Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég kem hér í ræðustól til þess að lýsa yfir stuðningi við það frv. sem hér liggur fyrir á þskj. 552 og er frv. til l. um breytingu á lögum um almannatryggingar nr. 67/1971, með síðari breytingum, og sem flutt hafa þeir hv. þm. Málmfríður Sigurðardóttir, Kristín Einarsdóttir, Kristín Halldórsdóttir og Sigríður Lillý Baldursdóttir. Það er löngu kominn tími til að tryggingakerfið taki að sér þátttöku í kostnaði vegna útgjalda við kaup á gleraugum og þarf ekki að fara nánar út í ástæður þess. Eins og alkunna er greiðir Tryggingastofnun ríkisins að hluta til fjölmargar tegundir hjálpartækja, og þau hjálpartæki sem kannski hvað algengust eru eru einmitt gleraugu og öll þekkjum við þann mikla kostnað sem fjölskyldur verða fyrir vegna útgjalda við gleraugnakaup handa börnum. Eins og hver getur sagt sér sjálfur vilja þau gjarnan brotna og þessi vara er orðin mjög dýr. Margsinnis hefur það komið fyrir að þeir aðilar sem gleraugu selja hér í Reykjavík hafa komið að máli við mig og haft orð á því að það sé óbærilegt á að horfa hversu mikinn kostnað fjölskyldur hafa af endurteknum kaupum á gleraugum, þannig að ég vil eindregið styðja þetta frv. og trúi því að hæstv. heilbrrh. finni einhverja leið til þess að koma til móts við efni þess. Okkur er auðvitað öllum ljóst að það þarf víða að finna matarholu og vitaskuld er hér um verulegan kostnað að ræða, en alveg ljóst þykir mér að það verði að finna lausn á kostnaði foreldra vegna gleraugna barna. Ég tel að það væri mikill áfangi í áttina að því marki sem frv. setur að a.m.k. einhverjir hópar yrðu þarna teknir inn. Í grg. vil ég aðeins nota tækifærið til þess að leiðrétta smáatriði. Hér segir að einungis svokölluð "strabismus"-gleraugu séu greidd af Tryggingastofnun ríkisins og engir aðrir af þegnum þjóðarinnar njóti aðstoðar vegna gleraugnakostnaðar. Það er raunar ekki alveg rétt vegna þess að svokölluð "aphaki"-gleraugu eða gleraugu með sérstökum linsum eru einnig greidd 90%. Einnig eru greidd gler vegna missis augasteins og enn ein tegund gleraugna er líka greidd 70%, en það eru svokölluð "nystagmus"-gleraugu eða gleraugu sem menn nota við svonefndum augnatitringi sem er ekki svo sjaldgæfur sjúkdómur. Þetta vildi ég leiðrétta svo að öllu sé til skila haldið um það sem hér stendur. Herra forseti. Ég þarf ekki að fjölyrða meira um þetta. Ég treysti því að hv. þm. sameinist um að hvetja hæstv. heilbrrh. til að finna einhverja leið til þess a.m.k. að koma til móts við fjölskyldur vegna sjóngalla barna og ekki skal ég heldur draga úr því að elli- og örorkulífeyrisþegar fái hér þjónustu því það er alveg ljóst að margir þeirra hafa hreinlega ekki efni á að skipta um gleraugu.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Ég var því miður ekki viðstaddur þegar framsaga var flutt fyrir þessu frv. sem hér er til umræðu en ég get út af fyrir sig tekið undir það með síðasta ræðumanni, hv. 13. þm. Reykv., að hér er hreyft máli sem heilbrigðisyfirvöld og þeir sem fara með málefni Tryggingastofnunarinnar þurfa að skoða og það er auðvitað ákaflega einfalt að lýsa yfir stuðningi sínum við frv. sem þetta eða við það efni sem hér er til umræðu. En það er svo með margt, margt fleira sem bæði hefur verið hreyft hér í þinginu og varðar útgjöld Tryggingastofnunarinnar eða þætti og ýmis efni sem almannatryggingakerfið okkar þyrfti að ná til, en það er ekki alveg svo einfalt. Við verðum líka að huga að því í heildina hver þessi útgjöld eru og hvað við getum ætlast til að almannatryggingakerfið, hið sameiginlega tryggingakerfi okkar verji og bæti. Ég geri ekki lítið úr því að þetta sem hér er á ferðinni sé í þeim flokki sem við þyrftum að setja ofarlega á blað. Ég vildi aðeins koma inn í umræðurnar til þess að nefna það, sem ég hef reyndar sagt hér áður í þessum ræðustól á þessu þingi sem nú stendur yfir, að heildarendurskoðun á tryggingalöggjöfinni er nú í gangi. Ég vil líka leyfa mér að segja hv. þm. þó að þeir hafi bent mér sumir hverjir og þar á meðal hv. síðasti ræðumaður á það fyrr að það sé nú ekki nýtt mál að endurskoða tryggingalöggjöfina og það sé ekki heldur einfalt og það hafi áður sýnt sig að það hafi tekið langan tíma. En ég vil segja það hér og nú og ítreka það sem ég hef áður sagt að það er unnið í þessu nú af miklum krafti. Það eru vikulega fundir í þeirri ágætu nefnd sem er að vinna að þessari endurskoðun. Í þeirri nefnd eiga sæti þm. og fyrrv. þm. sem þekkja vel til þessara mála fyrir utan starfsmenn Tryggingastofnunar og aðra sem hafa fjallað um þessi mál á undanförnum árum. Ég geri mér í alvöru vonir um það að við fáum fyrr en síðar niðurstöður úr því nefndarstarfi þó að ég geri mér nú ekki vonir um að það verði á þessu þingi, þ.e. ekki nú fyrir vorið, en vonandi síðar á árinu þannig að það mætti leggja frv. um breytingar á almannatryggingalöggjöfinni fyrir næsta þing. Ég vil líka segja það að við höfum tínt til ýmsa þætti, ýmis atriði sem öllum er ljóst að þarf að lagfæra og breyta varðandi almannatryggingalöggjöfina, bæði atriði sem hér hefur verið hreyft nú þegar á hv. þingi og eins ýmis önnur atriði sem hafa verið til umræðu í heilbr.- og trmrn. og hjá Tryggingastofnuninni, ýmsar athugasemdir sem þegar hafa komið fram og menn hafa viljað láta taka inn í þessa heildarendurskoðun. Mín niðurstaða hefur verið sú að vera ekki að flytja þessi mál eitt og eitt hér inn í þingið heldur vísa þeim öllum til þessarar heildarendurskoðunar, einnig þeim atriðum og þeim þáttum sem hér hafa verið flutt inn í þingið. Ég geri mér vonir um það að við getum náð samkomulagi um það, flm. ýmissa þessara tillagna. Auðvitað kann mönnum að finnast að eitthvað af þeim sé svo brýnt að ekki verði mögulegt að bíða með það heldur verði að knýja á um það að þing það sem nú situr afgreiði það og þá verði það auðvitað í valdi Alþingis að taka um slíkt ákvörðun. En á undanförnum árum hefur verið krukkað - ég segi krukkað meira og minna í almannatryggingalöggjöfina án þess að nokkur heildaryfirsýn væri í þeim breytingum. Margt af því hafa auðvitað verið þarfar og nauðsynlegar leiðréttingar, en þær hafa hins vegar skapað misræmi milli t.d. ýmissa bótaþátta. Menn hafa verið að lagfæra einn þáttinn og gleymt öðrum eða skilið hann eftir eða hirt minna um það. Þess vegna hefur skapast alla vega misræmi. Nauðsynlegt er að leiðrétta þetta og einfalda löggjöfina og þá er líka mjög brýnt að taka alla þá þætti, sem hér hafa komið inn, inn í þá endurskoðun. Ég mundi vilja leggja það til við flm. þessara tillagna, ekki bara þessarar einu sem hér liggur fyrir heldur margra annarra sem nú hafa komið fyrir þingið að undanförnu, að menn sameinuðust um það að vísa því til þessarar heildarendurskoðunar. En auðvitað verður þingið sem slíkt að taka endanlega ákvörðun um það. Ég ítreka það að ég held að hér sé hreyft þörfu máli. Við greiðum nú þegar hluta af heyrnartækjum, hjálpartækjum til þeirra sem eru heyrnarskertir og það má svo sem alveg segja það eins og gert er hér í þessari grg. að það sé ekkert samræmi í því að það skuli þá ekki vera neinn þáttur tekinn í kostnaði þeirra sem þurfa að nota gleraugu. Þetta er auðvitað bara eitt dæmi um það misræmi sem er alls staðar að finna í þessari löggjöf og ég ítreka það að ég tel mjög mikilvægt að menn setjist yfir það í heild og reyni að samræma hina ýmsu þætti og það sé skynsamlegra heldur en að pikka út einn og einn á þennan hátt.



Hæstv. forseti. Þetta þarf ekki að vera langt mál. Ég ætla aðeins að lýsa eindregnum stuðningi mínum við þessa till. Það er rétt sem kemur fram í grg. með tillögunni að augnsjúkdómar eru ættgengir. Þar af leiðir að í sömu fjölskyldunni geta verið mörg börn sem þurfa á gleraugum að halda. Þess vegna er mjög brýnt að það sé komið til móts við þetta fólk. Ég hef líka rekist á það t.d. með gamalt fólk sem er inni á stofnunum og hefur þessa svokölluðu vasapeninga að það er vandamál fyrir það að fá ekki gleraugun út úr almannatryggingum. Að vísu greiða sveitarfélögin eða félagsmálastofnanir sjálfsagt fyrir þetta fólk eftir beiðni, en það er nú einu sinni það sem er algjört eitur í þess beinum. Það er einhvern veginn auðveldara með það sem kemur beint frá Tryggingastofnuninni. Ég lýsi ánægju minni yfir því sem hæstv. heilbrrh. segir að það sé í fullum gangi og unnið af krafti að því að endurskoða tryggingalöggjöfina og vona að hann fylgi því vel og vandlega eftir. En það breytir engu um það að það hafa komið hér fram tillögur um ýmsa hópa, sem hafa sitt lífsviðurværi stundum og ýmsa hjálp úr almannatryggingum, sem þarf að bæta fyrir strax því að ég hef satt að segja ekki trú á því þó að ég beri mjög gott traust til hæstv. núv. ráðherra að hann taki svo mikið fram þeim sem hafa setið á undan honum að það verði mjög hraður gangur í þessu. Ég skal ekki lengja mál mitt meira en lýsi eindregnum stuðningi mínum við tillöguna.



