Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Jeg á brtt. á þskj. 238. Lá hún hjer fyrir við 2. umr. og var samþykt, en var svo feld saman við aðra brtt., sem síðar var feld. Vona jeg að brtt. þessi verði samþykt nú, þar eð það var einungis þetta, sem varð henni að falli hjer síðast. Fjölyrði ekki meira, ef ekki koma mótmæli.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Það er ekki útlit fyrir, að greitt verði að koma lögun á þetta mál hvað útsvarsrjett á laxveiði snertir, því að jeg sje, að enn er komin fram sama till. og um daginn frá hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Þessi till. sýnist í fljótu bragði vera mjög meinlaus, og sumum gæti enda virst, að hún bætti nokkuð úr skák fyrir Mosfellshreppi eða öðrum, sem líkt er ástatt. En það getur varla verið tilgangurinn, því að þá mundu þeir ekki svo ólmir að fella hið nýja ákvæði, að laxveiðin væri útsvarsskyld, hvort sem hún er rekin til atvinnu eða aðeins til skemtunar og á hvern hátt sem veiðin er stunduð. En þótt brtt. þeirra komist að, sje jeg ekki betur en að laxveiði sú, sem mál hafa risið út af og dómar fallið um, sje eftir dómsástæðunum jafnrjettlaus til álags eins og áður. Dómarnir miða við, að laxveiðin hafi ekki verið rekin sem atvinna, heldur til skemtunar, og því ekki útsvarsbær. En af því að ekki mun öllum háttv. deildarmönnum ljóst, um hvað dómarnir fjalla, skal jeg skýra í fám orðum frá því. Búsettur maður hjer í Reykjavík hefir haft á leigu jörðina Lambhaga í Mosfellshreppi. Í dómsúrskurði frá 22. des. f. á. segir svo um leiguliðanotin: „Afnotunum hefir verið þannig varið, að requisitus hefir haft bú á jörðinni og ráðsmann fyrir búinu, en stundaði þar sjálfur laxveiði á sumrin sjer til skemtunar“. Á ráðsmanninn var lagt útsvar að því er skilst fyrir jarðarafnotin sjálf, að undanskildum laxveiðinotunum. En svo lagði Mosfellshreppur 30 kr. á sjálfan leigusala jarðarinnar, þennan búsetta Reykvíking, fyrir laxveiðinotin, sem hann skildi alveg frá öðrum leiguliðanotum, og út af því reis málið. Og dómsúrskurðurinn segir, að ekki sje hægt að leggja útsvar á laxveiðinot utanhreppsmanna, nema laxveiðin sje rekin í atvinnuskyni. En hlutaðeigandi hafi aðeins veitt lax á stöng sjer til skemtunar, og verði því ekki álitið, að það baki honum útsvarsskyldu. Þannig er leiguliði heillar jarðar, sem laxveiði hefir, fríaður við útsvar af laxveiði, af því að hann veiði á stöng sjer til skemtunar. Það myndi í þessu tilfelli engin breyting verða, þótt brtt. þessi kæmist að. Laxveiðina undanskilur jarðarleigjandi handa sjálfum sjer, heldur áfram að veiða á stöng sjer til skemtunar og þarf ekkert útsvar að greiða af veiðihlunnindunum. Það er ekki 1, heldur að minst kosti 2 mál, sem risið hafa út af þessum veiðihlunnindum í Mosfellssveit. Annar maður, búsettur hjer í Reykjavík, hefir leigt veiðirjett í Úlfarsá fyrir landi 7 jarða, og í skjali hreppsnefndar Mosfellshrepps 21. febr. 1918 stendur, að fyrir landi sumra þessara jarða hafi veiðin í ánni frá ómunatíð verið talin til mikilla hlunninda og stunduð með mjög góðum árangri. Ennfremur segir hreppsnefndin: „Víst er um það, að eigandi einnar þeirrar jarðar mundi fúslega borga 100 krónum hærra útsvar, ef hann ætti og mætti nota sjer laxveiðirjettinn fyrir sínu landi einu saman, og er það ekki nema lítill hluti af allri veiðinni.“ Árið 1917 lagði hreppsnefndin á umræddan árleigjanda 100 króna útsvar. Hann neitaði að greiða útsvarið, taldi laxveiðina ekki arðsamt fyrirtæki, heldur aðeins til gamans, og fógetarjettur í Reykjavík 31. júlí 1920 úrskurðar, að nefnd laxveiði sje eftir framkomnum upplýsingum ekki rekin í atvinnuskyni, heldur sem gaman og leigjanda til skemtunar. Þarna verður hreppurinn að hafa það sem annað hundsbit, að utanhreppsmaður hefir fengið eignar- eða umráðarjett yfir veiðihlunnindum, sem 7 jarðir hafa veiðirjett í, og ekki nóg með það, að veiðirjetturinn er horfinn úr hreppnum, heldur missir hreppurinn rjett til þess að leggja útsvar á þann mann, sem hefir öll þessi hlunnindi, af því að hann veiðir sjer til gamans. Nei, hann hefir ekki atvinnu af því, það er bara skemtunin. Finst mönnum nú ekki þörf á því, að löggjöfin taka hjer í taumana og rjetti veslings hreppunum hjálparhönd og öðrum slíkum, sem búið er að rýja af hlunnindin? Menn halda kannske, að það muni bæta eitthvað úr skák fyrir Mofellshreppi þetta orðalag, sem á brtt. er, því að þeir leggja til, að fyrir laxveiðinot komi tekjur af laxveiði, hvort sem það eru veiðitekjur eða leigutekjur. En það er nú öðru nær. Þá væri betra, að hið gamla stæði, „laxveiðinot“, því að það er víst hægt að koma því svo fyrir, að ekki verði um miklar tekjur að ræða á pappírnum, hvað góð sem veiðin væri. Í skjölum þeim, sem jeg hefi undir höndum, sýnir leigjandi Korpúlfsstaðaár fram á, að hann hafi ekki haft nokkrar tekjur, heldur skaða af ánni, t. d. segist hann hafa orðið að greiða manni, sem hann hafði til að vakta ána, 300 kr. í tvo mánuði, og svo leiguna. Hann fær út yfir 500 kr. tap. Já, auðvitað, veiðin stunduð til gamans og með stórtapi! Þetta getur nú alt saman verið rjett, en þá hugsa jeg, að hreppurinn hafi hálflítið upp úr tekjunum af þeirri laxveiði, hvort sem þær heita veiðitekjur eða leigutekjur. Jeg vil biðja menn vel að athuga þetta og greiða ekki atkvæði með brtt. Annars finst mjer leika nokkur vafi á, hvort hún getur komist að hjer, því að búið er að fella hana hjer í deildinni. Hún var að vísu samþykt hjer sjálf, en síðan feld í sambandi við aðra till. En forseta er að skera úr um þetta.

Jón Baldvinsson Hv. frsm. (Þorl. J.) kvað það vaka fyrir okkur, sem brtt. flytjum, að við vildum reyna að hindra, að sveitarfjelögin gætu lagt útsvar á þá menn, sem tekjur hefðu af laxveiði. En svo er ekki. Við viljum koma í veg fyrir það, að þeir menn sjeu eltir með útsvör, sem skreppa upp í sveitina með stöng svo sem 2–3 daga og stunda þar laxveiði sjer til gamans. Þetta viljum við hindra, en samkvæmt brtt. getur enginn sloppið undan útsvari, sem tekjur hefir af laxveiði, hvort sem það eru veiðitekjur eða leigutekjur. En hjá þeim, sem skreppa sjer til gamans, getur ekki verið um tekjur að ræða. En hins vegar er með orðalagi frv. ýtt undir sveitarstjórnir að leggja á þessa menn, og þó að menn treysti því, að sanngjarnlega verði í þetta farið víðast hvar, er hæpið að treysta því, að svo verði alstaðar. En hins vegar teljum við sjálfsagt, að á afnot af veiði megi leggja, þó eigandinn sje ekki búsettur í hreppnum, svo sem t. d. er um Laxá í Kjós, enda hefir eigandinn allar tekjur, hvort sem það eru veiðiafnotin eða leigutekjur af laxveiðunum. Háttv. frsm. gat þess hjer á dögunum, að menn hefðu fengið 160 kr. á dag fyrir veiði sína í Elliðaánum, en stöngin kostaði 20 kr. á dag. Þetta er nú ekki rjett. Stöngin kostaði meira, en ef hitt atriðið er rjett, þá hefir verið um einstakt heppnistilfelli að ræða. Mjer er þetta talsvert kunnugt, og jeg veit, að þeir, sem vel fiska, sleppa skaðlausir, en allur þorri veiðimanna tapar. Það er því ekki ástæða til að elta þá með útsvör. Sama máli er að gegna með þá, sem fara lengra, svo sem upp í Borgarfjörð. Fæstir taka veiðina heim með sjer; þeir gefa hana eða láta fyrir lítið verð. Jeg vænti því, að þessari brtt. verði vel tekið eins og síðast hjer í þessari háttv. deild.

Jón Sigurðsson Jeg vil ekki tefja tímann mikið, en jeg verð að lýsa yfir því, að jeg get ekki fylgt frv. þessu, eins og það er nú orðið. Það hefir ekki verið hægt að fá háttv. deild til að taka inn í frv. nauðsynlegar rjettarbætur. En þar sem það liggur nú fyrir stjórninni að rannsaka nýja gjaldstofna handa sveitar- og sýslusjóðum, en þetta mál komið í öngþveiti, er því einsætt, að best er að þetta sje rannsakað í heild sinni. Vil jeg því gera það að tillögu minni, að þessu máli verði vísað til stjórnarinnar og henni falið að koma fram með tillögur í því, hvort sem, það verða þá sjerstakar tillögur eða sem 36. og 37. gr. sveitarstjórnarlaganna. Þetta er eðlilegust lausn á málinu, og með því móti mætti vænta, að fram kæmu tillögur, er menn gætu orðið ásáttir um.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Mjer þótti gott að heyra, að það var ekki meiningin hjá þeim, sem fluttu brtt., að skaða sveitarfjelögin eða hafa af þeim útsvör. En þótt meiningin sje góð, þá fæ jeg ekki betur sjeð en svo nærri sje höggið sveitarfjelögunum, að þau fái engar tekjur af laxveiðinni. Það má koma svo stórfeldum veiðiskap undir veiði til skemtunar, og það er búið að staðfesta með dómi, að á slíkan veiðiskap verður ekki útsvar lagt. Háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.) kvaðst verða að greiða atkvæði á móti frv. eins og það væri nú orðið; talaði um, að hjer væri komið í öngþveiti og vildi vísa málinu til stjórnarinnar. Jeg hygg nú, að hjer sje ekki um svo mikið vandamál að ræða, að undirbúning af hálfu stjórnarinnar þurfi til. Það getur líka þá orðið ágreiningur jafnt eftir sem áður og ekki víst, að till.háttv. 2. þm. Skagf. kæmu þá fram. Jeg leyfi mjer að mæla með því, að háttv. deild samþykki frv. eins og það er.

