Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á Bandaríkjaþingi hefur verið til umræðu og afgreiðslu samningur um friðsamlega notkun kjarnorku milli Bandaríkjanna og Japans. Samningurinn, sem gilda á í 30 ár, felur í sér heimild til handa Japönum að endurvinna þúsundir tonna af úrgangseldsneyti frá kjarnorkuverum í plútóníum til notkunar í kjarnorkuverum í Japan. Reagan, forseti Bandaríkjanna, féllst á samninginn í nóvember sl. þrátt fyrir talsverða andstöðu á Bandaríkjaþingi og meðal almennings, ekki síst í Alaska. Þingið hafði frest til 25. apríl til að hafna samningnum, en það var ekki gert. Gert er ráð fyrir að ríkisstjórnir Bandaríkjanna og Japans skiptist á samningsskjölum í þessum mánuði og 30 dögum síðar eða í júní nk. gangi samningurinn formlega í gildi. Endurvinnsla á úrgangseldsneyti mun fara fram í Frakklandi og Bretlandi og þaðan á að flytja afurðina, hágeislavirkt plútóníum, loftleiðis yfir norðurheimskautið til Japans. Það mun m.a. vera gert af öryggisástæðum gagnvart ránum í stað þess að nota sjóleiðina, en auðvelt er að framleiða kjarnorkusprengjur úr plútóníum. Í Viðauka 5 með þessum samningi eru leiðbeinandi ákvæði varðandi þessa loftflutninga og þar kemur m.a. fram að vopnuð flugsveit mun fylgja flutningavélinni eftir og miklar varúðarráðstafanir eigi að viðhafa varðandi áhöfn og starfslið í stjórnstöðvum á jörðu niðri. Allt er þetta gert vegna hættu á gripdeildum. Það sem við Íslendingar hljótum hins vegar að hafa áhyggjur af er mengunarhættan í tengslum við óhöpp og meiri háttar slys, svo sem brotlendingu flutningavélarinnar. Geislun, meint eða raunveruleg, út frá slíkum farmi gæti stofnað fiskveiðum okkar og markaði fyrir sjávarafurðir í stórkostlega hættu. Brotlending slíkrar flugvélar á landi væri auðvitað atburður af því tagi að vart er unnt að lýsa afleiðingunum. Ráðgert var að millilenda með þessa farma í Anchorage í Alaska, en vegna mótmæla íbúa þar og þingmanna fylkisins gaf Bandaríkjastjórn í mars sl. út bindandi yfirlýsingu um að frá því væri horfið. Ráðgert er að hefja þessa flutninga á árunum 1990–1992, fyrst frá Frakklandi og síðar frá Bretlandi. Gæti verið um að ræða 1–3 flug í hverjum mánuði eftir því hversu mikið magn yrði flutt hverju sinni. Ég tók mál þetta upp í utanrmn. strax og ég fékk fréttir af því mánudaginn 25. apríl. Utanrmn. Alþingis ályktaði samhljóða um að beina því til ríkisstjórnarinnar að taka strax á málinu til að koma í veg fyrir þessa flutninga yfir norðlæg hafsvæði. Í framhaldi af fundi ríkisstjórnarinnar degi síðar sendi utanrrn. frá sér svohljóðandi fréttatilkynningu, með leyfi forseta: "Vegna frétta um fyrirhugaða flutninga á geislavirku plútóníum um norðlæg svæði frá Evrópu til Japans skal tekið fram að utanrrh. hefur gefið fyrirmæli um að hvorki verði veitt lendingarleyfi á Íslandi fyrir flugvélar sem hafa slíkan farm innanborðs né verði þeim heimilað að fljúga um lofthelgi Íslands." Þessi skjótu viðbrögð stjórnvalda ber að þakka. Þrátt fyrir þau er hins vegar margt óljóst um möguleika okkar til að koma í veg fyrir þessa flutninga í grennd við landið og til að verja okkar hagsmuni. Vert er að vekja athygli á að enn hafa ekki verið hannaðar umbúðir eða hylki vegna þessara flutninga sem fullnægt geti bandarískum öryggisstöðlum og viðurkennt er að staðlar Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar séu allsendis ófullnægjandi og ekki miðaðir við flutninga loftleiðis. Í samningnum er ekki tekið fram við hvaða staðla verði miðað. Vegna óvissu um marga þætti þessa máls sneri ég mér í síðustu viku til hæstv. forseta Sþ. og forsrh. með ósk um að málið kæmi hér til umræðu utan dagskrár. Við því var góðfúslega orðið. Mál þetta snertir verksvið ýmissa ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands og þar með margra hæstv. ráðherra. Ég leyfi mér með hliðsjón af því að beina eftirfarandi spurningum sérstaklega til hæstv. forsrh. og annarra hæstv. ráðherra eftir atvikum: 1. Hafa íslensk stjórnvöld lagaleg tök á að banna flug með hættuleg efni yfir íslenskri efnahagslögsögu? 