Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. 1. minni hl. (Hannes Jónsson) Fjhn. hefir haft mál þetta til athugunar og hefir klofnað um það í þrjá hluta. Jeg býst þó við, eftir þeim nál., sem fram eru komin frá tveimur nefndarhlutunum, að þeir geti fylgst nokkuð að málum. Bæði jeg og form. nefndarinnar höfum orðið sammála um það, að ekki verði komist hjá að framlengja þessi lög. Eins og kunnugt er, voru þau upphaflega sett með það fyrir augum, að þau giltu aðeins þangað til sterlingspundið væri komið ofan í 25 kr. En eftir að það var komið niður fyrir 25 krónur, virtist þó ekki, að ríkissjóður gæti verið án þeirra tekna, sem lögin veita. Og ennþá er síður en svo útlit fyrir það, að ríkissjóður megi missa af þessum tekjum. Við viljum því í 1. minni hl. nefndarinnar leggja eindregið til, að frv. verði samþ., sökum þess að við lítum svo á, að framlengja verði þessi lög þangað til endurskoðun skattalöggjafar landsins hefir farið fram. Það er sýnilegt, að það verður að bæta við nýjum tekjum til þess að standist nokkurn veginn á tekjur og gjöld ríkissjóðs. Og við höfum ekki getað sjeð, að þau tekjuaukafrv., sem líklegt er, að komi fram hjer á þingi, verði öllu vinsælli en þessi lög þó eru, eða rjettlátari. Jeg ætla svo ekki að hafa lengri framsögu - býst ekki við að það þurfi -, en geri ráð fyrir, að hinir partar nefndarinnar skýri frá sinni sjerstöðu í málinu.

Frsm. 2. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg hefi ekki getað orðið samferða hinum tveimur hlutum nefndarinnar um retta mál. Eins og nál. mitt ber með sjer, legg jeg til, að þetta frv. verði samþ. vegna fjárhagsástæðna ríkissjóðs, en þó með þeirri breytingu, að gengisviðaukinn á kaffi og sykri falli úr gildi 1. janúar 1929. Hinar vörurnar, sem gengisviðaukinn hjeldist á, væru þá aðallega munaðarvörur ýmsar, svo sem tóbak og áfengi. Hinsvegar virðist mjer, að það sje fyllilega kominn tími til að lækka tollinn á kaffi og sykri, sjerstaklega þegar þess er gætt, að upphaflega var aldrei ætlast til, þegar lögin voru sett, að gengisviðaukinn á þessum tveimur nauðsynjavörum hjeldist svo lengi. Þessi gengisviðauki á kaffitolli er 15 aurar á kg. og á sykurtolli 4 aurar. Með álagningu kaupmanna má gera ráð fyrir, að hann hækki kaffiverðið a. m. k. um 20 aura og sykurverðið um 5 aura. Jeg er þeirrar skoðunar, að ef hægt væri á þessu þingi að finna næga tekjuauka, þá ætti að láta þennan kaffi- og sykurtoll niður falla. Við jafnaðarmenn berum fram frv. um tekjuauka, í Ed. frv. um útflutningstoll á síldarlýsi, og fleiri önnur frv. eru á leiðinni í Nd., svo sem frv. um tóbakseinkasölu og hækkun tekju- og eignarskatts. Verði þessi frv. samþykt, er ekki hægt að bera því við, að ekki fáist tekjur til þess að vega á móti lækkun tolls á þessum tveim vörutegundum, því að þau mundu gefa af sjer um 300 þús. kr. meira en kaffi- og sykurtollur. Og þó að margir tollar sjeu illa látnir meðal alþýðu í landinu, þá hygg jeg, að kaffi- og sykurtollurinn sje verst þokkaður. Jeg skil það vel, að þeir hv.þm., sem eru í 3. minni hl., hv. 2. þm. G.-K. og hv.þm. Dal., sjeu á móti því að fella niður gengisviðaukann á kaffi og sykri, eftir annari skoðun þeirra á þjóðmálum. En mjer finst næsta undarlegt, að Framsóknarmenn skuli vera á móti því sama.

Bjarni Ásgeirsson Jeg skal aðeins lítillega minnast á brtt. á þskj. 384, frá okkur þremur, mjer og hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf. Eftir till. okkar er ætlast til, að styrkurinn samkv. II. kafla jarðræktarlaganna lækki um 1/10 hluta, sem gangi til verkfærakaupasjóðs, í stað þess, að eftir frv. stj. var ætlast til, að 1/5 hluti styrksins gengi til þessa. Jarðabætur hafa nú aukist svo mjög og eru sífelt að aukast, og ekki líklegt að líði á löngu, þangað til styrkurinn nemi jafnmikilli upphæð eftir till. okkar. Þó að nú tvímæla kunni að orka um starfsemi búnaðarfjelaganna úti um land, þá er það víst, að það hefir leitt svo mikið gott af mörgum þeirra og að þau eru nauðsynlegur liður í framfaramálum bændanna, að ekki er vert eða rjett fyrir löggjafarvaldið að draga úr starfsemi þeirra. Það hafa sumir fundið þessu til foráttu, að það dragi úr áhuga sumra þeirra, sem eru að leggja út í jarðræktarframkvæmdir. Þó svo væri, sem jeg dreg mjög í efa, þá vegur það fyllilega upp á móti því, að þetta gerir bændum alment mögulegt að eignast jarðabótaverkfæri. Bændur þurfa nauðsynlega að eignast jarðabótaverkfæri, og það verður ekki á annan hátt betur stuðlað að því en þennan. Fyrst og fremst þurfa þeir að læra að fara með þessi áhöld. Um það hefir verið talað áður, en nú liggur hinn liðurinn fyrir, að útvega þeim þau. Nú er það svo, að þeir menn, sem fengju þennan styrk, sem hjer er dregið af, mundu ef til vill ekki fá hitt til verkfærakaupa, en það verður þá til þess að hjálpa hinum áfram, sem einhverra ástæðna vegna hafa orðið á eftir. Brtt. okkar er því að nokkru leyti sameining á till.hæstv. stj. og landbn., og jeg held, að í henni sje reynt að sameina það besta úr þeim báðum.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Landbn. hefir ekki átt kost á að kynna sjer brtt. á þskj. 384 eða að bera sig saman um hana, síðan hún kom fram. Jeg held nú reyndar, að hún sje að efni til eins og hún hefir verið skýrð af hv.flm., og í samræmi við það, sem þeir hafa haldið fram í málinu, og er þá skemst af að segja, að nefndin getur ekki aðhylst hana, og skal jeg víkja nánar að því síðar. Þá liggja hjer fyrir fleiri brtt., og skal jeg fyrst minnast á till.hv.þm. Ísaf, og hv.þm. V.-Sk. á þskj. 310. Um hana hefir nefndin óbundin atkv. og munu nokkrir nefndarmenn greiða henni atkv. og telja það, sem hún fer fram á, sanngirnisatriði, að bæir og kauptún geti fengið styrk í þessu skyni. Þá er brtt.hv. 1. þm.N.-M. á þskj. 324. Hana getur nefndin ekki aðhylst. Hún er þeirrar skoðunar, að því ákvæði, sem síðast var samþykt um þetta, sje í hóf stilt, vegna þess að landsetar ríkissjóðs eiga ekki umbæturnar, heldur njóta aðeins ávaxta þeirra. Þá hefir landbn. leyft sjer að koma fram með 2 brtt. á þskj. 366, um að í stað ákvæðisins um, að minst 10 menn óski eftir, að vjelar skuli keyptar, komi, að lögmætur fjelagsfundur samþ. Okkur þykir þetta fult eins tryggilega um búið. Svo er þar önnur till., sem nefndin ber fram. Hún er um það, hve mikinn styrk hver einstakur bóndi fær. Er þar sett hámark, 300 kr. Við nánari athugun þótti nefndinni hyggilegra að binda það við eitthvert ákveðið hámark. Þá er brtt. frá hv.þm. Mýr. og fleirum, á þskj. 384. Nefndin getur ekki fallist á að breyta svo 11. gr. Mjer finst, að fyrir þessum hv.flm. vaki það, að heppilegra sje, að hreppabúnaðarfjelögin haldi sínum styrk, svo að þeirra starfsemi skerðist ekki. Hv. þm. Mýr. sagði, að það myndi kippa fótum undan starfsemi þeirra á þessu sviði. Getur landbn. alls ekki fallist á þetta; hún getur ekki fallist á það, að búnaðarfjelög bænda úti um sveitir landsins standi á svo völtum fótum, að ef þeir ekki fái beinlínis ánafnað svo sem fjóra aura á hvert dagsverk, sem þeir vinna, þá sje þeirra fjelagsskapur eyðilagður. Þetta lýsir svo mikilli vantrú á umbótum hjá bændum og þeirra starfsemi, að jeg held, að hv.þm. segi þetta ekki í alvöru. Það er líka á annan hátt tryggilegar um þetta búið, þar sem samkv. þessu frv. er svo frá gengið, að ef bændur vilja verða styrks aðnjótandi, þá verða þeir að halda búnaðarfjelagsskap uppi, og þó að víða sjeu bágbornar ástæður, þá þykir mjer það undarlegt, ef þessir fáu aurar á dagsverk geta verið það lífakkeri, sem haldi þessari starfsemi uppi. Jeg veit, að þetta fje er notað til mismunandi hluta; þeir geta verið góðir og gagnlegir, en að gagnsemi þeirra verði meiri samkv. þeirri ráðstöfun, sem hv.flm. vill hafa, heldur en með því að afla mönnum verkfæra, því trúi jeg ekki, því að erfiðleikar til umbóta á jarðræktarsviðinu eru ávalt mestir hvað það snertir. Hv. þm. Mýr. drap líka á, að þetta. mætti ekki draga úr starfsemi þessa fjelagsskapar, með því að kippa í burtu þessu fje. Jeg er alveg hissa á að heyra þetta, þegar þess er gætt, að eftir því sem jarðræktin vex, fer styrkurinn minkandi, og sum árin hefir hann ekki verið nema 4½ eyrir á dagsverk. En nú er ekki svo, að jeg vilji draga úr þessum styrk, heldur aðeins verja honum öðruvísi. En ef það á að draga úr framkvæmdum búnaðarfjelaganna að missa þennan litla styrk til annars, - mun það þá ekki hafa sömu áhrif að draga 1/10 hluta af jarðabótastyrknum og leggja það í þennan sjóð? Þetta kemur þannig í mótsögn hvað við annað hjá hv.flm., svo að þeir verða að leggjast eitthvað dýpra til þess að hnekkja rökum landbn. hvað þetta snertir. Þá sagði hv.þm. (BÁ), að þeir, sem lengra væru komnir í jarðræktinni, mættu ekki telja eftir sjer að hjálpa hinum, sem skemra væru komnir. Þar skyldi maður ætla, að þessir hv.þm. hefðu fundið púðrið. En þeir ætla nú samt að taka einn tíunda hluta af þeim styrk, sem veittur er samkvæmt II. kafla jarðræktarlaganna, og það á að ganga jafnt yfir alla. En ef þeir, sem væru fyrir neðan t. d. 50 dagsverk, fengju meiri styrk, þá væri þó samræmi í þessu. Svo vil jeg benda hv.þm. á það, að ef þeir þykjast hafa fundið einhvern sjerstakan vinning í þessu, að með þessari aðferð leggist meira fje í verkfærasjóðinn, og þannig stuðlað meira að þessu, þá er enginn munur á því og sem verður eftir tillögum nefndarinnar. Styrkurinn til þessa sjóðs á að fara eftir tölu dagsverka, þannig að þeir, sem vinna mikið, leggja þannig ennþá meira í þennan sjóð. Sá, sem vinnur 500 dagsverk, leggur miklu meira fje fram heldur en hinn, sem ekki vinnur nema 10 dagsverk. Nei, hv.þm. Mýr. og þeir aðrir hv.þm., sem flytja þessa brtt., verða að koma með eitthvað meira máli sínu til stuðnings, svo að það verði nokkurt vit í henni. Það eina, sem þeir bera fram og sem þeir geta lagt mikið upp úr, ef þeim sýnist, en sem jeg mótmæli, er það, að starfsemi bænda sje það lífsnauðsyn að fá þessar 15000 kr. En það er svo lítilsverð ástæða, að jeg met hana einskis, tel hana hneyksli fyrir bændur. Svo er fleira, sem mjer þykir miklu ver um búið, m. a. það, að þeir vilja stofna einn allsherjarsjóð, sem menn eigi að fá styrk úr til þess að afla sjer verkfæra, og leggi sá, er kaupir, helming fram, en sjóðurinn hinn helminginn. Eftir hverju á nú að fara um þessa úthlutun? Jeg býst ekki við, að hægt verði að leggja annað til grundvallar en á hvaða tíma umsókn kemur, og verði því að afgreiða þær eftir þeirri röð, sem þær berast Búnaðarfjelagi Íslands. En þetta kæmi ójafnt niður. Samkvæmt okkar tillögum á að jafna niður hlutfallslega á fjelögin því, sem hægt verður að verja til kaupanna, og það þykir mjer miklu sanngjarnara, því að þá dreifist hjálpin um bygðir landsins, eftir því sem þörfin er fyrir verkfæri. Jeg verð því að halda því fram, að þessir hv. þm, hafi ekki mikinn skilning á þessu máli, ef þeir halda, að bændurnir geti ekki lagt fram með frjálsu móti af sínum eigin jarðabótastyrk til sinna fjelagsþarfa. Það verður, held jeg, ekki nein risavaxin upphæð, sem á hvert búnaðarfjelag kemur af þessum 15 þús. kr. Þeir ættu að standa sig miklu betur við það, ef þeir fá jarðabótastyrkinn ósnertan, og þar að auki þar sem eftir okkar tillögum er miklu betur um það búið, að þetta komi þeim að notum, sem helst þurfa þess við. Jeg vænti þess vegna, að hv. deild samþykki þær brtt., sem landbn. ber nú fram við greinina, en geri ekki frekari breytingar á henni heldur en orðið er. Jeg held, að það sje áreiðanlega sú besta lausn á þessu máli, sem á verður kosið, og jeg er ekki í neinum vafa um það, að verði þessi brtt.hv.þm. Mýr. og meðflutningsmanna hans samþykt, þá verður það til að stórspilla frv. í heild sinni. Fyrir verkfærastyrknum verður miklu ver sjeð og hann nær síður tilgangi sínum. Það myndi verða fremur til þess að miklu minna gagn yrði að sjóðnum. Jeg held því, að hv.flm. gerðu best í því að taka þessa brtt. sína aftur, því að hún er áreiðanlega á misskilningi bygð.

