Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. alþm. hafa nú fengið aðalreikning ríkisins fyrir árið 1957. Vil ég greina frá helztu niðurstöðum, en tel ekki nauðsynlegt að vera langorður um það mál. Í fjárlögum var rekstrarhagnaður ráðgerður 85 millj., en hefur orðið 63. Gert var ráð fyrir, að rekstrarafgangur mundi duga til þess að standa undir útgjöldum á eignahreyfingum, en vegna þess að rekstrarhagnaður reyndist minni, en ráðgert var, hefur orðið nokkur greiðsluhalli á árinu eða um 22 millj. kr. Kemur hér ýmislegt til greina. Þótt tekjur færu nokkuð fram úr áætlun, urðu þær minni, en menn vonuðust eftir. Það er ljóst, að útgjöld fara alltaf eitthvað fram úr áætlun, ekki sízt þegar lögboðnu útgjöldin reynast of lágt áætluð, sem við hefur viljað brenna. Verða tekjurnar þá að fara nokkuð fram úr, til þess að ekki verði halli. Hér kemur til varðandi tekjurnar 1957, sem raunar var ýtarlega rætt í vetur sem leið í sambandi við efnahagsmálin, að í fyrra varð verulegur aflabrestur og rýrnun á útflutningstekjum. Kom þetta m. a. þannig fram, að sérstaklega dróst saman innflutningur á þeim vörum, sem gefa hæstar tekjur í ríkissjóð. En hér koma einnig til greina tvö óvenjuleg atvik. Eins og sjá má á útgjöldum til dýrtíðarráðstafana, hafa verið notaðar á árinu 1957 17 millj. kr. umfram það, sem veitt var, til þess að greiða niður vöruverð á því ári. Þessi umframgreiðsla er beinlínis vegna þess, að niðurgreiðslurnar voru auknar á árinu 1957 til þess að reyna að halda vísitölunni í skefjum, en ekki af því, að það hafi verið of lágt áætlaður kostnaður við þær niðurgreiðslur, sem í gildi voru, þegar fjárlögin voru sett, eins og stundum áður. Á þetta var einnig rækilega bent við umræðurnar um efnahagsmálin á s. l. vetri, að lagt hefði verið í auknar niðurgreiðslur til þess að halda verðlagi niðri, enda þótt það hefði valdið greiðsluhalla hjá ríkissjóði. Mjög mikið kapp var lagt á að ljúka sementsverksmiðjunni, enda stórfellt tjón, ef hún hefði ekki komizt upp og getað farið að starfa. Var mikils lánsfjár aflað í því sambandi, en með engu móti reyndist fært að afla til verksmiðjunnar alls þess fjár, sem þurfti. Var þá gripið til þess í fyrra, að ríkissjóður lagði til rúmlega 10 millj., svo að verkið stöðvaðist ekki. Verður leitað heimildar til þess að gera þetta fé að stofnláni til verksmiðjunnar. Þá er þess að geta, að meðalvísitala ársins 1957 var tveim stigum hærri, en gert var ráð fyrir í fjárlagafrv., og veldur það rúmlega 4 millj. kr. umframgreiðslum. Af öðrum umframgreiðslum má nefna: Á 14. gr., kennslumál, 3 millj. og 600 þús., og eru það launagreiðslur í barnaskólum og héraðsskólum aðallega og annar kostnaður skólanna, sem allt reyndist hærra, en fræðslumálastjórnin hafði gert ráð fyrir. Á 17. gr., til félagsmála, eru umframgreiðslur 3 millj. og 700 þús. og er það sérstaklega vegna mjög mikillar óvæntrar hækkunar á sjúkrasamlagsiðgjöldunum og framlögum ríkisins til sjúkrasamlaga þar af leiðandi. Á 16. gr. A og B, til landbúnaðar- og sjávarútvegsmála, hafa umframgreiðslur orðið 3 millj. og 50 þús. Jarðræktarframkvæmdir reyndust meiri, en áætlað hafði verið. Hlutatryggingasjóður þurfti á meiru að halda samkvæmt lögum, en áætlað hafði verið og mun meira fé var lagt til þess að gera tilraunir með nýjar síldveiðiaðferðir, en fjárlög ráðgerðu. Vegamál fóru 4½ millj. fram úr áætlun, vegaviðhald um 2 millj, rúmar og brúargerðir um 1 millj. og 100 þús., sem ákvarðað var að lokum í samráði við fjvn. að skyldi teljast til útgjalda 1957, en ekki klípast af fjárveitingu til brúa á árinu 1958. Dómsmála- og lögreglumálakostnaður fór fram úr áætlun um 4 millj. og 900 þús. Er þar fyrst og fremst um að ræða skrifstofukostnað sýslumanna og bæjarfógeta, sem hefur verið hreinlega of lágt áætlaður af dómsmálastjórninni. Enn fremur kostnaður við landhelgisgæzlu um 1 millj. og 100 þús. og koma þar m. a. til greina áhrif frá nýjum kjarasamningum, eftir að gengið var frá fjárlögum. Þá hefur rekstur flugmála orðið um 5 millj. óhagstæðari, en gert var ráð fyrir og er þar stærsta orsökin sú, að tekjur af Keflavíkurflugvelli hafa orðið stórum minni, en vonazt var eftir vegna minni umferðar um völlinn. Enn fremur hefur útgjaldaáætlun varðandi sumar greinar flugmála reynzt ófullkomin, miðað við óhjákvæmilegan rekstrarkostnað í reynd. Útgjöld samkvæmt heimildarlögum, sérstökum lögum, þál. og væntanlegum fjáraukalögum urðu 4 millj. og 800 þús. kr. Er þar langstærst einstök fjárhæð 1 millj. og 800 þús. kr., sem greiddar hafa verið til þess að byggja upp hafskipabryggju í Keflavík, sem eyðilagðist og varð að bæta. Tel ég ekki ástæðu til þess að rekja nánar hér umframgreiðslurnar, en yfirleitt stafa þær af því, að lögboðin útgjöld eða útgjöld, sem óhjákvæmileg eru til þess að halda þeirri þjónustu uppi, sem Alþingi hefur ákveðið, reynast hærri, en áætlað hefur verið í fjárlögum. Eins og ég hef drepið á hvað eftir annað undanfarið, hafa áætlanir frá einstökum starfsgreinum alls ekki reynzt svo ábyggilegar, að viðunandi sé og þótt ástandið í þeim efnum hafi farið batnandi, er það ekki nógu gott. Er sífellt unnið að því að bæta áætlanirnar og gera þær ábyggilegri. Ekki er hægt að segja með nokkurri vissu núna, hver afkoma ríkissjóðs verður á þessu ári, sem nú er að líða. En samkvæmt því, sem horfir, geri ég mér ákveðnar vonir um greiðsluhallalausan ríkisbúskap og raunar vonir um, að greiðsluafgangur verði einhver, svo að unnt reynist að greiða hallann frá fyrra ári. Eins og eðlilegt er, verður mönnum tíðrætt um ríkisbúskapinn og áhrif hans á þjóðarbúskapinn í heild og um það, hvernig til tekst um þennan mikilsverða þátt. Í sambandi við undirbúning fjárlaga að þessu sinni gerði ég nokkra athugun á helztu niðurstöðum í ríkisbúskapnum á undanförnum árum. Miða ég þennan samanburð við árslok 1949 að öðru leyti og á hinn bóginn við árslok 1957, en lengra ná ekki, eins og gefur að skilja, fullgerðir reikningar. Þykir mér rétt að greina hér frá nokkrum höfuðatriðum í þessu sambandi. Skuldir þær, sem ríkissjóði er sjálfum ætlað að standa straum af, að frádregnum sjóðum og innstæðum, hafa lækkað um rúmlega 20 millj. á þessu tímabili og hefur þó ríkissjóður tekið að sér samkvæmt ákvörðunum Alþingis ýmsar skuldir annarra stofnana og má í því sambandi nefna t. d. 33 millj. vegna íbúðarlánasjóðs. Nettó-eign ríkisins hefur á þessum árum aukizt um 780 millj. kr. Af greiðsluafgangi hefur verið úthlutað á þessu tímabili samkvæmt sérstökum lögum 133 millj. Hefur því fé verið þannig varið: Til ræktunarsjóðs, byggingarsjóðs og veðdeildar Búnaðarbankans 52 millj., til íbúðarlánasjóðs, smáíbúðalána, verkamannabústaðalána, fiskveiðasjóðs og atvinnuleysistryggingasjóðs 52 millj., til bjargráðasjóðs 1012 millj. og til ýmissa annarra framkvæmda 18 millj. Þessi úthlutun á greiðsluafgangi hefur átt stórfelldan þátt í þeim miklu framförum í sveitum og í kauptúnum og kaupstöðum, bæði í atvinnumálum og byggingarmálum, sem orðið hafa á þessu tímabili. Útihúsabyggingar og ræktun í sveitum, íbúðabyggingar og bátakaup í kauptúnum og kaupstöðum hefðu orðið svipur einn hjá sjón undanfarin ár, ef ríkissjóður hefði ekki reynzt þess megnugur að leggja fram fé í þessu skyni. Á þessum árum, árunum 1950–1957, hefur Alþingi ákveðið mörg stórfelld nýmæli og aukið í mörgum greinum þjónustu við almenning. Allt hefur þetta kostað stórfé umfram það, sem áður tíðkaðist. Ég nefni t. d., án þess að þar sé um nokkra tæmandi upptalningu að ræða: Rekstrarstyrkur til sjúkrahúsa hefur verið tekinn upp og framlög til stofnkostnaðar sjúkrahúsa stóraukin. Ákveðið að greiða þeim sjúkrastyrk, sem haldnir eru ellisjúkdómum og á sjúkrahúsum liggja. Framlög til almennra sjúkratrygginga og ellitrygginga stóraukin. Fjölskyldubætur auknar. Atvinnuleysistryggingar teknar upp. Flugþjónusta ríkisins mjög aukin. Stóraukin framlög til vísindastarfa í þágu atvinnuveganna, landbúnaðar, sjávarútvegs og iðnaðar og framlög til fiskimiðaleitar og annarrar þjónustu við sjávarútveginn stóraukin. Skólakostnaður færður í vaxandi mæli yfir á ríkið. Jarðræktarframlög aukin og stuðningur við nýbýlamenn. Hlutatryggingasjóður hinn nýi stofnsettur. Iðnfræðslan færð yfir á ríkið til jafns við gagnfræðanám. Framlög til raforkumála margfölduð, enda sér þess merkin í stórfelldum framkvæmdum. Atvinnuaukningarfé tekið á fjárlög og hefur atvinnuaukningarféð átt mjög ríkan þátt í uppbyggingunni úti um land undanfarin ár. Ríkisábyrgðir til stuðnings atvinnuvegunum stórauknar. Verklegar framkvæmdir yfirleitt mjög auknar frá því, sem áður hafði verið. Af þessum dæmum er augljóst, að Alþingi hefur á þessum árum aukið mjög mikið stuðning sinn við atvinnu- og framleiðslulífið í landinu, verklegar framkvæmdir og þjónustu fyrir landsmenn í fjölmörgum greinum. Sumir af hæstu liðum fjárlaganna, eins og framlög til atvinnuleysistrygginganna og atvinnuaukningarfé, hafa t. d. komið til sögunnar að nýju á þessum árum. Hefur þessi stórsókn í atvinnumálum, samgöngumálum, heilbrigðismálum og félagsmálum að sjálfsögðu kostað stórfé úr ríkissjóði, sem ekki er í skuld, heldur greitt. Á máli lýðskrumaranna heitir þetta á hinn bóginn bara gífurleg aukning ríkisútgjaldanna. Þá kem ég að tekjuöflun og þróuninni í þeim málum og miða ég þá við ástand þeirra mála, eins og það var 1949 annars vegar og er á þessu ári hins vegar. Geri ég þetta vegna þess, að annars mundi sagt verða, að ekki væri gefin mynd af ástandi þeirra mála eins og það er nú. Beinir skattar hafa verið lækkaðir jafnt og þétt á þessu tímabili. Vil ég í því sambandi nefna: Árið 1950 voru sett lög um lækkun skatta á lágtekjum. Árið 1954 var sparifé gert skattfrjálst. Árið 1954 voru sett ný skattalög og tekjuskattur annarra, en félaga lækkaður stórkostlega, eða um 29% að meðaltali. Fiskimenn fengu þá ný frádráttarhlunnindi og sömuleiðis giftar konur, sem leggja í kostnað vegna vinnu utan heimilis. 1956 var tekjuskattsviðauki félaga felldur niður. 1957 var enn lækkaður skattur á lágtekjum og aukinn skattfrádráttur til handa skipverjum á fiskiskipum. Nú á þessu ári, 1958, var sett ný löggjöf um skattgreiðslur félaga, þar sem stighækkandi skattur á þeim var afnuminn, en lögfest jafnt skattgjald af skattskyldum tekjum félaganna. Í reyndinni verða þessi nýju skattalög stórfelldur stuðningur við atvinnureksturinn í landinu. Þá var enn á þessu ári lækkaður skattur á lágtekjum og aukinn sérstakur frádráttur fiskimanna, enn fremur leyfður meiri frádráttur á lífeyrissjóðsútgjöldum manna, en áður var. Loks var á þessu ári sett merk löggjöf um skattamál hjóna, þar sem sérákvæði eru lögleidd, þegar svo stendur á, að bæði hjónin vinna fyrir skattskyldum tekjum. Er hér um réttlætismál að ræða, sem vandasamt var að finna heppilega lausn á. Er það von mín, að sú lausn, sem varð á þessu ári, reynist sanngjörn og réttmæt. Talið var af mörgum, að gamla löggjöfin væri farin að koma í veg fyrir stofnun hjúskapar, þegar svo stóð á, að bæði hjónaefnin höfðu hugsað sér að afla skattskyldra tekna. Hafi svo verið, þá vona ég, að nú fjölgi farsælum hjónaböndum. Oft og að vonum er rætt um nauðsyn þess að búa vel að fiskimönnum í skattalegu tilliti. Mér þykir því rétt að gefa eftirfarandi yfirlit um þróun þeirra mála á þessu tímabili. Er þá miðað við skattgreiðslur fiskimanna árin 1940–50 annars vegar, en á hinn bóginn skattgreiðslur fiskimanna samkvæmt nýsettri löggjöf. Er þá miðað við fiskimann, sem er kvæntur og með tvö börn á framfæri og er á sjó 10 mánuði ársins og er það raunar mikið úthald. Samanburðurinn er þessi: Ef um 40 þús. kr. tekjur er að ræða, var tekjuskattur eftir gamla laginu 826 kr., en nú enginn. Ef um 50 þús. kr. tekjur var að ræða, var tekjuskattur eftir gamla laginu 1.523 kr., en núna 107 kr. Lækkun 1.416 kr. Ef um 60 þús. kr. tekjur er að ræða, var tekjuskatturinn 2.702, en er nú 289 kr. Lækkun 2.413 kr. Ef um 70 þús. kr. tekjur er að ræða, var tekjuskatturinn 5,411 kr., en er núna 1.086. Lækkun 4.325. Ef um 80 þús. kr. tekjur er að ræða, var skatturinn 9.483 kr., er núna 1.757 kr. Lækkun 7.726 kr. Ef um 100 þús. kr. tekjur er að ræða, var skatturinn 18.283, er núna 4.393. Lækkun 13.890 krónur. Ef um 120 þús. kr. var að ræða, var skatturinn 28.437, er núna 8.999, eða lækkun 19.438. Eins og fram kemur af framansögðu, hafa beinir skattar til ríkissjóðs verið lækkaðir stórkostlega á þessum árum, enda orðnir lágir, eða alls engir á lægri tekjum. Tel ég samt sem áður, að keppa ætti að því að lækka tekjuskattinn enn meira og leita heldur annarra ráða í staðinn. Framlög ríkissjóðs til framkvæmda og þjónustu í ótal greinum hafa verið aukin stórkostlega á þessu tímabili. Hagur ríkissjóðs hefur samt batnað og miklu fé verið úthlutað af greiðsluafgangi til stuðnings almennri lánastarfsemi. Það er því óhugsandi annað, en óbeinar álögur hafi aukizt til þess að vega á móti lækkun beinna skatta og stórfelldum nýjum lögboðnum útgjöldum. Þar hafa þessar breytingar orðið helztar: Til lækkunar: Kaffi- og sykurtollur var afnuminn 1952. Veitingaskattur var afnuminn 1954. Tollar af iðnaðarhráefnum voru lækkaðir 1954. Söluskattur í smásölu var afnuminn 1956. Til aukningar ríkistekjum í krónutali hafa þessar ráðstafanir orðið: Bifreiðaskattur, stimpilgjald, aukatekjur, vörumagnstollur og gjöld af innlendum tollvörutegundum, en þessi gjöld eru miðuð við magn, en ekki verðmæti, hafa verið hækkuð í krónutölu, en hvergi meira, en sem svarar almennri verðhækkun í landinu og í ýmsum dæmum minna. Söluskattur álagður við innflutning var árið 1951 hækkaður úr 6.6% í 7.7%. Verðtollsviðauki var hækkaður úr 65% í 80% árið 1956. Dýrtíðargreiðslur voru færðar yfir á útflutningssjóð 1958. Yfirfærslugjald bættist inn í tollverð vara á þessu ári. Niðurstöður af athugunum á ríkisbúskapnum 1949–57 verða þessar að mínu viti: 1) Alþingi hefur á þessum árum sett margvíslega nýja löggjöf um nýja þjónustu til handa almenningi og atvinnulífi landsins og stóraukið árlega framlög til verklegra framkvæmda. Eru þannig m. a. nýtilkomnir á þessu tímabili sumir af stærstu útgjaldaliðum fjárlaganna, eins og ég benti á áðan. 2) Beinir skattar hafa verið lækkaðir stórkostlega og með margvíslegu móti. 3) Óbeinir skattar hafa á hinn bóginn verið hækkaðir til þess að mæta lækkun beinna skatta og standa undir kostnaði við hina nýju þjónustu. 4) Hagur ríkissjóðs hefur batnað á þessu tímabili, skuldir að frádregnum innstæðum lækkað þrátt fyrir stórkostlega almenna verðhækkun á þessum árum og hrein eign ríkissjóðs meira, en fjórfaldazt að óbreyttu mati fasteigna. 5) Af greiðsluafgangi hefur á þessum árum verið ráðstafað með sérstökum lögum á annað hundrað millj., og hefur það fé orðið undirstaða margháttaðra framfara. Mundi hafa verið ólíkt um að lítast nú í sveitum og sjávarplássum landsins, ef ríkissjóður hefði ekki verið þess megnugur að leggja fram til lánsstofnana stórfé aukalega af afgangi á þessum árum. Þetta fé hefur orðið undirstaða byggingar og ræktunar í sveitum, bátakaupa og íbúðarhúsabygginga í kauptúnum og kaupstöðum. Ég vil þá fara nokkrum orðum um ýmsar meiri háttar fjárfestingarframkvæmdir, sem ríkið hefur afskipti af beint og óbeint og öflun fjár í því sambandi. Eins og alþjóð er kunnugt, tókst að afla erlends lánsfjár fyrir miklum hluta af kostnaði við Sogsvirkjunina nýju, en hún er eitt hið mesta mannvirki, sem Íslendingar hafa ráðizt í. Þegar ég ræddi það mál síðast á Alþingi, var þó ekki búið að fá fjármagn til þess að standa undir öllum kostnaðinum. Hefur nú tekizt að afla til viðbótar enn nokkurs lánsfjár í Bandaríkjunum til þess að standa undir innlendum kostnaði við virkjunina. Þó er eftir að afla verulegra fjármuna enn til þess að standa undir innlendum kostnaði. Hefur ekki tekizt að ráða fram úr því til fulls enn þá. Er það til marks um, hve erfitt er að afla fjár hér innanlands til þess að standa undir stórum framkvæmdum, að þetta skuli ekki enn hafa tekizt. Er verið að reyna að finna leiðir í málinu. Mun ég ekki ræða það frekar að sinni. Mestu máli skiptir þó, að Sogsvirkjunin er tryggð þrátt fyrir allt með hinum stórfelldu erlendu lántökum, sem um hefur verið samið. Á þessu ári hefur verið tekið lán í Bandaríkjunum að fjárhæð sem svarar tæplega 82 millj. ísl. kr. og annað lán í Vestur-Þýzkalandi samsvarandi tæplega 33 millj. ísl. kr. Nema þessi lán samtals um 114 millj. Þessi fjárhæð hefur verið notuð til þess að standa undir stofnkostnaði sementsverksmiðjunnar og raforkuframkvæmdum dreifbýlisins, enn fremur til þess að lána ræktunarsjóði og fiskveiðasjóði. Fór allt þetta fé til þess að mæta fjárþörf þessara stofnana á árinu 1957. Hafa þessar lántökur haft mjög mikla þýðingu fyrir þjóðarbúskapinn. Eins og ég greindi frá í fjárlagaræðu minni í fyrra, þurfti á miklu fjármagni að halda í þessu skyni og fyrirsjáanlegt, að ef ekki ætti að verða stöðvun á framkvæmdum í ræktun og byggingum í sveitum, á báta- og skipakaupum, raforkuframkvæmdum í dreifbýlinu og byggingu sementsverksmiðjunnar, mundi þurfa stórfé bæði vegna kostnaðar 1957 og einnig á þessu ári til þessara framkvæmda og stofnana. Var alveg óljóst þá, hvernig hægt mundi verða að ráða fram úr þessu. Nú er þess á hinn bóginn að geta, að þegar nýju efnahagsráðstafanirnar voru gerðar s. l. vor, var ákveðið að greiða 55% yfirfærsluuppbót á mestallan gjaldeyri, sem inn kæmi og ekki ætti rétt til hærri uppbóta samkvæmt ákvæðum laganna. Þegar þessi nýju lög komu í gildi, var ekki búið að færa heim þetta erlenda lánsfé, þótt búið væri að lána út á það fyrir fram hér innanlands til þess að styðja þær stofnanir og framkvæmdir, sem ég nefndi. Þetta þýðir, að á þetta lánsfé koma yfirfærsluuppbætur á þessu ári. Það drýgist í meðförunum hér innanlands um nálega 62 millj. kr. Þótt fresta yrði nokkrum raforkuframkvæmdum, sem fyrirhugaðar voru, vegna fjárskorts, verður unnið að raforkuframkvæmdum í dreifbýlinu á þessu ári meira, en nokkru sinni fyrr. Vantar mikið fé til þess að ná þar saman endunum, m. a. vegna þess, að halda varð áfram byggingu aflstöðvar fyrir austan og vestan með fullum hraða. Haldið var áfram með sementsverksmiðjuna, enda ekki um annað að ræða, þar sem stórtjóni hefði valdið, ef ekki hefði verið hægt að ljúka henni. Hefur það kostað verulega fjármuni umfram það, sem búið var að afla. Nú er þetta glæsilega fyrirtæki á hinn bóginn komið af stað. Framleiðslan gengur ágætlega og er drjúgt innlegg í þjóðarbúið. Bygging útihúsa og ræktun hefur haldið áfram með jöfnum hraða og haldið hefur verið áfram bátakaupum með eðlilegum hætti, en ræktunarsjóð og fiskveiðasjóð vantar fé til þess að geta staðið undir stofnlánum. Þarf því stórfé til þess að leysa þessi mál enn sem fyrr. Of snemmt er að fullyrða, hvernig verður ráðið fram úr þessum vanda í einstökum atriðum, þ. e. aflað fjár til þess að greiða til fulls stofnkostnað raforkumálanna, stofnkostnað sementsverksmiðjunnar og fullnægja á svipaðan hátt og áður nú um sinn útlánaþörf ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs. Augljóst er, að grípa verður til þessara rúmlega 62 millj. kr. í því sambandi, sem hin erlendu lán drýgjast um vegna nýju laganna. Ekkert verður um það fullyrt, hvort hægt verður með því að leysa þessi mál til fulls eða ekki, þar sem ekki er hægt að segja í dag með neinni nákvæmni, hvað til muni þurfa. Ástæða er til að vekja athygli á því, að ráðstafanir þær í efnahagsmálum, sem gerðar voru á s. l. vori, hafa forðað frá stórfelldum samdrætti framkvæmda í öllum þessum greinum, eins og augljóst má verða af því, sem ég þegar hef sagt, því að eigi verður séð, hvernig hægt hefði verið að afla fjár til þeirra, ef þessar ráðstafanir hefðu ekki komið til. Það er svo annað mál, hvernig unnt verður að afla fjár til þessara mála á næsta ári og næstu árum. Sementsverksmiðjunni er að vísu lokið, en þó er eftir að byggja þar pökkunarstöð. En þá eru það togarakaupin, raforkuáætlunin, ræktunarsjóður og fiskveiðasjóður og svo hafnargerðir, sem ríkisstj. hefur lýst yfir að gangi næst þessum framkvæmdum í sambandi við útvegun erlendra lána. Mun ég ekki ræða þau mál frekar hér að sinni. Þá er þess að geta, að samningar hafa verið gerðir um viðauka við viðskipta- og greiðslusamninginn við Sovétríkin, að þau greiði út af vöruskiptareikningi Íslands um 50 millj. kr. og auki yfirdrátt á þeim reikningi sem því svarar. Er þetta andvirði hinna 12 stóru fiskiskipa, sem nú fara senn að koma fullsmíðuð frá Austur-Þýzkalandi. Fé þetta á að endurgreiðast á 12 árum með 