2. Mun ríkisstjórnin höfða til ákvæða alþjóðasamninga, svo sem hafréttarsamningsins og samninga um varnir gegn mengun sjávar, til að koma í veg fyrir umrætt flug norður yfir heimskautið? 3. Hvenær verður mál þetta tekið upp við stjórnvöld í Bandaríkjunum og Japan og aðrar hlutaðeigandi ríkisstjórnir? Hér er stórt mál á ferðinni. Ég vænti þess að að því verði unnið samfellt og af einurð af stjórnvöldum, en miklu skiptir hvað ríkisstjórn Íslands gerir í framhaldi af því sem fram hefur komið.



Herra forseti. Það er rétt, sem kemur fram í máli hv. málshefjanda, að það eru fyrst og fremst umhverfisverndarhagsmunir sem við Íslendingar þurfum að gæta að því er varðar fyrirhugaða flutninga á þessu geislavirka plútóni sem hér er til umræðu. En varðandi fyrirspurnir hv. þm. er rétt að taka fram, eins og reyndar kom fram í hans máli, að íslensk stjórnvöld banna yfirflug og lendingar flugvéla með farm af þessu tagi, en réttur íslenskra stjórnvalda í þessu efni varðandi bann við yfirflugi einskorðast við landsvæði Íslands, þar með er talin landhelgi Íslands að 12 sjómílum frá grunnlínum. Það er alveg skýrt að réttur stjórnvalda takmarkast að þessu leyti til. Varðandi 2. spurninguna um það hvort ríkisstjórnin muni höfða til ákvæða alþjóðasamninga, svo sem hafréttarsamnings og samninga um varnir gegn mengun sjávar, til að koma í veg fyrir umrætt flug norður yfir heimskautið, þá munu íslensk stjórnvöld, eftir því sem við verður komið og við á, höfða til þessara samninga og annarra samninga sem að gagni mega koma við að verja lögboðna hagsmuni og réttindi Íslands. Í þriðja lagi spurði hv. þm. hvenær mál þetta yrði tekið upp við stjórnvöld í Bandaríkjunum og Japan og aðrar hlutaðeigandi ríkisstjórnir. Þá er þess fyrst að geta að þessir flutningar frá Evrópu til Japans munu ekki hefjast fyrr en við árslok 1990 eða á árinu 1991, en af Íslands hálfu verður hlutaðeigandi stjórnvöldum svo fljótt sem við verður komið gerð grein fyrir ákvörðunum Íslendinga í þessu efni að því er varðar bann við yfirflugi og lendingum innan íslensks yfirráðasvæðis, svo og sjónarmiðum íslenskra stjórnvalda varðandi þessa flutninga. Það verður gert svo fljótt sem við verður komið og allri nauðsynlegri gagnaöflun þar að lútandi lokið.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir að vekja athygli á þessu máli. Það þarf ekki að fjölyrða um hversu mikilvægt það er fyrir okkur og raunar heiminn allan að vera á varðbergi þegar um svo hættuleg geislavirk efni er að ræða, en plútóníum er talið vera eitt af hættulegustu geislavirku efnunum. Þarna er um að ræða alfageisla sem eru mjög hættulegir og langhættulegastir ef þeir komast inn í líkamann borið saman við önnur geislavirk efni. Ef það kemst t.d. í fisk erum við orðin mjög illa úti. Þetta er t.d. miklu hættulegra en úraníum. Það er því fyllsta ástæða fyrir okkur að leita allra leiða til að koma í veg fyrir þessa flutninga. Það vekur t.d. athygli að Bandaríkjamenn hafa bannað að flugvélar með plútóníum fari yfir þeirra landsvæði. Þeir vilja ekki eiga á hættu að fá farma af þessu hættulega efni á sitt land. Í samningnum milli Japans og Bandaríkjanna er gert ráð fyrir að Bandaríkjamenn þurfi að samþykkja með hvaða hætti flutningarnir verða, bæði öryggiskröfur og annað. En hvað með aðrar þjóðir eins og t.d. okkur? Við viljum hvorki fá geislavirk efni á okkar land né í sjóinn. Það þarf ekki nema óverulegt slys til að setja allan okkar fiskútflutning í hættu, jafnvel þó ekki væri talin hætta á að efnið komist út í hafið. Ég skora því á hæstv. forsrh. að beita sér á alþjóðavettvangi gegn þessum flutningum og efast ekki um að hann muni gera það miðað við það sem kom fram í máli hans áðan.