Halldór Stefánsson Við 2. umr. komu að mestu fram eða öllu ástæðurnar fyrir brtt. minni á þskj. 324, og þarf jeg ekki að eyða mörgum orðum að því að skýra hana. Jeg hafði haldið því fram þar, að það væri ekki ástæða til að greiða landsetum hins opinbera svo miklum mun hærri styrk fyrir jarðabætur heldur en öðrum landsetum. Það er nú að vísu hugsað svo í frv. og tillögum nefndarinnar að lækka það allmikið frá því, sem verið hefir, en tillögur mínar fara þó fram á að lækka það enn meira. Það kom fram við 2. umr., að ýmsum þótti rjett, að ríkið væri betri landsdrottinn og gengi á undan öðrum, og jeg vil alls ekki neita því, að það sje nokkuð fyrir þessari hugsun, en hún er heldur alls ekki rofin, þótt gengið væri að tillögu minni, þar sem jeg ætla landsetum ríkissjóðs 1/3 hærri styrk heldur en öðrum. Hv. landbn. hefir ekki getað aðhylst hana, og hv. 1. þm. Árn, talaði svo, sem jeg vildi engan mun gera, en þriðjungs munur er ekki svo lítið. Auk þess talaði hv.þm. svo, sem allir aðrir ábúendur jarða heldur en landsetar hins opinbera sjeu sjálfseignarbændur. En það er ekki rjett. Fleiri eru leiguliðar en ábúendur á opinberum eignum. Ef gera ætti mun á þeim grundvelli, get jeg viðurkent, að það gæti verið ástæða til, að sjálfseignarbændur fengju minni styrk en leiguliðar; en sá munur hefir hvorki verið hugsaður nje tilraun gerð til að gera hann. Brtt. mín hnígur þannig dálítið til sparnaðar á þeim framlögum, sem verða við þessar framkvæmdir, og þar sem mjer finst alveg sómasamlega boðið frá landsins hálfu að bjóða landsetum sínum þriðjungi hærri styrk en aðrir fá, þá tel jeg rjettmætt, að brtt. mín verði samþykt. Þess má ennfremur geta, að eftir till. minni verður greiðslan tiltölulega rjettlátari en eftir till. nefndarinnar. Í till. nefndarinnar er heimilað, að greiðsla á hvert metið dagsverk skuli vera alt að kr. 3.50, jafnt fyrir allar tegundir jarðræktarframkvæmda. Nú eru greidd mishá verðlaun fyrir mismunandi tegundir framkvæmda, hæst fyrir áburðarhús, þá fyrir túnrækt og lægst fyrir garðrækt. Ef miðað er við till. nefndarinnar, yrði styrkurinn fyrir áburðarhús rúmlega tvöfaldur, fyrir túnrækt meir en þrefaldur og fyrir garðrækt rúmlega ferfaldur. Ef mínar till. verða samþyktar, þá verður hækkunin hlutfallsleg. Enn má geta þess, að ef till. mín verður samþ., þá verða öll viðskifti við leiguliða hins opinbera um þetta atriði miklu einfaldari og óbrotnari, þá gætu allir fyrirframsamningar um jarðabæturnar fallið niður á milli landseta og umráðamanna jarðanna, sem geta verið allfyrirhafnarsamir og umfangsmiklir, og í öðru lagi fellur það ákvæði niður og sú fyrirhöfn, sem því fylgir að meta þessar jarðabætur á móti landskuldunum. Vitanlega geta menn unnið þær af sjer eftir sem áður, með því að vinna nógu mikið, á þann einfalda hátt að nota styrkinn til landskuldargreiðslu eða upp í landskuldargreiðslu - það sem hann hrekkur - eftir því sem áskilið er í byggingarbrjefi. Sá hluti tillögunnar, sem merktur er með rómversku tölunni II, stendur og fellur með hinum hluta tillögunnar, og þarf því ekki að ræða hann. Þar með falla niður þær reglur, sem verið hafa um fyrirframsamninga um jarðabætur, og sömuleiðis það, að meta jarðabætur upp í landskuld.

Bjarni Ásgeirsson Mig langar til að svara hv. 1. þm. Árn. lítilsháttar út af því, sem hann sagði um tillögu okkar þremenninganna. Jeg lít nú á þetta mál sem heildarmál fyrir alla þjóðina, og þegar um það er að ræða, hvernig á að verja þessum jarðabótastyrk, sem hjer liggur fyrir, þá verður maður að hafa alt landið og heill allrar þjóðarinnar fyrir augum og athuga, á hvern hátt þessi styrkur komi ræktunarmálunum að sem bestum notum, og jeg er ekki í vafa um það, að rjett er, að nokkur hluti styrksins gangi til kaupa á jarðræktarverkfærum, sem reynsla og sönnun er fengin fyrir, að mundu koma að mestum notum fyrir ræktun landsins. Jeg skal ekkert deila um það við hv.frsm. (JörB), hvort þessir 10%, sem þarna er farið fram á að draga af einstaklingunum, verða til að draga úr framkvæmdum þeirra á þessu sviði, en jeg er sannfærður um það, að þeir myndu langsamlega vinna það upp, ef þeim væri með því hjálpað til að eignast hentug og góð verkfæri. Þess vegna get jeg ákaflega vel afsakað það fyrir samvisku minni, þótt jeg leggi til, að jarðabótastyrkurinn minki, þegar honum er varið í sama skyni, og hann kemur þar að meiri notum, að mínu áliti. Jeg lít á hag bændastjettarinnar sem heildar, og mjer virðist líka allir vera sammála um það að koma á slíkri sjóðstofnun, en ágreiningurinn er um það, hvort eigi að verja til þess fje, sem hingað til hefir verið varið til sameiginlegra þarfa búnaðarfjelaganna, eða afla þess á annan hátt. En jeg ætla að standa við það, að það verði ekki til þess að kippa fótunum undan starfsemi hreppabúnaðarfjelaganna. Jeg býst við, að menn muni eftir því, að sumstaðar voru búnaðarfjelögin áður ekki annað en samkoma til þess eins að skifta þessum styrk niður á milli fjelagsmanna, en svo, þegar fyrst var ákveðið, að þessum styrk skyldi verja til þarfa fjelaganna, þá fyrst fór að bóla á starfsemi innan þeirra. Og ef nú ætti að breyta um og kippa þessu skilyrði í burtu, þá yrði það til að draga úr starfsemi fjelaganna, því að það er eins og við vitum, að bændur hafa ekki mikið af reiðu peningum, og þegar búið er að svifta fjelögin þessum peningum, þá er ekki komið aftur fje frá einstaklingunum sem því svarar. Jeg þekki líka fjöldamörg fjelög, sem hafa getað hafist handa fyrir þetta fje og starfað til þrifnaðar jarðræktinni. Þau hafa upp úr þessum styrk safnað sjer sjóði og lánað fje til jarðræktar, áburðarkaupa o. fl. Þess vegna er ekki rjett að gera neitt, sem getur leitt til þess að minka aðgerðir bænda í þessu. Svo talaði hv.þm. (JörB) um það, að með breytingu þeirri, sem nú er gerð á jarðræktarlögum, yrði bændum gert að skyldu að vera í búnaðarfjelagi, til þess að geta notið styrks samkvæmt II. kafla jarðræktarlaganna. En þótt skylda sje til þess, þá er ekki þar með sagt, að fjelögin fái neitt til sjerþarfa. Þetta verður kannske ekkert annað en til málamynda, alveg eins og þegar menn komu saman til þess eins að skifta styrknum. Jeg segi þetta af því, að jeg veit, að þannig var þetta áður en þessi skilyrði voru sett, og þannig verður það einnig eftir að þau eru numin burtu. Hv. þm. var að tala um það, að við vildum heldur halda þessu skilyrði áfram, að nokkur hluti hins opinbera styrks gengi til fjelaganna, og að við byggjumst við, að það yrði þeim til gagns, en sagði, að það væri þeim blátt áfram til skammar. En það vil jeg alls ekki samþykkja. Þá var það enn eitt atriði, sem hv.þm. hjelt fram, að væri til hins verra í okkar tillögu, sem sje það, að þessi sjóður á að vera sameiginlegur, í staðinn fyrir, að hv. nefnd leggur til, að sjóðurinn sje í mörgum deildum og skiftist niður á deildirnar eftir framkvæmdum þeirra. Jeg tel þetta höfuðkost sjóðsins, að hann á að vera sameiginlegur, vegna þess, að við lítum hjer á alla heildina og það, hvar mest er þörf fyrir styrk, því að það er auðsætt, að þeir, sem minst vinna, eru skemst á veg komnir og að það þarf helst að ýta undir þá, og með því að. hafa sjóðinn sameiginlegan verða þeir, sem lengra eru komnir, til þess að draga þá, sem skemra eru komnir, áfram með sjer; annars myndu þeir altaf dragast aftur úr. Jeg vil þá að lokum minnast á brtt. á þskj. 310 og geta þess, að jeg styð hana eindregið. Jeg lít svo á, að þessi styrkur samkvæmt II. kafla jarðræktarlaganna sje alþjóðarsamtök til að hrinda ræktuninni áfram. Sú nauðsyn er jafnmikil til sjávar og sveita, og jeg álít, að við í sveitunum megum engan veginn útiloka þá, er við sjóinn búa, frá samskonar styrk og við njótum og til sömu starfa. Og við getum látið liggja á milli hluta, hvernig skipulagi þeir koma á ræktunina hjá sjer, hvort heldur að bæjarfjelögin í heild taka að sjer ræktunina eða þau skifta henni niður milli einstaklinganna.

Haraldur Guðmundsson Jeg á brtt. á þskj. 310, en hv.þm. Mýr. hefir tekið af mjer ómakið að segja nokkuð verulegt um hana. Jeg lít svo á, að jarðræktarlögin sjeu sett til þess að styðja hið mikla velferðar- og þjóðþrifamál, aukna ræktun, en verð auðvitað að beygja mig fyrir skýringu hæstv.forsrh., að kaupstaðirnir geti ekki orðið aðnjótandi styrks eftir þeim. Tilgangur laganna hlýtur þó upphaflega að hafa verið sá, að styðja að aukinni jarðrækt hvar sem væri og án tillits til þess, hver jarðabæturnar lætur gera. Heldur miða við það eitt, hvað mikið væri unnið, án tillits til þess, hvort unnið væri af einstaklingi, fjelagi eða bæjarfjelagi. Í frv. því, er nú liggur fyrir þinginu um byggingar- og landnámssjóð, og sem er af svipuðum toga spunnið, er í 2. gr. gert ráð fyrir því, að lán úr þessum sjóði verði veitt til nauðsynlegra bygginga á kúabúum, er bæjarfjelög kynnu að koma upp, og er þeim því þar ætlað að njóta sama rjettar og einstaklingum. Enda er óvíða meiri ástæða til þess að auka ræktun heldur en einmitt í nágrenni kaupstaðanna, og liggja aðallega til þess tvær ástæður. Í fyrsta lagi þurfa bæirnir mjög á mjólk að halda, og í öðru lagi fellur þar til mjög mikið af fiskiúrgangi, sem er ágætur áburður, jafnt á ræktað land og til nýræktar. Hv. þm. hjelt því fram, að minni ástæða væri til þess að leggja bæjunum til fje, því þar borgaði sig fyr og betur að rækta, en jeg tel, að það sje því sjálfsagðara að veita þeim styrk, þar sem sjálfsagt er að byrja fyrst þar á ræktun, sem hún borgar sig fyrst og best. Það er nú farið að tíðkast meira en verið hefir, að bæjarfjelög taki land til ræktunar, og má í því sambandi benda á tvær leiðir, er fara mætti. Önnur er sú, að landinu sje strax skift á milli einstaklinga og þeir rækti það síðan hver fyrir sig eða í fjelagi, eða þá, sjerstaklega þar sem um stórar landspildur er að ræða, að bæjarfjelögin annist ræktunina til að byrja með, en úthluti síðan einstaklingum spildur til þess að rækta þær til fulls, ef þá bæjarfjelagið sjálft ekki fullræktar þær og hagnýtir. En hvort heldur sem er, þá er ekki ástæða til annars en að sami styrkur sje veittur í báðum þessum tilfellum eins og sveitamenn fá. Það mun sennilega fara í vöxt, að kaupstaðirnir rækti sjálfir landið til fulls og reki þar síðan kúabú o. fl., eins og einn kaupstaður hefir þegar gert. Kaupstöðunum er yfirleitt hin mesta nauðsyn að hafa ræktað land kringum sig, og verður það æ meiri nauðsyn, eftir því sem atvinnuvegir þar að öðru leyti verða einhæfari. Um a-lið tillögunnar er það að segja, að hann er í beinu sambandi við hinn lið till. og hlýtur því að standa og falla með honum.

Pjetur Ottesen Jeg er ekki viss um, að allir hv.þdm. hafi gert sjer það ljóst, hver munur er á að byggja upp verkfærasjóð samkv. till okkar þremenninganna eða samkv. frv. því, er hjer liggur fyrir. samkv. frv. á að veita styrk úr ríkissjóði til hreppabúnaðarfjelaga, er nemi 10 aurum fyrir hvert unnið dagsverk styrk þessum er úthlutað þannig, að hann skiftist hlutfallslega á milli búnaðarfjelaganna, eftir fjölda jarðabótamanna í hverju fjelagi. Styrk þennan á að leggja í sjóð, er nefnist verkfærasjóður. Auk þess á að greiða 20 þús. kr. úr ríkissjóði, er skift er niður á hreppabúnaðarfjelögin á sama hátt og hinum. Með þessu er kipt burt þeim styrk, sem um tugi ára hefir verið veittur til hreppabúnaðarfjelaganna. Okkar till. eru aftur á móti þær, að árlegt tillag úr ríkissjóði verði 10 aurar á hvert jarðabótadagsverk og, að tekinn verði til þessarar verkfærasjóðsstofnunar 10. hluti af styrk þeim, sem veittur er samkv. II. kafla jarðræktarlaganna, en að hreppabúnaðarfjel. njóti styrks á sama hátt og hingað til. Þetta er þá aðalmunurinn á 11. gr. eins og hún er í frv. og eins og við viljum að hún verði. Jeg tel það mjög óheppilegt og langt frá því að vera til bóta, ef nú á að kippa burt frá búnaðarfjel. þeim styrk, sem þau hafa hingað til notið, því til þess fjelagsskapar má fyrst og fremst rekja orsök þeirra stórfeldu framkvæmda, sem átt hafa sjer stað í búnaðinum nú síðari árin. Og þó að þessi styrkur væri ekki svo hár, að hann hefði í raun og veru fjárhagslega þýðingu fyrir þá, sem urðu hans aðnjótandi, þá hefir hann orðið þess valdandi, að í flestum hreppum hafa risið upp búnaðarfjelög og innan þeirra hafa menn bundist samtökum, og á þann hátt hefir styrkurinn orðið hvöt til manna að vinna að jarðyrkju, og hefir á þann hátt haft mjög víðtæk áhrif. Sem sagt þá tel jeg mjög varhugavert að svifta burt þessum styrk og taka úr höndum bænda yfirráðin yfir þessu fje, en það er það, sem farið er fram á í frv. Í ýmsum búnaðarfjelögum hefir það t. d. talsvert tíðkast, að búnaðarfjel. hafa komið upp vinnuflokkum, sem hafa svo unnið til skiftis hjá meðlimum fjelaganna. Þetta hefir átt mikinn þátt í því að hrinda áfram ýmsum búnaðarframkvæmdum, en það að svifta hreppabúnaðarfjelögin styrknum, eins og lagt er til, getur óneitanlega orðið til að draga úr þessari bráðnauðsynlegu starfsemi. Það er fleira, sem kemur að liði í þessu efni en þó stofnaður verði verkfærasjóður; hann er góður út af fyrir sig, því á hvaða grundvelli sem hann verður reistur, verður langt að bíða þess, að bændur geti haft veruleg not af honum. Hv. 1. þm. Árn. talaði mikið um ýmsa annmarka, er væru á þessum till. okkar, svo sem það, að það mundi draga um of úr framkvæmdum, ef þessi 10. hluti væri tekinn í verkfæra sjóðinn.

Það hefi jeg aldrei sagt

. Það hefir þá verið kominn svo mikill reisingur og æsing í hv.þm., að hann hefir tapað jafnvæginu og ekki vitað, hvað hann sagði; en þetta sagði hann. En jeg fæ ekki sjeð, að það sje á neinum rökum bygt hjá hv.þm., því samkv. okkar till. eiga hreppabúnaðarfjelögin að halda sínum styrk, sem þau nú hafa og hafa notið um langt skeið. Þetta fje er notað til sameiginlegrar búnaðarstarfsemi innan hreppanna, og það vegur áreiðanlega meira til raunverulegra búnaðarframfara en það, þó 10. hluti af styrknum samkv. jarðræktarlögum sje látinn renna í verkfærasjóð. Að því er úthlutun styrksins úr verkfærasjóðnum snertir, þá verður það svo í framkvæmdinni, af því að honum er úthlutað hlutfallslega eftir tölu jarðabótamanna í hverju fjelagi, að þau fjelög, sem fæsta meðlimi hafa, en þau eru oftast í útkjálkasveitum, og þess vegna verst aðstaða hjá þeim, fá tiltölulega minstan styrk, og virðist þó síst ástæða til þess, að þau verði ver úti en búnaðarfjelög í kaupstöðum, sem að öllu leyti hafa betri aðstöðu. Hv. þm. talaði ennfremur um það í sambandi við úthlutun verkfæranna, að búnaðarfjel. sjálf gætu skift þeim haganlegar niður heldur en Búnaðarfjelag Íslands. En þetta er misskilningur. Búnaðarfjelag Íslands á hvort sem er að gefa út reglugerð um þetta, og getur því ætíð, ef það vill, haft hönd í bagga með úthlutuninni. Auk þess hefir það sína trúnaðarmenn í hverjum hreppi, og ætti því að geta fengið fullnægjandi upplýsingar fyrir milligöngu þeirra. Jeg held því, að grundvöllurinn undir þessu sje síst lakari í brtt. en í frv. Það virtist svo sem brtt. kæmu hv.þm. eitthvað ókunnuglega fyrir sjónir og að hann kannaðist varla við þær.

