Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og menn hafa sjálfsagt veitt eftirtekt, þá hefur frv. tekið þeirri breyt. í hv. Nd., að fellt er niður að afhenda bankanum sem stofnfé hlutabréf í áburðarverksmiðjunni, 6 millj. kr. Önnur breyt. var og gerð, en hún virðist nú ekki hafa mikla þýðingu og ekki geta valdið ágreiningi. Fjhn., sem hafði þetta mál til meðferðar hér í d., meðan frv. lá fyrir henni, hefur ekki haldið fund um málið eða tekið málið fyrir á fundi síðan það var endursent til þessarar hv. d. Ég get því ekki upplýst það, hvernig n. lítur á þetta. En mitt álit er það, að það sé tæplega hættandi á það að fara að endursenda frv. til hv. Nd. út af þessu, og ef ekki koma raddir frá öðrum hv. nm. í gagnstæða átt, þá verð ég að lita svo á, að n. mæli með því, að frv. sé nú samþykkt.



Herra forseti. Í hv. Nd. var gerð sú breyt. á þessu frv. við 3. umr., að bætt var inn í það nýrri grein, sem nú er 2. gr., og er hún um það, að birta skuli á 3 mánaða fresti skýrslu, er sýni útsöluverð, og einnig að það skuli birta skýrslu um verð á aðaltegundum byggingarefnis, en 4. gr. þessa frv. eins og það er nú, sem var 3. gr., er frv. fór héðan, var um það, að mánaðarlega skyldi birta slíka skýrslu sem gert er ráð fyrir að birta á 3 mánaða fresti samkv. 2. gr. eins og nú er. Er því augljóst, að hér er um athugaleysi að ræða við afgreiðslu málsins í Nd., og hefur meiri hl. allshn. lagt fram till. á þskj. 666, þar sem gerð er tilraun til þess að færa þetta til þess samræmis, sem ætla mætti að Nd. hefði viljað hafa það. Þær breyt., sem felast í þessari till. á þskj. 666, eru nánast engar, enda eðlilegt að gera sem minnstar breyt., þar sem lítill tími er eftir til afgreiðslu málsins. Það er látið standa, sem er í 4. gr. frv. um, að skýrslur skuli birtar mánaðarlega, enda hafði allshn. hér haft samráð um það við verðgæzlustjóra og kynnt sér það, að því fylgja engir erfiðleikar, það væri ekkert annað en að taka til birtingar úr skjölum, sem fyrir liggja við hver mánaðamót. Síðan er tekið upp, að á 3 mánaða fresti skuli birta skýrslu um byggingarefni í Rvík og Hafnarfirði og tvisvar á ári útsöluverð á helztu verzlunarstöðum annars staðar á landinu. Þar er tekið upp sjónarmið Nd. Væntir meiri hl. allshn., en það standa 4 nm. að þessari till., að samkomulag náist um þetta við hv. Nd.  Þá vil ég nefna till. á þskj. 675 frá einum nm., sem n. gat ekki orðið sammála um, um það, að birting skuli miðuð við vörusendingar, sem tollafgreiddar verða eftir gildistöku laga þessara. Þetta á að verða ákvæði til bráðabirgða. En þar sem hér er um staðfestingu á brbl. að ræða og þessi l. eru raunverulega í gildi, gat n. ekki fallizt á, að till. sem þessi ætti rétt á sér.



Herra forseti. Eins og kom fram í ræðu hv. frsm. allshn., þá var ég ekki að öllu leyti sammála öðrum nm. um þá brtt., sem n. hefur lagt fram á þskj. 666, þ.e.a.s., ég er samþykkur efni hennar, það sem það nær, en ég tel, að það sé ástæða til þess og liggi full rök fyrir því, að þetta sé gert nokkru víðtækara, en felst í þeirri till. Ég hef þess vegna leyft mér að flytja sérstaka till. á þskj. 663. Munurinn á þeirri till. og till. meiri hl. n. er sá, að samkv. minni till. á að birta mánaðarlega skýrslu, er sýni hæsta og lægsta verð á helztu nauðsynjavörum, sem framfærsluvísitalan byggist á, ekki aðeins í Rvík, heldur og í öllum kaupstöðum landsins. Enn fremur á sú skýrsla um verðiag á byggingarvörum, sem samkv. till. meiri hl. n. er bundin við aðeins Rvík og Hafnarfjörð, samkv. minni till. að ná einnig til allra kaupstaða landsins. Munurinn á till. er enginn annar en þessi. Og ég hef ekki getað fengið skilið, hvaða rök meiri hl. n. hefur á móti því, að birting þessara skýrslna sé látin ná til allra kaupstaðanna, ekki sízt vegna þess, að hæstv. viðskmrh., sem mætti á fundi n., lýsti því þar yfir, að af þessu mundi ekki þurfa að verða neinn aukakostnaður eða nokkur vandkvæði á því að ná í þær upplýsingar, sem til þess þyrfti að birta þessar skýrslur, vegna þess að verðgæzlustjóri hefur sína trúnaðarmenn úti um land og þeir afla þessara upplýsinga hvort sem er, og þyrfti ekki annað til þess að birta skýrslur um þetta heldur, en að þeir gefi sínum yfirmanni, verðgæzlustjóranum, þær upplýsingar, sem