Till. frá 2. þm. Skagf. (J. S.) um að vísa málinu til stjórnarinnar feld með 15:12 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: B. H., Gunn. S., Jak. M., J. A. J., J. B., J. S., J. Þ., M. G., M. J., M. P., Þorl. G., B. Sv. nei: E. Þ., E. E., H. K., Ing. B., L. H., M. K., Ó. P., P. O., P. Þ., S. St., St. St., Sv. Ó., Þorl. J., Þorst. J., Þór. J. Einn þm. (B. J.) fjarstaddur.

Jakob Möller Við 1. umr. þessa máls vakti jeg athygli á því tvennu: að vegna þess, hve verslunarvelta landsins er lítil, gæti oss stafað alveg sjerstök hætta af gengis-„spekulationum“, ef tekið yrði upp að skrá íslenskt gengi, ekki síst vegna þess, hvernig peningaviðskiftum vorum við útlönd væri háttað, og í öðru lagi á því, að svo framarlega sem þeim skilyrðum fyrir framkvæmd gengisskráningar, sem sett eru í greinargerð frv., yrði fullnægt áður en skráning yrði upp tekin, þá væri heldur ekki nein knýjandi þörf fyrir sjerstaka, íslenska gengisskráning. Að vísu hafa þeir tveir menn úr nefndinni, sem talað hafa í heyranda hljóði um þetta mál, ekki verið á eitt sáttir, hvernig skilja beri þau orð nál., sem hníga að því, hvernig eigi að samningsbinda hinar lausu skuldir. Mjer skildist á hv.frsm. (Ó. P.), að allar lausar skuldir ætti að samningsbinda, eða þá að greiða, en aftur fanst mjer háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) gera ráð fyrir, að 4 milj. þessara skulda verði skildar eftir. Þessa upphæð tel jeg ekki svo litla, að ef nefndin gengur út frá því, að opinber skráning verði upp tekin áður en henni er komið í lag, þá geti hún gert rugling í reikningnum, því að talsverðar sveiflur má vafalaust gera á gengi íslenskrar krónu með minni upphæðum. Því er nú haldið fram, að ef opinber gengisskráning kæmist hjer á, þá myndi það greiða mjög fyrir því, að gengi íslenskrar krónu rjetti við, samfara batnandi verslunarjöfnuði. En hjer ber þess að gæta, að hægt er að halda gengi innlends gjaldeyris svo lágu sem vera skal, að minsta kosti meðan útflutningurinn fer ekki langt fram úr innflutningi. Þeir, sem umráð hafa yfir erlendum gjaldeyri, munu í lengstu lög reyna að halda honum í sem hæstu verði; þó að gengið sje skráð opinberlega, geta þeir haft mikil áhrif í þessa átt, með því að bjóða gjaldeyrinn dræmt út, og hægðarleikur að mynda samtök um að halda verðinu uppi. Og meðan engar ráðstafanir eru gerðar til að verka á móti slíkum tilraunum til að okra á erlendum gjaldeyri, getur algerlega brugðið til beggja vona um viðrjetting gengisins. Því mun nú verða haldið fram, að með skipun gjaldeyrismatsnefndar verði úr þessu bætt, að nefndin hafi eftirlit með þessu. En þá er þess að gæta, að árangurinn af starfi hennar hlýtur að fara eftir því, hvernig hún er skipuð. Jeg verð nú að líta svo á, að eins og frv. ætlast til að nefndin sje skipuð, þá sje engin trygging fengin fyrir því, að árangurinn verði sá, sem til er ætlast. Í frv. er svo fyrir mælt, að nefndin skuli skipuð einum manni tilnefndum af Fjelagi íslenskra botnvörpuskipaeigenda. Sá nefndarmaður ætli alveg ákveðinna hagsmuna að gæta í nefndinni og gæti aldrei orðið hlutlaus matsmaður. Annan nefndarmann á að skipa eftir till. Verslunarráðsins og Sambands íslenskra samvinnufjelaga í sameiningu. Það er fyrst við þetta að athuga, að það virðist ekkert sjerlega líklegt, að þessi maður yrði nokkurn tíma löglega skipaður, því að mjög óvíst er, að þessir tveir aðiljar gætu komið sjer saman. Ef svo yrði ekki, ætti stjórnin að skipa manninn á eigin spýtur, en gæti þó farið eftir till. annarshvors þessara aðilja, og leiði jeg engum getum að því, að hvors till. þá yrði farið. En þó að þessir tveir aðiljar, Verslunarráðið og Sambandið, gætu komið sjer saman um manninn, þá er þó engin trygging fyrir því, að hann yrði ekki alveg sama sinnis og fulltrúi útgerðarmannanna, því að vitanlega á Verslunarráðið og Samband íslenskra samvinnufjelaga margskonar hagsmuna að gæta, og alveg óvíst, hvað ofan á yrði. Um skipun þriðja mannsins, sem stjórnin á að vera einráð um, er alt óákveðið, en eitt er víst, að í frv. er ekki gert ráð fyrir því, að neytendur, almenningurinn, sem ekki hefir neinar útflutningsvörur að selja, eigi neinn fulltrúa í nefndinni, og er því nokkur ástæða til að ætla, að nefndinni sje einmitt ætlað að gæta alveg einhliða hagsmuna framleiðendanna. En loks er þess að geta, að engin trygging er fyrir því, að nefndin geti haft samvinnu við bankana, sem þó vitanlega hljóta altaf að geta ráðið mestu um það, hvert gengið er á hverjum tíma. Þar gæti meira að segja alt orðið hvað upp á móti öðru. Hv. frsm. (Ó. P.) gat þess, að það hefði vakað fyrir meiri hl. nefndarinnar, að 3. maðurinn yrði skipaður af stjórninni eftir till. bankanna. Um þennan mann er sama að segja og hina fyrri, að fyrst og fremst er engin trygging fyrir því, að bankarnir vilji skipa hann, eða kæmu sjer saman um hann. Það eru meira að segja fremur litlar líkur til þess, því að svo gæti farið, að fulltrúi bankanna yrði áhrifalaus á ákvarðanir nefndarinnar, þó að hins vegar sjeu engin ráð til þess að þröngva bönkunum til að fara eftir þeim ákvörðunum, ef þeir ekki vilja. Um gengisskráninguna er það að segja, að óþarft er að setja nokkur lög til þess, að hún geti komist hjer á. Ef þörf er á að skrá íslenska krónu, þá getur stjórnin látið gera það í samráði við bankana. En jeg hygg, að æskilegast væri að komast sem lengst hjá slíkri skráningu, og hefi jeg áður fært ástæður fyrir þeirri staðhæfingu. Það liggur í augum uppi, að gengisskráningin ein aflar oss ekki fjár eða lánstrausts. Hún er gagnslaus í því efni. Eina leiðin til þess að losna úr kröggunum er að greiða lausaskuldir landsins, og þær verðum við að greiða, annaðhvort með framleiðslunni eða með föstum lánum. Og jeg er ekki í minsta vafa um, að ef að því ráði væri horfið, þá mundi vera hægt að hækka gengið upp í jafnvægi við danska krónu um næstu áramót. Hærra getur gengi vort varla farið, vegna þess hve viðskifti okkar eru háð Dönum, og þýðir því ekki að skilja íslensku krónuna frá hinni dönsku, meðan þannig er háttað viðskiftum og meðan bankarnir hjer skulda dönskum bönkum stórfje. Af því jeg sje, að gengisskráning bætir ekki á nokkurn hátt úr fjárhag landsins, og af því jeg hygg, að aðrar leiðir eigi að fara til þess að hækka gengi ísl. krónu eða bæta úr raunverulegu verðfalli hennar, þá get jeg ekki annað en greitt atkv. á móti þessu frv. Hins vegar óttast jeg það, að við opinbera gengisskráning mundu koma fram ýms áhrif á gengið, utan frá og innan, sem ekki yrði auðvelt að ráða við, og að þá gæti svo farið, að mörg ár eða áratugir liðu áður en það kæmist í samt lag aftur. En með samþykt þessa frv. væri þingið beinlínis að hvetja til gengisskráningar og ýta undir stjórnina í því efni. Vil jeg ekki, að slíkt frv. verði hjer samþ., og geri því það að till. minni, að málinu verði vísað til hæstv. stjórnar.

