Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hefur verið gerð grein fyrir afkomu ríkissjóðs á árinu 1949 hér á Alþingi. Það var gert á síðasta þingi, en var, eins og vænta mátti, miðað við bráðabirgðauppgjör fyrir árið 4949. Nú hefur farið fram endanlegt uppgjör fyrir það ár og verið gengið frá öllum reikningum, og fá háttvirtir alþingismenn reikninginn í sínar hendur mjög fljótlega. Það er ekki ástæða til þess að lesa hér upp þennan reikning né ræða einstök atriði hans, en í þess stað mun ég gefa hér yfirlit yfir höfuðniðurstöður. Útgjöld á rekstrarreikningi námu 295 740 000.00, en þessi gjöld voru áætluð 256 640 000.00, tekjur á rekstrarreikningi reyndust 294 631 000.00, en voru áætlaðar 284 744 000.00. Rekstrargjöldin hafa farið um 39 millj. fram úr áætlun, en rekstrartekjurnar hafa orðið um 10 millj. kr. meiri en áætlað var. Rekstrarhalli varð 809 000.00, en var áætlaður rekstrarhagnaður 28 071 000.00. Greiðslur utan rekstrarreiknings hafa farið mjög fram úr áætlun. Rek ég það hér ekki í einstökum atriðum, en mun reyna að gera grein fyrir greiðsluafkomu ríkissjóðs, þ.e.a.s. þeim mismun, sem kallaður er greiðsluhalli eða greiðsluafgangur á fjárlögunum. Það getur að vísu orkað nokkuð tvímælis, hvernig samanburður getur orðið réttastur við fjárlögin í sem nú er orðið mjög mikið um hjá ríkissjóði. Mér þessu sambandi, þar sem álitamál getur verið, sýnist gleggst að átta sig á greiðsluniðurstöðunni hvernig skuli þá líta á ýmsa viðskiptareikninga, með því að setja dæmið upp á þennan hátt: Tekin föst lán 26711873.93 Auknar lausakuldir 65221528.29 Innb. fé til geymslu 5981310.02 97914712.24 Gr. af lausask. og geymdu fé 17855973.63 Lán, sem voru til áður, en ekki færð 22935584.38 40794558.04 57123154.23 = afborgun af föstum lánum 15442777.73 41680376.50 Frá dregst: Útlagt v. nýju togaranna 6075609.65 Auknar innst. í bönkum o.fl. 8118377.83 Veitt lán 9765240.30 Áður veitt 4622965.33 5442274.97 Hækkun skulda vegna alþj.b. og alþj.gj.sj. vegna gengisfalls 2650400.51 Fyrirfram greitt vegna ársins 4264124.56 Sjóðshækkun. 2167441.39 25418228.91 Kr. 16262147.59 Sé tekin þannig skuldaaukningin á árinu og frá dregin sjóðshækkun, fyrirframgreiðslur upp í næsta árs útgjöld; gengismunur á skuld við alþjóðabankann og alþjóðagjaldeyrisvarasjóðinn, greidd lán, auknar innstæður í bönkum og víðar, veitt lán og það, sem útlagt hefur verið í reikning vegna nýju togaranna, þá verður mismunurinn kr. 16262000.00. Ef við athugum síðan, að til þess að ná því, sem hér á Alþingi er kallað greiðsluhallalaus búskapur, þá þarf að greiða afborganir af föstum lánum af rekstrartekjunum að viðbættum öðrum innborgunum (þó ekki lántökum) og lækka skuldirnar árlega sem því svarar, og að þær afborganir hafa numið 15442000.00, þá vantar kr. 31704000.00 til þess að tekjurnar hafi hrokkið fyrir öllum greiðslum, öðrum en þeim, sem að framan voru frá dregnar. Hér við þarf svo því að bæta, að af veittum lánum þyrfti að afskrifa eitthvað, segjum 2,5 millj. eða svo, og bæta við hallann. Skuldir ríkisins í árslok 1949 námu kr. 268612786. Sé athugaður efnahagsreikningur ríkisins, þá stingur það í augun sérstaklega, hvað ríkissjóður á orðið útistandandi gífurlegar fjárhæðir vegna ýmiss konar viðskipta, sem hann hefur haft með höndum á undanförnum árum, og vegna ábyrgða, sem ríkissjóður hefur tekizt á hendur. Þetta er mjög athyglisvert, og nauðsynlegt að Alþingi geri sér grein fyrir þessu, því að litlar vonir eru um að rétta við fjárhag ríkisins, ef ekki verður tekin upp ný stefna að þessu leyti og meiri varasemi sýnd í því að láta ríkissjóð hafa ýmiss konar fyrirgreiðslur með höndum, án þess að greiðslur séu tryggðar fyrir fram, en verið hefur um skeið. Ég leyfi mér að gefa hér yfirlit yfir helztu liði, sem koma til greina í þessu sambandi úr efnahagsreikningnum: Upphæðir, sem ríkissjóður hefur lánað og átti útistandandi pr. 31. des. 1949. Greiðslur vegna smíði nokkurra „nýsköpunartogara kr. 18312619.05 - - - tíu togara - 6075609.65 - - - Svíþjóðarbáta - 9807543.14 - - bátasmíði innanlands - 4693274.36 Víxillán vegna sölu innl. fiskibáta - 2569631.42 Lán til ýmissa - 10039855.63 - - Reykjavíkurbæjar v. húsbygginga - 4800000.00 - - síldarútvegsmanna v. veiðibrests 1945 - 3700000.00 - - síldarútvegsmanna v. veiðibrests 1947 - 5000000.00 - - bygginga dieselrafstöðva - 650000.00 - - Jóns Kjartanssonar, Reykjavík - 288000.00 - - Svifflugfélags Íslands - 80000.00 - - byggingarfél. Félagsgarður - 86921.44 - - Vestmannaeyjakaupstaðar v. rafveitu - 350000.00 - - Ísafjarðarkaupstaðar v. vatnsveitu - 200000.00 - - póst- og símamálastjórnarinnar - 250000.00 Lán til tunnuverksmiðju ríkisins . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . kr. 300000,00 - - framkv. í Höfðakaupstað . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - 509916.35 - - byggingarsamvinnufél. Reykjavíkur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - 10000.00 Útlagt vegna hrossasölu til Póllands - 631433.10 - - clearingviðskipta - 716656.32 - - tjóns af hernaðarvöldum - 687071.71 Bráðabirgðalán erlendis - 509355.27 Ýmis skyndilán og fyrirframgreiðslur - 228556.64 Kr. 70496444.08 Greiðslur vegna ábyrgðarlána - 15113034.17 Kr. 85609478.25 Þessar tölur tala sínu máli. Í þessu eru t.d. mjög háar fjárhæðir, sem festst hafa hjá ríkissjóði vegna milligöngu um útvegun á skipum og bátum. Í árslok 1949 hafði ríkissjóður lagt úr samkv. efnahagsreikningi kr. 41458000.00 vegna þessara viðskipta. Höfðu margir fengið bráðabirgðalán úr ríkissjóði, bæði út á togara og báta, þegar stofnlánadeildin var þrotin. Var gert ráð fyrir stofnlánadeildarkjörum á þessum lánum, sem ríkið hafði lánað, en ríkissjóður skuldaði lausaskuldir á móti hjá Landsbankanum og varð að greiða af þeim 7% vexti. Nú hefur verið gengið frá samningum við Landsbankann um að lána ríkissjóði fé með stofnlánadeildarkjörum, sem nær því alveg svarar þessum lánum. Hefur ríkissjóður ekki af þeim lánum neinn beinan kostnað lengur, en stendur í ábyrgð. Nemur þetta samtals kr. 24565000.00. Þótt þetta hafi tekizt, þá á ríkissjóður samt mikið fé útistandandi beint vegna þessara viðskipta, eða samkvæmt framansögðu kr. 16893000.00 miðað við árslok 1949, og á þessu ári hafa bætzt við fram að þessu 4,5 millj. vegna nýju togaranna, sem menn verða að vona að komi til baka. Einnig voru ótilfærðar um áramótin um 1640000.00 kr. vegna togaranna fyrri, sem bætast við á þessu ári. Ef við tökum frá það, sem lagt er út vegna nýju togaranna 10, og það, sem orðið er að föstum stofnlánum án beins kostnaðar fyrir ríkissjóð, þá eru eftir 12,5 millj. kr., og það er sú fjárhæð, sem ríkissjóður hefur fest umfram framangreind stofnlán vegna báta- og skipakaupa og smíða, áður en síðustu togarakaupin komu til. Samkvæmt framansögðu átti ríkissjóður útistandandi í árslok 1949 vegna greiðslna af ábyrgðarlánum kr. 15113000.00. Það er eftirtektarvert, að þessi fjárhæð hækkaði um 4,632 millj. á árinu 1949, og á þessu ári er nú búið að leggja út vegna ríkisábyrgða kr. 4170000.00, og er áreiðanlega eftir að greiða eitthvað enn þá. Það horfir vægast sagt ískyggilega um afleiðingar allra ábyrgðanna, og fer nú fram af ráðuneytisins hendi sérstök athugun á efnahag og greiðslumöguleikum allra þeirra, sem ekki hafa staðið í skilum, og verður reynt að gera sérstaka gangskör að athugun á því, hvernig á vanskilunum stendur, athugun á efnahag þeirra, sem hlut eiga að máli, og hvernig þeir halda á málum, hvort allt er gert til þess að forðast vanskil og hvað hægt er að gera til þess að ráða bót á þessu. Þess er enginn kostur að gefa við þetta tækifæri nokkurt ábyggilegt yfirlit um afkomu ríkissjóðs á þessu ári né afkomuhorfur, svo að því sé að fullu treystandi. Við afgreiðslu síðustu fjárlaga þótti ýmsum háttvirtum þingmönnum ég vera nokkuð svartsýnn á tekjumöguleika ríkisins, og stjórnarandstæðingar kröfðust þess, að söluskatturinn væri afnuminn, og mundi, héldu þeir fram, ríkissjóður geta lokið öllum greiðslum sínum án hans, vegna þess, hve tekjur hlytu að hækka mikið af innflutningstollum vegna gengisbreytingarinnar. Ég sýndi fram á, að engin von væri til þess, að komizt yrði af án söluskattsins, og að ekki væri fært að slaka meira á sköttum en að lækka verðtollsviðaukann úr 65% í 45% og lækka nokkuð skatta á lágtekjum, eins og gert var. Ég áleit aftur á móti, að tekjuáætlunin, eins og hún var sett, væri ekki óvarleg. Jafnframt undirstrikaði ég þó sterklega, að ef verulega þyrfti að skerða innflutning að magni til frá 1949, væri afkomu ríkissjóðs hætt. Innflutningsáætlun fjárhagsráðs var á þeim tíma þannig, að reiknað var með nærfellt jafnmiklum innflutningi og varð á árinu 1949. Nú sýnir það sig, að innflutningurinn, það sem af er árinu, hefur verið miklum mun minni en síðastliðið ár, eins og ég mun koma nánar að síðar í sambandi við það, sem ég drep á viðskiptin við útlönd. Hefur þessi samdráttur orðið svo mikill, það sem af er árinu, að verðtollurinn til dæmis nemur nú í septemberlok aðeins 41 millj. á móti 39 millj. kr. á sama tíma í fyrra, en hefði allt verið með felldu með innflutninginn, þá hefði hann átt að vera mun hærri. Nú er fengið yfirlit um álagðan tekju- og eignarskatt á þessu ári, og er hann um 61/2 millj. kr. lægri en í fyrra. Getur þó verið, að hann hangi í áætlun. Ég reikna að vísu með því, að innflutningur síðari,hluta þessa árs verði tiltölulega mun hærri en fyrri hluta ársins. Fjárhagsráð hefur nýlega gert áætlun um þessi efni, miðað við horfur næstu mánuði, sem sýnir, að svo hlýtur að verða. Mun þá þetta rétta sig eitthvað hvað snertir tekjur af innflutningnum og einstaka tekjuliðir fara sennilega fram úr áætlun, en ég þykist sjá fram á, að við hljótum að verða fyrir einhverjum vonbrigðum um tekjur ríkissjóðs þetta ár, þótt áætlunin þætti sízt óvarleg í vor. Um gjaldahliðina er það að segja, að ég geri mér vonir um, að greiðslur utan fjárlaga verði ekki miklar á þessu ári. Þegar frá er talið það fé, sem ríkissjóður verður að leggja fram vegna kaupa á hinum 10 nýju togurum og nokkrum eftirstöðvum vegna útvegunar á hinum togurunum, sem út hefur orðið að leggja á þessu ári, geri ég ráð fyrir, að það verði mjög lítið, sem ríkissjóður verður á þessu ári að leggja fram í hliðstæð viðskipti þeim, sem orðið hafa honum svo þung í skauti á undanförnum árum, eins og það yfirlit um útistandandi kröfur sýnir, sem ég gaf hér áðan. Ríkisstjórnin hefur að vísu orðið að taka þá ákvörðun að leggja fram 41/2 millj. til lána og óafturkræfra framlaga, vegna hins gífurlega tjóns, sem menn urðu fyrir á Austur- og Norðausturlandi vegna óþurrkanna í sumar. Var blátt áfram óhjákvæmilegt að gera þetta, til þess að koma í veg fyrir, að fjöldi bænda yrði að fækka svo bústofni sínum, að ekki væri viðreisnar von, og þeir yrðu að ganga frá búum sínum. Þessa upphæð getur ríkið greitt á þremur árum af fjárlagafé, þar sem það tókst að fá lán hjá Búnaðarbankanum til þriggja ára til þess að standa undir þessum greiðslum. Þótt langt sé liðið á árið, er svo mikil óvissa ríkjandi um tekjur síðustu mánaðanna, að ég treysti mér ekki til þess að spá um niðurstöðuna, en þetta skýrist nú óðum, og mun ég gera fjvn. og Alþingi grein fyrir þessu, svo fljótt sem það verður séð með sæmilegum líkum, hver niðurstaðan verður. Þá vil ég geta þess í sambandi við viðskipti þessa árs, að nettógengishagnaður bankanna reyndist við uppgjör rúmlega 20,7 millj. kr. Skiptist hann sem næst þannig lögum samkvæmt: Ræktunarsjóður 6,9 millj. Byggingarsjóður sveita 6,9 - Byggingarsjóður verkam. 4,6 - Íbúðabyggingar bæjarfélaga 2,3 - Það, sem ógreitt er til sjóðanna af þessu fé, verður án efa greitt þangað alveg á næstunni. Áður en kemur að fjárlagafrv. því, sem hér liggur fyrir, vil ég minnast á tvö mál enn þá, annars vegar kaup 10 nýrra togara, hins vegar Marshallsamstarfið og greiðslubandalag Evrópu, sem mjög blandast að sjálfsögðu inn í allar umræður um fjárhagsmál ríkisins og þjóðarinnar yfirleitt. Á árinu 1948 réðst þáverandi stjórn í það að semja um smíði 10 nýrra togara í Bretlandi. Í þessi togarakaup var ráðizt fyrst og fremst fyrir áhrif frá togaraútgerðarbæjunum Reykjavík og Hafnarfirði. Þessi ráðstöfun var byggð á því, að sýnilegt þótti, að hinir eldri togarar yrðu svo dýrir í rekstri, að ekki mundi verða mögulegt að gera þá út, enda þá þegar komið á daginn, að svo mundi fara. Sáu menn því fram á, að fækka mundi þeim togurum, sem frá landinu yrði haldið úti á næstu missirum, ef ekki væru gerðar ráðstafanir til þess að fá togara í stað þeirra eldri, sem voru að hverfa úr sögunni. Hefur verið unnið að smíði þessara togara í Bretlandi síðan. Í dag eru horfurnar þannig, að þessir togarar verði tilbúnir á tímabilinu október 1950 til ágúst 1951. Kostnaðarverð þessara togara, fullbúinna með öllum tækjum, þ. á m. fiskimjölsvélum, er, miðað við ástandið eins og það er í dag, £ 1724000, að viðbættum vöxtum. Í samráði við síðasta Alþingi var samið um lántöku í Bretlandi vegna togarabygginganna, og nemur það lán samtals £ 1250000. Var það útborgað fyrir fram, en notað jafnóðum og til þarf að taka vegna smíði skipanna. Mismuninn, £ 474 000 eða 21,617 millj., að viðbættum vöxtum, þarf að greiða öðruvísi. Hefur ríkissjóður orðið að leggja fram fé jafnharðan til þeirra greiðslna, sem ekki hefur verið hægt að taka af láninu í Bretlandi, og hefur ríkissjóður nú orðið að leggja út í þessu skyni kr. 7500000. Er enn eftir að inna af höndum stórar fúlgur vegna togarakatpanna, eins og þessar tölur, sem ég hef nefnt, bera með sér. Togarakaupin hafa hins vegar frá upphafi verið byggð á því, að kaupendur skipanna innanlands tækju að sér greiðslur þeirra vegna ríkissjóði að kostnaðarlausu, þótt ríkið legði fram fé í bili. Hins vegar hefur ríkissjóður ekki neitt fé aflögu, eins og sést á því, hvernig horfir um hans hag og skuldamál öll, og er ríkisstj. því að láta athuga möguleika á viðbótarláni erlendis í þessar greiðslur, og mun stjórnin leggja fyrir hv. Alþingi frv. um heimild til þessarar lántöku; verður það þó aðeins stutt lán. Eins og ég gat um áðan, var ráðizt í þessi togarakaup fyrst og fremst fyrir áhrif úr stærri togaraútgerðarbæjunum og til þess að koma í veg fyrir minnkandi togaraútgerð í þessum bæjum, og er á því byggt, að þessir bæir taki við togarum upp í pantanir sínar jafnóðum og þeir verða tilbúnir. Marshalláætlunin og framkvæmd hennar er einn hinn allramerkasti heimsviðburður eftir síðustu styrjöld, og það verður aldrei of sterklega undirstrikað, að ef ekki hefði verið ráðizt í framkvæmd Marshalláætlunarinnar af Bandaríkjamönnum, þá hefði viðreisnin eftir styrjöldina ekki verið komin langt á veg. Framkvæmd Marshalláætlunarinnar er fólgin í því, að stjórnarvöld Bandaríkjanna verja of fjár á hverju ári til þess að styrkja aðrar þjóðir, aðallega með beinum gjafaframlögum og að nokkru leyti með sérlega hagstæðum lánum, til þess að kosta viðreisnina í þessum löndum. Skattþegnar í Bandaríkjunum, Bandaríkjaþjóðin, leggur til þetta fé, leggur á sig af frjálsum vilja aukna skatta og gjöld til þess að kosta þessa starfsemi. Það þarf mikla víðsýni til þess að reka slíka pólitík, og það hefði þótt saga til næsta bæjar eftir fyrri heimsstyrjöldina t.d., ef eitthvert land hefði tekið upp slíka stefnu. Það er orðið mikið fé, sem Íslendingar hafa fengið gegnum Marshallsamstarfið, og leikur mönnum eflaust forvitni á að fylgjast með því. Eru upplýsingar að vísu gefnar af og til annars staðar um þetta, en mér finnst viðeigandi að geta þess einnig við þetta tækifæri, enda ómögulegt að gefa hugmynd um fjárhagsmálin án þess að taka þessi mál með. Fyrsta Marshalltímabilið fram að 1. júlí 1949 voru veittar 3,5 millj. dollara sem „conditional grant“, þ.e.a.s. veitt sem framlag gegn því, að við afhentum vörur til annars lands. Þetta kom því fram sem mjög hagkvæm vörusala frá Íslandi. Á sama Marshalltímabili voru veittar 2,5 millj. dollara sem „grant“, eða óafturkræft framlag, og 2,3 millj. dollara að láni til 35 ára, og eru vextirnir 21/2%, en lánið er vaxtalaust til ársins 1952. Á Marshallárinu frá 1. júlí 1949 til 1. júlí 1950 hafa verið veittar 5 millj. dollara í „grant“, eða óafturkræft framlag, og 2 millj. dollara að láni. Þetta síðara lán á að greiðast upp á sama tíma og hið fyrra, og verður lánstíminn þess vegna 331/2 ár, vextir eru 21/2%, og hefjast vaxtagreiðslur á árinu 1952. Ekki er enn fullráðið, hversu mikið fé Íslendingar fá á yfirstandandi Marshallári, sem hófst 1. júlí s.l., og er enn þá verið að nota það, sem eftir var af framlagi fyrra Marshallárs. Hafa verið veittar 900 þús. upp í Marshallframlag þessa tímabils. Fram að fyrsta júlí 1950 höfðu Íslendingar því fengið veitt af Marshallfé 3,5 millj. dollara í .,conditional grant“, það er andvirði útfluttra vara, 7,5 millj. dollara af „grant“, þ.e. gjafafé, og 4,3 millj. dollara í Marshalllán. Hér við bætist svo 4 millj. dollara óafturkræft Marshallfé í gegnum greiðslubandalag Evrópu, sem ég kem að síðar nánar. Ég get ekki farið út í það hér að gefa yfirlit um, hvernig Marshallgjaldeyrinum hefur verið varið, enda er það gert af og til í öðru sambandi, en ég vil rifja það upp, að samkvæmt ákvörðun þings og stjórnar hefur Marshalllánsfénu verið varið þannig: Til síldarnótakaupa $ 531693.