Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Þetta frv. var lagt fyrir Ed. Þar hefur sú breyting verið gerð á frv., að lagt er til að skólanefndarmenn við Hótel- og veitingaskólann verði 7 í stað 6, sem var í upphaflega frv., og hef ég ekkert við það að athuga. Í aths. við þetta frv. segir svo: „Með frv. þessu er lagt til, að nemendur fái aðild að skólanefnd Hótel- og veitingaskóla Íslands. Hafa nemendur látið í ljós ósk um það. Rn. álítur þessa stefnu eðlilega og mun einnig athuga um breytingar í þessa átt við aðra skóla, þar sem nemendur eiga ekki nú þegar svipaða aðild.“ Ég hef í sjálfu sér engu við að bæta þessar aths. og leyfi mér að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og menntmn.

Flm. (Pétur Sigurðsson) Hæstv. forseti. Það frv., sem hér er til umr., felur í sér heimild til stofnunar farskóla, sem eins og segir í 2. gr. frv. hafi að verkefni að kenna þá sjóvinnu sem þörf er talin á vegna náms í stýrimannaskóla og einnig fyrir þá sem hyggja á nám við slíkan skóla, enn fremur að annast kennslu við verknám gagnfræðastigs við unglingaskóla og fjölbrautaskóla, annast kennslu í sjóvinnunámskeiðum fyrir yngri aðila, 13–15 ára, og fyrir aðra þá aðila, t.d. útvegsmenn eða sjómannafélög, sem beita sér fyrir slíkum námskeiðum, og einnig að standa fyrir námskeiðum fyrir leiðbeinendur og kennara, er kennslu í sjóvinnu stunda. Frekari markmiðum skólans, sem fram koma í 8. og 9. tölul. 2. gr., kem ég að síðar. Það munu að sjálfsögðu margir hafa ástæðu til að spyrja hvaða þörf sé á kennslu í þessum störfum sem til þessa dags hafa að mestu verið sjálflærð, og einnig hvort þörf sé á slíkum lúxus eins og skóla og hvort fyrra fyrirkomulagið geti ekki nægt. Til þess að hv. þm. geti gert sér betur grein fyrir svörum við þessum spurningum, hlýtur hugurinn að leita að því, hvaða þróun hafi verið í þessum málum frá fyrstu tíð. Þótt svo sé orðið áliðið þings sem nú er og tími orðinn naumur fyrir þm. að sinna einstökum málum, þá vil ég samt leyfa mér að gera nokkra grein fyrir þessu atriði frá mínu sjónarmiði, og reyndar er það ekki aðeins mitt, heldur margra annarra, og þá leyfi ég mér líka að vitna til mjög ítarlegs sögulegs ágrips um sjóvinnukennslu, sem birtist í tímariti Fiskifélagsins, Ægi, snemma á þessu ári. Áður en kemur að því verður að hafa í huga að frá fyrstu tíð, frá því að útgerð hófst hér á landi, hefur menntun, ef hægt er að tala um hana sem slíka, og kennsla í sjóvinnu að sjálfsögðu farið fram á útgerðarstöðunum sjálfum, sem frá því fyrsta var bundin við heimilin, og þar lærðu unglingar og nýliðar þau vinnubrögð, sem nauðsynleg voru talin til þess að geta róið til fiskjar í þann tíð á árabátum. Ég þekki það sjálfur og er ekki lengra síðan, enda sonur fiskimanns, sem stundaði þau störf nær alla sína ævi og það var einnig þannig til skamms tíma, að þessi vinna barst inn á heimill slíkra manna fyrir vertíðar, við undirbúning vertíðar og í öðrum hléum. Þannig komust unglingar einnig í kynni við þessi störf. En að sjálfsögðu hefur þessi kennsla að mestu leyti, ef um kennslu er að ræða, farið fram á þann veg, að í sjávarplássunum voru drengirnir og unglingarnir í beinu sambandi við bryggjurnar og bátana, við beitingaskúrana, þar sem þeir lærðu með því að horfa á það, sem fram fór, og með því að fá að taka þátt í þessum störfum, eftir því sem áhugi þeirra leyfði. Það má segja, að þegar fram í sótti, eftir að vélatíminn og tækniöldin gekk í garð í okkar útgerð, þá hafi orðið þörf á frekara námi í þessu efni. Ég veit hins vegar, að það varð ekki verulegt vandamál fyrr en við komu nýsköpunartogaranna í lok síðustu heimsstyrjaldar. Þá var það mikið af vönum mönnum á þeim skipum, að ég minnist þess, að fyrstu kynni mín og fleiri ungra manna, sem þá ætluðu að leggja þetta starf fyrir sig, voru í því fólgin að leyfa okkur að benda skipstjóra skipsins á, að við óskuðum eftir því, að ákvæðum sjómannalaga væri breytt þess efnis, að menn ættu að taka framförum og þekkingu í starfi, sem auðvitað kom niður ekki aðeins á þeim yfirmönnum skipsins, sem áttu að sjá um þessar framfarir, heldur og á bökum þeirra unglinga, sem leyfðu sér að segja þetta, einfaldlega vegna þess að þeir eru þá látnir vaka sí og æ á frívöktum til að læra þessa sömu hluti. En þannig var þetta til skamms tíma í okkar þjóðfélagi. Það hefur engin bein kennsla farið fram í þessum efnum fyrr en þá Æskulýðsráð Reykjavíkur tók upp formlegt námskeið til þess að kenna unglingum og laða þá að störfum sjóvinnunnar. Og það má segja, að það hafi einnig verið hér í Reykjavík og það svo snemma, að það var árið 1951, að þetta námskeiðahald var tengt skólakerfinu, en þá var það að hinn ágæti skólastjóri, Jón Á. Gissurarson, beitti sér fyrir fastri sjóvinnukennslu við Gagnfræðaskóla verknáms. Þetta starf hefur haldið áfram síðan á vegum