Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Fiskeldismál eru í deiglunni. Fréttir greindu frá málefninu í gær og umfjöllun heldur áfram. Matvælastofnun tengist umræðunni með aðkomu tveggja dýralækna fisksjúkdóma við starfsemi fiskeldisfyrirtækja, að þessi tengsl séu ekki með eðlilegum hætti og kvartað hefur verið til umboðsmanns Alþingis. Það er afleitt fyrir unga og umdeilda atvinnugrein. Matvælastofnun hefur á þessu sviði lögbundnar eftirlitsskyldur og kvörtunin gengur út á að dýralæknar fisksjúkdóma hjá Matvælastofnun séu jafnframt milliliðir, söluaðilar lyfja til fiskeldisstöðva þar sem þeir eiga að gegna óháðu eftirlitshlutverki. Það eftirlit getur m.a. falist í umsögn um stækkunaráform, að heilbrigðisreglur séu virtar og að grípa til viðeigandi ráðstafana ef upp kemur smit í fiskeldisstöð. Aðgerðirnar geta verið íþyngjandi, svo sem afturköllun rekstrarleyfis sem er alvarlegasta aðgerðin. Sé fiskeldisstöð kaupandi að bóluefni hjá sama aðila geta risið álitaefni um hæfi hans að mati umboðsmanns Alþingis, vegna fjárhagslegra hagsmuna sem hugsanlegir eru. Mögulegt sé að með vaxandi fiskeldi geti notkun bóluefnis aukist og hagsmunirnir geti því orðið verulegir. Í þessu tiltekna dæmi eru gefnar óljósar upplýsingar um hvernig þessum viðskiptum og hagsmunum er fyrir komið og það er slæmt. Fiskeldisstöðvum sem eru að þróa starfsemi sína er það lífsspursmál að eins vel takist til og kostur er, ekki síst í ljósi þess hversu umdeild uppbyggingin er. Innan úr geiranum heyrast þær raddir að regluverkið sé losaralegt. Stjórnvöld þurfa með hraði að styrkja umgjörðina, óskýr umgjörð er uppskrift að óláni. Íslendingar eiga að gera strangar og skýrar kröfur til eftirlits að öllu leyti, ekki síður en Norðmenn og Svíar, og fara faglega og varlega í uppbyggingu með klára sýn. Eðlilegt og alvöruafgjald er hluti af því. Brennt barn forðast eldinn. Við erum brennd af sleifarlagi í auðlindastjórnun. Á þessu sviði 

Frú forseti. Í störfum þingsins í dag óskaði ég eftir að eiga orðastað við hv. þm. Theodóru Sigurlaugu Þorsteinsdóttur og vil ég byrja á að þakka henni fyrir að verða við þeirri beiðni minni. Erindið varðar orðastað sem hv. þingmaður átti við samflokksmann minn, hv. Björn Leví Gunnarsson, þann 28. mars síðastliðinn. Í það skipti var hv. þingmaður beðinn um að upplýsa þingið um áherslur, eða skort á áherslum Bjartrar framtíðar í fjárlagalagfæringum í desember síðastliðnum, en hún svaraði því til, með leyfi forseta: „Áskorunin og markmiðið var að ná fram sátt og sameiginlegri niðurstöðu í fjárlaganefndarvinnunni og með þær áherslur að breytingartillögurnar myndu ríma vel við liðna kosningabaráttu og að mínu mati tókst það.“ Ég spyr hv. þingmann hvernig hún geti haldið þessu fram vegna þess að enginn flokkur sem á fulltrúa á Alþingi gekk til kosninga án loforða um miklar umbætur og aukið fé til heilbrigðismála. Því er óskiljanlegt að Björt framtíð hafi mætt andstöðu við eigin loforð sem rímuðu vel við aðra flokka. Í ræðu sinni sagði hv. þingmaður einnig, með leyfi forseta: „Ég hef ekki trú á vinkilbeygjum. Sveitarfélögin gera það ekki. Það líður a.m.k. ár þar til það hefur raunveruleg áhrif á þau störf. Það er mín sýn og sú sýn mín rímar við markmið fjármálaáætlunar þar sem eru samtvinnaðar stefnumarkandi áætlanir og fjármálaáætlanir á skilvirkari hátt en áður.“ Ég átta mig ekki á því hvað hér er átt við, frú forseti. Kosið var að hausti. Fyrsta hlutverk þingsins var að vinna fjárlög. Skil ég hv. þingmann rétt að hún telji þingmenn ekki eiga að standa með kosningaloforðum sínum frá fyrsta degi hafi þau verið í andstöðu við meiri hluta fram að kosningum? Að lokum sagði hv. þingmaður, með leyfi forseta: „Í upphafi var himinn og haf á milli flokka og mér leist ekki vel á að fara í gríðarlega mikla útgjaldaaukningu vegna þess að það er mín sýn að við eigum ekki að taka vinkilbeygju í hvert sinn sem ný ríkisstjórn tekur við. Það skapar ójafnvægi, uppsveiflu, hrun og ástand eins og við sjáum nú á Akranesi.“ Nú hef ég heyrt einkennilegar og allt aðrar hugmyndir um að fíkn almennings í flatskjái hafi keyrt landið í þrot árið 2008, en 

Virðulegi forseti. Þetta eru margar spurningar. Ég ætla að fá að nýta þessar tvær mínútur til þess að reyna að skýra mál mitt. Sú vinna sem fór fram í fjárlaganefnd fyrir jólin var samráð. Sjö flokkar komu saman til þess að komast að sameiginlegri niðurstöðu út frá þeim áherslum sem lagðar höfðu verið í kosningabaráttunni eins og ég tók fram í svari til hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Það sem gerðist síðan var að við komumst að sameiginlegri niðurstöðu. Það fylgdi því ábyrgð og það var sátt um það og var gert af heiðarleika að mínu mati, þess vegna var ég sátt við þær tillögur um útgjaldaaukningu til heilbrigðismála, svo það sé alveg á hreinu. Áherslur Bjartrar framtíðar komu þar skýrt fram. Hvað varðar vinnulag þá stendur Björt framtíð líka fyrir nýtt verklag, ný vinnubrögð. Þegar ég tala um vinkilbeygjur við stjórnarskipti þá vil ég minnast á það að ég fagna því mjög að komin séu ný lög um opinber fjármál, svipuð og sveitarfélögin vinna eftir, þar sem við setjum okkur markmið, búum til mælikvarða og fylgjum þeim. Það er ekki farið eftir ákveðnum áherslum sérstakra þingmanna úr hverju kjördæmi fyrir sig heldur er farið eftir faglegum áherslum út frá forgangsröðun verkefna, út frá markmiðum sem menn setja sér og unnið eftir mælikvörðum. Ég fagna því mjög að unnið sé eftir slíku vinnulagi í dag og í framtíðinni. Ég vona, þó að þetta hafi verið mjög sérstök sátt sem var niðurstaða fjárlaganefndar fyrir jólin, sem var söguleg, þá vona ég líka að þessi vinnubrögð séu söguleg á þann hátt að þetta verði aldrei gert aftur með þessum hætti.

Frú forseti. Ég þarf aðeins að skreppa úr húsi núna kl. 14, á eftir, af brýnni nauðsyn. Það eru mótmæli fyrir utan velferðarráðuneytið, það eru mótmæli af því að nú þegar er farið að bera á því að ríkisstjórnin sé að svíkja þau loforð og þau fyrirheit sem hún gaf um að bregðast við því neyðarástandi sem ríkir í málum fólks með geðraskanir á Íslandi. Ég þekki það af eigin raun að búið er að marglofa fjölbreyttari og hagkvæmari úrræðum sem eiga að nýtast sem flestum. Nú fáum við það sem blauta tusku í andlitið að hæstv. heilbrigðisráðherra, Óttarr Proppé, ætlar að skaffa samtökunum Hugarafli, sem hafa unnið áralangt og gott starf - m.a. aðstoðað mig, ég veit ekki hvort ég stæði hér í dag ef þeirra nyti ekki við - rétt rúm mánaðarlaun þingmanns til að sinna sínum tæplega 200 skjólstæðingum út heilt ár. Ég er satt að segja brjálaður yfir þessu. Þau rétt skrimtu í gegnum síðasta ár með 8 milljónir, nú á að bjóða þeim 1,5 milljónir til að vinna sitt starf. Það þýðir bara að starfsemin leggst í raun og veru af. Ég krefst þess að menn geri sér grein fyrir að þeir eru að leika sér með mannslíf hérna. Það eru engin önnur úrræði fyrir þetta fólk, það eru engin önnur úrræði sem eru ódýrari. Þetta er ódýrasta úrræðið sem við höfum, annars endar þetta fólk inni í heilbrigðiskerfinu, sem er margfalt dýrara. Ég krefst þess að við fáum í staðinn árslaun þingmanns, 13 milljónir, til að reka þetta úrræði í ár og helst eitthvað meira á næsta ári. Þetta er algjör svívirða, frú forseti. 
            

Virðulegi forseti. Ætlun mín var að eiga hér orðastað við formann umhverfis- og samgöngunefndar en þar sem hún er stödd erlendis verð ég að eiga orðastað við sjálfan mig og er svo sem vanur því. Ekki hef ég þolinmæði til að bíða heimkomu hennar með erindið. Mig langar að vekja máls á þeirri staðreynd að í fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 sem við munum ræða hér, ég er að taka forskot á sæluna, er svívirðilega lítið um fjármuni í samgöngumál. Ég tala ekki um miðað við þá umræðu sem verið hefur undanfarið og svo alls ekki sé talað um þá umræðu sem var hér fyrir kosningar þegar samgönguáætlun var samþykkt. Árið 2017 eru settir um 33 milljarðar í þennan málaflokk. Það hækkar örlítið á næstu árum, lækkar reyndar á milli áranna 2020–2021 og endar í 40 milljörðum árið 2020. Þetta er um 7 milljarða hækkun og þá er ekki tekið tillit til verðlagsþróunar. Í fjármálaáætluninni segir, með leyfi forseta: „Sömuleiðis er mikil þörf fyrir uppbyggingu og þróun vegakerfisins til að auka öryggi og bregðast við aukinni umferð.“ Það verður ekki gert með þessum fjármunum. Svo segir líka í þessari áætlun, með leyfi forseta: „Þá er leitast við að ná markmiðum um orkuskipti þannig að endurnýjanleg, innlend orka nýtist sem mest og með stuðningi við almenningssamgöngur á lofti, láði og legi, auk þess að auka fjölbreytni í vali ferðamáta innan þéttbýlis m.a. með sérreinum og þátttöku í stígagerð.“ Heldur einhver að öll þessi fínu markmið rúmist innan þessarar aukningar, svívirðilega litlu aukningar, sem á að fara í þennan málaflokk þegar þörfin fyrir umbætur er jafn rík og raun ber vitni?

Hæstv. forseti. Áður en ég kem að því sem ég ætla raunverulega að ræða um langar mig að vekja athygli á bláu hálstaui hv. þingmanna, hæstv. forseta og hæstv. ráðherra. Nú er hafin vitundarvakning um fjölbreytileika einhverfunnar og ég vona svo sannarlega að þetta átak gangi vel og er ánægð með að fá að taka þátt í því hér á hv. Alþingi. Hæstv. forseti. Í síðustu viku vann velferðarnefnd að umsögn er varðar hið margumrædda áfengisfrumvarp. Nefndin fékk góða gesti á sinn fund, gesti sem starfa á sviði félags- og heilbrigðisvísinda; gesti sem allir vara við samþykkt frumvarpsins og telja að með samþykkt þess muni þeim góða árangri sem við höfum náð í forvörnum, þar með talið minnkandi unglingadrykkju og öðrum góðum árangri, stefnt í voða; gesti sem vara við samþykkt frumvarpsins og taka mark á rannsóknum, sem gerðar hafa verið, sem telja að aukið aðgengi geti leitt til aukinnar neyslu og þar með haft slæm áhrif á líðan barna. Þessir gestir vöruðu einnig við samþykkt frumvarpsins þar sem þeir telja að frumvarpið gangi freklega á rétt barna og ungmenna til að vera laus við þrýsting frá áfengisiðnaðinum og auk þess bentu gestir á tengsl áfengis og krabbameins og bentu á ýmsa krabbameinssjúkdóma sem m.a. eiga orsakir sínar að rekja til aukinnar áfengisneyslu. Ég vona að hv. þingmenn velferðarnefndar geti verið sammála um að afgreiða umsögn frá nefndinni í sameiningu og taka undir varnaðarorð þessara fagaðila. Ég er þó mjög hrædd um að svo verði ekki þar sem formaður velferðarnefndar, varaformaður velferðarnefndar og annar varaformaður velferðarnefndar eru öll á frumvarpi um aukið aðgengi að áfengi.

Forseti. Fyrir ári síðan var opinberunin algjör. Krakkinn benti á nýju fötin keisrarans frá skraddaranum í Panama og allir sáu svindlið, hagsmunatengslin, aðstöðumuninn, ósvífnina og valdsmisbeitinguna. Fyrir sjö árum var opinberunin líka alger. Skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um hrunið var skilað þann 12. apríl. Þar var samfélagið ógeðslegt, engar hugsjónir, bara tækifærismennska og valdabarátta, eins og var komist að orði þar. Fyrir nokkrum dögum var opinberunin aftur alger. Helmingaskipti og blekkingar, spilling á kostnað fólks í landinu, spilling sem leiddi til algers hruns bankakerfisins, hrun ógeðslegs samfélags sem pólitík tækifærismennsku og valdabaráttu bjó til. Ég vil ekki búa í ógeðslegu samfélagi. Ég vil ekki búa í samfélagi þar sem forsætisráðherra lýgur að þjóðinni. Ég vil ekki búa í samfélagi þar sem tækifærismennska og valdabarátta ræður ríkjum. Ég vil ekki búa í samfélagi spillingar þar sem vinir og fjölskylda ráðamanna fá forréttindameðferð. Ég vil hins vegar búa á Íslandi með vinum og fjölskyldu, með Kirkjufellinu og Helgrindunum, Landamannalaugum, páskahretinu og einstaka eldgosi. Það er rosalega auðvelt að komast hjá því að búa í ógeðslegu samfélagi. Maður getur gert það með því að taka ábyrgð á sínu vali, með hverjum maður vinnur og hverjum maður gefur aðgang að völdum. Ábyrgðin liggur hjá þér, hæstv. fjármála- og efnaahgsráðherra, og þér, hæstv. heilbrigðisráðherra. Áframhaldandi ógeðslegt samfélag er í boði ykkar. Sama hversu vel þið meinið, sama hversu göfugan tilgang þið hafið, sama hversu einlægir þið eruð í ykkar verkum þá hleyptuð þið lyginni aftur inn í samfélagið. Það gerðuð þið með yfirlögðu ráði eftir að lygin komst upp og gerið það á hverjum degi sem forsætisráðherra er Bjarni Benediktsson. Þið gerðuð það þrátt fyrir að krakkinn benti og sagði að keisarinn væri nakinn. Kannski er búið að benda svo oft á nakta keisarann að ykkur er orðið alveg sama. Kannski er krakkinn í sögunni 

Frú forseti. Hv. þingkonur og -menn. Virðulegt landsfólk. Ég stend auðmjúk frammi fyrir ykkur í dag eins og flesta daga en um leið spyr kona sig: Hvað erum við að gera hér? Hvernig samfélagi viljum við búa í? Þessi spurning er afar mikilvæg. Við höfum þau forréttindi að sinna hlutverki þingfólks í þjónustu almennings og eigum að spyrja okkur þessarar spurningar á degi hverjum: Hvað erum við að gera hér? Við sem förum með valdið eigum að sýna fordæmi og skapa saman réttlátt og sanngjarnt samfélag þar sem ráðafólk áttar sig á siðferðilegri skyldu sinni gagnvart fólkinu í landinu. Hér eigum við að skapa samfélag þar sem hver og einn einstaklingur fær að blómstra á eigin forsendum. Við berum siðferðilega skyldu til að tryggja öllu fólki sem hér kýs að búa vissa grunnþjónustu, framúrskarandi heilbrigðisþjónustu, góðar samgöngur og fyrsta flokks menntakerfi, þar sem heilbrigðiskerfið virkar þegar fólk er veikt, óháð búsetu eða fjárhag, þar sem við þurfum ekki að óttast getuleysi heilbrigðisstarfsfólks sem er til orðið vegna fjárskorts, heilbrigðiskerfi sem við getum einfaldlega treyst. Okkur ber siðferðileg skylda til að tryggja samgöngukerfi sem er öruggt, þar sem raunverulegt val er um samgöngumáta sem stuðla að umhverfisvænum lífsstíl, samgöngukerfi þar sem fólk er ekki í hættu statt á ferð sinni um landið. Okkur ber siðferðileg skylda til að tryggja menntakerfi þar sem öll skólastig eru framúrskarandi og með þá þjónustu sem er nauðsynleg þannig að einstaklingar með misjafnar þarfir geta stundað nám á jafningjagrundvelli. Við þurfum að skapa menntakerfi sem tryggir öllu fólki jafnan aðgang að æðri menntun. Þegar ríkisvaldið forgangsraðar fjármunum samfélagssjóða okkar er það siðferðileg ábyrgð þess að tryggja þessar grunnstoðir og velferð allra og því megum við ekki gleyma. Mér finnst þessi ríkisstjórn ekki gæta hagsmuna jaðarsettra hópa, fátækra og almennings í landinu. Þetta er ríkisstjórn ríka fólksins.

Frú forseti. Mig langar að taka undir orð hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur um Bláan apríl og eins að allir dagar ættu að vera dagar barna, burt séð frá því hvort við erum að tala um dag einhverfunnar, um áfengi í búðir eða hvað svo sem við erum að fjalla um. Það er ástæða þess að ég ætlaði að eiga hér orðastað við hv. þm. Vilhjálm Árnason sem er staddur erlendis. Hann er lögreglumaður og þingmaður og hefur starfað í fjárlaganefnd og er nú í allsherjar- og menntamálanefnd. Mig langaði til að ræða við hann um stöðu lögreglunnar eftir að við höfum litið fjármálaáætlun augum. Það kom nefnilega fram, og hefur verið í blöðum bæði í gær og í dag, að barnaníðingur fær ekki viðeigandi refsingu vegna þess að lögreglan hefur ekki haft tilskilin úrræði til að bregðast við. Það kemur fram, og er haft eftir yfirlögregluþjóni sem að málinu kom, að sá langi tími sem fór í rannsóknina skýrðist af gríðarlegu umfangi gagna en líka af því að tölvurannsóknardeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu byggi við mannfæð. Fjöldi mála væri til rannsóknar en kerfið réði ekki við að fá jafn umfangsmikinn pakka og hér var um að ræða. Að sjálfsögðu þykir yfirlögregluþjóni ekki gott að lögreglan hafi ekki þau úrræði sem til þarf til að takast á við slíkt. Ef eitthvað er þá hlýtur það að vera frumskylda okkar þingheims að sjá til þess að börnin okkar búi við öryggi, að við og börnin okkar þurfum ekki að óttast að barnaníðingar á hverjum tíma gangi lausir og að við þurfum að horfast í augu við það sem foreldrar að þeir nálgist börnin okkar og barnabörnin. 

Frú forseti. Ég ætla að ræða aðeins um virðingu þingsins undir þessum lið. Ég get ekki látið hjá líða að lýsa yfir furðu minni yfir þeirri vanvirðingu sem hér var sýnd af hálfu ráðherra dómsmála gagnvart þinginu og þingmönnum í gær. Tveir þingmenn tóku til máls á þingfundi í gær og minntu á fyrirspurnir sínar til ráðherrans sem eru báðar næstum tveggja mánaða gamlar, en til upprifjunar þá ber ráðherrum að svara fyrirspurnum þingmanna innan 15 daga. Ráðherrann kom upp í pontu og gerði svo lítið úr fundarliðnum hér sem heitir fundarstjórn forseta að hún talaði um uppistand. Uppistand, frú forseti, og að þingmenn þyrftu nú að gjöra svo vel að virða dagskrána. Frú forseti. Þetta viðhorf gagnvart þinginu hafði dómsmálaráðherra uppi í ræðustól Alþingis sama dag og á forsíðu Fréttablaðsins kemur fram að ráðherra dómsmála hefur ekki í hyggju að virða þingsályktun frá árinu 2012 sem hér var samþykkt samhljóða af öllu þinginu um að fara í rannsókn á einkavæðingu bankanna, nema eitthvað nýtt konkret komi fram. Frú forseti. Það þarf með einhverjum hætti að koma fulltrúum framkvæmdarvaldsins í skilning um að þeim beri að virða löggjafarvaldið, virða þjóðþingið. Til upprifjunar fyrir dómsmálaráðherra sem ekki er hér í þingsal en ég treysti að sé að hlusta á og horfa á mig, sýnist hún vera að gera það hér í hliðarsal, þá situr hún í sínu embætti fyrir tilstuðlan þingræðisins. Ég vona að hæstv. ráðherra dómsmála sýni þinginu meiri virðingu en hún gerði í gær, en það er kannski óskhyggja að vonast eftir meiri virðingu frá hæstv. ráðherra dómsmála því hún virðir ekki einu sinni stjórnarsáttmála sinnar eigin ríkisstjórnar. Það kom fram í dag í fjölmiðlum að hún ætlar ekki að bera virðingu fyrir þeirri klausu sem segir, með leyfi forseta: „Lögð verður áhersla á framkvæmd aðgerðaáætlunar um bætta verkferla vegna kynferðisbrota  Hæstv. dómsmálaráðherra tjáði sig um þetta 

Forseti verður að biðja hv. þingmenn um að virða þann tíma sem gefinn er hér til ræðuhalda.

Hæstv. forseti. Ég ætla nú ekki að bregðast við sumum af þeim undarlegu ræðum sem hér hafa verið fluttar í þessari umræðu að öðru leyti en því að það er rétt að fram komi að hv. þingmenn Valgerður Gunnarsdóttir og Vilhjálmur Árnason sem hér voru nefnd og einstakir þingmenn ætluðu að eiga orðastað við í umræðunni í dag eru stödd á fundi Norðurlandaráðs í Stokkhólmi á vegum þingsins. Þau verða hér á morgun, þannig að ekki er hægt að ásaka þau fyrir að vera fjarstödd í þessari umræðu,  Ég vildi hins vegar bregðast við því sem ég vil kalla talsverðan misskilning sem verið hefur á ferðinni í umræðu og birtist m.a. á forsíðu Fréttablaðsins í dag sem varðar hæfi þingmanna. Komið hefur fram að viðmælandi Fréttablaðsins, hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, notaði ekki orðið „vanhæfi“ í samtalinu við blaðið, enda á það ekki við. Þingmenn verða almennt ekki vanhæfir til meðferðar mála hér í þinginu nema það varði fjárveitingar til þeirra sjálfra, eins og segir í stjórnarskránni. Raunar má geta þess í tengslum við það mál sem varð tilefni að frétt Fréttablaðsins að eðli starfa lögmanna er með þeim hætti að þeir vinna í þágu skjólstæðinga sinna að tilteknum málum, en lögmenn 

Frú forseti. Í nýrri fjármálaáætlun 2018–2022, sem kynnt var fyrir helgi, kemur m.a. fram að allur þyrlukostur Landhelgisgæslunnar verði endurnýjaður á næstu árum. Hér er um að ræða fjárfestingu upp á 14 milljarða. Ég tel að hér sé um ákaflega jákvæðar fréttir að ræða. Þyrlukostur Landhelgisgæslunnar samanstendur í dag af þremur Aerospatiale Super Puma þyrlum sem komnar eru til ára sinna. Sú elsta, TF-LIF, er orðin þrítug og ég tel að þetta verði mikil bót fyrir öryggishagsmuni Íslands og þess svæðis sem Ísland og Landhelgisgæslan þjóna í Norður-Atlantshafi. Það svæði sem sinnt er af leitar- og björgunarþjónustu Landhelgisgæslunnar er 17 sinnum stærra en Ísland og því tel ég þetta ákaflega jákvætt skref. Mig langaði bara að gleðjast með þingheimi yfir þessu þar sem sjaldan er fagnað einhverjum hlutum hér. Þetta er jákvætt og stórt mál. Ég man að fyrir 30 árum tók það heilan þingvetur að kaupa eina þyrlu. Nú erum við í þeirri stöðu að geta gert betur. Ég er því ákaflega ánægður, satt að segja, með að þetta sé komið fram. Áður en þessar fréttir bárust í tengslum við fjármálaáætlunina á föstudaginn hafði ég beðið um sérstaka umræðu í þinginu um Landhelgisgæsluna og endurnýjun þyrluflotans. Vonandi getur sú umræða farið fram í þinginu fljótlega eftir páska. En þetta eru gleðilegar fréttir og það er gott að geta fagnað einhverju einhvern tímann.

Frú forseti. Þetta er í fyrsta skipti sem ég set upp þverslaufu frá því að ég lék Össur Skarphéðinsson í menntaskólaleikriti fyrir nokkrum áratugum, en nú geri ég það af virðingu við fjölbreytileika einhverfunnar. Nú eru liðnir fjórir dagar frá því að hæstv. fjármálaráðherra kynnti viðhafnarútgáfu að nýrri fjármálaáætlun og henni var varpað upp á litfögrum glærum og fylgt úr hlaði með loforðum um stórfellda uppbyggingu. Á fjórum dögum sem síðan hafa liðið hefur farfinn lekið af pappírnum og eftir stendur svart/hvít hægri stefna síðustu ríkisstjórnar. Á undanförnum dögum hefur verið dregin upp mynd af fjölmörgum ágreiningsmálum ríkisstjórnarflokkanna en það sem stendur eftir, þegar plaggið er skoðað, er að þessi ágreiningur Viðreisnar og Bjartrar framtíðar virðist vera algjörlega til heimabrúks. Þau hafa bægslast um í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum en niðurstaðan er sú að stefna Sjálfstæðisflokksins hefur algjörlega orðið ofan á. Þessi glíma hefur ekki tekið meira en 80 daga, frú forseti. Gunnar Nelson hefði sennilega orðið ánægður með svo snarpan bardaga. Í gær steig rektor Háskóla Íslands fram í fréttum og sagði að fjármálastefna til næstu fimm ára ylli honum miklum vonbrigðum og hún samræmdist ekki þeim loforðum sem gefin hefðu verið í kosningabaráttunni í haust. Þá lýsir Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor við Háskóla Íslands, því yfir að það stefni í algjört óefni við háskólann, ekki síst í íslenskukennslu sem er nú reyndar fag hæstv. menntamálaráðherra. Frú forseti. Á næstu árum munum við takast á við stærstu samfélagsbreytingar sem riðið hafa yfir síðan í iðnbyltingunni á 19. öld. Það skiptir máli að menntun verði mikilvæg í lífi okkar til þess að við getum snúið þessari breytingu okkur í hag. Þar dugar engin skammsýni. Við getum ekki haldið áfram að leggja fram tæplega helmingi minna en aðrar Norðurlandaþjóðir til háskólanáms. Nú verður hæstv. menntamálaráðherra að koma sér upp úr djúpunum, setja hausinn yfir yfirborðið og líta á nákaldan veruleikann, eins og hann blasir við.

Virðulegur forseti. Vegna orða hv. þm. Birgis Ármannssonar tel ég rétt að koma hér upp í ræðustól. Það er sannarlega rétt að þegar um er að ræða svo flókin úrlausnarefni sem hér eru í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem er úrvinnsla skýrslu um einkavæðingu á Búnaðarbankanum, ríður á að þingmenn í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gæti orða sinna og séu nákvæmir í orðavali. Það hef ég lagt mig fram um að vera og átti þess vegna í samtali við Fréttablaðið í gær og sagði í því viðtali að ég teldi betur fara á því að einhver annar en hv. þm. Brynjar Níelsson leiddi nákvæmlega þá vinnu vegna þess að hans tengsl væru óheppileg í ljósi viðfangsefnis nefndarinnar. Ég lagði áherslu á að við hlytum öll að vera sammála um að ekki félli skuggi á störf stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Við höfum reynt að vanda okkur í því hingað til og eigum að gera það hér eftir. Orðalagið sem er í fyrirsögn viðtalsins, þar sem orðið vanhæfi er notað, er orð sem ég hef ekki notað og mun ekki nota í þessu samhengi. Það á ekki við í þessu samhengi og ég vil geta þess í ræðustól Alþingis að það er ekki það orð sem ég myndi nota hér og ég hyggst ekki nota það. Ég vil líka geta þess að ég hef átt samtal við hv. þm. Brynjar Níelsson, sem ég hef miklar mætur á, og tel að hann valdi því vel að vera formaður nefndarinnar, en við erum sammála, og meiri hluti nefndarinnar er það, um að betur fari á því að annar þingmaður leiði nákvæmlega þessa vinnu. Niðurstaða nefndarinnar í morgun varð sú að hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson leiði vinnuna til lykta.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Um er að ræða breytingar sem fyrst og fremst varða þá sem eru ríkisfangslausir eða hafa komið hingað til lands á barnsaldri. Markmið frumvarpsins er að koma í veg fyrir ríkisfangsleysi með því að auðvelda þeim sem ekki hafa ríkisfang að öðlast ríkisborgararétt. Með frumvarpinu er einnig komið til móts við ungt fólk sem náð hefur hér fótfestu að öðlast íslenskan ríkisborgararétt. Þá er lagt til að einfalda skráningu íslensks ríkisborgararéttar barns sem fæðist erlendis og á íslenskan föður og erlenda móður sem ekki eru í hjúskap og að lokum er með þessu frumvarpi lögð til breyting á málsmeðferð vegna skráningar íslensks ríkisborgararéttar ættleiddra barna þegar íslenskt kjörforeldri er búsett erlendis við ættleiðinguna. Breytingarnar eru mismiklar þar sem í núgildandi lögum eru nú þegar nokkur ákvæði er varða börn og ríkisfangslausa. Hins vegar er frumvarpinu ætlað að tryggja lagastoð með hliðsjón af undirbúningi fullgildingar tveggja samninga Sameinuðu þjóðanna um ríkisfangsleysi, annars vegar samning frá 1954 um réttarstöðu ríkisfangslausra einstaklinga og hins vegar samning frá 1961 um að draga úr ríkisfangsleysi. Þá hefur við undirbúning frumvarpsins m.a. verið haft samráð við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem hóf herferð í lok árs 2014 sem ætlað er að standa í tíu ár með það að leiðarljósi að eyða algjörlega ríkisfangsleysi á heimsvísu. Virðulegur forseti. Ég vil fara stuttlega yfir helstu breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu. Þær eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lagt til að barn öðlist íslenskt ríkisfang við fæðingu ef annað foreldri þess er íslenskur ríkisborgari, óháð því hvort barnið fæðist hér á landi eða erlendis og óháð því hvort foreldrar barnsins hafi gengið í hjúskap. Þá er einnig lögð til sú orðalagsbreyting að felld verði niður vísun til orðanna faðir og móðir og í staðinn notað orðið foreldri. Það orð mun þá einnig ná til konu sem samþykkt hefur að tæknifrjóvgun fari fram á eiginkonu sinni eða sambúðarmaka. Þessi breyting varðar fyrst og fremst börn sem fædd eru erlendis og eiga íslenskan föður, sem ekki er í hjúskap með erlendri móður barns. Breytingin miðar að því að jafna rétt barna sem eiga íslenskt foreldri til að öðlast íslenskan ríkisborgararétt við fæðingu. Hingað til hefur nefnilega þurft að óska eftir ríkisborgararétti fyrir barnið hjá Útlendingastofnun og greiða fyrir gjald en með breytingunni mun eingöngu þurfa að óska eftir skráningu barnsins hjá Þjóðskrá og fær barnið þá sjálfkrafa íslenskan ríkisborgararétt eins og til dæmis tíðkast með börn sem fædd eru erlendis þegar foreldrar eru í hjúskap. Í öðru lagi eru nokkur ákvæði um rétt barna til að öðlast íslenskt ríkisfang. Miða þau m.a. að því að lengja þann tíma sem ungt fólk hefur í dag til að óska eftir íslensku ríkisfangi. Önnur nýmæli varða heimild barna sem eru ríkisfangslaus eða hafa hlotið alþjóðlega vernd til að óska eftir íslensku ríkisfangi. Ákvæði um barn sem fæðist hér á landi og er ríkisfangslaust hefur verið í íslenskum lögum um langan tíma. Nú er lagt til að málsmeðferð verði einfölduð og unnt verði að óska eftir ríkisfangi fyrir barn í þessari stöðu allt til 21 árs aldurs í stað 18 ára. Ákvæði um fæðingu barns um borð í íslensku skipi eða loftfari er nýmæli en sú breyting er í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna frá 1961 um að draga úr ríkisfangsleysi. Þá er lögð til lítils háttar breyting á möguleikum þeirra sem flust hafa hingað til lands ungir að árum en hafa náð 18 ára aldri til að óska eftir ríkisborgararétti með einfaldari hætti en með umsókn en heimildin er lengd til 21 árs aldurs í stað 20 ára. Enn fremur er krafa um búsetu þessara barna hér á landi stytt úr sjö árum í fimm ár. Þá eru lagðar til víðtækari heimildir en eru í núgildandi lögum fyrir ríkisfangslaust barn sem komið hefur hingað til lands ungt að árum eða barn sem hefur hlotið alþjóðlega vernd. Þannig er lagt til að í þeim tilvikum verði hægt að óska eftir ríkisborgararétti fyrir barn eftir þriggja ára búsetu hér á landi fram til 21 árs aldurs. Í þriðja lagi er lagt til nýtt ákvæði um að fullorðnir einstaklingar sem eru ríkisfangslausir geti lagt fram umsókn um ríkisborgararétt eftir fimm ára búsetu hér á landi en almenna reglan er sjö ár. Er þetta til samræmis við ákvæði laganna um flóttamenn sem komið hafa hingað til lands og fullnægja skilgreiningu í alþjóðasamningi um stöðu flóttamanna sem gerður var 28. júlí 1951 og um þá sem fengið hafa dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Að lokum er lögð til lítils háttar breyting á málsmeðferð þegar íslenskt kjörforeldri barns, sem búsett er erlendis og hefur ættleitt barn eftir reglum í sínu heimalandi, óskar eftir íslensku ríkisfangi fyrir barnið. Lagt er til að þau mál verði afgreidd hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu sem fer með ættleiðingarmál en ekki hjá Útlendingastofnun eins og er í dag. Enn fremur er lagt til að barn sem ættleitt er áður en það verður 18 ára geti fengið íslenskan ríkisborgararétt við staðfestingu ættleiðingar í stað þess að miða við 12 ára aldur. Virðulegi forseti. Frumvarp það sem hér er mælt fyrir er hluti af þeim lagaúrbótum sem ráðast þarf í til þess að Ísland geti fullgilt þá samninga sem áður var getið um, samninga Sameinuðu þjóðanna um ríkisfangsleysi. Með nýjum lögum um útlendinga sem öðluðust gildi 1. janúar síðastliðinn var samþykkt ný löggjöf um útlendinga sem einnig miðar að því að tryggja lagastoð vegna fullgildingar þessara samninga en með þessu frumvarpi er talið að lagagrundvelli til fullgildingar verði algjörlega náð. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Við stöndum hér á vissum tímamótum því að það er ekki á hverjum degi sem við erum að reyna að fullgilda 60 ára gamla alþjóðasamninga. Margt virðist horfa til bóta í frumvarpinu, t.d. fagna ég því, eins og væntanlega hæstv. ráðherra, vegna þess að bæði erum við mikið áhugafólk um jafnrétti, að í stað orðanna faðir og móðir verði talað um foreldri og að hjúskapur sé ekki nauðsynlegt skilyrði samkvæmt lögum heldur nægi sambúð. Mig langar samt að spyrja ráðherrann varðandi tæknifrjóvgunarhluta frumvarpsins. Þar er sett það skilyrði að tæknifrjóvgun erlendis hafi verið gerð samkvæmt heimild þar til bærra stjórnvalda eða dómstóla. Þannig háttar til að í ýmsum ríkjum er heimild fyrir staðgöngumæðrun. Ég velti því fyrir mér hvort þetta ákvæði gæti orðið nokkurs konar bakdyr fyrir staðgöngumæðrun inn í íslenskan rétt án þess að við tökum þá umræðu á réttum vettvangi.

Virðulegi forseti. Þetta er ágætisvangavelta og menn hafa auðvitað velt því fyrir sér. Ég hef reynt að ganga úr skugga um að svar liggi fyrir og mér skilst að það sé ekki hægt vegna þess að hér er eingöngu verið að fjalla um barn móður sem er tæknifrjóvgað í hjónabandi. Það breytir því ekki að eftir sem áður er staðgöngumæðrun óheimil samkvæmt íslenskum lögum. Þetta ákvæði á ekki að geta, getur ekki og er ekki hugsað til þess að mæta þeim áskorunum, sem svo sannarlega eru fyrir hendi í tilfelli staðgöngumæðrunar barna sem eru getin á erlendri grundu. Þetta ákvæði er ekki hugsað sem svar við þeim áskorunum. Ég tel hins vegar borðleggjandi að umræðu um það þurfi að taka á m.a. þessum vettvangi.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum svarið og fagna því að hún sé ekki með þessu að ætla staðgöngumæðrun að komast bakdyramegin inn í íslensk lög. Ég er samt ekki jafn bjartsýnn og ráðherrann varðandi það að þetta loki algjörlega fyrir það af því að lagaumhverfið í ríkjum þar sem staðgöngumæðrun er heimil er mjög ólíkt á milli landa. Sums staðar er það svo að par sem nýtir sér þjónustu staðgöngumóður er samkvæmt lögum þess ríkis skráð foreldrar barnsins. Sú sýn að þessi heimild sé bundin við móður barns í okkar augum getur orðið ansi óskýr þegar lagaumhverfi annarra ríkja er tekið inn í myndina. Þetta er greinilega eitthvað sem við þurfum að skoða rækilega í meðhöndlun nefndarinnar. Ég mun væntanlega 

Virðulegur forseti. Ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til þess að skoða þetta mál sérstaklega og fjalla um það. Ég vek hins vegar athygli á því að það sem skiptir mestu máli hvað þetta ákvæði varðar er að þar er einmitt skilgreiningin á foreldri. Hér er verið að vísa til þess foreldris. Líka er gerður sá fyrirvari að Þjóðskrá Íslands er falið það hlutverk að meta gildi framlagðra gagna foreldris, m.a. hvort tæknifrjóvgun hafi verið gerð samkvæmt heimild þar til bærra stjórnvalda og dómstóla. Með tæknifrjóvgun er verið að tala um tæknifróvgun á því foreldri barnsins sem er í hjónabandi með hinu foreldrinu, ef ég get leyft mér að orða þetta svona klaufalega. En þessi mál geta auðvitað orðið flókin. Ég hvet nefndina til að fjalla sérstaklega um þetta.

Virðulegi forseti. Mig langar fyrst og fremst að koma hingað upp og fagna því að hæstv. ráðherra mæli fyrir þessu máli í dag. Þetta er mikil réttarbót fyrir mikinn fjölda fólks, líklega fleira en mörg okkar grunar og í mjög viðkvæmum og oft og tíðum erfiðum málum. Mig langar að vera svolítið sjálfhverf og horfa fyrst á það, í þessu fyrra andsvari alla vega, sem lýtur að samkynja foreldrum þar sem tveir feður hafa átt erfitt með að uppfylla það að annars vegar ganga með barnið og hins vegar vera giftir konunni sem gekk með barnið. Þetta leysir heldur betur úr því. Mig langar að spyrja í fyrsta lagi hvort það sé ekki réttur skilningur hjá mér að slíkir foreldrar sem og aðrir sem hafa átt, og eiga, í vandræðum fyrir gildistöku þessara laga geti gengið sjálfkrafa inn í það þegar frumvarpið verður að lögum, hvort þeim dugi líka að sækja bara um ef þeir hafa fengið höfnun hingað til? Er það ekki réttur skilningur hjá mér svona í fyrstu umferð?

Virðulegur forseti. Lagaskilin í málum sem þessum eru þannig að lögin taka gildi fyrir allar þær umsóknir sem lagðar eru fram eftir að lögin taka gildi og menn geta auðvitað sótt um ríkisborgararétt aftur hafi þeim á einhverjum fyrri stigum verið hafnað. Það er enginn fyrirvari á því að þeir geti sótt aftur um ríkisborgararétt.

Virðulegi forseti. Ég þakka svarið frá hæstv. dómsmálaráðherra. Þá er komið að annarri spurningu sem er eilítið stærri. Hún lýtur að því að í þessum lögum hér er orðið foreldri komið í stað föður og móður og með allri virðingu fyrir öllum heimsins feðrum og öllum heimsins mæðrum þá er það svolítið hjartans mál fyrir mig að í lögum sem lúta að hinum ýmsu málum sem varða réttarbætur fyrir fjölskyldur sé farið að huga að því að nota orðið foreldri eða forráðamaður frekar en að kyngera á þennan hátt. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra deili þeirri skoðun með mér úr því að inn á hennar borð koma mörg af þessum málum, frumvörpum og fyrirhuguðum lagabreytingum.

Virðulegi forseti. Ég get alveg tekið undir að það er eðlilegt að nota orðið foreldri þegar það á við og jafnan þegar verið er að ræða málefni foreldra, þá hljóta menn að nota það hugtak sem menn nota um það. Ég ætla ekki að útiloka að það séu einhver mál sem varða eingöngu mæður, mér dettur helst í hug mæðravernd. Það eru reglur um mæðravernd. Ég held við hljótum að vilja halda okkur við hugtakið móðir þar, en þegar sleppir sérstaklega kyngreindum ákvæðum er alveg sjálfsagt að nota orðið foreldri.

Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að fylgja aðeins eftir spurningu frá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni um staðgöngumæðrun. Þar var sérstaklega verið að ræða það sem snýr að tæknifrjóvgun. Hins vegar má líka spyrja varðandi 4. gr. um ættleiðingar með erlendri ákvörðun sem íslensk stjórnvöld viðurkenna, hvort með sambærilegum hætti sé verið að opna fyrir það að fara fram hjá banni gegn staðgöngumæðrun sem Hæstiréttur var að staðfesta fyrir fimm dögum, þar sem kemur fram að bann útilokaði að kona sem elur barn geti afsalað sér náttúrulegri stöðu sinni sem móðir og kæmi í veg fyrir að kona væri beitt þrýstingi til að veita afnot af líkama sínum. Það er fyrsta spurningin. Ef ráðherrann gerði sér grein fyrir að þetta gæti verið að opna á það hver ástæðan er fyrir því að ekki var sérstaklega fjallað um það í framsöguræðunni og hvað það er sem nefndin ætti  Síðan hvort ráðherra sé með upplýsingar um það 

Virðulegi forseti. Ég vil bara árétta það sem ég hef sagt að ekkert í þessu frumvarpi er sett fram með þeirri fyrirætlan á einhvern hátt að komast fram hjá þeim áskorunum sem blasa örlítið við í okkar samfélagi þessi dægrin og varða staðgöngumæðrun. Það er a.m.k. ekki tilgangur frumvarpsins og ekki markmið og á ekki heldur að vera neitt svigrúm fyrir það. Hvað ættleiðingar varðar er tekið fram í greinargerð með 4. gr. sem varðar íslenskt ríkisfang barns sem ættleitt er af íslenskum ríkisborgara, þar er miðað við það að óska þurfi eftir staðfestingu á ættleiðingunni þannig hún hafi gildi á Íslandi líka og hafi þau réttaráhrif samkvæmt ættleiðingarlögum. Þetta er kannski eitt atriðið sem ég myndi beina til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að skoða sérstaklega með vísan til staðgöngumæðrunar 

Virðulegur forseti. Þá fæ ég kannski að ítreka seinni hluta spurningar minnar sem snýr að því hversu algengt eða hversu mörg mál hafa komið upp sem ráðherra þekkir til sem myndu breyta málsmeðferðinni á þeim málum við það að þetta frumvarp yrði að lögum.

