Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mál þetta á þskj. 529 er flutt að beiðni stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, eins og fram kemur í grg. frv. Um málið hafði áður verið fjallað á fulltrúaráðsfundi sveitarfélaganna og er alger samstaða um það. Þær breytingar, sem hér er gert ráð fyrir að gera á tekjustofnalögunum, eru í fyrsta lagi það, að lögtaksréttur vegna aðstöðugjalds verði hliðstæður við það, sem hann er til útsvars. Það hefur reynt á það í dómi, að ef um séreign hjóna hefur verið að ræða, þá hefur lögtaksréttur vegna aðstöðugjalds ekki náð til séreignar, eins og er þó með útsvar, þó að um sameignarfyrirtæki sé að ræða. Þetta telja sveitarstjórnarmenn, að þurfi að vera skýrt og afdráttarlaust í lögunum. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því, að hækka gjald það, sem Jöfnunarsjóður greiðir til Sambands ísl. sveitarfélaga, úr ½% í 1%. Ástæðan til þess að farið er fram á þetta er í fyrsta lagi sú, að nú á síðari árum hafa ýmis landshlutasambönd orðið til á vegum sveitarfélaganna, og er ætlunin, að það gjald, sem sveitarfélögin greiða nú, 3 kr. af hverjum íbúa, gangi til þessara landshlutasambanda. En til þess að svo megi verða, þarf að auka tekjur Sambands ísl. sveitarfélaga a. m. k. til jafns við það eða rúmlega það, en þetta ½% gaf sambandinu 1 millj. 479 þús. kr. á s. l. ári. Þá er gert ráð fyrir því í samræmi við þetta, að hluti sá, sem Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hefur til ráðstöfunar óskiptan af tekjum sínum, áður en farið er að skipta upp á milli sveitarfélaganna, verði hækkaður um 1% og verði hér eftir 4% í staðinn fyrir 3%. Fjórða atriðið, sem hér er um að ræða, er að skiptaútsvör vegna búferlaflutninga verði lögð niður. Þetta atriði hefur valdið sveitarstjórnarmönnum nokkrum erfiðleikum og er ekki að þeirra dómi talið heppilegt til þess, að samstarf þeirra geti verið eins gott og æskilegt er, og sum sveitarfélög, eins og t. d. hér á Reykjanesinu, hafa tekið það upp að hætta að afgreiða skiptaútsvör innbyrðis. Þess vegna er nú lagt til, að hér verði það tekið upp í lög að hætta þessum greiðslum, en til þess að bæta þeim upp, sem fólksfækkun er hjá, verði Jöfnunarsjóði gert að skyldu að greiða þeim sveitarfélögum. sem fólki fækkar hjá, meðalútsvar fyrir hvern þegn, sem fækkar um í byggðarlaginu. Með þessu móti er þeim sveitarfélögum, sem fækkunin á sér stað í, tryggt að fá greiðslur vegna fækkunarinnar, vegna þess að Jöfnunarsjóður sér um greiðsluna, en nokkrar Hálfdánarheimtur hafa verið á því, þegar sveitarfélögin. sem tekið hafa við fólkinu, hafa átt að skila þessu til þeirra, sem misstu fólkið, og ekkert sveitarfélag hefur að sjálfsögðu greitt til hins sveitarfélagsins, nema það væri búið að innheimta hjá viðkomandi einstaklingi, sem flutti á milli sveitarfélaganna. Um þetta mál er samstaða hjá sveitarstjórnarmönnum. Það hefur áður verið rætt á þingi sveitarstjórnanna og er fram komið þar og svo afgr. hjá fulltrúaráði þeirra. Í fimmta lagi er svo fjallað um það, að þegar ríkisskattanefnd hefur ákveðið skatthækkun vegna rannsóknar, þar sem í ljós hefur komið, að skattsvik hafa átt sér stað, þá hefur sá háttur verið á hafður, að ríkisskattanefnd hefur ákveðið fjárhæð tekjuskattsins, sem viðkomandi aðili átti að greiða til viðbótar vegna skattsvikanna, en aftur á móti hafa framtalsnefndir lagt tekjuútsvörin á vegna þessara breytinga. Hér er hins vegar gert ráð fyrir því, að ríkisskattanefnd verði falið að leggja á hvort tveggja í senn, tekjuskattinn og tekjuútsvarsviðbótina, sem leiddi af skattsvikunum. Það er gert ráð fyrir því, að það megi rannsaka skattframtöl 6 s. l. ára, og er það svipað og nú er gert. Breyt. er hins vegar fólgin í því, að ríkisskattanefnd mun einnig leggja á útsvarið eftir reglum þess byggðarlags, sem viðkomandi gjaldþegn á heima í, en framtalsnefnd mun ekki sjá um þann þáttinn. Ég þarf ekki að segja fleiri orð um þetta frv. og vil endurtaka það, að það er samstaða um það hjá sveitarstjórnarmönnum. Ég treysti því, að hv. Alþ. geti afgr. þetta mál á þessu þingi, þó að seint sé. Ég vil því leggja til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn., því þar munu tekjustofnalögin hafa verið til meðferðar.



Það eru aðeins örfá orð í framhaldi af ræðu framsögumanns. Það er sennilega rétt, að frv. þetta er nauðsynlegt. Það er nauðsynlegt, að það nái fram að ganga, og um það er nokkurn veginn eining, en ég get ekki stillt mig um að benda á eitt í þessu sambandi. Ég tel, að ákvæði frv. gangi í mörgum atriðum of skammt. Það þarf að athuga lög um tekjustofna sveitarfélaga enn nánar, og gera á þeim meiri breytingar. Það hefur verið bent á ýmis atriði af reyndum og vönum sveitarstjórnarmönnum, t. d. að það sé nauðsynlegt að breyta ákvæðum um fasteignaskatt, þannig að sá tekjustofn standi undir þeim gjöldum, sem sveitarfélagið verður að inna af hendi og miðuð eru við fasteignir. Sennilega verður þetta nú líka athugað. Þá er eitt atriði í þessu frv., sem fjallar um, að niður eigi að fella skiptingu útsvara. Ýmis smærri og fátækari sveitarfélög eru hrædd við þetta ákvæði, vegna þess að það bitnar náttúrlega sérstaklega á þeim sveitarfélögum, sem fólkið flytur burt úr. En vera má, að nýmæli frv., sem hv. frsm. vék að, vegi þarna upp á móti. Og við verðum að vona það. Þá vil ég að lokum benda á atriði, sem er orðin knýjandi nauðsyn að athuga af meira raunsæi en gert hefur verið. Það er þegar jarðir fara í eyði í stórum stíl í einstökum sveitarfélögum eða eru keyptar upp af mönnum, sem búa utan sveitarfélagsins. Það getur tæpast gengið, að jafnvel beztu hlunnindajarðir sveitanna lendi í eigu utansveitarmanna, sem sveitin getur svo ekki náð gjöldum af, nema að mjög takmörkuðu leyti. Ég vil segja, að það er allt í lagi þó að menn kaupi jarðir, en þeir verða að greiða af þeim skatta og skyldur, þannig að það verði ekki ómögulegt fyrir þá, sem eftir búa í sveitinni, að búa áfram. Þetta er mikilvægt atriði, sem athuga þarf. Sennilega bíður það þó síns tíma, því að nauðsynlegt er, að þetta frv. út af fyrir sig nái fram að ganga á þessu þingi.



Herra forseti. Út af ummælum hv. 4. þm. Vesturl. vil ég taka undir það með honum, að það er alveg rétt, að nauðsyn ber til að endurskoða tekjustofnalögin miklu frekar en hér er gert. Það varð hins vegar að ráði stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, að það yrði ekki gert að þessu sinni, m. a. vegna þess hvað þetta frv. er seint fram komið, og ekki var heldur samstaða um öll þau atriði, sem rædd voru. En upphaflega höfðu þeir ætlað sér að ganga lengra í þessum málum heldur en hér er gert. Það er hins vegar allra manna mál, að hér á þurfi að gera heildarendurskoðun, og það hefur dregizt lengur en ástæða væri til og ella hefði orðið, m. a. vegna þeirrar athugunar sem fór fram á því, hvort innheimta eigi skatta jafnharðan og tekna er aflað. Þau atriði, sem hv. 4. þm. Vesturl. drap á, mundu áreiðanlega verða athuguð við heildarathugun þessara mála og ber brýna nauðsyn til þess. Í sambandi við hlunnindajarðirnar vil ég geta þess, að það munu vera nokkur ár síðan hér var á hv. Alþ. afgr. þáltill. þar um, og það er mikil nauðsyn að það mál verði einmitt tekið til sérstakrar athugunar, þegar tekjustofnar sveitarfélaga verða endurskoðaðir í heild, sem ég vona að verði sem fyrst.