Magnús Jónsson Jeg stend ekki upp til þess að hlaupa í skörðin fyrir hv.frsm. (Ó. P.), það er óþarfi, heldur af því að jeg var nefndur hjer í umr. áðan, og sagt, að okkur hv.frsm. (O. P.) hefði ekki að öllu leyti borið saman. Var því haldið fram, að í ástæðunum fyrir frv. væri gert ráð fyrir að samningsbinda allar skuldir áður en gengisskráningin færi fram, en jeg hefði aftur á móti sagt, að ekkert gerði til um 4 miljónir, hvort samningsbundnar væru eða ekki. En hvorugt þetta er alls kostar rjett. Að vísu sagði jeg eitthvað á þá leið, að 4 miljónir þyrftu ekki að hafa skaðleg áhrif á gengið, en þau orð sagði jeg í alt öðru sambandi, sem sje í ástæðum mínum fyrir afnámi innflutningshaftanna. Það stendur og ekki í nál., að skilyrðið fyrir skráningunni sje að samningsbinda allar skuldir, heldur „að mestu leyti“, og er það því á valdi stjórnarinnar, hvenær hún lætur skráninguna fara fram. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hjelt því fram, bæði áður og nú, að um leið og skuldir landsins væru samningsbundnar myndi íslenska krónan hækka í jafngildi danskrar krónu, og því væri skáningin óþörf. Þetta er ekki fullkomlega rjett. Þó að allar skuldir landsins væru samningsbundnar, þá myndu þær þó geta haft áhrif á gengið, vegna þess að framleiðslan þyrfti þá auk annars að bera uppi rentur og afborganir af þessum föstu lánum. Það er alveg rjett hjá þessum hv.þm. (Jak. M.), að ráðið til þess að laga gengið er að borga lausu skuldirnar eða semja um þær. En í þessu frv. er einmitt hvöt til stjórnarinnar um að vinda að slíku bráðan bug. Um árangur gengisskráningarinnar má lengi deila, og um það, hvort matsnefndin muni geta haft áhrif á gengið eða ekki. Hygg jeg, að hún geti ekki skapað gengi, heldur muni hún aðeins slá föstu því gengi, sem er. Og einmitt þess vegna legg jeg ekki mikla áherslu á, hvernig nefndin er skipuð. Jeg játa, að fram geti komið nokkuð mismunandi áhugamál hjá nefndarmönnum, því útflytjendur vilja hafa lágt gengi, en innflytjendur hátt. Og þess vegna var það lagt til, að fulltrúar beggja ættu sæti í nefndinni. Annars finst mjer þetta ekkert aðalatriði, og engri átt nær að vera á móti frv. vegna þessara ákvæða; þeim má auðveldlega breyta. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) þykir ekki líklegt, að gengi íslenskrar krónu verði hærra en hinnar dönsku. En jeg hygg, að vel geti svo farið, þótt ekki verði í bráð. Í Danmörku eru einmitt nú mikil peningavandræði, og líklegt, að danskir bankar eigi erfitt með að veita bönkum vorum þau lán, sem þeir þurfa á að halda. Því er ekki ólíklegt, að viðskifti vor verði nú meira en áður við aðrar þjóðir en Dani. Ríkislánið var tekið utan Danmerkur, og jeg hefi heyrt, að bankarnir hafi einnig leitast fyrir um lán í Englandi. Jeg var með að flytja þetta frv., með það fyrir augum, að það væri algerlega hættulaust, en hvetti til þess að samningsbinda skuldir vorar og yki þannig lánstraustið og lagaði gengið.

Frsm. (Ólafur Proppé) Hvorki um innflutningshöftin eða um gengisskráninguna hefir ræða hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) breytt skoðun minni hið minsta. Margt bendir ótvírætt til þess, að fullkomin nauðsyn sje á skipun gjaldeyrisnefndar. Hv. þm. (Jak. M.) hefir sjálfur viðurkent, að þörf sje á að laga gengið, og hæstv. fjrh. (Magn. J.) hefir þar tekið í sama streng, enda taldi hann nefndarskipuna til mikilla bóta. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) mintist á skuldirnar, sem þyrfti að binda samningum. Jeg þóttist hafa gert ljósa grein fyrir þeim í framsöguræðu minni. Áætlaði jeg þá 7 miljónir króna, sem Íslandsbanki skuldar erlendis, en síðan munu þær hafa minkað um 1 miljón, og eru þá eftir 6 miljónir í lausaskuldum. Jeg er sannfærður um, að þessar skuldir muni mega binda samningum, ef gerð er gangskör að því. Við hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) erum sammála um það, að þá, þegar þessar skuldir eru samningsbundnar, muni vera eftir um 4 miljónir króna í lausum skuldum. En eftir því, sem bankafróðir menn hafa sagt mjer, mun fyrir ófriðinn venjulega hafa verið sú upphæð ósamningsbundinna skulda við útlönd. Þessar 4 miljónir ættu því ekki að þurfa að hafa mikil áhrif á gengi vort. Jeg vil geta þess hjer, að það hefir þegar verið leitað hófanna við 3 danska banka um að kaupa þessar lausu skuldir. En ef til vill er hæstv. stjórn ekki vel um það kunnugt, vegna þess, að sá maður, sem átti að annast þetta, er nú suður á Spáni. En fyrv. stjórn taldi meiri líkur fyrir því, að þetta mundi takast. En vel getur farið svo, að til þessa þurfi ekki að koma, vegna þess, að afurðir eru nú óðum að seljast, og verður því þessi hjálp dönsku bankanna oss ef til vill óþörf. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) fór allmörgum orðum um skipun gjaldeyrismatsnefndarinnar og sagði, að hagsmunir landsmanna rækjust allmikið á að því er gengið snerti. Þetta er rjett, og þess vegna voru sett þau ákvæði í frv., að höfuðaðiljar þessa máls, innflytjendur og útflytjendur, hefðu tillögurjett um tvo nefndarmenn. Því að það er vitanlegt, að innflytjendur hafa hag af háu gengi, en útflytjendur af lágu. Síðan átti stjórnin að skipa þriðja mann, og hann bankafróðan, og eru þá komnir þeir þrír aðiljar, sem gengið kemur mest við. Sami hv.þm. (Jak. M.) talaði um, að nefndarskipunin væri óframkvæmanleg á þeim grundvelli, sem frv. gerir ráð fyrir. En jeg geri ekki mikið úr þeirri mótbáru. Jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á, að bankamir geti ekki komið sjer saman um mann í nefndina. Og ef svo ólíklega skyldi fara, þá skipar stjórnin auðvitað mann í sætið. Sama er að segja um þann mann, er Verslunarráðið og Sambandið útnefna. Ef þau koma sjer ekki saman, þá skipar stjórnin manninn. Enn fremur sagði þessi sami hv.þm. (Jak. M.), að þessi nefnd mundi litla þýðingu hafa, ef bankamir risu á móti henni. Jeg veit nú satt að segja ekki, á hverju hann byggir þessi ummæli, því fátt er ólíklegra en að bankarnir yrðu á móti nefndinni, því að hún leysir þá úr hinum mesta vanda, sem er að ákveða gengið. Um óreiðuna, sem nú er á þessu, má til dæmis benda á það, að bankarnir hafa notað aðstöðu sína gagnvart viðskiftamönnum þeim, er þeir hafa lánað, til þess að láta þá skila erl. mynt, sem þeir hafa fengið fyrir vöru sína, með jafnvirði við þá íslensku. Veit jeg, að þetta er svo, og er það þegar stórfje, sem framleiðendur hafa þannig orðið að punga í bankana. Þessu verður endilega að koma í rjett horf, og það sem fyrst. Það má í þessu sambandi geta þess, að það er alment álit viðskiftafróðra manna, bæði hjer og erlendis., að hjer þýði ekki að spyrna á móti broddunum. Ef öryggi og festa eigi að nást í viðskiftunum, þá verði eitthvert ákveðið, opinbert gengi að vera á gjaldeyrinum, til þess að í viðskiftunum verði haft fast land undir fótum og eitthvað til að byggja á. Jeg skal játa það, að hagur landsins er nú að batna. Útfluttar vörur nema nú meiru en innfluttar, og útlit er fyrir, að gott verði í ári, og þá von um, að verslunarjöfnuður á komandi ári verði okkur stórum í hag. En þetta breytir engu um skráning gengisins. Á meðan jafnvirði við danska krónu er ekki náð verður að hafa eitthvað fast til að miða við. Vel gæti líka svo farið, að íslenska krónan yrði innan skamms hærri en sú danska, og yrði gengisskráningin oss þá í vil. Að vísu er slíkt best í hófi, og ekki væri óskandi, að eins færi hjá oss og Svíum, að hátt gengi yrði til að drepa atvinnuvegina. Sami háttv.þm. (Jak. M.) taldi það nauðsynlegt, að dönsk og íslensk króna hjeldust í hendur, þar sem aðalviðskifti vor sjeu og verði bundin við Danmörku. Jeg hefi þegar mótmælt þessu, og geri það enn. Þær bankaskuldir, sem vjer erum nú í við Danmörku, eru í raun rjettri aðallega dægurskuldir, - það er skuldir, sem borgaðar verða upp fyrir áramót. Sama er að segja um skuldir annars bankans hjer við England; þær eru líka aðeins dægurskuldir. Þegar nú þannig bæði ríkið, bankarnir og einstakir menn eru farnir að taka lán í Englandi og auka lánstraust sitt þar, þá get jeg ekki sjeð, að neitt sje því til fyrirstöðu, að svo kunni að æxlast, að viðskifti vor færist smám saman frá Danmörku og yfir til Bretlands. En þegar svo er komið, er ekki lengur nein ástæða til að binda sig við dönsku krónuna. Hv. þm. (Jak. M.) vildi að síðustu vísa málinu til stjórnarinnar. Jeg verð nú að segja það, að eftir ræðu hans í gærdag finst mjer þetta koma úr hörðustu átt. Jeg tók þá svo eftir, að hann segði henni algerlega upp hollustu í viðskiftamálunum. Ef það því er alvara hans að trúa henni fyrir þessu þýðingarmiklu viðskiftamáli, þá er hann fljótari að skifta um skoðun en jeg hefði trúað honum til.