æskulýðsráðs og á vegum þessa gagnfræðaskóla, en það hefur aðallega verið Fiskifélag Íslands sem hefur ýtt undir, að þetta starf yrði fært út, og það hefur verið látið ganga lengra. Ég held, að það hafi fyrst tekið verulegan fjörkipp nú fyrir nokkrum missirum, eða í tíð fyrrv. sjútvrh., er hann beitti sér fyrir að veita fé til starfseminnar og framkvæmdin var að nokkru falin Fiskifélagi Íslands. Alla vega fengu þeir, sem gegndu starfinu, aðstöðu þar og gátu beitt Fiskifélaginu og fulltrúum þess til þess að koma því áleiðis, og sú hugsun hefur orðið æ ríkari hjá þeim mönnum, sem hafa áhuga fyrir þessum málum, að tímabært væri að gera þetta að formlegra starfi heldur en áður hefur verið. Ég vilna enn til hinnar gagnmerku greinar um þróun þessara mála, sem kom í umræddu tímariti Fiskifélagsins. Til þess að hlaupa langt yfir skammt vil ég um leið og ég bendi á þessa þróun og óskir, ekki aðeins fulltrúa, sem eru innan raða Fiskifélagsins og hafa mætt á þingum þess og hafa lagt fram þessar óskir sínar, sem hafa samþ. þær nær einróma, ég vil líka benda á óskir útvegsmanna í þessu efni og ég verð því miður að segja um leið, að það hafi ekki verið þeirra hagsmunasamtök, sem þarna hafa átt stærstan hlut að máli, heldur þeir fulltrúar, sem sitja þing Fiskifélags Íslands, sem þá aftur mér mun ábyggilega verða svarað að séu hinir einu og sömu. En ég minnist þess, að það hefur verið nokkurt áhugaefni sjómannafélaga að koma á og halda við ekki aðeins þessum námskeiðum, heldur og að gera þau fastari í sessi. Nú mun kannske einhver spyrja: Hvað er það, sem veldur því, að nú er gengið til þess leiks að flytja frv. um stofnun skóla og formlegri kennslu í þessum efnum en verið hefur? Ég hef bent á það, sem kannske voru mín fyrstu kynni af þessu, því að ég var sjálfur ungur maður og var að byrja mína sjómennsku. Það má líka benda á, að hugur minn mótaðist mikið í þessu efni, þegar ég sjálfur var við nám í Stýrimannaskólanum, en þar einmitt sá maður hve mikið vantaði á þá verklegu kennslu sem þeim mönnum, sem þaðan eiga að koma, er nauðsynleg, þótt ég hins vegar haldi því fram að kennslan í þeim verklegu fögum, sem þar var kennd, hafi verið alveg frábær. Í grg. með frv. mínu kemur m.a. fram áhugi minn strax þegar ég tók sæti á Alþ. að reyna að betrumbæta þessi mál, og að vísu kemur líka þar fram, sem ég tel ekki minnsta atriðið, að reyna að láta felast í þessari kennslu það nám, sem gerði viðkomandi aðilum, og þó sérstaklega væntanlegum skipstjórnarmönnum, mögulegra að leita sér atvinnu þegar og ef þeir þyrftu í land að leita. En það má segja, að þetta sé eina stéttin, sem sjómennsku stundar, sem býr við það að á henni er eiginlega ekki tekið mark fyrr en í land er komið. Hún hefur engan stöðulegan rétt, ef farið er í land að leita. Vélstjórar; matsveinar, loftskeytamenn og aðrir slíkir geta gengið í sambærileg störf í landi og notið launa í samræmi við sinar stöður. En hinir, sem jafnvel hafa verið skipstjórar á okkar stærstu og bestu skipum, verða þá frekar að taka sér önnur störf, þar eð þeir geta ekki notið sinnar menntunar. Ég hafði líka í huga og hef haft, þegar ég hef verið að hugsa um þetta frv. ýmiss konar námskeið, sem verkafólki standa til boða, bæði verkamönnum og verkakonum og eins iðnverkafólki, sem jafnvel er stutt af opinberu eða hálfopinberu fé, og auðvitað sjóvinnunámskeiðin, sem ég hef þegar getið um, sem haldin hafa verið hér í Reykjavík og nú síðustu missirin víðs vegar um land, m.a. vegna frumkvæðis fyrrv. sjútvrh. Eitt atriðið, sem hefur fengið mig til þess að flytja þetta frv., er það að ég átti þess kost ásamt öðrum hv. þm., sem hér situr, hv. þm. Eðvarð Sigurðssyni, að skoða skóla í Leningrad, verknámsskóla fyrir hafnarverkamenn og reyndar fleiri, sem var til mikillar fyrirmyndar að mér fannst og einmitt var stofnaður til þess að gera þá hæfari til síns starfa, en líka til þess að gefa þeim færi á framhaldsnámi. Og þar var kannske það, sem æskilegt er, ljóst, að þar gat maður, sem hafði farið í gegnum þennan verklega skóla fyrst, sem var ákaflega vel búinn öllum tækjum, átt kost á því að halda áfram til frekara náms og jafnvel til þess, sem hér á Íslandi hefur verið kallað æðra nám. Ég hef þegar getið um það, að ein ástæðan er sá mikli áhugi, sem hefur orðið vart við, sérstaklega á síðustu Fiskifélagsþingum og m.a. vegna ályktana þaðan hef ég tekið inn nær óbreyttar tvær samþykktir frá því þingi, sem eru undir tölul. 