Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Áður en gengið verður til dagskrár vil ég gera grein fyrir hugmyndum um starf og vinnubrögð í deildinni. Forseti þessarar deildar hefur haft í huga um nokkurn tíma að til hagræðis gæti verið að koma á nokkuð ákveðnara verklagi í starfi deildarinnar þegar og eftir því sem við verður komið. Á ég þá við að frá slíku verklagi gæti þurft að bregða í einhverjum tilvikum og einhverjum greinum við sérstakar aðstæður og þá einkanlega þegar annir eru miklar í deildinni. Engu að síður er það skoðun mín að öllu ákveðnara verklag sem fylgt væri að öllu jöfnu mundi vera til bóta. Þess vegna hef ég í hyggju að kynna deildinni hugmyndir um verklag eða eins konar verklagsreglur sem leitast væri við að fylgja í sem flestum greinum. Tilgangurinn er vitaskuld að auðvelda störf deildarinnar og þá af mínum sjónarhóli ekki síður störf þingmanna og starfsfólks en forsetanna. Þessar verklagsreglur varða fundartíma, tímasetningu atkvæðagreiðslna, nærveru ráðherra, skipulag dagskrár og fleira. Um þær verður að segja að varðandi fundartíma og atkvæðagreiðslur eiga þær aðeins við þegar annir eru ekki mjög miklar en að öðru leyti eru þær þessar: Að fundartími sé eftirfarandi nema nauðsyn beri til annars: Á þriðjudögum ljúki fundi um það bil kl. 17 eftir því sem við verður komið, en annars ekki seinna en undir kl. 19. Á miðvikudögum ljúki fundi kl. 16 og reynt verði að komast hjá fundum eftir þann tíma. Fyrirhuguð eða hugsanleg frávik frá þessum tíma verði kynnt úr forsetastóli við upphaf hvers fundar þannig að það megi þá liggja fyrir. Um atkvæðagreiðslur gildi eftirfarandi nema nauðsyn beri til annars, nefnilega að fastir atkvæðagreiðslutímar, ef ég má orða það svo, verði þessir: 1. Í upphafi funda. 2. Um það bil kl. 17 á þriðjudögum. 3. Skömmu fyrir kl. 16 á miðvikudögum. Það fylgir þá að fyrirhuguð eða líkleg frávik, þannig að fleiri atkvæðagreiðslur muni eiga sér stað, verði tilkynnt eftir því sem við verður komið úr forsetastóli við upphaf hvers fundar. Í þriðja lagi varðandi óskir um nærveru ráðherra: Um það vill forseti að gildi að þingmenn tilkynni forseta við upphaf hvers fundar vegna þeirra mála sem á dagskrá eru, þ.e. innan 15 mínútna frá fundarsetningu, ef þm. óska nærveru annarra ráðherra eða annars ráðherra en þess sem er framsögumaður viðkomandi þingmáls. Jafnframt er þá ætlast til að síðar fram komnar óskir um nærveru viðkomandi ráðherra verði ekki til þess að tefja eða fresta umræðu þótt leitast verði við að verða við slíkum óskum. Það sem hér hefur verið talið þýðir þá um leið að forseti vill leggja áherslu á að þingmenn kappkosti alveg sérstaklega að vera nærstaddir setningu funda, enda er þá tilkynnt um fundarhald og á atkvæðagreiðslutímum eins og þeir hafa hér verið kynntir. Í fjórða lagi er þá það sem ég nefni skipulag dagskrár, en varðandi skipulag dagskrár og fundahalda er ósk forseta að hafa samráð við aðila úr öllum þingflokkum, og hlutverk þessara samráðsaðila sé að meta með forseta hvað ætla megi að taka megi á dagskrá hverju sinni þannig að dagskráin sé í samræmi við áætlaðan fundartíma, og í annan stað að stuðla að því að þingmenn aðlagi starf sitt að þessum verklagsreglum og í þriðja lagi að vera reiðubúnir til þess að mæta á fundum með forseta sem hann boðar til um skipulag starfsins í deildinni. Um nefndastörf áskilur forseti sér að höfðu samráði við viðkomandi nefndarformann og samráðshóp þann sem áður er nefndur að áætla eða tiltaka eftir eðli máls og umfangi og öðrum þeim aðstæðum sem forseti metur gildar hver sé hæfilegur umfjöllunartími nefndar um einstök mál. Jafnframt er nefndarmönnum og sérstaklega nefndarformönnum ætlað að kappkosta að fylgja slíkri ákvörðun. Það er ósk mín að með þessum verklagsreglum megi starf í deildinni verða auðveldara. Þessar verklagsreglur gilda þar til annað verður ákveðið og jafnframt er það í valdi þingmanna hvort þær fái staðist. Í öðru lagi verður að hafa þann fyrirvara að þær verði endurskoðaðar í ljósi reynslunnar. Loks verður að áskilja að frávik frá þeim séu í valdi forseta þegar hann telur nauðsyn til bera hvernig sem hann metur þá nauðsyn, svo sem til að tryggja afgreiðslu mála sem að hans dómi er nauðsynlegt að fái afgreiðslu sem fyrst. Það er rétt, að því er varðar samráð forseta við aðila úr öllum flokkum um skipulag dagskrár og fleira, að fram komi að allt frá því að þetta löggjafarþing hófst og ég tók hér við forsetastarfi hef ég notið slíks samráðs með óformlegum hætti við aðila úr öllum þingflokkum. Mér finnst að þetta samráð hafi tekist vel og ég er þakklátur fyrir það og ég hef ekki í hyggju að breyta því og kýs að halda því áfram með sama hætti og verið hefur.