Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Hinn 21. júní sl. skilaði byggðanefnd Sambands íslenskra sveitarfélaga tillögum sínum til stjórnar sambandsins en sú nefnd, byggðanefndin, hafði verið skipuð eftir að mikil umfjöllun hafði farið fram um byggðamál á vettvangi sambandsins, bæði hjá landshlutasamtökunum og á ýmsum samkomum sem sveitarstjórnarmenn sátu. Það var ekki að undra að Samband íslenskra sveitarfélaga skipaði byggðanefnd vegna þess að miklir flutningar hafa verið innan lands eins og menn þekkja og samkvæmt því sem Þjóðhagsstofnun gefur út í frétt sinni á þessu ári, sem kom 31. ágúst, hefur á árabilinu frá 1992--2001 fækkað á Vestfjörðum um nær 29% af íbúafjölda, um nær 18% af íbúafjölda á Norðurl. v. og tæp 17% af íbúafjölda á Austurlandi. Því var ekki að undra þó að menn færu að skoða leiðir sem mættu verða til þess að hamla gegn þessari þróun. Sveitarfélögin í landinu eru 124, herra forseti. Þar af búa yfir 200 þús. manns í níu þeim stærstu. Hins vegar búa aðeins 13.500 manns í 75 þeim minnstu. Menn geta velt því fyrir sér hver staða hinna minnstu sveitarfélaga er og íbúa þeirra við þær aðstæður sem skapast hafa, hvílíkt misvægi þarna er á ferðinni, en það er þannig samkvæmt okkar löggjöf að sveitarfélögin í landinu búa öll við sömu lög, sömu kröfur og það er eðlilegt og rétt að íbúarnir geri sambærilegar kröfur til sinna sveitarfélaga hvort sem um er að ræða sveitarfélagið Reykjavík með tæplega 112 þúsund íbúa eða minnstu sveitarfélögin þar sem eru rétt um 50 íbúar. Það er hins vegar mat mjög margra að stækka verði þessar stjórnsýslueiningar til þess að skapa skilyrði fyrir frekari verkefni og til þess að hægt verði að mynda þannig byggðasvæði að íbúarnir geti átt kost á sambærilegri þjónustu og gerist þar sem eftirsóknarverðast virðist að búa. Þess vegna er áhugavert að heyra viðbrögð sveitarstjórnarráðherrans, félmrh., við þeim tillögum sem fram koma hjá byggðanefndinni, ekki síst þeirri tillögu sem hlýtur að hafa vakið mikla athygli, þ.e. að ef sveitarfélögin sameinist ekki sjálf með frjálsum samningum á næstu árum mundi Samband íslenskra sveitarfélaga vera tilbúið til að ganga til þess verks í samvinnu við ríkisvaldið að sameina þau með lögum.

Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr hver séu viðbrögð ráðherra sveitarstjórnarmála við tillögum byggðanefndar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Viðbrögð mín eru yfirleitt góð. Mér finnst eðlilegt að Samband íslenskra sveitarfélaga taki þessi mál til umræðu og ef ég veit rétt, hyggst sambandið hafa þennan lið á dagskrá næsta fulltrúaráðsfundar sem haldinn verður í mars á komandi ári. Þessar tillögur eru í allmörgum liðum. Ég ætla stuttlega að hlaupa á þessum liðum. Ein tillagan var um eitt ráðuneyti byggða- og sveitarstjórnarmála og skipulags- og byggingarmála eða að málefnin yrðu sameinuð í einu ráðuneyti. Ég held að það geti vel komið til greina og ég sæi það fyrir mér að það gæti farið ágætlega hjá félmrn. Mér líst hins vegar ekki á að stofna sérstakt ráðuneyti utan um þennan málaflokk. Minnt er á að hagsmunir landsins alls eru fólgnir í samstarfi höfuðborgar og landsbyggðar. Þetta er eðlilegt og réttlátt sjónarmið. Lagt er til að byggja upp tvö eða þrjú kjarnasvæði sem valkost við höfuðborgarsvæðið. Tvær hliðar eru á þessu máli og það er fyrst og fremst við þessa tillögu sem ég velti dálítið vöngum. Ég tek undir með nefndarmanninum Björgu Ágústsdóttur, sveitarstjóra í Eyrarsveit, þegar hún setur fyrirvara um þessa tillögu og segir að önnur svæði utan kjarnasvæða kunni að eiga undir högg að sækja með nauðsynlega opinbera þjónustu. Ég er líka sammála henni um að áhrifasvæði höfuðborgarinnar nær um 100 km út frá höfuðborginni. Að sveitarfélögin verði stækkuð og efld. Það er gott markmið að efla sveitarfélögin og unnið hefur verið að því síðari ár og verkefni hafa verið flutt til sveitarfélaganna og tekjustofnar auknir. Það verður hins vegar að viðurkennast að verkefnin verða í mörgum tilfellum dýrari hjá sveitarfélögunum en hjá ríkinu vegna þess að kjarasamningar sveitarfélaganna eru rýmilegri en kjarasamningar ríkisins. Mikill árangur hefur náðst í þessari sameiningu á allra síðustu árum og þegar ég kom í ráðuneytið voru 170 sveitarfélög í landinu. Mér kæmi ekki á óvart þó að þau yrðu um 110 við næstu sveitarstjórnarkosningar þannig að það er töluverð fækkun ef sveitarfélögunum fækkar um allt að 60. Rannsóknastofnun Háskólans á Akureyri hefur unnið á þessu ári að viðamikilli könnun á áhrifum sameiningar sveitarfélaga, bæði félagslega og efnahagslega. Niðurstöður úr þeirri könnun verða kynntar eftir áramótin og það verður forvitnilegt að fá heildarmat á árangri af sameiningunni. Það getur orðið okkur leiðarvísir í framtíðinni hvernig við eigum að standa að þessu. Ég hef verið eindreginn fylgismaður frjálsrar sameiningar. Ég útiloka ekki að eftir eitthvert árabil, t.d. átta ár eins og verið hefur í umtali manna hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, geti komið að því að menn ákveði að sameina með lögum. En ég hefði t.d. ekki haft trú á sameiningu í Þingeyjarsýslu sem nýlega voru greidd atkvæði um, þ.e. að lögþvinga þá sameiningu fram þegar svona mikil andstaða var í þetta mörgum sveitarfélögum sem hugmyndin var að sameina. Það hefði ekki orðið góður mórall í því sveitarfélagi til að byrja með. Endurskoðun verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga og færri samstarfsverkefni. Það er unnið að því og áfangaskýrsla hefur verið lögð til mín um það efni. Að allir íbúar landsins eigi greiðan aðgang að rafrænum samskiptum með nýjustu og bestu tækni og gjaldskrá óháð búsetu. Það er eðlileg og sjálfsögð krafa. Pósturinn fann upp frímerkið eða tók frímerkið í notkun árið 1871. Síminn er þetta langt á eftir. Að flutningskerfi raforku verði gert einfalt og ódýrt og samkeppni í raforkusölu tryggð. Þetta er gott og blessað. Að fjárveitingar til samgöngumála verði auknar. Ég er sammála því. Að rekstur og lánastarfsemi opinberra sjóða verði sameinuð í einn deildaskiptan sjóð með fjármagni til ráðgjafar og hlutafjárþátttöku og marki ákveðna stefnu og uppbyggingu ákveðinna atvinnuþátta. Þetta má skoða. Athuga má hvort beita megi sköttum til að hafa áhrif á byggðaþróun. Ég er sammála því að láta þá athugun fara fram. Það er hins vegar flókið verkefni. Síðan er spurt hvort samstarf sé milli félagsmálaráðuneytis og sambandsins um mögulega framkvæmd tillagna byggðanefndarinnar. Að sjálfsögðu er það eðlilegur framgangsmáti.

Herra forseti. Ég vildi bara láta koma fram það sjónarmið mitt að ég tel að fara eigi mjög varlega í að lögþvinga sameiningu sveitarfélaga. Sameining sveitarfélaga færir í sjálfu sér ekkert nýtt fjármagn inn á svæðið, síður en svo. Og eins og hæstv. ráðherra gat um verður þjónustan oft dýrari, eða a.m.k. fyrst í stað, því stór hluti þjónustu sem veitt er og stjórnsýslu er meira og minna unninn í sjálfboðavinnu í litlu sveitarfélögunum þannig að fara ber mjög varlega í sakirnar til að þetta snúist ekki upp í öndverðu sína. Ég vil svo spyrja hæstv. félmrh. ef hann kemur upp síðar: Hvað líður samningum og uppgjöri á milli sveitarfélaganna og ríkisins varðandi færslu grunnskólans til sveitarfélaganna? Mér kunnugt um að einstök sveitarféög telja sig hafa orðið illa úti í þeim samningum og vilja fá leiðréttingu þar á.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann gaf hér. Mér finnst ánægjulegt hve jákvætt hann tekur í þessar hugmyndir. Það er mjög mikilvægt að ráðherra sveitarstjórnarmála taki jákvætt í það sem sveitarfélögin leggja til vegna þess, herra forseti, eins og ég kom að í framsögu minni áðan, að verið er að bregðast við aðstæðum sem eru sveitarfélögunum mjög erfiðar, þ.e. fólksfækkuninni sem á sér stað víðast um landið. Það kom mér þægilega á óvart, satt best að segja, að hæstv. ráðherra skuli ekki útiloka að sveitarfélög verði sameinuð með lögum. Það er sú leið sem farin hefur verið í nágrannalöndum okkar. Eftir að fullreynt hefur þótt að frjáls sameining tækist ekki hafa sveitarfélögin verið sameinuð með lögum og þá auðvitað með það að markmiði að þessar stjórnsýslueiningar yrðu það burðugar að hægt væri að færa til þeirra verkefni sem sannarlega eiga að vera á vettvangi eða verksviði sveitarfélaganna fremur en ríkisins. Þá er ég fyrst og fremst að tala um ýmiss konar nærþjónustu. Það er rétt sem hæstv. ráðherra rekur að sveitarfélögum hefur fækkað nokkuð á undanförnum árum og auðvitað væru sveitarstjórnarmenn ekki svona uppteknir af þessu verkefni ef þeir sæju ekki í því frekari möguleika fyrir íbúa þeirra svæða sem þeir hafa tekið að sér að gæta hagsmuna fyrir. Þar af leiðandi er það mitt mat að þessi þróun muni halda áfram. En það liggur hins vegar fyrir miðað við tillögur Sambands íslenskra sveitarfélaga að þar telja menn ekki nógu hratt farið, einfaldlega vegna þess að byggðaþróunin er svo ör að menn verði að bregðast við af kannski meiri krafti en gerist ef við bíðum eftir hinni frjálsu sameiningu.