þeir hvort sem er afla, og hann lætur síðan birta þær. Hins vegar álít ég, að ef fólk hefur eitthvert gagn af því að fá birtar þessar upplýsingar hér í Rvík eða í Hafnarfirði, að því er varðar byggingarvörurnar, þá komi þær að sama gagni fólki úti um landið. Og á þeim stöðum, svo sem í öllum kaupstöðunum, þar sem ekki eru nein vandkvæði á því að ná í þessar upplýsingar og ekki mundi hafa neinn aukakostnað í för með sér að birta þær jafnhliða hinum, þá sé ég ekki, hvað ætti að vera á móti því að gera það. Ég álít þess vegna, að það þurfi í raun og veru ekki að vera neinn ágreiningur um þetta og sízt af öllu að það þurfi að verða nokkuð til ásteytingar við Nd. eða standa í vegi fyrir því, að samkomulag geti náðst við hana um þessa breyt., - ekki neitt frekar um þá till., sem ég hef hér flutt, heldur en um þá till., sem meiri hl. n. er með. En það er bara um þetta mál eins og um fleiri mál, sem afgr. eru á síðustu dögum þingsins, að afgreiðsla nefnda er æði flaustursleg, og það var svo um þetta mál, eins og kom fram hér í deildinni við afgreiðslu á olíufrv., að það vannst ekki tími til þess í n. að afgr. málið í raun og veru. Nefndarfundinum lauk, án þess að málið yrði afgr. Síðan er soðin saman till. af einum nm., sem meiri hl. n. skrifar svo undir. Þegar ég geri svo mínar aths. við hana, þá er náttúrlega ekki hægt að þoka því, af því að menn eru búnir að koma sér saman um eitthvað annað, án þess að það sé gert á nefndarfundi. Þannig er yfirleitt orðin afgreiðsla á þessum málum og þess vegna ekki hægt að ná samkomulagi jafnvel um svo einfalt mál sem hér er fyrir hendi, þar sem ágreiningurinn er þess eðlis, að undir öllum venjulegum kringumstæðum ætti að vera hægt að ná samkomulagi um það, ef nokkurt tækifæri væri til þess að ræða málið. Ég hef sem sagt lýst því, að munurinn á þessum tveimur till. er enginn annar en sá, að ég vil láta birtingu þessara skýrslna ná til allra kaupstaðanna, en ekki aðeins til Rvíkur, þ.e.a.s., að það sé mánaðarlega í öllum kaupstöðunum, og hvað snertir byggingarvörurnar, þá nái það ekki aðeins til Rvíkur og Hafnarfjarðar, heldur líka til allra kaupstaðanna. Að öðru leyti eru till. efnislega hinar sömu.



Herra forseti. Ég á hér smábrtt. á þskj. 675, þar sem ég leyfi mér að leggja til, að á eftir 7. gr. frv. komi það bráðabirgðaákvæði, að birting nafna samkv. 3. gr. frv. skuli miðuð við vörusendingar, sem tollafgreiddar eru eftir gildistöku laga þessara. Það hefur ekki fengizt meiri hl. í n. fyrir flutningi þessarar till., og rökstuddi hv. frsm. það með því, að þessi l. tækju við af brbl., sem verið hefðu í gildi. Ég vil benda á það, að þetta ákvæði 3. gr. er ákaflega veigalítið. Það segir að vísu, að verðgæzlustjóri skuli birta nöfn þeirra, sem uppvísir eru að óhóflegri álagningu á vöru eða þjónustu, sem frjálst verðlag er á, en það gefur enga hugmynd um verðlag vörunnar, heldur eingöngu um álagninguna. Þó að álagning á vöru sé álitin óhófleg, þá getur hún verið ódýrari en annars staðar, vegna þess að sá, sem hefur talið sig geta lagt meira á hana, hefur gert miklu hagkvæmari innkaup: Þar að auki stendur í frv. og eins í brbl., að ráðherra setji nánari fyrirmæli um framkvæmd þessarar skyldu. Ég hef ekki orðið var við, og ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að það hafi ekki verið sett nein reglugerð um þetta efni eða fyrirmæli um það, og fyrr en eitthvað liggur fyrir um það, hvaða álagning teljist óhæfileg, sýnist mér mjög varhugavert, að birtingarákvæðinu verði beitt. Ég geri ráð fyrir, að það geti verið mikið matsmál, hvað sé hæfileg og óhæfileg álagning, og að það geti bókstaflega leitt til stórfelldrar skaðabótaskyldu fyrir ríkissjóð, ef farið er að birta nöfn manna án þess, að settur sé grundvöllur í reglugerð eða á annan hátt fyrir því, hvað skuli álítast óheimil eða óeðlileg álagning, þannig að ef mat dómstólanna væri annað, þá gæti þar skapazt grundvöllur fyrir skaðabótaábyrgð hjá ríkissjóði. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, en þetta er svo viðurhlutamikið fyrir þá menn, sem fá nöfn sín stimpluð á þennan hátt, að það verður að mega gera kröfu til, að það séu einhverjar ákveðnar reglur um, hvað teljist hæfileg og óhæfileg álagning, áður en ákvæðinu verður beitt.



