma. Þegar ég sé skýrslu og heyri um skýrslu eins og þá sem við erum með hérna fyrir framan okkur með svona einsleitan tón þá verð ég banginn. Ég er ekki að bera blak af Rússum. Ég treysti aldrei manni sem var yfir sovésku leyniþjónustunni í kúguðu landi, Austur-Þýskalandi. Það mun ég aldrei gera. En ég vil ekki láta toga mig út á slóðir kalda stríðsins að nýju. Verið að gera það og það er tónninn í þessari skýrslu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrsluna sem tekur til margra og ólíkra þátta er varða utanríkis- og alþjóðamál, og ég ætla að nota tíma minn hér til þess að stikla á nokkrum þeirra. Um liðna helgi gekk djúp lægð yfir Ísland sem olli miklu tjóni á mannvirkjum. Á sama tíma hinum megin á hnettinum skall fellibylur á smáríkinu Vanúatú, kostaði fjölda fólks lífið og lagði innviði samfélagsins þar nálega í rúst. Vel flestar byggingar í þessu fátæka eyríki með rétt um 260 þús. íbúa skemmdust. Það sama má segja um vegi, orkukerfi og nánast allt það sem við teljum til grunnstoða samfélagsins. Örlög fólksins á Vanúatú ættu að vera okkur Íslendingum umhugsunarefni, ekki aðeins vegna þess að hér er um að ræða örríki, aðeins minna en okkar, heldur ekki síður vegna þess að sterk rök má færa fyrir því að hamfarir þessar séu afleiðingar loftslagsbreytinga þar sem stormar í þessum heimshluta eru bæði tíðari og sterkari en áður. Því hefur lengi verið spáð að eyríki í Kyrrahafinu verði fyrstu fórnarlömb hlýnunar andrúmsloftsins og sum þeirra muni jafnvel líða undir lok innan fárra ára. Þess vegna tel ég eðlilegt að fjalla aðeins um og rifja upp þessar hamfarir í umræðu um skýrslu hæstv. utanríkisráðherra. Íbúar Vanúatú hafa óskað eftir neyðaraðstoð frá alþjóðasamfélaginu og kallað eftir hjálp við að endurreisa samfélag sitt eftir þessar hörmungar. Og ég tel að hæstv. ríkisstjórn mundi gera vel í því að svara því kalli með fjárframlagi og vil beina því til hæstv. ráðherra að taka það til skoðunar og jafnvel, vegna þess að hæstv. ráðherra er ekki í salnum, til formanns hv. utanríkismálanefndar að þetta verði tekið til skoðunar í nefndinni. En það eru fleiri en íbúar Vanúatús sem þurfa á aðstoð ríkari þjóða að halda. Eins og við ræddum í sérstakri umræðu um þróunarsamvinnu fyrr í vetur eru framlög Íslands til þróunarsamvinnu lág í samanburði við aðrar norrænar þjóðir. Árið 2014 var framlag Íslands til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu um 0,21% af vergum þjóðartekjum og áætlað er að hlutfallið verði það sama í ár. Ef þingsályktunartillögu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands á árunum 2013–2016 væri hins vegar fylgt ætti framlag Íslands á næsta ári að vera um 0,35%. Mér finnst dapurleg pólitísk skilaboð felast í því hve lítinn hluta af þjóðartekjum okkar hæstv. ríkisstjórn leggur í baráttuna gegn fátækt og fyrir bættum lífskjörum fólks í fátækustu ríkjum heims. Þau verkefni sem Þróunarsamvinnustofnun Íslands hefur verið að sinna, t.d. í Malaví, eru að mínu mati frábær, en það þarf að veita aukið fjármagn í þau. Þróunarsamvinna gengur út á að hjálpa fólki til sjálfshjálpar og bætt lífskjör í fátækustu ríkjum heims er að mínu viti besta leiðin til að tryggja friðvænlegan heim til framtíðar. Hæstv. forseti. Á sama tíma og hægt gengur að auka fjármagn til þróunaraðstoðar eru fyrirætlanir íslenskra stjórnvalda að auka framlög til NATO og fjölga borgaralegum sérfræðingum í störfum hjá hernaðarbandalaginu. Það er að mínu mati kolröng forgangsröðun. Þá langar mig í samhengi við NATO að víkja aðeins að Úkraínu, en stærsta viðfangsefni NATO um þessar mundir er einmitt stríðið í Úkraínu, stríð sem er einhver alvarlegasta ógnun við frið og öryggi í Evrópu sem við höfum horfst í augu við um langan tíma og gæti, ef illa verður á málum haldið, þróast yfir í stríð milli Rússlands og NATO og þá með mögulegri beitingu kjarnorkuvopna. Jan Oberg hjá sænsku friðarrannsóknarstofnuninni TFF og einhver virtasti sérfræðingur samtímans á sviði friðarmála hefur fjallað ítarlega um Úkraínudeiluna og bent á leiðir til lausna. Hann bendir á að í dag sendi allir deiluaðilar til viðræðna karlmenn sem hafa bakgrunn sinn úr herjum, menn séu þjálfaðir og byggi heimsmynd sína á þeirri forsendu að vopnavald sé eðlilegt lokaúrræði í deilum. Enginn aðili við samningaborðið hefur reynslu og færni í málamiðlunum. Við þurfum sáttasemjara í svona deilum en ekki marskálka. Oberg bendir á einföld en mikilvæg skref til að byggja upp frið í Úkraínu í stað stríðsástands. Lausnir hans eru þessar: Hættum að reyna að draga Úkraínu inn í NATO. Leyfum Úkraínumönnum að ganga í Evrópusambandið eða hvert það viðskiptabandalag við Rússa sem þeir geta sjálfir komið sér saman um. Allir aðilar dragi vopnaðar sveitir sínar úr Austur-Úkraínu en í staðinn komi fjölmennt friðargæslulið Sameinuðu þjóðanna sem starfi í samvinnu við ÖSE. Þar standa spjótin vitaskuld sérstaklega á Rússum sem styðja ljóst og leynt við bakið á aðskilnaðarsinnum. Þessu til viðbótar má benda á að glæný rannsókn friðarstofnunar Bandaríkjanna sýnir að meiri hluti Úkraínumanna vill hvorki halla sér nær Evrópusambandinu né Rússum. En það sem Jan Oberg leggur jafnframt til er að hafið verði friðarferli undir stjórn reyndra málamiðlara sem leiði til þjóðaratkvæðagreiðslu í landinu þar sem valið verði á milli ólíkra útfærslna á framtíðarskipulagi allt frá einni ríkisheild yfir í sambandsríki. Stórfelld fjárhagsaðstoð fjármögnuð af Rússlandi og löndum Evrópusambandsins fari í að endurreisa hrynjandi efnahag Úkraínu. NATO flytji hersveitir sínar frá sex aðildarríkjum sínum í Austur-Evrópu og hverfi aftur til þess anda sem ríkti í tengslum við samkomulag NATO og Rússlands um gagnkvæm samskipti frá árinu 1997. Og síðast en ekki síst að við allt þetta ferli verði leitast við að hafa samráð við frjáls félagasamtök, einstaklinga og hreyfingar sem hafa friðsamlegar lausnir að leiðarljósi, ekki bara hauka og stríðsæsingamenn. Með þessar lausnir að markmiði ættum við að ná að koma á friði og afstýra stórstyrjöld. Þessi grundvallarsjónarmið gilda vitaskuld einnig á öðrum átakasvæðum svo sem í Írak og Sýrlandi þar sem herfileg borgarastyrjöld geisar með ómældum þjáningum íbúanna sem og í Líbíu, sem nú er að liðast í sundur, ekki hvað síst vegna gríðarlega misráðinnar íhlutunar NATO sem fáir eða engir verja í dag. Hæstv. forseti. Ísland er, og ég ætla rétt að vona verður, herlaust land. Ég vil því nota tækifærið í umræðu um skýrslu utanríkisráðherra til þess að hvetja hæstv. ráðherra til þess að kynna sér kenningar og málflutning sérfræðinga á sviði friðsamlegra málamiðlana, vegna þess að ég hef þá trú að hæstv. ráðherra sé í hjarta sínu friðarsinni og vilji leggja sín lóð á vogarskálarnar til þess að stuðla að friðvænlegum heimi, og tali fyrir slíkum lausnum á alþjóðavettvangi í stað þess að binda trúss sitt við hernaðarlausnir.

Hæstv. forseti. Það eru nokkrar athugasemdir sem ég vildi gera við mál hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur, einkum í sambandi við málefni Úkraínu og tengd mál. Ég verð að segja að ég deili ekki þeim sjónarmiðum sem mér fannst mega greina í tilvitnuðum orðum hennar í orð sænsks fræðimanns á sviði friðarmála að NATO væri að reyna að draga Úkraínu til sín. Ég held að hér sé um misskilning að ræða vegna þess að ég held að ef litið er til stefnu NATO í þessum málum megi sjá að NATO hafi ekki gert nokkurn skapaðan hlut til þess að reyna að draga Úkraínu til sín. Úkraína hefur ekki sóst eftir aðild að NATO og NATO hefur ekki sóst eftir aðild Úkraínu. Það er til dæmis dálítið ólík staða upp í öðru nágrannalanda Rússlands, Georgíu, þar sem ráðamenn, bæði núverandi stjórnvöld og eins þau sem áður sátu við völd, höfðu uppi mjög miklar beiðnir til NATO um að fá aðild. Það er ekki staðan í Úkraínu þannig að ég held að ætli menn að draga ályktanir af þessari stöðu byggi það á misskilningi. NATO er heldur ekki aðili að neinu sem er að gerast í Úkraínu og ekki aðili að neinum viðræðum í því sambandi. Evrópusambandið hefur sent fulltrúa á fundi og Bandaríkjamenn og ýmsir aðrir hafa sent fulltrúa á fundi. Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu hefur gert það en NATO 

Hæstv. forseti. Já, það er nokkuð ljóst að ég og hv. þm. Birgir Ármannsson erum töluvert ósammála og höfum mjög ólíka sýn á það sem er að gerast í Úkraínu og á Krímskaga. Ég hef áhyggjur af því sem er að gerast þarna vegna þess að það er að verða aukinn núningur og aukin átök á milli Rússlands og NATO og einmitt á þessu svæði. Ég hef áhyggjur af því að þetta leiði okkur inn í nýja tíma með nýju vígbúnaðarkapphlaupi. NATO hefur verið að fikra sig nær Rússlandi með hersveitum úti um allt í kringum Rússland og þar með er staðan í alþjóðamálum breytt frá því sem var hér fyrst eftir að kalda stríðinu lauk. Ég hef áhyggjur af því að þetta leiði til stigmögnunar og þar þurfi báðir aðilar, þ.e. bæði Rússar sem og NATO, að taka skref til þess að bakka. Það sé ekki bara hægt að skella allri ábyrgð á annan aðilann heldur verðum við að líta til þess hvernig sé hægt að bakka úr því ástandi sem við erum komin í. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður deilir þeim áhyggjum með mér að við séum að færast í átt til aukinnar spennu í alþjóðasamskiptum og þá ekki einungis með átökum í Miðausturlöndum heldur einnig í Evrópu og hér á jaðrinum hjá okkur sem einmitt endurspeglast í Úkraínu. Ég veit ekki hvort við erum sammála um að það sé mál til að hafa áhyggjur af.

Hæstv. forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að mikil óveðursský eru á lofti og ástandið er mjög viðkvæmt. Öll viðleitni manna hlýtur að vera í þá átt að reyna að efla samtöl og samskipti með það fyrir augum að hægt sé að leysa ágreiningsmál með friðsamlegum hætti. Ég á bágt með að sjá það fyrir mér og mér finnst það eiginlega ekki forsvaranlegt að segja að viðbragð við því ástandi sem nú er uppi eigi að vera það, eins og hér var nefnt, að NATO dragi t.d. sveitir frá þeim sex aðildarlöndum NATO sem eiga landamæri að Rússlandi. Eigum við að fara til Eystrasaltslandanna, Eistlands, Lettlands og Litháens, þar sem menn eru beinlínis skelfingu lostnir yfir ógninni sem að þeim steðjar frá Rússlandi og segja: Við ætlum ekkert að hjálpa ykkur, sjáið þið, ef eitthvað kemur upp þá sendum við bara menn í viðræður. Ef rússneskir hermenn fara yfir landamærin eða eitthvað svoleiðis, þá sendum við menn til að reyna að tala þá til? Því miður er staðan ekki þannig. Ástæðan fyrir því að herafli NATO er í auknum mæli til staðar t.d. í Eystrasaltslöndunum er sú að þau lönd hafa beðið um það vegna þess að þau telja að öryggi sínu sé ógnað. Þau eru brennd af fortíðinni í þessu sambandi og þau segja sem svo: Ef til átaka kemur þá getum við ekki staðið ein. Þess vegna leitum við til vina okkar og bandamanna og biðjum þá að hjálpa okkur. Það er nákvæmlega þannig sem það er. Það er ekki að NATO hafi sóst eftir því að senda lið þangað. Það hefur verið gert í mun minni mæli en þessi lönd, Eystrasaltslöndin, 

Hæstv. forseti. Já, við hv. þingmaður verðum víst seint sammála um það hvernig við ætlum að leysa hin stóru mál úti í heimi og nálgumst greinilega málin frá ólíkum, ég held ég verði að segja ólíkum grundvallarsjónarmiðum. Ég tel til dæmis ekkert endilega víst að forustumenn og leiðtogar Eystrasaltsríkjanna líti fyrst til friðsamlegra lausna. Þeir gætu alveg eins verið í þeim hópi sem hoppar á þann vagn að líta fyrst til gamalla varnar- eða hernaðarlausna, sem ég tel einmitt að við þurfum að koma okkur út úr. Allar þjóðir heims þurfa að koma sér út úr þeim fasa að horfa fyrst til þess að grípa til vopnavalds þegar leysa á vanda sem svo sannarlega er til staðar í heiminum. Einhvers staðar þarf að byrja til þess að snúa af þeirri vegferð sem heimurinn er á í dag. Og ég tel að eina leiðin sé sú að einhver verði að bakka. Ef ég mætti ráða værum við ekki aðilar í NATO en við erum það víst og þess vegna finnst mér eðlilegt að við reynum að nota þann vettvang meðan við erum þar til þess að tala því máli að við drögum frekar úr, að NATO hætti að vera árásargjarnt hernaðarbandalag og fari frekar að líta til þess hvernig það getur stutt við friðsamlegar aðgerðir. Það þýðir auðvitað kúvendingu á bandalaginu, en ég held að við þurfum, ef við viljum lifa á þessari plánetu eitthvað áfram, róttækar 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál. Skýrslan er 104 blaðsíður og fer yfir mjög vítt svið. Þau atriði sem ég vil fjalla um tengjast erlendum viðskiptum Íslands, opnun nýrra markaða á Evrópska efnahagssvæðinu og nokkrum öðrum atriðum. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir störf hans og því ágæta starfsfólki og ræðismönnum sem vinna ötullega að því að gæta hagsmuna Íslands á erlendum vettvangi og fjölda málaflokka. Eins og kemur fram í þeirri skýrslu sem Gunnar Bragi Sveinsson hæstv. utanríkisráðherra hefur afhent þinginu gætir þar ýmissa grasa og ráðuneytið og starfsfólk hans þarf að sinna mjög ólíkum málaflokkum. Ísland er fámennt ríki sem reiðir sig í mjög miklum mæli á aðgang að erlendum mörkuðum og hlutfall innflutnings og útflutnings er margfalt hærra hjá okkur en hjá stórþjóðum. Utanríkisþjónustan gegnir því gríðarlega mikilvægu hlutverki fyrir íslenskt efnahagslíf. Engu að síður býr utanríkisráðuneyti lítils lands við takmörkuð fjárráð og takmarkaðan mannafla og þarf því að forgangsraða mjög stíft í áherslum sínum. Í forgangi hlýtur að vera borgaraþjónusta og efnahagsmál og stuðningur við þróunarlönd. Ég tel að um slíkar áherslur í utanríkismálum geti ríkt góð samstaða. Við viljum standa vörð um þann árangur sem náðst hefur í að byggja upp viðskipti við nágrannaríki okkar og ekki síst ríkin á Evrópska efnahagssvæðinu, en þangað fara nú 72% af útflutningi okkar og mikið af innflutningi okkar kemur þaðan. Eins og fram kemur í skýrslunni hefur Ísland gert 69 fríverslunarsamninga eða fríverslunarsamninga sem ná til 69 landa, þar með talið að sjálfsögðu ríkja Evrópusambandsins og EFTA. Ég held að það megi samt spyrja að því hvar hinum takmörkuðu kröftum utanríkisþjónustunnar sé best varið, hvernig beri að forgangsraða. Er mikilvægast núna að efla viðskipti okkar við ESB-ríkin enn þá frekar eða er tilefni til að beina kröftunum að því að efla og víkka út viðskipti Íslands við fleiri svæði, til dæmis við Bandaríkin, Kanada og Brasilíu? Sem dæmi eru viðskipti okkar við Bandaríkin innan við 5% af útflutningi okkar og í Kanada minna en 1%, en samt eru þetta mjög öflugir og stórir markaðir og í raun eru ekki miklar hindranir á viðskiptum Íslands við þessa markaði. Unnið hefur verið að endurbótum á samningi við Kanada og mér skilst að tollar séu í sjálfu sér ekki vandamálið við innflutning á okkar vörum inn á Bandaríkjamarkað. Því er til dæmis spáð að á næsta áratug verði hraustlegri hagvöxtur í þessum löndum en á mörkuðum ESB. Dollarinn hefur nú þegar styrkst um 30% gagnvart evru á tólf mánuðum og íslensk útflutningsfyrirtæki hljóta að horfa til hærra útflutningsverðs þangað á næstunni. Ég treysti því að utanríkisþjónustan vaki yfir þeim breytingum og miði áherslur sínar við það. Þar sem 72% af útflutningi okkar eru til ríkja ESB tel ég nauðsynlegt að ræða örlítið nánar þann vanda og þá óvissu sem umlykur bandalagið. Þessi vandamál eru býsna alvarleg og sér ekki fyrir endann á þeim. Það er líka áhyggjuefni fyrir Ísland, en eins og hefur reyndar komið fram í skýrslum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er óvissan í Evrópusambandinu talin ógn við efnahagsbata Íslands. Rót vandans virðist liggja í því að evran hefur reynst allt of sterkur gjaldmiðill fyrir sum aðildarríki myntbandalagsins. Fyrst eftir upptöku evrunnar fengu þessi ríki sömu lágu vextina og hæfðu þýska hagkerfinu. Afleiðingin af hinum lágu vöxtum var gríðarleg lánabóla og skuldasöfnun í þessum löndum. Og svo þegar hrunið kom óhjákvæmilega áttu þessi ríki ekki lengur þann kost að fella gengið. Þá er þeim hinn kosturinn nauðugur, þ.e. langdregin og sársaukafull innri gengisfelling þar sem laun eru lækkuð, auðvitað fyrst hjá ríkisstarfsmönnum og láglaunafólki, og svo fylgja á eftir uppsagnir, að sjálfsögðu fyrst hjá ríkisstarfsmönnum, einkavæðing á innviðum á brunaútsölu. Við það bætist svo atgervis- og fjármagnsflótti. Fjármagnsflótti frá einkareknum evrubönkum í aðildarríkjum myntbandalagsins endar yfirleitt með því að ríkissjóður verður að gangast í ábyrgð svo að seðlabanki evrusvæðisins telji óhætt að lána þessum einkabönkum lausafé. Ef ríkissjóður gengur ekki í slíka ábyrgð verður lausafjárhrun, bankahrun, og hagkerfið stöðvast. Þess vegna kjósa stjórnvöld í þessum ríkjum ávallt að gangast í ábyrgð fyrir þessa banka og þar er kannski komin rótin að óánægju íbúanna. Grískir kjósendur hafa mátt horfa upp á auðmenn bjarga eignum sínum úr landi í evrum á meðan venjulegt launafólk situr eftir á lækkuðum launum eða jafnvel atvinnulaust. Í Grikklandi eru 26% íbúanna að leita sér að vinnu en finna hana ekki og enn fleiri hafa hreinlega gefist upp á því og eru ekki inni í þessari tölu. Þetta er bara talan yfir þá sem eru að leita sér að vinnu, 26%. 51% ungs fólks er í atvinnuleit. Húseignir hafa fallið í verði en skuldirnar sem á þeim hvíla í evrum hafa ekki fallið í verði. Ríkissjóður Grikklands er orðinn miklu skuldsettari en hann var þegar björgunaraðgerðir þríeykisins hófust. Féð sem þríeykið hefur lánað grískum bönkum hefur nýst lánardrottnum bankanna og auðmönnum í Grikklandi sem hafa forðað sér úr landi með fé sitt og nemur fjármagnsflóttinn milljörðum evra á mánuði hverjum, en launafólk og skattgreiðendur sitja eftir með sárt ennið. Hver ber ábyrgð á því? Er það almenningur í Grikklandi sem trúði þeirri sögu og því ævintýri að upptaka evru mundi færa því langþráðan stöðugleika, lága vexti og bætt lífskjör? Eru það ráðamenn í Grikklandi sem sóttust eftir aðild að myntbandalagi á of sterku gengi til að hygla grísku efnafólki? Hverjir græddu mest á lánabólunni eftir að evran kom með sína lágu vexti? Var það grískur almenningur? Varla. Hver ber ábyrgðina? Eru það leiðtogar Evrópusambandsins sem samþykktu inngöngu Grikklands í myntbandalagið gegn betri vitund og þrátt fyrir háværar aðvaranir allra sérfræðinga? Afleiðingin af öllu þessu er sú að nú virðist vera komið upp kalt stríð á milli Grikklands og Þýskalands þar sem brigslin ganga á víxl. Talað er um ógreiddar stríðsskaðabætur. Nú er rætt í fúlustu alvöru um að Grikkir gangi úr myntbandlaginu eða að öðrum kosti verði þar áfram og taki því þá þegjandi sem þeim er sagt að gera. Gríska lýðræðið mun þá víkja fyrir embættisræðinu í Brussel. Í augnablikinu virðist engin auðveld lausn í sjónmáli á þessum vanda myntbandalagsins. Álitsgjafar heimspressunnar keppast við að skrifa greinar um hvort sambandið muni liðast í sundur eða breytast í bandaríki Evrópu, en fáir virðast telja að það geti verið til áfram í óbreyttri mynd. Allt þetta getur haft afleiðingar fyrir okkur hér á Íslandi. Kannski er þó mikilvægast að við drögum lærdóm af því sem þarna hefur gerst. Hér hafa menn í alvöru verið að velta því fyrir sér hvort evran og aðgangur að myntbandalagi evrunnar geti verið lausn á vandamálum Íslands. Ég held að þessar dæmisögur frá myntbandalagi evrunnar sýni okkur að það er ekki líklegt. En ég ætla ekki að orðlengja frekar um vanda Evrópusambandsins. Það hlýtur að vera okkar sameiginlega von að þar takist vel að greiða úr vandamálunum, en ég get ekki alveg séð í hendi mér hvernig það mun takast. Í millitíðinni legg ég til að íslenska utanríkisþjónustan íhugi hvort ekki sé mikilvægt að beina sjónum sínum að þeim mörkuðum sem glíma við minni vandamál og draga úr því hversu berskjaldað íslenskt efnahagslíf er fyrir hugsanlegum áföllum á evrusvæðinu.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða utanríkismálin sem eru afskaplega mikilvægt og vonandi verða þau mál um alla framtíð málefnaleg og upplýsandi á Íslandi. Það hefur nokkuð vantað upp á það, eins og allir vita, og fer umræðan því oft í hina sérkennilegustu hringi. Þegar kemur að utanríkismálunum má segja að á heildina litið lifum við í viðsjárverðari heimi en við höfum gert. Við sjáum átök í austanverðri Evrópu sem hafa ekki sést í langan tíma, þar sem barist er með vopnum eins og skriðdrekum og stórskotaliði. Menn hafa ekki séð annað eins síðan í seinni heimsstyrjöldinni þegar barist var í Kursk og sér ekki fyrir endann á þessu. Á sama hátt sjáum við ríki eins og Norður-Kóreu og Íran sem búa við þannig stjórnarfar og áherslur að menn geta ekki annað en haft áhyggjur af því, sérstaklega í ljósi þess að þau ríki eru að eða eru búin að koma sér upp kjarnorkuvopnum. Það stöðugleikatímabil sem ríkt hefur eftir lok kalda stríðsins er ekki jafn stöðugt og það hefur verið. Það er eitthvað sem við verðum að fylgjast vel með og huga sérstaklega vel að öryggi og öryggismálum okkar almennt. Við Íslendingar höfum verið svo lánsamir að við höfum ekki háð stríð við aðrar þjóðir, við höfum verið laus við hryðjuverk og alla jafna hefur verið mjög friðsælt hér. En ekkert slíkt er algjörlega öruggt og það er betra að hafa vaðið fyrir neðan sig. Þess vegna er samstarf okkar innan NATO jafn mikilvægt nú sem áður og vonandi berum við gæfu til að vera varkár þegar kemur að þeim mikilvægu málum. Virðulegi forseti. Það hefur mikið verið rætt um Evrópusambandið af ástæðu og ég fullyrði að við Íslendingar höfum algjöra sérstöðu þegar kemur að umræðu um Evrópusambandið. Hér hefur því verið haldið fram af fullri alvöru að það sé engum vafa undirorpið hvað felist í því að vera í Evrópusambandinu, en það er auðvitað hin fullkomna firra. Það eru 28 ríki í Evrópusambandinu, sem í grunninn er tollabandalag, og það er engin önnur þjóð en Íslendingar sem hefur sótt um aðild til að kanna hvað felst í því að vera í sambandinu. Hér hafa verið gefnar út skýrslur sem í eru viðtöl við hina mætustu menn. Fræðimenn telja eðlilegt að menn vitni í samtöl við aðila sem þeir þekkja, hvort sem það eru stjórnmálamenn eða fræðimenn. Ég fullyrði eftir mín fjölmörgu viðtöl, ég hef verið í áratug í alþjóðlegu samstarfi, síðustu ár sem formaður þingmannanefndar EFTA og formaður nefnda þingsins sem eiga samstarf við Evrópusambandið, að ég hef aldrei hitt embættismann eða erlendan stjórnmálamann sem telur það vera vafa undirorpið hvað felst í því að vera í Evrópusambandinu. Af hverju er ég að tala um þetta? Vegna þess að meðan menn eru með slíkar ranghugmyndir, sem ég hef kallað samkvæmisleik Samfylkingarinnar, verður umræðan afskaplega ómarkviss. Það er miklu betra að þeir sem vilja ganga í Evrópusambandið komi skýrt fram og færi fyrir því rök. Ég er búinn að finna einn hv. þingmann, hv. þm. Róbert Marshall, sem vill kannast við það að vilja ganga í Evrópusambandið. Hann telur að Íslandi sé betur borgið innan Evrópusambandsins og það er hægt að ræða við hv. þingmann um málið. Aðrir eru ekki á mælendaskrá þegar kemur að þessu máli meðan þeir halda því fram að þetta sé allt saman svo óljóst. Við erum búin að gefa út fleiri skýrslur, nú nýlega hjá Alþjóðamálastofnun og sömuleiðis Hagfræðistofnun, sem eru góður grunnur að málefnalegri umræðu ef menn vilja hana. Ef menn vilja hins vegar sífellt ræða formið verður umræðan eins og hún hefur verið undanfarna daga og undanfarnar vikur og undanfarin missiri; ómarkviss, ómálefnaleg og byggir ekki á staðreyndum. Ég get alveg fallist á að ríkisstjórnin, sem ég styð einarðlega, hafi gert mistök í málinu og ég tek sem dæmi að hæstv. utanríkisráðherra, sem hefur verið mjög duglegur að tala við hv. utanríkismálanefnd, hefði átt að gera það áður en hann fór með bréfið, það finnst mér augljóst. Við eigum að hafa það sem almenna reglu að hafa vinnubrögð sem við erum sátt við. En það breytir engu um eðli málsins. Það snýst um það hvort við viljum ganga í Evrópusambandið eða ekki. Það er alveg augljóst að ekki er þingmeirihluti fyrir því að ganga í Evrópusambandið. Þar af leiðandi er vægast sagt snúið að fara í aðildarviðræður við ríkjasamband sem menn vilja ekki vera í. Það hlýtur hver maður að sjá það. Gefum okkur að við færum í þá vegferð og viðkomandi ráðherra mundu ljúka viðræðunum, sem snúast fyrst og fremst um að aðlögun að Evrópusambandinu, eiga þeir þá að skrifa undir slíkt og tala fyrir slíkum samningi? Ég sagði einu sinni þingmanni frá Svíþjóð frá því hver staðan væri, þetta var á síðasta kjörtímabili, að við værum að sækja um til að kanna hvað væri í boði. Þingmaðurinn horfði á mig, Evrópuþingmaðurinn sem var mikill aðildarsinni og taldi að Ísland ætti að ganga í Evrópusambandið, og sagði: Bíddu, ertu í alvöru að segja að enginn tali fyrir því að Ísland gangi í Evrópusambandið? Já, ég sagði það. Málið snýst um að stjórnarliðar segjast vilja kanna hvað sé í boði og ætla svo að sjá til. Hann horfði á mig og sagði: Þið getið ekki gert okkur þetta. Við eyðum milljörðum og leggjum í þetta mikla vinnu og annað slíkt og þið komið fram við okkur á þennan hátt. Virðulegi forseti. Það er áhugavert að sjá núna eftir að hæstv. utanríkisráðherra benti á hið augljósa, að þessi ríkisstjórn hefur ekki þingmeirihluta til að ganga í Evrópusambandið, hversu skýrt kemur í ljós að Evrópusambandinu er mikið í mun að fá okkur inn. Menn hafa talað eins og þetta sé okkar síðasti séns að ganga í Evrópusambandið. En þeir vilja augljóslega leggja mikið á sig til þess að Ísland gangi í Evrópusambandið. Ástæðan er augljós: Við erum eitt þeirra ríkja sem mundu borga með sér í Evrópusambandið. Það hafa verið gerðar nokkrar kannanir, að vísu eldri, varðandi hverju það munar í milljörðum og getur hver sem er sem er með aðgang að internetinu flett því upp. Síðan geta menn líka skoðað framlög einstakra ríkja, bæði miðað við mannfjölda og hvað menn fá, hverjir eru í plús og hverjir í mínus, og þau lönd sem við berum okkur saman við greiða eðli málsins samkvæmt mikið með sér. Við veitum ESB að vísu þróunaraðstoð í gegnum þróunarsjóð EFTA en við mundum þurfa að greiða miklu, miklu meira ef við gengjum í tollabandalagið. Á sama hátt væri það auðvitað mikill fengur fyrir Evrópusambandið ef við færum í sameiginlegu sjávarútvegs- og landbúnaðarstefnuna sem þýddi að yfirráð yfir sjávarútvegsauðlindinni færðust yfir til Brussel, þótt auðvitað sé það rétt sem bent er á að við hefðum eðli máls samkvæmt eitthvað um málið að segja, í það minnsta um það sem snýr að lögsögu okkar þó að flökkustofnarnir yrðu undir sameiginlegri stjórn Evrópusambandsins eins og menn þekkja. Svo maður sé sanngjarn hafa sumir aðildarsinnar verið málefnalegir og einn er Jón Sigurðsson, fyrrverandi rektor Háskólans á Bifröst. Hann skrifaði ágætisgrein þar sem hann tiltók hinar svokölluðu undanþágur. Ég skil ekki af hverju menn skoða ekki hvað liggur þar að baki,. Ég gerði það sjálfur og hvet þá sem hafa áhuga á Evrópumálum til að skoða nákvæmlega hvað um að var ræða. Þetta eru ekki undanþágur heldur sérreglur innan sameiginlegrar stefnu eins og í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum. Það er stór munur þar á, því að ef þú ert inni í sameiginlegri stefnu, sama hver hún er, er hægt að breyta henni með meiri hluta viðkomandi ríkja. Þótt í einhverjum tilfellum sé um neitunarvald að ræða hjá einstökum ríkjum er það nokkuð sem fer þverrandi og þar er líka krafan sú að neitunarvaldið og allt slíkt minnki með tímanum. Virðulegi forseti. Það er áhugavert að skoða hvaða deilur eru uppi í Evrópusambandinu, stóru deilurnar, sem ég næ því miður ekki að koma að á þeim tíma sem ég hef, sem snúa að Grikklandi og hugsanlega fleiri löndum og fjármálakrísunni og auk þess stöðunni sem kom upp í Bretlandi. Það er ljóst að David Cameron treysti sér ekki til að leggja óbreytta 

