Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ágúst Flygenring (framsögumaður): Jeg vil að eins taka það fram, að í 1. gr. frv. þessa, er vitnað í 75. gr. siglingalaganna, sem nú liggja hjer í háttv. deild, og sem ekki eru líkindi til að nái fram að ganga, með því að svo langt er liðið á þingtímann, en jeg hygg, að þó þetta „citat“ standi óbreytt, þá hafi þetta lítið að segja, enda má búast við, að háttv. neðri deild muni breyta frumv. að einhverju leyti, og getur hún þá, ef ástæða sýnist til, lagfært þetta og miðað við tilætlunina, nfl. ákvæði 75. gr. Annars hygg jeg, að þó frumv. yrði sþ., eins og það er nú, þá mætti „praktísera“ þetta ákvæði, um vistráðning háseta, eftir anda 75. gr. siglingalaganna, þar til þau ná fram að ganga; það yrði farið eftir þeim ákvæðum, sem lög þessi á öðrum stað gera ráð fyrir, sem sje að lögskráningarskyldan nái til 15 tonna skipa og sje að öðru leyti bundin við það, að skipshöfnin hafi fast aðsetur um borð. Frumv. samþ. með öllum atkv. og afgreitt til neðri deildar. Ein umr. á 37. fundi, 26. ágúst (414 og 415).

Jósef Björnsson Jeg skal fyrst geta þess, að það er prentvilla í brtill. á þgskj. 348. Það stendur, að á eftir 22. lið komi nýr liður svo hljóðandi: 22. Hólmavík, en á að vera 23 - Hólmavík, 22 í stað 23. Jeg hef flutt þessa brtill. á þgskj. 348 eftir tilmælum háttv.þm. Barðst., sem er sjúkur og tekur því ekki þátt í þingstörfum, eins og háttv. þingdeildarmenn vita. Því miður er jeg ekki eins kunnugur og skyldi því svæði, sem um er að ræða, og get því ekki mælt eins vel með tillögunni og vert væri, og jeg vildi. Það þarf ekki nema að líta á símakortið til að sjá, að Barðastrandasýsla verður mjög hart úti, að því er símann snertir; þessi brtill. á nú að ráða bót á því vandkvæði, og eftir kortinu að dæma verður línan styzt , með því móti að leggja hana yfir þetta svæði, sem nefnt er í brtill. Hugsun þm. Barðst. er sú, að rjettast sje, að leggja hana frá Hólmavík yfir Tröllatunguheiði að Stað á Reykjanesi. Hún liggur þá yfir fjölbygðar og blómlegar sveitir, svo sem Geiradalshrepp og Reykhólasveit. Þess má og geta að lína þessi mun geta orðið eyjunum á Breiðafirði og norðurhluta Dalasýslu að nokkru gagni. Það er því enginn vafi á, að margt mælir með þessari línu. Þörfin á símalínu er augljós og gagn af henni vafalaust mikið, og það má sjálfsagt telja henni fleira til gildis, en jeg er fær um. Það voru aðeins þessi örfáu aðalatriði, er jeg vildi benda á til þess að sýna, að það er sanngjarnt, að þessari línu verði bætt inn í 3. gr. frumv. Í 4. gr er að vísu nefnd lína um Barðastrandarsýslu, en það er ekkert tiltekið um, hvernig hún skuli liggja. Það getur verið, að hugsunin sje, að hún eigi að liggja um aðra staði, en hjer er farið fram á, og heyrt hef jeg Búðardal tilnefndan. Getur verið, að þetta sje að einhverju leyti gott, en það er þó ólíklegt, að hún geti legið hentugar, en þessi lína, sökum viðskifta þeirra, er viðkomandi hjerað hefur við Hólmavík.

Sigurður Eggerz Jeg hafði beðið um orðið við 2. umr. málsins; en umræður voru þá skornar niður, svo að jeg fjekk ekki færi á að tala. Jeg átti sæti í nefndinni og lýsti því yfir þar, að jeg væri mótfallinn öllum brtill. öðrum, en þeim, sem nefndin hefur stungið upp á. Og það er af því, að jeg óttast, að þær kunni að verða frumv. að falli. Um brtill, nefndarinnar var okkur nefndarmönnum kunnugt um, að þær mundu ekki tálma framgang frv. á þessu þingi, en þó að þær sjeu sanngjarnar, hefði jeg ekki verið með þeim, ef jeg hefði óttast, að þær mundu verða frumv. að fótakefli. Ekki svo að skilja, að jeg sje álskostar ánægður með þetta frumv., eða mjer þyki símamálum vorum komið í fullnægjandi horf, þótt það verði að lögum, því að jeg álít, að landssjóður eigi að leggja allar símalínur á sinn kostnað, og að á honum hvíli sömu skyldur um símasamband, eins og hann hefur um póstsamband, og það ekki eingöngu af því, að það er gróði fyrir hvert hjerað, að fá síma til sín, heldur og af því, að hjer er um mikið menningaratriði að ræða, og er ekki hvað sízt þörf á símanum til afskektra hjeraða. Það er því sjálfsagt, að flýta sem mest fyrir símalagningum. En nú er svo fjárhagnum farið, að eigi er til neins að fara lengra nú, en gert er í þessu frumv. Og það er bót í máli, að innan skams verða allir þeir símar lagðir, er nefndir eru í 2. og 3. gr., og fyrst á að leggja. Og þegar því er lokið, vona jeg, að fjárhagur landssímans verði kominn í það horf, að byrja megi á að leggja þær línur, er taldar eru í 4. gr. Þar eru margar línur, er óhjákvæmilegt er að leggja sem fyrst, eins og t. d. línan austur á Síðu og margar fleiri stakar línur. Jeg vildi aðeins lýsa afstöðu minni til málsins; þótt frumv. sje engan veginn eins gott, og æskilegt væri, tel jeg samt bót að því, og greiði því atkvæði með því. Um brtill. háttv.þm. Skgf. skal jeg geta þess, að mig brestur þar þekking á málavöxtum, svo að jeg get ekki skapað mjer skoðun á rjettmæti hennar, en jeg greiði atkvæði á móti henni, af því að jeg er ekki óhræddur um, að hún kunni að verða málinu að falli.

Guðjón Guðlaugsson Því er ver og miður, að jeg er kunnugri en allir aðrir háttv. þingdeildarmenn á því svæði, er háttv.þm. Skgf. leggur til að lína sje lögð um. Jeg vildi helzt vera laus við að mæla á móli henni, þar sem þar eiga hlut að máli sama sem sveitungar mínir og viðskiftamenn, sem eiga gott eitt skilið af mjer. En jeg fæ þó ekki varizt þess, að það er eitt, sem vantar að nefna í brtill. og ekki er hægt að nefna þar, og það er það, að ekkert er tekið til um, hve tillagið til hennar eigi að vera mikið, og það hlýtur að ríða henni að fullu. Neðri deild yrði að færa þetta í lag, ef það yrði samþykt hjer. Af þessu leiddi það, að frumv. yrði að koma hingað aftur, og þá mundi frumv. ekki geta orðið afgreittsem lög frá þessu þingi. Það mælir og ámóti þessari brtill., að í 4. gr. frumv. er talað um síma um Barðastrandarsýslu, en þessi símalina, sem hjer er farið fram á, er Barðastrandarsími. Jeg er og mjög efins í að rjett sje, að leggja Barðastrandarsímann þessa leið. Jeg skal taka það fram, að leggja hann frá Búðardal, en ekki frá Hólmavík. leggja hann frá Búðardal og að Gilsfirði, þá eru tvær flugur slegnar í sama höggi, sími, sem farið hefur verið fram á í háttv.Nd. að lægi frá Búðardal að Gilsfirði, verzlunarstaðnum Tjaldanesi, og svo er aðeins Gilsfjörðurinn, sem er ekki breiðari en stór á, og þá er komið í Barðastrandarsýslu, á þann eina verzlunarstað, sem þegar er ekki kominn í símasamband í Barðastrandarsýslu (Króksfjarðarnes). En sem sagt, þó að hjer sje ekkert nýtt samþykt, þá er í 4. gr. frumv. tilnefndur Barðastrandarsími, og gæti því orðið sá sami, sem brtill. fer fram á, því símastjórinn sagði, að það væri ekki fast ákveðið enn, hvar þessi lína um Barðastrandarsýslu skyldi liggja. Jeg held því, að það sje ekki hægt að samþ. þessa brtill. nú, og það sje rjettara, að halda sjer við það, sem ákveðið er nú í frumv.

Jósef Björnsson Það má vel vera, að háttv þm. Strand. hafi mikið til síns máls í því, er hann benti á. En líta má þó á það, að í brtill. er farið eftir óskum Barðstrendinga og því, sem þeir telja sjer haganlegast. Hvað því viðvíkur, að tillagið er ekki tiltekið, þá sje jeg ekkert athugavert við það, tillöguna má vel samþykkja án þess, að það sje gert, því í háttv.Nd. mætti setja inn ákvæðið um tillagið, ákveða það. Það getur vel verið, að ritsímanefndin hafi kynt sjer það, að brtill. hennar fái góðar viðtökur í Nd.; en þá segi jeg það, að fari svo, að engar nýjar breytingar verði gerðar á frumv., þá er í þessu máli lítið farið eftir þeirri reglu, að láta sanngirni og rjettlæti ráða, því jeg skal enn taka það fram, að það var ekki sanngjarnt, að bæta línunni frá Ölfusárbrú til Vestmannaeyja í 1. flokk, en neita því, að setja Siglufjarðarlínuna í þann flokk. Vestmannaeyjasíminn gefur minni vexti en síminn frá Sauðárkrók til Siglufjarðar, og það stórum mun minni, þegar öll leiðin frá Ölfusárbrú er tekin með, því það eykur miklu við verð línunnar, en litlu við tekjurnar, sem mestar eru í Vestmannaeyjum. Þótt brtill. á þgskj. 348 yrði nú samþykt hjer, mundi hún hvorki skemma frumv. nje vera líkleg til að verða því að falli, enda teldi jeg ekki skaða skeðan, þótt frumvarpið næði ekki fram að ganga í þeirri mynd, sem það nú hefur.

Jón Jónatansson Jeg stend aðeins upp af því, að jeg í gær hafði skrifað hjá mjer nokkur ummæli, er jeg ætlaði að svara, en fjekk ekki færi á því þá. Það fór, eins og mig grunaði, að það komu engin rök fram gegn brtill. minni, er gætu sannfært mig um, að það væri ekki í alla staði rjett og sanngjarnt, sem hún fór fram á. En það var eitt atriði í ræðu háttv. þm Strand., er jeg vildi minnast á. Mjer skildist, sem honum þætti kenna furðu mikillar ósanngirni í því, að kvarta yfir því, þó að mitt hjerað væri beitt órjettlæti, því að önnur hjeruð væru beitt meiru órjettlæti. Þetta er algerlega rangt hjá háttv.þm. Eitt ranglæti rjettlætir ekki annað ranglæti, enda þótt það kunni að vera stærra. Annars endurtek jeg það, að í þessu frv. sje ekki gætt þeirrar sanngirni, er skyldi, gagnvart sumum hjeruðum. Og jeg sje enga ástæðu til að knýja þetta mál fram á þingi nú. Jeg sje ekki, að neinn skaði sje á orðinn, þótt það falli. Háttv, þingm. sagði um brtill. mína, að það væri kátlegt, að hún kæmi fram frá þm. þess hjeraðs, er mest allra hjeraða landsins hefði ausið úr landssjóði. Þetta er gamall söngur hjer á þingi. En mjer finst því varpað fram út í loftið. Það er ekki rjett, að vera að telja það eftir, þótt mikið fje sje veitt til brúagerða í hjeruðum, þar sem stórar ár falla um; brýrnar eru heldur ekki fyrir þessi hjeruð ein, heldur engu síður fyrir allan almenning, er þarna ferðast. Þess verður að gæta, að önnur hjeruð fá stórfje úr landssjóði til strandferða, en þessi hjeruð verða að miklu leyti að vera án þeirra ferða. Það getur vel verið, að mikil ósanngirni sje í því, að önnur hjeruð verða að bíða lengi eftir símasambandi, en hins vegar má þó ofmikil skæklapólitík ekki eiga sjer stað í þessum efnum, og jeg lít svo á, að það sje vafamál, hvort það á að leggja símann út á hvert annnes, þar sem fólkið getur naumast lifað, og þar sem hann er lítið notaður; þar sem samgöngutæki eru viðunandi, í hjeruðum sem hafa verulega framtíðarmögulegleika, verða not símans mest. Síminn á ekki að vera til skemtunar, og hann er meira notaður í fjölmennum hjeruðum, en úti á strjálbygðum annnesjum. En ef til vill væri nær, að leggja hann þangað, en að vera að tvöfalda línur, eins og gert var í Norður-Þingeyjarsýslu í fyrra. Jeg skat svo ekki deila meira um þetta við háttv. þingm., en taka það fram, að það var ekki hrakið með rökum, að brtill. mín væri rjettmæt. - Og mjer finst frumv. ganga svo skamt í því, sem til bóta horfir, að jeg greiði atkvæði móti því. Með því ekki tóku fleiri til máls, var gengið til atkv., og var: Br.till. á þingskj. 348 feld með 7 atkv. gegn 3. Frumv. sjálft var samþ. með 8 : 3 atkv. og endursendist Nd.

Björn Þorláksson (frsm.): Eins og menn muna, var jeg ekkert hlyntur frumv. við 2. umræðu málsins, og fyrri liður þess er svo, að jeg hlýt að vera honum mótfallinn; hann er bæði óþarfur og fljótt framborinn, þar sem engin líkindi eru til útibússtofnunar þessarar fyrst um sinn. Um síðari liðinn veit jeg það nú, að hlutaðeigandi bankastjórn álítur, að hans sje engin þörf, því hún lítur svo, á sem umræddri afgreiðslustofu muni ekki verða komið upp fyrst um sinn. Afleiðingin af þessum upplýsingum er sú, að alt frumv. er óþarft, og jeg verð að líta svo á, sem við þingmennirnir sjeum komnir hingað í öðrum tilgangi en þeim, að leika okkur með tímann, og fjalla um jafn lítilfjörleg og óþörf mál, og frumv. þetta er. Jeg er því á móti frumv., og vil ráðleggja öllum þeim, er ráð mín nokkurs meta, en þeir munu líklega vera fáir hjer í háttv. deild, að fella frv. sem óþarft.

Eiríkur Briem Jeg álít, að útibú þetta á Austfjörðum verði trauðla stofnað strax, en bankastjórnin stofnar það svo fljótt sem auðið er. Hvað síðari liðinn snertir, afgreiðslustofuna erlendis, þá er hann eftir því, sem annar flutningsmaður frumv. í Nd. sagði, borinn fram í samráði við bankastjórnina, og jeg veit, að annar bankastjórinn, 1. þm. Gullbr.- og Kjósarsýslu, var flutningsm. hans í Nd. Jeg vil þess vegna óska þess, að deildin samþykki frumvarpið. Með því að ekki tóku fleiri til máls, var gengið til atkvæða og var: Frumv. samþ. með 7 atkv. gegn 4 og var endursent forseta Nd.

Framsögum. (Björn Kristjánsson) Áður en eg fer að tala um einstök atriði þessa frv., þá skal eg taka það fram, að eg var í flokki þeirra manna, sem ekki vildu leyfa umræður í gær. Bar tvent til þess, fyrst og fremst það, að nefndarálitinu var ekki útbýtt fyr en í gær, enda er það eitt hið lengsta nefndarálit, sem samið hefir verið á þessu þingi og málið jafnframt eitthvert hið þýðingarmesta og stærsta, sem hér hefir komið fram nú. Eg vissi því að þingmenn höfðu alls eigi haft tækifæri til að lesa nefndarálitið. Hin ástæðan til þess að eg var andvígur því að málið væri á dagskrá í gær, var sú, að eg hafði símað til Hamborgar kl. 1 í fyrradag, og var ekki búinn að fá svar á fundinum í gær, fékk það fyrst í dag kl. um 5 e. h., eftir 28 stundir, og eftir að eg var búinn að síma á ný um mikilsverðar upplýsingar í málinu. Eg bið háttv. forseta að afsaka þótt ekki verði 2. umr. blær á orðum mínum, enda liggja engar brt. fyrir. Nefndarálitið er á þgskj. 315; leggja þar 6 af nefndarmönnunum með því að fella frumv., en nefndinni er það að kenna, að sá 7. nefndarmanna gat ekki skrifað undir nefndarálitið, til hans varð sem sé ekki náð, þegar nefndarálitið var látíð í prentsmiðjuna, og er hann beðinn afsökunar á því. Að svo mæltu skal eg snúa mér að frv. Meiri hluti nefndarinnar álítur að ekki beri samþykkja þetta frv., fyrst og fremst af því, að yfirleitt voru nefndarmenn ekki hlyntir einokun, sízt á nauðsynjavöru. Í annan stað telur nefndin nú nægilega séð fyrir tekjum í landssjóð, þar sem nýlega hefir verið afgreitt frá þinginu lotterífrv. og frv. til laga um síldartoll geri eg ráð fyrir að verði samþykt. Nefndin hefir athugað frv. rækilega og er andvíg því, eins og eg tók fram, og hefir því ekki viljað eyða dýrum tíma þingsins í að ræða frv. jafnvel í báðum deildum. Frv. er náskylt frv. um kolaeinokun, sem mestar umræður urðu um í vor. Þetta frv. hefir staðið í skugga fyrir kolafrv., svo að það hefir lítíð verið rætt opinberlega, en er þó sannarlega vert þess að gefa þjóðinni kost á að kynna sér það, og engi skaði skeður þótt það biði. Eg hefi orðið var við á síðustu dögum úlfaþyt út af því, að D. D. P. A. hafi sett upp verðið á steinolíu um 5 kr. tunnuna, er jafnvel eigi að hækka enn um 7 kr. Þetta er mér sagt að sé grikkur, því að slík hækkun sé ekki gerð á steinolíu í útlöndum, heldur sé þetta gert til að pína oss Íslendinga. Ef svo væri, kynnu að renna á menn tvær grímur, ef trygging væri fyrir að þetta frv. gæti verndað oss frá slíkri hækkun. En nú er það öðru nær, en að það verndi oss. Ef verðið hækkaði svona mikið annarstaðar, þá mundum vér engan hemil geta á því haft. Blaðið, sem fer með þessa kenning, hefir því rangt fyrir sér. En nú hefi eg heyrt, hvernið standi á þessari hækkun. Ameríska félagið hugsar sér til hreyfings út af því, hve mjög notkun dísilmótora fer í vöxt, og vill nú kúga sér til handa einkaleyfi félags þess á meginlandinu, sem hefir dísilmótoraeinkaréttinn. Þetta er mér sagt af kunnugum manni, en líklegt er, að ekki muni sú hækkun standa lengi, því annaðhvort félagið verður þó að láta undan innan skamms. Eg drap á, að samþykt þessa frumv. yrði ekki til verndar því, að verð steinolíunnar hækki ekki, þótt vér ættum við það að búa. Má í því efni benda á 4. gr. frv., sem greinir nákvæmlega frá því, hvernig miða skuli hækkun og lækkun við kauphallarverð í Hamborg. Eg hefi upplýsingar um, hve mikið kauphallarverðið var 2. jan. 1912, sem sé Mk. 6,50 hver 50 kíló. Nú er verðið samkv. símskeyti frá Hamborg frá Mk. 8,85-9,15. Það mundi eftir reglum 4. gr. frv. og ástæðunum í nefndárálitinu svara til þess verðs, sem hér segir: Kauphallarverðið í Hamborg var 20. ágúst fyrir 150 kíló lægst Mk. 25,65 En 1. Janúar 1912 lægst ....... - 19,15 Mismunur Mk. 6,15 Grundvöllur fyrir útsöluverðinu í kaupstöðum er eftir frv. í heilum tunnum 12 aur líter, eða tunnan kr. 24,00 þar við bætist þá verðhkkunin Mk. 6,15 (0,89 au.) .. - 5,48 kr. 29,48 Ætti þá steinolían að kosta nú samkv. frumvarpinu um kr. 29,50, og er munurinn þá ekki svo mikill, er miðað er við það verð, sem olían er seld fyrir. Eina ráðið, til þess að bjarga landinu frá því að lenda í klóm steinolíufélagsins er, að skapa keppinaut gegn því, t. d. ef þingið, stjórnin og bankarnir neyttu allra ráða til þess að gera samkepnina nógu sterka, og eigi lægi annað við borð en að danska félagið misti réttinn til að verzla hér, ef það beitti óeðlilegri samkepni. Svo eg víki að sjálfu frv. sem liggur fyrir, þá skal eg taka fram, að ef innleiða ætti einkasölu, þá væri ekki fulltryggilega um hnútana búið, nema frv. væri breytt frá rótum. Eg er mótfallinn allri einokun, bæði ríkiseinokun - að ríkið sjálft taki verzlun í sína hönd, og því, að ríkið selji réttinn til verzlunar með eina eða aðra vörutegund á leigu. Landið okkar er svo lítið og fáment að það þolir ekki þau einveldisáhrif er af einokun mundu leiða. Eg skal ekki að svo stöddu fara að rekja einstöku atriði frumvarpsins, en skal gera það síðar ef ástæða verður til. Eg ætla fyrst að sjá hvort deildin muni vilja samþykkja þetta frumvarp, sem nú liggur fyrir. Og það er víst að þingtíminn endist ekki ef laga á frumvarpið svo, að það geti fullnægt kröfum jafnvel þeirra manna sem hlyntir eru einokun.

Ráðherrann (H. H.) Eg skal vera stuttorður. Eg álit tilgangslaust að að hefja hér almennar umræður um einokun og einkasölu, en ekki get eg látið sannfærast af almennum orðtækjum og slagorðum, sem hv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) varpaði fram. En á hitt vildi eg benda, að það væri rétt að olíuverð í Ameríku væri óbreytt, en það væri flutningsgjaldið yfir Atlantshafið sem hefði hækkað. Auk þess er það að eins Standard Oil og þau félög, sem þeim hring eru háð, sem hækkað hafa steinolíuna, en ekki önnur óháð félög. Vér í milliþinganefndinni skrifuðumst á við 3 stór félög í Ameríku, sem óháð eru þeim hring, þar á meðal var Texas Compagny, frá því veit eg að kemur ágæt olía, sýnishorn af henni hafa verið rannsökuð. Verði stjórninni veitt heimild til að gera samning um einkasölu á steinolíu, er hún ekki bundin við að semja við þau félög, sem háð eru Standard Oil og Rochefeller. Eg ímynda mér að nú sé hægt að fá frá Ameriku olíu sem ekki er hækkuð í verði, og íi Hamborg býst eg við að olían sé að eins hækkuð hjá þessu eina félagi. Auðsætt er að lögin gætu orðið til góðs fyrir landsfólkið, útvegsmenn, kaupmenn og fleiri þótt landssjóður ekki þyrfti þeirra til þess að afla sér tekna. Olían fengist með betri kjörum og kaupmenn losnuðu við bönd þau, er samningarnir við D. D. P. A leggja á þá, og eru þau þó ærið tilfinnanleg ef það er rétt, sem sagt var hér í deildinni áðan, að sumir þeirra væru bundnir til 1938. Móti slíkum heljar-samtökum, sem þeim er Rochefeller hefir myndað, er ekkert annað ráð en einokun, það er viðurkent af þjóðum, sem lengra eru komnar á menningarbrautinni en við.