Herra forseti. Á þskj. 500 ber ég fram frv. til l. um breyt. á l. nr. 75 frá 27. júní 1921 um stimpilgjald. Breyt. á frv. frá gildandi reglum er sú, að stimpilgjald af sölu fiskiskipa verði nú reiknað 0.4% í staðinn fyrir 1%, eins og það er nú. Þá segir einnig í 2. gr., en þar er lagt til, að þetta ákvæði, ef það yrði samþ., gilti um sölu skipa, sem hefur átt sér stað eftir 1. nóv. 1968, þegar mikil breyting varð á verðgildi ísl. kr. Það er náttúrlega, eins og við vitum allir, mikil þörf á, að það sé mikil og góð regla í sambandi við þinglestur og afsöl og þess háttar, en í sambandi við þinglestur á afsölum skipa verður að segja það, sem satt er, að á því hefur verið, já, það er hægt að segja, um langan tíma, talsverð óregla, svo að við notum ekki sterkara orð. Ég held, að þetta komi að verulegu leyti til greina vegna þess, hversu dýrt það er að þinglesa, þegar eigendaskipti verða á skipunum. Ég hef oft orðið var við, að Skipaskráning ríkisins getur ekki gefið upp vitneskju um, hverjir eru eigendur hinna einstöku skipa, vegna þess að ekki er búið að ganga frá tilskildum gögnum í sambandi við það. Og ég hef mikið oftar en einu sinni séð, að það er farið framhjá ríkissjóði með því, að ef skip eru seld með nokkru millibili, er gamli eigandinn látinn afsala, og þar af leiðandi missir ríkissjóður tekjur af þinglestri og stimplun í sambandi við það. En það má spyrja: Er þetta svona afar hátt, og er þetta í ósamræmi við það, sem er á öðrum eignum hér innanlands eða á sölu erlendis? Ef skip eru byggð innanlands, þá þarf viðkomandi aðili að greiða 50 kr. fyrir stimplun á verksamningi. Ef hann tekur lán í Fiskveiðasjóði, þá er það stimpilfrjálst, en ef hann tekur lán annars staðar, er það stimpilskylt. Þetta er öðruvísi, þegar um sölur er að ræða. Ég er hér með fyrir framan mig nokkrar tölur, sem sýna bæði, hvað þetta kostar og hvað sú breyting mundi nema miklu, sem ég legg til í því frv., sem hér liggur fyrir. Ef bátur er seldur fyrir 7 millj. og á honum hvíla 2½ millj. í stofnlánasjóðum, en greitt með skuldabréfum 3½ millj. og í peningum 1 millj., eða samtals 7 millj., þá kostar þetta með því stimpilgjaldi, sem nú er á afsölum og þinglestri, 147 þús. og 700 kr. Ef sú till., sem fram kemur í þessu frv., sem ég ber hér fram, mundi ná fram að ganga, mundi það þýða það, að stimpilgjaldið lækkaði um 42 þús., og að greiðsla til hins opinbera yrði 105 þús. og 800 kr. í staðinn fyrir 147 þús. og 700 kr. Það skal tekið fram, að þessar upphæðir eru réttar, ef þinglestur fer fram í sama lögsagnarumdæminu, en þær hækka, ef flutt er milli lögsagnarumdæma. Hér er ekki tekið til greina það, sem aðilar þurfa að greiða, ef þeir þurfa að taka lán vegna útborgana eða þess háttar, heldur er hér beint stimpilgjald af afsali og þinglestur af afsali og síðan af því skuldabréfi, sem gefið væri út. Ég er hér með annað dæmi, og er þá miðað við sölu á bát á 18 millj. kr. Það kostar með núgildandi reglum 333 þús. Stimpilgjald af afsalinu er 180 þús., en ef farið yrði eftir þeirri till., sem ég er hér með, þá mundi það lækka um 108 þús. Kostnaður við eigendaskiptin mundi nema 225 þús. kr. Ég er með þriðja dæmið hér. Þegar um er að ræða sölu á skipi, sem nemur 25 millj. kr., þá nemur þessi kostnaður með núgildandi reglum 466 þús. og 500 kr., en eftir þeirri till., sem ég hef hér bent á, þá mundi það lækka um 150 þús. og nema 316 þús. og 500 kr. Ég hef dregið þetta fram til að sýna, hver munurinn er. Hér er ekki verið að gera þessa hluti stimpilfrjálsa, það er öðru nær. Það eru eftir sem áður mikil útgjöld við eigendaskipti. Ég sagði áðan, að í þessum dæmum væri ekki tekið tillit til þess, ef sérstakar skuldbindingar eru í sambandi við það fé, sem menn verða að fá til útborgunar, en ég er hér með upplýsingar um eina sölu, sem fór fram á s. l. ári. Söluverð nam 24 millj. kr., og þar nam þessi kostnaður með öllu 493 þús. og 293 kr. Nú hefur verið á vissum vettvangi átalið, að það væru kannske hinir opinberu sjóðir, sem væru að stuðla að því að flytja skip á milli landshluta. Um það skal ég ekki ræða, en táknrænt er, af því að Atvinnujöfnunarsjóður hefur verið átalinn í sambandi við þau mál, að hámarkslán, sem hann hefur veitt í sambandi við eigendaskiptin, munu vera um 500 þús. kr., eða með öðrum orðum sú upphæð, er nemur kostnaðinum við eigendaskiptin. En ég vil leggja áherzlu á það, að þetta er mjög mörgum of þungur baggi, og það er hrýn nauðsyn vegna lánasjóða, vegna banka og vegna skipaskoðunarinnar, að það sé regla á þessum hlutum, og hér í hv. Nd. liggur nú fyrir frv., þar sem kveðið er á um, að ekki skuli skráð á skipin, nema fyrir liggi ótvírætt, hverjir séu hinir réttu eigendur skipanna, en það mundi í sumum tilfellum geta orðið erfitt og tafsamt miðað við það, sem ég hef séð á undanförnum árum. Ég minntist á áðan, hvort þessar reglur væru svona allt aðrar hér en annars staðar, og það eru þær vissulega. Það kemur fram í grg., að í Svíþjóð er 1%, þ. e. a. s. sama upphæð að 25 þús. sænskum kr. Í Danmörku er þetta 0.4% upp í 10 þús. danskar kr., en lægra fyrir það, sem fer fram yfir, og í Noregi eru afsöl stimpilfrjáls. Þetta hef ég staðfest með skeytum gegnum utanrrn. frá íslenzkum sendiráðum, en það er svona í þessum þrem löndum. Ég álít, að ef þessi tilfærsla verður gerð, sé það til þess að tryggja það, að hlutirnir verði í réttara og betra horfi en stundum vill við brenna, en ég vil jafnframt halda því fram, að þó ég hafi ekki tölur um það hér, en ég hef beðið hæstv. fjmrh. að athuga um það, hversu mörg skip það væru, sem ekki hafa verið skráð á eðlilegum tíma, en ég held því fram, þar til annað kemur fram, sem sannfærir mig, að ríkissjóður mundi ekki tapa neinu, þótt þessi réttarbót yrði gerð í sambandi við þetta mál, heldur yrðu hlutirnir í betra horfi í sambandi við þessi mál. