Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Rétt hefur þótt að birta í heild samkomulag það, sem undirritað var í Reykjavík hinn 22. okt. s.l. milli ríkisstjórna Íslands og Bandaríkjanna um varnarmál, og vil ég af því tilefni aðeins segja þetta: Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. frá 29. ágúst 1974 segir svo, með leyfi forseta: „Öryggi landsins skal tryggt með aðild að Atlantshafsbandalaginu. Hafa skal sérstakt samstarf við Bandaríkin meðan starfrækt er hér varnar- og eftirlitsstöð á vegum Atlantshafsbandalagsins. Haldið skal áfram viðræðum um fyrirkomulag varnarmálanna með það fyrir augum að Keflavíkurstöðin geti gegnt hlutverki sínu í samræmi við öryggishagsmuni Íslands á hverjum tíma. Stefnt skal að því, að íslendingar taki við þeim verkefnum af varnarliðinu, sem ekki eru hernaðarlegs eðlis. Öllum aðgerðum í þá átt skal hraðað svo sem kostur er. Varnarliðsmenn verði búsettir á vallarsvæðinu strax og aðstæður leyfa. Greina skal á milli starfsemi varnarliðsins á flugvellinum og almennrar flugvallarstarfsemi.“ Hinn 26. sept. s.l. átti ég viðræður við bandarísk stjórnvöld um varnarmál. Skýrði ég frá því, að ríkisstj. Íslands hefði horfið frá þeirri stefnu að tímasetja brottför varnarliðsins. Ríkisstj. hefði komist að þeirri niðurstöðu, að að svo stöddu væri rétt að ganga frá nauðsynlegum breytingum innan ramma varnarsamningsins frá 1951. Af þeirri stefnubreytingu leiddi það, að breytingu 7. gr. varnarsamningsins um endurskoðun á honum yrði lokið og samningurinn tæki fullt gildi aftur, ef samkomulag næðist varðandi þær breytingar í framkvæmd, sem nauðsynlegar teldust. Viðræður um ýmsar breytingar hefðu þegar farið fram á fyrri fundum og raunar allt frá myndun ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar og væri nú hægt að halda þeim áfram. Niðurstöðurnar af viðræðunum voru, að gengið var frá texta erindaskipta um endurskoðun skv. 7. gr. varnarsamningsins um að endurskoðun skv. 7. gr. varnarsamningsins væri lokið. Jafnframt var gengið frá orðalagi samkomulags og bókunar, sem undirrituð voru hinn 22. okt. 1974. Erindaskiptin hljóða þannig, - þeim hefur að vísu verið útbýtt, en ég ætla að leyfa mér að lesa þau, til þess að þau komist einnig inn í umræðupart þingtíðindanna: „1. Orðsending sendiherra Bandaríkjanna til utanrrh. Reykjavík, 22. okt. 1974. Herra ráðherra. Ég leyfi mér að vísa til viðræðna, sem nýlega áttu sér stað milli fulltrúa ríkisstjórna Bandaríkjanna og Íslands skv. ákvæðum 7. gr. varnarsamnings þess, sem í gildi er milli landanna og undirritaður var í Reykjavík hinn 5. maí 1951. Ríkisstjórnir okkar eru sammála um, að núverandi ástandi heimsmála svo og öryggismála Íslands og þeirra ríkja, sem aðild eiga að Atlantshafsbandalaginu, sé þannig háttað að enn sé þörf fyrir þá aðstöðu, sem varnarliðið 4 Íslandi hefur notið skv. ákvæðum samningsins, á þann hátt, sem báðir aðilar geta sætt sig við. Samkvæmt framansögðu hafa ríkisstjórnir okkar gert með sér samkomulag, er felur í sér áframhaldandi framkvæmd varnarsamningsins, og hafa þar með lokið endurskoðun samningsins samkv. ákvæðum 7. gr. hans. Ég leyfi mér að leggja til að þessi orðsending og staðfesting yðar skuli fela í sér samkomulag milli ríkisstjórna okkar, svo sem að framan segir.“ - Undirskrift. Annað skjalið er svar utanrrh. til sendiherra Bandaríkjanna, og þar er staðfest móttaka orðsendingar dags. sama dag, en að öðru leyti er skjalið eins, svo að ég sé ekki ástæðu til að þreyta hv. þm. á því að lesa það upp. Í þriðja lagi er svo texti samkomulagsins: „Ríkisstjórnir Bandaríkjanna og Íslands hafa gert með sér eftirfarandi samkomulag varðandi áframhaldandi nýtingu á aðstöðu varnarliðsins á Íslandi skv. ákvæðum varnarsamningsins frá 5. maí 1951: 1. Bandaríkin munu leitast við að fækka liðsmönnum varnarliðsins á þann hátt, sem ríkisstj. báðar hafa komið sér saman um. 2. Ríkisstjórnirnar eru sammála um, að innan hæfilegs tíma muni íslenskir starfsmenn, er þá hafi öðlast til þess nægilega starfshæfni og þjálfun, taka við tilteknum störfum á vegum varnarliðsins, sem bandarískir starfsmenn gegna nú. Hins vegar munu Bandaríkin ekki leitast við að ráða til starfa eða halda í vinnu fleiri bandarískum eða íslenskum starfsmönnum en aðstæður réttlæta og kunna því að breyta fjölda starfsmanna og skipulagi starfsgreina á vegum varnarliðsins innan ákvæða 3. og 4. gr. varnarsamningsins frá 1951. 3. Bandaríkin munu leitast við að byggja íbúðarhúsnæði innan hins umsamda svæðis, er nægi til að hýsa fjölskyldur varnarliðsmanna, sem rétt eiga á slíku húsnæði. Þessar byggingarframkvæmdir skulu háðar nauðsynlegum fjárveitingum, svo og því hvort nauðsynlegt efni og íslenskt vinnuafl er fyrir hendi. Á meðan ekki hefur verið lokíð við byggingu þessa íbúðarhúsnæðis, skal bandarískum hernaðaryfirvöldum heimilt að annast milligöngu fyrir hönd þeirra starfsmanna, er búa utan hins umsamda svæðis, með það fyrir augum að tryggja hæfilegt húsnæði, sanngjarna húsaleigu og hæfilega leiguskilmála. 4. Eftir því sem fjárveitingar leyfa munu Bandaríkin leitast við að gera þær ráðstafanir, sem báðir aðilar koma sér saman um, til að skilja að á raunhæfan hátt starfrækslu farþegaflugstöðvarinnar og rekstur þann og aðstöðu, sem varnarliðið sjálft hefur með höndum á hinu umsamda Keflavíkursvæði. Þegar farþegaflugstöðin og starfsemi varnarliðsins hafa verið aðskilin, skulu aðgerðir beggja ríkisstjórna varðandi starfsemi lögregluyfirvalda og lögsögu þeirra fara eftir þeim ákvörðunum, sem báðir aðilar koma sér saman um, og skulu þær miðast við þær breyttu aðstæður, sem þá kunna að hafa skapast innan hins umsamda svæðis. 5. Eftir því sem fjárveitingar leyfa mun ríkisstj. Bandaríkjanna leitast við að láta í té tiltekinn búnað, sem á 10 ára tímabili muni skapa þá aðstöðu á Keflavíkurflugvelli, að hún fullnægi kröfum Alþjóðaflugmálastofnunarinnar fyrir flugrekstur skv. flokkun nr. II. 6. Þetta samkomulag öðlast gildi þann dag, sem það er undirritað. Undirritað í Reykjavík hinn 22. okt. 1974. Fyrir ríkisstj. Íslands, Einar Ágústsson. Fyrir ríkisstj. Bandaríkjanna, Frederick Irving.“ Þá er það í fjórða og síðasta lagi samþykkt bókun. „Eftirfarandi bókun var gerð um viðræður milli ríkisstjórna Bandaríkjanna og Íslands skv. ákvæðum 7. gr. varnarsamnings þess, sem í gildi er milli landanna: A. Varnarliðið mun fækka liði sínu um 420 menn og í stað þeirra komi hæfir íslenskir starfsmenn eftir því sem þeir verða til reiðu til slíkra starfa. Varnarliðið mun annast þjálfun íslenskra starfsmanna, eftir því sem þörf krefur. B. Ríkisstjórn Bandaríkjanna mun leita eftir fjárveitingum til byggingar íbúðarhúsnæðis á fjárhagsárunum 1975, 1976 og 1977 með það endanlega markmið fyrir augum, að öllum bandarískum hermönnum verði séð fyrir íbúðarhúsnæði innan takmarka varnarstöðvarinnar. Bandaríkin gera ráð fyrir, að eftir að fækkað hefur verið í varnarliðinu svo sem að framan greinir, muni viðbótarþörf íbúðarhúsnæðis innan takmarka varnarstöðvarinnar nema um það bil 468 húsnæðiseiningum. Sem vísbending um góðan ásetning Bandaríkjanna í þessu tilliti er í fjárlagafrv. fyrir fjárhagsárið 1975 að finna beiðni um fjárveitingu vegna byggingar 200 húsnæðiseininga, vegna undirritunar þeirra orðsendinga og þess samkomulags, sem hér um ræðir. C. Ríkisstjórn Bandaríkjanna mun leitast við að finna leið til þess að vinna að því í samvinnu við íslensku ríkisstjórnina að aðskilja svæði þau, þar sem rekstur farþegaflugs og starfsemi varnarliðsins fer fram. Ríkisstjórn Bandaríkjanna mun taka þátt í byggingu nýrrar farþegaflugstöðvar, eftir því sem fjárveitingar heimila og varnarliðsrekstur krefst. Í þessu sambandi var rætt um að Bandaríkin kosti lagningu aðkeyrslubrauta fyrir flugvélar, byggingu flugvélastæða, lagningu vega, þar með talinn nýr bilvegur, svo og endurnýjun á kerfi því sem flytur eldsneyti að flugvélum. D. Ríkisstjórn Bandaríkjanna samþykkir að athuga möguleika á því að festa kaup á heitu vatni til afnota fyrir varnarliðið, svo fremi að slík þjónusta verði látin í té af hálfu íslensku ríkisstj. á Reykjanessvæðinu. E. Báðar ríkisstjórnirnar munu athuga leiðir til þess að efla samvinnu milli varnarliðsins annars vegar og íslensku landhelgisgæslunnar, almannavarna og flugmálastjórnarinnar hins vegar. F. Viðræður um framkvæmd þeirra samkomulagsatriða, sem nefnd eru hér að framan, munu fara fram milli sendiherra Bandaríkjanna og yfirmanns varnarliðsins annars vegar og utanrrh. Íslands og tilnefnds fulltrúa hans hins vegar.“ Undirritað í Reykjavík af tilnefndum fulltrúum samningsaðila hinn 22. okt. 1974. Með skjölum þessum er lagður grundvöllur að stöðugri athugun á þessum málum innan ramma varnarsamningsins, og verða málin tekin til ferkari athugunar á þeim grundvelli í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstj. Jafnframt því að birta þetta, herra forseti, tel ég mig hafa efnt loforð það, er ég gaf hv. 3. þ:n. Reykn. úr þessum ræðustól fyrir nokkru um það að þessi tilteknu atriði og málefni gætu komið til umr. hér á hv. Alþingi.



Herra forseti: Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir það hve vel hann hefur brugðist við þeim tilmælum sem ég bar fram f. h. okkar alþb.- manna um að gefa Alþ. skýrslu um nýgerða samninga við Bandaríkin, samninga um flugvallar- og herstöðvarmál, og sömuleiðis að birta þá samninga, sem um þetta efni hafa verið gerðir. Þessir samningar voru ekki birtir fyrr en í gær, og leit helst út fyrir að það væri alls ekki ætlun hæstv. ríkisstj. að birta þessa samningagerð. Fyrir þetta er ég sem sagt hæstv. utanrrh. þakklátur. Ég hefði vissulega kosið að eiga þess kost að þakka honum fyrir fleira í sambandi við þessi alvörumál, en athafnir hans á því sviði hina síðustu mánuði koma því miður í veg fyrir það. Það er bæði gömul og ný saga, að jafnvel hinir bestu menn geta tapað réttum áttum, geta leiðst út í ógöngur, ef þeir lenda í misjöfnum félagsskap. Allt frá því að hæstv. núv. ríkisstj. var mynduð þá mátti að sjálfsögðu gera ráð fyrir umtalsverðum breytingum á stefnu íslenskrar ríkisstj. að því er tæki til hinna svonefndu varnarmála. Menn vissu hver stefna Sjálfstfl. var í þeim málum. Það höfðu þeir sjálfstæðismenn gert þjóðinni algerlega ljóst. Hún lá tiltölulega ákveðin og skýr fyrir. Menn töldu að Framsfl., hinn stjórnarflokkurinn, hefði einnig stefnu í þessum málum, stefnu sem væri töluvert önnur heldur en sú sem Sjálfstfl. hafði mótað. Þess vegna hygg ég að flestir hafi gert ráð fyrir því að sú stefna, sem hin nýja ríkisstj. þessara tveggja flokka mótaði í herstöðvarmálinu, yrði einhvers konar málamiðlun, þar sem ekki væri fylgt stefnu annars stjórnarflokksins, heldur hefðu náðst samningar um að fara þar með einhverjum hætti bil beggja, og e.t.v. hefði mörgum dottið í hug að það væri eitthvað töluvert af stefnu Framsfl. í slíku samkomulagi, þegar það lá fyrir að hæstv. núv. og fyrrv. utanrrh. átti að fara með þessi mál eftir sem áður, jafnt eftir stjórnarskipti eins og fyrir þau. Því miður lítur málið þannig út, að það sé stefna annars stjórnarflokksins hrein og bein, sem um hefur verið samið og hæstv. utanrrh. virðist nú hafa tekið að sér að framkvæma. Ég held að það sé ástæða til í þessu sambandi að rifja upp, þótt ekki verði það gert í löngu máli, hina yfirlýstu og opinberu stefnu Framsfl. í sambandi við herstöðina á Reykjanesskaga. Allt frá því er Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu, þá hygg ég að það hafi verið hin yfirlýsta stefna Framsfl. að hér skuli ekki vera her á friðartímum. Það er að sjálfsögðu matsatriði hvenær eru friðartímar og hvenær ekki, það skal ég fúslega viðurkenna. En þetta stefnuatriði var frá upphafi beinlínis forsenda þess að framsóknarmenn féllust á það á sínum tíma, að Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið. Þetta hefur komið fram við mörg tækifæri. Þegar herinn kom svo hingað að nýju árið 1951 var því lýst yfir af hálfu framsóknarmanna að þeir samþykktu herstöðvarsamninginn, sem þá var gerður, vegna þess hve þá væri ófriðvænlegt í heiminum, en jafnframt skírskotuðu þeir til fyrri yfirlýsinga um að hér skyldi vera herlaust land á friðartímum. Á flokksþingi Framsfl. árið 1956 var samþ. að flokkurinn skyldi beita sér fyrir endurskoðun hins svonefnda varnarsamnings frá 1951 með það fyrir augum, eins og stendur í ályktun þessa flokksþings, „að varnarliðið hverfi úr landi“. Og áfram segir í þessari samþykkt: „Fáist ekki samkomulag um þessa breytingu, verði málinu fylgt eftir með uppsögn skv. 7. gr. samningsins“. Framsfl. varð, eins og menn muna, síðar þetta sama ár forustuflokkur hinnar fyrri vinstri stjórnar, ríkisstj. sem hafði brottför hersins á stefnuskrá sinni. Sú stjórn heyktist að vísu á framkvæmd þeirrar stefnu og bar við versnandi horfum í alþjóðamálum og yfirvofandi styrjaldarhættu. Ég fer ekki nánar út í þá sálma. Mér er ekki alveg fullkunnugt um það, hverjar samþykktir framsóknarmenn gerðu í herstöðvarmálínu næsta áratug, en þó hygg ég að flokksþing þeirra á þessu tímabili, eitt eða fleiri, hafi áréttað hinn gamla fyrirvara um herleysi á Íslandi á friðartímum. Hitt er mér í tiltölulega fersku minni, að frá þingi Framsfl., sem haldið var nokkru fyrir alþingiskosningarnar 1971, kom ályktun þar sem einmitt var minnt á fyrirvarann um herlaust land á friðartímum. Síðan segir í þessari ályktun flokksþingsins frá því snemma á árinu 1971: „Samkvæmt þessum fyrirvara og í samræmi við fyrri yfirlýsingar vill Framsfl. vinna að því, að varnarliðið hverfi úr landi í áföngum.“ Mér er sérstaklega minnisstætt þetta ákvæði í samþykkt þeirra framsóknarmanna frá flokksþinginu 1971 vegna þess, að eftir alþingiskosningarnar það sumar átti ég þess kost að fylgjast með og taka nokkurn þátt í samningaviðræðum þriggja flokka um stjórnarmyndun, - samningaviðræðum sem leiddu til myndunar ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Frá þeim dögum minnist ég m.a. og e.t.v. ekki hvað síst einkar ánægulegs samstarfs við núv. hæstv. utanrrh. Hann hafði þá að vonum, þá daga sem verið var að semja um þessa ríkisstj., mjög á lofti dálitla bók, sem hafði að geyma samþykktir síðasta flokksþings Framsfl., sem þá hafði verið haldið ekki alls fyrir löngu. Meðal margra atriða, sem samkomulag varð um að taka upp í málefnasamning vinstri stjórnarinnar sumarið 1971, var ákvæði sem hljóðaði á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Varnarsamningurinn við Bandaríkin skal tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum. Skal að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu.