Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að skýrsla Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Matvælastofnun – Eftirlit með velferð búfjár, hefur verið send stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til umfjöllunar, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa.

Borist hefur bréf frá menningar- og viðskiptaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 450, um fjölda starfsmanna, stöðugilda og einstaklinga í verktöku hjá Ríkisútvarpinu ohf. og RÚV sölu ehf., frá Friðjóni R. Friðjónssyni. Einnig hefur borist bréf frá forsætisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 426, um virði kvennastarfa, frá Dagbjörtu Hákonardóttur.

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um svo unnt sé að ljúka umræðu um dagskrármálin.

Virðulegur forseti. Desemberuppbót til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega skal nema 30% af fjárhæð tekjutryggingar og heimilisuppbótar lífeyrisþega og er tekjutengd og því fá þeir sem eru með greiðslur úr lífeyrissjóði eða aðra skattfrjálsar tekjur skerðingar á henni og margir fá ekki krónu í desemberuppbót. Við í Flokki fólksins höfum barist fyrir því frá 2017 að öryrkjar og verst setta aldraða fólkið fái skatta- og skerðingarlausan jólabónus. Öryrkjar munu fá 66.000 kr. í jólabónus skatta- og skerðingarlaust núna í desember en því miður vill ríkisstjórnin ekki láta aldrað fólk á strípuðum lífeyrislaunum almannatrygginga fá það einnig. „Full eingreiðsla til ellilífeyrisþega skal nema 117.526 kr. Skal 40% eingreiðslu greiðast 1. júlí sem orlofsuppbót og 60% fjárhæðarinnar 1. desember sem desemberuppbót. Eingreiðsla skal lækka um 2% …“ - og bla bla bla. Þarna er verið að setja keðjuverkandi skerðingar á jóla- og orlofsbónus aldraðs fólks. Þetta er hið fullkomna fjárhagslega refsikerfi í boði ríkisstjórnarinnar. Einstaklingur meðal aldraðs fólks sem hættir allt í einu að vera öryrki við 67 ára aldur og fer á lægsta ellilífeyri fær ekki 66.000 kr. jólabónus þótt staða hans sé að mörgu leyti verri vegna veikinda sinna og það allt frá barnsaldri. Hvers vegna er ríkisstjórn eftir ríkisstjórn með svona refsikerfi þar sem veiku og slösuðu fólki er mismunað gróflega fjárhagslega? Við það að verða 67 ára og komast á ellilífeyri verður enginn fullfrískur og hættir að vera öryrki og alls ekki í boði ríkisstjórnarinnar. Hvers vegna leggjast stjórnarliðar gegn því að veita einnig tekjulágum eldri borgurum 66.000 kr. desemberuppbót skatta- og skerðingarlaust núna í desember? Hvers vegna gera þeir það?

Virðulegi forseti. Þeirri spurningu hefur verið velt upp að undanförnu hvort einkafyrirtæki eigi að greiða fyrir varnargarða vegna mögulegrar náttúruvár að hluta eða öllu leyti. Því miður hefur í gegnum tíðina heyrst svipuð umræða varðandi uppbyggingu snjóflóðavarnagarða og því vert að minnast á að ríkisstjórnin samþykkti í ágúst að vinna frumvarp og útvíkka hlutverk ofanflóðasjóðs þannig að hann tæki einnig til varna gegn ofanflóðum á atvinnusvæðum. Aldrei hef ég heyrt neinar mótbárur gegn þeim hugmyndum enda grundvallast þær á ákveðnu prinsippi. Við hljótum öll að vera sammála um að það er gríðarlega mikilvægt fyrir samfélagið að ganga í slíkar varnir. Varnargarðar á Reykjanesi eru hugsaðir til að varna mikilvægum innviðum og almannahagsmunum. Leiðigarður fyrir orkuverið í Svartsengi er hannaður af góðri ástæðu á hæstu punktum í landslagi. Það er því tilviljun að Bláa lónið fellur þar inn í. Önnur fyrirtæki sem hafa starfsemi í orkugeiranum eru t.d. ekki innan varnargarðs og gerð varnargarða kemur til eftir mat almannavarna á gagnsemi þeirra á hverjum tíma. Ef starfsemi í orkuverinu í Svartsengi lamast skapast mjög alvarlegt almannavarnaástand ofan á það alvarlega ástand sem nú er komið upp í Grindavík og blasir við íbúum Grindavíkur. Þar þurfum við að leggja allt okkar í sölurnar. Virðulegi forseti. Ég tel nauðsynlegt að hér sé stofnaður náttúruvársjóður sem sameinar hlutverk ofanflóðasjóðs og Náttúruhamfaratrygginga og tæki til varna gegn allri náttúruvá. Í mínum huga á hið opinbera ríki og eftir atvikum sveitarfélög að bera kostnað af almannavörnum hér á landi, enda væri annað fjarstæðukennt. Saman verðum við að axla ábyrgð og reyna eftir fremsta megni að lágmarka tjón af náttúruhamförum sé þess einhver kostur.

Herra forseti. Það er erfitt fyrir okkur að setja okkur til fulls í spor Grindvíkinga. Það er erfitt að horfa á að fjölskyldur þurfi að yfirgefa heimili sitt og byggðarlag með sáralítið nema brýnustu nauðsynjar. Þetta er ótrúlega sár lífsreynsla fyrir fólk. Við það bætist svo óvissa um framtíðina, eigur, húsnæði, fjármál, atvinnu og jafnvel skólagöngu barnanna. Það er alveg morgunljóst að hugur okkar er hjá Grindvíkingum og við vonum auðvitað að allt fari betur en verstu sviðsmyndir gera ráð fyrir. Við Íslendingar kunnum að bregðast skjótt við og koma fólki í skjól undan ógn, enda búum við í landi þar sem ofanflóð og náttúruvár vofa yfir okkur. Þetta gerist af og til á Íslandi. Það hefur áður þurfti að rýma byggðarlög vegna yfirvofandi hættu, ýmist að öllu leyti eða hluta. Og núna sjáum við á samfélagsmiðlum að Grindvíkingar velta því fyrir sér hvort þeir muni geta greitt af lánum sínum og öðrum fjárhagsskuldbindingum í nánustu framtíð. Það er til að mynda verið að gagnrýna það að fjármálastofnanir hyggist innheimta vexti af lánum sem ekki verður hægt að greiða af að óbreyttu ef fram heldur sem horfir og ofan á það er fólk í fullkominni óvissu um framtíðarbúsetu. Ég velti því fyrir mér: Er til of mikils mælst að stjórnvöld geti eytt óvissu fólks á Íslandi hratt, vel og örugglega í svona náttúruhamförum þegar fjárhagurinn er annars vegar? Ég held að svarið við því sé já. Ég hefði haldið að íbúar byggða sem er á slíkum hættusvæðum ættu samstundis að geta fengið svör frá ríkisvaldinu um að þegar fólk getur ekki lengur unnið, hvað þá búið í sveitarfélaginu sínu vegna almannavarnaástands, þá eigi að vera hægt að gefa þau loforð að fjárhagslegt öryggi þess þurfi ekki að vera í uppnámi. Mér finnst skorta á það í dag og af því að við viljum öll standa með Grindvíkingum þá verðum við að geta svarað þessari spurningu jafn vel, jafn hratt og örugglega og við göngum í verkin þegar við erum að rýma hús.

Virðulegi forseti. Við Íslendingar erum ákaflega lánsöm að hér hafi byggst upp borg eins og Reykjavík. Lítil borg, vissulega, en með flest það sem miklu stærri borgir hafa upp á að bjóða. Hún hefur verið brjóstvörn þessa litla lýðveldis í því að halda fólki á þessu landi og laða nýja íbúa að. Þetta er ólíkt því sem hefur átt sér stað í nágrannaríkjunum Grænlandi og Færeyjum þar sem þetta hefur ekki gerst og brottflutningur fólks, sérstaklega menntaðs fólks og yngra fólks, hefur verið mun meiri en hér. Það er þó engu að síður svo, að við höfum misst fólk að jafnaði á nánast hverju einasta ári frá lýðveldisstofnun. Á þessari öld hafa aðeins verið fjögur ár, þar af tvö í Covid, þar sem fleiri íslenskir ríkisborgarar hafa flutt til Íslands en frá því. Þetta sýnir okkur að björninn er engan veginn unninn og minnir okkur á að hlúa að borginni okkar sem og landsbyggðunum. Ég vil taka fram að þegar ég tala um borgina okkar er ég ekki bara að tala um sveitarfélagið Reykjavíkurborg heldur allt höfuðborgarsvæðið, en eins og staðan er í dag telur það um 250.000 manns, drjúgan meiri hluta landsmanna. Það er því ánægjulegt að sjá að verið er, á vegum innviðaráðuneytisins, að vinna að borgarstefnu sem hefur það markmið að stærstu þéttbýlissvæði landsins, Reykjavík og Akureyri, verði efld og styrkt, svo vitnað sé í það sem sagt er á vef Stjórnarráðsins, með leyfi forseta. Þar er talað um að þessari vinnu verði lokið í árslok og verður spennandi að sjá hvað kemur út úr henni. Hópurinn er vel mannaður þó að hugsanlega virðist áherslan, ef miðað er við fulltrúana í hópnum, vera á sveitarfélagið Reykjavík, en þarna er ekki að finna leiðtoga neinna annarra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Það er hins vegar lykilatriði fyrir borgarsamfélagið hér að við lyftum okkur eins mikið og mögulegt er yfir sveitarfélagamörkin á höfuðborgarsvæðinu og hugsum um það sem eina heild þar sem öll hverfin, allir borgarhlutarnir, taki jafnan þátt í t.d. félagslegri þjónustu við íbúa svæðisins og við séum ekki með svæði innan borgarinnar sem eru stikkfrí í þeim efnum eins og raunin er í dag. Að lokum langar mig að nefna stöðu Akureyrar sem héraðshöfuðborgar á Norðurlandi. Það er orðið tímabært að við breytum skilgreiningu Akureyrar úr bæ í borg, því það er hún. 

Virðulegi forseti. Alþingi og ríkisstjórn eru svona slökkvilið í þeim vandræðum sem Grindvíkingar standa frammi fyrir núna. Það er mjög mikilvægt að við mætum á staðinn og bregðumst hratt og örugglega við. Heimili eru ónýt og þau sem standa heil eru ónotuð vegna þeirra aðstæðna sem þarna eru og fólkið þarf að finna sér annan viðverustað og finna öryggi á nýjum stað. Í því ljósi, virðulegur forseti, finnst mér það tilboð sem bankarnir gerðu Grindvíkingum um að stöðva afborganir en halda áfram að rukka vexti og verðbætur á fasteignalánum nánast hjákátlega broslegt í þeirri stöðu sem núna er uppi. Bankarnir þurfa ekki undir þessum kringumstæðum að hagnast á Grindvíkingum. Vaxtaokrið í þessu landi er nóg og verðbæturnar sem ofan á það bætast. Og svo ef fólkið þarf að leigja sér húsnæði á höfuðborgarsvæðinu eða annars staðar til viðbótar því sem fyrir er þá nær enginn endum saman undir þeim kringumstæðum. Fólkið getur ekki borgað tvöfalt af húsnæði. Virðulegur forseti. Ég byrjaði þessa umræðu á mánudaginn var og varaði við því strax, það yrði að bregðast við svo að íbúar í Grindavík gætu losnað undan afborgunum af fasteignalánum, vöxtum og verðtryggingu og þeim yrðu tryggð laun og fyrirtækjunum yrði tryggt að þau gætu haldið áfram að greiða laun til starfsmanna sinna og þeim yrði gert kleift að hefja rekstur eins fljótt og hægt er og við gæfum íbúunum svigrúm til að koma sér fyrir. Við verðum að gera það á þann hátt að þeim líði eins bærilega með það og hægt er. Í því ljósi er það tilboð sem nú liggur fyrir frá bönkunum og lánastofnunum algerlega óviðunandi. Það er nánast móðgun við fólk að bjóða þetta.

Virðulegur forseti. Jarðhræringarnar í Grindavík halda áfram og hættan á eldgosi er enn til staðar. Þetta ástand hlýtur að reyna mikið á fólkið sem þurft hefur að yfirgefa heimili sín með það í huga að hugsanlegt sé að heimili þess geti horfið og ekki verði aftur snúið. Við sem stöndum á hliðarlínunni getum ekki sett okkur í þessi spor en það er þá okkar að styðja við þá sem eru í slíkum aðstæðum. Þetta er nú þegar orðið risavaxið verkefni sem vinnst ekki í neinni skyndingu. Það sem skiptir mestu máli er að koma fólki í öruggt skjól og hjálpa til við að tryggja einhvern stöðugleika, alla vega næstu mánuði og misseri en mögulega lengur. Miðað við þá stöðu sem uppi er liggur það fyrir að þetta ástand er ekkert að fara frá okkur. Það er gleðiefni að Reykjavíkurborg skuli hafa boðið fram aðstöðu fyrir bæjarstjórn og bæjarráð Grindavíkur til að halda stjórnsýslunni gangandi. Sömuleiðis að það sé verið að opna þjónustumiðstöð hér í Reykjavík í dag. Það er algjörlega nauðsynlegt fyrir íbúa Grindavíkur að hafa möguleika til að hittast og til þess að fá upplýsingar frá fyrstu hendi. Íbúar Grindavíkur eru nú þegar dreifðir um allt land og rétt að íhuga hvort það sé ekki rétt að slík þjónustumiðstöð verði sett á fót í fleiri byggðarlögum. Mér skilst að u.þ.b. 400 Grindvíkingar séu nú þegar komnir til Reykjanesbæjar. Þessir einstaklingar þurfa að sjálfsögðu á þjónustu að halda án þess að þurfa að þeysast á milli bæja. Virðulegur forseti. Það er í öllu falli ljóst að samfélagið í heild þarf að bregðast við og þar þarf ríkisstjórnin að sýna frumkvæði.

Virðulegi forseti. Þeir sem hafa búið utan Íslands, tímabundið eða til lengri tíma, hafa flestir sömu sögu að segja af gæðum íslenska rjómans, íslensku ostanna, íslensku afurðanna. Hollmetið sem á Íslandi er framleitt um sveitirnar landið um kring er annálað. Gæði matvælanna eru ekki aðeins til að gleðja bragðlaukana heldur til að efla með okkur vissu um það að hér stundum við landbúnað og fæðuframleiðslu í hæsta gæðaflokki. Og á viðsjárverðum tímum er það auðvitað sjálft fæðuöryggið sem við búum við hér. En nú ber svo við að ég var að koma úr einu blómlegasta landbúnaðarhéraði landsins við Eyjafjörð, Eyjafjarðarsveit. Þar er ástandið því miður þannig eins og aðstæðum er háttað í íslenskum landbúnaði í dag að þar er verið að skella í lás á fleiri en einum stað og fleiri en tveimur. Það er mikið áhyggjuefni ef blómlegasta landbúnaðarhérað Íslands er að leggjast af. Við vitum að verð á áburði hefur hækkað um 90% bara á undanförnum tveimur árum, fóðrið hefur hækkað um þriðjung og svo er auðvitað það sem allir búa við, þessar vaxtahækkanir, þær bitna gríðarlega á sérstaklega bændum sem hafa verið neyddir til þess af erlendum tilskipunum að byggja ný fjós, nýtt umhverfi. Þeir kvarta sömuleiðis undan því 

Herra forseti. Ég vil gera orð Huldu Jóhannsdóttur, leikskólastjóra í Grindavík, að mínum. Hún lýsir stöðu og tilfinningum Grindvíkinga á Facebook-síðu sinni og segir m.a., með leyfi forseta: „Við erum í miðjum atburðinum. Við erum í áfalli. Við búum við gríðarlega óvissu. Við erum kannski búin að missa heimilin okkar. Við erum dreifð um landið. Við vitum mörg hver ekki hvar við munum dvelja á morgun. Við grátum helling. Við gleymum að borða. Við villumst í umferðinni. Við sofum lítið eða ekkert. Við erum mörg hver að hugsa um foreldra okkar. Við hugsum ekki skýrt.“ Hulda kallar eftir samverustað eða stöðum þar sem fólk getur hist með börnin sín, talað um reynsluna og verið saman, stað þar sem fólk getur hjálpast að við að búa til rútínu fyrir barnafólk. Góðu fréttirnar eru þó að í dag verður opnaður staður fyrir Grindvíkinga í Tollhúsinu í Reykjavík. Hulda heldur áfram, með leyfi forseta: „Það þarf að bjóða fólki upp á faglega aðstoð til að vinna úr áfallinu. Og síðast en ekki síst það þarf að segja okkur: Að það verði allt í lagi með afkomu okkar. Að okkur verði tryggður dvalarstaður núna og í framtíðinni. Að við fáum allt sem við höfum byggt upp bætt. Það þarf að byggja varnargarð utan um okkur fólkið í Grindavík.“ Herra forseti. Þingmenn og ráðherrar þurfa að hlusta á Grindvíkinga og gefa þeim góðar upplýsingar um stöðuna, eins og mögulegt er í óvissuástandi, líkt og Hulda kallar eftir og ráðast í aðgerðir til að létta óþarfa áhyggjum af Grindvíkingum.

Virðulegi forseti. Ég hef gjarnan tekið upp málefni sjúklinga með endómetríósu hér í þinginu, m.a. með fyrirspurnum til hæstv. heilbrigðisráðherra. Á dögunum fékk ég svar við einni slíkri varðandi það hvernig hefði tekist til við samninga við Klíníkina um endómetríósuaðgerðir. Svarið er vægast sagt áhugavert en kom mér kannski minna á óvart en öðrum. Á þessu eina ári frá því að hæstv. heilbrigðisráðherra samdi við einkaaðila hafði Landspítalinn framkvæmt 123 aðgerðir en Klíníkin 160 aðgerðir. Það munar nú um minna fyrir konur sem þjást af gríðarlega sársaukafullum sjúkdómi, sjúkdómi sem veldur þannig viðvarandi verkjum að sjúklingarnir eru jafnvel óvinnufærir til lengri tíma. Þar sem vekur síðan sérstaka athygli er samanburður á kostnaði aðgerðanna annars vegar hjá Landspítala og hins vegar hjá Klíníkinni. Þannig kostuðu aðgerðirnar að meðaltali um 1,5 millj. kr. á Landspítala en meðaltal dýrari aðgerða var rúmlega 1,7 millj. kr. Aðgerðakostnaður hjá Klíníkinni var hins vegar um 890.000 kr. að meðaltali og eru dýrari aðgerðir þar inni. Sem sagt: Þessar aðgerðir eru að meðaltali á bilinu 600–800 þús. kr. dýrari hjá Landspítalanum en hjá Klíníkinni. Hver einasta aðgerð. Ég segi aftur: Það munar um minna. Við þekkjum þessi áhrif mjög vel í mínum flokki. Þegar við stýrðum síðasta heilbrigðisráðuneytinu voru augnsteinaaðgerðir til að mynda boðnar út. Þannig fékkst margfalt hagkvæmara varð á aðgerðunum og langir biðlistar hurfu á skömmum tíma. Virðulegi forseti. Ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra því til dáða í þessum efnum til að efla fjölbreyttara rekstrarform í heilbrigðisþjónustu. Þannig má búast við stóraukinni hagkvæmni og skilvirkni eins og dæmin sýna. Það er ekkert sem stendur í vegi fyrir þessu nema gamaldags hugsun og fordómar.

Virðulegi forseti. Heimilin finna rækilega fyrir því hve matarinnkaup eru að hækka í verði og finna fyrir því að vaxtakostnaður rýkur upp og eru að sprengja sig á vaxtakostnaði þessa dagana. Fólkið í landinu veit hvað það þýðir þegar greiðslurnar af lánunum hækka stöðugt, að það hefur áhrif á getuna til að geta gert það sem við vildum annars gera. Færri átta sig á því að svona er líka staða íslenska ríkisins. Ríkissjóður er að sprengja sig á vaxtakostnaði. Áhrifin eru þau sömu og hjá heimilunum í landinu því að skuldirnar eru svo dýrar að þetta hefur áhrif á getu ríkisins til að gera hluti sem við sem samfélag vildum gjarnan gera. Þetta hefur áhrif á fjárfestingu í þjónustu fyrir fólkið í landinu. Auðvitað þarf staðan ekki að vera svona. Í dag ræðum við frumvarp til fjáraukalaga. Þar birtast útgjöld sem voru ófyrirséð þegar við afgreiddum fjárlög í fyrra og þar sést þetta svart á hvítu. Vaxtakostnaður ríkisins hækkar um 26 milljarða, fór úr tæpum 100 milljörðum og hækkar um heilar 26 milljarða. Þess vegna er það svo mikið hagsmunamál fyrir fólkið í landinu að lækka skuldir þannig að hægt sé að fjárfesta í þjónustu í staðinn fyrir að borga svona dýra vexti. En það er engin áhersla á þetta hjá ríkisstjórninni, ekki einu sinni núna þegar tekjur ríkisins eru að aukast stöðugt, eru rúmlega 100 milljörðum meiri en gert var ráð fyrir. Það er þenslan í samfélaginu sem skilar þessum tekjum og það þýðir að áfram munum við borga ævintýralega háa vexti. Fjárfesting stjórnvalda í heilbrigðisþjónustu er minni en á hinum Norðurlöndunum, framlög til löggæslu frekar lítil og innviðir eru víða veikir vegna þess að ríkissjóður er að sprengja sig á vaxtakostnaði. Það eru ekki skuldirnar heldur vextirnir sem fara með bókhald ríkisins á hliðina. Er það ekki sorglegt?

Virðulegi forseti. Ég sat heimsþing kvenleiðtoga í Hörpu í gær og fyrradag ásamt um 500 öðrum konum. Þetta var alveg mögnuð tilfinning. Það er gaman að segja frá því að það er eftir því tekið hversu vel við Íslendingar stöndum í alþjóðlegum samanburði í jafnréttismálum og við Íslendingar höfum löngum verið númer eitt í heiminum þegar jafnrétti kynjanna er mælt. En þrátt fyrir það er fjarri því að fullkomnu jafnrétti sé náð, eins og við vitum svo vel. Okkur miðar of hægt áfram hér á landi í átt að fullu jafnrétti þótt við finnum það sannarlega að það er mikil samstaða um það í samfélaginu. Við erum enn þá að eiga við kynbundinn launamun. Við erum enn þá að takast á við kynbundið ofbeldi, þó að við höfum borið gæfu til þess að taka forystu og viðurkenna að það er raunverulegt samfélagsmein hér á landi. Frá árinu 2017 hefur verið tekið á þessum málum af festu undir forystu Katrínar Jakobsdóttur sem fer með jafnréttismálin. Áhersla hefur verið lögð á vitundarvakningu og íslenskar konur eru mjög meðvitaðar um launamun kynjanna, um kynbundið ofbeldi og kynferðislegt ofbeldi og áreitni, sem var m.a. til umfjöllunar á þessu heimsþingi og verð ég að segja að Ashley Judd var mögnuð í sinni framsögu og samtali. Á heimsþinginu voru einnig niðurstöður Reykjavíkurvísitölunnar kynntar en það eru viðhorfsmælingar til afstöðu kvenna í forystuhlutverkum. Þær valda satt að segja miklum áhyggjum því að þar mælist bakslag og ekki bara hér heldur á alþjóðavísu. Viðhorfin eru að verða neikvæðari gagnvart konum í leiðtogahlutverki og bakslagið kemur helst fram í viðhorfum ungs fólks. Sem betur fer eru viðhorfin hér á landi ekki eins slæm og í öðrum ríkjum en þetta eru samt sláandi niðurstöður. Ástæðurnar voru ræddar á þinginu, m.a. kom fram að þetta gæti átt rót í efnahagsþrengingum, vexti popúlisma og hvernig samfélagsmiðlar skiluðu skilaboðum til ungs fólks. En það kom einnig fram að löndin gætu mörg hver lært af þróun mála á Íslandi þar sem mikið hefði áunnist en konur teldu samt að hægt væri að gera meira. Því að vitundarvakning virkar, það að konur geri kröfur virkar. Og íslenskar konur veita öðrum konum innblástur í þessum efnum og það er vel. Það er því afar mikilvægt að við sameinum krafta okkar og stöðvum þessa afturför.

Hæstv. forseti. Í morgun rann upp fertugasti dagur stríðsins á Gaza, stríðsins sem Hamas-hryðjuverkamenn hrundu af stað 7. október síðastliðinn. Mér skilst að nú séu tæplega 12.000 Palestínumenn fallnir. Meiri hluti þeirra eru konur og börn, tæplega 5.000 börn og rúmlega 3.000 konur. Ég las einhvers staðar í morgun að einn af hverjum 200 íbúum Gaza væri fallinn. Það þýðir að á Íslandi væru 1.960 manns fallnir í átökum á fimm vikum. Við sjáum engin merki þess að Ísraelsher ætli að draga úr loftárásum sínum og stríðsglæpum og fjöldamorði á almennum borgurum. Síðustu fréttir herma að þeir séu komnir inn í stærsta spítalann í Gaza-borg. Olían er búin. Vatnið er búið. Maturinn er að sjálfsögðu búinn. Fólkið sem flúði frá norðri til suðurs er líka sprengt upp. Fólkið sem varð eftir er sprengt upp. Næstum því helmingur bygginga á Gaza er rústir einar. Ég held að það sé orðið tímabært að ríkisstjórn Íslands beiti sér af alvöru fyrir friði á þessu svæði og ég held að við ættum líka að íhuga hvort fjöldamorð almennra borgara muni í raun og sann stuðla að friði og friðsælli framtíð fyrir botni Miðjarðarhafs.

Virðulegi forseti. Við horfum gjarnan til Vestmannaeyjagossins þessa dagana þegar við erum að hugsa um þá ótrúlegu og skelfilegu atburði sem nú standa yfir á Reykjanesi. En við horfum líka kannski dálítið til Vestmannaeyja í einhvers konar rósrauðum ljóma og ég held að það sé ábyrgt og rétt að nefna það hér að eins og vel gekk þar að mörgu leyti þá voru margir hnökrar. Fólk vaknaði upp um miðja nótt, það þurfti að rýma Vestmannaeyjar, það þurfti að finna húsnæði, það þurfti að gera svo ótal margt fyrir fólkið og í sömu stöðu stöndum við í dag. Þetta var flókið verkefni þá og það er flókið í dag. Ýmislegt hefur verið gert nú þegar. Rýming íbúa í Grindavík gekk algerlega vonum framar. Mig langar að segja við Grindvíkinga: Við erum að hlusta, við erum að vinna hratt og örugglega. Þegar áföllin dynja á erum við öll saman í liði. Við erum öll á sömu skútunni í ólgusjónum, en þegar líður á atburðinn og dagarnir líða þá minnkar eðlilega þol okkar gagnvart ástandinu. En það breytir því ekki að það er verið að vinna eins hratt og örugglega og hægt er. Mig langar að minna á þjónustumiðstöðina sem opnar í dag sem er gríðarlega mikilvæg og mikilvægt að jafnvel verði fleiri opnaðar annars staðar í kjölfarið. Mig langar að tala um innviðina. Það er ekki verið að verja einkafyrirtæki með álögum á einstaklinga. Þetta er hóflegur skattur á bæði einstaklinga og fyrirtæki sem eru fasteignaeigendur. Ég held við séum öll tilbúin til að gera það. 

Forseti minnir á að ræðutími í störfum þingsins er tvær mínútur.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að tala um tilfinningar. Það er mikilvægt að tala um tilfinningar þegar áföll dynja yfir. Við erum enn þá í miðju áfalli, sér í lagi Grindvíkingar, en þetta snertir okkur öll með einum eða öðrum hætti. Það sem gerir tilfinningalega úrvinnslu svo flókna í þessu er óvissan. Það eru til fræðileg módel um stig sorgarinnar, hvaða tilfinningar koma upp og í hvaða röð þegar við verðum fyrir missi, en þau ná aldrei almennilega yfir veruleikann og þau ná sérstaklega illa yfir ástand þar sem við vitum í raun ekki nákvæmlega hver missirinn er. Jú, Grindvíkingar vita að þau hafa misst heimili sitt, griðastaðinn sinn, eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason, kollegi okkar og Grindvíkingur, orðaði það svo vel í viðtali á Bylgjunni í morgun. Griðastaðurinn er farinn en það er óvíst hversu lengi. Mun koma eldgos? Hvert mun það flæða? Mun fólk geta snúið til baka og byggt upp bæinn aftur? Allt er þetta í lausu lofti. Það er því eðlilegt að yfir fólk flæði margar og misvísandi tilfinningar og jafnvel að tilfinningarnar séu í bili alveg dofnar og aftengdar. Virðulegi forseti. Hér er það skylda stjórnvalda að stíga inn með öllum mögulegum hætti til að draga úr óvissu og koma Grindvíkingum í grið, bæði efnislega og tilfinningalega. Húsaskjól, pláss í skólum, fjárhagslegur stuðningur og áfallahjálp, þetta og fleira eru atriði sem ég myndi vilja sjá í aðgerðapakka, eða jafnvel aðgerðapökkum sem ég vona að séu í vinnslu.

