Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Ég vil leyfa mér að leggja það til, að til þessarar umr. verði ekki varið nema einni klukkustund og að ræðutími hvers þm. fari ekki fram úr 6 mín.

*Haraldur Guðmundsson: Í 2. gr. frv. á þskj. 119 er tekinn upp nokkur hluti þeirra tillagna, sem Alþfl. setti sem skilyrði fyrir stuðningi sínum við gengislækkunina. Vænti ég því, að það teljist réttmætt, þó að við alþýðuflokksmenn gerum tilraun til þess að leiðrétta það, sem hér hefir farið á annan veg en við teljum heppilegt. Við alþýðuflokksmennirnir fjórir, hv. þm. N.-Ísf., hv. þm. V.-Ísf., hv. þm. Hafnf. og ég, berum því fram brtt. á þskj. 121, þar sem við leggjum fyrst til, að í stað orðsins „fjölskyldumanna“ í 2. gr. næstsíðasta málsl. 1. málsgr. komi: „manna“. Um þessa brtt. er óþarfi að fara mörgum orðum, því að þótt hún verði samþ., raskar hún mjög lítið frv. Önnur brtt. gengur í þá átt, að þau verkalýðsfélög, sem hafa verið svo forsjál að hafa í samningum sínum ákvæði um breytingar á kaupi vegna gengislækkunar eða hækkunar á verðvísitölu, megi velja um það, hvort meðlimir þeirra fái kauphækkun samkv. þeim ákvæðum eða samkv. reglum 2. gr. Og ef ekki er ákveðið í samningi, frá hvaða tíma og eftir hvaða vísitölu kaup skuli breytast, skuli finna vísitöluna samkv. 2. gr. og breyting kaupsins koma til framkvæmda í fyrsta sinn 1. júlí 1939. Þriðja brtt. fer fram á það, að sjómenn, sem ráðnir eru upp á hlut úr afla eða aflaverðlaun, sem miðast við aflamagn, skuli njóta þeirrar verðhækkunar, sem stafar af gengislækkuninni, og gildi netta jafnt þótt gerðir hafi verið samningar fyrirfram um söluverð aflahluta. Hæstv. atvmrh. hefir þegar svarað nokkru um þessi atriði; gerði hann það nú fyrir stuttu, er hann svaraði fyrirspurn minni. En að því er snertir síðasta atriðið, hvernig gengislækkunin skuli verða gagnvart sjómönnum, sem eru ráðnir upp á hlut úr afla eða aflaverðlaun miðuð við aflamagn, vildi ég óska umsagnar hæstv. ráðherra.

Atvmrh. (Skúli Guðmundsson) : Ég legg eindregið á móti brtt. á þskj. 121. Út af ræðu hv. þm. Seyðf. vil ég taka það fram, að mér var ekki áður kunnugt um, að þess væru dæmi, að sjómenn semdu um aflaverðlaun miðað við aflamagn, án þess að taka með gengisbreytingar, ef yrðu, en nú hefi ég fengið upplýst, að þetta hafi átt sér stað. Ég tel því sjálfsagt, að þeir sjómenn noti sér ákvæði 1. málsgr. 4. gr. frv. Þetta vænti ég, að hv. þm. Seyðf. láti sér nægja hvað þetta atriði snertir.