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. sem prentað er á þskj. 550 og er frá meiri hl. fjh.- og viðskn. sem hefur fjallað um frv. Meiri hl. leggur til að það verði samþykkt með brtt. sem fluttar eru á sérstöku þingskjali. Til viðræðna við nefndina komu Eiríkur Guðnason og Sveinbjörn Hafliðason frá Seðlabankanum og Stefán Pálsson frá Sambandi viðskiptabanka. Meiri hl. nefndarinnar telur að frágangur frv. hefði mátt vera betri af hálfu viðskrn. Undir nál. rita auk mín Ragnar Arnalds, Sigríður Hjartar og Árni Gunnarsson. Brtt. þær sem við flytjum eru prentaðar á þskj. 551. Þar leggjum við til að 1. mgr. 17. gr. laganna, er verði 20. gr. þeirra, orðist svo sem þar segir: ,,Hver sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi hagnýtir sér fjárþröng viðsemjanda síns eða aðstöðumun þeirra að öðru leyti til þess að áskilja sér vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar umfram gildandi vaxtamörk sambærilegra útlánsvaxta hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum á þeim tíma sem til skuldar er stofnað, sbr. 8 gr., skal sæta sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að einu ári. Sé brot ítrekað eða sakir miklar varðar brotið varðhaldi eða fangelsi allt að tveimur árum. Hafi Seðlabanki Íslands hlutast til um vexti útlána hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum á grundvelli 9. gr. laga nr. 36/1986, um Seðlabanka Íslands, með síðari breytingum, skulu gildandi vaxtamörk útlána þau sömu og Seðlabankinn ákveður.`` Varðandi aðra brtt. leggjum við til að ákvæði þess kafla gildi um lánskjör, þ.e. vaxtakjör opinberra fjárfestingarlánasjóða, og 17. gr. hljóði svo: ,,Ákvæði þessa kafla gilda um lánskjör opinberra fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna sem starfa samkvæmt sérstökum lögum.`` Síðan er lagt til að 18. gr. hljóði svo: ,,Fjárfestingarlánasjóðir atvinnuveganna endurlána það fé sem þeir fá til ráðstöfunar með sambærilegum lánskjörum og þeir sæta sjálfir að viðbættum hæfilegum vaxtamun og að teknu tilliti til annarra tekna sjóðanna.`` Ég vil taka það fram að ,,að teknu tilliti til annarra tekna sjóðanna`` veit m.a. að Stofnlánadeild landbúnaðarins þar sem bændur greiða sjálfir með afurðaverði sínu gjald til Stofnlánadeildar og þá er hún undanskilin því að þurfa að endurlána það fé sem hún tekur að láni á jafnháum vöxtum og hún tekur þar sem bændur greiða niður með óbeinum hætti vexti Stofnlánadeildarinnar. 19. gr. heimilar viðskrh. að undangenginni athugun að fengnum tillögum Seðlabanka Íslands að setja meginreglur um lánskjör þeirra fjárfestingarlánasjóða sem ákvæði þessa kafla ná til. Stjórnir þeirra sjóða, sem hlut eiga að máli, skulu síðan gera tillögur til Seðlabanka Íslands um lánskjör innan ramma slíkra meginreglna. Seðlabanki Íslands staðfestir ákvörðun stjórnar fjárfestingarlánasjóðs um lánskjör, enda leiði undanfarandi athugun í ljós að hún samræmist meginreglu 1. mgr. Herra forseti. Meiri hl. nefndarinnar leggur sem sagt til að frv. um breytingu á vaxtalögum verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér gert grein fyrir.

Frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Tilgangurinn með þessu frv. um breytingu á vaxtalögum er yfirlýstur að verið sé að koma í veg fyrir ósanngjarna vaxtatöku og misneytingu í lánsviðskiptum. Við sem skipum 1. minni hl. þessarar nefndar, ég ásamt hv. 11. þm. Reykn., erum sammála þeim megintilgangi frv. og sömuleiðis erum við hlynntir þeim ákvæðum sem eru í 5. gr. frv. sem gera mögulegt að ekki þurfi lengur að sundurliða dráttarvaxtakröfur í langri þulu. Þetta ákvæði er mikilvægt að okkar dómi og það eitt sér hefði réttlætt framlagningu þessa frv. Við ýmis önnur atriði frv. gerum við hins vegar athugasemdir og flytjum tvær brtt. sem eru prentaðar á sérstöku þskj. 1. gr. þessa frv. er um skýrara orðalag en er í 5. gr. vaxtalaganna. Í 2. gr. kemur einnig fram skýrara orðalag. Eina grundvallarathugasemd má þó gera bæði hvað varðar þetta frv. og vaxtalögin sjálf, en það er viðmiðun við vexti af almennum óbundnum sparisjóðsreikningum. Sú breyting, sem orðið hefur á síðustu árum á vöxtum almennra sparisjóðsbóka, er í stuttu máli sú að ýmiss konar skiptikjarareikningar eða sérkjarareikningar hafa tekið yfir hlutverk almennu sparisjóðsbókarinnar. Það er staðreynd að vextir af almennum sparisjóðsbókum eru lægri en þeir þurfa að vera til þess að viðhalda verðgildi þess fjár sem inni á þeim liggur. Afleiðing þess er að sparifé í bönkum er ekki lengur geymt inni