“ Hér var um að ræða eitt af grundvallaratriðunum í málefnasamningi ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Alþb. hefði að vísu kosið afdráttarlausara orðalags á þessu ákvæði málefnasamningsins. Það hefði vissulega viljað losna við herinn allan svo fljótt sem samningsákvæði framast heimiluðu. En hér var gengið til móts við samstarfsflokkinn með þeim hætti, að fallist var á orðalag, sem heita mátti nákvæmlega hið sama eða hafði sama innihald og sú samþykkt, sem flokksþing framsóknarmanna hafði gert þá fyrir fáeinum vikum eða mánuðum. Þegar ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar hafði verið mynduð gafst því Framsfl. alveg sérstakt tækifæri, gullið tækifæri til að framkvæma margyfirlýsta stefnu Framsfl. í herstöðvarmálinu, þá stefnu að láta herinn fara í áföngum. Hæstv. utanrrh., varaformanni Framsfl., var falin framkvæmd þessarar stefnu undir forsæti sjálfs flokksformannsins. Þessa framkvæmdasögu ætla ég ekki að rekja í löngu máli. Það er því miður engin hetjusaga af hálfu þeirra leiðtoga Framsfl. og sögulokin eru óneitanlega fremur dapurleg. Eftir að stjórn Ólafs Jóhannessonar hafði verið mynduð var það viðurkennt af þeim flokkum öllum, sem að henni stóðu, að annað hinna stærstu mála, sem sú stjórn hafði á stefnuskrá sinni, útfærsla landhelginnar í 50 sjómílur, skyldi hafa algeran forgang af hinum stóru og viðkvæmu og mikilvægu málum. Hæstv. utanrrh. í þeirri stjórn og hinni, sem nú situr, lagði á það mjög ríka áherslu við ýmis tækifæri, að hann teldi ekki rétt að hefjast handa um að framfylgja öðru stórmáli herstöðvarmálinu, mánuðina fyrir og eftir útfærslu landhelginnar í 50 sjómílur. Á þetta féllumst við alþb.- menn eða sættum okkur a.m.k. við það í bili að þannig væri á málum haldið. Persónulega hlýt ég að játa, að það jók til muna traust mitt á því, að við samningsákvæði stjórnarsáttmálans um brottför hersins yrði staðið af samstarfsflokknum, hve myndarleg stefnubreyting varð að því er varðaði stefnumörkun og meðferð utanríkismála undir forustu hins nýja utanrrh., sem tók við 1971, frá því sem verið hafði á tímum viðreisnarinnar sælu, þegar ekki varð sagt að við héldum höfði sem fullvalda og sjálfstæð þjóð. Á alþjóðavettvangi, svo sem á þingi Sameinuðu þjóðanna og víðar vorum við íslendingar skyndilega teknir að haga okkur eins og eðlilegt mátti telja um sjálfstætt smáríki. Við vorum ekki lengur eins og halakleppur Bandaríkja Norður-Ameríku. Þegar fullt ár var liðið af kjörtímabilinu og engin hreyfing komin á herstöðvarmálið, þá hygg ég að það hafi farið að fjölga fsp. okkar alþb.-manna um það, hvenær ætlunin væri að hefjast handa um að framkvæma eitt aðalákvæði stjórnarsáttmála fyrrv. ríkisstj. Hæstv. utanrrh. svaraði því þá gjarnan til, að nauðsynlegt væri að undirbúa þetta mál svo vel sem nokkur kostur væri og afla sem mestra og gleggstra upplýsinga og gagna til að auðvelda ákvarðanatekt um framgangsmátann, um það hvernig ætti að standa að því að framkvæma ákvæði stjórnarsáttmálans. Stjórnarandstaðan á þeim tíma, einkum forustumenn Sjálfstfl., hamraði og á því, að nauðsynlegt væri að fá umsagnir úr ýmsum áttum um hernaðargildi Íslands. Fljótlega sneri og hæstv. utanrrh. sér til framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins og fór fram á grg. frá honum eða bandalaginu um mikilvægi hersins og herstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli. Á það var hins vegar frá upphafi og alveg sérstaklega á þessum tímum lögð áhersla af hálfu okkar alþb: manna, að umsagnir, t.a.m. frá Atlantshafsbandalaginu sjálfu, frá Pentagon eða öðrum svonefndum hernaðarsérfræðingum, væru ekki sá grundvöllur, sem við Íslendingar gætum reist ákvarðanatekt okkar á. Spurningin um það hvort herinn ætti að vera eða fara, hlyti að byggjast og hefði við myndun ríkisstj. byggst á mati okkar sjálfra, hún hefði byggst á stjórnmálalegum og félagslegum rökum. Hitt, að spyrja hernaðarsérfræðingana, væri í rauninni ósköp svipað því og að biðja til að mynda bruggarafélagið um umsögn um það, hvort ekki væri rétt að hætta að brugga. Umsögn Atlantshafsbandalagsins kom að sjálfsögðu að vörmu spori að heita mætti, og hún var eins og öll efni stóðu til. Auðvitað telur stjórn bruggarafélagsins, að það sé ekki aðeins sjálfsagt að halda áfram að brugga, eiginlega þyrfti að brugga bæði fleiri og sterkari tegundir en áður. „Hernaðarmikilvægi Íslands fer vaxandi með hverju ári“, segir þar. Það er endurtekin sama fullyrðingin og heyrst hefur úr þessari átt frá stjórnendum Atlantshafsbandalagsins í meira en 20 ár. Það hlakkaði vissulega í forstöðumönnum Sjálfstfl. og Morgunblaðinu, aðalmálgagni þess flokks, þegar hér var komið sögu. Þeir voru farnir að gera sér vonir um að hægt yrði að drepa þessu stórmáli á dreif og hindra framkvæmd eins allra mikilvægasta atriðis stjórnarsáttmálans, hindra það að herinn yrði látinn fara. Þeim varð þó ekki að öllu leyti að von sinni um hríð. Seint og síðar meir hófst hæstv. utanrrh. handa um að æskja þess, að fram færi formleg endurskoðun herstöðvarsamningsins eins og mælt er fyrir um í þeim samningi. Mér og mörgum öðrum fannst að vísu sem framganga hæstv. ráðherra næstu mánuðina hefði þurft að vera töluvert einbeittari og skeleggari en raun varð á. Við reyndum að bera í bætifláka og bárum í bætifláka fyrir hann og fyrir þá forustumenn Framsfl. aðra, sem okkur fannst vera nokkuð deigir og hikandi við að framkvæma margyfirlýsta stefnu eigin flokks um brottför hersins í áföngum. Við vissum, að innan Framsfl, voru hernámssinnar og það töluvert öflugir, sérstaklega hér á þéttbýlissvæðinu í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi, og sumir þeirra hernámssinna Framsfl. voru ekkert sérlega ólíklegir til þess að samfylkja stjórnarandstöðunni til að hindra framkvæmd þessa atriðís málefnasamnings ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Við vissum, að þessi skoðun, að ekki ætti að framkvæma margyfirlýsta stefnu Framsfl., átti líka einhvern hljómgrunn hjá tilteknum framsóknarþingmönnum, að því er talið var. Von okkar hins vegar - og ég skal játa að það var ekki fyrr en seint og síðar meir sem sú von mín dofnaði, - var sá, að hinn ótvíræði meiri hluti í Framsfl., fólkið sem á undanförnum árum og áratugum hafði mótað þá stefnu flokksins, að herinn ætti að fara, að vísu á einhverju tímabili og í áföngum, þetta fólk mundi koma í veg fyrir þann óvinafagnað, sem annars væri í uppsiglingu, og tryggja stefnu Framsfl. sigur í þessu máli. Við héldum meira að segja sumir hverjir, að hæstv. utanrrh. bæði vildi vera og væri merkisberi þessa fólks, þessa meiri hluta síns eigin flokks, að vísu varkár merkisberi, kannske svolítið hikandi, en þó þeirrar skoðunar að standa ætti við hátíðlegar yfirlýsingar og gefin heit á flokksþingum og í stjórnarsáttmála. Aðrar og meiri kröfur gerðum við ekki en þær, að Framsfl. framkvæmdi markaða stefnu sína í þessu máli, þegar hann hafði tækifæri til. En þetta verkefni vafðist því miður ákaflega fyrir leiðtogum Framsfl. Í október og síðan einnig í nóvembermánuði í fyrra fóru loks fram viðræður við bandaríkjamenn um herstöðvarmálið og um framkvæmd á stefnu ríkisstj. í því máli. Á nóvemberfundinum í fyrra lögðu bandaríkjamenn fram till. um tilteknar breyt. á herstöðinni, - till., sem gengu í þá átt að draga nokkuð úr umsvífum þar. En ríkisstj. Íslands, sú sem þá var, taldi þessar till. þó allsendis ófullnægjandi, enda var langur vegur frá að þær næðu því marki, sem sett var með stjórnarsáttmálanum. Hófst nú nokkuð langvinnt umræðuþóf innan ríkisstj. og meðal stuðningsflokka hennar, sem lauk með því að stjórnarflokkarnir fyrrv. náðu í marsmánuði s.l. samkomulagi um umræðugrundvöll, sem lagður skyldi fyrir stjórn Bandaríkjanna. Kjarni þess samkomulags fólst í 1. gr. þess, sem er þannig, með leyfi hæstv, forseta: „Varnarlið það, sem nú er á Íslandi, skal hverfa af landi brott í áföngum. Skal brottflutningnum hagað þannig, að fyrir árslok 1974 verði fjórðungur liðsins farinn, helmingurinn fyrir mitt ár 1975, þrírfjórðu fyrir árslok 1975 og síðasti hlutinn fyrir mitt ár 1976.“ Hér var sem sagt enn eftir langt þóf við forustumenn Framsfl. ítrekuð hin gamla og nýja stefna, yfirlýsta stefna þess flokks um brottför hersins í áföngum. Með þetta veganesti - einmitt þetta veganesti - fór svo hæstv. utanrrh. vestur til Washington á viðræðufund í aprílmánuði s.l. vor. Og einmitt á þessum grundvelli gengu fyrrv. stjórnarflokkar, allir þrír, til kosninganna nú í sumar, Framsfl. alveg eins og Alþb. og SF. Hæstv. utanrrh. hefur líka lýst því yfir af hreinskilni í blaðaviðtali og ég hygg einnig í sjónvarpi, að stefna Framsfl. í herstöðvarmálinu, hin eiginlega stefna hans, hafi ekkert breyst, hún sé eins og áður, að hér skuli ekki vera her á friðartímum og að herinn, sem hér sé nú, eigi að fara í áföngum. Það séu bara, bætir hann við, ekki tök á því að framkvæma þessa stefnu eins og sakir standa. Hæstv. utanrrh. er nú orðinn utanrrh. í nýrri ríkisstj., en eftir sem áður oddviti íslenskra utanríkismála. Hann segist ekki vera þar nú þessa stundina til að framkvæma stefnu flokks síns í herstöðvarmálinu. Hann segir, að slíkt sé ekki kleift undir þeim kringumstæðum sem nú eru. Hann viðurkennir sem sagt að hann hafi orðið og hans flokkur að leggja þá stefnu á hilluna í bili, því að hún hafi ekki meirihlutafylgi á Alþ. En það, sem margan undrar, er þetta: Hæstv. utanrrh. virðist hafa tekið að sér að framkvæma allt aðra stefnu í herstöðvarmálinu en þá, sem hann hafði heitið að framkvæma í fyrri ríkisstj., og allt aðra stefnu en þá, sem er yfirlýst stefna hans eigin flokks, raunar þveröfuga stefnu, yfirlýsta stefnu Sjálfstfl. Svo vill nú raunar til, að sú stefna er einnig í afar góðu samræmi við stefnu Bandaríkjastjórnar í þessu herstöðvarmáli Íslands. Það kann raunar að vera, að ekki sé það tilviljun ein, sem því veldur, að ekki verður auðveldlega greindur munurinn á stefnu Sjálfstfl. íslenska og bandarískra stjórnvalda að því er tekur til herstöðvarinnar á Miðnesheiði. Það er mikið vatn runnið til sjávar, enda 29 ár liðin síðan hinn nýkjörni varaformaður Sjálfstfl., hæstv. félmrh., stóð í ræðustól 1. des. 1945 og sagði þessi orð, með leyfi hæstv. forseta. „Mér virðist, að ekki þurfi lengi að velta vöngum yfir því, hvað herstöðvar erlends ríkis í landi annarrar þjóðar höggvi stórt skarð í umráðarétt hennar yfir landi sínu,“ Síðar í sömu ræðu áréttaði ræðumaður þessa skoðun með því að segja, að til fulls geti þjóðin ekki ráðið yfir landi sínu, meðan erlendur her er í landinu. Nú eru viðhorfin önnur og hafa raunar lengi verið hjá forustumönnum Sjálfstfl. Nú styðja ýmsir forustumenn hans og kannske allir ekki aðeins erlenda hersetu hér um ófyrirsjáanlega framtíð, að því er virðist, heldur eru a.m.k. sumir þeirra, svo sem ræðumaðurinn skeleggi frá 1. des. 1945, hæstv. félmrh., reiðubúnir til að biðja bandaríkjamenn á Keflavíkurflugvelli að halda uppi sjónvarpi handa íslendingum. En sú stefna Sjálfstfl., að hér skuli vera erlendur her og herstöðvar um ótímabundna framtíð, er engan veginn ný af nálinni. Hún kemur ekki nokkrum manni á óvart í dag. Það, sem margir furða sig á og eiga misjafnlega gott með að sætta síg við, er hitt, að Framsfl. skuli ekki aðeins hafa fallist á stefnu Sjálfstfl. í herstöðvarmálinu í bili, heldur skuli hann beinlínís taka að sér að framkvæma þá stefnu. Ég ætla ekki að reyna að geta mér til um það, hvernig hæstv. utanrrh. bragðast innihald þess bikars, sem hann virðist hafa tekið að sér að tæma í botn. Það eitt vil ég segja þar um, að undir svipuðum kringumstæðum fyrr á öldum þótti hollráð að láta grön sía, ef ekki átti illa að fara. E.t.v. er það enn í gildi. Ýmsir hafa látið í ljós furðu sína á því, að hæstv. utanrrh. skyldi ekki hafa tekist á þrem árum að framkvæma stefnu fyrrv. ríkisstj. í varnarmálunum, þessa margyfirlýstu stefnu hans eigin flokks. Þeim hinum sömu sem eru hissa á þessu þykir undarlega við bregða þegar það tekur hæstv. ráðh. ekki nema 3 vikur eða þar um bil að koma hinni stefnunni, stefnu Sjálfstfl., heilli í höfn að því er samninga snertir. Menn velta síðan yfir því vöngum, hvort það hafi í raun verið síðara stefnumarkið, áframhaldandi herseta um óskilgreinda framtíð, sem hafi staðið hug leiðtoga Framsfl. næst, en ekki hitt, að herinn ætti að fara í áföngum. Ég trúi því ekki að þessi skýring sé rétt, en hitt er staðreynd, og þar hygg ég að skýringuna sé að finna, að innan Framsfl. hafa lengi veríð og eru enn í dag býsna sterk öfl, þótt þau hafi verið í minni hluta á flokksþingum; sem aðhyllast mjög líka stefnu í þessum málum eins og þá sem Sjálfstfl. hefur mótað, stefnu mikilla umsvifa, mikilla gróðamöguleika á Keflavíkurflugvelli. Ég hygg að það sé þessi armur Framsfl., - hann er eins og ég sagði áðan töluvert sterkur í Reykjavik og Reykjaneskjördæmi, - þessi armur sem löngum hefur látið nokkuð ófriðlega. Honum tókst fyrir kosningarnar s.l. sumar að skjóta forustumönnum Framsfl. skelk í bringu. Ég ætla ekki að fara langt út í þá sálma, en rifja það aðeins upp, að rétt fyrir kosningarnar hafði dagblaðið Tíminn mjög undarleg ummæli eftir hæstv. utanrrh. um eðli og innihald þess samningsgrundvallar, sem vinstri stjórnin hafði gengið frá í marsmánuði. Ritstjóri Tímans, hv. 4. þm. Reykv., þingflokksformaður Framsfl., Þórarinn Þórarinsson, virtist vera orðinn svo smeykur við þetta hægra lið Framsóknar í Reykjavík, að hann var farinn að rifja upp gamlan samsetning, - við skulum orða það þannig, - um okkur Alþb.- menn, hann var farinn að viðhafa í Tímanum munnsöfnuð, sem ég hélt að Morgunblaðið hefði fengið einkarétt á fyrir löngu. Nú var það sem sagt af, sem verið hafði um skeið, meðan ég gat ekki betur séð en þeir framsóknarforingjarnir treystu okkur alþb.