Virðulegur forseti. Frumvarpið miðar aðallega að því að veita ríkisfangslausum börnum og fullorðnum ákveðna réttarvernd. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni er í núgildandi lögum ákvæði sem mætir því að nokkru leyti, en við höfum fengið ábendingar um að til þess að geta fullgilt nefnda alþjóðasamninga sem ætlað er að útrýma ríkisfangsleysi, þá þurfi að girða fyrir það eða veita lagastoð tilteknum réttindum. Þetta eru ekki mörg tilfelli sem koma hingað til lands, það eru ekki margir sem koma hingað til Íslands sem sannanlega eru ríkisfangslausir, en það eru þó tilvik sem við höfum uppi og mönnum hefur verið veittur ríkisborgararéttur. Það eru örfá tilvik sem Íslendingar hafa þurft að glíma við og varða ríkisfangsleysi.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að fagna að við séum loks að fullgilda samninga sem voru undirritaðir 1954 og 1961. Mig langaði að spyrja sérstaklega um 2. gr. þessa frumvarps þar sem fram kemur að sá sem er fæddur hér á landi og hefur verið ríkisfangslaus frá fæðingu öðlast íslenskt ríkisfang með skriflegri tilkynningu til Útlendingastofnunar áður en hann nær 21 árs aldri. Tilkynning skal lögð fram af forsjármönnum hafi hann ekki náð 21 árs aldri og skal einstaklingurinn hafa dvalið samfellt hér á landi frá fæðingu og a.m.k. í þrjú ár þegar tilkynningin er lögð fram. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi ekki séð tilefni til að fylgja frekar ákvæðum 1. gr. a samnings um vinnslu gegn ríkisfangsleysi þar sem fram kemur að einstaklingar geti hlotið ríkisfang við fæðingu hér á landi og hvers vegna sú leið var ekki valin, þ.e. hvaða sjónarmið voru gegn því.

Virðulegur forseti. Nei, við vinnu á þessu frumvarpi var ekki hugað að því að breyta almennum reglum um ríkisborgararétt. Almennar reglur um ríkisborgararétt sem eru í gildi hér og víða í löndunum í kringum okkur eru þær að menn taki ríkisfang eftir ríkisfangi foreldris, ef þetta frumvarp nær fram að ganga, en ekki sjálfkrafa eftir fæðingarstað að því undanskildu þó að hér verði lagt til að börnum sem fæðast hér ríkisfangslaus verði veittur íslenskur ríkisborgararéttur. Umræða almennt um veitingu ríkisborgararéttar á kannski heima utan við nákvæmlega þetta frumvarp og sjálfsagt að ræða það á öðrum vettvangi eða undir öðrum liðum en þessum. Ég tel sjálf reyndar fullt tilefni til þess. Ég hef vakið á því athygli að veitingu ríkisborgararéttar 

Frú forseti. Ég þakka ráðherra svarið. Ég má til með að skýra aðeins betur hvað ég átti við. Ég er einungis að ræða um að veita börnum sem fæðast hér ríkisfangslaus ríkisborgararétt við fæðingu, þ.e. að það sé ekki almenn regla að fæðist börn hér sem hafa ríkisborgararétt annarra landa eða eiga foreldra með ríkisborgararétt frá öðrum löndum leiði það sjálfkrafa til ríkisfangsleysis, að þau fái sjálfkrafa ríkisborgararétt við að fæðast hér, en hins vegar að við tökum undir þau markmið sem er að finna í 1. gr. a samningsins í vinnu gegn ríkisfangsleysi um að börn sem fæðast ríkisfangslaus í löndum sem eru aðilar að þessum samningi hljóti ríkisfang við fæðingu í því landi. Ég nefni þetta sérstaklega þar sem dæmi eru um að börn flóttamanna hafi fæðst hér á landi og að til hafi staðið a.m.k. að vísa þeim á brott þar sem þau hafa ekki talist geta fengið íslenskan ríkisborgararétt en ekki heldur getað sótt um ríkisborgararétt frá upprunalandinu, enda var staða þeirra flóttamaður. Því spyr ég hvort sé ekki tilefni til þess að taka á því í þessum lögum

Virðulegur forseti. Ég vek athygli á 2. gr. frumvarpsins, en þar segir: „Sá sem er fæddur hér á landi og hefur verið ríkisfangslaus frá fæðingu öðlast íslenskt ríkisfang með skriflegri tilkynningu …“ 
             Áður en hann nær 21 árs aldri. Með því tel ég að komið sé til móts við ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um afnám ríkisfangsleysis og veit ekki betur en það sé í ákveðnu samráði við t.d. alþjóðlega flóttamannastofnun. Ég á ekki von á öðru en þetta ákvæði, 2. gr., komi til móts við fyrirspurn hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Það er almennt mín skoðun að líta ætti á ríkisborgarétt sem rétt en ekki umbun og að um veitingu hans ættu að gilda rýmri reglur en ekki þrengri. Það er með þeim gleraugum sem ég hef lesið þetta frumvarp. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um það að sinni en get þó getið þess að sá lestur og sú niðurstaða leiðir til þess að hér er í flestum ef ekki öllum tilfellum, ég get sagt í öllum tilfellum sem ég hef komið auga á, vera að rýmka þann rétt sem gefinn er og fækka þeim tilfellum og vonandi útrýma þar sem einstaklingur sem hefur einhver tengsl við Ísland verður ríkisfangslaus. Ég ætla ekki að fara nánar í einstaka greinar, það er á mörgum stöðum verið að rýmka þá fresti úr 18 ára til 21 árs, verið að rýmka fresti hvað varðar ættleiðingar úr 12 ára í 18 ára, verið að rýmka þá fresti sem þeir sem hafa búið á landinu samfellt geti hlotið úr 11 ára til 13 ára. Þetta held ég að séu allt jákvæðir hlutir. Ég styð því efni frumvarpsins þótt ég áskilji mér auðvitað rétt til þess að taka afstöðu til einstakra þátta sem kunna að koma fyrir í vinnslu nefndarinnar. Ég mun þó alltaf lesa þær breytingar og líta til þeirra með þeim gleraugum að við ættum að rýmka rétt til ríkisfangs og minnka líkur á ríkisfangsleysi frekar en hitt.

Herra forseti. Ég má til með að endurtaka að ég fagna þessu frumvarpi, en má kannski til með að skýra aðeins þau orð sem ég lét falla í andsvörum við hæstv. ráðherra áðan er varðar 2. gr. frumvarpsins. Það er vissulega svo að samningur um afnám ríkisfangsleysis gerir ráð fyrir tvenns konar leiðum til að standast kröfur þess samnings hvað varðar að veita ríkisfangslausum börnum ríkisfang. Þær leiðir eru annaðhvort a- eða b-leiðin, ef svo mætti að orði komast, sem finna má í fyrsta ákvæði samnings um afnám ríkisfangsleysis. Fyrsta ákvæðið gengur út á það að ríkisfang yrði veitt við fæðingu samkvæmt lögum, það er finna í a-liðnum, og seinna ákvæðið er að finna í b-liðnum sem gerir stjórnvöldum kleift að setja reglur um tímafrest og um einhvers konar formreglur sem gildi við veitingu ríkisborgararéttar barna sem fæðast á yfirráðasvæðum aðildarríkjanna og hversu langur tími þarf að líða þar til slík börn geti fengið ríkisfang o.s.frv. Álit mitt snýr að því að ef markmiðið og inntakið með sáttmálanum er skoðað og ef við veltum fyrir okkur hver tilgangur með þessum samningi sé þá er það að koma í veg fyrir ríkisfangsleysi og að koma í veg fyrir, sérstaklega í þessu tilfelli, að börn hljóti skaða af því að hafa ekki ríkisfang, en það getur reynst einstaklingum mjög skaðlegt að hafa ekki ríkisfang. Því tel ég fullt tilefni til að skoða hvort Ísland kjósi ekki frekar að rýmka tilkall barna sem fæðast hér ríkisfangslaus til þess að hljóta hér íslenskt ríkisfang fremur en að setja þær skorður að þrjú ár þurfi að líða frá því barnið fæðist þar til það getur fengið íslenskt ríkisfang, þ.e. þar til það getur tilkynnt um veru sína hér. Því að núverandi löggjöf hefur alla vega leitt það af sér að flóttamannafjölskyldum sem eignast börn hér á landi stafar ógn af því að vera vísað af landi brott þrátt fyrir að börn þeirra hafi fæðst hérlendis og þrátt fyrir að börnin geti ekki nálgast ríkisfang neins staðar annars staðar, sem setur þessar fjölskyldur oft í veruleg vandræði þegar kemur að því að þær ferðist á milli staða, sæki sér einhvers konar þjónustu, að þær fái einhvers konar pappíra. Því eins og við vitum samkvæmt flóttamannarétti er móttökuríkjum ekki heimilt að taka eða sækja um pappíra fyrir flóttamenn frá þeim ríkjum sem þeir eru að flýja frá, enda væri það andstætt ástæðum flóttans, þ.e. þá væri verið að vekja athygli stjórnvalda þess lands sem flóttamaðurinn kemur til á því hvar flóttamaðurinn er staddur í heiminum og hvað hann er að gera. Af þeim sökum vil ég ítreka að mér þætti æskilegra að við myndum breyta þessu frumvarpi og vonandi tekur hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd undir það með mér í meðförum málsins í nefndinni að hægt væri að breyta þessu ákvæði sem svo að barn sem fæðist ríkisfangslaust eða ætla megi að verði ríkisfangslaust við fæðingu, eigi rétt á íslensku ríkisfangi við fæðingu frekar en að það þurfi að bíða í þrjú ár, því að eins og við vitum hefur Útlendingastofnun notast við ákveðið tæknilegt atriði um að vísa í það að þær kennitölur sem flóttamenn hafa fengið hér á landi séu ekki venjulegar kennitölur eins og við fáum hér, Íslendingar. Því sé ekkert því til fyrirstöðu að vísa ungabörnum og fjölskyldum þeirra frá Íslandi þrátt fyrir að börnin hafi fæðst á Íslandi. Þetta þykir mér mjög leiðinleg framkvæmd og vissulega mögulega í andstöðu við bæði alþjóðlegan flóttamannarétt sem og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og eins 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem lýtur að fjölskyldulífi og rétti til friðhelgi einkalífs. Því tel ég mjög mikilvægt að í meðförum nefndarinnar í þessu máli lítum við ekki einungis til þeirra sjónarmiða sem fram hafa komið í andsvörum hv. þingmanna við ræðu hæstv. ráðherra, heldur tökum við einnig alveg sérstaklega mið af þessu, að ef okkur er virkilega annt um að afnema ríkisfangsleysi og vinna gegn þeim skaða sem það getur valdið þeim einstaklingum sem fyrir því verða, þá gerum við gangskör að því að hafa hér ákvæði sem heimilar Þjóðskrá að veita ríkisfang barni sem fæðist hér á landi.

Virðulegur forseti. Mér fyndist það bara óviðeigandi ef ég myndi ekki taka þátt í þessari umræðu, manneskja sem hefur þurft að vinna og synda í þessu umhverfi til að fá ríkisborgararétt fyrir börnin mín og gera það hér og þar og alls staðar. Því fagna ég þessu frumvarpi. Ég viðurkenni að það eru nokkur mál sem hafa komið inn til mín þar sem einmitt væntingar hinsegin foreldra sem eiga börn hafa lent svolítið á milli - hvernig er þetta orðað á íslensku?  „Í fjölmenningarsamfélagi felst mannauður og fjölbreytt reynsla sem er til þess fallin að auðga samskipti einstaklinga. Innflytjendum verði auðveldað að verða fullgildir og virkir þátttakendur í íslensku samfélagi.“ - Hér erum við einmitt að gera það, frá fæðingu. „Vandað verði til reglubundinnar móttöku kvótaflóttafólks og stefnt að því að taka á móti fleiri flóttamönnum. Eftir sem áður verði fjármagn tryggt til neyðaraðstoðar á vegum alþjóðlegra stofnana. Styðja verður við innleiðingu nýrra útlendingalaga til þess að tryggja virkni þeirra gagnvart viðeigandi stofnunum og þjónustu. Hafa skal mannúðarsjónarmið að leiðarljósi við afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd, samanber skyldur í samræmi við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna, og afgreiðslutími styttur án þess að það bitni á vandaðri málsmeðferð.“ Ég tel að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af að þetta muni ekki vera virt í þessu máli. Ég hef ekki meira að segja núna.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála. Um er að ræða breytingar sem einfalda meðferð smærri mála hjá lögreglu og spara þannig tíma sem fer í afgreiðslu mála. Í 148. gr. laga um meðferð sakamála er kveðið á um að standi lögregla mann að broti sem fellur undir ákæruvald lögreglustjóra og hann gengst skýlaust við brotinu, þetta eru svokölluð játningarmál, og lögregla telur að viðurlög við brotinu séu einungis sekt sem fer ekki fram úr tiltekinni fjárhæð samkvæmt reglugerð um lögreglustjórasektir er unnt að ganga frá málinu á vettvangi. Meðferð þessara mála hefur verið með þeim hætti að lögreglumenn rita skýrslu á vettvangi á þar til gerð eyðublöð. Skýrslan er svo undirrituð af sakborningi og honum afhent afrit af skýrslunni. Síðan er skýrslan færð í lögreglukerfið þegar komið er á lögreglustöð, þannig að skýrslan er í raun rituð tvisvar. Nú hefur verið ráðist í að búa lögreglubifreiðar spjaldtölvum sem tengdar eru lögreglukerfinu og nota þar með nýjustu tækni til að nýta betur mannafla lögreglunnar. Nú er mögulegt að skrá skýrslurnar í gegnum spjaldtölvu beint inn í lögreglukerfið. Í þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar þannig að unnt verði að skrá smærri brot beint í lögreglukerfi á staðnum og spara þannig þann tíma sem farið hefur í að fylla út lögregluskýrslu á staðnum og skrá atvikið svo á ný í lögreglukerfið. Hér eru lagðar til breytingar á lögum þannig að skýrt sé að undirrita megi lögregluskýrslu með rafrænum hætti, m.a. á skjá eins og gert er við útgáfu vegabréfa sem og að afhenda megi lögregluskýrslu með rafrænum hætti. Farið hefur fram úttekt á öryggi þessa fyrirkomulags. Er niðurstaðan sú að áhættan af því fyrirkomulagi sé innan ásættanlegra marka. Hæstv. forseti. Ég hef gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins en vísa að öðru leyti til greinargerðar. Hér er um að ræða breytingar sem að mínu mati munu auka mjög skilvirkni og minnka þann tíma sem varið er við afgreiðslu smærri brota. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í fyrsta lagi um það áhættumat sem fór fram við gerð þessa frumvarps. Hvaða áhættuþættir eru það að mati matsaðila sem líta bar til og var eitthvað sem bar út af? Hæstv. ráðherra segir að það hafi verið innan ásættanlegra marka. Hver stóð að matinu og hvaða þættir voru teknir til skoðunar? Eins langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort standi til að nota þessar spjaldtölvur til einhverra annarra hluta en rafrænna skila á skýrslum. Stendur til að láta lögreglumenn fá lyklaborð með slíkum spjaldtölvum, af því að ég hugsa að það verði ekki mikill tímasparnaður ef lögreglumenn þurfa að pikka inn skýrslur með puttunum á spjaldtölvurnar.

Virðulegur forseti. Áhættan sem helst fylgir því að vera með stafræn gögn er að þau týnist. Þetta er stöðugt mikil áskorun innan stjórnsýslunnar sem er í síauknum mæli að rafvæðast, ef ég má nota það orð, sem ég tel mjög til bóta. Ég held að flestir séu sammála um það. Þá er það aðaláskorun að gögnin týnist ekki. Í þessu tilfelli er það metið hvernig sendingar takist úr spjaldtölvunum inn í lögreglukerfið og hvernig kerfið sjálft er búið. Það er gert einhvers konar áhættumat, ég kann ekki að lýsa því tæknilega hvernig kerfi lögreglunnar er tekið út. Ég geng út frá því að þeir hlutir hafi verið skoðaðir og mér hefur verið tjáð að þetta sé eins og við er að búast með rafræna vistun gagna. Hvað varðar útfærslu á þessum spjaldtölvum vænti ég þess að menn handriti á spjaldtölvurnar, þannig fer undirritunin fram, hún fer væntanlega fram með penna. Ég veit ekki hvort lögreglumenn þurfi lyklaborð. Þetta eru oft einfaldar skýrslur. Fyrir þá hv. þingmenn sem ekki komast oft í kast við lögin, og ég tala af algjöru reynsluleysi líka, held ég að helst sé um að ræða hraðasektir og slík brot. Skýrslur í þeim málum eru svo sem ekki umfangsmiklar, en það þarf þó að gera þær. Það hefur tvíverknaður falist í því. Það þarf að handpikka þær en nú vænti ég þess að ekki þurfi lengur að slá þær inn heldur verði hægt að skrifa þær með rafrænum hætti. Þetta fullyrði ég með þeim fyrirvara að það kunni að vera að menn fái lyklaborð, en ég a.m.k. með mína tækniþekkingu sá fyrir mér að þetta væri ritað á spjaldtölvurnar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Mig langar að ítreka í fyrsta lagi spurningu mína um það hver það var sem stóð að öryggismatinu, hvaða aðilar það voru sem fengu það hlutverk að gera þessa úttekt, og síðan um það hvort þessar spjaldtölvur yrðu notaðar í einhverjum öðrum tilgangi en fyrir skýrsluskrifin. Nú skilst mér að það eigi að fara að hefja mælingar á útkallshraða lögreglubíla, svo mikið fæ ég lesið út úr fjármálaáætlun hæstv. ríkisstjórnar Ég hef hug á því að vita hvort það standi til að nota spjaldtölvur til að mæla útkallshraða lögreglunnar eða hvort það standi til að kaupa einhvern annan búnað, hvort ráðherra sé meðvituð um það. Það er sem sagt hver það var sem sá um öryggisúttektina fyrir hæstv. dómsmálaráðherra og svo hvort til standi að nota spjaldtölvurnar í einhverjum öðrum tilgangi en að skrifa út skýrslur, sem vonandi eru mjög einfaldar og þarf ekki að pikka inn á spjaldtölvur í miklum mæli.

Virðulegur forseti. Það var eitthvert ráðgjafarfyrirtæki í rafrænum öryggismálum, mér er tjáð að það heiti Stiki, sem lagði mat á áhættuna sem þessu fylgir. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að ráðherra geti sett reglugerð um nánari framkvæmd á rafrænni undirritun. Það er ekki útilokað að það þurfi að gera vegna þess að það þarf að tryggja að undirritunin sé óhrekjanleg og að afhendingin fari fram með öruggum og sannanlegum hætti, eins og segir í greinargerðinni. Ég hef ekki vitneskju um það og það eru engin áform uppi um það, a.m.k. ekki formleg, og mér ætti að vera kunnugt um það, að þessar spjaldtölvur verði notaðar til einhvers annars en að skrifa skýrslur. Ég þekki það ekki og held að ég geti fullyrt að spjaldtölvurnar sjálfar séu ekki þannig tæknilega útbúnar að þær geti t.d. nýst við hraðamælingar eða einhvers konar mælingar. En ég skal ekki fullyrða um það. Ef það er mögulegt að nota spjaldtölvurnar til einhvers fleira myndi ég fagna því og tel að menn ættu að reyna að reyna að finna þessum spjaldtölvum frekari not. Ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að spyrjast sérstaklega fyrir um þetta og kanna það. Það gæti komið til þess að þá þyrfti að renna frekari lagastoð undir slíkt og mér fyndist sjálfsagt a.m.k. að skoða það og að þingið kæmi þá að því.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vegabréf, nr. 136/1998. Með frumvarpi þessu er lögð til sú breyting að Þjóðskrá Íslands verði veitt heimild til að gera samninga um vegabréf og framleiðslukerfi fyrir vegabréf til allt að tíu ára. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, er ríkisaðilum í A-hluta heimilt með samþykki ráðherra að semja um framkvæmdir, rekstur eða önnur afmörkuð verkefni til lengri tíma en eins árs en þó ekki lengur en í fimm ár. Í 2. mgr. 40 gr. sömu laga er heimilt að fengnu samþykki Alþingis að semja um framkvæmdir, rekstur eða önnur afmörkuð verkefni til lengri tíma en fimm ára. Með samþykki Alþingis er þá að sjálfsögðu verið að vísa til lagaheimildar. Þjóðskrá Íslands hefur um nokkurt skeið undirbúið útboð vegna innkaupa á vegabréfum og endurnýjunar framleiðslukerfis fyrir vegabréf. Núverandi kerfi er í eigu Þjóðskrár Íslands og er komið til ára sinna. Það er mat Þjóðskrár Íslands, sem ráðuneytið hefur fallist á, að mun hagkvæmara sé að semja um leigu á nýju kerfi til að minnsta kosti átta ára, að undangengnu útboði að sjálfsögðu, frekar en að breyta gamla kerfinu. Ráðuneytið og Þjóðskrá Íslands eru sammála um að sú leið hafi minnstan kostnað í för með sér, tryggi góða þjónustu, takmarki áhættu við framleiðsluna og uppfylli um leið öll öryggisskilyrði. Rétt er að taka fram að mjög miklar kröfur eru gerðar til framleiðslu vegabréfa og íslenska ríkið þarf að hafa greiðan aðgang að vegabréfum til útgáfu sem uppfylla ströngustu skilyrði sem gerð eru á alþjóðavettvangi. Íslensk vegabréf eru verðmæt í ljósi þess að þau veita handhöfum þeirra ekki eingöngu aðild að Íslandi heldur að öllu Schengen-svæðinu svo dæmi sé nefnt. Því þarf að vera mjög erfitt að falsa vegabréfin og þau þurfa að uppfylla öryggiskröfur sem sýnt þykir að muni aukast með árunum. Ýmsir þættir hafa áhrif á það að hagkvæmara er að semja til átta ára en fimm ára. Þar má t.d. nefna að undirbúningur útboðs tekur um tvö ár og samningskostnaður er mikill. Ef samið yrði til fimm ára yrði að fara að huga að nýju útboði eftir þrjú ár í stað sex ára ef samið yrði til átta ára. Þannig yrði samningskostnaður fyrir íslenska ríkið lægri ef samið yrði til átta ára en fimm ára. Þá er gert ráð fyrir að átta ára samningstími leiði auk þess til hagstæðari samninga og aukins öryggis í aðföngum fyrir íslenska ríkið, þ.e. vegabréfunum sjálfum. Með frumvarpinu er því lagt til að Alþingi samþykki heimild til handa Þjóðskrá Íslands til að gera samning um þessi vegabréfakerfi til allt að tíu ára. Þar sem líklegast þykir að sömu aðstæður verði fyrir hendi að afloknu samningstímabili er lagt til að samþykkið verði viðvarandi en ekki til bráðabirgða en sett þak á samningstímann, sem sagt tíu ár. Rétt er að geta þess að nú þegar hafa verið gerðar ráðstafanir til að fjármagna samning til átta ára. Virðulegi forseti. Ég hef reifað helstu atriði frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hæstv. ráðherra segir að vegabréf eru afskaplega mikilvæg gögn, ekki bara vegna þess að alþjóðleg glæpasamtök kaupi þau dýru verði heldur líka vegna þess að þetta eru einu persónuskilríkin sem hið opinbera gefur út hér á landi, alla vega þar til frumvarp hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés og fleiri þingmanna um persónuskilríki á vegum hins opinbera verður samþykkt. Látum það liggja á milli hluta. Þess vegna skiptir miklu máli að vandað sé til verka og ég verð að viðurkenna að það fara alltaf viðvörunarbjöllur í gang hjá mér þegar við förum að tala um útvistun verkefna hins opinbera. Hér er verið að tala um að útvista framleiðslu á þessum grunngögnum sem eru einstök hjá íslenska ríkinu. Útvistun verkefna hins opinbera reynist ekki alltaf vera sá happafengur fyrir ríkiskassann sem af er látið þegar lagt er af stað. Hér er talað um umfangsmiklar fjárfestingar og ráðherra nefndi að nú þegar hefðu verið gerðar ráðstafanir til að fjármagna þetta útboð til átta ára. En það kemur hvergi fram í texta frumvarpsins hver áætlaður kostnaður við innkaup á kerfi í eigu ríkisins væri og ekki heldur hver mögulegur rekstrarkostnaður á leiðinni sem hér er lögð til, útvistun útgáfu vegabréfa, væri. Þetta eru tölur sem ég tel eiginlega nauðsynlegt að við höfum í höndunum ef við eigum að taka upplýsta ákvörðun um það hvort hér sé um mál að ræða sem sé til hagsbóta fyrir ríkissjóð eða ekki, þó að við skoðum bara þann þrönga vinkil á það.

Virðulegi forseti. Það er kannski dálítil einföldun á þessu máli að telja að verði þetta frumvarp að lögum, eða breytt framkvæmd á útgáfu vegabréfa, sé það útvistun á verkefnum. Það er ekki þannig. Það hafa auðvitað verið samningar við fyrirtæki sem gefa út vegabréf og í dag eru það örfá fyrirtæki í heiminum sem hafa sérhæft sig í útgáfu vegabréfa. Eitt þeirra hefur verið okkur á Íslandi innan handar með útgáfu vegabréfa. Þótt kerfið hafi verið til staðar hér á landi, þ.e. prentunin og fleira hér innan lands og útgáfan sjálf í kerfi sem Þjóðskrá hefur átt, þá liggur fyrir að kerfið sjálft þyrfti að taka verulegum tæknilegum breytingum, uppfærslu, ef það ætti að standast tímans tönn. Því hefur það verið metið þannig að heppilegra sé að leigja slíkt útgáfukerfi, en ekki eiga það, af einhverju af þeim örfáu fyrirtækjum á alþjóðavísu sem hafa sérhæft sig í gerð slíkra kerfa. Þetta mál lýtur því bara að mögulegri breytingu á framkvæmd á fyrirkomulagi eða eignarhaldi kerfisins sem slíks. Verkefnið verður eftir sem áður hjá annaðhvort Þjóðskrá eða sýslumönnum. Menn leita nú til sýslumanna um útgáfu vegabréfa en það hefur verið Þjóðskrá sem hefur gefið vegabréfin út. Ég vil því árétta að það er ekki breyting hvað þetta varðar. Þetta er bara spurning um hvort Þjóðskrá eigi að eiga kerfið eða leigja það.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum svarið þó að ég hafi reyndar ekki heyrt tölurnar sem ég spurði um. Ég spyr þá bara um þær aftur þegar málið kemur til meðferðar í nefndinni til að hafa þessi mál alveg á hreinu. Í dag er kerfið hér á landi, það kom fram í máli ráðherra. Þetta skiptir, að ég tel, máli að tvennu leyti. Annars vegar upp á þjóðaröryggi, við erum að tala hér um grunnpappíra hins íslenska ríkis sem ýmis rök eru fyrir að séu framleiddir hér innan lands. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort áhættan af því að flytja þetta úr landi hafi verið metin. Hins vegar spyr ég líka hvort útboð á öllu EES-svæðinu gæti leitt til þess að afgreiðsluhraði vegabréfa gæti lengst frá því sem nú er þannig að þjónusta við borgarana skerðist.

Virðulegi forseti. Ekki er um það að ræða að framleiðslan á vegabréfunum fari úr landi. Hún verður eftir sem áður hjá Þjóðskrá eða annarri opinberri stofnun eftir atvikum, en framleiðslan verður hér. Spurningin er bara um hvort menn vilji kaupa slíkt kerfi. Frá mínum bæjardyrum séð væri það svo sem ekkert óeðlilegt að ríkið legði áherslu á að eiga slík tæki. Ég hef t.d. þá skoðun að ríkið eigi að eiga tilteknar fasteignir sem hýsa grundvallarstoðir þjóðfélagsins fremur en að leigja, í mörgum tilvikum að minnsta kosti. Hér hefur það hins vegar verið metið þannig að kostnaður við að uppfæra þetta kerfi eða kaupa nýtt væri svo miklu meiri en við að leigja það að ekki er talið stætt á öðru en að reyna það til þrautar. Fjárhæðin liggur hins vegar ekki fyrir vegna þess að um útboð yrði að ræða. Það fé sem við höfum kannski reiknað með að fari í þetta - við ætlum ekki að gefa það upp áður en útboðið fer fram, en við vonumst til þess að við fáum hagstætt tilboð eftir þetta útboð og að sem lægst fjárhæð fari í þetta mikilvæga mál.

Herra forseti. Mig langar að halda áfram á sömu nótum og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson og ræða um kostnaðarmat og ástæður þess að nú er verið að standa í þessari breytingu. Ég heyri þau rök hæstv. ráðherra að það sé talið hagstæðara fyrir ríkissjóð, að því er ætla mætti, að þetta fari fram svona, en ég spyr mig hvort hv. allsherjar- og menntamálanefnd verði veittur aðgangur að þessu kostnaðarmati til að hún geti lagt mat á það sjálf hvort hún telji þetta rétt mat hjá ráðuneytinu og hjá Þjóðskrá og þá mögulega undir einhvers konar trúnaði til að trufla ekki umrætt útboð. Ég spyr hvort hæstv. ráðherra myndi íhuga slíka upplýsingagjöf til þess að hv. þingmenn í allsherjar- og menntamálanefnd geti tekið upplýsta afstöðu gagnvart frumvarpinu og skynsemi þess fyrir fjárhag ríkisins.

Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að leggja hv. allsherjar- og menntamálanefnd línurnar um hvað hún eigi að spyrja um og hvað ekki. Ég hvet nefndina auðvitað til að fjalla um kostnaðarhliðina. Það er aðalatriði frumvarpsins, kostnaðarhliðin. Það er því ástæðulaust annað en að ræða það sérstaklega. Ekki er ástæða til annars en að veita hv. nefnd nánari upplýsingar um kosti og galla þess í fjárhagslegu tilliti, þ.e. kosti og galla þess að leigja eða kaupa kerfi. Það kann að vera að fyrir liggi tölur sem hægt er að fullyrða út frá hver kostnaður af nýju kerfi er. Kaup á svona kerfi, eða leiga, eru ekki gerð nema að undangenginni töluverðri vinnu og það segir mér að eitthvað er flókið í þessu. Fullyrt er við mig að það taki tvö ár að undirbúa útboð í þessum málum, geti gert það, og að undirbúa samninga um leigu á slíku kerfi. Ef menn ætluðu að kaupa það þyrfti líka að leggja töluverðan kostnað í þarfagreiningu og þar fram eftir götunum. En ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd eindregið til að ræða þetta mál. Þetta er aðalmálið í frumvarpinu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið og mun leggja það til við allsherjar- og menntamálanefnd að hún kynni sér málið í þaula og þá sérstaklega með tilliti til kostnaðargreiningar. Hæstv. ráðherra talar um að þessi lagabreyting muni ekki hafa áhrif á það þjónustustig sem íslenskum ríkisborgurum býðst þegar kemur að vegabréfagerð. En nú spyr ég hvort hæstv. ráðherra sé meðvituð um hvort núverandi fyrirkomulag, með þessu úrelta tæki sem við notumst við núna, ef ég skil hæstv. ráðherra rétt, hafi í för með sér að útgáfa vegabréfa muni úreldast áður en til þessa útboðs kemur. Eða eru einhverjar áhyggjur uppi um að úrelding á þessum tækjabúnaði geti valdið því að þjónustustig við Íslendinga verði lakara eða að vegabréfin okkar verði á einhvern hátt verr á vegi stödd en önnur vegabréf sem njóta betri búnaðar?

Virðulegur forseti. Ég held ég treysti mér til að fullyrða að óbreytt kerfi við útgáfu vegabréfa mun ekki uppfylla öryggiskröfur eftir einhver ár. Gerðar eru tilteknar kröfur til vegabréfa, útlits og tæknilegra lausna en vegabréf eru að miklu leyti orðin rafræn. Kerfið sem við eigum í dag ræður ekki við þá útgáfu. Svo kvarta menn gjarnan yfir afgreiðslutíma og ég hef væntingar um að með nýju kerfi væri kannski hægt að stytta enn frekar afgreiðslutíma vegabréfa. Endurnýjun á þessum búnaði lýtur sömu lögmálum og annar tæknilegur tölvubúnaður, það þarf að uppfæra hann. Menn þurfa að bíta í það súra epli að þurfa að uppfæra kerfið eða kaupa sér alfarið nýtt.

Herra forseti. Ég ætla að spyrja á svipaða leið og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson varðandi þetta fyrirkomulag. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Þjóðskrá Íslands er heimilt að gera samninga um vegabréf og framleiðslukerfi fyrir vegabréf til allt að tíu ára.“ Enn fremur segir í greinargerð, með leyfi forseta: „… útboð vegna innkaupa á vegabréfum og endurnýjunar framleiðslukerfis fyrir vegabréf.“ - Og svo er farið að tala um leigu á búnaði samhliða þessu útboði. Mig langar að fá það algjörlega á hreint: Er í frumvarpinu gert ráð fyrir því að ef útboðið fer á þann veg að besta tilboðið verður um að vegabréf verði framleidd erlendis verði það ekki heimilað, að það sé alveg skýrt að vegabréf verði alltaf framleidd á Íslandi? Þetta er mikið þjóðaröryggismál hjá okkur, svo ekki sé talað um þjónustustigið. Í því samhengi vitum við að svarti markaðurinn fyrir vegabréf er mjög umfangsmikill. Dönsk vegabréf hafa t.d. verið að seljast á svörtum markaði fyrir allt að 4.000 dollara og bandarísk fyrir um 2.000 dollara, spænsk fyrir 1.850 dollara, þetta eru tölur sem ég fann til í fréttaflutningi af þessu. Öryggisþættirnir og allt þetta - þetta verður allt saman að uppfylla helstu nútímaskilyrði, ég er algjörlega sammála hæstv. ráðherra í því, en við verðum að skoða áhættugreininguna gagnvart þeim möguleika að þetta yrði framleitt erlendis ef þetta lagaákvæði gæti skilist á þann veg. Auðvitað viljum við passa upp á öryggið í þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég vil árétta að í núgildandi lögum um vegabréf, nr. 136/1998, kemur fram í 4. mgr. 2. gr. að Þjóðskrá Íslands geti falið öðrum að annast einstök verkefni við framleiðslu og skráningu upplýsinga í vegabréfabók. Það er líka skemmtilegt að minnast á það að í 5. mgr. kemur fram að vegabréf er eign íslenska ríkisins, svo að því sé haldið til haga. Heimildin hefur því verið til staðar og verður eftir sem áður til staðar fyrir Þjóðskrá Íslands að fela öðrum ákveðin hlutverk við útgáfu vegabréfa. Þetta frumvarp lýtur ekki að neinni formbreytingu hvað það varðar. Hér er einungis verið að fá heimild Alþingis til að gera samning til lengri tíma en fimm ára, rétt eins og menn gera til dæmis í fjárlögum, en þar er lagaheimild fyrir ríkið til að gera húsaleigusamninga til lengri tíma en fimm ára. Það er almenna reglan í íslenskum lögum hvað varðar fjármál ríkisins að stofnanir ríkisins og einstök embætti hafa ekki heimild til að gera samninga til lengri tíma en fimm ára og það á við um hvað sem er. Ekki má gera húsaleigusamning til lengri tíma en fimm ára nema með lagaheimild. Þegar kemur að húsaleigusamningum, ég tek það bara sem dæmi, er algengt að sú lagaheimild sé sett fram í fjárlögum. Hér er hins vegar verið að leggja til að í stað þess að hafa slíka heimild í fjárlögum hvert einasta ár sé það afmarkað í lögum, af því að við búum svo vel að við höfum lög um útgáfu vegabréfa fari best á því að hafa þessa heimild viðvarandi í þeim lögum þannig að hægt sé að bregðast við og fá hagkvæmustu samninga, hvort sem menn ætla að kaupa eða leigja kerfið. Ég vek athygli á því að jafnvel þótt menn ætluðu að kaupa kerfi gætu menn viljað semja um að fá að borga það á lengri tíma en fimm eða sex árum og þá þyrfti líka lagaheimildir til þess.

Frú forseti. Ég vissi satt að segja ekki af því að þessi heimild væri til staðar í núgildandi lögum og finnst það dálítið áhugavert. Þó svo að sú leið hafi ekki verið farin að úthýsa verkefninu til annarra landa vakna alltaf spurningar um öryggismál við útgáfu skjala af þessari tegund. Eins og ég rakti áðan eru efnahagslegir hvatar til þess að standa í svartamarkaðsútgáfu á vegabréfum með einum eða öðrum hætti töluvert miklir. Ég er algjörlega sammála að öðru leyti, þetta frumvarp er þá hið besta mál. En við ættum kannski að nýta tækifærið, fyrst þessi umræða er komin upp núna, til að reyna að skerpa á reglum um útgáfu vegabréfa til framtíðar. Það er lítil eftirspurn eftir notuðum vegabréfaútgáfuvélum sem eru orðnar úreltar, þannig að ég skil vel af hverju leigunálgunin er sennilega skynsamlegri fyrir ríkissjóð.