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Á þskj. 533 flyt ég ásamt hv. 2. þm. Vestf. frv. til l. um breyt. á siglingal. nr. 66 31, des. 1963. Breyt. þessi er við 199. gr. siglingal. um, að þar komi ný málsgr., er þm. hafa fyrir framan sig. Ástæðan fyrir því, að við hv. þm., Matthías Bjarnason, berum fram þetta frv. ér sú, að í maí 1968 skipaði sjútvmrh. nefnd manna til þess að gera till. um lækkun á gjöldum Tryggingasjóðs fiskiskipa og reyna að færa það nokkuð til samræmis, og m.a. var tekið fram, að n. endurskoðaði reglur um björgunarlaun og björgunaraðstoð. Í þessari n. áttu sæti Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur, sem var formaður, og hann er einnig forstjóri tryggingasjóðsins, Bjarni Bragi Jónsson hagfræðingur, sem var tilnefndur af Efnahagsstofnuninni, Baldvin Einarsson forstjóri, tilnefndur af Sambandi ísl. tryggingafélaga, Jón Sigurðsson framkvæmdastjóri, tilnefndur af Sjómannasambandi Íslands, Matthías Bjarnason alþm., stjórnarformaður Samábyrgðar Íslands og Sverrir Júlíusson alþm., tilnefndur af Landssambandi ísl. útvegsmanna. Verkefni þessarar n. var það að finna leiðir til lækkunar á útgjöldum Tryggingasjóðs, en mjög var komið í mikið óefni í þessu máli. Það leit út fyrir, að tryggingaiðgjöld endurtrygginga mundu hækka um 50–100%, og vann þessi n., mér er óhætt að segja, mikið og gott starf. Allar till. hennar eru komnar til framkvæmda að meira eða minna leyti í gegnum samninga við tryggingafélögin og tilfærslu og hagræðingu, sem tryggingafélögin hafa gert, nema ein till., sem var send hæstv. sjútvmrh. hinn 15. nóvember 1968, en n. var sammála um að gera till. um breyt. á siglingal., og er hún samhljóða því frv., sem hér liggur fyrir. Ég vil taka það fram, að þær till., sem þessi n. gerði, gengu allar í þá átt að skerða tryggingaskilmála fyrir skipaeigendur, og var gengið nokkuð á þá. Einnig hefur verið tekið upp sterkara eftirlit og stífari samningar gerðir við tryggingafélögin með samtryggingu allrar endurtryggingar á skipum yfir 100 rúmlestir, en samkv. l. eru skip undir 100 rúmlestum öll tryggð hjá Samábyrgð Íslands. Ástæðan fyrir því, eins og ég sagði áðan, að við Matthías Bjarnason berum fram þetta frv., er sú, að við þekktum þetta mál og vissum, að þarna kreppir að, en sjútvmrn. hefur ekki borið till. fram sem frv., en eins og segir í grg., var gengið út frá því, að þetta yrði stjfrv., og er búið að ræða mikið um það við rétta aðila. Þetta hefur dregizt, en það skal tekið fram, að frv. er flutt með fullri vitund og vilja sjútvmrh. Það, sem hér er um að ræða, er mjög hliðstætt þeim reglum og skyldum, sem í gildi eru um björgun eða aðstoð, sem bátar undir 100 rúmlestum eru skyldaðir til að veita bátum, sem eru í sama tryggingafélagi, þ.e.a.s. í Samábyrgð Íslands, og fá þeir ekki greiðslur fyrir aðstoð nema í samræmi við kostnað, er þeir hafa orðið fyrir og beinu tjóni, en ekki sé föst regla, að um björgun væri að ræða. Á undanförnum árum hefur ýmislegt verið gert til þess að draga úr þessum kostnaði, en það sýndi sig, einmitt þegar við vorum að athuga þessi mál, að útgjöld tryggingafélaganna fyrir björgun og veitta dráttaraðstoð o.þ.h. námu milli 15–16% af útgjöldum tryggingafélaganna. Við ætlum okkur ekki þá dul, að þetta frv. breyti öllu í sambandi við það. Ef til vill er það bjartsýni, ef við göngum út frá því, að þetta mundi lækka aðstoðar- og björgunarkostnað um 5–6%. Vissulega nemur það háum fjárhæðum og kemur sér vel fyrir tryggingasjóðinn í framtíðinni, vegna þess að hann berst alltaf í bökkum og er févana. Hann hefur fasta tekju stofna, en þó er það svo, að hann er í dag um 6 mánuði á eftir með greiðslur og hefur verið þetta frá 6 og upp í 8 mánuði á eftir með sínar greiðslur. Hér er um að ræða að setja nokkrar kvaðir á skipaeigendur í sambandi við björgun. Það eru ekki eingöngu mannúðarmálin, sem við túlkum, heldur er þarna um lagaskyldu að ræða, sem sett yrði, og ég vil undirstrika það, að þetta er mjög í samræmi við það, sem skip, er hafa verið tryggð hjá Samábyrgð Íslands allt frá 1938, hafa orðið að hlíta. Þetta mál var mjög rækilega athugað af þessari n., sem ég minntist á áðan, og var leitað umsagnar og álits hjá Magnúsi Torfasyni prófessor um þetta atriði. Það hafa stundum verið vangaveltur um, að þetta gæti jafnvel brotið í bága við alþjóðalög, en ég ætla ekki að fara að tefja þingheim með því að fara að lýsa þessari álitsgjörð. Hin endanlega frvgr. er samin af prófessor Magnúsi Torfasyni, og eins og menn sjá, þá er þar gert ráð fyrir, að ef um sannanlega björgun sé að ræða, þá eigi viðkomandi aðili að fá greiðslu fyrir það sem björgun, en þetta gæti leitt til þess, ef að l. verður, að aðstoð tryggingafélaganna mundi lækka, og þar af leiðandi mundi tryggingasjóður standa betur að vígi í samningum um iðgjöldin fyrir næsta ár. Það skal tekið fram, að búið er að ganga frá samningum um þessi atriði fyrir yfirstandandi ár, og þess vegna mundi það ekki fara að verka, fyrr en samningar verða teknir upp aftur fyrir árið 1971, en það væri mikils virði, að hv. n., sem fær þetta frv. til umsagnar, afgreiddi þetta frv. ef mögulegt væri á þessu þingi, vegna þess að þótt það mundi ekki ráða úrslitum, að það yrði ekki samþykkt núna, en yrði borið fram aftur á næsta þingi, þá er það nauðsyn, að þeir, sem semja um iðgjaldagreiðsluna og ákveða iðgjöldin, viti um þennan þátt málsins, og þá mundi það geta orkað til lækkunar á útgjöldum og koma útvegnum þar af leiðandi til góða og tryggingasjóðnum, sem eins og ég sagði áðan, berst ávallt í bökkum. Vissulega getur það legið fyrir, áður en langt um líður, að nauðsynlegt verði að leita eftir frekari tekjum fyrir hann, en það liggur ekki fyrir nú. Þetta er viðleitni til þess að draga úr þeim útgjöldum, og þótt það hafi nú dregizt svo lengi hjá hæstv. sjútvn. að koma því á framfæri, mér til mikilla vonbrigða, þá vona ég, að hv. d. taki þessu vel og afgreiði þetta á þessu þingi, svo framarlega sem nokkur kostur er. Ég vil að svo mæltu, herra forseti, leggja til, að frv. verði vísað til sjútvn. og til 2. umr.



