Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jakob Möller) Jeg hefi fremur lítið að segja um þetta mál. Frv. ber það ljóslega með sjer, hvert það stefnir. Eins og kunnugt er hefir stjórnin jafnan heimild til að taka lán til ýmsra framkvæmda. Frv. lýtur að því, hvernig slíkum lántökum ríkisins skuli haga. Það er aðaltilgangurinn að greiða fyrir slíkum lántökum innanlands með því að hafa skuldabrjefin jafnan á boðstólum, án sjerstaks útboðs, og með því að gefa þeim sem ákveðnast form. Þessi skuldabrjef eiga að vera gefin út á innlendan gjaldeyri, og er þá í raun og veru bann lagt við því, að lán verði tekin í útlendum gjaldeyri. Þess vegna verður að fá sjerstök heimildarlög fyrir þess konar lántöku í hvert skifti. Þetta getur að vísu komið stjórninni í vanda, því að erfitt verður vafalaust að fá innlend lán fyrst um sinn, og þau ófullnægjandi og ilt að koma innlendum skuldabrjefum í verð. Hins vegar sýnilega tryggara og áhættuminna fyrir ríkið að eiga skuldabrjef sín í innlendum gjaldeyri, meðan gengið er svo reikult sem það er nú. Nefndin hefir orðið sammála um að samþykkja frv. og telur aðalstefnu þess rjetta og miða til góðs, þrátt fyrir þær hömlur, sem lagðar eru á stjórnina til lántöku. En það er ekki útilokað, að brjefin megi selja gegn erlendum gjaldeyri eða fá markað fyrir þau erlendis, ef gangskör væri að því gerð, og mætti með því móti greiða úr gjaldeyrisvandræðunum.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Jeg er þakklátur nefndinni fyrir góðar undirtektir við þetta frv. Háttv. frsm. (JakM) lýsti efni þess og stefnu til hlítar. Það er rjett, að með frv. er sett aðhald til þess að taka minni háttar lán innanlands, og get jeg ekki sjeð fram á, að það þurfi að koma að skaða. heldur þvert á móti.

Flm. (Magnús Jónsson) Svo sem greinargerð frv. ber með sjer. er það komið fram sökum áskorana frá ýmsum prestum og umkvartana yfir lögum frá í fyrra um breyting á fræðslulögunum frá 1907. Er í þessum nýju lögum lögð skylda á presta að vera prófdómendur við barnapróf í prestakalli sínu. Prestum er það alls ekki ljóst, að þetta starf heyri til embættisstarfi þeirra nje að heimilt sje að leggja fyrir þá ýms tímafrek og kostnaðarsöm störf endurgjaldslaust, ef þau koma ekki prestsstarfinu við. Um hitt er ekki að fást, þótt aukin störf sjeu á þá lögð innan embættisins, svo sem gert hefir verið talsvert að nú á síðustu árum, sjerstaklega eftir að hagstofan var stofnuð. Verða þeir nú að senda nákvæmar skýrslur í hvert sinn er þeir vinna eitthvert embættisverk, og er það mjög aukið frá því, sem áður var, en vitaskuld hafa þeir ekki kvartað neitt yfir því. Með fræðslulögunum frá 1907 er barnafræðslan tekin úr höndum prestanna, og er þar með afskiftum þeirra af því starfi lokið. Þótt sumir vilji máske vitna í tilskipun frá miðri 18. öld, um það, að prestum beri að annast uppfræðingu barna, þá er slíkt vitleysa, og mundi enginn dómstóll nú hafa þann skilning, að þessi tilskipun væri enn í gildi, eftir setningu fræðslulaganna. enda þótt ekki sje tekið beint fram í þeim, að þau nemi tilskipunina úr lögum. Hefi jeg orð greinagóðra manna í þessum efnum fyrir því, að þessi skoðun mín sje rjett, og jeg álít, þótt ekki sje jeg lögfræðingur, að þegar lagabálkar eru gefnir út um sjerstök efni eins og þetta, þá falli þar með úr gildi eldri ákvæði um sama efni, sem ekki geta samrýmst nýju lögunum, enda þótt slíkt sje ekki tekið fram berum orðum. Mun og ekki þurfa lögfræðing til að sjá, að eldri lög verða að víkja fyrir yngri lögum um sama efni, ef árekstur verður. Þá er það og sönnun þess, að prestum beri engin skylda til að kenna börnum almenn fræði, að þeir eru ekki álitnir hæfir til þess, nema þeir hafi lokið sjerstöku prófi við kennaraskólann. Veit jeg til, að talsvert ríkt hefir verið eftir þessu gengið og prestum hefir verið meinað að hafa barnakenslu á hendi. T. d. er ekki langt síðan aðstoðarprestur einn ætlaði jafnframt embættinu að taka að sjer barnakenslu, sem í því tilfelli hefði vel getað samrýmst, en hann fjekk ekki leyfi til þess nema hann skuldbindi sig til að taka ekki vígslu. Með öðrum orðum, hann mátti ekki hafa bæði störfin með höndum. Er nú undarlegt, að prestarnir, sem ekki hafa þekkingu til að kenna, skuli vera álitnir færir um og skyldaðir til að vera prófdómendur, en þó furðulegra, að þeim skuli vera boðið að vinna kauplaust verk, sem þeim ber engin skylda til, og jafnvel eiga þeir sjálfir að borga ferðakostnað og önnur útgjöld, sem af þessu stafar. Auðvitað geta þeir skorast undan að vinna þetta verk, og væri gaman að vita, hvað hægt yrði að gera í því tilfelli. En með því að prestar eru yfirleitt engir bardagamenn. - þótt vitanlega sje hægt að brýna deigt járn svo, að bíti, - þá munu þeir ekki skorast undan að taka þetta verk að sjer, ef þeir fengju ómak sitt launað, svo að þeir þurfi ekki að greiða fje úr eigin vasa til ferðakostnaðar og annars. Í sumum prestaköllum er þetta mikið verk, og enda þótt yfirstjórn fræðslumála hafi heimild til að skipa sjerstaka prófdómendur í víðlendum eða fjölmennum prestaköllum, þá er þó engin trygging fyrir því, að það verði gert, enda þótt presturinn fari fram á það, fyr en útsjeð er um, að presturinn muni ekki anna því einn. Lögin eru þannig orðuð, að presturinn virðist í þessum tilfellum ekki eiga heimtingu á því, að nýr prófdómandi sje skipaður, heldur er það fræðslumálastjórnin, sem valdið hefir. Jeg vona, að háttv. deild sjái, að hjer er um sanngirnismál að ræða og lofi frv. að ganga til 2. umr. og allshn.

Björn Hallsson Eins og háttv.flm. tók fram, er þetta frv. fram komið sökum breytinga á fræðslulögunum frá síðasta þingi, þar sem sú skylda er lögð á presta að hafa eftirlit með barnafræðslu, ef fræðslunefndir eða skólanefndir fá undanþágu frá fræðslulögunum. Eiga þá prestar að hafa eftirlitið í samráði við fræðslu- eða skólanefndir. hver í sínu prestakalli. Háttv. flm. heldur því fram, að prestar sjeu ekki skyldir samkvæmt embætti sínu til þess að hafa þetta eftirlit á hendi: fræðslulögin frá 1907 hafi felt burt þessa skyldu þeirra. Jeg get ekki verið sammála háttv.flm. í þessu efni. Áður en fræðslulögin voru sett var það tvímælalaust skylda presta að búa börn undir fermingu, og á því hafa fræðslulögin enga breytingu gert, þrátt fyrir það, að kensla var aukin, svo að barnakennara þurfti jafnframt. Skylda prestanna að hafa umsjón með, að börnin væru nógu vel undir fermingu búin, er enn ekki fallin niður. Þá þykir hv.flm. ósanngjarnt og jafnvel ranglátt að skylda presta til þess að vera prófdómarar í prestaköllum sínum. Var að heyra svo á honum, sem þetta yrði prestum mjög erfitt og kostnaðarsamt starf. En svo er alls ekki. Fyrst og fremst skal ávalt skipa sjerstaka prófdómendur í kaupstöðum, og fræðslumálastjórn er heimilt að skipa sjerstaka prófdómendur þar, sem fjölmenn eða víðlend prestaköll eru, og mun það verða gert, ef presturinn fer fram á það. Það verður því einkum í þeim hreppi, sem prestssetrið er, sem presturinn verður að vera prófdómandi, og tel jeg það ekki þungan bagga fyrir hann. Einnig er það tekið fram í 3. gr. laganna frá 1922, að prestum er ekki skylt að hafa eftirlit með bamafræðslunni frekar en embættisstörf þeirra leyfa. Háttv. flm. kemst svo að orði í greinargerð sinni fyrir frv., að það sje allvarhugaverð leið að fara út á, að fela embættismönnum störf, sem ekki koma embættum þeirra við. Það getur vel verið, að svo sje, en í þessu tilfelli á það ekki við, og hefi jeg þegar svarað því. Þessi skylda er alls ekki frá árinu 1922, heldur gömul. Um þetta atriði hefir einnig verið talað hjer fyrr, bæði á síðasta þingi í sambandi við lögin, sem þá voru sett, og eins á þinginu 1921 í sambandi við frv., sem þá lá fyrir þinginu, um skiftingu Ísafjarðarprestakalls. Þá var þessi háttv.þm. (MJ) þeirrar skoðunar, að fræðslulögin næmu ekki burt skyldu prestanna til að hafa umsjón með fræðslu barna. Með leyfi hæstv. forseta skal jeg lesa upp lítinn kafla úr ræðu háttv.flm. (MJ) frá 1921. Þar segir hann svo: „Jeg vona, að háttv.þm. kunni svo að meta skýrslur fagmanna, að þeir taki gilda skýrslu okkar prestanna um það, að ekki sje ljett störfum af herðum presta með fræðslulögunum. Okkur ætti að geta komið saman um það, að ljettirinn sje enginn. Kristindómsfræðslan hvílir jafnt á prestunum eftir sem áður. Skyldan er sú sama, hversu sem hún er rækt.“ Þetta er orðrjett lesið úr Alþingistíðindunum 1921. Maðurinn, sem þetta segir þá, er einn og hinn sami og sá, sem nú flytur frv. það, er nú er verið að ræða um. En skoðunin er ekki hin sama nú og þá, hvernig sem á því stendur. Ætli það sje ekki svo, að háttv.þm. (MJ) renni blóðið til skyldunnar og skoðun hans á þessu atriði fari eftir því, sem heppilegast er í hvert skifti til að ljetta störfum af prestum. Jeg vil svo leggja til við háttv. deild, að þetta frv. verði felt strax við þessa umræðu, svo að hv. þingd. þurfi ekki að eyða tíma sínum í að ræða það. Hvort það fer í allshn. eða ekki, ef það fer á annað borð í nefnd, er mjer sama um. Jeg sje aðeins eftir tímanum, sem eytt verður til þess að ræða það.

