Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Jónsson) N. hefir borið ráð sín lítillega saman út af þeim umr., sem hér urðu við 2. umr. um að fella niður úr frv. upptalninguna í 1. gr. á ostlíki, rjómalíki og mjólkurlíki og komst n. að þeirri niðurstöðu, að ekki væri ástæða til að fella þessa upptalningu niður, enda óviðfelldið að hafa engin ákvæði í 1., er tryggi eftirlit með þessum hlutum, ef til kæmi, því að þótt engin ákvæði verði höfð í l. um þetta, verður þó ekki litið öðruvísi á eftir sem áður en svo, að heimil sé framleiðsla á þessum hlutum í landinu, og eins innflutningur á þeim. Eins og ég drap á við 2. umr., urðu nokkrar umr. um það í n., hvort ekki gæti verið ástæða til að bera fram brtt. við 6. gr., sem færi í þá átt að heimila atvmrh. jafnframt að ákveða, að í öllu erlendu smjörlíki, sem selt er hér á landi, skuli vera sami hundraðshluti af íslenzku smjöri eins og áskilið væri um íslenzkt smjörlíki, og hefi ég nú borið fram brtt. á þskj. 175, sem fer fram á þetta. Hið helzta, sem er að athuga í sambandi við þessa till., er það, hvort ákvæði hennar mundi geta talizt móðgandi fyrir þær þjóðir, sem flytja hingað smjörlíki, en engin ástæða virðist vera til þess að óttast þetta. Hingað mun aðeins flytjast smjörlíki, svo að talizt geti, frá Noregi og Hollandi, og að því er Noreg snertir, þá eru þar í gildi samskonar ákvæði viðvíkjandi erlendu smjörlíki, sem þangað er flutt inn. Hinsvegar er ástæða til að setja þetta ákvæði vegna innlendu smjörlíkisframleiðendanna, sem hætt er við, að ella gætu ekki þolað samkeppnina við erlenda framleiðendur, sem þurfa minna að kosta til framleiðslunnar, auk þess sem varla er ástæða til að vera að undanþiggja útlendinga undan þeim kvöðum, sem innlendir menn verða að bera. Ég vona því, að d. geti fallizt á þessa till.

Jón Baldvinsson N. hefir ekki getað fallizt á að ákveða það í 6. gr., hve hár hundraðshluti af smjöri skuli vera í smjörlíkinu, ef til þess kemur, að heimildin verður notuð, eins og búast má við, að verði; en hinsvegar hefir hv. 3. landsk. borið hér fram brtt. við 6. gr. frv., sem fjallar um það, að atvmrh. sé jafnframt heimilað að áskilja, að allt erlent smjörlíki, sem til landsins flyzt, skuli blandað með íslenzku smjöri. Verð ég að játa, að mér virðist þessi till. spaugileg í meira lagi, að ætlast til þess, að t. d. hollenzkir smjörlíkisframleiðendur, sem kynnu að flytja inn hingað eitthvað af smjörlíki, skuli kaupa héðan íslenzkt smjör, til þess að blanda smjörlíkið með því, og enda hafa skilríki íslenzks embættismanns fyrir því, að þeir hafi svo gert. Hinsvegar gæti verið full meining í því að áskilja, að í öllu erlendu smjörlíki, sem flyzt hingað, skuli vera sami hundraðshluti af smjöri, sem samsvari íslenzku smjöri að gæðum, eins og í íslenzku smjörlíki. Sé ég ekki annað en að till. feli í sér bann gegn innflutningi erlends smjörlíkis, því að erlendir smjörlíkisframleiðendur flytja ekki það mikið hingað af framleiðslu sinni, að þeir myndu telja það ómaksins vert að uppfylla þessi skilyrði til þess að geta haldið áfram þessum litla markaði hér. Till. er og það fortakslaus, að þetta bann mundi einnig ná yfir iðnaðarsmjörlíki, og virðist þó ekki vera ástæða til þess, því að iðnaðarsmjörlíki mun undantekningarlítið alltaf vera blandað hér með ísl. smjöri áður en það er notað, en auðvitað mætti skipa svo fyrir, að svo skyldi alltaf gert. Þrátt fyrir vörutollinn, sem á erlendu smjörlíki er, var þó svo hér um tíma, að erlent smjörlíki var ódýrara en innlent, en síðan gjaldeyrisvandræðin urðu, hefir lítið sem ekkert fé verið veitt til innkaupa á erlendu smjörlíki, nema það, sem nauðsynlegt hefir verið, enda hefir lítið sem ekkert verið flutt inn af erlendu smjörlíki í seinni tíð. Vil ég benda hv. 3. landsk. á þetta, ef á annað borð þætti rétt að banna innflutning á erlendu smjörlíki, teldi ég rétt, að slíkt yrði gert með beinum lagaákvæðum, er þar að lytu, en ekki óbeint, eins og hér er gert, og ég býst enda við því, að hv. 3. landsk. muni fallast á að taka till. sína aftur, eftir að honum hefir verið bent á, hversu hjákátleg till. er. Hv. þm. var reyndar, að því er mér heyrðist, eitthvað að tala um það, að Norðmenn hefðu samskonar ákvæði í l. hjá sér, og má vera, að þetta sé rétt, en það er jafnhjákátlegt fyrir það, og er engin ástæða til þess fyrir okkur að vera að apa þetta eftir Norðmönnum. Ég vil því mælast til þess við hv. 3. landsk., að hann taki till. sína aftur, og vænti ég þess jafnframt, að hæstv. forseti fallist á að taka málið út af dagskrá að þessu sinni, til þess að n. gefist kostur á að athuga betur, hvernig eftirliti með erlendu smjörlíki, sem hingað til landsins flyzt, yrði fyrirkomið. Vil ég í þessu sambandi minna á það, að það eru fleiri þjóðir en aðeins Norðmenn og Hollendingar, sem hingað hafa flutt smjörlíki, því að Danir hafa líka flutt hingað töluvert af smjörlíki.

Jón Þorláksson Mér þykir leiðinlegt, að hv.n. hefir komizt að þeirri niðurstöðu að halda áfram í löggjöfinni ákvæðum viðvíkjandi mjólkurlíki og öðru þess háttar, og tel ég þetta sérstaklega óviðeigandi eftir að mönnum nú almennt er orðið það ljóst, hver munur er á hollustuháttum mjólkur og mjólkurlíkis. Í ljósi þeirrar þekkingar ætti þvert á móti að strika út úr 1. landsins öll ákvæði þessu viðvíkjandi, nema ef ástæða þætti til að banna það. En ég skal ekki fara frekar út í þetta en ég hefi gert, að benda hv.n. á, að mér sýnist þetta vera til lýta á löggjöfinni. Þá skal ég drepa nokkrum orðum á brtt.hv. 3. landsk. á þskj. 175. Get ég að ýmsu leyti tekið undir það, sem hv. 2. landsk. sagði um þessa till., en vil bæta því við, að mér finnst með þessari till. vera komið út í hreinar öfgar, þar sem gert er ráð fyrir að áskilja, að erlent smjörlíki, sem hingað er flutt, skuli blandað með íslenzku smjöri. Er vitanlegt, að lítið er flutt hingað inn af erlendu smjörlíki. Innlendu smjörlíkisverksmiðjurnar hafa að ýmsu leyti góða aðstöðu til að keppa um markaðinn við þær erlendu, m. a. geta þær venjulega boðið nýrri vöru, og innflutningsfrelsið á erlendu smjörlíki verður aðallega til að tryggja almenningi það, að innlendu verksmiðjurnar stilli verðinu í hóf, og verkar það þannig sem sjálfkrafa temprari á smjörlíkisverðið í landinu. Ég held og að með brtt. vinnist ekkert á í því efni að auka markaðinn fyrir íslenzkt smjör, því að markaðurinn hér á landi er ekki þess virði fyrir erlenda smjörlíkisframleiðendur, að þeir muni telja það ómaksins vert að sækja hingað smjör til að blanda smjörlíkið með, og held ég þess vegna, eins og hv. 2. landsk., að þetta muni verka sem aðflutningshindrun á erlendu smjörlíki, en þar með er kippt burt þeirri einu tryggingu, sem landsmenn hafa fyrir að fá smjörlíkið með sæmilegu verði, og má d. því ekki samþ.till. vegna hagsmuna almennings í þessum efnum. Till. er landbúnaðinum gagnslaus, og hennar er ekki þörf vegna innlendu smjörlíkisverksmiðjanna, sem hafa reynzt fyrirtæki með góðri afkomu undir þeim skilyrðum, sem þær nú búa við, og loks fer hún í bága við hagsmuni almennings í þessum efnum, eins og ég áður sagði, með því að till. nemur í burt þá einu tryggingu, sem smjörlíkisneytendur hafa fyrir því að fá smjörlíkið við hæfilegu verði.

Frsm. (Jón Jónsson) Út af ummælum hv. 1. og 2. landsk. vil ég taka það fram, að þessa till. ber aðeins að skoða sem varúðarráðstöfun, enda felur hún ekki í sér fyrirskipun í þessu efni, heldur aðeins heimild, sem atvmrh. er í sjálfsvald sett, hvort hann notar eða ekki, og ráðh. er ekki tilneyddur að áskilja, að iðnaðarsmjörlíki, sem hv. 2. landsk. kallaði svo, falli undir þessi ákvæði. Hinsvegar er rétt að gera þessar varúðarráðstafanir, því að það er í senn nauðsynlegt og eðlilegast, að landsbúar sjálfir hafi hagnaðinn af smjörlíkissölunni, og eins af því að selja fituna í það. Þótt ekki sé ef til vill nú eins og stendur, getur síðar orðið hætta á því, að erlendir smjörlíkisframleiðendur, eins og t. d. Hollendingar, verði hættilegir keppinautar innlendu smjörlíkisframleiðendanna, og þá kemur til athugunar, hvort ekki sé rétt að nota þessa heimild, til þess að erlenda smjörlíkið eyðileggi ekki okkar innlendu smjörlíkisframleiðslu. Hv. 1. landsk. taldi þetta hættulegt vegna smjörlíkisneytendanna, sem hefðu í þessu tryggingu fyrir hæfilegu verði á smjörlíkinu, en ég býst við„ að nóg ráð yrðu til að fyrirbyggja allt okur í þessum efnum, t. d. með hámarksverði á smjörlíki, en ég skal annars játa það, að ég ber engan kvíðboga út af þessu.

Jón Þorláksson Ég veit ekki, hvort hv. 3. landsk. hefir tekið eftir því, að eins og brtt. hans er orðuð og eins og hún fellur inn í frv., veitir hún atvmrh. ekki heimild til að áskilja, að ákveðinn hundraðshluti af smjöri skuli vera í öllu smjörlíki, sem til landsins er flutt, heldur hefir atvmrh. um það tvennt að velja að áskilja, að smjörlíkið skuli blandað með íslenzku smjöri, eða leyfa sölu þess án þess að nokkurt smjör sé í því. Gat ég ráðið það af ummælum hv. 3. landsk., að tilætlun hans var þó ekki sú, að löggjöfin yrði þannig. Ég óttast ekki að veita stj., sem hefir nægilega opin augun fyrir hagsmunum fátækra þurrabúðarmanna, heimild til að áskilja, að í öllu smjörlíki, sem hér er selt, innlendu sem erlendu, skuli vera ákveðinn hundraðshluti af smjöri, en þetta fæst ekki með brtt.hv. 3. landsk., eins og ég hefi bent á. Hv. þm. færði nú fram þá einu ástæðu fyrir brtt., sem til er, að þetta væri gert vegna hagsmuna innlendu smjörlíkisframleiðendanna, en þeir þurfa ekki þessarar verndar með, enda hygg ég rétt, að þingið liti fremur á hag smjörlíkisneytendanna en framleiðendanna, sem geta unað sínum hag vel eins og hann er nú.

Jón Baldvinsson Ég vil endurtaka það, að það getur orðið mjög bagalegt, ef þetta ákvæði, sem felst í brtt.hv. 3. landsk., tekur einnig yfir iðnaðarsmjörlíki, því að það mundi hafa í för með sér, að ekki verði hægt að fá hingað þær tegundir iðnaðarsmjörlíkis, sem um lengri tíma hafa verið keyptar hér, eins og ég áður benti á. Þá má líka benda á það, að þótt lítið sem ekkert sé nú flutt inn af útlendu smjörlíki vegna gjaldeyrisvandræðanna, er ekki ólíklegt, að innflutningur útlends smjörlíkis takist aftur að einhverju leyti, þegar þessum vandræðum léttir af, ef þetta ákvæði væri ekki sett í l., sem mundi verka sem aðflutningsbann á erlendu smjörlíki, eins og ég hefi bent á, og er þetta þó ekki tilgangurinn með frv., eftir því sem flm. lýsti honum, heldur að skapa meiri markað fyrir íslenzkt smjör, og alls ekki að takmarka eða banna innflutning á erlendu smjörlíki. Ég mun því ekki geta greitt þessari till.hv. 3. landsk.atkv.

Frsm. (Jón Jónsson) Það, sem fyrir mér vakir með að fá þetta ákvæði inn í lögin, er aðeins varfærni. Ég skoða þetta sem varúðarráðstöfun. Fari hinni innlendu smjörlíkisframleiðslu að stafa hætta af samkeppni við þá erlendu, þá má grípa til þessa ráðs, og eins og ég tók fram áðan, þá er þetta aðeins heimild fyrir ráðh. Getur hann því undanskilið iðnaðarsmjörlíkið, sem og er alveg sjálfsagt. Hv. 1. landsk. hélt því fram, að samkv. brtt. minni hefði ráðh. ekki nema um tvennt að velja, annaðhvort að leyfa innflutning á útlendu smjörlíki án nokkurs skilyrðis um blöndun með smjöri, eða þá að áskilja, að í því væri íslenzkt smjör. Ef þessi skilningur er réttur hjá hv.þm., sem ég skal ekki beinlínis mótmæla, þá er ég fyrir mitt leyti ekkert á móti því, að brtt. verði sett í það horf, sem hann benti á, ef það þykir skýrara.

Einar Árnason Hv. 1. og 2. landsk. hafa andmælt brtt. þeirri, er hv. 3. landsk. flytur á þskj. 175. Og mér skildist, að andstaða þeirra gegn henni byggðist mest á því, að hún myndi, ef samþ. yrði, verka sem aðflutningsbann á smjörlíki, og af því kynni aftur að leiða hærra verð á hinu innlenda smjörlíki en ef aðflutningur væri frjáls. Nú veit ég ekki annað en að innflutningur á smjörlíki sé bannaður og að lítið sem ekkert hafi flutzt inn af því í eitt til tvö ár, en það undarlega er, að verð á íslenzku smjörlíki hefir lækkað töluvert þennan tíma. Vitnar því reynslan í þessu efni alveg gegn staðhæfingu beggja þessara hv.þm. Þetta er staðreynd, sem ekki verður hrakin. Ég fyrir mitt leyti sé því enga ástæðu til þess að vera hörundssár fyrir því, þó að það verði upp tekið að fyrirskipa almennt, að allt smjörlíki, sem til landsins flyzt, skuli blandað íslenzku smjöri. Mun ég því greiða atkv. með brtt.hv. 3. landsk.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Út af aths. hv. 2. landsk. viðvíkjandi iðnaðarsmjörlíkinu vil ég taka það fram, að ég tel rétt og sjálfsagt að taka það til athugunar, hvort smjörlíki, sem notað er til iðnaðar, skuli vera undanskilið, þó að allt annað smjörlíki yrði að blandast smjöri. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 175 vil ég minna á, að samskonar ákvæði er í norskum lögum, að allt smjörlíki, er til Noregs flyzt, skuli blandað norsku smjöri. Þá hefi ég og fengið upplýsingar um, að í hollenzkum lögum um þessi efni eru samskonar ákvæði og þetta. Ég tel því rétt, eins og hv. 1. landsk. benti á, að brtt. yrði orðuð á þann veg, að ráðh. gæti ákveðið, að allt smjörlíki, er til landsins flyzt, skyldi vera blandað ísl. smjöri.

