Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hefði í raun og veru kosið frekar, að hæstv. dómsmrh. væri nú við, þar sem mál þetta er flutt af hæstv. ríkisstj. eða í raun og veru af honum. En þar sem farinn er að styttast þingtíminn, þá þykir mér þó rétt, að ekki sé dregin afgreiðsla málsins lengur, en þörf krefur, og mætti þá við 3. umr. gera þær umbætur, sem hæstv. ráðh. kynni að óska, einnig er það, að nál. allshn. ber ekki með sér neinar brtt., og aðrar brtt. hafa ekki fram komið, nema frá hv. þm. Barð., og gætu nú farið fram umr. um þær, án þess þó að úr væri skorið, hvort samþ. yrðu, fyrr en við 3. umr., því að ég óska þess, að hæstv. dómsmrh. verði við umr., áður en til úrslita dregur. Ég vil nú leyfa mér að gera grein fyrir breytingum þeim, sem frv. hefur í för með sér, og er þá fyrst að telja það, að nú er slegið föstu, að óskilgetin börn hafi sama rétt til erfða og skilgetin, en í þessu frv. er gengið lengra, en meðal frændþjóða okkar á Norðurlöndum, því að hjá þeim er gerður mikill munur á erfðarétti skilgetinna og óskilgetinna barna. Hér er þó í einu tilfelli munur á, að ef barnsmóðir sver barn upp á barnsföður, þá er það ekki tekið til arfs. Um þetta hefur verið deilt á Alþingi, og það ekki séð sér fært að taka þau börn til jafns við önnur óskilgetin, og var því ekki ástæða til að breyta því í þessu frv. Hér er sú meginregla, að niðjar, hversu langt sem miðað er, erfi sína forfeður í beinan legg. Aftur á móti hefur hv. þm. Barð. ekki viljað láta þetta ná lengra en til barnabarna, en það mun hvergi þekkjast í heiminum, að því sé þannig farið. Yfirleitt er það svo í gildandi erfðalögum, að erfðir ganga til allra niðja foreldra arfleifanda, þá til niðja afa og ömmu, bæði föðurmóður og föðurföður, móðurföður og móðurmóður, og eigi þau enga afkomendur, þá til afkomenda langafa og langömmu, og eigi þau enga afkomendur, þá til niðja langalangafa o.s.frv. Hér með þessu frv. eru stytt þessi tengsl, en áður náði framfærsluskyldan geysilangt fram, og var því eðlilegt, að erfðarétturinn fylgdi. Nú skv. þessu frv. eru það aðeins niðjar, sem erfa, svo og foreldrar, systkini og systkinabörn. Séu þessir aðilar ekki til, þá erfa ömmur og afar og þeirra börn. Lengra nær þetta ekki og er hér lengra farið í stýfinguna heldur en í norrænum rétti. Í 8. gr. er nýmæli, sem segir, að ef sá maki, sem lengur lifir, andast, án þess að hafa gifzt aftur, en á ekki lifandi niðja eða kjörniðja og hefur ekki ráðstafað eignum sínum, þá skuli eftirlátnar eigur hans skiptast milli lögmæltra erfingja þeirra beggja að jöfnu, þó þannig, að arfur sá, er áður kann að hafa verið greiddur eftir hinn fyrr látna maka, verði við arfskiptin talinn arftaka fyrir fram greiddur arfur, og lækkar þá arfshlutinn um þá upphæð. Þykir mér þetta eftir atvikum rétt. - Það, sem mest hefur verið talað um og er erfiðast viðureignar í sambandi við þessi erfðalög, er í 13. gr. Annars er hún í allri uppistöðu svipuð og 10. gr. tilskipunarinnar frá 1850 um sama efni, en hún fjallar um það, ef lagt er sérstaklega til einhverra barna fremur en annarra af foreldrum þeirra. Er hér þó gengið lengra en áður og fleiri