Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á síðasta Alþingi flutti ég till. til þál. um öryggisbúnað smábáta. Tilgangur þeirrar till. var að fá setta reglugerð um flothæfni, öryggisbúnað og eftirlit með opnum smábátum 6 metra og styttri. Um báta af þessari stærð gilda enn engar reglur um eftirlit eða lágmarkskröfur um flothæfni og öryggisbúnað af hálfu opinberra aðila. Tilefni þessarar till. minnar voru auðvitað hin hörmulegu slys sem orðið hafa á bátum af þessari gerð á mörgum undanförnum árum og þarf ekki að rekja. Alþ. afgreiddi þetta mál í lok síðasta þings eftir till. allshn., sem gerði nokkra breytingu á tillgr. í þá átt að skora á ríkisstj. að undirbúa löggjöf um þetta efni. Ég lýsti því í umr. við það tækifæri, að ég væri ekki alls kostar ánægður með till. allshn., en gat fallist á að greiða henni atkv. vegna þess að fram kom þá í umr. yfirlýsing eða a.m.k. skoðun þáv. hæstv. samgrh. varðandi þetta mál. Tilefni óánægju var m.a. það, að með því að breyta tillgr. í það horf að undirbúa löggjöf yrði setningu reglugerðar eða laga a.m.k. frestað um eitt ár og fram undan var sá tími ársins sem slys eru tíðust á þessum bátum. Eins og ég sagði lét ég kyrrt liggja vegna þess að hæstv. þáv. samgrh., Halldór E. Sigurðsson, lýsti því yfir sem skoðun sinni, að enda þótt till. væri afgreidd í því formi sem hv. allshn. lagði til, þá hindraði það ekki rn. í því að setja reglugerð um þetta efni og hún mundi gilda þangað til lög yrðu sett um málið. Hæstv. þáv. samgrh. lýsti því einnig yfir, að undirbúningur þeirrar reglugerðar væri raunar þegar hafinn, og ég lýsti í framhaldi af því þeirri skoðun minni, að þetta mál væri svo brýnt að setning slíkrar reglugerðar mætti ekki dragast. Nú er mér ekki að fullu ljóst hvað síðan hefur gerst, en við vitum allir að a.m.k. eitt hörmulegt slys hefur orðið á bát af þessari stærð síðan þessi umr. fór fram hér á Alþ. í fyrravor, - slys sem ekki verður bætt frekar en hin fyrri. Sá atburður og atburðir fyrri ára af þessu tagi hrópa til okkar og hrópa til ráðamanna um að hefjast handa og setja þær reglur sem hér er um rætt. Ekki er hægt að segja að það sé vansalaust að láta það dragast ár frá ári og horfa upp á þau hörmulegu slys sem verða. Þau mundu kannske verða einhver fyrir því, en ég trúi því, að ef meiri aðgæsla væri um búnað þessara báta og reglur væru til þess að fara eftir um þann búnað og reglur um eftirlit, þá mundi þeim slysum fækka. Ég hef af þessu tilefni leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. núv. samgrh. á þskj. 17, svo hljóðandi: „Hvað líður setningu reglugerðar um öryggisbúnað smábáta?“ Ég vænti þess, að hæstv. samgrh. geti gefið svör um það, hvernig þessi mál standa, og í framhaldi af því, hvort hann telur að nauðsynlegt sé að slík reglugerð styðjist við setningu sérstakra laga eða hvort nægilegt sé að hún byggist á eldri lögum.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda var samþ. þáltill. á s.l. vori um öryggisbúnað smábáta. Eftir að till. þessi var samþ. í þinginu fól þáv. samgrh. þriggja manna n. að undirbúa mál þetta í samræmi við þáltill. Eins og fram kom hjá fyrirspyrjanda var gerð breyting á till. við meðferð málsins í allshn. á þá leið, að undirbúin yrði löggjöf um þetta efni, en eins og einnig kom fram hjá honum hefur verið dregið í efa að þess gerðist þörf að samþykkja sérstaka löggjöf, þar sem heimildir í lögum væru fyrir hendi. N., sem skipuð var á s.l. vori, mun ekki hafa starfað mikið í sumar, bæði vegna sumarleyfa og eins vegna hins, að innan n. var vafi á hvort undirbúa ætti reglugerð eða löggjöf. Ég ræddi þetta mál nýlega við siglingamálastjóra sem sæti á í n. Eftir þær viðræður hef ég sannfærst um að lagaheimild er fyrir hendi, og ég hef falið n. að undirbúa reglugerð um þetta efni. Ég held að það þurfi ekki að orðlengja um hversu nauðsynlegt þetta mál er, en það er von mín að þessu verki megi hraða svo að reglurnar verði settar hið allra fyrsta.



Herra forseti. Ég vil þakka bæði fyrirspyrjanda og hæstv. ráðh. fyrir svör við þessari þýðingarmiklu spurningu. Ég er minnugur þess frá umr. um þáltill. í vetur leið, að raunar var brugðið fæti fyrir framgang þessa máls með tilvitnun til þess, að þetta atriði heyrði undir Siglingamálastofnun. Eftir því var sótt af hálfu þeirra Slysavarnafélagsmanna, að því væri hraðað að búa svo um hnútana, að þeir bátar við heiðarvötnin okkar og í höfnunum, sem þar eru tiltækir jafnt fyrir kunnáttumenn sem óvita, yrðu þannig útbúnir að ekki gætu talist manndrápsbollar. Ástæðan fyrir því, að till. var breytt í meðferð allshn., var beinlínis sú, að af hálfu Siglingamálastofnunarinnar var gerð krafa til þess, að hún fjallaði um þetta mál, og látið var í það skína, að á næsta leiti væri reglugerð sem mundi ná til þessara atriða. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé miklu eðlilegra að Slysavarnafélag Íslands fjalli um þetta mál heldur en við knýjum það undir hatt Siglingamálastofnunarinnar. Mér hafa sagt löggæslumenn, að þeir hefðu á liðnum árum efalaust tekið úr notkun fjölmarga báta af þessari stærð, jafnt við fjallavötn sem í höfnum, ef þeir hefðu haft lagaheimild til þess. Við, sem förum dálítið á milli fjallavatnanna og eins lítum á skeljarnar við bryggjurnar í höfnunum, vitum fullvel að bátar af þessari tegund, hvort heldur þeir eru settir upp eða liggja fyrir festum, bjóða raunverulega þeim sem að kemur að nota sig: Hér er bátur, gerið þið svo vel, - og þá sama hvernig þeir eru útbúnir og hver það er sem að garði ber. Ég veit að það hafa orðið fjölmörg slys vegna þess að þarna eru bátar sem alls ekki ættu að vera þar og vegna þess að það er enginn aðili sem umboð hefur til þess að taka þá úr notkun. Sumir þeirra eru raunar þannig, að það ætti að vera þegnskylda hvers og eins, sem að kemur, að brjóta þá. Ég legg mjög mikla áherslu á að þessu máli verði hraðað og leitað verði til Slysavarnafélags Íslands í þessu sambandi.



Herra forseti. Vegna þess, sem fram hefur komið í þessu máli og vitnað var til þess sem hér fór fram milli mín og hv, flm. málsins, hv. 2. þm. Norðurl. v., vil ég gera hér grein fyrir afskiptum mínum af þessu máli meðan ég var í samgrn. Þetta mál var afgreitt frá Alþ. 5. maí s.l. „Föstudaginn 9. maí“ - ef ég má, með leyfi hæstv. forseta, lesa þessa frásögn - „kl. 15 komu saman á skrifstofu ráðuneytisstjóra þeir Brynjólfur Ingólfsson, Birgir Guðjónsson og Kristinn Gunnarsson, ásamt Hannesi Hafstein, Hjálmari R. Bárðarsyni og Páli Ragnarssyni. Tilefni fundarins var samþykkt þáltill. Pálma Jónssonar um eftirlit með smábátum. Birgir las upp þskj. nr. 77, till. og grg., ásamt áliti allshn. á þskj. 596. Hjálmar R. Bárðarson las bréf sitt til allshn., dags. 7. mars 1978. Birgir Guðjónsson kvað aðalatriði hvernig eigi að vinna eftir þál., þ. á m. hvort skipa skuli sérstaka n., enn fremur hvort hægt sé að byggja slíkar reglur á lögum um eftirlit með skipum eða hvort breyta þurfi lögum svo sem till. gerir ráð fyrir. Birgir benti á 3. mgr. 2. gr. laga nr. 52/1970 og taldi heimildina vera fyrir hendi. Málið var nú rætt um stund og þ. á m. athuguð drög að reglugerðum um smíði báta 6–12 metrar að lengd og öryggisbúnað í þeim. Samþykkt var að leggja til að reglugerð þessi yrði gefin út sem fyrst en þriggja manna n. ráðuneytis, Siglingamálastofnunar og Slysavarnafélagsins skipuð til samningar á reglugerðinni um minni báta samkv. heimild í 3. mgr. 2. gr. laga nr. 52/1970, en sú heimild mundi nægja til að byggja reglugerðina á, og eins um hvers konar eftirlit með bátum undir 6 metra lengd.“ Þetta var meðferð þessa máls. Í framhaldi af því gerði ég till. 16. júní um það að skipuð skyldi n. Það var og gert 21. júní og þá voru skipaðir í n. Kristinn Gunnarsson, Hannes Hafstein og Hjálmar R. Bárðarson. Ég hafði áður en þessar umr. enduðu hér á Alþ. kynnt mér álit deildarstjórans í samgrn., Birgis Guðjónssonar, og óskaði eindregið eftir því, að reglugerð yrði gefin út á þeim grundvelli sem þar var talinn vera finnanlegur. Hins vegar lauk ráðherradómi mínum nokkru seinna og þess vegna gat ég ekki fylgt málinu til loka.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans, þar sem m.a. kom fram að n. hefur verið skipuð til þess að sinna þessu verkefni, og ég fagna þeirri skoðun hæstv. ráðh., að lagaheimild skorti ekki til að koma þessu máli fram. Enn fremur þakka ég fyrrv. hæstv. samgrh. fyrir upplýsingar hans um þetta mál og einnig stuðning hv. þm. Stefáns Jónssonar. Ég á samt nokkuð erfitt með að skilja það, að ekki skuli hafa tekist með velvilja allra þessara ágætu manna að koma fram reglugerð um þetta efni nú s.l. sumar. Ég vil minna á það, að þegar þetta mál var til afgreiðslu á síðasta Alþ. barst Alþ. áskorun undirrituð af öllum fulltrúum á Slysavarnaþingi þess efnis að afgreiða þetta mál og hraða framgangi þess. Ég minni á það, að forráðamenn Slysavarnafélags Íslands hafa árum saman lagt fram tillögur að reglugerð í þessu efni, og ég minni á það, að í framsöguræðu minni um þetta mál í fyrra vitnaði ég nokkuð í slíkar tillögur frá Slysavarnafélagi Íslands og vakti athygli á því sérstaklega sem minni skoðun, að reglur af þessu tagi mættu ekki vera þungar í vöfum, ekki of flóknar og ekki of kostnaðarsamar í framkvæmd, ef þær ættu að verða virkar. Ég hef séð sérstakan útbúnað á smábátum sem er í samræmi við skoðun Slysavarnafélags Íslands á því, hvernig búnaður þeirra skuli vera. Mér hafa sagt eigendur slíkra báta, að sá búnaður kosti vart meira en 2–3 þús. kr. Þó svo þar væri um einhverja hærri fjárhæð að ræða, þá er hér um svo léttan og einfaldan búnað að ræða, að það á ekki að kosta nefndarstörf í marga mánuði, ef ekki missiri eða ár, að leggja grunn að reglugerð sem sett verði. Ég skal ekki ræða þennan þátt málsins meir. Ég vænti þess, að reglugerð um þetta efni verði nú komið fram. Ég ítreka, að hún má ekki vera of viðamikil eða flókin eða kostnaðarsöm í framkvæmd. Þetta er ekki mál sem á endilega að heyra beint undir Siglingamálastofnun ríkisins, vegna þess að þá er hætt við að of mikill kostnaður fylgi. Mér er kunnugt um það, að á sumum svæðum landsins bíða lögreglumenn eftir því að fá í hendur einhverjar heimildir til þess að hafa eftirlit með þessum málum, einhverjar reglur til þess að starfa eftir, reglur til þess að gera eigendum báta skylt að fara eftir og hafa síðan heimildir til þess að grípa inn í mál eftir því sem þeim þykir við þurfa. Ég tel víst að þannig muni vera víðast eða kannske alls staðar um landið, að unnt sé með litlum kostnaði að semja við lögregluyfirvöld um að hafa framkvæmd þessara reglna í sínum höndum í samstarfi við slysavarnadeildir og aðra þá aðila sem hafa áhuga á þessum málum. Ég skal ekki ræða þetta mál frekar hér, enda tími minn sjálfsagt að verða búinn. Sú reglugerð, sem Hjálmar R. Bárðarson siglingamálastjóri hefur unnið að í samvinnu við menn frá Norðurlöndunum um skemmtibáta af stærðinni 6–12 metra, er naumast nákvæmlega það sama og hér er rætt um. Þó að ég hafi ekki séð þá reglugerð, þá er hætt við að hún sé viðameiri og ítarlegri en þörf er á fyrir báta sem eru innan við 6 metra og það geti ekki að öllu leyti farið saman. Ég vænti þess, að málið verði ekki flækt og tafið of lengi við það að reyna að negla það saman við slíka norræna reglugerð sem er kannske mörg ár í smíðum með samstarfi fulltrúa frá Norðurlöndunum öllum. Ég þakka svo að endingu hæstv. samgrh. fyrir svör hans og vænti þess, að málið verði afgreitt og reglur þessar verði komnar til framkvæmda áður en sá árstími hefst sem slysahætta er mest.