-, til Hærings $ 625000.-, til Faxaflóaverksmiðjanna $ 142090. -, til Faxaverksmiðjunnar $ 703786. -, til Síldarverksmiðja ríkisins $ 190703.-, til fiskimjölsverksmiðja $ 105610.-. Seinna láninu, sem verið er að taka á móti um þessar mundir, verður varið til Sogsvirkjunar og Laxárvirkjunar samkv. því, sem síðasta Alþingi ákvað. Eins og menn kannast vafalaust við, þá er sú aðferð viðhöfð, að þótt vara sé keypt fyrir gjafafé, þá er hún greidd að fullu innanlands af þeim, sem hana flytur inn. Andvirðinu er safnað inn á reikning í Landsbankanum, sem kallaður er mótvirðissjóður. Mótvirðissjóður er nú 60,8 millj. kr. Áætlað er, að um áramótin muni mótvirðissjóður nema um 84 millj. Samþykki Marshallstofnunarinnar þarf til þess að ráðstafa þessu fé, en mótvirðissjóður er eign Íslendinga, að frádregnum 5%. Fátt er mönnum meira áhyggjuefni en það, hversu einhæfir eru atvinnuhættir okkar. Mun enn almennari skilningur á þessu en áður hefur verið vegna hinna stórfelldu áfalla, sem atvinnuvegirnir hafa orðið fyrir. Eins og ríkisstj. skýrði frá á Alþingi á síðastliðnu vori, þá hafði hún ákveðið að beita sér fyrir því, að komið yrði í framkvæmd viðbótarvirkjunum við Sog og Laxá og byggingu áburðarverksmiðju. Þetta var byggt á því, að aukin raforkuframleiðsla er ein helzta undirstaða fjölbreyttara atvinnulífs, og á þeirri skoðun, að höfuðnauðsyn væri að efla landbúnaðinn með því að framleiða í landinu sjálfu tilbúinn áburð. Er það þjóðarnauðsyn að styðja þá ræktunar- og framfaraöldu sem nú er risin í landbúnaðinum, og er þetta einn liður í því starfi. Ríkisstj. var og er ljóst, að engar líkur eru til þess, að hægt sé að koma fram þessum stórvirkjum, nema með því að notfæra sér Marshallaðstoðina til þess, a.m.k. að verulegu leyti. Þess vegna lagði ríkisstj. til, að síðara Marshalllánið yrði látið ganga til Sogs- og Laxárvirkjana, og þess vegna hefur ríkisstj. einnig ákveðið, eins og raunar áður hefur verið tilkynnt á Alþingi, að vinna að því, að mikill hluti af þeim Marshallgjaldeyri, sem enn þá fæst væntanlega og óeyddur er, gangi til þess að kaupa vélar og efni til þessara þriggja framkvæmda. Þá hefur ríkisstj. einnig ákveðið að vinna að því, að fé úr mótvirðissjóði fáist varið til þess að lána í þessar framkvæmdir, en einnig verður vafalaust að nota eitthvað af fé úr mótvirðissjóði til þess að grynna á lausaskuldum ríkissjóðs. Ríkisstj. hefur farið þess á leit við alþjóðabankann, að hann láni nokkurt fé til Laxárvirkjunar og Sogsvirkjunar, og einnig haft samband við alþjóðabankann um það, að lánbeiðni verði væntanlega send innan skamms vegna áburðarverksmiðju, og hefur bankanum verið kynnt áætlunin til undirbúnings. Einnig hefur verið unnið að því að kynna alþjóðabankanum áætlun þá, sem gerð hefur verið hér um sementsverksmiðju, og mun ríkisstj. beita sér fyrir því máli, svo fljótt sem hægt er að snúast við þeirri framkvæmd og útvega til hennar nægilegt fé á eftir þeim þrem stórframkvæmdum, sem stj. hefur ákveðið að beita sér fyrir að sitji fyrir Marshallaðstoðinni og því lánsfé, sem fæst frá alþjóðabankanum. Til þessara fyrirtækja þarf mikið fé. Stofnkostnaðaráætlanir eru þannig, að Sogsvirkjunin er áætluð 139,5 millj., Laxárvirkjunin 44 millj. og áburðarverksmiðjan 76 millj., eða samtals tæplega 260 millj. kr. Það er því auðsætt, að jafnvel þótt nokkuð verði tekið af erlendum lánum til þessara fyrirtækja, þá þarf á miklu fé að halda innanlands. Marshallstofnunin hefur þegar samþ. Sogsvirkjunina og Laxárvirkjunina og veitt lán í því skyni, eins og ég hef áður greint frá. Unnið hefur verið að því á þessu ári, svo sem almenningi hefur verið tilkynnt og hv. alþingismönnum er sjálfsagt kunnugt, að koma áleiðis áburðarverksmiðjumálinu, og vonum við, að samþykki fáist einnig fyrir Marshallfé í þá framkvæmd nú á þessu hausti, og verði þá hægt að hefja framkvæmdir á næsta ári. Það er nauðsynlegt að minnast hér á greiðslubandalag Evrópuríkjanna, í daglegu tali skammstafað E.P.U. Þessi nýju samtök Vestur-Evrópuþjóða eru stofnuð að frumkvæði forráðamanna Marshallsamstarfsins og með stuðningi Marshallstofnunarinnar. Tilgangurinn er að örva viðskipti á milli þessara þjóða, gera þeim, sem erfiðar gjaldeyrisástæður hafa, kleift að kaupa samt sem áður af hinum. Fyrirkomulagið er nánast það, að þeir, sem betur standa sig gjaldeyrislega, eignast innstæður hjá þessari stofnun, og hinir, sem lakar standa sig, fá þar lán, sem síðar endurgreiðist jafnóðum og þeim vegnar betur gjaldeyrislega. Jafnframt hafa svo Bandaríkjamenn lagt fram stóra fúlgu til þess að nokkrar þjóðir, sem lakast voru staddar gjaldeyrislega, fengju til ráðstöfunar byrjunarinneignir hjá þessari stofnun. Þessar byrjunarinneignir eru óafturkræft framlag eða gjafafé, og geta þau lönd, sem þessar byrjunarinneignir fá, notað þær frá 1. júlí s.l. til 1. júlí 1951 til þess að greiða með verzlunarhalla sinn við þátttökulöndin. íslendingar fá 4 millj. dollara í byrjunarinneign, eða 65280000.00 íslenzkra króna. Þær vörur, sem keyptar eru til landsins fyrir þetta fé, verða hins vegar greiddar af innflytjendum, eins og þær vörur, sem innfluttar eru fyrir Marshallgjafafé, og mótvirðissjóður settur upp á sínum tíma í Landsbankanum, samsvarandi því, sem eytt er af byrjunarframlaginu, og ætti mótvirðissjóður því að vera kr. 65280000.00 á móti þessu byrjunarframlagi. Þá fær hvert land nokkra lánskvóta, sem það getur notfært sér, eins og ég drap á áðan. Það skal tekið fram varðandi mótvirðissjóðina, að mjög hlýtur það að fara eftir því, hvernig tekst að koma fjárhagslegu jafnvægi á í landinu, að hve miklu leyti þessir sjóðir geta orðið notaðir til nýrra framkvæmda. Mistakist að stöðva verðbólguna og samræma fjárfestinguna og eyðsluna við þjóðartekjurnar, þá getur svo farið, að mótvirðissjóðirnir étist raunverulega upp eða verði að standa fastir til mótvægis gegn því eyðslufé, sem annars staðar er dregið út, umfram það, sem aflað er. Fari svo, væri framkvæmd hinna nýju fyrirtækja í mikilli hættu. Þá vil ég minnast á fjárlagafrumvarpið, sem fyrir liggur. Rekstrartekjur í þessu frv. eru áætlaðar 287387000.00 krónur, en í gildandi fjárlögum kr. 298300000.00. Rekstrargjöldin eru áætluð 246287000.00 kr., en rekstrargjöldin í gildandi fjárlögum eru áætluð 262065000.00 kr. Rekstrarafgangur er áætlaður í fjárlagafrv. 41400000.00 kr., en var áætlaður í fyrra 36267000.00 kr. Tekjurnar eru því áætlaðar nokkru lægri og gjöldin sömuleiðis nokkru lægri en í gildandi fjárlögum og rekstrarafgangurinn nokkru meiri en í gildandi fjárlögum. Tekjurnar eru áætlaðar um 11 millj. kr. og gjöldin tæplega 16 millj. kr. lægri og rekstrarafgangurinn 4,8 millj. kr. hærri. Tekjur á sjóðsyfirliti eru áætlaðar samtals 292347000.00, en eru áætlaðar á yfirstandandi ári 300843000.00, eða nokkru lægri í frv. en í gildandi fjárlögum. Greiðslur í sjóðsyfirliti eru áætlaðar 286554000.00, en í gildandi fjárlögum eru þessar greiðslur samtals 298843000.00. Greiðslur samtals eru því áætlaðar tæpum 12 millj. kr. lægri en í fyrra. Greiðsluafgangur er áætlaður 5246000. 00, en í gildandi fjárlögum 2360000.00, en greiðsluafgang þennan verður að nefna með fyrirvara, sem kemur fram í því, sem segir hér á eftir. Mun ég þá víkja að nokkrum einstökum atriðum í sambandi við frv. Þeir liðir, sem lækkað hafa frá því í fyrra, eru aðallega vaxtagreiðslur, en þær lækka vegna þess, að ríkissjóður þarf að greiða minni vexti af hlaupareikningslánum sínum vegna þess, hversu mikið stendur inni í mótvirðissjóði. Þá fellur kjötstyrkurinn nú alveg út samkv. gildandi lögum, og lækkar það framlag til dýrtíðarráðstafana úr 33,5 millj. í 25 millj. kr. Framlag til vega, hafnargerða og brúargerða er nokkru lægra en í gildandi fjárlögum, eða samtals 2,6 millj. kr. lægra. Að öðru leyti eru yfirleitt veittar sömu fjárhæðir til verklegra framkvæmda og gert var á yfirstandandi ári. Vitanlega er það raunveruleg lækkun á fjárveitingum úr ríkissjóði til verklegra framkvæmda og til margra almennra mála, en ekki gat komið til mála að hækka þessar fjárhæðir, því að þá hefði ekki verið mögulegt að koma saman fjárlagafrv. greiðsluhallalausu. Þá hafa ýmsar ráðstafanir verið gerðar til þess að draga úr beinum útgjöldum ríkissjóðs við starfræksluna, og kem ég að því sérstaklega. Hækkanir á fjárlagafrv. frá því, sem er í gildandi fjárlögum, eru þær helztar, að afborganir fastra lána hækka um 3,7 millj. kr. Liggja til þess þær ástæður, að miklar lausaskuldir söfnuðust við Tryggingastofnun ríkisins á árinu 1949, eða rúmlega 13 millj. kr. Var ríkissjóði algerlega ofvaxið að greiða þessi vanskil og jafnhliða mánaðarlega veittar fjárhæðir til Tryggingastofnunarinnar. Var því samið um þessi mál við Tryggingastofnun ríkisins á árinu, og verður talsvert greitt á þessu ári upp í þessi vanskil, en um afganginn var samið þannig, að hann greiðist upp á næstu 5 árum, og verður greitt af því 2,6 millj. á næsta ári. Þá varð stjórnin að grípa til þess að taka 4,5 millj. kr. að láni hjá Búnaðarbankanum til þriggja ára, til þess að leggja fram til fóðurbætiskaupa í þeim héruðum, þar sem heyfengur varð gersamlega ófullnægjandi, og hef ég minnzt á það áður. Þetta fé á að greiðast á þremur árum, og varð því að setja á fjárlagafrv. 1,5 millj. kr. í því skyni. Hefur þá verið frá því skýrt, af hverju afborganir fastra lána hafa hækkað verulega. Þá hefur verið hækkaður liðurinn útlagðir vextir og afborganir af ýmsum lánum með ríkisábyrgð, úr 4 millj. í 5,5 millj. Þetta er að vísu áætlunarupphæð, og eins og áður segir, er ætlunin að gera nú alvarlega gangskör að því að rekast í þessum málum og rannsaka til hlítar, hvort ekki er hægt að koma í veg fyrir eitthvað af þeim vanskilum, sem yfirvofandi sýnast. En ábyrgðirnar eru orðnar svo gífurlegar, eins og ég gat um áðan, að það þykir ekki varlegt að áætla lægri fjárhæð fyrir þessum greiðslum, og verður þetta þá lítill varasjóður, ef hægt verður að koma að einhverju leyti í veg fyrir yfirvofandi tjón. Það er ástæða til að undirstrika það sterklega, að ef ekki fer betur en á horfist, þá fara ábyrgðargreiðslur ríkissjóðs á hverju ári að nálgast það, sem ríkissjóður leggur fram samtals árlega til nýrra vega á öllu landinu. Þetta sýnir vel, á hvaða braut menn hafa verið í þessum málum. Í þeim verður að eiga sér stað stefnubreyting. Það skal tekið fram, að í frv. er miðað við 15% verðlagsuppbót á laun, vegna gengislækkunarinnar. Það þurfti að taka ákvörðun um það í júlí snemma, með hvaða uppbót skyldi reikna, og þótti þá rétt að benda stofnunum á að reikna með þessu í áætlun sinni, og hefur því ekki verið breytt. Hins vegar er ástæða til að undirstrika það, að fjmrn. telst svo til, að hækkun á laun, sem svarar einu vísitölustigi, kosti ríkisjóð í auknum launagreiðslum ca. 700 þús. kr. Ríkisstjórnin hefur í sumar gert athugun á því eftir föngum, hvaða ráðstafanir hægt væri að gera, án langvinns undirbúnings, varðandi almennan sparnað á ríkisrekstrinum. Hefur ekki verið skipuð sérstök sparnaðarnefnd, heldur hefur hver ráðherra og hvert ráðuneyti um sig athugað þessi mál, að því leyti sem undir þau heyrðu. Vil ég nefna nokkrar ráðstafanir, sem stjórnin hefur nú þegar komið í framkvæmd í þessu efni frá því hún tók við eða hefur ákveðið að gera. Greiðslu launauppbóta var breytt þannig, að nú er greidd, eins og hv. þingmönnum er kunnugt, launauppbót frá 40–47%. Vinnutíma opinberra starfsmanna hefur verið breytt þannig, að þeir, sem höfðu stytztan vinnutíma áður, vinna nú 381/2 klukkustund á viku, og er það sami tími og tíðkast yfirleitt hjá viðskiptastofnunum í Reykjavík. Brýnt hefur verið fyrir forstöðumönnum allra starfsgreina að forðast eftirvinnu svo sem frekast er mögulegt. Ákveðið hefur verið að greiða ekki uppbót né verðlagsuppbót á laun nefnda og við önnur hliðstæð aukastörf. Ákveðið hefur verið að lækka dagpeninga í ferðalögum utanlands. Áætlunarbifreiðar póststjórnarinnar hafa verið seldar og sá rekstur lagður niður, en hann var rekinn með verulegu tapi. Ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að jafna halla á vöruafgreiðslu og uppskipun Skipaútgerðar ríkisins, en á þessu hefur verið verulegt tap. Dregið hefur verið mjög úr kostnaði við jarðboranir ríkisins með því að taka upp annað fyrirkomulag en áður hafði tíðkazt. Skömmtunarskrifstofa ríkisins hefur verið lögð niður og skömmtunin lögð undir fjárhagsráð. Sendiráðsskrifstofan í Moskvu verður lögð niður fyrir kostnaðarsakir, en áætlað er, að hann mundi ella verða á næsta ári 1,3 til 1,4 millj. Ákveðið er að leggja niður tilraunabúið í Engey. Eftirgreind frv. um sparnaðarráðstafanir verða lögð fyrir Alþingi: Um að sameina Tóbakseinkasöluna og Áfengisverzlun ríkisins í eina stofnun. Um að sameina nokkur prestaköll. Um að leggja niður skattdómaraembættið. Um að leggja niður embætti flugmálastjóra. Um að leggja niður embætti loðdýraræktarráðunauts ríkisins og fela störf hans Búnaðarfélagi Íslands. Um að leggja niður embætti veiðimálastjóra. Þá hefur verið lagt niður embætti héraðslæknisins í Reykjavík. Enn fremur hefur verið ákveðið að fækka eða þegar verið fækkað um eftirtalda starfsmenn: 1 fulltrúa í félagsmálaráðuneytinu, 1 fulltrúa í viðskiptamálaráðuneytinu og 1 fulltrúa í utanríkismálaráðuneytinu svo og einn ritara þar, fulltrúa hjá skipulagsstjóra og ritara, einn námsstjóra barnafræðslunnar að minnsta kosti, tvo arkitekta hjá húsameistara ríkisins, bókara í skrifstofu raforkumálastjóra, einn starfsmann hjá matvælaeftirlitinu, dyravörð í atvinnudeildinni, einn bifreiðaeftirlitsmann. Þá hefur verið ákveðið að lækka kostnað við húsaleigunefndir og leggja fyrir Alþingi frv. um, að ríkissjóður hætti þátttöku sinni í kostnaði við vinnumiðlunarskrifstofur. Þetta eru þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar, eða ákveðið hefur verið að gera eða að gera till. um. Frekari ráðstafanir eru í athugun. Sérstaklega er rétt að taka það fram, að ríkisstj. hefur gert ráðstafanir til þess að fá sérfræðing frá Bandaríkjunum til þess að skoða fyrirkomulag á starfrækslu ríkisins og alla vinnutilhögun með það fyrir augum að koma á hagfelldari vinnubrögðum og bættu skipulagi, sem gæti sparað fé. Var það ætlun ríkisstj., að þessi sérfræðingur gæti komið strax í sumar, en ekki hefur reynzt mögulegt að tryggja aðstoð hans fyrr en nú, að hann er nýkominn til landsins. Munu tillögur hans og þeirra manna, sem með honum starfa, verða teknar til íhugunar af ríkisstj. jafnharðan og þær berast og ráðstafanir síðan gerðar af ríkisstj. um þær breytingar, sem