*Héðinn Valdimarsson: Við sósíalistar getum fallizt á brtt. á þskj. 121, en ég vil taka það fram, að í þessum orðum mínum felst engin breyting á afstöðu okkar til málsins í heild. Þá vil ég endurtaka tilmæli mín til hæstv. forsrh., að svara fyrirspurn þeirri, er ég beindi til hans áðan, eða að gera a. m. k. grein fyrir því, hvers vegna hann vilji ekki svara henni. Þá vil ég aðeins svara hv. þm. G.-K. nokkrum orðum, því sem hann vék að mér. Hann sagði, að ég hefði lengi verið þeirrar skoðunar, að krónan ætti að falla. Það er eins og þeir þm., sem eru fylgjandi frv., áliti það mál út af fyrir sig, hvort krónan eigi að falla eða ekki. Hitt virðist vera aukaatriði, hvort þess sé þörf. Það, sem verið er að gera hér, er að fella krónuna án rannsóknar um það, hvert sé hið rétta verð hennar. Erlendis er þessu hagað á allt annan veg en hér. Þar er sú venja, að ríkin taka upp skuldir sínar og athuga, hvað þau geti borgað af þeim, og miða svo verð peninganna við hinn raunverulega kaupmátt þeirra. Auk þess hafa þau gengisjöfnunarsjóði til þess að tryggja það, að hið ákveðna verðgildi peninganna haldist án verðsveiflna. Ekkert af þessu er gert hér. Verð peninganna hangir hér aðeins á þingvilja lítils meiri hl., sem engan þjóðarvilja hefir að baki sér. Þá er og ekki verið að athuga það hér, hver áhrif verðfelling krónunnar hefir á lánstraust þjóðarinnar erlendis. Á þá hlið málsins er ekki litið, frekar en hún væri ekki til. Það er ekki verið að líta á það, þó að gengisbreytingin hafi þær afleiðingar, að allir þeir mörgu, sem hingað hafa lánað fé, utan hinna föstu lána, forðist okkur hér eftir eins og pestina.

*Eiríkur Einarsson: Það er ekki venja mín „að gera grein fyrir atkv. mínu“ sem kallað er. En nú tel ég, að um svo mikilvægt mál sé að ræða, að ég verði að breyta út af venju minni í þessum efnum. Afstaða mín í þessu máli er ekki mótuð af neinni sérstakri fyrirfram ákveðinni skoðun á þessum málum. Ég get tekið undir það, sem haft var einu sinni eftir merkum þingmanni, að hann væri yfirleitt á móti fátækt. Þannig mun og fleirum vera farið. Ég býst því við, að flestir séu á móti því, að krónan verði felld, því að það bendir á fátæki og úrræðaleysi hjá okkur. En úr því að svo er komið, að óumflýjanlegt telst að fella verðgildi hennar, sé ég mig knúðan til þess að fylgja frv., enda þótt ég sjái marga og mikla galla á því. Það er því hin knýandi nauðsyn, sem að þessu sinni ræður atkv. mínu, en ekki hitt, hver grundvallarskoðun mín er á þessum málum. Höfuðástæðan er sú, að þörf sjávarútvegsins krefst skjótra úrræða, ef ekki á illa að fara. Og þegar þetta er rætt, sem mun vera ágreiningslaust, að útvegurinn standi höllum fæti, ef honum er ekki rétt hjálparhönd, þá munu menn geta verið sammála um, að mikið sé í húfi um framtíð hans. Og ráð þau, sem bent hefir verið á hér, önnur en verðfelling krónunnar, virðast ekki hafa fengið svo ákveðinn hljómgrunn, að almenningur geti tekið undir um það, að þau geti orðið sjávarútveginum til bjargar. Því að þegar talað er um hvaðan eigi að taka fé til hjálpar sjávarútveginum, þá skiptast skoðanir, og ekkert einhlítt ráð hefir fundizt, sem fólk sé sammála um. Um skattaálögur hefir verið rætt í öðrum samböndum, og flestum kemur saman um, að þar hafi þegar verið harla langt gengið, svo að ekki sé þar á bætandi. Ef fara ætti að auka skattana meira, er ég viss um, að nógir staðir eru til fyrir það fé, m. a. til að mæta ýmsum afleiðingum þessa máls. Þeir staðir eru nógir, og mun það koma betur fram síðar. Þá er einnig ástand krónunnar sjálfrar þannig, að margt bendir í þá átt, að menn verði að spyrja: Er nokkuð annað gerlegt en þetta? Og svarið verður líklega hjá flestum svo, að hjá því verði ekki komizt. Og í þriðja lagi vil ég segja þetta: Úr því að þetta frv. er komið fram á Alþingi og krónan ekki sterkbyggðari en er, þolir þá Alþingi og íslenzka þjóðin annað en láta það koma til framkvæmda? Ég veit, að af þessu leiðir, að ýmsir hljóta að eiga erfiðara en áður, sem hlífa þyrfti í þjóðfélaginu. Ég tek fúslega undir það. Margir, sem búa við lítil laun, munu verða fyrir nokkurri launaskerðingu. En á það ber að líta, að það eru ekki aðeins laun hinna láglaunuðu, sem skerðast. heldur einnig þeirra, sem hafa hærri laun.