Herra forseti. Ég hef nú ekki kynnt mér þetta mál sérstaklega, en er dálítið kunnugur þessum málum vegna míns starfs og hef flutt mörg björgunarmál af ýmsu tagi og mér sýnist, að í þessu efni vakni þarna kannske einhverjar spurningar, t.d. í fyrsta lagi, hvort það sé skilyrðislaust rétt stefna að akveða það í l., að áhafnir á skipum, sem ríkissjóður eða ríkisstofnanir eiga, eigi ekki rétt á björgunarlaunum í samræmi við það, sem kallað er almennar reglur, heldur aðeins í þeim tilfellum, þegar um stórkostlega neyð sé að ræða. Ég tel þetta dálítið vafasamt og ekki í samræmi við þær reglur, sem gilda í þessum efnum meðal flestra siglingaþjóða. Mig hefði langað til þess að spyrjast fyrir um það, hvort fyrir lægi samanburður á sjóréttarreglum t.d. grannþjóðanna og þessum reglum, sem ætlað er að taka upp með þessari breyt., því að vitanlega verður að hafa það í huga, að sjórétturinn er alþjóðaréttur, og það getur verið spurning um það, hvort rétt sé, að aðrar reglur gildi hér á landi í þessum efnum en meðal annarra siglingaþjóða. Við skulum t.d. hugsa okkur afmarkað tilfelli. Við skulum hugsa okkur, að tvö skip væru stödd í sjávarháska. Annað væri íslenzkt og háð þeim reglum, sem hér er lagt til, að verði lögfestar. Hins vegar væri erlent skip, sem væri háð allt öðrum reglum, þannig að þar kæmu til stórkostlegar bætur. Það er hætt við, að menn mundu hafa í huga þessa hluti, þegar menn veldu um það, hvort skipið það væri, sem menn vildu leggja sig sérstaklega fram um að bjarga. Í þessu frv. eru nokkur hugtök, sem eru nokkuð óákveðin, eins og t.d. „stórkostleg neyð“, það er ekki skilgreint nánar, né að aðstæður séu „óvenjulega hættulegar“. Dómstólarnir hafa túlkað l. í þessum efnum, og þeir hafa breytt um stefnu í þessum málum á seinni árum, t.d. Hæstiréttur. Hann hefur t.d. nú upp á síðkastið dæmt lægri björgunarlaun í þeim tilfellum, þegar skip hafa orðið fyrir því að fá veiðarfæri í skrúfuna, svo að nokkuð miklu nemur. Á þessu hefur orðið veruleg breyting, þannig að ég er ekki viss um það, að það sé skynsamlegt að fara miklu lengra í þessum efnum, þegar á allt er litið, og teldi æskilegt, að það væri örugglega borið saman, hvort þessar reglur, sem ætlað er að lögfesta með þessu frv., séu frábrugðnar þeim reglum, sem gilda í þessum efnum, sérstaklega meðal grannþjóða okkar.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Austf. gerði hér smáathugasemd. Það er ekki nema sjálfsagt að reyna að svara henni. Ég verð að segja það, að mér datt í hug, þegar hann talaði, að það væri hið lögfræðilega sjónarmið, sem þar kæmi fram, það er ekki mannúðarsjónarmiðið, sem fyrst er verið að tala um. Hann talaði ekki um bað, en varðandi björgunarlaunin, þá segir svo í frv.: „Reglur þessar gilda þó eigi, ef skipi er bjargað úr stórkostlegri neyð.“ Hvað stórkostleg neyð er, skýrir frv. sjálft nánar þannig, að það sé, þegar allar líkur eru til þess að skipið hefði annars farizt eða eyðilagzt að miklu leyti. Er nokkuð nánar vikið að þessu í grg. með drögum frv. 20/11 1968, er sent var rn. Mjög er hæpið, að heppilegt sé að draga þessi mörk, eins og hér er gert. Það er alveg rétt, er hann telur, að þarna sé gengið nokkuð lengra heldur en tíðkast, og það gæti verið vafamál, hvort það stangist ekki nokkuð á við alþjóðalög, en sé svo, þá hefur það ákvæði, sem í gildi hefur verið hjá Samábyrgðinni síðan 1938, gert það öll þessi ár, og það þarf að fara með varfærni og ganga ekki á eignarrétt eða þann rétt, sem aðilar geta átt í þessum efnum, en ég held, að einmitt með þeirri gegnumlýsingu, sem gerð var við samningu þessarar frvgr., sérstaklega af prófessor Magnúsi Torfasyni, þegar hann samdi hana, þá sé reynt að sigla sem næst því, sem við getum forsvarað, og við verðum að vona, að þegar um landa okkar er að ræða, þá sé ekki fyrst og eingöngu hugsað um pyngjuna, heldur verði mannúðarsjónarmið látið ráða.



Herra forseti. Það var nú ekki mín ætlun að stofna hér til mikilla umr. um þetta málefni. Það eru auðvitað mörg sjónarmið, sem koma til greina í þessum efnum. Mannúðarsjónarmiðið var sjónarmið hv. síðasta ræðumanns, hv. 10. landsk. þm. Það eru auðvitað mörg fleiri sjónarmið, t.d. sjónarmið vátryggingafélaga, sem koma til greina. Það eru sjónarmið útgerðarmanna, sem koma til greina, og sjálfsagt fleiri. En í þessum efnum er um að ræða takmörk, sem eru vandasöm. Það er viðurkennt af öllum. Og t.d. það ákvæði, sem hefur verið gildandi hjá Samábyrgðinni, og framkvæmd á því ákvæði hefur oft á tíðum verið mjög vafasamt að mínum dómi og að dómi útgerðarmanna. Ég man t.d. eftir því, að það kom einu sinni til mín útgerðarmaður, sem bjargaði bát, sem var minni en 100 smálestir, og hann lagði sinn bát í stórkostlega hættu, að því er hann taldi. Ég man ekki, hvaða þóknun honum var gerð eða hann var sæmdur í þessu sambandi, en það var smáræði, og mér er nær að halda, að það sé talsverð óánægja meðal útgerðarmanna, einmitt í þessu efni, þannig að það er margs að gæta, en það kom fram hjá hv. 10. landsk. þm., að hjá prófessor Magnúsi Torfasyni, sem hafði verið leitað til í þessu efni, kom einmitt fram nákvæmlega sama sjónarmiðið og ég benti á hér áðan, og ég vil endurtaka það, að það væri að minni hyggju skynsamlegt að bera saman þessi ákvæði við alþjóðleg ákvæði sjóréttar og þá sérstaklega grannþjóða okkar.



Herra forseti. Ég hef áður og ásamt fleiri þm. flutt frv. um þetta efni, og ég get þess vegna verið stuttorður um málið nú. Ég vil segja það fyrst sem mína skoðun, að það er í vaxandi mæli mannréttindamál að gefa öllum landsmönnum kost á því að njóta raforkunnar. Við flm. teljum það nauðsynlegt, að nú þegar sé skoðað varðandi það, sem eftir er af dreifingunni, hvernig hún verði leyst með sem hagkvæmustum og skjótustum hætti. Við teljum þetta mikilvægt, bókstaflega vegna byggðaþróunarinnar í landinu, og við teljum það hættulegt að draga aðgerðir og að draga ákvarðanir um lok þessara framkvæmda, hvernig þeim verði háttað. Þróunin í framkvæmd orkudreifingarinnar hefur að okkar dómi verið nánast mjög alvarleg hin síðustu árin. Það var á löngu árabili haldið uppi nokkuð jöfnum framkvæmdahraða. Þó að nokkrar breytingar yrðu á milli ára, var, þegar á heildina var litið, ekki annað hægt að segja en að framkvæmdahraðinn væri nokkuð jafn, eða um 200 býli á ári að meðaltali. Síðustu árin hefur svo farið að draga úr framkvæmdahraðanum. Þannig voru árið 1968 tengd liðlega 130 býli og á s.l. ári á milli 70–80. En þess ber að geta, að á því ári var byrjað á veitum til nokkuð margra býla að auki. Þegar hér er komið sögu, eða í árslok 1968, þá er ósamræmið á milli byggðarlaga orðið afskaplegt. Þannig er í sumum sýslum tala þeirra býla, sem ekki hafa fengið raforku, komin niður fyrir 3%, en í sumum sýslum er hún yfir 70%. Þetta ósamræmi á að vísu sínar orsakir. Yfirleitt eru það strjálbýlli svæðin, sem dregizt hafa aftur úr, og ég ætla ekki að fara að vekja neinar deilur hér um framframkvæmd þessara mála að undanförnu að þessu leyti, en hitt vil ég láta koma alveg skýrt fram, að við flm. þessa frv. teljum það alveg óviðunandi og raunar óverjandi, að