Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherra (B. J): Með því að þetta er stjórnarfrumvarp mun þykja hlýða, að eg mæli nokkur orð málinu til stuðnings. Mér þótti leitt að geta ekki verið á síðasta fundi hér í deildinni, þar sem einnig voru nokkur stjórnarfrumvörp til umræðu. En sökum embættisanna var mér ókleift að sækja þann fund. Og því miður getur vel borið svo undir, að eins standi svo á síðar, því að fundartíminn hér í deildinni er mjög óhentugur fyrir mig. Annars er það bót í máli, að flest það, sem ástæða var til að taka fram til stuðnings frumvörpunum að upphafi máls, mun vera nefnt í athugasemdunum við þau. Eigi að síður þykir mér hlýða, að vera viðstaddur þegar stjórnarfrumvörp eru rædd að upphafi og mun kosta kapps um það, ef kleift er. Þetta frv. er það sem kallað er „afturganga“ frá síðasta þingi. Þá var samskomar frumvarp samþykt í efri deild, en felt í neðri deild með 1 atkvæðis mun. Stjórnin hefir nú leitast við að laga aðall. þá galla, sem þá urðu því að fótakefli. Má vel vera, að frumvarpið þyki enn ekki lýtalaust, en eg hygg þó, að vel megi við það bjargast eins og það er nú. Landlæknir telur nauðsynlegt, að málið fái fram að ganga, enda verður það naumast talið viðunandi lengur, að hvergi sé skýrslu að fá hér á landi um dauðamein manna. - Því leyfi eg mér að mæla með því, að deildin taki frumvarpið til meðferðar og leyfi því framgang, annaðhvort óbreyttu eða með þeim einum breytingum, að nái tilgangi sínum.

Sigurður Hjörleifsson Eins og ráðherra gat um, og tekið er fram í athugasemdum við frumvarp þetta, hefir málið mætt nokkrum hrakningum á undanfarandi þingum, enda er það mjög skiljanlegt, því að þau frumvörp, sem áður fyr hafa legið fyrir alþingi líks efnis, hafa sum ekki verið framkvæmanleg. En eins og frumvarpið liggur nú fyrir, er það vel framkvæmanlegt og hefir lítinn kostnað í för með sér, en aftur á móti mikinn fróðleik. Það þykir nauðsynlegt að afla sér fróðleiks um sjúkdóma og dauðamein alidýra, og þá væri undarlegt, ef vér vildum ekki einnig leita samskonar upplýsinga um sjúkdóma fólksins í landinu, að svo miklu leyti sem unt er; og með því að almennar dánarskýrslur, eins og frv. gerir ráð fyrir, eru alveg nauðsynlegar til þess, að geta fengið nokkra ábyggilega þekkingu í þessum efnum, þá þykir mér ótrúlegt að frumvarp þetta verði felt. - Eg lít svo á, að það sé í rauninni óþarft að skipa nefnd í þetta mál, þar sem frumvarpið er því nær samhljóða frumv. því, er deildin hafði til meðferðar á síðasta þingi. En af því að háttv. þingdeildarmenn voru ósammála þá og frumv. síðan felt í neðri deild, hygg eg þó réttara, að málið verði enn athugað í nefnd, og leyfi eg mér að stinga upp á þriggja manna nefnd að lokinni umræðu.

Ráðhr. (B. J.) : Virðul. þingdeildarmenn sjá alt það, sem um þetta frumv. er að segja frá stjórnarinnar hálfu, í athugasemdunum við það. Stjórnin hefir orðið við áskorun síðasta alþingis, þar sem hún ber nú fram frumvarp, er greiðir fyrir því að fá lögaldursleyfi. Hins vegar hefir stjórnin ekki viljað bera fram, að þessu sinni, nýjan lagabálk um persónulegt og fjárhagslegt fullræði, vegna þess að lagafrumvarp þess efnis er í smíðum hjá nefnd, er skipuð hefir verið meðal nágrannaþjóðanna þriggja, Dana, Norðmanna og Svía. Stjórnin treystir því, að sú lagasmíð muni vel takast og treystir ekki íslenzku löggjafarvaldi til að gera það betur. Vill því láta málið bíða þangað til sú nefnd hefir lokið starfi sínu, til þess að geta hagnýtt sér þá aðstoð, heldur en að fara að skrásetja nýjan lagabálk um efni, sem engar ástæður eru til að hafa öðruvísi lög um, en frændþjóðir vorar á Norðurlöndum. - Annars er það fullskýrt, hvað í frumvarpi þessu felst og mun því óþarft að fara fleiri orðum um það að svo stöddu.

