Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg veit ekki nema það væri rjett að taka málið af dagskrá sökum fámennis í deildinni. Jeg skal segja það þegar í stað, að jeg hefi enga trú á því, þótt hv. nefnd hafi það, að kaffibætisgerðin, - sem nýlega var seld með töluverðum ágóða og nýtur 75 au. verndartolls á hverju kg., - sje rekin með tapi. Hv. þm. (JakM) ljest ekki skilja, að aukin neysla gæti rjettlætt iðnað eins og ölgerðina. Jeg get þá frætt hann á því, að hagfræðingar álíta, að tilgangurinn með öllu okkar bjástri sje að geta aukið sem mest neysluna, fullnægt sem flestum líkamlegum þörfum. Öl er hollur og góður drykkur, og það verður að teljast framför í þjóðfjelaginu, að sem flestir verði svo efnum búnir, að þeir hafi efni á að veita sjer það, án þess að það skerði fullnægingu nokkurra nauðsynlegri þarfa. Það er sú hugsun, sem vakir fyrir öllum fylgismönnum tollverndarstefnunnar, (en í þeirra hóp virðist mjer háttv.þm. (JakM) vera), að borgarar þjóðfjelagsins lifi sem mest hver á öðrum. Jeg held nú, að sú stefna sje ekki holl fyrir okkur, en um hana er mikill ágreiningur. -Jeg viðurkenni auðvitað, að það sje gott, að iðngreinir kaupstaðanna blómgist og dragi að sjer hæfilega margt fólk. En þegar verið er að kvarta undan fólksleysinu og fjárskortinum í sveitum landsins, þá skil jeg ekki í hv. 2. þm. Árn. (JörB) og öðrum, sem vilja sjerstaklega bera hag landbúnaðarins fyrir brjósti, að vilja nú skattleggja alla landsmenn handa fyrirtækjum, sem draga frá sveitunum vinnukraftinn og fjármagnið. Kaffibætisgerðin er einmitt ágætt dæmi þess, hve óholl öfgastefna þetta er. Fyrst er lagður hár tollur á vörutegund, til þess að afla ríkissjóði tekna. Síðan á alveg að snúa við blaðinu og afsala tekjum ríkissjóðs til handa einkafyrirtæki. Það er e. t. v. hægt að skýra afstöðu hv. 1. þm. Reykv. (JakM) til þessa máls; hann segir bara: „Mínir kjósendur fyrst“, en jeg skil ekki þær till., sem ganga jafnvel enn lengra frá sveitaþingmönnum eins og hv. 2. þm. Árn. (JörB). Sú afstaða hlýtur að vera á einhverjum misskilningi bygð. Jeg álít það vorkunnarmál, og jafnvel rjett, að taka nokkurt tillit til fyrirtækja, sem stofnuð eru undir annari löggjöf, þótt úrelt hafi verið. Og mjer þykir rjett að firra þau fyrirtæki tapi í lengstu lög. En það nær ekki nokkurri átt að láta tolllögin vera þannig, að í skjóli þeirra rísi upp atvinnuvegir, sem undir heilbrigðum skilyrðum geta alls ekki þrifist. - Framleiðsla óþarfavarnings held jeg líka að ætti að vera síðasta iðngreinin til að fá tollvernd. Mjer finst það því stinga nokkuð í stúf, að eftir brtt.hv. nefndar eiga öll hráefni til óþarfavinslunnar að vera verðtollsfrjáls, en aðeins er heimild til að undanþiggja hráefni til þarfari iðngreina tollinum. Þetta virðist mjer vera að fara aftan að siðunum.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla að segja örfá orð, enda þótt hætt sje við, að hæstv.forsrh. (JÞ) verði eins hissa á mínum orðum og orðum hv. 2. þm. Árn. (JörB). Jeg hafði öðrum hnöppum að hneppa við 1. umr. þessa frv. Annars hefði jeg þá þegar sagt, að jeg væri því algerlega andvígur. Jeg er þeirrar skoðunar, að ríkið eigi að styðja innlenda framleiðslu, bæði í sveitum og kauptúnum, og hallast þannig að verndartollastefnunni, sem hæstv. ráðh. ámælti svo mjög. Jeg hefi borið fram frv. um að leggja toll á útlent hey. Einnig hefi jeg reynt að styðja eftir mætti mjólkurniðursuðuna í Borgarfirði. Jeg vil yfirleitt koma á fót sem flestum iðngreinum í landinu. - Nú virðist vera alveg sjerstök ástæða til þessa, því að atvinnuleysi er svo mikið í bæjunum, að á engan hátt má íþyngja þeim vísi til iðnaðar, sem hjer er risinn upp. - Þótt tollverndarstefnan sje nauðsynleg í öllum löndum, er þó alveg sjerstök ástæða til að aðhyllast hana hjer. Báðum aðalatvinnuvegunum er svo háttað, að þeir þurfa ekki mikils vinnuafls nema á sjerstökum árstímum. Þess vegna væri nauðsynlegt að koma upp innlendum iðnaði, sem gæti tekið fólkið í sína þjónustu aðra árshluta. Það er mál, sem allir þekkja, að þegar byrjað er að framleiða einhverja vöru, sem áður hefir verið flutt inn, þá er það segin saga, að þeir útlendingar, sem áður hafa selt vöruna, fara með sína framleiðslu niður fyrir sannvirði, til þess að bola hinni innlendu burtu. Jeg álít, að íslenska ríkið eigi að mæta þessari tilraun útlendinganna með því að veita hinum innlenda iðnaði vernd sína. - Frv. það, sem hjer er á ferð, fer alt of hratt úr hlaði í því að tolla hina innlendu framleiðslu. Á sínum tíma er sjálfsagt að fá um þetta skýr lög, en það er of snemt enn. Jeg álít, að brtt.hv. nefndar sjeu til mikilla bóta, og mun því greiða þeim atkv. En hvort sem þær ná fram að ganga eða ekki, mun jeg greiða atkv. á móti frv.