8 og 9 í 2. gr. frv. Þá er kannske komið að þeim atriðum, sem ég tel alls ekki veigaminnst, en það eru öryggismál sjómannanna sjálfra. Þegar mér var falið að semja ályktun fyrir síðasta sjómannasambandsþing um öryggis- og slysavarnarmál, sem var svo samþ. með miklum breytingum og hefur reyndar birst að stórum hluta hér á þskj., þá varð mér hugsað til þess að auðvitað væri ekkert betur til þess fallið, og auðvitað hefur það legið fyrir öllum hugsandi mönnum, að ekkert væri betur til þess fallið að forðast slys til þess að mæta þessari nýju þróun, vélmenningunni og tækniþróuninni, öllum þessum tækjum, en kynna þeim mönnum, sem við eiga að vinna, þær hættur, sem geta skapast af þeim. Og þegar við höfum það í huga að það má heita undantekning, ef við opnum fréttablað nú síðustu vikurnar, að ekki sé getið um eitthvert sjóslys, annaðhvort banaslys, strand eða bruna, þá finnst mér, að Alþingi íslendinga eigi að vera komið á það stig að taka þetta mál alvarlegum tökum. Og ef þetta gæti verið leiðin, þá tel ég, að það eigi ekki að vera að tvínóna við að ganga til þess verks að stofna formlega slíkan skóla. Það er auðvitað fleira, sem liggur til grundvallar, en þetta. Ég t.d. tel skilyrðislaust að það eigi að gefa þeim mönnum, sem að þessum störfum hafa unnið að undanförnu, stöðulegan rétt sem kennurum innan ríkiskerfisins. Það hafa valist til þessara starfa á undanförnum árum hinir prýðilegustu menn og ágætlega verkfærir menn og við eigum ekki að vera að fara fram á þjónustu þeirra til þessara nauðsynlegu starfa öðruvísi en gefa þeim sama rétt og öðrum kennurum innan skólakerfisins. Ég hef tekið það fram í grg., að þetta frv. er í megindráttum byggt á frv. sem var samið vegna samþykktar áðurnefndrar þáltill., sem ég flutti á sínum tíma ásamt Eggert G. Þorsteinssyni, og þeir, sem frv. sömdu, tóku fram að það væri byggt á starfi sambærilegra skóla í Danmörku og þó kannske sérstaklega í Þýskalandi, því að slíkir skólar, sem eru einn eða tveir í Danmörku, kváðu frekar vera fyrir verslunarskip og flota þeirra. Eins hafa menn meira snúið sér að hinu eiginlega verkefni, vinnunni á fiskiskipunum, í skólunum í Þýskalandi. Herra forseti. Ég skal ekki vegna tímaleysis deildarinnar nú fyrir jólahlé vera að orðlengja þetta miklu lengur, þótt ég gæti það. En ég er þess fullviss og það eru allir þess fullvissir, að ef slík formleg kennsla kæmist á, þá mundi það auka ekki aðeins öryggi þeirra, sem að þessum störfum vinna, heldur mundi það auka hæfni þeirra sem á skipunum eru. Og ég leyfi mér, herra forseti, að vitna orðrétt í orð sem fylgdu upphaflega frv., sem er að vísu nokkuð mikið breytt núna, en þau eru á þessa leið: „ N. varð sammála um, að brýn þörf sé á sérstökum sjóvinnuskóla. Á meðan þjóðin byggir afkomu sína að jafnmiklu leyti og verið hefur á sjávarútvegi og er ekki sjáanlegt annað en svo verði í náinni framtíð, er það lífsnauðsyn þessarar atvinnugreinar, að nægur fjöldi manna fáist til þess að vinna við hana. Frumskilyrðið er að hægt sé að manna skipaflotann hæfum mönnum. Verður að teljast fyllsta ástæða til, að því máli verði sýndur fullur skilningur, og telur n. að sjóvinnuskóli þar sem unglingar, er leggja fyrir sig sjómennsku, fengju tækifæri til að læra algengustu vinnubrögð um borð í skipum, áður en þeir fara til sjós, mundi bæði glæða áhuga þeirra fyrir þessu starfi og gera þá hæfari til þess. Allir, sem sjómennsku hafa stundað, þekkja að fyrir óvana menn fer talsverður tími í að kynnast störfum um borð í skipum og að full vinnuafköst nást ekki fyrr en þau störf hafa verið lærð.“ Ég vil svo að síðustu aðeins taka það fram, að að sjálfsögðu þarf, þar sem mest aðsókn væri að slíkum skóla, að skapa honum aðstöðu og reyndar viðar, á þeim stöðum t.d. þar sem stýrimannaskólanám er stundað. Það vill svo til að það hefur um margra ára skeið, ef ekki áratuga skeið, verið áætlun um að skólahús á lóð Sjómannaskólans hér í Reykjavík yrði reist sem einmitt mundi hýsa hina verklegu kennslu þeirra sjómanna sem þar stunda nám. En það er að vonum ekki að búast við því að það hús sé komið upp meðan skólahúsið sjálft er hvorki vatns- né vindhelt. En þetta er enn á áætlun um framkvæmdir á þessari lóð. Við skulum hafa það í huga líka að þrátt fyrir fleiri hundruð nemendur í þessu húsi þá er ekki hægt að hafa verklega kennslu fyrir nemendur þar nema fyrir 10–15 menn í einu, þannig að það mætti auðvitað gera margt í einu með því að reisa slíkt hús á lóðinni þar. En auðvitað er meginatriðið að þeir, sem við skólann starfa, séu til taks að fara til kennslu hvar sem er á landinu, en að sjálfsögðu þá samkv. fyrirframgerðri áætlun. Ég hef nú nokkuð farið í gegnum og lýst einstökum gr. enda skýra þær sig sjálfar og kannske ekki ástæða til að gera það frekar fyrr en við 2. umr., ef frv. kemst til hennar. En það auðvitað segir sig sjálft, að það er lagt til jafnframt að hin verklega sjóvinnukennsla við Stýrimannaskólann falli niður eða falli til þessa skóla. Auk þess eiga væntanlegir nemendur, sem fara í þessa skóla, að vera búnir að ljúka námi frá honum. Aðrar greinar skýra sig sjálfar og þykist ég ekki þurfa að hafa fleiri orð fyrir þessu frv., en ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og sjútvn.