Jón Þorláksson Ég held, að það sé nauðsynlegt, að sett séu ákvæði í l. um það, að allt erlent smjörlíki, sem til landsins flyzt, skuli blandað með sama hundraðshluta af smjöri og hið innlenda. Og væri æskilegast, að það yrði tilskilið, að það smjör væri íslenzkt. En eins og ég tók fram áðan, er þetta ekki tekið fram í till.hv. 3. landsk. Samkv. henni er stj. heimilað að veita leyfi til innflutnings á óblönduðu smjörlíki, og smjörlíki blönduðu íslenzku smjöri. Ég veit ekki, hvort ég á að misbjóða hv.þd. og eyða orðum að því að hrekja þá fjarstæðu, sem kom fram í ræðu hv. 2. þm. Eyf. Hann hélt því fram, að verð á smjörlíki hefði lækkað töluvert nú hin síðustu árin, og vildi draga af því þá almennu ályktun, að það stafaði af því, að ekki hefði verið frjáls innflutningur á því, a. m. k. 1-2 undanfarin ár. Þessa ályktun gerði hann alveg án þess að athuga hið minnsta, hvort smjörlíki hefði ekki lækkað líka annarsstaðar. Það sjá allir, hversu fráleit þessi staðhæfing er.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég vil leyfa mér að skjóta fram þeirri aths., að enda þótt till. á þskj. 175 verði samþ. og áskilji, að allt erlent smjörlíki, er hingað flyzt, skuli blandað íslenzku smjöri, þá er ekki nauðsynlegt að flytja smjörið út, til þess að blanda því þar í smjörlíkið, eins og látið hefir verið í veðri vaka. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið, þá er þetta framkvæmt í Noregi á þann hátt, að smjörlíkið er flutt inn óblandað, en aftur eru notaðar hnoðunarvélar til þess að blanda það smjörinu. Ég teldi því æskilegt, að till. yrði orðuð eins og ég drap á áðan og hv. 1. landsk. stakk upp á. Vil ég því biðja hæstv. forseta að taka málið út af dagskrá í þetta sinn.

Björn Kristjánsson Ég þarf naumast að gera grein fyrir brtt. minni á þskj. 174; hún er svo smávægileg, enda gerði ég það við 2. umr. Með henni er það aðeins tryggt, að ekki sé slátrað kindum með smitandi sjúkdóm á neinum slátrunarstöðum, hvort sem þeir eru löggiltir eða ekki. Ef frv. verður samþ. óbreytt, þá er ekki bannað að slátra sjúkum kindum á þeim slátrunarstöðum, sem ekki eru lög- giltir, en sem má í vissum tilfellum flytja frá saltkjöt til útlanda. Í brtt. er lagt til, að orðið „löggilt“ falli burt. Ég talaði um það við 2. umr., að ég kynni illa við að hafa það ákvæði í 1., sem fyrirfram er vitað, að ekki er hægt að framfylgja; þesskonar ákvæði er læknisskoðun á sauðfé, sem á að slátra, og innýflum sláturfjár. Ég held fast við það, að þessi skoðun sé vitaþýðingarlaus og mundi í flestum tilfellum ekki verða annað en nafnið eintómt í framkvæmdinni. En síðan 2. umr. fór fram, hefi ég talað við starfsmenn Samb. ísl. samvinnufél. um þessi ákvæði, og álíta þeir, að óhjákvæmilegt sé að taka þau upp í lögin vegna erlendra kaupenda. Verð ég að segja það fyrir mitt leyti, að þótt ég beygi mig fyrir þessu, þá kann ég mjög illa við að hafa ákvæði í l., sem víst er fyrirfram, að ekki verður fylgt.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Það er svipað með þetta frv. og það, sem síðast var til umr. Frv. er flutt til þess að hægt sé að koma afsals- og veðmálabókum í betra horf en nú er. - Menn hafa sérstaklega trassað að láta þinglesa eignarheimild sína, þegar þeir fá eignina að erfð, og mun það mikið kostnaðarins vegna. Nú er það svo, að þegar um venjuleg kaup og sölu er að ræða, er skylt að láta stimpla slík bréf innan tveggja mánaða; annars verður að greiða stimpilsekt. Þess vegna er næstum útilokað, að menn láti dragast að þinglýsa slíkum bréfum. Allt öðru máli gegnir, þegar eignin er fengin að erfð. Mönnum finnst hart að þurfa að greiða bæði stimpilgjald og erfðafjárgjald af fasteignum við skipti, en aðeins erfðafjárgjald af lausafé. Og óneitanlega er þetta mjög ósanngjarnt, þar sem oft kemur fyrir, að einn erfinginn fær í sinn hlut fasteignina, en hinir lausaféð. - Þó er enn verra við að eiga, þegar fasteignin fellur til eftirlifandi maka upp í búshelming hans af arfahluta. Þá er hér um tvennskonar eignayfirfærslu að ræða og augljóst, að ekki á að greiða stimpilgjald vegna þess, sem hann fær sem búshelming. En þegar eftirlifandi maka er lagt út við skipti bæði lausafé og fasteign, án aðgreiningar á því, hvað skuli teljast lagt út upp í búshelming og hvað í erfð, þá er eigi hægt að ákveða, að hve miklu leyti stimpilgjald á að greiðast. Verður slíkt jafnan, þegar svo stendur á, hreint handahóf, sem alveg er óþolandi. Réttaróvissan á þessu sviði kemur skiptaráðendum oft í hin mestu vandræði. En framhjá ákvæðum skiptalaganna verður ekki komizt, því þau eru svo skýr, að ég býst ekki við, að sýslumenn eða bæjarfógetar treysti sér til að sleppa erfðaafsölum við stimpilgjaldsgreiðslu. Ég hefi leitað mér upplýsinga um það í stjórnarráðinu, hvort hægt myndi að sleppa þessu gjaldi. Fékk ég það svar, að að óbreyttri löggjöf væri það ekki hægt. - Þannig er nú sú hliðin, sem snýr að erfingjunum. Þá er eftir hin, sem snýr að því, að hafa veðmálabækurnar í lagi. Það er nú svo, að þeir menn, er fá fasteignir að erfð, draga von úr viti að láta þinglýsa eignarheimildir sínar, og stundum kemur það fyrir, að eignin gengur að erfð mann fram af manni án þess að eignarheimild sé þinglesin. Fyrir ríkissjóð er hér um lítið tap að ræða, þótt stimpilgjald félli niður í slíkum tilfellum, sem frv. gerir ráð fyrir. Oft og tíðum verður að fá eignarheimild án þess að stimpilgjald komi til greina, og tel ég alla sanngirni mæla með því, að gjaldið sé ekki greitt við slíkar eignayfirfærslur yfirleitt. Vænti ég, að hv. dm. komist að sömu niðurstöðu, að þetta sé ósanngjarnt fyrirkomulag gagnvart erfingjum og óhagkvæmt þeim, sem færa eiga veðmálabækurnar. Að öðru leyti leyfi ég mér að vísa til grg. frv. og legg til, að málinu verði að lokinni umr. vísað til hv.fjhn.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég óska þess fyrir mitt leyti, að málinu verði vísað til fjhn. Ég ætla að tala um það við n., að hún athugi í þessu sambandi þá möguleika, sem til þess eru, að þetta geti orðið tekjuöflun fyrir ríkið sjálft. - Ég er því í sjálfu sér hlynntur, að háskólinn fái slíkt einkaleyfi, en það er venja, að ríkissjóður áskilji sér nokkurt gjald fyrir slík leyfi. Og það er nú svo ástatt fyrir ríkissjóði, að ekki er annað hægt en heimta gjald fyrir þetta, þótt þar sé verið að vinna að menningarmálum. Háskólinn getur verið ánægður með, að hann taki fyrst mestan, en svo minnkandi hluta af fénu, ef aðeins er miðað við ágóðann.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Fyrst hér er um að ræða að afla ríkissjóði tekna, þá á málið vitanlega heima hjá fjhn.; og þegar um það er að ræða að afla fjármuna, þá er það umhugsunaratriði, hvort ríkissjóður getur látið allar þessar tekjur af hendi í nokkrum alveg sérstökum tilgangi.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Það á náttúrlega nokkurn þátt í því, að menn eru nú fúsari til að gefa þessa ábyrgðarheimild til lengri tíma en þeir voru í fyrra, að það hefir gengið mjög vel um ráðstöfun þeirra peninga, sem teknir hafa verið að láni á síðastl. ári skv. þessari heimild. Fyrir þetta lánsfé hafa eingöngu verið keyptir „liquid“víxlar, mestmegnis fiskvíxlar, og mun lánið vera greitt, nema sem nemur um 8000 sterlingspundum, en það er fiskur á leiðinni út, og verður allt greitt að fullu fyrir eða um 28. þ. m. Hefir á allan hátt verið farið með þetta lán eins og þingið ætlaðist til. Þar sem óttinn er minni nú en hann var á síðasta þingi, mun hv. d. vera tilleiðanlegri til að veita þess ábyrgð nú til fleiri ára, þar sem aðrar ástæður mæla sterklega með því, eins og hv.frsm. meiri hl. n. og ég höfum bent á. Ég vil aðeins biðja hv. aðalframsögumann velvirðingar á því, að mér láðist að nefna það við hann, að málið yrði nú tekið á dagskrá, en það var vegna hans fyrirvaraleysis.

Hannes Jónsson Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. Fyrirvari minn byggist á því, að ég er sammála þessum samnm. mínum um skoðun á málinu eins og það var í fyrra. Ég vonast eftir, að brtt., er ég ætla að flytja við þessa umr., fái sömu undirtektir eins og nákvæmlega samskonar brtt. frá fjhn. fékk í fyrra, því að hún var samþ., eftir að hafa fengið lofsyrði frá hæstv. ráðh., með 16 shlj.atkv. Eins og hv.frsm. hefir bent á, er frv. núna nákvæmlega eins og það var flutt á þinginu í fyrra; en það var gerð á því þessi breyt., að orðin „í senn“ féllu niður, þ. e. a. s., að ábyrgðarheimildin skyldi aðeins veitt til eins árs, en ekki eins árs í senn, eins og nú stendur í frv. Ég ætla svo að leggja fram þessa brtt. og óska eftir því, að hæstv. forseti taki hana til greina, og vænti þess, að hún fái sömu góðu undirtektirnar eins og hún fékk hér á þinginu í fyrra.

Jón Baldvinsson Ég kærði mig ekkert um að fara út í einstök atriði í því, sem ég sagði áður, heldur talaði ég aðeins almennt um frv. Hv. flm. var hissa á því, að ég gæti ekki verið með frv., þar sem ég væri þó samþykkur aðalbreyt., um að fjölga dómendum um tvo. En þó þetta sé svo, þá er svo margt annað við frv., sem ég tel athugavert og gallað, að ég get, þrátt fyrir þennan eina kost þess, ekki fylgt því. Og eitt er það í sambandi við þetta, sem hv.flm. verður að gera sér ljóst, og það er, að ég treysti þeirri stj., sem nú situr, ekki til að skipa í þessi sæti annað en tóma íhaldsmenn. Eins og nú stendur, er það íhaldssamari hluti Framsfl., sem situr í stjórn með íhaldinu. Og ég hefi enga góða trú á þeim afkvæmum, sem koma úr því íhaldsbæli. Hefi ég þá skýrt mitt viðhorf, sem veldur því, að ég vil ekki ljá mitt atkv. með því, að frv. þetta gangi lengra. Hv. þm. (JónJ) minntist á ummælin, sem ég hafði eftir dómaranum, og var mér sammála um, að þetta væri svívirðilegt athæfi og að sá dómari, sem þau viðhafði, hefði átt að hverfa sem fyrst úr dómarasæti. Ég vil taka undir það með hv.þm., að sá dómari, sem veit sig hafa haft þessi ummæli, hann ætti þegar í stað að draga sig í hlé.

Hver er hann?

Segi hann til sín.

Flm. (Jón Jónsson) Ég hafði satt að segja ekki búizt við svona mikilli gagnrýni frá hv. 5. landsk., og finnst mér margir hlutir benda til, að ég hafi heldur ekki haft ástæðu til þess. Ég verð að segja, að ég varð forviða á, að það virtist hneyksla hv. 5. landsk., að ég skyldi hafa leitað aðstoðar lögfræðinga. Mér finnst það einmitt hafa verið skylda mín að leita aðstoðar lögfræðinga í jafnmiklu máli og því, sem hér er um að ræða. Hitt tók ég áður fram, að það, sem aðallega vakti fyrir mér, lagði ég til sjálfur, þótt það sé ekki að öllu leyti mín upphaflega hugsun. Ég vil hér leiðrétta lítilsháttar misskilning í sambandi við það, sem ég sagði um hv. 2. þm. Árn. Ég sagði ekki, að hann væri höfundur frv., heldur las hann það yfir fyrir mig. Hv. þm. fann frv. það til foráttu, að þar gætti Reykjavíkuráhrifa. Sé ég ekki, í hverju þau geta verið fólgin, og ekki nefndi hv.þm. nein dæmi máli sínu til stuðnings. Þá sagði hann, að ég hefði mátt rekja sögu málsins lengra, hvernig það varð til upphaflega. Það mætti rekja það til hæstv.dómsmrh.; tilgangurinn væri að búa til hreiður fyrir hann, þegar hann væri farinn frá ráðherraembætti. Þetta er algerlega tilhæfulaust og auðvirðilegur skáldskapur hjá hv.þm. Ég hefi ekki minnzt á frv. við hæstv.dómsmrh. eða aðra lögfræðinga en þá 3, sem ég nefndi áður, fyrr en það var komið fullprentað hingað í d. Stend ég því hvorki í sambandi við dómsmrh. eða nokkra aðra en þá, sem ég hefi nefnt, um þetta mál. Þá sagði hv.þm., að þetta frv. væri ekki annað en grínmynd af fimmtardómsfrv. fræga. Finnst mér, að hann ætti að vera þakklátur fyrir það, að það líktist fimmtardómi nokkuð. Hélt ég, að hann hefði borið fram fimmtardómsfrv. af umhyggju fyrir dómstólum landsins. Eftir því, sem hann hefir skýrt mér frá hafði hann viljað leggja mesta áherzlu á opinbera atkvgr. í réttinum. En í þessu frv. er hún alveg eins vel tryggð og hjá honum. Hann hefir undanfarið haldið því fram, að réttarfarið væri betur tryggt, ef dómarar væru fleiri en 3. En þar geng ég heildarlegar að verki, með því að gera 5 aðaldómara fasta. Er því ekki rétt af hv.þm. að kalla þetta grínmynd af fimmtardóminum, hafi hann ekki meint tómt grín með frv. sínu. En því vil ég ekki trúa. Það er engin ný uppfynding mín að hafa dómarana 5, og hefi ég aldrei haldið því fram, eins og hv.þm. vill leggja mér í munn. Hafa menn jafnan litið svo á hér á landi, að svo þyrfti að vera, og hefir þetta verið krafa Íslendinga allt frá 1850. Hv. þm. sagði, að meðan dómstóllinn var skipaður 5 dómurum hafi gætt mests ósamræmis í dómsniðurstöðum hans. Nefndi hann þar til 2 dóma. A. m. k. annar sá dómur var kveðinn upp af þremur dómurum, en ekki fimm. Ósamræmið í þeim dómi afsannar því ekki þá kröfu, að dómarar skuli vera 5. Þá sagði hv.þm., að ósamræmi væri í því hjá mér, að ég sagði, að álitamá1 væri, hvort núv. æðsti dómstóll landsins nyti nægilegs trausts, og því, er ég sagði seinna, að hann nyti allmikils traust. Í þessu get ég ekkert ósamræmi séð. Þá eru orð hv.þm. viðvíkjandi niðurlagsákvæði frv., þar sem gert er ráð fyrir, að dómarar gegni þessum störfum fyrir þjóðfélagið endurgjaldslaust. Hann hélt, að af því myndi leiða, að þeir fengju ekki full eftirlaun, er þeir færu frá embætti. Ég skil nú ekki, að þetta geti haft nokkur áhrif á eftirlaunin, því að hér er aðeins um að ræða lítilfjörleg aukastörf, sem veita dómurum engar tekjur. Þá sagði hv.þm., að ég hefði talið samningu þessa frv. mikið þrekvirki af þeim lögfræðingum, sem hefðu hjálpað mér. Ég held, að ég hafi alls ekki nefnt orðið þrekvirki í þessu sambandi. Það var, eins og kunnugt er, Magnús Stephensen, sem breytti dómaskipuninni eins og gert var, þegar landsyfirrétturinn var reistur, og það var þrekvirki. Þá sagði hv.þm., að ekki væri meiri trygging fyrir réttu vali dómara eftir mínu frv. en áður var. Skil ég ekki þá hugsun. Sú breyt. er gerð, að það er ekki dómsmrh. einn, sem ræður, hverjir verða dómarar, heldur ráðherrafundur, og ber forsrh. málið fram. Má öllum vera ljóst, að slíkt tryggir miklu betur réttlátt val. Dómararaunin skapar og trygging fyrir, að góðir lögfræðingar einir komist í dóminn. Hinsvegar felst engin veiting í þessu, heldur er þetta eins og hvert annað embættispróf, sbr. dómarapróf. Hv. þm. sagði, að þrátt fyrir þetta ákvæði um próf hefði það aldrei verið notað, og vil ég í því sambandi benda á, að það mun ekki oft hafa komið fyrir, að embætti hafi losnað í dóminum síðan 1919. Veit ég þó eitt dæmi, frá síðasta ári, en þar hlaut maður embættið, sem staðizt hafði dómaraprófið. Tel ég þessi andmæli því ekki á rökum byggð. Eins held ég, að það sé augljóst, að betur muni takast val á dómurum, ef allir ráðh. bera sig saman, en ef einn maður réði þessu algerlega. Þá sagði hv.þm., að sem varadómarar myndu verða skipaðir einhverjir skuldheimtumenn. Getur vel verið, að það myndi geta komið fyrir, en mér skilst, að frv. hans leggi heldur ekki bann við þessu, svo að í því efni sé ekki mikill munur á þessum 2 frv. Hv. þm. vék að nafninu og taldi það mjög virðulegt og minna jafnvel á guðsdóm. Ég vil auðvitað leggja þar til lið mitt, að æðsti dómstóll landsins fái sem virðulegast heiti. Er ég fús til samkomulags, ef aðrir hafa virðulegra nafn, en annars finnst mér þetta nafn forsvaranlegt. Þá kem ég að uppistöðunni í gagnrýni hv.þm., sem sé þeim orðum hans, að með þessu frv. ætti að tryggja það, að sama klíkan gæti haldið áfram að veita dómaraembætti í það endalausa. Ég get nú ekki fallizt á það, að nein klíka hafi hingað til veitt þessi embætti, og í annan stað vil ég benda hv.þm. á það, að með þessu frv. er gerð mikil breyt. á því, hverjir veiti embættin. Ef hann lítur svo á, að einhver ósköp séu í veði, ef dómarar eigi að standa fyrir prófi á þessum mönnum, þá vil ég benda honum á það, að í frv. er ákvæði um, að 2 fyrstu dómararnir, sem skipaðir eru í dóminn, séu undanþegnir þessu prófi. Hv. þm. sagði, að meiri trygging væri í því, að varadómarar, eða litlu dómararnir, eins og hann komst að orði, væru ekki skipaðir af dómsmrh. Vil ég þá ganga til móts við hann um það, að þeir verði útnefndir af ráðuneytinu eins og aðaldómarar. Þá talaði hv.þm. um það, að nýr flokkur manna hefði samkv. frv. rétt til að skipa dómarasæti, sem sé fulltrúar lögreglustjóra og bæjarfógeta í Rvík. Þetta er rétt, en það er af því, að þessir menn hafa óvenju mikla æfingu í slíkum málum. Hjá annari þessari skrifstofu koma jafnvel stundum fyrir 1000 mál á ári, og er það meira en hjá sjálfum hæstarétti, svo að ég tali ekki um sýslumenn. Fulltrúar í dómsmrn. hafa einnig mikla æfingu í þessum málum, en vantar þó mikið til þess að það sé sambærilegt við hina 2 flokkana, sem ég nefndi. Af þessu öllu held ég, að meiri hl. af gagnrýni hv.þm. hafi við lítil rök að styðjast, sérstaklega þó þungamiðjan í þessari gagnrýni, sem sé það, að hér sé verið að stofna til þess, að sama klíkan geti valdið veitingu þessara embætta ár frá ári. Það nær auðvitað engri átt.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Að því leyti, sem fyrirspurn hv.þm. V.-Húnv. um fjárhæðina hefir ekki verið svarað, þá skal ég benda honum á, að upplýsingar um það eru í nál. Þar segir svo: „Heimild þessi var notuð á næstl. ári, þó ekki nema að hálfu leyti . . . “, þ. e. a. s., að það voru tekin 50000 sterlingspund að láni.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Þótt ég hefði kunnað betur við það, að mér hefði verið gert aðvart um það fyrirfram, að málið yrði tekið fyrir, þá hefi ég samt ekki sett mig á móti því, að það yrði gert. Þetta er líka svo einfalt mál og liggur svo kunnuglega fyrir hér í þinginu, að ekki er þörf á mikilli skýringu frá n. hendi, enda er gerð nokkurnveginn full grein fyrir málinu í nál.fjhn. á þskj. 171. Frv. er nú borið fram alveg eins og það kom fram á síðasta þingi. Því var þá dálítið breytt. Breyt. var sú, að í staðinn fyrir að ríkisstj. væri gefin heimild til þess að ábyrgjast slík rekstrarlán fyrir Útvegsbankann í eitt ár í senn, þá skyldi slík heimild vera bundin við samþykki Alþingis. Nú hefir það sýnt sig og má vera skiljanlegt, að það er nokkrum erfiðleikum bundið að binda svona heimild við samþykki Alþingis, því að svo stendur á, að þörfin fyrir slík rekstrarlán er á fallin áður en Alþingi kemur saman á venjulegum tíma. Af þessum ástæðum er það, að meiri hl. n. hefir getað fallizt á, að ríkisstj. fái heimild til að ábyrgjast rekstrarlán fyrir bankann, með þeim takmörkunum, sem í frv. segir. N. vill þó jafnframt taka það fram, að hún ætlazt til, að ríkisstj. noti því aðeins þessa heimild, án þess að bera það á ný undir samþykki Alþingis, að það sé á sama tíma öruggt, að bankinn greiði að fullu rekstrarlán næstliðins árs. Ennfremur vil ég bæta því við f. h. meiri hl. n., að n. ætlast til, að stj. veiti alltaf þessa heimild með fullri gætni, og eins að hún veiti ekki heimildina nema brýn þörf sé á.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Út af því, sem hv. 5. landsk. sagði, vil ég taka það fram, að ég hefi sjálfur séð þau skjöl í stjórnarráðinu, sem liggja fyrir um það, að Lárus H. Bjarnason fór úr embætti. Hann bað um frí ákveðinn tíma sökum veikinda, en hv. 5. landsk. neitaði um það og veitti honum lausn. Hv. 5. landsk. sagði, að prófessor Ólafur Lárusson hefði viljað vera áfram í hæstarétti. Það er ósatt. Hann kvaðst hafa svo mikið að starfa, að hann vildi umfram allt vera laus. En þar sem hv. 5. landsk. var að hæla prófessornum mikið fyrir það, hve vel hann væri fallinn til að vera dómari, sem ég fyllilega tek undir, þá vil ég í því sambandi minna á, að hann er einmitt annar þeirra lögfræðinga, sem hafa yfirfarið þetta frv. og talið það gott. Þá sagði hann eitthvað á þá leið, að ég hefði setzt á stærsta fjársvikamálið, sem hér hefði komið upp. Þar til vil ég svara honum því, að það er hann, sem sat á því máli í meira en tvö ár, og sat á því svo lengi, að ef til þess hefði getað komið, að menn þessir hefðu unnið til einhverrar refsingar, þá var sú sök fyrnd.

