Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (MG): Þetta frv. um breyting á póstlögunum er borið fram að tilhlutun aðalpóstmeistara, og vænti jeg, að það muni ekki valda neinum ágreiningi. Það er ætlast til, að lögin - ef frv. verður samþ. - öðlist gildi 1. apríl þ. á., og vildi jeg því mega mælast til þess, að háttv. nefnd, sem fær málið til athugunar, vildi gera svo vel og flýta því, enda er það ekki umfangsmikið. Að öðru leyti er naumast þörf á að fjölyrða um málið, og læt jeg nægja að vísa til athugasemdanna við frv., enda er tæpast hægt að ræða það nema ganga inn á einstök atriði, en það tel jeg ekki rjett við 1. umr. Jeg leyfi mjer að leggja til, að málinu verði, þegar umr. er lokið, vísað til allsherjarnefndar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að af útfluttum framleiðsluvörum vorum fer til engra landa eins mikið bæði að vöxtum og verðmæti og til Miðjarðarhafslandanna. Eftir verslunarskýrslunum fyrir árið 1921, sem er síðasta árið, sem verslunarskýrslur eru fyrir hendi um, hefir til þessara landa flust meira en helmingur allrar útfluttrar framleiðslu vorrar að verðmæti, og auk þess hefir eflaust miklu meira flust þangað af vörum vorum gegnum England og Danmörk. Þetta sýnir greinilega, að í Miðjarðarhafslöndunum höfum vjer meiri fjárhagslegra hagsmuna að gæta en víðast annarsstaðar. Reynslan hefir og sýnt hin síðustu árin, þegar enginn fastur Íslenskur starfsmaður hefir verið þar syðra, að nauðsyn hefir þótt á því að senda þangað mann til þess að gæta þar hagsmuna vorra. Svo var þetta árið 1923 og einnig 1924, og mun sendiför þessi bæði árin hafa verið að tilhlutun bankanna hjer, sem töldu sjer svo nauðsynlegt að hafa mann þar, að þeir vildu borga þriðjung kostnaðar hvor þeirra, og hvorki fyrverandi nje núverandi stjórn sá sjer fært að skorast undan þessum sendiferðum. Og á síðastliðnu ári kom það fyrir tvívegis, er sendimaðurinn var búinn til heimferðar, að símað var til hans að fyrirlagi bankanna og hann beðinn að dvelja þar lengur. Þetta ætti að sýna nauðsynina á að hafa sendimann í þessum löndum, og kostnaðurinn af því fyrir ríkissjóð getur ekki talist sjerlega mikill, þar sem gert er ráð fyrir, að bankarnir borgi 2/3 kostnaðarins. Jeg vona því, að hv. deild taki máli þessu vel, enda er áreiðanlega affarasælast fyrir alla, að þessu sje skipað með lögum, þegar af þeirri ástæðu, að hæpið er, að hægt sje að fá hæfan mann í sendiferð þessa, nema hann viti, að hann megi reiða sig á, að förin sje til meira en bráðabirgða einna. Að lokinni þessari umr. legg jeg til, að þessu máli verði vísað til sjútvn.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það hefir oft verið kvartað yfir því, að ekki væri að lögum hægt að áfrýja úrskurðum sýslunefnda og bæjarstjórna, um fjárhæð útsvara. Hefir þetta einkum þótt órjetttlát, þegar í hlut áttu kærendur, sem ekki áttu heimili í þeirri sýslu eða þeim kaupstað, er hinn endanlegi úrskurður var feldur í. Og því verður tæpast neitað, að finna má þess dæmi, að utansýslu- eða utankaupstaðamenn hafa orðið harðar úti í útsvarsálagningum en sanngjarnt var. Nokkurn þátt í þessu hefir það sjálfsagt átt, að ekki eru til skýr ákvæði í löggjöf vorri um það, á hvað dvalar- eða atvinnuhreppur má leggja og hvað heimilishreppur. Í lögum nr. 29, 19. júní 1922 eru að sönnu gefnar þær reglur um utanhreppsmenn, að útsvör þeirra skuli vera „hæfileg eftir tímalengd og í samanburði við innsveitarmenn“, en eins og allir sjá, er þetta harla ónákvæmt og erfitt viðfangs fyrir gjaldanda að sýna, hvort hann er órjetti