Herra forseti. Ég stend hér upp til þess í fyrsta lagi að lýsa þeirri skoðun minni, að sú meginhugsun, sem liggur að baki þessa frv., eigi hinn fyllsta rétt á sér, og vil jafnframt með nokkrum orðum nota þetta tækifæri til þess að vekja athygli hv. þdm. á því og leggja áherslu á það, hversu verknám almennt séð hefur allt of lengi setið á hakanum innan hins íslenska skólakerfis og þar verður að verða gerbreyting á. Það er vissulega veríð að hreyfa hér merkilegra máli en e.t.v. ýmsir gera sér grein fyrir í fljótu bragði áður en þeir hafa athugað aðstæður. En ég fullyrði, að hér er um að ræða mál, skipulag sjóvinnukennslumála, sem hefur verið tímabært í langan tíma, en verður enn þá brýnna og nauðsynlegra með hverju árinu sem líður vegna breyttra þjóðfélagshátta, eins og hv. flm. vék að í sinn máli. Ég held að sé óhætt að fullyrða það að verkleg menntun hefur setið á hakanum í hinu íslenska skólakerfi nú um býsna langt skeið. Menn viðurkenna að vísu, alþm., ráðh. og aðrir, nauðsyn hennar í orði og eitt og annað er gert, en það er í flestum tilvikum of lítið og of seint. Verklega menntunin hefur ekki notið og nýtur ekki enn þeirrar viðurkenningar á borði sem henni ber og okkur er lífsnauðsyn að hún njóti ef við eigum að halda áfram að standa undir því þjóðfélagi sem við þó gerum í dag. Ég vil aðeins í stuttu máli nefna nokkur atriði, þar sem mér virðist að skortur nægilegs skilnings á gildi verkmenntunar hafi komið fram á síðari tímum. Það er, að ég hygg, áratugur síðan eða meira, að ég ásamt öðrum hv. þm., Geir Gunnarssyni, bar fyrst fram þáltill. um tæknistofnun sjávarútvegsins. Við litum þannig á að þar sem um það væri að ræða að við keyptum og ættum mikinn og dýran skipaflota með margvíslegum tækjum og veiðarfærum sem skiptu ekki tugum, heldur hundruðum millj., þá væri allt eins nauðsynlegt að einhver og ekki nein lítil stofnun hefði með þau mál að gera að framkvæma rannsóknir og miðla upplýsingum í sambandi við öll þessi mál. Við bentum á það og það hefur oft verið gert síðan, að t.a.m. bændastéttin hefði rannsóknastofnanir og hefði marga ráðunauta í sinni þjónustu og engum dytti í hug að fækka þeim, heldur hefði þeim jafnvel fjölgað verulega í tímans rás, en þessu væri sáralítið sinnt að því er snertir sjávarútveginn, þar sem er þó enn stórkostlegri fjárhæðir og verðmæti um að ræða. Síðan flutti hæstv. fyrrv. sjútvrh., Lúðvík Jósepsson, frv. um tæknistofnun sjávarútvegsins sem einmitt var byggt á þessari meginhugsun. Því miður fékk það frv. ekki þann byr hér á hv. Alþ., sem full ástæða var til, og verður að teljast furðulegt, að menn skuli ekki hafa enn í dag séð nauðsyn slíkrar stofnunar sem ynni fyrir sjávarútveginn, því að það lítið sem hefur verið gert í þessum efnum. Það hefur verið allt af svo skornum skammti, að það er rétt að það taki að nefna það. Þá vil ég minna á, að ég hygg að það hafi verið með fræðslulöggjöf þeirri, sem sett var á 5ta áratugnum, sem góðu heilli var ákveðið að verknám skyldi tekið upp í framhaldsskólum. Þessi fræðslulöggjöf mun hafa verið sett 1946, ef ég man rétt. Hún var að þessu leyti og mörgu fleiri ágæt, en því miður hefur orðið miklu minna um framkvæmdir í þessum efnum en ástæða hefði verið til og nauðsyn hefði borið til. Iðnskólana vil ég aðeins nefna í þessu sambandi. Þeir hafa mjög lengi búið við slæman kost af hálfu ríkisvaldsins. Þar hefur í mörgum tilvikum bæði skort húsnæði og tæki og alla aðstöðu og eitt og annað má segja um uppbyggingu þeirrar fræðslu í heild sinni, þótt ég fari ekki út í það í sambandi við þetta mál. Þá hefur þessi skortur á skilningi í framkvæmd á nauðsyn þess að efla verklega menntun komið mjög óþyrmilega niður á Sjómannaskólanum sem reistur var fyrir um það bil 30 árum. Það hefur komið í ljós nú, jafnvel hinar síðustu vikur, sem margir vissu, að frágangi þessa húss hefur verið ábótavant, og má raunar segja að þeim byggingarframkvæmdum, sem þarna voru fyrirhugaðar, sé engan veginn lokið enn. Árum saman skorti fé til þess að ganga þannig frá skólalóðinni að þar væri ekki stórkostleg slysahætta, og ekki fékkst árum eða jafnvel áratugum saman nauðsynlegt fé til þess að ganga þannig frá þessum skóla að sómasamlegt væri. Ég nefni í þessu sambandi, hversu seint við fengum tækniskóla og hversu erfiðlega gekk að koma slíkri nauðsynja-menntastofnun á fót. Það verður hins vegar að viðurkenna