atriði nefnd, t.d. ef keyptur er lífeyrir, þá skal hann dreginn frá arfshluta, og koma ný atriði sem þetta eðlilega fram, þar sem allt atvinnu-, félags- og menningarlíf er nú orðið margbreytilegra en var, þegar tilskipunin frá 1850 var gefin út. Þá var það í tilskipuninni talið nægilegt skilyrði fyrir því, að frádráttur á arfshluta ætti sér stað, að faðirinn léti slíkt eftir sig skriflegt, en nú er krafizt almennra sönnunargagna: Ekki skal draga frá arfshluta barns, þótt það hafi fengið fjárframlög af óskiptu búi sér til heilsubótar eða þótt foreldrar bæti þeim upp störf, sem þau telja, að þau hafi unnið sér án sómasamlegra launa. Ég hef nú fljótlega stiklað á aðalatriðum 1. kafla, og kem ég þá að II. kafla, sem er um afstöðu kjörbarna til kjörforeldra, en þar um hafa gilt gömul lög og úrelt, konungsúrskurðir og venjur, sem skapazt hafa. Aðalatriði þessa kafla er það, að fullt samband er á milli kjörbarna og kjörforeldra og erfir kjörbarn kjörforeldri, eins og það væri þess skilgetið barn, og kjörforeldrar erfa kjörbarn. Hins vegar geta kjörforeldrar ekki skapað erfðatengsl milli annarra ættingja og kjörbarns. Í III. kafla, 19. gr., eru ákvæði um erfðaskrár, og hefur hv. þm. Barð. gert þá brtt., að aldurstakmark þeirra, sem rétt hafa á að ráðstafa eignum sínum með erfðaskrá, sé 21 ár í stað 18 ára í frv. Náttúrlega má um þetta deila, en ekki virðist óeðlilegt að hafa þetta 18 ár og svo var í tilskipuninni frá 1850, og á Norðurlöndum og í Þýzkalandi er þetta aldurstakmark ekki hærra en 16 ár. Í 20. gr. eru þau ákvæði, að eigi arfleifandi niðja á lífi, þá má hann ekki með erfðaskrá ráðstafa nema 1/4 eigna sinna, en sé enginn niðji á lífi, en maki lifandi, má hann ráðstafa helmingi eignanna. Þá eru í frv. þau meginatriði í sambandi við erfðaskrár, að til þess að þær séu gildar, þurfa þær að vera skriflegar og undirritaðar af arfleifanda, og skal efni þeirra annaðhvort kunngert notario publico eða nefndir til tveir valinkunnir menn sem vottar. Séu menn erlendis, jafngildir áritun sendiherra eða ræðismanns Íslands áritun notari publici. Undantekning frá því, að erfðaskrár þurfi að vera skriflegar, má gera, ef menn eru í lífsháska og geta ekki komið því við af þeim sökum. Skal þá arfleifandi flytja efni erfðaskrárinnar munnlega fyrir tveim vottum, en þeir skulu skrásetja efni hennar og staðfesta með undirskrift sinni svo fljótt sem verða má. Annars verður erfðaskráin ógild. Þá er eitt meginatriði, sem sett er í 30. gr., sem ég álít nauðsynlegt, en það er um það, að arfleifandi geti í erfðaskrá takmarkað umráðarétt erfingja yfir arfi vissan tíma eða jafnvel alla ævi, ef ástæða er til, t.d. ef erfingja er vegna geðbilunar eða óstjórnlegrar eyðslusemi ekki talinn fáandi arfurinn til umráða, og skal þá sérstakur fjárhaldsmaður greiða erfingja vissar upphæðir af arfinum með tilteknu millibili eftir því, sem þörf krefur. Geti erfingi sýnt fram á, að ástæðulaust sé að setja slíkar hömlur á umráðarétt hans yfir arfinum, getur dómsmálaráðherra fengið honum rétt til arfsins skilyrðislaust. Einnig getur ráðherra leyft, að arftaki fái hærri greiðslur, en erfðaskrá gerir ráð