Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. Sþ. hefur fjallað um þáltill. sem er hér á þskj. 13 og er 13. mál þingsins og hljóðar svo, með leyfi forseta. „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að skipa þriggja manna nefnd sem leggi fram ákveðnar tillögur um það hvernig best sé að veita athvarf og heilbrigðisog félagslega þjónustu þeim börnum og unglingum yngri en 18 ára sem eru illa haldin, andlega og líkamlega, vegna fíkniefnaneyslu.“ Nefndin fjallaði um till. og er vitanlega efnislega sammála því sem fyrir flm. vakir. Nefndin er einhuga um að mikil nauðsyn sé á athvarfi fyrir unga fíkniefnaneytendur og öllum þeim aðgerðum sem til lausnar megi verða á vanda þeirra sem hafa ánetjast vímuefnum. Nefndin telur hins vegar ekki eðlilegt að skipa þriggja manna nefnd vegna þess að að því verkefni vinnur nú þegar stjórnskipuð nefnd sem heilbr.- og trmrh. skipaði 15. júlí 1981 eftir að ályktun Alþingis frá 7. maí það ár hafði verið samþykkt. Sú þál. heitir þál. um geðheilbrigðismál, skipulag og úrbætur og var samþykkt á Alþingi 7. maí 1981. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að taka nú þegar til gagngerrar endurskoðunar öll geðheilbrigðismál hér á landi. Í þessu skyni skipi heilbr.- og trmrn. nefnd og skulu aðstandendur geðsjúkra eiga fulla aðild að nefndinni. Skal nefndin gera áætlanir um skipulagningu og úrbætur í þessum málum og skila áliti fyrir árslok 1981.“ Í þessa nefnd voru skipaðir Ingvar Kristjánsson geðlæknir, formaður, Högni Óskarsson geðlæknir, Ásgeir Karlsson geðlæknir, Hulda Guðmundsdóttir félagsráðgjafi, Margrét Hróbjartsdóttir hjúkrunarfræðingur, Oddur Bjarnason geðlæknir, formaður Geðverndar, Sigríður Þorsteinsdóttir hjúkrunarfræðingur, Eiríkur Örn Arnarson sálfræðingur, Guðrún A. Janusdóttir læknafulltrúi og Örbrún Halldórsdóttir læknaritari. Þessi nefnd hefur svo sannarlega skilað áfangaskýrslum og sumt af tillögum nefndarinnar hefur þegar komist í framkvæmd svo að til fyrirmyndar er, svo sem tillögur þessarar nefndar um bráðaþjónustu fyrir geðsjúka í Reykjavík sem er nú eftir tillögum nefndarinnar og hefur orðið til mikilla bóta. Um það held ég að allir séu sammála. Þessi stóra nefnd skipaði undirnefnd, sem átti einmitt að fjalla um athvarf fyrir unga fíkniefnaneytendur, og hafa verið í þeim hópi Ásgeir Karlsson, Hulda Guðmundsdóttir, Margrét Hróbjartsdóttir og Ingvar Kristjánsson. Nefndin mun ljúka verki sínu og skila heildartillögum fyrir 1. apríl næstkomandi og hefur þegar skilað, eins og ég sagði áðan, áfangaskýrslum. Allshn. telur því ekki viðeigandi að skipa þriggja manna nefnd til að fjalla um það sama og þessi nefnd hefur verið að vinna að. Nefndin vill þó leggja á það áherslu að hún er innilega sammála öllu því sem í grg. till. stendur og er mjög hlynnt þeim hugmyndum sem þar koma fram. En hún treystir því að ríkisstj. bregðist við með því að verða við tillögum þeirrar stjórnskipuðu nefndar sem nú er að ljúka störfum. Öll vitum við að ekkert verður að gert nema fé verði til þess veitt. Því vill n. í hvívetna taka undir allt það sem stendur í grg., en telur sig ekki geta lagt til að nú hefji þriggja manna nefnd störf ofan í þau störf sem verið er að vinna að og vísar því málinu til ríkisstjórnarinnar. Undir þetta nál., sem hér liggur fyrir á þskj. 544, skrifuðu allir nm. 27. febr. 1985.



Virðulegi forseti. Ég fagna því að þessi þáltill. hefur fengið afgreiðslu úr hv. allshn. Sþ. Sömuleiðis fagna ég því að n. er einhuga um að mikil nauðsyn sé á athvarfi fyrir unga fíkniefnaneytendur. Flm. þessarar þáttill. hafa reyndar hitt að máli þann hóp stjórnskipuðu nefndarinnar sem fjallar sérstaklega um geðheilbrigðismál barna og unglinga og komist að raun um að hugmyndir okkar um úrlausn þessa vanda ungra fíkniefnaneytenda falla mjög vel að hugmyndum nefndarinnar. Þegar við þm. Kvennalistans fluttum þessa till. var okkur ekki kunnugt um störf þessarar nefndar eða hve langt þau væru komin. Það er að sjálfsögðu rétt að spara nefndarstörf þar sem þeirra er ekki þörf og mestu varðar að farsæl úrlausn fáist. Það hygg ég að gerist þegar þessi stjórnskipaða nefnd skilar tillögum sínum þann 1. apríl n. k. sem er jafnvel fyrr en tillaga Kvennalista gerði ráð fyrir. Þá varðar mestu að framkvæmdavaldið bregði skjótt við og láti af hendi rakna það fjármagn sem nauðsynlegt er til að leysa þennan vanda. Ég vil undirstrika hér og leggja ríka áherslu á það að þennan vanda má leysa án þess að til komi húsbyggingarframkvæmdir eða önnur dýr meðferðarúrræði. Það er enginn vafi á því að miklar áhyggjur búa meðal alls almennings vegna vaxandi fíkniefnaneyslu barna og unglinga. Sem dæmi um það má nefna stofnun áhugasamtaka um athvarf fyrir unga fíkniefnaneytendur nýlega þar sem saman voru komin meira en 100 manns. Í lok nál., sem vitnað var til hér áðan, stendur, með leyfi forseta: „ Allshn. telur því ekki ástæðu til að skipa nýja nefnd til að vinna þetta verk þar sem að því er unnið af færustu sérfræðingum og tillagna að vænta fyrir 1. apríl n. k. samkvæmt einróma ályktun Alþingis. Því er lagt til að till. verði vísað til ríkisstj. í trausti þess að framkvæmdir verði í samræmi við vilja alþm., þegar tillögur til úrbóta liggja fyrir, og til þeirra verði veitt fé.“ Flm. þessarar till. sætta sig vel við þessa afgreiðslu málsins með því skilyrði þó að framkvæmdir verði í samræmi við vilja alþm. þegar tillögur umræddrar nefndar liggja fyrir.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. meiri hluta atvmn. á þskj. 618. N. ræddi till. og fékk umsagnir frá eftirtöldum aðilum: Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Fiskifélagi Íslands, Þjóðhagsstofnun, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Félagi Sambandsfiskframleiðenda, Sölusambandi íslenskra fiskframleiðenda, viðskiptaráðuneyti og sjávarútvegsráðuneyti. Þótt flestar umsagnir hvetji til aðgerða af hálfu stjórnvalda til að bæta hag sjávarútvegs er jafnframt ljóst að niðurstöður liggja fyrir um mörg þau atriði sem lagt er til í þál. að athuguð séu. Ríkisstj. hefur vanda sjávarútvegs til athugunar og meðferðar og hefur reyndar frá því að till. var flutt þegar gert ráðstafanir í þágu sjávarútvegsins. Meiri hluti n. leggur því til að till. verði vísað til ríkisstj. Ég vil leyfa mér að vitna nokkrum orðum í þær umsagnir sem bárust, með leyfi forseta. Frá Sölusambandi íslenskra fiskframleiðenda barst umsögn og þar segir m. a.: „Nú þegar liggja fyrir ítarlegar upplýsingar um flest ef ekki öll þau atriði sem þessari nefnd er ætlað að kanna. Hætt er við að störf fjölmennrar nefndar taki langan tíma og tefji ákvörðunartöku sem í raun má ekki dragast lengur.“ Í bréfi Félags Sambandsfiskframleiðenda segir m. a., með leyfi forseta: „Það er að sjálfsögðu guðsþakkarvert ef einhver hefur áhuga á að leysa rekstrarvanda sjávarútvegsins. Það mætti hins vegar gera hraðar en gert er ráð fyrir í þessari þáltill. Hún gerir t. d. ráð fyrir að þm. athugi átta tölusetta liði. Þessari athugun mætti sleppa þar sem niðurstöður liggja allar fyrir nú þegar.“ Enn fremur segir þar: „Það hefur nefnilega ekki skort á úttektir á vandamálunum.“ Í bréfi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna segir: „Vér leggjum því áherslu á að af hálfu hæstv. Alþingis verði hið skjótasta gripið til viðeigandi ráðstafana. Ljóst er að í þessum efnum er ekki um einfaldar lausnir að ræða. Treystum vér því að hæstv. Alþingi fjalli um málefni sjávarútvegsins með raunsæjum hætti og vekjum athygli á því að nú þegar liggja fyrir gögn um hina slæmu stöðu sjávarútvegsins.“ Frá stjórn LÍÚ segir að samþykkt hafi verið að lýsa þeirri afstöðu að ástæðulaust sé að skipa sérstaka nefnd til athugungar á rekstrarvanda sjávarútvegsins. Þá barst löng og ítarleg umsögn frá Þjóðhagsstofnun þar sem töluliðunum átta, sem rætt er um í till., er öllum svarað lið fyrir lið og bent á hvar upplýsingar um þá liði sé að fá. Í bréfi sjútvrn. segir: „ Sjútvrh. hefur falið Þjóðhagsstofnun í samvinnu við utanrrn. og Landssamband íslenskra útvegsmanna að safna upplýsingum um opinberan stuðning við sjávarútveg í helstu viðskipta- og samkeppnislöndum Íslendinga. Þá tekur rn. fram að þau viðfangsefni, sem eru tilgreind í till., eru verkefni stjórnvalda og hagsmunaaðila og er unnið að þeim nú sem fyrr. Rn. telur ekki ráðlegt að flytja svo mikilvægt mál inn á starfsvettvang nefndar og mælir því ekki með kosningu hennar. Hins vegar hafa verið skipaðar nefndir til að fjalla um afmörkuð mál sjávarútvegsins og er nauðsynlegt að halda því áfram.“ Í bréfi frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands segir: „Farmanna- og fiskimannasamband Íslands vill fyrir sitt leyti lýsa stuðningi við till. um kosningu þingnefndar vegna rekstrarvanda í íslenskum sjávarútvegi sem og allar kannanir og úttektir á sjávarútveginum sem leitt geta til aukins og almennari skilnings á vandanum.“ Þá lýsir stjórn Fiskifélags Íslands einnig yfir stuðningi við efnisatriði till. og hvetur til þess að Alþingi samþykki hana hið fyrsta með tilliti til mikilvægis þess að starfi fyrirhugaðrar nefndar verði lokið í síðasta lagi við upphaf þings á hausti 1985. Að metnum þessum umsögnum og þrátt fyrir það að tvær umsagnir, frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og Fiskifélagi Íslands, mæltu með samþykkt till. þótti meiri hluta rétt að vísa till. til ríkisstj. Eins og segir í grg. hefur ríkisstj. vanda sjávarútvegs sífellt til meðferðar og hefur bæði betri aðstöðu og betri hjálpartæki til að meta aðstæður sjávarútvegs en þingnefnd. Ég hef tekið þátt í einni slíkri nefnd sem skipuð var af þáverandi hæstv. ráðherrum viðskipta og sjávarútvegs árið 1979. Ég viðurkenni að ég var nokkru fróðari eftir þau nefndarstörf, en út úr þeim kom að mínu viti nákvæmlega ekkert. Meiri hluti nefndarinnar leggur sem sagt til að till. verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Þá hefur frsm. meiri hl. lokið máli sínu og hefur greint frá niðurstöðu meiri hl. n. sem er fólgin í því að vísa þessari till. til ríkisstj. Miðað við frammistöðu ríkisstj. í þessum efnum og raunar fyrri ríkisstjórna einnig er ríkisstj. ósköp einfaldlega ekki treystandi til að fara með þessa hluti. Það eru stór orð en því miður byggjast þau á reynslu. Hvað hefði verið að því að samþykkja þessa till.? Hún er fólgin í því að kjósa nefnd til að kanna gaumgæfilega rekstrarvanda í íslenskum sjávarútvegi. Við lifum jú allir á honum. Hvað getur verið því til fyrirstöðu að skoða nú þessa hluti alla saman í einu og sundurgreina þennan vanda, draga saman allar upplýsingar á einn stað og ráðast síðan á þá þætti sem gætu orðið sjávarútveginum til framdráttar? Við í minni hl. skilum nál. á þskj. 628 sem er á þessa leið, með leyfi forseta: „Minni hl. nefndarinnar telur fulla þörf á að skipa nefnd til að athuga rekstrarvanda sjávarútvegsins þó að miklar upplýsingar liggi þegar fyrir um marga þætti hans. Fyrst þarf að draga saman þessar upplýsingar, síðan auka verulega við þær, skoða þær síðan og skilgreina jafnframt hina margvíslegu og margþættu erfiðleika í rekstri sjávarútvegsins og leita loks leiða til að leysa hann á skipulegan og markvissan hátt - og hrinda því í framkvæmd. Farmanna- og fiskimannasamband Íslands leggur til að till. verði samþykkt og gamalgróin upplýsingastofnun í sjávarútvegi, Fiskifélag Íslands, gerir það einnig. Ýmis önnur samtök í sjávarútvegi eru hlynnt sjónarmiðum sem koma fram í till., þ. á m. eru Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Samband ísl. fiskframleiðenda og Félag sambandsfiskframleiðenda. Minni hl. n. leggur til að till. verði samþykkt.“ Herra forseti. Það kemur fram í þessu nál. að nokkur veigamikil samtök og stofnanir senda jákvæðar umsagnir. Að mínu mati er meiri hl. umsagna jákvæður. Þess vegna get ég ekki skilið það af hverju má ekki samþykkja þessa till. Mér er nær að halda að það sé aðeins ein ástæða fyrir því að hún fæst ekki samþykkt, einfaldlega sú að hún er ekki borin fram af stjórnarliðum. Ég tel það afar slæmt ef það á að vera regla að ekki megi samþykkja nokkra minnstu till. frá stjórnarandstöðunni, jafnvel þótt málið sé gott og hafi meðmæli mjög ábyrgra aðila í atvinnuveginum. En þetta er eins og oftar áður, að það er eins og að berja höfðinu við steininn að ætlast til þess að einhver till. frá stjórnarandstöðunni sé samþykkt. Herra forseti og hv. alþm. Ég legg það til að þið samþykkið þessa till. hvað svo sem meiri hl. hefur borið á borð fyrir ykkur.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 571 ásamt tveimur öðrum hv. þm., Jóhönnu Sigurðardóttur og Sighvati Björgvinssyni, leyft mér að flytja till. til þál. um þjóðgarð við Gullfoss og Geysi. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hefja nú þegar undirbúning að stofnun þjóðgarðs umhverfis Gullfoss og Geysi. Jafnframt verði hafin vinna við heildarskipulag svæðisins og undirbúin kaup á þeim landspildum þar, sem ekki eru þegar í eigu ríkisins. Frv. til l. um þjóðgarð við Gullfoss og Geysi verði lagt fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Ég veit ekki, herra forseti, hvort þess gerist þörf að hafa um þetta mál mjög mörg orð úr ræðustóli. Sú var tíðin að hér var aðeins einn þjóðgarður. Þeim hefur fjölgað, svo og friðlöndum og griðlöndum, eftir því sem menn hafa öðlast aukinn skilning á mikilvægi ekki aðeins náttúruverndar heldur mikilvægi samvista mannfólksins við náttúru landsins og nauðsyn þess að vernda sérstæða staði og gera þá þannig úr garði að fólk geti notið þess sem náttúran þar býður. Fáir staðir á þessu landi eru jafnvíðkunnir, ekki aðeins meðal Íslendinga sjálfra heldur og meðal allra þeirra erlendu gesta sem þetta land sækja heim, og Gullfoss og Geysir. Þessir staðir eru raunar þekktir um víða veröld og ég held að allir sem hafa heimsótt Gullfoss og Geysi geri sér grein fyrir nauðsyn þess að þar þarf, eins og nú háttar til og staðreyndir gefa til kynna, að skipuleggja móttöku ferðafólks á staði sem þessa. Slíkt er brýn nauðsyn, ekki aðeins ferðafólkinu til þæginda, aukins skilnings og til þess að geta notið staðanna betur, heldur ekki síður staðanna sjálfra vegna. Með því að stofna þjóðgarð á þessu svæði og skipuleggja betur móttöku ferðamanna er m. a. hægt að skapa störf í þessari grein heimamönnum til handa. Ferðafólki þarf að standa þarna til boða þjónusta af ýmsu tagi, veitinga- og gistiþjónusta og leiðsögn í skoðunarferðum svo að nokkuð sé nefnt. Ég ætla ekki að halda hér neinn landafræðifyrirlestur, en nálægð þessara staða hvors við annan er sú, að það er eðlilegt að Gullfoss og Geysir ættu heima í einum og sama þjóðgarði og að heildarskipulag ferðamannaþjónustu fyrir þetta svæði sé aðeins á öðrum staðnum og ætluð þeim sem heimsækja staðina báða, enda gera menn það jafnan og staðirnir jafnan nefndir í sömu andrá. Það gefur auga leið að það er ekki vandalaust að skipuleggja þjónustu af þessu tagi í jafnviðkvæmu umhverfi og þarna er um að ræða. Ég legg áherslu á að stofnun þjóðgarðs á þessu svæði þarf að undirbúa vel og vandlega í samvinnu við alla þá aðila sem þarna eiga hlut að máli og þeir eru býsna margir. Það eru auðvitað sveitarstjórn, landeigendur, Náttúruverndarráð, Skógrækt ríkisins og e. t. v. fleiri. Flm. till. telja nauðsynlegt að undirbúningur að þessu hefjist sem fyrst þannig að leggja megi frv. um þetta efni fyrir næsta reglulegt Alþingi. Ég vona, herra forseti, að þessari till. verði vel tekið. Hún felur það eitt í sér að gerðar verði ráðstafanir til að vernda enn frekar en gert er nú einhverjar dýrustu perlur íslenskrar náttúru og tryggja þannig að óbornar kynslóðir og Íslendingar um ókomin ár megi njóta þeirra kannske enn þá betur og við enn þá betri kjör og aðstæður en við getum núna. Það er tilgangurinn með flutningi þessarar till. sem ég vona sannarlega að verði vel tekið og fái skjóta afgreiðslu hér á hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Sú till. sem hér liggur fyrir til umr. um að fela ríkisstj. að hefja nú þegar undirbúning að stofnun þjóðgarðs umhverfis Gullfoss og Geysi er góðra gjalda verð. Með flutningi hennar kemur fram áhugi hjá hv. flm. á að tryggja betur en nú er verndun þeirra staða sem þar eru nefndir og sem er tilefni flutnings till. og þeirrar hugmyndar að stofna þjóðgarð á þessu svæði. Fáir staðir hérlendis eru jafnfjölsóttir og þessar perlur í íslenskri náttúru, sem þar eru nefndar, eru jafnvel tilefni heimsóknar útlendinga hingað til lands fremur en margt annað sem vissulega er kannske ekki síður skoðunarvert en Gullfoss og Geysir þó að nöfn þeirra rísi hærra en flest önnur hérlendis í sambandi við íslenska náttúru og kynningu á henni gagnvart erlendum ferðamönnum. Mér finnst því möguleikar á því að fella þessi stórbrotnu náttúrufyrirbæri innan þjóðgarðs í framtíðinni vera góðra gjalda verðir. En ég geri ráð fyrir að málið sé býsna flókið viðfangs vegna þeirra mörgu hagsmuna sem þarna eru fyrir og mismunandi eignarhalds á landi því sem eðlilegt væri að félli innan þjóðgarðsmarka, og þyrfti a. m. k. að sameina þessa tvo staði, Gullfoss og Geysi, en einnig að verða að taka til mun víðara svæðis því að eitt megineinkenni þjóðgarðs til að rísa undir nafni er víðfeðmi eins og á þau mál hefur verið litið hérlendis skv. skilgreiningu laga og ekki síður erlendis þar sem þjóðgarðar hafa verið stofnaðir. Ég get hins vegar ekki neitað því, þegar litið er á þessa till. og það sem henni fylgdi frá hv. 1. flm. Eiði Guðnasyni, að mér finnst málið ekki vera vel undirbúið af hálfu flm. hvað snertir hvernig það er lagt fyrir þingið. Það fylgir í rauninni engin leiðsögn um hversu víðfeðmt það svæði er sem flm. hafa í huga að þarna verði litið til í sambandi við þjóðgarð né heldur hvernig eignarhaldi og umráðarétti er háttað á þeim lendum sem liggja t. d. milli þessara tveggja staða, Geysis og Gullfoss. Náttúruverndarráð hefur um árabil látið sig varða Gullfoss og nágrenni hans og þar er nú friðland, að ég best veit, reist á sérstakri gjöf til Náttúruverndarráðs eða a. m. k. umráðarétti sem framseldur var til ráðsins á landspildu meðfram Hvítárgljúfri upp að Gullfossi og hygg ég að það land hafi nú verið afmarkað með sérstakri girðingu þó að ég vilji ekki um það fullyrða. Einnig hefur verið bætt aðstaða við Gullfoss frá því sem áður var að tilstuðlan Náttúruverndarráðs og ferðamálaráðs sem hefur stutt það verkefni með fjárframlögum, enda ekki vanþörf á að bæta úr því ástandi sem þar ríkti hér á árum áður, og Alþingi heimilaði sérstaka lántöku í þessu skyni, ég hygg vorið 1979. Geysir hefur hins vegar lengi verið undir svokallaðri Geysisnefnd sem farið hefur með verndarsvæðið umhverfis Geysi á vegum menntmrn. og sá staður ekki verið í umsjá Náttúruverndarráðs, eins og ég hefði þó talið eðlilegt og sjálfsagt að gert hefði verið í rauninni strax eftir að lög voru sett hér um náttúruvernd 1956. En þetta er söguleg arfleifð fyrri tíðar þegar tekið var á þessu málefni sérstaklega, þ. e. Geysi og næsta umhverfi. Það var gert áður en sett voru lög um náttúruvernd og sérstakri nefnd falin umsjá þessa svæðis og hún hefur sem sagt það verkefni enn í dag. Hv. flm. nefndi hér að æskilegt væri að strax fyrir næsta Alþingi lægi fyrir frv. til l. um þjóðgarð á þessu svæði. Ég átta mig ekki alveg á þeirri hugsun sem þarna er að baki, hvort flm. telja nauðsynlegt að taka á verndun þessa svæðis með öðrum hætti en gert hefur verið varðandi aðra þjóðgarða í landinu sem reistir eru skv. ákvæðum í lögum um náttúruvernd. Þau ákvæði gera ráð fyrir því að veita heimild til þess að stofna til þjóðgarða á svæðum í ríkiseign sem hafi tiltekna eiginleika varðandi náttúrufar og einnig sagnhelgi, sem getur ein út af fyrir sig réttlætt stofnun þjóðgarðs þó að eðlilegt sé að þar sé einnig horft til náttúruverndar og kannske númer eitt til náttúruverndar. Slíkur staður, sem sameinar hvort tveggja, er Þingvellir, þar sem fyrsti þjóðgarður var stofnaður hérlendis, og um þá gilda vissulega sérlög sett 1928. Það svæði er í sérstakri umsjá Alþingis og Þingvallanefndar sem starfar í umboði Alþingis. Ástæðan fyrir því að um þá voru sett sérstök lög var sú að þá höfðu ekki verið sett lög um náttúruvernd, en þeir þjóðgarðar sem síðan hafa verið stofnaðir, þjóðgarðurinn í skaftafelli og þjóðgarðurinn í Jökulsárgljúfrum, eru báðir stofnaðir fyrir tilstuðlan Náttúruverndarráðs á grundvelli náttúruverndarlaga. Ég tek sem sagt undir þá góðu hugsun sem fram kemur í till. og tel verðugt verkefni að athugaðir séu möguleikarnir á að stofna þjóðgarða á þessu svæði. Ég hygg, án þess að hafa athugað það sérstaklega, að ýmsar hindranir séu í vegi og þurfi talsvert fram að leggja til landakaupa til að gera þetta kleift, en ekki mun standa á mér að stuðla að því að svo geti orðið þó það sé auðvitað alltaf álitamál hvernig ráðstafa eigi fjármagni sem til reiðu er í því skyni. Í því sambandi vil ég nefna að önnur svæði ættu kannske að koma á undan. Ég nefni jarðir í Þingvallasveit og Grafningi umhverfis Þingvallavatn sem eru í einkaeigu sumar hverjar og æskilegt gæti verið að hið opinbera eignaðist til að tryggja verndun þessa verðmæta svæðis umhverfis Þingvallavatn fyrir óbornar kynslóðir. Ég hefði einnig kosið, eins og fram hefur komið, að málið lægi skýrar fyrir hér, þegar till. af þessu tagi er fram reidd, þannig að auðveldara væri fyrir þm. að átta sig á þeim hindrunum sem geta verið í vegi til þess að stofna umræddan þjóðgarð, og einnig að flm. hefðu gefið vísbendingu um hversu vítt þeir hugsuðu í sambandi við stærð slíks þjóðgarðs.



