Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn Hallsson) Við 1. umr. þessa máls komu fram nokkrar raddir um það, að ýmislegt væri við frv. þetta að athuga. Meðal annars sagði háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að það bæri það ekki með sjer, að verslunarfróðir menn hefðu um það fjallað. Einnig gerði hv. 1. þm. Árn (EE) athugasemdir við ákvæði 5. gr. Út af þessu hefir nefndin tekið málið aftur til athugunar. Hefir hún sent verslunarráðinu málið til umsagnar, en það hafði ekkert við það að athuga nema um það, hve nær lögin gengju í gildi. Vildi verslunarráðið láta lögin ganga í gildi 1. jan. 1924. Nefndin taldi þessa breytingu enga þýðingu hafa og flytur ekki brtt. um það. Nefndin hefir samt borið fram 4 brtt. á þskj. 382, og eru þær allar samþyktar á nýafstöðnu búnaðarþingi, enda voru þær gerðar í samráði við frumhöfunda frv., Trausta Ólafsson efnafræðing og frk. Önnu Friðriksdóttur, sem nefndin kvaddi líka til viðtals á sinn fund. Brtt. eru að mestu aðeins orðabreytingar, en ekki efnis, nema í 1. gr., þar sem bætt er inn „mjólk“ á eftir „rjóma“, svo að ekki verði útilokað, að smjör megi framleiða úr nýmjólk óskilinni. Miða hinar brtt. við 1. gr. eingöngu til þess að bæta málið, og felst nefndin á þær og telur þær til bóta. Önnur brtt. er aðeins orðabreyting; fyrir „inniheldur“ komi: í er. Þriðja brtt. er skýring á orðalagi greinarinnar og niðurröðun á efni hennar, en engin efnisbreyting. Fjórða brtt. er orðabreyting. Býst jeg við, að hv. þingdeild geti fallist á þessar brtt., til þess að málið á frv. batni. Út af ummælum hv. 1. þm. Árn. (EE) skal jeg geta þess um 5. gr., að nefndinni þótti ekki tiltækilegt að breyta henni í það horf, sem þessi háttv.þm. fór fram á, eða að veita smjörlíkisgerðinni þar austan fjalls undanþágu. Það er að vísu vandi að setja trygg ákvæði um þetta. En grundvallarreglan álítur nefndin, að eigi að vera sú, að aðgreina beri greinilega smjörbúin og smjörlíkisgerðirnar, því hitt gæti komið óorði á smjörið innanlands og utan, hvort sem ástæða væri til þess eða ekki. En þessi grundvallarregla væri brotin, ef undanþága sú væri veitt, sem till.háttv. 1. þm. Árn. (EE) fer fram á. Það er vont að hafa glögg takmörk á annan hátt en banna framleiðslu smjörlíkis á sama stað og smjörs. Hefir nefndin því sett það í frv.

Eiríkur Einarsson Jeg ætla aðeins að segja fáein orð um brtt. mína á þskj. 412. Jeg hefi getið þess áður, að þetta frv. kæmi hart niður á þeim mönnum í Hrunamannahreppi eystra, sem þegar eru byrjaðir á smjörlíkisgerð í sambandi við smjörbú sitt þar. Jeg hefi þess vegna orðað brtt. mína á þann hátt, að veita aðeins undanþágu fyrir þennan eina stað. Ætti það að vera meinlaust fyrir öryggi markaðsins, þar sem Ytrihreppsbændur eru þeir einu, sem hafa stofnað til slíks sambýlis, kunna vel með að fara og hefir gefist vel það sem af er. Yrði þeim mikill skaði að því, ef nú yrði varnað áframhalds á því verki, sem þingið sjálft hefir nýlega stutt þá til, með lánveitingu í fyrra. Það ætti því að vera alveg nóg, að lögin fyrirbygðu, að til slíks yrði stofnað hjer eftir. Er jeg viss um, að ekki er hættara við sviknu smjöri frá Hreppamönnum, þótt smjörlíkisgerð þeirra fái að haldast óáreitt, heldur en átt gæti sjer stað hjá öðrum, er miður kynnu að vera vandir að smjörgerðinni, þótt lagaákvæði væru til, er þetta ættu að tryggja. Jeg skal svo láta mjer nægja að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt um málið, og vona, að háttv. deild samþykki brtt. mína, þar sem hún er bæði meinlaus, rjett og sanngjörn.

Sveinn Ólafsson Það er hálfleiðinlegt að tala hjer fyrir tómum bekkjum. En það, sem jeg vildi segja, er mjög stutt. Það er um 5. gr. frv., sem jeg tel varhugaverða og tæplega rjett hugsaða hjá háttv. landbúnaðarnefnd. Þegar hún er borin saman við 1. gr., þar sem skilgreint er, hvað sje smjörlíki, en það er talið þar feitmeti, sem gert er eða blandað af öðrum fituefnum en mjólkurfitu. Þegar svo 5. gr. bannar tilbúning á slíku feitmeti þar, sem smjörgerð er höfð um hönd, þá getur það hitt óþægilega smjörgerðarheimilin. Það er vitanlegt, að smjörgerð er á hverju heimili svo að segja til sveita. En algengt er þar líka að blanda smjör til heimilisnota annari fitu, sem þá yrði eftir ákvæðum þessarar greinar óleyfilegt, með því að hvergi er tekið fram, að ákvæðin eigi aðeins við smjörbú, svo sem ætlunin mun hafa verið. Mjer virðist hins vegar, að úr þessu megi bæta, með því að bæta inn í greinina á eftir „smjörlíki“ orðunum: til sölu. Vildi jeg biðja nefndina að athuga þetta.

Magnús Jónsson Jeg ætla að minnast örlítið á 5. gr. þessa frv. Mjer virðast ákvæði greinarinnar vera hreinn barnaskapur og engu með henni náð. Smjörið getur verið blandað smjörlíki eftir sem áður, ef menn á annað borð vilja gera slíkt. En þó þetta sje gagnslaust, þá er það ekki meinlaust, því það getur hindrað það, að framkvæmdir geti orðið á þessum sviðum, sem gagn væri að, eins og t. d um tilraunir þær, sem gerðar hafa verið í smjörbúi Hrunamannahrepps. Jeg held sem sje, að oft geti verið hentugt að hafa þetta tvent saman, smjörbúið og smjörlíkisgerðina, án þess nokkur hætta þurfi að stafa af því eða álitshnekkir. Þess vegna mun jeg verða með brtt., en svo móti frv. greininni, hvort sem brtt. verður samþykt eða ekki.

Frsm. (Björn Hallsson) : Út af ræðu háttv. 1. þm. Ám. (EE) verð jeg aðeins að geta þess, að það er alveg rangt hjá honum, að nokkur vernd eða nokkurt loforð til smjörlíkistilrauna smjörbúsins í Hrunamannahreppi sje fólgið i því, þó veitt hafi verið til þess viðlagasjóðslán. Vitanlega ekkert loforð gefið um neina vernd, enda lágu þá engin frv. fyrir þingi um innlenda smjörlíkisgerð, eins og nú. Jeg skal að vísu játa það, að þetta getur verið óþægilegt fyrir þessa smjörlíkisgerð. En ef slík undanþága er gefin, er aðalreglan brotin og getur haft slæm áhrif fyrir smjörsöluna. Þess vegna getur nefndin ekki fallist á tillöguna. Þessi hv.þm. viðurkennir líka, að þetta sje skaðlegt, en flytur samt þessa brtt. og er það nokkurt ósamræmi hjá honum. Annars vil jeg láta mjer nægja að vísa til fyrri ræðu minnar. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hafði bað að athuga við 5. gr., að hún væri ekki vel orðuð og að í hana vantaði ákvæði um það, að lögin ætu ekki að ná til framleiðslu viðbitis á sveitaheimilum. Það hefir aldrei verið svo til ætlast nje gr. svo skilin, að hún ætti við sveitaheimili, heldur ætti aðeins við sölu á þessum vörutegundum, sem frv. talar um. Má vel vera, að gott sje að skýra þetta nánar, til að fyrirbyggja misskilning, en benda vil jeg á það, að í 3. gr. frv. eru settar takmarkanir um það. hvernig eigi að fara með smjörlíki, merki á því o. s. frv., og er það alt miðað við sölu á þessari vörutegund, og ætti alls ekki að geta valdið misskilningi. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) þótti 5. gr barnaleg. Jeg sagði það strax, að það væri erfitt að setja ákvæði um tilbúning smjörlíkis og smjörs á sama stað eða nálægum stöðum, en erfiðara er að fara í kringum þetta, ef þessi ákvæði eru, heldur en ef engin eru. Hann sagðist fyrst mundu greiða atkvæði með brtt en síðan á móti gr. Skil jeg ekki þessa afstöðu hans, nema ef hann er þá algerlega á móti frv., og er hann auðvitað sjálfráður um það. En um það ætti þó öllum að koma saman, að nauðsynlegt sje að setja lög um þetta efni.