í bókum heldur hefur verið flutt yfir á margs konar aðra reikninga og bækur. Enn er þó verið að miða vexti og kröfur um skaðabætur við kjör á almennum bókum með þeim afleiðingum að það er hagur þess sem skaðanum veldur að halda uppi vörnum sem lengst. Með því móti rýrnar stöðugt andvirði skaðabóta. Það væri mun eðlilegra að miða við verðtryggingu, og þá jafnvel e.t.v. án nokkurra vaxta eða a.m.k. mjög lágra vaxta, að skaðabæturnar væru verðbættar en ekki vaxtareiknaðar og héldu þannig verðgildi sínu, en engin ávöxtun eða lítil ávöxtun fengist. Annar kostur væri sá að miða vexti skaðabótakrafna við meðaltal skuldabréfavaxta hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum. 3. gr. er um tilkynningaskyldu verðbréfafyrirtækja og eignarleigufyrirtækja. Þetta er að sjálfsögðu viðbót við upplýsingasöfnun um fjármagnsmarkaðinn. Í framkvæmdinni verður að gera ráð fyrir því að miðað sé við almennar upplýsingar en ekki sé krafist upplýsinga um einstök viðskipti. Varðandi 4. og 5. gr. frv. þá er verið að taka upp skýrara orðalag og eins og ég sagði hér áðan réttlætir 5. gr. framlagningu frv. Hún er nauðsynleg til þess að minnka vinnu við langar upptalningar á dráttarvaxtakröfum. Í brtt. við 6. gr. frv. sem við flytjum á sérstöku þskj. leggjum við til að við 1. mgr. 17. gr. laganna bætist að hafi Seðlabanki Íslands hlutast til um vexti útlána hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum á grundvelli 9. gr. laga nr. 36/1986, um Seðlabanka Íslands, með síðari breytingum, þá skuli gildandi vaxtamörk útlána þau sömu og Seðlabankinn ákveður. Í öðru lagi leggjum við til að 7.--10. gr. frv. falli brott. Með breytingu á lögunum um skattskyldu innlánsstofnana, sem tóku gildi 31. des. sl., voru ákvæði laga nr. 13/1975, um launajöfnunarbætur, verðlag o.fl., felld úr gildi. Þau ákvæði voru að verulegu leyti samhljóða 7.--10. gr. þessa frv. og gerðu ráð fyrir að ríkisstjórnin færi með endanlegt ákvörðunarvald um lánskjör, þar á meðal vaxtakjör, hjá fjárfestingarlánasjóðum. Svo virðist að niðurfelling þessa ákvæðis í desember hafi verið hluti af samkomulagi fjmrh. við stærstu fjárfestingarlánasjóðina, en frv. um breytingu á lögum um skattskyldu innlánsstofnana gerði í sinni upphaflegu mynd ráð fyrir að sjóðirnir yrðu skattlagðir. Í meðförum þingsins tók frv. hins vegar miklum breytingum því notkun hugtaksins ,,opinberir fjárfestingarsjóðir`` þótti ómarkviss --- og vitna ég þá í þær umræður sem fóru fram um þessi mál 20.--22. des. sl. --- og var fallið frá því að skattleggja sjóðina. Fjmrh. gleymdi hins vegar að draga til baka umrætt ákvæði sem veitti sjóðunum fullt vaxtafrelsi. Af þessari ástæðu má gera nokkrar athugasemdir við 7.--10. gr. vaxtalagafrv.: Í fyrsta lagi er notað orðalagið ,,opinberir fjárfestingarsjóðir``, sem þingið taldi ónothæft í lok desember sl. Í öðru lagi má spyrja hvers vegna skrefið til baka sé ekki stigið til fulls og vaxtaákvarðanir færðar undir endanlegt ákvörðunarvald ríkisstjórnarinnar eins og lögin frá 1975 kváðu á um. Í þriðja lagi má gagnrýna það óðagot sem mistök af þessu tagi bera vott um. Og í fjórða lagi má spyrja hvers vegna fjárfestingarlánasjóðum séu ekki settar sams konar reglur um endurlánajöfnuð og innlánsstofnunum, sbr. 1. gr. frv. til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands. Mér fannst rétt að þetta kæmi fram til skýringa á þeirri tillögu okkar að fella niður 7.--10. gr. þessa frv. Eins og ég hef þegar sagt erum við að öðru leyti sammála því sem er í þessu frv. nema því sem ég hef nú gert athugasemdir við.

Frsm. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. (Kristín Halldórsdóttir): Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 554 sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Meginmarkmið þessa frv. er að koma í veg fyrir ósanngjarna vaxtatöku og misneytingu í lánsviðskiptum, sbr. 6. gr. frv. Í frv. felast auk þess eftirfarandi atriði: 1. Tekin eru af tvímæli um nokkur óljós atriði í vaxtalögum nr. 25/1987, sbr. 1., 2., 4. og 5. gr. frv. 2. Lögð er sama tilkynningarskylda um vaxtakjör á verðbréfa- og eignarleigufyrirtæki og nú hvílir á viðskiptabönkum og sparisjóðum, sbr. 3. gr. frv. 3. Sett er í vaxtalögin ákvæði um lánskjör opinberra fjárfestingarlánasjóða þar sem öll ábyrgð og stefnumörkun er færð í hendur ráðherra, sbr. 8.