Frú forseti. Ég hef margt við ræðu hv. þingmanns að athuga. Ég ætla ekki að eyða tíma okkar í það að stæla um fortíðina eða takast á um einhverjar staðreyndir. Við vitum það báðir, ég og hv. þingmaður, að tekist er á um Evrópusambandsmálið. Það eru skiptar skoðanir, mjög skiptar skoðanir eru í hans flokki til að mynda. Spurningin er: Hvers vegna ekki að útkljá málið í eitt skipti fyrir öll? Hv. þm. Birgir Ármannsson hefur velt því upp hér, að mér hefur fundist, og gælt við þá hugmynd í ræðum sínum síðustu daga. En það sem kom mér á óvart og gladdi mig var það að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, sagði í kvöldfréttum Stöðvar 2 í gær að hann lokaði ekki á neitt. Hann orðaði það á eftirfarandi hátt: Það er engum dyrum búið að loka og ég er enn þeirrar skoðunar, sagði hann, að þjóðin eigi að koma að málinu. En hann, líkt og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, sagði að erfitt væri að hugsa sér ríkisstjórn sem er á móti málinu gera samninga. Gott og vel. En af hverju gerum við þá ekki eitt í sameiningu og ég bið um afstöðu hv. þingmanns til þess. Hvers vegna ekki að útkljá málið í þjóðaratkvæðagreiðslu og haga henni þannig að hinn meinti ómöguleiki verði ekki að veruleika, þ.e. við gætum til dæmis hugsað okkur afbrigði af þeirri þingsályktunartillögu sem liggur núna fyrir af hálfu stjórnarandstöðunnar? Til samkomulags væri ég alveg til í að skoða með hv. þingmanni þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða þingkosningum. Þá mundi það þýða að málið yrði útkljáð og engin ríkisstjórn þyrfti að standa frammi fyrir hinum meinta ómöguleika. Þá mundu menn væntanlega mynda ríkisstjórnir á niðurstöðu slíkra kosninga. Þá yrði búið að klára þetta mál í eitt skipti fyrir öll.

Virðulegi forseti. Ég hef haft það markmið að reyna að vera samkvæmur sjálfum mér. Ég skil vel fólk sem er hætt að skilja íslenska stjórnmálamenn og jafnvel gefast upp á okkur stjórnmálamönnum þegar maður heyrir að Samfylkingin og VG, sem hafa ásakað Sjálfstæðisflokkinn fyrir að hafa ekki staðið við yfirlýsingar forustumanns hans, heimta það að sú leið verði farin. Sem var ekki stefna Samfylkingar og VG. Reyndar var það þannig að þau höfnuðu því að fara þá leið þegar upp á það var boðið á síðasta þingi. Ég greiddi atkvæði þá með þeirri leið með þeim orðum og þeim rökum að ég mundi gera hvað ég gæti til að koma í veg fyrir að Ísland mundi gerast aðili að Evrópusambandinu og þó svo að það væri mér þvert um hug að fara þá leið gerði ég undanþágu á því vegna þess að ég tel hagsmunum Íslendinga miklu betur borgið fyrir utan Evrópusambandið. Ég hvatti hins vegar síðustu ríkisstjórn, ég man ekki hvort það var neinn annar sem gerði það sem er ekki fylgjandi inngöngu, sem í orði kveðnu væntanlega vildi ganga í Evrópusambandið til að klára þá samninga, til að ganga frá því og koma með það fyrir þjóðina. Það versta í þessu máli er að við getum ekki einu sinni komið okkur saman um einhverja aðferðafræði. Við erum enn þá að takast á um formið. Þegar það var kynnt á síðasta kjörtímabili var okkur sagt að það tæki 18 mánuði að klára aðildarferlið. Það var það sem fyrrverandi hæstv. ráðherrar sögðu. Ég taldi eðlilegt að menn kæmu þá með samninginn og þjóðin mundi greiða atkvæði um hann og hlakkaði mikið til þeirrar baráttu. Mér fyndist það vera mjög upplýsandi, af því að ég er að tala um að takast á um staðreyndir, og mjög gott að fá staðreyndirnar á borðið. Af hverju gekk þetta ekki á 18 mánuðum? Ég sat í hv. utanríkismálanefnd og spurðist fyrir um það hvað eftir annað. Ég fékk engin alvörurök fyrir því af hverju þetta gekk ekki síðast. Ég held að mjög upplýsandi væri að 

Frú forseti. Við höfum mörgum sinnum farið í gegnum það mál, ég get það ekki á tveimur mínútum. Mér þykir miður ef það er þannig að hv. þingmaður treystir sér ekki til að taka undir með formanni Sjálfstæðisflokksins um að þjóðin eigi að hafa aðkomu að málinu. Nú er ég ekki að vísa til eins eða neins sem formaður Sjálfstæðisflokksins sagði í fortíðinni, hann sagði þetta í gær á Stöð 2. Svo virðist sem það séu fleiri en hv. þm. Birgir Ármannsson sem gera ágreining við formann Sjálfstæðisflokksins sem tengist þessu máli þó að það sé ekki bókstaflega þetta sem hv. þm. Birgir Ármannsson gerði ágreining um. Það er rétt hjá hv. þingmanni að á sínum tíma voru þeir stjórnarflokkar sem þá voru við völd ekki þeirrar skoðunar að rétt væri að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort ætti að sækja um. Menn töldu að það væri nóg og lýðræðið tryggt með því að leyfa þjóðinni að greiða atkvæði um samninginn, þá hefði hún allt á borðinu og gæti kosið um hann. Þetta er sama aðferð og var viðhöfð í nánast öllum ríkjunum sem gengu í Evrópusambandið, þó ekki öllum, sum fóru þar inn án þjóðaratkvæðagreiðslu. Við höfum, eins og hv. þingmaður benti á, staðið frammi fyrir því að ágreiningur er um málið. Hvers vegna ekki að útkljá það með þessum hætti? Hvers vegna ekki að taka í þessa útréttu sáttarhönd? Við teygjum okkur til samkomulags með þessu. Þá þarf hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson ekki að horfa framan í þann gapandi veruleika að hugsanlega verði hann afganginn á þingmannstíð sinni, sem ég vona að verði löng, jafnan utan ríkisstjórnar. Því að ljóst er að sú leið sem menn velta fyrir sér núna leiðir bara til eins; til klofnings Sjálfstæðisflokksins. Ég óska Sjálfstæðisflokknum þess alls ekki. Ég vildi miklu frekar að hægt væri að ná sátt um meðferð málsins svo að allir gætu vel við unað. Þá er aldrei að vita nema hv. þingmaður yrði einhvern tímann, jafnvel af mér, úr þessum ræðustól aftur kallaður hæstvirtur.

Já, ég leyfi mér örlítið að efast um það að hv. þm. Össur Skarphéðinsson sé mjög áhyggjufullur yfir framtíð Sjálfstæðisflokksins  Þjóðin verður eðli máls samkvæmt að hafa aðkomu að málinu. Það segir sig sjálft. Ég var þeirrar skoðunar og hef verið þeirrar skoðunar að best væri að þeir flokkar sem telja að Ísland eigi að fara í Evrópusambandið segi frá því. Það á að vera kosningamál og ef þeir fá umboð til þess að sækja um aðild að Evrópusambandinu, þá eigi þeir að gera það og koma með samninginn sem þjóðin greiði atkvæði um. En ég á mér þann draum að við tökum málefnalega umræðu um Evrópusambandið. Hvað felst í að vera í Evrópusambandinu? 

Virðulegi forseti. Ég ætla að nýta þennan takmarkaða tíma sem við höfum í fyrri umræðu til þess að fjalla aðeins um þjóðaröryggisstefnu og þá sérstaklega í samhengi við upplýsingaöryggi. Nú er það þannig á þessum tímum, árið 2015, að tölvurnar eru magnaðri en þær voru í fyrra og verða sjálfsagt magnaðri og magnaðri með tímanum. Fólk hefur tilhneigingu til þess að telja tölvutæknina vera alltaf komna á eitthvert æðra stig, sem er oft rétt þegar um er að ræða tiltekin vandamál. Mönnum er jú sífellt að takast að búa til einhverja tækni til að gera hluti sem voru taldir ýmist mjög erfiðir eða jafnvel ómögulegir áður. Þar á ekki síst sök eða þakkir eftir atvikum gervigreind. Einn af þeim þáttum sem varðar upplýsingatækni er öryggismál. Fólki hættir til að líta þannig á að nú árið 2015 sé þróunin í hugbúnaðaröryggi orðin mikil, svo hljóti að vera, vegna þess að tækninni fleygir svo mikið fram. Því er hins vegar þveröfugt farið í raunveruleikanum. Tölvuöryggi versnar, 2014 var versta ár í tölvuöryggi í manna minnum. Þá komu í ljós mjög alvarlegir gallar í öllum helstu dulkóðunarstökkum, eins og þeir eru kallaðir á mjög vondri íslensku, og sömuleiðis alls kyns gallar í ýmsum hugbúnaði sem ollu tölvumönnum miklu hugarangri og það með réttu. Þessi mál eru að versna af nokkrum ástæðum. Ein þeirra er sú að hugbúnaður verður sífellt flóknari þannig að það er mun erfiðara að sjá fyrir alla hugsanlega misnotkun á honum. Annað sem hefur breyst er að hagsmunir að baki þessu upplýsingatæknikapphlaupi hafa breyst talsvert mikið. Í gamla daga, ef svo mætti að orði komast, þá var steríótýpuhakkarinn einn aðili úti í bæ sem vildi sýna fram á að hann gæti komist inn í eitthvert kerfi, meira eða minna til þess að stæra sig af því við sjálfan sig og hugsanlega nánustu vini sína, hugsanlega alheiminn undir einhvers konar dulnefni. En í dag búum við í heimi þar sem tölvutækni er nýtt í skipulagðri glæpastarfsemi og sömuleiðis í átökum þjóða. Upplýsingatækni er orðin hluti af öryggismálum og er mjög stór og veigamikill þáttur. Nú vil ég benda á tvennt í þessu sambandi. Það eru tvær hliðar á upplýsingatækni í það minnsta þegar kemur að öryggismálum. Annars vegar er þegar upplýsingatæknin er notuð í árásarlegum tilgangi og hins vegar þegar menn auka varnir sínar í hugbúnaði. Tökum sem dæmi fyrirbæri á borð við Stuxnet sem er magnaður hugbúnaður, veira nokkur, væntanlega búin til af Bandaríkjamönnum eða Ísrael eða báðum eða einhverjum mjög nánum samstarfsmönnum þeirra, gerir maður ráð fyrir. Og Stuxnet er bara dæmi um þróunina í upplýsingatækni sem hernaðartæki. Við erum að tala um veirur sem eru greinilega búnar til af her, af snjöllustu upplýsingatæknifræðingum sem finnast. Þær eru notaðir í mjög skýrt skilgreindum tilgangi, t.d. að eyðileggja skilvindur í kjarnorkuveri í Íran, mjög frægt dæmi. Þegar tölvuöryggissérfræðingar litu á þetta fyrirbæri, þessa veiru, kom mjög fljótlega í ljós að stórríki stóð á bak við það. Þetta er ekki eitthvað sem einhver einn gerir úti í bæ og skipuleg glæpastarfsemi hefur jafnvel ekki burði til þess að þróa. Það þarf þjóðríki til þess að þróa svona háþróaðar veirur. Þetta er sá hluti upplýsingatækni sem varðar hernað, þar sem upplýsingatæknin er beinlínis notuð í hernaði. Hin hliðin á teningnum kemur kannski Íslandi meira við og það er að reyna að hafa innviðina í samfélaginu nógu örugga, innviði á borð við rafmagn, samskipti og reyndar allt sem nýtist við tölvutæknina, allt sem hægt er að skemma á einhvern hátt. Við viljum að öryggi hugbúnaðar sem notaður er vegna innviða landsins sé í lagi. En það er allt önnur spurning vegna þess að þá er spurningin einfaldlega sú - einfaldlega segi ég, þetta er kannski ákveðin ofureinföldun - að tryggja eftir fremsta megni að hugbúnaðurinn sé öruggur, vel prófaður og að til séu viðbragðsáætlanir ef eitthvað fer úrskeiðis. Það er algjör varnarstaða. Þetta er bara spurning um hvernig við verjum okkur gagnvart einhverjum óvini og þá viljum við auðvitað uppræta sem flesta galla í hugbúnaði. Þegar kemur að hernaðarþættinum, sem ég nefndi áðan eru aðrir hagsmunir að baki. Þegar stofnanir á borð við NSA, CIA, Mossad eða álíka, eða einhverjar stofnanir í Rússlandi, Kína eða Indlandi eða hvað eina, ætla að nota hugbúnað í hernaðarskyni þá hentar þeim vel að það séu gallar í mjög útbreiddum hugbúnaði á borð við Windows, Outlook, Linux, Mac OS X, Django, Word Press og sem flestum hugbúnaði sem er í mjög víðtækri notkun. Það hentar þeim að vita af göllum í honum og enginn annar. Þessir hagsmunir stangast á við varnarhagsmuni Íslands í upplýsingatækni. Varnarhagsmunir Íslands í upplýsingaöryggi hljóta að vera þeir að sem minnst sé af þessum göllum yfir höfuð, vegna þess að við mundum aldrei standa í hernaði með upplýsingatækni, við höfum hvorki burði til þess né hagsmuni af því. Þarna stangast því á ólíkir hagsmunir. Ef við setjum okkur í spor stórríkis sem stendur í stanslausu hernaðarbrölti, segjum Bandaríkjanna, fara þessir hagsmunir saman. Slík ríki vilja hafa gallaðan hugbúnað úti um allt til þess að geta sjálf notað öryggisveikleikana í hernaðartilgangi eða einhverju slíku, en vilja að sama skapi hafa innviði sína í lagi og örugga gagnvart öðrum. Það verður því til úr þessum aðstæðum upplýsingatæknikapphlaup og upplýsingaöryggiskapphlaup þar sem menn vilja þekkja sem flesta af göllunum og vilja að óvinurinn þekki sem minnst af þeim. Þetta er mjög sambærilegt í raun og veru við vopnakapphlaup nema þetta er byggt á upplýsingum. Það sem ég vil koma að þegar kemur að þeim hagsmunum sem Ísland á að gæta í þessu tiltekna tilfelli þá höfum við engan hag af því að standa í einhverju upplýsingahernaðarbrölti. Miklu frekar ættum við að einbeita okkur að því að hafa innviðina í lagi, og samkvæmt þessari skýrslu og öðrum skýrslum sem hér er vitnað í að þá er gróska í þessum málum enda er þetta málaflokkur sem breytist mjög hratt mjög mikið. Allt er einhvern veginn strax orðið úrelt, maður þekkir það í tölvunum. En hagsmunir okkar hljóta að vera fyrst og fremst þeir að vera í samstarfi með öðrum þjóðum, að mínu mati sérstaklega öðrum Norðurlandaþjóðum, sem miðar að því að tryggja að þessir innviðir séu í lagi. Sömuleiðis vil ég vara við einu sem er að ef við ætluðum að díla algjörlega við þessi vandamál með NATO eða álíka stórar stofnanir þar sem inni eru stór ríki á borð við Bandaríkin sem eru í stanslausu hernaðarbrölti, er mjög hætt við því að við missum af þeim varnaraðferðum og það hagnast öðrum að við séum veik fyrir. Þannig að þegar kemur að upplýsingatækni, upplýsingaöryggi, eigum við að líta til þjóða sem eiga mjög sambærilegra hagsmuna að gæta og við í þessum málaflokki. Við höfum einfaldlega ekki sömu hagsmuna að gæta og t.d. Bandaríkin í upplýsingahernaði, nema gagnvart öðrum stórþjóðum, en Bandaríkin hafa hag af því að geta fylgst sem best með Íslandi og að þekkja veikleika á Íslandi til þess að geta frekar fylgst hér með. Við vitum að nútíminn er þannig að ríki fylgjast með borgurum annarra ríkja, hvort sem það þykir í lagi eða ekki er það bara reyndin. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því og við megum ekki vera of barnaleg gagnvart því að nánustu samstarfsvinir okkar á sviði viðskipta og heimsmálanna hafa ekki endilega sömu upplýsingahernaðarlegu hagsmuna að gæta og við. Ég vil meina að Norðurlandaþjóðir hafi það og sömuleiðis vil ég benda á að Ísland er mjög fámennt land og sama reglan gildir um fámennið í þessum málaflokki og fámennið þegar kemur að hernaði að við höfum enga sjálfstæða burði til þess að verja okkur gegn þessum ógnum. Við verðum að vera í samstarfi við aðrar þjóðir að mínu mati ef vel á að fara, og það er þess vegna sem ég bendi sérstaklega á Norðurlandaþjóðirnar. Þær hafa að miklu leyti sama hag og við af því að tryggja að innviðirnir séu sem öruggastir. Virðulegi forseti. Nú hef ég ekki tíma fyrir mikið meira þannig að ég ætla að láta hér við sitja í bili og treysti því að áframhaldandi gróska verði til í þessum málaflokki og að málaflokkurinn fái nægt fjármagn og næga athygli stjórnmálamanna. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom hér inn á mikilvægt svið sem er að sumu leyti nýtt í þessu samhengi alþjóðamálanna. Auðvitað hefur vitund verið að vaxa um þær hættur sem falist geta í netárásum af ýmsu tagi. Menn þekkja hættur af skemmdarverkastarfsemi, aðgerðum af hálfu skipulagðra glæpasamtaka og jafnvel hryðjuverkahópa og síðan, eins og hv. þingmaður nefnir, þá hættu sem er fyrir hendi að ríki beiti þessari tækni til þess að ná fram markmiðum sem geta verið hernaðarleg. Menn hafa jafnvel þóst sjá raunhæf merki um það þó að það hafi kannski ekki verið í beinum tengslum við hernaðarátök, en þó hafa ákveðnar netárásir verið raktar til einstakra ríkja á undanförnum árum. Ég veit að hv. þingmaður þekkir vel til þessa sviðs og vil því biðja hann um að halda aðeins áfram frá þeim punkti þar sem hann nam staðar í ræðu sinni áðan varðandi hvaða raunhæfu aðgerðir væru að hans mati æskilegastar fyrir okkur í þeirri stöðu sem hann lýsir. Hann lýsir ákveðinni tortryggni gagnvart sumum af bandamönnum okkar í hinu alþjóðapólitíska tafli en talar um aukið samstarf við Norðurlönd. 

Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna. Það er tvíþætt. Í fyrsta lagi er, eins og hv. þingmaður kom inn á, samstarf við önnur ríki og sérstaklega Norðurlönd, ekkert eingöngu við Norðurlöndin en þó sérstaklega þau. Eitt sem við gætum gert sjálf án aðkomu annarra og ættum að efla og ég tel fullan áhuga á því að efla hér er netöryggissveit Póst- og fjarskiptastofnunar, sem brátt mun heyra undir almannavarnadeild ríkislögreglustjóra. Sú sveit er undirmönnuð og ég tel verkefni hennar ekki vera alveg nógu vel skilgreind eins og er. En það er misjafnt á milli landa hvaða hugbúnaður er almennt notaður. Sem dæmi er mikil notkun á Linux-netþjónum og Windows-netþjónum hérlendis. Á öðrum stöðum geta menn almennt verið að nota önnur kerfi. Við notum mjög mikið af Word Press, sem er vefumsjónarkerfi. Annar hugbúnaður sem heitir Django er mikið notaður. Þetta breytist mjög hratt milli ára. Það er alltaf sífelld samkeppni í hugbúnaðarmálum. Það sem þessi sveit ætti að mínu mati að gera og ætti að hafa sem höfuðverkefni er að fylgjast með því með einhverjum hætti, með samtölum við iðnaðinn og fólk á netinu sem notar þennan hugbúnað, hvaða útgáfur sé verið að nota af þessum hugbúnaði og fylgjast síðan með uppfærslum og öryggisfréttum sem varða þennan hugbúnað. Þvert á það sem margir halda á eru öryggisgallar mjög algengir og eru sífellt að koma upp nýir gallar en þeir eru lagaðir jafnóðum. Það mikilvægasta sem við gætum gert er að fylgjast mjög vel með þessu á miðlægum stað til þess að upplýsa þá aðila sem að nota þann hugbúnað um að komin sé uppfærsla við þessum og hinum galla, þannig að það helsta hlutverk þessarar sveitar sé að fylgjast með því hvaða hugbúnað verið er að nota, hvernig staðan er á öryggismálum á þeim hugbúnaði og standa að upplýsingu og umræðu hjá iðnaðinum og einstaklingum hér á landi um það.

Hæstv. forseti. Það er áhugavert að heyra. Sú tillaga sem hv. þingmaður kemur hér með mundi flokkast undir forvarnaráðstöfun. Ég velti tvennu fyrir mér í þessu sambandi; annars vegar hvernig hægt sé að bæta samskipti eða samtalið milli opinberra aðila sem fara með hlutverk á þessu sviði og svo hins vegar markaðarins, vegna þess að ljóst er að mjög mikið af mikilvægum kerfum í samfélagi okkar er í höndum einkaaðila. Þá þarf að huga að öryggisþáttum varðandi það sem er hjá hinu opinbera, varðandi fjarskipti, varðandi orku, varðandi bankastarfsemi og svo má lengi telja. Ég velti fyrir mér hvernig hann sjái fyrir sér þau samskipti. Svo vil ég nefna annað sem væri nú kannski efni í sérstaka umræðu í þinginu einhvern tímann: Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að við finnum jafnvægi milli þess að hafa með höndum einhvers konar eftirlit sem fylgist með eða er til þess fallið að bregðast við árásum í kerfinu, hvort sem það er í glæpsamlegum tilgangi, hernaðarlegum tilgangi eða hvað það nú er, og eins varðandi það sem ég veit að hv. þingmanni er mjög umhugað um, þ.e. persónuverndarsjónarmiðin, að ekki sé farið inn í einkalíf fólks eða einkamálefni fólks þegar eftirliti er sinnt?

Virðulegi forseti. Prýðileg spurning. Maður þyrfti nú meiri tíma til þess að ræða þetta alveg í hengla. Mig langar að svara síðari spurningu hv. þingmanns fyrst vegna þess að hún varðar grundvallarprinsippin, þ.e. persónuvernd á móti öryggi. Sú spurning er ekki stór þegar kemur að því að verja innviði í tölvuöryggismálum. Það er í raun heppilegt vegna þess að tölvuöryggismál eru ekki eins og öryggismál gagnvart hryðjuverkum eða átökum milli þjóða eða því um líkt að því leyti að slík átök virka almennt þannig að togstreita er á milli frelsisins og öryggisins. Þegar kemur að því að styrkja innviði í upplýsingatækni er sú togstreita ekki til staðar vegna þess að aðferðirnar sem beitt er ganga ekki út á það að reyna að finna út fyrir fram hver er að reyna að ráðast á mann. Maður veit bara að það eru tugir milljóna manna sem aldrei sofa og eru með endalausan pening og fullt af snjöllum mönnum í vinnu. Þeir eru alltaf að ráðast á fólk, stanslaust, bara alltaf. Og það er veruleikinn sem maður vinnur í þegar maður vinnur á netinu, hvort sem fólk áttar sig á því eða ekki. Þá förum við í fyrri spurningu hv. þingmanns sem varðar það hvernig hægt sé að tryggja upplýsingaflæðið milli einkaaðila og netöryggissveitarinnar, eða hvernig svo sem því miðlæga fyrirbæri er háttað. Nú vill svo til að stærstu aðilarnir á Íslandi, opinberir aðilar sem einkaaðilar, vilja hafa þetta í lagi. Þeir vilja vera vel upplýstir þannig að ég tel fulla ástæðu til að ætla að þau samskipti yrðu mjög góð, að einkaaðilar mundu skrá sig og gera einfaldan lista yfir helsta almenna hugbúnaðinn sem þeir nota og láta netöryggissveitina vita: Við erum að nota þennan hugbúnað, vinsamlegast látið okkur vita ef eitthvað kemur upp á eða ef einhver nýr og skelfilegur galli finnst eða bara mjög mildur galli í einhverjum af þessum hugbúnaði. Sömuleiðis sé ég alveg fyrir mér að netöryggissveitin gæti haft frumkvæðiskannanir að þessu leyti með því einfaldlega að spyrja til dæmis stóra aðila eins og Símann eða opinberar stofnanir: Hvað notið þið? Hérna er það sem við erum að fylgjast með. Það samtal held ég að gæti alveg 

Forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn á undan mér þakka utanríkisráðherra fyrir þá mikla skýrslu sem liggur hér fyrir framan okkur. Þegar ég hef tekið til máls um sams konar skýrslu á fyrri þingum, sem ég held að ég hafi alltaf gert, hef ég lagt sérstaka áherslu á að nefna borgaraþjónustuna sem er okkur mjög mikilsverð og mér þótti hún stundum gleymast í umræðunni um skýrslu um utanríkismál. Ég held að á undanförnum hafi verið mjög bætt úr því og mér finnst því vera gerð mjög vel skil í skýrslunni hversu áríðandi og umfangsmikið verk er unnið þar. Ég ætla að nota mest af tíma mínum, og ætla kannski ekkert endilega að fylla upp í þær níu mínútur sem ég á hér eftir, til að tala um Evrópustefnuna. Ég held að það sé ekki nokkur vafi á því lengur að þessi ríkisstjórn ætlar ekki að halda áfram með aðildarviðræður og ég held nú að enginn hafi haldið að hún ætlaði að gera það fyrir viku síðan. En hins vegar kom upp þessi farsi um að viðræðunum hefði verið slitið. Ég ætla svo sem ekki að fara sérstaklega ofan í það heldur tala um EES-samninginn. Enginn vafi er á því og mér virtist ekki vera neinn vafi á því fyrir rúmu ári þegar utanríkisráðherra lagði fram Evrópustefnu sína að einn af grunnþáttunum í utanríkisstefnu okkar væri að viðhalda EES-samningnum. Þá var birt þessi stefna um að auka ætti vinnu við samninginn, við þyrftum að sjá til þess að löggjöf væri innleidd hér þegar hún hefði verið samþykkt í Evrópusambandinu og við ætluðum líka að koma meira að undirbúningi löggjafar á frumstigum í Brussel. Ekkert af þessu hefur verið gert, virðulegi forseti. Það kom fram í umræðunum fyrr í dag að engum viðbótarpeningum hefur verið varið til þessara mála. Það kom líka fram í dag, sem ég hafði ekki áttað mig á fyrr, að það er komin einhver stýrinefnd yfir Evrópumálin. Það virðist vera eins og þau séu ekki lengur alveg heimilisföst í utanríkisráðuneytinu. Fyrrverandi ráðuneytisstjóri í utanríkisráðuneytinu benti líka á það á fundi í Háskóla Íslands í gær, eða alla vega í fréttum, ég heyrði það í viðtali við hann sem var í fréttum, að Evrópumálin og vinna við EES-samninginn, sem er mikil vegna þess að hann er lifandi samningur, ætti hvergi heima í íslenska stjórnkerfinu. Það er náttúrlega mjög alvarlegt, virðulegi forseti. Á þriðjudaginn sat ég fund Evrópsku sameiginlegu nefndarinnar sem kölluð er, sameiginlegu þingmannanefndarinnar, en í henni eiga sæti þingmenn frá EFTA-ríkjum þremur, Noregi, Liechtenstein og Íslandi. Svissarar sitja þar sem gestir og fylgjast með, síðan eru þingmenn frá Evrópuþinginu og fulltrúar framkvæmdastjórnarinnar, þar er fulltrúi ráðherraráðsins og fulltrúi landsins sem fer með formennsku. Þarna er farið yfir sviðið og hvernig gengur að reka EES-samninginn. Upp úr öllum sem þarna töluðu hvort heldur þeir voru frá framkvæmdastjórninni eða frá ESA, sem við eigum aðild að og á að reka áfram þennan samning, komu áhyggjur af því hvað halinn lengist alltaf á þeim gerðum sem á að innleiða. Fulltrúi framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins lýsti miklum áhyggjum af þessu. Forseti ESA, ég held að hún sé kölluð forseti, en það embætti er nú í höndum Norðmanna, lýsti miklum áhyggjum yfir seinagangi við að færa í lög þær gerðir sem eru teknar yfir og sagði að það mundi fjölga mjög málum sem ESA þyrfti að senda til dómstólsins vegna þess að Norðmenn og sérstaklega við skildist mér, stöndum okkur ekki nógu vel í að innleiða þær. Nú var þetta einmitt eitt af því sem manni fannst eiga að vera nokkuð ljóst í þeirri Evrópustefnu sem utanríkisráðherra lagði fram í mars í fyrra, en það hefur sem sagt ekki gengið eftir. Maður getur síðan tengt þetta við ræðu sem hv. þm. Frosti Sigurjónsson hélt áðan þar sem hann lagði áherslu á að utanríkisráðuneytið og starfsmenn utanríkisþjónustunnar þyrftu að sinna betur og leggja meiri áherslu á en hingað til hefur verið gert samskipti við Bandaríkin, við Kanada og önnur ríki en eru í Evrópusambandinu. Mér fannst hann meira að segja kannski færa rök fyrir því að það gengi allt svo illa og væri allt á afturfótunum í Evrópu þannig að það væri spurning í hans huga hvort við legðum ekki of mikla áherslu á Evrópusamvinnu og of litla á samvinnu við önnur ríki. Mér finnst þetta umhugsunarvert og ég velti fyrir mér: Er þessi spurning líka í huga hæstv. utanríkisráðherrans? Sérstaklega vegna þess að hann hefur ekkert gert í því að efna það sem felst í stefnunni í skýrslunni sem var lögð fram fyrir ári um að standa betur að því að framfylgja EES-samningnum. Við megum alls ekki halda það, virðulegi forseti, að það sé bara nokk í lagi fyrir samningsaðila okkar, Evrópusambandið, að við drögum lappirnar í að uppfylla það sem við eigum að gera samkvæmt samningnum. Það er alls ekki svo. Það skiptir miklu máli að halda samningnum við og á þessum fundi sem ég var á fóru menn ekkert í launkofa með það að þetta veldur þeim sem starfa fyrir Evrópusambandið áhyggjum og auðsjáanlega veldur þetta ESA, þ.e. Eftirlitsstofnun EFTA, miklum áhyggjum. Virðulegi forseti. Þetta veldur mér líka áhyggjum og ég held að hæstv. utanríkisráðherrann verði að taka af öll tvímæli um þetta. Við vitum að hann vill ekki aðildarviðræður, það vitum við klárlega, en vill hann halda við EES-samningnum? Eða er hann á einhverri annarri leið?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega og góða ræðu og get tekið undir margt sem þar kom fram. Ég held að við þurfum að vera mjög vakandi þegar kemur að framkvæmd EES-samningsins. Settir voru auknir fjármunir í utanríkismálin til þess að fylgjast með EES-samningnum núna við síðustu fjárlagagerð, þetta voru um 40 milljónir ef ég man rétt. Ég tel að vísu að við eigum að taka upp starfshætti Noregs og við höfum fengið kynningu á því hvernig norska Stórþingið vinnur þetta. Ég held að mjög mikilvægt sé að þingið sé með betri fókus, á slæmri íslensku, á þetta. Ég hef af því áhyggjur að skipulag okkar í þinginu sé ekki nógu gott. Ég tel að við ættum að hafa sérnefnd sem héldi utan um þessi mál, þ.e. EES-nefnd sem væri sérstök þingnefnd og utanríkisnefnd væri þá með annað sem snýr að utanríkismálum. Þetta er mál af þeirri stærðargráðu að það verður að vakta það mjög vel og við höfum ekki alltaf get það. Auðvitað snýr þetta ekki bara að Íslandi. ESB er meðal annars í vandræðum, þessum miklu vandræðum, út af skriffinnskunni, út af því sem kallað er á ensku „red tape“ sem hefur gert það að verkum að samkeppnishæfni ESB hefur ekki verið eins og þeir vilja sjálfir. Þeir hafa aldrei náð þeim markmiðum sem þeir hafa lagt upp með varðandi samkeppnishæfni sína. Þetta fyrirkomulag Evrópusambandsins er augljóslega meingallað, ef menn eru að reyna að ná því að verða einhvers konar bandaríki Evrópu en hafa ekki hannað fyrirkomulagið þannig, þess vegna erum við með þetta sérkennilega Evrópuþing og við erum með æðsta manninn sem var kosinn síðast en var ekki í framboði og enginn veit hver er 

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að við þurfum að skoða hvernig við vinnum að þessu í þinginu. Á síðasta kjörtímabili var gerð breyting á því hvernig farið er yfir allar EES-gerðir í þinginu. Ég held að það sé svolítið þannig að þingmenn vilja ekki alveg átta sig á því hvað EES-samningurinn er. EES-samningurinn er þannig að við getum haft einhver áhrif á fyrstu metrunum. Þá er málið ekkert í þinginu. Þá eru kannski margir mánuðir eða ár þangað til það kemur inn í þingið. Í eðli sínu er EES-samningurinn þannig að þingið hér getur ekki haft mikil áhrif á það. Ég held að þingmenn geri svolítið mikið úr því hvað þeir geti haft mikil áhrif og þess vegna dragist meðferðin oft mjög á langinn í þinginu. Norskur þingmaður sagði, ég heyrði alla vega ekki betur: Þegar við fáum þessar EES-gerðir þá bara stimplum við þær. Það er í raun örfá atriði sem við getum haft áhrif á, mjög fá. En í því felst munurinn á því að vera í Evrópusambandinu og að vera í EES. Ef þú ert í Evrópusambandinu hefurðu áhrif á löggjöfina, þá ertu inni í herbergjunum, þá ertu þar sem ákvarðanir eru teknar, en þegar við erum í EES erum við bara í togi. Það er miklu meira fullveldisafsal að vera í EES en í Evrópusambandinu. Ég þarf ekki einu sinni að útskýra það fyrir hv. þingmanni. Hann veit það en vill ekki viðurkenna að hann viti það. Hann vill nefnilega ekki viðurkenna 

Virðulegi forseti. Ég er sammála mjög mörgu sem kemur fram hjá hv. þingmanni en er aðeins að melta það hvort ég vilji ekki viðurkenna hvað ég veit mikið um Evrópusambandið. Ég hef skoðað það mjög mikið og verið tíður gestur í Evrópuþinginu, talað við marga Evrópuþingmenn, á vini og kunningja þar og veit nokkurn veginn hvernig þau mál þróast. Við höfum akkúrat þennan möguleika á fyrstu stigum sem við höfum ekki nýtt. Við getum líka haft óformlegt samband eða formlegt samband við þingmennina. En Evrópuþingið, með fullri virðingu, er fullkomið grín. Þótt við værum með fimm þingmenn þar værum við ekkert að fara að snúa þessu í einhverja hringi, það er bara ekki þannig. Það trúir manni enginn þegar maður segir sögur af hv. Evrópuþinginu vegna þess að það getur ekki verið að vestræn ríki hafi komið sér upp slíku fyrirkomulagi. Evrópuþingið getur ekki gert neitt að eigin frumkvæði, það þarf að taka við því sem kemur frá framkvæmdastjórninni og það er illa skilgreint hverjir kjósa framkvæmdastjórnina. Evrópusambandið er embættismannadraumur. Valdið er mjög langt frá fólkinu og það er engin tilviljun að allar skoðanakannanir skuli sýna að Evrópusambandið verður sífellt óvinsælla hjá Evrópuþjóðunum. Það er augljóst að skera þarf þetta mál allt saman upp. Ef við gengjum í Evrópusambandið þyrftum við að taka miklu meira af því sem við viljum ekki en við þurfum núna. En við getum haft áhrif. Ég veit það sjálfur, af því að ég hef af því reynslu, að hægt er að hafa áhrif en við verðum þá að vinna skipulega. En guð forði okkur frá því að ganga í Evrópusambandið. Þótt við værum með fimm þingmenn af 755 eða hvað þeir eru margir á Evrópuþinginu, þótt þeir væru góðir, þótt það væru hv. þingmenn Valgerður Bjarnadóttir og Össur Skarphéðinsson gætum við ekki tekið það ágæta þing í gíslingu.

Ég hef ekki áhuga á því að taka Evrópuþingið eða nokkuð annað þing í gíslingu. Það er ekki  Það sem ég skil ekki almennilega er að ég skuli lenda í því að deila við hv. þingmann um eitthvað sem ég á ekki að þurfa að deila um. Ég er þeirrar skoðunar að ef það er fundur og ég er á fundinum sé möguleiki á því að ég geti haft áhrif, en það er alveg klárt ég hef engin áhrif ef ég er frammi á gangi, engin. Það er svo einfalt. Ég þarf ekki að þrátta um það við hv. þingmann, svona er lífið. Svo er annað sem menn segja. Þeir vilja tala mikið og oft um að allt sé seinvirkt í Evrópustrúktúrnum og það er alveg hárrétt. En ég segi líka stundum: Þetta er samstarf 28 ríkja og eðlilegt að það taki langan tíma. Það er eðlilegt að það taki fólk frá 28 þjóðlöndum langan tíma að vinna saman og starfa saman. Það er ekkert athugavert við það.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að þessu sinni að blanda mér í tilfinningaþrungnar deilur um Evrópusambandið, kosti þess og galla. Tilefni þess að ég óska eftir andsvari við hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur er það sem lýtur að aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu og samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Ég vildi geta þess hér í tilefni af orðaskiptum sem áttu sér stað á undan að vissulega hafa vinnubrögð í þinginu varðandi meðhöndlun EES-mála verið tekin upp eða lagfærð á undanförnum árum. Grunnurinn að því var lagður 2007 eða 2008, að því er mig minnir, í formennskutíð Bjarna Benediktssonar í utanríkismálanefnd. Sú þróun hélt áfram á síðasta kjörtímabili. Við höfum líka í utanríkismálanefnd í dag verið að reyna að bæta vinnulagið í þeim efnum, eiginlega með þau metnaðarfullu markmið að bæði auka skilvirkni en um leið tryggja betri málefnalega yfirferð yfir þau mál sem okkur er falið að skoða. Það hefur meðal annars verið gert með því að þátttaka einstakra fagnefnda þingsins á mismunandi málefnasviðum hefur verið aukin. Þetta hefur vissulega í sumum tilvikum þyngt ferlið, en við höfum engu að síður reynt að gera þetta betur en verið hefur og fylgjum þar í fótspor fyrri utanríkismálanefndar og reynum að læra ef þeirri reynslu. Varðandi hugmyndina um sérstaka Evrópunefnd þingsins tel ég að hún sé vel athugunarverð og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson og fleiri hafa fært fín rök fyrir þeirri skoðun.

Virðulegi forseti. Ekki ætlaði ég að taka heiðurinn af hæstv. fjármálaráðherra fyrir að hafa unnið að því hér fyrr á árum að setja upp leiðsögn um hvernig ætti að stýra þeirri vinnu. Ég man vel úr utanríkismálanefnd á síðasta kjörtímabili að þar var eitthvert plagg sem hafði verið unnið undir forsjá hans sem var farið eftir þegar við vorum að tala um hvernig við ættum að fara með þetta innan þingsins. Mitt álit er að við höfum reynt það og auðvitað þarf þingið einhvern veginn að vinna að því. Mitt mat er að sá veggur sem þar var reistur sé svo hár að hann er erfiður. Stundum þarf maður að vinna þannig að maður segir: Auðvitað vildi ég helst gera hlutina svona, en ef ég ræð ekki við þá svoleiðis þarf ég að sníða þá að því sem ég ræð við og að því sem við ráðum við. Við þurfum að horfast í augu við það í þinginu, og náttúrlega ríkisstjórnin og hæstv. utanríkisráðherra líka, að það eru miklar áhyggjur af því hjá ESA og gagnaðila okkar að samningnum hvað við erum sein að innleiða. Við þurfum að reyna að svara því. Ef það eru tveir sem semja þá viljum við náttúrlega ekki, ég held að við viljum það ekki sjálf, vera alltaf í einhverri skömm og vera í hættu á að vera stefnt fyrir dómstólinn af því að við erum ekki búin að innleiða eitthvað. Ég er ekki að gagnrýna menn hérna og segja að þetta sé allt ómögulegt. Ég er bara að segja 

Hæstv. forseti. Ég held að að þessu leyti fari sjónarmið okkar nokkuð saman þótt okkur kunni að greina á um önnur mál. Varðandi það hvernig við lagfærum núverandi fyrirkomulag erum við í ákveðnu ferli, eða við getum sagt að við séum að læra samhliða því að við framkvæmum hér í þinginu. Ég get upplýst hv. þingmann um að málahali af þeim málum sem hingað koma í þingið og varða skoðun mála á fyrri stigum hefur styst töluvert í vetur. Það hefur verið gengið nokkuð skipulega í það og eins passað betur upp á það en áður að reka á eftir öðrum fagnefndum þingsins sem hafa fengið mál til meðferðar að ganga frá þeim málum. Það sem snýr að okkur í þinginu er auðvitað bara ein hliðin á þessu, það sem snýr að stjórnkerfinu er annað. Þar glíma menn við bæði mannfæð, skort á forgangsröðun og eitthvað hér og þar í ráðuneytunum, vegna þess að þrátt fyrir að utanríkisráðuneytið beri meginábyrgð á framkvæmd samningsins kemur innleiðing eða undirbúningur að innleiðingu inn í öll ráðuneytin, hvert á sínu málefnasviði. Þar hefur í sumum tilvikum myndast hali. Þetta er spurningin um að samþætta þetta. Til að ljúka umræðunni um framkvæmdina á EES-samningnum af minni hálfu vildi ég segja að ég get tekið undir það sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir segir, 

Forseti. Ég held að við séum í rauninni alveg sammála í þessum efnum, ég og hv. þingmaður. Það er auðvitað ekki nema ánægjulegt og gleðilegt ef halinn er styttri en hann var og helst þarf þetta bara að vera dindill, 