Herra forseti. Ég vil fyrst víkja að því nokkrum orðum, að ég held að brýnt sé að haga vinnubrögðum hér á þann veg, að fsp. sé hægt að svara fyrr en gert er. Margar fsp. eru eðli málsins samkv. tímabundnar og þess vegna brýnt að þeim sé svarað fljótlega. Sú fsp., sem hér um ræðir, er að vísu ekki sérstaklega tímabundin, en henni var dreift hér 19. okt. s.l. og er nú bráðum mánuður liðinn síðan. Á þskj. 28 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til menntmrh. um samstarf Norðurlandanna á sviði sjónvarpsmála. Fsp. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hver er stefna íslenskra stjórnvalda gagnvart aðild að fyrirhuguðu samstarfi Norðurlanda um fjarskiptahnött fyrir sjónvarp (Nordsat)?“ Því er um þetta spurt, að hér er um að ræða mikilvægt mál sem lengi hefur verið á döfinni á vettvangi norrænnar samvinnu, en ég minnist þess hins vegar ekki að hafa heyrt það nokkru sinni hver sé stefna íslenskra stjórnvalda í þessu máli. Umræða um þessa fyrirhuguðu samvinnu hefur verið sáralítil, nánast engin hér á landi, ef frá eru skilin nokkur brot úr sjónvarpsþáttum þar sem þetta mál hefur lítillega borið á góma. Ítarlegar skýrslur um þetta mál voru lagðar fram á fundi norrænu menntmrh. á Húsavík í júní 1977. Þar kom m.a. fram, að tæknilega er ekkert því til fyrirstöðu að koma upp norrænu sjónvarpskerfi með gervihnetti er flutt gæti allar sjónvarpsdagskrár og raunar útvarpsdagskrár einnig frá öllum Norðurlöndunum til allra Norðurlandanna. Á þessum fundi menntmrh. norður á Húsavík var einnig til þess hvatt, að fram færi sem víðtækust umr. um þetta mál, en það virðist enn sem komið er hafa farið harla lítið fyrir henni hér á landi. Hér er sannarlega um stórmál að ræða menningarpólitísks eðlis, sem örugglega er töluverður ágreiningur um, og ekki síst þess vegna er nauðsynlegt að hvetja og vekja upp umr. um þetta mál hér. Samvinna Norðurlanda á þessu sviði, ef af verður, yrði einstök í sinni röð í veröldinni og með henni yrði sjálfsagt stigið stærra skref en nokkru sinni fyrr til aukinnar menningarsamvinnu þessara landa. Því er um það spurt, hver sé stefna íslenskra stjórnvalda að því er þetta mál varðar.



Herra forseti. Hv. þm. Eiður Guðnason spyr hver sé stefna íslenskra stjórnvalda gagnvart aðild að fyrirhuguðu samstarfi Norðurlanda um fjarskiptahnött fyrir sjónvarp. Þessari spurningu er fljótsvarað. Engin stefna hefur verið mörkuð, hvorki af fyrrv. né núv. ríkisstj., varðandi samnorrænan gervihnött eða hnetti til dreifingar og viðtöku sjónvarps, önnur en sú stefna að taka þátt í athugun málsins og sameiginlegum umr. um það. Málið er enn ekki á því stigi, að ákvörðun sé unnt að taka, þar sem skýrir valkostir liggja alls ekki fyrir. En þó að þessari fsp. sé þannig fljótsvarað tel ég rétt að nota þetta tækifæri til að draga fram ýmsar upplýsingar um þetta mál og greina frá meðferð þess. Um langt skeið hefur Norðurlandaráð lýst áhuga á auknu samstarfi á sviði útvarps- og sjónvarpsmála, og var gerð ítarleg skýrsla um málið er nefndist „TV“ över gränserna og kom út árið 1974. Að því er tekur til hljóðvarps hefur mjög lengi verið náið samstarf milli útvarpsstjóra Norðurlanda og ýmissa starfsmanna á þessu sviði, og einnig hefur nokkuð verið um skipti á sjónvarpsefni. En fyrst þegar tekið var að ræða um sjónvarpsdagskrá, er næði til allra Norðurlandaríkja, var Ísland vegna legu sinnar utan við þann tæknilega möguleika að geta notið sjónvarps frá hinum löndunum eða sent þangað. Eftir að gervihnettir komu til sögunnar opnuðust nýir möguleikar fyrir Ísland til þess að taka þátt í sendingu og viðtöku sjónvarpsefnis í félagi við hin Norðurlandaríkin. Í des. 1975 komu menntmrh. Norðurlanda á fót n. til þess að athuga möguleika á dreifingu og móttöku sjónvarps- og útvarpsefnis í Norðurlandaríkjunum um gervihnött eða gervihnetti. Skyldi í þessu sambandi kanna tæknihlið málsins, dagskrárgerð og lögfræði- og fjárhagsatriði. Mál þetta hafði áður borið á góma, en nú var talið að notkun gervihnatta í þessu sambandi væri ekki eins fjarlæg framtíð og áður var haldið. Nefnd, sem gekk undir nafninu ráðuneytisstjóranefndin, kom saman til fyrsta fundar 16. jan. 1976. Álitsgerð hennar var lögð fyrir menntmrh.-fund Norðurlanda á Húsavík 14. júní 1977. Undirnefndir höfðu fjallað um ýmsa þætti, svo sem höfundaréttarmál, sem geta orðið flókin í þessu sambandi, um norræna stefnu í dagskrármálum og ýmis fjárhagsatriði. Sænsk stofnun hafði athugað tæknihlið málsins og var athugunin kostuð að hluta af Norræna iðnþróunarsjóðnum. Á ráðherrafundinum á Húsavík var ákveðið að senda skýrslu ráðuneytisstjóranefndarinnar mörgum aðilum til umsagnar, þ. á m. hafa símamálastjórnir Norðurlanda fjallað um málið. Í skýrslunni var áætlað að sameiginlegur stofnkostnaður dreifikerfis fyrir öll Norðurlandaríkin yrði um það bil 575 millj. sænskra kr. og árlegur rekstrarkostnaður um 113 millj. sænskar kr. Endingartími gervihnattar er áætlaður um það bil sjö ár. Hinn 10. jan. til 15. febr. 1977 hélt Alþjóðafjarskiptamálasambandið ráðstefnu í Genf til þess að skipuleggja útvarps- og sjónvarpssendingar frá gervihnöttum til aðildarríkja sambandsins. Gert er ráð fyrir að gervihnöttum fyrir þessa þjónustu verði raðað á baug í um það bil 36 þús. km hæð yfir miðbaug. Verkefni ráðstefnunnar var að úthluta aðildarríkjunum stað og rásum fyrir gervihnetti á ofangreindum baugi og ákveða umfang þeirra geisla sem hverju ríki er leyfilegt að senda út frá gervihnetti sínum. Er miðað við að geislinn nái sem skemmst út fyrir umráðasvæði hvers ríkis, en í fáeinum tilfellum var gerð undantekning frá þessu atriði með samþykki þeirra ríkja sem hlut áttu að máli. Nefna má að Norðurlandaríkin vildu hvert um sig senda út auk eigin geisla geisla sem næði yfir þau öll. Vegna fjarlægðar Íslands frá öðrum Norðurlandaríkjum var ekki hagkvæmt að láta Norðurlandageislann ná hingað. Hins vegar þótti rétt að fara fram á handa Íslandi sömu staðsetningu fyrir gervihnött með hliðsjón af æskilegu samstarfi um smíði og rekstur gervihnatta. Er þá haft í huga að sérstökum geisla yrði beint til Íslands frá gervihnetti á þessum stað. En með hliðsjón af þeim möguleika, að ekki yrði af einhverjum ástæðum af slíku samstarfi við önnur Norðurlandaríki, var einnig sótt um aðra og vestlægari staðsetningu gervihnattar fyrir Ísland sem mundi vera heppilegri með tilliti til þarfa Íslands eins. Niðurstaða Genfarráðstefnunnar 1977 varð sú að því er Ísland varðar, að úthlutað var 5 rásum frá gervihnetti staðsettum yfir miðbaug á 31 v. l. og 3 rásum frá 5 á. l. Í seinna tilvikinu er um að ræða geisla sem nær yfir Ísland og Færeyjar og hluta af Grænlandi, en í sama geisla fá Danir til umráða tvær rásir. Hverju ríki var yfirleitt aðeins úthlutað 4–5 rásum, og er þessi niðurstaða því talin hagfelld fyrir Ísland. Ráðstefnan í Genf ákvað grundvöllinn fyrir gervihnattanotkun aðildarríkja varðandi sjónvarp og útvarp og var því mjög þýðingarmikil. Ákvarðanir ráðstefnunnar taka gildi 1. jan. 1979 og munu gilda í a.m.k. 15 ár. Menntmrn. lagði á sínum tíma áherslu á þátttöku í þessari ráðstefnu og kostaði þátttöku annars íslenska fulltrúans, en Ríkisútvarpið greiddi kostnað vegna hins fulltrúans. Innan þeirra marka sem Genfarráðstefnan setti um gervihnetti, staðsetningu þeirra og geislanotkun, hefur svo hvert ríki eða ríkjasamsteypa frjálsar hendur um framkvæmdir. Norðurlandaríkin standa nú frammi fyrir því, hvort og þá að hve miklu leyti þau ætla að hafa samstarf um gervihnött eða hnetti til dreifingar á móttöku sjónvarps- og útvarpsefnis. Við mat á því kemur mjög margt til greina, en ekki síst fjárhagshlið málsins og hvaða menningarstefnu ber að fylgja í þessu sambandi. Eins og áður segir er gert ráð fyrir að stofnkostnaður gervihnattar verði um 575 millj. sænskra kr. en endingartími líklega um eða innan við sjö ár og árlegur rekstrarkostnaður um 113 millj sænskra kr. Þessar tölur er þó talið að kunni að fara lækkandi vegna sífelldra tækniframfara. Þá er og gert ráð fyrir tiltölulega ódýrum búnaði við viðtökutæki notenda. Kostnaðarskipting í norrænni samvinnu um þetta efni hefur ekki verið rædd sérstaklega enn þá, en gengið hefur verið út frá hinni almennu skiptireglu í norrænu samstarfi, þ.e. að Ísland greiði 0.9%. Umsagnir hafa verið að berast til Menningarmálaskrifstofunnar í Kaupmannahöfn um ráðuneytisstjóraskýrsluna, sem lögð var fram á Húsavíkurfundinum. Nefndarálitið var sent fjölmörgum aðilum á Norðurlöndum til umsagnar, m.a. eftirgreindum aðilum á Íslandi: Ríkisútvarpi, Póst- og símamálastofnun, STEF, Rithöfundasambandi Íslands, Bandalagi ísl. listamanna, Sambandi flytjenda og hljómplötuframleiðenda, Blaðamannafélagi Íslands, Háskóla Íslands, Kennaraháskóla Íslands, Alþýðusambandi Íslands, Búnaðarfélagi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Kvenfélagasambandi Íslands, Kvenréttindafélagi Íslands, Menningar- og fræðslusambandi alþýðu, Fræðsludeild Sambands ísl. samvinnufélaga, Fræðslumyndasafni ríkisins, Ríkisútgáfu námsbóka, Sambandi ísl. sveitarfélaga, Norræna félaginu, Félagi kvikmyndagerðarmanna, Menntamálaráði Íslands, höfundarréttarnefnd, stjórn Norræna hússins í Reykjavík, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og Landssambandi iðnaðarmanna. Umsagnir hafa borist frá 10 aðilum. Umsagnir 6 þessara aðila virðast í höfuðatriðum jákvæðar, þ.e. frá Ríkisútvarpi, Kvenfélagasambandi Íslands, STEF, Sambandi flytjenda og hljómplötuframleiðenda, Höfundarréttarnefnd og Norræna húsinu. Einn aðili er neikvæður, Rithöfundasamband Íslands, en það skilaði sameiginlegri umsögn með Félagi ísl. leikritahöfunda. Tveir aðilar tóku enga afstöðu til álitsgerðarinnar, þ.e. Menntamálaráð og Kennaraháskóli Íslands. Póst- og símamálastjórar Norðurlanda skiluðu auk þess sameiginlegri umsögn. Þá mun öllum ráðh., rn. og formönnum stjórnmálaflokka hafa verið send álitsgerðin til fróðleiks. Símamálastjórnir Norðurlandaríkja hafa yfirleitt verið fremur vantrúaðar á skjótan framgang málsins og hafa sitthvað við tæknilega hlið könnunar þess að athuga og fjárhags- og framkvæmdaáætlanir. Kann mönnum að virðast að athuganir hafi verið of einhliða sænskar og kunni sænsk stefna í iðnaðarmálum og áhugi á því að verða á undan öðrum í harðri samkeppni á heimsmarkaði að móta nokkuð viðhorfin. Flestir munu sammála um að gervihnettir verði teknir til þessara nota fyrr eða síðar. En ágreiningur er m.a. um, hvort ástæða er fyrir þjóðir Norðurlanda að hraða sér í þessu máli. Menningarhlið þessa máls verður vafalaust umdeilanleg fyrir þjóðir Skandinavíu. Kemur hvort tveggja til greina, að um verði að ræða sameiginlega norræna dagskrá, úrval úr sjónvarpsdagskrám Norðurlanda og eins hitt, að frá upphafi geti áhorfendur valið á milli a.m.k. fjögurra eða fimm útsendinga frá norrænum sjónvarpsstöðvum þannig að áhorfendur geti sjálfir stillt tæki sín á þá dagskrá sem þeir kjósa, en síðar gætu þeir hugsanlega valið um einar 8 stöðvar. Fyrir okkur Íslendinga er aftur á móti líklegast að valið standi um það fyrst í stað og a.m.k. fyrsta hálfa áratuginn, hvort við óskum eftir að fá senda yfir landið eina samnorræna dagskrá auk eigin dagskrár, sem ætti þá greiða leið í hvern afdal og um alla útkjálka landsins án dreifingarvandkvæða, eða þá hitt, hvort við viljum standa algerlega utan við þetta samstarf, því að rétt er að sjálfsögðu að búast við að verðum við þátttakendur á annað borð, þá bjóðist okkur sjálfstæðar sjónvarpssendingar frá öllum Norðurlöndum samtímis á síðara stigi, þ.e. á áratugnum milli 1990 og 2000, og kann þá einhverjum að þykja nóg um. Á hitt er einnig að líta, að nú eru taldar vaxandi líkur á að um miðjan þennan áratug verði Vestur-Þjóðverjar komnir með sjónvarpshnött á loft og munu sendingar hans ná yfir stóran hluta Skandinavíu, m.a. til höfuðborga fjögurra Norðurlandaríkja. Áform Vestur-Þjóðverja munu vafalaust hafa mikil áhrif á gang þessara mála á hinum Norðurlöndunum. Ekki er ljóst enn hvort gervihnettir verða á lofti á næsta áratug er nái með sendingum til Íslands auk hugsanlegra Norðurlandahnatta, en einkum gæti það komið til greina við útsendingar frá gervihnöttum yfir Bretlandseyjum. Vandkvæði hafa komið í ljós vegna mismunandi reglna varðandi auglýsingar í sjónvarpi. Einungis Ísland og Finnland leyfa auglýsingar í sjónvarpi, hin Norðurlandaríkin ekki. Að því er Ísland varðar mundi notkun gervihnatta væntanlega hjálpa til að leysa þá erfiðleika sem nú eru á því að koma sjónvarps- og útvarpsefni til áhorfenda og hlustenda þannig að til allra staða á landinu berist sjónvarps- og útvarpsefni með sömu mynd og tóngæðum. Þess er rétt að geta sérstaklega, að samstarf Norðurlanda um gervihnött mundi alls engin áhrif hafa á sjálfstæði og sérstöðu íslensks sjónvarps og útvarps. Hér er einungis um að ræða hvort og í hve ríkum mæli menn vilja notfæra sér möguleika á viðtöku norræns efnis og þá jafnframt að auka flutning íslensks efnis í öðrum Norðurlandaríkjum frá því sem nú er. Rétt er og að hafa í huga, að afar mörg vandamál eru óleyst í sambandi við þetta mál. T.d. bárust í sambandi við ráðherrafundinn á Húsavík mótmæli frá fundi Samtaka norrænna rithöfunda gegn fyrirhuguðu samstarfi. Símamálastjórnir Norðurlanda hafa verið mjög varfærnar í málinu. Þá hafa útvarpsstöðvar á Norðurlöndum lengi haft samstarf með sér, og er ekki víst að þeim þyki framtak eða afskipti menntm.ráðherra tímabær. Herra forseti. Ég lengi ekki frekar svar mitt við þessari fsp., en ítreka að lokum, að meðan málið liggur ekki skýrar fyrir er útilokað að stefnumótun eigi sér stað í þessu máli, hvað þá að ákvarðanir verði teknar.