Jeg var ekki búinn að lesa þær

. Það þykir mjer harla merkilegt, því að brtt. var þó afhent nefndinni fyrir mörgum dögum. Að minsta kosti hefir hún kynt sjer brtt. okkar það mikið, að hún hefir getað hnuplað úr henni einu atriði (um 300 kr. framlagið). Þetta ber þó vott um, að nefndin hefir lesið brtt., þó henni hafi ekki auðnast að meta gildi hennar svo sem verðugt var. Það er yfirleitt hið mesta ósamræmi í öllu tali hv.þm., og virðist sem hann hafi alls ekki athugað þetta, en alt snúist um það eitt að hamast á móti þessum till. Í 5. gr. frv. er prentvilla, 30 aurar í staðinn fyrir 80 aura, en jeg taldi rjettast að gera ekki mun á styrk fyrir þær umbætur og á styrknum fyrir venjulegar jarðabætur, að það væri sett 1 kr. á dagsverk. En það sýnir best, hvað þetta alt hefir þurft langan meðgöngutíma, að það er fyrst nú, sem þessi skriflega brtt. fæðist. Alt snýst um það að hamast á móti þessari brtt. okkar, sem er þó augsýnilega til stórmikilla bóta. Og það væri sannarlegt hnefahögg framan í bændur þessa lands, eins og hæstv.forsrh. komst einu sinni að orði í öðru sambandi, ef þeim væri ekki trúað fyrir að ráðstafa þessum litla styrk, sem hreppabúnaðarfjelögin njóta og hafa notið um langt skeið. Því það væri það versta vantraust, sem hægt væri að sýna þeim, og óverðskuldað með öllu. Og argvítugast er, að þetta skuli koma frá sjálfri landbúnaðarnefnd, og er það algerlega ófyrirgefanlegt. Sök sjer, hefði það komið frá einhverjum öðrum, sem minna þekti til. Hv. þm. Mýr. hefir þegar farið nánar í ýms atriði þessa máls, svo jeg þarf ekki að fara frekar út í það. Jeg skal að endingu geta þess, að allur tónninn í ræðu hv. 1. þm. Árn. var sá, að hann virtist líta svo á sjálfan sig, að alt það í þessu máli, sem ekki rúmaðist í heila hans og honum þætti ekki gott og blessað, væri vitleysa. Jeg veit ekki, hvort sú mikla upphefð, sem honum hefir hlotnast með því að vera kosinn í milliþinganefndina í landbúnaðarmálum, hefir stigið honum svo mjög til höfuðs, að honum þykir ekkert vit vera í neinu nema því, er frá honum sjálfum er runnið.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) Það er í rauninni merkilegasta mál, sem hjer er um að ræða, þar sem eru breytingar á hegningarlöggjöfinni, þótt smávægilegar sjeu. Það er eins og allir vita, að okkar hegningarlöggjöf er orðin langt á eftir tímanum. Er ekki ofsagt, að það sje svo almenn krafa meðal þjóðarinnar, að sú löggjöf verði endurskoðuð, að ekki verði daufheyrst við henni lengur. Býst jeg við, að hæstv. stjórn hafi tekið það til greina og því sje sú breyting, sem hjer liggur fyrir, fram komin. Gagngerð endurskoðun þarf, eins og allir vita, langan tíma. Og það hefir hindrað, að hún er ekki löngu komin í kring, að við höfum beðið eftir því, að sú þjóð, sem við erum í sambandi við, er ekki búin að ganga frá sinni endurskoðun á hegningarlöggjöfinni. Það er mín skoðun, að full þörf sje á að taka fleiri atriði í frv. heldur en hjer hefir verið gert, en þó hefir nefndin ekki viljað leggjast á móti þessum breytingum, sem hjer er um að ræða. Svo að jeg fari örstutt út í hverja grein, er það þá um 1. gr. að segja, að samfara hegningu við venjulegt fangaviðurværi sje vinnuskylda. Þetta er alstaðar í heiminum að færast meir og meir í slíkt horf; enda er það sjálfsagt og sanngjarnt að hafa vinnuskyldu, að svo miklu leyti sem hægt er, í sambandi við hegningu. Mun það mest hafa verið til fyrirstöðu hjer, að húsnæði vantaði til þess. Ákvæði hegningarlaga vorra um fangelsi við venjulegt fangaviðurværi í alt að 6 mánuði getur alls ekki samrýmst þeirri stefnu að takmarka sem mest vinnulausa hegningu. Þetta er ekki eingöngu hegningarfræðilegt atriði, heldur hagfræðilegt, þannig að þjóðfjelagið geti haft gagn af vinnu fanganna. 2. gr. frv. er um vatns- og brauðshegningu. Slík hegning hefir verið mikið notuð hjer, en er orðin úrelt, og er álitið meðal sjerfræðinga á þessu sviði, að það geti ekki haft siðbætandi áhrif á fangana, en sje aðeins til þess að sefa ofsa og mótþróa í fangelsisvistinni. Þá eru skilorðsbundnir hegningardómar, sem hafa verið í lögum síðan 1907. Frv. fer fram á að útvíkka svið þeirra, og nefndin er sammála um, að það sje til bóta. Þá eru 4. og 5. gr. lagaðar með því að strika út þá skörpu markalínu um einfaldan þjófnað og stórþjófnað, en dómstólum landsins eftirlátið að meta sektargildi afbrotsins. Sama má segja um 6. grein; breytingin er til þess að höggva sundur óeðlilegan lagaramma og setja í vald dómstólanna að meta hámark hegningarinnar. Um 7. og 8. gr. get jeg verið stuttorður; þær eru að nokkru leyti alveg samhljóða fátækralögunum um vinnuskyldu manna, sem vegna slæpingsskapar hafa ekki getað sjeð fyrir sjer og sínum. Sem sagt hefir nefndin verið sammála að efni til um þetta frv., og jeg álít brtt. ekki veigamiklar hvað efni snertir, en allar þó til bóta. Sumar tel jeg sjálfsagðar, sumar eru hrein málsbreyting; eins og brtt. við 1. gr., sem augsýnilega er til bóta. Þá vík jeg að brtt. við 7. og 8. gr. Við, sem brtt. áttum, álitum, að það væri mjög erfitt að fara eftir þessum lagagreinum í framkvæmdinni. Má benda á það í 8. gr., þar sem mönnum er lögð sú skylda á herðar að leita sjer heiðarlegrar atvinnu, og eiga að sleppa við hegningu, ef þeir gera það innan ákveðins tíma. En hver eru takmörkin? Er nóg, að maðurinn fari til eins eða tveggja manna á ólíklegustu stöðum? Það sýnist eftir frvgr., að hann sje leystur frá hegningu með þessu. Þess vegna er brtt. okkar við 7. og 8. gr. mjög samhliða því, sem tekið er fram í fátækralögunum. Og það er ekkert því til fyrirstöðu, ef hjer kæmi upp letigarður - eða vinnuhæli, sem jeg vil heldur kalla, -, að hægt væri að koma mönnum þangað til vinnu. Við 9. gr. er smámálsleiðrjetting, með því að orðalagið er dönskuborið. Með 10. brtt., við 10. gr., er ákveðið að nota orðið fjárhættuspil, sem við teljum rjettara að hafa heldur en glæfraspil, - meðal annars af því, að við teljum óviðeigandi að kalla það glæfraspil, sem ríkið leyfir, t. d. veðmál við veðreiðar hjer við Elliðaárnar. Við 11. gr. gerum við þá brtt., að skotið sje inn orðunum „af ásettu ráði“. Í frv. stendur: „sá, sem veitir húsaskjól fyrir óleyft glæfraspil“ o. s. frv. Við bætum þessu við, af því að við teljum óviðeigandi að hegna mönnum fyrir það, sem þeir eiga enga sök á. Jeg get átt hús, og menn geta án þess að jeg viti af haft þar glæfraspil um hönd; ef ætti að hegna mjer fyrir það, teldi jeg það ranglátt, enda er það á móti anda laganna. Þá er við 12. gr. samskonar brtt. og jeg hefi minst á; ennfremur við 11. gr. Við höfum einnig bætt við grein, sem hefir gleymst að setja í frv., að hegningarlagagrein nr. 237, um gripdeildir, falli burt af sjálfu sjer með þessum lögum. Töldum við rjett að koma þessu inn í frv.

Frsm. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Það er ekki mikill skoðanamunur í nefndinni. Jeg er í minni hl. af því, að mjer sýndust brtt. meiri hl. mestallar óþarfar, og sumar þó til hins verra. Fyrstu brtt. hefi jeg reyndar ekkert á móti, að „í“ komi í stað „með“, en þar með held jeg það sje upp talið, nema í síðustu gr. er tekin fram ein gr., sem á að falla burt, og hefi jeg ekki heldur á móti, að það verði samþ. Annars virðast mjer ýmsar mestu breytingar, svo sem við 7. og 8. gr., vera til hins verra. Sá hluti af þessum greinum, sem er látinn vera eins og áður, finst mjer ver orðaður yfirleitt, og ýmsu er slept, sem tekið er fram í frv., t. d. var það tekið bókstaflega fram í lögunum, að spilamenska væri ekki heiðarleg atvinna, og lögreglan gæti tekið til um aðra starfsemi, að ekki yrði talin heiðarleg atvinna. Burtnám þessa úr lögunum tel jeg til hins verra. Þá vill meiri hl. breyta „glæfraspilum“ í „fjárhættuspil“. Sá orðamunur finst mjer til hins verra, því að „glæfraspil“ gefur til kynna, hvernig almenningsálitið er á þessum spilum. Hvað því viðvíkur, að óheppilegt sje að kalla glæfraspil það, sem ríkið leyfir, eins og veðmálastarfsemi í sambandi við veðreiðar, þá sje jeg ekki neitt ljótt við að kalla hlutina sínu nafni. Glæfraspil er þetta, þar sem menn spila um hundruð króna, sem varla hafa ráð á því, og er til skammar fyrir þá löggjafa, sem hafa greitt því atkvæði. Þá er hjer brtt. við 11. gr., að meiri hl. hefir bætt við „af ásettu ráði“. Þetta kemur í sama stað niður. Maður getur ekki „veitt“ húsaskjól, nema það sje af ásettu ráði, svo að brtt. er óþörf. Jeg legg til, að frv. verði samþ. óbreytt, nema fyrsta og síðasta brtt. teknar til greina.