Hæstv. forseti. Ég er að koma hingað í aðra ræðu mína sem er ekki lengri en fimm mínútur að hámarki. Ég vék að ýmsum þáttum í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra í fyrri ræðu minni, nefndi Palestínu, mannréttindamál, Atlantshafsbandalagið, Úkraínu og að lokum vék ég að alþjóðaviðskiptasamningum sem við eigum í og langaði til að fara nokkrum orðum um þann síðasta sem við höfum gengið inn í, það er hinn svokallaði TiSA-samningur, Trade in Services - nú er það dottið úr mér hvað hann heitir. Aðkomu að þessum samningi eiga 50 ríki, 28 ríki Evrópusambandsins og síðan 22 önnur ríki. Við hófum viðræður formlega sumarið 2013. Þá fórum við á fullu inn í þessar samningaviðræður. Ég vil taka fram að það er ekkert endilega auðvelt að segja sig frá samningaferli af þessu tagi. Þetta er okkar heimshluti. Þetta eru Evrópuríkin. Þetta eru Bandaríkin. Þetta eru Norðurlandaþjóðirnar. Þetta eru þau ríki sem við eigum í nánustu samskiptum og viðskiptum við. Þannig að það þarf að stíga ákveðið skref vilji menn segja sig frá þessu sem getur verið erfitt að stíga. Ég hallast að því að við eigum að gera það. Ástæðan er sú að ég tel aðkomu okkar þarna og allra þessara ríkja ekki standast siðferðislegar kröfur. Eftir að GATS-samningarnir strönduðu 2008 fóru þessi ríki, fyrst minni hópur með Bandaríkin í broddi fylkingar, að rotta sig saman, kölluðu sjálf sig Really Good Friends of Services, góðvinir viðskiptasamninga, og töldu sig geta verið að grínast með þetta í leyni eins og þetta var allt í upphafi, eins og allir þessir samningar hafa verið. Það er fátæki hluti heimsins sem stendur þarna fyrir utan og hefur reynt að streitast á móti þessari þróun. Það er vikið ágætlega að þeim breytingum sem orðið hafa á alþjóðlegum viðskiptasamningum í tímans rás í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra. Það er til dæmis gert með skírskotun til EFTA-samningsins sem á sínum tíma var fyrst og fremst samningur um tolla, um að opna markaði. Síðan segir að smám saman hafi þeir farið að dýpka, eins og það er kallað, farið að snúa að þjónustuviðskiptum og beitingu samkeppnisreglna. Hvað þýðir það? Það þýðir að ekki sé nóg að opna markaðinn heldur undirgangist samfélagið það líka að allir sitji við sama borð, að niðurgreiðslur til dæmis eða hvers kyns stuðningur verði bannaður. Það er þarna sem velferðarþjónustan, ef hún fer inn á þetta borð, verður svo viðkvæm. Ef hún er orðin að viðskiptavöru sem ekki má veita neinn samfélagslegan stuðning. Nú veit ég að í þessum samningum hefur verið talað um að halda heilbrigðisþjónustunni utan dyra á sama hátt og gagnvart þjónustutilskipun Evrópusambandsins, en það á við um grundvallarþætti heilbrigðisþjónustunnar. Aðrir þættir, til dæmis þrif á spítölum - stjórnsýslan í tengslum við velferðarþjónustuna, hún er komin á markað - það fer á markað. Það er það sem gerir þetta svo viðkvæmt allt saman. Þess vegna þarf gríðarlega umræðu í þjóðfélaginu áður en við undirgöngumst nokkuð. Síðan er eitt sem ég vék aðeins að í lok míns máls áðan, þ.e. að í stað þess að láta dómstóla einstakra ríkja útkljá deilumál þá er farið inn á þá braut að búa til gerðardóma sem fyrirtæki 

Virðulegi forseti. Það er nú margt í þessari umræðu sem hefur lítið verið rætt. Mér heyrðist hv. þm. Ögmundur Jónasson ræða hér aðeins um allra handa samstarf. Ég held hann hafi ekki nefnt orðið TTIP, en það er hins vegar eitt af þeim stóru málum sem við verðum að ræða og þýðir mikil tækifæri fyrir okkur Íslendinga. Við Íslendingar værum enn fátækasta þjóð Vestur-Evrópu ef við hefðum ekki aðgang að erlendum mörkuðum. Það er sorglegt að ekki hafi náðst að klára nýju umferðina í WTO-viðræðunum, og engir munu tapa meira á því en fátækustu ríki heimsins. Vegna þess að það hefur ekki gengið upp hafa Bandaríkjamenn haft forgöngu um að fara annars vegar í stórar samningaviðræður við Kyrrahafslöndin og síðan ESB. Það mun, út af Evrópska efnahagssvæðinu, að stærstum hluta hafa jákvæð áhrif á okkur, en hins vegar er það umhugsunarefni væntanlega vegna þess að Evrópuríkin - við í EFTA erum kannski ekki stærstu leikmennirnir á þeim leikvelli en hins vegar getum við haft áhrif. Væntanlega er ein ástæðan fyrir því að ekki náðist niðurstaða hjá WTO að Evrópusambandið sýndi ekki nægilegt frumkvæði. Þeir aðilar sem hafa sýnt frumkvæði að því og komið samningum þar í gegn eru Bandaríkjamenn. Evrópusambandið er eðli máls samkvæmt tollabandalag með gamaldags merkantilíska hugsun sem maður var að vona að væri liðin tíð en er það því miður ekki. Það gæti komið hér og það mun væntanlega styrkja stöðu Bandaríkjamanna að vera stóri aðilinn beggja vegna, bæði við Atlantshafið og Kyrrahafið. Það er mikilvægt fyrir okkur að fylgjast vel með þeirri þróun og reyna líka að gera eins marga fríverslunarsamninga og við mögulega getum, bæði á vettvangi EFTA, þar höfum við mikil tækifæri, en sömuleiðis sjálfir. EFTA er aðili sem allir vilja semja við. Við erum tiltölulega lítil samtök, en þó með öflug ríki eins og Sviss og Noreg og við erum svo sem mikilvægur markaður fyrir ýmsa aðila líka, þarna eru miklir möguleikar. Virðulegi forseti. Hér var talað um Evrópusambandið og áhrifin. Besta samlíking sem ég finn með Evrópusambandið er að Evrópusambandið sé eins og stigagangur. Sumt er í sameigninni og annað er bara hjá viðkomandi einstaklingum. Ef við færum inn í Evrópusambandið þá settum við hluti inn í sameignina sem skipta litlu máli fyrir margar þjóðir en miklu máli fyrir okkur. Við settum til dæmis sjávarútvegs- og landbúnaðarmálin, við settum viðskiptamálin, sem gerir að verkum að við hefðum til dæmis ekki getað samið við Kína - hv. þm. Össur Skarphéðinsson lokaði nú þeim samningum og var það vel gert. En við hefðum ekki getað gert það ef við værum í tollabandalagi með Evrópusambandinu. Ég hvet alla til að kynna sér Evrópuþingið og helst heimsækja það og sjá hvers konar fyrirkomulag er þar. Þó að menn eigi þann draum að verða einhvers konar stórveldi og líta til Bandaríkjanna, þá felst munurinn á Evrópusambandinu og Bandaríkjunum í því að í stjórnkerfinu í Bandaríkjunum ertu með það sem kallast „checks and balances“, en það er ekkert slíkt fyrirkomulag í Evrópusambandinu. Sá sem er æðstur, Juncker, fyrrverandi forsætisráðherra Lúxemborgar, á þeim bæ var ekki einu sinni í framboði og fæstir vissu hver hann væri þó að hann sé forseti framkvæmdastjórnarinnar. Fæstir af kjósendunum, ég held að það hafi verið 8% eða 6%, vissu hver hann er. Það sýnir líka hvað menn eru á sérkennilegum stað að þingið er á tveimur stöðum, í Brussel og í Strassborg. Einu sinni í mánuði fer allt dæmið bara frá Brussel yfir til Strassborgar. Þegar það byrjaði þá voru menn með miklar lestir af vörubílum vegna þess að það var svo mikill pappír. Pappírinn er farinn en vörubílalestin fer áfram. Þetta hljómar eins og gamansaga, en þetta eru hins vegar staðreyndir. Það er væntanlega út af frönsku verkalýðshreyfingunni, hún vill ekki stöðva þá vinnu sem þarna er til staðar. Þannig að það eru meira og minna tómar vöruflutningalestir sem keyra á hverjum einasta mánuði á milli Brussel og Strassborgar. Þar, virðulegi forseti, er ekki farið vel með fjármuni. Nú er það reyndar þannig að stór hluti, um 5%, af 

Hæstv. forseti. Ég er nú ekki allskostar sammála greiningu hv. þingmanns, hvorki á Evrópusambandinu né á þeim samningum sem hann vísaði til, TTIP, sem eru viðskiptasamningar milli Bandaríkjanna og Evrópusambandsins og þar með okkar á endanum, og hann segir að séu gríðarlega mikilvægir fyrir okkar hönd. Þetta er sams konar eða svipaðs eðlis og TiSA-samningarnir, Trade in Services Agreement var það sem ég mundi ekki í augnablikinu áðan, og eru alls ekki það sem hæstv. þingmaður talaði um, tollasamningar. Þetta er miklu dýpra. Reyndar var það Evrópusambandið sem hann sagði að væri gamaldags tollabandalag. Það á að mínum dómi miklu fremur við um EFTA, gamla EFTA. Evrópusambandið og EES-samningurinn hefur verið að þróast yfir í miklu dýpra samkomulag innri markaðar þar sem menn skuldbinda sig til að niðurgreiða enga starfsemi þannig að allir standi jafnfætis á markaði. Það er það sem fátæku ríkin telja að hafi ekki verið þeim í hag. Þau vilja að lýðræðið ráði meiru í þeirra samfélögum, en þessir samningar gera ráð fyrir. Þegar hv. þingmaður segir að þriðji heimurinn, fátæki hluti heimsins, hafi tapað mest á því að gangast ekki inn á GATS-samningana, eins og þeir lágu fyrir 2008, þegar þeir fóru í strand - eigum við ekki bara að leyfa þeim að dæma um það sjálfum? Við þurfum ekki að hafa svona forræðishyggjuhugsun gagnvart þeim. Þetta var samdóma álit fátækari hluta heimsins, þá tóku hin sig út úr til þess að þröngva þessum samningum upp á þau eins og segir reyndar í skýrslunni að vonir standi til að gerist á endanum.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur ekki alveg hlustað á ræðu mína, en allt í góðu með það. Í fyrsta lagi er það algjörlega óumdeilt að það er hagur fátækustu ríkjanna að fá aðgang að ríkustu mörkuðunum. Ef einhver heldur öðru fram þá er það mjög róttæk skoðun. Hugsum okkur Ísland. Ef við hefðum ekki aðgang með fiskinn okkar að mörkuðum, hvað þýddi það fyrir afkomu okkar, eða með aðrar útflutningsvörur? Við værum fátæk. Það er ekkert flóknara en það. ESB er tollabandalag. Það er sameiginleg tollastefna. EFTA er ekki tollabandalag. Þar getur hvert ríki ráðið sínum tollum, en það er sameiginleg viðskiptastefna í Evópusambandinu og þeir eru með þá hugsun, sem er mjög gamaldags, að þeir séu með svo ríkan markað að menn þurfi einhvern veginn að kaupa aðgang að honum. Er það þvert á hugmyndir sem Adam Smith var með á sínum tíma sem ég var að vona að væru nú orðnar gegnumgangandi en svo var ekki. Hins vegar er rétt hjá hv. þingmanni að nútímaviðskiptasamningar ganga að minnstum hluta, alla vega milli hinna þróuðu ríkja, út á tolla, því að alla jafna hafa tollarnir farið niður. Hins vegar eru ýmsar tæknilegar hindranir komnar upp. Eitt er þjónustuviðskipti sem hv. þingmaður nefndi, en síðan erum við til dæmis í viðskiptablokk með ESB út af EES-samningnum. Þá eru til dæmis tæknilegar hindranir sem við getum séð þegar við kaupum bandarískar vörur, þá þarf að líma sérstaka miða á vörurnar, þó að þær uppfylli öll skilyrði, vegna þess að innihaldslýsingin er ekki nákvæmlega tilgreind eins og á að gera samkvæmt stöðlum Evrópusambandsins. Það sem hefur gerst í Evrópusambandinu - upphaflega átti þetta að vera innri markaður þannig að opnað væri sérstaklega fyrir vörur - er að skrifræðið hefur tekið yfir og menn eru nú að samræma alla hluti. Hlutir sem höfðu lengi verið í sölu í einu landi uppfylltu allt í einu ekki staðla Evrópusambandsins.

Hæstv. forseti. Ég er ekki með söguna alveg á þessum nótum í mínum huga. EFTA og upphaflega Evrópusambandið, Evrópubandalagið, voru tollabandalög og EFTA var það lengur. Síðan hafa þau og þá í gegnum EES-samninginn, líka EFTA-ríkin eða þau sem eiga aðild að honum, verið að þróast yfir í innri markað með samræmdu regluverki á grunni markaðarins. Það er það sem hefur verið að gerast og við mörg að gagnrýna sem höfum verið andvíg því að fara þar inn og ekki síst í ljósi þess hve margir þættir viðskiptalífsins og samfélagsþjónustu hafa verið sogaðir inn í þetta kerfi. Það hefur verið okkar eða alla vega mín gagnrýni. Varðandi þriðja heiminn eða fátækari hluta heimsins sem mat það sjálfur svo að GATS-samningarnir, eins og þeir voru lagðir upp, væru of ágengir gagnvart innviðum þeirra og eigin lýðræði. Það var það, þeir vildu ekki hleypa alþjóðafjármagninu inn á gafl til sín þegar í ofanálag kemur krafa um að færa álitamál sem upp kunna að koma í gerðardóm þar sem dómsvaldið í þeim ríkjum kemst ekki að, það er kveðið á um það í þessum samningum. Og annað sem er enn alvarlegra og alvarlegast af öllu er að það sem á annað borð er samið um í GATS, og það sama á við um TiSA-samningana, er ekki óafturkræft. Ef ríki ætlar að draga til baka einhvern þáttinn sem samið hefur verið um þá er hægt að stefna því fyrir dóm og krefja það um skaðabætur. Þetta hefur gerst. Ég held 

Virðulegi forseti. Þetta er einhver misskilningur. EFTA hefur aldrei verið tollabandalag. Tollabandalag felst í því að sameiginlegir tollar eru hjá viðkomandi ríkjabandalögum. ESB hefur alltaf verið tollabandalag. Það heitir sameiginleg viðskiptastefna. Hvert ríki innan EFTA er með sér viðskiptastefnu. Hv. þingmaður getur bara flett því upp ef hann trúir þessu ekki. EFTA hefur aldrei verið tollabandalag. Síðan það af hverju viðræðurnar fóru í strand árið 2008 bendir hver á annan hvað það varðar, hverjum það er um að kenna o.s.frv. eins og vanalega er í þessu. Varðandi dómstólana undirgangast öll þau ríki sem eru aðilar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni, WTO, dómstóla Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Dómstólarnir fara þannig fram, eins og hv. þingmaður var að vísa í, að svokallaður panel er kallaður saman, svona ekkert ósvipað og í NAFTA-fyrirkomulaginu, og viðkomandi ríki þurfa að hlíta niðurstöðunni. Ef ég man rétt er þetta þannig, virðulegi forseti, að það koma tveir frá hvorum deiluaðila, síðan kemur oddamaður einhvers staðar annars staðar frá. Í frægri deilu Evrópusambandsins og Bandaríkjanna, frekar en Bandaríkjanna og Rússa, um stál var Stefán Haukur Jóhannesson, núverandi ráðuneytisstjóri, sem vann mikið í Alþjóðaviðskiptastofnuninni, oddadómarinn í þeirri deilu. Það er ekki nýtt að alþjóðlegur dómstóll sé í viðskiptamálum. Það er í rauninni ekki hægt að framkvæma það öðruvísi. 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér skýrslu hæstv. utanríkisráðherra Gunnars Braga Sveinssonar um utanríkis- og alþjóðamál. Fyrst vil ég segja að það er afar mikilvægt og gagnlegt að við ræðum utanríkismál í víðu samhengi á grundvelli slíkrar samantektar sem þessi skýrsla er. Það dylst engum hversu háð við erum utanríkisviðskiptum í raun á öllum sviðum viðskipta og mannlífs. Ég lít svo á að það sé jákvæð og mikilvæg aðferð að halda umræðu út frá skýrslu sem þessari, enda umræðan öll hin besta og dregur fram stöðu og stefnu Íslands í samfélagi þjóðanna. Þannig verður umræðan í fastara formi og upplýsingamiðlun ráðuneytisins til Alþingis og þjóðarinnar markvissari. Ég fagna því skýrslu hæstv. ráðherra og honum fyrir hana. Þetta hefur sannarlega birst í dag í góðum ræðum og efnisríkri umræðu. Skýrslan er mikil að umfangi og kemur víða við. Ég hef, virðulegi forseti, áhuga á að koma sérstaklega inn á borgaraþjónustuna og mikilvægi alþjóðlegs viðskiptasamstarfs, sér í lagi EES-samninginn. Umfang borgaraþjónustunnar, sú vernd og sá stuðningur sem hún veitir okkur borgurum, hefur aukist á liðnum árum, þ.e. lagabundni þátturinn í utanríkisþjónustu okkar hefur vaxið jafnt og þétt í takt við aukningu í ferðalögum landans og þá staðreynd að talsverður fjöldi hefur flust búferlum á liðnum árum og sest að erlendis til að vinna, til að mennta sig eða bæta hag sinn með öðrum hætti, en samkvæmt hagstofunni eru um 43.000 íslenskir ríkisborgarar búsettir erlendis. Í skýrslunni kemur jafnframt fram að í heildina er áætlað um 30.000 erindi berist á hverju ári til sendiráðanna og aðalskrifstofu ráðuneytisins. Til áréttingar umfanginu höfðu um 600 erindi borist sendiráðinu í London síðastliðinn janúar. Ýmislegt hefur verið gert til þess að bæta þjónustuna og meðal annars komið á bakvakt allan sólarhringinn vegna neyðartilvika erlendis og neyðaráætlun jafnframt komið á vegna mögulegs hættuástands erlendis þar sem viðbragðshópur er tilbúinn ef kemur til þess að virkja þá áætlun. Utanríkisþjónusta okkar er kannski fámenn en, virðulegi forseti, hún er öflug og ég leyfi mér að fullyrða að borgaraþjónustan og það skipulag sem við höfum þróað þar sýni okkur hversu öflug hún er og hve vel hún hefur náð að þroskast og eflast á liðnum árum og áratugum í takt við breytta tíma. Það hefur tekist með því öfluga fólki sem þar starfar og því samskiptaneti sem það hefur byggt upp með samstarfi við önnur stjórnvöld og náinni samvinnu við utanríkisþjónustu annarra ríkja. Þannig hefur tekist að þétta öryggisnet það sem okkur er svo mikilvægt að reiða okkur á og í því samhengi höfum við enn fremur notið stuðnings ræðismanna um víða veröld. Kjörræðismenn Íslands eru nú um 243 talsins og starfa í 89 löndum og vinna óeigingjarnt hugsjónastarf í þágu lands og þjóðar og það í sjálfboðavinnu. Þetta er ómetanlegt starf og stór hluti af því hvers vegna við getum yfir höfuð haldið úti jafn öflugri þjónustu og fyrir það ber að þakka, virðulegi forseti. Viðlíka net og við höfum byggt upp í kringum borgaraþjónustuna er okkur mikilvægt á öðrum sviðum og ekki síst vegna viðskipta þar sem við erum mjög háð innflutningi og útflutningi, þ.e. við byggjum afkomu okkar og lífskjör mjög á utanríkisviðskiptum. Viðlíka skipulag á vettvangi viðskipta og í þessu samhengi borgaraþjónustunnar á sér stað í stuðningi við íslenskt atvinnulíf og íslensk fyrirtæki, m.a. í samstarfi við Íslandsstofu, viðskiptafulltrúa í sendiráðum Íslands og Viðskiptaráð Íslands. Í skýrslunni kemur fram að í dag hafa íslensk fyrirtæki aðgang að viðamiklu neti fríverslunarsamninga sem tekur til alls 69 landa í gegnum EFTA-sáttmálann, EES-samninginn og þá 25 fríverslunarsamninga sem EFTA-ríkin hafa gert. Þá eru tvíhliða fríverslunarsamningar Íslands við Færeyjar, Grænland og Kína. Ríkisstjórnin hefur lagt mikla áherslu á að efla hagsmunagæslu og framkvæmd EES-samningsins og áherslu á EFTA í uppbyggingu fríverslunarnets, en jafnframt verið opin fyrir gerð tvíhliða fríverslunarsamninga þar sem ekki eru forsendur fyrir því að EFTA-ríkin standi sameiginlega að slíkum samningum. Þá er afar mikilvægt að fylgjast með efnahagsþróun ólíkra markaða og efnahagssvæða og styrkja og efla tengsl við þá markaði. Í því samhengi er Evrópa langstærsti markaður Íslands með um 72% af heildarútflutningi ársins 2014 og við getum borið Bandaríkin saman í því tilliti með 4,9%, enn minna til Kanada. Ég nefni þau svæði vegna þess að þetta eru þau efnahagssvæði sem lítur út fyrir að séu að styrkjast nú um stundir og á komandi missirum. Nú eiga sér stað fríverslunarviðræður á milli Bandaríkjanna og Evrópusambandsins. Eðli málsins samkvæmt skiptir það okkur og EFTA-ríkin öll miklu máli að fylgjast vel með framgangi þeirra viðræðna og fara vel yfir möguleg efnahagsleg áhrif þess samnings. Þar þarf meðal annars að hafa í huga að í dag eru tollar ekki hindrun í útflutningi íslenskra afurða til Bandaríkjanna. Því má spyrja hvort aukinn styrkur fyrirtækja í Evrópusambandinu veiki stöðu okkar gagnvart Bandaríkjunum. Þetta er stórt efnahagslegt mál og hagsmunamál á mörgum öðrum sviðum, því að við erum að tala um risastóran samning og einn þann stærsta sem hefur verið gerður á þessu sviði ef af verður. Þess vegna er mikilvægt fyrir íslensk stjórnvöld og EFTA-ríkin öll að greina og meta þá hagsmuni sem eru í húfi. Í því tilefni hafa stjórnvöld skipað samráðshóp sem hefur skilað fyrstu áfangaskýrslu þar að lútandi. Eins og ég sagði er um að ræða einn stærsta viðskipta- og fjárfestingarsamning sem gerður hefur verið. Því verða áhrif hans mikil. Það eru miklir viðskiptahagsmunir í húfi. Samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja er undir og þá ekki síður afleiðingar og áhrif á EES-samninginn sem er okkur svo mikilvægur. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég ítreka þakkir til hæstv. utanríkisráðherra fyrir greinargóða skýrslu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa góðu umræðu sem er búin að vera um skýrsluna. Ég tel að umræðan hafi verið að mestu leyti málefnaleg og mjög innihaldsrík og hér er búið að fara um víðan völl í skýrslunni og þau málefni sem hér eru til umræðu. Hér hefur verið minnst á málefni hafsins. Ég ítreka það sem ég sagði að ég og umhverfisráðherra höfum þegar átt samtal um að setja af stað sérstaka vinnu varðandi málefni hafsins. Hér hefur líka verið talað um þróunarsamvinnu sem er mjög mikilvægur hluti af utanríkisstefnunni og utanríkisþjónustunni og þeim verkefnum sem við erum að fást við. Það er markmið okkar allra held ég að reyna að bæta í þá fjármuni sem við höfum til verkefna á sviði þróunarsamvinnu. Við þekkjum það að 2009 var upphæðin rúmir 4 milljarðar, 2011 3 milljarðar og við erum á uppleið þótt við höfum ekki enn þá hækkað prósentutöluna. Hv. alþingismaður Ögmundur Jónasson talaði um mannréttindi og færði ágætisrök fyrir því hvernig menn nálgast vandamál heimsins, hvort þeir nálgast þau út frá ógninni eða út frá vörninni, ef má orða það þannig. Hann talaði um að menn væru gjarnan að færa sig nær ógninni í staðinn fyrir að halda sig frá henni. Ég hlusta eftir því, en ég held hins vegar að það sem við höfum gert fram að þessu sé í sjálfu sér rétt stefna. Engu að síður er mikilvægt að hafa í huga orð eins og hv. þingmaður lét falla um hvort við eigum alltaf að blanda okkur inn í öll mál sem sjást á radarnum. Hv. þingmaður ræddi líka um TiSA-viðræðurnar. Þær eru viðskiptalegs eðlis að sjálfsögðu, en þær miða að því eins og fyrir land eins og Ísland að gera landið enn þá samkeppnishæfara en áður í þeim stóra heimi sem við vinnum í og þjónustuviðskipti eru gríðarlega mikilvæg fyrir Íslendinga. Ef við nefnum bara flug sem dæmi eða ferðaþjónustu þá skiptir það máli. Ég ætla ekki að gera lítið úr orðum hv. þingmanns. Það eru vissulega einhverjir pyttir og hættur í þessu öllu sem við munum reyna að forðast og leggja áherslu á að fylgjast með. Varðandi almannaþjónustu, eins og heilbrigðisþjónustu sem hv. þingmaður nefndi, þá er rétt að þarna er ekki um að ræða neitt af grunnþjónustunni svokallaðri, en vissulega geta verið einhver verkefni sem tengjast þjónustu við heilbrigðisstofnanir í pakkanum. Ég vil líka koma því á framfæri að mér finnst áhugavert að skoða það hvort við getum mögulega boðið þeim ríkjum sem ekki taka þátt í þessum viðræðum eins og hinum smærri þegnum heimsins, ef má orða það þannig, sem eiga erfitt, við getum talað bara um þróunarlönd eða önnur lönd, að Ísland getur að sjálfsögðu ákveðið eða skoðað hvort bjóða eigi þeim viðlíka kjör og koma út úr þessum viðræðum. Það finnst mér mjög áhugavert að skoða. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson fór yfir ýmis mál. Hann spurði einnar beinnar spurningar, hvað ráðherrann ætlaði að gera varðandi viðbrögð Evrópusambandsins, væntanlega við því bréfi sem það fékk í hendur. Ég ætlast til þess að sjálfsögðu að Evrópusambandið virði það sem kemur fram í bréfinu. Evrópusambandið hefur mjög oft sagt að það virði vilja íslenskra stjórnvalda. Ef það dregst eitthvað þá mun ég að sjálfsögðu ganga eftir því að það geri það. Mig langar líka að nefna orð hv. þm. Óttars Proppés þar sem hann fór yfir mikilvægi þess að vera með öfluga utanríkisþjónustu og vinna jákvætt að málunum og reyna að stuðla að samvinnu og samstarfi. Þetta var mjög góð ræða hjá hv. þingmanni og tek ég undir hana. Mér þykir líka að sjálfsögðu vænt um þau góðu orð sem hann lét falla um utanríkisþjónustuna og starfsfólk hennar sem og fleiri þingmenn hafa gert hér. Það er töluvert rætt um EES-samninginn og meiningar um að hann sé munaðarlaus með einhverjum hætti. Ég er ekki sammála því en það hefur margoft komið hér fram að við þurfum vissulega að gera betur hvað varðar þann samning. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir hélt hér ágæta ræðu, kom með nýyrði að ég held, hún talaði um kjötheima, það væru annars vegar netheimar og svo kjötheimar, ég man ekki eftir að hafa heyrt þetta áður. Þetta er hins vegar mjög áhugavert heiti yfir mannheima væntanlega og það sem gerist í þeim. Hún talaði um mannúðarstörfin og neyðaraðstoðina, nefndi sérstaklega Sýrland. Þar höfum við látið til okkar taka sérstaklega með neyðar- og mannúðaraðstoð í gegnum stofnanir Sameinuðu þjóðanna, veitt til þess í það minnsta 70 millj. kr. Við höfum einnig tekið á móti flóttamönnum frá Sýrlandi, en eflaust er óhætt að ræða þetta og mögulega gera betur. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson fór yfir netöryggi. Netöryggi er þáttur sem við verðum að taka alvarlega og er sérstaklega fjallað um hann m.a. í drögum um þjóðaröryggisstefnu sem kemur vonandi fyrr en seinna til kasta þingsins. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir spurði um EES-samninginn, hvort ráðherrann vildi halda í EES-samninginn. Ég held að EES-samningurinn sé það besta sem við höfum í dag í viðskiptasamstarfi okkar við Evrópusambandið og Evrópuríki. Menn þekkja hins vegar þau orð sem ég hef áður látið falla um samninginn. Hann er 20 ára gamall og eðlilegt að farið sé yfir hvort virkni hans sé sem skyldi. Þetta eru þær helstu spurningar sem hefur verið beint til mín í umræðunni. Ég ítreka að mér finnst umræðan hafa verið málefnaleg og góð. Ég vil í lokin þakka þingmönnum fyrir þátttökuna í umræðunni. Ég vil að sjálfsögðu þakka því góða starfsfólki utanríkisráðuneytisins sem samdi þessa skýrslu og er á vaktinni og verðinum víða um heim fyrir okkur og svarar símum, eins og í borgaraþjónustunni, allan sólarhringinn. Ég vil þakka því góða fólki fyrir þeirra störf og fyrir skýrsluna.