Virðulegur forseti. Ég get í sjálfu sér alveg haft samúð með því sjónarmiði að menn vilji tryggja grundvallarstoðir ríkisins, hvort sem það eru fasteignir, kerfi til að sinna grundvallarþjónustu eða annað, tryggja að það sé eign íslenska ríkisins og að starfsemin fari fram hér á landi. Þegar kemur að afskaplega sérhæfðum markaði eins og útgáfu vegabréfa eða myntslætti, svo að ég taki dæmi sem er svolítið tengt, þá er það bara þannig að það eru ekki nema örfá fyrirtæki í heiminum sem hafa sérhæft sig á því sviði og við höfum leitað til. Þetta eru fyrirtæki sem sæta gríðarlega miklu gæðaeftirliti og gerðar eru gríðarlega miklar öryggiskröfur til og ég tel að því leyti að hagsmuna íslenska ríkisins og íslenskra ríkisborgara ætti að vera gætt með viðskiptum við þá aðila.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um skatta, tolla og gjöld. Þau er lögð fram öll saman samkvæmt hefð. 1. Leiðréttingar á ákvæðum laga um tekjuskatt og laga um tryggingagjald. Vísun til sjómannaafsláttar verði felld brott í lögum um tekjuskatt í ljósi þess að sjómannaafsláttur var felldur niður frá og með 1. janúar 2014. Þá er í lögum um tekjuskatt að finna vísun til laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Ákvæðin fjalla um frádrátt vegna iðgjalda launþega og fólks sem vinnur við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi sem greidd eru til lífeyrissjóða, viðskiptabanka, sparisjóða og verðbréfafyrirtækja og líftryggingafélaga. Lagt er til að tilvísanirnar taki einnig til útibúa erlendra aðila hér á landi. Að auki er í lögum um tryggingagjald kveðið á um að tekjur af almennu tryggingagjaldi, umfram það hlutfall sem renna skal til jöfnunar og lækkunar örorkubyrði lífeyrissjóða, renni til Tryggingastofnunar ríkisins til að fjármagna lífeyris- og slysatryggingar almannatrygginga. Lögð er til sú leiðrétting að við upptalninguna í lögunum verði bætt tölulið sem mælir fyrir um það hlutfall sem Fæðingarorlofssjóður skal fá í sinn hlut af gjaldstofninum. Það sem umfram er rennur þá til Tryggingastofnunar ríkisins til að fjármagna lífeyris- og slysatryggingar almannatrygginga eins og hingað til. Einnig er lagt til að leiðrétt verði tilvísun til brottfallinna laga. 2. Samsköttun félaga. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæði tekjuskattslaga um samsköttun í kjölfar álits ESA, Eftirlitsstofnunar EFTA, frá 7. apríl 2016, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að íslenskar reglur um samsköttun félaga brytu í bága við EES-samninginn, um staðfesturétt og frjálst flæði fjármagns, með því að leyfa aðeins hérlendum félögum með ótakmarkaða skattskyldu að sækja um og fá heimild til samsköttunar. Samsköttun verði einnig leyfð með hlutafélögum heimilisföstum í öðru aðildarríki á Evrópska efnahagssvæðinu, aðildarríki stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum, ásamt föstum starfsstöðvum félaga innan Evrópska efnahagssvæðisins. Samsköttunin er háð skilyrðum sem m.a. eru að danskri fyrirmynd. Með samsköttun félaga yfir landamæri eykst til muna þörf fyrir einfaldara regluverk. Því er lagt til að ákvæði um tapsfrádrátt verði breytt til einföldunar þar sem mikil brögð hafa verið að því að nýting eldra taps sé með röngum hætti. 3. Takmörkun á frádrætti vaxtagjalda. Breyting á ákvæði tekjuskattslaga fjallar um takmörkun á frádrætti vaxtagjalda. Reglan var lögfest með lögum um aðgerðir stjórnvalda gegn skattsvikum o.fl. og var ætlað að koma í veg fyrir að fjölþjóðlegar fyrirtækjasamstæður gætu dregið úr skattgreiðslum sínum með því að fjármagna félag í einu ríki með láni frá félagi innan samstæðu sem er í öðru ríki ef skatthlutfall þar er lægra. Í meðförum efnahags- og viðskiptanefndar á frumvarpi því sem varð að áðurnefndum lögum var gerð sú breyting að ákvæðið ætti ekki við í því tilviki að lánveitandi bæri ótakmarkaða skattskyldu hérlendis. Í áliti nefndarinnar kom fram að vandamál sem tengjast þunnri eiginfjármögnun væru eðli málsins samkvæmt hverfandi þegar bæði lántaki og lánveitandi væru skattskyldir hérlendis því að fjárhæð til frádráttar hjá lántaka kæmi þá til skattlagningar hjá lánveitanda. Lagt er til að undantekning þessi verði felld brott þar sem líkur eru á að hún gangi gegn EES-rétti. 4. Útleiga íbúðarhúsnæðis, frístundahúsnæðis og annars húsnæðis. Þann 1. janúar 2017 voru gerðar breytingar á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald. Einstaklingum var heimilað að starfrækja heimagistingu og leigja út lögheimili sitt eða eina aðra fasteign gegn skráningu hjá sýslumanni. Í lögunum eru skilyrði að fjöldi útleigðra daga í báðum eignum samanlagt skuli ekki fara yfir 90 daga á hverju almanaksári eða samanlagðar tekjur af leigu eignanna skuli ekki nema hærri fjárhæð en kveðið er á um í lögum um virðisaukaskatt, þ.e. 2 millj. kr. á ári. Í skattframkvæmd hafa komið upp álitamál um hvenær tekjur af sölu einstaklinga á gistingu í formi heimagistingar teljist til atvinnurekstrar eða sjálfstæðrar starfsemi sem skattlögð er eins og aðrar tekjur einstaklinga af atvinnurekstri, eða hvenær tekjur af slíkri sölu eru skilgreindar sem fjármagnstekjur einstaklinga utan rekstrar. Skýr greinarmunur verði gerður á skattalegri meðferð leigutekna eftir því hvort um er að ræða: a) útleigu til varanlegrar búsetu leigutaka, b) heimagistingu samkvæmt lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald og c) aðra útleigu á íbúðarhúsnæði í atvinnuskyni eða sjálfstæðri starfsemi. Ef um varanlega búsetu leigutaka í íbúðarhúsnæði er að ræða og sérgreindar húseignir eiganda íbúðarhúsnæðis eru ekki fleiri en tvær skuli ávallt gengið út frá því að ekki sé um atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi að ræða samkvæmt lögum um tekjuskatt. Skal þá skattleggja umræddar tekjur sem fjármagnstekjur utan rekstrar. Tekjur vegna heimagistingar eins og hún er skilgreind í lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald bera í dag eftir atvikum 20% fjármagnstekjuskatt, þ.e. tekjur af heimagistingu sem ekki er stunduð í atvinnurekstri, eða eru skattlagðar sem tekjur einstaklings af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Kveðið er skýrt á um að tekjur einstaklinga af útleigu í formi heimagistingar teljist ekki til atvinnurekstrar eða sjálfstæðrar starfsemi ef einstaklingur hefur fengið leyfi fyrir heimagistingu samkvæmt lögunum hjá sýslumanni og uppfylli að öðru leyti þau skilyrði sem gilda um heimagistingu samkvæmt þeim lögum sem og reglugerð þar um. Af því leiðir að með breytingunni verður kveðið skýrt á um að tekjur vegna heimagistingar teljist til fjármagnstekna einstaklinga utan rekstrar og beri 20% fjármagnstekjuskatt, án nokkurs frádráttar frá leigutekjum. Ef leiga einstaklings á íbúðarhúsnæði telst hvorki vera leiga til varanlegrar búsetu leigutaka né fellur í flokk heimagistingar skal útleigan teljast til hefðbundins atvinnurekstrar og bera skatt samkvæmt því. 5. Undanþága og endurgreiðsla virðisaukaskatts á grundvelli alþjóðasamninga o.fl. Ísland hefur skuldbundið sig á grundvelli ýmissa alþjóðasamninga og tvíhliða samninga til að veita skattundanþágur og undanþágur frá greiðslu aðflutningsgjalda og óbeinna skatta. Þá hefur Ísland jafnframt skuldbundið sig til að veita erlendum liðsafla og borgaralegum deildum slíkra liðsafla samsvarandi undanþágur. Eftir brottför varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli var lögum breytt og heimildin afnumin. Lagt er til að skýrar verði kveðið á um að alþjóðastofnanir og aðrir hlutaðeigandi aðilar sem flytja til landsins vörur á grundvelli alþjóðasamninga eða eftir atvikum tvíhliða samninga sem Ísland er aðili að skuli undanþegnar sköttum og aðflutningsgjöldum við innflutning. Þá er lagt til að kveðið verði á um að erlendur liðsafli og borgaralegar deildir hans skuli vera undanþegnar greiðslu skatta og aðflutningsgjalda við innflutning. Jafnframt er brugðist við því að ekki er nú til staðar í lögum heimild til endurgreiðslu skatta og gjalda vegna kaupa þessara aðila á vörum og þjónustu hér á landi. 6. Saknæmi verknaðar við veitingu rangra eða villandi upplýsinga við innflutning eða vanrækslu upplýsingagjafar. Saknæmi brota gegn ákvæðum tollalaga er bundið við að þau hafi verið framin af ásetningi eða gáleysi, nema annað sé tekið fram. Brot gegn ákvæðum 172. gr. tollalaga, sem fjalla um refsiábyrgð og refsingar vegna rangra eða villandi upplýsinga vegna innflutnings vöru, varða hins vegar ekki refsingu nema þau hafi verið framin af ásetningi eða að lágmarki stórfelldu gáleysi. Eru því gerðar strangari kröfur þegar um brot gegn fyrrgreindri grein tollalaga er að ræða en varðandi brot gegn ákvæðum tollalaga almennt. Reynsla tollyfirvalda hefur sýnt að nær ómögulegt er að sýna fram á ásetning eða stórfellt gáleysi brotamanns. Í allnokkrum málum hafa meintir brotamenn verið sýknaðir af broti þrátt fyrir að upplýst hafi verið og jafnvel viðurkennt að réttar upplýsingar hafi ekki verið veittar. 7. Brottfall ákvæðis í tollalögum vegna takmörkunar á útflæði gjaldeyris. Þann 12. mars sl. setti Seðlabanki Íslands nýjar reglur um gjaldeyrismál. Bann í tollalögum við skráningu viðskiptaverðs í íslenskum krónum er þar með orðið marklaust. 8. Grindarbílar. Vörugjald af grindarbílum verði samræmt og það nemi 13%. Árið 2010 var skattalegri meðhöndlun grindarbíla breytt, en niðurstaðan hefur hins vegar komið nokkuð afkáralega út í framkvæmd. Þannig hafa ökutæki sem flutt hafa verið inn ýmist borið 0%, 13% eða upp í 65% vörugjald, allt eftir því hvernig þau líta út við innflutning. Í ljósi niðurstaðna tveggja úrskurða yfirskattanefndar þurfa tollyfirvöld að leggja vandasamt heildarmat á útbúnað slíkra bifreiða við innflutning. Matið er nær óvinnandi í framkvæmd og fer gegn sjónarmiðum um einfalda skattframkvæmd. 9. Leiðréttingar á viðauka XIX við lög um úrvinnslugjald. Að lokum eru lagðar til leiðréttingar á viðauka XIX við lög um úrvinnslugjald. Vegna mistaka féllu niður nokkur tollskrárnúmer sem gera átti grein fyrir í viðaukanum auk þess sem gjöld reyndust ekki nægilega há í nokkrum tilvikum. Virðulegi forseti. Tillögur frumvarpsins eru af margvíslegum toga og munu ekki hafa teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs samanlagt verði frumvarpið óbreytt að lögum. Áhrif einstakra tillagna eru þó nokkuð mismunandi og er fjallað um það í greinargerð. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um skatta, tolla og gjöld. Mig fýsir að fá upplýsingar um nokkur atriði í frumvarpinu. Það fyrsta er hvers vegna ekkert kostnaðarmat fylgir frumvarpinu, sem mér finnst alltaf mikil synd þegar verið er að gera breytingar á frumvarpi er varðar tekjur ríkissjóðs. Ég myndi gjarnan vilja fá að heyra af hverju þetta vantar í frumvarpið. Eins myndi ég gjarnan vilja fá að heyra frá hæstv. fjármálaráðherra. Eitt af meginefnum frumvarpsins er að hér er lögð til undanþága og endurgreiðsla virðisaukaskatts og annarra skatta og gjalda á grundvelli alþjóðasamninga, tvíhliða samninga eða sérstakra laga þar um. Eftir því sem mér sýnist er það a.m.k. á þremur stöðum í frumvarpinu; breyting á lögum um gistináttaskatt, breyting á lögum um gjald af áfengi og tóbaki og breyting á lögum um virðisaukaskatt, þar sem gerðar eru breytingar er varða innflutning á vörum erlends liðsafla og borgaralegra deilda hans, þar með talið Atlantshafsbandalagsins, Samstarfs í þágu friðar, herliðs Bandaríkjanna og annarra aðila, einnig varðandi gistináttaskatt og endurgreiðslu á tóbaksgjaldi. Vegna þeirra breytinga sem við sjáum í alþjóðastjórnmálum, og sérfræðingar á því sviði hafa einmitt verið að ræða það og rita að fókuspunkturinn í hernaðaræfingum Atlantshafsbandalagsins muni færast á Norður-Atlantshafið og við þar með þó að engar upplýsingar komi frá utanríkisráðuneytinu þar um, er við því að búast að hér muni umfang hernaðaræfinga verða meira, fleiri muni koma hingað til að gista. Ég velti fyrir mér varðandi þessar æfingar hver ástæðan sé, vegna þess að þetta frumvarp er m.a. samið í samvinnu við utanríkisráðuneytið. Ég myndi gjarnan vilja fá að vita og fá skýringar frá hæstv. fjármálaráðherra um þau atriði frumvarpsins.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Svarið við fyrri spurningunni um hvers vegna ekki sé kostnaðarmat er að í frumvarpinu er talið að felist nánast engar verulegar kostnaðarbreytingar fyrir ríkissjóð. Það er í raun og veru kostnaðarmatið, að það séu hverfandi breytingar á tekjum og gjöldum ríkissjóðs við þessar breytingar. Þótt þær séu allnokkrar eru þær flestar tæknilegs eðlis og ekki gert ráð fyrir að í þeim felist verulegur kostnaður fyrir ríkissjóð. Hvað varðar seinni spurninguna, um breytingar á grundvelli alþjóðasamninga, er kannski fyrst og fremst verið að vísa til samninga þar sem gert er ráð fyrir að við séum að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Dæmi um þetta eru að hér hefur verið lið til alþjóðlegra æfinga, t.d. í flugi og annað, þau hafa verið hérna um stuttan tíma og einungis tímabundið þannig að verið er að gera þessar breytingar í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslendinga. Það er ekki gert ráð fyrir því í frumvarpinu að von sé á neitt fleirum hingað eða færri, heldur er einungis verið að gera þessa breytingu miðað við þær skuldbindingar sem við höfum gengist undir.

Virðulegur forseti. Þrátt fyrir að þær breytingar sem um ræðir í frumvarpinu feli ekki í sér verulegar tekjubreytingar fyrir ríkissjóð hefði ég samt sem áður viljað sjá einhvers konar kostnaðarmat á þeim. Ég tel að það sé alltaf til bóta fyrir okkur þegar við leggjum mat á frumvörp til laga sem snúast um skatta, tolla og gjöld. Varðandi seinni liðinn myndi ég gjarnan vilja fá að heyra nánari útskýringu frá hæstv. fjármálaráðherra. Höfum við þá ekki hingað til uppfyllt alþjóðlegar skuldbindingar okkar eða hefur eitthvað nýtt gerst varðandi alþjóðlegar skuldbindingar okkar sem veldur því að við tökum inn slíkar breytingar er varða grundvöll alþjóðasamninga og tvíhliða samninga, m.a. vegna erlends liðsafla og borgaralegra deilda Atlantshafsbandalagsins, eða eru forsendurnar breyttar? Við því myndi ég gjarnan vilja fá skýrari svör frá hæstv. fjármálaráðherra.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er góður siður að hafa kostnaðarmat og segja þá að kostnaðurinn sé enginn eða hverfandi ef svo er. Mér finnst þetta ábending sem ég mun reyna að taka tillit til við þau frumvörp sem ég legg fram. Varðandi hitt atriðið verð ég að játa að ég veit ekki nákvæmlega hvernig þetta hefur verið útfært í raun. Það er kannski ekki eins og borgaraleg lið hafi verið hér á hverjum degi en ég geri ráð fyrir að komið hafi fram ábending um að við stæðum ekki við samninga sem við höfum undirritað. Þarna er verið að bæta úr því. Væntanlega hefur ekki þurft að gera það meðan herlið Bandaríkjamanna var hérna til ársins 2006 en svo voru þau lög felld brott þannig að ekkert ákvæði af því tagi hefur verið í íslenskum lögum síðan. Þannig skil ég þessa breytingu.

Herra forseti. Ég ætla að fara mjög svipaða leið og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir varðandi spurningar um kostnaðarmat, ekki bara vegna þess að það vantar kostnaðarmatið heldur vegna þess að það er mótsögn í kafla 7 um mat á áhrifum. Það stendur, með leyfi forseta: „Lagabreytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu munu ekki hafa teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs …“ En síðar segir að gera megi ráð fyrir 20–350 millj. kr. endurgreiðslum vörugjalda vegna fyrri álagningar, sem mér þykir frekar breitt bil. Það væri hægt að líta þannig á að ef bilið væri 20–35 milljónir eða 200–350 milljónir væri það innan eðlilegra marka, en þetta er mjög breitt bil. Svo eru nokkrar aðrar áætlanir, m.a. um 40 milljónir vegna endurgreiðslu á virðisaukaskatti. Samanlagt sé ég að þetta hljóðar upp á allt að 7 kr. af hverjum 10 þús. sem koma í ríkissjóð á hverju ári. Mér þykir það heldur há tala. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hvaða hlutfall af þeim tekjum sem koma í ríkissjóð þarf að koma til sögunnar í frumvarpi til þess að frumvarpið teljist þess eðlis að það hafi teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs? Ég spyr vegna þess að mig langar til það að eiga þær tölur til svo að ég geti í framtíðinni skilið hvernig hæstv. fjármálaráðherra sér allar þær breytingar sem gætu haft áhrif á afkomu ríkisins.

Herra forseti. Ég geri ráð fyrir að hér sé hv. þingmaður að vísa til pallbílanna. 

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessi svör en þó langar mig að fá við þeirri spurningu hvert hæstv. fjármálaráðherra þykir hlutfallið vera. Er það 7 af 10 þús.? Er það 1 af 1 þús.? Er það 2 af 1 þús.? Er það 3 af 1 þús.? Er það kannski 5 af hverju hundraði? Það er mjög mikilvægt fyrir okkur sem þurfum að fara með svona mál til úrvinnslu í efnahags- og viðskiptanefnd að við vitum hvað telst verulegt og hvað óverulegt í huga hæstv. fjármálaráðherra. Ég get í rauninni ekki haft spurninguna skýrari. Í ljósi skorts á greiningu á áhrifum frumvarpsins í eðlilegu töfluformi verðum við að geta ímyndað okkur hvort þetta mun hugsanlega verða í samfellu með öðrum frumvörpum sem gætu haft áhrif á tekjustreymi ríkissjóðs, sem myndu þá samanlagt hafa veruleg eða óverulega áhrif eftir því hver þessi tala er. Er þetta 7 af 10 þús. eða einhver önnur tala?

Herra forseti. Ég skil hv. þingmann svo að honum finnst það óljóst ef talað er um verulegt eða óverulegt og ég get tekið undir það með honum. Ég reyni að forðast slíkar tilvísanir sjálfur eins og ég mögulega get, einmitt vegna þess að það sem einum þykir umtalsvert þykir öðrum ekki frásagnarvert, það sem einum þykir verulegt þykir öðrum ekki neitt o.s.frv. Orðalag af þessu tagi er ekki heppilegt í lagafrumvörpum eða greinargerðum. Ég tek ábendingu hv. þingmanns mjög vel.

Herra forseti. Þrátt fyrir að ég hafi farið út í þennan eina lið frumvarpsins í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra er ýmislegt annað sem kemur til í frumvarpinu sem er þess virði að ræða. Sumt af því kom fram í máli hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur áðan. En fyrsta atriðið er kannski það að mjög athugavert er að gerð sé undantekning á virðisaukaskatti og gistináttagjaldi fyrir ýmsa aðila, sem ég veit ekki til að sé nein raunveruleg góð ástæða fyrir, fyrir utan það að það stendur í samningum, að þeir fái undanþágu, m.a. herlið Bandaríkjanna. Orðalagið er kannski líka svolítið sláandi. Talað er annars vegar um erlendan liðsafla og hins vegar herlið Bandaríkjanna. Hvers vegna telst þetta tvennt ekki vera það sama? Í einhverjum skilningi erum við að tala um herafla af einhverju tagi sem tengist samstarfi okkar í Atlantshafsbandalaginu og kannski öðrum borgaralegum deildum, en mér þykir orðalagið mjög varhugavert. Svo er það einnig varhugavert að við séum yfir höfuð að gefa svona undanþágur á virðisaukaskatti annars vegar og svo gistináttagjaldi og öðru í samningum vegna þess að það þýðir, eins og kom fram í máli hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur, að þarna erum við hreinlega farin að greiða með þessum herliðum þegar þau hafa viðdvöl hér. Ég man eftir einu tilteknu tilfelli þegar ég átti ferð um Leifsstöð og sá þar herdeild slóvenska hersins sofandi undir stigapalli. Ég veit ekki alveg hvaða erindi hún átti, en ég á ekki von á því að hún hafi borgað gistináttagjald. Svo maður haldi aðeins áfram með þetta er sagt í greinargerðinni um meginefni frumvarpsins, að ekki sé um efnisbreytingar að ræða varðandi nokkrar leiðréttingar á lögum um tekjuskatt og lögum um tryggingagjald. Í nánari yfirferð þykir mér þetta einhvern veginn ekki alveg vera nógu skýrt hvað nákvæmlega er ekki verið að breyta efnislega. Yfirferðin í því gæti verið skýrari og ég vona að þetta verði tekið upp hjá nefndinni. Það er svona eitt og annað, en í rauninni er það kannski fyrst og fremst þetta varðandi alþjóðastofnanirnar sem kemur til. Og, jú, það er reyndar þar sem talað er um, afsakið hægaganginn, herra forseti, ég var í rauninni að merkja hér við í frumvarpinu í flýti. En í kafla 4.6 í greinargerð frumvarpsins er talað um eftirfarandi, með leyfi forseta: „Í allnokkrum málum hafa meintir brotamenn verið sýknaðir af broti gegn ákvæðum 172. gr. tollalaga þrátt fyrir að upplýst hafi verið og jafnvel viðurkennt að réttar upplýsingar hafi ekki verið veittar.“ Mælt er fyrir því að refsiheimildin verði útvíkkuð og talað um hreint gáleysi frekar en stórfellt gáleysi. Ég velti fyrir mér hvort það að útvíkka refsiheimildir sé endilega sú nálgun sem er best að taka. Refsigleði hefur ekki endilega skilað okkur góðu samfélagi og kannski er hægt að nálgast þetta með öðru móti. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé ekki staður þar sem við gætum kannski skoðað sektir eða eitthvað þess háttar frekar en að vera með einhverjar eiginlegar refsingar. Það er líka áhugavert í kafla 4.9 að talað er um úrvinnslugjaldið. Nú var ég í efnahags- og viðskiptanefnd þar sem hæstv. fjármálaráðherra var formaður þegar við fórum í gegnum þetta. Sá hamagangur sem átti sér stað þar var kannski hluti af tilefninu til þess að við lentum í því að gera þau mistök sem rædd eru hér. Ég veit ekki alveg nákvæmlega hvaða tollskrárnúmer það eru sem um ræðir, en ljóst er að þetta er góð áminning um það að við þurfum að vanda mjög vel til verka þegar við erum að vinna hlutina og fara kannski frekar hægar yfir en að gera svona mistök eins og hafa ítrekað komið upp í ýmsum málum núna í vor. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta nema bara til að benda aftur á að mjög mikilvægt er að við höfum raunverulegan skilning á því hvað telst vera teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs og hvað telst ekki vera teljandi áhrif. Nú spurði ég hæstv. fjármálaráðherra tvívegis að því hvað hann teldi vera teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs, hvar nákvæmlega þau mörg lægju. Í þessu frumvarpi er talað um allt að 7 kr. af hverjum 10.000 kr. sem koma í ríkissjóð, eða 0,07% af heildartekjum ríkissjóðs. Mér finnst alveg full ástæða til þess að við förum að sjá töluvert betur vandaðri greiningar á kostnaðarþáttum við fjárlög heldur en hér er. Þetta er flókið frumvarp. Ekki endilega vegna einstakra efnisatriða heldur vegna þess að þetta tekur til svo rosalega margra mismunandi þátta. Það væri áhugavert að skilja betur hvers vegna þetta gátu ekki verið nokkur aðskilin frumvörp sem tækju til sérstakra efnisþátta hvert fyrir sig. Í ljósi strúktúrsins minnir þetta kannski helst á fjárlagabandorm. Það er kannski ekki hefði fyrir því að taka slíkt fyrir að vori. En mun það verða svo að við sjáum á næstu árum að slegnir verði fram einhverjir langir bandormar með alls konar hinum og þessum ákvæðum sem taka til alls, frá tollareglum til refsiákvæða? Það er spurning sem ég vona að við fáum svar við.

Forseti afsakar vinnubrögð þingmannsins góðfúslega.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um skortsölu og skuldatryggingar á þskj. 516, máli nr. 386. Frumvarpið felur eingöngu í sér innleiðingu reglugerðar ESB nr. 236/2012, um skortsölu og skuldatryggingar, í íslenskan rétt. Meginefni frumvarpsins er því lögfesting reglugerðarinnar og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi, svo sem um það hvernig eftirlit með ákvæðum frumvarpsins fer fram, um heimildir eftirlitsaðila til upplýsingaöflunar, aðfararhæfi ákvarðana Eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólsins, viðurlagaákvæði, kæru til lögreglu og heimild ráðherra til að setja reglugerðir. Með skortsölu er átt við sölu á fjármálagerningi þegar gerningurinn er ekki í eigu seljanda þegar hann gerir samning um sölu og fær hann þá yfirleitt fjármálagerninginn að láni. Vonir fjárfestisins standa til þess að á meðan fjármálagerningurinn er ekki í hans vörslu lækki virði hans og hann hagnist af því að kaupa gerninginn til baka á lægra verði en hann seldi og afhenda þeim sem lánaði honum. Það er þó ekki nauðsynlegt að fá fjármálagerning að láni til að stunda skortsölu. Til að mynda þekkist það að gera aðrar ráðstafanir, án þess að gera samning um að fá fjármálagerninginn að láni. Það er kallað óvarin eða nakin skortsala. Þannig geta fleiri en einn fjárfestir byggt skortsölu á einum og sama fjármálagerningnum. Í því felst töluverð uppgjörsáhætta fyrir markaðinn sem heild. Tildrög skortsölureglugerðarinnar má m.a. rekja til áhyggna af því að skortsala geti leitt til þess að aðilar geti í auknum mæli ekki gert upp viðskipti. Enn fremur hefur verið talin hætta á því að skortsala geti við vissar aðstæður magnað hlutafjárlækkun fjármálastofnana sem eru á markaði og með því leitt til óstöðugleika og aukinnar kerfisáhættu. Meginefni skortsölureglugerðarinnar má draga saman í eftirfarandi 11 þætti: 1. Skortsala með hlutabréf eða ríkisskuldir verður að vera varin, annaðhvort með því að fá bréfin að láni eða hafa varið stöðuna á annan hátt. Óvarin skortsala með hlutabréf eða ríkisskuldir verður þannig óheimil. 2. Einungis verður heimilt að gera samning um viðskipti með skuldatryggingu á ríki ef þau viðskipti leiða ekki til óvarinnar stöðu í skuldatryggingu á ríki. 3. Miðlægur mótaðili sem veitir stöðustofnunarþjónustu vegna hlutabréfa skal tryggja aðferðir til uppkaupa á bréfum standi seljandi ekki við afhendingu. Jafnframt skal seljandi greiða dagsektir þar til uppgjör hefur farið fram. Sá aðili sem veita skal stöðustofnunarþjónustu stillir sér upp á milli aðila í viðskiptum og verður kaupandi gagnvart hverjum seljanda og seljandi gagnvart hverjum kaupanda. Þetta er gert til að takmarka verulega uppgjörsáhættu vegna viðkomandi viðskipta. Með stöðustofnun er átt við ferlið við að stofna stöður, þar með talið útreikning á hreinni skuldbindingu, og við að tryggja að fjármálagerningar, reiðufé eða hvort tveggja sé til staðar til að tryggja áhættuskuldbindingar sem leiðir af þeim stöðum. 4. Tilkynna skal um hreinar skortstöður í hlutabréfum til Fjármálaeftirlitsins þegar staðan nær viðkomandi tilkynningarmörkum eða fer undir þau. Tilkynningarmörkin eru 0,2% af útgefnu hlutafé viðkomandi félags og hvert 0,1% umfram það. 5. Birta skal opinberlega hreinar skortstöður í hlutabréfum þegar staðan nær viðkomandi birtingarmörkum eða fer undir þau. Birtingarmörkin eru 0,5% af útgefnu hlutafé viðkomandi félags og hvert 0,1% umfram það. Fjármálaeftirlitið skal birta stærri skortstöður í hlutabréfum á vefsíðu sinni. 6. Tilkynna skal um hreinar skortstöður í ríkisskuldum til Fjármálaeftirlitsins þegar staðan nær eða fer undir viðkomandi tilkynningarmörk sem Evrópska verðbréfaeftirlitsstofnunin ákveður hverju sinni. 7. Fjármálaeftirlitið skal ársfjórðungslega veita Evrópsku verðbréfaeftirlitsstofnuninni upplýsingar í formi yfirlits að því er varðar hreinar skortstöður í hlutabréfum og ríkisskuldum og um óvarðar stöður í skuldatryggingum á ríki. 8. Við sérstakar aðstæður og að ákveðnum skilyrðum uppfylltum getur Fjármálaeftirlitið krafist þess að aðilar sem eiga skortstöður í ákveðnum fjármálagerningi eða flokki fjármálagerninga tilkynni um það eða birti opinberlega upplýsingar um stöðurnar ef þær ná yfir eða fara niður fyrir tilkynningarmörk sem Fjármálaeftirlitið hefur sett. 9. Við sérstakar aðstæður og að ákveðnum skilyrðum uppfylltum getur Fjármálaeftirlitið krafist þess að aðilar sem taka þátt í að lána tiltekinn fjármálagerning eða flokk fjármálagerninga tilkynni um allar verulegar breytingar á gjöldum sem tekin eru fyrir slíka lánveitingu. 10. Við sérstakar aðstæður og að ákveðnum skilyrðum uppfylltum getur Fjármálaeftirlitið bannað eða sett skilyrði fyrir skortsölu eða sambærilegum viðskiptum. Hið sama á við um viðskipti með skuldatryggingar á ríki. 11. Við sérstakar aðstæður og að ákveðnum skilyrðum uppfylltum getur Eftirlitsstofnun EFTA beitt sér beint gegn aðilum á markaði, annars vegar með því að krefjast þess að aðili sem á hreina skortstöðu í tengslum við tiltekinn fjármálagerning eða flokk fjármálagerninga tilkynni Fjármálaeftirlitinu þar um eða birti upplýsingarnar opinberlega, hins vegar með því að banna eða setja skilyrði fyrir skortsölu eða sambærilegum viðskiptum. Áhrif á íslenskan fjármálamarkað af frumvarpinu eru talin óveruleg miðað við stöðuna í dag. Til framtíðar litið mun frumvarpið hafa þau áhrif að eftirlitsaðilar og almenningur munu hafa mun betri upplýsingar um skortsölur og hugsanlega uppbyggingu á áhættu í fjármálakerfinu. Þá munu eftirlitsaðilar hafa betri úrræði en í dag til að bregðast við áhættu og stöðva viðskipti. Fjármálaeftirlitið gerir ráð fyrir hálfu til einu stöðugildi vegna eftirlits en að öðru leyti er ekki gert ráð fyrir að frumvarpið feli í sér viðbótarkostnað. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og síðan til 2. umr. í þinginu.

Herra forseti. Ég þakka fyrir kynninguna á þessu frumvarpi. Ég er sammála mörgum markmiðum þess. Í ljósi sögunnar, þar sem skortsala hefur ítrekað leitt til mjög slæms markaðsástands í heiminum í gegnum aldirnar - og má minnast á skortsölubannið sem var sett á í Hollandi 1610, skortsölubannið sem var sett á í Bretlandi 1722 og ég man líka eftir banni í Bandaríkjunum 1815–1850, ef mig misminnir ekki - þá er ljóst að mjög mikilvægt er að við höfum mjög gott regluverk utan um skortsölu. Það sem vekur athygli mína er að verið er að auka gagnsæi með þessu frumvarpi. Það er verið að reyna að tryggja að ákveðnar upplýsingar liggi fyrir. En eins og kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra eru mjög miklar takmarkanir á því hvenær skortsölusamningar þurfa að vera tilkynntir til Fjármálaeftirlitsins. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort þörf sé á öllum þessum viðmiðum. Er ekki betra að hafa það þannig að í hvert einasta skipti sem einhver tekur skortstöðu á markaði, í hvaða samhengi sem er, að honum sé skylt að tilkynna það? Nú gætu einhverjir sagt að það myndi skapa of mikið álag hjá Fjármálaeftirlitinu. En ég þykist vita að við eigum til svokallað internet í dag þar sem er hægt að búa til mjög hröð, einföld og sjálfvirk skráningarkerfi til að halda utan um allt upplýsingafarganið því tengdu. Væri það ekki líklegra til að leiða til góðs en að hafa einhver mörk sem við vitum að fólk mun hrúgast rétt fyrir neðan skilgreininguna á?

Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um það að sem allra mest gegnsæi á markaði er æskilegt. Hér er hins vegar um innleiðingu frá Evrópusambandinu að ræða. Þar eru sett þessi ákveðnu mörk og við tökum þau algjörlega upp í því frumvarpi sem liggur fyrir. Ég er líka sammála hv. þingmanni að í því er þó mikil réttarbót. Við tiltölulega lág mörk eru gerningar orðnir tilkynningarskyldir og þar af leiðir að það verður mun erfiðara en áður fyrir aðila að fela eignarhald eða framtíðareignarhald með samningum um skortsölu. Ég er sammála því að þarna er um breytingu til bóta að ræða. En skýringin fyrir því að þetta er gert með þeim hætti er sú sem ég nefni, að við erum að taka upp evrópska gerð.

Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því að þarna er um að ræða innleiðingu á evrópskri gerð. Þegar verið er að færa gerðir Evrópusambandsins í lög í hverju landi er verið að búa til ákveðið lágmark. Það er að sjálfsögðu leitast við að ná því sem er kallað hámarkssamlögun milli Evrópulanda og EES-ríki þar með talin. En hámarkssamlögunin hefur aldrei þýtt í praxís að lönd geti ekki gengið lengra í vissum tilfellum, á meðan þau samlagast, en í meginmarkmiðum þeirrar tilskipunar sem um ræðir. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort ekki sé tilefni til að við göngum svolítið lengra, sýnum gott fordæmi fyrir önnur Evrópuríki og setjum fram betra skráningarkerfi sem er hraðara og skilvirkara og jafnvel ódýrara í framkvæmd fyrir Fjármálaeftirlitið og þar með fyrir ríkissjóð með því að útvíkka tilkynningarskylduna til allra, fjarlægja þennan skilyrðaflaum og setja þar í stað ákvæði um rafræna tilkynningarskyldu sem yrði orðuð þannig að það samræmdist ákvæðum Evrópugerðarinnar eins mikið og mögulegt væri. Er þetta ekki rétt leið áfram frekar en að bíða eftir að Evrópusambandið leggi til að við förum þá leið?

Herra forseti. Þótt ég sé sammála hv. þingmanni um mikilvægi gagnsæis almennt í viðskiptum held ég að það sé líka heppilegt að regluverk okkar sé sem allra líkast evrópska regluverkinu. Þess vegna höfum við almennt farið þá leið að innleiða þessar reglur sem allra líkastar þeim reglum sem gilda þar. Þannig er auðveldast að fara milli landa og stunda viðskipti. Það þýðir þó ekki að ég sé á móti sjónarmiði hv. þingmanns. Ég tel mjög mikilvægt að við séum sem allra upplýstust um það hver sé raunverulegur eigandi eða framtíðareigandi hlutabréfa.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir og fagna því að hér sé loksins komið fram lagafrumvarp um skortsölu sem hefur það að markmiði að auka gagnsæi vissra fjármálagerninga og tryggja að eftirlitsaðilar á fjármálamarkaði hafi fullnægjandi valdheimildir til að bregðast við kerfisáhættu eða ógn við fjármálastöðugleika. Þetta lagafrumvarp er byggt bæði á innleiðingu á EES-reglunum og vinnu nefndar sem stofnuð var af þáverandi fjármála- og efnahagsráðherra 2. janúar 2014. Í frumvarpinu eru miklar skyldur lagðar á herðar Fjármálaeftirlitsins. Ég hefði gjarnan viljað fá að heyra frá hæstv. fjármálaráðherra um það, því að einhvers staðar í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að þessar skyldur á Fjármálaeftirlitið í nýjum eftirlitsverkefnum kalli á hálft til eitt nýtt stöðugildi. Ég velti því fyrir mér sem áhugamanneskja og talskona góðs eftirlits á fjármálamarkaði og líka í ljósi þeirra athugasemda sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur haft uppi um stöðu Fjármálaeftirlitsins hér á landi, að eftirlitið sé ekki nógu sterkt, hvort hæstv. fjármálaráðherra deili þeirri skoðun með mér eða hvort hann hafi einhverja aðra skoðun á því að einmitt í tilefni þessa frumvarps þurfi að styrkja FME nokkuð betur en nú er, bæði vegna aukinna verkefna sem felast í þessu eina frumvarpi og líka vegna þeirra athugasemda sem komið hafa fram hjá AGS.

Herra forseti. Ég skal fúslega viðurkenna að ég hef hugsað mikið um Fjármálaeftirlitið og reyndar aðrar eftirlitsstofnanir hér á landi að undanförnu. Ég held að afskaplega mikilvægt sé að þær séu nægilega sterkar til að geta gegnt hlutverki sínu. Almennt talað er þeim falið að leysa úr verkefnum af ýmsu tagi. Mörg þeirra eru föst verkefni ef svo má segja, kannski tiltölulega einföld þótt þau séu tæknilega flókin, þ.e. einföld í þeim skilningi að þau koma upp aftur og aftur. Ég reikna með að þetta verkefni sé eitt þeirra og vegna umfangs skortsölu hér á landi að undanförnu sé það ekki mjög viðamikil viðbót sem kemur við verkefni Fjármálaeftirlitsins einmitt við þetta frumvarp, enda er það metið svo að þetta sé kannski um hálft til eitt stöðugildi. Ég hef hins vegar talað fyrir því að Fjármálaeftirlitið eigi að vera sterkt, það eigi að vera sjálfstætt. Það ber mikla ábyrgð. Það má aldrei endurtaka sig eins og menn skýldu sér á bak við fyrir hrun, að Fjármálaeftirlitið hefði ekki haft burði til þess að sinna hlutverki sínu og koma þó í veg fyrir þann hluta hrunsins sem hugsanlega hefði mátt forðast.

Virðulegi forseti. Ég gleðst yfir því að við hæstv. fjármálaráðherra deilum þeirri skoðun að Fjármálaeftirlitið eigi að vera sterkt og beri ábyrgð. Ég lýsi því yfir í ræðustól Alþingis að ég bíð spennt eftir því að sjá hvort hæstv. fjármálaráðherra ætli sér að gera eitthvað í þeim efnum til að mæta þeirri gagnrýni sem komið hefur fram m.a. af hálfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins nokkuð ítrekað, það er nokkuð hreinskilin gagnrýni sem þar hefur komið fram. Ég veit ekki hvort hálft til eitt stöðugildi nægi og dugi til bara vegna þeirra verkefna sem koma fram í einu frumvarpi. Ég myndi halda að það þyrfti að styrkja Fjármálaeftirlitið með ýmsum hætti. Þetta hér er náttúrlega leið til þess, vegna þess að þarna eru afmörkuð verkefni og þau eru skýrð betur í frumvarpinu. Mig langar hins vegar í þeim efnum að spyrja um eitt atriði frumvarpsins sem ég vona að hæstv. fjármálaráðherra hafi svör við og það er varðandi stjórnvaldssektirnar. Mig langar að athuga með það sem kemur fram í 9. gr., hvort hæstv. fjármálaráðherra getur svarað mér því hvers vegna þessi sjö ár hafi verið ákveðin varðandi stjórnvaldssektir og heimildir Fjármálaeftirlitsins til að leggja á stjórnvaldssektir, að þær myndu falla niður þegar sjö ár eru liðin. Eins og við þekkjum taka efnahagsbrot yfirleitt lengri tíma í rannsókn en önnur brot. Því velti ég fyrir mér af hverju nákvæmlega þessi tala og þetta tímabil hafi verið fundið út.

Frú forseti. Ég átta mig á ástæðunni fyrir spurningu hv. þingmanns. Það hafa vissulega komið upp dæmi á síðustu dögum þar sem við veltum því fyrir okkur hvers vegna við getum ekki refsað fyrir meint brot vegna þess að það er of langt síðan þau voru framin, þó svo að brotin hafi leitt til mjög alvarlegrar niðurstöðu á endanum og hafi verið, að manni virðist, blekkingar gegn ekki bara viðsemjanda, einhverjum venjulegum viðsemjanda, heldur íslenska ríkinu og öllum almenningi. Ég reikna með að talan sjö vísi í almenna fyrningarreglu sem gildi. En ég get alveg tekið undir þá skoðun að þegar brot eru mjög alvarleg eigi að miða við lengri fyrningarfrest eðli brotanna samkvæmt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga og niðurlagningu Eftirlaunasjóðs starfsmanna Útvegsbanka Íslands. Á síðustu árum hefur verið stefnt að samræmingu lífeyrisréttinda opinberra starfsmanna og starfsmanna á almennum vinnumarkaði. Með lögum um breytingu á lögum um LSR, sem samþykkt voru á Alþingi í desember 2016, var ákveðið að A-deild og séreignardeild LSR skyldu starfa á grundvelli laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í því felst að lagaákvæði um A-deild LSR verða í meginatriðum felld brott 1. júní 2017. Samhliða verður samþykktum fyrir sjóðinn breytt og þar kveðið á um aldurstengda réttindaávinnslu og 67 ára lífeyristökualdur. Með þessu verður aldurstengd réttindaávinnsla fest í sessi hjá starfsmönnum ríkisins en almenni markaðurinn tók upp aldurstengda ávinnslu lífeyrisréttinda í desember 2004. Samhliða þessum breytingum hefur ríkið stefnt að því að einfalda og fækka þeim lífeyrissjóðum þar sem ríkissjóður ber ábyrgð að fullu eða hluta. Einn liður í þeirri einföldun og fækkun lífeyrissjóða er sú tillaga sem fram kemur í þessu frumvarpi um niðurlagningu Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga og Eftirlaunasjóðs starfsmanna Útvegsbanka Íslands. Hér má vísa til frumvarps til laga um brottfall laga um Lífeyrissjóð bænda sem til meðferðar er á Alþingi. Með frumvarpinu er lagt til að lagaákvæði um Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga verði felld brott þann 1. janúar 2018 og sjóðurinn sameinaður B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins frá og með þeim tíma. Jafnframt er með frumvarpinu lagt til að Eftirlaunasjóður starfsmanna Útvegsbanka Íslands verði lagður niður en samkvæmt lögum nr. 7/1987, um stofnun hlutafélagsbanka um Útvegsbanka Íslands, ber ríkissjóður ábyrgð á öllum skuldbindingum sjóðsins og hefur LSR annast greiðslu lífeyris til sjóðfélaga síðan 1. júní 2010. Það sem í frumvarpinu felst er að Lífeyrissjóður hjúkrunarfræðinga og B-deild LSR verði að fullu sameinuð en með því næst fram mesta hagræðið við sameiningu sjóðanna, að eignir og skuldbindingar sjóðanna verði í einum sameiginlegum sjóði, að réttindi sjóðfélaga Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga verði flutt yfir í B-deild LSR og réttindakerfi samræmt, að sérákvæði sem gilda um réttindi hjúkrunarfræðinga, önnur en þau sem tíminn hefur gert óþörf, gildi áfram. Þetta á þó ekki við um aðild nýrra launagreiðenda og um heimild til að greiða í Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga án tillits til starfshlutfalls. Það sem enn fremur felst í frumvarpinu er að réttindi verði reiknuð eins og þau hafi verið í einum sjóði allan tímann, að lokað verði fyrir aðild nýrra launagreiðenda að Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga og reglur hans þannig lagaðar að reglum B-deildar LSR, að enginn sjóðfélagi Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga tapi réttindum, að réttindi verði metin með sama hætti og greitt hefði verið til eins sjóðs allan tímann, að bakábyrgð annarra launagreiðenda en ríkissjóðs fyrir skuldbindingum Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga verði felld út og að Eftirlaunasjóður starfsmanna Útvegsbanka Íslands verði lagður niður. Að mörgu leyti eru Lífeyrissjóður hjúkrunarfræðinga og B-deild LSR mjög svipaðir sjóðir og réttindakerfi þeirra byggt upp á sambærilegan hátt. Þá verða báðir sjóðirnir lokaðir fyrir nýjum sjóðfélögum og fjöldi greiðandi sjóðfélaga og lífeyrisþega mun þróast með svipuðum hætti í framtíðinni. Auk þess mun greiðandi sjóðfélögum Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga sífellt fækka eins og hjá B-deild LSR. Miðað við tryggingafræðilegar forsendur munu eignir sjóðanna, fjöldi greiðandi sjóðfélaga og fjöldi lífeyrisþega þróast með svipuðum hætti í framtíðinni. Í september 2016 voru 2.300 hjúkrunarfræðingar á launaskrá. Þar af greiddu 91% iðgjald til A-deildar LSR, 8% greiddu til Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga og 1% greiddi annað. Virkir sjóðfélagar í Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga voru 265 í fyrra og fer ört fækkandi. Við sameiningu réttinda úr B-deild LSR og Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga í einn sjóð getur orðið til aukin skuldbinding vegna þeirra sjóðfélaga sem eiga réttindi í báðum sjóðum. Samkvæmt útreikningi tryggingastærðfræðings er þetta óverulegur hluti af skuldbindingum sjóðanna. Við sameininguna þarf að huga að fyrirkomulagi á bakábyrgð ríkisins vegna Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga og jafnri ábyrgð launagreiðenda á skuldbindingum. Ábyrgð á skuldbindingum hvílir jafnt á öllum launagreiðendum í sjóðnum en eingöngu á ríkissjóði varðandi skuldbindingar B-deildar LSR. Hjá Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga er því hver launagreiðandi ábyrgur fyrir því að sjóðfélagar sem starfað hafa hjá þeim fái lífeyrisgreiðslur í samræmi við áunnin réttindi. Þegar Lífeyrissjóður hjúkrunarfræðinga tæmist og hann á ekki lengur eignir til að standa undir greiðslu lífeyris taka launagreiðendur því yfir hlutverk sjóðsins við að standa undir lífeyrisgreiðslum. Ríkissjóður er síðan bakábyrgur reynist einhver launagreiðandi ófær um að standa undir þessari skuldbindingu. Ef bakábyrgð af öðrum launagreiðendum en ríkissjóði er aflétt væru þeir eftir sem áður ábyrgir fyrir skuldbindingum vegna lífeyrishækkana, óháð því hvernig farið yrði með ábyrgð á skuldbindingum. Ríkissjóður er bakábyrgur vegna þeirra stofnana sem falla undir A-hluta ríkissjóðs. Þær stofnanir sem eru utan A-hluta ríkissjóðs eru margar hverjar fjármagnaðar af ríkissjóði að einhverju leyti eða voru fjármagnaðar af ríkissjóði á árum áður. Óvíst er hvort ríkissjóður beri hluta af þeirri skuldbindingu og ef svo hversu stóran hluta. Áfallin skuldbinding í árslok 2016 var 94 milljarðar, þar af ríkissjóður einn með 91,5 milljarða. Með frumvarpinu er lagt til að fella brott bakábyrgð annarra launagreiðenda en ríkissjóðs fyrir skuldbindingum Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga til samræmis við B-deild LSR. Með því að aflétta bakábyrgðinni tekur ríkissjóður á sig meiri skuldbindingu vegna bakábyrgðar en honum ber samkvæmt núgildandi lögum um sjóðinn. Ýmsir aðrir aðilar eru nú með skuldbindingar upp á 1,2 milljarða. Rekstrarform þessara aðila er þess eðlis að óvissa og í sumum tilvikum ágreiningur er um hvort ríkissjóður beri hluta af þessari skuldbindingu. Þá er einnig óvissa um fjárhagsstöðu þessara aðila í framtíðinni. Verði sjóðirnir ekki sameinaðir þarf að huga að bakábyrgðinni þar sem eignir Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga, aðrar en þær sem ríkissjóður hefur greitt aukalega til sjóðsins, munu verða uppurnar á næsta ári. Þegar það gerist munu launagreiðendur þurfa að standa skil á lífeyrisgreiðslum til sinna fyrrverandi starfsmanna vegna ábyrgðar á skuldbindingum. Misjöfn fjárhagsstaða þessara launagreiðenda eykur á óvissu um hlutdeild ríkissjóðs í skuldbindingum vegna bakábyrgðar. Ef reglur B-deildar LSR um bakábyrgð ríkisins á skuldbindingum verða teknar upp vegna skuldbindinga Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga getur það haft áhrif á skuldbindingar ríkissjóðs umfram það sem annars hefði verið. Við sameiningu er ætlað að sparnaður verði um 37 millj. kr. á ári. Einskiptiskostnaður, sem hlýst af vinnu við sameininguna sjálfa, gæti numið um 5–6 millj. kr. og kemur til frádráttar frá sparnaðinum fyrsta árið. Um Eftirlaunasjóð Útvegsbanka Íslands er það að segja að hann er eignalaus. Ríkissjóður hefur um árabil greitt öll eftirlaun úr sjóðnum og kostnað við rekstur hans. Skuldbinding sjóðsins upp á 5,4 milljarða kr. verður því áfram með skuldbindingum ríkissjóðs eins og verið hefur. Ég legg til, frú forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og efnahags- og viðskiptanefndar að þessari umræðu lokinni.

