Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá hv. 8. þm. Norðausturkjördæmis, Birni Vali Gíslasyni, þar sem hann tilkynnir forföll frá þingstörfum af persónulegum ástæðum. 1. varamaður flokksins í kjördæminu, Bjarkey Gunnarsdóttir kennari, tekur sæti hans á Alþingi í dag. Kjörbréf hennar hefur þegar verið samþykkt. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný.

Frú forseti. Það liggur fyrir og er margrætt í sölum Alþingis og víðar að til að koma hjólum atvinnulífsins aftur af stað þarf tvennt. Annars vegar þarf vaxtalækkunarferlið að verða hraðara en raun ber vitni og stefna í ríkisfjármálum að vera skýr - vægast sagt er sú stefna óljós, hún er óviss og hún er algerlega órædd. Hins vegar skiptir endurreisn bankakerfisins miklu máli. Í fréttum í dag, á forsíðu Morgunblaðsins, segir m.a. að sænski bankasérfræðingurinn, Mats Josefsson - sem var einn helsti sérfræðingur Svía við að koma þeim út úr bankakreppunni og starfsmaður Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til 13 ára - hafi hótað því að segja upp, hætta störfum. Ég vil gjarnan fá að vita það hjá hæstv. forsætisráðherra hvort það sé rétt. Ef það er rétt, af hverju heldur hann áfram? Setti hann einhver skilyrði fyrir veru sinni og um hvaða skilyrði er þá að ræða? Það er vægast sagt afar óheppilegt að þetta skuli koma fram núna þegar við þurfum að tala skýrt. Nú er tími verkanna, hæstv. forsætisráðherra. Þess vegna þurfum við að fá svör við því hvaða skilyrði Mats Josefsson setti fyrir því að halda áfram.

Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að áform voru uppi hjá Mats Josefsson að hætta störfum en slík áform eru ekki uppi á borðum lengur. Menn hafa talað saman og farið yfir stöðuna. Það er ljóst að meiningarmunur var um áherslur og vinnubrögð en ég hef fulla trú á að eftir að menn hafa farið yfir stöðuna og talað saman muni menn samræma sjónarmið. Mats Josefsson er áfram að störfum og mun vinna áfram með okkur að þeirri brýnu endurskipulagningu sem fram undan er. Mats Josefsson taldi t.d. að vinna hefði átt hraðar í endurskipulagningu á bankakerfinu en margvíslegar ástæður eru fyrir því að ekki hefur tekist að vinna hraðar en raun ber vitni. Mat á bönkunum varð miklu flóknara en menn gerðu ráð fyrir og þar af leiðandi samningaviðræður við kröfuhafana einnig. Það er líka staðreynd að ágreiningur var í þinginu, t.d. um afgreiðslu á eignaumsýslufélagi sem Mats Josefsson lagði mikla áherslu á. Það var ekki afgreitt á síðasta þingi, m.a. vegna andstöðu sjálfstæðismanna og framsóknarmanna. Vonir standa til að úr þessu máli leysist og þetta eignaumsýslufélag verði m.a. afgreitt á þessu þingi. Við munum líka á næstu dögum afgreiða það sem Mats Josefsson hefur lagt áherslu á, þ.e. eigendastefnu vegna ríkisbankanna. Þetta eru allt liðir í því að ná því fram að endurskipulagning á bankanum geti legið fyrir í síðasta lagi í byrjun júlímánaðar. Sá ágreiningur sem uppi var milli aðila er vonandi leystur.

Frú forseti. Svo að því sé haldið til haga þá kom það fram hjá Josefsson fyrir efnahags- og skattanefnd að frumvarpið eins og það leit út væri ekki eins og hann hefði kosið að leggja það fram. Það hefur líka komið fram, vegna hins hugsanlega brotthvarfs hans, að hann gaf engar málefnalegar ástæður fyrir því að hann ætlaði að hætta nema þá að hlutirnir gengju of hægt fyrir sig og að stefnan varðandi endurreisn bankakerfisins væri mjög óljós. Ég spyr því enn og aftur í krafti þess að hér eigi að ríkja gegnsæi og menn eigi að veita upplýsingar: Setti Mats Josefsson ríkisstjórninni einhver skilyrði fyrir því að vera áfram? Setti Mats Josefsson einhver skilyrði? Sá ríkisstjórnin að sér til þess að halda í þennan sérfræðing hér á landi?

Virðulegi forseti. Mats Josefsson lagði áherslu á að allri vinnu við endurskipulagningu á bönkunum yrði hraðað. Honum fannst hún ganga of hægt og ég geti að mörgu leyti tekið undir það. En ég hef lýst ástæðunum fyrir því að vinnubrögðin gengu ekki hraðar en raun ber vitni. Það komu upp margvísleg vandamál sem menn vissu ekki um þegar þeir lögðu af stað í þennan leiðangur, vandamál sem við höfum smám saman verið að leysa úr. Viðræður við kröfuhafana sem nú eru í gangi, t.d. við endurskoðunarfyrirtækin, hafa tekið lengri tíma og verið flóknari en menn gerðu ráð fyrir. Síðan er það eitt meginatriðið sem hann leggur áherslu á og við erum að vinna að, þ.e. að efnahagsmálin eru vistuð í þremur ráðuneytum a.m.k. Það er ekki skynsamlegt út frá efnahagslegu sjónarmiði. Við erum að vinna að því máli og á allra næstu dögum verður lagt fram frumvarp til laga um ýmsar breytingar á stjórnkerfinu, m.a. að komið verði á einu efnahagsráðuneyti. Það mun örugglega gera vinnubrögðin skilvirkari en verið hefur á undanförnum árum að því er efnahagsmálin varðar.

Hæstv. forseti. Ég óska eftir að fá upplýsingar um skilmála og uppreiknaða stöðu láns sem Bretar veittu íslensku ríkisstjórninni vegna Icesave-lánsins. Hvaða skilmálar eru í lánasamningum Landsvirkjunar varðandi greiðslufall lána? Geta lánardrottnar gengið að félaginu ef til greiðslufalls kemur? Mig langar líka að vita hvort það sé rétt að búið sé að semja um það að þjóðin beri Icesave-skuldirnar og að aðildarviðræður ESB og annar áfangi AGS-lánsins standi og falli með því hvort þjóðin axli ábyrgð á skuldum einkaaðila.

Virðulegi forseti. Mér fannst hv. þingmaður kannski ekki alveg nægilega skýr að því er varðar það lán og þá skilmála sem hún er að tala um. Ef hv. þingmaður er að tala um það lán sem Bretar veittu -  Mikill kraftur hefur verið settur í að fá niðurstöðu varðandi Icesave-reikningana og samninga um þau kjör. Til stóð að halda fund 21. maí en því miður gat ekki af honum orðið. Bretar báðu um frest á þeim fundi, höfðu lögmæt forföll, en sá fundur verður væntanlega 2.–4. júní. Við erum að vonast til að við fáum niðurstöðu að því er varðar það mikilvæga mál þá. Það skiptir verulegu máli fyrir okkur að lánakjörin verði okkur ekki ofviða. Það er ánægjulegt að viðræður um lánasamninga á Norðurlöndunum, vegna lána þar, virðast vera í höfn. Niðurstaðan virðist vera ásættanleg og verður vonandi kynnt fljótlega.

Virðulegi forseti. Ég fékk ekki svar við því hvort rétt sé að það að þjóðin taki Icesave-skuldirnar á sig sé skilyrði fyrir því að við fáum annan áfanga lánsins frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og að við getum hafið aðildarviðræður við Evrópubandalagið. Ég bað einnig um að fá upplýsingar um hvaða skilmálar væru í lánasamningum Landsvirkjunar varðandi greiðslufall lána, þ.e. hvort lánardrottnar geti gengið að félaginu ef til greiðslufalls kemur. Það er mjög mikilvægt að fá að vita þetta.

Virðulegi forseti. Ég get því miður ekki svarað síðustu spurningunni hjá hv. þingmanni. Ég skal afla mér upplýsinga og koma þeim til hv. þingmanns. Varðandi það að sett séu skilyrði í tengslum við áætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, að við höfum samið um Icesave og gengið að því sem þeir óska eftir, þá er það ekki rétt. Við göngum ekki að einhverju sem AGS leggur fram. Um er að ræða samninga milli tveggja aðila og báðir þurfa að komast að ásættanlegri niðurstöðu. Það er ekki ásættanlegt fyrir íslenska ríkið að taka á sig lánakjör sem eru því ofviða. Um það erum við að semja, þ.e. að ná ásættanlegri niðurstöðu fyrir íslenska ríkið. Ég hef góðar vonir um að það geti tekist. Það er ekki skilyrði fyrir áætluninni með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum en áhersla er lögð á það að sú niðurstaða liggi fyrir og ég hef aldrei heyrt að það sé skilyrði varðandi aðild okkar að Evrópusambandinu.

Virðulegi forseti. Eitt mikilvægasta verkefni íslenskra stjórnvalda um þessar mundir er að koma í veg fyrir að það mikla atvinnuleysi sem geisað hefur í kjölfar bankahrunsins skjóti rótum til framtíðar. Ég dreg enga dul á að þar skiptir mestu að skapa almennar forsendur fyrir því að störf geti orðið til á hinum almenna vinnumarkaði. Þar skiptir mestu að lækka vexti, afnema gjaldeyrishöftin svo fljótt sem aðstæður leyfa, endurfjármagna bankana og sækja um aðild að Evrópusambandinu. Jafnframt þarf að huga að bráðaaðgerðum og þar hefur ríkisstjórnin þegar stigið mikilvæg skref með úrræðum sem samþykkt voru í byrjun mars og eiga að skapa allt að 6.000 ársverk á næstu mánuðum og missirum. Í stjórnarsáttmálanum er kveðið á um frekari aðgerðir í þessa veru og það verður að vera forgangsmál hjá ríkisstjórninni að grípa til aðgerða til að hrinda þeim í framkvæmd. Í aprílmánuði var hlutfall atvinnulausra 9,1% á landinu öllu og þar var fimmtungur ungt fólk á aldrinum 16–24 ára. Á næstu dögum og vikum munu námsmenn bætast í þann hóp, háskólastúdentar og framhaldsskólanemar. Ekki er óvarlegt að ætla að fólki á atvinnuleysisskrá fjölgi um allt að 15 þúsund ef ekkert verður að gert. Í síðustu viku samþykktu hæstv. iðnaðarráðherra og hæstv. menntamálaráðherra aukafjárveitingu til Nýsköpunarsjóðs námsmanna að fjárhæð 15 millj. kr. sem talið er að geti tryggt 60–90 nemendum, til viðbótar við það sem áður hefur verið samþykkt, sumarstörf við hagnýt rannsóknarverkefni í sumar. Áður hafa verið samþykktar fjárveitingar til að taka upp sumarnámskeið við háskólann. Hvort tveggja er mikilvægt og ber að þakka. Eftir stendur að stór hluti framhaldsskólanema er án atvinnu í sumar og ég vil spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvaða aðgerðir séu áformaðar í ráðuneyti hennar til að mæta þessum vanda og hvenær megi ætla að þær komi til framkvæmda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrirspurnina. Þessi mál eru ekki hér til umræðu í fyrsta sinn enda hafa verið tveir hópar starfandi í ráðuneyti mínu annars vegar um sumarstörf háskólanema og hins vegar um sumarstörf framhaldsskólanema allt frá því í marsmánuði. Meginþunginn hjá okkur hefur verið kannski fyrst og fremst á að leita úrræða fyrir háskólanema til að létta ákveðinni pressu af vinnumarkaðnum og því var ráðist í þá umfangsmiklu aðgerð að styrkja háskólann til sumarnáms. Samkvæmt nýjustu upplýsingum mínum hafa á þriðja þúsund nema sótt um að stunda sumarnám í háskólum hér á landi. Það er vísbending um að nemendur nýti sér þetta og sæki þá um lán frá Lánasjóði íslenskra námsmanna sér til framfærslu. Enn fremur var ráðist í, eins og þingmaðurinn kom inn á, aukaframlag til Nýsköpunarsjóðs og munar þar auðvitað um 15 millj. þar sem heildarfjárveiting sjóðsins hefur verið 40 millj. og hefur reyndar verið óbreytt í mörg ár þannig að þar munar talsvert um. Hvað varðar framhaldsskólanema höfum við unnið með sveitarfélögunum að atvinnuframboði fyrir þá og sveitarfélögin hafa langflest lýst því yfir að þau muni ráða sama fjölda framhaldsskólanema í vinnu þ.e. ungmenni á þessum aldri, og verið hefur undanfarin ár. Svo virðist vera að vandinn verði mestur í Reykjavík þar sem ekki næst að veita öllum sem sækja um á þessum aldri störf. Við höfum unnið að því með framhaldsskólanemum að leita úrræða í framhaldsskólunum fyrir nemendur, þ.e. ekki beinlínis atvinnuúrræða, og það hefur verið í samráði menntamálaráðuneytis, framhaldsskólanema og Hugmyndaráðuneytisins að standa að sérstöku verkefni fyrir framhaldsskólanema. Síðan hefur verið ákveðin vinna í gangi hjá iðnaðarráðuneytinu um átaksverkefni fyrir nemendur á þessum aldri og ég get kannski komið að því í seinna svari mínu.

Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svarið. Mig langar að hnykkja á því með því að spyrja hvort þær hugmyndir sem Samband íslenskra framhaldsskólanema hefur reifað um t.d. sumarskóla þar sem atvinnulausir stúdentar eru fengnir til að kenna námskeið undir handleiðslu kennara og sömuleiðis hugmyndir sem þeir hafa lagt fram um svokölluð örnámskeið í ýmsum greinum, þar á meðal list- og verkgreinum, hafi verið kynntar fyrir ráðuneytinu og hvort slíkar hugmyndir komi til greina í sambandi við þau úrræði sem í bígerð eru í ráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi í fyrra svari mínu höfum við verið að vinna með Sambandi íslenskra framhaldsskólanema, SÍF, og Hugmyndaráðuneytinu og ÍTR að úrræðum fyrir framhaldsskólanema innan framhaldsskólanna. Það verkefni hefur hlotið nafnið Frumkvæði og byggist eiginlega fyrst og fremst á hugmyndum framhaldsskólanemanna sjálfra og gengur að stórum hluta út á það að fulltrúar framhaldsskólanema lýstu strax í febrúar/mars yfir áhyggjum sínum á því að ekki yrði næg vinna fyrir alla og þeir vildu ekki að framhaldsskólanemar ættu ekki annarra kosta völ en mæla göturnar. Verkefnið miðast að því og þar er m.a. unnið með skólameisturum líka að því að hugsanlega verði hægt að meta þetta eitthvað til eininga og að standa fyrir einhverju starfi í skólunum. Síðan er ljóst að ráðist verður í einhver verkefni sem tengjast kannski fyrst og fremst umhverfismálum. Þar munu vonandi einhverjir framhaldsskólanemar líka geta sótt um og þar þyrfti hæstv. iðnaðarráðherra líklega að vera til svara. Ég bind miklar vonir við að þetta frumkvæðisverkefni 

Virðulegi forseti. Eins og landsmenn vita er yfirstjórn Seðlabankans í höndum forsætisráðherra og samkvæmt lögum á peningastefnunefnd að ákveða stýrivexti. Ákvarðanir nefndarinnar skulu grundvallast af markmiðum bankans og vönduðu mati á ástandi og horfum í efnahags- og peningamálum og fjármálastöðugleikanum í landinu. Hæstv. forsætisráðherra og aðrir ráðherrar í ríkisstjórninni hafa talað um að stýrivextir geti lækkað mjög hratt og það gekk að meira segja svo langt að þegar samstarfsyfirlýsingin var undirrituð og kynnt var talað um að stýrivextir gætu verið komnir niður í 2–3% í árslok. Nú eru engin sýnileg lækkun á stýrivöxtunum í augsýn. Íslendingar búa eins og allir vita við himinhátt vaxtastig og fyrirtækjunum og heimilunum blæðir út vegna þessa. Ríkisstjórnin lítur í hina áttina eins og venjulega, hún hefur, virðist vera, gert sitt til að leggja lóð á vogarskálarnar. Þrátt fyrir fögur fyrirheit virðist ríkisstjórnin ekki hafa þá stjórn á peningamálum sem æskilegt væri því að hið alþjóðlega vald sem fylgir veru Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hér á landi virðist ganga framar sjálfsákvörðunarrétti þjóðarinnar. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Hver stjórnar peninga- og stýrivaxtastefnunni hér á landi? Er það hinn norski seðlabankastjóri, peningastefnunefnd eða Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn?

Virðulegi forseti. Það er peningastefnunefnd og Seðlabankinn sem ákveða stýrivexti.

Virðulegi forseti. Það er mjög athyglisvert að hæstv. forsætisráðherra segi þessa setningu hér úr ræðustól því svo virðist vera að ríkisstjórnin hafi ekki fullan ákvörðunarrétt á vaxtastigi Seðlabankans og þar af leiðandi peningamálum þjóðarinnar. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra aftur: Er það ekki rétt að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sé að setja einhverjar hömlur varðandi vaxtastigið og að það sé svo hátt t.d. af því að það tengist jafnvel veru erlendra fjárfesta hér á landi í gegnum jöklabréfin? Neitar hæstv. forsætisráðherra því alfarið að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafi þar einhver áhrif?

Hæstv. forseti. Það er ríkisstjórnarinnar að skapa þær forsendur sem hér eiga að vera fyrir hendi til að hægt sé að lækka vexti og stýrivexti og auðvitað vinnur ríkisstjórnin hörðum höndum að því að gera það. Ákvörðun um stýrivexti er í höndum peningastefnunefndar og Seðlabankans, það er alveg skýrt samkvæmt lögum. Við erum með áætlun með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem við vinnum eftir og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur skoðanir á þessu eins og mörgu öðru að því er varðar vexti og gengið í landinu o.s.frv. En það er peningastefnunefndin sem ákveður stýrivexti. Það er alveg klárt og kvitt.

Virðulegi forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra varðandi samskiptin við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og hvers vegna það hafi tafist jafnmikið og raun ber vitni að fá afgreiddan annan hluta af láni sjóðsins. Hér er ekki um að ræða einangrað mál sem snertir eingöngu þetta lán Alþjóðagjaldeyrissjóðsins heldur er hér um að ræða þátt í því efnahagssamstarfi sem við eigum við sjóðinn og mun auðvitað hafa heilmikil áhrif á ýmsa aðra þætti. Þetta er spurning um trúverðugleika okkar út á við. Þetta er spurning um þann þrýsting sem greinilega hefur skapast á íslensku krónuna og við höfum fylgst með síðustu dægrin. Þetta hlýtur líka að spila inn í það sem hér var verið að ræða um, ákvarðanir um stýrivexti sem verða teknar eftir hálfan mánuð eða svo. Þessi mál hafa alloft verið tekið upp í ræðustóli Alþingis og það hefur verið að gefnu tilefni vegna þess að svörin sem hafa borist eru þess eðlis að þau kalla einfaldlega á að þessu máli sé fylgt eftir. Svör hæstv. ríkisstjórnar hafa verið mjög losaraleg og óljós. Fyrir rúmum tveimur mánuðum sagði t.d. hæstv. fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon þegar hann ræddi um þessi mál, með leyfi forseta: „Það eru tæknileg, og má segja að hluta til efnisleg atriði af þessu tagi sem ætlunin er að skoða betur og ganga endanlega frá orðalagi á á næstu dögum, viku eða 10 dögum, og þá verður skýrslan endanlega tilbúin …“ Það eru sem sagt rúmir tveir mánuðir síðan þetta voru tæknileg mál sem átti að ganga frá á allra næstu dögum. Hv. þm. Helgi Hjörvar, formaður efnahags- og skattanefndar, var spurður um þessi mál líka í síðustu viku og þá vísaði hann enn til þessa hugtaks að „hin tæknilegu úrlausnarefni“ væru eitthvað að vefjast fyrir mönnum til að komast til botns í þessum efnum. Í ljósi þessara yfirlýsinga vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra í fyrsta lagi: Hvaða atriði eru það nákvæmlega sem upp á vantar til að hægt sé að afgreiða þetta mál? Getur hæstv. forsætisráðherra útskýrt fyrir okkur, listað upp þessi atriði þannig að okkur sé ljóst 

Virðulegi forseti. Benda má á ýmislegt sem hefur tafið það að hægt sé að ganga frá áætlun með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, endurskoðaðri áætlun. Ég held að það sé alveg ljóst að kosningar og stjórnarskiptin hafa tafið það nokkuð að hægt sé að ganga frá þessari áætlun við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og það er töf sem fulltrúar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins viðurkenna. Það er líka alveg ljóst að við þurfum að ná fram endurskipulagningu á bankanum eins og kostur er áður en gengið er frá þeirri áætlun og við vonum að það geti orðið í byrjun júlímánaðar. Stefnt er að fundi hjá stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eftir því sem ég best veit í byrjun júlímánaðar og þá vona ég að frá því sé gengið. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn leggur líka áherslu á að búið verði eins og kostur er að ganga frá lánaskilmálum bæði vegna Icesave-reikninganna og eins vegna Norðurlandanna, Póllands og Rússlands og ég greindi frá því áðan á hvaða stigi það er. Ég er full bjartsýni á að það geti gengið eftir að áður en við göngum frá hinni endurskoðuðu áætlun við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn geti þetta legið fyrir. Lögð er áhersla á það af hálfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að fyrir liggi áætlun um ríkisfjármál. Það er alveg ljóst að við þurfum að taka á í því efni vegna þess að við erum að tala þar um 170 milljarða kr. halla og sennilega nálægt 20 milljörðum sem brúa þarf á þessu ári, m.a. vegna minna tekjustreymis. Að því er nú unnið hörðum höndum. Það liggur fyrir og kom fram í 100 daga áætlun sem ríkisstjórnin lagði fram að lögð er áhersla á að áætlun varðandi ríkisfjármálin sem er til langs tíma, næstu 3–4 árin, liggi fyrir í þessum mánuði. Hún mun liggja fyrir í þessum mánuði og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn veit það. Við munum vonandi geta kynnt hér á næstu dögum áætlanir um það sem við þurfum að taka á í ríkisfjármálunum að því 

Virðulegi forseti. Þá liggur það fyrir hver þessi tæknilegu úrlausnarnefni voru. Það voru smáatriði eins og það að ganga til kosninga. Það voru minni háttar framkvæmdaratriði eins og það að mynda nýja ríkisstjórn. Það voru svona minni háttar mál eins og það að endurskipuleggja heilt bankakerfi. Það var atriði eins og það að ganga frá samningunum um Icesave og lánasamningum við önnur ríki, sem hæstv. fjármálaráðherra talaði um 16. mars að væru tæknileg úrlausnarefni. Nú liggur það fyrir að þetta það sem þar hefur búið að baki. Því vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra af því að hæstv. ráðherra vísaði til þess að farið yrði yfir þessi mál í byrjun júlímánaðar, þ.e. eftir einn og hálfan mánuð eða þar um bil, af hálfu stjórnar sjóðsins þar sem það yrði væntanlega tékkað af hvort búið væri að kjósa og hvort búið væri að mynda ríkisstjórn og ganga frá samningunum um Icesave og það allt saman: Telur hæstv. forsætisráðherra að á þeim fundi verði gengið frá lánaafgreiðslunni á öðrum hluta lánsins? Og telur hæstv. forsætisráðherra, með skírskotun til þess sem hún sagði áðan, 

Ég held, virðulegi forseti, að það hafi í raunverulega engin áhrif t.d. að því hvað varðar gjaldeyrisforðann hvort það lán sem við fáum þegar þessi endurskoðaða áætlun liggur fyrir er greitt út í apríl, maí, júní eða júlí. Sumir hafa talað um að það hafi áhrif á gengið. En það skiptir ekki máli í hverjum þessara mánaða lánið er greitt út þar sem núverandi gjaldeyrisforði landsins er nægjanlega öflugur til að standa við bakið á krónunni með gjaldeyrishöftunum svo lengi sem höftin eru til staðar. Og það er vafasamt t.d. að halda því fram að þetta hafi áhrif á gengið. Ég held að það breyti ekki miklu hefðum við fengið þetta fyrr. Við höfum ekki nýtt þá peninga sem við höfum hingað til fengið t.d. frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum eða Norðurlöndunum. Það er bara geymt á bók. Ef við hefðum fengið þetta lán fyrr hefðum við þurft að byrja að greiða vexti af því fyrr o.s.frv. 