Herra forseti. Um þetta frv., sem hér liggur fyrir, urðu töluverðar umræður við fyrri hluta þessarar umr. á laugardaginn var. Ég ætla að leyfa mér að fara nokkrum orðum um þetta mál, vegna þess að það snertir hérað mitt og er um sjúkrahúsbyggingu á Suðurlandsundirlendinu. Undirbúningur undir sjúkrahús er ekki neitt nýtt mál austan fjalls. Það var laust eftir aldamótin síðustu, sem töluvert mikil hreyfing kom um það eystra að safna til sjúkrahúss og reisa það austan fjalls. Og þetta komst svo langt, að byrjað var í kringum 1920 eða skömmu fyrir 1920 að byggja spítala á Eyrarbakka. Þetta mál fór þannig, að húsið var byggt upp fyrir samskotafé og lánsfé. En þegar það er komið það langt, að húsið er komið upp, en vantar í það áhöld og annað slíkt til þess að gera það að spítala, þá er svo komið, að undirbúningsnefnd ber upp á sker með þetta mál, og endirinn er sá, að húsið er tekið úr höndum þeirra manna, sem þarna stóðu að, og gert að fangahúsi, og það er það enn í dag. Þetta er nú ef til vill útúrdúr frá þessu máli, sem hér liggur fyrir, en mér finnst þetta vera svo skylt, að það sé rétt að nota þetta tækifæri til að minna á þennan þátt sjúkrahússmálsins á Suðurlandi. Nú hefur verið um nokkurt árabil töluvert mikil hreyfing uppi í héruðunum fyrir austan að undirbúa byggingu sjúkrahúss á þessu svæði. Og núna tvö s.l. ár hefur verið starfandi nefnd, sem hefur verið skipuð af sýslunefnd Árnesinga, í þessu máli. Það hefur nú ekki mjög mikið gerzt í því enn þá annað en að ýmis félagasamtök eru þarna starfandi eystra, sem hafa það m.a. á stefnuskrá sinni að safna fé í væntanlegt sjúkrahús. Hvað þetta fé er orðið mikið núna, veit ég ekki, vegna þess að enginn aðili er yfirleitt til þess að hafa um það heildaryfirsýn, hvað féð er mikið á hverjum stað og samtals, en vitað er, að það er orðið þó nokkuð og áframhald á söfnun og mikill hugur í íbúum héraðanna. Nokkuð hefur það háð þessu máli, að ekki hefur verið vitað, hvað sjúkrahúsið yrði reist á breiðum grundvelli eða hverjir það yrðu, sem teldust eigendur þess og vildu bindast samtökum um að koma því upp. En á s.l. hausti kom hreyfing á málið í Rangárvallasýslu, og eftir að sú hreyfing komst á stað og var komin á opinberan vettvang, þá varð það til þess, að nefndin, sem starfaði í Árnessýslu með þetta að starfssviði, kallaði saman fund, sem var svo haldinn á Selfossi í nóvember í haust. Á þeim fundi voru mættir þm. Árn., Rang. og þm. V-Sk., sýslumenn Árnesinga og Rangárvallasýslu og héraðslæknar á þessu svæði, eftir því sem til þeirra náðist. Þeir voru eitthvað um fjórir eða fimm, sem voru mættir. Þar var þetta rætt, og það merkilegasta, sem gerðist á þessum fundi, að mínu áliti, er það, að þá kom fram alveg hiklaus skoðun þeirra fulltrúa, sem þarna voru mættir frá Rangárvallasýslu, að sýslurnar ættu að vera allar saman um þetta mál, að standa saman um byggingu sjúkrahússins. Þetta álit ég vera langmesta atriðið, sem fram kom á þeim fundi. Þar var því slegið föstu, sem sagt, af þessum fulltrúum, sem þarna mættu, að sjúkrahúsið yrði byggt að minnsta kosti af Rangárvallasýslu og Árnessýslu. Vissa var ekki fengin fyrir því hjá fulltrúum Vestur-Skaftafellssýslu, hvort hún mundi verða með, og liggur ekki fyrir enn. En það má telja öruggt, að þegar þetta mál fer af stað fyrir alvöru, þá séu báðar sýslurnar, Rangárvallasýsla og Árnessýsla, með þessu. Þá kem ég að því frv., sem hér liggur fyrir. Á þessum fundi, sem ég hef nú verið að skýra frá, var staddur flm. þessa frv., sem er bæði 1. þm. Rang. og héraðslæknir í Rangárhéraði, og sat hann bæði sem héraðslæknir og sem þingmaður á þessum fundi. Þá var þetta frv. nýkomið fram í Nd., og það kom vitanlega til umræðu á þessum fundi. Var mönnum ljóst, að með því að gera þetta væntanlega sjúkrahús að fjórðungssjúkrahúsi, mundi byggingarstyrkurinn verða minni, en á sjúkrahúsi, sem væri byggt af héraðinu, eins og venjulegir spítalar í kaupstöðum eru. Þetta var fundarmönnum ljóst; ég vil taka það fram vegna þeirra umræðna, sem komu fram hérna á laugardaginn var um þetta mál. En eins og kunnugt er, þá njóta fjórðungssjúkrahúsin rekstrarstyrks, þótt í óverulegum mæli sé, en þó var það þannig, að álit meiri hluta fundarmanna var það, að öryggið um það að fá rekstrarstyrk á húsið, þegar það væri komið upp, réði meiru um það en þó að byggingin fengi aðeins hærri byggingarstyrk. Þetta sjónarmið, að öryggi um rekstur, þegar húsið væri komið upp, væri betra, heilbrigðara en heldur hærri byggingarstyrkur, var orsökin til þess, að fundurinn féllst á að mæla með frv. þrátt fyrir mismuninn á byggingarstyrknum. Ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp afrit af fundargerð af þessum fundi, þar sem var einmitt talað um þetta frv.: „Umræður snerust að nokkru um nýlega fram komið frv. á Alþingi um fjórðungssjúkrahús á Suðurlandi, og var meiningarmunur um þýðingu þess. Meiri hl. fundarmanna taldi ávinning að frv., ef að lögum yrði.“ Þannig liggur þetta fyrir frá þessum mönnum, sem þarna höfðu tækifæri til þess að koma saman og tala um þetta mál. Ég vil í þessu sambandi minna á ummæli hv. þm. Barð., að hann lét orð falla í ræðu sinni um þetta mál eitthvað á þá leið, að hann væri ekki viss um, hvort héraðsbúar mundu verða þakklátir fyrir það, að þm. Suðurlands beittu sér fyrir því að samþ. þetta frv., þar sem ekki mundi liggja fyrir álit þeirra um það og menn yfirleitt væru ekki kunnugir þýðingu frv., þeir álitu, að það hefði eitthvað miklu meira að segja að öðru leyti í sambandi við þetta mál. Og þá féllu ummæli hv. þm. á þá leið, að þarna hefðu ef til vill verið að verki menn, sem hefðu persónulegan hag af því, að húsið væri byggt. Ég veit nú ekki, hvað hv. þm. hefur átt við með þessum ummælum, en ég þykist með þessu hafa skýrt rétt og nákvæmlega frá, hvernig málin standa um þetta mál heima í héraði og hvernig á því stendur, að fallizt er á það að samþ. frv., þótt það hafi trúlega það í för með sér, að byggingarstyrkurinn minnki heldur. Þá vil ég enn minna á það í sambandi við þetta, að héraðsbúum sé þetta ókunnugt, viti ekki um þetta, að á síðasta þingi íþróttasambandsins Skarphéðins, þar sem eru mættir fulltrúar úr þessum þremur sýslum, var einmitt samþykkt áskorun um að samþ. þetta frv., sem hér liggur fyrir. Og þarna eru menn úr ýmsum félagasamtökum í héraðinu, sem hefur verið kunnugt um málið. Og ég vil endurtaka, að það er mikill áhugi um framgang málsins heima í héraði.