Herra forseti. Ég vil stuttlega koma inn á þá ákvörðun sem tekin var hér í þingsal síðastliðinn mánudag, eða hluta hennar, og snýr að nýju gjaldi vegna fjármögnunar á varnargörðum sem nú er hafist handa við. Ég skrifaði pistil sem birtist í Morgunblaðinu í morgun þar sem ég hélt því fram að sporin hræddu í tengslum við tímabundna nýja skatta og gjöld stjórnvalda. Við höfum svo ótal mörg dæmi fyrir okkur þar sem skattheimta til tiltekinna verkefna hefur síðan verið notuð til allt annarra hluta en gjaldtakan eða skattheimtan var stofnuð til. Ofanflóðasjóð þekkjum við vel þar sem uppsöfnuð skattheimta, umfram það sem hefur verið varið til verkefna sjóðsins, stendur núna í rétt um 14 milljörðum, og bara fram að þeim tíma sem gjaldstofninn hætti að vera markaður, eins og það er kallað, þannig að munurinn er enn þá meiri ef það yrði skoðað heildstætt. Framkvæmdasjóður aldraðra er annar sjóður sem ríkisstjórnin seilist í mjög reglulega til að greiða aðra hluti en til var stofnað og svo mætti lengi telja. Ég sagði nú í þessum pistli mínum í morgun að það væri fátt varanlegra en tímabundnir skattar og gjöld og þetta er fengið að láni einhvers staðar geri ég ráð fyrir. En ég vil beina því til hæstv. forseta að hann hafi frumkvæði að því að það verði teknar saman hér fyrir þingið upplýsingar er varða meðferð tekjustofna og gjalda sem sett hafa verið á til sérstakra verkefna á undanförnum kjörtímabilum sem hafa síðan með augljósum hætti verið notuð í annað, eins og nú er raunin með þessa tekjustofna sem ég nefni hér sérstaklega og eflaust fleiri, þannig að við þingmenn eigum möguleika á að glöggva okkur á því 

Virðulegur forseti. Fatlað fólk er ítrekað beitt ofbeldi og því miður virðist réttarkerfið okkar ekki ráða við það ofbeldi og það verður að breytast strax. Í fréttum RÚV í janúar 2023 kemur fram orðrétt, með leyfi forseta: „79 ofbeldisbrotamál eru á borði réttindagæslumanns fatlaðs fólks eftir árið 2022. Þar af er 31 kynferðisbrotamál, 19 mál í tengslum við líkamlegt ofbeldi, 11 svokölluð almenn mál, 10 mál vegna fjárhagslegs ofbeldis og 8 mál vegna nauðungar.“ Þá kom það fram að málin eru talin mun fleiri. Ofbeldi gagnvart fötluðu fólki er því miður fjölbreytt. Til dæmis var fatlaður einstaklingur í hjólastól og fjölskylda hans borin út úr íbúð hans vegna 3 millj. kr. húsnæðisgjalda. Íbúð hans sem var metin á 57 milljónir var seld á nauðungaruppboði á 3 millj. kr. í boði sýslumanns. Tugmilljóna króna bætur hans eru nú gróði annars manns vegna klúðurs í stjórnsýslunni. Fatlaður maður fær 120 kr. á tímann í vinnu eða 4.197 kr. fyrir 35 klukkustunda vinnu í mánuði, 2.762 kr. eftir skatt. Það er ekkert annað en vinnuþrælkun og gróft fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð. Okkur hér á Alþingi ber að tryggja fjárhagslega stöðu fatlaðs fólks í samfélaginu, hvort sem það er í vinnu, hlutavinnu eða ekki í vinnu, og tryggja þeim full og óskert mannréttindi og hvað þá jafnrétti. Þá ber okkur einnig að tryggja það að fatlað fólk búi við mannsæmandi aðstæður í formi fæðis, klæðis og húsnæðis og þá einnig í félags- og tómstundamálum. Það er búið að kortleggja vel og vandlega málefni fatlaðs fólks á Íslandi og á Norðurlöndunum með fjölda greinargerða og skýrslna. Í guðanna bænum gerum ekki fleiri kostnaðarsamar skýrslur um þarfir fatlaðs fólks. Hættum að mestu þessum skýrslugerðum og notfærum okkur strax allar þessar kostnaðarsömu skýrslur, skýrslur með fjöldann allan af tölfræðilegum upplýsingum sem skýra út með fjölda línurita, súlurita og kökurita hvað þarf nauðsynlega að gera strax til að tryggja full mannréttindi fatlaðs fólks. Það er kominn tími til að ríkisstjórnin hætti strax að hækjast áfram með því að draga lappirnar með endalausum skýrslum og greinargerðum um það hvernig eigi að koma málefnum fatlaðs fólks í löglegt og mannsæmandi horf heldur hysji upp um sig buxurnar, bretti upp buxnaskálmarnar og komi strax skikkan á málefni fatlaðs fólks. Það að tryggja mannréttindi og styðja við málefni barna og ungs fólks með fötlun á ekki að vera vandamál, hvað þá að virða óskir þeirra og þarfir. Það ber að hafa þau með í ákvarðanatöku fullorðinna og sjá til þess að sterk rödd þeirra um eigin málefni heyrist hátt og skýrt. Stefna í málefnum fatlaðs fólks á að felast í að byggja upp sjálfbært samfélag þar sem enginn er skilinn út undan, sjá til þess að markmið um inngildingu fatlaðs fólks á öllum sviðum samfélagsins séu virt. Að við séum með nær 200 fatlaða einstaklinga á hjúkrunarheimili og það stóran hóp nauðugan er og verður okkur hér á Alþingi til ævarandi skammar. Í því samhengi þá efast ég ekki um að við öll hér á Alþingi erum sammála um það að fatlað fólk á ekki að vista á stofnun án samþykkis þess og það eigi að hafa rétt á að velja sér sinn samastað sjálft. Þegar málefnið varðar fötluð börn og fjölskyldur þeirra skal einnig framfylgja barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna lögum samkvæmt til að tryggja lagaleg réttindi þeirra. Í nútímasamfélagi verður að nota stafrænar lausnir fyrir fatlað fólk í þeim tilgangi að brjóta niður allar hindranir í samfélaginu og þá einnig allar krísur sem finnast í stjórnsýslu og atvinnulífinu sem hindra leið fatlaðs fólks inn í framtíðina. Kostnaður við málefni fatlaðs fólks er að sliga sveitarfélögin, var fyrirsögn í fréttum nýlega. Er fatlað fólk kostnaður í þeirra augum? Fatlað fólk er ekki kostnaður og þá alls ekki þegar kostnaðurinn sem þau tala um er vegna ótrúlegs klúðurs sem orðið hefur í málefnum fatlaðs fólks í meðferð sveitarfélaganna sjálfra og ríkisins. Ef ríki og sveitarfélög geta ekki reiknað rétt í málefnum fatlaðs fólks er það vangetu þeirra um að kenna og kemur fötluðu fólki ekkert við og það er þeim til ævarandi skammar að reyna að klína eigin vangetu upp á fatlað fólk. Þá skulu stjórnvöld tryggja að fatlað fólk og þar með hagsmunir þess hafi áhrif á stefnumörkun og ákvarðanir er varða málefni þess. Einkum á það við um 19. gr. samningsins sem fjallar um réttinn til sjálfstæðs lífs og þátttöku í samfélaginu. Fatlað fólk upplifir aðrar og fleiri stjórnsýsluhindranir en ófatlað fólk þegar það ferðast innan lands eða flytur milli norrænu landanna. Þá að lokum: Látum það ekki raungerast að eftir 50–100 ár verði gerð rannsóknarskýrsla um stöðu fatlaðs fólks í dag og þar verður fjallað um klúður okkar hér á Alþingi í málefnum fatlaðs fólks með tilheyrandi greiðslum sanngirnisbóta vegna þess. Erum við ekki öll sammála því að við verðum að muna og virða kjörorð þeirra sem búa við fötlun, sem er: Ekkert um okkur án okkar?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að taka málefni fatlaðs fólks til sérstakrar umræðu hér á Alþingi. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur sannarlega sett málefni fatlaðs fólks í fyrirrúm á þessu kjörtímabili. Ég tel mikilvægt að við búum í samfélagi þar sem enginn er skilinn út undan. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun eru meðal þeirra alþjóðlegu samninga og viðmiða sem eru leiðarljós okkar við inngildingu fatlaðs fólks í samfélagið. Þess vegna er mikilvægt að í ríkisstjórnarsáttmálanum er kveðið á um að lögfesta skuli samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks á þessu kjörtímabili og fer undirbúningur þeirrar vinnu nú fram í forsætisráðuneytinu, en mikilvægur undanfari þess er að koma á fót óháðri mannréttindastofnun og mælti forsætisráðherra fyrir frumvarpi þess efnis á Alþingi í október síðastliðnum. Annar mikilvægur þáttur í baráttu okkar fyrir inngildingu fatlaðs fólks í samfélagið er gerð landsáætlunar sem inniheldur aðgerðir sem eiga að tryggja framkvæmd samningsins hérlendis. Drög að áætluninni eru nú í samráðsgátt stjórnvalda og hafa verið unnin í víðtækri samvinnu fjölmargra aðila í samfélaginu og sérstaklega með ríkri þátttöku fatlaðs fólks. Þá hefur sérstakur vinnuhópur um mennta- og atvinnutækifæri fatlaðs fólks verið að störfum undir stjórn Söru Daggar Svanhildardóttur. Ríkisstjórn Íslands er því á fullri ferð að vinna að lögfestingu samningsins, viðauka hans og framkvæmd hérlendis. Ég hlakka til áframhaldandi samvinnu við Alþingi og hv. alþingismenn á þeirri vegferð. Virðulegi forseti. Í ríkisstjórnarsáttmálanum kemur fram að málefni örorkulífeyrisþega verði tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu, sem skiptir miklu máli varðandi framfærslu fatlaðs fólks. Þegar hafa ákveðin skref verið stigin og vil ég þar sérstaklega nefna að frítekjumörk vegna atvinnutekna voru hækkuð í upphafi þessa árs úr 110.000 kr. í 200.000 kr. á mánuði, en um er að ræða fyrstu hækkun á frítekjumarkinu frá árinu 2009 eða í tæp 14 ár. Þá hefur tímabil endurhæfingarlífeyris verið lengt úr þremur árum í fimm sem sérstaklega er hugsað til þess að mæta ungu fólki sem á við geðrænar áskoranir að stríða. Í félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu stendur síðan yfir frekari vinna núna við endurskoðun kerfisins þar sem sérstaklega er horft til þess að bæta afkomu og möguleika til virkni og atvinnuþátttöku fatlaðs fólks á eigin forsendum. Þá er það einnig markmiðið að einstaklingum sem missa starfsgetuna verði í auknum mæli tryggð þjónusta og stuðningur strax á fyrstu stigum veikinda eða áfalls og að framfærsla sé tryggð meðan á endurhæfingu stendur, en það er eitt af þeim atriðum sem sérstaklega hefur verið bent á að þurfi að laga. Samhliða þessu er unnið að frekari möguleikum fatlaðs fólks og fólks með mismikla starfsgetu til aukinnar atvinnuþátttöku. Að síðustu er það markmið breytinganna að beina fjármagni í auknum mæli til þeirra sem reiða sig eingöngu á almannatryggingar eða eru með litlar aðrar tekjur en frá ríkinu. Við þekkjum það að í fjármálaáætluninni síðustu eru um 15–16 milljarðar settir í þetta frá og með 2025. Ég tel að þessar breytingar séu mjög brýnar og mikilvægar og muni verða þær stærstu í langan tíma sem draga úr fátækt og auka lífsgæði fatlaðs fólks og fólks með mismikla starfsgetu á Íslandi. Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kom sérstaklega inn á búsetu og ef við horfum til hennar þá kveður 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks á um að tryggja skuli að fatlað fólk hafi tækifæri til að velja sér búsetustað líkt og annað fólk. Þetta eru mikilvæg réttindi sem samningurinn tryggir fötluðu fólki og unnið er samkvæmt hérlendis, samanber bráðabirgðaákvæði II í lögum um fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Ég vek sérstaklega athygli á því að í drögum að landsáætlun um innleiðingu samningsins, sem nú er í samráðsgátt stjórnvalda, er lögð til aðgerð sem felur í sér að framkvæmt verði mat á þjónustuþörfum og vilja hvers einstaklings sem í dag býr gegn vilja sínum á sambýli eða hjúkrunarheimili. Í kjölfarið verði gefnar út leiðbeiningar til sveitarfélaga um gerð tímasettra áætlana um uppbyggingu fjölbreyttra húsnæðis- og þjónustuúrræða, en aðeins eitt sveitarfélag hafði slíka áætlun við síðustu úttekt. Enn fremur skipaði heilbrigðisráðherra fyrr á þessu ári starfshóp sem hefur það verkefni að gera tillögur á grundvelli kortlagningar á stöðu og þörfum einstaklinga á aldrinum 18–60 ára sem dveljast á hjúkrunarheimilum. Þessar aðgerðir ásamt mörgum öðrum munu auka valfrelsi fatlaðs fólks þegar kemur að búsetu.

Herra forseti. Höldum aðeins áfram með búsetuna. Réttur fatlaðs fólks til að lifa réttlátu og sjálfstæðu lífi án aðgreiningar í samfélaginu er tryggður í 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og eiga aðildarríkin að gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja fötluðu fólki þann rétt til fulls. Það sem felst í þeim rétti er að viðkomandi fái aðstoð þar sem þeir hafa stjórn á eigin lífi og til að taka ákvarðanir um líf sitt. Þetta geta t.d. verið ákvarðanir um hvar fólk vill búa og eiga heimili. Það er auðvitað grundvallaratriði að tryggja jöfn réttindi fatlaðs fólks með lögum og að við byggjum samfélagið okkar þannig upp að enginn sé skilinn eftir. Í lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir er kveðið á um rétt einstaklings til notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, NPA. Þetta þjónustuform er mikilvægur liður í því að tryggja lögbundin mannréttindi fatlaðs fólks. Með þessum lögum eru hins vegar lagðar ákveðnar skyldur á ríkissjóð til að fjármagna NPA-þjónustu miðað við tiltekinn fjölda samninga. Þrátt fyrir það er enn á ný með fjárlögum ekki gert ráð fyrir nægilegum fjárframlögum til að unnt sé að fjölga NPA-samningum í samræmi við þann fjölda sem lögin gera ráð fyrir fyrir lok ársins 2024. Hæstv. ráðherra sagði að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefði sannarlega sett málefni þessa hóps á oddinn, og þá er að fylgja því eftir og tryggja þetta fé. Fjöldi einstaklinga er á biðlista eftir NPA-þjónustu og biðin hefur mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir þennan hóp. Í mörgum tilfellum stendur þessum einstaklingum ekki annað til boða en dvöl á stofnunum þar sem fólk getur ekki lifað sjálfstæðu lífi á eigin forsendum eins og það hefur rétt til. Hæstv. ráðherra, það er óviðunandi staða.

Virðulegi forseti. Málefni fatlaðs fólks er mikilvæg umræða sem fer hér fram í dag til að ræða hin ýmsu málefni sem snerta fatlað fólk með það að markmiði að standa ávallt vörð um þann hóp og tryggja honum þau lífsgæði sem við öll viljum hafa í okkar lífi. Víðtækur alhliða stuðningur til fatlaðs fólks er mikilvægur og endurspeglast í lögum og reglum hér á landi. Þau lög eiga að tryggja stuðning til fatlaðs fólks þannig að þau geti lifað góðu lífi í viðeigandi húsnæði, tryggja framfærslu og atvinnu við hæfi, aðgang að námi ásamt öðrum mikilvægum stuðningi sem þau þurfa inn í sitt líf. Þetta eru gríðarlega mikilvæg markmið sem við verðum ávallt að hafa að leiðarljósi. Atvinna og virkni er gríðarlega mikilvæg fyrir okkur öll og ekki síður fatlað fólk. Við þurfum öll að hafa ákveðna rútínu í gegnum daginn, finna tilgang hjá okkur með ákveðnu starfi sem hæfir okkur hverju sinni, fá einnig tækifæri til að stunda nám við hæfi og hafa frelsi til að gera það sem gefur okkur lífsfyllingu og tilgang. Fatlað fólk þarf mismunandi mikinn stuðning til þess og mikilvægt er að tryggja hann þegar hans er þörf. Lagasetning til að standa vörð um réttindi fatlaðs fólks hefur verið stórlega efld í gegnum árin, sem ber að fagna. Nærsamfélögin, sveitarfélögin eru sá aðili sem framfylgir þeim lögum enda eru þau í mestri nánd við þá íbúa og finna vel hvar stuðningur þarf að koma inn í hverju tilfelli fyrir sig. Sveitarstjórnarfulltrúar hafa ítrekað bent á mikilvægi þess að Alþingi tryggi fjármagn sem fylgi til sveitarfélaganna til að þau geti ávallt staðið fjárhagslega undir þeirri þjónustu sem lögin segja til um að þau eigi að veita hverju sinni. En það er mikilvægt að við á Alþingi sinnum því hlutverki 

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir frumkvæðið að umræðu um þetta mikilvæga málefni. Það er að mörgu að huga þegar kemur að málefnum fatlaðs fólks en í dag langar mig að ræða beitingu nauðungar í þjónustu við geðfatlað fólk. Hér á landi er nauðung ítrekað beitt í geðheilbrigðisþjónustu og eru skýringarnar á því iðulega þær að aðstæður bjóði einfaldlega ekki upp á að því verði hætt, að það sé ekki hægt að veita geðheilbrigðisþjónustu án þvingana. Þá liggur fyrir að eðli, umfang og áhrif þvingaðrar meðferðar á Íslandi er lítt þekkt og hefur skráningu og eftirliti með henni hér á landi verið verulega ábótavant og er enn þrátt fyrir ábendingar. Forseti. Þetta er grafalvarleg staða. Rannsóknir sýna að beiting þvingunar við meðferð geðraskana hefur verulegar neikvæðar afleiðingar fyrir þá einstaklinga sem eru beittir henni. Meðferðir gegn vilja viðkomandi, svo sem þvinguð lyfjagjöf, eru taldar sérstaklega skaðlegar andlegri vegferð einstaklings. Þá er talið að beiting nauðungar geti haft fælandi áhrif og að fólk sem þarf aðstoð forðist jafnvel að leita hennar af ótta við að verða beitt slíkri nauðung. Árið 2019 gaf Evrópuráðsþingið út skýrslu og samþykkti í kjölfarið ályktun um að binda endi á nauðung í meðferð geðheilbrigðismála í álfunni. Til þess þurfa ríki að endurhugsa geðheilbrigðiskerfi sín, m.a. út frá alþjóðlegum skuldbindingum aðildarríkja, svo sem samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í samningnum segir m.a. að aðildarríkin skuli tryggja að fatlað fólk sé ekki svipt frelsi sínu með ólögmætum hætti eða geðþóttaákvörðunum og að frelsissvipting í hvaða mynd sem er sé lögum samkvæm og að fötlun skuli ekki undir neinum kringumstæðum réttlæta frelsissviptingu. Í mörg ár hefur verið kallað eftir því að íslensk stjórnvöld lögfesti samning Sameinuðu þjóðanna en enn dregur ríkisstjórnin lappirnar. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu um málefni fatlaðs fólks. Að fjárfesta í fólki til framtíðar er eitt af leiðarljósum Framsóknar, en á það var einmitt lögð mikil áhersla fyrir síðustu kosningar og endurspeglast þær áherslur í stjórnarsáttmála. Markviss fjárfesting í fólki felst m.a. í endurskoðun og samþættingu opinberrar þjónustu þar sem áherslan er á að tryggja öllum einstaklingum rétta þjónustu á réttum tíma. Þar skipta máli forvarnir á öllum sviðum, tryggur aðgangur að þjónustu þegar og þar sem hennar er þörf, snemmtæk íhlutun og ýmislegt fleira svipað og verið er að innleiða í málefnum barna. Í stjórnarsáttmálanum eru tilteknar ýmsar aðgerðir sem sérstaklega varða fatlað fólk, eins og hæstv. ráðherra kom hér inn á. Á síðasta þingi voru samþykktar nokkrar mikilvægar lagabreytingar tengdar þeim aðgerðum sem felast m.a. í auknum sveigjanleika á vinnumarkaði, svo sem hækkun frítekjumarks og lækkun skerðingarhlutfalls og lengingu endurhæfingartímabils. En ég vil líka leggja áherslu á að margar almennar aðgerðir stjórnvalda hafa veruleg áhrif á lífsafkomu og lífsgæði fólks með fötlun, eins og annarra. Hér vil ég sérstaklega nefna að nú er nýtt húsnæðiskerfi tilbúið og áframhaldandi innleiðing þess mun bæta stöðu fatlaðs fólks á húsnæðismarkaði. Ég vil líka leggja áherslu á að það er mikilvægt að horfa á stóru myndina en vera á sama tíma meðvituð um að engin kerfi eru gallalaus og þegar við rekumst á galla og hnökra verðum við að vera tilbúin að bregðast við þeim og gera breytingar sem geta skipt örfáa einstaklinga miklu máli þótt þær hafi lítil áhrif á heildina. Þannig sköpum við samfélag þar sem enginn er skilinn út undan og náum markmiði um inngildingu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, Guðmundi Inga Kristinssyni, fyrir að taka þetta mál á dagskrá og hrósa honum fyrir staðfestu og eftirfylgni í þessum málaflokki. Sá hópur sem hér um ræðir er í mjög viðkvæmri stöðu og þarf því á sterkum málafylgjumönnum að halda hér á hinu háa Alþingi. Stuðningsþjónusta við þennan hóp verður að vera í samræmi við þarfir hans en þar eru hins vegar verulegar brotalamir. Sá góði ásetningur sem kom fram í endurskoðun laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, frá árinu 2018, hefur því miður ekki náð fram að ganga og það kostnaðarmat sem fylgdi þessari breytingu var í engu samræmi við þá þjónustu sem ætlað var að veita samkvæmt lögum. Það kom strax fram á árinu 2018 að um verulega vanfjármögnun var að ræða og það hefur haldist æ síðan þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi lagt til einhverja fjármuni á síðasta ári. Samkvæmt frumvarpinu frá 2018 var gert ráð fyrir að NPA-samningar, samningar um notendastýrða aðstoð, væru 172 árið 2022 en mér sýnist að sú upphæð hafi dugað fyrir 90 samningum. Því er fjöldi einstaklinga sem ekki fær þá þjónustu sem skylt er að veita samkvæmt lögunum. Sveitarfélögin halda því fram að ríkið skuldi sveitarfélögunum vel á annan tug milljarða vegna þessa og það dregur auðvitað úr getu sveitarfélaga til að sinna annarri mikilvægri þjónustu. Þá liggur fyrir að biðlistar eftir slíkum samningum eru talsverðir hjá sveitarfélögunum og hjá Reykjavíkurborg er staðan þannig að 28 einstaklingar eru á biðlista eftir slíkum samningi. Þessir samningar myndu kosta 966 millj. kr., þar af væri hlutur borgarinnar 725 millj. kr. til viðbótar við þann kostnað sem nú þegar er til staðar. Þetta þarf að laga.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að hefja þessa umræðu hér í þinginu. Það hefur því miður verið gegnumgangandi í tengslum við málefni fatlaðs fólks um alllanga hríð að ef það er eitthvað sem ríkisstjórninni hefur tekist illa til með þá er það væntingastjórnun hvað varðar orð annars vegar og efndir hins vegar. Við sjáum bara það sem komið hefur verið inn á í ræðum hér á undan hvernig gengið hefur að framfylgja lögum og reglum sem þó eru í gildi varðandi NPA-þjónustu og þær í rauninni hóflegu heimtur sem hafa orðið hvað varðar fjölda slíkra samninga. Hæstv. ráðherra kom inn á það í byrjun í inngangsræðu sinnar að nú væri unnið hörðum höndum að því að innleiða samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í íslenskan rétt. Mig langar, ef hæstv. ráðherra hefur svigrúm til þess í seinni ræðu sinni, að spyrja hvaða kostnaðarmat liggi fyrir og með hvaða hætti þeim kostnaði verði mætt svo að þetta verði ekki enn ein aðgerðin sem endar á að verða hvorki fugl né fiskur, vekur væntingar sem ekki er innstæða fyrir, rétt eins og hefur því miður orðið raunin að nokkru leyti með NPA-kerfið sem hér var komið á. Því að ef það er eitthvað sem fer illa í þá hópa sem fyrir standa veikir þá er það þegar væntingar eru blásnar upp en ekki staðið við þegar á reynir. Ég vil bara að við hér í þinginu gerum þetta allt saman með opin augun þannig að þannig að orð og efndir fari saman eins og nokkur kostur er í þessum efnum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að hefja þessa nauðsynlegu umræðu og hæstv. ráðherra Guðmundi Inga Guðbrandssyni fyrir að vera með okkur hér í dag. Staðan í málefnum fatlaðra er virkilega döpur, svo ekki sé meira sagt. Fatlað fólk hefur alltaf átt undir högg að sækja og við höfum gjarnan litið niður á það eins og tíunda flokks þjóðfélagsþegna, í það minnsta er það nákvæmlega þannig sem er komið fram við fatlað fólk. Hér tala ég af eigin reynslu. Það er sárara en tárum taki að horfa á fólk í blóma lífsins sem verður veikt eins og náinn aðstandanda minn, 62 ára gömul kona, sem hefur þurft að leita sér lækninga. Úrræði fyrir hana núna er að setja hana á Hrafnistu, á hjúkrunarheimili með gömlu fólki sem hún á enga samleið með. Við kvótasetjum réttindi fatlaðs fólks til þjónustu, langveiks fatlaðs fólks. Við kvótasetjum NPA-samningana, notendastýrða persónulega aðstoð. Þetta er til slíkrar háborinnar skammar og svo eru dregnar lappirnar í því að löggilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem ég og Flokkur fólksins höfum mælt fyrir þrisvar síðan við komum á Alþingi Íslendinga haustið 2017. Það eru engar afsakanir sem þessi ríkisstjórn gæti lagt fram sem réttlæta það að hafa ekki þegar löggilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er ekki nóg að fatlað fólk hrópi og kalli: Ekkert um okkur án okkar, því að það er enginn að hlusta. Það er alltaf verið að gera eitthvað rosalega fallegt í framtíðinni en það þarf úrræði núna. Fatlað fólk sem býr við langvarandi þjónustuþörf þarf úrræði núna. Það er ekki nóg að lofa geðheilbrigðisþjónustu, aukinni sálfræðiþjónustu þegar liggja kannski engir fjármunir að baki því þannig að sé hægt að uppfylla það. En það hefur verið skýr vilji löggjafans t.d. að koma til móts við þá  Þannig að ég segi bara, virðulegi forseti: Það er kominn tími til að löggilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra 

Frú forseti. Það er mikilvægt að við ræðum um málefni fatlaðs fólks en við eigum ekki bara að gera það í sérstökum umræðum á Alþingi, við eigum að gera það í umræðum um öll þau mál sem við ræðum hér og þau okkar sem hafa lesið samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks vita að það er þannig sem á að vinna. Ísland hefur fullgilt samninginn og okkur ber að gæta þess að öll lög sem við setjum hér séu í samræmi við hann. Auðvitað skiptir máli að lögfesta samninginn og að því er stefnt, líkt og kom fram í máli hæstv. ráðherra. Einn mikilvægur liður í því er að koma á fót innlendri mannréttindastofnun, eins og hæstv. forsætisráðherra hefur mælt fyrir um í frumvarpi sem er nú þegar til vinnslu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og ég ætla rétt að vona að verði gert að lögum hér innan skamms. Frú forseti. Vegna þess að málshefjandi, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, talaði um að það ætti að hætta að gera endalausar skýrslur um þetta málefni þá vil ég nota þetta tækifæri og mótmæla því. Það er einmitt vegna rannsókna sem hafa verið gerðar á þeirri kerfislægu mismunun sem fatlað fólk býr við sem við vitum nokkurn veginn hvað það er sem er að í okkar samfélagi og hverju þarf að breyta. Fatlað fólk á kröfu um að það sé unnið að málefnum þess af fagmennsku og að það sé byggt á þekkingu þegar kemur að því að bæta kjör þess, líkt og allt annað fólk á kröfu um í samfélaginu, alveg eins og samfélagið byggir á rannsóknum og þekkingu þegar kemur til að mynda að því að bregðast við náttúruhamförum. Að sjálfsögðu þarf svo að vinna eftir því sem kemur fram í skýrslunum. En ég mótmæli því að rannsóknir og kerfisbundin söfnun upplýsinga sé töluð niður 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að hefja þessa umræðu um málefni fatlaðs fólks og öllum þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls í dag. Þessi umræða er mikilvæg og það er hlutverk okkar sem hér erum að halda utan um umræðuna um þjónustu við borgara þessa litla ríkis okkar. Fatlað fólk hefur löngum þurft að búa við mismunun þegar kemur að aðgengi að því sem þau sem eru ófötluð taka oft sem sjálfsögðum hlut. Mig langar hér í dag að nefna eitt svið sérstaklega sem mér finnst rétt að minna á. Þetta er aðgengi fatlaðs fólks að þátttöku í menningu og listsköpun. Í fyrravetur fór af stað umræða um fatlað fólk í sviðslistum í kjölfar sýningar í Þjóðleikhúsinu þar sem ófatlaður leikari var í hlutverki fatlaðs manns. Sú umræða náði sem betur fer í gegn og hefur leitt til þess að aukin meðvitund er um þetta mál á þeim stöðum sem máli skipta. En það sem er ekki breytt er aðgengi fatlaðs fólks að þeim auðlindum sem þau sem vilja starfa við sviðslistir þurfa að búa við. Þar ber sérstaklega að nefna aðgengi að listnámi. Eins og staðan er í dag er nánast ómögulegt fyrir fatlaða einstaklinga að fá inngöngu í sviðslistanám hér á landi. Þar er ekki aðeins um að ræða skort á fjármagni heldur beinlínis hvernig valið er inn í slíkt nám. Það er mikilvægt að huga að inngildingu á þessu sviði því að mikilvægi fyrirmynda verður seint ofmetið. Ef fatlað fólk fær aldrei að sjá neinar fyrirmyndir á þessu sviði, nema þar sem ófatlaðir eru að leika fatlaða, þá erum við ekki að bjóða upp á það samfélag sem við viljum búa við á þessu landi þar sem allir eru jafn verðmætir og njóta tækifæra til innihaldsríks lífs, burt séð frá líkamlegu ástandi. Ég vil hvetja þingheim til að beita sér í þessum efnum og vinna að því að opna fyrir námsmöguleika fatlaðs fólks á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á því að þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram í dag og er að frumkvæði hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar. Ég dáist að dugnaði hans og elju við að halda málefnum fatlaðra einstaklinga á lofti. Þann tíma sem við höfum verið hérna saman á þinginu hefur enginn þingmaður barist af jafn mikilli hörku og dugnaði og vilja fyrir þessum málstað og hann. Það er kannski ástæðan fyrir því að trúlega hef ég sjálfur ekki flutt fleiri ræður um nokkurt málefni í þessum sal en einmitt málefni fatlaðra einstaklinga og hef tekið þátt í starfi velferðarnefndar allan tímann. Ég verð bara að segja það að þrátt fyrir allt, og þrátt fyrir það að við getum verið óánægð - hér koma ágætar tillögur um nám fatlaðra sem ég tek undir alveg heils hugar - þá hefur margt áunnist. Það er margt sem hefur verið mjög vel gert. En við erum líka á mörgum stöðum aftarlega á merinni. Við höfum verið að innleiða NPA-þjónustu hingað til Íslands að erlendri fyrirmynd og auðvitað var það stórkostlegt skref fram á við. En það hafa því miður ekki allir sem á því þurfa að halda fengið þá þjónustu og jafnvel þeir sem hafa fengið NPA-samninga hafa sumir hverjir ekki fengið þannig samninga að þeir dugi hreinlega fyrir því sem verkefnið er, að koma þeim út af stofnununum og inn á heimili sitt þannig að þeir geti verið þar með sinni fjölskyldu og fengið aðstoð til þess. Ég tek undir að hér hefur margt verið gott gert, frítekjumark fært upp í 200.000 kr., sem er gríðarlega mikill ávinningur fyrir fatlaða einstaklinga, hámark 25% í leigu og ýmsir aðrir hlutir sem við erum sammála um að við þurfum að halda áfram að bæta. Ég mun leggja mitt af mörkum til þess og halda áfram að styðja þennan góða þingmann sem er ötull talsmaður þessa málaflokks.

Hæstv. forseti. Nauðung er ekki nauðsynlegt úrræði í heilbrigðisþjónustu við fólk með geðfötlun. Nauðung er raunar ekki úrræði heldur úrræðaleysi. Sú afstaða að þvingun í geðheilbrigðisþjónustu sé úrræði byggir á úreltum viðhorfum og menningu og það þrátt fyrir nýja þekkingu. Rannsóknir hafa ekki sýnt fram á gagnsemi valdbeitingar í læknisþjónustu við geðfatlað fólk, þvert á móti. Forseti. Beiting nauðungar er ekki úrræði heldur úrræðaleysi. Við þurfum hins vegar ekkert að finna upp hjólið. Úrræðin eru til, þ.e. við vitum hvað annað væri hægt að gera. Þau úrræði lúta fyrst og fremst að hugarfarsbreytingu en einnig að því að tryggja aðstæður til veitingar geðheilbrigðisþjónustu og inngripa á fyrri stigum þannig að ekki þurfi að koma til nauðungar. Á meðal þeirra skrefa sem Evrópuráðsþingið hefur lagt til að ríki taki til að binda endi á notkun þvingunarúrræða - ekki takmarka þau, ekki minnka heldur binda endi á - eru m.a. að þróa framtíðarsýn um róttæka fækkun tilfella þar sem nauðung er beitt, að þróa áhrifaríka og aðgengilega stuðningsþjónustu við einstaklinga sem eiga við andlega erfiðleika að stríða eða sýna fyrstu einkenni geðraskana, að setja fjármagn í forvarnir og snemmtæka greiningu geðraskana og snemmtæk úrræði án þvingunar, sér í lagi fyrir börn og ungt fólk, án fordóma, að berjast gegn staðalímyndum um fólk með geðraskanir og rangri narratífu um ofbeldi og fólk með geðraskanir með vitundarvakningu og þátttöku allra sem hafa aðkomu að slíkum málum, þ.m.t. þjónustuveitendum, fjölmiðlum, löggæslu og almennings til viðbótar við fólkið sjálft sem glímir við geðraskanir, og að berjast gegn útilokun og útskúfun fólks með geðraskanir með því að tryggja aðgang að félagslegri þjónustu, húsnæði og atvinnu. Ég hvet hæstv. ráðherra og ríkisstjórnina alla 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir umræðuna sem við eigum hér í dag og hæstv. ráðherra fyrir sín svör og þá umræðu sem hefur átt sér stað hérna, þessa sérstöku umræðu, af því að málefni fatlaðs fólks eiga alltaf að vera í umræðunni og það hvernig við getum stutt betur við þau sem glíma við fötlun. Það hafa nokkrir hv. þingmenn - ég tek sem dæmi að hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir fór mjög vel áðan yfir nokkur verkefni hjá stjórnvöldum sem ætlað er að styðja við og tryggja að enginn sé skilinn út undan. Mig langar til að nefna hér nokkur dæmi sem við getum öll gert í okkar daglega lífi til þess að auka inngildingu fatlaðs fólks á öllum sviðum samfélagsins því að það er mikilvægt að skapa samfélag sem hentar öllum. Við getum t.d. tryggt sjónlýsingu í sjónvarpi og á viðburðum. Það hefur verið prófað að sjónlýsa landsleikjum á Laugardalsvelli og vel verið tekið í það. Við getum hugað að hljóðvist og aðgengi í umhverfi okkar, bæði úti og inni, eins og að skilja ekki eftir rafskútur á miðri gangstétt. Við getum boðið upp á túlkaþjónustu á fundum og ráðstefnum. Við getum tryggt það að hægt sé að stækka letur á komuskjám í ráðuneytum, hjá sérfræðilæknum, tannlæknum, heilsugæslum og við getum nýtt ýmis tæki á samfélagsmiðlum eins og að setja alt-texta á myndir eða textað myndbönd til að tryggja það að allir geti verið hluti af samfélaginu, ekki bara í vinnunni heldur líka í daglegu lífi sínu. Þetta eru bara örfá dæmi. Við skulum fara fram með sóma í þessum málaflokki og gera allt sem í okkar valdi stendur til að auka þekkingu á þeim áskorunum sem fatlað fólk býr við og búa til stöðugt og traust umhverfi.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir það framtak að efna til þessarar umræðu og mig langar að nýta tímann til að ræða um réttindagæslu fyrir fatlað fólk. Það var nefnilega nöturlegt að lesa umfjöllun í Heimildinni á dögunum um réttindagæsluna og samskipti hennar við ráðuneytið sem hún heyrir undir. Þar kom fram hjá Freyju Haraldsdóttur, sem vann við réttindagæslu, að ráðuneytið hefði reynt að hræða hana frá því að sinna og fjalla opinberlega um aðstæður manns sem leitaði til réttindagæslunnar. Þar sagði Freyja, með leyfi forseta: „Við höfum einfaldlega verið skömmuð fyrir að benda ráðuneytinu á ef það sinnir ekki skyldum sínum við fatlað fólk […] Ég upplifði þetta auðvitað eins og þöggunartilburði og hræðslutaktík. Þótt vissulega hafi ég ekki látið þetta hafa nein áhrif á mig, þá var þetta óþægilegt. En þetta var engu að síður allt tilraun til að reyna að koma í veg fyrir að ég sinnti skyldu minni og gætti að réttindum manns gagnvart stjórnvöldum, sem voru augljóslega ekki að gæta að hans rétti.“ Þetta er auðvitað óboðlegt og vert að taka fram að einstaklingurinn sem þarna á hlut að máli var í alveg sérlega viðkvæmri stöðu. Það hefur lengi verið bent á að það sé ótækt að sá sem gætir hagsmuna fatlaðs fólks oftar en ekki gagnvart ráðuneyti sé á sama tíma undir stjórn þessa sama ráðuneytis. Þannig hefur þetta verið á Íslandi allt of lengi og þótt við séum núna mögulega að breyta þessu hér í þinginu í vetur þá segir þetta því miður allt of mikla sögu um það hvernig við umgöngumst réttindi fatlaðs fólks. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort þessi frásögn hafi orðið tilefni einhverrar vinnu eða sérstakra viðbragða eða skoðunar innan ráðuneytisins, því að svo sannarlega á þetta ekki að vera viðmótið sem mætir fötluðum í ráðuneytinu sem fer með málaflokkinn. Það á ekki að kalla réttindagæslumennina á teppið fyrir það eitt að gæta að hagsmunum fatlaða, fyrir það eitt að vinna vinnuna sína. Við viljum nefnilega samfélag þar sem öllum en ekki bara sumum er gert kleift að blómstra á eigin forsendum, að menntun, störf, aðgengi og mannréttindi séu almenn en byggi ekki á manngreinaráliti.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra og öllum þeim sem tóku til máls hér í dag við þessa umræðu. Niðurstaða umræðunnar liggur eiginlega ljós fyrir: Við þurfum og eigum að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks strax og einnig viðauka hans. Við megum ekki gleyma viðaukanum vegna þess að hann gefur kæruleiðir. Það kom hér fram að við ættum að þakka fyrir það að við séum með frítekjumörk í málefnum fatlaðs fólks upp á 200.000 kr. á mánuði. En það er ekki rétt, það gildir ekki fyrir alla. Við erum með svo ótrúlega bútasaumað kerfi sem veldur því að skattskyldar tekjur skerða; húsnæðisstuðningur skerðir, aldurstengd uppbót skerðir, sérstaka uppbótin skerðir, þannig að þegar búið er að skerða marga bótaflokka þá loksins fer 200.000 kr. frítekjumarkið að tikka. Þessar hindranir þarf og á að taka út. En hvað er fötlun? Jú, hún er af ýmsu tagi og ýmsar orsakir geta einnig verið fyrir henni. Fólk getur bæði verið fatlað frá fæðingu og fötlun verið afleiðing veikinda eða slysa eða um einhverja erfðasjúkdóma er að ræða. Þetta sýnir að fötlun getur verið af ýmsu tagi og fyrir henni ýmsar orsakir. Á vef Mannréttindaskrifstofu Íslands segir m.a. að í íslenskum lögum liggi ekki fyrir afmörkuð skilgreining á því hvað fötlun er. Hugtakið sé í stöðugri þróun og því ólíklegt að nokkurn tíma muni liggja fyrir endanleg skilgreining á því hvað það er. Niðurstaðan: Erum við þá ekki bara öll fötluð á einhvern hátt, á einn eða annan veg? En það gefur okkur enga afsökun fyrir því að láta þá verst settu sitja eftir í súpunni með sína fötlun án stuðnings, 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir mjög góðar umræður hér í dag og svo koma inn á nokkur atriði. Í fyrsta lagi er það lögfesting samningsins. Hún er á dagskrá ríkisstjórnarinnar, og er þetta í fyrsta skipti sem það kemur inn í stjórnarsáttmála svo ég viti til, þannig að það er unnið að því verkefni. Það er mikilvægt en það er líka mikilvægt að gera það vel. Það er mikilvægt að fara í gegnum löggjöfina. Það er mikilvægt að þetta verði unnið faglega en ekki flausturslega. Við erum samhliða þessu að vinna að fjölmörgum málum. Þar nefni ég mannréttindastofnunina sem hingað er komin inn, landsáætlun til að framkvæma samninginn á Íslandi en þar fáum við áætlun af því að við viljum vinna skipulega að málum sem byggja á greiningu, endurskoðun örorkulífeyriskerfisins, sem m.a. tekur á bútasaumnum sem hv. þingmaður nefndi hér áðan, og varðandi mennta- og atvinnutækifæri fatlaðs fólks sem sérstakur starfshópur er að vinna að. Þar mun koma skýrsla sem mun vera með tillögum sem byggja einmitt á greiningum, sem er jákvætt. Hér var komið inn á kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þar var sett inn upphæð á þessu ári, 5 milljarðar. Við erum að loka þessu með sveitarfélögunum en það er alveg ljóst að sveitarfélögin bera líka ábyrgð hér og því megum við ekki gleyma. Hér var komið inn á NPA-samninga. Þar hefur kostnaðurinn hækkað mjög mikið á undanförnum árum og áætlanir hafa því einfaldlega riðlast, það er alveg hárrétt sem þingmenn hafa bent á. Þess vegna framlengdum við bráðabirgðaákvæði laganna um síðustu áramót í samstarfi við sveitarfélögin og svona mætti lengi telja. Varðandi nauðung langar mig að nefna að í drögum að aðgerðaáætlun eða landsáætlun eru einmitt aðgerðir þar að lútandi. En mig langar að segja að margt af því sem hér hefur verið rætt, og kannski allt, er einmitt inni í þessum drögum að landsáætlun og hún hefur líka verið unnin með og leidd af fötluðu fólki að hluta til. Mig langar að lokum að segja að sem betur fer hafa réttindi og þjónusta á undanförnum árum og áratugum farið batnandi, eins og NPA-málin sýna og eru skýrt dæmi um að okkur hefur farið fram. Við þurfum samt að gera betur og um það erum við öll sammála, 