Herra forseti. Eins og hæstv. ráðherra veit þá gef ég ekki mikið fyrir skoðanir hans um framhald á samstarfi Íslands og Evrópusambandsins. Það er pólitísk skoðun. Hæstv. ráðherra hefur fyllsta leyfi til þess að hafa hverja þá skoðun sem hann vill, en svo hefur hann stefnu. Hann hefur Evrópustefnu sem hann kynnti á sínum tíma. Það kom fram allt frá fyrsta andsvari hæstv. ráðherra við hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrr í dag að sú stefna, og mér finnst það vægilega til orða tekið að segja, hún er ekki framkvæmd. Ég mundi segja að hún væri í henglum. Í Evrópustefnunni eru rakin ákveðin tæki sem hæstv. ráðherra hyggst beita til þess að nýta betur tækifærin sem hann telur gefast innan EES. Ég er í grundvallaratriðum sammála því að það er alveg mögulegt að nýta samninginn betur, en það kemur í ljós að Evrópustefnan er ekki uppfyllt. Það átti til dæmis að ljúka sérstakri skýrslu á 20 ára afmæli samningsins í fyrra. Hún er ekki komin enn, ekki svo ég viti til. Það átti sömuleiðis að afla fjár til þess að geta rækt samninginn betur á fyrri stigum. Hér hafa menn margoft rætt þetta, hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson sérstaklega í dag. Af því tilefni, af því ég er orðinn þreyttur á að þrefa um þetta hér, þá tel ég og hef lagt fram þá skoðun mína að við í utanríkismálanefnd eigum að fara yfir þetta og skoða. Það er okkar að veita hæstv. ráðherra eftir atvikum aðhald eða liðsinni. Spurningin sem ég ætla í lok þessarar umræðu að velta upp við hæstv. ráðherra og kom inn á í ræðu minni er tvíþætt, varðar fríverslun. Hvað er að gerast varðandi fríverslun eða viðræður eða könnun á möguleika á fríverslun við annars vegar Grænland og hins vegar við Japan?

Virðulegi forseti. Eins og þingmenn hafa eflaust tekið eftir þá ákvað ég að eyða ekki mörgum orðum á fyrri ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar í dag. Ég ákvað hins vegar að svara þeirri spurningu sem hann beindi til mín. Aðeins um Evrópustefnuna og EES-samninginn. Það er rétt að koma því að að EES-samningurinn er að sjálfsögðu á forræði utanríkisráðuneytisins. EES-samningurinn er mikilvægur fyrir Ísland og ég er alveg klár á því og sammála hv. þingmanni í rauninni með að gengið hefur of hægt að koma ákveðnum hlutum í þessari ágætu stefnu okkar, Evrópustefnu, áfram. Ég treysti hins vegar á liðsinni þingmannsins við það m.a. að afla fjár í næstu fjárlögum varðandi þennan samning og það sem við þurfum að gera þar. Það er þó komið vel á rek matið á samningnum sem við ætluðum að gera. Það er rétt að við ætluðum að birta það fyrir áramót en það tefst eitthvað. Við erum komin af stað í samtal og samráð við hagsmunaaðila um samninginn, þannig að það er ýmislegt komið af stað, en vissulega erum við aðeins á eftir áætlun. Ég hugsa nú að þegar upp er staðið verði það ekki stóra málið. Hv. þingmaður spyr um fríverslun við Grænland og Japan. Ég tók það upp í ferð minni til Japans og ræddi fríverslunarmöguleika við kollega minn þar og fleiri aðila. Það er alveg ljóst að Japanir hafa, ef þeir fara í viðræður, meiri áhuga á því að ræða við EFTA-ríkin öll saman heldur en einstök ríki um gerð slíkra samninga. Það sem við munum gera í framhaldinu og erum að sjálfsögðu að gera er að ýta á að fá slíkar viðræður eða plan um það. Varðandi Grænland þá undirrituðum við fyrir einu og hálfu ári viljayfirlýsingu við Grænlendinga um skoðun á viðskiptamöguleikum og slíku. Við höldum því klárlega opnu 

Herra forseti. Ég hirði lítt um það þótt hæstv ráðherra vilji ekki eyða orðum á ræðu mína enda óskaði ég ekkert eftir því, ég spurði bara fáeinna spurninga sem hann hefur nú svarað að nokkru leyti. Að öðru leyti var ræða mín nákvæmlega ræðan sem á að halda á miðju kjörtímabili. Þá er hlutverk stjórnarandstöðunnar að fara yfir og bera saman hver var stefnan sem lagt var með í upphafi og fara yfir hana. Það sem ég gerði var ekki annað en að hlífa hæstv. ráðherra við því að ræða meira um þennan síðasta leiðangur sem hann fór í til Brussel og allir vita hvernig hefur leikið hann og íslensku utanríkismál og ekki orð um það meir. En ég benti á að það voru fjögur málasvið sem hæstv. ráðherra sagðist ætla að leggja sérstaka áherslu á í sinni tíð. Ég útiloka ekki að þegar kjörtímabilinu lýkur eftir tvö ár rösk að öllu eðlilegu hafi hann komið einhverju af þeim málum í höfn. En það vill svo til að ég grandlas skýrsluna. Ég hlustaði á ræðu hæstv. ráðherra. Þannig að ég held að ég hafi haft full efni á því að halda hér hvassa ræðu þar sem ég sýndi fram á það með því að vísa í skýrsluna að nánast ekkert af þeim fjórum sviðum sem hæstv. ráðherra ætlaði að gera að aðaláherslusviðum sínum hefur skilað einhverjum sérstökum árangri. Við þurfum ekkert að ræða hér um það hvernig framkvæmd EES-samningsins hefur verið. Við þurfum ekki annað en að hlusta á það sem fyrrverandi ráðuneytisstjóri í ráðuneytinu og æðsti Íslendingur hjá ESA hefur verið að segja síðustu daga. Það er ekki ég sem bý það til að peninga skorti og samningurinn sé munaðarlaus. Það er Sverrir Haukur Gunnlaugsson sem segir þetta. Þess vegna tel ég að eigi að fá hann til fundar við nefndina. Ég gæti svo sem haldið mína seinni ræðu til þess að fara aftur yfir það, en svo er að samvinnan við Bandaríkin hefur ekki aukist heldur versnað. EES-samningurinn er framkvæmdur verr en áður. Það hefur komið fram. Norðurslóðamálin, hvað hefur gerst þar? 

Virðulegi forseti. Örfáar leiðréttingar. Samband við Bandaríkin hefur batnað stórlega frá því hv. þingmaður vék úr stóli utanríkisráðherra. Varðandi norðurslóðir þá sást það um leið og við komum í ráðuneytið að ná þurfti hlutunum saman. Það var ekki mikill fókus á slíkt hjá hv. ráðherra. Þetta var sett í ferli og tekið utan um málið, reynslumesti sendiherra okkar settur fyrir það. Einnig var skipuð ráðherranefnd undir forustu forsætisráðherra til að sýna fram á mikilvægi málsins. Ég ætla ekki að eyða meiru í þetta því í raun og veru eru ekki margar formlegar spurningar eftir. Ég vil þakka enn og aftur fyrir umræðuna, ég held hún hafi verið góð og þakka fyrir.

Herra forseti. Ég á seinni ræðu mína eftir og ætla svo sem ekki að lengja þessa umræðu úr hófi. Ég hélt ræðu fyrr í dag þar sem ég lagði verk hæstv. ráðherra á þann kvarða sem hann bjó til í upphafi kjörtímabilsins. Þá lýsti hann því yfir hvaða áhersluatriðum hann ætlaði að fylgja. Þau voru fjögur. Ég hef aðeins farið yfir þau. Ég ætla ekki að taka tímann í að fara yfir þau aftur. Eitt af því sem hann sagði var akkúrat þetta, að bæta sambandið við Bandaríkin. Nú er það auðvitað alkunna að sambandið við Bandaríkin hefur ekki verið eins gott frá því árið 2006 og það var áður, en það er samt sem áður þannig að þetta er stórveldi, við höfum alltaf átt við það vinsamleg samskipti og þó að þjóðin hafi á stundum holrifið sjálfa sig af deilum út af veru bandarísks herliðs þá er það frá, það er partur af fortíðinni. Við þurfum og eigum samt sem áður að leggja rækt við þetta ríki, ekki síst vegna þess að það hefur verið vinsamlegt okkur og Íslendingar hafa gott sögulegt minni. Þeir gleyma því ekki að Bandaríkin voru fyrsta þjóðin sem viðurkenndi sjálfstæði okkar og við hefðum ekki orðið sjálfstæð árið 1944 nema vegna þess að Bandaríkin hvöttu okkur og studdu okkur á alla lund. Það skipti miklu máli. Við eigum ekki að gleyma slíku. Eftir árið 2006 hefur staðan verið með allt öðrum hætti. Það er alveg rétt að á meðan ég var utanríkisráðherra hefur það vafalítið ekki glatt Bandaríkjamenn sú harða afstaða sem ég tók, og ríkisstjórnin öll saman sem ég tilheyrði, gagnvart Palestínu. Rétt er það. En þegar hæstv. ráðherra tók við barði hann sér á brjóst og sagði að nú yrði aldeilis sýnt fram á að hægt væri að bæta sambandið. Hvernig hefur það verið? Hæstv. ráðherra sagði að það hefði skánað. Hvernig hefur það verið? Hann hefur ekki einu sinni fengið fund með einum einasta ráðherra Bandaríkjanna. Jú, hann fékk myndatöku þar sem Chuck Hagel, sem ekki er lengur í ríkisstjórninni, kom við til að væri hægt að birta mynd af þeim. Það var ekki fundur. Hefur hann átt almennilega fundi með utanríkisráðherra Bandaríkjanna? Nei. Ég er ekkert að skamma hæstv. ráðherra fyrir það, ætla ekki einu sinni að segja að það sé vegna þess að ekki sé takið mark á honum, ég ætla ekki að halda því fram. En við vitum báðir, ég og hæstv. ráðherra, að það er vegna þess að það er óleyst vandamál á millum Íslands og Bandaríkjanna. Þegar hæstv. ráðherra segir að sambandið muni skána undir forustu hans  Herra forseti. Síðan hefur það gerst að í tíð þessarar ríkisstjórnar eru viðurlögin orðin harðari. Í síðustu viku var birt skjal í Bandaríkjunum þar sem sýnt er bókstaflega fram á það eða sagt að bandarískir ráðherrar tali ekki einu sinni við eða komi til Íslands út af þessu máli. Það er ýmislegt fleira sem þar kom fram sem sýnir svart á hvítu að viðurlögin samkvæmt Pelly-bókuninni eru harðari í tíð þessarar ríkisstjórnar en áður. Hefur hæstv. utanríkisráðherra á einhvern hátt rætt það við utanríkisráðherra Bandaríkjanna? Var það ekki þannig að eitt það fyrsta sem hæstv. ráðherra þurfti að horfast í augu við var sú staðreynd að Bandaríkin héldu mjög mikilvæga ráðstefnu um hafið? Hver kom frá Íslandi? Var það hæstv. ráðherra? Nei, enginn. Það er því með engu móti hægt að segja annað en að hafi Bandaríkin verið köld við okkur á yfirborðinu frá árinu 2006 hafa þau aldrei sýnt það með harðari hætti en akkúrat í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þetta eru auðvitað sömu flokkarnir og á sínum tíma klúðruðu sambandinu við Bandaríkin um stundarsakir 2006. Ég ætla ekki að fara yfir þá sögu en staðreyndin var sú að það var forkastanlegt hvernig haldið var á þeim samningum. Það var þó ekki Framsóknarflokknum að kenna, þannig að ég ætla ekki að berjast við hann um það. Mér þætti vænt um það, herra forseti, ef hæstv. ráðherra vildi gleðja mig í lok dags áður en við kveðjumst og höldum heim og segja mér: Í hverju felast merkin um að sambandið við Bandaríkin hafi skánað?

Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en orðið við þeirri beiðni ágæts samþingmanns míns að koma hér upp. Ég hugsa að besti mælikvarðinn á batnandi samskipti Bandaríkjanna og Íslands sé verkefni sem við erum í raun að vinna að saman, sem er mjög áhugavert verkefni - ég ætla að draga til baka orðið „saman“, við erum að leita leiða til að hrinda í því í framkvæmd. Hv. þingmaður kallaði það öryggismiðstöð eða eitthvað þess háttar og var greinilega búinn að gleyma því hvað verkefnið heitir, það heitir leitar- og björgunarmiðstöð á Íslandi. Við erum að leita og erum í ágætu samstarfi og samtali við Bandaríkjamenn núna um að hjálpa okkur við að hrinda því í framkvæmd. Við höfum átt ýmsa fundi með Bandaríkjamönnum um að bæta hér loftrýmisgæslu og þess háttar. Ef hv. þingmaður er að meina hvort til sé eitthvert konkret dæmi sem sýni fram á að eitthvað hafi verið samþykkt eða gert sem lýsi bættum samskiptum er það líklega ekki svo. Hins vegar er alveg ljóst að andinn sem er í viðræðum okkar við Bandaríkjamenn er töluvert annar en verið hefur, enda var ekki vanþörf á því eftir það hvernig skilið var við Bandaríkjamenn á síðasta þingi, á síðasta kjörtímabili, varðandi samskiptin við þá. Það er náttúrlega ljóst að þegar við komum þarna inn voru málin með þeim hætti að það tekur tíma að vinna sig til baka, t.d. inni á þeim borðum sem hv. þingmaður nefnir varðandi samskipti við Bandaríkjamenn. Það er rétt hjá fyrrverandi ráðherra og núverandi þingmanni að ég hef ekki enn þá hitt á tvíhliða fundi utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Ég hef hins vegar átt óformlegt spjall við hann. Það þekkja allir ástæðurnar fyrir því, það er að sjálfsögðu út af þessu hvalaveseni öllu saman. En aðstoðarráðherra og aðrir hitta okkur gjarnan og ræða við okkur 

Ekki ætla ég að stæla um það við hæstv. ráðherra, ég ætla að gefa honum eitt ráð og svo ræður hann hvort hann fer eftir því. Utanríkisráðherra Íslands á ekkert að vera að hitta einhverja aðstoðarráðherra, það er bara svoleiðis. Hann á að tala við þá sem eru jafningjar hans og enga aðra og enga kontórista. Það er bara svoleiðis. Það er alveg rétt að það blésu oft kaldir vindar millum okkar og Bandaríkjanna sem kannski kom ekki fram, m.a. út af Palestínu og auðvitað var það harðast, en líka út af hvalamálum. Allt í lagi, ég segi hæstv. ráðherra frá því að ég tjáði sendiherra Bandaríkjanna að ég nennti ekki að hitta hann á fleiri fundum ef það eina sem hann vildi ræða við mig væri hvalamálið. Ég taldi að náðst hefði ákveðið samkomulag um hvernig ætti að fara með það mál á fundi mínum og utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Hillary Clinton. Við vorum sammála um hvernig átti að fara með það. Þeir stóðu einfaldlega ekki við það. Það er þannig sem menn eiga að koma fram við stórveldi og líka þá sem búa úti í Brussel. Þess vegna segi ég, burt séð frá efni málsins, og ég sagði hér í dag að það er alveg sama þótt við séum á öndverðri skoðun um Evrópusambandið, hæstv. ráðherra á hvorki að láta Evrópusambandið né aðra komast upp með eitthvað sem hann sjálfur kallar hneisu öðruvísi en að stappa niður fæti. Af því að hæstv. ráðherra taldi að ég hefði gleymt heitinu á öryggis- og leitarmiðstöð, hvað sem menn vilja kalla það og samstarf okkar við Bandaríkin um það, ég veit allt um það. Það hófst á fundi mínum og utanríkisráðherra Bandaríkjanna og svo bíð ég eftir því, kannski eftir ár, að hæstv. ráðherra geti sagt mér hversu langt það er komið, ef hann færi einhvern tímann að hitta einhvern mann af viti aðra en aðstoðarutanríkisráðherra og einhverja kontórista hjá þessu stórveldi.

Virðulegi forseti. Ég held að ákveðinn munur sé núna að skýrast. Í fyrsta lagi er það þannig að ég er ekki það stór upp á mig að ég geti ekki hitt aðstoðarráðherra eða embættismenn eða þingmenn og rætt slík mál. Það kann að vera að það hafi verið stefnan fyrir nokkrum árum, í ráðherratíð hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, að tala ekki við menn nema þeir hefðu einhvern titil. Ég þekki það ekki. Það er líka áhugavert að heyra að það eina sem hv. þingmaður og þáverandi ráðherra ræddi við Bandaríkjamenn voru hvalamálin og að hann hafi orðið leiður á því. Það eru ýmis önnur áhugaverð mál sem við erum að ræða við Bandaríkjamenn. Hvalamálin eru vissulega rædd vegna þess að þeim ber skylda til þess, m.a. samkvæmt Pelly-ákvæðinu. En samskiptin eru alveg til fyrirmyndar og ég hlakka mjög til að styrkja þau enn frekar. Ég held að við munum, og vonandi, sjá þess merki fyrir lok kjörtímabils.