hagfelldar virðast að slíkri athugun lokinni. Fram að þessu hefur verið sífelld útþensla nú um nokkurt skeið á öllu starfskerfi ríkisins. Með þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur þegar gert, er nú snúið við á þeirri braut, og er áríðandi, að unnið verði áfram að því að koma á betri og einfaldari starfsháttum og sparnaði í þessum greinum. Eins og ég gat um áðan, þegar ég minntist á tekjuáætlun fjárlagafrv., þá er gert ráð fyrir nokkru lægri tekjum á næsta ári en áætlaðar eru í fjárlögum þessa árs. Það er allnáin grein gerð fyrir tekjuáætluninni í athugasemdum við frv., og ætla ég ekki að endurtaka hér það, sem þar stendur um einstaka liði, læt nægja að benda á, að hefði ríkisstj. talið mögulegt að reikna með svipuðum þjóðartekjum og svipuðum viðskiptum yfirleitt, eins og þó var reiknað með, þegar tekjuáætlunin var gerð í vor, þá hefði átt að vera óhætt að áætla tekjur ríkissjóðs á næsta ári nokkru hærri en þær voru settar í gildandi fjárlögum. Þetta stafar af því, að gengislækkunin eykur allmjög tolltekjurnar að óbreyttu vörumagni, og átti sú hækkun fyrst að koma fram til fulls á næsta ári. Þetta þótti hins vegar alls ekki fært, og er því tekjuáætlun þessa frv. miðuð við mun minni vöruinnflutning á næsta ári en gert var ráð fyrir í vor, þegar gengið var frá fjárlagafrv. Það er óhjákvæmilegt að reikna með slíkum samdrætti, þótt það geri öll þessi mál erfiðari viðfangs. Ég minntist á það hér áðan, hversu mjög vöruinnflutningur nú byggðist á Marshallframlögum og öðru gjafafé og ef við ætlum ekki að stranda með hin stóru fyrirtæki, sem við ætlum okkur að kosta af Marshallfé, þá verður ekki hægt að nota slíkt fé í jafnstórum mæli á næsta ári til annars innflutnings en þeirra. Þótt vonandi þurfi ekki að reikna með því, að jafnhörmulega takist til með framleiðsluna á næsta ári og tekizt hefur í ár, þá er samt sem áður hættulegt að vera bjartsýnn um útflutningsmöguleikana og innflutningsmöguleikana. Hér er að vísu reiknað með um 20% lækkun á innflutningsmagninu frá því, sem það var 1949, en innflutningsmagnið hlýtur líka að verða minna en það varð þá, svo framarlega sem þjóðin ætlar ekki að steypa sér í botnlausar skuldir, nema við fáum góð aflaár, en þá verðum við líka að vera vissir um verulegan afgang og bata, og þess vegna má ekki reikna óvarlega. Af þessu verður sú ályktun dregin, að ekkert má út af bera á Alþingi um meðferð fjárlaganna, ef þau eiga að verða afgreidd greiðsluhallalaus. En eins og nú standa sakir, verður að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög. Hið almenna fjárhagsástand er þannig, að það er ekki hægt að slaka á þeirri kröfu. Starfsmannaskrá fylgir nú fjárlagafrv. Hún er miðuð við það ástand, sem nú er í þeim málum, en þó tekið tillit til þess, sem ríkisstj. hefur þegar ákveðið eða leggur fram tillögur um á Alþingi og ég lýsti áðan. Er hún með þeim fyrirvara, eins og segir í grg., að breytingar verði gerðar að lokinni nánari rannsókn þessara mála, eftir því sem hagkvæmt verður talið. Mér þykir rétt að víkja nokkuð að viðskiptum út á við, það sem af er þessu ári. Til þess að þær tölur, sem ég nefndi í því sambandi, verði sambærilegar við fyrri tíma, þá eru þær umreiknaðar og miðaðar við nýju gengisskráninguna, bæði þær tölur, sem snerta innflutning og útflutning á þessu ári, og eins þær, sem varða inn- og útflutning á fyrri árunum tveimur, sem tekin eru til samanburðar. Síðustu tölurnar, sem ég hef, eru frá 1. sept. s.l. Inn- Vöruskiptajöfn- flutningur uður skv. því Út- að undansk. jákvæður (+) flutningur skipum eða neikv. (-) 1948 532,6 525,0 + 7,6 1949 359,6 511,5 - 151,9 1950 273,3 446,7 - 133,4 Verðmæti útflutningsins hefur þannig verið 24,0% minna 9 fyrstu mánuðina í ár en á sama tíma í fyrra, og 48,7% minna en 1948. Verðmæti innflutningsins er nú 20,5% minna en á sama tímabili í fyrra, og 22,5% minna en 1948. Vöruskiptahallinn nemur í ár 32,8% af verðmæti innflutningsins, 29,6% á sama tímabili í fyrra, en árið 1948 var jákvæður vöruskiptajöfnuður, sem nam þó ekki nema 1,4% af verðmæti innflutningsins. Skipainnflutningurinn ómeðtalinn hefur numið sem hér segir, miðað við núgildandi gengi: 1948 jan.-sept. 101,5 millj. kr. 1949 - - 56,1 - - 1950 - - 27,8 - - Eins og sést á þessu, hefur viðskiptajöfnuðurinn verið orðinn hörmulega óhagstæður þrátt fyrir stórlækkaðan innflutning og útflutningurinn lækkað mjög. Kemur þar til greina fyrst og fremst, eins og tölurnar sýna, stórkostleg lækkun á útflutningsverðmæti togaranna, og hjálpast þar að hrun ísfisksmarkaðarins framan af ári og togarastöðvunin, sem búin er að gera landinu milljónatugatjón, tjón, sem mun segja til sín í rýrnuðum lífskjörum allrar þjóðarinnar á næstu mánuðum og missirum og ekki er hægt að flýja frá, hvernig sem menn fara að. Einnig sýnir sig, að markaðshrun freðfisksins - þorsksins - hefur einnig haft stórfelld áhrif, að ógleymdu því, að síldveiðin norðanlands brást einu sinni enn þá. Þessi áföll hafa að sjálfsögðu haft í för með sér stórfellda minnkun á innflutnings-vörumagninu frá því, sem orðið hefði og þyrfti að vera, og valdið gífurlegum vöruskorti. Samt sem áður mun sú spurning vera ofarlega í hugum margra, hvernig á því getur staðið, að menn hafa þó getað keypt til landsins þær vörur, sem komið hafa, þrátt fyrir þessi áföll. Svarið við því er einfaldlega það, að þjóðin hefur að miklu leyti lifað á gjafapeningum, sem borizt hafa af því fé, sem Bandaríkin leggja nú fram til viðreisnar og aðstoðar Evrópuþjóðunum. Það eru horfur á því nú, að Íslendingar muni nota á þessu ári vörur fyrir ca. 80 millj. kr. af Marshallgjafafé og sennilega um 40–45 millj. kr. af E.P.U. framlagi, þ.e., framlagi frá greiðslubandalagi Evrópu, eða samtals ca. 120-125 millj. Er því ekki ósennilegt, að á milli 20 og 25 % af öllum innflutningi ársins verði greitt með gjafafé. Stór hluti af þessu er í raun réttri rekstrarhalli á þjóðarbúinu. Enda þótt nokkuð af þessu fé fari til framkvæmda, þá er nú svo komið á þessu ári, að meira fer til venjulegra vörukaupa, þegar Marshallfé og E.P.U. - fé er talið saman eins og hér er gert. Á þessu ári hafa Íslendingar ekki unnið fyrir úttekt sinni, og er það harla mikið áhyggjuefni. Það verður seint fullmetinn sá stuðningur, sem Bandaríkjamenn veita Íslendingum og öðrum þjóðum með þessum miklu framlögum, til þess að styðja viðreisn og framfarir og mæta áföllum. Menn ættu hins vegar að gera sér þess fulla grein, að þeim eru takmörk sett og að þessu getur ekki farið fram um alla framtíð. Úr þessu hlýtur að draga, og mistakist að koma framleiðslu- og atvinnumálum Íslendinga í betra horf og öruggara en nú er og sníða eyðsluna við eigin tekjur þjóðarinnar, þá munu erfiðir tímar fram undan. Á gjafafé verður ekki lifað til frambúðar. Engir hafa brýnt það betur fyrir Evrópumönnum en einmitt Bandaríkjamenn, sem viðreisnarféð láta af hendi, að allt verða menn að miða við það að nota gjafafjártímabilið til viðreisnar og til aukningar framleiðslunni. Það verður ekki annað sagt en alvarlega horfi um afkomu þjóðarinnar á þessu yfirstandandi ári, og valda þar bæði óviðráðanlegar ástæður og sjálfskaparvíti. Til sjálfskaparvítanna teljast hin stórfelldu verkföll og vinnustöðvanir, sem rakað hafa af þjóðinni tugi milljóna og hljóta að eyðileggja afkomumöguleika hennar gersamlega í framtíðinni, ef ekki verður hægt að finna heppilegri leiðir til þess að skera úr ágreiningi um skiptingu þjóðarteknanna en svo langvinnar vinnustöðvanir. Samt sem áður er rétt að menn geri sér far um að sjá það skýrt og greinilega, að þótt illa horfi og illa hafi gengið, þá hefði getað farið enn verr. Það lá áreiðanlega nærri, að á þjóðina herjaði á þessu ári sá draugur, sem einna skæðastur er, atvinnuleysisdraugurinn, af fullri hörku og miskunnarleysi. Tvennt kemur til, að svo hefur ekki orðið enn þá. Annars vegar viðreisnarféð, sem til landsins hefur verið lagt og ég hef gert nokkra grein fyrir. Hins vegar það, að ekki var lengur dregið að lækka gengi íslenzkrar krónu á síðast liðnum vetri. Hefði það ekki verið gert, þá hefði öll framleiðsla stöðvazt þegar á öndverðu ári og afleiðingin orðið atvinnuleysi og bágindi. Það er engin tilviljun, að þeir, sem trúa á eymdina og atvinnuleysið, kommúnistar, hamast mest út af þessu tvennu, viðreisnarsamstarfinu, sem kennt er við Marshall, og gengislækkuninni, því úrræði, sem þrátt fyrir allt hefði þó tryggt fulla notkun allra framleiðslutækja á þessu ári, ef togararnir hefðu ekki verið stöðvaðir af óskyldum ástæðum. Fáein orð vil ég segja um gengisbreytinguna og áhrif hennar. Aldrei hefði það getað komið til mála, þótt sumir séu að tala um það, að greiða af almannafé og taka á styrk alla framleiðslu landsmanna,bátaútgerð, togaraútgerð og allt annað, eins og komið var málum um framleiðslukostnað og afurðaverð í fyrra vetur. Það hefði þurft að hlaða á þjóðina a.m.k. 150–180 millj. í nýjum sköttum og tollum, á sama tíma sem grundvöllurinn undir slíkri tekjuöflun dróst stórkostlega saman, svo sem sýnt er af því, sem upplýst hefur verið hér að framan í sambandi við afkomuhorfur ríkisins á þessu ári og því næsta. Hefði ekki verið gripið til þess úrræðis að breyta gengi krónunnar, hefði íslenzk framleiðsluvara til útflutnings orðið að standa í stað eða stórlækka í verði til framleiðenda á þessu ári frá því sem hún var í fyrra, á sama tíma sem aðfluttar vörur hækkuðu og framleiðslukostnaðurinn jókst, sem var þó orðinn áður allt of hár. Enginn Ameríkumarkaður hefði getað komið til greina fyrir frystan fisk, og vita menn svona hér um bil, hvað það hefði þýtt fyrir bátaútveginn og hraðfrystinguna. Karfaveiðarnar, sem hafa gefið þeim góða raun, sem hafa getað stundað þær, hefðu ekki getað komið til greina að óbreyttu gengi. Faxasíld hefði ekki getað orðið nýtt til söltunar að óbreyttu gengi. Útflutningsverð á saltfiski hefði orðið að lækka í tæpl. 1,50 kr. pr. kg fob., og svaraði til sem næst 44 aura verðs til framleiðenda, og þannig mætti telja og sýna, hvernig verðíð hefði orðið að lækka til framleiðenda og hin dauða hönd athafnaleysisins lagzt yfir allt framleiðslulíf. Hvað hefði það lengi staðizt? Sumir hafa verið að tala um, að gengislækkunin hafi verið óhagstæð landbúnaðinum. En réttara væri að gera sér grein fyrir því, að ástandið, sem ríkti í þessum efnum, sú vitleysa öll var að grafa grunninn undan landbúnaðinum, eins og annarri framleiðslu. Það borgaði sig ekki lengur að rækta gras og var talið ódýrara að fóðra með fóðri, sem ræktað var vestur í Ameríku, en með íslenzku heyi. Hvað halda menn svo að íslenzkur landbúnaður hefði lengi þrifizt við slíka aðstöðu? Hvaða gagn gerði það, þótt ódýr fóðurbætir væri til vestur í Ameríku, sem átti fræðilega skoðað, eftir gamla genginu, að verða ódýrt fóður, jafnvel ódýrara en íslenzkt gras, þegar enginn gjaldeyrir var lengur til til þess að kaupa slíkan fóðurbæti til landsins? Þjóðinni var að blæða út vegna þess, hvernig verðbólgan var búin að skekkja öll hlutföll á milli framleiðslukostnaðar og vöruverðs og verðlags hér og í öðrum löndum. Ekkert borgaði sig að framleiða á Íslandi. Hægt var að lifa tvö ár erlendis fyrir eins árs kaup á Íslandi, og allt eftir því. Landbúnaðurinn hefði ekki lengi þrifizt eftir að útflutningsframleiðslan var stöðvuð, engan gjaldeyri að hafa fyrir erlenda fóðrið og innanlandsmarkaðurinn hruninn í rúst, sem vitaskuld hlaut að verða án tafar. Það vantar ekki, að það hefur verið reynt að gera þessa ráðstöfun tortryggilega í augum landsmanna, og þá ekki sízt launafólks, og í raun réttri hafa sumir gert allt, sem í þeirra valdi hefur staðið, til þess að hún komi ekki að því gagni, sem fyrirhugað var. Það þurfti ekki mikla spekinga til þess að vita það fyrir, að mikla verðhækkun hlaut að leiða af svo stórfelldri gengislækkun, sem grípa varð til, og var ekki farið dult með það fyrir fram af þeim, sem beittu sér fyrir henni, að svo hlyti að verða. Samt sem áður hafa andstæðingar gengislækkunarinnar gert sig hlægilega með því að úthrópa sem sérstakt undur hverja verðhækkun, sem eðlilega hlaut af þessari ráðstöfun að leiða. Þetta hefur átt að magna óánægju með þessa ráðstöfun, án þess þó að bent hafi verið á nokkra aðra ráðstöfun, sem hefði gert sama gagn, en komið léttara niður. Launafólk hefði áreiðanlega ekki verið betur sett en það er nú, þótt farið hefði verið eftir fjasi þeirra, sem þykjast hafa verið á móti gengislækkun. Sannleikurinn er sá, að gengislækkunin hefur forðað frá allsherjarhruni og allsherjarstöðvun, sem hefði verið óumflýjanlegt, ef ekki hefði verið til hennar gripið. Þeir miklu erfiðleikar, sem landsmenn eiga enn þá við að stríða, eiga sem sé ekki rætur sínar að rekja til gengislækkunarinnar og eru ekki til komnir vegna hennar, heldur þrátt fyrir framkvæmd hennar. Hvað sem um þessi mál verður sagt, þá stendur það fast, að gengisbreytingin miðar að því að koma á meira jafnvægi, að án hennar hefði engu tauti verið við neitt komið og að vegna hennar vottar fyrir því, að í betra horf sæki, úr því algera öngþveiti, sem öll fjárhags- og framleiðslumál voru í komin. Vegna hennar hafa framleiðslutækin verið notuð, önnur en þau, sem deilur hafa stöðvað. Vegna hennar hefur verið hægt að losna við ábyrgðarkerfið, sem hafði afar ill áhrif á framleiðslu og útflutningsverzlunina. Vegna hennar m.a. hefur verið fram að þessu hægt að verjast atvinnuleysi og draga stórlega úr yfirvofandi rýrnun lífskjara. Hitt er svo annað mál, að ýmislegt hefur haft áhrif á rás viðburðanna, og nokkur atriði er nauðsynlegt að benda á, þegar meta skal, hvernig nú er ástatt, og athuga, að hvað miklu leyti gengisbreytingin hefur orðið til þess að laga ástandið. Þessi atriði eru m.a.: 1. Verðlag erlendis á mörgum þeim vörum, sem Íslendingar þurfa að kaupa, hefur hækkað og hækkunin á framfærslukostnaði því orðið meiri en hægt var að gera ráð fyrir og meiri en gengisbreytingin orsakar. 2. Verðlag á fiski hefur hins vegar ekki einu sinni haldizt svo sem það var, þegar gengisbreytingin var gerð, og svo sem reiknað var með. Var það þó grundvöllur undir þeim miklu uppbótum á kaupgjald og afurðaverð, sem ákveðnar eru í sjálfum gengislögunum. Verðlag á fiski innanlands hefur því staðið í stað fram að þessu, þrátt fyrir gengislækkunina. 3. Síldveiðarnar hafa algerlega brugðizt í sjötta sinn. 4. Togaraverkfallið hefur haldið togaraflotanum föstum um margra mánaða skeið. 