Samið hefur verið um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherra hefur átta mínútur til framsögu og eru rýmri andsvör leyfð við ræðu ráðherra þannig að allir stjórnarandstöðuflokkar komist stað. Þá talar einn talsmaður frá hverjum þingflokki og verður ræðutími þeirra fimm mínútur. Að endingu tekur ráðherra aftur til máls og hefur til þess tvær mínútur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að hrósa Grindvíkingum og öllu því fólki sem fjarri heimilum sínum hefur lagt nótt og dag við að tryggja sem best og öruggast utanumhald um börn og ungmenni Grindavíkur. Ég vil líka byrja á því að segja að þessi munnlega skýrsla sem hér verður flutt er unnin í fullu samráði við fulltrúa stjórnsýslu Grindavíkur, enda lykilatriði að öll okkar viðbrögð og framtíðarsýn sem unnið verður eftir sé á þeirra forsendum. Í Grindavík búa tæplega 1.000 börn á aldrinum 0–18 ára en um er að ræða sveitarfélag með mikinn fjölda fjölskyldna með ung börn. Viðbrögð við atburðum síðustu daga hafa verið leidd af Grindavík en með aðkomu fjölmargra aðila, m.a. sveitarfélaga hér á suðvesturhorninu. Mikill vilji er til þess alls staðar á landinu að styðja sveitarfélagið í þessari stóru áskorun. Virkjað hefur verið teymi innan mennta- og barnamálaráðuneytisins, þvert á málefnasvið, til að taka þátt í viðbrögðum stjórnvalda og styðja við bæjaryfirvöld í Grindavík. Þá hefur landsteymi Menntamálastofnunar verið virkjað og mun það bjóða fram ýmis úrræði og stuðning til handa nemendum frá Grindavík, þvert á skólastig. Sent hefur verið erindi á alla framhaldsskóla þar sem hvatt er til að skólameistarar leiti leiða til að koma til móts við nemendur frá Grindavík með auknum sveigjanleika og stuðningi eftir þörfum. Þegar er búið að kortleggja yfirlit yfir laust húsnæði og starfsmannaþörf vegna leik- og grunnskóla undir forystu Reykjavíkurborgar og almannavarna höfuðborgarsvæðisins sem og framboð á húsnæði til frístundastarfs. Samband íslenskra sveitarfélaga og nágrannasveitarfélög hafa einnig verið virkir þátttakendur í stuðningi og samstarfi við stjórnendur Grindavíkur. Þá var þjónustumiðstöð opnuð í Tollhúsinu í dag þar sem boðið er upp á sálfélagslegan stuðning og félagslega ráðgjöf, einnig upplýsingagjöf og ráðgjöf af ýmsu tagi, og að sjálfsögðu veiti ég og sérfræðingar ráðuneytisins stuðning eftir þörfum. Virðulegi forseti. Á meðan óvissa ríkir vegna yfirstandandi atburða á Reykjanesi er lykilatriði að börnum og fjölskyldum sé gefið andrými til að ná áttum, þau verði gripin og þeim veittur stuðningur vegna þess áfalls sem þau hafa orðið fyrir. Þegar kemur að því að tryggja næstu skref barna frá Grindavík hvað varðar bæði skólagöngu og íþrótta- og tómstundastarf vinna bæjaryfirvöld í Grindavík með stuðningi mennta- og barnamálaráðuneytis, sveitarfélaga, ýmissa aðila, stofnana og samtaka að því að tryggja að hverju barni verði mætt á eigin forsendum. Stór hluti barna og fjölskyldna frá Grindavík dvelur nú í tímabundnu húsnæði og gera má ráð fyrir að þau þurfi að flytja milli hverfa og jafnvel milli sveitarfélaga á næstunni. Á meðan ekki er vitað um þróun mála á Reykjanesskaga og unnið er að því að tryggja húsnæðislausnir til lengri tíma skoða bæjaryfirvöld í Grindavík skólalausnir í samvinnu við sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu sem taka tillit til stöðunnar og ganga m.a. út á að börn úr Grindavík sæki áfram skóla saman sem hópur eða í nokkrum hópum, m.a. miðað við aldur, og þá jafnvel mögulega með einhverjum af sínum kennurum úr skólum Grindavíkur. Slík lausn gæti minnkað andlegt álag á börnin og stutt við samfélag Grindvíkinga en sú upplifun að byrja í skóla á nýjum stað, fjarri vinum og kunningjum getur verið krefjandi upplifun fyrir barn, ekki síst þegar það hefur nýlega orðið fyrir áfalli. Það kenndi reynslan okkur þegar gaus í Vestmannaeyjum. Aðrar lausnir, t.d. að fara inn í þann hverfisskóla þar sem fjölskyldan er búsett, munu þó einnig standa til boða og er nauðsynleg t.d. þar sem fjölskyldur hafa flutt eða hyggjast flytja til sveitarfélaga þar sem hópalausn verður ekki í boði eða þau hyggjast búa á nýjum stað til lengri tíma. Einnig þarf að tryggja stuðning við börn sem fara þá leið. Meginregla grunnskólalaga gerir ráð fyrir að börn á skólaskyldualdri sæki skóla. Frá því geta verið frávik og undanþágur ef lögmætar og málefnalegar ástæður eru fyrir hendi. Í ljósi þeirra aðstæðna sem nú eru í Grindavík telur ráðuneytið að gild rök séu fyrir því að grindvískum börnum á skólaskyldualdri sé tímabundið veitt svigrúm frá skólaskyldu eftir þörfum. Þegar niðurstöður og kortlagning á staðsetningu barna og fjölskyldna þeirra úr Grindavík liggur fyrir og þannig hefur fengist skýrari mynd af búsetu þeirra til lengri tíma og einnig þegar fyrir liggur hvernig hægt er að skipuleggja skólahald telur ráðuneytið eðlilegt að hugað sé að skólasókn að nýju. Þá verði samhliða hugað sérstaklega að þáttum sem styrkja farsæld þeirra og vellíðan. Þó svo að leitast sé við að tryggja börnum skólavist og ekki síst rútínu, leik og samveru við jafnaldra sína sem allra fyrst, þarf ákvörðun um hvenær og hvernig börn frá Grindavík hefja nám að nýju að vera tekin af fræðsluyfirvöldum í Grindavík í samræmi við það sem börnum er fyrir bestu og í samræmi við þau og foreldra þeirra. Ég mun leggja allt sem ég get af mörkum til að tryggja að það verkefni gangi sem best. Virðulegi forseti. Grindvíkingar takast á við miklar áskoranir og óvissu. Hvernig verður framtíðin? Hvernig verður framtíð sveitarfélagsins, fyrirtækja, einstaklinga og hverrar fjölskyldu fyrir sig? Það er ótrúlega mikilvægt að við sem þjóð stöndum þétt við bakið á Grindvíkingum í þessu verkefni. Að svo stöddu er hugur margra í bráðaviðbrögðum en ljóst er að óvissan um þróun viðburða á Reykjanesskaga eykur á áhyggjur um hvað framtíðin ber í skauti sér. Óvissan og bráðabirgðaviðbrögð geta ekki dregist lengi. Óvissan sjálf er lamandi. Grindvíkingar þurfa svör og lausnir við mikilvægum spurningum, sem fjöldi ráðuneyta og stofnana vinnur að sem stendur í samvinnu við bæjaryfirvöld og skoða þarf ólíkar sviðsmyndir til framtíðar. Virðulegi forseti. Það hefur verið magnað að fylgjast með bæjaryfirvöldum Grindavíkur og því fólki sem þar starfar og býr takast á við atburði síðustu daga af yfirvegun og fagmennsku. Það hefur líka verið magnað að sjá samhug þjóðarinnar og stuðning við Grindvíkinga og ég veit að við öll sem erum hér á Alþingi erum tilbúin til að standa við bakið á Grindvíkingum í þessum ólgusjó. Ég vil hérna fyrir hönd ráðuneytis mennta- og barnamála óska eftir góðu samstarfi við Alþingi um framgang mála er varða framangreint og ítreka mikilvægi þess að öll skref sem stigin eru séu í fullu samráði við íbúa og bæjaryfirvöld í Grindavík.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. mennta- og barnamálaráðherra fyrir hans munnlegu skýrslu um þetta mikilvæga mál. Þetta er sennilega mikilvægasta málið sem við getum verið að ræða hér á þessari stundu. Mér er, eins og okkur svo mörgum, ofarlega í huga örlög þeirra barna sem hafa þurft að flýja heimili sitt í Grindavík. Það er erfitt að ímynda sér hvernig barnssálin tekur á því að lenda í aðstæðum sem þessum. Það er ánægjulegt að heyra um það teymi sem hefur verið komið á fót með þátttöku sveitarfélagsins og um það samstarf sem er fyrirhugað við sveitarfélagið, því að málefni grunnskólans og leikskólans eru auðvitað á höndum sveitarfélagsins og mikilvægt að það sé vel innvolverað í öll þessi atriði. Þarna eru 555 börn á grunnskólaaldri og 173 í leikskóla. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra, af því að hann nefndi hér áðan að það hefði verið komið á fót sálfélagslegum stuðning í Tollhúsinu, hvort það væri hugsað fyrir því að taka það skref kannski aðeins lengra og huga að sálrænum stuðningi við þessi börn. Eins langar mig að spyrja hvort það séu komnar fram einhverjar hugmyndir um aðgerðir til að styðja við frístundir, en í Grindavík eru 86 börn í tónlistarskóla. Í þriðja lagi hvort það hafi verið hugað sérstaklega að upplýsingaflæði til barna, því að nú vitum við að börn heyra miklu meira en við höldum og þær fréttir sem bylja á okkur geta valdið þeim ugg um það að bærinn þeirra og það líf sem þau þekkja sé að hverfa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og deili þeim áhyggjum sem þingmaðurinn viðrar hér um mikilvægi þess að við náum að tryggja þessum börnum nauðsynlega þjónustu, nauðsynlega sálfræðiaðstoð, áfallaaðstoð. En um leið segi ég eins og ég sagði í minni ræðu að það er gríðarlega mikilvægt að Grindavíkurbær og sú stjórnsýsla sem þar er og sú þjónusta sem þar er fyrir hendi leiði þá vinnu. Við erum að koma inn í það með öllum þeim hætti sem við getum og það sama á við um aðra aðila. Reykjavíkurborg og nágrannasveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa verið að kortleggja til að mynda húsnæði til frístundaiðkunar og upplýsingaflæði til bæði foreldra og barna veit ég að er í vinnslu eða á leiðinni út frá Grindavíkurbæ. Það er mikilvægt, og ég ítreka það, að stjórnsýslunni í Grindavík, sem var í rauninni að koma sér upp aðstöðu bara í morgun, sé gert kleift að sinna sínum mikilvægu verkefnum. Það sem við höfum kappkostað að gera, og allir þeir aðilar sem hafa komið að, er að styðja við stjórnsýsluna í Grindavíkurbæ til að mæta þessu. Þau atriði sem hv. þingmaður nefndi hér, sálrænn stuðningur, áfallaaðstoð og upplýsingaflæði, bæði til foreldra en líka sérsniðið til barna, og frístunda- og tómstundaiðkun, eru öll undir í þeirri vinnu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir hans svör hér og þau valda mér ekki vonbrigðum. Það er auðvitað þannig að það eru líka tveir aðrir hópar sem þarf að hugsa um í þessu sambandi og hæstv. ráðherra nefndi annan þeirra, þ.e. foreldra barnanna sem eru að fást við að útskýra fyrir börnunum sínum þessar fordæmalausu aðstæður. Svo eru það þau sem starfa með börnunum, að það sé tekið utan um þann hóp og það þá gert í samstarfi við sveitarfélagið. Ég vil annars ljúka þessu á því að hvetja ráðherra til dáða í þessum efnum og þykir mér líklegt að hann njóti stuðnings Alþingis við allar góðar aðgerðir í þágu grindvískra barna.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að taka utan um foreldrana. Þar er það auðvitað ekki bara áfallið heldur bætast við húsnæðisáhyggjur, fjárhagsáhyggjur og fleira sem kannski kemur ekki beint inn á mitt borð í mínu ráðuneyti en ég veit að er verið að sinna í samstarfi annarra aðila, bæði innan ríkisstjórnarinnar en líka í samstarfi við Grindavíkurbæ. Þegar kemur að starfsfólki sem er að vinna með börnum, hvort sem er í stjórnsýslunni eða skólanum, hefðbundnir kennarar, skólastjórnendur eða aðrir, þá eru þau auðvitað að glíma við sömu áföll og sömu áskoranir með sín börn og sínar fjölskyldur og allir aðrir þegar svona gerist. Grindavíkurbær er að taka utan um þetta og býður einnig starfsfólki sem vinnur með börnum handleiðslu, þannig að það er hluti af þeim aðgerðum sem eru þar í vinnslu og við munum styðja við það samkvæmt óskum og beiðnum Grindavíkurbæjar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu og mig langar til að taka undir mikilvægi þess sem hv. þm. Magnús Árni Skjöld Magnússon nefndi í andsvari við ráðherrann hér á undan mér, það skiptir miklu máli að taka utan um samfélagið í heild sinni, foreldra, börn, jafnvel þá sem hæstv. ráðherra nefnir að sinni stjórnsýslu og þurfi að taka utan um sveitarfélagið og aðra þá sem koma að umönnun og utanumhaldi með börnunum í Grindavík. Það liggur alveg á borðinu að það þolir enga bið að koma með áfallahjálpina og sálgæsluna, sálarþjónustuna. Það þolir ekki bið vegna þess að það er núna sem fólk er að ganga í gegnum þetta gríðarlega áfall. Það á eftir að skella á mun grimmar skömmu síðar. Ég hef gjarnan líkt þessu við það þegar maður er að ganga í gegnum sorgarferli og maður missir ástvin, maður áttar sig ekki á því í rauninni og er í ákveðinni afneitun þó nokkuð lengi meðan maður er að ganga inn í það ferli. Ég býst við því að þannig líði Grindvíkingum núna sem eru í rauninni algerlega í óvissu um framtíðina. Ég tel að það sé afskaplega mikilvægt og efast ekkert um það að við öll, alþingismenn og allir sem að málum koma, stöndum sem klettur að baki Grindvíkingum og við munum fylgja því eftir að sálgæslu og utanumhaldi, áfallahjálpinni, verði komið á strax því að það er þörf á því. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra hvort það sé í rauninni á borðum núna að koma þessari áfallahjálp á strax fyrir alla sem þess þurfa og það verði engin töf og engin bið á því.

Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en verið 100% sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að gripið sé inn í. Eins og hefur verið í fréttum í dag var verið að opna Tollhúsið sem miðstöð til að geta haldið utan um þetta og Grindavíkurbær leiðir þá vinnu. Ég veit að það hafa farið fram samtöl við Rauða krossinn en við í ráðuneytinu höfum líka verið í samtölum við Grindavíkurbæ um hvernig við stígum inn í þetta eða réttara sagt, hvernig Grindavíkurbær getur veitt þá þjónustu, handleiðslu og annað slíkt. Það eru allir að hlaupa eins hratt og þeir mögulega geta í þessu. En ég ítreka og undirstrika aftur mikilvægi þess að það fari í gegnum Grindavíkurbæ sjálfan vegna þess að þau eru jú með þekkinguna, þau eru stjórnkerfið, þau eru samfélagið og við þurfum að taka utan um þetta á þeim forsendum. Ég er 100% sammála hv. þingmanni og við munum styðja við Grindavíkurbæ og samfélagið þar með eins miklu afli og nauðsynlegt er.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, þau eru stjórnsýslan. En staðreyndin er sú að sú stjórnsýsla er líka í áfalli því að allir þeir einstaklingar sem eru í stjórnsýslunni í Grindavíkurkaupstað eru í áfalli. Það er þakkarvert að það skuli vera búið að opna þessa miðstöð niður í Tollhúsi. Það er svona meira til þess að Grindvíkingar geti hist og stutt hver við annan og slíkt. Ég er að tala um að það er nauðsynlegt að við tryggjum að það sé tekið utan um hvern og einn. Það eru allir í áfalli. Það er náttúrlega mjög stutt síðan og þetta er þriðji dagurinn sem börnin eru ekki í skólanum sínum og náttúrlega ekki enn þá komið í ljós hvað verða vill hvað það varðar. En spurningin er líka þessi til hæstv. ráðherra: Hvernig er staðan í rauninni, hvernig geta skólarnir tekið á móti þessum börnum? Er ekki verið að vinna í því af fullum þunga? Hvernig er staðan með búsetu barnanna sem hafa þurft að flýja heimili sín? Eru þau öll komin í skjól og 

Virðulegi forseti. Vegna þess hversu mikið áfall þetta er fyrir samfélagið í heild sinni þá erum við að aðstoða íbúa í Grindavík og forystufólk Grindavíkur við það, m.a. þarf kaupa aðkeypta áfallaþjónustu, hvernig hægt er að koma inn í það o.s.frv. Með sama hætti er varðar skólamálin sem hv. þingmaður nefndi, það er eitt af því, eins og kom fram í minni skýrslu, sem verið er að vinna að á fullu, að kortleggja og ná utan um það hvar börnin er, með hvaða hætti, hvaða lausnir gætu hentað hverjum og einum. Grindavíkurbær hefur ákveðnar hugmyndir í því og það er verið að vinna út frá þeim hugmyndum og við erum að setja það afl og þann stuðning inn í þetta sem nauðsynlegur er til þess að Grindavík sem samfélag geti fengið þann stuðning sem það þarf á að halda.

Frú forseti. Ég ætla að halda mig á svipuðum slóðum og síðustu tveir hv. þingmenn og spyrja ráðherrann aðeins nánar út í sálrænan stuðning við íbúa Grindavíkur, kannski sérstaklega börnin en auðvitað fullorðið fólk líka vegna þess að foreldrar þurfa stuðning til að geta verið stuðningur við börnin sín. Á svona tímum þarf allt samfélagið að vita að það geti leitað eitthvert til að komast andlega í gegnum þetta áfall. Ég heyri hæstv. ráðherra lýsa því að hér ætli ríkisstjórnin að styðja með afli og hún ætli að leyfa Grindavík að leiða þá vinnu. En ég heyri ekki það sem mig langar bara að heyra skýrt, að ríkisfjármálum verði beitt í þetta verkefni. Félagsþjónusta Grindavíkur er ekki sett upp til þess að takast á við áfall af þessari stærðargráðu. Á venjulegum degi getur félagsþjónusta Grindavíkur ekki greint andlega stöðu allra íbúa bæjarins og hvað þá á þeim stutta tíma sem við höfum til stefnu núna. Þarna þarf mannskap og það þarf pening til að reka þetta verkefni. Síðan þegar kemur að því að veita þjónustuna þegar búið er að greina þörfina fyrir hana þá þarf líka pening. Við þekkjum það allt of vel í þessum sal að það reynist stundum auðvelt að segja að þingheimur vilji að sálfræðiþjónusta verði aðgengileg en svo virðist vera erfiðara að tryggja fjármuni til þess. Við þekkjum dæmi um niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu sem við erum enn að bíða eftir, þremur eða fjórum árum eftir að við samþykktum hér með hverju einasta atkvæði að hana ætti að veita gjaldfrjálst. Ég vil heyra frá ráðherranum að ríkisfjármálunum verði beitt af fullum þunga í þágu þessa verkefnis.

Virðulegi forseti. Ég vil bara taka undir með hv. þingmanni og segja að þessi sálræni stuðningur er gríðarlega mikilvægur og þess vegna erum við að undirbúa það, m.a. þegar samtal verður við foreldra, að þar verði jafnframt boðið upp á sálrænan stuðning við börn, það sé fagfólk í þeirri vinnu, það sé boðið á fyrstu stigum. En við erum einfaldlega á þeim stað núna, eins og nefnt var hér áðan, að einungis örfáir dagar eru liðnir og lykilatriði til þess að ná að búa þetta til er að koma stjórnsýslunni af stað, koma af stað þeim hlutum sem þarf til þess að ná að skipuleggja og til þess að hafa svörin. Þar höfum við verið að styðja við Grindavík en síðan er ætlunin að koma inn af fullum þunga í þessa vinnu. Ég hef ekki áhyggjur af því og sagði það hér að ég vissi að Alþingi Íslendinga myndi bakka upp Grindavík með því afli sem þyrfti. Ég hef ekki áhyggjur af því að Alþingi Íslendinga sé ekki tilbúið til að setja fjármagn í það, m.a. að ná utan um andlega þáttinn sem fylgir þessu áfalli. En fyrst þurfum við að vita í hvað það á nákvæmlega að fara. Við höfum sagt við Grindavík: Við erum tilbúin til að koma inn með þær bjargir og það afl sem þarf til þess að ná utan um þetta samfélag og allt það sem heyrir undir ráðuneyti mennta- og barnamála er þess eðlis að það er að vinna í svona ósnertanlegum hlutum, bæði menntun, andlegri líðan barna o.s.frv. Þannig að ég hef ekki áhyggjur af því og mun leggja það til ef það er niðurstaðan, við Alþingi, við ríkisstjórn og aðra aðila, að koma inn í það. En þá þurfum við að vita nákvæmlega í hvað fjármagnið á að fara. Ég reikna með því að það verði nauðsyn en það liggur ekki fyrir á þessum tímapunkti núna nákvæmlega hvað það yrði. Við höfum sett aukið afl og stuðning við starfsfólk með Grindavíkurbæ inn í þessa vinnu og ég reikna með því að upp úr því muni fæðast aðgerðir, tillögur o.s.frv., sem verði unnar í samstarfi við Grindavík og munu örugglega rata hingað inn á Alþingi.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra óvenjuskýr svör af ráðherra að vera. Hann mun leggja það til að Alþingi samþykki þá fjármuni sem þarf til að standa að baki þeirri sálfræðiaðstoð sem nauðsynleg er og væntanlega öðrum aðgerðum, ef ég skil hann rétt. Ég held hann viti alveg hvar hann getur sótt stuðning til þeirra góðu verka. Nú eru aðstæður fólks ólíkar í öllum samfélögum en Grindavík er dálítið óvenjuleg að því leytinu til að það er mjög mikið af innflytjendum þar í bæ sem eiga, ég vil ekki segja endilega veikt bakland en það er minna. Bakland innflytjenda í Grindavík er kannski bara í Grindavík, í því samfélagi, á meðan fólk sem er borið og barnfætt á Íslandi á bakland um allt landið og getur sótt þangað bæði húsnæði en líka þennan félagslegan stuðning sem við þurfum á erfiðum tímum. 

Virðulegi forseti. Já, ég treysti því að allir flokkar hér á þingi verði, eins og ég sagði í minni skýrslu, tilbúnir til þess að bakka upp það sem þarf gagnvart Grindavík, hvort sem það tengist fjármagni eða því frumvarpi sem við ræddum hér varðandi varnargarða eða annað. Þegar kemur að félagslega veikari hópum, þegar kemur að fólki sem á ekki eins mikið bakland og aðrir, m.a. í málefnum innflytjenda, þá er það einmitt ástæðan fyrir því að það er svo mikilvægt að hlusta á Grindavíkurbæ, vinna djúpt og þétt með Grindavík og fólkinu sem þar er, vegna þess að það er baklandið hjá veikari hópunum. Þar er þekkingin, þar er reynslan. Þar er það afl sem við þurfum að ná að virkja. Meira að segja þó að þessir einstaklingar séu að glíma við miklar áskoranir sjálfir, þá finnur maður eljuna og kraftinn hjá þessu fólki til að hugsa um samfélagið sitt. Það er það sem við þurfum að byggja undir. 

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu hér og þakka hæstv. ráðherra fyrir að eiga orðastað við okkur um þetta mál. Ég vil nefna það hérna að ég tek heils hugar undir að það skiptir mjög miklu máli að fólkið sem starfar alla jafna í stjórnsýslu í Grindavík sé vel haft með í ráðum og íbúarnir líka. Það gefur auðvitað augaleið að það er uppskrift að því að betur gangi að skipuleggja viðbrögð en ella. Ég geri mér líka grein fyrir því að þetta er flókið verkefni gagnvart Grindvíkingum, það eru svo margir þættir sem þarf að huga að. Sumt er hægt að sjá fyrir, annað er ekki hægt að sjá fyrir. Sumt er hægt að skipuleggja mjög vel í tíma, annað er flóknara úrlausnar. Ég hef sjálfur viðrað það að mér finnst sérstakt að íbúar Grindavíkur þurfi að hafa áhyggjur af næstu mánaðamótum og þar næstu þegar svona stendur á hvað varðar greiðslu af lánum og annað þess háttar. Þar finnst mér að ríkisvaldið ætti að geta stigið kröftuglega inn. Ég vil líka nefna það í þessu samhengi að við þekkjum það auðvitað, Íslendingar, að það eru byggðir á svæði sem eldgos og jarðhræringar geta ógnað. Við þekkjum þetta undir Vatnajökli. Við þekkjum þetta mjög vel hér á Reykjanesinu. Við þekkjum þetta í Vestmannaeyjum og víðar. Þess vegna held ég að það sé ekkert ofmælt að það sé vel hægt að gera þá kröfu á stjórnvöld á hverjum tíma að menn geti verið undirbúnir eins og hægt er. Hvað varðar þessar jarðhræringar og mögulegt eldgos þá er það líka búið að liggja fyrir í einhvern tíma að byggðinni í Grindavík gæti staðið ógn af þessari náttúruvá og því langar mig að spyrja: Hvaða vinna eða plan var til í ráðuneytinu áður en þetta almannavarnaástand myndaðist núna? Voru menn í mennta- og barnamálaráðuneytinu, sérfræðingar þar, farnir að kortleggja mögulegar sviðsmyndir ef það færi svo að byggð, til að mynda í Grindavík, annars staðar á Reykjanesi, við getum talað um Vellina í Hafnarfirði eða jafnvel víðar um landið, væri í hættu ef eitthvað svona gerðist? Vegna þess að þetta er öðruvísi að mörgu leyti en stundum með ofanflóðin. Hérna er um að ræða stór sveitarfélög sem stundum getur þurft að yfirgefa mjög lengi.

Virðulegi forseti. Ég vil bara byrja á því að taka undir með hv. þingmanni um fjárhagslegar áhyggjur fólks sem er úr Grindavík. Ég veit að það er eitt af því sem m.a. félagsmálaráðherra hefur á sinni könnu og önnur ráðuneyti en líka einstaka fyrirtæki, þannig að það er ástæða til þess að hvetja til þess að fyrirtækið feti þá braut. En ríkisvaldið mun þurfa að koma þar inn líka. Við höfum auðvitað talsverða reynslu af þéttara samstarfi ríkis og sveitarfélaga í gegnum m.a. Covid-faraldurinn en ekki hvað síst í gegnum farsældina, vegna þess að það sem þetta snýst um, reynslan sem við erum að fá núna úr innleiðingu farsældarlaganna og samhliða Covid-faraldrinum, er miklu þéttara samtal og samvinna á milli ríkis og sveitarfélaga til að bregðast við. En þetta mál er líka þess eðlis að þegar náttúruhamfarir skella á er erfitt að hafa nákvæmlega svörin við því til hvaða aðgerða á að grípa og með hvaða hætti, vegna þess að þetta er svo ólíkt, það er svo ólíkt bara eftir því hvernig náttúruváin steðjar að. En lykilatriði er samtalið og samvinnan og að við séum tilbúin til að leggja til hliðar hefðbundin stjórnsýslusíló og verkferla og förum að vinna þéttar saman og það höfum við gert í þessu efni. Þar erum við að nýta mikið reynsluna úr Covid-faraldrinum en líka þá hugsun sem farsældin byggir á sem miðar að því að öll stig vinni saman, allir aðilar vinni saman þvert á kerfi og við erum að virkja þá reynslu og þá þekkingu mjög mikið þessa dagana.

Frú forseti. Ég er hjartanlega sammála því að við þurfum auðvitað að standa saman og við erum að sýna það í verki að mörgu leyti að við stöndum öll með Grindvíkingum. Ég vil ekki líkja þessu við Covid-faraldurinn vegna þess að þar voru menn að fara algjörlega inn í eitthvað sem var fullkomlega ófyrirséð, heimsfaraldur sem lagðist yfir allan heiminn, allt landið og það sköpuðust mjög sérstakar aðstæður þar sem auðvitað var ekki hægt að hafa neinar handbækur til hliðsjónar. En mér finnst gegna aðeins öðru máli um náttúruhamfarir á Íslandi. Ég ætla bara að leyfa mér að segja það. Á sama tíma og ég fagna því að við höfum sveitarfélögin með í ráðum þegar svona ber undir þá finnst mér að við getum ekki gefið okkur fyrir fram að það sé ekki hægt að hafa til einhver plön sem varða menntun, sem varða fjármál og annað í þeim dúr. Ég held að á eldfjallaeyju og eyju þar sem náttúruhamfarir eru svona miklar og tíðar þá getum við kannski mögulega unnið betur að einhverjum svona forvirkum plönum sem grípa fólk þannig að fyrirhyggjan verði meiri og óvissan þá minni fyrir fólki sem lendir í því. En mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hér í lokin, af því að mér finnast þessar hugmyndir sem hafa komið fram um það hvernig við ákveðum skólagöngu barnanna góðra gjalda verðar: Ef ástandið verður mjög langvarandi verður þá breytt um kúrs og farið í einhverjar enn aðrar aðgerðir, ef þetta varir t.d. í einhverja mánuði?