Forseti. Ég fagna því, að þessi fsp. skuli koma fram á Alþ. Mér finnst sjálfsagt að við Íslendingar vinnum áfram í norrænu samstarfi um þetta mál. Mun vera stefnt að því, að undirbúningsvinnu að þessu máli verði lokið næsta sumar, þannig að þá geti legið fyrir frumniðurstöður málsins. Að vísu hefur komið dálítill afturkippur í málið, einkum og sér í lagi vegna afstöðu Finna til málsins, en þeir hafa hreyft því, að aftur beri að kanna þá hugmynd sem hæstv. ráðh. minntist á og var kallað TV över gränserna, þ.e.a.s. áætlanir frá 1974. Mun vera ætlun sérfræðinganna að kynna sér það mál aftur, ekki síst með tilliti til kostnaðarhliðar málsins. Það er sjálfsagt öllum ljóst, að á þessu máli og jarðstöðvarmálinu, Intersat, er mikill munur. Hér er um að ræða gervihnött, sem sendir beint til notenda og gefur ótal marga og mikla möguleika. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðh. hefur einkum verið rætt um það (eða gert ráð fyrir því kannske án umr.), að við tækjum aðeins þátt í greiðslu bæði stofnkostnaðar og rekstrarkostnaðar eftir höfðatölu, sem mun vera nú um 0.9 %, þannig að auðvelt er, ef áætlanir standast, að reikna út, hvað þetta kostar, og meta þann ávinning sem við gætum haft af slíku samstarfi. Mér er ljóst að vandamálin eru að sjálfsögðu mjög mörg í þessu máli, og ýmsir hafa lýst sig andvíga þessu samstarfi og þá einkum rithöfundasamtökin og önnur slík. En vegna þess að það eru önnur atriði, þó einkum tvö, sem ég vil nefna, sem eru mjög athyglisverð, þá held ég að full ástæða sé til þess, að ríkisstj og íslensk stjórnvöld móti sér stefnu í þessu máli. Þessi tvö atriði eru annars vegar að þetta geti komið að notum fyrir Íslendinga sem dreifikerfi á landinu og þó einkum á miðunum í kringum landið, en það er vandamál sem þegar hefur verið tekið til umfjöllunar í nefnd og þ. á m. í nefnd þm. sem starfaði hér í fyrra. Hitt atriðið, það síðara að lokum, herra forseti, er varðandi skólasjónvarp. Nordsat gefur að sjálfsögðu ótal möguleika í sambandi við það, en það er kannske sá þáttur sjónvarpsmálanna hér á landi sem mest hefur verið vanræktur.



Herra forseti. Hér hefur verið spurt um það, hver sé stefna íslensku stjórnarinnar um sjónvarpssamvinnu Norðurlanda. Hæstv. menntmrh. hefur svarað og sagt að því sé fljótsvarað, að það sé engin stefna mörkuð önnur en að taka þátt í athugun málsins. Þetta er út af fyrir sig skýrt og gott svar. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að segja það, að ég tel mjög æskilegt og ég er talsmaður þess, að við tækjum menningartengsl okkar við Norðurlandaþjóðir, og ég er svo gamaldags í mér að ég gæti vel hugsað mér að þessi menningartengsl yrðu eitthvað á svipaðan hátt og verið hefur gegnum norrænu félögin og á annan slíkan hátt. Hins vegar er það svo um mig hvað snertir sjónvarpssamvinnu Norðurlanda, að ég held að við megum ekki fara að líta á það samstarf sem einhvern sjálfsagðan hlut. Ég held að við verðum að spyrja okkur að því, á hverju þetta samstarf eigi að byggjast, hver eigi að vera tilgangur slíks samstarfs og hvert eigi að vera innihaldið í þessu samstarfi. Ég held líka að við ættum að spyrja okkur að því, að hvaða gagni þetta geti komið okkur, hvort við verðum þarna veitendur eða hvort við verðum kannske eingöngu þiggjendur eða í senn veitendur og þiggjendur. Ég er ekki búinn að gera mér fyllilega grein fyrir því, hvernig þetta mál verða, því að svör við þessum spurningum liggja alls ekki á lausu. Auk þess er, eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, áberandi hvað þetta mál hefur verið lítið rætt hér á landi. Ég held að ég megi fullyrða að þetta mál hefur naumast komið til umr. á Alþ. eða verið borið undir Alþ. Er út af fyrir sig dálítið skrýtið að þetta skuli ekki vera rætt meira hér á Alþ. í einhverju öðru formi en í fsp. Þess vegna er það, að við Íslendingar erum ákaflega ókunnugir þessu máli, þm. ekkert síður en aðrir. En þeir, sem hafa þó reynt að fylgjast svolítið með þessu, vita að um þetta mál, samstarf Norðurlanda í sjónvarpsmálum, eru talsvert miklar deilur á Norðurlöndum og menn eru engan veginn á eitt sáttir, eins og fram hefur komið hér, t.d. í ræðu hæstv. menntmrh. Það er augljóst mál, að hér er reyndar um afar stórt mál að ræða fyrir okkur alla, fyrir Íslendinga, fyrir allar Norðurlandaþjóðir. Þetta er augljóslega stórt menningarmál, en líka stórt fjárhagsmál. En sem sagt, jafnvel þótt ég sé þessa sinnis og svo gamaldags í mér að ég álíti að við eigum að rækja alveg sérstaklega menningarlega samvinnu við Norðurlönd og gera það á hinn hefðbundna hátt, eins og verið hefur, með góðu samstarfi innan norrænu félaganna og með alls konar öðru samstarfi, vinabæjasamstarfi o.s.frv., þá held ég að við ættum að stinga dálitið við fótum og athuga vel okkar gang áður en við leggjum út í það að taka að fullu þátt í því samstarfi sem fyrirhugað er í sambandi við þennan gervihnött.



Herra forseti. Ég vil eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. og hv. 5. landsk. þm. þakka fyrir það, að þetta mál kom hér til umr. og að hv. 3. þm. Vesturl. skyldi bera fram þessa fsp. Það komu fram miklar upplýsingar í svari hæstv. ráðh. þó að margt sé enn óupplýst í þessu máli. Það er eitt atriði sérstaklega sem mig langar til að vek ja athygli á í þessu sambandi og biðja hv. þm. að hugleiða, hvort ekki sé ástæða til þess að vera á verði varðandi eitt atriði sem getur haft mikla menningarpólitíska þýðingu. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að rætt hefði verið á ráðstefnunni í Genf árið 1977 hvernig og hvert þær þjóðir, sem hyggjast senda á loft sjónvarpshnetti, beina geisla þessara hnatta. Þarna tel ég vera um mjög mikilvægt atriði að ræða sem ástæða er til að taka pólitíska afstöðu til. Það er ekki komið undir sérfræðilegu mati eins eða neins, hvort sú ákvörðun er tekin t.d. að biðja við skulum segja Frakka eða Þjóðverja eða einhverja aðra þjóð að gæta þess að beina ekki sjónvarpsgeislanum yfir tiltekið svæði eða t.d. yfir það svæði sem Ísland liggur á. Ég tel einmitt að það sé mjög mikið hagsmunamál, ekki síst fyrir Íslendinga, að þessir möguleikar séu nýttir til fulls. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að vitað sé að innan fárra ára muni Vestur-Þjóðverjar senda á loft sjónvarpshnött. Það mun líka svo kunna að fara um Frakka, að innan eins og hálfs árs muni þeir senda á loft sjónvarpshnött. Svona er þróunin hröð í þessu efni. Og að því er þá möguleika varðar að geta séð dagskrár frá þessum löndum t.d., þá tel ég þar vera um svo mikilsvert menningarmál að ræða, að stjórnvöld geti ekki veitt sérfræðingum umboð til þess að setja fram óskir um það, að geislum frá t.d. slíkum hnöttum væri ekki beint til okkar. Mér hefur skilist á þeim sem fróðir eru um þessi mál, að það muni ekki vera dýrara fyrir þær þjóðir, sem setja upp sjónvarpshnetti, að haga þeim útbúnaði þannig, að hægt sé að hafa hreyfanlegan geisla. Það væri hugsanlegt að senda dagskrár kannske einu sinni, tvisvar eða þrisvar í viku yfir eitthvert annað svæði en gert er aðra hluta vikunnar. Á þessu sviði eru möguleikar sem Íslendingar hafa ekki verið nægilega vakandi yfir. Þetta vildi ég sérstaklega draga fram, en aftur á móti ekki á þessu stigi blanda mér inn í þær miklu og flóknu umr. sem vissulega þurfa enn að fara fram um norrænan sjónvarpshnött, einungis þó láta það koma fram, að ég tel þar vera um mjög mikilvægt atriði að ræða og sérstaklega að við náum sem fyrst beinum útsendingum frá hinum einstöku löndum. Hins vegar tel ég mjög vafasamt að við ættum að styðja þá stefnu, að einungis yrði ein allsherjar ritstýrð norræn dagskrá. Ég held að við ættum einmitt að vera vakandi yfir þeim möguleikum sem við höfum á stórauknu valfrelsi á menningarsviði.