Sigurður Eggerz Jeg mun nú ekki þreyta hv. deild með langri ræðu; það eru aðeins nokkur atriði, sem mig langar að víkja að. Jeg læt ánægju mína í ljós yfir því, að hæstv. stjórn hefir borið fram þetta frv. og að það muni ekki löng bið á að endurskoðun á hegningarlöggjöfinni fari fram. Jeg verð að segja, að það er illa farið - og ámæla sjálfum mjer um leið, sem hefi farið með dómsmálaráðherraembættið -, að ekki sje fyr búið að gera ráðstafanir til þess að endurskoða hegningarlöggjöfina. En mig langar til að beina einni fyrirspurn til hæstv.dómsmrh. um leið og jeg þakka honum fyrir að láta gera gangskör að þessu, hvernig hann hugsi sjer, að sú endurskoðun fari fram. Þetta er stórt atriði. Ef litið er á dönsku frv. til hegningarlaga, þá sjest, að endurskoðunin í Danmörku hefir tekið mjög langan tíma. Þannig var 11. ágúst 1905 skipuð nefnd, sem skilaði störfum 1912. Eftir það var prófessor Torp, einn af þektustu og skörpustu lögfræðingum Dana, fenginn til að líta yfir nefndarálitið, og skilaði hann sínu áliti 1914. Svo var enn skipuð nefnd 1917, sem skilaði störfum 1923. Mig langar til þess að vekja eftirtekt á því, sem prófessor Torp sagði, þegar stjórnin fól honum þennan starfa. Hann lagði áherslu á, að það væri algerlega nauðsynlegt, að fleiri en fagmenn væru látnir fjalla um þetta; það þyrfti að fá álit manna, sem kæmu svo að segja beint út frá lífinu og skildu tíðarandann, o. s. frv. Það er þetta, sem mig langar til að spyrja hæstv.dómsmrh., hvort honum sýnist ekki nauðsynlegt að skipa nefnd til að íhuga málið, sem verði skipuð auk hinna bestu lögfræðinga, sem eru sjálfsagðir, einnig leikmönnum á þessu sviði. Jeg býst við, að þetta hafi haft ákaflega mikla þýðingu fyrir endurskoðun hegningarlaganna í Danmörku, og mundi þá óefað verða svo einnig hjer. Það er vert að taka eftir því, hvað tímarnir breytast í þessu tilliti. Í hegningarlögum, sem eru í undirbúningi á Þýskalandi, er mjer sagt, að sje lögð ákaflega mikil hegning við því að reyna að græða á fátækt annara, og margföld við það, sem áður var. Á þessum lögum hafa aðeins verið gerðar örfáar - eitthvað 4–5 - breytingar síðan þau voru sett 1869. Það er sjálfsagt mjög erfitt að taka einstök atriði út úr og setja sjerstök ákvæði um þau. Til þess þarf mikla íhugun og samanburð, svo að þau reki sig ekki á önnur ákvæði laganna. Jeg skal ekki neita því, að jeg tel ýms ákvæði frv. mjög til bóta frá því, sem nú er. Til dæmis eru numin burtu hin ströngu ákvæði um stórþjófnað. Aftur á móti er jeg ekki eins viss um þau nýmæli, sem stungið er upp á við 7. gr. Væntanlega eru margar þessar breytingar sniðnar eftir fyrirmynd Dana, og er í sjálfu sjer ekkert við það að athuga, en á hitt er að líta, að frumvörp þeirra eru ekki orðin að lögum. Þær breytingar, sem verið er að vinna að í Danmörku, eiga eftir að ganga í gegnum hreinsunareld þingsins. Jeg er í vafa um, hvort ástæða sje til þess að vera að setja önnur ákvæði en þau, sem nú eru í fátækralögunum. Jeg vil nú aðeins benda á, hvað erfitt er að gera, þó ekki sje nema smábreytingu á svona lagabálkum eins og hegningarlögin eru. Það er ekki, eins og jeg sagði áðan, neitt við það að athuga, þótt árangurinn af endurskoðunarstarfi Dana sje tekinn til fyrirmyndar hjer. Að því hafa unnið margir bestu og þektustu menn þar í landi. En við samanburð á þessu tvennu kemur í ljós, hve erfitt er að taka einstök atriði út úr, vegna þess að hin almennu ákvæði geta verkað þannig á hin sjerstöku ákvæði, að ósamræmi verði í framkvæmd laganna. Til dæmis „ásetningur“ í Danmörku nær yfir stærra svið en „ásetningur“ hjer. Í Danmörku er dolus eventualis einnig tekinn með undir ásetning. Þegar nú hegningarákvæðin eru sett hjer hin sömu og í danska frumvarpinu, þá leiðir af því, að samskonar ákvæði í Danmörku verða mildari hjer, þar sem ásetningurinn hjer er þrengri en í Danmörku, en hegningarrammarnir settir þar lengra niður, vegna þess að ásetningur þar nær yfir víðara svið. Eftir hinum dönsku hegningarlögum er sumt fært undir ásetning, sem áður var talið til gáleysis eða óaðgæslu, og sömu hegningarákvæði látin gilda um hverja tegund. Jeg hefi tekið þetta fram sem dæmi um það, hve hin almennu ákvæði geti haft áhrif á endurskoðun eins og þessa, án þess því sje veitt eftirtekt. Jeg hefði nú viljað mælast til, að áður en málið væri afgreitt yrði frv. sent lagadeild háskólans til athugunar, til þess að ganga úr skugga um, hvort nokkrir annmarkar væru á því í þá átt, sem jeg hefi bent á hjer. Mjer hefði fundist það eðlilegt og sjálfsagt, að það hefði verið gert. - En ef það nú yrði ofan á, að þessum hluta hegningarlaganna yrði breytt, vildi jeg skjóta því til hæstv. stj. og nefndar, hvort ekki þætti ástæða til að taka burtu þau ákvæði, sem alls ekki geta staðist lengur og sem fyrir löngu ættu að vera horfin úr lögunum að tilhlutun fyrverandi stjórna. Vil jeg í því efni jafnt ásaka mig sem aðra. Þar á jeg sjerstaklega við þau ákvæði, sem falla eiga að sjálfsögðu burt vegna þess, að Ísland er orðið fullvalda ríki. Ef á annað borð á að fara að breyta hegningarlögunum, er sjálfsagt um leið að taka þessi ákvæði burtu. Það er ekki svo mikið starf og þarf ekki svo mikillar íhugunar við. Jeg vil skjóta því til hæstv.dómsmrh., hvort hann sjái sjer ekki fært að láta þessa breytingu ganga fram um leið. Þetta voru þá athugasemdir almenns eðlis, og vil jeg endurtaka þakklæti mitt til hæstv.dómsmrh. fyrir að hafa hugsað sjer að láta endurskoða hegningarlögin í heild, og jeg vona, að til þess starfs verði kvaddir ekki aðeins löglærðir menn, heldur einnig menn frá öðrum sviðum lífsins. Jeg vil svo að lokum mælast til þess við hæstv.dómsmrh., að hann láti, í samráði við nefndina, hreinsa hegningarlögin af hinum dönsku ákvæðum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ræða hv.þm. Dal. gaf mjer tilefni til að segja fáein orð alment um þetta frv. og málið í heild, eins og gert er ráð fyrir, að starfað verði að því á næstunni. Í titli frv. er það tekið fram, að hjer sje aðeins um nokkrar bráðabirgðabreytingar að ræða. Þetta lýtur að því, sem einnig kom fram hjá hv.þm., að það er óhugsanlegt á mjög stuttum tíma að gera allsherjar breytingar og endurskoðun á hegningarlöggjöfinni. Menn hafa fundið, að hegningarlögin eru orðin á eftir tímanum, og um líkt leyti og stjórnarskiftin urðu í haust, var haldinn hjer í bæ almennur fundur lögfræðinga, sem fór fram á endurskoðun. Mjer hefir nú verið fullkunnugt um, hve seint hefir gengið hjá Dönum að koma fram gagngerðri breytingu á hegningarlögunum, og hvernig málið hefir strandað hjá þeim þing eftir þing. Þegar jeg sneri mjer að þessu máli í haust, virtist mjer aðallega geta komið til greina tvær leiðir. Annaðhvort að skipa milliþinganefnd í málið eða að fá tvo menn, sem hefðu sjerþekkingu, til að undirbúa frv., sem svo yrði lagt fyrir þingið. Jeg hefi nú gert bráðabirgðasamning við tvo dugandi lögfræðinga um að vinna á næstu missirum að gagngerðri athugun á hegningarlöggjöfinni, og býst jeg við, að það starf taki ekki minna en tvö ár. Annar þessi maður er dr. Björn Þórðarson, sem einnig hefir undirbúið þetta frv., sem hjer liggur fyrir, og hinn er prófessor Ólafur Lárusson. Þessir menn hafa lofað að taka þetta starf að sjer, ef þingið ekki óskar að hafa aðra tilhögun á þessu, og jeg hygg, að þeir sjeu báðir vel til þess fallnir. Annar þeirra, nefnilega prófessor Ólafur Lárusson, er í miklu áliti fyrir sína fræðilegu þekkingu, en hinn hefir hlotið doktorsnafnbót fyrir bók um hegningarmál og hefir auk þess talsverða reynslu í þessum efnum, bæði sem sýslumaður og starfsmaður við hæstarjett. Jeg hygg, að þó vera megi, að til sjeu aðrir menn jafnfærir, þá sje óhætt að fullyrða, að þeir sjeu eins góðir og hverjir tveir menn aðrir, sem hægt er að fá. Af því að hjá nágrannaþjóðunum hefir verið lögð svo mikil vinna í að leysa þetta mál, held jeg, að við ættum að geta komist af með skemri tíma en ella hefði þurft til þessa. Mjer finst jafnvel hugsanlegt, að hægt væri að ganga frá þessu máli seint á þessu kjörtímabili, ef undirbúningurinn er vel gerður. En þar sem nú hinsvegar þörfin er svo aðkallandi hjer hjá okkur, til dæmis á að breyta hinni algengu og miður vel þokkuðu innilokun á föngum í vinnuhegningu, þá þótti mjer rjett að vita, hvort Alþingi gæti ekki fallist á að gera þær einföldustu breytingar, sem með þarf til að koma því í framkvæmd, ásamt nokkrum fleiri atriðum. Jeg get auðvitað fallist á það með hv.þm. Dal., að okkur ber ekki skylda til að hindra föðurlandssvik í Danmörku fremur en öðrum erlendum ríkjum, en álít þó rjettara að taka ekki þessi ákvæði út úr að svo komnu, og vil jeg heldur mæla á móti því. Það er síður en svo, að jeg fallist ekki á það hjá hv.þm. Dal., að slíkar breytingar leiða beint af breyttu sambandi Íslands og Danmerkur, en jeg sje ekki, að það saki neitt, þó að þetta bíði ásamt fjölmörgu öðru svo sem tvö ár enn. Til hv. meiri hl. allshn. vil jeg segja það, að þar sem hjer er aðeins um bráðabirgðabreytingu að ræða, sem væntanlega stendur ekki nema 2–3 ár, og þar sem sá maður, sem undirbjó frv., hefir meiri reynslu í þessum efnum og betri aðstöðu til að hugsa málið vel en þm. yfirleitt geta haft, þá held jeg, að hv. meiri hl. hefði ekki átt að láta sjer svo ant um að koma fram þessum mörgu orðabreytingum. Jeg vil heldur mæla með því, að orðalag 7. og 8. gr. sje látið haldast óbreytt. Það þarf að vera talsvert rík ástæða til að fara að breyta orðalagi, ef ekki er um efnisbreytingu að ræða. Aðalókosturinn á orðalagi meiri hl. er sá, að það gerir framkvæmdina erfiðari, ef um það væri að ræða að breyta vatns- og brauðsfangelsi í vinnufangelsi. Um það skal jeg ekki segja að svo stöddu, hvort hægt verður að koma því á. Jeg held, að fyrsta brtt. meiri hl. sje til bóta, og eins sú síðasta, en held, að æskilegast væri, ef þingið sæi sjer fært að halda sjer að öðru leyti við frv.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) Jeg þarf í rauninni ekki miklu að svara. Það er nú auðvitað sama og að ræða um keisarans skegg að ræða um orðabreytingar; þó finst mjer einkennilegt að hafa á móti þeim, ef þær eru til bóta. Og jeg held, að engum manni með fullri skynsemi geti blandast hugur um, að þær eru allar til bóta. Til dæmis finst mjer ekki ætti að nota orðið „fjárglæfraspil“, þar sem löggjöfin leyfir þetta í einu tilfelli, - og á það þá að teljast spilling? Hvað mundu til dæmis Englendingar segja, ef þeir fengju ekki að veðja? Mjer finst satt að segja hv.frsm. minni hl. og hæstv.dómsmrh. vera of einstrengingslegir í þessu efni. Það ætti líka að vera talsverð trygging í því, að þeir tveir lögfræðingar, sem sæti eiga í nefndinni, eru á einu máli og hafa báðir lagt talsverða vinnu í þetta, fyrst hvor í sínu lagi og síðan í sameiningu. Það er tekið fram í frv., að spilamenska teljist ekki heiðarleg atvinna. Þetta er alveg sjálfsagt, eins og það telst ekki heiðarleg atvinna að selja áfengi eða drepa menn, enda veit hver maður, að þetta er bannað með lögum áður, og þyrfti því ekki að setja þetta ákvæði inn hjer. Jeg er auðvitað alveg sammála hæstv.dómsmrh. um það, að hegningarlögin eigi að endurskoða, en jeg er hinsvegar ekki alveg eins bjartsýnn og hann á það, að tveir menn geti leyst það verk af hendi svo vel sje á tveim árum. Það hefir tekið allar menningarþjóðir lengri tíma, sjerstaklega vegna þess, hvað hugsunarháttur manna hefir breytst mikið, og á það sjer ekki síst stað hjá okkur. Jeg get ekki sjeð, að það sje neitt erfiðara að koma vinnuskyldu að, þó að okkar brtt. verði samþ. Í greininni stendur: „sá, sem veitir húsaskjól fyrir óleyft glæfraspil, skal sæta sektum eða fangelsi“. Þessu verður að breyta. Jeg fullyrði, að allir lögfræðingar mundu samþykkja það með mjer. Ætlunin hlýtur að vera sú, að lögin taki aðeins til þeirra, sem gera þetta af ásettu ráði. En greinin getur einnig átt við þá, sem ekkert vita um, að glæfraspil eigi sjer stað í húsum þeirra.  (Dómamrh. JJ: Þeir yrðu aldrei dæmdir)  . Má vera, en þrátt fyrir það er ekki ástæða til að hafa ákvæðið svona. En jeg mun nú ljúka máli mínu og fela hv. deild að ráða úrslitum, en trúi ekki öðru en hún gangi inn á brtt. okkar meirihl.-manna.

Sigurður Eggerz Mjer þykir leitt, að hæstv.dómsmrh. skuli ekki sjá sjer fært að nema burt dönsku ákvæðin úr frv. þegar á þessu þingi. En jeg geng þó út frá því, að ef einhverjum tækist að orða sæmilega brtt. fyrir 3. umr., mundi stjórnin ekkert hafa á móti því, að hún yrði samþykt.  (Dómamrh. JJ: Það er orðið áliðið þings)  . Ójá, en ekki svo, að ekki mætti vinnast tími til þessa. Þinginu verður væntanlega ekki lokið fyrir páska. Jeg vil þá lítillega minnast á 7. gr. frv. samskonar ákvæði og þar munu ekki vera í gildandi hegningarlögglöf.  Það mun rjett, að svona ákvæði sjeu í danska lagafrv. En það er nú um þetta góða frv. að segja, að það er ekki ennþá orðið að lögum, þó það hafi gengið í gegnum margar góðar hendur. Það á ennþá eftir að fara gegnum mesta hreinsunareldinn, sjálft löggjafarvaldið. Jeg vil svo að endingu skjóta því til hæstv. stj. og hv. nefndar að athuga málið vel fyrir 3. umr. Jafnframt skal jeg taka það fram, að jeg vil heldur brtt. en frvgr., en mun þó greiða atkv. á móti hvorutveggja.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg þarf aðeins að segja nokkur orð vegna ræðu hv.þm. Dal. Hann dregur í efa, að rjett sje að taka slæpingja og láta þá vinna. Hann heldur, að ekki sje þörf á því og tilfinning þjóðarinnar muni ekki krefjast þess. Ástæðan til þess, að ekkert hefir orðið úr framkvæmdum í þessu efni fram til þessa, er sú, að skilyrði hefir vantað til að framkvæma slíkt aðhald. Það er ekki von, að einstök heimili vilji taka að sjer menn, sem ekki nenna að vinna, og halda þeim til starfsins. Jeg hefi þótst verða þess var, að þær ráðstafanir, sem hjer er um að ræða, hefðu góðan byr hjá þjóðinni. Að vísu dettur mjer ekki í hug, að þær mælist vel fyrir hjá öllum, síst hjá slæpingjum, en hitt veit jeg, að fjöldi dugandi manna er þeim mjög fylgjandi. Þær eru einmitt í góðu samræmi við skoðanir meginhluta af atorkumönnum þjóðarinnar. Auðvitað vil jeg ekki með þessu segja, að allir, sem á móti eru, sjeu duglausir. Skórinn kreppir víða að. Einn merkur maður úr bæjarstjórn Reykjavíkur hefir tjáð mjer, að bærinn hafi nú á nokkrum árum greitt um 100 þús. kr. til slæpingja - til þess að sjá fyrir börnum þeirra o. þvíl. En það er ekki hægt að þröngva þessum mönnum til að vinna, nema hægt sje að beita innilokun. Þegar þeir eiga um tvent að velja, vinnuna og frelsið annarsvegar og fangelsið hinsvegar, geri jeg ráð fyrir, að flestir muni kjósa frelsið. Jeg fæ ekki sjeð, að nein áhætta fylgi því að samþykkja þessi ákvæði. Það er raunar engin vissa fyrir því, að skilyrði verði fyrir hendi til þess að fylgja þeim fram. En þá geta andstæðingar þeirra verið óhræddir um, að þau verða ekki til skaða. En jeg held einmitt, að það væri mjög gott, að þau kæmu þegar til framkvæmda, svo að nokkur reynsla yrði fengin, þegar kemur til þess að ný hegningarlög verði samin. Það er ekki allskostar rjett, að hjer sje eingöngu farið eftir erlendum lögum. Hugsunin í frv. er fullkomlega íslensk og í samræmi við rjettlætismeðvitund almennings í landinu.

Magnús Torfason Það er vegna þess umtals, sem orðið hefir um 7. gr. frv., að jeg tek til máls. Jeg er ósammála hv.þm. Dal. um það, að ekki sje þörf á ákvæðunum. Það er að vísu rjett hjá honum, að fyrir nokkrum árum mundi þeirra hafa verið lítil þörf. Jeg hygg, að þann tíma, sem jeg var sýslumaður á Ísafirði, mundu þau ekki hafa verið notuð nema í 1–2 tilfellum. En síðan stríðið hófst með allri sinni lausung, er annað uppi á teningnum. Jeg skal taka það sem dæmi, að einn fátækur hreppur í Árnessýslu, Stokkseyrarhreppur, sem alveg er að sligast undir skuldum, ber nú um 4000 kr. byrði fyrir slæpingja. Sumir þessara manna lifa í „vellystingum praktuglega“. Er þess skemst að minnast, að einn þessara lausingja var á ferð þar eystra og barst mikið á. Hreppstjórinn var því miður ekki heima til þess að krefja hann um skuldina, en hann forðaði sjer í tæka tíð norður í land, til þess að koma í veg fyrir, að hafðar væru hendur í hári sínu. Það er að verða þjóðarsvívirða, hve illa gengur að fá menn til þess að sjá fyrir afkvæmum sínum. Í Danmörku er gengið mjög ríkt eftir, að menn komist ekki hjá skyldum sínum í þessu efni. Jeg las nýlega danska rit gerð um þetta. Þar er tekið fram, að það þyki að vísu ilt að þurfa að ganga mjög hart fram gegn þessum mönnum, en það sje óhjákvæmilegt, því að annars nái spillingin yfirhönd hjá þjóðinni. Jeg ætla mjer engu að spá um það, hve margir mundu komast undir lás og loku hjer á landi, ef þessi ákvæði yrðu samþykt. Og fyrir mjer er það ekkert aðalatriði. Meginatriði þeirra á að vera hótunin, sem í þeim felst. Þeir, sem illa hegða sjer, þurfa að eiga fangelsið yfir höfði sjer. Því fremur er ástæða til þess, sem ýmsir þessara manna geta vel greitt með börnum sínum. En þeim þykir þægilegra að komast hjá því og láta aðra gera það. Þeir vilja gjarnan njóta ánægjunnar, en ekki inna af hendi þær skyldur, sem ánægjunni fylgja. Þjóðfjelaginu er enginn vandi á höndum við slíka menn.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins leyfa mjer að benda á ákvæði fátækralaganna, sem standa í 47. gr. o. áfr. Í 47. gr. stendur svo: „Sannist það fyrir ráðherra, að sá, er þiggur eða þegið hefir sveitarstyrk, sem enn er eigi endurgoldinn eða eftirgefinn, fari ráðlauslega með efni þau, er hann hefir undir höndum, skal ráðherra, eftir beiðni sveitarstjórnar og tillögum lögreglustjóra, svifta hann fjárráðum með úrskurði og setja honum fjárráðamann“. Og í 49. gr. stendur: „Sá, sem þiggur af sveit og er þó vinnufær, er skyldur að fara í hverja þá viðunanlega vist og vinna hverja venjulega vinnu, sem sveitarstjórnin ákveður og honum er ekki um megn, meðan hann er ekki fær um án sveitarstyrks að framfleyta sjer og þeim, er hann á fram að færa að lögum. Ákvæði sveitarstjórnar er hann skyldur til að hlýða fyrst um sinn, enda þótt hann vilji ekki kannast við, að vist sú eða vinna sje viðunanleg, er honum var boðin, en málið getur hann jafnframt kært fyrir lögreglustjóra, er sker úr því, eftir að hafa fengið umsögn sveitarstjórnarinnar og leitað álits tveggja óvilhallra manna. Á sama hátt getur framfærslusveit barnsföður látið hann vinna af sjer barnsfúlgu þá, er hún hefir orðið að borga, hafi hann ekki fyrir konu og börnum að sjá, eða látið hann afplána fúlguna við venjulega fangaviðurværi og við skylduvinnu, og ákveður hlutaðeigandi lögreglustjóri með úrskurði, hve lengi fangelsisvistin skuli standa, þó svo, að í stað hverra 200 kr. komi aldrei meira en 20 daga fangelsi. Arður af vinnu fangans fellur til framfærslusveitar, enda greiði hún kostnað allan af fangelsisvistinni“. Jeg vil leggja áherslu á það, hve hörð ákvæði gilda nú í þessu efni. Og jeg vil nú spyrja - og mjer þykir sjerlega vænt um að hafa fengið álit hv. 2. þm. Árn. um það -, hvort oft muni hafa þurft að grípa til þessara ákvæða. Þeim mun, eins og áður hefir verið tekið fram, hafa verið beitt mjög sjaldan. En sjeu þau ekki notuð, er lítil ástæða til að setja ný og strangari ákvæði.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg vil aðeins benda hv.þm. Dal. á, að það er eðlismunur á 47. gr. fátækralaganna og 7. gr. þessa frv. Fátækralögin gera ráð fyrir, að hegningin geti gengið jafnt yfir alla, sem af sveit hafa þegið, jafnt fátæka barnamanninn, sem vegna heilsuleysis, atvinnuleysis eða ómegðar hefir neyðst til að leita sveitarstyrks, eins og þá, sem vegna ómensku og hirðuleysis hafa orðið sveit sinni til þyngsla. Slík ákvæði eiga að nemast burt úr fátækralögunum. En í frv. er aðeins talað um að refsa slæpingjum, sem vegna drykkjuskapar, ómensku, eða hreint og beint af þvermóðsku ekki vilja ala önn fyrir afkvæmum sínum, þótt þeir geti. Háttv. þm. blandar því saman tvennu óskyldu.