5. Verðlag á ísfiski hrundi í markaðslöndunum og freðfiskmarkaðurinn dróst saman. Þetta eru orsakir þeirra stórfelldu vandræða, sem menn eiga nú við að glíma og ekki verður séð, hvernig úr rætist. Sumir þykjast vera þess um komnir að halda því fram, að það sé gengislækkuninni að kenna, að ekki gengur allt að óskum. Það er í rauninni hart að þurfa að eyða orðum að öðru eins og þessu, en rétt er að biðja menn að hugleiða, hvernig þessum mönnum mundi verða við, ef þeim væru afhent umráð þessara mála og lagt fyrir þá að standa við tal sitt og færa gengið aftur í sama horf og það var fyrir 20. marz í vetur, sterlingspundið í 26,09 og annan gjaldeyri í samræmi við það. Það þarf ekkert annað en að hugsa sér þetta, til þess að sjá, hvílík fjarstæða það er, sem þessir menn hafa haldið fram. Gengisbreytingin var óhjákvæmilegt neyðarúrræði, mikilvæg ráðstöfun eins og á stóð, til þess að reyna að koma á auknu jafnvægi í þjóðarbúskapnum í stað öngþveitisins, sem verðbólgan hafði skapað. Henni fylgdu ráðstafanir í fjármálum, sem áttu að styðja að þessu marki. Áhrif þessara ráðstafana eru ekki nándar nærri komin í ljós enn þá, og atburðir hafa skeð, sem gera það að verkum, að erfiðar sækist en menn gat órað fyrir. Samt er það ljósara en áður, að rétt var farið að á hættustund og gífurlegum óhöppum afstýrt. Framtíðin er í óvissu og meðal annars óljóst enn þá, hver áhrif sýnileg verðhækkun á ýmsum vörum hefur á afkomu framleiðslunnar hér og þjóðarbúskapinn. Eitt er hins vegar alveg víst. Verði fjárfestingunni ekki stillt í eðlilegt hóf og verði kröfum á hendur framleiðslunni ekki stillt í hóf, verði þær ekki miðaðar við það, sem framleiðslan getur borið, þá verður þjóðinni á ný hrundið út í fen verðbólgunnar. Svo er sagt í fræðum kommúnista, að vel sé plægður akur fyrir þeirra útsæði, þar sem verðbólgan ræður ríkjum. Þeir munu hafa talið sig góða ræktunarmenn á sína vísu, þegar þeir með margvíslegum störfum og undirróðri á undanförnum árum áttu góðan hlut að því að skapa það öngþveiti, sem gerði gengislækkun óumflýjanlega. Nú mun það verða helzta verkefni þeirra á næstunni að reyna að hrinda öllu í sama fenið aftur. Aðferðin mun verða sú sama og áður og sú sama, sem þeir nota í nálægum löndum, þótt hún beri lítinn árangur þar, sem sé barátta fyrir „nýjum kjarabótum“, eins og það verður kallað. Það væri ekki vandlifað, ef það væri örugg aðferð til þess að bæta lífskjörin að knýja fram kauphækkanir. Hinn einfaldi sannleikur í þessum málum er vitaskuld sá, að það er óhugsandi fyrir menn að hafa nokkurt gagn af almennum kauphækkunum, nema því aðeins að þær styðjist við aukningu á framleiðslu eða atvinnuvegirnir séu aflögufærir af gróða. Sé hvorugt fyrir hendi, er allt af mönnum aftur tekið með aukinni verðbólgu, hvernig svo sem menn reyna að koma sér undan. Þetta hefur vinnandi fólk í nálægum lýðræðislöndum séð fyrir löngu, og þess vegna lætur það ekki kommúnista ráða fyrir sér í þessum efnum, og ekki heldur þá, sem láta leiðast út í að brjóta þessi lögmál og misnota samtökin til þess að koma á svokölluðum kjarabótum, á pappír, sem ekkert gagn er að í reyndinni. Slíkt hefnir sín í aukinni dýrtíð eða atvinnuleysi, sem kemur harðast niður á alþýðu manna. Í þessum löndum fela launastéttirnar forustuna mönnum, sem þær treysta til þess að meta, hvenær réttmætt er og sanngjarnt að breyta kaupgjaldinu til hækkunar, þannig, að af því leiði raunverulega bætt lífskjör, en verði ekki til þess að losa skriðu, sem fellur á alþýðuna sjálfa. Í þessum löndum hefur alþýðan falið forustuna mönnum, sem gera sér grein fyrir því, hvaða ábyrgð þeir bera, sem fara með málefni sterkustu samtaka landsins, og vita, að lýðræðisþjóðfélag getur í rauninni ekki staðizt, ef þeir bregðast skyldu sinni. Þessir menn mundu ekki vera í neinum vafa um, að eins og ástatt er nú hjá okkur um framleiðsluna, þá er aðalhættan sú, að verkalýðurinn og launastéttirnar hafi ekki einu sinni gagn af þeim almennu kauphækkunum, sem nú eiga sér stað, þ.e.a.s. þeim uppbótum, sem út eru mældar samkvæmt gengislögunum, hvað þá af frekari almennum kauphækkunum. Vegna þess, að framleiðslan er yfirleitt ekki aflögufær, vofir sú stórfellda hætta yfir, að almennar kauphækkanir orsaki samdrátt hennar og stórfellt tjón eða kalli á gagnráðstafanir jafnharðan, sem geri að engu og minna en engu þær hækkanir, sem gerðar eru. Trúnaðarmenn launamanna, sem settir voru á þessu ári til þess að gera sér grein fyrir þessum málum, munu hafa lagt höfuðáherzlu á það, að eins og ástatt væri í landinu, þá mundu almennar kauphækkanir ekki geta orðið til þess að auka varanlega hlut launþega í þjóðartekjunum. Þegar til lengdar lætur, fara lífskjör almennings alveg eftir því, hvernig framleiðslan gengur, hversu mikið er framleitt og hvernig það selst. Um öll lönd kveður við hvatning um meiri afköst og framleiðslu, enda er það talin undirstaða bættra lífskjara. Leiðtogar launamanna ganga manna bezt fram í þessu. Alls staðar er undirstrikað sambandið milli framleiðsluafkastanna og lífskjaranna. Þetta leggja allir áherzlu á, nema auðvitað kommúnistar, þó aðeins kommúnistar utan Rússlands, því að í Rússlandi verða þeir einhvern veginn að sjá búskap sínum borgið og geta ekki leyft sér að flytja rangar kenningar um þetta efni. Í öðrum löndum er það þeirra hlutverk að rugla dómgreind manna og reyna að koma því til vegar, að menn missi sjónar á sambandinu, sem verður að vera á milli aukinnar framleiðslu og kauphækkana, sem eiga að koma að gagni. Þeirra hlutverk er að fá svokallaðar kjarabætur settar á pappír, en vinna jafnframt að því að draga úr afköstunum og framleiðslunni, til þess að koma í veg fyrir, að kjarabæturnar komist lengra en á pappírinn, óánægjan geti haldið áfram og svikamyllan stöðvist ekki. Því fer víðs fjarri, að okkur sé hér yfirleitt nógu vel ljóst sambandið á milli lífskjaranna og afkastanna, og yfir þjóðinni vofir stórfelld hætta í þessu efni. Þjóðin tekur á móti miklu gjafafé. Vegna þess, hvernig gengur með framleiðsluna hér hjá okkur, að hún er of lítil til þess að mæta þeirri neyzlu, sem þjóðin leyfir sér nú, þá lifir þjóðin orðið að verulegu leyti á þessu fé. Við megum vara okkur. Við verðum sannarlega að athuga, hvar við erum stödd, og gera gangskör að því að auka framleiðsluna. Ef við ekki tökum okkur á, getum við orðið að bónbjargarlýð, sem sífellt hækkar tekjur sínar á pappírnum, framleiðir minna og minna, en leitar sér gjafa til þess að draga fram lífið, sem smátt og smátt verður ekkert kóngalíf, ef menn hætta að bjarga sér. Við erum áreiðanlega í háska stödd í þessu efni. Vinnuáhuginn er of lítill hjá fjölmörgum. Menn sýnast engin ráð kunna til þess að ráða fram úr vandamálinu um ákvörðun kaupgjalds. Þær vinnuaðferðir, sem nú eru viðhafðar í þeim málum, leiða sýnilega fátækt og þrengingu yfir alla þjóðina. Stórlega skortir á um vöruvöndun og fjölbreytni í framleiðslunni. Okkur er yfirleitt alls ekki nógu ljóst sambandið á milli þess að lifa við góð lífskjör og að vinna vel og framleiða mikið. Það er vafasamt, að nokkur 140 þús. manna hópur hafi jafnmikið umleikis og Íslendingar. Það er ekkert smáræði, sem til þess þarf að halda uppi nýtízku þjóðfélagi. Slíkt er ekki létt verk fyrir 140 þúsund manns í tiltölulega stóru landi. Það er furðumikið, sem íslenzka þjóðin hefur afrekað á undanförnum árum. Það á þjóðin mest því að þakka, að menn hafa sótt störf af áhuga og kappi á Íslandi. En þetta er allt í hættu, ef þjóðin dregur af sér. Það þarf að snúa sér að vandamálum framleiðslunnar og herða starfið. Samtök launafólks í landinu og samtök framleiðenda og atvinnurekenda verða að auka samvinnuna sín á milli og finna nýjar aðferðir til að auka framleiðsluna. Öll meiri háttar félagssamtök í landinu verða að taka höndum saman og mynda áhugahreyfingu, til þess að efla vinnuáhuga og starf og vekja skilning á því, hvað hér er í húfi. Öll þjóðin, nema forsprakkar kommúnista auðvitað, því að til þeirra þýðir ekki að gera kröfur um ábyrgð í þessu efni, verður að skilja, að með þessu móti einu getum við barizt með árangri gegn fátæktinni og tryggt velmegun. Það er ekki til önnur leið til þess að vinna gegn rýrnun lífskjara en sú, að auka afköst og framleiðslu. Árangurinn kemur fram í auknu jafnvægi í þjóðarbúskapnum, lækkun á verðlagi nauðsynja eða kauphækkunum, sem þá fyrst verða til hagsbóta fyrir vinnandi fólk, þegar þær byggjast á vaxandi framleiðslu og þjóðartekjum. Einkunnarorðin þurfa að verða: Mikil afköst, mikil framleiðsla, góð lífskjör.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur lagt fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar fyrir hv. Alþingi og skýrt frá fjárhagsástæðum ríkissjóðs. Því ber að fagna, að fjárlagafrv. er að þessu sinni nr. 1 meðal þingskjala, og er vonandi, að Alþingi beri gæfu til að afgreiða fjárlög fyrir áramót. Á þetta ber að sjálfsögðu að leggja ríka áherzlu. Því miður hefur Alþingi nokkur undanfarin ár neyðzt til þess að draga afgreiðslu fjárlaga fram á ár það, er fjárlög áttu að gilda fyrir. Sú ástæða hefur verið færð fyrir þessum drætti, að leysa þyrfti vandræði útgerðarinnar í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Úrlausn útgerðarmálanna hefur tekið svo langan tíma á ári hverju, að fjárlagaafgreiðslan hefur tafizt hennar vegna. Hæstv. ríkisstj. var mynduð á þessu ári til þess að koma á framfæri frambúðarúrlausn, sem hún svo nefndi, á vandamálum útvegsins. Gengislækkunarlöggjöf hæstv. ríkisstj. átti eftir hennar sögn að lækna meinsemdir útgerðarinnar. Vera má, að hæstv. ríkisstj. sé þeirrar trúar, að þar séu engin vandræði lengur á ferðum, og þá þarf að sjálfsögðu engrar frekari lækningar með, eða þá að hæstv. ríkisstj. sjái einhver hulin ráð til þess að koma útgerðinni á stað á vertíð án þess að leggja neitt fé fram úr ríkissjóði í þessu skyni. Hvort sem heldur væri, þarf hæstv. Alþingi ekki annað en að flýta sér að afgreiða fjárlögin, fara svo heim um áramótin og reka þannig af sér slyðruorðið um sleifarlag á afgreiðslu fjárlaga. Þjóðin býr nú við hið gullna jafnvægisástand gengislækkunarinnar, og það á, eftir sögn hæstv. ríkisstj., að fleyta henni yfir alla örðugleika. Ef svo er, væri mikið lán fyrir þjóðina að eignast slíka ríkisstj. og slíkan fjmrh., sem hyggst á svo auðveldan hátt leysa vandræði, sem áður hafa tekið Alþingi marga mánuði. Hæstv. fjmrh. hefur að sjálfsögðu undirbúið fjárlagafrv. þetta af sínum alkunna dugnaði. En við lestur frv. saknar maður efnda ýmissa loforða, sem hæstv. ríkisstj. gaf í sambandi við gengislækkunina. Eða hvar eru tollalækkanir þær, sem heitið var? Tekjuáætlunin er að vísu lækkuð hvað tollum og sköttum viðkemur frá núgildandi fjárlögum um rúmar 12 millj. kr., en sú lækkun stafar af minnkandi vonum um innflutning og einnig af því, að hæstv. fjmrh. áætlar minnkandi þjóðartekjur þrátt fyrir loforð gengislækkunarmanna um, að þær færu vaxandi. Á öllum sviðum er gert ráð fyrir að halda þeim sköttum og tollum, sem giltu fyrir gengislækkunina, og enn fremur þeim hækkunum, sem á tollunum urðu vegna hennar. Hv. alþm. og aðrir áheyrendur eru þess minnugir, að aðalmótbáran gegn því að fara áfram hina svonefndu uppbótaleið og niðurgreiðslu var sú, að tollarnir og skattarnir yrðu óbærilegir. Hins vegar var því óspart haldið fram af forsvarsmönnum gengislækkunarinnar, að tollarnir mundu lækka við gengislækkunina, og það til muna. Þessi gullnu loforð um lækkun tolla eru að vísu ekki nema rúmlega sjö mánaða gömul, en sízt bólar á uppfyllingu þeirra í fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. Hækkun tollanna og skattanna vegna gengislækkunarinnar er þó ekkert smáræði. Tekjuskattur og útsvar hækkar á hverjum manni vegna aukinnar dýrtíðar, verðtollur hefur hækkað um 48–53% og söluskattur um 64–72%. Loforðin um tollalækkanir í sambandi við gengislækkunina hafa valdið fullum vonbrigðum eins og önnur loforð um stöðuga atvinnu og þess háttar hlunnindi, sem gengislækkunin átti að færa mönnum. Mun ég koma að því síðar, en vil fyrst víkja nokkrum orðum að gjaldahlið frv. Hæstv. fjmrh. hefur í fjárlagafrv. sýnt lofsverðan áhuga á því að leggja niður nokkur óþörf embætti, eins og t.d. sendiráðið í Moskva og embætti flugmálastjóra. Ber að þakka þetta og viðurkenna. Mætti eflaust fara nokkru lengra á þessari braut, svo sem að sameina skyldar ríkisstofnanir og skipuleggja betur störf þeirra, sem þar vinna. Þeir, sem eru í þjónustu ríkisins, ættu að taka slíku með þökkum og skilningi. Þó verður að gæta þess að skera ekki svo fjárveitingar við nögl, að starfsmenn ríkisins fái ekki nauðsynleg áhöld og aðbúð, svo að störf þeirra geti komið að fullu gagni. Við fljótan yfirlestur athugasemda við frv. gætu sumar þeirra bent á, að slíkt ætti sér stað, sums staðar væri hafður í frammi nokkur naglaskapur, en á öðrum stöðum ofrausn við gæðinga. Við fækkun embætta verður að gæta þess að leggja ekki niður nauðsynlega starfrækslu. Veiðimálastjórinn er farinn til útlanda. Embættið á að leggjast niður; en hver er ætlunin með fiskiræktina? Á jafnframt að leggja hana niður, þó að hún sé bæði nauðsynleg og arðsöm? Þá virðast námsmenn erlendis ekki eiga upp á pallborðið hjá hæstv. fjmrh., og skáld, vísindamenn og listamenn eiga engrar uppbótar að njóta á síhækkandi dýrtíð. Vitað er, að atvinnuleysi er orðið mjög mikið víða á landinu þrátt fyrir loforð gengislækkunarmanna um stöðuga atvinnu. Er því frekar en nokkru sinni fyrr aukin þörf til afskipta og fyrirgreiðslu um vinnumiðlun. Til þess var áætlað á þessa árs fjárlögum 100 þús. kr., en er nú fellt niður af hæstv. fjmrh. Ekki dró ríkissjóð mikið um þessa upphæð, en tillagan um niðurfellingu sýnir lítinn skilning á þörfum verkamanna. Húsaleigueftirlit var áætlað á núgildandi fjárlögum 179 þús. kr., en er nú áætlað kr. 134832. Húsnæðismálin eru, svo sem Reykvíkingum einkum er kunnugt, eitt af aðaláhugamálum Framsfl. Þau voru m.a. ein helzta „hliðarráðstöfun“ flokksins, svo að það er í fullu samræmi við aðrar efndir, að fellt sé niður sem allra mest af þeim slitróttu ráðstöfunum, sem enn eru í gildi í því skyni að hafa hemil á húsaleiguokrinu. Húsaleigueftirlit og vinnumiðlun eru hvort tveggja félagsmálaráðstafanir, sem jafnaðarmannaflokkarnir og frjálslyndir á Norðurlöndum telja sér skylt að rækja. Blaðið Tíminn er stundum að reyna að telja lesendum sínum trú um, að Framsfl. sé eins konar jafnaðarmannaflokkur. Nú hefur hæstv. fjmrh. afhjúpað þessa blekkingu óþyrmilega með tillögum sínum um að afnema bæði húsaleigueftirlit og vinnumiðlun. Sama má segja um tillögur hans um framlög til almannatrygginga. Hinn gætni forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins, hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, hafði lagt til, að framlög samkvæmt 116. gr. laganna yrðu ákveðin 20,7 millj., en hæstv. fjmrh. ætlar að láta 17,3 millj. nægja. Af þessu má sjá, að skilningur hæstv. ráðh. á gagnsemi og tilverurétti almannatrygginganna hefur sízt farið vaxandi í 7 mánaða samvinnu við Sjálfstfl. einan. Er þetta sízt sagt til þess að lasta hæstv. ráðh. persónulega; hins vegar gjalda menn svo þunga skatta til ríkissjóðs, að full ástæða er til, að menn geri sér ljóst, hvernig þeim er varið. Einnig verða menn að virða til vorkunnar hið bága fjármálaástand, þegar fjárlögin eru athuguð. Hlýtur slíkt að hafa áhrif á afgreiðslu þeirra. Ekki ber þó frv. það, sem hér er til umræðu, þetta með sér. Ekki er þar, svo sem áður segir, gert ráð fyrir lækkunum tolla og skatta til þess að bæta úr ástandinu á þann hátt. Ekki er heldur gert ráð fyrir neinum sérstökum fjárveitingum til þess að rétta hag atvinnuveganna, þrátt fyrir hina gífurlegu skatta. Fjárlagafrv. virðist af hálfu hæstv. ríkisstj. byggt á því, að gengislækkunarlögin hafi nú þegar haft þau áhrif á afkomu landsmanna, sem spáð var í grg. fyrir frv. ríkisstj. Gleggsta sönnun fyrir þessu hygg ég vera 16. gr. frv.; þar er áætlað til landbúnaðarmála 25760075 kr., en til sjávarútvegsmála 3713244 kr. Það er fjarri mér að telja eftir fjárframlög til landbúnaðar, og fyllilega viðurkenni ég þá nauðsyn, að þessi forni og heilbrigði atvinnuvegur blómgist og að Alþingi styðji að því. En svo getur þó ekki orðið til frambúðar, nema einnig sé starfað að öðrum atvinnuvegum landsmanna. En hversu lengi er unnt að veita fé til sveitanna, ef sjórinn gefur engan arð? Ráðstafanir utan fjárlaga geta verið alveg bráðnauðsynlegar, en þegar vitað er, áður en fjárlagafrv. er lagt fram, að ekki verður komizt hjá að gera neyðarráðstafanir, hvers vegna er ekki gert ráð fyrir þeim í fjárlagafrv? Og hvers vegna er ekki litið jafnt á hag hinna nauðstöddu, hvort sem þeir eiga heima í sveit eða við sjó? Hinn mikli mismunur á áætlun fjárlagafrv. á framlögum til landbúnaðar og sjávarútvegs gefur fyllilega tilefni til þessarar spurningar. Og svarið er hið venjulega: Ótti stjórnarflokkanna við kjósendur í sveitunum ræður því stéttamisrétti, sem kemur fram í fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. Þarfir nauðstaddra í sveitum hafa hjá hæstv. ríkisstj. forgangsrétt fyrir þörfum þeirra manna við sjóinn, sem líkt stendur á fyrir. Glöggt dæmi þessa er viðbragðsflýtir hæstv. ríkisstj. um aðstoð við bændur á óþurrkasvæðum austanlands annars vegar og hins vegar afskiptaleysi hennar af högum manna, sem koma heim til fjölskyldna sinna með tvær hendur tómar af síldarskipum eða úr síldarvinnu