Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Hv. þm. spurði hvort verið gæti að yfirlýsing þess sem hér stendur þess efnis að æskilegt væri að Eystrasaltsþjóðirnar fengju aðild að Norðurlandaráði, hefði getað leitt til þeirrar niðurstöðu að Íslendingum var synjað um áheyrnaraðild á stofnfundi þess, þ.e. stofnfundi Eystrasaltsráðs. Svar við því er fráleitt já, m.a. vegna þess að sá sem til fundarins boðaði, danski utanríkisráðherrann, hafði einmitt lýst sig samþykkan þessari skoðun íslenska utanrrh. og tók það fram einnig að þetta væru persónuleg viðhorf hans. Svo ekki getur það verið skýringin. Það kynni að vera hluti skýringarinnar, þótt ekki sé það staðfest, að synjun meiri hlutans í Norðurlandaráði á því að veita Eystrasaltsþjóðunum viðtöku, hefði leitt til þess að hinni hugmyndinni var raunverulega hrundið í framvkvæmd með þeim hætti sem gert var. Hv. þm. hvatti utanrrh. Íslands til þess að ferðast meira, koma á Norðurlandaráðsfund og upplifa lífsreynsluna. Hæstv. forsrh. skýrði á eftirminnilegan hátt frá upplifun sinni á þeirri reynslu í fyrsta sinn og komst reyndar að því af þeirri upplifun að margt benti til þess í andrúmslofti og ummælum og samtölum að ákveðin gliðnun væri í þessu samstarfi. En það eru margir aðrir til vitnis um það. Ég vitnaði áðan í norska utnaríkisráðherrann sem hv. þm. sagði að væri góður maður og kæmi iðulega á Norðurlandaráðsþing. Sá góði maður hefur einmitt sagt að ein meginástæðan fyrir þeirri afstöðu hans að hvetja í Noregi til aðildar að Evrópubandalaginu sé sú að hann sjái það fyrir fram að ef Noregur fari ekki þá leið þá verði hann viðskila við kjarnann í Norðurlandasamstarfinu vegna þess að þegar Norðurlandaþjóðirnar þyrpast inn í EB og verði þar undirsvæði, og þá verði þar reistir múrar milli þeirra Norðurlandaþjóða sem eru innan og hinna sem eru fyrir utan. Ég gæti haldið áfram að þylja tilvitnanir í fjöldann allan af norskum stjórnmálamönnum sem hafa lýst þeirri skoðun. Ég veit ekki til þess að þeir sem taka þátt í norrænu samstarfi séu endilega taldir ekki með réttu ráði eða ekki mark á þeim takandi þrátt fyrir þetta. Ástæðan fyrir því að ekki er ítarlegar fjallað um Norðurlandasamstarfið í skýrslu utanrrh. er að sjálfsögðu sú að fyrir liggja á borðum þingmanna tvær skýrslur frá samstarfsráðherra um norrænt samstarf og ekki þótti ástæða til að endurtaka þá skýrslu.

Herra forseti. Ég viðhafði ekki þau orð að sagt væri að hæstv. utanrrh. væri ekki með réttu ráði. Ég sagði einfaldlega að ekki væri hægt að taka nægilega mikið mark á íslenska utanrrh. af því er varðar norrænt samstarf og ég tel að íslenski utanrrh. hafi enga heimild til þess, ég vænti þess að hann hafi ekki heimild til þess í ríkisstjórninni að halda því fram nánast að norrænt samstarf sé að líða undir lok. Vel getur verið að einhver hafi haldið því fram við hann að einhver gliðnun væri í norrænu samstarfi. Það eru miklar breytingar í norrænu samstarfi. En það er ekki þar með sagt að það sé að veikjast þó að breytingar séu að eiga sér stað. Ég veit ekki betur en að þetta hafi verið meginstoð í íslenskri utanríkispólitík og vænti þess að íslenski utanrrh. reyni að gera sér upp sjálfstæða skoðun í málinu en treysti ekki um of á kollega sína, hvort sem þeir heita Thorvald Stoltenberg eða Uffe Elleman-Jensen. Ég er ekki viss um að skoðanir danska utanríkisráðherrans eigi jafnmiklu fylgi að fagna og hæstv. íslenski utanrrh. hefur gefið í skyn. Í umræðunni sem átti sér stað á Norðurlandaráðsþingi varð ég ekki var við það. Ef eitthvað hefur verið að gerast á vettvangi Norðurlandanna hefur það frekar gengið í þá átt að menn eru mun bjartsýnni um framtíð Norðurlandasamstarfsins en þeir voru fyrir nokkrum mánuðum. Það er afar mikilvægt að íslenski utanrrh. geri sér grein fyrir því og tali í samræmi við samstarfsráðherrann og forsrh. landsins. Ég tel að hæstv. utanrrh. geri það alls ekki.

Herra forseti. Viðkvæmni hv. 1. þm. Austurl. gagnvart umræðum um breytingar á inntaki norrænnar samvinnu er algjörlega óþörf. Einnig er óþarfi að persónugera það með þeim hætti sem hv. þm. reynir. Staðreyndin er sú að mikil umræða er um það á Norðurlöndunum. Ég þarf ekki einu sinni að heimsækja klúbbinn, Norðurlandaráðið, til þess að verða var við það. Heilmikil umræða fer fram um gervöll Norðurlönd um framtíð norræns samstarfs ef þannig fer að Norðurlöndin verði viðskila við þá stóru ákvörðun að sum fari í Evrópubandalagið og myndi þar sérstakt undirsvæði en önnur verði utan við það. Því er haldið fram af hverjum leiðtoganum á fætur öðrum og má þar tilnefna tvo forsætisráðherra, væntanlega er hægt að taka mark á þeim, sem segja að við það verði meginviðfangsefni norræns samstarfs að fást við samninga við Evrópubandalagið og að taka upp samstarf um lausn á vandamálum í tengslum við Evrópubandalagið. Þær þjóðir sem verði utan við þetta verði þannig viðskila við kjarna norræns samstarfs. Hvers konar viðkvæmni er þetta, hv. þm.? Að ekki megi ræða þetta og rökstyðja, benda á dæmi að fjöldinn allur af norrænum leiðtogum er sömu skoðunar og ég í þessu máli. Það er algjör óþarfi að persónugera það og segja sem svo að viðhorf mín sem margir eru sammála um, hv. þm. er kannski annarrar skoðunar, lýsi einhverri foráttu á norrænu samstarfi eða bendi til þess að ekki sé mark á mönnum takandi. Hvers konar eiginlega umræðumáti er þetta, hv. þm.?

Herra forseti. Ja, hvers konar umræðumáti er þetta? Ætli umræðumátinn sé ekki með þeim hætti hvernig íslenski utanrrh. talar um norrænt samstarf. Hvaða leyfi hann hefur til þess að gera jafnlítið úr því og hann hefur gert og hvaða framtíðarsýn hefur hann um það? Ég vil benda utanrrh. á skýrslu, bráðabirgðaskýrslu eða milliskýrslu, sem er komin frá forsætisráðherrunum og gefur ekki tilefni til annars en að álykta að norrænt samstarf muni áfram verða sterkt. En það mun breytast. Ég bið utanrrh. að kynna sér skýrsluna vel því hún gefur ekki tilefni til þeirra ummæla sem hann hefur haft í frammi. Vel má vera að hann styðji ummæli sín í samtölum við ýmsa aðila. Ég er ósammála þessu stöðumati, tel það rangt og skaðlegt íslenskum hagsmunum og röng skilaboð til samstarfsþjóða okkar á Norðurlöndunum. Hæstv. utanrrh. getur svo átt það við sjálfan sig hvernig hann rekur þessa umræðu því ég mun ekki mótmæla orðum hans nema af fyllsta tilefni. Ég tel hann hafa talað afar gáleysislega um þessi mál, svo ekki sé meira sagt. Þess vegna hvet ég hann til þess að kynna sér málin betur, jafnvel þótt það kosti aukaferðalag.

Borist hafa eftirfarandi bréf, það fyrsta dagsett 26. mars 1992: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að þar sem 1. varamaður Samtaka um kvennalista í Reykjaneskjördæmi getur ekki vegna sérstakra anna tekið sæti sitt á Alþingi, taki 2. varamaður Samtaka um kvennalista í Reykjaneskjördæmi, Ragnhildur Eggertsdóttir verslunarkona, Hafnarfirði, sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti, með ósk um að fram fari á Alþingi rannsókn á kjörbréfi varaþingmannsins. Anna Ólafsdóttir Björnsson, 9. þm. Reykn.`` Þá er hér einnig bréf frá 1. varamanni Samtaka um Kvennalista í Reykjaneskjördæmi sem er dagsett 26. mars 1992: ,,Vegna sérstakra anna sé ég mér ekki fært að taka sæti á Alþingi á næstunni sem 1. varamaður Samtaka um kvennalista í Reykjaneskjördæmi. Virðingarfyllst, Kristín Sigurðardóttir.`` Þar sem rannsaka þarf kjörbréf Ragnhildar Eggertsdóttur skv. 4. gr. þingskapa verður nú gert fimm mínútna fundarhlé meðan kjörbréfanefnd starfar. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd hefur fengið til athugunar kjörbréf Ragnhildar Eggertsdóttur sem er 2. varaþingmaður Samtaka um kvennalista í Reykjanesi. Kjörbréfið er dags. 26. mars 1992 og undirritað af öllum landskjörstjórnarmönnum. Fyrsti varaþingmaður Samtaka um kvennalista í Reykjaneskjördæmi, Kristín Sigurðardóttir, hefur skrifað bréf þess efnis að vegna sérstakra anna sjái hún sér ekki fært að taka sæti á Alþingi á næstunni. Kjörbréfanefnd var sammála um að mæla með því að kjörbréf Ragnhildar Eggertsdóttur, 2. varamanns Samtaka um kvennalista í Reykjaneskjördæmi, verði tekið gilt.

Ragnhildur Eggertsdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því skv. 2. gr. þingskapa að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Ragnhildur Eggertsdóttir hefur nú undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Virðulegi forseti. Í Morgunblaðinu í dag er að finna frétt á baksíðu þar sem haft er eftir aðstoðarmanni menntmrh., Ólafi Arnarsyni, að menntmn. sé í þann veginn að ljúka umfjöllun um frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna. Síðan er í þessari frétt gerð grein fyrir þeim breytingartillögum sem stjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um. Nú vill svo til að í morgun var haldinn fundur í menntmn. og þar voru þessar breytingartillögur kynntar í nefndinni í fyrsta sinn. Sama morgun og þessi frétt birtist í Morgunblaðinu eru þessar tillögur lagðar fram í menntmn. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að sú spurning vaknar: Hver fer með löggjafarvaldið í þessu landi, hver er það sem á að fjalla um þessi mál og hvar? Menntmn. hefur frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna til meðferðar. Þar á vinnan og umræðan um þær breytingar sem menn vilja gera á frv. að fara fram. Ekki í Boston, en þar var fyrrnefndur aðstoðarmaður ráðherra að halda sína ræðu. Ég vil gera sterklega athugasemd við vinnubrögð eins og þessi og ég vil beina því til hæstv. forseta að hann komi þeirri athugasemd á framfæri við hæstv. menntmrh. sem hér er því miður ekki staddur. Mér finnst þetta vera óvirðing við Alþingi, mér finnst þetta vera óvirðing við löggjafarhlutverk Alþingis og mér finnst að þarna sé aðstoðarmaður ráðherra að grípa inn í mál með mjög óviðurkvæmilegum hætti.

Virðulegi forseti. Formaður menntmn. hefur lagt áherslu á að kynna breytingartillögur um Lánasjóð ísl. námsmanna í menntmn. áður en aðrir fengju að sjá þær, þar með taldir fjölmiðlar. Ég hef ítrekað neitað fjölmiðlum um upplýsingar um þessi mál og ég hef brýnt það sama fyrir samstarfsmönnum mínum. Heimildarmaður blaðsins hefur aðgang að upplýsingum um málið sem aðstoðarmaður ráðherra. Ég harma að þessi fréttaflutningur hefur átt sér stað og lýsi því yfir að heimildarmaður er einn ábyrgur fyrir honum.