Magnús Torfason Jeg vil aðeins minnast á ummæli hv.þm. Dal. um, að ákvæðum fátækralaganna væri lítið beitt. f frv. er það tekið fram, að það sje lögreglan, sem eigi að hefjast handa gegn slæpingjunum. Hingað til hafa sveitarstjórnirnar sjálfar orðið að gera það. Við þekkjum öll vald kunningsskaparins á landi hjer og hvernig það getur leitt til hlífðar við menn. Það er ekki síður kunnugt, að starf sveitarstjórnanna er illa launað, og er því eðlilegt, að menn vilji hafa svo lítið fyrir því, sem unt er, og gangi eigi hart fram í þeim störfum, sem þeim ber ekki beinlínis skylda til að inna af hendi. Í því liggur því meginmunur, að lögreglunni skuli fengnar framkvæmdirnar beint í hendur.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Laxveiðalöggjöfin er eitt af þeim málum, sem hlýtur að vekja deilur, þegar fram koma till. um breytingar á henni. Nefndinni var því þegar ljóst í upphafi, að það væri miklum erfiðleikum bundið, að koma fram með breytingar á löggjöf þessari, sem engum gerðu neitt rangt til, en jafnframt yrðu til þess að auka not veiðinnar fyrir veiðieigendur alment, eins og í frv. á þskj. 56 er ætlast til. Það, sem farið er fram á í 1. gr., er það, að veiðitíminn verði ávalt hinn sami fyrir alla laxveiði, hvort sem er um net eða aðrar veiðivjelar að ræða, og að hann byrji aldrei fyr en 1. júní ár hvert. Sömuleiðis er farið fram á, að friðunartíminn í viku hverri sje lengdur úr 36 stundum upp í 60 stundir. Eða með öðrum orðum, að hann verði frá kl. 6 e. h. á föstudögum til kl. 6 f. h. á mánudögum. Með því að lengja friðunartímann þannig í viku hverri, eins og jeg held að líka sje komið í lög hjá Norðmönnum, er það ljóst, að laxinn fær greiðari göngu upp eftir ánum en hann hefir nú. Af því leiðir aftur, að meiri veiðivon verður hjá þeim, sem ofar búa með ánum, og þeim, sem búa við þverár, sem í laxveiðiár renna. Líka fá þeir laxinn fyr, og það eitt út af fyrir sig er ekki svo lítið hagsmunaatriði, því eins og kunnugt er, er laxinn miklu betri og verðmætari vara framan af sumri en þegar fer að líða að hausti, hvort heldur sem hann er notaður innanlands eða fluttur út. Hagsmunir þeirra, sem efst og neðst búa við veiðiárnar, eru þannig að þessu leyti alveg andstæðir. Þeir, sem neðst búa, skaðast, ef friðunartíminn er lengdur, en hinir, sem ofar búa; hagnast af því. Það er því ekkert undarlegt, þó að fram komi mótmæli gegn lenging friðunartímans frá þeim, sem búa næst ósum ánna. Þannig hafa líka komið fram mótmæli gegn frv. þessu, frá fjórum laxveiðieigendum, sem búa neðst við Hvítá í Borgarfirði. Aftur á móti býst jeg við, að hægt væri að fá meðmæli með frv. þessu frá mörgum fjórum, sem veiðirjett eiga ofar í ánni. Því verður nú ekki neitað, sem kemur fram í mótmælum Borgfirðinganna, að laxinn, sem fyrst gengur í árnar, sje verðmestur, og sá lax getur verið útflutningsvara, nema þar sem svo hagar til, að nýr lax gengur upp í árnar fram eftir öllu sumri; þar getur hann verið jafngóður. Þeim, sem veiðirjett eiga í bergvatnsám, er auðvelt að taka svo að segja hverja skepnu, sem um árnar fer. Unglingarnir á bæjunum fylgjast oft með og athuga, hvað laxgengdinni líður. Er svo við tækifæri alt hirt, með ádrætti eða öðrum veiðivjelum. Þetta verður svo til þess, að þeir, sem ofar búa við árnar, fá litla eða enga veiði. Til þess nú meðal annars að ráða bót á þessu er frumv. þetta fram komið. Breytingar þær frá núgildandi laxveiðalöggjöf, sem í því felast, ganga allar í þá átt, að auka friðunartímann, til þess að gera laxinum greiðari göngu um árnar. Landbn. hefir nú haft frv. þetta til meðferðar og fallist á aðalatriði þess, og vill meira að segja ganga lengra í friðunaráttina, með því að taka út úr núgildandi löggjöf rjett manna til að þvergirða á eða kvísl, enda þótt einn og sami maður eigi alla veiði í ánni eða kvíslinni, því að sá, sem þvergirðir þannig, eyðileggur ekki aðeins framtíðarveiði fyrir sjálfum sjer, heldur og líka fyrir eftirkomendunum, því að það er full vissa fyrir því, að laxinn legst þar frá, sem slíkar veiðiaðferðir eru notaðar. Hafa því á þennan hátt margar veiðiár með öllu verið eyðilagðar. Sömuleiðis er það álit margra, sem kunnugir eru þessum málum, að laxinn leiti aftur í sömu árnar og jafnvel sömu hyljina, sem hann er upp alinn í. Nefndinni hefir því fundist rjett að nema þetta úr lögum, til þess að koma í veg fyrir, að nokkur taki meira en honum ber á þennan hátt frá komandi kynslóðum. Þá hefir nefndinni líka þótt rjett að koma með breytingartill. um, að banna að setja skot í hylji, af því að töluvert hefir verið gert að því í seinni tíð. En slík veiðiaðferð er með öllu óhæf, þar sem hver skepna, bæði ung og gömul, er drepin. Um þetta er ekkert ákvæði í núgildandi löggjöf, og því þótti nefndinni rjett að koma með till. til þess að bæta úr þessum ágalla laganna. Hvað stangaveiði snertir, þá er hún heimil allan veiðitímann, þrátt fyrir friðunartímann, 60 stundir í viku hverri, því að það er litið svo á, að hún skaði lítið, og laxinn geti hennar vegna gengið óhindraður um árnar. Þá er annað atriði, sem frv. fer fram á. Í núgildandi lögum er bannað að leggja net eða aðrar veiðivjelar í árósa, þar sem slíkt geti hindrað göngu laxins upp eftir ánum. En í brtt. nefndarinnar er þetta svo, að bannað er að leggja net nær árósum en í 200 metra fjarlægð. Hitt ákvæðið, þar sem bannað er að draga á nær árósum en í 250 metra fjarlægð, er gert til þess, að koma í veg fyrir, að hægt sje með ádrætti að taka allan lax, sem safnast fyrir í árósunum. Með þessari fjarlægð er átt við 250 m. á hvorn veg frá árósunum, upp í ána, og fram í sjó. Þetta ákvæði á einnig, að tilætlun nefndarinnar, að ná til ósa við stöðuvötn og þverár, því að þar má ekki frekar hindra göngu laxins, til óhagræðis fyrir þá, sem ofar búa. Einn nefndarmanna, háttv. 6. landsk., hefir sjerstöðu í þessu máli. Jeg held, að hann telji ekki brýna þörf á breytingu á lögum þessum að sinni. Hann vill láta athuga alla löggjöfina í heild sinni. En meiri hl. getur ekki fallist á þessa röksemdafærslu hans, heldur telur þessa breytingu nauðsynlega, til að bæta úr mesta ágallanum, sem er á gildandi lögum um þessi efni. Þá hefi jeg ekki minst á smábreytingar, sem í frv. eru, svo sem að fyrir orðið „amtmaður“ komi atvinnu- og samgöngumálaráðuneytið. Slíkar breytingar eru sjálfsagðar, eftir því, hvernig okkar málum er skipað nú.

Jónas Kristjánsson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, sem er í því fólginn, að jeg tel breytingu þessa á núgildandi laxveiðalöggjöf ekki nauðsynlega. Mjer finst hún eins og ljeleg bót á gamalt fat. Jeg fæ nefnil. ekki sjeð, að það taki því, að fara að samþykkja þessa breytingu nú, þar sem það er vitanlegt, að á næsta þingi kemur fram frumv. um gagngerða breytingu á þessari löggjöf. En til þess verður að fara fram gagngerð rannsókn á veiðivötnum um það, hvaða veiðiaðferðir sjeu heppilegastar, hvaða aðferðir megi nota í hverju vatnsfalli fyrir sig. Því að í sumum ám t. d. má ekki nota vissar veiðiaðferðir; sumar ár eru svo litlar, að þar má aðeins nota stangaveiði. Það þarf því sjerstaka rannsókn á hverju veiðvatni og á fyrir sig, og það tel jeg, að þessi fiskiræktarfjelög mundu gera. Það er ekki svo að skilja, að jeg vilji standa í vegi fyrir þeim breytingum, sem hjer á að gera, en jeg vildi heldur, að beðið væri, þangað til hægt væri að setja lög, sem gætu enst betur en ætla má að þessi lög entust. Fiskigangur í vötn og ár er minni en vera ætti og hægt væri, ef við færum að dæmi annara þjóða og tækjum upp laxaklak og skynsamlegar veiðiaðferðir. En það tvent verður altaf að fylgja hvað öðru. - Þetta mál er mikið nauðsynjamál, og jeg get greitt þeim breytingum, sem hjer er farið fram á, atkv. mitt, með þeirri von, að þær breytingar verði ekki til þess að tefja fyrir fullkomnum framkvæmdum í þá átt að endurskoða og bæta löggjöfina um þessi efni.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það kom ekkert fram í ræðu hv. fl. landsk. nema það, sem jeg bjóst við að fyrirvari hans mundi þýða. Við hinir nefndarmenn getum ekki sjeð neina tryggingu fyrir því, að frv. um nýja laxveiðalöggjöf verði lagt fyrir næsta þing. Það mál þarf mikinn undirbúning. Jeg álít, að helstu breytingar, sem gera þarf, felist í frv. því, sem hv.þm. A.-Húnv. hefir borið hjer fram. Það verða altaf deilur um það, hvernig þessum málum eigi að vera skipað, og jeg fæ ekki sjeð, að frv. það, um fiskiræktarfjelög, sem borið er fram í hv.Nd., muni bæta úr ágöllum laxveiðilöggjafarinnar fyrst um sinn. En það er rjett hjá hv. 6. landsk., að það frv. ætti að geta aukið skilning manna í þessum efnum, og þegar það mál er búið að grípa um sig úti um sveitir landsins, þá má fyrst vænta þess, að menn fái betri skilning á þessum málum en verið hefir, og stangist ekki eins um hagsmuni þeirra, sem veiðirjett eiga ofan til og neðan til í ánum. Ef gera ætti samþyktir um hverja á og hvert veiðivatn á landinu, eins og hv. 6. landsk. virðist vilja, og vel getur verið að væri best, þá verða það að vera kunnugir menn, sent þær reglur settu, og yrðu það því að vera hinar ýmsu sýslunefndir, sem það gerðu, en ekki Alþingi. En ekki er nú víst, að það yrði neitt rjettlátara. Jeg hefi í raun og veru ekki fleira að segja, en vildi aðeins geta þess, að ef frv. verðursamþykt óbreytt, þá getur svo farið, að einhver veiðieigandi, sem um getur í 3. gr., misti alveg veiðirjett á jörð, sem veiðirjett ætti, t. d. 200–300 metra frá árósum. En það er eins og gengur og gerist, að ómögulegt er að koma á umbótum, nema einhver líði baga við. En ef þeir, sem skaða bíða, eru aðeins fáir, en allur almenningur hefir hagnað af, þá álít jeg rjett að koma umbótum á, og þá t. d. að samþ. þetta frv., og horfa ekki í það, þótt hlunnindi kunni að verða tekin af einhverjum einstökum mönnum, ef almennara rjettlæti næst.

Á 39. fundi í Ed., 5. mars, var frv. tekið til 1. umr. Frv. var of seint fram komið. Deildin leyfði með 11 shlj.atkv., að það yrði tekið til meðferðar.