Herra forseti. Það er alveg rétt að sameining sveitarfélaganna færir þeim ekki nýtt fjármagn nema í undantekningartilfellum. En ég vil vekja athygli á því að við höfum breytt reglum jöfnunarsjóðs þannig að þær eiga ekki að standa í vegi fyrir sameiningu eins og þær gátu reyndar gert í einstökum tilfellum áður en þeim var breytt. Spurt hefur verið um færslu grunnskólans. Ríkið stóð fyllilega við þann samning sem gerður var og sveitarfélögin höfðu betur en fyrir kostnaði við grunnskólann í fyrstu lotu. Síðan hefur námskrá verið breytt og skóladögum fjölgað. Það mál er óleyst. Sveitarfélögin hafa gert kröfu á ríkisvaldið sem það hefur ekki brugðist við enn þá a.m.k. Ég tel að langeðlilegast sé að það sé val fólksins hvort það vill sameina sveitarfélögin í þeirri von að fá bætta þjónustu, í þeirri von að fá fleiri verkefni eða hvort það vill una við eitthvað fábreyttari þjónustu sem það býr við í minni sveitarfélögunum og leggja þá e.t.v. ekki jafnmikið undir eða kosta jafnmiklu til. Varðandi hvaða verkefni sveitarfélögin geta tekið að sér af nærþjónustu þá er ég alveg sammála því að æskilegt er að sveitarfélögin taki við verkefnum. En ég minni á að þegar við ræddum í fyrra og á undanförnum árum um færslu málefna fatlaðra til sveitarfélaganna þá strandaði það á stóru sveitarfélögunum, ekki á litlu sveitarfélögunum.

Virðulegi forseti. Í október 1999 skilaði starfshópur sem hæstv. félmrh. skipaði, sem fjalla átti sérstaklega um og taka á möguleikum fatlaðra til menningar- og tómstundastarfa, skýrslu. Þessi starfshópur varð til eftir að þáltill. var samþykkt á Alþingi árið 1996, að mig minnir, þar sem skoða átti sérstaklega möguleika fatlaðra til menningar- og tómstundastarfa. Skýrslan er viðamikil og tekur á mjög mörgum þáttum sem of langt mál væri að rekja hér alla. Ég hef því kosið að einangra sérstaklega einn þátt hennar, þ.e. möguleika fatlaðra til að ferðast og dvelja í orlofshúsum. Ítarleg úttekt er gerð á því í skýrslunni og kemur fram að þar er víða pottur brotinn. Fatlaðir einstaklingar sem ekki geta ferðast einir hafa mjög takmarkaða möguleika, fyrst og fremst vegna þess kostnaðar sem það hefur í för með sér að þurfa að hafa með sér fylgdarmann. Hingað til hefur ekki verið tekið þátt í greiðslu fyrir fylgdarmann fatlaðs einstaklings sem þarf eða ætlar að ferðast innan lands eða utan og jafnvel ekki heldur í orlofshúsum nema í undantekningartilvikum. Möguleikar þeirra sem búa á sambýlum eða stofnunum fyrir fatlaða eru aðrir og heldur betri vegna þess að þar er starfsfólk oft í fylgdarliði og er þá á launum. Í niðurstöðu skýrslunnar segir, með leyfi forseta: ,,Starfshópurinn bendir á nauðsyn þess að gerð verði úttekt á aðgengi orlofshúsa, orlofsíbúða og umhverfi þeirra þannig að upplýsingar liggi fyrir á hverjum tíma um stöðu mála í þeim efnum. Slíkar upplýsingar þyrftu að vera til staðar hjá Öryrkjabandalagi Íslands og Þroskahjálp. Starfshópurinn leggur til að fólk með fötlun sem þarfnast aðstoðarmanns þegar það dvelur í orlofshúsum fái þann kostnað greiddan sem því fylgir. Sveitarfélög og ríki þyrftu að setja samræmdar reglur um fjárstuðning vegna aðstoðar af þessu tagi. Bent er á að slíkur stuðningur gæti hugsanlega flokkast undir liðveislu. Starfshópurinn telur einnig æskilegt að komið verði á fót fræðslunámskeiðum fyrir fólk sem vill taka að sér starf aðstoðarmanns fyrir fatlaða vegna orlofsdvalar eða ferðalaga. Slík fræðslunámskeið ættu að vera samstarfsverkefni Samtaka fatlaðra og sveitarfélaga með fjárhagslegum stuðningi frá opinberum aðilum.`` Því spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Hvað hefur verið gert til þess að framfylgja þeim ábendingum og tillögum sem fram koma í skýrslu starfshóps félagsmálaráðuneytis frá 1999 um möguleika fatlaðra til dvalar í orlofshúsnæði og til ferðalaga innan lands eða utan? 2. Hefur verið gerð úttekt á orlofshúsnæði og umhverfi þess með tilliti til aðgengis fatlaðra? 3. Mun ráðherra beita sér fyrir því að kostnaður aðstoðarmanns fatlaðra sem dvelja í orlofshúsnæði eða ferðast innan lands og utan verði greiddur úr opinberum sjóðum? 4. Hefur ráðherra beitt sér fyrir því að komið verði á fót fræðslunámskeiðum fyrir fólk sem tekur að sér starf aðstoðarmanns fatlaðra í orlofsdvöl eða á ferðalagi? Ef svo er, hvenær má vænta þess að slík námskeið hefjist og hver mun bera kostnaðinn af þeim?

Herra forseti. Starfshópurinn sem samdi umrædda skýrslu fékk það verkefni að kanna á hvern hátt fatlaðir geti notið sumarleyfa, tómstunda, lista- og menningarlífs á sama hátt og aðrir þjóðfélagsþegnar. Hann lagði fram vandaða skýrslu sem beinist að ráðuneytum, sveitarfélögum og ýmsum stofnunum. Félmrn. sendi þessa skýrslu til allra þeirra ráðuneyta sem tillögur starfshópsins beindust að. Það eru menntmrn., dóms- og kirkjumrn., samgrn. og umhvrn. Þetta var gert til að vekja athygli hvers ráðuneytis um sig sérstaklega á því sem að því sneri. Nokkuð er liðið frá því að skýrslan var samin og sumt af því sem bent er á að betur megi fara hefur þegar verið bætt. Meðal annars gerði menntmrn. samantekt um aðgengi fatlaðra á menningarstofnunum. Það var unnið á vegum ráðuneytisins 1999. Félmrn. hefur reyndar ekki fylgt þessu nánar eftir varðandi viðkomandi ráðuneyti. Svæðisskrifstofunum um málefni fatlaðra var að sjálfsögðu einnig send skýrslan og tilmælum beint til þeirra að taka tillit til þess sem við ætti í störfum þeirra. Ráðuneytið kannaði hjá svæðisskrifstofunum hvernig þessum málum væri háttað hjá þeim. Það kom fram hjá svæðisskrifstofunum að þær telja sig ekki hafa yfir að ráða fjármagni til að greiða kostnað aðstoðarmanns með fötluðu fólki á ferðalagi enda er ekki kveðið á um slíka þjónustu í lögum. Nokkur dæmi eru um að slíkt hafi verið gert þegar fólk hefur ferðast eitt. Íbúar sambýla fólks með fötlun sem rekin eru í umsjón svæðisskrifstofanna hafa iðulega skipulagt ferðalög og þá fara starfsmenn með í þær ferðir. Rétt er að hafa í huga í þessu sambandi að fólk með fötlun á sama rétt og aðrir til þjónustu og þátttöku í samfélaginu. Í lögum um málefni fatlaðra er kveðið á um að fatlaðir eigi rétt á allri almennri þjónustu ríkis og sveitarfélaga og ávallt skuli leitast við að veita fötluðum þjónustu samkvæmt almennum lögum á sviði menntunar-, heilbrigðis- og félagsþjónustu. Það er stefna félmrn. að leitast við að tryggja fötluðum þjónustu og aðstoð á sama vettvangi og öðrum íbúum landsins. Þetta samræmist alveg vilja hagsmunasamtaka fatlaðra svo sem Þroskahjálpar, með öðrum orðum snýst þetta um blöndun ófatlaðra og fatlaðra og samþættingu þjónustu. Þjónusta sveitarfélaganna er náttúrlega mikilvæg í þessu sambandi. Ekki liggja fyrir skýrar upplýsingar um umfang ferðaþjónustunnar á landsvísu. Það hefur verið ákveðið í félmrn. að gera á vegum sveitarfélaga sérstaka úttekt á ferðaþjónustu og liðveislu við fólk með fötlun. Þá er spurt hvort gerð hafi verið úttekt á orlofshúsnæði og umhverfi þess með tilliti til aðgengis fatlaðra. Í undirbúningi er stofnun vinnuhóps í félmrn. og umhvrn. sem á að vinna sameiginlega að stefnumótun og eftirliti með aðgengi fatlaðra. Samkvæmt skipulags- og byggingarlögum skal í byggingarreglugerð mælt fyrir um kröfur sem gera skal til hönnunar mannvirkja varðandi aðgengi fatlaðra. Segja má að umhvrn. hafi möguleika á að fylgja þessum málum eftir í samræmi við byggingarreglugerð í gegnum Skipulagsstofnun og eftirlit með byggingarnefndum. Þá er spurt hvort ég muni beita mér fyrir því að kostnaður aðstoðarmanns fatlaðra sem dvelja í orlofshúsnæði eða ferðast innan lands eða utan verði greiddur úr opinberum sjóðum. Það er ekki lagaskylda fyrir því en dæmi eru um að þetta hafi verið gert. Þetta er hins vegar spurning um forgangsröð. Það er margt sem liggur á að gera í málefnum fatlaðra og í mörgum tifellum sér maður brýnni verkefni en þetta. Þá er spurt hvort ráðherra hafi beitt mér fyrir því að komið verði á fót fræðslunámskeiðum fyrir fólk sem tekur að sér starf aðstoðarmanns fatlaðra í orlofsdvöl eða á ferðalagi og ef svo sé, hvenær megi vænta þess að slík námskeið hefjist og hver muni bera kostnaðinn. Starfshópurinn lagði þetta til í skýrslu sinni og þar kemur einnig fram að Sjálfsbjörg hafi staðið að fræðslunámskeiðum fyrir aðstoðarmenn og þau hafi gefið góða raun. Það kemur að mínu mati vel til greina að styðja samtökin að einhverju marki til að halda þessi námskeið áfram enda er mikilvægt að þarna sé fyrir hendi kunnátta og þekking. Ég held að þetta yrði að vera samstarfsverkefni samtaka fatlaðra, svæðisskrifstofa og sveitarfélaga ef til kæmi.

Virðulegi forseti. Tillögur starfshópsins um úrbætur í þessum efnum voru mjög skýrar. Ég veit dæmi um ungan dreng frá Vestfjörðum sem vildi ferðast og dvelja erlendis. Kostnaður hans vegna fylgdarmanns hefði orðið um 300 þús. kr., þ.e. ferðakostnaður og laun á þeim tíma sem hann þurfti fylgdarmann til að geta notið ferðalaga, ekki til jafns á við fullfríska jafnaldra sína heldur til að fara í fyrsta skipti til útlanda. Hann þráði það mjög en hafði ekki efni á því og engir möguleikar voru á því að fá styrk. Í Noregi virðist ríkið bregðast dálítið öðruvísi við. Miðstöð fatlaðra er rekin í Ósló og annað hvert ár býðst fötluðum börnum, foreldrum þeirra og systkinum að dvelja þar í allt að tvær vikur á kostnað ríkisins. Þar er innifalin gisting og uppihald og ýmis þjónusta veitt, t.d. sálfræðiþjónusta. Þar fá foreldrar tækifæri til að hitta foreldra sem eiga börn með sömu eða svipaða fötlun og ræðast við. Þar er það talið sjálfsagt að liðka fyrir, bæði varðandi ferðakostnað og dvalarkostnað fatlaðra, þegar um langan veg er að fara. Það er ekki lagaskylda, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að greiða fyrir aðstoð fylgdarmanns. En það er ekki aðeins í einni tillögu þessa starfshóps heldur í niðurstöðum flestra kafla talað um nauðsyn þess að fatlaðir fái fylgdarmann sem geri þeim auðveldara að ferðast og njóta orlofsdvalar. Mjög fá hús á vegum félagasamtaka eru byggð fyrir fatlaða. Þess vegna er mikil nauðsyn á því að ítarleg úttekt fari fram á þessum málum, ítarlegri en unnin var í þessari skýrslu þótt mikil vinna hafi verið lögð í hana, og fram komi tillögur til úrbóta.