-mönnum a.m.k. jafnvel og sjálfum sér til margra góðra hluta. Nú gerðist það rétt fyrir alþingiskosningarnar í vor, eins og ég áðan sagði, að ótti leiðtoga Framsfl. við hægra liðið í Reykjavík lagði í raun og veru grundvöllinn að þeirri stefnubreytingu sem greinilega kom í ljós eftir kosningar, þegar þessir leiðtogar virtust aldrei í alvöru vilja ljá máls á neinu öðru en stjórnarmyndun með Sjálfstfl. Eru það því að mínu viti hin sterku, ískyggilega sterku áhrif hægra liðsins og fésýslumanna Framsfl. í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi, sem valda því að núv. ríkisstj. varð til, sem valda því að hæstv. utanrrh. hefur tekið að sér það litt öfundsverða hlutverk að framkvæma stefnu Sjálfstfl. og hægra arms framsóknar í herstöðvarmálinu. Eins og ég áður sagði þurfti engum að koma það á óvart eftir að núv. ríkisstj. var mynduð, þótt veruleg stefnubreyting yrði í sambandi við flugvöllinn og varnarliðið sem svo er kallað. En hitt vekur furðu, eins og ég hef nú rakið að nokkru, hve gagnger þessi stefnubreyting er. Ég hafði a.m.k. gert mér vonir um eða gert ráð fyrir því að hæstv. utanrrh., fyrst hann hélt áfram í því embætti í nýrri ríkisstj., legði á það áherslu að bandaríkjamenn stæðu a.m.k.við þær till. sem þeir gerðu sjálfir í nóv. í fyrra og fyrrv. ríkisstj. taldi að vísu allsendis ófullnægjandi. En ekki einu sinni þetta hefur gerst. Sá samningur, sem nú er gerður, er að ýmsu leyti og raunar flestu leyti lakari heldur en það sem bandaríkjamenn virtust tilbúnir til að fallast á í samningagerð á fyrra ári. Ég ætla þá að víkja nokkuð að einstökum atriðum í samningi þeim um hin svonefndu varnarmál, sem undirritaður var hinn 22. okt. s.l. og hæstv. utanrrh. hefur nú gefið skýrslu um og birt. Þegar samningsdrög þessi voru til umr. í utanrmn. gerði fulltrúi Alþb. að till. sinni að samkomulag þetta yrði lagt fyrir Alþ. áður en ríkisstj. staðfesti það. Till. um þessa málsmeðferð var felld í n. Hafði því þó áður verið marglýst yfir, bæði af hæstv. utanrrh. sog hæstv. dómsmrh., fyrrv. forsrh., að niðurstöður samkomulagstilrauna við bandaríkjamenn um herliðið og herstöðina yrðu lagðar fyrir Alþ. til ákvörðunar, hverjar sem þær yrðu. Nú virtist ekki lengur vera nein ástæða til þess að dómi þessara forustumanna. Hæstv. utanrrh. hefur sagt í viðtali við fjölmiðla að hann telji að ekki sé lagaskylda að bera samkomulag þetta undir Alþ., það hafi ekki verið það, þar sem þetta samkomulag sé gert á grundvelli og innan ramma herstöðvarsamningsins frá 1951. Vel má vera að þetta sé rétt að því er hina lagalegu hlið snertir. Hitt er óneitanlega einkennilegt, að hinn sami hæstv. ráðh. sem marglýsti því yfir í tíð fyrrv. ríkisstj. að ekkert yrði afráðið endanlega í þessum efnum fyrr en Alþ. hefði þar um fjallað, skuli nú hafa talið slíka málsmeðferð ástæðulausa og óþarfa. Ég fæ raunar ekki betur séð en hér sé á ferðinni eitt dæmi þess af nokkuð mörgum hverjir það eru sem ráða á þessu nýja stjórnarheimili, og það virðist raunar vera því líkast sem þeir sjálfstæðismenn leggi á það töluverða áherslu að framsóknarleiðtogarnir beygi sig nokkuð djúpt, einkum á sviði utanríkismála. Hinir síðarnefndu, það verð ég að segja, eru furðufljótir að söðla um, furðufljótir að hlýða, hvort sem um er að ræða að breyta stefnu eða starfsaðferðum. Afstaða Alþb. til þess samkomulags, sem nú hefur verið gert, hefur komið fram við ýmis tækifæri, fyrst með bókun í utanrmn., þá með samþykkt framkvæmdastjórnar og loks á landsfundi flokksins nú fyrir skömmu. Alþb. er algerlega andvígt þessum samningi og fordæmir hann, fyrst og fremst vegna þess að með honum er gengið þvert á þá stefnu, sem fyrrv. ríkisstj. markaði, að hinn erlendi her skyldi hverfa af landi brátt í áföngum á næstu árum. Með samningi þessum er aftur á móti ákveðið að ráðast í stórframkvæmdir á vegum hersins og er í raun og veru ekki hægt að skilja sum ákvæði þessa samkomulags og þeirrar bókunar, sem fylgir, á aðra lund en þá, að verið sé að búa í haginn fyrir langvarandi hersetu. Hér er gert ráð fyrir að herinn byggi hundruð íbúða fyrir sína menn, - íbúða úr varanlegu efni, - og talið er að slíkt muni kosta um 2 milljarða kr. a.m.k. Þá eru og ráðgerðar stórfelldar breytingar á flugvellinum og flugvallarrekstrinum og hefur í sambandi við þær framkvæmdir verið nefnd mjög há fjárupphæð - nokkrir milljarðar kr. Í slíkar stórframkvæmdir ráðast þeir einir sem hljóta að reikna með nokkuð varanlegri aðstöðu, hljóta að gera ráð fyrir nokkuð langri dvöl bandarísks herliðs á Miðnesheiði. Í þeirri bókun, sem hinum nýja samningi fylgir, segir að varnarliðið muni fækka í liði sínu um 420 manns. En umsvif þessa svokallaða varnarliðs eiga þó ekki að minnka á einn eða neinn veg. Í stað þessara 420 bandarísku starfsmanna eiga að koma nákvæmlega jafnmargir íslenskir starfsmenn, að því er virðist til þess að taka við nákvæmlega sömu störfunum og hinir höfðu gegnt. Þeir eiga að koma og taka þarna við, þegar búið er að þjálfa þá og kenna þeim til verka, hvaða verk sem þetta kunna nú að vera. Mér skilst að þetta sé eitt þeirra samningsatriða sem hæstv. utanrrh. telji samningi þessum til töluverðs gildis. En er það nú svo, að hér sé um að ræða ráðstöfun sem ástæða er til að státa verulega af? 420 Íslendingar, vafalaust á góðum starfsaldri, verða teknir út úr íslensku atvinnulífi og ráðnir í þjónustu bandaríkjahers, látnir taka þar við störfum þeirra 420 bandaríkjamanna sem þá eiga að hverfa heim. Frá sjónarmiði þeirra manna, sem ekki vilja hafa hér erlendan her til frambúðar, hygg ég að það sé óneitanlega töluvert umhugsunarefni hvernig eigi að snúast við atriði eins og þessu, það sé í raun og veru töluvert umhugsunarefni og geti verið áhyggjuefni, ef íslendingar gerast atvinnulega og efnahagslega háðari herstöðinni en þó hefur verið nú um allmörg undanfarin ár. Ég vík að því nokkru nánar hér á eftir, hvernig þetta atriði og önnur fyrirhuguð umsvif á Keflavíkurflugvelli koma til með að verka eða koma við sjávarútveg og fiskiðnað á Suðurnesjum, sem af ýmsum ástæðum berst í bökkum í dag og stendur raunar enn þá hallari fæti en sjávarútvegur og fiskiðnaður í öðrum landshlutum, og kemur þar ýmislegt til. Það er afar einkennandi fyrir allt þetta samkomulag, sem hér hefur verið gert og er til umr., hversu óljóst og fljótandi orðalag er þar á fjölmörgum atriðum. Það er margendurtekið í samkomulaginu að Bandaríkjastjórn muni leitast við að gera hitt og þetta, að eitt og annað skuli gert innan hæfilegs tíma, eftir því sem fjárveitingar leyfa o.s.frv., o.s.frv. Segja má að í þessum samningi, ekki lengri en hann er, séu alveg ótrúlega margir fyrirvarar, margar hálfkveðnar vísur, og raunar er þarna miklu fremur um að ræða viljayfirlýsingu heldur en eiginlegan samning. Það má kalla þetta í rauninni lauslegan ramma og er því líkast sem samningsaðilar ætli svo að nota einhverja ókomna framtíð, sem ég veit ekki hversu löng á að vera, til þess að fylla út í þennan ramma, en það virðist auðsætt að það verði ekki gert nema á nokkuð löngum tíma, jafnvel allmörgum árum. Það er enn eitt einkenni þessa samkomulags að þar eru engar tímasetningar um eitt eða neitt, nema í 5. gr. segir að Bandaríkjastjórn lýsi því yfir að hún muni leitast við að láta í té tiltekinn búnað á Keflavíkurflugvelli, sem á 10 ára tímabili muni tryggja ákveðna aðstöðu eins og þar greinir. Þá vil ég víkja nokkuð að E-lið þeirrar bókunar, sem samkomulaginu fylgir og er raunverulega hluti af því. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Báðar ríkisstj. munu athuga leiðir til þess að efla samvinnu milli varnarliðsins annars vegar og íslensku landhelgisgæslunnar, almannavarna og flugmálastjórnarinnar hins vegar.“ Ég vil nú leyfa mér að spyrja hæstv. utanrrh. hvað felist í raun og veru að baki þessa ákvæðis. Er það ætlun íslenskra stjórnvalda að semja um það, að bandaríska herliðið á Keflavíkurflugvelli taki að sér einhverja ákveðna þætti þeirra málaflokka sem hér hafa verið nefndir, þ.e.a.s. málaflokka sem heyra undir landhelgisgæslu, almannavarnir og flugmálastjórn? Í hve ríkum mæli er ætlunin að auka þá samvinnu sem þarna er verið að nefna? Er að því stefnt að gera okkur á tilteknum mjög viðkvæmum sviðum sumum hverjum sem háðasta herstöðvarfólkinu? Getur það verið að sagan um herstöðvarsjónvarp kostað af bandaríkjamönnum handa íslendingum eigi eftir að endurtaka sig í dálítið breyttri mynd? Ég vil leyfa mér að beina þeim varnaðarorðum til hæstv. utanrrh. að hann fari hér að með fullri gát. Ég vil treysta því að hann geri það. Ég minnist þess naumast að hafa séð eða lesið samning af svipaðri lengd og þennan, þar sem jafnmörg atriði eru óljós og fljótandi, atriði, sem augljóslega virðist vera hægt að teygja og toga á ýmsa vegu. Mér þykir líklegt að það eigi í rauninni ekki aðeins við um mig, eða okkur alþb.-menn, heldur einnig þá mörgu framsóknarmenn víðs vegar um land, sem héldu í 3 ár að hæstv. utanrrh. væri að vinna að framkvæmd mótaðrar stefnu flokksins í herstöðvarmálinu, að þeim þyki þessi samningagerð öll heldur slæm. Margir hefðum við viljað kjósa hæstv. utanrrh. önnur örlög en þau að framkvæma herstöðvarstefnu Sjálfstfl. og Varins lands. Við hernámsandstæðingar höfum oft og einatt staðhæft, að langvarandi hersetu fylgi margvísleg miður holl áhrif á íslenskt þjóðlíf, og við höfum stundum bent á einstök dæmi þessu til sönnunar. Engin umtalsverð félagsleg rannsókn á þessum efnum hefur farið fram, en þó hefði vissulega verið full ástæða til að það hefði verið gert. Þess vegna má með nokkrum rökum segja, að hver hljóti að hafa um þessi efni þær skoðanir á áhrifum af herstöðinni eða frá herstöðinni sem honum þykja trúlegastar. Öðru hvoru gjósa þarna sunnan að sögusagnir um þjófnað, brask, smygl, sölu fíkniefna og annað af svipuðu tagi, og ósjaldan hygg ég að bæði íslendingar og bandaríkjamenn þarna á vellinum og í tengslum við völlinn, hafi orðið uppvísir að einu og öðru af slíku tagi. Þetta þarf í rauninni engum að koma á óvart og ég ætla ekki að fjölyrða um þetta atriði nú. Það er í rauninni hinn vísi fylgifiskur ástands, sem er óeðlilegt og óheilbrigt, að erlent herlið búi áratugum saman í sambýli við íslenska borgara, bæði innan vallar og utan. Ég tel hitt í rauninni meira undrunarefni, hversu mikið enn er að finna af viðnámsþrótti, af þjóðlegri reisn hjá fólkinu í útgerðarstöðunum á Suðurnesjum og í byggðunum þar, hjá því fólki, sem hefur mátt búa við þetta óeðlilega hernaðarástand um tugi ára og sumt hvað hefur ekki kynnst neinu öðru alla sína ævi. Það er í rauninni ekki svo lítið þrekvirki, að þrátt fyrir alla samkeppnina og allan herstöðvarmóralinn skuli útgerðarbæirnir og þorpin suður á Reykjanesi hafa getað haldið höfði, ef svo má segja, að það skuli hafa tekist á liðnum árum og áratugum, að reka á þessum stöðum með töluverðum myndarbrag útgerð og annan innlendan atvinnurekstur. En það væri, held ég, synd að segja að nú sé verið að létta lífið eða auðvelda þeim baráttuna, sjómönnum, útgerðarmönnum og fiskiðnaðarfólki á Suðurnesjum, þessum mönnum sem af mikilli seiglu hafa háð baráttu sem ég leyfi mér að kalla „landvarnarbaráttu“, baráttu gegn því að sá Mólok, sem hreiðrað hefur um sig á Miðnesheiði, legði undir sig Reykjanesskagann sunnanverðan eins og hann leggur sig. Sú var tíðin og er ekki ýkjalangt síðan, að þrátt fyrir nábýlið við herstöðina voru aflabrögð og umsvif sjómanna og útvegsmanna á Suðurnesjum með þeim hætti og útgerð þaðan svo þróttmikil að fólk utan af landsbyggðinni flykktist þangað á vertíð. Nú er þetta liðin tíð og veldur því margt. M.a. veldur þar um mikil og góð atvinna um allt land. Gífurleg aflarýrnun á Suðurnesjum á síðustu vertíð hefur gert ástandið sérstaklega alvarlegt nú, miklu meiri aflarýrnun en almennt hefur átt sér stað viðast hvar annars staðar við landið. Þá hafa og suðurnesjamenn og aðrir íbúar Reykjaneskjördæmis engan veginn setið við sama borð og aðrir landsmenn að því er tekur til lánafyrirgreiðslu, til þess að byggja upp fiskiflota sinn og endurnýja hann, enda sýna skýrslur að meðalaldur fiskibáta á Suðurnesjum er nú orðinn ískyggilega hár, einhver hinn hæsti sem þekkist á landinu. Þetta út af fyrir sig eru uggvænleg tíðindi, þegar þess er gætt að þarna búa þó ófáar þúsundir manna og hafa sitt lífsframfæri af því sem fæst úr sjónum. Allt þetta veldur því, að útgerð á Suðurnesjum stendur afar höllum fæti um þessar mundir. Þegar svo við aðra erfiðleika þar bætist harðnandi samkeppni við Keflavíkurflugvöll og herstöðina um það vinnuafl, sem þarna kann að vera tiltækt, þá er ljóst, að mjög óvænlega horfir fyrir þeim atvinnurekstri, sem þrátt fyrir allt hefur um langan aldur verið undirstaða venjulegs og eðlilegs mannlífs á Suðurnesjum. Herra forseti. Eins og ég hef nú gert nokkra grein fyrir og allir mega sjá, þeir sem lesa þann samning sem hér er til umr., er ótrúlega margt í honum sem er óljóst og hægt er að túlka á ýmsa vegu. Það er í rauninni einkenni samningsins að hann virðist auðvelda bandarískum yfirvöldum alla túlkun á því hvað eigi að framkvæma og hvernig og hvenær, setur þeim í rauninni allt að því sjálfdæmi um framkvæmd ýmissa samningsatriða. Um þetta skal ég ekki fara fleiri orðum, þótt vissulega hefði e.t.v. verið ástæða til. En tvennt er það sem er býsna ljóst í þessum samningi, og á það vil ég að lokum leggja áherslu. Hið fyrra er það, að með honum er sú endurskoðun á herstöðvarsamningnum frá 1951, sem vinstri stjórnin krafðist og var að láta framkvæma, algjörlega úr sögunni. Það segir berum orðum í samkomulaginu, að sú endurskoðun sé úr sögunni. Síðara atriðið, sem ég legg einnig áherslu á, stendur að vísu ekki berum orðum í samningnum, en það verður í rauninni lesið út úr samningsgerðinni allri eins og hún leggur sig. Í þessum samningi er augljóslega gert ráð fyrir því, að bandarískt herlið dveljist á Keflavíkurflugvelli um nokkuð langa hríð enn. Þar er ekki verið að tjalda til einnar nætur. Af þessum ástæðum og þessum ástæðum fyrst og fremst telur Alþb. þessa samningsgerð fráleita og fordæmanlega.