Eiríkur Einarsson Jeg gat um það í fyrri ræðu minni, að lítil ástæða væri til þess að óttast svik af hendi þessara manna, enda væri það mjög erfitt að koma við svikum, því að alt landsfólkið þyrfti að vera í vitorði um það með bændum, er ættu hagsmunanna að gæta. En vilji fólkið svíkja, þá hefir það nóg tök á því, þótt þetta verði samþykt. Er ekkert þægilegra en að flytja að smjörlíki til blöndunar, ef hlutaðeigendur eru þess hugar. Lánið til Hrunamannahrepps var veitt til þess, að hægt væri að reka þar smjörlíkisgerð samhliða rjómabúinu, og til hennar væri notað það, sem fjeli til frá rjómabúinu. Þingið sýndi með þessu, að það vill styðja þessa viðleitni. Og í krafti þessa stofnuðu bændurnir til smjörlíkisgerðarinnar, og myndi þeim nú koma illa og einkennilega fyrir, ef þingið segði nú: Hingað og ekki lengra. Verður að taka tillit til þessarar ástæðu. Jeg hefi talað um þetta við formann Búnaðarfjelagsins, og taldi hann brtt. mína sjálfsagða. Mun og ekki vera of mikið framleitt í landinu, þótt ekki sje farið að leggja hindranir í veg fyrir þetta fyrirtæki Hrunamannahreppsmanna.

Magnús Jónsson Háttv. frsm (BH) brá á sig minna skilningsgervi en hann hefir, er hann þóttist ekki skilja þá afstöðu mína, að jeg ætlaði að greiða atkv. með brtt., en svo á móti gr. Þetta er algeng aðferð, þegar maður vill ekki hafa einhverja grein, en kýs hana þó heldur breytta en óbreytta. Um vörusvikin stendur það óhrakið, sem jeg sagði. Ef einhver vill svíkja smjör, með því að blanda það smjörlíki, þá er sá erfiðleikinn að afla smjörlíkisins minstur, og þessi ákvæði 5. gr. því algagnslaus. Það sanna í þessu er það, að menn kaupa alveg eins vöruna, þótt smjör og smjörlíki sje framleitt á sama stað. Menn spyrja vöruna sjálfa um gæði hennar og annað ekki. Grein þessi er gagnslaus, en skaðleg. Er gott að geta notað mjólkurafganginn frá smjörbúinu til smjörlíkisgerðar.

Frsm. (Björn Hallsson) Jeg skildi hv. 4. þm. Reykv. (MJ) rjett. Hann er á móti frv. Hann sagði, að alt stæði óhrakið hjá sjer. Það er nú svo, að hverjum þykir sinn fugl fagur, og er ekkert við því að segja. En jeg skil ekki háttv.þm., ef þeir vilja ekki hafa neitt ákvæði um það, að hindra það, að smjöri og smjörlíki sje blandað saman og vilja nema burtu þau ákvæði, sem gætu hindrað þetta. En hitt er óvíst, hvort þessi tryggingarákvæði eru næg. Háttv. 1. þm. Árn. (EE) var að tala um, að þingið breytti oft fljótt um skoðun, og gerði það líka hjer, ef þetta frv. yrði samþykt óbreytt. En það er ekki rjett, að þetta atriði hafi verið til umræðu hjer í þinginu í fyrra, heldur aðeins lánsheimildin til þessa hrepps. Um álit Búnaðarfjelagsforsetans skal jeg ekkert segja. Er gott, ef hægt væri að laga þetta, en það verður tæpast gert með þessari brtt.hv.þm.

Pjetur Ottesen Jeg á brtt. við frv. þetta, sem jeg þarf að láta nokkur orð fylgja úr garði. Það er kunnugt orðið, og fer víst framhjá fæstum háttv.þm., hversu afarerfitt það er orðið í hinum ýmsu bæjar- og hreppsfjelögum að jafna niður hinum óhjákvæmilegustu gjöldum, og hversu fáar leiðir þau geta farið til að auka tekjur sínar, í hlutfalli við útgjöldin, sem fara vaxandi árlega. Flestir tekjustofnamir eru svo mylktir í ríkissjóð, að lítið eða ekkert er eftir til annara þarfa, það er til bæjar-, sýslu- og hreppsþarfa. En þar sem þessu er nú þannig varið, þá þarf líka að gæta þess, að fara varlega í það að svifta bæjar- og sveitarfjelögin þeim tekjustofnum, sem þau hafa og fyrir eru. Þetta frv. fer fram á að svifta þau kauptún og kaupstaði, sem ákvæði þess ná til, skemtanaskattinum. Eins og þetta frv. var úr garði gert af hendi flm., þá átti skemtanaskatturinn að koma niður á kaupstöðum, sem hafa 2000 íbúa eða fleiri, og var því, eftir því sem annar flm., hv. 1. þm. Reykv. (JakM), hefir skýrt mjer frá, hagað svo vegna þess, að slíkir bæir eru þeir stærstu og þeir, sem svo eru settir, að þeir verða miðstöð, hver í sínum landshluta, miðstöð samgangna úr þeim landshluta. Skatturinn gæti með því móti á þessum stöðum orðið nokkuð almennur, nokkurskonar landsskattur. Einmitt með þetta fyrir augum vildu flm. frv. ekki ganga lengra, og jeg veit, að háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) leit svo á, að það væri að seilast um hurðina til lokunnar, að fara að færa skattagrundvöllinn lengra út. En háttv. mentamálanefnd hefir lagt til að breyta þessu þannig, að hún lætur skattinn ná til allra þeirra kauptúna og kaupstaða, sem hafa 1000 íbúa og fleiri. Þó þau kauptún sjeu nú raunar ekki mörg, sem hafa þessa íbúatölu, þá er sá munur á þeim, sem hafa lægri íbúatöluna, og stærstu bæjunum, að í þeim fyrnefndu eru skemtanirnar nær eingöngu sóttar af þeim mönnum, sem heima eiga þar á staðnum, og kemur þá skatturinn eingöngu niður á kauptúna- eða kaupstaðabúum. Það er einmitt þessi aðstöðumunur, sem getur rjettlætt það nokkuð að verja skemtanaskatti stærstu bæjanna til þjóðleikhúsbyggingar, þó það sje aftur á móti alveg fráleitt að fara svo að hvað snertir smærri kaupstaði og kauptún. Auk þess skapar þetta ærið misrjetti og er beinlínis hjákátlegt, að kauptún eða kaupstaðir, sem hafa eða hanga í að hafa 1000 íbúa, verði að láta allan skattinn af hendi rakna til þjóðleikhússins, en önnur kauptún, sem aðeins eru nokkru fólksfærri, geta notað hann til eigin þarfa, en eru þó alveg jafnt sett hvað alla aðstöðu snertir. Með lögunum frá 1918 um skemtanaskatt er bæjarfjelögum, eins og kunnugt er, gefin heimild til þess að leggja skemtanaskatt á til eigin þarfa, og eru ýms þeirra farin að nota sjer þetta. Fer auðvitað eftir atvikum, hvað vinst; en stundum getur það þó orðið dálítill styrkur fyrir hreppana, þó lítið mundi muna fyrir það fyrirtæki, sem hjer á að fara að stofna til. Auk þess, sem, eins og jeg hefi áður tekið fram, verður að fara mjög varlega í það að kippa í burtu þessum litla tekjustofni, sem kauptúnahrepparnir úti um landið hafa fest hönd á, þá er sannarlega heldur ekki eftir miklu að slægjast eða varla ómaksins vert að vera að seilast eftir þessu. Enda kemur ranglæti fram í því að vera að elta kauptúnin, í stað þess að verja skattinum í þessu augnamiði, úr því menn endilega vilja gera það, í þeim kaupstöðum, þar sem svo er hagað um samgöngur, að aðsókn af fólki úr nærliggjandi hjeruðum til dvalar um lengri eða skemri tíma, að hann getur orðið almennur skattur. Nú kem jeg með brtt. um, að ákvæði frv. um þessa ráðstöfun á skattinum nái aðeins til bæja, sem hafa 1500 íbúa eða fleiri. Er það miðlunarvegur milli þess, er flm. ætluðust til í upphafi, og tillagna mentamálanefndar, og tel jeg þeim sæmilegt að fallast á þetta, sem á annað borð vilja fara að breyta lögum um skemtanaskatt og aðhyllast þessa stefnu. Raunar hefi jeg borið fram varatillögu um, að íbúatalan verði hækkuð upp í 1500.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Það er alment álitið, að skemtanir, eins og t. d. leiklist, sje ekki heppilegur tekjustofn til handa hinu opinbera. Ef skatt ætti að leggja t. d. á sjónleika til opinberra þarfa, þá mætti eins leggja skatt á skóla og aðrar mentastofnanir. Því er þetta alveg röng leið, nema aðeins í því formi sje, að efla listina sjálfa, eins og þetta frv. fer fram á. Viðvíkjandi brtt. frá háttv.þm. Borgf. (PO), þá skal jeg geta þess, að við flm. höfum ákveðið að verða. með tillögu hans, svo að frv. verði þeim mun vissara að ná samþykki deildarinnar. Lítum við svo á, að þetta muni ekki miklu fyrir þjóðleikhúsið. Jeg hefi raunar ekki átt kost á því að kalla mentamálanefnd saman á fund, en hins vegar talað við nefndarmenn hvern í sínu lagi, og eru þeir ekki allir á sama máli um þetta. En mín skoðun er sú, að það skifti ekki svo miklu máli, við hvaða íbúatölu sje miðað, að vert sje að stofna málinu í hættu með því að vekja sundrung um það. Mun jeg því, eins og jeg hefi tekið fram, til samkomulags ganga inn á brtt.