beittur eða ekki, ekki síst þar sem niðurjöfnunin á að vera eftir efnum og ástæðum. Til þess að ráða bót á þessu, sje jeg ekki annað ráð betra, en að skifta tekjunum milli dvalar- eða atvinnusveitar og heimilissveitar og láta svo hlutaðeiganda greiða í hvoru eða hverju sveitarfjelagi eftir efnum og ástæðum af þeim tekjum og eignum, sem í hvors eða hvers hlut kemur, eftir reglum laganna. Það er nú tilgangur þessa frv., að ráða bót á þessu, með því tvennu, að leyfa að skjóta útsvarskærum til atvinnumálaráðuneytisins, þegar utansýslu- eða utanbæjarmaður á í hlut, og að skifta útsvarsálagningarstofninum milli þeirra hreppa eða kaupstaða, sem að lögum eiga rjett til útsvarsálagningar. Hvernig skifta skuli, er vitaskuld álitamál, en þó virðist mjer einsætt, að heimilissveitin sje þar rjetthæst og eigi að bera mest frá borði. Ennfremur vil jeg taka það fram, að mjer hefir ekki hugkvæmst annar betri og ódýrari dómstóll um útsvör þessi en atvinnumálaráðuneytið. Þar á að mega vænta þess, að málin fái sæmileg úrslit, og kostnaður af þeim mundi ekki verða neinn að kalla. Hinsvegar hlyti kostnaður að vera því samfara, að setja upp sjerstakan dómstól til þess að úrskurða um þessi mál. Og hið sama níundi verða uppi á teningnum, ef t. d. ætti að fela þetta starf yfirskattanefnd Reykjavíkur, sem mjer einnig datt í hug. Þess er ef til vill rjett að geta, að með frv. þessu, þótt að lögum verði, er í engu breytt takmörkunum milli framkvæmdavaldsins og dómsvaldsins í þessum málum. Dómstólar skera því framvegis, eins og hingað til, úr ágreiningi um útsvarsskyldu einstaklinga, fjelaga eða stofnana. Þetta mál mun, eftir eðli sínu, heyra undir allsherjarnefnd, og legg jeg til, að því verði til hennar vísað, að lokinni þessari umræðu.

Ingvar Pálmason Jeg geri ráð fyrir, að það sje rjett hjá hæstv. atvrh. (MG), að þörf sje slíkrar lagasetningar sem þeirrar, er frv. þetta gerir ráð fyrir. En hinsvegar finst mjer þó hlýða, að gera nú þegar við það nokkrar athugasemdir. Er þá fyrst, að jeg hefði talið rjettara, að frv. þetta hjeti breyting á sveitarstjórnarlögunum, því að jeg lít svo á, að það feli í sjer að nokkru leyti breyting á þeim. Vil jeg því benda háttv. nefnd á, hvort ekki sje rjett að athuga þetta. Jafnframt vil jeg benda á, að jeg tel ýmsar aðrar breytingar á sveitarstjórnarlögunum fulteins nauðsynlegar og þær, er frv. þetta fer fram á, og því til staðfestu vil jeg minna á, að fyrir tveimur síðustu þingum hafa legið breytingar á lögum þessum, um að breyta reikningsári sveitarsjóðanna úr fardagaárinu í almanaksárið. Þörfin fyrir þessa breytingu er hin sama ennþá, og er sannarlega miklu meiri en nauðsyn þeirrar breytingar, sem frv. þetta hefir í sjer fólgnar, og má í þessu sambandi minna á afdrif þessa máls á síðasta þingi. Komst allshn. þessarar háttv. deildar þá að þeirri niðurstöðu, að nauðsyn bæri til, að taka sveitarstjórnarlögin til gagngerðrar endurskoðunar, og óumflýjanlegt væri að gera á þeim margar breytingar, og einmitt með þeim forsendum var málinu vísað til stjórnarinnar. Vil jeg því beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hvort eigi sje von frá henni á neinu frekara í þessa átt en frv. því, er hjer liggur fyrir. Sje nú svo, að einskis þurfi að vænta frekar frá henni í þessu máli, vil jeg skjóta því til nefndar þeirrar, er málið fær til meðferðar, hvort ekki myndi tækilegt að gera fleiri og víðtækari breytingar á sveitarstjórnarlögunum en þær, er felast í frv. stjórnarinnar. Jeg mun nú greiða atkv. með frv. þessu til 2. umræðu, þrátt fyrir það, þó jeg hafi töluvert að athuga við ýmsar greinar þess, sem jeg mun ekki taka fram nú. Annars er það orðið býsna alvarlegt mál, hve mjög sveitarstjórnarlögin eru að mörgu leyti orðin úrelt, og því nær ónothæf fyrir ýmsa hreppa, þó sjerstaklega sje það þó fyrir kauptún, sem eru sjerstök hreppsfjelög og hafa yfir 500 íbúa.