Herra forseti. Alþfl. hefur allar götur frá stofnun Atlantshafsbandalagsins verið hlynntur aðild Íslands að því bandalagi. Flokkurinn hefur talið, að með tilliti til landfræðilegrar stöðu Íslands og sífelldrar ófriðarhættu ættu íslendingar vart annarra raunhæfra kosta völ, enda þótt hermennska sé þjóðinni lítt að skapi og andsnúin þjóðernislegum tilfinningum hennar. Alþfl. studdi einnig komu varnarliðsins til landsins á sínum tíma, enda tóku hernaðarleg viðhorf um það leyti stökkbreytingum og svipuð örlög gengu yfir Grænland, Asoreyjar og fleiri lönd, sem hafa aðstöðu ekki ólíka Íslandi. Í grundvallaratriðum hefur Alþfl. fylgt þessari sömu stefnu og fylgir enn. Nýafstaðið flokksþing hans ályktaði, að meðan svæðisbandalög þjóða í milli eru staðreynd telur flokkurinn íslendinga eiga heima í varnarsamtökum vestrænna þjóða. Eins og heimsmálum er nú háttað telur Alþfl. ekki tímabært að varnarliðið hverfi með öllu úr landinu, en vill að íslendingar taki í sívaxandi mæli að sér þau verkefni sem ekki krefjast vopnaburðar. Kjarninn í stefnu Alþfl. er sem sagt sá, að hann styður aðild að bandalaginu á meðan önnur betri skipan friðarmála er ekki komin til sögunnar. Þrátt fyrir þessa afdráttarlausu stefnu var það ósk og von Alþfl. frá upphafi og er enn, að þessi skipan íslenskra öryggismála þurfi ekki að verða varanleg svo og að nauðsynlegar aðgerðir vegna varnarmála hafi sem minnst áhrif á íslenskt þjóðlíf og helst engin áhrif á íslenskt sjálfstæði. Alþfl. fór með stjórn utanríkis- og varnarmála í þrem ríkisstj. samfellt á 15 ára tímabili, 1956 –1971. Stefna flokksins hefur verið að draga á hverjum tíma sem mest úr umsvifum varnarliðsins eftir því sem öryggi landsins og aðstæður hafa leyft. Ráðh. flokksins á þessu tímabili fækkuðu varnarliðsmönnum úr 4 600 árið 1956 í 2 400 árið 1965, svo að dæmi sé nefnt. Þetta er fimm sinnum meiri fækkun en sú sem nú er fjallað um og var þó varla nefnd í blöðum eða opinberum umr. á sínum tíma. Þegar herforingjavaldið steig einu sinni feti of langt spyrnti Guðmundur í. Guðmundsson við fæti og var viðkomandi herforingi, sem var yfirforingi varnarliðsins, sendur af landi burt árið 1959. Þetta vakti athygli á sínum tíma, en hefur sem betur fer ekki verið ástæða til að endurtaka. Það er því í fullu samræmi við þessa föstu meðferð varnarmála, sem Alþfl. hefur á nokkrum síðustu árum bent á það, að íslendingar verði sjálfir að taka í vaxandi mæli við störfum á Keflavíkurflugvelli, sem ekki krefjast vopnahurðar, enda þótt við getum að sjálfsögðu einnig haldið þar uppi nauðsynlegu lögreglu- og öryggiseftirliti. Meginatriðið er, að Íslendingar láti sér ekki nægja að sópa gólf, heldur nái smám saman valdi á rekstri varnarmannvirkjanna, því að þau verða ekki fjarlægð, flugvöllurinn „blífur“ hvaða tæki sem nota hann hverju sinni og hverjir sem það verða. Við verðum að búa okkur af skynsemi og raunsæi undir þá tíð þegar verulegar breyt. verða á þessum málum, því að þá verðum við að vera menn til þess að reka þarna allmikil mannvirki, sem eru eins og flugvellir, hafnir, vegir og flest annað sem gott þykir, jafn þýðingarmikil eða jafnvel enn þýðingarmeiri í hernaði en í friði. í síðustu alþingiskosningum urðu varnarmálin að miklu deilumáli og því miður tókst ýmsum öflum að gera þessi mál að baráttu um hrein öfgasjónarmið, þar sem ekkert virtist vera til á milli. M.a. var þá ráðist á mjög ósanngjarnan hátt að Alþfl. og afstaða hans gerð tortryggileg í voldugum fjölmiðlum, sem ætla mætti að hefðu einhverja ábyrgðartilfinningu í máli sem þessu. Kosningaúrslitin leiddu til þráteflis á Alþ., eins og flokkar skiptu sér s.l. vor, 30 með stefnu fyrrv. stjórnar, en 30 á móti. Þar með var sú stefna fallin á jöfnum atkv. að þingsköpum. Ekki stóð þó þráteflið lengi, því að Framsfl, tók kúvendingu í málinu, kastaði fyrir borð þriggja ára samningamakki við Alþb. og gekk til liðs við þá stefnu sem fyrrv. stjórnarandstaða hafði haldið fram. Þetta mundi teljast til stórtíðinda í pólitík hvar sem væri annars staðar í heiminum. En hér á landi þekkir þjóðin svo vel hinn pólitíska hringdans Framsfl., að ný spor koma þar engum á óvart. Samt sem áður undruðust menn geð framsóknarforustunnar, er hún fór til bandaríkjamanna til að sækja aftur neyðarkostina síðan í vor og biðja þá að dusta rykið af sínum eigin till. Það var samið um málið á nokkrum klukkustundum og hlýtur þeim Kissinger og Siseo að hafa þótt það vera ólíkt léttara að eiga við íslendinga, þegar þeir eru undir stjórn eins og nú situr, heldur en t.d. að eiga við araba eða gyðinga. Sjálfstæð þjóð verður að leitast við að hafa nokkurt samhengi í utanríkismálum sínum, hvað sem gerist í innanlandspólitík, en þessi utanríkismálastefna á að byggjast á hagsmunum og vilja meiri hluta þjóðarinnar, en er ekki eins og strá í vindi. Þess vegna áttu íslendingar ekki að kasta öllu, sem gert hafði verið í varnarmálum í mörg ár, svo fljótt fyrir borð, heldur reyna að semja áfram, þótt veigamikil atriði breyttust. Við skulum minnast þess, að ríki verða að semja við vini sina ekki síður en óvini og samningar milli vina eru oft viðkvæmastir og erfiðastir. Alþfl. hefur þegar lýst yfir, að hann er samþykkur því samkomulagi um varnarmál sem nú er lagt fyrir Alþ., svo langt sem það nær. Það er meginatriði frá okkar sjónarmiði, að öfgastefnunum sem settu svip sinn á kosningabaráttuna s.l. vor, hefur í reynd verið hafnað. Kröfum Alþb. um brottför varnarliðsins á tilteknum skömmum tíma hefur verið hafnað. Og kröfum Varins lands um, að ekki megi skerða varnir landsins hið minnsta er hafnað að því leyti, að fækkað verður um á fimmta hundrað manns í varnarliðinn. Farin er millistefna, sem er nokkuð í átt við það, sem Alþfl. hefur einna helst vakið máls á. Íslendingar eiga að taka við nokkur hundruð störfum á Keflavíkurflugvelli. Varnar- og flugstöðvaraðstaða verður aðskilin og fleiri smávægilegar breytingar eru fyrirhugaðar. Hins vegar er ekki um stórt skref að ræða og fjöldamargt um framkvæmd þessa virðist vera harla óvíst. Það er áberandi, hve loðið orðalag er í fjölmörgum stöðum í þessu samkomulagi. Það er ætlunin að leitast við að gera þetta og hitt, og það er athyglisvert, að mestöll framkvæmd þeirra mála, sem hér á að heita að samið sé um, svo sem byggingar íbúðarhúsa eða byggingar flugstöðvar og það sem í kringum hana er, er háð fjárveitingum Bandaríkjaþings í Washington, og veit enginn hvernig þeim málum reiðir þar af. Framkvæmdavaldið í Washington, forseti og ráðuneyti hafa ekki það vald yfir fjárlögum, sem við eigum að venjast hér uppi á Íslandi. því fer víðs fjarri. Svo virðist sem bandaríkjamenn ætli, ef þing þeirra veitir til þess fé, að leggja flugbrautir og vegi að nýrri farþegaafgreiðslu á Keflavíkurflugvelli. En það er aðkallandi verkefni eins og allir viðurkenna. En hvar á að fá fé til þess að reisa sjálfa stöðina og hve mikið er áætlað að hún kosti? Þegar fyrir mörgum árum var fullyrt, að bandaríkjamenn hefðu lofað að útvega lánsfé í stöðina, en er það í raun og veru tryggt í dag? Ýmsar fleiri spurningar væri ástæða til að leggja fram, því að Alþ. og þjóðin vita í rauninni sáralítið um það, hvað fram fer í varnarstöðvunum, en vart er ástæða til þess nú, þar eð mál þetta er ekki lagt undir dóm Alþingis og mun að líkindum ekki vera lagaleg þörf á því, heldur aðeins kynnt þinginu og samkvæmt kröfum þess. Hitt þykir mér þó líklegt, að allur þessi málatilbúnaður sé ekki síður sniðinn við það, að samkomulagið þurfi ekki að leggja fyrir bandaríska þingið í Washington heldur en fyrir Alþ. Þm. þar eru töluvert fleiri en við erum og þeir eru ekki allir á einu máli og þeir láta ekki framkvæmdavaldið alltaf segja sér fyrir verkum. Það er því að vanda og ekki síst í svona málum áhugamál embættisvaldsins í Washington, að þurfa ekki að leggja slík mál fyrir þingið. Að lokum þetta: Varnar- og öryggismál eru beint framhald af sjálfstæðisbaráttu íslensku þjóðarinnar. Þess vegna er það harmleikur, að einmitt þessi mál skuli skipta þjóðinni í tvær öndverðar fylkingar, þar sem henni ríður mest á því að standa öll saman. Skoðanir einstaklinga og flokka á varnarmálum mótast af gjörólíkum sjónarmiðum. Sumir, eins og t.d. Alþb., sem er flokkur undir stjórn Marx-Leninista, stefnir að því að koma Íslandi í náið samband við önnur ríki, sem stjórnað er af skoðanabræðrum þeirra. Aðrir, sem kalla sig hernámsandstæðinga, og ég hygg að þeir séu miklum mun fleiri, taka afstöðu á grundvelli heiðarlegra íslenskra þjóðernistilfinninga, og margir þeirra viðurkenna hreinlega, að þeir taki þessar tilfinningar visvítandi fram yfir heimspólitísk og hernaðarleg rök. Það er hægt að bera virðingu fyrir þessu fólki og skoðunum þess án þess að vera því sammála. Hinum megin standa fylgjendur landvarna, sumir hverjir ásakaðir um að taka afstöðu til þessara mála fyrst og fremst til þess að tryggja tengsl Íslands við hinn kapítalíska heim, og til þess að græða á hermangi, eins og það er orðað. Aðrir, og þeim megin eru þeir einnig miklu fleiri, taka afstöðu til þessara mála með því að líta á ástand heimsmála, stöðu og öryggi Íslands og láta það ráða stefnu sinni. Það tel ég vera heilbrigða og eðlilega afstöðu. Áframhaldandi klofningur í svo stóru máli, í sjálfstæðismáli, er íslensku þjóðfélagi hættulegur. Við megum gæta þess, að hvert tröllið trylli ekki annað og þjóðin sundrist með þeim afleiðingum, sem saga okkar greinir frá að sundrungin leiðir af sér. Alþfl. gerir sér þetta ljóst. Ég vona, að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. geri sér þetta líka ljóst, og er þá ekki síður mikilsvert að þeim eða öðrum takist að gera viðsemjendum sínum, leiðtogum bandaríkjamanna, ljóst, hvað í húfi er fyrir íslendinga í þessum málum. Eftir þessum skilningi getur farið hvernig þessi mál snúast í framtíðinni.



Herra forseti. Hv. 2. landsk. þm., Benedikt Gröndal, formaður Alþfl., sagði í ræðu sinni áðan, að í alþingiskosningunum í sumar hefði þjóðin hafnað öfgastefnum í herstöðvamálinu. Hann skýrði mál sitt og bætti við, að með því að tala um öfgastefnur ætti hann annars vegar við þá stefnu Alþb. að vilja, að bandaríski herinn færi burt frá Íslandi undanbragðalaust svo fljótt sem ákvæði samningsins frá 1951 leyfa, hins vegar ætti hann við stefnu Varins lands, og var að heyra á hv. þm., að hann fagnaði því, að þjóðin hefði hafnað þessum öfgastefnum í alþingiskosningunum. Ég vil í þessu sambandi aðeins minna á það, að þingflokkur Alþfl. gerði um það sérstaka hátíðlega samþykkt á s.l. vetri að lýsa yfir stuðningi við stefnu Varins lands í herstöðvamálinu, og það er ánægjuefni, ef Alþfl. hefur nú skipt um skoðun í þessum efnum og telur það öfgastefnu, sem hann lýsti stuðningi við fyrir minna en ári. Sú skýrsla, sem utanrrh. hefur flutt í dag og er til umr., er talandi vottur um þá algeru stefnu breytingu, sem átt hefur sér stað í utanríkismálum við stjórnarskiptin á þessu ári. Það hefur verið fallið frá ákvörðun vinstri stjórnarinnar um algera brottför alls erlends herliðs frá Íslandi á næstu tveimur árum, en þess í stað tekin ákvörðun um að efla starfsemina í herstöðinni og fela íslendingum að gegna störfum þeirra fáeinu bandaríkjamanna, liðlega 10% af liðinu, sem talað er um að Bandaríkjastjórn muni leitast við að kalla heim, eins og komist er að orði. Það er stefna ráðamanna Sjálfstfl., sem hér kemur fram í einu og öllu, þótt utanrrh. sé úr Framsfl. Hernum er ætlað að sitja sem fastast. Ráðgerðar eru stórframkvæmdir í herstöðinni, nýbygging íbúðarhúsnæðis, sem samsvarar því, að byggður væri frá grunni nýr kaupstaður hér á Íslandi með um 2000 íbúum, og einnig bjóða Bandaríkjamenn fram aðstoð sina við að fjármagna nýja flugstöðvarbyggingu, sem gert er ráð fyrir að kosta muni fulla 5 milljarða ísl. kr. Er kveðið á um það í þessu samkomulagi, að Bandaríkjastjórn muni leita eftir fjárveitingum á þingi bandaríkjamanna til þessarar flugstöðvarbyggingar hér á Íslandi. En það hefur ekkert verið rætt um slíka flugstöðvarbyggingu á Alþingi íslendinga. Við kunnum að eiga eftir að upplifa það, að á Bandaríkjaþingi verði íekið að veita fé til flugstöðvarbyggingar hér á Íslandi, á okkar alþjóðlega flugvelli, án þess að Alþ. hafi nokkuð um það mál fjallað. Í heild nema fyrirhugaðar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli a.m.k.7 milljörðum ísl. kr., en það er um 16 sinnum hærri upphæð en fyrirhuguð hækkun á framlagi ríkisins til Byggðasjóðs samkv. fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir Alþ. En sú hækkun til Byggðasjóðs hefur einmitt verið eitt helsta skrautblóm ríkisstj. Framkvæmdirnar á Keflavíkurflugvelli, sem fyrirhugaðar eru, eru 16 sinnum meiri. Talað er um að byggja á Keflavíkurflugvelli um 470 nýjar íbúðir, en það er 240 íbúðum fleira en svarar til fjölda þeirra íbúða, sem nú eru taldar setnar af hermönnum og skylduliði þeirra utan herstöðvarinnar. Hér er greinilega ekki ráðgert að tjalda til einnar nætur, enda gerir samkomulagið ráð fyrir, að víss hluti framkvæmdanna standi yfir í full 10 ár. Samkv. samningnum frá 1951 höfum við íslendingar hvenær sem er rétt til að óska eftir endurskoðun hans, sem taki eitt ár, og síðan að segja honum upp einhliða, ef samkomulag tekst ekki, og þá skal þetta ekki taka nema 11/2 ár í allt. Þar er viðurkenndur einhliða réttur okkar til að losa okkur við herstöðina á Keflavíkurflugvelli á 11/2 ári. Í þessu nýja samkomulagi er hins vegar gert ráð fyrir framkvæmdum, sem vari a.m.k. full 10 ár. Ég fullyrði ekki, að með þessu sé neinn réttur af okkur tekinn. En það leynir sér ekki að þeir, sem að þessu samkomulagi standa, ætla sér ekki að notfæra sér þann rétt sem íslendingar hafa samkv. samningnum frá 1951. Þeir taka á sig ákveðna siðferðilega skuldbindingu gagnvart bandaríkjamönnum að heimila þeim afnot af okkar landi í a.m.k.10 ár enn. Í samkomulaginu er sérstakt ákvæði um aukna samvinnu Bandaríkjahers á Keflavíkurflugvelli við íslensku landhelgisgæsluna, við íslenskar almannavarnir og við íslenska flugmálastjórn. Segir svo í bókun, E-lið, með leyfi hæstv. forseta: „Báðar ríkisstjórnirnar munu athuga leiðir til þess að efla samvinnu milli varnarliðsins annars vegar og íslensku landhelgisgæslunnar, almannavarna og flugmálastjórnar hins vegar.