Virðulegi forseti. Skýrsla sú sem ég fylgi hér úr hlaði um utanríkismál er viðameiri en áður. Það endurspeglar m.a. þá ótrúlega hröðu atburðarás og þær gagngerðu breytingar sem orðið hafa í alþjóðasamskiptum á undanförnum missirum. Það endurspeglar einnig að við Íslendingar, eins og aðrar þjóðir, erum í vaxandi mæli háðir samskiptum okkar og samningum við aðrar þjóðir að því er varðar afkomu okkar og velferð. Enn fremur má segja að það endurspegli vaxandi umsvif utanríkis- og utanríkisviðskiptaráðuneytisins í íslensku stjórnkerfi eftir að sú breyting varð að ráðuneytið tók við stjórn viðskiptastefnunnar. Í vaxandi mæli sjáum við að sá þáttur sem lýtur að samningagerð varðandi markaðsmál hefur æ meira gildi fyrir íslenskt atvinnulíf. Hafi einhvern tímann mátt finna þeim orðum stað að utanrrn. væri fílabeinsturn sýnist mér að þau orð séu úrelt, hafi þau nokkurn tímann átt við rök að styðjast. Ég hygg að þessi greinargerð um hið viðamikla svið utanríkis- og utanríkisviðskiptamálefna sanni það berlega. Virðulegi forseti. Ef við lítum til baka til þess tíma þegar við Íslendingar hófum samningagerð í félagskap annarra EFTA-þjóða um myndun hins Evrópska efnahagssvæðis snemma árs 1989 er auðsýnt að þær breytingar sem orðið hafa á heimsmyndinni frá þeim tíma eru ótrúlegar. Þær eru svo róttækar og gagngerar að við finnum ekki aðra hliðstæðu á okkar öld nema í kjölfar meiri háttar styrjaldarátaka. Berlínarmúrinn, tákn tvískiptingar Evrópu, og í vissum skilningi heimsins milli tveggja gerólíkra hugmyndakerfa og þjóðfélagskerfa, er fallinn. Ríki Mið- og Austur-Evrópu eru frjáls undan ánauð sovéskrar nýlendustjórnar. Þar hefur átt sér stað lýðræðisbylting. Þar fer nú fram einhver eftirtektaverðasta þjóðfélagstilraun sem við höfum orðið vitni að. Varsjárbandalagið, eitt voldugasta hernaðarbandalag heims, er horfið af vettvangi. Eystrasaltsríkin, sem við Íslendingar höfum tengst með sérstökum hætti, hafa endurheimt sjálfstæði sitt. Þýskaland sem var skipt í tvö ríki á ólíkum áhrifasvæðum, er endursameinað og hefur endurheimt forustuhlutverk með ótvíræðum hætti meðal þjóða á meginlandi Evrópu. Og síðast en ekki síst sjálf Sovétríkin, seinasta nýlenduveldið, er hrunið og á rústum þess eru risin fjöldamörg nýsjálfstæð fullvalda ríki sem nú eru að hasla sér völl í alþjóðlegu samstarfi. Það er fagnaðarefni að þessar einstæðu og sögulegu breytingar hafa að mestu leyti orðið með friðsamlegum hætti. Samt skulum við ekki líta fram hjá því að það hefur ekki orðið svo einhlítt sé vegna þess að víða hefur komið til harkalegra vopnaviðskipta, blóðsúthellinga og átaka sem kostað hafa fjölmörg mannslíf. Ef við lítum til Evrópu má greina í stórum dráttum ólík öfl að verki. Í álfunni vestanverðri sjáum við samrunaferilinn festa sig í sessi. Í álfunni austanverðri sjáum við við fyrstu sýn upplausn, sundurvirkni og tvístrun, þannig að ætla mætti að ólíkir kraftar væru að verki eftir sem áður í Evrópu. Ég sagði áðan að í austanverðri álfunni erum við nú vitni að einhverri merkilegustu þjóðfélagstilraun sem orðið hefur í manna minnum. Hún fer fram við einhver erfiðustu skilyrði sem hugsanleg eru vegna þess að viðskilnaður kommúnismans við þessi ríki er svo ömurlegur og svo hræðilegur að það eru engar ýkjur að segja að hann hafi skilið eftir sig sviðna jörð í bókstaflegum skilningi. Jafnvel harðvítugustu gagnrýnendur kommúnismans höfðu ekki hugarflug til þess að lýsa þeim ósköpum sem þar blasa við. Það má segja að efnahagskerfi þessara ríkja sé gersamlega í molum, framleiðslukerfið er í molum, samgöngukerfið er víða óvirkt, matvælaframleiðslan er í lamasessi þannig að víða blasir við matarskortur og reglulega koma upp ógnvekjandi forspár um meiri háttar hungursneyð. Stjórnkerfið gamla er hrunið, nýtt er ekki komið í staðinn. Þessi umskipti frá miðstýrðu efnahagskerfi, frá lögregluríki í átt til lýðræðisríkis, valddreifðs ríkis, réttarríkis eru svo erfið og munu kosta svo sársaukafullar breytingar og slíka félagslega áraun að í einu orði getum við sagt að þessi tilraun fari fram við skilyrði óendanlegrar óvissu. Væntingar fólks um skjótar breytingar hafa endað í vonbrigðum. Við fólki blasir stjórnlaus óðaverðbólga, vaxandi atvinnuleysi svo að nemur tugum milljóna einstaklinga, fátækt mikils fjölda íbúanna, sem flokkast langt undir nauðþurftarmörkum svo að flóttamannavandamál, sem jafnvel varðar vestanverða álfuna, er orðið að alþjóðlega viðurkenndu vandamáli. Allt þetta og síðan bætist við sá viðskilnaður hins kommúníska hagkerfis sem kalla má eitt samfellt umhverfisslys. Eini iðnaðurinn sem raunverulega var samkeppnisfær í einhverjum skilningi var vopnaiðnaðurinn. Það eina sem þetta þjóðfélagskerfi skaraði fram úr í var vígbúnaðarkapphlaup. En nú eftir hrun Sovétríkjanna hafa náðst stórkostlegir sögulegir samningar um meiri háttar afvopnun á öllum sviðum. Verið er að taka úr umferð og taka úr framleiðslu helstu verksmiðjur þessa vígbúnaðariðnaðar. Það er einnig verið samkvæmt samningsskuldbindingum að fækka hermönnum svo að nemur hundruðum þúsunda. Við blasa ógnvænleg vandamál um hver fari með stjórn á kjarnorkuvopnum á því landsvæði sem áður tilheyrði Sovétríkjunum. Við þetta bætast síðan viðkvæm, söguleg, erfið þjóðernisvandamál, bæði mál þjóðernisminnihluta og þjóða sem eru að endurreisa sjálfstæði sitt, jafnvel landamæradeilur. Með öðrum orðum hér er þjóðfélagsástand sem er mikilli óvissu undirorpið, sem er eldfimt, getur hvenær sem er leitt til meiri háttar hernaðarátaka og er þess vegna eitt af því sem ríki Vestur-Evrópu, í kjölfar endaloka kalda stríðsins og reyndar loka seinni heimsstyrjaldarinnar, verða að taka mikið tillit til. Það er þarna sem átakasvæðið í alþjóðamálum verður á næstu árum og það eru þau vandamál sem eru samfara þessum umskiptum sem munu reynast hvað vandasömust fyrir hið lýðræðislega samfélag, fyrir þjóðir Vestur-Evrópu og Ameríku og reyndar fyrir iðnríkin í heild sem gera verður þá kröfu til að leggi mikið af mörkum til þess að reyna að stuðla að því að þessi þjóðfélagstilraun mistakist ekki af þeirri einföldu ástæðu að þess er ekki að vænta að Vestur-Evrópa geti verið í framtíðinni sem vin í eyðimörk upplausnar og örbirgðar á hinu evró-asíska meginlandi. Þess vegna eru viðbrögð við þessu ástandi, frumkvæði að lausnum gagnvart þessu ástandi og samræmdum aðgerðum brýn og aðkallandi. Ef við lítum í vesturátt sjáum við að þróunin einkennist öðru fremur af vaxandi afli samrunaferilsins, af vexti og viðgangi og styrk Evrópubandalagsins. Það fengum við staðfest nýlega, nánar tiltekið hinn 7. febr. þegar fyrir lá staðfesting á hinu svokallaða Maastricht-samkomulagi sem felur í sér að Evrópubandalagið muni ekki bara nú í árslok koma á áætlunum sínum um innri markað heldur stíga skref í átt til aukins samruna sem að mínu mati hafa enn ekki verið metin af nægilegu raunsæi vegna þeirra áhrifa sem það mun hafa, ekki aðeins innan Evrópubandalagsins heldur á ríki utan þess. Í framhaldi af Maastricht munum við sjá á næstu árum Evrópubandalag sem hefur ekki aðeins skipulagt innri markað sinn án landamæra á grundvelli laga og reglna um fjórfrelsið heldur einnig komið á pólitískri einingu og um það er lýkur sameiginlegu varnarbandalagi auk þess sem innan fárra ára verður komið á eitt sameiginlegt myntbandalag með einum gjaldmiðli í stað þeirra sögulega þekktu gjaldmiðla Evrópuþjóðanna sem við þekkjum. Með þessu samrunaferli gera menn sér vonir um að tryggilega sé um hnútana búið, að ekki sé nokkur hætta á vopnuðum átökum eða styrjaldarátökum milli Evrópuþjóða en þeir sem kunnugir eru sögu Evrópu vita að saga þeirrar álfu hefur verið blóði drifin. Það er í fyrsta sinn í sögunni, og það er eftirtektarverð staðreynd, sem við getum sagt að um álfuna alla reyna menn að sameinast um sameiginlegt gildismat og sameiginlegar hugsjónir, um sameiginlega viðleitni til þess að koma á lýðræðislegu réttarríki sem byggi á mannréttindum þannig að um álfuna alla stefni menn að sameiginlegum markmiðum. Þetta hefur verið samningsbundið í hinum merku sáttmálum sem kenndir eru við Helsinki-sáttmálann og Parísaryfirlýsinguna. Það er einnig athyglisvert að hin nýfrjálsu ríki Mið- og Austur-Evrópu sem eru nýlega leyst undan oki kommúnismans lýsa því yfir hvert á fætur öðru að þau hafi það að markmiði í fyrsta lagi að sameinast Evrópubandalaginu, þótt það kunni að taka nokkurn tíma, og í annan stað hafa leiðtogar a.m.k. þriggja Austur-Evrópuríkja lýst því yfir fyrir hönd ríkisstjórna sinna að þeir vilji ganga í Atlantshafsbandalagið. Þessi þróun skapar vissulega ný vandamál en hún skapar einnig ný tækifæri. Hún er að nokkru leyti þversagnarkennd vegna þess að annars vegar er hér stórkostlegt tækifæri til þess að stöðva viti firrt vígbúnaðarkapphlaup, til þess að fækka í herjum, til þess að ná samningum um það að engin þjóð hafi yfir að ráða hernaðarmætti umfram eðlilegar varnarþarfir. Í þessu felst þess vegna dvínandi hernaðarógnun og fyrirheit um aukið öryggi og um friðsamleg samskipti við lausn ágreiningsmála. Hins vegar blasir við í austri svo alvarlegt efnahagslegt hrun, hætta á þjóðernisátökum, félagsleg áraun vegna þjóðfélagstilraunar sem getur leitt til ekki einasta djúpstæðra vonbrigða heldur örvæntingar og þess vegna orðið kveikja að vopnuðum átökum, jafnvel styrjöld við bæjardyr Vestur-Evrópu. Eitt einkenni enn þykir mér rétt að nefna. Við þessa þróun sem orðið hefur á síðustu árum eru á því vaxandi líkur að Bandaríkin, sem verið hafa eins konar vörsluaðili eða ábyrgðaraðili öryggis og friðar í Vestur-Evrópu, muni á næstu árum fjarlægjast Evrópu og jafnvel er hugsanlegt að hlutverki þeirra í Evrópu ljúki á næstu árum. Þetta gerist bæði vegna vaxandi krafna innan lands í Bandaríkjunum um það að Bandaríkin einbeiti sér meir að lausn vandamála heima fyrir sem og vegna þess að Evrópubandalaginu vex nú svo mjög fiskur um hrygg að eðlilegt má telja að það taki fyrst og fremst við hinu fyrrum bandaríska hlutverki sem frumkvæðisaðili og ábyrgðaraðili öryggiskerfis Vestur-Evrópu. Það er einnig ástæða til að nefna að þess eru nokkur merki að á það geti reynt í vaxandi mæli að samherjar á pólitíska sviðinu geti orðið keppinautar á viðskiptasviðinu, jafnvel þannig að til alvarlegra árekstra geti komið. Þá er ég annars vegar að vísa til Bandaríkjanna og hins vegar til Evrópubandalagsins og Japans. Ekki hvað síst vísa ég til þeirrar tilraunar sem nú fer fram til þess að koma á nýju heimsviðskiptakerfi í GATT-samningunum en því miður eru horfur á að það takist ekki í þessari lotu en afleiðingar af því gætu hraðað þeirri varhugaverðu þróun sem ég áður nefndi. Samhliða þessu, annars vegar dvínandi hernaðarógnun á grundvelli breyttra forsendna en hins vegar vaxandi óvissu um framtíðina þegar litið er til Austur-Evrópu, er einnig vert að hafa í huga að athygli hefðbundinna bandalagsþjóða okkar á stöðu og öryggi í norðanverðri álfunni mun trúlega fara minnkandi. Þessa gætir mjög t.d. í umræðum í Noregi um varnar- og öryggismál og á stóran þátt í því hvernig norsk stjórnvöld a.m.k. meta stöðu Noregs gagnvart Evrópubandalaginu og í vaxandi mæli Vestur-Evrópubandalaginu. Það sem er jákvætt í þessari þróun er að það er mun minni áhersla á hinn hernaðarlega þátt öryggismála, miklu meiri áhersla á hinn pólitíska þátt sem leiðir til samstarfs í alþjóðamálum en jafnframt að efnahagsmál, umhverfismál og jafnvel félagsmál verða æ fyrirferðarmeiri í alþjóðlegum samskiptum. Grundvallarvandamál hinna nýfrjálsu ríkja eru óvenju margslungin og viðamikil og krefjast þess að þjóðir Mið- og Austur-Evrópu axli þungar byrðar. Önnur ríki geta veitt mikilvægan stuðning til þess að greiða fyrir jákvæðri þróun en það er ekki síst á sviði efnahagsmála sem ríki Mið- og Austur-Evrópu vænta mikils af vestrænum ríkjum. Vestræn ríki hafa brugðist við með umtalsverðum stuðningi en það er greinilegt að hann er engan veginn nægilegur miðað við þau viðfangsefni sem leysa þarf. Núverandi aðstæður minna um margt þess vegna á árin eftir seinni heimsstyrjöld. Þá var þörfin brýnust að reisa Vestur-Evrópu úr rústum styrjaldarinnar. Nú er þörfin brýnust að reisa Vestur-Evrópu við úr rústum óstjórnar og miðstýringar kommúnismans. Þá var áberandi vonleysi og vonbrigði í Vestur-Evrópu eins og nú er að grafa um sig í álfunni austanverðri. Endurreisn eftirstríðsáranna varð árangursrík vegna einstaks framtaks í sögu alþjóðasamskipta, Marshall-áætlunarinnar, sem bar vott um óvenjulega stjórnvisku. Þetta einstaka framtak veitti örmagna efnahagslífi Evrópuríkja bolmagn til að endurheimta fyrri styrk. Í áætluninni fólst jafnframt siðferðilegur stuðningur við þjóðir Evrópu sem skipti þær ekki síður miklu máli. Ríkin í Mið- og Austur-Evrópu þurfa nú á hvoru tveggja að halda. Það er þörf á nýrri marshall-áætlun sem sniðin verði að þeim kringumstæðum sem nú ríkja í Mið- og Austur-Evrópu. Marshall-áætlun fyrir Mið- og Austur-Evrópu mundi kosta umtalsverðar upphæðir, jafnvel á bilinu 20--30 milljarðar dala að lágmarki á ári hverju fram eftir þessum áratug. Það er einungis á færi hinna öflugustu iðnríkja heims, Bandaríkjanna, Japans og Evrópubandalagsins, að bera uppi stærstan hlut þessa kostnaðar þótt önnur ríki þurfi að leggja þar fram sinn skerf eins og t.d. Norðurlöndin hafa reynt að gera sameiginlega að því er varðar t.d. Eystrasaltsríkin. Vissulega er hér um að ræða háar fjárhæðir en menn skyldu hafa í huga að þær eru engan veginn sambærilegar við þær fjárhæðir sem fóru í það að heyja kalda stríðið með því vitfirrta vígbúnaðarkapphlaupi sem það kostaði. Þessar einstæðu breytingar á alþjóðamálum sem ég hef hér stuttlega lýst kalla á margvísleg viðbrögð flestra þjóða og engin þjóð í okkar heimshluta kemst hjá því að bregðast við þeim með einum eða öðrum hætti. Við leitumst við að finna ný samskiptaform. Þannig má t.d. nefna að Evrópuríkin hafa reynt í kjölfar Helsinki-ferilsins að koma sér upp fastastofnun. Ráðstefnan um samvinnu og öryggi í Evrópu er í raun og veru orðin stofnanabundin og hefur höfuðstöðvar í þremur höfuðborgum Mið-Evrópu. Eitt af þeim verkefnum sem við þurfum nú að takast á hendur er að koma þar á fót fastanefnd vegna þess hversu geysilega þýðingarmikil þessi málefni eru í hinu evrópska samstarfi. Atlantshafsbandalagið hefur brugðist við þessum kringumstæðum á margvíslegan hátt með róttækum breytingum á varnarstefnu, með frumkvæði í afvopnunarmálum, með því að opna dyr sínar fyrir pólitísku samstarfi við þjóðir Mið- og Austur-Evrópu sem er stofnanabundið í Norður-Atlantshafsráðinu og þannig mætti lengi telja. Að því er okkur varðar hygg ég að við verðum að hafa það að meginmarkmiði að byggja brýr til Evrópu án þess þó að það verði til þess að veikja samstarf okkar við Bandaríkin. Við verðum að forðast í lengstu lög að lenda í þeirri stöðu að því er varðar öryggismál okkar að þurfa að velja í einhverjum skilningi milli Evrópu og Bandaríkjanna. Við eigum á þeim árum sem fram undan eru að freista þess að treysta öryggi okkar með því að taka þátt í því alþjóðlega samstarfi þar sem Atlantshafsbandalagið er kjölfestan, með því að taka til rækilegrar og jákvæðrar athugunar boð um aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu, sem verða varnarsamtök Evrópuríkjanna, með því að vera virkir þátttakendur í samstarfinu innan Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, innan Atlantshafsráðsins og þannig mætti lengi telja. Virðulegi forseti. Þegar við lítum til baka til upphafsára lýðveldisins þegar lagður var grunnur að þeirri stefnu í utanríkis- og öryggismálum sem allar ríkisstjórnir á Íslandi hafa fylgt síðan getum við vel við unað þegar við metum árangur þeirrar stefnu. Öryggismál Íslands hafa verið í föstum skorðum og þjóðin hefur búið við stöðugleika og öryggi sem hefur gert henni kleift að byggja hér upp hraða sókn til bættra lífskjara og velferðarríkis í góðu samstarfi við grannþjóðir án þess að vera ofurseld hættu á hernaðarlegri ásælni. Vissulega var það svo að uppi voru með þjóðinni miklir flokkadrættir og mikil sundurþykkja þegar grundvöllurinn var lagður að þessari stefnu en þegar við lítum til baka þurfum við ekki að efast um að mikill meiri hluti þjóðarinnar lítur svo á að þarna hafi verið skynsamlega, viturlega og vel á málum haldið og vissulega stöndum við í þakkarskuld við þá framsýnu stjórnmálaleiðtoga sem lögðu grundvöll að mótun þessarar stefnu. Við getum í stuttu máli sagt að hún hafi hvílt á þremur meginstoðum. Meginatriðið var þátttaka okkar í Atlantshafssamstarfinu innan Atlantshafsbandalagsins og því næst að treysta það samstarf frekar með tvíhliða varnarsamningi okkar við Bandaríkin. Hernaðarlegt mikilvægi Íslands á tímabili kalda stríðsins olli því að Ísland lagði fram mikilvægan skerf í þessu samstarfi þjóða Evrópu og Ameríku og ég er ekki í nokkrum vafa um það að fenginni reynslu að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu hefur gert meira en aðild þess að nokkrum öðrum alþjóðasamtökum til þess að tryggja áhrif Íslendinga á alþjóðavettvangi hvenær sem eftir þurfti að leita. Þarna var um að ræða samstarf sextán ríkja á jafnréttisgrundvelli. Með þessu samstarfi höfðu Íslendingar greiðan aðgang að voldugustu forustumönnum grannþjóða þegar á þurfti að halda. Önnur meginstoð þessa samstarfs hefur verið Norðurlandasamstarfið þótt annars eðlis sé. Það á rætur sínar til sögulegra og menningarlegra erfða Norðurlandaþjóðanna. Það er ekki eins mikilvægt þegar við lítum til hins viðskiptalega þáttar, en samstarfið er samt sem áður afar víðtækt og óvenjulegt og hefur vissulega skilað Íslendingum verulegum ávinningi. Þar nefni ég bara sem dæmi samstarf okkar að því er varðar norræna vinnumarkaðinn. Þá er einnig þess að geta að þegar Norðurlandaþjóðirnar koma saman sameiginlega fram á alþjóðlegum vettvangi eru áhrif þeirra meiri en ella. Ég hygg að það hafi ítarlega verið kannað að stuðningur við norrænt samstarf á sér djúpar rætur með okkar þjóð og það væri mikil eftirsjá að því ef við horfðum til þeirra tíma að það væri víkjandi eða breytti um inntak. Þriðja meginstoðin í okkar utanríkis- og öryggisstefnu hefur verið Evrópusamstarfið, annars vegar innan Atlantshafsbandalagsins að því er varðar samstarfið á sviði öryggismála og hins vegar og í vaxandi mæli á undanförnum árum samstarf við Evrópuríkin til þess að gæta viðskiptahagsmuna þjóðarinnar. Það hefur fyrst og fremst farið fram innan Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA, með fríverslunarsamningum Íslands við Evrópubandalagið frá því á áttunda áratugnum og nú á síðustu þremur árum hefur það birst sem eitt meginverkefni Íslendinga á alþjóðavettvangi þar sem eru samningarnir um Evrópska efnahagssvæðið. Nú er það svo að hin gerbreytta heimsmynd sem áður er lýst hefur m.a. í för með sér að þegar hafa orðið breytingar sem snerta þessar þrjár meginstoðir íslenskrar utanríkisstefnu eða færa má sterkar líkur að því að þær breytingar verði jafnvel meiri í framtíðinni. Lítum fyrst aðeins á Atlantshafssamstarfið. Um það er ekki mikill ágreiningur að Atlantshafsbandalagið er árangursríkasta varnarbandalag sem uppi hefur verið í sögunni á hvaða mælikvarða sem það er metið. Það hefur tryggt Vestur-Evrópuþjóðunum það öryggi sem dugði þeim til þess að byggja hér upp eftirsóknarvert þjóðfélag, lýðræðislegt þjóðfélag sem tryggði þegnum sínum ákjósanleg lífskjör. Það hefur jafnframt staðið vörð um það gildismat sem nú fer sigurför um heiminn, þ.e. gildismat sem birtist í þjóðfélagsmálum í formi viðurkenningar á mannréttindum, á nauðsyn þess að halda uppi réttarríki, á viðurkenningu á valddreifingu, á yfirburðum markaðskerfis o.s.frv. Það er þess vegna nokkuð þversagnarkennt þegar því er haldið fram að að sumu leyti kunni Atlantshafsbandalagið að verða fórnarlamb sinnar eigin velgengni eða árangurs, að það geti hugsanlega jafnvel orðið upphafið að endalokum þess. Hér er ég ekki að vísa til einhvers sem er orðinn hlutur, ég er einungis að hafa uppi orð um það að samstarfið innan Atlantshafsbandalagsins geti breyst í grundvallaratriðum. Þá á ég annars vegar við það að Bandaríkin kunni í vaxandi mæli að draga sig til baka frá vettvangi Evrópumála sem vörsluaðili evrópsks öryggis og hins vegar vísa ég til þeirrar þróunar sem líkleg er í kjölfar Maastricht-samkomulagsins að Vestur-Evrópubandalagið verði í vaxandi mæli ekki aðeins evrópsk stoð innan Atlantshafsbandalagsins heldur hugsanlega sjálfsætt varnarbandalag þannig að Atlantshafssamstarfið breyti um eðli, það verði kannski fyrst og fremst fólgið í tvíhliða samskiptum þessara tveggja meginblokka, annars vegar Bandaríkjanna-Kanada, hins vegar Vestur-Evrópusambandsins sem verði varnarbandalag Vestur-Evrópuþjóðanna. Þá er hætt við því að þær þjóðir sem þarna eru í milli finni fyrir því að áhrif þeirra minnki nema því aðeins að gerðar verði viðeigandi ráðstafanir. Þess vegna vil ég vekja athygli á því að nú er tímabært fyrir okkur að taka afstöðu til Vestur-Evrópusambandsins og að því máli er vikið sérstaklega í skýrslunni, bæði í inngangskafla hennar og eins í sérstakri greinargerð sem fylgir sem fylgiskjal þar sem gerð er grein fyrir sögulegri þróun, horfum á þróun í framtíðinni og starfsháttum bandalagsins eftir því sem best er um það vitað. Ég vil vekja athygli á því að í kjölfar Maastricht-samkomulagsins var eftir því leitað að þau þrjú ríki Evrópubandalagsins sem ekki eiga þar aðild breyti þeirri stefnu sinni og gerist fullgildir aðilar. Jafnframt var samþykkt að gefa þeim þremur ríkjum sem eru í Atlantshafsbandalaginu en utan Vestur-Evrópubandalagsins, Íslandi, Noregi og Tyrklandi, kost á því að sækja um aukaaðild. Þessu erindi hefur verið formlega komið á framfæri við íslensk stjórnvöld í bréfi formanns bandalagsins, Hans-Dietrich Genschers, og því hefur verið svarað jákvætt að minni hálfu en við bíðum eftir því að vinnu við skilgreiningu á viðeigandi málsgrein Maastricht-yfirlýsingarinnar um réttindi og skyldur sem þessu tengjast verði fulllokið. Við stefnum að því að jákvætt svar liggi fyrir og umsókn verði afgreidd fyrir lok ársins. Aukaaðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu mundi ekki einungis vega upp á móti breytingum á stöðu landsins vegna breyttra starfshátta Atlantshafsbandalagsins heldur einnig tengja Ísland Evrópusamstarfinu á sviði öryggis- og varnarmála með hliðstæðum hætti og Evrópska efnahagssvæðið gerir á sviði utanríkisviðskipta. Atlantshafsbandalagið verður áfram sú meginstoð sem öryggi landsins hvílir á en með aðild að Vestur-Evrópusambandinu, Norður-Atlantshafssamvinnuráðinu og Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu er það stefna íslenskra stjórnvalda í öryggis- og varnarmálum aðlöguð umskiptum í stjórnmálum Evrópu, a.m.k. í bráð. Þegar til lengri tíma er litið ber hins vegar að gæta að þróuninni í stjórnmálum Evrópu og hún tekur örum breytingum sem geta breytt stöðu mála aftur í veigamiklum atriðum. Á sömu forsendum og Atlantshafsbandalagið gegnir enn nauðsynlegu hlutverki til að tryggja öryggi Evrópu er brýnt að áframhald verði á varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Óvissan um þróun mála í Austur-Evrópu gerir það að verkum að grundvallarbreytingar á varnarsamstarfinu væru mjög óæskilegar. Hins vegar er ljóst að á næstu missirum og árum munu umsvif varnarliðsins hér á landi minnka, varnarliðsmönnum mun fækka í ljósi nýrra kringumstæðna. Samhliða slíkri fækkun er nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að mæta atvinnuvandamálum sem upp munu koma, sérstaklega á Suðurnesjum, í kjölfar slíkra breytinga. Það er kannski talandi tákn um þessar breytingar að nú hefur verið ákveðið að höfðu samráði milli bandarískra og íslenskra stjórnvalda að ekki sé lengur þörf fyrir svokallaðar AWACS-ratsjárflugvélar hér á landi frá og með næsta sumri vegna breyttra aðstæðna í öryggismálum og á alþjóðavettvangi. Flugvélarnar, sem eru bandarískar, eru notaðar til þess að fylgjast með ferðum herflugvéla sem koma í heimildarleysi inn á íslenskt flugstjórnarsvæði. Nýju ratstjárstöðvarnar í hverjum landsfjórðungi munu geta sinnt reglubundnu eftirliti með aðstoð F-15 flugvéla sem enn eru á Keflavíkurflugvelli. AWACS-flugvélar geta komið aftur með stuttum fyrirvara ef öryggi og varnir landsins krefjast þess á hættutímum. Til að tryggja það verður áfram starfslið á Keflavíkurflugvelli sem sér um viðhald ýmiss konar búnaðar fyrir þessar vélar. Auk þess verða reglubundnar æfingar AWACS-véla áfram hér á landi. Þriðja meginstoð íslenskrar utanríkisstefnu hefur síðan tvímælalaust verið hið norræna samstarf. Það er ljóst að á því samstarfi munu verða gagngerar breytingar á næstu árum. Til marks um það er sú staðreynd að Norðurlandaþjóðirnar, aðrar en Danir, hafa nú breytt stefnu sinni í grundvallaratriðum að því er varðar aðild að Evrópubandalaginu. Svíþjóð og Finnland hafa þegar lagt fram ósk aðild og það er mat manna að niðurstaða Norðmanna, að lokinni þeirri athugun og umræðu sem nú fer fram, verði hin sama síðar á þessu ári. Það er einnig athyglisvert að að þýsku frumkvæði hefur verið myndað sérstakt Eystrasaltsráð sem tekur til Norðurlandaþjóðanna, Rússlands og þá sérstaklega Eystrasaltssvæðanna í Rússlandi, t.d. Sankti Pétursborgar-svæðisins, Eystrasaltsþjóðanna hinna nýfrjálsu og Póllands. Það hefur verið orðað svo að þarna megi kenna sögulegt fyrirbæri sem er hið endurreista Hansabandalag. Þótt þessi þróun sé á byrjunarstigi hefur mikil umræða farið fram um það að með þessari þróun sé Norðurlandasamstarfið að færast meira í áttina til skandinavísks-baltnesks samstarfs sem verði þá fyrst og fremst undirsvæði í Evrópubandalagi framtíðarinnar auk þess sem athygli hefur verið vakin á því að hér er einnig um að ræða vaxtarbrodd í austurpólitík þýska stórveldisins. Hvað svo sem mönnum sýnist um þessa þróun fer mikil umræða fram um það á Norðurlöndum að það sem hér hefur verið nefnt, sérstaklega aðild Norðurlandanna, þá án Íslands, og stofnun þessa Eystrasaltsráðs í nánu samstarfi við stórveldi svæðisins, Þýskaland og Rússland, muni breyta inntaki Norðurlandasamvinnunnar. Þeir sem þekkja til þess hversu mjög stjórnkerfi ríkjanna verða upptekin af samningum sínum við Evrópubandalagið og eftir það samstarfinu innan Evrópubandalagsins munu átta sig á að þetta verður það fyrirferðarmesta í samstarfi þessara ríkja. Vaxtarsvæðin eru að vissu leyti líka fyrir mörg þeirra í suður- og austurátt á Eystrasaltssvæðinu. Það hlýtur að sjálfsögðu að vekja upp spurningu um það hver verður hlutur jaðarsvæða eins og t.d. Íslands, Færeyja og Grænlands þegar þessi þróun er komin betur af stað. Þá er þess að geta að tengsl okkar við Evrópu, að fráskildum öryggisþættinum, þ.e. gæsla hagsmuna okkar á mörkuðum Evrópu sem fram hefur farið í EFTA og með samningunum um Evrópska efnahagssvæðið, eru með vissum hætti í verulegri óvissu. Sú staðreynd eða öllu heldur sú sýn að innan skamms verði allar EFTA-þjóðirnar, fyrir utan Ísland og Liechtenstein, orðnar umsækjendur að Evrópubandalaginu þýðir einfaldlega að Fríverslunarsamtökin EFTA, sem hafa verið ramminn utan um viðskiptasamstarf okkar við Evrópu, verða ekki til í óbreyttri mynd innan fárra ára. Og að því er varðar samninginn um Evrópska efnahagssvæðið er fljótsagt að hversu umdeildur sem hann kann að vera hér á landi þá er aðalatriðið við þann samning það að sá samningur er alls ekki í höfn og á þessari stundu getur enginn fullyrt að hann sé okkur í hendi. Af því sem hér hefur verið sagt, virðulegi forseti, má ráða að grundvallarþættir íslenskrar utanríkis-, öryggis- og viðskiptastefnu, eins og við höfum rekið hana á undanförnum áratugum, eru verulegri óvissu undirorpnir. Það er fljótsagt að árið 1989 þegar við byrjuðum EES-samningana í tíð fyrrv. ríkisstjórnar undir forustu fyrrv. hæstv. forsrh., Steingríms Hermannssonar, þá var heimsmyndin öll önnur en við blasir nú þrátt fyrir það að hinn efnahagslegi veruleiki sé auðvitað í stórum dráttum sá hinn sami. Þótt skammt sé liðið frá árinu 1989 mælt í tíma þá virðist það órafjarri ef við skoðum það sögulega tímabil sem það fyrst og fremst lýsir. Með þessu á ég einfaldlega við það að EFTA-þjóðirnar voru á þeirri stundu engan veginn undir það búnar eða reiðubúnar til þess að líta á framtíð sína sem fullgildir aðilar að Evrópubandalaginu, með einni undantekningu þó, þar sem var Alparíkið Austurríki. Það sem auðvitað bar hæst var fyrst og fremst að þessi ríki höfðu fylgt hlutleysisstefnu í alþjóðamálum. Sviss er auðvitað hinn sígildi höfundur hlutleysisstefnu sem gekk jafnvel svo langt að eiga ekki aðild að Sameinuðu þjóðunum. Það er beinlínis einn af hornsteinum ríkisins í Sviss, auk þess sem þeir hafa byggt sína viðskiptastefnu með góðum árangri gagnvart umheiminum á því að vera utan bandalaga. Að því er varðar önnur ríki þá voru kannski önnur sjónarmið í forgrunni, þ.e. annars vegar stjórnarskrárákvæði og tregða á því að taka þátt í því að deila fullveldi sínu með alþjóðasamtökum sem byggðu á þeim grundvelli og svo hins vegar, eins og í tilviki Íslendinga og að nokkru leyti Norðmanna, fyrst og fremst fastheldni við auðlindastefnu viðkomandi ríkis. Að því er varðar þau sjónarmið sem réðu Evrópubandalagsmegin þá var það viðtekin skoðun að afstaða Evrópubandalagsins á þessum tíma væri að það vildi gjarnan efna til samninganna um Evrópskt efnahagssvæði vegna þess að ríkjandi sjónarmið var að það vildi ekki og taldi sig ekki reiðubúið til þess að veita nýjum ríkjum viðtöku. Þá geisaði deilan um það hvort ætti að hafa forgang innan Evrópubandalagsins að dýpka bandalagið, að breyta stofnanaramma þess, að einbeita sér að framkvæmd innri markaðarins og næstu áföngum varðandi aukinn samruna á pólitíska sviðinu og viðskiptasviðinu eða að þenja svæði bandalagsins út og það var hið fyrrnefnda sjónarmið sem var ráðandi. Eftir Maastricht þegar þessar breytingar eru áorðnar hafa þau sjónarmið breyst þannig að saman fer annars vegar að hinar pólitísku forsendur sem Evrópubandalagið lagði til grundvallar samningunum um EES hafa breyst og hinar pólitísku forsendur sem EFTA-ríkin lögðu til grundvallar vilja sínum til samningsgerðar um EES hafa breyst að því er varðar meiri hluta þessara ríkja. Allt eru þetta auðvitað með einum eða öðrum hætti viðbrögð lítilla þjóða, fámennra þjóða, við breytingum sem orðið hafa í hinum stóru dráttum heimsmyndarinnar, þ.e. þetta eru viðbrögð við falli Sovétríkjanna. Það er erfitt að skilgreina hlutleysi löngum en það er athyglisvert hversu þjóð eins og Svíþjóð sem fylgt hefur og lagt slíka höfuðáherslu á hlutleysi, haft það sem aðalsmerki alþjóðastefnu sinnar, var fljót að falla frá þeirri hefð og lýsa því yfir að Svíþjóð væri reiðubúin til þess að ganga í Evrópubandalagið án skilyrða í ljósi þess að þeir eru þar að ganga í það sem fyrirsjáanlega er sameiginlegt varnarbandalag með þeim skuldbindingum sem í því felst. Ef menn líta á stöðu Finnlands þá er það mat manna að ákvörðun Svía um að leita inngöngunnar hafi strax haft veigamikil áhrif vegna þess hve náin viðskiptatengsl landanna eru, hversu ríkir hagsmunir eru þar í húfi, en meginástæðan hafi kannski verið sú að Finnar hafi viljað nýta tímann og tækifærið til þess að varpa akkeri í öryggisbandalagi vestrænna ríkja á þeim tíma þegar umskiptin eiga sér stað í Rússlandi en líka í ljósi þess að sú þjóðfélagstilraun sem þar fer fram er svo mikilli óvissu undirorpin og þeir treysta því varlega hver niðurstaðan verður þar þegar til lengri tíma er litið. Ef við lítum til Noregs þá er um margt athyglisvert fyrir okkur að fylgjast með þeirri miklu umræðu sem þar fer fram um stöðu Noregs í heiminum í ljósi þessarar breyttu heimsmyndar. Ég vil vekja í því efni athygli á tvennu. Annars vegar eru þær áhyggjur sem stjórnvöld í Noregi hafa af því að Noregur verði viðskila við hina norrænu samvinnu og kjarna hennar og inntak. Í athyglisverðri ræðu sem utanríkisráðherra Noregs, Torvald Stoltenberg, flutti þegar hann lagði fram skýrslu til Stórþingsins, þann 10. febr. sl., sagði hann eftirfarandi um horfurnar að því er varðar norræna samvinnu í ljósi þess að Noregur yrði viðskila við hin ríkin sem væru á leiðinni í EB. Hann segir þar, með leyfi forseta: Við verðum að viðurkenna að hin nýja staða getur ekki einungis leitt til þess að norræn samvinna hverfi í skuggann heldur að upp rísi nýir veggir og múrar og ný fjarlægð milli hinna norrænu landa, þ.e. milli þeirra sem eru innan og utan Evrópubandalagsins. Aðild Svía og Finna mun takmarka möguleika fyrir umfangsmikið norrænt samstarf utan Evrópubandalagsins, einnig á þeim mörgu sviðum sem Evrópubandalagssamstarfið tekur til. --- Í framhaldi af þessu víkur norski utanríkisráðherrann að þeirri niðurstöðu forsætisráðherra Norðurlanda að setja upp sérstakan starfshóp til þess að rannsaka horfur á breytingum á hinu norræna samstarfi í ljósi gerbreyttra kringumstæðna allt í kringum okkur. Virðulegi forseti. Það sem ég hef sagt nægir til að sýna að flest er í heiminum hverfult og samstarf Íslendinga við aðrar þjóðir er mjög breytingum undirorpið þótt ofmælt væri að draga upp mynd af því að við blasti innan tíðar einangrun Íslands, það er ekki mín skoðun. En viss hætta er á því að við verðum viðskila við samstarf sem við höfum hingað til talið mikilvægt ef ekki verður sérstaklega við brugðist. Við erum með öðrum orðum að meta hvaða áhrif breytingar á hinu hefðbundna samstarfi innan Atlantshafsbandalagsins munu hafa í framtíðinni og bregðast við því. Við hljótum að leggja raunsætt mat á þær breytingar sem eru fyrirsjáanlegar í norrænu samstarfi og bregðast við þeim og við hljótum að viðurkenna staðreyndir um það að EFTA-samtökin eru innan tíðar á útleið og við hljótum að meta hvort það hefur einhver úrslitaáhrif á okkar stöðu eða ekki. Og sérstaklega hlýtur það að verða íslenskum stjórnvöldum mikið áhyggjuefni að samningurinn, sem við höfum verið að reyna að gera við Evrópubandalagið í þrjú ár, er enn ekki í höfn og við getum þess vegna ekki slegið því föstu að við getum byggt á honum með varanlegum hætti tengsl okkar við Evrópubandalagið. Ég vil í þessu samhengi engu að síður, virðulegur forseti, láta það koma hér fram að varðandi bjartsýna skoðun ýmissa leiðtoga Norðurlandaþjóða, og þá vísa ég t.d. til ítrekaðra yfirlýsinga af hálfu Svía um að þeir hafi einhver fyrirheit stjórnmálaleiðtoga í Evrópubandalaginu um að þeir geti farið hraðferð inn í Evrópubandalagið og þykjast mega treysta því að þeir verði þar fullgildir meðlimir strax árið 1995, að það er valt að treysta slíkum fyrirheitum. Ég held að okkur væri öllum hollt sem tekið höfum þátt í samstarfi EFTA-þjóðanna og samningum við Evrópubandalagið að líta aðeins til okkar eigin reynslu. Reynsla okkar er sú að þrátt fyrir þriggja ára linnulaust samningaþóf er þessum samningum að forminu til lokið en staðfestingu þeirra er alls ekki lokið. Við höfum staðið frammi fyrir því hvað eftir annað að hafa haft rökstudda ástæðu til að ætla að samningarnir væru í höfn. Það gerðist fyrst þegar forseti ráðherraráðs Evrópubandalagsins lýsti því yfir á miðju sumri fyrir ári að pólitísk lausn væri fengin í hinar erfiðu deilur um sjávarútvegsstefnuna. Þau orð hans voru gerð ómerk fáeinum dögum síðar af öðrum aðilum í bandalaginu. Í annan stað skulum við minnast þess að samningum var lokið þann 22. okt. á sl. hausti svo að ekki fór milli mála, ekki einasta samkvæmt yfirlýsingum og fréttatilkynningum heldur handsölum og heillaóskum samningsaðila fyrir hönd ríkjanna nítján. Það liðu nokkrar vikur þangað til, samkvæmt kröfum Evrópuþingsins, að framkvæmdastjórnin skipti um stefnu og vísaði þessu máli til úrskurðar eða til álitsgerðar dómstólsins sem síðan komst að þeirri niðurstöðu að ráðherraráðið hefði farið út fyrir umboð sitt og samningarnir stæðustu ekki Rómarsáttmálann. Þá var því lýst yfir og það er þriðji atburðurinn í þessu að þetta væru minni háttar tæknileg mistök af hálfu Evrópubandalagsins og að þeim yrði fljótlega kippt í liðinn. En þegar Íslendingar tóku aftur við forustu í EFTA eftir áramótin kom á daginn að tillögugerð Evrópubandalagsins var lítil sem engin önnur en úrslitakostir um að hlíta bara dómsúrskurði Evrópudómstólsins þannig að það kostaði okkur aftur ómælda vinnu og samráð við okkar bandalagsþjóðir og ráðherraráðið að leggja fram, móta og fá fram stuðning við tillögur um nýja lausn að því er varðaði dómstólsþáttinn. Og sú niðurstaða var ekki fyrr fengin en Evrópubandalagsþingið í Strassborg ályktaði enn og óskaði eftir því að þessari niðurstöðu yrði enn á ný vísað til Evrópudómstólsins og enn á ný skipti ráðherraráðið um skoðun á því sem það hafði áður yfir lýst og fór að þeim ráðum. Nú fyrir nokkrum dögum lýsti laganefnd Evrópubandalagsþingsins því yfir að hún teldi að þetta samkomulag stæðist enn ekki hinn rómaða Rómarsáttmála, hún taldi enn rétt að þeir sem gæta rétttrúnaðarins í því musteri hafi seinasta orðið um það hvort þessir samningar geti staðist. Við höfum hvað eftir annað heyrt yfirlýsingar talsmanna öflugra pólitískra hópa á Evrópuþinginu í Strassborg sem hafa lýst því yfir að þeir hafi horn í síðu þessara samninga. Þeir hafa aðallega byggt það á rétttrúnaðarsjónarmiðum um stofnanarammann og dómstólana. Við skulum átta okkur á því að áður en þessi samningur er í höfn þarf hann að fá staðfestingu í nítján þjóðþingum fyrir utan Evrópubandalagsþingið. Það fer ekkert á milli mála að það eru öfl innan Evrópubandalagsins sem eru andvíg þessum samningum og eru líkleg til þess að bregða fæti fyrir hann ef þau geta. Samningsaðilar sem hafa orðið fyrir þessari reynslu af samningsaðilanum hljóta að álykta einfaldlega einn hlut: Það er varlegt að treysta því, þótt það sé endurtekið af hálfu pólitískra leiðtoga, að það sé enn pólitískur vilji fyrir því að keyra þetta í gegn, í ljósi þess að það er enginn einn aðili innan Evrópubandalagsins sem ræður för. Við erum hér að fást við annars vegar ráðherraráðið, sem í stórum dráttum sinnir almennri pólitískri stefnumörkun, sem síðan þarf að fela framkvæmdastjórninni samningsumboð, sem er síðan háð einstökum aðildarríkjum og hagsmunaaðilum innan einstakra aðildarríkja, sem síðan þurfa að tryggja sig gagnvart Evrópubandalagsþinginu og gera það m.a. með því að leita mjög oft og iðulega á náðir Evrópudómstólsins til að tryggja það að Evrópubandalagið semji nú ekki af sér fjöreggið. Það er af þessum ástæðum og í ljósi þessara breyttu kringumstæðna sem það er eðlilegt að hér séu ræddar spurningar eins og þessar: Hefur hin hraða rás viðburðanna í alþjóðamálum hlaupið fram úr hugmyndasmiðum hins Evrópska efnahagssvæðis? Hefur Evrópska efnahagssvæðið í ljósi breyttra aðstæðna glatað tilgangi sínum? Höfum við varið þremur árum í þrotlausa samninga sem ekki er sýnt að skili árangri? Er Evrópska efnahagssvæðið aðeins áfangastaður fyrir flest EFTA-ríkin áður en þau leita inngöngu í Evrópubandalagið? Og er það haldbært þegar við lítum til framtíðar að Evrópskt efnahagssvæði fáist staðist sem tveggja stoða bygging sem hvílir annars vegar á stoð útvíkkaðs Evrópubandalags með 17 aðildarríkjum og 370 millj. íbúa og hins vegar á brúarstólpa sem saman stendur af Íslandi og Liechtenstein með innan við 300 þús. íbúa? Þetta eru spurningar sem eru á dagskrá. Og þetta eru spurningar sem við þurfum að svara. En þetta eru spurningar sem við getum ekki svarað einir vegna þess að við eigum svörin að verulegu leyti undir samningsniðurstöðunni. Virðulegi forseti. Nokkrir hv. þm. sem hraðlesið hafa skýrslu mína til Alþingis hafa greinilega misskilið hana á þann veg að stefnu núv. ríkisstjórnar hafi verið breytt, að nú hafi íslenska ríkisstjórnin fallið frá yfirlýstri stefnu sinni að róa öllum árum að því forgangsverkefni að ná fram samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, að nú hafi kúrsinn verið tekinn á það að leggja fram umsókn af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar með hinum Norðurlandaþjóðunum um aðild að Evrópubandalaginu. Ég verð að taka það fram mjög skýrt og afdráttarlaust að ekkert af því sem stendur í skýrslunni rís undir þessari túlkun, ekki neitt. Þeir sem halda þessu fram geta ekki fundið þeim orðum sínum stað enda stendur það hvergi í þessari skýrslu. Það er þess vegna ástæða til að ítreka það að stefna íslensku ríkisstjórnarinnar er óbreytt og það er forgangsverkefni hennar að koma EES-samningunum í höfn. Og við höfum enn það mat að takist það geti samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið leyst brýnustu vandamál okkar í samskiptum við Evrópubandalagið á efnahags- og viðskiptasviðinu. Ekkert sem í skýrslunni stendur breytir þeim grundvallarstaðreyndum. Sá sem hér stendur ætti ekki að þurfa að fara um þetta mörgum orðum. Ég hef varið þremur árum í tíð nokkurra ríkisstjórna til að vinna að framgangi þessa máls. Og ég er þeirrar skoðunar að takist það að fá þennan samning staðfestan þá verði það engum rökum stutt að það starf hafi verið til einskis. Í ljósi þess sem ég sagði áðan um tímaþáttinn tel ég afar ólíklegt að jafnvel hinar þjóðirnar sem skipt hafa um stefnu og eru á leiðinni í EB nái þeim árangri árið 1995. Í ljósi þeirra tímamarka er alveg ljóst að ekkert getur komið í staðinn fyrir þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði fyrir EFTA-þjóðirnar í heild, alla vega til skamms tíma, til þess tíma sem það ella tekur þær að semja um og ná samningsniðurstöðu og staðfestingu á aðild sinni að Evrópubandalaginu. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er í þeim skilningi, ekki aðeins fyrir Ísland heldur fyrir allar EFTA-þjóðirnar, öryggisnet, lágmarkstrygging sem forðar okkur frá þeim skakkaföllum sem það ella mundi þýða að einangrast frá innri markaðinum. Ég þarf ekkert að rökstyðja þetta með vísan til neinna staðreynda, þetta þekkja hv. þm. Þeir þekkja töflur og skífurit um hlut Evrópubandalagsins og Evrópska efnahagssvæðisins í okkar útflutningi hvort heldur varðar sjávarafurðaútflutning eða útflutning í heild, gjaldeyrisöflun og hversu geysilega þýðingarmikið mál það er fyrir íslenskt atvinnulíf að ná tollfrjálsum aðgangi að þessum markaði. Hitt er svo alveg augljóst mál að við látum það ekki sem vind um eyru þjóta ef allar samstarfsþjóðir okkar leggja það mat á hlutina að í ljósi breyttra kringumstæðna dugi þessi samningur þeim ekki lengur. Við vorum sammála um það fyrir nokkrum árum að svo væri. Þessar samstarfsþjóðir hafa endurmetið forsendurnar og komist að annarri niðurstöðu og telja að hann dugi ekki lengur. Fyrst og fremst, þá vísa ég t.d. til umræðunnar eins og hún fer fram í Svíþjóð og Finnlandi, með þeim rökum að þótt lágmarksviðskiptahagsmunir séu tryggðir með aðild að innri markaðinum þá sé Evrópubandalagið svo breytingum undirorpið að þessar þjóðir vilji með aðild sinni tryggja sér hlutdeild í ákvörðunum að mótun þeirrar stefnu sem tekin verði í framtíðinni. Fyrir þjóð sem ætlar sér ekki þann hlut og telur vegna fámennis síns að hún eigi ekkert erindi til þess þá getur það vel verið að það sé mátuleg lausn að ætla sér ekki stærri hlut, það er frekar metnaðarlítil sýn á hlutverk og stöðu þjóðarinnar. Þegar ég segi að íslenska ríkisstjórnin hafi óbreytta stefnu vil ég árétta þetta: Þrátt fyrir þær breytingar sem við stöndum frammi fyrir lítum við svo á að aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu sé lykilatriði, þar sé að finna kjölfestuna að öryggispólitík þjóðarinnar. Við gerum okkur grein fyrir því að samstarfið innan Atlantshafsbandalagsins er að breytast og viljum bregðast við því með því að tryggja okkur aukaaðild innan Vestur-Evrópusambandsins. Við gerum okkur grein fyrir því að framtíð Skandinavíu á baltnesku undirsvæði í EB mun þýða að við fjarlægjumst inntak og kjarna norrænnar samvinnu. En við viljum samt sem áður halda í það sem eftir verður af henni vegna þess að við teljum okkur það mikilvægt af vel þekktum sögulegum og menningarlegum ástæðum. Við teljum að með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði getum við tryggt brýnustu hagsmuni okkar að því er varðar markaðsaðgang og viðskiptasamband við okkar stærsta og öflugasta markaðssvæði og það sé enn sem fyrr svo að ekkert annað geti komið í staðinn fyrir þennan samning. Í ljósi mats á hagsmunum Íslands, sérstöðu þjóðarinnar, fámennis þjóðarinnar og einhæfni okkar atvinnulífs erum við þeirrar skoðunar að þetta geti orðið á þeim árum sem við sjáum fram í tímann sæmilega haldbær bygging til þess að vera í, þ.e. sæmilega traust forsenda fyrir okkar utanríkispólitík. Við erum þeirrar skoðunar jafnframt að ef þetta yrði niðurstaðan yrðum við að freista þess að treysta þessa sérstöðu okkar enn frekar með því í raun og veru að leita með virkum hætti eftir fríverslunarsamningum við Bandaríkin og einnig Kanada sem gæti þá þýtt það að við hefðum fríverslunarviðskipti bæði við austur og vestur og að Ísland væri jafnálitlegur kostur t.d. fyrir fjárfestendur í nýjum greinum atvinnulífs eins og þau ríki bjóða upp á sem eiga beina aðild. Að því er tímaþáttinn varðar er ljóst að breytingar sem eru að verða munu taka nokkur ár og þess vegna vil ég leggja á það áherslu að þótt við eigum að ræða alla kosti sem þessi þjóð stendur frammi fyrir opinskátt og hispurslaust þá skulum við einnig átta okkur á því að það er engin nauðhyggja á bak við þetta og það er enginn nauðugur einn kostur og ekkert sem rekur á eftir okkur að taka í skyndi einhverjar ákvarðanir að illa grunduðu eða óathuguðu máli. Hitt er svo rétt, virðulegi forseti, og það hefur vakið nokkra athygli í þessari skýrslu að ég hef talið bæði æskilegt og reyndar skylduverk mitt sem utanrrh. við þessar aðstæður að vekja athygli þingmanna, stjórnmálamanna og þjóðarinnar allrar á því að það er ekki alveg séð fyrir endann á því að sú stefna sem ég hef hér lýst haldi. Þá á ég fyrst og fremst við einn hlut. Ég ber vissulega sjálfur ugg í brjósti fyrir því að svo geti farið, að svo hrapallega geti til tekist að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið nái ekki staðfestingu í tæka tíð. Fari svo er alveg augljóst mál að við verðum að skoða okkar hug, líta aftur yfir okkar kosti og þá er afar óhyggilegt að þurfa að gera það í einhverri tímaþröng og af skyndingu. Ég taldi þess vegna bæði rétt og skylt að draga athygli þingheims og þjóðar að því að við þurfum núna, eins og aðrar þjóðir sem standa frammi fyrir svipuðum kostum, að hefja umræðu um það og ég tel það nánast skylduverk íslenska stjórnkerfisins að láta fara fram ítarlega skoðun á nokkrum þáttum þessa máls sem hingað til hafa ekki fengið nógu vandlega skoðun. Þróunin er afar ör meðal allra helstu samstarfs- og viðskiptaþjóða okkar og staða okkar í samfélagi þjóðanna breytist vegna þess, jafnvel þótt við teljum okkur standa í stað. Það er ekki hægt að halda í horfinu með því að halda að sér höndum eða loka augum fyrir breyttum aðstæðum allt í kringum okkur. Þetta þýðir hins vegar ekki að aðeins ein leið sé fær eða að einhver nauðhyggja hreki okkur nauðuga viljuga í átt til EB-aðildar. EB-aðild er einfaldlega þess eðlis að henni fylgja kostir og alvarlegir gallar og grundvallaratriði er þess vegna, ef við viljum hafna þeim kostum, að gera okkur rækilega grein fyrir hverjir þeir eru, allt út frá einni einfaldri spurningu: Hvernig er íslenskum hagsmunum best borgið? Versta niðurstaðan væri auðvitað einangrun frá hefðbundnum samstarfsaðilum. Þótt ljóst sé að samstarf okkar við grannþjóðir, hvort sem er innan Norðurlandaráðs eða Atlantshafsbandalagsins, eigi eftir að breytast verulega á næstunni er ekki ástæða til að óttast einangrun, þ.e. ef forsendan að EES-samningurinn nái fram að ganga stenst. Samningurinn tryggir okkur aðgang að mörkuðunum. Hann er okkur lífsnauðsynlegur. Ef hins vegar EES-samningurinn nær ekki fram að ganga þá er okkur sá kostur fyrir hendi að skoða stöðu okkar að nýju og það er ekki nægilegt svar í því viðfangi að segja að þá leysum við málið bara með tvíhliða samningum vegna þess að hvort tveggja getur gerst ef við ætlum á annað borð að draga upp mynd af því sem verst gæti hent að EES-samningurinn verði ekki staðfestur og hitt að eftir að hin löndin hafa náð inngöngu í Evrópubandalagið þá blasir það náttúrlega við þótt við lítum svo á að samningurinn haldi, ég segi: jafnvel þótt samningurinn héldi og yrði staðfestur, þá stöndum við frammi fyrir því að að einhverjum árum liðnum verða teknir upp samningar að nýju að því er varðar stofnanaþáttinn. Sjónarmið okkar er að sjálfsögðu að við hljótum að halda öllum þeim réttindum sem okkur eru tryggð gagnvart þessum samningi, en ástæða er til þess að hafa nefnt það að samningurinn var auðvitað gerður sem fjölþjóðlegur samningur sjö ríkja plús tólf og á forsendu um jafnvægi samingsins. Ef til endursamninga kemur að einhverju leyti þá skulum við ekki loka augunum fyrir þeim kröfum sem aðrar þjóðir hafa lagt fram með sínum fórnarkostnaði það mikið inn í þennan samning að óbilgjarn samningsaðili gæti krafið okkur um það að sæta harðari kostum en við fengum í þessum EES-samningi þótt það hafi lítt verið metið hér af ýmsum hagsmunaaðilum. Önnur Norðurlönd meta það svo að nú sé tækifæri til þess að ganga í EB sem ekki gefist aftur. Aðgönguskilyrðin að þeirra mati herðist eftir því sem á líður, ekki sé vænlegt að fylgja Austur-Evrópuríkjunum í samningaviðræðum og auðveldara verði að sveigja EB að norrænum hagsmunum og sjónarmiðum innan frá nú en síðast þegar endurskoðun stofnana er lokið. Það er ríkjandi viðhorf í hinni norrænu umræðu að pólitískur meðbyr og möguleikar til tilslakana af hálfu EB í mestu hagsmunamálum þeirra væru meiri núna í samfloti Norðurlandanna en óvíst ella hvort það dygði síðar til að fá viðunandi kjör. Stjórnarandstæðingar hafa látið að því liggja að könnun á afleiðingum aðildar sé óþörf, svo grannt hafi þessi mál verið skoðuð á undanförnum árum í EES-samningunum. En það vita þeir best sem að þessum samningum hafa staðið hversu mikið regindjúp er staðfest milli EES-samningsins annars vegar og aðildar að EB hins vegar. Mikil og góð þekking á innviðum Evrópubandalagsins hefur vissulega skapast í íslenska stjórnkerfinu við þessar viðræður en áherslan hefur allan tímann verið á samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og því sem fylgir ákvæðum hans. Veigamiklir þættir sem fylgja EB-aðild hafa því ekki verið kannaðir og ég vil nefna nokkra þeirra sem eru dæmi um það sem ég er að meina þegar ég segi að við þurfum að kanna nokkra þætti betur en gert hefur verið hingað til. Fyrsta mál á dagskrá er að sjálfsögðu hin sameiginlega sjávarútvegsstefna EB. Hún á sér auðvitað enga formælendur hér á landi og það er að vonum og hún sætir vaxandi gagnrýni innan Evrópubandalagsins. Það liggur alveg ljóst fyrir að sú kjarnaafstaða er óbreytt, bæði að því er varðar ríkisstjórnina, stjórnarflokkana og alla stjórnmálaflokka á Íslandi eftir því sem ég best veit að Íslendingar geta ekki gerst aðilar að Evrópubandalaginu að óbreyttri hinni sameiginlegu fiskveiðistefnu eins og hún er framkvæmd. Það hafa verið færð að því rök sem við eigum að hlusta á og kanna að hægt sé að tryggja forræði Íslendinga að því er varðar nýtingu fiskveiðiauðlindar okkar vegna þess hvernig viðmiðunarreglurnar eru varðandi úthlutun á kvótum. Þetta eru ekki nógu haldgóð rök vegna þess að það er einsýnt að mínu mati að Íslendingar mundu krefjast pottþéttra samningsskuldbindinga um ótvírætt forræði sitt að því er varðar auðlindina. Það er athyglisvert að í samningum okkar um Evrópska efnahagssvæðið, sem auðvitað má ekki blanda saman við aðildarsamninga, náðum við samningsmarkmiðum okkar sem flestir voru svartsýnir á, þ.e. við náðum markaðsaðgangi í stórum dráttum án þess að tengjast á nokkurn máta sameiginlegri fiskveiðistefnu EB, án þess að láta einhliða veiðiheimildir af hendi, án þess að fallast á kröfur um fjárfestingarrétt í auðlindinni. Spurningin er þess vegna sú, er þess nokkur kostur að Íslendingar næðu viðlíka samningsárangri og þeir hafa nú þegar gert ef á það væri látið reyna í aðildarumsókn? Annað sem ber að athuga er samkeppnisstaða íslensks sjávarútvegs. Á það er að líta að helstu samkeppnisþjóðir okkar eru Norðmenn og Danir. Danir eru þegar inni, Norðmenn hugsanlega inni innan fárra ára. Hverju breytir það að þeir væru orðnir fullgildir aðilar að því er varðar samkeppni við íslenskan sjávarútveg á þessum mörkuðum? Markaðsaðgangur okkar er að verulegu leyti tryggður, það er rétt. Þá er á það að líta að sjávarútvegur í þessum löndum hefði aðgang að sjóðum, samstarf í markaðsmálum o.s.frv. sem álitamál er hvort mundi styrkja hann þegar væri til lengri tíma litið. Ekkert af þessu hefur verið kannað enn þá því að sameiginleg sjávarútvegsstefna er utan EES-samningsins. Þriðja atriðið er að undirbúningur að sameiginlegum gjaldmiðli EB er langt kominn. EB-aðild mundi því nema burt því sem næst allt svigrúm íslenskra stjórnvalda til að hnika til gengisskráningu. Ekki hefur verið kannað hvaða áhrif þetta hefði á íslenskt efnahagslíf, enda er gjaldmiðilssamband ekki til umræðu innan EES. Enn eitt atriði. EB-aðild fylgdi að taka yrði upp sameiginlega tollskrá EB og sameiginlega viðskiptastefnu gagnvart löndum utan EB. Enn fremur mundu allar tolltekjur renna til sameiginlegra sjóða í Brussel. Tollstig EB og Íslands er áþekkt, en aðild mundi fylgja að taka þyrfti upp þær hömlur sem EB hefur sett í skjóli verndarstefnu sinnar, t.d. gagnvart varningi og innflutningi frá Japan eða öðrum löndum utan EB-viðskiptalöndum. Sameiginlegri viðskiptastefnu EB fylgir mikill fjöldi ákvarðana um tímabundna undirboðstolla, tollalækkanir, sérstök vildarkjör til handa þróunarríkjum o.s.frv. Ekki hefur verið kannað hvað þetta hefði í för með sér fyrir Ísland því að ekkert af þessu varðar EES-samninginn. Landbúnaðarstefna EB er einn viðamesti þáttur starfsemi þess og á því sviði mundu áhrif EB-aðildar verða veruleg. Það er athyglisvert að af lögum og reglum Evrópubandalagsins er einungis um þriðjungur sem varðar sjálft fjórfrelsið. Meginið af því sem eftir er fjallar um þessa hina alræmdu sameiginlegu landbúnaðarstefnu fyrir utan það að rúmlega 65% af sameiginlegum tekjum framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins fer í að halda uppi þeirri stefnu. Frjáls innflutningur landbúnaðarafurða frá EB mundi lækka verulega verð til neytenda en jafnframt gerbreyta samkeppnisstöðu íslenskra bænda. Á móti kemur aðgangur að millifærslukerfi landbúnaðargeirans innan EB sem t.d. Finnar telja að geti gert gæfumun að því er varðar stuðning landsbyggðarfólksins þar í landi við þennan væntanlega aðildarsamning. Ekki hefur verið borið við að kanna áhrif EB-aðildar á íslenskan landbúnað því að landbúnaður og viðskipti með landbúnaðarvörur eru algerlega utan samningssviðs EES. Að nokkru leyti þyrfti þessi könnun að tengjast horfunum að því er varðar GATT. Innan EB er langt á veg komin samræming allra óbeinna skatta og vörugjalda og er miðað við að almennt verði virðisaukaskattur um 15%. Virðisaukaskattur er einn gjöfulasti skattstofn íslenska ríkisins og veruleg lækkun hans hefði auðvitað í för með sér nauðsyn á uppstokkun á skattkerfi ríkisins. Þetta hefur ekki verið tekið fyrir sérstaklega í stjórnkerfinu vegna þess að samræming á sköttum er ekki partur af EES-samningnum. Hins vegar er augljóst mál að við erum dæmi um þjóð sem yrði að aðlaga sig að þessum breytingum einfaldlega af samkeppnisástæðum. Enn eitt atriði. Æ meira fé er nú varið til þess innan EB að tryggja tekjujöfnun milli ríkja í EB og miklum fjármunum er veitt til fátækari héraða í Suður-Evrópu. Við þetta hefur bæst í seinni tíð aðstoð til nýfrjálsra ríkja Austur-Evrópu eins og ég vék að í upphafi. Aðild fylgir, ef tillögur Delors um uppbyggingu fjárlaga EB verða samþykktar, að leggja yrði fram tæplega 1,4% þjóðarframleiðslu í sameiginlega sjóði. Hluti þessa fjár mundi renna aftur til Íslands beint eða óbeint ef Ísland gerðist aðili, en líklegt verður að teljast að Ísland mundi greiða til baka til EB meira en það fengi. EB-aðild mundi litlu bæta við aðstöðu Íslendinga samkvæmt EES-samningnum til þess að leita sér vinnu eða öðlast starfsréttindi innan EB. Opnast mundu möguleikar á ýmiss konar störfum á vegum EB og hægt yrði að beina einhverjum hluta EB-starfsins hingað heim, en EB-aðild mundi fylgja afnám landamæraeftirlits og veiting kosningarréttar og kjörgengis til EB-borgara búsettra hér í sveitarstjórnarkosningum á Íslandi. Þetta er einnig atriði sem er utan EES-samnings og hefur þess vegna yfirleitt ekki verið rætt hér á landi. Þetta eru allt atriði sem hægt væri að fá tiltölulega skýr svör um frá embættismönnum. Hér er þess vegna í raun og veru um tæknilega forvinnu að ræða. Stóru spurningarnar um það hvað EB-aðild hefði í för með sér, hvort hún hefði í för með sér óviðunandi framsal fullveldis, eru auðvitað pólitísks eðlis og krefjast pólitískrar umræðu. Hún hefur einfaldlega ekki farið fram vegna þess að EES-samningurinn hefur ekki í för með sér neitt framsal löggjafarvalds, dómsvalds eða framkvæmdarvalds til sameiginlegra stofnana. Annars staðar á Norðurlöndum hafa stjórnvöld og samtök nú ýmist látið fara fram slíkar kannanir eða eru að því. Sjálfsagt er að mínu mati að fara ofan í saumana á því hverjar niðurstöður þeirra hafa verið, en það er engan veginn gefið að okkar niðurstöður verði hinar sömu. Auðvitað er hægt að færa fyrir því veigamikil rök að atvinnulíf þeirra er annars eðlis en okkar og önnur pólitísk rök sem vega þungt hjá þeim en hafa kannski minna vægi hér. Munurinn á Evrópubandalaginu og Evrópska efnahagssvæðinu er gífurlegur eins og margsinnis hefur verið rakið í umræðum úr þessum ræðustól. Það er þess vegna stórt stökk frá Evrópska efnahagssvæðinu til EB-aðildar. En gangi Evrópska efnahagssvæðið ekki upp samningslega verðum við að láta reyna á það hvaða aðrir kostir standa okkur til boða. Mikið hefur verið gert úr því í umræðum að undanförnu að ágreiningur sé uppi um þetta mál innan ríkisstjórnarinnar, hvaða stefnu eigi að fylgja í Evrópumálum án þess að menn hafi getað fundið rök fyrir því. Ég vil benda þeim sem hafa haft uppi þessi orð að lesa vandlega afar athyglisverða ræðu sem hæstv. forsrh. flutti á fundi með Samtökum áhugafólks um vestræna samvinnu þann 14. þessa mánaðar. Þar veltir hann upp sömu kostum og ég hef verið að gera hér að framan, bendir á að við séum að fjarlægjast grannþjóðir og samstarfsþjóðir eftir því sem EB-samstarfið eflist. Í ræðu þessari sýnir hæstv. forsrh. fram á að auðveldara væri að fá vissum hagsmunamálum okkar framgengt innan EB en utan en leggur á það höfuðáherslu að ástæða sé til að fara að með mikilli gát. Jafnframt er tekið fram að með EES-samningnum sé komist hjá einangrun þótt nauðsynlegt verði að sækja fastar á til að tryggja stöðu okkar. Áréttað er að EB-aðild hafi ekki verið hafnað, að staða okkar krefjist þess að allir kostir séu skoðaðir á þann hátt að við getum sjálf metið kostnað og ávinning af því hvernig við tengjumst umheiminum og tökum á okkur skuldbindingar. Þetta er nákvæmlega sá boðskapur sem skýrsla sú sem hér liggur fyrir Alþingi hefur að flytja mönnum. Virðulegi forseti. Ég hef varið alllöngum tíma til þess að ræða það hversu mjög fall Sovétríkjanna hefur skapað gerbreyttar forsendur fyrir samskiptum austurs og vesturs. Á sama tíma er óumflýjanlegt að nefna það þegar við ræðum samhengi alþjóðamála að önnur megingjá í heimsmálum, þ.e. bilið milli iðnríkja norðursins og milli fátækra þjóða hins svokallaða þriðja heims heldur stöðugt áfram að breikka. Þar í þeim átakapunkti er að finna mörg tilefni til átaka og ófriðar sem gæti nánast orðið átakasvæðið ef vel tækist til við uppbyggingu Austur-Evrópu á næsta áratug. Ástæða er til þess að minna á að ginnungagjáin í lífskjörum mælist t.d. á þann veg að þjóðartekjur á mann í löndum Norður-Evrópu eru að meðaltali um 50--80 sinnum hærri á mann en meðaltöl í löndum Asíu og Afríku. Ég vil nefna hér stuttlega fimm þætti þessa máls sem beinast að íbúum okkar heimshluta og þar með okkur Íslendingum. 1. Fyrst er að nefna yfirstandandi viðræður um nýtt frjálsræði í alheimsviðskiptum, þ.e. hinar margræddu GATT-viðræður. Hömlur á milliríkjaviðskiptum hafa tafið stórlega fyrir iðnvæðingu þriðja heims landa. Þetta á einnig að nokkru leyti við um þjóðir Mið- og Austur-Evrópu. Um leið hafa útflutningsbætur á framleiðslu háþróaðs landbúnaðar Vesturlanda og margbrotið og rándýrt styrkjakerfi lamað matvælaframleiðslu og útflutning margra landa þriðja heimsins. Mörgum þessara landa kæmi því ekkert betur en aukið verslunarfrelsi og minnkandi niðurgreiðslur á vestrænni landbúnaðarframleiðslu. Rök hafa einnig verið færð að því að fáar aðgerðir gætu dregið jafnmikið úr hungri í heiminum og minnkandi útflutningsbætur á matvælaframleiðslu Vesturlandabúa. 2. Við þurfum að ræða tilhögun þróunaraðstoðar við hinar fátækari þjóðir. Með þróunaraðstoð hafa ríki og félagssamtök á Vesturlöndum síðustu áratugi reynt að styðja að uppbyggingu á atvinnulífi, menntakerfi og heilsugæslu í löndum þriðja heimsins. Árlega er talið að Vesturlönd veiti um það bil 44 milljörðum Bandaríkjadala í þessu skyni. Athyglisvert er að nefna kannski eina tölu í samanburðinum. Talið er að á árinu 1990 hafi ríki fyrir botni Miðjarðarhafsins sem mest hafa verið áberandi á því átakasvæði varið um 35 milljörðum dala til vopnakaupa á árinu 1990 í samanburði við þessa 44 milljarða dala sem er allt framlag allra Vesturlanda til þróunaraðstoðar. Hungursneyð er í Afríku, örbirgð milljóna manna í Asíu og dýpkandi fátækt og andstæður í borgum Suður-Ameríku hefur á síðustu árum vakið aukna athygli og samúð almennings í löndum Evrópu en um leið hafa komið fram auknar efasemdir um gildi og árangur hefðbundinnar þróunaraðstoðar. Það er beinlínis fullyrt af mörgum fræðimönnum að stór hluti þróunaraðstoðar Vesturlanda sé til lítils eða einskis. Dæmi um stórfelldan árangur af einföldum aðgerðum er hins vegar líka að finna. Íslendingar veita mun minna fé til þessara mála en nokkur önnur þjóð á Vesturlöndum. Framlag á hvern íbúa á Íslandi er aðeins 1 / 10 -- 1 / 20 af því sem gerist í mörgum þeim löndum sem við berum okkur oftast nær saman við. Það er einnig athyglisvert að framlög almennings í frjálsum söfnunum er minni hér á landi en víðast annars staðar gagnstætt því sem stundum hefur verið haldið fram. Undan því verður því ekki vikist að þessi mál séu tekin til alvarlegrar athugunar. Ef þróunaraðstoð á ekki rétt á sér eða skilar takmörkuðum árangri er rétt að hætta slíkri aðstoð. Ef menn telja hins vegar að unnt sé að koma fátæku fólki raunverulega til hjálpar með skilvirkum og skynsamlegum hætti á niðurstaðan að vera sú að okkur beri skylda til að leggja meira af mörkum en við gerum nú. Þriðja meginatriðið, sem menn hafa stórauknar áhyggjur af og varðar þessa umræðu um alþjóðleg samskipti, er auðvitað gerspilling náttúrunnar, bæði í löndum þriðja heimsins sem og sums staðar á löndum hinna svokölluðu þróuðu ríkja. Sumar af fátækustu þjóðum heims byggja lönd sem eru ríkari og fjölbreyttari að náttúrufari en aðrir hlutar heimsins. Eyðing regnskóga og dýralífs hefur valdið áhyggjum um heim allan en viðbrögð við þeirri ógn sem heiminum öllum stafar af umhverfiseyðingu hafa verið miklu minni en þau þyrftu að vera. Þetta er ekki síst vegna þess að vandinn er einna mestur í þeim löndum þar sem fátækt knýr menn til að ganga ótæpilega á auðlindir og bannar þeim viðnám við spillingu umhverfis. Í framhaldi af þessum orðum vil ég einfaldlega segja að einn þáttur hinnar breyttu heimsmyndar er þær vonir sem menn nú gera sér um aukið hlutverk, aukið vald og aukin áhrif Sameinuðu þjóðanna, ekki síst til þess að láta að sér kveða á þessum vettvangi til þess að reyna að draga úr því ginnungagapi sem er á lífskjörum milli þjóða og norðurs og suðurs og efla samstarf þeirra í milli. Í því efni vil ég vekja athygli á að Norðurlöndin hafa gjarnan reynt að hafa samstöðu innan Sameinuðu þjóðanna um þá stefnu og gerðu það seinast t.d. með sameiginlegum yfirlýsingum utanrrh. Norðurlanda á Reykjavíkurfundi í byrjun árs. Virðulegi forseti. Leyfist mér í örfáum orðum að draga saman niðurstöður þessarar ræðu sem að vísu er orðin býsna löng. Þrátt fyrir títtnefnd umskipti í stjórnmálum Evrópu og samskiptum austurs og vesturs eru grundvallarmarkmið íslenskrar utanríkisstefnu óbreytt. Þau eru að standa vörð um fullveldi og sjálfstæði lýðveldisins, að tryggja öryggi og velferð þjóðarinnar, að verja auðlindir landsins og efla atvinnuvegi og samgöngur. Þessara hagsmuna þjóðarinnar hefur verið gætt með þátttöku í Atlantshafsbandalaginu, með tvíhliða varnarsamningum við Bandaríkin, í norrænni samvinnu, með virkri þátttöku innan Sameinuðu þjóðanna og alþjóðlegu viðskiptasamstarfi, þar á meðal í EFTA og GATT. Með samningum um Evrópska efnahagssvæðið höfum við aðlagað stefnu landsins Evrópusamstarfinu á sviði viðskiptamála og tryggt útflutningsafurðum okkar óhindraðan aðgang að Evrópumarkaði. Umskiptin í Evrópu valda því að forsendur utanríkisstefnunnar eru ekki þær sömu og áður. Atlantshafsbandalagið er að breytast jafnframt því sem Atlantshafssamstarfið fer víkjandi fyrir Evrópusamstarfinu. Atlantshafsbandalagið er þrátt fyrir það áfram kjölfestan í öryggismálum Evrópu einmitt á tímum óvissu og óstöðugleika í stjórnmálum Mið- og Austur-Evrópu. Staða Atlantshafsbandalagsins og hlutverk í framtíðinni ræðst ekki síst af framvindu mála í þessum heimshluta, þ.e. í Austur-Evrópu, og því hvort Bandaríkin standi áfram við skuldbindingar sínar gagnvart öryggi Evrópu að ónefndri þróuninni í samstarfi Evrópubandalagsins á sviði öryggis- og varnarmála. Íslendingar geta áfram byggt öryggi landsins á aðildinni að Atlantshafsbandalaginu, styrkt það frekar með aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu. Aukaaðild að sambandinu vægi upp á móti breyttum starfsháttum Atlantshafsbandalagsins í kjölfar aukinnar samvinnu Evrópubandalagsríkja á sviði öryggis- og varnarmála. Það veitir möguleika á því að setja fram sjónarmið Íslendinga í öryggismálum til að hafa áhrif á ákvarðanatöku og gerir okkur kleift að fylgjast náið með samstarfi Vestur-Evrópuríkja á sviði öryggis- og varnarmála. Jafnframt getum við aðlagað stefnuna í öryggismálum enn frekar þróuninni í Evrópu með fullri þátttöku í Norður-Atlantshafssamvinnuráðinu og Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu Evrópu. Tvíhliða varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna verður eftir sem áður ein af meginstoðum utanríkisstefnunnar en jafnhliða fyrrnefndum breytingum þurfum við Íslendingar að búa okkur undir að vægi og umsvif varnarliðsins hér á landi minnki á næstu árum. Þróun innanríkismála í Bandaríkjunum veldur þar mestu um. Því er ráðlegt og tímabært að íslensk stjórnvöld efni til viðræðna við bandarísk stjórnvöld um tilhögun og umfang varnarsamstarfsins á komandi árum og eru uppi áform um það af hálfu ríkisstjórnarinnar að skipa sérstaka nefnd til þess að sinna því verkefni á næstu dögum eða vikum. Eftir því sem samstarf Evrópuríkja eflist og fleiri þjóðir ganga til liðs við Evrópubandalagið breytist staða Íslands innan álfunnar. Evrópusamstarfið nær til æ fleiri þátta sem til þessa hafa verið ræddir innan stofnana sem Ísland hefur átt fulla aðild að. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði tryggir öryggi í utanríkisviðskiptum og aðstöðu íslenskra fyrirtækja á Evrópumarkaði. Hann gefur íslenskum stjórnvöldum hins vegar ekki sömu stöðu til áhrifa og fengist með aðild. Það er áfram yfirlýst stefna íslensku ríkisstjórnarinnar að byggja á þeim forsendum sem hér hefur verið lýst um samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Hins vegar er því yfirlýst að við þurfum að kanna nánar nokkra þætti málsins sem varða það hvernig hagsmunir Íslands kæmu út ef um væri að ræða aðild að Evrópubandalaginu. Um það ætti að vera full samstaða allra flokka á Alþingi Íslendinga af þeirri einföldu ástæðu að enginn tekur ákvörðun að óathuguðu máli. Virðulegi forseti. Þar með læt ég þessari ræðu minni lokið.

Virðulegur forseti. Það er víðar sviðin jörð en í Austur-Evrópu. Það er alveg augljóst að það er sviðin slóðin eftir hæstv. utanrrh. og viðleitni hans til þess að tengja Ísland Evrópubandalaginu gegnum Evrópskt efnahagssvæði á undanförnum þremur árum. Hér hefur hæstv. utanrrh. og formaður EFTA-ráðsins verið að kasta rekunum á samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Hann hefur gert það af mikilli stílfimi og jafnframt vísað mönnum á það að nú verði að halda í næstu stöð. Það var dálítið sérkennilegt undir lok ræðunnar þegar hann þurfti að fara að lesa saman breytingarhugmyndirnar frá hæstv. forsrh. inn í texta sinn um þetta efni, það var svolítið torlæst. Og það er mjög merkilegt að hæstv. utanrrh. skuli velja þetta tækifæri nú til þess að kveða upp þennan dauðadóm. Það er heldur ósmekklegt gagnvart hæstv. forsrh. sem lýsti því yfir hér fyrir jólin að það þyrfti kraftaverk til þess að bjarga þessum samningi. En þá kom utanrrh. upp í þennan ræðustól og staðhæfði að það væri alveg ástæðulaust að dæma þennan samning af. Nú velur hann tækifærið í þessari umræðu til þess og án þess að hafa samráð um það við forsrh. áður en hann gefur yfirlýsingar um það á Alþingi. Svona er komið meðferðinni á utanríkismálum landsins, stærstu viðfangsefnum sem Íslendingar hafa staðið frammi fyrir síðan stofnað var lýðveldi. Þetta er alveg hörmulegt. Og það er athyglisvert með hvaða hætti hæstv. utanrrh. réttlætir þetta. Hann er að fara yfir þróun mála sl. þrjú ár og segja: Það er þessi breytta staða sem veldur þessum sinnaskiptum. Hann hefði mátt sjá þetta fyrr. Það eru orðin nokkur ár síðan Berlínarmúrinn hrundi og þær breytingar sem fylgdu í kjölfarið hafa gengið yfir. Nei, þetta eru satt að segja ömurleg leiktjöld sem hér eru dregin frá og vísa Íslandi að mati ráðherrans inn í Evrópubandalagið. En ég er nokkuð sannfærður um það að íslenska þjóðin er honum ekki sammála.

Virðulegi forseti. Þetta andsvar er ákaflega stutt. Hér talaði áðan hv. 4. þm. Austurl. sem að öðrum hv. þm. ólöstuðum hefur alla tíð verið eindregnastur andstæðingur samningsins um Evrópskt efnahagssvæði, hefur fundið honum allt til foráttu, hefur gagnrýnt hann harkalegar en flestir aðrir, hefur talið hann vera íslenskri þjóð til hinnar mestu óþurftar, telur hann fela í sér framsal á valdi, landsréttindum o.s.frv. Þess vegna ætti það væntanlega að vera mikið fagnaðarefni hv. þm. ef horfir illa um það að þessi samningur nái fram að ganga. Hér talar hins vegar sá maður sem hefur beitt sér hvað mest fyrir því að þessir samningar náist fram. Það er rangt hjá hv. þm. að í ræðu minni hafi falist að ég hafi gefið upp von um það. En það væri óheiðarlegt af mér ef ég hins vegar talaði hér á þeirri forsendu að það væri sjálfgefið að samningurinn væri í höfn. Ég vísa einungis til staðreynda. Samningurinn er því miður ekki í höfn. Það er staðreynd að við höfum orðið fyrir bakföllum og vonbrigðum vegna þess hversu samningarnir hafa dregist á langinn og við höfum orðið þess áskynja að víða er andstaða við samninginn. Því miður er það svo að við eigum það bara ekki í hendi okkar sjálfra að ná samningnum fram. Við eigum það undir atkvæðum og atfylgi annarra, bæði í þjóðþingunum 19 eða hinum 18 sem og á Evrópuþinginu þannig að það er ástæða til þess að spyrja: Hvar er rökrétt samhengi milli þessara orða sem hv. þm. fór hér með áðan? Það sem ég sagði hér áðan af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar er þetta: Við teljum það forgangsverkefni eftir sem áður að ná samningnum. En við berum nokkurn ugg í brjósti um að það takist ekki. Það væri óheiðarlegt og ábyrgðarlaust að leyna því og einnig hinu að fari á versta veg, þá er það hygginna manna háttur að hafa rætt það fyrir fram.