fyrir, ef óumflýjanleg nauðsyn arftaka og fjölskyldu hans krefur. Þá er að lokum í 33. gr. það ákvæði, að ef enginn erfingi segir til sín í 5 ár frá því kunnugt var lát arfleifanda, þá skuli arfurinn renna í ríkissjóð. Hér vill hv. þm. Barð. breyta til og láta arfinn renna til Tryggingastofnunar ríkisins, en mér finnst lítill grundvöllur fyrir þessari brtt., þar sem ríkissjóður ber uppi tryggingastofnunina svo sem aðrar ríkisstofnanir. Stundum hefur og heyrzt á hv. form. fjvn., að ekki væri of breitt bak ríkissjóðs, þótt þessi tekjulind væri ekki sneidd af honum, og virðist mér engin ástæða til að breyta þessu, og yfirleitt finnst mér, að brtt. hv. þm. Barð. eigi það sammerkt að vera lítt til bóta fallnar. Ég er tilbúinn að ræða betur við þm. um breyt. á frv., en vil óska, að brtt. verði teknar til baka til 3. umr. til þess að flýta fyrir frv., og er þá hægt að athuga þær í samráði við n. fyrir 3. umr.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessu frv. og þakka þeim, sem standa að flutningi þess. Að vísu flyt ég allmargar brtt., því að ég tel þær til bóta, en mun samt fylgja frv., þó að þær verði ekki samþ. Brtt. mínar eru flestar fram bornar af því, að ég tel frv. ná of skammt í breytingum á þeim úreltu l., sem nú eru í gildi um þetta efni. Aðalbreyt., sem ég legg til, að gerð verði, er sú, að takmarka arfleiðsluna við beina liði, við börn og barnabörn í aðra áttina og foreldra og afa og ömmu í hina áttina. Í grg. fyrir frv. þessu segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Á þeim tímum, þegar ættarböndin voru meiri og sterkari en nú og framfærsluskylda náði einnig til fjórmenninga, var líka sjálfsagt, að skyldum fylgdu réttindi. Nú, þegar framfærsluskyldan er nær horfin nema foreldra gagnvart börnum sínum innan 16 ára aldurs, horfir mál þetta allt öðruvísi við.“ Þegar þetta er athugað með hliðsjón af því tryggingakerfi, sem við höfum byggt upp, þá getum við ekki miðað erfðalöggjöf vora við bræðraþjóðirnar á Norðurlöndum. þar sem við stöndum miklu framar í þessum málum. Það verður t.d. ekki deilt hér lengur um rétt utanhjónabandsbarna til arfs, þó að það þætti hrein goðgá áður og er enn þá vefengt hjá mörgum þjóðum, en slíkar úreltar venjur höfum við algerlega kveðið niður. Vegna þessarar sérstöðu okkar verðum við að samræma erfðalöggjöf okkar við það kerfi, sem við höfum byggt upp, en ekki fylgja ósamstæðu og gamaldags fyrirkomulagi annarra þjóða. Þar sem Tryggingastofnun ríkisins á að taka við þeirri framfærslu, sem áður hvíldi á ættingjum, og sjá um, að hver maður sé öruggur, þá legg ég til, að sú stofnun sé látin njóta þess arfs, sem til fellur og ekki eru aðrir erfingjar að eftir mínum tillögum. Ég ætla ekki að fara að lýsa deilum, sem arfskipti hafa valdið, en þær eru margar og harðar eins og kunnugt er og ekki óeðlilegar, þegar skipta þarf arfi í 138 staði, eins og dæmi eru til um, en slíkt er auðvitað fráleitt. Hins vegar viðurkenni ég, að það er til millileið milli till. minna á þskj. 380 og frv. eins og það liggur fyrir, og er ég fús til viðræðna um samræmingu. Fáist n. hins vegar ekki til að breyta sinni afstöðu, þá mun ég láta mínar