Herra forseti. Ég þakka stuðningsorð sem fallið hafa um umrætt frv. Hv. 13. þm. Reykv. vil ég segja það að ég fékk mínar upplýsingar hjá Tryggingastofnun og mér var ekki tjáð að það væri annað greitt en þetta sem tilgreint er í grg. svo að þess vegna er það ekki fyllra þar. Upplýsingarnar voru frá Tryggingastofnuninni. Við höfum áður heyrt um endurskoðun á tryggingalögum. Hún er víst búin að vera nokkuð lengi í gangi og þó að verið sé að flýta því máli eins og sagt hefur verið þá getur nú liðið ár og dagur þangað til þær endurbætur sjá dagsins ljós svo að ég held að bæði þessi leiðrétting og hagsbót fyrir þá hópa sem um er að ræða og eins fleiri sem hafa komið fram í tillögum hér, ég held að það sé ekkert á móti því að þær nái fram að ganga á þessu þingi. Það er hægt að fella þær inn í endurskoðunina þegar hún er það langt komin að farið verður að leggja fram frv. til nýrra tryggingalaga, en ég held að ýmsum þessum hópum sem rætt hefur verið um liggi töluvert á því að fá sinn hag réttan svo það er full ástæða til að þau mál gangi fram sem hafa verið lögð fram í því skyni. Ég hef held ég ekki fleiru við þetta að bæta öðru en því að ég þakka þeim sem hafa látið falla orð um að þeir styðji þetta frv. og ég vona að það fái góðan framgang.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um tímabundið átak í uppbyggingu dagvistarheimila fyrir börn á þskj. 574, en flm. ásamt mér eru hv, þingkonur Kristín Einarsdóttir, Kristín Halldórsdóttir og Málmfríður Sigurðardóttir. Enn erum við kvennalistakonur við sama heygarðshornið, í mjúku málunum, eins og svo margoft hefur verið bent á. En það er mikill misskilningur hjá mörgum þeim sem það hafa gert að við séum ekki í pólitík. Kjarni stjórnmálanna er mjúku málin. Ef þeim er ekki vel komið fyrir í samfélagi þá er velferðarstig þess samfélags lágt. En við skulum gera ráð fyrir því að sameiginlegt markmið stjórnmálamanna, karla og kvenna, sé að skapa gott samfélag manna í þröngri sem víðri merkingu og ekki einungis fyrir dagstundina sem er að líða heldur til framtíðar litið. Börnin okkar, afkomendur okkar eru íslenskt samfélag framtíðarinnar. Í dag er lagður grunnur að því samfélagi með uppeldi barnanna en hvernig er því uppeldi komið? Hverjir annast það og hvernig? Hverjir eiga að annast það? Og hverjir hafa hag af því að uppeldi barna sé vel sinnt? Á Íslandi í dag vinna allir sem vettlingi geta valdið hvenær sem því verður við komið, karlar, konur, unglingar og jafnvel börn. Atvinnuþátttaka foreldra, og þá á ég við vinnuframlag þeirra utan heimilis, hefur aldrei verið meiri hér á landi og fer hún vaxandi. Um 80% kvenna og ríflega 90% karla, sem eiga börn á forskóla- og skólaaldri, vinna meira en 1/4 úr ársverki og mjög margir foreldrar ungra barna vinna fullan vinnudag og yfirvinnu að auki til að ná endum saman í heimilisrekstrinum. Það er vissulega ekki ástand sem við verður unað og á því máli þarf að taka sérstaklega með því m.a. að hækka lágmarkslaun og dreifa stofnkostnaði eins og við húsnæðisöflun yfir lengra tímabil. En þó lágmarkslaun hækki þannig að ein laun dugi fjölskyldunni til framfærslu, eins og eðlilegt mætti teljast, snúum við ekki þeirri þróun við sem verið hefur á undanförnum missirum í aukinni atvinnuþátttöku kvenna. Það er hluti af þróun samfélagsins. Konur hafa í sívaxandi mæli leitað sér aukinnar menntunar og aflað sér mikillar reynslu í atvinnulífinu sem hvorki þær né samfélagið má verða af að nýta sem best. Samfélagsgerðin hefur breyst eða eins og segir í uppeldisáætlun fyrir dagvistarheimili, er gefin var út af menntmrn. 1985, með leyfi forseta: "Með aukinni iðnvæðingu og borgarmyndun fjölgar hröðum skrefum fjölskyldum sem búa í borgum og öðrum þéttbýliskjörnum þar sem atvinnuframboð er mest. Hér á landi búa 20% landsmanna í dreifbýli en 80% í þéttbýli. Þessu var öfugt farið fyrir 50 árum. Breyting á búsetu barnafjölskyldunnar og uppeldisskilyrðum þeim sem börnum er búin í nútímaþjóðfélagi er því gífurleg. Borgarfjölskyldan býr oft við þröngan húsakost og misgóð lífskjör. Aðstaða til leikja innan húss er því oft af skornum skammti, utan dyra er litil sem engin aðstaða til útiveru og ekkert öryggi. Geigvænlega hætta af umferðinni blasir hvarvetna við. Við þetta bætist skortur á eðlilegum viðfangsefnum sem geta veitt börnum margvíslega þjálfun og eflt sjálfstraust þeirra og ábyrgðarkennd. Tæplega verður sú þversögn hrakin að í þéttbýli sé mest hætta á félagslegri einangrun manna. Lítil börn í borgarsamfélagi fara ekki varhluta af þeirri einangrun, einkum þau sem engin systkini eiga. Barneignum fækkar, fjölskyldan verður æ fámennari og meira úr tengslum við aðra ættingja. Á þetta einnig í vaxandi mæli við um fjölskylduna í dreifbýli. Kjarnafjölskyldan er talin einkennandi fyrir fjölskyldugerð nútímaþjóðfélags. Hin dæmigerða stórfjölskylda er á undanhaldi ef ekki horfin með öllu. Enda þótt fjölskyldan hafi misst flest hinna fjölþættu hlutverka sem stórfjölskyldan gegndi í bændasamfélagi fyrri tíma gegnir hún enn veigamiklu hlutverki. Kjarnafjölskyldan er fyrst og fremst tengd nánum tilfinningaböndum, það er styrkur hennar og veikleiki. Hún er griðastaður einstaklinganna, foreldra og barna og þarf að vera þess megnug að fullnægja þörfum þeirra fyrir náin tilfinningatengsl, ást og öryggi. Mikilsvert er því að gefa gaum að fjölskyldunni sem tilfinninga- og félagsmótandi afli í uppeldi barna og gera sér grein fyrir því hvernig hún er í stakk búin til að anna því hlutverki. Óstöðugleiki kjarnafjölskyldunnar er meiri en svo að unnt sé að loka augunum fyrir honum. Hjónaskilnaðatalan vex hröðum skrefum, barnsfæðingum utan hjónabands eða utan sambúðar foreldra fjölgar. Einstæðir foreldrar verða hlutfallslega æ fleiri. Fleira kemur til sem raskað hefur hefðbundnu mynstri fjölskyldunnar. Konan hefur til skamms tíma borið meginábyrgð á uppeldi barnanna innan vébanda heimilisins. En breytt staða konunnar í nútímaþjóðfélagi og aukin þátttaka hennar í atvinnulífinu hefur bein áhrif á stöðu móðurinnar sem foreldris, raskar hefðbundinni fjölskyldugerð og hefur afdrifarík áhrif á uppeldisskilyrði barnanna. Í anda jafnréttis fer í vöxt að báðir foreldrar taki þátt í atvinnulífinu, einnig meðan börnin eru enn í bernsku. Jafnrétti til starfa er lögum samkvæmt í flestum menningarlöndum, þar á meðal á Íslandi, sbr. lög um jafnrétti kvenna og karla nr. 78/1976. Því má ekki gleyma. Þjóðfélagið verður að taka þeim afleiðingum af raunsæi, með heill fjölskyldunnar að leiðarljósi. Á tiltölulega skömmum tíma hafa orðið örar og miklar breytingar á lífsháttum manna í hinum vestræna heimi sem hafa geigvænleg og afdrifarík áhrif á uppeldisaðstæður barna. Bitnar þessi þróun mest á ungum börnum ef ekkert er að gert. Engum eru þó ljósari afleiðingar þessarar félagslegu þróunar en hugsandi foreldrum. Aukin almenn menntun gerir það að verkum að foreldrar eru yfirleitt betur upplýstir um mikilvægi barnauppeldis og uppvaxtarskilyrði barna en nokkru sinni fyrr. Þeir eru einnig mjög móttækilegir fyrir þekkingu á því sviði, enda slíkur fróðleikur meiri og aðgengilegri en áður í gegnum bækur, blöð og aðra fjölmiðla. Foreldrar ungra barna í dag óska eftir uppeldisaðstoð til handa börnum sínum og þurfa á henni að halda. Fjölskyldan sem griðastaður og uppeldisathvarf barna stendur mjög höllum fæti. Staða fjölskyldunnar er mjög alvarleg og gefur fullt tilefni til aðgerða henni til styrktar og verndar. Meðal raunhæfra og viðeigandi aðgerða er fjölgun dagvistarheimila sem veita börnum markvisst uppeldi í samræmi við þroska þeirra og þarfir." Þetta er einfalt mál. Það þarf að fjölga dagvistarheimilum sem veita börnum markvisst uppeldi í samræmi við þroska þeirra og þarfir. En hver á að borga? Þeir sem hafa hagsmuna að gæta. Og hverjir eru það? Fyrsta ber að nefna foreldrana því augljóslega hlýtur það að vera þeirra hagur að börn þeirra fái gott uppeldi. Afar og ömmur? Á sama hátt hlýtur það að vera þeirra hagur að afkomendurnir hljóti gott uppeldi. Aðrir nákomnir? Það þarf ekki að staldra sérstaklega við að rökstyðja það. Börnin sjálf? Vissulega, því með góðu, markvissu uppeldi í samræmi við þroska þeirra og þarfir skyldi maður ætla að átt sé við uppeldi sem nýtist barninu til farsæls lífs í flóknu samfélagi manna. En þau eru ekki borgunarmenn í dag en verða það væntanlega síðar. Atvinnurekendur? Eiga þeir hagsmuna að gæta? Já. Bæði beint og óbeint. Foreldrarnir eru væntanlega betri starfsmenn þegar þeir vita af börnum sínum í öruggri og góðri umsjá. Það kemur sér væntanlega vel fyrir atvinnureksturinn í landinu í framtíðinni að landið byggi vel kostum prýtt fólk, því lengi býr að fyrstu gerð. Ég vil geta þess að hér á ég ekki við að uppeldi barna skuli miðast við að þau verði vinnudýr í atvinnurekstri framtíðarinnar, enda verður ekki séð í dag hvernig hann muni þróast. Til þess að börnin megi nýtast sér og þjóðfélaginu sem best í framtíðinni hlýtur uppeldið m.a. að miða að því að gera þau sem sjálfstæðust. En hvað varðar fólk um uppeldi annarra manna krakka og þá sérstaklega: Hvað í ósköpunum kemur það barnlausu fólki við hvernig börn eru? Það eru margvísleg verðmæti sem ná út fyrir okkar eigin persónu sem við deilum með okkur. Engum eða nánast engum er alveg sama um hvernig mannlíf og menning verður hér í þessi samfélagi í framtíðinni, jafnvel þótt við sjálf verðum komin undir græna torfu. Við viljum að fólkið í landinu búi við almenna farsæld og komi vel fram hvert við annað. Við viljum að í landinu ríki réttlæti. Sumum er það mikið kappsmál að skáklíf haldi áfram að blómstra, aðrir láta sig það ekki svo miklu varða. En við viljum öll, barnlausir sem aðrir, að mannlíf og menning blómstri með einhverjum hætti og haldi áfram að gera það, líka þegar við erum öll, þótt okkur greini eitthvað