Herra forseti. Ég hef nú, eins og ég sagði um daginn, engan sérstakan áhuga fyrir því, að ríkissjóður sé að greiða þær 800 þús., sem hann væri skyldur til að greiða samkv. gildandi lögum, ef viðkomandi aðilar vilja ekki taka við því, heldur sækja það fast að afsala sér þeim réttindum. En ég vil leyfa mér að benda á, að málið hefur verið borið undir þá fundarmenn, sem hér um ræðir, á skökkum forsendum. Það liggur engin trygging fyrir því, að fjórðungssjúkrahús fái nokkurn meiri rekstrarstyrk en önnur sjúkrahús. Ég tók það skýrt fram hér um daginn, að um það eru engin lagaákvæði. Það er aðeins fjárlagaákvæði á hverjum tíma, og það er alveg sýnilegt, að ef á að fara að setja fleiri og fleiri fjórðungssjúkrahús upp í landinu, bara með það fyrir augum að tryggja þeim betri aðstöðu í rekstri, þá verða aðrir aðilar í landinu, sem koma og heimta sömu réttindi fyrir sín sjúkrahús, þótt ekki séu þau gerð að fjórðungssjúkrahúsum, svo að allar þær samþykktir, sem hafa verið gerðar í sambandi við þetta mál, byggjast á gersamlega röngum forsendum, hafi hv. flm. og hv. 2. þm. Árn. lagt málið fyrir á fundinum án þessarar skýringar. Ég vil hins vegar leyfa mér að benda hv. d. á, að hv. 2. þm. Árn. gaf hér mjög merkilegar upplýsingar í sambandi við sjúkrahússbygginguna fyrr á tímum, þar sem hann sagði, að þegar húsið hefði verið tilbúið að öðru leyti en því, að þá vantaði öll áhöldin í húsið, gafst byggingarnefndin upp og héruðin samtímis. Ég vil biðja menn um að athuga þessi ummæli, þegar þeir eiga að greiða atkvæði um mína till., sem er einmitt um það, að ríkissjóður taki þátt í greiðslu fyrir þessi áhöld, svo að viðkomandi aðilar þurfi ekki af þeim ástæðum að gefast upp eins og Árnesingar á sínum tíma. Og það var aðallega vegna þess, að ég stóð hér upp og talaði í þetta skipti. - Skal ég svo ekki ræða málið, því að ég hef gert grein fyrir minni afstöðu, og ég sé ekki ástæðu til þess að ræða það nánar.



Herra forseti. Það er bara vegna þess, að ég hafði ekki hjá mér þskj. 695, sem er brtt. frá hv. þm. Barð. um það, að aftan við 1. efnismálslið 1. gr. laganna bætist nýr málslíður, þannig hljóðandi: „Í kostnaði við að reisa sjúkrahús eða sjúkraskýli er innifalið andvirði nauðsynlegs húsbúnaðar, áhalda og lækningatækja.“ - Ég vil vitanlega mjög taka undir það, að þessi till. verði samþykkt.



Undir umr. um þetta mál hefur talað allmikið einn af hæstv. ráðherrum, sem tók þó virkan þátt í samningunum. Hann hefur aldrei látið orð falla að því, að þetta bryti í bága við samningana. En reynist það hins vegar vera svo, að þetta frv. komi á einhvern hátt í bága við þá verkalýðssamninga, sem gerðir voru til að aflétta verkfallinu, þá er hægurinn hjá að fella 6. gr. frv. og láta lögin ekki koma til framkvæmda, fyrr en eftir að þau væru komin út í Stjórnartíðindunum á venjulegum tíma, þá fellur það í ljúfa löð, þó að það kunni að vera eitthvert brot á samningunum, eða setja í greinina, að lögin taki gildi eftir að samningarnir séu runnir út. - Ég segi þess vegna nei.