Virðulegur forseti. Það er rétt sem hæstv. utanrrh. sagði að ég hef frá upphafi varað við þeirri siglingu sem hann hefur verið kapteinninn á og stýrt undanfarin þrjú ár vegna þess að ég hef óttast það að sú stund rynni upp sem nú er komin. En ég hef ekki sett samasemmerki og hef aldrei gert það milli samnings um Evrópskt efnahagssvæði og aðildar Íslands að Evrópubandalaginu og afstaða mín í þeim efnum er alveg skýr. Ef velja á milli tveggja slæmra kosta, þá er auðvitað bláa bókin sem liggur nú á borðum þingmanna illskárri kostur en aðild að Evrópubandalaginu og það svo miklu munar. En það hefur bara ekki verið í hugum þeirra sem ráðið hafa þessari för að stöðva þar af siglinguna heldur að halda í næstu stöð. Hvað felst í orðum ráðherra sem segir á Alþingi að það sé metnaðarlítil þjóð sem láti staðar numið við samning um Evrópskt efnahagssvæði? Að lítill metnaður sé í því fólginn fyrir þjóð að ætla að sitja í bandalagi eins og Evrópsku efnahagssvæði án þess að fá nokkru um ráðið siglinguna? Það er m.a. af þeim sökum sem ég hef varað við þeim samningi um EES. En að láta sér til hugar koma að bjóða íslenskri þjóð að afsala sér sjálfræði og sjálfstæði og halda inn í stórveldi Vestur-Evrópu, Evrópubandalagið, umbreytt í Evrópusamveldi sem samningarnir í Maastricht vísa á. Það er kveðja sem ég vonaði að kæmi ekki, jafnvel ekki frá hæstv. utanrrh.

Virðulegi forseti. Ég get ekki sleppt þessu tækifæri til þess að þakka hv. þm. þá óvæntu stuðningsyfirlýsingu sem hann gaf hér áðan við meginbaráttumál mitt sl. þrjú ár, þ.e. við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Ég er alveg sammála honum um það að reginmunur er á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og aðild að Evrópubandalaginu og það er algert skilyrði þess að við getum með góðum og traustum rökum hafnað aðildinni að Evrópubandalaginu að þessi samningur nái í höfn. Mér sýnist að hér hafi gerst það undur að leiðtogi fjandaflokks EES-samningsins er nú upp risinn og hefur loksins skilið að það er lífsnauðsyn og lífsankeri vorri þjóð.

Virðulegur forseti. Hæstv. utanrrh. sagði áðan að regindjúp væri á milli EES og EB. Það getur vel verið að það sé rétt. En það ætti þá öllum að vera ljóst sem það vilja vita að ef Ísland gerist aðili að samningi um Evrópskt efnahagssvæði er það ekkert annað en áfangi á leið inn í EB, til fyrirheitna landsins, Evrópubandalagsins samkvæmt stefnu utanrrh. Líklega hefur áform hans allan tímann frá upphafi verið að koma okkur þangað inn og er það vel að hann skuli vera kominn út úr skúmaskotinu og segja okkur það hreint út að þangað stefni hann því að það hefur mér verið ljóst nokkuð lengi. Það er hins vegar ekkert nýtt að menn ræði á Alþingi stefnu Íslands gagnvart Evrópubandalaginu. Ég vil minna á það að í maí 1988 var kosin níu manna nefnd alþingismanna samkvæmt þál. sem hlaut nafnið Evrópustefnunefnd og hún skyldi athuga áhrif líklegrar þróunar í Evrópu á íslenskt efnahagslíf. Nefndin starfaði í þrjú ár og er raunar ekki búið að leggja hana formlega niður enn þá. Hún er búin að gefa Alþingi skýrslu um starf sitt sem almenningur hefur haft aðgang að og vorið 1990 komst nefndin að þeirri sameiginlegu niðurstöðu að aðild Íslendinga að EB væri ekki á dagskrá. En hér talar hæstv. utanrrh. í aðra átt að mínu mati þótt hann reyni að sverja það af sér. Hann segir að ekkert í skýrslunni gefi tilefni til þess að fullyrða að um stefnubreytingu hafi verið að ræða. Hann talar í aðra átt en kom fram í þeirri skýrslu sem Evrópustefnunefnd gaf, en ég get alveg fallist á það sjónarmið að það er engin stefnubreyting því að þetta hefur mér verið ljóst allan tímann. Mér finnst nauðsynlegt að við ræðum áfram á Alþingi þróun mála í Evrópu, en mér finnst hins vegar hörmulegt til þess að vita að nú skuli a.m.k. hluti ríkisstjórnarinnar vilja taka aðild Íslands að EB á dagskrá.

Virðulegi forseti. Í tilefni af þessum orðum hv. þm. vil ég nú rifja upp að ég varði ekki litlum tíma af ræðu minni til þess að vekja athygli þingheims á því hversu mjög heimsmyndin hefur breyst frá árinu 1989. Það hefur m.a. borið til tíðinda að flest ef ekki öll hin EFTA-ríkin hafa breytt afstöðu sinni til Evrópubandalagsins, með öðrum orðum metið breytingar í umhverfinu með þeim hætti að þau hafa komist að öðrum niðurstöðum. Það ætti náttúrlega ekki að verða neinum til lasts. En aðalatriðið er þó þetta. Hv. þm. sagði að hún hefði allan tímann vitað að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði væri áfangastaður á lengri leið inn í aðild að Evrópubandalaginu. Þessu er alveg þveröfugt farið. Það er engin rökrétt nauðung í því að þar beri að stíga eitthvert skref í framhaldi af því. Það hefur aldrei verið mitt sjónarmið, hvorki 1989, 1990, 1991 né í dag. Þvert á móti. Ég hef hins vegar aldrei dregið dul á það að ef þessi samningur tækist ekki, ef hann færi forgörðum, þá hef ég sagt og það fyrir löngu að þá teldi ég engan vafa á því að þrýstingur frá forsvarsmönnum íslensks atvinnulífs mundi aukast um það að í stað þessa yrði þrýst á um aðild að Evrópubandalaginu. Það er kjarni þeirra viðvörunarorða sem ég hef haft uppi vegna áhyggju minnar af því að samningur um Evrópskt efnahagssvæði tækist ekki. Kjarni málsins er nú þegar í þessum stuttu orðaskiptum orðinn þessi: Þeir sem hafa beitt sér hvað harðast gegn samningnum um Evrópskt efnahagssvæði munu í raun og veru í hjarta sínu líta svo á að hann sé þó að verulegu leyti skárri en aðild að EB, geti kannski hugsanlega tryggt hagsmuni þjóðarinnar án þess að honum fylgi þeir gallar sem eru óaðgengilegir. Með öðrum orðum skora ég á andstæðinga aðildar að EB að styðja samninginn um Evrópskt efnahagssvæði samkvæmt þessum röksemdum.

Virðulegi forseti. Hvaðan hefur hæstv. utanrrh. það að andstæðingar aðildar að Evrópsku efnahagssvæði séu farnir að lofa og blessa þann samning? Ég hef aldrei nokkurn tíma sagt það. Kvennalistinn hefur verið á móti þessum samningi --- ekki allan tímann, það er rétt. Ég hef ekki allan tímann vitað að þetta yrði svo. Mér hefur orðið það ljóst smám saman að þessi samningur um Evrópskt efnahagssvæði er ekkert annað en áfangi á leið inn í EB. Í upphafi var ég ekki andvíg samningnum. Þá voru ýmsir fyrirvarar settir um aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði. Þeir eru allir foknir út í veður og vind, það er búið að keyra þá alla á haugana. Það er ekki rétt að tala um að þessi samningur sé skárri en aðild að EB þegar hann er áfangi á leið inn í EB, ég veit ekki hvernig hægt er að komast að þeirri niðurstöðu og ég er alveg undrandi á hæstv. utanrrh. að vera með slíkan málflutning því að það hef ég aldrei nokkurn tíma sagt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá bók sem við höfum fengið um utanríkismál og fyrir ítarlega ræðu hans. Bæði í bókinni og í ræðu hans er margt að finna sem vert er að ræða og undir sumt af því get ég tekið. Mér þykir þó undarlegt og vekur satt að segja furðu mína hve miklu efni er varið, bæði í bókinni og í ræðunni, til að fjalla um hugsanlega aðild okkar Íslendinga að Evrópubandalaginu. Að vísu get ég ekki sagt að þetta komi mér algerlega á óvart. Ég vakti athygli á þessu fyrir kosningar þegar ég benti á það að í stefnuskrá Alþfl. segir að ekki beri að útiloka aðild að Evrópubandalaginu, enda ráðum við áfram sjávarútvegsmálum okkar. Þessu var þá mótmælt af mikilli hörku og lögð á það áhersla að Evrópubandalagið væri alls ekki á dagskrá og það mátti svo sannarlega ekki aðeins skilja heldur var lögð áhersla á að fullvissa þjóðina um það að Evrópubandalagið yrði alls ekki rætt á því kjörtímabili sem þá væri fram undan. Nú kveður við allt annan tón. Nú er Evrópubandalagið og hugsanleg aðild að því orðið megininntak bæði skýrslu og ræðu hæstv. utanrrh. Ég get ekki neitað því að mér finnst sem hæstv. utanrrh. hafi jafnvel dáleitt sjálfan sig inn í Evrópubandalagið eins og ég heyrði það orðað nýlega í umræðuþætti í Ríkisútvarpinu. Ég mun að sjálfsögðu koma töluvert að þeim málum en ég ætla áður að rekja nokkur önnur atriði sem eru í skýrslunni. Ég vil taka undir það með hæstv. utanrrh. að gífurlegar breytingar hafa orðið í heiminum í kringum okkur, breytingar sem við Íslendingar getum alls ekki látið fram hjá okkur fara eins og við séum ekki aðilar að þeim. Vitanlega erum við aðilar að þessum litla heimi sem nú er orðinn og allt það sem þar gerist hefur áhrif á okkur. Það er alveg rétt hjá hæstv. utanrrh. að hraði þessara breytinga hefur orðið meiri með hverju ári. Mér kemur oft í hug að það er rétt sem einn mikill spekingur sagði eitt sinn að hraði breytinganna tvöfaldist á hverjum 10 árum. Án þess að ég fari að endurtaka það sem hæstv. utanrrh. sagði um þessar breytingar vil ég þó leggja áherslu á að þeim er langt frá því að vera lokið. Lítum bara á Evrópubandalagið. Þar eru fram undan afar miklar breytingar. Samkomulagið í Maastricht boðar sumar þessar breytingar eins og sameiginlega utanríkisstefnu, sameiginlegan gjaldmiðil og fleira mætti nefna. Einnig má vekja athygli á því að ákveðið var að halda næstu ráðstefnu valdamestu manna Evrópubandalagsins 1996 minnir mig frekar en 1995, en þegar er rætt um að hraða henni og halda hana 1993. Ég vek athygli á þeim yfirlýsingum frá mestu ráðamönnum bandalagsins sem fara ekki leynt að því skuli breyta á næstunni frá því að vera bandalag 12 jafnráðandi þjóða í bandalag nokkurra voldugra þjóða sem ráða þar langsamlega mestu. Nú er boðað að takmarka skuli neitunarvaldið og að það skuli helst vera í höndum Þjóðverja og Frakka og e.t.v. tveggja til þriggja annarra stórvelda. Þannig bendir allt til þess að Þjóðverjum sé að takast nú, eins og ég hef sagt áður, það sem Hitler tókst ekki, að leggja undir sig Evrópu. Enda kveður í vaxandi mæli við þennan tón hvar sem komið er hjá smáríkjum Evrópu. Við höfum hlustað á það í fréttum að t.d. í Danmörku er andstaðan við Evrópubandalagið nú vaxandi. Fleiri og fleiri skoðanakannanir lýsa efasemdum Dana um að þeir eigi heima í Evrópubandalaginu og þá að sjálfsögðu með tilvísun til þess sem þar er að gerast. Fleira sem boðar gífurlega miklar breytingar gæti ég nefnt. Ég tek undir það sem segir í inngangsorðum þessarar skýrslu, þar sem áhersla er lögð á það í fyrstu málsgreininni að í hinum breytta heimi sé það höfuðverkefni íslensku utanríkisstefnunnar að tryggja sjálfstæði landsins og tryggja og varðveita yfirráð yfir auðlindum þjóðarinnar. Ég tek heils hugar undir þetta. En spyr, hvernig var unnt að skilja vangaveltur, svo ég taki ekki dýpra í árinni, hæstv. utanrrh. um hugsanlega aðild að Evrópubandalaginu sem viðleitni til þess að tryggja sjálfstæði þjóðarinnar og yfirráð yfir auðlindum hennar? Ég held að enginn maður, hversu góðviljaður sem hann er, geti túlkað orð hæstv. utanrrh. sem tilraun til þess. Ég vil fara orðum um nokkur atriði sem minnst er á aftarlega í skýrslunni. Ég tek undir það sem hæstv. utanrrh. sagði um þróunaraðstoðina. Við höfum að vísu rætt um það í æðimörg ár að hana þurfi að auka og að hún sé okkur til háborinnar skammar. Ég vona að loksins verði af þeim orðum sem hæstv. utanrrh. mælti áðan og að við aukum þróunaraðstoð. Í þessu sambandi vil ég leggja áherslu á að við Íslendingar getum aukið þróunaraðstoð þannig að hún komi okkur sjálfum að gagni. Ekki er nokkur vafi á því að við Íslendingar getum staðið að miklu meiri útflutningi á þekkingu heldur en við höfum gert til þessa, þekkingu t.d. á sviði jarðhitanotkunar sem við höfum vissulega gert í nokkrum stíl en getum aukið og margfaldað, og ekki síður þekkingu á sviði sjávarútvegs sem fjölmargar þjóðir þurfa á að halda, vanþróaðar þjóðir og þjóðir sem eru að brjótast úr viðjum eins og hér er t.d. talað um Rússland og samvinnu sjálfstæðra ríkja sem berjast nú í bökkum og þurfa á mikilli aðstoð að halda. Ég lýsi ánægju minni með þá ákvörðun að beina nokkru fjármagni til þess að auka tækniaðstoð Íslendinga við slíkar þjóðir. Í skýrslunni er fjallað um GATT sem von er. Ég sakna þess hins vegar að í henni er ekkert minnst á, ég gat a.m.k. ekki fundið það við hraðlestur skýrslunnar, þá fyrirvara sem við Íslendingar settum eftir hina heitu umræðu sem varð hér á landi um hugsanlegan samning við GATT um landbúnaðarfurðir og afhent var með sérstöku bréfi af sendiherra okkar sem gegnir málefnum GATT. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvernig er þeim fyrirvörum fylgt eftir? Ég tel afar mikilvægt að við fáum svör við þeim. Við heyrum að á GATT-samkomulagi kunni að verða nokkur frestur vegna þess að samstaða næst ekki enn á milli Evrópubandalagsins og Bandaríkjanna. En ég legg áherslu á að GATT-samkomulag er langtum meira en samkomulag milli risaveldanna. Frá eigin sjónarmiði séð erum við alveg eins stórir í GATT-samkomulagi og þau. Það getur vel verið að GATT-samkomulagið varði okkur Íslendinga langtum meira en þessi veldi þegar upp er staðið. Margt bendir til þess að Bandaríkin og Evrópubandalagið fái í málamiðlun sættir sem tryggja að þau fái að halda verulegum hluta af því sem í raun samræmist ekki frjálsri verslun með landbúnaðarafurðir en aðrir sem smærri eru gleymist. Ég vil einnig spyrja að því hvort athugað hafi verið það sem ekki var upplýst í umræðunni um GATT, þ.e. hvort unnt sé að vera aðili að GATT-samkomulagi með ýmsum fyrirvörum vegna stöðu smáþjóðar í því samkomulagi sem þarna er um að ræða. Hefur fengist svar við því frá GATT? Ef samstaða á að nást um GATT tel ég mjög nauðsynlegt að þessum spurningum verði svarað sem fyrst. Ég tek það fram að við framsóknarmenn teljum að viðskiptafrelsi sé þjóðinni afar nauðsynlegt og styðjum aðild Íslendinga að GATT. Við erum sannarlega tilbúnir til þess að fórna einhverju til þess að víðtækt viðskiptafrelsi um afurðir okkar geti orðið. En ég legg hins vegar áherslu á að um svo stóra hagsmuni er að ræða, ekki síst í íslenskum landbúnaði, að taka þarf hvert skref með varúð og tryggja þá hagsmuni eins og frekast verður gert. Í skýrslunni er töluvert rætt um þau vandamál sem nú steðja að heiminum og get ég tekið undir þau, ekki síst vandamál eins og umhverfismál og dýpkandi gjá á milli norðurs og suðurs. Ég er þó þeirrar skoðunar að í skýrslunni og ræðu hæstv. utanrrh. hafi þau mál ekki verið skoðuð nægilega ítarlega og ekki komið fram sú áhersla á mikilvægi þessara mála sem nauðsynleg er. Við Íslendingar hljótum að vera þátttakendur í allri viðleitni til að leysa þessi mál. Þau varða okkur öll. Ég held að ekki sé nokkur vafi á að í efnahagsþróun þessa heims og í allri áætlun sem gerð er um efnahagsmál verður núna að taka tillit til þess hvað kosti að vernda umhverfið og að brúa þá miklu gjá á milli ríkra og fátækra sem hæstv. utanrrh. lýsti. Það verður alls ekki lifað í hinum litla heimi lengur án þess að þessa sé gætt. Ljóst er að ganga þarf töluvert lengra en bara að halda umhverfinu í því horfi sem það er nú. Ekki er nokkur vafi á því að við þurfum að gera ráð fyrir að af þeim tekjum sem við fáum af efnahagsþróuninni verði að verja mjög stórum hluta til þess að bæta tjón sem orðið hefur á umhverfinu og við sjáum svo mjög í landinu. Mér þykir ástæða til að leggja töluverða áherslu á þetta vegna þess að fleiri og fleiri aðhyllast þá skoðun að sú hraða efnahagsþróun sem verið hefur í vestrænum heimi á undanförnum áratugum hljóti að hægja mjög á sér ef ekki stöðvast ef tekið er það tillit til þessara vandamála sem er nauðsynlegt. Sumir hafa gengið svo langt að heimsbylting sé orðin að þessu leyti og menn lifi í allt öðrum heimi en áður. Í skýrslunni er töluvert rætt um Atlantshafsbandalagið, sem von er og Vestur-Evrópubandalagið. Ég tek undir þær miklu breytingar sem orðið hafa að þessu leyti og að við hljótum að skoða okkar mál þar. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við Íslendingar eigum afar lítið erindi jafnvel sem aukaaðilar að Vestur-Evrópubandalaginu. Ég tel að við eigum að auka aðild okkar og starfa innan RÖSE, leggja áherslu á að RÖSE verði það sem undir var skrifað og gert ráð fyrir í París 19. nóv. 1990 og gera okkar til þess að RÖSE komi sem allra mest í staðinn fyrir þau varnarbandalög sem smám saman hafa verið að gufa upp. Einnig tek ég undir það með hæstv. utanrrh. að sjálfsagt er að taka upp viðræður við Bandaríkin um breytingar á varnarsáttmála Íslands og Bandaríkjamanna með tilliti til hinna gerbreyttu viðhorfa sem nú eru. Ég tel að með tækjakosti okkar, m.a. nýjum ratsjárstöðvum, getum við Íslendingar gætt þeirra hagsmuna sem við og aðrir eigum með öllu eftirliti í Norður-Atlantshafinu með langtum minni umsvifum varnarliðs hér á landi en verið hefur. Mér sýnist að í skýrslunni sé nú loksins viðurkennt að varnarliðið á Keflavíkurflugvelli hlýtur að draga mjög saman seglin. Reyndar hefur allt bent til þess lengi en hæstv. utanrrh. hefur lagt sig fram við að halda starfseminni gangandi og að sjálfsögðu ber að meta það með tilliti til atvinnumála á Suðurnesjum. En ég tel að lengi hafi þó verið ljóst að það var haldlítil viðleitni, jafnvel vonlaus viðleitni og mér sýnist það vera viðurkennt í skýrslunni. Í skýrslunni kemur einnig fram að hæstv. utanrrh. hefur látið undan, að því er mér virðist, í skipulagningu verktakastarfseminnar á Keflavíkurflugvelli. Sú yfirlýsing er gefin, sem reyndar hefur komið fram áður í fréttum frá hæstv. ríkisstjórn, að á þessu kjörtímabili yrði starfsemi Aðalverktaka lokið, a.m.k. einkaréttur þeirra til þess að framkvæma fyrir varnarliðið. Ég skil það svo að Aðalverktakar í núverandi mynd yrðu nánast leystir upp eða a.m.k. yrði tilboð í alla verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli opin, ekki aðeins fyrir íslensk fyrirtæki heldur öll fyrirtæki innan Atlantshafsbandalagsins sem kjósa að bjóða í. Ég heyrði hæstv. utanrrh. ekki koma að þessu í ræðu sinni en vel má vera að það hafi þó verið, en ég vildi gjarnan að hann lýsti þessu nánar. Hér er um gífurlega stórt verkefni að ræða. Að vísu má vera að nýbyggingar á Keflavíkurflugvelli verði stórum minni í framtíðinni en hingað til. Allt bendir vissulega til þess en ég hygg að viðhaldsstarfsemi verði þar mikil og því er æskilegt að vita hvort útboð á viðhaldi falli einnig undir þetta og sömuleiðis gaman að vita hvort hæstv. ríkisstjórn hafi skoðað það hvaða áhrif þetta hljóti að hafa á atvinnuástand á Suðurnesjum sem nú er hvað verst á öllu landinu. Eins og menn vita á mikill fjöldi manna afkomu sína undir starfsemi á Keflavíkurflugvelli, því miður leyfi ég mér að segja. Þessi yfirlýsing er því mjög mikilvæg og nauðsynlegt að fá hana rædda nánar. Ég er þeirrar skoðunar að um leið og hún er gefin hljóti hæstv. ríkisstjórn að gera ráðstafanir til þess að það fólk sem vinnur þarna hafi kost á öðru. Að vísu starfar hæstv. ríkisstjórn undir kjörorðunum ,,kemur-mér-ekki-við`` en hve langt má ganga að þessu leyti? Með þessari ákvörðun gerbreytir hún því atvinnuástandi sem þarna hefur verið og hefur þannig afskipti af því og hlýtur því að teljast ábyrg að nokkru leyti ef ekki öllu fyrir því sem fram undan er og af því sem það leiðir til. Þetta eru fyrst og fremst þau atriði sem ég kaus að minnast á áður en ég kem að því máli sem bar hæst í orðum hæstv. utanrrh., þ.e. samningi um Evrópskt efnahagssvæði og ekki síst hugsanlegri aðild okkar Íslendinga að Evrópubandalaginu. Ég sagði áðan að út af fyrir sig kom mér ekki á óvart að hæstv. utanrrh. skyldi hreyfa þessu máli, þ.e. aðild að Evrópubandalagi. Þetta hefur augljóslega verið mjög ofarlega í huga hans jafnvel lengi og kannski fleiri manna í Alþfl. Vitanlega er nauðsynlegt að fá að heyra hvernig hæstv. forsrh. lítur á málið, hvort hann telji t.d. koma til greina eins og ýjað er að, að við ættum að fylgjast með Norðurlöndunum og sækja um aðild til að fá á það reynt hvaða kostir okkur eru boðnir. Ég tel hins vegar að það hafi verið afar óheppilegt að fá þessa umræðu núna þegar menn hafa vænst þess að umræðuna um Evrópskt efnahagssvæði beri hvað hæst. Ég vek athygli á því að fullyrt hefur verið að niðurstaða Evrópudómstólsins eigi að liggja fyrir fyrir páska. Það eru því ekki nema tvær vikur þangað til að við höfum niðurstöðu Evrópudómstólsins, ef það stenst. Hefði ekki verið skynsamlegra að bíða með umræðuna þar til hugsanleg neitun Evrópudómstólsins lægi fyrir? Ég hefði getað skilið að hæstv. utanrrh. hefði þá vakið máls á þessu atriði. En ég efa hins vegar ekki að með umræðunni nú er stórlega spillt fyrir því að breið samstaða náist um Evrópskt efnahagssvæði. Ég vek athygli hæstv. utanrrh. á því að við í síðustu ríkisstjórn stóðum saman að þeim samningum sem síðan hafa verið um Evrópskt efnahagssvæði. Við stóðum saman að þeim fyrirvörum sem ákveðið var að setja um Evrópskt efnahagssvæði. Þessu höfum við ekki fengið fullnægt, við höfum ekki fengið svör við ýmsum atriðum. Ég sakna þess t.d. að hafa hvorki heyrt þessa fyrirvara rakta í ræðu hæstv. utanrrh. né fundið þá í skýrslunni. Ég spyr sjálfan mig að því: Getur verið að hæstv. utanrrh. sé búinn að gleyma þeim eða skeyti þeim engu? Ég verð að nefna þessa fyrirvara hér. Við settum í fyrsta lagi fyrirvara um að við Íslendingar hefðum full yfirráð yfir íslenskum sjávarútvegi. Við settum fyrirvara um að erlendir aðilar fengju ekki fjárfest í íslenskum sjávarútvegi. Við settum fyrirvara í sambandi við fjármagnsflutninga til landsins m.a. að ekki mætti kaupa hér upp land í stórum stíl nema land sem væri nauðsynlegt vegna atvinnustarfsemi sem heimiluð er samkvæmt samningnum. Við settum líka fyrirvara um aðild útlendinga að orkufyrirtækjum, eignarhlut þeirra að orkufyrirtækjum og fyrirvara um fólksflutninga til landsins. Eftir því sem ég fæ séð er aðeins einum þessara fyrirvara enn þá fullnægt. Það er fjárfesting erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegi og ég lít svo á að þeim lögum verði ekki breytt því að bann við fjárfestingu í sjávarútvegi er viðurkennt í þeim drögum sem við höfum séð að samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Ég vona að þetta muni halda. Ég hef ítrekað spurt að því hvað líði fyrirvara eða girðingu eins og við höfum gjarnan kallað það, gegn því að erlendir aðilar geti keypt hér upp land, jarðir, dali, fjöll o.s.frv. Ég hef engin svör fengið við því. Ég hef í besta falli fengið góðlátlegt bros frá hæstv. utanrrh. þegar ég hef spurt um þetta í utanrmn. Í skrá sem við höfum fengið, a.m.k. í utanrmn., yfir þau frumvörp sem þarf að leggja fyrir Alþingi er sagt að hæstv. landbrh. muni leggja fram frv. um jarðalög. Hins vegar segir þar að óvíst sé hvenær frv. verði lagt fram. Ég vil leyfa mér að spyrja: Er þetta sú girðing sem við í síðustu ríkisstjórn a.m.k. vorum ákveðnir að setja upp til að fyrirbyggja að erlendir aðilar gætu keypt hér upp land? Ég vek athygli á því að við höfum, nokkrir þingmenn Framsfl., flutt á Alþingi frv. sem á að koma í veg fyrir slíkt. Við töldum rétt að leggja það fram þar sem við höfum ekki séð nein merki þess að þetta væri að koma frá ríkisstjórninni. Ég vona að það sé enn þá skoðun a.m.k. hæstv. utanrrh. og alþýðuflokksmanna að fyrirbyggja þurfi slík jarðakaup. Hvað um eignaraðild að orkufyrirtækjum? Ég sé að hæstv. iðnrh. hyggst flytja frv. um eignaraðild að jarðhita og um orkumálin. Ég spyr: Er þarna um að ræða það sama og áður var um rætt, að flytja yrði frv. sem tryggði eignarrétt hins opinbera að jarðhita fyrir neðan ákveðna dýpt? En það er fleira sem þarf að skoða í þessu sambandi. Í hvítri bók hæstv. ríkisstjórnar er boðað að einkavæða eigi orkufyrirtækin. Ég hef spurt að því hér á hv. Alþingi hvort ríkisstjórnin ætli að standa við þau fyrirheit þrátt fyrir Evrópskt efnahagssvæði, ef úr því verður, sem mundi heimila aðilum í Evrópu eða aðilum innan þess svæðis, jafnt og Íslendingum að kaupa hlutabréf í slíkum einkavæddum orkufyrirtækjum. Ég sé ekki betur en að með því sé raunar til lítils að ætla ríkinu einkarétt á t.d. jarðhitanum eins og það hefur nú á virkjun fallvatna fyrir ofan ákveðna stærð orkuvers. Þetta er mál sem ég hefði gjarnan viljað fá að heyra um frá hæstv. utanrrh. ef hann hefði fjallað eitthvað að ráði um þessi stóru mál sem varða Evrópskt efnahagssvæði. Hæstv. utanrrh. hefur lýst því áður hér í umræðum um Evrópskt efnahagssvæði að almennur fyrirvari eigi að gera Íslendingum kleift að stöðva fólksflutninga til landsins en því miður eru ýmsir lítt sannfærðir um það. Ég hefði líka viljað heyra frá hæstv. utanrrh. ítarlegri lýsingu á þeim breytingum sem urðu eftir afstöðu Evrópudómstólsins og þeim hugmyndum sem hafa verið um gerðardóm og um vald hinnar svokölluðu pólitísku nefndar. Mér sýnist að þótt Evrópskt efnahagssvæði eða samningurinn kunni að koma hér fyrir fljótlega verði einnig að ræða þetta í almennri umræðu um utanríkismál. Loks er eitt gífurlega stórt atriði sem ég hefði gjarnan viljað fá að heyra um frá hæstv. utanrrh. Hverju gerir hæstv. utanrrh. ráð fyrir í tengslum við samninginn um fiskveiðar erlendra aðila hér? Þar er fjöldamörgum spurningum ósvarað. T.d. er því ósvarað hvernig verður með eftirlitsmenn í þessum skipum. Hvað verða þeir margir? Hvað verða skipin mörg? Hver greiðir fyrir þann kostnað? Hvernig verður ef við náum ekki allri þeirri loðnu sem við höfum heimild til að veiða? Og þannig gæti ég haldið áfram að telja. Hvenær á að gera þann samning? Liggur sá samningur fyrir áður en umræðan um Evrópskt efnahagssvæði verður tekin fyrir á Alþingi eða telur hæstv. utanrrh. að þessi samningur skipti engu máli í því sambandi? Ég vek athygli á því að fulltrúar sjávarútvegsins íslenska hafa a.m.k. sagt að þeir geti ekki tekið afstöðu til samnings um Evrópskt efnahagssvæði án þess að sá samningur liggi fyrir. Á ég að skilja hæstv. utanrrh. svo þegar hann talar svo lítið um þessi stóru mál að hann sé í raun í hjarta sínu búinn að gefa Evrópskt efnahagssvæði upp á bátinn og stefni markvisst að aðild að EB? Lái mér hver sem vill að hugsa þannig. Mér þykir sú hugsun að vísu afar leið og hefði vart trúað því fyrir ári eða svo en ég hef nefnt hér fjölmörg atriði sem varða Evrópskt efnahagssvæði mjög sem hæstv. utanrrh. minntist ekki á. Hins vegar, eins og ég sagði, fjallaði mest eða mjög mikið af ræðu hæstv. utanrrh. um hugsanlega aðild að Evrópubandalaginu. Hæstv. utanrrh. segir hér einhvers staðar í þessari skýrslu að nú sé svo komið að menn séu hættir að spyrja: Hvers vegna ættum við að ganga í EB? Menn spyrji í staðinn: Hvers vegna ættum við að standa utan við það? Það er dálítið furðulegt að leggja svona spurningar til grundvallar. Ég held að staðreyndin sé sú að menn þurfa að skoða þetta hvort tveggja. Ég vil vekja athygli á því sem hér hefur verið nokkuð í umræðunni: Menn fara ekki að máta flík ef þeir þurfa enga flík eða ef þeir eru fyrir fram sannfærðir um að hún passar ekki. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um það að flíkin EB passar okkur Íslendingum alls ekki og við eigum þar við allt aðrar aðstæður að búa en sum þau lönd sem hafa ákveðið að sækja um aðild að EB. Hæstv. utanrrh. fór nokkrum orðum um það og ég skal lýsa mínum sjónarmiðum til þess. T.d. kom fram í umræðu innan EFTA þegar ákveðið var að Austurríkismenn ætluðu að sækja um aðild að EB og sýndu þá minni áhuga fyrir hugsanlegum samningum við Evrópubandalagið að Austurríkismenn töldu sér bókstaflega ekki annað kleift. Þegar ég hlustaði á ástæðurnar fyrir því þá þóttu mér þær afar skiljanlegar. Austurríkismenn sögðu sem svo: Við erum þarna inni í miðri Evrópu, við erum landlukt land, við eigum hvergi aðgang að umheiminum nema fara annaðhvort yfir Sovétríkin eins og þá var eða austurblokkina eða í gegnum Evrópubandlagið. Viðskiptin eru nánast öll við Evrópubandalagið. Þarna er tungumál talað sem er talað í stórum hluta Evrópubandalagsins. Mér þóttu rökin satt að segja afar sannfærandi fyrir því að Austurríki gæti ekki staðið fyrir utan. Svíar skoðuðu þetta mál einnig mjög vandlega og komust smám saman að niðurstöðu. Mér þótti afstöðu Svía hvað best lýst í viðtali sem ég átti einu sinni við hinn þekkta sænska iðnjöfur og fjármálamann Curt Nicolin þegar hann lýsti því að Svíar ættu í raun varla um annað að ræða en að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Og hvers vegna? Hann sagði að 80% af fjárfestingum sænsks iðnaðar væri í Evrópubandalaginu og svo að segja öll fjárfesting sænska stóriðnaðarins. Þetta eitt, og hann nefndi reyndar fleira, gerir það nauðsynlegt að við fylgjumst sem vandlegast með því sem þar er að gerast og leitum allra leiða til að hafa áhrif á ákvarðanir Evrópubandalagsins sem skipta sænskt atvinnulíf svo miklu. Hann sagðist hins vegar, í þessari sömu umræðu, ekki skilja þær raddir sem hann hafði þá heyrt, þetta var fyrir tveimur árum, að sumir Íslendingar teldu að við ættum að sækja um aðild að EB. Ég veit satt að segja ekki við hverja hann hefur þá talað. Íslendingar verða aldrei stórir fjárfestingaraðilar í EB, a.m.k. ekki þannig að nokkru máli skipti og nokkurn tímann komi upp á borðið í Brussel. Þvert á móti taldi hann allar líkur til þess að það yrði öfugt og ekki þyrfti mikla fjárfestingu stórfyrirtækjanna í Evrópu til að kaupa upp allt sem einhverju máli skipti hér á Íslandi. Staðreyndin er nefnilega sú að við Íslendingar erum slíkir dvergar í þessu samstarfi að við mundum hverfa í mannhaf 370 milljón manna samveldis. Ég skil einnig mæta vel þá niðurstöðu sem Finnar komust að. Margir lýsa mikilli aðdáun á ákvörðun þeirra og hvernig þeir sneru þar við spilunum. En mér sýnist að menn gleymi alveg þeirri gífurlegu breytingu sem varð á allri stöðu Finna. Finnar glata u.þ.b. 25% af sínum útflutningi á örfáum dögum. Finnar eru þar staddir að þeir eru nánast lokaðir á milli annars vegar hrynjandi Rússaveldis og baltnesku landanna, hrynjandi markaðar þar og hins vegar EB þar sem Svíar ætla einnig að loka Finna af með aðild. Finnar urðu að velja á milli þess að verða háðir viðskiptum í austur, sem eru afar ótrygg á þessari stundu, eða sækja um aðild að EB. Finnar gera það að vísu með ýmsum fyrirvörum sem ég held að langflestir telji að þeir muni ekki fá heldur muni þeir fá aðlögunartíma og ég kem að því nokkru síðar. Við Íslendingar erum að sjálfsögðu í allt annarri stöðu. Við Íslendingar erum ekki í stöðu sem líkist stöðu Finna sem betur fer. Við erum staðsettir langt frá þessum átakapunktum í Evrópu. Engin hætta er á því að við einangrumst hér. Við erum nokkurn veginn miðja vegu á milli Evrópu og Norður-Ameríku. Við höfum góðan aðgang einnig að löndunum í Austur-Asíu. Við getum spilað á þetta kerfi sem betur fer, kerfi heimsvelda, á ótrúlega góðan máta ef við höfum til þess manndóm. Ég er algjörlega ósammála því sem kemur bæði fram í bók þeirri sem við höfum fengið og í ræðu hæstv. utanrrh. að það sé heldur metnaðarlítil sýn, svo ég noti hans orð, að við Íslendingar verðum fyrir utan þennan samruna sem er að verða í Evrópu, þennan sogkraft sem er að verða í Evrópu þar sem allt sogast undir miðstýringuna í Brussel sem fáir hafa fordæmt meir en hæstv. utanrrh., ég er honum sammála um það, að sogast inn í miðstýringu sem er komin þegar með 2.000 nefnda fargan. Hvernig hugsar hæstv. utanrrh. sér að þessi smáþjóð taki þátt í því til þess að hafa einhver áhrif? Jú, við höfum haft nokkur áhrif í EFTA. Hæstv. utanrrh. hefur gegnt þar formennsku og gert það vel. En ímyndar hæstv. utanrrh. sér að hann hafi einhver áhrif eða annar utanrrh. innan EB eins og þróunin er þar? Það er náttúrlega hin mesta firra. Getur verið að þetta sé einhvers konar mikilmennskudraumur sem hrjáir hæstv. utanrrh.? Það eru einhver hættulegustu veikindi sem þekkjast og menn falla stundum fyrir björg þegar þeir ætla sér of hátt í þeim efnum. Getur þetta verið? Ég spyr. Það er alltaf sagt með EB og Ísland: Jú, að sjálfsögðu ætlum við að ráða okkar sjávarútvegsmálum. Í 38. gr. í Rómarsáttmálanum er mjög skýrt kveðið á um það að stefnan í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum skuli vera sameiginleg og það er ekki nokkur skapaður hlutur í greinunum sem þar fara á eftir sem gefur til kynna að jafnvel í Brussel megi gera þar nokkrar undantekningar. Þeir hafa ekki gert það, það er bara tímabundið. Það er tímabundið sem öðruvísi er farið með Miðjarðarhafið en önnur höf sem Brussel hefur aðgang að með svokölluðum tilkynningum frá Brussel sem eru eiginlega tilskipanir þaðan. En framkvæmd þessarar stefnu innan ramma Rómarsáttmálans er ákveðin til tíu ára í senn. Það getur vel verið að hún verði önnur tíu ár óbreytt þannig að viðkomandi strandríki fái að veiða innan 12 sjómílna. En nægir það okkur? Ég spyr hæstv. utanrrh. Dettur einhverjum það í hug að við höfum barist til þess að losna við þessar þjóðir, stórveldin, út úr 200 sjómílum til að láta okkur nægja 12 sjómílur? Nei, mér dettur ekki í hug að hæstv. utanrrh. hugsi þannig. Eftir hverju er hæstv. utanrrh. að sækjast? Að hvaða leyti passar þessi flík okkur? Að hvaða leyti? Ég sé ekki eitt einasta atriði, ekki eitt einasta. Hentar það okkur að loka okkur innan tollmúranna í EB? Getur verið að menn telji það og vera háðir því viðskiptastríði sem hæstv. utanrrh. hefur réttilega lýst sem viðskiptastríði þríhöfða þursa? Þetta er alveg hárrétt hjá honum. Það er ekki til meira afturhald í heiminum í viðskiptamálum en EB. EB rekur enn þá nýlendustefnuna. Hentar okkur Íslendingum að verða fangar slíkrar stefnu? Ég held að það komi ekki til mála að hæstv. utanrrh. sjái þar eitthvað sem passar okkur af flíkinni. Mér dettur það ekki í hug. Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh. að því --- nefni hann eitt atriði: Hvað það er sem við þurfum að sækjast eftir innan EB sem réttlætir það að við sækjum um aðild að Evrópubandalaginu með öðrum Norðurlöndum? Eitt atriði. Jafnvel þótt við fengjum nú, sem er alls ekki inni í myndinni, undanþágu frá þessari sjávarútvegsstefnu. Við getum fengið aðlögun í tíu ár, við fáum aldrei undanþágu og það vita allir. Til hvers? Til að komast út úr þessari meðalmennsku? Ég vil bara segja fyrir mitt leyti að ég er fullkomlega sáttur við að við séum meðalþjóð og frjáls og sjálfstæð hér úti í Atlantshafinu og það er kannski miklu, miklu betra en þessi stórveldi sem ógna heiminum hvert af öðru og hafa gert undanfarna áratugi og aldir. Ég fæ bókstaflega ekki, hvernig sem ég skoða þetta, einn einasta hluta af þessari flík til að passa okkur Íslendingum. En svo er náttúrlega líka það að í öllum þeim fyrirvörum sem settir hafa verið, eins og t.d. fyrirvaranum í stefnuskrá Alþfl., á bls. 54 minnir mig, er eingöngu fyrirvari um sjávarútveginn. Er hann það eina sem við Íslendingar þurfum að passa okkur á? Hvað um landakaupin sem við vorum sammála um? Hvað um orkulindirnar? Og hvað um fjárfestinguna í sjávarútveginum og að komast þannig bakdyramegin inn? Nokkrir spekingar hér á landi hafa boðað það, í takt við þennan boðskap og dáleiðslu hæstv. utanrrh., að það sé allt í lagi fyrir okkur að gerast aðilar af því að annars vegar muni þeir í Brussel vera svo góðir við okkur Íslendinga að þeir muni leyfa okkur að veiða meira en öðrum þjóðum. Kannski er það rétt, í tíu ár eða svo. Eða hins vegar að það geti enginn keppt við okkur ef við tökum upp auðlindaskatt, við munum geta keypt upp skattinn og það verði meiri hagkvæmni hjá okkur en öðrum. Hvílíkur barnaskapur er þetta. Mig langar til að heyra hvort hæstv. utanrrh. tekur undir þessi sjónarmið. Dettur hæstv. utanrrh. í hug að risafyrirtæki í matvælaiðnaðinum, eins og Nordsee, mundi hika við að kaupa upp kvótann jafnvel þótt þeir tapi einhverju á honum til að byrja með? Og þegar spurt er af þessum aðilum: Hvað um fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegi og að komast þannig bakdyramegin inn? Þá yppta menn öxlum því við getum ekki útilokað fjárfestingu í sjávarútveginum ef við gerumst aðilar. Ég hygg að það sé slíkt grundvallaratriði að í EB fengist aldrei undanþága frá því. Menn segja: Við fáum viðurkennt núna að erlendir aðilar fá ekki heimild til að fjárfesta í sjávarútvegi. Við skulum bara gæta þess að sjávarútvegurinn er ekki með í fríversluninni, hann er raunar sér kafli. Það var ekki fallist á að verslun með sjávarafurðir yrði frjáls. EB féllst ekki á það hreinlega vegna þess að þeir vilja halda áfram sinni styrkjapólitík, sem er gífurlega mikil, og þeir munu verja mörgum milljörðum á næstu tveimur árum til að styrkja sinn sjávarútveg og fiskiðnað. Að sjálfsögðu, ef við erum komnir inn, þá er málið orðið allt annað. Við getum fengið einhverja ölmusu af borði Brussel í einhvers konar styrkjum, þó veit ég það ekki því okkar sjávarútvegur er líklega langtum þróaðri en það sem er víðast þar sem menn verka fiskinn með pípu í kjaftinum og derhúfu á hausnum sem er ekki leyft hér eins og við höfum stundum séð myndir af. Mig langar sem sagt til að fá svör við þessum spurningum. Er nokkur ástæða til að ætla að við fáum þarna nokkrar undanþágur? Eða er þessi boðskapur fræðimannanna eitthvað sem hæstv. utanrrh. tekur undir? Ég segi líka að í þessu öllu er ekki minnst á önnur atriði sem við vorum sammála um að tryggja yrði að ekki næðu hér fótfestu, eins og t.d. kaup á landi, svo ég nefni það aftur, og fjárfestingu í orkulindum og fleira þessa háttar. Ég sé ekki að við höfum neitt að sækja á ýmsum sviðum eins og t.d. í félagsmálum. Ætlum við Íslendingar að fara að taka á okkar herðar að lyfta Suður-Evrópuþjóðum upp í félagsmálum? Er það það sem við eigum að sækjast eftir? Er okkar mikilmennska fólgin í því eða halda menn virkilega að við mundum hafa einhver áhrif á utanríkismálastefnu Evrópubandalagsins? Dettur einhverjum það í hug? Dettur mönnum í hug að við hefðum svo þungt neitunarvald, eitt atkvæði af 90, sem á nú að því er mér skilst á þessum ráðandi mönnum eins og Kohl og fleirum að takmarka mjög? Halda menn að við getum beitt því og staðið gegn öllum breytingum sem þeir vilja gera? Margrét Thatcher hrökklaðist frá þegar hún hugðist beita neitunarvaldi. Ég held að þetta sé allt saman slík draumsýn að ég spyr enn einu sinni: Vill ekki hæstv. utanrrh. benda okkur bara á eitthvað sem við ynnum með því að gerast aðili að EB? Svo kemur að hinu atriðinu sem við þurfum vitanlega að ræða: Hvernig eigum við þá að haga okkar málum? Ég tel að okkar metnaði væri sannarlega fullnægt að öllu leyti ef þessir samningar um EES næðust og allir þessir fyrirvarar yrðu tryggðir og sjávarútvegssamningurinn, sem kannski verður því miður að gera og greiða þannig aðganginn með, yrði þannig að við gætum sætt okkur við hann, haft öruggt eftirlit jafnvel þótt það verði Spánverjar sem hér munu veiða sem fáum hefur tekist að fylgjast með. Við skulum segja að það tækist að ganga svo vel frá þeim samningi. Þá tel ég að okkar framtíð og metnaður væri best tryggð í því að leita nánari viðskiptasamninga við Bandaríkin, eins og hæstv. utanrrh. nefndi, leita viðskiptasamninga við Japan, leita t.d. að því hvort þessi lönd vilji koma hér í iðnað til þess að tryggja sér þannig aðgang að Evrópubandalaginu. Ég tel satt að segja að við höfum miklu, miklu meiri möguleika þannig heldur en að loka okkur innan viðskiptahindrana og tollmúra Evrópubandalagsins. En ef svo fer að dómstóllinn hafnar því samkomulagi sem nú er rætt um þurfum við vitanlega að skoða okkar mál á ný, ég er sammála því. Ég er að vísu ekki þeirrar skoðunar að þá sé slík vá fyrir dyrum að hér muni allt saman hrynja. Áætlað er að um það bil 1 milljarð megi spara með þeim tollum sem falla niður. Þó að ég viðurkenni að það sé sannarlega eða vonandi töluvert meiri vinningur í því að losna við toll af ferskum flökum, þ.e. að meira af fiski verði unnið hér heima, þá er það alls ekki gefið mál. Ég bendi þar sérstaklega á þá styrki sem fiskvinnslan í Evrópubandalaginu fær og er enn þá hindrun sem þarf að yfirstíga í þessu sambandi. En við skulum segja að það kunni að vera þróun sem getur orðið jákvæð þegar til lengri tíma er litið. Hvað með iðnaðinn? Gera menn sér vonir um það eftir að iðnaðurinn hefur því miður ekki vaxið, eins og við gerðum okkur vonir um þegar gengið var í EFTA, hann hefur átt erfitt uppdráttar satt að segja og átt erfitt í samkeppninni, að hann muni þar finna stærri markaði? Það er alls ekki tryggt. Og reyndar er það jafntryggt í þeim samningi sem við höfum nú og í þessum samningi um Evrópska efnahagssvæðið. Ég trúði því lengi vel að í þessum samningi um Evrópska efnahagssvæðið yrði tryggt að við stæðum jafnfætis þessum löndum í skipasmíðum. Mér þótti því sorglegt að sjá í samantekt frá iðnaðarmönnum nú nýlega að í þessum samningi náðist það ekki. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvort þetta sé rétt. Er það rétt að það hafi ekki náðst fram að skipasmíðaiðnaðurinn yrði á sambærilegum samkeppnisgrundvelli, þ.e. ríkisstyrkjum yrði þar hætt? Við höfum að vísu barist mikið innan EFTA fyrir þessu og orðið nokkuð ágengt og fengið þar nokkur loforð sem ekki hafa öll verið efnd og menn hafa skotið sér þar á bak við byggðasjónarmið og fleira. Ég held sem sagt að þótt við næðum ekki þessum samningi getum við Íslendingar borið höfuðið hátt og leitað á önnur mið. En ég tek það skýrt fram að ef allir fyrirvarar sem við settum um Evrópskt efnahagssvæði eru tryggðir og samningurinn um veiðarnar hér er tryggður, þá er vissulega töluverður fengur viðskiptalega að því að ná þessum samningi. Það munum við framsóknarmenn skoða mjög grannt en við viljum þá fá svör við þeim spurningum sem við höfum þegar sett fram og ég hef endurtekið hér. Ég fæ a.m.k. ekki séð að það væri nokkur minnsta ástæða til þess að krjúpa á kné fyrir altarinu í Brussel og biðja þá að taka okkur upp í sína faðma og fórna því öllu sem ég hef hér nefnt og þó er ekki nema fátt eitt talið. Ég tel að ef þessi samningur næst ekki eigum við að leita sérsamninga við Evrópubandalagið, alveg tvímælalaust. Ég á dálítið erfitt með að sjá að Evrópubandalagið geti neitað okkur um sérsamninga í svipuðum dúr og við höfum nú á borðinu í drögum að samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Ég viðurkenni að ef við fellum samninginn um Evrópskt efnahagssvæði yrði líklega erfitt að sækja samninga í svipuðum dúr til Brussel. Ef þessi samningur er felldur eða bannfærður af dómstólnum finnst mér að það fyrsta sem við ættum að gera væri að setjast niður og athuga hvort við getum náð sérsamningi en alls ekki að örvænta og sækja um aðild með hinum löndunum. Eitt atriði hef ég ekki nefnt í þessu sambandi en er verðugt að ræða og þyrfti að ræða miklu betur hér á Alþingi. Lærðir menn ýmsir halda því fram að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði stangist á við íslensku stjórnarskrána. Ég er ekki nógu fróður um þau mál til að fullyrða eitt eða neitt en mér sýnist alveg ljóst að hæstv. ríkisstjórn beri skylda til þess að ganga úr skugga um það atriði. Því höfum við nokkrir þingmenn flutt þáltill. um það atriði og ég vildi gjarnan spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort hann hefur nokkuð á móti því að slík óháð athugun fari fram. Ég held að honum hljóti að vera það jafnmikið kappsmál og öllum öðrum að það verði vandlega athugað. En ég hygg að hæstv. utanrrh. hljóti að geta samþykkt það án nokkurrar athugunar að ef um aðild að Evrópsku efnahagssvæði á að vera að ræða, jafnvel það að sækja um aðild að Evrópubandalaginu, þá hljóti það að stangast á við íslensku stjórnarskrána. Það er slíkt fullveldisafsal. Ég held að það sé alveg óumdeilanlegt mál og hlýtur því að athugast mjög vandlega. Ég skal ekki lengja þessar umræðu fyrir mitt leyti. Satt að segja eru fjölmörg atriði í þessari skýrslu sem ég hefði gjarnan viljað ræða nánar um og sem mér þykja vissulega umræðuverð. Sum eru kannski smá. Ég merkti t.d. við hér atriði eins og Flugstöð Leifs Eiríkssonar sem sagt er að sé mikið tap á en þegar dæmið er gert upp fær ríkissjóður meira í tekjur af starfseminni þar en hann greiðir í tapið. Ég hefði í því sambandi gjarnan viljað ræða um gjörbreytt fyrirkomulag á rekstri þessarar flugstöðvar og reyndar fugvallarins, einkavæða hann að vissu leyti eða losa hann undan viðjum ríkisvaldsins og gera hann að fyrirtæki sem keppir við aðrar flugstöðvar í heiminum um lendingar, um þjónustu við flugvélar o.s.frv. Ég tel að það væri mjög athugandi að hætta þessum skollaleik um tap eða hagnað af Flugstöðinni og láta hana spjara sig sem allra best. Það er líka umhugsunarvert að ég fann t.d. ekki nema á einum stað í einni setningu minnst á Kúrda. Þeirra vandamál sem minni hluta er þó ekki nýtt og þó að hæstv. utanrrh. hafi sagt að hann sé að afla gagna um það sýnist mér að málefni þeirra hafi gleymst hér. Sannarlega væri full ástæða til að taka það mál upp og athuga hvernig við Íslendingar getum stuðlað að réttlæti á því sviði einnig. Það hefði einnig verið fróðlegt að ræða hér um þá yfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar, sem við öll stöndum að, að hún virði sjálfsákvörðunarrétt þjóða og fróðlegt væri að ræða t.d. um sjálfsákvörðunarrétt Palestínumanna líka, ekki bara Kúrda heldur Palestínumanna og fleiri og hvernig hæstv. ríkisstjórn hyggst stuðla að því. Ég tel einnig að við Íslendingar þurfum að skoða miklu betur en við höfum gert hvernig okkar starf innan Sameinuðu þjóðanna getur orðið virkt. Sameinuðu þjóðirnir eru vitanlega hornsteinn í okkar utanríkisstefnu og við þurfum að skoða það mjög vandlega, t.d. utanrmn. með hæstv. utanrrh., hvernig við getum beitt okkur þar langtum betur. Kemur t.d. til greina fyrir okkur Íslendinga að taka sæti í öryggisráðinu? Við höfum hafnað því hingað til. Ef við ætlum að hefja okkur upp yfir meðalmennskuna væri það mál sem við ættum að skoða. Þannig eru það ýmis atriði í utanríkismálunum sem við þurfum að taka vandlega til meðferðar og væntanlega vinnst tími til þess. Ég læt þessu nú senn lokið. Ég fagna því að okkar starfsemi í utanríkismálum hefur orðið töluvert virkari en hún var hér áður fyrr. Ég held að það megi sannarlega færa rök að því að svo hefur verið á undanförnum fjórum árum og ég er þeirrar skoðunar að við höfum komið ýmsu góðu til leiðar. Við höfum getað beitt okkur t.d. í afvopnunarmálum og áreiðanlega haft einhver áhrif þar. Það má segja að dropinn holar steininn. Það var mjög ánægjulegt að taka þátt í því að skrifa í París hinn 19. nóv. undir sáttmála um það, ásamt hæstv. utanrrh., að við Íslendingar mundum ekki bera vopn á aðrar þjóðir o.s.frv. Það má kannski segja að það hafi þótt nokkuð undarlegt að við rituðum undir slíkt en þátttakan er mjög jákvæð. Því miður óttast ég að öll umræða um slíkt verði ofurliði borin af þessari ótímabæru og raunar að mínu mati óafsakanlegu umræðu um EB, af frumhlaupi sem hefði mátt spara og raunar engin ástæða var til.