Flm. (Jón Jónsson) Ég ætla fyrst að biðja hv. 2. þm. Árn. afsökunar á því, ef honum hefir mislíkað það, að ég minntist á, að hann hefði lesið yfir frv. mitt. Mér fannst ég ekki geta annað fyrir mitt leyti, en ég skal jafnframt taka það fram, að hann ber enga ábyrgð á þeim misfellum, sem á frv. kunna að vera, heldur er það ég einn. En það, sem hann minntist á Magnús heit. Stephensen, þá var það fjarri því, að ég minnist á hann til framdráttar mínu máli. En mér fannst það vel tilhlýðilegt að minnast á hann, vegna þess hve mikinn þátt hann átti í því að bæta réttarfarið í landinu með stofnun landsyfirdóms. En um afnám Alþingis, sem fylgdi þar með, var annað mál, þá var Alþingi ekki nema svipur hjá sjón hjá því, sem áður var, og þjóðin var enn ekki farin að átta sig á, hversu því skyldi skipa fyrir framtíðina. En draumur fólksins um það, að það risi upp aftur í nýrri og betri mynd, rættist síðar. Magnús Stephensen var misjafn eins og gengur og gerist, en stórfenglegur í hverju, sem hann snerti á, og mátti því margt gott um hann segja. Út af því, sem hv. 2. landsk. sagði, er ekki ástæða til að segja mikið. Ég get bara sagt það, að ég skil ekkert í þeirri afskaplegu hræðslu um, að þetta frv. væri fyrst og fremst hugsað sem hreiður fyrir núv. dómsmrh. Ég get a. m. k. lýst því yfir fyrir mitt leyti, að mér hefir ekki dottið slíkt í hug, og ef það nær fram að ganga nú á þessu ári, þá kemur ekki til mála, að hann skipi þau fyrstu sæti.  Það fer nú að líða á fundartímann, og skal ég því ekki þreyta hv. d. á löngu máli. En ég get ekki stillt mig um að minnast á þau ummæli, sem hv.þm. hafði hér upp í d. eftir einum dómara í hæstarétti, óviðeigandi og ósæmileg ummæli gagnvart einum landsmálaflokknum. Ég tel það vart sæmandi fyrir hv.þm. að flytja þetta á þingi ár eftir ár, nema hann vilji nefna manninn, svo honum gefist tækifæri til að hreinsa sig af þessum ummælum, því að þau eru svo ósæmileg, ef þau eru rétt höfð eftir og í alvöru meint, að þá ætti dómarinn þegar að víkja úr réttinum. Ég skora því á hv.þm., úr því hann er að dylgja með þetta ár eftir ár, að tilnefna manninn, svo að hann eigi kost á að hreinsa sig af þessu, eða að öðrum kosti að víkja úr sæti.

Hannes Jónsson Ég bar fram fyrirspurn við fyrri umr. þessa máls, sem ekki hefir verið svarað. Ég kann því illa, að málið fari svo í gegnum allar umr. hér í hv. d., að ég fái ekki svar við þeirri spurningu, að hve miklu leyti ábyrgðarheimildin hefði verið notuð á síðastl. ári og hvernig bankinn hefði getað staðið í skilum með greiðslu á því láni, sem kynni að hafa verið tekið. Vænti ég þess, að það komi fram, áður en málið fer alveg út úr d.

Flm. (Jón Jónsson) Sá er galli á ummælum hv. 2. landsk., að hann hikstar í stað þess að nefna nafnið. Og meðan svo er, þá finnst mér verða að skoða orð hans sem hver önnur ómerk ummæli. Ég er sammála þm., að ef þetta er rétt, þá hefði dómarinn átt að víkja úr dómarasæti.

Þm. veit vel, hver það er

. Þvert á móti. Ég hefi aldrei heyrt dómarann segja þetta. En ég hefi heyrt þennan hv.þm. segja þetta þing eftir þing, en aldrei hefir hann í mín eyru haft þá karlmennsku að þora að nefna dómarann. Og mér finnst þessi framkoma ekki vel heiðarleg eða karlmannleg. Ég hefi víst ekki nema aths. og verð fljótt yfir sögu að fara. Hv. 5. landsk. talaði með dálítilli áherzlu um það, að ég beri sérstaka ábyrgð á manninum, sem veitt var hæstaréttardómaraembætti síðastl. sumar. Þessu vil ég algerlega vísa frá mér. Ég segi ekkert, hvort hann er góður og gegn maður, - þar verður reynslan að skera úr. En ég hefi heyrt hv. 5. landsk. hæla honum mjög fyrir einn dóm a. m. k., merkan og mikið um talaðan. En það get ég sagt hv. 5. landsk., að hann sjálfur ber meiri ábyrgð á, að hann er kominn í réttinn. Fyrst og fremst með því að hafa vanrækt árum saman að skipa í dómaraembættið, sem laust var meðan hann var dómsmrh. Og í annan stað með því að berjast á móti þeim umbótum, sem ég vildi gera á hans frv. í fyrra, með því að láta fleiri ráðh. hafa atkv. um skipunina. Með þessu tvennu ber hann miklu meiri ábyrgð en ég, ef um nokkur mistök er að ræða viðvíkjandi veitingunni, sem ég skal ekki um segja. Ég verð að segja, að mér finnst það svona og svona drengilegt af hv. 5. landsk. að vera með dylgjur og aðdróttanir til flokksmanna sinna, sérstaklega til forsrh. þegar hann er fjarverandi, um að þeir séu í raun og veru gengnir í Íhaldsfl. Þetta finnst mér miður sæmandi af þessum hv.þm. og veit hann þó vel, að hæstv.forsrh. er einhver einlægasti og bezti framsóknarmaðurinn, sem við eigum hér á þingi. Mér finnst það sannast að segja vera lítið þakklæti til okkar, sem árum saman höfum orðið að standa í því að verja hann fyrir ámæli, fyrir það, sem hann hefir mikið verið bendlaður við, nefnilega að vera sjálfur í öðrum flokki en þeim, sem hann er talinn tilheyra.

Tryggvi Þórhallsson Ef þetta frv. hefði komið frá fjhn., þá var allt öðru máli að gegna. Þetta mál á heima hjá fjhn. Í 4. gr. frv. er ákvæði, sem sjálfsagt er, að fjhn. fjalli um, og legg ég eindregið til, að frv. verði vísað til þeirrar hv.n.