Frú forseti. Nú höfum við haft til umræðu annað frumvarp sem snýr að því að leggja niður, ekki leggja niður, heldur að fella brott lög um Lífeyrissjóð bænda. Í meðferð þess frumvarps kom fram spurning vegna sérreglna, sem voru í þeim lögum, sem gætu hugsanlega ekki fallið undir almenn lög um lífeyrissjóði. Því langar mig til að nota tækifærið og spyrja vegna þess að það er ekki alveg skýrt í frumvarpinu eða greinargerðinni: Eru einhverjar sérreglur í þeim lögum sem verið er að fella brott, sérreglur vegna einhverra hugsanlegra réttinda sem gætu kannski ekki fallið undir almenn lög um lífeyrissjóði sem væntanlega taka við þegar lögin falla brott? Annað var það ekki.

Frú forseti. Já, það eru smávægilegar reglur sem eru öðruvísi, þ.e. reglur um ávinnslu réttinda. Þær hafa hins vegar ekki mikil áhrif í ljósi þess að sjóðurinn hefur ekki tekið við nýjum félögum síðan árið 1997, held ég. Eins og fram kemur fer sjóðfélögum hratt fækkandi á hverju ári, ekki vegna þess að þeir séu að falla frá heldur vegna þess að þeir eru að komast yfir á eftirlaun og eru því ekki virkir í réttindaávinnslu lengur. Þetta frumvarp er hins vegar unnið í samvinnu við fulltrúa þeirra sem eru sjóðfélagar. Um það er sátt meðal þeirra. Það er því talið að sá smávægilegi munur sem þarna er muni ekki hafa teljandi áhrif á réttindi sjóðfélaga nema til hins betra.

Frú forseti. Ég þakka fyrir svarið. Það er áhugavert að svona sérreglur séu, en það var kannski eðli lífeyrissjóðakerfisins eins og það var hér áður fyrr. En ég hjó eftir orðinu „smávægilegur“ í svari hæstv. fjármálaráðherra. Nú hef ég ekki alveg skilning á því hvað telst smávægilegt í dag. Erum við að tala um einhverjar örfáar krónur eða þúsundkalla eða erum við að tala um eitthvað sem gæti hljóðað upp á einhverjar milljónir fyrir hugsanlega sjóðfélaga? Ég spyr að þessu kannski ekki síst vegna þeirrar umræðu sem við höfum átt fyrr í dag um skilgreiningu svona hugtaka. Þrátt fyrir að það sé að sjálfsögðu gott að þetta sé unnið í samvinnu við hagsmunaaðila í viðkomandi lífeyrissjóðum þá er mjög mikilvægt að við vitum umfang þeirrar réttindaskerðingar sem gæti átt sér stað með brottfalli þessara laga svo ekki verði um villst.

Frú forseti. Það er skilningur minn að ekki sé um réttindaskerðingu að ræða heldur muni félagar sem þetta nær til alltaf njóta hinna betri réttinda hvorum megin sem það liggur. Þess vegna tel ég að ekki hafi verið neinn ágreiningur um framsetningu þessa frumvarps.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um vátryggingasamstæður. Með frumvarpinu er lagt til að leidd verði í íslensk lög þau ákvæði um vátryggingasamstæður sem eru í tilskipun 2009/138/EB, svokallaðri Solvency II-tilskipun. Tilskipunin hefur verið tekin upp í EES-samninginn og meginhluti tilskipunarinnar var lögfestur hér á landi með lögum nr. 100/2016 sem samþykkt voru á Alþingi í september sl. ár. Meginmarkmið frumvarpsins er að vernda hagsmuni vátryggingataka og vátryggðra. Verði frumvarpið að lögum verða til staðar ítarlegar reglur um starfsumhverfi vátryggingasamstæðna. Frumvarpið hefur í för með sér að unnt verður að fá betri mynd af fjárhagsstöðu vátryggingasamstæðna þar sem megináherslan verður lögð á eftirlit með fjárhagsstöðunni. Meginefni frumvarpsins eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er skilgreint hvenær um vátryggingasamstæðu er að ræða sem fellur undir eftirlit samkvæmt frumvarpinu. Í öðru lagi eru ákvæði um gjaldþol vátryggingasamstæðu sem er metið fyrir samstæðuna í heild. Gjaldþolið skal meta árlega og getur verið gert með staðlaðri aðferð eða svokallaðri valkvæðri aðferð. Síðan eru ítarlegri ákvæði um eftirlit Fjármálaeftirlitsins með mati á gjaldþoli vátryggingasamstæðu. Í þriðja lagi eru ákvæði um eftirlit með samþjöppun áhættu innan vátryggingasamstæðu, viðskiptum innan samstæðunnar og stjórnkerfi hennar. Í fjórða lagi er sérstakur kafli um eftirlit með vátryggingasamstæðum sem starfa í fleiri en einu aðildarríki. Þá skal eitt eftirlitsstjórnvald í þeim ríkjum sem samstæðan starfar í vera eftirlitsstjórnvald samstæðunnar. Ef Fjármálaeftirlitið er eftirlitsstjórnvaldið samhæfir það eftirlitsaðgerðir og hefur vald til ákvarðanatöku í vissum tilvikum. Til viðbótar mynda öll eftirlitsstjórnvöld sem hafa eftirlit með þeim vátryggingafélögum sem eru í vátryggingasamstæðunni samstarfshóp eftirlitsstjórnvalda. Samstarf eftirlitsstjórnvaldanna er mikilvægt svo samræmi sé í eftirliti og ákvörðunum á Evrópska efnahagssvæðinu. Þá eru ákvæði um skyldu til upplýsingaskipta milli eftirlitsstjórnvalda. Verði ágreiningur milli eftirlitsstjórnvalda er unnt að leita til Evrópsku vátrygginga- og lífeyriseftirlitsstofnunarinnar (EIOPA) og/eða Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) eftir atvikum. Í frumvarpinu er þannig skapað lagaumhverfi fyrir starfsumhverfi Fjármálaeftirlitsins þegar vátryggingasamstæða starfar í fleiri ríkjum. Í fimmta lagi eru ákvæði í frumvarpinu um að birta skuli opinberlega skýrslu um gjaldþol og fjárhagslega stöðu vátryggingasamstæðu ásamt skýrslu um uppbyggingu hennar, stjórnkerfi og stjórnarhætti. Í sjötta og síðasta lagi eru ákvæði um vátryggingasamstæður sem starfa einnig í ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins. Í þeim tilvikum þarf að ákvarða hvort eftirlit þar sé jafngilt eftirliti í aðildarríkjum ef eftirlitsstjórnvald í því á að geta sinnt eftirliti. Áhrif frumvarpsins á vátryggingafélög og vátryggingasamstæður hér á landi ættu ekki að verða mikil. Nú þegar starfa vátryggingafélög samkvæmt lögum um vátryggingastarfsemi og ber vátryggingafélögum í vátryggingasamstæðum að fara að þeim reglum. Öll vátryggingafélög hér á landi eru hluti af vátryggingasamstæðu, þ.e. almennu vátryggingafélögin eiga líftryggingafélag sem dótturfélag og frumvarpið er þar af leiðandi mikilvægt þótt þessar vátryggingasamstæður séu einfaldar. Þetta frumvarp er viðbót við lagaumhverfi á vátryggingamarkaði, þ.e. lög nr. 100/2016, um vátryggingastarfsemi, og frumvarpið byggir á sömu hugmyndafræði og þau lög. Lög um vátryggingastarfsemi gilda um hvert það vátryggingafélag sem er hluti af vátryggingasamstæðu. Að lokum er vert að benda á að íslenska ríkinu bar að lögfesta ákvæði tilskipunar 2009/138/ESB fyrir 1. janúar 2016 og þar sem Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert athugasemdir við það að tilskipunin hafi ekki verið innleidd í íslenskan rétt tel ég mikilvægt að frumvarpið nái fram að ganga á þessu þingi. Virðulegi forseti. Helstu áhrif frumvarpsins, verði það að lögum, eru að styrkja lagaumhverfi á vátryggingamarkaði þar sem sköpuð verður betri lagaumgjörð fyrir starfsemi vátryggingasamstæðna hér á landi. Af frumvarpinu leiðir að hægt verður að fá betri mynd af fjárhagsgrundvelli vátryggingasamstæðu við eftirlit Fjármálaeftirlitsins. Frumvarpið er þannig til þess fallið að skapa meira traust á fjármálamarkaði. Ég tel mikilvægt að frumvarp þetta nái fram að ganga til að styrkja lagaumgjörð og eftirlit á fjármálamarkaði hér á landi. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða frumvarp sem er nýmæli í íslenski löggjöf því að hingað til hafa ekki verið sérstök lög til um vátryggingasamstæður. Það er vel ef verið er að styrkja lagaumhverfi vátryggingafélaga og starfsemi þeirra. En enn á ný er verið að auka og fjölga verkefnum sem leggjast eiga á herðar Fjármálaeftirlitsins. Því langar mig að vita, og þetta er kannski ítrekun á spurningu minni áðan varðandi annað frumvarp sem einmitt leggur meiri skyldur á herðar Fjármálaeftirlitsins, hvernig hæstv. fjármálaráðherra sér fyrir sér eflingu á bæði sjálfstæði og fjárráðum Fjármáaleftirlitsins til að anna þeim verkefnum sem er að finna í þessu frumvarpi sem og í frumvarpinu sem við vorum að ræða áðan.

Frú forseti. Því er til að svara að Fjármálaeftirlitið er fjármagnað með gjöldum á eftirlitsskylda aðila. Á hverju ári kemur fram tillaga frá samráðsnefnd Fjármálaeftirlitsins og þessara aðila sem síðan er borin undir Alþingi og lögum samkvæmt og stjórnarskrá, tel ég reyndar vera, verður Alþingi að samþykkja allar fjárveitingar og allar álögur sem lagðar eru á. Ég veit hins vegar ekki til þess að til séu dæmi um að ekki hafi verið fallist á slíka tillögu. Ég á von á því að það verði framhald þar á. Ég hef hins vegar sagt og tel mjög mikilvægt, bæði í þessu tilviki og tilviki annarra eftirlita, að þau sjálf, starfsemi þeirra, séu tekin út reglulega t.d. af alþjóðlegum aðilum, þannig að við vitum að það sé sambærilegt við það sem gerist annars staðar. Ég hef einnig, eins og hv. þingmaður, tekið eftir gagnrýni Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á starfsemi Fjármálaeftirlitsins. Ég held að nauðsynlegt sé að bregðast við því með samræðum við Fjármálaeftirlitið, vegna þess að það er hugsanlegt að verið sé að gagnrýna þætti sem ekki snúa beint að fjármögnun, en að því sem fjármögnun snýr er það atriði sem snýr beint að Alþingi. Ég held að fram til þessa hafi Alþingi sinnt því hlutverki býsna vel.

Frú forseti. Það gleður mig að heyra að hæstv. fjármálaráðherra hefur tekið eftir og lesið gagnrýni Alþjóðagjaldeyrissjóðsins varðandi Fjármálaeftirlitið og sjálfstæði þess og umfang þegar kemur að því að sinna eftirlitinu sem því ber. Ástæðan fyrir því að ég minntist sérstaklega á fjármögnun til eftirlitsins er sú að það hefur verið einn af gagnrýnipunktunum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum en einnig spyr ég vegna þess að í samráðsráðherrahópi hæstv. fjármálaráðherra eru núverandi ráðherrar og fyrrverandi þingmenn sem töluðu mikið fyrir því að draga úr fjárveitingum til Fjármálaeftirlitsins á síðasta kjörtímabili. Því er ágætt að fá nánari útskýringar á því, vegna þess að mér heyrðist hæstv. fjármálaráðherra vera að ýja að því að hann vildi fara að skoða nánar hvort þyrfti með einhverjum hætti að koma inn í eflingu eftirlitsins og auk þess sem, eins og ég benti á, við höfum fjallað um tvö lagafrumvörp sem hæstv. fjármálaráðherra lagði fram bara í dag sem fela í sér að Fjármálaeftirlitið þarf að axla meiri skyldur og takast á við viðameiri verkefni en áður. Ég mundi gjarnan vilja fá að heyra nánari útlistanir á hugmyndum hæstv. fjármálaráðherra um það hvernig hægt sé að styrkja Fjármálaeftirlitið. Með hvaða hætti hann sér hann það fyrir sér? Yrði það sérstök lagabreyting eða auknar fjárveitingar til eftirlitsins eða einhverjar leiðir til þess að auka skilvirkni eftirlitsins þegar kemur að hlutum á borð við fjármálakerfið, þar sem er svo brýnt að eftirlitið virki, sé ekki endilega stærra og umfangsmeira, heldur að það virki?

Frú forseti. Ég tek undir að ekki er ástæða til þess að vera í eftirliti eftirlitsins vegna heldur skiptir mjög miklu máli að Fjármálaeftirlitið sé með skilvirkt eftirlit eins og aðrar ríkisstofnanir. Ég held að þar sé mikilvægt að við tökum þátt í alþjóðlegu samstarfi, sem ég veit að Fjármálaeftirlitið gerir a.m.k. að miklu leyti en kannski ekki jafn miklu leyti og vert væri. Það truflar mig vissulega að alþjóðastofnanir geri athugasemdir við Fjármálaeftirlitið almennt. Ég held að við verðum öll saman, bæði Fjármálaeftirlitið sjálft og fjármálaráðuneytið, að svo miklu leyti sem það snýr að því, og svo Alþingi, að tryggja að gæði eftirlitsins séu þau að við getum treyst því eins og mögulegt er að Fjármálaeftirlitið geti rækt hlutverk sitt, sem er að stuðla að heiðarlegu og traustu fjármálaumhverfi. Ég mun ekki láta mitt eftir liggja í því.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um lánshæfismatsfyrirtæki. Frumvarpið innleiðir í íslensk lög reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1060/2009, um lánshæfismatsfyrirtæki, ásamt síðari breytingum og aðlögunum sem samið var um við ESB vegna upptöku gerðanna í EES-samninginn. Markmið frumvarpsins er að bæta gæði lánshæfismats, draga þannig úr kerfisáhættu og stuðla að fjármálastöðugleika. Markmiðið er einnig að tryggja öflugt og samræmt eftirlit með lánshæfismatsfyrirtækjum innan Evrópska efnahagssvæðisins. Lánshæfismatsfyrirtæki bjóða þjónustu við að meta lánshæfi fyrirtækja og ríkja og útlánaáhættu við fjárfestingu í ýmsum tegundum fjármálagerninga. Kjarninn í starfi lánshæfismatsfyrirtækja felst í því að veita hlutlaust mat á lánshæfi lántakenda til að aðstoða fjárfesta í vali á fjárfestingum sínum. Við framkvæmd lánshæfismats beita lánshæfismatsfyrirtæki ákveðinni aðferðafræði og gefa fyrirtækjum eða ríkjum svokallaðar lánshæfiseinkunnir. Á Íslandi eru ekki til heildarlög um starfsemi lánshæfismatsfyrirtækja eða framkvæmd lánshæfismats. Þá er starfsemin hvorki skráningarskyld né tiltekinn aðili skilgreindur sem eftirlitsaðili með starfsemi þeirra. Með lögfestingu þessara laga er fyrirséð að breyting verði á þessu. Lánshæfismatsfyrirtæki á Íslandi munu þurfa að sækja um skráningu sem slík til Eftirlitsstofnunar EFTA jafnframt því sem þau munu lúta eftirliti stofnunarinnar. Á móti kemur að slík skráning mun gilda innan alls Evrópska efnahagssvæðisins. Þá verður lánastofnunum, fjárfestingarfyrirtækjum, vátryggingafélögum, endurtryggingafélögum, eignastýringarfélögum, fjárfestingarfélögum, stjórnendum sérhæfðra sjóða og miðlægum mótaðilum óheimilt að nota lánshæfismat í eftirlitsskyni, t.d. við útreikning á eiginfjárkröfum, nema slíkt lánshæfismat sé gefið út af skráðu lánshæfismatsfyrirtæki. Uppbygging frumvarpsins er á þá leið að í fyrsta lagi er reglugerðum Evrópusambandsins um lánshæfismatsfyrirtæki veitt lagagildi ásamt þeim aðlögunum sem leiðir af ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar. Í öðru lagi er kveðið á um að Eftirlitsstofnun EFTA og Fjármálaeftirlitið annist eftirlit með lánshæfismatsfyrirtækjum með staðfestu hérlendis. Í þriðja lagi eru ákvæði um að Eftirlitsstofnun EFTA hafi heimild til almennra rannsókna og vettvangsskoðana hjá lánshæfismatsfyrirtækjum á Íslandi en til þeirra þurfi heimild dómara nema samþykki liggi fyrir. Í fjórða lagi eru ákvæði um upplýsingagjöf til evrópskra eftirlitsstofnana og stofnana innan Evrópska efnahagssvæðisins. Í fimmta lagi er kveðið á um aðfararhæfi ákvarðana Eftirlitsstofnunar EFTA hér á landi og málskot til EFTA-dómstólsins. Virðulegi forseti. Helstu áhrif frumvarpsins, verði það að lögum, eru að skapa traustari umgjörð um lánshæfismatsfyrirtæki og eftirlit með þeim, draga úr kerfisáhættu og stuðla að fjármálastöðugleika. Þá er það einnig til þess fallið að auka gæði lánshæfismats og tryggja að ekki sé treyst á slíkt mat í blindni við fjárfestingar. Ég tel mikilvægt að frumvarp þetta nái fram að ganga til að styrkja fjármálamarkaði hér á landi og til að standa við samningsskuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp er komið fram. Ég tek undir með hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að markmið þessara laga, um að bæta gæði lánshæfismats og draga þannig úr kerfisáhættu og stuðla að frekari fjármálastöðugleika, er afskaplega mikilvægt. Lánshæfismatsfyrirtæki spiluðu stórt hlutverk í hinni alþjóðlegu fjármálakrísu. Byggt var á mati þeirra þar sem var hægt að gefa endalaust út af skuldabréfavafningum og öðru slíku. Það voru margir sem spurðu sig um gæði þessa lánshæfismats og alveg ljóst að lánshæfismatsfyrirtækin spiluðu mjög stórt hlutverk í þeirri alþjóðlegu fjármálakrísu sem við erum enn svo sem að eiga við að einhverju leyti. Ég fagna því verulega að þetta frumvarp sé komið fram vegna þess að það miðar auðvitað að því að auka gæði lánshæfismatsins og efla og samræma eftirlit með þeim. Fram kemur varðandi meginefni frumvarpsins að þetta eigi líklega við um eitt lánshæfismatsfyrirtæki á Íslandi sem þurfi að lúta eftirliti Eftirlitsstofnunar EFTA. Mig langar aðeins að spyrja fjármála- og efnahagsráðherra hvaða kostnaður myndi fylgja því fyrir viðkomandi fyrirtæki að innleiða þetta. Ég sá það ekki alveg í fljótu bragði, þetta frumvarp er mjög jákvætt, en mig langar kannski aðeins að spyrja út í það. Svo tel ég í rauninni að allt gagnsæi og meira regluverk í kringum lánshæfismatsfyrirtækin sé af hinu góða. Það var það helsta sem ég vildi koma hér á framfæri varðandi þennan málaflokk.

Forseti skildi það svo að hv. þingmaður væri að flytja ræðu. Var það andsvar?

Já, það var það.

Forseti biðst afsökunar á því, hv. þingmaður, ég sá einn putta, ekki tvo. Biðst afsökunar.

Frú forseti. Ég verð því miður að segja að ég er ekki með þessa tölu á hraðbergi, en tölurnar eru mismunandi eftir stærð fyrirtækjanna. Þær verða að sjálfsögðu kynntar fyrir hv. efnahags- og viðskiptanefnd þegar frumvarpið verður tekið þar til meðferðar. En það er eins og mér finnist að það geti verið að talan hafi verið af stærðargráðunni 3 millj. kr. á ári, en ég þori þó ekki að fullyrða það á þessari stundu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir svarið. Það er alveg ljóst að þetta er nú ekki meginatriði frumvarpsins en mig langaði bara til að spyrja út í hvernig þessu væri háttað. Það er annað sem ég vil líka taka fram í þessu og kannski nefna, að það sem hefur auðvitað verið að gerast líka varðandi hin alþjóðlegu lánsfyrirtæki er að ákveðin fyrirsjáanleiki hefur verið að aukast í starfsemi þeirra. Eitt af því sem ég tel að hafi gagnast verulega er að núna til að mynda birta þeir fyrir fram hvenær þeir ætli að veita viðkomandi ríki stöðumat. Ég held að það hafi aukið stöðugleika á þessum markaði þannig að markaðsaðilar geta betur séð það fyrir hvenær er von á slíku mati. Ég tel það jákvætt. Mig langar líka í þessu öðru andsvari mínu að spyrja fjármála- og efnahagsráðherra hvort hann telji að það þurfi kannski að auka eitthvað eftirlit með þessum fyrirtækjum hérlendis aukalega við þetta frumvarp?

Frú forseti. Væntanlega fellur eftirlit með þeim fyrirtækjum, sem hafa verið að gefa lánshæfismat hér á landi, ekki undir Fjármálaeftirlitið heldur undir fjármálaeftirlit einhverra annarra ríkja þar sem þau eru staðsett. Ég get hins vegar alveg tekið undir þær áhyggjur sem felast í því að hér var ýmsum aðilum veitt lánshæfismat í hæsta gæðaflokki fyrir hrun og kom svo í ljós að þeir urðu gjaldþrota í nánast einu vetfangi. Það er því rík ástæða til þess að hafa eftirlit með þeim aðilum. Það er ástæða til þess líka að hafa það í huga að almennu umgjörðinni hefur verið breytt þannig að við erum með strangari reglur. Félögin sjálf hafa gert til sín strangari kröfur en áður. Ég held því að það sé minni hætta á að við sjáum mistök af þeirri stærðargráðu sem urðu síðast. En áhættan er alltaf einhver og vissulega ástæða til að vera meðvitaður um það.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna sem varðar lánshæfi aðfaranáms. Frumvarpið er samið í mennta- og menningarmálaráðuneytinu í samráði við Lánasjóð íslenskra námsmanna. Tilefni frumvarpsins er það að í skýrslu Ríkisendurskoðunar, Lánasjóður íslenskra námsmanna – Lánshæfi náms og þróun útlána frá því í júní 2011 kom fram að lánveitingar vegna aðfaranáms fara ekki aðeins í bága við 1. og 2 gr. laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna, nr. 21/1992, heldur er einnig brotin jafnræðisregla gagnvart þeim sem leggja stund á framhaldsskólanám til stúdentsprófs. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði lagastoð undir námslán lánasjóðsins til nemenda vegna aðfaranáms hér á landi. Aðfaranám og viðurkenning þess sem aðstoðarhæft nám hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna gefur ákveðnum hópi einstaklinga aukin tækifæri til að afla sér frekari menntunar. Eitt helsta sjónarmiðið að baki aðstoðarhæfi aðfaranáms er að samsetning nemendahóps í því námi er ólík því sem er í hefðbundnu námi á framhaldsskólastigi. Nemendur eru eldri og koma oftast nær til námsins úr atvinnulífinu. Aðfaranám er skipulagt af háskólum til eins árs og það ásamt starfsreynslu nemanda myndar brú til náms við viðkomandi háskóla. Slíkir nemendur eru yfirleitt virkir á vinnumarkaði og líklegir til að hafa fjárhagslegar skuldbindingar. Þess vegna má telja að umræddir nemendur eigi erfitt með að hætta vinnu og fara í nám sem ekki væri aðstoðarhæft. Nemendur sem hefja aðfaranám þurfa því að hafa lokið umtalsverðu námi á framhaldsskólastigi eða fengið raunfærnimat sem samtals uppfyllir lágmarksskilyrði til inntöku í viðkomandi háskóla. Aðfaranám er ekki ígildi náms til stúdentsprófs og veitir því að öllu jöfnu ekki rétt til aðgengis að öðrum háskólum en þeim sem skipuleggja viðkomandi aðfaranám. Það hefur verið eitt af meginhlutverkum Lánasjóðs íslenskra námsmanna að jafna aðgengi og möguleika til aukinnar menntunar óháð efnahag og er trygg lagastoð fyrir veitingu námsaðstoðar til aðfaranáms í samræmi við það hlutverk sjóðsins. Ekki verður nú frekar en verið hefur lagastoð fyrir aðfaranámi við erlenda háskóla, enda er lánshæfi aðfaranáms á Íslandi gert til að mæta ákveðinni þörf hér á landi. Þar sem um er að ræða eins konar undantekningu frá lánshæfi náms á framhaldsskólastigi var ákveðið að ganga ekki lengra en þörf krefur og lána því einungis til aðfaranáms til háskólanáms hér á landi. Gert er ráð fyrir að þeir nemendur sem stunda aðfaranám til háskólanáms erlendis fyrir gildistöku frumvarps þessa og notið hafa fyrirgreiðslu sjóðsins fái tækifæri til að ljúka því námi eftir þeirri framkvæmd sem verið hefur. Vegna yfirstandandi endurskoðunar á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna, þar sem framtíðarfyrirkomulag um lánshæfi aðafaranámsins verður ákveðið, þykir rétt að setja lagastoð undir lánshæfi aðfaranáms hér á landi, enda hefur Ríkisendurskoðun bent á að skortur sé á lagastoð og Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur gefið út að þeir muni ekki lána í aðfaranám nema með beinum tilmælum frá yfirvöldum. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að loks birtast hér aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að hleypa eldri nemendum inn í framhaldsskólana, sem lokað var á með ákvörðun án umræðu við afgreiðslu fjárlaga í tíð síðustu ríkisstjórnar. Að sama skapi fagna ég því ekki að sú leið sem er valin sé sú að opna á lánveitingar til þess hóps svo að hann geti sótt sér dýrt nám hjá einkaaðilum. Mér hefði þótt það eðlilegri leið og sanngjarnari og réttlátari til að tryggja öllum aðgengi að námi að opna einfaldlega hið opinbera framhaldsskólakerfi með því að fjármagna það þannig að það nái utan um þessa nemendur. Í greinargerð með frumvarpinu stendur að erfitt sé að spá fyrir um þróun lánveitinga til aðfaranáms. Á síðasta námsári höfðu 240 nemendur leitað til lánasjóðsins eftir lánveitingu. Hvað ætli kosti að fjármagna opinbera kerfið þannig að það geti tekið á móti þeim fjölda? Ég mundi halda að það væri ekkert gríðarlegur kostnaður, sérstaklega þegar við horfum til þess að með því væri samneyslan að létta skuldabagga af þessu fólki sem, ég segi ekki á gamals aldri, eftir 25 ára aldur fer að sækja sér frekari menntun og á þá oft engra annarra kosta völ en að leita í einkaskólana sem hér fá, að tillögu ríkisstjórnarinnar, skotveiðileyfi á þennan hóp, leyfi til þess að lánasjóðurinn hjálpi þessu fólki að skuldsetja sig til að einkaskólar geti fóðrað vasana. Ég vil spyrja ráðherrann hvort ekki hafi komið til skoðunar í ráðuneytinu að beina athyglinni frekar að hinu opinbera framhaldsskólakerfi, hvort orku okkar og peningum væri ekki betur varið þar.

Virðulegi forseti. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu er ástæða þessa sú að skjóta lagastoð undir þá framkvæmd sem hefur verið stunduð í lánasjóðnum án viðhlítandi lagastoðar, þ.e. að fjármagna og veita lán til aðfaranáms við háskóla fyrir þetta fólk. Það er engin nýbreytni í þessu önnur en sú að verið er að bregðast við tilmælum Ríkisendurskoðunar um að lánasjóðurinn megi lána og verði að gera það á grundvelli laga og lagastoðina hefur skort. Þetta hefur ekkert með reglugerðina frá árinu 2008, sem var endurskoðuð árið 2012, að gera sem varðar inntökuskilyrði í framhaldsskóla á Íslandi. Þetta tengist því máli ekki nokkurn skapaðan hlut. Það sem hv. þingmaður vitnar hér til, varðandi það hvort þetta sé sá hópur sem ekki hafi fengið vist í framhaldsskólum landsins, þá tengist frumvarpið heldur ekki því og þeirri umræðu, því sem stundum hefur verið nefnt 25 ára reglan í umræðunni, hana er í raun hvergi að finna hér. Það er efni í aðra umræðu því að eini áskilnaðurinn þar sem eitthvað er að finna um 25 ára aldursmörk í regluverki ríkisins er í reglugerð frá árinu 2012 og er stafliður g þar sem 25 ára viðmiðið kemur fram.

Virðulegi forseti. Engin nýbreytni, segir ráðherrann. Nýbreytnin er sú, frá því að Ríkisendurskoðun gaf út skýrslu sína árið 2011 og frá því að reglugerð um inntöku í framhaldsskóla var sett, að 2014 ákvað þáverandi hægri stjórn að hætta að borga með þessum nemendum. Ég veit að ráðherranum þykir óþægilegt að kalla þetta 25 ára reglu og segir að það sé ekkert í bókum ríkisins sem heiti 25 ára regla. Köllum það hvað sem við viljum. Reyndin er sú að framhaldsskólarnir hafa þurrkast upp af fólki yfir 25 ára aldri. Það er vegna ákvörðunar við afgreiðslu fjárlaga í tíð fyrri ríkisstjórnar sem hæstv. ráðherra sat í. Það er nýbreytnin og það er þess vegna sem þetta frumvarp talar inn í veruleika sem varð til 2014 á fjárlögum þess árs. Eðlilega tengjum við því þetta tvennt þó að ráðherranum þyki það óþægilegt.

Virðulegi forseti. Aldrei hef ég kynnst því að hæstv. ráðherra þori ekki að koma upp í síðara andsvar sitt, jafnvel þó að um fullyrðingar hafi verið að ræða. Það sýnir kannski fram á að hæstv. ráðherra er sammála þeim fullyrðingum sem komu fram í máli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar. Ég er svo sem sammála meginmarkmiðum frumvarpsins eins og hæstv. ráðherra reifaði þau áðan. Það kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 2011 að hér sé í raun verið að brjóta ákveðna jafnræðisreglu og lög um LÍN. En það sem kemur ekki fram í allri þessari greinargerð er hvaða áhrif þetta mun hafa á lánasafn námsmannanna sem taka þessi lán. Eins og við sjáum hér eru samtals veitt lán 2015–2016 u.þ.b. 1 milljón á mann, miðað við þær tölur sem eru hér, að meðaltali að sjálfsögðu. Við sjáum því að sumir einstaklingar fá töluvert meira og sumir fá töluvert minna. Við sjáum að námsgjöld fyrir veturinn 2016–2017 í Keili – Háskólabrú fyrir fullt nám eru 457.500 kr. á ári. Þetta er töluverður peningur og ég spyr því hvaða áhrif þetta muni hafa á lánasafnið hjá einstaklingunum. Mun þetta ekki gera að verkum að fólk verður talsvert lengur að greiða af námslánunum sínum? Þá er spurningin hvort ekki væri þjóðhagslega hagkvæmara að gera þessu fólki almennilega kleift að sækja það nám sem því hentar í framhaldsskólum, en ekki eins og staðan er núna varðandi 25 ára regluna, sem hæstv. menntamálaráðherra virðist sammála um að sé til staðar.

Virðulegi forseti. Ég held að full ástæða sé til að taka umræðu um þessa svokölluðu 25 ára reglu. 

Forseti biður hv. þingmenn að hafa hljóð í salnum.

Ég sé að þetta er töluvert viðkvæmt fyrir hv. þingmanni en ég býðst til að koma í sérstaka umræðu við hv. þingmann um þessa svokölluðu 25 ára reglu. Það eru engar hömlur á inntöku þessa aldurshóps í framhaldsskólana í dag, svo að ég svari fyrirspurn hv. þingmanns áðan. Þau tilmæli sem voru gefin í tengslum við fjárlög fyrir árið 2015 tengdust fyrst og fremst bóknámi. Það hafa aldrei verið nein skilyrði og reglugerðin sem hér er vitnað til frá árinu 2012 hefur ekkert með verknám að gera eða starfsnám. Ég hef ekki upplýsingar um áhrif breytingarinnar eða lögfestingar á þessum úthlutunarreglum lánasjóðsins á lánasafn viðkomandi einstaklinga sem heyra þarna undir. Ég vil bara leggja áherslu á að með frumvarpinu er verið að búa til lagastoð undir verklag sem hefur verið tíðkað í mjög mörg ár hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna og var talið nauðsynlegt að breyta þegar skýrsla Ríkisendurskoðunar kom út árið 2011. Mér finnst raunar mjög merkilegt að við þeim athugasemdum skuli ekki hafa verið brugðist fyrr, að skjóta lagastoð undir framkvæmd útlána hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Það er fyrst og fremst það sem þetta mál gengur út á.

Virðulegi forseti. Þetta þykir mér undarlegt svar enda var hér sérstök umræða 8. mars um nákvæmlega þetta efni, sem sagt 25 ára regluna, þannig að þetta er greinilega eitthvað sem við þurfum að ræða frekar. Hins vegar svaraði hæstv. ráðherra einfaldlega ekki spurningu minni varðandi það hvaða áhrif þetta muni hafa á lántakendur. Það er það sem hefur verið gegnumgangandi í umræðunni um LÍN, bæði á síðasta kjörtímabili og þessu kjörtímabili, að þegar farið er í eitthvert samráð ... Í lið 4 segir, með leyfi forseta: „Við vinnslu frumvarpsins var haft samráð við Lánasjóð íslenskra námsmanna.“ Það er eins og Lánasjóður íslenskra námsmanna sé eina fyrirbærið sem kemur þessu frumvarpi við. Hvernig stendur á því? Af hverju er ekki haft samráð við háskólana, við stúdentafélögin, við framhaldsskólana og þar fram eftir götunum, út af því að þetta kemur þeim líka við. Ég gagnrýni það alveg sérstaklega og hef óskað eftir svörum frá hæstv. ráðherra. Hvernig má það vera að samráð hafi ekki verið víðtækara? Ég geri mér grein fyrir því að þarna er bara verið að skjóta undir lagastoðum og þar fram eftir götunum, en við erum að tala um mjög sérhæfða námsbraut fyrir fólk sem er komið í mjög sérhæfðar aðstæður. Það er búið að ljúka töluvert mörgum einingum í framhaldsskólum, þetta er í raun vænlegasti kosturinn fyrir það þar sem óbeint er verið að skerða aðgang 25 ára og eldri að framhaldsskólunum, af því að fjárveitingarnar eru með þeim hætti, og það er bara staðreynd. Ég verð að spyrja: Af hverju var ekki haft víðtækara samráð? Það er verið að beina námsmönnum á þessa braut, í aðfaranám, það er verið að auglýsa það. Það er verið að markaðssetja þetta nám og það kostar. Það kostar hálfa milljón á ári. Ég verð að spyrja: Hvar eru námsmennirnir? Hvar var samráðið við þá?