Hæstv. forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vil leyfa mér að benda á vegna ræðu hv. 7. þm. Reykn. Í kosningunum á síðasta ári lýsti þjóðin þeim vilja sínum að fyrri ríkisstjórn veitti henni forstöðu áfram. Alþfl. treysti sér hins vegar ekki til þess af þeim tveimur meginástæðum að Alþb. væri ekki að treysta varðandi nýtt álver á Keilisnesi og því væri ekki að treysta í samningunum um Evrópskt efnahagssvæði. Þessi tvö meginmál Alþfl. voru öllu æðri og áttu að tryggja velferð þjóðarinnar um allan aldur. Þessar áhyggjur Alþfl. voru með öllu ástæðulausar. Hvorugt hefði hindrað áframhaldandi samvinnu því að annarra leiða verður trúlega leitað svo að sú velferð sé tryggð. Við fáum nefnilega ekkert álver og trúlega verða lífdagar ríkisstjórnarinnar allir áður en samningur um Evrópskt efnahagssvæði verður að veruleika ef hann verður nokkurn tíma að veruleika. Staðreyndirnar eru ljósar. Það er óhugsandi að samningurinn taki gildi 1. jan. 1993. Á fundi þingforseta EFTA-ríkjanna 21. febr. kom eftirfarandi fram: Svisslendingar geta með engu móti leyst þetta mál nema á mjög löngum tíma og ástæðan er sú að fyrst verður að samþykkja sextíu sambandslög sem eru mörg mjög viðkvæm pólitískt, segir hér í yfirliti frá EFTA-skrifstofunni. Þegar það er búið verða bæði þjóðþingið og síðan sambandsþingið að fjalla um þessi mál og komast að sameiginlegri niðurstöðu og sníða alla agnúa af áður en um er að ræða að hægt verði að leggja málin fyrir kantónurnar. Þegar það er búið og þær eru orðnar sammála þarf að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla.  Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að bæta við að það er auðvitað ljóst að þetta mál á langt í land. Hvað þá? Erum við nauðbeygð til að sækja um aðild að Evrópubandalaginu? Það getur vel verið að einhverjum finnist það. En það er alveg dagljóst að þangað fáum við ekki að fara, jafnvel þótt við kæmust að þeirri niðurstöðu að við vildum fara þangað. Og ég hlýt að fá að koma hér aftur og vænti þess að hv. 7. þm. Reykn. lýsi því yfir eða svari mér því hvort hann sé ekki sammála mér um það að þessi samningur verði ekki að veruleika og því síður að Íslendingar komist inn í Evrópubandalagið.

Virðulegur forseti. Ég gat ekki betur heyrt á ræðu hv. 7. þm. Reykn. og formanns Framsfl. að hann tryði því að aðild að Evrópska efnahagssvæðinu væri endastöð. Ég kvaddi mér hljóðs í mars 1989 þegar Evrópskt efnahagssvæði kom fyrst til umræðu hér í þinginu og ræddi við þáv. forsrh. um fyrirvara, ég ræddi við hann um Evrópskt efnahagssvæði og það sem koma skyldi. Þá var verið að fara til Óslóar til viðræðna. Þá talaði hæstv. þáv. forsrh. um fyrirvara af Íslands hálfu og hann endurtekur þá fyrirvara hér. Hv. 7. þm. Reykn. talar, auk fyrirvaranna í sjávarútveginum, um fjármagnsflutninga, uppkaup á landi, aðild að orkufyrirtækjum, fólksflutninga og fleira sem hann saknaði og hefur ekki áttað sig á að eru fyrir löngu komnir út úr öllu þessu. Það eru ekki neinir fyrirvarar fyrir utan sjávarútvegsfyrirvarann í þeim samningum sem eru núna um Evrópskt efnahagssvæði. Það er búið að taka þá alla fyrir löngu í burtu. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði, eins og hann liggur nú fyrir, er ekkert annað en gálgafrestur og mun auðvelda þeim öllum leikinn sem hafa að markmiði að keyra Ísland alla leið inn í Evrópubandalagið. Mig undrar að hv. 7. þm. Reykn. skuli ekki vera búinn að átta sig á þessu. Hann er fulltrúi í utanrmn. og hlýtur að hafa fylgst með þessum málum og ætti af lestri skýrslu hæstv. utanrrh. og umræðum um hana að vera búinn að átta sig á því að það stöðvar enginn þá menn sem eru á leiðinni inn í Evrópubandalagið, það stoppar enginn við Evrópskt efnahagssvæði. Þeir munu halda áfram alla leið og þingmaðurinn hlýtur að vera búinn að átta sig á því.

Herra forseti. Ég vil alls ekki gefa það upp á bátinn að hæstv. utanrrh. sé sömu skoðunar og hann lýsti svo oft í síðustu ríkisstjórn að þessa fyrirvara yrði að setja. Hann hefur hvað eftir annað lýst því. Við ræddum ítarlega þessi mál, mig minnir að það hafi verið í nóvember 1990 í fyrri ríkisstjórn og þá kom það greinilega fram að hann var ákveðinn í að leita leiða til að setja þá fyrirvara sem ég er sammála hv. þm. um að eru ekki enn þá komnir í ljós. Ég sagði hins vegar áðan að ég sá á þeim lista yfir mál sem á að leggja fyrir þingið nefnd mál sem kveiktu nokkra von hjá mér að þar kynnu að vera á ferðinni slíkir fyrirvarar og ég vil sjá þá. Hvort þetta er áfangi inn í EB er vitanlega mál sem tekur langtum lengri tíma að ræða. Ég held að ef enginn samningur er gerður, eða svo heyri ég hæstv. utanrrh. tala, verði enn þá meiri þrýstingur af hans hálfu að ganga inn í EB en ef við gerum þennan samning. Hins vegar hvort það verður stöð um alla eilífð veit ég ekki. Ég er satt að segja þeirrar skoðunar að EB endist ekki svo lengi, ég hef ekki nokkra trú á því. Djengis Kahn tókst ekki að halda sínu veldi saman, Rómverjum tókst það ekki, Rússum tókst ekki að halda sínu eða Sovétríkjunum. Þarna eru þjóðir sem tala hver sitt tungumál. Þetta sundrast einhvern tíma og þá er best fyrir okkur Íslendinga að vera fyrir utan þá kjarnorkusprengju.

Virðulegur forseti. Hv. 7. þm. Reykn. sagði að þeir fyrirvarar væru ekki enn þá komnir í ljós. Við erum komin með samninginn í hendurnar. Það stendur í honum að ekkert megi setja í þann samning sem mismuni eftir þjóðerni. Þess vegna er ekki hægt að samþykkja það frv. t.d. sem hann ásamt öðrum hefur lagt fram hjá þinginu þar sem það mismunar. Hann hlýtur einnig að vita það að EES er ekkert sem Íslendingar munu búa við um neina framtíð ef það verður að veruleika. Ég held að rétt sé að fólk fari að taka blinkurnar frá augunum og hugi að öðrum kostum en Evrópubandalaginu. Það verður að líta til annarra átta og hætta að vera eins og hestur með blinkur sem ekki sér til hliðanna og neita að horfast í augu við þá staðreynd að heimurinn er miklu stærri en Evrópubandalagið með 12 ríkjum úti í Evrópu.

Herra forseti. Ég vek aðeins athygli á því að málin má leysa eins og aðrar þjóðir hafa gert eftir öðrum leiðum en með fyrirvara í samningnum. Oft hefur verið talað um og vakin athygli á því að t.d. Írar hafa leyst landakaupavandamálið eftir allt öðrum leiðum og það hefur haldið meira að segja fyrir dómstóli hjá Evrópubandalaginu. Um það er ég að spyrja. Síðasta ríkisstjórn ákvað að fara þá leið. Hvar er sú girðing, eins og stundum hefur verið kallað? Einnig er upplýst að svo lengi sem hið opinbera hefur einkarétt til virkjana verði því ekki hnekkt. Einkaréttur er ekki ólögmætur samkvæmt Evrópsku efnahagssvæði og samningi um það. Þannig að það eru leiðir til að leysa þessi mál og ég var að segja áðan að ég bíð eftir því að fá að sjá hvernig ríkisstjórnin ætlar að leysa þau. Fyrr treysti ég mér ekki til að taka endanlega afstöðu til samningsins. Ég vona að þetta sé nógu skýrt.

Virðulegi forseti. Þegar er orðið ljóst að umræðan hefur látið gott af sér leiða því hver maðurinn á fætur öðrum, sem áður velktist í vafa um hið Evrópska efnahagssvæði, kemur nú og vitnar um það að meðan við höfum það í hendi sé ekki að örvænta um framtíð þjóðarinnar. En sérstakt tilefni er um fyrirvara þá sem gilda í þeim samningum. Ég skil satt að segja ekki af hverju fólk er enn við það heygarðshornið að halda því fram að fyrirvörum hafi öllum verið glutrað niður. Hvaða fyrirvarar voru það sem menn settu sér í upphafi þegar lagt var upp í þessa ferð? Í fyrsta lagi varðandi sjávarútveg. Fyrsti fyrirvarinn var sá að tengjast ekki skuldbindingum sameiginlegrar fiskveiðistefnu. Það felur í sér að halda forræði yfir fiskveiðilögsögunni, veita hvorki einhliða veiðiheimildir né rétt til fjárfestingar við að nýta þá auðlind. Annar fyrirvarinn snerist um orkulindirnar. Það kom á daginn að samkvæmt okkar löggjöf þurfti ekki að setja formlega fyrirvara um það vegna þess að íslensk löggjöf tryggir forræði ríkis og sveitarfélaga í því efni. Þriðji fyrirvarinn varðaði girðingar að því er varðaði jarðeignir og því hefur margsinnis verið lýst hver stefna íslenskra stjórnvalda er og það er fullkomin heimild til þess að setja lög með þeim takmörkunum. Það er á vettvangi landbrh. að gera svo. Fjórði fyrirvarinn er hinn almenni öryggisvarnagli sem varðar t.d. rétt íslenskra stjórnvalda til að stöðva innflutning vinnuafls. Það er þannig gjörsamlega út í hött að halda því fram að öllum þessum fyrirvörum hafi verið glutrað niður og þeirra sjái hvergi stað.

Herra forseti. Ég gat ekki heyrt að þetta væri andsvar við ræðu minni. Ég held satt að segja að hæstv. utanrrh. hafi laumast inn á fölskum forsendum ef ég má orða það svo. Ég vil þó nefna það og endurtaka að við viljum að sjálfsögðu fá að sjá hvernig þessar girðingar verða reistar. Hvernig þær verða gerðar. Hvenær er frumvarp frá hæstv. landbrh. væntanlegt? Ég spurði einnig: Verður því virkilega fylgt eftir að einkavæða orkufyrirtækin og falla þannig gjörsamlega frá öllum fyrirvörum sem við höfum sett eða girðingu sem allir vildu hafa í sambandi við eignarhald útlendinga að orkufyrirtækjum? Ég vil gjarnan nota komu hæstv. ráðherra í pontuna til að endurtaka spurningarnar. Ef hann kæmi aftur upp og vildi svara þessu núna væri einhver fengur í ferð hans upp í ræðustólinn.

Herra forseti. Eftir hálfsmánaðar fjarveru hafði ég misreiknað mig á tíma en það sem ég vildi sagt hafa er þetta: Á fundi með EFTA-nefndunum 16. mars sl. urðu miklar umræður um hvernig Evrópubandalagið gæti tekið við nýjum þjóðum. Þar flutti langan fyrirlestur Marcelino Oreja sem er formaður allsherjarnefndar Evrópuþingsins. Hann er fyrrverandi utanríkisráðherra Spánar og fyrrverandi aðalritari Evrópuráðsins. Ég hygg að margir hér inni þekki þann mann. Hann lýsti erfiðleikum Evrópubandalagsins við að taka við nýjum þátttökuþjóðum. Í umræðum á eftir spurði ég hann hvort Íslendingar fengju inngöngu ef þeir sæktu. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, hv. þm. Páll Pétursson og hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson ættu að vera vitni hér í salnum. Þeir heyrðu spurninguna og svarið. Marcelino Oreja sagði: Þetta er óhugsandi. Síðan lýsti hann í mörgum orðum hvernig Evrópubandalagið reyndi að bregðast við því að smáríki kæmu og gerðu kröfur um stöðu innan Evrópubandalagsins. Hugmyndin er sú að komi til þess að Malta, Ísland, og fleiri þjóðir af þessum stærðargráðum sæki um aðild þá þarf að fara að búa til búnt af þjóðum og skella þessum þjóðum saman því að Þjóðverjar ætla ekkert að hafa einhverja Íslendinga og einhverja Möltubúa í formennsku fyrir Evrópubandalaginu. Svar þessa manns var ósköp hreint og skýrt: Þátttaka Íslendinga kemur ekki til greina og vafasamt um Norðmenn. Og varð nú uppi nokkur fótur og fit meðal sumra norsku fulltrúanna. Ég held því að menn séu með dagdrauma um eigin mikilleik sem á sér enga stoð í raunveruleikanum --- og gengur nú í salinn hv. 4. þm. Reykv. sem heyrði orðaskipti okkar Marcelino Oreja sem segir: Það kemur ekki til greina að Ísland fái inngöngu í Evrópubandalagið. Ég held því, herra forseti, og mun koma að því í ræðu minni síðar í þessari umræðu, að hæstv. utanrrh. ætti að fara heim og hvíla þreytta bakið sitt. Það verður hvorki um að ræða Evrópskt efnahagssvæði né að Ísland gangi í Evrópubandalagið.

Herra forseti. Ef það gæti orðið til þess að hv. þm. megi koma upp í þriðja sinn í andsvari þá vil ég bara segja örfá orð. Ég vona að þetta sé rétt sem hv. þm. lýsti um afstöðu Evrópubandalagsins. Það kann að vera eina leiðin til þess að vekja hæstv. utanrrh. af EB-transi sínum.

Virðulegi forseti. Þessi andsvaraumræða sem fór fram áðan var nokkuð fróðleg og sérkennileg. Hún var kannski sérkennileg fyrir þá sök að hæstv. fyrrv. forsrh., núv. hv. þm., var orðinn miðdepill umræðunnar. En núv. hæstv. forsrh. hefur kosið að haga umræðunni með þeim hætti í dag að tala ekki fyrr en við fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna værum búnir að tala. Það er vissulega öðrum þræði nokkur kurteisi sem ber að þakka. En það endurspeglar kannski líka erfiðleikana sem hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, er í. Þrátt fyrir þá miklu umræðu, sem hefur farið fram í þjóðfélaginu síðan skýrsla utanrrh. birtist sl. fimmtudag, treystir hann sér ekki til þess að koma upp í umræðunni áður en við fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna tölum til þess að svara einfaldri spurningu með jái eða nei: Talar Jón Baldvin Hannibalsson, hæstv. utanrrh., fyrir hönd ríkisstjórnarinnar eða ekki? Já eða nei. Hæstv. utanrrh. reyndi að finna fyrir því veik rök hér áðan og fann þau aðeins í fáeinum málsgreinum í ræðu hæstv. forsrh. frá 14. mars sl. að það væri ekki ágreiningur milli hans og hæstv. forsrh. En ég mun rekja það á eftir að hæstv. forsrh. Davíð Oddsson hefur í ræðum á Alþingi, í ræðunni sem hann flutti 14. mars, í viðtölum við fjölmiðla á síðustu vikum, sagt hvað eftir annað að ekki komi til greina enda sé fullkominn óþarfi fyrir Íslendinga að kanna aðild að Evrópubandalaginu. Hæstv. utanrrh. segir hins vegar í skýrslu sinni að nauðsynlegt sé að allt Stjórnarráðið, öll ráðuneytin og allar stjórnarstofnanir hefjist nú handa við þá könnun og þá fyrst sé hægt að hafna aðild. Ég mun rekja þessar yfirlýsingar hæstv. forsrh. á eftir vegna þess að þær standa enn og stóra spurning þessara umræðna er ekki ræða hæstv. utanrrh. Hann sagði ekki neitt í þeirri ræðu sem ekki er sagt í skýrslunni nema það eitt að það hefur orðið að samkomulagi að AWACS-flugvélarnar fari brott. Það var það eina nýja í ræðu hæstv. utanrrh. og því ber vissulega að fagna. Allt hitt var í ræðunni. Hin stóru tíðindi umræðunnar er ræðan sem ekki hefur verið flutt og við bíðum eftir henni. Ég vænti þess að hæstv. forsrh. geri sér grein fyrir því að í stórmáli af þessu tagi ber forsrh. íslensku þjóðarinnar að tala skýrt. Það er skylda þess manns sem hefur tekist á herðar þá ábyrgð að vera forsrh. íslenska lýðveldisins að tala skýrt. Þó að ég sé andstæðingur núv. hæstv. ríkisstjórnar og hafi barist, að sumum finnist kannski nokkuð hart gegn núv. hæstv. forsrh., þá hef ég sagt það síðustu daga og mun segja það enn: Ég kýs að standa með þeirri yfirlýsingu sem hann hefur flutt hvað eftir annað frá því í maí á sl. ári í fyrsta mánuði sínum sem forsrh. og til 14. þessa mánaðar, endurtekið aftur og aftur afdráttarlaust og skýrt að athugun eða könnun á aðild Íslands að Evrópubandalaginu sé ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar. Ég styð hæstv. forsrh. í þeirri yfirlýsingu. Við fögnuðum henni þegar hún var fyrst flutt í maí á síðasta ári og í krafti hennar hefur engin umræða verið hér á Alþingi í allan vetur um þetta mál sem utanríkismálanefnd hefur tekið algjörlega út af sínu borði. Allir stjórnmálaflokkar í landinu hafa sýnt í verki að þetta er ekki á dagskrá og þeir virða yfirlýsingu forsrh. Hins vegar kaus einn maður í síðustu viku að hætta að virða þessa yfirlýsingu og það er hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson. Þetta mál er svo einfalt að menn verða að velja og hafna. Ég vil segja það strax við hæstv. forsrh. að fyrst hann hefur kosið að hafa þennan hátt á framgöngu sinni í umræðunum vona ég að hann fari þá ekki að flytja eitthvert loðið svar. Annað hvort verður hann að segja að fyrri yfirlýsingar sínar endurteknar og samhljóða standi óbreyttar og því munum við fagna eða hann verður að styðja afstöðu hæstv. utanrrh. Engin millileið er til. Hann er að þessu leyti í sporum þess manns sem lýst er í frægri bók: Sá sem ekki er með mér er á móti mér. Ég vona að Davíð Oddsson, formaður Sjálfstfl., skilji að í þessu máli er sú ábyrgð og sú skylda sem hvílir á honum sem forsrh. íslenska lýðveldisins stærri og meiri en margir fyrirrennarar hans hafa borið. Hæstv. utanrrh. hefur kosið að gera það að forsendu kenningar sinnar um það að nú þurfi Íslendingar að fara að athuga inngöngu í Evrópubandalagið að tímarnir séu að breytast. Svo einföld er kenningin, og ég vil segja svo barnaleg, að þeir sem ekki vilja samþykkja það að taka til umræðu inngöngu Íslands í Evrópubandalagið séu þar með að afneita því að tímarnir séu að breytast. Hvílík einföldun. Heldur hæstv. utanrrh. virkilega að veröldin sé svona einföld? Nei, auðvitað er það okkur fagnaðarefni að veröldin er að breytast. Auðvitað er það okkur fagnaðarefni sem höfum lengi glímt við frosnar forsendur samskipta þjóðanna í veröldinni á undanförnum árum og áratugum að þær eru nú að breytast. Auðvitað fögnum við því að í dag ríkir meiri friður og djúpstæðari og traustari veröld en um langan tíma áður. Auðvitað fögnum við því að í fyrsta sinn síðan Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar eru menn að ræða um það í alvöru að beita sáttmála hinna Sameinuðu þjóða til þess að búa til nýtt öryggiskerfi í veröldinni. Auðvitað fögnum við því að nú er hafin stórfelld einhliða afvopnun þar sem fyrst Bush og Gorbatsjov og nú Bush og Jeltsín keppa hver við annan, ekki um að vopnast heldur keppa hver við annan um einhliða afvopnun, hver getur þar stigið stærri og meiri skref. Einhliða afvopnun sem var bannorð hér á landi og á Vesturlöndum þegar við margir vorum að boða það sem aðferð til að draga úr spennu í veröldinni en lærimeistarar NATO-fræðanna og hinnar vestrænu samvinnu sögðu: Einhliða afvopnun kemur ekki til greina, er ekki rökrétt, mun ekki standast, leiðir í ógöngur. En nú eru þeir komnir í kapp með einhliða afvopnun, Bush og fyrst Gorbatsjov og nú Jeltsín. Auðvitað fögnum við þessu. Auðvitað fögnum við því líka að þjóðir Austur-Evrópu hafa verið að brjóta af sér hlekki kúgunarstjórnarinnar, hafa verið að berjast fyrir mannréttindum en líka fyrir þjóðfrelsi, virðulegi utanrrh., líka fyrir þjóðfrelsi. Ekki til þess að ganga inn í nýjar samsteypur og blokkir og afsala sér fullveldi, nei þvert á móti. Eitt hið stóra sem er að gerast í Evrópu í dag en utanrrh. kýs að nefna ekki einu nafni í allri sinni skýrslu, er efling þjóðríkjanna í Evrópu. Af hverju er Evrópa öðruvísi í dag en hún var fyrir þremur árum? Jú, svarið hið fyrsta er skýrt: Það er að í álfunni hafa ekki í langan tíma verið jafnmörg þjóðríki, jafnmörg sjálfstæð ríki, jafnmörg fullvalda ríki. Á bekkjum hinna Sameinuðu þjóða í New York hafa aldrei verið fulltrúar jafnmargra evrópskra sjálfstæðra þjóðríkja og þar hafa aldrei verið á flaggstöngum jafnmargir þjóðfánar evrópskra ríkja. Og þá er það eina sem utanrrh. sér, það er blokkin mikla, það sem hann hefur sjálfur sagt að væri hinn þríhöfða þurs --- Evrópubandalagið. Að straumur tímans sé að ganga þangað inn þegar straumur tímans er að hinn mikli vöxtur hinna evrópsku þjóðríkja. Greiningin er röng. Forsendurnar rangar og ályktun ráðherrans þess vegna fjarstæðukennd. En það er ekki aðeins þetta, það eru hernaðarblokkirnar sem hverfa líka og auðvitað fögnum við því. Varsjárbandalagið er horfið, heyrir sögunni til. Það sem meira er að Bush og Jeltsín undirrituðu 1. febr. á þessu ári friðarsáttmála Bandaríkjanna og Rússlands, formlegan sáttmála þar sem þeir lýsa því yfir að tímabili óvináttu sé lokið, tímabil friðar og samvinnu hefjist. Þá er eðlilegt að spurt sé þótt utanrrh. Íslands hafi ekki kjark til að spyrja sjálfan sig þeirrar grundvallarspurningar --- hver er þá óvinurinn, hæstv. utanrrh.? Hver er þá óvinurinn sem á að verja Ísland fyrir? Hafa hér fjölmennan her, öfluga herstöð til að verja okkur. Eða er það bara þannig að herstöðin eigi að vera áfram í þeirri von að einhver óvinur kunni kannski að birtast einhvern tímann síðar sem réttlæti hana? Nei, auðvitað er það sú grundvallarspurning sem utanrrh. skýtur sér fram hjá í skýrslu sinni að óvinurinn er horfinn. Heimskommúnisiminn er hruninn. Varsjárbandalagið fallið og Bush og Jeltsín undirrituðu formlegan friðarsáttmála í Camp David 1. febr. á þessu ári. Ég held ég fari rétt með að í skýrslu hæstv. utanrrh. sé ekki orð um þann formlega friðarsáttmála. Hann er a.m.k. svo vel falinn að það þarf að leita að honum til þess að finna hann. Hann er einhvers staðar aftarlega í skýrslunni, falinn inn á milli annarra hluta þótt hann hljóti að vera grundvallaratriði alls þess sem ráðherrann hefur kallað stöðugleika í íslenskum utanríksimálum sl. 40 ár. Gengum við ekki í Atlantshafsbandalagið af því að sagt var til þess að verjast þessum óvin? Kom ekki herinn vegna þess að ógnunin frá Sovétríkjunum væri slík að hann þyrfti að vera hér? Nú hefur varnarhershöfðinginn sjálfur, yfirmaður bandaríska hersins George Bush, undirritað formlegan friðarsáttmála við þennan óvin. En utanrrh. Íslands skýtur sér hjá því að draga ályktanir í því en segir svo við þjóð sína, bæði hér í dag og í skýrslunni: Tímarnir eru að breytast, veröldin er öll önnur, við þurfum að hafa kjark til þess að draga ályktanir. --- Já, hafðu þá kjark, virðulegi utanrrh., til þess að draga ályktanir af öllu því sem felst í breytingum heimsins en ekki velja bara eitthvað eitt og fátt sem hentar af því að Alþfl. langar inn í Evrópubandalagið. Það er auðvitað eina forsendan sem er fyrir þessu öllu saman að forustu Alþfl. langar til þess að fylgja forustu annarra flokka í Evrópu inn í Evrópubandalagið. Það liggur við að maður segi að hæstv. utanrrh. sé í þessari skýrslu í sporum þess manns sem horfir á veröldina breytast, ólgu umskiptanna allt í kringum sig nánast eins og jarðskjálfta og eldgos, en stendur upp hér á Alþingi og segir líkt og þeir á 14. öld: Hún er enn þá flöt. Jörðin er flöt. Hæstv. utanrrh. hefur ekki áttað sig á þeirri grundvallarforsendu að jörðin er hnöttur. Hæstv. utanrrh. tekur sér í munn það hugtak og segir hér í ræðunni sem utanrrh. Íslands: Ísland er á jaðarsvæði. Jaðar hvers?  Virðulegi utanrrh. ég veit að ráðherrann er bókelskur maður og Stefan Zweig skrifaði einu sinni meistaralega sem ég legg til að utanrrh. lesi á góðkvöldum, Veröld sem var. Lofsöngur rithöfundarins mikla um Evrópu fyrir heimsstyrjöldina fyrri. Á sama hátt kemur það í ljós í skýrslu hæstv. utanrrh. að hann er að reyna að boða okkur framtíðarsýn en hún er bara byggð á veröld sem var, veröld þar sem Bretland og Frakkland eru einhverjir drifkraftar í þróun jarðarinnar. Þau eru það ekki lengur. Þau voru það en þau eru það ekki lengur, það eru heimsveldi sem eru búin að vera. En það eru aftur á móti lönd eins og þjóðirnar í Asíu, Japan, Indland, jafnvel Indónesía þó að hún sé í miklum erfiðleikum um þessar mundir, lönd í Suður-Ameríku eins og Brasilía, eins og Argentína, fríverslunarsvæði Kanada, Bandaríkin og Mexíkó sem eiga eftir að verða burðarásinn í hagþróun veraldarinnar um næstu aldamót. Það vill svo til að við Íslendingar eigum land sem er í miðju þessarar þróunar og þess vegna er kannski ágreiningur minn við hæstv. utanrrh. um það einfalda atriði að hann gengur út frá heimssýn þar sem veröldin er flöt. Ég geng út frá heimssýn þar sem jörðin er hnöttur. Þar að auki er það líka ljóst þótt lítið sem ekkert sé um það að finna í skýrslu hæstv. utanrrh. að þær auðlindir sem eiga eftir að verða dýrmætastar á nýrri öld eru þær auðlindir sem Íslendingar eiga ærnar. Okkur var flutt það í fréttum í fyrrakvöld að það hefði náðst viðurkenning á undirbúningsráðstefnu í New York fyrir umhverfisþing Sameinuðu þjóðanna í Ríó, viðurkenning heimsbyggðarinnar á því að orka úr fallvötnum sé umhverfisvæn orka og eigi þess vegna að hafa annan sess í efnahagsþróun og alþjóðlegum samskiptum en orka byggð á kolum eða olíu. Þetta er glæsilegur árangur. Þetta eru stór tíðindi fyrir okkur Íslendinga þó að ekki hafi farið mikið fyrir þeim í umfjöllun fjölmiðlanna hér heima. En þetta mun auðvitað gefa fallvötnum okkar og þeirri auðlind sem felst í þeim allt annan sess í hinni efnahagslegu samkeppni heldur en það hefur haft til þessa. Náttúra landsins sjálfs, víðáttan, ekki bara fagrir dalir og fjöll heldur hið hreina loft, hið mannlega umhverfi, heilsan sem í því felst, allt þetta er að fá á sig gersamlega nýja mynd sem auðlind á nýrri öld. Sem betur fer er sjávarútvegurinn bara lítill þáttur í þeim auðlindum sem við Íslendingar eigum. Ég var um síðustu helgi á merku atvinnumálaþingi sem Alþb. hélt. Þar komu margir forustumenn úr íslensku atvinnulífi og lýstu þeim möguleikum sem í boði eru, ef við höfum hugvit, kjark og þor. Það var fróðlegt að hlusta á Davíð Scheving Thorsteinsson lýsa reynslu sinni við að byggja upp öflugan útflutning á því að setja í neytendaumbúðir hreint vatn og efni sem á engan hátt eru gerviefni heldur náttúruefnin ein. Ég segi við hæstv. utanrrh.: Ég held að í engu fyrirtæki hafi á síðustu tveimur árum verið jafnör vöxtur í útflutningi eins og í þessu fyrirtæki. En það fer ekki heldur hátt. En þegar menn eru að gefa sér það að nauðsynlegt sé fyrir okkur að elta það virki sem gömlu nýlenduveldin í Evrópu eru að byggja í kringum sjálf sig til að reyna að varðveita gamla valdadrauma sína eins og Frakkar, Þjóðverjar og Bretar þá verða menn auðvitað að horfa á breytingarnar í veröldinni með fjölþættari hætti en hæstv. utanrrh. gerði í ræðu sinni. Ég held að ég fari rétt með að eftir að hann rekur alls konar tæknileg atriði og fjárhagsleg atriði, sem þarf að skoðast í tengslum við aðild Íslands að Evrópubandalaginu, þá koma tvær línur um hina pólitísku þætti. Þegar kjarninn í þeim breytingum sem Evrópubandalagið er að fara í gegnum er hið pólitíska bandalag, ,,Political Union``, sem Maastricht-samkomulagið snýst um. Auðvitað er það þannig að Bretar, Frakkar og Þjóðverjar hafa áttað sig á því að einir og sér ná þeir ekki að halda völdum. En í gegnum Evrópubandalagið og forsæti sín til skiptis í þessu ríkjabandalagi geta þeir náð sterkari völdum í veröldinni en þeir hefðu ella. Evrópubandalagið er nefnilega ekki bara einhver tæknileg útfærsla á fiski og tollum, samkeppnisreglum og öðru slíku. Það er fyrst og fremst tilraun til þess að varðveita eins lengi og hægt er eins mikil völd fyrir hin gömlu nýlenduveldi og mögulegt er. Jafnmikill áhugamaður um sögu og póilitík og kunnáttumaður í þeim fræðum eins og núv. hæstv. utanrrh. á auðvitað að draga þennan þátt fram því að það er hann sem er höfuðatriðið í því sem er að gerast innan Evrópubandalagsins. Þá er ég þeirrar skoðunar að Ísland, sérstaða þess, lega þess, sjálfstæði þess, hæfni þjóðarinnar og líka smæð skapi okkur miklu sterkari stöðu, til efnahagslegra framfara og pólitískra áhrifa utan bandalagsins en innan. Fyrir því er hægt að færa margvísleg rök, bæði úr sögu þjóðanna og því sem er að gerast í veröldinni í dag vegna þess einfaldlega að þegar risarnir taka að dansa á veraldarsviðinu þurfa þeir á því að halda að í fáeinum stöðum sé skjól fyrir dansi risanna. Það er í krafti þess skjóls sem smáþjóðirnar hafa oft í gegnum aldirnar getað notið sín. Svo vill til að lega Íslands veitir okkur þetta skjól. Staða okkar á hnettinum veitir okkur þetta skjól. Pólitískt sjálfstæði þjóðarinnar veitir okkur þetta skjól. Ég hef í þessum inngangsorðum vikið nokkuð að því sem eru kannski stóru drættirnir í þessari mynd vegna þess að ég tel að öll greiningarforsenda, heimssýn, sögulegu lærdómarnir, forsendurnar sem hæstv. utanrrh. gefur sér í skýrslunni séu mjög villandi, takmarkaðar og beinlínis út í hött. En málið er hins vegar það stórt að nauðsynlegt er að ræða það, ekki bara á einhverjum þröngum tæknilegum eða peningalegum forsendum heldur í miklu víðara samhengi. Hæstv. utanrrh. hefur reynt að halda því fram frá síðasta fimmtudegi að ekki sé um stefnubreytingu að ræða. Auðvitað getur hann leikið sér með orð af þessu tagi og sagt: Þá fyrst yrði stefnubreyting ef sótt væri um. Ef jafnvel væri búið að sækja um gæti hann líka sagt að það væri ekki stefnubreyting heldur væri þá aðeins stefnubreyting þegar menn gengju inn í Evrópubandalagið. Allt þetta er bara leikur að orðum. Það sem liggur hins vegar fyrir er að samkomulag hefur verið um það milli allra flokka og forustusveita þeirra hér á landi að taka ekki aðild Íslands að Evrópubandalaginu til formlegrar efnislegrar meðferðar innan íslenska stjórnkerfisins. Í því felst stefnubreyting hæstv. utanrrh. Ég ætla að sýna honum fram á það með því að lesa honum nokkrar yfirlýsingar hæstv. forsrh. svo að hæstv. utanrrh. megi þá loksins sjá muninn á því sem hæstv. forsrh. hefur sagt og því sem hæstv. utanrrh. segir í skýrslu sinni. Hv. þm. Davíð Oddsson tók við embætti forsrh. á síðasta degi aprílmánaðar í fyrra ef ég man rétt. Tveimur vikum síðar eða 16. maí 1991 sagði hæstv. forsrh. í umræðum hér á Alþingi, með leyfi virðulegs forseta: ,,Það er ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar svo vel ég fái séð, hvorki í bráð eða lengd, að hún fari að fjalla um beina aðild að Evrópubandalaginu.`` Hér er ekki sagt að ríkisstjórnin ætli ekki að sækja um aðild. Hér er sagt svo skýrt að ekki er hægt að efast neitt um það að það er ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar, hvorki í bráð eða lengd, að fjalla um aðild að Evrópubandalaginu. Nú segir hæstv. utanrrh.: Það er brýn nauðsyn að öll ráðuneytin, allar stjórnstofnanirnar fari að fjalla um slíka aðild. Hæstv. forsrh. hefur haldið sig við þessar yfirlýsingar allt frá fyrsta mánuði í embætti til þess mánaðar sem nú er enn að líða. 5. mars sl. sagði hæstv. forsrh. í Ríkisútvarpinu, með leyfi virðulegs forseta: ,,Við höfum sagt það að það sé ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar og það yrði þá alveg sérstakt mál að taka það upp og yrði að hafa töluverðan aðdraganda. Það var nú á sínum tíma fundið að því þegar ég sem formaður svonefndrar framtíðarnefndar Sjálfstfl. nefndi það sem einn kost að það væri hugsanlegt að við ættum að banka dyra hjá Evróubandalaginu og sjá með hvaða kostum okkur yrði hleypt inn. En núv. ríkisstjórn hefur ekki tekið þann pólinn í hæðina. Hún hefur sagt það að við munum halda okkur við Evrópsk efnahagssvæði, það nægir okkur.`` ,,Ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar --- alveg sérstakt mál --- yrði að hafa langan aðdraganda.`` En hvað segir utanrrh. nú? Hann birtir allt í einu án nokkurs fyrirvara á borðum þingmanna skýrslu þar sem hann segir að nauðsynlegt sé að fara strax í það að athuga í öllu Stjórnarráðinu kosti og galla inngöngu og þá fyrst sé hægt að hafna henni þegar því er lokið. En það er fleira sem hæstv. forsrh. hefur sagt. 14. mars sl., fyrir hálfum mánuði, u.þ.b. tíu dögum áður en hæstv. utanrrh. leggur sína skýrslu fram eða með öðrum orðum í þann mund sem skýrsla hæstv. utanrrh. er að fara í prentun, þá segir hæstv. forsrh. við þjóð sína í Ríkisútvarpinu, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við vitum nokkurn veginn hvað það er sem mundi felast í beiðni um inngöngu í Evrópubandalagið og ég vek athygli á því að allar þær þjóðir sem nú eru að sækja um eða fara væntanlega að sækja um, Finnar, Svíar, Norðmenn, Austurríkismenn, engin þessara þjóða er að sækja um inngöngu bara til þess eins að sjá hvað í boði er. Þær eru í rauninni búnar að taka afstöðu til þess að ganga inn í bandalagið nema eitthvað sérstakt gerist þannig að ég hygg að sá kostur núna, eftir mjög miklar umræður um Evrópskt efnahagssvæði, að við þurfum að kynna okkur hvað í umsókn um Evrópubandalagið þurfi að felast með því að sækja um eigi ekki lengur við. Þetta séu breyttar forsendur.`` Þetta er mjög skýrt. Ég get tekið undir hvert einasta orð sem hæstv. forsrh. sagði fyrir tæpum tveimur vikum, 14. mars, dagana sem utanrrh. var að ganga frá handritinu að skýrslu sinni í prentun. En hæstv. utanrrh. segir allt annað í sinni skýrslu eins og við vitum öll. Nú þarf að kanna, það er brýn nauðsyn, allt Stjórnarráðið, öll ráðuneytin, allar stjórnstofnanirnar. En hæstv. forsrh. segir meira. Hann er spurður að því hvort eigi að kanna hvaða skilmálar bjóðast við inngöngu í Evrópubandalagið. Hann er spurður þessarar spurningar. Svar hans er líka mjög afdráttarlaust og skýrt: Nei, ég er ekki sammála því. Svo bætir hæstv. forsrh. við og ég bið hæstv. utanrrh. að hlusta vel. Hæstv. forsrh. segir síðan orðrétt við þjóð sína 14. mars sl.: ,,Við vitum hvaða annmarki er á því fyrir okkur að vera inni í Evrópubandalaginu. Við vitum líka að það sem aðrar þjóðir eru að sækjast eftir, að hafa raunveruleg áhrif innan bandalagsins, mundi hafa tiltölulega litla þýðingu fyrir okkur. Áhrif okkar yrðu alltaf mjög lítil. Við vitum hins vegar hverjir hættupunktarnir eru.`` Er utanrrh. eini maðurinn á Íslandi sem veit þetta ekki? Hvað er það sem hæstv. utanrrh. þarf að kanna í öllu Stjórnarráðinu? Væri ekki hægt að spara sér allt ómakið með því að fyglgja einfaldlega þessari afdráttarlausu niðurstöðu hæstv. forsrh.? Hann veit hvaða annmarki er á því að vera í Evrópubandalaginu. Hann veit að við munum hafa mjög lítil áhrif innan þess. Hann veit hvar hættupunktarnir eru. Í raun og veru er það þannig að þær tilvitnanir sem ég hef lesið í nýleg viðtöl við hæstv. forsrh. eru svo afdráttarlaus afneitun á stefnu og kenningu hæstv. utanrrh. að í reynd gætum við stjórnarandstæðingar á Alþingi sparað okkur að hafa um þetta fleiri orð. Það var þess vegna sem ég hafði vænst þess að hæstv. forsrh. talaði fyrr í umræðunni af því að þá hefði verið hægt að spara sér mikinn hluta orðræðunnar. Það hefði verið hægt að draga þá ályktun að hæstv. utanrrh. hefði verið að lýsa afstöðu sinni, kannski afstöðu Alþfl., en innan ríkisstjórnarinnar fengi sú stefna ekki brautargengi. En hæstv. forsrh. bætir við, 14. mars, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við mundum aldrei geta unað því Íslendingar að þurfa að sækja um leyfi til að veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu til Brussel. Jafnvel þótt sérfræðingar telji núna að við gætum kannski fengið allgóðan kvóta úthlutaðan þá mundum við aldrei geta þolað það að vera í þeirri stöðu að þurfa að sækja um það til Brussel að fá að veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu.`` Auðvitað er alveg ljóst eins og hér hefur komið fram að það er grundvallaratriði ,,sine qua non`` í Rómarsáttmálanum og uppbyggingu Evrópubandalagsins að fiskveiðistefnunni er stjórnað frá Brussel. Án þess er engin aðild, án þess er enginn Rómarsáttmáli. Heldur utanrrh. að hann komist fram hjá þessari ,,sine qua non``? Auðvitað ekki, auðvitað veit hann það. Er hann þá hissa á því að við séum að tala um stefnuágreining milli hans og hæstv. forsrh.? Ég vona að allir þeir sem hafa hlýtt á þessar tilvitnanir í hæstv. forsrh. og þeir sem hafa hlýtt á ræðu utanrrh. og lesið skýrsluna sjái glöggt muninn. Hann er augljós. Mér er nokk sama hvað hæstv. utanrrh. kýs að kalla hann. Ef hann vill ekki kalla það aðra stefnu þá er það mér fullkomið aukaatriði. Aðalatriðið er það að afgerandi munur er á því sem þarna er lýst. En hæstv. utanrrh. byggði ræðu sína á þeirri kenningu að Íslendingar megi ekki einangrast. Við mættum ekki einangrast frá þróun í Evrópu. Það gekk eins og stef í gegnum alla ræðuna, málflutninginn, forsendurnar, röksemdafærsluna. En hvað segir forsrh. Davíð Oddsson um þessa kenningu hæstv. utanrrh. 14. mars sl.? Hann er spurður þessarar spurningar í Ríkisútvarpinu. Svar hans er líka ótvírætt og skýrt. Það er á þessa leið, með leyfi virðulegs forseta: ,,Mér finnst fráleitt að menn haldi því fram að við séum að einangrast þrátt fyrir að við séum ekki í EB. Við höfum samning um Evrópskt efnahagssvæði, þetta tryggir okkur vissa hluti, við erum virkir í Norðurlandaráði, í NATO, í RÖSE, erum að velta fyrir okkur Vestur-Evrópubandalaginu, þannig að það er fráleitt, að halda því fram að við séum að einangrast. Og ég held að þó að hinar fjórar þjóðirnar sæki um aðild að bandalaginu þá er ekkert sem í því felst sem breytir okkar stöðu.`` Virðulegi forseti. Ég verð að játa það að stundum eru dálítið skondin örlög manna, að ég þurfi að standa í ræðustólnum og lesa hæstv. utanrrh. texta Davíðs Oddssonar forsrh., en ég geri það afdráttarlaust og skýrt vegna þess að ég er sammála öllu því sem forsrh. hefur sagt um þetta mál. Þess vegna hafa engar umræður verið á Alþingi eins og ég gat áðan um. Ekki í flokkunum, ekki í utanrmn., ekki í þingsalnum. Af því að við höfum, eins og aðrir Íslendingar, treyst því að þessi orð forsrh. sem við síðast hlýddum á fyrir tæpum tveimur vikum standi. Stóru tíðindi umræðunnar yrðu þau ef hæstv. forsrh. kæmi upp í kvöld og lýsti því yfir að þau standi ekki lengur. Þá er málið auðvitað orðið allt annað og miklu alvarlegra. En ef hæstv. forsrh. lætur þau standa þá blasir í raun og veru ekkert annað við en það að hæstv. utanrrh. og Alþfl. hafa sýnt á sín spil, en það eru bara ekki spil íslensku þjóðarinnar. Af því að það er meiri hluti á Alþingi, myndaður af Sjálfstfl., Alþb., Framsfl. og Kvennalistanum, sem Alþfl. er einangraður frá. Það eina sem hæstv. utanrrh. gat fundið til þess að sýna fram á að hann væri þó í einhverjum tengslum við hæstv. forsrh. var að benda mönnum á að á fundi Varðbergs og Samtaka um vestræna samvinnu 17. mars hefði hæstv. forsrh. flutt merka ræðu. Já, ég er sammála því hún var á margan hátt athyglisverð. En það vekur hins vegar athygli að hæstv. utanrrh. virðist ekki hafa lesið lokakafla ræðunnar eða umræðunnar. Ég var ekki á þessum fundi, því miður, kannski mæti ég næst ef það er þannig að þarna er vettvangur hinna merku ræðna og maður verði helst að koma á slíka fundi til þess að geta talist gjaldgengur í því sem er að gerast. Mætti vel vera að forsrh. byði mér næst svo ég þyrfti ekki að hafa utanrrh. sem millilið. En í frásögn Morgunblaðsins frá 17. mars sl., sem er það eina sem ég hef undir höndum, segir alveg skýrt á bls. 24, með leyfi virðulegs forseta: ,,Forsrh. sagði að aðild að EB hefði vafalaust hliðar sem mundu auðvelda hagsmunagæslu Íslendinga á meginlandinu. Hins vegar mætti ekki flana að neinu vegna mikillar óvissu sem fæli í sér meiri áhættu fyrir Íslendinga en aðrar hliðar á hugsanlegri EB-aðild. Óvissa þessi lyti að yfirráðum yfir fiskistofnum sem væri eina stóra auðlind Íslendinga og yfirráðum yfir veiðum og vinnslu. Af þessum ástæðum væri umsókn um aðild að EB ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar.`` Þetta er auðvitað allt annar tónn, allt aðrar áherslur, allt aðrar röksemdarfærslur en þær sem hæstv. utanrrh. hefur flutt hér fram. Virðulegi forseti. Það var óhjákvæmilegt að rekja ummæli hæstv. forsrh. allt frá fyrstu dögum hans í embætti til síðustu daga og vikna. Ég vil að lokum umfjöllunar minnar um þennan kafla segja alveg skýrt að ég vona að þessi orð hæstv. forsrh. standi enn. Ef skýr og afdráttarlaus yfirlýsing kemur frá honum í kvöld um það þá munu öldur umræðnanna lægja á nýjan leik. Ef hins vegar verður eitthvert hik, einhver vafi, einhver orðhengilsháttur vakna óneitanlega spurningar um það að í þágu friðsamlegrar sambúðar á stjórnarheimilinu sé hæstv. forsrh. að láta hæstv. utanrrh. draga sig hægt og bítandi inn í það að íslenska stjórnkerfið fari að fjalla um hugsanlega aðild Íslands að EB. Ég mun bíða með ályktanir mínar þar til ég hef hlýtt á ræðu hæstv. forsrh. Varðandi aðildina að Evrópubandalaginu get ég í sjálfu sér tekið undir flest af því sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði fyrr í dag. Þau eru svo mörg og svo mikilvæg rökin fyrir því að Ísland eigi ekki að gerast aðili að Evrópubandalaginu að það ætti að vera óþarfi að rekja þau ítarlega hér. Þá eru það auðvitað rökin sem snerta grundvallaratriðin og eins og ég sagði áðan þá er athyglisvert að í skýrslu hæstv. utanrrh. eru bara tvær línur um þessi grundvallaratriði en margar blaðsíður um alls konar tæknileg og peningaleg vandamál. Evrópubandalagið er ekki tæknilegt og peningalegt fyrirbæri. Evrópubandalagið er tilraun til að búa til nýtt sambandsríki í Evrópu --- ,,Federal State`` --- eins og það heitir á ensku máli og allir þeir sem hafa fylgst með stjórnmálaferli Margrétar Thatcher sem hæstv. forsrh. heimsótti í London fyrir skömmu vita þetta auðvitað, að Margrét Thatcher var knúin til að segja af sér í Bretlandi vegna þess að hún var andvíg því að Evrópubandalaginu yrði breytt í sambandsríki af þessu tagi. Ástæðan fyrir því að Maastricht-samkomulagið er í hættu í Danmörku er að stór hluti dönsku þjóðarinnar vill ekki afsala sér því fullveldi og því sjálfstæði og ég vil bæta við, því lýðræði, sem felst í því að varðveita þjóðríkið í náinni samvinnu við aðrar þjóðir á viðskiptagrundvelli. Það er athyglisvert að orðið lýðræði kom hvergi fyrir í greiningu hæstv. utanrrh. Hvers vegna ekki? Jú, vegna þess að það er hin mikla brotalöm í Evrópubandalaginu að lýðræðinu er þar mjög áfátt. Menn hafa stundum spurt á Íslandi þegar mönnum hefur ógnað vald Seðlabankans, svo ég vitni í fyrrverandi þingmann Vilmund Gylfason heitinn, hver hefur kosið Jóhannes Nordal? Hver hefur kosið Jacques Delors? Hefur fólkið í Evrópu kosið Jacques Delors? Nei. Hafa þjóðþingin í Evrópu kosið Jacques Delors? Nei. Það er fámennur hópur ráðherra sem hefur komið saman til þess verks. Þess vegna er auðvitað frumástæða þess að menn hafna aðild að Evrópubandalaginu fólgin í grundvallarafstöðu manna til lýðræðis, sjálfstæðis og fullveldis. Vel má vera að forusta Alþfl. sé komin á þær brautir að gera lítið úr fullveldi og sjálfstæði. Það má vel vera. Við erum ekki í þeim hópi. Hinn stóra jafnaðarmannaflokk Íslands, sem okkur dreymdi suma um að mynda, átti ekki að mynda til þess að fórna sjálfstæði og fullveldi íslensku þjóðarinnar. Ef það hefur verið virkilega í huga hins ágæta utanrrh. þegar við fórum saman um landið og boðuðum nauðsyn á samfylkingu jafnaðarmanna á Íslandi, að það ætti að vera aðferð til þess að fórna fullveldi og sjálfstæði íslensku þjóðarinnar hefur sú för verið byggð á misskilningi. Ég mun aldrei taka þátt í því að leggja niður þá miklu ávinninga sem þeir sem í eina öld börðust fyrir sjálfstæði og fullveldi Íslendinga náðu. Ég er nefnilega sammála því sem mér er sagt að einn aldinn forustumaður og stofnandi Sambands ungra sjálfstæðismanna hafi sagt í góðra vina hópi um síðustu helgi að við vorum ekki að stofna Samband ungra sjálfstæðismanna til þess að leggjast undir Brussel, en það var eitt af höfuðstefnumálum Sambands ungra sjálfstæðismanna að fá sjálfstæði frá Dönum. Það er nefnilega þannig að við teljum margir að bestu eiginleikar þjóðanna og einstaklinganna felist í því að tilheyra lýðræðisríki, fullvalda og sjálfstæðri þjóð þar sem við getum í kosningum tekist á um það hvernig við ráðum málum okkar, þar sem við getum hér á þinginu tekið ákvarðanir um það hvernig við viljum haga skipan mála, þar sem fólkið í landinu getur valið og hafnað í návígi við stjórnendur landsins en þessum mikla ávinningi, þessum aðaleinkennum íslensku þjóðarinnar sé ekki fórnað fyrir fjarlægt kommissarakerfi hins þríhöfða þurs í Brussel, svo notað sé orðalag hæstv. utanrrh. Þetta eru grundvallaratriðin löngu áður en kom að einhverjum tollum, einhverri iðnaðarstefnu, einhverjum samræmingarþáttum í reglugerðum og öðru slíku. Það er spurningin um það, á veröldin að byggjast upp af sjálfstæðum fullvalda lýðræðisríkjum, stórum og smáum, eða á veröldin bara að byggjast upp af sterkum ríkjaheildum þar sem hinir stóru ráða mestu í krafti meirihlutavaldsins eins og Maastricht-samkomulagið kveður á um? Staðreyndin er auðvitað sú að samkomulagið í Maastricht staðfestir það að Evrópubandalagið er ekki efnahagslegt fyrirbæri. Evrópubandalagið er fyrst og fremst stjórnmálaleg eining, ,,Political Union`` eins og það heitir á ensku, með öllu sem því tilheyrir. Kannski er skiljanlegt að þjóðirnar á meginlandi Evrópu sjái þann kost bestan fyrir sig. Ég get skilið ýmis af þeirra rökum vegna þess að það er ekkert sem hindrar þar flutning á milli landa og landamærin oft og tíðum óeðlileg og sérkennileg. En það sem skorti á málflutning hæstv. utanrrh. var að gera sér grein fyrir því að það eru síðan sértækar ástæður í tilviki Svíþjóðar, sértækar ástæður í tilviki Finnlands og sértækar ástæður í tilviki Austurríkis fyrir því að þessi ríki hafa kosið að sækja um inngöngu í Evrópubandalagið. Það eru ekki almennar ástæður. Þær byggja allar á sérstöðu hvers lands fyrir sig í efnahagslegu, landfræðilegu og sögulegu tilliti. Það sem skorti algerlega í ræðu og skýrslu hæstv. utanrrh. og það er sérkennilegt að það skorti, það var ekki stafur um það, eru hinar sérstöku ástæður Íslands, hin sérstaka greining á því hverjir eru hagsmunir, auðlindir og staða Íslands gagnvart framtíðinni. Útgangsforsendan er varanleiki Evrópubandalagsins og aðlögun okkar að því og hæstv. utanrrh. er svo skammsýnn að segja í skýrslu sinni að Íslendingar eigi bara tvo kosti. Annaðhvort EB eða EES, enginn annar kostur. Hæstv. utanrrh. getur virkilega ekki meint þetta. Hann flutti síðan í ræðu sinni nokkra greiningu á því að töluverðar líkur væru á því að EES yrði ekki að veruleika en þá var hann sjálfur búinn að stilla dæminu þannig upp í skýrslunni að þá er bara EB-aðildin ein eftir því að það stendur hvað eftir annað í skýrslunni og var sagt hér í ræðunni að Íslendingar ættu bara tvo kosti: EES eða EB. Þar með leiðir af sjálfu að ef uppstilling hæstv. utanrrh. er gild að eyðileggi Evrópudómstóllinn EES verði Íslendingar að ganga í EB. Er nokkur furða þótt menn verði undrandi? Er nokkur furða þótt menn tali um stefnubreytingu? Er það nokkur furða þótt landið fari allt að loga í nýrri umræðu þegar utanrrh. Íslands er búinn að stilla þessu svona upp að það séu bara tveir kostir og annar þeirra sé að hverfa úr sögunni. Það er auðvitað þannig, hæstv. utanrrh., að ekki er hægt að lesa þessa skýrslu öðruvísi en hæstv. utanrrh. sé kominn 80--90% að þeim áfanga: Vilja Íslendingar leggja fram umsókn? Öll rökin, allar áherslurnar í þessari skýrslu eru á þann veg. Var setningin sem hæstv. utanrrh. flutti í salnum, að það væri metnaðarlítil sýn að ætla sér ekki inn í EB, misheyrn? Eða er það virkilega þannig að hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, telji að þeir stjórnmálamenn og þeir flokkar sem vilja hafna EB-aðild séu metnaðarlitlir og þeir einir hafi metnað sem vilji ganga í bandalag hins þríhöfða þurs? Virðulegi forseti. Saga Alþfl. árin 1916--1918 er dálítið fróðleg, hæstv. utanrrh. Ég hef mikla samúð að þú ræðir við hv. 7. þm. Reykn. og það er synd hjá mér að stöðva þær samræður. Það gæti kannski leitt til einhvers góðs. En ég verð því miður að biðja virðulegan utanrrh. að ljá þessu aðeins eyra. Ég ætla að biðja hann að skoða sögu Alþfl. 1916--1918. Ég veit að vísu að hæstv. utanrrh. er betur lesinn í sögu Alþfl. frá því um 1930 og þaðan til nútímans. Ég er ekki viss um það að hann hafi mjög kynnt sér sögu Alþfl. á fyrstu árunum en hún er nefnilega mjög fróðleg. Hver var aðalboðskapur Alþfl. á fyrstu tveimur til þremur árunum? Það var eitt. Það var sú kenning að það væri grundvallarmisskilningur hjá öðrum flokkum í landinu að fullveldi og sjálfstæði Íslendinga skipti einhverju máli. Alþfl. boðaði þá formlegu stefnu á fyrstu starfsárum sínum að hafna algerlega kröfunni um fullveldi og sjálfstæði Íslendinga og ég sé að sumir þingmenn í salnum eru nokkuð undrandi en þetta er engu að síður söguleg staðreynd. Um þetta má lesa mjög rækilega í blöðum og málgögnum flokksins, ræðum og skrifum forustumanna hans. Alþfl. boðaði að það sem væri að gerast væri að innan tíðar mundi myndast eitt norrænt ríki, eitt norrænt stórríki, þar sem allir hinir norrænu verkamenn mundu sameinast í einu bandalagi á móti auðvaldinu, hinu norræna auðvaldi. Hugmyndafræðin sem byggðist á því að einhverju máli skipti að vera með sjálfstætt Ísland og fullvalda Ísland, væri úr sögunni. Verkefnið væri hvernig íslensk alþýða gæti gætt hagsmuna sinna í hinu nýja, norræna stórríki sem væri að myndast. Norrænir öreigar sameinist og skipum okkur í sveit þar sem við leggjum því lið að koma í veg fyrir að auðvaldið á Íslandi geti skapað hér fullvalda og sjálfstætt ríki. Þetta var kenningin. Sjálfstæði og fullveldi væru úrelt hugtök. Ég veit að vísu að forusta Alþfl. hefur yfirleitt kappkostað að tala mjög lítið um þetta tímabil í sögu flokksins og við hinir sem erum í forustu hinna flokkanna höfum almennt ekki rifjað þetta upp því að við höfum skoðað þetta sem svona bernskubrek hjá Alþfl. En forustumenn Alþfl., Jón Baldvinsson og fleiri, sá maður sem bar upphaflega það nafn sem utanrrh. ber nú með vissum hætti, trúðu þessari kenningu. Þeir trúðu því að fullveldi og sjálfstæði Íslendinga væru gamaldags hugtök og væru úr sögunni og tæki því ekki að berjast fyrir því, það væri rangt. Sagan hefur hins vegar sýnt að þessir forustumenn Alþfl. höfðu rangt fyrir sér. Drifkrafturinn í þróun Evrópu var sjálfstæði þjóðanna, fullveldi, tilkoma þjóðríkjanna, aukið lýðræði. Hið norræna stórríki varð aldrei að veruleika. Auðvitað er margt sem bendir líka til þess að það sé fullkominn efi að hið evrópska stórríki verði að veruleika. Ég verð að játa að sumt í skýrslu hæstv. utanrrh. og málflutningi hans í dag minnti mig óþyrmilega á það sem ég las sem ungur fræðimaður af þessum textum fyrstu forustumanna Alþfl., ritgerðunum, blaðagreinunum og ræðunum sem þeir fluttu um það að fullveldi og sjálfstæði væri úrelt hugtak og þess vegna væri 1918 enginn áfangi fyrir íslenska þjóð og samningurinn sem gerður var þá við Dani einskis virði. Ég bið hæstv. utanrrh. að koma í huga sér nokkrum efa um að greiningin sem hann hefur sett fram sem forsendu að opnun umræðunnar um aðild að EB kunni kannski að vera álíka röng og þessi greining Alþfl. á bernskuárum hans. Virðulegi forseti. Ég hef verið beðinn um að gera hlé á máli mínu svo að þingflokkur Alþfl. geti komið saman og kannski aðrir þingflokkar. Kannski er til of mikils mælst að ég ætlist til þess að þingflokkur Alþfl. myndi nú fróðleiksstund um fyrstu árin í sögu flokksins og kynni sér þessa texta og hugleiði svo hvar menn eru staddir í dag en ég vona að þeir geri það vegna þess að ég held að menn geti eftir nokkra áratugi fundið ærið margt af því sem hæstv. utanrrh. hefur flutt hér í dag og lesa má í skýrslu hans vera álíka fjarstæðukennt í augum þeirra sem þá lifa og okkur finnst sá málflutningur sem forustumenn Alþfl. höfðu uppi 1916--1918. Ég skal svo, virðulegi forseti, gera hlé á ræðu minni þar til fundi verður fram haldið í kvöld. --- Fundarhlé. Virðulegi forseti. Við gerðum hlé kl. 6. Þingflokkur Alþfl. óskaði eftir því að halda fund og var sjálfsagt að verða við því. En þetta hlé sem hér hefur verið í tvær og hálfa klukkustund 