2½% vöxtum. Full ástæða er til þess að minna á, að á þessu ári hefur merkum áföngum verið náð í framkvæmdum ríkisins. Sementsverksmiðja ríkisins er farin að framleiða. Frá upphafi Íslandsbyggðar hefur það verið einn veikasti hlekkurinn í þjóðarbúskapnum, að sækja hefur þurft meginhluta hins varanlega byggingarefnis til annarra landa. Má nærri geta, hvílíkur fjötur þetta hefur verið þjóðinni um fót alla tíð. Það verður því að teljast með merkari atburðum í atvinnusögu landsins, að sementsverksmiðju hefur verið komið á fót og að nú er hægt að framleiða innanlands úr innlendum hráefnum þetta höfuðefni til margháttaðra framkvæmda. Er rík ástæða til þess að fagna þessum mikla sigri. Þá er rétt að minna á, að á þessu ári hefur einnig verið lokið við að byggja tvö mikil raforkuver, annað fyrir austan og hitt fyrir vestan, Grímsárvirkjun og Mjólkárvirkjun. Á Grímsárvirkjun að framleiða 2.800 kw. og Mjólkárvirkjun 2.400 kw. Eiga þessar stöðvar ásamt varastöðvum í sambandi við þær að sjá fyrir nægilegri raforku í þessum landshlutum og í báðum héruðunum eru miklir möguleikar til þess að auka framleiðslu raforku, eftir því sem reynslan sýnir þörf á. Bygging þessara aflstöðva veldur tímamótum í þessum byggðarlögum. Verður unnið að því bæði þar og annars staðar að leggja línur út frá aflstöðvunum, eftir því sem fjármagn og aðstaða leyfir. Er að sjálfsögðu nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, að slíkt verður að gera í áföngum og óhjákvæmilega á löngum tíma, því að þess er enginn kostur, að við það verði ráðið með öðrum hætti. Er ánægjulegt að minnast þess, hversu stór skref þegar hafa verið stigin á örstuttum tíma í raforkumálum dreifbýlisins. En óhjákvæmilegt er um leið að minna á, að þessi risaskref hafa reynt mjög á þjóðarskútuna og fjáröflun verið ákaflega erfið. Ég efast um, að við gerum okkur hversdagslega grein fyrir því, hvílík risaskref stigin hafa verið nú síðustu missirin í raforkumálum dreifbýlisins. Nú í árslokin var búið að verja til áætlunarinnar 371 millj. Til samanburðar má geta þess, að sú fjárhæð svarar til samanlagðs stofnkostnaðar beggja virkjananna við Sogið, Írafossvirkjunarinnar og þeirrar nýju, sem nú er í smíðum og vel það. En Sogsvirkjanirnar eru hvor um sig stærstu og dýrustu mannvirki, sem Íslendingar hafa ráðizt í, hvor um sig enn þá meira mannvirki en áburðar- og sementsverksmiðjan. Hér hefur því ekki verið um neitt smáátak að ræða í raforkumálum dreifbýlisins. Á þessu ári einu verður varið 113 millj. kr. í áætlunina og er það miklu hærri fjárhæð, en nokkru sinni verður á einu ári varið til Sogsvirkjunarinnar, sem nú er í smíðum. Þetta verða menn að vita sem gleggst til þess að geta metið það, sem er að gerast. Það er augljóst, að það er ekki mögulegt að fara jafnhratt á næstunni í þessum málum og gert hefur verið um sinn, ómögulegt að útvega svo mikið fjármagn. En áfram verður að sækja sem djarflegast, því að þörfin er mikil. Þá er þess að minnast, þegar um framkvæmdir er rætt og yfir því að gleðjast, að á næstu mánuðum bætast í fiskiskipaflotann 12, 250 smálesta fiskiskip, hið fyrsta eftir nokkra daga og svo hvert af öðru. Verða þessi glæsilegu skip myndarleg viðbót við flotann og munu dreifast víðs vegar um landið. Verið er að vinna að kaupum stórra togara og fjáröflun í því skyni. Þegar minnzt er á þau stórvirki, sem verið er að vinna og ræða um fjáröflun til þeirra, hlýtur mönnum að koma í hug það, sem kalla mætti kímnihlið þessara mála. Reynt hefur verið að útvega lánsfé til framkvæmda, eftir því sem hægt hefur verið. Þegar byrjað er á framkvæmdum eða þegar þeim er lokið, gera menn sér oft dagamun og halda þá ræður. Á þessum tyllidögum eru skuldirnar, sem stofnað er til vegna framkvæmdanna, kallaðar lán og útgjöldin, sem þær valda, kölluð fjárveitingar. Þykist þá hver mestur, eins og gengur, sem með einhverju móti getur talið sig hafa verið riðinn við að útvega lán eða fjárveitingar. Keppir þar hver við annan og er af því öllu mikil saga. En á virkum dögum horfir þetta dálítið öðruvísi við. Þá heita lánin bara skuldir og fjárveitingarnar útgjöld og þá þarf ekki að fara í grafgötur um, hver það er, sem stofnað hefur til skuldanna og útgjaldanna. Það er ólíklegt annað, en að mörgum finnist sumt af því, sem um þetta er ritað, góður viðauki við kímnibókmenntir þjóðarinnar, enda raunar engin vanþörf á því í sjálfu sér að auka við þær, því að í þeim efnum höfum við oft búið við nokkra fátækt. Er því sérstök ástæða til þess að gleðjast yfir því, að ýmsir leggja sig svo fram þeim til eflingar og ekki minnkar skemmtigildi þessa ritaða máls neitt við það, þótt því sé víst ekki öllu beinlínis ætlað að lenda í þeirri bókmenntagrein. Þvert á móti mætti segja, að það geri þetta mál allt saman enn kátlegra og auki á skemmtan þá, sem af því má hafa, ef það er skoðað í réttu ljósi. Ég vil nota tækifærið til þess að rifja það upp, sem áður hefur komið fram, að nú hafa á tveimur árum verið tekin opinber lán erlendis, sem nema samtals um 351 millj. ísl. kr. Er þá ekki talið með lán, sem Flugfélag Íslands hefur tekið, 33 millj. til flugvélakaupa, og ekki andvirði austur-þýzku skipanna tólf, enda ekki byrjað að draga á viðskiptareikning okkar í Sovétlýðveldunum þeirra vegna, þótt samið hafi verið um það, eins og ég greindi frá áðan. Opinberu lántökurnar sundurliðast þá þannig: Bandarískt lán 65.3 millj. kr. til ræktunarsjóðs, raforkusjóðs, fiskveiðasjóðs og sementsverksmiðjunnar. Vestur-þýzkt lán 17.6 millj. kr. til flökunarvélakaupa. Vestur-þýzkt lán 6.7 millj. kr. til Akraneshafnar. Bandarískt lán 81.6 millj. kr. til Sogsvirkjunar og raforkusjóðs. Bandarískt lán 36.4 millj. kr. vegna Sogsvirkjunarinnar. Bandarískt lán 81.6 millj. kr. til raforkusjóðs, sementsverksmiðju, ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs. Vestur-þýzkt lán 32.9 millj. kr. til raforkusjóðs, sementsverksmiðju, ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs. Bandarískt lán 27.7 millj. kr. til Sogsvirkjunarinnar og rafmagnsveitna ríkisins. Og loks svissneskt lán 1.9 millj. kr. til frystihúsa og fleiri framkvæmda. Samtals er þetta 351 millj. kr. Talsvert hefur verið rætt fram og aftur um þessa lántöku, eins og gengur og sumt af því býsna kátlegt. Stundum hefur því verið haldið fram, að núverandi ríkisstj. ætti ekki aðgang að nógu miklu lánsfé og ekki eins miklu lánsfé og aðrir hefðu átt aðgang að. Síðan er í sömu andránni talað um hina stórhættulegu skuldasöfnun erlendis og eyðslulán í því sambandi. Ég hef nú gert grein fyrir því, hverjar þessar lántökur eru og til hvers fénu hefur verið varið. Væri mjög æskilegt, að þeir, sem talað hafa og tala um hættulegar lántökur og eyðslulán, gerðu grein fyrir því, hverjar af þessum framkvæmdum, sem ég hef getið í sambandi við lántökurnar, þeir telja til eyðslu. Ég hef bent á undanfarið, að þessar lántökur eru óvenjulega stórfelldar og að við getum ekki gert ráð fyrir því að taka á næstunni svo há erlend lán, jafnvel til svo nauðsynlegra framkvæmda. Rifjast upp í þessu sambandi okkar aðaláhyggjuefni og höfuðhætta í efnahagsmálum, hin litla lánsfjármyndun innanlands. Kemur þar margt til greina. Fólk vill ekki leggja fyrir fjármuni sína vegna verðbólguhættunnar, en vill festa allt fé strax í því, sem kallað er raunveruleg verðmæti. Sé ég ekki annað, en við verðum að fara í vaxandi mæli inn á þá braut að verðtryggja sparifé, ef ekki fæst samkomulag um að hverfa frá vísitölukerfinu í kaupgjalds- og afurðamálum. Yrði þá líka að setja vísitöluákvæði á lánsfé, a. m. k. á lánsfé til lengri tíma. Hér kemur einnig til, hversu erfitt stofnunum og fyrirtækjum hefur verið gert að eignast fjármagn. Er þar gleggsta dæmið um Sogsvirkjunina, sem er í raun og veru með lögum bannað að eignast nokkurn eyri og getur þess vegna aldrei byggt sig upp eða aukið af eigin rammleik að óbreyttum lögum. Er þar þó um að ræða eitt hið mesta fyrirtæki landsins. Afleiðingin er, að alltaf þegar þarf að auka raforkuframleiðsluna, verður að byggja allt á lánum og ef þau fást ekki í tæka tíð, þá er voðinn vís. Þessu þarf að breyta, að sínu leyti eins og skattalögunum var breytt á síðasta þingi, til þess að auðvelda eðlilega fjársöfnun fyrirtækja og félagssamtaka. Vaxandi lífeyrissjóðir og tryggingasjóðir geta orðið öflug undirstaða fjársöfnunar, enda séu slíkir sjóðir byggðir á raunverulegri fjársöfnun. Atvinnuleysistryggingasjóður hefur þegar orðið mikil lyftistöng í þessu tilliti, auk þess sem hann er ómetanleg trygging fyrir verkafólk. Lífeyrissjóður togarasjómanna hefur verið stofnaður,og hann er byggður á fjársöfnun. Vil ég í þessu sambandi leyfa mér að minna á þáltill., sem framsóknarmenn fluttu á Alþingi 1956 um að athuga möguleika á því að byggja upp lífeyrissjóð þeirra stétta, sjómanna, bænda, verkamanna og annarra, sem ekki njóta lífeyristrygginga hjá sérstökum lífeyrissjóðum. Síðan hefur lífeyrissjóður togaramanna verið settur upp og hillir undir fleiri. Þannig þarf að halda áfram. En verði vísitölukerfið notað áfram á sama hátt og verið hefur og verðbólguhjólið þar með látið snúast áfram, þá verður að setja verðtryggingu á innstæður og útlánafé slíkra sjóða og annan hliðstæðan sparnað. Menn hljóta að sjá þann bráða voða, sem af því hlýtur að stafa, ef áfram á að velta verðbólguhjólinu og allir eiga að fá sinn hlut bættan jafnóðum nema þeir einir, sem leggja fé til hliðar í lánsstofnanir eða í tryggingasjóði til ellinnar. Áður en ég kem að sjálfu fjárlagafrv., mun ég fara fáeinum orðum um ástandið almennt í atvinnu- og efnahagsmálum. Það er kunnara en upp þurfi að rifja, að allt frá því á stríðsárunum og sérstaklega frá 1942 hefur verið varanlegt verðbólguástand, þó nálgaðist jafnvægi í þjóðarbúskapnum um tveggja ára skeið. Þegar núv. ríkisstj. tók við 1956, var þannig ástatt, að framleiðslan bjó við stórfellt uppbótakerfi, vísitöluskrúfan var í fullum gangi, gífurlegur halli fyrirsjáanlegur fram undan á öllum atvinnurekstri og ríkisbúskap. Ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hlutu að gera ráðstafanir þegar haustið 1956 til þess að halda framleiðslunni gangandi. Varð ofan á að lappa upp á gamla uppbótakerfið, en breyta þó nokkuð til. Náðist samkomulag við launastéttirnar og framleiðendur um að falla frá hækkun á kaupgjaldi og verðlagi, sem svaraði 6 stigum í vísitölu og dró það mjög úr veltu verðbólguhjólsins um stund. Mun víst enginn hafa séð eftir því, að þetta var gert, eða talið tjón af því, nema þá stjórnarandstæðingar, sem reyndu að spilla því, að þetta samkomulag næðist. Ekki var búizt við því, að ráðstafanirnar haustið 1956 gætu valdið stefnuhvörfum. Kom það einnig í ljós s. l. haust, þegar yfirlit náðist um afkomuhorfur framleiðslunnar og þjóðarbúskapinn, að tekjur til þess að standa undir uppbótum og ríkisbúskap höfðu verulega brugðizt vegna aflabrests og sakir þess, að of mikið var treyst á tekjur af innflutningi miður nauðsynlegra vara. Varð þá augljóst, einnig vegna aukins framleiðslukostnaðar, að enn varð að gera nýjar ráðstafanir, ef framleiðslan og þjóðarbúskapurinn ættu að geta gengið hindrunarlaust. Var gerð mikil úttekt á þessum málum öllum. Sýndi sig við þá álitsgerð, sem færir hagfræðingar gerðu, að til viðbótar þurfti enn að bæta stórkostlega hlut framleiðslunnar. Sýndi það sig, að afla hefði þurft 200–300 millj. kr. nýrra tekna til þess að geta haldið áfram með gamla laginu. Jafnframt þessu varð æ ljósara, að stórfelldar hættur fylgdu uppbótakerfinu í þeirri mynd, sem það var þá. Uppbætur voru ákaflega misjafnar til einstakra atvinnugreina og sumar urðu að búa við nær engar eða jafnvel engar uppbætur. Misræmið í verðlagi var af þessum sökum orðið óbærilegt og stórfelld hætta á því, að einstakar þýðingarmiklar greinar þjóðarbúskaparins drægjust saman eða vesluðust upp með öllu vegna þessa ósamræmis. Átti þetta bæði við einstakar greinar útflutningsframleiðslunnar og ekki síður einstaka þætti iðnaðarins og margvíslega þjónustu. Má þar nefna siglingar, skipasmíðar, járniðnað og svo mætti lengi telja þær atvinnugreinar, sem þrengt var að með gamla uppbótakerfinu. Það var því enn ljósara en nokkru sinni fyrr, að óhugsandi var að halda þannig áfram. Eftir miklar athuganir, eins og gerist og gengur, varð ofan á að fara nýjar leiðir, án þess þó að kasta fyrir borð öllum framleiðsluuppbótum. Höfuðatriði þessarar nýju leiðar var að lögfesta 55% yfirfærslugjald með nokkrum undantekningum, greiða uppbætur framvegis á allan útflutning og nær allar gjaldeyristekjur, nokkuð mismunandi þó, en miklu jafnari en áður hafði tíðkazt. Segja má með fullum sanni, að með þessu hafi í raun réttri verið stigið skref út úr uppbótakerfinu. Með þessu var mörgum framleiðslu- og atvinnugreinum bjargað frá samdrætti og stöðvun og þjóðinni frá þeim voða, að tekjur hennar drægjust stórlega saman og lífskjörin versnuðu vegna hins gífurlega ósamræmis, sem farið var að kreppa ískyggilega að einstökum greinum. Þessar ráðstafanir voru mjög til hagsbóta framleiðslunni yfirleitt, enda hefur hún víst sjaldan verið rekin af meira fjöri, en síðan þessi nýju lög voru sett. Benti ég á það rækilega í fyrravetur og margir aðrir, að hvað sem öllu öðru liði, þá væri þessi breyting svo þýðingarmikil og bjargaði frá svo bráðum voða, að hennar vegna væri sú úrlausn, sem þá var gerð, merkilegt nýmæli og þess verð, að fyrir henni væri barizt. Mundi þessi þáttur málsins halda gildi sínu, jafnvel þótt verðbólguhjólið sjálft yrði látið velta áfram og öðruvísi kynni að fara um önnur atriði málsins, en til var ætlazt, þegar ráðstafanirnar voru gerðar. Á hinn bóginn var það augljóst, að öllum ráðstöfunum, sem til greina gátu komið, hlutu að fylgja verulegar verðhækkanir. Jafnvel þeirri leið að skipta um mynt og lækka allar tölur hlutu einnig að fylgja verðhækkanir í hlutfalli við gjaldeyrisverð, kaupgjald og innanlandsverðlag. Almenn gagnrýni stjórnarandstæðinga út af verðhækkunum í sambandi við nýjar ráðstafanir í þessu efni hefur því aldrei verið annað en markleysa. Augljóst mál er, að þótt þeir hefðu átt málum að skipa, hefðu aldrei getað orðið minni verðhækkanir, en efnahagslögin gerðu ráð fyrir, en væntanlega miklu meiri hækkanir, ef nokkuð er að marka tal þeirra um, að í stað þeirra ráðstafana, sem gerðar voru, hefði átt að stíga alla leið út úr uppbótakerfinu í einu skrefi. En því hefðu fylgt miklu meiri verðhækkanir, en urðu í sumar. Raunar dettur víst engum með óbrjálaða dómgreind í hug, að þeir hafi búið yfir nokkrum heppilegri úrræðum eða haft nokkra minnstu möguleika til þess að hafa sterkari hemil á þessum málum, en raun hefur á orðið og því máske óþarft að minna á þetta. Ráðstafanir í efnahags- og framleiðslumálum á s. l. vori voru miðaðar við, að uppbæturnar mundu duga framleiðslunni og fjáröflunin ríkisbúskapnum, ef grunnkaup almennt hækkaði um 5%, eins og lögfest var sem einn þáttur í málinu. Jafnframt var greinilega tekið fram, að hækkaði grunnkaup almennt meira, mundi það kalla á nýjar ráðstafanir vegna framleiðslunnar. Á móti þessari 5% kauphækkun var 9 stiga hækkun á vísitölunni látin niður falla við mælingu á kaupgjaldi og afurðaverði. Hagfræðingar þeir, sem skoðuðu efnahagsmálin s. l. haust á vegum stjórnarvaldanna, athuguðu um leiðir til jafnvægis í þjóðarbúskapnum og til þess að stöðva verðbólguhjólið. Þeir komust að þeirri niðurstöðu, sem raunar var í samræmi við það, sem áður hafði komið fram, að á meðan sá háttur væri á hafður að hækka kaupgjald og afurðaverð sífellt á víxl í fullu samræmi við hækkun framfærsluvísitölunnar, án tillits til ástandsins að öðru leyti, væri alveg vonlaust, að verðbólguhjólið yrði stöðvað. Það væri alveg sama, til hvaða úrræða gripið væri til þess að koma á samræmi, hvort byrjað væri með gengislækkun, niðurfærslu eða uppbótum, allt bæri að sama brunni. Verðbólguhjólið hlyti að velta áfram, á meðan vísitalan eða spólan, eins og hún hefur stundum verið kölluð, væri notuð á sama hátt og verið hefur, sem mælikvarði. Af slíku hlyti að leiða sífelldar víxlhækkanir, sem engum kæmu til góða, en hefðu í för með sér áframhaldandi verðbólguþróun. Allt var þetta mjög til umræðu s. l. vetur og vor og hefur verið síðan. Í sambandi við setningu efnahagslaganna í vor var því bent á, að brýna nauðsyn bæri til, að vísitölustefnan í kaupgjalds- og verðlagsmálum yrði endurskoðuð á þessu ári, áður en til þess kæmi, að fyrirsjáanlegar vísitöluhækkanir vegna hinna nýju ráðstafana væru farnar að hafa áhrif til hækkunar á kaupgjald og verðlag á víxl. Var gert ráð fyrir því og er enn, að þessi mál yrðu tekin til meðferðar sérstaklega á þingi Alþýðusambandsins í haust. Með öðrum þjóðum hefur hinn vélræni víxlgangur í þessum efnum yfirleitt verið stöðvaður, en stefnan í kaupgjalds- og verðlagsmálum byggð á samningum og reynt að sæta lagi, þannig að almennar kauphækkanir séu gerðar í samræmi við framleiðsluaukningu í þjóðarbúinu og skili þannig raunverulegum kjarabótum. Eru þá vísitölur um framfærslukostnað einnig hafðar til hliðsjónar að sjálfsögðu. Í mörgum löndum hefur verið komið upp öflugum hagdeildum stéttasamtaka, atvinnurekenda og ríkisvaldsins, sem hver um sig skoðar þróun framleiðslumálanna ofan í kjölinn og leiðbeinir stjórnum stéttasamtakanna og stjórnarvöldum um það, hvaða ákvarðanir muni gefa bezta raun. Enda þótt ráðstafanir í efnahagsmálum væru á síðasta ári miðaðar við 5% almenna kauphækkun og gert ráð fyrir því, að stefnan í kaupgjaldsmálum og verðlagsmálum yrði endurskoðuð, hefur reyndin orðið sú, að kauphækkanir í landinu hafa orðið miklu meiri. Hefur risið almenn hækkunaralda og kaupgjald almennt hækkað verulega umfram þessi 5%. Hafa mörg stéttarfélög talið, að þau væru að leita samræmis með þessum breytingum, og vafalaust sum haft rétt fyrir sér í því. En hvað sem því líður, hefur niðurstaðan orðið almenn kauphækkun og þar með almenn verðhækkun langt umfram það, sem hægt er að gera ráð fyrir að útflutningsframleiðslan geti undir staðið með núverandi verðlagi og uppbótum. Ég ætla ekki að rekja hér einstök atriði þessara mála, en aðeins geta þess, að vitaskuld hefur það haft mikil áhrif á allan gang þeirra, að úr þeim pólitísku herbúðum, sem fjöldi atvinnurekenda í landinu hefur verið talinn halda sig í, hefur það verið óspart látið út ganga, að ekki væri óeðlilegt, að leitað væri eftir kauphækkunum og það enda þótt vitað væri, að framleiðslan gæti ekki staðið undir þeim. Engum dettur í hug, að þessu og þvílíku hafi ráðið umhyggja fyrir kjarabótum þeirra, sem hér eiga hlut að máli, þegar þess er gætt, að úr þessum sömu herbúðum hefur á undanförnum árum verið lögð megináherzla á að sýna fram á, að almennar kauphækkanir, sem framleiðslan gæti ekki staðið undir án nýrra hjálparráðstafana, væru verri, en gagnslausar fyrir þá, sem laun taka og væru þeim til tjóns eins og ófarnaðar. En það gefur auga leið, hvernig til muni takast varðandi jafnvægið í efnahagsmálum, þar sem einn hinn veigamesti þáttur þeirra mála, stefnan í kaupgjaldsmálum, er látinn á vald félagssamtaka án íhlutunar ríkisvaldsins, þegar svona vinnubrögð eru viðhöfð. Engum getur dulizt, vegna þess hve öll þessi mál og samhengi þeirra var upplýst í fyrravetur, að verulegar almennar hækkanir á kaupi og þar af leiðandi hækkanir á verðlagi umfram þau 5%, sem lögfest voru, hljóta að hafa í för með sér nýjar ráðstafanir vegna framleiðslunnar, hækkanir á yfirfærslugjaldi og útflutningsuppbótum eða þá aðrar nýjar ráðstafanir hliðstæðar. Verði svo engin breyting gerð á notkun vísitölunnar við mælingu kaupgjalds og afurðaverðs, verða hinar nýju ráðstafanir þeim mun stórfelldari. Ég skal engu spá um, hver niðurstaða verður þeirra athugana, sem nú fara fram á næstunni innan stéttasamtakanna og annars staðar um þessi miklu vandamál. En augljóst mun öllum, að í þessu efni þarf endurskoðunar við. Það mun ósk allra góðviljaðra manna, að það takist að finna heppilegri leiðir en þær, sem farnar hafa verið undanfarið. Það hefur margoft verið bent á og er ástæða til að rifja það upp enn, að hjá okkur er ekki til neitt sterkt miðstjórnarvald í efnahagsmálum fremur en í öðrum löndum, sem byggja á svipuðum stjórnarháttum og við. Alþingi og ríkisstj. fjalla um ríkisbúskapinn sjálfan. Bankarnir hafa með höndum útlánastarfið. En sumir hinir veigamestu þættir þessara mála eru alls ekki í höndum ríkisins eða ríkisstofnana, svo sem ákvarðanir um kaupgjald og afurðaverð, en eru í höndum atvinnurekenda og stéttasamtakanna. Stéttasamtökunum er því ætlað mjög