Herra forseti. Ég þakka hv. 5. þm. Austurl. mestmegnis jákvæðar undirtektir undir þessa till. Okkur greinir kannske á um hvernig till. til þál. eiga að vera. Ég lít svo á að till. til þál. séu viljayfirlýsingar Alþingis. Þessi till. felur í sér að Alþingi lýsir þeim vilja sínum að stofnaður verði þjóðgarður við Gullfoss og Geysi og að það sé gert með löggjöf. Þetta er alveg skýrt. Ég játa hins vegar að þessari till. fylgja ekki 30 fskj. og hún er ekki upp á 300 prentaðar síður, eins og mjög er til siðs hjá sumum sem leggja fram slík plögg hér á Alþingi. Ég held að þannig eigi þáltill. yfirleitt ekki að vera. Ég held að það komi alveg skýrt fram í þessari till. hver tilgangurinn með henni er. Það má sjálfsagt um það deila hvort þetta eigi að gera með löggjöf. Ég skal játa það. En þar sem um er að ræða land sem er að hluta til ekki í eigu ríkisins heldur einstaklinga, þá er ekkert ósennilegt að til þess geti komið að atbeina löggjafans þurfi til að þessi hugmynd geti orðið að veruleika. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð, en ítreka þakkir mínar fyrir heldur jákvæðar undirtektir. Þá gagnrýni sem fram var sett tel ég heldur léttvæga, en sjálfsagt er hægt að finna henni rök og einhverjar stoðir.



Herra forseti. Þessi till. til þál., um sparnað í fjármálakerfinu, er dálítið sérstæð, a. m. k. að einu leyti, því að svo til samhljóða till. var flutt fyrir meira en sjö árum hér á hinu háa Alþingi. Henni fylgdi þá stutt grg. Þó að mér finnist það ekki góð latína að lesa mikið upp úr þskj. eða yfirleitt að teygja þskj. óþarflega vona ég að mér leyfist að lesa grg. till. eins og hún er nú, með leyfi forseta, en hún er svohljóðandi: „ Þáltill. þessi var flutt á 99. löggjafarþinginu 1977 og nú endurflutt óbreytt, nema í stað hækkunar um tíunda hluta komi fimmta hluta. Till. fylgdi þá svohljóðandi grg.: „Alþjóð er ljóst að nú er þörf aðhaldsaðgerða í fjármálum. Sú kaldhæðnislega staðreynd blasir þó við að fjármálastofnanir hafa þanist einna mest út allra ríkisfyrirtækja á sama tíma sem sparifjármyndun minnkar. Leiðir hér sem oftar óstjórn af ofstjórn. Við þetta verður ekki unað. Tillögumönnum er ljóst að meðal stjórnenda bankamála eru ýmsir hæfileikamestu menn þessarar þjóðar. Flutningur þessa máls er ekki aðför að þeim heldur liðveisla við þá, enda engum ljósara en þeim hvar skórinn kreppir. Þó bendir flest til þess að aðgerðir á borð við þær, sem hér er lagt til að ríkisstj. hafi forustu um, séu nauðsynlegar ef úr úlfakreppunni á að brjótast. Eftirspurn lánsfjár er ótakmörkuð við ríkjandi lánskjör. Bankar hafa einn og sama verðmæli, óraunhæfan verðmæli. Samkeppni þeirra verður því um það eitt að ná til sín stærri hlutdeild sparifjárins. Herkostnaðurinn í stríðinu við að afla auranna vex, verðmætaaukning er engin, en kostnaðaraukning mikil. Hagur viðskiptamanna versnar við þá andhverfu heilbrigðrar samkeppni sem hér er á ferðinni og aðstaða skömmtunarstjóra nútímans er ekki aðlaðandi. Sjóðakerfið og hagstjórnarbáknið í heild þarf líka að taka til gagngerðrar endurskoðunar, enda enginn efi á því að þann frumskóg má grisja, engum til meins en öllum til góðs. Þessi aðgerð þyrfti að spanna allt sviðið, frá Þjóðhagsstofnun til minnsta sjóðsins. Játa skal að hægara er hér um að tala en í að komast. Tilraunina ber þó að gera. Kannske ber hún takmarkaðan árangur - þá er að taka því. En enginn héraðsbrestur yrði þótt markmiðunum, sem till. miðar að, yrði að fullu náð.“ Greinargerð þessi stenst í nær öllu enn í dag. Þó má segja að í stað óraunhæfs verðmælis hafi komið síharðnandi skömmtunarstjórn í peningamálum sem bitnar á atvinnuvegunum og heimilum.“ Þegar þessi till. var flutt fyrir meira en sjö árum fékk hún mjög litlar undirtektir, dagaði uppi. Mönnum þótti þetta kannske óþarfa afskiptasemi Alþingis af bankastofnunum og fjármálastofnunum yfirleitt og jafnvel að það væri ósiðlegt að Alþingi væri að skipta sér af slíkum hlutum. Þá var lagt til að reynt yrði að fækka útibúum og afgreiðslustöðvum bankanna eða að stemma stigu við að þeim fjölgaði mjög. Lagt var til að tilraun yrði gerð til að fækka einnig starfsfólki um allt að 1/10 hluta. Nú leggjum við flm. hins vegar til að markið verði sett hærra, enda full ástæða til, eins og ég kem að svolítið síðar, og að fækkað verði um allt að 1/5 í fjármálastofnunum. Ég ætla, með leyfi forseta, að víkja hér að viðtali í Morgunblaðinu fyrir skömmu. Þar segir í fyrirsögn: „Jónas Haralz formaður Sambands ísl. viðskiptabanka segir: Íslenskir bankar nokkuð á eftir í tækniþróun. Segir engan vafa á að bankarnir gefi komist af með færra starfsfólk.“ Og fréttin er svohljóðandi: „„Íslenskir bankar eru nokkuð á eftir í tækniþróun, en á því sviði er ýmislegt í undirbúningi hjá bönkunum sem mun hafa áhrif á næstunni,“ sagði Jónas Haralz í samtali við Morgunblaðið er hann var spurður hvað hann vildi segja um þá staðreynd að starfsmönnum banka og sparisjóða hefur fjölgað um 217.9% frá árinu 1963 til ársins 1983 eins og greint var frá í Morgunblaðinu í gær. Fjöldi mannára í bönkum árið 1963 var 1400, en 20 árum síðar, 1983, var fjöldi mannára í bönkum 4450. Tilefni þess að Jónas var spurður er að hann er formaður Sambands íslenskra viðskiptabanka. Jónas sagði að þau tæknilegu umsvif bankanna, sem í undirbúningi væru, mundu koma í veg fyrir að starfsmönnum bankanna héldi áfram að fjölga eins mikið og verið hefur. Hann taldi ekki að ný tækni bankanna mundi beinlínis fækka starfsmönnum, en sagðist þó ekki telja nokkurn vafa á því að hægt væri að komast af með færra starfsfólk í bönkum. En á það bæri einnig að líta að þannig háttaði til í öllum greinum íslensks atvinnulífs.“ Ég er ekki með á takteinum hve mikil fjölgunin í bönkunum hefur orðið á þeim rúmu sjö árum sem liðin eru síðan till. var upphaflega flutt, en drjúgur hluti þessarar fjölgunar, sem um er rætt í viðtalinu við Jónas Haralz, er einmitt tilkomin á þeim tíma sem liðinn er síðan Alþingi - ja, mér liggur við að segja vanrækti að samþykkja þessa till., sem við hv. þm. Pétur Sigurðsson þá fluttum og flytjum enn, eða þá að gera einhverjar aðrar ráðstafanir til að hafa hemil á vexti þessara öflugu ríkisstofnana skulum við segja. Á þessum tíma hefur peningamagnsstefnan svokallaða eða monetarisminn grasserað, svo ekki sé notað virðulegt orð, enda á það varla við um þá kenningu að nota virðulegt orð, þar sem peningar hafa verið frystir og lokaðir inni á meðan vextir hafa hækkað. Það er auðvitað skiljanlegt hverjum manni að þegar um frjálsa vexti er að ræða getur það alls ekki samrýmst því að loka peningana líka inni. Það verður að vera eitthvert framboð á fjármagni ef vextir eiga að geta verið eðlilegir við frjálsræði því þeir hljóta að sjálfsögðu að æða upp úr öllu valdi ef allir peningar eru lokaðir inni. Þessari kenningu og þessari stefnu hefur verið reynt að koma á víða í hinum vestrænu löndum og auðvitað mistekist þar meira og minna því að bankar þar eru yfirleitt einkabankar og öflugir fjármagnsmarkaðir og þeir hafa þess vegna ekki hlítt þessari vitleysiskenningu neins staðar nema hér þar sem Ólafslög hafa verið sett t. d. sem hvergi hefur þekkst annars staðar í lýðfrjálsu ríki. Mér er ekki kunnugt um að nokkur hagfræðingur utan þessa lands styðji þessa kenningu lengur, enda hét hún kreppukenning og var meginorsök þess að vestrænar þjóðir lifðu við kreppu sem að vísu var kölluð olíukreppa en auðvitað heimatilbúin kreppa. Peningar eru ekkert annað en ávísanir á verðmæti. Þess vegna verður að vera framboð á peningum. Það verður einhver að geta gefið út þessar ávísanir á verðmæti. Sparifé hefur á síðustu tíu árum minnkað úr 40% þjóðartekna - var komið niður í 23% ef ég man rétt, það er sagt að vísu að það hafi aukist eitthvað aftur, en þá kemur nú raunar á daginn að um helmingur þessa svokallaða íslenska sparifjár er erlent fé sem lánað er út af viðskiptabönkunum og alls ekki íslenskur sparnaður. Á þeim tíma þegar þjóðarhagur hefði átt að vera bestur, þegar framleiðslan var mest og auðæfasköpunin, var einmitt dengt yfir þjóðina nýjum og nýjum lánum og skuldum og sú skynsamlega kenning eða hitt þó heldur var sett fram að erlendar skuldir mættu ekki vera nema ákveðin prósenta af þjóðartekjum viðkomandi árs. Ef illa áraði og þjóðartekjur drægjust saman áttu menn að borga, og það hefur átt að gera það núna seinustu árin, en þegar þjóðartekjur æddu upp úr öllu valdi ætti líka að bæta erlendum lánum ofan á. Það er álíka gáfulegt og monetarisminn er raunar í heild. En samhliða því sem þessi sparnaður færi fram í kerfinu þarf auðvitað að vera frjálsræði í peningaviðskiptum, andstæða þess sem verið hefur. Við skulum bara láta reynsluna sjálfa tala. Það vita allir hvernig komið er í peningamálum. Og enn þá eru bankar að þenja út sína starfsemi. Ég trúi varla öðru en að þetta þing, núna þegar komið er talsvert á áttunda ár síðan till. var upphaflega flutt, muni afgreiða þessa till. Ég skora a. m. k. á þá hv. n. sem málið fær til umfjöllunar, sem væntanlega er hv. allshn., ég legg það til, að afgreiða málið fljótt og vel. Það þarf engrar athugunar við. Staðreyndirnar eru á borðinu. Bankastarfsemin þenst út á meðan sparifé minnkar, og bæði einstaklingar og atvinnufyrirtæki eru í miklum vanda vegna þess að ekki er eðlilegt framboð sparifjár þannig að menn eru jafnvel að missa eigur sínar, þó að þær séu miklu meira virði en þær skuldir sem þeir kunna að þurfa að bera, og geta hvergi fengið minni háttar lán, og síst þeir sem minnst eiga undir sér geta fengið minni háttar lán til þess að bjarga sér úr erfiðleikum. Ég endurtek áskorun mína til hv. alþm. að afgreiða þetta mál.



Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs, ekki fyrst og fremst til að ræða þessa till. heldur til að þakka ákveðinn hluta af ræðu flm. hér áðan.

Ekki allt?

Jú, jú, þar var allt vel sagt, en sumt alveg sérstaklega gott. Ég á þar við þá rassskellingu sem hann gaf ákveðinni peningamagnskenningu og var þarft og sérstaklega ánægjulegt að heyra hv. þm. Sjálfstfl. taka þá kenningu svona vel í gegn. Ég vil einnig taka undir með flm. till. hvað varðar t. d. bankakerfið alveg sérstaklega. Mér hefur verið þyrnir í augum sú óheillavænlega þróun að þeim skuli sífellt fjölga sem vinna inni í steinsteyptum höllum til að sýsla með peninga hinna sem sífellt eru að verða færri og færri en standa undir verðmætasköpuninni. Af því að minnst var á viðtöl við fræga bankamenn minnist ég þess að fréttamaður ríkisfjölmiðils var að ræða við bankastjóra fyrir u. þ. b. tveimur árum. Var fréttamaður með svipaðar tölur á takteinum og hv. þm. nefndi í sambandi við fjölgun bankastarfsmanna og bar þær reyndar saman við fjölda sjómanna og spurði bankastjórann hvort honum þætti eðlilegt að starfsfólk í bönkum væri orðið fleira en sjómennirnir eða að þeir væru orðnir svona margir. Bankastjórinn sagði að þetta væri ekki eðlilegt því sjómennirnir væru allt of margir. Þjóðin stæði ekki undir því að hafa svona marga menn við að veiða þessa fáu fiska. En hann sá ekkert athugavert við fjölda starfsmanna í bönkunum, sá ágæti maður. Ég held að það sé alveg bráðnauðsynlegt að taka sér ærlegt tak og sameina þessar stofnanir að verulegu leyti, fækka þeim og spara þar í rekstrinum. Auðvitað er það hægt víðar en í einkabönkunum og ríkisbönkunum. Það er hægt meira og minna í öllu fjármálakerfinu eins og tillögumenn eru reyndar að tala um. En ég held að það séu hæg heimatökin fyrir hið opinbera að byrja hjá sjálfum sér t. d. í ríkisbönkunum. Það er auðvitað fleira en mannahald sem kostar peninga, byggingar kosta líka peninga. Og það er hálfhart að búa við það að bankakerfið, sem verður varla með nokkrum ráðum kvalið til að sinna sínum skyldum við t. d. húsbyggjendur, skuli storka þjóðinni með því að byggja sem aldrei fyrr á þessum síðustu tímum.



Herra forseti. Ég tek að mörgu leyti undir þessa till. til þál. Ég tel að það sé sjálfsagt að reyna að draga úr óþarfakostnaði í fjármálakerfinu og draga úr byggingum utan um peninga sem ekki eru til. Hins vegar langar mig að gera aths. sem mér finnst stundum gleymast. Ég tek fram að ég heyrði ekki nema hluta úr ræðu flm. vegna þess að ég var kölluð á annan fund, en hafi hann ekki minnst á það vil ég a. m. k. gera það hér. Þegar talað er um aukningu bankastarfsmanna mega menn ekki gleyma því að bankarnir hafa breytt mjög um hlutverk á síðustu árum. Nú förum við í bankann með næstum öll okkar peningamál. Við borgum rafmagn, hita og allar okkar mánaðargreiðslur fyrir heimilin í bönkum. Fyrir einungis tíu árum önnuðust greiðsludeild Tryggingastofnunar ríkisins og útibú hennar allar greiðslur til bótaþega sem skipta tugum þúsunda. Nú gera bankarnir þetta. Vegna bankastarfsmanna vil ég ekki að þetta atriði gleymist. Hinu skal ég svo vera sammála að eflaust væri hægt að hagræða ýmsu innan bankakerfisins og kannske ekki síst á toppnum. En ég víl leggja á það áherslu að þetta atriði gleymist ekki svo allrar sanngirni sé gætt. Að sjálfsögðu fagna ég þessari till. og vænti þess að hún fái afgreiðslu hér.



Herra forseti. Mig langar að þakka þeim hv. þm. sem hér tóku til máls undirtektirnar. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir sagði, að auðvitað hafa að ýmsu leyti komið ný störf í bankana, meiri greiðslur og fjölþættari, og ég er henni þakklátur fyrir að nefna það hér. Ég gerði það ekki beint. Og þó. Í grg. er tekið fram að tillögumenn gera sér grein fyrir því að það stjórna þessum stofnunum hæfir menn sem vilja allt hið besta. En það er kerfið sjálft sem hefur tekið völdin. Ég held að menn viti hvað ég á við þegar talað er um kerfið sem hlekkjar okkur meira og minna, það er þessi ofstjórn sem er svo rík víða. Menn hyllast til þess að þenja út stofnanir sínar að óþörfu. Síst situr á mér að vera að lasta starfsfólk bankanna, það eru allir menn vinnandi þarna, en ég er hræddur um að það sé oft tvíverknaður og kannske þríverknaður eða verkleysa í öllu þessu kerfi. Það er mjög mikil þróun að verða í bankastarfsemi víða um heim og við erum þar á eftir, eins og einmitt kom fram í viðtalinu, sem ég las upp úr, við Jónas Haralz. Það eru gífurlegar framfarir í bankamálum. Tölvutæknin er þar að ryðja sér mjög til rúms og þess vegna miklu fljótgerðara að annast ýmiss konar starfsemi en áður var. Strax þegar við fluttum þessa till., við hv. þm. Pétur Sigurðsson, fyrir sjálfsagt sjö árum, gerðum við okkur alveg grein fyrir því að það yrðu engin stór skref þarna stigin. En við vildum koma þessari aðvörun þá á framfæri um að hugsa málið og reyna a. m. k. að hægja eitthvað á þeirri þróun sem fyrirsjáanleg var og reyndar hafin þar sem bankakerfið var að vefja upp á sig alla tíð samhliða því sem sparifé þjóðarinnar var að ganga til þurrðar. Bankastarfsemi og peningamálapólitík var með þeim hætti að raunverulega var um eignaupptöku að ræða oft og tíðum frá sparifjáreigendum. Það var ekki bara það að menn lánuðu peninga sína til að þenja ríkisbáknið og bankabáknið út, heldur lánuðu þeir þá á neikvæðum vöxtum og þar með segi ég að í rauninni hafi verið um eignaupptöku að ræða, fjármagnsflutninga frá alþýðu landsins, því það er einmitt alþýðan og oft kannske fátækara fólkið sem á einhverja aura sem varasjóð til að grípa til ef á móti blæs eða óhöpp verða. Þetta fé vitum við að hefur meira og minna gengið til þurrðar. Hið sama er raunar að segja um lífeyrissjóðina sem eru lítils eða nánast einskis megnugir vegna þeirrar verðbólguþróunar sem hér hefur verið. Þetta er einn þátturinn í því að bregðast við þeirri óheillaþróun, sem lengst af hefur verið hér síðasta áratuginn og rúmlega það, og endurskipuleggja einnig á þessu sviðinu, og þetta er kannske ekki það sísta, ekki það sem minnst er um vert, heldur þvert á móti, að það mundi vera mjög mikils virði ef þarna tækist að stinga við fótum. En ég endurtek þakkir mínar fyrir góðar undirtektir undir þetta mál.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um skipulagningu náms og vinnu í sölu- og markaðsmálum. Auk mín eru flytjendur þessarar þáltill. 16 hv. þm. Sjálfstfl. Í tillgr. segir: , Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir því með samstarfi menntmrn., viðskrn., utanrrn. og aðila vinnumarkaðarins að skipuleggja nám og starfsþjálfun á sviði sölu- og markaðsmála innanlands og utan, jafnhliða sérstökum aðgerðum til að afla þekkingar á mörkuðum. Markmiðið verði að koma á fót í skólakerfinu og viðskipalífinu víðtæku námi í sölumennsku, markaðsöflun, áróðurs- og auglýsingatækni og samningagerð.“ Það skýtur sannarlega skökku við að þjóð, sem þarf að selja nær alla sína framleiðslu til annarra landa, skuli hvergi í skólakerfinu hafa skipulagt víðtækt nám sem tengist sölu- og markaðsmálum með hliðsjón af þeirri sérstöðu sem Íslendingar búa við, þ. e. fámenni þjóðarinnar og þeirri staðreynd að sjávarafurðir eru grundvöllur undir gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Möguleikar til náms á þessu sviði eru ekki fyrir hendi í grunnskólum, fjölbrautaskólum, framhaldsskólum, sérskólum né Háskóla Íslands, nema að mjög takmörkuðu leyti og þá helst í Háskóla Íslands. Sölumennska hefur um langt árabil verið litin hornauga á Íslandi. Einhvers konar minnimáttarkennd eða einangrun lítillar þjóðar í langan tíma virðist hafa leitt til skilningsleysis á því hversu mikilvægt er að keppa af festu og einbeitni á öllum mörkuðum þar sem hægt er að bæta söluaðferðir og þar með afkomu þjóðarinnar. Þótt margir aðilar hafi vissulega staðið sig vel í samkeppninni á alþjóðavettvangi, eins og t. d. á sviði flugmála, siglinga, sjávarafurða og vísinda, þá þarf að herða þarna verulega á með samstilltu átaki og markvissri vinnu með framtíðina í huga. Íslendingar eiga ekki að þurfa að biðjast afsökunar á því sem þeir bjóða á erlendum mörkuðum því að hérlendis er allra kosta völ í þessum efnum ef rétt er að verki staðið í framleiðslu, markaðs- og sölumálum. Við eigum t. d. nær allt okkar undir sölu sjávarafurða komið en í einhliða framleiðslu felst mikil áhætta ef eitthvað fer úrskeiðis. Þess vegna þarf sífellt að vera á verði í þeim efnum sem og öðrum þáttum okkar framleiðslu, leita nýrra leiða, nýrra markaða um allan heim. Þótt við vitum hvað við höfum verðum við að gæta þess að láta ekki þar við sitja heldur leita nýrra leiða. Þróunin og aðstæður allar kalla á að við stefnum að fullvinnslu alls okkar hráefnis innanlands, hvort sem er á vettvangi sjávarútvegs, landbúnaðar eða iðnaðar, hvort sem við viljum selja íslenska þekkingu og reynslu á alþjóðavettvangi eða t. d. náttúrufegurð landsins til að laða að ferðamenn. Hæstv. viðskrh. Matthías Á. Mathiesen hefur nýlega skipað þrjár nefndir í markaðsmálum: eina til að örva íslenska útflutningsstarfsemi og glæða áhuga almennings á útflutningsmálum með sérstakt markaðsátak í huga árið 1986 á Norðurlöndum, og að því er nú unnið, aðra nefnd til þess að greiða fyrir útflutningi verkefna og þjónustu á sviði sjávarútvegs og orkuvinnslu og þriðju nefndina til að fjalla um samstarf útflytjenda og stjórnvalda til að efla útflutning. Til þess að fylgja slíku starfi eftir þarf að koma á námi í sölu- og markaðsmálum þar sem vænlegt er, bæði í skólum landsins og í atvinnulífinu. Það má á margan hátt segja að nám í landinu í dag rími ekki við þarfir og möguleika þjóðarinnar. Það er ekki langt síðan að æðstu stjórnendur Háskóla Íslands héldu því fram að stór hluti af háskólaborgurum nýttist ekki íslensku þjóðfélagi í því fagi sem þeir legðu stund á við Háskóla Íslands. Þetta tel ég að eigi við í gegnum skólakerfið allt og að við séum á margan hátt að ganga fram hjá því sem við eigum að taka helst tillit til, þ. e. möguleikunum sem við búum við í okkar eigin landi. Þess vegna ætti það að vera einn liður í að takast á við þetta verkefni að setja hrygg í menntun sölumanna og átak í markaðsmálum. Þar þarf að fylgja eftir. Það hefur verið rætt um nauðsyn þess að fullvinnsla afurða verði að veruleika og í kjölfar slíks þarf að sinna sölumennsku og markaðsmálum af fullri einurð. Það má auðvitað segja að það skipti mestu máli í stöðunni að fylgja fast eftir sölumálum á sviði sjávarafurða. Þar hefur margt vel verið gert og ýmislegt sem er á döfinni. En samt sem áður er það staðreynd að menntun sölumanna er ekki til í íslensku skólakerfi. Það er t. d. líklega ekki venjulegt að heyra talað um frampart af fiski. En engu að síður er nú farið að selja hluta af fiski þannig að framparturinn er dýrastur, verðmætastur, og í sérstökum pakkningum. Við mundum kalla að sporðbitinn væri ekkert verri hér hjá okkar þjóð að okkar mati. En þarna er um að ræða möguleika sem er eitt lítið atriði í sölumennsku og því sem þarf að hyggja að.  Það er á hitt að benda að okkar heildarframleiðsla í dilkakjöti er um 15 þús. tonn. Þar af hafa um 4000 tonn verið umframframleiðsla á ári hverju um nokkurt skeið. Við höfum ekki einu sinni getað selt þessi 4000 tonn fyrir mannsæmandi verð. Við höfum flutt þessar afurðir út í lélegustu pakkningum í heilum skipsförmum og heilum skrokkum. Sá eini, sem er tryggður fyrir fram í þessum vinnubrögðum, er útflytjandinn sem fær fast söluverð hvað sem hann fær fyrir afurðina erlendis frá. Þetta er hluti af vandamáli sem við búum við í okkar sölu- og markaðsmálum. Á næstu árum þarf að hrinda í framkvæmd margþættu starfi á sviði sölu- og markaðsmála, afla meiri þekkingar á mörkuðum og möguleikum, skipuleggja hvernig nýta megi þá möguleika sem Íslendingar hafa til að ná árangri í takt við nýjustu tækni og upplýsingamiðlun á alþjóðavettvangi. Full ástæða er til þess að sem fyrst verði sendir tugir manna til starfsnáms erlendis til að kynna sér vinnubrögð, markaði og söluleyfi fyrir íslenskar afurðir, kynna sér störf sem varða íslenska hagsmuni erlendis og störf við fyrirtæki sem tengjast íslenskum hagsmunum, kynna sér lönd eða markaðssvæði þar sem Íslendingar selja ekkert en möguleikar á sölu kunna að leynast þegar að er gáð. Meginmáli skiptir að vel takist til í útflutningsmálum og við verðum að hætta að láta hlédrægnina ráða ferðinni í sölu á okkar afurðum. Við megum ekki líta sölu- og markaðsmál hornauga. Sérstaða Íslendinga í baráttunni í sölu- og markaðsmálum er framar öllu fólgin í því að við verðum að „klæðskerasauma“ þessa vinnu, finna leið sem hentar íslenskum aðstæðum, búa til tækni sem engin fyrirmynd er til að, þótt nýta megi þar að auki ýmislegt sem til er á alþjóðavettvangi. Þessi útfærsla verður umfram allt að henta okkur og hún má ekki vera algerlega í forsjá ríkisins heldur með þeim hætti að forusta og frumkvæði liggi að hluta til í atvinnulífinu þar sem skilningurinn á að vera mestur og áþreifanlegastur. Með því að taka til höndum í þessum efnum erum við að vinna tíma og verðmæti fyrir framtíð íslenskrar þjóðar. Við verðum að herða okkur í því á sviði sölu- og markaðsmála að kunna að taka púlsinn með sölu- og markaðsmál í huga. Við höfum látið undir höfuð leggjast að skipuleggja þennan þátt sem hvað mestu máli skiptir í samkeppninni um meira verð fyrir minni vinnu við hverja einingu í framleiðslunni. Það eru sömu lögmál í þessum efnum hvort sem við erum að tala um Hafnarfjörð eða Hong Kong, Búðardal eða Brüssel. Þetta er spurning um þekkingu og áræði. Að lokinni þessari umr. óska ég eftir því að málinu sé vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Það gerist við og við hér á Alþingi að hv. þm. Sjálfstfl. flytja tillögur um að efla markaðsstarfsemi fyrir útflutningsgreinar. Fyrir nokkrum árum fluttu þm. Sjálfstfl. till. um stofnun sérstaks úfflutningsráðs sem átti að stuðla að miklu átaki á þessu sviði. Enn á ný er á ferðinni till. sem flutt er af þm. Sjálfstfl. til að sýna mikinn áhuga þeirra á þessu sviði. Það merkilega er að Sjálfstfl. hefur lítið sem ekkert gert til að stuðla að því að eitthvað sé framkvæmt af slíkum hugmyndum. Það eru u. þ. b. tíu ár síðan ég vann skýrslu fyrir þáv. utanrrh. Einar Ágústsson þar sem gerð var mjög ítarleg úttekt á markaðsstarfsemi sendiráða Íslands og utanríkisþjónustunnar og borið saman við hliðstæða starfsemi í nágrannalöndum okkar. Í þessari skýrslu var að finna ýmsar tillögur um hvernig mætti efla starfsemi á sviði útflutnings. Þegar skýrslunni var skilað var við völd ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. Skýrslan mun hafa verið lögð fram í þáv. utanrmn. þar sem sat hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson, fulltrúi Sjálfstfl.

Mjög góð skýrsla.