Herra forseti. Það hefur nú alltaf komið betur og betur í ljós, hversu rík þörf er á því að setja upp öruggt eftirlit með rekstri ríkisins og ríkisstofnana. Raddir meðal almennings eru að verða sí og æ háværari um það, að gerðar séu róttækar ráðstafanir til þess að spara eins og hægt er í rekstri ríkisins og ríkisstofnana, og það er að verða skoðun manna almennt, að slíkum sparnaði sé ekki hægt að koma á, svo að neinu nemi, nema með því að setja einhvers konar eftirlit með rekstrinum. Þetta gildir ekki einungis hér hjá okkur Íslendingum, heldur hafa þessar raddir einnig komið mjög fram í öðrum löndum, og vil ég vísa í því sambandi í þær samþykktir, sem gerðar hafa verið í Þingmannasambandinu, en þar er sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Það er skylda þjóðþingsins að hafa sjálft á hendi eftirlit með gjöldum ríkisins, enda er lokareikningur ríkissjóðs háður samþykki þess.“ Þar er enn fremur sagt: „Frv. eða skýrslu frá hlutaðeigandi fjármálanefnd ber að leggja fyrir þjóðþingið í síðasta lagi tveim árum eftir lok fjárhagsársins, og ber að ræða það mál í heyranda hljóði. - Lokareikning ber að leggja fram í sama formi og fjárlög þau, er hann svarar til, í því skyni að gera virkt eftirlit auðveldara.“ Enn fremur segir: „Nú kveður þjóðþingið sérfræðinga sér til aðstoðar við framkvæmd eftirlitsins, svo sem ráðsmann ríkisins, aðalendurskoðanda eða aðra, og skulu þeir vera óháðir framkvæmdavaldinu og hafa þá aðstöðu, að þeir geti leyst skyldur sínar af hendi algerlega hlutdrægnislaust.“ Þar segir enn fremur: „Ráðherrar þeir, sem hlut eiga að máli, skulu bera ábyrgð á öllum misfellum, er slíkt eftirlit kann að leiða í ljós, og ber þeim skylda til að gefa þinginu nauðsynlegar skýringar.“ Og enn fremur: „Á fjárhagsári því, sem fjárlögin gilda, gæti þingið, eftir því sem unnt væri, komið á eftirliti þingsins með því að hlutast til um, að framkvæmdavaldið fylgist jafnharðan með ríkisgreiðslum, og með kosningu þingnefndar til þess að hafa gætur á, hvernig áætlun fjárlaganna er fylgt. - Þing Þingmannasambandsins lætur þá von í ljós, að bráðlega verði til umr. tekin þau vandamál, sem sífellt fer fjölgandi og varða rétt þjóðþinganna til eftirlits með fjármálum stofnana og fyrirtækja, sem rekin eru á ábyrgð hins opinbera eða eiga rétt á, að ríkið hlaupi undir bagga með.“ Þetta eru samþykktir, sem gerðar voru í Bern og sýna, að það er víðar en hér á landi, sem álitið er, að brýna nauðsyn beri til þess að setja á eftirlit á líkan hátt og farið er fram á með því frv., sem hér liggur fyrir. Það var einnig viðurkennt 1949 af báðum hv. d. Alþingis, að þessi nauðsyn væri þá fyrir hendi, og frv., sem þá var borið fram og fór í líka átt og það frv., sem hér um ræðir, komst í gegnum 5 umr. í Alþ. Ágreiningur var enginn um stefnu frv. út af fyrir sig, heldur eingöngu um það, hvernig velja skyldi eftirlitsmanninn. Á því strandaði framkvæmd málsins á því þingi. Þegar ég svo samdi það frv., sem hér liggur fyrir, þá hélt ég mér við þau aðalverkefni, sem ákveðin voru í frv. frá 1949 og höfðu þá náð samþykki, en breytti nokkuð þeim ákvæðum, sem ágreiningur varð um, þ. e. því, hvernig velja skyldi eftirlitsmanninn. Samkvæmt mínum till. er ætlazt til, að eftirlitsmaðurinn sé valinn af fjvn. á 2. fundi, er hún kemur saman eftir hverjar kosningar, og að hann skuli aðeins valinn til fjögurra ára. Geri ég það beinlínis vegna þess, að ég tel, að hér sé um svo vandasamt verk að ræða, að það sé engan veginn rétt að skipa í það mann á sama hátt og embættismenn eru almennt skipaðir, þar sem þá væri ekki hægt að láta hann víkja frá þessu starfi, hvernig sem hann rækti það, nema til kæmu einhver sérstök afglöp. Annars mundi hann sitja í embættinu unz hann væri kominn yfir aldurstakmarkið. Ég tel það mjög óheppilegt og miklu heppilegra, að fjvn. eða Alþ., sem ég geri nú ekki að ágreiningsefni, kjósi manninn til starfsins, og getur Alþingi þá ávallt fylgzt með því, hvernig hann rækir starfið. Og það er einmitt þess vegna, sem ég legg til, að starfstíminn verði ekki ákveðinn í hvert skipti lengur en 4 ár, til þess að það væri þá ávallt hægt að skipta um eftirlitsmanninn, ef hann hefði ekki rækt sitt starf eins og Alþ. og ríkisstj. telja að rækja beri það. Þá hef ég einnig hér í frv. gert till. um það, að í starfið sé aðeins valinn þm. Er það byggt á þeim staðreyndum, að ég tel, að eftirlitsmaðurinn hafi miklu sterkari aðstöðu til þess að koma fram þeim umbótum, sem hann telur að þurfi að koma fram á ríkisrekstri almennt, ef hann situr sjálfur á þingi og hefur þannig beint samband við alla þm., heldur en ef hann situr fyrir utan þingið og verður að sækja undir annaðhvort hæstv. ríkisstj. á hverjum tíma eða Alþ. án þess að eiga þar sæti sjálfur til að koma á endurbótum, sem