Frú forseti. Ég var að hlusta á morgunútvarpið á Bylgjunni í morgun og þar kom fram, í orðum hv. þm. Magnúsar Orra Schrams, að við hefðum verið upp fyrir haus í viðskiptanefnd alla síðustu viku og það væri fullt að gerast. Ég varð eiginlega svolítið hvumsa. Ég sit í viðskiptanefnd og fundi sem boðaður hafði verið í síðustu viku var aflýst. Ég óska því eftir upplýsingum um hvort þetta séu nýju vinnubrögðin, þ.e. að ekki eigi að boða fulltrúa stjórnarandstöðunnar á fundi í viðskiptanefnd. Er það nýja samráðið og hið svokallaða gagnsæi sem stjórnarflokkarnir hafa verið að boða að ekki er einu sinni talað við stjórnarandstöðuna þegar verið er að funda í viðskiptanefnd? Ég verð að segja að mér brá í brún að heyra frá varaformanni viðskiptanefndar að verið væri að funda í viðskiptanefnd og ræða málin, væntanlega mikilvæg mál, án þess að boða stjórnarandstöðuna á fund. Ég hefði t.d. talið nauðsynlegt að við hefðum fundað um það að starfsmenn 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem fram kemur hjá hv. þm. Eygló Harðardóttur. Ég er í viðskiptanefnd og það kom mér mjög á óvart að heyra hve mikið hefði verið fundað í síðustu viku. Stjórnarandstaðan fór fram á það á fyrsta fundi viðskiptanefndar að strax yrði gengið í það að funda um þau mikilvægu mál sem eru í gangi. Hér hefur verið upplýst af forsætisráðherra að helsti sérfræðingurinn um endurskipulagningu bankanna vildi hætta. Honum fannst allt of hægt ganga í allri vinnu og algjört stjórnleysi vera þegar kemur að þessum málum. Stjórnarandstaðan fór fram á að strax yrði fundað í viðskiptanefnd. Hvað er gert? Eini fundurinn sem átti að halda er felldur niður og síðan kemur varaformaður nefndarinnar fram í fjölmiðlum og upplýsir okkur um að allt sé á fleygiferð og verið sé að vinna á fullu í nefndinni. Annaðhvort er verið að vinna í nefndinni án stjórnarandstöðunnar eða varaformaður nefndarinnar segir ekki satt og rétt frá, 

Frú forseti. Það er athyglisvert að sjá hvernig pólitíkin virkar. Það má vera að ég hafi ekki verið nákvæmur í orðum mínum í beinni útsendingu í útvarpsþætti í morgun, gott og vel. En svona ætlum við sem sagt að láta þetta þing virka. Ég hef verið á fullu sem varaformaður viðskiptanefndar að undirbúa mig, lesa mér til um þau mál sem eiga að koma fram á vettvangi þingsins. Það eru mál frá fyrra þingi, það eru stór og mikil mál sem eru fram undan. Ég hef verið á fullu að búa mig undir þau fjölmörgu mál sem bíða viðskiptanefndar og þessa þings á næstu vikum.

Frú forseti. Þetta er nokkuð kyndug umræða. Það er rétt að fundarfall varð í hv. viðskiptanefnd í síðustu viku enda hafði þá engum málum verið vísað til nefndarinnar og þeir tveir aðilar sem óskað hafði verið eftir að kæmu fyrir nefndina höfðu ekki tóm til þess með þeim fyrirvara sem þar var gefinn. Hv. viðskiptanefnd fundar á miðvikudögum klukkan korter yfir tíu. Það eru fastir fundartímar þannig að fyrsti reglulegi fundurinn verður í þessari viku. Á þann fund mun nýskipaður forstjóri Fjármálaeftirlitsins mæta. Þar munum við líka taka fyrir þau mál sem þá liggja fyrir nefndinni, nú þegar er það eitt. Ég fagna því að hv. varaformaður viðskiptanefndar leggur mikla vinnu á sig til þess að kynna sér þau mál sem liggja fyrir. Þegar hafa verið kynnt ein átta mál sem koma eiga til afgreiðslu í viðskiptanefnd á þessu stutta sumarþingi. Ég skora því á aðra hv. þingmenn í viðskiptanefnd að fylgja fordæmi varaformannsins og leggja sig eftir því að kynna sér málin fyrir fram.

Frú forseti. Ég ber mikla virðingu fyrir hreinskilni í svari hv. þm. Magnúsar Orra Schrams en mér finnst mikilvægt á þessum fyrstu dögum þingsins að við áttum okkur á því á hvaða vegferð við erum, hvort við ætlum að gera þetta saman hér og vinna á vettvangi þingnefnda sem einn maður þannig að stjórn og stjórnarandstaða geti sameinast í verkum á þessu mikilvæga þingi. Á það að vera þannig að stjórnarliðar séu á einhverjum fundum úti í bæ - ég hef á tilfinningunni að þeir séu í gangi uppi í einhverjum ráðuneytum - og stjórnarandstöðunni sé haldið fyrir utan mjög mikilvæga vinnu? 
             Við þurfum að koma okkur upp úr þessu fari. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sagði að engin verkefni væru á borði viðskiptanefndar en ég vil minna hv. þingmann á það að við báðum um skýrslu frá viðskiptaráðherra um hvað hefði gerst hér í aðdraganda bankahrunsins. Hún var lögð fram rétt í aðdraganda 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Magnúsi Orra Schram fyrir heiðarleika í svörum. Ég efast ekki um að hann leggi á sig mikla vinnu eins og flestir þingmenn gera. Það breytir því hins vegar ekki að boðuð voru ný vinnubrögð, þ.e. aukið samráð og aukin samvinna við stjórnarandstöðuna. Mér finnst þetta ekki boða gott fyrir hið nýja samráð og hina nýju samvinnu sem við erum að tala um. Við nefndum það strax í upphafi að ekki var einu sinni rætt um að bjóða stjórnarandstöðunni formennsku eða varaformennsku í nefndum, það var ekki einu sinni rætt, 

Forseti vill minna þingmenn á að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Magnús Orri Schram hefur gert heiðarlega grein fyrir sínum málum. Það er mjög skiljanlegt og eðlilegt að þessir hlutir komi upp eins og hann lýsti hér og ekkert við því að segja. Það er hins vegar rétt sem hér kemur fram að það vekur athygli, miðað við allar þessar stóru yfirlýsingar um gagnsæi, um samráð, um alla þessa hluti, að vinnubrögðin eru þvert á þær yfirlýsingar. Það er algjörlega fráleitt að halda því fram að ekki hafi verið efni til að halda fund í síðustu viku. Ef einhvern tíma hefur verið þörf á að funda í viðskiptanefnd - og ætti nú frekar að fjölga tímunum en að leggja niður fundi - væri það nú. Hér var upplýst af forsætisráðherra að helsti sérfræðingur Svía, sem við fengum til að fara í bankamálin, hefði hótað 

Frú forseti. Ég vil lýsa því yfir að að sjálfsögðu munum við í hv. viðskiptanefnd vinna saman við yfirferð á þeim málum sem þangað verður vísað. Við munum einnig taka þar fyrir þau mál sem hv. nefndarmenn óska eftir að komist á dagskrá nefndarinnar.  Átta mál hafa verið kynnt inn í nefndina, 

Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar. Röð flokkanna er þessi: Samfylkingin, Sjálfstæðisflokkur, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, Framsóknarflokkur og Borgarahreyfing. Umferðir verða þrjár og skiptist ræðutími sem hér segir: Forsætisráðherra hefur 15 mínútur til framsögu en aðrir flokkar hafa 10 mínútur fyrir talsmenn í fyrstu umferð en síðan 5 mínútur í annarri og þriðju umferð. Forsætisráðherra hefur 5 mínútur í lok umræðunnar.

Virðulegi forseti. Frá því að bankahrunið skók þjóðina fyrir aðeins rúmu hálfu ári síðan hafa miklar breytingar orðið á stöðu íslenskra efnahagsmála. Í stað þenslu og mikils hagvaxtar sem reyndist því miður innstæðulaus hefur tekið við tímabil samdráttar með miklum áhrifum á allt okkar samfélag og efnahagslíf. Endurreisn hagkerfisins mun kosta mikla vinnu og afturhvarf til samhjálpar og samheldni sem einkenndi íslensku þjóðina áður en hún varð um stundarsakir fórnarlamb hugmyndafræði peningaauðgi sem ekki gekk upp. Hagspár Seðlabankans og fjármálaráðuneytisins gera ráð fyrir rúmlega 10% samdrætti landsframleiðslu í ár og líklega mun efnahagslífið ekki taka að vaxa á nýjan leik fyrr en í lok árs 2010. Gangi þessar spár eftir verður landsframleiðslan á mann árið 2011 álíka mikil og á árunum 2004–2005. Hagkerfið ætti frá þeim tímapunkti að geta vaxið á nýjan leik og gefið viðspyrnu inn í framtíðina en til þess að svo geti orðið verða allir að leggja sitt af mörkum. Tryggja þarf að heimilin og fyrirtækin geti staðið af sér áföllin og varast ber að grípa til vanhugsaðra einfaldra skyndilausna sem eru fjármálakerfi okkar, lífeyrissjóðum eða Íbúðalánasjóði ofviða og gætu leitt til annarrar kollsteypu. Atvinnuleysið er vafalítið ein versta birtingarmynd niðursveiflu í hagkerfinu. Atvinnuleysið var orðið 9,1% í apríl og hafði þá náð sögulegu hámarki. Það samsvarar því að ríflega 14.800 manns hafa verið á atvinnuleysisskrá að meðaltali í apríl. Hér ber þó að undirstrika að verulega hefur hægt á aukningu atvinnuleysis sl. vikur og atvinnulausir voru í lok apríl færri en í lok mánaðarins á undan. Rétt er líka að undirstrika að tæplega þriðjungur þessa hóps, um 4.700 einstaklingar, njóta nú þegar góðs af stórefldum úrræðum ríkisstjórnarinnar sem ráðist var í til að bregðast við auknu atvinnuleysi. Úrræði ríkisstjórnarinnar skila því árangri og bæta nú stöðu þúsunda einstaklinga sem lent hafa á atvinnuleysisskrá. Enn eru hins vegar um 12 þúsund einstaklingar á atvinnuleysisskrá sem ekki hafa fengið verkefni við hæfi eða fest sér önnur störf. Baráttuna gegn atvinnuleysinu verður því enn að herða eins og boðað er í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Atvinnuleysi fylgir einnig veruleg kaupmáttarrýrnun sem gæti orðið 15–20% á árabilinu frá 2007–2010. Kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann mun því á nýjan leik verða nærri því sem hann var árið 2004 áður en hann tekur að vaxa á nýjan leik. Flest heimili gætu staðið af sér storminn ef hann færði þau aðeins aftur í tekjum um 4–5 ár. Það er þó ekki raunin því að þungi kreppunnar leggst mjög misþungt á heimili landsins. Við verðum því enn frekar en áður að hjálpa þeim sem eiga á hættu að lenda í erfiðleikum sem þeir ráða ekki við. Ríkisstjórnin hefur þegar gripið til fjölmargra úrræða sem koma til móts við þá sem lent hafa í greiðsluvanda, t.d. með víðtækum úrræðum lánastofnana, endurgreiðslu séreignarsparnaðar og verulegri aukningu vaxtabóta sem mun skila sér í heimilisbókhaldið nú strax síðsumars. Ég fullvissa landsmenn um það að fylgst verður grannt með því hvaða hópar lenda í erfiðleikum og gripið verður til viðeigandi úrræða til stuðnings eins og kostur er. Við munum t.d. fá frekari greiningu á stöðunni frá Seðlabankanum núna í þessari viku sem ég mun gera Alþingi grein fyrir. Landsmenn hafa að mörgu leyti brugðist skynsamlega við erfiðri stöðu heimilanna. Þeir hafa dregið mjög úr neyslu, sérstaklega á innfluttum vörum, á sama tíma og áhugi á innlendum vörum og þjónustu hefur vaxið. Þótt allt of mörg heimili eigi í erfiðleikum með að standa í skilum með lán sín tekst þeim það sem betur fer flestum, m.a. vegna víðtækra ráðstafana sem ríkisstjórnin hefur sett fram. Umræðan er stundum eins og meiri hluti heimila sé að drukkna í skuldasúpu og vanskilum við að höfuðstóll skulda hækki. Með þessum orðum vil ég alls ekki gera lítið úr vanda fólks en ég vil að við mætum honum með ábyrgum hætti og horfum á heildarmyndina og skynsamlegar lausnir fyrir samfélagið í heild. Við megum ekki gleyma því hversu samofin staða heimilanna er endurreisn atvinnulífsins. Aðilar vinnumarkaðarins undirbúa nú að ná sáttmála um stöðugleika með aðkomu ríkisstjórnarinnar. Ég fagna því og bind miklar vonir við að okkur takist sameiginlega að ljúka gerð stöðugleikasáttmála. Þau markmið sem ríkisstjórnin hefur sett sér í samstarfsyfirlýsingunni falla vel að markmiðum aðila vinnumarkaðarins, enda á svo að vera. Ég dreg ekki dul á að eitt helsta viðfangsefnið er að ná samkomulagi um hvernig við náum niður halla ríkissjóðs, sem stefnir í 170 milljarða á þessu ári, á sama tíma og við forgangsröðum í þágu þeirra sem verst eru settir. Erfitt verður að ná fram verulegri lækkun stýrivaxta sem er lykilatriði fyrir heimilin og fyrirtækin nema einnig verði á sama tíma gripið til róttækra og sársaukafullra aðgerða í ríkisrekstrinum með niðurskurði útgjalda og skattbreytingum. 170 milljarða kr. halla á rekstri ríkissjóðs verður að eyða fram til ársins 2013. Náist áætlanir okkar um aukinn hagvöxt frá lokum næsta árs mundi sá hagvöxtur skila okkur nærri 70 millj. kr. upp í þann halla. Við þurfum því að ná til halla fram til ársins 2013. Þar stendur valið nánast eingöngu milli margra slæmra kosta og það verður viðfangsefni sem mun taka á hjá öllum og felur án efa í sér erfiðustu ákvarðanir sem ég hef þurft að taka á öllum mínum pólitíska ferli. En hér er því miður engin undankomuleið. Búið er að koma okkur í þessa skelfilegu stöðu og við viljum bjarga efnahag Íslands og forðast gífurlegar byrðar í framtíðinni á börnin okkar og komandi kynslóðir. Við erum ekki að takast á við halla ríkissjóðs til að þóknast Alþjóðagjaldeyrissjóðnum eða erlendum lánardrottnum. Við þurfum að takast á við hallann til að tryggja almannaþjónustu til framtíðar og til að leggja ekki óbærilegar byrðar á komandi kynslóðir. Þetta er áskorun sem enginn stjórnmálaflokkur getur skorast undan og ég heiti á stjórnarandstöðuna að vinna með okkur til að ná þessum markmiðum. Virðulegi forseti. Ný peningastefnunefnd hefur stigið jákvæð skref undanfarna mánuði með lækkun vaxta úr 18% í 13%. Vöxtunum hefur verið ætlað að halda í við gengi krónunnar ásamt þeim höftum sem komið var á í lok nóvember og studd voru frekar í mars. Forsendur hraðrar stýrivaxtalækkunar eru einnig að okkur takist að koma í veg fyrir frekari veikingu á gengi krónunnar og nauðsynlegt er í því sambandi að styrkja eftirlit með gjaldeyrishöftum og sjá til þess að þau virki eins og ætlast er til. Mikilvægt er einnig að endurreisn bankakerfisins ljúki sem fyrst. Hún hefur því miður tekið lengri tíma og verið flóknari viðfangs en ráðgert var í fyrstu. Eitt helsta viðfangsefnið fram undan er að ganga frá uppgjörum bankanna, endurfjármagna þá og taka á gjaldeyrisójöfnuðinum. Starfhæft bankakerfi er grundvöllur blómlegs atvinnulífs og hagvaxtar og því verðum við að kappkosta að allar áætlanir standist um að endurfjármögnun bankanna geti hafist í júlímánuði næstkomandi. Að því verðum við að vinna að meiri krafti en nokkru sinni. Bankarnir standa frammi fyrir gríðarlega erfiðu verkefni við fjárhagsleg og stjórnunarlega endurreisn atvinnulífsins til að koma í veg fyrir enn frekari atvinnuleysi. Þetta verkefni er svo ólíkt hefðbundinni bankastarfsemi að það verður að njóta sérstaks stuðnings stjórnvalda sem eigenda bankanna. Það er skoðun allra þeirra sem komið hafa að endurreisn fjármálakerfisins hér á landi og annars staðar. Í ljósi mikilvægis þess verkefnis hefur ríkisstjórnin á ný lagt fram frumvarp um eignaumsýslufélag er styðji við bak bankanna við þessa mikilvægu vinnu. Þessu félagi er ekki stillt upp til höfuðs bönkunum heldur til stuðnings við þá í því mikla erfiða og umfram allt sérhæfða starfi sem fram undan er. Ríkisstjórnin mun á næstu dögum setja fram stefnu sína sem eigandi bankanna. Það er ekki ætlunin að ráðskast til um daglegan rekstur bankanna heldur aðeins að marka þeim stefnu sem tryggir að bankarnir taki af myndugleik á vandræðum heimila og fyrirtækja en verði þrátt fyrir það reknir með hagnaði. Mikilvægar ákvarðanir um framtíðareignarhald nýju bankanna og mögulegt erlent eignarhald þarf að liggja fyrir sem allra fyrst. Markmiðið hlýtur að vera að ríkið verði ekki lengur með eignarhald á bönkunum en nauðsyn krefur. Við verðum líka að finna lausn vegna þess gjaldeyrisójafnaðar sem bankarnir standa frammi fyrir. Við mótun nýju bankanna sl. haust voru fluttar til þeirra mun meira af eignum en skuldbindingum í erlendri mynt. Þessi gjaldeyrisskekkja leiðir til tvenns konar vandamála fyrir bankana. Annars vegar eru þeir mjög viðkvæmir fyrir hreyfingum í gengi krónunnar. Styrking krónunnar leiðir til þess að uppgjör þeirra sýna taprekstur. Vextir af lánum í erlendri mynt eru lægri en vextir af innlánum bankanna og því eru greiðslur bankanna til sparifjáreigenda meiri en tekjur þeirra af útlánum. Nauðsynlegt er að skoða vel þá leið að lán bankanna séu færð yfir í íslenskar krónur. Með því að færa lán innlendra aðila í krónum bæði hjá einstaklingum og fyrirtækjum minnkar einnig áhætta lántakenda. Það er ekki síður mikilvægt að heimili og fyrirtæki losni við gengisáhættu en bankarnir. Aukinn stöðugleiki í gengismálum er önnur grundvallarstoð fyrir endurreisn hagkerfisins og því veldur það vitaskuld vonbrigðum að gengi krónunnar er nú svipað og fyrir hálfu ári síðan. Eitt mikilvægasta viðfangsefni fyrir þjóðina er að tryggja heilbrigt umhverfi fyrir erlendar fjárfestingar hér á landi til að byggja upp ný úrræði og öflugt atvinnulíf. Innganga í Evrópusambandið og væntingar um upptöku evru munu aðstoða okkur við að ná auknum stöðugleika gengisins. Fram að því verðum við þó að skjóta styrkari stoðum undir krónuna og tryggja að óstöðugleiki hennar hindri ekki vöxt hagkerfisins. Við ættum öll að geta sammælst um að betra væri ef gjaldeyrishafta væri ekki þörf í þessum tilgangi. Þau eru hins vegar nauðsynleg á meðan við náum betri stöðugleika í hagkerfinu. Þau gefa Seðlabankanum jafnframt vonandi tækifæri til þess að lækka vexti meira og hraðar en ella og tryggja þannig hagvöxt á nýjan leik. Höftin eru því nauðsynleg við núverandi aðstæður þótt markmiðið sé að sjálfsögðu að lyfta þeim eins fljótt og auðið er. Þrátt fyrir að víða séu vandamál megum við ekki missa sjónir á því að vonarneista er víða að finna. Alþjóðlegir markaðir hafa tekið við sér undanfarnar vikur þrátt fyrir að óvissan þar sé mikil en skjót endurreisn þeirra ætti að geta flýtt fyrir bata okkar eigin hagkerfis. Nokkur jákvæð merki er einnig að finna í okkar eigin hagkerfi. Verðbólgan hefur t.d. lækkað í 11,9% í apríl og 15,2% í mars. Almennt er búist við að árshraði verðbólgunnar lækki enn frekar næstu mánuði og verði kominn í nærri 2,5% verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands í ársbyrjun 2010. Utanríkisverslunin gefur einnig von um bætta stöðu hagkerfisins þegar horft er til framtíðar. Afgangur hefur verið af vöruskiptum frá því í september í fyrra og ætti það að öðru leyti að leiða til styrkingar krónunnar. Það hjálpar líka mikið að gengið erlendis er orðið litlu hærra en hérlendis en það virðist muna um það bil 15% sem er mun minna en áður því að krónan hefur styrkst erlendis. Skuldir ríkissjóðs hafa hækkað hratt og ljóst er að þær munu nema um 100% af landsframleiðslu áður en árið er liðið og nema ríflega 1.400 milljörðum kr. Það er þó mikilvægt að hafa í huga að á móti þessum skuldum koma eignir sem gefa í mörgum tilfellum tekjur og hægt verður að selja til að grynnka á skuldastöðunni. Einkavæðing bankanna á nýjum forsendum sem tryggja dreifða eignaraðild og ábyrga stjórnun með hag allra hluthafa að leiðarljósi gætu lækkað skuldir ríkissjóðs verulega og fært skuldir hans undir meðaltal aðildarríkja OECD, gangi áætlanir okkar eftir. Samninganefnd stjórnvalda hefur náð ánægjulegum árangri í viðræðum við önnur Norðurlönd um styrkingu gjaldeyrisforðans og við blasir niðurstaða. Lán Norðurlandanna munu nema um 2,5 milljörðum bandaríkjadala auk þess sem viðræður standa yfir við Pólverja og Rússa um lán. Viðræður við Breta og Hollendinga um lán til greiðslu Icesave-reikninganna munu einnig halda áfram í næstu viku. Ljóst er að þær viðræður eru mun vandasamari en viðræður við nokkur af Norðurlöndunum. Hins vegar er mikilvægt að við stöndum við alþjóðlegar skuldbindingar okkar á sama tíma og við náum ásættanlegri niðurstöðu og kjörum sem ekki verða okkur ofviða. Hæstv. forseti. Ég hef í skýrslu þessari gert grein fyrir sýn ríkisstjórnarinnar á helstu viðfangsefni okkar á sviði efnahagsmála vegna þeirra miklu þrenginga sem íslenskt samfélag gengur nú í gegnum. Öllum ætti að vera ljóst að vandinn og verkefni fram undan eru gífurleg og öll íslensk heimili munu finna fyrir aðlöguninni sem óumflýjanlegt er. Í þeirri efnahagsáætlun sem ríkisstjórnin vinnur eftir í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og í þeirri framtíðarsýn sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa lýst í ítarlegum samstarfssáttmála sínum er að finna skýra leiðsögn um hvernig íslenskt samfélag og efnahagslíf verður byggt upp á ný. Ég vil undirstrika það hér að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn ræður ekki ferðinni. Það eru íslensk stjórnvöld og íslenski seðlabankinn sem ráða för enda þótt unnið sé af fullum heilindum á grundvelli efnahagsstefnu íslenskra stjórnvalda og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Engin stjórnvöld hafa áður tekist á við viðlíka verkefni og við fáumst nú við. Við höfum engin fordæmi og vonandi munum við ekki þurfa að kljást við aðstæður eins og þessar í framtíðinni. Undanfarna 100 daga hefur okkur miðað vel á þessari mikilvægu vegferð og ég er sannfærð um að næstu 100 dagar munu skila okkur góðum árangri og marka mikilvæg kaflaskil. Ég óska eftir góðu samstarfi við þingheim allan um þessi mikilvægu verkefni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa skýrslu en því miður gefur hún okkur ekki mikla von. Hún kemur hingað upp með gamlar fréttir, fréttir af því að taka þurfi erfiðar ákvarðanir, fréttir af því að ástandið sé alvarlegt, að atvinnuleysið sé mikið, að gengið sé veikt, að illa gangi að endurreisa bankana og síðan er mikil áhersla lögð á að það sé ekki Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sem ráði för heldur stjórnvöld. Það lýsir kannski ákveðnu vandamáli hversu mikla áherslu hæstv. forsætisráðherra leggur á það, samstarfið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn gengur greinilega ekki nógu vel. Við erum ekki á sporinu með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Þegar hæstv. forsætisráðherra kemur hér upp, í umræðu undir fyrri dagskrárlið, og lýsir því yfir að það skipti ef til vill ekki öllu máli hvenær við fáum afgreiðslu á lánum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum lýsir það ekki bara alvarlegu skilningsleysi á samstarfinu við sjóðinn heldur líka ákveðnu skeytingarleysi gagnvart því samstarfi yfir höfuð. Þegar gráu er síðan bætt ofan á svart og sagt að það sé alls ekki sjóðurinn sem ráði för fer maður að hafa alvarlegar áhyggjur af því að enn skuli ekki hafa verið gengið frá annarri greiðslu lánsins frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Hvers vegna er Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn að veita okkur aðstoð? Í fyrsta lagi þurftum við aðstoð hans til að endurreisa bankakerfið, til þess að byggja upp þann sjóð sem nauðsynlegur var, til þess að treysta grunn bankakerfisins á Íslandi og til þess að byggja nægilegar traustar stoðir undir þau verkefni sem biðu okkar en ekkert síður til að skapa þann nauðsynlega trúverðugleika sem okkur skorti eftir hrun fjármálakerfisins á Íslandi. Þegar samstarfið fer síðan að ganga illa og það fer að spyrjast út að helsti sérfræðingurinn sem ráðinn var að beiðni sjóðsins við endurreisn bankakerfisins lýsir megnri óánægju og fram kemur í fjölmiðlum að hann vilji hætta er allur þessi trúverðugleiki í uppnámi. Það þarf að gera hlutina í réttri röð. Hér er mikið rætt um vexti, mikið rætt um afnám gjaldeyrishafta og um atvinnuleysi. En til þess að við getum tekist á við þessa þætti verðum við fyrst að leggja fram skýra stefnu um það hvernig taka eigi á þessum mikla halla ríkissjóðs. Hvernig ætlum við að vinna okkur út úr þeirri stöðu að á fjárlögum er búið að taka ákvarðanir um að verja mun meira fé til sameiginlegra verkefna en aflað er á hverjum tíma? Hvernig ætlum við að takast á við þá stöðu að tekjur ríkisins eru að dragast stórlega saman á sama tíma og ekki hafa enn komið fram tillögur um hvernig draga eigi úr útgjöldunum? Ég lýsi yfir mjög mikilli óánægju með að engin svör komi frá hæstv. forsætisráðherra. Hæstv. forsætisráðherra tók við búinu sem nýi verkstjórinn sem ætlaði að bretta upp ermarnar og taka til hendinni, að hennar sögn var verkstjórnin í fyrri ríkisstjórn ekki nægilega kraftmikil og skýr. Verkstjórnin í þessari ríkisstjórn er með þeim hætti að þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi starfað frá 1. febrúar höfum við engin svör fengið. Við erum algjörlega á gati þegar kemur að því hvernig ríkisstjórnin ætlar að loka fjárlagagatinu, hvernig á að ná endum saman í ríkisfjármálunum. Þetta er alvarlegt vegna þess að þetta er forsenda þess að við getum farið að hafa væntingar um að vextir lækki og auk þessa þurfum við að sjálfsögðu að endurreisa bankakerfið. 
             Núna þegar gengi krónunnar er í sinni lægstu stöðu, gengisvísitalan í kringum 230, koma fyrst fram hjá hæstv. viðskiptaráðherra og síðan, héðan úr ræðustóli Alþingis í dag, frá hæstv. forsætisráðherra, skilaboð um að verið sé að taka til skoðunar að snúa öllum erlendu lánunum sem eru útistandandi til bankanna yfir í íslenskar krónur, einmitt þegar staða krónunnar er sem veikust. Ég segi fyrir mitt leyti: Það standa engar lagaheimildir til þess að gera þetta. Það er alveg ljóst að á grundvelli þeirra samninga sem eru útistandandi til bankanna er engin heimild til slíkrar almennrar aðgerðar gagnvart öllum þeim sem skulda í íslenska bankakerfinu í erlendum gjaldmiðlum. Maður hlýtur að kalla eftir upplýsingum um það, þegar hæstv. forsætisráðherra stígur fram og tekur undir með viðskiptaráðherra um að þetta kunni að vera lausnin á krísunni sem stjórnvöld eru í við endurreisn bankakerfisins, hvernig þetta eigi að gerast. Hvað á það að þýða að koma fram með hugmyndir af þessum toga sem eru stórkostlega alvarlegar og taka frá fyrirtækjunum og mörgum heimilum vonina um að með sterkari krónu muni skuldabyrðin eitthvað léttast? Hvað á það að þýða að koma fram með slíkar hugmyndir án þess að koma fram með svörin við því hvernig úr þessum vandamálum öllum á að greiða? Í umræðum um efnahagsmálin hefur verið rætt um að lausn væri í því fólgin, ekki bara til skamms tíma heldur líka til lengri tíma, að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Það er alveg skýrt að umsókn um Evrópusambandsaðild gerir ekkert fyrir okkur í samanburði við það að fram komi skýr stefna í ríkisfjármálunum um það hvar eigi að skera niður. Ég nenni ekki lengur að hlusta á það frá hæstv. ríkisstjórn að þetta verði erfitt og að það muni þurfa að taka erfiðar ákvarðanir. Ég hef margoft tekið það fram fyrir hönd míns flokks að við gerum okkur grein fyrir því og við munum styðja allar skynsamlegar tillögur. Þessar aðgerðir þola enga frekari bið. Það þarf að grípa strax til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar eru ella vex vandinn. Það er reyndar alveg stórmerkilegt að við skulum hafa háð heila kosningabaráttu án þess að tekist væri á um leiðir í þessum efnum. Öllum hugmyndum sem komu frá Sjálfstæðisflokknum í þessu efni var vísað á bug sem of almennum og að þær mundu lenda of harkalega á velferðarkerfinu. Þetta er ómálefnaleg gagnrýni vegna þess að hana mátti útfæra með ólíkum hætti í einstökum ráðuneytum en alvarlegast af öllu er þó að enn hefur ekkert komið fram. Varðandi Evrópusambandsumsóknina sem slíka er ágætt að setja þá hluti í samhengi við það þegar við sóttum um lánið til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Í ljós kom að með Icesave-deiluna óleysta fór það mál allt saman í hnút. Evrópusambandsríkin þvinguðu íslensk stjórnvöld að samningaborðinu. Ég tel reyndar að það hafi verið skynsamleg leið að byggja á þeim samþykktu viðmiðum sem lágu til grundvallar þeim viðræðum sem settar voru af stað fyrir mörgum mánuðum, en það er greinilega ekkert að gerast. Það er augljóst að Evrópusambandsríkin sem í hlut eiga, sérstaklega Bretar og Hollendingar, virðast ekki ætla að taka nokkurt tillit til þeirra aðstæðna sem upp eru komnar á Íslandi heldur einfaldlega þvinga fram greiðslu á þeim kröfum sem þeir telja sig eiga á íslensk stjórnvöld. Og láta menn sér detta í hug að nú verði hægt að leggja af stað í nýjan leiðangur gagnvart þessum sömu ríkjum með þessa deilu óleysta  Ég kalla eftir því frá hv. ríkisstjórn að hún fari að hætta að tala um vandamálið, fari að koma fram með hugmyndir, skýrar lausnir. Við í stjórnarandstöðunni í Sjálfstæðisflokknum munum sannarlega styðja slíkar hugmyndir séu þær skynsamlegar og til þess fallnar að leysa vandann. En menn verða að hafa tvennt í huga: Fyrst þarf að leysa ríkisfjármálin og svo þarf að endurreisa bankakerfið. Þá þýðir ekki að vera með eitthvert hálfkák og óljósar hugmyndir um það hvernig það eigi að gera. Það er nákvæmlega ekkert gagnsæi eins og lofað var í því ferlinu. Verðmatið sem átti að kynna fyrir almenningi núna í apríl er enn dulkóðað í einhverju herbergi. Þegar þetta tvennt hefur verið leyst geta menn farið að hafa væntingar um það að skilyrði skapist til þess að lækka vexti og í framtíðinni síðan að afnema gjaldeyrishöftin. Ekkert af því er raunhæft fyrr en menn hafa leyst stóru verkefnin. Hættið að tala um hvað það verði erfitt og komið með tillögur um það hvernig þið viljið að það verði leyst. 
            