Jakob Möller Jeg hefði haldið, að þessi háttv.þm. (Ó. P.) væri ekki svo ókunnugur þingsíðum, að það hneykslaði hann, þó að stjórnarandstæðingur rjeði til að vísa til stjórnarinnar máli, sem hann vildi fyrirkoma. Í stjórnarskránni og þingsköpunum er nefnilega svo fyrir mælt, að þá er þd. sjer ekki ástæðu til að taka afstöðu til einhvers máls, þá megi vísa því til stjórnarinnar. Það er því hreinasti misskilningur, að í þessu þurfi að liggja nokkurt traust til stjórnarinnar. - Jeg hefi annars ekki í hyggju að fara nú að ræða um afstöðu mína til stjórnarinnar, en vil aðeins benda þessum hv.þm. (Ó. P.) á það, hvort það muni þá koma alls kostar heim við afstöðu hans til stjórnarinnar að bera fram frv. sem þetta. Því ekki mun það þó vera meining hans með því að ljá henni fylgi sitt eða votta henni traust. Hv. þm. (Ó. P.) talaði um það, að allir, sem vit hefðu á, teldu gengisskráning óhjákvæmilega. Þar væri um eitthvert viðskiftalögmál að ræða, sem ekki yrði farið í kringum. - Í þessu sambandi minnist jeg þess, að jeg sá í blaði einu hjer á dögunum grein nokkra um seðla- og gengismálið. Taldi höfundur greinarinnar það meðal annars vísindalega sannað, að því meira, sem gefið væri út af seðlum, því minna giltu þeir, þannig, að ef helmingi meira væri í umferð af seðlum en vöruveltan krefði, þá giltu þeir nákvæmlega helmingi minna en nafnverð þeirra. Og þetta sagði greinarhöfundurinn að væri eins ábyggilega vísindalega sannað eins og t. d. það, að jörðin væri hnöttótt. Hann hafði lesið þetta í bók eftir norskan mann, Aschehoug að nafni, og það var honum nóg. Slíkar tilvitnanir í vitra menn geta vitanlega gerið góðar, en jeg segi fyrir mig, jeg met þó reynsluna meira en slíkar staðhæfingar, hvað viturra manna sem er. Og hvað sem annars öllum þessum spekingum líður, þá veit jeg ekki til þess, að nokkur þeirra hafi haldið því fram, að nokkur setning á sviði hagfræðinnar sje vísindalega sönnuð. Þar er yfirleitt um „teoriur“ einar að ræða, og þótt spakir menn hafi búið þær til, þá verð jeg samt að leggja meira upp úr reynslu þeirri, sem við höfum öðlast í þessu efni. Og reynslan er sú, að við höfum getað komist af án gengisskráningar alt fram að síðustu árum. Það hefir ekki komið til mála fyr en 2 eða 3 síðustu árin að skrá gengi íslensku krónunnar. Og orsökin er sú, að bankarnir hafa haft nægilegt lánstraust erlendis til þess að komast hjá sjerstakri gengisskráningu. Nú er spurningin: Getum við setið að þeim kjörum áfram eða ekki? Það hefir ekkert að þýða, hvað fjármálaspekingar segja um þetta. Við verðum einungis að halda okkur við horfurnar og reynsluna. Og eftir þeim að dæma held jeg, að þetta sje hægt. Verslunarjöfnuður vor er nú í því horfi, að ekki er meira flutt inn en út. Samkvæmt því eigum við að geta borgað það, sem við fáum á hverju ári frá útlöndum, en aðra tryggingu hafa viðskiftamenn vorir erlendis aldrei haft: á því einu hefir lánstraust íslensku bankanna bygst. Rökrjett ályktun af þessu er sú, að í þessu efni eigi að vera hægt að komast af, eins hjer eftir sem hingað til. Mjer þykir vænt um að hafa fengið skýringu á því atriði í þessu máli, sem óljósast var fyrir mjer, en það er um skilyrðin fyrir því, hvenær gengisskráningin skuli framkvæmd. Í greinargerðinni fyrir frv. stendur, að áður skuli lausar skuldir erlendis, sem gengi íslensku krónunnar stafar veruleg hætta af, vera samningsbundnar eða greiddar. Sömuleiðis er það tekið fram, að bankarnir skuli áður hafa fengið viðunandi viðskiftasambönd og lánstraust erlendis. Mjer er nú orðið ljóst, að ekki er til þess ætlast, að neitt verði farið eftir þessu. Viðskiftalögmálið algilda spyr vitanlega ekki um það, hve mikið af lausum skuldum vorum tekst að samningsbinda, eða hvort bankarnir hafa fengið viðunandi viðskiftasambönd. Hafa þessi ákvæði sjálfsagt verið sett þarna einungis til þess að friða einhverja af nefndarmönnunum, sem ekki hefir meir en svo litist á opinbera skráningu gengisins, með miljónir króna veltandi í lausum skuldum. Það er nú gert ráð fyrir, að lausar skuldir vorar, sem ekki eigi að samningsbinda, nemi um 4 milj. króna. Því hefir verið haldið fram, að þær hafi verið jafnmiklar fyrir stríðið; en það er ekki rjett. Þetta eru skuldir, sem safnast hafa fyrir; þar við bætast svo vitanlega venjulegar dægurskuldir. - Upphæðin, sem þá má gera ráð fyrir að verði veltandi í „lausum“ skuldum framvegis, verður því talsvert meiri. Af þessu hlýt jeg að styrkjast enn betur í þeim ásetningi að koma þessu frv. fyrir kattarnef. Og jeg vil mjög eindregið vekja athygli hv.þm. á því, að ekki er lengur um það að ræða, að gengisskráning verði látin bíða þess, að samningar náist um allar skuldir landsins erlendis. Hv. samþm. minn (M. J.) sagði áðan, að gjaldeyrismatsnefndin ætti ekki að hafa nein áhrif á gengið. Ja, hvað á hún þá að gera? Hann sagði, að framboðið og eftirspurnin hlyti að ráða genginu. En hver á að ákveða það? Það á nefndin einmitt að gera. Hún á að meta það, hvernig stendur á um hlutfallið milli framboðs og eftirspurnar, og ákveða svo gengið eftir því. Og samkvæmt því, sem haldið hefir verið fram af hv.frsm. frv. (Ó. P.), á hún ekki einmitt að ákveða gengið eftir hlutfallinu milli framboðs og eftirspurnar þann og þann daginn, eða þann og þann mánuðinn. Enda hætt við því, að gengið yrði þá nokkuð óstöðugt og óhagstætt á sumum tímum árs. Nei, nefndin á einmitt að hafa alóbundnar hendur um að meta gengið eftir því sem hún telur heppilegast. Það er því mikið undir því komið, hvaða menn eiga sæti í nefndinni. Auk þess er það miklum erfiðleikum bundið að fara að skrá hjer gengi, þar sem gengi hefir aldrei verið skráð hjer áður, og það ekki sambærilegt við önnur lönd, sem hafa skráð það öldum saman. Það er og hvergi síður, að þeir sjeu látnir ákveða gengið, sem eiga hagsmuna sinna að gæta í því, hvort það stendur hátt eða lágt. Bönkunum er venjulega falið þetta starf, enda mun það hollast. Þeir versla aðeins með gjaldeyrinn og eru því hlutlausir í þessu efni. Báðir háttv. nefndarmenn vefengja, að það geti ekki komið til mála, að íslenska krónan komist upp fyrir dönsku krónuna. Færðu þeir þau rök fyrir sínu máli, að viðskiftin væru alls ekki svo bundin við Danmörku sem menn alment álitu. Þetta kemur dálítið kynlega við, þegar hv.frsm. (Ó. P.) lýsir því jafnframt yfir, að 4 stórbankar danskir muni hlaupa undir bagga með oss, ef á þurfi að halda. Ekki bæri það neitt vitni um los á viðskiftunum við Danmörk, ef þetta yrði. Eða hyggur hv.frsm. (Ó. P.), að þessir 4 bankar myndu óðfúsir að hjálpa oss til að koma gengi krónu vorrar upp fyrir dönsku krónuna? Ja, „mikil er trú þín, kona“. Háttv. frsm. (Ó. P.) reyndi svo að lýsa því, hvað nefndin ætti að gera. Kvað hann aðalstarf hennar að koma í veg fyrir, að íslenskir framleiðendur fengju afurðir sínar borgaðar í íslenskum gjaldeyri, og erlendir milliliðir hjeldu áfram að stinga hagnaðinum af gengismuninum í sinn vasa. Jeg veit nú ekki betur en að búið sje að semja um það að fá afurðirnar borgaðar í erlendum gjaldeyri í bankana hjer, svo að ekki getur þetta orðið aðalstarfið. Þá vill háttv.frsm. (Ó. P.) segja, að nefndin hljóti að gæta hagsmuna landsmanna gagnvart bönkunum, þegar þeir skifa andvirði afurðanna í íslenskum gjaldeyri. En það er óvíst, að hún megni einu sinni það. Það er nefnilega engin trygging fyrir því, að bankarnir fari eftir mati nefndarinnar, ef þeim ber á milli um gengið. Nefndin yrði því einmitt áhrifalaus, þegar hennar þyrfti helst með, og bankarnir rjeðu genginu eftir sem áður. Þá sagði hv.frsm. (Ó. P.), að með því að nefndin væri svo skipuð sem ráð er gert fyrir í frv., þá komi hún til að gæta jafnt hagsmuna allra hlutaðeigenda, jafnt þeirra, sem kaupa vörur til innflutnings, og hinna, sem selja afurðir landsins útlendingum. Ekki get jeg fallist á þetta. Það er að vísu trygt þar, að framleiðendur hafi sinn fulltrúa í nefndinni. En um innkaupendur er öðru máli að gegna. Um skipun þess manns, sem ætlast er til að gæti hagsmuna þeirra, er svo fyrir mælt, að landsstjórnin skipi hann eftir till. Verslunarráðs Íslands og Sambands íslenskra samvinnufjelaga. Nú stendur svo á, að þessi tvö fjelög eiga mismunandi „interessu“ að gæta, og yrði algerlega undir hælinn lagt, hvort ofan á yrði, að gæta hagsmuna neytenda eða framleiðenda. Gæti því vel svo farið, að sá maður, sem valinn yrði, yrði líka fulltrúi framleiðenda, og er þá auðsætt, í hvaða átt viðleitni nefndarinnar myndi stefna. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða þetta frekar. Jeg held fast við það, að þótt þessu frv. verði ekki hleypt í gegnum þingið, þá er svo fjarri því, að loku sje fyrir það skotið, að gengið rjettist við aftur. Og þó svo væri, að brýn nauðsyn þætti síðar til að skrá það, þá væri þetta altaf hægt fyrir stjórnina og bankana. Viðvíkjandi því, sem háttv.frsm. (Ó. P.) sagði um illa meðferð bankanna á framleiðendum, þá vil jeg minna hann á það, að þeir einir sæta ekki ábyrgð í því efni, heldur og landsstjórnin, sem er yfir þeim og á að gæta hagsmuna landsmanna. Og hvað komandi tíma snertir, þá er það að segja að þótt bankarnir verði látnir ráða mestu í þessu efni, þá ætti að sjálfsögðu að slá því föstu, hvaða mismunur mætti vera á kaupverði og söluverði erlends gjaldeyris. Úr þeirri átt væri því ekkert að óttast framar.