Hv. þm. segir nú að þetta hafi verið mjög góð skýrsla. Ég get alveg fallist á það. Þetta var mjög góð skýrsla. En það var ekkert gert með hana. Það var farið með hana nánast eins og leyniplagg í stjórnkerfinu. Hún var ekki til, að ég held, nema í þremur eða fjórum eintökum. - Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson upplýsir nú að hann hafi tekið að sér að fela eitt þeirra því að það liggi enn þá hjá honum. Þá eru aðeins þrjú eftir. Engin umræða varð um þessa skýrslu, mér vitanlega, neins staðar þar sem mark var á takandi. Það var ekkert gert til að kynna þessar hugmyndir eða knýja á um það að sú mikla vinna, sem lögð var í að gera þessa úttekt, yrði til þess að menn reyndu að vega og meta hvort fara ætti einhverja nýja leið. Kannske hefur það stafað af því að höfundur skýrslunnar var ekki sérlega vinsæll á framsóknarbænum um þær mundir. Það má vel vera. Er þá leitt að brölt mitt í Framsfl. á sínum tíma skuli hafa orðið til þess að menn misstu áhuga á að efla íslenskan útflutningsiðnað. Engu að síður er það staðreynd að þetta var einhver ítarlegasta úttekt sem ráðh. hafði falið manni að gera varðandi breytingar á útflutningskerfi okkar. Ég lagði í þetta mjög mikla vinnu. Það voru margir mánuðir sem ég eyddi í þessa vinnu. Mér fannst það mjög merkileg reynsla að sjá síðan og reyna hvað menn höfðu lítinn áhuga á þessu máli. Það eina sem hefur sést er að þm. Sjálfstfl., að mig minnir á árunum 1978–1979, þó má vera að það hafi verið aðeins síðar, fluttu hér þáltill., sem Lárus Jónsson, að mig minnir, var 1. flm. að, um að gerð yrði ítarleg athugun á að stofna slíkt útflutningsráð og útflutningsstofnun sem ég hafði lýst í skýrslunni með hvaða hætti mætti starfa. Það var hins vegar merkilegt að með þessa tillögu var heldur ekkert gert. Henni var ekki fylgt eftir. Hún hefur líka legið í salti. Nú hefur Sjálfstfl. farið með viðskrn. og utanrrn. í u. þ. b. tvö ár og utanrrh. hefur verið duglegur við að brydda upp á ýmsum nýjungum á sviði vígbúnaðar, en það hefur ekki heyrst um neinar nýjungar á sviði markaðsöflunar og markaðsstarfsemi þangað til þessi till. kemur hér um átak í menntun. Ég skal ekkert draga úr því að nauðsynlegt sé að menntakerfið á Íslandi sinni sérþekkingu á sviði útflutningsgreina meira en það hefur gert. Ég er eindreginn stuðningsmaður þess. Ég held einfaldlega að það sé hins vegar verið að byrja á röngum stað ef menn halda að vandinn liggi núna fyrst og fremst í menntakerfinu. Það er nú þegar til í landinu stór hópur af fólki sem hefur hlotið menntun á sviði viðskiptafræða, alþjóðlegra samskipta, hefur starfað í viðskiptalífi og hjá sölusamtökum og hefur nú þegar alla þá menntun og reynslu sem hægt er að öðlast hér á landi til að sinna þessu verkefni. Það sem hefur hins vegar algerlega skort á er að hvorki stjórnvöld né stóru fyrirtækin í útflutningsstarfsemi í landinu, t. d. Samband ísl. samvinnufélaga, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Flugleiðir og Eimskipafélag Íslands, svo að ég nefni nokkra stóra aðila, hafa haft mikinn áhuga á að skapa möguleika fyrir ungt fólk úr viðskiptalífi eða úr menntakerfinu, sem lokið hefur námi í þessum greinum, til þess að öðlast þá þekkingu af markaðsstarfsemi erlendis sem kæmi því að notum. Það er nú einu sinni þannig að hvað sem menn sitja lengi á skólabekk hér á Íslandi, hvað sem menn dunda mikið í viðskiptalífinu hér heima, þá er það ekki fyrr en menn eru sendir út á markaðina erlendis og eru knúnir til að heyja baráttuna við fyrirtæki sem þar starfa og þann flókna og harða samkeppnisheim sem þar er sem menn öðlast þá skólun og reynslu og þekkingu sem dugir til þess að brjóta sér á nýjum mörkuðum braut. Meginvandi okkar Íslendinga er að mínum dómi sá að við höfum ekki skapað ungu fólki, sem er búið að vera í menntakerfinu og búið að starfa í atvinnulífinu einhvern tíma, tækifæri til að fara út á hina erlendu markaði og öðlast þar þá reynslu og þekkingu sem þörf er á. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Annaðhvort verða stjórnvöld með einhverjum skýrum og ákveðnum aðgerðum að gera það sjálf eða þá knýja stóru aðilana í íslenskri útflutningsstarfsemi til að taka upp gerbreytt vinnubrögð í þessum efnum. Með allri virðingu fyrir þessari till. þýðir ósköp lítið að flytja slíka till. á Alþingi fyrr en svo er komið. Þær eru ágætar út af fyrir sig, en þær skipta mjög litlu máli. Það er búið að mennta fullt af fólki, svo hundruðum skiptir -  Vandamálið er ekki skortur á menntuðu fólki hér heima á sviði íslenskrar útflutningsstarfsemi. Vandamálið er að fólk hefur ekki fengið tækifæri til að mennta sig í heimi reynslunnar erlendis, í hita samkeppninnar á mörkuðunum við að koma vörunum á framfæri við kaupendur og neytendur þar. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Sölusamtökin hér heima og stóru fyrirtækin hafa verið allt of lokuð fyrir þessari starfsemi. Þau hafa ekki opnað dyr sínar fyrir ungu fólki og boðið því að öðlast þessa reynslu. Þetta hafa verið lokaðir hringir sem hafa meira og minna sótt í það að vernda sinn sess, koma í veg fyrir samkeppni frá öðrum aðilum og beita jafnvel ítökum sínum í stjórnkerfinu og rn. til að útiloka ungt fólk eða nýja aðila frá því að koma inn á þessa markaði. Það er þessi einokunar- og útilokunartilhneiging stóru útflutningsaðilanna á Íslandi, samfara áhugaleysi þeirra og stjórnvalda á því að skapa ungu fólki tækifæri til að spreyta sig á mörkuðunum, sem er meginvandamál okkar í þessu efni. Hvert fer stór hópur þeirra, sem útskrifast hafa úr viðskiptafræðideild Háskóla Íslands eða sem komið hafa hingað til lands eftir að hafa menntað sig erlendis á sviði alþjóðlegra samskipta, viðskiptalífs og hagfræði, í leit að störfum? Jú, til hins opinbera. Þeir fara í Seðlabankann, þeir fara í rn., þeir fara í Þjóðhagsstofnun, þeir fara til hagsmunasamtakanna, á kontórana þar. 

Skelfing er að heyra þetta, Ólafur.

Já, ég gæti vel trúað því að hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni þyki skelfilegt að heyra þetta. En á sumum sviðum deilir hann geði og stefnumálum með vinum sínum þarna við Sölvhólsgötuna. Þetta er stóra vandamálið. Það eru fjölmörg dæmi af vel menntuðum mönnum, mönnum meira að segja sem ég gæti nefnt hér úr ræðustóli, með doktorspróf í viðskiptafræðum og hagvísindum -  Staðreyndin er nefnilega sú að þrátt fyrir allt þetta tal um frjálshyggjuna hefur henni ekki verið komið á þar sem mest nauðsyn er þó að koma henni á, en það er í útflutningsstarfseminni að mínum dómi. Þar er þetta allt saman kyrfilega læst. Við sem höfum verið að prédika hér á undanförnum árum að það yrði að slíta sundur þessa einokun stóru aðilanna - eða drottnun ef menn eru feimnir við að nefna einokun þessara stóru aðila á þessu sviði - höfum talað fyrir daufum eyrum. Öll frjálshyggjuáherslan hefur verið á innflutninginn eða hefur verið lögð á alls konar smámuni innanlands. T. d. er hafinn óskaplegur söngur um frjálst útvarp eins og það breyti einhverju til eða frá í þessum málum. En þegar komið er að útflutningsgreinunum og öflun nýrra markaða og möguleikum nýs fólks til þess áð sækja inn á þau svið sameinast allt þetta lið um að segja: Lok, lok og læs og allt í stáli. - Það væri vissulega æskilegt ef þeir, sem nú ráða málum í Sjálfstfl. og einstakir þm. Sjálfstfl. hér, sýndu raunverulegan áhuga sinn á því að efla markaðsstarfsemi Íslendinga erlendis með því að breyta þessu kerfi, sem við búum núna við, í stað þess að vera alltaf að söngla um þessa frjálshyggju varðandi vextina, bankakerfið, útvarpið og allt þetta. Það breytir hvort sem er engu til eða frá og er kannske oftast frekar til hins verra. Hvernig væri ef við færum t. d. að rifta sumu af því sem Sambandið gín yfir á þessu sviði? Hvernig væri t. d. ef við færum að skoða löggjöf erlendis um bann gegn einokun og hringastarfsemi? Hvernig færi ef við settum ný lög sem opnuðu fólki möguleika til að sækja inn á markaðina? Hvernig færi ef við færum að skoða neitanir viðskrn. við leyfum til nýrra aðila til að flytja út? Hvernig væri að þingið t. d. aflaði sér upplýsinga um hvernig viðskrn. hefur beitt þessu valdi sínu á undanförnum 10–20 árum? Þá held ég að við gætum farið að ræða á raunsæjan hátt hvernig við nú þegar og á næstu misserum gætum opnað fyrir nýja möguleika í íslenskri útflutningsstarfsemi vegna þess að það þarf að gera. Það er margt gott um SH. Það er margt gott um Sambandið. Ég skal ekkert draga úr því. En það þarf meira til og það á ekki að vera að leggja sífellt steina í götu annarra aðila. SH og Sambandið eiga ekkert að vera hrædd við að hleypa öðrum inn. Kenningin um að þau þurfi að hafa þessa stöðu til að koma í veg fyrir að samkeppni dragi úr sölumöguleikum Íslendinga er að mínum dómi úrelt. Það má vel vera að hún hafi átt við hér einhvern tíma áður fyrr en hún á ekki við í dag. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan er þessi till. svo sem ágæt út af fyrir sig. En það er hins vegar sú hætta fólgin í flutningi hennar að hún gefi til kynna að menn telji að vandamálið varðandi nýsköpun í íslenskum útflutningsgreinum sé að finna í framhaldsskólunum og æðri skólunum hér innanlands og þeirri menntastarfsemi sem nú þegar fer hér fram. Vissulega má bæta hana, vissulega má gera margt nýtt á því sviði. Ég skal ekkert draga úr því. En ef menn vilja fara að taka til hendinni í þessum málum á að byrja annars staðar. Það á að byrja á að veita fólki, sem nú þegar hefur menntunina, þekkinguna, og nú þegar hefur fengið vissa reynslu, tækifæri til að spreyta sig á hinum erlendu mörkuðum. Það á að gera á tvennan hátt: með því að ríkið og stóru útflutningsaðilarnir séu skyldaðir til að taka þetta fólk tímabundið í hálft ár eða eitt ár og opna því möguleika til að vera erlendis, fá þar reynslu af að afla markaða. Síðan, þegar það er búið að fá þá reynslu, á að gefa því tækifæri til að stofna ný fyrirtæki ef það kýs til að koma þessum málum betur áfram og spreyta sig. Ef það vill hins vegar starfa innan þeirra fyrirtækja sem nú þegar eru er það ágætt líka. Þetta er stóri vandinn í dag. Þetta er búinn að vera stóri vandinn hérna í hátt á annan áratug. Það er merkilegt að þrátt fyrir allt talið um nauðsyn á að afla nýrra markaða hefur verið mjög takmarkaður áhugi á, ef ekki beinlínis andstaða við, að opna nýjum aðilum raunhæfar leiðir á þessu sviði.