Herra forseti. Þetta er auðvitað spurning um forgangsröð. Við verðum fyrst að reyna að uppfylla þær skyldur sem á okkur eru lagðar með lögum áður en við förum að ráðast í önnur verkefni, jafnvel þótt góð séu. Ég viðurkenni að það er mikilvægt að gera lífskjör fatlaðra sem best og möguleika þeirra sem líkasta möguleikum þeirra sem eru ófatlaðir. Hitt er annað mál, því er ekki að leyna eins og kom fram hjá fyrirspyrjanda, að þarna getur verið um gífurlegan kostnað að ræða sem menn hika við að ráðast í. En öll þessi mál þokast þó til réttrar áttar með tímanum. Við sjáum á hverju ári töluverðar framfarir og það er vel.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. félmrh. um hvernig hann hyggist fylgja eftir tillögum starfshóps sem skipaður var 21. apríl 1999 til að fylgja eftir tillögum í skýrslu nefndar um biðlista eftir þjónustu svæðisskrifstofu málefna fatlaðra. Þetta lýtur að því að útvega fötluðum húsnæði, leysa úr brýnni nauðsyn og útrýma biðlistum samkvæmt tillögum starfshópsins. Það eru nokkrar vikur síðan þessi fyrirspurn var borin fram, þ.e. áður en fjárlög voru afgreidd á Alþingi. Atvikin hafa hagað því svo að fyrst núna er hægt að svara þessari fyrirspurn. Ég vil taka fram að það er ekki við hæstv. félmrh. að sakast í þessu efni. En fyrirspurnin og umræður um hana áttu einmitt að vera innlegg í umræðuna um ákvörðun fjárframlaga til málefna fatlaðra. Samkvæmt tillögum biðlistanefndar sem skilaði af sér í september 2000 átti á næstu fimm árum að verja 50 millj. kr. til byggingar sambýla til að eyða biðlistum, 5,2 millj. kr. til sambýla fyrir sjálfstætt búandi íbúa og 26 millj. vegna nýliðunar, þ.e. aukinnar þörf fyrir þjónustu, stöðugt koma jú nýir inn í hópinn og sem betur fer hækkar lífaldur þessa fólks. Samtals átti að verja um 80 millj. kr. á ári og væntanlega átti það að vera verðbætt. Vert er að vekja athygli á því að með þessu væri aðeins verið að ráðast í lágmarksaðgerð en samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef er talið að um 180 manns í þessum þjóðfélagshópi bíði eftir úrlausn með búsetu. Herra forseti. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. félmrh.: Hvernig hefur verið staðið að þessari áætlun á árinu 2001 og í fjárlögum nú fyrir árið 2002? Hver verða þá loforðin um framhaldið, bæði til að standa við það lágmark sem þarna var samið um að gera ráð fyrir að standa við á næstu fimm árum? Einnig spyr ég hvort ekki séu áform um að gera enn betur en mælt er fyrir um í áætluninni sem þarna var lögð til grundvallar í þessum gríðarlega veigamikla málaflokki.

Herra forseti. Starfshópurinn sem var skipaður 21. apríl 1999 taldi að 80 rými vantaði á sambýlum í Reykjavík og á Reykjanesi og síðan 40 rými til dagþjónustu, en síðan þyrfti að kaupa eða byggja sex sambýli til að mæta nýliðuninni. Þetta er það mat sem starfshópurinn lagði á þörfina. Á biðlistum eftir sambýlum í Reykjavík og á Reykjanesi eru í dag 75 manns 18 ára og eldri sem búa við mikla fötlun. Af þessum 75 einstaklingum eru 19 sem fá þjónustu til búsetu en óska eftir breytingum á henni, t.d. óska eftir flutningi á milli svæða eða af stofnun. Þannig eru á biðlistum þessara svæða --- og biðlistarnir eru bundnir fyrst og fremst og nær eingöngu við þessi svæði --- 56 einstaklingar 18 ára og eldri sem búa við mikla fötlun og þyrftu að komast á sambýli á næstu tveimur til þremur árum að mati svæðisskrifstofanna. Á næsta ári verða samtals 25 ný sambýlapláss til á þessum svæðum. Af þessum 56 einstaklingum fá 30 dagþjónustu eða skóla a.m.k. hálfan daginn. Af þessum 56 einstaklingum fær 21 einstaklingur skammtímavistun fimm til sex sólarhringa að jafnaði í mánuði. Ég spurði eftir því núna fyrir helgina hversu margir væru á biðlistum í Reykjavík og á Reykjanesi sem engrar þjónustu nytu í þremur efstu fötlunarflokkunum. Þeir voru tíu á Reykjanesi sem njóta engrar þjónustu og fjórtán í Reykjavík. Þar af þarfnast fimm búsetu nú þegar, fjórir innan tveggja ára og fimm eftir tvö ár eða síðar. Þetta er sem sagt staðan. Því miður eru þarna um 20 manns sem njóta engrar þjónustu, eru eldri en 18 ára og eru í fötlunarflokki 5, 6 eða 7, þ.e. fólk sem verður að vera eða flokkast undir það að þurfa endilega að vera á sambýli. Rétt er að taka það fram að í farvatninu er að á næsta ári verði opnuð skammtímavistun á Holtavegi sem geti þjónað í kringum 30 einstaklingum. Íbúarnir sem núna eru á Holtavegi fara í nýtt sambýli við Sólheima. Sérhannað sambýli við Hólmasund verður tekið í notkun. Sérhannað sambýli við Barðastaði verður tekið í notkun, eitt annað sambýli í Reykjavík og sambýli við Blikaás í Hafnarfirði. Síðan verður stækkað dagvistarheimili við Gylfaflöt. Á þessu ári, þ.e. 2001, var tekið í notkun sambýli í Grindavík og sambýli í Smárahvammi í Hafnarfirði. Í Reykjavík var sambýli við Sléttuveg tekið í notkun og við Einarsnes og þó nokkuð vel miðar í því að stytta þessa biðlista. Varðandi spurninguna um Kópavogshælið ... 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra talar um að það séu milli 10 og 20 manns sem fá enga þjónustu. Hversu lengi hafa þeir beðið eftir þjónustu og hversu lengi telur hæstv. ráðherra að þeir þurfi að bíða þess að fá einhverja þjónustu? Það er auðvitað afleitt að til skuli vera þessi hópur sem er ekki með neina þjónustu. Það kom fram á fundi í Ráðhúsinu með hagsmunasamtökum fatlaðra rétt fyrir fjárlagagerðina að fólk hefur beðið lengur en 10 ár, jafnvel 11 ár eftir úrræðum, og að yfir 200 manns séu að bíða eftir búsetu. Ég vildi gjarnan fá að heyra það frá hæstv. ráðherra í þessari umræðu hversu lengi þetta fólk eigi að bíða, hversu lengi það eigi að bíða lengur eftir þessum úrræðum og hvenær þetta fólk eigi von á því að fá þá þjónustu sem verið er að bíða eftir, þ.e. yfir 200 manns eftir búsetu og síðan þessi 10--20 sem fá enga þjónustu. Hve lengi hafa þeir beðið og hvenær munu þeir líklega fá þjónustu?

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tek undir með ráðherranum um hversu mikilvægt það er að koma til móts við þessa þjóðfélagsþegna af fullri reisn og myndugleika og ekki hvað síst líka að standa við þær áætlanir sem gerðar eru, bæði í tíma og framkvæmd. Það er afar mikilvægt því að óvissan í úrlausnum á þessum málum er einna erfiðust. Mér fannst mjög alvarlegt að heyra þá stöðu sem hann gat um, að enn hefði svo stór hópur einstaklinga enga ákveðna fasta þjónustu, og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra: Er ekkert verið að gera akkúrat í því? Ég vil svo enn fremur ítreka spurningar mínar um hvað líði því að standa við þá áætlun sem þarna var lagt upp með, annars vegar um útvegun á fjármagni til næstu fimm ára frá árinu 2000 til þess að ná árangri í að útrýma biðlistum og koma með aukið húsnæði. Það er svo að fjármagnið skiptir máli og hvernig hefur verið staðið við það, bæði í fyrra og í ár og á næstu árum, til þess að áætlanir standist? Mér finnst í sjálfu sér skynsamlegt við svo brýnar aðstæður sem hæstv. ráðherra undirstrikaði að verja þessum 25 millj. kr. til skammtímavistunar og bráðaúrlausna hvað það varðaði, en þetta er bara tekið að láni hjá Framkvæmdasjóði aldraðra og verður að standa aftur skil á því þannig að hérna er fyrst og fremst um bráðaaðgerð að ræða en ekki varanlega fjármuni inn í málaflokkinn. Herra forseti. Ég vil bara ítreka hversu mikilvægt það er að standa að þessum málum af fullri reisn og öryggi. Óvissan er það versta í uppbyggingu á þessari þjónustu.

Herra forseti. Spurt var hve lengi einstaklingarnir hefðu beðið sem enga þjónustu hafa. Um það hef ég ekki upplýsingar en ég vona að ræst geti úr fyrir þeim á næsta ári. Mér finnst að það hljóti að hafa forgang að allir eigi kost á einhverri þjónustu. Nú kann að vera að einhverjir af þeim hafi átt kost á þjónustu sem þeir hafa ekki viljað nýta sér, og ég veit reyndar nokkur dæmi. En það er önnur saga. Það var mat nefndarinnar að 80 ný sambýlapláss þyrfti fyrir árslok 2005 til þess að eyða biðlistunum og síðan plús væntanleg fjölgun. Þessi tala, 200 á biðlistum, er að mestu leyti eftir breytingu á húsnæði, þ.e. það fólk sem nýtur einhverrar þjónustu en óskar eftir öðrum búsetuúrræðum, t.d. óskar fólk sem býr á stofnun eftir að komast í sjálfstæða búsetu og þess háttar. Alltaf hljóta að verða uppi óskir um þess háttar. Það leiðir af sjálfu sér. Og það er eðlilegt að reyna að verða við því eftir því sem mögulegt er. Mér finnst að hitt verði þó að hafa forgang, að reyna að hjálpa öllum eitthvað þó að ekki sé unnt að veita öllum fullkomnustu þjónustu. Varðandi húsnæðismálin vil ég nefna það hér, eins og ég hef reyndar sjálfsagt gert oft áður, að við eigum mjög gott samstarf við Öryrkjabandalag Íslands sem byggir eða kaupir húsnæði og leigir síðan ráðuneytinu undir sambýli og aðstöðu fyrir fatlaða. Það er mjög mikilvægt að mínum dómi að þetta samstarf skyldi komast á.