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan er gríðarlega mikilvægt að fræðsluyfirvöld í Grindavík meti stöðuna hverju sinni. Ríkisvaldið á ekki að taka einhliða ákvarðanir í svona stöðu. Við eigum að vinna það með fólkinu sem er á staðnum, alveg eins og þær áætlanir sem ég talaði um hér áðan eru komnar frá Grindavík, eru komnar frá fólkinu sem þekkir til, fólkinu sem vinnur með börnum á hverjum degi, fólkinu sem þekkir sitt heimafólk og sitt samfélag. Þannig að ég er þess fullviss að eftir því sem aðstæður breytast þá muni þetta fólk undirbúa aðgerðir til að bregðast við því. En við þurfum að aðstoða þau við það með öllum mögulegum ráðum; með fjármagni, með mannafla, með andlegum stuðningi og fleiri þáttum til þess að ná utan um verkefnið. Svarið við þessari spurningu er því: Það er ekki ráðherrans að segja nákvæmlega hvernig hlutirnir verða á jafn miklum óvissutímum heldur að styðja við fólkið sem er með ábyrgðina, er með tengingarnar og er með þekkinguna til þess.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hingað til að flytja þinginu munnlega skýrslu sína um efnið. Það er búið að koma inn á hér í andsvörum margt af því sem ég hafði ætlað mér að nefna og ég held að þingið heilt yfir sé á þeim stað að við gerum það sem þarf og gerum það sem hægt er til að styðja við Grindvíkinga og bæjarfélagið til að ráða við þau áföll sem gengið hafa yfir, það er rétt að segja í byrjun. En í ljósi mánudagsins og hvernig hann atvikaðist gagnvart fjármögnun varnargarðsins langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort eitthvert mat liggi fyrir hvað varðar kostnað þeirra aðgerða sem undir hans ráðuneyti heyra. Ég átta mig á því að það er mikil óvissa í þessu enn þá en það verður auðvitað að ramma málin með þeim hætti að annaðhvort setji ríkisstjórnin sig í þá stöðu að forgangsraða fyrir hagsmuni Grindavíkur hvað fjármuni ríkissjóðs varðar á næstunni eða fara í einhverja þá varasjóði sem stjórnvöld hafa úr að spila. Mér finnst ekki tæk leið að horfa til þess að við gerum aftur það sem var gert hér á mánudaginn, að það verði lagt á sérstakt gjald vegna aðgerða þarna á svæðinu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það liggi fyrir eitthvert frummat á kostnaði sem að hans ráðuneyti snýr og hins vegar hvernig hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að þær aðgerðir verði fjármagnaðar. Verður það með núverandi ráðstöfunarsvigrúmi ráðuneytisins eða með öðrum hætti?

Virðulegi forseti. Eins og ég rakti hérna í skýrslunni sjálfri er stjórnsýsla Grindavíkurbæjar að komast almennilega af stað fyrst í dag. Það er verið að kortleggja hvar fjölskyldur og börn eru. Það er verið að teikna upp mögulegar aðgerðir, sviðsmyndir í skólamálum. Það er verið að teikna upp hvernig samtali við foreldra og börn verður háttað, hvaða sálfræðiaðstoð og -þjónustu þarf, hvernig hægt verður að koma frístund af stað. Á þessum tímapunkti erum við í þessari grunnvinnu nokkrum dögum á eftir, við erum að setja allt það starfsfólk ráðuneytisins sem Grindavík þarf á að halda til aðstoðar og stuðnings við þetta verkefni eins og óskað er eftir, ýtum öðrum verkefnum til hliðar. Ég veit að Samband íslenskra sveitarfélaga er að gera slíkt hið sama og önnur sveitarfélög, ég nefndi Reykjavíkurborg og mörg sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu. Á þessum tímapunkti er ekki raunhæft að leggja fyrir hver kostnaðurinn verður við aðgerðir vegna þess að menn eru enn þá að reyna að teikna upp nákvæmlega hvernig þær munu líta út. Það væri algjörlega óraunhæft að mennta- og barnamálaráðherra kæmi hér og segði hver kostnaðurinn við þessar aðgerðir yrði á þessum tíma. En ég vil líka segja, af því að það hefur verið nefnt hér áður, að það er gríðarlega dýrt fyrir samfélagið ef við tökum ekki utan um ungt fólk og börn og barnafjölskyldur í Grindavík vegna þess að það er fjárfesting, vegna þess að við sjáum og getum lært það af áföllum almennt, náttúruhamförum og breytingum eins og þessum, að það er gríðarlega mikilvægt fyrir samfélagið til lengri tíma litið að við stígum þarna inn. Hluti af þeirri vinnu er, það er hárrétt hjá hv. þingmanni, á einhverjum tímapunkti, á allra næstu dögum eða vikum, að meta hver kostnaðurinn við slíkt yrði af hálfu ríkisins og þá þarf að koma með það hér til þingsins. Annaðhvort að nýta varasjóði eða sækja fjármagn með öðrum hætti eftir þeim aðferðum og leiðum sem við höfum búið til hér með fjárveitingavaldi úr sameiginlegum sjóðum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég held að hann þurfi ekki hafa neinar áhyggjur af því að nokkur þingmaður sé að leggja til að ekki verði tekið utan um börn og fjölskyldur í Grindavík. Á morgun verður liðin vika frá því að ákvörðun um rýmingu var tekin. Mig langar hér í seinna andsvari að spyrja hæstv. ráðherra hvar honum þykir veikasti hlekkurinn vera, ef svo má segja, gagnvart hagsmunum barna frá Grindavík. Það einskorðast ekki endilega við málaflokka ráðherrans, mál sem tengjast börnum koma auðvitað inn á hina ýmsu flokka ríkisstjórnarinnar og málasvið ýmissa ráðherra. Til hvers metur hæstv. ráðherra að helst þurfi að horfa umfram það sem nú þegar er búið að skoða hvað hagsmuni og utanumhald barna varðar?

Virðulegi forseti. Ég ítreka að ég var ekki að ýja að því að hv. þingmaður styddi ekki aðgerðir gagnvart börnum, bara svo ég ítreki það. Í fyrsta lagi er veiki hlekkurinn sá að það er erfitt að kortleggja þetta og erfitt að koma hlutum af stað þegar stjórnsýslan í sveitarfélaginu er með þeim hætti sem hún er, þegar allt samfélagið er í áfalli, þegar allt samfélagið er að glíma við rýmingu, allir þeir aðilar sem eru daglega að halda utan um einstaklinga og fjölskyldur og vinna með börnum í frístund, í skóla og öllum þessum þáttum. Það er erfitt að koma hlutum af stað þegar þannig er. Að sú vinna komist af stað - við sjáum og finnum á Grindavíkurbæ í dag að það er kominn miklu meiri slagkraftur í hlutina heldur en var í gær og í fyrradag. Síðan er það áfallið og þetta þjónusturof við börnin sem við verðum að grípa fyrst inn í og þá sérstaklega gagnvart viðkvæmustu hópunum. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. mennta- og barnamálaráðherra fyrir góða yfirferð á áherslum sínum í málaflokki barna sem búa í Grindavík og standa frammi fyrir þeirri óvissu sem ráðherra hefur lýst ágætlega. Ég fagna því sömuleiðis, og mér finnst ágætt að nefna það sérstaklega, að sá ráðherra sem tekur hér til máls fyrst á eftir hæstv. dómsmálaráðherra, ráðherra almannavarna, sé einmitt ráðherra málefna menntamála og barna. Ég lít svo á að velferð þeirra skipti öllu máli fyrir þá uppbyggingu sem koma skal og ég vona svo sannarlega að þetta endurspegli þann fókus og áherslur sem stjórnvöld vilja sýna í verki í tengslum við hana og eins og við jafnaðarmenn leggjum jafnan mikla áherslu á þá ætlum við okkur öll að standa með Grindavík í þeim hamförum sem á dynja. Við vitum líka að þjóðin ber öll vilja til þess en okkur greinir stundum á um aðferðir og leiðir til að ná settum markmiðum. Þannig er nú einu sinni lífsins eðli. Það að standa með þessum hópi felur ýmislegt í sér. Við jafnaðarmenn sýndum það á mánudaginn t.d. að við töldum okkur ekki stætt á öðru en að styðja neyðarviðbrögð í uppbyggingu varnargarða án sérstakra fyrirvara. Það væri einfaldlega of brýnt verkefni. Við skulum vona að Alþingi þurfi ekki að koma aftur saman með þeim hætti sem raungerðist þá en hins vegar verðum við alveg að hafa það á hreinu að afkomuöryggi fólks, tengslanet, er algjör forsenda fyrir því að geta liðið vel í samfélagi og bara litið bjartan dag í þeirri óvissu sem við stöndum frammi fyrir. Skóli, vinna, fjölskylda, vinir, tómstundir - þetta eru ekki gerviþarfir, þetta eru grundvallarlífsgæði. Ef við bregðumst í því verkefni að taka þétt utan um Grindvíkinga sem búa við þessa óvissu, sérstaklega fjölskyldufólk, þá gætum við hreinlega búið til óafturkræfan skaða sem verður ekki mældur í krónum. Ég legg því áherslu á að við í Samfylkingunni ætlum að gera kröfur um það, ber þess merki í umræðum sem hafa verið hér í dag, að það verði skýr vettvangur leik- og grunnskólahúsnæðis sem allra fyrst, hvort sem það er á einum stað eða fleiri og að ríkið styðji þar rausnarlega við sveitarfélögin sem fái að leiða þetta verkefni, vegna þess að við vitum auðvitað að það verður áskorun fyrir þau sveitarfélög sem koma til með að hjálpa og leggja sitt af mörkum í þessu verkefni, það má ekki gera lítið úr því. Ég veit að Reykjavíkurborg hefur stigið fram núna með ýmsum hætti. Bæjarskrifstofur Grindavíkur hafa fundið sér stað á annarri hæðinni í Ráðhúsinu og Tollhúsið er nýtt sömuleiðis til mikilvægra verkefna. Þetta er bara byrjunin en við vitum að þessi málaflokkur er viðkvæmur í mjög mörgum sveitarfélögum fyrir. Það eru 555 börn skráð í Grunnskóla Grindavíkur, 173 börn eru í leikskólum bæjarins. Það eru 440 börn iðkendur hjá Ungmennafélagi Grindavíkur. Þar eru fleiri börn sem stunda margar íþróttir, þ.e. börn sem stunda fleiri íþróttir en eina. Allir þessir aðilar verða að fá þá upplifun að við séum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að halda utan um þau. Við megum ekki láta börn sem komast í tæri við þessa þjónustu, þ.e. börn sem eru ekki beinlínis hluti af þeim íbúum Grindavíkur - að þau séu einhvern veginn sett til hliðar, ekki að ég hafi af því sérstakar áhyggjur. Ég fagna því líka að hæstv. ráðherra hyggist leggja áherslu á sálfélagslegan stuðning. Við megum heldur ekki gleyma því að staða viðkvæmra barna, þ.e. fatlaðra barna og þeirra sem koma frá jaðarsettum samfélögum - og ég legg sérstaklega áherslu á aðflutta Íslendinga, nýja Íslendinga. Við verðum að reiða okkur á þétta samvinnu og við getum ekki séð fram á að deilur hér á milli ríkis og sveitarfélaga muni koma til með að taka yfir. Þetta er okkar fókus, okkar jafnaðarmanna. Mennta- og barnamálaráðherra hefur til þessa verið óragur við að teikna upp metnaðarfullar áætlanir í málaflokknum. Það mun ekki standa á okkur að veita stuðning inn í þessi verkefni en ég bara leyfi mér þó að fullyrða að ríkisstjórnin hefur mjög ærið verkefni fyrir höndum. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. mennta- og barnamálaráðherra Ásmundi Einari Daðasyni kærlega fyrir þessa umræðu. Það er mjög mikilvægt, ekki aðeins fyrir Alþingi heldur hvert og eitt okkar og auðvitað samfélagið allt, að þingið sé vel upplýst um það sem er að gerast í Grindavík og á vettvangi íbúa Grindavíkur á þessari stundu. Umræðan í gær með hæstv. dómsmálaráðherra var líka mjög mikilvæg fyrir okkur og ég veit að þessu verður fylgt eftir á næstu dögum og að þingið mun verða upplýst um það sem er að gerast. Ég er aðeins búinn að eiga orðastað við ráðherrann um þá hluti sem standa fyrir dyrum í Grindavík og snúa að börnum og ungmennum þar í bæ og um það mikla verkefni sem fram undan er, að tryggja hag þeirra og menntun og að enginn heltist úr lestinni á meðan við erum að reyna að fóta okkur og rykið er að setjast. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt núna að við gefum öllum svigrúm. Það þurfa allir svigrúm. Það er mikið áfall fyrir barn að missa heimilið, missa skólann sinn og tengingarnar við félagana. Börn þurfa að ná áttum með foreldrum sínum, með ömmu og afa og vera nærri fjölskyldunni. Þetta segi ég vegna þess að þetta hef ég upplifað sjálfur. Það eru reyndar 50 ár síðan ég stóð nákvæmlega í þessum sporum, að þurfa að yfirgefa skólann minn og sjá suma skólafélagana ekki fyrr en mörgum árum seinna. Það voru auðvitað aðrar aðstæður í fjölmiðlum þá og í því hvernig haft var samband á milli fólks en það er klárlega gríðarlega mikilvægt það svigrúm sem börnin þurfa að fá til að festa rætur á nýjum stað og að nýr staður verði framtíðartímabundin lausn og það verði ekki fyrr en þá sem börnin fara að sækja skóla og kynnast nýjum skólafélögum og taka þátt í lífinu í nýju umhverfi sem er framandi og þau enn með hugann við gamla skólann sinn, við félagana og það líf sem áður var. Það kom fram í ræðu hér áðan að það þarf að tryggja íþróttastarfið og ég heyri það strax að margir hafa áhyggjur af því að það splundrist. Ég man vel eftir því í Eyjum að t.d. æfði ÍBV knattspyrnu í Keflavík, eða reyndar í Njarðvík, og leikmennirnir áttu heima hér alveg frá Þorlákshöfn og upp á Akranes og úti um allar trissur og það var farið til Keflavíkur eða Njarðvíkur á hverju kvöldi til að æfa knattspyrnu. Við skulum leggja ofuráherslu á það að börnin fái svigrúm til þess að átta sig svolítið sjálf á því hvernig þau vilja nálgast þessi verkefni. Það er hlutverk okkar sem stjórnum og þeirra sem eru úti á vettvangi, fólksins sem munu bera ábyrgð á þessu í enda dagsins, að taka á móti þeim þegar þau verða tilbúin og búa þeim það atlæti sem er þeim fyrir bestu og að við gerum það á þann hátt að við getum verið stolt af því. Það mun auðvitað fylgja því einhvers konar brölt. Fólk er að flytja á milli húsnæða núna. Það er að koma sér fyrir hjá Stínu frænku uppi í Árbæ, fær svo íbúð í Vesturbænum eða inni í Vogahverfi og það er best að börnin fari í skólann þar sem framtíðarhúsnæði finnst. Einhverjir verða á Suðurnesjum en auðvitað er fólk að tínast út um allt land. Ég var að útvega fólki íbúð í Eyjum í gærkvöldi og öðrum sumarbústað uppi í Holtum í fyrrakvöld og svo stendur íbúð undir Eyjafjöllum öðrum til boða, þannig að fólk er að fara út um allt og við erum öll að aðstoða og hjálpa til. Þessu fólki öllu fylgja börn sem eru að takast á við ný verkefni um leið og sorgin hefur komið harkalega aftan að þeim, mjög harkalega. Ég er ekki alveg viss um að við öll áttum okkur á því hvað þetta geta verið þung spor fyrir þau. Þess vegna er svo mikilvægt að við sem erum hér í þinginu, með ráðherrann í broddi fylkingar og hann með sitt fólk úti um allt, starfsmenn Grindavíkurbæjar og okkar besta fólk, að við treystum því til þess að gera það sem best er fyrir börnin og koma þeim til náms að nýju. En það liggur ekkert rosalega mikið á, eins og kom fram í ræðu áðan, við vitum aldrei hvað það mun kosta ef við flýtum okkur of hratt. Gefum svigrúm, leyfum rykinu að setjast og tökum síðan til óspilltra málanna, sem ég veit að allir eru að gera á þann hátt sem best er. Við óskum Grindvíkingum og ykkur öllum guðs blessunar.

Virðulegur forseti. Hugur þjóðarinnar er svo sannarlega með Grindvíkingum á þessum tímum. Það er erfitt að ímynda sér hvaða áhrif það hefur að missa heimili sitt vegna náttúruvár og vita ekki hvort þú fáir aftur snúið. Við viljum samt öll leggja okkar af mörkum en finnum okkur flest gríðarlega vanmáttug og hafa lítið fram að færa því það er nær ómögulegt að setja sig í þeirra spor. En hér erum við að ræða um börn og hvað hægt sé að gera fyrir þau á tímum sem þessum. Það er erfitt að ímynda sér hvaða áhrif það hefur á börn að búa fyrst við endurteknar jarðskjálftahrinur ár eftir ár og horfa svo á stærsta ótta sinn í þeim aðstæðum raungerast. Við Íslendingar stóðum saman og lærðum margt af gosinu í Vestmannaeyjum 1973 sem við getum nýtt okkur nú í þrengingum Grindvíkinga og við vitum hversu mikilvægt það er að hlúa að börnum á tímum sem þessum. Það þarf að vanda til verka þegar við skipuleggjum aðgerðir eins og hvað varðar skólagöngu þeirra. Það er t.d. mikilvægt að reyna eftir bestu getu að tryggja að skólabekkir og árgangar geti haldið hópinn. Í því sambandi langar mig að ræða framlínuhópinn sem er að fara að vinna með öllum þessum börnum, kennarana sjálfa. Enn og aftur kemur í ljós hversu mikilvægir kennarar eru sem framlínustarfsmenn og það má treysta því að kennarastéttin muni sameinast um að taka vel á móti grindvískum börnum og létta þeim lífið eftir bestu getu. Á þessari stundu er ekki ljóst hvað verður en þó að það væri æskilegt og best er ekki víst að það sé raunhæft að ætla að börn í Grindavík geti stundað sína skólagöngu á sama svæði þegar öll kurl eru komin til grafar. Búseta þeirra er núna dreifð og því ólíklegt að hægt verði að sameina þau öll í einum og sama skólanum þannig að einhver þeirra munu væntanlega dreifast á hverfisskóla, en það má ekki flana því. Áður en börn eru sett í hverfisskóla þarf í raun að vera ljóst að þau séu komin í öruggt húsnæði til næstu mánaða því það getur ekki verið gott fyrir börn að senda þau í einn skóla og taka þau úr honum eftir tvær vikur og senda annað. Þannig þarf að huga að því hvernig staðið er að skólagöngunni, bæði hvað varðar börnin sjálf sem og skólana og kennarana sem eru að taka við þeim, hvort sem er á leikskóla eða grunnskóla. Svo má velta fyrir sér stöðu kennara frá Grindavík sem eru í raun í sömu stöðu og börnin sjálf og aðrir Grindvíkingar. Það er að sjálfsögðu tækifæri til að veita þeim vinnu í þeim skólum sem taka við grindvískum börnum en svo er náttúrlega möguleiki á því að hægt sé að koma því í kring að grunnskóli Grindavíkur verði á einum stað og að þar geti stærsti hópur nemenda stundað sitt nám. En til þess að svo geti orðið þarf að huga sérstaklega að kennurum Grindavíkur því að þau sem sjá um börnin þurfa að vera í góðu andlegu jafnvægi. Ég fagna því sem fram kom í andsvörum ráðherra áðan um að verið sé, í samvinnu við Grindavíkurbæ, að taka sérstaklega utan um þau. Þau hafa eins og aðrir Grindvíkingar orðið fyrir gríðarlegu áfalli sem þau þurfa að vinna úr, eigi þau geta hjálpað börnum. Það skiptir því miklu máli að huga vel að skólafólkinu í Grindavík og hafa það með í ráðum í þessu stóra verkefni. Að þessu sögðu á það sama við um alla íbúa Grindavíkur og þá kannski sérstaklega foreldrana af fyrrgreindum ástæðum. Já, það er að mörgu að huga þegar kemur að hagsmunum barna og við þurfum líka að muna að börn eru ekki eyland í tilverunni. Líðan þeirra ræðst að miklu leyti af líðan foreldra. Ef foreldrar hafa áhyggjur af húsnæði og hlutum eins og afborgunum af lánum og leigu smitast þær áhyggjur yfir á börnin. Alveg sama hvernig foreldrarnir reyna að hlífa börnunum við áhyggjum sínum eru börn ótrúlega næm og þegar þau eru í einhvers konar viðbragðsstöðu, eins og þau hljóta að vera núna, eykst næmi þeirra sem því nemur. Þess vegna vil ég koma inn á þátt bankanna þótt þessi umræða snúist um börn. Við heyrðum fregnir af patentlausnum bankanna í gær og ég gagnrýndi þær harðlega í ræðu minni hér í þessum sal. Ég ætla því ekki að endurtaka þá gagnrýni hér en beini því til ráðherra að hann og ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að bankarnir geri ekki illt verra með tilboðum sem engu skila nema því að fjárhagsstaða Grindvíkinga verði enn verri en ella. Það skiptir börnin í Grindavík miklu máli því það hefur áhrif á bæði líðan og framtíð fjölskyldunnar. Að þessu sögðu verð ég að segja að framganga þeirra Grindvíkinga, bæjarstjóra, björgunaraðila og almennra bæjarbúa sem komið hafa fram í fjölmiðlum hefur verið með miklum sóma. Ró þeirra allra og æðruleysi í ólýsanlega erfiðum aðstæðum er aðdáunarverð og okkur öllum til eftirbreytni.

Frú forseti. Ég held að við getum ekki gert okkur í hugarlund hvernig það er fyrir heilt samfélag að missa heimilið, hvernig það er fyrir 3.600 manns að missa griðastaðinn sem er heimilið og heimabyggðin öll; að þurfa að leggjast á flótta undan náttúrunni, sitja síðan fjarri heimilinu og fylgjast með því af og til í fréttum, illa farið af skjálftum og vita ekkert hvað framtíðin ber í skauti sér. Þess vegna hefur verið ánægjulegt að sjá hversu sjálfsagt fólki þykir að rétta fram hjálparhönd. Bæði hafa hópar almennings sprottið upp og látið af hendi rakna, ja, bara þá hluti sem þarf til að standa undir daglegu lífi fyrir fólk sem þurfti að skilja allt slíkt eftir í Grindavík en íþróttafélög hafa líka boðið börnum að viðhalda rútínunni með því að mæta á æfingar. Ég verð að viðurkenna að ég hef mætt á einhverja yngrideildarleiki í körfubolta og ég held að það sé alltaf til bóta fyrir íþróttafélögin sem taka á móti grindvískum körfuboltakrökkum, það styrkir þau bara að fá þær týpur inn. Við höfum séð skátafélög úti um allt taka á móti þeim og við sjáum núna sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu leita leiða til að koma öllum þessum börnum í skóla þannig að einhver rútína komist af stað. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli til að milda áhrifin af áfallinu sem þau eru öll að ganga í gegnum og til að hjálpa fjölskyldunni að eignast aftur eðlilegt fjölskyldulíf. Ég tek undir það sem kom fram hjá hæstv. ráðherra áðan að það er mikilvægt að Grindavík leiði þessa vinnu, að fólkið í stjórnsýslu sveitarfélagsins sjálfs sem þekkir þarfir íbúanna best leiði hana en samt þarf ríkisvaldið að átta sig á því að þessi sveitarstjórn er ofhlaðin verkefnum. Þetta er ástand sem býr til þjónustuþörf hjá íbúunum sem er langt umfram allt sem Grindavík hefur nokkurn tímann komið sér upp mannafla til að geta tekist á við, þannig að hluti af því að gera Grindavík kleift að leiða vinnuna er að ríkið axli eitthvað af vinnunni fyrir bæinn. Ég nefndi í andsvörum við hæstv. ráðherra, sem mig langar að nefna aftur, af því að við vorum að tala um mikilvægi þess - við vorum nú held ég allflest að tala um það hér í andsvörum - að aðgengi að sálfræðiþjónustu á þessum tímum væri greitt fyrir Grindvíkinga til að geta unnið úr áfallinu. Þá langar mig að undirstrika aftur það sem ég nefndi í andsvari varðandi íbúa af erlendum uppruna sem hefðu kannski þörf á því að fá slíka þjónustu á öðru tungumáli en íslensku. Þetta er áskorun sem verður að hafa í huga og hér erum við kannski ekki síður að tala um fullorðna fólkið sem þurfti að flýja Grindavík en það er auðvitað hagsmunamál barna líka vegna þess að foreldrum sem líður illa er erfitt að vera góðir foreldrar. Fyrsta skrefið í að standa sig vel í foreldrahlutverkinu og geta verið til staðar fyrir börnin sín er að líða vel inni í sér. En fyrr en síðar þá þurfum við að ræða leiðinlegu hliðina á þessu, fjármálahliðina. Það er kannski ágætt að byrja þá umræðu í dag af því að við erum hér síðar í dag að fara að ræða fjáraukalög, þar sem verður vonandi fyrir 2. umræðu hægt að gera tillögur að einhverjum viðbótum til að bregðast við ástandinu í Grindavík. Ef við sláum bara á það, ef 3.600 manns hlaupa út og kaupa sálfræðitíma á taxtaverði, 20.000 kr. kostar tíminn hjá sálfræðingi, þá er einn tími á sveitarfélagið kominn upp í 76 milljónir á markaðsverði. Þetta verða mjög fljótt stórar upphæðir þótt við séum bara að tala um minnstu verkefnin í þessari áskorun sem er fram undan. 

Forseti biður hv. þingmenn að gæta að ræðutímanum.

Virðulegi forseti. Í nígerískum málshætti segir, með leyfi forseta: Það þarf heilt þorp til að ala upp barn. Í flestum samfélögum Afríku er til hugtakið „ubuntu“ sem þýðir ýmist mennska, mannleg reisn, samhjálp eða samfélag og þessi málsháttur er sprottinn úr þeim hugsunarhætti. Þeir Grindvíkingar sem við höfum séð í viðtölum í fjölmiðlum hafa sýnt mikið æðruleysi þar sem þeir standa frammi fyrir skelfilegri þrekraun. Grindavík er augljóslega samheldið samfélag en það er hverjum ljóst sem á horfir hversu óskaplega þungbært það er að þurfa að yfirgefa heimili sín og jarðtengingu í flýti og sjá ekki hvenær eða hvort hægt verður að snúa aftur og þá í hvaða aðstæður. Fólkið í Grindavík sem flúið hefur heimili sín dreifist nú um Suðurland, Vesturland, Norðurland, Reykjanes og höfuðborgarsvæðið. Í hópi þeirra eru tæplega þúsund börn sem þurfa að horfast í augu við breyttan veruleika. Börn ráða yfirleitt ekki sjálf hvað þau gera og hvert þau fara. Lykilatriði í þeirra aðlögun er að þau upplifi öryggi og að þau geti treyst því að um þau og þeirra þarfir sem barna í þessum aðstæðum verði hugsað. Mikilvægt er fyrir börn að halda í einhvers konar öryggi og reglu mitt í allri þessari óreiðu, að þau komist í skóla og geti sinnt tómstundum en þó jafnvel enn frekar að grindvísk börn haldi sínum tengslum, að bekkjardeildir frá Grindavík finni leiðir til að hittast nokkrum sinnum í viku, kannski á netinu undir handleiðslu kennarans síns. Hér ríður á að við hlustum á vilja Grindvíkinga sjálfra og hvað þeim finnst passa. Það má ekki gleyma því að kennarar og starfsfólk skólanna í Grindavík hafa líka orðið fyrir áfalli og þurft að yfirgefa heimili sín og horfa upp á samfélagið sitt tvístrast. Og ekki má gleyma því að hlúa að foreldrum og aðstandendum þessara barna. Þau þurfa áfallahjálp, það þarf að létta á efnahagsáhyggjum þeirra, þau þurfa að fá ráðrúm til að setja súrefnisgrímuna fyrst á sig sjálf. Börnin í Grindavík eru núna börnin frá Grindavík, vonandi samt bara í bili og vonandi sjáum við aftur iðandi mannlíf í þessum fallega bæ. En í bili er enginn í Grindavík og Grindvíkingar verða að fóta sig í nýrri tilveru. Og þá kemur röðin að okkur hinum. Okkar ráðherrar eru vakin og sofin í þessari umræðu um stöðu og framvindu mála í Grindavík. Mikið hefur verið kallað eftir miðstöð fyrir Grindvíkinga til að hittast, gráta og hlæja saman og styrkja böndin. Viðbragðsflýtir stjórnvalda gerir það að verkum að nú í hádeginu var þjónustumiðstöð tekin í gagnið í Tollhúsinu þar sem fólkið frá Grindavík getur komið saman og notið stuðnings, ráðgjafar og fræðslu. Ég bind miklar vonir við að þjónustumiðstöðin þjóni því hlutverki sem lagt er upp með og taki þeim breytingum sem þörf er á eftir því sem málum vindur fram. Grindvíkingar eru af ýmsum þjóðernum og mikilvægt að halda vel utan um fólk með lítið bakland á Íslandi. Þar leikur upplýsingagjöf stórt hlutverk en Ríkisútvarpið, fjölmiðill í almannaþágu, hefur verið með góða upplýsingagjöf og fréttamiðlun á pólsku og ensku. Virðulegi forseti. Það þarf heilt þorp til að ala upp og annast barn. Nú er þorpið dreift um allt en engu að síður til staðar. Nú þurfum við öll að vera þorpið sem heldur utan um börnin frá Grindavík og fjölskyldur þeirra.

