Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tilkynning hefur borist um kjör formanna og varaformanna í eftirtaldar fastanefndir: Efh.- og viðskn.: Formaður Vilhjálmur Egilsson, varaformaður Rannveig Guðmundsdóttir. Menntmn.: Formaður Sigríður Anna Þórðardóttir, varaformaður Rannveig Guðmundsdóttir. Umhvn.: Formaður Gunnlaugur Stefánsson, varaformaður Tómas Ingi Olrich.

Virðulegi forseti. Stjórnarskráin íslenska er ekki gömul. Lýðveldisstjórnarskráin er frá 1944 en er að vísu byggð á eldri stjórnarskrá sem við fengum 1920 eftir fullveldið og rekja má hana enn lengra, allt til 1874 og jafnvel til dönsku grunnlaganna sem svo eru kölluð. Þangað rekur íslenska stjórnarskráin vissulega sínar ættir. Og því nefni ég það hér að í því frv. sem við flytjum er rétt að hafa í huga ýmsar breytingar sem gerðar hafa verið á stjórnarskrám hinna Norðurlandanna, þ.e. fyrst og fremst Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar og ég mun koma að síðar. Stjórnarskráin hefur lengi verið í endurskoðun enda tímar mjög breyttir bæði hér innan lands og í kringum okkur og mönnum hefur þótt ljóst að lagfæra þyrfti ýmislegt í stjórnarskránni þannig að hún samræmist þeim kröfum sem nú eru gerðar. Hafa nefndir starfað að þessu en fáar breytingar hafa þó verið gerðar nema þær sem tengjast helst kosningum til Alþingis. Mörgu hefur verið hreyft í þessum nefndum. Ég fyrir mitt leyti tel miður að ekki hefur tekist að ljúka þeirri endurskoðun stjórnarskrárinnar sem að hefur verið stefnt. Í því frv. til stjórnarskipunarlaga sem hér liggur fyrir er þó aðeins hreyft við einu atriði. Í þessu frv., eins og ég mun lýsa nánar síðar, er veitt heimild til þess að framselja til erlendra alþjóðastofnana hluta af ríkisvaldinu. Í stjórnarskránni eru fyrst og fremst tvær greinar sem líta þarf á í þessu sambandi. Í fyrsta lagi er það 2. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um skiptingu ríkisvalds. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið.`` Og í 21. gr. stjórnarskrárinnar er forseta heimilað að gera samninga við önnur ríki. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki. Þó getur hann enga slíka samninga gert, ef þeir hafa í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi eða ef þeir horfa til breytinga á stjórnarhögum ríkisins, nema samþykki Alþingis komi til.`` Hér er ekki minnst á framsal ríkisvalds. Um þetta hefur orðið mikil umræða nú í sambandi við skoðun á samningi um Evrópska efnahagssvæðið og hafa túlkanir þar gengið nokkuð á misvís. Segja má í örstuttu máli að nefnd þeirra fjögurra lögfræðinga sem hæstv. utanrrh. skipaði hafi komist að þeirri niðurstöðu að þar sem ekki er beinlínis bannað að framselja hluta af ríkisvaldinu, þá megi álykta sem svo að það sé heimilt, enda sé það takmarkað o.s.frv., eins og áður hefur verið rakið hér á Alþingi. Hins vegar hafa aðrir lögfræðingar, og þá fyrst og fremst prófessor Björn Þ. Guðmundsson og dr. Guðmundur Alfreðsson, komist að andstæðri niðurstöðu og álykta sem svo: Þar sem ekki er nefnt að framselja megi ríkisvald, þá er það óheimilt. Þetta er vitanlega mjög samandregin niðurstaða af minni hálfu. Ég vil ekki lengja umræðuna með því að fara aftur ítarlega í þessa hluti eins og ég gerði í umræðu um EES í fyrradag. Þó ætla ég að nefna örfá atriði sem varða þetta almennt. Í áliti lögfræðinganna fjögurra segir á bls. 16, með leyfi forseta: ,,Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er talað um forseta lýðveldisins og önnur stjórnvöld samkvæmt stjórnarskránni og öðrum landslögum. Ekki er tekið fram að þetta skuli vera alíslensk stjórnvöld og hugsanlegt er að alþjóðastofnanir séu stjórnvöld eftir 2. gr. Það er með öðrum orðum til skoðunar hvort í 2. gr. stjórnarskrárinnar felist heimild til að ákveða með lögum að þættir framkvæmdarvaldsins skuli vera í höndum alþjóðastofnana.`` Ég held að þetta orð ,,skuli`` hljóti að vera villa því að varla getur það verið hugsunin að ,,þættir framkvæmdarvalds skuli vera í höndum alþjóðastofnana`` heldur að þeir megi vera í höndum alþjóðastofnana. Þessu vísar prófessor Björn alveg sérstaklega á bug og vekur athygli á því í sinni ítarlegu greinargerð að þegar stjórnarskráin er samin kemur ekki til mála að þeir sem stjórnarskrána sömdu hafi haft það í huga að framvísa mætti einhverju valdi þessarar þjóðar sem hún var þá að fá með sínu sjálfstæði til erlendra stofnana og sama gerir Guðmundur Alfreðsson. Þetta er vitanlega mjög alvarlegt ágreiningsmál og hlýtur að leiða menn til hugsunar um það hvort ekki er nauðsynlegt að koma slíku á hreint ef ég má orða það svo. Allir lögfræðingarnir sem um þetta skrifa eru út af fyrir sig sammála um það að í 21. gr. sem slíkri felst ekki heimild fyrir forseta til að breyta stjórnarháttum þessa lands. En með því að túlka þessar greinar saman kemst þó nefnd lögfræðinga að því að takmarkað valdaframsal teljist heimilt. Lögfræðingarnir Björn Þ. Guðmundsson og Guðmundur Alfreðsson leggja hins vegar ríka áherslu á það að til þess að heimilt verði að framselja hluta ríkisvalds --- ég endurtek það: ríkisvalds --- sem er ekki nefnt í 21. gr., þá þurfi breytingu á stjórnarskránni og ætla ég, með leyfi forseta, að lesa heildarniðurstöðu Björns Þ. Guðmundssonar. Þar segir: ,,Á grundvelli viðurkenndra lögskýringaraðferða stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar tel ég vafa leika á að framsal það á framkvæmdar- og dómsvaldi sem felst í EES-samningnum og hér um ræðir standist gagnvart gildandi réttarreglu 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þennan vafa tel ég svo mikinn að ekki megi taka áhættuna af því að lögfesta EES-samninginn að óbreyttri stjórnarskrá.`` Og um þetta segir einnig dr. Guðmundur Alfreðsson m.a. í sinni álitsgerð, með leyfi forseta: ,,Í stjórnarskrám margra nágrannaríkja okkar eru ákvæði sem heimila aðild að yfirþjóðlegum stofnunum. 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar frá 1962 er fyrirmynd af þessu tagi. Samkvæmt henni þarf aukinn meiri hluta atkvæða í Stórþinginu þegar um er að ræða valdaframsal til alþjóðastofnana. Ekkert slíkt ákvæði er í íslensku stjórnarskránni. Það er því haldlítið að álykta sem svo að stjórnarskrárvandamál komi ekki upp hér á landi þar sem slíkur vandi risi ekki í öðrum samningsríkjum. Aðstæðurnar eru einfaldlega ekki sambærilegar vegna þess að viðeigandi stjórnarskrárákvæði eru öðruvísi að orðalagi og efni.`` Og enn segir dr. Guðmundur: ,,Það er mín niðurstaða eftir nákvæma skoðun á þessum atriðum og dæmum öllum að breyta þurfi stjórnarskránni og beita til þess 79. gr. hennar þegar frv. til laga um EES kemur til afgreiðslu Alþingis og forseta.`` Sú grein sem vísað er þarna til er að sjálfsögðu sú grein sem fjallar um hvernig fara á með breytingar á stjórnarskránni, samþykkja tvisvar á hinu háa Alþingi og almennar kosningar fari fram á milli. Ég ætla svo að lokum að kalla til vitnis, ekki versta vitnið, sjálfan hæstv. utanrrh., og ég vil reyndar byrja með því að þakka hv. 3. þm. Reykv. fyrir að hafa bent okkur á þessa ágætu skýrslu sem hæstv. utanrrh. lagði fyrir hið háa Alþingi í maí 1999, þ.e. skýrslu utanrrh., Jóns Baldvins Hannibalssonar, til Alþingis um stöðu samningaviðræðna um Evrópska efnahagssvæðið. Hún er dagsett í maí 1999,  ,, . . . ef litið er til þróunar alþjóðamála almennt má vænta aukinnar þátttöku Íslands í samvinnu þjóða á fjölmörgum sviðum efnahagsmála, menningarmála, mannréttindamála og ekki síst umhverfismála. Í ljósi þessarar þróunar er full ástæða til að kanna þörf á nýju ákvæði í stjórnarskrána sem kvæði skýrt á um heimildir til þátttöku í alþjóðasamstarfi.`` Það er varla hægt að leggja þetta fram skýrar og ég tel þetta einhver bestu rökin fyrir þeirri breytingu sem hér er flutt. En af því að þessi skýrsla var nokkuð tekin til umræðu í gær þykir mér einnig rétt að fara yfir önnur atriði hennar sem varða þó fyrst og fremst EES en geta varðað þetta mál líka. Hér kemur fram að mál sameiginlegs dómstóls stóðu allt öðruvísi á þeim tíma en nú er orðið. Hér segir m.a. um yfirþjóðlegt eða samþjóðlegt vald, með leyfi forseta: ,,Í samningaviðræðum um sjálfstætt eftirlit með sameiginlegum samkeppnisreglum hafa EFTA-ríkin gengið út frá að ákvörðun um eftirlitsstofnanir sem beinast að einstaklingi og fyrirtæki sem gerst hefur brotlegt verði ekki hægt að fullnægja nema fyrir atbeina þar til bærra stjórnvalda í aðildarríkjunum.`` Og enn segir: ,,EES-dómstóllinn yrði ekki æðri dómstólum í aðildarríkjunum. Fari landsdómstóll ekki eftir túlkun EES-dómstólsins í málinu, þá gildir niðurstaða landsdómstólsins gagnvart aðilum málsins.`` Hér er náttúrlega um svoleiðis gjörsamlega breytingu að ræða frá því sem nú er sem við höfum farið hér ítarlega yfir við það sem lokið er af 1. umr. um EES-málið, þar sem nú er orðið svo að bæði eftirlitsstofnunin og EFTA-dómstóllinn hafa beinan rétt til fullnustu á sínum dómum hér á landi og landsdómur er ekki þeim æðri, það er ekki hægt að áfrýja niðurstöðum þessara aðila til landsdóms eins og hér er skýrt tekið fram að gert var ráð fyrir að unnt væri þegar málið var á þessu stigi. Eins og málið stóð þar olli þetta að sjálfsögðu nokkrum efasemdum, það hefur þó gjörbreyst nú til hins verra. Ég held að enginn efist nú reyndar í hjarta sínu um að það sem hér er verið að gera er brot á 2. gr. stjórnarskrárinnar og 21. gr. heimilar alls ekki, eins og ég hef rakið, á því er ekki nokkur minnsti vafi, hún heimilar alls ekki framsal hluta ríkisvaldsins. Það er með öðrum orðum ekki minnst á neitt framsal ríkisvalds í þeirri grein. Ég nefndi hér áðan að aðrar Norðurlandaþjóðir hafa séð fyrir þessu og breytt sinni stjórnarskrá. Það gerir danska stjórnarskráin. Þar er komin inn í 20. gr. að heimilt er að framselja hluta ríkisvalds þrátt fyrir önnur ákvæði þeirrar stjórnarskrár til, eins og segir á dönskunni ,,til mellemfolkelige myndigheder`` eða til alþjóðlegra stofnana eins og við höfum kallað það. Og þá er þess krafist að sé um slíkt að ræða, þá skuli það samþykkt með fimm sjöttu hlutum atkvæða á þeirra þingi. Sömuleiðis hefur við þessu verið séð með breytingu sem gerð var 1962 á norsku stjórnarskránni og það er 93. gr. Þar er svipað komist að orði, að heimilt sé að framselja til alþjóðlegra stofnana vegna alþjóðlegra samninga sem Noregur hefur gert. Þó vil ég taka fram, til alþjóðlegra stofnana sem Noregur er aðili að. Það er sérstaklega tekið fram í 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar að það megi framselja hluta ríkisvalds, enda sé það samþykkt með þremur fjórðu hlutum atkvæða á Stórþinginu norska. Í sænsku stjórnarskránni er einnig um þetta fjallað og reyndar sérstakur kafli þar sem fjallar um hugsanlegt framsal valds og þar er ósköp svipað að orði komist í þessu sambandi. Í X. kafla sænsku stjórnarskárinnar er sérstakur kafli sem fjallar um samninga við önnur ríki. Og í 5. gr. þess kafla segir að slíkt framsal sé heimilt ef það er ákveðið af fimm sjöttu hlutum þeirra sem greiða atkvæði og a.m.k. þrír fjórðu hlutar meðlima þingsins eru því sammála. Hér hafa því þær þjóðir sem hafa stjórnarskrár svipaðar og okkar talið nauðsynlegt að breyta stjórnarskránni, því öll koma þessi ákvæði inn eftir að stjórnarskráin er upphaflega samin, breyta henni í það horf að heimila megi afsal ríkisvalds að hluta en þá með auknum meiri hluta á þingi. Í því frv. sem ég mæli nú fyrir er tekið það ráð að breyta 21. gr. stjórnarskrárinnar. Breytingin felst fyrst og fremst í því að þar er bætt inn tveimur atriðum í setninguna. Það er í fyrsta lagi talið rétt að þar sem talað er um afsal eða kvaðir á landi að bæta við ,,eða á hvers konar fullveldisrétti í íslenskri lögsögu`` og með fullveldisrétti í íslenskri lögsögu er að sjálfsögðu átt við bæði lofthelgi, landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunnið. Það nær til þess alls. Og bæta svo við því sem kemur beint að því máli sem hér hefur verið til umræðu og bæta við: ,,framsal einhvers hluta ríkisvalds til fjölþjóðlegrar stofnunar eða samtaka.`` Þetta er meginbreytingin sem hér er lögð til. Við teljum að með þessu sé forseta þar með gert heimilt að staðfesta slíka alþjóðlega samninga. Vitanlega er ljóst að honum var áður heimilt með samþykki einfalds meiri hluta á Alþingi að staðfesta erlenda samninga sem jafnvel fólu í sér afsal og kvaðir á landi eða einhverja breytingu á stjórnhögum ríkisins en honum er ekki heimilað eins og stjórnarskráin er nú skrifuð, að framselja einhvern huta ríkisvalds til fjölþjóðlegrar stofnunar. Við teljum hins vegar að öll þessi atriði, hvort sem um er að ræða afsal eða kvaðir á landi eða hvers konar fullveldisrétti í íslenskri lögsögu eða breytingu á stjórnhögum landsins og ég tala nú ekki um framsal einhvers hluta ríkisvalds til fjölþjóðlegrar stofnunar, þá eigi að krefjast aukins meiri hluta á hinu háa Alþingi. Hér er lagt til að sá aukni meiri hluti verið þrír fjórðu hlutar alþingismanna. Það merkir að sjálfsögðu að þar er átt við alla alþingismenn, þrjá fjórðu allra alþingismanna. Um þetta mál vitanlega ræða og leggja fram á annan máta eins og fjóra fimmtu eða fimm sjöttu eða hvað annað og flm. þessa frv. eru vissulega til umræðu um alla þá hluti ef hv. þm. eða sú nefnd sem fær þetta til meðferðar kýs að hafa annan hátt á. Vitanlega má hugsa sér að samþykkja EES-samninginn sem slíkan með því að samþykkja sem stjórnarskrárákvæði að þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrárinnar verði heimilt að gera þennan samning um Evrópska efnahagssvæðið. Þá yrði það tekið sem einstakt tilfelli en yrði að fara með það samkvæmt 79. gr. stjórnarskrárinnar. Við töldum hins vegar að rétt væri og orðið nauðsynlegt, eins og hæstv. utanrrh. bendir á í sinni skýrslu frá því í fyrra, að setja ákvæði í stjórnarskrár í eitt skipti fyrir öll sem heimili að afsala einhvers hluta ríkisvalds til fjölþjóðlegrar eða alþjóðlegrar stofnunar. Og það gerum við vegna þess að það er æðimargt sem bendir til þess, svo ég vitni aftur til hæstv. utanrrh., sem gefur til kynna að við Íslendignar þurfum að eiga miklu nánara samstarf við fjölþjóðlegar stofnanir. Ég vil alveg sérstaklega benda á Mannréttindadómstól Evrópu. Dr. Guðmundur Alfreðsson telur ekki unnt að lögfesta þann alþjóðasamning án breytinga á stjórnarskránni því með honum erum við að framselja hluta af ríkisvaldinu. Í dag er þetta að sjálfsögðu þjóðréttarsamningur og þá eru íslenskir dómstólar honum æðri og þeir hafa síðasta orðið í þeim málum sem þaðan koma. Við erum með öðrum orðum ekki bundnir þótt við kjósum að sjálfsögðu að fylgja því sem Mannréttindadómstóllinn úrskurðar. Og ef það á að breytast þá sýnist okkur sem þetta frv. flytjum að alveg ljóst sé að það þurfi að setja ákvæði í stjórnarskrána. Sama má segja um málefni eins og umhverfismálin. Ég sé fyrir mér og vil lýsa því að ég vona að árangur af Ríó-ráðstefnunni verði sá að á þeim málum verði tekið af mikilli festu. Og ég tel alveg ljóst að ef það á að gerast þá hlýtur að koma til einhver yfirþjóðleg stofnun, einhver stofnun sem getur skipað fyrir í þessum efnum, getur sektað þá aðila sem brjóta umhverfisreglur sem þjóðirnar koma sér saman um. Ég skal viðurkenna að ýmislegt á þessari ráðstefnu olli mér a.m.k. vonbrigðum og sú andstaða sem kom fram þar hjá ákveðnum aðilum gegn því að setja sem allra fyrst svona strangar reglur kann að tefja þessi mál eitthvað. En ég fyrir mitt leyti efast ekki um það að þessi afar alvarlegu mál munu ná fram. Mönnum verður stöðugt ljósara að það verður ekki svo búið í þessum heimi að fram haldi sem horfir með mengun og spillingu umhverfis. Þarna hlýtur að koma einhver alþjóðleg stofnun sem hefur vald yfir öllum þjóðum þegar að þessu kemur. Við höfum ekki heimild til þess í dag að gangast undir slíkt yfirþjóðlegt vald. Hæstv. utanrrh. nefnir líka menningarmálin en ég sé nú ekki fyrir mér að þar sé þetta eins líklegt. Þó kann það vel að vera og hann hefur eflaust breiðari yfirsýn yfir það en ég. Á ferðum sínum um heiminn hefur hann kannski rekist á eitthvað þar sem hann telur líklegt að samþykkja þurfi sem yfirþjóðlegt vald. En það sem ég hef þegar nefnt, þ.e. þessir víðtæku viðskiptasamningar, efnahagssamningar við Evrópu og mannréttindamálin og umhverfismálin eru næg til þess að ljóst má öllum vera að við þurfum að breyta stjórnarskránni til að geta tekið þátt í þessum stóru málum. Ég sagði áðan að við flm. þessa frv. getum fallist á breytingar og við getum fallist á að fara aðrar leiðir ef menn óska. Við gætum jafnvel fallist á, tel ég, að breyta stjórnarskránni á þann máta sem ég sagði áðan að samþykkja á þessu stigi eingöngu EES-samninginn með kosningum á milli samþykkta Alþingis. En það breytir ekki hinu að fyrr en síðar þarf að koma varanlegt ákvæði í stjórnarskrána. Fyrr en síðar. Og ég held reyndar miklu fremur fyrr heldur en síðar. Ég skal ekki lengja þessa umræðu. Við höfum þegar rætt ítarlega um þessi mál óbeint og ég veit að hér eiga ýmsir fleiri eftir að taka til máls. Ég legg til, virðulegur forseti, að að þessari umræðu lokinni verði málinu vísað til 2. umr. og sérstakrar stjórnlaganefndar sem gert er ráð fyrir að þurfi að kjósa þegar um slík mál er að ræða.