Herra forseti. Ég vil aftur bera fram fyrirspurn til hæstv. félmrh. um málefni fatlaðra: Hvað líður endurnýjun samninga við félagasamtök og sveitarfélög sem veita fötluðum þjónustu samkvæmt lögum um reynslusveitarfélög og lögum um málefni fatlaðra? Eins og við vitum hefur á undanförnum missirum og árum færst í vöxt að gerðir væru samningar við einstaka aðila, félagasamtök og sveitarfélög, um að taka að sér að veita lögboðna þjónustu í umboði ríkisins. Sem dæmi um það eru t.d. Styrktarfélag vangefinna og svæðisfélögin á Norðvestur- og Norðausturlandi og reynslusveitarfélögin á Akureyri, Hornafirði og í Vestmannaeyjum. Samningar þessir renna út, held ég, flestir eða allir um næstu áramót og því ekki seinna vænna að ganga frá samningum við þessa aðila ef samstarfið á að halda áfram. Það hefði verið eðlilegt að allir þessir samningar hefðu legið fyrir eða ákvörðun um framkvæmd þessara mála á næsta ári áður en fjárlög voru afgreidd nú í haust og þar með hefði líka verið hægt að taka tillit til þess við ákvörðun á útgjöldum af ríkisins hálfu til málaflokksins. En nú hafa fjárframlögin til málaflokksins verið ákveðin þannig að samningar við þessa aðila verða að snúast um hversu mikla þjónustu þessir aðilar geta veitt og fyrir það fjármagn sem er til ráðstöfunar eða þá að ríkið taki að sér málaflokkinn til baka. Ég vil því aftur inna hæstv. félmrh. eftir hvað líði endurnýjun á þessum samningum. Í öðru lagi leyfi ég mér að spyrja hæstv. félmrh.: Hvað líður úrlausn á brýnum húsnæðisvanda fatlaðra einstaklinga sem enn búa á Kópavogshæli? Því hefur margítrekað verið lýst yfir á hinu háa Alþingi að leysa ætti úr vanda þeirra íbúa sem þar eru, og þeir ættu fyrir löngu síðan að vera komnir út úr því húsnæði enda hefur því lítið verið haldið við og dvöl þeirra þar ekki nein framtíðarlausn, og fjarri því. Í gangi hafa verið umræður, viðræður og samningar milli félmrn. og heilbrrn. um að félmrn. yfirtæki þessi verkefni og veitti því úrlausn. Það er ótækt að þessir einstaklingar skuli verða að bíða í svo mikilli og stöðugri óvissu um úrlausn mála sinna sem raun ber vitni. Ég leyfi mér því, herra forseti, að ítreka: Hvernig standa mál varðandi bráða úrlausn þeirra íbúa sem enn eru á Kópavogshæli og hefur löngu verið lofað að fengju aðra úrlausn en vera þar áfram?

Herra forseti. Samningar við sveitarfélög um þjónustu við fatlaða eru annars vegar á grundvelli laga um reynslusveitarfélög og hins vegar á grundvelli laga um málefni fatlaðra. Akureyrarkaupstaður og Vestmannaeyjabær tóku að sér þjónustu við fatlaða sem reynslusveitarfélög en samningar ráðuneytisins við sveitarfélagið Hornafjörð, byggðasamlag um málefni fatlaðra á Norðurlandi vestra og héraðsnefnd Þingeyinga eru á hinn bóginn með heimild í lögum um málefni fatlaðra. Á fjárlögum ársins 2001 eru ætlaðar 600 millj. til þessara samninga. Sú fjárhæð er um 16% af þeirri fjárhæð sem fjárlög ársins ætla til málaflokksins. Af íbúum landsins búa rúm 15% í þeim sveitarfélögum sem samningarnir ná yfir þannig að það er aðeins betur í lagt en landsmeðaltal segir til um. Um næstu áramót renna lögin um reynslusveitarfélög úr gildi og þau verða ekki framlengd. Áfram mun gilda heimild í lögum um málefni fatlaðra til að ganga til samninga við sveitarfélög og félagasamtök um þjónustu við fatlaða. Ég hef lýst vilja mínum til að endurnýja þessa samninga við sveitarfélögin og samtök fatlaðra á grundvelli þeirrar heimildar og samninga til allt að fimm ára. Vinna við þessa samninga hófst í haust en hefur dregist á langinn vegna mats á áhrifum kjarasamninga sem launanefnd sveitarfélaga gerði fyrir hönd sveitarfélaganna við félög innan starfsgreinasambandsins. Þess er að vænta að niðurstaða fáist í þetta mál á næstu dögum og það er mjög brýnt að fá niðurstöðu til að sjá hvar ábyrgðin liggur og hver kemur til með að sjá um þetta í náinni framtíð. Félmrn. kemur að nokkrum samningum með svæðisskrifstofum um málefni fatlaðra við sjálfseignarstofnanir og félagasamtök vegna þjónustu við fatlaða, og vinna við þá samninga er í gangi. Þá er spurt um Kópavogshælið. Fyrir liggja drög að samkomulagi milli félmrn. og heilbrrn. um yfirtöku félmrn. á þjónustu við 20 íbúa Kópavogshælis sem búa í fjölbýlishúsi á lóð heimilisins í Kópavogi. Reyndar eru fjögur sambýli til húsa í þessari blokk. Samkomulagið gerir ráð fyrir því að íbúarnir flytjist í sambýli á höfuðborgarsvæðinu og að þeim flutningi verði lokið á næsta ári fáist til þess nægilegt fjármagn. Fullkomin ástæða er til að vænta þess að fjármagn fáist til að ganga frá þeim samningi og efna hann. Þá er því við að bæta að fyrir utan þessa 20 búa 15--17 manns á Kópavogshæli sem að mati starfsmanna þar gætu nýtt sér búsetu á sambýlum. Ekki er hægt að fallast á að sá hópur búi við brýnan húsnæðisvanda eins og e.t.v. mætti skilja á fyrirspurninni. Allur aðbúnaður þess fólks er til fyrirmyndar á Kópavogshæli. Horft til framtíðar er hins vegar eðlilegt að íbúunum verði fundin búseta utan stofnunarinnar.

Herra forseti. Ég tel mjög mikilvægt að gengið verði frá samningum milli félmrn. og sveitarfélaga og félagssamtaka vegna þjónustu við fatlaða, þ.e. þar sem eru reynslusveitarfélög, sem fyrst því að ég veit að þetta hefur valdið óöryggi bæði hjá þeim sem veita þjónustuna og einnig þeim sem njóta hennar. Varðandi íbúana á Kópavogshæli talar hæstv. ráðherra enn um að það séu drög að samningi. Er ekki orðið tímabært að ganga frá þeim samningi? Ég gat ekki skilið það betur í fjárlagaumræðunni en að búið væri að ganga frá fé til að leysa vanda þessa hóps, þessara 20 íbúa sem búa þarna í blokkinni við allsendis óviðunandi aðstæður. Er ekki kominn tími til að hæstv. ráðherrar sem sitja hér í salnum, hæstv. heilbrrh. og hæstv. félmrh., klári þennan samning, hætti að hafa þetta í drögum og gangi frá þessu máli, því mér skilst, ef ég hef skilið það rétt, að komnir séu fjármunir til að leysa málið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem eru komin en lít svo á að þau vinnubrögð séu alveg ótæk að ekki skuli enn vera búið að ganga frá samningum um svo mikilvægan málaflokk eins og hver eigi að annast þessi verkefni, þjónustu við fatlaða á vegum Styrktarfélags vangefinna, á vegum sveitarfélaganna sem eru með þessi verkefni. Og þetta er að gerast núna um næstu áramót. Bæði starfsfólk og það fólk sem nýtur þessarar þjónustu stendur áfram í fullkominni óvissu. Mér er kunnugt um að samningar eða samningaviðræður við suma þessara aðila eru varla komnar í gang. Það eru að koma áramót þannig að ég held að hæstv. félmrh. megi heldur betur slá í Skjóna til að þetta verði komið í viðunandi horf um áramót, ekki seinna. Ég legg áherslu á það. Hitt er líka, eins og hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir kom inn á, alveg ótækt varðandi stöðu íbúa á Kópavogshæli sem þurfa á brýnni úrlausn að halda, að stöðugt er sagt að fyrir liggi samningsdrög og samningsdrög, en síðan er ekkert gert. Um hvað er ágreiningur? Snýst ágreiningurinn kannski um sölu á húsnæðinu eða hvernig eigi ráðstafa peningum fyrir sölu húsnæðis, eða um hvað er að ræða? Á meðan svo er, á meðan enn er togast á um þetta, bíður þetta fólk. Það er búið að bíða mánuðum saman eftir úrlausn. Ég skora því á hæstv. félmrh. að ganga í þetta og leysa þetta, ekkert að vera að draga þetta lengur en til dagsins í dag.

Herra forseti. Rétt er að taka fram að þessir 20 íbúar á Kópavogshæli í blokkinni eru komnir í umsjá svæðisskrifstofunnar á Reykjanesi og njóta sömu eða hliðstæðrar þjónustu þaðan og hafa sama rétt og aðrir skjólstæðingar svæðisskrifstofunnar. Fjármagn til rekstrar á þessum sambýlum flyst að hluta til frá heilbrrn. Söluandvirði blokkarinnar gengur að þremur fjórðu hlutum til félmrn. til að koma þeim einstaklingum í hús. Við reiknum með því að taka húsnæði á leigu frá Öryrkjabandalaginu að einhverju leyti, en það vantar enn þá nokkuð á að séð sé fyrir öllum rekstrarkostnaði og öllum kostnaði sem af þessu hlýst. En ég vænti þess að úr því rætist innan fárra daga. Varðandi hina samningana er rétt að þeir hafa dregist og það hefði verið þægilegra ef þeir væru allir í höfn. En komið hafa upp vandamál í sambandi við laun því að launanefnd sveitarfélaga hefur samið um miklu hærri laun en gilda hjá ríkinu. 

Virðulegi forseti. Í aðdraganda þess að fjárlög voru afgreidd frá Alþingi í síðustu viku kom fram í erindi sóttvarnalæknis og landlæknisembættisins til fjárln. beiðni um auknar fjárveitingar vegna sérstaks átaks varðandi kynsjúkdóma og alnæmi. Í rökstuðningi með beiðninni kom fram að fjárveiting sem ætluð er til þessara verkefna hefur lækkað verulega. 1997 var fjárveitingin 9,6 millj. kr. en hefur síðan þá aðeins numið um 5,7 millj. kr. á ári. Þá kom einnig fram að HIV/alnæmi væri vaxandi vandamál og að fjöldi þeirra sem greinast á ári hverju fari vaxandi. Þá kom fram að tíðni kynsjúkdóma fer einnig vaxandi hér á landi eins og í nágrannalöndunum og þessi þróun segir okkur að fræðslu og forvarnastarfsemi sé að einhverju marki ábótavant eða hafi verið á undanförnum árum, við kannski sofnað örlítið á verðinum og er nauðsynlegt að bæta þar úr bæði hvað varðar almenna fræðslu en ekki síður í grunn- og framhaldsskólum. Því beini ég eftirfarandi fyrirspurnum til hæstv. ráðherra: 1. Hversu margir hafa greinst með HIV-smit/alnæmi á ári síðustu fimm ár? 2. Hvernig hefur verið staðið að fræðslu og forvörnum varðandi þennan alvarlega sjúkdóm, t.d. í grunn- og framhaldsskólum? 3. Hversu margir hafa greinst með kynsjúkdóma á ári síðustu fimm ár? 4. Hvernig hefur verið staðið að fræðslu og forvörnum varðandi kynsjúkdóma, t.d. í grunn- og framhaldsskólum?