þýðingarmikið hlutverk í þjóðarbúskapnum. Þeim er beinlínis ætlað að eiga ríkan þátt í meðferð efnahagsmálanna með ákvörðun stefnunnar í launamálum. Engum getur dulizt, að stéttasamtökin eiga hér hjá okkur talsvert erfitt með að gegna þessu hlutverki. Kemur þetta af því, hversu þau eru sett saman af miklum fjölda félaga. Mörg þessara félaga hafa sýnilega mikla tilhneigingu til þess að fara alveg sínar eigin götur án tillits til heildarstefnu, og samkeppni milli stétta virðist afar mikil og afar hörð. Af þessu leiðir sífelldan skæruhernað í kaupgjaldsmálum, sem veldur launafólki ekki síður en öðrum miklum áhyggjum. Margvíslegt ósamræmi leiðir af þessu á ýmsar lundir. Vinnustöðvanir, þar sem í hlut eiga stundum tiltölulega fámennir hópar, valda stöðvun framleiðslunnar og miklu tjóni, fyrst og fremst þeim, sem ekki hafa fastar tekjur, en eiga afkomu sína undir því, að atvinnurekstur og framleiðslustarf gangi hrukkulaust með fyllsta hraða. Ég er sannfærður um, að ekkert er nauðsynlegra nú í þjóðarbúskap okkar, en að stéttafélögin nái að styrkja sig og efla, að þeim auðnist að verða samstæð og sterk og fær um að setja sér ákveðna stefnu í kaupgjaldsmálum og framfylgja henni. Þetta er bókstaflega lífsnauðsyn, ef forðast á stórfellt tjón og ef nokkur von á að vera um að koma á jafnvægi til frambúðar í þjóðarbúskapnum. Eftir því sem stéttasamtökin verða sterkari og samstæðari og ná betri tökum á því þýðingarmikla hlutverki, sem þeim er ætlað að vinna í þjóðarbúskapnum, eftir því munu þau reynast félagsmönnum sínum farsælli tæki í kjarabaráttunni og eftir því munu þau reynast þjóðinni í heild þýðingarmeiri stofnanir. Þannig hefur þróunin orðið annars staðar og þannig mun hún einnig verða hér. Ósamstæð og sundruð samtök, þar sem hver vinnur í samkeppni við annan, mun alls ekki geta orðið félagsmönnum sínum sú stoð, sem vera þarf og heldur ekki reynzt fær um að eiga jafnríkan þátt í heilbrigðri þróun þjóðarbúskaparins og slíkum samtökum verður að ætla í þjóðfélagi, sem byggir á félagafrelsi og samningafrelsi, en ekki á lagaboði né sterku ríkisstjórnarvaldi um ákvarðanir í kaupgjaldsmálum. Það sama á við um samtök hinna vinnandi framleiðenda í landinu, sem eru áhrifarík í verðlagsmálum. Hér þarf fyrst og fremst mikið starf í samtökunum sjálfum og engir vita það sjálfsagt betur en þeir, sem þar fylgjast bezt með og mestan áhuga hafa fyrir starfi þeirra. En því bendi ég á þessi atriði hér, að þarna er um einn veigamesta þátt efnahagsmálanna að ræða og að þau mál geta aldrei þróazt á æskilegasta hátt, nema ríkisvaldið og félagavaldið í landinu stefni að sama marki, þ. e. að jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Í samráði við samtök stéttanna þarf m. a. að endurskoða þá löggjöf landsins, sem lýtur að þessum efnum og skoða vandlega, hvort eigi er mögulegt að endurbæta löggjöfina til stuðnings við farsæla lausn þessara mála. Engar ýkjur eru það, að hjá okkur í þjóðfélagi hinna frjálsu félagasamtaka og hins dreifða valds eru efnahagsmálin í margra höndum og erfitt að samstilla kraftana, en á því er þó þjóðarnauðsyn. Og frelsið viljum við hafa. Ég kem þá, að fjárlagafrv. því fyrir árið 1959, sem hér liggur fyrir til umr. Breytt er nokkuð niðurröðun efnis. Nokkur mál eru færð á milli greina. Breytingin miðar að því, að þau mál, sem fé er veitt til á hverri grein um sig, heyri undir sama ráðuneyti og að það verði meginregla, að allar fjárveitingar, sem heyra undir hvert ráðuneyti um sig, standi á sömu grein. Frá þessu verða lítils háttar undantekningar af sérstökum ástæðum, en þær raska ekki þessari heildarmynd. Tilætlunin með þessu er sú, að það verði skýrara í fjárlögunum, en áður hefur verið, undir hvaða ráðuneyti einstakir gjaldaliðir fjárlaganna falla. Með þessu móti kemur það skýrt fram, að hvert ráðuneyti um sig hefur sinn eigin fjárlagakafla, sem það annast framkvæmd á, enda á sá kafli fjárl. einnig að vera undirbúinn af hlutaðeigandi ráðuneyti og stofnunum þeim, sem undir það heyra, í samráði við fjmrn. Í Danmörku og Svíþjóð er þessu þannig háttað, að útgjaldahlið fjárl. er skipt í greinar eftir ráðuneytum, þannig að hvert ráðuneyti sér um sína grein og ber þá auðvitað höfuðábyrgð á henni gagnvart fjmrn. og Alþ. Með því að færa nú þannig til nokkur mál og málaflokka á frv., eins og ég hef frá greint, verður þetta í svipuðu formi hér framvegis. Er þetta beinlínis ætlað til þess að veita aukið aðhald í ríkisrekstrinum og stuðla að heilbrigðum metnaði hvers ráðuneytis um sig varðandi framkvæmd þess fjárlagakafla, sem undir það heyrir, bæði varðandi vandaðan undirbúning og framkvæmdina sjálfa. Áætlanir fjárlagafrv. hafa verið miðaðar við kaupgreiðsluvísitöluna, sem í gildi var fram til 1. sept. Þetta hefur sætt nokkurri gagnrýni, og mun ég gera grein fyrir ástæðunum fyrir þessu. Samkv. lögum um útflutningssjóð skyldi kaupgreiðsluvísitala haldast óbreytt, 183 stig, þangað til vísitala framfærslukostnaðar hefði hækkað upp í 200 stig. Þegar lögin voru samþykkt, var búizt við, að vísitala framfærslukostnaðar mundi ekki hækka upp í 200 stig fyrr en eftir 1. ágúst og mundi því kaupgreiðsluvísitalan ekki hækka fyrr en 1. des., en sú vísitala er reiknuð út á þriggja mánaða fresti. Eins og fram var tekið í aths. um frv. um útflutningssjóð, var það fyrirsjáanlegt, að hækkun kaupgjalds umfram 5% mundi leiða til krafna um nýjar hækkanir útflutnings- og yfirfærslubóta. Segir um þetta í greinargerð efnahagsmálafrv. í fyrra: „Hækkun þeirra hefði í för með sér meiri hækkun á framfærsluvísitölunni og hún ylli svo á hinn bóginn æ nýrri hækkun á kaupgjaldi og afurðaverði og þannig koll af kolli.“ Í aths. um frv. um útflutningssjóð tók ríkisstj. einnig fram, að til þess að leysa þau efnahagsvandamál, sem hér er við að etja, væri „nauðsynlegt að taka sjálft vísitölukerfið til athugunar, þ. e. þá skipan, að allt kaupgjald og afurðaverð breytist sjálfkrafa með breytingu á framfærsluvísitölu.“ Var enn fremur lýst yfir, að „ríkisstj. væri ljóst, að slíkt mál verður að leysa í nánu samstarfi við stéttasamtökin í landinu, og mun beita sér fyrir samstarfi við þau um þetta efni. Munu mál þessi verða tekin til nánari athugunar, þegar þessi samtök halda þing sín síðari hluta þessa árs.“ Þegar undirbúningur að samningu fjárlagafrv. hófst, var því ljóst, að það yrði ekki fyrr en í lok ársins, sem hægt væri um það að segja, hver skipan kaupgjaldsmála yrði á árinu 1959. Var því sá kostur tekinn að miða áætlun frv. við þá kaupgreiðsluvísitölu, sem þá var í gildi og búizt var við að yrði í gildi fram til 1. des. Síðan í júní hefur það skeð, að kaupgreiðsluvísitalan hefur hækkað nokkru fyrr, en búizt var við eða tveim stigum meira, en ráðgert var. Þá hafa orðið verulegar hækkanir á grunnkaupi almennt umfram 5%, eins og ég hef þegar rakið. Þetta hefur gert það að verkum, að framfærsluvísitala hækkar enn meira, en ella hefði orðið og að fram hljóta að koma rökstuddar kröfur um nýjar hækkanir útflutnings- og yfirfærslubóta. Þær hækkanir munu svo að nýju orka á framfærslu- og kaupgjaldsvísitölurnar að óbreyttri skipan þessara mála. Vegna þeirrar óvissu, sem þannig var og er ríkjandi í kaupgjalds- og verðlagsmálum, kom ekki annað til mála, en að miða áætlanir frv. að svo stöddu við það ástand, sem ríkjandi var, þegar það var samið. Það skal tekið fram, að ríkisstj. hefur borizt bréf frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, þar sem bornar eru fram kröfur um, að hækkuð verði laun opinberra starfsmanna og vísað til almennra kauphækkana, sem orðið hafa. Mun það mál koma til kasta ríkisstj. og Alþingis. Eins og að líkum lætur, er þetta fjárlagafrv. mjög miklu hærra, en gildandi fjárl., enda þótt miðað sé við vísitölu 183. Var gerð ýtarleg grein fyrir því í fyrravetur, að svo hlyti að verða, að ríkisútgjöldin hækkuðu, eins og aðrar greinar yfirleitt, vegna nýju laganna um efnahagsráðstafanir. Er sú hækkun, sem fram kemur nú á fjárlagafrv., af þeim ástæðum mjög lík því, sem hagfræðilegir ráðunautar ríkisstj. áætluðu í fyrravetur að verða mundi. Þá kemur hér einnig til, að ríkisútgjöldin hækka á hverju ári vegna aukinnar þjónustu með vaxandi mannfjölda og vaxandi atvinnurekstri yfir höfuð. Nægir í því sambandi að minna á kennslumál, heilbrigðismál og vegamál, þótt fjöldamarga aðra útgjaldaflokka mætti nefna. Hljóta því fjárl. að hækka af þessum sökum, eins og raunar þjóðhagsreikningurinn mundi gera, ef öll efnahagsstarfsemi manna í landinu væri færð í einn reikning. Þessa þróun er að sjálfsögðu ekki hægt að stöðva nema með því að draga stórlega úr framlögum til framkvæmda eða minnka þá þjónustu, sem ríkið lætur nú í té. Um vöxt ríkisútgjaldanna er gjarnan mikið rætt og hafa menn áhyggjur af honum. Í því sambandi skiptir auðvitað mestu, hversu langt Alþingi vill ganga í því að samþykkja nýja lagabálka, sem útgjöld hafa í för með sér, en hér kemur líka til greina, að fullkomin ráðdeild sé í ríkisrekstrinum og allt gert, sem unnt er, til þess að draga úr óeðlilegri þenslu og að þær ráðstafanir, sem Alþingi ákveður að gerðar séu, verði framkvæmdar með sem hagsýnustu móti. Vitaskuld verður ætið pottur brotinn í svo margbrotnum rekstri sem ríkisreksturinn er. Veltur hér mest á forstöðumönnum hinna einstöku starfsgreina að sjálfsögðu, enda þeim mikill trúnaður sýndur. En sífellt verður að gera ráðstafanir til þess að veita aðhald í þessum efnum og vil ég nota þetta tækifæri til þess að nefna nokkur atriði til dæmis um, hvernig reynt er að veita slíkt aðhald. Á síðasta þingi beitti ríkisstj. sér fyrir sérstakri löggjöf um ráðstafanir til þess að draga úr kostnaði við rekstur ríkisins. Í þessum lögum er svo fyrir mælt, að ekki megi fjölga starfsliði við ríkisstofnanir né annars staðar í ríkisrekstrinum eða ráða í stöður, sem losna, nema leitað hafi verið tillagna sérstakra trúnaðarmanna. Er einn þeirra tilnefndur af fjvn. Alþingis, annar af ríkisstj., en þriðji er ráðuneytisstjórinn í fjmrn. Einnig er skylt að leita tillagna þessara manna, ef stofnun vill auka húsnæði, kaupa bifreið eða gera aðrar ráðstafanir, sem auka verulega rekstrarkostnað. Þá er og í lögunum ákvæði um, að engar nýjar ríkisstofnanir megi setja á fót nema með lögum og skal um starfsmannafjölda leita tillagna framangreindra trúnaðarmanna, ef lögin sjálf geyma eigi fyrirmæli um starfmannahaldið. Af þessu sést, að framvegis verður starfsliði við ríkisstofnanir ekki fjölgað umfram það, sem lög ákveða, nema að undangenginni rannsókn trúnaðarmanna Alþ. og ríkisstj. Enn fremur verður eigi ráðið í stöður, sem losna, nema athugað hafi verið hverju sinni af þessum trúnaðarmönnum, hvort unnt sé að leggja stöðuna niður, og loks eiga stofnanir nú ekki að geta án undangenginnar rannsóknar gert ýmsar kostnaðarsamar ráðstafanir. Þessi löggjöf er ný tilraun til þess að veita aukið aðhald í ríkisrekstrinum og sporna gegn útþenslu. Hún er sett fyrir forgöngu fjmrn. og vegna þess, að talsvert hefur borið á því á undanförnum áratugum, að einstakar stofnanir og starfsgreinar hafa þanizt út vegna einhliða ákvarðana forstöðumanna og ráðherra, sem stofnanirnar hafa heyrt undir, án þess að nokkrir aðrir væru kvaddir til þess að meta nauðsyn útfærslunnar. Enginn vafi er á því, að ef vel tekst um framkvæmd þessara lagaákvæða, munu þau skapa verulegt aðhald. Þá vil ég geta þess, að í júní s. l. var skipuð nefnd til þess að athuga um útgjöld ríkisins, bæði hin almennu og eigi síður hin, sem ákveðin eru með sérstökum lögum, en langsamlega mestur hluti ríkisútgjaldanna er bundinn með sérstökum lögum. Þá ber að nefna, að sífellt er verið að setja sérstaka trúnaðarmenn til þess að athuga einstakar greinar ríkisrekstrarins og skoða, hvort ráðstafanir væri hægt að gera til að draga úr kostnaði. Trúnaðarmenn sitja t. d. að því að athuga um bifreiðahald ríkisins og ríkisstofnana og greiðslu bifreiðastyrkja. Trúnaðarmenn hafa rannsakað rekstur flugmálanna með sparnað í huga. Verið er að athuga alla rannsóknarstarfsemi ríkisins með það fyrir augum, hvort hægt væri að koma þar við heppilegri vinnubrögðum. Verið er að athuga um sambyggingu áfengis- og tóbaksverzlunar, ef ofan á verður að sameina þessar stofnanir í framtíðinni. Unnið er að sameiningu tollgæzlu og löggæzlu úti um land, þar sem henta telst. Lagt hefur verið niður hæli á Kvíabryggju. Verið er að athuga námsstjóraskipulagið, og þannig mætti fleira telja og eru þessi atriði nefnd sem dæmi um það aðeins, hvernig sífellt er unnið að því að athuga einstakar greinar ríkisrekstrarins með aðhald í huga. Samkvæmt minni reynslu tel ég það hafa mesta þýðingu í þessu efni til viðbótar þessum almennu ráðstöfunum til endurskoðunar á útgjöldum og til þess að sporna við nýjum, að hvert rn. um sig veiti þeim stofnunum, sem undir það heyra, sterkt aðhald varðandi reksturinn og alla ráðdeild og að forráðamenn í rn. leggi metnað sinn í, að þær starfsgreinar, sem þar til heyra, séu reknar af sem mestum myndar- og skörungsskap. Vík ég þá aftur að fjárlfrv. Heildargreiðslur á frv. eru ráðgerðar 898 millj., en á gildandi fjárl. 806. Hækkunin er því 91 millj., en við þarf að bæta 40 millj., sem út eru teknar af dýrtíðargreiðslum, til þess að samræmi fáist. Raunveruleg hækkun er því rúmlega 130 millj. Á vegum fjmrn. hefur verið skoðað vandlega, hverjar rætur þessara hækkana eru og hefur verið farið í gegnum hina einstöku gjaldaliði nákvæmlega með þetta fyrir augu, og verður þá niðurstaðan sem hér segir: Hækkun vegna yfirfærslugjalds, sem lögleitt var í vor, 30 millj. Hækkun vegna lögboðinnar 5% kauphækkunar 26 millj. Hækkun vegna aukinnar þjónustu yfirleitt, einkum vegna mannfjölgunar í landinu og svo t. d. aukinnar landhelgisgæzlu, 30 millj. Hækkun vegna þess, að of lágt hefur að dómi rn. verið áætlað áður, en nú reynt að færa áætlanir í réttara horf, 25 millj. Auknar fjárveitingar til fjárfestingar nálægt 16 millj. Vegna ýmissa ástæðna 11 millj. Eru þar langsamlega stærstu liðirnir vegna áætlaðra aukinna greiðslna af ábyrgðarlánum og kostnaði vegna langvarandi sjúkdóma. Samtals verða þetta tæplega 140 millj., en tekjur ýmissa stofnana vaxa um tæpar 10 millj. og er þá gerð grein fyrir heildarhækkuninni, 130 millj. Af einstökum liðum, sem hækka, þykir mér helzt ástæða til þess að nefna eftirfarandi: Kostnaður við rekstur landhelgisgæzlunnar er ráðgert að hækki um 8 millj. og 200 þús. Er það vegna aukins rekstrarkostnaðar almennt og aukinnar gæzlu. M. a. er gert ráð fyrir rekstrarkostnaði nýrrar flugvélar á næsta ári. Enn fremur er settur á frv. nýr liður á 20. gr., 6 millj., til skipa- og flugvélakaupa, og kemur þar til viðbótar fé landhelgissjóðs. Landhelgisgæzlan hækkar því á þessu fjárlfrv. frá því, sem áður hefur verið, um 14 millj. og 200 þús. Styrkur til sjúkra manna og örkumla hækkar um 11 millj. og 400 þús. frá því í fyrra. Talsvert er þetta vegna hækkunar dagpeninga á sjúkrahúsum, en einnig mjög stórar fjárhæðir vegna þess, að sjúkrarúmum í landinu fjölgar sífellt og fleiri sjúklingar koma þar af leiðandi undir lög um framfærslu sjúkra manna og örkumla. Á það ekki sízt við um gamla fólkið, sem þjáist af ýmsum ellisjúkdómum og nýtur laganna, jafnóðum og það fær rúm á sjúkrahúsi. Vegaviðhald hækkar um 11 millj. Er það þaulathugað mál að þýðingarlaust mundi vera að setja þennan lið lægri, eins og nú er komið, en 44 millj. Ef það væri gert, mundi það hreinlega leiða til umframgreiðslna, því að það er ekki hægt að láta þjóðvegina standa ófæra. Verður Alþ. að horfast í augu við, að sífellt aukast útgjöldin til viðhaldsins, eftir því sem vegirnir lengjast og umferð vex, en umferðin fer sívaxandi og þyngir á viðhaldinu. Kostnaður við kennslumál hækkar um 21 millj. og 300 þús. Kemur þar margt til greina og fyrst hin almenna hækkun, en jöfnum höndum hin árlega óhjákvæmilega aukning þessa stóra útgjaldaliðs. Gert er ráð fyrir, að bætt verði við 49 barnakennurum og 39 gagnfræðaskólakennurum, eða samtals 88 nýjum kennurum í þessum greinum á þessu ári. Upplýsir fræðslumálastjórnin, að hér sé ekki um neina óvenjulega fjölgun að ræða, heldur það, sem gera verður ráð fyrir árlega vegna fjölgunar barna á skólaaldri og ungmenna í gagnfræðaskólum. Samkvæmt þessu mundi ekki fjarri lagi, að embættismönnum vegna kennslumála einna fjölgi um nálega 100 á ári, þegar æðri skólar eru teknir með. Bendi ég ekki á þetta í eftirtöluskyni, því að ekkert er jafnþýðingarmikið til velmegunar og þekking og aftur þekking. Ég bendi á þetta til fróðleiks og skilningsauka á ríkisbúskapnum. Ég bendi á þetta til þess að sýna sanngirni og samvizkusemi þeirra, sem tala um alla hækkun ríkisútgjalda eins og ódæði og fjölgun ríkisstarfsmanna sem afbrot. Vilja þeir láta loka skólum og sjúkrahúsum, svo að dæmi séu nefnd eða er þetta tal bara markleysa? Og það er auðvitað hið rétta. Framlög til almannatrygginga hækka um 11 millj. og 200 þús. kr. Er þessi hækkun vegna áætlunar um fjölgun bótaþega, hækkunar á daggjöldum, sjúkratryggingum og hækkunar á framlagi til atvinnuleysistrygginga vegna kauphækkunar og mannfjölgunar. Þessir liðir, sem ég hef nú minnzt á og mest hafa hækkað, svo sem framlagið til sjúkra manna og örkumla, framlagið til kennslumálanna, vegaviðhalds og tryggingamála, eru ágæt dæmi um, hvernig ríkisútgjöldin hljóta að fara vaxandi árlega vegna aukins mannfjölda og aukinnar starfsemi í landinu, nema stórfelldur niðurskurður komi til. Ef ríkisútgjöldin stæðu í stað, væri það vottur um stórfelldan niðurskurð útgjalda. Vandamálið er fyrst og fremst, að ríkisútgjöldin vaxi ekki umfram það, sem eðlilegt er í hlutfalli við framleiðslu og þjóðartekjur. Nokkur árleg aukning ríkisútgjaldanna er óhjákvæmileg og eðlileg í menningarþjóðfélagi, þar sem fólki fjölgar ört. Og eftir því sem meira þarf að byggja á þekkingunni, rannsóknum og vísindalegum grunni, eykst þörfin fyrir framlög ríkisins í þjónustu atvinnuveganna. Þetta sæist vel hér, ef athuguð væri sú stórfellda aukning, sem orðið hefur á ríkisútgjöldum til rannsókna í þarfir atvinnuveganna, hvers konar tilrauna, athugunar á orkulindum og öðrum auðæfum landsins, fiskimiðaleitar o. s. frv. En reynslan er sú, að þetta fé kemur margfalt aftur, en það hækkar ríkisútgjöldin og flokkast með afbrotum á máli lýðskrumaranna. Vandinn í þessu öllu er að stilla í hóf og reisa sér ekki hurðarás um öxl, en halda þó ekki í fé til tjóns. Á fjárlfrv. eru hækkaðar fjárveitingar til sandgræðslu og skógræktar og settur nýr liður til að kosta merkilegar tilraunir með áburðardreifingu úr flugvélum. Enn fremur eru hækkaðar fjárveitingar til þess að reyna nýjar aðferðir við síldveiðar og til þess að leita nýrra fiskimiða. Sandgræðslan stuðlar að því, að landið fjúki ekki undan fótum okkar framvegis, svo sem löngum hefur átt sér stað. Áður en varir, verða skógarnir okkar orðnir að timbri, ef við höldum áfram sem horfir með skógræktina, en herðum þó heldur á. Nýjar aðferðir við síldveiðar eru í þann veginn að gerbreyta þeirri atvinnugrein og gera hana árvissari og þýðingarmeiri, en nokkru sinni fyrr. Markmiðið er að ná síldinni dýpra og lengra úti og að ná henni, þótt bræli, eins og öðrum fiski. Fiskimiðaleitin hefur fært milljónatugi í þjóðarbúið ár eftir ár og kannske aldrei eins og á þessu ári. Sennilega spörum við of mikið til þessara mála og þvílíkra, en vandinn er að setja mörkin og svo er það skattahliðin. Þá er ástæða til þess að nefna, að liðurinn, sem ætlazt er til að standi undir vöxtum og afborgunum af vanskilalánum með ríkisábyrgð, er hækkaður um 10 millj. kr., eða upp í 30 millj. Vöxtur þessara útgjalda vegna ríkisábyrgða er mjög ískyggilegur, en ekki þykir með nokkru móti fært að áætla hann lægri, en hér er gert. Samkvæmt ákvörðunum Alþ. hafa undanfarið í sívaxandi mæli verið teknar ábyrgðir á lánum til stuðnings atvinnurekstri og samgöngum víðs vegar um land, enda þótt fyrirsjáanlegt væri, að sumar þessar ábyrgðir hlytu að falla á ríkissjóð að meira eða minna leyti. Við afborganir og vexti af erlendum ríkisábyrgðalánum í vanskilum, sem aðallega eru vegna togarakaupa, bætist nú yfirfærslugjald samkv. l. um útflutningssjóð. Þá þarf ríkissjóður á næsta ári að leysa til sín allmiklu hærri fjárhæð af hinum svonefndu þurrafúalánum, en á yfirstandandi ári. Þessi þurrafúalán eru mjög sérstæð og hefur frá öndverðu verið gert ráð fyrir, að ekki mundi vera hægt að ganga skilyrðislaust að skuldurum fyrir þessum lánum, þó að þau kynnu að falla á ríkissjóð. Hefur verið haft í huga, að þar væri verið að styðja menn, sem