Lárus H. Bjarnason Það er ánægjulegt að heyra, að hæstv. ráðherra ætlar að sýna lítillæti og láta sjá sig oftar hér eftir en hingað til hér í deildinni. En ennþá ánægjulegra væri það, ef hæstv. ráðherra vildi skýra betur mál þau, sem hann leggur fyrir deildina, heldur en hann hefir gert hingað til. - Eg sagði það hér á dögunum, að það lítið, sem væri nýtilegt í frumvörpum stjórnarinnar, væri lán frá öðrum, t. d. eru tveir lagabálkar, sem stjórnin ber fram, lagðir út úr dönskum lögum, frumv. til siglingarlaga og frumv. til alm. viðskiftalaga. Eg gat þess jafnframt, að það sem stjórnin hefði lagt til frá eigin brjósti, væri sára lítils vert. Ein sönnun þess er þetta frumvarp, sem hér er til umræðu. - En eg gleymdi þá að geta þess, að ráðherra hefir tekið upp nýja aðferð við undirbúning laga. Hann hefir fundið uppá því að leggja stjórnarfrumvörpin fyrir konung í ríkisráðinu á dönsku en ekki íslenzku. 
             Eg veit það, en eg tek það fram, að þetta frumv. er ein sönnun þess, að það er satt, sem eg hefi sagt. Á síðasta þingi var samþykt tillaga til þingsályktunar, sem eg skal leyfa mér að lesa upp með leyfi forseta: „Efri deild alþingis ályktar að skora á landstjórnina að rannsaka gildandi lög um persónulegan og fjárhagslegan myndugleika og leggja fyrir næsta alþingi frumvarp til laga um alt það efni“, Alþt. 1909 A. nr. 270. Í staðinn fyrir það, fær maður nú, mér liggur við að segja, hégómann þann arna. Það er hégómi miðað við núgildandi lög, því að nú geta menn, sem orðnir eru 21 árs, fengið lögaldursleyfi, þeir þurfa aðeins að snúa sér til stjórnarráðsins og greiða lögákveðið gjald. Breytingin er aðeins í því fólgin, að eftir frumvarpinu eiga menn að geta fengið lögaldursleyfið hjá bæjarfógeta eða sýslumanni og fyrir minna gjald. Eg vona að hæstv. ráðh. kannist við það, að þetta er hégómi í sambandi við það, sem ætlast var til. Þetta er rétt, sem ráðherra gat um, að á meðal Norðurlandaþjóðanna er í undirbúningi að semja sameiginlegan kröfubálk og sifjabálk. En frumvarp þetta heyrir ekki til þessum bálkum, þó kann það rétt að vera, að sú nefnd, sem um þau efni á að fjalla, eigi líka að fjalla um þetta. En ólíklegt þykir mér það þó, því að bæði í Noregi og Svíþjóð er lögaldurstakmarkið miklu lægra en í Danmörku, og eins lágt og gerist annarsstaðar, og því ólíklegt, að þeir hugsi til að færa það enn niður, enn ólíklegra að þeir fari að hækka það aftur til þess að nálgast Dani. Það er því ekkert nema fyrirsláttur af hæstv. ráðherra að bera biðina eftir þeirri nefnd fyrir sig sem afsökun. Hafi hann ekki haft vit