eins og að stinga við fótum, þegar hér er komið sögu. Nú lítur út fyrir það, að í sumar verði töluvert miklar framkvæmdir, ég vil segja miklar framkvæmdir, í orkudreifingunni, því að ef svo fer fram, sem horfir, þá má jafnvel segja, að hér sé um stökkbreytingu að ræða frá því sem var í fyrra. Ég verð að álíta, að þetta viðbragð nú sé a.m.k. að nokkru leyti árangur af þeim mikla þrýstingi, sem fram hefur komið í þessu máli úr ýmsum áttum, ekki eingöngu flokkspólitískum þrýstingi, heldur og frá alþm. úr ýmsum flokkum, úr ýmsum kjördæmum og bókstaflega frá fólkinu sjálfu utan af landsbyggðinni, frá því fólki, sem enn er utan orkusvæðanna. En mikið af þeim framkvæmdum, sem gerðar verða í sumar, verða gerðar fyrir lánsfé, og a.m.k. sumt af því lánsfé er aðeins til skamms tíma. Um framhaldið er allt í nokkuð mikilli óvissu, svo að ekki sé meira sagt, þegar lýkur tengingu þeirra býla, sem hafa meðalfjarlægð að 1.5 km, en það hefur komið hér fram, að ætlunin er að ljúka tengingu þeirra á þessu ári. En um það, hvað þá taki við, er, að ég bezt veit, mikil óvissa. Að marggefnu tilefni vil ég rétt víkja að einu framkvæmdaatriði. Við ákvarðanir meðalvegalengda á milli býla á undanförnum árum þá hefur í mörgum tilvikum verið tekinn unginn úr byggðinni eða sá hluti sveitarfélagsins, sem hagkvæmast var að tengja, og þá náttúrlega hinn hlutinn orðið eftir. Í annan stað hefur matið verið þannig, að vegalengdir á milli, ja, sveitarfélaga, skulum við segja, hafa verið taldar með,þegar reiknað er meðaltal á milli býla. Ég vil nú segja eins og áðan, að ég ætla ekki að fara að vekja upp neinar deilur um þessar reglur, en það hefur verið unnið að málunum á þennan hátt, um það er ekkert hægt að deila. Stefnan hefur verið sú að tengja sem allra flest býli fyrir það fé, sem til ráðstöfunar hefur verið hverju sinni. Og þetta var ekki óeðlilegt sjónarmið út af fyrir sig. En hins vegar vil ég leggja ríka áherzlu á það, fyrir mína hönd og meðflm. minna, að þetta þarf að endurskoða, þegar kemur að lokastigi dreifingarframkvæmdanna. Ég er ekki í neinum vafa um það, að það verður við nánari skoðun talið þjóðhagslega hagkvæmt í sumum tilvikum að tengja lífvænleg og kannske innbyrðis þéttbýl byggðarsvæði samveitum, þó að þau kunni að vera fráskilin veitusvæðinu með nokkurri vegalengd, sem veldur því, að meira en 2 km meðalvegalengd verður á milli bæja. Ég er ekki í vafa um það, að í ýmsum tilvikum verður það talið hagkvæmt, og þetta álít ég, að þurfi að skoða. Þá vil ég einnig láta það koma fram hér, að ég og við fleiri teljum það í sjálfu sér hæpna þróun, sem orðið hefur, ekki kannske fyrir tilstuðlan neins sérstaks, en hún hefur orðið samt, að dreifing orkunnar er núna komin á eins konar uppboð. Ég held, að það mundi stuðla að því að draga úr þeirri miklu spennu, sem orðin er, og sem að sumu leyti er óæskileg og veldur mönnum miklum erfiðleikum, ef þetta mál yrði nú á lokastigi tekið föstum tökum, það yrði undinn að því bráður bugur að gera heildaryfirlit um verkefnið og því síðan fylgt eftir með því að gera myndarlegt átak til að ljúka því á sem allra stytztum viðráðanlegum tíma. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Það var hér fyrr í vetur í fsp.- tíma, sem rafvæðing sveitanna var rædd allnákvæmlega, og gefið var yfirlit um framkvæmdirnar, eins og þær hafa verið undanfarin ár. Þá var einnig gefið nokkurt yfirlit um það, hvað væri eftir, til þess að segja mætti, að rafvæðingu landsins væri lokið. Það vita allir, að það verða alltaf nokkuð mörg býli, sem fá ekki rafmagn frá samveitum, vegna þess hve langt er á milli þeirra. Rafmagnsmál þeirra býla verða leyst með dísilvélum. Og ég hygg, að menn geti verið sammála um að segja, að þau býli hafi fengið rafmagn. Þau fá ekki rafmagn frá samveitum a.m.k. í náinni framtíð vegna kostnaðar. Ég man nú ekki alveg þessar tölur, en ég held, að það hafi engum blandazt hugur um í vetur, eftir að þessar umr. höfðu farið fram, að miklar framkvæmdir hafa orðið í dreifingu rafmagns í landinu s.l. 10 ár, og allmiklu meiri en nokkru sinni fyrr. Þetta liggur vitanlega fyrir hér í umr., sem eru teknar niður, og þarf ekki um það að deila. Í vetur var tekið fram, hve mörg býli væru eftir með vegalengdinni 1.5 km, óg hvað það mundi kosta að ljúka því. Þá var ákveðið nú í vetur að ljúka við rafvæðingu þessara býla á þessu ári og á því næsta. Og til þess að geta staðið við það hafa verið teknar á framkvæmdaáætlun ríkisstj. 15 millj. kr. Þá verður þeim áfanga lokið á árinu 1971. Næsti áfangi er vegalengdin 1.5 til 2 km milli bæja, og það mun kosta, ég man það ekki nákvæmlega, 80 millj. kr., minnir mig, og það má vel vera, að þegar fyrri áfanganum er lokið á árinu 1971, að það væri mögulegt að ljúka því, sem maður getur kallað rafvæðingu landsins á árinu 1973, en ég vil ekkert fullyrða um það, þannig að þau býli, sem hafa ekki meiri fjarlægð heldur en 1.5 til 2 km, væru búin að fá rafmagn frá samveitum og önnur býli, sem eru með meiri fjarlægð, hafi fengið dísilrafmagn. Það gæti orðið á árunum 1973–1974, sem þessu marki væri náð, án þess að það væri hægt að segja, að það væri nokkuð stórt átak. Það hefur verið undanfarið unnið fyrir um 30 millj. kr. á ári. Það verður vitanlega miklu meira nú vegna þeirrar lántöku, sem fengin er, og ef seinni áfanginn, 1.5 til 2 km, kostar um 80 millj. kr., þá er það ekkert stórt átak að ljúka því á tveimur, í allra síðasta lagi, á þremur árum. Það er því út af fyrir sig alveg eðlilegt, að till. eins og þessi sé flutt til þess að reyna að ýta á auknar framkvæmdir, það höfum við allir sameiginlegt, en við skulum ekki, um leið og við erum sammála um þetta, gera lítið úr því, sem áunnizt hefur, og tala um samdrátt í framkvæmdum að undanförnu, t.d. vegna þess að á s.l. ári hafa ekki verið tengd nema 80 býli. Það var náttúrlega unnið miklu meira að framkvæmdum en sem því svarar. Það var byrjað á mörgum öðrum framkvæmdum, einnig reistir staurarnir og strengdur vírinn víða, og það gæti svarað til þess, að ef miðað væri við kostnaðinn, að það hefði verið lagt á 150 býli á s.l. ári, þó að það hafi ekki verið tengd nema um 80. Og ég held, að það hafi nú verið fá ár, sem 200 býli voru tengd, fyrr en eftir 1960. Ég held, að á áratugnum milli 1950 og 1960 hafi oft verið um 100 býli að ræða og mest 148. En þetta liggur nú allt skjallega fyrir og því ekki ástæða til þess að vera að þrátta neitt um það. Ég vildi aðeins að gefnu tilefni segja nokkur orð um þessi mál, og ég vil minna á, að það er ekki ástæða til að undrast það, þótt fyrst hafi verið lagt um þær sveitir, sem hagstæðastar eru, sem minnsta fjarlægð hafa á milli bæja, vegna þess að það er kveðið svo á í orkulögunum, að þannig skuli rafvæðingin vera framkvæmd. Það er beinlínis kveðið svo á, og það er AIþ., sem hefur markað þessa stefnu, en ekki framkvæmdavaldið. Það hefur verið leitazt við að fylgja l. frá því fyrst, að þau voru sett, og farið var að framkvæma þau 1947. Síðan hefur þessi lagabókstafur verið ríkjandi, og ég hygg, að það hafi alltaf verið reynt að fylgja honum, og það vitanlega af eðlilegum ástæðum.