hefðu orðið fyrir stórtjóni vegna þurrafúans og að þetta væri í rauninni nokkuð hliðstætt harðindalánum og þvílíkum ráðstöfunum. Nánari athugun á þessum málum hefur leitt í ljós, að ekki verður hjá því komizt að athuga gaumgæfilega hag hvers einstaks, áður en hann verður krafinn. Hefur ríkisstj. að athuguðu máli þótt rétt, að hér væri farin hliðstæð leið og gert var, þegar heimilað var að afhenda bjargráðasjóði til eignar hin svonefndu óþurrka- og harðindalán, sem á sínum tíma voru veitt bændum víðs vegar á landinu, en lán þessi voru afhent bjargráðasjóði með því skilyrði, að stjórn sjóðsins veitti lántakendum, er þess óskuðu, ívilnun um greiðslu vaxta og afborgana af lánunum, svo sem með því að lækka eða fella niður vexti eða lengja lánstíma eða gefa lánin eftir að einhverju eða öllu leyti, ef stjórnin teldi þess þörf. Ríkisstj. fer nú fram á í þessu fjárlagafrv. að mega afhenda fiskimálasjóði þær skuldakröfur, sem ríkissjóður hefur eignazt fyrir innlausn á þurrafúalánum, og er ætlunin að setja þá hliðstæð skilyrði og hér á undan var rakið um lánin, sem afhent voru bjargráðasjóði. Eins og ég gat um áðan, hækka fjárfestingarútgjöld á þessu fjárlagafrv. um 16 millj. kr. Þar er langstærsti liðurinn framlag vegna landhelgisgæzlu, 6 millj. kr., en einnig er hækkun á fjárfestingu í flugmálum og vegna barna- og gagnfræðaskóla. Augljós er nauðsyn þess að efla landhelgisgæzluna og til viðbótar þessum 6 millj. kr. kemur eign landhelgissjóðs, eins og ég gat um áðan. Það er alveg óhjákvæmilegt að hækka nokkuð fjárveitingu til framkvæmda í flugmálum, bæði vegna öryggismála og eins til flugvallabygginga. Verkefni fram undan í þessum málaflokki eru svo stór, að óbreytt fjárveiting leiðir til algerrar sjálfheldu í flugmálum. Till um hækkun á framlögum til skólabygginga byggjast á því, að Alþingi hefur tekið svo marga skóla inn á fjárlögin, að það er ekki hægt að ljúka greiðslu til þeirra á fimm árum, svo sem lögskylt er, nema með því að hækka fjárhæðina eins og hér er ráðgert og er þó ekkert til að byrja á nýjum. Sumir menn vilja benda á, að samkvæmt þessu fjárlagafrv. lækki raunverulega fjárveitingar til ýmissa fjárfestingarframkvæmda, þar sem fjárfestingarliðir ýmsir standa í stað að krónutölu, en kostnaður hafi þegar hækkað. Þessu er því til að svara, að fjárfesting yfirleitt hefur verið meiri, en þjóðarbúið fær undir risið á síðustu missirum,- og fjárfestingargjöld ríkisins hafa farið vaxandi, á sama tíma sem fjárfestingarframkvæmdir annarra hafa einnig vaxið. Fjárfestingarútgjöld í heild hafa því orðið óviðráðanlega mikil og haft mjög mikil verðbólguáhrif í þjóðarbúskapnum. Um þetta er ekki deilt. Auka verður fjárveitingu til fjárfestingar á ýmsum liðum, samtals um 16 millj. kr. Var því óhjákvæmilegt að láta aðra standa óbreytta. Í þessu sambandi er líka ástæða til að benda á, að á s. l. vori voru aukin framlög til vega og brúa með ákvæðum nýju efnahagslöggjafarinnar um 12 aura af benzínskatti. Er þar um 5–6 millj. kr. aukin framlög að ræða til þeirra mála. Vil ég benda á í þessu sambandi, að framlög til fjárfestingarframkvæmda eru í þessu frv. 153% hærri en á árinu 1952, og hafa þau aukizt stórkostlega á síðari árum, þó að hækkun á byggingarkostnaði sé tekin til greina. Ég hef nú greint í höfuðdráttum ástæðurnar fyrir hækkun fjárlaganna og greint frá nokkrum einstökum liðum, sem ríkastan þátt eiga í henni. Varðandi tekjuáætlun frv. vil ég taka fram, að hún er, eins og gjöldin, miðuð við núverandi ástand, en ekki breytingar, sem óhjákvæmilegar hljóta að vísu að verða í efnahagsmálunum, en engin veit enn, hvernig verður háttað. Öðruvísi var ekki hægt að taka á þessu máli, eins og gefur að skilja. Verður að sjálfsögðu að endurskoða fjárlagafrv. á Alþingi, þegar það skýrist, hvers er að vænta í framleiðslu- og efnahagsmálum þjóðarinnar. Ríkisbúskapurinn er aðeins einn þáttur í þjóðarbúskapnum, þótt veigamikill þáttur sé og verður að laga ráðstafanir varðandi hann eftir því, hvernig horfir um heildarþróun þessara mála. Eigi vil ég að þessu sinni ræða svo um efnahagsmál landsins, að ég ekki minnist á það mál sem efst er í hugum allra Íslendinga um þessar mundir og mesta þýðingu hefur fyrir framtíð landsmanna, að frelsismáli þjóðarinnar einu undanskildu. Þar á ég auðvitað við landhelgismálið. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð, sömdu stjórnarflokkarnir um, að stjórnin skyldi vinna að útfærslu fiskveiðilandhelginnar. Stjórnin ákvað í samráði við stuðningsflokka sína að bíða eftir Genfarráðstefnunni, enda var það tvímælalaust mjög hyggilegt. Á hinn bóginn varð ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar ásátt um, að lífsnauðsyn væri að hefjast handa um útfærslu þegar eftir ráðstefnuna. Íslendingar hafa lengi barizt fyrir allsherjarreglu um fiskveiðilandhelgi, sem fullnægjandi væri fyrir þá, en árangurslaust. Ríkisstj. var sannfærð um, að hættulegt væri að bíða lengur, rétti tíminn væri kominn til þess að hefjast handa. Þess vegna var ákvörðun tekin og við hana staðið, þótt mótmæli kæmu og jafnvel hótanir frá öðrum þjóðum. Ríkisstj. áleit, að það mundi ekki reynast hægt að eyðileggja þetta mál með ofbeldi fyrir Íslendingum, þótt reynt yrði, það mundi ekki reynast unnt til lengdar að fiska í íslenzkri landhelgi undir herskipavernd. Ríkisstj, vann að því öllum árum að kynna þetta mál sem bezt erlendis og þegar útfærslan var gerð, kom í ljós, að allar þjóðir virtu hina nýju landhelgi, þótt þær mótmæltu sumar, nema Bretar. Þeir hafa með hervaldi reynt að halda áfram veiðum í hinni nýju fiskveiðilandhelgi, en slíkt mun ekki takast til lengdar. Það hefur reynslan þegar sýnt. Íslendingar meta mikils þær viðurkenningar, sem fengizt hafa á útfærslunni. Þeir munu aldrei beygja sig fyrir ofbeldi og fordæma það einum rómi. Ef til vill eiga eftir að verða á vegi okkar í þessu máli enn ýmiss konar erfiðleikar og við getum ekki séð allt fyrir í því efni. En við erum sannfærðir um, að ef við stöndum saman um þetta mál, þá munum við sigra. Við munum aldrei sætta okkur við, að okkur sé úrskurðaður í þessu máli lakari kostur, en viðurkenndur er í reynd hjá öðrum þjóðum. Við munum halda áfram að vinna að allsherjarreglu í þessu efni, sem allar þjóðir hlíti og þá í trausti þess, að sérstaða þeirra, sem byggja lífsafkomu sína svo mjög á fiskveiðum sem við hljótum að gera, verði viðurkennd. Bjargföst sannfæring okkar í ríkisstj. um það, að rétturinn væri okkar megin, að lífshagsmunir þjóðarinnar í framtíðinni lægju við og að þótt stundum liti út fyrir annað, þá mundi þjóðin á örlagastundinni öll sameinast, gerði það að verkum, að hin mikla ákvörðun var tekin og við hana staðið, töfum hafnað og fleygum hafnað, hvaðan sem þeir komu og ekkert látið breyta settri stefnu. Við treystum m. a. á, að inn á við mundi almenningur í landinu, þegar mælirinn væri fullur talinn og í tæka tíð, kveða niður alla sundrung, enda fór svo. Ýmsir segja, að það væri sannarlega þörf á því, að jafnöflug samtök mynduðust um úrlausnir í efnahagsmálum og orðið hafa í landhelgismálunum og þá ekki sízt jafnsterkt almenningsálit um sameiginlegt átak í þeim efnum. Þetta er hverju orði sannara. Raunar er ég sannfærður um, að mjög öflugt almenningsálit mundi styrkja skynsamlegar og nauðsynlegar ráðstafanir í efnahagsmálum, ef þau öfl, sem standa að núv. ríkisstj., bæru gæfu til að standa einhuga saman um úrlausnir og taka forustu. Að lokum: Íslenzka þjóðin hefur aldrei átt jafnmikið af framleiðslutækjum og hún á nú. Þessi tæki hafa sennilega aldrei verið betur notuð, en nú undanfarið, aldrei verið jafnvel búið að framleiðslunni og nú síðustu missirin, enda allt framleiðslustarf örvazt og staðið með miklum blóma. Framfarir hafa aldrei verið meiri né örari en nú, enda atvinnuleysi verið útrýmt, því ægilega átumeini. Yfir öllu þessu er ástæða til að gleðjast. Á hinn bóginn er skylt að gera sér fulla grein fyrir því, að þrátt fyrir þetta er ástandið í efnahagsmálum landsins geigvænlegt. Niðurrifsöflunum hefur orðið sorglega mikið ágengt í því að rífa niður og viðhalda verðbólguþróun, sem veldur upplausn og lausung og fyrr en varir getur haft í för með sér stöðvun framleiðslu og framkvæmda, samdrátt á öllum sviðum og atvinnuleysi. Gegn þessu niðurrifi er skylt að rísa og tryggja áfram velmegun og framfarir. Það er hægt án þess að taka nærri sér, - nokkrar fórnir í bili, en kemur margfalt aftur, ef rétt er að farið. Þau öfl, sem standa að núv. ríkisstj., eiga að mínum dómi að gera það, sem gera þarf. Þau eiga að hafa bolmagn til þess. Þau eiga að hafa öll skilyrði til þess að gera það, sem nauðsynlegt og óhjákvæmilegt er og á þann hátt, að það snerti í engu almenning í landinu umfram það, sem brýnasta nauðsyn krefur. Þau eiga að geta komið betri skipan á framleiðslu- og efnahagslíf landsins, sem allir hljóta að sjá að þarf að koma, svo að velmegun geti haldizt og framfarir. Þetta verður að gera og er hægt að gera með samstilltu átaki og þetta eiga einmitt þeir að gera saman, sem standa að núv. ríkisstj.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur nú lagt fram þriðja fjárlfrv. vinstri stjórnarinnar og mun þetta frv. sízt vekja minni undrun þjóðarinnar en þau fyrri. Núverandi hæstv. fjmrh. hefur farið með yfirstjórn fjármála ríkisins allt frá 1950. Fyrstu sex ár þessa tímabils naut hann samstarfs Sjálfstfl. Allan þann tíma var hagur ríkissjóðs mjög góður og milljónatuga greiðsluafgangur sum árin, enda þótt skattar væru lækkaðir, þar til árið 1956, að afla varð ríkissjóði nokkurra viðbótartekna vegna afleiðinga stórverkfallsins 1955. Var næsta eftirtektarvert, að hinn mikli greiðsluafgangur frá þessum tíma var það helzta jákvæða, sem hæstv. fjmrh. taldi fram í frumræðu sinni nú ásamt ýmiss konar öðrum merkum ráðstöfunum frá stjórnartíð tveggja fyrrverandi ríkisstj. Hlýtur það að hafa vakið athygli margra, að í yfirliti sínu tók fjmrh. ekki sérstaklega blómatíma núverandi ríkisstj., heldur allt tímabilið frá 1950, sem sýnilega er gert til þess að fá fallega útkomu. Eftir þessa reynslu af samstarfi við Sjálfstfl. um fjármál ríkisins uppgötvaði fjmrh. það allt í einu snemma árs 1956, að ógerlegt væri að stjórna fjármálum ríkisins í samvinnu við Sjálfstfl. Efnt var því til núverandi stjórnarsamstarfs og nýir tímar áttu að renna upp varðandi fjárstjórn ríkisins svo sem önnur helztu vandamál þjóðarinnar. Hin nýja stefna í fjármálum ríkisins, sem hæstv. fjmrh. hafði þráð svo mjög, sagði fljótt til sín. Stórfelldur greiðsluhallabúskapur hélt innreið sína, afla þurfti ríkissjóði hundrað millj. kr. nýrra tekna í sambandi við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1957 og þrátt fyrir þessa miklu tekjuöflun hefur orðið um 70 millj. kr. greiðsluhalli hjá ríkissjóði árið 1957. Tekjurnar 1957 fóru aðeins 39.5 millj. kr. fram úr áætlun, en gjöldin 107.8 millj. Virðist það vera orðin föst venja hjá hæstv. fjmrh. að eyða a. m. k. 100 millj. kr. á ári umfram heimildir fjárlaga. Hæstv. fjmrh. taldi í framsöguræðu sinni raunar greiðsluhallann ekki nema 22 millj., en mér er ekki ljóst, hvernig sú upphæð er fundin. Ég hef stuðzt við niðurstöður ríkisreiknings, en fjmrh. sleppir sýnilega stórum upphæðum. Kemur hér fram, sem ég hef oft fundið að, hversu yfirlitsreikningurinn er settur upp, þannig að árlega er deilt um, hver raunveruleg niðurstaða sé. En það er ekki aðeins varfærnin um áætlun tekna og gjalda ríkissjóðs, sem hæstv. fjmrh. virðist hafa fórnað í þágu hinnar nýju fjármálastefnu, heldur sýnist einnig hafa glatazt öll viðleitni eða geta til þess að marka nokkra stefnu um afgreiðslu fjárl. Hafa tvö síðustu fjárlfrv. verið svo hörmulega úr garði gerð, að furðulegt er, að slík plögg skuli koma úr höndum jafnþaulreynds manns og hæstv. fjmrh., sem hefur lengur gegnt embætti fjmrh., en nokkur annar Íslendingur. Hefur í grg. beggja þessara fjárlfrv. verið afdráttarlaust lýst yfir fullkomnu úrræðaleysi til að afgreiða fjárl. á sómasamlegan hátt. Má að vísu segja, að sú hreinskilni sé góðra gjalda verð, ef menn þá jafnframt draga þær réttu ályktanir af uppgjöfinni: að segja af sér, en það mun hvorki fjmrh. né ríkisstj. hafa hugkvæmzt að gera. Þetta algera úrræða- og stefnuleysi hefur leitt hæstv. fjmrh. út í sífellt verri ógöngur, sem náðu hámarki við afgreiðslu síðustu fjárl., þegar hann greip til þess einstæða óyndisúrræðis að taka margra milljónatuga útgjöld út af fjárl. til þess að geta á pappírnum afgreitt þau greiðsluhallalaus. Það er ekki vandamikið að sýna góða útkomu á búreikningum sínum með þeim hætti. Kannske þessi nýja reikningsfærsla eigi að vera lausnarorð ríkisstj. til þjóðfélagsborgaranna úr þeim miklu lífsbjargarerfiðleikum, sem dýrtíðarflóð verðbólguöngþveitisins magnar með hverjum mánuðinum. Þegar fjmrh. lagði fram fyrsta fjárlfrv. vinstri stjórnarinnar haustið 1956, örlaði þar ekki á annarri nýbreytni en þeirri, að sýnilegt var, að fjárlögin yrðu með greiðsluhalla, ef ekki kæmi til ný tekjuöflun. Var það borið fyrir, að ríkisstj. hefði ekki unnizt tími til að marka hina nýju stefnu og stuðningslið ríkisstj. í fjvn. kom með þá skáldlegu samlíkingu í nál. sínu, að þegar stokkið væri af vagni, yrði í fyrstu að hlaupa í sömu átt og vagninn til þess að missa ekki fótanna. Þegar fjárlfrv. fyrir 1958 var lagt fram, kom í ljós, að þessi hlaupakenning stjórnarliðsins ætlaði ekki að reynast sérstaklega giftusamleg. Frv. sýndi eigi aðeins algera uppgjöf fjmrh. við að sporna fótum gegn sívaxandi útþenslu ríkisútgjalda, heldur var því beinlínis lýst yfir í grg. frv., að fjmrh. gæti ekki bent á nein úrræði til þess að afgr. greiðsluhallalaus fjárl., af því að ekki hefði fengizt tækifæri til þess að hafa samráð við þingmenn stjórnarflokkanna. Þeim mönnum, sem haft höfðu álit á forustuhæfni hæstv. fjmrh., hnykkti við og það mun hafa verið mat þeirra manna, sem mest umburðarlyndi áttu, að slíka gjaldþrotayfirlýsingu gæti enginn fjmrh. gefið oftar en einu sinni án þess að biðjast lausnar. En einhvern tíma verður allt fyrst. Í fjárlfrv. sínu fyrir árið 1959 hefur hæstv. fjmrh. tekizt að setja nýtt met. Nú er ekki lengur talað um, að úrræðanna sé að vænta hjá þingliði ríkisstj., heldur þingum ýmissa stéttasamtaka í landinu. Hafa menn nokkurn tíma þekkt aðra eins fjármálaforustu? Fjárlfrv. fyrir árið 1959 er jafnvel enn ómerkilegra plagg, en fjárlfrv. fyrir árið 1958, og er þó langt jafnað. Í frv. örlar ekki á neinni fjármálastefnu. Safnað hefur verið saman hinum hefðbundnu upplýsingum frá stofnunum ríkisins og efnisniðurröðun í frv. hefur verið breytt allverulega, þannig að útgjaldaliðirnir eru flokkaðir saman eftir þeim ráðuneytum, sem viðkomandi málaflokkar heyra undir. Er það sennilega gert til þess, að ljósar liggi fyrir, að önnur ráðuneyti, en fjmrn. séu útgjaldaráðuneyti, svo sem fjmrh. lagði mikla áherzlu á í fjárlagaræðu sinni í fyrra. Í fjárlfrv. er miðað við kaupgreiðsluvísitöluna 183 stig, sem er sú vísitala, er bjargráðaútreikningarnir voru miðaðir við. Er þó ljóst, að strax fyrir þessi áramót verður vísitalan orðin miklu hærri, hvað þá á næsta ári, nema róttækar skipulagsbreytingar verði gerðar á því kerfi. Um þetta segir aðeins í grg. frv., að það sé nauðsynlegt að taka sjálft vísitölukerfið til athugunar, þar eð kaupgjald og afurðaverð breytist sjálfkrafa með breytingu á framfærsluvísitölu. Engin vísbending er gefin um það, hvaða lausn sé líkleg á þessu mikla vandamáli, heldur er það eitt sagt, að slík mál verði að leysa í nánu samstarfi við stéttasamtökin í landinu. Niðurstaða af sjóðsyfirliti fjárlfrv. er 900 millj. kr. Er þar um að ræða 93 millj. kr. hækkun frá fjárl. þessa árs. Raunverulega er þó hækkunin meiri, því að nú hafa öll útgjöld vegna niðurgreiðslna á vöruverði verið flutt yfir á útflutningssjóð, og fellur því niður af þeim sökum 40 millj. kr. útgjaldaliður hjá ríkissjóði. Þessa miklu útgjaldaaukningu telur fjmrh. að miklu leyti stafa af afleiðingum efnahagsráðstafana ríkisstj. s. l. vor. Með bjargráðalögunum varð mikil hækkun á verðtolli og söluskatti. Var áætlað, að tekjur ríkissjóðs ykjust af þessum sökum um 140–150 millj. kr. Þessi nýja tekjuöflun er þannig étin algerlega upp. Samkvæmt útreikningum, sem hæstv. menntmrh. hefur nýlega birt í ræðu, er áætlað, að bjargráðin valdi 28 stiga hækkun á vísitölu. Að vísu hélt ráðh. því fram, að hækkunin stafaði fyrst og fremst af kauphækkunum, en kauphækkanirnar eru vitanlega afleiðing dýrtíðarflóðsins, sem ráðstafanir ríkisstj. hafa valdið. Nú þegar hefur vísitalan hækkað um 25 stig, og er afleiðingin 17 stiga hækkun kaupgjaldsvísitölu strax 1. des. Eru þá ekki komnar fram verðhækkanir þær, sem ríkisstj. lofaði vegna kauphækkunar Dagsbrúnar og þessi mikla hækkun kaupgjaldsvísitölunnar hlýtur svo aftur að valda nýjum hækkunum og allar leiða hækkanir þessar af sér stóraukin útgjöld, bæði fyrir ríkissjóð og útflutningssjóð, svo sem réttilega er bent á í grg. fjárlfrv. Áætlað er, að hvert vísitölustig kosti ríkissjóð 2 millj. kr. Að óbreyttu skipulagi verða því strax í byrjun fjárhagsársins fallin á ríkissjóð um 40 millj. kr. ársútgjöld, sem ekki er reiknað með í fjárlfrv. Að vísu segir í grg. frv., að ekki hafi verið hægt að reikna með annarri vísitölu, en vitað var um, þegar frv. var samið. Þessi staðhæfing er út í bláinn, því að við undirbúning fjárl. er yfirleitt reynt að mynda sér skoðun um, hver sennileg vísitölubreyting verði á væntanlegu fjárhagsári. Hefði fjmrh. a. m. k. getað fengið lánaða þá áætlun, sem menntmrh. gerði, því að ekki er svo ónáið samband milli þessara tveggja hæstv. ráðh. Sé hins vegar ætlunin að leysa vandann með því að festa vísitöluna og láta heldur ekki koma til framkvæmda þá 17 stiga hækkun, sem þegar er orðin, þá lítur málið auðvitað út á annan veg. En um það tjóa ekki neinar hálfkveðnar vísur eða bollaleggingar um það, að þeir aðilar eigi að bjóða að fyrra bragði fram þá lausn, sem helzt eiga að verða fyrir barðinu á henni, en ríkisstj. sjálf hafi ekki kjark til að forma ákveðnar tillögur um það efni. Ég öfunda ekki hæstv. fjmrh. að standa nú andspænis afleiðingum fjármálaþróunar þeirrar nýju stefnu, sem hann taldi svo mikilvægt að koma í framkvæmd árið 1956, að hann gekk til stjórnarsamstarfs við flokk, sem hann til þess tíma hafði talið versta óhappaaflið í íslenzkum stjórnmálum og hefur síðan beinlínis lagt kapp á að afneita í orði og verki þeim kenningum, sem hann áður taldi meginatriði. Þegar hæstv. forsrh. lét gera hina margumtöluðu úttekt á þjóðarbúinu við valdatöku vinstri stjórnarinnar, úttekt, sem stranglega hefur verið haldið leyndri fyrir þjóðinni, væntanlega af hlífð við Sjálfstfl., þá lýsti forsrh. því yfir, að úttektin hefði staðfest, að efnahags- og fjármálakerfi þjóðarinnar væri helsjúkt. Hvaða lýsingarorð halda menn þá að helzt mætti nota til þess að lýsa heilsufari efnahagskerfisins í dag eftir rúmlega tveggja ára læknisaðgerðir ríkisstj. hans? Í stað greiðsluafgangs er kominn verulegur hallarekstur hjá ríkissjóði og ríkisstj. hefur nú beinlínis vísað frá sér þeim vanda að finna úrræði til þess að afgreiða greiðsluhallalaus fjárl. fyrir næsta ár. Lagðar hafa verið á tveimur árum á þjóðina nýjar álögur, sem nema 900–1000 millj. kr. og þó er stöðvun framleiðslunnar á næsta leiti, ef ekki tekst fyrir áramót að finna ný úrræði henni til bjargar. Vegur lítið á móti svo stórkostlegri hækkun tolla smávægileg lækkun beinna skatta, enda eru þær lækkanir ekki meiri en svo, að beinir skattar eru áætlaðir 5 millj. kr. hærri í frv. en fjárl. þessa árs. Framfærsluvísitalan hefur hækkað um 31 stig eða úr 186 stigum í 217 stig og mikil frekari hækkun væntanleg á næstu mánuðum. Nú á einum mánuði hefur vísitalan hækkað um 13 stig. Þessu til viðbótar hafa niðurgreiðslur hækkað mjög mikið. Eru nú samtals greidd niður 22 vísitölustig, en þar af er 9.6 stiga niðurgreiðsla til komin í tíð vinstri stjórnarinnar, aðeins á tveimur árum. Er fróðlegt að íhuga til samanburðar, að frá árslokum 1952 til miðs árs 1955, þegar áhrifa verkfallsins mikla byrjaði að gæta, stóð framfærsluvísitalan alveg í stað og voru þó niðurgreiðslur aðeins auknar sem nam 1.65 vísitölustigi á árunum 1953–55. Hefði hæstv. fjmrh. 