Jakob Möller* Hæstv. forsrh. (Jp) sagðist illa trúa því, að kaffibætisvinslan væri rekin með tapi. Hann getur þó væntanlega skilið, að það er ekki nóg að hafa háan verndartoll, ef framleiðslan er ekki svo mikil, að fyrirtækið beri sig. Því að það þarf að borga fleira en vinnulaun við svona iðnrekstur. Vextir af stofnkostnaði eru mjög miklir, þar sem dýrar vjelar þarf við iðnaðinn. Þess vegna er það mjög undir framleiðslumagninu komið, hversu hátt verð þarf að vera á vörunni til þess að iðnaðurinn borgi sig. Mjer skildist, að hæstv. ráðh. (JÞ) hefði ekki annað fram að færa fyrir mótmælum sínum en þá tollvernd, sem brtt.fjhn. sköpuðu, enda sagði hann við 1. umr., að hann hefði ekki aflað sjer upplýsinga um það, hve háan toll hver iðngrein gæti borgað. Jeg hefi nú ekki umboð frá fjhn. til þess að áfellast hæstv. ráðh. fyrir þetta, en þar fyrir hefði mjer þótt viðfeldnara, að hann hefði undirbúið málið ögn betur. Hæstv. ráðh. (JÞ) sagði, að kaffibætisgerðin hafi nýlega verið seld með mjög góðum ábata. Jeg veit nú ekki, hvernig sú sala var, en hitt veit jeg, að kaffibætisgerðin var seld í sambandi við annað fyrirtæki, sem reynst hefir miklu gróðavænlegra og sagt er að hafi borið hvottveggja uppi. Hæstv. ráðh. var eitthvað að blanda mínum kjósendum inn í þessar umr. Jeg ætla nú ekkert að fara að tala um hans kjósendur, en hitt vil jeg benda á, að hann var að brýna hv. 2. þm. Árn. (JörB) á því, að þessi fyrirtæki í kaupstöðunum drægju vinnukraft úr sveitunum. Þessi orð geta ekki sýnt annað en það, að það er ekki tilgangur hæstv. ráðh. að ná í tollinn, heldur að skera niður þessar iðngreinir. Því aðeins fá sveitirnar vinnukraftinn aftur, að ráðið sje niðurlögum keppinautanna. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri í rauninni tilgangurinn með öllu okkar bjástri að geta aukið neysluna. Jeg er hræddur um, að þetta sje ekki í sem bestu samræmi við margt það, sem hann hefir sagt áður. Það hefir verið ein af hans höfuðkenningum, að endilega þyrfti að takmarka eyðsluna. En hvað er neyslan annað en eyðsla? Jeg hefi nú aldrei fallist á, að þetta væri annað eins keppikefli og hæstv. ráðh. hefir viljað vera láta, en því síður get jeg fallist á þessa nýju eyðslukenningu. Enda býst jeg varla við, að þetta sje sannfæring hæstv. ráðh., heldur aðeins á augnabliks rök, sem hann hefir gripið til í þessu máli. Hæstv. ráðh. vildi væna fjhn. þess, að hún væri fylgjandi verndartollum. Jeg gat þess áður, að hjer væri nokkuð sjerstöku máli að gegna, af því áð tollverndinni er ætlað að verka meðan innlendu vörurnar eru að afla sjer markaðs, Uns þær eru komnar vel af stað. En það er ljóst, að fyrst í stað verður að selja hina innlendu framleiðslu ódýrar en hina útlendu, meðan menn eru að kynnast henni og hún er að útbreiðast. - Það eitt er höfuðókostur verndartollastefnunnar, að hún eykur dýrtíð í landinu, en hitt ekki, að hún flytur inn framleiðsluna. En hjer er ekki því til að dreifa, að verðið hkki, heldur þvert á móti. Vörurnar verða ódýrari í samkepninni um markaðinn. Það er sjerstaklega ástatt um kaffibætinn, því að hann er fluttur inn frá einum einasta framleiðanda. Menn geta sagt sjer það sjálfir, hvaða áhrif þetta hafi, hvort það verði til þess að hækka verðið eða lækka. Það hlýtur að leiða til einokunar í stað samkeppni. Við fjhn.-menn höfum ekki fylgt verndartollastefnu þar sem öðruvísi stóð á, þar sem afleiðingin hefði óhjákvæmilega orðið hækkað vöruverð. Jeg skal aðeins minna á niðursuðu mjólkur, þar Sem við lögðum til að veita styrk til þess að halda því fyrirtæki uppi eða gera því kleift áð keppa við útlenda framleiðslu, í stað þess að leggja toll á útlenda mjólk. Það hefði orðið til þess að hækka verð þeirrar vöru í landinu. Þá sagði hæstv. ráðh., að það ætti að taka fult tillit til þeirra fyrirtækja, sem stofnuð hafa verið að undanförnu undir gildandi lögum. Það er ekkert annað, sem nefndin fer fram á. Það var enginn framleiðslutollur á þessum vörutegundum, þegar þessi fyrirtæki voru stofnuð með allmiklum kostnaði, sem óvíst er, að þoli svo háa tolla sem hjer er um að ræða. Það teljum við betur farið heldur en geta þessi fyrirtæki að engu að raunalausu. Það er að eyða, að skera niður fyrirtæki, sem búið ef að stofna með ærnum kostnaði, með því að gera því ókleift að starfa. Ef kaffibætisgerðin getur ekki staðist í framtíðinni, þá er ekkert við því að segja í sjálfu sjer. En nefndinni finst sjálfsagt að styðja þessa verksmiðju, úr því áð hún er tekin til starfa og vissulega getur gert gagn, ef hún getur staðist samkepnina með því að gera vöruna ódýrari innanlands og halda vöruverðinu sæmilegu. Hæstv. ráðh. sagði, að það ætti ekki að veita tilbúningi á óþarfa neina vertíð. Þetta kemur í bága við það, sem hann áður sagði, að æskilegt væri að auká neysluna í landinu. Ef það er æskilegt að auka heysluna með því að framleiðslan sje innlend, þá er það æskilegast með því að styðja að því, að sú framleiðsla komist á og haldist uppi; enda játaði hann þetta að vissu leyti í sambandi við ölgerð, og er því í mótsetningu við sjálfan sig í þessu efni. En hvort sem vörurnar eru þarfar eða óþarfar, þá held jeg því fram - og nefndin er sammála um það -, að ef framleiðslan á annað borð getur borgað sig í landinu, þá sje æskilegra, að hún sje innlend heldur en varan sje keypt frá útlöndum. Það er altaf gróði, hvort sem varan er nauðsynleg eða ónauðsynleg, ef hún á annað borð er notuð. Hitt er ávalt nokkurt tap, að borga verð hennar með framleiðslukostnaði út úr landinu, nema því aðeins, að