á Norðurlandi. Óþurrkarnir herja bændur eitt sumar. Þeir standa uppi heylausir fyrir skepnurnar. Hæstv. ríkisstjórn sendir tafarlaust tvo þingframbjóðendur úr einni sýslu til þess að kynna sér ástandið. Síðan bregður hún skjótt við og útvegar 41/2 millj. kr. viku áður en Alþingi kemur saman. Hreppsnefndir eiga að útbýta fénu í styrki til bænda. Engra skýrslna er krafizt um fjárhag þeirra, svo að vitað sé. Svo drengilega er brugðið við sem raun ber vitni til þess að forða búfé bænda frá niðurskurði. Er ekki nema gott eitt að segja um þennan flýti hjá hæstv. ríkisstj. Færi betur, að hans gætti í fleiru. En þessi sama hæstv. ríkisstj. setur nefnd ofan á nefnd til þess að leita skýrslna hjá þeim, sem sjötta sumarið í röð koma heim af síldveiðum með tvær hendur tómar eða jafnvel skuldir á baki. Heilt ár þurftu síldveiðisjómenn að bíða eftir því að fá sjóveðskröfur sínar frá sumrinu 1949. Hafði þó Alþingi bannað þeim að innheimta þær með lögsókn, en ekki munu innstæður þeirra í flestum tilfellum hafa numið meira en svarar verðmæti hálfs kýrfóðurs. Slíkur er viðbragðsflýtir og rausn hæstv. Alþingis, þegar sjómenn eiga í hlut. Bændum er, sem betur fer, skjótari aðstoð látin í té. En um sjómenn er öðru máli að gegna. Enn koma sjómenn heim af síldveiðum með tvær hendur tómar. Þeir hafa ekkert fyrir sig að leggja eða fjölskyldur sínar. Atvinnuleysi og bjargarskortur herjar mörg hundruð eða þúsundir sjómanna- og verkamannafjölskyldna, einkum vestanlands, austanlands og norðan. Bæjarog sveitarstjórnir eru févana og geta ekkert úr bætt. Hæstv. ríkisstj. hefur enn þá ekkert gert til að bæta úr þessu, en hefur hins vegar lagt fram tillögur um að afnema opinbera skýrslusöfnun um atvinnu og tekjur verkamanna og sjómanna. Vonandi sér hæstv. ríkisstjórn sig um hönd í þessu máli, því að vissulega er ástandið orðið þannig, að það verður ekki falið. Hér við Faxaflóa er ástandið nokkru betra vegna haustsíldveiðanna. Fjöldi iðnaðarfólks hefur þó litla eða enga atvinnu. Víða úti á landi er ástandið alveg geigvænlegt. Haustróðrar eru venjulega hafnir um þetta leyti árs á Vestfjörðum og hraðfrystihúsin tekin að frysta fisk, sem gæti verið verðmætur fyrir Ameríkumarkað. Á þessu hausti er enginn farinn að hreyfa sig. Ekkert hraðfrystihús er tekið til starfa, og engir bátar geta farið á sjó. Vegna gengislækkunarinnar hefur útgerðarkostnaðurinn, olían, veiðarfærin og beitan hækkað svo gífurlega, að ekki getur svarað kostnaði að stunda sjóróðra. Gengislækkunin hefur bókstaflega drepið smáútgerðina úti um land. Mér þykir leitt að þurfa að raska gengislækkunarró hæstv. fjmrh., en í þessu sambandi verður ekki komizt hjá að spyrja: Hvað ætlar hæstv. ráðh. að gera til þess að bæta úr hinu uggvænlega ástandi? Varla mun hæstv. ráðh. svara því, að hann telji sér þetta óviðkomandi eða honum sé það ókunnugt. Eða hvort mun hann telja þörfum hins sveltandi verkafólks í sjávarþorpunum úti á landi fullnægt með loforðum gengislækkunarmanna? Þau voru að vísu ekkert smáræði. Gengislækkunarlögin hafa nú fengið fyllilega þann reynslutíma, sem höfundar þeirra töldu nægilegan. Um þetta segir í gengislækkunarfrv., bls. 5: „Gert er ráð fyrir, að áhrif gengislækkunarinnar muni koma fram á næstu þrem mánuðum“. Síðan er talað um nauðsyn þess að festa verðlag og kaupgjald á hinum nýja grundvelli og áætlað „sex mánaða tímabil til slíkrar jafnvægismyndunar og festingar“. Á bls. 46 í þessu sama plaggi er gert ráð fyrir, að verðhækkunin verði aðeins um 11–13%; en til fróðleiks má geta þess, að framfærsluvísitalan er nú þegar orðin 120–121 stig, eða nær helmingi hærri en gert var ráð fyrir. Í fjárlagafrv. er reiknað með 15% uppbót á laun, en þessi upphækkun hlýtur að kosta ríkissjóð störf, sem hvergi er gert ráð fyrir í frv. og torveldar enn rekstur atvinnuveganna. Allir hafa spádómarnir og fullyrðingarnar farið eftir þessu. Gengislækkunin átti að stöðva atvinnuleysi, hún átti að stöðva hallarekstur bátaútvegsins, hún átti að verða til kjarabóta fyrir almenning, hún átti að útrýma svartamarkaðsbraski. Eftir sjö mánaða reynslutíma af gengisfellingunni mun mönnum þykja ótrúlegt að heyra loforðin, sem gengislækkunarpostularnir gáfu; hér eru nokkur sýnishorn um hinn ágæta tilgang. Á bls. 6 í grg. segir: „Ber þá fyrst að benda á, að megintilgangur frv. er að stöðva það atvinnuleysi, sem nú er að hefjast og án alls efa mun fara ört vaxandi, verði ekki að gert. Frá þessu höfuðsjónarmiði er frv. launastéttum landsins mikill fengur, ef að lögum verður. En þar við bætist svo, að með ákvæðum þess eru launþegum beinlínis tryggðar fullar kaupuppbætur eftir framfærsluvísitölu, með þeirri einu undantekningu, að reynt er að stöðva það kapphlaup milli kaupgjalds og verðlags landbúnaðarafurða, sem fram að þessu hefur leitt þjóðina æ lengra inn á óheillabrautina“. Finnst mönnum ekki atvinnuleysið stöðvað? Finnst mönnum ekki kapphlaupið með hækkun landbúnaðarafurða stöðvað? Á bls. 7 í grg. er væntanlegum afleiðingum frv. lýst á þennan hátt: „Hér skal ekki fjölyrt um afleiðingar frv. Aðaltilgangur þess er að stöðva hallarekstur, fella niður ríkisstyrki og skapa jafnvægi í atvinnulífi landsmanna og þar með koma í veg fyrir almennt atvinnuleysi. Jafnframt er að því miðað að skapa skilyrði til frjálsrar verzlunar, sem yrði almenningi til mikilla hagsbóta“. Er ekki hallareksturinn stöðvaður, njótum við ekki frjálsrar verzlunar? Er ekki jafnvægi í atvinnulífinu? Það svarar hver fyrir sig. Alþýðusamtökin hafa mótmælt frv., bent á galla þess og krafizt leiðréttingar. En þau hafa ekki hækkað grunnkaup umfram það, sem lög heimiluðu. Þau hafa látið lögin sýna sig í framkvæmd og ekki sýnt hæstv. ríkisstj. enn þá hnefann, nema þegar hún ætlaði að brjóta sín eigin lög og stórfalsa kauplagsvísitöluna. Ríkisstj. hefur fengið fullt næði til að framkvæma gengislækkunarlögin. Það er svo kapítuli út af fyrir sig, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur farið úr hendi hennar þáttur í framkvæmd laganna, þ.e. að halda verðlaginu í skefjum. Í því efni er ekki ofmælt, að hæstv. ríkisstj. hefur sýnt áhugaleysi, ábyrgðarleysi og skeytingarleysi. Svartamarkaðsbrask, okur og vöruvöntun hefur aldrei verið verri en í tíð núverandi hæstv. ríkisstj. Öll þjóðin stynur undir fargi dýrtíðar. Gengislækkunin hefur skert kjör fjölda manna, svo að þeir eiga nú ekki lengur björg til næsta máls. En þetta er nú eitthvað annað en lofað var í gengislækkunargrg., þar segir á bls. 50 og 51: „Gengislækkunina teljum við óhjákvæmilegt skref til þess að koma meira jafnvægi á þjóðarbúskapinn. Má segja, að hún sé skref í þá átt að bæta afkomu manna, en ekki gera hana lakari. Framleiðsluöflin verða nýtt betur, þegar framleiðslukostnaðurinn og tekjur manna innanlands eru í samræmi við verð það, sem fæst fyrir afurðirnar erlendis. Fleira fólk fær þá atvinnu í útflutningsframleiðslunni, sem gefur af sér þjóðhagslega meira heldur en margvísleg önnur efnahagsstarfsemi, sem þrífst í óhollum gróðajarðvegi innflutningshaftanna. Það má því búast við, að þjóðartekjurnar vaxi en minnki ekki við gengislækkunina. Meira verður þá til skiptanna heldur en áður, einkum þegar frá liður. Það er því augljóst mál, að gengislækkunin skerðir ekki kjör þjóðarinnar, heldur má búast við hinu gagnstæða“. Finnst mönnum eftir hinn áætlaða reynslutíma meira verða til skiptanna heldur en áður? Finnst mönnum afkoman hafa batnað, eins og fyrirheit voru gefin um? Eða hvað er um efndir hinna gullnu loforða hæstv. ríkisstj.? Mundi ekki margur kjósandinn vera orðinn þreyttur á að bíða eftir uppfyllingu þeirra? Loforðin hafa verið takmarkalaus, en efndir engar. Þessi þáttur snýr einkum að launastéttum landsins, en þegar að útgerðinni kemur, tekur ekki betra við. Gengislækkunin átti að leysa öll vandræði útgerðarinnar. Hún átti að létta af henni öllum vanda. Um þetta segir á bls. 27: „Útflutningsframleiðslan verður arðbærari en áður, og um leið verður hægara fyrir útflutningsframleiðsluna að keppa um vinnuafl og tæki við innlenda iðnaðinn. Það má því búast við aukinni framleiðslu fyrir erlenda markaði. Eftir gengislækkunina selst innflutta varan á verði, sem er sambærilegra en áður við verð á vöru framleiddri innanlands. Aðflutta varan verður ekki lengur eins mikil kjarakaup og hún hefur verið áður og dregur því úr ásókn í innflutning. Eftir því sem jafnvægið í verzluninni eykst, dregur úr vöruskortinum og svartamarkaðsbraskinu. Gróðinn af innflutningsverzluninni minnkar. Enn fremur er eins og stendur óeðlilega hátt verð á margs konar innfluttum vörum, sem ekki eru í vísitölunni. Vel er hugsanlegt, að slíkar vörur muni jafnvel lækka í verði fremur en hækka. Við það að rýmkar um verzlunina munu einnig margar vörur, sem nú eru ófáanlegar, verða fluttar inn, enda er einn höfuðtilgangurinn með þeim tillögum, sem hér eru gerðar, að hægt verði að létta af innflutningshöftunum“. Útflutningsframleiðslan arðbærari en áður, dregið úr vöruskorti og vörur, sem ekki eru í vísitölunni, jafnvel lækka í verði! Og þá átti gengislækkunin ekki að vera ónýt fyrir bátaútveginn, hún átti að uppfylla allar hans þarfir og það heldur ríflega. Um þetta segir á bls. 42: „Gengislækkunin er miðuð við þarfir bátaútvegsins, og gert er ráð fyrir því, að allir styrkir og fríðindi til útgerðarinnar, hvort heldur er beint til bátaútvegsins eða hraðfrystihúsanna, falli niður með öllu. Ábyrgðarverðið hefur verið 65 aurar, en sökum annarra styrkja munu bátaútvegsmenn hafa fram til ársloka 1949 fengið sem nemur 75 aurum. Verð það, sem þeir mundu fá með þessari gengislækkun, mun vera kringum 93 aurar, miðað við 10 d pundið af freðfiskinum“. Og enn segir um sama efni á bls. 43: „Við gengislækkunina hækkar fiskverðið til bátverja um 43%, miðað við 65 aura verð, en til útgerðarinnar um 24%, vegna þess, að hinn óskipti styrkur, sem útgerðin nú nýtur, fellur niður. Þegar hinn óskipti styrkur fellur niður, er hann tekinn af útgerðinni einni. Í stað hans kemur hærra fiskverð, sem sjómennirnir fá hlutdeild í. Gerum við ráð fyrir, að útkoman hjá bátaútveginum á þorskveiðum muni haldast nokkru betri en hún er nú, þegar áhrif gengislækkunarinnar eru að fullu komin í ljós. Þetta er samt ekki öruggt, þar sem nokkur óvissa er um verðlag erlendis á afurðunum strax á þessu ári“. Þó er þessi óvissa ekki meiri en svo, að rétt á eftir segir: „Gengislækkunin er áætluð í ríflegra lagi“. Flutningsmenn hennar gerðu ráð fyrir verðlækkun, en þeim ófögnuði voru þeir viðbúnir. Um þetta segja þeir sjálfir á bls. 43: „Talsverð óvissa er um verðlag á afurðum sjávarútvegsins á næstunni. Viljum við vera vissir um, að gengislækkunin reynist nægileg, þótt nokkur lækkun þess eigi sér stað“. Já, þeir voru vissir um, að gengislækkunin væri nægileg, jafnvel þó nokkur verðlækkun ætti sér stað. Og svo átti að aflétta verzlunarhöftunum af innflutningsverzluninni. „Gengislækkunin er miðuð við það, að hún sé nægileg til þess að koma á jafnvægi í verzluninni við útlönd og því nægileg til þess að létta höftunum af verzluninni, þeim höftum, sem nú eru í gildi vegna jafnvægisleysis í þjóðarbúskap Íslendinga sjálfra“. Þetta síðasta á að gerast á næstu tveimur árum frá því að við öðluðumst gengislækkunarjafnvægið. Svo undarlega vill til, að höfundar gengislækkunarlaganna kváðu sjálfir upp forsendur fyrir þeim dómi, er störf þeirra hafa hlotið, en þær hljóða svo: „Markmið heilbrigðrar stjórnarstefnu hlýtur ávallt að vera það, að skapa almenningi í landinu sem bezt lífskjör, þannig að prófsteinninn á réttmæti ákveðinna ráðstafana í atvinnu- og fjárhagsmálum hlýtur einmitt að vera sá, hvort þessar ráðstafanir séu til þess fallnar að bæta lífskjör almennings í bráð og lengd, og á það auðvitað einnig við um tillögur þær, sem hér eru lagðar fram“. Ekki skal dregið í efa, að markmiðið hafi verið eins og þar segir, að skapa almenningi sem bezt lífskjör, en prófsteinninn hefur ekki orðið sá að bæta „lífskjör almennings í bráð og lengd“, heldur hið gagnstæða. Svo hörmulega hefur farið um framkvæmd þess máls í höndum núv. hæstv. ríkisstj., að allar hrakspár andstæðinga frv. hafa rætzt. Aðvaranir Alþfl. gegn gengislækkuninni voru að engu hafðar. Því fór sem fór. Enginn neitar því, að ýmislegt hefur komið fram, hæstv. ríkisstj. óviðráðanlegt, sem torveldað hefur framkvæmd laganna, svo sem verðfall afurða okkar á erlendum markaði. Nokkur hluti þessa verðfalls var óviðráðanlegur, en nokkurn hluta þess má rekja beinlínis til gengislækkunarinnar. Og höfundar gengislækkunarinnar sögðust hafa haft gengislækkunina ríflega til þess að taka á móti verðfalli. Þá hefur síldveiðin enn einu sinni brugðizt fyrir Norðurlandi, og það hefur að sjálfsögðu valdið miklum erfiðleikum. En við þá sömu örðugleika hafa aðrar ríkisstjórnir þurft að stríða undanfarin 6 ár. Enn hefur togaraverkfallið dregið mjög úr þjóðartekjunum; en í sambandi við það virðist hafa ríkt fullkomið getuleysi eða áhugaleysi hjá hæstv. ríkisstj. til þess að koma á sáttum. Mun slíkur sofandaháttur einsdæmi hjá nokkurri ríkisstj., þó að víða væri leitað, og verður að gera ráð fyrir, að hæstv. ríkisstj. leggi sig hið fyrsta alla fram um að koma á samningum, ella verði gerðar ráðstafanir til þjóðnýtingar togaraflotans. Loks hefur ófriðarbál það, sem kommúnistar hafa kveikt í Kóreu, aðrir eldar styrjaldar, einræðis, landvinninga og ofbeldis ásamt einangrunarstefnu þeirra og fimmtuherdeildar- og föðurlandssvikastarfsemi hleypt af stað nýrri hervæðingu, sem valdið hefur mikilli verðhækkun á ýmsum erlendum varningi. Allt þetta hefur sett strik í reikning gengislækkunarmanna; en illa hefði hann staðið hvort eð var. Því mun svarað til: Hvernig hefði ástandið verið, ef gengislækkunin hefði ekki verið framkvæmd? En mér er spurn: Gat það orðið öllu verra en það er nú? Fiskuppbætur áranna 1947–1949 kostuðu samtals að meðtöldum uppbótum til útvegsmanna um 73 millj. kr., eða rúmar 24 milljónir á ári. Niðurgreiðslur á neyzluvörum kostuðu ríkissjóð á sama tíma alls um 117 millj., eða um 39 millj. á ári. Á þessu fjárlagafrv. einu eru áætlaðar til dýrtíðarráðstafana 25 millj. kr., - og hvað hefur gengislækkunin kostað þjóðina? - Vilja menn gera samanburð? Á verðuppbótatímabilinu seldust allar afurðir landsmanna sæmilegu verði, jafnvel mikið magn af hraðfrystum fiski. öll skip voru þá að veiðum. Nú eftir gengisfallið, sem almenningur er farinn að kalla syndafallið, virðist verulegur hluti hins litla magns af hraðfrystum fiski óseljanlegur nema fyrir óætt hveiti, sem hæstv. ríkisstj. mun hafa afráðið að kaupa fyrir þriðjungi hærra verð en gott hveiti frá Ameríku. Hveitið á að koma austan fyrir járntjald og ágóðinn að renna í flokkssjóð kommúnista, sem bera veg og vanda af verzluninni. Þessi verzlun er framhald af gengislækkuninni og rýrir áframhaldandi kjör launþega. Kommúnistaflokkinn klígjar ekkert við því; og áframhaldandi gengislækkun er Sjálfstfl. og Framsfl. eðlileg ráðstöfun, miðað við það, sem á undan er gengið. Um nokkur undanfarin ár hefur Alþingi á hverju ári þurft að leysa vandkvæði sjávarútvegsins. Þau áttu öll að leysast með gengislækkuninni. En þrátt fyrir hana, og jafnvel vegna hennar, blasa þau öll við Alþingi í dag og eru enn erfiðari viðfangs en áður vegna gengislækkunarinnar. Gengisfallið hefur mistekizt. Það hefur ekkert leyst, en margt torveldað. Dýrtíðarflóðið hefur vaxið geysilega. Atvinnuleysi, vandræði og vöruskortur eru tilfinnanlegri en nokkru sinni fyrr. Úr þessu verður að bæta, en viðfangsefnin eru miklu örðugri úrlausnar eftir gengisfallið en áður. Mistök eru mannleg, en því ekki að viðurkenna þau? Hvers vegna að loka augunum fyrir staðreyndum? Að þessu athuguðu gegnir furðu, að hinn ágætlega glöggi hæstv. fjmrh. leggur frv. sitt þannig fyrir hv. Alþingi, að hvergi í því er gert ráð fyrir þeim vandræðum atvinnumálanna, sem við blasa og Alþingi getur ekki skotið sér undan að leysa.