á að undirbúa þetta lagafrumvarp eftir því, sem fyrir hann var lagt, þá átti hann að leita aðstoðar annarra um það Hann hefir nóga aðstoðarmenn í stjórnarráðinu, sem færir hefðu verið um það og er því fullkominn óþarfi af stjórninni að leita til annarra landa um undirbúning lagafrumvarpa, enda hefði hæstv. ráðherra einnig getað leitað aðstoðar lagaskólans. Eg sé að hæstv. ráðherra hlær, en eg vil minna hann á, að aðrar stjórnir láta sér enga lægingu í þykja að leita til fagmanna í slíkum efnum. Ekki svo að skilja, að eg sé neitt að harma það, að stjórnin hefir ekki leitað neitt til mín, það eru fleiri fagmenn til við lagaskólann. En eg vildi aðeins taka það fram, að það hefði verið stjórninni innan handar, með aðstoð færra manna, að undirbúa nýtilegt frumvarp í þá átt, sem einróma var óskað hér í deildinni á síðasta þingi. Hið réttasta svar frá deildinni væri að fella frumvarpið, til þess að láta hæstv. ráðherra vita það, að deildin lætur ekki bjóða sér alt; þó vil eg ekki gera það að tillögu minni, því að hér í deildinni eru lögfræðingar t. d. þingm. Borgfirðinga, sem vel er trúandi til að geta lagfært frumv. svo að við sé unandi. Þessvegna skal eg leyfa mér að leggja það til að frumv. gangi til annarrar umræðu og skipuð verði nefnd í málið að þeirri umræðu lokinni.

Ráðherra (B. J.) Eg hygg duga, að nefna ræðu 5 kgkj. þm. (L. H. B.) aðeins einu sinni „hégóma“. Hann kallaði frumvarpið hégóma, ekki einu sinni, heldur sjálfsagt tíu sinnum. Hann vítti að þetta og önnur stjórnarfrumvörp hafi í þetta skifti verið frumsamin á dönsku. Eins og það hafi ekki viðgengist áður? Og eins og ekki megi til að bera þau upp á því máli í ríkisráðinu? Þar sem ekki er til neins að bera fram mál á öðru máli en þar talast. - Það var villandi - þar sem þm. þessi talaði um að til stæði undirbúningur laga um þessi efni, með Norðurlandaþjóðunum. Hann veit það eða ætti að vita, að sá undirbúningur er þegar byrjaður. Þingm. þessi var að benda á það með miklum drýgindum, að stjórnin hefði getað leitað aðstoðar lagaskólans. En þar til vil eg svara því, að á meðan lagaskólinn er ekki lengra kominn en svo, að þar fer aðallega aðeins fram manuduktion (leiðbeining á dönskum lagakenslubókum), hygg eg þangað muni vera að jafnaði að fara í geitarhús ullar að leita. Eg skal þá ekki eyða fleiri orðum um þessa hégómaræðu 5. kgkj. þm. því að eg veit, að deildin muni ekki fara eftir tillögu hans um að fella frumvarpið. (L. H. B.: Það var ekki tillaga mín)  . - Jæja, þingmaður tæpti á einhverju í þá átt, þó að hann þyrði ekki að leggja það til berum orðum.