Virðulegur forseti. Ræða mín nú verður aðeins endurtekning á því sem ég sagði í gær því það gætir sama misskilnings í máli hv. síðasta ræðumanns og kom fram hjá hv. 9. þm. Reykv. í gær varðandi það úr skýrslu utanrrh. sem ég las upp, að utanrrh. lýsir því yfir áður en þessi lokaklausa kemur, sem hv. síðasti ræðumaður las, að EES-samningurinn brjóti ekki í bága við stjórnarskrána. Ráðherrann er að ræða um það sem gerist eftir að EES-samningurinn hefur verið gerður. Og þar sem hv. síðasti ræðumaður fjallaði um hlutverk dómstólsins þá var hann að ræða um forúrskurði og forúrskurðarkerfi sem hugmyndin var að koma á laggirnar. Nú hefur verið fallið frá því kerfi þannig að þessi tilvitnun á ekki við og er alveg úr í hött að vera að blanda því máli inn í samninginn eins og hann varð í endanlegri gerð því að þessu forúrskurðarkerfi hefur verið breytt. Þá vil ég einnig leiðrétta það að ef við erum með sömu skýrsluna, þá stendur á minni kápu mars 1991, en hvorki maí né ártalið 1999. Það var í mars 1991 sem þessi skýrsla er dagsett.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að leiðrétta mismæli mín sem urðu áðan. Ég veit að hann meinti ekkert nema vel með því. Það er rétt, skýrslan er frá mars 1991. En ég vil vekja athygli á því að þó að rétt sé að EES-dómstóllinn sé ekki lengur í samningnum þá er kominn annar dómstóll, reyndar tveir, EFTA-dómstóll og EB-dómstóll. Og það breytir alls ekki því að EES-samningunum var alls ekki lokið þegar þessi skýrsla var gerð. Langt frá því, langt frá að þeim væri lokið. Samningarnir voru þá í burðarliðnum og mjög margt gerðist eftir að þessi skýrsla var samin. Og það er með tilliti til þess sem ég las áðan sérstaklega þessa setningu: ,,Fari landsdómstóll ekki eftir túlkun EES-dómstólsins í málinu þá gildir niðurstaða landsdómstólsins gagnvart aðilum málsins.`` Hér átti að vera sameiginlegur EES-dómstóll og hann átti ekki að vera æðri landsdómstóli. Og sömuleiðis eins og ég las áðan, ég bið afsökunar á að þurfa að endurtaka það, að framkvæmd samkeppnisreglna átti aðeins að vera að framfylgja í heimalandinu fyrir atbeina þar til bærra stjórnvalda. Þ.e. íslensk stjórnvöld urðu þar milligönguaðili við framkvæmd á niðurstöðum þessarar eftirlitsstofnunar. Þetta er hvort tveggja í raun horfið út. --- Horfið út, jú. Það er horfið út. Það þýðir ekkert að hrista höfuðið yfir því. Við höfum farið hér vandlega yfir það að landsdómstóll er ekki lengur til kvaddur þegar um úrskurði dómstólanna í Evrópu er að ræða sem nú eru raunar orðnir tveir. Og það er með tilliti til þessara staðreynda sem utanrrh. kemst að þeirri niðurstöðu að hann standist sjórnarskrána eins og áður var. Það er sama og með Mannréttindadómstólinn, íslenskir dómstólar hafa síðasta orðið, og því stenst hann stjórnarskrána nema hann verði gerður að landslögum.

Virðulegur forseti. Varðandi síðustu ummæli þá er það nú ekki rétt að íslenskir dómstólar hafi síðasta orðið ef málum er vísað til Mannréttindadómstóls Evrópu. Það er ekki rétt því að þar eru dómstólar bundnir af því að fara eftir því sem Mannréttindadómstóllinn ákveður. Og hér er ekki um það að ræða. Það sem hv. þm. las upp er þetta forúrskurðakerfi sem fallið hefur verið frá. Áfram er eins og þarna var talað um að fullnustuhæfi niðurstöðu EFTA-dómstólsins núna og EES-dómstólsins var ótvírætt. Það þarf atbeina íslenskra stjórnvalda til að hrinda þessu í framkvæmd hér á landi. En þeir breyta ekki efnislegri niðurstöðu þessarar stofnunar hvort sem hún heitir EES-dómstóllinn eða EFTA-dómstóllinn. Það er algerlega fráleitt að vera nú að lesa upp ákvæði varðandi þetta forúrskurðarkerfi því að því kerfi --- og það var alveg rétt sem hv. þm. sagði --- samningnum var ekki lokið á þessu skeiði en það voru strangari ákvæði í samningsdrögum á þessum tíma heldur en endanleg niðurstaða varð. Og það er það sem hefur breyst varðandi þessa forúrskurði. Þetta getum við farið yfir í lengra máli og er ástæða til að athuga og gaumgæfa betur því þennan misskilning þarf að leiðrétta. Og það er alveg ljóst að þessu forúrskurðarkerfi hefur verið breytt og það breyttist á síðari stigum málsins.

Virðulegur forseti. Það er líklega til lítils að vera að deila um þetta hér úr ræðustól. En það vill nú svo til að ég þekkti þennan samning nokkuð vel eins og hann stóð. Og þó það væri að vísu ekki mjög ítarlega rætt um þetta í ríkisstjórninni þá ræddi ég um þetta allítarlega á þeim tíma við þá menn sem í því voru. Og staðreyndin er sú að bæði lokavald eftirlitsstofnunarinnar og dómstólsins hefur stórum aukist af því að EB taldi ekki fært að hafa það eins og var. --- Það þýðir ekkert að hrista höfuðið yfir því. Ég tel mig gjörþekkja þetta mál. Og ég held að það sé rétt að við tökum þetta vandlega upp í utanrmn. Ég verð að viðurkenna að ég hef þá misskilið Mannréttindadómstólinn ef við erum skyldugir til að fara eftir niðurstöðum hans. Það er þjóðréttarsamningur og hann er ekki æðri landslögum. Hins vegar má segja að það sé hefð hér að gera það. Það dettur engum í hug að ganga þar gegn. Við höfum breytt hér lögum af því að Mannréttindadómstóllinn hefur komist að þeirri niðurstöðu að þau væru ekki rétt hjá okkur. En það er út af fyrir sig ekki skylda. Það er ekki lagaskylda til þess. Og það er ekki að ástæðulausu að dr. Guðmundur vekur athygli á því að til að geta gert þennan samning að landslögum þá þurfi að breyta stjórnarskránni. Það er í athugun núna hjá hæstv. dósmrh., ef ég veit rétt, að gera hann að landslögum og þá erum við bundnir af því sem þar kann að verða úrskurðað.