Frsm. (Jón Þorláksson) Fjhn. hefir athugað till. þessa og mælir með því, að hún sje samþykt. Í nál. er gerð grein fyrir því, hverjum kostnaði þetta muni valda, meðan verið er að koma lagi á þetta, eða sem samsvarar prentunarkostnaði eitt ár og einhverri viðbótarvinnu. Nefndin er samhuga um það að óska þess, að þetta verði gert, og vill beina því til hæstv. fjmrh., að hann sjái svo til, að hagstofan geti lokið þessari skýrslugerð, svo útgáfa þessara skýrslna komist í það horf, sem till. fer fram á.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg tók það svo, sem hv.frsm. (JÞ) beindi til mín áskorun um að stuðla að því, að þetta verk verði framkvæmt. Það er sjálfsagt æskilegt, að svo geti orðið. En jeg vil benda á, að það hefir kostnað í för með sjer. Jeg skal minna á, að þegar fyrv. fjmrh. lagði svo fyrir, að sýslumenn skyldu safna skýrslum þessum úti um land, þá hefir orðið vart við það, að sýslumennirnir hafa viljað fá nokkuð fyrir þessa skýrslusöfnun, og eru þeir sífelt að gera kröfur um, að sjer sje vangoldið fyrir þetta starf. Reikningar eru sífelt að koma, og er erfitt að gera upp á milli þess, hvað hæfilegt má teljast. Jeg hafði gert ráð fyrir því, að fyrv. fjmrh. hefði gert þessa reikninga upp að fullu, en því fer fjarri, að svo muni hafa verið, því margar kröfur hafa komið fram um, að þetta sje vangoldið, og það ekki alllitlar upphæðir, sem sumir gera kröfu um. Mjer þótti rjett að benda á þetta nú, til að sýna það, að þetta er ekki alveg kostnaðarlaust. Og þar sem svo mikið orð hefir verið gert á því, hvað núverandi stjórn væri bruðlunarsöm, þá vil jeg benda á, að eitthvað af ábyrgðinni af þessum kostnaði ætti þó að falla á herðar hv. 3. landsk. (JÞ). Og jeg vil þá jafnframt nota tækifærið til að spyrja um það, hvaðan hv. 3. landsk. komi vitneskja um það, að jeg hafi bætt mönnum í fjármáladeildina stjórnarráðinu, og með hvaða rjetti þessi hv.þm. (JÞ) ber slíkt á borð í blaði sínu. En hið sanna er, að engum starfsmanni hefir verið bætt við, en tveir af starfsmönnum þeirrar deildar hafa verið veikir í vetur. Annar fór til útlanda til að leita sjer heilsubótar. Hinn, skrifstofustjórinn sjálfur, hefir verið rúmfastur öðru hverju og er það nú. Enginn hefir verið tekinn í þeirra stað. Eru því alger öfugmæli, að við hafi verið bætt, þar sem starfsmönnum hefir í raun og veru fækkað. Vona jeg að hv. 3. landsk. (JÞ) upplýsi, hvernig á þessari frásögn stendur.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg ætla ekki að þessu sinni að fara að leggja út í neinar eldhúsdagsumræður. En jeg vil segja, að ef hæstv. fjmrh. (MK) þykist hafa sjeð það í blaði í grein eftir mig, að mönnum hafi verið bætt í skrifstofu fjármálaráðuneytisins, þá hefir hann annaðhvort mislesið eða misskilið orð mín þar.  (Fjmrh. KM: Ekki misskilið, það hefir þá verið misprentað)  . Eða þá að mjer hefir mistekist að rita nægilega skýrt til þess, að hann skildi það rjett. Jeg mun hafa getið eitthvað um það, að bætt hafi verið starfsmönnum á öðrum sviðum, sem heyra undir fjármáladeildina, og átt þar við tollgæslumennina nýskipuðu. Það er nokkuð annað atriði, og verður ef til vill tækifæri til að minnast á það síðar. Viðvíkjandi verslunarskýrslunum og kröfum þeim, er sýslumenn hafa gert fyrir söfnun þeirra, skal jeg geta þess, að þegar sá síður var hafinn að fá þessar skýrslur mánaðarlega, þá var það gert til reynslu fyrst í stað. Sýslumönnum var jafnframt tilkynt, að þeim yrði fyrst um sinn greiddur sá kostnaður, sem af skýrslusöfnuninni leiddi fyrir þá, eftir sanngjörnum reikningi. En jafnframt var ákveðið, að ef þessi regla yrði tekin upp til frambúðar, þá yrði tekið tillit til þessa starfs, þegar skrifstofufjeð yrði ákveðið, sem dómsmálaráðherra gerir samkv. launalögunum frá 1919. Og þar sem þetta reynsluár er nú liðið, þá á þessi kostnaður að vera kominn inn á þennan lið með öðrum skrifstofukostnaði. Jeg er ekki viðbúinn að svara því nú á stundinni, hvort búið hafi verið að úrskurða alla þessa reikninga, er stjórnarskiftin fóru fram. Till. þessi er fram borin til þess, að skýrslur þessar komi fram fyr frá hagstofunni en verið hefir og landsmönnum komi þær að fyllri notum. Það er rjett, að framkvæmd þessarar till. hefir nokkurn kostnað í för með sjer, enda er gert ráð fyrir því í nál., að til þess þurfi að verja 9–10 þús. kr. Og sú aðferð, að bera fram þessa þáltill., var tekin upp til þess, að þingið tæki á sig ábyrgð á þeim kostnaði, er af þessu leiddi, og þá ekki síst flm.till. En ábyrgðinni þar með ljett af viðkomandi ráðherra.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Það er gott að heyra orð hv. 3. landsk. (JÞ), að þetta, sem jeg hermdi upp á hann, hljóti að stafa af misskilningi. En jeg hygg ekki um neinn misskilning að ræða frá minni hálfu, og því vænti jeg þess, að hv.þm. (JÞ) leiðrjetti þessi ummæli sín, er hann tekur sér penna í hönd næst til að skrifa í þetta blað. Út af kröfum sýslumanna vil jeg geta þess, að sumir þeirra hafa kvartað sáran yfir því, hvað illa hafi verið með sig farið. Þeir segja margir, að þessi fyrirhöfn þeirra hafi ekki verið greidd eftir þeirra eigin reikningi, en fyrv. fjmrh. (JÞ) hafi skapað þeim þóknun eftir eigin geðþótta og sje hún svo lág, að engri átt nái. Þeir segja, að þessu hafi verið slett í sig - jeg vil ekki segja eins og hvað - já, eins og einhverri smánarþóknun, sem þeir telja sjer mjög misboðið með, og hafa því sent reikninga. Brjef ráðherrans minnist að vísu aðeins á þóknun fyrir fyrsta árið. En þó þeir hafi eftir því máske ekki fylsta kröfurjett næsta ár, þá er þó ekki hægt að neita því, að þeir hafi sanngirniskröfu, ef ekki hefir verið tekið tillit til þessa á annan hátt, nema þetta hafi verið gert að skylduvinnu, án sjerstakrar þóknunar. En hafi verið rjett að launa þetta fyrsta árið, þá sýnist og vera rjett að greiða þóknun fyrir það áfram. Það má vera rjett, að ekki sje hægt að fara eftir þeim reikning. um, er koma, að öllu leyti, því þeir eru æðimisjafnar. En einhverja reglu verður þó upp að taka um þetta, og væri gott að heyra frá hv. 3. landsk., hvaða reglu fyrv. stjórn hefir hugsað sjer að taka upp í þessu efni.

Frsm. (Jón Þorláksson) Þar sem jeg hefi ekki nauðsynleg gögn við höndina, þá er jeg ekki vel við þessari spurningu búinn. En það er rjett, sem hæstv. fjmrh. (MK) ályktar, að sýslumönnunum beri einnig þóknun annað árið fyrir þetta starf sitt. Jeg hygg, að ákveðið hafi verið að láta þetta standa til reynslu, þar til komið var fram á annað árið, en að ákvörðun um að halda þessu fyrirkomulagi áfram hafi ekki verið tekin fyr en eftir að skrifstofukostnaður hafði verið ákveðinn fyrir annað árið. Að sumir, sem reikninga sendu, hafi ekki fengið þá greidda að fullu, er nú ekki neitt nýtt, og það er ekki einsdæmi um þetta málefni. Þetta kemur oft fyrir, þegar menn eiga að gefa reikninga, og meðal annars þegar þessir sömu embættismenn senda reikninga sína. Það verður ekki komist hjá því að færa suma slíka reikninga niður m. a. til þess að öðrum, sem hafa gert lægri kröfur fyrir svipað starf, sje ekki sýnd ósanngirni.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi skilið suma þessa starfsmenn þannig, að fjmrh. hafi úrskurðað þeim þóknun án þess að reikningar lægju fyrir, og aðra svo, að reikningarnir hafi sjaldan verið greiddir að fullu, en það, sem jeg vildi spyrja um, er það, hvaða regla hafi verið höfð við þessa úthlutun og hvort þessir menn hafi þá gert sig ánægða með hana.

Frsm. (Jón Þorláksson) Það getur vel verið, að þegar þessar kröfur allar voru gerðar upp og úrskurðaðar, þá hafi ekki verið komnir reikningar frá öllum sýslumönnum, og kann þá að vera, að einhverjum hafi verið skömtuð greiðsla eftir því, sem sanngjarnt þótti í hlutfalli við aðra.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Allshn. hefir athugað brtt. þær, sem fyrir liggja. Brtt. á þskj. 352, sem jeg hefi leyft mjer að bera fram, er aðeins formlegs eðlis. Nefndin telur rjett að samþ. hana, með því að eftir frv. eins og það er nú mundi greinatala þingskapanna breytast. En það sýnist ekki ástæða til að prenta þau upp vegna þessarar litlu breytingar, og vill því nefndin samþ. þessa brtt., til þess að greinatalan haldist óbreytt. Þá er brtt. á þskj. 265, frá hv. 1. þm.N.-M., um að skifta allshn. í tvær nefndir. Nefndin viðurkennir, að fleiri mál koma til allshn. en nokkurrar annarar nefndar, en eftir nána athugun komst hún að þeirri niðurstöðu, að lítill ljettir mundi verða að því að fá sjerstaka sveitamálanefnd. Í fyrra var 33 málum vísað til allshn., og af þeim mundu aðeins 7 hafa heyrt undir sveitamálanefnd, og svipað er um hlutfallið nú. Nefndin sjer því ekki, að þessu athuguðu, ástæðu til að mæla með því, að þessi till. verði samþykt. Þó hefir einn nefndarmaður sjerstöðu í málinu.

Halldór Stefánsson Mjer þykir leitt, að hv. nefnd skuli ekki sjá sjer fært að mæla með þessari brtt. minni, þar sem hún þó viðurkennir að nokkru ástæður mínar. Jeg verð að segja, að mjer þykir nokkurt ósamræmi í þessu. Þó að svo sje, að það mundi verða nokkuð misjafn málafjöldi í þessari hugsuðu nefnd og allshn. eftir skiftinguna, þá sje jeg ekki, að það sje nein sjerstök ástæða gegn till. minni. Það eru til fastanefndir, sem ekki fá fleiri en 7 mál til meðferðar að meðaltali á ári, eins og t. d. mentmn. Hún hefir ekki fengið nema sjö mál til meðferðar árlega á síðustu fjórum árum. Og þó að verkefni þessarar nefndar væri ekki eins mikið og þeirra, er mest starfa, þá ætti þó að vera nokkur ljettir fyrir allshn. að losna við þau mál, sem til hennar mundu falla. Jeg mun svo ekki gera þessa till. mína frekar að ágreiningsatriði, en læt atkv. skera úr.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg stend hjer upp til þess að mæla með því, að þetta frv. nái fram að ganga, því að það fer í raun og veru aðeins fram á framlengingu á því ástandi, sem nú er í því efni, sem það fjallar um. Eins og öllum er kunnugt, hafa verið talsverðir örðugleikar fyrir þessu fjelagi á því að halda áfram rekstri sínum, svo að hann samsvaraði bæði tilgangi fjelagsins í upphafi og kæmi almenningi að sem mestum notum. En þar sem sjáanlegt er, að fjelagið geti ekki án stuðnings frá þinginu hliðrað til framvegis um skipakomur á lakari höfnum eins og það hefir gert, þá virðist ekki hægt annað en að þessar ívilnanir fái að standa enn urri stund, og það því fremur, sem samkepni útlendra gufuskipafjelaga er nú orðin svo áköf, að fjelagið getur varla siglt á allar þær hafnir, sem það hefir gert hingað til. Þegar tekið er tillit til þessa ástands, hygg jeg, að ekki sje hægt annað en að veita fjelaginu áfram þessar ívilnanir, sem það hefir haft um undanfarin 5 ár.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Jeg vil láta þessu frv. fylgja nokkur almenn orð um síldariðnað, nú þegar það liggur fyrir til 2. umr. Eins og kunnugt er, er síldariðnaðurinn yfirleitt ungur á Norðurlöndum og við Íslendingar skamt á veg komnir í þeirri grein. Sennilega eru frændur okkar Norðmenn einna lengst komnir í því efni, og vildi jeg því leyfa mjer að rifja upp aðaldrættina um upptök og framþróun þess iðnaðar hjá þeim til 1923. Norðmenn byrja á síldariðnaði rjett fyrir aldamótin síðustu. Árin 1909–1911 kemur þó fyrst skriður á síldariðnaðinn hjá þeim. Á þeim árum eru bygðar í Noregi 16 síldarverksmiðjur Á þeim tíma er einnig farið að byggja síldarverksmiðjur hjer á landi, en þá eru þær að mestu eign Norðmanna. Á þessum fyrstu árum síldariðnaðarins í Noregi er að mestu notuð dúkpressan. Það er fyrst á árunum 1918–1919, að ameríska skrúfupressan fer að ryðja sjer til rúms í síldariðnaðinum í Noregi, enda vex þá útflutningur Norðmanna á síldarmjöli og síldarolíu mikið upp úr þeim árum, þó úr útflutningnum dragi aftur fljótlega, sem mun hafa stafað sumpart af lakari veiðiárum, en sumpart af því, að minni og lakar útbúnu síldarverksmiðjurnar hafi gefist upp í samkepninni við hinar stóru nýtísku verksmiðjur. Útflutningur Norðmanna á síldarolíu var á árunum 1920–1923 samtals 19340 smálestir, en á síldarmjöli 72058 smálestir. Árið 1923 eru 80–90 síldarverksmiðjur í Noregi með 18 milj. kr. höfuðstól í hlutafje. sjest á útflutningi Norðmanna á síldarafurðum og fjölda síldarverksmiðjanna, þó sumar þeirra hefðu þá ekki starfað frá árinu 1920, að síldariðnaðurinn er orðinn allveruleg atvinnugrein hjá frændum vorum Norðmönnum árið 1923, og hefir að sjálfsögðu aukist síðan. Eins og kunnugt er, hafa Norðmenn numið land í síldariðnaðinum hjer hjá oss, auk síns heimaiðnaðar í þessari grein. Það verður heldur ekki talið óeðlilegt, þótt útlendingar, sem þekkja þennan atvinnurekstur, sækist eftir því að ná tökum á honum hjer á landi, einkum þegar á það er litið, að verðgildi síldarinnar, sem notuð er til þess að vinna úr olíu og mjöl, fer mjög mikið eftir því, hversu fitumikil hún er. Því er líkt háttað með síldina eins og útigangsfjenaðinn. Vetur og vor er hún mögur, eins og jálkurinn, sem settur er á guð og gaddinn, en yfir sumarmánuðina júlí, ágúst og september rær hún í spikinu eins og stóðið í haganum. Þótt tíðum verði misbrestur á síldveiðinni hjer við land, eigum við Íslendingar því láni að fagna, að þegar síldin leitar upp að fjörusteinum okkar lands, er það aðallega á þeim tíma, þegar hún er feitust og verðmest. Norðmenn hafa veitt því eftirtekt, að Íslandssíld, eins og þeir kalla hana, þ. e. síld veidd við strendur Íslands í júlí, ágúst og september, hefir alt að 19% fitu. Ef telja mætti feitimagn síldarinnar 19%, myndi fást úr hverjum 1000 málum síldar rúmlega 25½ smál. af olíu. Síðastliðið sumar reyndist síld sú, er veidd var, magrari en venja er til, en þó kom í ljós við rannsókn á sýnishorni, sem sent var til Reykjavíkur af Norðurlandi, að jeg hygg, að feitimagn hennar var 17%, eða sem svaraði 23 smál. af olíu úr hverjum 1000 málum síldar. Jafnvel þótt jeg telji, að óhætt myndi vera að gera ráð fyrir samkv. framansögðu, að úr hverjum 1000 málum af síld fáist 23–25 smálestir af olíu, tel jeg varlegra að áætla ekki fitumagn síldarinnar meira en 22 smál. úr 1000 málum. En það er líka það fitumagn, sem reynsla undanfarinna ára hefir leitt í ljós, að óhætt er að telja, að fáist úr júlí-, ágúst- og september-veiddri síld hjer við land, jafnvel þótt tæki til þess að vinna olíu úr síldinni sjeu ekki af nýjustu gerð, og safnþrór, sem síldin er geymd í, að meira eða minna leyti ófullkomnar. Eins og kunnugt er, rjeði hæstv. ríkisstjórn hv. 3. landsk. á síðasta hausti til þess að rannsaka möguleika til byggingar og starfrækslu nýtísku síldarverksmiðju á Norðurlandi. Þinginu hefir fyrir nokkru borist skýrsla hv. 3. landsk. um rannsókn hans ásamt kostnaðaráætlun um byggingu og starfrækslu síldarverksmiðju, sem hann telur, að ætti að verða bygð á Siglufirði, ef út í byggingu hennar yrði lagt. Það, sem stingur mest í augun við lestur þessarar skýrslu hv. 3. landsk., er áætlun hans um tekjur slíkrar verksmiðju, sem eru tekjur af síldarmjöli og síldarolíu. Jeg tel ekki ástæðu til að gera athugasemd við áætlun hv. 3. landsk. um tekjur verksmiðjunnar af síldarmjöli; þar virðist hann hafa farið eftir þektum fyrirmælum í áætlun sinni um mjölmagn, þar sem hann áætlar 24 smál. úr hverjum 1000 málum síldar. En áætlun hans um fitumagn síldarinnar skýtur allskökku við reynslu þeirra síldarverksmiðja, sem starfað hafa hjer á landi að undanförnu. Mjer er kunnugt um, að þær síldarverksmiðjur, sem telja má, að hafi sæmilegan útbúnað til þess að ná olíunni úr síldinni, reikna ekki með minna en 22 smál. af olíu úr 1000 málum síldar. En hv. 3. landsk. áætlar olíuna aðeins 19 smál. úr hverjum 1000 málum. Verður ekki sjeð, á hverju hann byggir þessa áætlun sína, sem er 3 smál. neðan við það, sem reynsla er fengin fyrir hjer á landi, að telja má meðallag, 4 smál. undir því, sem kom í ljós við rannsókn í sumar sem leið, að fitumagn síldarinnar var þá, og þótti síldin þó magrari þá en oft áður, og 6½ smál. minna, miðað við 1000 mál, en vísindalega er sannað, að fitumagn síldarinnar getur orðið á þeim tíma árs, sem við Íslendingar veiðum hana. Þótt jeg hafi ýmislegt fleira út á áætlun hv. 3. landsk. að setja, ætla jeg að láta nægja í þetta sinn að leiða athygli að því, hvaða áhrif það hefir á árlegan hagnað verksmiðjunnar, að hv. 3. landsk. er að minsta kosti 3 smál. undir meðalútkomu með áætlun sína um olíumagn í hverjum 1000 málum af síld. Hv. 3. landsk. telur hverja smál. af síldarolíu 505 kr. virði hjer á staðnum, að frádreginni fragt til útlanda. Þegar annar kostnaður en flutningsgjaldið, svo sem umbúðir og framskipun, er dreginn frá verði þessara 3 smálesta af síldarolíu, verða eftir krónur 1280,00, sem telja má hreinan hagnað af hverjum 1000 málum af síld, því að allur kostnaður við vinslu þessara 1000 mála er áður reiknaður af háttv. 3. landsk. Þessar 3 smál., af olíunni er það, sem jeg tel, að hann reikni of lítið í hverjum 1000 málum síldar. Hv. 3. landsk. áætlar hagnað af hverjum 60 þús. málum síldar kr. 62–700,00, ef fyrir hvert mál sjeu greiddar 9 kr., eins og hafi verið samningsverð verksmiðjanna við útgerðarmenn 1927. Þegar við þennan hagnað er bætt þessum kr. 1280,00 af hverjum 1000 málum, sem jeg tel, að áætlun hans sje of lág, verður sá rjetti hagnaður kr. 139500,00 á hverjum 60 þús. málum síldar, eða kr. 76800,00 hærri en honum reiknast til. Af 80 þús. málum áætlar háttv. 3. landsk. hagnað kr. 129600,00. sje við hann bætt áðurnefndum kr. 1280,00 af hverjum 1000 málum, verður sá raunverulegi hagnaður kr. 232000,00, eða kr. 102400,00 hærri en áætlun hans. sje dæminu haldið áfram, kemur í ljós, að þegar við hv. 3. landsk. leggjum saman okkar þekkingu í síldarverksmiðjumálinu, má vænta þess, að hagnaður af vinslu 100 þús. mála af síld verði áætlaður kr. 324500,00. Hann hefir sjálfur talið hagnaðinn af vinslu 100 þús. mála kr. 196500,00. Jeg tel, að hann hafi áætlað hagnaðinn of lágt um kr. 128000,00 samkv. framansögðu. Þegar verið er að yfirvega, hvort ríkið eigi að leggja í byggingu og starfrækslu síldarverksmiðja, er að sjálfsögðu rjett að vera varkár í áætlunum um glæsilega afkomu slíks fyrirtækis. En eins og það getur verið hættulegt að áætla tekjur fyrirtækis eins og þessa of háar og útkomu of glæsilega, eins háskalegt getur það verið að fela fyrir sjer og öðrum líkurnar fyrir góðum árangri. Slíkur skollaleikur getur orðið til þess, að ekki verði lagt út í fyrirtæki, sem þjóðinni og einstaklingum hennar væri til stórhagnaðar. Við þurfum ekki annað en að líta á aðstöðu síldarútvegsins eins og hann nú er hjer á landi til þess að sannfærast um þetta. Jeg þykist hafa hjer að framan fært sterkar líkur fyrir því, að síldarverksmiðjurnar hjer hafi greitt framleiðendum 2–3 kr. minna fyrir hvert mál síldar en þær hefðu getað, og gengið þó frá með sæmilegum hagnaði í meðalveiðiári. Þótt miðað sje við síðastl. ár, er óhætt að fullyrða, að það, sem sagt hefir verið hjer að framan, getur eins átt við reynslu á undanförnum árum, því að það er á allra vitorði, að síldarverksmiðjurnar hafa á undanförnum árum rakað saman fje á kostnað síldarútgerðarinnar. Hjer er því brýn nauðsyn til þess að hefjast handa. Vera má, að einhver kunni að segja, að þótt álitleg áætlun liggi fyrir um afkomu slíks fyrirtækis sem síldarverksmiðju, þá sje hjer um að ræða áhættufyrirtæki, sem komið geti landinu á kaldan klaka, ef út í er lagt. Jeg vil svara þeim mönnum því, að áhættan við rekstur síldarverksmiðju liggur algerlega í fyrirkomulagi rekstrarins. Sje síldarframleiðendum greitt hæfilegt áætlunarverð fyrir þá síld, sem þeir leggja inn í síldarverksmiðjuna, þó ekki hærra en það, að ríkinu sje trygður sæmilegur hagnaður, er fyrirtækinu trygð góð afkoma og að öllum líkindum framleiðendum hærra verð fyrir vöru sína en þeir hafa átt að venjast að undanförnu. Reynist áætlunarverðið of lágt, mætti greiða uppbót á því við reikningslok hvers árs. - Verði þetta frv. um síldarverksmiðjur samþykt á þessu þingi, sem jeg teldi mjög hyggilega ráðið af þinginu, treysti jeg núverandi ríkisstjórn mjög vel til að láta starfrækja fyrirhugaða verksmiðju á þeim grundvelli, sem jeg hefi hjer bent á. Jeg vil að endingu leyfa mjer að bera upp tvær spurningar fyrir hv. 3. landsk., sem gert hefir þá áætlun um rekstur síldarverksmiðju, sem jeg hefi gert hjer athugasemdir við: 1. Á hverju byggir hann þá áætlun sína, að ekki fáist nema 19 smál. af olíu úr 1000 málum af síld? 2. Getur hann ekki fallist á, að eins vel megi reikna með, að úr hverjum 1000 málum síldar fáist 22 smál. af olíu?