Herra forseti. Hv. 3. þm. Suðurl. Margrét Frímannsdóttir hefur beint til mín nokkrum spurningum um alnæmi og kynsjúkdóma. 1. Hversu margir hafa greinst með HIV-smit/alnæmi á ári síðustu fimm ár? Því er til að svara að frá ársbyrjun 1997 hafa 50 greinst með HIV-smit hér á landi samkvæmt þeim tilkynningum sem borist hafa til sóttvarnalæknis eða að meðtali um tíu manns á ári. Flestir greindust árið 1999 eða 12 manns. Það sem af er þessu ári hafa 11 manns greinst með sjúkdóminn. Á sama tímabili hefur verið tilkynnt um fimm sjúklinga með alnæmi, sem er lokastig sjúkdómsins, en það samsvarar einu tilfelli á ári. Það sem af er þessu ári hefur enginn greinst með alnæmi. Eftir að byrjað var að nota ný og öflug lyf gegn HIV-sýkingu árið 1996 hefur þeim fækkað verulega sem látist hafa úr sjúkdómnum. Hins vegar hefur ekki dregið úr nýgengi eða tíðni HIV-smits hér á landi undanfarin ár og er því full ástæða til að hafa varann á. Fleiri gagnkynhneigðir hafa smitast en samkynhneigðir um þessar mundir en þó benda upplýsingar erlendis frá til þess að smituðum fjölgi sums staðar meðal ungra samkynhneigðra karla. Annar áhættuhópur sem full ástæða er til að hafa áhyggjur af eru fíkniefnaneytendur en enn sem komið er höfum við sloppið við faraldur í þeirra hópi. Virðulegi forseti. Í öðru lagi spyr hv. 3. þm. Suðurl. um hvernig staðið hafi verið að fræðslu og forvörnum varðandi þennan alvarlega sjúkdóm, t.d. í grunn- og framhaldsskólum. Landlæknir hefur á umliðnum árum gefið út upplýsingabækling um sjúkdóminn og staðið að gerð myndbandsfræðslu sem sniðin er fyrir ungt fólk. Hefur þetta verið gert í samvinnu við fagaðila og félagasamtök. Einnig er að finna á heimasíðu landlæknis upplýsingar um sjúkdóminn. Fræðsla í grunnskólum er á forræði menntmrn., en lengi hefur verið stefna að fræðsla um HIV og alnæmi sé eðlilegur þáttur í fræðslu skólanna. Hefur ráðuneytið í samvinnu við sóttvarnalækni hafið undirbúning að því að skipuleggja langtímafræðslu um HIV og alnæmi og hófst undirbúningur í haust. Því miður hefur hins vegar orðið nokkur röskun á honum á þessum tíma og kraftar sóttvarnalæknis undanfarnar vikur hafa farið í að skipuleggja, undirbúa og grípa til aðgerða vegna hættu á sýklahernaði í kjölfar þeirra alvarlegu atburða sem urðu í Bandaríkjunum í haust. Ég vil vekja athygli á því að allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti á fundi sínum í sumar að þjóðir heims lyftu grettistaki í baráttunni gegn þessum sjúkdómi sem talinn er vera ein mesta ógn sem að mannkyninu stafar. Ég lýsti því yfir á aukaallsherjarþinginu að Íslendingar hefðu ákveðið að leggja sitt af mörkum í þessari alþjóðlegu baráttu þó vandi okkar sé smávægilegur samanborið við ýmsar aðrar þjóðir, einkum Afríkuríkin sunnan Sahara. Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Suðurl. spyr í þriðja lagi hve margir hafi greinst með kynsjúkdóma á ári síðustu fimm ár. Lekandi og sárasótt eru um þessar mundir mjög sjaldgæfir sjúkdómar á Íslandi. Árlega greinast færri en tíu að meðaltali af þeim sjúkdómum. Hins vegar er stóra vandamálið klamýdía, en alls hafa greinst að meðaltali 1.600 tilfelli á ári. Hefur þeim fjölgað mjög sem smitast hafa af sjúkdómnum á síðustu fimm árum og stefnir í að fjöldi sýktra fari yfir 2.000 manns á þessu ári. Þetta er alvarlegur sjúkdómur, einkum fyrir konur. Hann getur valdið viðvarandi bólgu og vandamálum í grindarholi með þeim afleiðingum að allt að 10% sýktra kvenna munu stríða við frjósemisvandamál síðar á ævinni. Hlutfallslega eru fleiri Íslendingar sýktir af klamýdíu en gerist með frændþjóðum okkar annars staðar á Norðurlöndum. En hafa verður í huga að greining og tilkynning um þennan sjúkdóm kann að vera nákvæmari hér á landi og kann því munurinn að skýrast af því. Hv. þm. spyr hvernig staðið er að fræðslu og forvörnum varðandi kynsjúkdóma, t.d. í grunn- og framhaldsskólum. Landlæknisembættið hefur beitt sér fyrir sérstöku átaki sem fólst í fræðslu sem beindist að ungu fólki og m.a. var þessu beint í gegnum útvarpsstöðvar sem ungt fólk hlustar gjarnan á, með auglýsingum í biðskýlum strætisvagna og á skemmtistöðum. Einnig hefur verið gert myndband um kynsjúkdóma. Upplýsingar um kynsjúkdóma er líka hægt að fá á heimasíðu landlæknisembættisins líkt og fræðslu um HIV og alnæmi. Þá hefur stefnan verið sú að fræðsla um kynsjúkdóma sé eðlilegur þáttur í fræðslu skólanna og er því fræðslan í grunnskólum á forræði menntmrn. Virðulegi forseti. Ég vona að áðurgreindar upplýsingar svari spurningum hv. þm.

Herra forseti. Fram kom hjá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur að fjárveitingar hafa lækkað til þessa málaflokks og það tel ég mjög alvarlegt. Auðvitað þyrfti að efla forvarnir í þessum efnum. Myndbönd, upplýsingabæklingar, heimasíður, allt gerir gagn. Aftur á móti langar mig að nefna eitt atriði sem varðar heilsugæsluna og spyrja hæstv. ráðherra: Nú hefur verið á vegum heilsugæslunnar t.d. í Hafnarfirði unglingaþjónusta í þessu markmiði sem er ekki sérstaklega styrkt af heilbrrn: Hvers vegna koma ekki fjárveitingar til slíkrar starfsemi? Þyrfti ekki að efla þær? Hæstv. ráðherra nefnir 2.000 tilfelli af klamýdíu sem hefur í för með sér alvarlegan frjósemisvanda sem mun verða heilbrigðiskerfinu mjög dýr síðar meir. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Er ekki tímabært að leggja peninga í unglingaþjónustu eins og þá sem nú er í Hafnarfirði?

Herra forseti. Hér er hreyft mjög alvarlegu máli sem við eigum að ræða og reyna að finna betri lausn á og ég ætla að blanda mér í umræðuna út af alnæminu. Ég held að við höfum ekki haldið rétt á málum varðandi aukið smit. Fólk telur sér trú um að það séu einhverjir aðrir sem muni smitast. Fólk telur sér trú um að sérstakir hópar séu í hættu. En það er ekki svoleiðis. Gagnkynhneigt fólk smitast. Ungt fólk fer að vera saman og annar aðilinn reynist smitaður frá fyrri kynnum og skaðinn er skeður. Enn þá alvarlegra er ef t.d. smitaður einstaklingur, ungur maður flögrar á milli ungra stúlkna og skilur eftir sig slóð sársauka og skelfingar. Þegar fólk hefur orðið fyrir smiti þá tekur við ævilöng lyfjameðferð með tilheyrandi afleiðingum og erfiðleikum, eins og hefur komið fram hjá sóttvarnalækni. Ég held að við þurfum að finna leiðir til að stöðva það að smitaðir einstaklingar geti bara látið eins og ekkert sé og dregið aðra með sér út í sorg og sársauka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þau svör sem hér komu fram. Það fór eins og ég hafði reyndar heyrt frá sóttvarnalækni og landlæknisembættinu að tilfellum þeirra sem smitast af kynsjúkdómum og fyrst og fremst klamýdíu hefur fjölgað gífurlega á undanförnum árum. En það hefur einnig verið um ákveðna fjölgun þeirra sem eru HIV-smitaðir að ræða. Fjárveitingin var 1997 tæpar 10 millj. kr. Það er ekki bara það að hún hafi ekki fylgt verðlagi heldur hefur hún lækkað verulega og við erum að tala um tæpar 6 millj. kr. núna til slíkrar fræðslu- og forvarnastarfsemi. Þar gegnir heilsugæslan auðvitað mjög stóru og á að gegna mjög stóru hlutverki. Ég held að það sé vissulega nauðsynlegt fyrir okkur að taka þátt í þessari baráttu á alþjóðavettvangi en fyrst og fremst þurfum við þá að sýna gott fordæmi hér heima og auka fjárveitingar eða leggja aukna áherslu á forvarnastarfsemina og fræðsluna vegna þess að reynslan frá 1997 segir okkur að pottur er brotinn og það verður að taka mun betur á heldur en gert hefur verið. Það eru í sjálfu sér ekki stórar fjárhæðir, um 6 millj. kr. til slíkrar fræðslu. Ég hvet hæstv. ráðherra til þess ef eitthvað er eftir af óráðstöfuðu fjármagni í heilbrrn. sem er þó örugglega af skornum skammti, að styrkja landlæknisembættið og sóttvarnalækni til að koma á öflugu forvarna- og fræðslustarfi í þessum efnum.