Jakob Möller Jeg geri ráð fyrir því, að hv. nefnd hafi viljað koma með brtt. í besta tilgangi. Jeg hygg, að fyrir henni hafi vakað að gera öllum jafnt undir höfði og beita ekki neinar sveitir eða kauptún misrjetti. En jeg vona, að þetta verði ekki til þess að vekja neina sundrung um málið, og jeg fyrir mitt leyti get fallist á till.hv.þm. Borgf. (PO), þó hún sje ekki í samræmi við það, sem upphaflega var talað um. Að lokum skal jeg geta þessl að jeg veit ekki betur en að skemtanaskatturinn sje alstaðar erlendis landsskattur, eins og hjer er farið fram á.

Pjetur Ottesen Jeg þakka fyrir þær undirtektir, sem brtt. mín hefir fengið hjer. Jeg skal ekki lengja umr. að sinni, þó jeg þyrfti að gera nokkrar athugasemdir. En af því að jeg sje nú eftir á, að með 8. gr. eru feld niður ákvæðin úr lögunum frá 1918, um það, að heimila sveitarfjelögum, sem ekki koma undir ákvæði þessa frv., að nota skemtanaskatt til sinna þarfa, ef þau vilja, verð jeg að fara fram á það við hæstv. forseta, að hann taki málið nú út af dagskrá, svo mjer gefist kostur á að koma fram með brtt. til lagfæringar á þessu.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Þetta frv. er ekki fyrirferðarmikið nje margbrotið. Lýtur það að því einu, að færa þinghaldið til sumarsins og sleppa við vetrarþingin hveimleiðu. Sje jeg ekki, að verið geti mikið rúm fyrir ágreining um svona frv., en auðvitað geta skifst skoðanir um það, hvað hentast er fyrir einstaklingana sjálfa - þingmennina. Jeg veit að hjer sitja flestir sömu þm. nú, sem áttu þátt í undirbúningi nýju stjórnarskrárinnar 1919 og ákváðu þá, að þing skyldi haldið að vetri til. Jeg veit líka, að á tímabilinu síðan hafa ekki komið í ljós lökustu annmarkar vetrarþinganna, veit, að vetrarríki hefir þessi síðustu ár ekki tafið þingferðir eða aftrað þeim, og að þessu hafa þingferðir að vetri gengið slysalaust. En niðurlag 31. gr. stjórnarskrárinnar sýnir, að sú hugsun var eigi fjarri þinginu 1919, að vetrarþingin kynnu að reynast viðsjál, því að þar er heimild veitt til að breyta ákvæðum um vetrarþing með einföldum lögum. Það er því alls ekki ósennilegt, að ýmsum kunni að hafa snúist hugur um vetrarþingin. Að þessu hafa aðeins 4 regluleg þing verið vetrarþing, 1909 og 1911 fyrir stríð og eftir stríð 1921 og 1922, en auk þess hafa 2 aukaþing verið haldin að vetri til, 1916–17 og 1920. Má því segja, að reynsla vetrarþinganna sje ekki löng, og þegar þau fyrst voru tekin upp með lögum 1905, sem komu þó ekki til framkvæmda fyr en 1909, þá varð endingin þó eigi nema til 1911. Það er hrein tilviljun, að ekki hefir enn þá tepst þinghald um miðvetur af vetrarríki og ísreki, eins og líka hitt, að slysalausar hafa þingferðirnar verið að þessu. En enginn, sem kunnugur er veðurfari norðanlands og austan, þegar ísrek er að vetri, lætur sjer víst til hugar koma, að land vort sje orðið veðurblíðara en áður eða að ætið muni tálmunarlaus verða þingferð um miðvetur frá Norðurlandi, og það væri vissulega illa farið, ef bíða þyrfti eftir slysi eða skipreka á þessum þingferðum að vetri, til þess að sannfæra menn um óhaldkvæmi vetrarþinganna. Og þótt menn, sem búa og búið hafa hjer á suðvesturhorni landsins, og ef til vill þekkja litið til ísabylja, nema úr annálum, líti á slíkar sagnir eins og ýkjur, þá vil jeg þó ætla, að ýmsa þeirra reki minni til byljanna í öndverðum janúar 1918, þegar nærri lá, að Lagarfoss og Villemoes týndust báðir í ísreki nyrðra og eystra. Sennilega muna líka ýmsir þessara manna eftir skiprekanum 1881, er póstskipið Fönix hleypti á land hjer við Faxaflóa í miðsvetrarbyl, vegna klakabrynju og ísþunga. Mörg dæmi um skipreka af íshættu má telja frá Austur- og Norðurlandi frá því gufuskipaferðir hófust þangað um 1880, og man jeg þó eigi öll: 1882 fórst norska gufuskipið „Rask“ í ísi á Austfjörðum og 1888 enska gufuskipið „Miner“. Um líkt leyti fórust með nokkru millibili einnig í ísi við Norðurland 2 norsk gufuskip, „Eljan“ og „Brave“, en siðast mun þar hafa týnst danska gufuskipið „Kong Tryggve“ Allir þessir skiprekar og margir aðrir, sem jeg ekki man, eru vottur þess, hve hæpnar og hættulegar vetrarferðirnar geta verið með ströndum fram. En það má heita óbrigðult, að samhliða ísreki að vetri sje sú fannfergja, að landferðir sjeu ósækjandi eða illsækjandi. Og þótt ekki sje gert ráð fyrir skipskaða og manntjóni á þingferðum að vetri, sem auðveldlega getur þó að borið, þá blasir þó beint við, að skip geti þegar minst varir lokast inni af ís á höfnum, jafnvel mánuðum saman, og eyðilagt með öllu þinghaldið eða tafið það, svo kostnaði nemi í tugum þúsunda króna; þarf ekki langt að leita um dæmi. 1918 teptist Villemoes í ís á Siglufirði um 5 vikur og 1902 festist skip í ís á Austfjörðum um þriggja mánaða tíma. Jeg tel að vísu þetta torleiði og hættur vetrarferðanna þegar vetrarríki er mikið gildustu ástæðuna gegn þinghaldi að vetri, en mjög margt fleira mælir á móti því, svo sem dýrari og erfiðari ferðir þingmanna, aukinn kostnaður við hitun og lýsing þinghússins að vetri, erfiðari og þunglamalegri vinnubrögð fyrir aðkomnum þingmönnum og heimilislausum, vegna kaldra og óhentugra húsakynna o. fl., og ekki síst sá drungi og deyfð við andleg störf, sem margir finna til að vetri fremur en sumri, og sem sjálfsagt á nokkurn þátt í að tefja þingstörfin og lengja þingtímann. Enn fremur tefur það allmikið þinghald á síðari hluta vetrar, að páskaleyfi og fleiri sjerstök falla inn í þingtímann og auka að óþörfu kostnað við þinghaldið. Loks skal jeg nefna þann stóra og meinlega ókost við vetrarþingin, að meðan þau haldast, verður heimild 33. gr. stjórnarskrárinnar til þinghalds utan Reykjavíkur dauður bókstafur og þýðingarlaus með öllu, með því að ónóg húsakynni, flutningaerfiðleikar o. fl. mundi torvelda þinghaldið annarsstaðar, og aftra því með öllu í sveit, þar sem það ætti þó helst að vera. Jeg geri fastlega ráð fyrir því, að 1000 ára þingið 1930, verði á Þingvelli háð, þótt svo kunni að fara, að þangað til kúldist það hjer í Reykjavík. Mjer finst hátíðahaldið mundi verða bragðlítið og dauft, ef þetta hátíðarþing skyldi háð hjer í Reykjavík í miðsvetrarhryðjum og myrkri, mitt í þeim fáránlega solli ljettúðar og lausingjaháttar, fjesýslugargi og fávíslegu tildri, sem yfirgnæfir hjer alt annað. Mjer finst jeg ekki mundi geta skilið þá menn, sem hafna vildu slíkri samkomu á Þingvelli, í sumardýrð og gróðurilm, fyrir dvöl hjer í Reykjavík, innan um hjegómann allan, innan um svað og fúla forarpolla. Einmitt í þessu sambandi finst mjer rjett að minnast á áhrif Reykjavíkur á þingið, en líklega er álitið um það nokkuð breytilegt. Öllum mun þó koma saman um það, að umhverfið og samvistamennimir móti einstaklingana eigi alllítið, stundum jafnvel meira en þeir vita sjálfir. Er það líka trúa mín, að annmarkar þingsins stafi að miklu leyti frá áhrifum umhverfisins, áhrifum bæjarins. Hvorki er hann svo prýðilegur, þríflegur eða ánægjulegur, nje heldur nágrenni hans svo gróðursælt, aðlaðandi eða fagurt, að það veki kendir ánægju eða gleði, og óvíða virðist mjer svo hátt undir loftið í andans musteri hans, að virðingu eða aðdáun veki, enda er þess vart að vænta í kaupsýslu- og fiskiþorpi, sem þar að auki er á gelgjuskeiði. Andlega andrúmsloftið hjer hefir mjer jafnan fundist svipað því líkamlega andrúmslofti, hráslagalegt og hressingarvana og síst til þess fallið að vekja og glæða háleitar hugmyndir eða að hafa göfgandi og bætandi áhrif á þingið, þingmenn eða aðra, sem að eru komnir. Jeg veit, að fjöldi manna neitar þessum áhrifum frá umhverfi og samvistamönnum, en það haggar í engu skoðun minni um þau efni, og hún á ekki „formælendur fá“ nú á dögum. Jeg hefi um æfina oftast dvalið í friðsælu og kyrð sveitarinnar, en líka haft nokkur kynni af andlegu harðrjetti smábæjanna og algleymisskarkala stórborganna. Þess vegna þekki jeg nokkuð af eigin reynslu þessar þrjár myndir hins borgaralega lífs og hugsunarhátt og einkunnir þeirra, og jeg hefi fyrir löngu skapað mjer skoðun um kosti hverrar um sig og ókosti. Jeg mundi eigi hugsa mig lengi um, ef jeg mætti ráða, að velja Alþingi samkomustaðinn á Þingvelli fremur en í Reykjavík, og jeg mundi gera það í öruggri trú þess, að störf þingsins nýttust þjóðinni þar betur, í öruggri trú þess, að sjóndeildarhringurinn andlegi - eigi siður en sá líkamlegi - yrði þar víðari, hærri og bjartari. Það er engum vafa bundið í vitund minni, að þar nyti sin betur alt það besta, sem í fari hvers þingmanns býr, heldur en í fiskiþorpinu votviðrasama sunnan við Faxaflóa. Mjer þykir rjett að geta þess hjer, hvernig tekið var undir þessa hugmynd um færslu þingstaðar, þegar jeg fyrst hreyfði henni. Það mun hafa verið 1919 í einkaviðtali nokkurra góðkunningja hjer í Reykjavík, og var nokkru síðar um þetta getið meðal samtíningsfrjetta í blaði einu. En hvað skeði? Eitt af helstu blöðum bæjarins fyltist vandlætingasemi og helti yfir mig og þessa hugmynd ókjörum mótmæla, nefndi þetta fornaldardýrkun, fávíslegt athugaleysi, skilningsskort á þjóðarhagnum o. fl. því líkum nöfnum, en aðalmótbáran virtist þó sú hjá blaðinu, að ekki væri of mikið fyrir Reykjavík gert, þótt hún fengi að halda Alþingi og byggingarprýðinni af nýju þinghúsi. Með öðrum orðum: Blaðið virtist líta svo á, að þingið ætti að vera til, starfa og haldast vegna Reykjavíkur, hvað sem liði þörfum þjóðarinnar að öðru leyti, vera til eins og kvikmyndahús fyrir Reykjavík. Nú er þessi fásinna, um flutning þingsins, samt farin að koma í ljós víðar. Henni brá fyrir nýlega í útbreiddu tímariti, í ritgerð eftir einn háttv. þingdeildarmann, og þótt mjer, sem nærri má geta, eigi að um það. Bæði hefir hann komið auga á hátíðaþinghaldið 1930, sem þar ætti að vera, og hönd skyggir hann fyrir augu og sjer þar í hillingum framtíðarþing við Öxará. Jeg skal nú ekki tefja tímann lengur við þessa hlið málsins, en áður en jeg sest niður verð jeg að víkja að einni mótbáru gegn sumarþingum, sem oft hefir heyrst, - í raun og veru þeirri einu, sem nokkurs er verð, - ef rjett væri. Það er sú mótbáran, að bændur geti síður sint þingstörfum þegar þinghald er að sumri og að sumarþing muni leiða til þess, að bændum fækki á þingi. Þetta væri ærin ástæða til þess að hafna sumarþingum, ef rjett væri, en jeg tel hana alls eigi rjetta. Það er vitanlegt, að bændur geta ekki að jafnaði farið frá heimilum sínum á neinum tíma árs, án þess að setja fullgildan mann til forstöðu heimili og búi, en slíkir menn eru engu síður vandfengnir að vetri en sumri, enda vandinn oft meiri og áhættan að vetrinum en sumrinu. Í útigöngusveitum, þar sem hjörðin er höfð fjarri húsum, er hún oft - og þar með tíðum aleiga búandans - í veði, ef ekki er vel til gætt, og þekkja víst allir fjárskaðaveður á vetrum, sem komið geta svo óvörum, að heilar hjarðir farist. Það er því eigi siður áhyggjuefni fyrir búanda að fara frá hjörð sinni að vetri í hæpinni geymslu, en frá heyvinnu að sumri, sem að vísu getur gengið miður vegna fjarveru hans, en hefir enga hættu í för með sjer, slíka sem vetrarhríðar fyrir hjörðina. Líkt er ástatt um útvegsbæhdur sem sveitabændur í þessu efni. Vertíðir eru sumstaðar að vetri, annarsstaðar að sumri, hausti eða vori. Fer það því eftir atvikum, hvort útvegsbónda er hentari heimanför að vetri en sumri. Yfirleitt sje jeg ekki, að nein einhlít regla um hentugan tíma til þingferða verði fundin fyrir bændur alment, því að breytileg atvik ráða í hvert sinn og á hverjum stað. Í þessu veðurharða, vegalausa og víðáttumikla landi hefir margra alda reynsla tengt þinghaldið við sumarið, og enn þá liggja þau sömu rök til þess sem fyr, að sumarið verður áð teljast hentugasti tíminn. Eftir frv. er látið ósagt, hvort þing skuli háð annaðhvert ár eða árlega, og er þannig opin leið til beggja handa fyrir stjórnarskrárbreytingu þá, sem hjer er á ferðinni. Yrði nú með henni horfið að því tvísýna ráði að halda þing annaðhvert ár, þá væri óumflýjanlegt að hafa sumarþing, því að fráleitt væri að eiga þinghaldið þá undir dutlungum vetrarveðra, er þingin væru svo strjál. Ákvæði 2. gr. frv. um fyrsta sumarþing 1924 ætti líklega að breytast í 1926, ef sá yrði uppi að fækka þingum, en þessu má auðveldlega breyta síðar við meðferð málsins eða síðari umræður. Jeg geri enga tillögu um að vísa máli þessu til nefndar; það geta aðrir gert, ef þeim virðist ástæða til. Mjer virðist málið svo einfalt, að engum sje ofætlun að átta sig á því án nefndar, og ef til vill er þegar fyrirfram ákveðið fylgi þess og mótspyrna gegn því.