að nú er komin allgóð undirstaða í því efni og nokkur skriður er á þeim málum, þrátt fyrir það að löngum hafi verið um að ræða allsendis ófullnægjandi fjárveitingar til þeirra miklu framkvæmda, sem þar voru og eru nauðsynlegar. Fiskiðnskólinn er nú loksins risinn og verður að segjast, að þar var furðuseint byrjað á nauðsynlegu starfi og enn virðist svo að það ætli að ganga allt of seint að byggja upp þá bráðnauðsynlegu menntagrein sem þar er um að ræða. En vissulega má fagna því, að það er þó hafist handa og verður ekki aftur snúið í þeim efnum, heldur verður knúið á um nauðsynlegar fjárveitingar til þess að byggja upp slíka fiskiðnkennslu, eins og hún þarf að vera, svo bráðnauðsynleg sem hún er. Ég vil leyfa mér í sambandi við þetta mál að vekja með nokkrum orðum athygli á bréfi sem ég hygg að öllum hv. alþm. hafi verið sent nú fyrir rúmri viku. Það er bréf frá Nemendafélagi Fiskvinnsluskólans, frá Skólafélagi Vélskóla Íslands og frá Skólafélagi Stýrimannaskólans. Ástæðan til þess að ég vek athygli á þessu bréfi nú er engan veginn sú að ég vilji drepa á dreif því máli, sem hér er til umr., sjóvinnuskólanum, með því að koma þar að öðrum atriðum. Ég skal víkja nánar að sjóvinnuskólahugmyndinni hér á eftir. En ég tel fulla ástæðu til þess að nota tækifærið til þess að vekja athygli á og undirstrika nokkur þau atriði, sem eru í bréfi þeirra ungu námsmanna og áhugasömu manna sem hafa sent alþm. sinar aths. að því er snertir það hvernig búið er að þeim skólum þar sem þeir stunda hið allra nauðsynlegasta nám. Ég skal ekki lesa mikið úr þessu bréfi en vil aðeins - með leyfi virðulegs forseta - lesa stuttan kafla, þar sem segir svo: „Nú liggur fyrir Alþ. fjárlagafrv. fyrir árið 1975. Með þessu bréfi viljum við nemendur Fiskvinnsluskólans í Hafnarfirði, Vélskóla Íslands og Stýrimannaskólans í Reykjavík mótmæla harðlega, hversu þessum skólum er ætlaður lítill hlutur á fjárl. fyrir árið 1975. Ástæðurnar fyrir mótmælum okkar er að finna í því, sem hér fer á eftir“ - og skal ég aðeins vitna til þessara atriða sem nú segir: „Í fjárl. fyrir árið 1974 var áætlað, að 30 millj. færu í byggingarframkvæmdir við Sjómannaskólann í Reykjavík, en sú staðreynd blasir við að ekki ein einasta króna hefur farið í þessar framkvæmdir. Ástæðan fyrir því, að ekkert hefur verið byggt, er sú, að ekkert hefur verið gert af hálfu ríkisvaldsins til að hefja byggingarframkvæmdir. Samkv. upplýsingum fulltrúa í menntmrn. eru þessar 30 millj. enn til, en í fjárlagafrv. fyrir árið 1975 er þess getið, að þessi fjárhæð verði dregin til baka. Í samtali, sem við áttum við fulltrúa þann, sem áður er greint frá, kom fram eftirfarandi í sambandi við fjárlagafrv. fyrir árið 1975: Stjórn Sjómannaskólahússins sendi beiðni um 93 millj. kr. til byggingarframkvæmda árið 1975 til menntmrn. Í meðförum rn. lækkar þessi upphæð niður í 43 millj. kr. Frá menntmrn. fer síðan beiðni til fjmrn. upp á 43 millj. Fjármálasérfræðingar þess rn. samþykktu síðan aðeins 3 millj. kr. til þessara byggingarframkvæmda. Skólanefnd Fiskvinnsluskólans fer fram á 5.5 millj. kr. í stofnkostnað í sínum till. Í fjárlagafrv. eru honum veittar 3.5 millj. Nú liggur fyrir beiðni frá skólanefndinni um 12 millj. til stofnkostnaðar skólans. Er það krafa okkar, að sú beiðni verði tekin til greina,“ segja hinir ungu menn. Í sambandi við þetta síðasta atriði, sem ég las úr bréfi þeirra, skal þess getið að í þeim brtt. hv. fjvn., sem verið var að útbýta, sé ég að er hækkun til Fiskvinnsluskólans úr 3.5 millj. í 6.5 millj. kr., og ber vissulega að meta þá viðleitni sem þar kemur fram. Ég skal ekki lesa meira úr þessu bréfi, þar sem allir hv. alþm. hafa, að ég hygg, fengið það, en vil aðeins undirstrika það að hér kemur fram, að því er mér sýnist, töluvert rökstutt enn eitt dæmið um það hvernig fjárveitingavaldið á líðandi og liðnum tíma hefur vanmetið nauðsynina á hinni allra brýnustu og bráðustu verkmenntun sem við megum síst án vera. Ég skal svo snúa mér aðeins aftur að frv. því, sem hér er til umr., frv. um Sjóvinnuskóla Íslands, og ég vil þá enn undirstrika það að kennsla í sjóvinnu er okkur og hefur reyndar lengi verið brýn nauðsyn. Sú nauðsyn verður brýnni með hverju ári sem liður vegna hinna breyttu þjóðfélagshátta sem við búum við. Slík kennsla kostar að sjálfsögðu töluvert, en við verðum að vera menn til þess að standa undir þeim