á um í hverju það ætti helst að felast og á hvaða hluti beri að leggja mesta áherslu. Eitt er þó ljóst: Almennt skilyrði þess að þjóðfélagið haldist gangandi, svo ekki sé sagt blómstri, er að uppeldismál almennt séu í góðu lagi. Ekki bara hjá sumum heldur sem víðast, því ólag, þó ekki sé nema á fáum stöðum, eitrar út frá sér og getur reynst afdrifaríkt. Í stuttu máli eru það allra hagsmunir að uppeldi sé almennt gott. Þess vegna er uppeldi ekkert einkamál foreldra og barna þeirra. En þetta breytir þó ekki þeirri almennu reglu að það séu foreldrar sem að jafnaði beri meginábyrgð á uppeldi barna sinna og beri stærsta kostnaðinn þar af. Það er án efa besti hátturinn enda býður náttúran okkur að hafa hann á. En það er engin sanngirni að ætla þeim alla ábyrgð og allan kostnað. Uppeldi er í eðli sínu félagslegt mál sem varðar alla í samfélaginu. Hin almenna skylda til að leggja þar eitthvað af mörkum er ekki bara kristileg skylda til að gera góðverk, heldur er uppeldi þess háttar hlutur að hagsmunir allra eru skertir ef illa tekst til og það þjónar sameiginlegum hagsmunum allra að vel takist til. Þess vegna er það samfélagsleg skylda að standa að uppeldi barns. Þá eru þeir upp taldir sem hafa hagsmuna að gæta í uppeldi barna. Enn er eftir að meta hvernig kostnaðurinn við uppeldið á að skiptast, en með því frv. til. l. sem ég mæli hér fyrir gerum við flutningskonur þess tillögu að skiptingu kostnaðarins. Eins og segir í 1. gr. frv. er markmið þess að bæta verulega og með skjótum hætti úr skorti á dagvistarrými fyrir börn um allt land. Það vita allir sem vilja að verulega skortir á að nægjanlegt framboð á dagvistarrýmum sé hér á landi og hefur svo verið um langt árabil án þess að á því væri tekið af einhverri alvöru. M.a. gerðist það við gerð kjarasamninga ASÍ í október 1980 að ríkisstjórnin greip inn í til að liðka fyrir samningum og lofaði að taka til höndum við uppbyggingu dagvistarheimila og fullnægja þörf fyrir dagvistarþjónustu á næstu tíu árum. Það þarf ekki að orðlengja það að ríkisstjórnin stóð ekki við loforð sem hún gaf verkafólki þessa lands 1980. Í 2. gr. frv. segir að stofnaður skuli byggingarsjóður dagvistarheimila fyrir börn. Stjórn sjóðsins skuli skipuð þremur mönnum, einum frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, einum frá menntmrn. og einum frá Fóstrufélagi Íslands. Í greininni er gert ráð fyrir að stofnaður verði einn sjóður fyrir allt landið sem einungis skuli notaður til uppbyggingar dagvistarheimila í landinu. Einnig kveður greinin á um með hvaða hætti stjórn sjóðsins skuli skipuð. Ástæða þykir til að sveitarfélögin og ríkið hafi sinn fulltrúann hvort vegna aðildar þeirra að sjóðnum og þá þykir eðlilegt að í stjórninni sé fóstra enda hafi hún þekkingu á því hvaða kröfur gott dagvistarheimili þarf að uppfylla. Í 3. gr. frv. er þess getið að byggingarsjóður dagvistarheimila fyrir börn skuli vera í vörslu Sambands ísl. sveitarfélaga og fjár til hans skuli aflað sem hér segir: "a. Sveitarstjórnir skulu leggja 0,11% álag í fimm ár á aðstöðugjaldsstofn sem renna skal að fullu í sjóðinn. Einnig skal skattstjórinn í Reykjavík leggja 0,11% álag í fimm ár á aðstöðugjaldsstofn þeirra félaga sem greiða landsútsvar og skal það einnig renna að fullu í sjóðinn." - Álag þetta er að meðaltali 2300 kr. á fyrirtæki á mánuði í þessi fimm ár. "b. Á móti framlagi því sem getið er í a-lið skal greiða úr ríkissjóði jafnháa upphæð í sjóðinn eigi síðar en þremur mánuðum eftir að álagning aðstöðugjalda og álags samkvæmt þessari grein liggur fyrir." Nefnd sem menntmrh. skipaði árið 1980 til að gera áætlun um þá uppbyggingu dagvistarheimila, sem ríkisstjórnin lofaði við kjarasamninga ASÍ í október 1980, lauk störfum 30. apríl 1982 og byggði hún álit sitt á tveimur mismunandi forsendum fyrir þörf á dagvistarrými. Eins og fram kemur í grg. með frv. var annars vegar notuð forsenda 1, sem gerði ráð fyrir að 10% barna þriggja til tólf mánaða væru á dagvistarheimili, 25% eins árs barna, 65% barna á aldrinum tveggja til fimm ára og 8% sex til níu ára barna. Hins vegar var notuð forsenda 2, þar sem gert er ráð fyrir að 22% þriggja til tólf mánaða barna væru á dagvistarheimilum, 50% eins árs barna, 80% barna á aldrinum tveggja til fimm ára og 17% sex til níu ára barna. Skipting dagvistarstofnana var einnig metin af nefndinni og miðuð við tvær forsendur: Forsendu A, þar sem gert er ráð fyrir að 30% barna verði á dagheimili lengur en 5 stundir á dag en 70% í leikskóla 5 stundir á dag, og forsendu B, þar sem skiptingin er áætluð 45% á dagheimili og 55% í leikskóla. Útreikningar vegna 0–5 ára aldurshóps voru annars vegar gerðir samkvæmt forsendum 1 og A, hins vegar samkvæmt 2 og B og gefa því áætluð ystu mörk þarfarinnar á þessum tíma. Fyrir börn á aldrinum sex til níu ára var þörfin reiknuð samkvæmt forsendu 1 og forsendu 2. Áætlað var að ríkið þyrfti að greiða 50 millj. kr. í tíu ár miðað við byggingarvísitölu 909 stig til að uppfylla þörf samkvæmt forsendum 2 og B. Hins vegar var talið að árlegt framlag ríkisins í tíu ár samkvæmt forsendum 1 og A þyrfti að vera 30 millj. kr. við sömu vísitölu. ávísitölu í febrúar 1988 samsvara þessar tölur 280 millj. kr. og 168 millj. kr. Heildarframlag ríkisins til uppbyggingar dagvistarþjónustu hefði því þurft að vera á bilinu 1680 millj. kr. til 2800 millj. kr. Ástæða er til þess að ætla að forsendur 2 og B falli betur að þörfinni eins og hún hefur þróast síðastliðin ár. Því eru þær lagðar hér til grundvallar. Framlag ríkisins til byggingar dagvistarheimila á árunum 1980–1987 var samkvæmt tölum frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun samtals 501 722 000 kr. Sveitarfélögin hafa verið ívið duglegri að leggja fé til þessa máls og samkvæmt upplýsingum frá menntmrn. var skuld ríkisins við sveitarfélögin sl. áramót vegna þessa samtals 207 millj. kr. sem þýðir að framlag sveitarfélaganna til þessa máls frá því 1980 hefur verið u.þ.b. 707 millj. Þannig vantar 5600 millj. að frádregnum 1207 millj. eða 4393 millj. til uppbyggingar dagvistarheimila í landinu, ef miðað er við byggingarvísitölu í febrúar 1988. Gert er ráð fyrir í frv. að í byggingarsjóð dagvistarheimila fyrir börn safnist tveir þriðju hlutar þessa fjár í fimm ár. Helmings þeirrar fjárhæðar, eða 1465 millj. kr. sem er 293 millj. kr. á ári, verði aflað samkvæmt a-lið greinarinnar með álagi á aðstöðugjaldsstofn þeirra einstaklinga og lögaðila sem greiða aðstöðugjald og á aðstöðugjaldsstofn hjá þeim félögum sem greiða landsútsvör. Samanlagður stofn þessi var við álagningu aðstöðugjalda og landsútsvars í júlí 1987 u.þ.b. 260 milljarðar kr. miðað við byggingarvísitölu í febrúar 1988. Því er gert ráð fyrir 0,11 % álagi á stofninn. Úr ríkissjóði komi síðan jafnhá upphæð eða u.þ.b. 293 millj. kr. á ári í fimm ár. Samtals færi í sjóðinn, ef miðað er við byggingarvísitölu í febrúar 1988, nálægt 3 milljörðum á þessu tímabili. Í 4. gr. frv. segir að sveitarstjórnir skuli sækja formlega um framlag úr byggingarsjóði dagvistarheimila fyrir börn til stjórnar sjóðsins. Í umsókninni skuli koma fram gerð og stærð fyrirhugaðs dagvistarheimilis, fyrir hvaða aldurshóp það á að vera, hvort reisa eða kaupa á dagheimili, leikskóla, skóladagheimili eða annað, mat sveitarstjórnar á þörf fyrir slíkt dagvistarheimili og annað það sem nauðsynlegt er til að stjórnin geti tekið afstöðu til úthlutunar. Byggingarsjóði dagvistarheimila fyrir börn er ekki einungis ætlað að veita fé til nýbyggingar dagvistarheimila heldur einnig til kaupa á eldra húsnæði og nauðsynlegra breytinga á því. Í 5. gr. frv. kemur fram að úr byggingarsjóði dagvistarheimila á að úthluta tveimur þriðju hlutum áætlaðs kostnaðar við uppbyggingu dagvistarheimilis og miða á við að úthlutun komi til greiðslu í samræmi við verkstöðu á hverjum tíma samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð. Gert er ráð fyrir að sveitarfélögin beri þriðjung kostnaðar við uppbyggingu dagvistarheimila hvort sem um nýbyggingu eða kaup á eldra húsnæði er að ræða, sbr. samt skerðingarákvæði 6. gr. Í 6. gr. frv. kemur fram að telji stjórn sjóðsins að ekki sé gætt hagkvæmni í hönnun og byggingu dagvistarheimilis er henni heimilt að hafna umsókn eða skerða hana, enda skal miða við eðlilegan kostnað hverju sinni að uppfylltum fullnægjandi aðbúnaði. Ef fyrirhugað dagvistarheimili uppfyllir ekki þau skilyrði sem stjórn sjóðsins þykir eðlilegt að setja er henni heimilt að hafna umsókn. Í 7. gr. frv. er forgangur sveitarfélaga til úthlutunar skilgreindur, en miða skal við fjölda barna á þau dagvistarrými sem fyrir eru. Það sveitarfélag þar sem flest börn eru um hvert dagvistarrými skal að öllu jöfnu ganga fyrir við úthlutun úr sjóðnum. Í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir að menntmrh. setji í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmdir þar sem m.a. skuli vera ákvæði um meðferð sjóðsins, ávöxtun hans og hvar hann skuli geymdur. Í 9. gr. er gert ráð fyrir að ef frv. þetta verði að lögum muni þau koma til framkvæmda við álagningu skatta nú í ár vegna tekna og gjalda sl. árs. Frv. tekur einungis til uppbyggingar dagvistarheimila en ekki reksturs þeirra sem vissulega er mjög stór þáttur í kostnaðinum. Eins og málum er komið í dag greiða foreldrar u.