Herra forseti. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt af hv. þm. um hversu alvarleg mál eru á ferðinni. Ég tel fulla ástæðu til þess að halda vöku sinni heima fyrir varðandi þau mál sem ég hef komið inn á. Ég tek undir það að forvarnaþáttur heilsugæslunnar er mjög mikilvægur í þessu efni og ég hef áform um að reyna að efla hann. Ég hef orðið var við mjög athyglisverð verkefni varðandi unglinga sem heilsugæslan hefur verið að þreifa sig áfram með. Það er alveg full ástæða til að gefa því gaum og sinna því og reyna að efla þann þátt því að heilsugæslan hefur aðgang að fólki. Þar á að vera greiður aðgangur þannig að ég tek undir það. Varðandi átak, fræðslu og fjármuni til þess, þá held ég að svigrúm sé til þess að efla fræðslustarfsemina. Eins og ég sagði í svari mínu hef ég átt viðræður við sóttvarnalækni um þetta á liðnu hausti og það eru áform um að efla þá fræðslustarfsemi og skipuleggja hana og líka í samvinnu við HIV-samtökin sem hafa nýlega opnað heimasíðu og við höfum reynt að stuðla að starfsemi þeirra eins og við höfum getað af þeim fjármunum sem við höfum yfir að ráða. En ég tel eigi að síður að við getum miðað við núverandi aðstæður eflt þetta starf. Það er alveg nauðsynlegt að gera það. Það sýna þær tölur sem ég fór með í svarinu.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum árum var tekin ákvörðun þess efnis að stækka Hagavatn í Gnúpverjahreppi. Tilgangurinn var að hefta sandfok og uppblátur. Um það segir aðallega: ,,Tilgangurinn með stíflu Hagavatns er að sökkva gömlum vatnsbotni Hagavatns undir vatn og stöðva þannig stöðugt áfok sem hamlar því að Landgræðsla ríkisins nái því markmiði sínu að stöðva öfluga uppblástursgeira sem ógna gróðri í heiðum uppi af Biskupstungum og Laugardal. Ef ekkert er aðhafst mun áfoksnáman stækka því að stöðugt rofnar úr útfallshaftinu og áfokið gæti orðið illviðráðanlegt. Vatnsborð Hagavatns verður hækkað þar til vatn fer að renna um útfall sem vatnið hafði á 10 ára tímabili, þ.e. 1929--1939. Núverandi útfall er stíflað með um 15 metra hárri stíflu og vatnsborð hækkað um 10,5 metra. Vatnið stækkar úr 5 ferkílómetra svæði í 13,5 ferkílómetra. Það nær þó ekki nálægt því þeirri hæð sem það hefur mest náð líklega laust fyrir síðustu aldamót.`` Á sínum tíma var framkvæmt umhverfismat varðandi þessar framkvæmdir og skipulagsstjóri úrskurðaði á jákvæðan hátt að óhætt væri að halda áfram en hins vegar kom annar úrskurður frá þáv. umhvrh. þar sem úrskurður skipulagsstjóra var felldur úr gildi. Það gerist 1996 og segir í úrskurðarorðum hæstv. ráðherra: ,,Úrskurður skipulagsstjóra ríkisins 25. júlí 1996 er úr gildi felldur og framkvæmdaraðilanum, Landgræðslu ríkisins, er gert að framkvæma frekara mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar. Rannsaka þarf fok á því svæði sem til stendur að sökkva og sýna fram á að það sé meginuppspretta sandfoks á svæðinu suður og suðvestur af Hagavatni.`` Þessi úrskurður var felldur seinni hluta sama árs og skipulagsstjóri felldi úrskurðinn sinn í júlí. Hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason beindi fyrirspurnum til umhvrh. á síðasta ári, á vorþingi 2000, þar sem ráðherra var hvattur til þess að hægt væri að hefja framkvæmdir sl. sumar. Í máli hæstv. ráðherra þá kom fram að hann reiknaði með því að Landgræðslan hefði lokið þeim rannsóknum sem að var stefnt að þarna færu fram fyrir síðustu áramót þannig að þá lægi ný skýrsla um mat á umhverfisáhrifum fyrir. Síðan hefur ekkert af þeirri skýrslu spurst og við ekki fengið að vita hvort henni væri lokið eða ekki. Sveitarstjórnarmenn sem þarna hafa komið að málum hafa mikinn áhuga á því að þessu verki verði lokið. Okkur finnst að það sé fullmikill seinagangur yfir framkvæmdum og þeim rannsóknum sem Landgræðslan tók að sér á sínum tíma. Þess vegna hef ég beint fyrirspurn til hæstv. umhvrh.: Hafa farið fram viðbótarrannsóknir og verið lagt fram nýtt mat á umhverfisáhrifum af stækkun Hagavatns? Ef ekki, hver er ástæða þess, og mun ráðherra beita sér fyrir að rannsóknirnar verði gerðar?

Virðulegi forseti. Hér er spurt: ,,Hafa farið fram viðbótarrannsóknir og verið lagt fram nýtt mat á umhverfisáhrifum af stækkun Hagavatns? Ef ekki, hver er ástæða þess, og mun ráðherra beita sér fyrir að rannsóknirnar verði gerðar?`` Því er til að svara að hinn 16. okt. 1996 felldi umhvrn. úr gildi úrskurð skipulagsstjóra ríkisins frá 29. júlí 1996, þar sem heimiluð var stækkun Hagavatns og var framkvæmdaraðilanum, Landgræðslu ríkisins, gert að láta fara fram frekara mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar í samræmi við þágildandi lög nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum. Nýtt mat eða frekara mat hefur ekki farið fram og það er hlutverk framkvæmdaraðila, þ.e. Landgræðslu ríkisins, að ákveða hvort og hvenær hann heldur áfram með undirbúning framkvæmda sem falla undir lög um mat á umhverfisáhrifum og beita sér fyrir rannsóknum í því skyni. Af þessu tilefni er rétt að benda á að í fyrra voru sett ný lög um mat á umhverfisáhrifum, lög nr. 106/2000. Í þeim lögum er ekki gert ráð fyrir svokölluðu frekara mati eins og í fyrri lögum. Hyggist framkvæmdaraðili halda áfram með málið getur hann lokið því samkvæmt eldri lögum samanber ákvæði til bráðabirgða í gildandi lögum nr. 106/2000 eða hafið ferlið upp á nýtt samkvæmt nýjum lögum. Miðað við þær upplýsingar sem ég hef fengið hjá Landgræðslu ríkisins, sem er reyndar ekki undirstofnun umhvrn., þá hafa þeir ekki farið í þær rannsóknir sem krafist var í úrskurði og mér er ekki kunnugt um hvort þeir munu fara í þær á næstunni, en það hafa verið kláraðar einhverjar rannsóknir sem ég get ekki listað upp hér, einhverjum háskólaritgerðum hefur verið skilað inn o.s.frv. En það er hlutverk framkvæmdaraðila að leggja fram annaðhvort frekara mat samkvæmt bráðabirgðaákvæði eða nýtt mat en það er ekki hlutverk umhvrh. að hafa þau mál á hendi hjá framkvæmdaraðilum samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum. Hlutverk okkar er að úrskurða í kærumálum berist þau til okkar á seinni stigum þannig að þetta mál er alfarið í höndum Landgræðslu ríkisins.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mál hér upp. Eins og kom fram er þetta mál sem ég kom með í þingið á síðasta ári og það er auðvitað mjög brýnt að flýta frágangi málsins af hálfu Landgræðslunnar þannig að hægt verði að hefja framkvæmdir við stíflu þarna vegna þess að eins og kom fram í ágætri greinargerð hjá hv. 3. þm. Suðurl. Margréti Frímannsdóttur, þá er hér um verkefni að ræða sem kemur í veg fyrir gríðarlegt sandfok og hér er um jákvæða framkvæmd að ræða. Um jákvæða stíflu er að ræða þannig að ég held að næstum því félagar okkar í Vinstri grænum gætu verið með okkur í því að berjast fyrir þessu máli þó að hér sé um stíflu að ræða, en slík stífla verður til þess að hefta sandfok á umræddu svæði.

Virðulegi forseti. Fyrir rúmlega einu og hálfu ári síðan svaraði hæstv. ráðherra fyrirspurn frá hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni eins og ég nefndi áðan. Þá kom fram að hæstv. ráðherra hafði leitað eftir upplýsingum hjá Landgræðslu ríkisins og í svari ráðherrans segir, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt upplýsingum Landgræðslu ríkisins er upplýsingaöflun lokið, svo og rannsóknum á gróðurfari. Rannsókn á sandfoki stendur enn yfir og verður lögð aukin áhersla á þann þátt í sumar og stefnt að því að ljúka rannsókninni í haust þannig að Landgræðslan geti lagt inn matsskýrslu fyrir eða um áramót.`` Það er að verða komið heilt ár síðan þessi ríkisstofnun ætlaði sér að ljúka þessu verkefni svo að hægt væri að fara í þær framkvæmdir sem þarna þarf að fara í og meira að segja voru flestallar umsagnir umsagnaraðila á sínum tíma jákvæðar varðandi mat á umhverfisáhrifum. Þær voru jákvæðar í garð þessara framkvæmda. Ég vil skora á hæstv. ráðherra að reka á eftir Landgræðslunni þó hún heyri til annars ráðuneytis eða koma því til samráðherrans, hæstv. landbrh., þannig að Landgræðsla ríkisins ljúki þessu verkefni og það liggi þá fyrir, eins og komið hefur fram ítekað, en sveitarstjórnir Biskupstungnahrepps og sveitarfélaga í uppsveitum Árnessýslu hafa lagt ofurkapp á að þessu verkefni ljúki. Ég skora á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að Landgræðslan ljúki vinnunni sem hún gaf hæstv. ráðherra upplýsingar um fyrir einu og hálfu ári síðan að væri að ljúka. Þetta er ótrúlegur seinagangur og búið er að ýta á eftir þessu verkefni a.m.k. tvisvar eða þrisvar áður í sölum Alþingis. Við hv. þm. Suðurlands, bæði þeir sem þar starfa og eru að koma til starfa, skorum á ráðherra að skerpa nú á framkvæmdum Landgræðslunnar.

Virðulegur forseti. Umhvrh. hefur engu sérstöku hlutverki að gegna varðandi það að ýta á eftir framkvæmdaraðilum í umhverfismati. Það er ekki okkar hlutverk. Ég tel að hv. þingmanni sé það ljóst. Landgræðslan hefur samkvæmt nýjustu upplýsingum ekki lokið þessum rannsóknum og umhvrn. hefur ekkert með forgangsröðun hjá Landgræðslunni að gera og stýringu þeirra á því í hvaða verkefnum þeir eru. Hins vegar má segja að uppblástur hefur verið eitt af meginvandamálum í umhverfismálunum á Íslandi. Þrátt fyrir það erum við ekki að sýsla með forgangsröðun hjá Landgræðslunni. Þeir stýra því sjálfir þannig að þeir verða sjálfir að taka ákvörðun hvenær og hvort þeir fara í nýtt mat á umhverfisáhrifum á þessari framkvæmd eða í frekara mat eða hvort þeir geri það ekki og með hvaða hraða þeir gera það. Það er ekki hlutverk umhvrn. að hlutast beint til um það. Hins vegar hafa mál eins og landgræðsla og skógrækt sem við ræðum í næstu fyrirspurn verið mjög tengd umhverfismálunum. Því er ekki að neita. En það er ekki hlutverk umhvrn. að kalla eftir umhverfismati á einstökum framkvæmdum. Hlutverk okkar er að úrskurða ef kærur beinast til okkar vegna úrskurðar Skipulagsstofnunar á einstökum framkvæmdum í umhverfismati. Því verður að koma í ljós hvort og hvenær Landgræðslan kemur inn með nýtt mat. Segja má að æskilegt sé að þeir geri það. En það er spurning hvenær þeir telja sig vera tilbúna til þess. Ég get ekki svarað því á þessari stundu og vil ítreka að þessi stofnun fellur ekki undir umhvrn. og ég hef engar lagaheimildir til að beita mér í því máli.