Er ekki þingmaðurinn sammála því?

Mér er ekki gaman í hug, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, því það sem gerðist í þessu hléi var að það var tekið af skarið af hálfu Alþfl. Hv. þm. Karl Steinar Guðnason kom í fréttir Stöðvar 2 og lýsti því yfir skýrt og greinilega að það væri skoðun hans að Íslendingar ættu að sækja um inngöngu í Evrópubandalagið fyrir árslok. Yfirlýsingin er því komin frá flokki utanrrh. um að Íslendingar eigi að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Þar með þarf ekki að efast neitt um það lengur hvert Alþfl. er að fara í þessum málum. Ég vakti athygli á því fyrir nokkrum dögum á Alþingi að fyrir tæpum tveimur vikum varð breyting í skrifum Alþýðublaðsins um málefni Evrópu, Evrópubandalagið og Ísland. Ég spurði hæstv. utanrrh. að því í umræðu sl. föstudag hvort þessi breyting á Alþýðublaðinu hafi verið undanfari þess að Alþfl. væri að koma fram með þá stefnu að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Ég gat þess sl. föstudag að það væri fámennur hópur manna í landinu sem læsi Alþýðublaðið og enn fámennari sem læsi það af athygli. En við sem erum í hinum fámenna hópi sem les Alþýðublaðið af athygli veltum því auðvitað fyrir okkur hvers vegna Alþýðublaðið birti föstudaginn 20. mars forsíðufréttina ,,Ísland og Albanía ein eftir utan EB`` og var tilvitnunin í grein í Arbeiderbladet í Noregi. Síðan hefur oft í hverri viku í Alþýðublaðinu, í um 10 daga verið að birtast greinar og fréttir sem hafa slegið þennan tón. Ísland mætti ekki einangrast, Ísland yrði að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Síðan kemur skýrsla hæstv. utanrrh. sl. fimmtudag og þar er margvíslegum rökum leitt að því að Ísland eigi að sækja um aðild að Evrópubandalaginu þó að afstaðan sé ekki tekin endanlega og hæstv. utanrrh. segir í dag að það sé metnaðarlítil sýn að ætla sér ekki að sækja um aðild að EB. Svo gerist það í dag að hv. þm. Karl Steinar Guðnason, áhrifamesti þingmaður Alþfl. utan ráðherrahópsins, lýsir því yfir í aðalfréttatíma Stöðvar 2 að Ísland eigi að sækja um aðild að Evrópubandalaginu fyrir árslok. Þar með er auðvitað ljóst að forusta Alþfl. hefur tekið þá ákvörðun að stíga þessi skref að knýja á um það að Íslendingar sæki um aðild að Evrópubandalaginu á þessu ári. Röksemdafærsla hæstv. utanrrh. er einnig í þessa veru. Hann segir í ræðu sinni og segir í skýrslunni að í reynd sé ekki hægt að fá svör við því hvað felist í aðild að EB fyrir Ísland nema sækja um. Ekki þarf ekki mikla umorðun á því sem ráðherrann segir til þess að sú merking sé alveg ljós. Nú hefur skrefið verið stigið til fulls af hálfu áhrifaríkasta þingmanns Alþfl. utan ráðherrahópsins. Þess vegna alveg ljóst, hæstv. forsrh., að við stöndum frammi fyrir þeirri nýju stöðu að sá flokkur sem fer með utanríkismálin í ráðuneyti Davíðs Oddssonar er markvisst að vinna að því að Íslendingar leggi inn umsókn að aðild að EB fyrir lok ársins til þess að verða hluti af hinni norrænu hraðlest sem utanrrh. fer um svo jákvæðum orðum í skýrslu sinni. Ég ætla ekki að minna á yfirlýsingar Alþfl. fyrir síðustu kosningar. Þá sóru leiðtogar Alþfl. það, m.a. hæstv. utanrrh. hvað eftir annað, að ekki kæmi til greina að Alþfl. beitti sér fyrir því að Íslendingar sæktu um aðild að Evrópubandalaginu á kjörtímabilinu. Ég ætla ekki að rifja upp, það geta framsóknarmenn gert, hinar hörðu ásakanir í garð þáv. hæstv. forsrh. og þáv. hæstv. sjútvrh. fyrir þær yfirlýsingar þeirra að Alþfl. stefndi að því að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. En það er alveg ljóst, hæstv. utanrrh., að þeir sem mæltu þessi orð --- ég var nú ekki í þeirra hópi --- fyrir síðustu kosningar hafa haft rétt fyrir sér og hefðu sjálfsagt margir orðið hissa að ekki þurfti að líða nema tæpt ár frá kosningunum til þess að þessi spásögn mundi rætast. Hins vegar er aukaatriði í þessu máli hvernig Alþfl. gengur á bak kosningafyrirheita sinna, það er aukaatriði. Það á hann við sjálfan sig og kjósendur sína. Hitt er stóra atriðið í þessu máli að nú hefur skapast sú nýja staða að flokkur utanrrh. hefur lagt upp í för sem meiri hluti Alþingis er á móti. Ég tel að það liggi fyrir þar til annað kemur í ljós í atkvæðagreiðslu að meiri hluti Alþingis sé andvígur því að Ísland sæki um aðild að Evrópubandalaginu á þessu ári. Ég tel þar til annað kemur í ljós að Sjálfstfl. fylgi þeim yfirlýsingum sem hæstv. forsrh. hefur túlkað frá því að ríkisstjórnin var mynduð. Stóra spurningin er: Á minnihlutaaðili í þessu máli, Alþfl., að fá að leiða íslenska lýðveldið á þessari braut? Getur það gengið að flokkur sem er í algerum minni hluta í þessu stórmáli fari með utanrrn. á þessum tímum? Það er ekki bara eitthvert hagkvæmnismál þeirra flokka sem í ríkisstjórninni eru, það er grundvallaratriði í íslenskri stjórnskipan og íslensku lýðræði. Ég tel þess vegna að sú staða sé komin upp að nauðsynlegt sé að hér fari fram á Alþingi innan tíðar ákveðin og skýr atkvæðagreiðsla um það hvort meiri hluti Alþingis sé sammála því eða ekki að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Ég mun beita mér fyrir því á næstunni í viðræðum við forustumenn allra flokka að slík atkvæðagreiðsla fari fram. Vegna hvers? Jú, vegna þess að ég ætla ekki að taka þátt í þeim leik að Alþfl. í krafti þess að hann fékk utanrrn. á fölskum forsendum í þessari ríkisstjórn við myndun hennar í krafti fyrirheitanna um að standa við loforðin um að sækja ekki um aðild að EB og taka það mál ekki á dagskrá á þessu kjörtímabili geti stig af stigi eins og atburðarásin síðustu tvær vikur hefur sýnt leitt íslensku þjóðina inn á að sækja um aðild að EB. Það verður að vera alveg skýrt á næstunni hvar meiri hluti Alþingis liggur. Þetta er slíkt stórmál að ekki er hægt að flokkur sem hugsanlega er einangraður á Alþingi í þessu máli leiði íslenska lýðveldið á sviði utanríkismála á þeim örlagatímum sem nú eru. Þegar við höfum í höndunum skýrslu utanrrh., höfum hlýtt á ræðu hans í dag og heyrum síðan yfirlýsingu áhrifamesta þingmanns Alþfl. utan ráðherrahópsins að hann telji að Ísland eigi að leggja inn umsókn að EB fyrir árslok, þá verður meiri hluti Alþingis að tala. Það er óhjákvæmilegt að meiri hluti Alþingis tali. Það verður að finna þeirri atkvæðagreiðslu form fyrir vorið svo að þingið fari ekki heim fyrr en búið er að kveða upp úr með það hvort þetta sjónarmið Alþfl. er meirihlutasjónarmið eða minnihlutasjónarmið á Alþingi. Í reynd teldi ég að ef það kæmi í ljós að þetta væri minnihlutasjónarmið, bæri Alþfl. að láta utanrmn. af hendi eða a.m.k. núv. utanrrh. að víkja úr því þannig að ljóst sé að sá maður eða sá flokkur, sem fer með utanrrn., starfi í samræmi við vilja meiri hluta Alþingis. Þetta er eitthvert örlagaríkasta mál sem íslenska þjóðin fæst við og mun fást við á næstu árum og það má ekki gerast í því að íslenska lýðveldið verði teymt stig af stigi eða dáleitt stig af stigi eins og hér var orðað í dag inn á braut sem Alþfl. sem minnihlutaflokkur í þessu máli kýs að fara. Alþfl. verður að horfast í augu við þá pólitísku staðreynd að hann hefur sett þetta mál á dagskrá með afgerandi hætti og þjóðin þarf að fá að vita hvort meiri hluti Alþingis styður það sjónarmið eða ekki. Ég mun þess vegna á næstunni beita mér fyrir því í viðræðum við forustumenn annarra flokka að finna form á slíkri atkvæðagreiðslu í þinginu áður en Alþingi fer heim í maímánuði svo að vilji þingsins liggi alveg fyrir. Alþb. hefur svarað fyrir sig. Framsfl. hefur svarað fyrir sig. Kvennalistinn hefur svarað fyrir sig. Það sem þarf að koma í ljós í slíkri atkvæðagreiðslu er svar Sjálfstfl. og síðan annarra þingmanna Alþfl. Virðulegi forseti. Í raun og veru er það þannig að þótt ærið margt annað sé í skýrslu utanrrh. sem vissulega væri fróðlegt að fjalla um hér, þá hafa þessar yfirlýsingar í dag breytt svo öllu landslagi umræðunnar að óhjákvæmilegt er að halda sig nánast alfarið eða eingöngu við aðild Íslands að Evrópubandalaginu og EES-samninginn. En ég ætla að vísu áður en ég lýk ræðu minni að víkja örfáum orðum að öðrum þáttum. Ég vil þó árétta það hvernig hæstv. utanrrh. leiðir að því sterk rök í skýrslu sinni að EFTA sé úr sögunni. Það kemur greinilega fram bæði á bls. 12 og 13 í skýrslu hæstv. utanrrh. að EFTA er að hans dómi í reynd úr sögunni. Það er líka athyglisvert að hæstv. utanrrh. segir alveg skýrt að þær pólitísku forsendur, sem leiddu til EES-samningsins, eigi ekki við lengur, svo notuð séu hans óbreyttu orð. Ef utanrrh. er nú þegar sjálfur þeirrar skoðunar að pólitísku forsendurnar fyrir EES-samningnum eigi ekki við þá vil ég spyrja: Er þá ekki samningurinn sjálfdauður að dómi hæstv. utanrrh. vegna þess að meginþátturinn, orsökin fyrir samningsgerðinni á sínum tíma var sú pólitíska sýn sem fólst í tveggja stoða kerfinu sem Delors talaði fyrir í frægri ræðu? Hæstv. utanrrh. spyr einnig í skýrslu sinni: Trúir því einhver að Evrópskt efnahagssvæði fáist staðist sem tveggja stólpa brú sem hvílir annars vegar á stólpa útvíkkaðs Evrópubandalags með 17 aðildarríkjum og 370 millj. íbúa og hins vegar á brúarstóla Íslands og Liechtensteins með innan við 300 þúsund íbúa? Spurningin er sett þannig fram að svarið liggur í augum uppi. Slíkt tveggja stoða kerfi stenst auðvitað ekki. Þess vegna er alveg ljóst að hæstv. ráðherra er sjálfur að rökstyðja rækilega í skýrslunni að hann er búinn að missa trú á EES-samningi. Hitt er svo annað mál að röksemdir hans fyrir því að þetta hafi ekki verið til einskis og það hafi margt gagnlegt komið fram í þessum viðræðum geta út af fyrir sig alveg átt rétt á sér. Það breytir því ekki að hæstv. utanrrh. er í þessari skýrslu, formaður EFTA, að segja þjóðinni það að EFTA er úr sögunni, meginforsendur EES-samningsins eru ekki lengur fyrir hendi. Síðan er spurt á bls. 14 og 15 hvort við viljum vera aðili í innsta hringnum. Orðalagið er auðvitað á þá leið að rökrétt er að draga þá ályktun sem hv. þm. Karl Steinar Guðnason gerði í kvöld að samkvæmt vilja hæstv. utanrrh. eigi Ísland að leggja inn umsókn að aðild að EB fyrir áramót. Hæstv. utanrrh. segir í skýrslu sinni: ,,Óhætt er að fullyrða að möguleikar á því að ná sama árangri í aðildarviðræðum eru miklum mun meiri í þessari umferð í samfylgd með öðrum EFTA-ríkjum en í næstu lotu þegar Austur-Evrópa knýr dyra.`` Virðulegi forseti. Á bls. 18 í skýrslunni er síðan lögð til sú formlega tillaga að í ráðuneytum og stjórnarstofnunum fari fram ítarleg úttekt á því hvað EB-aðild hefði í för með sér. Það er auðvitað lykilspurning þessara umræðna hvort ríkisstjórn Davíðs Oddssonar ætlar að láta þá athugun fara fram eða ekki. Við því verður að fást svar í þessum umræðum. Ég vék að því fyrr í dag að aðildin að Evrópubandalaginu er auðvitað ekki bara spurning um peningalegt mat eða tæknilegar útfærslur. Maastricht-samkomulagið felur í sér að Evrópubandalagið verði í reynd með alla höfuðþætti sameiginlegs ríkis. Það verður einn seðlabanki, einn gjaldmiðill, ein peningastefna. Það verður ráðherraráð og þing sem tekur allar meginstefnumótandi ákvarðanir ásamt framkvæmdastjórninni. Það verða ytri tollar gagnvart umheiminum. Stefnt er að sameiginlegri utanríkisstefnu, sameiginlegri varnarstefnu, og ég legg áherslu á að stefnt er að sameiginlegri fiskveiðistjórnun. Stefnt er að sameiginlegri landbúnaðarstefnu. Með öðrum orðum allir þeir höfuðþættir sem við Íslendingar höfum ráðið sjálfir síðan við fengum fullveldi og sjálfstæði eigum við núna að stjórna sem minnihlutaaðili, örlítill minni hluti í ríkjasamsteypu þar sem meiri hlutinn tekur allar slíkar ákvarðanir ef við göngum í Evrópubandalagið. Hæstv. utanrrh. segir að það séu bara tveir kostir, aftur og aftur, bara tveir kostir: Aðild að Evrópsku efnahagssvæði eða innganga í EB. Ég er algerlega ósammála þessari greiningu. Það eru margir fleiri kostir. Sem dæmi vil ég nefna þann kost að fara í tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið um samning sem getur byggst á meginþáttum viðskiptaákvæða EES-samningsins og ýmsu öðru sem tryggir markaðsaðgang og markaðsstöðu framleiðsluvöru, þjónustustarfa og annað. Það væri mjög erfitt að mínum dómi fyrir Evrópubandalagið að neita því að gera tvíhliða samning sem byggði á höfuðþáttum viðskiptakafla EES-samningsins, sérstaklega í ljósi þess að önnur aðildarríki EFTA og hugsanleg aðildarríki EES-samningsins hafa ákveðið að fara aðra braut. Auðvitað væri hægt að verja löngu máli til þess að lýsa því hverjar röksemdirnar voru þegar ákveðið var í tíð síðustu ríkisstjórnar að fara í viðræðurnar við Evrópubandalagið um Evrópskt efnahagssvæði. Alþb. stóð að þeirri ákvörðun. Við töldum rétt að kanna þá leið til hlítar. Ég man eftir því að í ríkisstjórninni vakti það nokkra athygli þegar Svíar ákváðu að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Samt sem áður efast ég um að nokkur maður í þeirri ríkisstjórn hefði trúað því þá ef honum hefði verið sagt það að árið 1992 hefðu nánast öll önnur aðildarríki EFTA ákveðið að sækja um aðild. Ef við hefðum vitað það árið 1990 þá hugsa ég að við hefðum allir orðið sammála um þá niðurstöðu að ekki væru lengur forsendur fyrir áframhaldandi viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði af því að meginforsendan var hugmyndin um stórt ytra svæði, aðra meginstoðina í viðskiptakerfi Evrópu utan við Evrópubandalagið, utan við ríkjaeiginleika Evrópubandalagsins sjálfs, viðskiptabandalag fullvalda sjálfstæðra ríkja sem ættu í þessum efnahagslegu tengslum við Evrópubandalagið en ætluðu ekki að afsala forræði sínu og sjálfstæði í hendur stjórnar stofnana þess. Ég er líka þeirrar skoðunar að mikill misskilningur sé að halda að einhver efnahagsleg óáran muni hefjast á Íslandi þótt ekki takist samningar um Evrópskt efnahagssvæði. Hvernig rökstyð ég þá skoðun? Í fyrsta lagi er það þannig að mikil eftirspurn er eftir íslenskum sjávarafurðum víða um heim. Það sem við fáum kannski á Evrópumarkaðnum í dag umfram annað skiptir 1--2 milljörðum. Að vísu er það mikilvægt en það er engin afgerandi tala. Við skulum heldur ekki gleyma því að hinn mikli þungi útflutnings frá Íslandi á Evrópumarkaðinn í dag er fyrst og fremst afleiðing af innbyrðis gengisþróun Evrópumyntanna og Bandaríkjadollars á síðustu tíu árum. Það er ekkert sem segir að það innbyrðis vægi muni halda áfram næstu tíu ár. Það getur hæglega gerst að sveiflan verði á ný dollaranum hagstæð og Evrópumyntunum óhagstæð og hvað mun þá gerast? Það sem mun gerast er að íslenskir útflytjendur flytja vörur sínar einfaldlega yfir á þann markað þar sem þeir fá meira fyrir vöruna, Bandaríkjamarkaðinn. Það er ekkert eðli í sjálfu sér sem skapar þessa áherslu á Evrópumarkaðinn. Það er fyrst og fremst verðið sem þar hefur fengist á undanförnum missirum. Íslenskir útflytjendur hafa sýnt það að þeir hafa mikla hæfileika til þess að flytja vörur sínar frá einu markaðssvæði til annars ef gengisþróun og verðsveiflur segja þeim að það sé hagstætt. Það er líka alveg ljóst að fyrst og fremst bílaiðnaðurinn, annar þungaiðnaður og framleiðsluiðnaður í Evrópubandalaginu og samkeppni hans við bandarískar vörur og japanskar vörur knýr Evrópubandalagið til að búa til þetta innra varnarsvæði fyrir sína eigin framleiðslu. Það er meginástæðan fyrir því að Svíar telja sér nauðsynlegt að fara þangað inn. Hin ástæðan er hin sameiginlega landbúnaðarstefna, hið risavaxna framleiðsluráð landbúnaðarins sem hæstv. utanrrh. hefur fordæmt mjög á Íslandi og talið af hinu illa í hinu íslenska hagkerfi en er nú greinilega orðinn svo skotinn í að hann setur það ekki fyrir sig þegar hann horfir á Evrópubandalagið. Þess vegna er ekkert í reynd, engin sönnunargögn sem liggja á borðinu um það að hagvöxtur á Íslandi og efnahagsleg velsæld muni hnigna þótt við náum ekki á allra næstu árum viðunandi samningum við Evrópubandalagið. Við höfum verið með þá stöðu frá 1976 að hafa ekki viðunandi samninga við Evrópubandalagið. Hefur það komið í veg fyrir eitthvert mesta hagvaxtarskeið hér á Íslandi á árunum 1980, 1976, 1977--1987 eða svo? Nei, auðvitað ekki. Við vorum með eitt mesta hagvaxtarskeið á Íslandi þótt okkur hefði mistekist að ná viðunandi samningum við Evrópubandalagið. Engu að síður upplifðum við metár í efnahagslegri velsæld, aukningu þjóðartekna þannig að við sköruðum langt fram úr öðrum OECD-ríkjum án þess að hafa viðunandi samninga við Evrópubandalagið. Það er satt að segja fáheyrð skammsýni og villandi málflutningur að ætla að telja þjóðinni trú um það eins og hæstv. utanrrh. gerði hér í dag og hv. þm. Karl Steinar Guðnason gerði í fréttatíma Stöðvar 2 núna áðan að ef við sækjum ekki um aðild að Evrópubandalaginu og komumst þangað inn, blasi hér við efnahagsleg örbirgð og einangrun. Ég fullyrði að það eru fjárfestingarmistök Íslendinga sjálfra sem valda meiru um lífskjörin hér á landi nú og á næstu árum heldur en skorturinn á samningi við Evrópubandalagið. Ef Íslendingar halda áfram á braut fjárfestingarmistaka, við sjálfir eins og við höfum gert í margvíslegum atvinnugreinum á síðustu tíu árum, munu samningar við Evrópubandalagið engu breyta í þeim efnum. Það er okkar eigið fjöregg, hvernig við förum með það sem ræður úrslitum. Við skulum bara nefna nokkur dæmi. Hæstv. forsrh. hefur lagt fyrir þingið flugstöðina og Framkvæmdasjóð. Til viðbótar má nefna loðdýraræktina og fiskeldið og ég veit að hæstv. forsrh. þekkir það vel að í stjórn Landsvirkjunar hefur á síðustu tíu árum verið fjárfest fyrir 22 milljarða án þess að neinn nýr orkukaupandi sé fyrir hendi. Síðan á að vígja glæsihús í næsta mánuði, þekkt veitingahús og annað sem ég ætla ekki að telja upp. En sé þetta allt lagt saman, fjárfestingar Landsvirkjunar, loðdýraræktin, fiskeldið, ráðhúsið og flugstöðin, þá eru fjárfestingar á síðustu tíu árum sem engum arði skila í dag 45--50 milljarðar. Þetta er meginorsök hinna efnhagslegu örðugleika á Íslandi, ekki skortur á samningum við Evrópubandalagið. Það er satt að segja alveg fáheyrð skammsýni í efnahagslegri greiningu og vítaverð blekkingariðja ef menn gera sér grein fyrir því sjálfir að halda því að þjóðinni að það sé vegna skorts á viðunandi samningum við Evrópubandalagið sem hér sé ekki hagvöxtur eða efnahagsleg hagsæld. Það eru sjálfskaparvítin hjá okkur sjálfum sem hafa komið í veg fyrir það að þjóðartekjur Íslendinga geti vaxið þrátt fyrir aflasamdrátt. Ef þessir 45--50 milljarðar, sem liggja í virkjunarkostum Landsvirkjunar, í fiskeldinu og loðdýraræktinni, flugstöðinni og ráðhúsinu, væru í arðbærum atvinnutækifærum sem atvinnulífið hefði fjárfest af skynsemi og skipulögðum hagnaði og arði þá værum við með álíka hagvöxt í dag og er í öðrum OECD-ríkjum. Þessi patenthyggja er bölið í umræðunni. Hvort sem það er álver, eða EES eða aðild að EB, eitthvað eitt sem á að leysa allan vanda. Nei, auðvitað er það þannig, virðulegi utanrrh., að Ísland á marga kosti. Þó að það sé eðli okkar kennaranna, sem erum að glíma við nemendur hvort sem það er í Menntaskólanum á Ísafirði eða Háskólanum á Melunum, að einfalda málin þannig að það sé bara A og B svo að bekkurinn skilji þetta nú skýrt, þá er veröldin miklu flóknari, hæstv. utanrrh. Það er algerlega villusýn að móta íslenska utanríkisstefnu út frá því að íslenska lýðveldið eigi bara tvo kosti og annar þeirra sé senn úr sögunni og þá sé bara EB eftir. Virðulegi forseti. Sú skýrsla sem hefur verið lögð fram er viðamikil. Í henni er að finna margt um afvopnunarmál, um Atlantshafsbandalagið, um störf Sameinuðu þjóðanna og margt annað sem vissulega er meira en þess virði að ræða í umræðunni vegna þess að það mun ekki síður hafa áhrif á örlög íslenska lýðveldisins á næstu árum og áratugum en sá kafli sem mesta athygli hefur vakið. Auðvitað er það þannig að verði sáttmálsörk 21. aldarinnar samþykkt á umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Ríó og fari þjóðir heimsins að haga hagkerfi sínu í samræmi við þá sáttmálsörk þá mun það hafa í för með sér miklu meiri breytingar á íslenska hagkerfinu en aðild að Evrópubandalaginu. Fróðlegt væri fyrir hv. þm. að kynna sér efnisatriði þeirrar sáttmálsarkar, þessarar nýju stjórnarskrár heimsins sem taka á gildi á nýrri öld og okkur öllum er ætlað að starfa eftir ef við ætlum að skila jörðinni byggilegri í hendur barna okkar. Ef við ætlum að koma í veg fyrir það að þegar börnin okkar verða á sama aldri og við verði allur suðurhluti Evrópu orðin brennandi eyðimörk; ef við ætlum að koma í veg fyrir það að allir fiskstofnar sem við þekkjum í dag hverfi af Íslandsmiðum; ef við ætlum að koma í veg fyrir það að jöklarnir bráðni hér í hafið; ef við ætlum að koma í veg fyrir það að krabbamein verði útbreiddasti sjúkdómur Íslendinga vegna gatsins á ósonlaginu; ef við ætlum í reynd að geta sagt við börnin okkar: sá heimur sem þið takið við er jafnöruggur og sá heimur, sem við tókum við, þá verða þjóðir heimsins að breyta hagkerfum sínum á næstu 10--15 árum í samræmi við hina nýju sáttmálsörk. Þær breytingar eru sem betur fer á þann veg að það sem við eigum á Íslandi gnótt af mun vaxa að verðmæti. Hreint vatn, umhverfisvæn orka, óspillt náttúra, víðátta, aðgangur að umhverfinu, hrein vara úr landbúnaðarvörum og fiski. Verðmæti þess á eftir að vaxa og vaxa. Ég á að vin mann sem er yfirmaður Araba- og Norður-Afríkudeildar Alþjóðabankans. Hann er reyndar giftur íslenskri konu og hefur kynnt sér nokkuð okkar mál. Hann er líka einn helsti ráðgjafi Arabaríkjanna og ríkjanna í norðurhluta Afríku í efnahagsmálum og hann hefur sagt hvað eftir annað: ,,Þið Íslendingar eruð með í höndunum olíu 21. aldarinnar.`` Vatnið, olía 21. aldarinnar, vegna þess að það er ekki aðeins í stórborgum Evrópu sem menn eru farnir að borga offjár fyrir drykkjarvatnið sem við tökum úr krönunum, heldur er millistéttin og hin ríka efri stétt í stórborgum þriðja heimsins líka þegar í dag reiðubúin að borga offjár fyrir það öryggi sem felst í hreinu vatni. Vöxtur markaðarins í Bandaríkjunum einum fyrir drykkjarvatn er tvær billjónir lítra á ári. Á sama tíma og allt stjórnkerfi landsins hefur verið upptekið við álver og verksmiðju þar og verksmiðju hér þá hefur einn af frammámönnum íslenskrar iðnvæðingar, Davíð Scheving Thorsteinsson, sýnt og sannað það að það er hægt að skapa gull með því að setja vatn í neytendaumbúðir. Menn hafa brosað í kampinn og sagt: Davíð Scheving. Hæstv. utanrrh. hefur leyft sér að gera grín að því að ég hafi á opinberum vettvangi vakið athygli á þessu afreki í útflutningsþróun sem Davíð Scheving Thorsteinsson hefur unnið í andstöðu við flest og flesta hér heima. En það er einn risagámur á dag, hæstv. utanrrh., sem fer frá þessari verksmiðju og hún er þegar orðinn stærsti orkukaupandi á höfuðborgarsvæðinu ef álverið er undanskilið og ætlar að stækka við sig. Hún ræður ekki við eftirspurnina. Nei, við skulum átta okkur á því hverjar eru auðlindirnar sem við höfum í höndunum. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann sé reiðubúinn að gera samning sem felur það í sér að Perrier og fleiri slík fyrirtæki, frönsk, þýsk, svissnesk geti komið hingað og sett upp átöppunarverksmiðjurnar frjálst, tekið vatnið úr krönunum í frjálsri fjárfestingu og tekið þannig allan arðinn úr landinu af þessari auðlind. Við höfum sagt: Þeir mega ekki fara í fiskinn, þeir mega ekki fjárfesta í sjávarafurðum. En eins og þeir samningar liggja núna fyrir sem utanrrh. vill gera og eins og markaðskerfi Evrópubandalagsins er úr garði gert þá gætu þessi fyrirtæki haft óhindraðan og frjálsan aðgang að dýrmætustu auðlind Íslands, blávatninu, vatnslindunum. Þau þyrftu bara að fá leyfi til þess að láta renna í kranann. En allur arðurinn yrði þeirra. Ég segi nei. Ég er ekki tilbúinn til þess að afhenda þýskum og frönskum og enn öðrum erlendum fyrirtækjum yfirráðaréttinn yfir nýtingunni á þeirri auðlind 21. aldarinnar sem e.t.v. á eftir að verða okkur verðmætari en fiskurinn í hafinu. Það væri mikil skammsýni okkar sem nú erum kjörnir á þing ef við ættum að verða til þess að taka þessa auðlind frá afkomendum okkar. Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. lýsti því yfir að ákveðið hefði verið að leita eftir viðræðum við ríkisstjórn Bandaríkjanna um starfsemi Bandaríkjamanna hér á Íslandi, herstöðina og varnarsamninginn. Ég fagna því. Hins vegar fannst mér nokkuð skorta á að hæstv. utanrrh. ræddi um forsendurnar. Ég ætla ekki að rifja upp deilurnar um bandaríska herinn eða aðildina að NATO. Í salnum eru menn sem hafa lifað allan þann tíma og þekkja hann vel. Auðvitað vita allir að rökin fyrir komu bandaríska hersins var óttinn við árás Sovétríkjanna á Ísland. Ráðamenn kommúnistaríkjanna mundu reyna að yfirtaka Ísland með herafla. Nú er Varsjárbandalagið úr sögunni, kommúnistakerfið er hrunið, ógnarstjórnin farin og margar frjálsar þjóðir komnar þar í stað. En við erum enn þá með herinn, við erum enn þá með varnarkerfið. Þess vegna er óhjákvæmilegt að spyrja: Hver er óvinurinn? Hver er óvinurinn sem hyggur á árás á Ísland? Eða erum við komnir svo, hæstv. utanrrh., að við erum bara með herstöð ef ske kynni að einhverjum dytti í hug að ráðast á okkur? Þá vil ég í því sambandi minna á þá fyrirvara sem Bjarni Benediktsson, Emil Jónsson og Eysteinn Jónsson gengu frá og Alþingi Íslendinga lýsti yfir á sínum tíma að hér ætti ekki að vara her á friðartímum. Ekki hefur vakið mikla athygli hér á landi að 1. febr. sl. átti sér stað á Camp David fyrsti leiðtogafundur George Bush og Jeltsíns, forseta Rússlands. Á þeim leiðtogafundi gáfu þeir út mjög merka yfirlýsingu sem vakið hefur mikla athygli erlendis en lítið farið fyrir hér heima. Í þeirri sameiginlegu yfirlýsingu sem er í sex sérstökum liðum kemur það alveg skýrt fram í fyrsta lið að Rússland og Bandaríkin líta ekki lengur á hvort annað sem óvini. Héðan í frá munu samskipti ríkjanna einkennast af vináttu, gagnkvæmu trausti og samvinnu. Í yfirlýsingunni kemur fram að bæði ríkin munu vinna að því að útrýma öllum leifum kalda stríðsins, óvináttu og spennu, munu draga úr vopnabirgðum og taka saman höndum til að byggja upp samvinnu, lýðræði, öryggi, mannréttindi, verslun, fjárfestingu og efnahagslega samvinnu. Ríkin munu vinna markvisst saman að því að leggja niður deilur annars staðar í heiminum, draga úr útbreiðslu kjarnorkuvopna og koma í veg fyrir ógnaraðgerðir á fjölmörgum sviðum. Þetta nýja samband, eins og segir í yfirlýsingunni, verði forsenda varanlegs friðar í veröldinni og milli ríkjanna tveggja. Kalda stríðinu sé lokið en Bandaríkin og Rússland munu tengja heiminn saman á grundvelli vináttu Bandaríkjanna og Rússlands. Virðulegi forseti. Ég sakna þess nokkuð að í ítarlegri skýrslu hæstv. utanrrh. er lítið sem ekkert vikið að þessari tímamótayfirlýsingu forseta Bandaríkjanna og forseta Rússlands, þessa friðarsáttmála sem þeir hafa gert og verið hefur grundvöllur samskipta þeirra síðan. Ég tek hins vegar undir það sem kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. að afgerandi líkur eru á því að Bandaríkin munu sjálf að eigin frumkvæði draga úr umsvifum herstöðvarinnar hér. Það er efnahagsleg nauðsyn fyrir Bandaríkin, en það er líka afleiðing af þeirri stefnu sem þar hefur verið mótuð. Staðreyndin er nefnilega sú að forseti Bandaríkjanna og þingið taka þessa stefnu mjög alvarlega. Það sem hefur hins vegar heyrst frá Alþfl. á Íslandi er að hamla verði gegn þessari stefnu og þar hefur líka verið í fararbroddi hv. þm. Karl Steinar Guðnason. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort hann sé ekki sammála að forsenda endurskoðunar varnarsamningsins, sem ríkisstjórnin hefur nú ákveðið að fara í, hljóti að vera hin nýja vináttugjörð rússneska lýðveldisins og Bandaríkjanna. Ef við göngum út frá þeirri nýju vináttugjörð, er þá nokkur annar óvinur í Evrópu sem varnarstöðin er til þess að verja okkur gagnvart? Þannig er að margir þurfa að endurskoða heimsmynd sína við það að kúgunarkerfi kommúnismans hefur blessunarlega hrunið. Það er dálítið leitt að þurfa að játa það að maður finnur miklu fyrr slíka lifandi meðvitund hjá mörgum þingmönnum í Bandaríkjunum en ýmsum fulltrúum gamalla kaldastríðsviðhorfa á Alþingi Íslendinga. Ég vil einnig láta það koma fram að mjög fróðlegt verður að fylgjast með því hver ákvæðin verða sem Vestur-Evrópubandalagið mun festa í lög sín um aukaaðild. Ég mun veita því mikla athygli þegar þau koma fram hvers eðlis þau verða. Mér finnst satt að segja dálítið bráðlæti hjá hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn að lýsa því yfir að þeir séu mjög spenntir fyrir aukaaðild að Vestur-Evrópubandalaginu án þess að fyrir liggi nokkur ákvæði um það hvað felst í þeirri aukaaðild. Hins vegar er alveg rétt að nauðsynlegt er að skoða með opnum huga hvað í því kann að felast. Kannski höfnum við því, kannski skoðum við það með ákveðnum hætti. En það er ekki skynsamlegt að segja fyrir fram áður en menn sjá hver ákvæðin verða að þetta sé æskileg skipan fyrir okkur. Ég tek eftir því í skýrslunni að þess er að vænta í apríl að greinargerðin liggi fyrir um þessi ákvæði og þá finnst mér rétt að utanrmn. og Alþingi allt skoði þau og geri sér grein fyrir því hvaða skuldbindingar eru fólgnar í slíkri aukaaðild. Ég vil einnig nota þetta tækifæri til þess að hvetja hæstv. utanrrh. til þess að halda áfram á þeirri braut sem hann hefur að nokkru leyti verið á, einnig innan ríkisstjórnarinnar, að beita sér fyrir með virkum hætti að afvopnun á höfunum verði formlegt samningsatriði milli kjarnorkuveldanna. Sú kenning var lengi við lýði að einhliða afvopnun gæti ekki átt sér stað. Eins og ég hef rakið fyrr í ræðu minni hafa forsetar Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, og síðar Rússlands, sýnt fram á það að einhliða afvopnun getur verið mjög árangursrík og margt mælir með því að hún geti einnig orðið það hvað snertir höfin. Hins vegar hefur komið fram að innan Sjálfstfl. er töluverð gagnrýni á stefnu hæstv. utanrrh. um afvopnun á höfunum. Aðstoðarmaður forsrh. hefur m.a. skrifað gagnrýnisgreinar á hæstv. utanrrh. varðandi þetta atriði en ég vil hins vegar láta það koma fram að þar finnst mér hæstv. ráðherra vera á réttri braut og vil eindregið styðja hann til þess að halda áfram að vinna þeim hugmyndum brautargengi á alþjóðlegum vettvangi. Ég vil einnig nota þetta tækifæri til þess að lýsa yfir eindregnum stuðningi við þær hugmyndir um endurskipulag Sameinuðu þjóðanna sem komu fram í tillögum sem Norðurlöndin hafa lagt fram innan Sameinuðu þjóðanna og lýsa yfir samstöðu með þeim sjónarmiðum sem fram komu á fundi utanríkisráðherra Norðurlanda hér á landi 21. jan. um þetta efni. Það er mjög ánægjulegt að utanríkisráðherrar Norðurlanda hafa lýst yfir stuðningi við leiðtogafund Sameinuðu þjóðanna eða öryggisráðsins sem haldinn var í lok janúar en á þeim fundi var staðfestur skilningur allra ríkja í öryggisráðinu að vinna að nýju öryggiskerfi á grundvelli sáttmála Sameinuðu þjóðanna og fela framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, Boutros-Ghali, að leggja fram í júlímánuði ítarlega skýrslu þar sem fram kæmu hugmyndir um breytingar á starfsháttum og skipulagi Sameinuðu þjóðanna til þess að festa í sessi nýtt öryggiskerfi. Ég sakna þess hins vegar að á Íslandi hefur ekki orðið mikil umræða um þessar hugmyndir. Þær eru mjög athyglisverðar. Þær fela það m.a. í sér að hvert og eitt aðildarríki Sameinuðu þjóðanna geti kallað til sín friðargæslusveitir og öryggissveitir Sameinuðu þjóðanna án þess að öryggisráðið samþykki það formlega ef viðkomandi ríki telji sér ógnað. Með öðrum orðum að gagnstætt því sem verið hefur hingað til að fyrst þurfi stríð að brjótast út, síðan þurfi öryggisráðið að fjalla um málið og þá fyrst þegar þar hefur náðst samkomulag sé hægt að senda friðargæslusveitir og öryggisgæslusveitir á vettvang, þá fela þessar hugmyndir í sér að fyrir fram geti hvert ríki sem telur sér ógnað óskað eftir því að fá til sín slíkar friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna og þá fyrst þegar þær hafa verið í landinu í ákveðinn tíma verði metið af öryggisráðinu hvort árásarhættan sé fyrir hendi. Hugmyndirnar fela einnig í sér að Sameinuðu þjóðirnar fái yfir að ráða gervihnöttum og öðru upplýsinganeti sem veitir upplýsingar um flutning herafla, flugvéla, kafbáta og annað það sem hernaðarbandalögin hafa hingað til ein og sér haft. Hugmyndirnar fela einnig í sér að hernaðarnefnd Sameinuðu þjóðanna, sem hefur sofið værum svefni í um 40 ár, verði aftur virk þannig að ásamt framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna fari nefnd hershöfðingja með yfirstjórn yfir friðar- og öryggisgæslusveitum Sameinuðu þjóðanna til þess að tryggja smáum ríkjum og stórum frið og öryggi án þess að þær þurfi að leggja mikið fé í eigin herafla. Allar þessar hugmyndir tryggðu mjög öryggi Íslands ef þær næðu fram að ganga. Þess vegna er brýnt hagsmunamál fyrir Íslendinga að innan Sameinuðu þjóðanna verði fljótlega niðurstaða í málinu. Ég hef haft aðstöðu til þess á undanförnum vikum að kynna mér nokkuð þær hugmyndir sem þarna er um að ræða og þann stuðning sem þær kunna hugsanlega að hafa, bæði innan öryggisráðsins og eins hjá ýmsum mikilvægum ríkjum sem nú eru utan öryggisráðsins. Það er ánægjulegt að verða vitni að því að í fyrsta skipti í um það bil 40 ár er raunverulegur vilji til þess að gera öryggiskerfi Sameinuðu þjóðanna að virkum framkvæmdaraðila um alla veröld. Það mundi auðvelda okkur Íslendingum mjög lausn okkar öryggismála ef slíku kerfi væri komið á og það er ekki bara draumsýn. Það er ekki fjarlægur veruleiki. Það er satt að segja ekkert minni líkur á því að það verði komið á innan 2--3 ára en að Norðurlöndin gangi í Evrópubandalagið. Þess vegna er vissulega mikilvægur þáttur í umræðunni um öryggismál Íslands, framtíð herstöðvar hér á landi, aukaaðild Íslands að Vestur-Evrópubandalaginu, framtíð Atlantshafsbandalagsins hvaða áhrif nýtt öryggiskerfi Sameinuðu þjóðanna hefði á öryggismál Íslands. Ég vona þess vegna að allir flokkar á Alþingi kynni sér þessar hugmyndir. Ég vona að utanrrh. Íslands verði jafnvirkur í að kynna þær hér á landi og hann hefur verið í að kynna ýmislegt annað því það er vissulega brýn nauðsyn fyrir okkur litlu þjóð að átta sig á þeim róttæku breytingum sem eru að eiga sér stað. Sem betur fer er það þannig að flestar þær breytingar sem eru að gerast í veröldinni í dag styrkja tilveru smáríkjanna, efla sjálfstæði þeirra og öryggi og veita víðtækari viðurkenningu á sjálfsákvörðunarrétti þeirra, lýðræðislegum grundvelli, mannréttindum og efnahagslegu sjálfstæði. Mikill misskilningur er að halda því fram að straumþunginn í breytingunum í dag í allri veröldinni sé að það hafi átt að draga úr tilverugrundvelli smáríkjanna. Síðasti áratugur 20. aldarinar er í reynd blómatími smáríkjanna í veröldinni. Það sýna breytingarnar á Sameinuðu þjóðunum þar sem við vorum lengi minnsta þjóðin en erum það engan veginn lengur. Það sést af víðtækum umræðum sem fjölmörg smáríki um heim allan taka þátt í í dag um hagsmuni þeirra í framtíðinni. Það sést af hinni víðtæku viðurkenningu sem sjálfsákvörðunarréttur þjóðar, mannréttindi og lýðræðisleg stjórnskipun njóta um alla veröldina. Þess vegna vil ég biðja hæstv. utanrrh. að hugleiða í alvöru hvort ekki sé rétt hjá honum að víkja nú af braut þeirrar villu að telja að veröldin sé að verða á næstu árum heimur hinna stóru bandalaga, og við þurfum að leita þar skjóls og átta okkur frekar á því að breytingarnar sem við erum blessunarlega að verða vitni að fela í sér blómaskeið smáríkjanna ef menn hafa vit og vilja til þess að nýta sér þá möguleika sem auðug þjóð með traustan efnahag, örugga menningu og langa hefð sjálfsstjórnar getur vissulega átt um langa framtíð.