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer skildist á ræðu hv. 2. þm. S.-M. (IP), að það væri ekki þetta frv., sem hann væri óánægður með, heldur það, að sveitarstjórnarlögin skyldu ekki hafa verið tekin til endurskoðunar í heild. En til þess sá stjórnin ekki ástæðu að þessu sinni, þar sem henni hafa ekki borist aðfinslur í þá átt, nema þá helst viðvíkjandi reikningsárinu. En þær umkvartanir eru reyndar ekki nýjar. Og er álits sýslunefnda var leitað um það, hvort þær kysu breytingu á því sviði, urðu svörin svo mjög á tvo vegu, að ekki þótti fært að breyta þessu atriði í samræmi við þau. Sumar voru ánægðar með ástandið eins og það er, aðrar ekki. Um niðurjöfnunartímann er það að segja, að hann kann að vísu að vera óheppilegur, en þar sem engin kvörtun hefir þó komið fram um það, hefir stjórnin ekki borið fram neina tillögu til breytinga. - Um fyrirsögn frv. get jeg alls ekki verið hv. 2. þm. S.-M. (IP) sammála. Það er ekki hægt að kalla þetta breytingu á sveitarstjórnarlögunum, þar sem frv. breytir jafnframt löggjöf kaupstaða, sem er alveg sjerstök. - Jeg sje að vísu ekkert við það að athuga, þótt fleiri breytingum verði bætt við sveitarstjórnarlögin. En þau voru þó á sínum tíma svo vel undirbúin og samin, að mjer þykir líklegt, að þótt þau yrðu tekin til fullkominnar endurskoðunar, að breytingarnar yrðu ekki eins miklar og sumir ætla.

Ingvar Pálmason Mjer fanst jeg fullkomlega skilja það á hæstv. atvrh. (MG), að ekki væri að vænta þess, að stjórnin kæmi fram að þessu sinni með neinar tillögur til breytinga á sveitarstjórnarlögunum. Önnur ástæðan, sem hann færði fram til afsökunar, var sú, að þegar álits sýslunefnda hefði verið leitað um eitt atriði í þeim, reikningsárið, hefðu svörin verið svo misjöfn, að ekki hefði þótt fært að taka þau til greina. Hin ástæðan var sú, að sveitarstjórnarlögin hefðu verið svo vel úr garði gerð á sínum tíma, að ekki væri enn nein ástæða til breytinga. Síðan að þessi lög voru sett, eru nú tuttugu ár liðin. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, hversu miklar breytingar hafa orðið í atvinnulífi voru á þessum tíma, svo að engin furða er, þótt lög þessi sjeu úrelt orðin, enda eru nægar sannanir fyrir því, einkum þó í kauptúnum. Í sveitum hafa allar breytingar farið hægara, og þar kunna því lög þessi að eiga fremur við, en þó alls ekki fullkomlega. Það er því engin ástæða, þótt lögin hafi verið góð á sínum tíma, fyrir tuttugu árum. Þá vil jeg víkja aftur örfáum orðum að fyrri ástæðunni. Hefir álits sýslunefnda verið leitað um þetta frv., sem hjer liggur fyrir? Jeg veit það ekki, en fróðlegt væri að fá vitneskju um það. Hvað fyrirsögn frv. snertir, sný jeg ekki aftur með það, að þetta er breyting á sveitarstjórnarlögunum, enda þótt það kunni að breyta löggjöf kaupstaða líka. Jeg hygg, að það geti og mjög orkað tvímælis, hve heppilegt sje að blanda almennum lögum og löggjöf kaupstaða saman við sveitarstjórnarlögin. En þó er það ekki aðalatriðið fyrir mjer í þessu efni, heldur hitt, að þessi breyting, er frv. fer fram á, sje látin sitja fyrir öðrum mikilsverðari og nauðsynlegri breytingum. Í fyrra lágu fyrir þinginu mikilvægar tillögur til breytinga, svo að það er ekki alveg út í loftið, að krefjast þeirra nú. Jeg geri því ráð fyrir, að jeg muni síðar á þessu þingi flytja frv. um breytingu á sveitarstjórnarlögunum, þar sem jeg sje, að stjórnin muni láta það undir höfuð leggjast. Hitt mundi jeg vera henni þakklátur fyrir, ef hún skipaði í málið milliþinganefnd, sem tæki það til rækilegrar yfirvegunar. - En sú ástæða stjórnarinnar, að lögin hljóti að vera góð enn í dag, af því að þau voru það fyrir tuttugu árum, er svo lítils virði, að ekki tjáir um að tala.