Herra forseti. Það er verið að ræða hér um samnorrænt sjónvarp og það kann að vera góðra gjalda vert. Ég er talsmaður menningartengsla við Skandinavíu ekki síður en við aðra heimshluta og jafnvel fremur. Nefndar eru háar tölur í þessu sambandi. En ég vil nota þetta tækifæri til að minna á það, ef hv. alþm. kynnu að hafa gleymt því, að enn þá eru heil byggðarlög á Íslandi þar sem sjónvarp næst ekki og er þó komið fram í árslok 1978. Litvæðing sjónvarpsins er komin langt fram úr þeirri áætlun sem upphaflega var gerð þegar hafist var handa um hana, en nýbygging stöðva hefur aftur á móti tilsvarandi dregist aftur úr þeirri áætlun sem þar átti að vinna eftir. Hvað varðar undirbúning að nýbyggingu stöðva er mér kunnugt um að í lok ráðherratíðar Vilhjálms Hjálmarssonar, hæstv. fyrrv. menntmrh., voru teknar ákvarðanir,og ég hef fyrir því yfirlýsingar hans úr ræðustól á Alþ., að fjármagn væri fyrir hendi og búið að panta tækin og raunar var hafist ofurlítið handa um byrjunarframkvæmdir á sumum stöðvum, en síðan hefur lítið eða ekkert gerst. Þetta athafnaleysi tæknimanna, þeirra sem eiga að hafa þetta á hendi, er mér óskiljanlegt, og þessi slóðaskapur okkar allra er okkur öllum til skammar. Þetta er aðstöðumunur sem ekki er þolandi, og því vek ég máls á þessu og legg það inn í þessa umr. um stórbrotnar áætlanir um alþjóðlegt sjónvarp. Ég heiti á hæstv. menntmrh. að hafa nú snör handtök. Ég er búinn að ræða þetta mál við hann og veit að vilji hans er góður og hann hefur ýtt á þetta mál. Ég heiti á hann að hafa snör og mjög ákveðin handtök til þess að koma sjónvarpi um landið, þar sem á annað borð er kostnaðarins vegna skynsamlegt að gera það, og ljúka því áður en hann fer að taka ákvarðanir um áætlanir um alþjóðlegt sjónvarp.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. menntmrh. svör hans. Þar kom fram skýrt og skorinort, að engin stefna hefur verið mótuð í þessu máli, og er e.t.v. ekki ástæða til að áfellast það sérstaklega, þar sem undirbúningur málsins er á því stigi. Hins vegar held ég að ástæða sé til að áfellast það, og mér sýnist það mjög slæmt, að ekki hefur verið unnið að þessu máli af hálfu menntmrn. í þá átt að vekja hér almenna umr. um málið. Það kom fram í máli ráðh., að þetta hefði verið sent ýmsum aðilum til umsagnar. Ég leyfi mér að efast um að þessir aðilar hafi haft í höndum upplýsingar og gögn sem væru nægjanleg til þess að byggja á skynsamlega skoðun á þessu máli. Raunar kom fram sömuleiðis hjá ráðh., að mjög fá svör hafa borist, miðað við þann langa lista sem hann las upp, og gefur það kannske til kynna að menn hafi ekki talið sig bæra til að kveða upp úr um þetta af eða á. Sá er gallinn á gjöf Njarðar í sambandi við þróun þessa máls, að um það hafa eingöngu fjallað embættismenn og tæknimenn fram að þessu. Það er áreiðanlega kominn tími til og raunar brýn nauðsyn að þetta mál sé rætt á pólitískum vettvangi og einnig að vakin sé umræða meðal almennings um það. Það sýnist t.d. ekki fjarri lagi að menntmrn. gengist fyrir ráðstefnu til að kynna hvernig þetta mál er vaxið, hvers eðlis það er o.s.frv. Ég held að afstaða manna til þessa máls hafi töluvert einkennst af hleypidómum, oft hleypidómum sjálfskipaðra menningarvita sem telja að allt afþreyingar- og skemmtiefni sé af hinu illa eingöngu. Menn skyldu nefnilega vara sig á því að vanmeta hlutverk þessa fjölmiðils, sjónvarpsins, sem afþreyingartækis, sérstaklega í þjóðfélagi þar sem of langur vinnudagur og streita er regla fremur en undantekning. Annar er sá flötur á þessu máli, sem aðeins var vikið að hér áðan, sem er býsna mikilvægur fyrir okkur Íslendinga og ég held að sé vert að hv. alþm. gefi sérstakan gaum. Hér hefur á hverju þingi á eftir öðru löngum stundum verið rætt um að koma sjónvarpi til íslenskra fiskiskipa á miðunum hér við land og nefndar feiknalega háar tölur í því sambandi, jafnvel hærri tölur eða viðlíka og stofnkostnaðarhluti okkar í slíku norrænu sjónvarpskerfi yrði. Komist slíkt gervihnattasjónvarp á er það mál leyst, og jafnframt fyrir velflesta afskekkta staði hér á landi sem njóta ekki þegar sjónvarps. Þess vegna held ég að það skipti verulega miklu máli fyrir okkur að fylgjast með þessu. Það er deginum ljósara, að fram undan eru gífurlegar framfarir á sviði fjarskiptatækni, og það, sem blasir við okkur núna, er kannske að gera það upp við okkur, hvort við viljum taka þátt í þessu norræna samstarfi núna eða hvort við viljum bíða þess að aðrar þjóðir stærri og voldugri taki að beina hingað sjónvarpsefni án þess að við verðum um það spurð, því um það verðum við ekki spurð. Það er ljóst að endurvarpshnöttur, sem verður fyrir Bretlandseyjar, mun hindrunarlaust ná a.m.k. til Suðaustur- og Austurlands, að því er sérfræðingar telja. Ég held að þó sumir vildu það kannske, þá sé ekki hægt að reisa menningarlegt járntjald í kringum Ísland. Sá möguleiki er hreint ekki fyrir hendi, þó ýmsir kannske kjósi það og telji það vera hið ákjósanlegasta í þessu efni. Tæknin gerir það að verkum, að járntjöld í þessum efnum verða næsta óvirk og lítils virði, enda sjálfsagt í andstöðu við það sem meiri hluti þessarar þjóðar óskar eftir. Ég held að afar brýnt sé að umr. um þetta mál haldi áfram á pólitískum vettvangi og sem víðast um allt land, þannig að mönnum verði kynnt efni þess og fólk geti myndað sér skoðanir um hvað það er sem raunverulega er á ferðinni. Áreiðanlega verða skiptar skoðanir, en upplýsingar verða að vera fyrir hendi, nægar og greinargóðar, til þess að menn geti með skynsamlegum hætti myndað sér skoðun í málinu.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. upplýsti að í þessu máli hefði ekki verið mótuð nein sérstök stefna. Síðan fylgdi á eftir greinargóð skýrsla um það, hvernig þessi mál stæðu og hvernig þessi mál hefðu þróast allt frá árinu 1974. Samkv. þeirri skýrslu sýnist mér að unnið hafi verið samkv. sterkt mótaðri íslenskri þáttökustefnu um það að fylgjast með þessum rannsóknum og vera aðilar að því þangað til tími væri kominn til að taka málin til frekari ákvörðunar. Síðan upplýsir hv. þm. Ingvar Gíslason það hér í umr., að þessi mál hafi ekki fyrr komið til kasta Alþingis. Ég get ekki orða bundist til að lýsa furðu minni á því, að það skuli hafa verið unnið að þessum málum innan Norðurlandaráðs og í hliðarstofnunum Norðurlandaráðs allt frá árinu 1974 án þess að hafi komið til kasta Alþ., þeirrar stofnunar á Íslandi sem á að taka endanlega afstöðu til þess, hvort af þessu samstarfi á að verða eða ekki af Íslands hálfu. Hv. þm. Eiður Guðnason benti á að það þyrfti að kynna þetta mál frekar hér á landi og reyna að vekja upp umr. um það, til þess að íslensk þjóð verði betur undir það búin að taka afstöðu til málsins þegar þar að kemur. Ég held að það sé kominn tími til þess að kynna hv. þm. það öllu betur en skýrsla hæstv. menntmrh. fjallaði um, því að hér er um mjög mikilvægt mál að ræða, pólitíska menningarsamvinnu á sviði norrænnar samvinnu og stóraukna samvinnu á því sviði frá því sem nú er. Ég vil benda á þessi atriði og einnig því samtengt, að eins og okkur er kunnugt er norræn samvinna viðkvæm, sérstaklega sú samvinna sem fer fram innan Norðurlandaráðs. Það eru ýmis mál sem ekki hafa enn komið til kasta Norðurlandaráðs, eins og varnar- og öryggismál. Þegar gengið verður út á þá braut að stofna til samnorræns sjónvarps, þá liggur ljóst fyrir að taka verður til endurskoðunar ýmsa þá starfshætti sem snerta Norðurlandaráð. Herra forseti. Ég skal ekki hafa orð mín fleiri, en ég taldi ástæðu til að benda á þessi atriði við þessa umr., en legg að lokum áherslu á að það hlýtur að vera Alþ. sem tekur lokaákvörðun í þessu máli. Og ég vil koma þeim vinsamlegu tilmælum til hæstv. menntmrh., að hann gefi þingheimi kost á því að fylgjast náið með þróun þessa máls á vettvangi Norðurlanda.



Herra forseti. Ég er í sjálfu sér persónulega andvígur miklum umr. um fsp., en það er hægara að kenna heilræðin en að halda þau sjálfur. Ég vil í fyrsta lagi árétta það sem fram kom hjá hæstv. menntmrh., hvort sem menn vilja kalla það stefnu eða ekki, að það hefur verið ofan á, að reynt hefur verið að fylgjast með því sem fram fer um þetta gervihnattamál. Ég held að eins og er séu óvissuatriðin svo mörg í þessu efni, tæknileg, fjárhagsleg, og þá um leið óvissa um hvenær gæti komið til framkvæmda að það sé ekki of seint að hefja umr. um málið á þeim nótum sem hv. fyrirspyrjandi telur að hefði þurft að gera fyrr. Ég tel að þarna sé um svo stórt mál að ræða, að það hefði verið óforsvaranlegt að fleygja frá sér þessum möguleika með því að fylgjast ekkert með því sem þarna fór fram. Varðandi ummæli hv. þm. Páls Péturssonar um að ekkert væri aðhafst núna í dreifingarmálum útvarps, þá verður sjálfsagt rætt nánar í sambandi við fsp. um það mál. En af því að hann minntist á að ég hefði í byrjun þessa árs gert grein fyrir ýmsum áformum vil ég minna á, að þegar ég gerði grein fyrir þeim áformum, hvort sem það var hér eða í fjölmiðlum, þá hafði ég mjög sterka fyrirvara um að margt gæti komi í veg fyrir að áætlanir stæðust nákvæmlega, og við höfðum engar tímasetningar. En ég hef rætt við þá menn sem að þessu vinna núna, því að mér leikur forvitni á að fylgjast með þessu, og ég veit ekki betur - og það mun áreiðanlega koma fram í svari ráðh. - en það sé unnið fullum fetum að öllum þeim framkvæmdum sem áformaðar voru. Ég tel fráleitt að vera að ónotast út í litvæðinguna. Það er hún sem stendur undir þessum framkvæmdum. Það er með þetta eins og fleira, að það er ekkert hægt að framkvæma nema hafa til þess nokkurt fjármagn. Ég vék að þessu alveg sérstaklega til að árétta að af minni hálfu voru hafðir fyrirvarar um tímasetningar, því að það er ótalmargt sem grípur þar inn í. Sumt er eftir að fullrannsaka, það getur staðið á afgreiðslu á tækjum, það geta komið fyrir óvæntar bilanir og óvænt verkefni sem skyndilega þarf að grípa inn í o.s.frv.



Herra forseti. Þeirri stefnu hefur verið fylgt um nokkuð langan aldur í landi voru, að íslenskir þegnar geti leitað sér lækninga án tillits til efnahags eða fjárhagslegrar stöðu. Þessi mál höfum við leyst á grundvelli félagslegrar samhjálpar með sjúkratryggingakerfi. Sjúkratryggingarnar eru án efa einn stærsti þátturinn í því, að við Íslendingar getum hrósað okkur af því að búa í velferðarríki. Á allra síðustu árum hefur hins vegar orðið uggvænleg þróun í sjúkratryggingamálum. Það virðist vera að þetta kerfi félagslegrar samhjálpar sé að brotna niður og það gangi öllu fljótar að brjóta það niður en gekk að byggja það upp á sínum tíma. Fyrir aðeins örfáum árum námu útgjöld sjúkratrygginga um 1/3 hluta af útgjöldum lífeyristrygginga. Nú eru útgjöld sjúkratrygginga orðin næstum því jafnhá og útgjöld lífeyristrygginga. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1979 er þannig gert ráð fyrir að útgjöld sjúkratrygginga nemi 21.4 milljörðum kr., en útgjöld lífeyristrygginga nemi 25 milljörðum kr. Á milli ára frá fjárlögum 1978 til fjárlagafrv. 1979 hafa útgjöld sjúkratrygginganna hækkað um 8.2 milljarða, en útgjöld lífeyristrygginga aðeins um 5.3 milljarða kr. Hækkun sjúkratrygginga á milli þessara ára hefur því orðið næstum því þremur milljörðum kr. meiri en hækkun lífeyristrygginganna. Þar til viðbótar lesum við nú þær fréttir, að sjúkrahúsin þurfi a.m.k. 1 milljarð kr. í viðbót til þess að standa undir hallalausum rekstri á þessu ári. Ef þeirri fjárhæð yrði bætt hér ofan á væri hækkun sjúkratrygginganna milli ára næstum því tvöföld á við hækkun lífeyristrygginganna á sama tíma. Þessi þróun hlýtur að hleypa nokkrum skelk í brjóst félagshyggjumanna, því að ef svo heldur fram sem horfir, þá er aðeins tímaspursmál hvenær þetta kerfi félagslegrar samhjálpar verður brotið á bak aftur, hvenær fólk á Íslandi nýtur þess ekki lengur að geta leitað sér læknishjálpar og sjúkrahúsvistar án tillits til efnahags. Því er rétt að huga að því, áður en það er orðið of seint, hvort einhverjir þeir gallar eru á sjúkrahúsa- og heilsugæslukerfi okkar, sem gera það að verkum að kostnaðurinn eykst svo hröðum skrefum, - gallar sem e.t.v. væri hægt að sníða af. Ef um óeðlilega kostnaðarliði er að ræða í heilsugæslunni erum við þar með skipulag sem hægt væri að breyta. Landakotsspítali gegnir nokkurri sérstöðu meðal sjúkrahúsa á Íslandi. Hér er um að ræða stofnun sem breytt hefur verið í sjálfseignarstofnun, þegar ríkissjóður keypti spítalann fyrir fáum árum af þeim aðilum, sem rekið höfðu sjúkrahúsið með miklum dugnaði og mikilli útsjónarsemi. Eftir að ríkisvaldið hafði keypt þessa sjúkrastofnun og greitt talsvert fé úr ríkissjóði í því skyni var sjúkrahúsið Landakot gert að sjálfseignarstofnun, því var skipað fulltrúaráð og fulltrúaráðið kaus síðan stjórn spítalans sem annast rekstur hans án fjárhagslegrar áhættu, þ.e.a.s. þeir aðilar, sem skipa fulltrúaráð, og stjórn Landakotsspítala bera ekki fjárhagslega áhættu af rekstri hans. Eru sennilega ekki margar stofnanir með þessari þjóð þar sem svonefndir eigendur eða fulltrúar eigenda - þeir aðilar sem um fjármálin eiga að fjalla bera ekki jafnframt fjárhagslega ábyrgð gagnvart a.m.k. einhverjum aðilum. Þá er skipulag læknamála á Landakoti, þessari sjálfseignarstofnun, með talsvert öðrum hætti en á öðrum spítölum landsins, án þess að ég felli nokkurn dóm þar um. Það er vissulega rétt að menn reyni að gera sér grein fyrir því, hvort þessi tilraun, sem gerð var, hafi borið tilætlaðan og æskilegan árangur og hvort það fyrirkomulag á þjónustu Landakotsspítala, að spítalinn leggur fram húsnæði, vinnukraft og tæki til lækna sem síðan framkvæma aðgerðir eða rannsóknir og fá greitt fyrir úr sjóði Tryggingastofnunar ríkisins, en greiða svo spítalanum þóknun fyrir aðstöðuna, hafi reynst æskilegt eða ekki. g hef því leyft mér, herra forseti, að flytja á þskj. 58 svohljóðandi spurningar til hæstv. heilbr.- og trmrh.: „1. Hve háum fjárhæðum námu hæstu greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins til lækna við Landakotsspítala á s.l. ári? Hvaða læknar fengu þessar greiðslur og hve mikið guldu þeir hver og einn til Landakotsspítala þar af í leigu fyrir starfsaðstöðu, tækjabúnað, aðstoðarfólk o.þ.h.? 2. Hverjir skipa fulltrúaráð Landakotsspítala, hvernig voru þeir valdir, hvert er kjörtímabil þeirra, hvernig fer fram endurnýjun á umboði þeirra til setu í fulltrúaráðinu og hvert er verksvið fulltrúaráðsins? 3. Hverjir sitja í stjórn spítalans, hvernig eru þeir kjörnir, til hve langs tíma, hvert er verksvið stjórnarinnar og hvaða þóknun fær hún fyrir störf sín, ef nokkra? 4. Telur heilbrrh. að það fyrirkomulag, sem viðhaft er í rekstri Landakotsspítala - þ.e.a.s. að spítalinn veiti læknum starfsaðstöðu gegn umsömdu gjaldi, en læknarnir fái beinar greiðslur til sín fyrir unnin verk samkv. gjaldskrá - hafi gefið góða laun og þá einnig þegar tekið er tillit til kostnaðar við spítalarekstur og til kostnaðar við heilsugæslu og heilsuvernd?“