Virðulegi forseti. Mál þetta sem hv. 7. þm. Reykn. mælti hér fyrir áðan ber að með nokkuð sérstökum og sérkennilegum hætti. Það kom fram í upphafi þings að stjórnarandstöðuflokkarnir, formenn þeirra flokka og þingflokka, óskuðu eindregið eftir því að samhliða umræðunni um hið Evrópska efnahagssvæði færi fram umræða um frv. til stjórnarskipunarlaga sem flutt yrði. Það frv. hefur nú komið fram en það má segja að það sé nokkuð erfitt að fóta sig á hver séu raunveruleg tengsl þess frv. við EES-málið sjálft. Það kom reyndar hér fram í ræðu 1. flm. að setningar í skýrslu utanrrh. frá því í mars 1991 væru besta röksemdin fyrir þörfinni á því að setja slík lög eða breyta stjórnarskránni með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir. En ef það er svo þá eru ekki bein tengsl við EES-málið við flutning þessa máls því utanrrh. tekur sérstaklega fram í skýrslu sinni að sá samningur eða lögilding hans --- og ekkert hefur breyst í þeim efnum sem breytir því --- stangist ekki á við stjórnarskrána en hins vegar geti í framtíðinni verið ástæða til þess að setja ákvæði í stjórnarskrá sem auðveldi mönnum að flytja tiltekna þætti ríkisvaldsins til alþjóðlegra stofnana. Og ef þetta eru rökin eins og flm. tók fram þá er málið alls ekki tengt eða bundið við EES-málið á nokkurn hátt, nema þá eingöngu sem tilefni þess að málið fer af stað. Ef við skoðum flm. og aðstöðu þeirra flokka, þá er líka dálítið erfitt að fóta sig á málinu vegna þess að það kom fram í ræðu 1. flm. hér áður, þegar EES-málið sjálft var rætt --- eða það mátti skilja hann svo a.m.k. --- að það væri góður vilji fyrir því hjá Framsfl. að styðja málið að uppfylltum nokkrum auðuppfylltum skilyrðum ef stjórnarskráin heimilaði slíkt. Því má skilja það svo að 1. flm. og flokkur hans séu að flytja þessa breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins til að gera þetta kleift þannig að sá annmarki verði nú ekki fyrir hendi sem þeir telja að sé fyrir hendi. Hinir tveir flutningsflokkarnir hafa allt aðra skoðun á málinu. Þeir eru á móti EES-samkomulaginu þannig að það er afskaplega merkilegt að þeir skuli þá sameinast Framsfl. við að reyna að skapa þessi skilyrði til að koma málinu yfir þá stjórnarskrárhindrun sem Framsfl. telur vera í veginum,  Í annan stað má horfa á málið með öðrum hætti. Stjórnarflokkarnir, ríkisstjórnin, telur ekki að löggilding samningsgerðarinnar um Evrópskt efnahagssvæði brjóti í bága við stjórnarskrána, og ekki sé um að ræða afsal á fullveldisrétti þjóðarinnar. Og stjórnarflokkarnir eru andvígir því að afsala fullveldisrétti þjóðarinnar. Þess vegna mundu þeir ekki vilja í sjálfu sér setja ákvæði í stjórnarskrá sem gerði þinginu það auðveldara að afsala sér fullveldisrétti þjóðarinnar eins og skilja mætti að flm. teldu hins vegar ástæðu til að gera, þ.e. að í framtíðinni yrði það með þeim hætti að þingið, ef nægilegur fjöldi þingmanna sameinaðist um það, gæti breytt fullveldisþættinum eða veikt hann í samningum við önnur ríki eða alþjóðlegar stofnanir án þess að rjúfa þyrfti þing og þjóðin kæmist þar með með puttana í málið. Menn vilja í eitt skipti fyrir öll koma stjórnarskránni þannig fyrir að þessi breyting þyrfti ekki að gerast með þeim hætti heldur væri hægt að gera þetta allt saman innan þingsins. Þetta sýnir út af fyrir sig afskaplega sérkennilega hlið á þessu máli svo ekki sé meira sagt. Stjórnarskráin eða stjórnarskrár almennt eru sá grundvöllur sem löggjöf þjóða byggir á og ég hygg að það geti allir verið sammála þeim mæta fræðimanni Ólafi Jóhannessyni að menn eigi ekki að fara hvatvíslega í það að breyta stjórnarskránni. En hér virðist einmitt það vera að gerast að allmargir þingmenn og flokkar vilja fara hvatvíslega í það að breyta stjórnarskránni því eins og hv. 1. flm. gat um þá er stjórnarskrárnefnd starfandi. Í henni eiga sæti hinir mætustu menn og það væri náttúrlega eðlilegast ef menn vildu ekki fara hvatvíslega í breytingar á stjórnarskránni að mál eins og þetta væri rætt innan vébanda hennar en ekki flutt með þessum hætti hér í þinginu, a.m.k. ekki látið svo heita að málið væri með þessum hætti tengt EES-málinu. Og ef við hugsum út frá hagsmunum Framsfl., sem virðist vilja með þessu frv. tryggja það að EES-samningarnir geti gengið í gegn þvert ofan í hagsmuni hinna flm., þá getur maður reyndar velt því fyrir sér lögfræðilega hvort þessi breyting, ef þeirra afstaða er rétt varðandi 2. gr. stjórnarskrárinnar, mundi nægja. Ef þau sjónarmið, sem uppi eru hjá sumum fræðimönnum eins og menn hafa greint ítarlega frá hér í þinginu, eru rétt, að 2. gr. sé í veginum fyrir þessum samningi, þá er a.m.k. lögfræðilega hæpið að þessi breyting mundi leysa þar úr öllum vanda þannig að ég tel að menn hafi kannski ekki hugsað þetta nægilega vel, þetta sé einmitt dæmi um það að menn hafi gengið þvert gegn ráðum góðra manna eins og Ólafs Jóhannessonar hvatvíslega til þessarar hugmyndar um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Menn geta náttúrlega út af fyrir sig skoðað vel sinn gang í þeirri nefnd sem kosin verður þannig að þetta þarf ekki að hafa nein alvarleg eftirköst og þá geta menn séð að þarna stangast dálítið á bæði hagsmunir flutningsflokkanna og sjónarmið og reyndar er breytingin tæpast nægjanleg ef það er sjónarmið Framsfl. að 2. gr. stjórnarskrárinnar girði fyrir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið eða löggildingu hans. Nú er það þannig, sem er náttúrlega merkileg tilviljun, að það fer fram lögfræðileg deila hér um stjórnarskrána og lögfræðin virðist ganga í þá áttina að stjórnarflokkarnir hafi í meginatriðum eina lögfræðilega skoðun og stjórnarandstaðan aðra lögfræðilega skoðun. Ég hygg að það geri fáir ráð fyrir því að lögfræðin þróist nákvæmlega með þessum hætti. Það séu önnur og vísindalegri sjónarmið sem þar blasi við mönnum. En þetta er nú staðreyndin sem blasir við í þinginu. Ég geri fastlega ráð fyrir því að það sé tilviljun að lögfræðin skuli hneigjast niður með þessum hætti. En umræðurnar um stjórnarskrána og EES-samninginn sérstaklega geta út af fyrir sig verið mjög gagnlegar og nauðsynlegar, en ég tel að flutningur þessa frv. geri það ekki að verkum að menn geti í hinum fyrri þættinum um EES-málið sjálft látið hjá líða að ræða þar ítarlega um stjórnarskrárþáttinn því að í raun er erfitt að átta sig nákvæmlega á því hvernig þetta frv. tengist beint ákvörðun þingsins sem taka verður um að fullgilda samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Grundvöllur þessarar umræðu hér og niðurstöður eru þau lögfræðilegu álit sem liggja fyrir. Ég ætla ekki að fara í einstökum atriðum hér og nú út í þessi álit eða álitsgerðir. Það munum við hins vegar fá tækifæri og tóm til að gera í umræðum um samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Ég tel að við eigum ekki að gera neinn mannamun í sjálfu sér á þeim fræðimönnum sem skilað hafa skriflegum álitsgerðum. Ég tel að við getum öll verið sammála um að þetta séu allt gagnmerkir fræðimenn og ekkert út á persónur þeirra að setja eða þekkingargrundvöll þannig að við höfum ekki aðrar leiðir færar hér í þinginu þegar við gerum upp við okkur hvert og eitt okkar afstöðu en að horfa á málatilbúnaðinn hjá hverjum og einum eða í hverri skýrslu eða greinargerð fyrir sig, vega og meta þau rök sem þar liggja fyrir og eftir það gera upp okkar hug. Ég hygg að það sé enginn vafi á því að hér hafa margir ágætir menn lagt að vísu mismunandi sjónarmið fram, þau séu öll í því formi að þau séu mjög boðleg til þess að vera grundvöllur umræðu og okkar verkefni er þá fyrir hvert okkar eftir rannsókn á þeim að meta hvaða röksemdir við teljum vera tryggastar og leiða til réttastrar niðurstöðu. Ég fyrir mitt leyti, eins og menn geta ímyndað sér, hef gert það upp við mig. Ég tel að ekki sé vafi á því að lögsetning eða löggilding hér í þinginu á EES-samningnum standist hina íslensku stjórnarskrá. Það eru ekki eingöngu þeir sem hér hafa skilað inn skriflegum greinargerðum sem hafa lagt til mála. Einnig hefur verið vitnað í greinar annarra manna. Sá ágæti maður, fyrrum prófessor, Lúðvík Ingvarsson hefur skrifað tvær greinar í Morgunblaðið eða réttara sagt eina grein í tveim hlutum og hér hefur verið vitnað til þeirrar greinar m.a. af 10. þm. Reykv. Grein Lúðvíks er út af fyrir sig dæmi um það í hvaða átt umræður um þessa hluti geta þróast. Þegar hann ræðir um framgöngu fyrrum dómsmrh. 1951, mann sem hann reyndar ber hið mesta lof á í grein sinni, þá telur hann að þeim manni hafi orðið á og hann hafi staðið ekki bara fyrir einu heldur tveimur brotum á stjórnarskrá landsins. Þeir sem þekkja til sögu þessa mæta manns sem þar átti í hlut vita hversu þunglega hann hefði tekið slíkum ásökunum í lifandi lífi og auðvitað er slæmt að um minningu hans skuli vera fjallað með þeim hætti. En ég vek athygli á því að í grein Lúðvíks kemur fram, og það er athyglisvert ef þingið hefur gerst sekt um tvöfalt stjórnarskrárbrot, þá tekur Lúðvík fram að enginn annar hafi rætt málið í þinginu en ráðherrann þannig að væntanlega hafa ekki verið miklar efasemdir uppi í þeim efnum þá. Ég býst við að aðrir í þáverandi ríkisstjórn, þar á meðal landbrh. og samgrh., grandvar lögfræðingur, Hermann Jónasson, hafi ekki heldur talið að hann væri að standa að tvöföldu stjórnarskrárbroti þegar þessi málatilbúnaður átti sér stað í þinginu. En það er auðvitað miður að umræðuna um mál af þessu tagi núna skuli bera að í grein þessa annars ágæta lögfræðings og fyrrum kennara okkar sumra hér inni. En í sambandi við þennan þátt og ummæli prófessorsins, þá er eitt athyglisvert vegna þess að það hefur margoft komið réttilega fram að að íslenskri stjórnskipun eigum við engan annan endanlegan kost til að ljúka málinu þannig að ekki sé vafi eða eigi að vera vafi lengur. A.m.k. á það að vera endir allra deilna eins og sagt er um úrskurði Hæstaréttar. Hvort sem úrskurðir Hæstaréttar eru alltaf réttir, þá eru þeir að okkar skipan að þessu leyti til endir allra deilna. En ég vek athygli á því varðandi einmitt þennan þáttinn, hið tvöfalda stjórnarskrárbrot sem á að hafa gerst fyrir 40 árum síðan, að þá hafa mál sem hafa byggst á þeirri samþykkt margoft komið til kasta Hæstaréttar og Hæstiréttur hefur aldrei talið í 40 ára sögu að þar hafi átt sér stað hvorki eitt hvað þá heldur tvö stjórnarskrárbrot. Mér finnst að prófessorinn fyrrverandi, sá ágæti maður Lúðvík Ingvarsson hefði átt að hafa þetta hugfast þegar hann skrifaði þessar hugleiðingar.

Hafa ráðherrar verið dæmdir fyrir að brjóta íslensk lög?

Ég er að fjalla um tiltekinn þátt í grein Lúðvíks Ingvarssonar sem hann telur að hafi byggst á tvöföldu stjórnarskrárbroti í málum sem margoft hafa verið reist á þessum sama sáttmála og enginn hefur haldið því fram þar að stjórnarskráin hafi verið brotin. Ég tel því að þrátt fyrir þessa grein sé minning þeirra góðu lögfræðinga í ríkisstjórninni, Hermanns Jónassonar og Bjarna Benediktssonar, að þessu leyti til algjörlega hrein og engin ástæða til að halda því fram að þeir hafi rofið það heit sem þeir hafa undirritað rétt eins og við og framið tvöfalt stjórnarskrárbrot. Það má segja að í þessum umræðum og reyndar í þessum greinum öllum hafi mönnum birst mismunandi hugsanagangur varðandi stjórnarskrána, eðlilegur hugsanagangur og þekktur, nánast um það með hvaða hætti og hversu fast eigi að túlka hana, hvort nánast eigi að túlka hana samkvæmt bókstafnum og þá í þrengsta skilningi þess orðs eða hvort stjórnarskráin geti í túlkunum tekið breytingum án atbeina löggjafans. Ég er auðvitað í þeim hópi sem tel að túlkun á stjórnarskránni hljóti að tengjast breyttum tímum og það sé nánast það sem er ofan á alls staðar í henni veröld og þrengsti bókstafsskilningur í þeim efnum eigi ekki við og passi ekki. Ég vil í þessu sambandi fá að vitna hér í stuttan kafla eftir dr. Bjarna Benediktsson þar sem hann skrifar, með leyfi forseta: ,,Í þeim löndum sem sett hafa skrifaðar stjórnarskrár hefur reynslan orðið sú að þótt ákvæðin hafi verið hin sömu eða svipuð í upphafi hefur framkvæmdin orðið harla ólík í hverju landi. Það er sem sé óhagganleg staðreynd að stjórnskipun hvers lands þroskast á löngum tíma og mótast mjög af aðstæðum öllum. Hefur í þessu farið á sama veg hér á landi og annars staðar. Flest eða öll ákvæði núgildandi íslensku stjórnarskrárinnar hafa að vísu einhverjar fyrirmyndir í erlendum stjórnarskrám, en samt hefur framvindan orðið með sérstökum hætti hér. Er hægt að nefna ýmis dæmi þess að fyrirmæli sem ætlunin var að taka upp eftir erlendri fyrirmynd í fyrstu hafi í framkvæmd verið skilin hér allt öðruvísi en í landinu sem fyrirmyndarinnar var leitað í. Þetta er skiljanlegt. Stjórnarskrárákvæði eru yfirleitt fáorð. Af hinum fáorðu fyrirmælum hefur því fremur leitt mjög mismunandi framkvæmd í hverju landi fyrir sig. Alveg eins og þetta hefur farið fram til þessa verður það sjálfsagt einnig héðan í frá. Þó að menn taki erlendar fyrirmyndir og breyti gildandi stjórnarskrárákvæðum til samræmis við þær er engan veginn víst að tilgangurinn náist. Aðstæður og öll atvik eru yfirleitt svo ólík að nær öruggt má telja að framkvæmdin verði með allt öðrum hætti en í því landi sem fyrirmyndin var sótt til þannig að stjórnarskrár sem hafa sama textann hafa í túlkun lotið allt öðrum lögmálum eftir löndum og eftir tíma.`` Og reyndar af því að hv. 1. flm. vitnaði til þess að hér væri einmitt verið að fara eftir því sem annars staðar og erlendis hefur gerst, þá vil ég gjarnan, með leyfi forseta, bæta við örstuttum kafla í beinu framhaldi: ,,Þetta ber mönnum að hafa í huga þegar endurskoða skal og breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar. Auðvitað er sjálfsagt að kynna sér eftir föngum hinar bestu erlendu fyrirmyndir en öruggast er og haldbest mun reynast að byggja sem mest á þeirri reynslu sem fengin er í íslensku þjóðlífi en apa ekki umhugsunarlítið eftir því sem vel kann að hafa reynst erlendis en allsendis er óvíst að eigi við okkar hætti.`` Þetta er tilvitnun og henni lauk þar með og ég held að þetta hafi verið þörf tilvitnun. Eins og ég nefndi, þá hafa verið mjög mismunandi skólar uppi í þessum efnum með hvaða hætti eigi að túlka stjórnarskrána. Mér fannst til að mynda á ræðum hv. 4. þm. Austurl., sem er nú ekki hér, í salnum í gær og reyndar hjá flestum talsmönnum stjórnarandstöðunnar, þar á meðal hv. 8. þm. Reykn., vera rík tilhneiging til þess að túlka stjórnarskrána afskaplega þröngt. Þó það kunni að henta af pólitískum ástæðum í stöðu málsins í dag þá vara ég við því að menn geri það almennt og haldi frekar við prinsippið í þeim efnum og miði sig frekar við þau sjónarmið sem ég var að vitna í í riti dr. Bjarna Benediktssonar. En það hafa fleiri ágætir fræðimenn fjallað um þetta með mjög skynsamlegum hætti og er nú ljóst að til margra fræðimanna verður auðvitað að leita þegar menn eru að velta fyrir sér skoðunum í þessum efnum. Ég vil til að mynda nefna ritverk ágæts fræðimanns sem fjallar einmitt um þennan þáttinn, um túlkunina en þar segir, með leyfi forseta, um túlkun: ,,Ýmis ákvæði stjórnarskrárinnar hafa í reynd annað gildi en formlegt orðalag gefur til kynna. Þau eru í verki túlkuð á annan veg. Slík túlkun getur verið í því fólgin að tilskildum rétti er ekki beitt, hann reynist dauður bókstafur. Dæmi um slíkt er að enginn forseti hefur beitt því neitunarvaldi gagnvart staðfestingu lagafrumvarpa sem forseta er veitt í 26. gr. stjórnarskrárinnar. Túlkunin getur líka birst í öðrum veruleika en orðalag stjórnarskrárinnar gefur til kynna. Dæmi um slíkt er vald stjórnmálaflokka á Alþingi til að ákveða fjölda ráðherra og skiptingu ráðuneyta þótt stjórnarskráin feli forseta það verkefni. Hlutverk forsetans er eingöngu að tilkynna það sem aðrir hafa ákveðið.`` Hér er einmitt mjög skynsamlega, rétt eins og hjá dr. Bjarna Benediktssyni, vikið að því með hvaða hætti eigi að túlka stjórnarskrána. Hv. 4. þm. Austurl. las í gær upp kafla eftir Keynes, bæði á íslensku og ensku, og lét okkur geta áður en hann nefndi nafnið, hver hefði nú skrifað þennan texta og enginn okkar gat, enda var það erfiðara vegna þess að dr. Keynes sat ekki í salnum. En ef menn mundu vilja geta um þennan texta sem ég var að lesa, um hina frjálslegu túlkun, þá hlýtur nú einhver að geta getið um þennan fræðimann.  Varðandi málsmeðferðina á þessu máli þá held ég að a.m.k. mín sjónarmið hljóti að vera þau að þar sem málið tengist ekki að neinu verulegu leyti hinu Evrópska efnahagssvæði, þá verði það auðvitað rætt sem venjulegt stjórnarskrármál í þessari sérstöku nefnd, ítarlega. Ég er ekki að gera lítið úr þessari hugmynd, alls ekki. Ég vek hins vegar athygli á ýmsum þverstæðum sem fram hafa komið. Menn verða að skoða það mjög vandlega. En síðan væri kannski eðlilegast að málið gengi til þeirrar stjórnarskrárnefndar sem menn hafa sameinast um að hafa starfandi og er skipuð hinum mætustu mönnum sem við öll höfum traust á. En auðvitað verður nefndin sjálf og að lokum þingið sjálft að ákvarða með hvaða hætti málsmeðferðinni verður að lokum hagað.