Flm. (Magnús Jónsson) Þrátt fyrir andmæli háttv. 2. þm.N.-M. þarf jeg ekki að vera langorður í svari mínu. Það stendur auðvitað orð á móti orði hjá okkur, hvort gamla tilskipunin frá miðri 18. öld er enn í gildi. Skoðun hans er sú, að hún gildi enn, en jeg met eins mikils ummæli lögfróðra manna. er jeg hefi átt tal við um þetta efni, og segja þeir, að ekki komi til greina, að sú tilskipun sje enn í gildi. Vitanlega er þýðingarlaust fyrir okkur háttv. 2. þm.N.-M. (BH) að vera að deila um þetta hjer. Við erum báðir leikmenn í þessum efnum. Annars mun þessi háttv.þm. aðallega hafa staðið upp til þess að lesa upp póst úr ræðu eftir mig frá í hitteðfyrra og sanna með því, að jeg hefði breytt um skoðun síðan þá. En þarna hefir honum tekist að skjóta fram hjá markinu án þess að koma nærri því. Það, sem jeg sagði á þinginu 1921, er aðeins það, að meðan prestar hafa þá skyldu að staðfesta börn og kirkjan heldur í fermingarathöfnina, verða prestar að hafa eftirlit með því, að börnin fái þá þekkingu á kristindóminum, sem talin er nægileg undir fermingu. Jeg vona, að hv.þm. sjái, að hjer er um alt annað að ræða en almenna fræðsluskyldu presta, sem háttv. andmælandi minn (BH) vill láta þá hafa. Þá vil jeg endurtaka það, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni, að það er undir yfirstjórn fræðslumálanna komið, hvort sjerstakir prófdómendur verða skipaðir í fjölmennum og víðlendum prestaköllum, og einnig er það hún, sem ákveður það, hvaða prestaköll verði talin fjölmenn eða víðlend. Háttv. andmælandi minn veður því reyk, þar sem hann heldur því fram, að prestarnir geti heimtað sjerstaka prófdómendur þar, sem svona sje ástatt. Er og hætt við, að fræðslumálastjórnin verði spör á að nota þessa heimild, meðan prestar fá engin laun fyrir ómak sitt, og ekki einu sinni endurgreiddan ferðakostnað. Þar sem svo var að heyra á háttv. 2. þm.N.-M. (BH), að hann nenti ekki að starfa að þessu máli í allshn., þá tek jeg aftur þá tillögu mína, að frv. verði, að lokinni umr., vísað til allshn., en legg til, að því verði vísað til háttv. mentmn., enda mun það eiga heima þar, þar sem það er um breytingu á fræðslulögunum.

Lárus Helgason Mjer kemur ekki á óvart, þótt þetta frv. kæmi fram. Í fyrra, þegar lögin um breytingu á fræðslulögunum voru til umræðu hjer í deildinni, mælti jeg með því, að prestum yrðu greidd laun fyrir að vera prófdómarar, svo sem öðrum prófdómendum, og greiddi jeg atkvæði á móti því, að frv. næði í þessu efni óbreytt fram að ganga. Jeg tel mjög heppilegt, margra hluta vegna, að prestar sjeu prófdómendur; trúi jeg þeim betur en flestum öðrum, sem kostur er á, til þess starfs, en jeg tel ósanngjarnt að ætlast til þess, að þeir fái enga þóknun fyrir ómak sitt og kostnað við ferðalög. Mun jeg því greiða frv. atkv. mitt.

Björn Hallsson Mjer þótti háttv.flm. (MJ) færa lítil rök fyrir því, hvers vegna hann hefði skift um skoðun síðan 1921. Lítur út fyrir, að hann hafi sjálfur skotið fram hjá markinu annaðhvort árið. Við höfum hvor sína skoðun á því, hvort tilskipunin frá 18. öld, sem vitnað hefir verið í, sje enn í gildi, og þar sem fræðslulögin frá 1907 nefna hana ekki með þeim lögum, sem þau nema úr gildi, þá verð jeg að álykta af því, að hún sje enn í gildi. Þá talaði hann enn um það, að fræðslumálastjórn myndi treg að skipa prófdómendur. Það verður tvímælalaust gert, ef prestar telja sig ekki geta sint eftirlitinu eða prófdómarastarfinu vegna embættisanna. Prestar geta því ráðið þessu að mestu. Háttv. flm. (MJ) gat þess, að hann hefði borið þetta undir einhverja lögfræðinga; en jeg geri ekki svo mikið úr því, því svo eru lög sem hafa tog, og það, sem einn lögfræðingurinn heldur fram, er oft neitað af hinum. Efast jeg ekki um, að jeg hefði fengið einhvern lögfræðing til þess að styðja mitt mál, ef jeg hefði leitað álits þeirra um það. Hins vegar væni jeg ekki flm. um það, að hann hafi ekki spurt einhvern lögfræðing um þetta. Það er aðeins ekkert að byggja á órökstuddum orðum; tel jeg því ekki mikið á þeim ummælum að byggja. Háttv. flm. kannast þó nú við, að prestar eigi að hafa eftirlit með kristindómsfræðslunni. Jeg hefi þó sannfært hann um það. En 1921 taldi hann skyldu þeirra að hafa fræðsluskylduna þrátt fyrir setningu fræðslulaganna. Háttv. flm. (MJ) hefir misskilið orð mín. Taldi hann, að jeg væri hræddur við að eiga umræður um frv. í allshn., eða nenti ekki að vinna að því. En jeg tel allshn. hafa annað þarfara að vinna en að ræða frv., sem sjálfsagt er að fella, svo miklum fjölda frv. er búið að vísa til þeirrar nefndar.

Flm. (Lárus Helgason) Eins og sjá má á frv. þessu, er hjer um allmikla breytingu að ræða frá núgildandi lögum um mælitæki og vogaráhöld. Breyting þessi hyggjum við flm. frv. að verði vel þegin af flestum landsmönnum, þar sem hjer verður að ræða um mikinn sparnað á fje almennings. Útgjöld þau, sem kaupmenn og kaupfjelög hafa orðið að inna af hendi vegna gildandi laga um mælitæki og vogaráhöld, eru tvímælalaust úr vösum almennings Kostnaðinn við löggildingarstofuna hefir orðið að greiða sumpart úr ríkissjóði og sumpart frá verslunum í landinu. Samkvæmt skýrslu frá löggildingarstofunni nemur þessi kostnaður frá byrjun, þau 5 ár, sem hún hefir starfað, mikilli uppæð. Þennan kostnað ættu landsmenn að losna algerlega við hjer eftir, ef frv. það, sem nú er til umr., nær fram að ganga, þar sem lögreglustjórum er ætlað að taka að sjer eftirlit það, sem löggildingarstofan hefir nú, án nokkurs sjerstaks endurgjalds. Eftirlitið ætti ekki að verða ver af hendi leyst af lögreglustjórum en löggildingarstofunni. Þeim er hægt að framkvæma það árlega, t. d. á þingaferðum, en það getur löggildingarstofan ekki nema með alt of miklum kostnaði. Enda er samkvæmt núgildandi lögum ekki ætlast til, að þetta eftirlit fari fram nema einu sinni á hverjum 3 árum. Eins og minst er á í greinargerð við frv., er starfræksla löggildingarstofunnar, samkvæmt núgildandi lögum, óhagkvæm á ýmsan hátt, svo sem það, að ef lítið eitt hefir þurft að lagfæra vog, þá hefir ekki mátt gera við hana á staðnum, heldur hefir orðið að senda hana til Reykjavíkur, eins fyrir því, þó að viðgerðin hafi verið svo lítil og auðveld, að hver meðalbúhagur maður hefði vel getað leyst hana af hendi á lítilli stundu. Kostnaður við þessar sendingar voganna hefir orðið mikill, auk þess sem verkið sjálft hefir þótt mjög dýrt. Þar við bætist, að oft er mjög bagalegt að missa af notkun voganna um langan tíma. Samgöngur okkar eru ekki svo greiðar, að í þessu efni sje rjett að lögákveða slíkt fyrirkomulag. Ýmislegt fleira mætti benda á til sönnunar því, að núgildandi lög um mælitæki og vogaráhöld eru ekki hagkvæm, en við þessa umr. málsins virðist það ekki nauðsynlegt. Að endingu skal þess getið hjer, að líklegt er að þeir menn, sem vinna við löggildingarstofuna, geti fengið sjer eitthvað þarfara að vinna fyrir fósturjörðina en það, sem þeim hefir verið boðið að gera eftir núgildandi lögum. Vænti jeg, að frv. þetta fái að ganga til 2. umr., að þessari lokinni, og síðan til allshn.