Herra forseti. Ég held að það sé ástæða til að gefa þessu máli gaum því það er alveg grafalvarlegt. Ég tók þetta mál upp í flugráði á síðasta fundi ráðsins. Fluginu á milli Evrópu og Japans er þannig háttað að öll flugfélög láta vélar sínar millilenda. Oftast er það annaðhvort í Thule á Grænlandi og þá liggur flugleiðin rétt austan Íslands eða þá að flogið er nálægt núllbaug norður á pól og yfir til Anchorage í Alaska. Það er ein undantekning á þessu. Finnair heldur uppi flugferðum beint án millilendingar frá Helsingfors til Japans og það byggist á því að þeir hafa náð samningum við Rússa um að mega fljúga yfir þeirra land. Flugþol núverandi flugvéla leyfir ekki flug í einum áfanga án eldsneytisáfyllingar, a.m.k. ekki ef þær eru lestaðar, en árið 1990 eða um 1990 verða komnar í notkun Boeing-747–400 vélar sem hafa nægilegt flugþol til að fljúga á milli Frakklands og Japans án millilendingar eða eldsneytistöku, lestaðar. Flugráð fól flugmálastjóra að hafa samband við flugmálayfirvöld í Danmörku vegna málsins. Yfirvöld í Danmörku munu ekki heimila flug yfir Grænland og ekki millilendingu í Thule. Starfsmönnum Flugmálastjórnar var uppálagt að hafa á sér sérstakan andvara og láta stjórnvöld vita ef þeir yrðu varir við slíka flutninga um íslenskt flugstjórnarsvæði, en mestar líkur eru til þess að svo verði þar sem flugstjórnarsvæði okkar er mjög stórt á Norður-Atlantshafi og nær alla leið norður á pól.



Herra forseti. Hér er á ferðinni alvarlegt mál og ég verð að segja eins og er að mig undrar stórlega að valið skuli vera að fljúga með þetta hættulega efni. Jafnvel þótt líkurnar á slysi séu litlar getur það gerst og þá er ekkert til ráða. Sjóflutningar hafa verið venjan í sambandi við flutninga á hættulegu efni og ég tel að það eigi við í þessu tilviki eins og öðrum þannig að ég undrast það stórlega að menn velji að fljúga með þetta efni. Ég get heldur ekki og við getum alls ekki viðurkennt að flugleiðir séu valdar frekar yfir haf en land. Mengunarslys yfir hafi geta ekki síður haft alvarlegar afleiðingar en yfir landi. Vitaskuld er þetta ekki bara spurningin um að ekki sé farið yfir lögsögu okkar heldur að ekki sé farið yfir hafsvæðin í grennd við okkur og reyndar að mínum dómi að ekki sé flogið með þetta efni. Ég veit að ríkisstjórnin hefur þegar tekið þetta mál til umfjöllunar og ég vænti þess og treysti því, og við gerum það alþýðuflokksmenn, að hún taki það mjög föstum tökum og beiti öllum tiltækum ráðum, ekki bara lagalegum og ekki bara á grundvelli samninga heldur nýti einnig stjórnmálalegan þrýsting eftir því sem við verður komið, til þess að horfið verði frá því að flytja þetta hættulega efni flugleiðis. Síst af öllu má flytja það flugleiðis yfir norðurslóðir sem er mjög viðkvæmt hafsvæði.