Herra forseti. Mér þótti ræða hæstv. forsrh. --- hvernig orðar hann það? --- afskaplega sérkennileg að mörgu leyti. Hæstv. forsrh. tók sér fyrst fyrir hendur að sýna að þessi tillaga tengdist ekkert EES en sagði svo á eftir að við framsóknarmenn teldum okkur geta samþykkt EES ef svona stjórnarskrárbreyting yrði. Augljóslega tengist hún EES. Hún tengist bara miklu fleiru. Ég vísa aftur í hæstv. utanrrh. máli mínu til stuðnings. Mér þótti líka afskaplega sérkennilegt að hlusta á hæstv. forsrh. orða það svo að stjórnarflokkarnir væru því andsnúnir að framselja vald. Jafnvel fjórmenningar utanrrh. staðfesta að um framsal valds er að ræða. Þeir segja það hvað eftir annað að vissulega sé um framsal valds að ræða en það sé ekki með ólögmætum hætti og það sé ekki um of íþyngjandi. Það sé takmarkað o.s.frv. Hér á því að framselja vald með því að teygja og toga stjórnarskrána. Ég tek undir það með hæstv. forsrh. að ég er sannfærður um að þeir menn sem þá stóðu að því sem sumir töldu brot á stjórnarskránni gerðu það áreiðanlega ekki vísvitandi. En hér er vísvitandi verið að framselja hluta af ríkisvaldinu. Það er margsinnis staðfest. En það er ekki heimilað í 21. gr. stjórnarskrárinnar. Það er hvergi nefnt þar.

Herra forseti. Ég vona að þingmaðurinn hafi tekið eftir því og hann sér það þá í ræðu minni að ég talaði jafnan um að hvorki ég né ríkisstjórin teldi að í EES-samningnum fælist fullveldisafsal. Ég tók það margoft fram og ég hygg að þingmaðurinn þurfi ekkert að misskilja það. Hann getur séð það þegar hann les þennan texta. Ég talaði meira að segja venju fremur hægt.