framleiðslukostnaður verði dýrari innanlands; þá er gróðinn vitanlega vafasamur. Að lokum vakti hæstv.forsrh. athygli á því, að þessar óþörfu vörutegundir ættu eftir till. nefndarinnar að njóta hlunninda fram yfir aðrar iðnaðarvörur, sem framleiddar eru í landinu, með því að vera undanþegnar verðtolli á efnivöru með beinu lagaákvæði, þar sem aðeins væri heimild viðvíkjandi öðrum. Jeg vil aðeins vekja athygli hæstv. ráðh. á því, að verðtollslögin ætluðust til, að efnivörur væru yfirleitt undanþegnar verðtolli. Það var aðeins í þeim tilfellum, að stjórnin treysti sjer ekki til að skera úr, hvort um efni til íslensks iðnaðar væri að ræða, að hún notaði sjer heimildina til að taka verðtoll. Svo að eftir sem áður njóta þessar vörutegundir ekki hlunninda, ef stjórnin framfylgir verðstollslögunum eins og til er ætlast. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg verð aðeins að leiðrjetta það hjá hv. 1. þm. Reykv. (JakM), að það sje tilgangur minn með þessu frv. að fella þau iðnaðarfyrirtæki, sem nú eru í landinu. Jeg hefi marglýst því yfir, að jeg vil taka fult tillit til þeirra, þannig að þau þurfi ekki að verða fyrir fjártjóni. Hv. þm. sagði, að með þessari stighækkun sinni á tolli sje nefndin einungis að hugsa um þau fyrirtæki, sem nú eru. En till. sjálf er ekki í samræmi við þetta, því að hún gerir engan greinarmun á þeim fyrirtækjum, sem nú eru stofnuð, og þeim öðrum, sem menn vilja stofna á næstu árum. Það er það, sem jeg set mest út á till. nefndarinnar, að hún er ekki í samræmi við það, sem nefndin segist sjálf meina og sem jeg álít, að ætti að vera. Um stefnuágreining gagnvart þeim fyrirtækjum, sem nú eru, skilst mjer ekki vera að ræða milli mín og nefndarinnar. Hv. þm. (JakM) spurði: Hvað er neysla annað en eyðsla? - og kvað mig hafa sagt, að tilgangurinn með allri efnahagsstarfsemi væri sá að auka eyðsluna. Það vildi svo til, að hann vjek að mismun á þessu tvennu á eftir, þar sem hann sagði, að verndartollar ykju eyðsluna, af því að varan yrði svo dýr. En að sama skapi sem þeir auka eyðsluna, minka þeir neysluna, sökum þess, að því dýrari sem menn verða að kaupa nauðsynjar, því minna geta þeir veitt sjer af þeim. Nei, háttv.þm. ætti bara að kynna sjer dálítið þetta mál, og þá mun hann sannfærast um, að það er rjett, - enda mælir því enginn maður í gegn -, að tilgangurinn með allri efnahagsstarfsemi er að gera mönnum mögulegt að auka sína neyslu í víðasta skilningi, þ. e. a. s. veita sjer sem mest af því, sem fyrir peninga verður keypt. En það er sama og að segja: að veita sjer það sem ódýrast, því að allir hafa takmarkaðri kaupgetu yfir að ráða. Það er að veita sjer föt og fæði, bækur og yfirleitt hverjar aðrar nauðsynjar. Öli lofaði jeg að fljóta með í þessu, því að þótt það sje meðal ónauðsynlegra neyslutegunda, þá hefir það sjálfsagt eitthvað til síns ágætis. Jeg vil biðja þennan hv.þm. að hafa það aldrei eftir mjer, að jeg hafi sagt, að tilgangur okkar með þessu sje að auka eyðsluna. Hv. þm. tók það rjettilega fram, að verndartollar gera vörur dýrar. En þeir skattleggja landsmenn ekki til ríkissjóðsins, heldur til þeirra, sem reka verndartollaða iðju. Landsmenn borga skatt í því vöruverði, sem ríkið hefir hækkað með því að leggja toll á innfluttar vörur. Svo vildi hv.þm. halda fram, að um kaffibætinn stæði svo sjerstaklega á. Jeg er tregur til að trúa, að kaffibætir sje undantekning frá þeirri reglu um verkun verndartolls, sem hv.þm. setti fram. Það er alveg rjett, sem hv.þm. klykti ræðu sína út með, að það er altaf gróði að því að hafa framleiðsluna innanlands, nema þegar hún verður dýrari en sú útlenda. En sú framleiðsla, sem þarf verndartolls til þess að geta lifað, hún verður dýrari en hin erlenda framleiðsla. Því að það er ekki kostnaður við kaup á erlendri vöru, þótt menn sjeu látnir borga af verðinu í ríkissjóðinn eitthvað af því, sem þeir hvort sem er verða að borga. Jeg ætla svo að láta lokið af minni hálfu þessum umræðum, er hræddur um, að það verði ekki annað en endurtekningar, þótt haldið yrði áfram, og læt skeika að sköpuðu um atkvgr. En til 3. umr. vona jeg, að hægt verði að taka málið upp. Vildi jeg gjarnan fá samkomulag við nefndina, því að mjer skilst í raun og veru ekki vera stefnumunur milli mín og nefndarinnar, heldur finst mjer, að nefndinni hafi ekki tekist með sínum till. að ná því, sem hún sjálf viðurkennir, að sje tilætlun sín og jeg tel rjett vera.

Jörundur Brynjólfsson Jeg get farið fljótt yfir sögu. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) hefir nokkuð svarað því, sem hæstv.forsrh. sagði. Aðeins vil jeg bæta við nokkrum orðum. Jeg hygg það sjeu mjög hæpnar röksemdir hjá hæstv. ráðh. (JÞ), að ívilnun á skattgreiðslu hjá þessum innlendu fyrirtækjum verði til þess að halda uppi vöruverði í landinu. Jeg hjelt, að íslendingar þektu nokkur dæmi um, með hverskonar verðlagi erlendar vörur eru seldar hjer, þar sem erlendir menn eru einir um hituna. Svo að hún gæti orðið til að vinna það upp, þessi litla ívilnun, sem við gefum þessum innlendu fyrirtækjum, meðan þau eru að koma fótum fyrir sig. - Svo var hann undrandi yfir því, að maður úr sveitakjördæmi skyldi halda slíkum till. fram, þar sem hann taldi þessi fyrirtæki draga fólk frá sveitunum. Fanst hæstv.forsrh., að við fulltrúar sveitanna hefðum annað þarfara að vinna en stuðla að slíku. Jeg undrast mjög að heyra þessi ummæli hjá hæstv. ráðh., að fara að nefna þessi litlu fyrirtæki, sem ekki hafa nema örfáa menn í sinni þjónustu, í sambandi við fólksfækkun til