hann telur nauðsynlegar. Þetta eru aðalástæðurnar fyrir því, að ég hef sett inn í frv. þessi ákvæði, sem ég hef hér lýst. Hv. fjhn. ræddi þetta mál á allmörgum fundum. Raunverulega var mjög lítill eða jafnvel enginn ágreiningur í n. um það, að nauðsynlegt væri að koma á því eftirliti, sem hér um ræðir, og er það raunverulega alveg í samræmi við það, sem áður hefur skeð hér á Alþ., og ég veit ekki nema það hefði tekizt að fá fullkomna einingu um afgreiðslu málsins í hv. fjhn., ef menn hefðu talið, að það væri mögulegt að koma þessu máli í gegnum báðar d. þingsins, þegar svo er liðið á þingtímann, en það taldi hv. minni hl. ógerlegt, til þess stæðu engar vonir, að unnt væri að koma málinu fram á svo skömmum tíma, það sé brátt komið að þingslitum og þess vegna taldi hann betra fyrir málið í framtíðinni að afgreiða það með vinsamlegri og rökstuddri dagskrá, eins og sést á þskj. 680. Ég tel hins vegar, að málið sé svo merkilegt, að það sé þess virði og engum vandkvæðum bundið að fresta heldur þingslitum en láta þetta mál ekki ná fram að ganga á þessu þingi. Ég veit um mörg önnur stórmál, sem afgr. hafa verið hér á Alþ. á skemmri tíma, en enn er eftir af þingi, og ef það væri vilji hæstv. ríkisstj. að koma málinu áfram, þá sé ég ekki, að það eitt þyrfti að tefja málið, að ekki séu eftir nema fáir dagar til þingloka. Hitt er svo annað mál, að ef ekki er hægt að fá um það samkomulag bæði í hæstv. ríkisstj. og hjá meiri hl. Alþ., þá standa að sjálfsögðu ekki til þess neinar vonir. En ég hygg, m. a. eftir því, sem um þetta hefur verið rætt í hv. fjhn. þessarar d., sem hefur haft samband við alla flokkana í þinginu um málið, að þá standi mjög miklar vonir til þess, að það sé hægt að koma málinu fram á þessu þingi, þótt svo sé áliðið, þegar vitað er, hve mikil nauðsyn er til þess að gera hér umbætur á. Þetta mál var sent til endurskoðunardeildar fjmrn. til umsagnar, og er umsögnin birt sem fskj. með þskj. 661. Ég held, að það verði nú ekki séð á umsögninni, að endurskoðunardeildin sé andvíg málinu út af fyrir sig. Hins vegar telur hún, að hún sé að vinna að því smám saman að koma á betri og bættari árangri af starfi sínu, eftir því sem henni vinnst tími til að gefa fleiri stofnunum sérstakan gaum í því skyni að koma á samræmi. Við, sem setið höfum í fjvn., höfum nú ekki orðið þess varir, að þessi fjölmenna stofnun, sem nú er þó það fjölmenn, að ekki veitti af því einnig að hafa eftirlit með hennar störfum, hafi unnið nokkuð á í þessum málum síðan hún var gerð svo fjölmenn sem hún er í dag. Ég hef ekki orðið var við það sem form. fjvn., að frá henni sérstaklega hafi komið neinar till. til n. um skipulagsbreyt. til bóta í neinni stofnun eða hjá neinum embættismanni, og ég hef ekki heldur séð, að þegar ágreiningur hefur verið um aukningu í embættum hjá hinum mismunandi ráðuneytum, þá hafi sá ágreiningur verið sendur til endurskoðunardeildarinnar, til þess að hún segði sitt álit um þau mál. Þessi ágreiningur hefur að minnsta kosti tvö undanfarin þing verið sendur til fjvn., sem vegna stöðu sinnar hefur enga aðstöðu til þess að geta dæmt um það, hvort það sé rétt að fjölga þar mönnum eða fækka, því að til þess þyrfti hún að starfa allt árið. En ef settur væri upp slíkur eftirlitsmaður eins og hér er gert ráð fyrir, þá gæti hann að sjálfsögðu leiðbeint ráðuneytunum í sambandi við slík mál hvenær sem væri, vegna þess að það væri hans sérstaka verk að kynna sér þau mál, kynna sér, hvort nauðsynlegt sé að bæta við starfskröftum eða hvort hægt væri að fækka þeim með betra skipulagi. Ég þykist ekki þurfa að ræða langt mál í sambandi við þetta frv. Það er þm. vel kunnugt frá fyrri þingum, var þá mjög rætt frá öllum hliðum. Þar að auki er öllum hv. þm. svo kunnugt, hversu mikil nauðsyn er að koma þessu starfi á til þess að koma á endurbótum í hinum ýmsu stofnunum, að ég sé ekki ástæðu til þess að ræða það miklu frekar. Ég skal hins vegar ljúka máli mínu með því að benda á, að það veltur að sjálfsögðu mjög mikið á því, hvers konar maður velst í starfann. En ég ber engar áhyggjur fyrir því, þó að hópurinn sé takmarkaður við tölu hv. þingmanna, að þá finnist ekki þar margir hæfir menn til þess að gegna þeirri stöðu, sem hér um ræðir, svo að ég get ekki fallizt á, að það eitt, að ekki sé hægt að velja menn til starfans, sem séu hæfir í hann, ætti að verða málinu að falli. Ég vil nú vænta þess, að þetta mál nái hér fram að ganga, og ef það er sýnilegt, að hv. d. fellst á till. og lætur málið ganga til 3. umr. og fellir þá rökstuddu dagskrá, sem hér er fram komin, þá vildi ég mega vænta þess, að hægt væri að taka upp samkomulag við hæstv. ríkisstj. og hæstv. forseta um að haga svo störfum, að það sé hægt að fá þetta mál samþ. í báðum d. þingsins, áður en til þingslita kemur.