Virðulegi forseti. Í upphafi er mikilvægt að setja það alveg skýrt fram að slík breyting á stjórnarskránni, sem hér er gerð tillaga um, er alls ekki nauðsynleg vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Um það mál liggja fyrir afdráttarlausar niðurstöður hinna færustu lögfræðinga. EES-samningurinn fer ekki í bága við stjórnarskrá lýðveldisins. Auðvitað á ekki að breyta stjórnarskrá í hita hins pólitíska leiks. Í öllum lögfræðiálitum sem fram hafa komið í þessu máli leggja menn að sjálfsögðu áherslu á að stjórnarskráin sé grundvallarskjal sem aðeins megi breyta að vel athuguðu máli. Mér finnst það líka vera til umhugsunar fyrir þingheim hvort það væri Íslendingum álitsauki að breyta leikreglunum á lokastigi eftir að hafa staðið í samningum við samstarfsþjóðir sínar í þrjú ár samfleytt? Einnig má spyrja hvort Alþingi eigi nú að rjúka til í skyndingu að gera breytingar á stjórnarskrá og stofna til þingkosninga með þeim óróa og óvissu sem fylgja mundi við ríkjandi efnahags- og fjármálaaðstæður. Miklu réttara, virðulegur forseti, væri að ná samkomulagi um stjórnarskrárbreytingarnar eftir yfirvegun á breiðum grundvelli milli allra stjórnmálaflokka, eins og sem betur fer hefur verið venjan í sögu lýðveldisins, sé mönnum alvara með tillögunum um stjórnlagabreytingar. Flutningsmenn gefa í greinargerð þessa frv. sem ástæðu fyrir flutningi þess að þeir vilji heimila með ótvíræðum hætti að lögfesta megi alþjóðlega samninga þótt þeir feli í sér framsal á valdi til fjölþjóðlegrar stofnunar eða samtaka enda yrði til þess áskilinn aukinn meiri hluti á Alþingi. Í frv. er þessi aukni meiri hluti settur sem þrír fjórðu hlutar alþingismanna. Þetta segja flm. nauðsynlegt vegna samningsins um Evrópskt efnahagssvæði sem nú er til meðferðar í þinginu. En er þetta í raun og veru tilgangur frv.? Það sem flutningsmönnum virðist reyndar þóknanlegast er að samþykkt frv. þeirra kæmi í veg fyrir staðfestingu EES-samningsins, valdi þannig þingrofi og nýjum kosningum. Frv. er rökstutt í lok greinargerðarinnar með því að það eyði þeirri áhættu sem í því felst að Alþingi samþykki EES-frv. sem síðar kynni að verða úrskurðað ólögmætt. Ég vil, virðulegur forseti, leyfa mér að halda því fram að í þessu efni sé um algerlega þarflausar áhyggjur að ræða eins og ítarlegar athuganir lögfræðinga hafa leitt í ljós. Um lagalega hlið þessa máls liggur fyrir afdráttarlaust álit fjögurra sérfræðinga sem veita fullnægjandi svör um það mál. Þar er enginn vafi talinn á því leika að samningurinn samrýmist stjórnarskránni. Auðvitað eru skiptar skoðanir meðal lögfræðinga ekki ný bóla, líka um stjórnarskrármálefni. Það er einmitt þess vegna sem reynir á þingmenn hvort þeir geta sjálfir tekið á málum í samræmi við sína samvisku og þarfir þjóðfélagsins. Það er fullkomlega ástæðulaust að tefja eða flækja EES-málið með slíkum frumvarpsflutningi sem hér er til umræðu. Séu flutningsmenn andvígir EES-samningunum eiga þeir auðvitað að fara beint framan að því máli en ekki leggjast í neina stjórnlagakróka. Lítum nú nánar á tillögugrein frv. Þegar hún er skoðuð hljóta menn að álíta að annað tveggja vaki fyrir flutningsmönnum. Annaðhvort eru þeir með frv. í raun og veru að staðfesta þann skilning, að vísu með gagnályktun, að ekkert sé því til fyrirstöðu að óbreyttri stjórnarskrá að samþykkja megi EES-samninginn. Þetta er reyndar að mínu viti rétt skoðun. Eða hins vegar að þeir vilji raunverulega beinlínis opna stjórnskipulega leið fyrir verulegt valdframsal vegna alþjóðasamninga. Er það ætlun þeirra að fara út í stórfellt valdframsal? hljóta menn að spyrja. En þá má líka spyrja hvort þessi tillaga um breytingu á einni grein stjórnarskrárinnar, 21. gr., stangist ekki á við grundvallarreglur 2. gr. stjórnarskrárinnar um það hverjir fari með ríkisvaldið. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að benda á að á því máli er ekki tekið í frv. eða greinargerð þess, eins og þörf væri á, væri þetta raunverulega ætlun flutningsmanna. Mér finnst auðvitað nauðsynlegt að það komi skýrt fram hvað það er sem í raun og veru vakir fyrir þeim. Vilja þeir samþykkja EES-samninginn en telja sig skorta til þess stjórnarskrárheimild eða eru þeir í reynd andvígir honum? Af ræðu hv. 1. flm. frv., Steingríms Hermannssonar, við umræðurnar um EES í fyrradag mátti ráða að hann vildi samþykkja EES að því tilskildu að stjórnarskránni yrði breytt. Er þetta rétti skilningurinn? Eru flutningsmenn efnislega samþykkir EES eða eru þeir andvígir samningnum? Þingið og þjóðin hlýtur að ætlast til þess að þeir geri grein fyrir þeirri efnislegu afstöðu sinni. Eða er í reynd verið að nota þessa stjórnarskrártillögusmíð til að þyrla upp pólitísku moldviðri og breiða yfir óeiningu í röðum stjórnarandstæðinga í þessu mikilvæga máli? Að mínu áliti er það afar óheppilegt, svo ekki sé meira sagt, að nota stjórnskipunarmálefni lýðveldisins í þessu skyni. Þau þarf að ræða af íhygli og yfirvegun. Reyndar er að störfum eins og á hefur verið bent, og hefur verið um árabil, sérstök stjórnarskrárnefnd. Virðulegur forseti. Í umræðunum um EES-málið að undanförnu og nú síðast í orðaskiptum þeirra hv. 7. þm. Reykn. og hv. 3. þm. Reykv. á þessum fundi hefur verið nokkuð vikið að umfjöllun um þessi mál í síðustu ríkisstjórn. Í skýrslu sem Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. gaf Alþingi um stöðu samningaviðræðna um Evrópska efnahagssvæði í mars 1991, sem hv. 7. þm. Reykn. hefur hér nokkuð vitnað til, var að sjálfsögðu m.a. fjallað um EES-samningana og stjórnarskrána. Um drög að þeirri skýrslu var ítarlega rætt í þáv. ríkisstjórn en þar er sérstaklega fjallað um þá þætti málsins sem ástæða virtist til að skoða í ljósi íslensku stjórnarskrárinnar. Mér finnst, virðulegur forseti, nauðsynlegt að setja efnisatriði þessa máls skýrt fram á þessum fundi. Í lok þessarar skýrslu frá í mars í fyrra segir, með leyfi forseta, þótt í því felist nokkur endurtekning: ,,Telja verður að þær hugmyndir sem varða valdsvið sameiginlegra stofnana á Evrópska efnahagssvæðinu falli innan ramma stjórnarskrárinnar eins og hún hefur verið túlkuð fram að þessu.`` Tveir flutningsmenn frv. sem hér er til umræðu, hv. alþingismenn Steingrímur Hermannsson og Ólafur Ragnar Grímsson, áttu báðir sæti í þeirri ríkisstjórn sem athugasemdalaust lagði þessa skýrslu fyrir þingið. Þær breytingar sem orðið hafa á EES-samningunum, síðan þessi skýrsla var skrifuð, eru í þá átt að EES-samningarnir falli enn betur en fyrr innan ramma stjórnarskrárinnar. Þar á ég ekki síst við það að í stað sameiginlegra EES-stofnana eru komnar sérstakar EFTA-stofnanir, bæði dómstóll og eftirlitsstofnun, þar sem Íslendingar hafa enn skýrari stöðu og áhrif en var í samningsdrögunum í mars 1991. Ég nefni sem dæmi að dómar EES-dómstóls sem þá var fyrirhugaður áttu t.d. að vera bindandi. Nú verða dómar EFTA-dómstólsins aðeins leiðbeinandi. Vegna ummæla hv. 7. þm. Reykn., hv. 1. flm. þessa frv., um þetta efni hér áðan  Í lokaorðum skýrslu utanrrh. frá því í mars 1991 segir einmitt, eins og hv. 7. þm. Reykn. vitnaði til hér áðan og ég leyfi mér að endurtaka þá tilvitnun: ,,Í þessu sambandi má hins vegar benda á að ef litið er til þróunar alþjóðamála almennt má vænta aukinnar þátttöku Íslands í samvinnu þjóða á fjölmörgum sviðum efnahagsmála, menningarmála, mannréttindamála og ekki síst umhverfismála. Í ljósi þessarar þróunar er full ástæða til að kanna þörf á nýju ákvæði í stjórnarskrána sem kvæði skýrt á um heimildir til þátttöku í alþjóðasamstarfi.`` Mér virðist það eðlilegt verkefni stjórnarskrárnefndarinnar, sem nú starfar undir forustu hv. 1. þm. Vestf., að fjalla um þetta og önnur stjórnarskrármálefni. En mig langar til að endurtaka, virðulegur forseti, að það var niðurstaða fyrri ríkisstjórnar, eins og þeirrar sem nú situr, að EES-samningarnir samræmist ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það hefur verið tekið skýrt fram alla tíð að þeir brjóti ekki í bága við hana. Hins vegar, og ég undirstrika hins vegar, var þá þegar á það bent að kanna mætti þörf á nýju ákvæði í stjórnarskrána um heimildir til þátttöku í alþjóðasamstarfi. Ég vil líka benda á að fyrri ríkisstjórn undir forsæti hv. 7. þm. Reykn., Steingríms Hermannssonar, taldi EES-samningana sjálfa ekki gefa tilefni til stjórnarskrárbreytinga enda hefði þá verið eðlilegast að flytja slíkar tillögur fyrir þinglok 1991 í mars. Það gerðu þeir menn ekki sem nú flytja þetta frv. til stjórnlagabreytinga. Virðulegur forseti. Lítum nú nokkru nánar á tillöguna sem hér er gerð um breytingar á 21. gr. stjórnarskrárinnar. Í greinargerðinni er sagt að hér sé lagt til að upp verði tekinn svipaður háttur og tíðkast í stjórnarskrám Norðurlanda. En hvernig er þessu farið? Norsk stjórnarskrárákvæði eru ekki síst nefnd til sögunnar í þessu máli. Þá þurfum við að huga að því að í Noregi er við lýði allt annað stjórnskipunarkerfi varðandi þjóðréttarsamninga en hér á landi. Samninga sem hafa í för með sér lagabreytingar má væntanlega telja sambærilega við breytingar á stjórnarhögum í 21. gr. íslensku stjórnarskrárinnar. Slíkir samningar þurfa samþykki einfalds meiri hluta á þingi eins og fram kemur í 26. gr. norsku stjórnarskrárinnar. Hliðstæð grein í okkar stjórnarskrá, hin 21., kveður hins vegar einnig skýrt á um heimild fyrir Alþingi til að samþykkja samninga þótt þeir feli í sér kvaðir eða afsal á landi eða landhelgi en sambærilega heimild er ekki að finna í 26. norsku stjórnarskrárinnar. Þá hefur það verið nefnt að í 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar eru ákvæði sem sérstaklega heimila Stórþinginu að gera undantekningar frá stjórnarskránni. Þar er sérstaklega kveðið á um að heimilt sé með auknum meiri hluta að fela alþjóðastofnunum vald sem samkvæmt stjórnarskránni er falið stjórnvöldum. Þetta ákvæði er ekki bundið við staðfestingu á þjóðréttarsamningi heldur er þar um að ræða almenna heimild til að víkja frá ákvæðum í stjórnarskrá sem eru eða telja má vera sambærileg 2. gr. íslensku stjórnarskrárinnar en þar eru ákvæði um það hverjir fari með hið þrígreinda ríkisvald. Reyndar felur þessi 93. gr. í norsku stjórnarskránni í sér heimild til að fela slíkt vald alþjóðastofnunum. Af þessum fáu orðum má draga þá ályktun að samanburður við norska stjórnskipan segi ekkert um það hvort heimilt sé að samþykkja EES-samninginn á grundvelli 21. gr. íslensku stjórnarskrárinnar eða ekki. Ákvæði 26. gr. norsku stjórnarskráinnar er annars eðlis en ákvæði 21. gr. okkar stjórnarskrár. Fullyrðingarnar um það að nauðsynlegt sé að bæta við nýju ákvæði vegna EES eiga ekki við nein slík rök að styðjast. Í þessu sambandi er líka rétt að nefna að í greinargerð með samningunum um EES til norska Stórþingsins er þeirri spurningu varpað fram hvort 26. gr. í norsku stjórnarskránni nægi ekki í raun og veru til þess að staðfesta EES þótt hún sé miklu þrengri að orðalagi en 21. gr. íslensku stjórnarskrárinnar. Niðurstaða Norðmanna er sú að það sé einungis sá þáttur EES-samningsins sem lýtur að eftirlitsvaldi með samkeppnisreglum sem valdi því að ekki sé víst um heimild 26. gr. Það er því engum blöðum um það að fletta að það er í hæsta máta villandi að vísa til Noregs og norsks réttar um fordæmi fyrir þessum tillöguflutningi. Þá vil ég líka, virðulegur forseti, leyfa mér að benda á að 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar, sú sem helst er til vitnað í greinargerðinni með frv., var sett í norsk lög á sínum tíma vegna hugsanlegrar aðildar Noregs að Evrópubandalaginu en ekki EES. Henni er nú beitt þar í landi af því að hún er þar á lögbókinni við meðferð EES-samningsins eingöngu vegna eftirlits með samkeppnisreglum þ.e. áskilinn er aukinn meiri hluti við samþykkt hans. Mig langar, virðulegur forseti, til að víkja hér nokkrum orðum að því að sömu flutningsmenn og standa að flutningi á þskj. 30 standa að flutningi annars frv. um stjórnlagabreytingu á þskj. 31 um þjóðaratkvæði, m.a. sérstaklega um alþjóðasamninga.  Ég bendi líka á að í frv. á þskj. 31 um þjóðaratkvæði er enginn frestur gefinn vegna málskots samkvæmt hugsanlega nýrri 46. gr. Ekki er hægt að skilja annað af þessu frv. en að þriðjungur þingmanna hafi ótakmarkaðan tíma til að krefjast málskots til þjóðarinnar. Í því segir að vísu að nánari reglur um framkvæmd skuli setja með lögum. Á það má hins vegar benda að með almennum lögum væri ekki unnt að þrengja rétt þingmanna til málskots af því tagi sem hér eru gerðar tillögur um. Einnig má spyrja varðandi sama mál: Hvers vegna er milliríkjasamningum einum gefið það mikilvægi í málinu að hægt sé að skjóta þeim til þjóðarinnar eftir að þeir hafa verið afgreiddir í Alþingi? Er ekki hugsanlegt að önnur mál séu fólkinu jafnmikilvæg og slíkir samningar? Virðulegi forseti, eins og hv. 2. þm. Vestf. benti á, hefur þetta að nokkru leyti verið útúrdúr. En þó bendi ég á að hér eru málin samantvinnuð og nátengd eins og dæmið sýndi sem ég tók áðan. Ég vil því víkja hér að frv. sem er beinlínis á dagskrá. Viðbótin sem tillagan er gerð um við 21. gr. felur reyndar í sér að sú grein yrði að mestu svipt sínu gildi. Næði breytingin fram að ganga er ljóst að hið sama mundi gilda um þjóðréttarsamninga hvort sem þeir fela í sér kvaðir á landi eða landhelgi eða afsal á fullveldisrétti, hugtak sem reyndar er ekki skilgreint nánar í frv. eða grg. þess. T.d. virðist ljóst, að undir sömu meðferð yrðu seldir aðildarsamningur við Evrópubandalagið, svo ég taki nú dæmi, eða fiskveiðisamningur við Færeyjar. Hvort tveggja þyrfti samþykki þriggja fjórðu hluta þingheims og 21 alþingismaður gæti skotið hvoru sem væri undir þjóðaratkvæði. Aðrir samningar sem féllu væntanlega hér undir væru landhelgissamningar, sbr. samningana 61/1976 og núgildandi samninga við Belga, Norðmenn og Færeyinga, samning um aðild að EFTA og að Sameinuðu þjóðunum og fleira. Þá verður ekki annað séð í fljótu bragði en að frv. til staðfestingar á samningum á borð við samninginn um hefðbundinn herafla í Evrópu og samninginn um Alþjóðakjarnorkumálastofnunina gætu orðið tilefni þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi vegna heimilda samkvæmt þeim samningum til þess að kanna og líta eftir efndum á skyldum sem þessir samningar fela í sér. Virðulegi forseti. Er þetta virkilega stjórnarfar sem þingheimur sækist eftir? Auðvitað væri það almennt talað ekki óeðlilegt að síðar tekið verði upp ákvæði í íslensku stjórnarskrána um sérstaka meðferð og e.t.v. aukinn meiri hluta þegar um er að ræða aðild Íslands að alþjóðastofnunum sem fara með víðtækt samþjóðlegt vald ef einhvern tíma kæmi til slíks. Þennan kost bæði má og á gjarnan að ræða og skoða vandlega og vitaskuld er sú stjórnarskrárnefnd sem nú starfar rétti vettvangurinn til að taka það mál upp og skila um það áliti til þingsins. En það þarf bæði vandaðan undirbúning og víðtæka samstöðu um slíka breytingu ef hún á að verða þjóðinni til gagns. Ef slík samstaða næðist mætti t.d. hefja slíkar breytingar í sambandi við næstu þingkosningar. Þá er einnig rétt að taka fram að út af fyrir sig þarf enga stjórnarskrárbreytingu til þess að þingið geti vísað óafgreiddu lagafrumvarpi til þjóðarinnar ef þingmenn treysta sér ekki að taka afstöðu til máls. Það er hægt að gera með almennum lögum. Þetta nefni ég af því að samtímis stjórnlagafrumvörpunum á þskj. 30 og 31 er lögð fram á þskj. 32 þáltill. um þjóðaratkvæðagreiðslu. Þegar litið er á þessar hugmyndir í samhengi má auðvitað spyrja sig hvort þingmenn hafi ekki kjark til að afgreiða mál sem þinginu berast. Það má spyrja um það hvort þingið væri ekki með þessu að skjóta sér undan ábyrgð með því að vísa málum til þjóðaratkvæðis. Efasemdir nokkurra lögfræðinga, sem ég geri ekki lítið úr, um það hvort EES-samningurinn samrýmist stjórnarskránni er alls ekki fullgild ástæða til svo róttækrar ráðstöfunar. Enn síður þegar þess er gætt að þorri þeirra lögfróðu manna, sem hafa tjáð sig um þetta mál, er þeirrar skoðunar að EES-samningarnir samrýmist stjórnarskránni. Virðulegi forseti. Því frv. sem við ræðum hér í dag verður að sjálfsögðu vísað til sérnefndar samkvæmt ákvæðum 42. og 32. gr. laga um þingsköp. Sú nefnd hlýtur að íhuga það mjög vandlega. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir því að þetta frv. er í raun alls ekki tengt EES-samningunum og það má alls ekki hafa það að yfirvarpi til þess að flækja EES-málið eða tefja framgang þess á Alþingi. Sannleikurinn er sá að íslenskt þjóðarbú þarf meira en nokkru sinni fyrr á þeim tækifærum til hagvaxtar að halda sem EES-samningurinn felur í sér. Það er almennt viðurkennt að aðild að EES mun með aukinni samkeppni stuðla að lægra vöruverði og lægri vöxtum á Íslandi og einnig treysta atvinnugrundvöllinn í landinu. Þess vegna þurfum við að afgreiða EES-samninginn sem fyrst. Hann færir okkur vitaskuld engan fyrirhafnarlausan ávinning en hann gefur möguleika til framfara sem annars færu forgörðum. Í ræðum stjórnarandstæðinga í umræðunum um EES-frumvarpið hefur verið hamrað á því að mikið atvinnuleysi ríki nú í Evrópulöndum og atvinnuástand hér á landi sé ekki tryggt. Þeir hafa haldið því fram leynt og ljóst í þessum ræðum að atvinnuleysið mundi aukast á Íslandi ef Ísland tengist EES. Þetta er fjarstæðukenndur málflutningur. Mig langar t.d. að nefna að öll hagsmunasamtök atvinnulífsins og stéttarfélaga eru sammála um að EES-samningurinn færir með sér möguleika á aukinni atvinnu og þá gildir einu hversu varfærin þau annars eru að öðru leyti í umsögnum sínum um þennan samning. Tveir hv. þingmenn, 8. þm. Reykn. og 4. þm. Austurl., hafa í ræðum sínum í gær og í fyrradag útmálað böl atvinnuleysisins réttilega. Þeir hafa reyndar minnst á kreppuárin milli stríða. Ég tel alveg sérstaka ástæðu að minna á að það er almennt viðurkennt sem hagsöguleg staðreynd að það var einangrunarstefnan sem mörg ríki gripu til á þessum árum sem varð þess valdandi að heimskreppan á fjórða áratugnum varð jafnþrálát og alvarleg og sagan greinir. Mig langar líka að víkja að því að 1. flm. þessa frv., hv. 7. þm. Reykn., Steingrímur Hermannsson, hélt fram þeirri firru í umræðum um EES-frv. í fyrradag að helmingurinn af íslenskum iðnaði hefði lagst af og flust til útlanda á þeim tíma sem liðinn er frá því Íslendingar gerðust aðilar að EFTA. Þetta eru óbreytt orð hans og hann sagði reyndar: Þetta eru afleiðingarnar af þessum samningi. Þetta er alrangt, þetta er hrein fjarstæða. Hið rétta er eins og þingmenn geta auðveldlega kannað og sannfært sig um að íslenskur iðnaður hefur á þessum árum náð þokkalegum hagvexti og haldið hlut sínum í þjóðarbúskapnum ótrúlega vel þessi 20 ár. Þetta er þeim mun athyglisverðara þegar samanburður er gerður við iðnþróun í nágrannaríkjum okkar þar sem miklu meira hefur dregið úr hlut iðnaðarins í atvinnulífinu en raun ber vitni hér allra síðustu ár. Sumar greinar hafa vaxið og dafnað, aðrar hafa að vísu dvínað eins og gerist í samkeppni og EES mun gefa íslenskum iðnaði og þjónustu nýja möguleika. Á okkar dögum er flestum ljóst, og ég vona sem allra flestum þingmönnum, að til þess að sigrast á efnahagskreppu er fríverslun milli landa nauðsynleg. Einmitt fríverslun af því tagi sem EES-samningurinn felur í sér. Þess vegna er sá boðskapur hið mesta öfugmæli sem stjórnarandstæðingar hafa reynt að læða að fólki í ræðum sínum að þykjast ætla að forðast atvinnuleysið með því að hafna aðild að EES. Slík íhalds- og varnarviðbrögð við aðsteðjandi vanda eru beinlínis hættuleg efnahag landsins. Nú ríður á að þingmenn vegi og meti af skynsemi það sem vinnst og það sem tapast með aðild að EES og taki efnislega afstöðu til málsins en fari ekki út í aðra sálma á örlagastund. Þá mun þjóð eins og Íslendingar hafa sérstaklega mikið að vinna á þeirri gagnkvæmni og þeim aðgangi að markaði og sameiginlegum stofnunum sem felst í EES-samningnum eins og hann liggur fyrir nú. Þannig munum við ná árangri, ekki með einangrunarstefnu.