brtt. ganga undir atkv., og þó að þær verði ekki samþ. nú, er ég sannfærður um, að þær verða aftur bornar fram áður en langt um líður og verða samþ. fyrr eða síðar, því að aukin félagsmálaþróun breytir viðhorfinu í þessum málum. Í sambandi við ósk frsm. um, að ég taki brtt. aftur til 3. umr., þá virðist mér erfitt að verða við þeirri beiðni, nema ég fái tryggingu fyrir samþykkt þeirra, því að verði aðeins eitthvað samþ., þá raskast heildin og þarf lagfæringar við, við 3. umr. En verði hins vegar allar brtt. felldar, þá mun ég bera fram aðrar brtt. við 3. umr. Ég ætla þá að lýsa nokkuð einstökum brtt. Fyrsta brtt. á þskj. 380 er við 1. gr. frv., og legg ég þar til. að 3. málsl. falli niður. Þetta er sjálfsögð breyt., því að eftir mínum till. eru þessir aðilar ekki löglegir erfingjar. Önnur brtt. á þskj. 380 er við 3. gr., og er lagt til, að gr. orðist svo: „Ef hinn látni á engin börn eða barnabörn á lífi, en faðir og móðir hans lifandi, erfa þau hann að jöfnu. Kjörbörn og börn þeirra teljast hér sem börn og barnabörn arftaka.“ Þessi breyting er líka í samræmi við aðrar þær breytingar, sem lagt er til, að gerðar verði á frv. Þá er lagt til, að 4. gr. frv. orðist svo: „Ef annað foreldri arfleiðanda er andað, tekur hitt, sem á lífi er, allan arf eftir hann.“ Þessi breyting leiðir af fyrstu brtt. Sömuleiðis er með fjórðu brtt., við 5. gr. Þar er gert ráð fyrir, að afar og ömmur arfleiðanda, sem á lífi eru, taki allan arf eftir hann að jöfnu, séu báðir foreldrar látnir. Í sambandi við brtt. mínar við 6. og 7. gr. hélt frsm. fram, að þær stöfuðu af misskilningi, og tók svo til orða, að hann hefði ekki þekkt það ranglæti í mínu fari, að ég mundi af ásettu ráði vilja svipta bláfátæka foreldra arfi. Ég vil strax taka fram, að hér er ekki um neinn misskilning að ræða og að mínum dómi ekkert ranglæti heldur, því að ég verð að biðja frsm. að athuga, að ég byggi á þeirri staðreynd, sem fyrir hendi er, en hún er sú, að Tryggingastofnun ríkisins á að sjá þessum öldruðu foreldrum fyrir lífeyri, og það, sem vakir fyrir mér, er að gera þessa stofnun betur færa til að gegna sínum skyldum. Ég sé ekkert ranglæti í þessu sjónarmiði mínu, nema síður sé, því að í mörgum tilfellum eru öldruðu foreldrarnir betur tryggðir með sinn lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins en frá misjafnlega ræktarsömum ættingjum. Þetta er svar mitt til frsm., og tel ég ekki hægt að líkja því við ranglæti í mínu fari. Hins vegar er ég til viðtals um breyt. á þessum till. og gæti þá ef til vill fallizt á til samkomulags, að einhver hluti þess arfs, sem um væri að ræða, færi til foreldranna. Þá legg ég til, að 8. gr. falli niður, og er það eðlileg afleiðing af því, að eftir mínum till. á arfur eftir henni að falla til annarra aðila. Ég get heldur ekki fallizt á sjónarmið 11. gr. og legg til, að hún falli niður. Það kann að vera rangt, en ég lít þannig á, að sá maður, sem dæmdur hefur verið og tekið út sína hegningu, sé aftur frjáls borgari með jöfn réttindi og aðrir menn. Þessi skoðun mín byggist á því, að með því að hinn dæmdi tekur út refsingu, þá afpláni hann sekt sína, en eftir þessari