Herra forseti. Það eru nú aðeins örfá orð. Ég get vel skilið það, að hæstv. ráðh., sem hefur farið með raforkumálin nú lengi, sé illa við það að heyra talað um samdrátt í orkudreifingunni. En fram hjá því er hins vegar ómögulegt að komast, að samdráttur var orðinn og hann mikill. Það er alveg fráleitt, sem hæstv. ráðh. segir nú, að ef reiknað er með því fé, sem búið er að leggja til byrjunarframkvæmda, þá hefði það nægt til þess, að 150 býli hefðu verið tengd á árinu 1969, þ.e. á. s.l. ári. Það voru tengd rétt liðlega 70 býli, og það kom fram í ræðum hjá þessum sama hæstv. ráðh. í fsp.-tíma, að það hefði verið byrjað að leggja fé til eitthvað um 80 býla. En 70 býli voru tengd og byrjað á 80 býlum, en það getur engan veginn komið út sem tenging 150 býla. Þetta er alveg fráleitt. En í annan stað verður líka að taka tillit til þess, þegar meta skal, hvort það hafi orðið samdráttur í þessum málum eða ekki á umræddu ári, að þá var unnið nokkuð mikið fyrir lánsfé heiman úr héruðum, og þess vegna urðu framkvæmdir þá drýgri en þær hefðu ella orðið. En það er í sjálfu sér ástæðulaust að vera að bítast neitt um þetta frekar. Það liggur nú fyrir, hvernig sem á því stendur, að það er von á í sumar miklu meiri framkvæmdum en voru í fyrra sumar, og því fögnum við auðvitað allir saman. Það þótti mér ákaflega vænt um að heyra hjá hæstv. ráðh., þegar hann lét í ljósi þá skoðun hér, að það væri í sjálfu sér ekkert heljarátak að ljúka rafvæðingunni á þeim tíma, sem till. fjallar um, eða því sem næst. Það munar að vísu nokkuð miklu, hvort menn hugsa sér lokin á rafvæðingunni bundin við þær reglur, sem gilt hafa um meðalfjarlægðina á milli býla, eða menn hugsa sér, að þær verði endurskoðaðar. En með tilliti til þess, sem hæstv. ráðh. sagði hér áður í vetur um þetta mál, þá veit ég, að hann er inni á því að endurskoða þessar reglur. Hvorki hann eða ég getum á þessu stigi sagt um það, hvað af þeirri endurskoðun hlýzt. En ég veit, að hann reiknaði með endurskoðun, þegar hann sagði hér áðan, að til þess að ljúka rafvæðingunni fyrir árslok ,1973–1974, þá þyrfti raunverulega ekki að gera neitt stórátak. Ég er þessu alveg sammála. Ég álít, að það sé ekki nema manndómsverk, en vissulega þarf þó samt að taka til hendi, ef það á að komast í kring. Ég vil svo aðeins árétta það, sem ég sagði áðan, að við flm. þessa frv. teljum það út af fyrir sig mjög mikils virði fyrir það fólk, sem bíður, að sem allra fyrst verði gerð heildaráætlun um framkvæmdir, þannig að menn geti, eftir því sem næst verður komið, vitað, hvar þeir standi í þessu efni og hagað aðgerðum sínum, hver og einn í samræmi við það.



Herra forseti. Á þskj. 473 flytur hv. 6. landsk. þm. till. til þál. um símagjöld á Brúarlands- og Suðurnesjasvæðinu, þar sem skorað er á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að gjöld vegna símtala milli Brúarlands- og Reykjavíkursvæðisins svo og innbyrðis á Suðurnesjasvæðinu reiknist sem innanbæjarsímtöl. Vissulega er hér um að tefla hagsmunaatriði fyrir það fólk, sem hér um ræðir, þ.e. símanotendur á þessum svæðum, sem við báðir, hv. 6. landsk. þm. og ég, erum fulltrúar fyrir hér á hv. Alþ. Mál þetta hefur verið til athugunar hjá hæstv. landbrh. og okkur, þm. Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, en lausn á því hefur ekki enn þá fundizt. Það er ekki úr vegi að benda á, að fyrir nokkrum árum gengumst við, þm. Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, fyrir samkomulagi um breytt skref á gjaldflokki milli Sandgerðis og Gerðastöðvanna, sem var til hagsbóta fyrir símanotendur þar, enda var þar um alveg sérstakt mál að ræða, þar sem segja má, að þessir staðir séu nær því að vera eitt atvinnusvæði en aðrir staðir á Suðurnesjum. Ef við athugum þáltill. hv. 6. landsk. nokkru nánar, vil ég taka fram, að mér hefur lengi verið ljóst, að breytinga er þörf á símatöxtum hinna sjálfvirku símstöðva og þar eð ávallt fjölgar þeim landshlutum, sem þessarar þjónustu verða aðnjótandi, þá er brýn nauðsyn að mynda heildarreglur, er nái til allra byggðasvæða, er sjálfvirka símaþjónustan nær til. Ég hef því verið með hugleiðingar í þá átt, að settar yrðu reglur, sem ekki aðeins næðu til vissra svæða, heldur giltu fyrir allt landið. Að sjálfsögðu verður að hafa í huga, að fyrir símaþjónustuna verður að greiða, og einnig skulum við hafa í huga, að það munu vera um 15–20 ár síðan hætt var við að greiða beint úr ríkissjóði til fjárfestingarframkvæmda Landssímans, svo að rekstur hans verður að standa undir fjárfestingu og útbreiðslu símans með þeirri sjálfvirkni, sem óðum er að breiðast út um allt landið. Hv. 6. landsk. þm. virðist álíta, að þetta mál sé mjög einfalt og auðleyst, en því fer fjarri. Ég hef reynt að kynna mér þetta mál, bæði frá sjónarmiði símnotendanna og frá sjónarmiði þeirra, sem með símastofnunina hafa að gera. Ef málið er athugað til hlítar frá öllum hliðum, liggur í augum uppi, að slík breyting, sem hv. flm. till. gerir ráð fyrir, mundi leiða til stórfelldrar byltingar á gjaldskrármálum Landssímans og skynsamlegri fjármálastjórn, að því er snertir rekstur og fjárfestingar í framtíðinni. Þetta verður ljósara, þegar haft er í huga, að uppbygging símakerfisins greinist í fjóra höfuðþætti, sem nú skal bent á: 1. Stöðvarbúnaður fyrir innanbæjarval milli þeirra notenda, sem tengdir eru beint við viðkomandi stöð. 2. Innanbæjarlínukerfi, sem tengir sérhvern símnotanda við viðkomandi stöð. 3. Stöðvarbúnaður fyrir miðlun símtala milli símstöðva. 4. Landssímalínur fyrir símasambönd milli símstöðva. Hefur hér á landi verið fylgt sömu meginreglu og í mörgum löndum, þess efnis, að símakerfið í heild sé hagkvæmt og nýting hvers þáttar eftir atvikum sem bezt miðuð við eðlilegar símtalavenjur. Í sjálfvirkum símstöðvum er þess vegna einungis gert ráð fyrir, að ákveðinn fjöldi notenda geti talað saman samtímis, og mæta menn því stöku sinnum upptekinni stöð, en þessi frávísun er byggð á reynslutölum og líkindareikningi. Hámarkslengd á innanbæjarlínum eru líka takmörk sett kostnaðarins vegna, og þar koma líka til tæknileg sjónarmið. Í stórum þéttbýliskjörnum verður því að reisa fleiri en eina stöð, sbr. Reykjavík. Hinir tveir síðastnefndu þættirnir, skiptibúnaður fyrir miðlun símtala milli símstöðva og landssímalínurnar í því sambandi, eru tiltölulega dýr búnaður. Hins vegar eru þau línusambönd ekki mörg, sem eru miðuð við afnot fyrir fjölda notenda. Verður því að teljast eðlilegt frá sjónarmiði hins almenna notanda, að fyrir not slíkra sambanda sé greitt aukalega sem næst kostnaðarverði, eins og nú á sér stað. Væri afnotagjaldið á þess háttar leiðum milli stöðva reiknað sem innanbæjargjald, er fyrirsjáanlegt, að auka verður eða margfalda þann dýra búnað, sem að framan greinir, og það leiðir til stærra húsrýmis og aukins mannafla til viðgerða og eftirlits. Í þessu sambandi má benda á hliðstæðu, sem að vissu leyti er á milli afnota rafmagns og síma. Í báðum þessum tilvikum er um að ræða afnot af vélum og leiðslukerfum, en stærð og dýrleiki þeirra fer eftir því, hversu mikið og hversu lengi notandinn færir sér þessa þjónustu í nyt. Rafmagn er mælt og selt samkv. kw-stundafjölda og það finnst öllum sanngjarnt. Á sama hátt kæmi til greina að mæla notendastundafjölda símanotenda og borgaði þá hver og einn samkv. raunverulegri notkun. Af því, sem ég hef nú sagt, er ljóst, að till. hv. 6. landsk, þm. er ekki raunhæf til lausnar þeim almenna vanda, sem hér er fyrir hendi. Ég vil því leggja til, að gjaldskrá Landssímans fyrir sjálfvirku langlínuafgreiðslurnar verði tekin til endurskoðunar, þar sem athuguð verði m.a. eftirfarandi atriði: 1. Gjaldskipting á stuttu fjarlægðunum og þá með fjölgun á gjaldskrefum í huga. 2. Lengd innanbæjarsamtala. 