kostnaði ef við ætlum að halda áfram að byggja á sjávarútvegi að mjög verulegu leyti það þjóðfélag, sem við höldum hér uppi. Það geta að sjálfsögðu verið eitthvað skiptar skoðanir um það hvernig haga beri sjóvinnukennslunni í einstökum atriðum, og ég mun ekki fara langt út í þá sálma að gera aths. við það frv. sem hér er um að ræða. Mér sýnist að margt sé vel um það, en tel þó ástæðu til þess fyrir þá n., sem fær það til meðferðar og ég vona að taki málið alvarlega, að vinna að því sem að mínu viti er mikil nauðsyn, að tengja betur saman þá kennslu í sjóvinnu sem hér er fyrirhuguð, og þá kennslu, sem nauðsynlegt er að taka upp í framhaldsskólum landsins, í verkmenntum ýmsum og þá ekki hvað síst sjóvinnu. Það er enginn efi á því að hin gamla hugmynd um verknámsskóla þarf að komast miklu víðar og miklu betur til framkvæmda en orðið er enn í dag. Kennsla í sjóvinnu á vissulega, a.m.k. á öllum hinum stærri og fjölmennari stöðum, að verða gildur þáttur í þeirri verkmenntun sem unglingarnir eiga að mínu viti að fá í skólunum, hinum almennu framhaldsskólum. En þrátt fyrir það þótt að því verði stefnt, þá hygg ég að það sé full nauðsyn á einhverjum föstum punkti í sambandi við sjóvinnukennsluna og þá m.a. til þess að mennta þá menn sem kæmu til með að kenna sjóvinnu á hinum ýmsu stöðum, þar sem ég vænti þess að hún verði tekin upp sem beinn líður í skólakerfinu. Ég vil sem sagt mæla eindregið með því, að þetta frv. verði athugað gaumgæfilega, og þakka hv. flm. fyrir að flytja það nú og fyrir áhuga hans á þessum málum bæði fyrr og síðar. Ég vil svo að síðustu, án þess að það skipti miklu máli, þar sem það kemur ekki fram í grg. frv. og kom ekki heldur fram í ræðu hv. flm., minna á að þetta mál, sem hér er hreyft, þ.e.a.s. skipuleg kennsla í sjóvinnu, hefur verið áhugamál mitt um langan aldur. Ég hygg að frv. um sjóvinnuskóla hafi verið annað hvort fyrsta eða annað málið, sem ég lagði fram á hv. Alþ., þegar ég kom hér fyrst inn fyrir dyr fyrir rúmum 20 árum eða árið 1953. Þá naut ég við undirbúning slíks frv. mikilvægrar aðstoðar m.a. þess kennara, sem þá kenndi verklega sjóvinnu við Stýrimannaskólann, Ársæls Jónassonar, og fleiri manna og lagði frv. um þetta efni fram hér á Alþ. Því miður var ekki mikið hlustað á það mál þá, nægur skilningur var þá ekki fyrir hendi og málinu var vísað frá með rökstuddri dagskrá. Ég vænti þess að á þeim rúmum 20 árum, sem síðan eru liðin, hafi skilningur bæði hv. alþm. og landsmanna almennt á gildi og nauðsyn þess að mennta unga menn til vinnubragða bæði á sjó og við sjávarsíðu, vaxið, og svo mikið er víst, að nauðsynin á því að koma góðu skipulagi á slíka kennslu hefur stórvaxið. Ég vil á engan hátt vanmeta það sem gert hefur verið á síðustu árum að því er varðar kennslu í sjóvinnu. Sú viðleitni er vissulega lofs- og þakkarverð, en hér þarf tvímælalaust að gera enn betur og miklu betur en enn þá hefur verið gert. Ég vil svo að síðustu leyfa mér að vitna til lítils kafla í þeirri grg. sem fylgdi frv. mínu frá 1953, þar sem ég hygg að það, sem þar segir, sé enn í fullu gildi og nauðsynin sé, eins og ég sagði, jafnvel enn brýnni nú en hún var þó fyrir rúmum 20 árum. En þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Íslendingar hafa átt því láni að fagna að eiga röska og vel verki farna sjómannastétt. Íslenskir sjómenn hafa sýnt með afköstum sínum og öllu starfi, að þeir hafa staðið stéttarbræðrum sínum í öðrum löndum fyllilega á sporði, og er þá ekki fast að orði kveðið. Svo hefur jafnan verið á liðnum tíma að eldri kynslóð kenndi hinni yngri öll algeng störf, bæði til sjávar og sveita. Þeir æskumenn, sem ólust upp við sjávarsíðu, hófu þegar á ungum aldri þátttöku í störfum hinna fullorðnu og kynntust því snemma öllum verksháttum til sjávar. Var það algengt, að drengir kynnu algeng sjávarstörf um fermingaraldur eða fyrr og töldust því fullgildir í skiprúm þegar er þeir höfðu líkamsburði til. Reyndist þeim auðvelt að ná fullum tökum á starfinu þegar undirstaðan hafði verið rétt lögð og nægilega snemma. Á síðari tímum hafa orðið gagngerar breytingar á íslensku þjóðlífi, ekki síst vegna aukinnar tækni og sérhæfingar sem einkennir okkar tíma. Hins er ekki að dyljast, að þróun þjóðfélagsins hefur átt drjúgan hlut að því að beina hug og hönd æskufólks frá framleiðslustörfum og í aðrar áttir. Nú er sem betur fer af sú tíð er