Þorsteinn Jónsson Þegar mál þetta var rætt hjer í hv. deild í sambandi við fyrirspurn hv.þm. V.-Sk. (LH), upplýsti hæstv. atvrh. (KJJ) í svari sínu, að löggildingarstofan hefði borið sig, tekjurnar af þessari stofnun væru eins miklar og útgjöldin, væri því enginn kostnaður fyrir ríkið að halda henni við. Jeg efast ekki um, að svo muni vera. En þó að kostnaður sje enginn af henni fyrir ríkið, þá kemur þó kostnaðurinn á landsmenn. Það er enginn vandi fyrir þessa stofnun að hafa svo miklar tekjur, að hún baki ekki ríkissjóði útgjöld, þar sem hún hefir ein rjett til þess að flytja inn og gera við öll mælitæki og vogaráhöld, og ræður sjálf verðlaginu. Þá er skiljanlegt, að hún sje ekki byrði á ríkissjóði. En hins vegar er það ljóst, að þetta er skattur á landsmönnum. Það eru ekki þeir, sem kaupa áhöldin eða láta gera við þau, sem greiða þetta gjald, heldur almenningur, því að kaupmenn og kaupfjelög leggja það aftur á vöruna. Það má segja, að þetta gjald sje ekki mjög mikið, en það er þó nokkuð, og ábyggilega skattur, sem má missa sig. Mjer er kunnugt um, að mjög nákvæmlega hefir verið farið í að framfylgja lögum þessum. Þó að ekki hafi verið meira að sumum áhöldum heldur en brotinn nagli, sem hver lagtækur maður - og jafnvel líka ólagtækur - hefði getað gert við, varð að senda þau til Reykjavíkur, og kostaði viðgerð og flutningur oft á tíðum jafnmikið og áhöldin ný. Mig furðar ekki, þó að vogar og mælitækjum hafi verið talið mjög ábótavant í skýrslu þeirri, er hæstv. atvrh. (KJJ) las upp um daginn, er hann svaraði fyrirspurninni, þar sem hver smágalli var talinn með. Vogir voru dæmdar ónothæfar fyrir smávegis annmarka, þó að þær vægju ekki skakt, og lóð, sem flutt voru inn eftir að löggildingarstofan tók til starfa, var neitað að löggilda, þó að þau væru góð og rjett í alla staði, og varð því að fleygja þeim. Það hefir verið sagt til stuðnings löggildingarstofunni, að með henni væri meiri trygging fyrir því, að vog og mælir væri rjett. Jeg leyfi mjer að efast stórlega um þetta og hygg, að erfitt muni að sanna það. Á milli skoðana og eftirlits af hálfu löggildingarstofunnar líða minst 3 ár, og ef kaupmenn vilja nota röng mælitæki, geta þeir það vitanlega þau 3 ár, sem ekki er skoðað hjá þeim. Eiginlega er miklu öruggara að leggja þetta undir umsjón lögreglustjóra, sem geta haft eftirlit með áhöldunum hve nær sem þeim sýnist. Þegar lögin um löggildingarstofuna voru samþykt hjer á þingi, var þetta eftirlit talið svo vandasamt, að fela þyrfti það sjerfræðingi. Jeg hygg, að þetta hafi aðallega verið notað til að koma lögunum í gegn, en vandinn sje ekki meiri en að hver meðalmaður geti sjeð, hvort tækin sjeu rjett eða ekki. Þessi lög eru einhver hin allra óvinsælustu, sem ungað hefir verið út hjer á þingi á síðustu árum. Þetta eitt væri að vísu ekki næg ástæða til að fella þau úr gildi, ef annað mælti með þeim. En þegar alt bendir á, að þjóðin missi einskis í, þó að löggildingarstofan verði lögð niður, vona jeg að hv. deild taki vel undir frv. og lofi því að sigla áfram.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Það var ekki alveg rjett hermt hjá síðasta ræðumanni (ÞorstJ), að jeg hafi haldið því fram, að nú væri svo komið, að löggildingarstofan bæri sig. Jeg sagði ekkert um það og lagði engan dóm á það. Jeg las einungis upp tölur, er forstjóri löggildingarstofunnar hafði látið mjer í tje, en fór ekki í neinn samanburð. Fyrirspurnin gaf ekkert tilefni til þess, og jeg áleit það henni óviðkomandi. Það er þó enn vitlausara, sem jeg sá hermt eftir mjer í blaði einu, að löggildingarstofan hafi gefið svo og svo mörg þúsund krónur í tekjur. Jeg sagði ekki eitt orð á þá leið. Hitt dró jeg fram, til þess að sýna, að hún hefði gert eitthvert gagn, hve mikið hefði lagast um vogir og mælitæki við þessar 2 skoðanir, sem fram hafa farið. Jeg áleit mjer það skylt, enda var það tekið svo greinilega fram í skýrslu forstjórans, að hann ætlaðist sýnilega til, að það kæmi fram í þinginu. Jeg get ekki sjeð neitt því til fyrirstöðu að fela lögreglustjórum þetta eftirlit, þar sem góðu skipulagi hefir verið komið á mæli- og vogartæki á síðustu árum. Stofnunin er alt of dýr. En þó er annað athugavert í þessu máli, sem jeg vil drepa strax á. Forstjóri löggildingarstofunnar hefir fyrir um 2 árum verið hálfhræddur um, að önnurhvor stofnunin, er hann veitir forstöðu, löggildingarstofan eða veðurathugunarstofan, yrði lögð niður. í brjefi, dags. 7, maí 1921, spyr hann stjórnina um þetta, og biður hana að tryggja sjer sömu launakjör sem hagstofustjóra; kveðst hann ella mundu neyðast til að leita sjer annarar atvinnu. Þáverandi stjórn svaraði með brjefi, þar sem þessu var lofað fullkomlega. Þessi plögg mun jeg fá væntanlegri nefnd í hendur, ef þau kynnu að geta breytt áliti hennar að einhverju leyti í þessu máli.

Jón Baldvinsson Jeg er yfirleitt meðmæltur ríkisrekstri á sem flestum sviðum, en ef jeg sje einhverja óþarfa stofnun, vil jeg auðvitað leggja hana niður. En stofnun þá, sem ræðir um, tel jeg ekki rjett að afnema. Það getur verið, að þeir, sem því fylgja, hafi rjett fyrir sjer að sumu leyti um þann þunga skatt, er þeir telja þjóðina greiða löggildingarstofunni. Vitanlega borgar þjóðin einhvern skatt til hennar. En hver skyldi hafa borgað þann skatt, sem röng mæli- og vogartæki hafa bakað þjóðinni? Ef þau hafa verið svo röng, sem eftirlitið hefir sýnt, hefir sá skattur ekki verið svo mjög lítill. Má vel athuga þetta um leið og rætt er um að leggja stofnunina niður. Jeg er ekki mjög hrifinn af eftirliti lögreglustjóranna í þessu efni. Vjer höfum svo margskonar reynslu um það eftirlit á ýmsum sviðum. Hæstv. atvrh. (KIJ) var heldur á því, að leggja mætti löggildingarstofuna niður, þar sem þessi mál öll væru nú komin í svo gott horf. En þá vaknar sú spurning, hvort ekki muni alt færast aftur í gamla horfið, þegar eftirlitið minkar. Þá kemur aftur þessi skattur af röngum mæli- og vogartækjum, sem jeg hygg að sje engu minni en það, sem vjer nú gjöldum til löggildingarstofunnar.