Frú forseti. Ég held að því verði ekki á móti mælt að forsætisráðherra hafi flutt hér málefnalega og ítarlega og ég vil segja heiðarlega skýrslu þar sem ekkert var dregið undan varðandi þær aðstæður sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir. Formaður Sjálfstæðisflokksins kallar það gamlar fréttir. Hann kallar vanda Íslendinga gamlar fréttir og finnst lítið til koma að menn ræði það. Þetta er mikill misskilningur hjá formanni Sjálfstæðisflokksins. Þessi vandi er líka nýjar fréttir og verður það næstu missirin. Þessi vandi okkar Íslendinga verður ekkert hrópaður niður, hann er til staðar. Það að ræða hér um hann málefnalega og heiðarlega, eins og forsætisráðherra gerði, er nákvæmlega það sem við eigum að gera og þurfum að gera. Það verður því miður þannig að það verður viðfangsefni okkar, eða ætti að vera viðfangsefni okkar sameiginlega, að ræða hlutlægt og málefnalega um þetta, m.a. til þess að þjóðin öll geti verið með í því að takast á við þetta út frá raunverulegum forsendum þess sem við stöndum frammi fyrir. Það er að mínu mati eitt brýnasta verkefnið í allri þjóðfélagsumræðu og allri umfjöllun fjölmiðla og öllum okkar málflutningi að við leggjum hlutina skýrt og málefnalega fyrir, að menn greini vandann, verði eftir atvikum sammála um hver hann er og hversu mikill hann er og hvað þurfi að takast á við. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara mikið í ræðu formanns Sjálfstæðisflokksins. Þar kom a.m.k. fátt nýtt fram að mínu mati, þar má kannski nota orðið gamlar fréttir. Vandi íslensks þjóðarbús og samfélags er mikill. Ef við skoðum stærðargráðu þess sem gerst hefur á Íslandi síðasta hálfa árið á það sér fáar hliðstæður í vestrænum þróuðum ríkjum. Þessi vandi er miklum mun meiri en bankakreppan á Norðurlöndunum um 1990. Þetta er meira áfall en Suður-Kórea varð fyrir á sínum tíma. Þetta er stærra áfall en varð í Taílandi. Þetta er meira að segja talsvert stærra áfall en frændur okkar og vinir Færeyingar urðu fyrir og var það þó ekkert smáræði sem þar gekk á. Þetta áfall á sér fáar ef nokkrar hliðstæður í sögu þróaðra hagkerfa á seinni áratugum. Þær ákvarðanir og aðgerðir ýmsar sem menn ákváðu í haust og settu þessi mál að meira eða minna leyti í farveg - og það er hollt fyrir vini okkar í Sjálfstæðisflokknum að hugleiða það - eru sannarlega umdeilanlegar. Ég verð að viðurkenna að ég hef æ oftar velt því fyrir mér hvort menn hafi að hluta til lent með málin í farveg, t.d. með því sem ákveðið var í neyðarlögunum, sem kann að reynast mjög torsóttur og grýttur og erfitt að komast upp úr. En ég vil líka segja sanngirninnar vegna að mönnum var mikill vandi á höndum. Það varð hér gríðarlegt áfall og menn urðu að taka ákvarðanir og einhverja stefnu varð að taka eins og oft er við slíkar aðstæður, og það er því í sjálfu sér ódýrt að gagnrýna það eftir á. Ég held að það gagnist okkur best að horfast í augu við þá stöðu sem við erum í og vinna samkvæmt því því að leiðin til baka, þegar menn eru vonandi komnir vel yfir miðja ána, er ekki endilega gæfuleg. Er ekki skárra að reyna að klóra sig upp á bakkann hinum megin? Endurreisn bankakerfisins hefur reynst miklum mun flóknara og tafsamara verkefni en menn ætluðu. Það er veruleiki, það er staðreynd og ekkert er dregið undan í þeim efnum. Það skiptir ekki öllu máli hvort menn vitna þar í sænskan sérfræðing eða hvort það er einfaldlega sá veruleiki sem við okkur blasir og allir geta sótt sér upplýsingar um með því að ræða við þá sem á vettvangi eru. Varðandi ríkisfjármálin og þá glímu vil ég segja, og þar er ég sammála formanni Sjálfstæðisflokksins, við verðum að hefjast handa strax. Það alversta sem við gætum gert væri að geyma það, væri að fresta því að takast á við vandann. Það er líka siðferðilega og pólitískt óverjandi að gera það vegna þess að afleiðingar þessa yrðu einvörðungu að vandinn yrði enn meiri og erfiðari úrlausnar síðar, og þá værum við vissulega að senda reikninginn á komandi kynslóðir. Ef við sem héldum veisluna, ef við sem klúðruðum, ætlum að koma okkur undan því að taka byrðarnar á herðar okkar þá er nú ekki hátt risið á því verð ég að segja. Aðlögunarverkefnið í ríkisfjármálunum liggur nokkurn veginn fyrir. Það er að verða staðreynd að það stefnir í a.m.k. 20 milljarða viðbótarhalla á ríkissjóði að óbreyttu á þessu ári. Með öðrum orðum: Ef við ætlum að ná aftur landi nálægt því sem lagt var upp með um áramótin þurfum við aðgerðir í formi tekjuöflunar og sparnaðar á þessu ári og það sem eftir lifir þess af stærðargráðunni 20 milljarðar kr. Það er líka ljóst að ef við ætlum að ná þessum halla niður í 0 og eiga afgang á fjórum næstu árum þar á eftir verður að stíga mjög stórt skref á næsta ári. Segjum að stærðargráða þess séu 45–55 milljarðar kr. og árin þar á eftir kannski 10–20 milljarðar í viðbót. Glöggir reikningsmenn sjá að þetta eru ekki 170 milljarðar, það er rétt. Þar kemur það okkur vonandi til að með bata á nýjan leik í hagkerfinu og einhverjum hagvexti á síðari hluta tímans þá brúast bilið eins og forsætisráðherra kom inn á áðan. En hugleiðum aðeins hver staðan verður í lok þessa tímabils ef við gerum ekkert. Og þó við tökum bara 150 milljarða halla á ríkissjóði og segjum: Já, við bara rekum hann þannig næstu fjögur ár. Hvað þýðir það? Það þýðir að uppsafnaður viðbótarhalli, miðað við þá áætlun sem núna liggur fyrir, yrði hátt í 400 milljarðar kr., yrði næstum tekjur ríkissjóðs á heilu ári og vaxtakostnaðurinn uppsafnaður á tímanum í nágrenni við 30 milljarða. Er það ásættanlegt? Getur það gengið? Svarið er nei. Þá væri komin upp í lok þessa tímabils staða sem eiginlega engin leið væri að sjá til lands með. Það er þannig. Það er því úrslitaslagur sem við stöndum frammi fyrir núna og á næsta ári að ná þessu niður þannig að vaxtakostnaðurinn og uppsafnaður halli hlaðist ekki upp. Það verður erfitt og það er allt í lagi að segja það, hv. þm. Bjarni Benediktsson. Það er bara best að horfast í augu við það að svoleiðis er það. En munurinn er sá að ef við tökumst á við þetta núna og ef þetta ár og það næsta verða okkur drjúg í því að ná til lands í þessum efnum þá fer strax að horfa skár á árunum þar á eftir. En prófi menn að framreikna næstu 10–25 ár ef við gerum ekkert næstu fjögur árin og sjái útkomuna á því, hún er ekki féleg. Valið stendur um það að takast á við þetta núna og skapa betri skilyrði innan fárra ára til að tryggja á nýjan leik sæmileg lífskjör eða að sætta íslenska þjóð við verulega verri skilyrði til langs tíma.  Mikilvægustu verkefnin núna, og þar hef ég númer eitt það sem formaður Sjálfstæðisflokksins nefndi ekki, eru samkomulag og samstaða í samfélaginu um þær aðgerðir á sviði kjaramála, á sviði fjármála ríkis og sveitarfélaga og í sambandi við rekstur velferðarþjónustunnar sem verður að skapa því að öðruvísi munum við ekki komast í gegnum þetta. Ríki og sveitarfélög, aðilar vinnumarkaðarins, heildarsamtök og fleiri aðilar, verða að ná höndum saman um þessa hluti. Þar geta menn ekki gert sér vonir um einhverja stöðugleikasátt og verið stikkfrí. Það getur enginn skorast undan því að leggja sitt af mörkum í þeim efnum, ekkert svið samfélagsins, engin starfsstétt. Í öðru lagi eru ráðstafanirnar í ríkisfjármálum brýnar, aðkallandi, og þar verður að hefjast handa strax á þessu vori og það verður gert og þá reynir á, bæði samstöðuna hér innan þings og úti í þjóðfélaginu. Næst sú samstaða og sú stemmning og sá kjarkur sem til þarf? Eða næst hún ekki? Í þriðja lagi endurreisn fjármálakerfisins. Ekki bara þess verkefnis vegna heldur vegna þess að bankanna og fjármálastofnana bíður síðan gríðarlega afdrifarík glíma við úrlausn skuldavanda fyrirtækja og heimila. Þeir verða að vera í stakk búnir til þess að ráðast í það verkefni. Að sjálfsögðu þarf síðan að ná þeim samningum sem hér hafa verið nefndir um gjaldeyrislán, um lyktir Icesave-deilunnar og endurskoðun samstarfsins við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Allt þetta þarf að vinnast samsíðis og er ærinn handleggur hvert og eitt fyrir sig þó að það kæmi ekki allt saman á einum tímapunkti eins og er veruleikinn.  
            

Frú forseti. Ég hélt að við værum hér saman komin til þess að fá nýjar upplýsingar um stöðu efnahagsmála en ég held að við hefðum allt eins getað verið heima á netinu og flett upp á heimasíðu Seðlabankans undir liðnum „gamlar fréttir“ eins og að hlusta á það sem hæstv. forsætisráðherra hafði fram að færa. Hér kemur ekkert nýtt fram um stöðuna, ekki nokkur skapaður hlutur. Þetta er allt búið að birtast í fjölmiðlum og vera í umræðu vikum og mánuðum saman þannig að maður veltir því fyrir sér við þessar aðstæður sem stjórnin viðurkennir þó að séu alveg gríðarlega alvarlegar: Hvers vegna eru ekki fyrir hendi nánari upplýsingar um stöðuna og hvers vegna hefur stjórnin enga lausn á vandanum? Það tengist því kannski að upplýsingarnar vantar. Það er enn þá sama umræðan. Það er umræðan um að ástandið sé svo erfitt og að hitt og þetta hafi reyndar tekið lengri tíma en ráð var fyrir gert en það hafi jú komið á daginn að staðan hafi verið miklu flóknari en menn gerðu sér grein fyrir í upphafi. Það voru allir búnir að gera sér grein fyrir því fyrir löngu síðan hversu alvarleg staðan væri og hversu flókið og erfitt væri við þetta allt saman að eiga. Að koma hér enn og aftur og segja að staðan hafi verið svo erfið að þetta muni taka einhvern tíma til viðbótar hefur afskaplega lítið upp á sig, ég tala nú ekki um þegar vantar algjörlega allar lausnir. Enn og aftur birtist það sérkennilega hugarfar ríkisstjórnarinnar að hún virðist raunverulega telja að hún sé búin að leggja til lausnir sem dugi. Er ríkisstjórnin búin að kynna hagsmunasamtökum eða heimilunum þessa niðurstöðu, búin að útskýra fyrir þeim að þetta sé líklega allt saman misskilningur hjá þeim að staða heimilanna sé slík að þær lausnir sem ríkisstjórnin hefur boðið upp á nægi ekki? Hefur henni kannski ekki tekist nógu vel að ná til fjölmiðla, eins og hér var til umræðu, til að útskýra að ríkisstjórnin hafi í raun brugðist við ástandinu? Eða getur verið að ríkisstjórnin geri sér ekki grein fyrir því sem nánast allir aðrir í samfélaginu eru búnir að gera sér grein fyrir? Það eru engar lausnir, það er ekki búið að bjóða upp á neinar lausnir sem geta tekið á þeim vanda sem ríkisstjórnin viðurkennir þó annað veifið að sé til staðar. Hversu mikill er þessi vandi? Í fyrstu skýrslu Olivers Wymans frá því í janúar - sú skýrsla hefur reyndar ekki verið birt enn þá og hvað þá uppfærða útgáfan - segir að núverandi staða Íslands í efnahagsmálum sé alvarlegri en nokkur krísa sem þjóð hefur staðið frammi fyrir frá því í kreppunni miklu - nokkur þjóð nokkurn tíma. Það þarf því ekki fleiri ræður frá ríkisstjórninni um að staðan sé alvarleg, það gera sér allir grein fyrir því. Við erum að bíða eftir upplýsingum um hvaða lausnir þessi ríkisstjórn hefur upp á að bjóða og þær birtast ekki. Jú, menn finna upp ýmsa skemmtilega auglýsingafrasa eins og „velferðarbrú“. Svo kynnir maður sér hvað þessi velferðarbrú er, allt saman frestunaraðgerðir, aðgerðir til að fresta vandanum þangað til að eftir nokkur ár þegar ástandið verður orðið svo miklu betra er hægt að borga upp öll vandræðin. Raunar talar forsætisráðherra nú í samræmi við þessa stefnu þegar hún segir að gert sé ráð fyrir því að eftir nokkur ár verði hagvöxtur svo og svo mikill. Ekki er útskýrt hvers vegna það gerist, hvers vegna hagvöxtur verður miklu meiri eftir ár en núna. Það eru engar líkur til þess að nokkur hagvöxtur verði ef ekki er gripið inn í vegna þess að hér er farin af stað keðjuverkun sem leiðir til enn aukins atvinnuleysis. Og aukið atvinnuleysi dregur áfram úr neyslu í samfélaginu, fleiri fyrirtæki fara í þrot, skatttekjur minnka og enn fleiri verða atvinnulausir. Hvernig á þetta á endanum að leiða til aukins hagvaxtar? Verði ekki gripið inn í með róttækum aðgerðum sem snúa þessari þróun við, koma efnahagslífinu í gang, verður ekki aukinn hagvöxtur hér eftir eitt ár eða tvö ár eða þrjú ár. Þá höldum við bara áfram á þessari leið og veruleg hætta er á því að stór hluti þjóðarinnar sjái ekki annan kost en að flytja úr landi. Við höfum reyndar nefnt að atvinnuleysi hefði aðeins dregist saman í maí, hins vegar hefur það ekki dregist saman nærri því jafnhratt og það gerir yfirleitt á þessum árstíma og hvergi nærri nóg til þess að mæta þeim mikla fjölda fólks sem kemur út á atvinnumarkaðinn þegar skólunum lýkur. Hvað með verðbólguna? Jú, ríkisstjórnin nefnir að verðbólgan sé að minnka og af hverju er það? Það er hætt að blæða vegna þess að blóðið er allt búið. Það er allt að þorna upp í hagkerfi Íslands þannig að það á enginn peninga lengur til þess að halda uppi nokkurri verðbólgu. Það sem þó hefur verið að þróast í rétta átt gerir það vegna þess að það getur ekki orðið verra. Hér hefur mikið verið fjallað um mikilvægi þess að endurreisa fjármálakerfið. Það hefur þessi ríkisstjórn talað um frá upphafi. Hæstv. forsætisráðherra ræddi það í viðtali við Morgunblaðið 18. apríl, minnir mig, og sagði þá að nú sæi fyrir endann á endurreisn fjármálakerfisins, þeirri vinnu væri að ljúka og að búið að fá til þess ágæta menn eins og títtnefndan Mats Josefsson. Hefur eitthvað gerst í þeim efnum, er staðan eitthvað önnur núna? Nú er talað um júlí. Ætli það verði ekki þannig í júlí að okkur verði kynnt sú niðurstaða að þetta hafi reynst ívið flóknara en menn höfðu gert sér grein fyrir og muni taka aðeins lengri tíma? Er ekki vandinn bara sá að ríkisstjórnin þorir ekki að taka af skarið varðandi nokkurn skapaðan hlut, þorir ekki í þær róttæku aðgerðir sem þarf að fara í? Enda er rétt að hafa í huga hvers vegna Mats Josefsson sá ekki lengur ástæðu til þess að vinna með þessari ríkisstjórn og vildi helst komast heim til sín? Ástæðan var sú að hann taldi vanta áætlanir um það hvernig taka ætti á vandanum. Látum vera með aðgerðirnar sjálfar en Mats Josefsson benti á að þessi ríkisstjórn hefði ekki komið áætlanirnar sem þyrfti. Ríkisstjórnin sem telur sig sérhæfa sig í áætlanagerð var ekki einu sinni komin með áætlanir um hvernig endurreisa ætti bankakerfið, hvað þá að farin væri af stað nauðsynleg vinna við að framkvæma það. Mats Josefsson var því nánast búinn að hrökklast úr landi þegar tókst að halda í hann og eins gott því að ef þessi maður, sem er norrænn maður, sænskur meira að segja, hefur ekki skilning á þessari norrænu velferðarpælingu eða norrænni samræðustjórnmálataktík ríkisstjórnarinnar, hver ætti þá að hafa það? Við skulum vona að ríkisstjórninni takist að halda í Mats og að hann geti aðstoðað hana því að ekki veitir af. Endurreisn fjármálakerfisins miðar mjög lítið áfram en þó er rétt að taka fram að eitt af því sem forsætisráðherra sagði um þessa mikilvægu endurreisn fjármálakerfisins, sem við getum öll verið sammála um að sé nauðsynleg til þess að hér fái þrifist atvinnulíf, er alveg hárrétt: Við þurfum að vinna af meiri krafti en nokkru sinni að endurreisn fjármálakerfisins, það get ég tekið undir. Ég held að þessi ríkisstjórn þurfi að vinna af meiri krafti en nokkru sinni að öllum þeim málum sem henni hafa verið falin því að við getum ekki haldið áfram á þessari braut, haldið hér fleiri fundi og heyrt sama upplesturinn enn eina ferðina um hvað ástandið sé nú erfitt og að vinnan hafi tekið ívið lengri tíma en gert var ráð fyrir á síðasta fundi. Nú þurfum við að fá að heyra lausnirnar.