Virðulegur forseti. Við höfum heyrt að hæstv. ráðherra, sem hér talaði síðast, er fljótur að gera muninn á réttu og röngu. Nefnd utanrrh., sem skilaði áliti í öndverðum júlímánuði, hafði varla komið því til ríkisstjórnar þegar ráðherrann kvað upp úr með það að nú þyrfti ekki lengur vitnanna við. Nú væri dómurinn fallinn og ég vitna orðrétt í flokksblaðið, Alþýðublaðið, 8. júlí, orð ráðherrans voru þessi: ,,Nú er ekkert því til fyrirstöðu að Alþingi geti lögfest EES-samninginn samkvæmt þeirri áætlun sem ríkisstjórnin náði samkomulagi um við stjórnarandstöðuna í vor. Stjórnarandstæðingar sumir hverjir hafa reynt að víkja sér undan umræðunni um efnisþætti EES-samningsins og ekki síst hafa þeir drepið á dreif augljósum jákvæðum áhrifum hans á íslenskt efnahagslíf með fullyrðingum um að hann samræmist ekki stjórnarskránni. Nú komast þeir ekki lengur upp með það.`` --- Og í lokin segir blaðið: ,,Jón sagði að nauðsynlegt hefði verið að eyða öllum vafa um það hvort EES-samningurinn færi á einhvern hátt í bága við íslensku stjórnarskrána. Það hefur nú verið gert, sagði Jón Sigurðsson að lokum.`` Menn skulu íhuga hver mælir þessi orð. Það er ráðherra í ríkisstjórn Íslands sem lætur þetta frá sér fara og það eftir að komin er álitsgerð frá hópi lögfræðinga sem utanrrh. hæstv. setti á laggirnar sem viðbrögð við tillögu á Alþingi um að stofna nefnd lögfræðinga, óháða stjórnmálaflokkum, til þess að gefa Alþingi álit um málið. Hverjir skipuðu þessa fjögurra manna nefnd utanrrh.? Tveir af þeim voru í raun alls ekki bærir um að fjalla um málið þar sem þeir voru búnir að starfa að málinu á vegum ríkisstjórnarinnar. Þetta er auðvitað öllum ljóst og er viðurkennt í hópi allra lögfræðinga sem ég hef talað við að þessir menn eru vanhæfir í þessu samhengi. Ekki til að hafa skoðun á málinu, en til þess að vera fulltrúar í nefnd til þess að reiða fram álit til stjórnvalda væru þeir vanhæfir. Svo ekki fari á milli mála við hverja ég á er annar þeirra búinn að starfa á vegum dómsrh. en hinn á vegum utanrrh., prófessor í háskólanum, og veitt álitsgerðir um málið. Síðan eiga þeir að koma og veita þarna álit. Þetta er röksemdarfærsla sem gengur ekki upp.

Ég verð að biðja hv. þm. að ljúka máli sínu.

Það hef ég gert.

Virðulegi forseti. Mig langar að færa sérstakar þakkir til hv. 4. þm. Austurl. fyrir að lesa upp orð mín í Alþýðublaðinu frá 8. júlí. Því miður kom ég þeim ekki að í ræðu minni áðan, en ég þakka honum sannarlega fyrir að hafa flutt þingheimi þetta því þar stendur hvert orð enn óhaggað. Ég vísa til föðurhúsanna ávirðingum þingmannsins á hendur þeim ágætu fræðimönnum sem störfuðu í fjögurra manna nefndinni sem utanrrh. skipaði. Valið í þá nefnd var mjög vandað. Þar eru kennarar í stjórnskipunarrétti og Evrópurétti, hæstaréttardómari og sá starfsmaður dómsmrn. sem kunnugastur er gerð þessara alþjóðasamninga. Þarna var sannarlega reynt að velja til starfa þá sem gerst þekktu til.

Þrír hv. þingmenn hafa óskað eftir því að ræða andsvör. Þeir geta ekki gert það innan 15 mínútna markanna ef allir tala í fullan tíma. Þess vegna mun ég úrskurða að ein mínúta verði ræðutími í seinni umferð til þess að tryggja að allir hv. þingmenn komist að í máli sínu.

Ekki þarf mörgu við að bæta út af fyrir sig eftir þetta svar, en ég vek athygli á því að hæstv. forsrh. gekk ekki fram með sama hætti og hæstv. viðskrh. Hann lagði lögfræðingana að jöfnu sem reitt höfðu fram álit, en dró ekki fram einhvern hæstarétt sem hæstv. viðskrh. hefur fengið í áliti þessara fjögurra lögfræðinga sem settir voru í nefnd til að fara yfir málið. Ég vil líka vekja athygli á því að vorið 1990 lagði ég fram skriflega í áliti til Alþingis það sjónarmið að samningurinn, eins og þá horfði um hann, stæðist ekki stjórnarskrána. Ég vil líka bæta því við, virðulegur forseti, að það er mjög sérkennilegt ef það á að vera bannorð að fjalla um stjórnarskrána og bera fram brtt. við stjórnarskrána þegar jafnríkt tilefni liggur fyrir eins og þetta og vera að flækja það inn í efnisþætti málsins eins og það komi málinu við. 

Virðulegi forseti. Ég vil alls ekki hafa það af hv. 4. þm. Austurl. að hann hafi fyrr í sögu þessa máls lýst efasemdum sínum um það að samningurinn væri í samræmi við stjórnarskrána. Hins vegar vísa ég því algjörlega frá að ég hafi hafnað sem ómerkum álitum eða skoðunum lögfræðinga sem fram hafa komið í málinu. Það er nú einu sinni þannig, virðulegi þingforseti, að í máli sem þessu verða menn á endanum að gera það upp við sig hvorum megin hryggjar þetta liggur. Sú niðurstaða var fengin eins og til var stofnað í júlí. Auðvitað eru á málinu margar hliðar en niðurstaðan er ein og hún er fundin rétt, sú að samningurinn samrýmist íslensku stjórnarskránni. Enginn hefur nefnt bannorð í sambandi við breytingar á stjórnarskrá. Hins vegar verða hv. þm., eins og hv. 4. þm. Austurl., að þola að mál, eins og stjórnarskrártillagan sem hér er rædd, séu rædd frá ýmsum hliðum 

Herra forseti. Ég hef ekki tíma til að ræða stjórnarskrárþáttinn en ég furða mig á því að viðskrh. gaf þessa yfirlýsingu sína í byrjun júlí. Aðrar skýrslur komu síðar, bæði dr. Guðmundar og prófessors Björns og ég er að velta því fyrir mér hvort hann hafi nokkurn tíma lesið þær, eða hafa þær ekki haft nokkur áhrif? Ég kom hins vegar til að svara þeirri fullyrðingu hans að engin breyting hefði orðið á EFTA-stofnuninni frá því að skýrslan var gefin í mars 1991. Þetta er alrangt og þykir mér satt að segja ótrúlegt hjá svo, eins og alþjóð veit, fróðum og nákvæmum manni.  Í skýrslunni frá mars 1991 segir, með leyfi forseta: ,,Sérfræðingar um samkeppnisreglur fjalla nú um hlutverk eftirlitsstofnana á sviði samkeppnisreglna. Ef samið verður um að EFTA-eftirlitsstofnun geti kveðið á um sektir eða rannsókn á bókhaldi fyrirtækja verður fullnusta slíkra ákvarðana að vera í höndum þar til bærra yfirvalda í aðildarríkjunum.`` Hér fer náttúrlega ekkert á milli mála að verið er að semja. Í raun og veru er verið að byrja að semja um hlutverk eftirlitsstofnunarinnar. Hvaða hlutverk fær hún svo samkvæmt þeirri upptalningu sem er í skýrslu fjórmenninganna? Hún fær í fyrsta lagi það hlutverk að gefa bindandi yfirlýsingar um það hvort tilteknar aðgerðir brjóti í bága við samkeppnisreglur EES. Hún fær heimild til að gefa tímabundnar bindandi bráðabirgðaráðstafanir gegn fyrirtækjum, hún fær heimild til að framkvæma rannsóknaraðgerðir gegn fyrirtækjum á vettvangi, m.a. bókhaldsrannsóknir, hún fær heimild til að ákveða sektir og févíti sem er aðfærarhæf hjá fyrirtæki o.s.frv. Svo segir hér: ,,Ákvörðun eftirlitsstofnunarinnar um þau atriði sem nú hafa verið greind verða ekki bornar undir dómstóla í aðildarríkjum heldur undir EFTA-dómstólinn til endanlegrar úrlausnar.`` Ég held að öllum hljóti að vera ljóst að það varð gjörbreyting, það varð bylting á því sem menn höfðu áður í huga um eftirlitsstofnun EFTA.

Virðulegi forseti. Ég get fullvissað hv. 7. þm. Reykn. um að ég hef kynnt mér álitsgerðir þeirra dr. Guðmundar Alfreðssonar og prófessors Björns Þ. Guðmundssonar mjög vandlega. Í þeim er að finna ýmislegt efni sem er til fróðleiks og upplýsinga um eðli málsins. En niðurstöðuna sem þeir komast að get ég ekki fallist á. Hún nægir ekki til þess að við gerum hér stjórnlagabreytingar. Þetta vona ég að þingmaðurinn virði og skilji. Ég vildi líka nefna það af því að hann heldur því enn fram að íhlutunarréttur stofnana á EES-svæðinu um málefni íslenskra manna sem segja sig undir lögsögu þeirra með því að stunda viðskipti á EES-svæðinu hafi aukist frá því stofnanafyrirkomulagi sem ráðgert var í mars 1991. Þar verður að svo stöddu að standa fullyrðing gegn fullyrðingu. Hún er sú af minni hálfu að það sé nú minna um slíkt en var í þeirri stofnanatilhögun sem ráðgerð var í mars 1991. En ég legg til að þetta mál verði kannað í smáatriðum í utanrmn. undir öruggri forustu hv. 3. þm. Reykv. sem þegar hefur upplýst nokkuð um málið á fundinum.

Herra forseti. Ekki er við mig að deila í þessu máli, það er þá við hæstv. utanrrh. Hann segir í skýrslu sinni frá í mars 1991 að ef samið verður um þetta eftirlit þá verður það svo og svo. Þar kemur greinilega fram að verið er að byrja að taka á því máli. Ætlar hæstv. ráðherra að segja mér að ekkert hafi breyst í þeirri meðferð? Jú, eðlilega hefur mjög mikið breyst. Í mars lá alls ekki fyrir hvert yrði hlutverk þessarar eftirlitsstofnunar samkvæmt skýrslu flokksbróður hæstv. ráðherra, hæstv. utanrrh.

Virðulegi forseti. Ég get einungis endurtekið þegar ég kem í þennan ræðustól það sem ég sagði áðan að eftirlitsstofnunin og hlutverk hennar var þegar allskýrt mótað þegar þessi skýrsla var gefin. Þess vegna hefði þeim ráðherrum sem létu sig málið varða í fyrri ríkisstjórn átt að vera fullkunnugt um það.

Herra forseti. Hæstv. viðskrh. sagði í ræðu sinni að afstaða manna til stjórnarskrárinnar ætti að fara eftir þeirra samvisku og hagsmunum þjóðfélagsins. Nú er það svo að hér er ofsagt og það verulega. Það á aðeins að fara eftir þeirra samvisku. Þar mun m.a. reyna á samvisku hæstv. forseta sem að vísu slapp við að þurfa að sverja það með hönd á helgri bók að vinna eið að stjórnarskránni heldur skrifaði undir drengskaparheit þrátt fyrir að margir þeir sem þurfa að fara með mikil völd þurfa að vinna eið að stjórnarskránni. Hins vegar hefði hæstv. viðskrh. ekki þurft að geta annars í ræðu sinni en að hann væri andvígur því að fara í kosningar og allur þingheimur hefði skilið hvers vegna. Það var alveg fullnægjandi. Hvort efnahagsástandið er rök fyrir því að hann er andvígur er ákaflega hæpið að taka trúanlegt. Ástæðan fyrir því að hann vill ekki kosningar er trúlega sú að hann óttast um ráðherradóm sinn og það er mjög skiljanlegt og það skilur þingheimur líka. En af því að forseti heldur mönnum mjög strangt við efnið þá ætla ég ekki að ræða hér það atriði sem fjallar beint undir þingsköp en mun biðja um orðið varðandi það á eftir.