Virðulegi forseti. Það ríkir neyðarástand í Grindavík og nú reynir á samstöðu og samtakamátt þjóðarinnar. Það reynir líka á ríkisstjórn Íslands að stíga fram af festu og koma með plan, plan fyrir fólkið sem upplifir nú þungt högg og lifir við gríðarlega óvissu sem er erfitt að setja sig í spor gagnvart. Viðreisn mun að sjálfsögðu styðja allar aðgerðir sem taka utan um fólkið og draga úr óvissu þess. Mig langar að vitna í Grindvíkinginn Sigríði Maríu Eyþórsdóttur, kirkjuvörð í Grindavíkurkirkju, sem skrifaði viðhorfspistil í Vísi í dag: „Sum hver, jafnvel mörg okkar, sjá fram á atvinnumissi, fjárhagslegt hrun og þurfa á sama tíma að framfleyta fjölskyldum á óöruggum og hagnaðardrifnum húsaleigumarkaði um ófyrirsjáanlega framtíð. Þetta eru ekki kaldar kveðju til okkar sem horfum inn í óvissuna, þetta er svívirða.“ Það er alveg rétt að það hafa engin raunveruleg svör komið fram af hálfu stjórnvalda þegar kemur að því að tryggja öryggi fólks sem hefur neyðst til að yfirgefa heimili sitt, lífsviðurværi, og það er skiljanlegt að kallað er eftir skýrum svörum sem snerta þann raunveruleika og þá óvissu sem grindvískar fjölskyldur standa frammi fyrir. Ofan á allt þetta bætist sá veruleiki sem Grindvíkingar búa nú við, að geta ekki svarað einföldum spurningum barna sinna um framtíðina: Hvenær förum við aftur heim? Förum við aftur heim? Hvað verður um Grindavík? Kemst ég á körfuboltaæfingu í vikunni? Get ég leiki við vini mína? Hvar verðum við um jólin? Fer ég í skólann á morgun? Nei, grindvískir foreldrar hafa fá svör við þessum spurningum enda lifa þeir nú í algjörri óvissu. Það er hlutverk stjórnvalda að milda þetta högg, að koma með svör fyrir fólkið, segja það hátt og skýrt að Grindvíkingar eigi ekki ofan á allt annað að þurfa til að mynda að hafa fjárhagsáhyggjur. Það er eitt að reisa fýsíska varnargarða en nú þarf að reisa varnargarð utan um Grindvíkinga, utan um fólkið okkar, kennara og ekki síst börnin sem eiga rétt á að menntun þeirra og ekki síður íþrótta- og tómstundastarf verði tryggt. Börn skynja stöðuna og finna fyrir óöryggi á heimilinu og við verðum að taka utan um þessa hópa og útskýra vel fyrir öllum börnum hvert ástandið er. Hér skipta auðvitað skólar og íþrótta- og tómstundastarf miklu máli. Við höfum líka erfiða reynslu, m.a. úr snjóflóðum, og við eigum að þekkja það hvaða áhrif slík áföll hafa á börn. Við eigum að leggja kapp á að vernda barnæskuna. Rannsóknir og reynslan sýnir að það skiptir gríðarlega miklu máli. Jörð hefur skolfið, virðulegi forseti, á Reykjanesinu með hléum síðan í mars 2021. Það er þekkt að eldvirkni á svæðinu er mikil. Áhætta á þessu svæði þegar kemur að innviðum og byggð hefur legið fyrir í nokkurn tíma. Það kom mér þess vegna nokkuð á óvart þegar hæstv. innviðaráðherra svaraði því til að það hefðu verið búnir til hópar til að kortleggja náttúruvá Reykjanesskagans og suðvesturhornsins en ráðherra vissi ekki hvar sú vinna væri stödd. Það kemur á óvart að eftir hátt á þriðja ár, frá fyrstu eldsumbrotum á Reykjanesskaga, sé lítið sem ekkert plan til staðar frá ríkisstjórninni fyrir grindvískar fjölskyldur, ríkisstjórn sem ítrekað segir að Ísland sé í öfundsverðri stöðu en þegar reynir á er hvorki kortlagning né aðgerðaáætlun tilbúin. Við Íslendingar kunnum neyðarviðbrögðin nokkuð vel. Við erum með framúrskarandi fólk á sviði almannavarna og björgunarsveitir á heimsmælikvarða. Við kunnum að tryggja rýmingar og þess háttar. En stjórnvöld verða líka að vera tilbúin. Hvað svo? Að vera vakin og sofin, hvað þýðir það? Hvað tekur við? Stjórnvöld hafa haft hátt í þrjú ár en því miður er lítið skýrt á þessu stigi og þá dugar ekki fyrir okkur að hafa ráðherra sem einfaldlega yppta öxlum og segja: Við búum bara á Íslandi, þannig er það. Ég vil að lokum segja að þessi umræða er mikilvæg og ég vil taka undir það sem hæstv. ráðherra hefur sagt í þessu máli. Mér finnst það skipta máli og það er brýning til stjórnsýslunnar, til skólayfirvalda, bæði í Grindavík sem og annars staðar, að taka höndum saman. Ég skynja að mennta- og barnamálaráðherra gerir sér grein fyrir ábyrgð sinni sem felst í því að taka utan um börnin og fjölskyldur þeirra, að við lærum af fortíðinni og veitum börnunum og fólkinu okkar frá Grindavík öryggi og vissu eftir fremsta megni. Þar hefur hann fullan stuðning okkar í Viðreisn.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu munnleg skýrsla hæstv. mennta- og barnamálaráðherra um viðbrögð vegna atburðanna á Reykjanesskaga. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að fara yfir stöðu mála hér í þingsal því að það er ljóst að þær jarðhræringar sem eiga sér stað á Reykjanesskaga hafa gríðarleg áhrif á daglegt líf og framtíð barna og ungmenna í Grindavík. Rútínan, skóli, íþróttastarf, frístund - þetta er allt farið úr skorðum. Börn og fjölskyldur eru komin í húsnæði um allt land, ýmist inn á heimili annarra, í laust húsnæði eða í orlofsbústaði. Við vitum ekkert hvernig mál munu þróast næstu vikurnar en ef málin þróast þannig að börn frá Grindavík fara að sækja skóla um allt land þá þarf að tryggja að það sé mjög vel haldið utan um nemendurna og kennarana. Kennararnir eru margir farnir að sjá að nemendur þeirra gætu verið komnir í marga mismunandi skóla en þeir eru þeir sem þekkja nemendur sína hvað best. Þeir vita hvað börnin þurfa. Það þarf að tryggja að börnin fái þá aðstoð og kennslu sem þau þurfa og eiga rétt á þegar þau verða tilbúin. Það er ekkert ljóst að þau verði strax tilbúin því þessi börn, þessar fjölskyldur eru margar að ganga í gegnum stærsta áfall lífs síns. Ég get ekki ímyndað mér þá tilfinningu að hafa þurft að rýma heimili sitt og fyrirtæki en ég veit það að við hér munum styðja þau eins vel og við getum. Það hafa komið fram fjölmargar áskoranir á síðustu dögum og við vitum að það munu koma fleiri áskoranir, þar af leiðandi er mjög gott að heyra af þeirri vinnu sem er farin í gang hjá bæjaryfirvöldum í Grindavík í samstarfi við önnur sveitarfélög og stjórnvöld. Það þarf að ræða þá möguleika sem eru í boði fyrir börn og fjölskyldur sem eru frá Grindavík. Ég er sammála því sem kom fram í máli hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hér áðan, að sú vinna sem er fram undan verði að vera í fullu samráði við bæjaryfirvöld í Grindavík. Það er mikilvægt á öllum stigum þessa máls en líka í öllum öðrum málum sem tengjast Grindavík því stjórnsýslan í Grindavík, starfsfólk sveitarfélagsins eru þau sem þekkja sitt samfélag hvað best, þau hafa verið að vinna í öllum skjölum, þau hafa verið að takast á við félagsþjónustumál og annað, þau þekkja sitt sveitarfélag hvað best. Þegar kemur að því að leysa þeirra mál nú og í framtíðinni þá eru það þau sem þekkja aðstæður hvað best og vita hver besta leiðin er. Aftur á móti eru þessir einstaklingar líka að ganga í gegnum mjög erfitt tímabil þannig að við þurfum að gæta að því að vinna að þessum málum mjög vel. Við sem búum annars staðar og höfum ekki þurft að fara í gegnum svona mál þurfum að gæta að því að hlusta. Ég trúi ekki öðru en að við sem hér erum munum gera það eins vel og við getum og ég get sagt það fyrir mig að ég mun styðja Grindvíkinga eins vel og ég get og vinna að málum fyrir þau til að tryggja framtíðarhorfur þeirra.

Frú forseti. Mér heyrist við þingmenn allir vera meira og minna sammála um hvað þurfi að gera, eins og vænta mátti. Ég efast ekki um að allir þingmenn muni áfram standa saman um að af því verði, en til þess að hægt sé að takast á við ástandið er þó mikilvægt að gera sér grein fyrir umfangi þess og eðli. Það verður að segjast eins og er að margt í kerfinu hjá okkur er ekki eins vel í stakk búið til að takast á við þennan vanda eins og það hefði getað verið eftir ákveðið stjórnleysi á undanförnum árum; gríðarlegt álag á skólana sem fyrir var komið fram, gríðarlegur skortur á húsnæði af ýmsum ástæðum og óvissa í heilbrigðismálum, heilbrigðiskerfið í vörn, ekki hvað síst á sviði sálrænnar aðstoðar. En ef við gerum okkur grein fyrir þessu ástandi erum við líklegri til að bregðast við í samræmi við tilefnið. Það sem ég á við er að nú þarf að forgangsraða í þágu Grindvíkinga. Fjárlögin þarf að endurskoða, þau fjárlög sem voru kynnt hér í september eiga ekki lengur við. Það mun þurfa róttækar breytingar, róttækar aðgerðir. Ég held að landsmenn séu meira og minna allir sáttir við að það muni fela í sér forgangsröðun í þágu Grindvíkinga. Ég tek undir það sem margir hafa sagt hér um mikilvægi þess að Grindvíkingar sjálfir leiðbeini stjórnvöldum um hvernig sé best að standa að hlutunum, ekki hvað síst í menntamálunum, en ef við eigum að ráða við þetta verkefni þá þarf ráðstafanir og aðgerðir í samræmi við það. Velferð barnanna snýst auðvitað að miklu leyti um að kennsla og skólastarf gangi eins vel og kostur er en hún snýst líka um stöðu foreldrana, að foreldrarnir séu ekki í algjörri óvissu um hvað taki við, hvernig sem hlutirnir þróast núna á næstu dögum, vikum og mánuðum. Þess vegna er það hlutverk stjórnvalda að gefa eins mikinn fyrirsjáanleika og kostur er við þessar aðstæður og jafnframt að vera meðvituð um það að eins og staðan er núna og miðað við það sem von getur verið á þá þarf að endurskoða hvernig hlutirnir hafa verið hér að undanförnu. Það þarf að endurskoða fjárlögin, það þarf að forgangsraða algerlega upp á nýtt til að takast á við þennan vanda með Grindvíkingum. Þetta eru þau skilaboð sem ég vildi helst bæta við hérna, að menn líti á heildarmyndina og líti á umfang vandans og geri sér grein fyrir því að hann kalli á róttækar aðgerðir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu hér og segja það að samstaðan er algerlega skýr á Alþingi. Það er ríkur vilji til að standa með Grindvíkingum. Það er mjög sterkur vilji til þess að allt sem við gerum sé undir forystu Grindvíkinga sjálfra. Við styðjum þau við að stíga hvert skref sem þarf að stíga. Ég vil líka segja að maður finnur það hér í salnum að börn og barnafjölskyldur eru hafðar yfir pólitík. Við ætlum okkur að taka slaginn fyrir börn í Grindavík. Ég vil líka undirstrika það að lykilatriðið til að ná því er að taka utan um samfélagið í heild, taka utan um alla þá sem eru í framvarðasveit í Grindavík, þá sem vinna með börnum, fjölskyldurnar sjálfar og alla aðila sem með einum eða öðrum hætti koma að daglegu lífi barna. Hér hefur verið minnst á íþrótta- og tómstundastarf og ég vil taka það fyrir sérstaklega, það er stór hluti af lífi barna. Grindavík er íþróttabær, Grindavík er með öflugt íþrótta- og tómstundastarf og við þurfum að aðstoða Grindavíkurbæ við að halda utan um það starf. Hér hefur verið nefnt fjármagn og að það þurfi að grípa strax inn í. Það sem við höfum gert í mennta- og barnamálaráðuneyti er að ýta öðrum verkefnum til hliðar til að aðstoða Grindavíkurbæ í öllum þeim verkefnum sem hann óskar eftir, með mannafla, með tímabundnu fjármagni sem við höfum. En til lengri tíma litið þá munum við þurfa að teikna upp fjárhagslegar aðgerðir til að grípa börn og barnafjölskyldur í Grindavík. Ég hef ekki áhyggjur af því að það verði ekki þverpólitískur vilji á Alþingi Íslendinga til að gera það þegar fram í sækir og við náum að teikna það upp. Það er samstaða á Alþingi Íslendinga um það.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér með fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld o.fl. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á allmörgum lögum sem að mestu leyti varða skatta og gjöld. Við vinnslu þess var haft samráð við dómsmálaráðuneytið, matvælaráðuneytið, menningar- og viðskiptaráðuneytið, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið, utanríkisráðuneytið og Skattinn vegna einstakra ákvæða frumvarpsins. Fyrst vil ég nefna ákvæði um gistináttaskatt sem kemur aftur til framkvæmda á árinu 2024 líkt og fram kom í frumvarpi til fjárlaga í haust. En álagningu hans var frestað tímabundið vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Lagt er til að í fyrsta lagi verði gildissvið laganna víkkað þannig að þau taki til rekstraraðila skemmtiferðaskipa, þ.e. bæði rekstraraðila skemmtiferðaskipa sem eingöngu eru notuð til að sigla um strendur landsins og rekstraraðila skemmtiferðaskipa sem sigla með farþega milli landa. Skattskyldan samkvæmt frumvarpinu nær eingöngu til þess tímabils þegar skipin dvelja innan tollsvæðis ríkisins. Í öðru lagi er lagt til að greiða skuli gistináttaskatt af hverri seldri gistináttaeiningu fyrir hvern dvalargest, að undanskildum börnum undir 18 ára aldri. Í þriðja lagi er lagt til að gistináttaskattur verði í öllum tilvikum 300 kr. Breytingarnar taka til gistináttaeininga sem seldar verða frá árinu 2024. Þess má geta að menningar- og viðskiptaráðherra vinnur nú, ásamt hagaðilum að gjaldtöku í ferðaþjónustu til framtíðar. Ætla má að breytingar á gistináttaskatti leiði til alls 1,8 milljarða kr. tekjuauka fyrir ríkissjóð, þar af 1,6 milljarðar kr. í gistináttaskatt og 0,2 milljarðar kr. í hliðaráhrif á virðisaukaskatt þar sem hann er lagður á söluverð gistingar að gistináttaskatti meðtöldum. Gistináttaskattur mun miðað við þessar forsendur skila alls 3,1 milljarði kr. í tekjur árið 2024. Þar af er búist við að 250 millj. kr. verði lagðir á vegna sölu gistingar um borð í skipum við Ísland sem hingað til hafa verið undanþegin skattinum, bæði skipum sem selja ferðir til og frá Íslandi með viðkomu í einni eða fleiri höfnum hérlendis og skipum sem einkum selja siglingu við eða kringum Ísland. Búist er við að áhrif af hækkun gistináttaskatts á gistingu í landi skiptist þannig að 300 millj. kr. af hækkuninni verði af gistingu Íslendinga en 1,2 milljarðar kr. af gistingu erlendra ferðamanna. Í frumvarpinu er lögð til breyting á tekjuskattslögum sem snýr að því að leggja upplýsingaskyldu á rekstraraðila stafrænna vettvanga sem hafa milligöngu um, eða aðra aðkomu, að koma á viðskiptum milli leigjenda og leigusala, og eftir atvikum greiðsluþjónustu, í tengslum við fasteignir og lausafé hér á landi. Sem dæmi um þetta má nefna Airbnb. Upplýsingaskyldan kemur til með að byggjast á alþjóðlegri fyrirmynd sem flest ríki Evrópu hafa tekið upp og yrði því um að ræða samsvarandi skyldu hér á landi og gildir nú þegar víða annars staðar. Þá er í frumvarpinu lagt til að tímabundnir styrkir til kaupa á hreinorkubílum úr Orkusjóði teljist ekki til skattskyldra tekna hjá mönnum á árinu 2024. Skattfrelsi styrkjanna hefur í för með sér tekjutap fyrir ríki og sveitarfélög sem gróflega má áætla um 1 milljarð kr. fyrir ríkissjóð og um 0,5 milljarða kr. fyrir sveitarfélög á árinu 2024. Næst er komið að breytingum á lögum um gjald á áfengi og tóbaki sem heimila 50% lækkun á áfengisgjaldi fyrir tiltekið magn áfengra drykkja sem framleiddir eru af litlum og sjálfstæðum framleiðendum. Framleiðandi telst lítill ef ársframleiðsla hans á bjór er undir 500.000 lítrum á næstliðnu almanaksári. Þá telst framleiðandi sjálfstæður ef hann uppfyllir tvö skilyrði, þ.e. annars vegar að hann framleiði allan bjór á starfsstöð sinni með eigin framleiðslutækjum og á grundvelli eigin leyfis og hins vegar að annar aðili sem framleiðir áfengi eigi ekki meiri hluta í framleiðandanum, hvorki með beinum eða óbeinum hætti. Heimildin til að reikna lægra áfengisgjald tekur til samtals 200.000 lítra af bjór frá hverjum framleiðanda á hverju almanaksári. Gert er ráð fyrir að breytingartillagan leiði til tekjutaps fyrir ríkissjóð sem nemur tæpum 200 millj. kr. hvað innlenda framleiðslu varðar. Þar við bætist tekjutap vegna innflutts bjórs, en ekki var unnt að leggja nákvæmt mat á stærð hinna erlendu framleiðenda. Þó er gert ráð fyrir að afslátturinn vegna innflutta hlutans sé mun minni en hins innlenda. Þá eru lagðar til breytingar í þá veru að fellt verði brott ákvæði í tollalögum sem kveður á um tollfrelsi skemmtiferðaskipa sem skráð eru erlendis en eru notuð í innanlandssiglingar í allt að fjóra mánuði á ári. Að baki breytingartillögunni búa samkeppnis- og jafnræðissjónarmið milli aðila, til að mynda gististaða og veitingahúsa. Samtök fyrirtækja í hótel- og gistiþjónustu hafa bent á þá samkeppnisröskun sem felist í siglingu þessara skipa í kringum landið. Einnig eru dæmi um svokölluð hótelskip, skip sem eru í sömu höfn í lengri tíma í beinni samkeppni við innlenda rekstraraðila, til að mynda gististaði og veitingahús. Gera má ráð fyrir því að breytingartillagan kunni að hafa fjárhagslega hagsmuni í för með sér fyrir ríkissjóð haldi rekstraraðilar þessara skipa viðteknum hætti og bjóði áfram upp á siglingar hringinn í kringum landið. Fjárhæðir í því samhengi liggja ekki fyrir en hins vegar liggja fyrir upplýsingar um að alls ellefu skemmtiferðaskip, sem skráð eru erlendis, hafi stundað siglingar í kringum Ísland sumarið 2023 án þess að eiga viðkomu í erlendri höfn í hverri ferð. Ferðirnar um landið voru tæplega 60 á tímabilinu og var heildarfjöldi gesta um 16.600. Lagt er til að lögfest verði heimild fyrir innheimtumenn ríkissjóðs til að senda rafræna tilkynningu um fyrirhugaða stöðvun atvinnurekstrar í stafrænt pósthólf aðila í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda, Ísland.is. Framkvæmdin hefur verið sú að innheimtumenn senda tilkynninguna með almennum pósti á lögheimili aðila en verði ákvæðið að lögum mun tilkynningin eingöngu verða send í stafrænt pósthólf aðilans og telst það fullnægjandi tilkynning í skilningi stjórnsýslulaga. Þá vík ég að gjaldi í stofnverndarsjóð íslenska hestakynsins. Í lögum um útflutning hrossa er kveðið á um innheimtu sérstaks gjalds af hverju útfluttu hrossi og er það föst krónutala, eða 3.500 kr. Tekjur af gjaldinu eiga samkvæmt lögunum að renna í stofnverndarsjóð íslenska hestakynsins sem er í umsýslu Bændasamtaka Íslands og starfar eftir reglugerð um hann. Innheimta gjaldsins var áður í höndum Bændasamtakanna en var flutt til ríkisins árið 2019. Innheimta gjaldsins hófst ekki fyrr en 2021, þá miðað við útflutning hrossa allt frá ársbyrjun 2019. Sú innheimta var kærð til yfirskattanefndar sem komst að þeirri niðurstöðu að lagastoð fyrir henni væri ekki nægileg. Eftir úrskurðinn var það niðurstaða þáverandi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið að leita annarra leiða fremur en að halda innheimtunni til streitu. Því er lagt til að ákvæðið verði einfaldlega fellt brott og ný leið fundin. Er þá komið að greiðslumarki samkvæmt búvörulögum en við fyrri endurskoðun búvörusamninga var greiðslumark framlengt út árið 2026. Það á því ekki að falla niður samkvæmt samningi um starfsskilyrði í sauðfjárrækt fyrr en 1. janúar 2027. Því er lögð til sú tæknilega breyting í lögunum að í stað ártalsins 2026 komi 2027. Þá eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á lögum um aukatekjur ríkissjóðs þannig að gjöld fyrir vegabréfsáritanir, sem mótteknar eru erlendis, verði miðuð við evrur í samræmi við skuldbindingar Íslands samkvæmt reglugerð Evrópusambandsins um samræmda útgáfu áritana. Ísland er skuldbundið af gerðinni og hefur hún verið innleidd með lögum um útlendinga og reglugerð um vegabréfsáritanir. Breytingartillagan tekur mið af því að Ísland er skuldbundið að lögum að fylgja fjárhæðarviðmiðum Evrópusambandsins um vegabréfsáritanir auk þess sem misræmi getur verið á fjárhæðum samkvæmt núgildandi lögum eftir því hvort einstaklingur sækir um vegabréfsáritun í sendiráði Íslands erlendis, en þá er miðað við gjald í gjaldmiðli viðkomandi lands, eða á Íslandi. Breytingartillagan gerir auk þess ráð fyrir því að ákvæðið verði endurskoðað í heild sinni og töluliðum raðað saman eftir skyldleika innan þess. Þá er jafnframt gert ráð fyrir því að fyrir umsókn um vegabréfsáritun skuli Útlendingastofnun gefa út gjaldskrá á mánaðarfresti er taki mið af miðgengi evru mánaðarins á undan fyrir útgáfu nýrrar gjaldskrár og námundað niður að næsta hundraði. Virðulegi forseti. Vík ég þá að málefni utanríkisþjónustunnar þar sem á grundvelli mannauðsstjórnunar og hagkvæmnissjónarmiða er mælt fyrir um heimild utanríkisráðuneytisins til að ráða starfsmenn Íslandsstofu, án auglýsingar, tímabundið til starfa sem viðskiptafulltrúa í sendiráðum. Í frumvarpinu eru að lokum lagðar til nokkrar minni háttar breytingar á lögum. Hér er í fyrsta lagi um að ræða ákvæði sem lögfest var í tekjuskattslögum fyrir ári síðan og heimilar að tekjur, að uppfylltum skilyrðum ákvæðisins, af nýtingu kaupréttar, sem annars hefðu verið skattlagðar sem laun, verði skattlagðar sem fjármagnstekjur. Lagt er til að gildistími ákvæðisins verði takmarkaður við tíu ár til samræmis við reglur EES-samningsins um ríkisaðstoð en almennt ber að tímabinda þannig reglur samkvæmt leiðbeiningum Eftirlitsstofnunar EFTA. Í öðru lagi er lagt til að körtur og beltabifreiðar, þar með taldir vélsleðar, sem knúnar eru rafhreyfli, verði undanþegnar vörugjaldi. Tillagan er í samræmi við markmið stjórnvalda um orkuskipti en nú þegar eru bifhjól, þar með talin fjórhjól og sexhjól, og golfbifreiðar sem knúnar eru með rafhreyfli undanþegnar vörugjaldi. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á ákvæði í höfundalögum sem kveður á um árlega greiðslu bóta til höfunda fyrir eftirgerð höfundaverka til einkanota samkvæmt sérstakri fjárheimild í fjárlögum. Samkvæmt lögunum eru greiddar bætur til höfunda sem eru tiltekið hlutfall af tollverði vara sem flokkast í ákveðin tollskrárnúmer. Gerðar voru breytingar á tollskrá sem tóku gildi 2022 en þá fórst fyrir að gera breytingar á höfundalögum til samræmis við þá breytingu. Það leiddi til þess að bætur til höfunda skertust. Breytingartillögunni hér er ætlað að tryggja höfundum sömu bætur og þeir nutu áður en tollskránni var breytt. Í fjórða lagi er lagt til að bætt verði við ákvæði í lögum um virðisaukaskatt, sem fjallar um skilyrði fyrir endurgreiðslu á virðisaukaskatti lögaðila, að seljandi þeirrar vinnu sem ákvæðið tekur til sé skráður á virðisaukaskattsskrá á því tímamarki þegar viðskipti eiga sér stað. Sams konar skilyrði gildir fyrir aðrar endurgreiðslur á virðisaukaskatti. Í fimmta lagi er gert ráð fyrir nokkrum breytingum á ákvæðum tekjuskattslaga sem fjalla um skattskyldu erlendra aðila með tekjur hér á landi. Breytingarnar snúa að því að gera orðalag ákvæðanna skýrari en jafnframt að mæla sérstaklega fyrir um skattskyldu á gjöfum úr landi og öðrum tekjum sem ekki eru sérstaklega taldar upp í öðrum ákvæðum. Breytingarnar ættu að hafa takmörkuð áhrif í þeim tilvikum sem tvísköttunarsamningar eiga við. Þá er einnig lögð til sú breyting að fella niður persónuafslátt í þeim tilfellum þegar erlendir lífeyrisþegar fá lífeyristekjur frá Íslandi en persónuafsláttur er almennt veittur í því ríki þar sem viðkomandi er heimilisfastur eða búsettur en auk þess geta lífeyrisþegar sem búsettir eru innan EES, Sviss eða í Færeyjum sótt um að vera skattlagðir hér á landi líkt og innlendir aðilar og fá þar með persónuafslátt ef þeir fá meiri hluta tekna sinna frá Íslandi. Að lokum eru í sjötta lagi lagðar til breytingar á tekjuskattslögum sem ætlað er að gera textann skýrari og til samræmis við skattframkvæmd án þess að um efnisbreytingar sé að ræða. Heimild í lögunum um frestun skattlagningar söluhagnaðar um tvö ár sem og heimild til lækkunar söluhagnaðar á móti stofnverði, tekur til öflunar bújarða og ófyrnanlegra náttúruauðæfa á bújörðum annars vegar og stofnverðs íbúðarhúsnæðis til eigin nota hins vegar. Það kemur þó ekki sérstaklega fram að öflun íbúðarhúsnæðisins þurfi að vera í tengslum við lok búreksturs en í framkvæmd hefur ákvæðið verið túlkað á þann veg, m.a. með tilliti til lögskýringargagna og nýlegs úrskurðar yfirskattanefndar. Rétt þykir að festa þessa framkvæmd í sessi þannig að skilyrði ívilnunar sem ákvæðið mælir fyrir um komi skýrt fram í texta þess. Þá er lagt til að færa umfjöllun um íbúðarhúsnæði í nýjan málslið þannig að ákvæðið verði auðskiljanlegra. Ekki er talið að þessar breytingar muni hafa samanlagt teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs, sveitarfélaga, einstaklinga og lögaðila verði frumvarpið óbreytt að lögum. Jafnframt er talið að áhrif tillagna frumvarpsins á mælda verðbólgu á árinu 2024 af hækkun gistináttaskatts verði óveruleg og sama gildir um aðrar tillögur þess. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umræðu að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra aðeins út í tekjuhliðina á þessu frumvarpi og þá sérstaklega gistináttaskattinn vegna þess að það hafa orðið breytingar á upphaflegum áformum hvað það varðar. Þessi breyting, nýja formið á gistináttaskattinum, átti að skila 3,1 milljarði kr. upphaflega þannig að samtals átti sem sagt niðurfelling á gistináttaskattinum, sem er 1,5 milljarðar, plús þessi 3 milljarðar að skila 4,2 milljörðum. Núna vantar 1 milljarð upp á og mig langar að spyrjast fyrir um hvaða breytingar hafa orðið á forsendum sem gerði það að verkum að þessi tekjuaðferð er að skila 1 milljarði minna en áður var búist við. Þetta er sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að það er talað um að fara í ákveðnar aðhaldsaðgerðir þessa dagana. Það eru ekki margir tekjustofnar sem er verið að snerta og 1 milljarður í því samhengi skiptir bara verulega miklu máli.

Frú forseti. Það voru og eru undirliggjandi forsendur varðandi fjárlögin og það hefur verið vinna í gangi í ferðamálaráðuneyti um framtíðarfyrirkomulag um gjaldtöku, hvort sem það er mögulega komugjald eða einhvers konar innviða- eða náttúrugjald. Sú vinna er í gangi. Það var skýrt að gistináttaskatturinn yrði tekinn aftur upp og það var unnið í samráði við fagráðuneytið, sem er í þessari vinnu síðan heilt yfir til framtíðar, hvernig það væri best gert og niðurstaðan varð þessi. Það er alveg rétt að fjárhæðin nær ekki að öllu leyti upp í þær forsendur sem þar eru en þetta var sú útfærsla sem lögð var áhersla á að yrði nú. Þessi breyting, að breikka skattstofninn með tilliti til þess að taka skemmtiferðaskipin inn, það hefur verið skýrt og kemur fram í stjórnarsáttmála sömuleiðis, og það sama með að breyta úr einingu og á hvern haus en þó 18 ára og eldri. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég vildi bæta við þessa spurningu í því samhengi hvort það væri vilji innan ráðuneytisins til að breyta einhverju sem færi inn í 2. umræðu varðandi tekjur, vegna þess að þetta er einn af fáum hlutum sem átti að sækja auknar tekjur til. Ég hef fullan skilning á því að forsendur geta breyst en við erum líka að eiga við mjög þröngan aðhaldsramma í fjárlaganefnd þessa dagana. Það er verið að sækja fjármagn fyrir aðra þætti sem fara væntanlega í 2. umræðu og ég hef ákveðnar áhyggjur af því ef þessi 1 milljarður er farinn hér og það bætast við önnur útgjöld á móti í millitíðinni að við lendum í allt öðru aðhaldi núna í aðdraganda samþykktar þessara laga. Mig langaði líka að bæta við og spyrja, fyrst hæstv. ráðherra kom inn á það, hvað hún búist við að sjá inni í fjármálaáætlun þegar kemur einmitt að endurskoðun á gjöldum í tengslum við ferðaþjónustuna, vegna þess að þessi viðamikla vinna stendur núna yfir og það stendur til að kynna hana mjög fljótt fyrir ferðamálaráðherra. Telur hún að það verði einhverjar upphæðir sem um ræðir í fjármálaáætlun?

Frú forseti. Fyrst varðandi fyrra atriðið þá er það alveg rétt að þetta hefur þessi áhrif sem þó eru ekki stórar fjárhæðir svona í stóru myndinni en allt telur það. Varðandi seinna atriðið þá er sú vinna einfaldlega í gangi af hálfu ferðamálaráðherra í þessum hópum og ég er ekki í stöðu til að segja neitt um það hvað ég telji að þar komi fram. Það hafa verið gerðar ýmsar tilraunir eða komið upp hugmyndir um hvernig þetta verði best gert. Þær breytingar sem við höfum séð, bæði í formi þjónustugjalda og síðan ákveðinna sérleyfisgjalda innan þjóðgarða og annað slíkt, tel ég vera af hinu góða, bæði sem stýringartæki og til að tryggja jákvæða upplifun fólks og passa upp á náttúruna þannig að hver áfangastaður fyrir sig sé líka fjárhagslega sjálfbær og geti sjálfur svolítið tekið ákvarðanir, eins og til að mynda varðandi þjóðgarða. Það blasir við að það verður farið í frekari vinnu en 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Mig langar að spyrja varðandi gistináttaskattinn þar sem segir í 2. gr. laga um breytingu á lögum um gistináttaskatt að gistináttaskatturinn af hverri gistináttaeiningu fyrir hvern dvalargest skuli vera sem hér segir - og það eru 300 kr. Í fyrsta lagi varðandi fjárhæðina, vissulega er þetta bara á einn einstakling, en er hugsunin að þetta sé bara fyrsta skrefið? Ef ég gisti erlendis þá er þessi skattur yfirleitt töluvert hærri, alla vega ef maður fer til stórborganna, eins og Parísar. Er eitthvert samræmi við nágrannalöndin hvað varðar fjárhæðina? Var horft til samkeppnislanda í ferðamannaiðnaðinum hvað varðar fjárhæðina? Við hvað miðast þessi fjárhæð? Annað sem mig langar að spyrja um er að þetta er fyrir hvern dvalargest og núna geta gestir líka verið á mismunandi aldri. Hvað með t.d. börn? 

Frú forseti. Fyrst til að svara síðustu spurningu varðandi börn þá er ekki gert ráð fyrir að börn, einstaklingar undir 18 ára aldri, greiði gistináttaskatt. Hins vegar erum við hér með 300 kr. tölu, sem er auðvitað sama krónutala og við vorum með fyrir Covid, sem væri auðvitað hærri ef við hefðum uppfært hana. En hins vegar erum við síðan að fara úr fyrirkomulaginu „á hverja einingu“ yfir í „á hvern haus“ eða hverja manneskju 18 ára og eldri. Það er sú aðferð sem alla jafna er viðhöfð í Evrópu þannig að við erum þá að færa okkur nær því. En annars staðar er yfirleitt prósentutenging, þ.e. það fer eftir verði per nótt á hótelum, sem er ekki hér, en hún miðar líka alla jafna við stjörnugjöf sem við erum ekki með hér. En það er auðvitað eitt af því sem hefur komið upp, hvort eðlilegra væri að þar sem þú greiðir miklu hærra verð fyrir hverja nótt þá værirðu sömuleiðis að borga fleiri krónur í gistináttaskatt en ef þú værir á tjaldsvæði, farfuglaheimili eða hóteli. Þetta er sú útfærsla sem er hér og svo er spurning að hvaða marki hún kann að breytast í vinnunni fram undan og þessari stefnumótunarvinnu varðandi gjaldtöku.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég vil fyrst taka fram að ég tel 300 kr. ekki háa fjárhæð hvað þetta varðar, þetta væri ekki einu sinni fyrir pylsu. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra varðandi það sem segir í greinargerðinni, að þetta nái einnig til tjaldstæða og stæða fyrir húsbíla, tjaldvagna, fellihýsi og hjólhýsi. Og svo ef maður skoðar 2. gr. í lögunum um gistináttaskatt, greinin heitir gistináttaskattur, þá er talað um gistiaðstöðu, með leyfi forseta: „Með gistiaðstöðu er átt við húsnæði eða svæði sem leigt er út í þeim tilgangi að þar sé dvalið yfir nótt, svefnaðstaða sé fyrir hendi eða hægt sé að koma henni fyrir og leigan sé almennt til skemmri tíma en eins mánaðar, svo sem hús, íbúðir og herbergi, þ.m.t. herbergi á hótelum og gistiheimilum, sem og tjaldstæði og stæði fyrir húsbíla, tjaldvagna, fellihýsi og hjólhýsi.“ Þegar ég skoða hugtakið gistiaðstöðu og svefnaðstöðu þá á ég erfitt með að sjá að það falli undir tjaldstæði og þegar fólk kemur með eigin gistiaðstöðu, svo sem eins og í bílum og fellihýsum og hjólhýsum. Kom ekki til greina að fella það út að vera rukka líka vegna tjaldstæða, líka bara út frá skilgreiningum hvað svefnaðstaða er? Mér finnst ekki passa alveg að vera að rukka fólk fyrir gistináttaskatt sem kemur með eigin svefnaðstöðu.

Frú forseti. Hugtakanotkunin eða lagatæknilega svarið er að svefnaðstaða geti líka verið tjald. Ég skil hins vegar alveg hvaðan hv. þingmaður er að koma og auðvitað hefur það komið upp og verið hluti af umræðu almennt og í gegnum tíðina hvort gistináttaskattur eigi heima á tjaldsvæðum eins og á hótelum. Þannig var það áður og hér er það lagt til sömuleiðis. Það var alltaf á tjaldsvæðum og er sömuleiðis lagt til nú. Þetta er eitt af því sem þarf að líta til, ef þú miðar bara við forsendurnar og hver fjárhæðin eigi að vera og hver útfærslan eigi að vera; á hverja einingu, á hvern haus, hvort það er tjaldsvæði eða tekjutenging eða hvað. En þetta er útfærslan. Það eru sjónarmið með og á móti um hvort eitt eigi bara yfir alla ganga, en auðvitað er það annars konar þjónusta að mæta á tjaldsvæði með eigið tjald en að ganga inn á hótel. En þetta var sú útfærsla sem var ákveðin hér og það er mismunandi eftir löndum hvernig það er gert.