--10. gr. frv. Annar minni hl. er samþykkur meginmarkmiði þessa frv. en dregur í efa að ákvæði þess séu fullnægjandi til að tryggja framgang þessa markmiðs. Það er t.d. afar ólíklegt að frv. dragi á nokkurn hátt úr svokölluðum affallaviðskiptum sem stundum eru mjög mikil og virðast algjörlega háð aðstæðum á fjármagnsmarkaðnum. Annar minni hl. styður þær greinar, sem nefndar eru í 1. og 2. lið hér að ofan, svo og 6. gr. með þeirri breytingu sem lögð er til í brtt. meiri hl. nefndarinnar. Um 3. liðinn gegnir öðru máli, enda kom í ljós við umfjöllun nefndarinnar að málið var ekki hugsað né undirbúið til hlítar. Með þetta í huga þarf að athuga og vinna betur þessar greinar frv. Þá telur 2. minni hl. einnig ámælisvert að ekki hefur verið vandað nægilega til frágangs frv. eins og sést á því að flestar þær breytingar, sem meiri hl. hefur gert á frv., miða að því að lagfæra uppsetningu þess. Þó að 2. minni hl. styðji meginefni frv. þá telur hann að vankantar frv. séu þess eðlis að vísa beri frv. til ríkisstjórnarinnar til nánari athugunar. Verði ekki fallist á þá málsmeðferð mun 2. minni hl. sitja hjá við afgreiðslu um þær greinar frv. sem hann hefur gert athugasemdir við.`` Undir þetta ritar Kristín Halldórsdóttir. Herra forseti. Það sem segir í þessu áliti um vinnubrögð og frágang þessa frv. er afar mildilega orðað og hefði með réttu mátt taka dýpra í árinni. Það er að mínu mati ekki vansalaust að framkvæmdarvaldið skuli leggja fyrir þingið hrákasmíð af þessu tagi. Það er nú ekki eins og hér sé um neinn lagabálk að ræða, þetta er frv. í 11 greinum sem fæstar eru ýkja flóknar. Samt kom þetta frv. til þingmanna úandi og grúandi af prentvillum, formgöllum og efnisvillum eins og brtt. og athugasemdir nefndarmanna sanna. Svona vinnubrögð eru auðvitað stórlega vítaverð og engin trygging er fyrir því að á þeim stutta tíma --- en málið var tekið út úr nefndinni 21. febr. sl. þótt það sé nú fyrst verið að ræða það í 2. umr. --- að mínu mati er engin trygging fyrir því að á þessum tíma sem við höfðum málið til meðferðar í nefndinni ásamt með svo mörgum öðrum málum í fjh.- viðskn. hafi okkur tekist að bæta svo um að dugi. Það var t.d. strax ljóst að flestir höfðu einhverjar athugasemdir varðandi ákvæðin um fjárfestingarlánasjóðina, en af þeim virðist mér sem verið sé að flytja alla ábyrgð og ákvarðanir til ráðherra eins og rík tilhneiging er til í svo mörgum málum. Það er nú svo að um þessa sjóði gilda sérstök lög og það getur aldrei samrýmst hlutverki þeirra að níðast á viðskiptavinum sínum. Það er mín skoðun að ábyrgðin þurfi að vera hjá þessum sjóðum, hjá forráðamönnum þessara sjóða um leið og rétt er og sjálfsagt að þeir sæti eftirliti og aðhaldi. En þetta er ekki beinlínis það sem mér finnst koma út úr þessum frumvarpsgreinum og heldur ekki þeim brtt. sem meiri hl. flytur. Auðvitað hefði verið æskilegt að gera meira en gagnrýna og ætlast til betrumbóta af hálfu framkvæmdarvaldsins en til þess gafst nú ekki ráðrúm í annríki þessara daga og því er svo afstaða tekin sem kemur fram í þessu nál. sem ég hef nú þegar lesið. Hvað varðar 6. gr. frv. þá hefur hún valdið mér töluverðum heilabrotum. Ekki svo að skilja að hér sé um stórfelld nýmæli að ræða heldur er þar eingöngu um að ræða viðbót sem felst í síðustu setningum 1. mgr. og ekkert slæmt um hana að segja. Annað er það nú að ég er fegin að sjá að í endanlegu þskj. með brtt. meiri hl. er þó ekki lengur ,,viðsemjendi`` svo ég noti það orð yfir viðsemjanda, en það var svo í frv. Það er auðvitað algjör óþarfi að flýta sér svo við framlagningu þingmála að slík prentvilla fylgi með. Ég styð þá breytingu á orðalagi greinarinnar sem kemur fram á þskj. 551, að felld verði út orðin ,,með óréttmætum hætti``. Þetta mun reyndar vera eitthvert lögfræðilegt orðalag en öðrum illskiljanlegt. A.m.k. vafðist öllum tunga um tönn þegar við fórum að ræða það og spurt var eftir því í hv. fjh.- og viðskn. hvernig hagnýta mætti sér fjárþröng og neyð annarra með réttmætum hætti. Samkvæmt mínum málskilningi og réttlætiskennd er slíkt alltaf með óréttmætum hætti og ætti ekki að þurfa að taka það fram. Hitt er svo annað mál að eins og kemur fram í nál. mínu, þá dreg ég stórlega í efa að þessi ákvæði dugi til að koma í veg fyrir ósanngjarna vaxtatöku og misneytingu, eins og það er orðað, sem ég hélt að væri nú ekkert annað en misnotkun, en þetta mun vera einhvers konar lögfræðilegt orðafar, á aðstöðu í lánsviðskiptum, eins og þetta er orðað í athugasemdum með frv. Það er skilningur þeirra sem þessi ákvæði varða að svokölluð afföll flokkist undir skilgreiningu á orðunum ,,vexti eða annað endurgjald`` í þessari grein. Dettur nú einhverjum í hug í alvöru að takist að koma böndum á slíka starfsemi? Ég er hrædd um ekki. Til þess þyrftu aðstæður á hérlendum fjármagnsmarkaði að vera allt aðrar. Í því lánahungri sem hér ríkir oftar en ekki er ólíklegt að nokkur reyni að leita réttar síns þótt honum þyki á sér brotið hvað þetta varðar. Við þekkjum sennilega æðimörg hér inni dæmi þess að fólki hafi blöskrað þau skilyrði sem það hefur mátt sæta í slíkum viðskiptum, en það treystir sér ekki til að gera neitt í málinu vegna þess að þar með væri það að loka dyrum lánveitandans fyrir sjálfum sér, yrði sem sagt óæskilegur lántakandi. Þannig er því miður í rauninni afar erfitt að tryggja rétt neytandans í þessu efni. En við hljótum að taka viljann fyrir verkið og vona hið besta um framkvæmdina sem er í raun og veru háð siðferði og hugarfari þeirra sem ráð hafa á fjármagni.