vel gefnir unglingar áttu þess engan kost að afla sér æskilegrar þekkingar og fræðslu í þeim menntum sem á bók verða lærðar. Hitt þykir mörgum nokkurt íhugunarefni hvort ekki sé nú stefnt út í gagnstæðar öfgar. Er sú skoðun tekin að ryðja sér til rúms að naumast verði öllu lengur við það unað að bóknám sé allsráðandi í skólum og börn og unglingar kynnist að litlu eða engu leyti hagnýtum störfum við atvinnuvegi landsmanna. Svo er ráð fyrir gert í hinu viðamikla fræðslukerfi sem nú hefur gilt um skeið,“ segir hér, „að innan ramma þess sé verknámsdeildum ætlað nokkurt rúm. Hins vegar verður enn lítið vart verknámsdeilda þessara og mun þess að öllum líkindum langt að bíða, að þær komist á fót víðs vegar um land og í sæmilegt horf.“ Enn fremur segir: „Þess gætir nú í æ ríkari mæli að ungir menn veigra sér við að gera sjómennsku sér að atvinnu, svo sem brýna nauðsyn ber þó til eigi okkur íslendingum að auðnast að halda hér uppi menningarþjóðfélagi og standa efnahagslega á eigin fótum. Hefur sú þörf þó aldrei verið brýnni en nú að sjómannaefni kynnist þegar í æsku hinum ýmsu hliðum sjómennskunnar. Því er svo farið um sjómennsku sem aðrar starfsgreinar að stóraukin tækni hefur gert það nauðsynlegt að nútímasjómaður hafi til að bera margvíslega kunnáttu og þekkingu í starfi, ef hann á að geta talist fullgildur verkmaður og vera fær um að skipa rúm sitt með sæmd.“ Ég skal ekki þreyta hv. þdm. á því að lesa meira úr þessari gömlu grg., en vil aðeins segja það, að svo réttmæt sem ég hygg að þessi ummæli hafi verið fyrir 20 árum, þá eiga þau e.t.v. enn þá brýnna erindi nú, þar sem tækninni hefur þó a.m.k. fleygt fram á þeim tíma, eins og allir vita. Ég vil svo ljúka þessum orðum með því sem ég hóf máls á, að mæla fastlega með því að þetta frv. verði athugað gaumgæfilega og nú komist hið fyrsta fullur skriður á það að koma þessum málum þannig fyrir að sómasamlegt geti talist og til nokkurrar frambúðar. En jafnframt vil ég að það verði mín síðustu orð í sambandi við þetta mál að mat okkar alþm. og þjóðarinnar á hinni verklegu menntun þarf að breytast. Það þarf að verða með þeim hætti, að verkleg menntun sé talin a.m.k. fyllilega jafnnauðsynleg og jafnrétthá og sú menntun sem einungis verður lærð á bók.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umr., aðeins segja hér nokkur orð. Ég fagna því að þetta frv. er flutt, og er því sammála í öllum höfuðatriðum og get tekið fyllilega undir það með hv. flm. og raunar með síðasta ræðumanni, að við íslendingar höfum gert allt of lítið að því á undanförnum árum að auka verknámið. Það hefur í rann og veru verið útundan og er sannarlega kominn tími til þess að gera hér verulegar breytingar, og þetta frv. er að vissu leyti spor í rétta átt. Hv. síðasti ræðumaður minntist nokkuð á tæknimál sjávarútvegsins sem að vísu eru ekki beint í sambandi við þetta mál. Það er mjög vandasamt mál, hvernig á að bæta þar úr. Það eru allir sammála um að það þurfi að koma betri og fullkomnari skipan á þau mál. Það frv., sem var flutt um nýja tæknistofnun af fyrrv. sjútvrh., náði ekki fram að ganga, - ég held, að það hafi verið flutt á tveimur síðustu þingum, - vegna þess að það eru nokkuð skiptar skoðanir um á hvern hátt á að leysa þessi mál. Ég var á fundi fyrir tveimur dögum með mörgum framámönnum í sjávarútvegi og þar voru m.a. rædd tæknimál sjávarútvegsins. Þar voru menn ekki á eitt sáttir hvernig ætti að leysa þau og voru afar skiptar skoðanir bæði hjá fulltrúum sjómanna, fulltrúum útgerðar, fulltrúum stærsta stofnlánasjóðs sjávarútvegsins, Fiskveiðasjóðs, og fleiri aðilum. En ég hef mikinn hug á því að reyna að leita eftir nánara samstarfi allra þessara aðila um það að þeir geti staðíð að sameiginlegri tillögugerð til þess að leysa þennan mikla vanda, sem ég tek alveg undir að er fyrir hendi, eins og hv. síðasti ræðumaður gat um. Það eru aðeins tvö atriði í sambandi við þetta frv. sem ég vildi aðeins minnast á með það í huga að hv. þn., sem fær það til afgreiðslu athugi í fullri vinsemd. Það hefur verið mikið rætt um það á síðustu árum, hve margar stofnanir ættu aðsetur hér í Reykjavík og það þyrfti að dreifa stofnunum um landið. Um þetta var mikið rætt á tíma fyrrv. ríkisstj., sérstaklega þó í byrjun valdatímabils hennar. Það var minna farið að ræða um þetta í lokin, hvernig sem á því stendur. En ég vil segja það sem mína skoðun, að