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í gistináttagjaldið og þá kannski sérstaklega hvert tekjurnar sem koma af gistináttagjaldinu fara. Það er stefna Pírata að auka við tekjustofna sveitarfélaga og að þær tekjur sem verða til á svæðinu fari í auknum mæli til þeirra sveitarfélaga sem þar eru fyrir. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra í fyrsta kasti hvort henni finnist koma til greina að láta gistináttaskattinn, eða gistináttagjaldið, renna beint til þeirra sveitarfélaga þar sem þjónustan er innt af hendi til þess að styrkja getu þeirra sveitarfélaga til að byggja betur undir ferðaiðnað á sínu svæði og bara styrkja byggðirnar o.s.frv. Hvort þetta sé ekki kjörin leið til þess einmitt að styrkja tekjustofna sveitarfélaga.

Frú forseti. Það sem hv. þingmaður nefnir hér er auðvitað umræða sem hefur átt sér stað undanfarin ár og var mikið um hana þegar ég gegndi embætti ferðamálaráðherra; einmitt að það þyrfti að efla getu sveitarfélögin til að byggja upp innviði og að þau gætu staðið við sína þjónustu. Í þessu kasti hér eru þetta hins vegar forsendur fyrir tekjum ríkisins og þyrfti þá að horfa á það í stærra samhengi en bara fjárhagslega skiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem er auðvitað heljarinnar mál og ekki eitt eða tvö atriði heldur allnokkur sem þar falla undir. Þannig að kæmi það til skoðunar, sem ég geri ráð fyrir að sé til að mynda rætt í þessari vinnu starfshópa hjá ferðamálaráðherra um þetta framtíðarfyrirkomulag, vegna þess að sveitarfélög þurfa vissulega að hafa burði til að byggja upp þjónustu og þá ekki eingöngu með tekjum þeirra sem greiða útsvar á svæðinu, þá þyrfti að skoða það í einhverju stærra samhengi. Það er ekki verið að leggja það til hér en gæti verið hluti af einhverju sem yrði í hinni vinnunni. 

Virðulegur forseti. Varðandi þetta, bara örstutt til viðbótar, þá höfum við líka talað fyrir því lengi að hluti af virðisaukaskatti verði eftir í sveitarfélaginu þar sem þjónustan er innt af hendi. Það er náttúrlega önnur leið til að nálgast þetta, það þarf ekki endilega að vera gistináttagjaldið en ég nefni það hér vegna þess að það er til umræðu. Það er réttilega bent á að þetta er gjaldið sem var áður en Covid kom og svo var það fellt niður og svo kom það aftur, eins núna en vissulega með þeim viðauka að þetta er á haus núna frekar en á hverja einingu eins og hæstv. ráðherra kom inn á. En þá langar mig að spyrja varðandi annað atriði sem snýr bara yfir höfuð að þessari vísitölutengingu, eða sem sagt verðbólgutengingu varðandi þessi gjöld. Nú erum við með 2 millj. kr. viðmið á því hvenær þú þarft að byrja að greiða gistináttagjald og líka hvenær þú átt að byrja að greiða virðisaukaskatt af fasteign sem þú leigir út til ferðamanna og annað. Þetta eru oft bara einyrkjar sem eru að leigja út aðra fasteign eða eitthvað slíkt. Það hefur ekki tekið breytingum hvað varðar þessar 2 milljónir. 

Frú forseti. Það er rétt, sú tala er sömuleiðis sú sama. En hér kemur ýmislegt til, vegna þess að það er alveg rétt að þetta er búbót fyrir þá sem þessu sinna en við vitum líka að þetta getur raskað samkeppnishæfni eða samkeppni þeirra sem greiða aðra skatta og gjöld og eru í rekstri, sem auðvitað kostar og þess vegna er þetta þak. Við vitum einnig að því meira sem þetta vex þá hefur það áhrif á húsnæðismarkaðinn almennt. Það er því eitthvað sem þyrfti að skoða í einhverju heildarsamhengi og ég tel að ef við gerðum annað þá þyrfti alla vega að skoða að uppfæra hinar tölurnar sömuleiðis, sem ég er ekki að boða hér vegna þess að þessi leið var farin. Ég held almennt að við ættum að stíga varlega til jarðar varðandi frekara svigrúm gagnvart Airbnb og því vegna þess að þú ert ekki beint í rekstri en ert það samt 

Virðulegur forseti. Ég hnýt um eitt atriði í greinargerð með frumvarpinu sem lýtur að því að fallið er frá áformum sem voru kynnt þegar drög eða áform um frumvarpið voru kynnt um að færa aðgangsmiða kvikmyndahúsa niður í lægra skattþrep. Í greinargerðinni er sagt að þetta þarfnist frekari skoðunar með tilliti til EES-aðstoðar. Nú er það þannig að það er margs konar, eiginlega öll önnur menningartengd starfsemi í lægra skattþrepi og sum jafnvel alveg skattfrjáls. Það hefur verið í umræðunni í mörg ár að jafna þetta að þessu leyti varðandi kvikmyndahúsin. Ég vil því bara spyrja hvað það er sem gerir kvikmyndahúsin svona sérstök að þessu leyti og hvort það sé ekki fullur vilji og áhugi á því að koma þessu inn ef hægt er.

Frú forseti. Eftir frekari skoðun var það mat mitt að þetta kallaði a.m.k. á nánari skoðun, þ.e. hvort þetta væri gerlegt og hvernig þetta yrði útfært. Það þarf að líta til ríkisstyrkjareglna. Það er rétt að menningarstarfsemi er almennt utan virðisaukaskattskerfisins en kvikmyndahúsin hefðu ekki áhuga á að vera í því þrepi, þ.e. utan virðisaukaskattskerfis, vegna þess að það hefði neikvæð áhrif á rekstur þeirra. Ég veit ekki til þess að það sé þannig víða, ef nokkurs staðar, að kvikmyndahúsin séu í undanþáguþrepi. Síðan koma inn í þetta önnur sjónarmið þessu tengd almennt varðandi þessa starfsemi, að það kallar einfaldlega á frekari skoðun og er ekki leið sem aðrir virðast vera að fara. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég vil bara aðeins fylgja þessu eftir og koma inn á það sem ég var að vísa til áðan; ég er nánar til tekið að tala um margra ára umræðu og vísa til þess þegar út kom skýrsla árið 2018 um rekstrarumhverfi fjölmiðla. Þá var lagt til að færa áskriftir af dagblöðum og tímaritum og eins áskriftir af mynd- og hljóðmiðlum niður í lægra þrep. Þá gaf Félag rétthafa í sjónvarps- og kvikmyndaiðnaði út áskorun þar sem hvatt var til þess að huga líka að því að færa sölu á aðgöngumiðum í kvikmyndahús niður í þetta þrep. Ég vil bara ítreka vonir mínar til þess að það sé vilji til að skoða þetta nánar af alvöru.

Frú forseti. Einmitt í ljósi þess sem hv. þingmaður nefnir hér varðandi aðra þætti sem eru að einhverju leyti sambærilegir og menn myndu væntanlega sömuleiðis meta sína hagsmuni þannig að það myndi henta að vera í undanþáguþrepi, þá er rétt að horfa á það í einhverju heildarsamhengi. Við erum hins vegar almennt að reyna að fækka undanþáguþrepum í virðisaukaskattskerfinu frekar en að fjölga þeim. En vissulega er virðisaukaskattskerfið líka nýtt sem tæki til að ívilna og styðja við og annað slíkt og það hefur sannarlega skilað árangri sem slíkt að styðja við ákveðna starfsemi. En hins vegar er rétt að það sé þá skoðað nánar og í víðara samhengi með tilliti til tæknibreytinga og breytinga á viðskiptaumhverfi. Við þurfum þá líka að vera með það á hreinu að það yrði þannig gert að það myndi standast allar reglur. En að mínu viti er þetta ekki forgangsatriði í því sem hér er rætt.

Virðulegur forseti. Hér er um mjög áhugaverð lög að ræða og mig langar að ræða þau sérstaklega varðandi gistináttaskattinn sem er hér settur aftur á. Lög um gistináttaskatt voru sett 2011 þar sem segir í 1. gr., með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að afla tekna til að stuðla að uppbyggingu, viðhaldi og verndun fjölsóttra ferðamannastaða, friðlýstra svæða og þjóðgarða. Jafnframt að afla tekna til þess að tryggja öryggi ferðamanna og vernda náttúru landsins.“ Þessi gistináttaskattur er 300 kr. og ótrúlega lágur að mínu mati. Hér er um nýja atvinnugrein að ræða og mér finnst athyglisvert að sveitarfélögum er ekki ætlaður hluti af þessum gistináttaskatti með nokkrum hætti. Það hafa tvær atvinnugreinar rutt sér til rúms á síðustu árum: ferðaþjónusta og svo fiskeldi á landsbyggðinni, sérstaklega á Vestfjörðum og Austfjörðum. Sveitarfélögum er ekki markaður sérstakur tekjustofn hvað þær varðar. Þau fá ekki aðstöðugjöld í þessum atvinnugreinum. T.d. í laxeldinu fá þau ekki beint aðstöðugjald vegna kvíanna og þeirrar starfsemi nema starfsemin sé á landi. Þau þurfa að sækja um í svokallaðan fiskeldissjóð þar sem eru þær tekjur sem ríkið fær af fiskeldisgjaldi. Af hverju tek ég þetta upp varðandi sveitarfélögin? Það er út af fjárhagsstöðu þeirra, sem er mjög bágborin og þau eru misjafnlega stödd fjárhagslega. Ég tel að það væri eðlilegt að skoða það a.m.k. að sveitarfélögin fengju hluta af þessu gjaldi. Og af hverju er það? Jú, það myndi skapa hvatningu fyrir sveitarfélögin að skapa aðstöðu fyrir ferðamenn með uppbyggingu gististaða ef þau fengju hluta af gistináttaskattinum. Það væri tengt markmiðum laganna, með leyfi forseta, „að afla tekna til að stuðla að uppbyggingu, viðhaldi og verndun fjölsóttra ferðamannastaða …“ Ef sveitarfélögin fengju hluta af gistináttaskattinum væri það hvatning til sveitarfélaganna að koma að uppbyggingu þessarar nýju atvinnugreinar. Sú hvatning væri til að byggja upp innviði fyrir ferðamenn. Það er mjög mikilvægt að hún sé fyrir hendi. Ég tel að sveitarfélögin mættu þá bera meira úr býtum hvað þessa miklu atvinnugrein varðar fyrir íslenskt samfélag. Ferðaþjónustan er með lægra skattþrep en aðrar atvinnugreinar. Að vissu leyti eru rök fyrir því, sem eru þau að þetta er eins konar útflutningur. Erlendir ferðamenn koma hingað og það réttlætir það - ég er ekki að segja að það ætti að vera lægra skattþrep fyrir ferðamannaiðnaðinn, en hann hefur lægra skattþrep af því að þetta er eins konar útflutningur og ein stærsta atvinnugrein þjóðarinnar. En ef við skoðum skattinn þá er verið að leggja hann í fyrsta lagi á gististaði sem hafa rekstrarleyfi samkvæmt lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, í öðru lagi á tjaldstæði og stæði fyrir húsbíla, tjaldvagna, fellihýsi og hjólhýsi og í þriðja lagi á skemmtiferðaskipin. Ég skil það þannig, t.d. varðandi tjaldstæði og stæði fyrir húsbíla, tjaldvagna, fellihýsi og hjólhýsi, að það sé fyrst og fremst starfsemi sem við getum ekki flokkað undir útflutning. Það eru ekki margir erlendir ferðamenn þar. Mér finnst ekki nægileg rök fyrir hendi hvað það varðar að setja þennan flokk með tjaldstæðum í sama gjaldflokk og hótel og skemmtiferðaskip. Það eru fyrst og fremst Íslendingar sem nota þessi tjaldstæði. Ég er ekki að segja að það sé bara þess vegna sem eigi ekki að gera það en það er líka vegna þess að gistiaðstaðan sem verið er að bjóða upp á á tjaldstæðum og svefnaðstaðan getur stundum verið nánast engin, kannski er vatnskrani og salerni. Þó að það sé meginreglan að bjóða upp á salerni og aðgang að vatni eru dæmi þess að þetta sé ótrúlega rýr þjónusta. Þetta er þjónustuskattur og ef leggja á skatt á þjónustu finnst mér að það mætti skoða þetta og vona að það verði gert í nefnd; að leggja gistináttagjald á stæði fyrir húsbíla, tjaldvagna, fellihýsi og hjólhýsi og tjöld, mér finnst að það mætti skoða það enn nánar, a.m.k. fá frekari rök fyrir því af hverju er verið að setja þessa tegund gistingar undir sama hatt og gistihús og skemmtiferðaskip. Ef maður skoðar 2. gr. í lögum um gistináttaskatt er sagt, með leyfi forseta: „Með gistiaðstöðu er átt við húsnæði eða svæði sem leigt er út í þeim tilgangi að þar sé dvalið yfir nótt, svefnaðstaða sé fyrir hendi“ - það er engin svefnaðstaða fyrir hendi ef þú kemur með tjaldið þitt eða bílinn og sefur í honum - „eða hægt sé að koma henni fyrir og leigan sé almennt til skemmri tíma en eins mánaðar, svo sem hús, íbúðir og herbergi, þ.m.t. herbergi á hótelum og gistiheimilum …“ Svo kemur í lokin, með leyfi forseta, „sem og tjaldstæði og stæði fyrir húsbíla …“ o.s.frv. Mér finnst svolítið verið að setja þarna inn skatt á þessa tegund gistingar sem býður upp á litla þjónustu og einstaklingarnir, dvalargestir, svo ég noti hugtakið í frumvarpinu og í lögunum, eru nánast að koma með hana algjörlega sjálfir. Annað sem mig langar að benda á varðandi skemmtiferðaskipin er að það segir í greinargerð, með leyfi forseta: „Með skemmtiferðaskipum er átt við skip sem bjóða upp á flutningaþjónustu á sjó og eru eingöngu starfrækt í skemmti- eða tómstundarskyni, auk þess sem þau eru með aðstöðu til gistingar o.fl. og gistinætur um borð eru að jafnaði ein eða fleiri. Í ljósi þessa ásamt því að gert er ráð fyrir að dvalargestur hafi umráð yfir gistiaðstöðu í skipi í allt að einn sólarhring hverju sinni ber ekki að greiða gistináttaskatt af fargjaldi farþegaflutningaskipa eins og t.d. Vestmannaeyjaferjunni Herjólfi og Breiðafjarðarferjunni Baldri.“ Mér finnst þetta ekki alveg nægilega skýrt. Gistináttagjald á að sjálfsögðu ekki við ferjusiglingar vegna þess að það sefur enginn yfir nótt í Baldri eða Herjólfi þó að maður geti náttúrulega lagt sig þar, sem er sjálfsögð þjónusta. Þegar við horfum á lögin finnst mér að það mætti vera skýrara hvaða skemmtiferðaskip þetta eru. Ég fagna því að það sé settur skattur á skemmtiferðaskipin sem eru að koma í hafnir landsins þar sem þau greiða hafnargjöld sem fara til sveitarfélagsins. Þá mætti hluti af gistináttagjaldinu líka fara til þeirra sveitarfélaga sem eru að taka á móti þessum skipum. Það er ákveðið álag á sveitarfélög og innviði þeirra sem þau mættu njóta góðs af til að efla ferðaþjónustu og styrkja þá innviði sem til eru til að taka á móti ferðamönnum. Til þess þarf fjármagn. Ég tel að það sé mikilvægt fyrir ríkisvaldið að skoða frekar tekjur hvað varðar gistináttaskatt. Ég er ekki talsmaður hárra skatta en það breytir því ekki að við þurfum að horfa á það hvernig ríkið er að afla tekna, og sérstaklega sveitarfélögin, af þessum mikilvæga iðnaði sem landsbyggðin þarf að njóta góðs af. Fólk er fyrst og fremst að koma til að skoða landið, ekki endilega til að hitta Reykvíkinga. Þó að það sé skemmtilegt að skoða borgina er mikilvægt að landsbyggðin og sveitarfélög úti á landi fái notið tekna af aukinni komu ferðamanna og þessari stóru atvinnugrein sem hér er. Ég tel að hér sé um þarfa breytingu að ræða á skattkerfinu. Þetta er væntanlega byrjunin á frekari umræðu um þetta gjald og ég held að við eigum að horfa til nágrannalanda okkar. Ég tek eftir því á ferðalögum að oft stendur gistináttaskattur fyrir utan það gjald sem maður greiðir. Ég hef farið til stórborga eins og Parísar og þá kemur oft á óvart að gistináttagjaldið miðar ekki við krónutölu heldur prósentu. Það er líka atriði sem mætti skoða. Að það sé sama gjald og fyrir Covid, 300 kr., finnst mér satt að segja mjög vægt. Miðað við stöðu ríkissjóðs - við rekum hann enn þá með halla - þarf að finna staði til að afla frekari tekna og þá þurfum við að horfa á atvinnugreinar sem eru í bullandi vexti. Það eru takmörk fyrir því hversu mörgum ferðamönnum við getum tekið á móti og við þurfum bráðum að fara að spyrja okkur að því hversu mörgum ferðamönnum við ætlum að taka á móti. Á þessu ári tökum við væntanlega við 2,2 milljónum, á næsta ári held ég að það sé gert ráð fyrir 2,3 milljónum. Eigum við að fara að taka á móti 3, 4 eða 5 milljónum ferðamanna á ári, 370.000 manna þjóð, 370.000 manna samfélag? Við erum fyrst og fremst að flytja inn erlent vinnuafl til að sinna þessari þjónustu og þetta eru ekki hátekjustörf. Það hefur komið fram í fyrirspurn til ráðherra að vel launuð störf og vel menntað fólk - þessi atvinnugrein getur haft ruðningsáhrif og hin svokallaða hollenska veiki getur komið hingað, þar sem aðrar atvinnugreinar fá ekki að þrífast vegna þess að umfang ferðaþjónustunnar er svo mikið. Með þessu er ég ekki að tala gegn þessum iðnaði á nokkurn hátt heldur þurfum við að huga að því að byggja upp þekkingariðnað með ferðaþjónustunni líkt og með sjávarútveginum.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna með þessu frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Líkt og í svona bandormi þá kennir ýmissa grasa og ýmislegt sem efnahags- og viðskiptanefnd mun að sjálfsögðu í sínu starfi kafa ofan í og skoða. En það eru tvö atriði sem mig langar að nefna hér við 1. umræðu og það er annars vegar breyting á lögum um gistináttaskatt. Ég vil byrja á því að fagna því að hér sé verið að koma inn með gistináttaskatt og ég vil líka fagna því að hann eigi að leggja á skemmtiferðaskip. Mér finnst hins vegar alveg þess virði að efnahags- og viðskiptanefnd taki á því snúning í sinni vinnu að skoða hvort það ætti að þrepaskipta þessum skatti með einhverjum hætti. Það kom fram í orðaskiptum hæstv. ráðherra og hv. þingmanna í andsvörum að sums staðar erlendis er farin sú leið að vera með þetta prósentutengt, þ.e. að þetta sé þá hlutfall af kostnaði við gistingu. Það væri líka hægt að hafa ólík krónutöluþrep þar sem þau sem velja sér dýrari gistingu greiða hærri gistináttaskatt en þau sem eru í ódýrari gistingu, til að mynda í tjaldi. Mér finnst ekki sjálfgefið að það sé sama gjald greitt fyrir það að vera annars vegar í tjaldi og hins vegar á fimm stjörnu hóteli. Mér finnst þetta því vera vinna sem nefndin ætti að hella sér í og skoða hvort það ætti e.t.v. að gera breytingar þar á. Hitt atriðið sem mig langar að nefna er 18. gr. hér í frumvarpinu sem er breyting á lögum um gjald af áfengi og tóbaki þar sem er lagt til að heimila að lækka áfengisgjald að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Í umfjöllun á bls. 11 í frumvarpinu kemur fram að tillagan tekur mið af því að löggjöf um gjald á áfengi er ætlað að afla ríkinu tekna og um leið að stýra neyslu áfengis með gjaldtöku. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að ríkið mun verða af einhverjum tekjum við þetta. Þetta eru ekkert gríðarlega háar upphæðir og svo sannarlega ekki upphæðir sem skilji á milli feigs og ófeigs í rekstri ríkisins en það sem mér finnst mikilvægt að nefndin skoði frekar er þetta með að stýra neyslu áfengis með gjaldtöku. Breytingin gengur út á að það sé bjór sem verði með lægra almennt áfengisgjald og ég skil textann hérna þannig að þar með sé verið að stýra neyslunni í þá átt og ég myndi gjarnan vilja heyra fyrir því til að mynda lýðheilsufræðileg rök. Er endilega góð hugmynd að gera það? Hvaða áhrif gæti það haft á heildarneyslu Íslendinga þegar kemur að áfengi? Ég veit það ekki, kannski engin, kannski verður það til góðs, ég er ekki viss um það. En þetta er atriði sem mig langaði bara að vekja athygli á í þessari umræðu að mér finnist mikilvægt að verði tekið sérstaklega til nánari skoðunar í nefndarstarfinu. Svo eru það allar hinar greinarnar sem nefndin mun að sjálfsögðu skoða en þessum tveimur fannst mér mikilvægt að tæpa á hér í 1. umræðu og vekja athygli á að þyrfti að skoða nánar.

Virðulegur forseti. ég mæli fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2023 sem er að finna á þskj. 529. Frumvarpið ber þess skýr merki að gildistaka laga um opinber fjármál frá 2015 hefur skilað árangri i agaðri vinnubrögðum varðandi ríkisfjármál og áætlanagerð þeim tengdum. Í frumvarpinu eru eingöngu gerðar tillögur um auknar fjárheimildir málaflokka vegna tilefna þar sem ekki var talið vera fjárhagslegt svigrúm innan ársins til að mæta þeim. Einnig er tilefni þar sem um er að ræða lögbundin framlög sem ekki verður frá vikist að greiða úr ríkissjóði. En fjáraukalögum er lögum samkvæmt einungis ætlað að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjaldamálum. Þeim er ekki ætlað að mæta útgjöldum til nýrra verkefna, aukins umfangs starfsemi eða rekstrarhalla einstakra málefnasviða og málaflokka umfram settra útgjaldaramma. Þetta er ávallt mikilvægt að hafa í huga. Líkt og í fyrri fjáraukalögum eru í þessu frumvarpi hvorki lagðar til breytingar á tekjuhlið fjárlaga né tilheyrandi breytingar á sjóðstreymi og afkomu ríkissjóðs. Á hinn bóginn er greint frá endurmetnum afkomuhorfum í greinargerð frumvarpsins. Þá eru í frumvarpinu fyrst og fremst lagðar til breytingar á framlögum til málaflokka þar sem aukinna fjárheimilda er þörf en ekki lækkanir á framlögum til annarra málaflokka. Í einhverjum tilvikum geta þó tiltekin útgjaldamál, til að mynda millifærslur, leitt til að fjárheimildir málefnasviða og málaflokka lækki. Megininntak frumvarpsins tengist að stærstum hluta lífeyrisskuldbindingum og vaxtagjöldum ríkissjóðs og stærri útgjaldakerfum á borð við almannatryggingar og sjúkratryggingar. Þá eru til viðbótar tillögum um nýjar fjárheimildir lagðar til breytingar á hagrænni skiptingu fjárheimilda og millifærslur á milli málaflokka en slíkar breytingar hafa eðli málsins samkvæmt ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs. Rétt er að vekja athygli á þeirri augljósu óvissu sem ríkir varðandi frumvarpið sem tengist jarðhræringum á Reykjanesi, mögulegum eldsumbrotum og áhrifum þeirra á daglegt líf fólks og innviði svæðisins. Að svo stöddu eru ekki lagðar til neinar breytingar á fjárheimildum málefnasviða og málaflokka í frumvarpinu vegna þessa enda liggja ekki fyrir fjárhagsleg áhrif af þeim aðgerðum sem verið er að ráðast í og eftir atvikum gæti þurft að ráðast í með aðkomu ríkisins. Gert er ráð fyrir að nauðsynlegra heimilda verði aflað, hvort sem það verður við meðferð málsins á Alþingi fyrir yfirstandandi ár eða í fjárlögum næsta árs eftir því sem mál skýrast. Þá er einnig unnt að nýta þær heimildir sem eftir standa í almennum varasjóði fjárlaga. Virðulegi forseti. Áður en ég vík máli mínu að innihaldi frumvarpsins vek ég athygli á því, í tengslum við hlutverk og umfang fjáraukalaga, að í 24. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um almennan varasjóð A1-hluta ríkissjóðs. Skilyrði fyrir ráðstöfun úr sjóðnum eru sams konar og þau sem gilda um frumvarp til fjáraukalaga, þ.e. honum er ætlað að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg. Almennum varasjóði er einkum ætlað að mæta frávikum í launa-, gengis- og verðlagsforsendum fjárlaga og meiri háttar, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum, svo sem vegna náttúruhamfara eða útgjöldum sem ókleift er að mæta með öðrum hætti samkvæmt fjárlögum. Í fjárlögum fyrir árið 2023 nemur fjárheimild sjóðsins rúmum 34 milljörðum kr. eða sem svarar til 2,7% af heildarfjárheimild fjárlaga ársins. Líkt og kom fram í greinargerð með fjárlagafrumvarpinu 2023 skýrist þetta háa hlutfall af því að vegna mikillar óvissu um niðurstöðu kjarasamninga var ákveðið að úthluta ekki stofnunum viðbótarfjárveitingum byggt á áætlunum um mögulegar launahækkanir vegna ársins 2023. Í stað þess var gert ráð fyrir auknu svigrúmi í almenna varasjóðnum til að mæta áætluðum launahækkunum á árinu 2023 og eftir því sem niðurstöður kjarasamninga lægju fyrir yrði fjárveitingum stofnana breytt til samræmis. Þegar hefur nærri 20 milljörðum kr. úr almenna varasjóðnum verið ráðstafað, nær alfarið vegna útdeilingar á fjárveitingum til stofnana og verkefna vegna kjarasamninga sem gerðir hafa verið á árinu. Því til viðbótar er áformað að ráðstafa rúmum 11 milljörðum til ýmissa útgjaldamála sem voru til skoðunar við vinnslu frumvarpsins. Þannig er gert ráð fyrir að millifæra um 6,6 milljarða vegna útgjalda sem fallið hafa til og varða flóttafólk og umsóknir um alþjóðlega vernd, 1,5 milljarða kr. vegna kostnaðar við leiðtogafund Evrópuráðsins frá í vor, 1,4 milljarða kr. vegna dómkrafna í málum sem ríkissjóður hefur tapað og 1,3 milljarða kr. vegna endurmats á útgjöldum sem fyrst og fremst ráðast af gengi erlendra gjaldmiðla. Að auki verða millifærðar um 490 millj. kr. vegna annarra tilefna. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um frekari ráðstöfun úr sjóðnum og er því til staðar tæplega 3,8 milljarða kr. svigrúm til að bregðast við óvæntum og óhjákvæmilegum útgjöldum, svo sem vegna jarðhræringa og mögulegra eldsumbrota á Reykjanesi fyrir lok þessa árs ef til þess kæmi. Virðulegi forseti. Ég vík nú að meginefni frumvarpsins. Stærstur hluti útgjaldanna sem lagður er til í þessu frumvarpi er annars vegar sá að fjárheimildin hækki um tæpa 44 milljarða kr. vegna endurmetinnar áætlunar um lífeyrisskuldbindingar ársins 2023. Hækkunina má rekja til hækkunar á vísitölu lífeyrisskuldbindinga sem hefur verið óvenjumikil fyrstu mánuði ársins 2023, m.a. í tengslum við kjarasamninga, en gera má ráð fyrir að hækkun ársins sé nú að stærstum hluta komin fram og vísitalan hækki minna á síðari hluta árs. Gjaldfærsla lífeyrisskuldbindinga er viðkvæm fyrir breytingum á vísitölu lífeyrisskuldbindinga, sem ræðst að stærstum hluta af launabreytingum innan ársins. Gjaldfærslan miðast að hluta til við breytingu á heildarlífeyrisskuldbindingum innan ársins, en heildarlífeyrisskuldbindingar námu rúmum 1.100 milljörðum kr. í árslok 2022. Þannig geta jafnvel litlar breytingar á vísitölunni leitt til hárrar gjaldfærslu. Á hinn bóginn er vert að nefna að þótt gjaldfærslur vegna lífeyrisskuldbindinga geti sveiflast mikið á milli ára breytist greiðslan innan ársins minna þar sem breytingin dreifist á mörg ár. Rétt er að vekja athygli á því að meðferð lífeyrisskuldbindinga er mismunandi eftir því hvort horft er á fjárheimildir málefnasviða samkvæmt IPSAS-reikningsskilastaðlinum, þ.e. framsetningu ríkisreiknings, eða heildarútgjöld á þjóðhagsgrunni samkvæmt GFS-hagskýrslustaðlinum, sbr. framsetningu 1. gr. fjárlaga. IPSAS-staðallinn gerir almennt ráð fyrir að allar magn- og verðbreytingar ársins færist um rekstrarreikning, svo sem vegna áhrifa af ávinnslu nýrra réttinda á árinu, launabreytinga, breytinga á tryggingafræðilegum forsendum og ávöxtun eigna. Við færslumeðferð samkvæmt GFS-staðli færast einungis breytingar á lífeyriskuldbindingum vegna ávinnslu réttinda á árinu og reiknaðs vaxtakostnaðar af útistandandi lífeyrisskuldbindingum um rekstrarreikning. Annað stærsta málið í frumvarpinu eru auknar fjárheimildir vegna endurmats á vaxtagjöldum ríkissjóð. Lagt er til að auka þær um 26,4 milljarða kr. sem skýrist af hækkun vaxtagjalda ársins 2023 sem má einkum rekja til verðbóta verðtryggðra lána, en samkvæmt uppfærðri þjóðhagsspá er spáð verðbólga 8,7% á árinu sem er umfram forsendur fjárlaga sem gerðu ráð fyrir 5,6%. Hvert prósentustig af verðbólgu leiðir til gjaldfærslu um 6–6,5 milljarða kr. í auknar verðbætur sem eru áætlaðar rúmlega 20 milljörðum kr. hærri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Þá hefur hærra vaxtastig og breyttar forsendur um sölu Íslandsbanka leitt til rúmlega 6 milljarða kr. hærri gjaldfærslu vaxta á árinu umfram forsendur fjárlaga. Að frátöldum lífeyrisskuldbindingum og vaxtagjöldum varða tillögur frumvarpsins fá og afmörkuð mál. Þar eru félags-, húsnæðis- og tryggingamál fyrirferðarmest og nemur hækkun þeirra um 3 milljörðum kr. sem einkum má rekja til hækkunar framlaga til almannatrygginga um rúma 2 milljarða kr. vegna eingreiðslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Undanfarin ár hefur verið tekin sérstök ákvörðun um eingreiðslur í desember til þessa hóps, m.a. í kórónuveirufaraldrinum, til að verja hag þeirra verst settu. Þar sem heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu er ekki lokið er lagt til að örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar fái einnig eingreiðslu í desember á yfirstandandi ári. Gert er ráð fyrir að greiðslan nemi 66.381 kr. og komi til viðbótar hefðbundnum orlofs- og desemberuppbótum lífeyrisþega, auk 2,5% hækkun bóta frá miðju ári sem var gert í samræmi við aðgerðir stjórnvalda gegn verðbólgu á árinu. Gert ráð fyrir að framlög til heilbrigðismála hækki um 2,2 milljarða kr. nettó, þar af eru tæpir 2 milljarðar kr. vegna sjúkratryggingaliða. Áætlanir Sjúkratrygginga Íslands gera nú ráð fyrir að sjúkratryggingaliðir fari um 2 milljarða kr. fram úr fjárheimildum ársins en mikill munur er á einstökum liðum. Þannig er gert ráð fyrir að útgjöld til almennra lyfja verði rúmlega 3,1 milljarði kr. hærri en fjárveiting ársins eða 20%, miðað við gengi fjárlaga. Ekki hefur verið gripið til nægilegra ráðstafana innan ársins til að tryggja að útgjöld liðarins séu innan heimilda. Sama gildir um fleiri liði sjúkratrygginga, svo sem tannlækningar, brýna meðferð erlendis og sjúkrakostnað vegna veikinda og slysa erlendis. Á móti vegur að kostnaður nokkurra annarra liða stefnir í að vera undir fjárveitingum. Í frumvarpinu eru gerðar millifærslutillögur milli málaflokka vegna þessara sjúkratryggingaliða til að netta út heimildir til samræmis við nýtingu þeirra. Á málefnasviðum mennta- og menningarmála er lögð til 1,4 milljarða kr. hækkun. Vegur þar þyngst 969 millj. kr. í aukið framlag vegna byggingarframkvæmda við Eddu, hús íslenskunnar, en framkvæmdin er nú á lokastigi. Gert er ráð fyrir að 30% aukningarinnar séu fjármögnuð af Happdrætti Háskóla Íslands eins og tíðkast hefur á framkvæmdatíma hússins. Þá er lagt til að veita 218 millj. kr. til framhaldsskólastigsins til að mæta auknum kostnaði vegna fjölgunar nemenda á starfsbrautum, en veruleg nemendaaukning hefur átt sér stað á árinu og voru stofnaðar nýjar starfsbrautir í haust til að mæta þeirri aukningu. Útgjöld til umhverfis-, orku- og loftslagsmála aukast sem skýrist að mestu leyti af gjaldfærslu loftslagsheimilda á árinu en á móti kemur tekjufærsla af sölu heimildanna. Um er að ræða breytingar á bókhaldslegri meðferð loftslagsheimilda sem nýttar eru í skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum. Þá má að lokum nefna rúmlega 2 milljarða kr. hækkun á lögbundnu framlagi til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga en breytingin er til samræmis við endurmat á innheimtum skatttekjum ríkissjóðs og útsvarsstofni. Ef einungis er horft til rammasettra útgjalda í þessu frumvarpi, en það eru þau útgjöld ríkissjóðs sem stjórnvöld hafa til skemmri tíma einhver tök á að stjórna, nema tillögur um auknar fjárheimildir 11,1 milljarði eða sem nemur 1% aukningu frá fjárlögum. Sögulega séð hafa frávik rammasettra útgjalda frá samþykktum fjárlögum sjaldan verið minni en í þessu frumvarpi. Í samræmi við 18. gr. laga um opinber fjármál var lagt mat á áhrif tillagna á markmið um jafna stöðu kynjanna. Lagt var mat á hvort ráðstafanir væru líklegar til að stuðla að jafnrétti kynjanna, viðhalda óbreyttu ástandi á stöðu kynjanna eða auka kynjamisrétti eða kynjabil. Jafnréttismat liggur fyrir í um fimmtungi tillagna. Í þeim tillögum sem taldar eru stuðla að jafnrétti vegur þyngst eingreiðsla til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega ásamt framlagi til óreglulegra greiðslna lífeyris almannatrygginga. Flestar tillögur sem voru jafnréttismetnar voru taldar viðhalda óbreyttu ástandi. Stærst að umfangi eru aukin framlög vegna sjúkratrygginga og tillaga um vegna umsækjenda um alþjóðlega vernd. Að öðru leyti er vísað í nánari umfjöllun um útgjaldabreytingar málefnasviða og málaflokka í greinargerð viðkomandi málefnasviða. Virðulegi forseti. Áður en ég lýk máli mínu vil ég fjalla stuttlega um áætlaðar afkomuhorfur á yfirstandandi ári ásamt breytingum sem orðið hafa í lánsfjármálum. Afkoma ríkissjóðs hefur batnað verulega á síðustu misserum og hefur batinn verið umtalsvert hraðari en fyrri spár gerðu ráð fyrir. Áætlað er að halli á rekstri ríkissjóðs í ár verði um 45 milljarðar kr. eða 1,1% af vergri landsframleiðslu. Það er ríflega 74 milljörðum kr. betri afkoma en gert var ráð fyrir í áætlun fjárlaga eða 1,9% af vergri landsframleiðslu. Breytingin á afkomuhorfum yfirstandandi árs er til marks um hve skjótt afkoma ríkissjóðs hefur batnað undanfarið og þá fyrst og fremst tekjuhliðin til samræmis við kröftugan efnahagsbata. Gangi áætlanir eftir hefur tekist að snúa við þeim mikla hallarekstri sem myndaðist í kórónuveirufaraldrinum á árunum 2020–2021 þegar hallinn nam 7–8% af vergri landsframleiðslu og stefnir í að hallinn á rekstri ríkissjóðs verði orðinn sambærilegur og árið 2019. Borið saman við niðurstöðu ársins 2019 er frumjöfnuður ríkissjóðs um 0,7% af vergri landsframleiðslu betri á þessu ári, en vaxtajöfnuður um 0,4% af vergri landsframleiðslu lakari sem rekja má til hærri skuldsetningar í kjölfar heimsfaraldursins og hærri fjármögnunarkostnaðar. Bati í frumjöfnuði ríkissjóðs er nokkru meiri en í heildarafkomunni og er áætlað að frumjöfnuðurinn verði jákvæður um tæplega 42 milljarða kr. í ár sem er yfir 90 milljörðum kr. betri afkoma en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Á móti miklum bata í frumjöfnuði samanborið við áætlun fjárlaga ársins 2023 vegur að hluta lakari vaxtajöfnuður sem versnar um ríflega 18 milljarða kr. Þessi breyting er vegna hærri verðbólgu og vaxtastigs. Heildartekjur ársins 2023 eru áætlaðar 1.264 milljarðar kr. eða 30,1% af vergri landsframleiðslu. Heildarútgjöld ársins 2023 eru áætluð á þjóðhagsgrunni 1.310 milljarðar kr. eða 31,2% af vergri landsframleiðslu, sem eru um 42 milljörðum kr. hærri en áætlun fjárlaga. Að stærstum hluta má rekja aukningu útgjalda til hærri gjaldfærslu vaxtagjalda sem hækka um rúmlega 29 milljarða kr. Sú aukning skýrist að mestu af umtalsvert hærri verðbólgu á þessu ári en forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir sem aftur leiðir til mun hærri gjaldfærslu á verðbótum verðtryggðra lána. Frumgjöld eru áætluð í heild um 13 milljörðum kr. hærri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Framangreindar afkomuhorfur fyrir árið 2023 eru áþekkar því endurmati sem birt var í frumvarpi til fjárlaga 2024 í september síðastliðnum og lækka um 4 milljarða kr. eða 0,1% af vergri landsframleiðslu frá því mati. Tekjur ríkissjóðs eru áætlaðar lítillega hærri eða sem nemur 4 milljörðum kr. en nokkur breyting er á tekjuáætlun innbyrðis líkt og rakið verður nánar hér á eftir. Á gjaldahlið er gert ráð fyrir um 9 milljarða kr. hærri útgjöldum samanborið við fyrra mat en horfurnar eru uppfærðar með tilliti til upplýsinga sem hafa komið fram á síðustu vikum, m.a. uppgjör á rekstri ríkissjóðs á fyrstu níu mánuðum ársins og breytingum sem útlistaðar eru í þessu frumvarpi. Heildarskuldir ríkissjóðs eru áætlaðar um 1.706 milljarðar kr. í árslok 2023 en voru áætlaðar 1.560 milljarðar kr. í fjárlögum fyrir árið 2023. Hækkunin nemur því 146 milljörðum kr. og skýrist annars vegar af lántökum sem tengjast kaupum ríkissjóðs á Landsneti í lok árs 2022 sem námu um 62,5 milljörðum kr. og hins vegar af því að í fjárlögum ársins 2023 var ekki gert ráð fyrir erlendri lántöku fyrir um 75 milljarða kr. eins og síðar var stefnt að og er gert ráð fyrir í gildandi fjármálaáætlun. Hins vegar aukast með tímanum líkur á að lántakan verði ekki framkvæmd fyrr en á næsta ári en heimild er fyrir henni bæði á árunum 2023 og 2024. Önnur áhrif á skuldahorfur ríkissjóðs snúa að stórbættri afkomu ríkissjóðs, hærri landsframleiðslu og á móti frestun á sölu á hlut ríkissjóðs í Íslandsbanka. Áætlað er að skuldir ríkissjóðs samkvæmt skuldareglu verði 32,7% af vergri landsframleiðslu í árslok 2023 sem eru óbreyttar horfur frá fjárlögum ársins 2023. Hæstv. forseti. Ég hef nú farið yfir alla helstu þætti frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2023. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umræðu og hv. fjárlaganefndar þingsins sem fær málið til meðferðar.