Virðulegi forseti, hv. þingmenn. Við höfum hlustað hér á ræðu hæstv. forsætisráðherra um horfur í efnahagsmálum og þær eru ekki góðar. Það voru í sjálfu sér engar nýjar fréttir. Þjóðin stendur frammi fyrir, eins og komið hefur fram, einhverju stærsta efnahagsvandamáli sem nokkur þjóð hefur staðið frammi fyrir kannski fyrir utan þær þjóðir sem þurftu að rísa úr öskustó síðari heimsstyrjaldar í Evrópu á 5. áratugnum. Það er ekki auðhlaupið að því að leiðrétta það sem er að hér, en það sem ég saknaði í máli forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra eru einhverjar forsendur fyrir þessum efnahagsbata sem ég tel að standist ekki. Ein af þeim forsendum er einhvers konar stöðugleiki sem á að komast á gjaldmiðilinn og við höfum heyrt það í nokkuð margar vikur og nokkra mánuði að allt lagist þegar stöðugleiki kemst á í gjaldmiðilsmálum. Þeir sem nenna að hugsa um málið hafa lengi vitað að krónan er ónýtur gjaldmiðill og hún verður það þangað til skipt verður um gjaldmiðil í þessu landi. Hún skoppar upp og niður á einhverjum prísum sem enginn ræður við. Hér er komin í gang önnur peningamaskína fjármálamanna sem leika sér með íslenskt hagkerfi og íslensk peningamál eins og þeim sé alveg sama um land og þjóð. Nú selja eigendur svokallaðra jöklabréfa, sem fjármálaráðherra vill ekki upplýsa hverjir eru, vaxtatekjur sínar fyrir evrur sem þeir fara með úr landi, kaupa evrur á 175 kr. stykkið, selja þær á gengi evrópska seðlabankans, á gengi sem íslensk stjórnvöld vilja meina að sé svartamarkaðsgengi, fá þar 220–230 kr. fyrir hverja evru og koma með þá peninga aftur heim til Íslands. Hvers konar stöðugleiki á eiginlega að skapast í svona umhverfi og hvers konar fyrirbæri eru hér á ferð sem ekki má stöðva? Hvers vegna má ekki stöðva svona hluti? Getur einhver selt mér jöklabréf? Þau eru bara ávísun á auðæfi. Hvers vegna eru ekki settir háir skattar á þessa fjármagnsflutninga úr landi til þess að stöðva þá? Ég átta mig ekki á því hvers vegna ríkisstjórnin bregst ekki við svona málum og hvers vegna hún bregst ekki við vanda heimilanna t.d. með því að lækka höfuðstól lána. Það mundi að vísu koma aðeins við kaunin á fjármagnseigendum en í augum þessarar ríkisstjórnar eru þeir heilagar kýr og má ekki ræða það að færa verðtryggingu húsnæðislána aðeins niður til þess að leiðrétta hækkun sem hvort eð er hefði ekki orðið nema vegna efnahagsóstjórnar íslenskra ríkisstjórna. Skuldastaða ríkisins hefur ekki verið rædd og það liggur ekki fyrir hver hún er. Verið er að tala um nettóskuldir út og suður og þá eru settar fram einhverjar ævintýralegar pælingar um hvaða eignir gætu hugsanlega komið á móti. Það er aldrei hægt að ræða um skuldir af þessu tagi með þeim hætti sem gert er. Það veit enginn hverjar þær eignir eru, það veit enginn hvað fæst fyrir þær, það veit enginn hvort hægt er að selja þær. Sumar þeirra renna út eftir einhver ár og enginn veit lengur hvort þau fyrirtæki sem gefið hafa út þau bréf verða lengur til staðar. Ef tryggingarnar á bak við hluta af Icesave-dæminu eru svona góðar, hvers vegna taka þá ekki bresk stjórnvöld þær tryggingar gildar? Hvað er í gangi með Icesave-deiluna? Við vorum á fundi í gær, fólk úr Borgarahreyfingunni, með mönnum sem komið hafa að Icesave-samningaviðræðunum og það voru ekki fagrar lýsingar sem við fengum á þeim fundi. Þar eru í gangi alls konar tengsl úti um allt í endurreisnaráætlun íslenskra stjórnvalda og ESB-aðilarviðræðum íslenskra stjórnvalda, m.a. það sem komið hefur fram áður, að Íslendingar verða að axla allar Icesave-skuldbindingarnar ef þeir eiga að fá aðgang að Evrópusambandinu. Verið er að velta skuldum fjárglæframanna yfir á almenning í stórum stíl og það er ósanngjarnt, það er óréttlátt og það á ekki að gera. Ég hafna því sem venjulegur borgari og skattgreiðandi í þessu landi að þurfa að taka þátt í því að borga þetta niður sjálfur og ég skora á ríkisstjórnina að grípa til aðgerða í þeim málum. Hér hafa komið fram upplýsingar, sem ég hef líka heyrt annars staðar frá að séu réttar, að annar áfangi lánsins frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hangi á þeirri sömu spýtu að Íslendingar axli ábyrgð á öllum Icesave-skuldbindingunum. Það hafa líka komið fram upplýsingar á fundum okkar um að það verði að fara að drífa í þessu og ganga frá Icesave-málinu sem fyrst vegna þess að Landsvirkjun sé að brenna inni með afborganir af lánum sínum en það eru einfaldlega ekki til peningar til þess. Hér er allt of margt óljóst og það er ekki hægt að bjóða þingheimi upp á efnahagsumræðu þar sem ekki er tekið á þessum málum. Vandi heimilanna er slíkur að með sama áframhaldi verða í lok ársins 2009 28.500 heimili með neikvæða eiginfjárstöðu. Hvaða afgreiðslufólk í hvaða stofnunum ætlar að hjálpa þessu fólki öllu saman? Það er enginn mannskapur til þess, það eru engin úrræði til að hjálpa þessu fólki. Annað atriði sem er náttúrlega gríðarlega mikilvægt snýr að þinginu sjálfu, hæstv. forseti, en það er forgangsröðun þingsins. Hér stendur yfir sumarþing vegna þess að það eru afbrigðilegar aðstæður uppi í íslensku samfélagi. Það varð hér efnahagshrun, það liggur mikið á að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Hér er verið að raða inn stafla af þingmálum sem hafa ekkert með þessi mál að gera í stað þess að leyfa forgangsmálum og nauðsynlegu málum að koma hér inn til afgreiðslu, senda þau til nefnda og leyfa þeim að vinna af viti. Ganga í það að klára þessi mál og senda þingið einfaldlega heim á meðan þannig að nefndirnar fái vinnufrið til að ljúka þessum málum með hraði. Í stað þess er hér dembt inn af hálfu ríkisstjórnarinnar a.m.k. 38 málum og kannski er von á fleirum. Ég hef hlustað á umræðu um hugsanlega ferkantaðar marglyttur og rusl og guð má vita hvað. Mér er einfaldlega misboðið og ég veit að þjóðinni er líka misboðið. Hér ríkir neyðarástand og mér finnst að ríkisstjórnin verði að taka betur á málum. Það vantar enn rannsókn á þeirri íslensku stjórnsýslu og þeim íslensku stofnunum, m.a. Seðlabanka Íslands sem skrúfaði einfaldlega frá krananum og tapaði 350 milljörðum á nánast einu bretti. Þar er ekki við einn mann að sakast sem heitir Davíð Oddsson, það er alveg á hreinu, og það er ekki hægt að láta sem svo að það sé allt klappað og klárt af því að hann er farinn. Í Seðlabankanum eru starfsmenn og sérfræðingar og heilt svið sem heitir fjármálastöðugleikasvið. Það var sett á stofn þegar ég starfaði í bankanum. Laun þeirra starfsmanna voru það há að það þurfti að hækka laun bankastjóranna til þess að þeir yrðu ekki láglaunastarfsmenn í samanburði við nýju starfsmenn þessa fjármálastöðugleikasviðs. Hvað gerði fjármálastöðugleikasvið, hvar voru starfsmennirnir? Hvaða ráð gáfu þeir í aðdraganda hrunsins? Ég vil bara fá að vita það og ég tel að það þurfi að upplýsa, hæstv. ráðherra. Til hvaða aðgerða greip fjármálaráðuneytið í aðdraganda hrunsins? Hvers vegna var almenningur ekki upplýstur um þetta mál? Það er kannski rúsínan í pylsuendanum að farið var með það sem mannsmorð. Hér er risavaxinn vandi sem stjórnsýslan og stjórnvöld á Íslandi ráða að mínu mati ekki við. Það þarf að stíga nokkur skref aftur á bak og draga andann og hugsa málið upp á nýtt. Og það þarf að fá hingað fleiri menn eins og Mats Josefsson til þess að aðstoða Ísland og Íslendinga við að endurskipuleggja efnahagsstarfsemina og hagkerfið. Ef það verður ekki gert er ég hræddur um að við endum á enn verri stað en við erum á í dag og að mínu mati stefnum við þangað hraðbyri, ekki síst þegar höfð er í huga forgangsröðunin á þessu þingi.

Virðulegur forseti. Það er að mörgu leyti viðeigandi að við minnumst hér 80 ára afmælis Sjálfstæðisflokksins með því að líta yfir rústirnar í íslensku efnahagslífi. Þó að endurreisnin gangi hægt gengur hún í rétta átt og það er furðulegt að formaður Sjálfstæðisflokksins skuli reyna að slökkva von hjá fólki og grafa undan trúverðugleika samstarfs okkar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Það liggur einfaldlega fyrir af hálfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í fréttatilkynningum frá sendinefnd sjóðsins frá því í marsmánuði að hér gengur allt í grófum dráttum eftir þeirri áætlun sem sett var. Í yfirlýsingum fulltrúans hér á landi í síðasta mánuði kom fram að hér gengi vel að fylgja eftir áætlunum og þess mætti vænta að hjól efnahagslífsins færu að snúast áður en allt of langt um liði. Yfirlýsingar og hræðsluáróður formanns Sjálfstæðisflokksins á þessum fundi eru einfaldlega í mótsögn við fyrri yfirlýsingar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. 
             Ég gagnrýni það vegna þess að hv. þm. Bjarni Benediktsson og aðrir sjálfstæðismenn átta sig þó á mikilvægi samstarfs okkar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn sem ýmsir aðrir stjórnmálaflokkar á Alþingi virðast ekki gera. Sjálfstæðisflokkurinn man eins og ég þann tíma í vetur þegar engin þjóð í heiminum, að undanskildum Færeyingum, var tilbúin til að fjármagna hugmyndir okkar og rekstur öðruvísi en með aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Við eigum þess vegna að vita að það samstarf er gríðarlega mikilvægt þó að við förum auðvitað áfram með sjálfsforræði í efnahagslegu tilliti. Sjóðurinn gerir hins vegar auðvitað þá kröfu að hér séu trúverðugar áætlanir í efnahagsmálum og að þeim sé framfylgt. Því miður er enn ýmislegt í efnahagsmálum okkar háð óvissu. Ýmsar stærðir liggja enn ekki fyrir og þarf að vinna úr. Þeir sem ráðast að sjóðnum og gera honum upp ýmiss konar annarlegar ætlanir og það að ganga beinlínis gegn hagsmunum Íslendinga ættu að hafa í huga að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn er ekki staddur á Íslandi að eigin ósk. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn vildi fyrst og fremst vera laus við það að þurfa að sinna þeim erfiðu verkefnum sem hér eru og geta einbeitt sér betur að þeim fjölmörgu öðrum erfiðu verkefnum sem hann glímir við á alþjóðavettvangi. Þannig er það hins vegar ekki, ástandið hér er þannig að á því þarf að taka og sjóðurinn vinnur að því að leysa úr þeim gríðarlegu erfiðleikum sem við stöndum frammi fyrir, samkvæmt opinberri áætlun sem menn geta einfaldlega lesið sér til um á vefnum. Að þeirri áætlun vinnur ríkisstjórnin líka og það starf hefur að mörgu leyti gengið mjög vel. Þar er m.a. brýnt að við endurreisum trúverðugleika okkar á alþjóðavettvangi. Hluti af því er þetta farsæla samstarf en líka það að við náum að ljúka viðræðum um Icesave-málin vegna þess að auðvitað er trúverðugleiki okkar á alþjóðavettvangi þar undir um hvort okkur tekst að leiða þau erfiðu deiluefni farsællega til lykta fyrir íslenskt þjóðarbú og fyrir samstarf okkar við aðrar þjóðir. Hér mun líka mikið álitamál koma fyrir Alþingi, hvort við eigum að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Umfjöllun okkar á þessu vorþingi og afgreiðsla á því máli getur haft veruleg áhrif á trúverðugleika okkar á alþjóðavettvangi. Ef meiri hluti næst í þinginu getum við sent heiminum þau skilaboð að hér sé þjóð sem hefur vissulega orðið fyrir miklu áfalli en tekið þá ákvörðun að kanna til hlítar hvaða kostir henni bjóðast í alþjóðlegri samvinnu og um framtíð í efnahagslegu tilliti og hyggist leggja niðurstöður þess í dóm þjóðarinnar. Ég held að það væri eitt af mikilvægustu skrefunum sem við gætum stigið á þessu vorþingi. Hitt blasir líka við okkur, að hér þarf að taka á ríkisfjármálum. Það sýnir sig að rétt eins og við vanmetum iðulega tekjurnar þegar hagvöxtur er mikill virðist okkur líka hætta til þess að ofmeta þær þegar samdráttur verður. Hér þarf að grípa til verulegs niðurskurðar í ríkisfjármálum. Það er fagnaðarefni að heyra hversu viljug stjórnarandstaðan er til að ganga í það verkefni með ríkisstjórninni. Ég vísa því á bug að það ætti að vera 

Frú forseti. Ég ætla ekki að ræða sérstaklega skýrslu hæstv. forsætisráðherra. Hún var frekar innihaldsrýr. Ég vildi gjarnan koma inn á það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði um nauðsyn þess að taka á fjárlagahallanum. Því er ég og minn flokkur algerlega sammála og ég vona að við getum átt gott samstarf við hæstv. fjármálaráðherra um það verkefni og þá með því að einbeita okkur að því að gera velferðarkerfið skilvirkara og líka að huga að öðrum leiðum en endilega skattahækkunum sem ekki er heldur niðurskurður. Ég ætla þó að byrja á því að ræða um heimilin, stöðu þeirra og hvernig við leysum vandann. Við verðum að byrja á því að minnka atvinnuleysið. Það er stærsti vandi heimilanna og það er það sem við þurfum að einbeita okkur að. Það gerum við með því að nýta orkulindir þjóðarinnar í botn og þótt öllum líki það kannski ekki hjá Vinstri grænum eða öðrum þurfum við að byggja álver sem fyrst til að skapa störf. Hafi einhverjir aðrir önnur störf er það allt í lagi. Þá komum við með þau líka. Ekki veitir af. Komið bara með sem flest störf. Við þurfum að skapa betra umhverfi fyrirtækja. Eins og ég segi þurfum við álver við Helguvík, gagnaver og hvalveiðar, nýsköpun og menntun. Öllu þessu þurfum við að taka með opnum huga. Síðan þurfum við að bæta umhverfi fyrirtækjanna og virkja atvinnulausa sem reyndar hefur verið gert með góðum árangri með hlutaatvinnuleysi sem er mjög merkileg tilraun. Sjálfstæðisflokkurinn hefur ályktað um skuldavanda heimilanna, að það eigi að gefa öllum kost á því að lækka greiðslubyrðina um 50% í þau þrjú ár sem eru til umræðu þegar vandi heimilanna er sem mestur. Síðan þurfum við að gera velferðina skilvirkari eins og ég gat um. Ég var í nefnd sem fjallaði um greiðsluþátttöku í heilbrigðiskerfinu. Þar er dæmi um það hvernig hægt er að gera kerfið miklu einfaldara og réttlátara, og um leið skilvirkara fyrir þjóðfélagið. Við getum ekki talað um fjölskyldurnar án þess að ræða um lífeyrissjóðina. Þeir eru núna að skerða lífeyri og þótt þingmenn hafi valið sér besta lífeyrissjóð landsins til að ganga í fyrir stuttu verðum við að taka á vanda lífeyrissjóðanna. Þeir standa frammi fyrir þeim vanda, til viðbótar þessum, að eiga í deilum við bankakerfið um gjaldmiðilsreikninga. Það þarf að leysa það mál sem allra fyrst og setja í gegn. Fyrir fyrirtækin, sem eru samofin stöðu heimilanna eins og hér kom fram, þurfum við að lækka stýrivexti. Það hefur margoft verið nefnt. Ég held að við þurfum að sannfæra Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og aðra um það að háir stýrivextir halda ekki þessum krónubréfum á Íslandi. Stíflan lekur og við verðum að horfast í augu við það og segja við okkur sjálf: Háir stýrivextir hafa ekki hjálpað til. Við skulum lækka þá, a.m.k. svo að við séum ekki með svo óskaplega háa raunvexti eins og eru í dag. Við þurfum að aflétta gjaldeyrishöftum eins fljótt og mögulegt er. Til þess þarf að uppfylla ákveðnar forsendur eins og hér er nefnt. Þar þarf stjórnarandstaðan að vinna með ríkisstjórninni. Varðandi atvinnulífið þurfum við að koma á gegnsæi hlutafélaga. Það er reyndar mál nr. 6 á dagskrá í dag, þingsályktunartillaga frá mér um að taka upp nýtt form hlutafélaga sem er gegnsætt eignarhald. Við þurfum helst að skipuleggja fjármálakerfið með lánardrottnum. Ef okkur tekst að ná þeim einstæða möguleika að semja við lánardrottna um endurskipulagningu njótum við strax betri vaxtakjara úti í heimi. Þetta er mjög mikilvægt þó að menn hafi ekki horft mikið á það. Síðan þurfum við að breyta greiðslustöðvun og gjaldþrotaferli og taka upp svokallaða Lundúnaleið sem viðheldur verðmætum í gjaldþrota fyrirtækjum, þekkingu á stjórnun og þekkingu starfsmanna. Ég tek undir með hv. þm. Þór Saari, mér líkar ekki hvernig kröftum Alþingis er dreift í þessari stöðu. Við erum í mjög alvarlegri stöðu og þá fara menn að tala um að sækja um aðild að Evrópusambandinu, eyða miklum dýrmætum tíma í það sem breytir engu til skamms tíma fyrir heimilin og fyrirtækin og gerir ekkert annað en að dreifa kröftum. Ég legg til að hæstv. fjármálaráðherra og öll hæstv. ríkisstjórn leiti til stjórnarandstöðunnar um lausnir á þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir og ég er alveg tilbúinn til að vinna með ríkisstjórninni að því að finna lausnir á vandanum.

Virðulegi forseti. Eins og hæstv. forsætisráðherra rakti áðan hafa horfur í efnahagsmálum aldrei verið jafndökkar og núna við endalok frjálshyggjunnar á Íslandi. Heilt bankakerfi hefur hrunið og gengi krónunnar fallið meira en fordæmi eru fyrir. Fjármagnsauður landsmanna hefur þurrkast út og gjaldþrot blasir nú við fjölda fyrirtækja og heimila. Það sorglega við stöðuna í dag er að það hefði mátt koma í veg fyrir banka- og gjaldeyriskreppuna ef aðeins hefði verið vilji til að læra af mistökum annarra þjóða. Frá 1970–2007 lentu 42 lönd í nákvæmlega sömu aðstæðum og við erum í í dag. Í þessum aðstæðum lentu þau lönd eftir að hafa aukið frelsi í bankaviðskiptum. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn áætlar að kostnaður skattgreiðenda af fjármálakreppu nemi um 10% af vergri landsframleiðslu. Tilraun íslenskra stjórnvalda til að koma hér á óheftum markaðsbúskap mundi kosta skattgreiðendur um 146 milljarða kr. Það er sú upphæð sem ríkið mun innheimta á þessu ári í virðisaukaskatt og á að duga til að fjármagna útgjöld til félags- og tryggingamála auk menntamála að stórum hluta. Frú forseti. Endurreisnin sem bíður nýrrar ríkisstjórnar er eitt umfangsmesta og mikilvægasta verkefni stjórnvalda frá því að grunnur var lagður að sjálfstæðu efnahagslífi hér á landi. Í skiptum fyrir lán á bankabók í New York hafa stjórnvöld skuldbundið sig til að fara eftir efnahagsstefnu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem felur m.a. í sér hátt vaxtastig til að ná fram fjármálastöðugleika. Hátt vaxtastig hefur dýpkað fjármálakreppuna á Íslandi og tafið fyrir endurreisn bankakerfisins. Nýju bankarnir geta t.d. ekki birt efnahagsreikninga sína þar sem rekstur þeirra er ekki lífvænlegur á meðan vextir af innlánum hér á landi eru hærri en vextir á eignum þeirra erlendis. Lækki vextir ekki á næstunni verður ríkisstjórnin einfaldlega að afþakka efnahagsráðgjöf Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til að forða þjóðinni frá gjaldþroti. Óþarfi er að bíða í mörg ár eftir aðild að Evrópusambandinu til að ná fram vaxtalækkun hér á landi, ríkisbankarnir geta einfaldlega tekið ákvörðun um að lækka vexti niður í 5% eða til samræmis við vaxtastig í öðrum löndum. Á útrásartímabilinu jókst ójöfnuður meira hér á landi en annars staðar í Evrópu, m.a. vegna skattalækkana og rýrnunar skattleysismarka og vaxtabóta. Það voru því margir sem ekki nutu góðs af góðærinu og reyndu að bæta sér það upp með lántöku. Skuldsett heimili þurfa nú að taka á sig auknar byrðar í réttu hlutfalli við skuldastöðu þeirra. Hins vegar voru fyrstu aðgerðir stjórnvalda eftir bankahrunið þær að vernda fyrst og fremst hagsmuni fjármagnseigenda. Bankainnstæður voru tryggðar að fullu og eignir í peningamarkaðssjóðum ofmetnar. Þessar aðgerðir kostuðu skattgreiðendur mikið fé en urðu til þess að margir héldu ótrauðir áfram að eiga innstæður á bankareikningum. Átta mánuðum eftir hrunið eru engin áform uppi um að jafna betur skuldabyrðar fjármálakreppunnar þrátt fyrir að eftirspurn í hagkerfinu hafi hrunið vegna kjararýrnunar og aukinnar greiðslubyrði. Íslenskt samfélag virðist því enn fast í gildrum útrásarinnar sem birtast m.a. í skoðunum eins og að hver sé sinnar ógæfu smiður. Gremja og reiði fer því vaxandi meðal þeirra sem misst hafa vinnuna, eru gjaldþrota og að kikna undir skuldabyrðinni. Frú forseti. Ríkisstjórnin verður að grípa til aðgerða sem tryggja efnahagslega og félagslega velferð til að afstýra upplausn í samfélaginu. Efnahagsstöðugleiki tryggir ekki endilega velferð því að honum er hægt að ná með bæði miklu og litlu atvinnuleysi. Þegar einkabankarnir hrundu var Ísland í hópi 10 ríkustu þjóða heims og atvinnuþátttaka mest hér á landi samanborið við önnur OECD-lönd. Á Íslandi er því meira svigrúm til að jafna vinnu, tekjum og skuldum en í flestum öðrum löndum sem farið hafa 

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra hefur nú flutt okkur skýrslu um efnahagsmál og enn á ný er ekkert að frétta. Það er hreinlega ekkert að gerast. Aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar er slíkt að samkvæmt fréttum í morgun hótaði formaður nefndar um endurreisn fjármálakerfisins, Svíinn Mats Josefsson, að segja af sér vegna hægagangs stjórnvalda. Hann tók þannig undir málflutning stjórnarandstöðunnar. Stefnuleysið í málefnum bankanna hefur m.a. kristallast í ótrúlegu kennitöluflakki fyrirtækja á samkeppnismarkaði, niðurfellingu milljarðaskulda til vildarvina og annarra tilviljanakenndra aðgerða sem ekki hafa orðið til þess að auka traust almennings á stjórnvöldum og fjármálakerfinu. Traust sem verður að ríkja eigi að takast að endurreisa fjármálakerfið á Íslandi. Tugum ef ekki hundruðum milljarða hefur verið varið til að verja innstæður á innlánsreikningum og í peningamarkaðssjóðum á meðan almenningur hefur horft upp á heimili sín fuðra upp á verðtryggingarbáli og í gengishruni. Ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna hefur þannig slegið skjaldborg um fjármagnseigendur í landinu á meðan heimilin fá ekkert annað en lengra reipi til að hengja sig í. Ráðherrar og þingmenn ríkisstjórnarinnar hafa gengið svo langt í vörnum fyrir þetta aðgerðaleysi sitt að benda á að ríkisstjórnin sé bara rétt tveggja vikna gömul og það taki tíma að koma á koppinn öllum þeim mikilvægu málum sem hún hefur áform um. Það er eins og þessir þingmenn gleymi því að ríkisstjórnin hefur nú starfað í nærri fjóra mánuði og stór hluti hennar hefur verið við stjórnvölinn í á þriðja ár. Það er ekki eins og þetta fólk hafi verið að setjast í ráðherrastólana í fyrsta sinn í síðustu viku. Hæstv. forsætisráðherra hefur setið í ríkisstjórn í á þriðja ár, sömuleiðis samgönguráðherra og ekki má gleyma utanríkisráðherra. En stundum er eins og við séum að fást við einhverja umskiptinga í ráðherrastólunum. Minna má á orð Ögmundar Jónassonar, núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, sem sagði á heimasíðu sinni í janúar síðastliðnum þegar þáverandi forstjóri Fjármálaeftirlitsins taldi óráðlegt að veita almenningi aðgang að upplýsingum endurskoðunarfyrirtækja um málefni bankanna, með leyfi forseta: „Bíðum við. Almenningur á að borga en fær ekki að vita neitt um svindlið og svínaríið. Var ekki verið að tala um gagnsæi? Auðvitað á að birta þetta allt saman strax og það á netinu. Eru yfirvöld að egna þjóðina til uppreisnar?“ Þessar upplýsingar liggja enn í dulkóðuðu herbergi í ráðuneyti samflokksmanns hæstv. heilbrigðisráðherra og munu væntanlega ekki líta dagsins ljós fyrr en seint og síðan meir, ef nokkurn tímann. Gagnsæið lifði því ekki af umskiptin úr stjórnarandstöðu í ráðherrastól. Og þegar almenningur tekur sig svo aftur til og mótmælir aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar og býðst til að endurvekja búsáhaldabyltinguna uppsker hann ekkert annað en formælingar og fyrirlitningu frá flokksblaði VG á netinu. Á sama hátt hefur hæstv. forsætisráðherra áratugum saman gengist upp í ímynd sinni sem málsvari almennings gegn auðvaldinu. Því datt manni ekki annað í hug en að í stefnuræðu hennar í síðustu viku hefði læðst meinleg villa er hún sagði, með leyfi forseta: „Við megum ekki láta hagsmuni fárra víkja fyrir hagsmunum margra.“ Kannski var þetta bara það sem kalla má freudískt mismæli. Að minnsta kosti benda aðgerðir ríkisstjórnarinnar ekki til annars. Nær allar hennar aðgerðir miða að því að bjarga fjármagnseigendum og ekki er horft í kostnaðinn þegar þeir eru annars vegar. Þegar kemur að almenningi fá fjölskyldurnar enga aðstoð fyrr en þær eru komnar í þrot og þegar svo er komið bíða svipugöng félagslega kerfisins, tilsjónarmanna, skiptastjóra og nafnabirtingar í Lögbirtingablaðinu. Nú eru liðnir níu mánuðir frá hruninu mikla og fjórir mánuðir frá því að ríkisstjórn Samfylkingar og VG tók við völdum og hvað hefur ríkisstjórnin gert síðan þá? Harla lítið. Hún stærir sig af miklum fjölda mála sem hún býst til að leggja fram á sumarþingi. Væntanlega brýn mál sem snerta hagsmuni heimilanna í landinu. Þetta eru brýn mál á borð við frumvarp vegna flutnings verkefna á milli ráðuneyta, frumvarp um persónukjör, frumvarp um aðild starfsmanna við samruna hlutafélaga yfir landamæri, frumvarp um heilbrigðisstéttir, frumvarp um hvali, frumvarp um erfðabreyttar lífverur og svo síðast en ekki síst þarf að fjalla um meðhöndlun úrgangs og úrvinnslugjald. Og svo að sjálfsögðu Evrópusambandsaðild, töfralausn Samfylkingarinnar á efnahagsvanda þjóðarinnar. Það má vel vera að aðildarumsókn að Evrópusambandinu verði hluti þeirra aðgerða sem grípa verður til svo við náum að rétta úr kútnum en sú þráhyggja sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar eru haldnir í því máli er beinlínis hættuleg þjóðinni. Að sumarþingið eigi að snúast um blauta drauma Samfylkingarinnar um skilyrðislausa innlimun í Evrópusambandið í stað almennra aðgerða til lausna á vanda heimilanna í landinu er einhver sú stærsta smjörklípa sem þjóðin hefur augum 

Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra flutti okkur efnahagsskýrslu, nýjustu fréttir frá ríkisstjórninni og ástandið er mjög dapurlegt að mjög mörgu leyti. Klifað hefur verið á því af hálfu stjórnarinnar að við stöndum frammi fyrir stórkostlegum erfiðleikum, að vandamálin séu mörg og stórkostleg. Þegar kemur að lausnunum dregur úr stórkostlegheitunum. Þær lausnir sem hefur verið minnst á þykja mér fulllitlar og ganga of stutt miðað við hina stórkostlegu erfiðleika sem allir sjá að eru fram undan hjá okkur. Hæstv. forsætisráðherra sagði eitthvað á þá leið að fylgst verði grannt með þeim hópum sem verst standa. Gott og vel. Ég sperrti eyrun þegar ég heyrði þessa setningu en lagði svo kollhúfur þegar lengra kom í ræðunni og viðbótin kom, að það væri að vísu ekki hægt að hjálpa þeim sem verst standa heldur þurfi að líta á heildarmyndina. Þetta eru fræði sem ég á mjög erfitt með að skilja. Þetta eru fræðin um manninn sem situr með hausinn í ísboxi og lappirnar í heitum hver og hefur að meðaltali nokkuð gott hitastig. Það er sagt að maður eigi ekki að gagnrýna án þess að koma með svör. Svör liggja á borðinu, svör við því hvernig hægt er með stórmannlegum hætti að koma til móts við þá sem verst standa. Það eru þeir sem verst standa sem við þurfum að hafa áhyggjurnar af því að hinir pluma sig sennilega lifandi í gegnum kreppuna. Samkvæmt starfshópi frá Seðlabanka Íslands birtist sú niðurstaða í marsmánuði síðastliðnum að 42% íslenskra heimila væru með neikvæða eða afar þrönga eiginfjárstöðu um síðustu áramót. Þetta þykja mér vera umtalsverð vandamál ef 42% íslenskra heimila eru í mjög erfiðum málum fjárhagslega. Mér finnst vandamál af þessari stærðargráðu krefjast meiri aðgerða en svonefndrar greiðslujöfnunar sem á mannamáli eru kölluð teygjulán. Greiðsluaðlögunar sem á mannamáli heitir nauðasamningur eða bómullargjaldþrot. Við þurfum á því að halda að hér séu leiðréttingar umfram það sem úthrópað er með stórkostlegum lofsyrðum frá ríkisstjórninni, að vaxtabætur geti orðið 25 þús. kall á familíu. Þær aðgerðir sem boðaðar eru eru að mínu viti svo hlálegar við svo sorglegar aðstæður að þær mundu kallast grátbroslegar. Ég spyr á móti: Hvað kostar að gera ekki neitt? Skotið hefur verið á að það að færa vísitöluna aftur til 1. janúar 2008 og færa gjaldeyrislán yfir í krónur miðað við svipaðan tíma séu aðgerðir sem kosti kannski um 250 milljarða. Ég spyr á móti: Hvað kostar ung fjölskylda sem flyst úr landi? Hvað þurfum við margar ungar fjölskyldur? Hvað þurfum við að sjá margar ungar fjölskyldur flytjast úr landi til að telja að við séum komin með ásættanlega upphæð upp í þessa 250 milljarða? Ég bið ríkisstjórnina áður en hún kynnir mér næstu efnahagslausnir sínar að hugsa til þess að ungur þingmaður úti í sal, þótt gamall sé að árum, situr og vonast til að heyra lausnir sem eru jafnstórkostlegar og vandinn.

Frú forseti. Íslenska efnahagshrunið er það stærsta meðal þróaðra hagkerfa. Hrunið átti sér langan aðdraganda glannaskapar, vanþekkingar og ábyrgðarleysis. Það verða allir að viðurkenna nú. Að sama skapi mun það taka tíma og þolinmæði að vinna okkur út úr vandanum. Í nýafstaðinni kosningabaráttu lá stefna ríkisstjórnarinnar ljós fyrir. Almenn niðurfelling skulda heimila og fyrirtækja er ekki á dagskrá, heldur skal leita allra leiða til að aðstoða þá verst settu og gera fólki kleift að búa áfram í húsnæði sínu eftir megni. Til að ná þessu markmiði hefur ríkisstjórnin komið mörgum atriðum í framkvæmd, allt frá frystingu lána til hækkunar vaxtabóta. Fyrir utan Framsóknarflokkinn og Borgarahreyfinguna boðaði enginn flokkur almenna niðurfærslu skulda. Talsmenn þessara flokka geta því ekki komið í þingsal eftir kosningar og kvartað yfir því að ríkisstjórnin sé ekki að framkvæma þeirra stefnu. Sú stefna fékk ekki brautargengi í nýafstöðnum kosningum. Vissulega lýstu einstaka frambjóðendur og flokksmenn í öllum flokkum yfir áhuga á niðurfærslu í einhverri mynd og sú umræða mun halda áfram. Hún verður að taka mið af þrennu. Í fyrsta lagi þarf niðurfærslan að vera réttlát. Í öðru lagi þarf að ríkja sátt um niðurstöðuna og í þriðja lagi verður þjóðin að hafa efni á slíkri niðurfærslu. Talsmönnum almennrar niðurfærslu skulda hefur því miður ekki tekist að uppfylla neina af þessum kröfum, hvað sem síðar verður. Ríkisstjórnin mun fylgjast grannt með stöðu heimilanna eins og boðað er í stjórnarsáttmálanum og grípa til viðeigandi úrræða. Hæstv. forseti. Stjórnmálamenn verða að tala af hreinskilni við þjóðina. Engin efnahagsaðgerð getur komið í veg fyrir eignarýrnun og tekjutap. Verri lífskjör til lengri tíma eru óhjákvæmileg afleiðing hruns bankakerfisins og íslensku krónunnar. Það er hin dapurlega staðreynd. Við þær aðstæður sem nú ríkja er samstaða þjóðarinnar rík nauðsyn. Atvinnuleysi er meira en þjóðin hefur kynnst um áratugaskeið og okkur ber skylda til að tryggja velferð atvinnulausra. Í þeim niðurskurði á ríkisfjármálum sem fram undan er verðum við að sýna samstöðu til að tryggja grunnþjónustu og réttláta skattheimtu. Síðast en ekki síst hefur ríkisstjórnin hafið samstarf við aðila vinnumarkaðarins um gerð stöðugleikasáttmála. Endurreisn bankakerfisins er án efa mikilvægasta verkefni stjórnvalda um þessar mundir. Það mál hefur reynst flóknara og erfiðara en gert var ráð fyrir, en vonir standa til að þeirri vinnu ljúki sem fyrst. Til að endurvekja traust á íslensku fjármálakerfi verður að tryggja sjálfbæran rekstur bankanna, hugsanlega með endurskipulagningu, auk þess sem ljóst má vera að lykilstjórnendur bankanna og fulltrúar í skilanefndum verða að vera trúverðugir fulltrúar almannahagsmuna. Virðulegi forseti. Hruni bankakerfisins fylgdi hrun íslensku krónunnar. Við verðum að búa við íslensku krónuna enn um sinn þó að lág gengisskráning, háir vextir og gjaldeyrishöft segi sitt um hversu lífvænlegt ástand það er til framtíðar. Í þessu ljósi verður að skoða umsókn um aðild að Evrópusambandinu. Í umsókn felst mikilvæg framtíðarsýn, vegvísir út úr ógöngum efnahags- og peningastefnu síðustu ára. Slík framtíðarsýn mundi án vafa skjóta styrkari stoðum undir íslenskt atvinnulíf og auka traust og trúverðugleika landsins á erlendum vettvangi. Aðild að Evrópusambandinu er engin allsherjarlausn á vandamálum okkar. Enginn hefur haldið slíku fram nema andstæðingar aðildar. Rómantísk fjallasýn og dásömun á afrekum forfeðranna mun ekki leysa okkar erfiðu mál. Norska krónan er ekki í boði og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn mun ekki redda okkur evru. Einhliða upptaka dollars er hættuspil. Flóttanum er lokið, valkostirnir eru áframhaldandi króna eða upptaka evru með aðild að Evrópusambandinu.

Virðulegi forseti. Fyrir mér og flestum á Íslandi blasir ástand efnahagsmála einhvern veginn svona við: Atvinnulausir eru nú orðnir um 19.000 og stöðugt bætist í hópinn. Vanskil heimila og fyrirtækja aukast jafnt og þétt. Fleiri og fleiri fyrirtæki verða gjaldþrota. Gengi íslensku krónunnar veikist stöðugt. Ísland býr við gjaldeyrishöft, eitt fárra ríkja í heiminum. Raunstýrivextir Seðlabanka Íslands eru nú 8% en samt býr landið við verðhjöðnun. Bankar tapa 8–10 milljörðum kr. á mánuði vegna vaxtaójafnvægis sem m.a. er til komið vegna hárra stýrivaxta Seðlabankans. Greiðslur til þýskra innstæðueigenda í Edge-reikningum Kaupþings eru í uppnámi. Breytingar sem gerðar voru á lögum um fjármálafyrirtæki gera það að verkum að ekki er hægt að standa við gerða samninga við Þjóðverja. Stofnefnahagur bankanna er í uppnámi. Nefnd um hvernig leysa skuli vandamálin með gjaldeyrisjöfnuð bankanna hefur verið að störfum síðan í þarsíðustu ríkisstjórn. Ekkert gengur að leysa Icesave-deiluna. Landsbankinn er enn undir hryðjuverkalögum. Greiðslur frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum tefjast stöðugt. Sænski bankasérfræðingurinn hótaði að segja starfi sínu lausu fyrir helgi vegna óánægju sinnar með það hversu hægt gengi að koma hlutum í verk. Skuldir ríkissjóðs virðist vera óþekkt stærð og ekki er vitað hvernig afborgunum og vaxtagreiðslum verður háttað í framtíðinni. Algjör óvissa ríkir um hvernig á að taka á ríkisfjármálum. Sjávarútvegurinn hefur verið settur í algjört uppnám með áætlunum um innköllun veiðiheimilda. Fólk er aftur byrjað að safnast saman á Austurvelli. Annars virðist bara allt ganga þokkalega.

Eins og þegar þú varst efnahagsráðgjafi?


             Já, efnahagsráðgjafi þinn, Össur. Mundu það.  Virðulegi forseti. Þetta er hinn rauðgræni veruleiki.

Virðulegi forseti. Þegar við ræðum hér efnahagshorfur fram undan skulum við horfa sérstaklega til stöðu landsbyggðarinnar í því samhengi. Þar hefur víða verið neikvæður hagvöxtur í fjölda ára og mikil varnarbarátta háð. Þegar byggingarframkvæmdir stóðu sem hæst á höfuðborgarsvæðinu allt fram á síðasta ár leit út fyrir að verið væri að undirbúa áframhaldandi stórbúferlaflutninga af landsbyggðinni, svo blint var ráðist í byggingu íbúðar-, verslunar- og þjónustuhúsnæðis langt umfram þörf. Það verður líka að segja eins og er að bankar og viðkomandi sveitarfélög sýndu litla ábyrgð með aðkomu sinni í því offramboði húsnæðis sem allt stefndi í. Blind græðgi og fyrirhyggjuleysi rak opinbera jafnt sem einkaaðila áfram á þessari vegferð, enda er komið á daginn að fjölda lóða hefur verið skilað, húsnæði stendur autt og ekki hefði þurft fjármálakreppu til að svona færi. Eftir á að hyggja má það teljast lán í óláni hversu lítil veðhæfni eigna er víða á landsbyggðinni ef horft er til þess hve mikil ásókn bankastofnana var á síðustu árum í að bjóða fólki lán með ýmsum gylliboðum sem helltu þar með olíu á eldinn í einkaneyslunni. Skilja mátti að aldrei kæmi að skuldadögunum en annað átti eftir að koma í ljós. Yfirskuldsetning margra heimila og fyrirtækja er staðreynd sem bætist á aðrar efnahagshremmingar landsmanna. Við sem byggjum landsbyggðina höfum horft upp á verðlækkun eigna okkar og atvinnuleysi sem hefur verið falið vegna flutninga fólks sem misst hefur vinnuna og flust þangað sem þenslan hefur ríkt. Nú þegar við þjóðinni blasir niðurskurður og aukin skattlagning svo reisa megi efnahag þjóðarinnar við að nýju eftir kaldar krumlur hins kapítalíska markaðskerfis verður að taka mið af því þegar byrðunum verður dreift að hlífa þeim sem minnst mega sín og því fólki sem lægst launin hefur og taka til greina hvaða efnahagsástand landsbyggðin hefur mátt búa við undanfarin ár. Nú skulum við líta til landsbyggðarinnar sem stórkostlegs tækifæris til sóknar og gjaldeyrissköpunar. Þar höfum við mikla möguleika í sjávarútvegi, landbúnaði og ferðaþjónustu, greinum sem verður að skjóta styrkari stoðum undir. Það verður að verja þau mikilvægu störf sem þar eru unnin og skapa þjóðinni mikinn gjaldeyri sem allt snýst um á þessum síðustu og verstu tímum. Íslendingar virðast vera vel meðvitaðir um nauðsyn þess að spara gjaldeyri og hyggjast ferðast mikið innan lands í sumar sem er mjög mikilvægt og ánægjulegt fyrir ferðaþjónustu í landinu. Í öllum þeim erfiðleikum sem þjóðin stendur frammi fyrir verðum við að horfa til þess hve lífvænlegt land Ísland er í raun með allan sinn mannauð, orkulindir og gjöful fiskimið, öfluga matvælaframleiðslu, hátækniiðnað, góða heilbrigðisþjónustu og hátt menntunarstig. Við höfum alla burði til að koma okkur í gegnum þessa kreppu með þeim dugnaði og elju sem þjóð okkar býr yfir, en það skiptir líka öllu máli að ganga ekki það bratt fram í niðurskurði á innviðum samfélagsins að næsta kynslóð þurfi að endurreisa velferðarkerfið. Þó svo að við viljum ekki láta komandi kynslóðir taka við skuldaklöfum megum við ekki brjóta niður þá velferðar- og grunnþjónustu sem byggst hefur upp á löngum tíma. Landsbyggðin hefur mikla möguleika á að sækja fram til atvinnusköpunar og verður þar að horfa til styrkingar innviða samfélaganna. Þar skipta bættar samgöngur miklu máli ásamt afhendingaröryggi í raforku og fjarskiptum. Fjölbreyttir menntunarmöguleikar og öflug menningarstarfsemi er landsbyggðinni nauðsynlegt í allri uppbyggingu. Ég tel landsbyggðina vannýtta auðlind sem við eigum að nýta sem best til sóknar, hvort sem um ræðir auðlindir okkar til lands og sjávar eða hugvit sem virkjað er til nýsköpunar og frumkvöðlastarfs. Þess vegna má það aldrei vera svo að við skerum það mikið niður í grunnþjónustu samfélagsins og í þeim atvinnugreinum sem við ætlum okkur að nýta sem best til að vinna okkur í gegnum þessa erfiðleika að við étum okkur niður í ekki neitt. Það má víða skera niður í bruðli og óhófi sem viðgengist hefur jafnt í opinbera geiranum sem einkageiranum. En munum að stór hluti landsmanna og landsbyggðarinnar hefur ekki möguleika á að spara meira. Þar er botninum náð fyrir löngu síðan.

Frú forseti. Við þurfum að hefjast handa strax, sagði hæstv. fjármálaráðherra í umræðunni áðan, og það mætti ætla að þar hefði talað ráðherra sem nýlega væri sestur í ríkisstjórn. Staðreyndin er þó sú að ríkisstjórn sem hér situr er orðin 100 daga og það er ákall frá almenningi í landinu að við sjáum róttækar aðgerðir í efnahagsmálum. Að öllu óbreyttu stefnir í að 28.500 heimili verði komin í greiðsluþrot undir árslok. Ef við tökum mið af vísitölufjölskyldunni mun það snerta rúmlega 100.000 Íslendinga. Það þarf að grípa til aðgerða. Við framsóknarmenn sáum það í febrúarmánuði að til slíkra aðgerða þurfti að grípa og lögðum fram tillögu til þingsályktunar í 18 liðum þar sem við báðum ríkisstjórnina að koma í lið með okkur til að koma til móts við skuldug heimili og fyrirtæki í landinu því að ef það yrði ekki gert yrði staðan mögulega svo slæm að við gætum ekki stöðvað mjög skelfilega þróun hér á landi. Við hljótum að líta til þess, frú forseti, hvað gerðist m.a. hjá frændum okkar Færeyingum í upphafi 10. áratugarins þegar hátt í þriðji hver einstaklingur á aldrinum 25–45 ára fór úr landi. Á Íslandi eru 90.000 einstaklingar á þessu árabili og eiga 90.000 afkomendur. Þetta er sá fjöldi fólks sem mun fyrst setja niður í ferðatöskurnar og leita sér að nýjum atvinnutækifærum verði þau ekki til staðar hér á landi. Sá sem hér stendur er hluti af skuldugustu kynslóð Íslandssögunnar og okkur á vettvangi Alþingis ber skylda til þess að skapa væntingar hjá þessari kynslóð því að það er jú hún sem mun fyrst og síðast koma að því að greiða þennan stærsta víxil alls lýðveldistímans sem blasir við okkur. Hvað þurfum við að gera til að snúa úr vörn í sókn? Við þurfum að skapa trúverðugleika. Við þurfum að vera með trúverðugleika í ríkisfjármálum og ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvort það standi virkilega ekki til hjá þessari ríkisstjórn að leggja fram fjáraukalagafrumvarp á sumarþinginu í ljósi þess að það blasir við okkur öllum að forsendur fjárlaga standast ekki. Til að mynda var gert ráð fyrir því að innflutningur á bílum drægist saman um 15% vegna fjárlaga ársins 2009. Hver er staðreyndin? Innflutningur á bílum hefur dregist saman um 90% á þessu ári. Það eru 40% tollar á innflutningi á bílum fyrir utan það að 24,5% virðisaukaskattur leggst á við hverja sölu. Það er alveg ljóst að tekjuhlið fjárlaga er gjörsamlega brostin. Við þurfum líka að spyrja okkur hvernig standi á því að stýrivextir sem þessi ríkisstjórn boðaði að yrðu 2–3% við árslok skuli núna, þegar við erum komin fram á mitt ár, vera 13%. Hvaða atvinnulíf og hvaða heimili stendur til lengdar undir því að greiða þessa himinháu vexti? Kannski aðallega sú kynslóð sem er á aldrinum 25–45 ára. Til hvers er ætlast af okkur núna á sumarþingi? Á laugardaginn komu saman á Austurvelli 800 manns og þar ákölluðu raddir fólksins þessa ríkisstjórn um að hún réðist í einhverjar raunverulegar aðgerðir til að koma í veg fyrir að alvarlegt kerfishrun blasi við okkur öllum. Okkur til upprifjunar, höfum við ekki upplifað það að raddir fólksins hafi áður komið saman á Austurvelli og beðið um aðgerðir? Jú. Ég segi hér að ætli ríkisstjórnin að fljóta sofandi að feigðarósi með algjöru aðgerðaleysi vegna skuldugustu kynslóðar Íslandssögunnar, sem er unga fólkið í dag, og algjöru aðgerðaleysi gagnvart íslensku atvinnulífi er því miður ekki von á góðu í samfélaginu. Ríkisstjórnin hefur rétt út hönd, beðið okkur í stjórnarandstöðunni að fara með í þessa vegferð og spurt hvað við getum gert til að breyta þeirri stöðu sem blasir við. Ég vil þá byrja á því að biðja hæstv. ríkisstjórn að horfa til þess sem aðrir en menn úr þeirra eigin flokkum leggja til því að við þurfum að standa saman. Því miður er þó fátt sem þessi ríkisstjórn hefur sýnt á fyrstu dögum þessa þings um að hún ætli að iðka einhver samræðustjórnmál á vettvangi Alþingis.

Frú forseti. Ég er enn að læra á þessi þingstörf. Ef ég skil þetta rétt báðu sjálfstæðismenn um skýrslu forsætisráðherra sem hér er til umfjöllunar. Hvar eru þeir? Mér finnst þeir sýna ótrúlega vanvirðingu að láta sig bara hverfa 
            

Enginn.

og mér finnst það ekki skipta neinu máli þótt þeir eigi afmæli. Frú forseti. Ég óska hæstv. ríkisstjórn alls hins besta og ég vona svo sannarlega að henni takist með hjálp okkar og landsmanna allra að koma okkur á þurrt land. Í samfélaginu ríkir ólga og óeining því að fólki finnst það misrétti beitt. Það er satt. Við erum með ónýtan gjaldmiðil, eignir okkar hríðfalla í verði, skuldirnar vaxa og það er ekki útlit fyrir að það breytist neitt á næstunni. Á sama tíma á að minnka gífurlegan fjárlagahalla með því að blóðmjólka fyrirtækin og fjölskyldurnar í landinu. Hæstv. forsætisráðherra hefur í gegnum tíðina verið málsvari og verndari lítilmagnans í landinu og hef ég oft dáðst að eljusemi hennar, dugnaði og þrautseigju. Nú hef ég hins vegar mestar áhyggjur af því að hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórn hennar ætli að gera okkur öll að litla manninum með aðgerðaleysi og máttleysi og með því að hringsóla eins og köttur í kringum heitan graut og takast ekki á við vandamálin. Vandamálið er risavaxið. Það er of stórt fyrir tvo flokka og hér þurfum við neyðarstjórn sérfræðinga. Við þurfum að kalla til okkar færasta fólk; fagmenn, sérfræðinga og útlendinga sem eru ekki fastir í neti fjölskyldubanda og vinatengsla. Það þarf mikilmenni til að viðurkenna að verkefnin geti verið fólki ofviða. Ríkisstjórnin getur ekki leyst þennan vanda, sérstaklega ekki með smáskammtalækningum þeirra sem eru úr takti við kröfur fyrirtækjanna í landinu sem eru að sligast undan okurvöxtum og heimilanna sem er að blæða út.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram um efnahagsmálin. Ég verð að segja að ég hlustaði mjög grannt eftir því sem stjórnarandstaðan hafði fram að færa vegna þess að ég vil gjarnan að við eigum góða samvinnu við stjórnarandstöðuna í þeim gríðarlegu verkefnum sem fram undan eru. En ég verð að segja, virðulegi forseti, að ég varð fyrir miklum vonbrigðum. Það var helst að það örlaði á lausnum í tali hv. 7. þm. Reykv. n., Péturs H. Blöndals, en upp úr öllum öðrum stóð bara að hér væri ekkert gert, hér væru engar lausnir o.s.frv. 
             Ég get tekið undir það sem fram kom hjá hv. þm. Bjarna Benediktssyni að viðfangsefnið er að endurreisa trúverðugleikann fyrir utan það að koma efnahagslífinu í gang og aðstoða heimilin. Til þess að endurreisa trúverðugleikann verðum við umfram allt að eiga góða samvinnu við þá aðila sem þó eru að aðstoða okkur, eiga góða samvinnu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og standa við skuldbindingar okkar. Það er það sem við erum að gera. Þess vegna var mjög sérkennilegt hjá einum hv. þingmanni þegar hann talaði eins og við hefðum skuldbundið okkur til að fara að efnahagsstefnu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Við erum í samvinnu við sjóðinn og hann hlustar auðvitað á sjónarmið okkar og við á hans og svo komumst við að niðurstöðu í þeim áætlunum sem við vinnum eftir. Ég tók líka eftir því að formaður Framsóknarflokksins talaði um að hann hefði enga trú á því að við mundum ná hér upp hagvextinum eins og ég talaði um í framsöguræðu minni. Ég hef fulla trúa á að við getum það.

Hvernig?

Við erum með margvíslegar aðgerðir í því skyni og ég hvet þingmenn Framsóknarflokksins til að lesa t.d. 100 daga áætlun þessarar ríkisstjórnar sem við höfum lagt fram þar 

Hvar eru þeir?