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en vildi aðeins víkja nokkrum orðum að þeim brtt. sem fram hafa komið frá hv. fjh.- og viðskn. Ég get á vissan hátt tekið undir það að frv. hefði mátt vera betur úr garði gert þegar það var lagt fram í þinginu. Þó tel ég að þingmenn hafi hér gert allt of mikið úr því. Reyndar hefur umræðan að langmestu leyti snúist um það að í frv. varð sú umbrotsvilla að það sem prenta skyldi sem síðasta málslið 1. mgr. 17. gr. laganna í 6. gr. frv. var prentað sem sérstök málsgrein. Þetta hefur nú verið rækilega leiðrétt og auðvitað á rétt að vera rétt. Að öðru leyti tel ég að brtt. sem meiri hl. fjh.- og viðskn. gerir um uppsetningu og framsetningu í frv. séu fyrst og fremst álitamál um það hvernig heppilegast sé að skipta köflum þegar nýjum kafla er aukið inn í lög sem í gildi eru og þar með að breyta greinaröð. Ég get vel fellt mig við tillögur meiri hl. fjh.- og viðskn. hvað þetta varðar og tel það þakkarvert að hafa fengið þær betrumbætur á frv. Að öðru leyti vildi ég segja það um brtt. meiri hl. að ég tel breytinguna á 1. mgr. 17. gr. laganna, eins og gerð er tillaga um í 1. tölul. brtt. þar sem orðunum ,,á óréttmætan hátt`` er vikið úr málsgreininni eins og hún var upphaflega, í raun og veru ekki breyta efni máls. Eins og hv. 10. þm. Reykn. tel ég að það liggi í augum uppi að þegar aðstöðumunur eða vandræði annars manns verða tilefni til þess að á honum er níðst sé það í sjálfu sér óréttmæt hegðan. Með þeim skilningi er ekki ástæða til að gera athugasemd við þá breytingu. Ég kem þá að þeirri brtt. sem varðar IV. kaflann í lögunum, hinn nýja, um vaxtakjör opinberra fjárfestingarlánasjóða. Ég tel það ótvírætt til bóta að skjóta inn orðinu ,,atvinnuveganna``. Ég vildi eingöngu benda á að þessi kafli var, eins og kom fram í máli hv. 1. þm. Vestf., settur hér inn í vaxtalagafrv. vegna þess að niður féllu ákvæði laga nr. 13 frá árinu 1975 þar sem fjallað var um vaxtaákvarðanir fjárfestingarlánasjóða og þá með yfirskriftinni ,,opinberra fjárfestingarlánasjóða``. Menn vildu ekki breyta gildissviði þeirra laga vísvitandi enda engin ætlun önnur en sú að láta það gilda sem fyrr hefði gilt þar til ný lög yrðu sett um fjárfestingarlánasjóðina. Ég vildi líka benda á að þau ákvæði sem hér eru almennt í lög leidd, ef frv. verður samþykkt, eru mjög lík þeim sem nú gilda samkvæmt sérlögum um suma sjóðina. Sérstaklega vildi ég nefna Iðnlánasjóð. Þar eru ákvæði sem eru afar lík þeim sem hér er gerð tillaga um. Til þess að það sé nú víst að sömu reglur gildi um alla sjóðina tel ég heppilegt að það sé almennur rammi fyrir þetta. Ég get ekki verið sammála þeim skilningi sem hv. 10. þm. Reykn. lagði í 10. gr. frv., að þarna væri ráðherranum fengið allt vald í málinu. Það er ekki rétt athugað. Honum er fengið það vald að setja um þetta almennar reglur. Hins vegar gengur það skýrt fram að það er einmitt ákvörðun stjórnar hvers sjóðs hvaða vaxtakjör hann setur innan ramma þessara reglna og hann á að leita eftir staðfestingu Seðlabankans. Þetta er að sjálfsögðu kjarni málsins, og ég vildi líka benda á það að upphaflega voru nú reyndar lögin nr. 13/1975 sett til þess að tryggja að fé sjóðanna rýrnaði ekki því þá voru brögð að því að sjóðirnir lánuðu út á kjörum sem ekki dugðu til þess að endurgreiða lánin sem þeir voru að taka. Nú er hins vegar mikilvægt að tryggja þetta í báðar áttir og vegna athugasemda hv. 1. þm. Vestf. um endurlánajöfnuð tel ég að í 9. gr. frv. sé það alveg tryggt með þeim orðum sem þarna eru: ,,Jafnframt skulu þeir gæta þess að gengistryggðar, verðtryggðar og óverðtryggðar eignir og skuldbindingar standist í meginatriðum á.`` Það er endurlánajafnaðarkrafan sem þarna er sett upp. Ég get, úr því að ég nefni 9. gr., tekið undir brtt. meiri hl. fjh.- og viðskn. við þá grein að bæta þar við orðunum ,,og að teknu tilliti til annarra tekna sjóðanna``. Með þessum orðum, hæstv. forseti, vildi ég óska þess að frv. fengi hér skjóta afgreiðslu.