Virðulegi forseti. Mig langaði að koma hérna upp og ræða stöðu Landhelgisgæslunnar. Ég held að það eigi sérstaklega vel við á tímum sem þessum þar sem við erum mjög meðvituð um öryggismálin í landinu og stöðu almannavarna. Eins og margir hér inni vita þá er Landhelgisgæslan í mjög þröngri fjárhagslegri stöðu og hefur verið í talsverðan tíma þó að hún beri sig vel. Dómsmálaráðherra hefur m.a. lýst því yfir hér í pontu að að öðru óbreyttu þurfi Gæslan að selja flugvél, þyrlu eða skip, og voru reyndar áætlanir um það í byrjun ársins að selja flugvél áður en gripið var til þess ráðs að hætta við þann gjörning. En sérstaklega í þessu samhengi langar mig að benda á að uppsafnaður halli hjá Landhelgisgæslunni fyrir síðustu tvö ár eru 600 millj. kr. Ég vek athygli á að þetta eru 600 millj. kr. og fjárframlög til Gæslunnar eru í kringum 6 milljarðar. Þannig að þetta eru umtalsverðar upphæðir og augljóst að núverandi fjárheimildir duga ekki fyrir almennum rekstri Landhelgisgæslunnar. Í þessum fjárauka, þar sem ég veit að beðið var um 600 millj. kr. til þess að losna við þennan hala, eru veittar 236 millj. kr. Væntanlega er það til að koma í veg fyrir að hallinn vindi upp á sig. Það vantar hins vegar um 364 millj. kr. Þetta er ekki til að standa við ný verkefni. Þetta er einfaldlega bara svo að fólk geti haldið uppi hefðbundinni núverandi starfsemi hjá Landhelgisgæslunni, sem gæti þó verið meiri. Því vil ég beina fyrri spurningu minni til hæstv. ráðherra, hvort komið verði til móts við þessa viðbótarfjárhæð sem upp á vantar til að eyða þessum hala úr varasjóði núna eða hvort Landhelgisgæslan eigi að fara með helminginn af þessum hala inn í næsta ár.

Frú forseti. Það er alveg rétt að um stöðu Landhelgisgæslunnar er og hefur verið umræða sem mun halda áfram. Það er vinna í gangi sem verður að fá að eiga sér stað og huga að til framtíðar hvernig fjármagna eigi bæði rekstur og tækjakost og það sem þarf að fjármagna innan Landhelgisgæslunnar. Hins vegar er að hluta til komið til móts við ákveðna þætti í fjáraukalagafrumvarpinu hér en það er líka alveg skýrt að fjáraukalögum er ekki ætlað að mæta til að mynda rekstrarhalla sem er hluti af þeim vanda sem Landhelgisgæslan glímir við og á því miður sömuleiðis við um ýmsar aðrar stofnanir. Hins vegar er alveg ljóst, og um það tel ég nú ríkja bæði pólitíska samstöðu og algjöra samstöðu í samfélaginu, að grundvallarþættir eins og starfsemi Landhelgisgæslunnar þurfa að vera í lagi. Þar þarf þá að horfa til og rótargreina vandann, hver hann er og hvort og þá með hvaða hætti hægt er að gera hlutina öðruvísi til framtíðar. Síðan erum við núna í þeirri stöðu og við okkur blasir verkefni sem hefur þegar haft áhrif á Landhelgisgæsluna og kann að hafa frekari áhrif á hana á næstu dögum, vikum og jafnvel mánuðum. Í því samhengi held ég að sé óhætt að segja að við munum líta til þeirra verkefna og þarfa bara eftir því hvernig málum vindur fram. En í raun má segja að það verkefni sé aðskilið þessum viðvarandi rekstrarhalla og auðvitað er það ekki gott þegar stofnanir flytja hann á milli ára. En fjáraukalagafrumvarp er ekki til þess að eyða rekstrarhalla á stofnunum og þar getur sömuleiðis verið flókið að finna út úr því þegar það á við um margar stofnanir og er stofnananna sjálfra að ná honum niður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þá er næst að spyrja hana í þessu samhengi, ef þetta á ekki við núna í fjáraukanum, hvort það verði komið með breytingar inn í 2. umræðu fjárlaga varðandi rekstrarstöðu Landhelgisgæslunnar. Það lá fyrir að til viðbótar við þessar 600 millj. kr., sem eru uppsafnaðar í halla þessara mikilvægu stofnana þar sem er búið að skera við nögl svo mikið að þar er byrjað að selja út fjárfestingarkosti og tækjakost, að það stefnir í 700 millj. kr. halla á næsta ári miðað við núverandi fjárlög. Ég vek athygli á að þetta er ekki til að styrkja þjónustuna, þetta er til að halda óbreyttri þjónustu. Ég vek bara athygli á því og ítreka mikilvægi þessara stofnana, sérstaklega í núverandi umhverfi. Við erum t.d. ekki með TF-Sif til að mynda þá atburði sem núna eru í gangi, hún er í leigu á Sikiley af því að það er ekki til rekstrarfjármagn til að halda þessari vél gangandi. Þannig að ég spyr hæstv. ráðherra: Verður þá komið með aukafjármagn inn í 2. umræðu fjárlaga fyrir Landhelgisgæsluna?

Frú forseti. Við erum að uppfæra miðað við spár og annað hvernig fjárlagafrumvarpið lítur út og það er auðvitað fjöldinn allur af beiðnum úr ýmsum áttum varðandi frekari fjármuni í ýmiss konar verkefni. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni í því að Landhelgisgæslan sé grundvallarstarfsemi í okkar samfélagi og reynir á það núna. Það er hins vegar eðli máls samkvæmt hvers ráðherra fyrir sig að skipta því fjármagni innan málefnasviða og málaflokka eins og best verður á kosið. Það þarf að greina það til hlítar hvað það er sem þarf að gera innan Landhelgisgæslunnar og það kann líka að þýða að það kalli mögulega á einhverjar breytingar sem við verðum þá að hafa kjark til að ræða vegna þess, eins og ég segi, að það er að sjálfsögðu algjör pólitísk samstaða um að sú grundvallarstarfsemi þurfi að vera í lagi. Þess vegna þarf að greina það hvernig við gerum það til framtíðar að geta tryggt að svo sé.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir 1. umræðu fjáraukalaganna. Það er nú ýmislegt sem mér og okkur í Flokki fólksins liggur á hjarta hvað það varðar. Við höfum gjarnan komið með breytingartillögur við fjáraukann sem snúa að því að koma til móts við erfiðar aðstæður í samfélaginu og lúta að fólkinu fyrst. Mig langar að nefna sérstaklega að við erum glöð með að sjá að strax við 1. umræðu sé verið að tryggja jólabónus til öryrkja. Við höfum talið að það sé eðlilegt og vorum algerlega búin að draga niður rúmlega 2.000 eldri borgara fyrir fjáraukann í fyrra. Við erum að kalla eftir því að um 2.000 eldri borgarar sem eingöngu eru á framfærslu eða með greiðslur frá Tryggingastofnun, sem eru í rauninni þeir einstaklingar sem eru langfátækastir, með langminnstu greiðslur sem hægt er að fá í íslensku samfélagi, lægra en öryrkjarnir okkar líka - við erum að kalla eftir því að fá inn um 138 millj. kr. til þess að koma til móts við ríflega 2.000 eldri borgara með því að þeir fái þann sama jólabónus og almannatryggingaþegar aðrir. Þetta eru ríflega 66.000 kr. sem munu algerlega skipta þetta fólk sköpum. Einnig finnst mér athyglisvert og sakna þess að sjá hvergi nokkurs staðar getið um það að það eigi að koma með einhverja aukna fjármuni til að bregðast við hinum gríðarlega fíkniefnavanda sem er hér á ferðinni. Við vitum að hér eru um 700 einstaklingar á biðlista inn á sjúkrahúsið Vog. Við munum einnig óska eftir breytingu hvað fjáraukann varðar í þá áttina að koma til móts við þann vanda, samanber að við erum búin að fá frá Hjálparstarfi kirkjunnar, Fjölskylduhjálp Íslands og öllum sem koma að því að taka utan um þá sem bágast eru staddir í samfélaginu og standa í röðum til að biðja um mat, 

Forseti minnir á takmarkaðan ræðutíma í andsvörum.

Frú forseti. Ég held að það sé ágætt að ítreka hér hlutverk og skilyrði sem tillögur sem rata inn í fjáraukalagafrumvarp þurfa að uppfylla. Þeim er ekki ætlað að mæta útgjöldum til nýrra verkefna, auknu umfangi starfsemi eða rekstrarhalla einstakra málefnasviða og málaflokka umfram setta útgjaldaramma. Hluti af því sem hv. þingmaður var hér að nefna væru sannarlega ný verkefni sem ekki er hlutverk fjáraukalagafrumvarps að taka á heldur væri það inni í fjárlögum, eða jafnvel í fjármálaáætlun og síðan í fjárlögum, vegna þess að fjáraukalögum er eingöngu ætlað að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjaldamálum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir akkúrat ekkert svar. Þetta eru tímabundin og ófyrirséð atvik sem við erum að takast á við í dag. Þessir einstaklingar eru að takast á við gríðarlegan vanda í samfélaginu eins og allir vita og þegar ríkisstjórnin sér ekki sóma sinn í að gera ráð fyrir því í fjárlögum er einmitt gert ráð fyrir að hægt sé að nýta þær heimildir sem til eru í fjárauka. Ég er búin að vera á Alþingi í tæp sjö ár og þessi fjáraukalöggjöf hefur verið notuð í ýmsar áttir, með fullri virðingu, hæstv. ráðherra, svo ekki sé meira sagt, meira að segja jafnvel í kirkjujarðasamkomulag og ég veit ekki hvað og hvað. Þetta er í raun spurningin og ég óska eftir að fá svar: Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að taka utan um þetta fólk sem er í algerri neyð og líður skort hér og nú, hvað þá að það geti veitt sér nokkurn skapaðan hlut í jólamánuðinum?

Frú forseti. Líkt og hv. þingmaður fór yfir í sínu fyrra andsvari erum við hér í fjáraukalagafrumvarpinu að gera ráðstafanir gagnvart hluta þess hóps sem hv. þingmaður nefndi. Varðandi síðan ellilífeyrisþega sem þurfa frekari aðstoð er sú ábyrgð skýr á hendi sveitarfélaga. Ég veit að það eru hópar í íslensku samfélagi sem eiga um sárt að binda og ef það eru teknar ákvarðanir um einhver frekari útgjöld í slík verkefni þurfa þær að birtast og eiga sér stað með réttum hætti. Ég mun áfram vinna og standa að því að sá rammi sem við vinnum eftir, hvort sem það eru lög um opinber fjármál og þá hlutverk fjáraukalaga o.s.frv., að það sé einfaldlega rétt gert 

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra varðandi eingreiðslu til aldraðra. Hún segir að sú ábyrgð sé skýr af hendi sveitarfélaga, hvort hún gæti aðeins útskýrt það nánar. Ég minni á að í fjáraukalagafrumvarpinu er minnt á eingreiðslu til öryrkja- og endurhæfingarlífeyrisþega, 1.600 milljónir. Það er í fjáraukalögum sem eru undir sömu sök sett varðandi tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg útgjöld innan fjárlagaársins. Hver er munurinn á þeim og öldruðum? Ég get ekki séð að það eigi ekki það nákvæmlega sama við um aldraða, þetta eru tímabundnir erfiðleikar vegna verðbólgu og öðru slíku. Ég get ekki séð annað en að ábyrgð ríkissjóðs sé skýr hvað þetta varðar, alveg eins og hjá öryrkjunum, það sé ekki á ábyrgð sveitarfélaga svo það liggi skýrt fyrir. Það væri gott að fá að heyra hæstv. fjármálaráðherra skýra þetta nánar fyrir okkur. Annað sem mig langar að spyrja um er almenni varasjóðurinn þar sem er heimild til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins líka, sem er ekki unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögum um opinber fjármál. Hér segir, með leyfi forseta: „Ekki hefur verið tekin ákvörðun um frekari ráðstöfun úr sjóðnum og er því til staðar tæplega 3,8 ma.kr. svigrúm til að bregðast við óvæntum og óhjákvæmilegum útgjöldum, s.s. vegna jarðhræringa og mögulegra eldsumbrota á Reykjanesi fyrir lok þessa árs ef til þess kæmi.“ Spurningin er þessi: Í hvað eiga þessir peningar að fara, 3,8 milljarðar? Ég minni á að varðandi þær framkvæmdir, varnir fyrir innviði á Reykjanesskaganum vegna eldsumbrotanna, var markaður sérstakur tekjustofn. Það var lagt í það að setja sérstakan skatt frá 1. janúar næstkomandi. Við í stjórnarandstöðunni, fjórir flokkar, bentum einmitt á varasjóðinn. Þetta eru framkvæmdir 

Frú forseti. Líkt og ég fór yfir hérna í framsögu áðan þá hefur undanfarin ár verið tekin sérstök ákvörðun um eingreiðslu í desember til þessa hóps sem hér um ræðir. Þar sem heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu er ekki lokið er lagt til að örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar fái einnig eingreiðslu í desember á yfirstandandi ári. Varðandi hinn hópinn erum við búin að fara í gegnum ákveðnar kerfisbreytingar og svo því til viðbótar þá er ég einfaldlega að benda á lög um félagsþjónustu sveitarfélaga og það öryggisnet, það kerfi sem á að grípa, þar sem markmiðið er að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar og þar af leiðandi er það verkefni skýrt. Varðandi 3,8 milljarðana er þeim enn þá óráðstafað það sem eftir er af árinu og það liggur auðvitað ekki fyrir núna að hvaða leyti sjóðurinn verður nýttur, verði talin þörf á að nýta hann, sem ég geri frekar ráð fyrir ef hlutir halda áfram að þróast á Reykjanesinu. Það eru þá útgjöld sem uppfylla skilyrði fyrir að það sé tekið úr almennum varasjóði og það er ágætt að eiga eitthvað eftir þegar árið er ekki liðið og við erum í eins mikilli óvissu og raun ber vitni. Varðandi sjóðinn þá er hann auðvitað hugsaður sem forvarnasjóður, til uppbyggingar ákveðinna verkefna sem forvörn og er þá viðbót við það sem við höfum nú og þess vegna tel ég það svo sem alveg liggja skýrt fyrir. Ég tel það hið ábyrga í stöðunni vegna þess að ef við verðum ekki svo guðs lifandi heppin að ekkert gerist þá er alveg ljóst hvaða verkefni ríkissjóður þarf að glíma við og ekki síður bara hagkerfið í heild sinni og þá tel ég mikilvægt að við nálgumst þau verkefni af ábyrgð vegna þess að á endanum eru það bara tæplega 400.000 manns í þessu landi sem munu greiða fyrir það sem greiða þarf og þess vegna skiptir máli hvernig þetta er gert.

Virðulegur forseti. Ef ég skildi hæstv. fjármálaráðherra rétt þá er almenni varasjóðurinn ákveðinn forvarnasjóður. Þetta er einfaldlega ekki rétt.

Nei, þú varst að spyrja um …

Ég var að tala um almenna varasjóðinn. Ég var að tala um það hvort það ætti ekki að beita almenna varasjóðnum vegna hræringa og mögulegra eldsumbrota á Reykjanesi fyrir lok þessa árs, eins og stendur á bls. 47 í frumvarpi til fjáraukalaga. Um það snerist spurningin, svo einfalt var það. Varðandi aldraða þá er augljóst mál að það er algerlega heimild í fjáraukalögum til að koma til móts við þann hóp, það er alveg augljóst mál, líkt og aðra hópa og önnur útgjöld sem þar eru aukin eins og t.d. hvað varðar öryrkjana. Og þetta endalausa tal alltaf um einhverjar kerfisbreytingar sem er verið að bíða eftir og það sé verið að bíða eftir nánari skoðun á þessu eins og var svarað með Landhelgisgæsluna hérna áðan - það er alltaf verið að skoða einhverjar kerfisbreytingar. Spurningin er þessi: Er er ekki alveg klárt mál að þessir 3,8 milljarðar 

Frú forseti. Það er alveg rétt að sú heimild er til staðar en það sem lagt er til hér í þessu frumvarpi er það sem ég sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er að leggja til við þingið að verði gert. Ég var ekki að segja að almenni varasjóðurinn væri forvarnasjóður heldur var ég að benda á varnargarðinn sem hv. þingmaður nefndi líka, það væri verið að búa til sjóð sem væri hugsaður fyrir forvarnir vegna þess sem er að gerast á Reykjanesinu. En almennur varasjóður er almennur varasjóður. Ég er ekki hér til að útlista hvernig þeim 3,8 milljörðum sem eftir standa í sjóðnum verður ráðstafað vegna þess að það fer eftir því hvaða kostnaður fellur til og eftir því hvernig málum vindur fram. Ég geri hins vegar ráð fyrir að það muni verða útgjöld innan stjórnkerfisins sem þarf að greiða og muni uppfylla skilyrði þannig að það yrði tekið úr almennum varasjóði. Þá er ég að vísa í verkefni sem tengjast því ástandi sem er í gangi og blasir við á Reykjanesinu.

Forseti. Hæstv. ráðherra fór í ávarpi sínu vegna fjáraukalaga yfir bættan frumjöfnuð ríkissjóðs. Þar er á ferðinni mælikvarði sem fyrirrennari hennar hafði mikið dálæti á en ég verð að viðurkenna að ég deili ekki dálæti þeirra á honum. Frumjöfnuður er í eðlinu ekkert annað en tekjur að frádregnum öðrum gjöldum en vaxtagjöldum og afborgunum lána og hjá þeim útgjöldum verður auðvitað ekki komist. Það að líta þannig á að það sé hægt að skilja þau einhvern veginn frá restinni er skringileg framsetning efnis. Ég vil útskýra fyrir ykkur hversu skringileg hún er með einföldu dæmi. Nú hafa tekjur heimilanna á Íslandi nokkurn veginn staðið í stað en vegna vaxtahækkana hafa afborganir lána þeirra hækka mjög mikið. Heimilin hafa orðið að skera niður, herða sultarólina, standa einhvern veginn straum af þessum aukna vaxtakostnaði. Hvað þýðir það? Jú, frumjöfnuður þeirra hefur batnað mjög mikið á þessu ári. Telur ráðherra að þetta sé jákvæð þróun fyrir heimilin?

Frú forseti. Það að tala um frumjöfnuð og hvernig hann þróast er auðvitað ekkert eina birtingarmyndin af því hvernig ríkissjóður stendur. Það segir hins vegar sína sögu með hvaða hætti hann hefur þróast. Það er alveg hægt að benda á bara heilt yfir og almennt að við erum einfaldlega að ná að rétta úr kútnum töluvert hraðar og miklu hraðar en áætlanir okkar gerðu ráð fyrir og þar af leiðandi að við gerðum ráð fyrir að við myndum sjá. Hins vegar er það alveg rétt að til að mynda er vaxtakostnaður ríkisins hár og er að hækka og það eru ekki jákvæð tíðindi, enda fór ég í minni framsögu yfir bæði það og skuldastöðu en sömuleiðis frumjöfnuð, sem er ágætt að halda til haga, en með honum einum og sér er ekki með tæmandi hætti hægt að leggja mat á stöðu ríkissjóðs. Við erum hins vegar í ágætri stöðu. Við erum að rétta úr kútnum hraðar en við gerðum ráð fyrir. Það er jákvætt. Það eru áfram áskoranir og hlutir sem við þurfum að gera öðruvísi og horfa til. En það skiptir líka máli að taka ábyrg skref í ríkisfjármálum og því sem við erum að gera hér, bæði með þessu frumvarpi og þinglegri meðferð á fjárlagafrumvarpinu o.s.frv. Ég er ekki ósammála hv. þingmanni í því að það er til ýmissa annarra þátta að líta heldur en frumjafnaðar en það er sjálfsagt að nefna hann líka og með hversu jákvæðum hætti hann hefur þróast, sem segir sína sögu en segir ekki alla söguna.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég tek undir með henni að það er fyrst og fremst heildarniðurstaðan sem skiptir máli og ég tek líka undir það sem hún sagði um mikilvægi þess að ná jafnvægi í rekstri hins opinbera. Í þessu frumvarpi kemur fram að vaxtakostnaður íslenska ríkisins á þessu ári losar 124 milljarða kr. Þessir 124 milljarðar kr. verða ekki notaðir í önnur verkefni, verða ekki notaðir til að bæta stöðu bágstaddra, verða ekki notaðir til að styrkja heilbrigðiskerfið, verða ekki notaðir í nein önnur verkefni. Það er eiginlega grátlegt að íslenska ríkið er í þeirri stöðu að vera til þess að gera hóflega skuldsett en með langsamlega hæstu vaxtabyrði nokkurs ríki sem við berum okkur saman við. Þingmenn Viðreisnar hafa ítrekað frá árinu 2019 bent á hve hættulegt það er, sérstaklega á Íslandi þar sem sagan sýnir okkur að vextir eru að jafnaði mjög háir, að ríkið safni skuldum 

Frú forseti. Það er auðvitað hárrétt og ágætt að minna sig á að þeir fjármunir sem fara í að greiða vaxtakostnað eru krónur sem ekki eru nýttar í önnur verkefni. Það er vont að sjá hann aukast svona mikið. Ég er síðan algerlega sammála hv. þingmanni að það er nefnilega til mikils að vinna og hið rétta að gera en ekki alltaf mikill pólitískur stuðningur við það eða mikil eftirspurn eftir því að standast allan freistnivanda og gera það sem gera þarf til að búa sig undir áföll á erfiðari tíma. Sem betur fer vorum við í góðri stöðu þegar heimsfaraldur skall á. Ég vil bara segja almennt og leggja mikla áherslu á það að við hugsum þannig að við þurfum að vera tilbúin þegar erfiðari tímar koma. Það sem við sjáum núna vera að gerast, ekki bara hér heldur í kringum okkur, er að við virðumst vera að fara inn í tíma þar sem er nánast áfall eftir áfall og ég held að 