3. Hvort ekki mætti koma á næturtaxta, er gæti þá sennilega verið hálfur dagtaxti eða lægri. Ef um kvöld- og næturtaxta væri að ræða, mundi það fyrirkomulag beina einkasamtölum á þann tíma sólarhringsins, þegar lítið er að gera á línunum. Að því er mér hefur verið tjáð, hefur hliðstætt fyrirkomulag gefið góða raun bæði í Bandaríkjum Norður-Ameríku og Skandinavíu svo og í fleiri löndum Evrópu. Þær breytingar, sem ég hef hér bent á, mundu án efa, og áreiðanlega fyrst í stað, rýra tekjur Landssímans. Síðar mundi það geta leitað jafnvægis, en sá kostur er á því fyrirkomulagi, sem ég hef hér bent á, að kostnaðarverð þeirrar þjónustu, sem veitt er, er þekkt. Vissulega mætti ræða um fleiri leiðir, t.d. þá hugmynd, sem einu sinni kom fram, að gera landið að einu gjaldsvæði, án tillits til afnota. Sú hugmynd, ef hún kæmi til framkvæmda, yrði til þess að margfalda föstu afnotagjöldin og koma mjög ranglátlega niður. Hvað sem líður þeirri þáltill., sem hér er til umr., tel ég endurskoðun á gjaldtöxtum Landssímans mjög knýjandi, en við hér á hinu háa Alþ. megum ekki benda á eða samþykkja till., sem leiða til stóraukins kostnaðar, sem engir aðrir en símnotendur verða að greiða, og ekki stuðla að því, að kostnaði verði ranglega skipt á milli notendanna. Þess vegna legg ég ríka áherzlu á, að þær athuganir, sem ég hef hér bent á, verði látnar fara fram hið allra fyrsta. Ég áskil mér síðan rétt til þess að flytja brtt. við þessa þáltill. á þskj. 473, ef ég sé ástæðu til þess síðar.



Herra forseti. Hv. 6. og 10. landsk. þm. hafa nokkuð rætt efni þessarar þáltill., sem fjallar, eins og bent hefur verið á, um það, að Nd. Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að gjöld vegna símtala milli Brúarlands- og Reykjavíkursvæðisins svo og innbyrðis á Suðurnesjasvæðinu reiknist á sama hátt og gjöld fyrir innanbæjarsímtöl. Ég ætla ekki að andmæla efni þessarar till., sem bent er á í grg., að sé eðlilegt og sanngjarnt. En ég vil aðeins benda á, að ég hygg, að víða um land sé brýnt tilefni til þess að athuga þetta mál ekki síður en á umræddu svæði. Ég leyfi mér að benda á eitt svæði sérstaklega, sem kemur upp í huga minn, en það er landshöfnin í Rifi og næsta nágrenni, þ.e. þéttbýlið í sjálfu Rifi, Hellissandur, Gufuskálar og Ólafsvík. Þessir staðir eru mjög nálægir hver öðrum. Það hefur lengst af verið mjög erfitt að komast á milli þeirra, þar til allt í einu ástandið gerbreyttist, þegar vegurinn var lagður fyrir Ólafsvíkurenni. Nú stendur enn til, að það ástand batni, þegar nýr vegur verður lagður frá Rifi upp í Ólafsvíkurenni. Það er alveg ljóst mál, að á þessu svæði, sem ég hef nú nefnt, er atvinnulíf mjög samtvinnað og nátengt á öllum þessum stöðum, og fellur því undir þann rökstuðning, sem þegar er hafður uppi í grg., að hér sé um nátengt og afmarkað atvinnusvæði að ræða. Ég vil því mælast til þess, - og ég mun gera ráðstafanir til þess, - að þetta svæði verði athugað, a.m.k. samtímis því svæði, sem umrædd till. fjallar um.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þessa till. Út af fyrir sig er ekkert óeðlilegt, þótt hv. þm. flytji till, í þessa átt og það er kannske eðlilegt, að um leið og þeir skrifa till., hafi þeir ekki sett sig inn í málið nægilega vel til þess að gera grein fyrir þeim vanda, sem því fylgir, að fylgja till. fram. Sjálfvirkur sími er nú kominn í flest kauptún á landinu, þ.e. 50 sjálfvirkar stöðvar komnar í gagnið. Og sjálfvirki síminn gefur tilefni til þess að endurskoða símataxta og svæði, sem geta verið samrýmanleg, og þess vegna er það, að þegar er hafin athugun á þessu máli. Það var í haust, sem sveitarstjórinn í Mosfellshreppi skrifaði póst- og símamálastjórninni og óskaði eftir því, að símataxtar frá Brúarlandsstöðinni yrðu athugaðir og samræmdir, eins og hann orðaði það. Þetta varð til þess, að farið var að athuga, hvort það væri sanngjarnt, sem sveitarstjórinn fór fram á, og ef það væri sanngjarnt, hvernig mætti uppfylla það. Það kom vitanlega strax í ljós, að til þess að uppfylla þessar óskir varð þegar að leggja í talsverðan kostnað í línulögn og viðbótarvélum. Þetta var vitanlega fært að gera á tiltölulega stuttum tíma, ef aðeins væri um þetta tiltekna svæði að ræða, Brúarlandssvæðið og Suðurnesin. En stjórn Landssímans hefur gert sér ljóst, að hún hefur jafnar skyldur við alla landsmenn og ef á að uppfylla kröfur vissra svæða, þá verður um leið að athuga, hvort sambærilegar kröfur geta ekki komið annars staðar frá, kröfur, sem eiga jafnan rétt á sér, og þess vegna er það, að ákveðið hefur verið að endurskoða símgjaldataxta um allt land og gera sér grein fyrir, hvar þörf er á að samræma þessa gjaldataxta. Þar eru til sambærileg svæði, eins og hv. síðasti ræðumaður var t.d. að minna á hér áðan. Hann taldi, að það væri sambærilegt við Brúarlandssvæðið. Ég er síður en svo að mótmæla þessari till., að það verði framkvæmt, sem hún fer fram á. En ég vil aðeins vekja athygli á því, að það eru fleiri staðir á landinu, sem geta verið sambærilegir, sem eiga jafnan rétt á því að fá samræmingu og lagfæringu á þeim töxtum, sem nú eru greiddir. Og þess vegna er það, að póst- og símamálastjórnin hefur ákveðið að fá heildarmynd af landinu öllu og gera sér grein fyrir því, hvernig má samræma taxtana og hvernig má marka í sundur hin ýmsu svæði, sem eðli sínu samkv. eiga að vera á sama gjaldtaxta. Ég er sannfærður um, að þegar hv. þm. fara að hugsa um þetta, þá gera þeir sér grein fyrir því, að hér er um að ræða vandasamt verk, sem hlýtur að taka nokkurn tíma og er ekki hægt að taka eitt svæði út af fyrir sig nema gera sér grein fyrir því, hve mörg önnur svæði eiga sama rétt. Landssíminn er stofnun, sem allir landsmenn eiga jafna kröfu á og þess vegna verður að hafa samræmi og réttlæti í þeim ákvörðunum, sem teknar eru hjá þeirri stofnun. Og ég vænti þess, að Landssíminn sé ekki vændur um það að vilja sýna hlutdrægni. Á Suðurnesjum hafa taxtar verið samræmdir. Það var fyrir tæpum tveimur árum, þá var samræmdur símgjaldataxti á milli hinna ýmsu kauptúna á Suðurnesjum. Það eru ekki ýkjamörg ár síðan Hafnarfjörður var færður inn á Reykjavíkursvæðið, eins og orða mætti það. Áður gilti allt annað símagjald, þegar talað var til Hafnarfjarðar heldur en innanbæjar í Reykjavík. En þessu var breytt fyrir nokkrum árum. Og þannig er það með gjaldtaxta Landssímans. Þeir hljóta að þurfa stöðuga endurskoðun og samræmingu, og það er sérstaklega nú, vegna sjálfvirku stöðvanna, sem eru orðnar svo margar, að sérstök þörf er á þessari endurskoðun. Þessi endurskoðun er komin í gang. Ég vil ekkert um það segja, hvort henni verður hægt að ljúka í sumar eða á þessu ári, en ég vil fullyrða, að áhugi er fyrir því hjá póst- og símamálastofnuninni og verkfræðingum Landssímans að ljúka þessu yfirliti til þess að hægt sé að horfast í augu við, hvað það kostar að samræma gjaldskrárnar og sannfæra sig um það, að þær ákvarðanir, sem gerðar verða, séu réttlætinu samkvæmar.