Magnús Jónsson Mig langar til að segja fáein orð um þetta frv., enda þótt jeg hafi ekki búið mig jafnvandlega undir til andmæla eins og háttv.flm. (SvÓ) hafði gert til þess að sýna fram á kosti sumarþinga. Get jeg því ekki mætt honum eins vel og skyldi, til þess að sýna honum fram á hina mörgu ókosti þessa fyrirkomulags. Hann lagði mikla áherslu á tafirnar að vetrinum og sagði, að þing gæti jafnvel fallið niður af þeim orsökum. Taldi þessi hv.þm. upp marga skipreka, þessu til sönnunar. Hann álítur líklega, að flestir eða allmargir þingmanna þekki ekki norðlenskt veður, og mundu þeir því telja sögurnar um hríðarnar þar meðal þjóðsagna. Jeg þekki nú þar t. d. allvel til og veit, að þar koma oft miklar hríðar og illar. En jeg sje ekki, að þetta komi málinu neitt við, og veit ekki til, að neinar sjerstakar ferðir sjeu farnar aðeins til þess að flytja þingmenn eða að skip hafi farist þess vegna. Strandferðir verða hjer eftir einlægt fullkomnari eftir því sem tímar liða, og hefir það því engin áhrif, þó þm. þurfi að fara með þessum skipum. Slys eru einatt alvarleg, en það er allólíklegt, að þau slys geti komið fyrir, sem varpi skugga á vetrarþingin, og þó að það væri sorglegt, ef þm. færust á leið til þings, sje jeg ekki, að þeim sje neitt vandara um en öðrum að ferðast þannig á vetrum. En nú eru allar ferðir breyttar til batnaðar. Menn hafa nú betri skipakost til þessara ferða en áður, því menn hafa lært af reynslunni, að það þarf bæði betri skip og sjómenn til þessara ferða en annara. Læra menn einatt svo af reynslunni, að óhætt mun að gera ráð fyrir, að tafir og slys verði sjaldgæfari eftir en áður. Öll skýrsla hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) um skipreka var málinu alveg óviðkomandi. Skipin farast ekki frekar, þótt þingmenn sjeu innanborðs. Jeg verð líka að segja það, að alt, sem hv.þm. sagði um töf af hafís, sje að mestu bygt á misskilningi. Þingmenn fara nú til þings í byrjun febrúarmánaðar, og er víst hafís sjaldan eða aldrei kominn um það leyti. Hann kemur ekki fyr en seinna, í mars og apríl, og eru meiri líkur til þess, að þingmenn tefjist af slíkum orsökum við heimförina að vorinu heldur en þegar þeir fara til þings. Jeg get jafnvel farið lengra og sagt, að meiri líkur sjeu fyrir því, að hafísinn verði til tafar í júnímánuði, ef sumarþing yrði, heldur en í febrúar. Er mjer t. d. minnisstætt, að vorið 1902 komust skip ekki suður um land allan júnímánuð, sökum hafístálmana. Hjer á jeg þó aðeins við hafisinn, en vitanlega er veðrið betra til ferðalaga að vorinu en í febrúar. Enn get jeg tekið það fram, að aldrei er erfiðara að ferðast um landið með hesta heldur en einmitt að vorinu. Það er því öðru nær en að erfiðleikarnir með ferðalögin sjeu eins mikil ástæða móti vetrarþingum og þessi hv.þm. vildi vera láta. Þá kem jeg að kostnaðarhliðinni. Eitt af því, sem áður var haft á móti vetrarþingum, var það, að engin tæki voru í alþingishúsinu til ljósa og hitunar, og blæddi mönnum í augum að þurfa að setja slíkt upp. Nú er þessi ástæða ekki lengur fyrir hendi, því að hitunar- og ljósatæki eru komin í húsið, og engin ástæða til þess að láta það standa brúkunarlaust, enda nauðsynlegt að hita húsið upp hvort sem er. Húsið lá orðið undir skemdum, sökum þess, að það var aldrei hitað upp á vetrum, og var rakanum farið að slá inn gegnum veggina, þótt húsið væri vandað. Svo er nú, eins og kunnugt er, búið að hola háskólanum niður hjer, og þar sem að hita verður hann upp hvort sem er, þá munar ekki svo miklu, þótt heitu vatni sje hleypt hjer upp á efri hæðirnar. Þessi ástæða er því alveg horfin nú. Hv. flm. (SvÓ) færði páskafríið sem eina ástæðu gegn vetrarþingunum. Það er nú heldur ljeleg ástæða. Fríið mun vera fjórir dagar, og sá tími fer vissulega ekki til ónýtis. Engin vanþörf á að fá dag og dag til þess að athuga það, sem fyrir liggur, og eins til þess að geta farið yfir eitthvað fleira en það, sem liggur fyrir daglega. Í sambandi við kostnaðinn má minna á það, að fyrir flesta er dýrara að vera að heiman á sumrin en á veturna. Og þó að virðast megi svo með sumar stjettir, að þær megi fremur missa sumartímann til þingsetu, þá er slíkt undantekning, sem sannar aðalregluna, að óheppilegra og dýrara sje að hafa þing á sumrin. Mundi sá kostnaður nema meiru en hitun alþingishússins. Þá heyrðist mjer háttv.þm. (SvÓ) segja, að þingmenn mundu vinna miklu betur og með meira fjöri að sumrinu. Hafi hann sagt það, þá er það þveröfugt við það, sem rjett er. Öll andleg vinna veitist miklu erfiðari að sumrinu. Skólar, t. d., eiga mjög erfitt með að starfa á vorin, eftir að sólin og góðviðrið er farið að lokka menn til útiveru. Og jeg ætla, að t. d. bændur mundu lítt una því að verá bundnir innan fjögra veggja tíma eftir tíma og dag eftir dag á þeim árstíma, sem þeir eru vanir að vinna úti. Og þeir, sem á þingi sitja áratugum saman, yrðu með þessu nálega sviftir þeirri ánægju lífsins, sem það er að njóta sumarblíðunnar. Ein ástæðan, sem háttv.þm. (SvÓ) kom með gegn vetrarþingum, var sú, að ekki kæmi til mála að halda þing utan Reykjavíkur á vetrum. En það kemur ekki til mála að halda þing utan Reykjavíkur, hvorki sumar nje vetur, nema þá á Þingvöllum. Það er rjett, að jeg hefi nýlega haldið því fram í tímariti, að þingið ætti að heyja þar, og það er líka mín fasta sannfæring, að þar sje það best komið. En við þetta er það að athuga, að eins og með margt annað er ekki gott að koma fram með skynsemisrök fyrir því. Það þarf fyrst að vaxa upp í meðvitund þjóðarinnar. Hún þarf að finna, að á Þingvöllum er hennar helgi þingstaður, þar sem samkomustaður Alþingis verður að vera, og það án tillits til þess, hvort aðrir staðir, svo sem Reykjavík, eru heppilegir frá fjárhagslegu sjónarmiði sjeð. Það er eins og þegar maður leggur eitthvað í sölurnar fyrir ástvin sinn, að maður fer ekki að spyrja skynsemina, hvað hyggilegast sje. Háttv. þm. (SvÓ) talaði um sumarþing í sambandi við 1000 ára hátíðina 1930, en jeg álít rjettast að halda þeirri hátíð utan við þetta mál. Vitanlega er rjett, að þingið láti fara fram hátíðlega athöfn á Þingvöllum 1930, því þótt líkur sjeu til þess, að Alþingi hafi ekki verið sett á stofn árið 930, þá munar það ekki svo miklu. En jeg skil ekki, hvernig þing ætti að vera háð þar það ár. Það þyrfti þá að vera búið að reisa þar stórbyggingu, því að það geta komið vond veður hjer á Suðurlandi, þótt að sumri sje, og líklegt, að þingskjölin kynnu að vökna hjá einhverjum háttv.þm., ef hafast ætti við í tjöldum, þ. e. a. s. ef nokkurt þingskjal yrði prentað þar, því til þess þyrfti þó að vera búið að setja þar niður prentsmiðju. - Nei, hátíðahöldin eiga að vera með alt öðru móti, og því rjettast að vera ekkert að blanda þeim inn í deilur um það, hvort þingið skuli haldið að sumri eða vetri til. Hitt er annað mál, að jeg er, eins og jeg hefi áður tekið fram, meðmæltur því, að þingið verði háð á Þingvöllum, þegar nægur undirbúningur hefir farið fram. En þá þarf að byrja á alt öðru en því að færa þingið til sumarsins. Það er svo fljótgert. Eina ástæðu, og líklega þá stærstu, fyrir því, að þing eigi ekki að heyja á vetrum, mintist háttv.þm. (SvÓ) ekki á. En það er, að þegar þing er háð svona snemma ársins er erfitt að gera áætlun um fjárhag næsta árs. Á þinginu í fyrra kom fram frv. um að breyta fjárhagsári ríkissjóðs. Jeg var þá á móti frv., sökum þess að jeg taldi það ekki nægilega vel undirbúið, en jeg er alls ekki fjarri því, að fjárhagsárinu mætti breyta, og álit það heppilegra en að breyta samkomutíma þingsins. Hv. flm. gat um, að bændur ættu hægra með að sitja þing á sumrum en vetrum. Jeg játa það, að ef illa fer heima fyrir, þá er oft meira í húfi á vetrum. En ef bóndinn þarf að fá mann fyrir sig meðan hann situr á þingi, þá eru menn þó altaf dýrari á sumrin. Það er auðvitað slys, ef fje ferst að vetri til, en það mun alveg eins hafa komið fyrir, þó að bóndinn sje heima. Og aldrei hefi jeg heyrt um það, að slík slys hafi viljað til sökum þess að bóndinn hafi setið á þingi. Það eru líka fleiri sem sitja á þingi en bændur, og jeg ætla, að hvaða störfum sem þingmaðurinn gegnir, þá muni í flestum tilfellum vera dýrara fyrir hann, að þing sje haldið að sumrinu. Eina stjett landsins, sem verður hart úti með vetrarþing, eru kennararnir, nema þá helst í Reykjavík. Utan Reykjavíkur eru þeir máske alveg útilokaðir frá þingsetu. Jeg hefi nú minst á flest, sem hv.flm. sagði máli sínu til stuðnings. En jeg held, að óþarfahringl með samkomutíma þingsins sje ekki af því góða. Menn mundu fljótt komast að raun um ókostina, sem sumarþingunum fylgdu, og breyta svo um aftur. Og þó að stjórnarskráin heimili, að breyta megi samkomutímanum með almennum lögum, þá hefir það alls ekki verið meiningin, að alt af væri verið að hringla með það.