Bjarni Jónsson Við erum í því horninu nú, jeg og hv. 2. þm. Reykv. (JB), að við erum sammála. Hann hefir að mestu leyti tekið af mjer fyrirhöfnina, og get jeg því verið stuttorður. Jeg vil endurtaka það, sem hann sagði, að ekki þarf miklu að muna á vog eða mæli til þess að á almenning komi margfaldur skattur á við það, sem löggildingarstofan kostar. Hve miklu skyldi t. d. þurfa að muna á mjólkurmáli hjer í Reykjavík, er hvert heimili kaupir nokkra potta daglega. Eða hvort mundi það lengi að safnast saman á ull eða fiski, ef mjög tíðkuðust rangar vogir? Jeg get fullvissað menn um það, að það væri svo mikil upphæð, að menn mundi sundla, ef nokkur væri fær um að reikna hana saman. Og hvaða trygging er fyrir rjettum mæli og vog í þjóðfjelagi, sem hefir enga stofnun til rannsóknar og eftirlits með því. Þá vantar þá tryggingu, sem almenningur á heimtingu á. Og þó að lögreglustjórar eigi að hafa þetta eftirlit, hvaða tæki eiga þeir þá að hafa? Eiga þeir að hafa vogir hjeðan, eða fá nýjar frá Frakklandi  (Atvrh. KIJ: Það hafa menn oft fengið)  . Jeg veit, að menn fengu áður vogir frá Danmörku. En þegar Íslendingar fóru að verða sjálfstæð þjóð, vildu þeir eiga þetta undir sjálfum sjer, en ekki undir öðrum, þó að öðrum væri að vísu vel trúandi í þessu efni. Annað er það, að menn hafa eðlilega kvartað undan hinu háa verði á mælitækjum. En þess ber að gæta, að birgðir löggildingarstofunnar voru keyptar á þeim tíma, þegar alt var í hæstu verði, og þar sem stofnunin átti að bera sig, varð að selja tækin svo dýrt. En þar sem ekki þarf í framtíðinni að kaupa svo dýra hluti sem þá, mun verð á þeim lækka. Og þegar viðskifti og verðlag færist til rjetts lags, munu menn lítið finna til þessa gjalds og ekki kvarta undan því. En því er nú undan þessu kvartað, að þetta er innlendur skattur, en ekki útlendur, því að erlenda skatta gjalda illir fúslega og glaðir.

Þorsteinn Jónsson Það hafa þegar heyrst 2 raddir til að andmæla þessu frv. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) bar upp þá spurningu, hver borgaði skatt þann, sem stafaði af röngum vogum. Við skulum gera ráð fyrir, að þetta hafi komið fyrir áður en löggildingarstofan var sett á stofn.  Annars má, eins og jeg tók fram áður, ganga of langt í hótfyndni að eyðileggja vogartæki. Mjer er kunnugt um, að eftirlitsmaður hefir kastað kvörðum, sem honum þótti ekki líta nógu vel út, eða voru smíðaðir af lagtækum mönnum, en þó eins rjettir og kvarðar löggildingarstofunnar. Jeg sagði ekki að þetta væri mikill skattur á þjóðinni, heldur að það væri óþarfur skattur. Svo lengi má halda áfram að leggja óþarfa skatta á þjóðina, þótt smáir sjeu hver um sig, að þeir verði alltilfinnanlegir. Hv. þm. Dala (BJ) kvað menn mundu sundla, ef reiknað væri saman það tjón, er almenningur biði árlega af röngum mæli- og vogaráhöldum, og tók til dæmis mjólkurmál í Reykjavík. Það getur verið, að svo nákvæmlega sje mæld mjólk í Reykjavík. En þar sem jeg þekki til er hún ekki svo nákvæmlega mæld, en svo mikið látið framyfir, að örugt sje, að kaupandinn skaðist ekki. Enda held jeg að mjólkurmælar sjeu ekki löggiltir af lögildingarstofunni. Menn hafa talað á móti frv. eins og ekkert eftirlit yrði í þessum efnum, ef það verður samþykt. Það er ekki rjett, því að lögreglustjórum er falið þetta eftirlit. En um leið kemur það undir stjórnarráðið eins og öll önnur mál, er lögreglustjórar hafa með höndum. Ef menn teldu slælegt eftirlit hjá einhverjum lögreglustjóra, liggur beint við að kvarta til stjórnarráðsins, og gæti það sent sjerstakan eftirlitsmann, þegar svo bæri undir.

Jón Þorláksson Jeg vil leiða athygli að því, að það eru tvö gagnólík störf, sem löggildingarstofunni er ætlað að hafa á hendi. Annað er eftirlit með vogum og mælitækjum, en hitt er löggilding nýrra mælitækja og voga. Væri þessi varningur smíðaður hjer svo nokkru næmi, en nú er það ekki, gæti verið ástæða til að hafa stofnun í landinu til löggildingar nýrra tækja. En jeg sje ekki ,að það sje, því að í þeim löndum, er verkfærin eru fengin frá, eru löggildingarstofur, og þar má fá tækin löggilt, svo fulltrygt sje. Það er því engin ástæða að hafa stofnun til þess, nema ef vera skyldi vegna sjálfstæðisfordildar, til þess að sýna öðrum þjóðum, að við sjeum þeir karlar í krapinu, að við getum þetta sjálfir. Þessari skoðun skaut líka upp hjá hv.þm. Dala. (BJ), eins og vænta mátti. Það eina, sem þörf er á, er að hafa eftirlit með því, að tækin gangi ekki úr sjer og verði röng. Með frv. þessu er ekki verið að afnema þetta efirlit, heldur aðeins annari skipun á það komið, sem er engu ótryggari, en miklu ódýrari.

Flm. (Lárus Helgason) Orð hv.þm. Dala. (BJ) gáfu mjer tilefni til nokkurra orða. Hann sagði, að menn mundi sundla, ef þeir heyrðu þær upphæðir, sem hafðar hefðu verið af mönnum sökum rangrar vigtar. Þetta eru rakalausir sleggjudómar. Hefi jeg aldrei heyrt kvartað undan rangri vigt, og það er tilhæfulaus áburður, ,að menn sjeu svo gjarnir á að svíkja í þeim efnum, að þess vegna sje þörf á löggildingarstofunni. Flestir eru svo gerðir, að þeir vilja vega og mæla rjett, en þótt svo væri ekki, þá mundi eftirlitið síst verða verra, heldur verða tryggara hjá lögreglustjóranum en löggildingarstofunni.

Jakob Möller Jeg vil vekja athygli á því, að óvildin í landinu gegn löggildingarstofunni muni ef til vill stafa að einhverju leyti frá því, hver árangur hefir orðið af stofnuninni. Við fyrstu skoðun ónýttust um 70% tækja þeirra, sem þá voru í notkun í landinu; gæti maður hugsað sjer, að gremjan stafaði af því, hversu miklum kostnaði þetta hefir valdið fyrir eigendur. Er engin nýlunda, að lög, sem þannig verka, verði óvinsæl, enda þótt góð og nauðsynleg sjeu. Mönnum finst þetta óþarfa tiltektarsemi. Menn mega ekki láta sjer nægja að sanna, að óvild sje gegn einhverju, heldur verður líka að vita, af hverju óvildin stafar, áður en breytt er til. Háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) talaði um hin ólíku hlutverk löggildingarstofunnar, eftirlitið og löggildinguna. En jeg sje ekki annað en að hlutverkin sjeu mjög lík. Það er rjett, að það er hægt að fá löggilt tæki frá útlöndum, en eigi að notast við það eitt, verður um leið að banna smíði slíkra hluta hjer. Er að vísu lítið um smíði þeirra enn þá hjer, en það getur aukist og mun gera það. Auðvitað mætti senda þessi tæki til útlanda til löggildingar, en kostnaður mundi það verða. Hitt get jeg skilið, að þeim mönnum, sem verst er við sjálfstæðisfordildina, þætti þetta viðkunnanlegasta leiðin.

Magnús Kristjánsson Mörgum sýnist ef til vill, að hjer sje ekki um stórmál að ræða, en jeg hygg þó, að það sje ekki svo ómerkilegt, sem það máske sýnist. Jeg álít, að menn hæfi of mjög fest sjónir á því, að kostnaður hefir orðið nokkuð mikill af því að koma þessu í rjett horf, en sá kostnaður er nú að mestu um garð genginn og verður hjer eftir varla tilfinnanlegur. Það má vel vera, að framkvæmdin á þessu hafi ekki verið upp á það fullkomnasta, og að vel hafi mátt laga þessi tæki með minni kostnaði en orðið hefir. En stofnunarinnar er alt að einu þörf, og um það vildi jeg fara nokkrum orðum, einkum eitt atriði, seni enn hefir ekki verið minst á. Á seinni árum hefir sú venja myndast, að mikill hluti útfluttrar vöru hefir verið seldur hjer á staðnum með þeim þunga, er hún hefir. Sýnist því ærið varhugavert, ef sú stofnun verður lögð niður, er tryggi útlendum kaupendum rjetta vog og mæli. Bið jeg háttv. nefnd að athuga þetta vel, því að það gæti valdið miklu tjóni, ef mótmæli kæmu eða kvartanir um ranga vigt útfluttrar vöru. Því er svo varið löngum, að flest mál hafa fleiri hliðar en eina, og á þessu máli hygg jeg að þetta sje alvarlegasta hliðin. Ef stofnunin verður lögð niður og eftirlitið verður af handahófi, þá hverfur þessi trygging, og þá verður ef til vill illmögulegt að selja vöru hjer á staðnum; og þá mundi það sannast, að kostnaðurinn við stofnun þessa er hverfandi lítill í samanburði við það tjón, sem af því gæti leitt, ef útlendir kaupendur teldu, að með þessari fyrirhuguðu breytingu minkaði sú trygging, er þeir nú hafa fyrir útlátum þessarar vöru, er þeir kaupa hjer á landi.