Virðulegi forseti. Hv. 8. þm. Reykn. lagði áðan út af fréttaviðtali við áhrifamesta þingmann Alþfl. utan ráðherraliðsins, hv. 6. þm. Reykn., og ályktaði af þeim ummælum að nú væri hið mikla samsæri afhjúpað, nú lægi fyrir hvert væri stefnt og ekki nein tvímæli lengur á því að Alþfl. hefði lýst því yfir að sækja bæri um aðild að Evrópubandalaginu fyrir áramót. Þetta eins og flest annað sem fram kom í maraþonræðu hv. þm. er ofmælt af þeirri einföldu ástæðu að við umræðu um utanríkismál 30. mars 1990 lýsti hv. þm. Karl Steinar Guðnason, vissulega áhrifamikill þingmaður, ekki ofmælt hjá hv. 8. þm. Reykn., sömu viðhorfum og fram komu í þessu fréttaviðtali. Hann sagði þá orðrétt í umræðum um utanríkismál, með leyfi forseta: ,,Ég tel að Íslendingar verði af fullri alvöru að hugsa um mögulega inngöngu í Evrópubandalagið. Ef nágrannar okkar, t.d. Norðmenn, helstu keppinautar okkar á fiskmörkuðunum, gerast aðilar er líklegt að rödd Íslands utan þess bandalags verði afar veik.`` Þetta gefur til kynna þá afstöðu sem hv. þm. hafði áður lýst. Síðan hefur Alþfl. haldið flokksþing. Þar var tillaga borin upp um það að flokkurinn lýsti yfir fylgi við inngöngubeiðni í Evrópubandalagið. Hún var felld með öllum greiddum atkvæðum gegn einu. Síðan hefur flokkurinn gengið til kosninga og birti þar stefnuskrá sína. Þar stendur vissulega eins og frægt var að Alþfl. útilokaði ekki þennan kost fyrir fram frekar en aðra, en setti ströng skilyrði. Með öðrum orðum hefur engin ákvörðun verið tekin fyrir hönd Alþfl. Ég vil taka það skýrt fram svo að það vefjist ekki fyrir mönnum í umræðunni að stefna Alþfl. er óbreytt, að stefna ríkisstjórnarinnar er óbreytt og þessi ummæli gefa ekki tilefni til þess að túlka eða álykta neitt annað. Enn fremur liggur alveg ljóst fyrir að það sem sagt var fyrir seinustu kosningar er jafnrétt nú og það var þá. Með öðrum orðum jafnvel þótt meiri hluti Alþingis kæmist að þeirri niðurstöðu eftir vandlega skoðun á kostum að rétt væri að leggja fram aðildarumsókn að Evrópubandalaginu þá mun engin slík ákvörðun verða tekin á þessu kjörtímabili af tæknilegum ástæðum. Þar að auki lægi það fyrir að um það færu fram kosningar, þjóðaratkvæðagreiðsla og annað þess háttar þannig að öll eru þessi ummæli út í hött.

Virðulegi forseti. Málið er mjög einfalt, hæstv. utanrrh. Er hæstv. utanrrh. sammála eða ósammála hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni? Ég bið hæstv. utanrrh. að svara því með já-i eða nei-i. Er hæstv. utanrrh. sammála hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni að Íslendingar eigi að leggja fram umsókn um aðild að EB fyrir áramót? Við skulum alveg sleppa öllum dómum um það hvort ég er með ofmæli eða ekki. Við skulum bara fá það á hreint. Er utanrrh. og formaður Alþfl. sammála Karli Steinari Guðnasyni eða ekki? Já eða nei? Ég bið hæstv. utanrrh. að koma upp og mæla annað hvort orðið.

Virðulegi forseti. Því er fljótsvarað. Utanrrh. er ósammála því að Íslendingar leggi fram umsókn um aðild að Evrópubandalaginu fyrir áramót að gersamlega ókönnuðu máli. Ég er jafnósammála þeirri afstöðu nú og ég var ósammála tilvitnuðum ummælum árið 1990. Ég er hins vegar að flytja þau boð og hef rökstutt það ítarlega að það eru nokkrir þættir þessa máls sem ég tel rétt að Íslendingar láti fara fram rækilega skoðun og könnun á og taki þess vegna enga afstöðu eða lýsi engri niðurstöðu í því máli fyrr en að rækilega rannsökuðu máli.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. var ekki reiðubúinn að taka hér af skarið. Hann er að vísu reiðubúinn að segja það að hann sé ekki sammála þeirri skoðun að við eigum að leggja inn umsókn nú að óathuguðu máli, en hann vill láta athuga málið, það hefur komið fram í skýrslunni, það hefur komið fram hér í dag. Hann telur nauðsynlegt að kanna málið. Hann útilokaði ekki að sú ákvörðum yrði tekin fyrir áramót að lokinni þeirri athugun að sækja um aðild. Munurinn er eingöngu sá að hv. þm. Karl Steinar Guðnason telur sig vera búinn að kanna málið og er reiðubúinn að ákveða nú þegar að leggja fram umsókn. Hæstv. utanrrh. vill fá að kanna málið, útilokar ekki að leggja fram umsókn og útilokar ekki að hann kunni að vera reiðubúinn til þess fyrir lok ársins.

Virðulegi forseti. Það vakti athygli mína við ræðu hv. 8. þm. Reykn. og formanns Alþb. að hann lagði mikið upp úr því að forsrh. hefði sagt að aðild að EB væri ekki á dagskrá á þessu kjörtímabili. Ég vil benda þingmanninum á að aðeins eru þrjú ár þangað til þessu kjörtímabili lýkur og ég tel aðild að EB hvorki koma til greina á þessu kjörtímabili né heldur því næsta. Ég heyrði ekki að þingmaðurinn gerði nokkuð með það að það kemur annað kjörtímabil eftir þetta kjörtímabil. En það sem kannski var merkilegast við ræðuna var það sem ekki var sagt, nákvæmlega sama og hann orðaði með hæstv. forsrh., að hann hefði ekki talað. Það var það sem hann sagði á föstudaginn var og reyndar í hádegisfréttum þann sama dag að búið væri að koma í veg fyrir þann möguleika að á næstu mánuðum mundi nást víðtæk samstaða allra flokka um Evrópskt efnahagssvæði. Ekkert slíkt kom fram í ræðu þingmannsins og ég fagna því að hann hafi áttað sig á því, kannski við nákvæman lestur skýrslu hæstv. utanrrh. og að hlusta á hann hér og hlusta á fleiri eins og t.d. hv. þm. Karl Steinar Guðnason sem sagði svo sem ekkert nýtt núna í kvöld því að þetta hefur hann sagt oft áður. Hann hefur kannski áttað sig á því að Evrópskt efnahagssvæði er ekkert annað en stoppistöð á leiðinni inn í Evrópubandalagið og þó að það verði ekki á þessu kjörtímabili þá verður það á því næsta og þess vegna verðum við að stöðva að Alþingi staðfesti samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Þessu hlýtur þingmaðurinn að gera sér grein fyrir.

Virðulegi forseti. Mér er fyllilega ljóst að hæstv. forsrh. Davíð Oddsson hefur ekki útilokað aðild að Evrópubandalaginu um aldur og ævi. Það er fullkomið aukaatriði í málinu. Hann hefur hins vegar tekið á sig þá ábyrgð að vera forsrh. Íslands þetta kjörtímabil. Síðan mun þjóðin kjósa að því loknu og fylgi flokkana og samstarfsamningar þeirra ráða því hvaða ríkisstjórn verður þá mynduð. Ég hef ekki gert aðra kröfu til hæstv. forsrh. en þá að orð hans og yfirlýsingar fyrir hönd þessarar ríkisstjórnar standi. Það er ekki sanngjarnt að ætlast til þess að hæstv. forsrh. svari fyrir sig eða ríkisstjórn sína um aldur og ævi. En hann hefur alveg tvímælalaust tekið af skarið fram til þessa hvað þetta kjörtímabil varðar, valdatíma þessarar ríkisstjórnar og það er það sem hann er ábyrgur fyrir sem forsrh. Íslands. Ég hef þess vegna kosið að treysta þeim orðum hans og þeim yfirlýsingum þar til annað kemur í ljós. Hv. þm. verður bara að hafa þann skilning á því sem hún vill, en ég kýs að treysta þessum orðum hæstv. forsrh. þar til annað kemur í ljós. Ég rakti hér fjölmargar yfirlýsingar hans fyrr í dag, yfirlýsingar frá fyrsta mánuði hans í embætti og yfirlýsingar frá síðustu tíu dögum sem ganga alveg þvert á það sem hæstv. utanrrh. hefur sagt. Varðandi stuðninginn um Evrópskt efnahagsvæði þá tel ég að sú yfirlýsing sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson flutti fyrr í dag, að yfirlýsing utanrrh. hefði að hans dómi dregið mjög úr möguleikunum á að ná samstöðu um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, sýni það augljósa mat að hafi utanrrh. haft áhuga á því að skapa samstöðu um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði hefur hann valið mjög ranga aðferð til þess með skýrslu sinni.

Virðulegur forseti. Ég var ekki að draga í efa hér áðan að hv. þm. tryði því sem hæstv. forsrh. hefur sagt. Ég benti honum einfaldlega á það og það kom fram í máli hans hér áðan að hæstv. forsrh. hefði eingöngu sagt að aðild kæmi ekki til greina á þessu kjörtímabili. En ég vil einnig taka fram að yfirlýsingar hæstv. utanrrh. koma mér ekkert á óvart og þetta er ekkert ósvipað mörgu því sem kom fram hjá utanrrh. í síðustu ríkisstjórn sem var sú ríkisstjórn sem hv. þm. sat í. Auðvitað er þetta orðið miklu skýrara og menn hafa komið út úr skúmaskotunum og talað hreint út. Það er auðvitað ágætt að það skuli vera gert. Þá þurfa menn ekki að velkjast í vafa en þessir fyrrum samstarfsmenn þingmannsins í ríkisstjórn eru búnir að vera með þetta á stefnuskrá sinni að mínu mati ansi lengi. Þetta er ekki að koma núna fyrst í ljós. Þeir reyna að sverja það af sér enn þá en nú er þingmaðurinn orðinn sammála mér í því að þeir stefni að sjálfsögðu beint inn í EB. Mér var það mikil ánægja að heyra í máli þingmannsins að nú væru komnir aðrir kostir og nú ætti að kanna aðrar leiðir og tekur hann þá undir það sem við þingkonur Kvennalistans höfum talað um hér allt síðasta kjörtímabil að stefna ekki að EES eða EB heldur leita annarra leiða.

Virðulegi forseti. Það er nokkuð sérkennilegt að ég skuli þurfa að koma hér hvað eftir annað til þess að verja hæstv. forsrh. fyrir ummælum hv. þm. Kristínar Einarsdóttur, en ég ætla að gera það engu að síður því það er rangt hjá þingmanninum að ég sé nú orðinn þeirrar skoðunar að hæstv. forsrh. hafi eingöngu sagt það að það væri ekki á dagskrá að fara inn í Evrópubandalagið á þessu kjörtímabili. Ég hef alls ekki sagt það. Ég hef þvert á móti vitnað í fjölmargar yfirlýsingar hæstv. forsrh. þar sem hann hefur sagt það að það væri ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar að fjalla um aðild --- ekki einu sinni að fjalla um aðildina. Ég vil nefna ræðuna sem hæstv. forsrh. flutti 16. maí þar sem þetta kom skýrt fram að ekki væri einu sinni á dagskrá ríkisstjórnarinnar að fjalla um aðild, hvað þá heldur að ganga inn. Ég vil líka nefna ummæli hans frá 5. mars, frá 14. mars, þar sem skýrt kemur fram að ekki sé á dagskrá ríkisstjórnarinnar að fara að kanna eða ræða eða fjalla um aðild að Evrópubandalaginu. Þar til annað kemur í ljós kýs ég að láta yfirlýsingar hæstv. forsrh. standa enda er ég sannfærður um það að yfirgnæfandi meiri hluti íslensku þjóðarinnar styður þessar yfirlýsingar og ég mun ekki breyta þeirri afstöðu minni fyrr en ég heyri hæstv. forsrh. lýsa því yfir að nú sé hann kominn með aðra skoðun. Þar til hæstv. forsrh. kemur með slíka yfirlýsingu kýs ég að telja að hann tali fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa skýrslu sem er að mörgu leyti fróðlegt og merkilegt plagg þótt þar orki vissulega margt tvímælis. Ég lít svo á að skýrslan, sem er mikil að vöxtum, gefi okkur þingmönnum tækifæri til að ræða málefnalega og af hreinskilni um stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna í dag og hverra kosta við eigum völ í því efni. Margir hafa sagt það á undan mér og það er vissulega rétt að við Íslendingar stöndum núna á krossgötum og við verðum að endurmeta stöðu okkar. Fyrir því eru tvær ástæður sem eru raunar mjög samtengdar. Í fyrsta lagi þá stöndum við andspænis nýrri heimsmynd sem varð til við hrun Sovétkerfisins. Annar póllinn í heimspólitíkinni varð að engu og það þarf, ef svo má að orði komast, ,,umpóla`` allt kerfið. Múrar hrundu, bæði í eiginlegri og óeiginlegri merkinu og menn, sem sáu ekki lengra en nef þeirra náði, fengu allt í einu nýtt útsýni. Órækasti vitnisburður um þetta er að allt í einu mátti gagnrýna Íslenska aðalverktaka harkalega án þess að eiga á hættu að vera kallaður kommi. Meira að segja Morgunblaðsritstjórarnir voru eins og kálfar að vori og tóku fullan þátt í gagnrýninni. Allt er þetta jákvætt og við skulum vona að nýfengið hugsanafrelsi í utanríkismálum haldist sem lengst. Eftir hrun Sovétkerfisins fór fólk úti um allan heim að reyna að átta sig á þeirri breytingu sem orðin var í heimsmálunum og þeirri hugmyndalegu gerjun sem hún hlýtur að hafa í för með sér. Þetta var önnur ástæðan fyrir því að við stöndum á krossgötum. Í öðru lagi má nefna að hrun Sovétkerfisins hefur breytt landakortinu og þar með dregið úr þeirri mikilvægu stöðu sem Ísland hafði á landakorti eftirstríðsáranna. Óvinurinn í austri er kominn að fótum fram og líklega er það að verða álíka fáránlegt fyrir Bandaríkin að miða hernaðaruppbyggingu sína og skipulag við óvininn í austri og það hefði verið í upphafi þessarar aldar fyrir Breta að miða uppbyggingu sína við Frakka sem þeim hefur engin ógn stafað af alla þessa öld. Þetta þýðir með öðrum orðum að íslensk stjórnvöld geta ekki lengur spilað á hernaðarlegt mikilvægi landsins í samskiptum sínum við grannana í vestri. Heimurinn í dag er með öðrum orðum allt annar en hann var að stríðslokum og það kallar á pólitískt endurmat, bæði hjá einstaklingum og þjóðum. Slíkt mat er ekkert einfalt og hefur aldrei verið. Í skýrslu sinni segir hæstv. utanrrh., með leyfi forseta: ,,Sá margslungni veruleiki sem tekið hefur við af einfaldri heimsmynd eftirstríðsáranna hefur í för með sér áður óþekkt tækifæri í alþjóðamálum. Jafnframt hefur hann þó skapað nýja óvissu.`` Þessi fullyrðing hæstv. utanrrh. er rétt að því leytinu til að við stöndum vissulega andspænis óþekktum tækifærum og nýrri óvissu, en hún er röng hvað það varðar að heimsmynd eftirstríðsáranna hafi verið einföld. Hún var áreiðanlega ekki einföld í augum þeirra sem þurftu að átta sig á henni að stríðslokum. Hún var áreiðanlega ekki einföld í augum íslenskra stjórnmálamanna sem þurftu að taka afstöðu til utanríkismála á árunum 1946--1951. Sú reynsla að verða vitni að fjörbrotum valdstjórnarinnar í Austur-Evrópu hefur aukið bjartsýni Vesturlandabúa og trú okkar á getu mannsins til að brjótast undan kúgun og ótta. En á sama tíma höfum við fyllst sjálfumgleði og ákveðinni siðblindu. Við höfum sannfærst um að samfélag okkar sé hin ókjósanlegasta fyrirmynd sem þurfi að eignast spegilmyndir í öllum heimshlutum. Hagkerfi okkar sé hið besta allra hagkerfa. Menning okkar annarri menningu æðri. Stjórnmál okkar öðrum stjórnmálum fremri. En er það svo? Hvar á hugmyndafræði alræðisins í austri upptök sín ef ekki í vestrænni menningu okkar og hugmyndaheimi? Hver var viðmiðun Sovétríkjanna í iðnvæðingu ef ekki Vesturlönd? Hvar á hugmyndin um að hægt sé að skapa hagkerfi sem standi utan og ofan við manninn sér sterkari rætur en einmitt á Vesturlöndum? Hagkerfi þar sem einhver ópersónuleg velsæld mæld í hagvexti er keppikeflið. Hagkerfi þar sem menn trúa því að fái hin ósýnilega hönd markaðarins að ráða mun hún tryggja bestu fáanlegu niðurstöðu. Ofurseld þessari trú eða blekkingu skipuleggur nú allur hinn vestræni heimur nýja hagvaxtarsókn sem kemur líklega hvergi skýrar fram en í Evrópubandalaginu. Boðorð dagsins er að steypa saman fyrirtækjum og byggðum til að ná fram sérhæfingu og hagkvæmni svo hægt sé að lækka vöruverð. Framleiða vöruna þar sem það hagkvæmast er og flytja hana þaðan til neytenda um alla Evrópu og jafnvel vítt og breitt um heim allan. Til þess að knýja öll þau farartæki sem til þess þarf ganga menn á olíuforða heimsins sem senn er á þrotum. Með því að skipuleggja framleiðsluna með þessum hætti eykst kaupgeta fólks og neysla sem leiðir til meiri framleiðslu og veltu sem aftur skapar meiri hagvöxt í tölvum og pappírum reiknimeistarana. Enda þótt auðlindir séu þurrausnar, rigningin súrni, fiskurinn hætti að klekjast út í sjónum, skógar eyðist, súrefnisforði okkar minnki og frjósamt land breytist í eyðimörk þá hefur það ekki áhrif á hagvöxtinn. Náttúran er ekki færð til bókar, hún mælist ekki í hagtölum. Menn reikna með að náttúran láti þjónustu sína í té endurgjaldslaust og það gerir hún vissulega, en aðeins tímabundið. Jörðin og auðlindir hennar eru höfuðstóll sem hefur takmarkaða stærð og þess vegna ríkir þar lögmálið um takmarkaðan vöxt. Trú okkar á endalausan vöxt mætir takmörkunum sínum í náttúruheiminum. Þegar okkur skilst þetta og þegar við hættum að ganga á höfuðstólinn og tökum aðeins vextina hefur fyrst myndast það sem við getum kallað þegnskapur milli okkar og náttúrunnar. En ef okkur skilst þetta ekki fljótlega hrynur hið vestræna velferðarríki senn til grunna líkt og alræðiskerfið fyrir austan. ,,Þá er maðurinn ekki lengur mannsins skjól, heldur versti óvinur mannsins``, eins og Halldór Kiljan Laxness orðaði það. Þetta vitum við öll í hjarta okkar, almenningur jafnt sem stjórnmálamenn og athafnamenn. En þessar staðreyndir eru einfaldlega of erfiðar til að við viljum horfast í augu við þær. Við treystum okkur ekki til að leita lausna. Þess vegna segjum við eins og hæstv. utanrrh. í skýrslu sinni, með leyfi forseta: ,,Margvíslegar hömlur á milliríkjaverslun hafa tafið stórlega fyrir iðnvæðingu þriðja heims landa.`` Hafa menn velt því fyrir sér hvað iðnvæðing þriðja heims landa mundi þýða? Vitum við ekki öll hvernig færi ef bílar og ísskápar breiddust út um heimsbyggð alla? Þó að þessar spurningar séu erfiðar þá eru svörin það ekki síður. Við Vesturlandabúar getum auðvitað ekki látið þriðja heiminn súpa seyðið af neyslufylliríi okkar. Þeir sem búa í suðurhluta heimsins geta auðvitað ekki sætt sig við það að nýfengin umhverfisvitund okkar í norðrinu eigi að verða til þess að þeim séu allar bjargir bannaðar. Við þessu er í rauninni ekki nema eitt svar og það er að við Vesturlandabúar lærum að minna er betra. Við þurfum ekki að auka kaupmáttinn á Vesturlöndum, hann er ærinn, en honum er bara misskipt. Vesturlönd verða að beina kröftum sínum að því að þróa og nota nýja tækni og bæta nýtingu náttúruauðlinda. Ég var að tala um þriðja heiminn og það sem þar þyrfti að gerast. En ef litið er til framlags Íslendinga til þróunarhjálpar verður það ekki beinlínis til að auka bjartsýni á að við Íslendingar viljum leggja eitthvað á okkur til að bæta stöðu þriðja heimsins. Enn er framlag okkar til þróunarhjálpar aðeins 0,13% af þjóðarframleiðslunni en ætti að vera um tífalt meira eins og kemur fram í skýrslu utanrrh. Það dapurlega er, ef marka má kannanir sem nýverið hafa verið gerðar hér á landi, að stórum hluta þjóðarinnar finnst að nóg sé að gert og hefur satt að segja ekki mikinn á huga á að auka framlög sín. Þetta þýðir þó ekki að þjóðin sé ekki, ef svo má að orði komast, raungóð á þrautastundu því á undanförnum missirum hefur hún slegið öll met í fatasöfnunum handa Kúrdum og öðrum þjóðum sem eru klæðalitlar og illa haldnar. Ég hlýt engu að síður að vekja athygli á því að í raun eru þessar safnanir til vitnis um þá miklu neyslu sem við Íslendingar eins og aðrar Vesturlandaþjóðir ástundum. Þjóð sem getur gefið og sent frá sér fleiri tonn af góðum fatnaði er ekki á neinni vonarvöl eins og stundum mætti ætla af umræðunni. Eins og ég sagði þá er Evrópubandalagið í hagvaxtarsókn. Liður í henni er innri markaður bandalagsins sem EFTA-ríkin hafa lagt alla áherslu á að komast inn á, fyrst í formi EES-samnings og þegar fram líða stundir sem fullgildir aðilar að EB. Ég er sjálf býsna sannfærð um að grunnhugmyndin á bak við stór og þurftafrek efnahagskerfi eins og EB er manninum ekki vinsamleg og ég hef reynt að færa rök fyrir því hér á undan. Það breytir þó ekki því að EB er staðreynd sem hvorki við Íslendingar eða aðrir komast fram hjá. Við erum öll sammála um að við þurfum að tengjast bandalaginu með einum eða öðrum hætti, en okkur greinir á um hverra kosta við eigum völ í því sambandi. Hvaða kostir eru farsælastir þegar til lengri tíma er litið? Undanfarin þrjú ár hafa menn einblínt á hið Evrópska efnahagssvæði og allir stjórnmálaflokkar nema Kvennalistinn vildu láta reyna á þá leið til að tengjast EB. Við kvennalistakonur höfum hins vegar alltaf haldið því fram að EES sé anddyrið að EB og það þarf ekki okkur til að segja það. Martin Bangemann, varaforseti framkvæmdastjórnar EB, var að því spurður nú nýlega í svissnesku tímariti hvort menn gætu gleymt EES, hvort það væri búið að vera og þjónaði ekki tilgangi lengur. Hans svar var, svo vitnað sé orðrétt, með leyfi forseta: ,,Svo talað sé táknrænt þá er EES anddyrið að stóra, upplýsta veislusalnum þar sem kvöldverðurinn mikli verður framreiddur.`` --- Þetta voru orð Martins Bangemanns. En vegna þess að við kvennalistakonur höfum litið svo á að þetta væri anddyrið að EB hafa margir furðað sig á ítrekuðum yfirlýsingum mínum um að ég telji eðlilegt að ræða aðild að EB sem einn af þeim kostum sem við Íslendingar eigum núna í utanríkismálum. En því skyldi ég neita að taka þátt í umræðu um EB fremur en EES þegar ég er þeirrar skoðunar að EES leiði til aðildar að EB? Við kvennalistakonur höfum aldrei neitað þeirri umræðu. Það sem gæti kannski komið í veg fyrir beint orsakasamhengi þar á milli, þ.e. á milli EES og EB og orðið okkur til bjargar ef að af EES verður þá á annað borð, væri lítill áhugi innan EB til að fá í sinn hóp 250 þúsund manna málsamfélag sem nyti hlutfallslega sömu réttinda og aðrar og stærri þjóðir innan bandalagsins. Ég held að það þjóni ekki hagsmunum Íslendinga að ræða EES einangrað og án þess að gera sér sæmilega grein fyrir því sem líklega mun gerast þegar og ef önnur EFTA-ríki ganga inn í EB. Hin einangraða umræða er vissulega einfaldari og auðveldar ýmsum að taka afstöðu til EES-samningsins en við getum tæplega gert út á þægindin í þessum málum. Það er vissulega ríkt í okkur öllum að firra okkur pólitískum óþægindum, ekki síst í utanríkismálum þegar margvíslegir stimplar eru á lofti og menn sem ekki rekast með réttum hætti í umræðunni eru ýmist stimplaðir sem einangrunarsinnar eða landsölumenn. En til þess eru vítin að varast þau. Íslensk þjóð er nýskriðin upp úr skotgröfum sem mynduðust á fimmta áratugnum vegna ágreinings í utanríkismálum og það er mikilvægt að við reynum í lengstu lög að koma í veg fyrir að hún skríði ofan í þær aftur. Að ýmsu leyti stendur þjóðin í svipuðum sporum og hún gerði að stríðslokum, þ.e. hún verður að finna stað sinn í breyttum heimi. Að vísu voru aðstæður að því leytinu til öðruvísi þá en nú að menn og þjóðir voru enn í sárum eftir mannskæða styrjöld og milli herveldanna í austri og vestri ríkti svikalogn og ótti gróf um sig. Á árunum 1946--1951 átti sér stað atburðarás hér á landi sem menn sáu ekki fyrir og sem leiddi til þess að hér settist að bandarískur her og hefur verið æ síðan. Árið 1945 höfnuðu Íslendingar staðfastlega þeirri málaleitan Bandaríkjamanna að leigja til langs tíma bækistöðvar fyrir herlið á þremur tilgreindum stöðum á landinu. Um þetta voru fulltrúar allra þingflokka sammála. Árið 1946 var hinn svokallaði Keflavíkursamningur gerður sem mörgum virtist harla saklaus en aðrir töldu að í raun fæli í sér að Bandaríkjamenn fengju herstöðvar á Íslandi. Heimildir sýna svo ekki verður um villst að margir íslenskir stjórnmálamenn, sem að samningnum stóðu, voru sannfærðir um að hann mundi duga og að á Íslandi yrðu aldrei herstöðvar á friðartímum. En atburðarásin var hröð í heiminum þá sem nú og eftir því sem upptakturinn að kalda stríðinu var sleginn fastar þeim mun fleiri stjórnmálamenn komust að þeirri niðurstöðu að Keflavíkursamningurinn dygði ekki einn og sér. Næsta skref var þá að ganga í NATO 1949 og í kjölfar Kóreustríðsins þótti ýmsum sem nauðsynlegt væri að auka enn hervernd landsins og árið 1951 var gerður samningur við Bandaríkin um varnir Íslands. Það var með öðrum orðum búið að semja um þær herstöðvar sem menn höfðu svo staðfastlega neitað Bandaríkjamönnum um aðeins sex árum áður og voru þá allir sammála um. Því er þetta rifjað upp hér að ástæða er að hafa í huga hvernig eitt skref leiðir til og réttlætir að næsta skref sé stigið. Þess vegna er rétt að hafa það hugfast þegar fyrsta skrefið er stigið hvert ferðinni er heitið. Það sakar a.m.k. ekki að gera sér nokkra hugmynd um það. Sem betur fer þurfum við hér inni ekki að ræða um utanríkisstefnu Íslendinga og stöðu Íslands í alþjóðamálum við sömu aðstæður og þeir sem sátu á Alþingi á árunum 1945--1951 og einmitt þess vegna er engin ástæða til að setja strax á sig hlekki í umræðunni. Við stöndum andspænis nýfengnu frelsi til að skoða og skilgreina heiminn og við megum ekki afsala okkur því við fyrstu hentugleika. Eina hefðin sem við Íslendingar eigum í umræðum um utanríkismál er hefð sjálfstæðisbaráttunnar og hefð herstöðvabaráttunnar. En þessar tvær hefðir eru reyndar sérkennilega samofnar. Þær duga okkur ekki lengur til að takast á við veruleikann, þær eru ekki lengur í takt við breytta tíma. Við sem tökum þátt í umræðum um utanríkismál í dag verðum því að leitast við að móta nýja hefð og ég vil leyfa mér að segja hefð sem ekki er eins frumstæð og hefð sjálfstæðisbaráttunnar og hefð herstöðvabaráttunnar sérstaklega þegar þær samtvinnast. Hæstv. utanrrh. skilgreinir í skýrslu sinni, sem er til umræðu, hver hafi verið og skuli vera grundvallarmarkmið íslenskrar utanríkisstefnu eða eins og segir: að standa vörð um fullveldi og sjálfstæði lýðveldisins og tryggja öryggi og velferð þjóðarinnar, verja auðlindir landsins og efla atvinnuvegi og samgöngur. Þetta eru vissulega göfug markmið, en standast þau? Hvernig er komið sjálfstæði lýðveldis sem á síðasta ári tók við um 14 milljarða kr. greiðslum vegna reksturs og framkvæmda bandaríska herliðsins hér á landi? Um 10% af gjaldeyristekjum Íslendinga komu frá hernum og fjárfesting hans var jafnmikil og öll fjárfesting í fiskveiðum og vinnslu sjávarafurða samanlagt. Ef skoðuð eru margfeldisáhrifin af gjaldeyristekjunum vegna herliðsins má áætla að 40--45 milljarða króna af þjóðarframleiðslunni megi rekja til beins eða óbeins arðs, ef svo má að orði komast, af herliðinu á árinu 1991. Það ár var bara eitt af fjörutíu svo að tekjurnar sem Íslendingar hafa haft af hernum eru ekki litlar þegar allt er saman talið. Margt bendir nú til þess að Bandaríkjamenn muni draga úr umsvifum sínu á Íslandi á komandi árum og reyndar eru þeir þegar byrjaðir á því. Þetta munu þeir gera bæði vegna minnkandi hernaðarmikilvægis landsins og vegna krafna heima fyrir um að skera niður útgjöld til hermála. Auðvitað ættum við Íslendingar að fagna því enda stóð aldrei til að gera þetta land að herstöð, eða hvað? En hvað á að koma í staðinn fyrir öll eggin sem látin voru í þessa körfu? Enginn flokkur á Alþingi hefur svar við því, það verður að segjast eins og er, og þetta er einmitt eitt af þeim málum sem við verðum að taka á sameiginlega þó að þeir flokkar sem stóðu að þessari efnahagslegu samtvinnun og hafa staðið að henni í gegnum árin beri vissulega ríkari ábyrgð en aðrir. Það hversu efnahagslega háð við erum Bandaríkjamönnum sýnir að sjálfstæðishugtakið er ekki einhlítt. En hvað er það þá sem skiptir máli í öryggis- og utanríkismálum þjóðarinnar? Ég er sannfærð um að lífríki sjávarins er stærsta öryggismál þjóðarinnar og ég hef reyndar margsagt það hér á Alþingi og þess vegna hljótum við að leggja alla áherslu á að vernda það og endurheimta þau gæði sem þegar hafa tapast. Til þess að ná því markmiði er ýmsu fórnandi og þar á meðal misskildu stolti ráðamanna og reyndar stórs hluta þjóðarinnar í hvalamálinu. Við þurfum að ná samstöðu við eins marga og kostur er um að það lífshagsmunamál þjóðarinnar að vernda lífríki sjávarins fái staðist. Í því sambandi vaknar auðvitað sú spurning hvernig stjórnvöld ætla að verjast umhverfisslysi í hafinu umhverfis Ísland. Á það er ekki minnst einu orði í skýrslu utanrrh. en hins vegar er enn þá verið að velta því fyrir sér hvernig æfingu bandarísks liðsafla hér á landi skuli hagað eða ,,til varnar Íslandi`` eins og segir í skýrslunni. Og ég spyr: Hverju eiga þessir hermenn að verjast? Hvaðan kemur hættan? Kemur hún úr austri? Hvernig sem allt veltist og snýst í samskiptum okkar Íslendinga við aðrar þjóðir verðum við að tryggja yfirráð þjóðarinnar yfir helstu auðlindum okkar, ekki síst fiskimiðunum og fallvötnunum. Um þau yfirráð má ekki vera neinn vafi. Þessi yfirráð skipta ekki síst máli ef og þegar hinar stóru heildir leysast upp því að það geta þær sannarlega gert. Eignarréttur á auðlindum skiptir litlar þjóðir mun meira máli en stórar. Það skiptir okkur máli að valdið yfir mikilvægustu auðlindum okkar og fyrirtækjum sé ekki í höndum manna eða afla sem eru ósýnileg og víðs fjarri íslenskum veruleika. Þeir sem með þetta vald fara þurfa að vera þekktir og tiltækir og deila kjörum með þjóðinni. Síðast en ekki síst er það umhverfi okkar, menning og tunga sem við verðum að passa upp á þó ekki væri vegna annars en þess að fjölbreytni er kostur í sjálfu sér og öflug menning er einhver mikilvægasti aflvaki þjóðar. Ég held að tengsl okkar við aðrar þjóðir verði menningu okkar ekki skeinuhætt. Þau hafa aldrei verið það. Það sem gæti hins vegar sem best gert út af við menninguna væri andvara- og aðgerðarleysi stjórnvalda í menningar- og menntamálum. Það er mín skoðun að allt þetta og fleira til þyrfti að kanna og leggja til grundvallar umræðu um stöðu Íslands í breyttum heimi. Sú umræða er ekki einföld og hún verður að fara fram í þjóðfélaginu öllu. Utanrrh. leggur til í skýrslu sinni að í ráðuneytum og stjórnarstofnunum fari fram ítarleg úttekt á því hvað EB-aðild hefði í för með sér. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Að lokinni slíkri úttekt verður fyrst hægt að hafna aðildarkostinum að vandlega athuguðu máli.`` Og síðar í skýrslunni segir hann: ,,Fyrst og fremst verður að kanna mælanleg áhrif EB-aðildar á íslenskt efnahagslíf og stjórnkerfi. Því fer fjarri að slík könnun jafngildi meðmælum með aðild að EB en hitt væri ábyrgðarleysi að kanna ekki hvaða afleiðingar hún hefði í för með sér.`` Með þessum yfirlýsingum hefur hæstv. ráðherra komið umræðu um EB-aðild á dagskrá með öðrum og meira afgerandi hætti en hingað til. Til skamms tíma voru svör hans og forsrh. á þá lund að málið væri ekki á dagskrá. Utanrrh. var vanur að segja að því aðeins væri rétt að skoða aðild að EB að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði fengist ekki samþykktur hér á landi eða af EB. Sú spurning hlýtur því að vakna hvort hann sé e.t.v. að komast á þá skoðun að ekkert verði af samningnum um EES, hvort hann meti kröfur þingmanna á EB-þinginu um að dómstóllinn skoði fleira en dómstólaþátt samningsins sem svo að þeir muni ekki tilbúnir til að samþykkja samninginn. Þessar athugasemdir hafa nýverið borist í pósti til þeirra þingmanna sem sitja í þingmannanefnd EFTA. Þar kemur auðvitað fram að þær eru mjög alvarlegar en þær eru í rauninni ekki aðrar en þær hafa verið nú um langt skeið. Þeir hafa alla tíð gert alvarlegar athugasemdir við þennan samning og eitt af því sem þeir hafa bent á er að ekki sé hægt að hafa lýðræðislegt eftirlit með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Laganefnd Evrópuþingsins tekur í rauninni talsvert afgerandi afstöðu til samningsins í athugasemdum sínum sem nú eru fram komnar. En það er kannski ekkert nýtt og þess vegna hlýtur sú spurning að vakna hvort ráðherra hafi í höndunum einhverjar upplýsingar sem við hin höfum ekki og sem bendi til þess að samningurinn verði ekki samþykktur af Efnahagsbandalaginu. Þessum spurningum hljóta bæði utanrrh. og forsrh. að þurfa að svara hér í dag vegna þess að ef svo er hafa þau svör afgerandi áhrif á umræðuna. Mig langar í því sambandi að minnst orða utanrrh. hér fyrr í dag þegar hann sagði: ,,Aðalatriðið við EES-samninginn er að hann er ekki í höfn.`` Telur hæstv. utanrrh. að þessi samningur muni ekki nást í höfn? Hefur hann einhverjar þær upplýsingar í höndunum sem benda til þess? Forsrh. hefur hingað til hliðrað sér hjá öllum svörum og svarað því til að hann leggi ekki í vana sinn að svara yfirlýsingum meðráðherra sinna í fjölmiðlum. Þetta eru auðvitað engin rök hjá hæstv. forsrh. því að yfirlýsing utanrrh. voru ekki orð í gáleysi töluð í hita leiks heldur vandlega úthugsaðar setningar í skýrslu ráðherrans sem er væntanlega skýrsla ríkisstjórnarinnar allrar til Alþingis. Hafði hæstv. forsrh. kannski ekki séð þessa skýrslu eða umræddar yfirlýsingar? Er skýrslan prívatframtak utanrrh.? Í þessu sambandi skulum við hafa það hugfast líka að allir, nema kannski íslenskir ráðamenn, líta á Evrópska efnhagssvæðið sem mikla skammtímalausn. Nú síðast hafa heyrst háværar raddir frá Svisslendingum um að þeim beri að sækja um aðild að EB og þess má geta að ungliðahreyfingar sex stjórnmálaflokka þar í landi hafa sameinast um tvö baráttumál: Í fyrsta lagi að berjast gegn fíkniefnum og í öðru lagi að vinna að því að Sviss sæki um aðild að EB. Verði það raunin er lítið orðið eftir af EFTA-stoðinni á Evrópska efnahagssvæðinu. Og ég segi og tek undir orð hæstv. utanrrh.: Varla trúa menn því að litla Ísland geti orðið eitthvert burðarvirki í EFTA. Þess vegna segi ég nú og það höfum við kvennalistakonur alltaf sagt: Ef menn ætla á annað borð að ræða EES þá verður EB að vera inni í þeirri mynd. Að öðrum kosti eru menn hugsanlega að gangast undir það, meðvitað eða ómeðvitað, að leiða þjóðina bakdyramegin inn í EB. Eftir aðlögunarferlið að Evrópska efnahagssvæðinu gætum við staðið í þeim sporum að EB hefði ráð okkar í hendi sér og hverra kosta ættum við þá völ? Um þá tillögu utanrrh. að láta fara fram úttekt á EB-aðild í stjórnarstofnunum og ráðuneytum vil ég segja það eitt að ég óttast að út úr slíkum úttektum komi pantaðar niðurstöður, þ.e. ráðuneyti og stofnanir lagi sig að vilja þeirra sem með völdin fara og úttektirnar panta. Við höfum því miður séð allt of mörg dæmi um slíkt. Eigi slík úttekt að fara fram þarf hún bæði að vera víðtækari en ráðherra leggur til og pólitískir flokkar og félagshreyfingar þurfa að koma að henni. Og það þarf að taka almennt á því hverra kosta Íslendingar eiga nú völ í alþjóðamálum og með hvaða hætti við ætlum að tengjast grannríkjum okkar. Við þurfum m.a. að skoða stöðu okkar gagnvart Norðurlandaráði, NATO, Vestur-Evrópusambandinu og EB. Sú spurning vaknar í þessu sambandi hvort ekki sé ástæða til að dusta nú rykið af Evrópustefnunefndinni sem starfaði á Alþingi og útvíkka verksvið hennar þannig að hún geti tekið til þessara þátta allra. Talandi um Vestur-Evrópusambandið þá vaknar m.a. upp sú spurning hvernig á því standi að ríkisstjórnin hafi ekki rætt hugsanleg tengsl Íslands við Vestur-Evrópusambandið á vettvangi utanrmn. Íslandi hefur verið boðin aukaaðild að þessu sambandi sem er, ef að líkum lætur, öryggis- og varnarbandalag Evrópu í framtíðinni. Segir í skýrslu utanrrh. að íslenskir embættismenn hafi átt fundi með þýskum starfsbræðrum sínum og aðalframkvæmdastjóra Vestur-Evrópusambandsins til að fá frekari upplýsingar um merkingu aukaaðildar. Utanrmn. hefur engar upplýsingar fengið um þessar umræður og ég hlýt að nota tækifærið og mótmæla því og vil ég í því vitna til 24. gr. þingskapalaga þar sem skýrt er kveðið á um að ríkisstjórnin skuli hafa samráð við utanrmn. við mótun utanríkisstefnu. Um Norðurlandaráð, sem er eitt af því sem Íslendingar þurfa að taka til skoðunar núna, og framtíð þess væri auðvitað hægt að tala langt mál en ég læt það ógert, a.m.k. að sinni. Það er full ástæða til þess að hafa áhyggjur af Norðurlandasamstarfinu, ekki síst vegna afstöðu forustumanna í ríkisstjórnum á Norðurlöndum til þessa samstarfs. Því miður virðist gæta mikils tvískinnungs hjá þeim gagnvart samstarfinu á vettvangi Norðurlandráðs og þeim menningarlegu rótum sem þetta samstarf byggir á. Segja má að þeir tali tungum tveim þegar að Norðurlandaráði kemur. Annars vegar segja þeir eins og Carl Bildt að tími norræna módelsins sé liðinn eða eins og Esko Aho að norræna módelið sé dautt, svo að vitnað sé beint til þessara tveggja heiðursmanna, og hins vegar segja þeir að norrænt samstarf og norrænt gildi eigi framtíð fyrir sér innan EB. Ætla þeir að flytja lík í þeirri hraðlest sem á að fara inn í EB árið 1995? Er það það sem þeir hafa hugsað sér ef þetta módel er dautt og ekki nothæft? Og af hverju segja menn að norræna módelið sé búið að vera? Á Norðurlöndum hefur jöfnuður og jafnræði verið meira en víða annars staðar og þetta tvennt, þ.e. jöfnuður og jafnræði, hefur í raun verið kjarni og inntak hins norræna módels. Þar hefur atvinnuleysi verið minna en í EB-löndum. Þar hefur staða kvenna verið betri. Þar hefur velferðarkerfið verið þróaðra. Finnst mönnum þetta ekki nokkurs virði? Ef þeim finnst það ekki hvað eru þeir þá að tala um að gera þessi gildi að útflutningsvöru til EB? Er það þá ekki frekar markmið þeirra að nota aðild eða aðlögun að EB til að veita norræna módelinu náðarhöggið því að þetta módel á satt að segja mjög undir högg að sækja eftir að hægri stjórnir settust að völdum á öllum Norðurlöndum nema í Noregi. Ég óttast að í röðum ráðherranna í ríkisstjórn Íslands sé mismikill skilningur og áhugi á norrænu samstarfi þó að stuðningur við þetta samstarf sé mikill bæði í orði og verki meðal þjóðarinnar eins og utanrrh. sagði í dag. Virðulegi forseti. Skýrsla utanrrh. er mikil að vöxtum og því fer víðs fjarri að ég hafi gert henni þau skil sem þyrfti. En væntanlega gefast fleiri tækifæri kvöld, í nótt eða á morgun eða hvenær sem það verður til að taka til máls um þessa skýrslu og ræða fleiri atriði. En áður en ég fer úr ræðustól vil ég nota tækifærið og vekja athygli á þögn utanrrh. um Íslenska aðalverktaka í skýrslunni. Þegar velvilji þeirra til sjálfra sín varð opinber í janúar sl. boðaði utanrrh. að hann mundi flytja Alþingi munnlega skýrslu um málefni fyrirtækisins en vegna veikinda hans varð aldrei af því. Nú hefði hins vegar verið tækifæri fyrir ráðherrann til að ræða þetta mál og gera grein fyrir því í skýrslu sinni hér á Alþingi en hann gerir það ekki. Ég hlýt því að spyrja hvenær von er á umræðu um Íslenska aðalverktaka hér á Alþingi eða ætlar utanrrh. að senda þjóðinni skilaboð um að þetta hafi bara verið eins milljarðs króna bóla sem nú er sprungin?