gr. virðist, að afbrotamanninum sé ætlað að bera sektina alla ævi. En auk þess er það enn fjarstæðara, sem kemur fram í umræddri grein, að vandamenn afbrotamannsins, börn eða foreldrar, eigi að gjalda þess, þó að honum hafi orðið eitthvað á og hlotið dóm fyrir. Ég get fullvissað frsm. um, að þessi skoðun mín á málinu er ekki byggð á misskilningi eða gáleysi, heldur hef ég athugað þetta mál gaumgæfilega og komizt að þessari niðurstöðu. En hins vegar er ég undrandi yfir, að hann sem bæði dómari og lögreglustjóri skuli líta á þessi mál eins og greinin gefur tilefni til að ætla. Um II. kafla er það að segja, að ég legg til, að hann falli niður ásamt fyrirsögn, og er það vegna þess, að ég vil gefa kjörbörnum sama rétt og blóðbörnum. Og í sambandi við þessa gr. vil ég benda á, að það er mjög erfitt að taka þessar brtt. aftur til 3. umr., því að verði þessi kafli ekki felldur niður, tel ég nauðsynlegt að bera fram brtt. við greinina. Ég sé ekki ástæðu til, að ættingjar barns, sem þeir hafa gefið og leyst sig af öllum skyldum við, séu látnir erfa það eða gagnkvæmt. Það verður að teljast eðlilegt í þessu máli, að foreldrar, sem tekið hafa að sér barn, hafi við það allar skyldur og fái um leið öll réttindi, og þess vegna tel ég ekki rétt, að erfðarétturinn hafi neina sérstöðu. Ég tel ekkert við það að athuga, þó að við fylgjum ekki erfðavenjum frænda okkar á Norðurlöndum nákvæmlega, enda erum við á margan hátt komnir lengra í þessum efnum. Við 19. gr. legg ég til, að gerð verði sú breyt., að í stað orðanna „18 ára“ komi: 21 árs. Ég get ekki skilið, hvers vegna maður, sem ekki er fjárráða, hefur heimild til að ráðstafa stórum fjárupphæðum með erfðaskrá. Mér finnst hníga alveg sömu rök til þess, að ekki sé rétt að heimila manni að ráðstafa erfðafé með erfðaskrá fyrr en hann er 21 árs, og hins, að ekki sé rétt að láta hann hafa forræði fjár síns fyrr, eins og lögræðislögin mæla fyrir. Það er líka dálítið skrýtið, að 18 ára unglingur skuli hafa heimild til að gefa stórfé, en vitundarvotturinn, til þess að þessi ráðstöfun sé gild, skuli þurfa að vera 21 árs. Ég get ekki fengið mig til að greiða atkvæði með slíku ósamræmi og legg því til, að í stað „18 ára“ í 19. gr. komi: 21 árs. Brtt. mín við 20. gr. miðar að því, að ekki verði hægt að kippa þeim rétti af Tryggingastofnun ríkisins, sem ég á öðrum stað geri ráð fyrir. Í samræmi við breyt. á 19. gr. legg ég til, að í stað orðanna „18 ára“ í 21. gr. komi: 21 árs. Þá legg ég til, að 28. gr. falli niður, en þar segir m.a.: „Verði maður snögglega og hættulega veikur eða lendi í bráðri hættu og vilji gera erfðaskrá, má víkja frá þeirri reglu, að erfðaskráin sé skrifleg,“ o. s. frv. Ég álít þennan hátt hvorki nauðsynlegan né réttan. Maður, sem á miklar eigur, hefur aðstöðu til að ráðstafa þeim eftir sinn dag hvenær sem er. Hins vegar er varla, að maður, sem er í bráðri hættu, hugsi um slíka hluti, og væru þá líkur fyrir, að aðrir réðu meiru um þá ráðstöfun, sem undir slíkum kringumstæðum væri gerð. Ég tel, að það sé óeðlilegt og að þar geti komið ýmislegt annað til greina, aðrir aðilar, sem geti haft þar áhrif á, þó að við séum ekki undir þeim