Herra forseti. Ég er satt að segja alveg undrandi á ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar. Ég hafði gert þær kröfur til manns sem hefur gegnt prófessorsembætti við Háskóla Íslands að hann vandaði betur málsmeðferð en hann gerði áðan. Ég ætla ekki að hætta mér út í að fjalla um það sérsvið sem hv. þm. er prófessor á. Mér dettur það ekki í hug. En ég efast ekki um að með almennum hugleiðingum gæti ég komist að þeirri niðurstöðu að best væri að hver sem væri fjallaði um það í Háskóla Íslands sem heitir þjóðfélagsvísindasvið því að mér virðist að hver okkar, hvar sem við erum staðsett í þjóðfélaginu, geti fjallað um þjóðfélag okkar með þeim hætti sem hv. þm. fjallaði um úfflutningsmálin. Það virðist ekki skipta hv. þm. nokkru máli hvort hann ræðir um þessi mál af þekkingu eða ekki og ég tala nú ekki um af reynslu. Það er e. t. v. tilgangslaust fyrir mann, sem er menntaður í viðskiptum eins og ég er og ég hef starfað við þetta í rúmlega tvo áratugi, að reyna að fjalla um þetta mál með þeim hætti að hlustað sé á. Mér sýnist að hv. þm. nálgist þetta mál með þeim hætti að rök muni ekki duga. Mér finnst eiginlega verið að snúa staðreyndum við þegar talað er um að flytja þurfi út og selja á erlendum mörkuðum út frá þeirri forsendu að búið sé að mennta svo marga að þeir verði að fá að komast að verkefninu. Mér er spurn: Er ekki aðalatriðið að haga framkvæmdum þannig að árangur náist með sem minnstum tilkostnaði, hvort sem menn eru hámenntaðir eða ekki? Ég vil svo víkja að því sérstaklega að hv. þm. virðist ekki vita hvernig þessum málum er háttað. Hann virðist ekki heldur vita að við þessa iðju, þ. e. flytja út og selja vörur frá Íslandi, eru tugir menntaðra manna auk hinna sem líklegast eru það ekki skv. því sem hv. þm. álítur um það hver sé menntaður og hver sé ekki menntaður. Þeir skipta tugum sem hafa e. t. v. ekki háskólapróf en hafa ágætis próf úr öðrum skólum sem fullnægja því sem þarf í sambandi við útflutning og sölu á sjávarafurðum og öðrum vörum frá Íslandi. Mér finnst alrangt að nálgast þetta mál út frá því sjónarmiði að íslenskt menntakerfi hafi hugsanlega útskrifað svo marga á viðskipta- eða sölusviði að nú þurfi að opna það sérstaklega af þeirri ástæðu. Hins vegar fyndist mér að það ætti að ræða þetta út frá því sjónarmiði hvort þeir sem starfa við þessa atvinnugrein hafi skilað þeim árangri sem æskilegt er og kröfur eru gerðar til. Því vil ég svara fyrir hönd þeirra sem starfa að þessu, að þeir aðilar sem hafa fjallað um útflutning og unnið að honum hafa skilað mjög góðum árangri. Það er annað en orð töluð á hv. Alþingi sem segir til um það. Staðreyndirnar blasa við manni. Ég nefni sem dæmi frystar sjávarafurðir þar sem það er mér nærtækt og ég þekki til þess. Það er viðurkennd staðreynd að Íslendingum hefur vegnað mjög vel í sölu frystra sjávarafurða, en þær eru um 40% af öllum vöruútflutningi landsmanna. Hvernig rökstyð ég það? Í fyrsta lagi er það óhrekjanleg staðreynd að Íslendingar fá hæsta verð fyrir frystar sjávarafurðir í Bandaríkjunum sem er besti markaðurinn fyrir frystar sjávarafurðir. Það eru til opinberar skýrslur um þetta. Sú vörutegund sem gefur íslensku þjóðinni mest í aðra hönd eru 5 punda þorskflök. Það telst vera fullunnin vara, það er vara sem fólk sækist eftir að fá eins og hún er unnin hér í frystihúsunum. Á meðan Íslendingar selja þessa vöru fyrir 1,80 dollara skv. verðlistum selja Kanadamenn sín þorskflök fyrir 1,10 upp í 1,25 dollara pr. pund. Annað dæmi. Haldið þið að Færeyingar hefðu óskað eftir því að annar söluaðili í Norður-Ameríku annaðist þeirra sölumál algerlega á öllum frystum sjávarafurðum ef sá aðili hefði ekki staðið sig vel? Það höfum við Íslendingar gert og haft sóma af s. l. 15 ár að selja allar frystar sjávarafurðir í Bandaríkjunum fyrir Færeyinga. Þetta ber ekki vott um að illa hafi verið haldið á málum. Ég skal víkja nánar að þessu á eftir til þess að skýra fyrir hv. þm. hvernig sala á vöru fer fram á erlendum mörkuðum. Þó að ég gefi tekið undir margt sem er í þeirri till. sem hér er til umr., að æskilegt sé að mennta Íslendinga á sölusviði, þýðir það ekki endilega að þeir sem fyrir eru hafi staðið sig illa. Það er m. a. þörf á því að skapa betri skilning á þessu sviði. Ég vík þá nokkuð að þeirri skýrslu sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson talaði um áðan. Ég kannast við þá skýrslu. Hún var lögð fram í utanrmn. á sínum tíma, árið 1974 eða 1975, sem trúnaðarmál. Þetta var mikið plagg sem hv. þm. hafði lagt mikla vinnu í að úfbúa og þar kenndi margra grasa. Ef ég man það rétt, það eru tæplega tíu ár síðan ég las þessa skýrslu nákvæmlega, má segja að hún hafi skipst í þrjá meginkafla. Þar var ákveðin skilgreining á því hvernig utanríkisþjónustu Íslendinga væri háttað á þeim tíma og einnig var fjallað þar um viðskiptalíf með sambærilegum hætti, um það hvernig því væri háttað. Þá var fjallað um það í skýrslunni hvernig hugsanlegt væri og æskilegt að breyta utanríkisþjónustunni og færa viðskiptalífið nær því opinbera kerfi sem við erum með á sviði utanríkis- og viðskiptamála. Um þennan kafla var margt gott að segja. En ég minnist þess ekki að fram hafi komið nein sérstök gagnrýni í skýrslunni á það fyrirkomulag sem væri á útflutningsmálum þjóðarinnar hvað viðskiptahliðina áhrærði. - Hv. þm. leiðréttir mig ef ég fer þar með rangt mál. - Hins vegar benti hann á í þeirri skýrslu, eins og hann gerði og áðan, að æskilegt væri að reyna að tengja saman viðskiptasviðið annars vegar og svo hina opinberu þjónustu hins vegar. Þar var m. a. komið inn á það sem hv. þm. talaði um, útflutningsráð, viðskipafulltrúa o. fl. Það sem ég held að hafi ráðið mestu um að þessi skýrsla fékk ekki nægilega umfjöllun var ekki það að þeir sem störfuðu á viðskipasviðinu, og þá títtnefnd fyrirtæki í ræðu hv. þm. eða aðrir sem koma nálægt þessum málum, hafi verið eitthvað á móti því að fjalla um efni skýrslunnar, heldur hygg ég að þar hafi frekar strandað á kerfinu, þ. e. annars vegar hinu pólitíska valdi, sem fjallaði um þetta á þeim tíma, og hins vegar þeim hluta embættismannakerfisins sem hafði þessi mál til umfjöllunar. Ég vil endurtaka að að mínu viti var þetta vandað og vel unnið plagg, en ég var ekki að öllu leyti sammála hverju einasta atriði í skýrslunni. En það er annað mál. Um það atriði sem hér er til umfjöllunar, að stór hópur menntaðra manna verði og skuli og eigi að fá reynslu í markaðs- og sölumálum á erlendum mörkuðum og það sé eiginlega skylda þeirra sem framleiða vörur til útflutnings að skapa þessu fólki tækifæri, væri hægt að flytja langt mál. Oft er talað um að innflutningsverslunin sé of viðamikil, allt of margir flytji inn til landsins. Þess vegna er mér spurn: Er það markmið í sjálfu sér að opna útflutningsverslunina þannig að auka tilkostnaðinn við að flytja og selja vörur sem hægt er að selja með öðrum hætti án mikils tilkostnaðar? Er ekki aðalatriðið að hámarka þann hagnað sem við höfum af þessari starfsemi? Er aðfinnsluvert að þeir menn sem framleiða vöru myndi með sér sölusamtök og ráði til sín starfsmenn, háskólamenntaða sem aðra, til þess að fjalla um þessi mál? Það var vikið að því fyrirtæki sem ég hef starfað hjá, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Það fyrirtæki er stofnað af frjálsum og fúsum vilja eigendanna. Það eru gerðar samþykktir um hvernig eigi að starfrækja þetta fyrirtæki og enginn var neyddur til þess að vera í fyrirtækinu. Á s. l. ári gengu fjórir eða fimm aðilar úr því og ekkert við því að segja.  Mér finnst ekki hægt að koma í ræðustól á hv. Alþingi og segja: Þessir aðilar verða að opna sín sölusamtök. Þeir verða að afhenda vöruna einhverjum öðrum. –Það gæti verið mjög óhagkvæmt fyrir viðkomandi aðila. Ég skil ekki svona hugsunarhátt. Þess vegna er það líka aðfinnsluvert að menntaður maður og fyrrv. prófessor skuli segja að þessir aðilar verði að taka upp gjörbreytt vinnubrögð. Af hverju gjörbreytt vinnubrögð, hv. þm.? Hv. þm. færði engin rök fyrir því í hverju þau vinnubrögð væru fólgin sem væru til skaða fyrir landsmenn eða þá sem mynda þessi fyrirtæki. Ég geri varla ráð fyrir því að íslenskir framleiðendur sjávarafurða mundu verða lengi í samtökum sem sköðuðu þá. Ég hugsa að þeir hefðu ráð til þess að leggja þau samtök niður og stofna önnur fyrirtæki eða fela þá öðrum aðilum þann útflutning sem hér um ræðir. Við skulum líka ræða það hvers vegna þessi fyrirtæki eru skipulögð með þeim hætti sem raun ber vitni um. Það finnst mér vera aðalatriðið. Síðan skulum við ræða á eftir hvort menn vilji breyta þessari framkvæmd og hver verði þá niðurstaðan og afleiðingarnar fyrir þjóðina. Við skulum gera okkur grein fyrir því og viðurkenna það að því miður höfum við Íslendingar ekki mikið vöruúrval á heimsmörkuðunum. Við eru 230–240 þús. manna þjóð með, því miður, afar einhæfa atvinnuvegi. Ef við lítum yfir það vöruframboð sem við höfum yfir að ráða má eiginlega skipta því í fernt. Það eru í fyrsta lagi sjávarafurðir. Það eru í öðru lagi hráefni sem stóriðjan framleiðir. Ég kannast ekki við að nokkur hv. þm. hafi minnst á að Íslendingar koma hvergi við sögu í sölu þeirra afurða. Það er séð um það annars staðar. Í þriðja lagi er um að ræða almennar iðnaðarvörur. Í fjórða lagi landbúnaðarvörur. Af þessum fjórum vöruflokkum eru sjávarafurðir langstærsti flokkurinn, 70%. Stóriðjuafurðir munu vega um 19% árið 1984. Síðan koma almennar iðnaðarvörur, 9 eða 10%. Landbúnaðarvörur eru ekki nema 2%. Þá er ég að tala um verðmæti. Stóriðjuafurðirnar eru allar seldar af útlendingum. Íslendingar koma þar ekki við sögu. Landbúnaðarvörur eru ekki eftirsóttar á erlendum mörkuðum og stórlega niðurgreiddar, eins og við þekkjum öll. Sala á almennum iðnaðarvörum hefur aukist mikið og þar kemur fjöldi manns við sögu, en þrátt fyrir stóraukið átak í þeim efnum hefur því miður ekki orðið um mjög umtalsverða breytingu að ræða á verðmætaaukningu almennra iðnaðarvara ef við lítum á það átak sem gert hefur verið og miðað við þann fjölda manna sem hefur þar komið við sögu. Það hefur margt verið mjög vel gert, en samt er árangurinn ekki sambærilegur við þann sem hefur náðst í sölu sjávarafurða sem eru stærsti vöruflokkurinn, um 70%. Það mál er ekki mjög flókið. Þar eru frystar vörur, eins og ég sagði áðan, 35–40%, en aðrir vöruflokkar eru saltfiskafurðir, fiskimjöl, lýsi og annað. Breiddin í vöruframboðinu er fyrst og fremst í frystum sjávarafurðum. Fiskimjöl og lýsi eiga sér tiltölulega fáa kaupendur, enda hráefnisvörur. Ekki þarf 100 eða 200 menn til að selja lýsi og mjöl. Það eru svo fáir kaupendur. Það verður að segjast eins og er að kaupendur að saltfiski eru afar fáir, því miður, og stafar það af því að frá því að einræði var í Portúgal og á Spáni og á Ítalíu fyrir stríð búa þessar þjóðir við kerfi í innflutningi sem ekki býður upp á mikið frelsi í saltfiskviðskiptum. Kaupendur eru tiltölulega fáir og hafa alger undirtök á mörkuðunum, alveg frá innflutningi til smásalans, þ. e. þeir ráða yfir dreifingarkeðjunni, sem er innkaupin, geymslan, heildsalan og smásöludreifingin. Þetta gamla kerfi er enn þá við lýði í þessum löndum, en það var sett á laggirnar þegar einræði var þar. Þarna eru því miður ekki miklir möguleikar á söluaukningu á saltfiski og neysla á saltfiski er lítil í öðrum löndum. En þá skulum við víkja að þeim þætti sem ég held að flestir horfi á. Það eru í fyrsta lagi frystivörurnar og í öðru lagi ísfiskurinn. Um ísfiskinn get ég verið stuttorður. Hann er yfirleitt seldur á uppboðsmörkuðum. Í þeirri keppni mundi lítið gagna að senda marga út til að selja. Það eru erlendir aðilar sem taka við ísfiskinum og framkvæma þann verknað að bjóða hann upp á mörkuðunum. Í frysta fiskinum er um þrjá meginmarkaði að ræða: Það eru Bandaríkin, með um 70%, Sovétríkin, með 10–12%, Vestur-Evrópa, Japan og aðrir með við skulum segja 20%. En þá komum við að því atriði: Er hægt að koma fleirum að í sambandi við sölu freðfisks á þessum mörkuðum? Það þarf ekki að ræða það hvað Sovétríkin áhrærir. Þar er einn kaupandi. Ég kannast ekki við að menn geti boðið vörur á sovéska markaðinum. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson getur kannske upplýst mig betur um það. En mín reynsla segir mér að það sé ekki. Þá eru það Bandaríkin. Þau eru hinn stóri markaður. Hvers vegna skyldum við ekki vera mjög ginkeyptir fyrir því að fá marga sem bjóða frystan fisk á bandaríska markaðinum? Það er vegna þess að Íslendingar hafa náð þeim árangri, sem ég gat um áðan, að hámarka hagnaðinn, bæði hvað viðkemur hæsta verðinu og einnig hvað því viðkemur að selja mikið magn án þess að það hafi truflandi áhrif á verð til lækkunar, sem er geysilega þýðingarmikið atriði. Við verðum þess vegna að vinna skv. því markmiði, sem hefur skilað okkur mestum árangri, sem er sá árangur sem ég lýsti áðan. Og hvernig er það gert? Það er gert þannig að íslensku fyrirtækin hafa komið sér upp mjög öflugu umboðsmannakerfi eða umboðsfyrirtækjakerfi. Þessi kerfi eru tvö. Það er annars vegar það kerfi sem Sölumiðstöðin er að koma sér upp og hins vegar það sem Sambandið hefur komið sér upp. Þau eru þannig upp byggð að aðilar úti á markaðinum, sem þekkja þarfir neytendanna, mynda þessi umboðsmannakerfi. Þessi umboðsmannakerfi eru afar viðkvæm fyrir samkeppni, bæði frá öðrum þjóðum sem og einnig frá okkur sjálfum ef við gætum okkar ekki. Á vegum umboðsmannakerfanna eru seldar um 100 þús. smálestir af frystum sjávarafurðum á ári. Það er verið að selja þarna afurðir fyrir 8–9 milljarða kr., bara í Bandaríkjunum. Á hverjum einasta degi eru tæplega 500 manns í umboðskerfum beggja fyrirtækjanna að bjóða íslenska vöru. Það eru fyrst og fremst Bandaríkjamenn sem vinna í þessum umboðsmannakerfum með hliðstæðum hætti og Íslendingar selja erlendar vörur á íslenskum markaði. Hvers vegna viljum við ekki fá erlenda aðila til að reka fyrirtæki á Íslandi, hvort sem er í smásölu eða heildsölu? Það er vegna þess að við teljum að við getum betur gert það með þeim árangri sem hentar okkur sem Íslendingum. En við gerum tvennt í Bandaríkjunum. Með því að hafa umboðsmannakerfin höfum við betra vald yfir því hvernig umboðsmenn starfa fyrir okkur á hverjum tíma og getum skipt um, eins og oft er gert, ef þeir standa sig ekki. En okkur eru sett takmörk. Það er okkar mat að ekki sé á það hættandi að rífa þessi umboðsmannakerfi upp með rótum. Við þau störf að selja íslenskan fisk í Bandaríkjunum eru auðvitað Íslendingar einnig. Íslendingar stjórna fyrirtækjunum sem SÍS og SH eiga. Það eru íslenskir menn sem stjórna fyrirtækjunum. Það eru íslenskir menn sem vinna við sölustörf á stjórnunarsviði. Og það eru íslenskir menn sem fylgjast með framleiðslunni. En okkur eru sett þau takmörk að við verðum að vinna í samræmi við þær meginreglur sem gilda í viðskiptum í Bandaríkjunum. Ég tel þess vegna mjög hættulegt og villandi að ræða þannig um sölu- og markaðsmál, sérstaklega þegar verið er að reyna að örva ungt fólk til að fara út á þetta svið, að ef menn fari í þessa atvinnugrein bíði örugg störf á næsta leiti; það sé hægt að setja hundruð manna í sölustörf víða út um heim; þau geti verið hálft eða eitt ár og svo komi þau heim; ef þau fái ekki vinnu í viðkomandi samtökum eða fyrirtækjum eigi að brjóta upp samtökin svo að þetta fólk geti farið út í þessi störf. Mér hrýs hugur við að hugsa til þess ef hugsunarháttur menntaðra manna er með þessum hætti í Háskóla Íslands. Hins vegar tek ég undir það sjónarmið að auðvitað á að mennta Íslendinga á þessu sviði sem öðrum þannig að þeir skilji betur um hvað málin snúast og hvað skiptir máli. Sá maður sem vel er uppfræddur um sölu- og markaðsmál gerir sér betur grein fyrir hvort hann á þar erindi og á einnig að geta gert sér grein fyrir því hvaða takmörkunum þetta er háð. Herra forseti. Ég hef orðið nokkuð langorður um þetta. Það hefði verið ærin ástæða til að flytja marga fyrirlestra um þau mál sem hér var drepið á áðan, bæði af hv. flm. þessarar till. og hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, en það verður að bíða betri tíma.



Herra forseti. Ég tel að þessi till. til þál. sé fullrar athygli verð og kominn tími til að Íslendingar hugi meira að markaðsmálum en hingað til. Fram að þessu höfum við haft þá aðferðina að framleiða hér ýmsar vörur, kannske eftir okkar smekk, og ætlast síðan til þess að útlendingar séu gráðugir að kaupa, t. d. að prjóna tíu þúsund grænar peysur sem líta vel út í augum íslenskra sveitamanna en ekki nokkur lifandi maður vill fara í í útlöndum. Helst þarf að framleiða það sem viðskiptavinirnir vilja nota eða éta. Þarna erum við á hálfgerðu steinaldarstigi á margan hátt. Ég er dálítið undrandi að heyra í hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni varðandi þetta mál. Hann virðist vera eitthvað hræddur við þetta. Það held ég að sé alveg ástæðulaust. Það eru merk samtök sem hann vinnur fyrir og flytja út megnið af íslenskum sjávarafurðum, SH og Sambandið. En sannleikurinn er sá að varan er ákaflega lítt unnin hér á landi. Okkar hlutverk hefur verið að draga aflann í land og koma honum síðan í geymsluform. Frystingin er ekki nein fullvinnsla fremur en söltun og hersla. Þetta er aðeins aðferð til að þetta hráefni eyðileggist ekki á leiðinni til markaðarins, svo einfalt er það. En sem betur fer hafa þessi samtök komið sér upp myndarlegum verksmiðjum vestur í Bandaríkjunum, þar sem okkar stærsti freðfiskmarkaður er, og hafa síðan unnið úr því þar. Það hefur að mínum dómi gengið á margan hátt mjög vel. Ég er ekki viss um að fullvinnsla á hraðfrysta fiskinum geti gengið að öllu leyti hér heima vegna þess að þar sem um svona fjölbreytta matvöru er að ræða, þar sem smekkur breytist afar fljótt, þurfa slíkar verksmiðjur að vera sem allra næst og inni í hinum lifandi markaði. Það er rétt að ekki þarf marga menn til að selja lýsi og mjöl eins og við höfum gert að undanförnu með því að flytja lýsi út í tönkum og mjölið laust í lestum. Það er meira að segja stundum vont mjöl. Hefðum við haft þá fyrirhyggju að búa okkar fiskimjölsverksmiðjur betur út gætum við framleitt mjöl eins og sumir aðrir, sem keppa við okkur á þessum mörkuðum, eru farnir að gera, jafnvel mjöl fyrir fólk eða mjöl sem hentar vel til fóðrunar á loðdýrum o. s. frv. En það er svo margt annað sem við getum gert í þessum efnum og einmitt með því að mennta fólk til að vinna í þessari markaðssetningu, eins og það heitir nú til dags. Þegar við komum í matvörubúð hér í Reykjavík sjáum við þar hillu eftir hillu með alls kyns matvörum sem eiga jafnvel uppruna sinn hér á Íslandi. Síld er flutt til Íslands eftir að búið er að laga hana til og koma henni á markað. Það eru nokkur þúsund tonn af grásleppuhrognum sem við sækjum í sjó og síðan er þetta sett í tunnur og flutt beint til Danmerkur að langmestu leyti. Hvað gera Danir svo við þetta? Þeir skola þetta svolítið og bragðbæta, kannske lita og setja þetta í mjög fallegar glerkrukkur og selja þetta við feiknaháu verði sem kavíar. Þetta gerum við að vísu á Íslandi li~ca en í ákaflega litlum mæli. Verðmætið margfaldast á þessari leið. Þetta þarf að gera við fleiri afurðir. Við flytjum þorskhrogn til Svíþjóðar. Þar er hvolft úr tunnu~um á grind þar sem himnurnar eru teknar frá, hrognin eru þvegin og mokað sjálfvirkt í vél sem ungar síðan út úr sér túpum með lostæti. Verðmætið tífaldast. Af hverju gerum við þetta ekki líka? Það mætti nefna mörg fleiri dæmi. Með því að komast sem allra næst smásölumarkaðinum höfum við eðlilega langmest upp af þeim peningum sem okkur vantar. Þessu hefur bara ekki verið sinnt. Íslendingar hafa ekki einu sinni hirt hrognin sín nema að tiltölulega litlu leyti. Hrognum hefur verið fleygt hérna á togurunum alveg fram undir síðustu ár. Þegar mikið berst að landi á netavertíð hefst ekki undan að hirða hrognin. Útgerðin fær lítið fyrir það hráefni, sárafáar krónur fyrir kílóið. Með því að mennta fólk til að selja þessar ýmsu afurðir sem allra næst hinu háa verði getum við aukið okkar verðmæti til mikilla muna. Við höfum hins vegar aldrei látið nokkurn pening í markaðsöflun af skynsemi. Við getum mokað 400 millj. í saltverksmiðju í samkeppni við salt sem er unnið beint úr sjónum af sólinni sjálfri. Þeir peningar væru betur komnir, a. m. k. að miklum hluta, í það að auka verðmæti okkar afurða með sölumennsku. Kannske vantar ekkert annað en sölumennsku á mörgum sviðum. Herra forseti. Um þetta má segja margt í viðbót. En ég tel fulla ástæðu til þess, herra forseti, að þessi till. fái vandlega skoðun í n. því að ég tel að hér sé hið merkasta mál á ferðinni.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. ágætar umr. um þetta mál og innlegg, sérstaklega þeim sem hafa lagt áherslu á hversu hér er brýnt mál á ferðinni. Þrátt fyrir ágætt innskot hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar í málið hefur það valdið mér vonbrigðum að mér finnst það vera höfuðmarkmið hans í þessari umr. að tortryggja málið, segja það óþarft og jafnvel ónýtt fyrir fram. Það þykir mér slæmt að heyra hjá manni sem er hagvanur á alþjóðavettvangi. Ég hefði ætlast til meira þreks í þeim efnum. Hv. þm. vék að till. sjálfstæðismanna í þessum málum í gegnum tíðina. Ekki ætla ég að ræða þau ítarlega hér þótt þeim megi finna stað við hvert fótmál íslensku þjóðarinnar í þessum málum. Nærtækast er að benda á dæmi sem ég nefndi í ræðu minni, þ. e. ákveðna þætti sem viðskrh. hefur hrundið af stað og verið er að vinna að fast og ákveðið með ákveðna tímasetningu í huga. En líklega hefur hv. þm. ekki heyrt þau dæmi í minni ræðu. Hér er ekki að mínu mati um neitt frjálshyggjumál að ræða, enda kann ég ekki útskýringar á því orði eins og búið er að fletja það út. Hér er einfaldlega um mjög brýnt mál að ræða sem skiptir miklu máli og þá er eðlilegast að hafa einfalt og mælt mál um það. Þetta mál er tvíþætt. Það er annars vegar að stokka upp ákveðna þætti í menntunarkerfi þjóðarinnar. Þar er um mjög róttækar breytingar að ræða sem þarf að gera til að koma inn þáttum sem skila sér í verkmenningu, í árangri varðandi okkar afurðir í stað þess að ala allt okkar menntafólk upp til þjónustu hjá hinu opinbera, beina því öllu inn í háskóla í stað þess að reyna að gera verkmenntunina aðlaðandi fyrir allan þorra námsmanna. Síðan á röðin að koma að Háskóla Íslands. En þennan þátt vantar í skólakerfið. Þetta er annar þátturinn sem liggur að baki þessarar till. Hinn eru aðgerðir strax. Það er einnig getið um það í till. t. d. að senda tugi manna nú þegar til útlanda til að kanna markaði og möguleika. Auðvitað þyrfti að nýta einhverja þekkingu hjá viðskiptafræðingum og öðrum í þessum efnum. En það er ekki allt fengið með því. Það eru margir góðir sölumenn þó að þeir hafi ekki langskólamenntun. Það hefur sannast í gegnum tíðina. Það þarf að grípa til þessara aðgerða strax og það stendur eftir óhögguð sú staðreynd að þessi menntun er ekki til í íslensku skólakerfi. Það er allt annað að fjalla um bókhaldsmenntun, almenna viðskiptafræði og slíka þætti. Okkur vantar hreinlega menntun á sviði sölumennsku og markaðsmála í skólakerfið. Það er kannske veigamesti þátturinn í þessari till. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson vék að því að viðskiptafræðingar og samskiptafræðingar hefðu ekki fengið tækifæri til að spreyta sig. Það er erfitt að skipuleggja á þennan hátt. Líklega á hv. þm. við félagsfræðinga þegar hann talar um þá sem hafa menntað sig í samskiptum. Það er gott og vel að stuðla að þeirri menntun. En það leysir ekki heldur þetta mál. Það þarf að taka þessi mál föstum tökum við skipulagningu. Hér er um mál að ræða sem er langtímamál. Þetta verður ekki leyst á einhverjum vikum, mánuðum eða árum. Hér er um mál að ræða sem þarf að byggja upp og horfa til margra ára áður en vænta má einhvers árangurs að ráði. Það kom fram í máli hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar að hann hefði unnið að skýrslu fyrir liðlega tíu árum um útflutningsmál og hvernig auka mætti þann þátt hjá okkar þjóð. Nú þekki ég ekki skýrsluna og kann ekki að dæma um hana. Hún er ugglaust góðra gjalda verð. En ef hv. þm. hefði barist af festu, sem honum er lagið, fyrir þessari skýrslu hefði kannske verið óþarfi að flytja þessa till. hér nú. Hv. þm. vék að útfluttum doktorum sem hefðu ekki fengið starfsskilyrði hér á landi. Ég hef að sjálfsögðu alla samúð með doktorum sem ekki ná fótfestu hérlendis við sitt hæfi. En við verðum að vona að menn hafi baráttu, þrek og þor til þess ýtrasta að vinna góðum málum framgang. Hv. þm. hefur að mínu mati gefist upp í þessum efnum að ófyrirsynju. Í stað þess að leggja ofurkapp á að berjast fyrir bættum háttum í útflutningsmálum þjóðarinnar hefur hann lagt ofurkapp á það að undanförnu að flytja út frið. Það er mönnum í sjálfsvald sett að fá klapp á kollinn h á aðskiljanlegum leiðtogum úti í hinum stóra heimi. Ég hef miklu meiri áhyggjur af okkar útflutningsafurðum og því að ná áþreifanlegum verðmætum fyrir okkar afurðir, í þjóðarbúið. Á því þurfum við að halda og það er um það sem þetta mál snýst fyrst og fremst.