Ég minni hv. þingmenn líka á þær 50 aðgerðir sem ríkisstjórnin fór í þegar hún var minnihlutastjórn og starfaði í 100 daga. Þar settum við í gang 6.000 störf sem er verið að vinna að og koma í framkvæmd. Þó að atvinnuleysið sé of hátt og sé um 16.000 manns núna eru þó 5.000 þeirra í hlutastörfum og ýmiss konar átaksverkefnum og þar munum við halda áfram. Stóru aðgerðirnar sem við erum að fara í að því er varðar efnahagsmálin - ég hef ekki tíma til að lesa það allt upp - sem er í þessari 100 daga áætlun okkar. Ég minni í því sambandi á að hverju einasta verkefni sem við ætluðum að hrinda í framkvæmd og fram kom í verkáætlun okkar í minnihlutastjórn var hrundið í framkvæmd.  Þar er t.d. grundvallaratriðið sá stöðugleikasáttmáli sem við viljum fara í með aðilum vinnumarkaðarins. Sú vinna er byrjuð og eftir smástund munum við, ég og formaður Vinstri grænna, hitta forustumenn aðila vinnumarkaðarins til að ræða hvernig við getum gengið í það risavaxna verkefni, m.a. til að aðstoða frekar heimilin og koma atvinnulífinu í gang. 
             Ég hef áhyggjur af því viðhorfi sem fram kom hjá formanni Sjálfstæðisflokksins þar sem hann talaði um að það væri alveg ómögulegt að breyta erlendum lánum í bönkunum í innlend lán á versta gengi. Ég bið menn að horfa á það hve brýnt er að taka á þeim óstöðugleika í gengismálum sem við búum við í bönkunum. Við erum ekki að tala um þvingaðar aðgerðir, við erum að vinna í aðgerðum í sátt við fólk. Nákvæmlega með hvaða hætti gengistryggðu lánunum verði breytt í krónur og hversu hratt það verður gert er ekki hægt að segja fyrir um á þessu stigi en að því verður unnið. Ég fullvissa hv. þingmenn um að það er mikilvægt, ekki síst fyrir einstaklingana og fyrirtækin, ekki síður en bankana, að taka á þessum gjaldeyrisójöfnuði sem er í bönkunum.  Margir tala um heimilin í landinu og tala eins og þessi ríkisstjórn sé ekkert að gera í þeim efnum og ekki að hugsa um heimilin en ég vil að lokum segja að við erum að því. Ég fullvissa hv. þingmenn um að á hverjum einasta degi förum við yfir stöðuna gagnvart heimilunum 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum á þskj. 13, 13. mál, vegna innleiðingar á tilskipun 2005/29/EB, um óréttmæta viðskiptahætti. Frumvarpið er endurflutt nú en er efnislega óbreytt frá síðasta þingi. Það felur í sér innleiðingu á 16. gr. tilskipunarinnar og lýkur þannig innleiðingu hennar. Tilskipunin var að mestu leyti innleidd með breytingum sem gerðar voru á lögum nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, og tóku gildi 7. júní 2008. Í frumvarpinu eru lagðar til tæknilegar breytingar á tvennum lögum á sviði neytendaréttar. Breytingarnar varða tilvísanir til tilskipana sem þegar hafa verið innleiddar í íslenskan rétt með viðeigandi lagasetningu. Þær voru teknar upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 92/2006 frá 7. júlí 2006, um breytingu á XIX. viðauka við EES-samninginn um neytendavernd. Hér á eftir geri ég stutta grein fyrir þeim breytingum sem frumvarpið felur í sér. Með innleiðingu á 2. mgr. 16. gr. tilskipunarinnar sem hér um ræðir felst að breyta þarf lítillega 1. gr. laga nr. 56/2007, um samvinnu stjórnvalda á Evrópska efnahagssvæðinu um neytendavernd, en með þeim lögum var veitt lagagildi hér á landi reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 2006/2004 frá 27. október 2004 um samvinnu milli innlendra yfirvalda sem bera ábyrgð á framkvæmd laga um neytendavernd (reglugerð um samvinnu um neytendavernd). Eftir samþykkt breytinga á lögunum mun viðauki við framangreinda reglugerð 2006/2004/EB ekki lengur hafa lagagildi og yrði hann því ekki birtur sem fylgiskjal með framangreindum lögum nr. 56/2007. Viðaukinn geymir upptalningu á ákveðnum EES-gerðum á sviði neytendamála sem þegar hafa verið innleiddar og yrði tilvísun til gerða samkvæmt framansögðu því eftirleiðis á reglugerðarformi. Til þess að innleiða 1. mgr. 16. gr. tilskipunarinnar þarf að breyta tilvísun til tilskipunar Evrópusambandsins í 1. tölulið 1. gr. laga nr. 141/2001, um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda. Nú er í 1. gr. 1. töluliðar vísað til tilskipunar ráðsins 84/450/EBE frá 10. september 1984, um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna um villandi auglýsingar. Eftir samþykkt þessa lagafrumvarps verður hins vegar vísað til tilskipunar 2005/29/EB frá 11. maí 2005, um óréttmæta viðskiptahætti gagnvart neytendum á innri markaðinum, þar sem ákvæði um villandi auglýsingar eru innleidd í V. kafla laga nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Nauðsynlegt er að gera þessa breytingu þar sem tilskipun 2005/29/EB um óréttmæta viðskiptahætti felur í sér breytingar á ákvæðum tilskipunar 84/450/EB, um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna um villandi auglýsingar. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. viðskiptanefndar til frekari umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég hef mikinn áhuga á að fá að heyra frekar frá hæstv. viðskiptaráðherra af því að þarna er verið að tala um tilskipun frá Evrópusambandinu um óréttmæta viðskiptahætti. Það hefur komið fram hjá talsmanni neytenda að hann telur að þau gengistryggðu lán sem boðið hefur verið upp á á íslenskum fjármálamarkaði hafi hugsanlega verið ólögleg og hef ég velt því fyrir mér hvort þessi löggjöf gæti þá tekið á þessu. Ég hef líka velt því fyrir mér hvort þessi löggjöf, og þá hugsanlega mikilvægu reglugerðarbreytingarnar sem verið er að tala um, gæti líka tekið á þeim hugmyndum sem hæstv. ráðherra ræddi sjálfur í fréttum RÚV. Hann ræddi um það að hann ætlaði að læsa inni gríðarlegt gengistap lántakenda með því að færa lán úr íslenskum krónum yfir í erlenda mynt og leysa þar með rekstrarvanda ríkisbankanna - hvort við getum þá kannski vonast til þess að Evrópusambandið bjargi okkur frá þeim óréttmætu viðskiptaháttum sem verið er að boða frá viðskiptaráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrirspurnina. Það er rétt að geta þess að ef réttarágreiningur ríkir um lögmæti erlendra lána sem íslenskir bankar hafa veitt er rétt að úr því verði skorið fyrir dómstólum. Ég get sjálfur ekki skorið úr um það. Að öðru leyti er það vissulega rétt að fram hefur komið að ákveðinn vandi er hjá íslenskum bönkum vegna þess að þeir eru með meiri erlendar eignir en erlendar kröfur og á móti meiri kröfur í innlendum myntum sem bera háa vexti. Það er eitt af þeim vandamálum sem þarf að leysa áður en bankarnir verða að fullu starfhæfir og hægt er að skilja að fullu milli gömlu og nýju bankanna. Ég hef hins vegar aldrei látið í ljós að það eigi að gera með því að læsa lántakendur inni á óhagstæðu gengi eða með öðrum hætti brjóta á hagsmunum þeirra. Ef lánum verður breytt úr erlendri mynt í krónur þá verður það að vera gert með samningum sem báðir aðilar sjá sér hag í. Annað væri augljóst brot á eignarréttarákvæðum stjórnarskrár.

Frú forseti. Ég velti fyrir mér hvort túlka megi orð hæstv. ráðherra í ræðustóli á þann veg að hann sé að taka undir hugmyndir okkar framsóknarmanna um að fara þurfi í leiðréttingu á gengistryggðum lánum og þá í gegnum samningaviðræður við lántakendur og fjármálastofnunina sjálfa. Mér finnst skipta mjög miklu máli að við þingmenn finnum það eins og þjóðin að þau mál sem við erum að ræða á Alþingi skipti einhverju máli fyrir þá stöðu sem er í íslensku efnahagslífi. Ég ítreka og spyr enn á ný hvort það geti verið að ráðherra sé að taka undir fyrirspurn mína um að hugsanlega geti verið um óréttmæta viðskiptahætti að ræða og ástæða sé til að fara í þá leiðréttingu sem við framsóknarmenn höfum verið að tala fyrir.

Virðulegi forseti. Ég er ekki sérstaklega að taka afstöðu til hugmynda framsóknarmanna í þessu máli. Ég hef bent á og tel það skynsamlega leið að þegar fyrirtæki sem því miður þurfa allt of mörg að fara í gegnum það sem kallað er fjárhagsleg endurskipulagning þar sem eigendur færa niður allt sitt hlutafé eða annað eigið fé og fyrirtækin eru færð í hendur annarra sem leggja til nýtt eigið fé og fá þau í hendur með skuldum að einhverju leyti færðum niður þá verði það gert þannig að skuldirnar verði í krónum þegar komið er út úr þessu ferli. Það tel ég vera einfalda og eðlilega aðgerð. Með því er ekki á nokkurn hátt verið að þvinga fyrri eigendur eða tilvonandi eigendur til að sætta sig við annað en það að fá fyrirtæki með skuldum sem það getur væntanlega staðið undir að væntingum bæði bankans og nýrra eigenda og þær skuldir séu í íslenskri mynt.

Frú forseti. Ég ætla örstutt að blanda mér í umræðu um þetta mál sem hæstv. viðskiptaráðherra hefur mælt fyrir og var reyndar lagt fram á síðasta þingi en var þá ekki útrætt eða afgreitt. Hér er um að ræða mál sem á rætur að rekja til samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði, tilskipun sem hér er verið að innleiða. Í 3. gr. segir: „Lög þessi fela í sér innleiðingu á 16. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og -ráðsins 2005/29 frá 11. maí 2005“ o.s.frv. Það sem ég vil aðallega velta upp í þessari umræðu og gera að umtalsefni er í sjálfu sér ekki efni þessarar tilskipunar heldur það með hvaða hætti þetta mál ber að Alþingi. Að undanförnu hefur orðið talsverð umræða um það hvernig standa eigi að innleiðingu á tilskipunum frá Evrópusambandinu. Það gerist alloft að hingað koma lagafrumvörp sem fela í sér innleiðingu á tilskipunum Evrópusambandsins og jafnframt í sumum tilvikum að fallið sé frá hinum stjórnskipulega fyrirvara sem gerður er á vissum sviðum við tilskipanir Evrópusambandsins. Það er alveg ljóst að í þeim vinnureglum sem settar voru á Alþingi 1994, sem því miður hefur ekki verið fylgt nægilega vel eftir, á að taka inn tilskipanir fyrst í formi þingsályktunartillagna sem fara til umfjöllunar í utanríkismálanefnd áður en þær koma í lagafrumvarpi frá tilteknum ráðherra og fara þá til umfjöllunar í viðkomandi fagnefnd. Þannig hagar því til um þetta mál eftir því sem ég fæ best séð, og hæstv. ráðherra leiðréttir það þá ef ég fer rangt með, að það hefur ekki fengið umfjöllun sem tilskipun á vettvangi utanríkismálanefndar. Ég tel að það sé bagalegt vegna þess að það er hin almenna regla sem á að vera höfð í heiðri. Og það er ekki bragur á því að taka á þessum tilskipunum með því að setja þær beint inn í lagatexta þannig að löggjafarvaldið hafi aldrei í raun tekið afstöðu til þess hvort beri að taka viðkomandi mál inn og veita því lagagildi fyrr en málið kemur tilbúið sem lagafrumvarp. Þessa umræðu höfum við tekið alloft að undanförnu og þessi sjónarmið hafa verið uppi og fyrir liggur hjá forsætisnefnd Alþingis tillaga um sérstakar reglur um þinglega meðferð svokallaðra EES-mála þar sem tekin eru af öll tvímæli um þetta fyrirkomulag. Í 1. gr. er t.d. sagt, með leyfi forseta: „Viðskiptaráðherra skal í reglugerð kveða á um að viðauki við reglugerð samkvæmt 1. mgr. og breytingar á honum sem innleiða á skuli hafa reglugerðargildi hér á landi.“ Þá vaknar sú spurning hvort með þessu sé verið að veita ráðherra, framkvæmdarvaldinu, heimild til að láta reglugerð í raun og veru hafa lagagildi hér á landi, þ.e. að gera breytingar sem eðli málsins samkvæmt ættu að vera í lagaformi, láta þær öðlast gildi með reglugerð. Það þýðir væntanlega að ef Evrópusambandið gerir breytingar á viðkomandi tilskipun þá koma þær breytingar ekki inn sem breytingar á lögum heldur öðlast lagagildi hér með reglugerð. Þetta tel ég að sé vond latína, standist varla og ég vil inna hæstv. ráðherra eftir því hvort þetta sé réttur skilningur hjá mér. Í athugasemd við 1. gr. segir síðan, með leyfi forseta: „Það er því til mikils hægðarauka að breyta lögunum með þessum hætti enda þarf þá ekki að taka upp breytingar í lögin í hvert skipti sem breytingar eru gerðar á viðauka tilskipunarinnar“ - þ.e. það er þægilegt fyrir framkvæmdarvaldið að þurfa ekki að fara með lagabreytingar fyrir Alþingi heldur ákveða þær með reglugerð, þetta er stysta leiðin. Mér sýnist að verið sé að pakka þessu í þann búning að þessi mál geti gengið hratt og örugglega fyrir sig og verið sé að kippa einum millilið út úr lagasetningarferlinu og sá milliliður sé Alþingi sjálft, þ.e. löggjafarvaldið. Þetta finnst mér eiginlega ekki ganga og ég vil þess vegna inna hæstv. viðskiptaráðherra eftir því hvort þetta sé réttur skilningur hjá mér eða hvort ég sé að misskilja málið svona herfilega. Ef svo er væri gott að fá það fram í þessari umræðu. Að öðrum kosti tel ég fullt tilefni til þess fyrir hv. viðskiptanefnd, sem fær þetta mál til umfjöllunar, að skoða þennan þátt málsins sérstaklega.

Virðulegi forseti. Minn skilningur er ekki sá sami og hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar. Að því er mér skilst felur þessi breyting það í sér að ákveðin upptalning á gerðum verður birt með þeim hætti sem tilgreint er í frumvarpinu en það breytir því ekki að efnisleg umfjöllun um viðkomandi tilskipanir verður áfram með sama hætti og áður þannig að ekki er verið að draga úr aðkomu íslenskra stjórnvalda, þings eða annarra, að því ferli.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. viðskiptaráðherra fyrir að upplýsa um sinn skilning í þessu máli. Ég vona að hann sé réttur en ég tel a.m.k. mikilvægt að nefndin gangi úr skugga um það með hvaða hætti hugsunin er að þetta gerist. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um að lagasetningarvaldið geti ekki farið úr þessum sölum og yfir í reglugerðarform úr ráðuneytum. Eins og ég segi, ef það er misskilningur hjá mér, þessi skilningur sem ég gerði grein fyrir áðan, er ágætt að eyða honum og koma honum út úr heiminum. Ég hef samt fulla ástæðu til að óttast að það sé pínulítið til í því sem ég var að segja og þess vegna mælist ég til að nefndin fjalli um þetta sérstaklega, fái úr því skorið með óyggjandi hætti og láti álit sitt í ljós á þessu álitaefni í nefndaráliti.

Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna innleiðingar á tilskipun 2005/29/EB, um óréttmæta viðskiptahætti. Eins og ég hef skilið það virðist það meira og minna snúast um að fá að setja reglugerð. Ég þakka líka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni kærlega fyrir þá ábendingu sem hann kom með til nefndarinnar varðandi það að nú sé unnið í að samhæfa meðferð tilskipana eða lagafrumvarpa sem varða EES-reglur. Ég held að það sé mjög gott að verið sé að vinna í þessu í upphafi nýs þings. Við erum ansi mörg sem höfum stutta þingreynslu og þá er mjög gott að fá ábendingu frá þeim sem hafa meiri reynslu en við flest. Þetta er nokkuð sem ég get fullyrt að ég mundi hafa miklar áhyggjur af, þ.e. að framkvæmdarvaldið reyndi að vinna í því að þurfa ekki alltaf að vesenast í því að hafa þingið með þegar þessar blessuðu tilskipanir koma frá Evrópusambandinu. Ég hef gert athugasemdir við það áður að við bætum við setningum um reglugerð, reglugerð að undanskildum viðaukanum, og í c-lið bætist við ný málsgrein, með leyfi forseta: „Viðskiptaráðherra skal í reglugerð kveða á um að viðauki við reglugerð skv. 1. mgr. og breytingar á honum, sem innleiða á, skuli hafa reglugerðargildi hér á landi.“ Í II. kafla er talað um tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 2005/29/EB frá 11. maí 2005 um óréttmæta viðskiptahætti gagnvart neytendum á innri markaðnum og svo heldur þetta frumvarp svona áfram. Mér finnst rosalega mikið áhyggjuefni að þegar við erum búin að ræða í tvo klukkutíma um það að við stöndum frammi fyrir verstu kreppu sem nokkurt þjóðríki hefur staðið frammi fyrir séum við að eyða tíma okkar í að ræða um reglugerðir og hvernig hægt sé að komast fram hjá þinginu eins og það hljómaði í ábendingu hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar, eins og hann bendir á í athugasemdum við einstakar greinar frumvarpsins, með leyfi forseta: „Það er því til mikils hægðarauka að breyta lögunum með þessum hætti enda þarf þá ekki að taka upp breytingar í lögin í hvert skipti sem breytingar eru gerðar á viðauka tilskipunarinnar.“ Það er ekki eins og að ekki ættu að vera næg verkefni í viðskiptanefnd, undir þeim málaflokki sem varða viðskiptaráðuneytið, þegar við horfum fram á hrun á öllu fjármálakerfi landsins. Þegar ég sá þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar voru þar heilmörg mál sem ættu að taka á stöðunni sem við erum að horfa á í kringum okkur. Fólk er byrjað að mæta aftur á Austurvöll til að mótmæla að ekkert sé verið að gera en þarna er verið að benda á frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, breytingar á ýmsum hegðunar- og hæfisreglum í ljósi fjármálaáfallsins. Það er talað um heildarendurskoðun á þeim kafla laganna sem fjallar um sparisjóði. Það er enn á ný talað um lagafrumvarp um breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki - þetta er orðinn óskaplegur lagabálkur, þessi lög um fjármálafyrirtæki - sem varða heimildir skilanefnda og slitastjórna til útgreiðslu. Það var mál sem mikil vinna var lögð í fyrir kosningar. Það virðast hafa verið gerð leið mistök þannig að skilanefndir og sveitarstjórnir hafa í raun og veru ekki heimildir til að greiða út forgangskröfu þrátt fyrir loforð um annað. Ég hefði gjarnan viljað sjá þetta frumvarp koma fram strax í síðustu viku. Þegar fór að líða nær helginni og ég fór að fá neyðartölvupósta og neyðarsímtöl frá starfsmönnum fjármálastofnana og mér skildist að ekkert væri komið inn í þingið virtist þetta vera nokkuð sem viðskiptaráðuneytið var búið að hafa upplýsingar um í einhvern tíma, þ.e. að mistökin hefðu verið gerð. Ég hefði haldið að í því fríi sem var meðan samið var um þessa nýju norrænu velferðarstjórn hefði kannski verið tími í viðskiptaráðuneytinu til að smíða frumvarpið og leggja það fram strax á fyrstu dögum þingsins. Því miður var svo ekki þannig að við stöndum hérna og ræðum um reglugerðir frá EES. Síðan er frumvarp til laga um vátryggingastarfsemi. Mér skilst að það sé mikill lagabálkur og að mikil vinna þurfi að fara fram í honum, heildarendurskoðun á lögum um vátryggingastarfsemi. Þar er enn á ný ætlað að gera tillögur um innleiðingu á tilskipun um endurtryggingar í íslenskan rétt en eftir því sem ég kemst næst hefur það enn ekki verið lagt fram. Í staðinn erum við núna að fara að ræða um vörumerki, fleiri EES-reglur, og eins og er erum við að ræða um þessa svokölluðu óréttmætu viðskiptahætti. Ég verð að segja að þetta sýnir enn á ný af hverju við höfum svo miklar áhyggjur af forgangsröðinni hjá ríkisstjórninni, að ríkisstjórn sem er búin að sitja að völdum í 100 daga skuli ekki vera betur undirbúin þegar hún kemur til þings en þetta. Það er virkilega sorglegt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 45/1997, um vörumerki, með síðari breytingum, máli nr. 16 á þskj. 16. Með frumvarpi þessu, sem lagt er fram af viðskiptaráðherra og er nú endurflutt efnislega óbreytt, er lögð til sú breyting á lögum nr. 45/1997, um vörumerki, að svokölluð tæming réttinda eða réttindaþurrð skv. 2. mgr. 6. gr. laganna verði bundin við Evrópska efnahagssvæðið í stað alþjóðlegrar tæmingar. Í núgildandi ákvæði er ekki tekið fram með skýrum hætti að um alþjóðlega tæmingu sé að ræða. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laganna er hins vegar áréttað að tæming réttinda í íslenskum vörumerkjarétti hafi verið talin ná til heimsins alls. Ákvæði vörumerkjalaga um tæmingu réttinda hefur því verið túlkað á þann veg að hér á landi gildi alþjóðleg tæming. Samkvæmt dómi EFTA-dómstólsins 8. júlí 2008, í málum nr. E-9/07 og E-10/07, LOréal Norge AS og LOréal SA gegn Per Aarskog AS, Nille AS og Smart Club AS, samræmist sú túlkun hins vegar ekki ákvæði vörumerkjatilskipunar 89/104/EBE eins og dómstóllinn túlkar það en tilskipunin er hluti EES-samningsins. Er því þörf breytinga á lagaákvæðinu. Tæming vörumerkjaréttar byggir á þeim rétti sem vörumerkjarétthafi fær með skráningu vörumerkis samkvæmt 4. gr. laganna, þ.e. að banna öðrum notkun á vörumerki sínu í atvinnustarfsemi. Afnám alþjóðlegrar tæmingar hefur einkum einkaréttarleg áhrif. Hlutverk vörumerkja er að vera tæki í markaðssetningu og með innleiðingu svæðisbundinnar tæmingar fá rétthafar vörumerkja auknar heimildir til að stjórna markaðssetningu og koma í veg fyrir notkun sem fer í bága við vörumerkjarétt þeirra, t.d. samhliða innflutning. Alþjóðleg tæming réttinda hefur á hinn bóginn verið talin stuðla meira að frjálsri samkeppni og viðskiptafrelsi. Getur því svæðisbundin tæming haft í för með sér neikvæð áhrif fyrir neytendur, t.d. mismunandi verð og aðgengi að vöru á mörkuðum. Hvað snertir tæmingu vörumerkjaréttar má að öðru leyti vísa til athugasemda með frumvarpi þessu. Í athugasemdunum er jafnframt vísað til ákvæða í 1. mgr. 2. gr. bókunar nr. 28 með EES-samningnum þess efnis að samningsaðilar skuli sjá til þess að tæming hugverkaréttar sé í samræmi við lög Evrópusambandsins að svo miklu leyti sem ráðstafanir þess eða réttarkerfi taki til tæmingar. Um túlkun ákvæðisins fari samkvæmt viðurkenndum skilningi í viðkomandi úrskurðum Evrópudómstólsins sem kveðnir hafa verið upp fyrir undirritun samningsins 1992, þó með fyrirvara um þróun dómsúrlausna í framtíðinni. Jafnframt er þar vikið að dómaframkvæmd hjá Evrópudómstólnum og EFTA-dómstólnum. Vegna dómaframkvæmdarinnar er nauðsynlegt að setja lög sem snerta innleiðingu á 1. mgr. 7. gr. framangreindrar tilskipunar ráðsins 89/104/EB frá 21. desember 1988, um samræmingu á lögum aðildarríkja um vöru. Fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins telur að frumvarpið muni ekki hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð verði það óbreytt að lögum. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til viðskiptanefndar og verði afgreitt hið fyrsta.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um samningu lagafrumvarps um nýja tegund hlutafélaga sem eru með gegnsætt eignarhald og bann við lánveitingum og krosseignarhaldi slíkra hlutafélaga. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Ragnheiður Elín Árnadóttir og Guðlaugur Þór Þórðarson. Þingsályktunartillöguna er að finna á þskj. 5. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela viðskiptanefnd að semja lagafrumvarp um gegnsæ hlutafélög. Markmið lagasetningarinnar verði að búa til tegund hlutafélaga sem eru með gegnsætt eignarhald, bæði gagnvart eigendum beint og óbeint og einnig gagnvart dótturfyrirtækjum beint og óbeint. Slíkum félögum verði bannað að lána til eða eiga í hlutafélögum sem eiga þau beint eða óbeint. Við samningu lagafrumvarps skal nefndin leita fulltingis sérfræðinga á sviðinu, endurskoðenda, lögfræðinga og hagfræðinga. Viðskiptanefnd skal stefna að því að leggja fram tilbúið frumvarp fyrir 1. febrúar nk. sem gæti tekið gildi 1. maí 2010.“ Frú forseti. Ég vil fyrst benda á að tillagan gerir ráð fyrir að fela viðskiptanefnd þingsins að semja frumvarp. Þetta er nýmæli og ég vildi gjarnan að meira yrði um það að þingnefndir þingsins semdu þau frumvörp sem verða að lögum frá Alþingi. Ég vildi jafnvel ganga lengra og segja að þingnefndir ættu að semja öll frumvörp sem Alþingi samþykkir sem lög. Ferlið ætti að vera það að ráðuneyti, einstakir þingmenn, félagasamtök, fyrirtæki og einstaklingar gætu snúið sér til þingnefnda með beiðni um breytingar á lögum og þingnefndir tækju svo ákvörðun um það hvort þær vilja flytja um það mál eða ekki. Ef þær ákveða að flytja um það mál mundu þær fela nefndasviði Alþingis að semja frumvarp undir ritstjórn og handleiðslu nefndarmanna, þ.e. þingmanna í viðkomandi nefnd. Þetta yrði sú mesta breyting sem orðið gæti til að rjúfa það mikla ráðherra- og flokksræði sem er á Alþingi. Þessi hugmynd kviknaði eiginlega í kjölfar mótmælafundanna sem voru hér í haust og í vetur og er reyndar gamalt mál frá mér, mjög gamalt, en ég tel að þetta mundi svara því kalli að losa okkur undan ráðherra- og flokksræði. Af hverju flokksræði? Jú, vegna þess að í nefndum þingsins er stjórnarandstaðan líka og hún kæmi þá að því að semja viðkomandi mál. Til þessa þarf enga lagabreytingu. Til þessa þarf enga stjórnarskrárbreytingu, eingöngu þyrfti að breyta verklagi. Hæstv. viðskiptaráðherra hefði t.d., með þau mál sem við ræddum rétt áðan, getað beint því til viðkomandi þingnefnda að semja þau frumvörp. Þá hefði sú spurning kannski ekki komið upp hvort þetta væri í samræmi við stjórnarskrána o.s.frv. Þá hefði þingnefndin sjálf kannað þau mál til hlítar og ráðuneytið getur þá verið upptekið af því að stjórna landinu í staðinn fyrir að vera að semja frumvörp. Ég held að þetta yrði mjög til bóta. Ég vildi bara benda á þetta, þetta eru ákveðin nýmæli. Menn hafa bent á að það sé engin skylda nefnda að semja frumvörp. Það er vissulega rétt. En það er heldur ekki skylda ráðherra eða ríkisstjórnar að semja frumvörp eða gera eitt og annað sem Alþingi felur þeim að gera. Ef þeir ekki gera það, ráðherrarnir, þá spyr Alþingi: Af hverju er þessi þingsályktun ekki framkvæmd? Á nákvæmlega sama hátt gæti Alþingi spurt formann viðkomandi nefndar: Af hverju í ósköpunum hafið þið ekki samið frumvarpið sem við báðum ykkur að semja? Ef hann segir: Við nennum því ekki eða við viljum það ekki, kýs Alþingi nýja nefnd á viðkomandi sviði því að Alþingi kýs nefndina. Þingsályktunartillaga var samin og flutt á síðasta þingi og fór umræðulaust til nefndar og það var gert í þeim tilgangi að ná fram umsögnum. Umsagnir bárust frá átta aðilum. Ein kom reyndar seinna eftir að þetta mál var lagt fram og er frá SA en er nokkuð í takt við aðrir umsagnir. Þeir benda á að svona nýtt form kynni að rugla útlendinga sem vildu fjárfesta á Íslandi. En ég hafði alltaf hugsað þetta sem viðbótarákvæði inn í hlutafélagalögin, þ.e. nákvæmlega eins og ohf.-félögin. Það er viðbótarákvæði í hlutafélagalögum, ákvæðið um opinber hlutafélög, og mjög auðvelt er að kynna sér þær breytingar sem eru til viðbótar. Menn vita þá hvaða skilyrði slík félög þyrftu að uppfylla og þegar menn hefðu lesið það og séð hvernig þau virka geri ég ráð fyrir að traust bæði fjárfesta og lánveitenda mundi aukast á þeim félögum sem væru gegnsæ hlutafélög. Það sem hefur brugðist undanfarið er einmitt það að eignarhaldið var ekki gegnsætt og stærstu hluthafarnir voru að lána sjálfum sér gífurlega peninga. Hver skyldi hafa blætt fyrir það aðrir en litli hluthafinn? Tugir þúsunda Íslendinga eru illa brenndir í kjölfar þessa hruns. Um 43 þús. manns áttu í bönkunum þremur að meðaltali 3 millj. kr. hver. Það er kannski ekki stór upphæð en fyrir venjulegan launamann er þetta töluvert mikil upphæð. Af þessum 43 þús. aðilum eru 11 þús. aldraðir, þ.e. 64 ára og eldri, og þeir aðilar töpuðu líka að meðaltali 3 milljónum. Þetta er þriðjungur aldraðra sem er að tapa þarna 3 milljónum á bankahruninu, bara á einni viku. Þetta er gengið fyrir hrun og gengið eftir hrun sem var núll. Þetta er umtalsvert hrun á eignum og þetta hrun verður vegna þess að búið var að hola bankana að innan. Stærstu hluthafarnir voru búnir að hola þá að innan með lánveitingum til sjálfs sín, krosseignarhaldi og eignarhaldi þvers og kruss. Þetta frumvarp er sett fram til að sníða af þá agnúa og gera þá gersamlega ómögulega. Einnig barst umsögn frá Félagi löggiltra endurskoðanda sem taldi ekki tilefni til sérstakrar umsagnar. Það finnst mér athyglisvert í ljósi þess að stærsti hluti bankakerfisins á Íslandi hrundi og keðjuverkandi gjaldþrot eru enn að dynja yfir. Maður hefði talið að tilefni væri til umsagnar hjá þeim aðilum sem endurskoðuðu öll þess fyrirtæki og eiga að endurskoða þau. Ég var gáttaður á þessari umsögn þeirra. Þeir hafa hvorki komið með aðrar betri lausnir til að hindra slíkt hrun aftur né aðgerðir til að endurreisa það traust sem farið er forgörðum. Það var aðallega traustið, frú forseti, sem fór forgörðum við þetta hrun. Þess vegna lána bankarnir ekki til fyrirtækja, þess vegna fjárfestir ekki nokkur einasti maður í fyrirtækjum á Íslandi lengur vegna þess að traustið fór og vegna þess að þessi endurskoðuðu fyrirtæki fóru á hausinn. En Félag löggiltra endurskoðenda taldi sem sagt ekki tilefni til sérstakrar umsagnar. Fjármálaráðuneytið gerir ekki athugasemdir við efnisatriði tillögunnar. Tillagan var ekki rædd og ekki farið í gegnum það hvort hér væri enn verið að leita leiða til að hindra þau ósköp sem yfir landið hafa dunið undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Þeir sögðu ekkert um þetta, ekki var tilefni til sérstakrar umsagnar. Þetta segir kannski heilmikið um Fjármálaeftirlitið. Þar ætti þó að liggja sú þekking og greining á stöðunni sem helst kynni að koma að gagni við hönnun reglna sem hindrað gætu að slík ósköp dynji yfir aftur eða til að endurvekja það traust sem farið hefur forgörðum við hrunið t.d. vegna þess að eftirlitið brást. Ég átti von á því að fá mjög magnaða og góða yfirferð frá Fjármálaeftirlitinu þar sem þeir færu yfir kosti tillögunnar og galla. Ekki orð. Ekki var tilefni til sérstakrar umsagnar segja þeir, og allt fjármálakerfið hrundi vegna þess að eftirlitið brást. Síðan kom Ríkisendurskoðun. Hún telur, með vísan til lögboðins hlutverks síns, ekki ástæðu til að taka sérstaka afstöðu til tillögunnar. Þó er vafalítið til þekking á þeim bæ til að greina vandann og gefa álit á kostum og göllum reglna sem hindra megi slíkt hrun sem þjóðin hefur orðið fyrir - hrunið hefur skaðað ríkissjóð, sem Ríkisendurskoðun á að gæta, þannig að þetta skiptir ríkissjóð og Ríkisendurskoðun töluverðu máli. En samt töldu menn ekki ástæðu til að veita umsögn og vísa í lögbundið hlutverk sitt, þ.e. að hún væri væntanlega ekki að endurskoða þessi fyrirtæki. Neytendasamtökin fagna tillögunni og segja fulla þörf á að auka gegnsæi hvað varðar eignarhald hlutafélaga. Kauphöll Íslands telur að aukið gegnsæi í rekstri hlutafélaga geti stutt við endurreisn íslensks viðskiptalífs og að rétt sé að skilgreina mælikvarða sem hlutafélög geti stuðst við. Þau telja þó álitamál hvort lagasetning sé heppilegasta leiðin. Félögin gætu sett sér sjálf reglur um gegnsæi sem Viðskiptaráð héldi utan um og gæfi gæðastimpil. Þetta tel ég engan veginn fullnægjandi, frú forseti. Þeir sem hafa brugðist geta ekki gefið sjálfum sér gæðastimpil. Það er verið að tala um að endurvekja traust aðila sem standa utan við atvinnulífið, að menn fari að fjárfesta aftur, almenningur verði tilbúinn til að fjárfesta aftur, hinir öldruðu sem töpuð 3 milljónum hver fari að fjárfesta aftur. Það er ekki spurning að lánardrottnar, erlendir sem innlendir, séu tilbúnir til að lána þessum fyrirtækjum. Það er traustið sem vantar. Ég tel ekki nóg að koma með einhverjar siðareglur innan greinarinnar, þetta verður að vera lögbundið. Í umsögn sinni lýsir ríkisskattstjóri markmiðum með setningu laga um hlutafélög en sleppir því mikilvæga hlutverki slíkra fyrirtækja sem er að takmarka áhættu hluthafanna sem þátttakenda. Það er nefnilega þannig að hlutafélög eru stofnuð til að takmarka áhættu hluthafanna. Þeir bera áhættu upp að hlutafé sínu og ekki umfram það. Í umsögn ríkisskattstjóra segir að svo virðist sem sérfræðingar fjármálafyrirtækja hafi lagt meiri áherslu á að fela eða flækja eignarhald fyrirtækja en ganga úr skugga um raunverulegt verðmæti félaga sem fengu lán. Telur ríkisskattstjóri ljóst að ef brotavilji er einbeittur í að misnota aðstöðu sína verði með lagasetningu aldrei að fullu komið í veg fyrir slíkt. Hann telur þó að allar reglur ættu að vera til bóta en bendir á 104. gr. hlutafélagalaga og 79. gr. einkahlutafélagalaga um bann við lánveitingum til eigenda. Ríkisskattstjóri telur að bæta eigi við núgildandi lög ákvæðum sem um ræðir og til verði eins konar stjörnuflokkur með skammstöfuninni ghf. og hefðbundin hlutafélög hefðu þá á sér vafasamari blæ. Hann tekur sem sagt undir þetta og leggur til að slík félög heiti ghf. Það gæti bætt siðferðið í viðskiptalífinu sem allir hlytu að fagna. Lýsir hann sig reiðubúinn til að leggja lið slíkri lagasetningarvinnu sem tillagan stefnir að. Ríkisskattstjóri bendir á að lagasetning ein og sér komi aldrei í veg fyrir einbeittan brotavilja. Nú er t.d. að koma í ljós að menn hafa verið að lána sjálfum sér umtalsverðar fjárhæðir en í lögunum í dag er reyndar merkilegt nokk undanþáguákvæði sem kannski ætti ekki að vera. Seðlabanki Íslands tekur undir að mikilvægt sé að upplýsingar um lykilþætti fyrirtækja, t.d. eignarhald, séu ljósar. Hann hafi einnig varað við áhættu af útláni til skuldsettra fjárfestingarfélaga vegna mikilla sveiflna í verði. Þá telur hann ljóst að miklar breytingar muni eiga sér stað í regluverki er varðar fyrirtæki í Evrópu á næstu missirum og mun hann fylgjast vel með þróun þeirra mála. Seðlabankinn ætti því að vera vel til þess fallinn að koma að smíði reglna sem koma eiga í veg fyrir að atburðir síðasta hausts endurtaki sig og unnt verði að byggja upp traust sem er forsenda þess að takist að endurreisa atvinnulífið. - Af þessum umsögnum voru eiginlega tvær sem eitthvert innihald var í, þ.e. frá ríkisskattstjóra og Seðlabankanum. Ástæður fyrir hruni bankanna eru fjölmargar og eflaust enn ekki allar komnar í ljós. Seinni tíma rannsóknir munu leiða það í ljós. Þó er greinilegt að gagnkvæmt eignarhald, raðeignarhald og óljós dulin eign er ein af þeim ástæðum sem ollu því að efnahagur fyrirtækja bólgnaði út og eigið fé sýndist miklu meira en raunverulega var. Lánveitendur virtust hafa lánað út á þetta eigið fé sem ekki var til staðar og þetta sýndarfé gerði fyrirtækjunum kleift að taka meiri áhættu en ella. Gagnkvæmt eignarhald og raðeignarhald jók einnig völd stjórna hlutafélaga á kostnað hluthafa að minni hlut. Gagnkvæmt eignarhald sýndi einnig meiri hagnað en raunverulega var til staðar. Dulin eign hlutafélaga villir um fyrir minni hluthöfum og hefur skaðað þá mikið. Nefnt er dæmi í greinargerðinni, t.d. áttu Kaupþing og Exista á tímabili 20% hvort í öðru og var markaðsvirði hvors hlutar 40 milljarðar kr. Ég næ ekki að klára þetta, frú forseti, en ég held aðra ræðu á eftir. Ég er ekki búinn með nema helminginn en þetta stendur allt í þskj. 5 sem ég gat um í upphafi.

Frú forseti. Hér er á ferðinni athyglisverð þingsályktunartillaga fyrir margra hluta sakir. Í fyrsta lagi er þetta dæmi sem ég þekkti ekki fyrr en að því kom fyrr í vetur, að máli væri vísað umræðulaust til nefndar. Eins gott og það kann að vera að fá umsagnir um mál fyrir fram er nokkur skaði að því að málið hafi ekki hlotið neina umræðu í þinginu áður en það er sent út. Það er fyrsta umhugsunarefnið í mínum huga. Í öðru lagi er stungið upp á verklagi sem er nokkuð annað en það sem tíðkast hefur á Alþingi til þessa. Við höfum nokkur dæmi fyrr í vetur um að nefndirnar í minnihlutastjórninni fluttu í þinginu mál á eigin vegum, fram hjá ráðuneytunum ef svo má segja. Þá var dæmi um að utanaðkomandi aðilar semdu lagafrumvörp og legðu fyrir nefndir, til að mynda hv. allsherjarnefnd þar sem um var að ræða frumvarp til breytinga á lögum um skaðabætur vegna slysa og örkumla, frumvarp sem varð að lögum í vor. Annað var mjög ítarlegt þingmannafrumvarp um takmörkun persónulegra ábyrgða á lánveitingum. Það þurfti allmikillar vinnu við sem fram fór í hv. viðskiptanefnd á þeim tíma. Þessi mál gerðu mér ljósan vanmátt nefndanna og nefndasviðs til að fást við verkefni eins og hér er rætt um, að nefndirnar sem slíkar, hv. viðskiptanefnd eins og hér er gerð tillaga um, semji lagafrumvörp frá grunni. Það er einfaldlega þannig, með réttu eða röngu, að sérfræðiþekkingin í þessum málaflokkum liggur í ráðuneytunum.  Eins og ég sagði er þessi tillaga til þingsályktunar líka eftirtektarverð vegna innihaldsins, þ.e. að við séum að ræða nauðsyn þess að stofna nýtt félagsform sem er með gagnsæi hvað varðar eignarhald. Fyrr á fundinum í dag var vísað til hv. viðskiptanefndar máli nr. 15 á þskj. 15, um breytingar á lögum um hlutafélög og einkahlutafélög, og fyrsti hluti þess frumvarps fjallar einmitt um að eignarhald í hlutafélögum og einkahlutafélögum skuli vera gegnsætt. Mér er mjög minnisstætt að fyrr í vetur þegar það frumvarp kom til 1. umr. var hlegið í þingsalnum þegar hæstv. þáverandi viðskiptaráðherra las upp að tilgangur frumvarpsins væri að það væri skráð á hverjum tíma hverjir ættu hlut í hlutafélagi vegna þess að það er einfaldlega ekki þannig í dag. Þetta frumvarp er enn óafgreitt í þinginu, nú í dag var því vísað til hv. viðskiptanefndar, en þar er einmitt fjallað um að stjórnir hlutafélaga og einkahlutafélaga skuli skyldugar til að tryggja að í hlutaskrá séu á hverjum tíma réttar upplýsingar um eignarhald og hvað varðar atkvæðisrétt. Þetta er eitt af þeim mikilvægu málum sem þurfa að fara í gegn og snerta viðskiptalífið og þær umbætur sem þarf að gera á því hvað varðar gegnsæi. Það er ýmislegt hægt að gera hvað varðar gegnsæi í eignarhaldi annað en að setja á stofn nýtt félagsform eins og hér er gerð tillaga um. Eins og ég segi er það athyglisverð hugmynd í sjálfu sér. Hitt er svo annað mál sem varðar bann við lánveitingum og krosseignarhaldi slíkra hlutafélaga. Ég man ekki um hvaða mál við fjölluðum fyrr í vetur þar sem krosseignarhald kom til tals en þau lög voru sett einhvern tíma fyrr í vetur og vonandi gefst tækifæri til að rifja það upp í meðförum hv. þingnefndar um það mál sem hér liggur fyrir. Svo ég pakki þessu saman, frú forseti, tel ég þessa tillögu athyglisverða fyrir margra hluta sakir og ég er viss um að þingmenn í hv. viðskiptanefnd vilja gjarnan spreyta sig á því að semja lagafrumvarp eins og hér liggur fyrir. Ég vil ekki lýsa beinum stuðningi við það en það er tilraunarinnar virði.

Frú forseti. Ég þakka fyrir jákvæð viðbrögð síðasta hv. ræðumanns. Varðandi vanmátt nefndasviðs er Alþingi með fjárveitingavaldið og Alþingi fjármagnar alla sérfræðingana í ráðuneytunum sem semja frumvörp alla daga, dag og nótt. Sérfræðiþekkinguna um framkvæmd laganna gæti nefndasvið að sjálfsögðu fengið úr ráðuneytunum þegar sú hefð verður komin á að nefndir þingsins semji öll frumvörp. Þá þyrfti væntanlega að styrkja nefndasviðið mjög verulega með fólki sem er vant því og kann að semja frumvörp til viðbótar við þá nefndarmenn sem þegar eru og hafa unnið ágætt starf. Við erum bara allt of fáliðuð fyrir svona stórt verkefni. Fyrir sérfræðiþekkingu, t.d. varðandi samkeppnislög, er mikill munur hvort fenginn er sérfræðingur frá Samkeppniseftirliti til að aðstoða nefndina við að semja frumvörp eða hvort sérfræðingur hjá Samkeppniseftirliti semur frumvarpið sjálfur. Það er mikill munur á því. Ég hef oft sagt að embættismenn sníða vopn í hendurnar á sjálfum sér til að berja á borgurunum eða til hægðarauka. Skattalög eru með ólíkindum. Ég segi alltaf að 109. gr. skattalaga ætti að vera bönnuð börnum því að hún er svo hræðileg. Það er talað um sektir og refsingar, fangelsi og alls konar sem ég hugsa að þingmenn mundu aldrei setja sjálfvirkt í lög. Ég held að hægt sé að leysa þennan vanda með vanmátt nefndasviðs og sérfræðiþekkinguna mjög auðveldlega.

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að fjárveitingavaldið er sannarlega hjá þinginu, en boðvaldið yfir starfsmönnum ráðuneyta er þar ekki. Til að afla þeirrar sérfræðiþekkingar sem hér þyrfti tel ég að annað tveggja þyrfti að koma til, beinar fjárveitingar, vissulega frá Alþingi, til að efla nefndasvið eða sérstakur samningur milli Alþingis og viðkomandi ráðuneyta um samnýtingu starfskrafta. Það væri kannski affarasælast vegna þess að ég er ekki viss um að við eigum svo marga sérfræðinga á hverju sviði. Það væri áreiðanlega hagkvæmara að samnýta þá.

Frú forseti. Varðandi boðvaldið held ég að það ætti að láta reyna á að starfsmenn ráðuneyta eða stofnana neituðu Alþingi um upplýsingar um störf sín og reynslu. Ég held að það sé meira fræðilegt mál en annað. Ef nefnd þingsins fer fram á það við einhvern starfsmann, segjum hjá skattstofu eða Samkeppniseftirliti, að hann kynni fyrir nefndinni hvernig starfinu er háttað vildi ég láta reyna á að hann neitaði því.

Frú forseti. Ég vil nota tækifærið og fagna þessu máli. Ég fagna sérstaklega því nýmæli að viðskiptanefnd muni semja lagafrumvarp um gegnsæ hlutafélög. Ég tel að það sé svo sannarlega þess virði að láta á það reyna og vonast til þess að fleiri málum verði vísað til nefndanna um að semja lagafrumvörp. Við höfum í gegnum árin margítrekað reynt að fá ráðherrana til að gera hitt og þetta og það hefur gengið misjafnlega vel þannig að ég held að það sé alveg ástæða til að við reynum frekar að fá okkur sjálf til að vinna vinnuna. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir situr líka í forsætisnefnd og því beini ég því til virðulegs forseta að forsætisnefnd taki þetta upp og ræði hvernig þingið geti tekið á þessu. Formaður viðskiptanefndar talaði um boðvaldið, hugsanlegan samning milli ráðuneyta og þings um samnýtingu starfskrafta og ég held að það væri mjög áhugavert að reyna það, sérstaklega í ljósi þess að tillögur hafa komið fram um að leggja niður aðstoðarmannakerfi landsbyggðarþingmanna. Ég hef ekki verið með aðstoðarmann síðan ég kom inn í þingið þannig að það skaðar mig ekki en ég er viss um að ýmsir þingmenn hafa nýtt sér aðstoðarmenn til að aðstoða sig við vinnuna í þinginu. Það er spurning hvort það geti með einhverju móti styrkt þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu að við förum í meira mæli að semja lagafrumvörpin í nefndunum frekar en að við eigum við þetta hvert í sínu horni eða að fá þingmálin í pósti frá embættismannakerfinu

Frú forseti. Það er alveg ljóst að það er nýtt landslag í þinginu og vaxandi vilji til þess að styrkja þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu. Eins og ég nefndi eru dæmi um það frá þinginu frá því í febrúar og fram á vor þar sem það tókst ágætlega að nefndirnar tækju mál, ynnu það sjálfar og legðu inn í þingið þar sem þau voru afgreidd og samþykkt. Vegna orða minna áðan um boðvaldið vil ég nefna að ég þekki engin dæmi þess að starfsmenn ráðuneyta hafi neitað þingmönnum um upplýsingar um störf sín eða reynslu. Það er allt annað að vinna með þingnefndum að samningu frumvarpa en þess eru líka dæmi frá því í vetur, frumvarpið um greiðsluaðlögun fasteignaveðlána var samið að tilhlutan hv. allsherjarnefndar og að mestu unnið á vegum réttarfarsnefndar og ráðuneytisins. Sú þingsályktunartillaga sem hér um ræðir er tvíþætt í raun. Annars vegar er fjallað um nauðsyn þess að eignarhald í félögum af þessu tagi sé gegnsætt og hins vegar er talað um bann við lánveitingum og krosseignarhaldi. Hvort tveggja er í mínum huga mjög mikilvægt og spurningin er hvort þetta eigi með réttu heima í sérstöku nýju félagsformi eða hvort affarasælla væri að styrkja ákvæði um sama efni í gildandi lögum. Ég held að við þyrftum að feta okkur rólega inn á braut bandarísku leiðarinnar, að þingnefndir taki sig til og semji lagafrumvörp.

Frú forseti. Ég verð að segja að mér finnst byltingarsinninn í hv. þm. Álfheiði Ingadóttur hafa tapast svolítið þegar hún vill fara varlega í þetta. Ég held að það sé einmitt tækifæri í upphafi nýs þings til að gera svolítið róttæka hluti og mér finnst þetta fyllilega í samræmi við yfirlýsingar forustumanna ríkisstjórnarinnar, þ.e. að þau vilji auka vægi þingsins. Það er talað um að setja á stofn ráðgefandi stjórnlagaþing og ýmsar breytingar hafa verið boðaðar þar sem menn hafa haft áhuga á þjóðaratkvæðagreiðslu. Við framsóknarmenn höfum lengi talað fyrir því að ráðherrar færu af þingi, sætu ekki sem hluti af löggjafarvaldinu. Þetta held ég að væri lítið en mjög mikilvægt skref í rétta átt, að auka vægi löggjafarvaldsins, sem hefur margítrekað komið fram hjá okkur þingmönnunum sem og þeim sem hafa barið á potta hérna fyrir utan og ekki fundist nóg að gert. Ég vona sannarlega að formaður viðskiptanefndar, hv. þm. Álfheiður Ingadóttir, finni byltingarandann aftur innra með sér og taki slaginn til að sjá til þess að við breytum vinnubrögðunum á þinginu.

Frú forseti. Ef byltingin er fólgin í nefndasviði Alþingis hafa hlutirnir breyst síðan ég skoðaði þau fræði. Gott og vel, ég er eiginlega komin í þennan ræðustól til að ítreka að ég held að það sé enginn ágreiningur í þessum þingsal um að það þurfi að efla þingið. Það þarf að styrkja stöðu þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Við þurfum að leita til þess allra leiða, en við þurfum líka að leita leiða til að spara og hagræða í störfum þingsins og nýta okkur það sem við höfum án þess að fara í mikil aukin útgjöld. Það getur vel verið að það samrýmist ekki byltingunni en þannig er staðan í dag á Íslandi.