Auður Eiríksdóttir Virðulegi forseti. Brtt. þær sem liggja fyrir á þskj. 547 eru tvær og ég ætla að lesa þær hér yfir, með leyfi forseta. Þær eru svohljóðandi: ,,Á eftir 1. gr. komi ný grein er orðist svo: Við 6. gr. laganna bætist eftirfarandi málsgrein: Óheimilt er fram til 1. maí 1991 að áskilja eða taka hærri vexti af peningakröfum en 5% ársvexti af verðtryggðum kröfum. Hámarksvextir af óverðtryggðum kröfum skulu ákveðnir af Seðlabanka Íslands og skulu þeir ákveðnir þannig að raunávöxtun óverðtryggðra peningakrafna verði ekki hærri en raunávöxtun verðtryggðra krafna.`` Fyrri brtt. miðar að því að lögfesta 5% ársvexti sem hámarksvexti af verðtryggðum lánum fram til 1. maí 1991, jafnframt því sem lagt er til að Seðlabankanum beri að haga þannig ákvörðunum hámarksvaxta af óverðtryggðum lánum að þau beri ekki hærri raunvexti en verðtryggð lán. Tillagan byggir á því að flestir séu sammála um að æskilegt sé að vextir af lánum séu fremur lágir raunvextir. Tilraun á síðustu missirum til að ná þessum markmiðum með frjálsum aðgerðum peningastofnana og fleiri hefur ekki tekist, síður en svo. Fjárhagur margra fyrirtækja og einstaklinga hefur versnað stórlega við þessa tilraun. Gjaldþrotum hefur fjölgað og þau hafa orðið stórfelldari. Ýmsar aðgerðir stjórnvalda til að vinna gegn þessu hafa ekki dugað nema að litlu leyti. Í kjölfar gjaldþrotanna kemur aukið atvinnuleysi í landinu. Við þessar aðstæður er óskynsamlegt og óforsvaranlegt að láta vexti vera nánast eina liðinn í hagkerfinu sem ekki eru settar ákveðnar reglur um enda er áratuga hefð fyrir því í íslenskri hagstjórn að hafa stjórn á vöxtum. Áframhaldandi stjórnleysi við þær aðstæður sem nú ríkja er líklegt til að valda enn frekara og stórfelldara hruni atvinnufyrirtækja en þegar er orðið. Er þó víst að ástand þessara mála hefur reynst mörgum þungbært. Þessi tillaga um hámarksvexti á sér einnig ríka stoð í meginmarkmiðum stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar frá sl. hausti, bæði þeim markmiðum sem miða að því að styðja við atvinnurekstur og húsbyggjendur og fleiri, svo og þeim sérstöku markmiðum að lækka vexti. Loks er þess að geta að stjfrv. hefur verið lagt fram hér á Alþingi án nokkurs samráðs við Samtök jafnréttis og félagshyggju og telja samtökin sig ekki hafa skyldur til að vinna að samþykkt þess. Önnur brtt. á þessu þingskjali hljóðar svo: ,,Niður falli 7.--10. gr.`` Nú var svo komið málum að búið var að hafa samband við Stefán Valgeirsson, en ég er hér aðeins í forföllum hans, og hann hafði fallist á það að fella þetta niður. Aftur á móti var ég fyrir norðan hjá þessu sem ætti kannski að heita minn þingflokkur í síðustu viku og þar ræddum við þessi mál. Okkur kom saman um að standa fast við þessa niðurfellingu á 7.--10. gr. Sú brtt. miðar að því að taka ekki upp þá miðstýringu opinberra fjárfestingarsjóða, þ.e. fjárfestingarsjóða atvinnuveganna, sem frv. gerir ráð fyrir. Í frv. er gert ráð fyrir að völd til ákvarðana um vaxtakjör sjóðanna verði í miklum mæli tekin af þeim sem hafa þau nú. Alþingi ákveði grunnreglur en viðskrh. hafi með yfirstjórn vaxtamála og opinberra sjóða að gera. Hér er um mikilsvert mál að ræða sem ógerlegt er að samþykkja nema alþingismenn viti hvaða vaxtakjör þessir sjóðir hafa boðið og hvaða áhrif tillaga stjfrv. er líkleg til að hafa. Ekkert kemur fram um þetta í grg. með frv. Þessi þáttur þess er því ekki afgreiðsluhæfur á þessu stigi. Sjálfsagt er margt í þessu fjárfestingarsjóðakerfi atvinnuveganna, sem og annarra opinberra fjárfestingarsjóða, sem betur má fara, en að leggja til að eitt mikilvægasta stjórntæki þeirra, valdið til að ákveða vaxtakjörin, sé að mestu af þeim tekið sem hafa ráðið þeim málum er sannarlega djarft. Fjárfestingarsjóðir atvinnuveganna hafa haldið vöxtum mjög lágum með gjaldtöku af framleiðslu eins og t.d. hjá Stofnlánadeild og hv. þm. Páll Pétursson ræddi um áðan. Hér virðist vera á ferðinni tillaga sem felur í sér algjör umskipti í afskiptum opinberra aðila af atvinnumálum Íslendinga. Vissulega þarf að athuga og endurskoða sjóðakerfið vel en það verður ekki unnið nema með því að athuga sérstaklega og rækilega hvern sjóð fyrir sig. Seinni brtt. við stjfrv. miðar að því að ekki verði gerðar stórfelldar breytingar á fjárfestingarsjóðum atvinnuveganna nema alþingismenn hafi tækifæri til að kynna sér mál rækilega og samstaða sé um það meðal þeirra sem aðild eiga að ríkisstjórninni.

Frsm. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. (Kristín Halldórsdóttir): Herra forseti. Það var aðeins vegna þess að ég gleymdi að koma inn á þessar brtt. sem hv. síðasti ræðumaður var að mæla fyrir og við kvennalistakonur höfum ákveðið að styðja þá brtt. sem varðar vextina. Enda þótt við höfum vissar efasemdir um að þetta ákvæði stuðli að einhverju kraftaverki í þeirri viðleitni að keyra niður vextina þá er markmiðið gott og sakar sannarlega ekki, og við höfum ákveðið að styðja það.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Bara ein athugasemd vegna þess sem fram kom í máli hv. 6. þm. Norðurl. e. Ég tel það fjarri lagi að segja að í tillögum þeim sem felast í 7.--10. gr. frv. og fjalla um vaxtakjör opinberra fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna felist breyting á því sem gilt hefur í þessu efni sl. 14 ár vegna þess að það eina sem var eftir af lögum nr. 13 frá árinu 1975 --- sem heita að vísu fjarskyldu heiti, þau eru um launajöfnunarbætur, verðlag og fleira --- fram til áramóta voru ákvæði um það að ríkisstjórnin ákvæði vaxtakjör allra opinberra fjárfestingarlánasjóða. Með þeim reglum sem hér eru gerðar tillögur um er í raun og veru skýrar ákveðið að það séu stjórnir sjóðanna sem geri tillögur um þetta og taki ákvarðanir um þetta innan ramma almennra reglna. Ég tel að ef eitthvað er þá sé hér verið að færa vald til stjórna sjóðanna en ekki að taka það af þeim. Það er alveg fráleitt að með þessu sé verið að breyta því sem gilt hefur fram til áramóta, en þá, eins og kom fram hjá hv. 1. þm. Vestf., féll þetta úr gildi vegna tengsla við annað mál og það voru réttnefnd mistök að svo fór sem fór, en með þeirri brtt. sem hér er gerð er alls ekki verið að auka miðstýringu eða afskipti ríkisvaldsins af vaxtaákvörðunum fjárfestingarlánasjóðanna, síður en svo.