Fjmrh., Eysteinn Jónsson, hefur nú lagt fyrir Alþingi frv. til fjárlaga fyrir árið 1951. Liggur það hér til 1. umr., og hefur ráðh. fylgt því úr hlaði með ýtarlegri framsöguræðu, eins og venja er til. Ég mun ekki nota þann tíma, sem mér er ætlaður hér, til þess að karpa um aukaatriði eða um það, hverjum hitt eða þetta, sem miður hefur farið í meðferð fjármála ríkisins að undanförnu, sé að kenna, heldur dvelja meira við hitt, hvaða stefnu berí nú að marka, miðað við ríkjandi ástand í atvinnumálum og fjármálum þjóðarinnar, og þær breytingar, sem hafa orðið á fjárhagskerfi landsins í heild, og hvernig takast megi að afgreiða á þessu þingi viturleg og sanngjörn fjárlög, þar sem jafnt tillit er tekið til þarfa þjóðfélagsins og gjaldþols þegnanna, því að mér er vel kunnugt um, að það er þessi kjarni málsins, sem þjóðin vill að tekinn sé til meðferðar við yfirstandandi umræðu, svo að hún fái nokkra hugmynd um, hvers vænta megi í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna. Mér er vel ljóst, að það er mikill vandi fyrir fjmrh. að semja slíkt fjárlagafrv. og fyrir fjvn. og Alþingi að afgreiða slík fjárlög, en vandinn verður þess minni sem viljinn til þess að leysa verkið af hendi þannig er meiri, og sé hann slíkur, að hinar mismunandi skoðanir flokkanna á lausn einstakra vandamála verði að víkja fyrir honum, er allt auðveldara um heilladrjúgan árangur. Það verður sjálfsagt enginn ágreiningur um það, að gjaldabálkur fjárlagafrv., að upphæð um 285 millj. kr., er þegar allt of hár. Og þó er mér ljóst af margra ára reynslu, að fjöldi erinda á eftir að koma til fjvn., sem auka munu þessa upphæð um milljónatugi, ef mæta á þeim að fullu. Um hitt verður heldur ekki deilt, að tekjurnar, að upphæð um 290 millj. kr., eru engan veginn nógar til þess örugglega að mæta ófyrirsjáanlegum útgjöldum á árinu og tryggja raunverulega greiðsluhallalausan rekstur ríkisins, en það þarf jafnan að vera lágmarkskrafa í ríkisrekstri, nema einhver sérstök atriði réttlæti annað. Og þó má öllum vera ljóst, að tekjubálkurinn ofbýður gjaldþoli þegnanna, eins og atvinnumálunum er nú komið, nema eitthvað alveg sérstakt komi til. Þegar svo er komið, er krafa þjóðarinnar fyrst og fremst sú, að ráðizt verði á gjaldabálkinn, útgjöld ríkissjóðs verði skorin allverulega niður. Þessi krafa þjóðarinnar er að sjálfsögðu eðlileg og sanngjörn, svo langt sem hún nær. En málið er ekki eins auðvelt og margur hyggur. Það er ekki hægt að láta sláttuvél renna yfir akur fjárlagafrv. og slá „allt hvað fyrir er“. Þar vaxa hlið við hlið bæði lífgrös og illgresi, og vandinn er að aðskilja þetta, fjarlægja það, sem óþarft er og miður skyldi, án þess þó að torvelda eðlilega þróun þess, sem lifa skal og lifa verður. Það eru engin búhyggindi í því að skera það niður og draga úr því, sem vitanlega gefur margfalda uppskeru, jafnvel þótt hún komi ekki á fyrsta ári, en undir þetta fellur fjöldinn allur af útgjaldaliðum fjárlaganna, svo sem framlög til samgangna á sjó, landi og í lofti, framlög til landbúnaðarmála, sjávarútvegsmála og annarra atvinnumála, framlög til heilbrigðismála, skólamála og félagsmála. Hinar ævintýralegu framfarir á öllum sviðum þjóðlífsins á þessari öld og hin stórlega bættu lífskjör er ávöxtur þeirrar víðsýni, sem ríkt hefur á Alþingi á þessum málum. Það er hvorki vandalaust né viturlegt að hætta að hlúa að þeim málum, þótt hitt sé rétt, að gæta beri hófs eftir því, hvert gjaldþol þegnanna er á hverjum tíma. Það eru heldur ekki framlög til þessara mála almennt, sem þjóðin vill að skert verði svo nokkru nemi, þótt nokkur ágreiningur sé um einstök atriði þeirra. Meginkrafan er hin, að allur kostnaður við embættisrekstur ríkisins verði færður niður í stórum stíl, þótt vitað sé, að þetta sé miklum erfiðleikum bundið. Fjárveitinganefndir allra ára og fjöldi alþm. hafa jafnan tekið mjög undir þessa kröfu og ítrekað hana við hverja ríkisstjórn, allt síðan árið 1943, án þess að nokkur árangur sé enn sjáanlegur, nema síður sé. Nú hefur fjmrh. lýst yfir því, að hér verði á allveruleg breyting í framtíðinni, og er það vel. En meginástæðan fyrir því, að hér hefur engu verið um þokað, er sú, að samfara þessu hefur jafnan verið krafizt, að Alþingi og ríkisstj. hefði meiri og meiri afskipti af atvinnu- og viðskiptamálum þjóðarinnar og seildist þar beinlínis meira og meira inn á svið einstaklinganna. Meiri hluti þings og þjóðar hefur talið þá stefnu rétta og því látið undan þeim kröfum. - Þessi stefna hefur þanið ríkisbáknið verulega út, gert það erfiðara, flóknara og margfalt kostnaðarmeira, án þess jafnframt að tryggja jafnmiklar eða meiri tekjur af rekstrinum. Skuldalisti sá, sem fjmrh. las hér upp, að upphæð alls 85,6 millj. kr., auk þeirra ábyrgða, sem ríkissjóður nú er í vegna þessarar stefnu, sem hér hefur þróazt á síðari tímum, sýnir bezt hvert stefnir um fjármál ríkisins, ef ekki er nú þegar spyrnt hér við fótum. Sjálfstfl. hefur jafnan varað við þessari þróun málanna, bæði á Alþingi, almennum fundum og í málgögnum sínum, og hann varar við henni enn. Honum er ljóst, að því lengra sem haldið er á þessari braut, því erfiðara verður að halda niðri kostnaðinum við ríkisreksturinn, því erfiðara að afgreiða viturleg og sanngjörn fjárlög og því erfiðara að tryggja greiðsluhallalausan rekstur ríkisins. -Sjálfstfl. er vel ljóst, að þessi stefna bætir ekki lífskjör almennings í landinu. Hún lamar sjálfsbjargarviðleitni einstaklingsins og ábyrgðartilfinninguna og kennir honum að krefjast meira og meira af öðrum, en minna og minna af sjálfum sér, þar til öllum áhyggjum er kastað á ríkissjóðinn, sem sjálfsagt er talið að hafi alla forsjá fyrir þjóðinni. Þar sem slíkri þjóðfélagsbreytingu hefur verið komið á, eru lífskjör þegnanna á engan hátt betri, nema síður sé, enda er þá frelsinu fórnað fyrir forsjá þess opinbera. Mundi mörgum Íslendingum þykja það ömurleg umskipti, ef hann sjálfur ætti við þau að búa. Á ábyrgð ríkissjóðs er í dag rekin banka- og lánastarfsemi, sem þó að mestu leyti er í daglegum rekstri óháð Alþingi og ríkisstjórn og þarf ekki einu sinni að lúta ákvæðum launalaga um greiðslur til starfsmanna sinna, og gætu því vel hafið kapphlaup við ríkissjóðinn um launagreiðslur, enda dæmi til þess, að gildandi launagreiðslur þar hafi verið notaðar sem meðal til að hækka laun annarra starfsmanna ríkisins. - Ríkissjóður rekur póst, síma og útvarp. Gilda allt aðrar reglur um það fé, sem þessar stofnanir ráða yfir, en um fé ríkissjóðs almennt. Hér er keypt og selt og látið af hendi, lánað og tekið að láni eftir allt öðrum og losaralegri reglum en þeim, sem gilda um ríkisfé að öðru leyti. Og þess vegna gátu þau undur skeð, að póstsjóður tók að sér fólksflutninga og réðst þar alveg að þarflausu inn á svið einstaklinga, sem rekið höfðu þetta með ágætum. Starfsemi þessi kostaði póstsjóðinn milljóna fjárfestingu og nokkur hundruð þúsund króna tap á ári hverju, þar til Sjálfstfl. fékk aðstöðu til þess að leggja reksturinn niður og afhenda hann á ný til einstaklinga. Ríkissjóður rekur í dag landssmiðju, trésmiðju, prentsmiðju, fiskiðjuver, síldarverksmiðju, tunnuverksmiðju og landbúnað. Flest af þessu væri miklu betur komið í höndum einstaklinga. Eiga flest þessi fyrirtæki í megnustu erfiðleikum fjárhagslega, og þó einkum þau, sem keppa verða á frjálsum markaði við einstaklingana. Ríkissjóður rekur skipaútgerð með milljóna rekstrarhalla, sem tekinn er með sköttum af alþýðunni. Keppt er við einstaklinga um flutning á fólki og farangri umhverfis landið og landa á milli, þótt aðstaða aðila sé allólík. Og ríkissjóður rekur verzlun í stórum stíl, en hér er þess gætt að tryggja honum einokunaraðstöðu, svo að hvort tveggja er fyrirbyggt, áhætta af rekstri og samanburður við frjálsa samkeppni. Rekstur sumra þessara fyrirtækja er tekinn á fjárlög, en annarra ekki. öll eiga þau sammerkt um það, að sé tap á rekstrinum, meira en þau sjálf fá undir risið, fær ríkssjóðurinn að bera hallann. Sé hins vegar gróði, fer hann að jafnaði í nýjar fjárfestingar eða sjóði, er fyrirtækin sjálf ráða yfir. Til rekstrarþarfa ríkissjóðs er lítið eða jafnvel ekkert greitt, nema frá einkasölunum, sem notaðar eru sem skattstofn fyrir ríkið. Flest eiga þau sammerkt með það að torvelda greiðsluhallalaus fjárlög, að einkasölunum undanskildum. Fæst greiða nokkurt framlag á móts við skatta, sem á væru lagðir, ef þau væru rekin af einstaklingum. Flest eiga þau sammerkt um það, að losaralegri reglur gilda um fé það, sem í þeim er bundið, en um fé ríkissjóðsins og að stjórn þeirra og fjárhagslegt eftirlit er miklu veikara en vænta mætti um fyrirtæki, sem velta milljónum árlega, og sækja sum hver stórar fjárfúlgur í ríkissjóðinn til greiðslu á hallarekstri. Ofan á allt þetta er þess krafizt, að ríkisvaldið hafi eftirlit svo að segja með hverjum þeim athöfnum, sem enn eiga að teljast frjálsar í þessu landi. Það eitt út af fyrir sig kostar mörg og dýr ráð, margar og dýrar nefndir, marga og dýra menn, sem betur væru komnir í framleiðslu landsins. Svo lengi sem Alþingi viðheldur þessu kerfi, sem umboðsmenn meiri hluta þjóðarinnar hafa komið á, verður fjmrh. að ætla nægilegt fé á fjárlögum til að standast allan kostnað við reksturinn og skattþegnarnir að bera byrðina. Eins og ég tók fram áðan, hefur Sjálfstfl. sí og æ varað við þessari stefnu og þessari þróun í viðskipta- og atvinnumálum þjóðarinnar, og hann varar við henni enn. En þjóðin hefur ekki gefið honum nægilegt fylgi til þess að hann einn geti markað hér aðra og hollari stefnu og komið á nauðsynlegum umbótum, á sama hátt og hann hefur nú gert í sérleyfisrekstrinum og þannig létt af þjóðinni milljóna skattaálögum. En hann er fús til þess að hafa samvinnu um slíkar umbætur við núverandi samstarfsflokk í ríkisstj. og á Alþingi. - Um afstöðu andstöðuflokka ríkisstj. til þessara mála þarf ekki að ræða, það er svo ljóst, hvað þeir vilja í þeim málum. Þeirra takmark er meiri ríkisrekstur og meiri höft, hversu dýrt sem það reynist fyrir ríkissjóðinn og þjóðina, sbr. þáltill. á þskj. 16, þar sem þess er krafizt, að ríkissjóður taki að sér rekstur togaranna og greiði hallann, ef ekki tækist að fá samkomulag um kaup og kjör sjómanna byggt á því, að ýtrustu kröfum þessara manna verði jafnan mætt, eins og þeir telji sér þær nauðsynlegar á hverjum tíma. Má fara nærrí um, hvaða afleiðingar slíkt hefði á afgreiðslu fjárlaganna, ef tillagan nær fram að ganga þannig. Sjálfstfl. hefur hvað eftir annað gert tilraun til þess að færa saman ríkisbáknið og lækka þau útgjöld, sem því eru samfara. Fyrrv. fjmrh., Jóhann Þ. Jósefsson, gekkst fyrir því í stjórnartíð Stefáns Jóh. Stefánssonar, að skipuð yrði nefnd manna til þess að gera tillögur um þessi mál. Nefndin safnaði mörgum mikilvægum upplýsingum, og frá henni og fjvn. komu fram margar tillögur til bóta, byggðar á starfi nefndarinnar, og að síðustu merk tillaga frá fjmrh. um ríkisráðsmann. En flest af þessu náði ekki fram að ganga, þar á meðal frv. ráðh., vegna beinnar andstöðu allra andstöðuflokka Sjálfstfl. á Alþingi. Þegar þriggja flokka stjórnin settist að völdum 1947, var það hennar fyrsta verk að senda fjvn. um 10 millj. kr. hækkunartillögur á fjárl. þess árs. Að ekki tókst samkomulag um það, að tillögur þessar yrðu teknar aftur, kom beinlínis til af því, að ráðherrar töldu virðingu sinni og metnaði því betur borgið, því meiri framlög sem þeir gætu tryggt úr ríkissjóði til framkvæmda í þeim ráðuneytum, sem þeir hver fyrir sig höfðu yfir að ráða. Einmitt þessi stefna hefur verið of mjög ríkjandi, að hver ráðherra haldi fast fram kröfum og óskum fyrir sitt ráðuneyti, án þess að hafa um þetta samráð við fjmrh. eða skeyta um, hvaða áhrif slíkt hefði á endanlega afgreiðslu fjárlaga, sem þeir telja, að fjmrh. og hans flokkur ættu einir að bera ábyrgð á. Á þennan hátt hafa allir ráðherrarnir raunverulega gert sig að meira eða minna leyti að fjármálaráðherrum og þó algerlega án ábyrgðar. Hefur þetta e.t.v. komið enn skýrar fram í daglegri afgreiðslu mála, og bera ríkisreikningarnir þess ljósastan vottinn. Andstæðingar Sjálfstfl., sem þó ávallt hafa gagnrýnt ýmsar gerðir fyrrv. fjmrh., telja þessi vinnubrögð eðlileg. Það væri fyrst og fremst skylda hvers ráðherra að sjá um sín mál, án tillits til afkomu ríkissjóðs á hverjum tíma, sem fjmrh. ætti einn að gæta og bera ábyrgð á. Ég tel hins vegar, að slík vinnubrögð séu mjög skaðleg. Ég tel, að um þetta verði að vera fullt samstarf á milli allra ráðuneytanna, hver svo sem kann að fara með fjármálin á hverjum tíma, og að einmitt það sé meginskilyrðið fyrir skynsamlegri afgreiðslu fjárlaga. Ég veit, að Sjálfstfl. er reiðubúinn til slíks samstarfs, þótt hann fari nú eigi með fjármálin. Þegar núverandi ríkisstj. settist að völdum, var fyrsta og stærsta verkefni hennar að leysa aðkallandi vandamál í atvinnumálum og fjármálum þjóðarinnar. Eitt af því, sem samkomulag varð um, var að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög fyrir yfirstandandi ár. Hvort takast má að skila greiðsluhallalausum ríkisreikningi á þessu ári, er of snemmt að fullyrða nokkuð um, en líklegt þykir mér, að svo verði eigi. Verður fjmrh. eða ríkisstj. ekki sökuð um, þótt svo kynni að fara. Hér hafa að verki verið alveg óvænt og óviðráðanleg öfl. Sjávarafli hefur brugðizt svo að segja allt árið fyrir Vesturlandi, svo að til stórvandræða horfir fyrir þá menn, sem þann atvinnuveg stunda. Síldveiðin fyrir Norðurlandi hefur algerlega brugðizt í sjötta sinn. Er ljóst, hvaða gífurlegt tjón er að því fyrir alla aðila. Verðfall á saltfiski hefur orðið um 23% á erlendum markaði og bakað þjóðinni milljóna tap miðað við söluverð síðustu ára, verð á ísvörðum fiski í Bretlandi fallið svo, að farmar hafa selzt fyrir minna en hálfvirði á móts við það, sem bezt var áður, og Þýzkalandsmarkaðurinn á þessu ári glataður að fullu, ef togaradeilan leysist ekki tafarlaust. Hefði hann þó fært þjóðinni verulegar tekjur. Ótíð og illviðri hafa bakað íbúunum á Austur- og Norðurlandi milljónatjón, sem ríkissjóður hefur orðið að taka á sig að meira eða minna leyti. Og ofan á þetta allt hefur svo að segja allur hinn glæsilegi nýi togarafloti, sem kostaði þjóðina á annað hundrað milljónir og margvíslegar vonir um bætt lífskjör og bættan hag ríkissjóðs eru bundnar við, verið bundinn í höfn á fjórða mánuð, vegna deilu um kaup og kjör þeirra, sem á skipunum hafa starfað. Og þetta skeður á þeim tíma sem meðalkaup háseta á þeim fáu skipum, sem veiðar stunda, er talið að vera um og yfir 4 þús. kr. á mánuði. - Eru ekki þeir erfiðleikar, sem ég hef nú lýst og engir eru sjálfskaparvíti nema togarastöðvunin, nægilega miklir til þess að sameina þjóðina til varnar gegn þeim voða, sem hlýtur að steðja að, ef þjóðin lætur sér ekki skiljast það, að sú aðstaða er ekki lengur fyrir hendi, að erlendar þjóðir kaupi af oss mat og vinnu fyrir margfalt verð, eins og þær gerðu meðan þær börðust fyrir lífi sínu og frelsi og áttu þess einan kost að greiða fyrir þetta hvaða verð sem heimtað var? Þessar þjóðir hafa nú sjálfar snúið sér að friðarstörfum og framleiðslu matvæla í heiminum. Milljónir manna stunda nú fiskveiðar og fiskiðnað í stórum stíl við miklu lakari lífskjör og laun en sjómenn og verkamenn búa við hér og keppast við að selja framleiðslu sína á sama markaði og við seljum vora framleiðslu á. Skilst þjóðinni ekki, að það þarf eitthvað annað og meira raunhæft en verkföll og hærri kröfur til þess að vinna þetta tafl? En á því veltur þó framtíð þessa lands, að þetta tafl tapist ekki. Eru ekki þessir erfiðleikar, sem hér hefur verið lýst, nægilegir til þess, að samstarfsflokkarnir á Alþingi taki höndum saman í einlægni til þess að mæta vandanum? Sjálfstfl. vill að minnsta kosti gera sitt til þess, að svo mætti verða. Það er ljóst, að slíkt árferði, er ég hef lýst, gat á engan hátt bætt úr gjaldeyrisskorti þjóðarinnar. Það eitt að missa um 80–100 millj. í útflutningsverðmætum beinlínis vegna togaraverkfallsins hlaut að marka djúp spor, enda þótt frá þeirri upphæð beri að draga erlendan tilkostnað. Fólk um allar byggðir landsins, sem hungrar eftir nauðsynlegustu hlutum, tekur því að vonum ekki vel að verja 100 millj. kr. af dýrmætum gjaldeyri landsmanna til kaupa á framleiðslutækjum, sem síðan eru fryst inni í höfn, þar sem þau eyða áframhaldandi gjaldeyri í viðhald o.fl. í stað þess að afla hans. Verzlunarjöfnuðurinn hefur einnig orðið óhagstæður af öðrum ástæðum, er vér höfum engin áhrif getað haft á. Svo að segja allar vörur hafa stigið í verði á erlendum markaði og þar á meðal matvörur, aðrar en fiskur, sem sumpart hefur fallið vegna vaxandi framboðs og sumpart vegna þess, að þjóðir, sem lifað hafa mestmegnis á fiski síðan í byrjun stríðsins, keppast nú um að ná í aðrar matartegundir, eftir því sem ástæður leyfa. Að allmiklu leyti stafa þessar verðhækkanir af ófriðarótta og ófriðarundirbúningi allra landa, þar sem allverulegur hluti manna og tækja er nú bundið við slík störf hjá þjóðunum. - Þetta ástand hefur líka haft sín víðtæku áhrif á verðlag hér á landi og aukið dýrtíðina meira en unnt var að gera ráð fyrir, þegar gengislögin voru samin, þótt andstæðingar ríkisstj. haldi því fram, gegn betri vitund, að verðhækkunin í landinu stafi öll af gengisfellingunni. Andstæðingar Sjálfstfl. hafa á öllum tímum gagnrýnt fjármálastefnu flokksins og meðferð hans í fjármálum ríkisins, en eins og kunnugt er hafa sjálfstæðismenn farið með þessi mál í ríkisstjórn síðan 1939. Það gefst ekki tími til að fara mjög ýtarlega út í þetta atriði hér, en ég vil þó benda á, að þrátt fyrir þá ágalla á sjálfu kerfinu, sem ég þegar hef bent á, að fjmrh. er engan veginn einráður um þessi mál, hefur fjármálaráðherrum Sjálfstfl. þó tekizt að halda svo á málunum, að árið 1945 er tekjuafgangurinn á ríkisreikningnum 22,6 millj. og skuldlausar eignir 130,8 millj. 