“ Hv. þm. Gils Guðmundsson beindi áðan ákveðnum spurningum til hæstv. utanrrh. í sambandi við þessa bókun. Ég vona, að svör fáist við þeim spurningum. Með þessu ákvæði er svo að sjá sem að því sé stefnt að tengja herinn á Keflavíkurflugvelli enn fastar við okkar eigið þjóðfélag í því skyni að fá sem flesta til að trúa því að hann sé í rauninni ómissandi, hvort sem friðvænlega horfir í veröldinni eða ekki. Þýðir þetta e.t.v. það, að herinn á Keflavíkurflugvelli, sem gefið hefur sjálfum sér nafníð varnarlið Íslands, ætli nú að taka rögg á sig og hefja þátttöku í gæslu íslensku landhelginnar, vörnum gegn stórfelldum veiðiþjófnaði skipa frá annarri bandalagsþjóð okkar í NATO? Má e.t.v. vænta þess, að næsti þýski landhelgisbrjóturinn, sem færður verður til íslenskrar hafnar, verði færður þangað af ameríska hernum en ekki varðskipinu Ægi, og landhelgisbarátta okkar verði þá máske ekki eingöngu til að kalla viðskiptaþvinganir yfir okkur íslendinga af hálfu einstakra NATO-ríkja, heldur setji Vestur-Þjóðverjar þá væntanlega viðskiptabann á Bandaríkin sjálf? Eða er hitt e.t.v. meiningin, að samstarf ameríska hersins og íslensku landhelgisgæslunnar eigi að vera fólgið í því, að landhelgisgæsla okkar taki að sér sérstök störf fyrir hernaðarkerfi NATO og þar með m.a. hluta af sameiginlegri hernaðarstarfsemi NATO-þjóðanna, líka þeirra þjóða, sem við eigum í höggi við í landhelgisdeilunni og beitt hafa okkur ofríki á Íslandsmiðum? Á landhelgisgæsla okkar jafnhliða sínum löggæslustörfum á Íslandsmiðum að eiga sinn sérstaka hlut af vörnum Stóra-Bretlands og Vestur-Þýskalands í hjáverkum, allt að sjálfsögðu innan hernaðarkerfis Atlantshafsbandalagsins? Og hvað um samstarfið við íslenskar almannavarnir? Er ætlunin að víkja sér enn undan þeirri sjálfsögðu skyldu, að íslenska ríkið komi sér upp nauðsynlegum þyrlum og öðrum tækjum til sjúkraflutninga og björgunarstarfa, en við séum í þeim efnum gustukafólk hjá erlendu setuliði, svo að dýrðin af mannúðarverkunum lendi örugglega á réttum stað? Það mun hafa verið sá ágæti lagaprófessor, Sigurður Líndal, sem komst svo að orði fyrir 1–2 árum, að skilja mætti málflutning vissra blaða á þann veg, að eiginlega ættu íslendingar að biðja bandaríkjamenn afsökunar á því að vera menn til að bjarga sér sjálfir. En nú á sem sagt að auka samstarf hersins við íslenskar almannavarnir, og þá má e.t.v. vænta þess, að herinn á Keflavíkurflugvelli sæki einn daginn um inngöngu í Slysavarnafélagið, svo sem til að sanna sakleysi sitt. Ég leyfi mér að ítreka þá beiðni sem hv. þm. Gils Guðmundsson bar fram áðan til utanrrh. um, að hann gefi nánari skýringar á því, hvað í þessum ákvæðum felst í þeirri bókun, sem hér er til umr. Og ég spyr einnig hæstv. utanrrh.: Hvert er tilefni þess, að slíkt ákvæði er tekið í þennan samning? Er þetta gert samkv. ósk íslenskra stjórnvalda eða er frumkvæðið frá bandaríkjamönnum komið? það hefur löngum verið opinber skýring stjórnmálamanna á Íslandi, sem tekið hafa ábyrgð á dvöl hersins hér, að hann dveldi hér af illri nauðsyn um stundarsakir vegna hættuástands í alþjóðamálum, eða svo var a.m.k. afsökuð koma bandaríska hersins til landsins á sínum tíma 1951. Þeir, sem í raun hafa trúað á þessa skýringu, hafa að sjálfsögðu jafnframt lagt á það þunga áherslu að varast bæri hvers konar aðild hins erlenda hers að þjóðfélagi okkar íslendinga sjálfra og áhrif frá hernum á okkar eigið þjóðlíf, þetta bæri að varast. Um nokkurt skeið hefur verið ljóst, að í hópi þeirra, sem vilja að herinn dveljist hér áfram, hefur verið uppi athyglisverður ágreiningur um það, hvort líta ætti á dvöl hersins á Suðurnesjum sem sjálfsagðan og eðlilegan hlut í okkar íslenska þjóðfélagi, nánast sem fagnaðarefni, eða hvort skoða bæri veru hans sem tímabundna illa nauðsyn, sem umfram allt bæri að forðast að setti varanlegt mark á þjóðlíf og menningu okkar íslendinga. Deilan um sjónvarp hersins á Keflavíkurflugvelli og hvernig menn hafa þar skipst í hópa hefur verið mjög skýrt dæmi um þennan ágreining. Mér sýnist, að með ákvæðum þessa samnings, og á ég þá við það sem talað er um aukið samstarf við landhelgisgæslu okkar, almannavarnir o.s.frv., þau ákvæði, sem gera ráð fyrir auknu samstarfi hersins við ýmsar stofnanir íslenska ríkisins, þá sé verið að ganga erinda þeirra aðila, sem líta á hersetuna sem fagnaðarefni, en ekki sem tímabundna illa nauðsyn, og af þeim ástæðum m.a. tel ég, að þetta samkomulag þoki málum til hins verra, stuðli að því að gera hersetuna varanlega. Menn hljóta reyndar að spyrja: Má eiga von á því, að ríkisstj. hugsi til þess að ætla hernum að taka upp samstarf við fleiri opinberar innlendar stofnanir en þær, sem þarna er rætt um? Hvað kemur næst, og hvar eru takmörkin? Ég vil taka það fram, að persónulega trúi ég því ekki, að hæstv. utanrrh., Einar Ágústsson, sé í hópi þeirra manna, sem líta á hersetuna sem fagnaðarefni og telja eðlilegt, að samstarf herliðsins við hinar ýmsu stofnanir íslenska ríkisins fari vaxandi. Miklu fremur vil ég trúa hinu, að það séu aðrir, sem hér marka stefnuna. Eitt er ég viss um, að vaxandi samstarf Bandaríkjahers við stofnanir íslenska ríkisins og gagnkvæm hluttaka þessara aðila í starfi hvors annars er í hrópandi andstöðu við vilja yfirgnæfandi meiri hl. kjósenda Framsfl. Vert er að hafa ríkt í huga, að bilið er ákaflega breitt milli þeirra annars vegar, sem líta á veru Bandaríkjahers hér á Íslandi sem eðlilegan og sjálfsagðan hlut, jafnvel sem fagnaðarefni, og hins vegar hinna, sem í einlægni telja veru hersins nauðsynlega, en aðeins sem tímabundna illa nauðsyn. Ef grannt er skoðað mun þetta bil milli þessara tveggja hópa trúlega reynast breiðara en það sem skilur að okkur, sem erum andstæðingar hersetunnar, og ýmsa þá sem töldu sig beinlínis til neydda að taka ábyrgð á skammtímadvöl erlends hers í landinu vegna sannfæringar um yfirvofandi árásarhættu, sannfæringar sem að vísu reyndist ekki á rökum byggð. Deilan um sjónvarp hersins á Keflavíkurflugvelli og þar með um frelsi þessa sama hers til áhrifa á íslenskt menningarlíf hefur leitt ákaflega skýrt í ljós þá skiptingu, sem ég minntist á hér áðan, og þessi skipting kom fram við atkvgr. hér á Alþ. fyrir fáum dögum. Við Alþb: menn og aðrir andstæðingar hersetunnar höfum fært fram býsna mörg rök gegn dvöl bandaríkjamanna hér á landi, bandaríska hersins, m.a. rök um þá hættu, sem tilvera herstöðvarinnar leiðir yfir okkur, ef til styrjaldar dregur. En mesta hættan, sem af veru hersins í landinu stafar, er hættan á því, sem kallað hefur verið hernám hugarfarsins, þ.e.a.s. að menn hætti að líta á dvöl hersins sem undantekningarástand, en vilji þess í stað veita hernum vaxandi hlutdeild í okkar eigin þjóðlífi, eins og gesti, sem sest hefur að fyrir fullt og allt. Menn hafa stundum viljað gera lítið úr þessari hættu, en ég hygg að hún blasi í dag við sérhverjum hugsandi manni, ekki síst eftir þá atburði, sem gerðust hér á Alþ. í síðustu viku í sambandi við atkvgr. um sjónvarpstill. hv. 12. þm. Reykv. Við umr. um þá till. komst hæstv. menntmrh. að orði eitthvað á þá leið, að það mundi einsdæmi í veröldinni, að stjórnvöld fullvalda ríkis færu bónarveg að erlendum her, sem í landi þeirra dveldist, og bæðu ráðamann slíks hers að halda uppi sjónvarpsútsendingum eða annarri fjölmiðlun í þágu þegna sinna. Ummæli hæstv. menntmrh. um þetta voru orð að sönnu. Engu að síður greiddu tveir hæstv. ráðh. í íslensku ríkisstj. atkv. með þeirri till., sem ætlað var, að skuldbinda íslensk stjórnvöld til að ríða á vaðið hvað þetta snertir, verða fyrst til í heiminum öllum að bera fram slíka bænaskrá til erlends hers, sem í landi þeirra dvelst. Og hæstv. forsrh. landsins sat hjá við þessa atkvgr. Ég leyfi mér að biðja hv. alþm. að íhuga af fullri alvöru, hversu óendanlega fráleitt það hefði verið talið, þegar herinn var kallaður hingað að nýju fyrir tæpum aldarfjórðungi, að slíkt gæti gerst. Ekki síst hefðu þeir talið slíkt fráleitt, sem herinn kölluðu til landsins. En hvað hefur þá breyst? Hefur þjóðinni farið svona mikið fram? Er hún orðin þetta mikið frjálslyndari og viðsýnni? Eða er hér stórkostleg hætta á ferðum, sem skylt er að bregðast við með samstilltu átaki, áður en það er um seinan? Svör manna við þessum spurningum eru ugglaust misjöfn, önnur hjá þeim, sem telja hersetuna fagnaðarefni, en hjá hinum, sem líta á hana sem illa tímabundna nauðsyn eða eru henni andvígir. En hvað sem því liður, þá getur enginn lokað augunum fyrir breytingunni, sem hefur gerst. Atkvgr. um sjónvarpstill. hér á Alþ. í síðustu viku var m.a. til marks um þá breytingu. Aðvörunarmerkin dyljast engum, sem ekki neitar að sjá og heyra. Ég vil leyfa mér að halda því fram, að ef þeir alþm., sem árið 1951 féllust á að taka við Bandaríkjaher af ótta við yfirvofandi hernaðarárás, hefðu séð fyrir þá framvindu, sem orðin er síðan vegna dvalar hersins hér og berlegust varð í atkvgr. um sjónvarpstill., þá hefðu flestir þeirra ekki tekið í mál að veita hernum viðtöku. Spurningin um sjálfstæði smáþjóðar eins og okkar íslendinga, um fullveldi okkar sem þjóðríkis í lengd og bráð, er ekki fyrst og fremst spurning um yfirgang stórvelda í okkar garð, heldur spurningin um vilja okkar sjálfra, landsmanna allra í senn og hvers um sig og þá ekki síst þeirra, sem forusta hefur verið falin. Sé þessi vilji nógu stæltur, þá munum við þola hverja raun, líka yfirgang stórvelda. En dofni sá vilji að marki, þá þarf ekki að spyrja að leikslokum. Sú skýrsla, sem hér er til umr., greinir frá nýju samkomulagi hæstv. ríkisstj. við bandaríkjamenn, samkomulagi, sem á margan hátt felur það í sér að festa Bandaríkjaher í sessi á Íslandi, eins og ég vék að áðan. Hér kemur t.d. fyrir það orðalag aftur og aftur, þar sem talað er um það sem báðir aðilar geti sætt sig við. Ég minni á, að í samningnum frá 1951 er ákaflega skýrt tekið fram, að það erum við íslendingar, sem förum með úrslitavaldið einir þrátt fyrir allt, og mér finnst, svo að ekki sé meira sagt, ekki góður bragur á þessu orðalagi, sem hér er endurtekið hvað eftir annað: „sem báðir aðilar geta sætt sig við.“ Alþb. er algerlega mótfallið þessu samkomulagi. Það vill nú sem fyrr brottför hersins úr landinu og uppsögn samningsins frá 1951, sem þetta nýja samkomulag er byggt á. Stefna Alþb. er jafnframt sú að Ísland segi sig úr Atlantshafsbandalaginu og skipi sér á alþjóðavettvangi við hlið yfirgnæfandi meiri hluta þjóða heims, þeirra um 100 þjóða, sem standa utan hernaðarbandalaga risaveldanna. En engin þeirra, engin þessara um 100 þjóða hefur orðið að þola hernaðarárrás af þeim ástæðum, að hin standi utan þessara bandalaga risaveldanna, allan þann tíma, sem Atlantshafsbandalagið hefur verið við lýði. Það er ekkert dæmi um það, að ráðist hafi verið á einhverja þessara þjóða af utanaðkomandi herveldi og hún mátt sakna þess að eiga ekki aðild að hernaðarbandalagi. Alþb. getur til samkomulags við aðra fallist á, að þessi þróun, brottför hersins og úrsögn úr NATO, eigi sér stað í áföngum á sama hátt og það skeði í áföngum, að Ísland var flækt inn í hernaðarkerfi Bandaríkjanna. Þess vegna stóð Alþb. heils hugar að málefnagrundvelli vinstri stjórnarinnar, sem gerði ráð fyrir brottför hersins í áföngum, og einnig að samkomulaginu frá 21. mars s.l., sem kvað á um brottför alls herliðs frá Íslandi á næstu tveimur árum. Þegar íslendingar gengu í Atlantshafsbandalagið árið 1949, var því haldið fram af forsvarsmönnum inngöngunnar, ekki síst Bjarna heitnum Benediktssyni, að sáttmálinn um þátttöku Íslands í NATO væri sáttmáli, eins og komist var að orði og ég vitna hér í orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, „sáttmáli um það, að ekki kæmi til mála, að erlendur her eða herstöðvar yrðu á Íslandi á friðartímum". Þetta var sú yfirlýsing, sem Bjarni Benediktsson flutti á sínum tíma Alþingi íslendinga frá þáv. utanrrh. Bandaríkjanna. Nú, þegar gengið er frá nýju samkomulagi um áframhaldandi hersetu á Íslandi, munu ugglaust ýmsir halda því fram, að ekki séu nú friðartímar, og má það að sjálfsögðu til sanns vegar færa, ef menn leggja þann skilning í hugtakið, að friðartímar renni þá fyrst upp, þegar öllum vopnaviðskiptum linni í veröldina. En þá hafa heldur aldrei ríkt friðartímar í heiminum. Það fór hins vegar ekki á milli mála, að samkv. skilningi þeirra, sem mæltu fyrir inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið árið 1949, ríktu þá, 1949, friðartímar að þeirra skilningi, og því var einmitt lögð svo rík áhersla á, að þátttökunni í NATO fylgdu engar kvaðir um hersetu. En hafi mátt kallast friðartímar árið 1949, þegar kalda stríðið var í hámarki og barist var viða um heim, þá eru svo sannarlega friðartímar nú. Ég minnist þess reyndar, að hæstv. utanrrh. vakti býsna oft athygli á einmitt þessum samanburði, meðan hann var utanrrh. í annarri og ég leyfi mér að segja betri ríkisstj. Þeir, sem í dag segja, að herinn verði að dveljast hér uns betri friður hafi komist á í veröldinni, vita annaðhvort ekki hvað þeir meina eða þeir meina í raun og veru að herinn skuli dveljast hér um alla framtíð. Okkur hefur mjög oft verið sagt, að við megum alls ekki láta herinn fara vegna þess, að svo ófriðvænlega horfi í heiminum. En það hefur líka borið allmikið og ekki síst upp á síðkastið á allt öðrum málflutningi og í raun og veru algerlega gagnstæðum af hálfu þeirra, sem eru talsmenn dvalar Bandaríkjahers hér á Íslandi. Þá hefur verið sagt sem svo, að einmitt vegna þess, hve sambúðin sé góð milli stórveldanna og þá fyrst og fremst milli risaveldanna tveggja og þau að nálgast samkomulag sín í milli um gagnkvæman brottflutning herja úr öðrum löndum, niðurskurð herafla, af þessum ástæðum megum við alls ekki trufla hinn góða gang mála hjá risaveldunum með því að ætla okkur sjálfum eitthvert eigið frumkvæði varðandi það að láta Bandaríkjaher fara frá Íslandi. Það er hið margumtalaða valdajafnvægi, sem ekki má raska samkv. þessari kenningu, sem oft er gripið til. Risaveldin, jafnt Sovétríkin sem Bandaríkin, hafa óspart notað þetta töfraorð, valdajafnvægi, til að viðhalda óbreyttu ástandi á áhrifasvæðum sínum. Það var með rökum valdajafnvægisins, að Sovétríkin sendu skriðdreka sína inn í Tékkóslóvakíu árið 1968, og það var líka m.a. í nafni valdajafnvægisins, að bandaríkjamenn kostuðu árum saman kapps um að sprengja Víetnam aftur á steinöld til að hindra, að kommúnistar næðu þar undirtökum. Sama réttlæting var vafalaust einnig að baki verka bandarísku leyniþjónustunnar við að kollvarpa lögmætri stjórn í Chile og efla þar fasista til valda. Það raskaði valdajafnvæginu í heiminum, að ríkisstj. andstæð Bandaríkjunum kæmist til valda og héldi völdum í Suður-Ameríku. En spurningin er þessi: Eiga smáþjóðirnar og þ. á m. við íslendingar að hafa eigið frumkvæði, taka sínar eigin ákvarðanir út frá sínum forsendum og út frá sínu mati á aðstæðum eða eiga þær að lúta sameiginlegri kenningu risaveldanna um valdajafnvægið, sem í engu megi raska, og láta sér þannig nægja hlutverk peðsins, sem leikið er með í valdatafli risaveldanna? Það er ljóst, hvert hlutverk okkur íslendingum er ætlað samkv. hinu nýja samkomulagi, sem hér er rætt um. Við Alþb.