1956 viljað sinna tillögum sjálfstæðismanna um stöðvun vísitöluhækkana með auknum niðurgreiðslum, þyrfti þjóðin ekki nú að standa andspænis því öngþveiti, sem blasir við. Nei, þá sem oftar varð öll skynsemi að víkja fyrir pólitískri ævintýramennsku Framsfl. Nú í sumar og haust hefur flóðalda verðhækkana og dýrtíðar á öllum sviðum magnazt svo, að óþekkt er áður. Hafa komið vikur, sem tilkynntar hafa verið nýjar verðhækkanir daglega. Heilbrigt viðskiptalíf hefur stórlega lamazt, en óheilbrigð spákaupmennska aukizt. Sýnilegt er, að fjárlög ársins 1959 munu ná milljarðsmarkinu og samkvæmt áætlun, um tekjuþörf útflutningssjóðs, var reiknað með 1.200 millj. til greiðslu núgildandi bóta. Er þá heildarskattheimtan komin töluvert yfir 2.000 millj. kr. og hlýtur þó að verða enn meiri, ef halda á áfram á sömu braut. Um afkomu ríkissjóðs og útflutningssjóðs, það sem af er þessu ári, er mér ekki kunnugt, en nokkra vísbendingu gefur það og hana ekki góða, að 1. okt. var yfirdráttarskuld ríkissjóðs við seðlabankann 128 millj. kr., en var 97.5 millj. um sama leyti í fyrra. Eru þó skattar innheimtir fyrr í ár, en í fyrra. Ótalinn er þó sá þáttur efnahagsmálanna, sem er jafnvel geigvænlegastur, en það eru viðskiptin við útlönd og gjaldeyrisstaðan. Ríkisstj. hefur talið sér það mjög til gildis að hafa tvöfaldað skuldir þjóðarinnar við útlönd á tveimur árum og sé það eitthvað annað, en í tíð fyrrv. stjórnar, sem að mestu leyti hafi orðið að standa undir margvíslegum framkvæmdum með árlegum gjaldeyristekjum. Á hinum skamma valdaferli ríkisstj. hafa verið tekin erlend lán að upphæð 618.5 millj. kr. Og aðeins á þessu ári munu hafa verið til ráðstöfunar á fjórða hundrað millj. í erlendu lánsfé. Þessa staðreynd mun hæstv. fjmrh. telja til kímnibókmennta, eins og hann komst að orði í frumræðu sinni. Öllu meiri kímnisögu hygg ég þó flesta hafa talið, þegar hann sagði, að unnið væri að samningum um smíði togaranna, en síðasta árið a. m. k. mun nefnd hafa verið alveg á förum til útlanda til að semja um þessi skipakaup. En þrátt fyrir þennan geysimikla lánsgjaldeyri, sem verið hefur til ráðstöfunar á þessu tímabili, hefur gjaldeyrisstaðan versnað svo, að fullkomið öngþveiti er að verða á því sviði. Skal um þetta efni leitt vitni, sem naumast verður talið óhagstætt fyrir ríkisstj., sjálfur aðalbankastjóri seðlabankans, Vilhjálmur Þór, en hann komst svo að orði í ræðu, er hann flutti 19. sept. s. l. á aðalfundi Verzlunarráðs Íslands: „Í lok ágúst var heildargjaldeyrisskuldin að meðtöldum öllum skuldbindingum 238 millj. kr. og hafði hún vaxið um 41 millj. frá síðustu áramótum, en um 100 millj. frá ársbyrjun 1957 og 119 millj. frá ársbyrjun 1956. Hér þarf svo að hafa í huga, að auk þessa hafa verið tekin stór lán, bæði 1956, 1957 og 1958. Er því um að ræða ógnarlegan gjaldeyrishalla á þessum tíma.“ Það er því sama, hvar gripið er niður, hvarvetna blasir við óhugnanlegt öngþveiti, sem leitt hefur af ráðleysisfálmi hæstv. ríkisstj. undir forustu hæstv. fjmrh. Þetta er hin nýja fjármálastefna, sem átti að leiða þjóðina út úr ógöngunum, eftir að sjálfstæðismenn hefðu verið gerðir áhrifalausir. En þrátt fyrir það þótt hæstv. fjmrh. hangi nú í lausu lofti fram af gjábarmi fjármálaöngþveitisins og hangi í því hálmstrái einu, að stéttasamtökin bjargi honum úr ógöngunum, þá er hann samt enn í hópi þeirra örfáu Íslendinga, sem segja, að ríkisstj. hafi mörgu góðu til leiðar komið og aldrei hafi verið betur búið að höfuðatvinnuvegunum og efnahagslögin frá í vor hafi miðað mjög í rétta átt, eins og fjmrh. komst að orði í margumtalaðri ræðu, sem hann flutti í Rangárþingi nú seint í sumar. Sannleikurinn er þó sá, að þjóðarinnar vegna má enginn maður síður vera blindur fyrir þróun efnahags- og fjármálanna, en einmitt fjmrh. Það er því alvarleg staðreynd, þegar það er einmitt sá ráðh., sem allra manna harðast berst fyrir áframhaldi þess hörmungarstjórnarfars, sem engin úrræði finnur til lausnar stærstu vandamála þjóðfélagsins og meira að segja aðalhagspekingur ríkisstj. lýsir svo í blaði stærsta stjórnarflokksins fyrir fáum dögum, að þegar haustið 1957 hafi sú bjartsýni, sem fylgdi myndun vinstri stjórnarinnar, verið þorrin. Hvernig er svo um það hálmstrá, sem fjmrh. heldur nú dauðahaldi í, væntanlegt samþykki verkalýðssamtakanna á afnámi vísitöluuppbótar? Um þetta kemst Þjóðviljinn svo að orði í feitletraðri klausu í forsíðugrein s. l. miðvikudag, þar sem hann ræðir um verðhækkanir af völdum bjargráðanna: „Þessar staðreyndir sýna hins vegar, hversu fráleitar eru hugmyndir þeirra afturhaldsmanna, sem ímynda sér, að hægt sé að fá verkafólk til að fallast á, að vísitöluuppbætur verði felldar niður með öllu og menn beri bótalaust þær stórfelldu verðhækkanir, sem dunið hafi yfir síðustu vikur og mánuði.“ Finnst ekki hæstv. fjmrh. þetta dæmalaust ánægjulegar undirtektir við hugmynd hans, einmitt frá mönnunum, sem hann undanfarnar vikur hefur skipað fylgismönnum sínum að styðja til að halda völdum í Alþýðusambandi Íslands? Þegar stjórnarliðið þrýtur öll rök til varnar aðgerðum ríkisstj., þá er síðasta trompið þetta: Ríkisstj. hefur þó a. m. k. ekkert gert nema í samráði við vinnustéttirnar. - En hér er sannarlega ekki um neitt frægðarstrik að ræða hjá hæstv. ríkisstj., heldur er þetta einn raunalegasti þátturinn í ólánssögu hennar. Verkalýðssamtökin og bændasamtökin eru félagssamtök stétta, sem gegna einu þýðingarmesta hlutverki í þjóðfélagi voru. En bæði eru heildarsamtök þessi byggð á stéttarlegum grundvelli, þar sem saman eiga að geta unnið að hinum stéttarlegu hagsmunamálum menn með annars gerólíkar skoðanir. Samkvæmt íslenzkri stjórnskipan er hið æðsta pólitíska vald í höndum Alþingis, sem er skipað fulltrúum allrar þjóðarinnar, er verða síðan að leggja verk sín undir dóm þjóðarinnar í almennum kosningum. Alþingi og ríkisstj. er ætlað að hafa hina pólitísku forustu og því aðeins geta þessar stofnanir notið nauðsynlegs trausts og virðingar, að þjóðin finni, að þessir kjörnu valdhafar ræki forustuhlutverk sitt á sómasamlegan hátt. Ef ríkisvaldið er ekki hið æðsta vald í þjóðfélaginu, sem þjóðfélagsborgararnir, hvar í stétt og stöðu sem þeir eru, geta leitað halds og trausts hjá, þá er þjóðfélagið í mikilli hættu statt. Framselji ríkisstj. forustuhlutverk sitt í hendur stéttasamtaka, hversu nytsöm sem þau samtök eru, þá er farið inn á mjög hættulega braut. Þegar svo er komið, að horft er með meiri eftirvæntingu til Alþýðusambandsþings, en sjálfs Alþingis og ríkisstj. sjálf lýsir því yfir, að fjármálastefna hennar velti á aðgerðum þess þings, hvar í ósköpunum erum við þá stödd með okkar stjórnskipun? Er þá ekki ríkisstj. búin að gera Alþingi að skrípasamkomu, sem eðlilegast sé að leysa upp og spara þannig þjóðinni þau útgjöld, sem leiðir af setu þess? Þannig horfir málið við frá sjónarmiði allra þeirra þjóðfélagsborgara, sem ekki þekkja samráð ríkisstj. við alþýðusamtökin. Samráðin við stéttasamtökin eru nefnilega eintóm sýndarmennska og blekking, svo sem flest annað í starfi og stefnu hæstv. ríkisstj. Það er ósköp þægilegt fyrir ríkisstj. að geta varið vanhugsaðar aðgerðir sínar með því, að fjölmennustu stéttasamtökin í landinu hafi talið þær skynsamlegar. Hin ímynduðu samráð við stéttasamtökin eru svo óspart notuð gegn óánægjuröddum í þingliði ríkisstj. Niðurstaðan er því sú, að þjóðin er blekkt, þingið er óvirt og stéttasamtökin eru óvirt. Allt vald færist þannig í hendur ríkisstj. og fámennrar klíku náinna samstarfsmanna hennar. Þegar svo þessi hópur er sjálfum sér svo sundurþykkur, að hann getur ekki komið sér saman um neina skynsamlega stefnu, þá er ekki von, að vel fari. Tilvera ríkisstj. byggist á hinu eindæma ólýðræðislega framferði Hræðslubandalagsins í síðustu kosningum. Samráðin við stéttasamtök eru í sama anda. Þing stéttasamtakanna hafa aldrei verið spurð ráða, heldur aðeins stjórnir þeirra, sem ekkert umboð hafa til þess að samþykkja kvaðir á meðlimi samtakanna. Við samþykkt bjargráðanna s. l. vor fékkst meiri hluti stjórnar Stéttarsambands bænda aðeins til að segja það, að álögurnar kæmu ekki þyngra niður á bændum en öðrum, sem sannast sagna er þó mjög hæpið. Samráðin við verkalýðssamtökin voru fólgin í viðræðum við stjórn Alþýðusambands Íslands og svokallaða 19 manna nefnd, sem beinlínis hafði verið falið það hlutverk á Alþýðusambandsþingi að gæta þess, að ríkisstj. legði ekki nýjar álögur á almenning. Niðurstaðan varð sú, að fulltrúar 18% verkalýðsins lýstu fylgi við bjargráðin, en fulltrúar 82% voru þeim andvígir. Þetta túlkaði forseti Alþýðusambandsins sem stuðning verkalýðsins og ráðherrar Framsfl. voru ekki seinir að taka undir það. Hér var einmitt sú tegund af lýðræði, sem er framsóknarmönnum sérstaklega geðþekk, enda mun ætlun ríkisstj. að setja svipaðan leik aftur á svið, ef tækifæri býðst. En með framferði sínu hefur ríkisstj. því miður lánazt það að magna stórkostlega hin pólitísku átök innan stéttasamtakanna. Er það því kaldhæðnislegt, þegar hæstv. fjmrh. talar nú fjálglega um nauðsyn samheldni verkalýðsfélaganna. Vofir mikil hætta yfir verkalýðshreyfingunni, ef ekki tekst að útiloka hin pólitísku átök og sameina hana á stéttarlegum grundvelli. Skoðun sjálfstæðismanna er sú, að verkalýðshreyfingin megi ekki láta beita sér fyrir vagn eins ákveðins stjórnmálaflokks eða ríkisstj., heldur eigi hún á þjóðhollum og lýðræðislegum grundvelli að vinna að hagsmunamálum félaga sinna án hliðsjónar af því, hvaða flokkar fara með hin pólitísku völd í landinu. Það, sem einkum hefur komið hæstv. fjmrh. í koll og leitt hann út í hinar dæmalausu ógöngur með fjárl. síðustu árin, er hin furðulega trú hans, að fjármál ríkisins og þróun efnahagsmálanna séu sitthvað. Eftir kröfu fjmrh. hafa ráðstafanir vegna dýrtíðar og aðstoð við framleiðsluna í því sambandi verið slitin úr tengslum við fjárl. En hvernig sem hæstv. fjmrh. fer að, þá tekst honum ekki að breyta þeim lögmálum, sem hér eru að verki. Þessi undarlega hugmynd fjmrh., að rekstur ríkissjóðs geti verið einfalt kassabókhald, sem ekki komi öðrum þáttum efnahagsmálanna við, er villukenning, sem þegar hefur leitt margt illt af sér og vonlaust er um nokkra heilsteypta fjármálastefnu, meðan þessi skoðun ræður ríkjum í fjmrn. Sú staðreynd verður ekki lengur dulin, að ríkisstj. hefur gersamlega mistekizt að uppfylla þau loforð, sem hún gaf þjóðinni í síðustu kosningum, að svo miklu leyti sem hún hefur haft nokkra tilburði í þá átt að efna þau. Hvarvetna blasir við augum uppgjöf og ráðleysi og þjóðarskútan veltist stjórnlaus í brimróti efnahagslegs öngþveitis og sundrungar. Lokaþáttur hrakfallasögu ríkisstj. er að hefjast. Sterkasta vopn kommúnista og Alþfl. í nýafstöðnum kosningum til Alþýðusambandsþings var að afneita stjórnarstefnunni. Daglega fordæmir blað stærsta stjórnarflokksins stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum, þótt að vísu allir þm. Alþb. nema einn greiddu henni atkv. á Alþingi og flokkurinn eigi tvo ráðherra í ríkisstj. Enn þá berjast þó hæstv. fjmrh., félmrh. og menntmrh. örvæntingarfullri baráttu að halda stjórninni saman, þótt þeir eygi enga lausn á aðsteðjandi vandamálum, og í rökþrotum sínum frammi fyrir sívaxandi gagnrýni þjóðarinnar er svo gripið til þess hetjulega úrræðis að kenna stjórnarandstöðunni um allar ófarir stjórnarinnar. Er hægt að hugsa sér öllu aumlegri afsökun ríkisstj., sem taldi sig hafa allt í sinni hendi. Í málflutningi stjórnarliðsins rekst þó eitt á annars horn, sem vænta mátti. Með leyfi hæstv. forseta, langar mig til að nefna nokkur dæmi. Í frásögn Tímans af Rangárþingsræðu hæstv. fjmrh. um næstsíðustu mánaðamót er t. d. þannig sagt frá ummælum ráðherrans: „Efnahagslöggjöfin frá í vor hefði miðað mjög í rétta átt, hún hefði gert ráð fyrir 5% kauphækkun. Nú hefði stjórnarandstöðunni tekizt að valda meiri hækkun. Þjóðin getur nú þegar byrjað að þakka Sjálfstfl. það, að augljóst er, að enn þarf nýjar ráðstafanir í efnahagsmálunum í vetur.“ Hvort man nú enginn þá röksemd þessa sama hæstv. ráðh., að Sjálfstfl. hafi verið óhæfur til stjórnarsamstarfs, m. a. vegna þess, að hann hafi ekki haft nein áhrif í verkalýðsfélögunum? Sjálfstfl. má vissulega vel við una, ef áhrif hans í launþegasamtökunum hafa vaxið svo gífurlega við starf vinstri stjórnarinnar, að hann mótar nú stefnu verkalýðshreyfingarinnar í kjaramálum. Í grg. bjargráðafrv. var beinlínis gert ráð fyrir nauðsyn frekari aðgerða í haust. Öllum hv. þm. mun til viðbótar kunn sú till., sem deildarstjórinn í fjmrn. flutti í bæjarstjórn Reykjavíkur, að bæjarstjórnin semdi tafarlaust um 13% kauphækkun til Dagsbrúnar, þótt stjórn Dagsbrúnar teldi síðar sjálf mjög vel við unandi að fá 9.5% kauphækkun. Hvort telja menn líklegra, að það hafi verið Sjálfstfl. eða Eysteinn Jónsson, sem hafi sent deildarstjórann með þessa till. á bæjarstjórnarfund? Í sambandi við þessa einstaklega heiðarlegu fræðslustarfsemi hæstv. fjmrh. er fróðlegt að íhuga ummæli Þjóðviljans 31. marz s. l. Þar segir svo: „Það ætti að vera tímabært fyrir verkamenn í almennri vinnu að segja upp samningum til þess að fá einhverja lagfæringu á núverandi kaupgjaldi, án þess að efnahagskerfið biði tjón af því. Þvert á móti ætti leiðrétting á kaupgjaldi verkamanna að hafa örvandi áhrif á framleiðsluna, ef skynsamlega er á haldið.“ Heldur hæstv. fjmrh. ef til vill, að sjálfstæðismenn hafi komið þessari grein í Þjóðviljann? Til viðbótar þessari kynlegu fræðslustarfsemi bætir svo hæstv. fjmrh. þeirri furðulegu skáldsögu nú, að vinnuveitendur hafi beinlínis hvatt verkamenn til að heimta hærra kaup. Þegar fyrri bjargráð ríkisstj. voru lögfest fyrri hluta árs 1957, lýsti einn af stuðningsmönnum ríkisstj., hv. þm. Siglf., því yfir, að þær ráðstafanir mundu auka öngþveitið í efnahagsmálunum og við afgreiðslu síðari bjargráðanna s. l. vor lýsti þessi sami hv. þm. því yfir, að með þeim ráðstöfunum væri öngþveitið fullkomnað og undir þau ummæli tóku þá tveir aðrir þm. stjórnarliðsins. Það eru aðgerðir ríkisstj. sjálfrar og aðgerðaleysi, sem hafa leitt til þess öngþveitis, sem þjóðin á nú við að stríða, og er tilgangslaust af hæstv. fjmrh. að reyna að koma skömminni yfir á Sjálfstfl. Bezta vitnið gegn fjmrh. í því efni er málgagn nánasta stuðningsmanns hans, hæstv. menntmrh. Þar segir svo 19. marz s. l.: „Núverandi ríkisstj. á að hafa betri aðstöðu til þess, en fyrirrennarar hennar, að leysa efnahagsmálin, af því að Sjálfstfl, er kominn á réttan stað í íslenzkum stjórnmálum.“ Hér hefur aðeins verið drepið á nokkur helztu atriði, sem einkennandi eru fyrir fjármálastefnu hæstv. fjmrh. í því nýja samfélagi um stjórn ríkisins, sem hann í dag vinnur kappsamlegast allra manna að því að viðhalda. Þar sem enn er allt á huldu með næstu bráðabirgðaúrræði ríkisstj. til afgreiðslu fjárlaga og lausnar á vandkvæðum útgerðarinnar um næstu áramót, er á þessu stigi málanna enginn umræðugrundvöllur til að ræða í einstökum atriðum þær leiðir, sem þar koma helzt til greina. Ég hygg það sammæli allra, að núverandi ástand í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar sé óviðunandi. Enginn lætur sér lengur til hugar koma, að vandinn verði leystur með neinum töfrabrögðum, eins og núv. ríkisstj. lofaði að gera. Lækningin kostar áreiðanlega fórnir. En ég hygg, að þjóðin sé reiðubúin að taka á sig nokkrar kvaðir í því skyni, ef hún finnur, að með stefnufestu, skynsemi og réttsýni er á málum haldið og þeim gráa leik hætt að klæða allar ráðstafanir stjórnarvalda í blekkingahjúp. Hrun gjaldmiðilsins verður að stöðva og framleiðslustarfsemi verður að komast á þann grundvöll, að hún laði til sín fjármagn og vinnuafl. Stöðvið verðbólguhjólið og gefið okkur trú á gjaldmiðilinn, er krafa þjóðarinnar til valdhafa sinna í dag. Reynslan hefur sýnt, að dómgreind þjóðarinnar er meiri, en núverandi valdhafar hafa vonað. Frumskilyrði til lausnar vandamálanna er að segja satt og rétt frá staðreyndum og reyna að fræða þjóðina á sem raunhæfastan hátt um eðli vandamálanna og þær ýmsu leiðir, sem til greina koma við lausn þeirra. Til þess að eðlilega verði að málum unnið, verður jafnframt að koma á lýðræðislegum stjórnarháttum, þar sem raunverulegur meiri hluti ræður og eðlilegt tillit er tekið til minni hlutans, í stað þess að lítill hluti þjóðarinnar fari með völdin í skjóli ranglátra kosningahátta og noti síðan hin rangfengnu völd til þess að beita meiri hlutann margvíslegum bolabrögðum. Fjármálastjórnin verður að komast í það horf, að reynt sé að finna einhvern grundvöll undir fjárlagaafgreiðsluna. Ástæða er til að halda, að enda þótt verðbólguáhrifa hætti að gæta, muni útgjöld ríkissjóðs að óbreyttu skipulagi samt hækka árlega meira, en eðlilegri tekjuhækkun nemur. Þetta þarf að rannsaka, því að draga verður óhjákvæmilega úr útgjöldum, sem þeirri umframhækkun nemur. Áætlanir þyrfti að gera nokkur ár fram í tímann um nauðsynlegar framkvæmdir í hafnagerð, vegagerð, skólabyggingum og öðrum fjárfestingarframkvæmdum, sem ríkið þarf að meira eða minna leyti að standa straum af, svo að hægt sé að gera sér grein fyrir, hvað við raunverulega höfum efni á að framkvæma. Útgjöld ríkissjóðs vegna ríkisábyrgða aukast mjög ár frá ári og er sá útgjaldaliður einn nú hækkaður um 10 millj. kr. Þessi vanskil stafa í flestum tilfellum af bágbornum hag viðkomandi sveitarfélaga og virðist þessi mikla hækkun vanskila ekki benda til þess, að alls staðar sé atvinnulíf með svo miklum blóma sem hæstv. félmrh. vill halda fram í ferðalýsingum sínum í Þjóðviljanum, því miður. Það sýnist því fullkomlega tímabært að reyna að bæta fjárhagsafkomu sveitarfélaganna og í annan stað er nauðsynlegt að koma einhverju föstu skipulagi á veitingu ríkisábyrgða og reyna að koma í veg fyrir hin alvarlegu vanskil, því að ríkisábyrgðirnar eru orðnar svo gífurlegar, að þessi útgjaldaliður getur orðið mjög alvarlegur. Er með þessum ábendingum vissulega ekki verið að gefa í skyn ódæði eða afbrot, en það skildist mér fjmrh. telja felast í öllum umr. um hækkanir á ríkisútgjöldum. Það er sannarlega erfitt að ræða þessi mál, þegar viðbrögð fjmrh. eru slík. Að lokum nokkur orð um sparnað í ríkisútgjöldum, sem alltaf er mikið talað um, en minna verður úr framkvæmdum. Hver sparnaðarnefndin eftir aðra hefur verið skipuð og þær skilað ýtarlegum nefndarálitum. En sjaldnast hafa nokkrar till. þeirra verið framkvæmdar. Síðast í fyrra var sparnaðarnefnd starfandi. Hún skilaði ýtarlegu áliti, sem fjmrh. af einhverjum ástæðum neitaði fjvn. Alþingis um að fá í hendur á síðasta þingi. Svo að segja engar till. þeirrar nefndar hafa verið teknar til greina. Hæstv. fjmrh. sagði eitt sinn í ræðu, er fundið var að lítilli viðleitni hans til sparnaðar, að hann hefði hvað eftir annað auglýst eftir sparnaðartill., en engar fengið. Þótt slík auglýsingastarfsemi beri ekki árangur, getur það alls ekki reynzt næg syndakvittun fyrir fjmrh., allra sízt hann, sem hefur gegnt því starfi öllum öðrum lengur, því að enginn hefur betri aðstöðu til að gera sér grein fyrir, hvar helzt má sporna fótum við útgjöldum. Það er áreiðanlega hægt að spara á mörgum sviðum. En það þarf í senn réttsýni og kjark til að gera slíkar ráðstafanir á viðunandi hátt. Án einbeittrar forustu fjmrh. á hverjum tíma er þess ekki að vænta, að andi sparnaðar og hagsýni ráði í ríkisrekstrinum. Ég efa ekki góðan vilja hæstv. fjmrh. í þessu efni, en þá duga engin vettlingatök eða sýndarmennska, svo sem endurteknar skipanir sparnaðarnefnda, sem hafðar eru að engu, eða slíkar ráðstafanir til eftirlits með ríkisrekstrinum sem lögfestar voru á síðasta þingi, því að það er einhver haldlausasta löggjöf á þessu sviði, sem sett hefur verið og tilgangurinn sýnilega aðeins sá að slá ryki í augu þjóðarinnar, sem er eftirlætisiðja hæstv. ríkisstj. Herra forseti. Að lokum þetta: Það er lífsnauðsyn fyrir þjóðina, að vandamál hennar séu tekin nýjum tökum. Núv. ríkisstj. hefur reynzt gersamlega ófær um að leysa þann vanda, sem hún lofaði að leysa við valdatöku sína. Þjóðin á nú við erlent ofbeldi að etja. Í því máli er þjóðin einhuga. Varðandi efnahagsmálin er líka áreiðanlega mjög vaxandi skilningur á því, að þau vandamál verði að leysa með samstilltu átaki. Síaukið fylgi Sjálfstfl. sýnir, að þjóðin treystir ekki núv. ríkisstj. til að hafa forustu um þá lausn, því að óheilindi hennar og bolabrögð leiða til sundrungar, en ekki samheldni. Vandamálin verða ekki leyst með því að beita meginorku ríkisstj. að því að ýta helmingi þjóðarinnar til hliðar, svo sem hæstv. forsrh, stærði sig af í kjördæmi sínu í sumar að væri eitt aðalstefnumál ríkisstj. Slíkan hugsunarhátt fordæmir íslenzka þjóðin, og því krefst hún þess, að ríkisstj. misbjóði hvorki heiðri né efnahagslegum hagsmunum þjóðarinnar, meira en orðið er. Mælirinn er nú þegar fullur.