Flm. (Jón Jónsson) Ég hefi leyft mér að bera fram frv. þetta í þeim tilgangi að búa betur um æðsta dómstól þjóðarinnar en nú er gert, og um leið að tryggja réttaröryggið í landinu. Það má eflaust segja með nokkrum sanni, að þetta sé ofdirfska af mér, ólöglærðum bónda, en þar sem svo heppilega vildi til, að tveir mjög mætir lögfræðingar, sem jafnframt eru þaulæfðir dómarar, féllust á aðalbreyt. þær, er fyrir mér vöktu um löggjöf dómstólsins, og veittu mér jafnframt óskorað lið við að koma þeim í frv.form, þá hikaði ég ekki við að bera þær fram fyrir Alþingi og alþjóð manna. Þar sem frv. þetta er þannig samið með aðstoð þessara tveggja mætu manna, treysti ég því, að það sé sæmilega úr garði gert. Jafnframt skal þess getið, að hv. 2. þm. Árn., sem er elzti lögfræðingur þingsins, gerði mér og þann mikla greiða að lesa frv. yfir í handriti. Hvatti hann mig og til þess að flytja það. Þá hafa og allmargir flokksbræður mínir, bæði innan þings og utan, er séð hafa frv., hvatt mig til hins sama. Aðalástæðan fyrir framkomu frv. þessa er sú, að ég tel æðsta dómstól okkar, eins og hann nú er skipaður, tæplega nógu sterkan á þeim umbrota- og ofsatímum, sem nú ganga yfir heiminn, og okkur að nokkru leyti líka. Það koma oft mjög viðkvæm mál fyrir dómstólana, ekki sízt á slíkum tímum, sem orkað getur tvímælis, hvernig dæma skuli. Er þá sízt spöruð ofstækisfull gagnrýni, því jafnvel lætt inn hjá fólki, að á dómstólunum sé ekkert að byggja, þeir séu flokksdómstólar eða stéttadómstólar. Undir slíkum kringumstæðum ríður mjög á því, að a. m. k. æðsti dómstóllinn sé nægilega sterkur. Eins og kunnugt er, hefir staðið að undanförnu allmikill styr um dómstólana hér á landi, jafnvel æðri sem lægri, þó yfir hafi þó tekið um hæstarétt. Af slíkum árásum, sem verið hafa á dómstólana hjá okkur, tel ég beinlínis, að stafað geti hinn mesti háski. Mér virðist það því skylda löggjafarvaldsins að gera allt, sem í þess valdi stendur, til að búa svo um þá, að slíkar árásir geti helzt ekki átt sér stað. Þó að löggjafarvaldið geti gert mikið í þessu efni, þá er það að sjálfsögðu ekki að öllu leyti á valdi þess að tryggja álit dómstólanna og koma í veg fyrir óréttmætan hávaða um þá. Dómararnir sjálfir verða að vanda sína framkomu í hvívetna, koma sem virðulegast fram, og væri mjög æskilegt, að allir dómarar, jafnt æðri sem lægri, tækju sem allra minnstan þátt í stjórnmálum eða héraðsmálum. Blöðin og einstakir borgarar verða og að gæta þess að sýna dómstólunum fulla sanngirni. Róleg, rökstudd gagnrýni, þar sem málin eru rædd með fullri sanngirni, er fyllilega réttmæt. Hinu ber að gjalda varhuga við, að vera með ofstækisfullar og óbilgjarnar árásir á dómstólana. „Það er þegnskylda að þola lög, þó að móti gangi“. Löggjöfin má því ekki játa sitt eftir liggja, þó að hún ein geti ekki tryggt dómstólunum traust og vinnufrið. Að sjálfsögðu má með löggjöf gera ýmsar endurbætur á dómstólunum, og skiptir þá mestu um æðsta dómstigið. Kemur þá fyrst til athugunar, að vel sé búið um skipun í dómaraembættin, og á því, að vel takist val dómaranna, veltur allt réttaröryggi í landinu. Það virðist því vera nokkuð mikil áhætta að leggja slíkt veitingarvald með öllu í hendur eins manns. Hér er því lagt til, að allir ráðherrarnir hafi atkv. um veitinguna, og að mesti trúnaðarmaður þjóðarinnar, forseti ráðuneytisins, beri ábyrgð á henni. Það gat og komið til mála að fela einhverri ópólitískri stofnun veitinguna, en vandkvæði eru þó á því. Þá getur það verið álitamál, hversu margir eigi að skipa dóminn. Það ætti ekki að orka tvímælis, að líkur væru fyrir því, að málin yrðu þeim mun betur athuguð, sem fleiri skipuðu dóminn. Þau yrðu rædd og athuguð frá fleiri hliðum. Hér er því lagt til að fjölga dómurum frá því, sem þeir eru nú í hæstarétti. Annars verður tæplega annað sagt en að teflt hafi verið á tæpasta vaðið, að hafa aðeins þrjá. Ef rakin er þingsagan alla tíð frá miðri síðustu öld, kemur það berlega í ljós, að allir okkar mætustu menn hafa talið æðsta innanlandsdómstólinn of veikan, allt hvað hann var ekki skipaður 5 dómendum. Um þetta atriði farast lögmanninum í Reykjavík svo orð í ritgerð í tímariti lögfræðinga og hagfræðinga 1924: „Þetta álit, að efra og úrslitadómstigið sé of veikt, skipað aðeins þrem mönnum, er ekki nein hverful hugarhræring, stundar geðbrigði eða staðlaus hjátrú fáeinna manna. Nei, það er rótgróin skoðun, bjargföst sannfæring, óhvikul vissa lærðra sem leikra, ólöglærðra sem löglærðra, kynslóð eftir kynslóð. Þetta byggist vitanlega á því, að þess öruggari sé dómsniðurstaðan, sem fleiri lærðir og vitrir menn gjalda henni samkvæði, en þó fullt svo mikið á þeim raungæfa sannleika, að þessir góðu menn geta haft býsna mismunandi skoðanir um, hver úrslit máls og dómur eigi að vera. Í nefndardómstóli ræður meiri hlutinn dómi. Dómstólarnir eiga að dæma eftir lögunum og ennfremur að ákveða, hver eru lög í landi um það atriði, sem fyrir liggur. Dómsúrslitin velta þá á því, hvað þessi meiri hl. telur lög og rétt. Ágreiningur milli dómenda máls um úrslit þess leiða óhjákvæmilega til efasemda um réttmæti úrslitanna, fyrst og fremst hjá þeim málsaðila, sem undir verður, og ef til vill hjá almenningi, ef um þess háttar mál er að ræða, sem hann lætur til sín taka. Mönnum verður það fyrir að líta á dóminn og málsúrslitin öllu heldur sem valdboð eða skipun hins sterkara - að vísu byggða á lagagrundvelli -, en sem öruggustu og réttustu úrlausn málsins. Það er ekki alveg nóg, að dæmt sé rétt, heldur þarf því að vera samfara, að þeir, sem við dómstólana eiga að búa, trúi því og treysti, að dómar hans séu réttir. Dómaskipun allra menningarþjóða hefir því haft það markmið, ekki aðeins að tryggja sem bezt réttdæmi dómstólanna, heldur að efla traust almennings til þeirra, og sérstaklega til þess, að því mætti fyllilega treysta, að næg væri trygging fyrir réttum dómi á úrslitadómstiginu. Og til þess að ná þessu tvöfalda markmiði er höfð sú meginregla, að efra dómstigið er ekki aðeins styrkara en hið óæðra að mannvali, heldur og að manntali“. Hvað snertir starfsaðferð dómsins, þá virðist fyllilega réttmætt að fyrirskipa opinbera atkvæðagreiðslu í honum. Má það fyrst og fremst vera lærdómsríkt fyrir menn utan dómsins, og ennfremur ætti það að vera dómendunum hvöt til vandvirkni. Þar sem allir virðast vera á einu máli um þetta atriði, skal ég ekki fara fleiri orðum um það nú. Það skiptir að sjálfsögðu miklu máli, að dómaraefni æðsta dómstólsins hafi fengið sem mesta æfingu í dómarastörfum. Þó hefir svo einkennilega viljað til, að löggjöfin hefir ekki talið þá menn koma til greina til þess að taka sæti í æðsta dómstólnum, sem fá einna mesta æfingu í dómarastörfum hjá okkur. Það eru fulltrúar lögreglustjóra og lögmannsins í Reykjavík. Það eru menn, sem dæma fleiri dóma en flestir aðrir, og gera það undir leiðsögn einhverra hinna færustu og æfðustu dómara. Úr þessum ágalla er bætt í frv. þessu. Við samning frv. þótti sjálfsagt að sameina í einn lagabálk öll lög, er varða æðsta dómstólinn. Voru því ákvæðin um varadómara felld inn í það, en jafnframt þótti rétt að breyta þeim ákvæðum allverulega. Eftir núgildandi lögum eru kennarar lagadeildar háskólans sjálfkjörnir varadómarar. Það ákvæði virðist nokkuð vafasamt. Það er nefnil. engin trygging fyrir því, enda þótt kennararnir séu mjög vel færir í sínu starfi, að þeir séu vel fallnir til þess að vera dómarar. Þeir geta t. d. verið reynslulitlir unglingar. Það virðist því fullt svo vel til fallið, að varadómararnir séu skipaðir til hæfilega langs tíma í einu. Þá skal ég að síðustu fara nokkrum orðum um nafn dómstólsins. Orðið hæstiréttur er tæplega málfræðilega rétt. Orðið „réttur“ mun að fornu frekar tákna lög en dóm, sbr. t. d. kristniréttur. En er til þess kemur að finna annað heiti á dómstólinn, vandast málið, því að vart finnast tveir menn, sem eru sammála um það. Á undanförnum árum hefir verið stungið upp á orðinu fimmtardómur. Það hefir það til síns ágætis, að það var til í fornmálinu og er liðugt í munni, en enginn frægðarljómi stendur af fimmtardóminum forna. Hann virðist hafa verið stofnaður af hálfgerðri undirhyggju, og átti helzt að fást við leiðindamál. Nafn þetta gæti þó átt allvel við dómstól þennan eins og hann er hugsaður hér, skipaður 5 mönnum, en breytist tala dómendanna, er nafnið óhafandi. Nú má vel vera, að tala dómendanna breytist er stundir líða, og er þá ekki viðeigandi að vera að hringla með nafn æðsta dómstólsins. Hér er því tekið upp heiti á dómnum, sem einn okkar mesti íslenzkumaður notaði á sinni tíð. En annars er ég fús til samkomulags um hvert almennilegt heiti á dómnum. Mér þykir aðeins leitt að vera að hringla með nafn æðsta dómstólsins. Ég get vel búizt við, að það, sem helzt verður haft á móti þessu máli, verði kostnaðaraukinn, sem af því leiðir fyrir ríkissjóðinn. Það er að sjálfsögðu ástæða til þess að athuga þá hlið málsins. En eins og ég hefi bent á í grg. frv., þá verður kostnaðaraukinn tæplega svo mikill, að í hann sé horfandi og hann eigi að ráða úrslitum málsins, þegar annarsvegar er um það að ræða að tryggja réttaröryggið í landinu. Það virðist töluvert einkennileg tilviljun, að frv. þetta skuli flutt á Alþingi á 100 ára dánarafmæli Magnúsar konferensráðs Stephensens, þess manns, sem tvímælalaust hefir markað merkast spor allra einstakra manna í sögu dómstólanna íslenzku, að Þórði Gelli undanteknum. Stofnun landsyfirdómsins var afarmikil réttarbót. Nú áttu 3 færustu lögfræðingar að fjalla um dómsúrskurð mála í góðu tómi í stað flaustursverkanna á Þingvöllum síðustu árin. Það hefir hlotið að vera geysimikil réttarbót þess mæta manns, sem þetta þrekvirki vann að koma á fót landsyfirdóminum og stjórna honum með skörungsskap fyrsta þriðjung aldarinnar. Gæti Alþingi ekki minnzt á betri hátt en með því að setja á þessu ári sem myndarlegasta löggjöf til að efla æðsta dómstól landsins og tryggja þannig, sem mest og bezt réttaröryggi þjóðarinnar. Með þeirri einlægu ósk, að þetta megi takast, læt ég máli mínu lokið.

Magnús Torfason Það er ekki nema eðlilegt, að ég sé upp með mér af því, að hv.flm. skuli hafa þóknazt að veita mínu óheiðraða nafni þann heiður að nefna það í sambandi við þá lögfræðinga, sem hefðu undirbúið þetta frv. En hvað þetta snertir, verð ég þó að vera dálítið hissa á því, að hann skuli vera að blanda mínu nafni hér inn í, því þegar hann bað mig að lesa yfir frv., þá fór hann svo leynilega með það, að meiri leynd hefði hann ekki getað við haft, þótt hann hefði verið að bera það undir mig, hvernig hann ætti að fara að því að gera þessa 3 dómara hæstaréttar höfði styttri. Mér heyrðist ekki betur en hv.flm. vildi líta svo á, sem ég hefði hvatt hann til að bera fram frv. þetta. Ég er nú að vísu sammála honum um tvö atriði frv. Í fyrsta lagi um það, að það sé ekki ófyrirsynju gert að punta eitthvað upp á hæstarétt í augum þjóðarinnar, og eins er ég honum sammála um það, að fjölga beri dómendum. Hefi ég alltaf haft þá skoðun. Hinsvegar get ég líka lýst yfir því, að ég hefi látið þau orð falla, að mér fyndist ekki nema eðlilegt, að hann bæri fram frv., því að frá mínu sjónarmiði hvíldi á honum sérstök skylda til þess. Í stuttu samtali, sem okkur fór á milli eftir að ég las frv., man ég ekki betur en að ég dræpi á nokkur atriði þess, sem mér líkaði ekki. Sumum atriðunum var ég sammála, en öðrum meginatriðum var ég mótfallinn. Annars vil ég sem minnst fara út í þetta hér, og er ástæðan sú, sem ég gat um við hann, að ég er nú form. allshn. Sagði ég honum, að bezt myndi fara á því, að ég léti ekki mína skoðun uppi, því að það myndi hvort sem er verða nógu vandhæft fyrir mig að sigla milli brims og boða í n. Þó vil ég drepa hér á eitt atriði, sem hv.flm. minntist á, máli sínu til framdráttar, sem sé minning konferensráðs Magnúsar Stephensens. fyrsta háyfirdómara þessa lands. Skal ég játa, að ég veit ekki, hvort sérstök ástæða er til að heiðra minningu hans að þessu leyti, með því að samþ. einhverjar breyt. á þessum l. á 100 ára dánarafmæli hans. Finnst mörgum þjóðræknum mönnum sem hann eigi engar þakkir skilið fyrir afskipti sín af yfiryfirdóminum. Sá dómur varð til þess, að Alþingi var lagt niður. Segi ég ekki þetta minningu hans til niðrunar, því að þá réð einveldi hér og sú stefna að sameina völdin á sem fæstar hendur. En úr því að maður minnist á þennan mæta mann, þá hefði verið vert að minnast á hann fyrir annað, en það er fyrir stefnu hans í utanríkismálum þessarar þjóðar. Það er ábyggilegt, að sú stefna reyndist holl. Og það er ábyggilegt, að hann reyndist framsýnn í þessum málum, og hann á þakkir skilið fyrir afskipti sín þar, og þess væri óskandi, að þetta unga ríki, sem nú er að komast inn í heimshringiðuna, hallaðist að þeirri stefnu, sem hann hafði í þessum málum, frekar en mér hefir fundizt hingað til hafa vakað fyrir mönnum.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Á öndverðu þessu þingi bar stj. fram frv. til l. um sérstaka heimild til að afmá veðskuldbindingar úr veðmálabókum. Það frv. er lagt fram til að ráða bót á þeim annmörkum, sem nú eru á afsals- og veðmálabókum og myndast við það, að menn vanrækja að láta aflýsa veðbréfum sínum. Þetta litla frv. um breyt. á aukatekjul. fer fram á, að aflýsingargjaldinu verði breytt þannig, að í stað þess að menn nú greiði mismunandi upphæð, frá 2- 12 kr., þá verði nú eitt gjald ákveðið fyrir öll bréfin, án tillits til upp hæðar, og sé það 3 kr. Þegar þess er gætt, að öll þau skjöl sem eru undir 5000 kr. að upphæð - og það er meginþorri allra þeirra skjala, sem aflýst er - , þá er auðséð, að flest skjöl lenda undir 3 kr. gjaldi. Aftur eru alltaf nokkur skjöl, sem eru hærri að upphæð, og stundum myndi því þurfa að greiða meira gjald. En hér er þó við að athuga, að ef fast lægra gjald væri ákveðið, þá er ég sannfærður um, að menn myndu almennt skila skjölum sínum til aflýsingar miklu frekar en nú er. Þannig myndi að miklu leyti hægt að ráða bót á því ólagi, sem nú er á afsals- og veðmálabókunum. Það er mjög bagalegt fyrir menn, þegar þeir þurfa að fá veðbókarvottorð, að þá skuli hvíla á eignunum allskonar veðbönd óaflýst. Það má auðvitað segja, að þetta sé þeirra sök og að þeir hafi vanrækt að láta aflýsa bréfunum, en oft er það, að þeir hafa alls ekki skjölin, og er þá ekki um annað að gera en fá þau ógilt með dómi, til þess að þeir geti notað eign sína til nýrra veðsetninga. Þetta getur valdið eigendum miklu óhagræði og óhæfilegum kostnaði. Ég held, að þetta nýja gjald, sem nú er stungið upp á, myndi festast fljótt í hugum manna og að þeir myndu frekar koma sér að því að senda bréfin til aflýsingar, þegar þeir vissu nákvæmlega, hvaða gjald skyldi fylgja. Svo væri og sýslumönnum og bæjarfógetum hægra um hönd að benda mönnum á nauðsyn aflýsingarinnar, bæði fyrir þá sjálfa og einnig til þess að embættismennirnir gætu haft bækur sínar í lagi. Ég vil leyfa mér að fullyrða, að hér geti ekki verið um neitt verulegt tap fyrir ríkissjóð að ræða, því að þótt gjaldið yrði ákveðið lægra en það er nú í nokkrum tilfellum, þá myndi bréfunum, sem aflýst yrði, fjölga gífurlega. Ég vil svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vísa til grg. um hin einstöku atriði.

Jónas Jónsson Það hæfir víst að ljúka þessu fyrir kaffi, og mun ég ekki teygja aths. Bæði hæstv. ráðh. og hv.flm. töldu það mín orð um núv. forsrh., sem eru orð íhaldsforkólfsins hv. 1. landsk. Ég vísa þeim algerlega frá mér. Ég benti á það, að þessi áhrifamikli stuðningsmaður stj. og formaður Íhaldsfl. hefði sagt þetta á þingi. Það er af því, að þessir þingmenn og ráðherrann hugsa ekki nógu skarpt, að þeir sjá ekki, að það liggur fyrir yfirlýsing frá Íhaldsfl. um það, að þeir þykjast eiga vissa menn í öðrum flokki, meðan mennirnir ekki sjálfir mótmæla. Að vísu er það sennilega ósatt, en umtal um þetta er á ábyrgð þeirra, sem eru bornir sökinni, af því að þeir hreinsa sig ekki af henni opinberlega. Ég vil biðja þm. að muna, að þegar Jón Thoroddsen sagði í blaðagrein 1923, að ég ynni fyrir socíalista, þá skrifaði ég ýtarlega grein og sýndi fram á, að þetta væri ósatt, og maðurinn gat heldur ekki staðið við sín orð. Ég skora á hv. 3. landsk. að gera sömu skil og leiðrétta „Morgunblaðið“, segja Íhaldsflokknum, að hann muni vinna á móti stefnumálum flokksins því meir sem á reynir. Á því mun hann vinna, en sannast að segja skaðast hann heldur á því að flytja frv. sem þetta. Þá sagði hæstv. ráðh., að Lárus H. Bjarnason hafi verið settur af. Ég býst við, að þetta séu orð ráðh., en ekki fyrrv. dómarans. Því að hann veit það, að hann skrifaði stj. og lýsti sinni vanheilsu, en sérstaklega þó munnlega gegnum sendimenn, þannig að það var sjáanlega ekkert vit, að hann væri dómari, eins og heilsu hans var háttað. En jafnframt tók ég fram við hann, að það hefðu þó aðrir menn haft frekar þörf til að fara en hann. En hæstv. ráðh. varð að játa með þögninni, að hans þáltill. var ákafleg fjarstæða. Hann vildi skipa annari stj. að gera það, sem hann sjálfur getur ekki gert, enda hefir hann minnkað af þessu frumhlaupi sínu. Um veru Ólafs Lárussonar í réttinum, sem var þar settur, get ég sannað það skjallega, að ég gerði mitt ýtrasta til að fá hann til að vera fastan dómara í réttinum, og hann neitaði síðast skjallega. En mér þótti ekki lítill sparnaður, að maðurinn væri á hálfum launum, og hann var eftir minni skoðun álitlegur maður. Ég fór því að engu óðslega. En undir eins og hæstv.dómsmrh. kom til skjalanna, spillti hann fyrir þessu, setti sinn sterkasta pólitíska ádeilumann í réttinn í stað Ólafs, sem mundi hafa verið fús til að vera áfram. Hæstv. ráðh. talaði um, að ég hefði verið fíkinn í völd, og þess vegna hefði ég viljað, að dómsmrh. veitti embættin. En ég bjóst nú ekki við - frekar en hann - að verða eilífur í stöðunni. En hann veit það, að hvar sem leitað væri um lönd Evrópu, þá veitir dómsmrh. slík embætti. Það er af því, að það er samkv. réttri hugsun, að þau fylgi öðrum dómsmálum. Þá sagðist hv.flm. ekki bera ábyrgð á núv. dómsmrh. Ég veit ekki betur en að hann greiddi honum traust í fyrra, og ég veit ekki betur en að hæstv.dómsmrh. veitti Einari Arnórssyni og hrekti Ólaf burt. Hann gat því ekki haft meiri áhrif á þetta sem þm. en hann hefir gert. Það er vel, að minnzt var á prófessoradóminn. Það er vitanlegt, að ein af ástæðunum fyrir till. um það, að hafa ekki prófessorana fyrir dómara, var hræðsla við dómarana, sem kváðu upp dóminn í Íslandsbankamálinu. Það átti sýnilega að hegna háskólanum fyrir. Það er ekki furða, þótt slíkt skjóti skelk í bringu mönnum eins og hæstv.dómsmrh., sem setið hefir á stærsta fjársvikamálinu, sem nokkurn tíma hefir komið fyrir hér á landi. Viðvíkjandi ummælum hv. 3. landsk., að ég hefði dylgjað um flokksrof hjá hæstv.forsrh., þá hefir hann hvorki lesið blöð íhaldsins nógu vel né haft rétt eftir mér. Eins og ég áður sagði, benti ég á, hvað andstæðingablöðin sögðu, og hefir ekki verið mótmælt. Þetta þykir mér leiðinlegt, af því að ég trúi, að þetta sé rangt. En þeir, sem ámælinu var stefnt til, hafa samþ. með þögninni og mega sjálfum sér um kenna, ef einhverjir leggja trúnað á.