Virðulegi forseti. Þetta mál og það að grípa þurfi til aðgerða hefur legið fyrir frá árinu 2011, þ.e. í fimm til sex ár. Þar var svo komið að stjórn LÍN taldi sér ekki lengur fært að veita þessi lán nema fyrir þeim væri lagastoð. Það kann vel að vera að ekki sé eftirspurn eftir þessum lánum, þá reynir ekkert á það. En ef til þess kemur þá segir stjórn LÍN við ráðuneytið að það sé algjört skilyrði fyrir því að lán til þessa náms verði veitt áfram að fyrir því séu lagafyrirmæli eða lagaheimildir. Af þeirri einu ástæðu er þetta mál hér borið fram. Þetta er ekkert flóknara en það. Grunnurinn að frumvarpinu liggur fyrst og fremst í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem hefur legið fyrir allan þennan tíma og það eru engar duldar meiningar eða nein önnur ætlun á bak við þetta frumvarp en sú að styrkja heimildina fyrir því svo að stjórn lánasjóðsins hafi heimildir til að lána fé til þessa náms ef einhverjir nemendur eða stúdentar sækjast eftir því.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hefur átt sér stað hérna. Ég held að enginn efist um að tilgangur þessarar lagabreytingar sé af hinu góða og til þess að auka kosti ákveðins hóps sem er í námi. Ég fagna því að verið sé að ræða aukið frelsi til náms, í þessu tilfelli er frelsið falið í því að fólk sem hefur lokið umtalsverðu námi í framhaldsskóla getur lokið ígildi stúdentsprófs á einu ári í svokölluðu aðfaranámi, gjarnan kallað Háskólabrú, og fengið námslán til að ljúka slíku námi án tiltölulegra fjármálaáhyggna. Ég segi tiltölulegra af því að ég veit, og ég vona að flestir hér inni viti það líka, að framfærsluviðmið LÍN eru skammarleg, svo að ég orði það pent. Í greinargerð með frumvarpinu segir um þetta, með leyfi forseta: „… samsetning nemendahóps í því námi er ólík því sem er í hefðbundnu námi á framhaldsskólastigi.“ Það er ekki reynsla þess hv. þingmanns sem hér stendur, sem tók stúdentspróf í fjölbrautaskóla, þar sem breitt aldursbil, uppruni og staða nemenda var einmitt sterka hlið skólans. Þessi breiði hópur gerir það að verkum að sjóndeildarhringur allra sem þar stunda nám víkkar og gagnrýnin hugsun eykst. Fjölbreytni innan þessara hópa þroskar vitund og eykur umburðarlyndi. Það er einfaldlega ekki rétt að breitt aldursbil innan framhaldsskóla hafi neikvæð áhrif, líkt og gefið er í skyn í greinargerð frumvarpsins. Enn fremur segir í greinargerð að þessi lagabreyting muni gefa ákveðnum hópi einstaklinga, og ég legg áherslu á ákveðnum hópi, aukin tækifæri. Hér eru nefnilega lykilorðin „ákveðnum hópi einstaklinga“. Mér verður óneitanlega hugsað til hins tíðrædda frelsis sem þessi ríkisstjórn virðist halda mikið upp á. Hvar er frelsið í því að gera framhaldsskólum ekki kleift að taka inn nemendur eldri en 25 ára? Hvar er frelsið í því að snúa upp á hendur fólks þannig að það hafi engan annan kost en að klára framhaldsskólanám í Háskólabrú, sem er ígildi stúdentsprófs en samt ekki. Enn um ákveðinn hóp einstaklinga, með leyfi forseta, en í greinargerðinni stendur einnig: „Nemendur sem hefja aðfaranám þurfa því að hafa lokið umtalsverðu námi á framhaldsskólastigi …“ - þ.e. til að geta talist gjaldgengir í hið fyrrnefnda. Augsýnilega þyrfti það umtalsverða nám að hafa átt sér stað fyrir 25 ára aldur. Nú veit ég ekki með hæstv. menntamálaráðherra en ég sé fyrir mér ansi marga einstaklinga sem munu þarna lenda mitt á milli, einmitt sá hópur sem fellur ekki undir hinn útvalda og ákveðna hóp sem þessi lagabreyting miðar að. Enn höldum við áfram: „Að loknu aðaranámi mun einstaklingur hafa kost á því að stunda háskólanám við þann skóla sem aðfaranámi var lokið við. Að jafnaði er ekki í boði að stunda háskólanám við aðra skólastofnun.“ Það er að mínu mati helsti galli aðfaranáms eða Háskólabrúar af því að valið um háskólanám skerðist. Frelsi til að skipta um skoðun skerðist. Gert er ráð fyrir því að allir einstaklingar innan þessa ákveðna hóps muni alfarið hafa gert upp hug sinn og að ómögulegt sé að upp komi aðstæður sem reyndar koma mjög gjarnan upp í þroskaferli nemenda sem eru í háskóla, einmitt það að skipta um skoðun. Það er miklvægt að hafa það frelsi að skipta um skoðun. Ef slíkt kæmi upp er neminn í vandræðum. Mikið væri gott ef nemandinn hefði fengið tækifæri og frelsi til að ljúka námi sínu í framhaldsskóla og taka próf til stúdents sem væri gjaldgengt í alla háskóla. En það er víst einungis fyrir þá sem ganga hina beinu og réttu braut normsins. Enn fremur um frelsi. Samkvæmt frumvarpinu verður lánveitingum til nemenda sem vilja taka aðfaranám í erlendum háskólum hætt. Það er nú allt frelsið sem þetta frumvarp boðar. Falskt frelsi sem hentar þessari ríkisstjórn og ákveðnum hópum sem þóknast henni, ekki öllum hópum, ekki fjölbreytileikanum og ekki öllum einstaklingum. Satt að segja hef ég illan bifur á þeim breytingum sem eiga sér stað í menntakerfinu okkar. Tilfinning mín er sú að verið sé að víkka vettvang einkavæðingar í menntakerfinu, líkt og hv. þm. Ásta Guðrún Helgadóttir reifaði áðan. Hverra hagsmunir eru það, virðulegi forseti? Hverra hagsmuna er raunverulega verið að gæta með því að setja reglugerð um að framhaldsskólar fái ekki greitt með nemendum í bóknámi eldri en 25 ára? Og svo er það lagabreyting sem eykur kosti ákveðinna hópa en skerðir frelsi heildarinnar til raunverulegs vals um menntun sína.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um umgengni um nytjastofna sjávar og lögum um Fiskistofu, þ.e. eftirlit með vigtunarleyfishöfum. Frumvarp þetta er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu að tilhlutan sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra en með því er lagt til að lögfestar verði reglur um aukið eftirlit með vigtunarleyfishöfum. Rétt aflaskráning er ásamt ábyrgri fiskveiðistjórn mikilvægasta stoðin í fiskveiðistjórnarkerfinu. Löndun afla fram hjá vigt eða röng vigtun er eitt alvarlegasta brot sem um er að ræða að mínu mati í kerfinu. Einstakar útgerðir og fiskiskip hafa takmarkaðar aflaheimildir og ræðst það af skráningu í aflaskráningarkerfi Fiskistofu hversu mikið er dregið af aflamarki skips eftir tegundum við hverja löndun. Þá eru niðurstöður skráningarinnar einnig notaðar sem grunnur í vísindalega ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar, rannsókna- og ráðgjafarstofnunar hafs og vatna eins og hún heitir fullu nafni núna, og því mikið í húfi að afli sé rétt skráður. Þetta snýst líka um traust á kerfinu þannig að allir sem koma að því, sjómenn, útgerðarmenn, fiskvinnslufólk og aðrir, viti um hvað málið snýst þegar afla er landað. Traust vottunarfyrirtækja á íslensku fiskveiðistjórnarkerfi þarf að vera skýrt. Samkvæmt núgildandi reglum er heimilt að ljúka vigtun á hafnarvog með 3% ísfrádrætti ef ís er í aflanum. Niðurstaðan er síðan skráð í aflaskráningarkerfi Fiskistofu. Hafi viðkomandi fiskvinnsla eða fiskmarkaður hins vegar endurvigtunarleyfi skal vigta afla á hafnarvog með ís og síðan má flytja aflann til endurvigtunar, eins og við vitum, í húsnæði fiskvinnslu eða í húsnæði fiskmarkaðar sem fengið hefur leyfi til endurvigtunar afla. Við endurvigtun er ísinn skilinn frá afla og þyngd fisksins fundin. Vigtunarleyfishafarnir eru 121, þeir eru 102 með endurvigtunarleyfi, 16 með heimavigtunarleyfi og þrjú vigtunarleyfi eru hjá sjálfstæðum aðilum sem hafa heimild til að annast vigtun á afla við löndun í umboði og á ábyrgð viðkomandi hafnaryfirvalda. Leyfishafar eru fiskvinnslur og fiskmarkaðir. Um 45% af heildarafla eru endurvigtuð á hverju fiskveiðiári. Fiskistofa hefur staðfest að í einhverjum tilvikum komi í ljós lægra íshlutfall þegar staðið er yfir endurvigtun en þegar ekkert opinbert eftirlit er viðhaft. Þannig er fyllilega rökstuddur grunur um að aflamagn sé í þessum tilvikum skráð minna en það síðan raunverulega er. Nauðsynlegt er því að styrkja heimildir Fiskistofu til að hafa virkara eftirlit með vigtunarleyfishöfum þegar rökstuddur grunur er um ranga skráningu íshlutfalls. Markmið frumvarpsins er að tryggja betri og nákvæmari skráningu í aflaskráningarkerfi Fiskistofu með því að styrkja heimildir Fiskistofu til að hafa eftirlit með vigtunarleyfishöfum þegar þessi rökstuddi grunur um ranga skráningu á íshlutfalli í afla skips er til staðar. Til að ná fram því markmiði er því lagt til að Fiskistofa skuli auka eftirlit sitt hjá vigtunarleyfishafa ef í ljós kemur við eftirlit að verulegt frávik er á íshlutfalli í afla skips í viðkomandi fisktegund miðað við meðaltal íshlutfalls skipsins í fyrri löndunum. Komi til aukins eftirlits Fiskistofu ber vigtunarleyfishafinn þann kostnað sem af þessu hlýst. Þannig mun aukið eftirlit eingöngu verða hjá þeim sem eru með veruleg frávik í íshlutfalli og munu þeir bera kostnað þess eftirlits. Þeir sem hafa hlutina í lagi, sem eru langflestir, þurfa því ekki að óttast þessar aðgerðir og þetta eftirlit. Slík regla hefur engu að síður varnaðaráhrif og eykur þannig á vandvirkni við vigtun og skráningu sjávarafla. Ég vil ítreka að hér er mikið í húfi, trúverðugleiki íslensks fiskveiðistjórnarkerfis, þannig að við vitum hvað raunverulega kemur að landi þannig að m.a. Hafró geti sett fram sína ráðgjöf með allan grunn á hreinu. Hið aukna eftirlit felst einnig í því að Fiskistofa notar upplýsingar um fyrri landanir sem skráðar eru þegar opinbert eftirlit er ekki viðhaft. Er þetta nýmæli og verður að teljast mikilvægt skref í að auka traust á endurvigtun. Einnig er lagt til að ef ítrekað kemur í ljós verulegt frávik á íshlutfalli í afla skips í tiltekinni fisktegund miðað við meðaltal íshlutfalls skips í fyrri löndunum skal Fiskistofa afturkalla vigtunarleyfið í allt að eitt ár. Afturköllun á vigtunarleyfi er eðlileg aðgerð í ljósi þess trausts sem stjórnvöld veita vigtunarleyfishöfum og mikilvægis réttrar aflaskráningar. Að lokum er lagt til að bætt verði við lið í gjaldskrárheimild í 5. gr. laga um Fiskistofu til þess að heimild Fiskistofu til gjaldtöku vegna aukins eftirlits verði algjörlega ótvíræð. Í ljósi þess hversu mikilvægu hlutverki í fiskveiðistjórnarkerfinu vigtunarleyfi gegna og hafa og þess trausts sem stjórnvöld sýna er nauðsynlegt að unnt sé að hafa skilvirkt eftirlit með þeim aðilum sem rökstuddur grunur er á að séu að skrá meira íshlutfall í afla en í rauninni er. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirra sem fylgir með frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni frumvarpsins í heild sinni. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ágæta yfirferð. Mig langar að spyrja nánar út í tvö atriði hér. Í 2. gr. kemur fram að ef ítrekað eru veruleg frávik á íshlutfalli í afla skips sem landar hjá vigtunarleyfishafa skal Fiskistofa afturkalla vigtunarleyfið. Það kemur ekki fram í greinargerðinni hvað átt er við með verulegu fráviki í íshlutfalli og mér finnst pínulítið loðið hvað þetta þýðir, hvað þurfi í raun að gera til að missa vigtunarleyfið. Mig langaði líka að spyrja nánar út í það hvað gerist ef menn eru einu sinni búnir að missa vigtunarleyfið. Er eitthvert ferli sem hægt er að fara í gegnum ef menn bæta sig til að fá leyfið aftur? Mér sýnist hæstv. ráðherra tímabundinn og ætla að skjóta hinni spurningunni minni inn. Þá þarf ég kannski ekkert að fara í annað andsvar. Mig langar að spyrja aðeins um kostnað við þetta, almennt við Fiskistofu, málefni hennar hafa verið töluvert í umræðu núna og hæstv. ráðherra hefur talað um að hún telji að flutningur Fiskistofu hafi ekki verið til góðs. Hér er talað um árlegan áætlaðan kostnað vegna upplýsingakerfis og sérfræðings um 6 millj. kr. og 1,2 millj. kr. stofnkostnað. Ég held að það sé ekki allt of rúmt um fjárhaginn hjá Fiskistofu og miðað við þær aðstæður sem stofnunin er í akkúrat núna, verandi á tveimur á stöðum, þá finnst mér þetta dálítið ódýrir sérfræðingar. Ef hann á að rúmast innan útgjaldarammans málefnasviðsins, eins og segir í fjármálaáætluninni og við hljótum að ræða það þegar kemur að henni, telur ráðherra að almennt þurfi meiri kostnað? Hún þarf ekki að svara mér varðandi þá tölu sem ég þuldi upp. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á er þetta mjög mikilvægur málaflokkur og orðsporið er undir. Telur hún að almennt þurfi að veita meiri fjármuni til Fiskistofu?

Frú forseti. Ég vil undirstrika að þetta eru að vissu leyti íþyngjandi aðgerðir þannig að menn verða að gæta meðalhófs. Engu að síður, eins og hv. þingmaður kom inn á í lokin, er svo mikið undir. Trúverðugleiki fiskveiðistjórnarkerfisins okkar er undir og þá verða allir aðilar sem eru innan kerfisins að bera sig rétt að og skila réttum upplýsingum, til að við getum byggt áfram á því sem er lykillinn í okkar kerfi og er stolt okkar út á við, þ.e. sjálfbær nýting byggð á grunni vísindalegrar ráðgjafar. Þess vegna skiptir þetta svo miklu máli og það eru ítrekaðar vísbendingar til staðar. Ég er almennt ekki hrifin af mjög íþyngjandi eftirliti og þetta er að hluta til íþyngjandi. Af hverju er það? Af því að Fiskistofa hefur trekk í trekk fengið mjög sterkar vísbendingar um að ákveðnar útgerðir, þeir sem landa, fari ekki nákvæmlega eftir þeim lögum og reglum sem við höfum sett. Þess vegna þurfum við að styrkja eftirlitið. Ég vil líka undirstrika að sjómenn hafa ítrekað bent á þetta, það kom upp í sjómannaverkfallinu. Þetta er bara upp á að tryggja trúverðugleika, að verið sé að gera þetta rétt. Kostnaðurinn, svo að ég fari aðeins út í hann, er náttúrlega greiddur af þeim sem sinna eftirlitinu, þ.e. af þeim sem eru undir eftirliti. Þeir munu greiða kostnaðinn sem af þessu hlýst og ég held að það verði til þess að menn vandi sig. Þetta leiðir til vandaðri vinnubragða við löndun afla. Varðandi fjármuni til Fiskistofu - hv. þingmaður er aðeins að kveikja í mér - þá verð ég hér á fimmtudaginn kl. 17.00 og þá mun ég fara yfir fjármuni til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins, bæði til Fiskistofu og Matvælastofnunar en ekki síst til Hafrannsóknastofnunar, sem er grundvallarrannsóknastofnun okkar innan fiskveiðistjórnarkerfisins, byggir upp þann grunn sem við höfum gert sterkan og þar verðum við að vanda okkur. 
            

Virðulegi forseti. Ég hef lítinn skilning á ætlun löggjafans í þessum efnum. Hér segir í greinargerð að alvarlegasta brotið í kerfinu sé röng skráning afla eða undanskot. Tekið er síðan fram að útilokað sé að hafa eftirlit með allri endurvigtun og jafnframt að þetta byggist allt á trausti. Forseti. Þetta traust er löngu horfið og hjákátlegt að ætla að byggja upp með tveimur starfsmönnum og hugsanlega, mögulega einhverjum aðgerðum þeirra. Samkvæmt greinargerð hefur Fiskistofa staðfest að í vissum tilvikum komi í ljós að lægra íshlutfall er til staðar yfir endurvigtun en síðan þegar ekkert eftirlit er haft er rökstuddur grunur um að aflamagn sé skráð minna en það raunverulega er. Lögin eins og þau standa núna gera ráð fyrir því að fiskvinnslur og fiskmarkaðir hafi leyfi til að endurvigta afla, aðilar sem hafa beina hagsmuni af því að skráning sé ekki til fyrirmyndar. Virðulegi forseti. Við höfum allt sem við þurfum til að taka á þessu vandamáli með auknu rafrænu eftirliti og með lagasetningu. Ef við festum í lög 3% ísprósentu bindum við samhliða enda á endurvigtunarleyfi fiskvinnslu og fiskmarkaða. Meira þarf ekki til. Með því leysir frjáls markaður vandamálið sem er til staðar og það er óvefengjanlegt með rökstuddum grun. Með því að há ísprósenta sé til staðar í afla fram yfir þau lögbundnu 3% sem ég tala fyrir missir þessi aðili viðskipti vegna þess að enginn sem ætlar sér fiskvinnslu er til í að borga 300 kr. fyrir kíló af ís. Jafnframt hefur enginn sem stundar fiskvinnslu áhuga á því að fá fisk sem er ókældur þannig að sá sem veiðir fiskinn hefur bæði hagsmuni af því að ísa hann nægilega mikið og nægilega lítið samtímis. Síðan er hægt að ísa fiskinn að vild fyrir flutning og aðra þætti virðiskeðjunnar. Ef raunverulegur áhugi er á því að binda enda á framhjálandanir ættum við að staðla kör, fara fram á að þau séu merkt með örflögum og þau vigtuð með reglubundnum hætti og raunvigt skráð á örflöguna. Rafræn vöktun á hafnarvigt er síðan um að draga vigt karanna frá heildarþyngd fisks. Vandamálið sem við stöndum frammi fyrir á hafnarvog er að það er mikil skekkja í mælingum í vigt íláta þar sem vigt íláta er sirkuð út. Þetta er eitthvað sem er tæknivæðingunni auðvelt viðfangsefni og þar sem við getum fylgst með vöru og framleiðslu alla leið til neytenda, allt ferðalagið, hljótum við að geta beitt sömu tækni við þetta viðfangsefni. Í 3. lið greinargerðarinnar, meginefni frumvarpsins, stendur að efni frumvarpsins sé eftirlit með vigtunarleyfishöfum. Jafnframt er talið að ekki sé hægt að hafa eftirlitið fullnægjandi, m.a. vegna kostnaðar. Í 5. lið greinargerðarinnar er talað um að Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, sem er samruni Landssambands íslenskra útvegsmanna og Samtaka fiskvinnslustöðva, hafi talið að með frumvarpinu værum við að færa Fiskistofu of mikið vald á hendur á meðan Landssamband smábátaeigenda og síðan samtök sjómanna töldu málið til mikilla bóta. Virðulegi forseti. Ég tel engin rök fyrir því að halda kerfinu eins og það er í dag. Ég tel að lausn fælist í því að fastsetja ísprósentu til þriggja ára og fjarlægja endurvigtunarleyfin um sömu hríð. Við getum fengið út nokkuð raunsanna mynd af endurvigtuninni. Með því að mæla útfluttan fisk samhliða og síðan það sem við tökum úr sjó getum við með nokkurri vissu séð hve mikil áhrif þetta hefur á undanskot með vísan til þess að þessi tölulegu gögn liggja fyrir til margra ára aftur í tímann. Í frumvarpinu eins og það er uppsett í dag ætlar löggjafinn með eftirliti í mýflugumynd að stöðva vandamál sem grefur undan trúverðugleika fiskveiðistjórnarkerfisins. Ég spyr því miðað við uppsett frumvarp, eins og það er í dag: Væri ekki hægur leikur, fyrst eftirlitið er af skornum skammti, fyrir alla aðila máls að hugsanlega auka við undanskotin vitandi það að aðeins 1,6% þeirra væru undir eftirliti á hverjum tíma?

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög, rafræn fyrirtækjaskrá o.fl., á þskj. 541, 410. máli. Tilefni lagasetningarinnar er einföldun á lagaumhverfi hlutafélaga og einkahlutafélaga. Þannig miða breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu að því að einfalda lagaumhverfi vegna skráningar einkahlutafélaga. Lagðar eru til breytingar vegna undirbúnings rafrænnar fyrirtækjaskrár sem gera mun einstaklingum og lögaðilum kleift að skrá einkahlutafélag með rafrænum hætti. Í framhaldinu verður bætt við fleiri félagaformum. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar vegna breytinga sem gerðar voru á lögum um ársreikninga í júní 2016. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru tvíþættar. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar til einföldunar á lagaumhverfi hlutafélaga og einkahlutafélaga vegna undirbúnings rafrænnar fyrirtækjaskrár. Breytingin felur það í sér að hlutafélagaskrá geti ákveðið á hvaða formi tilkynningar ásamt fylgiskjölum skuli senda skránni og hvað einkahlutafélag varðar að málsmeðferðin skuli vera rafræn. Breytingin er liður í undirbúningi rafrænnar fyrirtækjaskrár sem gera mun einstaklingum og lögaðilum kleift að skrá einkahlutafélag og síðar einnig önnur félagaform með rafrænum hætti en undirbúningur rafrænu skrárinnar hófst á árinu 2013. Gert er ráð fyrir að rafræn fyrirtækjaskrá verði tekin í notkun á síðari hluta ársins 2017 og þá fyrst um sinn eingöngu fyrir einkahlutafélög en í framhaldinu einnig fyrir hlutafélög sem og fleiri félagaform. Hugmyndafræðin að baki rafrænni stjórnsýslu er að veita betri þjónustu við atvinnulífið, einfalda stofnun félaga og breyta skráningu félaga ásamt því að hraða allri þjónustu. Gert er ráð fyrir að rafræn fyrirtækjaskrá geti útbúið helstu stofnskjöl og tilkynningar um breytingar ásamt því að skrifað verði undir allar tilkynningar með rafrænum skilríkjum þegar þess gefst kostur. Kostir rafrænnar fyrirtækjaskrár eru talsverðir eins og nánar er rakið í greinargerð með frumvarpinu og ljóst er að rafræn fyrirtækjaskrá mun skila hagkvæmni og skilvirkni fyrir atvinnulífið sem og fyrir ríkisskattstjóra. Forsenda fyrir því að slík hagkvæmni og skilvirkni náist er sú að allir aðilar nýti sér rafræna fyrirtækjaskrá sem þess eiga kost. Á þessu stigi geta einstaklingar og lögaðilar sem búsettir eru erlendis ekki notað rafrænar undirskriftir og geta þar af leiðandi ekki nýtt sér rafræna fyrirtækjaskrá. Einnig er lagt til að kveðið verði á um það í lögunum að tilkynningar og gögn sem skylt er að senda hlutafélagaskrá skuli vera á íslensku. Er þetta eingöngu til skýringar á framkvæmd sem nú þegar er við lýði í samræmi við íslenska málstefnu. Í öðru lagi eru í frumvarpinu lagðar til breytingar í framhaldi af breytingum sem gerðar voru á lögum um ársreikninga í júní 2016. Með breytingum á lögum um ársreikninga var örfélögum, eins og þau eru skilgreind í lögunum, sem nýta sér heimild 7. mgr. 3. gr. þeirra laga heimilað að semja rekstraryfirlit og efnahagsyfirlit byggð á skattframtali félagsins sem telst fullgildur ársreikningur samkvæmt lögum um ársreikninga til framlagningar á aðalfundi. Ekki er skylt að endurskoðandi eða skoðunarmaður yfirfari slík reikningsyfirlit. Teljast slík rekstraryfirlit og efnahagsyfirlit gefa glögga mynd af afkomu og efnahag félagsins í skilningi 20. töluliðar 2. gr. laga um ársreikninga. Í samræmi við framangreinda breytingu á lögum um ársreikninga eru lagðar til breytingar á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög þannig að á aðalfundi hlutafélaga og einkahlutafélaga sem teljast örfélög í skilningi laga um ársreikninga þurfi ekki að leggja fram skýrslu endurskoðenda eða skoðunarmanna ef félögin nýta sér heimild 7. mgr. 3. gr. ársreikningalaga til að semja rekstraryfirlit og efnahagsyfirlit byggð á skattframtali félagsins og skila til ársreikningaskrár til opinberrar birtingar. Verði frumvarp þetta að lögum mun það einfalda tiltekið atriði við stofnun, starfsemi og skráningu einkahlutafélaga fyrst um sinn og síðar hlutafélaga. Breytingarnar hafa áhrif á samskipti hlutafélagaskrár við stofnendur og stjórnendur slíkra félaga. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það muni hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Frú forseti. Ég tel að hér sé á ferðinni þýðingarmikið frumvarp sem miðar að því að einfalda lagaumhverfi hlutafélaga og einkahlutafélaga. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta fína frumvarp. Ég hlakka til að veita því meðferð í efnahags- og viðskiptanefnd. Við erum að ræða um rafræna fyrirtækjaskrá og það hefur verið mikið áhugamál hjá mér og Pírötum að opna fyrirtækjaskrá, ársreikningaskrá og hluthafaskrá fyrir almenning þannig að hægt sé að skoða hvert eignarhaldið er og breytingar á því og helst að það sé gert endurgjaldslaust. Það hefur komið fram í máli hæstv. fjármálaráðherra að hann sé hlynntur þannig fyrirkomulagi. Mig langaði til að leita eftir skoðun hæstv. ráðherra á þessu máli, hvort þetta sé það sem koma skal að mati hennar, sér í lagi með tilliti til spurningarinnar um kostnað og almennt aðgengi.

Hæstv. forseti. Eins og lagt er til í þessu frumvarpi snýr það eingöngu að einkahlutafélagaforminu til þess að byrja og í framhaldinu verði bætt við fleiri félagaformum. Ef ég skildi hv. þingmann rétt er hann að spyrja um hlutafélagaformið sem er þá 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Tilgangur frumvarpsins er að breyta gildissviði laganna og framkvæmdasjóðsins þannig að framkvæmdir á vegum ríkisaðila falli utan laganna, enda er gert ráð fyrir að slíkar framkvæmdir verði fjármagnaðar á grundvelli laga um landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum. Landsáætlunin er fjármögnuð beint úr ríkissjóði og eðlilegt að framkvæmdir á vegum ríkisins séu fjármagnaðar með þeim hætti fremur en að stofnanir ríkisins sæki um styrki í samkeppnissjóð líkt og Framkvæmdasjóður ferðamannastaða er. Með þessum breytingum má ná fram bættri skipulagningu framkvæmda, betri forgangsröðun og markvissari heildarsýn um uppbyggingu innviða á ferðamannastöðum samkvæmt heildstæðri áætlun sem síður er mögulegt þegar ríkisaðilar þurfa að sækja um í framkvæmdasjóðinn. Markmiðið er þá sömuleiðis að auka skilvirkni sjóðsins. Af þessum breytingum leiðir að það verða aðeins sveitarfélög og einkaaðilar sem munu sækja um styrki í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Gert er ráð fyrir því að stærri framkvæmdir sveitarfélaga sem kalla á umtalsverðar upphæðir muni verða fjármagnaðar og framkvæmdar á grundvelli landsáætlunar. Samhliða er rýmkað fyrir umsóknir um styrki til einkaaðila þannig að nú muni þeir einnig geta sótt um styrki fyrir almennri uppbyggingu innviða á ferðamannastöðum en samkvæmt gildandi lögum geta þeir aðeins sótt um vegna öryggisframkvæmda eða aðgerða í þágu náttúruverndar. Gert er ráð fyrir því að þessi breyting hafi jákvæð áhrif á landeigendur og aðra umsjónaraðila lands sem hingað til hefur reynst erfitt að sækja sér fjármagn til nauðsynlegrar innviðauppbyggingar á ferðamannastöðum í eigu einkaaðila. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að ferðamannastaðir sem hljóta styrki úr framkvæmdasjóðnum skuli vera opnir gjaldfrjálsri umferð almennings. Með ákvæðinu er tryggt að aðilar geti ekki tekið aðgangsgjald inn á svæði sem styrkt hafa verið úr sjóðnum. Hins vegar munu aðilar geta tekið eðlilegt þjónustugjald til að standa straum af rekstri viðkomandi innviða, t.d. bílastæðagjald vegna viðhalds og rekstrarkostnaðar bílastæðis sem styrkt hefur verið. Hliðstætt ákvæði er í lögum um landsáætlun um uppbyggingu innviða. Í gildandi starfsreglum stjórnar sjóðsins er gert ráð fyrir að aðilar þurfi að leggja fram 20% mótframlag og var krafan um mótframlag lækkuð á árinu 2016 úr 50% í 20%. Hafði það sýnt sig að mörg minni sveitarfélög áttu í erfiðleikum með að fjármagna mótframlagið. Við þessar breytingar á gildissviði sjóðsins verður það skoðað í framhaldinu hvert sé hæfilegt hlutfall mótframlagsins. Aðrar breytingar frumvarpsins fela í sér fækkun stjórnarmanna sjóðsins úr fjórum í þrjá, en almennt fer betur á að fjöldi stjórnarmanna sé oddatala. Lagt er til að mörkun tekna sem nemur 3/5 hluta gistináttaskattsins falli brott. Þær tekjur hafa engan veginn staðið undir sjóðnum undanfarin ár og Alþingi hefur því þurft að leggja sjóðnum til meira fé á fjárlögum hvers árs. Með þessari breytingu verður sjóðurinn alfarið fjármagnaður með ákvörðun Alþingis á fjárlögum hverju sinni. Þá er lögð til breyting í samræmi við ábendingar Ríkisendurskoðunar um að skýrt skuli vera hvernig fjármagna eigi rekstur sjóðsins og er í frumvarpinu lagt til að reksturinn greiðist af fjárheimildum sjóðsins. Þá er að lokum lögð til orðalagsbreyting á 2. mgr. 4. gr. laganna þannig að úthluta skuli úr sjóðnum að lágmarki einu sinni á ári. Í því felst að heimilt er að úthluta oftar ef þörf krefur. Ég legg áherslu á að eftir sem áður verður það eitt af hlutverkum sjóðsins að stuðla að uppbyggingu sem er til þess fallin að fjölga viðkomustöðum ferðafólks sem eykur dreifingu ferðamanna um landið og dregur úr álagi á öðrum stöðum. Þetta hlutverk er mjög í anda þeirrar stefnu sem fram kemur í Vegvísi um ferðaþjónustu og styður vel við mörg markmið í þeirri stefnu. Sjóðurinn hefur ekki getað sinnt þessum þætti af miklum krafti til þessa, enda hefur áríðandi og aðkallandi uppbygging á fjölsóttustu stöðum verið framarlega á forgangslista og það með réttu. Þess er að vænta að með nýrri verkaskiptingu sem m.a. endurspeglast í þessu frumvarpi verði þetta hlutverk veigameira en áður í starfsemi sjóðsins. Það er eins og áður segir mjög í anda þeirrar stefnumörkunar sem unnið er eftir. Verði frumvarpið að lögum nú á vorþingi stendur vilji minn til þess að auglýst verði eftir umsóknum á grundvelli nýrra reglna áður en langt um líður, þ.e. mun fyrr en verið hefur. Sveitarfélög og einstaklingar hafa þá betra svigrúm til að vinna umsóknir sínar og það getur legið fyrir með góðum fyrirvara hvert styrkirnir fara til framkvæmdar á næsta ári. Að umræðu lokinni legg ég til að málið gangi til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ágæta yfirferð. Ég get ekki staðist mátið að þýfga hann um ákveðin svör, það kitlar egóið að geta verið með ráðherra hér á kantinum að svara spurningum sem manni detta í hug. Mig langar að spyrja í fyrra andsvari mínu aðeins út í fjármálin. Hæstv. ráðherra kom inn á það í máli sínu, eins og kemur fram í greinargerðinni, að þessir þrír fimmtu hlutar gistináttaskatts sem hingað til hafa runnið inn í sjóðinn muni ekki gera það heldur fari þetta inn á fjárlög og inn í fjármálaáætlun, í drög að henni. Það er gert ráð fyrir 776 millj. kr. á ári næstu fimm árin. Svo segir, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir því að það muni hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð svo að nokkru nemi.“ Ég hélt að þetta frumvarp, sem er að mörgu leyti gott og ég lýsi mig hrifinn af mörgu í efni þess, gengi út á það að staðir í opinberri myndu sjálfir fara inn á fjárlög, er það ekki? Þeir voru áður að keppa um akkúrat þessa summu hér inni en fari þá inn á fjárlögin, ekki satt? Við horfum þá í raun og veru á tvö kerfi fjárveitinga til uppbyggingar á ferðamannastöðum í staðinn fyrir eitt. Þýðir það ekki í raun útgjaldaaukningu? Sem er vel, ég er ekki að kvarta yfir því ef það á að setja aukna fjármuni í þessi mál. Satt að segja varð ég fyrir hálfgerðum vonbrigðum þegar ég las þessa setningu í greinargerðinni um að breytingin myndi ekki hafa í för með sér aukin útgjöld. Kannski þá að sömu fjármunir fari til sjóðsins en svo fari til uppbyggingar ferðamannastaða í eigu hins opinbera á öðrum stað í fjármálakerfinu aðrar upphæðir. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra út í það hvort þetta þýði ekki vonandi 

Frú forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta þýðir að við erum að leggja til að gefið verið í í uppbyggingu ferðamannastaða heilt yfir. Þessi breyting felur í sér að við erum að reyna að auka skilvirkni og koma í veg fyrir það flækjustig að stofnun á fjárlögum í einu ráðuneyti sé að sækja um í samkeppnissjóð sem er líka á fjárlögum í öðru ráðuneyti. Það er verið að útdeila þessum styrkjum heldur seint fyrir hvert sumar, svo er það bundið til eins árs í senn en ekki yfir árið. Við erum með landsáætlun sem er þetta nýja fyrirbæri og er mjög gott plagg og mikil og góð vinna þar unnin. Það er mjög gott að það sé komin heildarsýn yfir uppbyggingarþörf á ferðamannastöðum yfir landið. Framkvæmdasjóðurinn er síðan samkeppnissjóður sem fær aðeins breytt hlutverk. Ríkissvæðin eru alveg tekin út og sett inn í umhverfisráðuneytið. Framkvæmdasjóður ferðamannastaða er þá fyrir sveitarfélög og einkaaðila og hlutverkið svolítið útvíkkað þannig að einkaaðilar t.d. fá styrk ekki eingöngu vegna þess að verkefnið snýr að öryggi eða náttúru heldur geta þeir líka fengið styrk til að stuðla að því markmiði stjórnvalda að dreifa ferðamönnum um landið, koma upp einhverjum seglum um landið eða hvað svo sem annað það er. Við erum að setja fjármuni í landsáætlun og sömuleiðis aukna fjármuni í framkvæmdasjóðinn. Þetta saman þýðir töluvert aukna fjármuni í uppbyggingu ferðamannastaða.

Virðulegi forseti. Það gleður mig, það er gott að heyra að ég skildi það rétt af því að það segir í greinargerðinni, ég vona að ég sé ekki að fara út fyrir efni þessa frumvarps, með leyfi forseta: „Ef frumvarpið verður að lögum þarf að fjármagna framkvæmdir á ferðamannastöðum í eigu eða umsjón ríkisins beint af fjárlögum.“ Þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Er sú upphæð komin inn í fjárlögin? Ég veit að það er á forræði hæstv. umhverfisráðherra eins og hæstv. ráðherra kom inn á, en af því að komið er inn á þetta í greinargerðinni væri dálítið gaman að sjá heildartöluna yfir það sem ætti að auka við uppbyggingu á ferðamannastöðum annars vegar í eigu hins opinbera og svo með því að halda þessari upphæð til sjóðsins næstu fimm ára sem eru 766 millj. kr. á ári. Ég hygg að sjóðurinn hafi oft átt í erfiðleikum með að koma út öllum fjármunum á hverju ári, er það ekki rétt? Það hefur reynst erfitt sökum þess að erfitt hefur verið að ráða fólk og komast í framkvæmdir. Það er gott að þetta sé komið á nokkuð fastara form, hygg ég. Rétt í lokin langar mig að spyrja út í fækkun í stjórn úr fjórum í þrjá. Einhvern tímann var manni kennt í félagsfræði um að það ætti alltaf að vera oddatala í stjórn, þannig að það er kannski hið besta mál. En hér segir í frumvarpinu að nokkrir umsagnaraðilar hafi bent á að rétt væri að halda sama fjölda eða fjölga í fimm. Svo segir, með leyfi forseta: „Rétt þykir hins vegar, í ljósi breytts hlutverks sjóðsins og gildissviðs laganna, að fækka stjórnarmönnum í þrjá …“ Mér sýnist það gerast að fulltrúi Samtaka ferðaþjónustunnar missi annan af sínum tveimur fulltrúum, hann hafi bara einn. Hæstv. ráðherra gæti aðeins útskýrt hvernig það fer saman við það sem stendur í greinargerð í ljósi breytts hlutverks sjóðsins og gildissviðs laganna.

Frú forseti. Það er rétt, við leggjum til í frumvarpinu að fækka stjórnarmönnum úr fjórum í þrjá. Það er eins og fram kemur heppilegra að hafa oddatölu. Að öðru leyti er þetta óbreytt, þ.e. það sé einn fulltrúi frá Samtökum ferðaþjónustunnar, einn frá sveitarfélögum og einn frá ráðuneytinu. - Nú man ég ekki hvað hv. þingmaður var að spyrja mig um áður.

Heildartöluna með …

Já, einmitt. Við erum nefnilega búin að vera að kortleggja alla innviðauppbyggingu í þágu ferðamanna og ferðaþjónustunnar og þeirrar atvinnugreinar. Það er líka áhugavert að taka samgöngumál inn vegna þess að menn eru farnir að veita því meiri athygli og er sett inn í samgönguáætlun sérstaklega. Það eru ákveðnar framkvæmdir sem gagnast ferðaþjónustu og ferðamanninum sérstaklega. Við erum að setja aukna fjármuni líka í landsáætlun. Það er náttúrlega nýtt fyrirbæri, það hefur í raun ekki verið til áður. Ég er viss um að það verður erfitt að setja alla þá fjármuni í landsáætlunina sem menn telja að vanti í hana. Það eru gífurlegar fjárhæðir ef maður tekur alla þá uppbyggingu sem þarf. Ég þekki ekki nákvæma tölu. Ef tekið er það sem er nú þegar undir þjóðgörðum og fleira þá kemur það inn í landsáætlunina. Svo verða settir auknir fjármunir þar inn. Verkefnið er að tryggja fjármögnun landsáætlunar og svo fær Framkvæmdasjóður ferðamannastaða aukið fjármagn. Þannig að samanlagt er þetta meira, en ég er alveg viss um að það mun koma fram að áfram vanti fjármagn í landsáætlun.

Frú forseti. Við ræðum hér breytingar á lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Ég þakka ráðherra fyrir innleggið og hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir innlegg hans sömuleiðis. Mér finnst þetta frumvarp í heild til bóta þegar ég lít yfir það. Það er mjög eðlilegt, eins og hæstv. ráðherra sagði, að ríkið sé ekki lengur umsóknaraðili í þennan ágæta sjóð. Þá komum við að landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarminja, þeim langa, langa titli. Þar er vissulega óljós fjármögnun þannig að ef þar vantar fé, eins og hæstv. ráðherra kom að, þarf vissulega að huga að því hvaðan á það að koma. Vegna þess að ef við erum búin að blanda saman, eins og ég skal koma að á eftir, gistináttagjaldinu sem rennur núna óbreytt til ríkisins þá er vandséð hvaða aðrir fjármunir eigi að koma þarna inn í landsáætlunarsjóðinn sem ríkið hefur aðgang að, hvort sem það er varðandi þjóðgarða eða aðra staði. Framkvæmdasjóður ferðamannastaða, fjármunirnir ganga til sveitarfélaga og einkaaðila, eins er það til bóta. Það eru sett ákveðin skilyrði sem eru þau að staðir sem hljóta styrk úr þessum sjóði eru opnir gjaldfrjálst, eins og kveðið er á um í lögum og reglugerðum, líkt og segir í textanum. Þó geta einkaaðilar innheimt gjald. Nú hefur það verið staðfest í lögfræðiáliti mjög nýlega að einkaaðilar, þá er tekið dæmi af Helgafelli á Snæfellsnesi, hafi leyfi til þess að gera það. Í þessu felst ákveðinn vandi sem verður augljósari með hverju ári, sem ég vil kalla aðgengisvanda, sem felst í því að ferðamenn þurfa að komast í gegnum heimalönd á staði, geta verið einhverjir fallegir auðveldir staðir aðgengis en það geta líka verið fjallstindar sem eru æ vinsælli meðal útivistarfólks. Þá er það þannig að heimalönd girða svæðið á milli þjóðvega, segjum við, og viðkomandi fjalls. Við þurfum ekki að fara lengra en upp að Esju til að sjá það. Það er orðið mjög erfitt oft, ég hef sjálfur af því reynslu, að komast að uppgöngum á þessi fjöll, einfaldlega vegna þess að menn þurfa að fara í gegnum heimalönd. Það er að sjálfsögðu óheimilt í raun og veru og ekki vel séð, þetta eru ekki almenningar, þetta eru ræktarlönd jafnvel. Það hefur mjög lítið verið gert til þess að koma einhverri reglu á nákvæmlega. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að fara að skoða þann vanda. Það er einmitt hægt að nota að hluta til fjármuni úr Framkvæmdasjóði ferðamannastaða til þess að tryggja aðgengi gegnum heimalönd. Það er oft ekkert annað en príla og girðing og lítill stígur og einhverjar vegmerkingar og annað slíkt sem þarf. Þetta þarf ekki að vera flókið. Sums staðar hafa reyndar heimamenn sjálfir eða eigendur komið einhverjum skikk á þetta, annaðhvort algjörlega á eigin kostnað eða reynt að sækja um það til Framkvæmdastjóðs ferðamannastaða, eins og í tilfelli Helgafells, fengið tvær neitanir og endað á því að fara að rukka 400 kr. á mann. Þessi aðgengisvandi er mjög algengur erlendis, t.d. í Bretlandi og Skotlandi, Írlandi, jafnvel í Þýskalandi. Þetta er hluti sem höfum eiginlega látið dankast. Ég get nefnt mörg, mörg dæmi um t.d. fjöll í nágrenni Reykjavíkur sem eru mjög vinsæl þar sem þetta er orðið ákveðið vandamál, jafnvel þannig að menn hafa amast við umferð í gegnum heimalönd og eðlilega, en á því þarf að taka. Varðandi fjáröflunarmálið með þær 776 milljónir á ári sem ganga úr gistináttagjaldi til ríkissjóðs þá er það vissulega gleðilegt, en flækjan varðandi landsáætlunina og fjármögnun hennar er enn til staðar að mínu mati. Það er eitt í þessu varðandi gistináttagjaldið sem ég hef talað fyrir alla tíð eftir að ég komst á þing og það er það að gistináttagjaldið verði hlutfallstala af verði gistingar en ekki föst upphæð, 300 kr. eins og nú er. Það er mjög eðlilegt að gisting sem býður upp á einfalt rúm einhvers staðar úti í hlöðu sé ekki endilega að greiða sama gjald og lúxusgisting á sveitahóteli eða hóteli í bænum. Ég held að þetta sé sanngjörn krafa og myndi eflaust auka verulega tekjur hins opinbera í sjóði ferðamanna. Það eru svo sem til aðrar leiðir. Við getum nefnt komugjöld eða brottfarargjöld, en það er efni í allt aðra umræðu. Hingað til hafa framlögin úr Framkvæmdasjóði ferðamannastaða í raun og veru verið allt of lág. Þetta eru kannski 500–600 milljónir á ári. Fyrrum var 50% girðingin allt of há, síðan kom 20% girðingin. Ég tel að hún sé enn þá allt of há og að í raun eigi framlag sveitarfélags að vera í einhverju hlutfalli við stærð þess. Skeiða- og Gnúpverjahreppur á ekki endilega að leggja fram sömu prósentutölu og stórt sveitarfélag, við skulum segja Akureyrarbær eða eitthvað slíkt. Það þarf að endurskoða líka. Hugleiðingar mínar eða ábendingar eru gerðar með góðum hug til þess að þetta frumvarp geti í meðförum hv. nefndar tekið breytingum eða á vegum hæstv. ráðherra sjálfs. Ég hef þar með lokið máli mínu.