Félmrh.(Magnús H. Magnússon): Herra forseti. Til að afla svara við þessum spurningum ritaði heilbr.- og trmrn. bréf til Tryggingastofnunar ríkisins og til St. Jósepsspítala Landakoti til að fá upplýsingar. Þau svör, sem hér eru gefin, byggjast á þeim upplýsingum sem bárust frá þessum aðilum, þ.e.a.s. Gunnari J. Möller settum forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins og Loga Guðbrandssyni framkvæmdastjóra Landakotsspítala. 1. liður spurningarinnar er þannig, með leyfi forseta: „Hve háum fjárhæðum námu hæstu greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins til lækna við Landakotsspítala á s.l. ári? Hvaða læknar fengu þessar greiðslur og hve mikið guldu þeir hver og einn til Landakotsspítala þar af í leigu fyrir starfsaðstöðu, tækjabúnað, aðstoðarfólk o.þ.h.?“ Á árinu 1977 námu hæstu greiðslur til einstaks læknis á Landakotsspítala 63 millj. 550 þús. kr., þar af frá Sjúkrasamlagi Reykjavíkur 45 millj. 935 þús. kr. og frá Tryggingastofnun ríkisins vegna annarra sjúkrasamlaga 17 millj. 615 þús. kr. Þessar greiðslur voru inntar af hendi til Jóhanns Lárusar Jónassonar yfirlæknis rannsóknastofu spítalans. Þessar greiðslur eru inntar afhendi samkv, samningi um sérfræðilæknishjálp. Samkv. upplýsingum Landakotsspítala greiddi yfirlæknirinn til rannsóknadeildar spítalans 69% af þessum greiðslum á árinu 1977, og framkvæmdastjóri spítalans gerir ráð fyrir að hlutfall greiðslna á þessu ári verði 74%. Þær upplýsingar komu frá spítalanum, að á árinu 1977 hefðu verið gerðar 256 852 rannsóknir, þar af 105 994 á utanspítalasjúklingum eða 41.26%. Þær tekjur, sem spítalinn hafði af þessum hluta rannsóknanna, nægðu til að greiða 70.8% af heildarkostnaði rannsóknadeildarinnar. Framkvæmdastjórinn telur því, að spítalinn hafi haft verulegan hag af þessu fyrirkomulagi. Þá upplýsir spítalinn að brúttórekstrarkostnaður deildarinnar sé lágur eða 449 kr. af hverri rannsókn. Til samanburðar er þess getið í skýrslu spítalans, að sambærileg tala fyrir Borgarspítalann sé 721 kr. af hverri rannsókn. Þá er þess getið, að Tryggingastofnun ríkisins greiði 6% lægra gjald fyrir þær rannsóknir, sem fara fram inni á spítalanum, en þær, sem fara fram á rannsóknastofnum utan hans. Spítalinn upplýsir, að á árinu 1977 hafi heildargreiðslur lækna fyrir aðstöðu fyrir utan spítalasjúklinga numið 58 millj. 691 þús. kr. eða 4.46% af heildarrekstrarkostnaði spítalans. Sundurliðun greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins til lækna annarra en rannsóknalæknis hefur ekki verið framkvæmd. 2. liður spurningarinnar, með leyfi forseta: „Hverjir skipa fulltrúaráð Landakotsspítala, hvernig voru þeir valdir, hvert er kjörtímabil þeirra, hvernig fer fram endurnýjun á umboði þeirra til setu í fulltrúaráðinu og hvert er verksvið fulltrúaráðsins?“ Í fulltrúaráði sjálfseignarstofnunar St. Jósepsspítala eru eftirtaldir menn: Bjarni Jónsson, Björn Önundarson, Erlendur Einarsson, Geirþrúður Hildur Bernhöft, Gunnar Friðriksson, Gunnar J. Friðriksson, Hallgrímur Sigurðsson, Höskuldur Ólafsson, Ingibjörg R. Magnúsdóttir, Jóhannes Nordal, Jón Ingimarsson, Jón Kjartansson, Katrín Hjaltested, Logi Guðbrandsson, Ólafur Örn Arnarson, Ólafur Jóhannesson, Óttar Möller, Sigurður Helgason, systir Hildegardis, Valur Valsson, Unnur Ágústsdóttir. Ákvæði um skipun fulltrúaráðsins eru í 6. gr. skipulagsskrár fyrir sjálfseignarstofnun St. Jósepsspítala: Þar segir þannig, með leyfi forseta: „Sjálfseignarstofnuninni stjórnar fulltrúaráð skipað 21 fulltrúa, sem heilbrmrh. tilnefnir. Falli einhver fulltrúaráðsmanna frá eða hverfi úr ráðinu af öðrum ástæðum, skal heilbrrh. skipa fulltrúa í hans stað, að fengnum till. fulltrúaráðsins.“ Kjörtíminn er ákveðinn eftir ákvæðum 6. gr., er óákveðinn eða ævilangt, og er því ekki um að ræða reglur um endurnýjun á umboði til setu í fulltrúaráðinu. Í 6. gr. skipulagsskrárinnar segir enn fremur um verksvið fulltrúaráðsins, með leyfi forseta: „Fulltrúaráðið skal koma saman til fundar eigi sjaldnar en þrisvar sinnum á ári. Fyrir ráðið skal leggja til staðfestingar fjárhagsáætlun sjúkrahússins og ársreikninga hverju sinni. Fulltrúaráðið gerir till. til ráðh. um skipun þriggja manna í stjórn spítalans, sbr. 32. gr. laga nr. 56 frá 1973. Fulltrúaráðið skal setja sér starfsreglur, sem ráðh. staðfestir.“ Auk þess segir svo í starfsreglum fulltrúaráðsins, 1. gr.: „Fyrir fulltrúaráðsfundi skal enn fremur leggja allar þær meiri háttar ákvarðanir um rekstur spítalans, sem yfirstjórn telur nauðsynlegt að bera undir ráðið eða a.m.k. sjö fulltrúaráðsmenn óska skriflega eftir að tekið sé fyrir á ráðsfundi.“ 2. gr. starfsreglnanna hljóðar svo: „Á fundi fulltrúaráðsins skal kjósa úr hópi fulltrúa til fjögurra ára í senn þrjá menn í framkvæmdastjórn, sem ráðið á að gera tillögur um til ráðh. samkv. 6. gr. 3. mgr. skiputagsskrárinnar.“ Fulltrúaráðsmenn þiggja ekki laun eða þóknun fyrir setu í fulltrúaráðinu. 3. liður fsp. hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Hverjir sitja í stjórn spítalans, hvernig eru þeir kjörnir, til hve langs tíma, hvert er verksvið stjórnarinnar og hvað fær hún fyrir störf sín, ef nokkuð?“ Í 7. gr. skipulagsskrár St. Jósepsspítala Landakoti segir svo, með leyfi forseta: „Úr hópi fulltrúaráðsmanna skal velja yfirstjórn sjálfseignarstofnunar St. Jósepsspítala og skal hún skipuð sjö mönnum. Í fyrsta sinn skulu stjórnarmenn skipaðir til fimm ára af heilbrrh. að fengnu samþykki St. Jósepsreglunnar og aðrir fjórir skipaðir til tíu ára með sömu skilyrðum. Hvenær sem stjórnarmenn ganga úr yfirstjórninni skal fulltrúaráðið kjósa menn í þeirra stað. Leita skal staðfestingar heilbrrh. á kosningunni. Endurkjósa má stjórnarmenn.“ Í yfirstjórninni eru nú Óttar Möller, formaður, Jón Ingimarsson, ritari, Björn Önundarson, Erlendur Einarsson, Logi Guðbrandsson, Ólafur Örn Arnarson, Valur Valsson. Í starfsreglum eru eftirfarandi ákvæði um starfssvið yfirstjórnar, með leyfi forseta: „Yfirstjórn sjálfseignarstofnunarinnar St. Jósepsspítala, sem skipuð er eða kosin samkv. 7. gr. skipulagsskrár, framkvæmir fyrirmæli fulltrúaráðsins milli funda þess, m.a. með hliðsjón af 8. gr. skipulagsskrár, en þar segir svo: „Stofnunin skal reka St. Jósepsspítala í því formi, sem hann nú er rekinn í, sérstaklega hvað snertir læknisþjónustu. Stjórn stofnunarinnar skal sjá um að spítalinn sé rekinn í samræmi við kröfur heilbrigðisyfirvalda til slíks reksturs.“ „7. gr.: Ákvarðanir í eftirfarandi málaflokkum skal framkvæmdastjórn ætíð leggja fyrir yfirstjórn til samþykktar: 1. Rekstraráætlun. 2. Ársreikninga. 3. Meiri háttar fjárfestingar. 4. Staðfestingu kjarasamninga. 5. Tryggingamál, þar með talið kaup vátrygginga. 6. Veitingu prókúru. 7. Ráðningu starfsmanna í eftirtaldar stöður: a) framkvæmdastjóra, b) skrifstofustjóra, c) innkaupastjóra, d) hjúkrunarforstjóra, sbr. 33. gr. laga nr. 56 frá 1973. 8. Hvers konar samninga um störf yfirlækna og sérfræðinga við spítalann, enda liggi þá einnig fyrir umsögn læknaráðs spítalans, 8. gr.: Yfirstjórnin getur að eigin frumkvæði eða eftir fyrirmælum fulltrúaráðsins tekið til umræðu og ákvörðunar málefni, sem varða spítalann, og óskað upplýsinga frá framkvæmdastjórn. 9. gr.: Yfirstjórnin ræður löggildan endurskoðanda til að endurskoða reikninga spítalans.“ Yfirstjórnarmenn þiggja hvorki laun né þóknun fyrir störf sín í yfirstjórn eða framkvæmdastjórn. Samkv. lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 57 frá 1978, 30. gr., skal einkasjúkrahúsum eða sjálfseignarstofnunum stjórnað af fimm manna stjórn, sem sé þannig skipuð að starfsmannaráð kýs einn stjórnarmann, viðkomandi sveitarstjórn einn, en eigendur þrjá. Fulltrúar eigenda í framkvæmdastjórn eru Höskuldur Ólafsson, formaður, Ólafur Örn Arnarson, varaformaður, Hallgrímur Sigurðsson, ritari. Fulltrúi starfsmannaráðs er Sverrir Ormsson og fulltrúi Reykjavíkurborgar er Björn Guðbrandsson. Verksviði framkvæmdastjórnar er lýst í 6. gr. starfsreglna, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Framkvæmdastjórn ásamt framkvæmdastjóra og hjúkrunarforstjóra annast daglegan rekstur spítalans og stjórn hans milli funda yfirstjórnar samkv. ríkjandi hefð, verkaskiptingu eða eftir nánari ákvörðun yfirstjórnar.“ Framkvæmdastjórnarmenn þiggja hvorki laun né þóknun fyrir störf sín í framkvæmdastjórn. Síðasti liður fsp. er þannig, með leyfi forseta: „Telur heilbrrh. að það fyrirkomulag, sem viðhaft er í rekstri Landakotsspítala - þ.e.a.s. að spítalinn veiti læknum starfsaðstöðu gegn umsömdu gjaldi, en læknarnir fái beinar greiðslur til sín fyrir unnin verk samkv. gjaldskrá - hafi gefið góða raun og þá einnig þegar tekið er tillit til kostnaðar við spítalarekstur og til kostnaðar við heilsugæslu og heilsuvernd?“ Þegar Landakostspítali var keyptur í árslok 1976 var frá upphafi samningsumleitana gert ljóst af hálfu St. Jósepsreglu, að boðið væri upp á mismun á kjörum eftir því hvort um væri að ræða hrein kaup eða hvort sett yrði á fót sjálfseignarstofnun sem ræki spítalann. Þegar endanlega var gengið frá samningnum var ljóst, að mismunur á þessum kauptilboðum nam 200 millj. kr. á verðlagi ársins 1975. Fyrrv. ríkisstj. valdi þá leið sem gaf lægra verðið, valdi það að setja á stofn sjálfseignarstofnun sem spítalinn var afhentur til rekstrar næstu 20 árin. Ég tel engan vafa leika á því, að þeir, sem um þessi mál fjölluðu þá, hafa talið hagkvæmt að fara þessa leið og hafa viljað halda uppi tvenns konar fyrirkomulagi um spítalarekstur hér í borginni. Samanburður á rekstri milli einstakra spítala er afskaplega erfiður vegna þess, hve mismunandi verkefni spítalarnir hafa. Ég ætla mér að láta kanna rekstur sjúkrahúsanna í Reykjavík sérstaklega og á landinu öllu með tilliti til kostnaðarþátta og hagkvæmni og væri til að byrja með falið Davíð Gunnarssyni aðstoðarframkvæmdastjóra ríkisspítalanna að annast þessa könnun. Þegar henni er lokið ætti að liggja fyrir, hvort eitt rekstrarform sjúkrahúsa er öðru hagkvæmara, og sé svo, í hverju slík hagkvæmni sé fólgin. Á þessu stigi vil ég ekki leggja neinn dóm á það, sem um er spurt í fsp., hvort það fyrirkomulag, sem nú er á Landakotsspítala, hafi gefið góða raun þegar tekið er tillit til kostnaðar við spítalareksturinn. Að sjálfsögðu hefur það ekki gefið neina raun þegar tekið er tillit til kostnaðar við heilsugæslu og heilsuvernd, því að spítalinn annast engin störf á því sviði. Engin heilsugæsla er rekin á spítalanum, enda þótt uppi hafi verið hugmyndir um að heilsugæslustöð yrði byggð í tengslum við hann. Niðurstaða mín verður því sú, að ég vil bíða með að svara þessari fsp. þar til frekari gögn liggja fyrir af þeirri könnun sem nú er í gangi. Vegna ummæla hv. fyrirspyrjanda um að útgjöld fari vaxandi í sjúkratryggingakerfinu, þá er það vissulega rétt. Þetta er vandamál alls staðar í heiminum og á því eru ýmsar skýringar, t.d. þær, að nú eru læknaðir sjúkdómar sem ekki var reynt að lækna áður. Ég vil nefna einn sjúkdóm, börn sem fæðast með klofinn hrygg. Fyrir 10 árum og allt fram að þeim tíma dóu þessi börn öll strax. Nú eru þau öll læknuð. Þetta þýðir það, að nú verða þau meira eða minna alla sína ævi á stofnunum. Vitanlega kostar þetta peninga. Sama má segja um ýmsa aðra sjúkdóma sem nú eru læknaðir og þá oftast nær með ærnum tilkostnaði. Þetta er sú þróun, sem alls staðar á sér stað. Ég er, eins og ég sagði áðan, með í gangi könnun á því hvað mætti verða til að gera rekstur sjúkrahúsanna hagkvæmari. Ég vona að við náum þar einhverjum verulegum árangri.