Herra forseti. Auðvitað var það ekki fortakslaus regla en menn þurftu að vera mjög skemmtilegir til þess að það gerðist. Ég óska hæstv. ráðherra heilla í því og vona að honum takist að bæta sambandið við Bandaríkin. Ein af ástæðum fyrir því að ég kom hérna til að ræða þetta var að hann taldi að sambandið hefði batnað svo mikið. Gott og vel. Ég er í utanríkismálanefnd. Ég hef áhyggjur af málinu. Ég er einn af fáum mönnum sem að minnsta kosti telja að það skipti mjög miklu máli fyrir okkur að hafa gott og náið samband við Bandaríkin á mörgum sviðum. Það eru ekki allir á mínum væng stjórnmálanna endilega á því. Ég sagði við einn hv. þingmann úr ræðustóli í dag að við værum sennilega síðustu móhíkanarnir, sem teldum að það skipti miklu máli. Þannig er það einfaldlega. Ég vildi gjarnan sjá hæstv. ráðherra til dæmis vinna á þeim grunni sem búið var að byggja og fá almennilegan samning um norðurslóðasamvinnu millum okkar og Bandaríkjanna. Ég er viss um að hann kemur með það hér á næsta ári. En hæstv. ráðherra á ekki að koma hér í stól og berja sér á brjóst og tala um að hann hafi svo miklu betra samband við tilteknar ríkisstjórnir en forverar hans þegar staðreyndin er sú að hann fær ekki einu sinni fundi með þeim. Það fékk þó fyrri ríkisstjórn og var kannski á öðrum vallarhelmingi pólitíkurinnar en hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég mun nú gera stuttlega grein fyrir skýrslu sem ég hef tekið saman um þátttöku okkar í samstarfi norrænu ríkisstjórnanna á árinu 2014 eins og það fer fram á vettvangi norrænu ráðherranefndarinnar. Skýrslan var eins og mörg undanfarin ár unnin í góðu samstarfi og samráði við ráðuneytin og undirstofnanir þeirra þegar við átti. Að þessu sinni var áherslan lögð á að breyta uppsetningu skýrslunnar með það í huga að gera hana læsilegri og vonandi áhugaverðari. Síðastliðið ár var sérstakt í norrænu samstarfi vegna þess að Ísland fór með formennsku í norrænu ráðherranefndinni. Formennskuhlutverkið er stórt í sniðum og ábyrgðarmikið. Því fylgir aukið álag sem bætist við dagleg störf allra þeirra starfsmanna Stjórnarráðsins sem sitja í norrænum embættismannanefndum og þeirra ráðherra ríkisstjórnarinnar sem setjast í forsæti fagráðherranefnda sinna. Ég vil þakka öllum þeim starfsmönnum sem komu að þessari miklu vinnu og ég held að okkur hafi tekist að leiða samstarfið með sóma. Við gátum sett mark okkar á það með því að koma að ýmsum áherslum sem við teljum brýnar, ekki bara fyrir okkur Íslendinga heldur fyrir alla Norðurlandabúa. Kjölfestan í formennsku okkar samanstóð af formennskuverkefnunum NordBio/Biophilia, Norræna spilunarlistanum og Norrænu velferðarvaktinni. Enda þótt verkefnin teljist hluti af formennskuáætlun okkar eru þau í alla staði norræn og voru þau samþykkt sem slík af norrænu samstarfsráðherrunum og verða áfram hluti af áherslumálum norrænu ráðherranefndarinnar, a.m.k. næstu tvö árin. Mikil vinna var lögð í verkefnin á árinu en öll hafa þau staðist þær áætlanir sem lagt var upp með í upphafi formennskuársins. Stærst þessara verkefna eru NordBio/Biophilia verkefnið en til þess var varið 10 millj. danskra kr. eða rúmlega 200 millj. ísl. kr. á árinu. Biophilia, sem er stórt verkefni innan vébanda NordBio er á ábyrgð norrænu menntamálaráðherranna. Þetta er kennslufræðitilraun sem byggir á samstarfi vísinda og lista og viðfangsefni NordBio hlutans eru afar fjölbreytt og má þar m.a. finna nýsköpun, umhverfismál, byggðaþróun, orkumál, landbúnað, skógrækt, fiskveiðar og matvælaframleiðslu. Í upphafi var þannig ljóst að verkefnið mundi krefjast aðkomu margra samstarfssviða og fór fram mikil undirbúnings- og mótunarvinna vegna þessa. Hér á landi eru það einkum þrjú ráðuneyti sem bera ábyrgð á verkefninu. Það eru atvinnuvegaráðuneytið, menntamálaráðuneytið og umhverfisráðuneytið auk þess sem það fellur undir fimm ráðherranefndir innan norrænu ráðherranefndarinnar. Við höfum síðan til samstarfs öflugar norrænar stofnanir sem leggja sitt af mörkum til verkefnisins auk þess sem rannsókna- og nýsköpunarstofnanir í löndunum taka þátt. Segja má að við Íslendingar höfum brotið í blað í samstarfinu með þessu verkefni en það hefur aldrei fyrr gerst að stofnað hafi verið til norræns verkefnis sem krefst samvinnu svo margra ólíkra samstarfssviða. Verkefnið er til þriggja ára og eru allar líkur til þess að samanlagt 600 millj. ísl. kr. verði varið til þess. Norræni spilunarlistinn er menningarverkefni sem er á ábyrgð norrænu menningarráðherranna. Markmið þess er að kynna norræna popptónlist bæði innan Norðurlanda og utan og í upphafi formennskuárs var verkefnið komið það vel á veg að hægt var að kynna það strax í upphafi janúar. Verkefnið nýtir netið til þess að koma norrænni tónlist á framfæri og er miðstöð þess á sérstakri heimasíðu þar sem kynningin fer fram. Öll helstu markmið verkefnisins náðust á árinu hvað varðar sýnileika á samfélagsmiðlum og heimsóknir á heimasíðu þess og vonast er til að hægt verði að beina sjónum að fleiri tónlistartegundum árin 2015 og 2016. Norrænt fé til verkefnisins voru 2 millj. danskar kr. eða um 40 millj. ísl. kr. og gert er ráð fyrir að sömu upphæðir verði til ráðstöfunar í ár og að öllu óbreyttu einnig á næsta ári. Norræna velferðarvaktin byggir á íslensku velferðarvaktinni sem sett var á laggirnar hér á landi í kjölfar efnahagshrunsins 2008. Velferðarvaktin var á sínum tíma kynnt fyrir norrænum félagsmálaráðherrum og upp úr því vaknaði hugmyndin um að rannsaka áhrif fjármálaþrenginga og tengdra afleiðinga á norrænu velferðarkerfin til að stuðla að upplýstri stefnumótun um velferðarmál á Norðurlöndum. Norrænu félags- og heilbrigðisráðherrarnir bera ábyrgð á verkefninu en hér heima er það velferðarráðuneytið sem sér um sjálfa framkvæmdina og tryggir norrænu tengingarnar. Líkt og um önnur formennskuverkefni einkenndist árið af miklum undirbúningi og myndun norrænna tenginga. Verkefni gengu samkvæmt áætlun og vænta má fyrstu niðurstaðna síðar á árinu. Í gær var einmitt haldinn sérstakur kynningarfundur um verkefnið og er orðin mjög flott heimasíðan með upplýsingum um verkefnið. Alls runnu 3 millj. danskar kr., um 60 millj. ísl. kr. til verkefnisins. Sama upphæð hefur verið ákveðin í ár og gert er ráð fyrir að sú upphæð haldist 2016. Eins og fram kemur í formála skýrslunnar er norrænt samstarf mjög yfirgripsmikið og ógjörningur að gera því öllu skil á einum stað. Til þess höfum við heimasíðu norrænu ráðherranefndarinnar og norrænu stofnananna og síðan höfum við náttúrlega reynt eins og við getum að koma á framfæri upplýsingum á okkar eigin vefsíðum hjá ráðuneytunum. Ég ætla hins vegar að stikla á stóru og nefna nokkra norræna viðburði sem haldnir voru hér á landi og kom í hlut okkar Íslendinga að skipuleggja og um málefni sem voru í deiglunni á árinu. Það hefur löngum einkennt norræna ríkisstjórnasamstarfið að spurt er með reglulegu millibili hvað löndin vilja fá út úr því og hvort enn sé hagkvæmt að leita sameiginlegra lausna á ýmsum sviðum í stað þess að hvert land leysi sjálft sín mál. Í þeim anda hófst á formennskuári Svía umræða í hópi samstarfsráðherranna um hver skyldi vera stefna eða framtíðarsýn norræns samstarfs næstu árin. Þeirri umræðu lauk í byrjun formennskuárs okkar með því að samstarfsráðherrarnir komu sér saman um yfirlýsingu sem á að vera leiðarljósið í samstarfinu næstu árin. Í stuttu máli vilja samstarfsráðherrarnir að samstarf í framtíðinni miði að því að Norðurlönd verði án landamæra, að efla þau sem nýskapandi svæði, að gera þau sýnileg með því að standa saman að því að vekja athygli umheimsins á Norðurlöndum sem einni heild og að þau stilli betur saman strengi sína í alþjóðamálum. Yfirlýsinguna í heild er hægt að finna á heimasíðu ráðherranefndarinnar og nánari upplýsingar um þetta er að finna á bls. 9 í skýrslunni. Í samræmi við fyrrgreinda viljayfirlýsingu um nauðsyn þess að vekja athygli umheimsins á Norðurlöndum sem einni heild hófst á árinu vinna við að móta sameiginlega áætlun um að kynna og skapa Norðurlöndum stöðu á alþjóðavettvangi. Þessi vinna tók mið af niðurstöðum forkönnunar sem ráðherranefndin lét gera í kjölfar Nordic Cool menningarhátíðarinnar sem haldin var í Kennedy Center í febrúar 2013 og tókst gífurlega vel. Útvaldir aðilar í löndunum sem láta sig þessi mál varða voru spurðir hvort þörf væri á samnorrænni áætlun fyrir markaðssetningu Norðurlanda sem svæðis og hverju hún mundi skila. Niðurstöðurnar voru afgerandi á þá lund að slíkt væri mjög æskilegt og samlegðaráhrifin væru augljós. Ákveðið var að ráðast í verkefnið snemma á árinu og var í því skyni skipaður norrænn sérfræðingahópur sem hafði veg og vanda af því að undirbúa áætlunina í samstarfi við upplýsingadeild ráðherranefndarinnar í Kaupmannahöfn. Áætlun um að kynna og skapa Norðurlöndum stöðu á alþjóðavettvangi 2015–2018 var síðan lögð fyrir fund samstarfsráðherra í lok október þar sem hún var samþykkt. Áætlunin kemur til framkvæmda frá áramótum 2015 og hefur nú verið ráðinn verkefnisstjóri til fjögurra ára til þess að hafa umsjón með framkvæmd hennar. Gert er ráð fyrir að allir sem hyggja á sameiginlega norræna kynningu og markaðssetningu geti þannig nýtt sér áætlunina. Starf ráðherranefndarinnar við að ryðja úr vegi stjórnsýsluhindrunum tók breytingum með því að landamærahindranaráðið tók til starfa 1. janúar. Nýmæli er að löndin munu nú skiptast á að leiða starfið samkvæmt formennsku í norrænu ráðherranefndinni. Það kom því í okkar hlut að vera í forsæti þetta fyrsta starfsár sem einkenndist af mikilli vinnu við að skipuleggja störf ráðsins þannig að þau gætu skilað árangri. Það er ljóst að ein aðalforsendan fyrir lausn stjórnsýsluhindrana er áhugi, vilji og geta þingmanna, ráðherra og embættismanna til að breyta löggjöf eða breyta framkvæmd reglna eftir því sem við á í hverri hindrun fyrir sig. Ég vil nota tækifærið og þakka sérstaklega Siv Friðleifsdóttur fyrir hennar miklu vinnu á síðasta ári sem fyrsti formaður landamærahindranaráðsins. Á árinu var þess minnst að 60 ár eru liðin frá því að Norðurlönd undirrituðu samninginn um sameiginlegan vinnumarkað. Efnt var til ráðstefnu í Hörpu þar sem fjallað var um norræna vinnumarkaðinn frá ýmsum hliðum. Við sama tækifæri voru kynntar helstu niðurstöður viðamikillar rannsóknar á norræna velferðarkerfinu og þeim áskorunum sem það stendur andspænis á næstu áratugum, þ.e. stafrænu byltingunni sem hefur í för með sér fækkun starfa, æ meiri hnattvæðingu, sem leiðir meðal annars til flutnings fyrirtækja og atvinnutækifæra til svæða þar sem skattumhverfið er hagstæðara, og loks hækkandi meðalaldur Norðurlandabúa og þar með ört stækkandi hóp aldraðra sem þurfa að reiða sig á velferðarkerfið og þjónustu þess. Fleiri tímamót í norrænu samstarfi bar upp á formennskuár Íslands. Haldin var ráðstefna í tilefni af 40 ára jafnréttissamstarfi og Svanurinn, norræna umhverfismerkið, fagnaði 25 ára samstarfsafmæli. Á árinu var lögð mikil vinna í að endurskoða og betrumbæta allt innra starf norrænu ráðherranefndarinnar til að einfalda daglega starfsemi og gera hana skilvirkari. Forstjóri skrifstofunnar í Kaupmannahöfn lagði fyrir okkur samstarfsráðherrana tillögur sínar til úrbóta á sumarfundi okkar og voru þær flestar samþykktar. Ég vil sérstaklega nefna bættar starfsaðferðir og meira gegnsæi varðandi undirbúning norrænu fjárlaganna, skýrari framsetningu þeirra í fjárlagabókinni og betra eftirlit með rekstri norrænna verkefna svo og aukna kröfu um árangursstjórnun. Allt eru þetta atriði sem Norðurlandaráð hefur óskað eftir undanfarin ár að verði færð til betri vegar. Ég vil hins vegar taka fram að ég lagði sérstaka áherslu á að skerpt væri á sjálfstæði hverrar ráðherranefndar þegar kemur að fjármálum og menn mundu þá horfa meira til reynslunnar af menntamálaráðherrunum sem hafa haft mjög mikið sjálfstæði varðandi það hvernig þeir ráðstafa fjármunum sínum, það væri eitthvað sem hver og ein ráðherranefnd ætti að huga að og við ættum að vinna að. Málefni norrænu skrifstofunnar í Pétursborg var því miður mikið í kastljósinu á árinu, en þegar á árinu 2012 urðu menn uggandi um að viðvera norrænu ráðherranefndarinnar í Rússlandi mundi eiga á brattann að sækja á næstkomandi missirum vegna hertrar löggjafar þar í landi um starfsemi frjálsra félagasamtaka. Skrifstofur ráðherranefndarinnar í Kalíníngrad og í Pétursborg eru skilgreindar sem frjáls félagasamtök samkvæmt rússneskum lögum þrátt fyrir andmæli ráðherranefndarinnar, en á vormánuðum 2013 fékk skrifstofan í Kalíníngrad eftirlitsheimsókn saksóknaraembættisins og til tíðinda dró enn á ný á miðju sumri 2014 þegar saksóknaraembættið í Pétursborg mætti í fyrirvaralausa heimsókn á skrifstofu ráðherranefndarinnar og krafðist þess að fá aðgang að tölvum og gögnum þar sem starfsemin væri nú komin undir smásjá yfirvalda. Í kjölfarið fyrirskipaði saksóknari í janúar 2015 að skrifstofan skyldi skráð sem erlendur erindreki, á ensku „foreign agent“, og var hún sett á nokkurs konar svartan lista sem birtist á heimasíðu rússneska dómsmálaráðuneytisins yfir fleiri félagasamtök í Rússlandi sem munu eftirleiðis sæta sérstöku eftirliti stjórnvalda. Þessi nýja staða gerir skrifstofunni mjög erfitt fyrir að sinna verkefnum sínum. Starfsemin er nú í algjörri biðstöðu. Öllum verkefnum hefur verið frestað og heimasíðu skrifstofunnar hefur verið lokað. Norðurlöndin telja þetta mjög miður enda hafði norræna ráðherranefndin átt gott samstarf við rússnesk yfirvöld og stofnanir síðan skrifstofurnar voru settar á laggirnar fyrir um 20 árum. Sendiherrar Norðurlandanna í Moskvu hafa á fundum í rússneska utanríkisráðuneytinu komið á framfæri þungum áhyggjum af eftirlitsheimsóknunum og þeirri ákvörðun stjórnvalda að breyta stöðu skrifstofunnar í Pétursborg, og var við sama tækifæri hvatt til þess að Rússar endurskoðuðu afstöðu sína. Viðmót utanríkisráðuneytisins hefur fram til þessa verið þannig að lítil von er til þess að svo geti orðið í nánustu framtíð. Staða skrifstofunnar í Pétursborg og allt rekstrarumhverfi er þannig afar erfitt og er nú rætt í hópi samstarfsráðherranna og í nánu samráði við norrænu utanríkisráðuneytin hvert skuli stefna í málefnum hennar. Það er því ljóst að miklar breytingar munu eiga sér stað varðandi viðveru ráðherranefndarinnar í Rússlandi á næstu missirum. Virðulegi forseti. Ég hef stiklað á stóru yfir nokkur valin efnisatriði skýrslunnar. Margt varð að sjálfsögðu út undan enda naumur tími. Ég vona hins vegar að þingmenn vilji ræða efni skýrslunnar og líka þeirra eigið samstarf á þessum vettvangi og þýðingu þess fyrir okkur Íslendinga og við munum þannig hafa tækifæri til að ræða ýmis norræn málefni sem enn hefur ekki verið hreyft við í þessari umræðu. En ég vil ljúka máli mínu með því að þakka annars vegar starfsmönnum Norðurlandaskrifstofunnar fyrir frábært samstarf á árinu. Þetta hefði aldrei nokkurn tíma getað gengið jafn vel nema vegna þessarar miklu, faglegu og góðu vinnu frá þeirra hendi. Ég vil líka fá að nota tækifærið og þakka forvera mínum í starfi sem samstarfsráðherra, hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur. Við sjáum alveg á þeim verkefnum sem ég var að fara hér í gegnum áhrif hennar og hugmyndagnótt þegar kom að þessari nálgun. Ég held að hið sama gildi líka um aðra ráðherra sem komu að undirbúningi þessara verkefna. Og það er það sem ég held að sé svo gott við Norðurlandasamstarfið að við sjáum þessa samfellu sem er á milli landa óháð stjórnmálaflokkum, að okkur er öllum mjög annt um þetta samstarf og teljum að það skipti okkur mjög miklu máli.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir afar áhugaverða skýrslu og fína yfirferð yfir hana. Mig langar í þessu andsvari mínu að spyrja hæstv. ráðherra aðeins nánar út í einn þátt, sem snýr að landamærahindrunum eða því markvissa starfi sem á sér stað til að hrinda úr vegi stjórnsýsluhindrunum. Það kemur fram í skýrslunni að norrænn vinnuhópur um almannatryggingar hafi fylgst með framkvæmd Norðurlandasamnings um almannatryggingar og það hafi leitt til þess að tekist hafi að leysa úr mörgum stjórnsýsluhindrunum á árinu. Mig langar að spyrja út í það sem í daglegu tali er kallað búsetuskerðingar en raunin er sú að þó nokkuð margir Íslendingar eru í þeirri stöðu að fá skertar greiðslur úr íslenska almannatryggingakerfinu út af fyrri búsetu erlendis, meðal annars á Norðurlöndunum. Það er um þá sem hafa búið á Norðurlöndunum sem ég er að spyrja í þessu samhengi, ekki um þá sem hafa búið annars staðar, en fá ekki greiðslur úr almannatryggingakerfum fyrri búsetulanda. Ég giska á að þessu sé líka öfugt farið að einhverjir hafi búið hér en svo flutt aftur til baka. Mig langar að inna ráðherrann eftir því hvort og þá hvernig norræna ráðherranefndin sé að vinna að úrlausn fyrir þessa einstaklinga. Er eitthvert starf í gangi til að samræma reglur, ég veit ekki hvort ég get orðað það þannig, en alla vega koma af stað einhverri samræmingu þannig að fólk detti ekki á milli kerfa þegar kemur að almannatryggingum vegna búsetu annars staðar á Norðurlöndum?

Virðulegi forseti. Fyrir utan landamærahindrunarráðið sjálft, sem fékk aukið og víðtækara hlutverk með þeim breytingum sem voru gerðar og byrjað var á í upphafi síðasta árs, þá erum við búin að samþykkja - ég held að það komi að vissu leyti inn á þetta, þó að það heyri undir félags- og heilbrigðisráðherrana, sem snýr beint að almannatryggingunum, má segja að við séum að fara af stað með nýtt verkefni sem heyrir undir vinnumarkaðsráðherrana, nýtt Könberg-verkefni, þar sem við ætlum að fara yfir stöðuna og skipulag á hinum samnorræna vinnumarkaði. Við teljum að það sé orðið mjög tímabært. Við héldum mikla hátíðarráðstefnu og það var mjög áhugavert að hlusta á upplýsingar um hvert fólk er að flytja innan Norðurlandanna og þróunina sem hefur orðið þar. Það gerði að verkum að ýmsar spurningar vöknuðu þegar fram komu á fundinum fullyrðingar um að í raun er kannski ekki neitt lengur sem við getum talað um sem norrænan vinnumarkað heldur erum við hluti af hinum evrópska vinnumarkaði. Þegar svona fullyrðingar koma fram á fundum á vegum norrænu ráðherranefndarinnar er ástæða til að stoppa aðeins við og spyrja: Er það í raun og veru svoleiðis? Viljum við hafa það þannig? Er það ekki hlutur þar sem við viljum ganga lengra með, tryggja, eins og ég hef orðað það, að það sé þannig að þegar maður flytur á milli Stokkhólms og Reykjavíkur sé það jafn auðvelt og að flytja á milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar? Þróunin hefur verið önnur frá því að við sáum Evrópska efnahagssvæðið verða til eftir að nokkur Norðurlandanna stigu þau skref að ganga í Evrópusambandið, að áherslan hafi þá meira verið á samstarfið á evrópskum vettvangi en á norrænum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mér finnst það rosalega mikilvægt að þegar við erum að tala um þessi vinnumarkaðsmál þá hugsum við um þetta sem heild, þ.e. frá báðum endum; ekki bara að fólk hafi réttindi sem launafólk heldur þurfum við að tryggja að réttindin nái alla leið í raun, þannig að ef eitthvað kemur upp á, sjúkdómar eða aðrir erfiðleikar gera vart við sig, þá höfum við eitthvert kerfi sem grípur fólk. Sérstaklega í ljósi þess hversu langt og gæfuríkt, held ég megi segja, samstarf við höfum átt á Norðurlandavettvangi finnst mér alla vega svolítið grætilegt hvað þessi hlutur, þegar kemur að almannatryggingunum, hefur einhvern veginn ekki verið í nógu góðu horfi. Það er áhugavert, sem kemur fram í máli hæstv. ráðherra, að vinnumarkaðurinn sé að breytast og við verðum kannski að fara að líta á okkur sem part af stærra svæði, þ.e. Evrópska efnahagssvæðinu. En það verður að viðurkennast að það gerir viðfangsefnið, þ.e. framfærslu fólks þegar það hefur tapað starfsorku sinni, í raun enn flóknara og enn erfiðara viðfangs. Ég veit ekki, ég mundi giska á að kannski væri auðveldara að byrja á að reyna að ná utan um þetta á vegum norræna samstarfsins. Ég vil því hér í lok seinna andsvars míns hvetja hæstv. ráðherra til dáða og treysti henni ágætlega til þess að vilja gera vel í þessum efnum þannig að við komum - af því að það eru ekki, held ég, svo margir einstaklingar sem eru í þeirri gríðarlega erfiðu stöðu að hafa skertar greiðslur úr almannatryggingakerfinu vegna búsetu - þessu máli í farveg sem vel má við una.