Lárus H. Bjarnason Það er ekki nýtt bragð hjá sumum drengjum þetta, að segja: „Það getur þú sjálfur verið“. Eg sagði, að frumv. stjórnarinnar væri hégómi og eg stend við það. - Hv. ráðherra fer að dæmi nefndra drengja er hann kallar mína ræðu hégóma Hæstv. ráðherra sagði, að það þýddi ekki að bera stjórnarfrumvörp upp á öðru máli en dönsku, því að annað skildist ekki þar. Hér hefir þá ráðherra játað sjálfur, að stjórnarfrumvörpin hafi verið borin upp á dönsku í ríkisráðinu í þetta sinn. Eg vissi það raunar vel áður, að svo var, því að frumvörpin voru til skamms tíma alls ekki til á öðru máli en dönsku, og aðstoðarmenn stjórnarinnar og Ísafoldarliðið hafa verið að keppast við að leggja þau út á íslenzku nú fyrir þingið og um þingbyrjun. Fyrverandi ráðherra bar stjórnarfrumvörpin undir konung á íslenzku og lagði með danska þýðingu. Og maður, sem gumar jafn mikið um sjálfstæði og hv. ráðherra, hefði sízt átt að bregða út af þeirri venju, sem þegar var komin á. Ráðherra veit þó víst, að samkv. l. 18. sept. 1891 á texti íslenzkra laga að vera einn og íslenzkur, og þó að þetta sé ekki einnig lögboðið um frumvörp til íslenzkra laga, þá virðist það vera sjálfsagt, að sama gildi um þau, enda ógreiðara með nýtýzku aðferðinni fyrir ráðherra að ábyrgjast það fyrir konungi, að hin síðar gerða íslenzka þýðing á frumvörpunum sé í fullu samræmi við danska textann, sem einn var lagður fyrir konung. Þá sagði hæstv. ráðherra, að á lagaskólanum færi að eins fram manuduction í dönskum lagakenslubókum. Þetta sýnir að hann er jafn ókunnugur um þessa landsstofnun sem aðrar; kunnugri vita, að þar liggur nú fyrir því nær heil grein íslenzkrar lögfræði frumsamin, nfl. ríkisréttur Íslands. Sömuleiðis er frumsamin réttarsaga landsins, nærri fullgerð. Og enn hefir yngsti kennari skólans samið og gefið út íslenzkan sjórétt. Eg hygg að meira verði varla heimtað með sanngirni af jafn ungum skóla. Það eru til eldri skólar. sem hafa ekki komið einni einustu línu í fræðigreinum sínum á íslenzka tungu. Ráðherra væri nær að líta eftir þeim. Eg gat þess áðan, að eg vildi ekki fella frumvarpið af því að hægt mundi vera að lagfæra það hér í deildinni. Það er ekki ómögulegt, að hv.þm. Borgfirðinga og mér eða öðrum hv. deildarmönnum geti lánast að búa til eitthvað betra en þetta stjórnarfrumvarp, og því vil eg styðja það, að málið gangi til annarar umræðu og að nefnd verði skipuð í það að þessari umræðu lokinni.

Sigurður Stefánsson Eg leyfi mér að stinga upp á þriggja manna nefnd í málið.

Sigurður Stefánsson Eg legg til að skipuð verði 3 manna nefnd í málið að lokinni umræðu. 1. umræðu lokið.

Flutningsm. (Magnús Blöndahl) Mér virðist það tilhlýðilegt að fara nokkrum orðum um frumvarp þetta, þar sem um þvílíkt stórmál er að ræða. Það er farið hér fram á allmikla fjárveitingu. Eg þykist vita, að hin háttv. deild muni geta verið mér samdóma um það, að eitt af aðalskilyrðum fyrir verulegum framförum í samgöngum, verzlun, siglingum og fiskiveiðum séu góðar og öruggar hafnir. Þannig er litið á það mál meðal nágrannaþjóðanna og annara, sem lengst eru komnar á braut mentunar og framfara. Hvert sem maður lítur út á við, þá sér maður, að næstum árlega er varið stórfé til að endurbæta og byggja að nýju slíkar hafnir, og það jafnvel hjá þeim þjóðum, sem þó að öðru leyti hafa góðar samgöngur hver við aðra. Alt bendir þetta á það, að hver þjóð fyrir sig álítur sér skylt að fylgjast svo með í hinum stórstígu framförum og kröfum nútímans í þessu