Jón Þorláksson Jeg skal með ánægju reyna að svara spurningum hv.þm. Ak., en jeg hefði verið betur viðbúinn að svara þeim, ef hann hefði látið mig vita um þær áður, því að nú hefi jeg ekki annað til að fara eftir en það, sem jeg hafði skrifað mjer til minnis í vasabók, sem jeg af hendingu hefi hjá mjer. Það er þá fyrst, á hverju jeg byggi áætlun mína um olíumagn síldarinnar. Það er alveg rjett hjá hv.þm. Ak., að fitumagn síldarinnar hafi verið 17% í sumar, en þá var síldin óvenju mögur. Hitt mun venjulegra, að fitumagn hennar sje 19%, en háttv.þm. hefir gleymt því, að öll feitin kemur ekki fram í síldarlýsinu við vinslu síldarinnar. Með þeim aðferðum, sem nú eru hafðar, verða eftir í mjölinu 10–14% af feiti, eða sem jafngildir 10–14% af þyngd mjölsins. En það er kunnugt, að þyngd mjölsins er um 16% af þyngd hrásíldarinnar, og það, sem eftir verður af feiti í mjölinu, nemur þá því, að af 17 til 19% fást ekki nema 14–16% af lýsi, með þeim vinsluaðferðum, sem nú eru notaðar. Jeg bygði samt ekki áætlun mína á þessu. Jeg gat þess í skýrslu minni, að þessi tala, 19 smál. af 1000 málum síldar, er bygð á reynslunni í sumar, en þá var, eins og kunnugt er, síldin venju fremur mögur, sem álíta má, að hafi stafað af því, að mikill hluti þeirrar síldar, sem fór í bræðslu, var mjög snemma veiddur, jafnvel fyrir venjulegan tíma, eða um miðjan júlí. Þegar jeg gerði þessa áætlun mína, hafði aðeins ein síldarverksmiðja lokið við að vinna úr hráefni sumarsins, en á árangri hennar hefi jeg bygt tölur mínar um það, hve mikill þungi af olíu fæst úr síldinni. Jeg hirði ekki um að gefa annað upp en lokaniðurstöðuna, sem er sú, að verksmiðjan fjekk 18,3 tonn af olíu úr hverjum 1000 málum, en það svarar til 14% eftir stærð málanna, og ef tillit er tekið til feitinnar, sem eftir er í mjölinu kemur það nákvæmlega heim við skýrslu hv.þm.Hv. þm. Ak. sagði, að 17% væri óvenju lágt. Hitt skal jeg játa, að það koma betri ár, og fást þá venjulega 22 tonn úr hverjum 1000 málum, en jeg álít, að ekki megi taka hagstæðustu tölurnar, því þá verður útkoman í reyndinni lakari. Jeg hefi þá svarað þeim spurningum, sem hv.þm. Ak. lagði fyrir mig. Jeg get ekki sjeð, að fært sje að byggja rekstraráætlun á því, að 22 tonn af olíu fáist úr 1000 málum af síld.