sveita. Jeg þori ekki að fullyrða, hve margir starfsmenn eru við þessi fyrirtæki, hygg þó, að þeir sjeu talsvert fyrir innan 100. Mun jeg fljótlega grenslast um þetta nákvæmlega. Nei, þetta getur vart orðið til þess að fækka fólki til sveita. Slík ástæða finst mjer tæplega frambærileg frá ráðherrastóli, því að hún er hjegómi og fjarstæða. Hjer í þessum bæ getur maður gengið um göturnar hvaða tíma dags sem er -, dag eftir dag, viku eftir viku og mánuð eftir mánuð og jafnvel ár eftir ár, og sjeð fólk, oft sama fólkið, á besta aldri, ekki í tugum og hundruðum, heldur jafnvel í þúsundum iðjulaust á reiki. - Og svo er verið að tala um, að með lítilfjörlegri iðnstarfsemi, þó hún sje ekki með þungum skattálögum drepin strax í byrjun, sje verið að draga fólkið úr sveitunum, af því að maður vill ekki verða til að velta undir eins um koll þeim iðnaði, sem þjóðlegir menn eru að reyna að koma á fót. Jeg hefi skoðað mig hingað kominn til þess að leggja góðum málefnum liðsyrði, hvaðan sem þau eru komin, og skiftir þess vegna engu máli, hvort þau snerta kaupstaði eða sveitir. Ef málið er heildinni fyrir bestu, þá skiftir mig ekki, hvort það snertir mitt kjördæmi eða kauptún. Dálítið er það undarlegt, þegar hæstv. ráðh. var að tala um þessi fyrirtæki og kvaðst vera að hugsa um að skaða þau ekki. Er hæstv. ráðh. þá að hugsa um hagsmuni sveitanna? Hann er landskjörinn þingmaður, ekki einungis fyrir kauptúnin, heldur einnig sveitirnar. Honum er því jafnskylt og mjer að hugsa um hagsmuni þeirra. Þá er jafnt á komið með okkur, því að þótt jeg sje ekki landskjörinn þingmaður, finn jeg vel til skyldunnar að hugsa jafnt um alla landshluta. Jeg hygg það muni fremur mega segja það um okkur yfir höfuð, að við höfum gert alt of lítið að því að koma upp innlendum iðnaði, en alt of mikið að því að kaupa vinnu hjá útlendingum á ýmsum nauðsynjum. Jeg hefi komist að þeirri niðurstöðu, að það muni ekki láta fjarri, að við höfum borgað í saumalaun árið 1924 (heldur en 1925) upp undir 200 þús. til útlendra manna í tilbúnum fötum hingað keyptum. Þetta er áreiðanlega ekki of há tala. Jeg held það væri í alla staði hyggilegt að reyna að draga úr þessum greiðslum til útlendinga. Jeg hygg, að afgreiðsla þessa máls verði best með því móti að samþ. þá brtt., sem fram er borin; skemra held jeg, að ekki megi ganga. Og jeg fyrir mitt leyti get sagt það fyrirfram, að atkvæði mitt með þessu frv. er undir því komið, hvernig fer um þessa brtt. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) drap á fleiri þau atriði, sem jeg var búinn að skrifa hjá mjer, en jeg skírskota til ræðu hans og get látið við þetta sitja.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hefi ekki tekið þátt í umr. um þetta mál til þessa, og geri heldur ekki ráð fyrir, að jeg lengi þær til muna. Jeg sá heldur ekki ástæðu að taka til máls fyr en nú, því að á síðasta þingi lýsti jeg yfirleitt afstöðu minni til slíkrar málaleitunar, þó að það væri þá í sambandi við smærra mál en nú er um að ræða. Þessum mínum málstað hefir líka verið haldið fram mjög röggsamlega af hv. 1. þm. Reykv. (JakM), og því ástæðulaust að bæta þar neinu við. Annars vildi jeg víkja lítilsháttar að brtt. minni á þskj. 222, en um hana stendur dálítið öðruvísi á en um aðrar brtt., sem hjer eru fram komnar. Mjer skildist, að hæstv. atvrh. væri að lýsa því yfir fyrir hönd hv. 4. þm. Reykv., að hann myndi verða með frv., ef hans brtt. yrðu samþ., og sama vildi hæstv. ráðh. draga út úr orðum hv. því að vitanlegt er, að tilgangur þeirra með slíkri stóriðju, sem hjer er um að læða, er enginn annar en sá, að græða á viðskiftunum við okkur, en ekki hitt, að þeir ætli okkur að græða á sjer. Um þetta vil jeg taka mjer í munn orð hins spaka manns Magnúsar Stephensens landshöfðingja, þau er hann mælti hjer á þingi, er við lá, að Landsbankinn yrði lagður niður til þess að greiða götu dönskum fjármálamönnum, er hjer voru að reyna að koma á stofn nýjum banka. Þá stóð landshöfðinginn upp og mælti þessi eftirminnilegu orð: „Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentes“. - Hann sá, hver hætta var á ferðum, og hann skorti hvorki einurð nje rjettdæmi til þess að halda fram rjetti landsins. Við vitum ekki, hver hætta stafar af því að veita þessu gullflóði inn í landið. En hitt vitum við af dæmum annara þjóða, sem þetta hafa gert, að varlega skyldu menn fara í því að hleypa erlendum „kapitalistum“ inn í landið. Reynsla annara þjóða hefir sýnt það, að þegar slíkir menn hafa hreiðrað um sig, hætta þeir að hlýða lögum landsins og skjóta þá málum sínum til þess ríkis, sem þeir eru komnir frá. Og þegar svo er komið, vitum við, hvernig stærri ríkin fara með þau smærri, að þá verður lítið ú verndinni, sem bygt var á. Í þessu sambandi mætti vel minna á, að það er hægra að leiða asnann inn í herbúðirnar en að reka hann út aftur. Þess vegna vil jeg ekki vera með að stíga slíkt spor, sem búast má við, að verði landi og lýð til óheilla. Með þessu er þó ekki sagt, að jeg sje á móti allri fossavirkjun. Síður en svo. Jeg mundi fylgja því, að virkjun kæmist á, þegar svo væri um hnútana búið, að landi og þjóð stafaði engin hætta af. Það var t. d. í ráði fyrir fáum árum, að íslenskir og danskir samvinnumenn og bændur stofnuðu til stórvirkjunar á Lagarfossi til áburðarvinslu. Þá leið hefði jeg talið heppilega, og sú leið getur verið farin enn. Sje jeg svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta. Jeg hefi svo oft látið í ljós skoðun mína á þessu máli, að óþarft er að bæta fleiru við.