þ.b. 1/3 af rekstrarkostnaði dagvistarheimila, en sveitarfélagið það sem á vantar. Vel má hugsa sér önnur form á þessu þar sem foreldrar greiddu misháa upphæð eftir tekjum þeirra. Ríkið kæmi inn í með einhverjum hætti, t.d. eins og hv. varaþm. Alþb. í Reykjavík, Ásmundur Stefánsson, lagði til að gert væri í frv. hans til laga á þskj. 110 fyrr á þessu þingi. En hvernig sem þeim greiðslum væri komið í skiptingu milli þessara aðila eða e.t.v. fleiri er borðleggjandi að það þarf aukið fé til reksturs dagvistarheimila, þá sérstaklega til að hækka laun fóstra og annarra sem starfa á þeim, en laun þeirra eru til háborinnar skammar fyrir alla þá sem að þeim standa og enn ein vísbending um að "stjórnmálamenn" hafa ekki áttað sig á því hver kjarni stjórnmálanna er. Það er efnahagsleg skammsýni að átta sig ekki á því að þörf er á skjótu átaki í dagvistarmálum. Efnahagsráðstafanir þær sem taka mikinn tíma þm. hér á hinu háa Alþingi eru iðulega skammtímaráðstafanir eða skyndibjörgun. Átak í uppbyggingu dagvistarheimila er hins vegar efnahagsstefna fyrir framtíðina því ef ekki verður gripið inn í og fólki veittur sá valkostur að eiga börn og vænta þess að þau geti fengið sæmandi uppeldi hjá þeim og samfélaginu stefnir í óefni. Verulega hefur fækkað barnsfæðingum hér á landi undanfarna áratugi. Á árabilinu 1950–1965 voru að meðatali 3,6 börn í hverri fjölskyldu, en nú eru þau að meðaltali 1,7 sem er undir viðhaldsmörkum og ef börnum fer ekki fjölgandi í fjölskyldum verða árgangarnir sem fæðast eftir 40 ár helmingi fámennari en þeir sem nú eru að stíga sín fyrstu skref. Lífaldur fólks fer sífellt vaxandi, en starfsaldur þess ekki að sama skapi. Þannig fjölgar þeim stöðugt sem þurfa umönnunar við á meðan vinnufærum fækkar. Eftir um það bil 40 ár lætur nærri að fólk á besta vinnualdri verði um það bil helmingi færra en það sem komið er vel yfir miðjan aldur sem þýðir meira en tvöfalt álag á sérhvern vinnufæran og þá hræðist ég að menningu okkar og efnahagslífi muni vera hætta búin. Forsaga þessa frv. er tillaga sem borgarfulltrúar minni hlutans í Reykjavík báru sameiginlega fram í borgarstjórn Reykjavíkur sl. haust og allir sameinuðust um að kalla stefnumarkandi í dagvistarmálum. Tillagan hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Borgarstjórn samþykkir að beita sér fyrir sameiginlegu átaki ríkis, sveitarfélaga og atvinnurekenda sem hafi það að markmiði að leysa þá þörf sem nú er fyrir dagvistarrými á næstu þremur árum. Hvað Reykjavík varðar verði átakið við það miðað að koma upp 42 nýjum dagvistardeildum og 30 nýjum leikskóladeildum með möguleika á allt að sex tíma vistun í hverjum. Stofnkostnaður þessara nýju heimila verði greiddur til jafns af Reykjavíkurborg, ríkinu og atvinnurekendum í borginni þannig að hver um sig greiði þriðjung. Til þess að þetta geti náð fram að ganga þurfi sveitarstjórnir að fá lagaheimild til þess að leggja 5–10% álag á aðstöðugjöld í þrjú ár. Jafnframt samþykkir borgarstjórn að taka gjaldskrá dagvistarheimila til endurskoðunar þannig að lágmarksgjald verði áfram óbreytt, en fari stighækkandi í samræmi við tekjur foreldra. Breyting á gjaldskránni taki gildi á næsta ári. Samþykki borgarstjórn að kjósa fimm manna nefnd til að vinna að þessum verkefnum." Í minni hluta í borgarstjórn Reykjavíkur eru Kvennalisti, Alþfl., Alþb. og Framsfl. Ég geri ráð fyrir að allir nefndir flokkar hafi sömu stefnu og hugsjónir að standa að í borgarmálum sem landsmálum. Því geri ég mér vonir um góðar undirtektir við frv. þetta á hinu háa Alþingi og lít raunar á það sem formsatriði að leggja það hér fram. Slíkur er meiri hluti þessara flokka hér. Hugsast getur að einhver sjái ekki hvar skuli taka þá peninga sem þarf til verksins. Þeim vil ég benda á að það eru ætíð til peningar til þeirra verka sem sameinast er um að takast á við. Dæmin eru ótal mörg. Flugstöð Leifs Eiríkssonar er nýlegt dæmi. Einnig heyrði ég ekki betur en hæstv. menntmrh. hafi, með leyfi forseta, blásið á þá miklu kostnaðaraukningu sem var við byggingu og frágang Listasafns Íslands við opnun þess á dögunum. Hvet ég hv. þm. á sama hátt til að blása á þann kostnað sem uppbygging dagvistarheimila hefur í för með sér því hér er á ferðinni mikið hagsmunamál fyrir okkur öll, þingkonur, þingmenn sem og aðra landsmenn. Með því að blása á kostnaðinn sýnum við ekki ábyrgðarleysi heldur ábyrgð því að þannig setjum við þetta verkefni fremst í forgangsröðina. Herra forseti. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. um breytingu á lögum um Síldarverksmiðjur ríkisins, nr. 1 frá 5. jan. 1938, svohljóðandi: "1. gr. Fyrri mgr. 6. gr. laganna falli brott. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi." Í grg. með frv. segir að á þeim tíma sem lög þessi voru sett hafi sjálfsagt verið full þörf fyrir þessa grein laganna, enda voru Síldarverksmiðjur ríkisins stóriðja þess tíma og nánast einráðar í vinnslu fiskimjöls og lýsis í landinu. Nú, réttum 50 árum seinna, stingur þessi lagagrein mjög í stúf við almennt viðskiptaviðhorf manna til reksturs fyrirtækis sem er í harðri samkeppni við innlend og erlend fyrirtæki á sama sviði og brýtur í bága við þá almennu skoðun að Alþingi Íslendinga skuli fara með löggjafarvaldið en ekki framkvæmdarvaldið, jafnvel þó að 6. gr. laganna verði felld niður, en þar segir: "Verksmiðjustjórninni er óheimilt án samþykkis Alþingis að auka við verksmiðjurnar nýjum vélum eða mannvirkjum umfram það sem nauðsynlegt er til þess að tryggja öruggan og hagfelldan rekstur þeirra vinnslutækja sem fyrir eru." Seinni mgr. laganna mundi hins vegar standa, en þar segir: "Til allra meiri háttar framkvæmda skal jafnan leita samþykktar ráðherra og leggja fyrir hann ítarlega grg. og kostnaðaráætlun." "Tel ég að Alþingi hafi þó framkvæmdarvaldið í höndum sér eftir sem áður þar sem Alþingi kýs fimm af sjö stjórnarmönnum fyrirtækisins. Verksmiðjurnar heyra eins og kunnugt er undir sjútvrh. Eins og mönnum er kunnugt er fiskimjölsiðnaðurinn mjög sveiflukenndur er varðar afla og markaðsverð afurðanna og til þess að rekstur fyrirtækja á þessu sviði verði farsæll eru skjótar ákvarðanir nauðsynlegar og nánast ókleift að reka slík fyrirtæki ef bíða þarf ákvarðana Alþingis um uppbyggingu og endurbætur verksmiðjanna. Um þetta þarf ekki að fara mörgum orðum, það hlýtur öllum að vera augljóst. Þó að þessari grein laganna um Síldarverksmiðjur ríkisins verði breytt eða hún felld niður nú þyrfti hið fyrsta að semja ný lög fyrir Síldarverksmiðjur ríkisins þar sem lögin í heild eru löngu orðin úrelt, ekki síður en umrædd 6. gr. laganna. Nú hefur hæstv. viðskrh. hafið endurskoðun á ýmsum úreltum lögum er varða hans ráðuneyti og flutt frv. um brottfall ýmissa laga sem ekki hafa gildi lengur nema sögulegt. Hygg ég að fleiri hæstv. ráðherrar mættu huga að slíku í sínum málaflokkum. Sýnist mér að hæstv. sjútvrh. megi láta endurskoða lög um Síldarverksmiðjur ríkisins þannig að þau samrýmist betur þeim starfsháttum og starfsemi sem eðlilegt er að verksmiðjurnar hafi. Óskar Halldórsson útgerðarmaður hreyfði fyrstur hugmyndinni um að Íslendingar byggðu Síldarverksmiðjur ríkisins. Fékk hann til liðs við sig Magnús Kristjánsson, síðar ráðherra, sem flutti þáltill. á Alþingi árið 1927 um að rannsókn færi fram á því að byggja fullkomna síldarbræðslu á hentugum stað á Norðurlandi. Tillagan náði einróma samþykki og var Jóni Þorlákssyni falin rannsóknin. Að henni lokinni báru þeir Erlingur Friðjónsson og Ingvar Pálmason fram frv. á Alþingi um stofnun síldarbræðslustöðvar á Norðurlandi. Frv. náði samþykki og notaði Tryggvi Þórhallsson atvinnumálaráðherra heimild Alþingis til að reisa fyrstu síldarverksmiðjuna 1929–1930 á Siglufirði. Forstöðumaður byggingarinnar var Guðmundur Hlíðdal verkfræðingur. Fyrsta verksmiðja SR tók á móti fyrstu síldinni 19. júlí 1930 og er þá talið að Síldarverksmiðjur ríkisins hafi hafið starfsemi sína. Frá þeim tíma að Síldarverksmiðjur ríkisins hófu starfsemi sína á Siglufirði hafa verksmiðjurnar verið einn stærsti atvinnurekandinn á staðnum. Sveiflur í síldveiðum höfðu því ætíð veruleg áhrif á fjárhag bæjarins ekki síður en þjóðarbúsins þar sem síldveiðar og vinnsla voru einn aðalatvinnuvegur þjóðarinnar um árabil. Síldarbræðslur sem fyrirtækið rak urðu alls sex á Norður- og Austurlandi og auk þess komu þær upp hraðfrystihúsi á Siglufirði sem þær ráku um tíma eða þar til fyrirtækið Þormóður rammi hf. var stofnað af ríkissjóði, Siglufjarðarbæ og einstaklingum sem yfirtóku þennan rekstur. Síldarverksmiðjum ríkisins var falið að reisa verksmiðju til niðurlagningar á síld árið 1961 á grundvelli laga frá árinu 1944. Verksmiðja þessi var rekin af SR til ársins 1971 að ríkissjóður yfirtók verksmiðjuna og stofnaði Lagmetisiðjuna Siglósíld sem starfaði til ársins 1983 að Þormóður rammi hf. yfirtók reksturinn. Á árinu 1984 var þessi verksmiðja seld einstaklingum og hafa þeir síðan rekið í henni umfangsmikla rækjuvinnslu auk framleiðslu á gaffalbitum fyrir Rússlandsmarkað. Því miður hafa þessir einstaklingar nú orðið að selja frá verksmiðjunni tækjabúnað til framleiðslu á gaffalbitum og fækkar því þeim atvinnutækifærum á Siglufirði. Ég hef e.t.v. gerst heldur langorður um þá breytingu sem ég legg til að verði gerð á lögunum um Síldarverksmiðjur ríkisins, en þar sem á hinu háa Alþingi sitja margir nýir þm. sem á eftir kunna að fjalla um þetta mál í nefndum finnst mér nauðsynlegt að ræða það svolítið ítarlegar hvernig starfsemi þessa fyrirtækis hefur verið að miklu leyti undirstaða atvinnulífs í Siglufirði síðan um 1930 eða nær 60 ára tímabil. Ég vil því einnig glöggva þá á hlutverki SR-46 á Siglufirði. Eftir að hlutverk verksmiðjanna breyttist úr síldarbræðslu í loðnubræðslu hefur SR-46 á Siglufirði verið breytt í stærstu og fullkomnustu loðnuverksmiðju landsins sem afkastar um 1200–1400 tonna bræðslu á sólarhring og hefur um 15 þús. tonna geymslurými. Eins og nú háttar eru loðnuveiðar háðar takmörkunum og skipunum er úthlutað aflakvóta. Ég tel að stjórn þeirra veiða hafi tekist vel í samvinnu við Norðmenn sem hagsmuna eiga að gæta við nýtingu loðnustofnsins. Skipunum sem úthlutað er aflakvóta fylgja hins vegar engar kvaðir eða tímasetningar um veiðar. M.