Herra forseti. Fyrir rétt um mánuði var lögð fram á Alþingi fyrirspurn frá hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur um skógræktarmál og Bernarsamninginn. Tilefni fyrirspurnarinnar var kæra Alþjóðafuglaverndarsamtakanna sem munu hafa kært íslensk stjórnvöld til skrifstofu samningsins fyrir að ógna fuglastofnum með stefnu sinni í skógræktarmálum. Fyrirspurnin vakti talsverð viðbrögð og rak eina átta þingmenn í ræðustól, þá sem hér stendur þar á meðal, og fóru menn mikinn í athugasemdum sínum og það var alveg ljóst að sjónarmiðin voru margvísleg og tjáningarþörfin rík. Þannig heyrðust úr þessum stóli hástemmdar yfirlýsingar um gildi skógræktar, að með henni sé verið að breyta eyðisöndum í fallega skógræktarreiti auk þess sem þingmenn lýstu því yfir hversu faglega væri að verki staðið við hin ýmsu skógræktarverkefni sem standa yfir á landinu. Talsverður ákafi einkenndi umræðuna og greinilegt var að það féll ekki alveg í kramið  Eftir þessi snörpu orðaskipti, herra forseti, sat eftir í huga mínum yfirlýsing frá hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni sem var eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Á vegum landshlutabundnu verkefnanna vinna sérfræðingar að skipulagsmálum. Lagðar eru fram skógræktaráætlanir og alltaf þegar upp kemur vafi er talað við skipulagsstjóra og passað upp á að ekki sé plantað í ákveðin svæði.`` Af tilefni þessara orða langar mig að fara yfir það hvernig mati á umhverfisáhrifum landshlutabundinna skógræktarverkefna er háttað. Þannig er, herra forseti, að vorið 2000 þegar afgreidd voru héðan frá Alþingi lög um mat á umhverfsáhrifum var frv. breytt í meðförum umhvn. hvað varðar matskyldu skógræktarverkefna. Þannig hafði frv. gert ráð fyrir að nýræktun skóga á 40 hektara svæði eða stærra yrði metin í hverju tilfelli með tilliti til eðlis, umfangs og staðsetningar hvort háð skyldi mati á umhverfisáhrifum. En umhverfisnefnd stækkaði svæðismörkin í 200 hektara. Ég og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir vorum mótfallnar þessari rýmkun, ekki síst vegna þess að landshlutabundin skógræktarverkefni voru fyrir gildistöku þessara laga matsskyld, ekki tilkynningarskyld heldur matsskyld, og það var skv. lögum nr. 56/1999, um landshlutabundin skógræktarverkefni. En varfærnisleg nálgun okkar náði ekki fram að ganga á Alþingi svo að núgildandi lög kveða á um að nýrækt skóga á 200 hektara svæði eða stærra sé tilkynningarskyld til Skipulagsstofnunar. Til að fá fram í dagsljósið hvernig hlutirnir hafa verið framkvæmdir ákvað ég að leggja fyrir hæstv. umhvrh. eftirfarandi spurningar: 1. Í hvaða tilfellum hefur farið fram mat á umhverfisáhrifum landshlutabundinna skógræktarverkefna? 2. Í hvaða tilfellum hefur verið óskað álits Skipulagsstofnunar á skógræktarverkefnum með tilliti til matsskyldu og hvernig hefur Skipulagsstofnun afgreitt þær beiðnir?

Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi er spurt: ,,Í hvaða tilfellum hefur farið fram mat á umhverfisáhrifum landshlutabundinna skógræktarverkefna?`` Því er til að svara að mat á umhverfisáhrifum eins og fram fer skv. lögum nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, á svokölluðum landshlutabundnum skógræktarverkefnum hefur ekki farið fram, enda gera núverandi verkefni ekki ráð fyrir slíku. Lögin gera ráð fyrir mati á umhverfisáhrifum á einstökum framkvæmdum. Landshlutabundin skógræktarverkefni eru ekki ein einstök framkvæmd í heild sinni heldur mörg smærri verkefni. Landshlutabundna ræktunin er því ekki eitt samfellt verkefni. Hver skógarbóndi ræktar nokkra tugi hektara. Í lögum um mat á umhverfisáhrifum er nýræktun skóga á svæði sem er 200 hektarar eða stærra sem og skógrækt á verndarsvæðum tilkynningarskyld til Skipulagsstofnunar. Skipulagsstofnun metur hvort tilkynningarskyldar framkvæmdir fari í umhverfismat eða ekki í framhaldinu. Hvert einstakt skógræktarverkefni hefur ekki náð 200 hektara mörkunum. Það er rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að þessi mörk voru lægri í frv. á sínum tíma og hefðu hugsanlega náð til þessara einstöku verkefna. En þau voru hækkuð í þinginu og það var vilji þingsins að gera það þannig. Hins vegar hafa menn verið að líta til svæðisskipulagsmeðferðar varðandi landshlutabundin skógræktarverkefni svo sem hjá Norðurlandsskógum og umhvrn. og landbrn. munu hafa samráð um hvernig koma megi á samræmdri framkvæmd á slíku ferli. En í slíku skipulagsferli getur almenningur og aðrir komið á framfæri athugasemdum sínum eins og menn þekkja. Í öðru lagi er spurt: ,,Í hvaða tilfellum hefur verið óskað álits Skipulagsstofnunar á skógræktarverkefnum með tilliti til matsskyldu og hvernig hefur Skipulagsstofnun afgreitt þær beiðnir?`` Því er til að svara að samkvæmt upplýsingum Skipulagsstofnunar hafa engin skógræktarverkefni verið tilkynnt til stofnunarinnar og væntanlega er það vegna þess að verkefnin eru of lítil til þess samkvæmt lögunum. Í tengslum við skógræktarverkefni er rétt að benda á að sl. sumar var samþykkt tilskipun hjá Evrópusambandinu um mat á umhverfisáhrifum skipulagsáætlana sem taka til framkvæmda sem falla undir lög nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum. Aðildarríki ESB eiga að hafa lögleitt þessa tilskipun á miðju ári 2004 og gildir hið sama um Ísland í samræmi við skuldbindingar í samningi um EES-svæðið. Í tilskipuninni er gerð krafa um að allar skipulagsáætlanir sem og framkvæmdaáætlanir, þ.e. framkvæmdir sem falla undir núverandi lög um mat á umhverfisáhrifum, skuli metnar sérstaklega og að matið verði hluti af áætlanagerð. Skógræktaráætlanir munu falla hér undir þegar þar að kemur og vera má að þessi misskilningur um umhverfismatið á þeim sé til kominn vegna þess að verkefnin heita Landshlutabundin skógræktarverkefni og menn telja sig skilja það eins og þetta sé eitt verkefni. En þetta eru mörg verkefni. Þetta er eiginlega áætlun þannig að segja má að í framtíðinni verði umhverfisáhrifin skoðuð í sérstöku ferli þegar tilskipunin skilar sér hingað til okkar. En það verður þó ekki sama ferlið og á við núna um mat á einstökum framkvæmdum af því að áætlanir eru ekki þess eðlis að þær séu ein einstök framkvæmd þannig að það verður öðruvísi nálgun á því ,,umhverfismati`` en við erum að sjá núna á einstökum framkvæmdum. Síðan þegar búið er að skoða, að mér skilst miðað við þessa tilskipun, umhverfisáhrif á áætlun, eins og á vegáætlun, hafnaáætlun, skógræktaráætlun o.s.frv., er vel hugsanlegt að einstök framkvæmd innan þeirra áætlana falli undir hefðbundið mat á umhverfisáhrifum eins og við förum fram með í dag á einstökum vegaspottum og einstökum brúm og einstökum framkvæmdum.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspurnina og svör hæstv. ráðherra sem voru mjög góð. Mér er nokkuð vel kunnugt um hvernig þessi mál eru. Unnið hefur verið á landsvísu að sérstöku svæðisskipulagi landshlutaverkefnanna og sú bók er nánast tilbúin fyrir Norðurlandsskóga og verður síðan færð yfir til annarra verkefna. Í Suðurlandsskógum er þetta þannig að þar hafa bein samskipti við skipulagsstjóra verið um skipulagsmál á vegum skógræktar á Suðurlandi. Skipulagsstjóri hefur komið á fundi um skipulagsmál oftar en einu sinni og kynnt sína hlið á þessum málum. Á sama hátt er líka unnið eftir sérstökum gátlista þar sem eru um 100 spurningar sem menn þurfa að svara í þessu tilfelli. Við megum ekki gera þessa hluti allt of flókna. Ef bóndi þyrfti t.d. að fara fyrir skipulagsstjóra með það ef hann breytti móa í kartöflugarð, kartöflugarði í tún, túni í kornakur o.s.frv. þá væri illa komið fyrir okkur og þá værum við komin með sovétskipulag hér sem við kærum okkur ekki um.

Hæstv. forseti. Ég hef hingað til talið mig skógræktarmanneskju og stuðningsmanneskju þeirra skógræktarverkefna sem hafa farið í framkvæmd, með einum fyrirvara þó. Ég hef alltaf ítrekað það þegar þessi lög hafa verið samþykkt að skógrækt á Íslandi ætti að fara í lögbundið umhverfismat. Ég tel að það hafi verið umhverfisslys í sjálfu sér þegar þessu var breytt og 40 hektarar voru gerðir að 200 í umhverfismat á sínum tíma vegna þess að það gerir það að verkum að þar sem litið er á þetta allt í smábitum þá mun aldrei neitt fara í umhverfismat. Ég get ekki séð það. Ég var að fá svar frá hæstv. landbrh. í dag um landshlutabundin skógræktarverkefni sem sýnir það gríðarlega umfang sem er í þessum málum og ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér það.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda, Kolbrúnu Halldórsdóttur, fyrir þessa fyrirspurn. Ég þekki töluvert til þessara mála í Rangárvallahreppi þar sem verið er að vinna að skipulagi fyrir allt sveitarfélagið og þar eru öll þessi skógræktarverkefni kortlögð. Ég vil aðeins að gamni geta þess að landeyðingin fór ekki í umhverfismat og á Rangárvöllum er verið að græða upp eyðisanda með mjög merkilegum átaksverkefnum í skógrækt, bæði einkaaðila, Landgræðslu ríkisins og t.d. Aldamótaskógar, sem er búið að planta í á eyðisöndum. Og það er einstaklega ánægjulegt að upplifa bæði hvað landið tekur miklum breytingum við þetta --- við erum að endurheimta það --- og hvað fuglalífið hefur blómstrað, skordýralíf einnig, og annar gróður í skjóli þessara litlu skóga sem eru að koma upp.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. svörin og vil taka fram til að taka af allan vafa um sjónarmið mín í þessum málum að ég er í grundvallaratriðum afskaplega hlynnt landvernd og jarðabótum, en ég tel algjörlega nauðsynlegt að meta áhrif slíkra athafna mannsins og að gerðar verði um slík verkefni langtímaáætlanir með skilgreindum markmiðum. Ég tel að Alþingi Íslendinga, sérfræðingar á sviði skógræktarmála og landgræðslu og almenningur eigi að eiga aðgang að þeim upplýsingum sem í slíkum landgræðslu- og skógræktaráætlunum felast. Það verður ekki gert með prívatfundum skipulagsstjóra og skógræktenda þó að ég efist ekki um að það sé gaman á þeim fundum eða vel sé að verki staðið og allir séu að gera sitt besta. Eins og tilskipunin sem hæstv. ráðherra gat um í máli sínu ber með sér hefur samfélag þjóða komið sér saman um að í skógræktaráætlunum skuli farið að ákveðnum reglum, og þær reglur hafa verið samræmdar og Íslendingar eru að undirgangast þær reglur eftir tvö og hálft ár samkvæmt því sem hæstv. umhvrh. sagði. En þá verðum við kannski búin að binda stærstu landsvæði okkar sem verða ræktuð skógi áður en mat á umhverfisáhrifum þeirra framkvæmda getur farið fram. Og ég spyr hæstv. umhvrh.: Hvað finnst henni um það að allar skógræktaráætlanir verði kannski bara runnar hjá þegar tilskipunin verður að veruleika fyrir okkur Íslendinga? Ég ítreka að formlegt ferli hleypir öllum að málunum og ég er ekki að kasta neinni rýrð á þau verkefni eða það fólk sem stendur að þeim verkefnum sem nú eru til staðar, og mér þykir miður að heyra hv. þm. Ísólf Gylfa Pálmason kalla slíkt formlegt skipulag sovétskipulag.