Björn Kristjánsson Eg verð að skýra frá, hvernig eg hefi fengið upplýsingar um verð á steinolíu í útlöndum. Eg sendi í fyrradag svohljóðandi símskeyti til Hamborgar: „Opgiv Kursen Petroleum Hamborgbörs, haster.“ Það er á íslenzku: „Skýrið frá verði steinolíu kauphöll Hamborgar. Hraðið yður.“ Svarið, sem var 28 tíma á leiðinni með símanum frá Hamborg til Reykjavíkur, hljóðar svo: „50 kilo 9,15-8,85.“ Eg hefi líka upplýsingar um verð 1. jan. 1912, 20. des. 1911, 5. júní 1912, 28. júní 1912 og 29. júní 1911. Þeir sem vilja fullvissa sig um að eg fari með rétt mál, geta fengið að sjá skeytið hjá mér. Eg hefi líka fengið lánað símskeyti hjá kaupmanni hér í bænum, er hann fékk í gær um verð á pensylvanianskri steinolíu, hún kostar komin hér á höfn kr. 30,50. Út af því sem verið var að tala um að kaupmenn væru svo mjög samningum bundnir við D. D. P. A., sumir jafnvel til 1938. Þá skal eg taka fram, að sumir eru bundnir um miklu skemri tíma, þar á meðal einn að eins til 3. september næstk., og hann býðst til að útvega ódýrari olíu enn Steinolíufélagið danska hefir nú á boðstólum. Sú viðbára er æði þunn, að kaupmenn, sem nú verzla með steinolíu, séu bundnir samningum til svo og svo langs tíma. Þar með er gefið í skyn, að engir megi verzla með steinolíu nema þeir. En eg get fullvissað hv.þm. um að þeir hafa að lögum engan einokunarrétt hér á landi til steinolíusölu. Hver getur selt steinolíu, sem vill. Eg skal benda Íslendingum á, að ef þeir vilja fá ódýrt ljósmeti, þá þurfa þeir ekki annað en að setja flatbrennara í lampana sína, í staðinn fyrir hringbrennara, sem þeir brúka nú, því að þá má nota aðra olíu en ameríska olíu, sem er ódýrari. Með því móti gætu menn alveg komist hjá kaupum á amerískri olíu til ljósmatar og því engin óþægindi haft af verðhækkuninni á henni. „Parafin“, sem notað er til lýsingar á Skotlandi, er alveg eins góð olía, ef menn nota flatbrennara, og þar sjást ekki hringbrennarar í lömpum. Hvers vegna ættum við þá ekki að geta notað flatbrennara? Tiltækilegasta ráðið til þess að vinna bug á einveldi steinolíufélagsins er að koma á fót til steinolíuverzlunar innlendu félagi, sem stjórn, þing og bankar að sjálfsögðu ættu að styrkja, en hitt er ekki rálegt, að innleiða eina einokunina, til þess að komast hjá annari. Það er að fara úr öskunni og í eldinn. Viðvíkjandi Hamborgarskeytinu, sem eg las upp áðan, skal eg taka fram, að spurt var um verð á olíu yfirleitt og svarið ræðir líka um olíuverð yfirleitt, það sé 8,85 mörk til 9,15 mörk. Eg skal geta þess, að samanburðinn tók eg eftir lægra verðinu, því sem hagstæðast er frumvarpinu, sem hér er til umræðu. Eg ítreka, að ef menn vilja rengja það, er eg hér segi, þá geta þeir farið niður á símastöð og borið skeytið, sem eg held á hér, saman við frumritið á stöðinni. Flutningsgjöld geta ekki haft svo mikil áhrif á steinolíuverðið að numið geti kr, 5,48 á hverri tunnu. Annars skiftir það engu í þessu sambandi, af hverju verðhækkuninn stafar. Um verðið í New- York veit eg ekki, en hitt veit eg, að það er ómögulegt að flutningsgjaldið á 150 kíló geti stigið um 6-7 mörk. Mér þykir mikið ef flutningsgjaldið frá New-York til Hamborgar fyrir hverja tunnu af olíu yfirstigi t. d. 2 kr., svo um kr, 5,48 farmgjaldshækkun geti ekki verið að ræða. Eins og eg hefi tekið fram, þá er rétta leiðin til þess að tryggja landsmönnum hagkvæma steinolíuverzlun, að þingið, stjórnin og bankarnir taki höndum saman um að styrkja innlent verzlunarfélag til þess að keppa við steinolíufélagið danska. Tillaga mín í þessu máli er, að samþykt verði dagskrá, það er orðið svo áliðið þingtímans, að engin tök eru á að laga frumvarpið svo, að viðlit væri að samþykkja það. Eg skal, dagskránni til skýringar, taka fram, þar stendur í henni: „Ef á kynni að þurfa að halda“, þá er þar með meint ef verðhækkunin heldur áfram. Þar sem talað er um milligöngu bankanna, þá er svo til ætlast að það eigi að vera bönkunum hvöt, til þess að gera vilja þings og stjórnar þar sem í dagskránni stendur: „eftir atvikum með þátttöku landssjóðs eftir föngum“, þá er það sett inn í tillöguna - ekki af því eg viti ekki að stjórnin hefir ekkert fé til umráða í þessu skyni - heldur á það að vera bending um að til sé þingvilji sem segja vilji: Hingað og ekki lengra. Skal eg svo leyfa mér að afhenda hv. forseta dagskrána og óska þess að hún verði borin undir atkvæði að þessari umræðu lokinni.

0570Eggert Pálsson: Eins og nefndálitið ber með sér, þá hefi eg skrifað undir það með fyrirvara. - Eg get ekki verið hinum háttv. meðnefndarmönnum mínum samdóma um að fordæma alla einkasölu - sérstaklega ekki ríkis- eða landa-einkasölu. Eg lít svo á sem allur samanbur við hina gömlu einokun eigi hér alls ekki við. Tímarnir eru nú breyttir frá því sem þá var. Einokunin gamla var lögð á af erlendu valdi og hagnaðurinn af henni rann til útlendinga, en ef hér væri nú í lög tekin ríkis-einokun í stærri eða smærri stíl, þá mundi hagnaðurinn af henni renna í landssjóð. Eg er ekki í vafa um, þótt einokunin gamla væri ill, að ef arðurinn af henni hefði runnið í vasa Íslendinga þá væru þeir vel efnum búnir nú. Ríkiseinokun getur oft verið heppileg, enda notuð bæði til þess að auka tekjur ríkjanna og bæta kjör þau er almenningur á við að búa. Það getur nefnilega vel farið saman að ríkið hafi tekjur af einokuninni og varan eða notkunin verði almenningi ódýrari. Skal eg t. d. nefna síma og póstgöngur, sem allir eru sammála um að vilja láta vera í ríkisins höndum. Líkt mætti fara með margt annað - margar verzlunarvörur - t. d. kol og steinolíu, að taka verzlunina í hendur landssjóði, á þann hátt, að hann hefði arð af því, án þess að landsmönnum yrði varan of dýr, heldur máske ódýrari. En til þess að reka slíka verzlun þarf á reglusömum og duglegum mönnum að halda og verður landsstjórnin að vanda vel valið á þeim mönnum, er hún felur slíkan starfa, og má á engan hátt gera slíkar stöður að bitlingum. En eg geri ráð fyrir, að stjórnin, ekki síður en einstakir menn, eigi völ á góðum mönnum. Hitt er talsvert annað mál, að selja réttinn til verzlunar með eina eða fleiri vörutegundir einstökum mönnum eða félögum. Það tel eg miklu varhugaverðari braut, þótt eg játi að einnig sú aðferð geti eftir atvikum komið til greina. Stjórnin verður því að semja við verzlunarfróða menn, sem hæpið er að stjórnin sjái við svo að hagsmunum landssjóðs og landsmanna sé borgið, þeir vilja auðvitað bera sem mest úr býtum, og eru þaulvanir að standa í slíkum samningum, en stjórnin aftur á móti því óvön. Það getur reyndar staðið svo á, að menn séu tilneyddir að ganga inn á þessa braut, þótt varhugverð sé, og þess vegna vil eg ekki fyrirdæma hana með öllu, en eg álít ekki ástæðu til þess að grípa til slíkra ráða nú sem stendur. Það sem orskaði að menn fóru að hugsa um að fara þessa leið var fjárþörf landssjóðs, en nú er sú ástæða fallin burt, þar sem þingið er búið að samþykkja tekjuaukalög, sem bæta fullkomlega úr fjárþörf landssjóðs í bráðina. Það er líka öllum kunnugt að tillögurnar - frá milliþinganefndinni - um að selja einkarétt til verzlunar, að því er vissar vörutegundir snertir, á leigu, svo og sú stefna í heild sinni hafa mætt megnri mótspyrnu hjá þjóðinni. Og þótt eg álíti sumt af því óverðskuldað sem um þær tillögur hefir verið sagt, þá verð eg þó að halda því fram, að þjóðin þurfi að minsta kosti tíma til þess að melta slíkar uppástungur. Af framan töldum ástæðum get eg því ekki verið því samþykkur að samþykkja frv. það sem hér liggur fyrir að þessu sinni. Það hefir orðið talsverður þytur út úr því að steinolía hefir hækkað í verði, og væri hægt að útvega landsmönnum ódýrari olíu vildi eg gjarnan stuðla að því, að svo gæti orðið, en sé það einn vegurinn að samþykkja þetta frv. óbreytt þá get eg þó ekki verið með því. Það þarf ekki annað en að benda á 10. gr. frv. til þess að sýna að frv. er með öllu óaðgengilegt. Þar er ákveðið að ef stjórnin segir upp samningnum, þá sé landssjóður skyldur til þess að kaupa öll mannvirki, sem leyfishafi hefir gera látið til reksturs steinolíunni, án þess að ákveðið sé nokkurt eftirlit með að þau séu ekki miklu meiri og dýrari en þröf er fyrir. Annað hvort er það sá vegurinn, sem hv. 1. þm. Gk-K. (B. Kr.) benti á, eða þá að landið sjálft ræki verzlun með olíu. En það álít eg einfaldasta veginn. Ef landið sýndi sig að geta ekki rekið verzlunina nema með tapi, en mér er óskiljanlegt að það gæti orðið svo gífurlegt, þá hefði maður gert tilraun. Og þótt nokkurt tap kynni að verða þá væri það þó aldrei einkisvert, að hafa reynsluna fyrir sér. Það mætti þá sjá nokkurn veginn glögt hvort arðvænlegra væri fyrir landið að selja verzlun á þeirri vöru sem hér um ræðir á leigu útlendu félagi eða að landið reki hana sjálft fyrir eigin reikning. Eg þykist svo hafa gert grein fyrir fyrirvara mínum og skal því ekki orðlengja þetta að sinni, enda er tíminn naumur.

Pétur Jónsson Ekki tími til að ræða mikið um þetta einkasölufrv. Eg skal aðeins geta þess til að sýna mína skoðun, að mér hafa virst flestar mótbárur við tillögur milliþinganefndarinnar hafa verið bygðar á miklum misskilningi og samanburði á einokuninni gömlu, og er sá samanburður als ekki viðeigandi og sprottin af vanþekkingu, ríkisskipulagið var þá alt öðruvísi en nú. Þó eg hafi verið nær tillögum milliþinganefndarinnar í „principinu“, þá hefi eg þó ekki getað fallist á að það væri heppileg aðferð til fjársöfnunar í landssjóð, að byrja á kolaeinkasölu. Öðru máli er að gegna þó menn vilji koma á einkasölu á steinolíu því að einokun á henni er fyrir í landinu. Þess vegna get eg fallist á þá heimild sem stjórninni er veitt með frv., til að ná þeim tilgangi að menn fái steinolíu jafn ódýra og áður. Og sá vinningur sem fengist við einkasöluna rynni í landssjóð. - Ef þessi tilgangur næst, þá álít eg, að vér höfum komið ár vorri vel fyrir borð, og trygt það, að steinolía fáist við viðunanlegu verði. Þessa heimild þarf stjórnin ekki endilega að nota, hún gæti samt orðið að gagni með því, að hún mundi gefa seljendum hita í haldið, og léti ekki þetta danska einokunarfélag bjóða landsmönnum afarkosti. Heimildin verður að byggjast á fullu trausti til núverandi ráðherra og stjórnarinnar. Þetta traust hefi eg. Eg treysti því að hann afli sér allra þeirra upplýsinga sem hægt er að fá um þetta mál, og að hann varist þá galla sem bent hefir verið á í „kritik“ þessa máls. Af því trausti sem eg hefi á hæstv. ráðherra (H. H.), þá vil eg ekki setja þær skorður sem 4. gr. gerir. Þær hindra als ekki klaufalegan samning, en þær geta hinsvegar hindrað gerðan samning. Mér finst óheppilegt að auglýsa hvaða skilmálum stjórnin á að ganga að, það á að vera leyndarmál, en ekki opinber auglýsing. Þessa breytingu vil eg gera að nema burt 4. gr. og fleiri breytingar sem þarf að gera í sambandi við hana mun eg koma með við 3. umr. Skal eg svo ekki orðlengja þetta frekar, en vona að frv. gangi greitt fram í hv. deild.

Bjarni Jónsson Eg vil geta þess að eg var svo heppinn að alt kjördæmi mitt er á sömu skoðun og eg um það, að aldrei skuli einokun á neinni vöru hér seld einstökum mönnum á leigu. Eg er á móti frumv., en með dagskrá þeirri sem fram hefir komið í málinu. Þó að frumvarpið sé felt, þá er als ekki loku skotið fyrir það að stjórnin geti tekið í taumana á heppilegan veg.

Matthías Ólafsson Herra forseti! Það verður aldrei ofsögum sagt, um þann mikla skaða sem einokunin hefir gert hér á landi, og því er von að menn séu hræddir og þeim skjóti skelk í bringu, þegar talað er um, að nú eigi að mynda hér einokun. Aftur á móti hafa ýmsir góðir menn og greindir séð það, að nota má einokun í þarfir þjóðarinnar - henni til hags - og veita landssjóði tekjur og láta menn fá vöruna sem einokuð er, við betra verði. Einu sinni var mikið um það talað að eina verzlunarfyrirkomulagið sem viðunandi væri, væri frjáls verzlun, en nú hafa menn séð það, að einmitt með frjálsri verzlun er hægt fyrir auðuga kaupmenn eða verzlunarfélög að mynda einokun, og skal eg þar til nefna „trust“ eða hringana svonefndu, sem öll Ameríka, þessi volduga þjóð, skelfur nú fyrir. Við þessum hringum („trusts“) hefir ekki fundist annað ráð vænna en ríkiseinokun og skiftist þá hagurinn af verzluninni milli ríkisins og kaupendanna; en með frv. því, sem hér liggur fyrir, er ætlast til að ágóðanum verði skift í þrent, nefnilega fyrsti hlutinn í landssjóð, annar hluti til handa þjóðinni, en þriðji hlutinn til þess manns eða félags sem tekið hefir að sér einkasöluna. Þetta er ekkert neyðarúrræði. Þegar ríkis einokun er komin á, þá er auðvitað að bæta þarf við í þessu tilefni mörgum starfsmönnum í þjónustu þess og hafa margir látið það í ljósi að þeir óttuðust að stjórnin mundi með skipun þessara „funktionera“ afla sér stjórnmálafylgis, svo að auðsætt er að mikið traust þarf að hafa á þeirri stjórn sem þetta er falið. Og í fullu trausti þess að stjórnin muni hlutdrægislaust ráða þessa starfmenn greiði eg frv. þessu atkv. Dagskráin á þgskj. 349, held eg að geti ekki komið að neinu gagni og greiði henni því ekki atkvæði.

Jón Ólafsson Herra forseti! Út af dagskrá á þgskj. 349 vil eg geta þess að von er á frv. á morgun, sem vitanlegt er um að hægt er að koma í gegn og það jafnvel með þrem umr. á einum og sama degi, ef mönnum á annað borð er það áhugamál. Einnig mætti koma ýmsum atriðum úr því fram með br.till. við þetta frv. Kapítalið til olíukaupa mun ekki fara fram úr 450 þús. krónum og mundu bankarnir hér hjálpa landssjóði með þetta fé, ef hann fengi leyfi til að verja því á þennan hátt, svo ekki verður hægt að hafa það sem grýlu á móti frv. að leita þurfi út úr landinu að þessu láni.

Benedikt Sveinsson Eg ætla að eins að segja örfá orð út af því sem sagt hefi verið hér í deildinni um að rangt væri að bera saman gömlu einokunina og þessa, sem nú er í ráði að demba á þjóðina. Einkum því sem hv. 2. þm. Rang. (E. P.) sagði að einokuninni hafi verið dembt á af útlendu valdi, en nú væri það ríkið, sem kæmi henni á. En ef að er gáð, þá er það líkt, því hvortveggja einokunin kemst á af hvötum stjórnar landsins. Af því að gamla einokunin reyndist illa, er sagt að hún hafi verið sett í illum tilgangi, en það er als ekki rétt. Það var gert í sama tilgangi og nú, að koma verzluninni í betra horf, og auka tekjur stjórnarinnar. Annað mál er það að menn kynnu að geta séð um að einokun þessi yrði ekki út af eins skaðleg, en aftur á móti er vafasamt að hún geti losað sig úr þeim böndum, sem hún bindur sig með þessu frv, svo fljótt sem ákjósanlegt kynni að vera. - Líti menn á alla þá starfsmenn sem stjórnin á að ráða, þá þarf ekki mikið að efa það að þessir menn gætu orðið góðir agitatorar fyrir stjórnina og mundi þá komast á töluvert veðsjárverð „klikka“. Eg nenni ekki að vera að eltast við einstök atriði, en æði þótti mér það undarlegt er hv.þm. S-Þing. (P. J.) vildi nema burt 4. gr. en það er einmitt bezta grein frv. Ef þingið gæti á nokkurn hátt farið að setja einokun á landsmenn, má ekki minna vera en 4. gr. fái að standa. Annars furðar mig stórlega á því að slík tillaga sem þessi skuli vera komin fram. - 11. gr. ákveður að leyfishafi setji 25.000 kr. tryggingu fyrir því að samningurinn verði haldinn. En það er auðvitað, að þar sem um jafn stórkostlegan atvinnurekstur er að ræða, er þessi upphæð einskis virði sem trygging. Féð þyrfti að vera margfalt meira ef að nokkru gagni ætti að koma. - Eg tek það fram, að eg felli mig við þá rökstuddu dagskrá sem fram er komin. En ef nauðsynlega þarf að taka í strenginn á móti því einokunarfélagi sem nú er, þá ættu menn að samþykkja frumv. sem prentað er á þgskj. 349. Því er borið við að tími vinnist ekki til að koma því fram, með því að svo langt sé liðið á þingtímann. Enn menn skulu gæta að því að þetta stjórnarfrv. sem nú liggur fyrir, er ekki komið lengra en til 2. umræðu. Ómögulegt væri því að koma því í gegnum þingið nema með stórkostlegum afbrigðum frá þingsköpunum, eða með því að framlengja þingtímann. Enda hefir nú flogið fyrir að stjórnin hafi útvegað sér heimild til framlengingar einmitt til þess, að koma þessu frv. í gegn.

Ráðherraun (H. H.) Eg sé ekki til neins, að ræða einstakar greinar frv. En þó langar mig til að bera blak af 10. gr. Menn hafa sagt að það ákvæði væri hættulegt landinu. Engin tök væru á því fyrir landsstjórnina að koma í veg fyrir að settar yrðu á stofn dýrar innréttingar, margra miljóna króna virði, sagði einhver, sem landið yrði svo neytt til að kaupa. En þetta er ekki rétt. Þó að gerðir væru samningar um 10 ár, þá hefði landið heimild til að segja þeim upp á hverju ári. Ef landið segði upp yrði það að kaupa eignir félagsins en ef leyfishafi segði upp þá væri engin kvöð á landssjóði til þess. Og hálf-brosleg er sú mótbára, að leyfishafi mundi hafa mikla tilhneigingu til þess að kasta út þúsundum til að setja landið í vanda. Slíkt væri blátt áfram óhugsanlegt. Ef leyfishafi bygði ekki nema það sem nauðsynlegt væri, þá væri landsjóði hættulaust að taka þær byggingar að sér. Mótbára hv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) um að þingtíminn muni ekki hrökkva til að koma frv. fram, ættu menn ekki að setja fyrir sig. Því að eg hefi heimild frá hans hátign konunginum til að framlengja þingtímann til 30. þm. ef þörf gerist. Eg hefi hér fyrir framan mig bréf til alþingis frá fiskiveiðafélagi Íslands. Ber það með sér að útgerðarmenn hafa mikinn áhuga á að eitthvað sé gert. Það lýsir yfir því, að forstjóri steinolíufélagsins hafi sagt að hækkunin á steinolíunni stafi ekki af aukinni notkun heldur aðallega af því að flutningsgjaldið hafi hækkað svo stórum.

Framsögum. (Björn Kristjánsson) Eg skildi hæstv., ráðherra (H. H.) svo sem landið væri ekki skyldugt til að kaupa áhöld félagsins nema landið segði samningunum upp fyrir 1918. Eg bið hv.þm. að lesa 10. gr. til enda. Þá munu þeir sjá að landið á líka að kaupa þau ef samningurinn verður ekki framlengdur. Annars furðar mig á því hvílíkt kapp hann leggur á, að koma þessu frv. fram, þar sem hann hefir farið að útvega sér heimild til að framlengja þingtímann þess vegna. Mér er það óskiljanlegt af því að búið er að sjá fyrir nægum tekjum í landssjóð til næsta þings. Hvað er þá um að vera? Ekki er fjárþröngin. Eg hefi þegar tekið það fram, að þetta frumv. getur engin áhrif haft á alheimsmarkaðinn. Til þess eru nægar sannanir. Og nóg er mér boðið, þegar farið er að vefengja símskeyti sem eg hefi í höndunum. Hæstv. ráðherra (H. H.) ber háum flutningsgjöldum við hækkuninni á steinolíu. Það nær engri átt. Flutningsgjald frá New-York til Hamborgar getur ekki verið hærra en svo sem 2 kr. á hver 150 kíló. En flutningsgjöld frá Kaupmannahöfn til Íslands eru miklu dýrari en milli New-York og t. d. Danmerkur, og ætti þó hver maður að sjá, að verðhækkunin getur ekki stafað eingöngu af hækkun á flutningsgjaldi. Flutningskostnaður á steinolíu ætti þá að vera hærri en á allri annari vöru. Slíkt þarf enginn að ætla sér að telja neinum trú um.

Eggert Pálsson Eg ætla ekki að leggja út í kappræðu við hæstv. ráðh. (H. H.) og því síður þar sem skoðanir okkar fara saman í aðalatriðunum. En hann hafði ekki öldungis rétt eftir mér ummæli mín um 10. gr. Eg nefndi ekki á nafn að landinu kynni að geta blætt svo mörgum miljónum króna skifti ef samningar yrðu rofnir eða félagsskapnum yrði slitið En hinu gerði eg ráð fyrir, að sú upphæð mundi geta orðið allstór og hættulega há, sem landið yrði að gefa fyrir lóðir og ýmisleg mannvirki sem félagið kynni að leggja fé í. Hv. ráðherra benti á að samningnum mætti segja upp og fría þannig landssjóðinn við óþörf lóða- og mannvirkjakaup En þetta er ekki rétt, að því er til fyrstu áranna kemur eða til 1. júní 1918. Honum verður alls ekki sagt upp til þess tíma, en hins vegar getur leyfishafi lagt mikið fé í lóðir og húsakaup og það því fremur, sem hann á það víst að landssjóður kaupir alt af honum, hið óþarfa jafnt sem hið þarfa, eftir matsverði. En hvers virði þær lóðir og mannvirki yrðu fyrir landssjóðinn ef hann vildi ekki takast sjálfur söluna á hendur á eftir, hygg eg að flestir geti rent grun í. Hann yrði vitanlega að sitja með alt og hefði af því skaða, en engan arð. Þetta veit eg að hinum hæstv. ráðherra hlýtur að vera ljóst. En af því að þetta er nokkurs konar aukaatriði skal eg ekki þrátta um það frekar.

Framsögum. (Guðlaugur Guðmundsson) Það er strandferðanefndin, sem flytur þetta frumvarp, og eg er hennar framsögum. Fyrst að háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) er ekki við, vil eg taka fram, að það sem fyrir honum vakir er að opna möguleika til þess að stjórnin geti keypt strandferðabáta, ef annað um þrýtur.