Herra forseti. Mér finnast þær tvær ræður, sem þeir þm. Sjálfstfl., hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson og hv. þm. Árni Johnsen, hafa flutt hér hafa staðfest það sem ég greindi frá hér í minni ræðu. Í herbúðum Sjálfstfl. er ástandið í núverandi kerfi talið harla gott. Um það var ágæt ræða hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar gott dæmi, enda hefur maðurinn atvinnu af því að útskýra og réttlæta þetta kerfi.  Ég vil fyrst segja það við hv. þm. Guðmund H. Garðarsson að ég ætla ekki í neinn mannjöfnuð við hann um þekkingu á núverandi útflutningskerfi. Ég veit mætavel að hann hefur mun meiri þekkingu og reynslu af því kerfi en ég ef ekki flestir þeir sem hér eru inni. Það er alveg ljóst. Í öðru lagi var ég ekki að draga úr því að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Sambandið og aðrir stórir aðilar á þessu sviði hefðu unnið merkilegt og gott verk, þvert á móti. Ég sagði að þeir hefðu unnið merkilegt og gott verk. Ég dró heldur alls ekkert úr því að þar væru ágætir og vel menntaðir menn. Það eru þeir vissulega. En það var tvennt sem ég gagnrýndi í starfsemi þessara stóru aðila og starfsemi hins opinbera á þessu sviði. Ég tel að þessi tvö atriði séu kjarninn í vandanum. Fyrra atriðið er það að í landinu er mikill fjöldi, nokkrir tugir, jafnvel 100–200 manns, sem hefur nú þegar lokið grunnmenntun, hefur starfsþjálfun, bóknám og tungumálakunnáttu, til að geta nýtt sér til ávinnings fyrir okkar þjóðarbú dýrmæta reynslu af markaðsstarfi erlendis. Það er einfaldlega þannig að þessa reynslu geta Íslendingar ekki öðlast nú nema í gegnum hina stóru markaðsaðila sem nú þegar starfa í landinu eða þá að hið opinbera að einhverju leyti greiði fyrir vegna þess að það fer enginn einn maður á eigin kostnað út í lönd til að reyna að afla sér þessarar reynslu nema í undantekningartilvikum. Það sem hefur skort væri það að gerður væri samningur milli utanrrn. og viðskrn. og þessara stóru aðila um að árlega tækju þessi fyrirtæki inn 10 eða 20 menn sem ekki væru háðir Sambandinu, SH eða öðrum útflutningsaðilum, með allri virðingu fyrir þeim, heldur væru þarna fyrst og fremst í læri með það að markmiði að þeir gætu gengið út úr þessum fyrirtækjum að verkinu loknu og nýtt sér þekkingu sína, jafnvel til samkeppni við þessa aðila. Þetta hefur ekki verið gert og virðist ekki vera neinn vilji til þess að gera þetta né vilji af hálfu flm. til að þrýsta á að þetta sé gert. Það er ekki nema dagsverk að ganga frá svona samkomulagi. Það liggja nú þegar fyrir í kerfinu nægilegar hugmyndir um það. Norðmenn, Danir og aðrar nágrannaþjóðir okkar hafa rekið svona kerfi um áraraðir. Þetta er fyrra atriðið. stóru útflutningsaðilarnir hér á landi hafa ekki haft áhuga á að taka menn í læri með þessum hætti. Þeir hafa viljað sitja að því að stýra þessu einir. Það er vandamálið. Síðan má halda áfram að mennta fólk inn í skólakerfið, eins og sú till. sem hér er fjallað um gerir ráð fyrir. Það er ekkert á móti því eins og ég sagði áðan. En það munu líða mörg ár þar til það skilar einhverjum marktækum árangri og mun aldrei skila því nema menn leysi þennan hnút fyrst. Hitt atriðið er að menn leggi niður þær hömlur sem stjórnkerfið og stóru útflutningsaðilarnir hafa lagt á það að nýir aðilar geti komið inn í þessa útflutningsstarfsemi. Það væri hægt að rekja hér á Alþingi mörg dæmi um það að ráðuneytisvaldi hefur verið beitt til að hindra nýja aðila í útflutningsstarfsemi með einum eða öðrum hætti. Það er hægt að rekja dæmi um að bankakerfið hefur verið notað til að koma í veg fyrir það. Það skortir líka á að menn fái fjármagn til að gera ýmsar tilraunir, eins og hv. þm. Garðar Sigurðsson svo réttilega lýsti áðan, með nýjar útflutningsgreinar, nýja vöru og nýja útflutningsstarfsemi. Það hefur ríkt ákveðið samtryggingarkerfi á þessu sviði gegn nýjum aðilum. Fyrr en menn rjúfa það kerfi með einum eða öðrum hætti þýðir ósköp lítið að vera að mennta margt fólk til viðbótar við það ágæta fólk sem nú þegar hefur menntun og reynslu á þessu sviði. Menn hafa ekki verið tilbúnir til að opna þetta svið og gildir það um menn í öllum flokkum. Það eru til menn í mínum flokki sem vilja varðveita þetta kerfi og telja það mjög gott og gætu flutt nánast alla þá ræðu sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson flutti áðan. Niðurstaðan af hans ræðu var eiginlega sú að ekkert væri hægt að gera sem stóru aðilarnir gera ekki nú þegar.  Núverandi kerfi hefur vissulega skilað þessu þjóðfélagi miklum arði og auði. En við lifum bara í heimi sem kallar á það að menn búi til ný markaðstækifæri, sem kallar á það að menn beiti þekkingu sinni á mörkuðum til að búa til nýja útflutningsvöru eða matreiða eldri útflutningsvöru með nýjum umbúðum og nýrri markaðssetningu, eins og hv. þm. Garðar Sigurðsson nefndi, á nýjan hátt. En við Íslendingar höfum hins vegar allt of mikið byggt okkar útflutningsstarfsemi á því að það sem við framleiddum væri nógu gott ofan í útlendinginn. Ef hann vildi ekki taka við því væri það slæmt fyrir hann. Það hefur verið kenningin. Hvað þá heldur að við færum út í að skapa ný útflutningstækifæri. Við skulum taka Sambandið sem dæmi, en það er einn stærsti útflutningsaðilinn á Íslandi. Það er alveg ljóst að Sambandið ætlar að halda inn á nýjar útflutningsbrautir. Við vorum að ræða um Íslandslax í gær eða fyrradag. Sambandið er komið með sérstaka sjóði og sérstaka menn til að sinna nýjum greinum, halda þessu öllu áfram innan hringsins. Nú er ég mikill samvinnumaður, starfa á því sviði og vil samvinnuhreyfingunni sem slíkri allt gott. Ég tel hins vegar að miðað við núverandi uppbyggingu á Sambandinu - og ég geri mikinn mun á samvinnuhreyfingunni og þeirri fyrirtækjasamsteypu sem er Sambandið annars vegar - sé veruleg hætta á því að þetta verði til þess að þrengja enn frekar möguleika Íslendinga í útflutningsstarfsemi og það sé að koma ný tegund af stjórnendum innan Sambandsins sem hafi fyrst og fremst það að markmiði að halda möguleikunum innan sinna eigin vébanda hvað þetta snertir.  Það sem er í vændum, hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson sem er mikill áhugamaður um Sambandið, er það að þeir, sem þrátt fyrir ýmsa galla ólust upp við það innan samvinnuhreyfingarinnar að þurfa að hafa samskipti við fólkið, þurfa að reka samvinnuhreyfinguna sem félagslega hreyfingu sem væri þó háð einhverjum lýðræðislegum vilja, eru að víkja fyrir ungum teknókrötum sem eru að setjast í þessar valdastöður, telja sig ekki bundna við neitt lýðræðislegt vald heldur séu bara komnir þarna til að stjórna „big business“ án þess nánast að spyrja kóng eða prest um það hvernig þeir fara að því. Þar helgar tilgangurinn fiest meðul, - ég segi ekki öll, heldur flest meðul. Þetta tel ég vera mikla hættu fyrir samvinnuhreyfinguna. Þessir menn líta fyrst og fremst á það sem sitt markmið að byggja upp stóran, lokaðan hring sem starfar á sem flestum sviðum, heldur inn á nýjar brautir, notar fjármagnið eins og honum sýnist, færir sjóði úr einum kaffibaunapokanum yfir í annan án þess að spyrja nokkurn um leyfi, færir fjármagn frá einum armi fyrirtækisins yfir í annan án þess að spyrja nokkurn um leyfi og býr til Íslandslaxfyrirtækið sem aldrei hefur verið borið upp innan samvinnúhreyfingarinnar. Það hefur enginn verið spurður um það innan samvinnuhreyfingarinnar hvort hann vildi Íslandslaxfyrirtækið. Það hefur hvergi verið borið upp á lýðræðislegum vettvangi innan hreyfingarinnar. Það er búið til á forstjórakontórnum. Maður les allt í einu um það í blöðunum að það séu komnir einhverjir fjárfestingarsjóðir með nýjum kontóristum í Sambandinu sem hafi það að verkefni að dæla nýjum peningum inn á ýmsar greinar á þessu sviði og hafi það sem meginmarkmið að búa til nýjan atvinnurekstur innan Sambandsins sem aldrei er borinn upp á hinum lýðræðislega vettvangi samvinnuhreyfingarinnar. Þetta er ekki umræðuefni hér. Ég bið því forseta afsökunar á þessum útúrdúr, en hann helgaðist frekar af frammíköllum í salnum. Ég vil þess vegna endurtaka að skv. minni reynslu á þessu sviði og þeirri skýrslu, sem ég gat um áðan að ég átti þátt í fyrir löngu, eru tveir hnútar í þessu máli sem verður að leysa fyrst. Það er annars vegar að knýja stóru aðilana til að taka árlega 10, 20, 30 menn í læri í útflutningsstarfsemi án nokkurra skuldbindinga um að þeir séu háðir þessum stóru aðilum eða þurfi að vinna hjá þeim á eftir, heldur sé það fjárfesting fyrir þjóðina til að koma upp þekkingu á þessu sviði. Hins vegar gangi menn í það að draga úr þeim hindrunum sem hafa verið á því að nýir aðilar gætu fengið að spreyta sig í útflutningsstarfsemi. Þetta tvennt er meginvandamálið. Um leið er ágætt að vinna að því langtímamarkmiði sem 1. flm. þessarar till. var að víkja að áðan, ég dreg ekkert úr því. En eins og hann sagði áðan er það langtímamarkmið. Að lokum þetta, herra forseti: Ég held að reynsla allra þeirra sem fást við markaðsöflun sé sú að lykilatriði í henni sé kunnátta í þeim tungumálum sem ríkja á þeim mörkuðum sem menn ætla sér að vinna. Menn komast mjög lítið áfram í þessum viðskiptaheimi nema menn hafi beinan aðgang í krafti tungumálakunnáttu að því fólki sem menn ætla að flytja vöruna til og á að kaupa vöruna. Þar held ég að við Íslendingar rekum í dag og höfum rekið lengi mjög ranga menntastefnu. Við höfum lagt höfuðáherslu á ensku. Hún er góð svo langt sem hún nær. En í okkar heimi eru stór og öflug viðskiptasvæði þar sem spænska og önnur tungumál eru miklu vísari vegur til að ná árangri en enska. Við höfum vanrækt bæði á viðskiptasviðinu og í menntakerfinu að stuðla að því að þeir, sem hér starfa í viðskiptalífinu, útflutningsgreinum og í skólakerfinu og vilja starfa á þessu sviði, fengju kunnáttu í ýmsum þeim tungumálum sem eru lykilatriði til að ná árangri á þessu sviði. Við höfum haft hér nokkuð þrönga heimssýn til okkar markaðsmála. Það eru stór svæði í heiminum, við getum nefnt Suður-Ameríku t. d., sem við höfum tilhneigingu til að líta á sem hálfgerð vandræðasvæði, vanþróuð svæði. Til Suður-Ameríku seljum við kannske úrgangsfisk og mjöl við og við en teljum að það bjóði ekki upp á mikla möguleika. Engu að síður er ljóst að í þeim heimshluta eru mörg ríki sem nú þegar hvað þá heldur eftir svona tíu ár þegar þau verða komin yfir þá erfiðleika sem þau eiga nú við að stríða - bjóða upp á einhverja fjölþættustu markaðsmöguleika sem um getur í heiminum. Einnig má nefna ýmis lönd í Asíu í þessu sambandi. Það væri mjög æskilegt að fim. og aðrir, sem vilja beita sér fyrir því að skóla- og menntakerfið taki mið af þörfum okkar á þessu sviði, hugi að þessum tungumálaþætti. Það er ágætt að kunna Norðurlandamál, hv. 1. flm., hvort sem því er líkt við brennivín eða kók og það getur verið ágætt að kunna ensku líka.  Að lokum þetta, herra forseti. Ég hef alls ekki gefist upp í þessari baráttu. Það er mikill misskilningur. Ástæðan fyrir því að ég barðist ekki mikið fyrir þessari skýrslu var kannske of mikil hollusta við skólakerfið á þeim tíma. Ég hafði unnið mitt verk, ég hafði skilað skýrslunni til þess rn. sem bað mig að vinna verkið og ég vildi gefa því eðlilegan tíma til að fjalla um það. Ég taldi ekki að ég gæti, þó að ég væri höfundur skýrslunnar, farið að birta hana fyrst þeir, sem skýrslan var unnin fyrir, vildu það ekki. Það má vera að það hafi verið of mikill barnaskapur af minni hálfu og ég hefði átt að vera djarfari í þeim efnum og gefa kerfinu langt nef, birta skýrsluna engu að síður. En niðurstaða mín var önnur á sínum tíma. Ég hef hins vegar hvar sem ég hef haft möguleika til reynt að vekja athygli á því hver væru tvö höfuðvandamálin á þessu sviði að mínum dómi og það var af þeirri ástæðu sem ég tók þátt í þessari umr. Ef ég væri hættur að berjast, hv. 1. flm. Árni Johnsen, fyrir þessum málstað hefði verið mjög auðvelt að sitja rólegur í sæti sínu, fara svo og fá sér kaffi og lofa flm. þessarar till. að láta hana deyja drottni sínum hér í þinginu án þess að nokkur hefði áhuga á að tala um hana.