Herra forseti, heiðruðu tilheyrendur. Ekki fer milli mála, að ýmis mikilvæg mál, sem standa í beinu sambandi við afgreiðslu fjárlaga, eru enn óútkljáð og því er fullvíst, að fjárlagafrv. það, sem hér liggur fyrir, mun taka miklum breytingum, bæði til samræmis við staðreyndir, sem þegar eru ljósar í efnahagsmálunum og aðrar, sem væntanlega munu liggja fyrir, áður en frá frv. verður endanlega gengið. Brýn nauðsyn er einnig á að endurskoða rækilega alla útgjaldahlið frv. með tilliti til sparnaðar í ríkisrekstrinum, ef unnt á að reynast að standa undir þeirri útgjaldaaukningu, sem fyrirsjáanlega er orðin vegna breytts verðlags og kaupgjalds í landinu umfram þá, sem í frv. er reiknað með, ef spyrna á gegn nýrri gjaldheimtu af almenningi, sem aftur hlyti að hleypa af stað hækkuðu vöruverði og kaupgjaldi, nýrri verðbreytingu til hækkunar. Mun ég víkja nánar að þessu síðar. Sjálft fjárlagafrv. speglar ekki nema hluta af þeim viðfangsefnum, sem Alþingi og ríkisstjórn hljóta að fást við í sambandi við efnahagsmálin. Með l. um útflutningssjóð o. fl. frá s. l. vori var skilið fullkomlega á milli hinnar hefðbundnu fjárlagaafgreiðslu, sem varðar rekstur ríkissjóðs, og þeirra ákvarðana, sem árlega verður að taka vegna atvinnuveganna og ekki eru síður mikilvægar fyrir afkomu þjóðarbúskaparins. Fjárlagafrv. greinir frá ráðstöfun á rösklega 900 millj. kr., en útflutningssjóður mun á líðandi ári ráðstafa um 1.100 millj. kr. Samtals verða þetta um 2 milljarðar kr., en allar þjóðartekjurnar námu á s. l. ári 5–6 milljörðum kr. Það liggur því fyrir, að Alþingi og ríkisstjórn ráðstafi með fjárlögum og lögum um útflutningssjóð, meira en þriðjungi allra þjóðarteknanna og e. t. v. allt að 2/5 hlutum. Hér er því að samanlögðu orðið um að ræða fjármálastjórn á öllu þjóðarbúinu, fjármálastjórn, sem ræður algerum úrslitum um allt efnahagslífið og afkomu hvers manns í landinu. Það fer því að vonum, að allur almenningur láti sig miklu varða, hvernig þessi stjórn fer úr hendi, hvað vel tekst til og hvað miður og hversu úr megi bæta því, sem aflaga fer. Stefnuyfirlýsing núverandi ríkisstj. frá 24. júlí 1956 hefst á þessum orðum: „Ríkisstjórnin mun taka upp samstarf við samtök verkalýðs og launþega, bænda, útgerðarmanna og annarra framleiðenda til þess að finna sem heppilegasta lausn á vandamálum atvinnuveganna. Markmið þessa samstarfs skal vera að auka framleiðslu landsmanna, tryggja atvinnu og kaupmátt tekna og efla almennar framfarir í landinu.“ Og síðar segir: „ Ríkisstj. mun beita sér fyrir að skipuleggja almenna uppbyggingu í landinu, einkum í þeim þremur landsfjórðungum, sem nú eru verst á vegi staddir í atvinnulegum efnum.“ Eins og ástand og horfur voru í atvinnu- og efnahagsmálunum á miðju ári 1956, var slík yfirlýsing um gerbreytta stjórnarstefnu vissulega ekki gefin að ófyrirsynju. Hún var sem töluð úr hjarta hvers þess manns, sem kynnzt hafði af dýrkeyptri raun stjórnarstefnu afturhaldsins og sá, hvert stefndi. Í rúmlega ár, eða frá vordögum 1955, hafði afturhaldið haldið uppi ofsalegri hefndarpólitík á hendur launamönnum. Verkfallið mikla vorið 1955, þegar aðþrengdir verkamenn freistuðu að endurheimta nokkuð af hagfræðilega sannaðri kjaraskerðingu undanfarinna ára, var notað sem gerviástæða til gegndarlausra verðhækkana, sem þrengdu kosti launamanna dag frá degi. Ekkert verðlagseftirlit verndaði þá gegn hóflausri álagningu og okri. Hverju sem tautaði skyldi öllu, sem áunnizt hafði, rænt aftur öðru sinni. Vitandi vits og af vel ráðnum hug var stefnt til styrjaldar við alþýðusamtökin, hvað sem hún kynni að kosta þjóðfélagið. Ekkert var aðhafzt í þá átt að undirbyggja sjálft atvinnulífið og gera það þannig færara um að standa undir lífskjörunum. Fiskiskipastóllinn stóð í stað eða rýrnaði ár frá ári. Aukning varð ekki einu sinni til samsvörunar árlegri fólksfjölgun í landinu. Fiskvinnslustöðvarnar stóðu langtímum ónotaðar, langvarandi og tíðar rekstrarstöðvanir báta- og togaraflotans skertu þjóðartekjurnar um hundruð millj. kr. árlega. Fólksflótti úr sjávarbyggðum Vestur-, Norður- og Austurlands jókst ár frá ári vegna landlægs atvinnuleysis. Tekjur manna á þeim slóðum komust árið 1955 sums staðar niður í 1/3 hluta af launatekjum í Keflavík. Sjómennirnir flúðu unnvörpum af togurum og bátum til óarðbærrar hernaðarvinnu, vegna þess að ekkert var aðhafzt til að bæta kjör þeirra, en í staðinn voru fluttir inn 2.000 Færeyingar og ærnum gjaldeyri varið til launa þeirra. Markaðsmálin voru í fullkomnum ólestri. Svo var komið, þegar íhaldið var rekið frá stjórn þeirra mála á miðju ári 1956, að þau frystihús, sem nokkra verulega starfrækslu höfðu, voru stöðvuð eða um það bil að stöðvast, vegna þess að þau lágu með allar geymslur fullar af fiski, sem íhaldsstjórnin gat ekki selt. Við lá, að síldarvertíð sumarið 1956 stöðvaðist mitt í einni mestu aflahrotu síðari ára, vegna þess að ekki hafði verið séð fyrir nægri fyrirframsölu á framleiðslunni. Síðast, en ekki sízt, sjálfur rekstrargrundvöllur framleiðsluatvinnuveganna var að hruni kominn. Í hefndarþorsta sínum gegn alþýðusamtökunum og verðhækkunarflóði því, sem magnað var eftir ósigur afturhaldsins í verkfallinu 1955, var ekki skirrzt við að herða svo að sjávarútveginum, að í ársbyrjun 1956 var allur vélbátaflotinn stöðvaður í heilan mánuð og togaraflotinn að nokkru leyti. Þegar svo var komið, var að vísu hlaupið til og lagðar á álögur upp á 250 millj. kr., en ekki var þar vitlegar að farið en svo, að þessar álögur fleyttu ekki útgerðinni einu sinni fram yfir kosningahríðina í júnímánuði. Þótt hér sé stiklað á stóru, gefur þetta nokkra hugmynd um viðskilnað afturhaldsins fyrir rúmlega tveimur árum og þá jafnframt um þau verkefni, sem lágu fyrir núverandi ríkisstj. við aðkomuna sumarið 1956. En hvernig hefur þá til tekizt fyrir núverandi stjórnarflokkum í þeim efnum, sem hér hefur verið drepið á? Hvernig hafa þeir uppfyllt yfirlýsingar sínar, sem hér hefur verið minnzt á og hvað hefur þeim mistekizt? Ef frá væru skildir örfáir staðir, sem sumir eiga við að búa sérstaklega erfið skilyrði frá náttúrunnar hendi, má nú segja, að hver maður í sjávarþorpum og bæjum landsins hafi næga og stöðuga atvinnu, jafnvel svo, að þar sem áður var landlægt atvinnuleysi mikinn hluta árs, leggja menn nú nótt við dag til þess að afla sér tekna og skapa þjóðfélaginu verðmæti. Allur fólksflótti úr sjávarbyggðum landsins er nú stöðvaður og segir það sína sögu um þá gerbreytingu, sem hér hefur átt sér stað. Hvers konar stöðvanir í framleiðslu með tilheyrandi skaða fyrir þjóðfélagið heyra nú fortíðinni til. Sérhver möguleiki togara, báta og fiskvinnslustöðva til að afla og vinna aflann, sem að landi er dreginn, er nýttur til hins ýtrasta, og hann hrúgast þar ekki upp sem illseljanleg vara. Það var eitt af fyrstu verkum núv. hæstv. viðskmrh., Lúðvíks Jósefssonar, að hindra stöðvun á rekstri togaraflotans og frystihúsanna með því að afla markaða fyrir þann fisk, sem þá fyllti allar geymslur hraðfrystihúsanna. Þetta var gert með stórfelldum þriggja ára samningi við Sovétríkin. Allt frá þeim tíma hefur svo verið haldið á markaðsmálunum, að viðstöðulausar afskipanir hafa farið fram á allri framleiðslu sjávarafurða, hverju flaki, sem framleiðslumáttur okkar hefur getað unnið. Þessi staðreynd er þeim mun athyglisverðari, sem vitað er, að á sama tíma eiga ýmsar fiskveiðiþjóðir við mikla markaðsörðugleika að stríða og verða jafnvel að draga saman útgerð sína af þeim sökum. En það hefur ekki aðeins tekizt að afla markaða fyrir framleiðslu okkar, eins og hún var fyrir tveimur árum. Á þeim tíma hefur framleiðslan og jafnframt sala hennar aukizt meira, en áður eru dæmi til á jafnskömmum tíma. Aflamagn báta og togara, það sem af er þessu ári, er nú 20% meira, en á sama tíma á fyrra ári. Á öllu s. l. ári var framleiðsla mikilvægustu útflutningsvöru okkar, hraðfrysts fisks, 56 þús. tonn, en nú á 9½ mánuði þessa árs er sama framleiðsla orðin 66 þús. tonn, eða 20% meiri, en allt s. l. ár. Má telja víst, að heildarframleiðsla á hraðfrystum fiski verði á þessu ári allt að 80 þús. tonn, sem er langsamlega mesta framleiðsla okkar á einu ári. Til enn frekari samanburðar má minna á, að 1952 nam öll framleiðsla af hraðfrystum fiski 29 þús. tonnum eða miklu minna en við nú seljum til Sovétríkjanna einna. Þessi stórfellda framleiðsluaukning er ekki til komin fyrir neina hendingu eða tilviljun, heldur fyrir markvísar ráðstafanir ríkisstj. til þess að auka fiskiskipastólinn og fiskvinnslustöðvar í landinu og búa hvort tveggja fullkomnum vélum og tækjum. Það hefur verið horfið frá þeirri hrunstefnu að láta flotann standa í stað og níðast niður. Á árunum 1957 og 1958 verður samanlögð aukning stærri báta samtals yfir 60 skip, að rúmlestatölu um eða yfir 4.000 lestir. Þetta svarar til 20% aukningar á öllum fiskiskipaflotanum á tveimur árum. Nokkur hluti þessarar miklu aukningar er þó ekki enn kominn í gagnið, þ. e. a. s. 12, 250 lesta fiskiskip, en hin fyrstu þeirra munu sigla á miðin í næsta mánuði og síðan hvert af öðru og verða hin mikilvægasta atvinnuleg lyftistöng í 12 sjávarþorpum landsins og jafnframt bæta sínum skerf til aukinnar framleiðslu þjóðarinnar allrar. Afkastageta fiskvinnslustöðvanna hefur verið aukin meira, en til samræmis við aukningu flotans. Fimm stór hraðfrystihús hafa tekið til starfa, og því nær hvert frystihús á landinu hefur verið endurbætt eða stækkað og samanlagt hafa þau verið búin nýjum vélum og tækjum fyrir tugi millj. kr. Nú þegar vinnuaflsskortur er orðinn eitt helzta vandamál atvinnulífsins, þá skilar þessi nýja vélvæðing fiskvinnslustöðvanna ómetanlegri framleiðsluaukningu og tryggir rekstur flotans að sínu leyti. Íslenzku fiskiskipin hafa aldrei verið betur útbúin til veiða, en nú. Mikill hluti bátaflotans er búinn fiskileitartækjum af fremstu gerð. Til þessa hefur verið varið miklum fjárhæðum. Nýjar gerðir neta og síldarnóta hafa rutt sér til rúms. Árangur þessa er m. a. orðinn sá, að rökstuddar vonir standa nú til, að sumarsíldveiðin, sem jafnan hefur verið eins konar happdrætti með takmarkaðri vinningsvon, sé að verða árviss atvinnugrein, sem nokkuð örugglega megi reikna með í þjóðarbúskapnum. Nýjar útflutningsgreinar hafa verið efldar. Ég nefni sem dæmi þess, að nú í ár og á fyrra ári hafa verið flutt út nokkur þús. tonn af frystri síld. Þá hefur fiskileit skipulögð af sjútvmrn. skilað tugum millj. í auknum afla. Í tíð núv. ríkisstj. hafa kjör sjómanna tvívegis verið stórbætt með hækkuðu fiskverði og launum. Tvennar skattalækkanir til sjómanna hafa verið framkvæmdar, bátasjómönnum tryggð full greiðsla orlofs til jafns við aðrar stéttir og lífeyrissjóður stofnaður fyrir togarasjómenn. Þetta hefur leitt til þess, að sjómannastéttin, sem flúði skipin í tíð Ólafs Thors,og ungir og vaskir menn aðrir una nú betur á sjónum. Í stað 1.000–2.000 Færeyinga, sem áður mönnuðu flotann, eru nú komnir ungir menn og einnig á öll þau skip, sem til þessa hafa bætzt í hópinn. Þetta haggar þó ekki því, að nú verður á allra næstu vikum að gera allstórt átak til að bæta kjör sjómannastéttarinnar, hækka fiskverð til hennar og laun, a. m. k. til samræmis við hækkað verðlag og laun annarra stétta. Þetta eru nokkur atriði, sem sýna ljóslega stórfellda efnahagslega ávinninga, sem náðst hafa síðustu tvö árin í fullu samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarflokkanna frá 1956, atriði, sem varða miklu um sjálfan grundvöllinn, sem heilbrigt efnahagslíf og framfarir verða að byggjast á. Framleiðslan hefur verið aukin meira, en áður eru dæmi til á jafnstuttum tíma og fullnægjandi markaðir tryggðir fyrir allar framleiðsluvörur. Hvert atvinnutæki hefur verið knúið til ýtrustu afkasta og stórfelld atvinnuuppbygging verið framkvæmd víðs vegar um landið. Fólksflóttinn til Suðurnesja hefur verið stöðvaður. Nýjar framleiðslugreinar hafa verið efldar, útgerðinni verið tryggður fullnægjandi rekstrargrundvöllur. Kjör sjómanna hafa verið bætt, svo að unnt hefur verið að manna allan flotann, Íslendingum. Í stuttu máli, tekjur þjóðarinnar af framleiðslu hafa aldrei verið meir, en nú. Við höfum aldrei staðið nær því marki, að hver hönd gæti haft nýtilegt verk að vinna. Gjaldeyrissala hefur aldrei verið meiri og sparifé aldrei meira. Á fyrstu sjö mánuðum ársins 1957 varð innstæðuaukning í bönkum og sparisjóðum samtals 141 millj. kr., en á sama tíma í ár var innstæðuaukningin 310 millj. kr. eða meira en helmingi meiri. Að slíkt skuli gerast þrátt fyrir dvínandi trú á sparnað, sannar aðeins eitt, að atvinnutekjur hafa almennt vaxið gífurlega. Eru þetta nú merki þess, að allt sé að fara í kaldakol, að afkoma almennings og þjóðarinnar sé á fallandi fæti, eins og síðasti ræðumaður vildi vera láta? Skyldi þetta benda til þess, „að ríkisstj. hafi reynzt vinnandi stéttum versti böðull og þeim mun meiri, sem lengra hefur liðið,“ eins og lesa mátti nú í vikunni í ritstjórnargrein annars aðalmálgagns stjórnarandstöðunnar? Ofar öllum öðrum efnahagslegum ávinningum, sem náðst hafa, rís landhelgismálið, sem nú er að nálgast fullnaðarsigur. Landhelgismálið er okkar stærsta efnahagsmál í nútíð og framtíð. Fullnaðarsigur í því leggur hinn eina hugsanlega trausta grundvöll að tilveru þjóðarinnar sem efnalega og menningarlega sjálfstæðrar heildar. Án sigurs í landhelgismálinu verður allt annað í efnahagsmálunum, hversu vel sem þar er að unnið, að ösku og hjómi. Ég hef hér rætt sumt af því, sem bezt hefur farið úr hendi núverandi ríkisstjórnar og flokka hennar varðandi efnahagsmálin. En ekki væri rétt að draga fjöður yfir það, sem miður hefur farið í þeim efnum. Sú staðreynd er öllum ljós, að það hefur ekki tekizt að tryggja stöðugt verðlag í landinu, heldur hafa orðið stórfelldar verðbreytingar til hækkunar á öllu vöruverði, þjónustu og kaupgjaldi. Þegar ríkisstj. var mynduð eða örskömmu síðar gerði hún með fullu samþykki og í fullu samráði við verkalýðshreyfinguna djarfmannlegt átak til þess að stöðva dýrtíðarflóðið, sem hatursaðgerðir íhaldsins eftir verkfallið 1955 höfðu hleypt af stað. Verðfestingarlögin, sem stöðvuðu allar verðhækkanir um 6 mánaða skeið, voru sett. Á Alþýðusambandsþingi í nóv. 1956 mótaði verkalýðshreyfingin stefnu sína í efnahagsmálunum og lagði þar höfuðáherzlu á stöðvun verðbólgunnar, uppbyggingu atvinnulífsins og óskertan kaupmátt launa. Við efnahagsaðgerðirnar, sem nauðsynlegt reyndist að gera í desember þá um haustið með setningu laga um útflutningssjóð, var í veigamestu atriðum tekið fullt tillit til alþýðusamtakanna og vilja þeirra. Þessar aðgerðir voru að vísu ekki með öllu sársaukalausar fyrir launafólk, en þær tryggðu framleiðsluatvinnuvegunum starfsgrundvöll, án þess að stofnað væri til nýrrar verðbólguþróunar eða stórfelldra verðhækkana á almennum neyzluvörum. Lækkun verzlunarálagningar var ákveðin, komið á ströngu verðlagseftirliti, lagður stóreignaskattur á þá, sem ríflegastan verðbólgugróða höfðu hrifsað til sín og ýmsar aðrar ráðstafanir gerðar jafnhliða tekjuöflun til atvinnulífsins, sem voru til hagsbóta vinnustéttunum. Þessar ráðstafanir dugðu ekki, andstætt því sem menn höfðu ætlað og vonað, til þess að halda atvinnulífinu í fullum gangi nema í rösklega eitt ár, en þá var augljóst, að til nýrra aðgerða þyrfti að grípa. Höfuðorsakirnar til þessa voru án alls vafa annars vegar ófyrirsjáanlegur aflabrestur, sem varð þess valdandi, að útflutningur minnkaði þrátt fyrir fulla nýtingu allra framleiðslutækja og hins vegar óhagstæð skipting innflutnings milli fjárfestingarvara og neyzluvarnings, að viðbættum þeim árangri, sem stjórnarandstaðan, íhaldið, óneitanlega náði í því að rífa niður það, sem upp hafði verið byggt. Þegar núgildandi lög um útflutningssjóð á s. l. vori voru sett, gegndi nokkru öðru máli um afstöðu verkalýðshreyfingarinnar, en til hinna fyrri aðgerða núverandi ríkisstj. í efnahagsmálunum. Að vísu hefur því mjög verið haldið á lofti, að mikill ágreiningur hafi verið um afstöðu samtakanna, bæði innan 19 manna nefndarinnar og annars staðar, en það er ekki rétt nema að litlu leyti. Þær tillögur, sem þar komu fram í málinu, bera þess ljósan vott, að ágreiningur var ekki um grundvallaratriði. Allir voru sammála því, að með þessum ráðstöfunum væri í veigamiklum atriðum horfið frá þeirri verðstöðvunarstefnu, sem þing Alþýðusambands Íslands hafði mótað og fylgt hafði verið í meginatriðum af ríkisstj. í hartnær tvö ár, með þeim mikilsverða árangri, að verðsveiflur urðu mjög litlar það tímabil og mun minni verðhækkanir, en í flestum eða öllum grannlöndum okkar. Alþýðusamtökin óttuðust einnig, að þegar til reyndarinnar kæmi stæðust útreikningar hagfræðinga ríkisstjórnarinnar ekki og verðhækkanir yrðu meiri og stórtækari, en þeir sögðu til um. Á hinn bóginn varð ekki augum lokað fyrir því, að nýrra aðgerða var þörf, til þess að atvinnulífið gæti haldizt í fullu fjöri, og þegar mál stóðu þannig að lokum, að engir pólitískir möguleikar voru á að knýja fram aðgerðir í fullu samræmi við vilja alþýðusamtakanna, varð niðurstaðan sú, að Alþb. féllst á þá millileið, sem farin var. Rétt er og að muna það, að á sama tíma og efnahagsaðgerðirnar voru á döfinni voru stjórnarflokkarnir að ráða til hlunns því máli, sem meta varð öllu ofar, landhelgismálinu. Úrslitum þess á örlagastund hefði verið í voða stefnt, ef til friðslita hefði dregið út af efnahagsaðgerðunum. Nú er ljóst, svo að ekki verður um villzt, að aðvörunarorð alþýðusamtakanna og Alþb. voru ekki að ófyrirsynju. Geysilegar verðhækkanir hafa orðið, sem aftur hafa leitt af sér nauðvörn kauphækkana. Framleiðslukostnaður útflutningsframleiðslunnar vex hröðum skrefum, sem fyrr eða síðar leiðir til þess, að nýjar millifærslur til hennar verða óhjákvæmilegar. Eignaskipting í þjóðfélaginu raskast á óheilbrigðan og skaðlegan hátt, tilhneiging skapast til óhóflegrar fjárfestingar, en sparnaðarviðleitni minnkar að sama skapi. Þjóðfélagslegar umbætur, m. a. þær, sem beztar hafa verið gerðar í tíð núv. ríkisstj., svo sem stofnun húsnæðismálasjóðs og lífeyrissjóðs og atvinnuleysistryggingarnar eru settar í stórfellda hættu, því að hvers virði verða slíkar sjóðmyndanir, ef raunverulegt verðgildi þeirra vex lítið eða ekkert, þrátt fyrir stöðuga greiðslu iðgjalda af almenningsfé? Með slíkri þróun breytist eðli þessara mikilvægu félagslegu umbóta úr því að verða trygging fyrir betri lífskjörum í skattheimtu á almenning, en braskarar og skuldakóngar hirða ávinninginn. Það kann að vísu að vera, að unnt sé um takmarkaðan tíma að halda uppi óskertum lífskjörum almennings þrátt fyrir vaxandi verðbólgu, ef svo vel er haldið á atvinnumálunum sem gert hefur verið nú um skeið. En það gerist þá með þeim hætti, að verkalýðssamtökin knýja fram stöðugar launahækkanir í kjölfar verðhækkana, síðan kemur ríkisvaldið til skjalanna og ákveður nýja gjaldheimtu til atvinnuveganna og svo koll af kolli, en niðurstaðan verður sú, að hinar efnahagslegu umturnanir verða æ tíðari með hinum alvarlegustu afleiðingum fyrir þjóðfélagið. Þessa öfugþróun verður að stöðva og það verður að vera sameiginlegt verkefni Alþingis, ríkisstjórnar og verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi að vinna það verk og það verður að hefjast án tafar. Á þessari stundu liggur fyrir, að kaupgreiðsluvísitala er orðin 198 stig eða 15 stigum hærri, en reiknað er með í fjárlfrv. og ljóst er, að einhver hækkun því til viðbótar á eftir að koma fram. Að fjárlfrv. óbreyttu að öðru leyti er því auðsætt, að allháa upphæð skortir á tekjuhlið þess til þess að standast útgjöld af þessum sökum. Síðan koma aukin útgjöld útflutningssjóðs, sem að vísu má reikna með að náist að nokkru með aukinni framleiðslu og þar af leiðandi vaxandi innflutningi. Enn liggja engin fullnægjandi gögn fyrir um hina auknu fjárþörf útflutningssjóðs, en fullvíst má þó telja, að hún reynist óhjákvæmileg að öðru óbreyttu. Hvernig á að mæta þessum vanda, án þess að efnt sé til enn meiri almennra verðhækkana, en orðnar eru eða orðnar verða um næstu áramót? Þessu til svars liggur hendi næst að athuga, hvort öll þau útgjöld, sem hér er um að ræða, samtals yfir 2.000 millj. kr., séu með öllu óhjákvæmileg og hvort það megi ekki draga saman seglin, svo að um muni. Það ber hiklaust að svara þeirri spurningu játandi. Það er unnt að spara margra tuga milljóna útgjöld, miðað við það fjárlfrv., sem hér liggur fyrir, bæði á rekstrarútgjöldum