Þorsteinn Jónsson Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) taldi, að óvild þjóðarinar gegn stofnuninni væri sökum þess, að hún hefði ekki þolað leiðrjettinguna á tækjunum. En þetta er ekki rjett. Getur sú ástæða ekki verið hjá öllum almenningi, og jeg held ekki hjá neinum, heldur hefir ástæðan verið þessi óþarfi kostnaður, sem af stofnuninni hefir leitt. Tækin hafa orðið að vera svo dýr, til þess að stofnunin geti borið sig. Hann talaði einnig um hinn mikla árangur, sem orðið hefði af fyrstu skoðuninni. Mjer kemur ekki til hugar að neita því, að eitthvert gagn hafi orðið að eftirlitinu, en hins vegar held jeg, að ekki verði fullkomlega á því bygt, þótt mismunur milli fyrstu og annarar skoðunar yrði svo mikill sem skýrslan segir, því að ekki er ólíklegt, að menn hafi ekki sýnt öll vogar- og mælitæki sín við aðra skoðunina, ef þeir hafa t. d. ekki sent þau löggildingarstofunni til viðgerðar. Jeg er sammála hv.þm. Ak. (MK) um það, að nauðsynlegt sje að málið verði vel athugað í nefnd. En viðvíkjandi því, sem hann sagði, að hætt væri við, að traust útlendinga minkaði á áreiðanleik mælis og vogar hjer á landi, ef eftirlitið yrði af handahófi, og að jafnframt myndi verða neitað að taka á móti heilum skipsförmum, vil jeg spyrja: hefir slíkt komið áður fyrir, áður en hjer var löggildingarstofa ? Jeg held ekki. En auk þessa er ekki verið að tala um að afnema eftirlitið, heldur auka það, því að lögreglustjórarnir geta framkvæmt það oftar heldur en löggildingarstofan gerir. En þá mótbáru get jeg ekki skilið, að lögreglustjórum sje ekki trúandi fyrir þessu. Er þeim þá trúandi fyrir öðrum vandasömum störfum, sem þeim eru fengin í hendur ? Jeg held, að hræðsla hv.þm. Ak. (MK) sje á engu bygð; hins vegar þykir okkur flm. gott, ef bent verður á eitthvað til að gera eftirlitið sem tryggast á þeim grundvelli, sem við viljum byggja frv. á. En kostnaðarsama stofnun til þessa viljum við ekki.

Bjarni Jónsson Það má segja um hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að ekki bregður mær vana sínum, þegar um sjálfstæðismál þjóðar vorrar er að ræða. Alt, sem að því hnígur, kallar þessi hv.þm. sjálfstæðisfordild eða gorgeir. Kippi jeg mjer ekki upp við þetta, en hitt þykir mjer leiðinlegra, að hann skuli nú vera tekinn að vega að Jóni Magnússyni, jafnhandgenginn og hann annars er honum. En því segi jeg þetta, að Jón Magnússon taldi sjálfsagt, að þetta nýja fyrirkomulag yrði upp tekið. Annars er dálítið einkennilegt að heyra menn tala um það sem óþekt, að eftirlitinu hafi verið áfátt, áður en starfinn kom, og misjafnlega vegið. Hjelt jeg, að menn hefðu einhverntíma heyrt getið um búhöldana, er seldu kjöt til fátæklinga á útmánuðum. Var sagt, að sú reislan, sem þeir vógu út með, hafi ekki verið tiltakanlega hörð, en svo höfðu þeir aðra, er þeir tóku á móti, sem var, að sögn, talsvert harðari. Held jeg að það sje engin sjálfstæðisfordild, þótt þessar reislur hyrfi. Seinlegt held jeg að það yrði líka, að senda reislur til Danmerkur, sem hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) mundi sennilega telja það eina örugga. Það er þessi ósjálfstæðisfordild, sem drottinn hefir gefið þessum þm. (JÞ) í vöggugjöf. Honum finst, að þetta land geti ekki bjargað sjer í neinu, nema alt sje sótt til útlanda annað en verkfræðingar. Á því hefir honum aldrei fundist þörf, svo mjer sje kunnugt, að fá þá. Rjettast teldi hann líklega að senda verkfræðinga út með reislurnar, og að svo fengju lögreglustjórarnir verkfræðingaliðið til að líta eftir því, að þær væru í lagi. En hverjum yrði þetta þá til góðs, ef lögð yrði niður löggildingarstofan ? - cui bono? Vitanlega eigi þeim, sem versla, því hún á að vera til þess, að almenningur geti verið viss um að kaupa rjett og selja rjett, en hjer er farið fram á að svifta burt öllu eftirliti í þá átt. Þetta er ein af þeim stofnunum, sem allra síst ætti að hverfa. Hitt getur verið annað mál, að hún sje of dýr í rekstri, og skal jeg játa það til hægðar þeim, sem óánægðir eru, en sjálfsagt ætti að vera ljett að kippa því í lag. Stafar þetta mikið af því, að hún varð að kaupa alt á óþægilegum tímum, og hefir stofnkostnaðurinn orðið ef til vill fullmikill í fyrstu, þó jeg lofi eigi svo mjög frv. þetta, álít jeg samt eigi nauðsynlegt, að það verði svo bráðdrepið, að það fái eigi að fara til nefndar, en mjer fanst það eigi rjett, að eigi væri haldið uppi svörum fyrir jafnþarfa stofnun sem þessi er.

Jón Þorláksson Mjer finst sjálfsagt að taka til athugunar þau atriði, er hv.þm. Ak. (MK) benti á, en jeg hygg að hann fari vilt í því, hvað það sje, sem tryggir það, að útlendir kaupendur fái rjetta vigt. Jeg hygg, að það sjeu hinir lögskipuðu vigtarmenn, en ekki þessi stefnun eða hin löggiltu tæki hennar. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) komst að þeirri niðurstöðu, að það þyrfti að banna alt smiði hjer innanlands á þessum tækjum, ef frv. þetta yrði að lögum. Jeg hygg þetta stafi af því, að þingmaðurinn hefir eigi kynt sjer málið nógu vel, hvorki frv. þetta, nje hin eldri eða yngri lög, er hjer að lúta. Þau tæki, sem nú eru notuð hjer innanlands, eru ekki löggilt og verða það heldur ekki, nema þau eigi að notast við verslanir. Hjer er ekki annað löggilt en verslunarvogir, lögin ákveða ekki um aðrar vogir, og þetta frv. fjallar aðeins um verslunarvogir og mælitæki. Sama er að segja um það, sem hv.þm. Dala. (RJ) sagði um hörðu reislurnar í harðindunum o. s. frv. Þær eru ekki löggildingarskyldar. Um sjálfstæðisrembing hans ætla jeg ekki að fjölyrða hjer, því það kemur litt þessu máli við; en heldur þótti mjer þá verða lítið úr kappanum, er hann brá Jóni Magnússyni sem skildi fyrir sig. Mjer er sama, hvaða menn standa að málum, því jeg fer ekki í manngreinarálit um málefni, en beðið get jeg vel með að skattyrðast við hv.þm. Dala. (RJ) um þessi efni, þangað til hann tekur sína árlegu jóðsótt út af 7. gr. sambandslaganna.

Jón Auðunn Jónsson Hv. þm. Ak. (MK) kveið því, að útlendir kaupendur mundu eigi taka gilda vigt og mál á vörum hjeðan, ef löggildingarstofan hyrfi. Jeg býst nú ekki við, að þeir viti mikið um tilveru hennar hjer, og því vart sakna hennar. Eina og aðaltryggingin, sem við höfum, eru vigtar- og matsmennirnir. Það getur eðlilega komið fyrir, að kvartað verði undan vigt á pökkuðum fiski eða annari vöru, sem rýrnar í flutningi, eins og hæstv. atvrh. (KIJ) drap á, að komið hefðu frá Spáni. Mjer er og kunnugt, enda mun það og viðast vera, að vigtar- og matsmenn prófa vigtirnar áður en þær eru notaðar, og eru þeir áreiðanlega eins vel til þess fallnir og sendimenn löggildingarstofunnar. Háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) var og hræddur um að banna þyrfti smíði á vogar- og mælitækjum innanlands. Mjer sýnist, að lögreglustjórar geti löggilt slík áhöld eins og verið hefir. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Dala. (BJ) sagði, álít jeg að hann ætti að geta talið sýslumenn og lögreglustjóra eins þjóðlega og nýta til löggildingarstarfsins og löggildingarstofuna, því þeir hafa áreiðanlega eins góð tæki eða gætu haft til þessa, eins og sú stofnun. Mjer er kunnugt um eitt áhald, sem kom frá Noregi og löggildingarstofan taldi óhæft, en lögreglustjóri gat sannað að var rjett. Enn fremur veit jeg um 2 vigtir frá Ísafirði, sem voru sendar suður til aðgerðar, og það kostaði milli 40–50 kr., auk flutningskostnaðar, viðgerðin, en hefði mátt gera við þær á Ísafirði fyrir margfalt lægra verð, að þær vógu rangt, er þær komu aftur að sunnan. Nú var spurningin: átti að senda þær suður aftur eða gera við þær á Ísafirði og láta lögreglustjórann sjá um, að þær yrðu löggiltar á ný? Hvort heldur sem úr yrði ráðið, var þetta algerður óþarfakostnaður.