Frsm. (Magnús Jónsson) Það er í raun og veru utan við þetta þingskapaatriði, sem hæstv. ráðh. minntist á, en ég vil þó benda á, að það væri eðlilegt, að ríkissjóður tæki eitthvert gjald fyrir þetta leyfi, ef hér væri t. d. um einkaleyfi fyrir einstaklinga að ræða. En þegar hér er um að ræða að afla ríkissjóði tekna til þess að koma fram þeirri skyldu, sem á honum hvílir, þá finnst mér mjög óeðlilega, að ríkissjóður taki af slíku gjald.

Jón Baldvinsson Fyrir undanförnum þingum hafa legið frv. til breytinga á hæstarétti, sem hv. 5. landsk. hefir beitt sér sérstaklega fyrir, og hann flytur nú og hefir flutt á undanförnum þingum. Það frv., sem hér er til umr. á eftir, sem er til allverulegra breytinga á dómsfyrirkomulagi og fyrirkomulagi hæstaréttar mundi, ef að lögum hefði orðið, vera allveruleg breyt. til góðs. Við Alþflmenn lýstum því yfir, að við mundum fylgja frv., af því að það mundi hræra ofurlítið upp í hinu gamla íhaldshreiðri, hæstarétti. Enda þótt það væri fyrirfram vitanlegt, að dómsmrh. hefði ekki veitt öðrum en framsóknarlögfræðingum embættin, þá hefði það kannske orðið eitthvað skárra, og hugsanlegt er, að framsóknarmenn, sem hafa minni hagsmuna að gæta í bæjunum, mundu ef til vill líta með meiri sanngirni, þó ég þori ekki að fullyrða það, á mál, sem yrðu á milli Alþflmanna annarsvegar og íhaldsmanna hinsvegar, sem þráfaldlega koma fyrir, sérstaklega pólitísk mál. Við töldum a. m. k. nokkra bót að því að samþ. það. Hv. 5. landsk. hefir sennilega fyrir klaufaskap ekki getað unnið því fylgi í sínum flokki, því að alltaf hafa einhverjir flokksmenn hans skorizt úr leik. Það hlýtur frekar að vera að kenna hans klaufaskap en að hann á sínum velmagtarárum hefði ekki getað komið frv. fram. Sennilega er nú liðinn sá tími, og nú eru andstæðingar hans innan Framsfl. teknir við völdunum, og nú flytja þeir frv. til breyt. á hæstarétti. Þetta frv. hv. 3. landsk. um æðsta dóm er, eins og maður hefði getað ímyndað sér, að svörtustu íhaldsmenn hefðu borið fram. Það á að tryggja það, að það fyrirkomulag á hæstarétti haldist, og sérstaklega það, að dómararnir verði áfram úr sama flokki. Ég vil ekki bera hv.þm. og flokksmönnum hans það á brýn, að þetta sé aðaltilgangurinn, en maður getur trúað því, að tilgangurinn sé að koma í framkvæmd gömlum draum hjá sumum framsóknarmönnum, sem nú mundi falla í góðan jarðveg hjá allmörgum sjálfstæðismönnum. Ef nú þetta verður samþ. og bætt við mönnum í hæstarétt, eða „æðsta dóm“, eins og hann heitir eftir till.hv.flm., þá væri opnuð leið til að framkvæma þessa fyrirætlun, sem maður hefir einstaka sinnum heyrt hjá framsóknarmönnum, því að með samþykkt þessa frv. er tryggð samvinna á milli flokkanna, og þá gæti sá draumur rætzt, að losna við Magnús Guðmundsson sem dómsmrh. og setja hann í hæstarétt. Þetta gæti orðið að veruleika, ef frv. verður samþ., og þá er hægt að uppfylla ósk hv.þm. G.-K. að taka aftur sæti í stjórn Ásgeirs Ásgeirssonar.

Langar ekki fleiri til þess?

. Ég veit ekki um hv. 2. þm. Árn., hvort hann kemur til greina í þessu sambandi. Ummæli, sem féllu á þingmálafundi í haust hjá hv.þm. G.-K., benda í þá átt, að eitthvað hafi verið fyrirhugað um þetta, en þetta var meðan hann var dómsmrh. Hann sagðist þá víkja úr sæti, og við tæki sá, sem var á undan honum, en hann gaf til kynna, að hann mundi nú bráðum koma aftur. Þegar búið er að samþ. þetta frv. og koma þeirri uppástungu í framkvæmd, sem ég hefi skýrt frá, að vakað hafi fyrir sumum, þá er tryggð talsvert sterkari samvinna milli þessara tveggja flokka, Íhalds og Framsóknar, en hefir verið, og auk þess getur Framsókn gert sér vonir um þingsæti í Skagafirði, en það skiptir að vísu ekki miklu máli eftir að böndin eru treyst á milli flokkanna. Það eina, sem er nýtilegt í þessu frv., er fjölgunin. Ég hefi alltaf haft þá skoðun, að það væri betra að hafa 5 menn í dómi en 3. Að öðru leyti er rækilega séð fyrir, að ekki komist í dóminn ungir lögfræðingar, heldur á bara að hleypa inn gömlum og uppþornuðum juristum. Það á sem sé að gera dóminn að forngripasafni, sem svo á að heita æðsti dómur! Það hefði verið sök sér, ef einhverjir þeirra manna hefðu komizt þar inn, sem hefðu verið í einhverju samræmi við þær hugmyndir, sem nú eru uppi, en það virðist svo, að flestir þeir dómarar, sem nú gætu komið þar til greina, séu leifar frá hinni öldinni, menn, sem gera sér hugmyndir á allt annan veg um réttarfar en ýmsir hinir yngri lögfræðingar. Ég ætla því nú þegar við þessa umr. að greiða atkv. á móti frv. Ég sé enga ástæðu til að leggja það til grundvallar við athugun um breytingar á hæstarétti, sökum þess að það gengur allt í íhaldsáttina. Hv. flm. hefir í grg. sinni fyrir frv. ofurlítið vikið að því, hvers trausts rétturinn mun nú njóta hjá þjóðinni. Fer ég ekki mikið inn á það. En það er eitt, sem hv.þm. sagði í sinni framsöguræðu, sem ég tel, að sé rétt að komi fram, úr því hann, sem hafði raunar talað í hálfum hljóðum um hæstarétt eins og hann væri heilög stofnun, minntist á það. Hann talaði um, að framkoma dómaranna þyrfti að vera virðuleg og þá mátti renna grun í, að honum hefði ekki alltaf fundizt virðuleg framkoma þeirra. Hann hefir sennilega haft í huga ummæli, sem höfð eru eftir einum dómara hæstaréttar, sem sagði, að rétt væri að skera höfuðin af öllum mönnum í heilum stjórnmálaflokki. Þetta hefir hv.flm. ekki þótt virðuleg framkoma af manni, sem skipaði dómarasæti í æðsta dómstóli þjóðarinnar. Ég ætla að taka fram, til þess að fyrirbyggja misskilning, að þessi maður átti ekki við kommúnista með þessum ummælum, því að þeir eru að nokkru samstarfsmenn hins svartasta íhalds. Ég vil ennfremur taka fram, út af því, að hv. 5. landsk., sem er talsvert næmur á það, sem hrærist meðal fólksins, segja honum það til hróss, að hann hefir fyrir löngu fundið, að almenningur hefir verið óánægður með hæstarétt, og hefir þess vegna komið fram með breyt. á honum. Ég geri ráð fyrir, að það sé rétt, að hann hafi fylgi meiri hl. þjóðarinnar til að koma fram þeim breyt., og það er af því, að það er svo mikil óánægja með réttinn og ýmsa dóma, sem hann hefir kveðið upp. Ég vil aðeins geta þess, að það er talsverður uggur í ýmsum frjálslyndum mönnum yfir því, og þeir telja, að það hafi hættuleg áhrif, að í málunum, sem hafin voru út af viðburðunum 9. nóv. í haust, eru undantekningarlaust öll vitnin gegn hinum ákærðu starfandi og áberandi íhaldsmenn. Þetta hefir vakið ótta um það, að þegar til hæstaréttar kemur, muni tekið meira tillit til framburðar íhaldsmanna en annara, og kunni það að hafa áhrif á dómsúrslit. Svona er nú trúin á hæstarétt. Það er því ekki að undra, þótt uppi séu till. um að gera breytingar á dóminum. Ég ætla ekki að fara neitt út í það heiti, sem er á dóminum. Hv. flm. hefir valið það, og þarf það ekki að skipta miklu máli, hvað dómurinn er nefndur, ef það er skemmtilegt og gott mál. En innihaldið skiptir mestu. Það er ekki að mínum dómi, að nafnið skipti neinu, og ekki ætla ég að gagnrýna það málfræðilega, þó að sýnzt gæti, að það sé, ef talað er út frá sjónarmiði biskupsins, sem hv. 5. landsk. blandaði inn í, að það væri að leggja nafn guðs við hégóma, að nota það um hæstarétt. Ég mun nú þegar greiða atkv. á móti því, að frv. fari til 2. umr. Álit ekki ástæðu til að tefja þingið með umr. um þetta frv., og betra að snúa sér að þeim aðkallandi málum, sem bíða úrlausnar þingsins; því ekki sýnist hægt að fá viðunandi lausn nú.

Tryggvi Þórhallsson Ég vil leyfa mér að óska, að málinu verði vísað til hv.fjhn.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég þakka hv.n. meðferð hennar á málinu og undanskil þar ekki hv.þm. V.-Húnv., því að munurinn er minni á honum og hinum nm. en hann vill gera. Hafi hann núna sömu afstöðu og hann hafði í fyrra, veit ég, að hann hefir líka óbreytta afstöðu á næsta þingi, og svo koll af kolli, og verði þetta lagt saman, verður útkoman nákvæmlega þetta frv., sem hér liggur fyrir. Hér er enginn meginmunur á. Ástæðan til þess, að óskað er eftir, að þingið samþ. ekki í hvert sinn þessa ábyrgðarheimild, heldur sé hún veitt til lengri tíma, þangað til kynni að koma upp óánægja, sem ylli því, að þingið kallaði aftur heimildina, því að sú leið er opin hvenær sem er -, ástæðan er eingöngu sú, að bankinn þarf að grípa svo snemma á árinu til þessarar ábyrgðarheimildar, að honum er það til mikilla óþæginda að þurfa á ári hverju að bíða fram í marzmánuð eftir heimildinni.

Frsm. (Magnús Jónsson) Ég vil benda hv.þdm. á það, að frv. þetta er, eins og þeir sjá, flutt af n., og það er ekki mjög algengt að vísa máli, sem ein n. ber fram, til annarar. Ég sé út af fyrir sig ekkert við það að athuga, en ég vildi aðeins benda á, að það er ekki venja að láta mál ganga í gegnum tvær n.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Út af því, sem hv. 5. landsk. sagði, vil ég segja fáein orð. Þeir, sem heyrt hafa þennan hv.þm. halda ræður hér á Alþ., mundu hafa orðið hissa á því, ef hann hefði ekki nefnt Mgbl. eða „íhaldsblöðin“ eins og hann orðar það. Menn hefðu undrazt, ef hann hefði getað haldið heila ræðu án þess að minnast á þessi blöð. En nú kom það: Hv. þm. er svo gerður, að hann er hræddur um, að allir séu íhaldsmenn, hann flokksmenn líka, ef þeir eru honum ekki sammála í einu og öllu. Þetta sést bezt á því, að hv.þm. brigzlar flokksmanni sínum, flm. þessa frv., um, að hann hafi gengið erindi hins svartasta íhalds með því að bera þetta mál fram. Ég vil í sambandi við þetta staðfesta það, sem hv.flm. sagði, að hann hefir á engan hátt borið sig saman við mig um samningu eða flutning þessa frv. Ég fékk fyrst vitneskju héðan af skrifstofunni um, að frv. þetta væri á ferðinni. Vissi ekkert um það fyrr. Hv. 5. landsk. verður því að vega að sínum eigin flokksmanni, ef hann vill vega í knérunn einhvers út af þessu frv. Og það kemur mér vitanlega ekkert við, þótt hann rægi sinn flokksbróður. - En þar sem frv. þetta er svo áþekkt frv., sem hv. 5. landsk. vildi sjálfur koma fram á síðasta þingi, þá ætti hann ekki að taka svona sterklega til orða um þetta frv., nema þá að hann hafi skipt um skoðun síðan. En sé svo, væri þá ekki rétt fyrir hv.þm. að bíða nokkuð lengur, ef vera mætti, að hann skipti enn um skoðun? Um Lárus H. Bjarnason er það að segja, að það er til skjal í stjórnarráðinu, sem sýnir það og sannar, að hann var látinn sleppa embætti sínu þvert á móti vilja sínum. Það er einnig rétt, að hann komst til góðrar heilsu. En hann vildi samt ekki taka sæti aftur í hæstarétti. Og það var af því, að hann óttaðist það, að ef óbilgjarn maður kæmist aftur til valda, þá mætti búast við, að hann yrði strax aftur að hverfa frá embætti sínu. Reyndar taldi hann engar líkur til þess, að hv. 5. landsk. eða neinn annar jafningi hans að óbilgirni kæmist aftur að. En hann vildi þó ekkert eiga á hættu, þótti gott að vera án ábyrgðar og embættis, en halda þó fullum launum. Þá var hv. 5. landsk. að ámæla mér fyrir veitinguna á því dómaraembætti, er var laust, þegar hann kvaddi stjórnarstörfin. Ég veit þó ekki betur en að hv. 5. landsk. hafi verið ánægður með suma þá dóma, er sá maður hefir dæmt. En spyrja má: Hversvegna skipaði hv. 5. landsk. ekki í þetta dómarasæti meðan hann hafði aðstöðu til þess? Var það máske af því, að hv. 5. landsk. fann engan þann flokksmann sinn, sem fær var um að fylla þetta sæti? - Það er öllum vitanlegt, að þeim mönnum fer mjög fækkandi, er treysta hv. 5. landsk. Og benda má á það, að tveir lögfræðingar, sem hann þó áður treysti, hafa unnið að undirbúningi þessa frv., sem hv.þm. telur nú óalandi og óferjandi. En fyrst nú sú veiting í dómarasætið, sem ég framkvæmdi, er að áliti hv.þm. alveg ómöguleg, þá ætti hann að vera glaður yfir því, að breytt er um fyrirkomulag á veitingu dómaranna framvegis. En svo er þó sjáanlega ekki. Það er eins og það gægist fram hjá hv.þm., að hann gruni um flokkssvik af hálfu þeirra manna, er nú sitja í stjórn sem fulltrúar Framsfl. Hann um það. En ég vil minna á, að ekki verður alltaf sú stj. við völd, er nú situr. Og ég fyrir mitt leyti hefi ekkert á móti því, þótt skipun í æðsta dómstólinn sé framkvæmd á virðulegri hátt en aðrar veitingar, með því að ráðherrafundur samþ. og forsrh. beri till. fundarins fram fyrir konung. Ég legg ekkert upp úr því valdaráni frá dómsmrh., sem hv. 5. landsk. telur þetta vera. Ég veit, að hv. 5. landsk., sem er fíkinn í völd, sá mjög eftir þessu og var sár yfir slíkri till., er hún kom fram. En ég fyrir mitt leyti sé ekkert eftir þessu. Hv. 5. landsk. talaði um það, hve fljótt hv.flm. hefði spillzt eftir að hann kom hingað heiman úr sveit sinni. Þetta er nú anzi leiður dómur fyrir þá, sem alltaf eru í Reykjavík, eins og t. d. er um okkur hv. 5. landsk. Það má nærri geta, hvernig við erum orðnir, fyrst hv.flm. er orðinn svona afleitur eftir mánaðardvöl hér!

