Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Eiríkur Einarsson) Jeg skal ekki tefja menn með langri ræðu. Ástæðan fyrir þessari till. er sú, í sem fæstum orðum, að ekki þykir gerlegt að fresta umbótum í þessu máli nema sem skemst. Um þingmannaskipunina get jeg vísað til þess, sem fram kom í þingræðum um fjölgun þingmanna í Reykjavík. Það dylst engum, að þar er endurskoðun bráðnauðsynleg. Þótt jeg væri á móti því frv., þá var það ekki af því, að jeg teldi fjölgunina ósanngjarna, heldur vildi jeg ekki slíta málið út úr samhengi, sem sje endurskoðun þingmannaskipunar alls landsins, sem í heild sinni er orðin úrelt og órjettlát og vjer væntum að komi fyrir næsta þing. Um kjördæmaskipunina er það að segja að menn eru víða óánægðir með hana, einkum í tvímenningskjördæmum. Þykir mönnum, þar sem jeg þekki til, hagkvæmara að skifta þeim í tvent. Um kosningaraðferðina er það ljóst, að lögin eru ekki nægilega skýr eða vel úr garði gerð, eins og best kom í ljós við kosning 2. þm. Reykv. nú síðast. Í því sambandi mætti einnig berum orðum taka fram í endurskoðun laganna, hvernig líta beri á seðla, þar sem einn maður að eins er kosinn, ef tvímenningskosningum hjeldi áfram, sem síst er að æskja. Aukakosningalögin frá 1914 eru mjög órjettlát, þar sem farlama fólki er meinað að kjósa, nema kjörfundi sæki. Þetta hefir valdið allmikilli óánægju. Jeg læt mjer nægja að víkja að þessu, og er þó einungis minst á fátt af mörgu.

Hákon Kristófersson Án þess að jeg vilji gera lítið úr þessari till leyfi jeg mjer að segja það, að jeg tel hennar litla þörf. Háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) mintist á, að mikil óánægja væri víðs vegar um landið vegna kjördæmaskipunar. Eftir því, sem mjer skilst, er það þó ekki nema í Árnessýslu. Jeg verð að líta svo á, að þingmálafundir hefðu átt að hafa málið til meðferðar og taka afstöðu til þess, áður en það var flutt hjer inn á þingið. Jeg veit ekki til, að kvartanir í þessa átt hafi borist utan af landi, en hitt er víst, að menn víðs vegar um land bjuggust við því, að Reykjavík gerði kröfu til fleiri þm Nú hefir hún fengið 2 í viðbót, og tel jeg með því fullnægt þeirri fylstu sanngirniskröfu, er hún gæti átt í þessu tilfelli. En meðan ekki hafa komið óskir um breytingar á kjördæmaskipun úti um land, finst mjer engin þörf á að vera að berja það fram nú á þessu þingi.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Örstutt athugasemd. Mjer er kunnugt um, og það segir sig sjálft, að óánægja á sjer stað víðs vegar um landið út af því, hvernig kjördæmaskipun og kosningalögum er komið fyrir, og frá Árnesingum er mjer það sjerstaklega ljóst af þingmálafundum þar, og er það fyrirkomulag, sem nú er, þeim hvað óhagstæðast.

Bjarni Jónsson Jeg vil geta þess, að breyting á kjördæmaskipuninni getur aldrei orðið nema á litlum hluta landsins, því engum dettur í hug, að henni verði breytt svo mikið, að heil kjördæmi falli niður. Annars býst jeg við, að jeg verði á móti því, er þar að kemur. En það, sem jeg sjerstaklega vildi biðja stjórnina að athuga, er endurbætur á kosningalögunum. Þykir mjer vænt um að geta falið henni þetta velferðarmál þjóðarinnar um leið og jeg heilsa hinni nýju stjórn.

Halldór Steinsson Mjer þætti vænt um að heyra álit stjórnarinnar í þessu máli, áður en gengið er til atkvæða.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer er ekki ljett um að svara þessari fyrirspurn. Eflaust eru mjög miklir örðugleikar á almennri endurskoðun kjördæmaskiftingarinnar. Einasta rjettlát og hagkvæm breyting, sem jeg get hugsað mjer í fljótu bragði, væri skifting landsins í fá stór kjördæmi eftir mannfjölda, og hlutfallskosning innan hvers kjördæmis. En það færi í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar. Ef hið háa Alþingi samþykkir áskorun til stjórnarinnar að koma fram með frv. um nýja kjördæmaskifting alment, mun stjórnin reyna að verða við þeirri áskorun.