efni, að hún geti verið sem færust um að standast alla samkeppni bæði nágrannaþjóðanna og annara í baráttunni fyrir tilveru sinni. Góðar og öruggar hafnir eru því alstaðar skoðaðar meðal hinna allramestu nauðsynja- og velferðarmála hvers lands, og að mörgu leyti sem einn hyrningarsteinninn undir vexti og viðgangi lands og þjóðar. Þegar vér nú lítum til okkar eigin lands og þjóðar, þá sjáum vér strax, að séu góðar hafnir lífsnauðsynjamál nágrannaþjóðanna, þá ættu þær ekki síður að vera nauðsynjamál okkar, sem vegna legu lands vors verðum að nota sjóinn sem þá einu leið, er við getum náð til annara þjóða og þær til okkar, að í staðinn fyrir járnbrautir, er tengja saman ýms önnur lönd, verðum vér Íslendingar að brúka skipin, bæði seglskip og gufuskip, til hvers konar farms- og farþegaflutnings bæði til okkar og frá okkur. Af þessu leiðir aftur, að til þess að slíkir flutningar geti orðið sem notadrýgstir og heillavænlegastir oss og öðrum, þá útheimtast góðar hafnir, þar sem skipin geti við komu sína og burtför fengið fljóta og góða afgreiðslu hvernig sem viðrar, en þurfi ekki að liggja dögum eða vikum saman og bíða eftir tækifæri til þess að losna við að taka á móti farmi og fólki. Góð og örugg höfn á hentugum stað mundi líka vafalaust verða til þess, að auka aðsókn af skipum, er hingað sækja, og jafnframt til þess, að auka verzlun milli landsmanna og útlendinga, bæði beinlínis og óbeinlínis. Hafnleysið við suðurhluta þessa lands, þekkja allir, svo ekki þarf þar um mikið að tala. En aftur á móti hefir þessi hluti landsins ýmsa kosti fram yfir flesta aðra parta landsins. Í fyrsta lagi þarf sjaldan eða aldrei að óttast að þessi partur landsins lokist af ís, og í öðru lagi, að hér liggja einhver allraauðugustu fiskimið heimsins, enda sækja hingað fjöldi útlendra fiskiskipa, er fer vaxandi með hverju ári. Undanfarinn tíma hafa landsmenn átt örðugt í þeirri samkeppni, og hefir margt til þess borið, bæði ónóg þekking á hinni nýju veiðiaðferð og svo féleysi bankanna, og síðast en ekki sízt hafnleysið hér við suðurhluta landsins. Úr sumu af þessu er nú bætt, og á eg þar þá sérstaklega við það, að þeim sjómönnum vorum fjölgar nú óðum, er næga þekkingu hafa til að bera að geta tekið þátt í samkeppninni við útlendinga í fiskiveiðunum hér, og er það að þakka bæði þeim fáu innlendu botnvörpuskipum, sem hér eru nú, og svo hinu, að ýmsir af framtakssömum sjómönnum vorum hafa lært þessa veiðiaðferð á mörgum af hinum útlendu fiskiskipum, og bíða nú eftir því, að þekking þeirra í þessu efni mætti koma landinu og landsmönnum til gagns og góða. En þar sem botnvörpuskipin kosta mikið fé, er eðlilegt, að menn hiki við að leggja það fram - þó unt væri - þar sem eitt af aðalskilyrðunum fyrir því að það fé sé nægilega trygt og gefi mönnum þann arð, er vænta má, vantar algerlega - höfnina - og fiskiveiðarnar eins og nú er ástatt, eru altaf í meiri og minni hættu á hafnleysum þeim, sem við höfum orðið að búa við frá ómuna tíð. Menn geta því altaf átt á hættu á meðan svo stendur, að komi fyrir stærri eða minni tjón, eins og hin sorglega reynsla undanfarinna ára hefir sýnt. Eg get nú búist við því, að sumir kunni ef til vill að líta svo á, að hafnarbygging sú, er hér er farið fram á í þessu frumvarpi, muni aðallega koma Reykjavík eða höfuðstað landsins til góða. Það væri þó ekki rétt ályktað nema að nokkru leyti, enda ber frumvarp þetta það með sér, að Reykjavík tekur fullkomlega sinn bróðurpart af kostnaðinum og freklega