Frú forseti. Við ræðum skemmtilega þingsályktunartillögu. Hv. þm. Pétur H. Blöndal, sem líklegast hefur einna lengstu þingreynslu af þeim sem nú sitja á þingi, ber fram tillögu um breytt vinnubrögð á Alþingi. Hann leggur til þingsályktunartillögu um að hv. viðskiptanefnd semji frumvarp um það efni sem hér liggur fyrir. Þetta eru nýmæli í vinnubrögðum og allir þingmenn ættu að fagna því að þingmaður beri slíka tillögu fram. Margir þingmenn hafa kvartað yfir því að boðvaldið komi frá framkvæmdarvaldinu, frumvörpin komi næstum fullkláruð inn til umsagnar og umræðu en breytist sum hver lítið í meðförum þingsins. Það eru embættismenn í ráðuneytum, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal ræddi áðan, sem búa til frumvörpin í umboði ráðherra, frumvörp sem þeir eiga síðan væntanlega að framfylgja sjálfir hvar svo sem þeir eru staddir í kerfinu. Þetta er að mínu mati röng nálgun. Alþingi er löggjafinn og löggjafinn á að hafa það verkefni að semja frumvörpin, leggja þau fram. Hann sem slíkur, löggjafinn, getur unnið það í sátt og samlyndi við ráðherrana, við framkvæmdarvaldið. Þessu eigum við að breyta, hv. þingmenn. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir talar um að það gæti kostað of mikið og að þekkingin sé ekki fyrir hendi á Alþingi, á nefndasviði Alþingis, til að hægt væri að semja slík frumvörp vegna þess að sérþekkingin búi í ráðuneytunum. Því verður að breyta ef við ætlum að standa undir því nafni að Alþingi sé löggjafinn en ekki eingöngu afgreiðslustofnun þeirra sem hingað koma með frumvörpin. Ég fagna þessum nýju vinnubrögðum hv. þm. Péturs H. Blöndals, að koma með þingsályktunartillögu í þessa veru. Ég vona svo sannarlega að hv. viðskiptanefnd nýti alla þá krafta sem í henni búa og þeim fulltrúum sem þar eru og á nefndasviði til að vinna slíkt frumvarp. Í gegnum tíðina hafa einstaka þingmenn samið frumvörp, aflað sér aðstoðar, búið til frumvörp og lagt þau fram. Það á að vera sú regla sem við þingmenn vinnum með. Hitt á að vera sérstaðan að ráðherrarnir komi með þingmál inn í þingið. Að því leyti fagna ég þessari þingsályktunartillögu, hún ber vott um áræði hv. þingmanns til að reyna að breyta vinnubrögðum innan þings. Það er annað í þingsályktunartillögunni sem gleður mig, þ.e. efnið sem beðið er um að frumvarp sé samið um. Hæstv. viðskiptaráðherra lagði fram frumvarp, og það var afgreitt til 2. umr. og til nefndar, til laga um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög sem við vorum að klára í dag þar sem m.a. er verið að ræða um samstæðutengsl. Í því frumvarpi sem hv. þm. Pétur H. Blöndal og Ragnheiður E. Árnadóttir fela viðskiptanefnd að semja er talað um krosseignatengsl. Ég held að um sé að ræða sama verkefnið, samstæðutengsl og krosseignatengsl séu slíkt hið sama í hvoru frumvarpi fyrir sig, það þyrfti þá að kanna orðnotkun í frumvörpum almennt þannig að það rugli ekki fyrir utan kannski innihaldið. Frú forseti. Ég fagna þessum nýmælum hv. þm. Péturs H. Blöndals og ég vona að þetta sé fyrsti vísir að því að þingmenn taki meiri þátt í því að vinna verkefnin, að semja frumvörpin og þingsályktunartillögurnar og sinni þannig því hlutverki sem þeim ber, þ.e. að vera löggjafinn, ekki taka eingöngu við frá framkvæmdarvaldinu og afgreiða heldur vera virkir þátttakendur í því sem hér á að fara fram; að setja landinu lög. Framkvæmdarvaldið á síðan að framfylgja þeim lögum sem Alþingi setur. Eins og ég sagði áðan, og eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði einnig, þá er það sérkennilegt ef embættismenn t.d. Samkeppnisstofnunar setja saman frumvarp um samkeppnislögin sem þeir eiga síðan að framfylgja. Það er jafnkjánalegt og að Fjármálaeftirlitið semji þau frumvörp sem það á síðan að framfylgja. Ég segi enn og aftur: Þetta ber vott um framsýni, þetta ber vott um kjark, þetta er áskorun til þingmanna um ný vinnubrögð. Ég skora á hv. viðskiptanefnd að taka þessu verkefni fagnandi þannig að við á þessu þingi sjáum frumvarp í þessa veru frá hv. viðskiptanefnd.

Frú forseti. Ég lauk ekki alveg við ræðu mína áðan en ég vil þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur, formanni hv. viðskiptanefndar, og sérstaklega hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur, sem var með svo mikið lof að það var allt að því vandræðalegt fyrir mig að hlusta á það.  Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið en geta þess að þegar Kaupþing og Exista voru upp á sitt besta áttu þau 20% hvort í öðru og það má meta hvorn hlut á að lágmarki 40 milljarða á þeim tíma. Ef þau hefðu hvort um sig keypt eigin bréf af hinu félaginu væru þau bréf verðlaus vegna þess að eigin hlutabréf eru verðlaus í höndum hlutafélags, það getur gefið endalaust út af eigin hlutabréfum. Þeir 40 milljarðar sem Kaupþing átti í Exista og þeir 40 milljarðar sem Exista átti í Kaupþingi voru í rauninni aldrei til. En lánveitendur voru að lána út á þetta og þetta var sýnt í efnahagsreikningi sem eign. Þetta er hættan við raðeignarhald og þetta veitti auk þess völd. Það veitti stjórn Kaupþings vald á einum af þremur stjórnarmönnum í Exista og það veitti stjórn Exista vald á þremur af átta stjórnarmönnum í Kaupþingi, að ég held. Hvað gerðist, frú forseti? Upphaflegir hluthafar í Kaupþingi og Exista misstu þessi völd til stjórnanna. Þarna myndaðist fé án hirðis. Reyndar var féð ekki einu sinni til en hirðarnir urðu til og þeir fóru með geysimikil völd í þessum tveimur félögum. Þetta held ég að hafi verið aðalmeinið við gagnkvæmt eignarhald og verulegt mein. Ég ræddi á sínum tíma í hv. efnahags- og skattanefnd, sem ég var þá formaður fyrir, um gagnkvæmt eignarhald, það var 2006. Það skildi eiginlega enginn af þeim sem þar mættu, Félag fjárfesta, Kauphöllin, Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn, og ég skildi heldur ekki fullkomlega hversu mikil og alvarleg áhrif þetta krosseignarhald hafði, hvað það gat valdið miklum skaða og hvernig það hvatti menn til að taka áhættu. Þetta eykur sem sagt eigið fé, þetta eykur völd en þetta eykur líka arð vegna þess að 20% af arðuinum hjá Kaupþingi fór yfir til Exista og bjó til hagnað þar sem var borgaður sem arður til Kaupþings og bjó til hagnað þar og svo fram og til baka ár eftir ár. Þannig spólaðist arðurinn fram og til baka og óx alltaf og óx en var í rauninni ekki til. Þetta villir mjög um fyrir öllu efnahagslífinu, svona krosseignarhald. Það sem er til ráða er í þessari þingsályktunartillögu. Gert er ráð fyrir að skilgreind verði ný tegund af hlutafélögum sem heitir hlutafélög með gegnsætt eignarhald. Gegnsætt hlutafélag má ekki eiga í öðrum hlutafélögum nema þau séu gegnsæ. Það verður sem sagt að selja öll ógegnsæ hlutafélög. gegnsætt hlutafélag á að birta á netinu lista yfir öll félög sem það á í og öll félög sem eiga í því sem eru gegnsæ. Ef einhver eigandi að hlutafé í gegnsæju hlutafélagi er hlutafélag og er ekki gegnsætt þá fær það hvorki arð né atkvæðisrétt. Þetta er mjög alvarleg breyting og gerir það að verkum að ekki er hægt að setja þetta í almenn lög vegna þess að félögin mundu missa eignarrétt og rétt á arði ef þau væru ekki gegnsæ. Þetta gerir það að verkum að þetta þarf að vera sérform og sennilega þarf að kaupa þau félög út sem eiga í félaginu eins og þegar um er að ræða yfirtöku. Svo kemur veigamikið atriði. gegnsætt hlutafélag má ekki eiga hlutabréf í hlutafélagi sem á það beint eða óbeint. Það má ekki eiga í eigendum sínum alla keðjuna upp. Það má ekki lána verðmæti til aðila sem á það beint eða óbeint. Það má hvorki eiga í þeim né lána í þeim. Vegna þessara ákvæða liggur eignarhaldið alveg fyrir frá toppi til táar hjá fyrirtækinu, allar dætur og allir eigendur. Slík félög ættu strax að njóta hylli almennra hluthafa því að vandinn hefur einmitt falist í þessu krosseignarhaldi og raðeignarhaldi sem komið hefur í ljós. Þeir sem lána til fyrirtækja ættu að öðlast traust á félögum af þessu tagi. Gert er ráð fyrir því í þingsályktunartillögunni að hlutverk endurskoðenda verði miklu stærra í þessu, að endurskoðendur beri virkilega ábyrgð á því að félagið láni ekki til eigenda sinna, ef þeir eru hlutafélög, og eigi heldur ekki í þeim. Þetta gildir ekki um einstaklinga sem eiga í félögum. Frú forseti. Að lokum vil ég geta þess hvernig það mundi virka á bankana ef þeir yrðu gegnsæ hlutafélög. Þá mundi nefnilega enginn geta átt í banka sem þyrfti lán frá bankanum sem er mjög athyglisvert. Það þýðir að það eru bara einstaklingar sem mega taka lán hjá bankanum og eiga í honum samtímis, en ekkert hlutafélag má eiga í bankanum ef það tekur lán frá honum. Það útilokar fjöldamörg fyrirtæki í atvinnulífinu frá því að fjárfesta í banka og það er kannski ágætt því að þeir sem gætu fjárfest í banka væru þá aðilar sem ekki taka lán, t.d. lífeyrissjóðir, t.d. hlutafélög einstaklinga, sem stofnuð yrðu í þeim tilgangi að fjárfesta í banka og þyrftu ekki lán til þess heldur gætu notast við hlutafé hluthafa sinna. Ég held því að þessi þingsályktunartillaga gæti haft mjög góð áhrif á starfsemi bankanna, að það yrðu eingöngu einstaklingar sem ættu í bönkum og aðilar sem ekki þurfa lán frá bankanum, hlutafélög sem ekki þurfa lán frá þeim. Það er einmitt það sem menn hafa verið að glíma við alla tíð. Ég hygg að þessi þingsályktunartillaga, ef nefndin semur um þetta frumvarp, gæti haft mjög jákvæð áhrif á starfsemi bankanna og starfsemi alls atvinnulífsins. Ég tel að einmitt nú sé hvað mikilvægast að koma með nýtt form á hlutafélögum sem njóta trausts bæði fjárfesta og lánveitenda. Ef svona frumvarp yrði samþykkt mundi eitthvert eitt fyrirtæki byrja að verða gegnsætt. Það mundi verða eitthvert lítið útgerðarfyrirtæki sem einstaklingar eiga, það er í eðli sínu gegnsætt. Það mundi byrja og allir mundu vilja fjárfesta í því af því að eignastrúktúrinn í því liggur fyrir og menn mundu líka vera tilbúnir til að lána því. Það þýddi að þeir sem ætluðu að kaupa í því, eitthvert hlutafélag, verður að vera gegnsætt áður en menn geta keypt í því því annars fær það hvorki atkvæðisrétt né arðsrétt. Þetta mundi smita út frá sér út í atvinnulífið að til þess að fá lán og til þess að njóta trausts fjárfesta þá þurfa hlutafélög að vera gegnsæi það er mjög einfalt. Ég hygg að þetta mundi breiðast mjög hratt út um atvinnulífið og hugsanlega smita yfir til útlanda vegna þess að erlendis er þetta fyrirbæri mjög almennt líka. Enron-hneykslið í Bandaríkjunum var einmitt út af þessu og efnahagslíf Japans og Þýskalands er gegnsýrt af gegnkvæmu eignarhaldi, raðeignarhaldi, krosseignarhaldi. Það er t.d. talið að Deutsche Bank eigi stóran hluta í þýsku atvinnulífi, beint eða óbeint. Þetta eru mjög flóknar keðjur. Japanir eru fyrir löngu hættir að sjá í gegnum þetta, hvað þetta hefur gert. Það skyldi nú ekki vera, frú forseti, að uppgangur Japans og Þýskalands eftir stríð hafi verið vegna þess að menn bjuggu til peninga með þessum hætti. Vandræði Japana síðar meir eru vegna þess að féð er án hirðis, þ.e. fé sem enginn á vegna þess að stjórnir félaganna ráða öllu, og þá minnkar hvatinn til að sýna arðsemi. Það skyldi ekki vera að hinar dýpri ástæður þess að Þýskalandi og Japan vegnaði vel eftir stríð hafi verið þær að menn bjuggu til peninga og hnignun japansks efnahagslífs og hugsanlega að einhverju leyti þýsks líka sé vegna þess að hvatinn til arðsemi hafi minnkað og horfið.

Virðulegi forseti. Málefni hinna svokölluðu minni hluthafa hefur oft borið á góma í ræðustól Alþingis að vonum. Sú þróun hefur orðið mörg síðustu ár og áratugi að almenningur hefur tekið vaxandi þátt í atvinnurekstri, m.a. með þeim hætti að fólk hefur fjárfest í fyrirtækjum, ekki síst meðan hlutabréfamarkaður var sem virkastur. Fólk lagði umtalsverðan hluta af sparnaði sínum í hlutabréf, oft með góðri ávöxtun. Auðvitað var það æskilegt allra hluta vegna, bæði vegna þess að fólk hafði þar með tækifæri til að ávaxta sparifé sitt með fjölbreyttari hætti og fékk oft og tíðum góða ávöxtun af fé sínu og auðvitað ekki síður vegna þess að með þessum hætti gat almenningur tekið virkari þátt í atvinnurekstrinum, jafnvel haft einhver áhrif á stefnu atvinnulífsins, og enn fremur stutt við uppbyggingu atvinnulífsins með því að leggja fram áhættufé í formi hlutafjár til að styðja við uppbyggingu atvinnulífsins í landinu. Við sjáum mjög mörg góð dæmi um þetta. Þegar best lét má segja að á flestum heimilum hafi verið til hlutabréf í einhverri mynd sem auðvitað endurspeglaði áhuga fólks á því að taka þátt í atvinnurekstri. Jafnvel þótt það kysi ekki að vera í forsvari fyrir atvinnureksturinn vildi það með þessum hætti að taka þátt í honum þó að það hefði ekki bein áhrif á rekstrarlega framvindu fyrirtækja frá degi til dags. Það eru hins vegar til skuggahliðar á þessu. Hlutafé er í eðli sínu áhættufjármagn og stundum gengur vel og stundum illa. Á síðustu haustdögum fengu menn að finna fyrir því svo um munaði að oft gengur illa. Hrun bankanna í upphafi októbermánaðar var sem köld vatnsgusa framan í mjög margt fólk sem hafði í góðri trú lagt fjármuni sína í fyrirtæki sem það hafði haft mikla trú á og sem það vildi bæta sinn eigin hag með jafnframt því að stuðla að uppbyggingu á atvinnulífi sem menn höfðu bundið miklar vonir við. Eins og margoft hefur komið fram hafði það hrun sem varð í bankakerfinu í haust margvíslegar alvarlegar afleiðingar. Menn hafa kannski minna talað um afleiðingarnar sem það hafði fyrir þá fjölmörgu einstaklinga sem fjárfest höfðu í bankafyrirtækjum, fjármálafyrirtækjum og ýmsum öðrum skyldum fyrirtækjum. Venjulegt fólk sem hafði slitið þessa peninga nánast undan nöglunum til að geta lagt í þessa fjárfestingu varð fyrir gríðarlegu tjóni. Það er oft talað um að það fólk sem leggi peninga í fyrirtæki sé fjármagnseigendur. Það er dálítið gildishlaðið hugtak sem lítur fram hjá því að þetta er almenningur sem tekur áhættu og leggur fjármuni í atvinnurekstur og í haust fór illa hjá mjög mörgum. Það er talið að 47.000 einstaklingar hafi tapað nærri því 130 milljörðum á einni viku vegna hlutabréfaeignar í bönkum sem núna eru orðin verðlaus. Á sama tíma töpuðu 1.400 lögaðilar, þ.e. fyrirtæki, 920 milljörðum af sömu ástæðum. Bak við þá tölu eru líka fjölmargir einstaklingar sem eiga nú um sárt að binda. Það er athyglisvert að í þessum hópi eru talsvert margir eldri borgarar, fólk yfir 65 ára aldri. Það á sér eðlilega skýringu út af fyrir sig. Fjárráðin eru rýmri hjá fólki eftir að það er komið yfir erfiðasta skuldabaslið og þá leggja menn peninga í einhvers konar fjárfestingu til að bæta hag sinn og til að leggja grundvöllinn að áhyggjulausara ævikvöldi. Á þessum tíma var oft vakin athygli á því að staða minni hluthafa í þessum stóru fyrirtækjum væri ekki sem skyldi. Mjög margir töluðu um þetta. Ég vek athygli á skrifum Morgunblaðsins í þessa veru. Ég vek athygli á frumkvæðishlutverki manna eins og Eyjólfs Konráðs Jónssonar sem flutti um þetta ræður og tillögur á Alþingi. Auðvitað var mjög margt gert til að reyna að bæta hag minni hluthafa í áranna rás og á síðustu kjörtímabilum eru fjölmörg dæmi um lagasetningu sem ríkisstjórnir höfðu frumkvæði að til að bæta hag minni hluthafa. Það er hins vegar alveg ljóst, sem við sjáum m.a. á afleiðingum þess hruns sem ég gerði að umtalsefni, að engu að síður var ekki nægilega vel að verki staðið í þessum efnum. Það er líka ástæða til að nefna nafn Vilhjálms Bjarnasonar viðskiptafræðings sem hefur verið óþreytandi í því að vekja athygli á stöðu hinna minni hluthafa og hvernig þeir hafa oft og tíðum verið duldir upplýsingum um stöðu fyrirtækja sem þeir hafa fjárfest í og hafa ekki haft aðstöðu til að fylgjast nægilega vel með framvindu mála í þeim fyrirtækjum sem þeir fjárfestu í. Menn spyrja hvernig hægt sé að skilgreina hugtakið minni hluthafar. Það verður verkefni þeirrar nefndar sem þessi þingsályktunartillaga gerir ráð fyrir að sett verði á laggirnar að skilgreina þetta hugtak nákvæmlega. Ég hygg þó að flestum sé nokkuð ljóst hvað hér er átt við. Hér er átt við almenning sem fjárfestir án þess að ætla sér ráðandi hlut í viðkomandi fyrirtæki en vill festa fé sitt í einstökum fyrirtækjum í ágóðaskyni eða til að styrkja grundvöll atvinnulífs, t.d. í heimabyggð. Við höfum ýmis hugtök sem löggjafinn hefur ekki verið í vandræðum með að skilgreina. Við þekkjum hugtök eins og fagfjárfesta sem er annað en hinir almennu fjárfestar þannig að það ætti ekki að vera vandamál að finna eðlilega skilgreiningu á þessu hugtaki. Á undanförnum mánuðum, eftir hrun bankakerfisins í haust, höfum við heyrt fréttir af stórkostlegum lánveitingum til einstakra stærri hluthafa í þessum fyrirtækjum og jafnframt hafa borist fréttir af gífurlegri áhættutöku fyrirtækjanna án þess að minni hluthafar hafi getað gert sér grein fyrir hvað væri á seyði að öllu leyti. Þess vegna er að mínu mati mjög mikilvægt að reyna að styrkja stöðu minni hluthafanna og gera þeim kleift að fá aðgang að þeim upplýsingum sem þeir þurfa á að halda til að geta tekið ákvörðun um það hvort þeir haldi hlutafé, hvort þeir fjárfesti eða hvað þeir geri við fjármuni sína. Á 130. löggjafarþingi hafði ég frumkvæði að tveimur frumvörpum sem áttu að taka að nokkru leyti á málum minni hluthafa í landinu. Þau frumvörp eru fylgiskjöl II og III með þingsályktunartillögunni og í sjálfu sér er ekki ástæða til að fara mörgum orðum um þau. Rauði þráðurinn er sá að reynt er að styrkja stöðu minni hluthafanna þannig að þeir geti haft meiri áhrif á það sem gerist í þessum stóru félögum, og minni félögum svo sem líka. Því miður var hvorugt þessara mála afgreitt úr þinginu. Ég vil ekki segja að það hafi verið vegna linkindar Alþingis en svona fór þetta í þessum tilvikum. Þó voru engir aukvisar meðflutningsmenn mínir. Það voru hv. þm. Halldór Blöndal, Jóhanna Sigurðardóttir, Hjálmar Árnason, Steingrímur J. Sigfússon og Guðjón A. Kristjánsson. Þrjú þeirra hafa orðið formenn stjórnmálaflokka. Tvö þeirra eru núna ráðherrar í ríkisstjórninni og bæði formenn þeirra stjórnmálaflokka sem standa að núverandi ríkisstjórn. Ég geri ráð fyrir því að um þetta mál geti tekist býsna breið almenn pólitísk samstaða í ljósi þess að í þessum frumvörpum hefur komið fram skýr vilji af hálfu þessara stjórnmálaforingja fyrir því að tekið sé á þessum málum. Auðvitað má velta fyrir sér hvort leggja hefði átt fram sérstakt frumvarp í þessum efnum hér og nú. Mín niðurstaða var sú að hér væri um að ræða býsna flókið mál og viðurhlutamikið sem ástæða væri til að fara ofan í af sérfræðingum til að róa fyrir allar víkur í þessum efnum. Þau frumvörp sem ég gerði að umræðuefni taka auðvitað ekki til nema afmarkaðs þáttar þess viðfangsefnis sem gert er ráð fyrir í þingsályktunartillögunni að tekist verði á við. Ég tel þess vegna eðlilegt eins og lagt er til í tillögunni að sett verði á laggirnar nefnd sérfróðra manna sem móti tillögur í þessum efnum sem hafi það að markmiði sem ég hef hér gert að umtalsefni. Það væri ekki óeðlilegt að þessi nefnd fengi tiltölulega skamman tíma að þessu sinni. Það væri ekki óeðlilegt að ætla henni að ljúka verkefni sínu fyrir árslok á þessu ári. Það tel ég að væri mjög vel gerlegt ef þingið lyki afgreiðslu málsins fyrir sumarið þannig að hægt yrði að setja á laggirnar þá starfsnefnd sem gæti unnið þetta mál. Ástæðurnar fyrir því að ég tel skipta máli að tiltölulega hratt og vel verði unnið að þessu máli eru margar. Það hefur orðið algjör trúnaðarbrestur hjá almenningi gagnvart því að fjárfesta í fyrirtækjum. Það er ótti við það að fjárfesta vegna þess að mjög margir hafa brennt sig á þessu soði og tapað miklum fjármunum. Örugglega munu núna mjög margir hugsa sig tvisvar um áður en þeir fjárfesta í fyrirtækjum. Við sjáum líka vísbendingar um að almenningur færir frekar peninga sína í aðrar fjárfestingar en í fyrirtæki, leggur peninga á bók, kaupir varin skuldabréf o.s.frv. til að taka enga áhættu. Þess vegna er hluti af því að endurvekja traust fólks á atvinnulífið að búa til lagaumhverfi og lagaramma utan um fjárfestingar almennings sem tryggir það að fólk geti verið rólegra með að fjárfesta í atvinnurekstri. Auðvitað er fjárfesting í atvinnurekstri í eðli sínu alltaf áhætta en við viljum a.m.k. stuðla að því að fólk sé þá betur meðvitað um það, betur upplýst um það í hverju áhættan geti verið fólgin þannig að almenningur geti út frá því sjónarhorni tekið ákvarðanir um fjárfestingar sínar. Það er að mínu mati ákaflega mikilvægt að hugað sé að þessu máli. Það má líka færa fyrir því rök að þetta geti sameinað tvennt sem mjög hefur verið rætt um eftir bankahrunið. Þetta getur verið liður í því að slá skjaldborg um stöðu heimilanna því að fjárfesting í atvinnurekstri getur verið ábatasöm fyrir almenning og getur verið þáttur í því að fólk geti ávaxtað sparifé sitt. Hitt sem áhersla hefur líka verið lögð á og skiptir mestu máli er að koma fótunum að nýju undir atvinnulífið. Það verður ekki gert nema inn í atvinnulífið streymi þolinmótt áhættufjármagn, fjármagn frá fólki sem er tilbúið til að leggja sitt af mörkum til að byggja upp atvinnulíf og hafa þar einhver áhrif. Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér ekki ástæða til að hafa mörg fleiri orð um þetta umfram það sem ég hef þegar haft hér. Ég vek athygli á þeim tölum sem lagðar eru fram í fylgiskjali I sem sýna það mikla tap sem varð við hrun bankanna hjá almenningi í landinu sem fjárfesti í fjármálafyrirtækjum. Þetta segir ekki nema hluta af sögunni vegna þess að við vitum að hrun fjármálafyrirtækjanna hafði alvarleg áhrif á stöðu margra annarra fyrirtækja. Við vitum líka að áður en bankarnir hrundu hafði orðið veruleg lækkun á markaðsverði hlutafjár þannig að mjög margir höfðu orðið fyrir miklum skakkaföllum áður en til hrunsins kom. Í öðru lagi tel ég að það veganesti sem er lagt á borð með þessari þingsályktunartillögu, þau tvö frumvörp sem ég hef gert hér að umtalsefni, marki á vissan hátt þá stefnu sem flutningsmenn telja að eigi að liggja til grundvallar, þ.e. að reyna að styrkja stöðu almennings sem vill taka þátt í atvinnulífinu á heiðarlegum forsendum af ástæðum sem ég hef þegar gert að umtalsefni. Virðulegi forseti. Ég trúi því að um þetta mál geti orðið ágæt pólitísk samstaða. Ég tel allar forsendur fyrir því að það verði afgreitt fyrir þinglok. Ég hlýddi með athygli á miklar heitstrengingar hv. þingmanna, m.a. úr viðskiptanefnd, sem töluðu um nauðsyn þess að þingið styrkti sjálfstæði sitt og hlutverk. Hluti af því gæti auðvitað verið það að afgreiða mál af þessu tagi frá sér fyrir sumarbyrjun áður en þinginu lýkur. Þannig væri hægt að undirbúa vandað lagafrumvarp og leggja það fyrir Alþingi. Með þeim hætti hefur Alþingi bein áhrif á stefnumótunina vegna þess að þarna eru annars vegar lagðar fram tillögur um að taka á tilteknum afmörkuðum mikilvægum þætti efnahagsumhverfis okkar og viðskiptaumhverfis og hins vegar er framkvæmdarvaldinu gefin yfirlýsing - menn hafa dálítið sproksett framkvæmdarvaldið hér í dag - um að menn vilji að tekið verði á þessu afmarkaða verkefni. Ég treysti hv. viðskiptanefnd til að afgreiða málið á tilsettum tíma áður en þinginu lýkur þannig að við getum fengið þetta mál sem fullbúið frumvarp síðar á þessu ári.