ö.o. fara ekki saman hagsmunir veiða og vinnslu þannig að heildarhagsmuna sé gætt. Verksmiðjurnar verða oft að gera fyrirframsamninga um sölu á loðnumjöli og lýsi sem byggist á væntanlegum veiðum og vinnslu. T.d. þegar haustvertíðin 1987 fór af stað voru mörg loðnuskipanna að úthafsrækjuveiðum vegna hugmynda um kvótasetningu á þær veiðar. Tapaðist þá e.t.v. dýrmætur tími frá veiðum þegar loðnan var fitumest og gat gefið mest afurðaverð. Á móti kom að loðnan virtist erfið til veiða á þessum tíma og hagaði sér einkennilega, var dreifð og illa veiðanleg þannig að erfitt er að gera sér grein fyrir hverju þetta skipti. Engu að síður vek ég athygli á þessu atriði sem tengist því máli sem ég vík nú að. Það er mín skoðun að eftir að ljóst er að sífellt fleiri skip tengjast loðnuverksmiðjunum hagsmunasamböndum þá sé eðlilegt að Síldarverksmiðjur ríkisins kaupi og reki loðnuskip sem afli hráefnis til verksmiðjanna svo tryggð verði betri nýting verksmiðjanna um landið. Vek ég athygli á því að bæjarstjórn Siglufjarðar samþykkti á síðasta kjörtímabili áskorun á þm. kjördæmisins að hlutast til um að lögunum um Síldarverksmiðjur ríkisins yrði breytt svo að stjórn verksmiðjanna gæti tekið þátt í þeirri samkeppni sem nú fer fram um þennan rekstur. Ég sé fyrir mér ýmsa möguleika í því, bæði í samvinnu við starfandi útgerðarfyrirtæki á stöðunum þar sem verksmiðjur SR starfa eða þær eigi sín eigin skip ein og sér. Að sjálfsögðu er mér kunnugt um þau sjónarmið sem ýmsir hv. þm. hafa til afskipta ríkisins af atvinnulífinu og rekstrarforma þess og sömuleiðis er mér kunnugt um að einstaka þm. trúa því að atvinnulífinu sé best komið fyrir í höndum einstaklinga eða félaga þeirra. Ég er einnig þeirrar skoðunar að slíkt eigi við í fjölmörgum fyrirtækjum og rekstri. Hins vegar bið ég hv. þm., þegar þeir koma til með að fjalla um þetta mál, að líta á það með þeirri sanngirni að sanngjarnt er að fyrirtæki, sem eru vissulega í samkeppni á þessu sviði, búi við sem jöfnust rekstrarskilyrði. Við framsóknarmenn höfum ályktað margoft að í atvinnulífinu teljum við að nýta beri frumkvæði einstaklinga og fyrirtækja þeirra. Því viljum við standa að málum þannig að frumkvæði einstaklinga sé metið og þeir studdir til dáða til athafna fyrir land og þjóð. En þegar fyrirtæki eru orðin af þeirri stærð að þau eru ofvaxin einstaklingum viljum við að sveitarfélög og ríkið komi til. Þetta er öllum ljóst og ætti ekki að þurfa að fara mörgum orðum um. Áhrif staðsetningar stórfyrirtækja á borð við síldarbræðslur var á sínum tíma e.t.v. sambærilegt við staðsetningu stórra fyrirtækja nú, svo sem álversins við Hafnarfjörð, Sementsverksmiðju ríkisins á Akranesi, járnblendið við Grundartanga eða verksmiðju Sambandsins á Akureyri svo að dæmi séu tekin. Fyrirtæki þessi styrkja atvinnulíf þessara staða og hafa verið og eru undirstaða margháttaðrar þjónustu sem af staðsetningunni leiðir. Á þetta vil ég benda, herra forseti, m.a. vegna þess að í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar segir um efnahagsstefnu að örva þurfi hagvöxt og framfarir í atvinnulífinu á grundvelli aukinnar framleiðni og nýsköpunar og að bæta lífskjör, tryggja jafnvægi í viðskiptum við útlönd, sem stöðugast verðlag og fulla atvinnu. Ég hygg að þessi markmið náist m.a. með því að nýta þá þekkingu og reynslu sem til staðar er og örva það frumkvæði sem kann að leynast í þeim fyrirtækjum sem ríkið sjálft á og eru í rekstri. Og þótt í II. kafla starfsáætlunar ríkisstjórnarinnar segi að ríkisafskipti og ríkisrekstur á atvinnufyrirtækjum verði sem minnstur segir líka að markmið atvinnustefnunnar sé að búa atvinnulífinu sem best vaxtarskilyrði og að allar atvinnugreinar njóti sem jafnastra starfsskilyrða. Á þetta vil ég sérstaklega benda því að þó menn greini oft á um árangur í rekstri fyrirtækja og ekki síst þeirra sem ríkið á og rekur sjálft, sem eðlilegt er, er óverjandi að dæma slíkan rekstur ef ytri rekstrarskilyrði eru ekki jöfn. Ég fer þá, herra forseti, að ljúka máli mínu. Ég hef talað hér fyrir máli sem er ekki stórt en er flutt til þess að jafna aðstöðu þeirra fyrirtækja sem eru í sambærilegum rekstri. Það er flutt af mér sem varamanni Páls Péturssonar, 1. þm. Norðurl. v., en með vitund hans. Meðflm. að þessu frv. eru hv. þm. Pálmi Jónsson, Ragnar Arnalds og Jón Sæmundur Sigurjónsson. Auk þess var Stefán Guðmundsson sammála um að þetta frv. yrði flutt, en hann situr eins og kunnugt er í Ed. þingsins. Ég vona að þetta mál fái umfjöllun eins og eðlilegt er og að á málið verði litið með þeirri sanngirni og velvilja sem samrýmist þeim markmiðum sem sett eru fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að að lokinni þessari umræðu verði þessu máli vísað til sjútvn. Nd. þingsins.



Herra forseti. Það er ekki ofsögum sagt af vinnuþoli hv. þm. Það er nú aðeins liðinn rúmur klukkutími af þingfundinum og orðið heldur þunnskipað hér. Mér þætti vænt um ef forseti vildi láta gera hæstv. heilbrmrh. viðvart. 263. málið er á þskj. 562 og er frv. til l. um breytingu á lögum nr. 67/1971, um almannatryggingar, með síðari breytingum. Ásamt mér flytja þetta mál hv. þingkonur Kristín Einarsdóttir, Málmfriður Sigurðardóttir og Sigríður Lillý Baldursdóttir. Þetta mál á sér nokkra forsögu. Þannig var að góð vinkona okkar varð fyrir þeirri reynslu fyrir ári og nokkrum mánuðum betur að barnið hennar veiktist alvarlega og varð að liggja lengi og vera til læknismeðferðar á Landspítalanum, raunar svo mánuðum skipti. Þetta hafði í för með sér mikla röskun á högum allrar fjölskyldunnar, vinnutap foreldra og raunar allnokkurn launamissi. Í þessu tilfelli þurfti hins vegar ekki að koma til aðskilnaður fjölskyldu þar sem hún býr hér á höfuðborgarsvæðinu, en um alllangt skeið mátti þó heita að móðirin byggi á Landspítalanum. Öll þessi röskun bættist við þá tilfinningalegu áraun sem alvarleg veikindi eru ævinlega, ekki aðeins fyrir viðkomandi sjúkling heldur einnig og oft ekkert síður fyrir hans nánustu. Öllu þessu fékk þessi fjölskylda að kynnast, en hún vinkona okkar fékk líka að kynnast því hversu miklu erfiðari aðstæður sumra annarra geta orðið sem sækja þurfa nauðsynlega læknisþjónustu um langan veg. Hún kynntist mæðrum sjúkra barna af landsbyggðinni sem sumar höfðu ekki séð eiginmann og systkini sjúka barnsins vikum saman og ekki notið þess styrks sem venslafólk getur veitt hvert öðru í slíkum tilvikum. Hún kynntist foreldrum sem höfðu orðið að flytjast búferlum vegna veikinda barns síns, fólki sem hafði mátt þola ótrúlega erfiðleika og fjárhagsáhyggjur ofan á allt það tilfinningalega rót sem veikindin sköpuðu, og margir voru hreinlega við það að brotna undan þessu alagi. Reynsla vinkonu okkar varð til þess að við kvennalistakonur sáum að við svo búið mátti ekki standa, ástandið væri ekki til sóma fyrir okkar samfélag. Fyrsta skrefið var að ég beindi fsp. til þáv. hæstv. heilbrmrh. um hvernig háttað væri aðstoð við foreldra veikra barna á landsbyggðinni, sem þurfa að dveljast langdvölum fjarri heimilum sínum vegna læknismeðferðar, og hvort foreldrar fengju greiddan ferðakostnað, hvernig þeim greiðslum væri háttað og í þriðja lagi hvort foreldrar hefðu í eitthvert hús að venda meðan á meðferð stæði. Fsp. var svarað í Sþ. 27. jan. 1987 og svörin leiddu í ljós, sem við raunar vissum, að aðstoð var af mjög skornum skammti og engin sérstök áform úrbætur. Þegar við upphaflega hreyfðum þessu máli höfðum við fyrst og fremst í huga aðstæður vegna veikra barna, en þrátt fyrir nokkra sérstöðu slíkra tilfella er ljóst að þessi vandi er einnig fyrir hendi þegar um veikindi annarra náinna skyldmenna er að ræða. Að fsp. svaraðri varð niðurstaða okkar sú að þennan vanda yrði að lina með tvennum hætti. Annars vegar yrði að leysa tilfinnanlegan húsnæðisvanda fólks, sem dvelja þarf fjarri heimilum sínum vegna læknismeðferðar, og í langflestum tilfellum að sjálfsögðu hér í Reykjavík, svo að fólk þurfi a.m.k. ekki að vera þjakað af húsnæðisáhyggjum og tilheyrandi kostnaði þess vegna til viðbótar við alla aðra erfiðleika. Til þess þarf að okkar dómi engin lög, aðeins vilja, samvinnu og framkvæmdir og lögðum við kvennalistakonur fram tillögu um það skömmu eftir fyrrnefnda umræðu í Sþ. í janúar í fyrra. Sú tillaga varð reyndar ekki útrædd, en við flytjum hana aftur nú á þskj. 563 og mun ég ræða hana frekar einhvern næstu daga. Hins vegar þótti okkur svo einboðið að tryggingakerfið yrði á einhvern hátt að koma til móts við fólk vegna þátttöku í kostnaði vegna alvarlegra veikinda þar sem sækja þarf meðferð í annað byggðarlag, kostnað vegna ferðalaga og uppihalds, svo og að bæta að einhverju marki þann launamissi sem fólk að einhverju leyti verður fyrir og getur orðið mjög tilfinnanlegur. Það er oft svo, eins og hv. þm. þekkja vafalaust, að sjúklingar þurfa að leita læknismeðferðar til útlanda og þá gilda ákveðnar reglur um greiðslu fargjalds og uppihaldskostnaðar fylgdarmanns. Með fylgdarmanni er þá átt við lækni eða hjúkrunarkonu eða annan fylgdarmann ef brýn nauðsyn þykir til, eins og það er orðað í reglunum, en ég held að reynslan sé sú að þetta sé tiltölulega rúmt. Miklu strangari reglur gilda um kostnað vegna læknismeðferðar innan lands þótt oft sé um sambærileg tilvik að ræða. Skv. j-lið 43. gr. laga um almannatryggingar skal greiða eins og þar segir, með leyfi forseta: "óhjákvæmilegan ferðakostnað með takmörkunum og eftir reglum sem tryggingaráð setur og ráðherra staðfestir fyrir sjúklinga sem þarfnast ítrekaðrar meðferðar hjá lækni með eða án innlagningar." Samkvæmt reglum um ferðakostnað sjúklinga innan lands nr. 70/1982 eru einungis greidd fargjöld fyrir sjúklinga og réttur til greiðslu þeirra mjög takmarkaður. Fargjald fylgdarmanns telst því aðeins ferðakostnaður að sjúklingurinn sé tólf ára eða yngri eða ósjálfbjarga. Ég held að það hljóti allir að sjá að þetta er allsendis ófullnægjandi aðstoð og geta menn nú