Eiríkur Einarsson Jeg hefi ekki fylgst eins vel með í umræðum um þetta mál eins og skyldi, og bið afsökunar á því, en jeg vildi ekki láta undir höfuð leggjast að lýsa því yfir, að jeg er þessu frv. samþykkur í öllum höfuðatriðum þess, enda þótt jeg álíti, að orðalag þess sje víða eigi eins ítarlegt sem æskilegt væri, einkum að því er lýtur að tryggilegum og löglegum frágangi á þeim hlutum, er um ræðir og jeg tel miklu skifta að sje í lagi, sem sje löggilding allra mælitækja. Þegar litið er á það, að svo er til ætlast, að lögreglustjórar eða sýslumenn taki að sjer þessi verk, og það skín víða í gegn í frv., að þetta eftirlit megi þeir fela öðrum (hreppstjórum), þá má af því draga þá ályktun, að eftirlitið geti orðið allmisjafnlega nákvæmt. Það liggur og á lausu, hvort hjer er um innlend eða útlend tæki að ræða; álít jeg að oft sje hið innlenda smiði ekki eins nákvæmt, og því muni ekki eins auðvelt að ganga úr skugga um, að þau tæki sjeu rjett. Hygg jeg svona lagað eftirlit geti orðið til þess, að tækin verði ónákvæmari og lakari. Lögreglustjórar eru nú ekki margir í landinu og við því búið, að fela verði eftirlitið ýmsum öðrum, og ef til vill misjafnlega hæfum mönnum. Jeg er samþykkur því að leggja niður þessa dýru stofnun, en vil tryggja betur eftirlitið en hjer er gert ráð fyrir, og álít rjett, að í þetta frv. væru sett ákvæði, er feli í sjer reglur um yfireftirlit, eða yfirskoðun á gerðum lögreglustjóra og annara löggildingarmanna, og álít það eftirlit hvergi betur komið en í höndum stjórnarráðsins, eða með öðrum orðum, hjá landsstjórninni. Þrátt fyrir þetta, að þau ákvæði yrðu sett í lögin, að bæði kaupendur og seljendur gætu skotið ágreiningsmálum um vogaráhöld undir úrskurð stjórnarráðsins, ætti samt sá sparnaður, sem af niðurlagning þessarar stofnunar leiðir, að geta notið sín að mestu. Jeg vona að hv. deildarmenn hafi skilið, hvað jeg á við, að jeg álít það mikils vert öllum almenningi, að vel og tryggilega sje frá þessum málum gengið, ef óánægja kynni að koma upp einhversstaðar; álít ekki nóg gagnvart almenningi að leggja niður þessa stofnun, eins og frv. gerir ráð fyrir, nema vel sje um rjett allra hlutaðeigenda búið, auk sparnaðarins. Og án alls lasts um kaupmennina er þar vitanlega misjafn sauður í mörgu fje, og altaf til í landinu „Bátsenda pundarar“, og nauðsynlegur lagarjettur og reglur, er tryggi viðskiftaöryggi í landinu.

Jakob Möller Háttv. samþm. minn (JÞ) var að efast um, að jeg hefði lesið lögin eða yfir höfuð fylgst vel með í málinu. Jeg er ekki viss um, hvort hann hefði leyft sjer að segja þetta, ef hann hefði fylgst með í ræðu háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), en sá hv.þm. sló því fram, að löggildingarstofan hefði tvenn störf með höndum, og jeg var að svara því. Hann hefir heldur ekki tekið eftir ræðu minni. Jeg benti á, að í landinu væru, hefðu verið og mundu verða smíðuð vogar- og mælitæki, en ef á að fara að flytja inn útlend, löggilt tæki, er þessi innlendi iðnaður útilokaður og yrði líklega að banna hann. Hann segir, að aðeins verði notaðar löggiltar vogir og tæki við verslanir, en viða innanlands er hitt notað, sem jeg áðan drap á, og mætti jafnvel búast við, að innlendu tækin yrðu notuð meira við verslanir framvegis en gert hefir verið. Jeg álít það hæpna rökfærslu hjá hv.þm. Ísaf. (JAJ), að lögreglustjórar sjeu að sjálfsögðu færari en löggildingarstofan til að leiðrjetta vafasöm mæli- og vogartæki. Jeg hygg, að hið gagnstæða sje sönnu nær, og dæmi hans í þessu efni sanni lítið. Jeg verð því að álíta, að löggildingarstofan tryggi þetta mál allra best. En slíkar misfellur, sem hv.þm. Ísaf. (JAJ) gat um, geta ávalt komið fyrir, og skal því alls ekki neitað, að löggildingarstofunni geti skjátlast, en þá þyrfti ekki síður að gera ráð fyrir, að slíkt gæti hent lögreglustjórana.

Jón Auðunn Jónsson Það er aðeins stutt skýring til athugasemdar við það, sem hv. 1. þm. Reykv. (JakM) sagði. Jeg sagði, að lögreglustjóri hefði athugað norska mælitækið í viðurvist skoðunarmannsins og hann orðið að viðurkenna, að það væri rjett.

Bjarni Jónsson Það verður að líta á, hvað felst í skýrslum löggildingarstofunnar. Það kemur í ljós, að Spánverjar hafa kvartað yfir vigt á fiski, sendum hjeðan, áður en hún tók til starfa, en eigi síðan, og sýna því þessar skýrslur augljóslega, að allmikil þörf hefir þegar verið á þessari stofnun, og hefir hún því gert mikið gagn í þessu efni með eftirliti sínu, því enginn mun telja þetta smávægilegt atriði fyrir viðskifti vor út á við. Sýnir þetta ljóslega, að ástandið hefir alt á eina bókina lært verið, hvað snerti mál og vog í viðskiftum vorum, áður en þessi stofnun tók til starfa, og mun fljótt sækja í sama horfið, ef hennar missir við. Dæmi hv.þm. Ísaf. (JAJ) sanna lítið í gagnstæða átt, þótt hann tilfæri eitthvað, sem altaf getur komið fyrir, að yfirsjónir geta átt sjer stað og það jafnvel, þó svona góð stofnun eigi í hlut.

Flm. (Lárus Helgason) Það er ekki vert að lengja umræðurnar mikið frá því, sem komið er, en mig langaði þó til að gera stutta athugasemd við það, sem hv.þm. Dala. (BJ) sagði. Hann talaði um tvær vigtir, sem stórbændur til sveita hefðu, aðra til að vega mönnum út með og aðra til að vega inn með. Þetta finst mjer benda á, að hann sje fátækur að röksemdum, er hann grípur til þessa, að bera óorð á góða bændur í sveit. Eru þeir þó þektir að því, að greiða fremur fyrir þurfamönnum án endurgjalds heldur en hafa slíka sviksemi sem þessa í frammi. Kannske þekkir hann dæmi þess úr sínu kjördæmi, en jeg trúi þó ekki, að kjósendur hans geri sig ánægða með slíkan sleggjudóm. Tel jeg þessi ummæli hans yfirleitt óviðeigandi og leyfi mjer að mótmæla þeim fastlega. En þó svo þetta ætti sjer stað, sem jeg fyrir mitt leyti geri ekki ráð fyrir, þá er það víst, að lögin, sem við búum undir, koma engan veginn í veg fyrir það. Því fer fjarri. Það er ekki opinber verslun, þó fátækir menn leiti á náðir annara sjer til bjargar, og fái hjá þeim vörur að láni. Lögin gera ekki ráð fyrir þessu. Vil jeg svo að lokum enn frekar láta í ljós undrun mína yfir þessari röksemdaleiðslu hv.þm. Dala. (BJ).

Bjarni Jónsson Þessi hv.þm., sem síðast settist, sagði, að jeg hefði haldið því fram um góða bændur, að þeir væru kunnir að því að hafa tvær reislur, aðra til að vega mönnum út með, en hina til að vega inn með. Jeg þarf varla að taka það fram, að hann fer hjer algerlega rangt með. Mjer fórust svo orð, að uppi hefðu verið á öllum tímum, í ýmsum hjeruðum landsins, ágirndarseggir, sem þessum brögðum hefðu beitt. Að þetta sje meiðing um bændur alment, fæ jeg ekki skilið. Býst jeg líka við, að hann þurfi ekki að leita lengi á til að finna veislanir, sem hafa á sama hátt tvær vegir. Illyrðum hans vísa jeg til föðurhúsanna, vita og bændur það, að jeg hefi aldrei á þá ráðist. En alkunna er það, að land vort hefir verið eftirlitslaust í þessu efni fram að síðustu tímum, Og víða verið notaðar sviknar vogir og mælar, og mun það engu síður hafa komið fram á bændum en öðrum. Hv. þm. (LH) skal engar áhyggjur bera út af reiði kjósenda minna, kann svo og að fara, að hann fari illa á mis við þá hylli bænda, er hann hefir viljað krækja í með þessari ræðu sinni, og kjósendur hans muni honum það, að hann hefir stuðlað að því, að þeir voru sviftir þeirri einu tryggingu, sem þeim býðst í þessu efni. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) var eitthvað að minnast á mig í sambandi við 7. gr. sambandslaganna. Jeg verð að játa, að jeg skil ekki þennan sjálfstæðis-aumingjaskap, sem virðist vera farinn að gera vart við sig í sjálfu þinginu; hefir hann þó hingað til aðallega haldist við í skúmaskotum. Annars má hv.þm. (JÞ) bera jóðsóttina með dönsku hænunni svo lengi sem hann vill.