Ingólfur Bjarnarson Eins og greinargerð frv. ber með sjer, þá var nokkur ágreiningur meðal nefndarmanna um sum ákvæði þess. Er jeg einn þeirra nefndarmanna, sem ekki gátu orðið ánægðir með 3. gr. frv., sem sje um skipun nefndarinnar. Og ósamþykkur var jeg greinargerð frv., þar sem hún gerir ráð fyrir, að þetta komi þá fyrst til framkvæmda, þegar búið sje að samningsbinda lausar skuldir þær, er skaðlegar geti orðið fyrir gengi íslensku krónunnar. Lít jeg svo á, að úr því sje til lítils gagns að setja nefnd þessa á laggirnar. Í samræmi við þá afstöðu mína til frumvarpsins og greinargerðarinnar, sem jeg hjer hefi lýst, mun jeg greiða atkvæði með því, að málinu verði vísað til stjórnarinnar.

Jón Þorláksson Jeg hefi ekki getað sannfærst um það af umræðunum, að skipun þessarar nefndar sje nauðsynleg eða til nokkurs gagns. Frv. segir, að nefndin eigi að meta verð á erlendum gjaldeyri. En mjer skilst, að hennar verkefni sje bara að auglýsa það verð, sem er á hverjum tíma á gjaldeyrinum í bönkunum. Finst mjer engin ástæða til að skipa sjerstaka nefnd til þessa. Það, sem liggur hjer til grundvallar, mun vera það, að landsstjórnin bannaði bönkunum hjer að selja danskar krónur með gengismun. Var þetta í því skyni gert, að reyna að halda íslensku krónunni til jafns við þá dönsku. Það kom síðar á daginn, að þetta var óframkvæmanlegt, og þá fóru bankarnir óátalið að kaupa og selja aðrar gjaldeyristegundir, t. d. sterlingspund, fyrir hærra verð að ísl. krónutali en samsvaraði verðinu í dönskum krónum. En bannið um sjerstakt gengi á danskri krónu var látið haldast, og held jeg, að það standi enn, í von um, að það geti þraukað svona áfram, þangað til eitthvað hægist um. Ef þetta bann væri felt úr gildi, gætu bankarnir á hvaða tíma sem er sett verð á danska krónu, eins og þeir gera nú um sterlingspund. Það geta ekki aðrir en bankarnir ákveðið verð á útlendum gjaldeyri. Gerðu þeir það áður með því að festa upp auglýsingu um það í afgreiðslustofum sínum. Skilst mjer, að nefndin hafi ekkert vald yfir bankastjórnunum, svo að hún geti tekið fram fyrir hendur þeim, ef á þyrfti að halda. En þá er augljóst, að verðið á gjaldeyrinum yrði bankaverð. Skráningin fer eingöngu fram á þann hátt, að hlutaðeigandi bankar ákveða hvern dag, hvaða verð skuli vera á krónunni til næsta dags. Mjer skilst nú, er krafist er skráningar á bankaverði krónunnar, að hver og einn eigi að geta fengið keyptan erlendan gjaldeyri eftir vild; en jeg hygg, að bankarnir muni ekki á næstu árum geta fullnægt eftirspurninni eftir honum, og ekki heldur heppilegt, að þeir þyrftu að afla sjer þess lánstrausts erlendis, sem nægði til þess, að þeir gætu fullnægt öllum kröfum. Það mundi verða til þess, að skuldirnar, sem nú eru að minka, færu aftur vaxandi. Býst jeg við, að bankarnir verði fyrst um sinn að haga sjer eftir því, hve mikill gjaldeyrir er fyrir hendi, fullnægja þeim beiðnum, er þeir telja nauðsynlegastar, en neita hinum. Jeg sje því ekki nokkurn ágóða við að setja upp svona lagaða stofnun, sem yrði alveg valdalaus og ráðalaus með að koma fram vilja sínum. Í þessu sambandi skal jeg minnast á meðferð bankanna á gengi erlends gjaldeyris, eins og hún hefir komið fram til þessa. Bankarnir selja nú sem stendur ekki danskar krónur, heldur aðallega sterlingspund, enda berst mest til þeirra af þeim, en það hefir komist á sú tíska, að þeir selja pundin miklum mun dýrara en þeir kaupa þau. Mismunurinn er aldrei minni en 50 au. á pundi, en oft meiri. Þetta er gróðavegur fyrir bankana, og var ekki svo mikið við það að athuga, því þeir þurftu mikils við til þess að vinna upp þann halla, sem þeir höfðu orðið fyrir. En þetta fyrirkomulag hefir líka aðrar afleiðingar. Það miðar beint til að hækka útlendan gjaldeyri í verði. Bankarnir eiga því ekki lítinn þátt í hækkun á verði erlends gjaldeyris. Þegar útsöluverð bankanna hefir náð vissu marki, t. d. 27 kr., og þeir hafa gefið 50 aurum til 1 kr. minna fyrir pundið, þá er þetta eftir nokkurn tíma orðið alment vitað og viðurkent verð á pundinu. Seljandinn kýs því heldur að selja öðrum pundið fyrir 27 kr. heldur en bönkunum fyrir 26 kr. Þegar svo hefir gengið um tíma, vilja seljendur ekki lengur láta bankana hafa gjaldeyrinn með hinu lægra verði, og neyðast bankarnir þá til að kaupa hann við sínu upprunalega útsöluverði og selja hann svo aftur dýrara. Svo gengur koll af kolli, og þetta verður einskonar stigi, sem gjaldeyririnn gengur upp eftir. Jeg skal geta þess, að jeg álít, að hæstv. stjórn eigi ekki að hafa neitt atkvæði um, við hverju verði bankarnir selja þann gjaldeyri, sem þeir hafa orðið að taka til láns. Með hann verða þeir að versla eins og þeim gott þykir. En um þann gjaldeyri, sem er frá landinu sjálfu, verður hæstv. stjórn að setja ákveðnar reglur, svo að eigi verði lagt um of á hann. Aðferð bankans, að taka fyrst umboðslaun og hækka síðan gjaldeyrinn að auki, getur varla talist heiðarleg. Að minsta kosti er það ekki talið rjettmætt á öðrum sviðum viðskiftalífsins. Mismunurinn er svo mikill, að ekki tíðkast hjá erlendum bönkum, og nær ekki nokkurri átt, að haldið verði áfram í sama horfið, eftir að bankarnir hafa rjett sig við eftir áföll þau, sem þeir hafa orðið fyrir. Matið á hlutabrjefum Íslandsbanka sýnir, að hann hefir rjett við, og svo mun einnig vera um Landsbankann. Jeg skýt því þess vegna til hæstv. stjórnar, hvort hún sjái sjer ekki fært að taka í taumana í þessu efni, svo að gengisfallið stöðvist, að svo miklu leyti sem það er að kenna þessum orsökum.