Þorsteinn Jónsson Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) endaði ræðu sína með því, að það væri ekki af því góða að vera að hringla með samkomutíma Alþingis. Og jeg er sannfærður um, að það sje rjett, að Alþingi hefði aldrei átt að hringla með hann. Það var þegar snemma á 10. öld, er Alþingi var sett, að heppilegra þótti að halda það að sumri til. Hjelst sá siður alla tíð til ársins 1800, er Alþingi var niður lagt. Er mjer ekki kunnugt, að á öllu því tímabili hafi heyrst raddir um að hafa vetrarþing. Þetta kom auðvitað af því, að á sumrum var langþægilegast að halda þing, sökum veðráttunnar, og þá voru ferðalög auðveldari en á vetrum. Eftir að Alþingi var endurreist og til ársins 1909 voru ávalt haldin sumarþing, en þá var því breytt, og var fyrsta vetrarþing háð 1909. Ekki leið þó á löngu áður menn yrðu óánægðir með vetrarþingin, og voru samþ. lög í þinginu 1912, þar sem samkomutíminn var aftur færður til sumarsins. Þessi stutta reynsla, sem fengist hafði, var þegar búin að sýna mönnum fram á þá ókosti, sem vetrarþingunum fylgdu. Og þeirrar reynslu hefði ekki átt að þurfa með. Öllum, sem þektu til íslensks vetrarveðurfars og íslenskra samgangna, hefði átt að vera lóst, að það fyrirkomulag, að hafa þing að vetri til, getur ekki lengi staðið. Nú vildi svo óheppilega til, að þegar nýja stiórnarskráin var sett, 1920, var enn hringlað með samkomutímann. Síðan hafa að vísu engin stórvandræði hlotist af að hafa samkomutímann að vetrarlagi, en undanfarnir vetur hafa líka verið óvenjumildir, svo að ferðalög hafa gengið sæmilega. En þar með er ekki sagt, að svo verði jafnan í framtíðinni, og ekkert er líklegra, ef vetrarþing halda áfram, en að þingmenn, sem búa í fjarlægum landshlutum, komist stundum alls eigi til þings, eða þá ekki fyr en meira eða minna er liðið á þingtímann. Sumstaðar eru miklir örðugleikar að komast til skips á vetrum, svo sem er viða á Austfjörðum. Þar er viða yfir fjallgarða að fara, einhverja þá verstu á landinu. Er þá oft tvísýnt, hvort maður kemst klaklaust úr þeim ferðalögum. Hefir t. d. tvisvar komið fyrir mig nú á undanförnum vetrum, þegar jeg hefi þurft að fara til þings, að jeg hefi þurft að leggja upp í tvísýnu veðri úr Borgarfirði eystra, til þess að ná í skip á Seyðisfirði. Höfum við flm. frv. átakanlega reynslu fyrir okkur í þessu efni.