rétt aðeins reynt að setja sig í spor foreldra 13, 14, 15 ára barna eða jafnvel eldri, hvort þeir mundu treysta sér til þess að senda þau fylgdarlaust um langan veg til þess að gangast undir læknismeðferð. Það er því engin spurning um að þessar reglur þarf að endurskoða hið fyrsta. Engin heimild er í lögum eða reglugerð til að greiða uppihaldskostnað í þeim tilvikum þegar sjúklingur og fylgdarmaður hans þurfa að dveljast langdvölum fjarri heimili vegna læknismeðferðar sem ekki er hægt að veita í heimabyggð og hér á ég að sjálfsögðu enn við þær reglur sem gilda varðandi læknismeðferð sem er unnt að veita innanlands. Það er því skoðun okkar, sem flytjum þetta frv. á þskj. 562, að samfélagið komi alls ekki nægilega til liðs við sjúklinga og aðstandendur þeirra í tilvikum sem þessum. Það er nógu þungbært, herra forseti, þegar alvarleg veikindi ber að höndum þótt ekki bætist við amstur og fjárhagsáhyggjur. Margir leggja á sig ferðalög og langar fjarvistir frá heimili og mega þola vinnutap og launamissi ofan á allt annað. Sumir geta reitt sig á velvild ættingja eða vina um húsaskjól, en aðrir þurfa að gista hótel eða leigja fyrir stórfé. Þann vanda teljum við kvennalistakonur að samfélaginu beri að leysa með því að hafa ráð á húsnæði til leigu gegn hóflegu gjaldi fyrir aðstandendur sjúklinga, sbr. till. okkar til þál. á þskj. 563. Hins vegar þarf að tryggja með lögum aukinn rétt sjúklinga og aðstandenda þeirra til þátttöku almannatrygginga í fargjaldi og dvalarkostnaði þegar ekki er hægt að veita nauðsynlega meðferð í heimabyggð og enn fremur að tryggja rétt til dagpeninga ef veikindi náinna ættingja valda vinnu- og launatapi. Tillögur okkar í þessu efni liggja fyrir í frv. því til laga sem hér er nú til umræðu og er rétt að taka fram að við samningu þess nutum við faglegrar ráðgjafar Guðnýjar Björnsdóttur hdl., en hún hefur einmitt reynslu af umfjöllun tryggingamála og því var sú ráðgjöf okkur mikils virði og tryggir að okkar dómi að hér er um faglega vinnu að ræða og væntanlega hnökralausa. Frvgr. eru þrjár og mun ég nú kynna þær og skýra nánar. 1. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Eftirtaldar breytingar verði á 43. gr. laganna: a. J-liður 1. mgr. orðist svo: Fargjöld fyrir sjúklinga sem þarfnast ítrekaðrar meðferðar eða eftirlits hjá lækni eða í sjúkrahúsi með eða án innlagningar og fargjöld fylgdarmanna þeirra þegar sérstaklega stendur á. b. Við 1. mgr. bætist nýr stafliður er verði k-liður og orðist svo: Ferðastyrki til uppihaldskostnaðar sjúklings og fylgdarmanns samkvæmt j-lið ef dvelja þarf 30 daga eða lengur á tólf mánaða tímabili utan heimabyggðar. Skilyrði er að ekki sé hægt að veita sjúklingi nauðsynlega meðferð í heimabyggð. Ferðastyrkur til sjúklings miðast við dvöl hans utan sjúkrahúss. Þegar ferðastyrkur er greiddur greiðast jafnframt fargjöld án tillits til þess hvort um ítrekaðar ferðir er að ræða. c. Á eftir 1. mgr. komi ný mgr. sem orðist svo: Tryggingaráð setur reglur um greiðslu fargjalda og ferðastyrkja samkvæmt j- og k-liðum 1. mgr. sem ráðherra staðfestir." Hér er um það að ræða, herra forseti, að það er gerð tillaga um að það sé kveðið skýrar á um það í hvaða tilvikum skuli greiða ferðakostnað en gert er í gildandi lögum og er sérstaklega ætlað að tryggja aukinn rétt þeirra sem verða fyrir verulegum útgjöldum vegna nauðsynlegrar dvalar utan heimabyggðar, bæði sjúklinga og aðstandenda. Ég hygg að þetta þarfnist ekki frekari skýringa við þessa umræðu, en er vitaskuld reiðubúin til þess að svara spurningum hv. þm. ef þeir hafa einhverjar. 2. gr. hljóðar svo: "Við 45. gr. bætist ný mgr. sem orðist svo: Greiða má sjúkradagpeninga ef samlagsmaður neyðist til að leggja niður vinnu og missir launatekjur vegna alvarlegra og langvarandi veikinda barns hans, maka eða foreldris." Um þessa grein er það að segja að hér er gerð tillaga um nýtt heimildarákvæði í 45. gr. sem fjallar um greiðslu sjúkradagpeninga og að í þeirri heimild felist að bætt verði að nokkru fjárhagslegt tap vegna veikinda aðstandenda. Gert er ráð fyrir að ákvæðinu verði einungis beitt vegna alvarlegra og langvarandi veikinda nákominna ættingja og maka. 3. gr. er svo um gildistöku laganna og þarfnast ekki skýringa. Ég vildi svo aðeins að lokum segja, herra forseti, að hljóti þetta frv. samþykki, svo og tillaga okkar á þskj. 563, fengist mikilvæg leiðrétting á aðstöðumun landsmanna eftir búsetu. Og vegna orða hæstv. ráðherra áðan varðandi það þingmál sem var hér fyrst til umræðu þá er vissulega gott og þarft að verið er að endurskoða tryggingalöggjöfina í heild sinni og ég vænti að þetta sé innlegg í þá endurskoðun. En ég er ekki tilbúin að fallast á að þetta mál geti beðið eftir því að þeirri endurskoðun og frágangi þeirra tillagna verði að fullu lokið. Því vonast ég til þess að þetta mál fái verðuga umfjöllun og afgreiðslu frá nefnd hið fyrsta. Og að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. heilbr.- og trn.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Þrátt fyrir lokaorð hv. frsm. þessa frv. sem hér er til umræðu þá langar mig enn til að vísa til þess sem ég sagði hér áðan í umræðu um annað dagskrármálið sem einnig er frv. til breytinga á lögum um almannatryggingar á þskj. 552. Ég ítreka það sem ég sagði þá að ýmis þau mál sem hv. þm. sjá ástæðu til að flytja hér inn í Alþingi eru misjafnlega áríðandi og misjafnlega brýn. Öll eru þau sjálfsagt á þann veg að flestir gætu verið sammála um að æskilegt væri að koma þeim fram og helst sem fyrst. En ég held þó að við verðum að reyna að hafa nokkra heildaryfirsýn yfir þessar breytingar allar, hvert við viljum beina áherslum almannatryggingakerfisins og hvaða áherslur við viljum setja í forgang. Það er auðvitað hlutverk Alþingis að gera það og ég ætla ekki að draga neitt úr því. Þess vegna hlýtur það að vera í valdi Alþingis hvernig þessum málum reiðir af og hversu brýn hv. alþm. telja þessi verkefni sem öll eru auðvitað mikilvæg hvert á sinn hátt og snerta einstaklinga misjafnlega. En auðvitað finnst hverjum og einum það málið sem á honum brennur vera heitast. Ég hef nýlega fengið athugasemdir eða fsp. frá fólki sem einmitt varð mjög fyrir barðinu á þeim reglum sem gilda um ferðakostnaðargreiðslur fyrir sjúklinga og eins og ég greindi frá í umræðum fyrr í dag, þá hef ég vísað því eins og ýmsu öðru til þeirrar endurskoðunarnefndar sem nú er að fjalla um almannatryggingalöggjöfina. Ég ítreka það sem ég sagði þá að ég hef valið þann kost frekar en að vera að flytja hér inn í þingið einstakar breytingar þó svo að sjálfsagt megi segja að þær séu mikilvægar og brýnar. Af því að frsm., hv. þm. Kristín Halldórsdóttir, nefndi hér mál sem hún ásamt fleiri hv. þm. flytur á þskj. 563, sem er till. til þál. um að fela heilbrrh. að leita nú þegar leiða til að leysa húsnæðisvanda aðstandenda sjúklinga, ég ræddi það svolítið hér undir þessum dagskrárlið líka, þá langar mig til að segja frá því að það er einmitt nú þegar verið að skoða það mál sérstaklega og m.a.s. á því stigi að það er verið að horfa í því sambandi á ákveðna fasteign og reynt að huga að því hvort þetta mál sé hægt að leysa. Ég vil segja flm. og hv. þm. öðrum sem áhuga hafa að ég tel líka að hér sé um mjög brýnt mál að ræða og þetta sé mál sem ekki þarf að tengjast neinni endurskoðun á almannatryggingalöggjöf og hef þess vegna hugsað mér að reyna að leita lausnar á þessu vandamáli. Það á eftir að koma hér til umræðu sérstaklega en ef það skyldi fara svo að ég verði ekki við þá umræðu, þá finnst mér ástæða til að nota þetta tækifæri til að greina frá því hér. Einnig langar mig að segja frá því að það er nú hugað að breytingum á reglum um dvöl fólks á sjúkrahóteli Rauða kross Íslands. Hingað til hafa aðeins læknar á sjúkrahúsum hér í Reykjavík haft heimild til að vísa fólki þangað inn eða vista fólk á sjúkrahótelinu. En það eru uppi hugmyndir nú um að a.m.k. kanna það hvort ekki sé rétt að breyta svolítið þeim reglum. Það tengist m.a. því að sjúkrahótelið býr nú við betri aðstæður en áður, hefur yfir fleiri rúmum að ráða, og einnig að það færist æ í vöxt að fólk kemur utan af landsbyggðinni til þess að fara í rannsóknir eða sækja heim sérfræðinga án tilvísana, án þess að það fari í gegnum sjúkrahús. Og þá þarf e.t.v. að breyta reglum þannig að þeir sem hér þurfa að dvelja langdvölum - ekki langdvölum reyndar því það er ekki ætlast til þess að menn dvelji mánuðum saman á þessu sjúkrahóteli - en einhvern tíma, einhverja daga, kannski vikur hér til þess að sækja þjónustu sérfræðinga eða annarra aðila sem vinna fyrir heilbrigðiskerfið, þá sé brýnt og æskilegt að opna möguleika fyrir fólk að njóta þeirrar þjónustu sem Rauði krossinn veitir og auðvitað tryggingakerfið einnig. En ég ætla ekki að orðlengja um þetta frekar, herra forseti, heldur vísa til þess sem ég hef áður sagt um þetta mál og önnur hliðstæð. Ég hygg þó að það kunni að vera nokkuð flóknara að afgreiða þetta frv. en sum önnur því mér sýnist að hér þurfum við að skoða nokkuð vandlega hvernig að þessum greiðslum og styrkjum yrði staðið ef af verður að breyta þeim reglum sem nú eru uppi. Hér er t.d. talað um það í 2. gr. frv. að greiða sjúkradagpeninga vegna alvarlegra og langvarandi veikinda. Þetta eitt sér t.d. kallar á það að meta það og átta sig á því hvað hér er átt við. Ég veit það af fenginni reynslu nú þegar þó hún sé ekki löng, af þeirri reynslu sem ég hef nú þegar af samskiptum við Tryggingastofnun og af þeim verkefnum sem það starfsfólk sem þar vinnur þarf við að glíma á degi hverjum, að ekkert í þessum efnum er einfalt og allt slíkt mat veldur oft og tíðum a.m.k. umræðum ef ekki gagnrýni og sitt sýnist hverjum. Þannig að hér er ábyggilega um mál að ræða sem við þurfum að skoða nokkuð vandlega og setja reglur, ef af verður, sem eru eins ljósar og hægt er að hafa þær þannig að við þurfum ekki alltaf að standa í látlausum deilum um það hvað hverjum og einum beri að fá eða njóta af þessu almannatryggingakerfi okkar sem við þó auðvitað viljum að sé þannig uppbyggt að þeir sem þurfa á því að halda fái þá þjónustu sem þeim ber og að það sé ekki neinn vafi á því hvað þetta almannatryggingakerfi á að gera fyrir sjúklinga og fyrir þegna þjóðfélagsins. En því miður er margt óljóst í því efni og stafar að mínu áliti, og ég hygg að fleiri geti verið sammála um það, m.a. af því hvernig við höfum breytt tryggingalöggjöfinni á undanförnum árum án þess að gæta þess heildarsamræmis sem nauðsynlegt er og ég hef gert hér áður að umræðuefni.