Frsm. minni hl. (Karl Kristjánsson) : Herra forseti. Frv. þetta er alls ekki flutt að tilefnislausu. Til þess er fullt tilefni. Að því leyti er ég fullkomlega samþykkur flm. og frsm. meiri hl. fjhn. Rekstur ríkisins hefur á síðustu árum færzt mjög í aukana. Talið er, að nálega ¼ hluti af þjóðartekjunum leggi leið sína í gegnum ríkissjóðinn. Fyrirtækjum ríkisins hefur fjölgað mjög og þau þanizt út. Þetta hlýtur að valda ráðdeildarsömum þegnum þjóðfélagsins áhyggjum. Menn spyrja, hvernig verði við komið skynsamlegu og öruggu eftirliti á þjóðarbúinu, og menn svara á ýmsa vegu. Hv. þm. Barð. stingur með frv. þessu upp á, að sú fjvn., sem fyrsta Alþ. eftir reglulegar kosningar kýs, kjósi á 2. fundi sínum eftirlitsmann með rekstri ríkisins og stofnana þess. Kosning hans gildi kjörtímabilið og í raun og veru 6 mánuði í viðbót. Hann hafi skrifstofustjóralaun, skrifstofu og starfslið, eftir því sem þurfa þykir, og starfi sem fulltrúi fjvn. og Alþ. Við hv. 1. þm. Eyf. gátum ekki fallizt á það í fjhn. að mæla með samþykkt þessa frv., eins og það liggur fyrir, á þessu þingi. Við höfum gert grein fyrir ástæðum okkar fyrir því í minnihlutaáliti á þskj. 680. Við viðurkennum þörfina fyrir aukið eftirlit, en teljum ekki rétt að fara svo geyst að stofna að ekki betur athuguðu máli dýrt embætti með skrifstofuhaldi og þjónustuliði. Við teljum rétt, að athugað sé, áður en til þess komi, hvort ekki eru til ódýrari ráð. Nóg virðist orðið til af embættum í landinu og yfirdrifið margir menn meðal þjóðarinnar, sem stunda skrifstofustörf. Við bendum á, að til athugunar sé, hvort ekki væri rétt að færa út verksvið yfirskoðunarmanna þeirra, sem Alþ. kýs til þess að endurskoða reikninga ríkisins og stofnana þess. Þeir hafa haslað sér furðulega þröngt starfssvið. Í þeirra starfi horfir eftirlit mjög vel við. Ég sé líka á bréfi því frá aðalendurskoðanda ríkisins, sem prentað er með áliti meiri hl., að aðalendurskoðandinn álitur heppilegt, að eftirlitsmaðurinn sé úr hópi yfirskoðunarmannanna. Við bendum einnig á það, að rétt geti verið að auka eftirlitsstörf endurskoðunardeildarinnar, og síðan við skiluðum áliti okkar, hef ég fengið upplýsingar um, að aðalendurskoðanda ríkisins, hr. Einari Bjarnasyni, hefur beinlínis verið falið að hafa umsjón og eftirlit með rekstrarkostnaði embætta, stofnana eða fyrirtækja, sem tekin eru á fjárlög. Hæstv. núv. menntmrh. var fjmrh. um áramótin 1949–50, og í febrúar, nánar til tekið 28. febr. 1950, gaf hann út erindisbréf til aðalendurskoðandans, hr. Einars Bjarnasonar, og það erindisbréf er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Yður er hér með falið, hr. aðalendurskoðandi, að hafa umsjón og eftirlit með rekstrarkostnaði embætta, stofnana eða fyrirtækja, sem tekin eru í fjárlög eða standa beint undir stjórn einhvers ráðuneytisins. Um framkvæmd starfsins skal þetta tekið fram: 1) Komið skal upp fullkominni spjaldskrá yfir rekstrarkostnað viðkomandi aðila 31. des. 1949 og síðan sé skráin endurnýjuð og leiðrétt um áramót eða oftar, ef þörf krefur. 2) Sá maður, sem valinn verður til eftirlitsins, skal sjálfur kynna sér einstök atriði rekstrarins, svo sem starfsaðferðir, vinnutíma, afköst starfsmanna. fjarvistir, hvort þörf er allra starfsmanna o. s. frv. Enn fremur um húsnæði, aukavinnu, bifreiðakostnað og ýmsan annan kostnað. 3) Eftirlitið á að ná til allra kostnaðarliða og alls þess, sem áhrif hefur á kostnaðinn. Er í því efni bent á nauðsyn þess, að allar stærri stofnanir hafi vinnuklukku, er sýni, hversu reglulega starfsmenn komi til vinnu. Er til þess ætlazt, að eftirlitið nái einnig til þessa og að fylgzt sé með því, hvernig vinnubrögðin eru að þessu leyti. 4) Verði eftirlitið þess vart, að embætti eða stofnanir auki starfsmannafjölda sinn eða rekstrarkostnað að öðru leyti án samþykkis fjmrn., ber strax að tilkynna það ráðh. 5) Eftirlitinu ber að gera till. til ráðh. um sparnað á rekstrarkostnaði, hvar sem því verður við komið að dómi eftirlitsins að vandlega athuguðu máli, og skal fylgja grg. tillögunum. Þess er óskað, að eftirlitið taki til starfa svo fljótt sem verða má.“ - Þetta er dags. 28. febr. 1950. Þá er eftirlitsmaður skipaður með framangreindu bréfi. Eins og þetta bréf ber með sér, er því eftirlitið, sem hv. flm. frv. vill koma á, að nokkru leyti til í höndum aðalendurskoðandans og endurskoðunardeildarinnar. Ef þess hefur gætt of lítið, sem mér finnst nú satt að segja vera, þá virðist liggja beint við að herða þar á reipunum, bæta benzíni á vélina. Og víst er, að það er alls ekki rétt að samþ. frv. það, sem hér liggur fyrir, fyrr en eftir athugun á þessu. Ekkert vit er í því að hlaða embætti ofan á embætti eða negla embætti við embætti. Við minnihluta mennirnir bendum enn fremur á, að þótt fjvn. kysi ekki úr sinum hópi slíkan fulltrúa sem frv. gerir ráð fyrir, fastan og dýran mann, sem hefði skrifstofuhald, gæti verið æskilegt, að hún tæki þótt í eftirliti því, sem öllum kemur sennilega saman um að efla beri, og gerði það með því t. d. að hafa starfandi fulltrúa úr sínum hópi milli þinga við og við til þess að rannsaka fjárhagsmálefni og gera tillögur um úrbætur. Þörfin fyrir slíkt þarf ekki að vera viðvarandi. Hún er vitanlega mest eftir útþenslutímabil eins og það, sem nú hefur verið