Hæstv. forseti. Ég held að fsp. hv. 2. þm. Austurl. sé fullkomlega réttmæt og tímabær því fréttin um umrætt flug vakti ótta með þjóðinni. Því var svar hæstv. forsrh. til að róa landsmenn og ég treysti fullkomlega íslensku ríkisstjórninni til að verja réttindi og aðra hagsmuni Íslands þegar slíkur ótti er vakinn með þjóðinni. Ég lýsi fullkomlega stuðningi við svar hæstv. forsrh.



Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Kjartani Jóhannssyni. Þetta er sennilega eitt alvarlegasta mál sem upp hefur komið á Alþingi þó þau séu mörg alvarleg. Ég beini þeirri fsp. til hæstv. forsrh. í þessu sambandi, þar sem fréttir eru af því að hann sé á leið til Bandaríkjanna, hvort hann muni ekki taka upp þessi mál í sinni för og gefa skýrslu um þær viðræður sem kynnu að fara fram eftir að hann kemur hingað heim. Ég held að við verðum að bregðast þannig við að það sé ljóst öllum, sem hlut eiga að máli, að Íslendingar munu gera allt það sem í þeirra valdi stendur til að hindra að það verði flogið yfir norðurhvelið með slíkan flutning. Í sjálfu sér er alveg óskiljanlegt að nokkrum skuli detta í hug að fljúga með svona hættulegan farangur. Ég þakka hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir að taka þetta mál upp og ég óska eftir því að hæstv. forsrh. greini frá því ef honum finnast meinbugir á því að ræða þetta mál í ferð sinni sem hann er að fara til Bandaríkjanna á næstu dögum.



Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir viðbrögð hans og yfirlýsingar í tilefni af mínum fsp. og ég þakka fulltrúum allra þingflokka sem tekið hafa til máls og lýst yfir hug sínum í þessu efni og tekið hafa undir áhyggjur mínar út af þessum fyrirhuguðu flutningum. Þær áhyggjur eru um leið áhyggjur allra Íslendinga og það er alveg rétt, sem hér hefur komið fram, að við hljótum ekki aðeins að beita okkar formlegum samningslegum rétti til að reyna að koma í veg fyrir þessa flutninga heldur einnig að taka málið upp eftir stjórnmálalegum leiðum. Það er þarfleg ábending frá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni, sem hann kom fram með, að hæstv. forsrh., sem er á förum senn í opinbera heimsókn til Bandaríkjanna, taki á þessu máli þar ef honum finnst það hentugt og ég hvet hæstv. ráðherra til að nota það tækifæri sem þar býðst. Það er margt sérkennilegt í þessu máli. Það er sérkennilegt að það skuli valin flugleið yfir viðkvæm svæði og það er sérkennilegt að það skuli fyrst koma í ljós hér uppi á Íslandi og vitnast að þessi samningur er á lokastigi eftir að búið er að fjalla um hann lengi á Bandaríkjaþingi og órói hefur verið þar í landi út af þessari samningsgerð. Meðal þingmanna sem mér er kunnugt um að halda enn uppi andófi gegn samningnum er John Glenn fyrrum geimfari, sem sæti á á Bandaríkjaþingi, og fleiri reyndar sem þar eru enn í andófi gegn þessum áformum. Hér er á ferðinni flug sem ef illa til tækist gæti eyðilagt markaðsmöguleika Íslendinga varðandi sjávarafurðir, jafnvel þó að ekki verði sannað að um hættulega geislun sé að ræða í hafinu. Það er þetta sem við þurfum að horfast í augu við. Mér er tjáð að líklegasta flugleiðin liggi rétt austur af landinu, svona 60 sjómílur austur af landinu yfir okkar efnahagslögsögu, og af því má marka hver vá getur þarna verið á ferðinni. Það er sagt frá því að Japanar hyggist einhvern tíma í