Herra forseti. Ég vil færa hæstv. ráðh. kærar þakkir fyrir mjög glögg og greinargóð svör og hef raunar litlu við þau að bæta. Ég vek aðeins athygli á því, að mér skilst að þeir læknar, sem vinna þjónustu eins og þá sem var tilefni fsp. minnar m.a., fái greitt fyrir verknaðinn án tillits til þess, hvort þeir eru viðstaddir þegar rannsóknin í þessu tilviki fer fram, jafnvel án tillits til þess hvort þeir séu á vakt eða ekki þegar vinnan fer fram. Eftir upplýsingum hæstv. ráðh. nema beinar launagreiðslur til þess læknis, sem nefndur var sem eina dæmið í svarinu við fsp. minni, á árinu 1977 röskum 20 millj. kr. fyrir þá þjónustu, sem hann innti af höndum á Landakotsspítala það ár. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir hækkun launakostnaðar milli ára hjá ríkisstofnunum um 67%, svo að láta mun nærri að þetta samsvari 35 millj. kr. launagreiðslum á árinu 1978. Ég tek það fram, að hér er um að ræða þær launagreiðslur sem greiddar eru fyrir þessa tilteknu þjónustu, eftir því sem mér skilst án þess að tillit sé tekið til þess, hvort sá, sem ábyrgð ber á framkvæmdinni - í þessu tilviki yfirlæknirinn er viðstaddur rannsóknina eða hvort hún er t.d. að fullu unnin af því rannsóknarfólki sem spítalinn leggur til. Ég vil ekkert fjalla um það og hef enga skoðun á því, hvort þetta er æskilegt kerfi eða ekki. Ég vildi aðeins vekja athygli á því. En hitt fannst mér meira gaman að heyra, að hæstv. fyrrv. heilbrrh. hefur valið vel fulltrúaráð þessarar stofnunar. Þar er valinn maður í hverju rúmi og minnti mann helst á kapplið Óðins í Valhöll í því tilliti að þeir gátu vart fallið þar. Þessir fulltrúaráðsmenn falla nú sennilega að lokum, en á meðan þeir standa standa þeir vel og sjálfsagt inna þeir gott og merkilegt starf af höndum. En mér fannst nú, þegar þessi lestur var þulinn yfir okkur, að við gætum alveg eins verið staddir á fundi í einhverri frímúrarareglu í Reykjavík, nema hvað ég stórefast um að nokkur frímúrararegla hafi jafnmiklu mannvali á að skipa og fulltrúaráð Landakotsspítala. Ég veiti því athygli, að hæstv. forsrh. samþykkir það mjög eindregið.



Herra forseti. Ég er þakklátur þeim upplýsingum, sem hér hafa komið fram, bæði fsp. fyrirspyrjanda og fyrir svör hæstv. heilbr.- og trmrh., þó að þar hafi margt vantað, að mér finnst. En við sjáum fyrst og fremst eitt út úr svörum hæstv. ráðh., þ.e. hvers konar óskapnaður stjórnun spítala er á Íslandi. Hér í Reykjavík eru þrír stórir spítalar og þá vil ég nefna: Landsspítalinn, Borgarspítalinn og Landakotsspítali. Tveir eru nú í eigu ríkisins, en allir með mjög svo sérstæðu stjórnarformi og allir vinnandi nokkurn veginn sömu störfin, þó engan veginn alfarið. Þessar tölur eru svolítið villandi, sem verið er að koma hér fram með, um þennan eina lækni, sem er yfirlæknir rannsóknadeildarinnar við Landakotsspítala. Þarna er raunverulega verið að tala um rekstur fyrirtækis. Þessi rannsóknastofa var til að byrja með rannsóknastofa spítalans, en með aukinni rannsóknaþjónustu fyrir almenning utan sjúkrahúsa hefur svo farið, að það er varla til rannsóknastofa í Reykjavík sem starfandi læknar hafa aðgang að, nema þessi. Rannsóknastofa Jóns Steffensens prófessors annaðist áður mikinn hluta af þessu starfi. Hún er ekki lengur til og meginhluti rannsóknanna er sem sagt kominn á þennan stað. Þessi tiltekni yfirlæknir stjórnar því þessu fyrirtæki eiginlega eins og hverju öðru rekstrarfyrirtæki. Upplýsingar eru um það, að meðalrannsóknir eru ódýrari þarna en annars staðar.

Þær eru hvergi til annars staðar eftir því sem ræðumaður sagði.

Það er nú ekki rétt. En þessi tiltekni læknir á sjálfur verulegan hluta af þeim tækjum sem notuð eru, og hann mun einnig kosta vinnuna við þessa stofu. Ég vil benda á að það er alger nauðsyn að koma betri heildarstjórn á sjúkrahúsreksturinn á Íslandi. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þau orð, sem hann sagði, að eftirlit með þessu er að komast í gang. Með aukinni læknisþjónustu við almenning í landinu hljótum við að þurfa að kosta meiru til hennar í fjármunum, en aftur vil ég segja: Það þarf stjórn, það þarf eftirlit með þessum fjármunum og slíkt hefur sama og ekkert verið fram til þessa.



Herra forseti. Þessar fsp. eru sumar hverjar ákaflega undarlegar, því að svar við þeim liggur auðvitað alveg ljóst fyrir, um skipun fulltrúaráðs Landakotsspítala, stjórn og annað. Það hefði mátt spyrja hvort þeir hefðu laun, en það leit út fyrir að hv. fyrirspyrjandi yrði fyrir miklum vonbrigðum þegar enginn af þessum mönnum tók nokkur laun. Það var, held ég, aðallega verið að sækjast eftir að vita hvort það væru nú ekki einhverjir sem væri hægt að klekkja á sem hefðu tekið laun. Hann hvarf líka af fundi rétt á eftir, því að það var svo lítið að smjatta á. Hann smjattaði þó aðeins á yfirmanni rannsóknadeildar spítalans og var ekki lengi að reikna laun hans út á verðlagi í dag. En hann sleppti alveg því, sem hv. síðasti ræðumaður skýrði frá og skýrði réttilega, að hér er í raun og veru ekki um laun eins læknis að ræða eða eins starfsmanns, heldur rekstur á sérstakri deild þar sem viðkomandi tæknir á meginhluta af tækjunum. Þess vegna er rangt og villandi og bein fölsun að tala í þessu sambandi um laun eins manns. Þetta vil ég að komi fram. Hv. fyrirspyrjandi sagði um val fyrrv. heilbrmrh. á fulltrúaráðsmönnum í þetta fulltrúaráð, að í því væru nokkuð margir frímúrarar. Mér láðist alveg að hafa til hliðsjónar félagaskrá frímúrarareglunnar og get ekkert sagt um það, hverjir þarna eru frímúrarar og hverjir ekki. Ég er allsendis ókunnugur þeim félagsskap. Ástæðan fyrir skipun um helmings af þeim mönnum, sem þetta fulltrúaráð skipa, er sú, að það kom til tals að breyta þessu sjúkrahúsi í sjálfseignarstofnun og voru fyrri eigendur - St. Jósepssystur - búnir að ræða við ákveðna menn sem áttu að vera aðilar að þessari stofnun. Við í heilbrmrn. töldum eðlilegt að verða við óskum seljenda í þeim efnum. En síðar var bætt við nokkrum öðrum mönnum, aðallega frá hendi ríkisvaldsins, fulltrúum frá rn., frá Tryggingastofnun ríkisins, og nokkrum öðrum mönnum til þess að hafa víðari sjóndeildarhring varðandi þessa sjálfseignarstofnun. Ég tel ekkert áhorfsmál að það hafi verið rétt, sem gert var í fyrrv. ríkisstj. og var gert að minni till., að stofna til þessarar sjálfseignastofnunar og spara ríkissjóði 200 millj. kr. á verðlagi ársins 1975, og það er líka rétt að hafa samanburð í rekstri þessa kerfis. Ég er ósammála hv. síðasta ræðumanni um það, að um sé að ræða óskapnað í stjórn spítala á höfuðborgarsvæðinu, heldur fer það að lögum og ódýr er stjórnin á þessum spítala. Hitt tek ég undir með honum að betri og meiri samræmingu þarf á starfsemi spítala á höfuðborgarsvæðinu og að því hefur verið unnið á undanförnum árum og er unnið að því enn þá.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að lýsa undrun minni á þessari fsp. og því svari sem veitt var við henni. Það er búin til fsp., sem lýtur að því að sýna fram á að tiltekinn læknir hafi haft óeðlilega miklar tekjur af tiltekinni starfsemi, og hæstv. ráðh. svarar spurningunni þannig, að það lítur út fyrir að svona hafi málið raunverulega legið fyrir. Veit ekki heilbr.- og trmrn. það, sem hér var upplýst, að þessi læknir á eftir þeim upplýsingum, sem hér hafa komið fram, stóran hluta af þeim tækjum sem notuð eru? Veit ekki rn., að þessi læknir leggur til mannskap til þess að vinna að þessu starfi? Eða er þetta ósatt, sem hv. 8. landsk. þm. upplýsti? Mér finnst ástæða til þess að fram komi, hvort það er virkilega þannig, að rn. viti þetta ekki og gefi þá upplýsingar samkv. bestu vitund eða hvort þessu sé vísvitandi haldið leyndu og þá í hvaða tilgangi. Ég er enn fremur furðu lostinn yfir því, að það sé haft í flimtingum, hverjir eigi sæti í fulltrúaráði þessa spítala. Aðalatriðið í mínum augum er: Hafa þessir menn unnið störf sín og hafa þeir unnið þau þannig, að viðunandi sé og kannske til fyrirmyndar? Ef svo er ekki er ástæða til að víkja þeim frá. En ef þeir hafa unnið störfin vel, samviskusamlega og með hagsmuni stofnunarinnar fyrir augum, þá á að þakka þeim, en ekki gera gys að tilnefningu þeirra.



Herra forseti. Ég vil strax undirstrika það, ef það hefur ekki komið nógu skýrt fram, enda var fsp. reyndar byggð á því hver hefði fengið mestar greiðslur, að þessi maður hefur fengið langhæstar greiðslur. Í svarinu fólst að þetta væru brúttógreiðslur, hvar af hann greiddi 69% til baka aftur. Mismuninn reiknaði svo hv. fyrirspyrjandi út sjálfur, enda getur hvaða maður sem er gert það. Ekki skal ég svara því til, hversu mikið þessi umræddi sérfræðingur á af tækjum þeim, sem á sjúkrahúsinu eru. Því þori ég ekki að svara. Aftur á móti felst það í því, að 69% eru greidd til spítalans, að þar með eru greiðslur til starfsfólksins. Aths. hv. þm. Einars Ágústssonar er því ekki á fullum rökum reist. Hv. fyrirspyrjandi þurfti að fara á fjvn.-fund. Ég held því, að hann hafi ekki verið að hlaupast undan merkjum á einn eða neinn hátt. Ég vil ítreka það, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, að það er mikil nauðsyn á betri og meiri samræmingu. Við rekum hér þrjú stór sjúkrahús, mjög stór á okkar mælikvarða og með svipaðan rekstur. Þó er nú kannske ekki nema að hluta til um svipaðan rekstur að ræða, þau eru með ýmsar sérdeildir hvert út af fyrir sig. En það þarf miklu meiri samræmingu. Þau eru t.d. öll með skurðstofur mannaðar allan sólarhringinn. Við erum með mannskap á skurðstofuvakt eins og í stórborg. Ýmislegt mætti því samræma betur og það er einmitt það sem er verið að gera. Það er búið að vinna heilmikið að hagræðingarmálum og tillögum um ríkissjúkrahúsin á höfuðborgarsvæðinu, en fyrirmæli mín til þess manns, sem er að vinna að þessum hagræðingarmálum, voru einmitt að koma með till. um samræmdan rekstur þeirra allra. Það verður erfitt verk að koma því í kring, þegar þær till. liggja fyrir, og það þarf mikinn pólitískan vilja til þess, þykist ég vita, en alla vega verðum við að vita hvað við erum að tala um áður en við förum að gera miklar ráðstafanir. En ég ítreka það og endurtek að við þurfum meiri og betri samræmingu.



Herra forseti. Ég er ekki sammála hv. þm. Einari Ágústssyni í því efni að vera undrandi á þessum umr. Þær eru ekkert miklu vitlausari en margar aðrar sem fara fram á hinum síðari dögum hins háa Alþingis. Hafi þessi fsp. átt að beinast að því að fá upplýsingar um laun ákveðinna rannsóknarmanna eða yfirlækna við Landakotsspítala, þá varð ég ekki af fróðari, því upplýsingarnar lutu að því, að mér skilst, að hér sé um rekstur á sérfyrirtæki að tefla þar sem þessi umgetnu laun ganga til rekstrar stofnunnar, afskrifta tækja og launa starfsmanna. En þýði svarið það að þetta séu dágóð laun til handa þeim, sem störfin inna af höndum, þá fagna ég því. Mér þykir alltaf vænt um ef menn hafa góða afkomu og þurfa ekki að leggja t.d. fyrir sig skarfaskytterí til bjargræðis sér, eins og mér skildist að einn maður í vænni stöðu nýskipaður hefði þurft að leggja fyrir sig á síðasta ári. Ég átti einu sinni ómerkilegt erindi á Borgarspítalann í Reykjavík og drap tímann með því að spyrjast fyrir um hvernig þeir hefðu það þar, aðrir en sjúklingar. Mér satt að segja ofbauð fjöldi starfsfólksins, sem þar vann bæði heilan og hálfan dag, og fjöldi læknanna. Og mér er nær að halda og ég man það rétt, að þá muni kostnaður við legu mína á hverjum degi hafa verið töluvert hærri en það kostaði að gista á Waldorf Astoria í New York, og krefjast þeir þó prísa þar eftir því sem ég hef spurnir af.

Þar hefur verið hlúð að piltinum.

Það er rétt, það var hlúð að sjúklingum, þ. á m. mér, ólastanlega. Ég hef síðan og af ýmsum öðrum ástæðum kynnt mér dálítið rekstur sjúkrahúsa og ég er þess fullviss, að þar fer margt öðruvísi en skyldi og þyrfti að taka til rækilegrar athugunar. Mér er nær að halda að rekstur þessara stórfyrirtækja sé ekki eins og hann ætti að vera, þar ráði ferðinni læknar, sem hafa í allt öðru að snúast en að athuga um hagkvæman rekstur, og ráði nánast allri ferð um fjárhagslega afkomu þessara stofnana. Meðan ég átti sæti í heilbr.- og trn. Nd. á sínum tíma kynnti ég mér sérstaklega innkaup á lyfjum. Og nú er það svo, að gervilyf eru framleidd, mjög mikill fjöldi þeirra, gervilyf sem koma í stað og mjög mörg þeirra jafngóð frumlyfjum, sem framleidd eru, og þau kosta e.t.v. aðeins part, kannske 1/20 af frumframleiðslulyfjunum. Samt sem áður er það gersamlega eftirlitslaust, hvort læknir tekur um það ákvörðun að panta sér til handa frumlyfin eða gervilyfin. Þannig er þetta í fjölmörgum atriðum. Vitanlega eiga læknar hvergi að koma nærri rekstri þessara stórfyrirtækja, heldur þarf sérmenntaða rekstrarhagfræðinga til þess að hafa þar framkvæmdastjórn með höndum. - Þessu vildi ég koma á framfæri alveg sérstaklega af þessu gefna tilefni.