Flm. (Matthías Bjarnason) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins með síðari breytingum en flm. þess eru auk mín Pálmi Jónsson, Ólafur G. Einarsson, Friðjón Þórðarson og Geir H. Haarde. Frv. var flutt á síðasta þingi af okkur Pálma Jónssyni og náði þá ekki fram að ganga. Við flytjum það nú aftur og ég ætla að fara um það nokkrum orðum. Frv. gerir ráð fyrir grundvallarbreytingu á lögunum um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins á þann veg að í staðinn fyrir að leggja inn á ákveðnar deildir er gert ráð fyrir með frv., ef að lögum verður, að hvert fyrirtæki fyrir sig eigi það sem það leggur til Verðjöfnunarsjóðsins og fái það svo aftur út. Þegar stjórn sjóðsins ákveður að greiða úr Verðjöfnunarsjóði fái hver og einn úr sínu eigin framlagi en ekki eins og nú er, að nú er þetta í einni púlíu hvað snertir hverja deild fyrir sig. Þegar lögin um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins voru samþykkt 1969 var almennur áhugi fyrir því í sjávarútvegi að koma á slíkum sjóði sem þessum til þess að jafna sveiflur, til þess að greiða inn þegar vel áraði og aftur að eiga eitthvað upp á að hlaupa þegar illa gengi í atvinnugreinum. Þessum sjóði var skipt í allmargar deildir, freðfiskdeild, humar-, rækju-, saltfiskdeild, saltsíld, skreið, fiskimjöl, loðnulýsi, loðnumjöl og fleira. Síðan hefur þetta form verið óbreytt og alltaf hafa orðið allmiklar umræður um Verðjöfnunarsjóðinn og þá hefur það farið eftir hagsmunum hvers hóps fyrir sig hverju sinni hvort menn hafa viljað efla Verðjöfnunarsjóð eða fella hann niður. Sumir hafa komist að þeirri niðurstöðu að það beri að afnema hann með öllu, aðrir hafa talið að hann hafi ekki að fullu og öllu sýnt þann tilgang sem honum var ætlað í byrjun eða þegar lögin urðu að veruleika 1969, og um þetta má eðlilega deila. Freðfiskdeildin sem er langstærsta deildin hefur verið að meira eða minna leyti óvirk í mörg ár af þeirri ástæðu að hagur þeirrar deildar hefur verið með þeim hætti. Hins vegar hefur verið greitt af ýmsum öðrum afurðum reglulega til sjóðsins og út eftir því sem á hefur þurft að halda og þær greiðslur hafa margar hverjar jafnað miklar sveiflur sem hafa orðið á verðlagningu sjávarafurða. Af þeim sökum tel ég að þessi sjóður eigi fullan rétt á sér og meira en það, hann er bráðnauðsynlegur til þess að jafna sveiflur, til þess að hleypa ekki út í verðlagið þegar miklar uppsveiflur verða og eiga þá til fjármuni til að bæta þegar illa árar. Það sem okkur, flm. frv., finnst mikilvægast að breyta er það sem ég nefndi hér í upphafi, að hverfa frá því að leggja inn í sjóðinn í ákveðnar deildir, en færa það yfir á fyrirtækin þannig að hvert fyrirtæki fyrir sig eigi sínar inngreiðslur og njóti sinna útgreiðslna. Að öðru leyti leggjum við ekki til breytingar á stjórn sjóðsins. Það verður að vera ein sameiginleg stjórn sem ákvarðar hverju sinni hvað eðlilegt er að láta hvern og einn greiða til Verðjöfnunarsjóðs og síðan hvað eðlilegt er að greiða úr sjóðnum í bætur. Það er líka til styrktar fyrirtækjunum að hafa heimild til þess að hafa þær inngreiðslur á bundnum reikningum í þeim lánastofnunum sem fyrirtækin skipta við, þeim lánastofnunum sem er eðlilegt að ávaxta þessa fjármuni í ef eigendur fjárins vilja hafa sína peninga í sínum eigin lánastofnunum, en kæri þeir sig ekki um það er eftir sem áður heimilt að varðveita þá fjármuni í Seðlabanka eins og verið hefur. Ef við lítum á yfirlit um rekstrarstöðu Verðjöfnunarsjóðsins er innstæðan ekki nema 1,2 milljarðar í íslenskum krónum um síðustu áramót, en það er rétt að benda á að allt fé Verðjöfnunarsjóðsins er í SDR, sem hækkaði um 8,4% um áramót, og þar af leiðandi hefði inneignin hækkað svolítið miðað við það sem gefið er upp í töflu í greinargerðinni, en þar er talið að sé um 1,2 milljarðar í þessum deildum öllum. Segja má að það séu aðallega tvær deildir sem eitthvað eiga, þ.e. saltfiskdeildin sem átti þá 515 millj. kr. og rækjudeildin sem átti 436 millj. kr. og þar á eftir er humardeildin með 181 millj. kr. Aðrar deildir eiga sáralítið fé í Verðjöfnunarsjóði, sú sem á mest þeirra sem ég hef ekki talið upp á innan við 20 millj. kr. Freðfiskdeildin átti t.d. ekki nema 10,2 millj. kr. um síðustu áramót sem er auðvitað sama og ekki neitt. Í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem var á undan núv. stjórn var skipuð nefnd undir forustu sjútvrh. sem átti að endurskoða lögin um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og gera tillögur um breytingar. Ég held að það sé rétt munað hjá mér að sú nefnd lagði til að Verðjöfnunarsjóðurinn yrði lagður niður en þáv. ríkisstjórn féllst ekki á þá tillögu, þó að einhverjar raddir hafi verið uppi um það utan þessarar nefndar sem betur fer. Það er sjáanlegt að sú ríkisstjórn sem nú situr hefur ekki í hyggju að leggja Verðjöfnunarsjóð niður. Hún tók þá veigamiklu ákvörðun er hún var mynduð að láta eina deild þessa sjóðs taka 800 millj. kr. að láni og það ber nú ekki vott um að ætlunin hafi verið að leggja Verðjöfnunarsjóðinn niður. Hins vegar harma ég að yfirlýsingar hæstv. sjútvrh. um endurskoðun á lögunum um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins hafa ekki séð dagsins ljós. Einn þm. spurði um það fyrir 14--15 mánuðum hvað liði þessari endurskoðun og þá lýsti sjútvrh. því yfir í munnlegu svari hér í fyrirspurnatíma að hann teldi að niðurstöður þeirrar endurskoðunar mundu liggja fyrir í apríl á sl. ári. M.