1946 er tekjuafgangurinn 28,4 millj. og eignirnar þá 164,8 millj., og í lok ársins 1949, skömmu áður en Sjálfstfl. lætur fjármálin af hendi, eru skuldlausar eignir ríkissjóðs um 180 millj. Á þessu tímabili hafa þó ýmis áföll komið fyrir, er ríkissjóður hefur orðið að greiða fyrir, margvíslegir erfiðleikar í atvinnurekstri, takmarkalítil kröfusókn fólksins á ríkissjóðinn og enginn samdráttur í verklegum framkvæmdum. Fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, er með 5,2 millj. kr. hagstæðum greiðslujöfnuði og 41,1 millj. króna rekstrarafgangi. Að lokinni þessari umræðu verður því vísað til fjvn., þar sem það fær venjulega athugun. Sé fjárlagafrv. borið saman við síðasta ríkisreikning, eins og venja er til, þar sem það jafnan er að allverulegu leyti samið með hliðsjón af raunverulegum tekjum og gjöldum þess árs, sést, að tekjurnar eru áætlaðar mjög svipaðar, en ýmsir gjaldaliðir að upphæð nærri 77 millj. króna, sem ekki hefur þótt ástæða til að taka inn á frv., felldir niður. Í þessari upphæð er um 48 millj. kr., sem greitt var vegna dýrtíðarmálanna 1949, en fellt er niður með lögum um gengisbreytingu. Er vel, að fjvn. og Alþingi geta fallizt á, að ekkert af þeim útgjöldum þurfi að takast upp að nýju. En rétt er að andstæðingar Sjálfstfl. hafi þetta hugfast, þegar þeir gagnrýna hann fyrir fjármálastjórnina, því að vitað er, að engum flokki þótti gerlegt að minnka þessar greiðslur á s.l. ári. Ég hef reynt hér að bregða upp raunverulegri mynd af fjármálaástandinu, eins og það nú er, þegar Alþingi tekur við fjárlagafrv. til þess að ræða það, gera á því breytingar og senda það síðan frá sér sem gildandi fjárlög fyrir árið 1951. Hvernig sem þær niðurstöður kunna að verða, þá eru þær þó lítið annað en meira eða minna ónákvæmar áætlanir í ýmsum liðum, og þó einkum tekjuliðirnir. Hvernig þeir verða raunverulega og þá jafnframt hin raunverulega útkoma ríkisreikningsins næstkomandi ár, fer að sjálfsögðu nokkuð og allverulega eftir þeirri stefnu, sem Alþingi markar nú með afgreiðslu fjárlaga og annarri lagasetningu, en einnig ekki alllítið eftir árferði og ekki hvað minnst eftir því, hvað þjóðin sjálf vill á sig leggja til þess að bæta hag sinn út á við og inn á við; hvort t.d. allt lendir hér í deilum, sem skapa áframhaldandi stöðvun á framleiðslu, eða hvort tekin verði upp eðlileg, kappsamleg og frjáls framleiðslustörf á öllum sviðum atvinnulífsins. Viturleg fjárlög eru þau ein: 1. sem áætla tekjur svo varlega, að treysta megi tekjuöfluninni, jafnvel í erfiðu ári, 2. sem áætla gjöld þannig, að eigi sé þörf á aukagreiðslum, jafnvel þótt nokkur óhöpp steðji að, 3. sem þannig tryggja greiðsluhallalausa afkomu, 4. sem þrátt fyrir þetta íþyngja ekki gjaldþoli þegnanna, og 5. þar sem hin lífrænu mál, efnisleg og andleg, eru látin sitja í fyrirrúmi. Fyrsta skilyrðið til þess að ná þessum árangri er að skapa meira frelsi með þjóðinni, og það er á valdi Alþingis. Æskan, sem er full af fjöri og lífsþrótti og á enga ósk heitari en að berjast fyrir því að halda hér uppi þeim lífsskilyrðum, sem bezt hafa þekkzt með þjóðinni, skilur ekki, hvers vegna verið er með lögum og reglugerðum að hefta athafnir hennar og framsókn. Ung hjón, sem eru að byrja búskap og leggja saman dag og nótt til þess að tryggja framtíð sína, skilja það ekki, að einhver skrifstofa í Reykjavík hafi meiri þekkingu á þörfum þeirra en þau sjálf. Bóndinn trúir hví ekki, að slík skrifstofa viti betur en hann sjálfur, hvað hann þarf af verkfærum, peningshúsum og bæjarhúsum og annað það, er til búrekstrar heyrir. Útgerðarmaðurinn trúir því ekki, að þessir menn viti betur en hann sjálfur, hvað þarf af veiðarfærum, bátum og vélum. Verkamaðurinn og sjómaðurinn skilja ekki, að þessir menn viti betur en þeir, hvað þeir þurfa af skóm og skjólklæðum, vettlingum og vinnufötum til þess að geta unnið verk sin, og húsmóðirin skilur ekki, að þessir menn viti betur en hún, hvaða áhöld eru nauðsynleg á heimili eða hvað nauðsynlegt er til að klæða og fæða fjölskylduna. Allt þetta fólk og margir aðrir krefjast þess, að dómgreind þeirra og fjárhagsgeta ráði því, hve langt sé gengið í einstökum atriðum, og að engin stofnun hafi þar óeðlileg afskipti af. Verzlunarmaðurinn, sem keypt getur inn ódýrari og betri vöru en aðrir eða selt úr landi vörur fyrir hagkvæmara verð en aðrir, skilur ekki, hvers vegna hann má ekki vera frjáls um slík viðskipti, þjóð sinni til blessunar. - Framleiðandinn, sem raunverulega getur skapað ný útflutningsverðmæti eða sparað með nýrri framleiðslu innflutning, skilur ekki, að honum skuli bægt frá því að inna slík störf af höndum fyrir þjóð sína. Sjómaðurinn, sem gengur í landi atvinnulaus og á þess kost að vinna sér inn 4–5 þús. kr. á mánuði, skilur ekki, að einhverjum angurgöpum skuli leyfast að stöðva hann og þvinga hann til áframhaldandi atvinnuleysis, og sama gildir um verkamanninn, sem atvinnulaus reikar um göturnar af sömu ástæðum. Bæir og sveifarfélög, sem sjálf eiga dýrmæt atvinnufyrirtæki og hafa heilan hóp af atvinnulausu fólki, skilja ekki, að það skuli ekki heimilt að starfrækja þau öllum aðilum til góðs. Þessi þjóðhættulega skerðing á atvinnufrelsi manna hlýtur að leiða til þess, að vinnulöggjöfin verði endurskoðuð og bætt svo, að tryggt verði, að fámennar stéttir geti ekki framvegis valdið stórkostlegum atvinnustöðvunum, svo og að aðilum sjálfum gefist tækifæri til að dæma um málin án íhlutunar manna, sem æsa til ófriðar, hvenær sem tækifæri gefst, til þess eins að skapa glundroða og vandræði í þjóðfélaginu. öll þessi höft og mörg önnur slík verður þingið að leysa og skipa málunum á eðlilegri hátt. Annað skilyrði til þess að ná settu marki er, að Alþingi og þjóðin öll myndi samfellda heild til sóknar á sviði athafna, hverju nafni sem nefnast. Hver þegn þjóðfélagsins, sem ræður yfir fullri starfsorku, hvort heldur hann er embættismaður, verkamaður eða eitthvað annað, verður að vera sér þess meðvitandi, að það eru svik við þjóðina að starfa ekki fullan vinnudag. Og slík svik eru jafnalvarleg og jafndómsáfellandi, þótt ekki sé unnt að koma við viðurlögum í hverju einstöku tilfelli. Jafnfámenn og fátæk þjóð og Íslendingar, sem búa við hin hörðustu skilyrði frá náttúrunnar hendi, getur ekki leyft sér þann munað að vinna ekki langan vinnudag í hverju starfi. Langur vinnudagur með auknum afköstum mundi spara ríkissjóði milljónir í útgjöldum og gefa honum enn fleiri milljónir í tekjur. Þriðja skilyrðið til að ná settu marki eru minnkandi afskipti ríkisvaldsins af þeim verkum, sem einstaklingarnir hafa betri skilyrði til að sinna. Baráttumál Alþfl. við síðustu kosningar var einkum það að viðhalda hinu ranga gengi krónunnar og halda áfram síhækkandi uppbótum til atvinnuveganna. Ef fallizt hefði verið á þessa stefnu, mundi það hafa þýtt marga milljónatugi árlega í nýjum sköttum og endað að síðustu í hreinu gjaldþroti þegnanna, nema uppbótum til sjávarútvegsins hefði verið að fullu hætt. Var þá verð hvers síldarmáls fallið niður í kr. 40,00, og kíló fisks í 45–50 aura að óbreyttu gengi. Hve margir mundu hafa viljað fara á sjó fyrir þau kjör? Það verður ekki um það deilt, að þessi leið var lokuð, jafnvel áður en Alþfl. fór úr ríkisstj., sem þó sá engar aðrar útgöngudyr út úr erfiðleikunum. Mundi ekki gjaldabálkur fjárlagafrv. hafa orðið 1–2 hundruð millj. kr. hærri en nú, ef reynt hefði verið að halda áfram á þeirri braut að vilja Alþfl.? Sigurhreimurinn í málgögnum Alþfl. og Sósfl. yfir verðfalli ísl. afurða á erlendum markaði og verðhækkun erlendra vara í innkaupi, sem hvorugt á nokkuð skylt við gengisfellingu krónunnar, er skýrasta dæmið um ábyrgðarleysi þessara manna í stjórnmálum og sorglegasta dæmið um slysni þeirra, sem veitt hafa þeim fylgi. Að vanda munu þessir flokkar bera fram margvíslegar breytingar á fjárlfrv., sem torvelda mundu skynsamlega afgreiðslu fjárlaganna, ef samþykktar yrðu, og er slíks jafnan að vænta frá óábyrgum mönnum. Þótt margvíslegir erfiðleikar steðji nú að, ber ekki að fyllast kvíða. Íslenzka þjóðin hefur aldrei átt jafnmikla möguleika til þess að tryggja sér góð lífskjör og einmitt í dag. Jarðvegur er brotinn, ruddur og bíður sáningar. Engin kynslóð hefur átt jafnglæsilega, vel menntaða og þróttmikla æsku, engin átt jafnmikla möguleika. Og íslenzk náttúra er örlynd, ef gengið er fast eftir gæðum hennar. Sjálfstfl. vill beita sér fyrir því, að haldið sé uppi sókn í þessu landi, að afgreiða fjárlög með fullu tilliti til þess og vinna að því, að þær áætlanir, sem þar eru gerðar, verði raunverulegar, en ekki áætlanir einar.



Herra forseti. Þegar frv. til fjárlaga fyrir árið 1951 er nú til 1. umr. hér á Alþingi, tel ég rétt að gera nokkurn samanburð á því og fjárlögum síðasta árs, svo að í ljós komi, hvort um stefnubreytingu er að ræða hjá hæstv. ríkisstj. frá því, sem áður var. Enn fremur er vert að líta yfir afkomu atvinnulífsins, þá þróun, sem þar er að verða, og möguleika þess til að halda uppi fjárhagsafkomu ríkissjóðs með þeirri stjórn, sem nú er á þeim málum. Skal þá fyrst víkið að efni frv. Viðvíkjandi tekjuhlið frv. er það alláberandi, að aðaltekjuliðir eru áætlaðir lægri en fyrr. Þannig er tekju- og eignarskattur áætlaður 5 millj. lægri, 35 í stað 40 áður. Vörumagnstollur 4 millj. lægri og verðtollur 5 millj. lægri. Er þetta sérstaklega athugavert með verðtollinn, sem einmitt átti að hækka stórkostlega við gengislækkunina, ef innflutningur héldist í sama horfi. Nú er það viðurkennt í greinargerð frv., að gera verði ráð fyrir a.m.k. 20% minni innflutningi en varð s.l. ár, og á því byggist þessi áætlun. Skal ég nú ekki rengja þetta, en mun síðar að því koma, hvað þeim ósköpum veldur, að árangur hinna margumtöluðu viðreisnarráðstafana frá síðasta þingi skuli vera þessi. Tekjuáætlun síðustu fjárlaga nam 298 millj. 334 þús. kr., en tekjuáætlun frv. 287 millj. og 488 þús., eða nærri því 11 millj. kr. lægri. Þegar athugaðir eru gjaldaliðir frumvarpsins, kemur fljótt í ljós, að á flestum rekstrarliðum er um hækkun að ræða og víða allverulega. Kostnaður við stjórnarráðið hækkar úr 3 millj. 363 þús. kr. í 4 millj. 214 þús., eða 851 þús. kr., eða 25%. Dómgæzla og lögreglustjórn hækkar um 2 millj. 769 þús., eða ca. 21%. Opinbert eftirlit hækkar um tæp 200 þús. eða rúml. 21% hvað niðurstöðutölur snertir, en raunverulega miklu meira, því að margar stofnanir, er undir það heyra, færa hækkaðar tekjur á móti hækkuðum gjöldum. Innheimta tolla og skatta hækkar um 1 millj. 180 þús., eða um 20%, og sameiginlegur kostnaður við embættisrekstur um 200 þús. Þá vekur það einnig eftirtekt, að dýrasta ríkisstofnunin, fjárhagsráð og undirdeildir þess, sem undanfarin ár hafa kostað miklu meira fé en Alþingi, er nú tekin út af frv. Mætti e.t.v. álykta; að tilætlunin sé að leggja þessar stofnanir niður í sparnaðarskyni. Svo er þó ekki, sem fram kemur í athugasemdum við frv., þar sem sagt er, að ekki sé vitað um, hvers kostnaðar megi vænta af eftirliti með gjaldeyrisverzlun og verðlagi á næsta ári. En fullvíst megi telja, að kostnaður verði eigi meiri en leyfisgjöldin. - Svo mörg eru þau orð. Á síðustu fjárlögum var þessi kostnaður áætlaður 31/2 millj. kr., en tekinn með leyfisgjöldum, sem allur landslýður varð að greiða. Væri gott ef fyrirhugaðar breytingar gætu minnkað þennan kostnað, en eftir reynslunni mun þess tæplega að vænta. 12. gr., heilbrigðismálin, hækkar um nærri 3 millj. kr., eða rúm 18%. 14. gr., kirkju- og kennslumál, hækkar um 7 millj. 424 þús., eða ca. 20%. 16. gr. A, landbúnaðarmálin, hækkar um 4 millj. 124 þús., eða sem næst 8%. 17. gr., til félagsmála, hækkar um 123 þús., sem er smávægilegt, og 18 gr. hækkar um 4 millj. 360 þús., eða 21 %. Þessar upphæðir, sem ég hef hér nefnt og allar eru til hækkunar á beinum rekstrargjöldum ríkisins eða stofnana þess, nema samtals rúmum 18 millj. kr., en eru þó alls ekki tæmandi. Þótt hér vegi á móti nokkur upphæð, sem greidd er í uppbætur á laun opinberra starfsmanna á þessu ári, þá heldur hér sýnilega áfram hin sama þróun og mest hefur verið umrædd hin síðustu ár og síðustu ríkisstjórnir og flokkar þeirra hafa talað djarft um að afnema. En til þess að gefa rétta mynd ber einnig að athuga, hver útgjöld eru dregin saman, því að svo er í nokkrum atriðum. Skal það nú gert. Á 10. gr. III., utanríkismál, er gert ráð fyrir að fella niður fjárveitingu til sendiráðsins í Moskva. Segir í athugasemdum, að stjórnin muni leggja til, að þetta sendiráð verði lagt niður. Eins og flestum mun kunnugt, var fyrst tekið upp stjórnmálasamband við Sovétríkin undir stríðslokin. Árangurinn kom fljótt í ljós. Hagkvæmir viðskiptasamningar voru gerðir við Sovétríkin bæði árið 1946 og 1947. Fyrra árið nam samningsupphæðin rúml. 74 millj. kr., en síðara árið 961/2 millj. Sendiráðið þykir dýrt, m.a. vegna þess, að þegar Íslendingar og aðrar þjóðir Vestur-Evrópu lækkuðu sitt gengi eftir vestlægri fyrirskipun, þá hækkuðu Rússar sína mynt. Eftir öllum eðlilegum viðskiptareglum ætti þetta hvort tveggja að auðvelda okkar markaðsmöguleika við þessar þjóðir. En nú ætlar hæstv. ríkisstj. að spara með því að leggja sendiráðið niður og loka þar með um ófyrirsjáanlegan tíma óllum markaðsmöguleikum í þessum fjölmennu löndum. Hún mun þykjast hafa nægilega mikla og góða markaði vísa annars staðar. Hins vegar virðist hún telja nauðsynlegt að halda uppi þremur sendiráðum á Norðurlöndum, Danmörku, Svíþjóð og Noregi, þar sem mörgum öðrum mun sýnast að eitt nægi. Þá er á 13. gr. A, vegamál, lækkað framlag til nýrra akvega um 350 þús. kr. Og enn fremur er framlag til brúargerða lækkað um 1/2 millj. kr., úr 3 millj. í 21/2 millj., en gert ráð fyrir hækkun á fé brúarsjóðs. - Þá er framlag til hafnargerða og lendingarbóta lækkað um 745 þús., framlag til hafnarbótasjóðs lækkað um 1 millj. og framlag til ferjuhafna, sem var 150 þús., fellt niður. Samtals er því gert ráð fyrir, að framlög til þessara verklegu framkvæmda, vega, brúa og hafnargerða, lækki um 2 millj. 785 þús., en að vísu bæti aukið fé brúarsjóði upp lækkunina á brúarfénu. Er hér vægast sagt um að ræða mjög hæpinn sparnað miðað við atvinnuhorfur á öðrum sviðum í landinu. Kostnaður við samgöngur innanlands er áætlað að lækki um rúma milljón, er byggjast mun á hækkaðri tekjuáætlun Skipaútgerðar ríkisins fram yfir hækkaðan kostnað. Þá er enn fremur gert ráð fyrir, að B-liður 16. gr., sjávarútvegsmál, lækki um 4 millj. 375 þús. Byggist þessi lækkun aðallega á því, að niður falli framlag samkv. lögum nr. 1 1950 um að lækka framleiðslukostnað bátaútvegsins, en það var á síðustu fjárlögum 1 millj. 700 þús., og enn fremur falli niður greiðsla á sjóveðum síldveiðiskipa, 1 millj 500 þús., sem síðustu fjárlög gerðu ráð fyrir að greitt yrði fyrir síldarvertíðina 1949. En því miður mun hæpið að telja þennan sparnað raunhæfan, miðað við útkomuna á síðustu síldarvertíð. Þá skal að lokum minnzt á eina útgjaldalækkun, sem frv. gerir ráð fyrir. Það er liðurinn til dýrtíðarráðstafana á 19. gr. Á síðustu fjárlögum voru áætlaðar til þeirra 33 millj. kr. Á þessu frv. eru þær 25; 8 millj. minni. Verður það tæplega skilið öðruvísi en svo, að hæstv. ríkisstj. telji baráttu sína gegn dýrtíðinni hafa borið svo góðan árangur, að nú þurfi fjórða parti minna fé til að halda henni niðri. Þá er heldur ekki furða þótt aðalmálgagn Framsfl., Tíminn, sem um ekkert gat talað annað fyrir nokkrum árum en verðbólgu, er nú steinhættur að minnast á þá óvætt, steinhættur að tala um verðbólgu. Þannig lítur þá þetta frv. út í stuttu máli. Tekjur ríkissjóðs eru áætlaðar lækkandi vegna vaxandi erfiðleika atvinnuveganna, minnkandi innflutnings nauðsynjavara og versnandi efnahags einstaklinga og þjóðar. Rekstrarútgjöld ríkisins, bæði vegna sjálfs stjórnarkerfisins og annarrar starfsemi, sem það hefur með höndum, hækka svo milljónum skiptir. Til þess að vega á móti þessu hvoru tveggja er leitazt við að draga úr framlögum til verklegra framkvæmda eftir því sem fært þykir og framlög til að halda niðri vöruverði lækkuð um 8 millj. kr., og eins þótt verðhækkanir á nauðsynjavörum séu nú svo örar, að með hverri viku sem líður fær fólk rýrari vöruskammt fyrir tekjur sínar. „Viðreisn atvinnuveganna“. S.l. þrjú til fjögur ár hafa þessi orð verið kjörorð þeirra íslenzkra borgaraflokka þriggja, sem stjórnað hafa landinu, og sífellt gal um frelsi og lýðræði. Meðan nýsköpunarstjórnin var við völd og lagði grundvöllinn að stórkostlegri framleiðsluaukningu ásamt árangursríkri öflun nýrra markaða fyrir framleiðsluna (sbr. fyrrnefnd viðskipti við Sovétríkin, sem tókst að koma á fyrir forgöngu Sósfl., meðan hann var í stjórn), gat Framsókn ekki talað um annað en dýrtíð og verðbólgu. Nú hafa þessir þrír flokkar farið með völdin nærri fjögur ár, alltaf verið að gera viðreisnarráðstafanir, alltaf verið að skapa heilbrigt ástand, alltaf verið að berjast gegn verðbólgu og dýrtíð. Hvernig er svo ástandið í atvinnulífinu eftir fjögurra ára stjórn þessara flokka? Heimildir um það eru tiltölulega auðfengnar, en til þess að eiga síður á hættu ásakanir frá andstæðingum um að fara með rangt mál, skal ég vitna í upplýsingar eins aðalforsprakka þeirrar stjórnarstefnu, sem þessi ár hefur verið fylgt, viðskmrh. - og raunar kom allt hið sama fram í ræðu hæstv. fjmrh. Fyrir hálfum mánuði flutti þessi ráðherra útvarpsræðu, sem einnig var birt í blöðum íhaldsins og gerir þessi mál að umtalsefni. Þar gerir hann samanburð á útflutningstekjum þjóðarinnar árin 1948–49 og væntanlegum útflutningstekjum í ár. Er niðurstaðan sú, að 1948 nam útflutningurinn 690 millj. kr., miðað við núverandi gengi, 1949 404 millj. og í hæsta lagi megi áætla á þessu ári 450 millj. Þótt þessi áætlun standist, sem hæpið mun vera, er hér um að ræða 240 millj. kr. mismun, eða meira en þriðjungslækkun frá 1948. Engin trygging er fyrir því, að hér sé komið á lægsta punktinn. Fyrirsögn þessarar greinar er eftirtektarverð og hljóðar svo: „Margs konar aðsteðjandi örðugleikar, aflabrestur, verðfall afurða, þrenging markaða, verðhækkanir á nauðsynlegum innflutningi og vinnustöðvanir seinka fyrir jákvæðum árangri gengisbreytingarinnar.