Framsögum. meiri hl. (Guðl. Guðmundsson) Meiri hluti nefndarinnar hefir komið fram með breyttill. á þgskj. 305, er miða að því sumpart að skýra tillöguna, þannig að stjórnarráðið fái nánara tiltekin þau skilyrði, sem það geti sett Thorefélaginu, ef til kæmi að það yrði leyst frá samningnum. Og er þá það gert að skilyrði, að hafðir verði viðkomustaðir í nokkrum ferðum í Norður-Þýzkalandi og helzt í Lübeck. Ennfremur er lagt til, að það verði sett sem skilyrði fyrir samningsslitum, að félagið gefi stjórninni kost á að kaupa gufuskipin Austra og Vestra. Frá minni hlutanum er brtill. á þskj. 272 í tveim liðum. Nú hefir minni hl. lýst yfir því, að fyrri liður till. væri tekin aftur og er þá brtill. á þskj. 253 sjálffallin. Aftur á móti heldur minni hlutinn fast við 2. lið, sem þá ber að skoða sem brtill. við 2. lið meiri hlutans á þskj. 305. Loks er brtill. frá hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) á þgskj. 386, sem lýtur að því að ákveða, hvert hámark stjórninni skuli heimilt að nálgast í samningum um strandferðir næsta ár, ?: 60 þúsund kr. Það er heldur þýðingarlítið að setja þessi takmörk og virðist ekki heppilegra að ákveða heimildina á annan veg en gert er í tillögum meiri hlutans, ?: að heimildin hljóði upp á rúm 40 þús. kr. Nefndin áleit að fækka mætti viðkomustöðunum og mætti því komast af með minna fé en nú er ætlað til strandferða. Brtill. á þskj. 263 eru samhljóða br.till. á þskj. 272, og þarf eg ekki að fara nánara út í það. Hæstv. ráðh. (H. H.) minnist á það um daginn, að Sameinaða félagið, vildi fá breytingar á farþegataxtanum og fyrir þá ívilnun taka að sér ferðirnar fyrir ekki mjög hátt verð. Mér skilst, að til standi, að skipin verði stærri og vandaðri, en jafnframt hækki farþegagjaldið. Um þetta atriði finst mér ekki þörf að setja inn í till. nokkur skilyrði. Stjórninni er heimilt að semja um þetta atriði, og það kemur í rauninni ekki Alþingi við. Að svo mæltu vænti eg að brtill á þskj. 305 verði samþyktar.

Ráðherrann (H. H.) Það væri eingan veginn einhlýtt fyrir stjórnina til þess að kaupa strandferðaskipin Austra og Vestra að þessi þingsál.till. yrði samþykt. Til þess þyrfti lög. Að öðru leyti er eg þakklátur hv. frams.m. meiri hl. (G. G.) og nefndinni fyrir þau ummæli, að það verði ekki talið neitt brot, að stjórnin breyti samningunum við Sameinaða félagið í þeim atriðum, sem áður hafa tilgreind verið af mér og háttv. framsögumanni og hafi óbundnar hendur til nýrra samninga um næsta ár. -

Björn Kristjánsson Samkvæmt brtill. á þskj. 258, er stjórninni ætlað að verja að eins 40 þús. kr. til strandferðanna árlega. Það gæti farið svo, að stjórninni veitti örðugt að útvega strandferðir fyrir þetta fé, og væri það illa farið. Því er réttast að samþykkja brtill. á þskj. 286, svo stjórnin hafi nægt fé til umráða til þess einnig að halda uppi samgöngunum fyrir suðurströndinni.

Matthías Ólafsson Viðvíkjandi brtill. minni á þgskj. 286 vil eg taka það fram, að eg sé ekki betur en sú tillaga sé ákveðnari en tillögurnar um að heimildin nái ekki „að stórum mun“ fram úr 40 þús. kr. Stjórninni er ekki gefin nein skýring á því, hvað sá „stóri munur“ megi vera hár. Með minni br. till, er stjórnin miklu nær því að vera laus við allan efa um það efni, og vona eg að hún nái fram að ganga.

Pétur Jónsson Eftir því sem menn hafa betur hugsað þetta strandferðafyrirkomulag, hafa menn æ betur komist að raun um, hversu það er óhaglegt, og hve því fé, sem til strandferðanna gengur, er óhyggilega varið. Það er það dæmalaust ósamræmi í milli þessara ýmsu innfjarðabáta og strandbátanna, svo að hverir skaða aðra í stað þess að styðja. Með þessari þingsályktunartillögu er ekkert lagfært í þessu efni. Þar er alt í sömu óvissu sem áður. En það mun ósk nefndarinnar, að stjórnin leggi fyrir næsta þing einhverjar tillögur, sem miðuðu að því að koma betra skipulagi á þetta. Það er líka óskandi að stjórnin rannsaki þetta mál sem allra bezt til næsta þings, safni skýrslum um tekjur innfjarða og strandbátanna, sundurliðuðum eftir viðkomustöðum, og svo um kostnaðinn við þá. Reyni síðan að skapa eitthvert samræmiskerfi af ferðum þeirra báta, sem ganga innfjarða og með ströndum, og leggi þetta fyrir næsta þing. -

Matthías Ólafsson Eg vildi geta þess út af nefndarálitinu í þessu máli (þskj. 235), þar sem lagt er til að sleppa ýmsum viðkomustöðum, þá get eg hugsað mér, að með því lagi mundu 40 þús. kr. hrökkva til Að sleppa þó úr alveg stöðum eins og Patreksfirði nær þó ekki nokkurri átt, og svo er um fleiri staði, sem upp eru taldir, sumir hverjir miklir verzlunar- og útgerðarstaðir. Þótt nú úr þessu ætti að bæta með smábátum, þá er reynslan sú, að þeir hafa litið gagn gert vegna þess, að slæmt samband hefir verið milli þeirra og strandferðanna.

Sigurður Sigurðsson Eg vil geta þess í sambandi við þessa tillögu, að sýslunefndirnar í Árnessýslu og Rangárvallasýslu hafa skrifað Alþingi bréf þess efnis, að ef auðið yrði kjósi þær, að komið verði á mótorbátasambandi milli ýmsra staða austan fjalls og Reykjavíkur. Út af þessari ósk sýslnanna austan fjalls, höfum við þingmenn þessara kjördæma skrifað nefndinni, sem kosin var á öndverðu þingi í þetta mál, og beiðst þess, að þessi ósk eða tillaga yrði tekin til greina. Þætti mér því mikils um vert að fá að heyra frá formanni nefndarinnar eða framsögumanni hennar, hvernig nefndin hefir tekið þessari beiðni. Þegar gengið verður til atkvæða óska eg að breytingartillagan á þgskj. 315 verði borin upp í tvennu lagi, a-liðurinn sér og b-liðurinn sér, því að eg er með a-liðnum en ekki b-liðnum. Eg lít svo á að það sé engin ástæða til að gefa stjórninni undir fótinn með að halda sér til þessara ákveðnu báta, ef um kaup á skipi eða skipum væri að ræða til strandferða eða siglinga. Eg þori að fullyrða, að þessi umræddu skip, „Austri“ og „Vestri“ geta ekki fullnægt þörfum vorum eins og stendur, auk heldur í framtíðinni, og væri því mesta óráð að kaupa þá. Af þessum ástæðum óska eg að breytingartillagan sé borin upp í tvennu lagi.

Tryggvi Bjarnason Við fyrstu umræðu þessa máls var það sagt hér í deildinni, að strika mætti út strandferðir. Út af því skal eg taka það fram, að það eru einu samgöngurnar á sjó, sem sum héruð hafa. Viðkomur strandbátanna eru eftir ferðaáætluninni fyrir 1912, 969, þó ekki séu taldar með hringferðir Austra. Þjóðinni myndi því bregða stórkostlega við ef strandferðunum væri kipt burtu, og flóabátarnir geta ekki fullnægt þörfum manna því að þeir eru ekki nema á stöku stað. Hinsvegar álít eg að miklu tiltækilegra, en að fella strandferðirnar alveg burtu, væri að fækka þeim t. d. úr 6 niður í 4. Um miðsumarið hafa þeir lítið að flytja og gætu þeir á þeim tíma farið 1-2 ferðir til útlanda. Mér virðist sem upptalning minni hluta nefndarinnar á þeim höfnum, er strika megi út af áætlun strandbátanna sé gerð algerlega af handahófi, enda sést ekki hverjar hafnir hann vill láta falla algerlega burt, og hverjar að eins að nokkru leyti, en eg er einmitt hræddur um að hann vilji alveg fella burt þær hafnir sem sízt má að mínu áliti .- nefnilega þær, sem millilandaskipin ekki koma á. Slíka viðkomustaði má ekki fella burtu nema þá þar sem flóabátar eru, en þeir eru nú ekki nema 4 flóabátarnir, sem styrks njóta úr landssjóði. 1. á Faxaflóa, 2. á Breiðafirði, 3. á Ísafirði og 4. á Eyjafirði. Um Húnaflóa gengur enginn slíkur bátur. Millilandaskipin koma þar örsjaldan við, t. d. er millilandaskipum Thorefélagsins aldrei ætlað að koma á hafnir við Húnaflóa á árinu 1912. Reyndar stendur í athugasemd við áætlunina - ekki í henni sjálfri - að komið verði við á Húnaflóa í 1-2 ferðum, ef nægilegur flutningur fáist. Skipin koma nú og oft áætlunarlaust, en þau geta að eins einstakir menn notað, en ekki almenningur, því að hann veit ekkert um hve nær þau koma, og getur yfirleitt ekkert á þau treyst. Það er engin sanngirni í að strika hafnirnar við Húnaflóa út af áætlun strandbátanna því að þangað er oft mikið að flytja, t. d. kemur það oft fyrir að skip liggja hálfan til heilan dag á Hvammstanga þótt veður tálmi ekki afgreiðslu. Ef Húnaflói yrði sviftur strandferðunum, yrði hann olbogabarn eins og hann svo oft hefir verið áður. Það sýnir ókunnugleika minni hluta nefndarinnar, að hann vill strika út Kálfshamarsvík og Reykjarfjörð. Kálfshamarsvík er stórt fiskiver, enda koma strandferðabátarnir þar við í öllum ferð um fram og aftur þetta árið, þá höfn væri með öllu ófært að fella burtu. Það kann að vera, að til sumra þeirra staða, sem minni hluti nefndarinnar telur upp, sé ekki mikill flutningur, en að fella þá alveg burtu er samt ófært. Mér finst vel hugsanlegt, að þó strandbátarnir hæfu göngu sína í apríl og gengju fram í október, þá færu þeir að eins 4 ferðir auk hringferðanna, sem heldur þyrfti að fjölga en fækka, og gætu þeir þá farið til útlanda með t. d. ull að sumrinu og komið aftur með vörur að haustinu, svona í september-mánuði. Sé það rétt að upp úr flóabátunum hafist að eins 2/8 af kostnaðinum, þá er það af því að þeir hafa of lítið svæði undir. Annars væri ekki vanþörf á að gera gangskör að því að rannsaka hvernig flóabátarnir bera sig, og er ilt að halda áfram að styrkja báta sem ekki borga sig og engin þörf er fyrir. Þá ætti og að sjá um að strandbátar og flóabátar keptu ekki hvorir við aðra. Eg býst við að greiða atkvæði með tillögum meiri hluta nefndarinnar. En þeirri áskorun vildi eg um leið beina til ráðherra, að ef samningar takast um strandferðir, að fella ekki burtu viðkomustaði, fækka heldur ferðunum.

Bjarni Jónsson Eg vildi að eins gera fyrirspurn um það, hvort það að Lübeck er nefnd í tillögunni, á að skiljast svo, sem stjórnin sé bundin við að ferðirnar séu farnar til Lübeck, ef félagið alt eins vel vill halda áfram Hamborgarferðunum. Eg tel sjálfsagt að Hamborgarferðunum sé haldið áfram ef þeirra er kostur, því að dálítill rekspölur er kominn á þær og um þær dálítil reynsla fengin. Annars lét eg framsögumann nefndarinnar vita um mann, sem fús væri til samninga um Hamborgarferðir, að Thorefélaginu frágengnu og vona eg að hann láti ráðherra vita um það. Eg taldi réttara fyrir mig að snúa mér um þetta efni til nefndarinnar en stjórnarinnar, ef vera kynni að það mætti henni að gagni koma. Eg skil ekki hvað menn geta haft á móti b-lið tillögunnar, þar er stjórninni að eins áskilinn réttur til að ganga inn í kaup á skipum, virðist henni þau aðgengileg, en hún er á enga lund bundin til þess að gera það frekar en henni gott þykir. Og ekki er hægt að skylda félagið til þess að selja önnur skip en þessi. Háttv. framsögumaður hefir misskilið það sem eg talaði um fargjaldahækkun hér á dögunum. Eg er ekki á móti slíkri hækkun yfirleitt, heldur hinu að láta Íslendinga hafa betri kjör en aðra. Mér gazt vel að ræðu hv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.), eg er honum alveg samdóma um að óráðlegt sé að fækka viðkomustöðunum, hitt miklu tiltækilegra að fækka ferðunum. Viðkomur strandbátanna spara mönnum mikinn tíma og fyrirhöfn og auk þess er það, að þegar menn eru orðnir þeim vanir hafa þeir fargað þeim tækjum er þeir áður höfðu til flutnings og myndi þjóðinni því bregða stórum við ef strandferðirnar hættu, eða viðkomustöðum yrði fækkað að nokkrum mun. Eg gæti talið fleiri ástæður til stuðnings þessu máli, en út í það nenni eg ekki að fara að þessu sinni. Eg hygg að það sé með öllu óhætt að greiða atkv. með þessari till., þar sem frv. sem hér var til umræðu í deildinni næst á undan þessu máli, mun eiga fram að ganga, og er þeirrar stefnu að landssjóður taki þessar skipagöngur í sína hönd að meira eða minna leyti.

Þannig er t. d. ástatt með Patreksfjörð, Bíldudal og Bolungarvík. Heldur ekki virtist nefndinni ástæða vera til að þeir kæmu þar sem flóabátar eru á stöðugu ferðalagi. Nú er ferðum þannig háttað að stundum eru 3 skip í einu á sömu höfninni: millilandaskip, strandbátur og flóabátur. Það má geta nærri hvert vit er í slíku. Hvað þeim viðkomustöðum viðvíkur, sem gert er ráð fyrir í nefndaráliti minni hluta nefndarinnar að fella megi burtu af áætlun, þá skal eg taka fram að sú upptalning er aðeins bending til stjórnarinnar, en annars ætlast til að hún rannsaki málið nákvæmlega, og taki ákvörðun eftir niðurstöðu þeirrar rannsóknar. Að láta skipin vera að koma á hafnir þar sem reynzlan hefir sýnt að ekkert er að gera er ekki til neins annars en að eyða peningum. Gagnvart því sem háttv. 2. þm. Hún. (Tr. B.) sagði, skal eg taka fram að ástæðan til þess að Eyjafjarðarbáturinn bar sig ekki 1911 betur en raun varð á, voru einkanlega ferðir hans á hafnir við Húnaflóa, sem báturinn var leigður í, þvert ofan í tillögur félagsstjórnarinnar. Kom hann á þær í fjórum ferðum. Þessar hafnir voru Blönduós og Lambhúsavík, og þangað hafði hann sannarlega lítið að gera. Í fyrra voru bruttotekjur bátsins af Blönduós kr. 26, 48, þar af voru 25 kr. borgaðar fyrir afgreiðslu, svo að nettotekjur bátsins af þeirri höfn voru kr. 1,48. Og til eða frá Lambhúsavík hafði hann eftir því sem eg bezt veit ekkert eða sama og ekkert að flytja. Hins vegar er mér óhætt að fullyrða að 4 ferðir frá Sauðárkrók vestur á Húnaflóa - til Blönduóss og Lambhúsavíkur - kosta að minsta kosti 800-900 kr. Á Blönduós fékst í vor enginn afgreiðslumaður. Þeir sögðu þar blátt áfram að þeir kærðu sig ekkert um skip sem þeir hefðu ekki beðið um. Eyjafjarðarbáturinn kom þangað einu sinni í vor með rúma smálest af vörum og urðu skipsmennirnir sjálfir að flytja vörurnar í land, því þar á staðnum fekst enginn til þess að skipa þeim upp. Vestri kom þar líka í vor eitt sinn með tvær smálestir eða svo og það fór á sömu leið, skipsmennirnir urðu sjálfir að flytja vörurnar í land. Á þessum stöðum verða skip oft að bíða lengi með smáræði eftir afgreiðslu þó þau hafi afgreiðslumann á staðnum og menn eigi von á flutningi. Eg verð að segja að það að vera að leggja báta á slíkar hafnir þar sem ekkert er að gera, er ekki til annars en að baka útgerðarfélaginu og landssjóði kostnað. Þar sem flóabátarnir ekki hafa nema hæfilegt svæði, þar eru þeir miklu hentugri bæði til fólks- og vörflutninga en strandbátarnir; gallinn hefir hingað til verið sá, að þeir hafa verið teygðir um alt of stórt svæði. En mesta fásinna væri að hætta að halda uppi flóabátaferðunum. Það er þó vísir til innlendra gufuskipaferða, sem sannarlega væri vert að glæða. Það er ólíkt betra að styrktarféð renni til innlendra manna, en að vera að troða því í vasa útlendinga. Það er eins með strandbátana eins og læknahéruðin af því landssjóður á að borga brúsann, þá vilja menn helzt hafa bátana inn á hverja vík eins og menn heimta lækni í hverja sveit þótt engin þörf sé fyrir. Nefndin athugaði tillögu háttv.þm. Árn, (S. S.) og er honum samdóma um, að tiltækilegasta ráðið til þess að bæta úr samgönguleysinu fyrir suðurströnd lansins, sé að hafa hæfilega stóra vélaskútu sem hafi aðalstöð sína í Vestmannaeyjum. Nú þegar síminn er kominn þangað, og kemur væntanlega bráðum austur í Vík, má símleiðis fá að vita til Vestmanneyja hvort leiði er á flestar hafnir á suðströndinni, svo sem Eyrarbakka, Stokkseyri og Vík, og að því er snertir Hornafjörð, er svo til ætlast, að strandbáturinn, sem gengur austur um landið, komi þar við að minsta kosti í tveim ferðum, í apríl og júlí. Viðvíkjandi því sem háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði um Þýzkalandsferðir, þá skal eg taka það fram, að það er alls ekki meining nefndarinnar, að stjórnin sé bundin við Lübeckferðir ef hún getur fengið haldið Hamborgarferðunum áfram. Nefndin leit aðeins svo á, að ekki mundi hægt að fá Hamborgarferðunum haldið áfram án sérstaks fjárframlags úr landssjóði, en hafði hins vegar von um að ferðir til Lübeck fengjust án sérstaks styrks, þar sem sjóleiðin þangað er miklu styttri en til Hamborgar, en sem sagt geti stjórnin, landssjóði að kostnaðarlausu, fengið Hamborgarferðunum haldið áfram, þá er tilgangi nefndarinnar með skilyrðinu náð.

Tryggvi Bjarnason Háttv. þm. Ak. (G. G) sagði að strandbátur Eyfirðinga hefði ekki svarað kostnaði í fyrra af því hann hefði farið til Blönduóss og Hólmavíkur. Það er nú alt af gott „að hafa barn fyrir blóra“. En þetta getur stafað af tvennu: í fyrsta lagi því, að skipin komi mörg á sömu höfn í einu, það er óhagkvæmri áætlun að kenna; og í öðru lagi vegna þess, að áætlanir skipanna eru ekki sendar nægilega út, svo menn vita ekki hvað skipunum líður. Eitt sinn leitaði eg að áætlun Faxaflóabátsins í verzlunum og á afgreiðslustöðum víðsvegar, og fann hana ekki fyr en svo seint, að eg gat ekki notað bátinn. Og þetta er ekki eins dæmi, þó ilt sé. Til þess að not verði að skipunum, þurfa áætlanir að vera í höndum sem flestra, og verður að sjá um að svo megi vera. Eg skil það vel, að bátur sem gengur frá Eyjafirði til Húnaflóa, hljóti að fá minni flutning en t. d. bátur sem gengi þangað af Ísafirði. Þaðan flyzt meiri farmur og þangað. Einkum mundi þó þetta verða ef strandferðirnar fækkuðu. Yrðu strandferðirnar ekki nema fjórar, þá hefði bátur af Ísafirði til Húnaflóa nóg að gera, ef hann fylgdi fastri áætlun, sem almenningur vissi um. Þó háttv.þm. Ak. (G. G.) hafi rétt fyrir sér í því, að ferðirnar á Húnaflóa hafi reynst Eyjafjarðarbátnum arðlitlar, þá sannar það alls ekki, að ekki sé full þörf á bát þangað, alveg eins mikil og annarsstaðar.