áhrifum, sem voru, að því er sagnir herma, þegar kirkjan var við völd hér í landinu, og í því sambandi er kunnugt orðtakið: „Gefur hún enn blessuð“, - þó að við séum ekki undir þeim áhrifum, þá sé ég ekki, að það sé rétt að hafa þetta ákvæði í gr. Síðasta brtt. mín er við 33. gr., um, að í stað orðsins „ríkissjóður“ í lok gr. komi: Tryggingastofnun ríkisins. Hv. frsm. allshn. taldi, að ekki væri rétt af mér að samþ. þetta, „enda mundi sá hlutinn af mér, sem kunnugastur væri fjármálunum, vera á annarri skoðun, eins og hann orðaði það, en að það væri svo breitt bakið á ríkissjóði, að það væri fært að sneiða þetta af tekjum hans. En þessi brtt. er borin fram einmitt vegna þeirrar þekkingar, sem ég hef á ríkissjóði. h.`g legg þetta til af því, að það er ekki hægt, eins og búið er að ganga frá tryggingamálunum, annað en að gera greiðslukröfur til trygginganna á ríkissjóðinn. ef ekki eru gerðar sérstakar ráðstafanir í því efni. Og það er kjarninn í minni brtt. að létta á ríkissjóði með því að láta allt erfðaféð ganga til tryggingastofnunarinnar, til þess að skapa tryggingastofnuninni þá fjárhagsaðstöðu, að hún sé ekki háð veikleika ríkissjóð, eins og hún er í dag. Og brtt. mín í þessu efni er fram komin einmitt vegna þess, að „sá hlutinn af mér, sem er kunnugastur“ þessum málum, hefur sannfært mig um, að þetta sé nauðsynleg breyt. á l. Hins vegar vil ég segja hv. frsm., að það er ekki ríkissjóður einn, sem ber þessar byrðar nú. Ríkissjóður gerir það að nokkru leyti, hinir tryggðu að nokkru leyti og sveitarsjóðir að nokkru leyti. Mín ósk er sú, að þessi sjóður, sem myndaðist þannig hjá tryggingastofnuninni, væri það öflugur, að jafnvel aðeins vextir af honum gætu í framtíðinni á hverjum tíma staðið undir meginþunga trygginganna. En mínar vonir standa ekki til þess, að það geti orðið á næstunni. Hinu er ekki vafi á, að ef Tryggingastofnun ríkisins fær allt erfðaféð á þann hátt, sem ég legg til, þá mun Tryggingastofnun ríkisins geta uppfyllt mörgum tugum ára fyrr sitt hlutverk til blessunar fátæku fólki í landinu. Og þess vegna ber ég brtt. þessa fram. - Vil ég vænta þess, að hv. allshn. vilji mæta að einhverju leyti mínum brtt., þó að hún sjái sér ekki fært á fyrsta stigi málsins að ganga inn á þær allar.



Herra forseti. Við það að hlusta á ræðu hv. þm. Barð. varð ég var við það, að það hafa orðið nokkur veðrabrigði hjá honum í þessu máli, sem ég tel ekki óeðlilegt. Það var margt rétt í því, sem hann sagði um það, að það er kannske óhægara að bíða með brtt. til 3. umr., enda eru þessar brtt. þannig vaxnar, að þær þyrftu lagfæringar við, ef þær ætti að samþykkja. Og því virðist mér, að réttast muni vera - og vil fara fram á það við hæstv. forseta -, að hann frestaði þá umr. um málið í bili, þannig að athuga mætti þetta mál. Mál þetta er búið að taka töluverðan tíma, sem að vísu hefur ekki farið til ónýtis. Og þó að nú væri frestað umr., álít ég það rétt, til þess að við í n. gætum borið okkar bækur saman við till. hv. þm. Barð. Ætla ég samt lítillega að minnast á hans ræðu nú. Ég held, að með samþykkt þessa frv. væri höggvið svo mjög í erfðarétt manna, að nóg væri að