- menn teljum, að hvað sem líður hinu svokallaða valdajafnvægi risaveldanna, þá beri okkur íslendingum að neita að láta hluta lands okkar í té undir herstöð. Allar aðrar norðurlandaþjóðir hafa staðfastlega neitað að láta erlendum stórveldum slíka aðstöðu í té og vaxið af þeirri afstöðu. Auðvitað skiptir það engu máli í þessu sambandi, þótt t.d. danir og norðmenn haldi uppi málamyndaher sjálfir, sem við gerum sem betur fer ekki. Varla dettur nokkrum í hug, að þeir, sem á annað borð vilja hafa hér bandarískan her eða telja það nauðsynlegt, teldu hans siður þörf, þótt hér væri til staðar svo sem 1–2 þús. manna íslenskt varnarlið búið vopnum, ef það væri hliðstætt við málamyndaher dana og norðmanna. Það er ákaflega athyglisvert líka, að bæði danir og norðmenn hafa á undanförnum árum skorið stórlega niður útgjöld sín til hermála og stytt herskyldutímann verulega, danir úr 18 mánuðum í 8 þrátt fyrir harðvítug mótmæli herforingjanna í NATO og ákall þeirra um röskun valdajafnvægis, sem af þessu leiddi, Útgjöld dana til hermála eru t.d. nú um helmingi lægri hluti af heildarútgjöldum fjárl. en þau voru fyrir 6–7 árum og niðurskurðurinn á hernaðarútgjöldum í Noregi hefur verið litlu minni. Þetta er að sjálfsögðu til marks um það, að stjórnvöld þessara ríkja taka í reynd ekkert mark á boðskapnum um að ekki megi raska valdajafnvæginu. Og það eigum við íslendingar ekki heldur að gera. Það eru reyndar fleiri en norðurlandamenn, sem hafna röksemdunum um nauðsyn valdajafnvægisina, sem eigi að ganga fyrir öllu öðru. Á síðasta ári var samþykkt í öldungadeild Bandaríkjaþings till. um að fækka bandarískum hermönnum erlendis um hvorki meira né minna en 40% á þremur árum, Öldungadeild Bandaríkjaþings féll að vísu aftur frá þessari samþykkt stuttu síðar, en meiri hlutinn fyrir þeirri afturköllun byggðist á örfáum atkv. Þetta sýnir svo ljóslega sem verða má, að meira að segja innan Bandaríkjanna sjálfra er fjöldi stjórnmálamanna, um helmingur þm. í Öldungadeild Bandaríkjaþings, sem neita með öllu að beygja sig undir formúlu valdajafnvægisins, þá formúlu, sem okkur íslendingum er ætlað að byggja á okkar utanríkisstefnu í bráð og lengd. Engum heilvita manni dettur í hug, að skýringin á afstöðu um 50% bandarískra öldungardeildarþm. hvað þetta varðar, sem voru þeirrar skoðunar að það væri rétt að fækka bandarískum hermönnum erlendis um hvorki meira né minna en 40% á stuttum tíma, skýringin á afstöðu þessara manna væri sú, að þeir gangi erinda annarra stórvelda, eins og stundum heyrist nefnt hér á Íslandi um þá, sem senda vilja bandaríska herinn heim. Risaveldin tvö eru ekki þeir andstæðingar í alþjóðastjórnmálum sem menn vildu vera láta þegar bandaríski herinn var kvaddur hingað. Þau kjósa bæði að viðhalda óbreyttu ástandi, þar sem stór um hluta heimsins er skipt í áhrifasvæði þeirra beggja og hvert risaveldið um sig á sér hóp auðsveipra fylgiríkja. Sameiginlega hafa þau búið sér til formúluna um valdajafnvægi í því skyni að halda þjóðunum áfram í sömu spennitreyjunni. Það ætti að vera höfuðmarkmið íslenskrar utanríkisstefnu að brjótast út úr þessari spennitreyju. Með því að senda bandaríska herinn heim, gæfum við ákveðið fordæmi og legðum með því lið öllum þeim öflum, hvar sem er í heiminum, sem berjast fyrir framgangi þeirrar meginreglu, að herir stórvelda hafi ekki bækistöðvar í öðrum löndum. Sjálfra okkar vegna og vegna skyldu okkar í hópi þjóðanna teljum við alþb.- menn, að þá stefnu beri okkur íslendingum að taka upp hið allra fyrsta. Við teljum vitavert, að samkomulagið, sem gert var við bandaríkjamenn í haust um herstöðvamálið, skyldi ekki vera lagt fyrir Alþ., áður en frá því var gengið, og við vörum alvarlega við hættunni á því að þetta samkomulag verði til að festa herinn í sessi til frambúðar í landi okkar. En samkomulagið er ekki aðeins í algerri andstöðu við stefnu okkar alþb.- manna, heldur gengur það þvert á markaða stefnu annars stjórnarflokkanna, eins og rakið hefur verið í þessu mumr. Framsfl. hefur sem kunnugt er gert um það samþykktir á sínum flokksþingum hvað eftir annað á undanförnum árum að herinn skuli fara úr landinu. Svo furðulegt sem það er hafa hæstv. ráðh. Framsfl. nú hins vegar tekið að sér að framfylgja þveröfugri stefnu í þessu veigamikla máli, stefnu Sjálfstfl. um varanlega hersetu. Til þessa hafa þeir ekkert umboð kjósenda sinna. Meðan núv. ríkisstj. situr að völdum, er þess ekki að vænta, að snúið verði við af þeirri óheillabraut, sem farin er með þessu samkomulagi. Það er því fyrsta verkefni allra, sem vilja erlendan her burt frá Íslandi, að vinna að falli þessarar ríkisstj. Og Framsfl. þarf að læra þá lexíu, að hann sé sjálfum sér verstur, þegar hann tekur að sér að fylgja fram stefnu varanlegrar hersetu þvert gegn eigin samþykktum.



Herra forseti. Umr. þessar hafa eins og vænta mátti farið nokkuð á við og dreif, en ég hygg þó, að eftirtektarvert sé, að umr. hafa hnigið að uppgjöri milli fyrrv. stjórnarflokka innbyrðis fremur en að efni málsins sjálfs, hvort heldur er um breytingar á fyrirkomulagi íslenskra varna eða þá varðandi þörf á vörnum á íslandi. Um leið og ég vek athygli á þessu, þá finnst mér líka skylt að vekja athygli á því, þegar hv. 3. þm. Reykn. er að ræða þessi mál, þá hefur hann sérstaklega orð á því, að í málefnasamningi fyrrv. ríkisstj. hafi reyndar orðalagið verið óljóst að því er varðar varnarmál. Þetta vildu þeir alþb.-menn ekki viðurkenna meðan fyrrv. ríkisstj. sat að völdum. Það er enn fremur eftirtektarvert, að það gætti töluverðrar sjálfsgagnrýni, jafnvel sjálfsásökunar, hjá þessum hæstv. þm., þar sem hann var að tala um, að e.t.v. hefði eftirrekstur þeirra alþb.-manna ekki verið nægilegur á framkvæmd hins óljósa orðalags. En hvað snertir uppgjör við fyrrv. samstarfsflokk, þá læt ég þá um að kljást um það og geri það ekki frekar að umræðuefni. Eins og kom fram í ræðu utanrrh. hefur nú verið lokið við endurskoðun varnarsamningsins samkv. 7. gr. hans með þeim árangri, að engar breytingar hafa verið gerðar á samningnum og honum verður ekki sagt upp nema með 18 mánaða fyrirvara, eins og mælt er fyrir um í 7. gr. hans. Hins vegar hafa verið gerðar nokkrar breytingar á fyrirkomulagi varnanna í samræmi við stefnuskrá núv. ríkisstj., en þar eru einkum tvö atriði, sem máli skipta, ef ekki þrjú. Það er í fyrsta lagi aðskilnaður almenns flugs á Keflavíkurflugvelli og varnarstarfseminnar. Það er í öðru lagi búferlaflutningur allra varnarliðsmanna á varnarsvæðið eða Keflavíkurflugvöll. Og það er í þriðja lagi aukin þátttaka íslendinga í störfum þeim, sem innt eru af hendi á Keflavíkurflugvelli. Öll þessi atriði, sem stjórnarflokkarnir eru sammála um, horfa til bóta í framkvæmd varnarsamningsins og í því sambandi tel ég ekki ástæðu að fara mörgum fleiri orðum um þessar breytingar, en vil þó taka það fram að gefnu tilefni, að auðvitað er nauðsynlegt að hefja ýmsar framkvæmdir til að gera þessar breytingar að veruleika. Það má að vísu vera matsatriði, hvort hér er um stórframkvæmdir að ræða eða ekki. En hvort heldur menn vilja kalla þetta miklar eða litlar framkvæmdir, þá geta þær vissulega valdið röskun á efnahagslífi landsmanna, ef ekki er að gætt og fylgst með því, að þær dragi ekki til sín vinnuafl frá framleiðsluatvinnuvegum þjóðarinnar. Á það verður lögð áhersla. Þá hygg ég, að það sé að vilja flestra íslendinga, að sú fækkun eigi sér stað í varnarliðinu, sem samrýmanleg sé öryggi landsins, þannig að það sé ekki skert. Og sú fækkun gerir það nauðsynlegt, ef eftirlitsstarfsemi á áfram að halda frá Keflavíkurflugvelli, að íslendingar taki aukinn þátt í þeirri starfsemi, sem þar er unnin. ég tel aukna þátttöku íslendinga í þessari starfsemi hafa þannig tvíþætt gildi. Annars vegar verður þessi aukna þátttaka íslendinga í þessum störfum til þess að unnt er að fækka varnarliðsmönnum, og hins vegar er þátttaka íslendinga í ýmsum störfum á Keflavíkurflugvelli, m.a. og helst varðandi eftirlit um umferð umhverfis landið, til þess fallin að íslendingar sjálfir sinni þeirri sjálfsögðu skyldu að fylgjast með, hvaða umferð fer fram í loftinu yfir og umhverfis landið í sjónum, hvort heldur er ofan sjávar eða neðan sjávar í kringum landið. Ég er ekki smeykur við að þessi aukna þátttaka íslendinga í þessum störfum verði til þess að draga mátt úr íslenskum sjávarútvegi frekar en framkvæmdir þær, sem nauðsynlegar eru til að koma breytingunum á, heldur sé unnt að gera hvort tveggja, að koma í framkvæmd aukinni þátttöku íslendinga í störfum á Keflavíkurflugvelli og koma á breytingum þeim, sem það samkomulag, sem hér er á dagskrá, gerir ráð fyrir, án þess að draga mátt úr íslenskum sjávarútvegi eða öðrum atvinnuvegum landsmanna. Ræðumenn hafa gagnrýnt, að samkomulag það, sem hér um ræðir, sé lauslega orðað. Í því sambandi vil ég aðeins taka það fram, að varnarsamningurinn frá 1951, sem er til grundvallar þessu samkomulagi, er svo eindreginn og ákveðinn að öllu leyti, eins og raunar ég hygg að hv. þm. Kjartan Ólafsson hafi einmitt skýrt tekið fram, að réttur íslendinga er alger og sjálfstæður. Við þurfum ekki að spyrja bandaríkjamenn um, hvernig við viljum í raun og veru framkvæma varnarsamninginn, nema að svo miklu leyti sem við óskum eftir atbeina þeirra. Ef eitthvað er í því samkomulagi, sem við erum hér að ræða í dag, sem óljóst er og við þurfum að knýja á bandaríkjamenn að efna eða framkvæma, þá getum við með tilvísun til varnarsamningsins frá 1951 krafist þess, að þeir framkvæmi nefnt atríði samkomulagsins. Og ef það er svo mikilvægt, að það geti ráðið úrslitum um afstöðu okkar, þá getum við bent þeim á, að við höfum vald til þess bæði að krefjast endurskoðunar varnarsamningsins og uppsagnar, þannig að í þessu felst engin hætta, en er sjálfsögð kurteisisskylda, að í samningum sé gert ráð fyrir því, að tekið sé tillit til beggja samningsaðila. Það skýtur og nokkuð skökku við að heyra þá fulltrúa Alþb., sem hér hafa talað í dag, hafa uppi ýmsar getgátur um það, hvað fólgið sé í fyrirætlunum samkomulagsins um nánari samvinnu landhelgisgæslunnar íslensku, almannavarna og varnarliðsins. Þessir menn og málgagn þeirra hafa krafist þess, að varnarliðið tæki til varna, þegar erlend fiskiskip hafa brotið rétt á okkur íslendingum og tekið til við veiðar innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Ég vil taka það fram, að ég tel það algerlega óraunhæft og út í bláinn að setja slíka kröfu fram, því að varnarliðið eða þátttaka okkar í Atlantshafsbandalaginu getur ekki leyst innbyrðis ágreiningsatriði Atlantshafsbandalagsríkjanna sjálfra þeirra á milli. Því er væntanlega aukin samvinna á þessu sviði fyrst og fremst til þess fallin, að við sameiginlega fáum upplýsingar frá þeim og getum með þeim hætti betur gert okkur grein fyrir því, hverjir fara um okkar næsta nágrenni. Ég skal ekki fara nánar út í einstök atriði samkomulagsins. Ég býst við því að hæstv. utanrrh. geri það, að svo miklu leyti sem tilefni hefur gefist til og fsp. hefur verið til hans beint. En ég vil taka það fram, að með þessu samkomulagi stendur óskert og óhaggað, að íslendingar eiga rétt til þess með einhliða yfirlýsingu að segja varnarsamningnum upp, þegar þeir telja hann ekki lengur nauðsynlegan. Við sjálfstæðismenn höfum haldið því fram, allt frá því að varnarsamningurinn var gerður 1951, að það yrði að fara eftir mati á aðstæðum á hverjum tíma, hvort varnarlið dveldist hér á landi eða ekki. 1949 og 1951 var var það skýrt þannig, að hér á landi skyldi ekki vera her á friðartímum. 1951 var styrjöld í Kóreu talin verða til þess, að nauðsynlegt væri að hafa hér varnarlið, þ.e.a.s. styrjaldarátök í Kóreu voru talin verða til þess, að um ófriðartíma væri að ræða Frá lokum síðustu heimsstyrjaldar hafa brotist út átök og styrjaldir 54 eða 55 sinnum og samkv. því hafa sjaldan eða aldrei verið friðartímar í heiminum samkv. upprunalegri skilgreiningu, þegar við gengum í Atlantshafshandalagið og þegar við gerðum varnarsamninginn 1951. Og samkv. þeirri skilgreiningu eða samanburði væru ekki heldur friðartímar nú. En Bjarni heitinn Benediktsson, sem hv. þm. Kjartan Ólafsson vitnaði til áðan, skilgreindi einnig friðartíma og benti á, að vegna tækniframfara og breytinga í hernaðartækni, væri ekki rétt að miða við hugtakið friðartímar, heldur yrði að meta og vega aðstæður á alþjóðavettvangi hverju sinni, þegar menn tækju afstöðu til þess, hvort hér væri þörf varnarliðs eða ekki. Þetta er stefna Sjálfstfl. Sjálfstfl. telur það skyldu íslensku þjóðarinnar, ef hún vill vernda sjálfstæði sitt og öryggi, að meta það og vega hverju sinni, hvort þörf er á varnarliði hér á landi eða ekki. Og þegar það er gert, þá er hollt og rétt að hafa í huga hvaða hlutverki varnarliðið á að gegna. Það á í fyrsta lagi að stuðla að því að friður og friðarástand haldist í okkar heimshluta og koma í veg fyrir að árás verði gerð á landið. Það á í öðru lagi að reka héðan flug til eftirlits með siglingum í og á hafinu kringum landið og fylgjast með ferðum ókunnra flugvéla um íslenskt flugstjórnarsvæði svo og erlendra skipa ofan og neðan sjávar til að tryggja tímanlegar upplýsingar m.a. um hernaðarleg umsvif. Og það á í þriðja lagi, ef svo illa tekst til að með því er talið var áður tekst ekki að tryggja frið, að veita þá viðnám gegn árás á landið, ef gerð yrði, og halda uppi vörnum þar til frekari liðsauki berst. Ég hygg, að meiri hluti íslensku þjóðarinnar hafi goldið samþykki sitt við þessum sjónarmiðum í kosningunum í vor og það hafi hvorki verið meiri hl. á Alþ. því, er lét af störfum á s.l. vori, né á því Alþ., sem nú situr að störfum, fyrir því að gera Ísland varnarlaust. Að þessu leyti er Alþ. spegilmynd af skoðunum þjóðarinnar sjálfrar, eins og vera ber í lýðræðisríki. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. kemur fram það markmið, að Keflavíkurstöðin geti gegnt hlutverki sínu í samræmi við öryggishagsmuni Íslands á hverjum tíma. Í kosningastefnuskrá sjálfstæðismanna í utanríkis- og varnarmálum var tekið fram, að eitt af meginhlutverkum ríkisstj. væri að gera þjóðinni á hverjum tíma rækilega grein fyrir því, hvaða ytri atvik ráði mestu um öryggishagsmuni hennar. Ég tel, að með samkomulagi því, sem nú er gert við Bandaríkjastjórn, hafi skapast grundvöllur fyrir því, að stöðug athugun á varnar- og öryggishagsmunum landsins geti farið fram innan ramma varnarsamningsins og þannig sé unnt að breyta fyrirkomulagi varna á hverjum tíma, eins og best samrýmist hagsmunum íslendinga. En auk þess er það skylda stjórnvalda og ég tel það skyldu núv. ríkisstj. að fylgjast svo með atburðarás og viðhorfum á alþjóðavettvangi, að unnt sé að hafa þessi mál öll í stöðugri endurskoðun og breyta um ýmislegt í framkvæmd varnarsamningsins, þegar ástæða þykir til. Ef við leiðum hugann að því, hvað það er, sem við íslendingar þurfum að kanna í þessu sambandi sérstaklega, þá hygg ég, að það fari ekki á milli mála, að það sé fyrst og fremst, að við verðum að fylgjast með umferð umhverfis landið. Við verðum að vita um það, hverjir fara um okkar næsta nágrenni. Í þessu sambandi er ómetanlegt það starf, sem rekið er frá Keflavíkurflugvelli og af Atlantshafsbandalaginu. Við getum ekki gert okkur grein fyrir því, íslendingar, hvaða hættur steðja að öryggi okkar, ef við höfum ekki fullkomnar upplýsingar og yfirlit yfir þá og þau tæki, sem eru á ferð og á sveimi umhverfis okkar land. Þá hlýtur það að vera skylda okkar að fylgjast svo með alþjóðastjórnmálum, að við gerum okkur grein fyrir því, hvort á hverjum tíma sé um hættuástand að ræða eða ekki. Ég held, að ég ýki ekki, að frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar hafi stjórnmálamenn og fréttamenn sjaldnast verið jafnsvartsýnir um horfur og um þessar mundir. Þessi svartsýni stafar ekki fyrst og fremst af því, að spennan hafi aukist milli austurs og vesturs, heldur af því, að þrátt fyrir samkomulagsumleitanir milli austurs og vesturs hefur ekki tekist að ná neinum áþreifanlegum árangri, nema þeim árangri sem nýorðinn er í samningum milli rússa og bandaríkjamanna varðandi eftirlit með framleiðslu og notkun kjarnorkuvopna. Ef við lítum á árangur öryggismálaráðstefnu Evrópu eða funda um gagnkvæman og sameiginlegan samdrátt herja í Mið-Evrópu, þá hefur sá árangur verið sorglega lítill. Það má hins vegar gleðjast yfir því, að Austur og Vestur talast við, og það er fyrsta skilyrðið til þess að samkomulag náist. Við íslendingar stuðlum svo best að því að árangur náist í þeim samningaviðræðum, að við tökum fullkominn þátt í varnarbandalagi Atlantshafsríkjanna, þar til áþreifanlegur árangur er kominn í ljós. Það má tala fjálglega um það, að jafnvægi í alþjóðastjórnmálum hafi ekki gildi fyrir fámenn ríki. ég hygg, að við, sem erum sjálfstætt ríki, hljótum að óska eftir því að jafnvægisleysi verði ekki til þess að við missum okkar sjálfstæði. En það er vissulega hætta á því, ef tómarúm skapast hér á Íslandi, að sterk öfl mundu þá flæða að landinu, svo að ekki sé sagt yfir landið. Ég held líka, að svartsýni manna á viðhorfin í alþjóðastjórnmálum eigi rætur sínar að rekja til ástandsins í efnahagsmálunum, til olíuvandamálsins, sem gerir það að verkum, eins og ég hygg að við öll, sem hér sitjum inni, gerum okkur grein fyrir, að setið er á sprengju í Mið-Austurlöndum nær og hvaða dag sem er getum við vaknað upp við það, að þar hafi styrjöld brotist út, og þegar styrjaldarbál er kveikt á einum stað, er ekki að vita hve mikið það kunni að breiðast út. Ég skal ekki hafa þessi orð öllu lengri. En ég skal þó taka það fram að gefnu tilefni, að frændþjóðir okkar, danir og norðmenn, hafa ekki eingöngu talið óþarfa að hafa erlent varnarlið vegna þess að þeir hafa sinn eigin her, heldur og vegna þess að vegna legu sinnar eru þessi ríki í nánari tengslum við önnur Atlantshafsbandalagsríki heldur en við, sérstaklega þó danir. Hvað norðmenn snertir er stöðugt um að ræða heræfingar, varnaræfingar og heimsóknir frá bandalagsríkjum innan Atlantshafsbandalagsins, sem gerir það að verkum, að um sama gagn er að ræða og ef erlent varnarlið væri þar. Um það viðhorf í lýðræðisríkjum að vilja draga úr hernaðarútgjöldum og stærð herja er það að segja, að þetta er eðlilegt viðhorf. Það er sama viðhorf og hjá okkur íslendingum að vilja helst vera lausir við erlent varnarlið héðan af landi. Að þessu leyti mega lýðræðisríki gæta sín að sofna ekki á verðinum, þeim verði sem nauðsynlegt er að halda til þess að tryggja sjálfstæði og öryggi landanna. Í einræðisríkjum er ákaflega einfalt fyrir valdhafana að segja þegnunum, hvað þeir verði á sig að leggja til þess að halda vígbúnaðarkapphlaupinu áfram og skara fram úr í því. Þar er einræðisherrann alvaldur og hann getur skammtað mönnum brauð og smjör og daglegar lífsþurftir. Í lýðræðisríkjum verður það ekki svo. Þar þarf fólkið sjálft að vera sér þess meðvitandi að þörf er aðgæslu, þörf er að vera á verði. Og meðan einræðisríki er til, sem yfir vopnavaldi búa, þá eru lýðræðisríki ekki óhult. Við þurfum ekki annað en rifja upp söguna hvernig önnur heimsstyrjöldin komst af stað. Við hefðum þá gjarnan viljað að lýðræðisríkin hefðu verið á verði og eytt meiru í hernaðarútgjöld. Við erum þeirrar skoðunar og þeirrar sömu skoðunar voru flokksbræður hv. þm. Gils Guðmundssonar og Kjartans Ólafssonar fyrir seinni heimsstyrjöldina, að hefðu lýðræðisríkin þá verið á verði, þá hefði e.t.v. ekki komið til þeirrar styrjaldar og nasisminn ekki orðið sá ógnvaldur og bölvaldur sem raun bar vitni í annarri heimsstyrjöldinni. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leggja áherslu á það, sem hér hefur verið á minnst, að það er nauðsyn að íslendingar reyni eftir fremsta megni að ná sem mestri samstöðu í meðferð utanríkismála sinna. Það á ekki að nota utanríkismálin sem tæki eða vopn í baráttu flokkanna innanlands. Við eigum að hefja okkur upp yfir það að gera utanríkismálin á ábyrgðarlausan hátt að bitbeini í innanríkismálabaráttu okkar. Þegar við leitum sem víðtækastrar samstöðu meðal þjóðarinnar, þá held ég að það fari ekki á milli mála, að takmarkið hljóti að vera að vernda sjálfstæði og öryggi landsins. Hér á Alþ. eru fulltrúar 5 stjórnmálaflokka. Ég hygg að það sé hægt að segja að þrír þeirra hafi skýra og ákveðna afstöðu til þess, að þátttaka í varnarbandalagi Atlantshafsríkjanna sé íslendingum nauðsynleg. Jafnvel mun hluti fjórða stjórnmálaflokksins vera sömu skoðunar. Það er aðeins einn stjórnmálaflokkur hér á Alþingi íslendinga, sem telur það ekki þjóna sjálfstæðishagsmunum íslendinga. Í þessum efnum er því mjög viðtæk samstaða meðal íslendinga hvað snertir þátttökuna í Atlantshafsbandalaginu. Og ég hygg að varðandi spurninguna um dvöl varnarliðs á Íslandi sé einnig töluverð samstaða meðal þessara flokka. Við teljum eðlilegt og sjálfsagt, að hér séu varnir í landinu fyrst um sinn, en síðar kunna leiðir að einhverju leyti að skilja, hvernig meta skuli viðhorfin í alþjóðastjórnmálum að þessu leyti, hve miklar varnirnar skuli vera, hve viðtæk þau varnar- og eftirlitsstörf, sem héðan eru rekin, eða hvernig þeim skuli háttað. Við skulum fremur leita samstöðu að þessu leyti, þessir 3 stjórnmálaflokkar og jafnvel 4 stjórnmálaflokkar, sem hér eiga fulltrúa á Alþ., heldur en gera mikið úr því sem kann að skilja á milli okkar í einstökum túlkunaratriðum eða matsatriðum á þessu sviði. Á þessum grundvelli hygg ég að unnt sé að ná víðtækri þjóðarsamstöðu í varnar- og öryggismálum, sem er skilyrði fyrir því að við getum tryggt sjálfstæði okkar í framtíðinni.



Herra forseti. Ég hafði á s.l. vetri töluverð afskipti af stefnumótun í þessu máli og með tilliti til þess sýnist mér erfitt að sitja og gera ekki grein fyrir afstöðu minni til þess nú. Það er reyndar fljótgert, hún er óbreytt. En ég vildi einnig nota tækifærið og styðja við bakið á hæstv. utanrrh. og leggja áherslu á það, að afstaða Framsfl. til þessa máls er óbreytt. Mig langar jafnframt í örfáum orðum að gera grein fyrir afstöðu minni á breiðum grundvelli til þessa máls. Ég eins og aðrir framsóknarmenn legg ríka áherslu á vinsamleg viðskipti við allar þjóðir. Við teljum það ekki á okkar færi eða okkar eðli að flokka þjóðir eftir þeim stjórnarháttum, sem þær kunna að hafa valið sér. Við leggjum hins vegar ríkasta áherslu á góð viðskipti við vestrænar þjóðir, teljum það eðlilegt vegna staðsetningar okkar á þeirra svæði vegna menningartengsla og mikilla viðskipta. Afstaða okkar til Atlantshafsbandalagsins er einnig ljós. Við teljum eðlilegt að eiga samleið með Atlantshafsbandalagsþjóðunum. Við teljum það af þeirri sömu ástæðu sem ég nefndi áðan. Ég vil einnig vekja athygli á því að Atlantshafsbandalagið hefur að verulegu leyti breytt um einkenni á undanförnum árum. Það hefur í vaxandi mæli hafið alls konar starfsemi, sem er ekki hernaðarlegs eðlis, og ég er sannfærður um að þátttaka okkar í þeirri starfsemi er okkur mikilvæg. Afstaðan til varnarsáttmálans er hins vegar nokkuð breytileg, það skal viðurkennt. Hún er sannarlega mjög mismunandi í stjórnarflokkunum, sem nú ráða. Ég fyrir mitt leyti tel það ákvæði varnarsáttmálans mikilvægast, sem segir að hér skuli ekki vera her á friðartímum. Ég er þeirrar skoðunar og ég leyfi mér að fullyrða að mikill meiri hl. Framsfl. er þeirrar skoðunar, eins og glögglega hefur komið fram á margendurteknum samþykktum Framsfl, á flokksþingum, að varanleg herseta væri það krabbamein í íslenskum þjóðarlíkama, sem við fáum ekki búið við. E.t.v. segir einhver, eins og oft hefur heyrst nefnt: Hvað er við það að athuga, þótt nokkrir hermenn sitji suður á Miðnesheiði? Ég held, að ég lýsi afstöðu minni einna hest með því að vísa í ágætan leiðara Morgunblaðsins um sjónvarpsmálið í sumar, þar sem sagt var á ágætan máta: Það er skylda hverrar frjálsrar þjóðar að takmarka athafnafrelsi annarra þjóða innan sinna vébanda. - Ég held að íslensk æska megi ekki alast upp við það að varanleg herseta sé okkur nauðsynleg. Þarna skilja leiðir. Við framsóknarmenn reyndum eins og við áttum frekast kost á s.l. árum að gera okkur grein fyrir því hvort friðartímar væru. Ég fyrir mitt leyti skoðaði ástandið eins og ég frekast mátti, og ég komst að þeirri niðurstöðu, að það væru meiri friðartímar nú en hafa verið nokkru sinni frá því að við gengum í þetta bandalag. Hæstv. forsrh. ræddi hér áðan um skilgreiningu á friðartímum. Reyndar fékk ég ekki skilið hver sú skilgreining var. Og ég hygg satt að segja að það sé ákaflega erfitt að skilgreina friðartíma. Mér skildist, að það séu ekki friðartímar, þótt hvergi sé barist. Ég verð að viðurkenna að þetta er það lengsta sem ég get gengið. Mér sýnist það raunar eina skilgreiningin, sem okkur er stætt á. Þó er þar gengið nokkuð langt, því að fáir munu þeir tímar að ekki séu vopnaviðskipti einhversstaðar í okkar heimi. Þó hygg ég, að nú sé það næst þessu, jafnvel þótt langtum lengra sé leitað en til ársins 1949. Mín afstaða var því byggð á þeirri skoðun, sem ég gat best gert á ástandi í heiminum með tilliti til þessa ákvæðis varnarsáttmálans, að hér skuli ekki vera her á friðartímum. Og ég komst að þeirri niðurstöðu og ég er enn þeirrar skoðunar, að nú sé sannarlega sá tími kominn að þetta ákvæði varnarsáttmálans skuli koma til framkvæmda að nýju. Ég verð að segja að afstaða bandalagsþjóða okkar olli mér sárum vonbrigðum, því að ég ætlast til meira af þeim. Þetta hefur sannarlega vakið ýmsar spurningar. Ætla þær ekki að standa við það ákvæði sem þær skrifuðu undir 1951, að hér skyldi ekki vera her á friðartímum? Er þetta meiningarlaust ákvæði í þeirra huga? Og ég verð að segja það út af ræðu hv. þm. Kjartans Ólafssonar áðan, að ég get vel skilið að sú spurning hljóti að vakna, hvort við íslendingar séum ekkert annað en lítið peð á taflborði stórveldanna. Ég undanskil þar engin stórveldi og engin veldi. Og þótt það sé raunar bannorð að blanda saman landhelgisdeilunni og varnarsáttmálanum, eru þó skyldar þjóðar sem eiga þar hlut að máli. Og ég fæ ekki séð annað en afstaða Vestur-Þjóðverja nú til okkar sýni mjög augljóslega að við erum ekkert annað en lítið peð á efnahagstaflborði þeirrar þjóðar. Þessu peði verður fórnað, ef það hentar hagsmunum hennar. Ég held, að við íslendingar verðum að gera okkur glögga grein fyrir þessu og gera okkur grein fyrir því, hvar við stöndum, þótt við vegna stöðu okkar og afstöðu, viðskiptakjara, menningartengsla teljum eðlileg samskipti okkar við þær nágrannaþjóðir sem í kringum okkur eru og kallast vestrænar þjóðir. Ég held, að við megum ekki ganga blindir til þess leiks. Ég held, að það sé nauðsynlegt, að við göngum sjáandi til þess samstarfs. Afstaða bandalagsþjóðanna og m.a. bandaríkjamanna til ákvæða varnarsáttmálans frá 1949 vekur einnig upp þá spurningu í mínum huga, sem ég hef aldrei fengið svarað, hvort einhver sú afstaða hér á vellinum sé orðin þessum þjóðum svo mikilvæg nú að þær megi ekki missa hana. Oftast þegar á þetta er minnst heyrist hvíslað að það sé kafbátaeftirlitsstöðin, sem þar er komin upp, hana má víst alls ekki nefna. Hvernig komst þessi kafbátaeftirlitsstöð á fót? Ef það var ætlun okkar íslendinga að standa við ákvæði varnarsáttmálans frá 1951, af hverju leyfðum við að sú aðstaða skapaðist þar sem gerir þennan völl e.t.v. - ég veit það ekki - nálægt því ómissandi fyrir varnarkerfi vestrænna þjóða? Ef við meintum eitthvað með þessu ákvæði frá 1951, áttum við að gæta þess vandlega að ekki yrði sköpuð sú aðstaða sem ekki mætti tapast. Ég hef ekki fengið svar við þessari spurningu. En e.t.v. geta einhverjir, sem voru við völd á þeim tíma þegar þetta var gert, svarað henni. Ég ætla ekki að tala langt mál um þetta. Ég ætla að segja sem allra minnst um stjórnarsáttmálann að þessu leyti. Ég vil þó gjarnan taka það fram, að ég fyrir mitt leyti hefði heldur kosið að í stjórnarsáttmálanum hefði verið hreinlega tekið fram, að flokkarnir, sem að ríkisstj. standa, eru ekki sammála um varnarmálin, og ég hefði talið eðlilegast, að það hefði ekki verið látið kyrrt liggja. Þetta er staðreynd sem alþjóð má gjarnan vita og veit og hefur margsinnis verið ítrekað. En sú leið var valin fremur að reyna að ljúka þessu máli, a.m.k. að sinni, með þeim samningi sem nú hefur verið gerður. Um samninginn sjálfan ætla ég ekki heldur mikið að segja. Mér sýnist hann vera ákaflega lítilfjörlegur satt að segja og skipta litlu máli. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. forsrh. áðan, að orðin, sem báðir aðilar geta sætt sig við breyti í engu 4. gr. varnarsáttmálans, sem er skýlaus að því leyti, að ákvörðunarvaldið sé hjá okkur íslendingum. Ég vona, að viðsemjendur okkar, bandaríkjamenn, skilji þetta einnig svo. Hér eru einnig önnur ákvæði, sem forvitnilegt væri að fá upplýsingar um, eins og t.d. um flugstöðvarbygginguna. Er það í raun og veru orðin ákvörðun að byggja slíkan - ég vil nefna það fílabeinsturn á Keflavíkurflugvelli í gerbreyttri aðstöðu millilandaflugs? Ég lenti fyrir nokkrum árum vegna óveðurs á Gander og þeir byggðu slíkan turn sem stendur svo til auður, en skrautlegur og fallegur og notast ekki. Hefur það í raun og veru verið skoðað, svo að viðunandi sé, hvort flugsamgöngur á Norður-Atlantshafi muni ekki þróast svo, að slík flugstöð sem kostar okkur þúsundir milljóna þegar allt er talið verði óþörf ? Ég vil einnig segja það í sambandi við störf íslendinga á Keflavíkurflugvelli í auknum mæli, að ég fyrir mitt leyti er ekki hlynntur þeirri stefnu. Ég tel hana varhugaverða með tilliti til þess ákvæðis, sem ég hef oft nefnt, að við viljum að herinn fari brott svo fljótt sem unnt er. Það er alveg rétt, að Framsfl. hefur annað slagið ályktað svo. Hann gerði það 1967 á sínu flokksþingi, en að vísu felldi það út 1971 og aftur nú, þannig að afstaða til þessa hefur verið nokkuð á reiki. Ég vil svo að lokum aðeins ítreka það enn einu sinni, að stefna okkar framsóknarmanna, a.m.k.mikils meiri hl. Framsfl., er óbreytt með tilliti til varnarsáttmálans. Þetta kemur mjög greinilega fram í samþykkt síðasta flokksþings, sem ítrekar og undirstrikar samþykkt flokksþingsins frá 1971 um það, að hér skuli ekki vera her á friðartímum og hann skuli hverfa brott í áföngum. Ég get aðeins sagt, að það er einlæg von mín, að það rofi til og við fáum losað okkur við þennan her á meðan ástandið í heiminum er þannig að það sé okkur kleift. Raunar var það athyglisvert sem kom hér fram áðan um afstöðu bandaríkjaþingmanna til þessara mála, því að staðreyndin er sú, að á Bandaríkjaþingi er vaxandi hópur nýrrar kynslóðar sem er mjög andvígur þeirri stefnu sem bandaríkjamenn hafa fylgt um erlendar herstöðvar. Það skyldi nú ekki fara svo að það rofi til þar fyrr en hjá okkur. Það er von mín að við verðum á undan.