Fyrirspyrjandi (Valtýr Guðmundsson) Þegar viðskiftaráðunautsstarfið fyrst var stofnað - og þó einkum áður en það var stofnað - gerðu margir sér mjög glæsilegar vonir um árangurinn af því starfi. Menn ætluðust til, að þeir skyldu vera fleiri viðskiftaráðunautarnir, eða verzlunarráðunautarnir, sem menn þá nefndu þá, og sitja sinn í hverju landi, þar sem helzt yæri von um að finna nýjan markað eða markaðsleiðir fyrir íslenzkar afurðir, og jafnframt finna ný sambönd fyrir innkaup á erlendum varningi, sem hentugri væri til innflutnings hér á landi eða meiri hagnaðarvon af að kaupa hingað beinleiðis, en gegnum milligöngumenn þá í Khöfn, sem hingað til hafa mest verið notaðir. En nú virðist vera komið annað hljóð í strokkinn; nú virðast vonirnar um árangurinn af þessu starfi vera orðnar ærið daufar, svo daufar, að flestir virðast nú helzt óska, að þessi starfi yrði sem fyrst lagður niður. Má vera, að þessar óskir séu nú ekki á fullum rökum bygðar, en hins vegar verður ekki með sanni sagt, að þær séu óeðlilegar eða ástæðulausar, þegar litið er til þess, hvernig þetta starf hefir hingað til verið rækt og hve nauðalítinn árangur það hefir borið. Því óhætt er að segja, að árangurinn hafi hingað til ekki að eins orðið nauðalítill, heldur blátt áfram alls enginn - að því er til gagnsins kemur. Hinsvegar verður því ekki neitað, að þessi starfsemi hafi orðið okkur að ýmsu leyti til ógagns-, en þess konar árangri virðist réttast að sleppa, því hann liggur svo fjarri því, sem til var ætlast. Að svona hefir farið, er sumpart því að kenna, hvernig stjórnin framkvæmdi hugmynd Alþingis, og sumpart því, hvernig starfið hefir verið rækt af þeim manni, er til þess var kjörinn. Í stað þess, eins og Alþingi hafði til ætlast, að skipa fleiri viðskiftaráðunauta, sinn í hverju landi, á líkan hátt og með svipuðum launum eins og hina norsku viðskiftaráðunauta, sem hafa að launum frá 2.500-5.000 kr. (sbr. Alþt. 1911, A. 1383), þá skipaði stjórnin að eins einn viðskiftaráðunaut með 10.000 kr. launum, og svo lenti starfið á manni sem lítið eða ekkert skyn bar á verzlun, en sem jafnan hefir sýnt sig sem mikinn æsingamann í pólitík og engan skapstillingarmann, en frekan mjög til fjárins og óhlífinn við landssjóðinn. Þegar nú hér við bætist, að sá maður, er starfinu gegnir, hefir sýnt því meiri vanrækslu, sem lengra hefir liðið, þá er ekki að furða þótt óánægjan hafi orðið almenn, og því hefi eg fundið mér skylt samkv. 31. gr. þingskapanna, að beiðast skýrslu stjórnarinnar um, hvers vegna þetta er látið ganga án þess að tekið sé alvarlega í taumana. Eitt af því, sem hvað mest á ríður fyrir alla viðskiftaráðunauta, er, að þeir séu ekki neitt riðnir við pólitík eða flokkadrætti, enda eru viðskiftaráðunautar annara þjóða mjög grandvarir í þeim efnum. En það er öðru nær en því hafi verið að heilsa með viðskiftaráðunautinn okkar. Jafn skjótt og hann hafði tekið við starfinu, fór hann að halda pólitíska fyrirlestra og skrifa pólitískar æsingagreinar í útlend blöð, og að þessu urðu svo mikil brögð, að utanríkisráðuneyti Dana fann ástæðu til að kvarta undan þessu framferði hans, og fara fram á, að ginkefli væri stungið í munn honum. Þessu svaraði stjórnarráðið svo, að, eins og erindisbréf viðskiftaráðunautsins greinilega sýndi, lægi pólitísk starfsemi algerlega fyrir utan verksvið hans  (sbr. Alþt. 1911, A. 1343: „Som Instruksen tydelig viser, ligger politisk Virksomhed helt udenfor Forretningskonsulentens Virkefelt“, og hefði stjórnarráðið nú gert ráðstafanir til, að hann léti sér slík orð um munn fara framvegis, sem eftir honum væru höfð, en skyldi það samt fyrir koma, þá mundi hann samkvæmt 6. gr. erindisbréfsins verða sviftur starfinu og kvaddur heim tafarlaust (sbr. bréf stjórnarráðsins 17. Des. 1909)  . En þessum úrskurði stjórnarráðsins hefir verið mjög slælega framfylgt. Því þótt viðskiftaráðunauturinn hafi að vísu síðan að mestu leyti hætt við pólitískar æsingaræður og blaðagreinar í útlöndum, þá fer því mjög fjarri, að hann hafi hætt allri pólitískri starfsemi. Hann hefir þvert á móti síðan stofnað og gefið út pólitískt æsingablað hér á landi, og hann hefir bæði haldið pólitíska fundi og setið hér á þingi mánuðum saman, bæði 1911 og nú í ár, og með því bæði vanrækt skyldur sínar sem viðskiftaráðunautur og berlega brotið á móti 4. og 6. gr. erindisbréfsins, eftir því sem það er skýrt af stjórnarráðinu sjálfu, sem samið hefir bréfið og út gefið, og því ætti bezt að vita, hvernig ætti að skilja það. En hér við bætist einnig, að þegar fjárveitingin til viðskiftaráðunautsins var samþykt á síðasta Alþingi með eins atkvæðis mun, þá var það af þeim þingmanni, sem reið baggamuninn, gert að beinu skilyrði fyrir fjárveitingunni, að viðskiftaráðunautnum yrði ekki látið haldast uppi að hafa hin og önnur störf með höndum, svo sem þingmensku, og að dvelja svo og svo lengi hér og vanrækja þannig starf sitt í útlöndum (sbr. Aþt. 1911, B. I, 272). Það hefði því að minni skoðun verið skylda stjórnarinnar, að gera viðskiftaráðunautnum tvo kosti: annað hvort yrði hann að láta bæði af þingmensku og blaðamensku og gefa sig allan við ráðunautsstarfinu í útlöndum, eða þá að afsala sér ráðunautsstarfinu, því þetta tvent gæti ekki saman farið. Það er skylda stjórnarinnar að sjá um, að fjárveiting þessari, sem þingið hefir veitt til ráðunautsstarfssins, sé varið samkvæmt tilgangi þess. En tilgangur þingsins var óefað sá, að viðskiftaráðunauturinn jafnan dveldi í útlöndum, enda segir svo í 1. gr. erindisbréfs hans: „Viðskiftaráðunauturinn er ætlast til að hafist við í þeim löndum, er landsstjórnin tiltekur, og skal hann auglýsa, í hverju landi, hvar og hve lengi hann verður þar í það sinn. Þessi lönd munu verða Norðurlönd, Þýzkaland og England“ (Alþt. 1911, A. 1342). Mér er nú spurn: Er það landsstjórnin, sem hefir tiltekið, að viðskiftaráðunauturinn skyldi dvelja mánuðum saman hér á landi við pólitísk störf og blaðamensku? Eg get ekki hugsað mér það, heldur mun viðskiftaráðunauturinn sjálfur hafa fundið upp á þessu, stundum með leyfi stjórnarinnar, en stundum eins og haustið 1911, í beinu óleyfi hennar. Þetta er beint brot á erindisbréfinu af hálfu viðskiftaráðunautsins og vanræksla frá stjórnarinnar hálfu í að gæta hagsmuna landsins og landsmanna. Því allir sjá, að því fé er sama sem fleygt í sjóinn, sem varið er til að launa viðskiftaráðunautnum, þegar hann dvelur hér á landi við önnur störf. Og það er ekki neitt smáræði, sem þannig hefir verið látið ganga í súginn. Á fjárhagstímabilinu 1910-1911 voru árslaun viðskiftaráðunautsins 10.000 kr. eða 20.000 kr. fyrir fjárhagstímabilið. Og af þessu tímabili ver hann ekki minna en 13 mánuðum til Íslandsferða og dvalar á Íslandi, og vanrækir þann veg starf sitt í meira en helminginn af tímanum. Hann fer frá Khöfn til Íslands í júlílok 1910 og kemur aftur til Khafnar í lok októbermánaðar. Það eru 3 mánuðir. Svo fer hann aftur frá Khöfn til Íslands í byrjun desembermán. og dvelur þar allan veturinn við þingstörf o. fl., og kemur ekki til Khafnar fyr en undir lok júlímán. 1911. Þetta verða 7 mánuðir. Svo fer hann aftur heim til Íslands í lok ágústmánaðar eða byrjun septembermánaðar (eg hefi ekki getað fundið fyrir víst, hvort heldur er) og kemur ekki aftur til Khafnar fyr en í lok nóvembermánaðar. Þetta verða enn 3 mánuðir. Hann hefir þannig varið 13 mánuðum eða meira en heilu ári til Íslandsferða og dvalar á Íslandi, að nokkru leyti við launað starf, eins og þingmensku, og á þeim tíma gersamlega vanrækt ráðunautsstarfið, en þó tekið 10-11.000 kr. í laun sem viðskiftaráðunautur fyrir þennan tíma. Þetta verð eg að telja illa farið með fé landssjóðsins, og ekki kyn þótt gjaldendum landsins blæði í augum að sjá þannig farið með fé þeirra. Eg kem þá að yfirstandandi ári, árinu 1912, og er þar sízt um framför að ræða, að því er snertir alúð viðskiftaráðunautsins við að rækja starf sitt eða hlífni við landssjóðinn. Fyrir fjárhagstímabilið 1912-13 er fjárveitingin til hans sundurliðuð, þannig að laun hans eru ákveðin 6.000 kr., en til ferðakostnaðar má verja alt að 4.000 kr. eftir reikningi. Frá því 1. janúar og til 24. maí þ. á. dvelur viðskiftaráðunauturinn í Khöfn, að undanskildum, að því er virðist, svo sem mánaðartíma, sem hann dvelur í Kristjaníu. Eg get ekki sagt upp á víst, hve langan tíma ferðin þangað hefir tekið, því skýrslur hans eru svo ógreinilegar Svo fer hann frá Khöfn 24. maí heim til Íslands, kemur hingað 2. júní og hefir setið hér síðan; en hve lengi hann ætlar að dvelja hér á landi, er enn óséð. Hann hefir mér vitanlega ekkert um það auglýst í hérlendum blöðum, og eg minnist heldur ekki að hafa séð í neinu Khafnarblaði neina auglýsingu um dvöl hans þar, né hvar hann væri að hitta, þótt slíkt sé fyrirskipað í 1. gr. erindisbréfs hans. Og er þetta því beint brot á því, og það harla óþægilegt, ef einhver skyldi finna upp á því, að vilja nota hann eða hafa tal af honum. Að því er það snertir, hvað telja beri með ferðakostnaði, þá er svofeld regla um það sett í bréfi stjórnarráðsins frá 9. marz 1910 (Alþ.tíð. 1911, A. 1344): »Reglan virðist eiga að vera sú, að með aukakostnaði sé það eitt talið, er af ferðalaginu leiðir umfram hitt, ef haldið hefði verið kyrru fyrir heima, þ. e. þar sem dvalið er til nokkurra langframa“. En hvernig hefir nú viðskiftaráðunauturinn fylgt þessari reglu? Þannig, að hann hefir bókstaflega reiknað öll þau dagleg útgjöld, sem hann hefir haft til ferðakostnaðar, þó hann hafi mestallan tímann setið kyr á hala sínum í Khöfn. Og þessi útgjöld hafa frá 1. jan.-2. júní numið kr. 1.557,12, en hve miklu þau muni nema meðan hann dvelur hér á landi, er ekki gott að vita, því þeir reikningar eru enn ekki fram komnir. Það verður nógu gaman að sjá þá. þegar þeir birtast. Og sannast að segja getur hann eftir hinni settu reglu með meira rétti reiknað sér ferðakostnað, meðan hann dvelur hér, af því hann er hér á ferðalagi, þótt ekki sé það í þágu ráðunautsstarfsins, heldur en fyrir þann tíma, sem hann heldur kyrru fyrir í Khöfn. Því þá á hann sannarlega að lifa af sínum 6.000 kr. launum. Til hvers væru þau annars ætluð? Eg hefi í stjórnarráðinu fengið að sjá reikninga viðskiftaráðunautsins frá 1. jan. til 2. júní þ. á. Þeir eru 3 og hljóða þannig: I. Frá 1. Jan -29. Febr. 1912. Húsaleiga (Hótel Kongen af Danmark 1/1-7/1, Fru Byes Hotel 8/1-17/1, Parkvejen 17/1 -17/1) kr. 122,00 Farseðlar til Oslóar og sömu leið aftur - 53,40 Fæði í 60 daga - 408,00 Þjórfé - 109,50 Af stöð og á - 5,25 Sporvagnar og bifreiðar . . - 21,50 kr. 719,65 II. Frá 1. marz-30. apríl 1912. Húsnæði kr. 102,00 Fæði í 34 daga - 245,00 Þjórfé 1/3,-3/4 - 60,00 Akstur og flutningskostnaður - 7,00 Matarvist á Helmershus 4/4-30/4 - 143,72 Til neyzlu utan matvistar - 12,00 Sporvagnar - 3,00 Þjórfé 4/4-30/4 - 14,00 kr. 586.72 ÷ afslætti á húsaleigu - 7,25 kr. 579,47 III. Frá 1. maí-2. júní 1912. Matvist í 24 daga kr. 105,75 Til neyzlu utan matvistar - 20,00 Þjórfé - 15,00 Vagnar og flutningur - 5,00 Ferð frá Khöfn til Rvíkur - 98,25 Þjórfé - 12,00 Flutningur - 2,00 kr. 258.00 Við 1. reikninginn er svo látandi athugasemd: „Með fæði er talið kaffi, drukkið til hressingar utan máltíða. Þó get eg eigi fyrir umliðinn tíma sagt, hversu mikið það er“. Hins vegar er hvergi getið um vindla eða annað tóbak, né skóviðgerðir, á reikningunum, en annað virðist þar ekkert vanta af daglegum útgjöldum. Til þess eru þá máske launin ætluð, þessar 6.000 kr. En þar sem fæðispeningarnir eru reiknaðir all-ríflega, oftast um 7 kr. á dag, stundum meira, stundum nokkuð minna, og í maí ekki nema rúml. 5 kr., þá er þó ekki ólíklegt, að vindlar séu þar með taldir, því leitun mun á þeim matsölustöðum í Khöfn, þar sem fæði er selt svo dýrt sem reikningarnir sýna. Eg þekki þá ekki, og hefi eg þó verið búsettur í Khöfn í nál. 30 ár. Þá virðist og þjórféð vera full-ríflega reiknað, þar sem það er oftast framt að 2 kr. eða um 1,80 á dag, þó fyrir komi að það sé minna. En það sem þó hér skiftir mestu máli, er, að af öllu þessu fé ber viðskiftaráðunautnum alls ekkert, samkvæmt reglu stjórnarráðsins sjálfs, nema fyrir ferðina til Kristjaníu, og tel eg því stjórnarráðinu skylt að neita að borga þessa reikninga. En þessi ágengni við landssjóðinn hjá viðskiftaráðunautnum er engin ný bóla. Meðan hann hafði 10.000 kr. í föst laun, gerði hann landssjóðnum reikning fyrir rúml. 1.148 kr., aðallega fyrir lystiferðir til Ítalíu og Parísar. Því ekki verður séð, að þær ferðir hafi verið gerðar í neinum öðrum tilgangi en að skemta sér, enda árangurinn af þeim enginn annar. - Því þó viðskiftaráðunauturinn hafi verið að reyna að fóðra þetta ferðalag með því, að benda á markað fyrir íslenzka hesta í Rómaborg, silkikaup og ullarsölu í Mílanó, og sölu á íslenzkum matvælum til Suður-Þýzkalands, ef flutningsgjaldið væri ekki svo hátt og tollverndin svo mikil, að þetta væri þess vegna frágangssök, þá er slíkt hjal svo barnalegt, að mann stórfurðar á, að fullorðinn maður skuli leyfa sér að bera annað eins á borð. Hann hefði alveg eins getað sagt, að góður markaður mundi vera fyrir íslenzkan saltfisk í tunglinu, ef hægt væri að komast þangað. Og hver hefir yfirleitt verið árangurinn af starfi viðskiftaráðunautsins? Mér hefir ekki tekist að uppgötva annan árangur af því, en að hann hefir verið að reyna að myndast við að senda stjórnarráðinu hinar fyrirskipuðu skýrslur, að minsta kosti eina á mánuði, eins og segir í erindisbréfinu. En hve húmbúgskendar þessar skýrslur oft hafa verið, má m. a. sjá af því, að hann hefir alveg eins sent þessar skýrslur fyrir þá mánuði sem hann hefir dvalið heima á Íslandi, stundum 7 mánuði samfleytt, og verður ekki annað af þessum skýrslum séð, en hann hafi altaf dvalið úti í löndum og verið þar að þinga við hina og þessa útlendinga um viðskifti. Og til þess að minna bæri á þessu húmbúggi, er hann hættur að staðsetja skýrslurnar eða geta um hvar þær eru ritaðar. Og í seinni tíð er hroðvirknin farin að ganga svo langt, að hann er líka hættur að dagsetja þær, og stundum eru þær ekki einu sinni undirskrifaðar. Þannig er skýrslan fyrir ágúst 1911 bæði óundirskrifuð og ódagsett, fyrir september s. á. ódagsett, fyrir janúar 1912 óundirskrifuð, ódagsett og ekki getið um hvar hún er rituð; fyrir marz og apríl ódagsett, og fyrir maí og júní vantar bæði undirskrift, dagsetning og staðsetning og meira að segja sjálft ártalið 1912. Þar stendur að eins „skýrsla fyrir maí og júní“. Þá er hann og til hægðarauka farinn að senda eina skýrslu fyrir hverja 2 mánuði, þó erindisbréfið heimti skýrslu „að minsta kosti einu sinni í mánuði“. Og þá er ekki innihaldið sérlega burðugt. Vanalegast nú orðið ekkert nema að hann hafi átt tal við hina og þessa menn um viðskifti við Ísland, en enginn árangur getað af því orðið. Í hinum fyrstu skýrslum var þó dálítil viðleitni til að sýnast gera eitthvað, eins og t. d. þegar hann 1909 sendi stjórninni heilmikinn bálk af tillögum frá einhverjum dönskum lögmanni í Genúa, sem þó fékk þann vitnisburð hjá verzlunarráðuneyti Dana, að hann þætti fljóthuga og stórhuga, en fremur laus í rás, svo fara yrði varlega í að sinna tillögum hans. Hann hefði áður átt stóreignir, en væri nú illa staddur og ætti erfiðar fjárreiður (Atþt. 1911, A. 1366). Þetta var nú helzta viðskiftasambandið, sem viðskiftaráðunauturinn gat bent þjóð vorri á. Í annari skýrslu (nóv. 1909), skýrir hann frá, að 2 menn, annar danskur og hinn íslenzkur, hyggi á að verða nokkurskonar milligöngumenn fyrir íslenzka verzlun í Hamborg, og láti hann þessa getið, ef vera kynni að landsstjórnin vildi láta menn vita um það til hvatningar eða varnar (Alþt. 1911, A. 1350). En ekki dettur honum í hug að gefa stjórninni nokkra leiðbeiningu um það, hvort hún eigi að ráða mönnum til eða frá að skifta við þessa menn. Og til þess var þó því meiri ástæða, þar sem kunnugt var að annar þessara manna að minsta kosti hafði orðið gjaldþrota eða komist í kröggur fyrir vanskil, sem ekki var víst að stjórninni væri kunnugt um. Úr hinum síðustu skýrslum viðskiftaráðunautsins er þess helst að geta, að hann skýrir stjórninni fleirum sinnum frá því (síðast í bréfi frá 9. marz 1912), að hann hafi verið að hvetja Iðnaðarmannafélagið í Rvík til að stofna lotterí, og vill auðsjáanlega fá stjórnina til að beitast fyrir framkvæmdum í því máli. Og í því skyni sendir hann henni prentaða áætlun (Plan) fyrir „Vare og Industri lotteri“ Dana, sem hafa megi til fyrirmyndar. Þetta mun koma flatt upp á flesta hv.þm., sem heyrt hafa ræður hv. viðskiftaráðunauts hér í deildinni fyrir nokkrum dögum, um hve háskaleg og siðspillandi öll lotterí væru. En í marz var hann þess hvetjandi við stjórnina, að þessi spilling væri flutt inn í landið, og benti henni á, hvaða útlent lotterí menn ættu að taka sér til fyrirmyndar. Má hér um segja, að skjótt breytist veður í lofti, og að fleiri vindhanar snúast skjótlega en þeir, sem sjást á bæjarburstunum. Eg vil nú ekki þreyta háttv. deild á því, að tilfæra meira úr hinum nauðaómerkilegu skýrslum viðskiftaráðunautsins, heldur láta mér nægja að beiðast skýrslu stjórnarinnar um, hversvegna það er látið ganga, að hann vanræki starf sitt, sýni frámunalega hroðvirkni í skýrslum sínum og brjóti bæði erindisbréf sitt með því að fást við annarleg störf og dvelja langdvölum hér á landi, stundum í fullu leyfisleysi, ef ekki beinu banni stjórnarinnar, og að hann ennfremur sýni landssjóði dæmalausa ágengni í reikningum sínum, þvert ofan í þær reglur, sem stjórnarráðið sjálft hefir sett. Eg get nú hugsað mér, að eg fái þau svör, að stjórnin þykist ekki hafa full tök á viðskiftaráðunautnum eftir því sem fjárveitingin til hans var orðuð á síðasta þingi. Eg hefi meira að segja sjálfur hallast að þeirri skoðun. En við nánari rannsókn hefi eg séð, að þetta er helber misskilningur. Í Nd. var að vísu aftan við fjárveitinguna til hans hnýtt þessari athugasemd: „Erindisbréf hans frá 30. júlí 1909 haldist óbreytt“ (Alþt. 1911, A. 1228). En þetta var felt í Ed., og í Sameinuðu þingi var liðurinn samþyktur þannig: »Til Bjarna Jónssonar frá Vogi til viðskiftaráðunautsstarfa, samkvmt erindisbréfi frá 30. júlí 1909 alt að 10.000-10.000 kr. Þar af 6.000 kr. laun hvort árið, og alt að 4.000 kr. hvort árið til ferðakostnaðar eftir reikningi“. (Alþt 1911, A. 1539). Og þannig hljóðar því liðurinn í fjárlögunum. Eins og menn sjá, er hér ekkert ákveðið um að erindisbréf viðskiftaráðunautsins skuli haldast óbreytt. Það hafði verið farið fram á það og fyrst samþykt. En svo var það einmitt felt. Í lögunum stendur að eins að viðskiftaráðunautsstarfið skuli rækt samkvmt erindisbréfi frá 30. júlí 1909. Og líti maður svo í erindisbréfið, þá stendur þar í 6. gr.: »Viðskiftaráðunauturinn verður að stta sig við þr breytingar, er kunna að verða gerðar á erindisbréfi þessu“. Stjórnin getur því breytt erindisbréfinu, eins og henni sýnist. Og hún getur meira en það. Hún getur, ef því er að skifta, svift viðskiftaráðunautinn starfinu að fullu og öllu, ef hann vanrækir starfið eða brýtur erindisbréfið. Þar segir sem sé svo í 6. gr.: „Hafist viðskiftaráðunautur nokkuð það að, er kemur í bága við hlutverk hans eftir þessu erindisbréfi eða fer út fyrir verksvið það, er honum er þar ætlað, má svifta hann starfinu og kveðja hann heim tafarlaust“. Það dugar því lítið, þótt fjárveitingin til viðskiftaráðunautsins sé veitt upp á nafn, því það gildir því að eins, að öll starfræksla hans og framferði sé í fullu samræmi við ákvæði erindisbréfsins, en í því er bæði honum gert að skyldu að haga sér eftir fyrirskipunum stjórnarinnar, og henni heimilað að svifta hann starfinu, ef hann gerir það ekki. Stjórnin hefir því full tök á viðskiftaráðunautnum, og enga afsökun, ef hún liður honum að vanrækja starf sitt og vera að vasast í annarlegum störfum.

Ráðherrann (H. H.) Svar mitt verður stutt og lítið. Eg hefi engan þátt tekið í neinum af þeim stjórnarathöfnum, sem hinn háttv. fyrirspyrjandi gerði að umtali og aðfinningarefni og ber þar af leiðandi heldur enga ábyrgð á þeim, enda lít eg svo á sem aðaltilgangur fyrirspurnarinnar sé sá að koma því til vegar að þingið gefi stjórninni bendingar um, hvernig hún framvegis eigi að hegða sér gagnvart viðskiftaráðunautnum, og hvert eftirlit hún eigi með honum að hafa og er mér ánægja að hlýða á hvert álit þingsins er í því efni. Sé svo að stjórnin hafi hingað til tekið mjúkum höndum á viðskiftaráðunautnum, þá hygg eg að því hafi ráðið kurteisi við þingið. Stjórnin mun hafa litið svo á að hér væri um persónulega styrkveiting að ræða, sem hún ætti aðeins að sjá um greiðslu á, en ekki skifta sér af að öðru leyti. Eg get ekki verið því samþykkur að stjórnin geti breytt erindisbréfi viðskiftaráðunautsins eins og fjárveitingin til hans er orðuð í gildandi fjárlögum, þar sem vitnað er til erindisbréfsins frá 30. júlí 1909. Í því bréfi stendur að vísu að viðskiftaráðunauturinn verði að sætta sig við þær breytingar, sem gerðar kunna að verða á erindisbréfi hans. En þar með er ekki sagt að Alþingi vildi sætta sig við, að erindisbréfinu væri breytt af stjórninni, eftir að þingið er búið að samþykkja, að störfum ráðunautsins skuli hagað samkvæmt bréfinu. Annars vona eg að fyrirrennari minn hv.þm. Borgf. (Kr. J.) svari fyrirspurninni, því að hann er þessu máli kunnugastur, þar sem um er að ræða hluti, sem skeðu í hans embættistíð, og skal eg leyfa mér að afhenda honum öll skjöl þessu máli viðvíkjandi, sem í vörzlum stjórnarinnar eru.