*Ólafur Thors: Frv. það, sem hér liggur fyrir, er niðurstaða af nokkuð langvarandi umr. manna þeirra, sem nú munu greiða frv. atkv. sitt. Ég fer ekki dult með það, að í frv. eru ýmis ákvæði. sem ég og ýmsir aðrir hefðum kosið öðruvísi. En nú hafa nokkrir þeirra manna, sem að frv. stóðu, borið fram brtt. á þskj. 121, sem ég vissi ekki von. Önnur þessara brtt. er ósanngjörn að því leyti, að ekki er ástæða til, að menn, sem hafa samið um kaup, fái betri kjör sér til handa en þær stéttir í þjóðfélaginu, sem lægst eru launaðar og hafa ekki slíka samninga. Eins veldur 3. brtt. ósamræmi. Þar er farið fram á. að sjómenn, sem ráðnir eru upp á hlut úr afla eða aflaverðlaun, sem miðast víð aflamagn. fái fulla gengisuppbót fyrir liðinn tíma, líðandi stund og fram í tímann, en sjómenn á togurum fá engan eyri fyrr en 1. júlí. Ég er andvígur þessum till. og tel misráðið, að þær skyldu koma fram, úr því að menn voru búnir að undirgangast að leysa málið á þann hátt, sem frv. segir til um. Þá vil ég benda hæstv. atvmrh. á, að núverandi skilningur hans á 4. gr. er ekki í samræmi við þann skilning, sem hann hefir látið í ljós á fundum, þar sem ég hefi verið viðstaddur og lætur hann þennan skilning í ljós á sína eigin ábyrgð.

*Garðar Þorsteinsson: Ég vildi gera nokkra grein fyrir atkv. mínu umfram það. sem fram hefir komið, m. a. frá hv. þm. V.-Sk. Á 6 mínútum er að vísu ekki hægt að segja margt. En ef tími væri til, þá væri freistandi að renna huganum til baka og leita að ástæðunum fyrir því, að nú þarf að grípa til þessara ráðstafana. Ég á sérstaklega við það, að stjórnarflokkarnir, sem setið hafa að völdum síðan 1927, hafa aldrei skilið afstöðu Sjálfstfl., hafa ekki talið stefnu Jóns Þorlákssonar leiðina til betra gengis fyrir þjóðina. Meira að segja 1935, er von var um að geta fengið fram fjárlög, sem gætu bætt aðstöðu ríkisins, hækkuðu þeir fjárl. í staðinn fyrir að draga úr útgjöldunum. Þeir hafa aldrei skeytt till. um það að leyfa smáútgerðinni umráð yfir gjaldeyrinum, svo að hún gæti keypt nauðsynjavöru sína sjálf, en aftur á móti hefir S. Í. S. verið látið ráða að fullu yfir sínum gjaldeyri. Þegar rætt var um þetta, var eina ráðið til að fá bót á því ráðna talin sú, að mynda þjóðstjórn. Það hefir nú farið út um þúfur í bili. En þó hafa menn komið sér saman um þetta frv. En annars er þetta mál svo illa upplýst af hlutaðeigendum, að ótrúlegt er, þar sem þetta er eitt stærsta málið, sem fyrir þingið hefir komið. Stjórnarflokkarnir hafa ekki gert tilraun til að sýna með tölum, hve mikið útveginn vanti til að vera hallalaus, né heldur, hve mikið þessi gengislækkun muni færa útveginum nettó. Þetta er enn óupplýst mál. Í grg. frv. er sagt, að togararnir séu reknir með einnar millj. tapi á ári. Hv. þm. G.