Herra forseti. Þetta er mikil till. sem hér liggur fyrir til umr., ekki að efni til að mínu mati, heldur út frá því að hún er flutt af öllum þingflokki Sjálfstfl. að undanskildum ráðherrunum og hlýtur því að vera að vissu leyti stefnumarkandi um það hvernig og hvar þarf að leggja mestar áherslur í sambandi við uppfærslu í þjóðfélaginu. Mér finnst að með því að sleppa einni línu úr upphafsgrein grg. mætti benda á þann þáttinn sem við þurfum frekar að leggja áherslu á í uppbyggingu menntakerfisins heldur en hér er gert. Ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upphaf grg. fyrst eins og hún er í till. og svo eins og ég teldi æskilegast að hún væri. Ég tel að það þyrfti að flytja till. út frá þeirri meiningu sem greinin skilar af sér þá. Þessi hluti grg. hljóðar þannig: „Það skýtur sannarlega skökku við að þjóð, sem þarf að selja nær alla sína framleiðslu til annarra landa, skuli hvergi í skólakerfinu hafa skipulagt víðtækt nám sem tengist sölu- og markaðsmálum með hliðsjón af þeirri sérstöðu sem Íslendingar búa við, þ. e. fámenni þjóðarinnar og þeirri staðreynd að sjávarafurðir eru grundvöllur undir gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Möguleikar til náms á þessu sviði eru ekki fyrir hendi í grunnskólum, fjölbrautaskólum, framhaldsskólum, sérskólum né Háskóla Íslands, nema að mjög takmörkuðu leyti og þá helst í Háskóla Íslands." En hvernig skyldi greinin hljóða ef sleppt væri úr henni rúmri línu. Hún mundi vera þannig: „Það skýtur sannarlega skökku við að þjóð, sem þarf að selja nær alla sína framleiðslu til annarra landa, skuli hvergi í skólakerfinu hafa skipulagt víðtækt nám sem tengist þeirri staðreynd að sjávarafurðir eru grundvöllur undir gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Möguleikar til náms á þessu sviði eru ekki fyrir hendi í grunnskólum, fjölbrautaskólum, framhaldsskólum, sérskólum né Háskóla Íslands nema að mjög takmörkuðu leyti.“ Vandi íslenska menntakerfisins er ekki sá að búa til fleiri sölumenn. Vandi íslenska menntakerfisins er sá að það er ekki hugað að því að mennta fólk almennt fyrir undirstöðuatvinnuvegi í sjávarútvegi. Uppbygging fjölbrautaskólanna á undanförnum árum hefur verið á þann máta að gerðar hafa verið tilraunir til þess að búa til framhaldsdeildir hjá fjölbrautaskólunum vítt um landið. Hvaða námsleiðir ætli hafi verið boðið upp á þar? Sjálfsagt eitthvað í sambandi við sjávarútveginn beint; sjómannafræðslu, vélstjórafræðslu, eðlilega fræðslu í sambandi við meðferð fisks. Nei, það hafa verið verslunarbrautir, viðskiptabrautir og viðskiptabrautir aftur, sem boðið hefur verið upp á. Sem sagt, það hefur verið nóg lið til þessara þátta í þjóðfélaginu. Það hefur verið nóg lið sem hefur kunnað ensku og þýsku og jafnvel frönsku og spænsku. En það hefur ekkert - eða mjög takmarkað lið verið menntað til þess að sinna aðalatvinnuveginum, frumvinnslunni. Okkur vantar núna hópa af stýrimönnum á fiskiskipaflotanum. Okkur vantar núna hópa af vélstjórum á fiskiskipaflotann. Okkur vantar ótalda menn og konur til þess að sinna nauðsynlegustu störfum í frystihúsunum þannig að við séum nokkurn veginn öruggir um að skila þaðan góðri vöru. Og okkur vantar fjöldann af fólki til þess að sinna því að auka framleiðni og betrumbæta þau framleiðslutæki sem við erum með í sjávarútveginum. Þannig er ástatt með íslenska fiskiskipaflotann. Reyndar má segja að það sé svipað með fiskiskipaflota margra annarra þjóða að þeir eru tæknilega séð að mörgu leyti óbreyttir frá ómunatíð liggur mér við að segja. Það lætur nærri að maður geti farið aftur á landnámsöld. En við skulum ekki fara lengra aftur en á skútuöldina. Það er nákvæmlega sama vinnuskipulag á þilfari á íslensku fiskiskipa núna eins og var á skútuöldinni. Og það er nákvæmlega sama vinnuskipulag niðri í lestum á íslenskum fiskiskipum og var þá. Það hefur næstum því ekkert verið gert til að breyta þessu. Í staðinn fyrir að fiskinum var kastað mann frá manni áður er fiskurinn nú settur í kassa. En að komin sé einhver tæknivæðing í fiskilestum á skipum, nei, það er ekki til. Og það er engin breyting á þilfarinu. Það er nákvæmlega sama vinnutilhögunin og fiskinum kastað niður í lestina eins og var gert áður. Það hefur ekkert verið hugsað út í þetta. Ég er viss um að með því að einbeita sér að breytingum í sambandi við þessa þætti væri hægt að gera kraftaverk. Það væri hægt að gera margt til að auka tekjur í íslenskum sjávarútvegi. Og þó kannske fyrst og fremst í grunnmenntuninni í sambandi við þetta. Það er látið gott heita og talinn sjálfsagður hlutur að í frystihúsin og fiskvinnsluna og til sjávarútvegsins fari það fólk sem kemst ekki annars staðar fyrir á atvinnumarkaðinum. Þessu þurfum við að breyta. Og við eigum að breyta því í gegnum skólakerfið og vitaskuld þá um leið í gegnum launakerfið í landinu. Við eigum að launa þetta fólk, sem er við grunnatvinnuvegina, betur en við höfum gert og við eigum að mennta það betur. Það er hálfnöturleg staðreynd að núna, þegar við búum við það að afli sé skammtaður á hvern fiskibát, þá gerist það hringinn í kringum landið að við skemmum ótrúlega mikinn hluta af þeim afla sem berst að landi. Við fréttum jafnvel af því að í vissum verstöðvum eru núna að myndast fiskikasir sem ekki er hægt að koma undan vegna skipulagsleysis á þessum vettvangi. Ef við hefðum betur menntað fólk á þessum vettvangi er ég viss um að slíkt gæti ekki gerst. En það hefur verið látið eiga sig að mennta þetta fólk. Og svo er að sjá að áhugi stærsta stjórnmálaflokks landsins beinist frekar að öðrum vettvangi en að tekist sé á við þetta sjálfsagða verkefni. Ég tek undir það, sem hv. þm. Ólafur Ragnar benti á hér áðan, að það er í sjálfu sér eðlilegt að stóru sölufyrirtækin okkar tækju ákveðinn hóp manna til þess að mennta í sölumennsku. Og ég held að það nægði a. m. k. enn um sinn. Þessi fyrirtæki skiluðu þeim svo aftur inn í þjóðfélagið og gæfu þeim fullt tækifæri til að vinna á öðrum vettvangi en innan þessara stóru sölusamtaka. Ég dreg samt ekkert í efa, þó að lausnin í sölumálum okkar byggist fyrst og fremst á stóru samtökunum, að það finnist margar leiðir aðrar en þau hafa fundið eða eru að vinna að. Þar getur margt fleira komið til greina og ekki ástæða til að draga úr því að einstaklingar spreyti sig á þeim vettvangi. En ég hef trú á því að enn um sinn verði þessi stóru sölusamtök okkar, hvort sem þau heita Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Sambandið, SÍF eða síldarútvegsnefnd, þeir aðilar sem við þurfum fyrst og fremst að treysta á að sinni því hlutverki að koma framleiðsluvörum okkar á sem hentugastan máta á erlendum markaði og fá sem mest fyrir þær.



Herra forseti. Það er ástæða til þess í umræðum um þetta mál að reyna að horfa hátt og vítt yfir og án fordóma. Þess vegna er vont að hafa Sambandið á heilanum, það er ekki gott innlegg í málið. Ég held nú samt að þegar dregið er saman það sem fram hefur komið í umræðunum séu menn allnokkuð sammála. Það má t. d. taka undir orð hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, að það er um að ræða átak strax og síðan til lengri tíma, þ. e. mál sem skili sér á lengri tíma. Það er einmitt þetta sem er fjallað um í till. og fylgir í grg. Og ég vil leyfa mér að árétta það, sem ég sagði fyrr í ræðu minni, að full ástæða væri til þess að sem fyrst væru sendir tugir manna til starfsnáms erlendis til að kynna sér vinnubrögð, markaði og söluleiðir fyrir íslenskar afurðir, kynna sér störf sem varða íslenska hagsmuni erlendis, og störf við fyrirtæki sem tengjast íslenskum hagsmunum, kynna sér lönd eða markaðssvæði þar sem Íslendingar selja ekkert en möguleikar á sölu kunna að leynast þegar að er gáð. Auðvitað er þarna verið að tala um fólk sem hefur nokkra menntun til þess að fara sem fyrst út á markaðinn. Þar erum við sammála. En það mætti kannske kveða fastar að orði. Ég get fallist á það. Í öðru lagi verður þetta fólk ekki kallað saman á nokkrum dögum og sent í allar áttir til ýmissa landa. Það þarf að skipuleggja það, það þarf að marka ákveðna aðgerð, ákveðið átak og það tekur nokkurn tíma. Þess vegna er óþarfi að gera það tortryggilegt að reiknað sé með einhverjum aðlögunartíma til þess svo að framkvæma átakið. Varðandi menntunina í skólakerfinu er auðvitað um mikla breytingu að ræða, sem ég er alveg klár á að gengur ekkert hljóðalaust fyrir sig, ef hún gengur, og mun kosta mikla baráttu vegna þess að það er út úr þeim stíl sem ríkir í skólakerfinu í dag að takast á við vandann í þessum efnum. Það er horft fram hjá því. Hv. síðasti ræðumaður minntist á það að Sjálfstfl. hefði ekki hug til framfara í þessum efnum. Ég vil minna hv. þm. á það að fyrir nokkrum dögum mælti ég fyrir þáltill. í hv. Sþ. um menntun fiskvinnslufólks, ekki aðeins í fyrirtækjum heldur einnig í skólakerfinu. Meðal flm. var hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson svo að ekki er nú allt eins einfalt og sumir vilja vera að láta. Það má draga þetta saman í stuttu máli. Auðvitað er ástæða til að hvetja ekki eingöngu fólk til að sinna þessum málum heldur einnig að örva fyrirtæki til að fara út í nýsköpun í markaðsleit. Það þýðir svo að sjálfsögðu að þar sem slík starfsemi er háð leyfum þarf að hnika til og breyta um stefnu. Þetta starf allt þarf vel að vanda. Ég held að hv. 3. þm. Reykv. hefði getað afgreitt sín sjónarmið í stuttu máli. Hann sagði: Við lifum í heimi sem kallar á að búin séu til ný markaðstækifæri. Þetta er mergurinn málsins. Við þurfum nauðsynlega að auka sölutækni og hefja markaðssókn. Ég er þakklátur ræðumönnum sem hér hafa talað í dag. Mér finnst, þegar á allt er litið, að þeir taki undir þetta mál, hversu brýnt það er. Mér fannst það kannske undirstrikað sérstaklega með málflutningi hv. þm. Garðars Sigurðssonar hve mikilvæg þessi mál eru í raun og veru.



Herra forseti. Sú þáltill., sem hér er til umr., er góðra gjalda verð, hér er hreyft hinu merkasta máli. Eitt af því, sem við þurfum allra mest á að halda núna, er að örva markaðsleit og útflutningsstarfsemi og við þurfum á að halda hæfum starfskröftum á því sviði. Ef skólakerfið getur komið þar inn í og létt undir þá er það mjög æskilegt. Það kann að vera að við eigum völ á slíku fólki. Hætt er þó við því að það sé meiri parturinn af slíku fólki sem vinnur við að kaupa vörur inn í landið en ekki flytja þær út úr landinu. Maður heyrir það hjá mönnum, sem eru mikið á ferðalögum, að þeir verða samferða fjöldanum öllum af mönnum sem eru að kaupa inn en það eru fáir sem eru að selja okkar útflutningsvörur. En við þurfum að örva þessa starfsemi með öllum hætti og ég held að það þurfi alls ekki að koma niður á menntun okkar fiskvinnslufólks sem er annað mál og mjög brýnt og einnig menntun sjómannastéttarinnar í landinu. Það þarf ekkert að stilla þessu upp hvoru á móti öðru. Þetta er hvort tveggja nauðsynlegt. Sölumennska á erlendum mörkuðum er e. t. v. annað fag en að kaupa inn. Sölumenn, sem selja okkar útflutningsafurðir, þurfa að sjálfsögðu að reyna að selja sem mest af þeim. En það er ekki nóg, heldur þurfa þeir að fá fyrir þær sem hæst verð. Það er mergurinn málsins að þar liggur munurinn. Menn eru að kaupa vörur inn til landsins á sem lægstu verði en þarna þurfa menn að fá sem hæst verð. Það skiptir miklu máli hvaða verði menn skila inn í þjóðarbúið. Það er e. t. v. enginn vandi að selja vörur á erlendum mörkuðum ef það er alveg sama hvað verðið er. En þetta er ekki svona einfalt. Þess vegna er mikil sérhæfing í þessu fólgin. Ég ætla ekki að halda langa ræðu við þessa umr. en ég vil taka undir þetta mál. Þetta er gott mál þó að það taki kannske ekki á öllum þáttum þessa vanda. En ég get ekki farið hér úr ræðustól án þess að svara nokkrum orðum staðhæfingum hv. 3. þm. Reykv. um Samband ísl. samvinnufélaga, en hann tók hér eina rispuna enn úr ræðustól um Sambandið. Maður hefur hlustað á margar slíkar undanfarið en ég hef ekki lagt mörg orð inn í þá umr. þrátt fyrir að ég hafi unnið í samvinnuhreyfingunni alla tíð þangað til ég kom hingað inn fyrir þessa veggi. Ég held að hv. 3. þm. Reykv. hafi tekið þannig til orða að í Sambandinu væru lýðræðislegar ákvarðanir hundsaðar, teknókratar væru að taka þar völdin sem hugsuðu um „big business“ og tilgangurinn helgaði meðalið.

Flest af þeim.

Já, flest. Þetta eru stórar fullyrðingar og þær urðu til þess að ég sá mig knúinn til að mótmæla þessu hér úr ræðustóli því að slíkt stangast á við þá reynslu sem ég hef af störfum í samvinnuhreyfingunni. Uppbygging hennar hefur í rauninni ekkert breyst á undanförnum árum. Þar eru lýðræðislegar ákvarðanir teknar, hún er lýðræðislega upp byggð, þar er fulltrúalýðræði og við, bæði ég og hv. 3. þm. Reykv., höfum setið á -  Ég ætla ekki að fara að halda hér uppi umr. enn þá einu sinni um Sambandið. Mér gefst áreiðanlega tækifæri til að gera það síðar svo að ég þarf ekki að vera að teygja lopann í þessari umr. um það. Ég þekki menn illa hér ef menn minnast ekki á það einhvern tíma í umr. á næstunni. Ég vildi því aðeins mótmæla þessum ummælum sem komu fram áðan.



Herra forseti. Mér láðist víst í fyrri ræðu minni að láta það koma fram að ég út af fyrir mig get verið sammála því sem felst í þessari þáltill. sem hér er til umr. og tekið undir það sjónarmið að það sé þörf fyrir að mennta menn á þessu sviði, þ. e. á sviði sölumála og markaðsmála almennt. En ég vil árétta það að menn fari nú samt ekki að gefa sér fyrir fram ákveðin markmið um það hvernig eigi að útfæra það þótt nám sé aukið í þessum efnum. Ég er þeirrar skoðunar að það megi og eigi að gera mun meira í sambandi við útflutnings- og sölumál almennt. En jafnframt er nauðsynlegt að við gerum okkur grein fyrir því hvaða möguleikar eru þar fyrir hendi. Í sambandi við nýjar atvinnugreinar og frekari þróun þeirra sem fyrir eru er örugglega hægt að vinna mikið og gott starf. En það sem fékk mig til að koma hér aftur upp voru ummæli hv. 3. þm. Reykv. í sambandi við samvinnuhreyfinguna. Hjá hv. ræðumanni, sem talaði hér næstur undan mér, var vikið nokkuð að þessu atriði. Ég er sammála því að það eru stór orð þegar hv. þm., hvort sem það er Ólafur Ragnar Grímsson eða einhver annar, segir um fyrirtæki eða samtök, sem njóta jafnmikillar lagaverndar og samvinnuhreyfingin á Íslandi gerir í dag í krafti samvinnulöggjafarinnar og annarra laga, að tilgangurinn helgi meðalið í flestum störfum. Þetta eru stór orð og mjög alvarleg, ekki síst vegna þess að hv. þm. var á sínum tíma þátttakandi í þeim flokki sem hefur sérstaklega veitt þessum samtökum brautargengi sem margir aðrir hafa gert líka, menn í öðrum flokkum og óflokksbundnir menn. Hv. þm. hefur verið virkur þátttakandi í samvinnuhreyfingunni og m. a. setið á aðalfundum samvinnuhreyfingarinnar. Þegar maður - ég tala nú ekki um hv. alþm - lýsir því fyrirtæki með þeim hætti sem hann gerði áðan hljóta aðrir hv. alþm. að leggja við hlustir, eins og hv. ræðumaður, sem hér talaði á undan, hefur gert. Það var satt að segja mjög óhugguleg lýsing, svo ekki sé meira sagt, sem fram kom í ræðu hv. 3. þm. Reykv. um það hvernig þessi hreyfing og þetta fyrirtæki hefur þróast. Hv. þm. hefur einnig reynslu sem þátttakandi í einu stærsta samvinnufélaginu sem mun vera Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis. Ef ég man rétt mun hv. þm. hafa verið virkur þátttakandi í því kaupfélagi. Þegar hann lýsir þróuninni með þessum hætti hljóta menn að spyrja sjálfa sig að því hvort ekki verði að taka þá löggjöf, sem samvinnuhreyfingin starfar samkvæmt, til endurskoðunar, ég segi ekki að afnema lögin sem slík en það gæti komið til greina ef fyrirtækið þróast með þeim hætti að þarna er ekki einu sinni virkt fulltrúaveldi - ég segi: ekki einu sinni - heldur er þarna að myndast veldi fárra teknókrata sem virðast geta tekið ákvarðanir í jafn stórum og viðkvæmum - svo ég segi nú ekki vafasömum - málum og hv. þm. benti nú á. Þá hljóta menn að spyrja sjálfa sig hvort ekki sé nauðsynlegt að skoða stöðu þessa máls með þeim hætti að taka til endurskoðunar og gera breytingu á þeim lögum sem veita svona fyrirtæki þá vernd að þróast upp í þennan - ég vil segja - hálfgerðan óskapnað miðað við það að við búum hér í lýðræðislegu ríki. Satt að segja gat ég ekki skilið orð hv. þm. öðruvísi en á þann veg. Enda mun það vera reynsla margra að ef þessi samsteypa setur augað á einhvern hlut, einhverja atvinnugrein eða eitthvert fyrirtæki, geti það í raun yfirtekið eða hirt það sem það óskar eftir í skjóli þeirrar miklu aðstöðu og þess mikla skipulags-, félags- og fjármálavalds sem þarna er á ferðinni. Slík þróun er lýðræðinu mjög hættuleg og það verður að stöðva jafn neikvæða þróun, þó ekki sé nema vegna þeirra sem í þessari hreyfingu starfa. En það er vegna þjóðarinnar í heild sem löggjafinn verður að grípa inn í. Ég vona satt að segja að þetta sé ekki alveg jafn alvarlegt og hv. þm. lýsti því áðan. Við ættum samt að hugsa okkur vel um og skoða þetta mál gaumgæfilega og taka það þá til athugunar hvort ekki beri að endurskoða þá löggjöf sem hér um ræðir. Það er engin goðgá þótt slíkt sé gert á hv. Alþingi. Hér hafa verið samþykkt nýverið ný lög um hlutafélög. Það er alltaf verið að taka upp gömul lög og breyta miðað við breyttar aðstæður og breyttan tíðaranda. Mér finnst það engin goðgá þótt samvinnulögin verði tekin til endurskoðunar og breytinga með það m. a. í huga að það gerist ekki sem hv. þm. var að lýsa áðan.