Kristján Jónsson Hæstv. ráðh. (H. H.) tók það fram að hann hefði engin afskifti haft að stjórnarathöfnum þeim, sem hér eru gerðar að umtali og aðfinningarefni. Fyrir mitt leyti skal eg þá taka það fram að eg hafði ekki afskifti af viðskiftaráðunautnum fyr en eftir þinglok 1911, og get því ekki svarað til þess er áður hefir skeð í þessu máli. Eg skal leyfa mér að benda á ákvæði gildandi fjárlaga hér að lútandi. Það hljóðar svo: „Til Bjarna Jónssonar frá Vogi til viðskiftaráðunautsstarfa, samkvæmt erindisbréfi frá 30. júlí 1909 10.000 kr., þar af 6.000 kr. laun hvort árið og alt að 4.000 kr. hvort árið til ferðakostnaðar eftir reikningi“. Um þessa fjárveiting urðu miklar umræður á þingi 1911, og tók eg þá fram hvernig eg skildi þetta ákvæði. Eg skildi það svo þá og skil það svo enn að með því hafi viðskiftaráðunauturinn verið tekinn undan umsjón og eftirliti stjórnarinnar, og sé hann nú að eins háður umsjón og eftirliti þingsins. Það var vilji þingsins að það eitt skyldi hafa eftirlit með honum. Stjórnin getur heldur ekki vikið viðskiftaráðunautnum frá starfi sínu og erindisbréfinu er heldur ekki hægt að breyta, annars væri tilvitnunin til erindisbréfsins frá 30. júlí 1909 í fjárlögunum heimska, og skildi eg hæstv. ráðherra (H. H.) svo, sem hann væri sömu skoðunar um þetta efni. Viðskiftaráðunauturinn á samkvæmt fjárlögunum heimtingu á launum sínum og ferðakostnaði eftir úrskurðuðum reikningum. Eg lít svo á sem þingið 1911 hafi lögfest erindisbréfið og öðruvísi getur þingið ekki litið á það mál, einmitt vegna þess hvernig þingið 1911 tók í málið. Eg hefi hvorki leyft né bannað viðskiftaráðunautnum pólitíska starfsemi hér á landi, því að til þess hafði eg enga heimild. Erindisbréf viðskiftaráðunautsins bannar honum alls ekki pólitíska starfsemi hér á landi og hún er heldur ekki bönnuð í bréfi stjórnarráðs Íslands til utanríkisráðherra Dana frá 17. des. 1909, þar er að eins átt við að hann megi ekki taka þátt í eða standa fyrir agitation um íslenzk stjórnmál í útlöndum. Það kannast eg við að honum sé bannað og það hefir hann mér vitanlega ekki gert, að minsta kosti ekki síðan um þinglok 1911. Eins og eg tók fram áðan er ekkert í erindisbréfinu, sem bannar viðskiftaráðunautnum pólitíska starfsemi hér á landi og þegar Bjarni Jónsson var skipaður viðskiftaráðunautur var hann alþingismaður og honum var ekki sett neitt skilyrði um að leggja niður þingmenzku eða að hætta að fást við pólitík og þegar fjárveitingin af þinginu 1911 var stíluð beinlínis á nafn hans, var hann enn þingmaður og þó var honum ekkert skilyrði sett um að hætta við þingmensku eða aðra pólitíska starfsemi. Fjárveitingin er alveg skilyrðislaus. Að vísu hreyfði einn þingm. því í sameinuðu þingi, til þess að fóðra atkvæði sitt, að hann ætlaðist til að viðskiftaráðunauturinn fengist ekki við politík, en það ber ekki að skoða sem skilyrði - sízt frá þingsins hálfu; - það var að eins andvarp frá særðu hjarta þingmannsins. Eg verð því að halda því fast fram að stjórnin hafi ekki vanrækt skyldu sína þótt hún hafi ekki bannað viðskiftaráðunautnum af fást við pólitíska starfsemi hér á landi. Stjórnin hafði enga heimild til þess að skifta sér af því. Hefi eg því svarað fyrsta lið fyrirspurnarinnar út í æsar, svo að eigi verður í móti mælt. Hvað annan lið fyrirspurnarinnar snertir - um dvöl hans hér á landi. Þá skal eg taka fram að síðan í þinglok 1911 minnist eg ekki að hann hafi dvalið hér á landi nema nokkur tíma í fyrra haust og svo á þessu þingi. Þegar viðskiftaráðunauturinn kom heim í fyrra haust skýrði hann mér frá að hann væri í viðskiftaráðunautserindum. Hann vildi koma á útflutningsfélagi meðal íslenzkra kaupmanna og þyrfti því við þá að tala og auk þess var mér kunnugt um að hann hafði fleiri störf með höndum, lútandi að viðskiftaráðunautsstarfsemi. Eg sagði honum þá, að stjórnin vildi engan dóm á það leggja, hvort þetta væri lögmætt erindi, viðskiftaráðunauturinn yrði sjálfur að ábyrjast það gagnvart Alþingi - en reyndar álít eg sjálfur að hann hafi haft lögmætt erindi hingað heim þá, enda er mér kunnugt um að hann hélt hér fund með kaupmönnum og fór norður um land er hann sigldi aftur og talaði við kaupmenn á viðkomustöðum skipsins. Þá virtist mér það ekkert annað en eðlileg afleiðing af því að viðskiftaráðunautnum var ekki bönnuð þingseta, að honum væri heimilt að koma hingað til landsins til þess að sitja á Alþingi. Ekki er mér heldur kunnugt um að viðskiftaráðunauturinn hafi önnur launuð störf á hendi en viðskiftaráðunautsstarfið. Eg hefi aldrei vitað þingmensku talda launað starf. Að vísu fá þingmenn fæðispeninga meðan þeir sitja á þinginu, en það er að eins endurgjald fyrir kostnað, og önnur borguð störf veit eg ekki til að viðskiftaráðunauturinn hafi á hendi. Hvað viðvíkur 3. lið fyrirspurnarinnar um ferðakostnaðarreikninga viðskiftaráðunautsins, þá skal eg fyrst og fremst taka fram gagnvart háttvirtum fyrirspyrjanda, að eg álít alls ekki að nein almenn regla felist í stjórnarráðsbréfinu frá 9. marz 1910, það bréf átti að eins við eitt einstakt tilfelli, og þó svo hefði verið, þá væri sú regla fallin burtu nú eftir því sem fjárveitingin til viðskiftaráðunautsins er orðuð í gildandi fjárlögum. Eftir þeim á viðskiftaráðunauturinn heimtingu á ferðakostnaði eftir reikningi, sem að sjálfsögðu liggur undir úrskurði stjórnarráðsins. Eg minnist þess að í febrúarmánuði er fyrsti reikningurinn barst stjórninni, ákvað hún að ferðakostnaðurinn á hverjum mánuði mætti ekki fara fram úr 1/12 af 4.000 kr. að viðskiftaráðunauturinn gæti sent reikningana til til íslenzku stjórnarskrifstofunnar í Kaupmannahöfn og ef ekkert findist sérstakt við það athuga, gæti hann fengið reikningana borgaða þar, en annars yrði að senda þá hingað heim til úrskurðar. Ennfremur var ákveðið, að Hamborg skyldi talin aðal aðsetursstaður hans, eins og áður hafði verið, og skyldi miða ferðakostnaðarreikningana við það. Það hefir verið tekið fram að til ferðakostnaðar viðskiftaráðunautsins eigi ekki að telja dagpeninga; það hefir heldur ekki verið gert, en fæðiskostnaður hefir honum verið greiddur, og er það annað en dagpeningar. Háttv. þingm. Sfjk. (V. G.) sagði, að ferðakostnaður viðskiftaráðunautsins hafi verið 1.500 kr. á hálfu ári, (þessu síðasta misseri). Þó ferðakostnaðurinn hafi orðið þetta, þá er það þó ekki nærri því helmingurinn af þeirri upphæð, sem ráðunautnum er heimiluð með fjárlögunum í ferðakostnaðarskyni. Eg veit ekki hvort þessi upphæð hefir verið greidd, en eg tel að til þess hafi verið full heimild. Fyrirspurninni, sem fram hefir komið í dag, þykist eg nú hafa svarað, lið fyrir lið, að svo miklu leyti sem eg get, sem fráfarinn ráðherra. Mörg atriði eru í ræðu háttv.þm. Sfjk. (V. G.) sem eg ekki tel mér skylt að svara, en sem eg hygg, að viðskiftaráðunauturinn muni svara sjálfur.

Bjarni Jónsson „Enginn hefir á spurningunni“, sagði kerlingin. Og sama hefir víst vakað fyrir hinum danska háskólakennara, þm. Sfjk. (V. G.), þá er hann lét sér sæma, að bera upp þessa fyrirspurn. En honum verður þó naumast kápan úr því klæðinu, því að meiri kröfur munu menn, að minsta kosti Seyðfirðingar, gera til hans um rétthermi en til hverrar Gróu, sem gengur í pilsi eður brókum manna á meðal og segir fréttir. Þó eru hans fréttir engu áreiðanlegri. Í fyrsta lið fyrirspurnar sinnar segir hann frá því, að viðskiftaráðunaut Íslands sé bannað að fást við pólitíska starfsemi með blaðamenzku og þingmensku og nefnir þar til erindisbréf dags. 30. júlí 1909. Í 4. grein erindisbréfsins stendur, hvað honum er bannað: „Verzlunarviðskifti má hann engin hafa hvorki fyrir sjálfan sig né í annara umboði, né neina aðra atvinnu reka, er komi í bága við framangreint starf hans og skyldur í landsins þarfir“. Margir munu vita að það er engin atvinna að borga prentun og pappír í blað og vinna kauplaust að því. Gera menn slíkt fyrir sakir áhuga síns á landshag og þjóðar, en eigi til gróða. Enginn innlendur maður mun þora að kalla þingsetuna atvinnu, en vera má að þessi kennari við háskóla Dana gerist þingmaður hér til þess að leita sér atvinnu í sumarleyfinu. - Þingmenskan og blaðið koma ekki í bága við stöðuna, heldur þvert á móti. Þetta var nú fyrsta Gróu-fréttin. Sá næsti fróðleikur, sem háskólakennarinn flytur, er sá, að stjórnarráðið hafi ritað utanríkisráðuneyti Dana bréf um blaðamensku og þingsetu viðskiftaráðunautsins, dags. 17. des. 1909. Hvað er nú um þetta? Hinn 10. nóvember 1909 skrifaði Scavenius utanríkisráðherra Dana íslenzku stjórninni bréf um viðskiftaráðunautinn. Er það prentað í bæklingi mínum, „Skilur haf hjarta og vör“, á bls. 52-53. Segir þar meðal annars: „Ráðuneytið leyfir sér í þessu sambandi að leiða athygli hins konunglega ráðuneytis að því, að í mörgum, bæði norskum og dönskum blöðum, hafa birzt samtöl við Bjarna Jónsson, þar sem sagt er að hann hafi haft þau orð um sambandið milli Danmerkur og Íslands, sem illa sýnast eiga við stöðu hans, að vera opinber fulltrúi Íslands“. Hinn 17. des. sama ár svarar Björn Jónsson, þáverandi ráðherra og segir í því bréfi: „Svo sem greinilega má sjá af erindisbréfinu, liggur stjórnmálastarfsemi alveg fyrir utan verksvið viðskiftaráðunautsins . . . .“ Hvorugt á við þingsetu eða ritstjórn, heldur eingöngu við starfsemi viðskiftaráðunautsins erlendis. En vilji menn efast um að þetta sé rétt, þá er hér skýring ráðherrans sjálfs á bréfinu: „Eg held eg hafi skrifað þér síðast, hvernig eg skil loforðið um að sneiða hjá pólitík í utanríkisblöðum: sjálfsagt að mega skýra frá því, sem á milli ber við Dani, objectivt en ekki agitatoriskt . . .“ (Í bréfi til mín dags. í Rvík 19/2 1910). Vona eg að hér með sé fullsannað, að hinn danski háskólakennari vitni hér bandvitlaust til þessa bréfs. Gróa gamla aftur á ferðinni. Þá talar sami háskólakennari Dana í sögu Íslands um skilyrði, sem síðasta þing hafi sett fyrir fjárveitingu til viðskiftaráðunauts. Þessi fjárveiting er 31. liður 16. gr. og hljóðar svo: „Til Bjarna Jónssonar frá Vogi til viðskiftaráðunautsstarfa, samkvmt erindisbréfi frá 30. júlí 1909 alt að 10.000-10.000 kr. Þar af 6.000 kr. laun hvort árið, og alt að 4.000 kr. hvort árið til ferðakostnaðar eftir reikningi“. (Alþt. 1911, A. 1539). Hver mundi nú sjá hér skilyrði annar en hinn lærði þm. Sfjk. (V. G.). Hinu munu fáir samsinna honum í, að það sé fjárlagaskilyrði, þótt einn einstakur þm. geri sérstaklega grein fyrir atkvæði sínu. Enn er gamla konan á ferðinni, í þriðja sinn í fyrsta lið fyrirspurnarinnar. Og annað er ekki í þeim lið. Þá segir sami vísindamaður að eg dvelji mánuðum saman hér á landi við önnur launuð störf og taki þó full laun. Ef „önnur launuð störf“ á að eiga við eitthvað annað en þingsetuna, þá eru ummæli hans fullkomin ósannindi. En ef hann talar hér um þingsetuna, þá furðar mig að hann skyldi ekki reka sig á annan mann fyr en mig, þann er tekur full laun, þótt hann sitji á þingi. Eða hve mikið mun háskóli Dana draga af embættislaunum þm. Sfjk. (V. G.) meðan hann hirðir þingfé sitt hér? Hve mikið mundi vera dregið af launum dómstjóra, bæjarfógeta, bankastjóra.skólastjóra og annara starfsmanna landsins sem á þingi sitja? Seilst hefir hann hér um hurð til lokunnar, blessaður. Þriðji liðurinn lýsir þó einna bezt vísindanákvæmni spyrjandans. Honum þykir þar ósvinna að eg telji til ferðakostnaðar húsnæði og fæði. Hvað mundi hann vilja telja til ferðakostnaðar? Hyggur hann að Alþingi hafi ætlað alt að 4.000 kr. til fargjalda eingöngu? En hann vitnar hér og í bréf frá stjórnarráðinu. Má það heita furða, hversu víðlesinn hann hefir verið orðinn þá þegar, er hann bar fram fyrirspurnina. En hvernig á nú bréfið við? Það er viðvíkjandi ferðareikningi fyrir ferð frá Hamborg til Parísar. Eftir erindisbréfinu var eg eigi skyldur til að fara út úr þeim fimm löndum, sem þar eru nefnd, (Norðurlönd, England og Þýzkaland) fyrir þær 10.000 kr. sem mér voru þá ætlaðar til launa og alls kostnaðar. Þegar ráðherra því símaði mér að fara til Parísar, með eins dags fyrivara, setti hann í símskeytið þessi orð: „omkostninger refunderes“. Samkvæmt þessu sendi eg svo reikning. Bréf það frá 9. marz 1910, sem fyrirspyrjandinn vitnar til, er um þann reikning og annan samskonar ferðareikning. Allir aðrir menn en þm. Sfjk. (V. G.) sjá það, að þetta bréf kemur als ekki við þeim ferðakostnaðarreikningum, sem eg gef nú samkvæmt fjárlögunum 1911, þar sem skift er sundur upphæðinni í kaup og ferðakostnað. Ekki er þætt við að þessi sagnfræðingur verði ónákvæmur, þegar um vandamál er að ræða, úr því honum hefir orðið svo mikil leit að fjárlögunum frá 1911 að hann hefir auðsjáanlega ekki fundið þau. Þá er á hitt að lita, hvers vegna hann bar fram þessa fyrirspurn og í hverju skyni. Af ættjarðarást stafar þessi árás hans ekki, því að hann gerði grein fyrir því ræðu hér á dögunum, að hann bæri fram tillöguna í hefndarskyni fyrir það, að eg hafði bent á þau alkunnu sannindi, að hann er danskur embættismaður. En reiðin er þó ekki næg skýring á fyrirspurn hans, því að maðurinn er geðspakur og ekki ógreindur að eðlisfari og mundi því hafa gefið rúm reiðinni. Hér mun vera annað í efni. - Bréf þau sem fyr var getið, frá dönsku stjórninni og önnur fleiri sýna með sannindum að stjórn Dana hefir haft auga á viðskiftaráðunautinum. Hefir hún að líkindum óttast, að hér væri byrjun til annars meira. Mér urðu þær undirtektir til gleði, því að minn sómi óx við það og meira var tekið eftir viðskiftaráðunaut Íslands en ella mundi. Jók það á, að dönsk blöð lögðust mjög á móti mér og málstað Íslands. En þar í áttu mikinn þátt hinir íslenzku sjálfboðaliðar, sem fylla dönsk blöð með rógi um menn og málefni heima á Íslandi. Undanfarin ár hafa þeir vaðið uppi í mörgum blöðum þar, Telegrafen, Nationaltidende, Politiken o. fl. Þykir mér sennilegt að háttv.þm. Sfjk. (V. G.), kennarinn í sögu Íslands og bókmentum við háskóla Dana, viti um faðerni á mörgum af þessum greinum. En til dæmis um, hvernig þau krókódílatár eru, sem þessir leiguliðar danskra blaðamanna gráta yfir ættjörð sinni, skal eg nefna, að nýlega stóð í Politiken grein um það, að bæjarfógetanum væri ekki trúandi til að fara með mál, ef skólabróðir hans ætti í hlut, og að mál hefði engan framgang, ef vinir Hannesar Hafsteins væru við það riðnir. Höfundum þessum hefir jafnan orðið tíðrætt um viðskiftaráðunautinn, enda eru allar líkur til að fyrirspyrjandinn hafi nú viljað njósna um hann og hafi hugsað sér gott til glóðarinnar, að ráða nú niðurlögum þessa ófétis viðskiftaráðunauts og taka fyrir trúrra þjóna verðlaun, er hann kæmi í heimalandið, sem hann nefndi svo í ræðu um daginn. Mun hann vænta sér þeirra þótt hann sé eigi annað en sjálfboðaliði.

Jón Ólafsson Herra forseti! Mér hefir satt að segja aldrei þótt skemtilegt að vera við „executionir“ og ætlaði eg mér því helzt ekki að taka þátt í umræðunum. En nokkur orð sem eg hefi heyrt hér falla knýja mig til að tala. Hv. þm. Borgf. (Kr. J.) sagði að erindisbréf ráðunautsins væri lögsett með fjárlögunum og þess vegna væri ekki auðið fyrir stjórnina að breyta því. Það getur verið rétt, en er það þá ekki skylda stjórnarinnar að sjá um að erindisbréfinu eins og það nú er „lögsett“, sé fylgt í öllum atriðum? Meðal annars varðar það heimköllun og afsetningu ef það er brotið. Nú er það upplýst af hv.þm. Borg., að ráðunauturinn hafi komið hingað til landsins og dvalið hér lang vistum án leyfis stjórnarinnar. Háttv. viðskiftaráðunautur sagði sjálfur, að heimili sitt ætti að vera í Hamborg.  (Bjarni Jónsson: Það hefi eg aldrei sagt)  . Jú, hann sagði það þegar hann var að afsaka að hann hefði reiknað ferðakostnað til Kristjaníu.  (Bjarni Jónsson: Eg hefi aldrei afsakað það)  . Þingmaðurinn getur komið með sínar athugasemdir á eftir. En svo mikið veit eg, að til Hamborgar hefir hann ekki komið langa lengi. Það var að heyra á ræðu háttv.þm. Borg. (Kr. J.), að hann hefði verið svo mikið í burtu og annnar gengt ráðherraembættinu í hans stað, svo að hann vissi ekki hvort reikningar viðskiftaráðunautsins væru úrskurðaðir og borgaðir. Eg vildi óska, að þeir væru það ekki. En ef þeir hafa verið borgaðir hlýtur það að vera á einhvers ábyrgð. Það getur engum dulist, að það var rétt sem háttv. fyrirspyrjandi (V. G.) sagði, að ferðakostnaður ráðunautsins er gífurlegur. 1.500 kr. kostar ferð hans frá Kaupmannahöfn til Kristjaníu og til baka aftur. Sú ferð kostar í raun og veru 48 kr. á gufuskipi en 52 kr. ef farið er á járnbraut. Fyrir þjórfé, það er líklega það sem hann drekkur fyrir, reiknar hann sér 730 kr. á ári eða 2 kr. á dag. Þetta er því einkennilegra þar sem fyrir liggur úrskurður stjórnarinnar um, að ferðakostnað skuli ekki greiða þegar hann dvelur til langframa á einhverjum stað, enda er það eðlilegt, því að engin ástæða er til að ætla, að hann eti meira þegar hann er í Kristjaníu eða Kaupmannahöfn en þegar hann er í Hamborg. Yfirleitt eru þessir ferðakostnaðarreikningar eitthvað það blygðunarlausasta sem eg hefi heyrt að komið hafi fram gagnvart landsjóði og nokkrum öðrum sjóði, og er þá mikið sagt. Háttv. ráðunauturinn sagði, og það er ef til vill satt, að sér hefði verið bann að að fara með pólitík í útlendum blöðum. En hvað gerir hann þegar honum er bannað þetta ? Þá rýkur hann til og stofnar blað og lætur vini sína þýða í sænsk og norsk blöð það sem hann má ekki segja sjálfur erlendis. Það eru því einungis krókaleiðir til þess að gera það sem hann má ekki gera. Eitt af því sem ráðunauturinn, sendiherrann svokallaði, sagði, var það, að það væri ekki meira að hann hefði laun sín þó að hann sæti á þingi en aðrir embættismenn. Hann gætir ekki að því, að samkvæmt stjórnarskránni eru allir embættismenn skyldir til að sjá um rekstur embættis síns á sinn kostnað, meðan þeir sitja á þingi. Hvað gerir hann ? Hefir hann fengið nokkurn mann í sinn stað? Nei, hann vanrækir embættið - gegnir því alls ekki. Eitt af því sem honum er gert að skyldu og hann hefir brotið, er það, að hann á að auglýsa í hverju landi, hvar hann er og hvað hann dvelji þar lengi. Eg skal segja honum hér dálitla sögu, sem eg hefi eftir einum góðum flokksbróður hans.  (Bjarni Jónsson: Hver er það?)  . Eg get gjarna nefnt hann. Það var Ólafur Eyjólfsson skólastjóri. Í fyrra dvaldi hann í Hamborg og þurfti að snúa sér til viðskiftaráðunautsins til þess að fá einhverjar upplýsingar fyrir þýzkt firma. Hann símaði til Kaupmannahafnar spurði hvar viðskiftaráðunauturinn mundi niðurkominn, en enginn vissi. Hann símaði til danska ráðuneytisins, en það hafði ekki hugmynd um það. Þá símaði hann til íslenzku stjórnardeildarinnar í Kaupmannahöfn, en enginn vissi neitt um ráðunautinn. Helzt var haldið, að hann væri ein hversstaðar á Þýzkalandi. En svo þegar Ólafur er að leggja á stað frá Hamborg, þá rekst hann alt í einu á viðskiftaráðunautinn. Hann spurði hvar hann hefði haldið sig. „Ó, eg hefi verið hérna í Hamborg.“  (Bjarni Jónsson: Hvenær á þetta að hafa verið)  . Í fyrra. Eg efa ekki, að sagan er sönn. Eins og eg gat um, hefi eg hana eftir alkunnum flokksbróður viðskiftaráðunautsins sem eg veit ekki betur en að sé kunnur að því að vera sannorður og réttorður maður. - En hvað sem þessu líður, virðist mér ferðakostnaðurinn ægilegur. Hvar sem hann situr á hnettinum, reiknar hann sér ferðakostnað. Alt sem hann etur og drekkur og skemtir sér fyrir, það er alt ferðakostnaður. Eg fæ ekki skilið að þótt hámark ferðakostnaðarins sé sett 4.000 kr., þá sé ráðunauturinn skyldur til að éta það alt saman upp. Eg held frekar að hámarkið sé sett svona hátt til þess að standast þann kostnað sem leiddi af því ef ráðunauturinn þyrfti að bregða sér til Kína eða Japan til þess að grenslast eftir markaði fyrir íslenzka hesta.  (Bjami Jónsson: Eða til Alaska)  . Já, til þess að útvega þar markað fyrir grásleppu. Eg hjó eftir einu orði í ræðu hæstv. ráðherra (H. H.). Honum þótti lítil bending um framtíðina í tillögunni til rökstuddrar dagskrár, sem fyrirspyrjandinn las upp í enda ræðu sinnar.  (Bjami Jónsson: Það hefir engin tillaga til rökstuddrar dagskrár verið lesin upp)  . Jæja, eg hefi að minsta kosti séð hana hér og lesið fyrir fám mínútum og þegar hún kemur fram, hefi eg hugsað mér, að flytja dálitla breytingartillögu við hana og í henni á að felast dálítil bending til hæstv. ráðherra (H. H.) um framtíðina.