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Það kom í ljós við fyrri hl. þessarar umr., að menn óttuðust, að ef frv. þetta um sjúkrasamlög í skólum yrði samþ. eins og það er, þá gæti hugsazt misnotkun á styrk ríkissjóðs til sjúkrasamlaga, þannig, að þeir, sem gengju í þessi sjúkrasamlög í skólum gætu verið samtímis fyrir í öðrum sjúkrasamlögum, og þannig gæti orðið tvöföld styrkgreiðsla frá ríkinu til eins meðlims. Allshn. lofaði þá að taka málið til athugunar fyrir 3. umr. og hefir borið fram brtt. á þskj. 167, og til þess að fyrirbyggja það, að slík misnotkun væri hugsanleg, taldi hún rétt, að sett væri inn í það ákvæði um, að enginn gæti verið í fleiri en einu samlagi í senn. N. flytur jafnframt aðra breyt., sem í raun og veru leiðir af hinni fyrri, þá, að ef menn óska eftir að ganga úr einu samlagi í annað, þá sé það gert sem kostnaðarminnst fyrir þá, þannig að ekki sé krafizt sérstaks inntökugjalds eða læknisskoðunar og þar komi ekki aldur til greina, ef menn hafa verið í öðru samlagi áður. En n. fannst rétt að setja ekki þetta sem almennt ákvæði, heldur sem heimild fyrir samlögin, að mega taka menn úr einu samlagi í annað, ef ekki sýndist ástæða til, að læknisskoðun færi fram. Það er rétt, að sjúkrasamlögin hafi það sjálf á valdi sínu að ákveða um þetta.

Jón Ólafsson Hæstv. forsrh. mæltist til þess, að ég segði nokkur orð út af fyrirspurn hv.þm. V.-Húnv. Ég skal gefa þær upplýsingar, sem raunar hv. 1. þm N.-M. hefir gefið, að bankinn hefir notað af þessu fé 50000 sterlingspund. Það var ekki af því, að í rauninni hafi ekki verið þörf fyrir meira, hefði heimildin komið fyrr á árinu, og einmitt þess vegna er nú farið fram á sömu fjárhæð, að það er þegar byrjað að lána út á fisk. Það kom í ljós á síðastl. ári, að það, sem var notað, var of lítið, hefði verið byrjað að lána út á fisk strax á árinu. Ég er ekki viss um, að menn viti, hvernig fyrirkomulagið á þessum lánveitingum er. Því er svo háttað, að þegar lánað er út á fisk, þá er sá víxill, sem tekinn er með því veði, lagður í sérstakan kassa. Sá kassi, sem fiskverðið er lagt i, tilheyrir þeim banka, sem lánar peningana, þannig, að þeirra eftirlitsmaður gengst eftir því á hverjum mánuði, að þeir víxlar stemmi, sem lánað hefir verið út á og þessi stofnun hefir að veði. Þannig er frá þessu gengið, svo að það er tæplega hægt að ganga tryggilegar frá lánveitingum, og það sýnir sig, að þessar lánveitingar og veð hafa ekki að neinu leyti rekið sig á fyrir bankann. Þetta er út af fyrir sig ekki algerlega tryggt, ef óvönduglega er með veðsetninguna farið, en það er fágætt, og menn vita, hvaða afleiðingar það hefir. Ég álít þessi lán og þessar ábyrgðir ríkissjóðs þær tryggustu, sem hægt er að hugsa sér, þar sem þessi lán á að greiða á sama ári með þessu „liquid“veði.

Hannes Jónsson Ég þarf ekki að fjölyrða um þetta, en ég vísa til þess, sem menn gerðu og sögðu hér á þinginu í fyrra. Ég býst við, að þó að hv.frsm. og hæstv. ráðh. séu búnir að gleyma einhverju af því, þá rifjist það upp fyrir þeim, að till., sem þá var samþ. og ég nú fer fram á að verði samþ., var gerð sem öryggisráðstöfun, til þess að tryggja það, að þingið fylgdist vel með því, hvernig þessi ábyrgðarheimild væri notuð. Mér er ekki kunnugt um, hvernig með þessa lánsheimild hefir verið farið á síðastl. ári. Ég veit ekki til þess, að neinar upplýsingar um það hafi legið fyrir n. Hygg ég, að ennþá sé eftir að greiða það lán, sem tekið var með ríkisábyrgð í fyrra í þessu augnamiði. Ég kynni illa við það, ef taka þyrfti nýtt lán með ríkisábyrgð, án þess að greitt hefði verið lán það, sem tekið hefði verið á fyrra ári. Ég hygg, að það væri ekki í samræmi við skoðanir hv.þm. á þinginu í fyrra. Það væri fróðlegt að heyra um það, hve mikið stæði eftir ógreitt af því láni, sem kynni að hafa verið tekið í fyrra með ríkisábyrgð í þessum tilgangi. Ákvæðið um það, að veita bankanum ábyrgðarheimildina aðeins til eins ár, ætti að vera bankanum fullnægjandi, en ég held samt, að það sé ástæða fyrir þingið að fá skýra grein fyrir því, hvernig þessi ábyrgð er notuð, að hve miklu leyti þau lán, sem tekin hafa verið með ríkisábyrgð, hafi verið greidd, þegar næst er leitað eftir ábyrgð á lánum.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég hefi óskað þess, að ábyrgðarheimildin fyrir Útvegsbanka Íslands yrði tekin fyrir í dag á 2 fundum, vegna þess að bankastjóri Útvegsbankans, Helgi Guðmundsson, sem nú er erlendis, hefir þegar komið því svo fyrir, að bankinn getur á þessu ári fengið 100 þús. sterlingspunda rekstrarlán; en hann fer mjög bráðlega frá London og þarf helzt að fá símuð út lögin, áður en hann hverfur þaðan, til þess að koma málinu í fullt lag. Ég hefi átt tal við þann mann fjhn., sem hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og hefir orðið samkomulag um það, að hann setti sig ekki á móti því, að málið yrði tekið á dagskrá, ef hann gæti komið að skrifl. brtt.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Við 2. umr. þessa máls gaf ég þær upplýsingar, sem skipta máli um þessa fyrirspurn hv.þm., en það er það, hvort nokkuð hafi orðið „fast“ af þessu fé, hve mikið standi eftir núna og hvort til sé valuta fyrir því. Ég skýrði allt og með þeim hætti, að það mun heldur hafa vakið traust hv.þd. en vantraust. Ef nokkuð hefir vantað í mínu svari, kynni það að hafa verið það, hve mikil fjárhæð hafi verið notuð, þegar mest var notað af þessari heimild. Ég vil óska þess, að hv. 1. þm. Rang., sem er kunnugastur í þeim efnum, svari, svo að allir geti orðið ánægðir, en f. h. stj. læt ég þess getið, að bankanum var heimilt að nota allt lánsféð, 100 þús. sterlingspund, ef hann þyrfti á að halda.

Frsm. (Magnús Jónsson) Ég skal ekki gera þetta að neinu kappsmáli, en hinsvegar er hér ekki um að ræða venjulegt fjárhagsmál. Hér er ekki að ræða um ríkisskatt eða eftirgjöf á nokkrum þeim skatti, sem nú er. Það, sem tekið er fram í 4. gr., er, að vinningar, sem falla mönnum til í happdrættinu, skuli ekki vera taldir með við útreikning tekjuskatts og aukaútsvars. Annars skal ég ekki gera það að neinu kappsmáli, hvort málið fer til fjhn. eða ekki.

Jónas Jónsson Ég get ekki verið sammála hv.flm. um það, að óviðeigandi sé, að maður utan af landi, sem ekki hefir verið embættismaður eða lögfræðingur hér í bænum, beri fram hér á Alþingi till. um breyt. á úrslitadómstóli þjóðarinnar. Ég vildi frekar snúa þessu við og telja það eðlilegast, að slíkar till. kæmu utan af landsbyggðinni, af því að meðal þeirra manna, sem búa í sveitunum, ríkir almennt megnust óánægja yfir ýmsu, sem fram hefir komið í réttarfarinu, einkum að því er snertir hæstarétt. Og þaðan munu síðan koma sterkar öldur, sem knýja fram á Alþ. umbætur á réttinum og fleiru, sem aflaga fer í réttarfarinu. Hitt er annað mál, hvort hv.flm. þessa frv. hefir verið svo giftusamur, bæði nú og áður, að túlka tilfinningar sinnar stéttar gagnvart réttarfarsmálunum. Ég býst við, að þær upplýsingar, sem hann gaf um, að hann hefði notið aðstoðar tveggja hátt settra embættismanna og lögfræðinga hér í bænum við samningu frv., bendi öllu fremur á, að þar hafi meira gætt áhrifa frá Reykjavík og einstökum mönnum hér í bænum, sem engin samhönd hafa við fólkið úti um land, fremur en frá bændum, sem búast hefði mátt við, að hv.flm. bæri hér fram í þeirra nafni sem flokksfulltrúi þeirra. Hv. flm. hefði að ég hygg getað rakið undirbúningssögu þessa frv. í vetur betur en hann gerði. Það er kunnugt, að hæstv.dómsmrh. og hans nánustu pólitísku aðstandendur hafa verið að vinna að undirbúningi frv. um breytingar á hæstarétti.

Nei, þetta er eintóm vitleysa

. Það er á margra manna vitund.

Ætli ég viti það ekki betur en aðrir, hvað ég geri sjálfur?

. Þetta var nú samt sem áður svo, og það er vitað, að hæstv.dómsmrh. getur sagt ósatt og gerir það mjög oft, þegar honum þykir við þurfa.

Ég er a. m. k. eins sannorður og hv. 5. landsk.