Virðulegur forseti. Í svæðisskipulagsmeðferð sem núna er verið að skoða, og Norðurlandsskógar eru komnir lengst í og umhvrn. og landbrn. ætla að hafa samráð um að koma öðrum verkefnum í sama ferli, og í aðalskipulagsferli líka geta allir komist að með athugasemdir sínar þannig að ekki er þar verið að vinna í einhverjum lokuðum, þröngum hópum á einhverjum prívatfundum, eins og hér var orðað. Þar getur almenningur komið að eins og með alla aðra svæðisskipulagsvinnu og aðalskipulagsvinnu, almenningur getur gert athugasemdir. Upplýsingar eru aðgengilegar, kynningarfundir eru haldnir og þessar áætlanir hanga uppi á vegg o.s.frv. Ferlið er mjög opið. Um þessi skógræktarverkefni mun hið sama gilda og það er það sem við viljum. Í framtíðinni munu menn hjá Vegagerðinni, Skógræktinni, hafnamálayfirvöldum o.s.frv. skoða umhverfisáhrif þessara áætlana þegar þær verða gerðar á upphafsstigi. Varast ber samt að rugla því saman við mat á umhverfisáhrifum einstakra framkvæmda, eins og mér finnst að þingmenn rugli svolítið saman. Þegar þær áætlanir verða skoðaðar andspænis umhverfisáhrifunum tel ég að komin verði mjög góð stýring á þessi mál. Ég tel hins vegar miðað við hvernig við höfum þetta núna að ferlið sé fullnægjandi og það sé ekkert sem hægt sé að gagnrýna við það. Þetta er skoðað í skipulagsferlinu, þar getur almenningur komið að og gert athugasemdir, og ég var sátt við að hækka töluna 40 hektarar upp í 200 hektara og greiddi því atkvæði hér. Ég tel að við þurfum ekki að fara með umhverfismat á einstakri skógrækt sem er undir 200 hekturum í gegnum hefðbundið umhverfismatsferli.

Herra forseti. Mig fýsir að spyrja hæstv. iðnrh. um efnislegt innihald þeirra virkjanaleyfa sem hún undirritaði hinn 15. júní sl. fyrir virkjanir í Súgandafirði og Ólafsfirði og einnig þá samkvæmt hvaða reglum þau leyfi voru veitt. Kannski, herra forseti, er ég að spyrja hvaða tilgang þessi leyfisveiting hafði. Ég spurði þessa hér á fyrirspurnafundi ekki fyrir löngu síðan í tengslum við fyrirspurn sem hv. þm. Gunnar Pálsson var með á þskj. 342 þar sem hann var að spyrja um hvað liði efndum á tillögum nefndar um málefni raforkubænda en sú nefnd hafði einnig skilað áliti í júní á sl. ári. Ráðherra gerði þá í svari sínu grein fyrir að gert væri ráð fyrir 2 millj. kr. fjárveitingu vegna styrkja á næsta ári sem kæmi í stað niðurgreiðslu á rafmagni sem er eitt af því sem nefndin lagði til. Auk þess rakti hæstv. ráðherra störf ráðgjafarnefndar sem hafði verið skipuð reyndar fyrir ári og átti að fara yfir ýmsa faglega þætti þessa máls. Það kom fram að þessi ráðgjafarnefnd var u.þ.b. að skila af sér. Kannski er hún búin að skila núna og þá kemur það væntanlega fram í svari ráðherra hér á eftir. En þetta virkaði a.m.k. afskaplega faglegt og yfirvegað. Gunnar Pálsson, sá hv. þm. sem ég vitnaði til áðan, var samt á þeirri skoðun að einhver stífla væri í þessu máli og hvergi væri hægt að fá skýr svör. Þar sem ég hef reynt, herra forseti, að lesa mér til um þessi mál og kynna mér þau finnst mér einhvern veginn að það sé ekki alveg ljóst á hvaða vegferð við erum með þessar smávirkjanir. Mér sýnist, miðað við svar hæstv. ráðherra á þessum fyrirspurnafundi 14. nóv., að hér sé verið að vinna mjög faglega eftir ákveðnum leiðum, verið að vinna úr því jafnvel líka hvernig hægt er að takast á við þessa niðurstöðu nefndarinnar sem spurt var um. Eigi að síður er búið að undirrita tvö virkjanaleyfi. Og þar sem hæstv. ráðherra hafði ekki tækifæri til að svara þessari spurningu sem ég skaut inn í stuttri athugasemd á fyrirspurnafundinum ákvað ég að útbúa sérstaka fyrirspurn um þetta efni og reyna að kalla eftir í hverju þetta hefði falist og á hvaða reglum byggt ef það mætti verða til þess að skerpa skilning minn og annarra á því hvar málið er statt og hvers er að vænta.

Hæstv. forseti. Þann 14. júní sl. voru gefin út leyfi til að reisa og reka virkjun í Botnsá í Súgandafirði og í Burstabrekkuá í Ólafsfirði. Ráðuneytinu barst þann 25. mars umsókn um leyfi til að reisa og reka vatnsaflsvirkjun með allt að 500 kílóvatta afli í Botnsá í Súgandafirði. Í samræmi við ákvæði 11. gr. orkulaga var óskað álits Orkustofnunar á umsókninni og gerði stofnunin athugasemdir við rennslismælingar vegna virkjunarinnar. Að fengnum frekari ábendingum umsækjanda og frekari gögnum frá Orkustofnun var talið rétt að gefa út virkjanaleyfi enda lá fyrir sú ákvörðun Skipulagsstofnunar að fyrirhuguð virkjun væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Á grundvelli þessa og samkvæmt heimild í 10. gr. orkulaga veitti ég leyfi til að reisa og reka allt að 400 kílóvatta vatnsaflsvirkjun í Botnsá með þeim fyrirvara að samkomulag tækist við aðra eigendur vatnsréttinda um afnot þeirra. Ráðuneytinu barst þann 29. mars umsókn um leyfi til að reisa og reka allt að 500 kílóvatta virkjun í Burstabrekkuá í Ólafsfirði. Í samræmi við ákvæði 11. gr. orkulaga var óskað álits Orkustofnunar á umsókninni og mælti Orkustofnun með því að leyfi yrði veitt vegna fyrsta áfanga virkjunarinnar með því skilyrði að gerður yrði samningur um orkuviðskipti við Rafmagnsveitur ríkisins. Fyrir lá sú ákvörðun Skipulagsstofnunar að fyrirhuguð virkjun væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Á grundvelli þessa og samkvæmt heimild í 10. gr. orkulaga veitti ég leyfi til að reisa og reka 260 kílóvatta vatnsaflsvirkjun í Burstabrekkuá í Ólafsfirði með því skilyrði að gerður yrði samningur um orkuviðskipti við Rafmagnsveitur ríkisins. Þetta er svarið við þeirri spurningu sem hv. þm. ber hér upp. Til viðbótar get ég sagt vegna þeirra orða sem hún lét falla --- hún velti fyrir sér á hvaða leið við værum í raun með þessar virkjanir --- að ég held að það sé ósköp skýrt. Það á a.m.k. að vera það. Við viljum gjarnan að þessi möguleiki sé fyrir hendi og erum að fikra okkur áfram í sambandi við það að koma málum þannig fyrir að hægt sé að fá skýr svör við beiðnum og fyrirspurnum sem berast í ráðuneytið og til ýmissa annarra aðila varðandi þessi mál. Við verðum samt að hafa alveg á hreinu að það þýðir ekki að fara út í framkvæmd sem þessa nema það sé rekstrarlegur grundvöllur og fram hafi farið áreiðanlegar vatnsrennslismælingar, og það ekki bara einu sinni heldur í nokkur ár vegna þess að auðvitað getur veðurfarið verið mismunandi og þetta þarf að vera öruggt hvað varðar vatnsrennsli. Síðan þarf að liggja fyrir að viðkomandi aðili geti selt þessa orku ef hann hyggst selja, ef hann hyggst ekki nýta þetta til heimilisnotkunar eða vegna síns búrekstrar. Þá þarf að liggja fyrir að orkufyrirtæki sé tilbúið að kaupa orkuna. Af því að hv. þm. nefndi líka þann stýrihóp sem hefur verið að störfum undir forustu embættismanns ráðuneytisins er hann kannski fyrst og fremst hugsaður til að leiða þá aðila saman sem þarna hafa bæði þekkingu og ákveðnar skyldur, eins og t.d. Orkustofnun í sambandi við leyfisveitingar, og þannig eigi leiðin að verða greiðari fyrir viðkomandi leyfishafa. Eins og hv. þm. veit þarf ráðherra, samkvæmt lögum, að veita leyfi þegar um ákveðna stærð virkjunar er að ræða. Mér finnst sjálfri að við séum að fikra okkur áfram í því að koma málum þannig fyrir í ráðuneytinu að þeir aðilar sem þurfa á upplýsingum að halda fái þær. Ég geri mér fulla grein fyrir því að við höfum átt í einhverjum byrjunarörðugleikum og eflaust eru einhverjir óánægðir með gang mála hvað varðar hraða á svörum og annað slíkt en við skulum vona að úr rætist.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem ég tel að hafi skýrt málið nokkuð. Ég er sammála því að það þarf að vanda sig þegar farið er út í smávirkjanir. Þó að orðið ,,smátt`` virðist í hugum sumra vísa til þess að það sé líka fagurt er ég nú ekki viss um að margar smávirkjanir hafi í för með sér minni umhverfisáhrif en ein stærri. Jafnframt tel ég mikilvægt að þeir sem ætla sér að ráðast í fjárfestingar af þessu tagi standist tilteknar kröfur bæði varðandi faglegan undirbúning og þá ekki síður hitt að fyrir verkefninu sé raunverulegur rekstrargrundvöllur. Auðvitað er það svo, þegar gefnar eru væntingar eða ýtt undir þann hug sem ýmsir hafa í þessum efnum, að mönnum finnst ekki nógu hratt farið og ætlast kannski til þess að fyrirgreiðsla hins opinbera sé önnur og meiri en hún reynist síðan vera þegar til kastanna kemur. Mér fannst skýrslan sem hv. þm. Gunnar Pálsson spurðist fyrir um efndir á hér á fyrirspurnafundinum 14. nóv. síðastliðinn vera dálítið hrá, lítt útfærð og í rauninni gefa undir fótinn með meira en ég gat séð fyrir að hægt yrði að standa við í fljótu bragði. Þar af leiðandi held ég að hún hafi verið svona dálítið erfitt innlegg inn í þessa umræðu af því hún var svo stutt unnin. Hins vegar sýnist mér að ef þessi ráðgjafahópur, sem er þá líklega hinn sami og hæstv. ráðherra kallar stýrihóp, kemst í þokkalegan gang ætti að vera hægt að gera ráð fyrir því að þessi mál fari að ganga eðlilegar fyrir sig og óþreyja manna minnki í hlutfalli við það.