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer heyrðist á hv. 2. þm. S.-M. (IP), að hann legði lítið upp úr þeirri viðleitni, að leita álits sýslunefnda um þetta mál. Honum mun þó vera kunnugt, að í sýslunefndum eiga sæti fulltrúar allra hreppa, sem sveitarstjórnarlögin eru einmitt sett fyrir. Hitt er satt, að álits sýslunefnda hefir ekki verið leitað um frv. það, er hjer liggur fyrir, enda er hjer um fyrirkomulagsatriði að ræða, sem sýslunefndir þurfa ekki endilega að dæma um. - Jeg skal ekkert segja um frv. það, sem hv.þm. ætlar að flytja í þessa átt, en hinu mótmæli jeg, að þetta frv., sem hjer liggur fyrir, verði innlimað í það. Annars skil jeg ekki í því, hvað hv.þm. hefir á móti því, að reynt sje að samræma lög sveita og kaupstaða, og hversvegna hann vill hafa mörg lög, þar sem ein geta gilt. Það mun a. m. k. vera álit flestra, að heppilegast sje, að sömu lög gildi alstaðar innan hvers þjóðfjelags, þar sem hægt er að koma því við.

Jóhann Jósefsson Jeg er þakklátur stjórninni fyrir það, að þetta frv. er fram komið, til þess að tryggja mönnum rjettlátan úrskurð í útsvarsmálum, en það eina sem jeg finn að því, er það, að það gengur ekki nógu langt í því efni. Útsvör manna nema nú orðið svo háum upphæðum, að hætt er við að þau verði jafnan ærið ágreiningsefni. Vjer vitum, að í framkvæmdinni er aldrei hægt að jafna alveg rjett niður, en það verður að gera eins rjett og hægt er. Spor í þessa átt eru ákvæði frv. En það er að mínu áliti ekki nógu langt gengið, því að hjer er aðeins átt við þá, sem lögheimili eiga utan þess hrepps- eða bæjarfjelags, sem þeir eru útsvarsskyldir í, í stað þess, að ákvæðið um málskot þetta ætti að ná til allra, utan hrepps og innan. - Jeg hefi heyrt eftir skilríkum mönnum, að það hafi komið fyrir, að bæjarstjórnir hafi samið við stóra atvinnurekendur á þann hátt, að útsvar þeirra skyldi ekki fara fram úr ákveðinni upphæð. Sje þetta satt, hlýtur sá mismunur, er fram kemur við þetta, að lenda á öðrum. Jeg vildi því mælast til, að nefnd sú, er fær þetta mál til meðferðar, láti. yfirskotsákvæðið gilda um öll þau útsvör, er kærð eru, og samkomulag fæst ekki um í hjeraði, hvort sem utan- eða innanhreppsmenn eiga í hlut.

Atvinnumálaráðherra (MG): Út af ræðu hv.þm. Vestm. (JJós) skal jeg geta þess, að stjórnin hugsaði einmitt töluvert um þetta atriði. En ástæðan til þess, að hún sá sjer ekki fært að láta málskotsákvæðið ná til allra, var sú, að hún áleit, að afarmikið starf myndi af því leiða, og auk þess eiga innanhreppsmenn sjer venjulega betri og kunnugri málsvara í hreppsnefndum en hinir. Þetta má ekki skilja svo, að jeg sje andstæður skoðun hv.þm. Vestm. (JJós) í þessu máli, en ef hún næði fram að ganga, álít jeg, að það geti verið skoðunarmál, hvort atvinnumálaráðuneytið ætti að hafa úrskurðarvaldið. - Jeg skal geta þess, að jeg hefi einnig heyrt getið um þá samninga hreppsnefnda eða bæjarstjórna við einstaka atvinnurekendur, er hv.þm. Vestm. (JJós) talaði um, en vart þarf að taka það fram, að slíkir samningar eru með öllu ólöglegir og því ógildir, ef á herðir.