Jakob Möller Jeg ætla aðeins að gera grein fyrir skriflegu till., sem er varatillaga við 3. lið á þskj. 221. Ef sá liður yrði feldur, þá kæmi til greina seinni hluti þessarar till., og jeg get ímyndað mjer, að þeir, sem eru með aðaltill., geti gengið að þessari till., því að hún á að vera stjórninni til styrktar í viðskiftum við sjerleyfishafa, svo að hún hafi í fullu trje við hann um að gæta rjettar landsins. Mig langar til að vekja athygli hv. nefndar á því, út af brtt. um það, að fyrirtækið skuli gefa 5% afslátt hjer innanlands á tilbúnum áburði, að ef hún álítur, að fyrirtækið geti ekki staðið sig við að gefa meiri afslátt en þetta, þá er það alls ekki samkepnisfært við Norðmenn. Það þarf að selja áburðinn til útlanda með miklu meiri afföllum en þetta.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Mjer þótti leitt að heyra það, að háttv.þm. Str. (TrÞ) er andsnúinn frv., því að jeg hafði gert mjer von um, að hann yrði því meðmæltur. En það er nú öðru nær. Hann sagði, að ekkert tryggilegt eftirlit gæti orðið með áburðarframleiðslunni samkv. frv. En ef við lítum á sjerleyfislögin, þá er það sýnilegt, að 11. gr. frv. tryggir það, að ríkisstjórn getur haft fullkomið eftirlit með framleiðslunni, ef hún vill. Út af orðum hv.þm. um afurðasölu til landsmanna, þá vil jeg geta þess, að samkvæmt sjerleyfislögunum er hægt að krefjast þess að fá ákveðið magn af framleiðslunni fyrir lægra verð en almenningur á kost á. Jeg er þó ekki á móti því, að till. í þessa átt verði samþykt, en jeg felli mig betur við till.háttv. nefndar heldur en till.hv.þm. Str. Það verður altaf álitamál, hvað mikið á að taka í lögin sjálf og hve mikið í sjerleyfið. Hjer var farin sú leið að taka sem minst í lögin, en vísa til sjerleyfisins, eins og gert er í 11. gr. Þetta hefi jeg margskýrt. Hv. þm. Str. sagðist vera á móti því að veita erlendu fjármagni inn í landið. Jeg held, að það sje ekki rjett að vera á móti því, hvernig sem á stendur. Peningarnir eiga að vinna okkur gagn, en þótt þeir vinni útlendingum jafnframt gagn, þá er það ekki næg ástæða til þess að vera á móti því, að þeim sje veitt inn í landið. Og jeg held, að þess verði langt að bíða eftir, að samtök bænda hjerlendis og erlendis verði svo sterk, að þau geti annað þessu verki, eins og hv.þm. Str. óskaði. Og ef við ættum að bíða eftir þeim, þá yrðum við að bíða lengi eftir þessari samgöngubót. Háttv. 1. þm. Reykv. hefir nú komið hjer fram með brtt., sem á að vera til vara. Jeg veit satt að segja ekki, hvað hann meinar með henni, eða hvort það má skilja hann svo, að hann ætli sjer að greiða atkvæði með frv., ef þessi brtt. skyldi verða samþ. Jeg fæ ekki sjeð, að brtt. sje svo merkileg, að það skifti miklu máli, hvort hún er samþ. eða ekki. Hv. þm. sagði um daginn, að útlendingunum væri heimilt að láta járnbrautina liggja ónotaða, ef þeim sýndist svo. Þetta er ekki rjett. í sjerleyfislögunum er ákvæði um það, að ef sjerleyfishafi hættir framkvæmdum, þá skuli setja eignir hans á uppboð, og ríkið hefir þá forkaupsrjett, þannig, að það getur gengið inn í hæsta boð, en þarf ekki að gera yfirboð. Hv. þm. mintist á brtt. á þskj. 246 og áleit, að ekkert væri með henni unnið. En hann leit ekki á það, að álagningin má ekki fara fram úr 5% af vinslukostnaðinum og að 10 sinnum meira er lagt á tilbúinn áburð frá erlendum verksmiðjum. Þá vil jeg minnast á sporvídd brautarinnar. Jeg hefi talað um þetta efni við vegamálastjóra, og hann hyggur, að það sje varlegra að setja ekkert ákvæði um þetta í lögin sjálf. Tvær sporvíddir gætu komið til greina, 1 meter eða sú sporvídd, sem getið er í till.háttv. 1. þm. Reykv. Metervídd er notuð á þeim brautum í Þýskalandi, Danmörku og Svíþjóð, þar sem ekki er mikil umferð, en breiðari brautir eru í Noregi og Englandi. Vegamálastjóri sagði, að það mundi hægt að fá mikið ódýrari teina handa 1 meter braut í þeim löndum, sem nota þá sporvídd, og þess vegna vill hann ekki, að í lögunum sje ákveðin nein sporvídd. En þótt þetta komi ekki í lögin, þá er ekki þar með sagt, að sporvíddin geti ekki orðið sú sama, sem hv. 1. þm. Reykv. vill. Það ræður mestu þar um, hvaðan bestu tilboðin geta komið um teinana.

Magnús Torfason Jeg þóttist hafa reynt að haga svo orðum mínum í gær, að ekki þyrfti að andmæla þeim. Enda hefir það ekki verið gert neitt verulega, nema hvað eitt atriði snertir. Jeg gat þess, að fyrir 10 árum hefði verið ætlast til þess, að varið yrði 2 miljónum króna til þess að kaupa fossa handa ríkinu. Þetta veit jeg, að er rjett, því að jeg fjallaði þar um. Hitt er líka rjett, að í frv. var gert ráð fyrir því að taka 20 milj. kr. lán til þess að kaupa og hagnýta fossa. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) vill nú halda því fram, að sá, sem bar fram frv. þetta, hafi ekki ætlast til þess, að notað yrði útlent fje til þessarar stóriðju, og má það að vissu leyti til sanns vegar færa. Hugsunin var sú, að landið keypti alla fossa, eða hefði að minsta kosti yfir að ráða helming af atkvæðamagni um notkun þeirra, ef einhverjum öðrum væri leyft að eiga þar hlut í. Að öðru leyti veit jeg ekki, að það sje mikill munur á því að láta útlendinga veita fje hjer til fyrirtækja eða að við tökum lán erlendis með ábyrgð ríkisins. Það er í báðum tilfellum um erlent fjármagn að ræða. Og við verðum að gera okkur ljóst, að við eigum ekki nema um tvent að velja: annaðhvort að virkja aldrei fossana, eða þá að við verðum að fá fje frá útlöndum til virkjunarinnar. Og hjá því verður ekki komist, því að lífið og þjóðin heimtar aukin þægindi og kröfurnar til þess aukast dag frá degi. Við stöndum nú svo að vígi, að við eigum við lítil þægindi að búa á norðurhjara heims, og því má ekki sporna á móti því, að við fáum þau þægindi, sem náttúrugæði þessa lands geta veitt okkur. Annars vil jeg minna á það, að því hefir altaf verið haldið fram, að það væri sjálfsagt að veita fyrsta fjelaginu, sem byrjaði á fossavirkjun, meiri hlunnindi en öðrum. Og jeg vil líka minna á þá staðreynd, að öll útlend fyrirtæki hjer hafa orðið innlend með tíð og tíma. Jeg á hjer ekki við það, að útlendingar geti ekki selt hjer náttkjóla og lífstykki, heldur á jeg við það, að öll hin stærri fyrirtæki, sem á fyrirhyggju hafa þurft að halda, hafa komist á íslenskar hendur, og nú er t. d. eitt hið stærsta að verða innlent. Því verður ekki neitað, að útlendingar vilja hafa eitthvað upp úr þeim fyrirtækjum, sem þeir hafa lagt fje í. En hjá því verður ekki komist í jafnfjelitlu landi. Við verðum bara að tryggja okkur gegn því, að gróði þeirra verði okurgróði og fyrirtækin verði okkur sjálfum til tjóns. Jeg mun svo með atkvæði mínu sýna, hverjar brtt. mjer eru geðfeldar.