Frú forseti. Mig langar að bregðast örstutt við því sem hv. þingmaður kom inn á. Ég get alveg tekið undir það að nú er verkefnið að koma landsáætlun á fót. Þegar þetta fór fyrst af stað var náttúrupassinn þar við hliðina. Í rauninni átti náttúrupassinn þá að fjármagna landsáætlunina. Svo fór landsáætlunin, lögin með langa nafnið, í gegn en náttúrupassinn ekki. Þess vegna er verkefnið að tryggja fjármagn í áætlunin, af því að hún er er mjög vel unnin og skýr. Þar birtist heildarsýn sem er mjög gott að sé komin. Það er rétt að það hefur reynst að hluta til erfitt að koma fjármagninu út, þ.e. sjóðurinn hefur fengið umsóknir langt umfram það fjármagn sem hefur fengist í hann. Þegar við höfum síðan úthlutað til ákveðinna verkefna hefur af ýmsum ástæðum ekki tekist að klára verkefnin. Þannig hafa fjármunir setið eftir í sjóðnum, sem er líka bagalegt. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á almannaréttinn. Það er auðvitað risastórt mál. Það er nánast sama um hvað maður er að ræða og hverju maður er að velta fyrir sér, maður staldrar alltaf við almannaréttinn á endanum. Það er ýmis vinna í gangi hvað hann varðar, en við þurfum að fara að ræða það af alvöru og taka einhverjar ákvarðanir í því. Það er góð ábending sem hv. þingmaður kom með varðandi mögulegt hlutverk Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða um að ef vilji er hjá eiganda t.d. til að hleypa ferðamönnum í gegnum land sitt fái hann fjármagn til þess að byggja það upp þannig að ekki sé gengið á það um of eða það skemmt. Það er sömuleiðis áhugaverð ábending um að sveitarfélögin og mótframlagið séu í hlutfalli við stærð sveitarfélaganna. Varðandi gjaldtöku á einkalönd hugsum við það þannig að með þessu breytta fyrirkomulagi í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða séu auknir fjármunir fyrir einkaaðila. Það ætti að draga úr líkum á því að eigendur hefji gjaldtöku þegar þeir eru mögulega að því gegn eigin vilja, ef þeir þannig séð telja sig neyðast til að rukka. Gjaldtökuumræðan er síðan annað og stórt mál. En ef landeigendur þurfa að byggja eitthvað upp til að hleypa ferðamönnum inn á svæði og vilja ekki endilega taka fyrir það gjald þá eru alla vega komnir meiri fjármunir í sjóðinn og hlutverk hans er þá meira fyrir einkaaðilana en verið hefur.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um lyfjastefnu til ársins 2022. Sem heilbrigðisráðherra vil ég leggja sérstaka áherslu á tryggt aðgengi sjúklinga að nauðsynlegum lyfjum og jafnframt að lyfjakostnaði hins opinbera sé haldið innan fjárheimilda. Eins og segir í inngangi þingsályktunartillögunnar er meginmarkmið hennar að tryggt verði aðgengi að lyfjum, gæði, virkni og öryggi lyfja og skynsamleg og hagkvæm notkun lyfja. Í þessu felst líka krafa um að gætt sé hagkvæmni og skynsemi í notkun lyfja, einkum þeirra dýrustu og vandmeðförnustu. Einnig er mikilvægur liður í þessu að sporna við ofnotkun og misnotkun lyfja enda felur hvort tveggja í sér sóun og skaðsemi fyrir fólk. Þingsályktunartillagan sem ég legg hér fram tekur mið af þessu auk þess sem hún tekur mið af stefnumörkun vegna nýrra laga um opinber fjármál og nær hún því til jafn langs tíma og fjármálaáætlun, þ.e. til ársins 2022. Í fyrra lagði þáverandi heilbrigðisráðherra fram þingsályktunartillögu um sama efni sem ekki náði fram að ganga. Þeirri þingsályktunartillögu fylgdi lyfjastefna til 2020 sem ráðherra hafði samþykkt fyrir sitt leyti en er ekki lögð fram sem fylgirit þessarar þingsályktunartillögu enda má segja að stutt sé eftir af hennar líftíma. Hún stendur þó ágætlega fyrir sínu og þar má finna ítarefni og nánari rökstuðning fyrir áherslum og markmiðum þingsályktunartillögunnar, en við gerð hennar var m.a. tekið mið af eldri lyfjastefnu sem mörkuð var árið 2007, áherslum heilbrigðisyfirvalda í lyfjamálum, stefnu grannþjóða á þessu sviði og þróun lyfjamála á liðnum árum. Eins og fyrri lyfjastefna tekur lyfjastefnan einnig mið af tilskipunum Evrópusambandsins, samþykktum Evrópuráðsins, markmiðum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar WHO um lyf og því markmiði lyfjalaga sem felur í sér að tryggja landsmönnum nægt framboð af nauðsynlegum lyfjum með sem hagkvæmastri dreifingu þeirra á grundvelli eðlilegrar samkeppni. Í þessari þingsályktunartillögu er, eins og í þeirri fyrri, lögð áhersla á að lyf séu á viðráðanlegu verði og að greiðsluþátttaka af hálfu hins opinbera í kostnaði notenda þeirra sé nægileg svo stuðlað sé að sem mestum jöfnuði og jöfnu aðgengi. Lögð er áhersla á að hindranir komi ekki í veg fyrir eðlilega samkeppni á markaðnum og unnið verður að bættu aðgengi að lyfjum á landsbyggðinni, sérstaklega á smæstu stöðunum þar sem þjónusta er takmörkuð, og kannað verði hvort æskilegt sé að heimila að selja tiltekin lausasölulyf í almennum verslunum. Þá er breyting frá fyrri þingsályktunartillögu sem snýr að heimild til sérmenntaðra hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra um takmarkaðan rétt til að ávísa ákveðnum lyfjum. Á undanförnum árum hefur sérmenntuðum hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum í nágrannalöndunum verið veittur takmarkaður réttur til ávísunar á ákveðnum lyfjum sem þeir í starfi sínu þurfa að veita sjúklingunum. Embætti landlæknis og ýmsir aðrir aðilar hafa ályktað um að sams konar takmarkaðar heimildir til ávísunar lyfja verði teknar upp hér á landi og því er að því stefnt. Önnur nýjung í þessari tillögu felst í áherslu sem lögð er á öryggi og gæði dýralyfja sem er ekki síður mikilvægt en öryggi og gæði lyfja fyrir menn. Talið er nauðsynlegt að bæta rafræna skráningu á notkun dýralyfja og bregðast þannig við aukningu á lyfjaónæmi vegna notkunar sýklalyfja. Þetta er sem betur fer ekki mikið vandamál hér á landi eins og við þekkjum víða erlendis, en full ástæða er til þess að bregðast við fyrir fram. Í þingsályktunartillögunni er líka bent á að heilbrigðisútgjöld vaxa hraðar en heildarútgjöld hins opinbera og að útgjöld vegna nýrra lyfja vaxi hraðar en útgjöld vegna almennra lyfja og annarra heilbrigðismála. Svo ég vitni í greinargerðina, með leyfi forseta: „Væntingar sjúklinga til meðferðar með nýjum, dýrum lyfjum aukast enn hraðar og ljóst er að erfiðara og erfiðara verður að mæta auknum kostnaði vegna þessarar þróunar. Helstu áskoranir lyfjastefnunnar og í raun lyfjastefnu allra landa verður því í vaxandi mæli að skapa sátt um innleiðingu nýrra lyfja og brúa bilið milli væntinga, vísindalegrar framþróunar og fjárheimilda.“ Flest ríki, bæði fámenn og fjölmenn, rík og fátæk, eiga í vaxandi mæli í erfiðleikum með að tryggja aðgengi að nýjum og dýrum lyfjum og gera áætlanir um notkun þeirra innan fjárheimilda. Alþjóðasamtök hvetja til samstarfs milli landa um lausnir og ljóst er að lítið land eins og Ísland ræður ekki eitt og sér við ýmislegt sem talið er nauðsynlegt í stærri löndum, svo sem forspá um ný lyf sem á ensku er nefnt, með leyfi forseta, „horizon scanning“ og hagfræðilegt mat á lyfjum. Því er nauðsynlegt að fylgjast vel með og taka þátt í alþjóðasamstarfi og læra af þeim löndum sem besta árangri ná, sérstaklega fyrir lítið land eins og Ísland. Ég hef á þeim stutta tíma sem ég hef starfað sem heilbrigðisráðherra lagt áherslu á, líkt og forverar mínir á undanförnum árum, að ná fram samstarfi í lyfjamálum við aðrar þjóðir í þeim tilgangi að bæta aðgengi að lyfjum og ná fram aukinni samkeppni til jafns við stærri lyfjamarkaði. Á fundi Norrænu ráðherranefndarinnar sem haldinn var í Ósló í síðustu viku kom norrænt samstarf í lyfjamálum til umræðu og ljóst er að pólitískur vilji er til þess á öllum Norðurlöndum að auka slíkt samstarf, ekki síst er varðar innkaup og útboð lyfja. Nú þegar hafa Norðurlöndin stofnað samstarfsvettvang vegna þessa líkt og Benelux-löndin hafa einnig gert. Ég vænti þess að norrænt samstarf um innkaup og útboð lyfja muni byrja að skila árangri nú þegar á þessu ári. Um þessar mundir er unnið að frumvarpi til nýrra lyfjalaga innan ráðuneytisins. Það var reyndar sagt í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar að við myndum leggja frumvarp til nýrra lyfjalaga fyrir þingið nú í vor, en það eru litlar líkur á því þar sem nauðsynlegt var að senda það frumvarp í tæknilegt tilkynningarferli á Evrópusvæðinu sem tekur nokkra mánuði. Það er því hæpið að það náist fyrir þinglok í vor en við ráðgerum að leggja frumvarpið fram á haustþingi 2017 og vonandi strax í upphafi haustþings. Sú vinna tekur tillit til þeirra sjónarmiða og markmiða sem fram koma í þingsályktunartillögu þessari. Virðulegur forseti. Ég legg til að tillögunni verði vísað til hæstv. velferðarnefndar.

Forseti. Mig langar að heyra frá hæstv. heilbrigðisráðherra af því að það virðist vera eitt meginmarkmið þessarar lyfjastefnu að tryggja aðgengi að lyfjum. Það kemur fram í greinargerð að ekki sé nóg að lyf séu ávallt fáanleg á markaði heldur þurfi þau að vera á viðráðanlegu verði og tryggt að Sjúkratryggingar Íslands taki virkan þátt í kostnaði notenda þeirra svo stuðlað sé að sem mestum jöfnuði. Svo er ekkert í stefnunni sjálfri um að koma til móts við fólk, um að hækka greiðsluþátttöku ríkisins til þess að gera fólki kleift efnahagslega að nálgast lyfin. Það er ekki nóg að lyfin séu til ef fólk sem er veikt og þarf á þeim að halda hefur ekki efni á því að kaupa þau. Ég velti fyrir mér hvort þetta hafi komið til tals og hvers vegna það sé ekki í stefnunni og hvort hæstv. ráðherra telji ekki að nauðsynlegt sé að koma til móts við vandann á einhvern hátt. Nú koma æ oftar upp raddir í samfélaginu sem tala um það gíðarstóra vandamál að við erum í raun og veru að setja veikt fólk á hausinn þegar það þarf mest á stuðningi samfélagsins að halda. Það er að koma nýtt greiðsluþátttökukerfi 1. maí en þar er ekki tekið á lyfjakostnaði. Stór þáttur í kostnaðinum eru lyfin. Hvernig ætlum við að koma til móts við fólk þannig að við látum ekki veikt fólk vera í kvíðakasti vegna fjárhagsáhyggna þegar það þarf mest á því að halda að geta verið í ró og næði til að ná heilsu aftur?

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Það er vissulega rétt að grunnstef í þingsályktuninni um lyfjastefnuna er einmitt aðgengi að nauðsynlegum lyfjum. Ástæðan fyrir því að ekki er sérstaklega farið inn í kostnaðarþátttökuna á annan hátt en með þessari almennu stefnu er sú að það er ákveðið á endanum í fjárlögum og fjárheimildum ríkisins til málaflokksins. Þar erum við sammála, ég og þingmaðurinn, um að það eigi að gera betur. Það er kostnaðarþátttökukerfi þegar kemur að lyfjum þar sem er ákveðið þak við lyfjakostnaði. Til allrar hamingju eru allra dýrustu lyfin sem eru notuð á spítölum afgreidd þar almennt, þannig að sjúklingar þurfa ekki að hafa áhyggjur af kostnaðinum. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að lækka greiðsluþátttöku almennings í heilbrigðiskerfinu. Lyf eru ekki undanskilin þar. Ástæðan fyrir því að það er ekki nákvæmar orðað í lyfjastefnunni er sú að fjárheimildirnar eru ákveðnar af Alþingi í fjárlögum. Fjárheimildir koma síðan fram í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar.

Forseti. Ég þakka svörin. Mig langar að nýta tækifærið til að varpa fram hugmynd. Hvernig tekur hæstv. ráðherra í þá hugmynd að mynda hér umboðsmann sjúklinga? Mér hefur skilst af því að tala við fólk að kerfið sé gríðarlega flókið og fólk sem er veikt á í erfiðleikum með að átta sig á nákvæmlega hvaða réttindi það hefur. Hluti af kostnaðinum er fólginn í því að það er enginn sem heldur utan um mál fólks og er málsvari þess í kerfinu, hjálpar því að greiða úr flækjum og vita nákvæmlega hvaða bætur það á rétt á út úr kerfinu. Mér dettur í hug hvort þetta væri ekki tilvalið og ætti kannski heima í stefnu, kannski ekki í þessari stefnu en í heilbrigðisstefnu, að það sé til umboðsmaður, talsmaður sjúklinga, sem getur tekið að sér mál þeirra og hjálpað þeim að finna út nákvæmlega hvaða hjálp þeir eiga rétt á að fá frá ríkinu, svo að fólk sé ekki fullri vinnu við að reyna að sækja einhver réttindi þegar það veit ekki einu sinni hver þau eru.

Frú forseti. Ég get tekið undir með þingmanninum að slíkt ætti alla vega ekki heima sérstaklega í lyfjastefnunni, en aðgengi sjúklinga og einstaklinga að upplýsingum og um rétt sinn á vissulega heima í almennri heilbrigðisstefnu, ég tek undir það. Eins og hefur oft komið fram í máli mínu í þingsal stefni ég að því að vinna að slíkri almennri heilbrigðisstefnu. Þetta er eitt af málunum sem mætti gjarnan koma inn í þá vinnu. Það er ekki alveg svo að það séu engar upplýsingar eða engir aðilar sem sjúklingar geta leitað til, auðvitað eru bæði í heilbrigðiskerfinu en líka hjá embætti landlæknis t.d. og síðan umboðsmanni Alþingis möguleikar fyrir einstaklinga til að leita réttar síns og fá upplýsingar. Ég er sammála hv. þingmanni um að það megi alltaf gera betur. Heilbrigðiskerfið er mjög flókið. Heilbrigðismál eru almennt mjög flókin fyrir þá sem ekki þekkja. Það er full ástæða til að tryggja það að upplýsingagjöf sé góð, að hún sé skýr og skiljanleg fyrir fólk sem hefur, eins og hv. þingmaður benti á, um nóg annað að hugsa.

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um lyfjastefnu til ársins 2022. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans. Þetta er rosalega mikilvægt mál. Annars vegar er það vegna þess að lyf skipta fólk í nútímasamfélagi mjög miklu máli, vegna þess að aðgangur að réttum og viðeigandi lyfjum getur bæði bjargaði lífi fólk og breytt lífi fólks algjörlega. Svo er þetta líka mikilvægt mál vegna þess að það er þannig að lyf eru því miður oft og tíðum dýr, það er alveg sama hvort við erum að tala um fyrir ríkið að greiða eða fyrir einstaklinginn sem þarf að nota lyfin. Þess vegna sakna ég þess að hér sé ekki kveðið fastar að orði þegar kemur að kostnaðarþátttöku ríkisins, sem er bara hin hliðin á sama peningi, sem er þá kostnaðarþátttaka sjúklingsins. Hæstv. ráðherra talaði um það í framsögu sinni að kostnaðarþátttaka ríkisins þyrfti að vera nægileg. Það getur verið svolítið misjafnt eftir því hver horfir á hvað er nægilegt hverju sinni. Ég hlustaði á hæstv. ráðherra útskýra það í andsvari við hv. þm. Halldóru Mogensen, sem vék að þessu efni, að ekki væri farið inn á kostnaðarþátttöku í þessari stefnu nema með almennum hætti því að það yrði gert í fjárlögum. Gott og vel, það verður auðvitað gert í fjárlögum. En ég sakna þess engu að síður að þessa sjái ekki stað í fjármálaáætluninni. Það hefði að mínu mati verið ákveðin undirbygging fyrir það sem kemur í fjárlagafrumvarpinu þegar það svo kemur fram. Í fjármálaáætluninni fyrir árin 2018–2022 segir, svo dæmi sé tekið, á bls. 308, að eitt af grundvallarmarkmiðunum með lyfjalögum - og ég veit að við erum að tala um lyfjastefnu en þetta tengist - sé að sporna gegn óhóflegri notkun lyfja og halda kostnaði í lágmarki. Það er tiltekið hérna. Ég hefði gjarnan viljað sjá fastar kveðið að orði hvað varðar fjármögnun ríkisins og hefði talið að það hefði undirbyggt betur hver stefna hæstv. ríkisstjórnar er í þessum málum. Eins og er erum við svolítið í lausu lofti með þetta og verðum að reiða okkur á góð orð hæstv. ráðherra í þeim efnum og munum örugglega rifja þau upp í einhverju samhengi. Það er fleira sem skiptir máli en krónur og aurar. Þó svo að það séu mikilvægt atriði þegar kemur að aðgengi að lyfjum þá skiptir líka máli hvernig aðrir hlutir eru. Þar finnst mér sérstaklega mikilvægt það sem fjallað er um í 2. lið þessarar tillögu sem varðar öryggi, gæði og virkni lyfja og lyfjaþjónustu. Það er talað um hvort hægt sé að auka hagkvæmni í lyfjanotkun og bæta meðferðarheldni o.s.frv. og að sérstaklega verði litið til þess - og það er reyndar líka aðeins fjallað um þetta í kafla 3 um skynsamlega og hagkvæma notkun lyfja - að skoða millivikni lyfja, vegna þess að þjóðin er að eldast, lyf eru að verða flóknari og það er verið að lækna eða gefa lyf við fleiri og flóknari sjúkdómum. Þetta er í rauninni stórt neytendamál, held ég, sem verður fyrir notendur lyfja. Þessi mál þurfa að vera í ofsalega góðu lagi. Mér finnst gott að komið er inn á þetta í lyfjastefnunni og held að því þurfi að halda til haga. Það er talað um að ríki eigi í vaxandi mæli í erfiðleikum með að tryggja aðgengi að nýjum og dýrum lyfjum og gera áætlanir um notkun þeirra innan fjárheimilda. Þetta snýr líka að kostnaði í heilbrigðiskerfinu. Þar finnst mér aftur svo mikilvægt að við höfum í huga að upptaka nýrra og dýrra lyfja er samt ekki bara kostnaður heldur er það fjárfesting. Þetta er ekki aðeins fjárfesting í því að stytta sjúkrahúslegu fólks, þótt það sé vissulega ein af fjárfestingunum, heldur er þetta fjárfesting í heilsu og virkni. Þess vegna getur þetta haldið fólki á vinnumarkaði og þar með sparað þegar kemur inn í almannatryggingakerfið, sem er reyndar ekki það sem heyrir undir þennan hæstv. ráðherra en kemur að fjármálum ríkisins í heild sinni. Við þurfum alltaf að hafa það í huga þegar við ræðum lyfjamálin. Í greinargerðinni á bls. 5 er fjallað um að auka hagkvæmni og skynsemi í notkun lyfja og þá sé rétt að skoða leið sem Svíar hafa farið í niðurgreiðslum. Það er rosalega lítið fjallað um þetta, í nokkrum línum. Ég segi að það kunni vel að vera að þetta sé sniðugt og væri líklega einhverrar nefndar að gera það. Mér þætti gott að fá meira kjöt utan á beinin og fá svolitlar upplýsingar um það hvað er verið að vísa í. Ég sé það alla vega ekki augljóslega út úr þessum texta. Ef þetta er eitthvað sem við þingmenn eigum síðan að fá inn á okkar borð, sem partur af því hvernig einhver kostnaðarþátttaka eða niðurgreiðslur fara fram, þá þurfum við að fá betri upplýsingar um það mál í fyllingu tímans en er að finna í þessari greinargerð einni saman. Það er líklega eitthvað sem til að mynda hv. velferðarnefnd getur skoðað nánar. Ég veit ekki hvort það er rétt að gera það á þessum tímapunkti. Frú forseti. Tíminn er að renna frá mér og ég vil að endingu segja að hér er fjallað um, og hæstv. ráðherra gerði það líka í framsögu sinni, að kannað verði hvort æskilegt sé að heimila að selja tiltekin lausasölulyf í almennum verslunum. Þá velti ég því fyrir mér hvort það sé skynsamleg hugmynd og hvort það rími við það að sporna eigi 

Frú forseti. Það virðist við fyrstu lesningu vera margt gott í þessari stefnu. Ég fagna því að efla eigi upplýsingagjöf til almennings, sérstaklega hvað varðar aukaverkanir á lyfjum og áhrif fjöllyfjanotkunar, og að efla eigi þátt notenda lyfja í eigin meðferð og gera með því sjúklinga ábyrgari fyrir eigin heilsu. Það eru mjög flott markmið. Ég fagna því einnig að bregðast eigi við aukningu lyfjaónæmis vegna notkunar sýklalyfja í búfénaði vegna þess að ofnotkun sýklalyfja í dýrahaldi er gríðarlegt vandamál í heiminum öllum sem ógnar heilsu fólks og notkun sýklalyfja ber að halda í algjöru lágmarki. Ég tek sérstaklega undir þau áform ráðherra að sporna við mis- og ofnotkun geð- og verkjalyfja þar sem notkun er umtalsvert meiri á Íslandi en annars staðar á Norðurlöndunum. Þetta er svo sannarlega mikilvægt verkefni. Það sem mér finnst í fljótu bragði vanta í þessa stefnu er tvennt. Ég sakna þess í fyrsta lagi að talað sé um forvarnir til að minnka lyfjanotkun. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar kemur fram, með leyfi forseta: „Við stefnumótun og áætlanagerð stjórnvalda verði gætt að áhrifum á heilsu og líðan íbúa. Dregið skal til framtíðar úr beinum og óbeinum kostnaði fyrir samfélagið allt með því að efla starf á sviði forvarna og lýðheilsu.“ Mér þætti vænt um að heyra útskýringar ráðherra á því hvers vegna þessi sjónarmið eiga ekki heima í lyfjastefnu. Mögulega eiga þau heima einhvers staðar annars staðar, ég veit það ekki, en mér finnst þau alveg eiga heima þarna. Í öðru lagi kemur einnig fram í stjórnarsáttmála að stefnt skuli að því að minnka greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðisþjónustu. Í umræddri lyfjastefnu er talað um að efla kostnaðarvitund heilbrigðisstarfsfólks og almennings en hvergi er stefnt að því að minnka greiðslubyrði þeirra sem eru veikir og þurfa lífsnauðsynlega á lyfjum að halda. Þetta er frekar furðulegt í ljósi þess sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum en einnig að meginmarkmið lyfjastefnunnar sjálfrar er að tryggja aðgengi að lyfjum. Í greinargerð kemur fram, með leyfi forseta: „Heilbrigðisyfirvöld þurfa, í góðu samstarfi við lyfjafyrirtæki, að tryggja aðgengi að nauðsynlegum lyfjum og nauðsynlegum upplýsingum um lyf. Lyfjastofnun þarf áfram, í samvinnu við hagsmunaaðila, að leita allra leiða til að tryggja að nauðsynleg lyf séu ávallt til í landinu.“ Þetta er allt gott og blessað, að tryggja að lyf séu ávallt til í landinu, en ber okkur ekki einnig að tryggja að þeir sem þurfa á lyfjunum að halda hafi fjárhagslega getu til þess að nálgast þau? Ég hlakka til að rýna betur í stefnuna innan velferðarnefndar og vona að sjónarmið mín fái góðar undirtektir þar. Það er ljóst að með markvissum aðgerðum til þess að bæta lýðheilsu með forvörnum væri alveg hægt að minnka lyfjaþörf og þá myndi kostnaður minnka. Þá ætti að vera lítið mál að koma betur til móts fjárhagslega við þá sem þurfa lífsnauðsynlega á lyfjum að halda. Það er komin upp alvarleg staða og við sem þjóð erum í raun komin á mjög hálan ís þegar við erum komin á þann stað að setja fólk á hausinn þegar það þarf að glíma við alvarleg veikindi og þarf mest á stuðningi samfélagsins að halda. En þetta er raunin, þetta er staðan, og ég tel það mjög alvarlegt ef ekki á að taka á þessu í lyfjastefnu til næstu fimm ára, fyrir utan forvarnagildi þess að steypa ekki alvarlega veiku fólki í fjárhagserfiðleika með tilheyrandi kvíða og álagi sem hreinlega hindrar bata. Og hvað gerist í kjölfarið? Endar fólk mögulega á örorkubótum sökum þess að það fær ekki tækifæri til að ná heilsu? Hvað kostar það samfélagið? Þetta eru keðjuverkandi áhrif og við þurfum að nálgast þennan málaflokk á miklu heildrænni hátt. Það sem virðist vera sparnaður í einum reit í excel-skjalinu endar bara sem tilfærsla á kostnaði í einhverjum öðrum reit í skjalinu. Maður spyr sig hvort það sé skilvirk leið til þess að nálgast þessi vandamál. Ég hlakka til að rýna betur í þetta í nefndinni. Ég veit að þegar við ræðum um hluti sem þarf að laga og efla í samfélaginu er alltaf talað um að það sé einhver kostnaður á bak við það og það séu ekki til peningar til að gera það, en málið er að það er alltaf hægt að skapa sparnað. Ef við horfum á þetta á heildrænni hátt þá getum við fundið út hvar við getum sparað og hvernig við getum haft efni á öðrum hlutum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu þessa mikilvæga máls, þingsályktunartillögu sem hér er lögð fram um lyfjastefnu til ársins 2022. Samhljóða tillaga var lögð fram á 145. þingi 2015–2016 en náði ekki fram að ganga. Þetta er nú kannski ríflega andlitslyft tillaga, eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra hefur einu og öðru verið hnikað til, eitt fellt út og öðru bætt í. Þetta er gríðarlega umfangsmikill málaflokkur og í raun risamálaflokkur í orðsins fyllstu merkingu sem snertir alla landsmenn frá vöggu til grafar og notkun lyfja fer auðvitað stöðugt vaxandi. Við verðum stöðugt háðari því að eiga góð lyf til notkunar í lífi okkar. Þau skipta auðvitað sköpum fyrir margan, bæði til skemmri tíma og svo eru einstaklingar sem þurfa á lyfjum að halda allt sitt líf og gætu ekki án þeirra verið. Samfara því að notkun vex stöðugt þá vex auðvitað kostnaður, bæði fyrir hinn einstaka og hið opinbera. Í þessu felst mikil áskorun fyrir stjórnvöld á hverjum tíma. Þetta er risaviðfangsefni á heimsvísu. Það er mikil gróska í þessum geira. Þetta er þekkingargeiri og þróunargeiri og viðskiptin eru fjörleg, en að sama skapi ræður nú ekki alltaf mannúðin einasta för heldur eru markaðsöflin að verki og einhver angi af efnishyggju. Glíman stendur við þetta hjá stjórnvöldum. Við heyrum stöðugt af nýjum lyfjum sem fara frægðarför um heimsbyggðina og það er auðvitað mikil og hávær krafa hjá þegnunum um að nýjustu og bestu lyfin séu alltaf stöðugt tekin í notkun. Og þau eru dýr. En þetta er skiljanleg krafa, við glímum hér við rætur lífsins og við viljum öll eignast sem best líf. Nú er sem dæmi líklega verið að prófa tæplega 100 lyf í baráttunni gegn sjúkdómum á borð við alzheimer og liðagigt. Ísland hefur algjöra sérstöðu varðandi lyfjanotkun. Við skerum okkur úr miðað við nágrannalöndin. Við notum mun meira af örvandi lyfjum, róandi og kvíðastillandi lyfjum og svefnlyfjum, ásamt verkjalyfjum. Þá er sýklalyfjanotkun Íslendinga meiri heldur en hinna Norðurlandabúanna. Ekki alls fyrir löngu kom það fram í Læknablaðinu um ávísanir á lyf að við notum testósterónlyf margfalt á við nágrannalöndin. Þessi umræða hefur verið í gangi hér um langa hríð, þessi mikla notkun okkar á ýmiss konar geðlyfjum og vega þunglyndislyfin hvað mest. Það er ekkert land innan OECD-ríkjanna sem notar annað eins af þunglyndislyfjum og Íslendingar. Aukningin er sem dæmi um 27% á milli áranna 2010–2015. Kannanir sýna að það eru konur sem nota meira lyf af þessu tagi en karlar. Hin mikla notkun á þunglyndislyfjum á Íslandi gefur tilefni til að fylgst sé grannt með og kannað hvernig við getum breytt þessu. Menn spyrja: Vegna hvers notið þið svona mikið af þunglyndislyfjum? Vegna hvers nota Íslendingar svona mikið af geðlyfjum, miklu meira en aðrar þjóðir? Við notum tvöfalt og upp í þrefalt meira en næstu nágrannar okkar. Hver er sérstaðan? Þegar fagfólk er spurt þá er svarið giska þunnt. Menn vita það ekki, menn hafa ekki skoðað það. Það er ein áskorunin í þessari lyfjastefnu að ég tel. Það er drepið á það lítillega að við ættum að grandskoða það hver ástæðan er fyrir þessu. Við teljum okkur ekki vera síður heilbrigða og glaða og káta og hamingjusama eins og nágrannaþjóðirnar okkar, jafnvel ein hamingjusamasta þjóð í heiminum. Þetta rímar kannski illa saman. Það felst mikil áskorun í þessari lyfjastefnu. Það kemur fram í plagginu að rétt og skynsamleg notkun lyfja getur lækkað annan kostnað í heilbrigðiskerfinu. Það eykur auðvitað lífsgæði fólks að finna lyf við hæfi þegar á bjátar. Það getur komið í veg fyrir innlagnir á sjúkrahús, leitt af sér styttri legutíma og færri veikindadaga. En röng notkun lyfja er líka til eins og við þekkjum. Hún getur skapað hættu fyrir sjúklinga og haft í för með sér sóun og mikinn kostnað. Þessi tillaga um lyfjastefnu sem nú er lögð fram felur í sér þrjá áhersluþætti. Það er í fyrsta lagi aukið aðgengi allra landsmanna að nauðsynlegum lyfjum, í öðru lagi öryggi, gæði og virkni lyfja og lyfjaþjónusta og svo í þriðja lagi skynsamleg og hagkvæm notkun lyfja. Mig langar að drepa örlítið á nokkra þætti. Það er talað um að unnið verði að opnun markaðarins og meiri samkeppni í samstarfi við Norðurlandaþjóðir og að útboð lyfja verði styrkt og bætt og leitað eftir samstarfi um sameiginleg útboð með öðrum Norðurlandaþjóðum. Þetta er mikilvægt atriði. Sameiginleg innkaup fyrir stærri markað. En ég minnist þess nú að þetta hefur verið í umræðunni í nærri sennilega tvo áratugi. Spurt er: Vegna hvers gengur þetta svona hægt og vegna hvers er þetta svona erfitt? Við vitum að það eru gerðar strangar kröfur um leiðir fyrir nýjum lyfjum. En getur ekki hinn norræni markaður t.d. sameinast um eitt leyfi? Við teljum okkur í svo mörgu tilliti vera sambærileg okkar nágrönnum. Hér er drepið á það líka að stefnt verði að því að sérmenntaðir hjúkrunarfræðingar og ljósmæður fái takmarkaðan rétt til að ávísa ákveðnum lyfjum. Þetta var í fyrri stefnunni að mig minnir líka. Þetta er af hinu góða. Ég þykist vita að þetta fyrst og fremst þungunarmálefni sem í hlut eiga, heyri kannski nánar í ráðherra um það. Síðan er talað um lausasölulyf, að það verði hugað að því að opna fyrir sölu á þeim í almennum verslunum, sérstaklega á landsbyggðinni. Ég tel ástæðulaust að bera fyrir sig landsbyggðina í þessu því víðast hvar á landsbyggðinni eru litlar lyfjabúðir. Þar sem þær eru ekki fyrir hendi þá eru litlar lyfjabúðir eða lyfjaver, skulum við kalla, inni á heilbrigðisstofnunum eða við heilbrigðisstofnanir sem leysa þetta með ágætum. Litlar lyfjabúðir eru í stöku tilvikum starfræktar í tengslum við heilbrigðisstofnanir. Það fer ágætlega á því. Síðan vil ég spyrja um það sem fellt er út úr þessari lyfjastefnu, það atriði með að kannaðar verði leiðir til lækkunar virðisaukaskatts á lyfjum og hvort slík lækkun muni skila sér til sjúklinga, hét það í gömlu tillögunni. Spurningin er vegna hvers þetta var fellt út. Það eru fleiri atriði sem felld voru út úr tillögunni og varða öryggi, gæði og virkni lyfja. Það er varðandi fjölgun klínískra lyfjafræðinga á heilbrigðisstofnunum t.d., aðgerðir til að bæta meðferðarheldni og sporna við fjöllyfjanotkun, hún verði samræmd. Lyfjafræðileg ráðgjöf verði stunduð við val á lyfjum og gerð lyfjalista á heilbrigðisstofnunum. Á heilbrigðisstofnunum, hjúkrunar- og dvalarheimilum verði farið með faglegum og skipulegum hætti yfir lyfjanotkun þeirra sjúklinga sem nota mörg lyf samtímis því lyfjavandamál hjá öldruðum er gríðarlegt vandamál. Ég vona að hæstv. ráðherra geti varpað einhverju ljósi á þessi atriði. Ég fæ kannski að koma upp í andsvar við hann.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að taka til máls í þessu mikilvæga máli sem er lyfjastefna til ársins 2022. Hér hefur margt ágætt komið fram. Ég verð að taka undir allflest af því. Fyrst dettur mér í hug þegar við tölum um orsakir þess að Íslendingar nota svo mikið af lyfjum að gjarnan var nú sagt að það væri vegna þess að það væri svo dimmt hérna, þess vegna væru Íslendingar kannski þyngri en margar aðrar þjóðir. Við þyrftum kannski að ávísa meira af D-vítamíni á mannskapinn frekar en einhverjum þunglyndislyfjum oft á tíðum, án þess að ég ætli að gera lítið úr því að þau hafa gert gott fyrir ansi marga. Ég held að hluti af skýringunni sé sá að við mælumst mjög há í geðröskunum hér á landi miðað við höfðatölu. Síðan hefur lyfjanotkun ungra barna aukist mjög mikið. Hluti af skýringunni held ég að sé bæði mannfæð innan stofnana, mikið álag á heilbrigðisstofnanir okkar og líka innan skóla eins og við þekkjum, þar er beinlínis gerð krafa um það að ef börn þurfa einhverja aðstoð af hálfu sveitarfélagsins, stuðning eða eitthvað slíkt þá þurfi geðlæknir að hafa úrskurðað að barnið sé með einhverja tiltekna röskun til þess að hægt sé að veita þann stuðning, þ.e. sveitarfélagið fái þá greitt úr jöfnunarsjóði til þess að standa undir þeim kostnaði sem af því hlýst að veita börnum viðunandi stuðning. Þetta er ekki algilt, en þetta er meira og minna svona. Ég held að það sé hluti af skýringunni. Ég hef starfað innan skólans og séð að lyf hafa gert mörgum börnum óskaplega gott og orðið til þess að þau eignast nýtt líf. En ég hef líka séð töluverðan árangur af fjölbreyttri meðferð, sem við tölum kannski um á eftir í næsta máli, sem ég held að þyrfti að fá enn þá meiri stuðningi innan kerfisins heldur en er. Við eigum mjög góða innkaupadeild sem er Landspítalinn þegar kemur að innkaupum á lyfjum. Ég man að samþykkt var frumvarp sem kom fyrir fjárlaganefnd um opinber innkaup þar sem var m.a. rýmkað fyrir lyfjainnkaup. Maður hefur furðað sig á því að sjúkrahúslyfin, S-merktu lyfin svokölluðu, fara fram úr áætlun ár eftir ár, það virðist ekkert hafa breyst þar þrátt fyrir að gengið ætti kannski að vera hagfellt. Það er vissulega gjarnan verið að gera útboð til lengri tíma, en það ætti að virka í báðar áttir hefði maður haldið. Það hefur komið pínulítið á óvart að ekkert hafi gerst í þeim efnum. Ég verð að taka undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni, það er árið 2017 og við erum svolítið mikið á sama stað og við höfum verið í áratugi varðandi ótrúlega mörg mál. Manni finnst óskiljanlegt að við séum á tölvuöld þegar hér er talað um að nauðsynlegt sé að opinberir aðilar eigi samstarf um upplýsingamál þannig að við höfum allar helstu upplýsingar um lyf og lyfjanotkun og getum fundið á einum stað með tengingu við aðrar heilbrigðis- og stjórnsýslustofnanir. Auðvitað á þetta að vera fyrir löngu orðið að veruleika. Þetta er hluti af því að við getum tekist á við misnotkun lyfja. Ég verð líka að segja það að ég geld varhuga við h-liðnum þar sem talað er um aukið og bætt aðgengi að lyfjum með því að setja lausasölulyf í almennar verslanir. Heilbrigðisstofnanir og heilsugæslurnar eru vel færar um að sinna þessu. Ég tel að það sé skynsamlegt að við höldum því en séum ekki frekar en að setja brennivín í búðir að setja lyfin almennt í verslanir. Frekar á að leggja áherslu á, eins og hér er tekið fram, að fjölga lyfjatæknum og sjá til þess að þeir séu í rauninni virkari innan apóteka og þar sem lyf eru almennt seld. Það hefur dregið úr aðsókn í lyfjatækninám. Hér er talað um að efla námið og stuðla að fjölgun. Það væri áhugavert að vita hvort einhver plön eru um það, með hvaða hætti það skuli gert, því ekki er hægt að sjá það í fjármálaáætluninni hvernig það er beinlínis hugsað. Hér er talað um eitt og annað sem eigi að gera, svo sem bættan hugbúnað og ég kom áðan inn á rafræna lyfseðla og rafræna umsýslu og allt þetta. Það er sagt í fjármálaáætluninni að það eigi að koma á fót klínískum lyfjagagnagrunni og að verkleg afgreiðsla umsókna um klínískar lyfjarannsóknir og framkvæmd slíkra rannsókna verði í samræmi við reglugerðir ESB. Þetta er aðgerð, en það er ekkert talað neitt meira um það, finnst mér, hvernig eigi að gera það og hvort í þessu séu tilteknir fjármunir. Hér er talað um 9,2 milljarða aukningu á tímabili sem fjármálaáætlunin nær yfir, þar af er gert ráð fyrir 3 milljörðum vegna aukningar framlaga á árinu 2018. Hér er sagt að þá aukningu megi fyrst og fremst rekja til áætlaðra útgjalda á árinu 2017 umfram það sem gert var ráð fyrir í forsendum fjárlaga. Þá er nú kannski ekki mikið eftir þegar við horfum á hvað þarf að gera og lagt er til hér. Það er margt gott hérna sem ég get tekið undir, t.d. það sem hér hefur verið komið inn á, að sporna við óhóflegri fjöllyfjanotkun. Það held ég að geti kannski orðið erfitt vegna þess að sameiginlega skráningarkerfið er ekki nægjanlega gott og það er auðvitað ástæða fyrir því að fólk getur misnotað kerfið eins og því miður of margir gera kannski. Auðvitað viljum við öll sporna við því að það sé verið að ofnota lyf, hvort sem það eru geð- eða verkjalyf. Þess vegna hlakka ég til að fá svar við fyrirspurn minni varðandi notkun geðlyfja á öldrunarheimilum af því að hér er m.a. komið inn á að þessar upplýsingar eigi að vera aðgengilegar öllum og að sjálfsögðu á þetta að vera aðgengilegt öllum þeim sem á þurfa að halda starfs síns vegna, hvort sem það er á öldrunarheimilum eða annars staðar. Ég vildi líka koma inn á það að hér er talað um að auka hagkvæmni og skynsemi í notkun lyfja og bent á hvað Svíar hafa verið að gera og að heilsugæslustöðvarnar niðurgreiði lyfin eftir ákveðnum reglum. Það er svolítið horft á þetta frá fjármálalegu hliðinni. Svíar gefa út ráðgefandi lista handa læknum yfir hvaða lyf eigi að nota, þ.e. hvaða lyf þeir eigi að skrifa út handa fólki. Vissulega er talað um að skapa aðhald í lyfjanotkun, en svo er talað um að sá sparnaður sem getur orðið nýtist í aðra þjónustu. Þetta snýst auðvitað líka um að fólk sé ekki að fá lyf sem það beinlínis þarf ekki. Það er líka eitt hérna sem hefur kannski ekki verið rætt, á bls. 4, í sambandi við öryggi og gæði dýralyfja. Það er alveg rétt að það þarf að gæta að því ekki síður en fyrir mannfólkið. Þar þarf einmitt að bæta rafræna skráningu. Við vitum líka að dýralæknar þurfa að sinna risastórum svæðum og þá mætti skoða hvort þeir sem þurfa á því að halda, hvort sem það eru bændur eða aðrir, geti haft aðgang að tilteknum lyfjum þegar jafnvel er yfir fjallveg að fara og ekki hægt að nálgast þau með viðunandi hætti oft á tíðum. Það er auðvitað ástæða til þess að vekja athygli á því líka. Ég geri mér grein fyrir því að það er uppsöfnuð þörf í kerfinu og búin að vera mjög lengi varðandi S-merktu lyfin. Ég hef áhyggjur af því að enn og aftur séum við ekki undir það búin þegar horft er til fjármálaáætlunar. Ráðherra leiðréttir mig kannski, það er erfitt að lesa sig í gegnum fjármálaáætlunina af því að við fáum ekki niðurröðunina á verkefni, þ.e. hvað er ætlað í hvað, fyrr en í haust, en eitt af því sem mér þykir gagnrýnivert er að hér eru aðeins örfáar tölur nefndar. Hér eru nefnd lyf og lækningavörur en ekkert í rauninni um það hvað tilheyrir hverju verkefni.