það hljóta að vera á því afar miklir erfiðleikar að flytja gamlar og rótgrónar stofnanir héðan burt úr Reykjavík með öllu sínu starfsliði, skipa starfsmönnum þeirra að flytjast til þess staðar sem stofnuninni er ætlað aðsetur eða segja upp ella. Hitt er svo annað mál, hvort við eigum að halda áfram alltaf á þessari braut og tengja heimilisfang allra slíkra stofnana við Reykjavík. Það er sú aths. sem ég vil gera við 1. gr. þessa frv., að heimilt skuli að stofna farskóla, sem heiti Sjóvinnuskóli Íslands, og hafi hann heimilisfang í Reykjavík. Ég er ekki sannfærður um að það sé brýn nauðsyn á því að heimilisfang farskóla af líku tagi og hér er átt við frá hendi flm. sé í Reykjavík, þó að í Reykjavík sé Stýrimannaskóli Íslands. Vildi ég mjög eindregið benda á að menn athugi þetta nánar og í fullri vinsemd. Svo er annað atriði sem skiptir þetta frv. í raun og veru töluverðu máli þó að það geti ekki leyst þann vanda. Það eru þau kjör sem þeim mönnum eru ætluð sem búnir eru að ljúka námi á þessum námskeiðum. Eiga þeir að hafa sömu kjör, þegar þeir koma um borð í skipin, og unglingar sem ekkert hafa lært og koma alls ófróðir um alla vinnu á sjónum? Þetta er mál sem skiptir sjómannasamtökin og samtök útvegsmanna mjög miklu máli. Ef við ætlum að gera alvöru úr því að auka verknámið, stofna sjóvinnuskóla, eins og þetta ágæta frv. gerir ráð fyrir, þá verður að fylgja því að menn hafi áhuga á því að fara í þetta nám af því að það verði litið svo á þá, þegar þeir koma til starfa, að þeir eigi að bera meira úr býtum en sá sem ekkert hefur kynnt sér, en skráir sig aðeins í skip. Þetta held ég að hafi mjög mikið að segja í sambandi við að gera þetta málefni virkt, þannig að áhugi ungra manna verði meiri að stunda nám í sjóvinnuskóla ef þeir eiga að njóta þess eitthvað þegar þeir koma út í lífið og hefja sína vinnu. Ég vil líka benda á við 1. umr. að það getur vel verið, að n. sjái leið til þess að ræða þetta mál við forustumenn sjómannasamtakanna og forustumenn útvegsmanna og brýna fyrir þeim að það sé ætlun og vilji Alþ. að koma þessum námskeiðum á og hér þurfi einnig að gera breytingar.



Virðulegi forseti. Ég vil þakka þær undirtektir sem hafa komið fram við frv. hjá þeim ræðumönnum sem hér hafa tekið til máls, og ég vil undirstrika það vegna orða hv. 3. þm. Reykn. að það er eingöngu gleymska mín að hafa ekki getið um einmitt það eftirtektarverða frv. sem hann flutti á sínum tíma hér á Alþ. fyrir um það bil tveimur áratugum, sem ég tel einmitt að hafi máske verið frumkvöðull þess, alla vega mikill og góður stuðningur við það að námskeiðum þeim var komið á fót og haldið við sem ég gat um í minni ræðu. Vegna þeirrar aths., sem kom fram hjá hæstv. ráðh., vil ég taka það fram, að ástæða mín fyrir því að tengja heimilisfangið Reykjavík er eingöngu það að höfuðstöðvar Fiskifélagsins eru hér. Það er enginn vafi að sú mikla og jákvæða þróun, sem hefur orðið nú á síðustu missirum í þessum málum, er einmitt því að þakka að þeir menn, sem sjútvrn. fól þessi störf, áttu aðgang að aðalstöðvum Fiskifélagsins hér í Reykjavík og gátu notað þær skrifstofur og starfsfólk til þess að koma sínum boðum til skila til útvegsmanna, sjómanna, kennara og annarra skólamanna úti um landið allt. Í sjálfu sér sé ég enga ástæðu til þess að binda mig við þetta heimilisfang, en ég tel hins vegar, að ef af þessum skóla verður, þurfi hann að eiga innangengt hjá Fiskifélagi Íslands. Vegna hugleiðinga ráðh. um sömu kjör og ómenntaðri menn, þá tel ég að þetta ætti kannske frekar að vera samningsatriði. Ég minnist þess á sínum tíma þegar ég var togaraháaseti með stýrimannaskólapróf, að við vorum 11 á sama skipinu búnir að ganga í gegnum þann skóla og höfðum hreint ekkert meiri laun fyrir það, við höfðum bara okkar hásetalaun, nema þeir sem voru netamenn. Ég geri ráð fyrir því, að þessir menn mundu vera á sama báti. En hins vegar hafa þeir möguleikann á því að ganga frekar upp til annarra starfa sem betur eru launuð heldur en aðrir. En ég vil ekki svipta þá menn, sem ekki eiga kost á að fara í slíkan skóla, þeim möguleika að geta líka verið á hærri launum, enda vitum við að það eru margir afburðaverkmenn þótt þeir hafi aldrei og muni aldrei í neinn skóla fara.

Eyjólfur K. Jónsson Hæstv. forseti. Fjh.- og viðskn. hefur athugað frv. það, sem hér er til umr. og mælir með því að það verði samþykkt.