Björn Hallsson það er orðið nokkuð langt síðan þetta mál var á dagskrá síðast. Jeg var þá víst einn þeirra manna, sem höfðu kvatt sjer hljóðs, og vil því fara nokkrum orðum um frv. og þær brtt., er fram hafa komið, þótt jeg á hinn bóginn væri fús um daginn að falla frá orðinu, ef hinir, sem kvatt höfðu sjer hljóðs, gerðu slíkt hið sama; en af samkomulagi varð ekki, frekar en vant er, þegar gera á tilraun til þess að stytta umræður í þessari hv. deild. Hvað sjálfu frv. viðvíkur, þá verð jeg að segja það, að jeg er mjög hlyntur þeirri stefnu, sem þar kemur fram. Tel rjett stefnt að setja verndartolla á, þannig, að hækka tollana að mun á þeim tegundum, sem vernda á, og jafnframt óþörfum vörum, sem ættu ekki að sjást í landinu. Okkar efnum er svo farið, að þjóðinni er það lífsnauðsyn að líta alvarlega kringum sig, ef hún á ekki að fljóta sofandi að feigðarósi. Þjóðir girða sig sem mest með allskonar verndartollum nú á síðustu tímum; þarf ekki annað en minna á kjöttollinn í Noregi og ullartollinn í Ameríku, sem vjer höfum þegar fengið að kenna á allóþyrmilega. Þannig mun tollhækkunin á ull okkar í Ameríku nema eins miklu og verði ullarinnar undanfarið. Virðist því sá markaður tapaður að svo komnu. Ef við gerum ekkert til þess að vega upp á móti þessu, gæti svo farið, að það kæmi oss illa í koll, og tími kominn til að athuga það. Það er því sýnilegt, að það er nauðsynlegt að taka hjer upp verndartolla í einhverri mynd, en þá verður líka að sjá við því, að þeir valdi sjálfum oss tjóni, og má því ekki setja verndartolla á aðrar vörur en þær, sem vjer getum framleitt nóg af í landinu sjálfu, eða þá það, sem er alveg óþarft. Það eru aðallega tveir liðir á þingskjali 123, sem jeg vil dálítið athuga. Er annar liðurinn raunar ekki stór póstur, nefnilega tollur á heyi, sem er settur 6 kr. á hver 100 kg., og upplýstist það við síðustu umræðu, að innflutt hey hefir numið c. 1500 kr. á ári. Það kann að virðast óviðeigandi og óeðlilegt að flytja hey inn í landið, þar sem búnaður og grasrækt er annar aðalatvinnuvegurinn, en jeg vil samt láta það vera undanþegið tolli. Jeg tel ekki rjett að íþyngja kaupstaðabúum með það að fá mjólk handa börnum sínum. Gengur oft illa fyrir þeim að afla heyja handa kúm. Er því sú leið stundum farin, að fá útlent hey. Það er oft blátt áfram ekki hægt að fá keypt hey í kringum kaupstaðina, og bændur þar telja plágu fyrir sig heyvandræðin í kaupstöðunum seinni part vetrar, af því þeir mega ekki missa heyin. Hins vegar dugar ekki eingöngu kraftfóður handa gripunum, heldur þurfa þeir heysins líka með, ef þeir eiga að halda lífi. Jeg þekki dæmi þess, að í sumum kauptúnum austanlands, eins og t. d. Seyðisfirði, að það er miklum vandkvæðum bundið að afla heyja úr sveitum, og hefir oft orðið lið að því að fá útlent hey, sem hefir auk þess reynst oft ódýrara en t. d. hey ofan af Hjeraði eða fjörðum í kring. Jeg verð því, eins og sakir standa, að leggja á móti þessum tolli, enda hefir það sýnt sig, þó hart sje að þurfa að segja það, að okkur skortir nálega árlega fóður, þrátt fyrir það, að það er annar aðalatvinnuvegur okkar að framleiða gras. Úr því svo er í raun og veru, þá finst mjer ekki rjett að leggja háan toll á aðkeypt hey. Að vísu játa jeg það, að aðflutt hey bjargar okkur ekki í harðindum, heldur kraftfóður, en í einstaka tilfellum getur útlenda heyið hjálpað mönnum, og þá vil jeg ekki leggja þar stein í götuna, úr því innlenda framleiðslan dugar ekki á annað borð. Hitt viðurkenni jeg fyllilega, að „principielt“ væri tollurinn í alla staði rjettur, því að við ættum að geta framleitt nóg gras. Hinn liðurinn, sem jeg hefi ástæðu til að minnast á, er tollhækkun á vefnaðarvöru og fatnaði. En það er sá liður á landhagsskýrslunum, sem mjer er verst við; nam hann árið 1919 um 9 milj. króna, en þá fluttum við ull út fyrir 7 miljónir. Þetta er -vægast sagt mjög athugaverð stefna, þegar þess er gætt, að vjer flytjum út mestmegnis alla okkar ull og seljum hana mjög lágu verði. En enn er ekki svo komið fyrir okkur, að vjer getum lagt strangar hömlur á þetta, og erlendur fatnaður getur verið okkur nauðsynlegur á meðan við framleiðum ekki nóg af fatnaði sjálfir. En á meðan verksmiðjunum fjölgar ekki svo í landinu, að þær fullnægi þörfinni, er hæpið að setja háan toll á þær vörur. Hann er settur í till.fjhn. fjórfalt hærri, þó liðlega, en verið hefir, eða úr 18 au. pr. kg. í 75 aura, og er aðgætandi, hvort hann mundi ekki verða til þess, að þær innlendu verksmiðjur, sem vjer nú höfum, okruðu enn þá meira á sinni vinnu en verið hefir. Aftur eru aðrar óþarfavörur, svo sem silkifatnaður og fleira rusl, sem gjarnan mætti missa sig, og því ekki nema æskilegt, að þær væru tollaðar hátt. Jeg gæti því fylgt tollhækkun á vefnaðarvörum, en finst þetta nokkuð mikið í einu. Það ýtir undir menn að framleiða meira sjálfir að hækka toll á þessum vörum, en á meðan við erum ekki lengra komnir en nú er í iðnaði, verðum við að fara þar gætilega. Það, sem vjer þurfum að gera, er að koma klæðaverksmiðjum okkar í gott horf og efla heimilisiðnað, enda mun tilgangurinn vera sá, með þessum tolli, að flýta fyrir því. Fyr en svo er komið, finst mjer ekki gerlegt að hækka svo stórkostlega tollinn á útlendum fatnaði, og býst því ekki við að greiða þessum lið atkv. mitt, þótt jeg, eins og jeg tók fram áður, sje að öllu leyti hlyntur þeirri stefnu, sem hjer er gengið inn á. Er kostur á að koma fram með brtt. um þetta við 3. umr. Fleira finn jeg ekki ástæðu til að taka fram, og greiði hiklaust atkv. með málinu til 3. umr. því að jeg er að öðru leyti en þessum 2 liðum samþykkur frv., og legg ekki svo mikið kapp á að fá þeim breytt, að jeg greiði fyrir það atkvæði á móti frv.