Það hafa fleiri

. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) gerði lítið úr þeirri ástæðu hv.flm. (SvÓ), að þm. væri oft stefnt í voða með vetrarferðalögum. Kvað hann þeim ekki vandara um en öðrum. Það getur nú máske rjett verið. En þegar hægt er að sýna fram á, að vetrarþingin koma í bága við hagsmuni þjóðfjelagsins, þá ætti það að vera ástæða, sem taka mætti tillit til. Það má vel vera, að ekki sje mikill munur á kostnaði við hitun alþingishússins, hvort sem þing er háð á sumrum eða vetrum. En það er ýms annar kostnaður, sem mikill munur verður á. Má þar sjerstaklegt til telja ferðakostnað þingmanna. Það er vitanlegt, að hann verður miklu meiri á vetrum en sumrum, sjerstaklega hjá þm. úr fjarlægum landshlutum. Og komi það fyrir, - sem áreiðanlega verður fyr eða síðar, ef þing verður haldið framvegis á vetrum -, að skip tefjist í hafi, svo að fresta verði setningu þings í marga daga, kanske svo vikum skiftir, þá sjá allir, hvílíkan kostnað slíkt hefir í för með sjer fyrir ríkið. Það má vel vera, að sumir hv.þm. vilji bíða eftir þeirri reynslu, þótt dýrkeypt sje, en þess verður ekki mörg ár að bíða, að þessi breyting komist á. Þá var hv. 4. þm. Reykv. (MJ) að minnast á vinnubrögðin. Vildi hann halda því fram, að betur yrði unnið á vetrum en sumrum. Jeg skal ekki fara út í það, á hvað tíma árs menn sjeu best fallnir til vinnu. En jeg ætla, að þingmenn hraði meir störfum sínum á sumrum og leggi sig betur fram, til þess að geta fyr komist heim. Þá talaði hv.þm. um það, að þm. af flestum stjettum væri hentugra að sitja á þingi á vetrum. Um þetta eru mjög skiftar skoðanir. Bændur deila um, hvort betra sje, og auðvitað er alt af vont að þurfa að vera frá heimilum sínum, svo að þessu leyti eru þeir best settir, sem heima eiga í Reykjavík. En mjer kemur einkennilega fyrir, að kennari við háskólann skuli koma fram með þessar skoðanir um vetrarþing. Það geta allir sjeð, að óhentugt er fyrir menn að gegna tveim fullkomnum störfum samtímis.

Jeg undantók einmitt kennara

. Annaðhvort hlýtur að verða útundan.

En að vera jafnframt kennari á Akureyri

. Jeg býst ekki við, að það verði til bóta fyrir störf kennara að vera að heiman á vetrum. Það vill einmitt svo til, að nú eiga 2 háskólakennarar og 2 skólastjórar í Reykjavík sæti á þingi. Jeg býst ekki við, að það sje til bóta fyrir störf þeirra, að þing eru háð að vetrinum til. Þau hljóta að liða við það.

En barnaskólakennarar á Akureyri?

. Háttv. 1. þm. Skagf. (MG) býst við, að jeg haldi þessa ræðu sjálfs mín vegna. Því fer fjarri, en hver þekkir best sjálfan sig, og því heldur hv. 1. þm. Skagf. að mjer sje farið sem honum, þegar um eiginhagsmuni er að ræða.