Herra forseti. Undanfarna mánuði hafa helstu atvinnufyrirtæki á Þórshöfn á Langanesi átt við óvenjumikla fjárhagsörðugleika að etja og yfir þeim hefur vofað stöðvun nærfellt hverja einustu viku. Ástæðurnar fyrir þessu ástandi eru vafalaust margþættar og yrði of langt mál að rekja þær hér. Skuldasöfnun hjá frystihúsi og togaraútgerð hefur verið gífurleg og það svo mikil, að sveitarfélagið ræður ekki lengur eitt við að leysa mál sín. Mönnum eru vafalítið minnisstæð kaupin á því fræga skipi Fonti, sem Þórshafnarbúar hafa reynt að reka, en gengið illa. Ástæðan er m.a. sú, að skipið hefur verið stórgallað allt frá upphafi og viðgerðarkostnaður orðið mikill auk aflatjóns vegna legu skipsins í landi og í viðgerðarstöðvum. Fulltrúar frá Þórshöfn hafa leitað aðstoðar ríkisvalds og annarra aðila, sem mér er kunnugt um að hafa tekið málum þeirra vel. En margt kallar að og víða er fjárþörf í landinu. Nú er hins vegar ástatt svo á Þórshöfn samkv. símtali þangað í morgun, að frystihúsið á staðnum getur aðeins greitt laun starfsfólks á morgun, föstudag, útborgunardegi, en síðan er allt á huldu um framhaldið. Fái hins vegar álit framkvæmdastjóra Landssambands ísl. útvegsmanna á málefnum Þórshafnar, sem fram kom í fjölmiðlum í gær, að ráða ferðinni, þá getum við einfaldlega sent nokkra áætlunarbíla til Þórshafnar og látið þá flytja íbúa staðarins eitthvað nær fjölbýlinu, þar sem sumir vildu kannske heldur hafa þá. Það blandast engum hugur um það, að Þórshöfn á Langanesi er fyrir margra hluta sakir harðbýll staður. Þar hefur hins vegar vaknað mikill framfarahugur á allra síðustu árum og þar hefur sest að fjöldi ungs fólks. Áhyggjur fyrirspyrjanda eru einkum þær, að þetta unga fólk leiti í burtu ef ekki reynist unnt að tryggja næga atvinnu á Þórshöfn. Það væri gagnstætt þeirri stefnu, sem flestir hv. þm. hljóta að fylgja, að jafnvægi í byggðum landsins sé þjóðinni nauðsynlegt. Af þessum sökum og vegna hins alvarlega ástands, sem nú ríkir á Þórshöfn á Langanesi, hef ég leyft mér að beina þeirri fsp. til hæstv. forsrh., hvað ríkisstj. hafi gert eða hyggist gera til þess að koma í veg fyrir stöðvun atvinnulífs á Þórshöfn.



Herra forseti. Ég mun takmarka svar mitt við afskipti núv. ríkisstj. af atvinnumálum á Þórshöfn, en að sjálfsögðu væri hægt að líta lengra aftur í tímann og hafa söguna lengri. Svar mitt verður þá svo hljóðandi: Á fundi ríkisstj. 14. sept. s.l. var lögð fram skýrsla um fund í sjútvrn. 13. 9. 1978 um rekstrarvandamál Hraðfrystihúss Þórshafnar hf., Útgerðarfélags Þórshafnar hf. og atvinnuvandamál á Þórshöfn. Ákvað ríkisstj. að fela Framkvæmdastofnun ríkisins málið til athugunar með tilmælum um að hún gerði með skjótum hætti tillögur um úrlausn þess. Jafnframt huguðu félmrh. og sjútvrh. einnig að málinu sérstaklega. Má nú skjóta því inn í, að Framkvæmdastofnuninni var þetta mál ekki með öllu ókunnugt frá fyrri tíð. 3. okt. var í ríkisstj. lögð fram grg. frá Framkvæmdastofnun ríkisins, byggðadeild, um rekstrarvandamál Útgerðarfélags Þórshafnar. Var málið síðan tekið til athugunar hjá ríkisstj. og átti ég ásamt öðrum ráðh. m.a. viðræður við fulltrúa frá Þórshöfn. Ríkisstj. ákvað 17. okt. að beita sér fyrir því að allt að 10 millj. kr. yrðu útvegaðar að láni til að koma í veg fyrir stöðvun frystihússins á Þórshöfn. Veit ég ekki annað en frá því máli hafi verið gengið. Á ríkisstjórnarfundi 24. okt. var lögð fram grg. frá byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins er hafði að geyma leiðir til lausnar vanda útgerðar á Þórshöfn. Þessa grg. hef ég hér með, en hún er of löng til þess að rekja hana. En í þessari grg. segir m.a.: „Í meginatriðum hafa menn komið auga á tvær leiðir til að afla hráefnis fyrir hraðfrystihúsið á Þórshöfn, annars vegar að stefna áfram, eins og tvö s.l. ár, að því, að togaraútgerð verði meginuppistaða hráefnisöflunarinnar, hins vegar kemur til álita að hverfa aftur að bátaútgerð eingöngu. Einnig hefur verið bent á þann möguleika að reyna að tryggja hráefnisöflun að hluta á móti bátunum með því að kaupa togarafisk annars staðar frá. Er það m.a. aðallega hugsað til að fylla upp í árstíðabundnar eyður er kunna að myndast í bátaaflanum, t.d. um háveturinn.“ Ég get þess um leið, að í þessari grg. Framkvæmdastofnunarinnar voru tölur um bátaafla á tilteknu árabili og hvað mundi þurfa til þess að brúa það bil, hvernig bátaafli hafði breyst frá því að vera um skeið allgóður, en dróst svo saman, en virðist nú allra síðast vera að glæðast. Út í það fer ég ekki nánar. Að loknum þessum atmenna inngangi gerir Framkvæmdastofnun ríkisins grein fyrir þeim möguleikum, sem hún telur vera fyrir hendi. Þann 31. okt. var á fundi ríkisstj. samþykkt sú hugmynd byggðadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins, að skuttogarinn Fontur yrði seldur frá Þórshöfn og væri ekki annar kostur en að útgerðarfyrirtækið þar yrði lýst gjaldþrota, en Síldarverksmiðjur ríkisins keyptu síldarverksmiðjuna á staðnum. Þá yrði lögð höfuðáhersla á bátaútgerð frá Þórshöfn, en leitað eftir samningum við aðra aðila um löndun á fiski a.m.k. í des., jan., febr. og mars. Var ákveðið að ræða við eiganda skuttogarans Dagnýjar á Siglufirði um það, hvort hann vildi láta skip sitt landa afla á Þórshöfn, enda fengi það þorskveiðileyfi áfram, en það var útrunnið þar sem eigandi hafði þá fengið nýtt skip. 8. nóv. s.l. var undirritaður samningur milli sjútvrn. og Togskips h.f. á Siglufirði, sem er eigandi skuttogarans Dagnýjar. Samkv, honum er Dagný heimilað að stunda þorskveiðar, enda hefji togarinn landanir hjá Hraðfrystistöð Þórshafnar svo fljótt sem auðið er eftir að ráðin hefur verið skipshöfn, og haldi þeim áfram út marsmánuð n. k. Jafnframt skuldbindur Togskip hf. sig til að landa afla hjá Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. frá því um miðjan nóv. 1979 til marsloka 1980. Loks er í þessum samningi lýst velvilja gagnvart því, að Dagný landi þriðja tímabilið á Þórshöfn, þ.e. í lok 1980 og fyrstu mánuði ársins 1981. Þannig hefur ríkisstj. staðið að þessu máli og hefur viðleitni hennar í stuttu máli miðast við að koma í veg fyrir stöðvun atvinnulífs á Þórshöfn. Það má segja að af hennar hálfu hafi verið mótuð ákveðin stefna í málinu, en að sjálfsögðu er svo framkvæmd þeirrar stefnu, hefur verið og verður í höndum félmrh. og sjútvrh. fyrst og fremst, þannig að þeir hafa farið mest með þessi málefni og koma til með að gera það að sjálfsögðu í samráði við fjmrh. ef um fjárhagslegar skuldbindingar ríkissjóðs er að ræða. Ég sé nú því miður, að hvorugur þessara ráðh., sem ég nefni er viðstaddur, ef þeir hefðu viljað gefa hér fyllri upplýsingar. Þetta var sem sagt eins konar annáll um afskipti ríkisstj. af þessu máli eins og liggur nú fyrir í skjölum málsins. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að ræða mál þessi almennt hér. Það er að vísu rétt, að þau hafa komist á dagskrá nú nýlega með sérstökum hætti. Ég hygg að þar hafi nú verið farið með tölur sem eru nokkuð villandi. T.d. veit ég ekki betur en það sé svo, að eftir þessum skýrslum, sem fyrir liggja, sé togarinn Fontur bókfærður í reikningum Útgerðarfélagsins á Þórshöfn á 444 millj. kr. Bjartsýnustu menn nefndu fyrst, að hugsanlegt söluverð á honum gæti verið um 360 millj., og skal ég ekki dæma um, hvort slíkt verð gæti fengist eða hvernig það tekst. Hvað sem um það er, þá er um mjög miklar skuldir að ræða á Útgerðarfélaginu og fram úr þeim vanda virðist ekki verða ráðið. En aðalatriðið er að koma í veg fyrir stöðvun hraðfrystihússins, og það væri hægt að styrkja hag þess og þá útgerðarinnar með þeim hætti, að hægt væri að koma við sölu á verksmiðjunni sem er á staðnum. Þá hafa Síldarverksmiðjur ríkisins verið hafðar þar í huga og hefur verið unnið að því af hálfu þeirra ráðh. sérstaklega, sem ég nefndi, að athuga þann möguleika. Ég skal, herra forseti, ekki orðlengja frekar um þetta.



Herra forseti. Ég vil fyrst þakka hv. þm. Árna Gunnarssyni fyrir að bera fram þessa fsp. varðandi atvinnumálin á Þórshöfn og óska honum til hamingju með það, með hvaða hætti fremur lítill sérfræðingur um málefni þeirra Þórshafnarbúa gerði tilefnið enn þá brýnna í fjölmiðlum ríkisins í gær. Það er óþarft að rekja það hér, með hvaða hætti Þórshafnarbúum varð það lífsnauðsyn við fiskþrot á Þistilfirði að fá togskip til þess að afla hráefnis í nýtt og mjög myndarlegt frystihús sem þeir höfðu reist. Þessa þörf bar upp á þeim tíma þegar stjórnarvöld höfðu skotið loku fyrir smíði á nýjum togskipum eða kaupum á þeim. Ekki hirði ég heldur um að rekja með hvaða hætti Þórshafnarbúar voru til knúnir að kaupa fyrir 300 millj. kr. skip af „fallítt“ LÍÚ-mönnum hér við Faxaflóa, nýkomið úr átta ára klössun sem reyndist hafa verið fölsuð, með hvaða hætti þetta skip reyndist þeim Þórshafnarbúum eftir efnum ákaflega illa þannig að þeir standa nú uppi með áhvílandi skuldir eftir þennan tíma sem nema röskum 400 millj. kr. á skipinu, auk þess sem óhæfileg skuldabyrði hefur hlaðist á fiskiðjuver þeirra vegna þess að útgerð þessa skips fór svo hörmulega. Ég lagði fram síðari hluta vetrar í fyrra lagafrv, að beiðni þeirra Þórshafnarbúa, sem höfðu gengið bónleiðir til búðar biðjandi þess að af þeim yrði létt eign á síldarmjölsverksmiðju á staðnum, sem þeir höfðu keypt af Ríkisábyrgðasjóði eftir að sjóðurinn hafði tekið við þessari verksmiðju á sínum tíma af „fallítt“ LÍÚ-mönnum, og hef borið þetta frv. fram öðru sinni. Ég vil ekki fetta fingur út í það, þótt Kristján Ragnarsson, forustumaður þeirra LIÚ-manna, flytti fundi félagsskapar síns persónulegar skoðanir á málefnum þeirra Þórshafnarbúa. Hann má flytja þeim mönnum persónulegar skoðanir sínar á málefnum hvaða staðar sem er á jarðkringlunni. Ég vil aftur á móti vita það, að fréttastofur Ríkisútvarpsins, sjónvarps og hljóðvarps, skyldu gera þess háttar mann að aðalheimildarmanni sínum í fræðslu um málefni þeirra Þórshafnarbúa, og vil vænta þess, að forstöðumenn fréttastofa Ríkisútvarpsins sjái sóma sinn í því að afla örlítið réttari upplýsinga um nauðþurftarmál þeirra á Þórshöfn heldur en fram komu í fréttatíma þessara stofnana í gærkvöld.