Frsm. (Ólafur Proppé) Jeg hefi ekkert að segja um yfirlýsingu háttv.þm. S.-Þ. (Ing. B.). Hann er einráður um, hvernig hann greiðir atkv. í þessu máli, og það er rjett, að hann hafði sjerstöðu í nefndinni, þó ekki skrifaði hann undir nefndarálitið með fyrirvara. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) vildi halda því fram, að reynslan hefði sýnt, að sambandið við Danmörku um gildi krónunnar væri svo mikils virði, að ekki mætti slíta því og skrá gengi á íslenskri krónu. Má vel vera, að svo hafi verið fram að stríðsárunum, vegna þess, að þá höfðum við hjer um bil eingöngu verslunarsamband við Danmörku. En nú skýtur þessu máli nokkuð öðruvísi við. Þá var verslun okkar að mestu leyti í höndum erlendra kaupmanna og banka, en á síðustu 10 árum hefir verslunin orðið því nær alinnlend og bankaviðskifti öll íslensk. Verðfall íslensku krónunnar er aðallega því að kenna, hversu illa hefir gengið sala íslenskra afurða á síðustu árum. Það hefir hvað eftir annað verið tekið fram hjer í háttv. deild, að mismunurinn á framleiðslukostnaði vörunnar og söluverði hennar hafi skift miljónum króna og tugum miljóna. Á einu ári, 1919–'20, var 12 milj. kr. tap á framleiðslunni. Það hefir ekki verið reiknað út næsta árið, 1920–'21, en það má telja víst, að það hafi ekki orðið minna þá en árið á undan. Aðstaða bankanna og tiltrú þeirra fyrir ófriðinn er ekki sambærileg við ástandið eins og það er nú. Sama háttv.þm. (Jak. M.) talaði um skuldir landsins. En jeg hefi greinilega tekið fram, að auk hinna ákveðnu skulda Íslandsbanka, landssjóðs og annara, sem nema 6 miljónum kr. og fastir samningar eru um, standa aðeins eftir 4–5 miljónir kr., sem von er um að greiddar geti orðið á næstunni. Þá sagði hann, að þar við bættust lausaskuldir. Það er að vísu rjett, en þær hafa ekki mikil áhrif á gengið, bæði vegna þess, að dægurskuldir erlendis eru mjög takmarkaðar, og svo hefir útflutningur upp á síðkastið numið hjer um bil jafnmiklu og innflutningur, svo að dægurskuldirnar borgast jafnharðan. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) fanst það líka óviðeigandi að skipa nefnd til að sjá um þetta mál. En í útlöndum er algengt, að slíkar nefndar sjeu settar og skipaðar banka- og peningamönnum, og veit jeg, að svo er í Danmörku. Þar eru skipaðir tveir aðiljar, sem eiga hlut að skráningu gjaldeyrisins. Annar er bankamaður, en hinn úr „Grosserersocietetet“. Mjer finst því engin fjarstæða, þó hjer sje tekinn einn bankamaður og annar annaðhvort úr verslunarráðinu eða sambandi samvinnufjelaganna, og held jeg tæplega, að ágreiningur gæti orðið um það, frá hverjum staðnum ætti að taka manninn, þar eð hvorirtveggia hafa sameiginlegra hagsmuna að gæta. En færi svo, að samkomulag næðist ekki og hæstv. stjórn skipaði svo mann úr Sambandinu, þá held jeg, að enginn skaði væri skeður, enda hygg jeg, að Sambandið muni ekki flytja minna af varningi inn en út. Ímynda jeg mjer, að þar muni í besta tilfelli standast á útflutningur og innflutningur. Fyrir 5–6 árum var ekki talað um sölu fyrir annað en erlendan gjaldeyri, en nú er öðruvísi ástatt. Nú sjá kaupendur sjer hag í að borga með íslenskum peningum, en gefa framleiðendum jafnframt kost á að fá útlenda peninga við því verði, sem þeir fást á opinberum markaði í útlöndum. Með þessu er í raun og veru viðurkent opinbert verð íslenskrar krónu, og er því ekki hægt að komast hjá afleiðingunum af opinberri skráningu hennar. Háttv. sami þm. (Jak. M.) var vondaufur um, að bankarnir mundu taka vel á móti mönnum þessum, en jeg trúi ekki, að þeir fari að ganga í berhögg við þá, því í 4. gr. er ákveðið, að þeir skuli styðja þessa menn eftir megni, svo að ef bankarnir veigruðu sjer við að gefa nauðsynlegar upplýsingar, má skylda þá til að gera það samkvæmt þessu ákvæði Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) og fleiri hafa viðurkent, að bankarnir hefðu ekki komið vel fram í þessu máli, en álitu, að hæstv. stjórn mundi geta bjargað við ástandinu. Er jeg ekki eins trúaður á það og þeir. Að vísu ætti stjórnin að geta komið fram vilja sínum um stjórn þjóðbankans, en jeg trúi ekki hæstv. núverandi stjórn til þess. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) getur ekki sjeð nauðsyn á að skipa nefnd, en sjer þó, að nauðsyn ber til að kippa í lag því fyrirkomulagi, sem nú er; en hann vill gera það á annan hátt. Honum finst forboð stjórnarinnar gegn því, að bankarnir megi selja danskar krónur, vera aðalatriðið. Nefndin er á öðru máli. Hún heldur, að misrjetti það, sem bankarnir hafa beitt, jafnt neytendur sem framleiðendur, beinlínis útheimti, að matsnefnd þessi verði skipuð. Bankamir selja hinn útlenda gjaldeyri við svo háu verði sem unt er, og mismunurinn á kaupverði og söluverði þeirra er ekkert smáræði. Það er því bráðnauðsynlegt, að sem allra fyrst verði opinberlega skráð gengi ísl. krónu, sem sje í samræmi við hið raunverulega gildi hennar í það og það skiftið. Jeg sje ekki nauðsyn á, að bankarnir hafi svo mikinn erlendan gjaldeyri, að þeir geti fullnægt öllum kröfum, sem kunna að koma. Ber jeg það traust til þeirra, að þeir beri skyn á, við hverja eigi að sleppa gjaldeyrinum og hverjum ekki ætti að fá hann. Er jeg ekki hræddur um, að þeir mundu láta braskara hafa gjaldeyrinn, er þörf væri á honum til nauðsynlegra fyrirtækja. Hitt hefi jeg aldrei sagt, og ekki liggur það í frv. heldur, að ætlast sje til, að bankarnir geti fullnægt allri eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri. En jeg held, að bankarnir þekki svo vel þá, sem við þá skifta, að þeir viti, hverjum á að trúa fyrir gjaldeyrinum, og fari nær um það, til hvers á að nota hann. Og þá treysti jeg bönkunum fyllilega til þess að láta þá fá hann, sem flytja inn nauðsynlega hluti. Að nefndin verði valdalaus og gagnslaus eru spádómar út í loftið. Ef nefndin verður vel skipuð, þykist jeg vita, að hún muni geta gert mikið gagn í þá átt, sem jeg hefi lýst.

Jón Þorláksson Hæstv. atvrh. (Kl. J.) og háttv.frsm. frv. (Sv. Ó.) gerðu tilraun til þess að skipa mjer í flokk í þessu máli og ljetu svo um mælt, að jeg mundi vera haftamaður. Þetta var algerður óþarfi af þeim, því að á síðasta þingi gerði jeg mitt til þess, að byrjað væri að fella úr gildi þær þvingunarráðstafanir, sem leiddu af heimsófriðnum. Þótt jeg hafi þá ekki kostað kapps um að afnema þær allar, þá verður mín afstaða aldrei önnur en sú, að afnema þær smám saman, eða allar í einu, eftir því hvernig ástandið er. Slíkt öfugstreymi sem það, að vilja nú innleiða þessar stríðsráðstafanir, þegar svona langt er frá liðið og ástandið er komið í það horf, sem nú er, geta þeir fundið annarsstaðar en hjá mjer. Þeir verða að líta sjer nær, er þeir leita að slíkum hugsunarhætti. Þá hafði hv.þm. Ak. (M. K.) rangt eftir mjer eitt atriði, sem að vísu skifti ekki miklu máli. Hann kvað mig hafa sagt, að framleiðendurnir mundu hætta að framleiða, ef hömlur yrðu lagðar á atvinnurekstur þeirra. En jeg sagði, að það mundi draga úr vilja þeirra og áhuga til að færa út kvíarnar, ef slíkt yrði gert. Þetta veit jeg að er rjett, a. m. k. hvað snertir þróttmestu grein sjávarútvegarins, togaraútgerðina. Útgerðarmenn láta sjer ekki á sama standa, hvort löggjafinn bætir nú gráu ofan á svart, með því að leggja hömlur á atvinnurekstur þeirra, í viðbót við það að sjúga út úr þeim háa skatta, sem eru ærið nóg byrði fyrir þá. Ef einhverjir halda því fram, að það skifti ekki miklu máli, að þessi atvinnugrein aukist á næstunni, vil jeg minna þá á, að á hverju ári, og ekki síst á þessu síðasta, hafa farið margir tugir ungra og efnilegra manna í sjóinn af smábátum og mótorbátum, af því að útbúnaðurinn var of ljelegur, en togaraútgerðin er hin eina grein útgerðar, sem nokkurn veginn hefir verið laus við þessar hörmulegu slysfarir. En það er nú þessi framleiðslugrein, sem verður fyrst og mest fyrir barðinu á gjaldeyrisráðstöfunum þeim og innflutningshöftum, sem nú á að smeygja inn, af því að hún er rekin í svo stórum stíl, að hún er þess umkomin að annast sjálf útflutning á afurðum sínum. Þá vefengdi hv.þm. (M. K.), að það hefði verið nauðsynlegt að afljetta aðflutningsbanni á nauðsynjavöru á síðasta þingi, til þess að ljetta undir með framleiðendum, og vitnaði til þess, að nokkru eftir afnám innflutningshaftanna hefði togaraflotanum verið lagt í lægi; hlyti það því að hafa haft aðrar orsakir. En hann hefir gleymt því; að það liggur skjallega fyrir frá síðasta þingi, í brjefi frá togaraeigendum, að þeir sjái sjer ekki fært að halda úti togurunum sökum dýrtíðar, og meðal annars vegna hafta á innflutningi nauðsynjavöru. Þetta varð upphaf þess, að samkomulag komst á um að fella niður innflutningshöftin, en það átti einna drýgsta þáttinn í því, að hægt var að byrja aftur að gera út togarana, er mánuður var liðinn af vertíðinni, eða um 20. mars. Hitt er þessu máli óviðkomandi, að árferði var þannig, að ekki var hægt að halda skipunum úti nema á vertíðinni, en vegna innflutningshaftanna hjelt við borð, að eigi væri hægt að gera út þá heldur. Það fer mjög á huldu, hver meining sje með gjaldeyrisráðstöfunum frv. Jeg hefi hlustað með athygli, hvort engin skýring kæmi fram um þetta atriði í umr., en jeg verð að játa, að fátt hefir komið fram í þá átt. Ræða hæstv. fjrh. (Magn. J.) flutti aðeins röksemdir móti því, að nauðsynlegt væri, að þær kæmust á, og það gladdi mig. En háttv.þm. Ak. (M. K.), sem er sennilega ekki síður kunnugur hugsun frv. en aðrir hv.