Flm. (Bjarni Jónsson) Sagan sýnir það hverjum heilskygnum manni, að engin þjóð hefir verið nokkru nýt, sú er eigi sýndi fortíð sinni og forfeðrum ræktarsemi, sú er eigi sýndi fulla trygð við tungu og siði sjálfrar sín, sú er eigi varði þjóðerni sitt með oddi og egg. Tvær öndvegisþjóðir má nefna til dæmis úr fornum sið, þær er oft hafa verið nefndar saman og nú síðast í mjög merkilegri grein eftir Neckel háskólakennara í Berlinni, er hann birti í riti Íslandsvinanna. Þessar tvær þjóðir eru Hellenar og hinir fornu Íslendingar. Jeg veit, að öllum þingheimi er það ljóst, að andleg afrek hinna fornu Hellena rísa sem bjartur eldstólpi upp úr rökkri samtíðarinnar, og að við þann eld hafa verið kveikt öll þekkingarblys allra alda, þeirra er síðan eru liðnar, og að svo er enn. En hitt er mönnum síður kunnugt, að í engri annari tungu er svo lítið um aðfengin orð sem í fornhellenskri tungu. Og flestir vita, að þeir skiftu íbúum jarðarinnar í tvent, í Hellena (þ. e. þá, er mæla á hellenska tungu) og Óhellena (?'? ????a???? eða ?'? b?????ó???? = þeir sem tala ómál, þ. e. ekki grísku). Ást og virðing á öllu þjóðlegu var einkenni þessarar höfuðmentaþjóðar, svo og trygð við tungu og siði forfeðranna. Sömu stoðir renna undir herfrægð þeirra, því að frægastir urðu þeir fyrir landvörn sína. Hinn bjarti eldstólpi þeirra Hellenanna, er jeg nefndi fyr, kviknaði af hinum helga arineldi, sem Hestia varðveitti bæði á arni þeirra og í hug þeirra. Jeg þykist og vita, að hv.þm. sje það eigi síður kunnugt en mjer, að andleg afrek hinna fornu Íslendinga eru og hafa öldum saman verið gullnáma allra Norðurlanda og geirmenskra þjóða, hafa verið lýsigull, er sló birtu yfir fortíð þessara þjóða, hafa verið það lýsigull og eru enn, sem leiða mun í ljós margt það um ágæti þeirra sjálfra og menning vora og frændþjóða vorra, er nú dylst. Enda er oss sjálfum og háskóla vorum ætlað þetta ljós til þess að vinna við það gullnámu þá, er jeg nefndi. Og úr því jeg nefndi ræktarsemi Hellena við móðurmál sitt, þá er og rjett að nefna einnig samstætt dæmi frá forfeðrum vorum. Þeir hleyptu að vísu fleiri erlendum orðum inn í tunguna en Hellenar, en þó unnu þeir eigi að siður meira þrekvirki um varðveislu hennar. Hinn alt sigrandi kristindómur fór þá um öll lönd með bagal og mitur og latneska tungu sem eldur í sínu. En Íslendingar tóku að vísu trúna og bagal og mitur, en þeir ljetu eigi svo mjög undan þessu mikla heimsveldi, að þeir ljetu latneska tungu sitja í fyrirrúmi fyrir sinni eigin tungu. Hitt var heldur, að þeir mótuðu og festu gullaldarmál vort á sama tíma sem aðrar þjóðir, þar á meðal Norðurlandaþjóðirnar, leiddu latneskuna til hásætis og afræktu sína eigin tungu og týndu henni síðan. Einn hluti tungunnar eru eiginnöfnin. Meðferð beggja þessara fyrnefndu öndvegisþjóða var hin sama. Hver maður hjet sínu nafni og var kendur við föður sinn og kölluðust karlmenn synir feðra sinna en konur dætur þeirra. Og þennan sið höfðu báðar þjóðir haft með sjer úr landi, þaðan er allir Herjar bjuggu, áður en þjóðagreining og þjóðaflutningur hófst. En það hefir sennilega eigi verið síðar en þrem þúsundum ára fyrir Krists fæðing. Hjá oss er því siður þessi meira en fimm þúsund ára gamall, og ætti því að þurfa meira en litlar orsakir til breytingar. Mjer er sem jeg heyri menn koma fram með þá mótbáru, að það sje eigi mikils virði um nöfnin. En hjer er þó alt annað í efni. Nöfn, þ. e. nafnorð, eru sá þáttur tungunnar, sem er einna langminnugastur á sögu þjóðarinnar. Má þar minna á orðið brullaup (brúðhlaup), er sýnir, að í fyrndinni var það siður að nema konur á brott í alvöru, en síðar í leik, er var þá leifar af hinu eldra. Síðar kemur upp sá siður, að mey skal mundi kaupa, og er orðið brúðkaup lifandi vottur þess. Mætti telja slík nöfn í hundruðum. En eiginnöfnin eru þó einna merkilegust að þessu leyti. Sýna þau á margvíslegan hátt ævikjör og hugsunarhátt þjóðarinnar örófi vetra áður væri saga rituð. Allur sá aragrúi af nöfnum, sem dregin eru af nafni Þórs, sýnir ljóslega, hversu mikil helgi hefir verið á guði afls og eldinga. Auðvitað má sjá þetta á fleiri hlutum, svo sem því, að sumar byrjar á Þórsdag, en ljósast verður mönnum þó hugarfar þjóðarinnar, er foreldrar kunna eigi að velja börnum sínum heillavænlegra nafn en að kenna þau til Þórs. - Þá sýna og nöfnin, að forfeður vorir hafa verið menn gunnreifir, svo sem Sigfús, Gunnrún (Guðrún), Vigfús, Brandr. Og enn sýna þau, að þeir bjuggu í köldum löndum, þar sem birnir voru og úlfar, svo sem Jökull, Bersi, Úlfr, Bera. Mætti lengi telja slík dæmi, en hjer er þó eigi staður nje stund til þess. Jeg hefi nefnt þessi dæmi til þess að vekja þá menn til umhugsunar um málið, sem hafa, ef til vill, eigi gert sjer það ljóst áður. Geta hv.þm. ef til vill gert sjer nokkru ljósara en ella, hvað orðið væri úr þeirri hlekkjafesti frá kyni til kyns, sem gerð er úr endurminningum tungunnar, ef hinn nýi nafnasiður hefði verið kominn á á landnámsöld. Hefði Þórvarðr Þórarinsson verið kallaður Th. Önfer og Þórgerður Egilsdóttir verið nefnd Th. Brundebjalvesen, eða Ingólfr Arnarson kallaður I. Sunnfer, eða Ólafr feilan nefnst O. Breiðfer eða O. Hvammon eða þá O. Thorstensen, eða hefði bræður Unnar djúpúðgu verið menn eignarfallsins og heitið Flatnefs. þá hefðu landar vorir eigi þurft að fyrirverða sig fyrir nöfn sin. Þá bæri þeir að líkindum Kleppskinnunöfn, sumir með endingunni -an, t. d. Þvaran Kveran, Skeifan, Skemman, Skaran, sumir með endingunni -on, t. d. Skolpon, Gvendarbrunnon, Þvælon, Útverkon, sumir á -fer, t. d. Hrútfer, Önfer, Breiðfer, Faxfer, Flófer og Lucifer. Enn aðrir mundu heita jurtanöfnum, t. d. Skollafingur, Geitnaskóf, Lokasjóður, Pjetursbudda. „Þó mundum vjer forgöngumenn nýja tímans,“ sagði einn af forkólfum hinnar nýju nafnamenningar, „velja oss veglegri heiti en þessi, sem að vísu eru nógu góð handa almenningi. Og víst veit jeg, hvað oss mundi best sama, en það er að vera menn eignarfallsins.“ Hefði nú sá maður verið uppi fyr á öldum, þá er sennilegt að vjer hefðum nú nöfn sem: Snerils, Húns, Svæfils, Kodda, Potts, Skotts, Dalls, Kjaralds, Faralds, Erils, Jálks, Skálks, Álku o. s. frv. En staðanöfn eru eigi síður langminnug en mannanöfn. Renni menn aðeins huganum til bæjarnafnanna í Holti. Á þeim má gerla sjá, hvar skógur var, þá er land bygðist, og hvar ryðja þurfti mörkina áður reistur yrði bærinn. Örnefni sem Holtin sýnir, að allar hæðirnar þar voru skógi vaxnar (á latnesku saltus). Og við hvert bæjarnafn og hvert örnefni eru bundnar einhverjar minningar, og má að jafnaði sjá á nafninu, hverjar þær eru, t. d. Svalbarði, Veðramót, Akr, Akreyjar, Akranes, Gerði, Mannabani, Berufjörður, Svínavatn og ótalmörg fleiri. Allar þessar minningar geta menn skafið út, ef þeir breyta nöfnunum. Og ekki fríkkar, ef þeir bæta gráu ofan á svart og klína helgum heitum á ómerkilega staði. Skessur kváðust á: Systir, ljáðu mér pott. Hvað vilt þú með hann? Sjóða í honum mann. Hver er hann? Gissur á Botnum, Gissur á Lækjarbotnum. Nú verður að yrkja þessa vísu upp fyrir skessukindina og geta þess, að Gissur búi nú að Lögbergi!! Jeg læt þetta dæmi nægja, því að öllum munu kunn mörg dæmi slíkra skemdarverka. Þá er annað höfuðatriði, sem gerir viðhald rjettra nafna mikils vert fyrir viðhald tungunnar. Þau eru allra orða geymnust á beygingar og rjettar orðmyndir, en í þeirra stað koma í hinum nýja nafnasið óbeyjanleg orð. Það verður endirinn á þessari ættarnafna og- gæsarlappa öld, að beygingar hverfa úr málinu, enda er góð byrjun þegar gerð: Herra Skramban á frú, sem heitir einnig Skramban, en ekki Skrambana, svo sem búast mætti við eftir lögum og eðli tungunnar. Í gæsarlappahríðinni er það algengt, að menn eigi hluti í „h.f. Kári“, ekki í Kára, menn koma „með e.s. Gullfoss,“ en ekki á Gullfossi o. s. frv. En nái sníkjumenningin beygingunum úr tungu vorri, þá er slitið sambandið milli vor og fortíðarinnar, þá er íslenskan orðin ill danska. En hún kve vera auðlærð. Þriðja höfuðatriði þess mikla hlutverks, sem eiginnöfn hafa unnið í þjónustu íslensks þjóðernis og munu vinna, ef þeim er ekki brjálað, skal nú talið: Nafnasiður vor er skuggsjá hins mikla einstaklingsfrelsis og einstaklingssjálfstæðis, sem einkennir þjóðabálk vorn, og skuggsjá þeirrar virðingar, sem vjer og forfeður vorir hafa jafnan borið fyrir konum og rjetti þeirra, svo sem hinn rómverski nafnasiður var skuggsjá þess ófrelsis, er konur áttu þar við að búa. Svo sem jeg sagði fyr, var nafnasiður Hellena nákvæmlega hinn sami sem vor, og svo gersamlega eins var hann, að þar tíðkuðust og auknefni sem hjá oss. En siður Rómverja var allur annar, þótt þeir væri af sama stofni runnir. Þar hjetu menn þrem nöfnum: fornafni (prænomen), ættarnafni (nomen gentilicium) og viðnafni (cognomen) og stundum auknefni (agnomen) hinu fjórða. Dæmi: Marcus Tullius Cicero, Publius Cornelius Scipio Africanus. Um kvennaheiti var nú sá siður, að dætur hjetu ættarnafni föður síns, meðan þær sátu í föðurgarði, og var þá greint svo á milli margra dætra, að þær voru kallaðar eldri og yngri eða 1., 2., 3. o. s. frv. Til að mynda hjet dóttir Ciceros Tullia, og hefði hann átt þrjár dætur, þá hefði þær heitið 1., 2. og 3. Tullia. En er heimasætan var manni gefin, þá skifti hún aðeins