það. Við vandlega íhugun þessa máls, efast eg ekki um, að háttv. deild muni verða mér samdóma um það, að hafnarbygging sú, er hér ræðir um, sé ekki síður landsmál en bæjarmál og skal eg því til stuðnings benda á, að komist verk þetta í framkvæmd, munu fiskiveiðarnar, þessi annar aðalatvinnuvegur landsins, taka stórstígum framförum og verða til þess að landsmenn sjálfir koma til að ráða betur yfir hinum auðugu fiskimiðum sínum og njóta sjálfir arðsins af þeim, í stað þess sem nú er, að vér verðum að horfa á útlendar þjóðir raka hér saman of fjár upp við landsteinana, meðan stóra hópa af landsmönnum vantar margar af helztu nauðsynjum lífsins. Við aukna framför og framleiðslu í fiskiveiðum mundi því landssjóði bætast meiri og meiri tekjur, sem vafalaust mundu á tiltölulega stuttum tíma gera meira en endurborga landssjóði það fjárframlag, sem farið er fram á í frumvarpi þessu. Þess utan má benda á það, að meðan hafnleysið er eins og nú, hefir landið mjög lítið gagn af komum hinna útlendu fiskiskipa. Af öllum þeim feikna afla, er skip þessi sækja hingað að ströndum landsins, er því sem næst ekkert goldið í landssjóð; þetta mundi fljótt breytast, er örugg höfn væri komin hér í Reykjavík. Þá mundu fleiri eða færri af hinum erlendu fiskiskipum selja hér afla sinn eða leggja hann á land til verkunar og þannig auka atvinnu, tekjur og viðskifti við landið og landsmenn, auk þess sem landssjóður mundi fá ríflegan tekjuauka í vaxandi útflutningsgjald. Þá er það verzlunin, sem ekki mundi taka minni breytingum við það, að þessi fyrirhugaða höfn kæmist upp. Eins og nú standa sakir, rennur megnið af verzlunararðinum út úr landinu til erlendra umboðsmanna, og telja fróðir menn, að sú fjárhæð, er þannig tapast nú muni nema jafnvel yfir 2 miljónir króna á ári. Með góðri höfn mundi þetta breytast svo, að meira eða minna af þessu fé mundi verða kyrt í landinu, því þá mundu rísa hér upp stórkaupaverzlanir, sem kæmu í stað hinna núverandi útlendu umboðsmanna, og með því mundi öll verzlun verða sem næst innlend og bygð á hollari og traustari grundvelli en hingað til, auk þess sem smákaupmönnum víðsvegar um landið yrði hægra með að afla sér vörunnar eftir þörfum héðan úr Reykjavík og kæmust því af með miklu minna starfsfé til verzlana sinna. Eg vænti því, að háttv. deild verði mér samdóma um það, að hér sé um stórmál að ræða og um leið eitthvert mesta velferðarmál þessa bæjar og landsins í heild sinni, og að háttv. deild að yfirveguðu máli ljái frumvarpinu öflugt fylgi sitt til farsællegra úrslita. Það skal tekið fram, að eg hefi leyft mér að láta útbýta hér meðal háttv. þingmanna prentuðu áliti hafnarnefndar Rvíkur og áætlun yfir kostnað við hafnargerðina frá hafnarfræðing Smith í Kristjaníu, til þess að háttv. þingm. geti sem bezt sett sig inn í málið, en auk þess er bæjarstjórn þessa bæjar fús til þess að gefa allar þær upplýsingar, sem unt er í málinu og ef með þarf leggja fram hina ýmsu uppdrætti, er snerta þetta mál. Að svo mæltu vil eg leyfa mér að stinga upp á að 5 manna nefnd verði kosin í málið til þess að athuga það.

Kristján Jónsson Eg átti tal við hæstv. forseta í gær um þetta efni, og var hann þá fús að lesa bréf mitt upp í deildinni í dag. En í morgun átti eg tal við hann aftur, og þá bar hann brigður á, að þetta væri löglegt. Nú óska eg að heyra vilja deildarinnar í þessu máli, hvort hún vill heyra erindið eða ekki, og fyrir því mælist eg til, að hr. foreti skjóti spurningunni til úrlausnar deildarinnar.