þm., viðhafði í ræðu sinni í gær þau orð, sem varpað geta nokkru ljósi á þetta mál. Hann bar að vísu á móti því, að taka ætti erlendan gjaldeyri af framleiðendum fyrir ekki neitt, en það datt heldur engum í hug. Hinu mótmælti hann ekki, að það ætti að gefa þeim minna fyrir hann en þeir gætu fengið annarsstaðar. Jeg vil nú gefa honum hlje, til þess að hann geti mótmælt þessu.  (M. K.: Jeg fæ tækifæri til þess síðar)  . Hv. þm. (M. K.) viðhafði þau orð, að það ætti að greiða framleiðendunum í innlendum gjaldeyri þegar í stað, eða í sömu mynt, þegar um hægðist. Þetta varpar nýju ljósi á málið. Er það meiningin að fara eins að nú og um árið, þegar togararnir voru seldir og tekið þvingunarlán hjá seljendunum? Er það meiningin að taka vörurnar af framleiðendunum að láni og borga þær seinna, er um hægist? Mjer skilst, að hv.þm. (M. K.) eigi hjer við það, að hjer eigi að taka erlendan gjaldeyri að láni hjá seljendunum, og ef það er gert án þess, að þeir kæri sig um það, er lánið nauðungarlán. Jeg hygg, að heimildin til gjaldeyrisráðstafana sje svo rúm og óákveðin, að það sje mjög athugavert að hleypa þeim til stjórnar, sem hv.þm. Ak. (M. K.) ræður jafnmiklu hjá og þeirri, sem nú situr að völdum.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Það er nú ekki sjerlega margt, sem jeg hefi að taka fram að þessu sinni. Þó vildi jeg leyfa mjer að víkja að nokkru að ýmsum atriðum í ræðum hv.þm. um þetta mál. Hæstv. fjrh. (Magn. J.) hjelt, að jeg væri einna gramastur gjaldeyrisráðstöfunum frv. af því, hve lítið var þar að ráðast á. Þetta er að vissu leyti rjett. Það er einn meðal annara ókosta við frv., hve það er óákveðið og froðukent, en það, sem er þannig, er ekki ætíð sem best viðureignar, eins og t. d. Beigur í Pjetri Gaut, sem alstaðar þvældist fyrir honum, án þess þó að hann gæti yfirstigið hann. Hæstv. fjrh. (Magn. J.) sagði, að frv. væri ofur einfalt. Jeg er nú hræddur um, að hann hafi lesið sína eigin skynsemi inn í það, en það er ekki nóg, þegar frv. ber ekki þá skynsemi með sjer. Það hefir verið sýnt fram á það, af mjer og öðrum, hve mál þetta sje víðtækt. Það er því ekki hægt að hugsa sjer hver ókjör mætti bjóða mönnum, ef þetta frv. yrði að lögum, og vil jeg ekki endurtaka rök mín fyrir því. Þá vil jeg snúa mjer að háttv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.). Það kom nú fátt nýtt fram í ræðu hans, enda var þess ekki að vænta, því að hann hafði talað tvisvar áður, og mun röksemdasjóður hans hafa verið þorrinn með öllu. En hann lýsti yfir því, að hann óskaði þess, að veðrunum færi að slota í þessu óveðrahorni. Jeg er þessu samþykkur, en jeg kannast þó ekki við, að jeg sje sá Hræsvelgur, er hefi komið þeim stormi af stað, því að eins og hv. þdm hafa heyrt, hjelt jeg mjer við málefnið í framsöguræðu minni og gaf ekki tilefni til persónulegrar deilu. Það mun því reynast þessum hv.þm. (Sv. Ó.) torvelt að koma sökinni af sjer. Hv. þm. (Sv. Ó.) gladdist yfir brtt., sem var útbýtt hjer í deildinni í gær, og fanst honum, að nú mundu hugirnir renna saman í sætan samhreim. Það virðist nú vera að draga sig saman, sem saman á, en þó get jeg ekki borið á móti því, að mjer þykir nokkuð kynlegt, ef flm. frv. geta gert sig ánægða með brtt., svo mikið sem hún þó sníður af frv., og minnir það helst á manninn, sem vildi fá 100.000 kr. lán, en þegar hann gat ekki fengið svo mikið, færði hann það niður og ljet sjer að lokum nægja að fá 2 kr. Þá vefengdi hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.), að jafnmikið af skuldum landsmanna væru tapaðar eins og jeg hafði haldið fram. Jeg vil nú ekki þrátta við hann um það, því að ilt er að safna nákvæmum skýrslum um það, en eftir þeim gögnum, sem mjer hafa borist, og sögusögn þeirra manna, sem kunnugastir eru, verð jeg þó að halda fast við það, að þessar töpuðu skuldir sjeu alls ekki of hátt áætlaðar. Enn þá prjedikaði hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) móti frjálsri samkepni. Jeg er nú satt að segja hálfhissa á því að heyra slík orð og hann viðhafði hjer hjá þessari þjóð, því að vjer Íslendingar höfum dýra reynslu í því efni, reynslu, sem jeg hjelt að hefði brent sig inn í þjóðarmeðvitundina. Jeg á hjer við einokunarverslunina illræmdu. Það vantaði ekki um hana, að hún var fegruð með pappírsreikningum og loforðuni um góða vöru og sanngjarnt verð. Það var og sýnt þá með skjölum og skilríkjum, að heppilegast væri, að sem fæstir kaupmenn flyttu vörur til landsins, og það var sagt mönnum, að kaupm. kæmu hingað mest af brjóstgæðum, og legðist einokunin af, mundu allir hætta að sigla til landsins. En þessi loforð, reikningar og röksemdir reyndust allar falskar. Þar vantaði hið eina, sem er bjargvænlegt, og það er frjáls samkepni. Þegar vörurnar hækkuðu á stríðstímunum, stafaði það mestmegnis af því, að frjáls samkepni fjekk ekki að njóta sín lengur, og því meiri misbrestur sem varð á því, því meiri ókjörum urðu menn að sæta í verslun. Því er nokkuð undarlegt að heyra það, að frjáls samkepni eigi að vera verndun á einni stjett. Það er þveröfugt, hún er verndun fjöldans gegn sjerstökum stjettum. Háttv. þm. S.-Þ. (Ing. B.) sagðist halda fast við þá skoðun sína, að nál. viðurkenni, að höftin hafi verið nauðsynleg 1920, Hann verður að fá að halda henni fyrir mjer, en jeg held aftur minni skoðun, því hin prentuðu orð nál. eru skýr. Þá hjelt hann því einnig fram, að rangt hafi verið að draga frá þessar 4 milj. í óseldum vörum um áramót, og því sömuleiðis rangt að reikna ekki úttektina á 1. fjórðungi ársins. Jeg held, að honum takist nú aldrei að sanna sitt mál um það, því að ef fá á sambærilega upphæð við þær 34 miljónir, sem landsmenn skulduðu í mars í fyrra, verður að reyna að setja sig í spor þess nú. Ef nú hefði verið safnað í mars þetta ár líka, hefðu þessar óseldu vörur ekki komið til greina, því að þá voru þær seldar, en andvirði þeirra er komið þjóðarbúskapnum að góðu. Um veltu 1. ársfjórðungsins er sama nú og í fyrra. Þá var flutt út fullri 1 miljón kr. meira en inn var flutt. Að vísu hafa menn ekki skýrslur um verslun 1. ársfjórðungsins nú, en menn vita þó um það hjer um bil. Innflutningur á tveim fyrstu mánuðunum er sama sem enginn, en útflutningurinn talsverður, svo það er fjarri að ætla, að skuldir hafi aukist síðan um áramót fram í mars. Jeg held, að jeg geti að mestu slept að tala um ræðu hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Hann taldi gjaldeyrisráðstafanirnar aðalkost frv. Það verður því sennilega ekki álitlegt í hans augum, þegar búið er að fella þær burtu; eins og á að gera með brtt. En jeg er honum samdóma um það, að ef þessar ráðstafanir ættu að verða að gagni, yrði ríkið að taka sölu afurðanna í sínar hendur, en jeg get sparað mjer að ræða frekar um það, því að slíkt mun nú varla til mála koma. Þá kem jeg að hv.þm. Ak. (M. K.). Jeg held, að jeg þurfi ekki að svara honum mjög miklu, því ræða hans var fremur ljettvæg að röksemdum, en nokkuð persónuleg. Hann var hissa á því, að jeg skyldi vera valinn til þess að hafa framsögu fyrir meiri hl., og skýrði það helst á þann hátt, að mjer yrði fyrirgefið, af því að jeg vissi ekki, hvað jeg gerði. Þetta er nú ekki ákaflega sannfærandi. Jeg þekki líka ýmsa menn, sem efast um hans miklu hæfileika til að standa fyrir stóru verslunarhúsi. Jeg þykist vita, að hann taki nú ekki mikið mark á því sjálfur og virðist það lítið sannfærandi. Svo er og um mig, að jeg skifti ekki skoðun á þessu máli, þó að hv.þm. Ak. (M. K.) sje hissa á því, að jeg skyldi vera valinn frsm. í því. En þessi hv.þm. (M. K.) er nú vanur því að segja um suma menn, að þeir hafi ekki vit á málinu, ef þeir eru honum mótdrægir og hann er kominn í röksemdaþrot, og við aðra, sem hann þorir ekki að bregða um fíflsku, segist hann vera undrandi, að jafnskynsamur maður skuli halda fram öðru eins máli. Annars sagði hann, að í ræðu minni hefðu verið óendanlega margar öfgar, og hann tók eitt atriði til dæmis, og það var, að jeg hefði haldið því fram, að vöruverð mundi hækka, ef höftin yrðu sett á. Á móti þessu færði hann eina röksemd, en hún var býsna sterk. Hann sagði, að það væri beinlínis bannað í frv. Það vissi jeg nú að vísu, og þurfti ekki að fá hv.þm. Ak (M. K.) til að segja mjer það. En það er dálítið, sem skilur á milli, hvort það er bannað á pappírnum, eða hvort hægt er að koma í veg fyrir, að bannið sje brotið, og jeg hjelt, sannast að segja, að háttv.þm. væri of kunnugt, hve farið er kringum slík bönn, til þess að vitna í það. Það er ekki deilt um það hjer, hvort bannið sje prentað í frv., heldur hitt, hvort hægt muni að framfylgja því, og jeg held, að við höfum þegar nóga reynslu til þess að sjá, að það er ómögulegt. Þetta var nú sú vitleysan í ræðu minni, sem hann valdi að sýnishorni, og úr því að rök hans voru svona sterk þar, þá má nærri geta um hitt, sem hann treystir sjer ekki til að nefna. Þá sagði hv.þm. (M. K.), að brýn þörf hefði verið á höftum 1921, og enginn gæti brugðið sjer um það, að hann hefði skift um skoðun. Það ber honum víst enginn á brýn, að hann muni nokkurn tíma snúast á rjetta skoðun í þessu máli, því að hann hefir ekki haggast í því hingað til, og altaf haldið fram höftunum. En hitt held jeg, að það sje heppilegast, að sú skoðun hafi ekki alt of marga formælendur, ef þeir geta ekki fært fram betri rök en þau, sem hv.þm. Ak. (M. K.) hjelt að yrðu rothögg á mínar röksemdir. Þá vildi hann loks neyða menn til þess að kaupa alt það, sem til væri í landinu. Það er hrein þvingunar-„pólitík“ og mundi síst verða til að bæta úr hag þjóðarinnar. Er svo útrætt um þetta mál af minni hálfu.