Sveinn Ólafsson Jeg tók það fram við 1. umr. þessa máls, að það, sem gerði mjer það kleift að fylgja því að þessu sinni, væru vonir þær, sem við það eru tengdar um það, að eignast járnbraut austur yfir fjall, það samgöngutæki, sem þriðjungur landsmanna óskar eftir og hefir lengst þráð. En jeg tók það líka fram, að ef ekki væri um það að ræða, að við gætum fengið járnbrautina, þá mundi jeg hiklaust hafa greitt atkvæði á móti vatnsvirkjuninni, í hverri mynd sem birst hefði. Með þetta fyrir augum eru tillögur samgmn. gerðar, því að nefndin lítur á þetta líkt og jeg, að aðalatriðið sje að fá járnbrautina. Það er því skiljanlegt aðhald, sem kemur fram í till. nefndarinnar og lýtur nær eingöngu að framkvæmdum um járnbrautarlagninguna, en ekki virkjunina. Nú hafa einnig komið fram till. frá öðrum hv.þdm., sem veita eiga slíkt aðhald um virkjun vatnsins, bæði frá háttv. 1. þm. Reykv. og háttv. 4. þm. Reykv., en þó hygg jeg, að það aðhald, sem í þeim felst, sje ekki eins mikið og þeir ætla. Þótt svo færi, að fjelagið yrði skyldað til að setja vatnsrjettindi og fasteignir að veði fyrir því, að úr framkvæmdum verði, þá er það ekki svo ýkjamikils virði fyrir ríkið að eignast þetta. Vatnsrjettindi Titans í Þjórsá og þverám hennar munu hafa kostað fjelagið um 170 þús. kr., en auk þess mun fjelagið hafa leigt einhver vatnsrjettindi. Ef skortur væri orkuvatna í landinu, þá gæti það verið mikils virði fyrir ríkið að fá þessi rjettindi yfir Þjórsá, en eins og nú horfir við, eru þau ríkinu nær einskis virði, þar sem það hefir ráð á orkuvötnum langt fram yfir það, sem notað verður á næstu áratugum. Það líða langir tímar áður en ríkið getur hagnýtt sjer öll vatnsrjettindi, sem það á, og hvað frekar ef um meira væri að ræða. Þetta er alment talað það, sem jeg vildi segja um virkjunarleyfið og aðhaldið, og það, sem hefir leitt mig til þess að styðja að því, að þetta leyfi yrði veitt með skildögum þeim, sem nefndin styður. Hinsvegar skal jeg segja það eins og það er, að jeg væri þá þakklátastur þessu útlenda fjelagi, ef það stæði við samningana um byggingu járnbrautarinnar og hyrfi að því loknu á brautu. Við þau leikslok gæti jeg vel unað. Jeg hefi ekki meiri trú á þeim útlendu stóriðjufyrirtækjum en hv.þm. Str. (TrÞ), og óska síst eftir vexti þeirra. Annars vil jeg segja það um þessa till.hv.þm., á þskj. 222, um skyldu fjelagsins til áburðarsölu 25% undir sannvirði, að við hana get jeg ekki felt mig, því að mjer finst það líkjast of mikið beiningamannsháttum að koma þannig fram fyrir útlent auðfjelag og biðja um ölmusu. Jeg vil um þetta atriði fylgja því fordæmi, sem annarsstaðar tíðkast, t. d. í Noregi, að áburðurinn sje látinn af hendi 4–5% undir heildsöluverði, sem nálgast mundi vinslukostnað. Á því er bygð till. samgmn. á þskj. 246, og með henni ætti landbúnaðinum að vera trygð sæmilega góð kjör í áburðarkaupum. Með því finst mjer vera í hóf stilt. En jeg vil ekki láta líta svo á, að jeg sje að mæla þetta útlenda fjelag undan eðlilegum kröfum, þótt þessi kvöð sje linuð. Eins og jeg hefi áður tekið fram, var við 2. umr.samþ. sá viðauki við 10. gr. frv., sem felur í sjer mest aðhald um byggingu járnbrautarinnar. Nú er komin fram brtt. frá hæstv. atvrh. einmitt við þennan lið 10. gr., á þskj. 243. Við fyrri hluta þessarar umr. gerði jeg aths. við þessa brtt.; jeg lýsti því yfir þá, að jeg teldi hana ekki til bóta. Jeg tel, að þótt hún verði samþ., þá geti orðið meiri dráttur á byggingu brautarinnar, án víta fyrir fjelagið, en eftir 10. gr., eins og hún er nú. Sjerleyfið fellur að vísu niður eftir till.hæstv. ráðh., ef ekki verður byrjað á verkinu í tæka tíð, eins og þegar stendur í gr., en það verður naumast úr því skorið fyr en síðast á byggingartímanum eftir till.hæstv. ráðh., hvort verkinu muni verða lokið í tæka tíð, og 1. júlí 1934 er auðvitað of seint að sjá þetta og viðurlögin koma þá of seint. Þess vegna vildi jeg áður en þessi og aðrar brtt. koma til atkv., leyfa mjer að bera fram skriflega brtt. við brtt.hæstv. atvrh. Jeg tel nægilega langt að bíða í óvissu um framkvæmdir fjelagsins til ársloka 1931. Eins af tvennu vildi jeg mega vænta, annaðhvort að þessi skriflega brtt. mín verði samþ. eða að 10. gr. frv. verði látin standa óbreytt. Jeg vil svo ekki að sinni orðlengja um þetta frekar. Jeg hygg, að málalokin verði þau sömu, hvort sem deilt er lengur eða skemur. Að svo mæltu leyfi jeg mjer að afhenda hæstv. forseta brtt. skrifuðu.

Benedikt Sveinsson Jeg ætla ekki að halda hjer langa ræðu, heldur vildi jeg aðeins beina fyrirspurn til hæstv. ráðh. (MG), viðvíkjandi láni því, sem heimilað er að taka samkvæmt 8. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður leggi fram alt að tveim milj. til járnbrautarlagningar og stjórninni heimilað að taka lán til þess að nokkru eða öllu leyti. Nú hefi jeg gert ráð fyrir því, að þessi heimild væri bundin því skilyrði, að víst væri, að verkið kæmist til fullra framkvæmda, svo að fjelagið fengi ekki þetta tillag úr ríkissjóði greitt fyr en verkið væri komið nokkuð áleiðis. Hjer í landi eimir enn furðumikið eftir af oftrú á járnbrautir. Mætti því fara svo, ef atvinnuleysi yrði um skeið á næstu árum, að hart yrði gengið að stjórnarvöldum að bæta úr því á þann hátt að byrja á járnbrautarlagning og verja til þess því fje, er ráð væri fyrir gert að leggja fram af hálfu ríkissjóðs, án þess fengin væri nokkur vissa um framkvæmdir Titans, og landið þannig bundið við framhald verksins á eigin spýtur. Um þessi atriði vildi jeg heyra skýr svör frá hæstv. atvrh., hvenær hann telur, að lántökuheimildin megi koma til framkvæmdar og ríkissjóður greiða fje til járnbrautarlagningar.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal fyrst taka það fram út af orðum hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) um brtt. mína, að jeg sje ekki, að mikill munur sje á till. okkar. - Eins og frv. yrði, ef mín brtt. væri samþ., þá er enginn efi á því, að sjerleyfið fellur niður 1. maí 1929, ef ekkert hefir verið byrjað á verkinu þann dag. Hinsvegar, þó að eitthvað vanti á, að verkið sje hálfnað 1931, get jeg ímyndað mjer, að ekki þyki ástæða til, að sjerleyfið falli niður fyrir þá sök, ef því yrði haldið áfram á eftir með meiri hraða. Meiri kröfur sje jeg ekki ástæðu til að gera, nema þá ef einhverjum sýndist ástæða til að stytta tímann. Það gæti vitanlega komið til mála að setja það sem skilyrði, að verkinu yrði lokið á 3 árum. Þetta kom líka til athugunar við samningagerðina við væntanlega sjerleyfishafa, en mjei þótti sá tími of stuttur, með því að jeg óttaðist, að þá yrði tekinn of mikill vinnukraftur frá öðrum atvinnuvegum. Út af fyrirspurn háttv.þm.N.-Þ. (BSv) skal jeg segja það, að jeg tel, að stjórnin hafi enga heimild til að taka lán eða leggja fram þessar 2 milj. fyr en fjelagið hefir að minsta kosti 6 milj. trygðar til að leggja á móti. Þetta svar vona jeg, að hv.þm. sje ánægður með og telji fullskýrt.