ríkisbáknsins og einnig á fjárfestingarliðum. Það nálgast hreina fásinnu, að ríkið sjálft hlaupi í kapp við framleiðsluatvinnugreinarnar um vinnuafl, sem skortur er á í landinu, til þess að halda uppi framkvæmdum, sem enga sérstaka nauð liða og snerta ekkert sjálft athafnalífið. Það er alkunna, að fjárfesting á Íslandi spennir efnahagsþol þjóðarinnar til hins ýtrasta. Um 1/3 hluti allra þjóðarteknanna eða meira er festur í framkvæmdum. Meðan ekki hefur tekizt að auka enn meira, en orðið er framleiðslu og þjóðartekjur, svo að þær geti hvort tveggja í senn staðið undir viðlíka fjárfestingu og nú á sér stað og jafnframt lagt grundvöll að batnandi lífskjörum, þá verður að takmarka hana, eins og frekast er unnt, við þær framkvæmdir, sem mestum arði skila í þjóðarbúið. En það er mikill misbrestur á, að svo sé. Fjárfesting þjóðarinnar er að allt of miklu leyti handahófskennd, gerð án heildaryfirsýnar og mótuð af hreppapólitík og stundum er hún beinlínis þjóðhagslega skaðleg. Mýmörg dæmi mætti nefna þessu til sönnunar, smá og stór. Hér í höfuðborginni eru t. d. þrjár risaspítalabyggingar í smíðum samtímis og hafa verið um áraskeið. Hver fyrir sig kostar tugmillj, kr., og allar standa þær hálfkaraðar vegna fjárskorts og koma því engum að gagni. Hliðstæður þessa má finna á mörgum sviðum í hafnamálum, vegamálum og víðar, þar sem hálfkaraðar framkvæmdir standa eins og háðsmerki á skynsamlegri og þjóðnýtri uppbyggingu, meðan þjóðþrifaframkvæmdir, sem gætu skilað tugum eða hundruðum millj. í þjóðarbúið, verða út undan. Í leikmannsaugum verður það að teljast léleg hagfræði að nota ekki nú þegar fáanlegt erlent lánsfé til kaupa á togurum, t. d. þeim 15, sem ákveðið var í stjórnarsáttmálanum að kaupa, þar sem margsannað er, að engin atvinnutæki komast nálægt því að skapa þjóðfélaginu, jafnmikil verðmæti, miðað við verð og vinnuaflsþörf. Það er staðreynd, að hverjir þrír togarasjómenn draga að landi aflamagn, sem unnið og útflutt gefur eina millj. kr. í gjaldeyri á ári, miðað við skráð gengi. Á sama tíma og úr hömlu dregst að ráðast í togarakaup, eru í uppsiglingu verksmiðjubyggingar fyrir allt að 100 millj. kr. eða meira, sem m. a. er ætlað að framleiða til útflutnings osta, sem gefa kr. 4.50 í gjaldeyri á hvert kg eða minna, en jafnþyngd í hraðfrystum fiski og þar á líka að framleiða smjör, sem gefur kr. 7.50 fyrir sömu þyngdareiningu, eða um 1/10 af innanlandsverði. Hvor framkvæmdin mundi nú samræmast betur þjóðarhagsmunum? Það er fullvíst, að það er unnt að mæta a. m. k. að mjög verulegu leyti aukinni fjárþörf atvinnuveganna og ríkissjóðs með takmörkun á fjárfestingu og skynsamlegri heildarstjórn á þeim málum öllum. En á slíkri heildarstjórn, þar sem unnið er eftir fyrir fram gerðum áætlunum, er nú ríkari þörf, en nokkru sinni fyrr. Það er líka unnt að spara tugi millj. á sjálfum ríkisrekstrinum. Ýmsar greiðslur úr útflutningssjóði sæta almennri gagnrýni og lítill vafi er á, að þar mætti einnig draga saman útgjöld á sumum sviðum, án þess að atvinnulífið í heild biði tjón af. Þungbærar vaxtagreiðslur mætti lækka stórlega jafnhliða gagngerðum ráðstöfunum til verðstöðvunar. Vextir eru nú 1/3 hluti alls byggingarkostnaðar í landinu og einn allra stærsti útgjaldaliður framleiðsluatvinnuveganna. Háir vextir og okur eru fylgifiskar verðbólgu. Takist að stöðva hana, skapast jafnframt grundvöllur til vaxtalækkunar, sem létt gæti stórlega rekstur atvinnuveganna. Allt of mikið af afkastagetu þjóðarinnar er bundið í verzlun og öðrum þjóðfélagslega óarðbærum störfum. Því ber að breyta, m. a. með því, að ríkið sjálft taki í sínar hendur mikilvægar greinar verzlunarinnar, svo sem olíusölu o. fl., og tryggi þannig atvinnuvegunum sannvirði rekstrarvara og hindri hóflausa fjárfestingu og sóun vinnuafls. Það eru slíkar leiðir, sem verður að fara jafnframt áframhaldandi atvinnuuppbyggingu, ef vinna á bug á þeim vanda, sem nú steðjar að þjóðinni efnalega og unnt á að reynast að stöðva dýrtíðarskrúfuna. Verkalýðshreyfingin hefur hér úrslita hlutverki að gegna. Það hefur frá öndverðu verið stefna hennar að sporna við aukinni dýrtíð og meta meira verðgildi launa, en krónutölu. Í því sambandi er rétt að minna á, að a. m. k. síðan 1946, þegar raunveruleg lífskjör almennings voru einna hæst, sem þau hafa orðið, hefur verkalýðshreyfingin aldrei gert kaupkröfur nema sem beinar og rökréttar gagnráðstafanir gegn verðhækkunum. Þessi staðreynd er nú viðurkennd af öllum málsmetandi hagfræðingum, líka þeim, sem ekki verða sakaðir um að teljast málsvarar alþýðusamtakanna. Ósannindaþvæla íhaldsmanna, sem lapin er í nær hvert sinn, sem þeir stíga í ræðustól og tala um efnahagsmál, um að alþýðusamtökin eigi sök á verðbólgunni, er dautt og ómerkt fleipur, mælt gegn betri vitund þess, sem finnur, að hann er sjálfur hinn seki. Saga íhaldsins, þótt ekki sé lengra rakin en frá árinu 1947, er samfelld saga um baráttu þess fyrir vaxandi dýrtíð og árásum á lífskjör almennings. 1947 stóðu þeir fyrir því að lögbinda skerðingu á vísitölugreiðslum um 28 stig og binda hana jafnframt. Samtímis voru skattar og tollar stórhækkaðir og nýir fundnir upp. Á einni nóttu voru launakjör alþýðuheimilanna rýrð um 10%. Á árinu 1950 knúði íhaldið fram gengisfellinguna miklu, sem hækkaði allan erlendan gjaldeyri um 73% og magnaði nýtt dýrtíðarflóð og kjaraskerðingu. Og í ársbyrjun 1956 skellti það enn nýrri öldu yfir aðþrengda landsmenn með hundruð millj. álögum. En svo ljót sem sú saga er öll, þótt hér verði ekki nánar rakin, væri þó synd að segja, að hlutur íhaldsins hefði batnað, eftir að það hrökklaðist úr sjálfri landsstjórninni. Þegar verðfestingarlögin voru sett í ágúst 1956, æpti íhaldið sín verstu ókvæðisorð að ríkisstj. Mennirnir, sem höfðu ákveðið að binda kaupgjaldið og fella gengið þegar að kosningum loknum, urðu æfir, þegar þeir fengu ekki lengur fullt frelsi til þess að spenna upp vöruverðið. Þegar ríkisstj. kom á ströngu verðlagseftirliti til að vernda kaupmátt launa, ætlaði íhaldið að ærast. Þegar heildsöluálagning var lækkuð, umturnaðist Morgunblaðið og allt þess lið. Þegar verðbólgugróðamönnum var gert með stóreignaskattinum að endurgreiða nokkuð af feng sínum, hlaut sú ráðstöfun fullkomna fordæmingu. Þar var komið við sjálft íhaldshjartað. Þannig hefur öll viðleitni íhaldsins, síðan það kom í stjórnarandstöðu, beinzt að því að auka dýrtíðina og eyðileggja allar aðgerðir til að stemma stigu við henni, en lélegustu tegundir loddarabragða hafa verið notaðar til að villa um fyrir almenningi. Þegar álagningin var lækkuð, heimtuðu íhaldsmenn hærri álagningu, en sögðust jafnframt vera málsvarar lægra vöruverðs. Við afgreiðslu fjárl. heimta þeir meiri framlög til flestra framkvæmda, en eru jafnframt á móti allri tekjuöflun til að standa straum af þeim sömu framkvæmdum. Þegar ráðstafanir eru gerðar til að tryggja rekstur atvinnuveganna, krefjast þeir ætíð margfalt meiri uppbóta, en þörf er á, en eru jafnframt á móti því, að fjár sé aflað til að standa undir þeim. Þessi skrípaleikur á að dylja hina raunverulegu stefnu íhaldsins, stefnu kaupbindingar, vísitöluskerðingar, gengislækkunar og verðbólgu. Íhaldið veit sem er, að það eru skjólstæðingar þess, auðmenn og braskarar, sem hagnast á dýrtíðarskrúfunni. Þess vegna hefur það beitt sér af oddi og egg gegn allri viðleitni til að stöðva hana. Íhaldið veit, að verkalýðshreyfingin er það eina afl, sem líklegt er til þess að geta knúið fram þær breytingar á þjóðarbúskapnum, sem tryggja stöðvun verðbólgu, efnahagslegar framfarir og bætt lífskjör. Þess vegna beinir það nú stormsveitum sínum að verkalýðshreyfingunni. Þess vegna hefur auðmannastéttin beitt peningavaldi sínu, mannafla og bifreiðum í kosningunum til Alþýðusambandsþingsins undanfarna daga í þeim tilgangi að brjóta niður styrk samtakanna innan frá. Sú ráðagerð má ekki takast. Fram undan bíða verkalýðshreyfingarinnar örlagarík verkefni, sem hún getur ekki leyst, nema henni takist að skapa fullkomna einingu í eigin röðum. Á Alþýðusambandsþinginu, sem kemur saman að tæpum mánuði liðnum, verða allir fulltrúar vinnandi Íslendinga að muna, að þeir eru forustumenn stéttar, en ekki flokka. Þeir verða að móta þar skýra og ótvíræða afstöðu alþýðusamtakanna í efnahagsmálunum og sanna stjórnmálaflokkunum, ríkisstj. og Alþ. og allri þjóðinni, að frá þeirri stefnu verður ekki vikið. Alþýðusamtökin verða að slá skjaldborg um þá stórfelldu efnahagslegu ávinninga, atvinnuuppbygginguna, framleiðsluaukninguna, viturlega meðferð markaðsmálanna, útrýmingu atvinnuleysis og útfærslu fiskveiðilögsögunnar, sem unnizt hafa í samstarfi við ríkisstj, á s. l. tveimur árum. En þau verða jafnframt að krefjast þess svo kröftuglega, að ekki verði undan vikizt, að verðþenslan verði stöðvuð og stöðugt verðlag tryggt í landinu, ekki að þeirri leið, að laun verkafólks verði skert með kaupbindingu eða vísitöluskerðingu, heldur með því að taka upp stefnu sparnaðar í öllum opinberum rekstri, með því að miða fjárfestingu við efnahagsþol þjóðarinnar og framkvæma aðrar nauðsynlegar aðgerðir í efnahagslífinu, jafnvel þótt þær hafi einhvern sársauka í för með sér fyrir vissa aðila í þjóðfélaginu. Sú ríkisstj., sem nú er við völd í landinu, fékk þau fyrir frumkvæði og fylgi alþýðunnar, sem batt við hana miklar vonir og veitti henni traust til mikilla afreka. Á fjölmörgum sviðum hefur þessi ríkisstj. reynzt traustsins verð og unnið ómetanlegt starf. Á öðrum sviðum hefur skort á, að nægilegt tillit væri tekið til verkalýðsstéttarinnar og hagsmuna hennar. Þetta verður að breytast, ef vel að fara. Verkalýðshreyfingin getur verið sterkasta þjóðfélagsaflið í þessu landi. Nú eins og áður æskir hún einskis fremur, en að beita því mikla afli í samstarfi við ríkisvaldið til þess að skapa vinnandi stéttum landsins bætt lífskjör, en hún kaupir heldur ekki friðinn því verði að fórna hagsmunum umbjóðenda sinna í einu eða neinu.



Herra forseti. Þetta fjárlagafrv., sem hér hefur verið lagt fram, er að því leyti ekki ólíkt fjárlagafrv. undanfarinna ára, að það er hæsta fjárlagafrv., sem nokkurn tíma hefur séð dagsins ljós á Alþingi. Niðurstöðutölur á sjóðsyfirliti eru um 900 millj. kr. Svona hefur þetta verið mörg undanfarin ár. Fjárlög hvers árs hafa sífellt verið hærri heldur en, ársins á undan. Tilsvarandi tölur undanfarinna ára hafa verið þannig, - ég nefni þær aðeins til þess, að menn átti sig á, hversu ört þetta breytist: 1953 var þessi sama tala eða niðurstaða á sjóðsyfirliti 392 millj. kr., 1954 430 millj. kr., 1955 497 millj. kr., 1956 579 millj. kr., 1957 714, 1958 851 og nú í kringum 900 millj. kr. Fjárlögin hafa því rúmlega tvöfaldazt á s. l. fjórum árum og nærri þrefaldazt á s. l. 6 árum og nálgast nú orðið 1.000 millj., eða 1 milljarð, sem er eða svarar til 6.000 kr. á hvert einasta mannsbarn í landinu að meðaltali. Útsvörin í stærstu bæjunum munu nú vera í kringum 3.000 kr. á íbúa, eða samtals gjöld til ríkis og bæja um 9.000 kr. á hvert mannsbarn að meðaltali, eða 45 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu. Ef litið er til baka, þótt ekki sé lengra en til minna fyrstu ára á Alþ., þá verður munurinn geysimikill og tölurnar furðulegar, þegar þær eru bornar saman við núverandi upphæðir. Tilsvarandi tölur við þær, sem ég nefndi áðan í fjárlagafrv. nú, þ. e. a. s. niðurstöðutölur á sjóðsyfirliti, voru í frv. fyrir árið 1935 rúmar 14 millj. og hækkuðu þá á 5 árum til ársins 1940 um aðeins 4 millj. kr., samtals upp í 18 millj. kr. 1940. En hækkunin á þessu 24 ára tímabili á heildarupphæð fjárl. hefur orðið í kringum sextíuföld. Þess má einnig geta, að hér eru þó ekki enn öll kurl komin til grafar, því að í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er ekki reiknað með nærri fullri vísitölu, eins og vitað er nú þegar að hún muni verða, og sömuleiðis er vitað, að opinberir starfsmenn hafa ekki enn fengið hliðstæða launahækkun við aðrar starfsstéttir í þjóðfélaginu, sem augljóst er að þeir hljóta að fá, en með þeirri hækkun er heldur ekki reiknað í frv. Þessi þróun er uggvænleg og stefnir greinilega í fullkomið óefni. En þess er skylt að geta í þessu sambandi, til þess að öllu réttlæti sé fullnægt, að þegar borin eru saman fjárl. eða fjárlagafrumvörp nú og fyrir 20–25 árum, þá er verið að bera saman tvo hluti, sem eru langt frá því að vera fullkomlega sambærilegir. Í fjárl. nú hafa verið teknir heilir dálkar, heilir kaflar, sem ekki voru til þá, fjöldamörg atriði tekin ný á þessu tímabili. Fjárlögin koma miklu víðar við og grípa miklu víðar inn en áður, svo að ekki er nema að litlu leyti sambærilegt við það, sem þá var. En það, sem er uggvænlegt í þróun þessara mála, það er ekki út af fyrir sig, að nýir liðir séu teknir inn á fjárl., ef féð er þá notað í gagnlegum tilgangi, heldur hitt, að sömu hlutirnir og sama vinnan skuli hækka frá ári til árs, eins og raun ber vitni og ekki aðeins í fjárl., heldur á öllum sviðum. Þegar núverandi hæstv. ríkisstj, var mynduð, var það eitt af hennar höfuðverkefnum að koma lagi á efnahagsmálin, þ. e. a. s. að stöðva hrun gjaldmiðilsins, krónunnar. Voru menn bjartsýnir á, að þetta mundi henni frekar geta tekizt en öðrum, þar sem hún var samansett af fulltrúum þeirra aðila, sem úrslitaáhrif hafa á verðmyndunina í landinu, launþega og bænda. En öllum landsmönnum er nú ljóst orðið, að sú þróun, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum og fjárl. eru á vissan hátt spegilmynd af, er í mesta máta óheillavænleg og leiðir til hreinnar glötunar, ef ekki tekst á einhvern hátt að stöðva hana. Almenn launahækkun, sem gengur nokkurn veginn jafnt yfir alla, kemur ekki neinum að gagni, ef verðlag á vörum fylgir upp á við í sömu hlutföllum. Það er ekki launahæðin, sem hefur þýðingu, heldur er það sjálfur kaupmáttur launanna. Þetta er nú flestum farið að skiljast og ber því vitanlega að haga sér eftir því. En ríkisstj. hefur því miður ekki tekizt að ráða við þetta verkefni, eins og vonir stóðu til, til fulls. Fyrstu tvö árin hækkaði að sönnu framfærsluvísitalan aðeins um 8 stig, og var það út af fyrir sig viðunandi, ef það hefði orðið með eðlilegum hætti. En þegar það er tekið með í reikninginn, að þessi niðurstaða hefur orðið til með mjög auknum niðurgreiðslum, eins og hæstv. fjmrh. lýsti hér áðan og þegar tekið er tillit til, að sú tilraun, sem gerð var s. l. vetur til úrbóta og áreiðanlega stefndi í rétta átt, hefur nú að verulegu leyti runnið út í sandinn með mjög hækkuðu verðlagi á innlendum vörum og launahækkunum til viðbótar við óumflýjanlega hækkun hinnar erlendu vöru, þá verður ekki komizt hjá því að viðurkenna, að niðurstaðan hefur ekki orðið sú, sem stefnt var að. Þegar þessi ríkisstj. tók við völdum, lýsti hún því yfir, að um lausn þessara mála skyldi haft samráð við launþega og bændur. Þessarar samvinnu hefur ríkisstj. leita, og sannleikurinn er líka sá, að engin varanleg niðurstaða mun fást né bót á ráðin nema í fullkominni samvinnu við þessa aðila. En kjarni þessa máls og þann kjarna hafa menn oft og tíðum viljað dylja fyrir sjálfum sér, þó að þeir hafi skynjað hann og sú raunalega staðreynd, sem ekki verður umflúin og kom mjög greinilega í ljós í áliti þeirra sérfræðinga, sem um efnahagsmálin fjölluðu í vetur á vegum ríkisstj., er sú, að þjóðin hefur allar götur síðan í stríðslok eytt meira, en hún hefur aflað. Þessi mismunur hefur verið jafnaður fyrst með inneignum þeim, sem safnazt höfðu erlendis í styrjöldinni, síðan með svokölluðu Marshall-fé og loks nú síðast með gífurlegri skuldasöfnun erlendis. Hér eiga allir flokkar hlut að máli, að vísu mismikinn, en allir nokkurn. Þegar stjórnarandstaðan, Sjálfstfl., nú er að deila á ríkisstj, fyrir núverandi þróun mála, fer honum það heldur illa, því að hann hefur átt sannarlega sinn þátt í því sama og raunar stundum í miklu stærri stíl, enda hefur hann engar tillögur borið fram til úrbóta á neinu sviði og enga tilraun gert í þá átt, - sem sagt ekkert látið í sér heyra nema neikvæða gagnrýni. En þessi met verður að jafna og kapphlaupið milli verðlags og launa verður að hætta. Þetta hefur að vísu oft verið sagt áður, en ég tel nú svo langt komið á þessari braut, að ekki megi lengra halda og líf stjórnarinnar beinlínis undir því komið, að það takist, þó að raunar verði ekki séð, að í því felist út af fyrir sig nein lausn mála, þó að hæstv. ríkisstj., sem nú situr, yrði að fara frá völdum vegna þess, að henni hefur ekki tekizt að koma þessu aðalmáli sínu þannig í framkvæmd, sem hún helzt vildi, og þó að hv. 2. þm. Eyf., sem hér talaði áðan, hafi talið sjálfsagt, að svo yrði af þessum ástæðum, þá leysir það málíð ekki neitt, því að frá sjálfstæðismönnum liggja ekki fyrir neinar tillögur til úrbóta í þessu efni. En þó að hæstv, ríkisstj. hafi ekki tekizt að leysa þetta mál, eins og til var ætlazt, þá vildi ég minnast á annað mál, þar sem hæstv. ríkisstj. hefur virkilega vel tekizt og það er að viðhalda fullri atvinnu í landinu og bæta mjög verulega atvinnuástandið víða um land a. m. k. Hefur atvinnuástandið sennilega sjaldan eða aldrei verið betra, en nú hin síðustu ár. Þetta er ekki aðeins þýðingarmikið fyrir þá einstaklinga, sem vinnunnar njóta, heldur fyrir þjóðarbúið í heild, ef unnið er að framleiðslustörfum, því að að því verður að keppa að jafna hallann á þjóðarbúskapnum með aukinni framleiðslu frekar, en með því að draga saman seglin í fjárfestingu, þar sem hér er svo margt ófullgert eða draga úr neyzlunni. En þennan halla verður að jafna, ef heilbrigt efnahagslíf á að geta þróazt í landinu. Það er beinlínis grundvallaratriði. Og ef til vill verður að fara að einhverju leyti allar þessar leiðir til þess að ná fullkomnum árangri, bæði þá leið að auka framleiðsluna, draga að einhverju litlu leyti úr fjárfestingunni og neyzlunni. Eitt allra þýðingarmesta atriðið í öllu efnahagslífi þjóðarinnar er að endurvekja traustið á gjaldmiðlinum, krónunni, en það verður ekki gert, nema hækkunum, svo geysiörum sem nú hafa nýorðið og alltaf eru að gerast, linni. Sjálft fjárlfrv., eins og það liggur nú fyrir, er ekki unnt að ræða hér neitt verulega í einstökum atriðum a. m. k., en eitt atriði langar mig þó til þess að minnast á. Innborganir og útborganir eru áætlaðar nálega jafnar á sjóðsyfirliti. Ef að venju lætur, þá eiga gjöldin eftir að hækka mjög verulega í meðferð þingsins, og eins og áður hefur verið að vikið, er bæði reiknað með of lágri visitölu í frv. og ekki reiknað með hækkuðum grunnlaunum opinberra starfsmanna, sem vitað er að kemur. Er því fyrirsjáanlegur halli á frv., nema tekjurnar verði auknar eða dregið úr einhverjum gjöldum mjög verulega, því að að mínu áliti kemur vitaskuld ekki til mála að afgreiða fjárlfrv. með halla. Og á það vil ég benda alveg sérstaklega, að árferði getur tæpast verið betra né afkoma yfirleitt heldur en verið hefur nú um sinn með fullri atvinnu nálega allra, sem hafa viljað vinna og öruggri sölu allra okkar afurða. Í árferði eins og þessu ætti vitanlega að reyna að safna einhverjum varasjóði fyrir til mögru áranna, því að vafalaust má gera ráð fyrir því, að þeirra verði enn vart einhvern tíma eða að einhverju leyti. Þetta gildir kannske allra mest í viðskiptum okkar út á við, og ég efast um, að nokkur þjóð standi þar svo höllum fæti eða tefli á jafntæpt vað eins og við gerum nú. Eftir mörg tiltölulega góð ár með greiðri sölu á öllum okkar afurðum eigum við engan gjaldeyrisforða, heldur þvert á móti, við höfum hrúgað upp lausaskuldum. Fyrir utan hin miklu fastalán, sem við höfum tekið, höfum við hrúgað upp lausaskuldum, sem nema tugum milljóna króna beinlínis og enn miklu meira í ábyrgðarskuldbindingum, sem falla smátt og smátt. Þetta er - að ég tel - svo glæfralegt, að maður veigrar sér við að hugsa til þess, hvað mundi ske, ef eitthvað smávegis bæri þarna út af. Gjaldeyrisforði, þó að ekki sé ýkja stór, er það, sem við verðum að keppa að og það sem fyrst, meðan möguleikarnir eru fyrir hendi. Í stað þess að fara nokkuð út í einstök atriði fjárlfrv.; sem heldur ekki er til ætlazt við þessa 1. umr., þá vildi ég mega koma lítillega inn á hugmynd, sem að vísu hefur verið orðuð áður, en ekkert hefur þó orðið úr framkvæmdum á, því miður, því að ég hef lengi staðið í þeirri meiningu, að hún gæti orðið til mikils gagns og því nefni ég hana hér, að hún stendur í nánu sambandi við fjárl. og afgreiðslu þeirra, þó að segja megi, að hér sé um sérstakt mál og það sérstakt