. Það verða nú aðrir til að dæma um það en við sjálfir, og mun þetta sannast á sínum tíma. Ýmsir af flokksbræðrum hæstv.dómsmrh. hafa álitið óheppilegt, að stj. flytti frv., og þess vegna var það sveipað huliðsblæju þangað til nú. Þeir höfðu ráðgert að styrkja hæstarétt með því að bæta tveimur mönnum inn í dóminn. Og þar var hugsað fyrir sæti handa hæstv.dómsmrh., ef hagir breyttust eitthvað í landsstj. frá því, sem nú er. Þessar ráðagerðir voru uppi meðal íhaldsmanna hér í bænum fyrir jól í vetur, en síðan hefir ekkert af þeim frétzt fyrr en nú á þinginu, er hv.flm. þessa frv. gerði grein fyrir, að hann hefði notið aðstoðar þeirra tveggja lögfræðinga, er hann nefndi, við undirbúning frv. Þetta samsuðufrv., sem hv.flm. leggur hér fram, stendur í sama hlutfalli við það fimmtardómsfrv., sem flutt hefir verið á undanförnum þingum, eins og grínmynd við raunverulega sanna mynd. Ég kem þá að því atriði í grg. frv., þar sem hv.flm. segir, að nauðsynlegt sé, að hinn æðsti dómur sé svo sterkur, að hann njóti fullkomins trausts, og talar um að veita dómnum þann styrk með því að fjölga dómurum í réttinum um tvo, eða úr þremur upp í fimm. Hann lætur svo sem um þetta atriði hafi aldrei heyrzt neitt áður talað. Það lítur út fyrir, að hv.flm. og þeir vísu menn, sem um frv. hafa fjallað með honum, gæti þess ekki eða muni ekki eftir því, að frá 1919-1925 var hæstiréttur skipaður 5 dómurum. En það er mála sannast, eins og kunnugt er, að einmitt á þeim árum kom fram sterkust kritík og andúð gegn réttinum; og það er spursmál um, hvort hann hefir nokkurntíma beðið meiri álitshnekki en á þeim árum. Þá dæmdi rétturinn hinn illræmda dóm í máli Samb. ísl. samvinnufél. og Björns Kr., sem undirbjó aftur hneykslisdóminn í máli Garðars Gíslasonar gegn Tímanum. Í fyrra málinu dæmdu 5 dómarar, og sennilega hefir aldrei þekkzt meira ósamræmi í dómum hæstaréttar en á þessu tímabili, og þess vegna er svo langt frá því, að þessi skoðun hv.flm. um styrk dómstólsins verði rökstudd með dómi sögunnar og reynslu frá þessum árum. Rétturinn hefir máske nú á síðustu árum, eftir að dómarar urðu aðeins þrír, dæmt ýmsa dóma, sem almenningur álítur illa rökstudda, eins og ýmsa af þeim dómum, sem 5 manna rétturinn kvað upp. En tæplega verður meira gert úr mistökum réttarins nú en áður. Hv. flm. segir í grg., að það verði að teljast vafamál, hvort hæstiréttur njóti nú svo almenns trausts borgaranna sem þörf er á. Einstakir dómar og einstök afskipti dómaranna við réttinn muni a. m. k. nokkuð orka tvímælis, jafnvel hjá gætnum og góðum borgurum. - En svo virðist hv.flm. gleyma því aftur um stund, sem hann hafði sagt, dregur því ofurlítið úr, og bætir þessu við, að „sem betur fer muni þó rétturinn njóta allmikils trausts“. Það er að vísu ekki vel skiljanlegt, hvernig þetta tvennt verður samrímað hjá hv.flm., að vafamál sé, hvort hæstiréttur njóti almenns trausts borgaranna, svo sem þörf er á, en að þó muni traustið vera allmikið! En eftir því, sem fram kom í ræðu hv.flm., má þó draga út úr þessu það álit hans, að hæstiréttur njóti nú lítils trausts í landinu, og það er alveg rétt. Þá er ennfremur í grg. frv. talað um, eins og það væri nýmæli, að komið gæti til mála að gera þessum nýju dómurum að skyldu að gegna aukastörfum fyrir þjóðfélagið án sérstaks endurgjalds, og er í því sambandi bent á tvennskonar störf. Kennslu í lagadeild háskólans og aðstoð við samningu lagafrv. til handa ríkisstj. Till. um þessi atriði eru bornar fram í öðru frv., sem hér er á dagskrá í dag til breytinga á hæstarétti, og það á miklu gleggri hátt. En í þessu frv. virðist aukastörfunum ekki réttlátlega skipað niður. Það er mjög undarlegt, ef sumir af dómurum þessa réttar eiga að vera háðir öðrum skyldum en hinir, og þessi aukastörf virðast aðeins eiga að ná til viðbótardómaranna. Ennfremur er aðeins þremur dómurum, þeim, er á hverjum tíma hafa síðast hlotið skipun, skylt án endurgjalds, ef lagadeild æskir og dómsmrh. mælir með, að flytja fyrirlestra við háskólann eina stund á viku hvert kennslumisseri. Eins og nú stendur eiga hæstaréttardómarar ekki að gegna öðrum störfum utan réttarins, og geta að fullnuðu aldursmarki farið frá með fullum launum. En mér skilst, að þessir viðbótardómarar eigi ekki að geta fallið undir það ákvæði að fara frá embætti með fullum launum, þegar þeir eru orðnir 65 ára, af því að þeir hafa gegnt annarlegum störfum auk dómsstarfanna, og virðist það einkennileg ákvörðun. Annars sagði hv.flm. það berum orðum, að réttaröryggið væri alls ekki nægilega mikið nú í landinu, en að það mætti auka og styrkja með því að fjölga dómurum upp í fimm. Og fannst honum það vera mikið þrekvirki af þessum tveimur spöku lögfræðingum, að hafa fundið þá lausn á málinu! Þetta er að vísu gamalt fyrirkomulag, sem Einar Arnórsson lagði til árið 1919, og gilti það þangað til Jón Magnússon breytti því 1924 og fækkaði dómurum í hæstarétti niður í þrjá. Svo minnir hv.flm. aftur enn einu sinni á það í grg., að hæstiréttur sé ekki nógu sterkur, að hann hafi orðið fyrir geysilegri kritík og virðingarskorti og að hæstaréttardómarar þurfi að temja sér virðulegri framkomu en hingað til. Virðist þetta vera skynsamlega mælt, enda sýnir það, að hv.flm. hefir sterka tilfinningu fyrir því, að rétturinn sé í miklu ólagi og að þess vegna þurfi að dubba upp á hann. Ég er hv.flm. alveg sammála um þennan undirtón í grg. frv., enda er þetta í fullu samræmi við það, sem ég hefi haldið fram í umr. um fimmtardómsfrv. undanfarin ár. En ég þykist vita, að í þeim flokki, sem við störfum báðir, þá hafi framkoma hans í þessu máli undanfarið átt minni stoð hjá kjósendum okkar og fólki úti um land yfirleitt heldur en afstaða mín. Þá sagði hv.flm., að ef einn maður ætti að veita dómaraembættin, þá mætti búast við pólitískri hlutdrægni frá hans hálfu. En ég vil benda hv.flm. á það, sem honum er líklega ekki ljóst, að dómaraprófið hefir ekki ennþá komið til greina við veitingu dómaraembættis í hæstarétti. Núv. hæstaréttardómarar hafa allir verið skipaðir af pólitískum ráðh., spursmálslaust og umbúðalaust. Þess vegna hefir allt það gerræði, sem nú er talið, að eigi að fyrirbyggja með dómaraprófi, verið framið síðan 1919. Hv. flm. taldi það vera varasamt ákvæði, að prófessorar lagadeildarinnar gegndu varadómarastörfum í hæstarétti, af því, að meðal þeirra gætu stundum verið reynslulitlir unglingar. Það er að vísu rétt, að nú stendur þannig á, að við lagadeild háskólans er settur kennari, sem ekki er nema 25 ára gamall. En hv.flm. virðist ekki hafa gætt þess, að hinn ungi lagakennari er valinn til háskólans samkv. prófessoradómi. - Það eru 2 stofnanir, hæstiréttur og lagadeild háskólans, sem velja sér starfsmenn samkv. úrskurði þeirra, sem fyrir eru í hverri stofnun fyrir sig. Það hefir verið sagt, að dómaraprófið væri hin bezta trygging fyrir heppilegu dómaravali. En lagadeildin hefir í þessu tilfelli valið mann í kennarastöðu, sem tæplega mun hafa náð kjöraldri, og það algerlega án samkeppnisprófs. Með þessu hefir hún sýnt, hvað hún leggur lítið upp úr aldri og reynslu. Og þetta bendir einnig á það, hversu sjálfssköpunarregla þessara stofnana er lítilsverð. Það mátti vænta þess, að lagadeildin mundi beita hinni mestu gætni um val á nýjum prófessor og skipa fyrir um samkeppnispróf, en fyrir valinu varð unglingspiltur, sem enga praktíska reynslu hefir hlotið. Þær stangast heldur ónotalega þessar sjálfssköpunarreglur hæstaréttar og lagad. háskólans. Og svo kemur þessi undarlega gagnrýni hjá hv.flm., að ekki sé hægt að nota kennara lagadeildarinnar fyrir varadómara í hæstarétti vegna ungæðis og reynsluskorts, heldur verði að leita eftir lögfræðingum til þess út í bæ, sem fást við innheimtu skulda og aðra álíka merkilega hluti. Ég ætla svo að leita frétta hjá hv.flm. um eitt og annað, sem máli skiptir og viðkemur frv., t. d. um nafn réttarins. Við erum sammála um, að nafnið hæstiréttur sé ekki nothæft; en svo kemur hv.flm. hér með nýtt nafn á réttinum, sem virðist dálítið undarlegt og er ekki beinlínis táknandi. En þeir, sem reynt hafa að skýra nafnið á íslenzku, telja, að það muni eiga að þýða guðsdómur, enda muni rétturinn almennt verða nefndur því nafni. Hingað til hefir þetta nafn aðeins verið notað um hinn síðasta dóm eftir dauðann. En af því að það mun vera tilgangurinn með þessu frv., að í þessum rétti fái ekki aðrir sæti en íhaldsmenn, þá yrði þetta að líkindum guðsdómur íhaldsins, og er það víst í fyrsta skipti, sem stofnað hefir verið til svo göfugrar samkundu hér á jörðu. Ég veit ekki, hvort biskup landsins og aðrir heitustu trúmenn álíta, að þetta nafn á réttinum sé valið á viðeigandi hátt. Og líklegt er, að þeir óski ekki eftir, að það sé verið að leiða hér fram skopmynd eða eftirstælingu af hinum síðasta dómi - guðsdómi bak við gröf og dauða -, af því að það er ekki víst, að dómurinn hinumegin verði eins íhaldslitaður og þessi dómur á að vera. - Það má nú fyrr rota en dauðrota með þeim ákvæðum, sem hv.flm. og stuðningsmönnum hans hefir tekizt að rígskorða í þessu frv. til tryggingar því, að sama íhaldsklíkan hefði einkarétt til endursköpunar á réttinum. Í fyrsta lagi er með dómaraprófinu þannig um búið, að þeir dómarar, sem í réttinum sitja, geta fellt hvern þann lögfræðing frá dómaraembætti, sem þeim líkar ekki við, alveg ábyrgðarlaust og án þess að umsækjendur hafi nokkra hugmynd um, af hvaða ástæðu þeir eru felldir frá dómaraprófi. Samkv. þessu frv. er það fullkomlega grunnmúrað, að rétturinn á sjálfur að hafa veitingarvaldið á dómaraembættunum, eins og senatið (öldungaráðið) í Bandaríkjunum hefir veitingarvaldið á dómaraembættum þar í landi, þó að skipunarbréf dómaranna séu undirrituð af öðrum að forminu til. - En það er ekki allt talið enn. Í frv. er þannig um búið, að jafnframt á að útnefna 5 varadómara til 5 ára, og að sjálfsögðu á núv. dómsmrh. að framkvæma þá útnefningu. Það er fyrirfram augljóst, hvernig skipað yrði í þær stöður, þó að ekki sé miðað við annað en veitingu hæstv. ráðh. á sýslumannsembættinu í Húnavatnssýslu og bæjarfógetaembættinu á Ísafirði. Þar gætti hann þess vandlega að fara ekki út fyrir sinn eiginn flokk. Af því má marka, hvernig hann muni skipa í þennan rétt viðbótardómara og 5 varadómara. - Þessir 5 dómaraungar eiga svo að setjast í sjálft hreiðrið, ef aðaldómarar forfallast. Og þegar þeir svo væru búnir að fullnægja sínu dómaraprófi, þá er augljóst, að þessi fyrsta ráðning þeirra sem varadómara getur orðið endanleg, og að þeir muni síðar fá fullnaðarskipun sem aðaldómarar. Með útnefningu þessara dómaraunga getur núv. dómsmrh. fengið fullnaðarvald í hendur til ákvörðunar um dómaraskipun í réttinum næstu áratugi. Þess vegna er það ekki ákaflega þýðingarmikið hjá hv.flm., að hæstv.forsrh. og ráðherrafundur eigi að veita dómaraembættin. Þeir geta bókstaflega engu um þetta ráðið, fremur en ritvélin ræður því, hvað skrifað er með henni. Ég mun í öðru sambandi, minnast nánar á þessa tilfærslu á veitingarvaldinu milli dómsmrh. og forsrh., en um það var mikið rætt á síðasta þingi. Þá er það einnig talsvert merkilegt, að þeir lögfróðu menn, sem fjallað hafa um frv., skuli ákveða í 4. gr., að auk héraðsdómara, skrifstofustj. í stjórnarráðinu og málaflutningsmanna við æðsta dómstólinn geti komið til greina sem væntanlegir dómarar í réttinum fulltrúar lögmanns og lögreglustjóra í Rvík, en ekki fulltrúar úr stjórnarráðinu; það er undarleg gleymska. Nú er það augljóst, að t. d. fulltrúinn í dómsmrn. hefir 100 sinnum betri aðstöðu og meiri æfingu við athugun og meðferð á dómsmálum heldur en sýslumenn í ýmsum héruðum, sem dæma ekki nema 2-3 dóma á ári. En þessi fulltrúi verður að grandskoða hundruð af málum og gera till. um meðferð á þeim. Það er því full ástæða til, að hann sé tekinn með í 4. gr. frv. meðal þeirra, sem koma til greina við val á dómurum í réttinn. Af þessu, sem ég nú hefi bent á, er það sýnt, að hv.flm. hefði ekki veitt af enn meiri aðstoð við samningu á frv. en þessir tveir meðráðamenn hans hafa látið honum í té. Ég hefi nú gengið í gegnum ýms atriði í frv. og grg. og sýnt fram á: í fyrsta lagi, að nafnið á réttinum er mjög óheppilegt og mun óhæfilegra en fimmtardómsnafnið, af því að æðstadómsnafninu fylgir óneitanlega nokkurt grín og sú smekkleysa, er gefur til kynna, að hann þykist nokkuð heilagur. Þessi skynhelgi er svo augljós, að hún mundi verða réttinum til hinnar mestu niðrunar. Í öðru lagi hefi ég bent á, að aðaltilgangur frv. er sá, að skorða réttinn sem fastast um ófyrirsjáanlegan tíma í einum vissum stjórnmálaflokki. Þetta á að tryggja svo sem unnt er, þó að því sé ekki yfirlýst, og sama sem lögbjóða, að þingmenn gefi fyrirfram yfirlýsingu um, að rétturinn skuli aðeins vera skipaður íhaldsmönnum. Með því móti er líklega ætlazt til, að rétturinn viðhaldi sem bezt því guðseðli, sem honum hefir fylgt í höndum íhaldsins! Og þar sem hv.flm. telur, að rétturinn hafi ekki verið nægilega sterkur á þessu sviði með þremur dómurum, þá ætlar hann nú að tryggja réttinum guðseðlið, með því að lögfesta, að föstum dómurum verði fjölgað upp í fimm. Ég get ekki gert mér vonir um, að réttinum hlotnist beinlínis helgiblær með lögfestingu slíkra ákvæða. Það er aðeins eitt, sem veitir réttinum verulegan styrk og traust almennings, og það eru hans eigin verk. Ef þau skilyrði vantar, að dómarnir séu réttlátir, og þegar þar við bætist, að skipulag réttarins er þannig hugsað, að það eykur tortryggni borgaranna í landinu, þá veitist honum enginn styrkur og ekkert traust. Ég býst síður við því, að hv.flm. geri það viljandi eða af ásettu ráði að leggja þennan dómstól undir yfirráð einnar flokksklíku í landinu, en því mun líkt varið um hann eins og tæra vatnið í Svartá, að eftir að það er komið í Blöndu, þá ber það sama lit og hún. Hv. þm. er úr sveit og hefir því aðstöðu til að líta á réttarfarsmálin frá sjónarmiði bænda, en eftir að hann kom hingað í bæinn og tók að blanda blóði við þann marglita hóp manna, sem hafa gerzt sjálfboðaliðar til þess að halda nokkurskonar lífvörð um hæstarétt og búið honum þetta frv. í hendur, þá virðist hann hafa fengið sama blæ á sig og þeir. Hv. flm. sagði, að hv. 2. þm. Árn. væri að einhverju leyti höf. þessa frv., en mér þykir mjög undarlegt, ef svo er, með því að hann hefir reynzt manna skeleggastur í réttarfarsmálum, en hann mun segja til sjálfur um sín afskipti.