gert, þó að ekki væri í því efni farið eftir till. hv. þm. Barð. og ekki lengra gengið en frv. gerir ráð fyrir, því að þar eru tvær greinar, sem hafa gilt um erfðarétt, höggnar af í því tilliti. Aðeins 5. gr. er látin halda sér óskert hér í frv. Það má deila um það, og hefur hver sína skoðun um það, hve langt á að fara í þessu atriði. En þó að framfærsluskylda sé mjög takmörkuð nú, - og hv. þm. virðist helzt vilja fella hana niður, - þá er annað, sem kemur til athugunar, það að slíta ekki sundur þau fjölskyldubönd, sem enn þá eru til í þjóðfélaginu. Það er nógu mikil ringulreiðin í öllu, sem við kemur ættar- og fjölskylduböndum hér hjá okkur, þó að ekki sé unnið að því að kippa burt þeim böndum, sem enn tengja fjölskyldur saman gegnum erfðaréttinn, því að frændur hafa venjulega verið taldir með í fjölskylduliði. Algengt er að kalla föður- eða móðursystkini frænda eða frænku. Og bróður- og systrabörn hafa venjulega verið skoðuð sem nokkurs konar meðlimir fjölskyldu þeirra, sem eiga þessa ættingja. Og svo er einnig um mann, sem á systkinabörn, að þau líta upp til hans í mörgum tilfellum eins og föður eða fóstra. Stundum er þetta að vísu tætt í burtu. En að ýmsu leyti er það svo, að meðan réttur til erfða milli þessara ættingja er lögákveðinn, þá er eins og þetta fólk hafi meiri skyldur hvort gagnvart öðru, en annars væri. Og þessi bönd vil ég fyrir mitt leyti ógjarna höggva á. Það er nóg lausungin samt komin í þjóðfélag vort. Og ég held, að það yrði ekki til góðs fyrir þjóðfélagið, þó að það væri gert. Þá minntist hv. þm. Barð. á það í sambandi við 6. brtt. sína, að vel gæti verið, að barnabörn gætu verið jafnerfið afa og ömmu eins og tengdadóttir. Það eru dæmi um þetta. En hitt er líklegra, að barnabörnin beri meiri ástúð til og umhyggju fyrir afa og ömmu heldur en tengdadóttir, sem lítið hefur átt saman við þau að sælda og kannske er gift aftur og komin inn í aðra fjölskyldu. En um þetta mál má deila. Og þess vegna vil ég segja, að ef stórefnaður maður deyr og ef hann á ekki börn, þá sé ekki rétt að láta foreldra hans verða afskipta. Það gæti verið rétt að láta þau fá eitthvað af arfinum, jafnvel þótt einhver börn væru, ef efnahagur foreldra mannsins væri svo bágur, að útlit væri fyrir, að þau þyrftu á framfærsluhjálp að halda. Um 8. gr. er það að segja, að ég held, að hv.. þm. Barð. hafi misskilið þar. Uppistaðan í þeirri gr. er það, að ef annar maki, sem lengur lifir en hinn, fær meginféð við skipti dánarbús og erfingjar hins látna fá tiltölulega lítinn afskammtaðan hluta, þá geti þeir fengið nokkuð af þeim arfi sem þeirra raunverulega réttborið fé, þannig að þeir fá tækifæri til þess að fá það aftur í sínar hendur, eins og þeir hefðu fengið, ef báðir makar hefðu dáið jafnt. Um 8. brtt. hv. þm. Barð. verð ég að segja það, að ég tel hana fjarstæðu eina. Það hafa verið lögð viss víti við vissum verknaði og viss réttindamissir hefur verið lagður þar við sem víti. Sjálfa líkamlegu refsinguna geta menn í þessu tilfelli afplánað, eftir að dómur hefur gengið um verknaðinn. En þessi víti, þ.e. þessi réttindamissir, geta fylgt, ef viss verknaður er framinn, og í þessum l. eru