Bjarni Jónsson Eg ætla að eins að segja örfá orð til þess að gera eitthvað í vil háttv. sessunaut mínum (J. Ó.), sem hefir nú skemt mönnum með sögusögnum um ýmsa hluti. Eg hefi aldrei getið um það, að eg ætti að eiga heima í Hamborg og aldrei fengið neina skipun um það.  (Jón Ólafsson: Jú stjórnarbréf)  Hafi eitthvað verið ákveðið um það, þá hefir því verið beint til annars manns. Eg man eftir því að Jón Krabbe gat um það við mig í vetur, að Hamborg ætti að telja sem útgöngustað fyrir ferðir mínar. Sá eini sem mintist á þetta nú var háttv.þm. Borgf. (Kr. J.). Veit eg að engan furðar þó að þingmanninn hafi dreymt þetta, þar sem hann talaði um dagskrá sem hér hefði verið lesin upp og sem engin hæfa er til. Hvorttveggja er þetta jafnrétt og hvorttveggja þingmanninum jafn samboðið. Það sem hann hafði eftir Ólafi Eyjólfssyni hlýtur að vera sprottið af því, að einhver hafi veðjað við Ólaf að hann gæti tekið þingmanninum fram. Það er heldur ekki líklegt að hann hafi hitt mig í Hamborg á þeim tíma sem eg var þar alls ekki, því að það er að minsta kosti ekki venjulegt að menn séu á tveimur stöðum í einu. Það er undarleg hugmynd sem þing maðurinn gerir sér um auglýsingar. Hann heldur að hver sú auglýsing sem einhver ferðalangur girnist að sjá, blasi við á hverju götuhorni. Ef maðurinn vildi spyrja mig uppi, varð hann auðvitað að leita sér upplýsinga eða þá að taka gamla blaðið þar sem auglýsing mín var. Auk þess hefir íslenzka skrifstofan í Kaupmannahöfn ávalt vitað hvar eg hefi verið  (Jón Ólafsson: Nei! Það er ósatt!)  og þar getur hver fengið að vita það sem vill. Þetta er því að eins venjulegur stóri sannleikur hjá þingmanninum. Hann hefir tekið á honum stóra sínum í dag. Það er óþarfi að þræta meira um ferðakostnaðinn, því að það sjá allir, að það hefir ekki verið tilætlun þingsins að eg fengi fargjöldin ein endurgreidd. Það er öllum kunnugt að minstur ferðakostnaðurinn er fólginn í þeim. Eða hugsar þingmaðurinn, að ráðherrann gefi ekki reikning fyrir meiru en fargjaldinu þegar hann fer til Kaupmannahafnar ? Þetta er svo vitlaust, að það er ekki svara vert. Það er einungis til þess að brigzla öðrum mönnum um fégirni, sem hann og allir vita að aldrei hafa fégjarnir verið. Eg veit ekki, hvort þetta er gert í von um að afl atkvæða setji á það sannleikans stimpil. En eg vona að eg lifi svo lengi að eg geti einhverntíma laumað orðum að þeim góðu mönnum þó að eg ekki í þessum sal svari þeirn sem vert er.

Fyrirspyrjandi (Valtýr Guðmundsson) Eg hefi ekki miklu að svara hæstv. ráðherra (H. H.). Hann sagði eins og eg bjóst við að þetta snerti hann lítið. Aftur á móti get eg ekki verið samdóma háttv. þingm. Borgf. (Kr. J.), að stjórnin hafi ekki heimild til að breyta erindisbréfinu enda þótt það sé löggilt með fjárlögunum. Því að ákvæðið í erindisbréfinu um að því megi breyta, er þá líka löggilt á sama hátt. Eg sé ekki hver á að breyta því ef stjórnin má ekki gera það. En sleppum því. Þar sem háttv. fyrv. ráðherra (Kr. J.) hefir haft þenna skilning á þessu atriði afsakar það hann að nokkru leyti. Eg get þó ekki verið honum sammála um það, þó að þetta sé rétt, að ráðunautsstarfið sé þar með tekið undan umsjón og eftirliti stjórnarinnar. Allir opinberir starfsmenn eru háðir eftirliti hennar. Það var því blátt áfram skylda hennar að líta eftir þessu starfi, en það hefir hún því miður ekki gert. Um það ber ræksla starfsins og meðferð fjárins greinilegan vott. Háttv. þingm. Borgf. (Kr. J.) sagði að stjórnin hefði enga heimild til að banna ráðunautnum að fást við pólitíska starfsemi hér á landi. Í erindisbréfinu er honum bannað að fást við nokkuð það sem kemur Í bága við ráðunautsstarfið. Eða getur háttv. fyrverandi stjórn neitað þvÍ að pólitÍsk starfsemi liggi utan við starfsvið hans? Og það kemur þó sannarlega í bága við starfsemi hans sem viðskiftaráðunauts að sitja 7 mánuði ársins hér á landi, og það í gersamlegu leyfisleysi. Það hlýtur að vera brot á erindisbréfinu. Háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) sagði að maðurinn hefði setið á þingi þegar honum var veitt starfið og það skilyrði hafi ekki verið sett að hann legði niður þingmensku. En þó að það hafi verið vanrækt þá að setja þetta skilyrði, sem að sjálfsögðu átti að setja, átti ráðunauturinn að sjá það sjálfur, að þetta tvent gat ekki sameinast. Háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) tók það fram að reglulegt heimili viðskiftaráðunautsins væri í Hamborg, og þess vegna hefði stjórnin greitt honum fé til ferðakostnaðar, þótt hann dveldi í Kaupmannahöfn. Mér þykir þessu víkja undarlega við. Eg hefi rakið feril viðskiftaráðunautsins síðan í lok júlímánaðar 1910, og á þeim tíma hefir hann aldrei komið til Hamborgar. Hvernig gat stjórnin látið það viðgangast, að maðurinn kæmi aldrei þangað sem heimili hans var? Var það bara til þess að hann gæti reiknað sér aukreitis fé fyrir ferðakostnað? Og hvernig stendur á því, ef maðurinn er búsettur í öðru ríki, að hann er kjörgengur hér?  (Bjarni Jónsson: Þetta er gömul afturganga)  En þó að þessu sé slept þá segir það sig sjálft að pólitísk starfsemi er óheppileg fyrir þenna starfsmann, og hins vegar hitt að það er gersamlega ómögulegt fyrir hann að rækja starfið með því að sitja mánuðum saman hér á Íslandi. Þá vildu þeir hv.þm. Borgf. (Kr. J.) og hv.þm. Dal. (B. J.) halda því fram að þingmenskan væri ekki launað starf. Það er satt, það heita dagpeningar. En í virkileikanum er það launað starf. Ef við berum saman hvernig þessu er tilhagað hingað og þangað út um heiminn, rekum við okkur á, að í mörgum löndum eru föst laun greidd fyrir þingmensku.  (Bjami Jónsson: Eg er ekki þingmaður í þeim löndum.)  Þetta er því í raun og veru alveg það sama, og nú er einmitt viða talað um t. d. í Noregi, að breyta þessu í það horf. Þá hefir hv.þm. Dal. (B. J.) talað um að hvorki þingmenska né blaðamenska séu atvinnugreinir. Hvað sem sagt er um þingmenskuna, þá getur þó enginn neitað því, að blaðamenskan er atvinnugrein. Hann má ekki miða við það þó að honum fari hún ef til vill svo klaufalega úr hendi að hann græði ekki á henni. Blaðamenska hefir orðið mörgum duglegum manni stór gróðalind. Sömuleiðis tók hann það fram, að það væri ekki rétt, að þingið hefði sett það skilyrði fyrir fjárveitingunni að hann fengist ekki við þingmensku eða pólitík. Eg sagði heldur ekki að þingið hefði sett það skilyrði. En sá þingmaðurinn sem reið baggamuninn gerði það, og hefi eg hér í höndunum vottorð um að eg hermdi orð hans rétt, og skal eg lesa það upp með leyfi forseta: „Þingmaður Seyðfirðinga hefir haft rétt eftir mér orð mín um viðskiftaráðunautinn á sameinuðu þingi 1911. Alþingi 21/8. 1912. Sigurður Stefánsson, þingm. Ísafjarðarkaupstaðar“. Háttvirtur þingmaður Dal. (B. J.) sagði, að ekki væri vani að draga frá launum embættismanna, þótt þeir sitji á þingi, hvorki mín né annara. Eg fyrir mitt leyti er nú hér í sumarleyfi mínu, og er ekki vani að draga frá launum manna undir þeim kringumstæðum, en annars gildir það um opinbera starfsmenn yfirleitt, að þeir verða að sjá embættum sinni borgið, meðan þeir sitja á þingi. En um viðskiftaráðunautinn er alt öðru máli að gegna, en aðra opinbera starfsmenn. Hann má ekki vera annarsstaðar en þar sem starf hans heimtar, því að hann getur ekki sett annan mann í sinn stað, og það kemur fram í erindisbréfi hans, að hann á að vera í útlöndum, á Norðurlöndum, Englandi og Þýzkalandi. Það, sem svarað hefir verið, er svo lélegt og veigalítið, að eg þarf ekki að svara því frekar. En eg get ekki álitið að stjórnin hafi haft nægilegt eftirlit með þessum manni, og þótt hún kunni að hafa nokkra afsökun í skilningi sínum á fjárveitingu síðasta þings, þá er það ekki ekki nóg. Eg leyfi mér því hér með að afhenda hæstv. forseta rökstudda dagskrá, sem eg vil biðja hann að bera undir atkvæði að umr. loknum, og sem brýnir fyrir stjórninni að gæta hans betur eftirleiðis. Eg vil enn taka það fram, hve nauða skaðlegt það er, að viðskiftaráðunauturinn fáist við pólitík. Það hlýtur að spilla fyrir starfi hans og gera hann grunsamlegan, enda er það alstaðar regla, að slíkir menn mega það ekki. Auk þess sem það er ómögulegt, eins og eg hefi áður sagt, ef hann á að eiga heima í Hamborg, að hann megi þá rækja þetta starf hér. Og svo er blaðamenskan. Fjöldi manna forðast hana og alla pólitík vegna starfa sinna, og hér er alveg sérstaklega ástatt um afstöðu þessa manns gagnvart útlendum ríkjum, svo að blaðamenska hans getur orðið því hættulegri en ella. Sá maður verður að vera hlutlaus í stjórnmálum. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um þetta, en leyfi mér að afhenda hæstv. forseta dagskrána.

Bjarni Jónsson Eg vænti þess, að því er til þessara umr. kemur, að eg fái að hafa jafnan rétt og þessi danski háskólakennari, meðan eg er hér enn á föðurlandi mínu. Það, sem hann sagði um heimilisfang mitt í Hamborg, er alt gamalt. Eg hafði gert fyrirspurn til þáv. ráðherra og forstjórans fyrir skrifstofu Íslands í Khöfn, og ennfremur til þriðja mannsins, góðs lögfræðings og kunningja míns, sem er hér í deildinni, um það, hver áhrif það mundi hafa, ef eg ætti lögheimili í Hamborg. Töldu þeir hæpið að eg mundi þá fá haldið almennum réttindum hér heima, en tveir þeirra, sem eru lögfræðingar, sáu ekkert því til fyrirstöðu, að eg ætti lögheimili hér heima, þótt mér væri ákveðið starfsvið annarsstaðar, og síðan hefi eg ætíð átt fast heimili hér, kona mín hefir verið hér og eg hefi aldrei brugðið búi og mun halda áfram að búa hér, svo að hv.þm. Seyðf. (V. G.) mun verða annað til ánægju, en að eg missi kjörgengi af þeim ástæðum. Fyr mun hann missa það en eg. Hann furðaði sig á því, að eg skyldi ekki hafa komið til Hamborgar síðasta ár, þar sem þó stjórnin hafi skipað mér bréflega að dvelja þar. Slíkt bréf hefi eg aldrei fengið, en einhvern tíma í marz-mánuði tjáði skrifstofustjórinn í Khöfn mér að ferðareikninga skyldi miða við Hamborg. En þetta var svo skömmu fyrir heimferð mína, að ekki gat komið til mála fyrir mig að fara þá til Hamborgar, enda átti eg þangað ekki brýnt erindi, og hafði auk þess aðrar ástæður til þess að fara hvergi, sem eg hefi tjáð stjórninni og hún tekið gildar, svo að óþarfi er fyrir hv. þingm. að fjargviðrast meira út úr þessu. Að eg hafi verið hér í leyfisleysi 1911 er ósatt. Eg átti fyrst og fremst það erindi, sem hæstv. fyrv. ráðherra nefndi, að reyna að koma á sölusambandi, eða útflutningsfélagi, og starfaði að því. En aðalerindi mitt var viðvíkjandi skipagöngum til Svíþjóðar, og út af því máli fékk eg skrifleg svör frá um 60 íslenzkum kaupmönnum, og hafa þau síðan legið til athugunar hjá utanríkisráðherra Svía. Eru því nógir vottar að því, að eg átti fullkomlega erindi, og að þessi sakargift þm. er því heilaspuni. Sama er að segja um hitt, er hann finnur sér til, að eg megi ekki fást við þingmál eða þjóðmál. Það kemur til af því að hann byggir á því, að eg sé verzlunar- en ekki viðskifta-ráðunautur. Hann hefir víst ekki lesið erindisbréf mitt. Þar stendur meðal annars að eg eigi að gefa upplýsingar um landið og alla þess hagi, og það hefi eg reynt að gera eftir föngum, þótt eg hafi ekki meira en svo haft frið til þess fyrir dönskum blöðum, sem hafa viljað telja ráðh. vorum trú um að eg færi þar með stjórnmálaundirróður, og mun þvaður þeirra mest komið frá íslenzkum kolapiltum, sem sverta vilja landa sína, þótt eg vilji ekki nefna nöfn þeirra, nema mjög sé að mér ekið. En ef þá langaði mikið til, gæti eg ef til vill hjálpað þeim um orð próf. Holms, kennara í sögu við Hafnarháskóla, um vissa menn, íslenzka. Annars svipar sumum íslenzkum mönnum í Khöfn undra mikið til Grikkja, sem búsettir voru í Rómaborg eftir að Grikkland komst undir Rómverja. Það er sama ættarmótið. Þessi röksemdafærsla hv.þm., sem eg lýsti áðan, er gott dæmi um bardagaaðferð hans og hans líka. Fyrst er byrjað á því að gefa sér það, sem þarf að sanna, sem sé að eg sé eingöngu verzlunarráðunautur, og svo er bitið í skottið á sér og sannað að eg þessa vegna megi ekki gera þetta og þetta. - Þetta er nú það sem kallað er „circulus vitiosus“, eða hringavitleysa á íslenzku. Háttv. þm. Sfjk. (V. G.) vildi halda því fram, að blaðamenska sé atvinna. Það er rétt, að hún getur verið það, en hér er ekki svo ástatt, þó að eg gefi út lítið mánaðarrit, og jafnvel ekki þó að vel gengi. Eg skal ekki deila um það við hann hvor okkar sé betri ritstjóri, en beri mitt blaðfyrirtæki sig ver, þá gæti það legið í því, að síður væri til þess stofnað í gróða skyni, en hjá honum. Eg hefi aldrei viljað vinna mér hagnað með því að sveigja til frá því sem eg hefi álitið rétt, og því geta mínar fjárreiður verið verri en þeirra, sem eru snúningaliðugri en eg. Hitt er satt, að eg hefi ætlað blaðið sérstaklega mér til stuðnings í starfi mínu, og flest sem það hefir flutt, hefir verið því viðvíkjandi. Eg hefi viljað að skoðanir mínar næðu eyrum sem flestra manna, svo að þeir þektu mig að fleiru en því einu, sem rógberar segja um mig. Undarleg reikningsfærsla er það, ef hv.þm. heldur að síðasta atkv. muni vega meira en hið fyrsta, eða að til sé nokkurt sérstakt úrslita-atkvæði. Mál getur fallið eða unnist á eins atkvæðis mun, en engu skiftir hvort það er atkvæði Sigurðar eða Snjólfs. Hitt, að þessi maður hafi haft einskonar framsögum. réttindi öðrum fremur, eru bláber ósannindi. Eg veit ekki hvaðan honum hefðu átt að koma þau; frá flokknum komu þau ekki, enda var hann þá víst stokkinn úr honum. Hann hefir sagt þetta einungis fyrir sjálfs sín hönd, en einkis annars manns heimild eða umboð haft til þess. Og ef hv.þm. Sfjk. (V. G.) heldur öðru fram, þá er það órétt, og víst er um það, að aldrei fær hann umboð annara en sjálfs sin til þess að gera grein fyrir atkv. Eg heyri að hv. sessunautur minn gegnir fram í og vefengir þetta, og mun það koma af því, að hann er svo formfastur, eða þá öllu heldur hinu, að hann er nú svo hlýðinn og auðsveipur sínum foringja. En eg get frætt hann um það, að flokksforingi getur aldrei verið margfaldur í roðinu, þegar hann kemur ekki fram fyrir flokksins hönd - nema þá hann sé það í þeim skilningi, sem hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) er það, sem sé að rúmmáli. Þá vildi hann vefengja að bera mætti mig saman við aðra embættismenn, sem hér sitja á þingi án þess dregið sé af launum þeirra. Hér kemur fram hjá honum sams konar „petitio principii“, 60 eins og áður. Hann bítur í skottið á sér, eins og hann er vanur, gefur sér fyrst að eg geti ekki gegnt mínu starfi hér, og sannar svo út frá því. En ef halinn dettur nú af, hvað þá? Því fer svo fjarri, að viðskiftaráðunautur megi ekki vera hér, að oft getur verið brýn nauðsyn á honum hér, ekki síður en annars staðar. Dæmi um það nefndi eg frá 1911, og eg er nú hér í svipuðum erindum og þá, og get eins vel gefið þeim mönnum upplýsingar, sem til mín leita, þótt eg sitji á þingi, enda hafa margir neytt þess. Og eg hugsa að þessi vísindamaður viti það, að auk þingsetunnar geta menn haft fleiri störf á hendi. Þannig hefir hann t. d. gefið sér tíma til þess, að læra utan að skýrslu rannsóknarnefndarinnar frá því í fyrra, og er sú viðleitni alls lofs verð. Viðskiftaráðunauturinn má eigi einungis vera hér heima, heldur á hann og að vera það, þegar þörf er á og stjórnarráðið leyfir. Og mér hefir samið vel við þær stjórnir, sem eg hefi átt að vinna saman við, og býst eg við að svo muni enn verða, þótt eg hafi aðra skoðun á landsmálum, en hæstv. ráðh. sem nú er. Og það er rangt, sem hv.þm. segir, að óheppilegt sé að viðskiftaráðunautur sitji á þingi. Hver hefði t. d. átt að rísa upp á móti „lotteríinu“ þeirra, ef eg hefði ekki orðið til þess?  (Valtýr Guðmundsson: Hv. þm. er á annari skoðun nú, en í marz.) Eg heyri að hv.þm. er hér að burðast með nokkuð, sem hann skilur ekki sjálfur. Vöruhappdrætti er annað en peningahappdrætti. Það sem hann er hér að vitna í, er það, að til orða kom að reyna að styðja íslenzkan iðnað með smáhappdrætti, á líkan hátt og áður hefir verið gert til þess að koma upp líkneski Jónasar Hallgrímssonar. Þar er áhættan sama sem engin, og þeir sem nokkuð leggja af mörkum, gera það að gamni sínu til þess að styðja gott fyrirtæki. Þetta er eitthvað annað, en að gera landið að lepp. En það er ekki furða, þótt honum skiljist þetta illa, þar sem hann hefir vissa von um að verða einn af 6 eftirlitsmönnum með peningahappdrættinu fyrirhugaða. Eg heyri að einhver spyr hvort það sé nú áreiðanlegt, og hygg eg það, eftir brosinu sem á hann kom um daginn, þegar eg færði það í tal við hann. Ekki hefir hann unnið sigur á þessu, heldur en öðru, þótt hann hafi leitað langt yfir skamt. Þessi rökstudda dagskrá, sem fram er komin, er eins og annað úr þeirri átt. Hún miðar að því, að meina mér þingsetur, og skil eg ekki hvílíkt kapp flutn.m. leggja á þetta, þar sem ekki er nema um eitt þing að ræða, því að ekki geri eg ráð fyrir því, að hv. núv. meiri hl. fari að binda þessa fjárveitingu við mitt nafn á næsta fjárlaga þingi.

Fyrirspyrjandi (Valtýr Guðmundsson) Það er ósatt, að viðskiftaráðunauturinn hafi haft þetta leyfi frá ráðherra. Eg hefi spurt hæstv. fyrv. ráðherra (Kr. J.) að því, og hann hefir sagt að hann hafi ekkert leyfi fengið. Það er því ómótmælanlegt, að hann er hér í leyfisleysi, og vona eg að eg hafi hrakið það sem hann hefir sagt um þetta. Hvort blaðamenska hans er ekki viðsjárverð, kemur bezt í ljós af því, að hann hefir játað að þegar honum var meinað að fást við pólitískar æsingar í útlöndum, þá hafi hann byrjað á henni.  (Bjarni Jónsson: Hefi eg sagt það?)  Sama sem. Þegar hann fékk ekki að skrifa í útlend blöð, þá tók hann upp á þessu,  (Bjarni Jónsson: Ósatt!)  og þetta sannar það sem hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði, að blaðið er bara krókaleið til þess að geta skrifað í það um stjórnmál, og fengið svo þær greinar teknar upp í útlend blöð. Þá talaði hv.þm. um að viðskiftaráðunautsins þyrfti líka við hér heima, eins og erlendis. Það er nú hans skoðun. En mér er nú spurn: Er það hans skoðun, sem á að ráða hér? Eg hélt að það væri stjórnarinnar, og hann ætti að athuga það, að í erindisbréfi hans, sem er í samræmi við það, sem þingið hafði ætlast til, stendur að hann eigi að vera „erlendis“, og að stjórnin, en eigi hann sjálfur, skuli ákveða hvar hann skuli vera. Þá vil eg minnast á þá athugasemd, að það hafi lítið að þýða, þó einn þingmaður setji skilyrði fyrir fjárveitingunni. Að vísu var það bara einn þingmaður, en það var líka þingmaður, sem hafði þýðingarmikla stöðu í þinginu. Hann var formaður þess flokks, sem þá var í meiri hluta, og þar af leiðandi réði fjárlögunum og hefir því umsögn hans meira gildi en einstaks óbrotins þingmanns. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði að alt öðru máli gegndi um það lotterí, sem hann var að hvetja Iðnaðarmannafélagið til að stofna og stjórnina til að beita sér fyrir, en hitt sem var til umræðu hér á dögunum, vegna þess að það hefði ekki verið peningalotterí heldur vörulotterí. En það er einmitt það skrítna að vörulotteríin eru miklu hættulegri en hin og miklu meira siðspillandi, vegna þess að í þeim eru gefnir upp vinningar, með nafnverði, sem eru miklu meira en sannvirði þeirra, og eru þau því oft hreinasta „svindil“. Eg fer ekki að munnhöggvast við hann eða svara dylgjum hans um að eg hafi átt þátt í blaðagreinum um hann í útlendum blöðum. Það má altaf væna Íslendinga í Kaupmannahöfn um slíkt.