Herra forseti. Það er auðvitað mjög gott að fá þær upplýsingar, sem hæstv. forsrh. skýrði frá í sambandi við það sem ríkisstj. er að gera í atvinnumálum Þórshafnar, en jafnframt vil ég taka það fram, að við þm. höfum haft ágæta aðstöðu til þess að fylgjast með aðgerðum ríkisstj. til lausnar þessum vanda. Hins vegar má segja að fsp. geri sérstakt gagn núna - það hittist svo vel á - að hún gefur ástæðu til þess að gera sérstaklega að umtalsefni þær árásir, sem Kristján Ragnarsson framkvæmdastjóri LÍÚ gerði á Framkvæmdastofnunina og gerði reyndar á forustumenn atvinnumála á Þórshöfn í ræðu sinni á aðalfundi LÍÚ sem sjónvarpað var svo yfir landið í gær. Ég sé sérstaka ástæðu til þess að finna að, jafnvel að víta það, hvernig þar var til orða tekið, vegna þess að þar var í veigamiklum atriðum farið mjög rangt með. Í fyrsta lagi er auðvitað rangt að Framkvæmdastofnunin geri út á Þórshöfn. Látum það nú vera þótt slíkt sé sagt. En þá er kannske enn þá verra það sem sagt var í ræðu Kristjáns Ragnarssonar framkvæmdastjóra LÍÚ, þegar hann tók svo til orða að síldarbræðslan á Þórshöfn væri ónýt og að ekki svaraði kostnaði áð gera við hana. Þetta er algerlega rangt. Komið hefur fram hjá málsmetandi mönnum, verkfræðingum og ýmsum öðrum sem hafa skoðað þessa verksmiðju, að hún er að vísu vanbúin á marga vegu, en það er hægt að koma henni í vinnsluhæft ástand fyrir tiltölulega lítið verð miðað við það sem kostar núna að byggja nýjar loðnubræðslur. - Þetta vil ég sérstaklega taka fram. Í sambandi við það sem fram kom hjá hæstv. forsrh., þá hef ég haft aðstöðu til að fylgjast með því, hvað þar er á döfinni, og hef út af fyrir sig ekki nema gott eitt um það að segja. Ég get tekið undir það með hæstv. forsrh., að það er aðalatriðið fyrir okkur öll að koma í veg fyrir stöðvun hraðfrystihússins. Þá kemur svo sannarlega til greina að afla hráefnis af aðkomuskipum og að efla bátaflota Þórshafnar. En auðvitað megum við ekki loka augunum fyrir því, að þó að illa hafi tekist til um útgerð Fonts af sérstökum ástæðum, sem enginn tími er til að rekja hér, þá megum við ekki algerlega útiloka þann möguleika, að gerður verði út togari frá Þórshöfn, því að vissulega er sá möguleiki fyrir hendi. En ég sé eigi að síður fulla ástæðu til það þakka hæstv. ríkisstj. fyrir þær aðgerðir sem hún hefur haft í frammi til að reyna að leysa þennan bráða vanda Þórshafnarmanna.



Herra forseti. Mér eru allkunnar ástæður í atvinnumálum Þórshafnarbúa og hef fylgst með þeim og tekið þátt í ráðagerðum til þess að ráða bót á þeim vanda sem þeir hafa átt við að glíma á undanförnum árum og um nokkurra ára skeið. Það er út af fyrir sig e.t.v. ekki einfalt mál við það að fást, og svo er vissulega um fleiri staði í landinu og hefur löngum verið. Þórshafnarbúar hafa einasta lítið, snoturt frystihús, sem aðeins kostaði 204 millj. kr. fullbyggt, ég segi „aðeins“ vegna þess að það er ekki mikil fjárhæð miðað við afkastagetu þess og búnað ef tillit er tekið til verðlagsþróunar. Þeir stóðu myndarlega að byggingu þessa frystihúss og hafa eignast að því leyti ágæta aðstöðu. Illa getur tekist til fyrir mönnum sem hafa ónýt verkfæri í útgerð. Það kannað vera að vanþekking formanns LÍÚ í því efni stafi af því að hann hefur aldrei gert út skip, en það hef ég gert og ég þekki mýmörg dæmi þess að menn hafa farið rakleiðis á hausinn vegna þess að þeir hafa orðið fyrir þeirri ógæfu að hafa undir höndum skip sem ekki gagnaðist til fiskveiða, og þann veg háttaði til hjá Þórshafnarbúum varðandi skuttogarann Font. Framkvæmdastofnunin hefur lagt sitt af mörkum til þess að ráða bót á þessum mikla vanda, og eins og hæstv. forsrh. rakti hafa ýmsar ráðagerðir verið uppi. Ég hef verið þeirrar skoðunar um nokkurt skeið, að það þurfi sérstaklega að taka til athugunar að breyta reglum um fiskveiðar í íslenskri fiskveiðilögsögu í nágrenni Þórshafnar. Við vitum frá fiskifræðingum að þarna eru mjög miklar uppeldisstöðvar, í Þistilfirði og þar í kring, og ákvæði voru um að alfriðað skuli vera fyrir togveiðum frá Hraunhafnartanga réttvísandi norður og út úr okkar lögsögu og í norðaustur frá Fonti, sem er ysti oddi Langaness. Hins vegar liggur ljóst fyrir, að um þetta svæði gengur fullþroska fiskur löngum, og þyrfti að taka það til athugunar að leyfa sókn í þann fisk og ástæðulaust annað en það verði rannsakað sérstaklega, með hvaða hætti geti orðið að því staðið. Þess vegna er það, að smærri togbátar gætu e.t.v. unnið sér til gagns á þessum slóðum, og hlýtur nú innan tíðar að koma til álita að aflétta þessu algera banni. Án þess að lengja mál mitt, enda enginn tími til þess, verð ég að segja að það er með allra sérkennilegasta hætti, sem ég hef séð gert á opinberum vettvangi, sem formaður LÍÚ vék að Þórshöfn í setningarræðu sinni á LÍÚ-þingi. Og það var eins og við manninn mælt, að vitanlega var lögð á þetta aðaláhersla í fréttum fjölmiðla. Þetta var tekið og étið hrátt og matreitt hrátt fyrir allan landslýðinn á augalifandi bili. Það kunni að vera eitthvað feitt á stykkinu og þá var ekki í það horft þótt þetta kæmi e.t.v. dapurlega við, að ekki sé meira sagt, við þær ástæður sem þetta fólk, 460 talsins, á við að etja nú þegar það horfir framan í atvinnuleysisvofu, sem er sú voveiflegasta sem getur að líta. Og allar ásakanir, sem komu fram í máli þessa manns um yfirstjórn Framkvæmdastofnunar á atvinnumálum á Þórshöfn, eru vitanlega út í hött. Ég vísa vitanlega á bug aðdróttunum um pólitíska misnotkun á almannafé í þessu sambandi. Framkvæmdastofnunin birtir ein stofnana allar úthlutanir á lánsfé sínu, þ.e.a.s. Byggðasjóðs og er tilbúin að ræða hverja eina og sérhverja hvenær og hvar sem er einnig við þennan formann LÍÚ. Framkvæmdasjóður og Byggðasjóður á vegum Framkvæmdastofnunar hafa orðið meiri lyftistöng en nokkuð annað til hinnar hröðu uppbyggingar atvinnulífsins í landinu og þá einkum og sér í lagi fyrir sjávarsíðuna í uppbyggingu fiskiðnaðar og útgerðar. Þetta er öllum landsmönnum kunnugt. Þess vegna getur þessi hv. formaður LÍÚ látið það liggja milli hluta og þarf ekki að orðfæra það sérstaklega í sinni setningarræðu, því allir fulltrúar sem þar eru mættir, hljóta að vera gerkunnugir því. Þetta hefur haft mest áhrif á hina hröðu og glæsilegu uppbyggingu sem hefur átt sér stað. Þess vegna hlýtur málflutningur á borð við þetta að skjóta skökku við, og eins og ég segi, honum hlýtur að verða vísað til föðurhúsanna, enda er uppistaða hans gróusögur sem þessi maður hefur tínt upp af götu sinni.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að gera örstutta aths. við ummæli sem voru viðhöfð hér áðan og snerta raunar aðeins hliðaratriði þessa máls. Það var, eins og ærið oft gerist hér, vikið að fréttastofum Ríkisútvarpsins, útvarps og sjónvarps, og ábyrgð þeirra á því að hafa flutt ákveðin ummæli í fréttum í gær, þar sem var kafli úr ræðu formanns Landssambands ísl. útvegsmanna. Ég vil aðeins benda á það og láta það koma fram í þessu sambandi, að í IV. kafla útvarpslaga segir svo: „Sá, sem flytur sjálfur efni í eigin nafni, ber ábyrgð á því.“ Ég tel því að fréttastofurnar hafi ekki gerst á nokkurn hátt brotlegar þarna, heldur aðeins gegnt hlutverki sínu samkvæmt eðlilegum fréttasjónarmiðum. En á sannleiksgildi þeirra ummæla, sem þarna voru viðhöfð, legg ég engan dóm. Þarna var aðeins verið að sinna, að ég hygg, eðlilegri fréttamennsku. Ég tel rétt að þetta komi fram: Sá, sem flytur sjálfur efni í eigin nafni, ber ábyrgð á því. Gildir það bæði um efni, sem útvarpað er samtímis því að það er flutt, og efni, sem er útvarpað samkvæmt áður gerðri upptöku.



Herra forseti. Ég vil byrja á því, að þakka hæstv. forsrh. hans ágætu svör. Sú fsp., sem hér er til umr., er fyrir alllöngu komin fram hér á þingi og kom fram þegar viðkomandi mál, sem hér er til umr., virtist komið í strand. Ég vildi kannske vekja sérstaka athygli á þessu máli vegna þess að bernska mín í þingsölum leyfir mér nokkra óþolinmæði, og þar sem ég hafði fylgst með þessu máli allt frá því að ég kom hingað inn á þing, þá þótti mér það ganga nokkuð hægt í meðferð yfirvalda og þess vegna vildi ég að það kæmi fram sem ég hef hér spurt um. Ég vil líka láta það koma skýrt fram í þessari umr., að ég tel að stjórnvöld hafi meiri skyldum að gegna gagnvart þessum tiltekna stað en flestum öðrum. Ástæðurnar fyrir því hafa að nokkru komið fram í þessum umr. hjá hv. þm. Stefáni Jónssyni og er fyllsta ástæða til að leggja þunga áherslu á þær. Ég vil einnig, eins og hv. þm. Eiður Guðnason og sem gamall fréttamaður, leggja á það áherslu, að það er ekki ástæða til þess að gagnrýna fjölmiðla fyrir það að láta menn standa ábyrga fyrir ummælum sínum í ríkisfjölmiðlum.



Herra forseti. Aðeins örstutt aths. - Varðandi þá ábyrgð, sem ég kallaði yfir fréttastofur útvarps og sjónvarps í sambandi við „rapport“ í fréttatíma frá aðalfundi LÍÚ, er það rétt, að kveðið er á í útvarpslögunum, að sá, sem flytur efni í eigin nafni í ríkisútvarpi, beri ábyrgð á orðum sínum. Síðan er einnig í gildi ákvæði um það, með hvaða hætti menn leita heimilda, og ákveðin ábyrgð lögð á fréttastofurnar um það að ganga úr skugga um að upplýsingar í fréttum útvarpsins séu hlutlægar. Þetta innskot, sem er tekið sérstaklega og klippt út úr ræðu formanns LÍÚ, varðaði ekki ástand og horfur í sjávarútvegi á Íslandi, heldur varðaði þetta aðsteðjandi vanda, mjög alvarlegan, í efnahagsmálum 460 manna norður á Þórshöfn. Ég tel að það hefði verið mjög nauðsynlegt að leitað hefði verið upplýsinga hjá réttum aðilum, réttum heimildarmönnum, og það látið sitja í fyrirrúmi fyrir því að útvarpa og sjónvarpa „sensasjón“ úr munni manns, sem stöðu sinnar vegna hefur í vitund fólksins ákveðna þyngd þegar rætt er um íslenskt atvinnumál, en augljóslega er ekki neinn sérfræðingur í atvinnumálum þeirra Þórshafnarbúa og fór augljóslega með hæpnar fullyrðingar, að ég ekki segi augljóst blaður.



Herra forseti. Það er kannske ástæða til að ræða þetta mál meira en hægt er að gera í fsp.-tíma. Ég vil taka undir með hv. þm., sem hér hafa talað, í sambandi við þau ummæli sem Kristján Ragnarsson lét falla um þetta málefni á aðalfundi LÍÚ í gær. Mér finnst líka ástæða til að koma fram með það hér, að ég held að Framkvæmdastofnunin hafi staðið ákaflega eðlilega að þessu máli. Ég vil minna á það, að opinberir aðilar eiga raun og veru að taka öðruvísi á þessu máli en mörgum öðrum, vegna þess að Þórshafnarbúar voru neyddir til að kaupa þetta skip. Þeir höfðu annað skip í huga, sem þeir gátu fengið erlendis frá, en fengu ekki leyfi til þess. En það er ekki tími til að rekja þá sögu hér. Ég vil sérstaklega undirstrika það, að eins og stendur núna geta þeir ekki borgað vinnulaun, og mér finnst þessar aðgerðir hafa verið of seinvirkar. Ég verð að segja það, að mér þykir mjög leitt að þeir ráðh., sem eiga fyrst og fremst að vinna að þessu máli, eru því miður ekki staddir hér. En ég tel fulla ástæðu til að ýta við því, að það .má ekki henda að frystihúsinu verði lokað vegna þess að þeir geti ekki lengur greitt laun. Ég get sagt það líka í þessu sambandi, að ég er ekki ánægður með hvernig þessi staða er á Þórshöfn, því að það er enginn vafi er á því, að eins og allt er þar duga þeim ekki bátarnir, jafnvel þó þeir fái einhvern togarafisk. Ástæðan fyrir því, að svona er ástatt þarna núna, er eingöngu að skipið var svikið og mjög mikið gallað.



Herra forseti. Ég vil að fram komi í þskj. þær upplýsingar sem ég hef hér í höndum um fyrirgreiðslu Byggðasjóðs við togskipið Font. Því var haldið fram, að Framkvæmdastofnun hefði stjórnað fjárrennslinu til þessa skips, og fullyrt, að skuldir á skipinu væru yfir 900 millj. kr. Vegna þessa skips hafa eftirtaldar lánafyrirgreiðslur átt sér stað úr Byggðasjóði: Til upphaflegra kaupa Suðurnesjamanna í vesturþýskum mörkum 96 þús. mörk. Til Þórshafnar, kaupalán 1976 24 millj. og viðgerðarlán 1978 57.2 millj., samtals 81.2 millj. úr Byggðasjóði. Ég vil svo eftirláta formanni LÍÚ, sem gerþekkir þetta eftir því sem manni virðist, að upplýsa hvaðan afgangurinn, milli 8 og 9 hundruð millj. kr., er kominn. Hann verður að upplýsa þing sitt um það, því að hann hefur veitt þar rangar upplýsingar um þetta mál, eins og ég áðan nefndi. Varðandi hraðfrystihúsið á Þórshöfn hefur Byggðasjóður veitt til fyrirgreiðslu 68 millj. kr. af 204 millj., þ, e. milli 30 og 40%. Enda þótt Byggðasjóður hafi yfirleitt haft að hámarki 25% viðbótarfyrirgreiðslu, þá var í þessu dæmi, vegna fátæktar staðarins og eins til þess að koma því í gagnið á góðum tíma, að Byggðasjóður hljóp sérstaklega undir bagga. Þetta geta menn nú lagt saman, þessar tölur, og séð með hvaða hætti formaður LÍÚ hagaði máli sínu í gær, sem ég verð að segja að er bæði hörmulegt og með ólíkindum. Sameinað þing, 23. fundur. Fimmtudaginn 16. nóv., að loknum 22. fundi. Niðurfelling gjalda af efni til hitaveitna, þáltill. (þskj. 31). -Frh. einnar umr.