um ætt og hjet þá ættarnafni mannsins síns. Ef Tullia hefði átt mann, er hjet Publius Cornelius Scipio, þá hefði hún upp frá því heitið Cornelia. Þetta var eðlilegt þar, fyrir þá sök, að þar átti fyrst faðirinn og síðar maðurinn vald á lífi kvenmannsins, og því lýsir nafnasiðurinn með þeim hætti, að hún er aldrei sjálfstæður maður, heldur eignarhlutur, fyrst þessarar ættarinnar og síðan hinnar. Þetta verður enn þá ljósara, þegar borinn er saman við þær nafnasiður leysingja. Þeir tóku fornafn og ættarnafn húsbónda þess, er gaf þeim frelsi, en að viðnafni höfðu þeir hið gamla þrælsheiti sitt. T. d. í Lucius Cornelius Chrysogonus leysingi Sullu, en það er sama sem að heita: Chrysogonus, fyrrum þræll hjá Lucius Cornelius Sullu. En eftir rómverskri löggjöf voru þrælar „res“, þ. e. hlutur, sem húsbóndinn hafði jafnt vald yfir sem vjer yfir fjenaði vorum. Telja menn það sæmandi íslenskum konum að taka upp nafnasið, sem svo er upp kominn og hvílir á slíkum endurminningum? Og telja menn það sama frjálsum mönnum að taka upp þann nafnasið, er á þann uppruna, sem nú mun sagt verða? Rómverjar lögðu undir sig alla Gallíu, Spán og nokkurn hluta Þýskalands og settu nýlendur víðs vegar um þessi lönd og fleiri, sem jeg hirði eigi að nefna. Nú voru undirokararnir ríkari og betur settir um flest en landsmenn sjálfir, og leysingjar þeirra slíkt hið sama. Urðu því nokkrir til þess fyrstir í hverju landi að smeygja sjer inn í valdhafaflokkinn með því að taka sjer nöfn, er sambærileg væri þeirra nöfnum. Þetta smáágerðist svo eftir því, sem stundir liðu, og eftir margar aldir var nafnasiður þessi orðinn algengur um flest lönd álfunnar, nema Norðurlönd. En svo fór þó að lokum, að þessi ófagri skuggi gamals þrældóms skreið einnig yfir þau, og var þá að lokum engin þjóð eftir nema hinn tryggi útvörður norræns þjóðernis, tungu og siða, Ísland. Vjer höfum verið trúir verðir þessara dýru hluta alt frá því, er Ísland bygðist. Þó hefir á orðið fyrir oss á margvíslegan hátt um vernd tungunnar, og var svo langt komið, að embættismenn vorir rituðu mjög skælt mál og úr lagi fært. En öll alþýða manna var geymnari á þann fjársjóð en lærðu mennirnir. Þess vegna geymdist tungan og fjekk viðreisn sína fyrir forgöngu ágætismanna á fyrra hluta nítjándu aldar. Þó var ein meinsemd þá, er fjekk jafnvel vöxt og viðgang á sama tíma sem menn unnu að því að reisa tunguna við. Þetta var sú meinsemd, sem ættarnafnasýkillinn veldur. Jafnvel Jón Sigurðsson skrifaði sig um tíma „Sivertsen“, en hann hætti því fljótt. Þó smáfjölgaði „sen“-um, og var þó við hóf. Þetta var svipað vægri „influensu“ eða landfarsótt, sem berst hingað stundum frá Norðurlöndum. En er nítjánda öldin leið, elnaði sóttin, er nýir sýklar bárust úr Vesturheimi, svo sem fór um landfarsóttina miklu, er gerðist að drepsótt. Austrænn og vestrænn uppskafningsháttur gerðu nú fjelag sín á milli og urðu þá nafnalögin ávöxtur af því sambandi. Hefir sá ávöxtur haft Draupniseðli, því að fyrst draup af honum Kleppskinna og síðan öll sú nafnaprýði, er við hefir bætst á síðustu árum. Enginn efi er á því, að rjett er það, sem sagt var hjer að framan um þá spilling tungunnar af nafnafargani síðustu ára, og væri ekki minsta vit í því að láta slíkt afskiftalaust. Breytingar á bæjanöfnum og örnefnum þurfa eigi nauðsynlega að verða til málspillingar, nema þau sjeu rangt mynduð og smekklaus, nýju nöfnin, sem oft vill verða. En bæði er slíkt nafnahringl, og eigi siður útskit fornhelgra heita, sjúkdómseinkenni á þjóðerniskend vorri, og sá sjúkdómur dregur þjóðina til dauða, sje eigi við gert nú þegar. Trygðarleysi, ræktarleysi, skilningsleysi og vanþakklæti, samfara undirlægjuskap og uppskafningshætti, verður þessari þjóð tortíming, ef við gerum eigi við þegar. Mjer er það ljóst, að það mega heita óyndisúrræði að vernda þjóðerni með lögum fyrir sjálfri þjóðinni, en þó er nú sjálfsagt að reyna þann veg, í þeirri von, að komandi kynslóðir verði betri en þessir menn, er nú kallast: Eiriks-s(u) Arnar, Gormar, Fanndal, Lokasjóður, Skollafótur, Tungal, frk. Útverkon, frk. Reykjavík, Tunglon og Sólon, frú Utan og Útsunnan, herra Ofan og frk. Neðan o. s. frv. Verður mikið til þess að vinna, að þær kynslóðir fái óskemt í sínar hendur mótað og ómótað gull fortíðarinnar, og þá einkum hinn dýrasta gimstein, sem vjer eigum, tunguna. Geymni vor á tunguna hefir gert þjóð vora mikils metna meðal þjóðanna, hefir gert oss að sjálfstæðri og frjálsri þjóð. Og þau gæði munu endast oss alla þá stund, sem vjer göngum í spor feðra vorra um ræktarsemi og trygð við tungu vora og þjóðerni. Nú er þess gætanda, að vjer verðum að gjalda miklu meiri varhuga við erlendum áhrifum en fyr, því að samgöngur hafa vaxið svo mjög sem allir vita, en hafið hefir reynst oss hin mesta verndarvættur á umliðnum öldum. Jeg hefi heyrt það á ýmsum mönnum, að þeim þykir þetta allmikið harðræði, að banna mönnum að nefnast sem þeir vilja. Vil jeg í því sambandi benda á tvent. Fyrst er það alkunna, að lengi hefir verið í lögum hjer og er enn, að prestar mega neita að skíra ónefnum, og hefði nafnalögin frá 1913 aldrei komið út, þá hefði klerkastjettin getað kæft þennan ófögnuð allan í fæðingunni, en þeir fá við ekkert ráðið, ef ósóminn hefir lagavernd. Í öðru lagi vil jeg geta þess, að helst má snúa þessu brigsli um harðneskju við. Örfáir menn vilja leyfa sjer að breyta siðum heillar þjóðar, 2% ætla að knjesetja 98%. Hafa menn heyrt slíkrar bíræfni getið? Hafa menn gert sjer ljóst, hvílík ósvífni felst í þessu? Myndi eigi kominn tími til þess, að níutíu og átta menn sýndi þessum tveim í tvo heimana? Enginn skyldi halda, að jeg sje hinn fyrsti eða hinn eini maður, sem vill setja lög um þetta efni. Mun jeg því til sönnunar lesa nokkur atriði úr þingtíðindum 1881, ef hæstv. forseti leyfir: Þskj. 263 í þingtíðindum þess. árs, á bls. 609, er frumvarp til laga um nöfn manna. Þar stendur í 1. gr.: „Í hvert sinn, sem kveðja skal mann til embættissýslanar, þingstarfa eða annars starfs, snertandi málefni almennings, skal nefna, auk nafns þess, er hann er skírður með, nafn föður hans eða móður. Sömuleiðis á í hvert sinn, er yfirvald eða prestur nefnir mann í rjetti eða frá prjedikunarstóli, að skýra frá því, hvers son eða dóttir hlutaðeigandi sje.“ Í 2. gr. segir svo: „Ekki má skíra neitt meybarn karlmannsnafni og ekki má nefna eða skrifa neinn mann, sem hefir fast heimili á Íslandi, son annars manns en föður síns eða móður.“ Þá hljóðar 3. gr. svo: „Eftirleiðis má ekki skíra neinn mann ættarnafni, nema konunglegt leyfi sje til þess. Ekkert ættarnafn má enda á „son“. Fyrir ættarnafnsleyfi skal borga 500 krónur, sem renna í landssjóð. - Hver sá, sem skrifar sig ættarnafni, skal þar að auki greiða árlegan nafnbótarskatt, 10 krónur fyrir hvert atkvæði, sem í nafninu er.“ Flutningsmenn voru þeir Jón Jónsson (landritari) og Jón Ólafsson, sem var þá í fylsta þroska og í blóma lífsins. Við 1. gr. gera þeir meðal annars þessa athugasemd: „Í þingskapaþætti 25. kap. þess handrits hinnar fornu lögbókar Íslendinga, sem konungsbók nefnist, stendur meðal annars: „oc er goþinn skyldr at segja ryþiandanum, hvern hann nefnði í dóm, ef hann spyr, oc nefna dómandann oc svá foþur hans eða moþur, ef þau vorv íslendzk.“ Í athugasemdum við 2. gr. segja þeir svo: „Að láta skíra meybörn karlmannsnöfnum, sjer í lagi nöfnum, er enda á son, virðist ótilhlýðilegt hjer á landi, þótt slíkt viðgangist í öðrum löndum. Það virðist ekki verra fyrir útlendinga, er setjast hjer að fyrir fult og alt, að þurfa að breyta nöfnum sínum, að svo miklu leyti sem þau koma í bága við þessi lög, en það er fyrir Íslendinga að breyta nöfnum sínum, þegar þeir setjast að í útlöndum.“ Og loks segja þeir í athugasemdum sínum við 3. gr. „Ættarnöfn virðast hjer á landi eigi aðeins óþörf, heldur jafnvel skaðleg, þar sem þau geta komið til leiðar misskilningi og rjettaróvissu.“ Má sjá á þessari athugasemd þeirra, að þeir hafa eigi verið á sömu skoðun sem maðurinn, er ljet svo um mælt: „Enginn gengur heilt ár í sömu skyrtunni, og er hún þó minna brúkuð en nafnið.“ Þessir menn fóru að vísu skemra en jeg í tillögum sínum, en þess ber að gæta, að ónefnasýkillinn var þá ekki svo ægilegur sem nú er orðið. Og sammála mjer hafa þeir verið um það, að vel mætti skipa slíku með lögum og að slíkt sje ekki neitt harðræði. En oss verður ekki eins dæmi í þessu, sem nú verður sagt. Dæmi eru og til frá öðrum þjóðum, að þær hafi sett lög um nöfn, sumar til hins verra og sumar til hins betra. „Socialdemokraten“ norski, 5. febr. 1923, segir frá því, að lögþingið norska hafi nú sett lög til þess að laga nöfn manna þar í landi.. Sögðu þingmenn, að eigi væri vanþörf á slíkum lögum, því að þar væri nöfn slík sem Appelsína, Rúsína, Polka, Mazurka - og einn kvenmann þektu þeir, er hjet Closetta. Eftir því mættum vjer og eiga von á ættarnöfnum sem Closettan, Aborton, Toiletton o. s. frv. Sá aðall yrði vafalaust meiri háttar en hinn forni landnámsaðall, sem ber hin fornu íslensku nöfn, að minsta kosti bæri þá nöfnin vott um það, hversu bjartur sjálfstæðislogi brynni þar hið innra. Nú afhendi jeg fulltrúum þjóðarinnar þetta mál, og er vel, að kjósendur hafa nú bráðlega tækifæri til þess að sýna þeim, hvern veg undirtektir þeirra mælast fyrir.