Pjetur Ottesen Tíminn er raunar orðinn mjög takmarkaður, en mig langar þó til að fara nokkrum orðum um málið. Jeg hefi komið fram með brtt. við brtt. nefndarinnar, þá, að sykraðir ávextir verði feldir í burtu. Jeg hefi fengið upplýsingar um, að þeir heyri undir 14. liðinn í 1. gr. tolllaganna, sem sje brjóstsykurs- og konfekttegundir. Aftur tók jeg hjer upp lakkris, sem þó er í sjálfu sjer lítið atriði. Annars get jeg ekki stilt mig um að minnast á það, að mjer finst undrum sæta, hvað frv. þetta hefir mætt mikilli mótspyrnu. Það verður Þó að álítast að vera hyggindi, sem í hag koma, fyrir hverja þjóð, að reyna að búa sem mest að sínu og vera sjálfri sjer nóg, svo sem kostur er, um allar nauðsynjar. Þetta viðurkenna menn hjer líka, að minsta kosti í orði kveðnu. Það sem við flm. frv., hv. 2. þm. Skagf. (JS) og jeg, höfum viljað vinna á með frv., er það að vernda innlenda framleiðslu og gera tilraun til þess að koma í veg fyrir, að menn haldi áfram að kaupa þær vörur frá útlöndum, sem framleitt er nóg af í landinu sjálfu, og heima fyrir fást, bæði betri og ódýrari. En í frv. okkar eru aðeins teknar þær vörur, sem svo er ástatt um. Nefndin hefir nú yfirleitt tekið vel í þetta, en þó hefir hún felt niður tollhækkunina á niðursoðinni mjólk. Nú er það svo, að nóg er til í landinu sjálfu af mjólk, þó sumstaðar sje erfitt, vegna erfiðra samgangna, að fullnægja mjólkurþörfinni í hverjum stað. Tilgangur okkar var því sá, að þessi tollvernd mundi ýta undir, að meiri rekspölur kæmist á mjólkurniðursuðu hjer, og fullnægja þannig smátt og smátt þörfinni. Það, sem áynnist við það, er, að þá fengju menn góða, næringarmikla og ósvikna mjólk, í stað ljelegrar mjólkur og jafnvel mjólkurstælingar, eins og víst er um, að sumt af þeirri mjólk, sem hingað er flutt frá útlöndum, er, eins og líka best sjest á því, að hún yfirleitt er óhæf handa ungbörnum. En innflutt mjólk árið 1919 nam á 700 þús. kr. Það er því gleðilegur vottur, að á mjólkurniðursuðu hefir verið byrjað hjer á einum stað, í Borgarfirði, og þó það sje enn þá fyrirtæki í smáum stíl, þá mun það vera full alvara þeirra, sem að því standa, að færa út kvíarnar; hafa þeir leitað atbeina þingsins í því efni, sem jeg vænti, að vel verði tekið. Og austanfjalls munu menn einnig hafa hug á því sama. Aftur á móti hefir nefndin gengið nokkru lengra en við flm., þar sem hún hefir hækkað nokkuð toll á vefnaðarvöru og svo ávöxtum og þessháttar. Um ávextina má fullkomlega taka undir það, sem hv.frsm. (MG) tók fram, að þeir eru í flestum tilfellum „luxus“-vörur, sem fjöldi manna smakkar aldrei og lifir þó engu verra nje óánægðara lífi fyrir. Hvað vefnaðarvörur snertir, þá framleiðum við meira en nóga ull til að klæða alla landsbúa. En okkur vantar það, að unnið sje úr þessari ull, þó kraftarnir sjeu nógir til þess í landinu. Það virðist annars vera orðinn nokkuð rótfastur hugsunarháttur, sem mest ber á í kaupstöðum, og þar á hann upptök sin, en sem svo hefir borist út um landið, að það sje svo miklu finna að nota efni, sem keypt er frá útlöndum, og klæðast erlendum fatnaði. Menn eru að tala um, að verksmiðjur vanti, en hvernig var það áður fyr? Þá gengu menn alment í heimaunnum fötum, vel unnum og vel gerðum, hlýjum og skjólgóðum, og þá voru þau ekki að minsta kosti síður hæf til að vernda heilbrigði manna og líkamsþol. Þá voru engar verksmiðjur. Nei. Sannleikurinn er þessi, að auk þess sem við höfum nóga ull í landinu, þá höfum við einnig nógan vinnukraft til að hagnýta hana. Og þó heimaunnin vaðmál þyki t. d. ekki svara til þeirra krafa, sem nú eru gerðar um fatnað eða efni til fatnaðar, þá höfum við verksmiðjur, sem vinna dúka, sem ekkert standa að baki erlendum dúkum, en það eitt, að þeir eru innlendir, unnir í landinu sjálfu, það eitt er nóg til þess, að gengið er á snið við þá og útlend efni tekin í staðinn. En hugsunarhátturinn þarf að breytast, ekki síst. Hugsum okkur, hversu mikið gæti áunnist í þessu efni, ef t. d. alt það fólk, sem daglega drepur tímann hjer í Reykjavík, með kaffihúsasetum og bíóferðum og öðrum slæpingshætti, í stað þess notaði tímann til þess að vinna úr íslensku ullinni góðar og þarflegar flíkur. Og hugsum okkur, hvort væri þjóðnýtara. Og menn þurfa ekki annað en að líta í heilbrigðisskýrslumar nýútkomnu til að sannfærast um það, að þessi ósiður er farinn að gripa um sig og festa rætur út á ystu annesjum, því jafnvel norður á Langanesi gengur kvenfólkið nú orðið í útlendum grisjusokkum, sem eru alveg eins og silunganet, það er nákvæm eftirstæling af því, sem nú er hæstmóðins hjer í höfuðstaðnum, jafnt hjá körlum og konum, og það er ef til vill af því, að sú tíska er mjög uppi hjá kvenfólkinu hjer í bænum að ganga í stuttpilsum, að geta á þann hátt auglýst sem best þessa þjóðrækni, og þess má fullkomlega vænta, að það liði ekki á löngu, að karlmennirnir sníði neðan af buxnaskálmunum sínum í sama tilgangi. Mjer virðist því, að að því leyti sem hækkun á vörutolli af vefnaðarvöru gæti orðið til þess, að fremur væri farið að leggja meiri rækt við að vinna flíkur og plögg úr ullinni okkar, þá sje tollhækkunin rjettmæt og ekki ófyrirsynju gerð. Þá hefir verið ráðist á tollinn á aðfluttu heyi og honum andmælt allfreklega, svo sem slíkt væri hin mesta fjarstæða. Þóttist t. d. hv. 1. þm. Reykv. (JakM) undrast það mest, að slík tillaga væri frá mjer komin eða að jeg skyldi ljá henni fylgi mitt, og bygði hann það einkum og sjerstaklega á því, að jeg hefði á undanförnum þingum viljað íþyngja þeim kaupstaðabúum, sem heyskap stunda, með útsvarsálagningu. Þetta, að jeg hafi komið fram með tillögur um að íþyngja þessum mönnum nokkuð, er vitanlega fjarstæða einber og ekkert annað, eins og jeg hefi svo oft sýnt fram á áður. Það er ekkert annað en dreifing útsvarskyldunnar, án þess það þurfi eða eigi að valda neinni hækkun hins raunverulega útsvars. En úr því þm. (JakM) undrast þetta svo mjög, þá mun hann líklega ekki undra það síður, þegar jeg segi honum það, að þetta er flutt hjer í samráði við og eftir ábendingu og tillögum mjög merks manns hjer í Reykjavík, manns, sem er landskunnur að því, að vera glöggskygn á þau hyggindi, sem í hag koma fyrir þjóðarheildina. Þessi maður er Guðjón Guðlaugsson, fyrv. landskjörinn þingm. Hann hefir árlega, síðan hann kom hingað til Reykjavíkur, fengist við heyskap, keypt slægjur, og er því einn af þessum, sem þingm. (JakM) segir að jeg hafi verið að íþyngja, og hefir hann haldið nákvæma reikninga yfir allan kostnað við heyskapinn. Síðastl. sumar heyjaði hann bæði flæðiengjahey, venjulegt mýrarhey, og svo töðu af túni því, sem fylgir býli hans hjer suður við Öskjuhliðina, og kostaði hvert pd. af þessu heyi upp og niður, þegar allur kostnaður var reiknaður, 10 aura, en til samanburðar má geta þess, að það útlent hey, sem nú er nýkomið hingað, kostar 16 aura pd. Geta menn nokkuð sjeð af þessu, hvort ekki muni vera eins hyggilegt og gott að reyna að afla nauðsynlegra heyja innanlands, þó sjerstaklega, þegar þess er gætt, að mikið af slægjum verður úti á hverju ári, og það því fremur sem það má framleiða það svona miklu ódýrara hjer en hægt er að fá það frá útlöndum. Því það sem hv. 1. þm. Eyf. (StSt) sagði, að verið væri með heytollinum að meina kaupstaðarbúum að hafa eina eða tvær kýr, er svo mikil fjarstæða, að það er engan veginn svara vert, og svo var yfirleitt alt það, er hann hafði fram að færa til andmæla þessum heytolli. Og yfirleitt virðist mjer í öllum andmælunum gegn þessum tolli kenna alt of mikillar og beinlínis særandi vantrúar á landinu, og bið jeg guð að náða framtíð landbúnaðarins, ef það á að fara að framfleyta búpeningi á heyi frá útlöndum, sem þá vitanlega ekki byggist á öðru en því, að vanrækt er að nota þau gæði, sem landið hefir að bjóða í því efni. Þetta segi jeg af því, að það er engu líkara en að þeir, sem eru að andmæla þessum heytolli, líti svo á, að með því sjeu möguleikarnir til búfjárræktar í landinu svo ægilega skertir. Hitt er vitanlega alveg rjett, sem einn hv.þm. (BH) tók fram, að ef á annað borð yrði fóðurskortur á einhverjum stað, svo að grípa yrði til aðflutts fóðurs, mundi heldur verða flutt inn kjarnfóður en hey, svo þetta ákvæði verður þessu ekkert að meini, enda eru ákvæði í vörutollslögunum, sem heimila að fella tollinn niður með öllu, ef svo stendur á. Annars miðar öll starfsemi á sviði landbúnaðarins að því að tryggja búpeningi landsmanna nægt fóður, bæði með aukinni ræktun landsins og gætilegum ásetningi. Andmælin gegn þessum tolli af heyinu eru því þess eðlis, að þau eru engan vegin þess verð að byggja á þeim andstöðu gegn þessum tolli. Jeg vænti þess, að háttv. deild taki því frv. þessu vel og greiði götu þess. Það miðar að því að draga úr innflutningi á þeim vörum, sem við erum okkur sjálfir nógir um og okkur eru hollastar og notadrýgstar, og getum við á þann hátt sparað okkur gjaldeyri, og auk þess styður það að því, að lögð sje meiri rækt en ella við það að auka og bæta framleiðsluna.

Flm. (Jón Þorláksson) Greinargerð þessa frv. ber með sjer, hvers vegna það er fram komið, og ætla jeg mjer engu að bæta við það nú við 1. umr., en óska einungis, að það fái að ganga til 2. umr. og til sjávarútvegsnefndar.