Jónas Jónsson Ég býst við, að þessi fyrsta umr. geti farið að styttast, því að það hafa komið fram aðalatriðin, sem menn þurfa að vita til þess að átta sig á frv. Ég lauk ekki alveg í minni fyrri ræðu við líkinguna um þann saklausa sveitamann, sem kemur í þá stóru Reykjavík, og þá tæru Svartá, sem fellur í Blöndu, en Blanda verður ekkert hreinni fyrir því; hún er svo gruggug fyrir. Eins er með það, þótt hv.þm. komi með góðan vilja heiman að frá sér og margar góðar hugsjónir, þá er það eins og Svartá og Blanda. Þetta frv., sem hann kemur nú með, er eins skolulitað og íhaldið hefði frekast viljað hafa það. Það kom í ljós eftir ræðu hv.flm. að dæma, að hann hafði borið þetta undir einn lögfræðing hér í d. og farið með það sem mikið leyndarmál. Ég skil ekki, hvers vegna þetta er svo mikið leyndarmál, nema það hafi lagzt í hv.flm., að þetta mundi af mörgum samherjum hans álitið tilheyra frekar sjálfu íhaldinu, að koma með þetta frv., en landskjörnum manni úr Framsfl. En svo mikið get ég sagt honum, að það var a. m. k. um nýár, sem mér var orðið kunnugt aðalefni þessa frv., eftir íhaldsmanni hér í bænum, sem sagði, að stj. væri að vinna að því. Þá gerði ég ráð fyrir því, að það væri dómsmrh., sem væri að því; ég gat vel skilið, að það heyrði undir formann klíkunnar. En það er ekki útilokað, að hv.þm. hafi borið sig saman við hann, heldur er það augsýnilegt, og að hugsanir hans hafa verið í samræmi við hugsanir þessara íhaldsmanna, sem voru að glíma við þetta sama vandasama problem, hvernig hægt væri að koma sem flestum sínum flokksmönnum í réttinn. Um hina opinberu atkvgr. í réttinum er það að segja, að hún má teljast umbót, og það er búið að leiða að því máli svo sterk rök, að jafnvel hinir svörtustu íhaldsmenn eru með því. Ég fylgdi Jóni heitnum Magnússyni að málum 1924, og út frá þeim forsendum, sem þar má sjá, þá áleit ég ekkert betra að hafa 5 menn í réttinum, ef enginn bætti annan upp. Ég áleit það sparnað, þegar svona er með réttinn eins og er, þá er það 16 til 20 þús. kr. á ári, sem sparast, ef ekki eru hafðir nema 3 menn. 4 sömu skoðun er ég ennþá, að afskaplega litlu muni, hvort bætt er við 2 mönnum af sama tægi og þeir, sem eru nú, en nú þarf 2 til að mynda meiri hluta, annars 3. Og eru 20 þús. kr. gefandi árlega fyrir það, að þrír, en ekki tveir Mbl.menn myndi meiri hl. í réttinum. Ég vil minna hv.þm. á það, að hann talaði um það í fyrra með miklum fjálgleik, hvað rétturinn væri pólitískur. En hann átti sinn góða þátt í því að velja þann dómsmrh., sem nú er, og virðist hafa mikla trú á honum, en fyrsta verk þessa ráðh. var að setja einn æstasta flokksmann sinn í hæstarétt. Einar Arnórsson var búinn að öðlast veitingarskilyrði sem prófessor og varadómari í hæstarétti. Hafði hann dæmt þar svo marga dóma, að prófskilyrðin voru uppfyllt án tilstuðlunar réttarins. Hér var því eingöngu um stjórnarveitingu að ræða. Hæstv. dómsmrh. hafði áfellzt mig fyrir að veita Lárusi H. Bjarnasyni lausn frá dómarastarfi. En ástæðan til þess var sú, að hann var á tímabili algerlega heilsulaus og vart hugað líf um tíma. Var því ekki hægt að sjá, að hann mundi fær um, heilsunnar vegna, að gegna embætti lengur. Í fyrra á þinginu kom núv. hæstv.dómsmrh. með till. til þál. um að skora á stj. að setja Lárus H. Bjarnason í embættið aftur. Taldi hæstv. ráðh. þá, að hann hefði heilsu til þess. En svo koma stjórnarskiptin og hv.till.maður tekur sæti í stj. sem dómsmrh. En annaðhvort hefir hv.till.maður ekki talað við L. H. B. áður en hann flutti till., og þá þar með sýnt megna ókurteisi með því að flytja hana að honum fornspurðum og án þess að hafa tryggt það, að hann vildi taka við embætti aftur, eða þá að hann hefir gleymt till. og gengið framhjá honum þegar hann var orðinn dómsmrh. og veitti embættið. Hvort sem heldur er, þá er framkoma hæstv.dómsmrh. í þessu máli alveg óviðurkvæmileg. Það, sem hann vill fá þingið til að heimta, að ég geri, það vill hann ekki sjálfur gera, eða getur ekki fengið framgengt. Hann lætur L. H. B. sitja „við beztu heilsu“, að því er hann sjálfur sagði, áfram á eftirlaunum. En skipar þann mann sem dómara í hæstarétti, sem viðfrægur hafði orðið sem þingrofslögfræðingur íhaldsins, hafði manna mestan þátt tekið í pólitík á undanförnum árum og hafði vægast sagt mislita fortíð á því sviði. Var þetta gert til þess að sýna svart á hvítu, hversu ópólitísk stofnun hæstiréttur er? - Þetta var þó gert í nafni og með tilstyrk hv.flm. þessa frv., sem í fyrra taldi hæstarétt „heilaga stofnun“. Ég vona, að stofnun sú hafi ekki misst neitt af þeim heilagleik í augum hans, þótt þessi maður væri skipaður í embættið. Hv. flm. frv. vill bæta tveim dómendum við og skipa réttinn 5 föstum dómendum. Ég hafði í frv. þeim, er lágu fyrir undanförnum þingum, lagt til, að þeir gætu orðið 5, en af þeim voru tveir varadómendur, sem bæta mátti við í meiriháttar málum. Ég held, að það hafi verið fyrirkomulag, sem vel mátti reyna, einkum þar sem það sparaði fé. Það var einnig fyrirkomulag, sem ekki festi fleiri menn í réttinum. En nú er frv. það, er hér liggur fyrir, svo úr garði gert, að ekki er hægt að sjá, að þjóðin geri sig lengi ánægða með skipulag hæstaréttar, eða æðsta dómsins, ef það verður samþ. óbreytt. En verði svo, og ef þjóðin svo vill bráðlega gera aðra skipun á þessum málum, þá er búið að festa 2 menn í dómnum, sem Alþ. verður að sjá fyrir launum. Gæti af þessu leitt ekki svo óverulegan aukakostnað. Og það mega hv.flm. og aðrir vita, að þjóðin verður aldrei ánægð meðan skipun þessara mála er sú, að dómurinn skapi sig sjálfur. Hv. flm. vildi ekki beinlínis verja ósamræmið í skaðabótadómum hæstaréttar í málum Björns Kristjánssonar annarsvegar og hrossamáli Garðars Gíslasonar móti Tryggva Þórhallssyni hinsvegar. En hann vildi þó afsaka réttinn með því, að annar sá fjarstæðudómur hefði verið kveðinn upp af þrem dómendum. En sú afsökun gildir þó ekki um þann dóminn, sem var enn fjarstæðari. Hann var felldur með shlj.atkv. 5 dómenda - þessara heilögu manna, er hv.flm. talaði um af svo miklum fjálgleik í fyrra. Hv. flm., sem vill ekki með nokkru móti afnema dómararaunina, vill þó með skipun þessara tveggja nýju dómenda sniðganga hana. Það lítur út fyrir, að flm. hafi allt í einu fengið þarna vissa fyrirferð af kjarki, sem ekki hefir annars orðið vart. Að vísu er þetta framhald af því, sem áður hefir gerzt. Ég vil benda á, að enginn þeirra dómara, er Jón heit. Magnússon skipaði, hafði gengið undir dómararaun. Og núv. hæstv.dómsmrh. veitti Einari Arnórssyni upp á sömu spýtur og fyrirrennarar hans. Það var bara sérstök tilviljun, að hann hafði starfað sem settur í. réttinum áður. Nú telur hv.flm. enn gerlegt, að forsrh. veiti þessi tvö viðbótarembætti, þrátt fyrir þessa prófreglu, er hann telur þó svo ábyggilega og nauðsynlega. Það er eins og hv.flm. vilji með þessu beinlínis sniðganga hæstv.dómsmrh. En það verð ég að segja, að þótt ég sé ekki neinn fylgismaður hæstv.dómsmrh. og hafi ekki mikla trúa á glöggskyggni hans eða heppni í veitingum, þá finnst mér þetta þó ekki rétt að farið gagnvart honum. Ég vil, að á meðan hann situr í þessu embætti, þá hafi hann þær skyldur og ábyrgð, sem því embætti eru samfara, og eiga að vera samfara að háttum allra menningarþjóða. Ég vil víkja nánar að því, að mér er óskiljanlegur kjarkur hv.flm., að bæta þessum tveimur mönnum inn án prófraunar. Hv. flm. hefir á undanförnum þingum stutt íhaldsmenn í því, að tryggja þeim það, að jafnan væru íhaldsmenn í dómarasætunum. En nú játar hv.flm., að ekki sé rétt að láta þá hafa þetta vald. Þetta virðist benda á vissan kjark gagnvart íhaldsmönnum. En það getur þó líka verið, að hv.flm. sé að svigna undan þunga almenningsálitsins, sem hefir viðurkennt þá réttmætu kritík, sett fram hefir komið um það, að íhaldinu sé ekki trúandi fyrir þessu valdi. - En ég vil benda á það, að þó heppilegt sé, að ekki séu tómir íhaldsmenn skipaðir í réttinn, þá er þó tæplega rétt, að dómsmrh. fái engu um það að ráða. Og þótt þetta eigi máske að vera hegning á núv. hæstv.dómsmrh., vegna hans mörgu og stóru synda, sem jafnvel flokksmenn hans geta ekki fyrirgefið honum, þá brýtur þetta fyrirkomulag í bág við venju allra siðaðra landa. Í Danmörku er það hæstiréttur, sem raunverulega veitir dómaraembættin, en í öðrum nálægum löndum dómsmrh. Þetta nýja fyrirkomulag, að láta þá tvo ráðh., sem rétturinn þó ekki heyrir undir, veita þessum tveimur viðbótarmönnum í trássi við dómsmrh., er því gert, eftir því sem ráða má af orðum hv.flm., til þess að sýna núv. dómsmrh. sérstaka fyrirlitningu. En þetta mál er þó í raun og veru ekki svona einfalt. Bæði form. Íhaldsfl. og blöð hans hafa hvað eftir annað lýst því yfir, að íhaldið ætti væna sneið af Framsfl., og þá víst núv. hæstv.forsrh. og hv.flm. þessa frv. Ég tek nú að vísu ekki mikið mark á því, þó Morgunbl. segi þetta. En formaður Íhaldsfl. hefir lýst því mjög greinilega, að heppilegt væri, þegar sá flokkur væri ekki í meiri hl., að geta fengið lánaða menn frá Framsfl. til þess að geta stjórnað í anda íhaldsins. Ég vil benda á það, að þótt hv. 1. landsk. hafi þarna ekki á réttu að standa, þá hefir þessu þó ekki verið mótmælt. Það er því ekki hin fyllsta trygging fyrir því, að farið verði út úr fjölskyldunni með skipun þessara tveggja dómara. - Ég vil bæta því við, að hið eina stóra mál, sem komið hefir frá stj. að þessu sinni og flokkum skiptir, stjórnarskrármálið, er þannig framborið, að það er vel til þess fallið að styrkja þessa skoðun form. Íhaldsfl. Það frv. er, eins og atvik frekast leyfðu, í anda Íhaldsfl. Hv. flm. mundi því styrkja málstað sinn mjög á því og honum yrði trúað betur, ef hann og félagar hans lýstu því skorinort yfir, að allt þetta umtal andstæðinganna væru tilhæfulaus ósannindi, sem ekki ættu við neitt að styðjast, og að þeir hefðu sömu óbeit á Íhaldsfl. og áður var. Þótt þetta ákvæði í frv., um skipun þessara viðbótardómara, sé skrítið, þá yrði þó hv.flm. betur trúað um góðan tilgang með því, ef slík yfirlýsing kæmi fram. Hv. flm. sagði eina setningu, sem sýnir það, að hann finnur þó til þess, eins og annað gott sveitafólk, að laga þurfi til í réttinum. Hann sagði, að ef tveir menn væru skipaðir í réttinn á þann hátt, sem lýst hefir verið, þá væri þráðurinn slitinn. En seinni tíminn mun sýna, hvort hv.flm. meinar þetta eins alvarlega og orð lágu til. Hv. flm. vék alveg réttilega að þeim ummælum, sem höfð eru eftir öðrum af gömlu dómurunum, þess efnis, að rétt væri að gera alla Alþfl.menn höfði styttri. Hann taldi, að sá dómari, er viðhefði slík orð, ætti tafarlaust að víkja úr sæti. Allir vita, að hér er átt við þann dómara, sem fæðingardagsbrtt. hv.flm. var gerð fyrir í fyrra. Er sú brtt. ein hin allra frumlegasta af þeim brtt., er fram hafa komið og miða hafa átt að því að gera hæstarétt að guðsdómi íhaldsins hér á landi.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Ég get að mestu leyti látið nægja að vísa til þess, sem hæstv. fjmrh. hefir sagt. Til andsvars við því, sem hv.þm. V.-Húnv. hafði fram að bera, og við brtt. hans vil ég aðeins benda á það, að ég hefi þegar fyrirfram í fyrri ræðu minni og í nál. gert grein fyrir ástæðunni til þess, að n. gat fallizt á að láta heimildina vera í höndum stj., í staðinn fyrir að sækja þurfi í hvert sinn til þingsins til að fá þessa heimild. Það er eingöngu af hagkvæmnisástæðum, að á þetta er fallizt, af því að þörfin til rekstrarlána útgerðarinnar er þegar fallin á áður en þingið getur verið búið að samþykkja heimildina. Að hinu leytinu hefir n. endurtekið varnaðarástæður þær, sem hún bar fram í fyrra. Er það gert bæði í nál. og einnig í fyrri ræðu minni.

Frsm. (Magnús Jónsson) Ein af þeim kröfum, sem fylgdu sjálfstæðisbaráttu Íslands, var það, að flytja inn í landið æðstu menntastofnunina, hvort sem hún var kölluð þjóðskóli eða háskóli. Fyrst var settur á stofn prestaskóli, þá læknaskóli og loks lagaskóli. Þegar stj. var flutt hingað til lands, jukust kröfurnar um það, að setja hér á fót eina stofnun, þar sem þessar deildir væru sameinaðar og svo bætt við því, sem þyrfti til þess, að hægt væri að tala um það, að hingað inn í landið hefði verið fluttur háskóli. Sá, sem fyrst kom fram með þessar kröfur og bar þær bezt fram, var Jón Sigurðsson. Þegar 100 ára afmælis hans var minnzt, 1911, þá var það gert m. a. með því að leiða í framkvæmd þessa eina af uppáhaldshugsjónum hans, hugmyndina um þjóðskóla. Var þá háskólinn settur hér á fót, að lítið undirbúnu máli; sérstaklega vantaði hann húsrúm. Fyrir því, að skólinn fengi viðunandi húsrúm til afnota, stóð það í vegi, að mönnum óx í augum kostnaðurinn við að byggja yfir hann. Þá hugkvæmdist mönnum, að nota mætti stofur landsbókasafnsins til að hola skólanum niður í fyrstu árin, til þess að hugsjóninni yrði þó hrundið í framkvæmd. Þetta var svo gert. En það var álit manna þá, að draga mætti það ekki lengi að koma upp húsi handa háskólanum. Hann er að þessu leyti langverst settur af öllum stofnunum á landinu, að hann á ekkert hús. Enginn annar skóli á landinu er eins illa settur að þessu leyti. Sumir álíta, að háskólinn þurfi lítið húsrúm. En að öllu samanlögðu mun hann þó vera stærsti skólinn á landinu, því að þar munu vera, nemendur og kennarar, samtals um 200 fullorðnir menn. Nú er það vitanlegt, að kennsla er nokkuð með öðrum hætti í háskólanum en í öðrum skólum flestum, að því leyti, að kennslustundir eru ekki eins margar, og fyrir það verður skólinn ekki eins rúmfrekur. En námið er oft rúmfrekt. Ég hygg, að fáir háskólar séu til í heiminum, þar sem ekki sé séð fyrir mjög miklu húsnæði fyrir vinnustofur, auk kennslustofa til bóknáms. Læknadeildin er þó langplássfrekust. Stúdentar þurfa að hafa tækifæri til að koma saman til þess að iðka leikfimi og annað, sem ungum mönnum er hollt. En með núv. fyrirkomulagi er hér allt slíkt útilokað. Þá hefir skólinn ekki haft sérlega rúmgóð eða björt bókasafnsherhergi. Ekki er hægt að kenna öllum nemendum skólans í kennslustofunum. Til þess er ekki rúm, svo að nota verður einnig til þess kennaraherbergi. Ef stúdentarnir vilja koma saman, hafa þeir engan stað utan kennslustofanna til þess, nema anddyri með dragsúg. Þótt mönnum sé þetta kunnugt, nefni ég það hér til þess að gera mönnum það betur skiljanlegt, að það er óhugsandi, að dregizt geti lengi, að ríkið verði að leggja fram mikið fé til háskólabyggingar. Þetta hefir Alþingi viðurkennt með lögum frá síðasta ári um byggingu fyrir Háskóla Íslands. En þótt þau 1. væru sett, hygg ég, að það hafi verið nokkuð ofarlega í huga margra, að dráttur mundi verða á því, eins og fjárhag ríkisins er háttað, að farið yrði að taka upp á fjárlög 200 þús. kr. tillag á ári, til þess að koma upp háskólabyggingu. Ég hygg, að mönnum sé það flestum ljóst, að það muni dragast nokkuð lengi að fá þessa byggingu, ef ekki verður leitað einhverra sérstakra annara ráða. Háskólaráðið hefir vitaskuld verið alltaf við og við að bera fram kveinstafi okkar um að koma upp. húsi fyrir skólann. Nú hefir háskólaráðið ekki látið sitja við það eitt, heldur líka bent á leið til að afla fjár til háskólabyggingar, en að vísu á löngum tíma. Og það eru þessar till. háskólaráðsins, sem menntmn. þessarar d. hefir fallizt á og borið fram fyrir hæstv.Alþ. með þessu frv. Hugmyndin er að taka upp að mestu óbreytt frv. það, sem fram var borið hér á Alþ. 1925 um íslenzkt ríkishappdrætti, og að verja ágóðanum af því happdrætti til háskólabyggingar. Með því móti yrði létt af ríkissjóði þeirri þungu kvöð að koma þessu húsi upp á næstu árum. Sjálf hugmyndin um happdrætti hefir orkað nokkuð tvímælis. Sumum hefir fundizt þetta hálfsvindilbraskkennt. Eftir ósk minni lét hæstv. þáv. ríkisstj. rannsaka málið mjög vandlega og sérstaklega það, á hvern hátt hægt væri að byggja upp happdrætti á fullkomlega heilbrigðum grundvelli, sem ekki byggðist á sölu í öðrum löndum. Verk þetta var leyst af hendi af sérfræðingi við hið danska klasselotteri, og kom út mjög ýtarleg skýrsla um það, sem frv., er lagt var fyrir þingið 1925, var svo byggt á. Hygg ég, að fá mál hafi fengið betri undirbúning. Þótt hv.þm. séu að vísu ekki fullkomlega færir um að dæma um fyrirkomulag happdrættisins, því að það er sérgrein, þá má hiklaust treysta því, að málið er vel undirbúið. Í frv. er t. d. ein gr. um það, hve hárri hlutatölu eigi að gera ráð fyrir. Má vel vera, að 25 þús. hlutir sé of hátt, en það skaðar ekki, þótt ég búist ekki við að svo há hlutatala seldist í upphafi. Annars er frv. miðað við það, að ef menn vilja viðurkenna hugmyndina um happdrætti, þá sé sem heilbrigðast frá öllu gengið. Yfirleitt er lagt meira upp úr því, að margir geti unnið heldur en hafa fáa afarstóra vinninga. Ég býst ekki við, að menn greini á um það, að mikil nauðsyn sé að koma upp háskólabyggingu. Er þá gott fyrir ríkissjóð, ef hann gæti verið laus við að leggja til þess fé af sínum árlegu tekjum. En deilan stendur sennilega aðallega um það, hvort rétt sé yfirleitt að innleiða happdrætti hér. En ég vil benda hv.þdm. á, að happdrætti mun vera til í öllum löndum meira og minna, nema Englandi, eins og sjá má í erindi háskólaráðsins, sem fylgir þessu frv. Englendingar hafa algerlega staðið á móti happdrætti hjá sér, af því að það sé óheilbrigð meðferð fjár. En þessi þjóð hefir einmitt fengið happdrættið í annari mynd, þar sem eru veðmálin. Englendingar hafa orðið að fullnægja þessari ævintýralöngun manna, sem er fullnægt með happdrættinu. Og ég verð að játa, að ég get ekki séð, hvað er athugavert við það. Það er mikill kostur, að þetta breytir í engu viðskiptunum við útlönd og þarf ekkert þangað að flytja eða sækja. Hin einu áhrif happdrættisins á þjóðarbúskapinn myndu verða þau, sem alltaf leiðir af því, að peningar hreyfast manna á meðal. Þetta fé rennur beinlínis úr einum vasanum í annan. Eins og frv. gerir ráð fyrir, að happdrættið verði byggt upp, þá renna 70% fjárins beint í sömu vasana aftur í vinningum. Og af þessum 30% fer nokkur hluti til rekstrar fyrirtækisins, laun stjórnar og annara starfsmanna o. s. frv. Er ekkert við þetta að athuga, og er það ekki annað en atvinna fyrir talsvert af fólki. Afgangurinn rennur svo til þessa fyrirtækis, sem hvort sem er verður að komast á fót. Ég vil svo henda á það, að um leið dreifðist þetta fé út til þeirra, sem að byggingunni vinna, og yrðu það nokkrar atvinnubætur á þeim tímum, þegar annars er lítið um vinnu. Ég sé svo ekki þörf á fleiri ummælum að sinni, en ef það er eitthvað, sem hv.þm. leikur hugur á að fá vitneskju um í sambandi við frv., þá skal ég með ánægju leysa úr því eftir megni. Vil ég leyfa mér f. h. menntmn. að óska, að frv. verði vísað til 2. umr.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég hefi heyrt það öðruhverju, að hv. 5. landsk. hefir í ræðum sínum verið að hafa ýmislegt eftir manni, sem hann kallar form. Íhaldsins. Ég geri ráð fyrir, að hann kannske hafi átt við mig. Út af þessu vil ég taka fram, að það, sem ég hefi heyrt þennan hv.þm. segja eftir þessum form., það hefir allt saman verið bara hugarburður neðan úr fylgsnum hans eigin sálar. Mér þykir rétt, að þetta komi fram, vegna þeirra, sem kynnu að lesa ræður þingmannsins í þingtíðindum. Ég veit, að það þarf ekki að geta þess vegna hv. dm. eða tilheyrenda, því að þeim er öllum saman orðið svo kunnugt sálarástand hv. 5. landsk., að þeir telja sem sjálfsagt, að hann rugli saman ímyndun og staðreyndum og kunni engan greinarmun þar á að gera.