Jeg byggi á því

. Mjer virðist ófært að byggja á því almenna útreikninga, þó að jeg hinsvegar játi, að þau ár koma, að þetta getur átt sjer stað. Jeg hefi ekki meira að segja út af spurningum hv.þm., en jeg get bætt því við, að jeg hefi vikið að því í skýrslu minni til stj., að fram er komin ný aðferð við síldarvinslu, sem er fullkomnari frá teknisku sjónarmiði en hinar gömlu pressunaraðferðir. Með þessari aðferð, sem kalla mætti hina þýsku aðferð, næst svo að segja öll olían úr síldinni. Aðferðin gefur með öðrum orðum hærri olíuprósentu. En hún hefir ekki verið notuð í stórum stíl enn og hjer er ekki tækifæri til að kynnast henni og lítið í Noregi. Í skýrslu minni lagði jeg áherslu á, að þetta yrði rannsakað, og jeg get endurtekið það, að jeg tel hina mestu nauðsyn á, að slík rannsókn fari fram, ef fara á að stofna verksmiðju með atbeina ríkisins, hvort heldur sem er með láni eða, framlagi úr ríkissjóði. Það getur verið, að þessi þýska aðferð verði kostnaðarsamari. en hinsvegar nýtast hráefnin betur, og rannsókn þarf að sýna, hvort hjer er hagnaðarvon. Út af frv. sjálfu vil jeg bera fram þá fyrirspurn og beina henni til hv.flm. eða hæstv. fjmrh., eftir því hvorum þykir betra að svara, hvort skilja beri 1. gr. frv. þannig, að framlagið úr ríkissjóði, sem tiltekið er í 2. gr., sje bundið við það, að verksmiðjan sje stofnuð sem ríkiseign. Mjer sýnist, að næst liggi að skilja 1. gr. svo, að hún fjalli ekki um stofnun verksmiðju nema sem ríkiseign, þó að hún heimili, að verksmiðjan sje látin í annara hendur til starfrækslu. Jeg óska eftir að fá að vita, hvort ákvæði frv. eigi við verksmiðju sem ríkiseign eða ekki.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg mintist á þetta mál við 1. umr. og hefi litlu við það að bæta, sem jeg sagði þá. Jeg er lítinn gefinn fyrir endurtekningar. En það er sjerstaklega út af fyrirspurn hv. 3. landsk., sem jeg tel rjett að segja nokkur orð, og reyndar út af fleiri atriðum. Jeg vona, að þetta mál fái góðan byr og deildin verði einhuga í að afgreiða það. Mjer finst sjálfsagt, að þm. sje ljóst, að hjer er ekki um neitt hjegómamál að ræða. Hjer veltur á þeim atvinnuvegi landsmanna, sem gæti gefið drýgstan arð, bæði fyrir einstaka menn og ríkissjóð. Það hefir dregist of lengi að reka þennan atvinnuveg af nokkru viti. Það hefir eingöngu verið hugsað um að moka sem mestum afla upp úr sjónum, en ekkert um að hagnýta veiðina. Það er því mál til komið, að svo sje gert. Það var mjög gott að fá hina miklu fræðslu á þessum málum frá hv. 3. landsk.þm. og hv.þm. Ak. og þeirra góðu bendingar um það, hvernig haga á framkvæmdunum. En jeg vil lýsa með nokkrum orðum, hversu þróun þessa atvinnuvegar er farið, þar sem hann er lengst á veg kominn. Það er ólíku saman að jafna, hvað skilyrðir eru betri hjer en í Noregi. Og úr því Norðmenn hafa ekki beðið tjón við að leggja mikið fje í þennan atvinnuveg, má fullyrða, að hjer sje um stórkostlegan gróða að ræða fyrir okkur, bæði þá, sem stunda veiðina og fara með hagnýtingu afurðanna. Hjer er síldin betri en í Noregi, veiðin er þar stopulli og um skemmri tíma, sem hægt er að búast við nægilegum hráefnum. Þó er þar mikill áhugi nú fyrir að auka starfræksluna og enn meira kapp en nokkru sinni áður. Á síðasta ári voru t. d. bygðar 15 bræðslustöðvar á örlitlu svæði, lítilli eyju, og sýnir það best, hvaða vonir menn tengja við þetta. Jeg hygg, að jeg þurfi ekki að mæla neitt sjerstaklega með frv. Jeg tel víst, að það verði samþ., enda er sjálfsagt, að Nd. fái að athuga það. Og af því að engin hætta er á ferðum, hliðra jeg mjer hjá að fjölyrða um málið. Hitt er annað mál, að það eru ótal rök til fyrir frv., og fleiri en þau, sem fram hafa komið. Og reynslan sýnir áþreifanlega, að of lengi hefir dregist að hrinda þessu í framkvæmd. Þó að sjálfsagt sje að vanda allan undirbúning í þessu máli sem öðrum, tel jeg hina mestu nauðsyn, að framkvæmdunum sje hraðað svo sem unt er. Með hverju árinu, sem líður, fer mikið verðmæti forgörðum, sem einstakir menn og það opinbera eru í fullri þörf fyrir. Jeg tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frá almennu sjónarmiði, en vil aðeins benda á það, sem hv. 3. landsk.þm. tók fram í sambandi við rannsókn sína, sem jeg álít, að hafi verið prýðilega af hendi leyst, að þótt áætlanirnar væru varlegar, ætti það ekki að koma að sök. Það er gott, ef árangurinn verður betri en við var búist. En ef fara á að stofna til nýrra rannsókna, gæti það haft ársdrátt f för með sjer, en það tel jeg mjög óheppilegt. Um hina þýsku aðferð er það að segja, að hún er óreynd, og því gæti orðið nokkur áhætta af að nota hana, en ameríska aðferðin er trygg og full reynsla fengin fyrir henni. Sumar verksmiðjur hjer eru af vanefnum gerðar og því ekki rjett að byggja á því. Mjer skildist á skýrslu hv. 3. landsk.þm., að hægt væri að fá áhöld og vjelar eftir amerísku aðferðinni miklu betri en hjer hafa verið notaðar áður. Jeg býst við, að þýsku vjelarnar, sem nú er verið að reyna að koma á markaðinn, sjeu góðar, en hingað til hafa þær verið notaðar til vinslu á hvalafurðum, svo sem beini og kjöti, af því að þær eru betur fallnar til að skilja efnin en hinar, og sjerstaklega til að ná fituefnunum úr hráefnunum. Það er fjarri því, að jeg sje á móti, að grenslast sje eftir, hvernig þessar vjelar reynist, en það má ekki taka svo langan tíma, að það tefji málið um eitt ár. Þá á jeg eftir að svara fyrirspurn hv. 3. landsk. um það, hvernig jeg hefði hugsað mjer starfrækslu og fyrirkomulag verksmiðjunnar.  Ef jeg hefi ekki svarað nógu skýrt, mælist jeg til, að hv. 3. landsk. segi til, svo að jeg þurfi ekki að tala aftur.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Jeg ætla að byrja með því að segja mína skoðun á því, hver eigi að eiga verksmiðjuna. Jeg álít, að ríkið eigi að eiga hana og hafa sinn eðlilega hag af. Það ætti að verða til að hækka verðið á síldinni, sem hefir verið óeðlilega lágt, þegar hún er lögð inn til bræðslu. Hefi jeg bent á þetta áður og skal því ekki fjölyrða um það nú. Jeg ætla þá að víkja að háttv. 3. landsk.þm., sem hefir gert áætlun fyrir ríkisins hönd um byggingu og rekstur síldarverksmiðju. Hann efast um, að hægt sje að gera ráð fyrir 22 smál. af olíu úr 1000 málum af síld, og vill halda sjer við þær 19 smálestir, sem hann fylgdi í áætlun sinni. Hann segist byggja á síðasta sumri, en viðurkennir, að síldin hafi verið í magrara lagi. Að þessu leyti getum við verið sammála; það fást ekki heldur 22 tonn af olíu úr 1000 málum síldar í öllum árum. Jeg byggi á eigin reynslu og um leið á því, að útgerðarmaður, sem lagt hefir fyrir þingið nú tilboð um að reisa verksmiðju, gengur líka út frá þessu sem meðallagi. En mína reynslu hefi jeg frá því að jeg starfaði við eina síldarverksmiðju, að sönnu með líka aðstöðu til athugunar á þessu atriði eins og óbreyttur verkamaður. Enn er það eitt atriði, sem styrkir mig í þeirri trú, að hv. 3. landsk. sje óþarflega varkár í áætlun sinni. Síðastliðið haust, þegar útgerðarmenn á Norðurlandi gátu ekki komið síldinni í bræðslu hjer, buðu þeir hana í Noregi, og Norðmenn vildu greiða 14 krónur fyrir málið komið til Noregs. En það varð aldrei úr, að færi nema eitt skip með síld til Noregs. Útbúnaður var illur og vitanlega fór það ekki vel með síldina, að hún var flutt umbúðalaus í lest skipsins. En sem sagt var boðið í síldina 4 kr. meira en hv. 3. landsk. heldur, að gera megi ráð fyrir, ef gengið er út frá því, að kostnaðurinn við bræðsluna sje sá sami í Noregi og hjer. Tvö önnur skip fóru að vísu af stað, en þau fórust bæði. svo að þar fjekkst engin reynsla. Annað fórst við Langanes og hitt kom aldrei fram. Þetta voru nú athugasemdir við síðustu ræðu hv. 3. landsk. En jeg er ekki búinn að gera allar mínar athugasemdir við áætlun hans. Jeg skal þá fyrst nefna það, að hv. 3. landsk. hefir í áætlun sinni um rekstur síldarverksmiðju reiknað 2% umboðslaun af mjöli og olíu, sem verksmiðjan framleiðir. Þessi umboðslaun verða 377 kr. á hver 1000 mál síldar. Jeg sje ekki ástæðu til að reikna umboðslaun af sölu mjöls og olíu, þar sem fyrir framkvæmdarstjórn og skrifstofuhald er reiknað 33 þús. og verð olíunnar og mjölsins er reiknað cif. útlendri höfn. Það verður ekki betur sjeð en að stjórn verksmiðjunnar geti auðveldlega annað því, sem ætlast er til, að umboðslaunin sjeu greidd fyrir. Þá hefir hv. 3. landsk. einnig reiknað lögákveðið útflutningsgjald. Það er að sönnu rjett, ef um einstaklingsrekstur er að ræða, en fyrir ríkið er útflutningsgjaldið eins og hver annar hagnaður af fyrirtækinu, þar sem við síldarverksmiðjuna mundi aukast framleiðsla á síldinni og útflutningsgjaldið í þessu tilfelli verða nýjar, auknar tekjur fyrir ríkissjóðinn. Jeg get því ekki fallist á að telja útflutningsgjaldið kostnað við rekstur verksmiðlunnar, heldur tekjur af fyrirtækinu. Jeg sje ekki heldur neina ástæðu til þess að reikna umbúðir, poka og olíuföt með smásöluverði. Að sjálfsögðu er hægt að fá slíkar vörur ódýrari en hv. 3. landsk. áætlar. Jeg ætla þó að ganga framhjá að gera sjerstaka athugasemd við þetta of háa verð á umbúðunum og ýmsu fleiru í áætluninni, nema sjerstakt tilefni gefist til þess. Þá kem jeg að því atriðinu í áætlun hv. 3. landsk., sem jeg er að sönnu ekki óánægður með að eiga kost á að leiðrjetta fyrir hann, en sem því miður gefur ástæðu til að álíta, að nokkuð mikið hafi verið kastað höndunum að samningu þessarar áætlunar. Á bls. 27 reiknar hv. 3. landsk. út verð 19 smálesta af síldarolíu á 505 kr. smálestina, og mjer og sennilega öðrum til mikillar undrunar fær hann ekki út nema 8585 kr. - Hvert meðalgreint skólabarn hefði þó að sjálfsögðu fengið 9595 kr. út úr því dæmi, ef það hefði verið spurt, hvað 19 sinnum 505 krónur væru margar krónur. Jeg gat þess áðan, að jeg væri ekkert óánægður með það, að eiga kost á að leiðrjetta hjá hv. 3. landsk. útkomu þessa dæmis. Jeg skal segja frá því strax, hvers vegna mjer er það sönn ánægja að leiðrjetta þetta mjög svo auðvelda dæmi fyrir hann. Hv. 3. landsk. er að reikna út tekjur af hverjum 1000 málum síldar, og honum reiknast þær, þegar búið er að breyta þessum 1000 málum í olíu og mjöl, 16145 kr., en hann reiknar tekjurnar af olíunni úr þessum 1000 málum 1010 kr. minni en þær eiga að vera, af því að hann hefir reiknað dæmið skakt. Afleiðingin af þessu er sú, að á áætluninni er óeyddur fjársjóður, sem nemur kr. 1.01 á hvert mál síldar, sem inn í verksmiðjuna kemur, og myndast af þessu hreinn hagnaður af rekstri verksmiðjunnar, sem nemur til dæmis á 60 þús. málum 60600 kr. - Hagnaðurinn af síldarverksmiðjunni verður því nálega helmingi hærri, þegar búið er að leiðrjetta reikningsskekkju hv. 3. landsk., en hann hefir fengið út í áætlun sinni. Jeg hefi því þetta við áætlun hv. 3. landsk. að athuga, og vil jeg biðja hann að viðurkenna það hjer í hv. deild, svo að með hans góða samþykki sje hægt að skila áætlun hans út úr þinginu, leiðrjettri til mikilla bóta frá því, sem hún var, þegar hún kom inn í þingið: 1. Að hann færir á áætluninni umboðslaun, sem telja má ástæðulaust að reikna. 2. Að hann færir útflutningsgjald af útfluttum vörum verksmiðjunnar henni til gjalda, en þar sem hjer er um ríkiseign að ræða, er útflutningsgjaldið, sem greitt er í ríkissjóð, tekjur af verksmiðjunni. 3. Að hann reiknar skakt einn tekjupóstinn um 1010 kr., en það veldur því, að í stað þess að hann telur hagnað verksmiðjunnar 1 kr. 4½ e. af hverju máli á fyrstu 60 þús. málunum, sem verksmiðjan vinnur úr, verður hagnaðurinn 2 kr. 5½ e. 4. Að hann hefir reiknað 3 smálestum minni olíu í hverjum 1000 málum síldar en viðurkent er af öllum, sem þekkja til og vilja segja satt frá, að er meðal-olíuframleiðsla. Jeg ætla þá að setja hjer upp dæmi um hagnað af síldarverksmiðju eins og jeg tel, að það eigi að vera, bygt á því, sem sagt er hjer að framan. Ef unnið er úr 60 þús. málum síldar, er hagnaðurinn þessi: 1. Ofreiknuð umboðslaun af 3. landsk. 22620 kr. 2. Ofreiknað útflutningsgjald af sama 21600 kr. 3. Leiðrjetting á reikningi hv. 3. landsk. 60600 kr. 4. Of lágt áætluð olía 76800 kr. Leiðrjetting alls 181620 kr. Áætlaður hagnaður af hv. 3. landsk. 62700 kr. Áætlaður hagnaður alls 244320 kr., eða rúmlega 4 krónur á hvert mál síldar, sem verksmiðjan vinnur úr. Hv. 3. landsk. hefir gert áætlun yfir vinslu 100 þúsund mála af síld. Jeg ætla til fróðleiks að leiðrjetta þá áætlun á sama hátt og jeg hefi gert með áætlun 60 þús. málanna. Ef unnið er úr 100 þús. málum af síld, yrði hagnaðurinn þessi: 1. Ofreiknuð umboðslaun (rúmlega laun allra ráðherranna) 37700 kr. 2. Ofreiknað útflutningsgjald 36000 kr. 3. Leiðrjetting á reikningi háttv. 3. landsk. 101000 kr. 4. Of lágt reiknuð olía 128000 kr. Leiðrjetting alls 302700 kr. Áætlaður hagnaður af hv. 3. landsk. 196500 kr. Hagnaður alls 499200 kr., eða tæpar 5 kr. á hvert mál síldar. Jeg ætla að láta sitja við þetta í bili og sjá, hvað hv. 3. landsk. vill fallast á marga pósta, sem jeg nú hefi bent honum á.

Jón Þorláksson Jeg hefi ekki áætlun mína við hendina og hefi ekki litið í hana nokkra daga, svo að jeg stend illa að vígi með að muna einstakar tölur. Jeg skal þó geta þess, að jeg hefi fundið hjá mjer upplýsingar frá annari verksmiðju um það, hve mikil olía var unnin þar síðastl. sumar. Það voru 18,8 smálestir úr hverjum 1000 málum síldar. Jeg hefi þess vegna farið heldur hærra en reynslan hefir sýnt síðastl. sumar, þar sem jeg áætla 19 smálestir, enda var það sumar, eins og kunnugt er, fyrir neðan meðallag um fitumagn síldar. Jeg get ekki annað en glaðst af því, að alt, sem hv.þm. Ak. hefir við áætlun mína að athuga, er á þann bóginn, að áætlun mín sje óþarflega gætileg. Jeg er frekar vanur hinu, að fá aðfinslur í gagnstæða átt. Jeg tel þýðingarlaust að vera í þingræðum að þrátta um einstök atriði, eins og til dæmis umboðslaun og milligöngumenn um sölu. En mjer er skylt að upplýsa, að þar sem jeg hefi getað fengið vitneskju um tilhögun á rekstri slíkra verksmiðja, hafa menn orðið að greiða þann kostnað. Það er ekki nema gott, ef hægt er að komast hjá því og fá þó jafngott verð fyrir afurðirnar. Það, sem háttv.þm. sagði um útflutningsgjaldið, er algerlega rangt. Það má engan veginn reikna svo, að gjöld, sem annars eru lögð á atvinnuvegi landsmanna, beri að reikna fyrirtækinu sem slíku til tekna, en ríkissjóður fái það ekki sem skatttekjur. Ef slík aðferð væri innleidd, hljóta allir að sjá, að samanburður á milli ríkisfyrirtækja annarsvegar og einkafyrirtækja hinsvegar yrði skakkur, ef borin er saman afkoma fyrirtækjanna sjálfra. Hv. þm. sagðist hafa fundið reikningsvillu í áætlun minni, en það vill svo vel til, að hún fer einnig í þá átt að gera áætlun mína varlega. Ef rjett er með farið, þá er um reikningsvillu að ræða. Jeg vil samt ekkert fullyrða, fyr en jeg hefi athugað þetta í áætluninni sjálfri. En þetta verður þá sú eina af athugasemdum hv.þm., sem jeg get viðurkent, að sje rjettmæt. Jeg vil benda hv.þm. á það, að ef fyrirtækið kemst í framkvæmd, kemur nýr dómari til sögunnar, og það er reynslan. Jeg vil segja, að svo margt er óvíst um afkomu slíks fyrirtækis, að enginn skyldi ætla sjer að fullyrða fyrirfram, hvernig afkoman verður. Veiðimagn, gæði og verð afurðanna o. fl. er sveiflum og breytingum undirorpið. En enginn ágreiningur er á milli okkar um það höfuðatriði, að það hráefni, sem verksmiðjunni er ætlað að vinna úr - hafsíldin -, er svo gott í samanburði við það, sem er annarsstaðar, og aðstaða okkar það góð, að verksmiðjan ætti að vera samkepnisfær, þegar til lengdar lætur, við samskonar verksmiðjur í öðrum löndum, ef í upphafi er til hennar stofnað með skynsemd og dugnaði. Jeg hefi borið fram fyrirspurn um frv. það, sem fyrir liggur, en eiginlega ekki fengið svar. Jeg spurði, hvort álitið væri heimilt samkvæmt 1. gr. að fá ríkisfje öðrum í hendur til þess að koma upp verksmiðjunni, eða hvort það væri álitið fastákveðið, að fyrirtækið væri ríkiseign.  (Fjmrh. MK: Jeg hefi svarað þessu)  . Nei, jeg er ekki ánægður með svar hæstv. ráðh. Hann sagði, að til væru þrjár leiðir í þessu máli. En jeg spurði ekki um það, heldur um hitt, hvort hann skildi 1. gr. þannig, að eftir henni væru allar þrjár leiðirnar heimilar. Mjer er það ljóst, að fara má þrjár leiðir í rekstri verksmiðjunnar. En mjer er óljóst, hvort heimilt er, að verksmiðjan sje eign nokkurs einstaklings eða fjelagsskapar eða ekki. Eftir orðalagi 1. gr. efast jeg um, að það geti álitist heimilt, en hinsvegar skildist mjer á hæstv. fjmrh., að hann hefði ekkert á móti því, að greinin væri þannig orðuð. Jeg er alveg ósammála hv.þm. Ak. um það, hvort heppilegt sje, að verksmiðjan sje rekin fyrir ríkisreikning. Jeg held, að ríkið hafi mjög slæma aðstöðu til góðrar afkomu fyrirtækisins, miklu lakari aðstöðu en síldveiðimennirnir sjálfir. En það liggur ekki fyrir nú að taka ákvörðun um það. Jeg vil aðeins leggja áherslu á, að til þess að jeg geti fylgt frv., verður að vera þannig frá því gengið, að það feli í sjer ótvíræða heimild til að veita fjárstuðning einmitt fjelagi síldveiðimanna til þess að koma verksmiðjunni upp. Jeg geri enganveginn þá kröfu, að stjórnin sje bundin til að fara þá leið, en jeg get sem sagt ekki fylgt frv., nema heimild í þá átt sje ótvíræð.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg var svo óheppinn, að jeg gat ekki verið viðstaddur umræður þær, sem nú hafa farið fram, en eftir því, sem jeg get ráðið af því, sem fram er komið, hygg jeg, að hv. 3. landsk. sje í sjálfu sjer mjög hlyntur því, að hafist verði handa og því fyrirtæki, sem frv. gerir ráð fyrir, verði komið á stofn. Hinsvegar þykir hv. 3. landsk. varhugavert, ef slík stofnun yrði að einhverju leyti rekin á þann hátt, að kalla mætti ríkisrekstur. Mjer þykir þetta óþarflega mikil viðkvæmni hjá hv.þm., því að við vitum allir, að við erum ekki hreinir af því, að hjer eigi sjer stað ýmiskonar ríkisrekstur, og geti orðið framvegis. Mig furðaði á því, að hv. 3. landsk. skyldi vilja halda því fram, að svör mín við fyrirspurn hans hefðu verið loðin eða óljós. Jeg benti hv.þm. á þrjár leiðir, sem allar væru vel framkvæmanlegar og allar stefndu að sama marki, en það væri aðalatriðið, að markinu yrði náð. Jeg gat þess ennfremur, að jeg mundi sætta mig við hverja leiðina, sem tekin yrði. Jeg þykist því ekki hafa gefið tilefni til, að hv.þm. þurfi að fráfælast það að veita frv. sinn stuðning, enda mundu hans áhrif ná svo langt, að hann gæti komið að brtt. síðar meir, ef honum þætti lífsnauðsyn til bera. En jeg vil taka það skýrt fram, að jeg álít ekki heppilegt að fara að gera þetta atriði að neinu sjerstöku deiluefni eins og nú er ástatt; það gæti leitt til þess, að móti frv. skapaðist andúð, svo að það næði ekki fram að ganga. Annars get jeg lýst yfir því, háttv. 3. landsk. til geðs, að jeg býst við, að jeg gæti sætt mig við hverja sem væri af þessum leiðum. En jeg myndi verða eindregið á móti tillögu, sem færi í þá átt að binda þetta alveg við rekstur einstakra manna, en þó að gert sje ráð fyrir, að það gæti átt sjer stað, að einstaklingum væri falinn þessi atvinnurekstur, hefi jeg ekkert við að athuga, því að jeg tel alls ekki ómögulegt, að það gæti komið til mála; þó því aðeins, að ríkissjóður fengi upp borinn allan sinn kostnað, ekki aðeins framlag og stofnkostnað, heldur og líka vexti og hvað eina, sem honum bæri með rjettu.