um skeið. Við teljum augljóst, að þótt frv. þetta sé um mikilsvert mál, þá eigi ekki að samþ. það nú og sé varla greiði gerður að reyna að ýta því lengra í gegnum þingið og láta það daga þar uppi, heldur vísa því til ríkisstj. til meiri og betri athugunar, en hægt er að koma við hér eftir á þessu þingi og með þeim fyrirmælum, að ríkisstj. skuli undirbúa málið fyrir næsta Alþ., eins og dagskrártill. okkar hljóðar um. Í bréfum þeim, sem meiri hl. lætur fylgja áliti sínu, kemur glöggt fram, að bréfritararnir mæla með stefnu frv., en ekki með frv. eins og það er. Yfirskoðunarmennirnir segja: „Við álítum, að aukið eftirlit mundi gagnlegt, ef til slíkra starfa veist heppilegur maður, og teljum við, að heppilegra mundi, að tryggilegar væri búið um ráðningu hans en ákvæði 2. gr. frv. benda til.“ Aðalendurskoðandinn segir t. d.: „Maður, sem skipaður er til eftirlitsins, verður að mega treysta því, að hann fái að halda stöðu sinni, ef hann gegnir henni óaðfinnanlega. Að öðrum kosti er hæpið, að völ sé á hæfum manni í stöðuna. Því virðist óheppilegt það ákvæði frv., að eftirlitsmanninn skuli kjósa til eins kjörtímabils í einu. - Ekki verður séð, að þm. séu betur fallnir til þessa starfa en aðrir. Líklegra virðist að vænta megi betri árangurs af manni, sem ekki gefur sig opinberlega að stjórnmálum.“ Enn fremur segir aðalendurskoðandinn: „Tillögur sínar tel ég heppilegra að eftirlitsmaðurinn leggi fyrir ríkisstj. en fjvn., og yrðu þær þá ræddar á ráðherrafundi, en ríkisstj. tæki ákvörðun um framkvæmd þeirra. Virðist ástæðulaust að fela þingnefnd þennan þátt framkvæmdastjórnarinnar, eins og áður segir, enda situr sú nefnd ekki að störfum nema meðan Alþingi situr og hefur þá nægum störfum að sinna í þágu löggjafarinnar. - Ef gert er ráð fyrir því, að eftirlitsmaðurinn yrði kosinn á þann hátt, sem í frv. segir, virðist ekki óeðlilegt, að hann verði jafnframt einn af yfirskoðendum ríkisreikninganna, en jafnvel þótt hann yrði skipaður af ríkisstj. til eftirlitsstarfans, virðist að ýmsu leyti heppilegt, að hann yrði sjálfkjörinn einn af yfirskoðunarmönnunum. Það mundi styrkja aðstöðu hans gagnvart báðum aðilum, Alþ. og ríkisstj., og auðvelda samstarfið við þingnefndirnar, sem svo mjög ríður á.“ Mér skilst enn fremur, að báðir þeir hv. þm., sem skipa meiri hl. fjhn. og skila áliti með flm., muni hugsa sér að leggja fram brtt. við frv. Allt þetta ber að einum og sama brunni um það, að málið þarf miklu meiri athugunar. Þess vegna tel ég heppilegast að afgreiða það á þessu þingi með þeirri dagskrá, sem við minnihlutamennirnir leggjum til, með því að ráðstafanir verði gerðar til þess, að það verði rækilega undirbúið af ríkisstj. fyrir næsta Alþ. Ég tel málið eiga slíkan undirbúning skilið.



Herra forseti. Mál þetta, sem hér liggur fyrir, þó að það sé í nýju formi, er gamall kunningi d. Það var búið hér að ræða mjög mikið og koma með ályktanir um málíð áður fyrr, - mig minnir 1949, - og með harðfylgi fékkst það þá fram í gegnum d. í nokkuð annarri mynd, en það er borið hér fram, en dagaði uppi - að mig minnir - í Nd. Ég tel yfirleitt mikla nauðsyn á því, að þetta starf eða embætti sé stofnað, en venjulega er það, þegar mikilvæg störf eru falin einni og sömu persónu, þá er nær allt komið undir því, að takist að velja þar réttan mann á réttan stað. Um þetta mái er það að segja, að heppnist að fá mann skýran, atorkusaman og laginn, hógværan að vissu marki, en þó ákveðinn, ef í hart skerst, þá tel ég, að hér sé mikill áfangi kominn með það vandamál, sem hefur verið hinn mikli starfsmannafjöldi og hvernig starfi hefur verið háttað í ýmsum stofnunum. En það er sennilegt, að slíkur maður verði vandfundinn og seint fenginn, sá maður, sem er gallalaus, hvort sem er við þetta starf eða ýmis önnur mikilsvarðandi störf. Ég taldi rétt og sjálfsagt að fylgja frv., jafnvel þó að kæmi fram till. um að afgr. málið með dagskrá. Ég segi fyrir mig, að ég er alveg með dagskránni út af fyrir sig, ef ekki er von um að þoka málinu lengra, en ég vil með samþykkt frv. sýna enn betur minn vilja og mína skoðun á því, hver nauðsyn sé að ýta þessu máli sem lengst fram. Og enginn skal skilja það þannig, þó að ég segi nei við rökstuddu dagskránni, að ég vilji ekki koma málinu sem lengst fram. Við, sem greiðum atkv. á móti rökstuddu dagskránni, viljum lengra fram með þetta frv. heldur en hinir, sem verða með dagskránni, að ég hygg. Ég játa það, að því miður eru nokkur líkindi til þess, þar sem frv. þetta er svona seint fram komið, að það sé andvana fætt. En af því að ég var hv. flm. ekki alveg sammála um málið og ég veit ekki, hvort gefst kostur á því framar að láta sína skoðun í ljós um það, þá gat ég ekki sneitt hjá því að koma hér fram með brtt., eins og ég hafði líka boðað með fyrirvara, og þessar brtt., sem ég tel óþarft að vera mjög að þjarka um hér á þessum tíma, þar sem ef til vill kemur ekki til atkv. um þær einu sinni, eru yfirleitt fólgnar í því, að fjvn. hafi minna eða nær ekkert um að segja veitingu þessa starfs og ekki heldur um framkvæmd þess nema að litlu leyti, þar sem honum er ætlað samkv. mínum till. að vinna og starfa með n., er hún situr, en ekki undir n. Hann á ekki að ganga undir henni, hann á að koma þar sem jafn henni fyrir stjórnarinnar hönd