stórmál að ræða. Nú um alllangt árabil eða öllu heldur um áratugi hafa fjárl. verið miklu meira, en áætlun um búskap ríkissjóðs. Þau hafa gripið inn á og haft úrslitaáhrif á fjöldamargar starfsgreinar, sem ekki heyra hinum eiginlega ríkisbúskap til og sama má segja um ýmsa lagasetningu Alþ. og ráðstafanir, sem gerðar hafa verið af hálfu hæstv. ríkisstj. Það má því segja, að þróunin hafi jafnt og þétt færzt í þá átt, að þjóðarbúskapurinn allur hafi verið meira og meira mótaður af ákvörðunum hins opinbera, ríkisstj., Alþ. og raunar einnig mjög verulega af hliðstæðum aðgerðum ýmissa hinna stærri bæja. Að sumu leyti má segja, að þetta hafi orðið með ráðnum hug, en sumpart hefur það einnig orðið eða komið sem lausn á einstökum vandamálum líðandi stundar, sem erfitt hefur verið að ráða fram úr öðruvísi. Þessi framvinda mála hefur ekki orðið á vegum neins einstaks flokks eða einstakra flokka eingöngu, heldur hafa allir flokkar átt hér einhvern hlut að, mismunandi mikinn að vísu og kannske með mismunandi ljúfum huga, en allir hafa komið hér við sögu að einhverju leyti. Nægir í þessu sambandi að benda á þá margháttuðu fyrirgreiðslu, sem íslenzkur landbúnaður hefur fengið, bæði með mjög fjölþættri lagasetningu og beinum fjárframlögum úr ríkissjóði, en þau nema nú á aðeins einni grein fjárlfrv. u. þ. b. 1/10 hluta af öllum rekstrarútgjöldum ríkissjóðs. Þá má einnig minnast á sjávarútveginn, sem nú árlega hefur orðið að fá aðstoð hins opinbera, til þess að starfræksla hans stöðvaðist ekki eða drægist mikið saman. Iðnaðarstarfsemin hefur komið hér minnzt við sögu. En þó vita allir, að ákvæði tollalaga, aðstoð við lánaútvegun eða neitun um slíka aðstoð, framkvæmd innflutningstakmarkana o. fl., o. fl. getur haft úrslitaáhrif á möguleika þessarar starfsemi til að eflast og þróast. Einnig má þar benda á, að sá vísir til stóriðju, sem nú er hér kominn á fót, hefur orðið til fyrir beinar aðgerðir ríkisvaldsins og Alþingis. Og í nánum tengslum við ráðstafanir hins opinbera til stuðnings þessum höfuðatvinnuvegum er svo íhlutun ríkisvaldsins um fjárfestingarmál, bæði þær hömlur, sem á fjárfestinguna hafa verið settar og sú viðleitni að beina fjárfestingunni inn á þær brautir, sem ætla má að hún komi að sem mestum notum fyrir þjóðina í heild og að halda henni innan þeirra takmarka, sem ætla má viðráðanleg, miðað við þjóðartekjurnar í heild og þá lánsmöguleika, sem fyrir hendi eru, ef menn vilja fara lengra, en árlegar tekjur leyfa. Allar þessar ráðstafanir hafa við meiri og minni rök að styðjast og má segja, að þær hafi verið ýmist nauðsynlegar eða forsvaranlegar eftir því, hvernig litið er á í hverju einstöku tilfelli. En það, sem hefur á skort er, að þessar ráðstafanir hafa ekki verið gerðar í samhengi. Hefur því oft komið fyrir, að eitt hefur rekið sig á annars horn og ekki komið að þeim notum, sem til hefur verið ætlazt, a. m. k. ekki að fullu. Má um þetta nefna ýmis dæmi, sem óþarft er að rekja og allir þekkja, sem nokkuð hafa kynnt sér þessi mál. Það skal tekið fram, að þetta er ekki sett fram í ádeiluformi á neinn flokk sérstaklega, því að allir flokkar eiga hér nokkurn hlut að máli, þó að það sé mismikið. En það, sem er aðalefni míns máls og ástæðan til þess, að ég hef rakið þetta nokkuð, er að vekja máls á því, hvort ekki sé tími til kominn, að samtímis fjárlfrv., sem er áætlun um ríkisbúskapinn, sé einnig gerð önnur áætlun um þjóðarbúskapinn allan í heild. Hjá fjölda þjóða eru nú slíkar áætlanir gerðar og þá jafnvel ekki síður hjá þeim þjóðum, sem aðhyllast „líberalistíska“ viðskiptahætti og efnahagsstarfsemi, heldur en hjá hinum, sem vilja byggja sinn þjóðarbúskap á „plan-ökonómískum“ áætlunum. Slík áætlun er í sjálfu sér hið mikilverðasta plagg, hvernig sem menn hyggjast nota það og einmitt hér á Íslandi, þar sem svo náin tengsl eru á milli rekstrar þjóðarbúsins og ríkissjóðs og ríkisstj., eru mjög miklar líkur til, að þjóðarbúskaparáætlunin geti orðið að ómetanlegu gagni við samningu fjárl. og mótað á skynsamlegan hátt hina mikilsverðustu þætti þeirra. Hér hefur verið og er starfandi fjöldi nefnda, sem hver um sig hefur tekið til meðferðar nokkra þætti úr áætlun sem þessari og einn þáttur þessarar áætlunar er nú saminn árlega, þ. e. áætlun um viðskipti okkar út á við, bæði útflutning og innflutning, sem innflutningsskrifstofan gerir. En hvort tveggja er, að þessar nefndir taka ekki til meðferðar nema nokkurn hluta af þjóðarbúskapnum og svo hitt, að þær hafa ekki það samband sín á milli, sem æskilegt og nauðsynlegt er til þess að fá þá heildarmynd, sem ég tel nauðsynlegt að fá. Úr þessu þarf að bæta og beini ég því til hæstv. ríkisstj., hvort hún vildi ekki taka þetta mál upp til athugunar nú þegar og gera ráðstafanir, sem þyrfti, til þess að heildaráætlun um þjóðarbúskapinn geti legið fyrir, þegar næstu fjárlög verða samin. Mér er að vísu ljóst, að þetta er mikið verk. En ég gæti hugsað mér, að bæði seðlabanki og Framkvæmdabanki gætu að einhverju leyti lagt fram aðstoð í þessu skyni, því að báðir hafa skyld verkefni með höndum og þeir ráða báðir yfir sérfræðingum á þessu sviði, sem unnið gætu verkið í samvinnu við sérfræðinga ríkisstj. Þetta mál hefur að vísu áður borið á góma og meira að segja verið gerðar um það ályktanir, en við það hefur verið látið sitja og ekkert orðið úr framkvæmdum. Ef til vill hefur það verið vegna þess, að sérfræðinga hefur ekki tekizt að fá, þeir hafa ekki verið tiltækir til verksins, en þetta verk verður að vinna fræðilega. En ég ætla, að nú sé völ á nægilegum mannafla til þess að sinna því, svo að vel mætti við una. Ég geri ráð fyrir, að þetta mál verði á næstunni tekið upp í einhverju formi, enda tel ég, að það hafi þegar dregizt allt of lengi. Á það vil ég svo að lokum benda, að ýtarleg áætlun af þessu tagi á að geta orðið til hins mesta gagns, þegar hin stríðandi öfl þjóðfélagsins takast á um skiptingu þjóðarteknanna. Framleiðslumagn þjóðarinnar er sú eina örugga viðmiðun, sem hægt er að hafa, þegar þau mál eru gerð upp og raunveruleg bót á lífskjörum þjóðarinnar í heild fæst aðeins með því að auka afköstin. Áætlun um þetta og ábendingar um, hvernig þessi aukning megi bezt og auðveldast takast með hliðsjón af öðrum þáttum þjóðarbúskaparins, er því sá grundvöllur, sem byggja verður á. Leggi hæstv. ríkisstj. þennan grunn á næstunni, þá tel ég vel farið.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem síðasti hv. þm. sagði, að það þyrfti að fylgja fjárlagafrv. þjóðhagsáætlun. Ég vil einnig upplýsa, að í Framkvæmdabankanum hefur verið unnið allmikið starf undanfarið til þess að koma þessu í framkvæmd og ég geri mér vonir um, að ef úr því verður, að stofnuð verði hagdeild í stjórnarráðinu, eins og til hefur staðið og ég vona að verði á næstunni, þá verði hægt að koma því í verk að láta fjárlagafrv. framvegis fylgja slíka þjóðhagsáætlun. Þegar hefur verið unnið talsvert undirbúningsstarf, eins og ég tók fram. Hv. þm. Björn Jónsson ræddi hér nokkuð almennt um efnahagsmálin, og hann lagði sérstaka áherzlu á, að það yrði að reyna að finna leiðir til þess að lækka bæði verklegar framkvæmdir eða fjárfestingu, eins og það er kallað og ríkisútgjöld. Ég vil mjög taka undir, að þessi mál séu athuguð gaumgæfilega. En ég vil benda á þá staðreynd, að stórkostlegur niðurskurður verklegra framkvæmda samrýmist ekki öflugri framfarapólitík í þágu dreifbýlisins til sveita og við sjóinn, að stórkostlegur niðurskurður verklegra framkvæmda af ríkisins hendi samræmist ekki öflugri uppbyggingarpólitík í sjávarplássunum eða í sveitunum, eins og þeirri, sem hefur verið framkvæmd á undanförnum árum og þessi stjórn hefur einmitt talið sér til gildis. Eigi að síður þarf að fara varlega og hóflega í þessum málum. Togarakaup eru ákaflega nauðsynleg og verið er að vinna að þeim, eins og ég lýsti yfir. Ég vil vara við því, að menn áliti, að það sé hægt að lækna efnahagsvandamálin með því að stöðva eða tefja fyrir eðlilegri uppbyggingu landbúnaðariðnaðarins, t. d. mjólkuriðnaðarins, sem fyrst og fremst er byggður á því að framleiða góðar mjólkurafurðir fyrir þjóðina. Lausn efnahagsmálanna verður ekki byggð á því að stöðva slíka framþróun. Varðandi útgjöldin í ríkisrekstrinum, þá er sjálfsagt að athuga gaumgæfilega allar uppástungur um lækkanir á þeim og enginn mundi verða glaðari en ég, ef hægt væri að finna þar liði, sem mætti lækka. En því miður bendir reynslan ekki til þess, að menn megi vera of bjartsýnir í þeim efnum og þar á ég við þær tillögur, sem fram hafa komið bæði meðal stuðningsmanna stjórnarinnar og einnig frá stjórnarandstæðingum. Sannleikurinn er sá, að Alþingi hefur ekki á undanförnum árum haldið þannig á þessum málum, að það hafi stefnt að lækkuðum ríkisútgjöldum og eiga þar allir flokkar sammerkt, heldur sífellt sett löggjöf, sem hefur orðið til þess að hækka ríkisútgjöldin. En það er sjálfsagt að athuga gaumgæfilega allar uppástungur í þessu efni og vitaskuld mundi enginn verða glaðari en ég, ef hægt væri að finna í þessu framkvæmanlegar leiðir. En ég vara við of mikilli bjartsýni í þeim efnum. Hv. 2. þm. Eyf. hélt hér ræðu áðan, sem mjög er einkennandi fyrir málflutning sjálfstæðismanna nú um þessar mundir og má telja þennan hv. þm. fulllærðan orðinn í því. En annars verður að segja það honum til hróss, að það tók hann nokkur missiri að venja sig á það orðbragð og þann málflutning, sem tíðkast á þeim bæ. Hv. þm. hefði getað sparað sér - við skulum segja áhyggjur, ég vil ekki segja rangfærslur, því að það hefur víst ekki verið vísvitandi, ef hann hefði kynnt sér ofurlítið betur það mál, sem hér er til umr., þ. e. a. s. ríkisbúskapinn. Það hefði t. d. verið mjög auðvelt að sýna honum fram á, að þessi 70 millj. kr. greiðsluhalli, sem hann var að tala um á s. l. ári, er algerlega út í bláinn, eins og ég raunar upplýsti í minni ræðu, því að hallinn er 22 milljónir. Enn fremur hefði, ef hann hefði leitað sér upplýsinga, verið hægt að gefa honum þær upplýsingar, að þó að yfirdráttarskuld ríkisins sé núna nokkru hærri en í fyrra, þá bendir það ekki til greiðsluhalla á þessu ári, heldur eru þar aðrar ástæður. Þar er fyrst og fremst því til að dreifa, að lagðir hafa verið út milljónatugir vegna skipakaupa og annarra framkvæmda, sem koma inn aftur á næstu vikum. Ég held, að hv. þm. þurfi engar áhyggjur að hafa af þessum greiðsluhalla frá í fyrra, því að eins og ég gat um áðan, þá geri ég mér eindregið vonir um, að hann verði borgaður upp fyrir áramót. Þessi hv. þm. sagði, að núv. fjmrh. virtist hafa það fyrir fastan sið að eyða stórfé umfram fjárlög. Ég get ekki stillt mig um í þessu sambandi að minna þennan hv. þm. á, að í 10 ára fjmrh.-tíð sjálfstæðismanna voru umframgreiðslur fimm sinnum hærri tiltölulega, en þær hafa verið síðustu 10 árin. Þær voru hvorki meira né minna, en um 55% að meðaltali í 10 ár undir fjárstjórn sjálfstæðismanna, svo að það er ekki furða, þótt þessi hv. þm. hneykslist á umframgreiðslum. En þær hafa undanfarið verið aðeins 1/5 af því og fara síminnkandi. Þá er út af greiðsluhallanum og áhyggjum hans í því efni, rétt að minna hann á, að á 11 árum tókst þessum forustumönnum Sjálfstfl. í fjármálum að skila af sér þannig, að nettó-greiðsluhallinn umfram greiðsluafgang var á milli 90 og 100 millj. Útgjöldin fóru vitanlega alltaf sívaxandi, eins og raunar gera mátti ráð fyrir og hér hefur verið rætt. Á þessu tímabili áttu þessir ráðherrar sjálfstæðismanna gersamlega metið í öllum beinum skattaálagningum, þannig að síðan hafa beinir skattar verið stórkostlega lækkaðir frá því, sem var í þeirra tíð. Þessi hv. þm. sagði, að ég hefði það fyrir sið upp á síðkastið að taka stórfé út úr ríkisbúskapnum til þess að sýna skakka mynd. En á meðan sjálfstæðismenn voru í stjórnaraðstöðu, voru þeir óþreytandi að lýsa því yfir, að uppbætur á verðlag afurða, framleiðslu afurða og niðurgreiðslur á verðlagi á innlendum markaði væru alit annars eðlis, en venjuleg ríkisútgjöld. Þeir voru óþreytandi að útlista þetta þá, en nú telja þeir það fölsun að telja ekki þessi framlög með venjulegum ríkisútgjöldum. Ég læt menn um að dæma slíkan málflutning. Þá kom kafli í ræðu þessa hv. þm., sem er mjög einkennandi fyrir málflutning þeirra sjálfstæðismanna, sem ég hef drepið á. Hann sagði, að það væri fullkomið hneyksli, að nú væri fjmrh. og ríkisstj. farin að vísa til Alþýðusambandsþingsins um það, hvað mundi gerast í efnahagsmálunum og hélt langa ræðu um það, hvílíkt hneyksli þetta væri, að láta stéttasamtökin ráða. Fyrst kemur mönnum í hug út af þessu: Er það meining þessa hv. þm. og Sjálfstfl., að Alþingi eigi að taka það að sér og ríkisstj. að ákveða hér kaupgjald? Ber að skoða þennan málflutning þessa hv. þm. svo, að kaupgjaldsþáttinn eigi að taka hér inn á Alþingi og hér eigi að lögbjóða kaupgjald? Ef nokkur brú væri í þessum málflutningi þessa hv. þm., þá á auðvitað að líta á hann þannig. Hann getur því svarað því næst eða Sjálfstfl., hvort það ber að skilja þetta svo. En það var fleira í þessu. Hann sagði, að það væri fullkomið hneyksli, ef Alþingi færi ekki sínu fram og ríkisstj. og ætlaði að fara að taka tillit til þess, sem stéttasamtökin segðu, og spurði: Ja, hvar erum við þá stödd? En ekki hafði þessi hv. þm. talað nema eina mínútu eða svo til viðbótar, þegar hann var kominn að því að lýsa því yfir, að það hefðu í raun og veru engin samráð verið höfð af hendi núv. ríkisstj. við verkalýðsfélögin, allt valdið væri fengið í hendur fámennrar klíku og það væri fullkomið hneyksli. Á þremur mínútum eða svo hélt hann fram a. m. k. tveimur gerólíkum viðhorfum til þessa höfuðatriðis í efnahagsmálum landsins. Þessi hv. þm. sagði, að það hefði verið mjög ósanngjarnt af mér og rangt, þegar ég í ræðu, sem mjög hefur farið í taugar þeirra sjálfstæðismanna, í sumar hélt því fram, að hækkunarbarátta Sjálfstfl. hefði borið árangur. Sagði þm., að þetta væri vottur um ófyrirleitinn málflutning. Ég spyr: Er nokkur Íslendingur í vafa um, að úr herbúðum sjálfstæðismanna hefur það verið óspart út látið ganga núna síðustu missirin, að það væri alveg eðlilegt, að menn krefðust kauphækkana? Og er nokkur vafi á því í huga nokkurs manns, að þessi boðskapur, látinn út ganga úr þeim herbúðum, þar sem atvinnurekendur hafa að minnsta kosti verið fram að þessu taldir vera margir, að þessi boðskapur hafi haft stórfelld áhrif á þróunina í þessum málum? Ég held, að enginn sé í efa um þetta og að það hafi verið fullkomlega réttmætt, sem ég sagði um afskipti sjálfstæðismanna af þessum málum og það sé ekkert ofsagt í því, að þjóðin megi nú þakka sjálfstæðismönnum fyrir það, að þeir hafa að vissu leyti sigrað í þessari hækkunarbaráttu sinni. En svo koma þessir menn auðvitað hér á Alþingi og annars staðar og ráðast á aðra fyrir það, að þróunin hefur orðið eins og hún er. Til dæmis um, að aðrir hefðu hér komið við sögu, þá sagði hv. 2. þm. Eyf., að deildarstjóri úr fjmrn. hefði flutt tillögu um það á bæjarstjórnarfundi, að það væri eðlilegt, að Dagsbrúnarmenn fengju kauphækkun. Já, þetta var ákaflega einkennilegt. Þegar allir aðrir voru búnir að fá kauphækkun, átti þá ekki að hækka kaupið neitt við Dagsbrúnarmenn? Var það ekki sjálfsagður hlutur, að þeir fengju kauphækkun, a. m. k. til samræmis við aðra? Sannleikurinn er sá, að kórónuna á þessa framkomu sína settu sjálfstæðismenn með því, þegar þeir ætluðu að neita Dagsbrúnarmönnum um kauphækkun, eftir að þeir voru búnir að eiga ríkulegan þátt í því, að flestallir aðrir hefðu fengið kaupgjald sitt hækkað. Ég geri ekki ráð fyrir því, að þessu verði gleymt og þess vegna sé þeim nokkuð minnisstæð sú till., sem deildarstjórinn flutti á bæjarstjórnarfundi í Reykjavík og það var skemmtilegt, að þetta skyldi einmitt koma fram. Ég vil svo að endingu í þessum umræðum aðeins segja þetta: Það er tæplega hægt að hugsa sér einkennilegri skrípaleik, en forusta Sjálfstfl. hefur leikið undanfarið né ábyrgðarminni framkomu. Það er alveg augljóst, að þeir, sem þar ráða húsum, hafa algerlega sleppt allri von um að geta unnið sér aukið traust þjóðarinnar með myndarskap, stefnufestu og þjóðhollri framkomu, skortir sýnilega bæði þrek og kjark til þess að koma beint fram með nokkra stefnu eða skoðun. Valdavonir virðast eingöngu bundnar við, að með niðurrifsverkum sé hægt að skapa vanda, sem valdi sundrung og upplausn og í því róti muni þeir ná auknum áhrifum og völdum. Það er raunar furðulegt, að forustu flokksins skuli detta í hug að bjóða mönnum upp á sumt af því, sem á borð er borið og mikil hlýtur að vera trú þessara manna á heimskuna og ofstækið, að þeim skuli detta í hug að nota þessar vinnuaðferðir. Ég mun ekki fara langt út í að rekja hér að þessu sinni allar þær mótsagnir, sem fram koma, né öll þau bolabrögð, sem við eru höfð, umfram það, sem ég þegar hef gert í sambandi við ræðu hv. 2. þm. Eyf., en ég vil benda á eftirfarandi: Þeir gera allt, sem þeir geta, til þess að ýta undir sem trylltast kapphlaup kaupgjalds og verðlags. Þeir ætla að ærast, þegar talað er um að breyta vísitölufyrirkomulaginu og draga úr skrúfuganginum, sem engum er til gagns. Þeir heimta hærri ríkisútgjöld og meiri framlög á öllum sviðum, en bölsótast hins vegar út af skattabyrðum og hækkun ríkisútgjalda. Þeir ýta af öllum mætti undir sem villtastan skæruhernað í kaupgjaldsmálum og snúast nú í blöðum sínum með heift gegn öllum hugmyndum um að koma bættri skipan á þau mál. Allt er þetta þveröfugt við það, sem þessir menn hafa haldið fram á undanförnum árum, þegar þeim hefur verið trúað fyrir ábyrgð. Þeir stefna sýnilega að því að reyna að koma á algerri upplausn í efnahags- og framleiðslumálum, ef það mætti verða til þess að sundra samtökum þeim, sem orðið hafa um núverandi ríkisstjórn. Tæpast mun nokkur svo fáráður maður finnast, að honum detti í hug, að Sjálfstfl. hefði haft möguleika til þess að stuðla að heppilegri þróun í efnahagsmálum og framleiðslumálum, en orðið hefur, þótt hann hefði verið við völd eða haft yfirleitt í nokkru tilliti betri aðstöðu til þess, en þeir flokkar, sem nú standa saman að landsstjórninni, enda dettur sjálfstæðismönnum ekki einu sinni í hug að halda þessu fram, því að þeir fást ekki með nokkru móti til þess að segja hvað þeir vilja. En hvað vita menn þá í raun og veru um afstöðu sjálfstæðismanna til einstakra mála, og hvað má gera ráð fyrir að þeir séu að fara í rauninni, og hvernig eiga menn að vita þetta, þegar þeir hafa enga stefnu og segja eitt í dag og annað á morgun, allt eftir því, handa hverjum lýðskrumið á að vera? Að sumu leyti, er ef til vill erfitt, að átta sig á þessu. En á hinn bóginn eru til þýðingarmikil mál, sem sjálfstæðismenn hafa skoðun um og hafa tekið afstöðu til og þessir fáu þættir, sem þannig er ástatt um, gefa ef til vill ekki svo litla hugmynd um, hvað þeir raunverulega eru að fara. Ég vil í þessu sambandi nefna aðeins fjögur atriði, en í því eru þeir alltaf samir við sig, þegar til kemur. Þeir hata samvinnufélögin og þá samkeppni, sem þau félög veita gróðamönnum Sjálfstfl., en sú samkeppni er í rauninni sú eina, sem á sér stað í þessu þjóðfélagi, og er almenningi í landinu meira virði, en flest annað. Hún lýtur að því að skapa sannvirði vinnu og þjónustu og forða frá féflettingu. Þeir vilja hafa verkalýðsfélögin sjálfum sér sundurþykk og veik og mega ekki heyra neitt nefnt, sem styrkir þau og sameinar, eins og nú er komið. Þeir heimta, að viðskiptagróðinn fái að vera í friði. Allar hömlur á honum eru eitur í þeirra beinum, framleiðendur mega lepja úr krákuskel að þeirra dómi, það þarf ekki að vanda þeim kveðjurnar og í valdaleiknum má valda þeim sífellt nýjum og nýjum búsifjum, en viðskiptagróði verður að hafa sinn gang. Og loks, þeir eru á móti sköttum á milljónamæringa. Þegar þeir berjast gegn stóreignaskattinum, þá er það í alvöru, en að öðru leyti eru engir álögudjarfari en þeir, eins og reynslan sýnir. Ætli þetta gefi ekki nokkra hugmynd um, þótt ekki sé fleira talið, hverrar náttúru þeir eru, hinir föstu punktar í viðhorfum sjálfstæðismanna? Af þessu má sjá bezt, hvað verið er að fara. En þjóðin heimtar skýra mynd af því, hvað Sjálfstæðisfl. vill og sættir sig ekki við feluleikinn. Þessi krafa verður háværari með hverjum deginum, sem liður. Hún vofir sem óveðursbakki yfir höfðum sjálfstæðismanna, og fram hjá henni verður ekki komizt. Hvað vilja sjálfstæðismenn í efnahagsmálunum, hver eru þeirra úrræði? Öll þjóðin spyr, og hún heimtar svar.