Virðulegi forseti. Eitt af því sem segja má að einkenni þetta starf er að um leið og við erum búin að ryðja einni hindrun úr vegi verður jafnvel til önnur. Það er vegna þess að kerfin okkar eru stöðugt í mótun. Við erum með mikla vinnu í gangi í ráðuneytinu hjá mér sem snýr að endurskoðun á almannatryggingakerfinu þar sem við erum að fara yfir þau réttindi sem eru til staðar núna. Þar horfum við meðal annars til þess hvernig þróunin hefur verið annars staðar á Norðurlöndunum en líka hver okkar pólitíska stefnumörkun er hér á Íslandi. Það er svo áhugavert líka, sem tengist þessu norræna samstarfi, allar þessar rannsóknir og samanburður sem við nýtum síðan til þess að þróa okkar kerfi. Það kom meðal annars fram í skýrslu um norrænu velferðarkerfin frá finnsku rannsóknarstofnuninni að þrátt fyrir að við teljum okkur lík - fólk utan frá upplifir okkur mjög oft þannig - þá höfum við oft notað mjög ólíkar aðferðir til að ná sömu markmiðum. Ég veit að hv. þingmaður hefur lagt fram skriflega fyrirspurn um sama atriðið þannig að ég vænti þess að - 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samstarfsráðherra fyrir skýrsluna og ágæta greinargerð fyrir hönd starfsins innan norrænu ráðherranefndarinnar. Ég ætla ekki að hafa hér langt mál en mér rennur blóðið til skyldunnar sem fulltrúa í Norðurlandaráði á nýjan leik og hafandi eytt talsverðu af tíma mínum í stjórnmálum í norrænt samstarf. Það er komið eitthvað á annan áratuginn sem ég hef setið í Norðurlandaráði og svo í norræna ráðherraráðinu þannig að mér er annt um hvernig hið norræna samstarf þróast og vil veg þess sem mestan. Ég vil líka þakka hæstv. samstarfsráðherra fyrir forustu hennar fyrir ráðherraráðinu á síðasta ári og tel að hún hafi staðið sig þar vel, að minnsta kosti í öllum þeim tilvikum sem ég varð var við eða leiðir okkar lágu saman skynjaði ég ekki annað en hæstv. ráðherra sinnti því af áhuga og það ber að þakka. Fyrst er hér örlítið vikið að fjármálum hins norræna samstarfs og reyndar aðeins getið um það að heildarrammi norrænu fjárlaganna á árinu 2014 hafi numið 955 millj. danskra króna, sem gæti verið eitthvað nálægt 16 milljörðum á núverandi gengi. Það er allt og sumt en hér er á bak við talsverð saga sem ég sé mig knúinn til að gera aðeins að umtalsefni. Það er sú niðurskurðarkrafa sem hefur því miður legið eins og mara á hinu norræna samstarfi um alllangt árabil og leitt til þess að fjármunirnir hafa minnkað og auðvitað verulega að verðgildi ef horft væri til þess vegna krafna um niðurskurð. Framan af voru það Svíar sem fóru í forustu fyrir því að krefjast niðurskurðar en þegar þeir létu af því tók kannski ekki betra við því Danir tóku þá við keflinu og hafa haldið á því að undanförnu. Á mönnum hefur hvílt krafa um að hagræða verulega og draga úr útgjöldum, þó að málamiðlanir hafi kannski dregið nokkuð úr því sem menn voru að setja upp, jafnvel kröfur um beinan 10% niðurskurð á tiltölulega skömmum tíma. Það er engu að síður þannig að fjármunirnir hafa rýrnað og það er ekki, ef ég veit rétt, útkljáð enn í hve miklum mæli menn gætu þurft jafnvel á næsta ári eða einhverjum árum inn í framtíðina að mæta slíkum kröfum. Þær hafa alla vega verið uppi fram undir þetta. Ég kom lítillega að þessu sem samstarfsráðherra í það eina skipti sem mér hefur hlotnast sá heiður að gegna því embætti í fæðingarorlofi fyrrverandi samstarfsráðherra, Katrínar Jakobsdóttur. Afstaða Íslands á þeim tíma sem átti nú ekki mikla peninga var sú að við út af fyrir sig hefðum getað sætt okkur við einhverja aðhaldskröfu sambærilega því sem maður sá að var verið að gera, ekki hér auðvitað þar sem miklu harðar þurfti að ganga fram en t.d. í Danmörku, en við tókum a.m.k. ekki undir beinan niðurskurð af þessu tagi og ég vona að sama stefna sé við lýði hjá núverandi ríkisstjórn. Þvert á móti finnst mér að nú þurfi að snúa við blaðinu og ég kem aðeins betur að því síðar vegna þess að ég tel hagsmuni Íslands liggja klárlega í öflugu norrænu samstarfi. Í öðru lagi er hér vikið að endurskipulagningu á verklagi og starfsháttum norræna ráðherraráðsins og það er bara gott og vel að það er í farvegi. Að sjálfsögðu eiga menn alltaf að vera tilbúnir til endurmats á starfsháttum sínum. Sambærileg vinna er í gangi á vettvangi Norðurlandaráðs og þar eru sumpart meira að segja komnar til framkvæmda vissar skipulagsbreytingar varðandi tilhögun þinga o.fl. Ég held að það sé ágætt að menn á báðum vængjum samstarfsins innan ráðherraráðsins og Norðurlandaráðs eða þingmannavængsins skoði þetta skipulag. Ég vil þó slá þann varnagla að stundum finnst mér orka manna fara óþarflega mikið í að velta á fimm til tíu ára fresti fyrir sér skipulagi sem í raun er þrautreynt og hefur staðist tímans tönn og er engin ástæða til að breyta breytinganna vegna. Norðurlandaráð hefur að minnsta kosti stundum farið offari í þeim efnum, samanber þær miklu breytingar sem gerðar voru á 10. áratugnum en gengu svo til baka eftir tiltölulega skamman tíma þegar menn komust að því að fyrra skipulag hafði verið miklu betra en þrískiptingin sem keyrð var um tíma með Norðurlandanefnd, nærsvæðanefnd og Evrópunefnd. Í þriðja lagi vil ég nefna það sem fjallað er um í sambandi við sameiginlega kynningu á Norðurlöndunum á alþjóðavettvangi og tilefni til að kynna Norðurlöndin meira sameiginlega og skapa þeim nafn eða vörumerki, getum við sagt, alþjóðlega. Ég er mjög áhugasamur um að að þessu sé unnið. Í efnahagsnefnd Norðurlandaráðs hafa verið lagðar fram tillögur og vinna í þessum efnum í gangi þar sem kannski sérstaklega hefur verið horft á möguleika Norðurlandanna á sviði ferðaþjónustu á fjarlægum mörkuðum í gegnum það að reyna að kynna Norðurlöndin sem sameiginlegan markað, sameiginlegt vörumerki og ég held að í því liggi miklir möguleikar. Ég held að það sé líka gott fyrir Norðurlöndin að þau öðlist sterkari sameiginlega ímynd út á við í gegnum slíka nálgun. Ég sé ekki aðeins í þessu möguleika viðskiptalegs eðlis og að þetta styrki möguleika okkar til að koma menningu okkar og nafni á framfæri í heiminum heldur sé þetta líka gott fyrir okkur sjálf, að þetta styrki hina sameiginlegu norrænu ímynd. Varðandi utanríkismálin sem hér koma lítillega við sögu í nokkrum köflum, svo sem í gegnum samskiptin við Rússland, þá eru þau að sjálfsögðu komin meira á dagskrá Norðurlandaráðs nú en þau voru áður og svo sem alls ekki neitt fyrir ekki meira en svona 20 árum síðan og það er vissulega vel. Það hefur óumdeilanlega hleypt á köflum meira lífi í umræður og gert þær sumpart pólitískari þegar menn takast á við að ræða þau mál. Það hefur komið í ljós að það er ekkert vandamál að ræða þau þrátt fyrir ólíka skipan öryggismála eða varnarmála og alþjóðatengsl Norðurlandanna, hlutleysi Svía og Finna o.s.frv. Jafnvel eru uppi hugmyndir um að taka einhver af næstu stóru skrefunum í að efla norrænt samstarf og dýpka það m.a. með því að horfa meira til sameiginlegrar stefnumótunar og sameiginlegrar nálgunar Norðurlandanna í samskiptum við grannríkin, varðandi heimskautasvæðið o.s.frv. Hvað ber svo framtíðin í skauti sér eða hvað á hún að bera í skauti sér? Hvað viljum við Íslendingar? Það er kannski eðlilegast að ræða það fyrst og fremst hér þegar við skiptumst á skoðunum um þetta heima á Alþingi Íslendinga. Ég nefni aftur fjárveitingarnar. Ég tel að Ísland eigi tvímælalaust að tala sterkt fyrir því að norrænt samstarf sé ekki í reynd gengisfellt, samanborið við ýmislegt annað alþjóðlegt samstarf sem við erum þátttakendur í, að á því hvíli einhver sérstök niðurskurðarkrafa á sama tíma og við horfum á útgjöld aukast mjög víða annars staðar í alþjóðlegu samstarfi. Fyrir okkur Íslendinga, fyrir sjálfstjórnarlöndin, fyrir Noreg og fyrir öll Norðurlöndin auðvitað tel ég að þetta sé alveg einboðið. Ef við lítum á tölurnar hér þá er ég ekki alveg viss um að Íslendingar átti sig á því að þetta er þrátt fyrir allt ekki stærra batterí í heild sinni en sem nemur um 16–17 milljörðum kr. eða hvað það er. Nú man ég ekki hvert gengið nákvæmlega á dönsku krónunni er, ætli það geti ekki verið nálægt 16 eða eitthvað svoleiðis. Það vill svo til að Ísland borgar um 1% eða jafnvel undir 1% núna eftir að landsframleiðsla okkar féll. Landsframleiðsla Noregs hefur vaxið svo mikið að þeir eru að verða mjög stórir í greiðslunum. Það eru þá 160 millj. kr. Ætli Íslendingar átti sig almennt á því að við verjum svona lágri fjárhæð beint í iðgjaldið, getum við sagt? Auðvitað berum við ýmsan annan kostnað en hvað ætli við fáum til baka? Þegar menn horfa til norræns samstarfs og alls þess sem þar er á dagskrá og hversu stóran sess það skipar þá er ég alveg viss um að fáum mönnum hér á götunni mundi detta í hug að framlag Íslands væri ekki nema 160 millj. kr. Auðvitað er þetta ekki neitt neitt. Hvað erum við búin að punga út í NATO undanfarin ár og höfuðstöðvarnar þar?  
             Ég spáði því þá að það sama mundi gerast með Svía og Finna eins og gerðist með Dani. Þeir urðu auðvitað óskaplega uppteknir af Evrópusambandsaðild sinni fyrstu fimm til tíu árin eftir að þeir gengu þangað inn en svo rann það upp fyrir þeim að heimurinn frelsaðist nú ekkert endilega í Brussel og með því að vera í Evrópusambandinu og þeir komu aftur til baka, komu aftur heim. Þeir hafa ekkert verið síðri liðsmenn en hverjir aðrir í norrænu samstarfi, að slepptu því síðasta að þeir hafa heimtað niðurskurð að undanförnu. Það sama hef ég merkt aftur bæði hjá Finnum og Svíum, þetta hefur leitað nýs jafnvægis og stöðugleika og það er réttara að tala áfram fyrir öflugu norrænu samstarfi. Og svo vel er að menn hafa þorað að dusta rykið aftur af djörfum hugmyndum eins og að ræða um einhvers konar sambandsríki eða ríkjasamband á Norðurlöndum. Það er lifandi umræða og tillöguflutningur um Forbundsstat Norden …  Virðulegi forseti. Þetta eru mínar áherslur og ég vildi bara rétt koma þessu að og ætla tímans vegna ekki að hafa um það fleiri orð.

Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað að blanda mér í þessa umræðu heldur hlýða einungis á mína fróðu félaga, en ég vil þó segja að ég trúi staðfastlega á gildi norræns samstarfs og tel að Íslendingar hafi mjög mikinn hag og ávinning af því. Fann það glögglega sem utanríkisráðherra hvað það gaf Íslandi miklu meira vægi að vera í hópi með Norðurlöndunum. Það er nú einu sinni þannig að heita má að ekki skipti máli hvers konar ríkisstjórnir sitja á hinum ýmsu Norðurlöndum, viðhorf þeirra á svo mörgum sviðum og sem virðast svo smogin inn í samfélögin eru svo ótrúlega lík að við gátum alltaf átt samleið og það styrkti hvert og eitt okkar. Ég kem hingað aðallega upp til að játa gamlar bernskusyndir, sem þó hafa á seinni árum tekið sig upp. Hv. þingmaður veit að ég er þess heldur fýsandi að Ísland sé í bandalögum. En ég get sagt honum það að þó að ég sé eindreginn Evrópusinni sé ég í reynd ekki neinar sérstakar óleysanlegar þverstæður í því að aðhyllast gamla skandínavismann, sérstaklega eins hann var skýrður af ýmsum þeim sem mest um hann skrifuðu fyrir 1930 eða 1940, og hins vegar þess að vera Evrópusambandssinni, eins og ég er í dag. Ég vildi bara segja það af því að ég sá hvað það kom sterkur glampi og leiftrandi í augu hv. þingmanns þegar hann talaði um einhvers konar, ja, ég vil nú ekki orða það þannig, stórríki Norðurlandanna. En ég tel að sú hugsjón um að festa samstarf Norðurlandanna enn betur sé nokkuð sem sjálfsagt sé að skoða til framtíðar. Og viðurkenning mín og játning felst í því að ég hef alltaf verið dálítið hallur undir þetta og las það fyrst úr ritum Gunnars Gunnarssonar.

Herra forseti. Það er gott að heyra að hv. þingmaður, þrátt fyrir trú sína á ágæti Evrópusambandsins og nokkra löngun til að fá að ganga þar inn um dyrnar, er einnig eindreginn stuðningsmaður norræns samstarfs. Ég get svo sem alveg tekið undir það með honum að í því þarf ekki að felast nein mótsögn þó að við nálgumst það kannski í ólíkri forgangsröð. Ég held að sagan hafi alltaf sýnt að það hefur verið styrkur Norðurlandanna að eiga hvert annað að og við gætum náttúrlega vísað til nýlegrar reynslu Íslands. Auðvitað var styrkur að því að eiga Norðurlöndin að í okkar erfiðu glímu á undanförnum árum, og kannski ekki síst gott samband við Noreg, þó að ég verði að segja bara til að halda því til haga að í ræðumanni blunda nú blendnar tilfinningar í því sambandi en þær verða ekki frekar viðraðar hér af kurteisisástæðum. Gamli skandínavisminn, já, og þær hugmyndir sem menn voru með og á köflum komnir býsna langt með, eins og miklu dýpri efnahagsleg samvinna á Norðurlöndunum, Nordek, efnahagsbandalagið. Því miður tommuðu menn ekki með það. Og menn hafa stundum í gamansömum tón sagt að framþróun norræns samstarfs hafi alltaf gerst fyrir mistök, að þegar menn fóru heim og höfðu ekki náð saman um varnarmál að sjálfsögðu og ekki um efnahagsmál þá stofnuðu menn norræna ráðherraráðið svona í sárabót. Þannig hafi þetta þróast vegna þess að menn gáfust upp á einhverju öðru. Ég held að það hafi verið mikil mistök, ég held að Norðurlöndin hefðu á margan hátt staðið miklu sterkar að vígi í öllum þessum ólgusjó hnattvæðingar og Evrópusamruna eða hvað það væri ef menn hefðu verið búnir að dýpka sitt samstarf á sviði efnahagsmála með sambærilegum hætti og þeir voru búnir að gera á sviði vinnumarkaðsmála, félagsmála og menningarmála o.s.frv. En þessi hugmynd er stundum viðruð og góður vinur okkar beggja, Jonas Gahr Störe, hefur stundum bent á þetta að ef við legðum saman kraftana þá værum við tíunda stærsta 

Herra forseti. Ég tala hér eiginlega sem fulltrúi Kalmarsambandsins, ég lít alltaf aftur í aldir með nokkrum söknuði til þess. En ég verð þó að segja, af því að hv. þingmaður talar um tilviljanir í sögunni, að ég hef þá kenningu að það hafi nánast verið tilviljun hvorum megin Ísland lenti á sínum tíma, ætla svo ekki að rekja allar þær afleiðingar, en um það eru flestir mér ósammála. Ég ætla ekki að ræða þetta frekar að því er varðar skandínavismann gamla, ég er sammála hv. þingmanni að þessi hugmynd er meira en einnar messu virði að skoða. Ég tel að því niðurnjörvaðra og þéttara sem samstarf Norðurlandanna er því sterkari eru þau. Og af því að hv. þingmaður minntist á sameiginlegan vin okkar, Jonas Gahr Störe, tilvonandi forsætisráðherra Noregs, þá er það alveg rétt að við hefðum sameiginlega mjög mikið efnahagslegt vald og þunga og það mundi skipta miklu máli og jafnvel fyrir jafnvægi og frið í Norður-Evrópu að við kæmum fram með sterkara móti sameiginlega. Ég vil ekki ganga lengra. Hitt, þegar hv. þingmaður sem er búinn að þekkja mig flestum lengur í þessum sölum gerir mér upp trú á Evrópusambandið, ja, þá detta mér allar lýs steindauðar úr höfði. Ég er eins og hv. þingmaður, ég er bara praktískur stjórnmálamaður. Ég lít einungis á Evrópusambandið sem tæki til að koma Íslandi inn í umhverfi stöðugleika. Ef hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon telur sig hafa jafn góða eða betri lausn á því, þá væri ég alveg til í að eyða með honum kvöldstund til að rökræða það. Þó ekki í kvöld.