Lárus H. Bjarnason Væri það rétt hjá hv.þm. Borgf. (Kr. J.) að ákvæði núgildandi fjárlaga um viðskiftaráðunautinn hefðu undanþegið hann eftirliti stjórnarinnar og lagt hann algerlega undir eftirlit Alþingis, þá væri allar áskoranir til stjórnarinnar, um að hafa umsjón með því, að hann ræki starf sitt eins og vera ber, ónýtar og allsendis óviðeigandi. En eg er honum ekki samdóma um að þetta sé rétt. Hinsvegar er eg sammála fyrv. ráðh. (Kr. J.) og núv. ráðh. (H. H.) um það, að erindisbréf viðskiftaráðunautsins hafi verið löggilt með þessu ákvæði og að ráðherra geti því ekki umturnað því eftir vild. Þess vegna getur till.hv.þm. Sfjk. (V. G.) ekki gengið fram. Í henni er skorað á landsstjórnina, eigi að eins að gæta þess að viðskiftaráðunauturinn ræki stöðu sína samkv. erindisbréfinu, heldur og samkvæmt „öðrum fyrirskipunum stjórnarinnar“. Ráðherra getur ekki annað gert en að gæta þess að viðskiftaráðunauturinn, brjóti ekki í bága við erindisbréfið og getur hann því ekki tekið við þessari tillögu. Erindisbréfið bannar viðskiftaráðunautnum ekki þingsetu og á því ekki við að taka það upp í dagskrána að hann megi alls ekki fást við pólitík, þó eg hinsvegar sé á sömu skoðun og hv.þm. Sfjk. (V. G.), að pólitísk starfsemi geti ekki samrýmst starfi viðskiftaráðunautsins, og að hann mætti missast af þingi. En hitt á þingið að heimta af stjórninni að hún hafi eftirlit með að viðskiftaráðunauturinn fylgi erindisbréfinu, ekki sízt þar sem borið hefir á nokkrum eftirlitsskorti með honum af hendi fyrv. ráðherra Eg álít því að dagskrána eigi að orða öðruvísi og vil leyfa mér að koma með svohljóðandi tillögu til rökstuddrar dagskrár: „Í því trausti, að landsstjórnin gæti þess vandlega, að viðskiftaráðunauturinn ræki starf sitt samkvæmt erindisbréfinu, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“.

Ráðherrann (H. H.) Eg vil að eins taka það fram, að mér væri kært að fyrirmæli þau, sem hv. deild vill leggja fyrir stjórnina séu ljós og skýr. Þessi dagskrá háttv. þingm. Rvk. segir eiginlega ekki neitt. Það geta verið skiftar skoðanir um það, hvað orðin „samkvæmt erindisbréfinu“ þýða. Það heitir „erindisbréf fyrir viðskiftaráðunautinn erlendis“. Þetta mætti skilja svo, að erindisbréfið eigi að eins við framkomu hans þegar hann er erlendis en ekki hér heima. Í bréfinu er sagt að ætlast sé til að viðskiftaráðunauturinn hafist við í þeim löndum, sem landstjórnin tiltekur, og að þau lönd muni vera Norðurlönd, Þýzkaland og England. Er Ísland talið hér meðal Norðurlanda, eða á þetta að skiljast svo, sem hann megi alls ekki vera hér heima? Mér væri kært að fá beinar upplýsingar frá deildinni um þessi atriði, og annað sem hún ætlast til að stjórnin taki til greina, ef ætlast er til að breytt sé þeirri venju, sem fylgt hefir verið.

Skúli Thoroddsen Eg var í vafa um hvort eg ætti að tala, en finst þó eg verði að gera það til að mótmæla dagskrá hv.þm. Sfjk. (V. G.) og breytingartillögu hv.þm. S.-Múl. (J. Ó.), því eg lít svo á að, deildin gerði sér vanvirðu ef hún samþykti dagskrána jafnvel þó breytingartill. væri ekki með. Meðan eg hlustaði á ræðu hv. þingm. Sfjk. (V. G.) var eg að velta því fyrir mér, hvort þessari fyrirspurn hefði valdið tilfinning fyrir rétti þjóðarinnar eða ekki og eg komst að þeirri niðurstöðu, að eitthvað annað hlyti að búa undir. Eg las það út úr orðum hans, að hér talaði maður, æstur af pólitískri gremju og jafnvel hefnihug í garð þm. Dal. (B. J.), svo full var ræða hans af rangfærslum. Hann sagði að enginn árangur hefði verið af starfi viðskiftaráðunautsins, en hann nefndi engin dæmi og þetta er því að eins órökstuddur sleggjudómur. Það má vera kunnugt öllum lesandi mönnum, að viðskiftaráðunauturinn hefir einmitt vakið máls á ýmsum nýjum viðskiftum, t. d. við Noreg og Svíþjóð. Háttv. þm. sagði, að almenn óánægja væri með þjóðinni yfir viðskiftaráðunautnum. Væri þetta rétt, þá ætti óánægjan að hafa komið fram á þingmálafundum, en líti maður á fundargerðirnar, þá sést það að hvergi hefir neinni slíkri óánægju verið hreyft. Hitt er auðvitað að mótflokksmönnum hans hefir verið illa við viðskiftaráðunautsstarfið. Þeir voru á móti fjárveitingu til þess á báðum síðustu þingum, og blöð þeirra hafa altaf verið að hnýta í viðskiftaráðunautinn, en það getur varla kallast almenn óánægja hjá þjóðinni, þó að ritstjórar Lögréttu og Reykjavíkur og svoleiðis fuglar skrifi skammir í blöð. Þá fann hv.þm. Seyðf. (V. G.) að því að skýrslur viðskiftaráðunautsins til stjórnarráðsins hafi stundum ekki verið dagsettar, staðsettar né undirskrifaðar. Hefir hann ekki leyfi til að hafa þá tilhögun á þessu eins og honum sýnist, eins og að dagsetja bréfið til stjórnarráðsins en ekki skýrsluna sem það fylgir. Hv. þm. hélt því fram, að viðskiftaráðunauturinn hefði átt að halda sér frá pólitík; það átti hann einmitt ekki að gera. Það sem upprunalega lá til grundvallar fyrir því að þetta starf var stofnað var það, að sjálfstæðisflokkurinn fann ríkt til þess, að okkur væri nauðsyn á að hafa mann í útlöndum, sem gæti tekið svari okkar ef íslenzk mál væri rangfærð eða á okkur ráðist. Auðvitað vakti það jafnframt fyrir flokknum að viðskiftaráðunauturinn ynni að því, að koma á hagkvæmum verzlunarviðskiftum við önnur lönd, en hitt var aðalatriðið, að við hefðum mann í útlöndum, sem gæti sagt sannleikann um íslenzk mál. Og auk þess sem viðskiftaráðunautnum var kunnugt að flokkurinn vildi að hann skoðaði þetta sem aðalhlutverk sitt, þá hefir hann líka sjálfur pólitíska ábyrgð og á því að láta til sín heyra. Því á að heimta af honum frekar en öðrum starfsmönnum landsins að hann þegi um stjórnmál? Háttv. þm. kallaði blað það sem viðskiftaráðunauturinn heldur út æsingablað, og auðvitað af þeirri ástæðu einni að honum er illa við það. Það mætti vitanlega alveg eins kalla Eimreiðina æsingablað. Þetta er bara glamurorð, sagt til að finna slagorð í röksemda stað. Þá er það atriði, að fjárveitingin var stíluð upp á nafn þm. Dal. (B. J.). Það var eg sem kom því til leiðar að svo var gert, því eg bar fram tillögu um það á fundi í sjálfstæðisflokknum 1911. Og af hverju? Auðvitað af því, að eg treysti þessum manni til að gegna starfinu eins og eg vildi að því yrði gegnt, en ekki hinum og þessum prangara, sem stjórnin kynni að skipa í starfið í bitlinga skyni. Hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) vill láta deildina gera sér þá vanvirðu, að samþ. dagskrá í þá átt, að ef stjórnin sjái sér ekki fært að setja viðskiftaráðunautinn af nú þegar, þá skuli hún sjá um að hann haldi sig hér heima eftirleiðis, til að gera skýrslur um störf sín o. s. frv. Þessi dagskrá er þannig löguð, að það er því líkara að hún sé samin af götustrákum en þingmanni. Auk þess heyrir þetta starf mjög lítið undir stjórnina. Ef hún setti viðskiftaráðunautinn af, þá mundi hann snúa sér til dómstólanna og þó þeir kæmust að þeirri niðurstöðu, að rétt hefði verið að víkja honum frá, þá hefði stjórnin enga heimild til að veita öðrum starfann. Deildin getur ekki verið þekt fyrir að samþykkja þessa dagskrá. Dagskrá hv. þingmanns Rvk. getur miklu frekar komið til mála, ef á annað borð á að samþykkja nokkra dagskrá.

Jón Ólafsson Það sem knýr mig til að standa upp aftur, er ræða háttv.þm. Dal. (B. J.). Maður skyldi búast við að hann hefði reynt að bera fram einhverjar varnir gegn þeim útásetningum, sem fram hafa komið, en í stað þess fer hann í kringum þær eins og köttur kringum heitan graut, með útúrsnúningum og orðhengilskap. Það eru bein og slétt orð að laun eru laun og ferðakostnaður er ferðakostnaður; hann á að lifa af laununum og ferðast fyrir ferðakostnaðinn. Það er sannað af hv.þm. Sfjk. (V. G.) að hann hefir of treiknað sér alt sem hann hefir kostað til lífsins, sem ferðakostnað. Þessu er ómótmælt af hans hálfu; hann lætur því ósvarað, en kemur með útúrsnúning um óviðkomandi mál Hann sagði, að ráðherra gæfi upp í ferðakostnaðar reikningum sínum meira en þann kostnað sem hann hefði af ferðunum. En þetta er alt annað mál og gersamlega ósambærilegt við hitt, því að ráðherra á að lögum að fá endurgoldinn kostnað, bði af ferð og dvöl. Hv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að því hefði verið haldið fram, að enginn árangur hefði enn orðið af starfi viðskiftaráðunautsins, en engin dæmi hefðu verið nefnd því til sönnunar. En hvernig er hægt að nefna dæmi þess að enginn árangur hafi orðið? Það var hann, sem átti að koma með dæmi. Hann átti að sýna afrek viðskiftaráðunautsins með dæmum - ef þau eru nokkur til. Hann er svo lögfróður og rökvís maður, að hann veit, að sönnunarbyrgðin hvílir hér á honum. En hann brestur víst sannanirnar.  (Skúli Thoroddsen: Þingmanninn minnir víst, að hann sé að tala fyrir lesendum „Reykjavíkur“!)  . Ó nei, eg veit vel, að nú er eg að tala við „»Rúðu“-meistarann“! Það er ekki rétt, að minni hl. á þingi 1909 hafi verið mótfallinn fjárveitingunni til viðskiftaráðunautsins, þvert á móti. Báðir flokkar voru sammála um að veita fé til verslunarráðunauts. En það var ekki tilætlun heimastjórnarflokksins, að hann yrði pólitískur agitator í útlöndum; og þegar það seinna kom í ljós, að það hafði frá byrjun verið tilætlan sjálfstæðisflokksins, þá hlutu heimastjórnarmenn að mótmæla. Hv. þm. gerði lítið úr þeim göllum á skýrslum viðskiftaráðunautsins til stjórnarráðsins, að þær hefðu verið ódagsettar, óstaðsettar og óundirskrifaðar. Flestir mundu þó kunna því betur, að það sæist hvar og hvenær og af hverjum slíkar skýrslur eru skrifaðar. Og þó bréf fylgi með skýrslunni, þá þarf þó að vera eitthvað í henni sem sýnir, að hún sé skýrslan sem bréfið á við. Eg vona að þegar háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) kemur með skýrsluna um Rúðuför sína, þá sé hún að minsta kosti dagsett, staðsett, undirskrifuð og yfirskrifuð. Hv. þm. sagði að það væri glamurorð að kalla blað háttv.þm. Dal. (B. J.) æsingarit, og eins mætti kalla Eimreiðina því nafni. En sá er munurinn, að hún er ekki gefin út af manni, sem á að vera milligöngumaður milli Íslands og útlanda, svo að það mundi ekki spilla áliti landsins þó hún væri æsingarit - sem hún alls ekki er. Það er undarlegt, að nokkur skuli leyfa sér að tala um það sem eitthvað ótilhlýðilegt, að eg vil sporna við því, að svo miklu fé verði kastað í sjóinn. Eg hefi breytt fyrri hluta br.till. minnar þannig, að hún getur einnig átt við þá rökstuddu dagskrá er seinna kom fram. Það lítur svo út, sem viðskiftaráðunauturinn hafi álitið það helgustu skyldu sína að eta og drekka út 4.000 kr. auk launa sinna og kalla það ferðakostnað, en það er þetta, sem eg vildi koma í veg fyrir framvegis með br.till. minni; eg vildi láta hann gefa skýrzlu um starfsemi sína fram til þessa, því að með því næðist tvennur góður tilgangur. Í fyrsta lagi sæist hver árangur sýnilegur af starfi hans er orðinn, en ekki hvað hann hafi ráðgert, spjallað og haft í hyggju að gera, heldur sýnilegur árangur sem allir geta séð og þreifað á. Í öðru lagi sæti hann þá hér heima, það sem eftir er starfstíma hans og væri oss þá ekki til skaða og skammar erlendis. Eg get ekki stilt mig um að minna á það, hversu einn fyndinn maður komst svo heppilega að orði í fyrra um starfsemi viðskiftaráðunautsins; hann sagði, að hvert það land, sem viðskiftaráðunauturinn hefði komið í á embættisferðum sínum, væri bólusett gegn öllum viðskiftum við Ísland og öllu íslenzku lánstrausti!

Kristján Jónsson Eg vona að það sé augljóst af því sem fram er komið í málinu, að pólitísk starfsemi hér á landi komi ekki í bága við skipunarbréf viðskiftaráðunautarins. Honum er með nefndu bréfi alls eigi bannað að gefa sig við pólitík hér á landi. Aðal afskifti hans af pólitík hefir komið fram á þann veg, að hann hefir verið alþm. og hefir þingmenska hans verið tvívegis samþykt af Alþingi, bæði 1909 og 1911. Það hefir verið aðal aðfinningin við stjórnina að hún ekki skuli hafa bannað honum pólitísk afskifti hér, en þegar þetta er ljóst, sem eg sagði áðan, þá held eg því fram í fullri alvöru, að stjórnin hafi ekki gert sig seka um neina eftirlitsbresti á viðskiftaráðunautnum, þótt hún eigi leitaðist við að banna honum pólitíska starfsemi hér innan lands. Hins vegar gat stjórnin ekki séð um að hann framkvæmdi þetta eða þetta, hún gat ekki séð um að hann kæmi vissum framkvæmdum í verk, hafði engin ráð til þess. Geta vil eg þó þess, að eg átti tal við viðskiftaráðunautinn í fyrra áður en eg sigldi og óskaði eg þá þess, að hann leitaðist fyrir um það hvort ekki mætti fá nýjan markað erlendis fyrir íslenzkan saltfisk, því að mér var kunnugt, að þá höfðu Norðmenn nýlega farið að hagnýta sér nýjan og ágætan markað fyrir þessa vörutegund í Suður-Ameríku, sem sé í Argentína; eg get þessa til þess að benda á að stjórnin hefir þó ekki látið viðskiftaráðunautinn alveg afskiftalausan. Þá hefir það verið fundið að, að á skýrslur viðskiftaráðunautsins til stjórnarinnar, hafi vantað undirskrift og dagsetningu, eg skal raunar ekki fortaka að þetta hafi komið fyrir, en þá hefir þó æfinlega fylgt þeim bréf, sem hvorki hefir vantað dagsetningu né undirskrift. Að ekki hafi verið hægt að hafa upp á viðskiftaráðunautnum erlendis, held eg að ekki geti verið rétt, því eg veit til þess að hann hefir auglýst það í blöðum, að minsta kosti í sínu eigin blaði, að menn gætu snúið sér til Stjórnarskrifstofunnar í Kaupmannahöfn til vita um verustaði hans, hverjir þeir væru í hvert skifti; eg spurði skrifstofustjórann (Jón Krabbe) um þetta í vor, þegar eg var í Höfn, og skýrði hann mér frá, að viðskiftaráðunauturinn tilkynti þeim á skrifstofunni æfinlega frá því á hvaða stöðum hann væri og hvað lengi hann dveldi á hverjum stað. Þá hefir verið minst á það atvik, að viðskiftaráðunauturinn kom heim í haust er leið og dvaldi hér þá lengi og hafi hann ekki haft leyfi til þessarar ferðar; það er rétt, að stjórnin hafði hvorugt gert, hvorki leyft honum að fara heim hingað, né heldur bannað honum það. En þegar hann kom hingað heim, þá skýrði hann mér frá því, hvað hann væri að gera hingað, og sagði eg honum þá, að hann yrði að ábyrgjast fyrir Alþingi þennan erindarekstur sem annan. En eg tel að hann hafi þá átt lögmætt erindi hingað heim. Erindi hans var þá, að fá kaupmenn til að styðja að því að sænskar eimskipaferðir kæmust á milli Íslands og Danmerkur, auk þessa hafði hann á hendi annað erindi, er var það, að reyna að koma á „export“-félagi með kaupmönnum hér á landi, og veit eg til þess, að hann hefir átt tal um bæði þessi erindi sín við kaupmenn víðsvegar um land og hér í Reykjavík, og hefir hann gert mikið til að koma þessu í framkvæmd, þó að það hafi ekki tekist enn. Mér hefir fundist rétt að geta þessa, sem eg hefi sagt, af því að eg held að viðskiftaráðunauturinn hafi, að þessu leyti, verið hafður fyrir rangri sök hér í dag.

Fyrirspyrjandi (Valtýr Guðmundsson) Eg skal ekki tefja með löngu máli. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) þótti vera gerð lúsaleit í reikningunum. Ef að líkindum lætur, þá er von hér á öðrum reikningum og má mikið vera ef ekki þarf þar að gera flóaleit. (Hvaða reikningur er það?, var spurt). Það eru reikningarnir fyrir Rúðuförinni frægu sem háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) fór. Viðvíkjandi því, sem háttv.þm. Borg. (Kr. J.) sagði um pólitísk afskifti ráðunautarins, þá er það misskilningur, því að þó Alþingi hafi gert hann að viðskiftaráðunaut, þá hefir það aldrei leyft honum að verða þingmaður. Alþingi á ekki að dæma hvort hann hafi haft leyfi til að koma hingað, það er stjórnin, hún hefir eftirlitið, en viðvíkjandi þessu þá vildi eg leyfa mér að spyrja háttv.þm. Borg. (Kr. J.) hvernig stóð á því, að þegar viðskiftaráðunauturinn í fyrra ætlaði vestur í Dalasýslu, þá bannaði stjórnin honum að fara? Úr því að stjórnin hafði leyfi til, eða tök á að banna honum í einu tilfelli, þá hefir hann líka tök á að banna honum í öðrum tilfellum. Um erindi hans, þá gat hann auðveldlega spurst fyrir um það bréflega, til dæmis til Kaupmannahafnarráðsins. Annars skal eg nú ekki fara frekara út í það að svo stöddu.