Frú forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir mjög góða umræðu. Ég ætla að reyna að svara nokkrum spurningum sem til mín var beint og koma aðeins inn á nokkur atriði sem hv. þingmenn vöktu athygli á í ræðum sínum. Ég vil ítreka það sem kom fram í svörum mínum við andsvörum hv. þm. Halldóru Mogensen hér fyrr, að ástæðan fyrir því að ekki er farið dýpra inn í kostnaðarþátttöku í lyfjastefnunni umfram frekar almennt orðalag er að kostnaðarþátttakan og aðgengi að lyfjum er að einhverju leyti háð fjárveitingum og fjárheimildum sem Alþingi veitir. Eins og við þekkjum öll voru fjárheimildir til lyfjaliðarins samþykktar af Alþingi fyrir jólin fyrir árið 2017. Það er nokkuð ljóst miðað við stöðuna núna að það var stórlega vanáætlað og þess vegna samþykkti ríkisstjórnin og fól mér og hæstv. fjármálaráðherra að fara sérstaklega í að skoða þau mál og tryggja að nauðsynleg lyf væru fjármögnuð. Sú vinna er í gangi. Þess vegna er líka horft til þess sem er kallað veikleiki í fjárlögum 2017 eða grunnfjárlaga 2017 þegar verið er að skoða þennan málaflokk inn í fjármálaáætlun 2018–2022. Það er í raun og veru verið að taka tillit til þessa sívaxandi kostnaðarþáttar sem eru lyfin, því að þrátt fyrir, að maður hefði haldið, jákvæða gengisþróun þá hefur kostnaður við lyf ekki aukist jafn mikið á milli ára um háa herrans tíð og gerðist á síðasta ári. Í lyfjastefnunni, í f-lið undir 1. liðnum, er tekið fram að unnið verði áfram með hagsmunaaðilum að þeim markmiðum að halda verðlagi lyfja innan hóflegra marka og í samræmi við nágrannalöndin. Síðan segir í greinargerðinni, svo ég vitni, með leyfi forseta: „Nauðsynlegt er að heilbrigðisyfirvöld vinni áfram að því markmiði að halda verðlagi lyfja sambærilegu við það sem er í nágrannalöndum. Nauðsynlegt er jafnframt að gera ráð fyrir auknum lyfjakostnaði vegna fólksfjölgunar og þess að þjóðin eldist.“ Þar er verið að vísa til nauðsyn þess að horfa á kostnaðinn þegar kemur að lyfjunum í fjárlagagerðinni. Áður en tíminn rennur allur frá mér ætla ég að reyna að koma inn á nokkra punkta sem hv. þingmenn hafa bent á og vil ég þakka aftur fyrir sérlega góðar ræður. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir minntist á mikilvægi þess að horft væri til millivirkni lyfja og, eins og það er orðað, meðferðarheldni. Þetta eru oft orð sem eru okkur kannski ekki töm, þ.e. hvernig samverkun lyfja er hjá þeim sem eru haldnir mörgum sjúkdómum eða flóknum sjúkdómum. Þetta á gjarnan við um þá sem eru orðnir eldri og nota mörg mismunandi lyf, þá er mikilvægt að þess sé gætt að þau virki vel saman og ekki fari illa. Hluti af því er það sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir minntist á í ræðu sinni, sem er nauðsyn þess að bæta upplýsingar og sameiginleg rafræn skráningarkerfi. Góðu fréttirnar eru að okkur Íslendingum hefur í krafti smæðar okkar tekist að komast lengra en flestar aðrar þjóðir í rafrænum skráningum, við höfum held ég hærra hlutfall af rafrænum lyfseðlum en þær þjóðir sem við miðum okkur við. Fyrir utan það er svo að bæta skráninguna og vonandi bæta það að fólk hafi þau lyf sem eru því nauðsynleg. Það ætti líka að minnka líkurnar á því að lyf séu rangt gefin eða rangt ávísað og að læknar séu með allar upplýsingar á hendi fyrir samverkun lyfja. Hv. þm. Guðjón S. Brjánsson kom inn á það sem er mikið rætt, sem er óvenju mikil notkun okkar á Íslandi á geðlyfjum og ákveðnum verkjalyfjum. Það er tekið til þess sérstaklega í lyfjastefnunni að þetta þurfi að skoða. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, að svarið sé stundum dálítið þunnt um það hvernig standi á þessu. Ég vísa til frétta frá embætti landlæknis og á vef embættis landlæknis þar sem verið er að skoða þetta út frá niðurstöðum um mjög mikla notkun á geðlyfjum, embættið er að skoða þessi mál. Það er hægt að leiða að því líkur að að einhverju leyti sé þetta háð því að við erum lítil þjóð og það að tískur eða ákveðnar áherslur fari hratt yfir í litlu samfélagi. Þegar við tökum upp nýjar meðferðir þá fréttast þær strax um allt. Það getur verið ein af ástæðunum. Síðan hefur líka verið talað um það að við höfum því miður dregist aftur úr í geðheilbrigðisþjónustu og aðgengi að annarri geðheilbrigðisþjónustu. Það gæti gert það að verkum að það verði einhver aukin tilhneiging til þess að ávísa lyfjum í staðinn. Eins og ég segi, og tek undir með hv. þingmanni, er mikilvægt að við skoðum þessi mál sérstaklega vegna þess að eins góð og lyf eru þegar þau eru rétt notuð og rétt ávísuð getur það verið stórkostlegt neytendamál og hreinlega öryggismál þegar lyf eru ofnotuð eða rangt notuð. Í sambandi við sameiginleg innkaup sem nokkrir hv. þingmenn komu inn á í ræðum sínum er það rétt að þetta er löng umræða. Íslendingar hafa kannski öðrum fremur ýtt á að komið verði á meiri samvinnu í innkaupum og útboðum og upplýsingagjöf þegar kemur að lyfjum, enda er það skiljanlega erfitt fyrir lítið land, fyrir lítið kerfi, að hafa jafn mikla yfirsýn og afkasta hreinlega jafn miklu og stærri þjóðir gera. Góðu fréttirnar eru að það horfir til einhverra tíðinda í þessum málum. Ég var sjálfur staddur á stórum ráðherrafundi á vegum OECD í vetur þar sem ráðherrar frá öllum þjóðum, stórum, litlum, ríkum, fátækum og flestum heimsálfum, voru sammála um mikilvægi þess að auka samvinnuna í þessu. Benelux-löndin eru nú þegar komin langt og eins og ég minntist á í framsöguræðu minni var samþykkt á ráðherrafundi Norrænu ráðherranefndarinnar í síðustu viku, þar sem ég sótti fund með öðrum heilbrigðisráðherrum, að setja af stað sameiginlegan vettvang Norðurlandanna til þess að vinna sérstaklega að þessu máli. Ég leyfi mér að vera bjartsýnn þó svo að ég geri mér grein fyrir því að ég er núna kominn í óþægilega langa röð heilbrigðisráðherra á Íslandi sem hafa leyft sér að vera bjartsýnir í þessum málum. Örsnöggt áður en tíminn rennur út hjá mér vil ég taka undir hugmyndina hér um að skoða það að sérmenntaðir hjúkrunarfræðingar og ljósmæður fái takmarkaðan rétt til þess að ávísa lyfjum, sérstaklega í sambandi við fæðingarþjónustu. Hugmyndin um að kanna hvort æskilegt sé að heimilað verði að selja tiltekin lausasölulyf í almennum verslunum er einmitt ekki neitt annað en að kannað verði hvort það sé æskilegt. Hugmyndin  Ég vil þakka fyrir góða umræðu og hlakka til að fylgjast með málinu hjá nefndinni.

Frú forseti. Þetta verður mjög stutt, ég hef engan áhuga á að lengja þessa umræðu um of. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort forvarnir hafi eitthvað komið til tals við gerð þessarar stefnu eða hvort þær muni koma einhvers staðar annars staðar inn. Mér finnst gríðarlega mikilvægt að við leitum leiða til þess að minnka lyfjanotkun með forvörnum. Það er hægt. Ætti það ekki heima í þessari stefnu? Eða á það heima einhvers staðar annars staðar? Ég væri til í að heyra í ráðherra varðandi það. Svo kom mér á óvart, það voru alveg nýjar upplýsingar fyrir mér, þegar hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttirs sagði að börn fengju ekki hjálp eða aðstoð, fjárhagslega aðstoð, frá sveitarfélögum án þess að vera lyfjuð. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Er það raunverulega … 

Fá greiningu.

Fá greiningu og þá lyf væntanlega? 

Forseti. Ég þakka andsvarið. Ég held að ástæðan fyrir því að ekki er skýrar tekið á forvörnum í stefnunni sé einmitt vegna þess að stefnan er lyfjastefna og er um notkun lyfjanna, þ.e. það þegar við þurfum eða ætlum að nota lyf. Þó kemur fram í innganginum hér, svo ég vitni, með leyfi forseta: „… meginmarkmiðin verði tryggt aðgengi að lyfjum, gæði, virkni og öryggi lyfja og skynsamleg og hagkvæm notkun lyfja.“ Það má segja að þar sé aðeins vísað til forvarnaliðarins þótt stefnan felist fyrst og fremst í notkun á lyfjum. Þetta er mjög mikilvægt og er punktur sem kemur væntanlega inn í umræðuna um ofnotkun á geðlyfjum, þ.e. möguleiki á því að beita forvörnum sterkar. Þar hefur verið talað t.d. um svokallaða hreyfiseðla þar sem vísað er á hreyfingu og fólki gert kleift að halda í aukið heilbrigði til þess að koma í veg fyrir sjúkdóma og þar af leiðandi koma í veg fyrir óhóflega lyfjanotkun. Í sambandi við samhengi við sveitarfélögin er heilmikið samtal á milli þótt það komi ekki beint inn í lyfjastefnuna þar sem lyf og heilbrigðisþjónusta er á vegum ríkisins. Ég vil benda sérstaklega á úttekt á menntun án aðgreiningar sem var tekin út á Íslandi af Evrópustofnun og var skilað mjög góðri skýrslu og góðri vinnu nýlega. Á vegum menntamálaráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis, velferðarráðuneytis, 

Frú forseti. Ég hef svo sem ekkert við þetta að bæta. Ég ætlaði bara að koma upp einu sinni. En ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að koma með skýr og góð svör og bregðast við öllum þeim athugasemdum sem komu frá okkur sem áttum í þessum samræðum.

Frú forseti. Ég vildi nota tækifærið til þess að þakka sömuleiðis hv. þingmönnum og þingheimi fyrir góða og upplýsandi umræðu. Ég held að hér hafi margt komið fram sem sé gott veganesti fyrir hv. velferðarnefnd í umfjölluninni og hlakka til þess að taka þátt í því starfi með nefndinni og þinginu áfram. Takk fyrir.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar til næstu sveitarstjórnarkosninga árið 2018. Velferðarráðuneytið ber ábyrgð á stefnumótun í barnavernd. Er tillagan lögð fram samkvæmt 5. gr. barnaverndarlaga og felur í sér verkefni sem ætlað er að vinna að markmiði laganna um að tryggja börnum sem búa við óviðunandi aðstæður eða stofna heilsu sinni eða þroska í hættu nauðsynlega og árangursríka aðstoð. Við framkvæmd áætlunarinnar skulu barnaverndaryfirvöld hafa fjögur meginmarkmið að leiðarljósi: Að þróa barnaverndarstarf í landinu, að efla þjónustu barnaverndar, að bæta hæfni, getu og þekkingu starfsfólks í barnavernd og að tryggja framboð og aðgengi að úrræðum sem byggjast á gagnreyndum aðferðum. Velferðarráðuneytið hefur yfirumsjón með framkvæmd áætlunarinnar en við gerð hennar var byggt á virku og víðtæku samráði við helstu hagsmunaaðila um áhersluatriði og forgangsröðun verkefna. Framkvæmdaáætlunin var unnin af nefnd sem skipuð var fulltrúum velferðarráðuneytisins, Barnaverndarstofu, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Reykjavíkurborgar. Einnig var byggt á tillögum frá ráðgjafarhópi nefndarinnar sem skipaður var til að tryggja að sem flest sjónarmið yrðu tekin til athugunar með aðkomu og samráði við hagsmunaaðila. Tillagan sem ég mæli fyrir hér í dag felur í sér þriðju framkvæmdaáætlun ríkisins í barnavernd og tilgreinir brýnustu verkefni á því sviði. Fyrst ber að nefna stofnun nýs meðferðarheimilis á höfuðborgarsvæðinu fyrir unglinga með hegðunar- og vímuefnavanda. Á höfuðborgarsvæðinu búa flest þeirra ungmenna sem þurfa á slíkri þjónustu að halda. Rannsóknir hafa sýnt fram á mikilvægi þess að meðferð barna fari fram í nærumhverfi þeirra til að viðhalda og bæta tengsl við fjölskyldu og takast á við vandann í umhverfi barnsins. Með því að stofna meðferðarheimili á höfuðborgarsvæðinu verður jafnframt unnið að því að fjölga starfsmönnum með viðeigandi fagmenntun og efla þannig gæði meðferðarstarfs í barnavernd, en erfitt hefur reynst að uppfylla þær kröfur á meðferðarheimilum utan þéttbýlis. Þá mun staðsetning nýja heimilisins á höfuðborgarsvæðinu bæta aðgengi að nauðsynlegri ytri sérfræðiþjónustu. Á síðustu áratugum hafa orðið miklar breytingar á barnaverndarstarfi á Íslandi. Barnaverndarnefndum hefur fækkað og umdæmi nefndanna stækkað. Sérhæfðu starfsfólki hefur fjölgað og faglegt starf verið styrkt með markvissum hætti. Í framkvæmdaáætlun þessari er því sérstök áhersla lögð á aðgerðir sem miða að því að bæta enn frekar verklag og vinnubrögð í barnaverndarstarfi þannig að markvisst sé byggt á gagnreyndum aðferðum og bestu þekkingu sem völ er á. Á gildistíma framkvæmdaáætlunarinnar er þannig gert ráð fyrir að þróuð verði aðferð til að meta með kerfisbundnum hætti vinnuálag starfsfólks í barnavernd. Einnig verði áfram unnið að því að innleiða gagnreynda og kerfisbundna matsaðferð við könnun mála og til að samræma og efla vinnu við að greina og meðhöndla frávikshegðun hjá börnum. Þá er einnig gert ráð fyrir því að á gildistímanum setji Barnaverndarstofa leiðbeinandi verklagsreglur fyrir barnaverndarnefndir um forgangsröðun barnaverndarmála eftir alvarleika til að tryggja að brugðist sé tímanlega við vísbendingum um alvarlegan vanda barns eða fjölskyldu. Réttaröryggi barna og foreldra í barnavernd hefur verið bætt og aukin áhersla lögð á þátttöku þeirra og samvinnu. Því tekur framkvæmdaáætlunin mið af barnasáttmálanum eða samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins auk annarra alþjóðlegra mannréttindasáttmála sem Ísland er aðili að. Á gildistíma framkvæmdaáætlunarinnar verður áfram unnið að því að efla PMTO-þjónustu barnaverndar sem miðar að því að veita foreldrum þjálfun í styðjandi foreldrafærni, draga úr þvingandi uppeldisaðferðum, efla þannig foreldra í uppeldishlutverki sínu og stuðla að bættum samskiptum barna og foreldra. Framkvæmdaáætlunin tekur einnig mið af þeirri þróun sem orðið hefur í þjónustu við börn og í úrræðum barnaverndar. Því er lögð áhersla á að skapa lagastoð fyrir tiltekin úrræði í barnavernd sem byggja á gagnreyndum aðferðum og festa þau þannig í sessi til að tryggja áframhaldandi sérhæfða þjónustu við börn og fjölskyldur. Má þar nefna Barnahús sem sett var á laggirnar árið 1998 til að skapa vettvang fyrir samstarf og samhæfingu stofnana sem koma að málum er varða kynferðisofbeldi gegn börnum. Meginmarkmið hússins er jafnframt að létta álagi af börnum með því að hafa skýrslutöku af börnum í barnvinsamlegu umhverfi með aðkomu sérhæfðs starfsfólks á þessu sviði. Hugmyndafræði Barnahúss hefur vakið athygli langt út fyrir landsteinana og hafa barnahús að íslenskri fyrirmynd verið sett á laggirnar i fjölmörgum löndum. Starfsemi Barnahúss hefur verið í stöðugri þróun á síðustu árum og má sem dæmi nefna að sérhæft starfsfólk hússins veitir nú þjónustu í málum barna sem hafa upplifað alvarlegt heimilisofbeldi. Auk þess fara þar fram viðtöl við fylgdarlaus börn sem óskað hefur verið eftir alþjóðlegri vernd fyrir hér á landi. Á gildistíma framkvæmdaáætlunarinnar er gert ráð fyrir að skipaður verði starfshópur til að hefja heildarendurskoðun barnaverndarlaga, en tímabært er að kanna hvort túlkun laganna og framkvæmd þeirra sé í samræmi við þá þróun sem orðið hefur á úrræðum barnaverndar. Fyrir liggur að um viðamikið verkefni er að ræða sem taka mun langan tíma og verður ekki lokið á gildistíma framkvæmdaáætlunarinnar. Því er gert ráð fyrir að á gildistíma hennar ljúki fyrsta áfanga þess verkefnis með því að starfshópurinn skili skýrslu með tillögum um nauðsynlegar breytingar á barnaverndarlögum til að skapa lagastoð fyrir starfsemi Barnahúss auk annarra úrræða á vegum ríkisins í barnavernd eins og MST-fjölkerfameðferð. Í þessari meðferð felst að bjóða barni og fjölskyldu heildstæða meðferð og ráðgjöf á heimili og í daglegu umhverfi barns. Með innleiðingu MST-fjölkerfameðferðarinnar á landsvísu hefur dregið úr umsóknum barnaverndarnefnda fyrir vistun barna á meðferðarheimilum Barnaverndarstofu. Niðurstöður rannsókna hafa sýnt að það að upplifa ofbeldi á heimili getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir þroska og heilsu barna. Mikil og jákvæð þróun hefur átt sér stað á síðustu árum með nýrri nálgun og bættum vinnubrögðum í heimilisofbeldismálum. Þá hefur samstarf lögreglu, félagsþjónustu og barnaverndar í slíkum málum verið formfest víða. Á gildistímanum verður lögð áhersla á að tryggja börnum sem hafa upplifað heimilisofbeldi nauðsynlegan stuðning og sérhæfða þjónustu og koma á samræmdu verklagi um barnvæna nálgun í málum er varða heimilisofbeldi um allt land. Á síðustu árum hefur ráðstöfunum barna á fósturheimili fjölgað og þessi aukna eftirspurn hefur þýtt að í einstökum tilvikum hefur tekið langan tíma að finna barni viðeigandi fósturheimili sem getur veitt því nauðsynlega umönnun. Í framkvæmdaáætluninni eru því lagðar til úrbætur í fósturmálum sem miða að því að mæta eftirspurn eftir fósturforeldrum og fjölga tækifærum fósturforeldra og verðandi fósturforeldra til fræðslu og þjálfunar til að efla þau og styrkja í hlutverki sínu. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar til næstu sveitarstjórnarkosninga árið 2018. Leyfi ég mér því að leggja til, hæstv. forseti, að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og síðari umr.

Frú forseti. Mig langaði til þess að spyrja hæstv. ráðherra. Nú gildir þessi aðgerðaáætlun einungis í eitt ár. Mér skilst að samkvæmt barnaverndarlögum eigi að samþykkja svona framkvæmdaáætlanir til fjögurra ára. Ég átta mig ekki alveg á því hvers vegna þetta er gert svona. Mér skilst að þetta sé ekki einsdæmi og aðgerðaáætlunin á undan þessari hafi líka bara verið til eins árs eða rúmlega eins árs. Ég spyr hæstv. velferðarráðherra hvort honum beri ekki að fara eftir lögum þegar verið er að gera svona áætlanir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er alveg laukrétt, okkur ber að sjálfsögðu að fara eftir lögum og lögin kveða á um það að stefnu í barnaverndarmálum skuli setja milli sveitarstjórnarkosninga. Þessi áætlun er í sjálfu sér seint fram komin en gildir þá fram að næstu sveitarstjórnarkosningum og þá ber okkur að leggja fram nýja áætlun í þessum málum til þarnæstu sveitarstjórnarkosninga. Það skýrir stuttan gildistíma þessarar áætlunar.

Frú forseti. Er það sem sagt réttur skilningur að lögin séu þannig að þau takmarki það að hægt sé að gera aðgerðaáætlanir til fjögurra ára upp frá þessu, verður að gera það á milli sveitarstjórnarkosninga? Mig langar að fá það á hreint. Svo var ég líka að hugsa um annað. Mér skilst að velferðarráðuneytið, innanríkisráðuneytið og menntamálaráðuneytið séu að vinna að aðgerðaáætlun gegn ofbeldi. Ég velti fyrir mér hvar sú vinna sé stödd og hvort hún geti mögulega orðið stuðningur inn í næstu aðgerðaáætlun, sem verður þá vonandi til fjögurra ára.

Frú forseti. Það er rétt að gert er ráð fyrir því að stefnan gildi til fjögurra ára milli sveitarstjórnarkosninga, enda er stór hluti barnaverndarstarfs á vegum barnaverndarnefnda sveitarfélaganna, þess vegna er talið eðlilegt að það gangi í takt við kjörtíma sveitarstjórna. Það skýrir hvernig að þessu er staðið, en vissulega er gert ráð fyrir því að stefna komi fram í beinu framhaldi af sveitarstjórnarkosningum og gildi til næstu fjögurra ára. Varðandi spurningu hv. þingmanns um aðgerðaáætlun gegn ofbeldi er sú vinna þar stödd að það er rétt vika, hálfur mánuður, síðan fjórir ráðherrar undirrituðu að nýju yfirlýsingu um aðgerðaáætlun gegn ofbeldi. Nú er unnið að þingsályktunartillögu um málið sem ég vænti að komi fram á haustþingi. Gangi það eftir gæti hún einmitt orðið mjög góður stuðningur inn í næstu áætlun ríkisstjórnarinnar í barnaverndarmálum.

Frú forseti. Hæstv. velferðarráðherra. Ég fagna mikið þeirri áætlun sem er hér. Þar er mikið af góðum og metnaðarfullum markmiðum. Ég rak augun í það að endurtekið er sagt að kostnaður rúmist innan fjárheimilda velferðarráðuneytis og tvisvar sinnum sagt að kostnaður rúmist innan fjárheimilda Barnaverndarstofu. Nú vitum við örugglega öll að fjárskortur til langs tíma hefur holað starfsemi Barnaverndarstofu og barnaverndarnefnda að innan og gert þeim mjög erfitt að sinna faglegu og góðu starfi. Ég velti því fyrir mér hvort það séu áætlanir um að auka fjármagn til Barnaverndarstofu og hvort við getum fengið að sjá slíkar upplýsingar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Vissulega er það svo að það þarf að greina á milli sveitarfélaga og ríkis hvað varðar fjármögnun barnaverndarnefnda annars vegar og Barnaverndarstofu. Hvað varðar fjármögnun Barnaverndarstofu tel ég einfaldlega rangt að fullyrða að hún sé vanfjármögnuð. Ég held að það hafi verið ágætlega staðið að fjármögnun Barnaverndarstofu. Vissulega er það svo í öllum ríkisrekstri að alltaf er hægt að gera meira. En Barnaverndarstofa hefur einmitt getað sinnt mjög vel því starfi sem henni er ætlað að sinna. Í þessari stefnu er eitt höfuðúrræðið bygging nýs meðferðarheimilis. Það hefur verið fjármagnað bæði hvað varðar framkvæmdarkostnað og rekstrarkostnað. Að auki hefur ráðuneytið yfir fjármunum að skipa til þess að reka þingsályktunartillögur sem þessar eða veita þeim tillögum sem þar á að vinna framgang, þannig að þessi áætlun á að vera vel fjármögnuð.

Forseti. Ég þakka kærlega svörin. Þetta voru mjög greinargóð svör. Ég ætla að spyrja annarrar spurningar: Hvert er samstarf ráðuneytisins við Reykjavíkurborg og önnur sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu í sambandi við þetta nýja meðferðarheimili? Er samstarf með staðsetninguna og fjármagn alveg komið? Er það í samstarfi við sveitarfélögin eða fjármagnar ríkið það alfarið?

Frú forseti. Það er á ábyrgð ríkisins að fjármagna nýtt meðferðarheimili og það fjármagn hefur verið tryggt og er nú þegar gert ráð fyrir þessu í núverandi fjárlögum og svo aftur í fimm ára ríkisfjármálaáætlun sem lögð hefur verið fram. Það á því ekki að vera vandamál. Varðandi samstarfið við sveitarfélögin ætla ég ekki að úttala mig um það hafandi verið þrjá mánuði í starfi en ég hef ekki orðið var við annað en að það sé gott. Ég á ekki von á öðru en að það verði áfram gott um staðsetningu þessa meðferðarheimilis en næsta verkefni á dagskrá er að finna þeirri nýbyggingu stað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og vil fá að þakka fyrir þessa tillögu. Ég skal viðurkenna að ég kannast eilítið við innihald hennar þar sem unnið var að henni í minni tíð sem félags- og húsnæðismálaráðherra. Það sem ég vil fá að segja hér er að ég tel tillöguna innihalda - kemur kannski ekki á óvart - mjög góðar tillögur svo langt sem þær ná. Hér eru tillögur sem, eins og hefur komið fram, er raunhæft að vinna innan þessa tíma og er búið að fjármagna. Þegar við höfum fengið framkvæmdaáætlun inn í þingið hefur oft ekki legið fyrir fjármagn varðandi tillögurnar og þær hefur oft dagað uppi en ég tel að þetta sé hins vegar tillögupakki sem ætti að vera hægt að vinna með góðum hætti. Það sem ég vildi hins vegar fá að segja hér og vonast til að velferðarnefnd hugi að þegar kemur að vinnu varðandi þessa framkvæmdaáætlun snýr að ákveðnu leyti að tillögu 7, um skipan starfshóps um breytingar á barnaverndarlögum. Það má segja að sú tillaga sé að einhverju leyti svar við fyrirspurn hv. þm. Halldóru Mogensen þar sem hún spurði um þau lagaákvæði sem snúa að framkvæmdaáætluninni sjálfri í barnaverndarlögunum og þann tímaramma sem er settur þar inn, hvort framkvæmdaáætlunin nái nægilega vel utan um stefnumörkun ráðherra í málaflokknum. Það hafa komið ákveðnar ábendingar frá Ríkisendurskoðun um að ráðuneytið þurfi að bæta sig verulega í stefnumörkun þegar kemur að barnaverndarmálum, vera meira leiðandi í stefnumörkuninni, og það er eitt af því sem ég hefði haft mikinn áhuga á að sjá endurspeglast í meira mæli í texta framkvæmdaáætlunar. Þegar maður les í gegnum tillögurnar sjálfar held ég að við getum séð ákveðnar áherslur, ákveðna stefnu. Við getum svo sannarlega lesið áhersluna á að styðja við foreldra, áhersluna á að barnaverndarstarf grundvallist á því, eins og kemur fram í barnaverndarlögunum sjálfum, að leitast skuli við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og svo beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það á við. Það sjáum við í því að hér er verið að tala um PMTO-þjónustuna. Annað sem við sjáum í miklu meira mæli og hefur verið mikil umræða um t.d. í Noregi er að þegar aðstaðan er þannig á heimilinu að ekki hefur gengið að styðja foreldra í uppeldishlutverki sínu og það þarf að grípa til úrræða sé fóstur betra úrræði en heimili. Hér eru tillögur sem snúa að því. Það er verið að tala um þjálfun og fræðslu til fósturforeldra sem og fjölgun fósturforeldra. Síðan er innleiðing gagnreyndra aðferða í fósturmálum. Það sem ég hefði gjarnan viljað sjá bætt við, og það tengist að ákveðnu leyti fyrirspurn sem ég hef beint til ráðherrans og bíð enn eftir svörum við, d-lið varðandi rannsóknir um það, er að kanna hvað verður um börnin eftir að við höfum þurft að grípa inn í. Hver eru afdrif þeirra og hver er árangur af þeim úrræðum sem við notum? Hér er lagt til að úrræði Barnaverndarstofu verði könnuð með ákveðnum hætti. Það hefur verið gert í MST-fjölkerfameðferðinni frá árinu 2008, en það á líka að gera hér samkvæmt tillögum um meðferð á Stuðlum og á Barnaverndarstofu. Ég hefði gjarnan viljað sjá að hið sama hefði gilt um fósturforeldra. Eitt af því sem ég hefði viljað sjá í miklu meira mæli er að við hefðum sett okkur einhverja heildarmælikvarða, ákveðna stefnu eða heildarmarkmið sem við vildum ná fram með áherslu okkar í barnaverndarmálum. Eitt af því sem ég spurðist t.d. fyrir um í fyrirspurn minni er það sem hér er verið að ræða um sem snýr að úrræðunum á vegum Barnaverndarstofu, hvort barnið búi hjá foreldrum eða forsjáraðilum sem tóku þátt í þeirri meðferð sem þeir eru að bjóða upp á, hvort barnið hafi komist í kast við lögin og hvort það stundi nám eða vinnu. Í áströlsku stefnumörkuninni er t.d. bent á að mælikvarði sem skiptir verulega miklu máli þar er hvort barn hafi útskrifast úr 10. bekk í grunnskóla, hafi hafið nám í framhaldsskóla, hvað þá útskrifast úr framhaldsskóla. Það segir okkur að við höfum getað náð að hjálpa barninu að takast á við það áfall sem hefur orðið í uppeldi þess. Mælikvarði er hvort barnið sé í vinnu ef það er ekki í námi, hvort það, eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni, misnoti áfengi eða aðra vímugjafa og svo er að vísu spurt hvort barnið beiti ofbeldi eða hótunum um ofbeldi. Þetta er meðal þess sem ég vildi fá að nefna sérstaklega. Bæði þau gögn sem ég kynnti mér við vinnslu þessa máls í Noregi, sem ég veit að Barnaverndarstofa hefur horft mjög mikið til sem mikillar fyrirmyndar og hvernig þar er unnið, og síðan það hvernig menn hafa nálgast þetta í Ástralíu er meðal þess sem ég vildi sjá hér varðandi endurskoðun á barnaverndarlögunum. Það gæti skilað því að við reyndum að horfa á að það hlutverk að vernda börnin okkar sem mun stærra verkefni en akkúrat sem snýr að því sem við horfum núna á mjög þröngt í gegnum starfsemi barnaverndarnefnda og Barnaverndarstofu. Í skýrslum eins og frá Noregi er farið í gegnum nánast öll þau kerfi sem við erum með þar sem við erum að styðja við börnin okkar og fjölskyldur. Það er verið að tala um heilbrigðiskerfið. Það er verið að tala um skólakerfið. Áherslan er á að við höfum öll hlutverki að gegna, að við sem samfélag berum ábyrgð á því að styðja við börnin okkar. Yfirmarkmið í stefnumörkun Ástrala sem þeir voru að kynna, með leyfi forseta, „The National Framework for Protecting Australia's children 2009–2020“, nær yfir aðeins lengra tímabil en við erum að vinna hér með en þeir koma síðan með þriggja ára framkvæmdaplön sem byggja á þessari stefnumörkun. Markmiðið er að áströlsk börn séu örugg og að þeim líði vel. Það er yfirmarkmiðið. Það er það sem við ætlum okkur að gera með þessu og að við mælum það. Með þeim aðgerðum sem þau fara í á að draga jafnt og þétt úr misnotkun og vanrækslu barna í Ástralíu. Þetta hlýtur að vera það sem við erum að gera þegar við erum að tala um barnaverndarmálin, þær góðu aðgerðir sem hér eru og annað sem stjórnvöld gera í samstarfi við hina fjölmörgu aðila. Það er hugsunin á bak við þetta. Mælikvarðar sem við erum að horfa á eru: Hvernig er heilsa barnanna okkar? Hvernig er þroski þeirra? Hvernig líður þeim? Hvernig segja þau að sér líði? Við eigum að skoða innlagnir barna á bráðamóttökuna á spítala þegar kemur að börnum undir þriggja ára aldri vegna þess að það er t.d. merki um að hlutirnir séu ekki í lagi ef þar eru auknar komur. Þegar við erum með staðfestar tilkynningar til barnaverndarnefnda eiga að sjálfsögðu allar viðvörunarbjöllur að fara af stað hjá okkur og við viljum sjá að við séum að vinna gegn því. Það er markmið að fá ekki málin, við viljum ná að grípa inn í áður en það þarf að beita barnaverndarúrræðunum. Og einn mælikvarðinn er hver þróunin er í vistun barna fyrir utan heimilið. Þá komu Ástralir með stefnumörkun í sex liðum þar sem sérstaklega er talað um mikilvægi þess að huga að fjölskyldum sem eru með ákveðna áhættuþætti. Það er talað um heimilisofbeldi eins og hér. Það er talað um misnotkun á áfengi eða vímuefnum og líka er talað um geðheilbrigðisvandamál sem stóra áhættuþætti þegar kemur að vanrækslu og vanda hjá fjölskyldum. Ég vonast til að með þessum tillögum getum við einmitt komið á framfæri skýrari stefnumörkun frá 

Herra forseti. Ég ætla aðeins að koma inn í þetta mál. Það var áhugavert að hlusta á fyrrverandi félagsmálaráðherra fara yfir þennan tiltekna þátt um fósturfjölskyldur og foreldra og skoða mjög ítarlega hvernig við fylgjum því eftir hvernig þau úrræði hafa reynst okkur og hvernig börnum hefur vegnað, hvort sem þau hafa lokið grunnskóla eða ekki. Mér finnst þetta mjög athyglivert af því að því miður skoðum við allt of lítið það sem við erum að gera. Auðvitað ætti það að vera ofarlega á baugi þegar við erum með jafn viðkvæmt fólk og þetta unga fólk okkar er, börn og ungmenni. Mig langaði að koma inn í þessa umræðu af því að það er margt gott hérna. Ég velti því fyrir mér áður en ráðherra tók til máls hvers vegna áætlunin væri bara til eins árs. Hér er verið að fara ofan í stærri mál en þau sem rúmast innan eins árs, sýnist mér, þótt sumt sé tímasett á fyrri hluta næsta árs og flest af því sem hér er gert. Ég verð að segja að ég verð himinlifandi ef okkur tekst að fara í gegnum öll þau markmið sem hér eru sett sem á að ljúka innan ársins. Auðvitað skýrir það líka hvers vegna sumt af því rúmast innan áætlunar, annað ef það hefði verið til lengri tíma. Mig langar að ræða það sem var þegar byrjað á og er nýtt meðferðarheimili á höfuðborgarsvæðinu. Ég ætla ekki að draga úr því að það sé skynsamlegt að hér verði sett á laggirnar slíkt heimili þar sem fjöldinn er mestur og þörfin fyrir því að beita margþættum úrræðum sem snúa að lausn vandamála þessara ungu aðila. Ég get samt ekki látið hjá líða að segja að við höfum verið með biðlista eftir plássum í langan tíma, í gegnum mörg ár. Það þekki ég úr fyrra starfi. Mér þykir leitt að þau úrræði sem ég tel að hafi verið til staðar hafi ekki verið fullnýtt. Hér er vikið að því að ekki sé nægjanleg þjónusta til staðar úti á landsbyggðinni til þess að sinna þessu. Þá er ég ekki að gera lítið úr öðrum aðferðum sem kveða á um að reyna að sinna málefnum af nærfjölskyldunni. En það kemur fram í umfjöllun um bæði PMT-þjónustuna og MST að fjölga eigi þeim úrræðum úti á landsbyggðinni með því að mennta fleira fólk. Það er meira að segja sérstaklega tekið fram að 16 fagaðilar séu í PMT- og meðferðarnámi og ætlunin sé að þeir útskrifist fljótlega og að bæta eigi við þremur svæðum. Nú bjóða 20 stofnanir upp á þennan stuðning. Mér finnst sérkennilegt að á sama tíma og við höfum haft meðferðarheimili á þessum svæðum sem hafa getað sótt t.d. í slíka sérþjónustu, jafnvel ekki langt frá svæðum og annað slíkt, hafi þau ekki verið notuð. Ég verð að segja að það hefur valdið ákveðnum vonbrigðum. Það er mjög gott og gagnlegt að nýta fjölbreyttar aðferðir, eins og er lagt upp með. Að sjálfsögðu eigum við að gera þær breytingar strax ef það er virkilega þannig að við þurfum að breyta barnaverndarlögunum til þess að festa í sessi þá fjölkerfameðferð sem MST er t.d. eða varðandi fylgdarlausu börnin eða annað slíkt, ef þarf að tryggja það með lögum verðum við að breyta því hið snarasta. Ég vona svo sannarlega að það bitni ekki á þeirri þjónustu sem þessir aðilar þurfa á að halda í dag. Það er líka talað um, sem mér þykir afar gott, að búa til viðbragðsteymi vegna vofeiflegra dauðsfalla barna. Því miður missum við allt of mikið af ungu fólki í alls konar aðstæðum sem við þyrftum að eiga til einhverja tölfræði um og kannski vita hvers vegna það gerist, þannig að við gætum gert eins og hér er lagt upp með, brugðist við. Það held ég að sé afar mikilvægt. Í fjármálaáætlun kemur fram það sem vitnað er í í fjölskyldukaflanum um þetta unga fólk okkar sem við erum svolítið að fjalla um, þar sem er nýbirt rannsókn, með leyfi forseta: „Staða ungs fólks með örorku- eða endurhæfingarlífeyri sýnir að stór hluti hópsins hefur fengið óviðunandi stuðning á yngri árum, bæði heima og í skóla, og helmingur hans hefur eingöngu lokið grunnskólaprófi og 3% ekki lokið grunnskóla.“ Síðar segir að mikilvægt sé að mæta þessum áskorunum með því að styrkja grunnþjónustu, efla forvarnir og snemmtæka íhlutun og að auka þurfi aðgang að geðheilbrigðisþjónustu. Það sem mér fannst áhugaverðast í þessu er það að hér stendur: „Staðan í málefnum barna með geð- og þroskaraskanir einkennist af skorti á heildarsýn sem og skorti á samþættingu og samstarfi og skorti á þjónustu á ákveðnum sviðum. Svo vitum við hverjar afleiðingarnar eru, m.a. fjölgun öryrkja o.s.frv.“ Mér þykir áhugavert að sjá að eftir fjögurra ára setu Sjálfstæðismanna, sem tilheyra þeirri ríkisstjórn sem nú er, hefur enginn árangur náðst í átt til betri aðstæðna heldur en hér er. Það er mjög fast kveðið að, það er skortur á bæði sýninni, samþættingunni og samstarfinu. Það er bagalegt eftir svo langan tíma og eftir að hafa rætt málefni þessara hópa í svo langan tíma að staðan skuli enn þá vera eins og hún er, ég tala nú ekki um það sem við ræddum aðeins áðan, eins og með geðheilbrigðismál og annað slíkt. Hins vegar finnst mér plaggið hafa góð áform og fjölþætt úrræði sem ég vona að við náum utan um, eins og lagt er upp með á næsta ári. Ég held að það sé orðið löngu tímabært að einhverjar aðgerðir fari að eiga sér stað. Mér finnst ótrúlega mikið skoðað án þess að við komust að tilteknum niðurstöðum og án þess að úrræðin verði að veruleika. Það er kannski eitt af því sem við Íslendingar erum ekki nógu góð í, ég veit það ekki. Sem lítil þjóð ættum við að geta gert þetta. Hérna er talað um barnvæna nálgun í heimilisofbeldismálum þar sem mikilvægt sé að tryggja að viðeigandi tillit sé tekið til réttinda og þarfa barna sem verða vitni að ofbeldi á heimilum sínum um leið og við komum upp nauðsynlegum stuðningi og sérhæfðri þjónustu á samræmdu verklagi um barnvæna nálgun í heimilisofbeldismálum hjá öllum barnaverndarnefndum. Nú erum við búin að vera með sérstakt átak sem var sett af stað fyrir ekki svo mörgum árum og áfram haldið á síðasta kjörtímabili þ.e. þegar lögreglan var að taka á heimilisofbeldi og kynferðisofbeldi, verið að veita því sérstaka athygli. Maður hefði haldið að þetta ætti að fylgja. Mér finnst vanta heildarutanumhald um þetta. Ég vona að það verði ein af niðurstöðunum að þetta verði skoðað heildrænt, ekki að barnaverndarnefndir verði stakar í þessu verkefni heldur verði það hreinlega tengt inn til lögreglunnar þannig að heimilisofbeldi sem þangað er tilkynnt fari beinustu leið og fólk vinni svolítið saman. Það hefur verið galli á kerfinu okkar, það þekki ég líka úr skóla, að um leið og maður vísar málum til barnaverndarnefnda þá fá skólarnir ekki að vita neitt um hvað er verið að gera og hver afdrif nemendanna eru eða fjölskyldunnar. Þetta er eitthvað sem við verðum að leysa og getum ekki látið loka inni á grundvelli þagnarskyldu. Ef við ætlum í alvörunni að tala um heildstæðar nálganir er þetta eitt af því sem ég tel að barnaverndarnefndirnar og löggjafinn þurfi að skoða þegar á að fara í að skoða þetta mál.

Hæstv. forseti. Við ræðum um tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar, mál sem ég hugsa að við öll hér inni séum hjartanlega sammála um að sé mikilvægt og að við viljum vanda okkur mjög við. Það stendur í greinargerð með þingsályktuninni, og kom reyndar einnig fram í framsögu hæstv. ráðherra, að þessi framkvæmdaáætlun taki mið af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, samningi Evrópuráðsins um vernd barna gegn kynferðislegri misbeitingu og kynferðislegri misnotkun, auk annarra alþjóðlegra mannréttindasáttmála sem Ísland er aðili að. Ég gef eiginlega mér að alla vega einn af þessum öðrum alþjóðlegu mannréttindasáttmálum sem Ísland er aðili að sé samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég hefði talið mjög gott að telja hann sérstaklega upp hérna líka því að við á Alþingi erum nýbúin að fullgilda þennan samning. Hann er hins vegar enn þá svolítið nýr fyrir okkur, bæði fyrir okkur sem samfélag og líka nýr fyrir Alþingi sem löggjafarvald þegar kemur að því að hafa þessi mál, þ.e. málefni fatlaðs fólks og markmið samnings Sameinuðu þjóðanna, undir í allri umfjöllun okkar um öll mál, hvaða mál sem er. Það var þess vegna sem ég kvaddi mér hljóðs, vegna þess að ég tel mikilvægt að ítreka þetta. Í liðum 8–9, um MST-fjölkerfameðferð og Barnahús, segir, með leyfi forseta: „Starfsemi Barnahúss hefur verið í stöðugri þróun og á árinu 2016 veitti ráðuneytið Barnaverndarstofu 3 millj. kr. framlag til að styrkja rannsókn og meðferð mála þegar grunur er um að fatlað barn hafi sætt ofbeldi.“ Mér finnst þetta mjög gott. Það er gríðarlega mikilvægt að fötluð börn séu nefnd sérstaklega hérna vegna þess að því miður er það svo að fötluð börn eru í aukinni áhættu á því að vera beitt hvers konar ofbeldi. Ég velti því fyrir mér hvort það hefði kannski mátt íhuga það að nefna fatlað fólk á fleiri stöðum í textanum. Mig langar máli mínu til stuðnings að vísa í 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem fjallar um virðingu fyrir heimili og fjölskyldu. Það tengist beint inn í þessa þingsályktunartillögu. Í 23. gr., í lið 1, segir, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir í því skyni að uppræta mismunun gagnvart fötluðu fólki í öllum málum sem lúta að hjónabandi, fjölskyldu, foreldrahlutverki og samböndum, á sama hátt og gildir um aðra, til þess að tryggja megi: …“ - Svo eru taldir upp ákveðnir þættir sem þarf að tryggja. Svo segir áfram í 4. lið 23. gr., með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu tryggja að barn sé ekki tekið frá foreldrum sínum gegn vilja þeirra, nema lögbær yfirvöld ákveði, með fyrirvara um endurskoðun dómsvalds og í samræmi við gildandi lög og málsmeðferð, að slíkur aðskilnaður sé nauðsynlegur með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Barn skal aldrei taka frá foreldrum sínum vegna fötlunar barnsins eða annars foreldris eða beggja.“ Þetta tengist sérstaklega því sem fjallað er um í B-lið, 3. kafla, sem heitir Leiðbeinandi verklagsreglur um tilkynningar, þar sem fjallað er um að tilkynningar til barnaverndar verði ekki sjálfkrafa að barnarverndarmáli heldur þurfi barnaverndarnefnd sem tekur á móti tilkynningunni hverju sinni að meta efni tilkynningar á þeim grundvelli og taka ákvörðun um hvort tilefni sé til aðgerða. Því er ég alveg fyllilega sammála. Ég er ekki að gagnrýna þennan punkt heldur tel ég að þarna þurfi að styrkja eða huga að á öðrum stöðum hvernig styrkja megi getu fatlaðra foreldra til þess að sjá um börnin sín og líka að auka þekkingu barnaverndarnefndanna, bæði á samningnum og aðstæðum fatlaðra barna og fatlaðra foreldra. Þetta gildir nefnilega ekki síður um það sem fjallað er um í C-lið, 7. kafla, Skipan starfshóps um breytingar á barnaverndarlögum. Þar held ég að væri sérstaklega mikilvægt bæði þegar starfshópurinn hefur verið skipaður og svo þegar farið er í það að rýna í lögin að hafa samning Sameinuðu þjóðanna sem eitt af því sem tekið er mið af og hvernig megi tryggja frekar réttindi bæði fatlaðra barna og fatlaðra foreldra. Stuðningurinn sem til að mynda fatlaðir foreldrar fá frá hinu opinbera getur skipt svo gríðarlega miklu máli í því hvernig þeim er gert kleift að ala upp börnin sín í okkar flókna, tæknivædda nútímasamfélagi. Þetta held ég að sé alveg hægt að gera og ekki bara að hægt heldur ber okkur skylda til að gera þetta af því að við erum búin að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en mér fannst þetta vera atriði sem væri mjög mikilvægt að koma inn á í þessari umræðu. Af því að það er ekki vísað beint í samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk fannst mér að það yrði að nefna það á nafn hér í umræðunni. Ég vil að öðru leyti taka undir og fagna þeim góðu ábendingum sem komið hafa fram hjá öðrum hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Það er búið að vera mjög gagnlegt og fróðlegt að fylgjast með henni. Ég er alveg sannfærð um það að saman getum við búið til ansi góða áætlun þegar kemur að barnavernd á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ábendinguna. Ég held að hún sé alveg gífurlega mikilvæg. Það eru einmitt rannsóknir sem hafa bent til þess margítrekað að fötluð börn séu í meiri áhættu að verða fyrir misnotkun, ofbeldi, kynferðisofbeldi. Þetta er stór áhættuþáttur. Þess vegna þótti mér á sínum tíma jafn mikilvægt að haldin væri þessi ráðstefna, til að fræða þá sem koma að þeim málum. En ég hefði líka gjarnan viljað sjá, eins og ég nefndi, varðandi skýra stefnumörkun að við hefðum gert t.d. eins og þeir gera í Ástralíu og lagt fram sex tillögur að áherslum og að ein af þeim hefði verið hvað við ætluðum að gera til að sinna sérstaklega fötluðum börnum sem við vitum að eru í meiri áhættu. Eitt af þeim verkefnum sem hafa verið í gangi í Noregi, sem er einkar áhugavert, snýst um að styðja við foreldra barna sem eru með fötlun. Við vitum hversu fjölþætt fötlunin getur verið og þar eru einstakir foreldrar að sinna mjög erfiðum verkefnum. Það getur verið auðvelt að týna sjálfum sér í þeim verkefnum, að vita ekki hvernig á að takast á við þá erfiðleika sem geta komið upp. Þar er verið að bjóða upp á námskeið sem snúast um að styðja við þá foreldra. Það er eitt af því sem ég hefði gjarnan viljað sjá koma þarna inn. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt fyrir þá að hafa í huga sem koma að endurskoðun laganna, að það komi mjög skýrt fram og sé ítrekað enn frekar í barnaverndarlögunum. Svo er það náttúrlega barnasáttmálinn sjálfur og þeir sáttmálar sem við erum búin að fullgilda hér og eigum að vera að vinna eftir sem snúa að réttindum fatlaðs fólks.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér finnst þetta góð ábending um að gera einhvers konar áætlun eða gera meira í því hvað varðar það að fötluð börn eru í aukinni hættu á því að verða beitt ofbeldi. Líkt og hv. þingmaður vísaði í hafa verið gerðar margar rannsóknir. Það hafa verið gerðar rannsóknir á Íslandi en einnig fjölmargar erlendrar rannsóknir sem sýna að svona er þetta, því miður. Það er náttúrlega ekkert voðalega langt síðan við vorum hér í sérstakri umræðu að ræða skýrsluna um Kópavogshæli. Það er eitthvað sem gerðist í fortíðinni en því miður er það svo að fötluð börn eru í aukinni hættu á því að verða beitt ofbeldi og það er ekki bara inni á heimilum heldur er það úti um allt í samfélaginu sem þessi hætta er, í skólakerfinu, í frístundakerfinu og á alls konar stofnunum. Þetta er eitthvað sem við þurfum að hugsa verulega um hér og nú. Ég held að mikilvægt sé að styðja og fræða foreldra fatlaðra barna en ég held að það sé ekki síður mikilvægt að styðja og fræða alla hina sem vinna með fötluðum börnum, einmitt vegna þess að við viljum að fötluð börn séu þátttakendur í samfélaginu á nákvæmlega sama hátt og öll önnur börn. Þá þurfa allir sem koma að uppeldi þeirra og samskiptum við þau líka að vera meðvitaðir um það að þetta er sérstakur áhættuþáttur.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir svarið. Ég held að þetta sé eitthvað sem ég vil eindregið hvetja til og tek undir það með þingmanninum að velferðarnefnd hugi sérstaklega að þessu og taki skýra afstöðu til þess í afgreiðslu málsins. Þetta ætti svo sannarlega að vera eitt af þeim lykilatriðum sem hugað verður að þegar kemur að endurskoðun laganna.