Jón Guðnason Umræðurnar um þetta mál eru nú orðnar alllangar, og er það ekki nema eðlilegt, þar sem um svo stórt mál og mikilsvert er að ræða. Jeg hefi ekki fram að þessu tekið þátt í umr. um þetta mál, en vildi nú áður en gengið er til atkv. gera með nokkrum orðum grein fyrir atkv. mínu. - Jeg hefi nú nokkuð aðra aðstöðu en flestir aðrir hv.þm. að því er snertir möguleikana til að hafa sett mig inn í þetta mál. Jeg hefi ekki átt sæti á þingi fyr en nú, og því ekki eins og flestir aðrir hv.þdm. átt kost á því að kynna mjer nógu rækilega þau mál af þessu tægi, sem legið hafa fyrir þinginu áður. Jeg lít svo á, að um leið og við tökum afstöðu til þessa frv., sem hjer liggur fyrir, þá verðum við að gera okkur það ljóst, hve langt við eigum að ganga inn á þessa nýju braut. Jeg álít, að við verðum að fara gætilega í það að hleypa erlendu fjármagni inn í landið og útlendum lýð. - Með þessu vildi jeg láta mína afstöðu vera markaða í þessum málum. En jeg verð að segja það fyrir mig, að jeg sje ekki, að þetta frv. sje svo hættulegt eða að hjer sje gengið svo langt inn á nýja braut, að það geti verið neitt varhugavert fyrir okkar þjóð að veita þetta sjerleyfi. Þetta mál hefir tvær hliðar. Annarsvegar er það járnbrautin og hinsvegar virkjun vatnsaflsins. Í augum okkar, sem búum í afskektum hjeruðum, er járnbrautin mjög athugavert mál, enda mjög á dagskrá meðal þjóðarinnar. Jeg hygg, að mönnum sje það ljóst, að mjög mikið fje þurfi til þess að bæta úr hinum miklu samgönguvandræðum, sem einkum eru tilfinnanleg í hinum stærri hjeruðum, og að þess sje ekki að vænta, að ríkið verði þess megnugt í náinni framtíð að leggja fram alt það fje. Jeg hygg, að mönnum úti um land þyki ekki hægt að vænta betri lausnar á þessu máli en þeirrar, sem menn nú eiga kost á, fyrir þau hjeruð, sem hlut eiga að máli, nje minna framlags úr ríkissjóði. Þá er hin hliðin á þessu máli, stóriðjan. Þó að jeg álíti, að við eigum að gæta hinnar mestu varúðar í þeim efnum, þá hygg jeg, að þjóðinni eða þjóðerni voru geti ekki stafað nein hætta af einu til tveim fyrirtækjum eins og þessu. Við verðum að vona, að hægt verði að hrinda svo áfram ræktun landsins í sveitunum, að þar verði nóg verkefni í framtíðinni fyrir hinn vaxandi fólksfjölda. En annarsstaðar eru atvinnuvegirnir ver trygðir, nefnilega í hinum stærri bæjum, og þá einkum í Reykjavík. Þó að við gerðum ekki ráð fyrir svo sem neinum innflutningi til Reykjavíkur úr sveitunum á næstu árum, þá er það fyrirsjáanlegt, að fólkinu muni stórfjölga frá því, sem nú er í bænum. Þá er spurningin, - hvaða atvinna verður hjer í framtíðinni fyrir þann mannfjölda? Þetta sjá allir, að er hið mesta vandamál, því að reynslan hefir sýnt og alt útlit er á því, að útgerðin verði ekki svo trygg eða geti tekið þeim vexti, að hún geti veitt næga atvinnu þeim mannfjölda, sem hjer er að vaxa upp. Með þessum forsendum mun jeg greiða atkv. mitt með þessu frv. hjer út úr þessari hv. deild, og það því fremur, sem til þess er ætlast, að hin væntanlega framleiðsla þessa fyrirtækis, áburðarframleiðslan, komi landbúnaði vorum að miklum notum. Hvort það sje trygt, að úr framkvæmdum verði, þó að þetta sjerleyfi verði veitt, skal jeg ekki fullyrða neitt um. Um það ganga ýmsar sögur, og höfum við einstakir þm. ekki kost á að dæma um, hvað rjett sje í þeim; en þó er eitt atriði, sem mjer finst benda í þá átt, að líklegt sje, að fje fáist til þessa, en það eru ummæli hæstv. atvrh., sem sjálfur hefir samið við væntanlega sjerleyfishafa. Þó að jeg beri ekki sjerstakt traust til hans að því er snertir stjórnmálastefnu hans, verð jeg þó að marka meira hans orð, sem hann talaði hjer úr ráðherrastóli, en lauslegar sagnir, sem um þetta ganga.