Nú er á mælendaskrá utanrrh. og hann talar sennilega mjög stutt og þá er hægt að ljúka þessum fundi fljótlega, ef fleiri kveðja sér ekki hljóðs. Ég vildi láta hv. þm. vita af þessu. Það er því möguleiki, ef enginn kveðu;r sér hljóðs, að ljúka fljótlega fundi.



Herra forseti. Ég skal taka það til greina að eyða ekki tíma þm. meira en þörf er á. - Það er ósköp eðlilegt og ég gekk ekki að því gruflandi að það mundi verða mjög skiptar skoðanir um það samkomulag sem ég hef hér kynnt, og ég verð að segja það að umr. hafa verið málefnalegar um málið. Þess vegna mun ég ekki gera neitt til þess að kveikja neitt bál hér um þessi viðkvæmu og vandasömu mál, en ég vona að þm. fyrirgefi mér það þótt ég segi nokkur orð og víki að nokkrum þeim atriðum sem fram hafa komið m.a. vegna þess að til mín hefur verið beint fsp. sem ég tel mér skylt að svara. Ég vík þá fyrst að máli hv. 3. þm. Reykn., Gils Guðmundssonar, og ég hygg, að með því að svara nokkrum atriðum í ræðu hans geti ég kannske látið þar við sitja, því að mörg þau atriði, sem síðar komu fram, eru einmitt hluti af hans máli. Hann hóf mál sitt á því að segja að stefna Framsfl. hafi veríð fyrir borð borin í stjórnarsamstarfinu að því er utanríkismálin varðar. Þetta er að nokkru leyti rétt. Eins og hv. 2. þm. Vestf. gat um er stefna Framsfl. sú, að varnarliðið eigi að fara burt héðan í áföngum, hefur verið það lengi og var áréttuð á nýafstöðnu flokksþingi. En engu að síður tel ég, að í samkomulaginu og í stefnuskrá ríkisstj. séu þó nokkur atriði sem framsóknarmenn geti mjög vel fellt sig við, enda kom það fram á því flokksþingi sem ég áður greindi frá, og það eru þau atriði, að nokkur hluti hersins fari. Að vísu taka íslendingar störfin að sér í staðinn, það er að aðskilnaður verði milli herflugs og farþegaflugs, og það er að varnarliðið verði einangrað og búi í eigin húsnæði á tilteknu svæði. Það er ekkert nýtt í því að í samstjórnum þurfi flokkar að sveigja stefnu sína nokkuð, eins og við höfum orðið að gera nú. Þess gat hv. þm. Gils Guðmundsson sjálfur, að Alþb. hefði 1971 orðíð að sveigja nokkuð af leið sinni til þess að ná samstarfi við þáv. samstarfsflokk. Ég segi það ekki honum til lasts, heldur til hróss. En þetta er svona, við lendum í þessu af og til ýmsir að geta ekki fengið fram allt sem við óskum. Hv. þm. sagði, að það væri vitagagnslaust að spyrja hernaðarsérfæðinga um það, hvort hernaður væri nauðsynlegur, það væri eins og að spyrja landabruggara að því hvort ekki ætti að halda áfram að brugga. Þetta er út af fyrir sig snjöll samlíking og ég er ekki frá því að það megi finna henni nokkurn stað. En ég bendi bara á það í þessu sambandi, að samkv. ákvæðum varnarsáttmálans frá 1951 er það skylda þess ríkis, sem óskar endurskoðunar, að leita umsagnar NATO-ráðsins um þýðingu varnarstöðvarinnar, og það var eingöngu það sem við vorum að gera, en ekki kannske endilega að búast við því að við fengjum þau svör, að varnarstöðin væri óþörf og allt það, sem þessir menn eru að gera, væri nánast út í loftið. Till. ríkisstj. frá í mars 1974, frá í mars í vor, voru að mínum dómi mjög góðar. Ég hefði gjarnan viljað halda áfram að reyna að vinna að framgangi þeirra. En staðreyndin er bara sú, eins og hér hefur verið bent á af ýmsum, að þær hlutu ekki náð fyrir augum kjósenda. Það var ekki þingfylgi fyrir því að framfylgja þeirri stefnu, sem ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar markaði. Og þá stóð Framsfl. frammi fyrir þeirri spurningu, hvað gera skyldi vegna annarra mála. Þetta hef ég áður sagt og er ekkert nýtt í þessu og ég ætla ekki að fara að kveikja upp neinar umr., þótt ég rifji þetta upp, sem ég hef oft sagt áður, að það var vegna annarra mála fyrst og fremst sem Framsfl. gekk til samstarfs við Sjálfstfl. og sveigði af leið í varnarmálum. Ég tel alveg ástæðulaust að draga neina dul yfir það og geri það ekki. Ég held hins vegar, að það hafi ekki verið rétt, sem hv. 3. þm. Reykn. sagði, að af hálfu Framsfl. hafi aldrei verið léð máls á annarri ríkisstj. en þeirri, sem nú starfar með Sjálfstfl. Ég a.m.k. gekk til samningaviðræðna við Alþb., Alþfl. og SF í góðri trú og með góðan vilja um að slík stjórn gæti komist á. Hún komst ekki á, og ástæður þess mun ég ekki rifja upp hér, þar sem ég mun væntanlega halda síðustu ræðuna í þessu máli, en hins vegar væri mér það ekkert óljúft við annað tækifæri að fara um það nokkrum orðum. Þá vil ég enn einu sinni neita því fyrir mitt leyti, að ég hafi svikið loforð um það, að samkomulag skyldi lagt fyrir Alþ. Þegar ég viðhafði þessi ummæli hafði ég ávallt í huga annaðhvort breytingu á varnarsamningnum frá 1951 eða uppsögn hans. Hvorugt hefur nú skeð, heldur hefur það gerst að samkomulag um tilteknar breytingar á fyrirkomulagi varnanna er gert innan ramma varnarsamningsins frá 1951. Þetta atriði tel ég að ekki þurfi að leggja fyrir Alþ. og hef aldrei talið, enda sýnir fortíðin, að aðrir hafa veri sömu skoðunar í því efni. Ég get ekki fallist á þá skoðun að verið sé að búa í haginn fyrir langvarandi hersetu með þessu samkomulagi, og ég bendi á það alveg ákveðið enn þá einu sinni, að það eina, sem breyst hefur varðandi 7. gr. varnarsamningsins, er það, að til þess að koma henni aftur í gang þurfa að líða að nýju 6 mánuðir. Það er eini tíminn, sem íslendingar hafa tapað við þá samningsgerð eða samkomulagsgerð, sem hér um teflir. Ef aðstæður breyttust þannig hér, að meirihlutavilji væri fyrir því að segja samningnum upp eða flytja varnarliðið burt með samkomulagi, þá eru það 6 mánuðir, sem hér er um að ræða. Við höfum ekki bundið þjóðinni neina framtíðarbagga, og viðmiðun um 10 ára viðhald á Keflavíkurflugvelli á ekki við í þessu sambandi, þar sem ákvæði 7. gr. eru ótvíræð. Það er hins vegar gert ráð fyrir því og við hljótum að gera ráð fyrir því, að Keflavikurflugvöllur haldi áfram að vera til þó að varnarliðið fari, og í augum þeirra, sem vilja og eru hlynntir aðild að NATO, er eðlilegt, að Keflavíkurflugvöllur sé í góðu lagi og hann sé tiltækur fyrir NATO, eins og ráðgert var í upphaflega samkomulaginu frá 1949, þegar framlag Íslands átti að vera það að sjá fyrir aðstöðu á Íslandi ef þörf yrði fyrir hana. Það er þessi aðstaða, sem við erum að tala um, það er verið að tala um að halda Keflavíkurflugvelli í fyrsta flokks standi. Það má segja, að ýmislegt orðalag í samkomulaginu sé með fyrirvörum. Það er alveg rétt, sem hv. þm. hafa bent á, það eru fyrirvarar. Fyrirvararnir eru þeir, eins og hv. þm. Benedikt Gröndal, ef mig misminnir ekki, benti á, að framkvæmdavaldið í Bandaríkjunum er háð fjárveitingavaldinu og verður að sækja um fjárveitingar. Utanrrh. verður að sækja um fjárveitingar og varnarmálaráðuneytið verður að sækja um fjárveitingar til Bandaríkjaþings til þess að uppfylla þær skuldbindingar, sem það hefur undirgengist í þessu samkomulagi, og þeir vita sem er, að þeir hafa ekki meiri völd yfir fjárveitingavaldinu en svo að þeir verða að hafa þessa fyrirvara á. Ég tel hins vegar engan vafa á því að þessar fjárveitingar muni fást, - ég tel engan vafa á því. En fyrirvarinn er þarna, það er rétt. Þá hafa hv. þm. Gils Guðmundsson, 3. þm. Reykn., og hv. 5. landsk. þm. talað um E-lið bókunarinnar, hvað í henni felist, hvað felist í því, að það á að vera samvinna við flugmálastjórn, landhelgisgæslu og almannavarnir, og spyrja að því, hvort Bandaríkin eigi að taka að sér einhverja þætti þessarar starfsemi. Svo er alls ekki. Það, sem við er átt, er fyrst og fremst að flugið verði í náinni samvinnu, flugafgreiðslan, flugstjórnin á Keflavíkurflugvelli, með hliðsjón af þeirri skiptingu farþegaflugs og hernaðarflugs sem ráðgerð er. Það geta verið margar spurningar og mörg úrlausnarefni, sem vakna við það, að þessi aðskilnaður á að fara fram, og þessi bókun er sett inn samkv. kröfu okkar íslendinga. Um Landhelgisgæsluna er það að segja, að ég fyrir mitt leyti a.m.k. hef hug á því að Landhelgisgæslan taki að sér björgunar- og leitarflugíð, sem varnarliðið hefur nú með höndum, og það gæti orðið til mikillar aðstoðar við framkvæmd þess atriðis, ef gott og náið samkomulag og samstarf yrði við varnarliðið að þessu leyti. Og almannavarnir lúta að náttúruhamförum. Ég tel fyrir mitt leyti, - menn kann að geta greint á um það, - að það sé eðlilegt að nota sér slíka aðstöðu sem varnarliðið ræður yfir, þegar náttúruhamfarir ber að höndum, og ég hygg að það séu fáir íslendingar, sem vilja vanþakka t.d. framlag varnarliðsins þegar Vestmannaeyjagosíð stóð yfir. Já, hv. þm. Gils Guðmundsson talaði um að það væri óæskileg samskipti hers og þjóðar. Ég er þessu algerlega sammála og að mínu mati stefnir samkomulagið að því að bæta úr því með því að einangra herinn og láta hann búa innan vallarsvæðisins. Það er að vísu nokkur eftirsjón að 420 mönnum frá fiskvinnslu til þess að fara að taka að sér störf sem herinn hefur rækt. Ég skal viðurkenna það, að ég vísa til þess sem forsrh. sagði um það atriði áðan, að það yrði reynt að haga þessari breytingu sem haganlegast, þannig að hún kæmi sem minnst við atvinnuvegina. Ég er þó ekki viss um að allt þetta fólk yrði tekið frá fiskvinnslunni, þótt það fengist, og ég minnist þess að í till. fyrrv. ríkisstj. var einnig gert ráð fyrir því að nokkrir íslendingar tækju við störfum af varnarliðinu, þar sem við buðumst til þess í því samkomulagi að taka að okkur rekstur radarstöðvanna í Grindavík og Höfn í Hornafirði. Þar er að vísu um fámennari hóp að ræða heldur en hér um teflir, en engu að síður var stefnan í svipaða átt. Ég vil svo endurtaka það, að endurskoðun á varnarsamningnum og fyrirkomulagi varnanna á að vera viðvarandi. Það er aðeins endurskoðunin samkv. 7, gr., sem fallið er frá að þessu sinni, en samkomulag er um það, að fyrirkomulag varnanna sé í stöðugri endurskoðun. Ég vona að við getum haldið þannig á þeirri endurskoðun, að breytingarnar verði íslendingum til hagsbóta, og að því mun reynt að stefna. Ég mótmæli því sem hv. þm. Benedikt Gröndal sagði, að samið hefði verið á nokkrum klukkustundum. Eins og hér hefur komið fram í mínu máli og endurtekið var af hv. 3. þm. Reykn. tók samningsgerðin ekki nokkrar klukkustundir, heldur nokkrar vikur. Það þykir kannske ekki langur tími, en það er ástæðulaust að segja það styttra en raun ber vitni. Ég ætla ekki - og síst af því að formaður Alþfl. gekk úr salnum - að ræða meðferð Alþfl. á varnarmálum. Hann sagði, að þeir hefðu fækkað úr rúmlega 4 þús. í 2600 á einhverju tilteknu tímabili. Það má vel vera að það hafi einhvern tíma komist í 2600. En ég tók við utanríkismálunum og varnarmálunum af Alþfl. og þá vorn 3300 hermenn á Keflavíkurflugvelli. Ég skal svo, herra forseti, láta þessi fáu orð nægja. Ég endurtek það að síðustu, sem ég hef áður sagt, að ég vona að þetta samkomulag verði íslendingum til hagsbóta, það verði spor - menn geta kallað það hænufet ef þeim sýnist svo - í þá átt að losna við herinn, en í þá átt stefnir það engu að síður.