Virðulegi forseti. Auðvitað er hárrétt athugað hjá hv. 2. þm. Vestf. að í 48. gr. stjórnarskrárinnar segir einföldum orðum: ,,Alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína``. Hitt er svo annað að ég geri ráð fyrir því að fyrir flestum okkar sem hér störfum vaki hagsmunir þjóðfélagsins og þess fólks sem við störfum með og fyrir ,,og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum`` svo ég vitni nú aftur í 48. gr. Hitt er annað mál að ég er ekki alveg viss um að það verði mjög trúverðugt að hv. 2. þm. Vestf. ætli sér að taka að sér það hlutverk að verða samviskubit þjóðarinnar í þessu máli.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. viðskrh. að hann hefur lýst yfir að ég hafði rétt fyrir mér. Það verður ekki hægt að gera meiri kröfur til hans í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns geta þess að hæstv. utanrrh. óskaði eftir því í samtölum við okkur forustumenn stjórnarandstöðuflokkanna að við samþykktum að hann færi á fund utanríkisráðherra Norðurlanda sem stendur í dag og á morgun og mundum ekki gera athugasemd við það þó hann væri ekki hér við hluta umræðunnar. Féllst ég á það fyrir mitt leyti að því tilskildu að 1. umr. um þetta stjórnarskrárfrumvarp lyki ekki fyrr en hæstv. utanrrh. kæmi til baka. Ég vil minna á þetta í upphafi máls míns enda tel ég að það sem gerst hefur í umræðunni til þessa sanni gildi þess fyrirvara að ekki er hægt að halda umræðunni áfram til loka nema hæstv. utanrrh. komi og tjái sig um það sem hér hefur komið fram bæði um hans eigin skýrslu frá í mars 1991 og umræður í síðustu ríkisstjórn. Í gær urðu hæstv. forsrh. og hv. þm. Björn Bjarnason til þess að setja þetta mál inn í sérkennilegan farveg. Hv. þm. Björn Bjarnason hélt því áfram í andsvörum í dag við ræðu 1. flm. þessa frv., hv. þm. Steingríms Hermannssonar. Þess vegna er óhjákvæmilegt í upphafi máls míns að víkja að þeim ranga málflutningi og sérkennilegu sviðsetningu sem forsrh. og hv. þm. Björn Bjarnason stóðu fyrir í sameiningu í gær. Hv. þm. Björn Bjarnason skoraði hvað eftir annað á þá sem með málin hefðu að gera að upplýst yrði hvernig var farið með skýrslu hæstv. utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar í síðustu ríkisstjórn. Og eins og við manninn mælt fór hæstv. forsrh. að taka fundargerðir ríkisstjórnarinnar upp úr tösku sinni undir ræðu hv. þm. Björns Bjarnasonar. Þegar ég tók svo undir þessa ósk, vegna þess að ég taldi að hv. þm. Björn Bjarnason hefði farið rangt með eðli meðferðarinnar í tíð síðustu ríkisstjórnar, þá reis hæstv. forsrh. upp undir liðnum þingsköp og flutti þingheimi endursögn fyrrv. forsrh. af því sem stæði í fundargerð ríkisstjórnarinnar. Það er mjög alvarlegt mál að þessi endursögn hæstv. forsrh. var fölsk, hún var fölsuð. Fundargerðin er alls ekki með þeim hætti sem hæstv. forsrh. gaf þingheimi til kynna í gær. Auðvitað er mjög alvarlegt mál þegar forsrh. flytur þingheimi efni fundargerða ríkisstjórna, sem hann átti ekki sæti í en er nú vörslumaður fyrir, með þeim hætti að bæði þjóðin og þingið fékk falska mynd af því sem í fundargerðinni stendur. Þess vegna er óhjákvæmilegt í upphafi að leiðrétta þá fölsun sem hæstv. forsrh. fór með í gær. Ég mun svo síðar víkja að málflutningi hv. þm. Björns Bjarnasonar sem er í algerri mótsögn við eigin orð hans fyrir ári eins og ég mun einnig sýna fram á. Ef einhver orð standa ekki í þessu máli þá eru það orð hæstv. forsrh. og orð hv. þm. Björns Bjarnasonar. Ég óskaði eftir því í gær þegar hæstv. forsrh. var búinn að kveða sér hljóðs undir liðnum þingsköp að allar fundargerðir síðustu ríkisstjórnar frá desember á árinu 1990 þar sem fjallað væri um Evrópska efnahagssvæðið yrðu birtar. Ég endurtek þá ósk hér og endurtek einnig þá ósk mína að hæstv. forsrh. Davíð Oddsson, fyrst hann hóf þennan birtingarleik, hafi þá einnig vilja til að birta það sem fram hefur komið í tíð hans eigin ríkisstjórnar um ákvarðanir ríkisstjórnarinnar í EES. Hæstv. forsrh. sagði orðrétt í gær: ,,Herra forseti, út af þessari beiðni um að gera þetta sem allra fyrst, þá get ég upplýst það að skýrsla þessi var rædd sem handrit í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og þar er bókað að málið hafi verið ítarlega rætt mánuði áður en málið er lagt fyrir Alþingi.`` Hvenær var málið lagt fyrir Alþingi? Málið er lagt fyrir Alþingi samkvæmt upplýsingum prentuðum í skjölum þingsins 11. mars 1991. Hvenær er fundurinn í ríkisstjórninni sem hæstv. forsrh. var að vitna til? Hann er 5. mars 1991. Þessi fullyrðing er því fölsk þar sem þjóðinni var gefið til kynna að mánuði áður en skýrslan var birt á Alþingi þá hefðum við setið í ríkisstjórninni og rætt þessa skýrslu. Hún er fölsk. 11. mars er þar að auki mánudagur, 10. mars sunnudagur, 9. mars laugardagur. Gerum því skóna að skýrslan hafi verið prentuð í ríkisprentsmiðjunni Gutenberg 8. eða 9. mars, þá líða í hæsta lagi tveir til þrír virkir dagar frá því að málið er tekið fyrir í ríkisstjórninni og þar til prentun í Gutenberg sem dreift er 11. mars fer fram. Í öðru lagi sleppti hæstv. forsrh. lykilorði í fundargerðinni og það var auðvitað engin tilviljun. Hæstv. forsrh. sleppti því sem segir í fundargerðinni undir 7. lið: ,,Utanrrh. dreifði til upplýsingar handriti að skýrslu utanrrh.`` Allir þeir sem starfað hafa í ríkisstjórnum vita auðvitað að grundvallarmunur er á því þegar ráðherra leggur fram skjal í ríkisstjórn, sem ríkisstjórnin á að taka afstöðu til, og þegar ráðherra leggur fram í ríkisstjórn skjal til upplýsingar. Það vita allir sem við þetta borð í gamla Stjórnarráðshúsinu hafa unnið mánuðum og árum saman. Auðvitað var það ekki tilviljun að hæstv. forsrh. sleppti orðunum ,,til upplýsingar`` í endursögn sinni á fundargerðinni hér. Ef hann hefði haft það með þá hefði hann því sannað málflutning okkar sem sátum í þessari ríkisstjórn að skýrslan var aldrei afgreidd í ríkisstjórninni af hálfu ríkisstjórnarinnar. Í þriðja lagi gaf hæstv. forsrh. það til kynna með orðavali sínu að það hefði liðið þannig tími frá því að utanrrh. leggur málið fram í ríkisstjórninni og menn hafi síðan skoðað skýrsluna og svo hafi menn komið saman til að ræða hana ítarlega. Það er líka rangt. Það var ekki þannig. Henni er dreift á borðin til upplýsingar um leið og málið er tekið fyrir þannig að það var útilokað að nokkur ráðherra gæti rætt skýrsluna út frá efni hennar á þeirri stundu vegna þess að hann hafði engan tíma til að lesa hana. Enda var það ekki ætlun hæstv. utanrrh. Hann lagði hana fram til upplýsingar. Ekki til að afstaða yrði tekin til hennar eða um hana færi endanleg efnisleg umræða. Þess vegna er rangt að mánuður hafi liðið frá því að skýrslan var tekin fyrir í ríkisstjórninni og þar til hún birtist Alþingi. Það eru kannski tveir til þrír virkir dagar. Í öðru lagi er rangt að skýrslan hafi verið lögð fyrir ríkisstjórnina til efnislegrar umfjöllunar og afstöðu. Hún var eins og ég hef lesið upp úr fundargerð ríkisstjórnarinnar eingöngu lögð fram til upplýsingar vegna þess að hæstv. utanrrh. fór með málið með sama hætti og hann hefur ávallt gert og ég held fyrirrennarar hans einnig, að skýrslur hans til Alþingis væru hans eigið mál og um þær væri ekki fjallað efnislega í ríkisstjórn. En auðvitað leggur hann þær fram til upplýsingar svo að menn hafi þær í höndunum áður en þeim er dreift á borð þingmanna. Það er auðvitað allt annað en þegar lögð eru fram frv. ríkisstjórnar sem beðið er um efnislega afstöðu til. Ég fagnaði því í gær að hæstv. forsrh. skyldi vilja birta þessar fundargerðir vegna þess að ég vissi nákvæmlega hvernig atburðarrásin var. En ég harma að hæstv. forsrh. skyldi með orðum sínum gefa falska mynd af því sem gerðist. Ég tel þess vegna enn brýnni nauðsyn á því að þjóðin fái að sjá þessa texta alla og ég hvet til þess. Bæði frá tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar og frá tíð ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Varla á það að vera feimnismál fyrir þjóð okkar að hún fái að sjá hvað ríkisstjórnir hennar tvær, sem um þetta mál hafa fjallað, hafa aðhafst á þeim tímum sem málið hefur verið til umfjöllunar. Virðulegi forseti. Það er þess vegna alveg ljóst, þrátt fyrir upplestur hæstv. forsrh. hér, og það er einnig hæstv. núv. utanrrh., Jóni Baldvini Hannibalssyni ljóst, að þessi skýrsla var lögð fram í hans nafni sem hans yfirlýsing og hans skjal en á engan hátt stefnuyfirlýsing eða afstöðulýsing síðustu ríkisstjórnar. Ef málefnafátækt forustumanna Sjálfstfl. er hins vegar þannig hér á Alþingi að þeir telja nauðsynlegt að halda slíkum rangfærslum fram verða þeir auðvitað að gera það upp við sjálfa sig. En það er ekki í samræmi við sannleikann í málinu og nauðsynlegt að fjalla um það frekar þegar hæstv. utanrrh. kemur til þings. Hv. þm. Björn Bjarnason sagði í dag í þessari umræðu, í andsvari, að það væri fráleitt að skilja skýrslu utanrrh. frá mars 1991 á þann veg sem Steingrímur Hermannsson gerði, að utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson hefði talið í skýrslunni að það þyrfti að breyta stjórnarskránni til að auðvelda þátttöku í EES. En hvað segir hv. þm. Björn Bjarnason sjálfur um þessa skýrslu 26. mars 1991? Er hann þá á sömu skoðun og hann er nú? Nei, það er hann ekki. Það er reyndar mjög fróðlegt, eins og ég gerði í morgun, og ég þakka hv. þm. Birni Bjarnasyni fyrir að hafa óbeint orðið til þess að ég fór og las greinarnar sem hann birti í Morgunblaðinu í mars og apríl í fyrra til þess að kynna mér og rifja upp hvað hann sagði þá, ekki bara um þetta atriði heldur líka um EES, eðli samningsins og hvernig samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði hlyti að vera forleikur að inngöngu í Evrópubandalagið, eins og hv. þm. Björn Bjarnason segir t.d. 16. apríl í Morgunblaðinu 1991, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þeir sem hafa kynnt sér umræðurnar um EES og þær vonir sem bundnar eru við samningaviðræður EFTA og EB í ríkisstjórnum EFTA-landanna vita að þar líta menn á EES sem fyrsta og annað skrefið inn í Evrópubandalagið.`` Þar vita menn að EES er fyrst og annað skrefið inn í Evrópubandalagið og hv. þm. Björn Bjarnason segir meira, með leyfi hæstv. forseta: ,,EES-samningagerðin er skipulegasta átak sem gert hefur verið til að opna Íslandi og öðrum EFTA-ríkjum leið inn í Evrópubandalagið.`` ,, . . . skipulegasta átak sem gert hefur verið til að opna Íslendingum leið inn í Evrópubandalagið``, segir núv. formaður utanrmn. íslenska lýðveldisins um EES-samninginn. Ég spyr hv. þm. Björn Bjarnason: Hafði hann rangt fyrir sér í apríl í fyrra? Eða er hann enn sömu skoðunar og hann var í apríl í fyrra en hefur kosið að þegja um hana nú af því að það hentar ekki að segja það? Það er ekki bara einu sinni, ekki bara tvisvar heldur oftar í þessum greinum frá í fyrra sem núv. formaður utanrmn. Alþingis, sá maður sem var svo mikilvægt að koma í það sæti að virðingarmaðurinn Eyjólfur Konráð Jónsson var felldur í þingflokki Sjálfstfl., sá maður, Björn Bjarnason, segir alveg skýrt að EES-samningurinn sé skipulegasta átakið til þess að koma löndum inn í EB. Hv. þm. segir reyndar meira. Hann segir í greininni 26. mars: ,,Með EES hefur markvisst verið stefnt að því að innleiða hér á landi ákvæði úr Rómarsáttmálanum, stofnskrá EB og 70--80% af lagabálki Evrópubandalagsins.`` Ég held að núv. formaður utanrmn. íslenska lýðveldisins skuldi bæði þinginu og þjóðinni svar við þeirri spurningu: Er hann enn á þessari sömu skoðun eða hefur hann breytt um skoðun? Hann hefur ekki nú, þegar við erum að ræða þessa samninga, kynnt þjóðinni þá afdráttarlausu skoðun sína frá í fyrra að EES-samningurinn sé skipulegt átak til að opna Íslandi leið inn í Evrópubandalagið, svo að ég noti hans óbreyttu orð, skipulegt átak til að opna Íslandi leið inn í Evrópubandalagið. Hv. þm. Björn Bjarnason segir reyndar margt fleira. Hann segir Í Morgunblaðinu 26. mars um skýrslu utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar frá í mars 1991: ,,Þessi hugleiðing`` og þar vitnar hann til þeirra orða í skýrslu utanrrh. sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson gerði að umtalsefni hér ,,um nauðsyn þess að breyta stjórnarskránni er nýmæli í umræðum um þátttöku í EES. Er hún sett fram af utanrrh. einum eða byggist hún á umræðum á bak við tjöldin í ríkisstjórninni eða meðal forustumanna stjórnarflokkanna sem hafa gumað af nánu samstarfi sínu um öll meginmál?`` Þessi tilviltnun er merkileg vegna þess að í þessari tilvitnun viðurkennir Björn Bjarnason það rétta, að skýrslan er skýrsla utanrrh. þótt hann hafi í umræðum hér kosið að tala alltaf um hana sem skýrslu ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Hann telur meira að segja í greininni sérstaka ástæðu til þess að spyrja um það hvort við hinir, ég og hv. þm. Steingrímur Hermannsson, höfum rætt þessa skoðun við utanrrh. Auðvitað vissi hv. þm. Björn Bjarnason í fyrra að þetta var sýrsla utanrrh. Það kemur hvað eftir annað fram í þessum greinum í Morgunblaðinu þó að hann kjósi hér í umræðum að hafa allt aðra skoðun. Hvílíkur ,,jómfrúr-debut`` hjá formanni utanrmn. íslenska lýðveldisins. Hv. þm. segir fleira um skýrslu utanrrh., með leyfi hæstv. forseta. Hann segir í þessari blaðagrein: ,,Við lestur þessarar nýjustu skýrslu utanrrh. vaknar sú spurning``, ég bið þingmenn að taka eftir því, ,,hvort stjórnarfarslegu flækjurnar sem þarna er lýst séu í raun skynsamlegasti kosturinn fyrir okkur Íslendinga.