Herra forseti. Ég tek heils hugar undir það að hv. velferðarnefnd skoði þetta og bæti því við og styrki þennan kafla. Mig langar að ítreka að svo eru það líka þeir sem á vegum sveitarfélaganna taka við tilkynningum eða þeir sem koma að barnaverndarmálum í rauninni á hvaða stigi sem er. Fyrir þá sem sitja í barnaverndarnefndum smærri sveitarfélaga, þar sem nándin getur verið mikil og þess vegna erfitt þegar viðkvæm mál koma upp, skiptir fræðsla um samning Sameinuðu þjóðanna líka rosalega miklu máli, til þess að þeir viti betur hverju eigi að vera á varðbergi fyrir, hvaða pytti þarf að varast er varða fordóma t.d. gagnvart fötluðum foreldrum, samt vitaskuld alltaf þannig að hagsmunir og öryggi barnsins séu í fyrirrúmi. Þetta getur verið dálítið flókið og þetta er svo sannarlega ekki þekking sem fólk fæðist með, þannig að þar held ég að stefnumótun stjórnvalda komi til með að skipta gríðarlega miklu máli. Það þarf reyndar að hafa í huga að þessi þáttur gæti kostað peninga, þ.e. fræðslan, það geta fylgt henni fjárútlát. En ég held að þau myndu svo sannarlega borga sig, sér í lagi ef við getum dregið úr líkunum á því að brotið sé á rétti, hvort sem er á rétti fatlaðra barna eða fatlaðra foreldra.

Herra forseti. Mig langar að byrja á því að þakka fyrir alveg einstaklega gagnlega umræðu um þetta mikilvæga mál. Mig langar undir lok umræðunnar að bregðast aðeins við þeim ábendingum sem hafa komið fram og eru allar ákaflega gagnlegar. Það er alveg rétt að stefnan, og ég vona að forveri minn í starfi kannist við stefnuna, er vissulega í öllum megindráttum grundvöllur að því starfi sem sett var af stað í ráðherratíð hennar og ég reikna með að hún geti stutt við flest það sem þar kemur fram. En þarna er einmitt svo mikilvægt að við séum í stefnumörkun, bæði núna og svo í framhaldinu, að renna styrkari stoðum undir þá grundvallaráherslubreytingu sem hefur orðið í barnaverndarmálum sem snýr að því að veita þjónustu í nærumhverfi, að beita eins mildum úrræðum og kostur er í stöðunni, ráðgjöf í stað vistunar þar sem því verður við komið, undir öllum kringumstæðum. Það skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli að við höldum áfram að vinna á þeirri braut. Það sjáum við að skilar okkur markverðum og mjög góðum árangri. Við sjáum að dregið hefur stórlega úr notkun íþyngjandi úrræða og gríðarlegra inngripa eins og vistunar á meðferðarstofnun. Á móti er verið að grípa í miklu meira mæli til annarra ráða og til þjónustu við barnið í nærumhverfi þess. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að það skiptir ofboðslega miklu máli að við þróum mælikvarða um árangur, það er auðvitað það sem þetta snýst allt saman um. Við grípum inn í þar sem nauðsyn ber til. Þar verðum við að fylgjast mjög vandlega með því að inngrip okkar og þau úrræði sem nýtt eru leiði til raunverulegs árangurs í málefnum barnanna og að við styðjum þau áfram í lífinu. Þetta skiptir miklu og ég held að þarna þurfi að skerpa mjög á, ekkert síður í því samhengi að skerpa á eftirliti stjórnvalda, eins og hefur ítrekað verið fjallað um hér, Ríkisendurskoðun hefur bent á það og unnið er að því innan ráðuneytisins að breyta tilhögun þessara mála þannig að verulega verði skerpt á eftirliti, bæði þegar kemur að þessum mikilvæga málaflokki, barnaverndinni, en ekki síður þegar kemur að málefnum fatlaðra. Þegar kemur að umræðunni um meðferðarheimili og sérstaklega meðferðarheimili úti á landsbyggðinni og nýtingu endurspeglar sú þróun að vissu marki þá áherslubreytingu sem á sér stað, að þjónusta börnin í nærumhverfi þeirra í öllum þeim tilvikum sem því verður mögulega við komið. Það þýðir að þessi úrræði hafa verið minna notuð, þ.e vistun, á landsbyggðinni og þykja síður eiga við heldur en fyrr á tímum þegar það var talinn mikill kostur að taka barn út úr umhverfi sínu, taka það út úr þeim aðstæðum sem það var í vandræðum með og vista það víðs fjarri heimahögum. Hér hefur áherslan raunar algjörlega snúist á hvolf. Það er ekkert óeðlilegt að horfa upp á að úrræðin þróist í takt við það. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að byggja upp meðferðarheimili á höfuðborgarsvæðinu, til þess að skerpa og efla getu okkar til að taka á málum þar, en ekki síður til að efla önnur þau ráðgjafarúrræði sem við höfum og beita þeim í ríkara mæli og geta beitt þeim líka á landsvísu, sem skiptir öllu. Ég vil taka undir umræðuna varðandi mikilvægi heildstæðrar nálgunar í þessum málum. Geðheilbrigðismálin skipta gríðarlega miklu máli þarna og þar þurfum við og ætlum að bæta okkur. Sama má segja varðandi áhersluna sem hefur verið á barnvæna nálgun í heimilisofbeldismálum. Það geta allir ímyndað sér hversu mikið áfall það er fyrir barn að horfa upp á ofbeldi á heimili sínu. Því miður er það fyrst nú á síðustu árum sem farið er að horfa sérstaklega til þess hvernig horft er til hagsmuna barnsins, hvernig hægt er að taka barnið strax út úr þeim aðstæðum þegar lögregla kemur inn á heimilið, ræða við barnið. Það hefur gefið gríðarlega góðan árangur að fulltrúi barnaverndarnefnda komi með í slíkar heimsóknir og mikilvægi þess að ræða við barnið strax meðan um þetta inngrip er að ræða, þ.e. að lögregla kemur inn á heimilið, hefur sýnt sig. Það er oft eini glugginn til að ná þessu samtali, hann lokast síðan fljótlega aftur, í mörgum tilfellum í það minnsta, og skiptir miklu máli að geta veitt barni ráðgjöf og boðið upp á þjónustu í framhaldinu. Átak í þeim efnum hefur gefið góða raun en við þurfum að ná að þróa þetta úrræði úr því að vera einhvers konar átaksverkefni í að vera staðalúrræði, staðalviðbrögð á landsvísu. Að lokum langar mig að taka undir umræðuna þegar kemur að barnavernd og réttindum fatlaðs fólks. Þar get ég tekið undir hvert orð sem sagt hefur verið. Við vitum vel að fötluð börn eru í sérstökum áhættuhópi þegar kemur að þessum málum, þegar kemur að hættunni á misnotkun, á því að vera beitt ofbeldi, að brotið sé á réttindum þeirra. Það skiptir gríðarlega miklu máli og ég styð heils hugar að velferðarnefnd skoði það sérstaklega og legg ég á það ríka áherslu að við endurskoðun barnaverndarlaga verði horft til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, ekki síst fatlaðra barna í því samhengi. Þarna erum við öll enn þá að læra. Við höfum innleitt samninginn. Við erum alltaf að átta okkur betur og betur á því hversu mikla grundvallarbreytingu hann felur í sér fyrir þá nálgun sem við erum með á þennan málaflokk, áherslu á jafnan rétt til sjálfstæðs lífs sem við vitum og verðum að átta okkur á að mun kosta okkur í útgjöldum á ýmsum sviðum en er órjúfanlegur þáttur í skuldbindingum okkar við að innleiða samninginn. Maður sér það alltaf betur og betur hversu mikilvægt skref það var og hversu mikilvægt það er að halda áfram lögbindingu þeirra úrræða sem samningurinn felur í sér. Ég vil enn og aftur þakka fyrir einstaklega góða og gagnlega umræðu. Ég þykist viss um að hún sé gott veganesti inn til velferðarnefndar í umræðuna þar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar í máli 236, frumvarp um breytingu á lögum um útlendinga. Í nefndarálitinu er í upphafi rakið hverjir komu sem gestir á fundi nefndarinnar og hvaða umsagnir bárust. Vísa ég til þess sem fram kemur í álitinu um það. Þá er rakið í nefndarálitinu hver efnisatriði frumvarpsins voru sem hér eru til umræðu og vísað til þess að annars vegar feli frumvarpið í sér frestun réttaráhrifa tiltekinna ákvarðana Útlendingastofnunar og hins vegar veitingu dvalarleyfa á grundvelli hjúskapar eða sambúðar og að tilgangur frumvarpsins sé að skýra betur 35. gr. og 70. gr. laganna. Í nefndarálitinu segir svo: „Með 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 35. gr. laganna en þar er kveðið á um framkvæmd ákvarðana í málum um alþjóðlega vernd eða vernd gegn ofsóknum. Í 1. mgr. 35. gr. segir að ákvörðun um að umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli yfirgefa landið komi almennt ekki til framkvæmda fyrr en hún er endanleg á stjórnsýslustigi nema umsækjandi sjálfur óski eftir að hverfa úr landi. Í frumvarpinu er lögð til breyting á 2. mgr. ákvæðisins sem mælir fyrir um undantekningar frá meginreglu 1. mgr. Lagt er til að kæra fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar Útlendingastofnunar í þeim tilvikum þegar Útlendingastofnun hefur metið umsókn umsækjanda um alþjóðlega vernd bersýnilega tilhæfulausa og hann kemur frá ríki sem er á lista stofnunarinnar yfir örugg ríki, sbr. b-lið 1. mgr. og 2. mgr. 29. gr. útlendingalaga. Þá er lagt til að fella brott ákvæði 3. mgr. 35. gr. um að ráðherra geti í reglugerð mælt fyrir um málsmeðferð kærunefndar útlendingamála við afgreiðslu beiðna um frestun réttaráhrifa þar sem það er talið óþarft. Með 2. gr. frumvarpsins er lagt til að fella brott skilyrði 2. mgr. 70. gr. laganna um að hjúskapur þurfi almennt að hafa varað í eitt ár eða lengur til að geta orðið grundvöllur fyrir veitingu dvalarleyfis. Fram kemur í greinargerð frumvarpsins að skilyrði ákvæðisins um tímalengd ætti einungis að taka til sambúðar. Við meðferð málsins í nefndinni var rætt um mikla fjölgun umsækjenda um alþjóðlega vernd hér á landi en árið 2016 voru þeir um 1.100. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að um 60% umsækjenda reyndust koma frá öruggum ríkjum, aðallega Makedóníu og Albaníu. Reyndust umsóknir þeirra tilhæfulausar að öðru leyti en slíkum umsóknum er almennt hafnað. Fjölgun tilhæfulausra umsókna hefur aukið álag á allt hæliskerfið og samtímis aukið kostnað ríkissjóðs. Meiri hlutinn bendir á að mikilvægt er að stjórnvöld grípi til aðgerða sem miða að því að draga úr fjölda tilhæfulausra umsókna frá öruggum ríkjum til að hraða málsmeðferð og auka skilvirkni við meðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Meiri hlutinn leggur hins vegar áherslu á að slíkar aðgerðir dragi ekki úr réttaröryggi umsækjenda um alþjóðlega vernd.“ Enn segir í nefndarálitinu: „Meiri hlutinn bendir á að ákvæði frumvarpsins um frestun réttaráhrifa er efnislega samhljóða bráðabirgðaákvæði sem bætt var við nýju útlendingalögin samhliða gildistöku þeirra 1. janúar 2017 með lögum nr. 124/2016 en ákvæðið frestaði gildistöku 1. málsl. 2. mgr. og 3. mgr. 35. gr. laganna til 1. apríl 2017. Við meðferð frumvarpsins í nefndinni var rætt um framkvæmd bráðabirgðaákvæðisins. Fram komu sjónarmið um að óljóst sé hvort kærunefnd útlendingamála geti fjallað um beiðni um frestun réttaráhrifa, berist slík beiðni nefndinni, og hvort ákvörðun Útlendingastofnunar um að fresta ekki réttaráhrifum sé kæranleg til nefndarinnar. Skv. 2. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga er almenna reglan sú að æðra stjórnvaldi er heimilt að fresta réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar meðan kæra er til meðferðar þar sem ástæður mæla með því. Í 3. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga segir að þessi regla gildi þó ekki þar sem lög mæla fyrir á annan veg. Í 1. gr. frumvarpsins er ekki kveðið skýrt á um að meginregla 2. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga gildi ekki. Meiri hlutinn leggur því til breytingu á frumvarpinu þar sem fram kemur að berist kærunefnd útlendingamála beiðni um frestun réttaráhrifa á ákvörðun Útlendingastofnunar eða kæra á ákvörðun Útlendingastofnunar um að fresta ekki réttaráhrifum skuli nefndin vísa frá slíku erindi. Við meðferð málsins í nefndinni var jafnframt rætt um mat á því hvenær um er að ræða bersýnilega tilhæfulausa umsókn og heimildir stjórnvalda til að styðjast við lista yfir ríki sem almennt eru álitin örugg upprunaríki, sbr. b-lið 1. mgr. og 2. mgr. 29. gr. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að allir umsækjendur um alþjóðlega vernd fái einstaklingsbundna og vandaða málsmeðferð þar sem litið er til allra upplýsinga sem liggja fyrir í hverju máli. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að þrátt fyrir breytingu sem lögð er til með 2. gr. frumvarpsins bendi orðalag 1. mgr. 70. gr. laganna enn til þess að skilyrði fyrir veitingu dvalarleyfis samkvæmt ákvæðinu skuli eiga við um bæði hjúskap og sambúð. Meiri hlutinn leggur því til breytingu á ákvæði 1. mgr. 70. gr. til þess að skýrt sé að skilyrði er að sambúð þurfi að hafa varað lengur en eitt ár en það á ekki við um hjúskap. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum“ - sem síðan eru raktar í þingskjalinu. Undir nefndarálit þetta rita sá sem hér stendur, hv. þingmenn Nichole Leigh Mosty, Vilhjálmur Árnason, Eygló Harðardóttir, Óli Björn Kárason og Pawel Bartoszek.

Herra forseti. Ég hef talsverðar áhyggjur af þeim lagaákvæðum sem hér er að finna. Ég tek reyndar undir það ásamt minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar að breyta beri orðalagi um hjúskap og taka þar út tímamörkin sem einhvern veginn tókst að slæðast inn fyrir mistök í núgildandi útlendingalög. Hins vegar hef ég töluvert miklar áhyggjur af því að þetta fyrirkomulag sem hefur nú verið stundað um nokkurt skeið muni draga úr réttaröryggi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Það hefur þegar gert það. Ég tel það ekki vera málefnalegar ástæður að minnka réttarvernd hælisumsækjanda á grundvelli þess að fjölgun, eins og hér er orðað, tilhæfulausra umsókna hafi aukið álag á allt hæliskerfið og samtímis aukið kostnað ríkissjóðs og að þetta feli í sér að skerða megi málsmeðferðarréttindi þeirra sem Útlendingastofnun álítur borgara sem koma frá öruggum ríkjum. Mig langar að spyrja hv. framsögumann meiri hluta. Í meirihlutaálitinu kemur fram að við meðferð frumvarpsins í nefndinni hafi verið rætt um framkvæmd bráðabirgðaákvæðisins og að fram hafi komið sjónarmið um hvaða atriði eru notuð til þess að meta hvort land sé öruggt upprunaríki, eins hvaða atriði eru notuð til að meta hvort umsóknir séu bersýnilega tilhæfulausar. Þau sjónarmið komu hins vegar alls ekki fram með fullnægjandi hætti í nefndinni, sérstaklega hvað varðar hvaða matsatriði Útlendingastofnun notar til þess að komast að þeirri niðurstöðu að umsókn sé bersýnilega tilhæfulaus og hefur Rauði krossinn m.a. haldið því fram að til þess að umsókn sé bersýnilega tilhæfulaus sé nóg að aðili sé frá svokölluðu öruggu ríki, að það sé lagt að jöfnu. Hefur hv. framsögumaður 

Hæstv. forseti. Stutta svarið við þessu er að gert ráð fyrir því og eftir því sem ég tel mig hafa upplýsingar um eru umsóknir metnar á einstaklingsbundnum forsendum, en auðvitað skiptir máli þegar tekin er afstaða til mála af þessu tagi hvort um er að ræða ríki sem bæði hér á landi og af stjórnvöldum í nágrannaríkjunum eru álitin örugg ríki, það skiptir máli. Hins vegar er um það að ræða að mál eru skoðuð á einstaklingsbundnum forsendum. Það sem þessi breyting felur í sér gerir það hins vegar að verkum að þegar Útlendingastofnun hefur komist að niðurstöðu þá missir enginn kærurétt en hins vegar er unnt að vísa þeim úr landi sem taldir eru sækja um án þess að hafa nægilegar forsendur fyrri því. Ég hygg að það muni geta stytt málsmeðferðartíma eða stytt þann tíma sem viðkomandi einstaklingar eru hér á landi sem hælisleitendur allverulega sem gefur okkur þar með kost á að standa betur að móttöku þeirra sem sækja um hæli á traustari forsendum en þarna er um að ræða. Þetta er heimildarákvæði. Ég held að ekki sé ástæða til þess að ætla að því verði misbeitt. Ég held að ekki sé ástæða til þess að ætla að það muni leiða til þess að vegabréfið eitt verði sá mælikvarði sem verði lagður á þau mál.

Herra forseti. Ég get ekki tekið undir þetta þar sem við höfum álit, við höfum umsögn frá Rauða krossi Íslands sem segir okkur varðandi framkvæmdina á þessu ákvæði að lagt sé að jöfnu að einstaklingur komi frá svokölluðu öruggu upprunaríki og að einstaklingur hafi lagt inn bersýnilega tilhæfulausa umsókn. Þetta er verulegt áhyggjuefni ef þjóðerni einstaklinga verður til þess að þeir hljóta ekki rétt til þess að kæra fresti réttaráhrifum ákvörðunar Útlendingastofnunar, sérstaklega í ljósi breytingartillögu meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem leggur til að við lögin bætist eftirfarandi, með leyfi forseta: „… berist kærunefnd útlendingamála beiðni um frestun réttaráhrifa á ákvörðun Útlendingastofnunar eða kæra á ákvörðun Útlendingastofnunar um að fresta ekki réttaráhrifum skuli nefndin vísa frá slíku erindi.“ Þetta þykir mér hvað hættulegast við það sem kemur frá hv. meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, að þar með er tekið allt matskennt vald af kærunefnd útlendingamála til að grípa í taumana ef í ljós kemur að Útlendingastofnun misbeitir valdi sínu, er mögulega að flytja fólk úr landi á einhvers konar færibandi á grundvelli þjóðernis. Vissulega má segja sem svo að mörg þessara ríkja séu almennt örugg. Hins vegar má segja um nokkur þeirra að tilheyri einstaklingar ákveðnum minnihlutahópum geti þeir vel fallið undir skilgreiningu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi flóttamanna. Því hef ég verulegar áhyggjur af því að ekki liggi almennilega fyrir hvernig Útlendingastofnun metur bersýnilega tilhæfulausa umsókn, umsögn Rauða kross Íslands og svo þessa breytingartillögu frá meiri hlutanum. Ég spyr hv. framsögumann meirihlutaálitsins 

Hæstv. forseti. Ég deili ekki þeim áhyggjum og bendi á það aftur að mál eru skoðuð út frá fleiri forsendum en eingöngu upprunalandinu eða vegabréfinu, ef svo má segja. Þegar Útlendingastofnun kemst að niðurstöðu í þeim efnum byggir það á athugun sem við gerum auðvitað kröfu um að sé á málefnalegum forsendum. Menn eru ekki sviptir kæruréttinum almennt, en hins vegar er gert ráð fyrir því að kæra þessarar tilteknu ákvörðunar sé tekin burt, möguleikinn á því, enda má ætla að breytingartillagan næði ekki tilgangi sínum nema tekið væri fyrir þann möguleika. Hugmyndin á bak við það er auðvitað sú að unnt verði á grundvelli athugunar Útlendingastofnunar að vísa þeim úr landi sem sækja um hæli á þeim forsendum ef athugun Útlendingastofnunar gefur til kynna að um tilhæfulausa umsókn sé að ræða. Ég held að áhyggjur af því að þessu matskennda valdi Útlendingastofnunar verði misbeitt séu ástæðulausar. Við verðum að hafa í huga að alþjóðleg lög og reglur á þessu sviði gera ráð fyrir því að menn geti sótt um vernd eða hæli á tilteknum forsendum. Þar er ekki um að ræða almennan rétt heldur verða að vera fyrir hendi ákveðin skilyrði til þess að menn geti nýtt sér 

Herra forseti. Ég stend hér sem flutningsmaður minnihlutaálits allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, um frestun réttaráhrifa. Ég má til með að segja nokkur orð um þær alþjóðlegu skuldbindingar sem þetta mál varðar, en það er flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna og einnig mannréttindasáttmáli Evrópu. Það mætti raunar líka taka til mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna sem veitir þann því miður allt of illa verndaða rétt að mega fara frá landi sínu og mega fara frjáls ferða sinna um heiminn, sem er náttúrlega ekki raunveruleikinn í dag. Það sem liggur fyrir okkur akkúrat núna er að íslenska ríkið sér sér ekki fært að annast rétt yfir þúsund einstaklinga sem hingað leita í leit að alþjóðlegri vernd og telur sig þess vegna þurfa að skerða málsmeðferðarréttindi þeirra einstaklinga sem hingað koma sem íslenska ríkið hefur ákveðið að séu ekki með verðugar umsóknir um alþjóðlega vernd á grunni þess hvaðan einstaklingarnir koma, vegna þess að við erum ekki tilbúin að leggja neitt sérlega mikið fé í þennan málaflokk þrátt fyrir að Evrópa öll og heimurinn allur sé á þessari stundu að takast á við margfalt ef ekki hundraðfalt eða þúsundfalt stærra vandamál en við erum að takast á við hér hvað varðar aðkomu flóttamanna, vernd þeirra og meðferða mála þeirra. Mér þykir hálfskammarlegt, herra forseti, að við skulum leita leiða til þess að skerða málsmeðferðarréttindi þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd til þess eins að spara pening og spara tíma, í stað þess að leggja almennilega í þennan málaflokk, í stað þess að hæstv. ríkisstjórn standi við stóru orðin og gangist við því að taka við fleiri flóttamönnum og íhugi leiðir til þess að taka sem best á umsóknum þeirra sem virðast vera frá svokölluðum öruggum upprunaríkjum, sem ég kem kannski nánar að á eftir þegar ég fer að rýna í nefndarálit okkar í minni hlutanum. Þær grundvallarreglur sem er að finna í flóttamannarétti, sem byggist sérstaklega á flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna, eru mjög mikilvægar en þær hafa verið þverbrotnar og síbrotnar á Íslandi. Það koma regluleg fram mál í fjölmiðlum, sem ég hef orðið vitni að sjálf sem málsvari sumra flóttamanna á Íslandi, þar sem brotið er mjög alvarlega á rétti flóttamanna, bæði hvað varðar málsmeðferðarréttindi en einnig hvað varðar almenn réttindi þeirra til þess að lifa með mannlegri reisn þegar þeir koma hingað í leit að hæli. Ég tel að þessi breyting hér sé þar alls engin undantekning. Mér finnst siðferðilega ámælisvert að standa fyrir þessu lagafrumvarpi þar sem ég tel okkur geta gert miklu betur í flóttamannamálum en við gerum nú. Ég tel algjöran óþarfa að skerða málsmeðferðarréttindi þeirra sem við höfum ákveðið á grundvelli þjóðernis þeirra að séu ekki þess verðugir að njóta eðlilegrar málsmeðferðar hér. Í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar kemur fram, með leyfi forseta: „Fjölgun tilhæfulausra umsókna hefur aukið álag á allt hæliskerfið og samtímis aukið kostnað ríkissjóðs. Meiri hlutinn bendir á að mikilvægt er að stjórnvöld grípi til aðgerða sem miða að því að draga úr fjölda tilhæfulausra umsókna frá öruggum ríkjum til að hraða málsmeðferð og auka skilvirkni við meðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Meiri hlutinn leggur hins vegar áherslu á að slíkar aðgerðir dragi ekki úr réttaröryggi umsækjenda um alþjóðlega vernd.“ Herra forseti. Við höfum engin raunveruleg merki fengið og við höfum engar almennilegar fullvissanir fengið, hvorki frá Útlendingastofnun né kærunefnd útlendingamála, um að það sé áhersla á að slíkar aðgerðir dragi úr réttaröryggi umsækjanda um alþjóðlega vernd. Óskað var eftir þeim atriðum sem Útlendingastofnun eða útlendingayfirvöld notast við til þess að meta hvaða ríki skulu teljast sem örugg ríki samkvæmt þeim staðli sem á að nota hérna til þess að vísa fólki á brott fyrr en ella. Þær upplýsingar sem nefndinni bárust voru afskaplega rýrar og með þeim skilyrðum sem finna má á heimasíðu Útlendingastofnunar, sem sú sem hér stendur var fullkomlega meðvituð um en finnst alls ekki fullnægjandi til að sýna fram á að Útlendingastofnun leggi kalt mat á hvert land fyrir sig og hafi í huga þau sértæku atriði sem hafa ber í huga við hvert og eitt land. Það skiptir máli hvert af hinum svokölluðu öruggu ríkjum er til skoðunar hverju sinni, hvort það teljist öruggt fyrir einstaklinginn sem um ræðir. Við vitum t.d. að í sumum fyrrverandi austantjaldsríkjum getur verið mjög hættulegt að vera í svokölluðum blönduðum hjónaböndum og fólk getur sætt ofsóknum fyrir það. Ég fæ hvergi séð að Útlendingastofnun eða yfirvöld eða löggjafinn gefi neitt svigrúm til þess að skoða þetta, hvaða atriði þurfi að líta sérstaklega til þegar kemur að einstaklingum. Þetta veldur meiri áhyggjum þegar fram kemur í umsögn Rauða krossins að við framkvæmd þessara laga hafi það verið lagt að jöfnu að einstaklingar komi frá svokölluðu öruggu upprunaríki, sem mér finnst hljóma eins og merking á matvælapakkningu frekar en eitthvað sem á við um uppruna fólks, sem skiptir máli, og að þeir teljist hafa lagt inn umsókn um alþjóðlega vernd sem er þá bersýnilega orðin tilhæfulaus á þeim grunni einum að einstaklingurinn kemur frá öruggu, þannig séð, upprunaríki. Þetta er að sjálfsögðu ólíðandi, hæstv. forseti, og sérstaklega í ljósi þess að nefndin hefur ekki fengið neinar tilhlýðilegar upplýsingar þess efnis að svona sé málum ekki háttað, þrátt fyrir að óskað hafi verið eftir þeim. Eins skal hér gulltryggt að kærunefnd útlendingamála geti ekki með nokkru móti gripið inn í ef útlit er fyrir að Útlendingastofnun hafi farið sér of geyst, hafi tekið ákvörðun of snemma eða hafi byggt á ólögmætum sjónarmiðum þegar hún úrskurðaði að umsögn væri bersýnilega tilhæfulaus, eins og þau kalla það, og getur því ekki ákveðið að fresta réttaráhrifum ákvörðunarinnar. Þetta er háskalegt að mínu mati vegna þess að grunnreglan í flóttamannarétti er sú, og þetta er það sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur ítrekað haldið fram og þetta er einnig það sem kemur fram í álitinu okkar í minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar, að að jafnaði skuli ekki vísa fólki úr landi fyrr en á lokastigum stjórnsýslunnar, þ.e. fyrr en endanleg ákvörðun hefur verið tekin á stjórnsýslusviði, öfugt við það sem þessi tillaga gengur út á sem er að eftir fyrsta stjórnsýslustig skuli löggjafinn jafnvel hafa skyldu til þess að vísa fólki úr landi eftir höfnun Útlendingastofnunar. Þetta er að sjálfsögðu þvert á tilmæli Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna sem og þvert á tilmæli Rauða kross Íslands og annarra samtaka sem láta sig málefni flóttamanna varða. Mér þykir á þessum síðustu og verstu tímum, þegar við höfum aldrei séð jafn stórt flæði flóttamanna fara um heiminn, aumkunarvert að við séum hér að reyna að finna einhverjar leiðir til að komast hjá því að taka við aumum þúsund plús sálum sem leita út á ballarhaf aðeins til þess að fá vernd. Mér finnst ótrúlegt að við höfum ekki manndóm í okkur til þess að taka vel á móti þeim, taka þeim fagnandi og bjóða þau velkomin og gefa þeim þá málsmeðferð sem þau eiga skilið. Þá er fyrirlestri mínum eða yfirlestri lokið. Ég ætla að venda mínu kvæði í kross og snúa mér að nefndarálitinu sem við í minni hlutanum höfum lagt fram með þessu máli, en þetta er nefndarálit með breytingartillögu. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Frumvarp dómsmálaráðherra á þingskjali 328 miðar að tvenns konar breytingum á lögum um útlendinga, nr. 80/2016. Hin fyrri snýst um að festa í sessi efni bráðabirgðaákvæðis sem bætt var við lögin með 1. gr. laga nr. 124/2016, um breytingu á útlendingalögum, sem Alþingi samþykkti 22. desember 2016. Ákvæðið felur í sér að kæra á brottvísun útlendings sem sótt hefur um alþjóðlega vernd frestar ekki réttaráhrifum hennar hafi Útlendingastofnun metið umsóknina bersýnilega tilhæfulausa og einstaklingurinn kemur frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg ríki. Síðari breytingin stafar af því að í 2. mgr. 70. gr. laga nr. 80/2016 höfðu orðið þau mistök að hjúskapur og sambúð voru lögð að jöfnu sem skilyrði fyrir umsókn um dvalarleyfi hvað tímalengd varðar. Þar sem ljóst þykir að það hafi ekki vakað fyrir löggjafanum að víkja frá fyrri framkvæmd er lagt til að málsgreinin er varðar tímalengd eigi einungis við um sambúð. Minni hlutinn styður breytinguna sem 2. gr. frumvarpsins felur í sér en bendir á að nauðsynlegt sé að kanna hvort ákvæðið hafi haft áhrif á umsóknir einhverra einstaklinga og jafnvel leitt til brottvísunar ellegar að umsóknum um dvalarleyfi á grundvelli hjúskapar sem staðið hefur styttra en ár, hafi verið hafnað. Hafi svo verið ber að sjálfsögðu að rétta hlut þeirra sem fyrir því urðu eins fljótt og auðið er.“ Herra forseti. Verði það ekki gert ber það merki um hvernig stjórnvöld á Íslandi líta á borgara þessa lands þar sem á annan veginn er hægt að líta á vilja löggjafans í stað þess að líta á lagabókstafinn, t.d. hvað varðaði réttindi ellilífeyrisþega gagnvart skerðingum almannatrygginga, þar skyldi fylgja vilja löggjafans, þar skyldi það haft í huga, en hins vegar þegar kemur að raunverulegum vilja löggjafans í útlendingamálum þar sem ástfangið fólk giftir sig sem er hvort af sínu þjóðerninu og vill fá að búa hérlendis þá fær það ekki að koma hingað út af einhverjum lagabókstaf sem bersýnilega er í andstöðu við vilja löggjafans, og það hefði ekki verið mikið mál að grennslast fyrir um hvort svo væri eða ekki. Þetta lýsir bara þeirri afstöðu sem ríkisvaldið hefur gagnvart því að verja eigið kerfi en aldrei eigin borgara og réttindi þeirra. Ég vona að þetta verði rannsakað hið snarasta og hafi þetta átt sér stað, hafi fólki verið meinað um dvalarleyfi hér á landi eða verið vísað á brott á grundvelli þessarar meinlegu villu í lögunum ber að leiðrétta það hið snarasta. Ég tel líka eðlilegt að opinber afsökunarbeiðni fylgi. Áfram er haldið með minnihlutaálitið, með leyfi forseta: „Minni hlutinn er andvígur efni 1. gr. frumvarpsins og leggst eindregið gegn samþykkt hennar. Röksemdir gegn efni greinarinnar og áhrifum hennar á umsækjendur um alþjóðlega vernd eru skilmerkilega raktar í umsögn Rauða krossins á Íslandi um frumvarpið og einnig í athugasemdum Lögmannafélags Íslands og samtakanna No Borders Iceland. Telur minni hlutinn að taka beri fullt tillit til athugasemda þessara aðila og ábendinga um ágalla 1. gr. frumvarpsins. Áréttað skal að hugmyndin um svokölluð „örugg ríki“ er í meira lagi vafasöm og engan veginn byggð á traustum grunni, sérstaklega ekki þegar kemur að málefnum ýmissa minnihlutahópa í þeim löndum sem um ræðir. Með því að beita skírskotuninni til „öruggra ríkja“ og nota hana til að senda fólk af landi brott án viðhlítandi málsmeðferðar er í raun verið að hafna því, á grundvelli ríkisfangs, að meta umsóknir stórra hópa umsækjenda um alþjóðlega vernd. Það verður þannig vegabréf umsækjanda sem ræður úrslitum um það hvort hlýtt er á mál hans en ekki kringumstæður viðkomandi. Minni hlutinn andmælir eindregið bæði hugmyndinni um lista „öruggra ríkja“ eins og hún er útfærð og beitingu hennar í samhengi útlendingalaga. Breytingartillaga meiri hlutans um að í stað „öruggra ríkja“ skuli standa „öruggra upprunaríkja“ breytir engu um afstöðu minni hlutans til ákvæðisins. Í meðförum nefndarinnar á málinu komu fram þau sjónarmið að ákvæðinu um að áfrýjun frestaði ekki réttaráhrifum væri einungis beitt ef að umsækjandi er frá „öruggu ríki“ ásamt mati Útlendingastofnunar á því að umsóknin sé „bersýnilega tilhæfulaus“. Þó komu ekki fram fullnægjandi upplýsingar um hvaða matsatriði stofnunin notast við til þess að meta hvort umsóknir um alþjóðlega vernd séu „bersýnilega tilhæfulausar“. Að mati minni hlutans eru þessi lagaákvæði ekki fullnægjandi til þess að tryggja viðunandi réttarvernd umsækjenda um alþjóðlega vernd. Ákvæðin skapa því hættu á því að íslensk stjórnvöld muni við framkvæmd þeirra geta brotið á grundvallarréttindum flóttamannaréttar, þ.e. banni við endursendingum.“ Hér ber einnig að líta til þess að Mannréttindadómstóll Evrópu á sér víðtæka dómasögu hvað þessi mál varðar og tel ég það meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar til heilla að kynna sér þau mál og athuga hvort þau komist ekki að annarri niðurstöðu en þau komast að með breytingartillögu sinni og meirihlutaáliti sem hér liggur fyrir. Ég ætla að klára þetta minnihlutaálit, með leyfi forseta, en þar kemur einnig fram: „Minni hlutinn telur það afar mikilvægt að ákvarðanir stjórnvalds á borð við Útlendingastofnun séu kæranlegar þannig að slíkir aðilar öðlist ekki alvald í málefnum umsækjenda um alþjóðlega vernd enda gengi það þvert gegn íslenskum lögum og alþjóðlegum skuldbindingum og fæli að sjálfsögðu í sér hættu á að fólk sem hér hefur sótt um vernd yrði sent úr landi í kringumstæður sem geta reynst því háskalegar og voru ástæða flótta þess hingað. Áform þau um að fella niður eða skerða möguleika umsækjenda um alþjóðlega vernd til að vísa niðurstöðu til æðra stjórnvalds sem felast í 1. gr. frumvarpsins eru ávísun á ótæka málsmeðferð og geta einnig leitt til þess að mannréttindi verði brotin á umsækjendum. Samandregið telur minni hlutinn að aldrei megi taka ákvörðun sem varðar öryggi umsækjenda um alþjóðlega vernd með öðru móti en að hagir og staða hvers og eins séu metnir í hverju tilviki fyrir sig. Þá telur minni hlutinn að ekki megi víkja frá því grundvallaratriði að stjórnvaldsúrskurðir séu kæranlegir og að kæra fresti sjálfkrafa réttaráhrifum uns endanlegur úrskurður liggur fyrir. Minni hlutinn telur ekki fært að samþykkja frumvarpið eins og það liggur fyrir og leggur til eftirfarandi breytingu: 1. gr. orðist svo: 35. gr. laganna orðast svo: Ákvörðun um að umsækjandi um alþjóðlega vernd skv. 36., 37. eða 39. gr. skuli yfirgefa landið kemur ekki til framkvæmda fyrr en ákvörðunin er endanleg á stjórnsýslustigi nema umsækjandi sjálfur óski þess að hverfa úr landi.“ Undir þetta minnihlutaálit ritar sú sem hér stendur, hv. þm. Gunnar Hrafn Jónsson og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson ásamt hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni, sem er áheyrnarfulltrúi Samfylkingarinnar, sem er einnig samþykkur áliti þessu. Að lokum vil ég taka fram að þó svo að einstaklingur sem hefur sótt hér um hæli og verið hafnað af Útlendingastofnun og umsókn hans verið metin bersýnilega tilhæfulaus og að hann komi frá svokölluðu öruggu upprunaríki hafi rétt til þess að kæra þá ákvörðun er sá réttur illa nýttur og oft gagnslaus ef á svo að vísa þeim einstaklingi úr landi. Það er mjög erfitt, herra forseti, að nýta sér kærurétt sinn, að reka mál sitt fyrir æðra stjórnsýslustigi, að verða sér úti um íslenska lögfræðinga, eiga samskipti við hann, sérstaklega í hættulegum aðstæðum í heimalandi viðkomandi. Þetta er einfaldlega engan veginn samanburðarhæft, það er ekki hægt að bera það saman að senda fólk úr landi til þess að það geti unnið kæru gegn fyrsta stjórnsýslustigi í landinu sem það kaus að flýja frá við að hljóta hér fulla málsmeðferð fram á annað stjórnsýslustig sem er meðferð kærunefndar útlendingamála. Ég verð að segja að það hryggir mig mjög að þetta sé hin almenna þróun í réttarkerfinu á Íslandi og vilji löggjafans. Ég batt miklar vonir við það þverpólitíska samstarf sem átti sér stað við gerð nýrra útlendingalaga og ég verð að segja að ný útlendingalög voru mér mikil vonbrigði. Þau voru kynnt fyrir mér á fyrstu stigum þeirra, drögin að þeim, þar sem ég var talsvert tengd starfi um vernd flóttamanna og réttinda flóttamanna hér á landi frá árinu 2014. Mér var boðið á fund þeirrar þverpólitísku þingmannanefndar sem átti að fjalla um þetta mál og drög að nýjum útlendingalögum kynnt fyrir mér. Þau fylltu mig mikilli von. Ég hélt að hér væru loksins að eiga sér stað róttækar, fallegar og mannelskar breytingar á réttarkerfinu á Íslandi, á því hvernig við komum fram við hælisleitendur og flóttamenn hér á landi. En lögin eins og þau eru lögð fram núna og útlendingalögin eins og þau voru samþykkt voru mikil vonbrigði. Mér finnst þau lýsa mannvonsku. Mér finnst þau lýsa skorti á samúð og samkennd. Mér finnst þau hljóma nísk þegar við gerum þetta. Ég er orðin hundþreytt á því, herra forseti, og ég vildi óska þess að við værum aðeins mannúðlegri á þessu þingi.