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir margt af því sem hv. síðasti ræðumaður sagði varðandi þróun innan hinna iðnvæddu samfélaga og þörfina á gerbreytingu í sambandi við þá vegferð alla. En þegar kemur að spurningunni um tengsl Íslands við Evrópubandalagið á ég afar erfitt með að átta mig á þankaganginum hjá hv. þm. Hún hefur um það mörg orð að við þurfum að skoða þetta allt saman mjög opnum huga og er þá væntanlega að gefa í skyn að við höfum ekki verið að því á undanförnum árum. Ég veit satt að segja ekki hvað hv. þm. hefur verið að gera. Ég hef verið að reyna að fara yfir þessi mál í þeirri vídd sem ber að líta á þau. En það er mikill munur á því að athuga landslagið í Evrópu og hugsanleg tengsl okkar þar og svo hitt að ýja að því að við eigum að sækja um aðild að Evrópubandalaginu eða taka málin upp í því samhengi að til þess geti komið. Hv. þm. hefur undanfarna daga verið að gefa það út að hún telji að slíkt geti komið til greina. Hún sagði fyrir fáum dögum: ,,Ég held að við gætum mjög auðveldlega staðið í þeim sporum að við ættum ekki annarra kosta völ en að sækja um aðild og þess vegna vil ég fá þessa umræðu upp núna.`` Fyrir 3--4 dögum ræddi þingmaðurinn þetta einnig. Ég held að við verðum að taka þessa umræðu fordómalaust og við megum ekki bara skoða hvaða áhrif það hefur fyrir íslenskt efnahagslíf og stjórnkerfi að ganga inn í EB. Við verðum að skoða umhverfismálin, velferðarmálin, menningarmálin og ýmislegt fleira og við verðum að skoða það í miklu víðara samhengi hver staða okkar er í alþjóðamálum núna. Aðspurð hvort hún gæti hugsað sér aðild segir hún: Ég get kannski hafnað því fyrir mig en ég treysti mér ekki til þess að hafna því fyrir íslensku þjóðina. Hvert er verið að leiða fólk með hugleiðingum af þessu tagi? Að telja sig í öðru orðinu vera á móti aðild að Evrópubandalaginu en halda samt dyrunum galopnum með þeim hætti sem hér er verið að gera.

Virðulegur forseti. Við höfum áður staðið hér í andsvörum, ég og hv. 4. þm. Austurl. um þessi mál. Mér varð reyndar að orði þegar ég heyrði hann mæla það hér úr pontu í dag að af tvennu illu væri EES skárri kostur en EB að hafi ég setið í súpunni þegar ég sagði að af tvennu illu væri EB skárri kostur en EES, þá datt hv. þm. í minn súpupott í dag hér á Alþingi því að hann túlkaði orð mín sem svo, þegar ég sagði þetta að þar með væri ég að segja að aðild að EB væri góð, væri æskileg. Þá hljótum við líka með sömu röksemdafærslu að túlka orð hv. þm. í dag um að aðild að EES sé góð og æskileg og Íslandi til framdráttar en það hefur hann venjulega ekki sagt. Það sem ég hef verið að tala um hér á Alþingi og víðar er að ég vil skoða þessi mál fordómalaust. Ég vil hafa leyfi til þess að hugsa upphátt í ræðustól og ég tel mig ekki vera að afvegaleiða íslensku þjóðina með því móti. Þegar ég hef sagt að við gætum vel staðið í þeim sporum að við ættum ekki annarra kosta völ en að ganga í EB hefur það verið á þeim forsendum, eins og kom fram hjá mér áðan, að ef EES yrði að veruleika og við værum búin að fara í gegnum það aðlögunarferli gætum við mjög auðveldlega staðið í þeim sporum að við ættum ekki annarra kosta völ en að ganga inn þegar aðlögunarferlinu í gegnum Evrópska efnahagssvæðið væri lokið. Ég hélt satt að segja að hv. 4. þm. Austurl. væri mér nokkuð sammála um þetta atriði og að við þyrftum ekki að deila um það hér í sölum Alþingis. Þegar ég segi að ég geti hafnað því fyrir mig þá segi ég að ég er búin að gera upp minn hug gagnvart Evrópubandalaginu eins og málin standa í dag. Ég tel að það þurfi að fara fram gagnger umræða um þetta þannig að ef við höfnum Evrópubandalaginu viti þessi þjóð nákvæmlega hverju við erum að hafna en finnist ekki eftir á að hún hafi með einhverjum hætti verið snuðuð um umræðuna.

Virðulegur forseti. Séum við hv. þm. Ingibjörg Gísladóttir sammála um það að aðild að Evrópubandalaginu sé óæskileg sem og að Evrópsku efnahagssvæði erum við því miður ekki sammála um það hvernig eigi að berjast gegn því að svo fari. Hv. þm. er að ýta undir að það verði farið ofan í saumana á þessu máli með tilliti til þess að sótt verði um aðild að Evrópubandalaginu og telur að slík umræða sé þjóðinni holl og nauðsynleg. Ég held að hv. þm. ætti að átta sig á því hvernig beislinu var smeygt upp á Svía og Finna í þessum málum. Ætli það hafi verið með það í huga að leiða þjóðina í allan sannleikann? Nei, ónei, það var til að geta hafið samningaviðræður við Evrópubandalagið og það á svo fölskum forsendum að ekki var einu sinni haft fyrir því að skýra það fyrir Finnum og Svíum hvað til stæði í Maastricht og raunar ekki eftir að það var búið. Það er hægt að hafa frómar óskir uppi og stunda akademíska umræðu en þegar til kastanna kemur er það spurningin um valdið og valdakerfið á Íslandi og hvort því leyfist að draga Íslendinga að þessu samningaborði um aðild að Evrópubandalaginu. Gegn því verðum við að beita okkur sem erum raunverulega þeirrar skoðunar að það sé óæskilegt fyrir íslenska þjóð. Það gerum við ekki með því að hjálpa hæstv. utanrrh. og hans skoðanabræðrum með því að framleiða skýrslur um að slíkt geti verið æskilegt eins og þegar er boðað að gert skuli.

Virðulegur forseti. Hv. 4. þm. Austurl. rataðist satt orð á munn þegar hann sagði að þó að við værum hugsanlega sammála um að Ísland ætti ekki að ganga inn í EB værum við ekki sammála um baráttuaðferðir. Það er svo sannarleg satt og ég hlýt að spyrja: Ber mér að vera sammála hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifi Guttormssyni um baráttuaðferðir? Ber mér það? Mér hafði ekki dottið það í hug enda erum við ekki í sama flokki.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls færa hæstv. utanrrh. þakkir fyrir þessa fróðlegu og umfangsmiklu skýrslu sem hann hefur dreift hér á þinginu og fyrir þá ræðu sem hann flutti um skýrsluna sem var yfirgripsmikil og gerir það að verkum að ég get mjög stillt mínum orðum hér í hóf og þarf ekki að fjalla mjög ítarlega um þá þætti sem þar koma fram enda er ég í öllum meginatriðum sammála flestu því sem hæstv. utanrrh. sagði í þessari löngu og ítarlegu ræðu. Ég ætla í þeim fáu orðum sem ég mun hafa í kvöld um þetta efni að fjalla um þrjá eða fjóra þætti sem hér hafa verið til umræðu. Ég vil þá fyrst víkja nokkuð að öryggismálum, aðeins fjalla um umhverfismál, norræna samvinnu og svo síðast að þeim málum sem helst tengjast þróuninni í Evrópu og stöðu Íslands gagnvart því sem þar er að gerast. Eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh. og kemur glöggt fram í skýrslu hans hafa orðið hreint ótrúlegar breytingar í öllum öryggismálum í okkar heimshluta, Evrópu. Það er ekki vafi á því að þessar umfangsmiklu breytingar munu hafa mikil áhrif á framtíð Atlantshafsbandalagsins og á varnarsamvinnu Íslands og Bandaríkjanna. Það er óhjákvæmilegt fyrir okkur að átta okkur á hverjir séu varanlegir öryggishagsmunir þjóðarinnar óháð breyttum aðstæðum, hverju megi breyta og á hvaða grunni verði að byggja áfram. Þetta er nákvæmlega það sem bandamenn okkar og nágrannar eru að gera þessa dagana og vikurnar og mánuðina. Þær miklu orrahríðir, þær miklu styrjaldir sem menn háðu hér fyrr á öldinni í tvígang sýndu og sönnuðu glöggt að grundvallarhagsmunir Íslendinga og Íslands í varnar- og öryggismálum lúta fyrst og fremst að því að stöðugleiki ríki á meginlandi Evrópu og jafnframt að varnir Íslands séu tryggðar í samstarfi við Atlantshafsveldin, Bretland og Bandaríkin, einkum þó Bandaríkin. Það eru varanlegir hagsmunir okkar í þessum efnum að tryggja þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu. Varanlegir hagsmunir okkar mætast á þeim vettvangi og ég vil næstum segja einungis þar í þessum efnum. En Atlantshafsbandalagið tryggir jafnframt að okkar mikilvægasti bandamaður um langan tíma, Bandaríkin, taki beinan og öruggan þátt í öryggismálum Evrópu og haldi þar úti herstöðvum og hersveitum. Með allt þetta í huga þá höfum við tekið jákvætt í tilboð ríkja Vestur-Evrópusambandsins um aukaaðild þeirra Evrópuríkja sem eru innan NATO en eru ekki í Evrópubandalaginu. Það eru auk okkar, Norðmenn og Tyrkir. Verði aukaaðilum veitt þau réttindi sem nú virðist mega búast við er í mínum huga ekki vafamál að sú aðild verður varanlegum íslenskum öryggishagsmunum mjög til framdráttar og við eigum, auðvitað eftir yfirvegun, að taka jákvætt tilboði um slíka þátttöku. Ég lít þannig á að aukaaðild komi annars vegar í veg fyrir að við verðum að velja á milli tveggja meginstoða Atlantshafsbandalagsins, þ.e. Evrópubandalagsríkjanna annars vegar og Norður-Ameríku, Bandaríkjamanna og Kanadamanna, hins vegar eða hafa minni vægi að öðrum kosti í NATO og evrópskum öryggismálum. Við hvorki viljum né að mínu mati getum valið þar á milli. Aukaaðild veitir okkur því möguleika á að hafa áhrif í NATO og jafnframt að hafa áhrif í öryggismálum Evrópu. Ég lít einnig þannig á að aukaaðild komi til skemmri tíma í veg fyrir að við þurfum að gera upp á milli þess að skipa okkur í þessum efnum í hóp EB-ríkja annars vegar og hins vegar NATO-ríkja og hins að glata mikilvægum tækifærum til áhrifa. Eina leiðin sem kemur til greina önnur en aukaaðild, vilji menn ekki hætta á að missa áhrif, er að stórauka samvinnu við Bandaríkin og fjarlægjast Evrópu. Það fellur að mínu mati ekki að íslenskum öryggishagsmunum né að vilja Íslendinga sem Evrópuþjóðar. Til lengri tíma litið er hætta á því að samþróunin í Evrópu og ólíkar skoðanir EB ríkja á því hvert skuli vera hlutverk einstakra stofnana í álfunni dragi úr vægi NATO. Vestur-Evrópusambandið kann, vegna frekari stækkunar og samruna EB og vegna innanhússpólitíkur í EB, að þróast andstætt hagsmunum NATO. Það gæti gerst þannig að samráð og ákvarðanir EB-ríkja í NATO færðust alfarið á vettvang EB og þau mættu til funda í NATO og RÖSE með ákveðna afstöðu án raunverulegs samráðs við önnur NATO-ríki. Hins vegar mætti segja að þau mundu í þeirri stöðu jafnframt vilja halda NATO áfram sem einhvers konar tryggingafélagi í bakgrunni Evrópumálanna fremur en pólitískum vettvangi. Ég tel að hvorki við Íslendingar né Bandaríkjamenn gætu sætt sig við slíkt ástand. Ég lít þannig á að án Bandaríkjamanna og hersveita þeirra í Evrópu og a.m.k. skuldbindinga um liðsauka sé tilveru NATO mjög í hættu stefnt. Ég tel hins vegar að okkur muni gefast kostur á að halda áfram á vettvangi EB-ríkja að vinna að þeim hagsmunum okkar að Atlantshafsbandalagið skipti áfram máli í Evrópu og þar með tengslin yfir hafið milli Evrópu og Norður-Ameríku. NATO hefur á margan hátt tekist mjög vel að hasla sér pólitískan völl við nýjar aðstæður. Samvinnuráð bandalagsins með nýfrjálsu ríkjunum er m.a. til marks um það. Hér hefur NATO notið velgengni sinnar, notið góðs skipulags og áratuga samráðsvenja og þess að mörg nýfrjálsu ríkjanna hafa mikinn hug á að ganga í bandalagið. Þessi ríki gera sér grein fyrir mikilvægi bandalagsins og þess að það tryggir áframhaldandi beina þátttöku Bandaríkjanna í öryggismálum Evrópu. Breytingar í álfunni og samrunaþróunin í Evrópubandalaginu valda því þó að ekki er sjálfgefið að pólitískt vægi Atlantshafsbandalagsins í Evrópu sé tryggt. Fari svo að það minnki að ráði gæti verið grafið undan áhuga Bandaríkjamanna á bandalaginu og undan tengslum yfir hafið og þar með þeim vettvangi sem skiptir Íslendinga mestu í öryggismálum. Ég lít þannig á að ekkert komi í staðinn fyrir þau tengsl. Þótt vissulega megi búast við, eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh., verulegri fækkun í norðurflota Rússa og þótt flest bendi til að hann haldi sig áfram að langmestu leyti á heimaslóð og dragi enn frekar úr umsvifum á úthafinu, þá þarf engu að síður, hér eftir sem hingað til, að tryggja varnir siglingaleiðanna yfir Norður-Atlantshaf. Það má hins vegar gera með mun minni viðbúnaði en áður. Þess er þegar farið að gæta að fækkað hafi í herstyrk Keflavíkurstöðvarinnar og ekki er unnt að útiloka frekari samdrátt. Mikilvægum herþotum hefur verið fækkað og nú síðast hefur hátæknivæddum eftirlitsflugvélum verið skipað annars staðar, a.m.k. eftir mitt þetta ár, og munu ekki verða hér nema samkvæmt sérstakri ákvörðun ef atburðir eru taldir réttlæta slíkt. Eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh. er tímabært að eiga viðræður við bandarísk stjórnvöld um hverjir séu varanlegir hagsmunir Íslands og Bandaríkjanna á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum almennt og hvort og hvernig þurfi að aðlaga varnarsamstarfið að breyttum aðstæðum og hvernig varnir Íslands verði tryggðar áfram og hver verði framtíðarskipan í öryggismálum okkar og nánustu bandamanna okkar. Hv. 8. þm. Reykn. og reyndar hv. 10. þm. Reykv. ræddu nokkuð um þessa breyttu stöðu sem tengist öryggismálum okkar. Hv. 8. þm. Reykn. ræddi um einhliða afvopnun sem hefði verið baráttumál sumra en væri orðin viðtekinn háttur og menn kepptust hver á fætur öðrum um að ná sem mestum árangri og standa sem fremst í þeim efnum en áður hefði slíkt verið talin bannvara í umræðum um utanríkismál. Auðvitað veit þessi hv. þm. að aðstæðurnar eru allar aðrar. Það er fyrst eftir hrun Sovétríkjanna sem Vesturveldin telja að komi til álita að vera með einhliða afvopnun. Þeir sem börðust fyrir einhliða afvopnun á sínum tíma, þegar kalda stríðið stóð sem hæst, hvöttu til þess að Vesturlöndin afvopnuðust einhliða meðan sú ógn og sá ógnvænlegi herafli, gereyðingarherafli, var austur þar og laut enn þá stjórnkerfi sem byggt var á alræðiskerfi kommúnismans. Þessir tveir hv. þm. sem ég nefndi spurðu: Hvar er óvinurinn? Ég hygg að báðir hv. þm. hafi orðað það eins: Hvar er óvinurinn? Fyrir hverjum er verið að verja Ísland og hugsanlega Evrópu og Bandaríkin? Það má kannski segja að óvinurinn í augnablikinu sé óvissan og vopnin eru þar, upplausnin er þar sem vopnin eru. Óvissan er mikil, því miður, enn þá. Í raun hefðu hv. þm. jafnframt getað spurt aðra en okkur. Það hefði mátt spyrja bæði Havel og Valesa sem vilja ganga í Atlantshafsbandalagið og vilja hafa það bandalag sterkt og vilja tryggja bandaríska nærveru í Evrópu. Það mætti spyrja þessa aðila: Hvar er óvinurinn? Ég býst við að þessir aðilar mundu svara með áþekkum hætti og ég hef hér gert. Hv. 8. þm. Reykn. upplýsti okkur, að ég hygg einum sjö sinnum, um að jörðin væri hnöttur og var það út af fyrir sig gagnlegt að fá það inn í umræðuna. Það kom hins vegar fram hjá honum að allt fram undir 1950 --- ef ég skildi það rétt --- hefði verið kennt á Ísafirði að jörðin væri flöt. Ég á bágt með að trúa þessu en allt getur gerst og ef önnur kennsla á þeim stað hefur verið með svipuðum hætti skýrir það nokkuð hvers vegna menn hafa fengið ýmsar dularfullar hugmyndir og setið uppi með þær.

Þetta var óhróður.

Mér skilst að aðeins séu 30 ár síðan það var hrakið á Ísafirði að jörðin væri flöt. Mig langar, virðulegi forseti, að víkja örfáum orðum að þætti sem ég tel mikilvægan í umræðu sem þessari. Ég er sammála því sem kom fram í þeim efnum hjá ýmsum þingmönnum, nú síðast hjá hv. 10. þm. Reykv., að mál eru að snúast þannig að umhverfisþættir og umhverfismál eru að vera hvað mikilvægustu þættir sem menn hljóta að horfa til þegar utanríkismál eru rædd svo merkilegt sem það nú er. Þrátt fyrir að það hafi vissulega verið lengi og séu enn vísindalegir óvissuþættir um margt virðist nokkuð breið samstaða vera að skapast meðal sérfræðinga, leikmanna, stjórnmálamanna, um að umhverfisspjöll hvers konar sé alvarlegur og vaxandi alþjóðavandi sem nauðsynlegt sé að taka fastari tökum á alþjóðavettvangi en gert hafi verið. Það er reyndar, eins og fram hefur komið, kveðið sífellt fastar að orði. Sumir telja jafnvel að vistkerfi jarðarinnar sé beinlínis ógnað verði ekkert að gert og hafa menn þá einkum talað um svonefnd gróðurhúsaáhrif þó að sjálfsagt sé enn svo að slík áhrif er erfitt að meta. Við Íslendingar höfum enn þá að miklu leyti sloppið við utanaðkomandi mengun. Þrátt fyrir það held ég að það sé ekki vafi í huga neins í þessum sal að mengun, eða réttara sagt vernd hafsvæða okkar gagnvart mengun, er eitt af okkar allra brýnustu og stærstu hagsmunamálum. Þetta á auðvitað við um hafsvæðið í kringum landið en einnig miklu víðar. Það er ljóst að mengun annars staðar kynni að skaða ímynd sjávarvöru almennt. Það eru reyndar fréttir um það einmitt þessar vikurnar að ímynd sjávarvöru hafi skaðast á mikilvægum mörkuðum og auðvitað getur slíkt valdið okkur miklu tjóni. Þótt verndun hafsins verði best leyst með svæðisbundinni samvinnu þá er ljóst að mínu mati að við eigum mikið undir alþjóðlegu samstarfi á þessu sviði. Svæðisbundna samninga sem snerta okkar hafsvæði þarf að gera skilvirkari og fljótvirkari. Sönnunarbyrði um umhverfishættu hvílir nú yfirleitt á þeim sem óttast mengun en ekki öfugt. Þessu þyrfti að breyta. Menn tala um það að hafinu stafi einnig hætta af gróðurhúsaáhrifum og þynningu ósonlagsins sem mikið er um rætt. Við eigum auðvitað þá hagsmuni að koma í veg fyrir að slíkar hættur myndist og aukist sameiginlega með öllum ríkjum heims og þessi vandamál verða eingöngu leyst með samvinnu þeirra allra. Umhverfisvá getur einnig aukið spennu milli ríkja og ríkjahópa og ógnað alþjóðlegu öryggi. Umhverfisvandi verður þannig að mínu mati ekki leystur nema í nánari og umfangsmeiri alþjóðasamvinnu en hingað til hefur þekkst. Þar standa vissulega mjög margar pólitískar hindranir í veginum. Pólitísk tregða á rætur í vísindalegum óvissuþáttum um stöðu mála og óvissuþáttum um afleiðingar umhverfisvanda og í þeim kostnaði sem fylgja mundi mjög mörgum róttækum hugmyndum um umhverfisvernd. Hún á einnig rætur í alþjóðakerfinu sjálfu. Þar skortir vísi að því framkvæmdarvaldi sem alþjóðastofnanir þyrftu óhjákvæmilega að hafa til að fást við alvarlega umhverfisvá. Ég hygg að það sé kostur og í raun fagnaðarefni að umhverfismál virðast vera á leið til að verða eitt af meginsviðum á vettvangi alþjóðamála. Þau eru einnig ólík hefðbundnum alþjóðamálum, m.a. vegna þess að lausn umhverfisvanda er fremur komin undir einstaklingum, fyrirtækjum og stofnunum en ríkisstjórnum. Alvarlegustu hætturnar fyrir umhverfið eins og gróðurhúsaáhrif, þynning ósonlagsins og margs konar mengun sem berst milli ríkja ráðast ekki af ákvörðun ríkisstjórna heldur af friðsamlegum starfa milljóna manna sem þeir teljan nauðsynlegan til að tryggja sín lífskjör. Umhverfismál eiga því við miklu fjölbreyttari og flóknari hagsmuni innan ríkja en öryggismál og hefðbundin efnahagsmál gera. Þá er utanaðkomandi umhverfisvá óháð landamærum ríkja á allt annan hátt en önnur utanaðkomandi ógn. Slíkar tilfinningar koma iðulega upp. Ég hygg að við höfum mörg hver fengið slíka tilfinningu þegar fréttir bárust, sem betur fer voru þær orðum auknar, um það sem hafði gerst í Rússlandi í námunda við vinaþjóð okkar, Finna. Engin landamæri, enginn her stöðvar vá af því tagi. Umhverfisvá af þessu tagi bitnar á ríkjum óháð gerðum þeirra og jafnt á andstæðingum sem bandamönnum. Að kjarnorkuvopnum frátöldum má verjast árásum annarra með hervörnum. Þá er hægt að hafa stefnu gagnvart umheiminum, draga á ýmsan átt úr utanaðkomandi efnahagsáhrifum og jafnvel einangra sig frá sumum þeirra. Eins og ég sagði er ekkert af þessu unnt að gera gegn utanaðkomandi umhverfisvá. Þá skipta aðgerðir í einu ríki gegn mengun, súru regni sem nefnt var hér fyrr í kvöld, hafmengun, kjarnorkuslysum og þess háttar litlu máli ef önnur ríki fara ekki að dæmi þess. Mengunarvarnir í efnahagslögsögu eins ríkis gera miklu minna gagn en ella ef ekki er samkomulag milli margra ríkja um að vernda hafið utan lögsögunnar. Loks er það ekki eingöngu svo að umhverfisvá nái milli ríkja. Hún nær jafnvel, eins og nú er um talað þó að sjálfsagt skorti enn vísindalega þekkingu, inn í efstu lög gufuhvolfsins og getur með þeim hætti leitt til loftlagsbreytinga um alla veröldina. Nú stendur fyrir dyrum ráðstefna Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun. Það bendir að vísu margt til þess að samþykktir þessarar ráðstefnu, Ríó-ráðstefnunnar, verði almennt orðaðar. Margir sérfræðingar munu þeirrar skoðunar að ekki eigi að setja markið hærra á þessu stigi, til þess séu pólitískar hindranir enn of miklar vegna kostnaðar af róttækum aðgerðum um leið og veruleg vísindaleg óvissa ríki um stórmál eins og gróðurhúsaáhrifin. Of metnaðarfull áætlun mundi leiða til harkalegs ágreinings og yrði einfaldlega ekki framkvæmd. Um leið er mjög mikilvægt að ná fram sameiginlegri yfirlýsingu ríkja heims þess efnis að umhverfisvá sé hnattrænt vandamál og viljayfirlýsing um að hafist verði handa. Ég vil ítreka það í umræðu um skýrslu um utanríkismál að ég tel þennan þátt, umhverfismálin, verða í framtíðinni mikilvægasta þátt sem taka eigi til umræðu í tengslum við skýrslu af þessu tagi. Ég ætla að víkja fáeinum orðum að Norðurlandaráðssamstarfinu sem menn hafa rætt hér. Enginn vafi er á því og ég hygg að það skynji flestir að þetta samstarf er á tímamótum. Það er að taka breytingum og því miður fáum við ekki mjög miklu um það ráðið. Ég vil þó fullyrða að Íslendingar, jafnt ríkisstjórn sem þeir þingmenn sem mest hafa haft sig í frammi, hafa allir beitt sér í þá áttina að reyna að tryggja stöðu norræns samstarfs og tryggja það að það samstarf verði fyrir sem minnstum hnekki. Þeir sem sátu Norðurlandaráðsþing í Helsinki á dögunum hljóta að hafa fundið glöggt að áhugi manna þar er að beinast í aðrar áttir. Ég er að vísu ekki góður dómari í þeim efnum, ég hef ekki farið á slíkt þing áður, en hygg þó að ég geti sagt rétt eins og aðrir að það fór ekki fram hjá neinum að suðrið kallaði á athygli manna. Það var tímanna tákn að kanslari Þýskalands hélt aðalræðu á þessu þingi, mjög ákveðna ræðu, kannski mætti segja afskiptasama ræðu, en það bar ekki á því að þingfulltrúar almennt séð bæru sig undan því. Og við Íslendingar sem þarna vorum, a.m.k. tala ég þar fyrir mig, fundum glöggt að áhuginn var allur í þessa áttina. Auðvitað töluðu menn fagurlega áfram um norrænt samstarf, vináttu frændþjóðanna og mikilvægi þess að menningarleg tengsl og önnur samskipti yrðu öflug hér eftir sem hingað til en það var engu að síður nokkuð holur hljómur í allri þeirri umræðu. Forsætisráðherrar Norðurlandanna skipuðu eftir fund í Maríuhöfn í fyrra sérstakan samstarfshóp til þess að gera tillögur um það með hvaða hætti mætti vinna að sameiginlegum málum Norðurlandanna í framtíðinni. Aðeins fyrri hluta þeirra tillagna hefur verið skilað og þær kynntar og jafnvel í þeim tillögum og umræðum um þær finna menn enn þau áhrif sem umræðan í suðurátt hefur. Ég vil nefna dæmi í þessum efnum. Menn tala um að auka vægi ríkisstjórnanna og auka vægi þess lands sem hverju sinni fer með forustu eða undirbýr Norðurlandaráðsþing. Þegar umræða um þetta atriði kom sögðu menn nauðsynlegt að hafa ekki bara formann heldur jafnframt varaformann í þessu nýja kerfi. Og hvernig stóð á því? Jú, vegna þess að flest benti til þess að Ísland yrði eitt utan við Evrópubandalagið í framtíðinni og margt benti til þess að umræðan um þau mál sem tengdust Evrópubandalaginu yrði fyrirferðarmest og þá væri eðlilegt að varaformaðurinn tæki yfir þegar þau mál væru rædd á sameiginlegum fundum forsætisráðherranna þegar Ísland væri í forsæti. Þegar ræddar voru tillögur um það að styrkja norrænt samstarf í tilefni þeirra breytinga sem orðið hafa, þá höfðu þær breytingar strax á umræðustiginu áhrif á þessar nýju tillögur. Út af fyrir sig var ekki allt neikvætt sem gerðist á þessu þingi. Ég tel til að mynda jákvæða þá tillögu sem hv. 1. þm. Austurl. flutti og fékk samþykkta. Ég tel að með þeim hætti getum við og eigum að vinna að málefnum Norðurlandanna og sannfæra okkar vinaþjóðir um mikilvægi þess að halda því samstarfi öflugu áfram. Ég vil þá fara úr þessu umræðuefni yfir í það fjórða sem ég vil nefna og heilmikið hefur verið rætt hér í tengslum við þessa umræðu um utanríkismál, ekki vegna þess að ég sé þeirrar skoðunar að þessi breyting á norrænu samstarfi ein og sér eigi að leiða til þess að við eigum að breyta um okkar afstöðu í þeim efnum. Ég vil reyndar í upphafi umræðu um þennan þátt nefna að í sjálfu sér er ekkert óeðlilegt að veruleg umræða fari fram um þennan þátt í skýrslu um utanríkismál en þó vil ég geta þess að ég tel að segja megi að umræða um Evrópskt efnahagssvæði, ég tala ekki um umræðu um aðild að Evrópubandalaginu, sé kannski frekar innanríkispólitískt mál en utanríkispólitískt mál. Ég vil færa rök fyrir því. Ég tel til að mynda að áður en menn taka ákvörðun um það að taka þátt í samfloti EFTA-ríkja um Evrópskt efnahagssvæði, þá sé slík umræða í raun miklu frekar innanríkisumræða en utanríkisumræða vegna þess að þá fara menn yfir þau atriði sem sú ákvörðun hefur áhrif á innan lands, efnahagsmál í víðum skilningi, skattamál, sjávarútvegsmál, landbúnaðarmál, iðnaðar- og verslunarmál og önnur slík atriði enda er það svo að það voru forsætisráðherrar landanna sem leiddu fundina í Ósló þegar lagt var upp í umræðun um Evrópska efnahagssvæðið. Þegar hins vegar meginafstaða hefur verið tekin um það að ganga til slíkra viðræðna má segja að málið breytist í utanríkismál. Þegar taka þarf upp viðræður við aðrar þjóðir um samning af því tagi fer málið yfir á vettvang utanríkismála. En meðan málin eru í þessari grundvallarumræðu er umræðan, að mínu viti, frekar um innanríkismál en utanríkismál enda tengist og teygist umræða af þessu tagi inn á alla þætti þjóðlífsins. Hún getur gerbreytt þeim eins og menn vita og hefur gríðarleg áhrif hvort sem er talað um sjávarútveg, landbúnað eða aðrar grundvallaratvinnugreinar landsins, efnahagsmál, skattamál eða önnur slík atriði. Í kvöld og fyrr í dag hafa menn rætt um afstöðuna til Evrópubandalagsins og hver sé afstaða ríkisstjórnarinnar í þeim efnum. Ég tel að það sé í sjálfu sér enginn vafi um afstöðuna hvað það snertir. Aðild að Evrópubandalaginu er ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar. Það er ekki ástæða fyrir Íslendinga að leggja inn aðildarumsókn núna til að sjá hvernig tekið verður í okkar sérkröfur. Það verður ekki gert vegna þess eins að önnur EFTA-ríki og Norðurlönd eru á leið í aðildarsamninga. Hin EFTA-ríkin eru ekki bara að knýja dyra hjá EB til að sjá hvað er innan dyra, ekki einu sinni Finnar þótt finnska ríkisstjórnin hafi sett vissa fyrirvara í umsókn sinni. Hin EFTA-ríkin vita allvel hvað þar er innan dyra og hafa komist að þeirri niðurstöðu að það sé þeim í öllum aðalatriðum þóknanlegt. Þau hafa með öðrum orðum tekið grundvallarákvörðun um að eiga fulla aðild að samrunaþróuninni í Evrópubandalaginu. Þau meta það sem sagt þannig að ávinningurinn sé meiri en kostnaðurinn. Kostnaðurinn, ef við getum notað það orð innan gæsalappa kannski, hefur orðið sveigjanleg afgangsstærð í samningnum ef þannig má að orði komast. En þótt aðild að Evrópubandalaginu sé ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar er staða Íslands við breyttar aðstæður í alþjóðamálum auðvitað á dagskrá. Það segir sig sjálft. Þar vegur þungt þróun mála í Evrópu. Ég benti á í ræðu fyrir rúmum tveimur vikum, sem til hefur verið vitnað, að ekki væri til neins að láta sem svo að ekki skipti máli fyrir íslenska utanríkisstefnu og hagsmunagæslu að við stöndum utan Evrópubandalagsins. Svo lengi sem við erum ekki aðilar að EB hefði það áhrif á íslenska utanríkisstefnu, framkvæmd hennar og hagsmunagæslu. Um það þarf ekki að deila og við því þarf að bregaðst. Auðvitað hafa menn úr öllum flokkum og forustumenn allra flokka verið að skoða kosti og galla aðildar að EB. Slíkt er auðvitað forsenda þess að menn hafa treyst sér til að taka afstöðu í öllum meginatriðum til þess hvort aðild fyrir Íslendinga sé æskileg eða óæskileg. Menn hafa auðvitað verið að skoða slíka kosti og það hlýtur að verða gert áfram. Slík athugun hefur að hluta til átt sér stað í sambandi við umræður um EES-samningana sem hófust 1989. Og slík skoðun hefur auðvitað átt sér stað hjá íslenskum stjórnvöldum þegar þau eru að kanna hvað felist í aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu. Ég sagði einnig í þessari ræðu minni, sem ég nefndi áðan, að Íslendingar þyrftu að horfa til umheimsins með opnum huga, staða okkar krefðist þess að allir kostir væru skoðaðir þannig að við gætum sjálf metið kostnað og ávinning af því hvernig við tengdumst umheiminum og tækjum á okkur skuldbindingar þar. En við erum á hinn bóginn ekki komin á sama stað og önnur EFTA-ríki í endurmati á stöðu og möguleikum þjóðarinnar við breyttar aðstæður. E.t.v. gerum við það aldrei vegna sérstöðu okkar almennt en einkum vegna grundvallarkröfunnar um yfirráð yfir fiskstofnunum og að þau hljóti ætíð að vera í okkar höndum. Ungur fræðimaður kom á dögunum í sjónvarp. Hann hafði rannsakað, sem lokaverkefni í lagadeildinni hygg ég, sjávarútvegsstefnu Evrópubandalagsins. Hann var að ræða það að út af fyrir sig þyrfti hin sameiginlega sjávarútvegsstefna Evrópubandalagsins ekki að vera í veginum fyrir því að Íslendingar sæktu um aðild að því bandalagi vegna þess að Íslendingar mundu að öllum líkindum fá mjög sterka og mikla úthlutun úr sameiginlegum kvóta vegna hefðaréttar og einhæfni íslensks atvinnulífs. Þetta er allt gott og blessað. En ég get ekki séð það fyrir mér, ég segi það alveg eins og er, að Íslendingar mundu nokkru sinni una því að þurfa að sækja um það til erlends valds, til Brussel, hvort þeir mættu veiða við Íslandsstrendur þótt búast mætti við að það sem skammtað yrði væri mjög ríflegt. Ég get ekki séð það fyrir mér að Íslendingar gætu nokkru sinni samþykkt þá stöðu. Það er út af fyrir sig alveg rétt að ríkisstjórnin hefur ekki hafnað aðild að EB fyrir fram og auðvitað getur hún ekki fyrir fram fullyrt að samningar geti ekki tekist um aðild sem tryggðu yfirráð okkar yfir þessari meginauðlind þjóðarinnar. Við höfum á hinn bóginn sagt það ítrekað að aðild að EB sé ekki á dagskrá vegna þess að fyrir okkur felst meiri ávinningur í EES-samningunum en fyrir hin EFTA-ríkin sem eru iðnríki. Þá er það svo að þótt eðlileg og nauðsyleg umræða um aðlögun íslenskrar utanríkisstefnu að breyttum aðstæðum sé hafin er hún skammt á veg komin, einkum þegar sleppir áþreifanlegum viðskiptahagsmunum. Því verður örugglega áframhaldandi umræðu um mat á stöðu þjóðarinnar ekki beint á þessu stigi í einn farveg öðrum framar og alls ekki vegna þess eins að önnur EFTA-ríki, sem um margt eru ólík okkur, hafa tekið tilteknar ákvarðanir um hvernig þau verði að aðlagast breyttum aðstæðum. Það hefur ekkert gerst í grundvdallaratriðum síðustu daga eða vikur sem gefur okkur tilefni til kúvendingar í stefnu okkar í þessum efnum enda hefur engin slík kúvending átt sér stað eins og hæstv. utanrrh. tók skýrt fram í ræðu sinni fyrr í dag. Því var haldið fram fyrr í dag, af hv. 7. þm. Reykn., að hæstv. utanrrh. hefði dáleitt sjálfan sig inn í EB, eins og ég hygg að það hafi verið orðað. Þessi ummæli voru felld með vísun til inngangs hans í skýrslu um utanríkismál. Það er nú fróðlegt að lesa sumt af því sem þessi ágæti maður, hæstv. utanrrh., sem á að vera með þessa EB-glýju í augunum segir einmitt í þessum sama inngangi. Hann segir til að mynda, með leyfi forseta: ,,En jafnvel þótt EB takist að endurskoða fiskveiðistefnu sína með svo róttækum hætti að hún tryggði hagkvæma nýtingu fiskstofna, stendur grundvallarvandinn eftir óleystur. Hann er sá að framkvæmdastjórnin í Brussel hefði fullt vald yfir fiskveiðistjórnun frá 12 upp í 200 mílur og ákvarðanir um úthlutun veiðiheimilda yrðu teknar þar. Vissulega má vera að í ,,hinni fögru veröld`` Evrópu framtíðarinnar verði öll samskipti byggð á gagnkvæmu trausti og sanngirni. En hætt er við að Íslendingar muni seint taka það trúanlegt að hægt sé að bera traust til ákvarðana sjávarútvegsráðherra bandalagsþjóða um réttláta og skynsamlega nýtingu auðlindarinnar þegar þess er gætt að slíkar ákvarðanir skipta þá litlu máli en geta varðað okkur líf eða dauða.`` Það er ekki mikil EB-glýja í þessum orðum sem koma fram í inngangi hæstv. utanrrh. Og hann segir enn með leyfi forseta: ,,Það er fræðilegur möguleiki að í raun verði unnt að tryggja áframhaldandi yfirráð yfir eigin fiskveiðiauðlindum, jafnvel innan vébanda núgildandi fiskveiðistefnu EB. En vígstaðan gæti orðið erfið ef eitthvert aðildarríkið sækti það fast að fá fiskveiðiheimildir, meðan ekki væru skýr ákvæði sem tryggðu Ísland þessi yfirráð. Það yrði þungur róður að fá slík ákvæði staðfest í aðildarviðræðum.`` Og enn segir hæstv. utanrrh: ,,Þegar við þetta bætast öll þau stjórnsýslulegu vandamál sem tengjast því að fámenn þjóð með eigið tungumál gerist aðili er enn ólíklegra að forráðamenn EB vilji mikið á sig leggja til þess að greiða Íslandi leið inn í EB á ásættanlegum kjörum, jafnvel þó svo að einhverjir bandamenn kynnu að vera þar innan dyra.`` Það er ekki hægt að segja að sá sem skrifar þennan texta sé með mikla EB-glýju í augunum þegar hann lætur hann frá sér. En út af fyrir sig er rétt að einstaka setningar í inngangi hæstv. utanrrh. kunna að vekja spurningar og ég er ekki í vafa um að það hafi verið tilgangur hans að vekja spurningar og vekja umræður í þeim efnum. Þannig get ég sagt að ég er ekki sáttur við þá setningu sem vitnað var til hér á bls. 12 og hv. 8. þm. Reykn. gerði að umtalsefni sem hljómar svo, með leyfi forseta: ,,Hinar pólitísku forsendur, sem leiddu til EES-samninganna, virðast ekki eiga við lengur, hvorki við EB né EFTA.`` Ég tel að þarna sé of fast að orði kveðið. Ég er miklu meira sammála því sem kemur fram í þessari sömu skýrslu á bls. 15 þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Það fer því fjarri að samningurinn um EES hafi verið til einskis. Ekkert getur komið í stað EES fyrir EFTA-ríkin þegar til skamms tíma er litið og sá skammi tími gæti staðið allt til ársins 1997. EES tryggir að eftir 1993 verði EFTA-ríkin ekki síður vænn kostur en EB fyrir fjárfestingar, bæði á sviði iðnaðar og þjónustu. EES hefur einnig haft áhrif á efnahagsleg tengsl EFTA-ríkjanna innbyrðis og tryggt að ekki verði settar upp nýjar viðskiptahindranir þegar einhver EFTA-ríkjanna gerast aðilar að EB. Þá fer því fjarri að fullvíst sé að öll EFTA-ríkin muni ná samnignum um aðild að EB. Fyrir þau ríki, sem kjósa að standa áfram utangarðs, mun EES hafa úrslitaþýðingu. Þegar öllu er á botninn hvolft hefur EFTA á undanförnum 20 árum fremur miðast við að skilgreina tengsl EFTA og EB en tengsl EFTA-ríkjanna innbyrðis. Fyrir þau ríki, sem ekki hyggja á aðild, mun EES verða sá rammi um verslun og viðskipti sem tryggir að viðskiptaaðilum verði ekki mismunað jafnvel þótt breyta þurfi ákvæðum samningsins um stjórnun og stofnanir þegar til lengri tíma er litið.`` Ég tel að hér sé talað með mjög afgerandi og skýrum hætti og er algerlega sammála þessum orðum og eins því sem er á bls. 17, með leyfi forseta: ,,Evrópska efnahagssvæðið tekur til jákvæðari og framsæknari hluta viðskiptafrelsis EB en tekur ekki til þátta sem enn eru undirseldir gömlu verndarhyggjuhugmyndinni, þ.e. landbúnaðarstefnu og fiskveiðistefnu EB.`` Allt þetta finnst mér skjóta stoðum undir þá niðurstöðu mína að ekki sé hægt að túlka á neinn veg þennan inngang utanrrh. með þeim hætti sem gert hefur verið, fjarri því, og þau orð hans standi sem eru og mín orð að stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum hafi ekki verið breytt. Hv. 10. þm. Reykv. nefndi áðan hvort ríkisstjórnin hefði einhverjar upplýsingar sem gæfu tilefni til svartsýnis um það að EES-samkomulagið mundi endalega komast í höfn. Við höfum engar slíkar upplýsingar. Hins vegar höfum við því miður þá forsögu sem orðin er nokkur og þau vonbrigði sem orðin eru nokkur. Þess vegna er að mínu viti eðlilegt að menn hafi fyrirvara. Ég man ekki betur en bæði hæstv. utanrrh. og ég höfum verið sakaðir um það hér fyrr, kannski að einhverju leyti með réttu, að hafa verið of bjartsýnir um það að EES-samningurinn væri í höfn. Við töldum okkur þá hafa tilefni til þeirrar bjartsýni en reynslan hefur kannski kennt okkur það að vera varkárari, tala varlegar og utanrrh. hefur sagt, og það er ekki hægt að gagnrýna hann fyrir það, að með hliðsjón af því telji hann eðlilegt að láta það sjónarmið koma fram sem hann hefur látið koma fram í inngangi sínum og í umræðum sínum í dag. En auðvitað getum við séð allmarga þætti sem geta haft áhrif í þessum efnum. Hv. þm. hafa vitnað í skoðanakannanir um þjóðaratkvæðagreiðsluna í Danmörku um Maastricht-samkomulagið og það kemur í hug að þegar það samkomulag var kynnt í Danmörku þá lýsti forsætisráðherra Danmerkur því yfir ef ég man rétt að yrði það samkomulag fellt þá teldi hann að Danmörk yrði að segja sig úr Evrópubandalaginu. Kannski er þarna eitthvað ofsagt hjá þessum ágæta forsætisráðherra, kannski yrðu fyrstu viðbrögðin ekki önnur en þau að hann yrði að segja af sér og menn mundu bíða eitthvað með það að segja Danmörku úr Evrópubandalaginu. En ef svo færi að Danir mundu hafna þessu samkomulagi í þjóðaratkvæðagreiðslu þá teldi ég algerlega víst að sú niðurstaða hefði heilmikil áhrif. Hvaða áhrif hefði slík niðurstaða á almenningsálitið t.d. í Noregi? Hvaða áhrif hefði slík niðurstaða á almenningsálitið í öðrum EB-löndum ef Danmörk hefði hafnað samkomulaginu með þessum hætti? Hvaða áhrif mundi slík niðurstaða hafa á inngöngu nýrra ríkja í Evrópubandalagið? Ég er ekki í vafa um að það hefði gríðarleg áhrif í þeim efnum. Ég tel, virðulegi forseti, að aðalatriðin í Evrópuumræðunni og stöðu hennar a.m.k. gagnvart ríkisstjórninni séu ljós. Engin fjöður hefur verið yfir það dregin, hvorki af hæstv. utanrrh. né mér að samningsgerðin um EES er forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Hvergi hefur verið sagt að Íslendingar séu að huga að því að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og síst á þeirri forsendu einni að önnur EFTA-ríki hafi sótt um aðild. Ég tel að það séu í sjálfu sér engin rök vegna mismunandi aðstöðu ríkjanna sem ég hef áður rakið. Á hinn bóginn hefur átt sér stað eðlilegt mat á stöðu þjóðarinnar við breyttar aðstæður eins og hæstv. utanrrh. nefndi. Ég tel reyndar að það mat hafi hafist með EES-samningnum fyrir þremur árum og ég tel eðlilegt eins og hæstv. utanrrh. að það mat haldi auðvitað áfram. Í sjálfu sér má segja að ríkisstjórnin hafi engu hafnað fyrir fram en EB-aðild er ekki á dagskrá og ekkert hefur gerst nýlega sem í sjálfu sér setur aðild á dagskrá, enda hefur slíku ekki verið haldið fram af hæstv. utanrrh. En um leið er augljóst að úttekt á því hvað EB-aðild hefði í för með sér er og hefur verið óhjákvæmilegur hluti af því að meta stöðu þjóðarinnar við gerbreyttar aðstæður. Ég vil vekja athygli á því að auðvitað hefur gríðarmikil úttekt átt sér stað þegar í tengslum við EES-samningana og hún hefur skarast og mjög lotið að því í mörgum efnum hvaða áhrif EB-aðild mundi hafa. Það er óhjákvæmilegt að slíkt fylgist að og það hefur komið glögglega fram í þeim fjölda úttekta sem gerðar hafa verið. Ég vil nefna úttekt á áhrif EES á íslenskan sjávarútveg, úttektaráhrif á innri markaði EB á íslenskan iðnað, skýrslu um þjóðhagsleg áhrif EES, skýrslu um EES og byggðaþróun. Þar er líka rætt innan þeirrar skýrslu um EB annars vegar og byggðaþróun hins vegar. Það er skýrsla um Efnahagssamvinnu Evrópuþjóða og hagstjórn á Íslandi. Það er skýrsla um Evrópu 1992 og ríkisfjármálin. Það má nefna rit Stefáns Más Stefánssonar um Evrópuréttinn og sjávarútvegsreglur EB. Það má nefna, sem ég veit að 8. þm. Reykn. þekkir, að skýrsla hefur verið unnin, þó hún sé ekki fullkláruð, á vegum öryggismálanefndarinnar sem starfaði áður fyrr um sjávarútvegsstefnu EB. Sú skýrsla er unnin af viðurkenndum erlendum sérfræðingum og ég hygg að þingmaðurinn eigi eintak af henni í þeirri mynd sem hún er núna. Það hefur því auðvitað verið unnin margvísleg úttekt í þessum efnum og ég tel að það sé auðvitað fráleitt að gera það tortryggilegt þó að hæstv. utanrrh. telji það nauðsynlegt og eðlilegt að slík áframhaldandi úttekt eigi sér stað. En ég ítreka að það er mín skoðun og það er stefna ríkisstjórnarinnar eins og hefur glöggt komið fram bæði hjá mér og hæstv. utanrrh. að umsókn um aðild að Evrópubandalaginu er ekki á dagskrá. Í þeim efnum hefur ekkert breyst.