Bjarni Jónsson Eg get eigi skilist við þetta mál án þess að taka saman helztu atriðin í þvargi þeirra þm. Sfjk. (V. G.) og 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.). Þm. N.-Ísf. (Sk. Th) mælti það með réttu að ræða fyrirspyrjandans hefði verið samin af kala til mín. Og eg sannfærðist enn betur um það, er hann tók svo til orða, að eg ætti ekki að vera að „vasast í pólitik“. Þá datt mér í hug saga frá þeim tímum, er Valtýskan var í blóma og þessi þm. var voldugur á þingi. Þá sótti fátækur vísindamaður um styrk til Alþingis, en núverandi þm. Seyðfirðinga fekk því afstýrt að honum væri veittur styrkurinn. Þessi maður heitir Helgi Jónsson. Ásgeir Torfason spurði þingmanninn hvers vegna hann hafði farið þessu fram. Þá svaraði þm., að manninum hefði verið þetta mátulegt, „því að hann var að vasast í pólitík, sem honum kom ekkert við“.  (Valtýr Guðmundsson: Þetta er nú víst Gróusaga)  . Nei, svo er eigi, enda mun það eigi lagt undir dóm Gróu sjálfrar. Þetta orðtæki sýndi mér að nú mundi þessi þingmaður ætla sér að vega oftar en um sinn í hinn sama knérunn, og er þó undarlegt af svo varkárum manni. Því að vel má hann vita, að honum meiri mönnum hefir það illa gefist. Þeir geipuðu mikið um ferðakostnað minn, en alt var það rangt, er þeir sögðu. Þeir héldu því fram, að fæði og húsnæði ætti ekki að telja með. Slíkt getur engum komið til hugar, enda er hér helzt til að jafna um ferðakostnað ráðherra, er þeir fara til Danmerkur. Hitt er einkis vert, sem hv.þm. S.-Múl. (J. Ó.) var að tala um, að þar um væri skýrari ákvæði; höfuðatriðið er að hér stendur eins á, enda mundi Alþingi eigi hafa gert ráð fyrir að sá kostnaður gæti numið alt að 4.000 kr., ef það hefði lagt sama skilning í þetta sem þessir þm. Svo er og um allan heim, að menn reikna til ferðakostnaðar allar lífsnauðsynjar frá því þeir fara að heiman og þar til er þeir koma heim aftur. Og þá kem eg að athugasemdinni um kaffið, sem hv.þm. Sfjk. (V. G.) var að reyna fyndni sína á. Hún stafar nú einmitt af því, hve ríkt stjórnin gekk eftir, að eigi væri taldar nema lífsnauðsynjar í reikningum mínum. Ætti hún því fremur skilið lof en last af þessum umvöndunum. Nú hafði eg eigi dregið frá þeirri upphæð, sem eg hafði brúkað til fæðis, þá aura sem eg hafði varið til þess, sem segir í athugasemdinni, en lét þess getið, til þess að stjórnin gæti dregið frá ef hún vildi, eftir því sem við gætum gezkað á. Annars væri gott ef þm, vildi hjálpa stjórninni um eyðublöð handa viðskiftaráðunautnum, er hann gæti látið veitingahússþjóna skrifa á, hvers hann neytti og mætti þá úrskurða reikningana eftir því. Þá hneykslaðist hann og á þjórfénu, og var þó ólíklegt um mann, sem verið hefir svo lengi erlendis. Má hann því vita, að til þess gengur þó ærið fé, er menn búa í veitingahúsum og borða svona hingað og þangað. Þykist eg vita að hann muni eigi ætlast til að viðskiftaráðunauturinn komi fram sem hundur. Eg hygg að hin alkunna sparsemi hans valdi miklu um, er honum vex þetta svo mjög í augum. Þá vildi þm. Sfjk. (V. G.) ónýta fyrir mér samanburðinn á mér og öðrum starfsmönnum landsins, er taka full laun og sitja á þingi, með því að þeir hefði aðra fyrir sig, eða gæti sjálfir gengt starfi sínu, en það gæti viðskiftaráðunauturinn ekki, heldur legði niður starfið. Hann tók sér þessa sönnun létt, eins og fleiri. - Hann bítur í skottið á sjálfum sér og fer í hring, sem kallast hringvitleysa eða circulus vitiosus. Er sú rökleiðsla í því fólgin, að byggja á því, sem á að sanna, og leiða út af því heila röð af ályktunum. Hann gefur sér fyrst að viðskiftaráðunauturinn leggi niður niður starfann, þegar hann er heima og kemst svo auðvitað að þeirri niðurstöðu, sem hann langar til. En honum skauzt yfir að sanna, að eg gæti eigi gengt starfi mínu hér, enda er svo langt frá því, að eg er einmitt hér að gegna viðskiftaráðunautsstörfum. Þeir hafa margtuggið það, að eg hafi verið í óleyfi hér 1911, en þá var eg einmitt í viðskiftaerindum hér, sem stjórnin viðurkendi réttmætt erindi. Eg fór heim þá, af því að tveir Svíar, sem mikið börðust fyrir skipagöngum milli Íslands og Svíþjóðar, skrifuðu mér, að helzt mundi fram ganga, ef eg færi heim og leitaði undirtekta kaupmanna hér. Þessir menn voru Ragnar Lundborg, ritstjóri í Karlskrona, Íslendingum að góðu kunnur, og Reutersvard, sá er hingað kom sem verzlunarerindreki Svía. Eg átti þá tal við fjölda manna um málið og fór þá umhverfis landið í þessum erindum. Hafði eg þá með mér skrifleg svör frá hérumbil 60 kaupmönnum, og hafa þau síðan legið til athugunar hjá utanríkisráðherra Svía. Var það eigi mín sök, að eigi hefir enn þá orðið neitt úr þeim skipagöngum, en þetta er ljóst dæmi þess, að viðskiftaráðunauturinn getur gegnt starfi sínu, þótt hann sé hér, eða öllu heldur ekki unnið sitt verk nema hann sé hér. Þess vegna var það ástæðulaus gauragangur, er sum blöð og sumir mótstöðumenn mínir höfðu þá, enda gerður til að vera kosningabrella. En nú er öllum kunnugt, hvernig í þessu lá, nema spyrjandanum. Hann hefir lesið upp ársgamlar blaðaárásir í von um að finna höggstað á mér, þótt hann geti nú engan fundið. Fyrverandi ráðherra sagði rétt, að hann lagði fyrir mig að útvega skýrslur um fiskmarkað í Argentína. Í Noregi fengust engar skýrslur um það, því að þeir vissu að eg mundi vilja fá þeim keppinaut. En þeir halda sem mest leyndu, hvernig þeir verka fiskinn. Sneri eg mér því til ræðismanns Argentínu og fékk hjá honum skýrslu um hve mikið þangað flytst og hvaðan. Auk þess lofaði hann að senda mér síðar skýrslu um verkunina o. fl., en hann þurfti um það að skrifa til stjórnarinnar í Argentínu. Bíð eg enn þess svars. Annað lagði stjórnin fyrir mig að grenslast eftir, hvort skipagöngur mundi mega stofna milli Liverpool og Reykjavíkur. Þá er eg kom aftur frá Noregi til Danmerkur á útmánuðum, ætlaði eg þangað. En þá kom hið mikla kolaverkfall í Englandi og þótti mér sem þá mundi erfitt að leiða hug Englendinga að viðskiftum við svo smátt land og óþekt sem Ísland. Fór eg því heim hingað til þess að vita um undirtektir manna hér undir það mál. Sá eg mér til gleði, þegar eg kom heim, að ýmsir framtakssamir dugnaðarmenn hér voru farnir að hyggja á framkvæmdir í því máli. Og gangi það ekki fram, þá er það eigi þeirra og eigi mín sök. En hér er dæmi þess, að viðskiftaráðunauturinn getur haft nóg að starfa, þótt hann sé heima tíma og tíma. Má það og vera öllum ljóst, því að viðskifti vor við önnur lönd hafa þó annan endann hér heima. Og þótt erindisbréfið geri ráð fyrir að viðskiftaráðun. sé að jafnaði erlendis, þá skilur hver heilvita maður, að hann má koma í viðskiftaerindum hingað, ef þörf krefur. Alt er þetta því hártoganir, sem þeir flytja. Þá gerðu þeir voðalegan hvell út úr því, að skýrslur frá mér væru ódagsettar og óundirskrifaðar. En þeir hafa ekki gáð að því, vísindamennirnir, að skýrslurnar eru allar með minni eigin hendi og yfir skrifað: Skýrsla Bjarna Jónssonar frá Vogi, þennan og þennan mánuð. Eða halda þeir að eiginhandar nafn sé ekki jafngilt yfir sem undir. Vera má að eg hafi gleymt ártali á síðustu skýrslu minni, sem eg afhenti sjálfur skrifstofustjóranum, en varla tekst þeim að sanna, að þar af standi þessu landi eða sjálfum þeim neinn voði. Þá hafa þeir talað mikið um, hve lítill árangur sæist af starfi mínu. Menn geta naumast búist við að einn maður gerbreyti á svipstundu viðskiftum Íslands við fimm þjóðlönd. Vita og allir skynsamir menn, að árangur af slíku starfi sést sumur seint, sumur aldrei, þótt hann sé góður. Fyrir rúmu ári hélt eg hér í bæ tvo fyrirlestra um stefnu mína og árangur og lét prenta og gaf þinginu. En núverandi þm. Sfjk. (V. G.) gleymdi eg og hefði þó vel tímt að gefa honum 10 aura virði. En einn árangurinn af starfi mínu hefðu þeir þó átt að þekkja, nfl. málaleitun norsku stjórnarinnar um tollsamninga. Því að hún er bein afleiðing af minni för. Það hefði þingmaður Seyðf. átt að sjá, ef hann hefði ekki vagl á auga, þegar eitthvað gott þarf að sjá við mig eða mitt starf. Nei, hér liggja ekki reikningar mínir á bak við, ekki skýrslur mínar heldur. Þeir komu báðir upp um sig, þm. Sfjk. (V. G.) og 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.). Þeir sögðu báðir að eg hefði stofnað blað til þess að komast krókaleið að því, sem bannað hefði verið, nfl. að vasast í pólitík og hefði eg svo látið erlend blöð taka eftir mínu blaði ummæli um samband Íslands og Danmerkur, sem þeim geðjast ekki að. Hvorttveggja er jafnósatt. Mér hefir aldrei verið bannað neitt af því, sem eg hefi sagt eða viljað segja um þetta efni. Mér var bannað aö hafa undirróður gegn Dönum. - En það var ástæðulaust, af því að eg hafði aldrei gert það og aldrei dottið í hug að gera það. En orsökin var sú, að einhverir höfðu lapið róg í utanríkisráðgjafa Dana. Þeim rógi hratt eg, er eg gaf út orðréttan fyrirlestur þann, sem rekistefnan var sprottin af. Síðan hafa Danir steinþagað um það mál, og hreyfa því nú engir nema illa íslenzkar hermikrákur. Hér var aldrei um annað að ræða en það, að eg hlýddi erindisbréfi mínu og gaf réttar skýrslur um Ísland og þess málefni. Munu hetjur þessar aldrei megna að banna mér eða öðrum að segja satt frá, hvað samþykt hefir verið á Alþingi. Annað gerði eg aldrei en að segja rétt frá stefnu Íslendinga, og gerði það svo hæversklega, að mér þykir sjálfum nóg um  (Guðlaugur Guðmundsson: Þessu trúi eg)  . Þingm. hefði verið nær að lesa eitthvað um þetta heldur en  (Guðl. Guðmundsson: að taka í nefið)  ; vel botnað. En þm. Sfjk. og 2. þm. S.-Múl. vilja ekki láta segja satt frá málavöxtum, allra sízt vilja þeir láta þess getið, að Íslendingar telji sig hafa nokkurn rétt. Jafnósatt var tal þeirra um krókaleiðir. Blaðið stofnaði eg til þess að ná tali manna um ýms merk mál og mér til stuðnings í starfi mínu. Auk þess til varnar mannorði mínu gegn óslitnum rógi þessara og þvílíkra manna, sem engan frið hafa fyrir öfund, af því að þeir halda að eg sé matvinningur þessi ár. - Þetta styður getgátu mína um það, af hverjum rótum fyrirspurnin sé runnin. Mun eg eiga það eftir ólifað að færa fullar sönnur á þetta. En hversu innfjálgur er vilji þeirra félaga til þess að spara landsfé, má bezt sjá af því, að þeir eyða heilum degi af dýrmætum tíma þingsins í slíkt ódmaþvarg, sem sprottið er af illvilja til einstaks manns.

Ráðherrann (H. H.) Eg vildi mikillega biðja tillögumennina að skýra frá, hvað þeir eiga við. Hvað eru „annarleg störf“? Á að banna manninum að sitja á þingi eða ekki? Ef svo er til ætlað, þá vil eg að það sé sagt beint út, og atkvæði um það greidd.

Fyrirspyrjandi (Valtýr Guðmundsson) Eg skal geta þess, að eftir mínum skilningi liggur pólitisk starfsemi „helt udenfor“ hans verkahring. Fyrir því er úrskurður stjórnarráðsins sjálfs, einmitt þess ráðherra, sem hefir gefið út erindisbréfið.

Ráðherrann (H. H.) En eftir það hefir þingið 1911 samþykt og löghelgað þingsetu hans og bundið fjárveitinguna við nafn hans, þótt hann vitanlega hefði fengist við pólitík, og haldið áfram þingsetu eftir að hann varð ráðunautur og erindisbréfið var sett.

Lárus H. Bjarnason; Hæstv. ráðherra (H. H.) fer að sjálfsögðu eftir eigin hyggjuviti í þessu efni. En úr því að fjárveitingin til viðskiftaráðunauts var bundin við nafn háttv.þm. Dal. (B. J.) eftir að hann hafði átölulaust setið á undanförnum þingum, þá er eg hæstv. ráðherra samdóma um að ekki sé löglegt að banna honum að sitja á þingi 1913.

Jón Ólafsson Herra forseti! Til svars því, sem hæstv. ráðherra (H. H.) sagði, skal eg taka það fram, að eg á meðal annars við, að hann sé ekki látinn ferðast um landið til að halda skilnaðarfyrirlestra.

Sigurður Sigurðsson Með því að afstaða mín til viðskiftaráðunautsstarfsins er nokkuð á annan veg heldur en komið hefir fram í umræðunum og þeirri tillögu til rökstuddrar dagskrár, sem hér liggur fyrir, skal eg leyfa mér að koma fram með aðra till. til rökstuddrar dagskrár, sem fer í þá átt, er eg helzt vildi kjósa. Eg skal ekki fullyrða, hvort tillagan sé í svo nánu sambandi við erindisbréfið, en eg lít svo á, að hún fari ekki langt frá því. Þessi till. er að nokkra leyti bygð á ummælum viðskiftaráðunautsins sjálfs, að hann gæti rækt starf sitt með því að sitja hér á landi. Tillagan hljóðar svo: „Í því trausti að landstjórnin sjái svo um, að viðskiftaráðunauturinn dvelji hér á landi það sem eftir er, og reki þau störf, er hún felur honum og eigi koma í bága við erindisbréf hans, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“.

Framsögum. meiri hl. (Halldór Steinsson) Það hefir engin br.till. komið fram við þetta frv. frá því við 2. umr. og er því engin ástæða til að fara að ræða það. Eg vildi að eins leyfa mér að mælast til þess, að það verði látið ganga í gegn um deildina í þeirri mynd, sem það nú er í.

Benedikt Sveinsson Það er hálfþreytandi að vera að fást við þetta frv., sem á að knýja í gegnum þingið með lagaleysi og rangindum. Við 2. umr. var bætt við nýrri grein, sem nú er 1. gr. og á víst að vera til að réttlæta það, að frv. gangi í gegnum þingið. Háttv. flm. hefir gert grein fyrir á hvern hátt sé ætlast til að greitt sé útflutningsgjald af síld, sem flutt er laus í skipi út úr landinu. Nú er greiddur 50 aura tollur af hverri tunnu af útfluttri síld.  (Guðl. Guðmundsson: Það er ekki rétt)  . En nú er farið fram á að greiða 25 au. af hverri tunnu af síld, sem flutt er út umbúðalaus. Eg sé ekki að hér sé um neitt nýmæli að ræða, og þó er þetta eitthvað það skársta, sem í frv. stendur. í 2. gr. er gert ráð fyrir 30 au. tolli af hverri tunnu síldarlýsis. Það er hinn mesti óþarfi að lögleiða þetta, því að það hefir staðið í lögum í 30 ár, að greiða skuli 30 au. toll af hverri lýsistunnu, og hlýtur það jafnt að gilda um síldarlýsi og annað lýsi. Háttv. þm. Ak. (G. G.), sem mest hefir haft um framkvæmd þessara laga að fjalla, hefir upplýst, að hann hafi tekið toll af síldarlýsi. Hann álítur þó nauðsynlegt að taka það með hér, og ber fyrir misskilning einhvers manns í stj.ráðinu, sem auðsjáanlega veit ekki hvað lýsi er. Með þessu finst mér vera nokkuð mikil virðing lögð við fáfræði manna í íslenzkri tungu, að gera sérstaka grein um síldarlýsi. Þetta frv., sem sumpart leggur toll á þá hluti, sem ekki eru til. kemur í veg fyrir stofnun þarflegra fyrirtækja í landinu og aftrar því að betra hreinlæti geti átt sér stað í fiskiverum heldur en tíðkast hefir hingað til, því að þessar verksmiðjur mundu kaupa slor og annan fisk-úrgang til að vinna úr. Einnig miðar frv. að því að hindra að útgerðarmenn geti komið í verð úrgangi úr fiski, sem þeir fá ekkert fyrir nú. Það hefir verið talað um, að þetta frv. gengi í bága við hag Norðmanna hér á landi, og er það alveg rétt. En það sem lagt er á þessar útlendu stofnanir, sem kaupa efni til að vinna úr af Íslendingum, kemur niður á Íslendingum sjálfum, því að verksmiðjurnar sjá sér ekki fært að kaupa efnið háu verði þegar hár tollur er lagður á það, sem úr því er unnið. Og það er upplýst, að þessar stofnanir á Norðurlandi hafa ekki borið sig, enda hefir það komið fram í viðskiftum við landsmenn, því að eg heyri sagt að nú sé greitt fjórðungi minna fyrir síldarúrgang og slor heldur en í fyrra. Er nú nokkur knýjandi ástæða vegna fjárhags landssjóðs til að vera að koma með þetta frv.? Eg held ekki. Eg held að þingið sé nú þegar búið að gera ráðstafanir til að afla landssjóði álitlegs tekjuauka. Þegar verið var að berjast fyrir lotterifrumv. hér á dögunum, var sagt að með því myndi borgast í landssjóðinn alt að 400.000 kr. Svo hefir verið samþ. í Nd. frv. um vörugjald og má telja víst að það verði samþ. í Ed. líka, og er áætlað að það gefi af sér 200.000 kr. Ennfremur má gera ráð fyrir að með einkasölu á steinolíu fáist um 100.000 kr. tekjur. Þetta alt saman talið verður um 700.000 kr., og virðist því vera óþarfi að koma með þetta frv. í því skyni að auka tekjur landssjóðs, enda sjá allir að hér er um lítilræði eitt að ræða fyrir landssjóðinn. - Það eina sem frv. getur gert, er, að lögbjóða það, sem áður er lögboðið og stemma stigu fyrir nýjum atvinnurekstri í landinu. Þingdeildin hefir sýnt þessu frv., sem komið er fram á all-einkennilegan hátt, of mikla þolinmæði hingað til, og ætti nú að marka því aldur við 3. umr.

Guðl. Guðmundsson Eg skal ekki halda langa ræðu. Hinn háttv.þm.N. Þing. (B. Sv.) veður reyk, og gerir sig beran að því að vera ókunnugur mjög þeim atriðum, er að þessu máli lúta. Lögin frá 31. júlí 1907 leggja ekki toll á aðra síld en þá, sem flutt er út í umbúðum. Síld, sem flutt er út laus í farrúmi, er tollfrjáls eftir okkar lögum. Þar er gat á löggjöfinni. Það væri ekki höggvið svo lítið skarð í landssjóðinn, ef hann færi á mis við útflutningsgjald af þeirri síld, sem flutt er út á þennan hátt. Þetta vildi eg taka fram að er bygt á hreinum misskilningi hjá þm., enda er ekki gott frá sanngirninnar sjónarmiði að fylgja því fram, að borgaðir séu 50 aurar af hverri tunnu; það er óheyrilega hár tollur. Eins bryddi á ókunnugleika þm., þegar hann vildi segja, að ástæðan til þess að þessi atvinnuvegur er stundaður minna nú heldur en í fyrra, sé sú, að það séu lagðar svo þungar kvaðir á hann. Ástæðan er ekki sú, að menn hafi óttast kvaðirnar, heldur hitt, að afurðirnar, þetta fóðurmjöl, eru í lægra verði í útlöndum nú en í fyrra. Eg skal svo ekki fara frekar inn á þetta mál, en vona að deildin samþykki það nú við 3. umr.

Halldór Steinsson Eg skal að eins taka fram, að eg er eindregið andvígur þessu frv. og öllum slíkum frv., er ganga í líka átt. Það er óeðlilegt að leggja höft á atvinnuvegi, sem miða að aukinni framleiðslu í landinu. Það er undarleg tilhneiging að vilja hafa toll á sjávarafurðum, sem auk þess mestmegnis kemur niður á Íslendingum einum. Mér finst það tilhlýðilegra fyrir þingið að styrkja þessar atvinnugreinir fremur en hefta.

Benedikt Sveinsson; Allir viðurkenna, að það sé skylda löggjafarvaldsins að leitast við að bæta kjör þjóðarinnar. Og eg þykist vita, að allir háttvirtir þingmenn hér vilji gjarna gera þetta. Þegar þessu þingi slítur, fær þjóðin fregnir um all-margar og all-þungar nýjar álögur, sem koma niður á öllum stéttum. Þetta færir alþjóð heim sanninn um föðurlega umhyggju þingsins fyrir henni. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, sýnir ljóst, að þingið hefir ekki brugðið stefnu sinni, hvorki að því er snertir álögur á almenning, né hinni, að bera umhyggju fyrir einstökum mönnum og bæta hag þeirra, því það fer fram á að auka dagpeninga allra þingmanna utan Rvíkur um 3 kr., og t d. greiða þingmanni, sem á heima í Görðum á Álftanesi eða í Hafnarfirði, 20 kr. í ferðakostnað o. s. frv. Þetta má heita lofsverður áhugi á að bæta kjör þingmanna þ. e. landsmanna og að auka útgjöld hinna, sem ekki eru þingmenn, og þó landsmenn, „að nafninu“.

Bjarni Jónsson Eg stend upp að eins til að lýsa yfir því, að eg tel frv. þetta illa til fundið og óþarft í alla staði. Ef til vill eru laun eða dagpeningar þingmanna of lág, og væri ástæða til að hækka þau, en hér er hvorki tími eða tækifæri til slíks. Það ætti að biða næsta fjárlagaþings. Það er athugavert að gera raun á dagpeningum Reykvíkinga og annara landsmanna. Það gæti valdið því, að Reykvíkingar yrðu frekar kosnir á þing en aðrir, ekki fyrir þá sök, að þeir væru hæfari heldur ódýrari, og það yrði fjársparnaður að kjósa þá. Eg býst sjálfur við að verða búsettur í Reykjavík, og mundi eg ekki spilla kosningarhorfum mínum með því að mæla svo, ef mér þætti hæfa að gefið væri með Reykvíkingum til þingsetu. Ekki sé eg þörf á að setja nánari reglur en til eru fyrir þingfarararkaupi alþingismanna; því eftir þeirri nákvæmni, sem kom fram í dag í umræðunum um ferðakostnað minn, sé eg enga ástæðu til að ætla, að þingmenn reikni ferðakostnað sinn of hátt - telji hesta eða fylgdarmenn, sem þeir hafa aldrei haft, eða annað slíkt. Að minsta kosti get eg ekki vænst rangra reikninga frá þeim háttvirtu þingmönnum, sem nú skipa þessa deild. Hins gæti eg vænst, að þeir skoruðu á hverju þingi á stjórnina að rannsaka nákvmlega alla ferðareikninga sína. Að þessu athuguðu fæ eg ekki betur séð en þetta frv. megi gjarna falla nú þegar.

Ráðherrann (H. H.) Þetta frv. er ekki nýr gestur. Það er vel athugað og undirbúið í Ed., og sé eg ekki annað en það eigi fullkominn rétt á að komast til 2. umræðu.

Einar Jónsson Flestir þingmenn munu hafa orðið varir við það, að hávaði þm. er óánægður með dagpeninga sína. En allir hafa hikað við „að hengja bjölluna á köttinn“, og er það máske vorkunn þeim, sem valtir eru í sessi en vilja þó gjarnan sitja. Eg fyrir mitt leyti er ekki svo hræddur við kjósendur mína, að eg þori ekki að greiða þessu frv. atkvæði. Þótt háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) talaði í skopi um þetta mál, þá sagði hann það satt, að frv. miðar til að bæta kjör, sem þarf að bæta. Og það er aldrei nema rétt og virðingarvert að þora að bæta það, sem þarf að bæta, hvað sem Pétur eða Páll eða aðrir kjósendur æruverðir segja þar um. Þótt háttv.þm. Dal. (B. J.) segi hætt við, að þetta frv. fjölgi Reykvíkingum á þingi, þá get eg varla skilið, að hann álíti það. Eg býst við, að menn kjósi Reykvíkinga ef þeim sýnist svo, en aðra ef þeim líkar það betur, hvað sem kaupmuninum líður. En hvað þingfararkaupinu viðvikur, þá vil eg sem minst fara út í einstök atriði þess. Og allra síst vil eg bera það saman við ferðakostnað viðskiftaráðunautsins, því hann er búinn að fá nógar ákúrur í dag, þó eg „bæti ekki gráu ofan á svart“. Honum mun bezt, að um það atriði sé talað sem fæst. En frv. þessu mun eg gefa atkvæði mitt.

Matthías Ólafsson Hr. forseti! Hv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) talaði um frv. þetta með háði og galsa. Það hefði máske átt við, ef hann hefði talað við kjósendur sína í N.-Þing. (B. Sv.) en hér átti það ekki við, því málið er alvarlegt. Eg er sannfærður um að háttv.þm. þætti þetta kaup ekki nóg, ef hann ætti að sitja á þingi alla daga, þó hann máske metnaðar vegna vilji láta sér nægja það stund og stund. Kaupið er svo lítið, að það væri betra að fara í „Klóakinn“ hérna í læknum og vinna þar eins og óbreyttur verkmaður en að sitja á þingi. Þetta frv. miðar að því að bæta hag manna í framtíðinni, og ef einhverjum kæmi til hugar að væna okkur þess, að við vildum draga okkur fé með því að samþykkja frv., þá er ráð til að koma í veg fyrir það, og ráðið er að ákveða, að lögin skuli ekki ganga í gildi, fyr en eftir næstu kosningar. Eg legg til, að það ráð verði tekið.  (Bjarni Jónsson: Því má frv. þá ekki bíða næsta þings?)  . Ekki trúi eg því, að menn kjósi frekar Reykvíkinga, þó þeir verði 2-3 kr. ódýrari á dag, enda tæpast það mannval hér, að ekki sé nóg, jafn gott eða betra annarstaðar. Eg álít mjög heppilegt að fastákveða ferðakostnað þingmanna, því það getur komið í veg fyrir þref um það á hverju þingi og óánægju utan þings - að eg ekki segi deilur og róg. Eg greiði því atkvæði með frv.

Guðlaugur Guðmundsson Þess ber að gæta að kaup alþingismanna var ákveðið 1843 og síðan hafa peningar fallið geysi mikið í verði. 3 ríkisdalir voru þá talsvert há borgun, en það vita allir að 6 kr. á dag nú orðið er ekki hærra kaup en miðlungi duglegur handverksmaður vinnur sér inn leikandi. Eg veit jafn vel dæmi til þess fyrir norðan, að sumarmánuðina eru boðin hærri verkalaun við almenna daglaunavinnu.  (Sigurður Sigurðsson: í síldinni á Siglufirði)  . Í síldinni á Siglufirði segir þm. en eg miða ekki við það. Þó má vera að sú atvinna út frá sér geri það að verkum að almenn verkalaun verði hærri. Eg má fullyrða að fyrir meir en 30 árum kom það fyrir að tveir gildir bændur - eg get nefnt þá, það voru þeir Ólafur í Ási og Einar í Hraunum - vildu ekki gefa kost á sér til þingmensku vegna þess að þeir þóttust mundu skaðast á því. Og það þarf ekki að fara svo langt aftur í tímann, eg veit að fyrir fáum árum höfðu menn augastað á líklegum manni úr bændastétt, en hann vildi ekki gefa kost á sér, og það var af sömu ástæðu. Þetta gildir um þingmenn úr bændastétt. Þá má geta nærri hvernig þessu er varið um embættismenn, sem þurfa að kaupa dýra menn til að gegna starfi sínu meðan þeir eru fjarverandi. Það er auðvitað, eins og tekið hefir verið fram, að ekki er hægt að ætlast til að nokkur maður geti gert sér þingmensku að atvinnu, enda væri það óheppilegt. En hitt sýnist ekki meir en sanngjarnt að borgunin sé svo sæmileg, að þingmenn geti sloppið nokkurn veginn skaðlaust. Mér finst því rétt í öllu falli að málinu verði leyft að ganga til 2. umræðu. Sennilegt er að tíminn leyfi ekki að það gangi fram á þessu þingi. En svo mikið mætti gera að það gæti orðið bending til stjórnarinnar að búa málið undir næsta þing.