Frú forseti. Ég tel og við í Flokki fólksins að það sé afskaplega mikilvægt að við viðurkennum stöðu þúsunda samlanda okkar á þessum tímapunkti sem eru að ganga í gegnum það sem hæstv. fjármálaráðherra benti á áðan. Við höfum verið að tala um gríðarlega mikil áföll, stórkostlegar vaxtahækkanir og verðbólgu sem er langt yfir öllu því sem við viljum sjá, verðbólgu upp á 8,25%. Á hverjum bitnar allt þetta? Það bitnar á fólkinu í landinu, bitnar mest á almenningi og skuldsettum einstaklingum og litlum og millistórum fyrirtækjum. Það segir sig algjörlega sjálft. Nú erum við að fjalla hér um fjáraukalög, lögin sem eiga að taka á hinu ófyrirséða til skamms tíma, einhverju óvæntu sem við fáum allt í einu í fangið. Það er ekkert óvænt að hér skuli fólk vera hneppt í sárafátækt. Það er ekki óvænt. Það er algerlega mannanna verk. Það hefur verið vilji ríkjandi stjórnvalda hér að halda þúsundum í svo rammgerðri fátæktargildru að þeir eiga sér ekki viðreisnar von og hafa í rauninni ekki einu sinni möguleika eða tækifæri á því að reyna að bjarga sér úr því öðruvísi en að vera skertir og refsað fyrir. Þó að þeir reyni fyrir sér á vinnumarkaði standa þeir eftir með sáralítið sem ekki neitt. Í rauninni er hvatinn til sjálfsbjargar enginn. Hvati frá þessari ríkisstjórn til þess að hvetja fólkið okkar til sjálfsbjargar er enginn. Við í Flokki fólksins höfum ævinlega komið með einhverjar breytingartillögur við fjáraukalagafrumvarpið. Við munum gera það áfram. Gleðin er sú að nú skuli strax vera komið inn í frumvarpið jólabónus til handa öryrkjum sem hefur verið greiddur út núna fyrir tvenn síðustu jól og hefur skipt sköpum, algjörum sköpum fyrir þann þjóðfélagshóp þrátt fyrir að betur megi ef duga skal. Þess vegna er það eiginlega með hreinum ólíkindum hversu snúið það er og hversu erfitt það er að fá stjórnvöld, ríkisstjórnina, til að taka utan um sárafátæka eldri borgara, fullorðið fólk sem á engan lífeyrissjóð, hefur engin réttindi, hefur ekki krónu umfram þá hungurlús sem greidd er úr almannatryggingum. Þetta er fátækasta fólkið í landinu og við í Flokki fólksins viljum ekki og munum aldrei samþykkja að mismuna því svona hrapallega eins og virðist eiga að gera nú. Við höfum tækifæri og ég vil trúa því að ef við tökum höndum saman hér og nú, í gegnum umræðurnar núna um fjáraukalögin, þá muni ríkisstjórninni, ríkisvaldinu og hæstv. fjármálaráðherra snúast hugur hvað lýtur að því að koma með ríflega 130 millj. kr. til þessa fátækasta þjóðfélagshóps. Það hefur komið fram hér áður að við getum ekki notað sömu krónuna tvisvar, þó að mér finnist það stundum orka tvímælis, því að það hefur stundum virst þannig að stjórnvöld og fleiri haldi að við getum notað sömu krónurnar tvisvar, jafnvel þrisvar og hugsanlega fjórum sinnum. Það er alveg frábær peningamaskína sem getur í rauninni prentað svoleiðis töfrakrónu að það er hægt að nota hana margsinnis. En það breytir ekki þeirri staðreynd að ég trúi því og ég vil trúa því að það muni verða hugarfarsbreyting þannig að við munum greiða jólabónus til þeirra sem eru langefnaminnstu og fátækustu eldri borgararnir hér. Ég ætla að setja þessar ríflega 130 milljónir í samhengi við fjölmiðlastyrk af því að við getum ekki notað sömu krónuna tvisvar. Ég hefði t.d. persónulega og prívat frekar notað 107 milljónir til að hjálpa sárafátæku gömlu fólki núna fyrir jólin og gleðja það með jólabónus heldur en að setja þær í t.d. fjölmiðil sem í rauninni rekinn af stórútgerðarauðmanni. Það hefði ég nú gert. Mér finnst í rauninni óverjandi að íslenskir skattgreiðendur skuli vera látnir greiða fjármuni til auðmanna sem halda úti fjölmiðlum. Mér finnst líka óverjandi að setja milljarð í bílaleigur í nafni þess að verja loftslagið. Milljarður í bílaleigur sem hafa aldrei skilað öðrum eins hagnaði eins og akkúrat núna. Og hvers vegna skyldum við setja annan milljarð í stórútgerðir sem gætu hugsanlega sett einhvern rafmótor í bát? Ég bara spyr. Þær hafa efni á því að gera það sjálfar. Íslenskir skattgreiðendur þurfa ekki að koma að því. Við í Flokki fólksins segjum: Við forgangsröðum fjármunum fyrir fólkið fyrst. Það er algjört grundvallaratriði. Það er grundvallarstefna Flokks fólksins og ég er stolt af henni. Hér erum við búin að tala um í mörg ár þá neyð sem ríkir á Íslandi hvað lýtur að fíknisjúkdómum. Við erum búin að tala um það að allt að 700 einstaklingar bíði við þröskuldinn á sjúkrahúsinu á Vogi eftir því að komast í meðferðarúrræði, eftir að komast á sjúkrahús til að verða afeitraðir, fá að losna við eitrið og fá að byggja upp framtíðarsýn, komast í meðferð. Hvernig stendur á því að nokkuð stjórnvöld láta svona viðgangast? Hvers vegna er sjúkdómurinn ekki viðurkenndur af heilum hug sem sjúkdómur þannig að enginn sem þess þarf sé látinn bíða eftir hjálpinni? Það deyja margir, margir á hverju einasta ári ótímabærum dauða á þessum biðlista. Ég veit ekki betur en að við eigum hér 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Hvað segir nú í þessari 1. mgr.? „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar …“ Aðstoðar vegna hvers? Vegna örorku, elli, örbirgðar, bara nefnið það. Okkur hér á hinu háa Alþingi, ef við vildum líta á stjórnarskrána einu sinni sem okkar grundvallarlöggjöf, ber skylda til að fylgja henni en það er ekki gert. Þessi löggjöf, þessi 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar er þverbrotin á þegnunum hvern einasta dag í boði stjórnvalda. Það er ekki öllum sem þess þurfa með lögum tryggður réttur, hvorki til fæðis, klæðis, húsnæðis né heilbrigðisþjónustu, það bara liggur algerlega á borðinu. En á sama tíma er allt í lagi að ausa peningum í eitthvað allt annað sem nýtist þessu fólki í sárri neyð akkúrat ekki neitt, samanber það sem við erum að fá í andlitið núna, samanber það sem við erum að heyra núna og er sárara en tárum taki. Það er erfitt að þurfa að standa hér skipti eftir skipti og tala um sömu hlutina, biðja um hjálp fyrir fólkið okkar sem líður skort. Það hefur komið í ljós hjá Hjálparstarfi kirkjunnar að aldrei hefur verið annað eins ákall til þeirra og önnur eins neyð og nú, fólk sem þau hafa ekki séð í mörg ár, hafði áður þurft að leita aðstoðar hjá þeim en var búið að koma undir sig fótunum og hafði það bara ágætt í samfélaginu, er að koma aftur. Hvað segir það sitjandi ríkisstjórn, hvað segir það þeim sem eiga að tryggja þessu fólki með lögum rétt til þess, ef það þarf á að halda, að lifa sómasamlegu lífi? Það er alveg sama hvert við lítum, hvort það er Mæðrastyrksnefnd, Fjölskylduhjálp Íslands, allir þeir aðilar sem eru að úthluta mat til fátækra fjölskyldna eru að bugast undan álagi vegna þess að þeir geta ekki einu sinni uppfyllt þörfina, hafa ekki nóg og einhverjir verða frá að hverfa. Ég hef orðið vitni að því hvernig raðirnar hafa myndast fyrir framan t.d. Fjölskylduhjálpina, hvernig mæður hafa staðið í kulda með barnavagninn og hangandi börn í pilsinu og bíða heillengi eftir að komast inn í þeirri góðu von að geta farið út með einhverja matarpoka til þess að börnin þeirra fari ekki söng að sofa á kvöldin. Hvers lags stjórnvöld eru það sem geta státað af svona samfélagi? Ég hef lítilsvirðingu fyrir svona stjórnvöldum. Ég hef lítilsvirðingu fyrir svona stjórnmálum. Okkur ber skylda til að hugsa um fólkið okkar fyrst og fremst. Enn einu sinni komum við með breytingartillögur við fjáraukann þar sem við erum að óska eftir auknu fjármagni, þar sem við erum að biðja um stuðning til fólks í sárri neyð. Það tekur einn dag að setja hér aukaskatta á sem í rauninni stóð alltaf til að setja á, að nota tækifærið bakdyramegin í neyðinni sem nú ríkir og hættuástandinu sem hefur skapast í Grindavík. Það er allt í lagi núna að koma með aukaskatt og skella honum á alla landsmenn í stað þess að nota varasjóðinn og þá fjármuni sem ætlaðir eru og markaðir eru í slík verkefni. Og hvað erum við að setja í og hvað erum við að vernda? Við erum ekki bara að vernda innviðina gagnvart orkunni sem allt Reykjanesið býr við, við erum að byggja fyrir milljarða utan um rosalega flott og stórt orkuver HS orku sem er búið að greiða sjálfu sér núna á örfáum árum tugi milljarða í arð. Við erum að tala um Bláa lónið sem er verið að vernda líka ef þessar hörmungar ríða yfir, sem hefur líka verið að greiða sér tugi milljarða í arð. Við í Flokki fólksins munum koma með þingsályktunartillögu þar sem við felum ríkisstjórninni að koma með útfærslu á því hvernig við náum þessum peningum til baka í okkar ríkissjóð. Það væri þá hugsanlegt, ef hjarta þeirra slær einhvern tíma í takt við þá sem eiga bágt í þessu samfélagi og þau geti stigið niður úr fílabeinsturninum einhvern tímann og mætt fólkinu sem er í neyð, það væri þá áhugavert að sjá hvort þau hafi þá efni á því að gefa þeim mat á diskinn. Ég ítreka það enn og aftur: Það er frumskylda stjórnvalda að sjá til þess að vernda þegnanna, að sjá til þess að allir hafi fæði, klæði, húsnæði, heilbrigðisþjónustu og félagslegan stuðning sem þurfa á að halda. Það er skömm stjórnvalda sem vita af örbirgð úti í samfélaginu að bregðast ekki við því. Slík stjórnvöld eru ekki hæf til að stjórna. Það liggur algjörlega á borðinu. Þessi stjórnvöld sem ítrekað fleygja inn handklæðinu og horfa á skútuna sökkva eiga að finna sér eitthvað annað að gera.

Forseti. Ég vil áfram gera að umtalsefni þá stöðu sem komin er upp hvað varðar útgjaldasamsetningu íslenska ríkisins sem, eins og ég vék að í andsvari við hæstv. ráðherra áðan, á sér ekki annað sambærilegt dæmi meðal nágrannaþjóða. Sú staða er uppi að við erum með til þess að gera hóflegar skuldir en gríðarleg vaxtagjöld sem hæstv. ráðherra gerði ágæta grein fyrir. Mig langar aðeins að gera að umtalsefni möguleikann, í kjölfar samtals mitt við hæstv. ráðherra hér fyrr í kvöld, til að draga úr skuldum hins opinbera og hvernig við getum farið að því að bæta afkomu rekstrarins. Aðferðirnar eru í sjálfu sér bara tvær og þetta er ekki sérstaklega flókið; annaðhvort skerðu niður kostnað eða þú eykur tekjur. Nú er staða Íslands þannig að ég held að það séu í sjálfu sér rök bæði fyrir því að skera niður í rekstri og auka tekjur. Ísland er ekki stórt. Það kerfi sem við höfum komið okkur upp til að stýra okkar samfélagi sækir hins vegar sína fyrirmynd í miklu stærri samfélög, samfélög sem telja tíu, hundrað, þúsund sinnum fleiri íbúa en hér. Það þarf í sjálfu sér ekki neina sérstaka greiningu til að átta sig á því að takir þú kerfi sem er hannað fyrir stórt samfélag og reynir að beita því fyrir lítið samfélag lendirðu í vandræðum með skölun kerfisins. Á endanum eru ríkisstarfsmenn bara heilar einingar, heilir einstaklingar eins og við öll. Við getum þar af leiðandi ekki með skilvirkum hætti skalað kerfið niður. Við þurfum eiginlega að sætta okkur við einfaldleika sem því miður hefur ekki verið nægilega mikil áhersla á að stuðla að í þessum sal í gegnum tíðina. Ég efast ekki um að hvert einasta þingmál sem lagt hefur verið fram og samþykkt af Alþingi og ríkisstjórnum fyrri ára hefur verið lagt fram í góðri trú um að það myndi bæta samfélagið. Það sem gleymist hins vegar oft er að þessari lagasetningu fylgir kostnaður og sá kostnaður er tvíþættur: Annars vegar þarf að manna það að hafa eftirlit og framfylgja þeim lögum sem Alþingi setur. Hins vegar fellur kostnaður á þá sem þurfa að fara eftir reglunum, á fyrirtæki og einstaklinga sem þurfa að kynna sér lögin, fara eftir þeim og standa í samskiptum við hið opinbera vegna laganna. Þessi kostnaður er að jafnaði vantalinn. Ég held líka, vegna þess góða vilja sem sjálfsagt stýrir því að fólk býður sig fram til að sitja á Alþingi, að væntingar alþingismanna almennt til gagnsemi lagasetningar séu óraunhæft miklar og hugmyndir þeirra um kostnað lagasetningar óraunhæft lágar. Þetta vandamál hleðst upp og því verður tvímælalaust ekki snúið við á einum degi. En án þess að við gerum okkur grein fyrir þessari bjögun í ákvarðanatöku og þessum dulda kostnaði munum við aldrei snúa þeirri skútu við. Við munum smám saman grafa undan velferð á Íslandi og grafa undan samkeppni Íslands sem framtíðarbústaðar barnanna okkar. Þegar kemur að tekjuhliðinni vil ég sérstaklega nefna tvo hluti. Ísland hefur eitthvert umfangsmesta vistspor allra landa í heiminum. Kolefnislosun á mann á Íslandi er með því hæsta sem þekkist. Fyrir því eru auðvitað margþættar ástæður og sumar ekkert endilega ómálefnalegar. Margt sem Ísland leggur fram er í sjálfu sér jákvætt, eins og t.d. að Ísland er umfangsmesti framleiðandi á vistvænni orku í heiminum, ef tekið er tillit til samfélagsins. Sem útflytjandi afurða vistvænnar endurnýjanlegrar orku getum við að einhverju leyti dregið úr vistspori framleiðslu annars staðar en það breytir því ekki að ef Ísland ætlar að standa við skuldbindingar sínar og fjárfesta í framtíð, ekki bara barnanna okkar heldur barna alls mannkyns, þurfum við að draga úr þessu vistspori. Skilvirkasta og ódýrasta leiðin til að ná þeim árangri er að beita hagrænum hvötum, grænum sköttum. Ísland hefur beitt slíkum hvötum, m.a. á eldsneyti sem notað er á bifreiðar, og útvíkkað þá til að ná til annarrar eldsneytisnotkunar á landi með umtalsverðum árangri. Þar hefur þróunin því miður stöðvast. Ég hef með frekar miklum efasemdum skoðað hugmyndir núverandi ríkisstjórnar um hvernig eigi að ná markmiðum um samdrátt í losun og verð að viðurkenna að þar sakna ég þess mjög að við notum ekki þær aðferðir sem skilvirkastar eru til að draga úr losun. Ef þú leggur á græna skatta þarftu ekki að vita hver kostnaður þeirra sem greiða skattana er. Þú getur einfaldlega verið viss um að þeir reyni að komast hjá því að greiða skattinn og finni ódýrustu leiðina til þess. Frekar en að segja þeim hvað þeir eigi að gera, láttu þá hagnast á því að gera það sem er skynsamlegt. Hitt atriðið hef ég áður gert að umtalsefni í þessum ræðustól. Það er vöxtur ferðaþjónustunnar á Íslandi til lengri tíma og hvort ekki er ástæða til að staldra örlítið við og velta fyrir sér hvort það samfélag eða þau áhrif sem sú uppbygging hefur haft hafi öll örugglega verið til góðs og að það sé engin ástæða til að velta fyrir sér einhvers konar efri mörkum fyrir hana. Annars vegar snúa áhyggjurnar að svipuðum hlutum og grænu skattarnir, þ.e. vistspor ferðaþjónustunnar er auðvitað umtalsvert og við þurfum að reyna að stuðla að því að þessi atvinnugrein sé sjálfbær þannig að nýting hennar á náttúruauðlindum Íslands skilji þær ekki eftir í verra ástandi en við þeim var tekið. Hin áhrifin, sem eru nokkuð lúmsk, eru efnahagsáhrif ferðaþjónustunnar. Ferðaþjónusta er atvinnugrein sem býr við mjög mikla samkeppni. Heimurinn er í sjálfu sér allur undir, sem þýðir að erfitt er að hagnast verulega á ferðaþjónustu nema þú búir við einhvers konar sérstöðu varðandi aðgengi að óvanalega fagurri náttúru eða menningarverðmætum. Það sem við sjáum í ferðaþjónustu á Íslandi er að hún hefur verið gríðarlega fyrirferðarmikil á íslenskum vinnumarkaði. Við sjáum mikinn vöxt í eftirspurn eftir ófaglærðu vinnuafli. Við sjáum mikinn vöxt í tekjum ófaglærðra starfsmanna á Íslandi, sem er í sjálfu sér ekkert annað en afleiðing af mikilli eftirspurn umfram framboð þeirra hér á landi. Þetta er í sjálfu sér ekki áhættuefni; að ófaglærðum fjölgi og erlent ófaglært vinnuafl fái góð atvinnutækifæri með þokkalegum launum á Íslandi er ekki slæmt út af fyrir sig. Það sem er pínulítið áhyggjuefni eru áhrifin sem við sjáum á hagkerfið í heild sinni. Allt svigrúm hagkerfisins hefur verið notað til þess að bæta laun ófaglærðra. Allir aðrir hafa nokkurn veginn setið eftir. Hitt er að sá hagvöxtur sem stjórnvöld á Íslandi stæra sig af er fyrst og fremst drifinn áfram af innflutningi fleiri einstaklinga. Þjóðarframleiðsla á mann á Íslandi hefur nokkurn veginn staðið í stað, samkvæmt tölum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, síðan 2017. Þegar maður tekur tillit til þess að framleiðni í ferðaþjónustu almennt í heiminum - Ísland er ekkert sérstakt þar - er lág og framleiðni þróunar mjög lítil vegna þess að þetta eru störf sem fyrst og fremst krefjast þjónustu, spyr maður sig: Hvaðan eiga tekjurnar til að standa undir samrekstri íslensks samfélags að koma ef þessi atvinnugrein fær að einoka íslenskt atvinnulíf? Ég er ekki að leggja til að henni sé rutt til hliðar, alls ekki. Margt mjög jákvætt hefur komið með þróuninni. Ég er einfaldlega að spyrja þeirrar spurningar: Ætti þessi vöxtur að fá að vera óheftur og ætti að niðurgreiða hann, eins og því miður er staðan í dag þar sem ferðaþjónustan er t.d. að jafnaði í lægra virðisaukaskattsþrepi og það að hefur lítið gengið að fá þá atvinnugrein til að greiða fyrir aðgang að þeim auðlindum sem hún notar? Forseti. Ef ég tek saman orð mín þá tel ég augljóst að það séu umtalsverð tækifæri til hagræðingar í íslensku samfélagi. Það er ekki auðvelt verkefni en það er nauðsynlegt að einfalda samfélag okkar. Við höfum komið okkur upp strúktúr sem var hannaður fyrir miklu stærra samfélag. Ef við ætlum að bjóða hér samkeppnishæf skilyrði fyrir kynslóðir framtíðarinnar þurfum við að vinda ofan af flækjustiginu. Það eru augljósir tveir möguleikar á því að bæta afkomu hins opinbera og slá á þá þenslu sem hefur valdið bæði verðbólgu og vaxtahækkunum. Þeir felast annars vegar í grænum sköttum og hins vegar eðlilegri gjaldtöku á ferðaþjónustu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann talaði um að við þyrftum að koma okkur upp einfaldari strúktúr og að flækjustig í okkar litla samfélagi sé of mikið, sem er mjög áhugavert. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig má einfalda það? Væri kominn tími til að fækka ráðherrum, leggja niður embætti forseta Íslands, láta bara einn ráðherra sitja í forsæti eins og fjármálaráðherra og fækka í yfirstjórn samfélagsins? Hvar vill hann einfalda strúktúrinn og hvar vill hann minnka flækjustigið? Það er spurningin. Mig langar einnig að spyrja um vöxt ferðaþjónustunnar. Ég kom upp í andsvör um breytingar á gjöldum þar, m.a. gistináttaskattinn sem er 300 kr. á einstakling, dvalargest. Hann talar um að það sé óheftur vöxtur og þá er önnur spurningin þessi: Hvernig á að koma böndum á þennan vöxt? Er það ekki bara gert með skattlagningu? Hann talar líka um að þessi atvinnugrein sé niðurgreidd. Hvernig vill hann breyta því? Er það ekki gert bara með því að hækka virðisaukaskattsstigið og taka kannski upp gistináttagjald sem væri hærra og þá kannski miðað við prósentu? Sá sem gistir í tjaldi á að greiða 300 kr. fyrir nóttina og sá sem gistir á fimm stjörnu hóteli á líka að borga 300 kr., þannig að skattalega séð skiptir engu máli hvort það komi ferðamaður á fimm stjörnu hótel eða á tjaldstæði, þ.e. fyrir ríkissjóð. Þetta fer ekki til sveitarfélaganna. Það væri gaman að heyra um það. En ég vil taka fram, svo við höfum nú alla fyrirvara á sem þarf oft að gera, að mér finnst vöxtur ferðaþjónustunnar stórkostlegur og þetta er gríðarlega mikilvæg atvinnugrein og við eigum að leyfa henni að dafna. En hún á líka að borga sitt til samfélagsins. Hún er gríðarlega mikilvæg fyrir landsbyggðina. Sveitarfélögin eiga að fá sinn hluta þar.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Ef ég raunverulega vissi nákvæmlega hvar við ættum að byrja á að einfalda þá myndi ég ekki liggja á svörum um það og myndi berjast fyrir því, en ætli þessi vandamál séu ekki býsna víða. Við sjáum glögglega á ákveðnum kennitölum um íslenskt samfélag hvað smæðin getur orðið mikið vandamál og, með leyfi forseta, vil ég fara með eitthvað sem mér var sagt en ég man nú ekki fyllilega hvar ég fékk þessar upplýsingar. Ef við tækjum stofnun eins og Seðlabanka Íslands og við bærum hana saman við seðlabanka Noregs og seðlabanka Bandaríkjanna, sem eru svona u.þ.b. tíu sinnum stærri og þúsund sinnum stærri samfélög, þá vinna eitthvað á þriðja hundrað manns í Seðlabanka Íslands. Ef hann væri jafn stór í umfangi á vinnumarkaði og seðlabanki Noregs þá ættu í kringum 20 manns að vinna í honum en ekki á þriðja hundrað. Ef hann væri jafn stór seðlabanka Bandaríkjanna að umfangi á vinnumarkaði þá ættu fimm manns að vinna hjá honum. Þetta er dæmi um kostnaðinn af smæðinni sem er raunverulegur og við þurfum að takast á við en er mjög lítill skilningur á. Ég held að það geti nú verið að það sé vilji hér í þessum sal til að skoða marga möguleika þar. Varðandi ferðaþjónustuna þá tek ég undir orð hv. þingmanns að þetta er gríðarlega mikilvæg atvinnugrein og hefur skipt okkur miklu máli. Ég er ekki að tala um neitt annað en bara að óheftur vöxtur inn í framtíðina sé varhugaverður. Það er alveg ljóst að það væri hægt að fara þá leið að hækka skatta og það í sjálfu sér er til umræðu. Hér var flutt slíkt frumvarp af hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra bara hér fyrr í kvöld. 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er sammála honum um það að það þarf að einfalda strúktúrinn og flækjustigið í íslensku samfélagi. Við verðum að muna að við erum einungis 370.000 á Íslandi. Það er eins og við áttum okkur oft ekki á því. Það er gríðarlega mikilvægt að við horfum á það með þeim hætti og það var ágætisdæmi sem hv. þingmaður kom með varðandi Seðlabankann, að ef við myndum miða við Noreg ættu 20 manns að vinna þar. Ég vil meina það að ef við ætlum að fara að einfalda strúktúr íslensks samfélags og stjórnkerfis þá eigum við að byrja á toppnum. Það myndi skapa ákveðið viðhorf sem myndi fara niður allt kerfið. En við þurfum að reka íslenskt nútímasamfélag. Og eins og Halldór Laxness sagði einu sinni, Nóbelsskáldið: Það er almennt dýrt að vera Íslendingur. En það er mikilvægt að byrja á toppnum og taka það síðan niður á við. Varðandi vöxt í ferðaþjónustunni þá tel ég að það mætti auka skattlagningu þar þegar maður horfir svo á tekjur ríkissjóðs og þau útgjöld og stofnanir sem eru algerlega reknar á horriminni eins og Landhelgisgæslan. Ekki síður þegar maður horfir enn þá stærra á þetta, á stöðu öryrkja og aldraðra og á stofnanir eins og Landspítala og fleiri mjög mikilvægar stofnanir sem eru algjörlega skornar niður við nögl. Mig langar að spyrja hv. þingmann um vaxtagjöldin. Það er áætlað að vaxtagjöld á árinu 2023 verði 124 milljarðar. Það er aukning frá fjárlögum um 0,6%, sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu, þ.e. 3% af vergri þjóðarframleiðslu fara í vaxtagjöld. Við erum að tala um 29,4 milljarða aukningu á vaxtagjöldum og ég get ekki séð það öðruvísi en að þetta sýni bara að við skuldum einfaldlega allt of mikið. Það eru að koma gríðarlegar og miklu meiri tekjur inn í ríkissjóð, 90 milljarða kr. betri afkoma, en þessir milljarðar eru ekki notaðir til að greiða niður vexti. 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar spurningar og við deilum þessum áhyggjum. Það sem er kannski grátlegast er að á því stutta tímabil í Íslandssögunni sem vextir héldust nokkuð hóflegir yfir nokkurn tíma þá skyldi ríkið ganga eins langt í að skuldsetja sig eins og raun ber vitni. Maður skyldi ætla að þar gerðu menn sér grein fyrir því að ef þú ætlar að skuldsetja ríkissjóð verður að gera kröfu um það að þær fjárfestingar sem réttlæta slíka skuldsetningu skili ávöxtun fyrir samfélagið sem nemur a.m.k. kostnaði þess að viðhalda skuldinni. Ég hygg því miður að að þessu hafi ekki verið gætt, menn hafi ofmetnast yfir frekar góðri stöðu ríkissjóðs í kjölfarið á uppgjöri föllnu bankanna og í kjölfarið á því almennt lága vaxtastigi sem var í heiminum í kjölfarið á því og því miður eytt um efni fram. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra sagði hérna áðan að það er alveg ofsalega erfitt þegar þú sérð öll þau aðkallandi vandamál sem hægt væri að draga úr með auknum ríkisútgjöldum, að segja nei. Það er óvinsælt og leiðinlegt. En stundum er það nauðsynlegt.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langa ræðu hér en mig langar að koma inn á nokkur atriði sem ég tel skipta máli. Það er í fyrsta lagi að frumvarp til fjáraukalaga er til þess að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins enda hafi ekki verið brugðist við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum um opinber fjármál. Þetta eru lög sem eru raunverulega hálfgerð uppgjörslög á árinu og líka varðandi útgjöld sem ekki er gert ráð fyrir í fjárlögum þessa árs, sem nú er komið ansi langt á veg, einn og hálfur mánuður eftir. Í frumvarpinu kemur fram, og það er mjög áhugavert, að í svokölluðum almenna varasjóði, þar sem eru raunverulega svipuð skilyrði og í fjáraukalögum - þetta er óskiptur almennur varasjóður til að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg og ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti í lögum um opinber fjármál. Þessi varasjóður skal nema að lágmarki 1% af fjárheimildum fjárlaga, það er lágmarkstala. Í varasjóðnum núna í ár, árið 2023, eru 34,6 milljarðar og ef við skoðum frumvarp til fjárlaga þá er þegar búið að ráðstafa öllum þessum pening, þessum 34,6 milljörðum, nema tæplega 3,8 milljörðum. Þannig að það er enn svigrúm til að bregðast við óvæntum, óhjákvæmilegum útgjöldum, svo sem vegna jarðhræringa og mögulegra eldsumbrota á Reykjanesi fyrir lok þessa árs ef til þess kæmi. Það er mikilvægt að þessu sé haldið til haga, ekki síst vegna þess að við vorum að samþykkja lög hérna um að verja orkuverið í Svartsengi með varnargarði sem kostar 2,5 milljarð, með óvissu upp á 20%. Og vissulega er mikilvægt að það komi líka fram að Bláa lónið er innan þessa varnargarðs. Í þeim lögum var gert ráð fyrir aukinni skattheimtu, svokölluðu forvarnagjaldi, en það hefði verið hægur leikur að nota þennan almenna varasjóð, eins og segir í frumvarpi til fjáraukalaga sem hér er til umfjöllunar, til að bregðast við jarðhræringum og mögulegum eldsumbrotum á Reykjanesi hvað varðar þessa framkvæmd og gott betur þar sem við getum áætlað svona 2,5–3 milljarða kr. í framkvæmdina, en það eru 3,8 milljarðar þar inni. Þessi varasjóður er almennur varasjóður. Hann er ekki eingöngu ætlaður til að bregðast við náttúruhamförum eða eldsumbrotum, eins og kemur fram í frumvarpinu. Það kemur fram í greinargerðinni með ákvæðinu í lögum um opinber fjármál um almenna varasjóðinn að þar með talið geti hann líka brugðist við eldsumbrotum og náttúruhamförum, en það er jafnframt fjallað um kjarasamninga og önnur óvænt útgjöld. Þannig að þetta er ekki náttúruhamfarasjóður á nokkurn hátt heldur almennur varasjóður sem er notaður til að bregðast við tímabundnum, ófyrirsjáanlegum og óhjákvæmilegum útgjöldum. Þessi varasjóður í ár hefur verið notaður m.a. vegna launahækkana, ríkisábyrgð við stuðningslán, umsækjenda um alþjóðlega vernd, leiðtogafundar Evrópuráðsins og riðu í Miðfirði og fleiri atriðum og eldgosum og snjóflóðum fyrir tæplega 200 millj. kr. Ég tel að þennan varasjóð, það sem eftir er af honum, eigi líka að nota til að koma með eingreiðslu fyrir jólin fyrir aldraða, eins og fyrir öryrkja. Það er alveg klárt mál að staða aldraða, allra tekjulægstu lífeyrisþega landsins, er þannig miðað við vaxtastigið og verðbólguna að við verðum að bregðast við líkt og hefði átt að gera í fyrra. Við gerðum það ekki í fyrra en krafa fólks var að brugðist yrði við hvað þetta varðaði. Þetta eru ekki miklir peningar og við erum að tala hérna fyrst og fremst um fólk sem er eingöngu á lífeyri almannatrygginga sem getur ekki leitað til lífeyrissjóða. Þetta er að stórum hluta konur sem voru heima og sáu um uppeldi barna og voru ekki á vinnumarkaði og greiddu ekki í lífeyrissjóð. Þetta er ekki stór hópur og ég vona innilega að Alþingi Íslendinga sjái sóma sinn í því að sjá til þess að þessi hópur fái eingreiðslu fyrir jólin. Það er bara réttlætismál. Við eigum næga peninga í varasjóðinum og það er nægur peningur í ríkissjóði líka. Við eigum líka að nota þennan almenna varasjóð til að koma til móts við fólk með fíknisjúkdóma vegna ópíóíða- og fentanyl-neyslu sem eru núna að grassera eins og enginn sé morgundagurinn og það vandamál fer vaxandi. Ég held að það sé mikilvægt að gera það. Varðandi önnur atriði í þessum fjáraukalögum sem er mikilvægt að fara inn á má nefna hinn gríðarlega vaxtakostnað, vaxtagjöld ríkissjóðs vegna skulda sinna. Það eru 124 milljarðar í ár og það hefur aukist um 3%, þ.e. það hefur aukist um 0,6% af vergri landsframleiðslu og er komið upp í 3% af vergri landsframleiðslu. Þetta er alls ekki nógu gott og er orðið ákveðinn baggi á ríkissjóði. Við verðum að horfa til þess að áætlað er að halli á ríkissjóði í ár verði um 45 milljarðar kr., eða 1,1% af vergri landsframleiðslu. Hallinn er 1,1% af vergri landsframleiðslu en við erum að hins vegar borga 3% af vergri landsframleiðslu í vaxtagjöld. Samt sem áður er þetta ríflega 74 milljörðum kr. betri afkoma en búist var við í áætlun fjárlaga þessa árs og það eru 1,9% af vergri landsframleiðslu, betri afkoma. Batinn í svokölluðum frumjöfnuði ríkissjóði er meiri en í heildarafkomunni. Það gefur að skilja vegna þess að hvað er frumjöfnuður? Jú, hann er eiginlega útgjöld eða jöfnuður ríkissjóðs áður en tekið er til vaxtagreiðslna. Það er svolítið blekkjandi að nota þennan frumjöfnuð. Hann er áætlaður jákvæður um 42 milljarða í ár, sem er yfir 90 milljarða betri afkoma en gert var ráð fyrir í fjárlögum - 90 milljarða betri afkoma. Við sjáum það líka að það eru auknar tekjur af tekjuskatti lögaðila. Það eru um 29 milljarðar. Tekjur af fjármagnstekjuskatti aukast einnig talsvert, samkvæmt samþykktum fjárlögum um rúmlega 21 milljarð. Tekjur af virðisaukaskatti hækka úr 351 milljarði kr. í 366 milljarða kr., eða um 15 milljarða kr. Hlutfall af vergri landsframleiðslu lækkar þó úr 8,8% upp í 8,71%. Aðrar tekjur ríkissjóðs, en skattar og tryggingagjöld, eru áætlaðar um 15,3 milljörðum kr. meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Það má m.a. rekja það til vaxtatekna ríkissjóðs. Heildarskuldir ríkissjóðs eru áætlaðar núna 1.700 millj. kr. í lok ársins en voru áætlaðar 1.560 millj. kr. í fjárlögum fyrir árið, þ.e. við skuldum mun meira núna í lok árs en við gerðum ráð fyrir. Hækkunin nemur um 146 milljörðum kr. og skýrist m.a. af lántökum vegna kaupa ríkissjóðs í Landsneti. En það breytir því ekki að við erum ekki að fara í rétta átt hvað þetta varðar. Heildarskuldir ríkissjóðs eru áætlaðar í ár um 1.706 milljarðar kr. í árslok en voru áætlaðar 1.560, þannig að skuldir ríkisins eru að aukast og það er ekki góð þróun. Vaxtagjöldin sýna það líka, við skuldum of mikið og það eru of há vaxtagjöld þrátt fyrir að við séum með auknar tekjur. Það gengur að sjálfsögðu ekki, bara alls ekki. En það breytir því ekki að þegar auknar tekjur eru þá eigum við að sinna því sem mest þörf er á, að sinna þeim sem hafa það allra verst í samfélaginu. Það erum við heldur ekki gera. Það er mjög mikilvægt að við komum nú til móts við aldraða varðandi eingreiðslu líkt og við gerum við öryrkja. Við erum ekki að tala um einhverja milljarða þar, ekki á nokkurn einasta hátt. Ég tel líka að það sé mjög mikilvægt að við komum til móts við SÁÁ sem er að takast á við ópíóíðavandann og fentanyl-vandann og aukinn áfengisvanda. Það er gríðarlega mikilvægt að við komum til móts við SÁÁ, þá beiðni sem þeir hafa lagt fram um fjármagn. Ég tek dæmi og vil benda á það sérstaklega að ríkissjóður, íslenska ríkið, er ekki að reka áfengissjúkrahús. Það eru áhugasamtök úti í bæ sem hafa gert samning við ríkið um að gera það og vinna alveg ótrúlega gott starf sem við ættum að halda meira á lofti. Ég tel ekki ástæðu að hafa þetta mikið lengra en ég tel að þær breytingartillögur sem Flokkur fólksins mun koma með ættu að fá góðan hljómgrunn hérna inni í þingsal þar sem það eru ekki miklar fjárhæðir hvað varðar aldraða varðandi eingreiðslu fyrir jólin og ekki heldur þegar kemur að fíknivandanum í samfélaginu. Það mun ekki breyta neinu stórkostlegu. Ég bendi á að nú þegar er óráðstafað 3,8 milljörðum kr. Varðandi þær aðgerðir sem ríkið hefur farið í til að bjarga innviðum á Reykjanesskaga vegna eldsumbrota þar þá voru sérstök lög samþykkt, sem eru auknar álögur á borgarana, sem munu greiða það. Það er ekki varasjóður sem mun greiða það. Ég sé ekki fyrir mér að 3,8 milljarðarnir verði notaðir eingöngu vegna jarðhræringanna og mögulegra eldsumbrota á Reykjanesi hvað það varðar. En það breytir því ekki að okkur ber skylda í þessum sal og ríkisstjórninni að taka vel utan um Grindvíkinga á þeirra raunatímum og ég veit að það eru allir sem einn tilbúnir hér á Alþingi til að koma til móts við það og það er okkar fremsta verkefni næstu daga og vikur, komi til þess að þær sviðsmyndir sem núna eru teiknaðar upp rætist. Við skulum vona að það verði ekki og að Grindvíkingar geti farið aftur til síns heima og við getum farið að snúa okkur að uppbyggingunni á þeim skemmdum sem þar hafa orðið, sem eru gríðarlega miklar, bæði á innviðum og húsnæði.