ö.o. það er að verða liðið ár frá því að hann taldi að slík endurskoðun gæti legið fyrir en það bólar ekki á henni enn þá. Við flm. frv. teljum því brýna nauðsyn á að flytja það aftur og leggjum áherslu á að sjútvn., sem örugglega fær þetta mál til meðferðar, fari þegar að vinna að málinu. Ég hygg að í flestum tilfellum muni menn, sérstaklega þeir sem hafa verið óánægðir með Verðjöfnunarsjóðinn eins og hann er, verða ánægðari ef þessi grundvallarbreyting sem við leggjum til yrði gerð. Hún er líka eðlileg því þá er ekki verið að taka peninga af neinum og færa yfir til annarra. Þá á hver það sem hann hefur lagt sjóðnum til. Þetta er eðlileg og heilbrigð skoðun sem menn hafa haft á þessu og því viljum við stíga þetta ákveðna, stóra og myndarlega skref í þessari breytingu á Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins. Hins vegar er mér það ljóst að ákvæði til bráðabirgða, sem fjalla um skiptingu á þeim eignum Verðjöfnunarsjóðsins sem hann á nú, kunna að valda töluverðri gagnrýni, enda er, eins og þar kemur fram, erfitt að koma þeim peningum til skila svo að öllu réttlæti sé fullnægt. Við flm. þessa máls eru mjög opnir fyrir því að hugleiða frekari breytingar á þessum ákvæðum til bráðabirgða ef það mætti verða til þess að sætta hin ólíku sjónarmið. Við teljum ekki óeðlilegt að sjómannasamtök og samtök útvegsins fái þá einhverja hlutdeild í þessari eign sem eftir er. En þetta finnst mér að eigi ekki að verða til þess að tefja fyrir framgangi málsins því þetta er ekki svo ýkja há upphæð að við eigum að deila um það. Höfuðatriðið er að breyta lögunum og færa þau í það horf að það verði meira samstarf og menn verði ánægðari með Verðjöfnunarsjóðinn í hinu nýja formi sem við flm. leggjum til. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um frv. Því fylgir ítarleg greinargerð og ég vitna í fyrri framsöguræðu mína á sl. ári og legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Það frv. sem hér er lagt fram um breyt. á lögum nr. 72/1969, um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, með síðari breytingum, og flutt er af Matthíasi Bjarnasyni o.fl. er mjög í anda þeirrar stefnu sem við í Borgaraflokknum höfum markað. Ég vil því lýsa ánægju minni yfir frv. því að meginstefnan er nánast sú sama og við höfum markað okkur í þessum málum. Það er mjög jákvætt að hver aðili njóti þess sem hann aflar og það fyrirkomulag að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins verði þannig að hver aðili safni upp verðmætum í sinn eigin sjóð er einmitt í rétta átt. Þá er það ekki síður jákvætt að gert er ráð fyrir því að hægt verði að ávaxta sjóðinn fyrir hvern aðila í þeim banka eða sparisjóði sem viðkomandi óskar eftir sem þýðir jafnframt að aðilar geta ávaxtað fé úr Verðjöfnunarsjóði í heimahéraði og tel ég það til mikilla bóta. Það er ekki nokkur vafi á því að það er mjög brýnt að Verðjöfnunarsjóður verði til áfram. Við höfum margoft orðið fyrir því að það eru sveiflur í sjávarútvegi, verðlagi og útflutningi þannig að slíkur sjóður mundi að sjálfsögðu styrkja fyrirtæki í sjávarútvegi. Ég held að þau ákvæði í frv. séu til mikilla bóta og vil styðja að framgangi þessa máls eins og hægt er. Þá vil ég sérstaklega lýsa ánægju minni með 4. gr. frv. þar sem segir að greiðslur inn á sérreikninga hjá Verðjöfnunarsjóði og gengis- og verðbóta- og vaxtatekjur af innistæðum á slíkum reikningum skuli undanþegnar tekjuskatti og eignarskatti. Ég held að þetta sé einnig til mikilla bóta og muni stuðla að sparnaði hjá fyrirtækjum og menn hafi vilja til að koma sér upp aukasjóðum sem renna stoðum undir góðan rekstur fyrirtækja. Þetta frv. er miklu betra en það frv. sem flutt var í gær af hv. sjálfstæðismönnum þar sem þeir vildu leggja á sérstakan eignarskatt. Ég tel að þetta sé meira í anda þess að gera hvern einstakling og hvert fyrirtæki sem sjálfstæðast og sem best í rekstri. Það er einnig ljóst, eins og hv. 1. flm. kom inn á áðan, að ákvæði til bráðabirgða getur auðvitað vafist fyrir mönnum því það er erfitt að skipta upp þeim eignum sem eru fyrir hendi og getur að sjálfsögðu orðið álitamál en frá því verður ekki vikist ef menn vilja koma slíku á. Ég ætla að vona það að við sem erum í sjútvn. getum staðið að því að koma þessu máli áfram og ég lýsi því yfir að ég mun gera allt sem í mínu valdi stendur til þess að stuðla að því að frv. fáist samþykkt.