Flm. (Jakob Möller) Jeg skal ekki vera langorður. Till. þessi er fram komin út af því, sem gerst hefir, eða rjettara sagt ekki hefir gerst, í bankamálunum á þessu þingi, í sambandi við fyrirætlanir um stofnun nýs banka hjer í Reykjavík. Þetta mál var ekki útrætt hjer í þinginu, en þess varð þó vart, að mótspyrnan var allmikil gegn stofnun nýs banka. Undirrótin var ef til vill aðallega fólgin í því, að menn sáu, að hinn nýi banki myndi verða hættulegur keppinautur Landsbankans, og á hinn bóginn að Landsbankinn er svo veikur, að hann er alls ekki samkepnisfær sökum skorts á starfsfje. Háttv. þm. Dala. (B. J.) upplýsti það, að innlánsvextir bankanna hefðu ekki verið hækkaðir, þrátt fyrir hækkun útlánsvaxta, aðallega sökum þess, að Landsbankinn sæi sjer ekki fært að hækka innlánsvextina, vegna þess að hann hefði því nær eingöngu lánsfje „milli handa“. Vanmáttur Landsbankans er þannig að verða Þrándur í Götu í bankamálum landsins, og má svo búið ekki standa. En þá liggur næst að hugsa fyrir því, hvernig fara eigi að því að gera Landsbankann samkepnisfæran og efla hann svo, að hann verði ekki lengur Þrándur í Götu, heldur lyftistöng vor í þessum málum, eins og honum var í upphafi ætlað. Nú hafa ýmsir peningamenn landsins hug á því að leggja fje í nýjan banka, og liggur þá nærri að taka það til yfirvegunar, hvort ekki væri ráðlegt að grípa tækifærið til að gera Landsbankann að hlutabanka, eins og á sjer stað með ríkisbanka í öðrum löndum. Ef það yrði gert, yrði ekki síður fýsilegt að leggja fje í Landsbankann en nýjan prívatbanka. Hann yrði þá bráðlega aðalpeningastofnun landsins og myndi innan skamms taka að sjer seðlaútgáfuna. Jeg tel því æskilegt, að stjórninni verði nú þegar falið að fara að undirbúa þetta mál og leita fyrir sjer um undirtektir peningamanna landsins, í því skyni, að hægt verði að leggja fyrir næsta þing frumvarp til laga um breytingar á fyrirkomulagi bankans. En það liggur í augum uppi, að ef bankinn yrði gerður að hlutabanka, þyrfti að gera gagngerðar breytingar á fyrirkomulagi hans og stjórn, sem vitanlega yrði að gera í samráði við væntanlega hluthafa. Og skal jeg sjerstaklega taka það fram, að jeg tel það eigi líklegt, að einstakir menn vilji gerast hluthafar í bankanum, ef þeir fá enga hlutdeild í stjórn hans. - Að svo mæltu vænti jeg þess, að hv.þm. geti greitt till. atkvæði án langra umræðna og ágreiningslítið.

Bjarni Jónsson Jeg skal taka það fram, að jeg er ekki að öllu leyti sammála háttv.flm. (Jak. M.). Að einu leyti er jeg honum sammála, og það er í því, að þörf sje á að auka starfsfje Landsbankans, og jafnvel auka það svo mikið, að allar aðrar peningastofnanir yrðu óþarfar. Jeg set traust mitt til þess fyrirtækis, sem landið á sjálft. En til þess verður það að vera svo úr garði gert, að mönnum sje óhætt að leggja fje í það. Og þá hygg jeg, að menn væru ánægðir með að leggja fje í bankann, og það væri nægileg trygging fyrir menn, ef bankinn væri undir ríkiseftirliti. Þó jeg bæri fram frv. um að gera bankann að hlutabanka, vænti jeg þess engan veginn, að það gengi fram. Annars get jeg ekki stilt mig um að láta í ljós skoðun mína á því, hversu óhyggilegt það er að hleypa af stað nýjum banka með hinum sömu hlunnindum, sem hinir bankarnir hafa. - Ef menn hikuðu við að gera bankann að hlutabanka, þá er þó ein leið, sem hægt er að fara, og hún er sú, að auka fjeð með lánum. Slíkt getur oft verið hættulegt. En hjer er engin hætta. Jeg vona, að till. nái fram að ganga, og vil skora fastlega á stjórnina að gera gangskör að því að auka starfsfje Landsbankans, eins og jeg hefi bent á, eða með einhverju jafngóðu eða betra.