ákvæði um það, þannig að þetta sé ein af lögákveðnum refsingum mannsins, sem ekki verður afplánuð á sama hátt eins og sú refsing, sem maðurinn hlýtur með dómi, því að það þarf ekki dóm um þennan réttindamissi. Um II. kafla er það að segja, að kjörbarn fær ekki nú, eins og sakir standa, - og það verða að koma sérstök lög um það, ef því ætti að breyta, - en nú fær kjörbarn ekki frekari erfðarétt til þeirra, sem taka það í fjölskyldu sína, heldur en til kjörforeldranna sjálfra. Og þegar svo er, þá er rétt, að kjörbarn missi ekki alveg rétt til arfs eftir holdlega foreldra sína og ættingja, þegar þessu er þannig varið, að kjörbarn er miklu verr sett um arf eftir kjörforeldra sína, en niðjar kjörforeldranna, ef einhverjir eru, sem kemur til af erfðarétti gagnvart ættingjum kjörforeldra, sem kjörbarn hefur ekki. Við verðum, býst ég við, hv. þm. Barð. og við í allshn., á sama máli um, að það verði að setja alveg sérstaka löggjöf um þetta fólk og hana rækilega. Og ég tel það, sem er í þessu frv. ákveðið um erfðarétt kjörbarna, ekki nema bráðabirgðalausn, og hefur mér skilizt á hæstv. dómsmrh., að hann ætli að gera gangskör að því að leggja fyrir næsta Alþ. frv. til l. um afstöðu kjörbarna til kjörforeldra. En í þessu frv. verður maður að setja eitthvað í bráðina. Og mér finnst það, sem í frv. er um þetta efni, ekki vera fjarri sanni. - Það er vitanlega allt annað að vera arfleiðandi en að gera samning við mann, sem bindur báða aðila. Og það hefur verið litið þannig á frá gömlum tíma, að það væri rétt að heimila 18 ára manni að gera sína arfleiðsluskrá. En ég get vel skilið, að ólögfróðum manni komi það kátlega fyrir sjónir að hafa hærra aldurstakmark fyrir vottana, sem skrifa undir arfleiðsluskrá, heldur en fyrir arfleiðanda sjálfan. En það er til tekið, að vottarnir eigi að vera valinkunnir og samvizkusamir menn. Og að fara lengra niður með aldur þessara manna en í 21 ár, það er vafasamt. Þá fara menn fyrst að þekkjast, þegar þeir eru komnir yfir tvítugt, sumir hverjir a.m.k. Það, að 28. gr. frv. falli niður, nær ekki nokkurri átt, því að svo váveifleg atvik getur að höndum borið, að ekkert ráðrúm verði til þess að koma arfleiðsluskrá á framfæri á annan hátt en þann, sem gert er ráð fyrir í þessari gr. Hv. þm. Barð. var eitthvað að tala í þá átt, að það væri ekki nema réttlát refsing fyrir þessa menn, ef þeir hefðu ekki hugsað fyrir erfðaskrá sinni fyrr, að þá félli niður réttur þeirra til þess að gera hana, ef þeir þá fyrst í slíkum kringumstæðum sem gert er ráð fyrir í 28. gr. ætluðu að gera erfðaskrá sína. Menn, sem eru á milli tvítugs og þrítugs, eru oft ekki farnir að hugsa svo fyrir sínu andláti, án þess að það sé talið þeim sérstaklega til saka yfirleitt sem hugsunarleysi, þannig að það kemur að mínum dómi alls ekki til mála, að það verði farið að fella þessa grein niður. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meira í þetta skipti. En verði þessari umr. frestað nú, teldi ég rétt við framhald umr., að við gætum haft hæstv. dómsmrh. hér viðstaddan, svo að við gætum fengið að vita álit hans á því, sem okkur hv. þm. Barð. og mér ber á milli í þessu máli.