`` Það sem hann lofsyngur nú þegar hann segir: Þetta hefur ekkert breyst frá því í mars og apríl í fyrra, hefur ekkert breyst sagði hann í gær, sagði hann í apríl í fyrra að væru slíkar stjórnarfarslegar flækjur að það sé spurning hvort það sé skynsamlegasti kosturinn fyrir okkur Íslendinga. Og síðan bætir hann við: ,,Enginn veit hvernig stjórnarháttum á Evrópska efnahagssvæðinu verður háttað. En réttarstaða okkar gagnvart því er óljósari en gagnvart Evrópubandalaginu sjálfu.`` Maðurinn sem stóð hér í gær og sagði: Það hefur ekkert breyst frá í fyrra, sagði í fyrra: Þetta er svo óljóst að réttarstaða okkar gagnvart Evrópska efnahagssvæðinu er óljósari en réttarstaðan gagnvart Evrópubandalaginu. Þetta var dómur formanns utanrmn. íslenska lýðveldisins. Ég vil segja að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, fyrrv. formaður utanrmn., hefur aldrei tekið jafnafdráttarlaust til orða um stjórnarfarslegu flækjurnar í EES eins og hv. þm. Björn Bjarnason gerði í þessum dómi sínum í fyrra. Þeir útlendingar sem lesa um íslensk stjórnmál í blöðum og greinum hljóta að álykta sem svo að Sjálfstfl. væri að hefja til vegs hinn mikla efasemdarmann um ágæti EES, byggt á greinum og skoðunum hans þegar hann taldi málið liggja fyrir. En það er ekki búið. Hv. þm. Björn Bjarnason sagði líka, með leyfi hæstv. forseta: ,,Auðvelt er að færa fyrir því rök að meiri hætta steðji að fullveldi þjóðar þegar óvissa er um réttarreglur í samskiptum ríkja en þegar þær eru skýrar.`` Eða svo ég lesi þetta í samhengi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Enginn veit hvernig stjórnarháttum á Evrópska efnahagssvæðinu verður háttað. Réttarstaða okkar gagnvart því er óljósari en gagnvart Evrópubandalaginu sjálfu. Auðvelt er að færa rök fyrir því að meiri hætta steðjar að fullveldi þjóða þegar óvissa er um réttarreglur í samskiptum ríkja en þegar þær eru skýrar.`` Hér er ekki verið að tala neina tæpitungu. Hér er sagt í fyrsta lagi: Það er meiri óvissa gagnvart íslensku fullveldi í réttarreglum EES en í samskiptum okkar við Evrópubandalagið og það er auðvelt að færa fyrir því rök. Þingmaðurinn segir að af því stafi sérstök hætta fyrir fullveldi þjóðar. Það liggur við að maður spyrji: Hvað varð um þennan mann sem skrifaði þessar skýru og afdráttarlausu greinar í fyrra þegar hann segir okkur nú að málið hafi þá legið fyrir skýrt og ljóst og ræðst á okkur, mig og hv. þm. Steingrím Hermannsson, fyrir það að málið hafi verið svo skýrt og ljóst í fyrra að við séum með einhverja pólitík í málinu. Ég vil ekki á þessu stigi nota sömu orð um hv. þm. Björn Bjarnason. Ég vil, þar til annað kemur í ljós, telja að hann standi enn við þessi orð sín því að þau eru afdráttarlausari en nokkur annar þingmaður hefur viðhaft um EES að undanskildum hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Auðvitað skuldar maður, sem hefur tekið sæti fyrir borðsendanum í utanrmn. íslenska lýðveldisins og vill vera vandur að virðingu sinni, þjóðinni og þinginu skýringar á því: Er hann enn á þessari skoðun eða hefur hann breytt um skoðun og hvað hefur svo breyst? Eða var þetta allt rangt sem þingmaðurinn sagði í fyrra? Hann sagði meira. Hann sagði nefnilega meira. Hann sagði líka, með leyfi hæstv., forseta 26. mars þegar hann var að fjalla um skýrslu utanrrh.: ,,Í stuttu máli eru þarna lögð á ráðin um það hvernig æðstu stofnanir ríkisins`` þ.e. íslenska ríkisins, ,,verða lagaðar að stjórnarstofnunum Evrópska efnahagssvæðisins. Hvergi hafa endanlegar ákvarðanir verið teknar,`` sagði hann 26. mars í fyrra um skýrsluna frá 11. mars sem hann segir núna að hafi lýst öllu eins og það varð endanlega. En bætir svo líka við: ,,Hvergi hafa endanlegar ákvarðanir verið teknar. Í öllum tilvikum er farið inn á nýjar og ákaflega óljósar brautir.`` Maðurinn sem sagði hér í gær: Þetta er allt saman eins og það var fyrir kosningar í fyrra. Nú eru engar óljósar brautir. Við hv. þm. Steingrímur Hermannsson erum sakaðir um það að segja eitt í dag og annað á morgun. Hvers konar er þetta eiginlega? Hv. þm. Björn Bjarnason segir reyndar meira. Hann segir einnig í þessari grein: ,,Hvergi kemur fram í skýrslu utanrrh. að neitunarvald sé viðurkennt á vettvangi EES.`` Það kemur hvergi fram að dómi Björns Bjarnasonar í skýrslu utanrrh. að Íslandi hafi neitunarvald á vettvangi EES. Nú er það hins vegar ein meginuppistaðan í málflutningi utanrrh. að Ísland hafi þetta neitunarvald. Ég vil þá spyrja manninn Björn Bjarnason, sem hefur sagt hér í þingsalnum að ekkert hafi breyst frá því að við Steingrímur Hermannsson fórum úr ríkisstjórn: Hvenær kom þetta neitunarvald inn? Var það áður eða eftir að við fórum úr ríkisstjórn? Það er ekki bæði sleppt og haldið í þessum málflutningi, hv. þm. Björn Bjarnason. Alvarlegustu ummælin í þessum greinum Björns Bjarnasonar, sem hann birti í aðdraganda kosninganna í fyrra þegar hann var að kynna þjóðinni að hér væri á ferðinni maður sem vildi vanda málflutning sinn í utanríkismálum, eru auðvitað þar sem hann segir afdráttarlaust að Evrópska efnahagssvæðið sé fyrsta og annað skrefið inn í Evrópubandalagið, svo ég vitni aftur í hans óbreyttu orð. Þá liggur það ljóst fyrir að formaður utanrmn. íslenska lýðveldisins hefur sagt það alveg skýrt að Evrópska efnahagssvæðið sé fyrsta og annað skrefið inn í Evrópubandalagið. Hann hefur einnig í þessum greinum rakið það mjög rækilega hvernig við deildum á fundi þar sem við vorum þrír, ég og hv. þm. og hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson, fyrir kosningarnar í fyrra. Þær greinar eru auðvitað nægilegur vitnisburður um það að honum var fyllilega ljós skoðanaágreiningur minn og hæstv. utanrrh. fyrir ári síðan. En kannski er ekkert að marka það sem hv. þm. Björn Bjarnason segir. Kannski er þetta bara eins og þegar menn voru á Morgunblaðinu og skrifuðu eitt í dag og annað á morgun. Hann segir m.a. 17. apríl um núv. hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson og ég geri það að lokaorðum tilvitnana í hv. þm. Björn Bjarnason. Hann segir um hæstv. utanrrh., sem hann hælir, eini maðurinn hér í þingsalnum sem hefur hælt núv. utanrrh. fyrir ræðu hans og málflutning. Hv. þm. Björn Bjarnason sagði 17. apríl í lok deilna sinna við hæstv. utanrrh. um þessa skýrslu því sá maður sem deildi aðallega við hæstv. utanrrh. í fyrra um skýrsluna var einmitt hv. þm. Björn Bjarnason. Hann segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Lesendur Morgunblaðsins hafa getað kynnst því af orðaskiptum okkar Jóns Baldvins hér í blaðinu að til næsta lítils er að eiga orðastað við hann um alvörumál, jafnvel á hans eigin verksviði.`` Þetta sagði formaður utanrmn. um þann utanrrh. sem hann ætlar að þjóna í formannssæti í utanrmn., að það sé til lítils að eiga orðastað við hann um alvörumál, jafnvel á sviði utanríkismála. En hann sagði meira um utanrrh., með leyfi hæstv. forseta: ,,Hann [þ.e. utanrrh.] velur þann kost að víkja sér undan og neita að viðurkenna staðreyndir þegar við hann er rætt með vísan til þeirra.`` Utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson neitar að viðurkenna staðreyndirnar, sagði Björn Bjarnason þjóðinni fyrir ári síðan um þetta mál, EES-málið, vegna þess að þessi ummæli komu í kjölfar ritdeilna þeirra í Morgunblaðinu um þessi mál og önnur utanríkismál á þessum tíma. Virðulegi forseti. Þetta er auðvitað allt saman frekar dapurlegt. Það er auðvitað dapurlegt að forsætisráðherra, sem er tiltölulega nýr í starfi, skuli fyrstur forsætisráðherra verða til þess að taka hér fundargerðir og lesa þær upp í þingsalnum án þess að ræða um það við fyrirrennara sína, en látum það nú vera. En að gera það þá með þeim hætti að um beina fölsun er að ræða í endursögninni, það er dapurlegt. Og það er líka dapurlegt að nýr formaður utanrmn. skuli hreykja sér svona hátt í umræðunni og tala af svona miklum þjósti til okkar hinna, dómharður og skylmingafús þegar við höfum hans eigin orð um þetta stjórnarskrármál, um skýrslu utanrrh., um EES og eðli þess að vera innganga í EB, forleikur, fyrsta og annað skref, skipulegt átak til inngöngu í EB. Maður veit satt að segja ekki hvort maður á að halda áfram orðaskaki við menn sem eru komnir á þessi vegamót í umræðunni eða hvort maður á einfaldlega að vorkenna þeim og láta þar við sitja. Auðvitað hefur margt breyst frá því að utanrrh. flutti þinginu skýrslu sína í fyrra. Ég ætla bara að nefna þrjú atriði sem hann segir í skýrslunni að séu á einn veg en hafa orðið á annan og öll þau atriði snerta stjórnarskrárþátt málsins í höfuðatriðum. Það er í fyrsta lagi að utanrrh. segir í þessari skýrslu á bls. 19, með leyfi virðulegs forseta: ,,Ef samið verður um að EFTA-eftirlitsstofnunin geti kveðið á um sektir eða rannsókn á bókhaldi fyrirtækja verður fullnusta slíkrar ákvörðunar að vera í höndum þar til bærra yfirvalda í aðildarríkjunum.`` Nú er það auðvitað ljóst og er eitt af megineinkennum þess samnings sem við erum að fjalla hér um og er eitt af lykilatriðum í umfjöllun lögfræðinga um það hvort samningurinn stenst stjórnarskrá eða ekki, að hinar erlendu stofnanir hafa beina leið til þess að fullnusta úrskurði sína hér á Íslandi. Og það er ekki hægt fyrir nein íslensk stjórnvöld að draga þá niðurstöðu í efa. Þau geta eingöngu fjallað um það hvernig fullnustan var framkvæmd. Þetta er auðvitað alveg ljóst. Í öðru lagi kemur það skýrt fram á bls. 21 í skýrslunni að utanrrh. fullyrðir að gengið hafi verið út frá því um sjálfstætt eftirlit með sameiginlegum samkeppnisreglum hafi EFTA-ríkin talið að ákvarðanir eftirlitsstofnunar, sem beinast að einstaklingi eða fyrirtækjum sem gerst hefur brotlegt, verði ekki hægt að fullnægja nema fyrir atbeina þar til bærra stjórnvalda í aðildarríkjum. --- Og aftur er þetta áréttað með þessum hætti. En auðvitað er niðurstaðan önnur. Það þarf engin stjórnvöld til þess að ákveða þessa fullnustu. Hún er skylda og hana verður að framkvæma og eina áfrýjunin sem íslenskir þegnar eiga er um aðferðina við framkvæmdina. Síðan er auðvitað þessi fullyrðing að fari landsdómstóll ekki eftir túlkun EES-dómstólsins þá gildi niðurstaða landsdómstólsins gagnvart aðilum máls. Það vita auðvitað allir að er ekki. Ég verð því satt að segja að lýsa undrun minni á því hvers vegna þessir tveir leiðtogar Sjálfstfl., hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og hv. nýkjörinn formaður utanrmn., Björn Bjarnason, hafa kosið að gera þessa skýrslu utanrrh. að meginuppistöðunni í málflutningi sínum hér í málinu, skýrslu utanrrh. frá í mars 1991. Ég sé satt að segja ekki hvaða akk þeir sjá í því nema þeir hafi gert það í trausti þess að í fyrsta lagi mundum við ekki birta það sem í fundargerð ríkisstjórnarinnar stóð. Við mundum láta forsrh. komast upp með það að endursegja það mjög frjálslega. Þeir hafi skákað í því skjólinu að við mundum gera það. Og í öðru lagi hafi hv. þm. Björn Bjarnason skákað í því skjólinu að fáir hafi nennt að lesa greinar hans í mars og apríl í fyrra og a.m.k. væru þeir fáu búnir að gleyma því sem þar stóð. En ég get fullvissað þingmanninn um það að ég hef ávallt sýnt honum þá virðingu að lesa alla þá texta sem hann hefur birt undir nafni og líka marga aðra sem hann birti undir dulnefni á undanförnum árum en ég sá á handbragðinu hvaðan voru ættaðir. Og ég mun halda því áfram. Virðulegi forseti. Það er líka mjög leitt að forustumenn ríkisstjórnarinnar báru ekki gæfu til þess hér á síðasta þingi að samþykkja þá tillögu frá okkur í stjórnarandstöðunni um að óháðir aðilar væru látnir velja þá menn sem ættu að meta það hvort stjórnarskráin væri með þeim hætti að EES-samningurinn stangaðist á við hana. Vandamál af þessu tagi koma oft upp og í ýmsum öðrum löndum er farið þannig með þau að ýmist er til sérstakur stjórnarskrárdómstóll sem metur slík mál eða menn hafa komið sér saman um virðulegar nefndir eða ráð sem láta þinginu í té álit. Ég get upplýst það hér að ég sagði við vin vinn og samflokksmann, hv. þm. Hjörleif Guttormsson, þegar hann kynnti þá tillögu í okkar þingflokki að fá óháða aðila valda af lagadeild Háskólans, Dómarafélagi Íslands og Lögmannafélaginu, af því að mér var ljóst að hann hefði sett fram þá skoðun að samningurinn kynni að brjóta í bága við stjórnarskrána, að hann yrði þá að taka þá áhættu og við öll yrðum að taka þá áhættu að þeir menn sem valdir væru af óháðum aðilum mundu túlka málið á annan veg en hann hefði gert. Nú veit ég að ég þarf ekki að lýsa hér fyrir þinginu hvað EES-málið hefur verið mikið og stórt mál í huga hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar og hve hann hefur sótt málflutning sinn í því máli af miklum ákafa, svo mjög að mörgum hefur oft ofboðið. Engu að síður var hann tilbúinn að taka þá áhættu að leggja málið í dóm sérfræðinga sem valdir væru með óháðum hætti. En ríkisstjórnin var ekki tilbúin til þess.

Forseti verður að vekja athygli hv. þm. á því að nú er tíma sem þessum fundi er ætlaður að ljúka og vildi því spyrja hv. þm. hvort hann er kominn að því að ljúka sinni ræðu eða hvort hann vill fresta henni til næsta fundar.

Virðulegi forseti. Ef ekki hefði komið til þessi sérkennilega framganga hæstv. forsrh. og hv. þm. Björns Bjarnasonar hér fyrr í dag og í gær, þá hefði mér nægt sá tími sem ég hef nú notað til þess að fjalla efnislega um frv. En ég á því miður eftir smástund til þess að gera það og kýs þess vegna að gera hlé á ræðu minni.

Fleira liggur ekki fyrir þessum fundi. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá en hann hefst kl. 10.30 í fyrramálið. Fundinum er slitið.