Herra forseti. Það er áreiðanlega rétt, sem hér hefur komið fram, að það er víðar þörf að samræma gjöld Landssímans heldur en á því svæði, sem þessi þáltill. fjallar um. Það hefur stundum komið til tals að gera landið allt að einu gjaldsvæði, en á því eru vafalaust ýmsir annmarkar, en mér finnst, að það eigi að leggja áherzlu á það að jafna sem allra mest fjárhagslegu aðstöðuna, jafna sem allra mest aðstöðu landsmanna til að notfæra sér símakerfið. Munurinn er ákaflega mikill á milli sjálfvirka kerfisins, þar sem það er komið, og svo þess gamla. Hann hverfur smátt og smátt, eftir því sem sjálfvirka kerfið færist út, en ég held, að munurinn sé líka nokkuð mikill fjárhagslega. Ég er hræddur um, að fjarlægustu landshlutarnir, þeir landshlutar, sem lengst liggja í burtu frá höfuðborgarsvæðinu, t.d. Austurland, búi raunverulega við einna dýrasta þjónustu hvað þetta snertir. Mér þótti vænt um að heyra yfirlýsingu hæstv. ráðh. um það, að þetta mál í heild sé í skoðun hjá Landssímanum, og ég vil þá a.m.k. mega vænta þess, að þetta atriði verði alveg sérstaklega haft í huga við þá skoðun, að leitazt verði við að gera öllum landsmönnum sem allra jafnast undir höfði, einnig hvað snertir kostnaðarhliðina. Ég skal ekki tefja hv. þd. að öðru leyti. Ég vil aðeins benda hv. þm. Reykn. á eins konar vinnuhagræðingu, sem a.m.k. þm. Austf. hafa komið á hjá sér, með því að ræða jafnan málefni kjördæmisins á sameiginlegum fundum sínum, áður en þeir bera þau fram á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég geri mér að sjálfsögðu ljóst, að hliðstætt misræmi í símagjöldum og þáltill. mín fjallar um að verði leiðrétt varðandi Brúarlandssvæðið og nágrannasvæði Reykjavíkur, getur verið fyrir hendi annars staðar á landinu. Og satt að segja reiknaði ég með því, miðað við þá venju, sem verið hefur hér við störf þingsins, að till. um úrbætur á þeim stöðum kæmu fram sem brtt. frá þm. þeirra staða, þar sem kann að vera um að ræða misrétti í sams konar málum. Ef flutningur þessarar þáltill. getur orðið til þess, að þessi mál verði endurskoðuð í heild og gerðar sérstakar ráðstafanir til að samræma símagjöld um allt landið, þá mun ég vissulega fagna því. En ég legg áherzlu á það eftir sem áður, að bætt verði úr svo augljósu misrétti sem á sér stað á milli Reykjavíkursvæðisins annars vegar og Brúarlandssvæðisins hins vegar svo og á Suðurnesjasvæðinu innbyrðis í samanburði við Reykjavík og nágrannabyggðir Reykjavíkur. Og ég tel ástæðulaust að láta þá leiðréttingu bíða, sem gera þarf til að bæta úr þessu misrétti. Hæstv. ráðh. minntist á það hér áðan, að fyrir nokkrum árum hefði verið gerð leiðrétting á símagjöldum milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Það var gert, án þess að nokkur heildarendurskoðun færi fram á þessum málum og það virðist, að enn ætti að vera hægt að bæta úr augljósustu mistökum nú þegar. Sú leiðrétting, sem hér er gerð till. um, getur ekki spillt fyrir öðrum nauðsynlegum lagfæringum og samræmingu, sem gera þarf annars staðar á landinu, öðru nær. Samþykkt þessarar till. mundi að mínum dómi flýta fyrir því, að þessi mál yrðu endurskoðuð. Og mér þætti vissulega vænt um, ef flutningur þessarar þáltill. gæti orðið til þess að flýta afgreiðslu þessara mála í heild.



Herra forseti. Hv. flm. hefur e. t. v. ekki heyrt það, sem ég sagði áðan, að sveitarstjórinn í Mosfellshreppi hefði skrifað póst- og símamálastjórninni í vetur, snemma í vetur, og óskað eftir því, eins og hann orðaði það, að símagjöldin á Brúarlandssvæðinu yrðu lækkuð og samræmd við Reykjavík. Og það var í tilefni af því bréfi, að sú endurskoðun fer fram, sem ég áðan lýsti. Það er út af fyrir sig alveg meinlaust að mínu áliti, þótt hv. flm. þessarar till. þakki flutningi hennar, að þessi endurskoðun er komin af stað hjá Landssímanum, en ég tel rétt að hafa það sem sannara er og endurtaka það, sem ég sagði áðan, að það er vegna bréfs hreppsnefndarinnar í Mosfellshreppi, að endurskoðunin var sett í gang nú í vetur.



Herra forseti. Mig langar að fá að segja örfá orð um þingsköp í tilefni þess, að við flm. þessarar þáltill., ég og hv. þm. Þórarinn Þórarinsson, höfum lagt til, að sá háttur verði á hafður, að þessari till. verði ekki vísað til n., heldur taki deildin efnislega afstöðu til hennar, án þess að hún fari til n. Ég vil vekja athygli á því í þessu sambandi, að í 16. gr. þingskapa segir svo um störf nefnda: „Til fastanefnda getur hvor þd. vísað þeim þingmálum, sem fyrir deildina eru lögð... “ Það er ekki um það að ræða, að nein skylda sé að vísa málum til n., heldur er það á valdi deildanna að ákveða það hverju sinni. Og ástæðan til þess, að við leggjum til, að þessi háttur, sem vissulega er óvenjulegur, verði á hafður, er sú, að það er algerlega nauðsynlegt, að Alþ. taki efnislega ákvörðun í þessu máli nú, vegna þess að fyrir hæstv. ríkisstj. liggur till. um að leggja Landssmiðjuna niður. Hæstv. iðnmrh. hefur lagt til, að málið fari til fjhn., en af því mundi leiða, að till. mundi ekki koma til atkv. hér á þessu þingi og vilji Alþ. kæmi ekki í ljós. Þess vegna leggjum við flm. til, að þessi till. hæstv. ráðh. verði felld, en deildin taki sjálf ákvörðun um efni till.

Forseti (MÁM): Hv. 1. flm. gerði grein fyrir skoðun sinni hér utan dagskrár, og vísaði þar til 16. gr. þingskapa, þar sem stendur: „Til fastanefnda getur hvor þd. vísað þeim málum, sem fyrir deildina eru lögð og þörf þykir. ...“ Það er því hv. þd. að segja til um það, hvort málinu skal vísað til n., en fram er komin till. um það, að málinu sé vísað til fjhn. deildarinnar og verður sú till. borin upp.