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að þakka hæstv. ráðherra fyrir að fara þó nokkrum orðum um þetta mál. Og ekki síður kem ég nú hingað til þess að fagna því að frétta af að verið sé að skoða hitt málið sem ég minntist á og tengist þessu að nokkru. En um það verður fjallað á öðrum þingfundi. Ég varð hins vegar fyrir svolitlum vonbrigðum með að hæstv. ráðherra skyldi ekki taka líflegar í það að þetta yrði afgreitt áður en heildarendurskoðun tryggingalaganna lýkur. Ég er ekki þeirrar skoðunar að þetta mál geti hreinlega beðið. Ég vísa því til hv. þm. sem hér eru inni, sem eru nú að vísu ekki margir, hvort þeim þætti líklegt að þm. sjálfir, t.d. utan af landi, mundu sætta sig við það að þurfa að bíða mánuðum og árum saman eftir einhverri heildarskoðun mála til þess að finna það út hvort bæri og hvernig að greiða þeim þann kostnað, útlagðan kostnað sem þeir hafa af tvöföldu heimilishaldi og ferðalögum fram og aftur vegna starfs sem þeir hafa þó komið sér í með allnokkrum fögnuði en ekki orðið fyrir því örlaganna vegna að þurfa að halda heimili á tveimur stöðum og ferðast fram og til baka og verða fyrir ýmiss konar áraun eins og ég lýsti í framsögu minni hér áðan. Mér er þetta mjög mikið hjartans mál og kappsmál að þm. skoði þetta vandlega og kynni sér það. Ég mun að sjálfsögðu reyna að vinna að því að það verði afgreitt hér innan þings. En ég veit að hæstv. ráðherra skilur þetta mál ágætlega og treysti því vitanlega að það sé notað sem innlegg í þessa heildarendurskoðun sem hann hefur oft og einatt vísað í. Ég held ekki að þetta sé flóknara að afgreiða en margt annað ef vilji manna stendur til að leysa þetta mjög svo brýna vandamál.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. 2. þm. Norðurl. v. frv. um breytingu á lögum nr. 72/1969, um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, með síðari breytingum. Þetta frv. felur fyrst og fremst í sér að breyta núverandi fyrirkomulagi verðjöfnunar í fiskiðnaði þannig að hún miðist við einstök fyrirtæki, en sé ekki sameign heillar greinar eins og verið hefur frá því að lögin um Verðjöfnunarsjóð tóku gildi. Með þessu frv. er gert ráð fyrir því að aðild hagsmunaaðila að stjórn Verðjöfnunarsjóðsins verði breytt og að hvert fyrirtæki um sig geti ákveðið að innstæða þess sé ávöxtuð á sérstökum reikningi í banka eða öðrum lánastofnunum að eigin vali. Að öðru leyti er gildandi lögum lítið breytt með þessu frv. En þó að innheimtukerfi sjóðsins verði með sama hætti og verið hefur, þó það sé ekki brtt. um það, þá geri ég ráð fyrir því að það þurfi að endurskoða framkvæmd þeirra laga verulega frá því sem nú er. Verðjöfnun í sjávarútvegi á sér alllanga sögu. En það var ekki fyrr en á árinu 1967 eftir að verðfall varð mjög mikið á íslenskum útflutningsmörkuðum samfara samdrætti í afla að þá var sem oft áður horfið að því af hálfu ríkisstjórnar að ábyrgjast lágmarksverð á ákveðnum afurðum. En ríkissjóður lagði þá fram í þessu skyni á árinu 1976 140 millj. kr. og þá var tekin ákvörðun um að stofna Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins og svo var gert með lögum sem hann hefur starfað eftir síðan með tiltölulega litlum breytingum og eru nr. 72/1969. Í þeim lögum er hlutverk sjóðsins skilgreint með almennum orðum "... það er að draga úr áhrifum verðsveiflna sem kunna að verða á útflutningsafurðum fiskiðnaðarins". Og eins og ég sagði áðan þá hafa þessi aðalatriði staðið svo að segja óbreytt síðan. Í þessu frv. eru ákvæði til bráðabirgða sem gera ráð fyrir því að skipta skuli eignum Verðjöfnunarsjóðs, sem fyrir hendi eru við gildistöku þessara laga, milli framleiðenda fiskafurða sem greitt hafa í sjóðinn frá 1. jan. 1985 í þeim hlutföllum sem framreiknaðar greiðslur hvers og eins hafa numið af heildargreiðslum á þessu tímabili. Skal þannig fundin inneign hvers framleiðanda lögð inn á sérreikning hans hjá Verðjöfnunarsjóði sem stofnaður verður samkvæmt þessum lögum. Nú þegar tiltekinn framleiðandi hefur greitt í sjóðinn vegna fleiri en einnar fiskafurðar þá skal skipta inneign hans samkvæmt framangreindu á sérreikninga hans fyrir viðkomandi fiskafurðir í sömu hlutföllum og nemur hlutfallslegri innbyrðis skiptingu greiðslna til Verðjöfnunarsjóðs á umræddu tímabili vegna viðkomandi afurða. Enn fremur segir í frv.: "Nú framleiðir einhver framleiðandi fiskafurða ekki lengur tiltekna fiskafurð og skal þá samkvæmt ósk hans heimilt að láta inneign hans vegna þeirrar fiskafurðar ganga inn á sérreikning hans sem stofnaður er vegna annarrar fiskafurðar. Sé einhver framleiðandi alfarið hættur rekstri skal hann sækja um endurgreiðslu á innstæðu sinni áður en 12 mánuðir eru liðnir frá gildistöku laga þessara. Innstæður, sem myndast hafa vegna frystingar á endurgreiddum uppsöfnuðum söluskatti, skulu greiddar út eftir sömu reglum og uppsafnaður söluskattur hefur verið endurgreiddur. Sé af einhverjum ástæðum ekki unnt að rekja innstæðu í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins til tiltekins greiðanda í sjóðinn eða hafi innstæðu ekki verið vitjað af framleiðanda sem hættur er rekstri skulu þeir fjármunir renna til framfaramála í sjávarútvegi samkvæmt nánari ákvörðun ráðherra." Nú hefði mátt segja að það hefði jafnvel verið eðlilegt að flytja breytingu á öllum lögunum um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins en við flm. töldum þennan kost vera vænlegastan, að taka hér upp þau ákvæði sem mest hafa verið rædd. En áður en lengra er haldið vil ég geta þess að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins sendi mér bréf í dag þar sem þeir segja að þau mistök hafi átt sér stað þegar áramótastaða Verðjöfnunarsjóðs var sett upp að staðan í saltfiskdeildinni er raunverulega um 77 millj. kr. hærri en í þeim gögnum sem ég hafði með höndum þegar þetta frv. fór í prentun. Ég tel því nauðsynlegt að þessi leiðrétting verði gerð hvað þetta snertir því að eðlilega verðum við að hafa það alls staðar sem sannara reynist. Tildrögin að þessari endurskoðun hafa staðið lengi frá hendi okkar flm. Við höfum haft samband við fjölmarga aðila og rætt við þá oft og mörgum sinnum. Fyrsta uppkast að frv. um breytingar á Verðjöfnunarsjóði lá fyrir okkur 29. nóv. og við höfum haldið marga, marga fundi með fjölmörgum aðilum sem láta sig málið varða og frv. er í þeirri mynd sem það kemur nú fyrir þessa hv. deild og við, þessi hópur, höfum komist að niðurstöðu um. Í fsp. sem lögð var hér fram á Alþingi af varaþm. Alþb. fyrir nokkru var spurt hvort ríkisstjórnin hygðist beita sér fyrir endurskoðun á lögum um starfsemi sjóðsins á næstunni. Hæstv. sjútvrh. svaraði því á þann veg að 27. jan. hefði sjútvrh. skipað nefnd til að endurskoða gildandi lög og reglur um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Hlutverk nefndarinnar er að meta hvort verðjöfnun sé raunhæf leið til að draga úr sveiflum í afkomu sjávarútvegs miðað við núverandi verðmyndun á fiski og skipulag á sölumálum sjávarafurða og með hvaða hætti slíkri verðjöfnun verði komið fyrir með sem virkustum og hagfelldustum hætti. Síðan er sagt frá því að í þessa nefnd hafi verið skipaðir þrír menn, Bolli Bollason, efnahagssérfræðingur í fjmrn., Ólafur Ísleifsson, efnahagsráðgjafi ríkisstjórnarinnar, og Árni Kolbeinsson, ráðuneytisstjóri í sjútvrn., og starfsmaður í því sama ráðuneyti, Kristján Skarphéðinsson, hefur veitt þeirri nefnd forstöðu. Nefndinni er í skipunarbréfi falið að leita í störfum sínum samráðs við samtök helstu hagsmunaaðila í sjávarútvegi og nefndin hafði, þegar þetta svar lá hér fyrir Alþingi, haldið fjóra fundi og átt viðræður við samtök margra hagsmunaaðila í sjávarútvegi, en á þessu stigi segist hæstv. sjútvrh. ekkert geta fullyrt hvenær vænta má tillagna nefndarinnar en telur þó ekki ólíklegt að það verði í aprílmánuði nk. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég hef ekki mikla trú á því að það væri búið að skipa þessa nefnd sem skipuð var 27. jan., ef við, þessir menn, hefðum ekki unnið að þessu máli allt frá því snemma í haust. Þegar vitað var að lá fyrir frv. var loksins farið að skipa menn í nefndina. Ég sé ekki að það sé neitt því til fyrirstöðu að þm. almennt geti unnið að sínum áhugamálum og lagt fram frv. um breytingu á gildandi lögum. Ég vil vitna í sjóðanefndina sem skilaði af sér verkefni á sl. ári. Þar segir um starf sjóðanefndarinnar sem var ef ég man rétt undir forystu hæstv. núv. viðskrh.: "Nefndin kannaði í vor og sumar viðhorf helstu samtaka í sjávarútvegi til Verðjöfnunarsjóðsins. Þessi könnun leiddi í ljós að samtök fiskvinnslunnar eru á þeirri skoðun að leggja beri sjóðinn niður, en samtök sjómanna og útvegsmanna telja aftur á móti að hann eigi að starfa áfram. Að þessu athuguðu og á grundvelli þeirrar könnunar sem nefndin hefur sjálf gert á starfsemi sjóðsins telja nefndarmenn, aðrir en Árni Benediktsson og Knútur Óskarsson, ekki ástæðu til að breyta gildandi lögum um sjóðinn. Knútur telur að leggja beri sjóðinn niður eins og samtök fiskiðnaðarins leggja til, en Árni telur að gera þurfi ýmsar breytingar á lögum og reglum um starfsemina eða leggja hann niður að öðrum kosti. Þessir tveir síðastnefndu gerðu sérstaka grein fyrir afstöðu sinni í bókunum sem fylgdu með í nál. Meiri hluti nefndarinnar telur að sjóðurinn hafi yfirleitt þjónað því hlutverki sem honum er ætlað að gegna og hann geti einnig framvegis gert gagn með því að draga úr sveiflum í afkomu sjávarútvegsins. Ekki megi þó ætla honum of stóran hlut í þessu efni því einnig þurfti að treysta á aðrar leiðir til þess að bregðast við slíkum sveiflum. Þá bendir meiri hluti nefndarinnar á að það geti verið heppilegt við ríkjandi skilyrði í gengismálum að samræma gengisviðmiðun við ákvörðun viðmiðunarverðs þannig að í öllum deildum sjóðsins verði miðað við SDR-gengi fremur en gjaldmiðil markaðslands. Ætla má að með þessu móti verði að nokkru tekið almennt tillit til mismunandi afkomu greina sem ýmist selja afurðir sínar á Evrópu- eða Bandaríkjamarkaði. Þetta telur nefndin hins vegar vera framkvæmdaratriði sem stjórn sjóðsins eigi að fjalla um á hverjum tíma. Nefndarmenn urðu ekki sammála um það hvort þess skuli freistað að láta verðjöfnun ná til ísfisks sem settur er óunninn á markað erlendis. Fulltrúar útvegsmanna og sjómanna lögðust eindregið gegn því að verðjöfnun tæki til ísfisks og töldu reyndar ekki unnt að koma henni við með skynsamlegu móti. Fulltrúar fiskvinnslunnar vildu, ef á annað borð væri um verðjöfnun að ræða, að reynt yrði að finna leiðir til þess að láta ísfisk sæta sömu verðjöfnun og freðfiskur og saltfiskur á hverjum tíma." Þetta er í höfuðatriðum það sem þessi nefnd hafði að segja um Verðjöfnunarsjóðinn. Hins vegar tók nefndin afstöðu til fjölmargra eða þó nokkuð margra annarra greina í sjóðakerfi sjávarútvegsins og voru um það flutt frv. á síðasta ári. Ég ætla ekki að gera þau frv. að umræðuefni hér, en ég tel að mikilvægt sé að þingnefnd sem fær þetta mál til meðferðar, sem verður örugglega sjútvn., leiti álits allra þessara aðila að nýju varðandi Verðjöfnunarsjóðinn. Deilur hafa verið uppi frá fyrstu tíð, annars vegar menn sem vilja leggja sjóðinn niður, hins vegar þeir aðrir sem vilja ekki standa að því að leggja sameiginlega í heila grein, heldur eigi, eins og við köllum, að eyrnamerkja þessa fjármuni. Ég hnýt um það sem kemur fram í grg. frv., að það hljóti að vera mismunandi aðferðir við innheimtu á fjármagni til deilda. Og ef við berum saman, t.d. rækjudeildina, þá er hún upp á 390 millj. en eignastaðan er 450 millj. þannig að þar vantar fi0 millj. á að komið sé inn í deildina. En ef við förum aftur í óverkaða saltfiskinn, þá er ég með óleiðréttu töluna, er eignastaðan þar 610 millj. en ekki nema tæpar 180 millj. komnar inn. Sama er að segja um frystideildina. Eignastaðan er 150 millj., en það eru ekki nema rúmlega 81/2 millj. kr. komnar inn. Þetta gefur manni tilefni til að ætla að það sitji ekki allar greinar við sama borð. Nú ætla ég ekkert að óreyndu að fullyrða um þetta fyrr en um það verður fjallað í þeirri nefnd sem fær þetta mál til meðferðar. Ég legg á það áherslu að nefndin reyni að setja þetta sem víðast í umsögn, taki tillit til allra ábendinga sem fram koma í þessum efnum og vandi mjög til afgreiðslu á þessu máli sem er orðið mjög aðkallandi. Eins og fram kemur og áður hefur komið fram segir að meginstarfsregla sjóðsins sé að innheimta afgjöld af útflutningsframleiðslu sjávarafurða þegar markaðsverðlag er talið hátt en bæta upp verð afurðanna þegar verðið er talið lágt. Við framkvæmd þessarar meginreglu skal einkum tekið mið af markaðsverðlagi afurða á undanförnum þremur árum og afkomu viðkomandi framleiðslugreina. Þar hefur mér oft þótt á skorta að stjórnin hafi tekið til greina afkomu viðkomandi framleiðslugreinar vegna þess að sumir menn þar á bæ hafa gjarnan viljað nota sér ekki nógu glöggt orðalag laganna, en mér þótti vænt um það á sínum tíma þegar ég sá að endurskoðunarnefnd sjóðakerfisins tók það alveg ótvírætt inn í sitt nál. Það eru svo sérstaklega tvær deildir sem eiga fjármuni inni í Verðjöfnunarsjóði. Önnur þessi deild er rækjuveiðarnar og sem dæmi um örar breytingar sem orðið hafa í sjávarútvegi undanfarin ár má nefna þessar veiðar og vinnslu rækjunnar. Þegar sjóðurinn var stofnaður voru rækjuveiðar stundaðar innfjarða, t.d. við Ísafjarðardjúp og í Arnarfirði og þar eru elstu rækjuverksmiðjurnar. Sem kunnugt er eru nú hafnar úthafsrækjuveiðar og þetta er orðin umfangsmikil atvinnugrein sem framleiddi á sl. ári fyrir um 4000 millj. kr. Rækjuframleiðendum hefur fjölgað ört. Nýir aðilar hafa fengið rækjuvinnsluleyfi árlega. Þessum aðilum hefur raunar fjölgað svo ört að nú munu vera um 80 rækjupillunarvélar í landinu. Í þeim verða væntanlega skelflett um 30–35 þús. tonn af rækju á þessu ári, en þá ber auðvitað að hafa í huga að það er reiknað með 36 þús. tonna úthafsrækjukvóta sem verður, eitthvað af því, selt frosið og ópillað úr landi, en innfjarðarækjan getur e.t.v. orðið 3–4 þús. tonn. Til samanburðar má geta þess að Norðmenn vinna nú árlega um 90 þús. tonn af rækju í 155 pillunarvélum og keppa við okkur Íslendinga á sömu mörkuðum. Engin rök sýnast fyrir því að nýir framleiðendur fái sömu réttindi og hinir eldri til greiðslu úr Verðjöfnunarsjóði við slík skilyrði og þannig sé hvatt til þess að samkeppnisaðstaða, t.d. við Norðmenn, versni. En að því er varðar nýtingu afkastagetunnar verður að hafa í huga að þeir framleiðendur sem eru elstir og framleiða mest hafa greitt hundruð milljóna í sjóðinn. Þessu verður að breyta og koma á séreignarfyrirkomulagi eins og lagt er til í þessu frv. Það kom mér mjög á óvart að sjá í dagblaðinu Tímanum í morgun að hæstv. sjútvrh. kvartar undan því að það séu undarleg vinnubrögð af hálfu samstarfsflokks að þm. þess flokks skuli leyfa sér að flytja mál á Alþingi Íslendinga og hann virðist vera, eftir því sem þar segir, fokreiður, blessaður ráðherrann. Ég hefði talið skemmtilegra fyrir hæstv. ráðherra að vera við þessa umræðu og hafa sparað sér samtalið við Tímann í gærkvöldi. Ég verð að segja það að ég var í tveimur ríkisstjórnum í samstarfi við Framsfl. og ég minnist þess ekki að ég hafi hlaupið upp á nef mér þó að framsóknarmenn hafi flutt frumvörp um mál innan þeirra málaflokka sem undir mig heyrðu í þeim ríkisstjórnum. Og ég sé það að meira að segja framsóknarmenn flytja hér mál í sjávarútvegi, ekki eitt heldur tvö í vetur. En kannski ætlast ráðherrann til þess að það gildi annað um þm. Sjálfstfl., að þeir séu það múlbundnir. Ef þetta er orðið þannig vil ég ekki vera með í þessu samkrulli. Ég vil alveg hafa mínar skoðanir og mín ráð. Ég er kosinn á þing af fólki sem vinnur hörðum höndum og er sérstaklega þó í þessari atvinnugrein, sjávarútvegi. Þetta fólk hefur hvatt mig mjög til þess að vinna að þessu máli og ég hef gert það í fleiri mánuði. Ég neita því algjörlega að meira að segja sjálfur hæstv. sjútvrh., herra Halldór Ásgrímsson, geti sagt við mig: Þú bara flytur ekki eitt einasta mál sem er á sviði sjávarútvegs því að það er mitt og einskis manns annars. Þá er illa komið fyrir löggjafanum. En látum þetta allt vera. Hins vegar finnst mér afar leiðinlegt að þegar sami ráðherra, sem var samstarfsmaður minn í fyrri ríkisstjórn, segir og Tíminn birtir það innan tilvitnunarmerkja: "Ég tel það mjög undarleg vinnubrögð af hálfu samstarfsflokks að standa að svona málum. Matthías Bjarnason barðist gegn því af mikilli hörku að sjóðakerfi sjávarútvegsins yrði breytt á sínum tíma og reyndi að koma í veg fyrir að af því gæti orðið. Vinnubrögð af þessu tagi eru ekki til þess fallin að greiða fyrir lausn mála þó að vissulega sé hverjum og einum þm. í sjálfsvald sett að meta hvernig þeir geti best komið áhugamálum sínum til leiðar." Ég vil vísa þessum ummælum til föðurhúsanna. Ég hef ekki greitt atkvæði á móti breytingum á sjóðakerfi sjávarútvegsins. Ég sem sjútvrh. á árinu 1976 flutti róttækustu breytinguna á sjóðakerfinu sem nokkru sinni hefur verið flutt. Þá var dregið verulega úr sjóðakerfinu, upp á fleiri milljarða, og fyrir þessu beitti ég mér. Þegar síðasta endurskoðun átti sér stað og kom fram hafði ég tilteknar athugasemdir fram að færa varðandi það að fella niður Úreldingarsjóðinn fyrst og fremst, varðandi það að fella niður Aflatryggingasjóð eða bætur vegna aflatjóns. Ég var innilega sammála nefndinni um það að fella niður bæði áhafnadeildina og hinar deildir sjóðsins sem og tryggingakerfið og fleira. Þetta lét ég koma fram bæði í ríkisstjórn og eins hér á hv. Alþingi. Ég greiddi atkvæði með og studdi frv., flutti eina stutta ræðu þar sem þetta kom fram. Ég bara skil ekki í hæstv. sjútvrh. að láta skapið hlaupa svona með sig í gönur og koma með svona fullyrðingar í víðlesnu blaði. Ég hafði ætlað mér að flytja töluvert lengra mál. Ég vil hins vegar ekki verða til þess að tefja fyrir þessu máli því að það er nóg og mikil vinna eftir í nefnd og það þarf að leita samstarfs við marga aðila og það eru vafalaust mjög skiptar skoðanir um þetta atriði sem önnur. Mín skoðun er sú að það eigi alls ekki að leggja Verðjöfnunarsjóðinn niður. Þó að þær raddir gerist æ háværari held ég að það komi hinum einstöku greinum í sjávarútvegi illa þegar búið er að leggja hann niður. Hann verður ekki stofnaður á ný eftir að hann er lagður niður og þá munu koma margir úrtölumenn fram. En ég tel eðlilegt og sjálfsagt að gera þær grundvallarbreytingar sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Það er hvergi tekið á ferskfiskútflutningi í frv. Um það má deila í það óendanlega. Ég er tilbúinn til þess að hlusta á rök með og á móti þessu máli einstökum tilfellum, hvort sem þau koma frá ráðherra, ráðuneyti, greinum sjávarútvegsins eða öðrum og gera breytingar á frv. sem fyrir liggur. Aðalatriðið er það að breyting verði gerð vegna þess að breyting er nauðsynleg. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.