Frsm. (Klemens Jónsson) Það lítur út fyrir, að þær löngu umræður, sem orðið hafa um þetta mál, ætli nú loks að taka enda. Jeg get tekið undir það með hv.þm. Dal. (JG), að það sje eðlilegt, að umr. hafi orðið langar, þar sem um svo þýðingarmikið mál er að ræða, en jeg geri nú samt ráð fyrir, að það megi fullyrða, að þýðingarlaust sje að halda þeim áfram úr þessu. Jeg býst við, að allir sjeu ráðnir í, hvernig þeir ætla að greiða atkvæði. Jeg ætla ekki að fara út í einstök atriði, sem komið hafa fram síðan jeg talaði síðast. Aðeins vildi jeg óska þess, að málið fái nú framgang í dag og að allir, sem vilja fá prófstein fyrir því, hvort hægt sje að virkja fossana okkar, greiði atkvæði með frv. Hinir, sem komið hafa fram með brtt., ekki af umhyggju fyrir málinu, heldur setja fram harðar kröfur til að eyðileggja það, þeir greiða auðvitað atkvæði á móti því. Þó ætla jeg með örfáum orðum að minnast á brtt.hv.þm. Str. (TrÞ). Hann álítur, að ekki sje hægt að sanna, hver framleiðslukostnaðurinn yrði. Því er hæstv. atvrh. búinn að svara. Hv. þm. sagði, að útlendingarnir kæmu hingað í þeim tilgangi einum að græða fje. Svo er um alla, sem stofna hlutafjelag eða leggja út í eitthvert fyrirtæki. Þeir byrja ekki á því til þess að ausa út fje sínu, heldur af því að þeir vilja hafa eitthvað upp úr því. Það á líka við um þessa menn. Auðvitað koma þeir ekki með neinar gjafir. Jeg verð að segja, að sá mæti maður, sem nú er kominn undir græna torfu og hv.þm. Str. vitnaði í, hafði engan sóma af því máli. Hann var þá ekki þingmaður, heldur kom hann fram fyrir hönd stjórnarinnar. Jeg veit, að allir viðurkenna nú, 26 árum síðar, að það var ekki þakkarvert, sem hann var þá að vinna, að reyna af öllum mætti að eyðileggja stofnun nýs banka, þegar Landsbankinn stóð galtómur og gat engum rjett hjálparhönd. Annars stappar það nærri, að hv.þm. Str. mæltist til þess að fá gjafir, þar sem hann fer fram á mjög mikinn afslátt á áburðarefni. Jeg hefi ekki ástæðu til þess að vera að lengja umræðurnar. Það verður hver að ráða það við sjálfan sig, hvernig hann greiðir atkvæði. En jeg vil taka það fram, að það er mín spá, að það verði happaspor fyrir okkar þjóð, sem stigið verður í dag, ef þetta frv. verður samþykt. Jeg vil benda hæstv. forseta á, að í nál. á þskj. 138 er engin brtt. Sú brtt. var tekin aftur, en liggur nú fyrir á þskj. 227.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla aðeins að segja örfá orð, sjerstaklega út af síðustu ummælum hv.frsm. Úr því jeg stóð upp, ætla jeg þá um leið að víkja að einstökum atriðum, sem komið hafa fram af annara hálfu. Hæstv. atvrh. sagði, að það mætti búast við, að lengi mætti bíða eftir virkjun fossanna, ef farið yrði eftir minni tillögu. Jeg vil benda hæstv. atvrh. á það, að jeg álít ekki aðalatriðið að virkja fossana. Aðalatriðið er að virkja þá þannig, að þeir verði okkur til gagns, en ekki til ógagns. Jeg vil því heldur bíða en ana út í þá óvissu, sem jeg tel, að hjer sje um að ræða. Hv. 1. þm. Árn. (MT) sagði, að fólkið heimtaði aukin þægindi. Þetta er hárrjett, og ef jeg væri viss um, að virkjunin hefði í för með sjer aukin þægindi og betra líf, mundi jeg greiða atkvæði með henni. En þegar eins má gera ráð fyrir, að hún leggi okkar þjóð í læðing útlends auðmagns, þá hika jeg ekki við að greiða atkvæði á móti henni. Hv. þm. sagði, að útlend fyrirtæki, sem rekin hefðu verið hjer á landi, hefðu öll orðið innlend. Þau hafa sum orðið það. En áður voru þau búin að rista breiðar lengjur úr hrygg okkar Íslendinga. Auk þess hefir það aldrei verið gert áður að hleypa inn í landið eins miklu fjármagni og þessu. Það getur farið fyrir okkur gagnvart þessum útlendingum eins og Einar þambarskelfir sagði forðum við Noregs konung um Svein Úlfsson, að þeir verði okkur ofjarlar. Það, sem aðallega kom mjer til þess að gera þessa athugasemd, voru þau ummæli hv.frsm. og hv. 1. þm. S.-M., að jeg væri líkur beiningamanni, sem vildi fá gjafir af þessum útlendingum með brtt. minni um áburðinn. Jeg verð að segja, að jeg lít öðruvísi á það mál. Eins og nú standa sakir, er það útlenda fjelagið, sem er beiningamaðurinn. Það kemur hingað og biður okkur um stórkostleg fríðindi. Við getum enn sett því stólinn fyrir dyrnar, en ef við ekki gerum það, getur svo farið, að við verðum beiningamennirnir, - og hamingjan hjálpi okkur þá. Hv. frsm. sagði, að Magnús Stephensen hefði engan sóma haft af aðstöðu sinni í bankamálinu forðum. Þessu vil jeg eindregið mótmæla. Jeg er viss um, að sá góði maður, Magnús Stephensen, hefir aldrei gert okkar landi eins mikið gagn og hann gerði þá. Þá var um að ræða þessa óheyrilegu ásælni útlendinga og þeir gerðu sig svo digra að heimta, að Landsbankinn yrði lagður niður. Þeir heimtuðu ekki einungis seðlaútgáfurjettinn, heldur vildu þeir taka öll okkar bankamál í sínar hendur. Jeg álít, að Magnús Stephensen hafi haft af þessu máli hinn mesta sóma, og því á mynd hans að standa hjer í deildarsalnum, til þess að minna okkur á það góða fordæmi, sem hann gaf okkur þá.

Frsm. (Klemens Jónsson) Jeg ætla aðeins að segja örfá orð út af síðustu ummælum hv.þm. Str. Þetta mál hefir áður komið til tals hjer á þingi, nú fyrir fáum árum í hv.Ed., og jeg hefi skýrt frá því þá. Stjórn Landsbankans vildi ekki útvega það fje, sem þurfti. Menn stóðu uppi ráðalausir og gátu ekkert. Þess vegna var alveg nauðsynlegt að reyna að efla peningaveltuna í landinu, og það var gert með stofnun nýs banka, sem síðar varð lyftistöngin undir öllum sjávarútvegi okkar, eins og nú mun alment viðurkent.

Magnús Torfason Út af orðum hv þm. Str. (TrÞ) ætla jeg að segja örfá orð. Í hans ræðu kom það greinilega fram, að hann ber ekkert traust til hæstv. stjórnar um að hún fari sæmilega með þetta sjerleyfi, sem hún ætlar nú að veita.

Þetta er alveg rjett

. Þar greinir okkur á, mig og hv.þm. Str. Jeg hefi lýst því yfir áður, að jeg verð að varpa öllum mínum áhyggjum upp á hæstv. stjórn í þessu máli. Jeg get ekki ætlað hana svo auma, að hún fari ekki sæmilega með þetta sjerleyfi, þó að ekki væri nema sjálfrar sín vegna. Hv. þm. mintist á, að útlendingar hefðu rist breiðar hrygglengjur í hrygg okkar Íslendinga áður en hin útlendu fyrirtæki urðu innlend. Skildist mjer hann þar eiga við einokunartímabilið. Jeg átti nú ekki við einokunartímabilið, heldur átti jeg við þessa síðustu tíma, eftir að við fengum sjálfstæði í fjármálum. Síðan hefir allur atvinnurekstur færst meir og meir yfir á okkar hendur, en útlendingar hafa ekki getað staðið okkur á sporði. Og í trausti til þeirrar þjóðar, sem þannig hefir rækt sitt hlutverk, er jeg ekkert hræddur við það útlenda fjármagn, sem hjer ræðir um.