framtíðinni sjálfir byggja endurvinnslustöðvar, en það er ekkert ákveðið í þeim efnum þannig að fyrst um sinn samkvæmt samningsdrögum verða notaðar endurvinnslustöðvar í Frakklandi og Bretlandi. Við höfum þegar hér á Alþingi í vetur mótmælt slíkri aukinni endurvinnslu í Dounreay í Skotlandi. Allt Alþingi tók undir það. Dounreay liggur allfjarri okkur. Hér er margfalt meiri hætta á ferðinni. Sá geislavirki úrgangur sem hér er verið að vinna úr er meiri en það geislavirka efni sem er í kjarnorkuvopnabúrum Bandaríkjanna og Sovétríkjanna samanlagt eftir því sem Washington Post upplýsir 22. apríl. Af því geta menn markað hversu gífurlegt magn hér er á ferðinni og hér yrði um flug að ræða a.m.k. einu sinni í mánuði, kannski þrisvar eftir því hversu mikið magn yrði flutt hverju sinni. Ég ítreka, herra forseti, þakkir mínar til Alþingis og til hæstv. forsrh. varðandi fsp. um þetta mál. Við þurfum hér sannarlega að vera vel á verði. Það er alveg með ólíkindum hvernig tíðindi af þessu tagi geta komið okkur í nánast opna skjöldu frá þjóðum sem við þó eigum tíð og veruleg samskipti við.



Herra forseti. Ég þakka þann almenna skilning sem fram kemur í ræðum hv. þm. á þeim mikilvægu hagsmunum sem hér eru í húfi og endurtek að ríkisstjórnin mun fyrir sitt leyti gæta hagsmuna Íslands svo sem frekast er kostur í þessum efnum. Varðandi fsp. þess efnis hvort ég muni í væntanlegum viðræðum mínum við ráðamenn Bandaríkjanna taka þetta mál upp er því fljótsvarað að ég geri ráð fyrir því að gera bandarísku ríkisstjórninni grein fyrir okkar afstöðu í þessu efni.



Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir á þskj. 947 svohljóðandi nál. frá allshn. um till. til þál. um störf og starfshætti umboðsmanns Alþingis: "Nefndin hefur rætt þáltill. á fundum sínum. Nefndin ákvað að senda till. ekki til umsagnar en sneri sér skriflega til Lagastofnunar Háskólans og bað um álit hennar. Jónatan Þórmundsson, forseti lagadeildar HÍ, ritaði ítarlega umsögn um málið og gerði nefndinni grein fyrir henni. Þá kom Gaukur Jörundsson, umboðsmaður Alþingis, á fund nefndarinnar. Nefndinni er ljós nauðsyn þess að þáltill. nái fram að ganga á þessu þingi og leggur því til að hún verði samþykkt. Nefndin telur að Alþingi eigi að breyta 1. gr. laganna um umboðsmann Alþingis og veita forsetum Alþingis það umboð sem gert er ráð fyrir í 14. gr. þáltill. Enn fremur gerir nefndin að tillögu sinni að næsta reglulegt Alþingi taki til sérstakrar athugunar ákvæði einkamálalaga, Xl. kafla laga nr. 85 1936, um gjafsókn. Nefndin leggur mikla áherslu á að umboðsmaður fái heimild til að veita gjafsókn þar sem hér er um að ræða nýtt embætti sem ætlað er að stuðla að réttarbótum í þjóðfélaginu og treysta rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum. Erfitt er og raunar óæskilegt að setja tæmandi ákvæði um störf og starfshætti þess manns sem gegnir hinu nýja embætti. Mikilvægt er að umboðsmaður fái gott svigrúm til að móta starfshætti sína sjálfur að fenginni reynslu hérlendis og erlendis, en rétt borgaranna til að leita ásjár umboðsmanns ætti að skerða sem allra minnst." Undir þetta álit skrifa allir nefndarmenn allshn., Guðni Ágústsson, Kristín Halldórsdóttir, Jón Kristjánsson, Sigbjörn Gunnarsson, Sverrir Hermannsson, Guðrún Helgadóttir og Pálmi Jónsson, og leggja til að tillagan verði samþykkt.