“ Þegar slagurinn stóð um gengislækkunina á síðasta þingi, var því óspart haldið fram af formælendum hennar, að hún væri óbrigðul viðreisn atvinnuveganna, fyrst og fremst útflutningsframleiðslunnar. Það er rétt að rifja upp aðalloforðin, sem stjórnarherrarnir gáfu þjóðinni í sambandi við hana. Hún átti að hækka fiskverðið upp í 90 aura á kg (sbr. bls. 45 í greinargerð frv.). Hún átti að hækka útflutningstekjur þjóðarinnar (sbr. bls. 46 í grg.). Hún átti að létta höftum af verzluninni, þ.e. skapa frjálsa verzlun (sbr. bls. 54). Hún átti að afnema svarta markaðinn og minnka verzlunarálagninguna og bæta þannig hag neytendanna (sbr. sömu bls.). Og síðast en ekki sízt átti hún að skapa jafnvægi á milli innlends framleiðslukostnaðar og erlends markaðsverðs og þannig að tryggja okkur sölumöguleika fyrir framleiðsluvörurnar. Þegar sex mánuðir voru liðnir frá því að íslenzka þjóðin meðtók þessa blessun, fann hæstv. viðskmrh. sig neyddan til að koma í útvarpið og skýra fyrir þjóðinni ástæðurnar til þess, að enginn einasti maður hafði orðið var við þann blessunarríka árangur, sem lofað var, nema vera skyldi blaðamenn Framsóknar og íhaldsins og eigendur þeirra verzlunarfyrirtækja, sem í mestri náð eru hjá innflutningsyfirvöldunum og safnað gátu vöruforða síðasta tímann áður en hún var lögfest, til að selja með hinu hækkaða verði síðar. Og boðskapur ráðherrans var þessi: Þjóðin verður að vera róleg. Gengislækkunin hefur að vísu ekki náð tilgangi sínum enn þá. En það er vegna þess, að það kom aflabrestur. Íslenzkar afurðir eru að falla í verði á erlendum markaði, markaðirnir eru að þrengjast, erlendar vörur eru að hækka í verði, og svo hafa orðið vinnustöðvanir, sem hjálpa til að seinka jákvæðum árangri. - Það er vert að athuga hverja þessa viðbáru fyrir sig. Aflabrestur. Satt er það, síldveiðin brást. Það hefur hún gert fyrr. Ég man nú ekki til þess, að það kæmi fram í umræðum um málið á þingi í fyrra, að neinn úr ríkisstj. eða flokkum hennar gerði sér von um, að gengislækkunin kæmi í veg fyrir aflabrest. En auðvitað get ég ekki fullyrt neitt um það, nema einhverjir hafi gert sér von um það undir niðri, þótt ekki væri látið á því bera. Verðfall íslenzkra afurða. Var það ekki talinn einn aðalkostur gengislækkunarinnar, að hún gerði vörur okkar færar um að keppa á heimsmarkaði? Var ekki verið að segja okkur í vor, að nú væru að skapast stórkostlegir markaðir í Bandaríkjum Norður-Ameríku vegna þess, að nú var tvisvar búið að lækka krónuna gagnvart dollaranum? Var þetta allt saman blekking? Þarf þriðju gengislækkunina til að ná þessu marki? E.t.v. á Benjamín að koma aftur í vefur til að undirbúa hana. Þrenging markaða. Um það atriði segir ráðherrann í kafla, sem ber undirfyrirsögnina „Bylting í markaðsmálunum“: „Útflutningur á ísfiski, það sem af er þessu ári, er um 23 974 tonn á móti 120 þús. tonnum alls árið 1949. Getur því engum dulizt, að markaðshrun svo skyndilegt og mikið sem þetta á aðalframleiðslu lítillar þjóðar hlýtur að reyna svo á efnahagskerfi hennar, að það gnötrar á grunni.“ Og ekki er ástandið með freðfiskinn betra samkvæmt upplýsingum frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, sem blöðin birtu fyrir þremur dögum. Þar segir svo, að í stað 26 þús. tonna af hraðfrystum þorskflökum, sem framleidd voru 1948, hafa nú á þessu ári verið framleidd aðeins 9640 tonn, eða rúmur þriðjungur venjulegrar framleiðslu. Af þessu eru 1900 tonn útbúin og pökkuð fyrir Bandaríkjamarkað, og er útlit fyrir sölu á því þar 20% undir framleiðsluverði. Það er ekki furða, þótt fjmrh. talaði hér um gengislækkun og nýja markaði í Bandaríkjunum. Fyrir Evrópumarkað voru fryst 7710 tonn, og af þeim eru óseld enn þá 4200 tonn. M.ö.o., með því fyrirkomulagi, sem nú er á verzlunarmálunum, er aðeins von um sölu á 5400 tonnum af frystum þorskflökum í stað 25–27 þús. tonna, sem framleiðslan hefur verið. Það er ekki furða, þótt ráðherrann tali um byltingu í markaðsmálunum. En hvað var fullyrt, þegar gengislækkunin var lögfest fyrir 6 mánuðum? Þá var reynt að telja þjóðinni trú um, að við fengjum næga sölumöguleika. Byltingin varð nefnilega þveröfug við það, sem stjórnarherrarnir og fylgismenn þeirra bjuggust við. Það, sem hér er að gerast, er nákvæmlega það sama, sem við sósíalistar höfum ætíð haldið fram, að okkur mundi verða sparkað út af mörkuðum Marshalllandanna, þegar þar væri ekki lengur þörf fyrir framleiðslu okkar, þegar fiskveiðaþjóðir Vestur-Evrópu hefðu komið sinni framleiðslu á kjöl að nýju. Þetta er einnig yfirlýst af sjálfum Íslandssérfræðingi Marshalláætlunarinnar strax árið 4949, þegar hann sagði, að framleiðsla Íslendinga mundi litla þýðingu hafa fyrir svæðið eftir 1950. Af okkar hálfu hefur margoft verið á það bent, í hvílíkum voða þjóðin væri stödd efnalega, þegar þetta kæmi fyrir, ef ekki væri haldið í og efldir eftir ýtrustu getu þeir markaðir, er búið var að ná í annars staðar. Nú leggur ríkisstj. til að loka enn betur dyrunum til viðskipta við þá þjóð, sem stærsta viðskiptasamninga og að mörgu leyti hagkvæmasta hefur gert við okkur síðan stríðinu lauk, og á það við stóra samninginn við Sovétríkin 4947, 961/2 millj., þegar ásamt fleiru var samið um sölu á 15 þús. tonnum af freðfiski, vörunni, sem við erum nú að hætta framleiðslu á, af því að Marshallsvæðið neitar svo að segja að kaupa hana. Verðhækkanir á nauðsynlegum innflutningi var eitt atriðið í hinni stóru fyrirsögn greinarinnar, sem ráðherrann telur að hafi seinkað jákvæðum árangri gengislækkunarinnar. Vera má, að tryggustu fylgismenn stjórnarflokkanna hafi virkilega lagt trúnað á þær fullyrðingar, að verðlag mundi ekki hækka nema í hæsta lagi 11–13%, eins og stendur í álitsgerð hagfræðinganna, sem frv. fylgdi. Og hafi nokkur virkilega lagt trúnað á það, mun hann hafa komizt að raun um annað nú, a.m.k. virðist ráðherrann hafa skipt um skoðun. En hver þurfti að efast um það, að gengislækkun, sem hækkaði fob-verð innflutningsins um 73,4%, mundi hækka verðlag í landinu meira en 11–13%? Nei, það virðist liggja opið fyrir hverjum manni með heilbrigða skynsemi, að aðalverkanir gengislækkunarinnar yrðu einmitt þær, sem orðið hafa. Og svo kemur viðskmrh. og segir þjóðinni, að það sé bara eðlilegt, að jákvæður árangur hafi ekki náðst, vegna þess að það urðu allt í einu verðhækkanir á nauðsynlegum innflutningi. Vinnustöðvanir eru síðasta atriðið af þessum fimm, sem ráðherrann nefnir, og tekur þar sérstaklega til dæmis stöðvun togaraflotans. Já, stöðvun togaraflotans er eitthvert ljósasta dæmið um Bakkabræðrastjórn þá, sem ríkir í atvinnumálum Íslendinga. Það vill nú einmitt svo til, að togaraútgerðin var svo að segja eina grein útflutningsframleiðslunnar, sem líkur voru til, að hagnazt gæti á gengislækkuninni. Og nú hefur meiri hluti þessa flota verið stöðvaður svo að mánuðum skiptir. Á yfirborðinu er látið líta svo út sem hér sé eingöngu um að ræða kaup- og kjaradeilu og þá fyrst og fremst það, hvort sjómennirnir eiga að vinna 12 eða 16 tíma á sólarhring. Í því sambandi er vert að minnast þess, að á undanförnum þingum hafa sósíalistar flutt frv. um lögbindingu 12 stunda vinnudagsins. Hefði það fengizt samþykkt, hefði ekki þurft að koma til þessarar deilu út af því atriði. En hver maður, sem inn í þessi mál skyggnist og kann að leggja saman tvo og tvo, veit það, að hér liggur önnur ástæða einnig til grundvallar. Markaðurinn var hruninn, eins og ráðherrann lýsti. Hvorki útgerðarmennirnir né ríkisstj. hafa kært sig um að leysa þessa deilu. Þeim er þægilegra að nota verkfallið sem átyllu til að láta togarana liggja en að leggja þeim án slíks og viðurkenna þannig hið algera skipbrot, sem hinar stórkostlegu viðreisnarráðstafanir þeirra hafa beðið. Það er þægilegra bæði fyrir togaraeigendur og ríkisstj. að kenna sjómannastéttinni um þessa stöðvun. Og það er Bakkabræðrastjórn Alþfl. á málefnum sjómannastéttarinnar, sem reynir að hjálpa til að losa ríkisstj. við ábyrgðina. Hins vegar hafa karfaveiðar Norðfjarðar- og Akureyrartogaranna sýnt, hve mikilla verðmæta hefði mátt afla, ef allur flotinn hefði stundað þær, þótt ósamið væri um kjörin á þorskveiðunum. Þannig er ástandið, eftir nærri fjögurra ára stjórn hinna þriggja borgaralegu lýðræðisflokka, og þannig eru horfur með afkomu þeirrar útflutningsframleiðslu, sem á að standa undir 300 millj. kr. fjárlögum.



Herra forseti. Hér hafa talað hv. þm. af hendi stjórnarandstöðunnar, og gagnrýni þeirra á fjárlfrv. hefur nú verið það máttlítil, að það er engin ástæða fyrir mig að vera óánægður með hana. Ég hef ekki mörgu að svara í sambandi við sjálft fjárlfrv., en vil þó benda á sem dæmi um málflutning hv. 5. landsk. (ÁS), að hann sagði, að höfuðsvipur fjárlfrv. væri sá, að allur kostnaður við starfræksluna hefði hækkað stórkostlega. Las hann upp tölur úr frv. og bar saman við tölur í gildandi fjárl. og sagði, að þetta og þetta hefði hækkað svo og svo mikið. Þetta gerir hann gegn betri vitund, því að það sér hver maður við að lesa frv., að 14 millj. eru færðar á einn stað í 19. gr. í fjárl. þessa árs, en þessi fjárhæð er nú sett inn á ýmsa staði í fjárlfrv., þannig að auðséð er, að þetta eru alls ekki sambærilegar tölur. Þegar þetta er tekið til greina, sést, að kostnaður við starfræksluna lækkar, en ekki hækkar, og að uppbætur á laun eru hærri í frv. en í gildandi lögum. Það er þess vegna furðu djarft að halda þessu fram hér á Alþ. við hlustendur, sem kannske hafa ekki haft tækifæri til að lesa frv. og grg. Þá átaldi hv. 5. landsk., að ráðgert er að leggja niður sendiráðið í Moskva. Þetta er gert fyrir kostnaðar sakir, þar sem ekki hefur verið hægt að koma neinu áleiðis með viðskipti við Rússland, þannig að þetta sendiráð hefur ekki getað orðið að neinu gagni. Rússar hafa lokað öllum viðskiptum við Ísland um mörg ár og sagzt ekki hafa brúk fyrir okkar fisk. Þetta hefur endurtekið sig mjög rækilega æ eftir æ. En við vitum, hvað kommúnistar meina. Þeir vildu, að við létum innlima okkur í Sovétkerfið, því að þá hefðum við fengið að selja Rússum fiskinn. Við áttum að hafna allri samvinnu við Vesturveldin og láta innlima okkur í Sovétkerfið, því að þá hefðu Rússar viljað kaupa af okkur fiskinn og annars ekki. Það er þetta, sem kommúnistar vilja vinna að, en þjóðin vill ekki fallast á, þó að hún fengi í eitt eða tvö ár gott verð fyrir fiskinn, að selja sjálfa sig um leið, og er mál til komið fyrir þessa menn að gera sér grein fyrir því. Hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, ræddi nokkuð um fjárlfrv. og spurði: „Hvar eru tollalækkanirnar, sem heitið var í sambandi við gengislækkunina?“ Það var engum tollalækkunum heitið í sambandi við gengislækkunina. Þetta er ekkert annað en vindmylla, sem hann hefur nú talið sig nauðbeygðan til að grípa til, þar sem hann sá ekkert annað ráð. En ég get sagt hv. þm., að tollar voru lækkaðir nokkuð í fyrra og lækkaðir skattar á lægstu tekjum, og ég margtók fram, að ég sæi enga leið til að lækka tollana og skattana meira, eins og útlitið væri, og hefði verið heppilegra að benda á þetta en að finna þetta upp. Þá gerði þessi hv. þm. sér far um að koma inn öfund í garð bændastéttarinnar og sagði, að það hefði verið viðbragðsflýtir að rétta bændum hjálparhönd, þó að óþurrkar hefðu komið eitt ár. Ég vil benda hv. þm. á það, sem allir ættu að vita, að of seint er að afla fóðurs fyrir þá kind, sem búið er að slátra, og annaðhvort er að gera það strax eða ekki. Í þessu sambandi talaði hann um sljóleika í garð sjávarútvegsins, bersýnilega til þess að reyna að koma af stað öfund. Í þessu sambandi er full ástæða til þess að undirstrika það, sem hann gleymdi, að ríkissjóður á útistandandi lán vegna erfiðleika sjávarútvegsins í 8 lánaflokkum, sem koma þar til greina, og hann veit, að fjárveitingar í frv. til landbúnaðarins og sjávarútvegsins eru ekki ósambærilegar tölur og að í frv. eru milljónatugir, sem eru vegna sjávarútvegsins. Það er síður en svo verið að telja þetta eftir, en þetta hefði hv. þm. átt að taka til greina. Ég hafði gaman að heyra, að hv. þm. lýsti ánægju sinni yfir tveimur sparnaðartill., sú fyrri þess efnis, að lagt verði niður sendiráðið í Moskva, og hin síðari, að embætti flugmálastjóra verði lagt niður. Þetta stafar ekki af tilviljun, heldur er það vegna þess, að hann hefur verið viss um, að þetta snerti ekki neinn Alþýðuflokksmann, en ekki verið búinn að athuga um hinar brtt., hvort þær gætu komið við einhvern, sem honum þætti vænt um. Í sambandi við það, sem hv. þm. Ísaf. og hv. 5. landsk. sögðu um gengislækkunina, er ástaeða til að draga fram nokkrar staðreyndir. Það er furðulegt að heyra málflutning þessara tveggja þm. - og hv. þm. Ísaf. enn meira en hv. 5. landsk - um gengislækkunina. Hv. þm. Ísaf. vildi halda því fram, að þeir erfiðleikar, sem við búum við nú, væru gengislækkuninni að kenna og gengislækkunin, sagði hann, hefði drepið sjávarútveginn. Hver hafa verið áhrif gengislækkunarinnar fyrir sjávarútveginn? Hún hefur hækkað um 74% útflutningsverð allra sjávarafurða, og það er djarfur leikur að ætla að halda fram, að slíkar ráðstafanir séu til óhagræðis fyrir sjávarútveginn. Og við vitum, að ef gengisbreytingin hefði ekki verið framkvæmd, hefði fiskverðið verið þannig, að engin togaraútgerð eða saltfiskveiðar hefðu getað komið til greina. Þessi hv. þm. veit líka vel, að ef genginu hefði ekki verið breytt og menn hefðu átt að búa við stórlækkað verð á útfluttum freðfiski, hefði ekkert frystihús getað orðið rekið og enginn freðfiskur verið seldur til Ameríku, og það er einmitt vegna gengislækkunarinnar, að hægt hefur verið að halda uppi veiðum og frystihúsum víða um land. Allir vita, að ekki væri hægt að stunda karfaveiðar, ef menn ættu að búa við það útflutningsverð, sem fengist, ef gengið hefði verið óbreytt. Og sannleikurinn er sá, að eftir því sem hv. þm. Ísaf. og hv. 5. landsk þm., Ásmundur Sigurðsson, og aðrir slíkir lýsa með sterkari litum erfiðleikum útvegsins, eftir því flengja þeir sjálfa sig rækilegar, því að eftir því verður erfiðara að gera sér grein fyrir því, hvernig hægt væri að fara með málefni þessa atvinnuvegar að óbreyttu gengi krónunnar og taka á sig verðfallið og hvernig ætti að fá peninga til þess að geta vegið þetta upp. Hv. þm. Ísaf. reyndi ekki einu sinni að gera grein fyrir þessu. Það hefði þýtt algera stöðvun togaraflotans, 23% verðfall á allflestum útflutningsvörum sjávarútvegsins. Það er gengisbreytingunni einni að þakka, að framleiðslan hefur ekki stöðvazt fyrir löngu. Það er tvennt, sem hefur afstýrt því, að þjóðin hefði á þessu ári þurft að búa við stórkostlegt atvinnuleysi og bágindi. Það er gengisbreytingin og Marshallhjálpin. Það væri gaman að sjá framan í hv. þm. Ísaf., ef farið væri með hann upp í stjórnarráð og honum sagt, að nú skyldi hann stjórna samkvæmt kenningum sínum, færa gengið til þess, sem það var, og lækka allar sjávarafurðir um 23%. Þá mundi hann sjá, hvernig kenning hans mundi standast dóm reynslunnar, en það er bara ekki hægt vegna þjóðarinnar að fara þannig að. Sannleikurinn var sá, að í fyrravetur gátu foringjar Alþfl. ekki fundið neina leið aðra en gengisbreytinguna. En af því að atvinnuvegirnir hafa orðið fyrir ýmsum áföllum á árinu, ætlar þessi flokkur nú að slá sig til riddara frammi fyrir þjóðinni með því að halda fram, að allir erfiðleikar atvinnuveganna séu gengislækkuninni að kenna. Þá talaði hv. þm. Ísaf. um togaraverkfallið og lýsti sök á hendur ríkisstj. fyrir áhugaleysi við að leysa það. Hann veit þó vel, að ríkisstj. hefur átt hlut að því að setja sáttanefnd í þessari deilu, og hún hefur viku eftir viku unnið að því dag og nótt að reyna að finna möguleika til að leysa deiluna og gert till., sem báðir aðilar felldu. Sáttasemjari ríkisins, sem er fulltrúi ríkisstj., hefur einnig unnið að því í marga mánuði að leysa deiluna. Og siðast í morgun gerði ríkisstj. ráðstafanir til að skipa nýja nefnd í málið til að gera tilraunir til sátta. En hvað hefði Alþfl. sagt, ef stj. hefði gripið fram í deiluna? Ég hygg, að hann hefði fljótt sakað stj. um fasisma og annað slíkt. En nú ásakar hv. þm. stj. fyrir afskiptaleysi í málinu, þó að hún hafi gert allt, sem í hennar valdi stendur. Þannig er samræmið í því, sem hann ber fram og hans flokkur heldur fram. Tími minn er á enda, og skal ég ekki bregðast trausti hæstv. forseta, enda hef ég minnst á flest höfuðatriðin í því, sem andstæðingarnir hafa haldið fram.