-K. segist ekki geta gengið inn á premíuleiðina, því að hún geti ekki bætt úr þessu og hann vilji ekki bera ábyrgð á því að leggja á þjóðina frá 4½ til 9 millj. kr. Hér skilur nú nokkuð á milli. Hvor talan á að gilda? Það er auðséð, að þessir menn hafa ekki gert sér ljóst, hversu mikið fé skuli nást með gengisfellingunni. Ég tel, að leiðin, sem heppilegust hefði verið. sé sú, að veita uppbót á sjávarafurðum. Á móti þessu hafa engin gild rök verið færð. Til þess nú að ráða bót á erfiðleikum sjávarútvegsins er borið fram frv. um að lækka krónuna niður í 27, miðað við sterlingspund. En nú er hinsvegar víst, að allar afurðir, sem sjávarútvegurinn þarf að kaupa, hljóta að hækka allmikið í verði. Eini liðurinn, sem segja mætti, að kæmi ekki alveg til frádráttar, er kaupgjaldið. En það myndi ekki muna meira en svo, að það yrði 6% miðað við þann aukna krónufjölda, sem útgerðarmaður fær eftir frv. Ef um 5 millj. kr. kaupupphæð er að ræða, þá nemur þetta 300 þús. kr., og getur sú upphæð ekki ráðið bót á erfiðleikunum. Það er ekki hægt að halda því tvennu fram í einu, að kauplækkun eigi að ráða bót á halla sjávarútvegsins, og jafnframt, að ekki sé nema um óverulega kauplækkun að ræða, eins og sósíalistar segja. Þessi gengislækkun verkar vissulega sem skattur, en fyrst og fremst á þá, sem lægst hafa launin, því að á nauðsynjavörum almennings kemur hún niður fyrst og fremst. Án þess að ég sé því hlynntur, að tollar og skattar séu hækkaðir, finnst mér það undarlegt, að í frv. er sagt, að skattar og tollar séu nú svo háir, að ekki sé þar á bætandi. En þessi gengislækkun verkar einmitt sem hækkun skatta og tolla. Það er ekki auðvelt að benda á marga liði, sem ekki hækka við þetta. Húsaleiga hlýtur t. d. að hækka; hjá því verður ekki komizt. Nýbyggð hús hljóta auðvitað að hækka í verði og þar með húsaleiga í þeim, þó að hægt væri að halda henni niðri í gömlum húsum, sem er ekki heldur hægt, því að þá væri ekki framar hægt að selja hús við sannvirði. við höfum haft húsaleigul. hér og vitum, hvernig þau lánuðust. Ég held, að eina leiðin sé að reyna að lækka dýrtíðina með því að gefa verzlunina frjálsari en hún er nú. Með þessum ráðstöfunum er líka verið að minnka lánstraust landsins út á við. Hafa komið aðvörunarraddir um þetta frá mönnum erlendis, sem hafa með fjárhag landsins að gera. Ég vil benda á, að í bönkum liggja inni milljónir króna í íslenzkri mynt, sem erlendir kröfuhafar hafa átt inni árum saman í von um að fá það yfirfært. Þegar nú búið er að nota þetta fé til útlána innanlands, þá eiga þessir menn að fá aðeins 82% af því. Það getur enginn í alvöru haldið því fram, að erlenda kröfuhafa varði ekki um, hvort við lækkum gengið eða ekki, af því að þeir eigi að fá fé sitt endurgreitt í erlendri mynt. Ef maður kemur til mín og biður mig að lána sér 1000 kr. og ég spyr hann: Hvernig er þinn fjárhagur? - þá getur hann ekki látið sér nægja að svara: Það varðar þig ekkert um, en ég borga mína skuld. Það er auðvitað, að fjárhagur okkar hefir mikil áhrif á lánstraust okkar erlendis. Ég lýsi því hér með yfir, að ég er á móti þessu frv., af því að það nær ekki þeim tilgangi, sem því er ætlað að ná.