Magnús Kristjánsson Það gleður mig sannarlega, að þessi fáu orð, sem jeg talaði í gær, hafa vakið eftirtekt nokkurra hv.þdm. og sannfært suma þeirra, Að minsta kosti er jeg mjög þakklátur háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) fyrir hans hlýju orð í minn garð, því hann sagði, að jeg hefði komið með það eina skiljanlega og varpað ljósi yfir málið. Jeg vil nú vanalega tala umbúðalítið og ljóst og er honum því þakklátur fyrir þessa viðurkenningu.  (J. Þ.: Jeg þakka fyrir þakklætið!)  . Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) bar á móti orðum, sem jeg hafði eftir honum, nefnilega „að togaraeigendur myndu ekki sætta sig við, að lagðar væru neinar hömlur á gjaldeyri þeirra.“ Þessi orð hafði jeg skrifað eftir hv.þm. (J. Þ.), svo það er ekki til neins fyrir hann að mótmæla þeim. En svo bætti hann við, að búið væri að útsjúga togaraútgerðina með háum og ranglátum sköttum og íþyngja henni á margskonar hátt, en þessu er kastað fram óhugsuðu og án nokkurra minstu röksemda, svo því þarf ekki mörgu að svara. Það er líklega nokkuð mikill vandi að gera upp á milli togaraeigenda og annara atvinnurekenda, enda óvíst, hvort þyngra er á þeim en öðrum. Þess vegna þýðir ekki að taka eina stjett út úr og hamra og glamra á því, að hún sje órjetti beitt og henni einni beri að bjarga. Þá voru það gamlar orðahnippingar milli mín og háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), út af afnámi viðskiftanefndarinnar í fyrra. Sú deila er hv.þdm. kunn, svo um hana þarf ekki mikið af fjölyrða frá minni hlið. Þó verð jeg að mótmæla í því sambandi einni af mörgum kórvillum hv.þm. (J. Þ.) í þessu máli. Hann sagði, hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að það lægi skjallega fyrir, að togaraeigendur hefðu ekki sjeð sjer fært að halda útgerðinni áfram, nema viðskiftanefndin væri afnumin. Vitanlega átti þetta að vera rothögg á mig og það, sem jeg hafði haldið fram. En þó að þetta liggi nú fyrir frá öðrum aðilja þessa máls, þá er það ekki mikils virði. Það, sem hv.þm. (J. Þ.) ætlaði því að sanna, er jafnósannað enn, og alt hans hjal í þessu efni órökstuddar fullyrðingar. Það vill nú svo vel til, að annað hefir komið í ljós á eftir, og skal jeg þá byrja þar, sem hv.þm. (J. Þ.) hóf sögu sína, að tapast hefði af vertíðinni í fyrra um mánaðartími, af því að þessir háttvirtu herrar, sem að togurunum stóðu, sáu sjer ekki fært að leggja út á djúpið á meðan viðskiftanefndin var ekki aftekin. En þetta er eintóm blekking, eins og sjálfur háttv.þm. (J. Þ.) veit. Togaraeigendur hjeldu skipum sínum inni í höfn, vegna þess, að þeir töldu sjer hag í því að byrja seinna. Þeir þóttust nokkurn veginn vissir um, að sú fisktegund (upsinn), sem fylla mundi vörpurnar, yrði í svo lágu verði, að veiðin borgaði sig ekki. Þess vegna betra að bíða, þangað til víst væri um, að þorskurinn ljeti ekki á sjer standa. Það sanna í þessu máli er, að einmitt þegar búið var að afnema viðskiftahöftin eða gera þau máttlaus, þá hættu togararnir veiðum og lágu í höfn mikinn hluta ársins, að minsta kosti sumir þeirra. Þá er eitt enn, sem jeg þarf að leiðrjetta. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sneri út úr orðum mínum og rangfærði það, sem jeg sagði í gær um gjaldeyrismálið. En jeg gaf þó þar svo ljósa og glögga skýringu á málinu, að hver meðalgreindur maður átti að geta skilið, ef hann þá vildi það, enda stend jeg við alt, sem jeg sagði, og skal nú stikla aftur á aðalefninu: Eins og við horfir nú, getur það orðið stórum erfiðleikum bundið fyrir ríkisstjórnina að standa í skilum með greiðslur þær, er hún þarf að inna af höndum á þessu ári, og yrði hún neydd til þess að nota þann innlenda gjaldeyri, sem hún gæti fengið, þá væri það í reyndinni sama sem að greiða tvo peninga fyrir einn. Nú geri jeg ráð fyrir, að ýmsir stærri framleiðendur og kaupendur hafi erlendis fjárhæðir afgangs þörfum sínum, og ætti það fje þá að geta komið þjóðinni til gagns. Þess vegna ætti ríkisstjórnin að hafa íhlutunarrjett og fá að nota þetta fje, sem þeir þyrftu ekki á að halda í bili, vitanlega eftir samkomulagi við þá, sem eiga það, og greiða með því erlendar skuldir. Þetta ætti að vera framleiðendunum útlátalítið, en heildinni stórgreiði. Fjárhæðir þessar mætti greiða hjer strax eða þá síðar, enda finst mjer sennilegt, að sumir þessir fjáreigendur erlendis gætu beðið nokkurn tíma með að eyða þessu fje, og væri það landinu fyrir bestu. Að þetta sje heppilegasta leiðin, vona jeg að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sjái, og sannfærist því um, að jeg hafi á rjettu að standa. Get jeg svo horfið frá þessu atriði, en vænti, að háttv.þm. geti fallist á eitthvað af því, sem jeg hefi sagt, og greiði svo að lokum atkv. með frv. Þá finst mjer, að jeg verði að snúa fáeinum orðum til hv.frsm. meiri hl. (M. J.). Jeg hafði búist við, að hann tæki dýpra í árinni en hann gerði. Því honum hættir við að vera stórorður og margmáll, þó um smámuni sje að ræða, en að þessu sinni held jeg, að hann hafi nokkurn veginn ratað meðalhófið, og er það mikil framför. En auðvitað var ræða hans krydduð með rangfærslum á orðum annara, staðlausum fullyrðingum hans og röksemdaþroti. Hann sagði t. d., að með höftunum yrði verslun okkar færð í sama horfið og á einokunartímunum. Þetta er auðvitað fjarstæða, sem engri átt nær og engum dettur í hug að leggja trúnað á, jafnvel ekki honum sjálfum, þó að hann kasti því fram óhugsuðu, eins og svo mörgum öðrum fullyrðingum sínum, það er mikill munur, hvort þing og stjórn gera bráðabirgðaráðstafanir til þess að hafa hönd í bagga með verslun landsmanna, svo viðunandi sje, eða þegar öll verslun þjóðarinnar var ofurseld erlendum auðfjelögum, sem skömtuðu vöru og verð úr sínum hnefa. Aftur á móti væri ekki ástæðulaust að hugsa sem svo, ef þessi marglofaða og ágæta frjálsa verslun fengi að halda áfram og leika lausum hala án íhlutunar ríkisins, að hún yrði með tímanum litlu betri en á blómaöld einokunarinnar. Að minsta kosti hefir ýmislegt það komið í ljós nú á síðari árum, sem bendir í þessa átt, þó jeg hins vegar sleppi að nefna einstök dæmi, enda vil jeg ekki gefa neitt sjerstakt efni til, að umr. þessari verði haldið öllu lengur áfram. En hitt þótti mjer óþarft af hv.frsm. meiri hl. (M. J.), að taka mjer svo óstint upp, þó jeg benti á, að á meðal samherja hans í nefndinni myndu vera einhverjir honum fremri og færari til þess að flytja þetta mál í deildinni. Hann mætti þá vera fjölhæfari en margur hafði búist við, ef hann, auk aðalstarfs síns og kennimensku, væri svo vel lærður í verslunarfræðum, að enginn meðnefndarmaður hans stæði honum þar á sporði. Jeg hafði haldið annað, og því hafði jeg orð á því, að mjer kæmi undarlega fyrir sjónir, að sá maðurinn, sem hlyti að hafa einna minsta þekkingu á þessu máli, skyldi valinn frsm. Jeg neita harðlega, að í þessum orðum mínum felist nokkur móðgun, enda þarf ekki annað en lesa nál. og ræðu frsm. (M. J.), sem nú er að koma út í blöðunum. Þar fæst sönnun fyrir því, að jeg hafi ekkert ofmælt, svo hv.þm. (M. J.) getur ekki ætlast til, að mjer sje mögulegt að afturkalla hið minsta af því, sem jeg sagði. En svo var enn eitt, sem mjer kom undarlega fyrir í ræðu hv.frsm. meiri hl. (M. J.). Hann sagði, að ekkert gerði til, þó að frv. yrði samþykt og hitt og þetta stæði í lögunum. Engum kæmi til hugar að gera neitt með það sem í lögunum stæði. Sje hægt að slá þessu föstu fyrirfram, þá held jeg, að við ættum að hætta þessum leik. Hann er þá búinn að kosta nógu mikið. En ætli þetta sje ekki síðasta hálmstráið, sem gripið er til. Hv. frsm. (M. J.) sjer, að innflutningshöftunum hefir aukist fylgi með öllu hans skrafi á móti þeim, og hann er að búa sig undir að taka á móti þeim, með því að reyna að trúa því, að þau komi ekki að neinu gagni. Hann sagðist heldur ekki búast við, að sjer tækist að sannfæra mig, eða „að jeg mundi ekki komast til sannleikans viðurkenningar í þessu máli,“ eins og hann orðaði það svo mjög prestslega. Hann um það. En jeg veit með fullri sannfæringu, að mín skoðun er hollari þessari þjóð, en sú, sem hann hefir barist fyrir af miklu kappi, en litlum rökum. Og jeg get bætt því við, hv.frsm. (M. J.) til huggunar, að jeg er sannfærður um, að mín skoðun sigri á sínum tíma, þótt það verði máske ekki nú þegar.