Virðulegi forseti. Hæstv. forsrh. flutti hér mjög athyglisverða ræðu. Hann var vissulega í miklum vanda vegna þess að utanrrh. ríkisstjórnar hans, formaður samstarfsflokksins í ríkisstjórninni, hafði lýst mjög afdráttarlausum skoðunum í skýrslu sinni og hér fyrr í dag í ræðu. Ég tel að hæstv. forsrh. hafi í ítarlegri umfjöllun sinni staðfest þær fyrri yfirlýsingar sem hann var búinn að gefa um afstöðu ríkisstjórnarinnar frá 16. maí í fyrra og til og með 17. mars í þessum mánuði, að aðild að Evrópubandalaginu væri ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar og eins og hæstv. forsrh. sagði, ekkert hefði komið fram síðustu daga eða vikur sem knýði á um það að slík aðild væri tekin á dagskrá sem viðfangsefni. Hæstv. forsrh. sagði skýrt að ekkert samhengi væri á milli þess sem aðrar EFTA-þjóðir væru að gera og þess sem Íslendingar þyrftu að gera. Eins og við vitum var það meginstoðin í kenningu hæstv. utanrrh. að vegna þess að aðrar EFTA-þjóðir væru að sækja um aðild að Evrópubandalaginu þyrfti íslenska Stjórnarráðið nú að taka það til meðferðar. Hæstv. forsrh. ítrekaði hvað eftir annað að ekkert hefði breyst frá fyrri yfirlýsingum sínum. Þær voru tíundaðar rækilega hér í dag og ég tel að þær standi þess vegna áfram. Ég vil þess vegna þakka hæstv. forsrh. fyrir þessar yfirlýsingar. Ég tel þær vera eins skýrar og hægt var að búast við í ljósi hinnar erfiðu stöðu sem hann var í vegna samvinnunnar við hæstv. utanrrh. Ég veit að sumir eru kannski undrandi á því að ég skuli kjósa að túlka ræðuna með þessum hætti vegna þess að ýmsir kynnu að falla í þá freistni að vilja frekar spyrða hæstv. forsrh. saman við hæstv. utanrrh. Ég tel málið hins vegar vera svo stórt að menn geti ekki leyft sér slíkt. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir að hafa staðfest hér fyrri yfirlýsingar sínar um það hver sé stefna hæstv. ríkisstjórnar.

Virðulegur forseti. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni hér áðan að aðild að EB væri ekki á dagskrá. En aðild að EB er komin á dagskrá um leið og menn mæla með aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði. Við kvennalistakonur höfum rakið það mjög rækilega og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir rakti það hér áðan með mörgu tilvitnunum í erlenda aðila einnig að það er mat allra, nema þá kannski nokkurra íslenskra ráðamanna, að aðild að Evrópsku efnahagssvæði sé ekkert annað en stórt skref inn í Evrópubandalagið og raunar fordyrið að því. Ég get því ekki verið sammála hæstv. forsrh. í því að aðild að EB sé ekki á dagskrá því að það er þegar búið að setja þá aðild á dagskrá og það verður að ræða málin í því samhengi. Hæstv. forsrh. hlýtur að vita það eins og svo margir aðrir að EES er ekkert nema tímabundið fyrirbæri og getur aldrei staðið nema í mjög skamman tíma ef það þá fer nokkurn tíma af stað. Ég held að það væri rétt að gera sér grein fyrir hvar við stöndum og ræða þann kost í fyllstu alvöru, sem er auðvitað nærtækastur, að við stöndum utan við EB. Ég á mjög erfitt með að skilja hver er tilgangurinn með þessum feluleik, hæstv. forsrh.

Virðulegi forseti. Í rauninni er það sem hv. þm. nefndi gamall ágreiningur ef hún hefur það sjónarmið að um leið og sótt er um aðild að EES séu menn að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Í þeim efnum þurfti ég ekki að gefa neina sérstaka yfirlýsingu hér í kvöld. Það er þá ágreiningur sem staðið hefur yfir í um þrjú ár.

Virðulegur forseti. Ég vil leiðrétta hæstv. forsrh. Þetta er ekki ágreiningur sem hefur staðið í þrjú ár. Þetta er að verða ljóst núna á síðustu tímum og það verður æ ljósara og það hefði kannski átt að renna upp fyrir honum ljós þegar hann hlýddi á ræður manna á þingi Norðurlandaráðs í Helsinki því að þar kom það greinilega fram í máli allra að EES er ekki fyrirbæri sem menn tala um sem framtíðarlausn. Það talar ekki nokkur einasti maður um það, það vita allir að þetta er bara stökkpallur á leið inn í EB en það var ekki rætt fyrir þremur árum. Það er að koma í ljós núna upp á síðkastið og það hlýtur hæstv. forsrh. að gera sér jafn vel grein fyrir og ég.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og hv. 8. þm. Reykn. þakka hæstv. forsrh. fyrir yfirlýsingar hans. Ég met þær svo að hann hafni því að til greina komi þrátt fyrir það sem hefur gerst eins og hann sagði með Norðurlöndin að við Íslendingar látum á það reyna hvort við eigum að gerast aðilar að Evrópubandalaginu með því að sækja um. Hæstv. forsrh. sagði að það væri alls ekki á dagskrá. Hins vegar er afar skiljanlegt að hæstv. forsrh. verji utanrrh. sinn og rétt er það hjá hæstv. forsrh. að í skýrslunni má finna ýmislegt sem bendir eindregið gegn því að við eigum eða þurfum að láta á það reyna að sækja um aðild að Evrópubandalaginu eins og það sem hann las upp úr skýrslunni. En hæstv. forsrh. hefur eflaust lesið lengra og þegar ég segi að hæstv. utanrrh. sé að dáleiða sig inn í Evrópubandalagið vísa ég til þess sem hann segir þrátt fyrir þau varnaðarorð sem hæstv. forsrh. las. Hæstv. utanrrh. telur að með þeim breytingum sem hafi orðið með Maastricht-samkomulaginu komi t.d. til greina að við Íslendingar fáum undanþágur frá sjávarútvegsstefnu Evrópubandalagsins. Að vísu hefur t.d. sjávarútvegsráðherra Dana vísað því á bug sem fásinnu og í þeim gögnum sem á eftir fylgja má finna fjöldamörg atriði sem benda til glýjunnar sem hæstv. forsrh. ræddi um í augum hæstv. utanrrh.

Virðulegi forseti. Mig langar til þess að vekja athygli á orðum sem hæstv. forsrh. lét falla hér í pontunni áðan og sem mér fannst út af fyrir sig athyglisverð. Þar sagði hann að hann liti svo á að grundvallarumræða um Evrópskt efnahagssvæði og EB væri í rauninni innanríkismál. Það væri fyrst þegar grundvallarafstaða hefði verið tekin til Evrópsks efnahagssvæðis eða Evrópubandalagsins eftir atvikum sem málið yrði að utanríkismáli. Ég gat ekki betur skilið en með þessu væri forsrh. í rauninni að gagnrýna það að utanrrh. skyldi setja þessa umræðu af stað í sinni skýrslu. Með öðrum orðum þetta væri ekki umræða sem ætti heima í skýrslu hæstv. utanrrh.

Virðulegi forseti. Auðvitað voru þau orð mín sem þarna var vitnað til ekki hugsuð á neina lund sem gagnrýni á skýrslu hæstv. utanrrh. enda nefndi ég að það væri ekki óeðlilegt að þetta væri rætt í skýrslunni. Ég vék hins vegar að því að í heild mætti segja að mál af þessu tagi væru innanríkismál, auðvitað ekki lengur umræðan um Evrópskt efnahagssvæði. Þar hafa menn tekið þá grundvallarafstöðu að reyna að leita eftir því samstarfi. Áður en menn fara að ræða um inngöngu í Evrópubandalagið þá væri það hreint innanríkismál, mjög mikilvægt innanríkismál og mundi skipta alla ríkisstjórnina máli til að mynda en er ekki bara á verksviði utanrrh.

Virðulegur forseti. Hvað sem um þessi orð forsrh. má segja verður því engu að síður ekki á móti mælt að hæstv. utanrrh. eyðir miklu plássi í skýrslu sinni í umræðu um Evrópubandalagið, þróun þess og þá hluti sem þar eru að gerast. Þannig að hann setur málið vissulega með þeim hætti hér á dagskrá Alþingis. Enda sjáum við það og heyrum að öll umræða um skýrsluna og um utanríkismálin hefur snúist um Evrópubandalagið. Ég fæ því ekki betur séð en að utanrrh. hafi þar með gert þetta að utanríkismáli á sínu málasviði en ekki forsrh.

Virðulegur forseti. Ég tel að fram fari áhugaverð umræða um íslenskt utanríkismál og jafnvel þótt áherslur í málflutningi manna séu mismunandi þá held ég að allir geti verið sammála um að miklar breytingar eiga sér nú stað í alþjóðamálum. Þetta eru breytingar sem við Íslendingar hljótum að taka tillit til. En hvað sem þessum breytingum líður þá stöndum við jafnt í dag sem áður frammi fyrir ákveðnum staðreyndum, þeim staðreyndum að við erum háðir utanríkisviðskiptum og við verðum að eiga gott samstarf við okkar helstu viðskiptaþjóðir til að tryggja hagsmuni okkar. Við erum nú sem hingað til þjóð sem er afar háð náttúruauðlindum sem eru viðkvæmar og mikilvægt er að séu nýttar af skynsemi og sé forðað frá mengun. Við höfum þurft að leita samstöðu með nágrannaþjóðum okkar og bandamönnum um þessi mál og þar hefur ekki orðið breyting á heldur hefur sú þörf aukist ef eitthvað er. Ég tel þess vegna sjálfgefið að við hljótum nú sem hingað til að skipa okkur á bekk með vestrænum þjóðum í utanríkismálum okkar, með þjóðum Norðurlandanna og með öðrum vestrænum þjóðum sem virða lýðræði og mannréttindi, ekki síst þeim þjóðum sem við höfum átt gott samstarf við á vettvangi NATO. Ég verð hins vegar að segja að nokkur vandi er á höndum að túlka með skýrum hætti stefnu núv. ríkisstjórnar í utanríkismálum því að margt sem sagt er stangast á. Það stangast á sumt af því sem hv. utanrrh. segir í skýrslunni og hefur látið hafa eftir sér á opinberum vettvangi að undanförnu og það sem hæstv. forsrh. setur hér fram. Ég vil í fyrsta lagi gera að umtalsefni það sem hefur komið fram um samstarf okkar innan Atlantshafsbandalagsins og um svokallað Vestur-Evrópusamband. Það er nokkuð athyglisvert að aðeins fyrir stuttu síðan var hæstv. utanrrh. að fjalla um meginstoðir í íslenskum utanríkismálum. Hæstv. utanrrh. tók svo sterkt til orða í Morgunblaðinu 29. febr., með leyfi forseta, að hann sagði: ,,Sú stefna var mótuð upp úr stríði, ekki hvað síst að frumkvæði Bjarna Benediktssonar, að byggja öryggis- og samskiptastefnu Íslands á nokkrum meginstoðum, annars vegar varnarsamningnum við Bandaríkin og aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og hins vegar á víðtæku samstarfi Norðurlandaþjóðanna á alþjóðavettvangi.`` Síðan bætir hæstv. utanrrh. við: ,,Vísbendingar eru um að þessar tvær meginstoðir séu nú að molna.`` Hæstv. utanrrh. hefur lýst því yfir að tvær meginstoðir í stefnu Íslendinga í utanríkismálum séu að molna. Hann hefur ekki haft þau orð um samstarf okkar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem er jafnframt meginstoð og ég lít svo á ef eitthvað er að sú stoð hafi verið að styrkjast. Ég vil leyfa mér að skilja hæstv. utanrrh. svo að hann hafi ekki neinar áhyggjur af þeirri meginstoð. Það er nú sitt hvað að hafa áhyggjur af þeim stoðum sem standa undir utanríkismálastefnu Íslendinga eða halda því fram að þær séu að molna. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. utanrrh. af þessu tilefni: Telur hann að Atlantshafsbandalagið sé að molna? Hefur hann þá framtíðarsýn eins og hann segir í ræðu sem hann flutti hér fyrir nokkru með leyfi virðulegs forseta, að Vestur-Evrópubandalagið gæti á endanum breyst í sérstakt evrópskt varnarbandalag sem leysti af hólmi fremur en styrkti það Atlantshafsbandalag sem varðveitt hefur frið og velmegun Vestur-Evrópu í bráðum hálfa öld. Er þetta sú framtíðarsýn sem íslenska ríkisstjórnin sér að því er varðar Vestur-Evrópusambandið? Er það m.a. með tilvitnun til þessara orða að hæstv. utanrrh. segir í skýrslu sinni á bls. 21, með leyfi forseta: ,,Utanrrh. hefur svarað bréfi Genschers og fagnað boðinu sem felst í Maastricht-yfirlýsingunni og gert grein fyrir því að íslensk stjórnvöld bíði átekta þar til aðildarríki Vestur-Evrópusambandsins hafa komið sér saman um skilgreiningu á aukaaðild.`` Ég skil það svo að íslenska ríkisstjórnin fagni þessu boði og ég gat ekki betur heyrt í máli forsrh. hér áðan en að hann teldi að það kæmi mjög til greina og það mundi þjóna hagsmunum Íslendinga að gerast aukaaðilar að þessu Vestur-Evrópubandalagi. Ég vil leyfa mér að draga mjög í efa að það þjóni hagsmunum Íslendinga að skipa sér á þann bekk og vera með einhvern sérstakan fögnuð yfir því sem þarna er að gerast. Það er staðreynd að við höfum gert varnarsamning við Bandaríkin. Sá samningur er í gildi og honum hefur ekki verið sagt upp. Ég tel það mjög eðlilegt sem hefur komi fram í máli forsrh. að teknar séu upp viðræður við Bandaríkin um þessi mál. Það kom hér fram í máli hæstv. forsrh. að hann teldi mjög freistandi að gerast aukaaðili að þessu Vestur-Evrópubandalagi m.a. með tilliti til þess að þá gætum við tryggt áhrif á samstarfið í þessum málaflokki. En ég vil leyfa mér að halda því fram að okkur sé mikilvægara í þessu sambandi að treysta samstarfið yfir hafið og hafa fremur meira samstarf við Bandaríkin á þessum vettvangi en við þjóðir Evrópu. Ég tel það vera mjög vafasamt að gerast aukaaðili að þessu Vestur-Evrópusambandi. Ef það er framtíðarsýn utanrrh. að þetta bandalag muni leysa af hólmi Atlantshafsbandalagið þá er ég þeirrar skoðunar að það sé okkur mikilvægara að tryggja samstarf við Norður-Ameríku í stað þess að leggja allt of mikið upp úr því sem þarna er að gerast. Jafnframt er ljóst að ágreiningur er um þessi mál innan Atlantshafsbandalagsins, það eru ekki sömu áherslur hjá Bretum og t.d. Þjóðverjum og Frökkum. Við hljótum að skipa okkur á bekk með Bretum og Bandaríkjamönnum í þessu máli af þeirri einföldu ástæðu að Ísland er á hafinu á milli Evrópu og Ameríku og það er meginhagsmunamál okkar að sú samstaða sem hefur verið um varnir á svæðinu muni áfram verða fyrir hendi. Þar af leiðandi finnst mér það sem hér hefur komið fram vekja spurningar og það sé mikilvægt að ræða þessi mál mjög náið áður en nokkrar ákvarðanir eru teknar um aðild Íslands að þessu samstarfi hvort sem væri með aukaaðild eða með öðrum hætti. Ég tók áðan eftir því að engar umræður hafa farið fram um þetta mál í utanrmn. og finnst mér það gegna nokkurri furðu. Hér hlýtur að vera stórpólitískt mál sem skiptir Íslendinga miklu máli. Hér er um meginstoð að ræða í utanríkispólitík okkar eins og hæstv. utanrrh. hefur haldið fram. Í stað þess að tala um það að hún sé að molna hlýtur íslensk ríkisstjórn á hverjum tíma að hafa þær skyldur að reyna að styrkja þessa stoð en tala þá heldur minna um það að hún sé öll að hrynja. Ég átta mig ekki á því hvert íslenski utanrrh. er að fara í þessum efnum eins og í sumum öðrum efnum sem ég mun koma betur að. Þá vil ég gera að umtalsefni það sem hæstv. utanrrh. segir, þ.e. að það sé önnur stoð jafnframt að molna sem er hið norræna samstarf. Í skýrslunni segir á bls. 17, með leyfi forseta: ,,En það er umhugsunarvert að Ísland er nú að verða viðskila við norræna samvinnu``. Þetta er stórt sagt, hæstv. utanrrh., að fullyrða að Ísland sé að verða viðskila við norræna samvinnu. En síðar kemur að vísu viðbót sem dregur nokkuð úr, en hún er svo: ,,því önnur Norðurlönd meta það svo að nú sé lag til þess að ganga inn í EB sem ekki gefist aftur.`` Hvernig getur íslenski utanrrh. og íslenska utanrrn. sagt það og hvað liggur því til grundvallar, hæstv. utanrrh., að við séum að verða viðskila við norræna samvinnu? Hvernig getur íslenski utanrrh. leyft sér að segja annað eins og kemur fram í ræðu sem hann flutti á Hótel Sögu um Ísland í breyttri Evrópu, með leyfi forseta: ,,Stofnun Hansasambandsins fyrir nokkrum dögum táknar í mínum huga lokin á norrænu samstarfi eins og það hefur tíðkast hingað til og upphafið að skandinavísk-baltnesku samstarfi innan ramma útvíkkaðs Evrópubandalags.`` Og síðan: ,,Íslendingum hefur verið sagt hreint út að þrátt fyrir 40 ára norræna samvinnu séu þeir ekki velkomnir gestir við Eystrasaltsborðið. Íslendingar verða því að leita annað að akkerisfesti í þeim sjóalögum sem vænta má á varhugaverðri siglingu sem fram undan er.`` Hvað á íslenski utanrrh. við? Er hann búinn að draga upp öll akkeri og er hann nú að ráfa um villtur í hafi og er hann að leita að heppilegum stað til að kasta akkeri? Er núverandi stefna í íslenskri utanríkispólitík að sigla um höfin í leit að heppilegum stað til að kasta einhverjum járnhlunkum fyrir borð? Ég leyfi mér að fullyrða það að ekkert gefur tilefni til að ætla að norræn samvinna sé að leggjast af og ekkert gefur tilefni til að ætla að sú stoð, sem norræn samvinna er, sé að molna. Ég tel að það sé á margan hátt hægt að styrkja norræna samvinnu. En ég geri mér jafnframt grein fyrir því að norræn samvinna mun taka mið af því sem er gerist að öðru leyti í Evrópu. Það er ekkert annað en eðlileg þróun. Það er t.d. alveg ljóst að ef af stofnun Evrópska efnahagssvæðisins verður þá er margt af því sem hefur einkennt norræna samvinnu eins og norræni vinnumarkaðurinn og margt fleira í reynd orðið óþarft vegna þess að sams konar ákvæði munu taka yfir á langtum stærra svæði. Þar af leiðandi er það dæmi um breytingar í norrænu samstarfi. Það er líka alveg ljóst að sú staðreynd að mörg Norðurlandanna hafa nú ákveðið að sækja um aðild að Evrópubandalaginu mun hafa áhrif. En það er engan veginn einsýnt að allar Norðurlandaþjóðirnar nema Íslendingar muni gerast aðilar að þessu bandalagi. Það er t.d. alls ekki uppgert mál í Noregi. Jafnvel þótt það sé líkum að því leitt að Noregur muni sækja um aðild er það alveg ljóst að þar er um mjög umdeilt mál að ræða. Enginn getur fullyrt á þessari stundu hvort þar muni samstaða t.d. nást um það hvort af því verður þótt það sé hins vegar miklu líklegra að því er varðar Svíþjóð og Finnland. Að mínu mati er því of snemmt að fullyrða um það að öll Norðurlöndin nema Ísland verði aðilar að Efnahagsbandalaginu. En hvað sem því líður þá er alveg ljóst að það er afar mikilvægt fyrir Íslendinga að eiga náið samstarf við hinar Norðurlandaþjóðirnar um Evrópumálin og það er mjög óheppilegt í umræðunni hvað íslenski utanrrh. gerir lítið úr norrænni samvinnu og virðist gangast upp í því að tala um þau mál og senda skilaboð til Norðurlandaþjóðanna um hversu léttvægt samstarfið sé og lítils virði. Ég leyfi mér að efast um að hæstv. utanrrh. hafi haldið vel á samstarfi Norðurlandaþjóðanna við Eystrasaltsríkin. Hann varð mjög reiður þegar utanríkisráðherra Danmerkur neitaði Íslendingum um þátttöku í undirbúningi þess samstarfs. En ég spyr: Hvað gerði íslenski utanrrh. til þess að tryggja að Íslendingar gætu átt aðild að því samstarfi áður en kom að síðustu dögunum fyrir þann fund? Hvernig stóð á því að Norðmenn voru með í þeim undirbúningi en ekki Ísland? Er ástæðan e.t.v. sú að íslenski utanrrh. var búinn að lýsa því yfir að hann væri þeirrar skoðunar að Eystrasaltsþjóðirnar ættu að fá aðild að Norðurlandaráði þótt seinna væri upplýst í umræðum á Alþingi að það væri persónuleg skoðun hans? Það væri ekki skoðun ríkisstjórnar Íslands og mér skildist ekki heldur skoðun Alþfl. Getur verið að samstöðuleysi íslenska utanrrh. með öðrum Norðurlandaþjóðum hafi orðið til þess að Íslendingar voru ekki með í þessum undirbúningi? Það hefur jafnframt komið skýrt fram og ég veit ekki betur en það hafi verið staðfest á fundi hæstv. forsrh. með forsætisráðherrum Norðurlandanna að vilji er fyrir því hjá Norðurlandaþjóðunum að Íslendingar séu með í þessum undirbúningi vegna þess að hér er um norrænt mál að ræða. Vissulega snertir það meira þær þjóðir sem búa við Eystrasaltið en líta ber á það sem norrænt mál sem geti haft áhrif á norrænt samstarf og þess vegna rétt að Íslendingar taki þátt í því. Í fullri vinsemd hvet ég hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson til þess að setja sig betur inn í norrænt samstarf. Þó ég skilji mjög vel að hann hafi miklu að sinna og sé gagnrýndur fyrir ferðalög er þýðingarmikið að hann sæki þing Norðurlandaráðs, þótt ekki væri nema einu sinni, til að upplifa með sama hætti og aðrir strauma á þessum mikilvæga tíma. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst íslenski utanrrh. lítt verða var við þá strauma. Kannski er það vegna þess að utanríkisráðherrar Norðurlanda sinni Norðurlandasamstarfinu almennt lítið. Um langan tíma hefur aðeins einn norrænn utanríkisráðherra sést þar en það er norski utanríkisráðherrann sem hefur lagt það í vana sinn að koma til að kanna andrúmsloftið sem þar ríkir. Norrænu utanríkisráðherrarnir hafa ekki sýnt því áhuga að verða við tilmælum margra um að mynda ráðherraráð með svipuðum hætti og aðrir ráðherrar Norðurlandaráðs. Það gæti haft samskipti við utanríkismálanefnd hjá Norðurlandaráði hvort sem það yrði sérstök utanríkismálanefnd eða forsætisnefnd Norðurlandaráðs. Ef slík samskipti ættu sér stað mætti e.t.v. koma í veg fyrir að svipuð uppákoma ætti sér stað og þegar Uffe Elleman-Jensen og Genscher héldu sérstakan fund um samstarf Eystrasaltsríkjanna sömu dagana og þing Norðurlandaráðs stóð yfir. Það er alveg ljóst að danski utanríkisráðherrann var mjög gagnrýndur fyrir þetta tiltæki hjá Norðurlandaráði. Það er ekki einungis íslenski utanrrh. sem hefur gagnrýnt það heldur mjög margir sem sátu þing Norðurlandaráðs. Mér finnst því ekki tilefni til að draga svo sterkar ályktanir af því sem þarna er að gerast eins og íslenski utanrrh. hefur gert. Ég hlýt að lýsa mig andvígan svo sterkum yfirlýsingum að þetta sé að molna. Einnig vekur það nokkra athygli, hæstv. utanrrh., að í skýrslunni er lítið fjallað um Norðurlandasamstarfið og hugsanlega þýðingu þess í framtíðarsamvinnu í Evrópu. Það er vissulega rétt að hér hefur verið flutt sérstök skýrsla samstarfsráðherra Norðurlanda sem er úr sama flokki og utanrrh. Það vill svo til að hann hefur fjallað um málið með allt öðrum hætti en hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson og komið með allt aðrar áherslur. Eigum við sem störfum á vettvangi Norðurlandaráðs að halda því fram að ekki beri að taka íslenska utanrrh. alvarlega þegar við erum spurðir um yfirlýsingar hans? Að það hafi oft komið fyrir að hann hafi verið með persónulegar yfirlýsingar sem eigi ekki stuðning í ríkisstjórn Íslands? Að forsrh. og samstarfsráðherrann séu annarrar skoðunar og að við þurfum bara að halda því blákalt fram að utanrrh. sé einn á báti í þessu og yfirlýsingar hans um norrænt samstarf séu hlutir sem ekki eigi að taka mark á? Þegar Íslendingar eru spurðir um það hvort rétt sé að Eystrasaltsríkin gangi í Norurlandaráð á þá að svara því svo að það sé víst persónuleg skoðun utanrrh. en ekki skoðun íslensku ríkisstjórnarinnar og að skoðanir utanrrh. beri ekki að taka alvarlega? Það er heldur ömurlegt að þurfa að svara fyrir orð hæstv. utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar um norrænt samstarf. Ég tek eftir því að flokksfélagar hans á Norðurlöndunum leggja ekki í vana sinn að taka allt of mikið mark á því sem hann segir í þessum efnum en við hljótum að ætlast til að hann tali af fullri ábyrgð um norrænt samstarf. Eitt af því sem komið hefur mjög til umræðu er spurningin um Evrópskt efnahagssvæði og þróunin í Evrópu að öðru leyti. Efst á bls. 18 í skýrslunni er framhald af því sem segir um norrænt samstarf en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Því er nauðsyn að fram fari hér í ráðuneytum og stjórnarstofnunum ítarleg úttekt á því hvað EB aðild hefði í för með sér. Að lokinni slíkri úttekt verður fyrst hægt að hafna aðildarkostinum að vandlega athuguðu máli.`` Hvaða tilgangi þjónar þessi setning? Hæstv. forsrh. sagði réttilega áðan að að sjálfsögðu hefðu menn verið að skoða það í gegnum tíðina hvað aðild að Evrópubandalaginu hefði í för með sér. Hann sagði að þær þjóðir sem hefðu ákveðið að sækja um aðild hafi gert sér grein fyrir því hvað þar væri innan dyra og hefðu komist að þeirri niðurstöðu, ef ég hef rétt eftir sem ég vænti að sé, að það þjónaði hagsmunum þeirra að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Er hæstv. utanrrh. að halda því fram að við vitum ekki hvað þar er innan dyra? Að ekki liggi fyrir þekking á því og þess vegna þurfi nú að fara fram sérstök úttekt á því? Hann nefndi nokkur atriði þessu til sönnunar og sagði, eða a.m.k. skrifaði ég þetta niður eftir honum: ,,Við þurfum að láta fara fram úttekt á því hvort hægt sé að komast fram hjá sjávarútvegsstefnunni.`` Það liggur alveg ljóst fyrir hver núverandi sjávarútvegsstefna EB er. Einnig liggur fyrir að ýmsar þjóðir hafa að nokkru getað verndað hagsmuni sína þrátt fyrri þessa sjávarútvegsstefnu. Í skýrslunni kemur líka ljóst fram að litið er á auðlindir hafsins sem sameiginlega auðlind og að ákvarðanir um veiðar eru teknar í Brussel. Vel má vera að þær ákvarðanir geti orðið í samræmi við það sem Íslendingar halda fram. Ekki ætla ég að draga það í efa. En eru menn tilbúnir að fallast á slíkt prinsipp og slíkt prinsippafsal?  Síðan nefndi hæstv. utanrrh. að einnig þyrfti að gera sér grein fyrir því hver yrði hugsanlegur aðgangur að sjóðum bandalagsins. Ég skildi það svo að kanna þyrfti hvort við gætum náð einhverjum aurum út úr sjóðunum sem m.a. greiða fyrir hinni sameiginlegu sjávarútvegsstefnu. Það er nú með þeim hætti að ekki er gott að eiga mikla aðild að því styrkjabákni sem þar er í gangi. Ég held að það liggi nokkurn veginn fyrir hvernig það er rekið. Og ég veit ekki betur en að ýmislegt hafi verið skrifað um þetta. Þess vegna verð ég að segja eins og er að ég skil ekki tilganginn með þessari yfirlýsingu hæstv. utanrrh. sérstaklega í ljósi þess að nú hefur það verið skýrt tekið fram af hæstv. forsrh. að ekki standi til að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og hann hefur ítrekað fyrri yfirlýsingar. Þar af leiðandi vekur það mikla undrun að utanrrh. er að kasta því fram nú að fara þurfi fram alveg sérstök og ítarleg úttekt á þessu. Auðvitað getur enginn bannað hæstv. utanrrh. að skoða þessi mál af fullri alvöru. Hefur íslenski utanrrh. ekki verið að því? Á þeim þremur árum sem hann hefur unnið að þessum málum hefur hann þá ekki verið að reyna að gera sér grein fyrir því hverra kosta væri völ? Hafa þeir embættismenn Íslands sem hafa verið að vinna að þessum málum ekki verið að svara þeim spurningum m.a. gagnvart utanrrh. Íslands hvaða kostir væru í spilunum þarna? Af hverju kemur þessi yfirlýsing allt í einu? Það er mjög eðlilegt að menn álykti sem svo að nú eigi að hefja fyrsta leik að því er varðar umsókn um aðild. Það hefur verið borið til baka en ég tek undir það að þegar ég las þetta fannst mér eins og verið væri að gefa í skyn að rétt væri að fara að líta á málin með nýjum hætti vegna þess hvað þarna hefði verið að gerast. Í reynd er það í nokkurri mótsögn við það sem segir á bls. 15 í skýrslunni sem mér finnst þó á margan hátt skynsamlegt. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Hver sem verður ákvörðun annarra EFTA ríkja þá er ekki ástæða til að ætla annað en að þau réttindi og sú aðstaða sem EES samningurinn veitir séu tryggð þó svo að Ísland sæti þar eitt eftir. Stofnanaákvæðin þyrfti að semja um en eftir stæði tvíhliða samningur við EB sem væri mun yfirgripsmeiri en nokkur sem fengist hefði í tvíhliða viðræðum.`` Þetta er að mínu mati mikið aðalatriði, þ.e. mat á því. Hvort er líklegra að Ísland geti fengið betri samning með því að standa að samkomulagi um Evrópskt efnahagssvæði eða með tvíhliða viðræðum? Er það vænlegt til árangurs að ákveða það núna að draga sig út úr viðræðunum um Evrópskt efnahagssvæði og biðja um tvíhliða viðræður? Það má kannski segja að við séum komin inn í sömu umræðuna og hafin var þegar Sjálfstfl. hélt því fram að fara ætti í beinar tvíhliða viðræður en ekki viðræðurnar um Evrópskt efnahagssvæði. Við tókum þá umræðu á sínum tíma og niðurstaðan varð að standa að málinu með þeim hætti sem gert hefur verið. Síðan þurfa menn að taka efnislega afstöðu til samningsins þegar hann liggur fyrir eins og hann gerir í öllum meginatriðum. Þó eru þar nokkur atriði sem enn eru ekki ljós t.d samningur um sjávarútvegsmál. Ekkert liggur endanlega fyrir varðandi tollfrelsi t.d. á síldarafurðum. Afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar um það hvernig farið verður með eignaraðild að orkufyrirtækjum innan lands liggur ekki fyrir en mun að sjálfsögðu hafa áhrif á afstöðu margra. Það liggur heldur ekki fyrir með hvaða hætti frv. verður flutt hér á Alþingi um skilyrði fyrir eignarhaldi á landi. Og margt fleira á eftir að ræða í þessu samhengi. Ég hef ekki skipt um skoðun í þessum efnum og sé enga ástæðu til þess að stökkva frá málinu nú og fara út í það að biðja um tvíhliða viðræður. En ég vænti þess ef svo fer að úr þessu verður og hagsmunum Íslands verður þar bærilega borgið og síðan muni öll önnur ríki ganga í Evrópubandalagið þá muni staða Íslands til þess að tryggja hagsmuni sína vera tiltölulega góð og ætti á engan hátt að þurfa að draga Ísland inn í Evrópubandalagið. Ég tel út í hött að halda því fram að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði þurfi að draga Ísland inn í Evrópubandalagið og er alveg sammála hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. í þeim efnum og ítreka það sem ég hef áður sagt að ég hef alltaf talið að samningur um Evrópskt efnahagssvæði væri miklu líklegri til þess að gera Íslandi kleift að standa utan Evrópubandalagsins. Herra forseti. Vissulega er ástæða til að ræða hér margt annað. T.d. hefur lítið komið fram hjá hæstv. utanrrh. hver er stefna hans að því er varðar viðskiptamál. Það hefur verið um sérkennilegar uppákomur að ræða undanfarið í utanríkisviðskiptum, t.d. að því er varðar saltfisk sem er utanríkisviðskiptamál og það skiptir miklu máli hvernig skipulagi þeirra mála verður háttað í framtíðinni. Einhver stefna þarf að vera í þeim efnum, en ekki einhverjar tilviljanakenndar ákvarðanir og ég sé ekkert í skýrslunni sem gefur tilefni til að ætla hvernig þar á að standa að málum. Ég vildi líka gjarnan heyra skoðanir hæstv. utanrrh. á samstarfi við þjóðir á Norðurhöfum. Ég tel fulla ástæðu til þess að styrkja mjög samstarfið við Kanada, Noreg, Rússland, jafnvel Bandaríkin, Færeyjar, Grænland, um nýtingu og varðveislu auðlinda. Ég tel ekki líklegt að það muni skila miklum árangri á næstunni að ná samstöðu við þjóðir Evrópubandalagsins um nýtingu sjávarspendýra. Ég tel það ekki góða bandamenn í því skyni og því beri að treysta samstarfið við þjóðir hér á norðurslóð sem hafa svipaðra hagsmuna að gæta. Ég vil í því sambandi spyrja hæstv. utanrrh. hvort íslenska ríkisstjórnin hefði brugðist við að því er varðar það sem Kanadamenn hafa lagt til, að stofna jafnvel ráð þeirra þjóða sem eru í kringum norðurheimskautið og styrkja samstarf þeirra. Það er ekki ný hugsun, það er gömul hugsun og enginn hefur gert því máli betri skil en Vilhjálmur Stefánsson gerði á sínum tíma og það er mál sem við hljótum að láta okkur skipta. Það er samstarfsmál sem er líka norrænt mál með sama hætti og samstarf þjóðanna við Eystrasaltið er norrænt mál og því er eðlilegt að það sé rætt á norrænum vettvangi, en líka er nauðsynlegt að íslenska ríkisstjórnin taki frumkvæði í þessum málum og svari þeim hugmyndum sem m.a. hafa komið fram af hálfu Kanadamanna. Það er okkur afar mikilvægt að ná samstöðu með þjóðum sem hafa skilning á þessum málum um nýtingu þessara auðlinda og það á að vera mikið forgangsmál í íslenskri utanríkispólitík að sinna því. Þótt ég sé ósammála mörgu sem hæstv. utanrrh. hefur sagt þá ég vildi ég þakka fyrir þessa skýrslu. Hún hefur gefið tilefni til umræðna og þrátt fyrir allt mikilvægast að skoðanaskipti eigi sér stað um þessi mikilvægu mál en ég vænti þess að gott samstarf geti verið með íslenskum stjórnmálaflokkum áður en eitthvað af þeim, ég vil nú segja vanhugsuðum yfirlýsingum sem hæstv. utanrrh. hefur sett fram, verður hrundið í framkvæmd í íslenskum utanríkismálum.