Herra forseti. Ég ætla alls ekki að gera hv. þingmanni upp neinar skoðanir og það er alveg rétt, það er kannski ekki nægjanlega virðulegt tal að tengja það á nokkurn hátt við trúarbrögð, praktísk viðfangsefni eða úrlausnarefni eins og það er að finna út úr því hvort það sé hagstætt hagsmunum Íslands að vera í Evrópusambandinu eða ekki. Ég er ekki að gera því skóna að hv. þingmaður nálgist það á neinn annan hátt en sem slíkt, efnislegt, praktískt úrlausnarefni. Hvað varðar Norðurlöndin saman sem eina heild þá eru þau það sem betur fer á ýmsan hátt. Af því að við vorum hér fyrr að ræða aðeins um sameiginlega kynningu á Norðurlöndunum út á við verður maður auðvitað var við það annars staðar á alþjóðavettvangi að menn líta oft á Norðurlöndin sem nánast eina heild og tala um norræna módelið og norrænu velferðarsamfélögin, gera sér ekkert endilega grein fyrir því að þau samanstandi af fimm sjálfstæðum löndum og þremur sjálfstjórnarsvæðum. En það má betur gera og ég held að gott sé að hafa þá hugsun með sér í farteskinu að halda þessu opnu, því hver veit hvernig heimurinn á eftir að skakast til á næstu árum og kannski næstu tveim, þrem áratugum. Við vitum hvað við höfum í góðu norrænu samstarfi en við vitum ekki hið óorðna, hvernig alþjóðastjórnmál og heimsmál þróast á næstu árum. Ég er tilbúinn til að helga krafta mína svo lengi sem þeir endast því, að að þessu verði unnið, þessu verði sinnt og einhvers konar bandalag, efnahagsleg samvinna, miklu dýpri og sterkari, það gæti verið freistandi fyrir Ísland í ýmsu samhengi, svo að ég nefni nú ekki gjaldmiðil, heldur bara eitthvað annað. Svo hef ég alltaf átt mér eina draumsýn í sambandi við þetta, svona meira í tengslum við norrænan samruna, ef ekki bara norrænt ríkjasamband, að tekin verði upp sameiginleg utanríkis- og öryggismálastefna og að hlutleysisstefna Svía og Finna yrði ofan á.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hennar. Eins og fram kemur í skýrslunni þá var formennskuáætlun Íslands, sem ber heitið Gróska - lífskraftur, þungamiðja norræns samstarfs síðasta árið. Það var einstaklega gaman að skila af sér formennsku þar sem lögð var áhersla á umhverfi og náttúru og þar sem Reykjavík fékk náttúru- og umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs. Dómnefndin sagði einnig að sveitarfélagið hefði átt í samstarfi um eftirlit og verndun vatnsbóla og væri eina höfuðborg Norðurlanda sem nyti þeirra forréttinda að geta veitt ómeðhöndluðu drykkjarvatni inn á heimili borgarbúa. Ég tel þessa tengingu vera mjög góða hjá okkur. Eins og kemur einnig fram í formennskuáætluninni Gróska - lífskraftur er lögð áhersla á Norðurlönd án hindrana og það kemur fram í framtíðarsýn ráðherraráðs Norðurlandanna. Eitt helsta viðfangsefni í norrænu samstarfi er að skapa ákjósanlegar aðstæður fyrir einstaklinga og fyrirtæki sem vilja fara frjálst á milli Norðurlandanna. Ég tel einn mikilvægan punkt þar einnig vera að tryggja að innleiðing ESB-löggjafar skapi ekki nýjar stjórnsýsluhindranir á Norðurlöndum, því að þegar við á Íslandi setjum ný lög berum við okkur saman við aðrar Norðurlandaþjóðir og byggjum okkar löggjöf oft á þeirra reynslu. Þegar um er að ræða utanaðkomandi löggjöf sem kemur kannski lengra frá og er úr dálítið öðru umhverfi en okkar þarf að taka tillit til þess. Hér var áðan minnst aðeins á norræna landamærahindrunarráðið sem var sett á laggirnar 1. janúar á síðasta ári og það hefur staðið sig mjög vel. Það er ekkert af þeim að taka, en eins og við vitum er ekki auðvelt að leysa úr þessum hindrunum þar sem löggjöf landanna er mismunandi á ýmsum sviðum. Og eins og kemur fram í skýrslunni skortir oft vilja til að breyta löggjöf eða framkvæmd reglna. Ég vil bara brýna það fyrir þingmönnum í þessum sal að við á Íslandi vinnum vel að því og að það vanti ekki áhuga, vilja og getu hjá okkar þingmönnum til þess að breyta þessu og reyna að samræma löggjafir norrænna landa. Í skýrslunni er rætt um verkefnið um norræna lífhagkerfið og þar undir er verkefnið ERMOND, sem snýst um að byggja upp þol og styrk vistkerfa í því skyni að gera þau betur í stakk búin til að draga úr áhrifum náttúruvár. Hér á Íslandi beinist athyglin mest að eldgosum og eldfjöllum og ég tel það hlutverk okkar Íslendinga í Norðurlandaráði að standa sérstakan vörð um Norræna eldfjallasetrið hér á landi sem sinnir mikilvægum rannsóknum sem nýtast ekki bara hér á landi heldur líka löndunum í kringum okkur í sambandi við öskufall o.fl. Fyrirkomulaginu á greiðslum til setursins hefur verið breytt og það mun vafalaust hafa einhver áhrif á starfsemi þess, en við þurfum að gæta þess að rannsóknastarfsemin sé nokkuð stöðug og áhersla sé lögð á hana, sér í lagi þegar eldgos eru í gangi hérlendis. Í sambandi við kaflann um matvælamál vil ég sérstaklega lýsa ánægju minni með þau málþing sem voru haldin hér á landi um rekjanleika og lyfjaónæmi. Þessi málefni hafa verið mjög í brennidepli hjá norrænum þjóðum og þar sem ég sit í velferðarnefnd Norðurlandaráðs þá hefur lyfjaónæmið komið inn á borð til okkar. Ég lagði nýverið fram fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristjáns Þórs Júlíussonar, um lyfjaónæmi hér á landi og svar hans var að því væri mjög vel fylgt eftir hér á landi, eftirliti með því. Þá hefur matarsóun kannski staðið svolítið upp úr hjá mér. Ég var í kennslustund í gær þar sem ég var að fara yfir íslenskan landbúnað með nemendum í Kvennaskólanum í Reykjavík og þar komu margar spurningar í sambandi við landbúnaðinn og matarsóun, hvernig við gætum unnið að því að draga úr matarsóun. Nemendurnir voru einstaklega áhugasamir og mjög gaman að heyra um þeirra sýn og hvað þeir mundu vilja sjá gert til þess að draga úr matarsóun. Til þess að fyrirbyggja hana hefur verið í brennidepli samstarf um að draga úr matarsóun í nokkur ár og hér á landi er m.a. verkefni í gangi sem snýr að því að búa til tengslanet á Norðurlöndum til þess að vinna gegn matarsóun og auka fræðslu og styrkja vitund fólks, en þar byrjar auðvitað verkefnið, með því að fræða fólk. Matarsóun hefur neikvæð áhrif á náttúruauðlindir, fjárhag og umhverfi. Það birtist nú bara fyrir þremur, fjórum dögum frétt þar sem kom einmitt fram að búðir skipulegðu sig kannski ekki nógu vel í innkaupum og það hefði einnig áhrif á matarsóun hér á landi og yki hana í rauninni. Árið 2013 hlaut Selina Juul náttúru- og umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs, árinu á undan Reykjavíkurborg, fyrir baráttu sína gegn matarsóun, en hún stofnaði neytendahreyfingu sem heitir Stöðvum sóun á mat og er talsmaður hreyfingarinnar. Hún skrifar greinar, hún fræðir fólk, kemur fram í sjónvarpi og útvarpi til að skapa vitundarvakningu um þá matarsóun sem er í gangi, því að matarsóun er ekki bara vandamál út af peningum heldur er hún líka siðferðislegt vandamál, því að við erum það mörg í þessum heimi að við eigum að geta unnið saman að því að draga úr matarsóun. Ég fagna því einnig að við fáum þetta tækifæri síðar á árinu til þess að halda stórþing Norðurlandaráðs hér á landi. Ég tel annars nokkuð skýrt koma fram í skýrslunni að hverju hefur unnið. Ég vil, eins og fleiri hérna, þakka skrifstofunni kærlega fyrir þá vinnu sem hún hefur lagt til, því að án hennar held ég að við í starfi okkar á Íslandi værum ekki jafn vel í stakk búin og raun ber vitni.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér skýrslu samstarfsráðherra Norðurlanda um störf norrænu ráðherranefndarinnar. Ég vil í upphafi þakka hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttur fyrir skýrslu hennar og framsetningu og störf hennar á síðasta ári verandi í forsæti fyrir norrænu ráðherranefndina. Í skýrslunni koma ágætlega fram þau verkefni sem þar hafa verið unnin og hæstv. ráðherra hefur gert grein fyrir þeim. Sjálfur kom ég inn í Norðurlandaráð, sem er hin hliðin á Norðurlandasamstarfinu, inn í það sem tengist þinginu, á síðasta ári, en Ísland er núna með formennskuna í Norðurlandaráði. Ég held að ég þurfi ekki að flytja langa ræðu um það að ég er einn af þeim sem hafa alla tíð stutt norrænt samstarf og tel það gríðarlega mikilvægt og skipta mjög miklu máli að við fylgjum því vel eftir, nýtum okkur þau tengsl sem þar eru og þá sérstöðu sem Norðurlöndin hafa. Það er líka fagnaðarefni að samstarfið hefur aukist á milli norrænu ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs. Nú er norræna ráðherranefndin miklu stærra batterí en Norðurlandaráð, það er skrifstofa í Kaupmannahöfn fyrir báða þessa aðila og í sama húsinu sennilega yfir 100 manns ef ég veit rétt. Þar af erum við með um 15 hjá Norðurlandaráði. Það hefur líka verið ánægjulegt að fylgjast með því að það eru öflugir ráðherrahópar í málaflokkum þar sem menn starfa saman. Meðan ég var ráðherra lagði ég alltaf áherslu á að mæta á þá fundi, mér finnst skipta gríðarlega miklu máli að rækta þetta samstarf og mér sýnist að því sé fylgt vel eftir. Menn geta gert býsna marga og skemmtilega hluti ef þeir fylgja því vel eftir. Norðurlandaráð hefur á sama tíma verið að vinna með breyttu formi, og raunar þessi batterí saman, með því að vinna vandaðar skýrslur og taka mál á dagskrá þar sem einstaklingum, þekktum fyrrverandi ráðherrum í báðum tilfellunum sem ég ætla að nefna hér, er falið að vinna skýrslur. Annars vegar er það skýrsla um utanríkismál, sem Thorvald Stoltenberg vann og skilaði árið 2011 að ég held, og síðan skilaði Bo Könberg, fyrrverandi heilbrigðis- og félagsmálaráðherra Svíþjóðar, skýrslu á síðasta ári. Báðar skýrslurnar voru unnar þannig að haft var samráð við öll Norðurlöndin og dregin fram þau áhersluatriði sem skipta mestu máli í samstarfinu. Ég hef formlega fagnað því samstarfi og þeim tillögum sem þar hafa komið fram. Lagðar voru fram 14 tillögur í heilbrigðismálum og hæstv. heilbrigðisráðherra hefur með kollegum sínum á Norðurlöndunum þegar sett í farveg að framkvæma nokkrar þeirra og norræna ráherranefndin sett í það fjármagn. Þau vinnubrögð eru til fyrirmyndar og skipta mjög miklu máli. Þar er verið að ræða samstarf á ýmsum sviðum þar sem styrkur Norðurlandanna getur nýst, þ.e. ef allir standa saman. Það eru fáir sem hagnast meira á því en Íslendingar að vera í slíku samstarfi þar sem við sem 330 þúsund manna þjóð erum í samstarfi með um 25 milljóna svæði. Það sem hefur verið rætt töluvert í norræna samstarfinu á síðasta ári, og er eitt verkefnanna sem norræna ráðherranefndin verður að taka á og Norðurlandaráð einnig, eru tengsl við almenning, þ.e. hvernig við getum kynnt Norðurlandasamstarfið fyrir almenningi þannig að menn geri sér grein fyrir því að það skiptir máli. Það er oft svolítið langt frá þeim ákvörðunum sem þar eru teknar yfir til einstaka borgara á Norðurlöndum. Þar hafa norrænu félögin skipt máli. Þau eiga afmæli á þessu ári og er ætlunin að halda upp á það með þeim, en það er einmitt eitt af þeim atriðum sem eru í formannsáætlun Norðurlandaráðsins, íslensku formannsáætluninni, að efla tengsl við almennu félögin sem vinna á Norðurlandagrundvelli. Þó að ég nefni hér norrænu félögin eru gríðarlega mörg félög, eins og t.d. sjúklingafélög alls konar, verkalýðsfélög og fleiri, sem starfa á norrænum vettvangi og gegna miklu hlutverki þar. Eitt af því sem búið er að boða í tengslum við Norræna húsið í Reykjavík er að halda svokallað „folkemöde“ eða stjórnmálahátíð sem er þegar komin hefð fyrir á Norðurlöndunum. Þar eru haldnar sumarhátíðir þar sem stjórnmálamenn og ýmis hagsmunasamtök eða hreyfingar standa sameiginlega að hátíð og kynningu og umræðu þar sem lögð er áhersla á að stjórnmálamenn komist út meðal almennings og gefi færi á sér til viðræðna með bæði formlegum hætti og spjalli og samveru. Á hinum Norðurlöndunum verður þetta víðast haldið úti á landi og vonandi verður það þróunin hér að menn komi þessu á sem varanlegri hátíð, sem verður þá haldin úti á landi og menn nota hluta af sumarfríinu sínu í að vera á slíkri hátíð. Þessi hátíð er áætluð í Vatnsmýrinni 11.–13. júní næstkomandi. Eitt af stóru verkefnunum sem hafa þegar verið nefnd umræðunni hér er vinnan í sambandi við að samræma framkvæmdir á ýmsum lagabálkum, því að þrátt fyrir að við séum í norrænu samstarfi og menn vinni þar mjög náið saman eru sum Norðurlandanna í Evrópusambandinu. Það eru alltaf að koma upp, vegna þess að við höfum ekki samræmt löggjöfina á Norðurlöndunum, landamæra- eða stjórnsýsluhindranir þar sem árekstrar verða í framkvæmd. Það hefur ekki hvað síst bitnað á ýmsum félagsmálum eins og örorkugreiðslum, fæðingarorlofsmálum eða fæðingarstyrkjum o.s.frv. Gefin hefur verið út heil bók og stofnað sérstakt landamærahindrunarráð til að vinna á þessu og þetta er eitt af þeim verkefnum sem við verðum að vinna hressilega á næstunni. Ég hvet samstarfsráðherrann, hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttur til að vinna ötullega að því. Ég veit að í forustunni í þessu landamærahindrunarráði er Siv Friðleifsdóttir, sem þekkir þennan málaflokk gríðarlega vel og er öflug hvað þetta varðar. Eitt af því sem kemur fram í skýrslunni og kom fram í formennskuáætlun Svíanna var markaðssetning á Norðurlöndum, kynning á því sem kallað hefur verið vörumerki Norðurlandanna, þ.e. „brand“ Norðurlandanna. Þar hafa menn vakið athygli á því sem hefur kannski styrkst, ekki hvað síst eftir hrun, það hversu öflug Norðurlöndin eru á flestum mælikvörðum í alheimssamhengi, hvort sem það eru jafnréttismál eða alls konar félagsleg mál. Menn eru farnir að átta sig á því að Norðurlöndin sem slík eru orðin þekkt fyrir norræna módelið og spurningin er hvernig við nýtum okkur það. Það sem ég hef aftur móti haft áhyggjur af er hvort íslensk stjórnvöld hafi raunverulegan vilja til að vera með norræna módelið. Þegar ég segi þetta er það vegna þess að þegar maður kíkir á sérkenni norræna módelsins, sem náðst hefur þverpólitísk samstaða um, eru þar ýmsir þættir eins og félagslega réttindi, það er auðvitað jafnrétti og jafnræði - og ekki ætla ég að efast um vilja núverandi stjórnvalda til að fylgja því eftir - og félagslegur réttur einstaklinga. Það er líka opinber þjónusta og jafnt aðgengi allra að heilsugæslu og sjúkrahúsþjónustu, menntun og sérsniðin þjónusta fyrir sérstaka hópa sem og tekjutengdar félagslegar tryggingar. Síðan er það náttúrlega lýðræðishlutverkið og mikilvægi hlutverks ríkisins og traust og tiltrú á opinberum aðilum, sem skiptir gríðarlega miklu máli, og lítil spilling, að vera með mikið gegnsæi þar sem við verjum okkur sem það land sem berst gegn spillingu og berst fyrir því að vera þekkt í heiminum fyrir litla spillingu. Þarna þurfum við að gæta okkar. Á sama tíma er svo fjármálahlutinn þannig að þetta er auðvitað opið hagkerfi en það eru háir skattar og há opinber útgjöld, mikil samneysla á öllum Norðurlöndunum og um það er samstaða á hinum Norðurlöndunum. Mér finnst núverandi ríkisstjórn vera á leið út úr því með því að minnka samneysluna og þá tala ég um heildina, ég er ekki að ásaka hæstv. ráðherra sem hér leggur fram skýrslu um að standa fyrir því, þvert á móti. En þarna þurfum við að verja okkur. Opinberar fjárfestingar í rannsóknum og menntun eru gríðarlega ofarlega hjá öllum þessum aðilum. Það er virkt samstarf á milli launaþegahreyfinga og kjarasamningar gjarnan unnir í samstarfi við stjórnvöld. Það er virk vinnumarkaðspólitík og menn standa líka að því að verja byggðapólitík o.s.frv. Það er fullt af hlutum sem hafa einkennt Norðurlöndin og hjálpað þeim í gegnum erfiðleika og sýnt þann styrk sem þau hafa sem mér finnst núverandi stjórnvöld vera að vinna gegn, ekki í formi eða orði heldur í framkvæmd. Ég hvet samstarfsráðherra Norðurlandanna til að gæta vel að því og taka þátt í umræðunni um hvar við viljum vera í samneyslu. Hvað viljum við hafa sem sameiginlega þjónustu? Viljum við að ríkið sé ábyrgt og standi fyrir obbanum af félagslegu þjónustunni, séstaklega heilsugæslu, sjúkrahúsþjónustu og menntun? Ég vil að þau skilaboð séu skýr. Þannig getur Ísland með fullu stolti verið hluti af norræna módelinu, styrkt okkur í gegnum það góða vörumerki sem Norðurlöndin eru, verið öflugt efnahagssvæði þar sem allar þjóðirnar standa saman, haldið áfram að vera í forustu í heiminum fyrir öfluga velferðarstefnu og velferðarþjónustu og þar að auki að verið í fremstu röð, eins og við höfum verið undanfarin ár, í jafnréttismálum og mannréttindamálum. Þetta er það vörumerki sem ég vil sjá íslensku þjóðina hafa og í stuðningi með norrænu ríkjunum. Við höfum tilhneigingu til að fara í þá átt að segja: Við viljum lækka skatta, færa meira til einstaklinganna, draga úr samneyslu. Í raun vinna stjórnvöld eftir brauðmolakenningunni sem er andstaða norræna módelsins, að lækka skatta, auka ákvörðunartöku einstaklinga, hækka gjöld á einstaklinga vegna þess að þeir ráðstafa peningunum sjálfir. Þetta er ekki norræna módelið. Þetta er frjálshyggjustefna frá Bandaríkjunum og hluta af Bretlandi og víðar í heiminum. Ég vildi koma því að í umræðunni, eins mikill stuðningsmaður Norðurlandasamstarfs og ég er. Við megum ekki glutra þessu niður með því að vera með hægri stefnu eða frjálshyggjustefnu innan Norðurlandanna. Það er að fara út úr norræna módelinu yfir í það sem við höfum síst viljað, eins og ameríska kerfið er m.a. í heilbrigðismálum og menntamálum. Aðeins í lokin. Það eru ákveðin önnur hættumerki sem við þurfum að taka tillit til í sambandi við Norðurlandasamstarf. Við höfum séð að norrænu málin hafa verið að gefa eftir á Íslandi. Mér er sagt að núna sé nánast enginn að læra til dönskukennslu í skólum landsins. Við finnum það í norræna samstarfinu að þörfin fyrir túlkaþjónustu eykst. Í sjálfu sér hef ég alls enga athugasemd við að menn tali íslensku í norrænu samstarfi, vegna þess að við höfum skuldbundið okkur til að túlka fram og til baka á milli Norðurlandamálanna, en það væri mikil afturför ef norrænt samstarf færi yfir í ensku. Þess vegna held ég að við þurfum að styrkja okkur í því að viðhalda stöðu norrænna mála, ekki hvað síst vegna þess að aftur, getur maður sagt, eru menn farnir að sækja menntun til Norðurlandanna, í auknum mæli. Á tímabili var mikið farið til Bandaríkjanna, Þýskalands og Bretlands. Það var síðan orðið það dýrt að menn nýttu sér að geta stundað nám í opinberum skólum á hinum Norðurlöndunum fyrir miklu minni fjárhæðir eða jafnvel engin skólagjöld, þannig nýttum við okkur menntakerfi þeirra og gerum enn. Þar er langstærsti hópur þeirra sem er í framhaldsnámi, sérstaklega í Danmörku og Svíþjóð. Mér finnst að við eigum að miða við að auk íslenskunnar verði eitt af málum okkar, við viljum auðvitað að íslenskir krakkar læri mörg tungumál, Norðurlandamál, fyrir utan þá ensku og eitthvert annað mál, hvort sem það er spænska, franska eða eitthvað annað. Ég vil þakka þessa skýrslu og þakka hæstv. samstarfsráðherra fyrir mjög góð störf. Ég fylgdist með störfum hennar og fleiri ráðherra á Norðurlandaráðsþinginu í Stokkhólmi og gat verið stoltur af langflestu sem þar kom fram af hálfu ráðherra. Ég var ekki með neina athugasemd og gat stoltur fylgst með hæstv. samstarfsráðherra.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir umræðuna um skýrsluna og umræðuna um norrænt samstarf á síðasta ári. Svo að ég fari stuttlega í gegnum það sem kom fram í máli ýmissa hér í umræðunni þá geti ég algjörlega tekið undir það hversu mikilvægt er að Norðurlöndin komi fram sameiginlega á alþjóðavettvangi. Ég er sjálf tiltölulega nýlega komin úr ferð til New York á kvennanefndarfund Sameinuðu þjóðanna þar sem Norðurlöndin mættu, við áttum fundi og vorum með sameiginlega viðburði. Það er mjög áberandi, eins og í jafnréttismálum, hvað Norðurlöndin vinna vel saman og það er tekið eftir því hvað við erum samstæð í þessum málum. Við finnum líka að þegar við beitum okkur er svo sannarlega hlustað á okkur þrátt fyrir að hvert og eitt okkar, ekki bara Ísland, telst væntanlega vera smáríki á heimsmælikvarða. Þetta held ég að staðfesti kannski það sem gamli kennarinn minn, sem féll nú frá fyrir stuttu, Ingjaldur Hannibalsson, talaði um þegar ég lærði alþjóðamarkaðsfræði hjá honum. Hann sagði að reynsla hans að minnsta kosti af alþjóðlegu samstarfi væri sú að þeir sem væru best undirbúnir þegar þeir mættu á fundina og væru tilbúnir til þess að tjá sig væru oft þeir sem hefðu kannski mest áhrif á það hvernig málum væri á endanum landað, en ekki endilega það hversu margir byggju í því landi sem viðkomandi kæmi frá. Það hjálpar hins vegar þegar við beitum okkur líka með því að leggja fjármuni í þau málefni sem við teljum skipta máli. Annað atriði sem var nefnt hérna líka fann ég einmitt mjög mikið fyrir í umræðunni á síðasta ári, þar sem við vorum að skoða norrænt samstarf, hvernig norræna ráðherranefndin vinnur og hvernig heimurinn, má segja, upplifir okkur og fyrir hvað við ætlum að standa. Það sem er svo gífurlega mikilvægt að mínu mati, og ég lagði mjög mikla áherslu á það við öll þau tækifæri sem ég fékk, eru tengsl við almenning. Hér var nefnt að við hefðum verið að skera niður í norrænu samstarfi. Nú liggur niðurstaða fyrir um að við höfum alla vega ekki í hyggju að halda því áfram og höfum dregið úr þeim áformum sem áður lágu fyrir. En ef fólk, íbúar Norðurlandanna sem við vinnum fyrir, ef borgararnir finna ekki fyrir því sjálfir á eigin skinni hversu mikilvægt norrænt samstarf er, hvað það skiptir miklu máli dags daglega fyrir möguleika okkar og tækifæri til að gera Norðurlöndin enn þá sterkari og enn þá betri, þá mun molna undan norrænu samstarfi. Þess vegna er svo mikilvægt að við komum því á framfæri með öllum mögulegum leiðum sem við höfum sem stjórnmálamenn, sem þátttakendur í norrænu samstarfi, að við látum vita af öllum þeim góðu verkefnum sem við vinnum að og gera það að verkum - og ég trúi svo sannarlega á að við vinnum okkur jafnt og þétt að þeirri framtíðarsýn sem ég hef - að það eigi að vera jafn auðvelt að flytja frá Reykjavík til Stokkhólms og frá Reykjavík til Hafnarfjarðar. Þetta er stórt atriði. En við vinnum saman í atvinnumálum, við vinnum saman í menntamálum og hér voru nefndir þeir gífurlega miklu möguleikar sem við höfum haft á að sækja okkur menntun til Norðurlandanna. Ég held að það sé í rauninni ekki hægt að setja verðmiða á þá þekkingu sem það hefur skilað íslensku samfélagi. Þessu verðum við að halda áfram að koma á framfæri. Það var líka nefnt í máli hv. þm. Guðbjarts Hannessonar, ég held ég sé örugglega að muna rétt, að í sumar er ætlunin að vera með sambærilega hátíð og Almedals-vikuna, það verður fyrsti sprotinn í því halda okkar eigin Almedals-viku, sem er upphaflega hátíð í Svíþjóð en má finna núna í Danmörku, í Noregi og í Finnlandi og nú loksins á Íslandi líka. Það var einkar ánægjulegt að norræna ráðherranefndin sá sér fært að styðja sérstaklega við hátíðina og ég vona svo sannarlega að allir þeir sem sitja á þingi og allir þeir sem eru virkir í stjórnmálum og allir þeir sem hafa áhuga á samfélaginu, starfa í frjálsum félagasamtökum, innan menningargeirans, innan allra geira samfélagsins, komi og ræði um hvers konar samfélag við viljum hafa á Íslandi. Það er hugsunin með Almedals-vikunni að fólk geti átt milliliðalaust samtal um það hvernig við viljum hafa samfélag okkar. Þá vil ég líka rifja upp að við norrænu samstarfsráðherrarnir fengum á fund okkar í sumar einn helsta sérfræðing heims í því sem er kallað „branding“ eða ímynd landa, Simon Anholt. Hann kom með rosalega sterk skilaboð inn á þann fund. Hann sagði einfaldlega: Það er ekki hægt að kaupa sér ímynd, það er ekki hægt að búa hana bara einhvern veginn til. Ef við viljum vera með jákvæða ímynd þá þurfum við bara að halda áfram að vera það sem við erum, norræn. Það væri besta leiðin til að koma okkur á framfæri. Vera enn þá meira norræn, voru skilaboðin. Það þýðir í mínum huga að við viljum enn þá meira norrænt samstarf, því að það er eitt af því sem gerir Norðurlöndin jafn góð og þau eru eða að jafn góðum samfélögum og ég tel þau vera. Eitt af því sem rætt var hér var munur á milli Norðurlandanna. og það er alveg rétt. Við höfum hvert og eitt náð árangri þegar kemur að því að búa til góð samfélög, en við höfum ekki endilega gert það með sama hætti. Þó að talað sé um hið norræna velferðarmódel eða norræna módelið af ýmsum, bæði þeim sem búa hér en sérstaklega þeim sem horfa á okkur utan frá, þá kom það mjög skýrt fram t.d. í ETLA-skýrslunni, sem ég nefndi í fyrri ræðu og andsvörum og var rædd á fundi vinnumarkaðsráðherranna, að Norðurlöndin hafa valið mismunandi leiðir. Þegar menn tala um hið hefðbundna norræna velferðarmódel eiga þeir kannski fyrst og fremst við Noreg, Svíþjóð og Danmörk á meðan Ísland og Finnland skera sig úr. Ég held að það sé líka áhugavert að horfa á mismunandi pólitískar áherslur við uppbyggingu á velferðarkerfunum, en öll þessi lönd hafa hins vegar náð árangri og búið til góð samfélög fyrir sína þegna. Í ljósi þeirra áhyggna sem komu fram í máli hv. þm. Guðbjarts Hannessonar - og ég hugsaði að það væri nú skemmtilegt ef það kæmi smápólitík inn í umræðuna um norrænt samstarf - þá held ég að þær séu óþarfar, það hafi einmitt endurspeglast í áherslum okkar núna, t.d. við fjárlagagerðina, að við höfum verið að setja mjög mikla og aukna fjármuni til einmitt velferðarmála, til heilbrigðiskerfisins, menntakerfisins og inn í almannatryggingar, félagsmálin. Og ef það er norrænt þá held ég að við getum sagt að við Íslendingar eigum það sameiginlegt með öðrum Norðurlandaþjóðum að vilja vera með öflugt velferðarkerfi. Ég vil síðan taka undir að það er áhyggjuefni að sjá minnkandi áhuga á norrænu tungumálunum. Ég hef tekið málið upp við menntamálaráðherra og núna hefur verið tekin ákvörðun um að skipa sérstakan starfshóp um kennsluna annars vegar og hins vegar um túlkun og framtíð náms í túlkun við Háskóla Íslands. Í mínum huga er ómetanlegt að búa að því að hafa lært dönsku í grunnskóla og framhaldsskóla og lært síðan við sænskan háskóla. Maður finnur hversu gott er að búa að þessu og ég tel að það sé mjög mikilvægt að við tryggjum að börn okkar og unglingar hafi möguleika á því að læra norræn tungumál. Það nýtist allri þjóðinni, þetta eru frændur okkar og nánustu samstarfsmenn og það er gott að eiga í norrænu samstarfi.

Hæstv. forseti. Ég vildi aðeins bregðast við varðandi pólitíkina. Það er alveg rétt, ég nefndi pólitísk mál í sambandi við Norðurlandasamstarfið og það hvert við stefnum. Það er nákvæmlega það sem er að gerast í Norðurlandaráði svo að ég held að menn hafi talið það vera styrk að taka til dæmis utanaríkismál til umræðu. Það er líka verið að tala um það í sambandi við endurskoðunarnefndina þar, að reyna að fá fleiri tillögur frá flokkahópunum. Þar sem verður að vera sérkenni norræna samstarfsins er að við kunnum að leiða mál til niðurstöðu, sem veitti ekki af að læra á þessu þingi. Það er líka eitt af sérkennunum að menn geta verið að reka minnihlutastjórnir til dæmis á Norðurlöndunum og komist að samstöðu, fundið leiðir. Það verður alltaf að bera virðingu fyrir minni hlutanum vegna þess að heimurinn er ekki svo einfaldur að ef menn ná 51% meiri hluta geti þeir farið um eins og hann sé einráður. Þetta er ekki sagt til að draga úr vægi norræns samstarfs, þvert á móti. Ég held að þetta sé mikilvægt ef maður hefur það í huga að við getum fundið lausnir. Þess vegna segi ég varðandi bæði heilbrigðis- og menntamálin: Ekki fara út í að útvista því þannig eða missa það yfir í það sem hætta er á, að við fáum tvöfalt kerfi. Það er andstaðan við norræna módelið. Ég held að hæstv. ráðherra sé sammála mér að við viljum ekki bandarískt kerfi í heilbrigðismálum. Þess vegna voru aðvörunarorð mín til hæstv. ráðherra út frá skýrslunni um Norðurlöndin: Vöndum okkur þannig að við missum ekki þau sérkenni sem við viljum halda í. Það þýðir ekki að við ætlum að gera öll Norðurlöndin eins. En við erum með mannréttindi, jafnrétti, við erum með lýðræðislegu vinklana. Við erum með þessa kunnáttu eða þurfum að vera með hana til að leiða mál til lykta.

Virðulegi forseti. Ég vona að hv. þm. Guðbjartur Hannesson hafi ekki tekið það sem ég sagði sem gagnrýni. Ég er mjög ánægð að fá pólitíkina inn í umræðuna um norrænt samstarf. Ég hef lagt sérstaka áherslu á það í allri okkar vinnu á síðasta ári að auka pólitíkina í starfi norrænu ráðherranefndarinnar, vegna þess að pólitík er bara það hvernig við viljum hafa samfélag okkar. Við þurfum að ræða það og vera óhrædd við að takast á. Maður hefur séð í starfi Norðurlandaráðs að menn eru farnir að kjósa. Það var hálfgert tabú að mál væru leidd til lykta, eins og hv. þingmaður sagðir, á lýðræðislegan hátt, mismunandi skoðanir á hápólitískum málum. Sumir hafa haldið því fram að hið svokallaða „konsensus“-prinsipp, sem felur í sér að allir þurfi að vera sammála innan ráðherranefndarinnar, sé ákveðinn baggi á samstarfinu. Ég tel svo ekki vera en hins vegar held ég að mjög mikilvægt sé að menn tjái ólíkar skoðanir og reyni síðan að tala sig niður á ákveðna niðurstöðu. Varðandi stöðuna hér innan lands held ég að við séum öll sammála um mikilvægi velferðarinnar. Það er hins vegar alveg rétt að þessi ríkisstjórn hefur ekki titlað sig á sambærilegan hátt og fyrri ríkisstjórn. Ef menn horfa ekki aðeins á orðin eða það sem menn kalla sig held ég þó að við getum örugglega verið sammála um að við höfum svo sannarlega lagt áherslu á að setja aukna fjármuni í velferðarkerfið og menntakerfið og það er eitthvað sem ég tel mjög norrænt. Ég held að ef við Norðurlandabúar hittum til dæmis Bandaríkjamenn fyndist okkur öllum saman stórfurðulegt að þeir skuli til að mynda ekki vilja heilbrigðistryggingar, eins og helmingur þeirrar þjóðar virðist ekki gera.

Hæstv. forseti. Til að ljúka þessu þá er ánægjulegt að heyra að við getum verið sammála um að auðvitað eigi að vera pólitík án þess að við reynum þar með að skapa ágreining, þvert á móti ættum við að reyna að ná samstöðu um málin. Við erum að ræða heilbrigðismálin og menntamálin og ég ætla ekki að búa til ágreining um það hver eyðir meira eða notar meiri pening í þau mál. Það sem mér finnst skipta miklu máli er það sem ég nefndi og er samneyslan. Hún hefur dottið niður hjá okkur á síðastliðnum árum vegna hrunsins. Nú erum við að fá landsframleiðsluna upp. Samneyslan er að verða minnkandi hluti og er nánast komin niður í það sem er í Bandaríkjunum og Bretlandi. Við erum ekki á leiðinni upp enn þá, þó að vísu væri gaman sjá mælingarnar. Varðandi heilbrigðismálin er eitt af því sem er jákvætt við það sem núverandi ríkisstjórn hefur gefið út að hún vill verða samanburðarhæf við Norðurlöndin. Þá erum við að tala um nokkra tugi milljarða í heilbrigðiskerfið, í hlutfalli af landsframleiðslu, sem er sú fjárhæð sem við höfum til skiptanna. Það sem er athyglisvert í norrænu samstarfi og skiptir líka miklu máli, það er einmitt innan Norðurlandaráðs eins og hefur komið fram og að hluta til hér í þinginu, er málfrelsi hópa sem eru jafnvel litlir flokkar, það er langt umfram hlutfall af þingmannafjölda. Í sérstakri umræðu eru tveir frá Pírötum, alveg jafn margir og frá Framsókn sem er mikið fleiri þingmenn. Þessi réttur er mjög virtur hjá Norðurlandaráði og skiptir miklu máli. En hann þarf að leiða aðeins lengra, menn þurfa að passa sig. Það er ekki við hæstv. ráðherra sem hér er til svara að sakast, en ef skoðað er hvernig það er hjá mörgum öðrum hópum hefur verið afþakkað að menn séu með þverpólitískt samstarf um ýmis stór mál. Það er hættumerki í samfélagi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni kærlega fyrir ræðu hans eða andsvar. Þegar þingmaðurinn kemur hér og talar um hugsunina með norræna módelinu og að ákveðið hlutfall af samneyslunni sé stimpillinn á það að við séum að tala um norræna velferð verð ég einfaldlega að mótmæla því. Ég veit alveg að hv. þingmaður átti kannski ekki beint við það og að hann veit betur en svo, því að þegar hv. þingmaður var velferðarráðherra og sjálfur með heilbrigðismálin bárust tölur af alþjóðlegum vettvangi þar sem verið var að mæla gæði t.d. heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi. Það sýndi sig að þrátt fyrir að við værum með eitt ódýrasta heilbrigðiskerfi innan OECD-ríkjanna vorum við í efstu sætum þegar horft var á árangurinn, til að mynda þegar kom að lifun eftir brjóstakrabbamein eða prósentur hvað varðar barnadauða. Í mínum huga er ekki endilega alltaf lausnin eða lykillinn að norrænni velferð að við setjum sem mesta peninga í hlutina heldur að við náum þeim árangri sem við stefnum að. Það sem mér finnst svo gott við að hitta aðra ráðherra í ráðherranefndum frá hinum Norðurlöndunum og þingmenn á fundi hjá Norðurlandaráði er að finna að þótt við getum deilt um ákveðnar leiðir eru gildin, hin norrænu gildi og afstaða til þess hvað það er sem raunverulega skiptir máli mjög líkt. Það er það sem við byggjum á og það er það sem maður finnur þegar við vinnum saman. Ég nefndi áðan jafnréttisráðherrana og við getum til dæmis hist á hálftímafundi þar sem við förum stuttlega yfir áherslur okkar, snúum okkur síðan við og mætum mjög samhent á fund með fulltrúum stærstu alþjóðastofnana í heimi