Herra forseti. Ég þakka fyrir það að mér er leyft að gera hér örstutta athugasemd. Ég er alveg reiðubúinn að ræða ítarlega við hv. þm. Jón Kristjánsson um málefni samvinnuhreyfingarinnar og Sambandsins. Ég vil þó segja strax að hann gerði í sinni ræðu leikflækju sem mjög er notuð til þess að fela kjarnann í þessari umræðu, og það er að tala um samvinnuhreyfinguna og Sambandið eins og þetta sé eitt og hið sama. Það geri ég aldrei. Ég geri mikinn mun á milli samvinnuhreyfingarinnar, sem ég skilgreini sem kaupfélögin sem starfa úti um byggðir landsins og eru þar háð aðalfundum sínum og félagsmönnum, þar sem hver maður hefur eitt atkvæði og öll mál eru rædd á opnum vettvangi innan félagsins, og koma síðan saman á aðalfund Sambandsins einu sinni á ári, og síðan þeirrar fyrirtækjasamsteypu sem ég kalla Sambandið og er sett saman úr mörgum hlutafélögum, dótturfyrirtækjum og hliðarfyrirtækjum, sjóðum og eignarhlutdeild í öðrum fyrirtækjum, sem aldrei kemur til neinnar ákvörðunar hvað snertir stjórnendur eða vald yfir þeim innan samvinnuhreyfingarinnar, heldur fara forstjórar Sambandsins með allt ákvörðunarvald, ráðningu stjórnenda, stefnumótun og annað. Fólkið í samvinnuhreyfingunni hefur engan beinan aðgang að þessum fyrirtækjum. Og það var ekki fyrr en eftir að ég hafði í þrígang á aðalfundi Sambandsins knúið á um það að Erlendur Einarsson, forstjóri Sambandsins, gæfi þó lágmarksskýrslu um hvað forstjórarnir væru að gera í þessum fyrirtækjum, sem sú skýrsla var gefin fyrir þó nokkrum árum síðan. En það kostaði allnokkra umræðu á aðalfundi Sambandsins að fá það. Ég held að það sé mjög mikilvægt í allri þessari umræðu, ef menn vilja átta sig á því um hvað hún snýst og hvar vandinn er, sérstaklega fyrir okkur samvinnumenn, sem við erum báðir, ég og hv. þm. Jón Kristjánsson, að gera greinarmun á samvinnuhreyfingunni, sem samanstendur af kaupfélögunum og þeim fyrirtækjum þar sem fólkið sjálft hefur beinan aðgang að kjósa stjórn, velja stjórnendur, og getur haft milliliðalaust lýðræðislegt eftirlit með því sem verið er að gera, og síðan þessari margþættu fyrirtækjasamsteypu sem ég kýs að kalla Sambandið, þó það sé ekki mjög nákvæmt, en er samheiti yfir þann rekstur sem er á vegum Sambandsforstjóranna sjálfra og deilda Sambandsins, dóttur- og hliðarfyrirtækja þar, hlutafélaga og annarra fyrirtækja sem þeir hafa með að sýsla, banka, ferðaskrifstofa, fjárfestingarsjóða ásamt eignarhlutdeild í ýmsum öðrum fyrirtækjum. Vegna þess að ég hef þegar talað tvisvar hef ég ekki tíma til þess að útskýra þetta nánar. En þarna verða menn að gera mikinn greinarmun á. Og ég er þeirrar skoðunar, og er reiðubúinn í ítarlegar umræður um það, að ofvöxtur þess sem ég kalla Sambandið er hættulegur fyrir samvinnuhreyfinguna, er hættulegur fyrir stöðu hennar sem lýðræðislegrar fjöldahreyfingar í landinu, vegna þeirra breytinga sem þar eru að verða og vegna þess hverjir þar ráða ferðinni og hvaða hugmyndir þeir menn hafa, hvaða skólun þeir hafa fengið, sem m. a. felst í því að nú eru þar í æ ríkari mæli að taka við völdum menn sem aldrei hafa mætt á hinum félagslega vettvangi í samvinnuhreyfingunni til að standa frammi fyrir fólkinu, aldrei nokkurn tíma, og aldrei þurft að svara fyrir sig á lýðræðislegum eða félagslegum vettvangi innan samvinnuhreyfingarinnar en eru nú þegar kannske orðnir valdameiri innan Sambandsins heldur en obbinn af þeim kaupfélagsstjórum sem fólkið sjálft og fulltrúar þess hafa valið. Herra forseti. Ég þakka fyrir það tækifæri að hafa fengið að gera þessa örstuttu athugasemd til þess að skýra veigamikil atriði í mjög flókinni umræðu sem alls ekki er hægt að tæma undir þessum dagskrárlið hér. En það væri mjög æskilegt að menn efndu til mjög ítarlegrar umræðu um þessi málefni hér á Alþingi. Ég er nefnilega sammála hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni í því efni að ofvöxtur fyrirtækjasamsteypu, þar sem þröngur hópur forstjóra fer með mest vald, er hættulegur fyrir lýðræðið í landinu. Einkum og sér í lagi er það hættulegt fyrir samvinnuhreyfinguna sem lýðræðislega fjöldahreyfingu fólksins í landinu ef það fer að verða hið drottnandi andlit sem snýr að þjóðinni.



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 527 till. til þál. um útboð á nokkrum algengum neyslu- og fjárfestingarvörum. Í till. þessari er ríkisstj. falið að láta Innkaupastofnun ríkisins bjóða út nokkrar valdar tegundir af almennum neyslu- og fjárfestingarvörum í samvinnu við Verðlagsstofnun í þeim tilgangi að stuðla að stærri og hagkvæmari vörukaupum innflutningsfyrirtækja, hagstæðari innkaupum ríkisfyrirtækja á innlendum og innfluttum vörum og lægra vöruverði til neytenda, eins og segir í fyrstu mgr. tillgr. Þar segir einnig: „Öllum sé heimil þátttaka í útboðunum, en þeir sem tilboð gera skulu hafa tryggt sér að vara þeirra verði seld í smásölu sem víðast um land ef tilboði þeirra yrði tekið.“ Gert er ráð fyrir því að viðskrn. skipi dómnefnd er velji þau tilboð sem að öðru jöfnu teljist hagstæðust og þær vörur sem dómnefndin velur verði síðan auglýstar sérstaklega í fjölmiðlum og þær njóti forgangs í innkaupum allra ríkisstofnana. Um útboð þau sem hér er gerð till. um verður það auðvitað að segjast eins og er að þau væru á margan hátt ólík venjulegum útboðum. Sá sem lægst byði fengi fyrst og fremst ótvíræða opinbera viðurkenningu á því að boð hans væri hagstæðast, vara hans fengi mikla óbeina auglýsingu, auk þess sem ríkið legði fram fé til að auglýsa vöru hans rækilega í fjölmiðlunum. Jafnframt yrði gerður samningur um verulegt vörumagn í þágu ríkisstofnana. Það er rétt að taka það skýrt fram að hér er alls ekki gerð till. um innflutningseinokun sem þó gæti vissulega átt rétt á sér í ýmsum tilvikum og á rétt á sér, t. d. hvað varðar innflutning á olíu og bensíni, svo eitt dæmi sé nefnt um vörur sem ekki eru fluttar inn með þeim hætti og svo aftur hvað varðar tóbak og áfengi sem einokunarverslun er á. Það er sem sagt rétt að undirstrika að öllum væri eftir sem áður heimilt að flytja inn eða framleiða þessar vörur eða hafa til sölu vörutegundir frá öðrum aðilum en þeim sem hefðu hlotið útboðið. En það er hins vegar von mín að með þessari þáltill., ef hún kæmi til framkvæmda, mundi innflutningsaðilum verða veitt heilbrigt og nauðsynlegt aðhald. Það verður varla um það deilt, eftir endurteknar verðkannanir Verðlagsstofnunar og samanburð á verði hér á landi og í nálægum löndum, að verðlag hérlendis á ýmsum helstu nauðsynjavörum almennings er óeðlilega og einkennilega hátt. En þegar nánar er að gáð kemur varla á óvart að almennar neysluvörur séu dýrar hér á landi þegar haft er í huga að þær eru fluttar inn fyrir tiltölulega smáan markað og innkaup á hverri vörutegund skiptast á milli mjög margra heildsala svo að sjaldnast er um að ræða verulegan magnafslátt eða annað það hagræði sem fylgir stórum einingum og miklu magni. Samkvæmt könnun Verðlagsstofnunar sem var gerð árið 1979 var það niðurstaðan að lækka mætti verðlag hér á landi á almennum nauðsynjavörum um 10% ef unnt væri að tryggja að sambærilegt innkaupsverð á innfluttum neysluvörum væri hliðstætt því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum. Það fer því ekkert á milli mála að hér er til mikils að vinna. Eðlilegt er að spurt sé hvaða vörur gætu hér helst komið til greina. Ég held að vörur sem hér kæmu helst til greina væru neysluvörur sem væru svo almenns eðlis að unnt væri að kaupa þær til landsins í verulega miklu magni. Sem dæmi mætti nefna sykurvöru, hveiti, hafragrjón, grænmeti ýmiss konar, ávexti, þvottaefni, smjörlíki og kexvörur. Fjárfestingarvörur sem hér gætu vissulega komið til álita eru t. d. steypujárn, uppsláttartimbur, húsgögn, jafnvel bílar, sbr. það útboð sem fór fram á vegum Innkaupastofnunar ríkisins ekki alls fyrir löngu og má vissulega segja að hafi verið nokkuð í þeim anda sem hér er verið að gera till. um. Í þessu sambandi er rétt að vekja á því athygli að Samband ísl. samvinnufélaga hefur reynt að stuðla að stórum innkaupum á vegum samvinnuverslana og hafa þessi innkaup verið kennd við sölu á grunnvöru. Og í kynningarbæklingi sem gefinn var út fyrir nokkrum árum var einmitt fjallað um það spursmál hvað grunnvara væri, í hvaða tilvikum væri hægt að kaupa vörur inn í verulega stóru magni til að ná sem hagkvæmustum innkaupum og ég hygg að þau sjónarmið sem þar komu fram séu náskyld þeim sjónarmiðum sem í þessari till. felast. Ég vil í þessu sambandi láta þess hér gefið að ég átti ítarleg samtöl við framkvæmdastjóra Innkaupastofnunar ríkisins og hann veitti ábendingar og góð ráð í þessu sambandi og taldi að hugmynd af þessu tagi væri vissulega mjög vel framkvæmanleg og það á vegum Innkaupastofnunar ríkisins. Er mér ljúft að þakka fyrir ábendingar í þessu sambandi, enda má segja að nokkur hluti þeirra hugmynda sem fram koma í þessari till. sé beinlínis frá honum kominn. En aðalatriði málsins er að með þessu nýmæli er gerð till. um að reyna að efla frjálsa samkeppni í innflutningi og framleiðslu á almennum, algengum neyslu- og fjárfestingarvörum undir forustu ríkisvaldsins og til hagsbóta fyrir fólkið í landinu. Það væri sem sagt verið að reyna að stuðla að því að verslunin í landinu leitaði leiða til stærri átaka í vöruinnkaupum en nú tíðkast og stórir smásalar sameinuðust um innflutning útboðsvöru með sem allra hagkvæmustum hætti. Því vil ég leyfa mér að endingu að fullyrða að þessi nýjung í innflutningi á almennum nauðsynjavörum gæti hugsanlega dregið nokkuð úr verðbólgu hér á landi. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja til að að lokinni þessari umr. verði till. þessari vísað til allshn.



Herra forseti. Það er náttúrlega allra góðra gjalda vert að reyna að lækka á einhvern hátt vöruverð á þessu blessaða landi okkar og hjálpa heimilunum að lifa af. En það er eitthvað sem mér finnst orka tvímælis í þessu plaggi sem hv. þm. Ragnar Arnalds var að enda við að tala fyrir og vil ég gjarnan leita álits hans á því. Það eru nefndar nokkrar vörur, sem eru framleiddar í landinu, og þar á meðal þvottalögur, þvottaefni, smjörlíki, klósettpappír, rauðkál og ýmislegt, auk þess sem hann var að tala um steypuvörur. Mér finnst einhvern veginn eins og verið sé að stefna gegn þeirri iðnframleiðslu sem á sér stað hér í landinu með því að fara fram á að ríkisvaldið stuðli að auglýsingu og innkaupum á miklu magni, eins og hér stendur, á vörutegund sem boðin er lægsta verði, vegna þess að nú er það oft svo, eins og allir vita, að íslenskur iðnvarningur er kannske ekki sá alódýrasti vegna þess að við erum að framleiða fyrir lítinn markað og það er ýmislegt annað sem kemur þar inn í. Ég á dálitið erfitt með að sjá hvernig þeirri samkeppni verður varið í þessu sambandi.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Maríönnu Friðjónsdóttur fyrir ábendingar hennar. Ég vil taka það fram að vissulega yrði að hugleiða það mjög vandlega af þeim aðilum sem tækju að sér framkvæmd þessa máls hvaða vörur yrðu boðnar út. Þær vörur sem nefndar eru hér í grg. eru reyndar ekki þær vörur sem ég persónulega er að leggja til að komi fyrst og fremst til álita, heldur birti ég einfaldlega svolítinn kafla úr kynningarbæklingi Sambands ísl. samvinnufélaga um þær vörur sem þeir telja vera grunnvörur, því að mér finnst að skilgreining þeirra á hugtakinu grunnvara falli ákaflega nærri þeirri skilgreiningu sem ég er með í þessari till. um algengar neysluvörur almennings, vörur sem eru notaðar og keyptar í svo miklu magni að hugsanlegt er að viðhafa útboð í sambandi við framleiðslu og innkaup á viðkomandi vöru. En auðvitað yrði að skoða það vandlega hvort það yrði framkvæmanlegt í raun og veru varðandi allar þær vörur sem Sambandið kallar grunnvörur og notar sem sameiginlegar innkaupavörur með þessum sérstaka hætti sem þeir tíðka. Ég nefndi líka ýmsar fjárfestingarvörur sem ég tel að komi ekki síður til greina, en þar er þá aðallega um að ræða innfluttar vörur. Það er hárrétt sem hv. þm. nefndi áðan, að till. fjallar alls ekki eingöngu um innfluttar vörur. Hún getur líka náð yfir vörutegundir sem eru framleiddar hér á Íslandi. Og þá var hennar spurning sú hvernig íslenskir framleiðendur kæmu út úr þessu fyrirkomulagi. Ef þeir væru ekki samkeppnisfærir og verðlag þeirra væri hærra en á innfluttum vörum, þá gætu þeir ekki verið með í þessu útboði o. s. frv. Ég hygg að þarna gildi bara þessi almennu sjónarmið. Ef vörur þeirra eru í dag á hærra verði en innfluttar vörur, þá hljóta þeir að eiga undir högg að sækja í þeirri samkeppni sem á sér stað. Ég held hins vegar að margar af þessum vörum sem ég nefni þarna séu almennt framleiddar á lægra verði hér á landi en ef þær eru innfluttar. Ég hygg að þetta gildi um allar þær vörur sem ég nefni hér og eru framleiddar á Íslandi jafnframt því sem þær eru innfluttar. Ég hef tekið eftir því og kannað það um nokkrar vörutegundir að íslenskir framleiðendur virðast hafa aðstöðu til að framleiða þær á lægra verði en gert er í nálægum löndum. Þar kemur þá margt þeim til góða, eins og t. d. að flutningskostnaður verður miklu minni. Og svo hjálpar sjálfsagt eitthvað að launakjör hér á Íslandi eru svo miklu lakari en í nálægum löndum. Ég sé m. ö. o. ekki að íslenskum framleiðendum sé neitt meiri hætta búin í því kerfi sem hér er verið að gera till. um en í núverandi kerfi. Ég geri ráð fyrir því að þegar vörur þeirra eru dýrari en innfluttar vörur, þá hljóti framleiðendur að eiga verulega undir högg að sækja og eiga í ýmsum erfiðleikum með að selja sínar vörur. En séu vörurnar hins vegar samkeppnisfærar, sem ég hygg að sé í flestum tilvikum varðandi þær vörutegundir sem á annað borð eru hér framleiddar, get ég ekki annað séð en að þessi tilhögun ætti að geta orðið þeim til verulegra hagsbóta, því að mér segir svo hugur að þeir ættu að njóta þess með ýmsum hætti að þetta fyrirkomulag yrði tekið upp, m. a. ef ríkið beindi alfarið viðskiptum sínum og allra sinna stofnana að kaupum á þeirra framleiðslu. Þá stæðu þeir væntanlega sterkar að vígi en áður.



Herra forseti. Til umr. hér er till. til þál. sem birtist á þskj. 633 og ég flyt ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Till. fjallar um réttarstöðu heimavinnandi fólks og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa sjö manna nefnd sem hafi það verkefni að meta þjóðhagslegt gildi heimilisstarfa og gera úttekt á hvernig félagslegum réttindum og mati á heimilisstörfum er háttað samanborið við önnur störf í þjóðfélaginu. Skulu niðurstöður og tillögur til úrbóta liggja fyrir Alþingi eigi síðar en 1. jan. 1986.“ Í grg. með till. er drepið á nokkra þætti sem vert væri að hafa í huga við úttekt þessa. Verður hún ekki rakin hér lið fyrir lið þar sem hv. þm. geta lesið sér til um það á áðurnefndu þskj. Ég vil hins vegar minnast á nokkur atriði sem tengjast málinu og almennu viðhorfi fólks til þessara mála. Heimavinnandi fólk hefur ekki aðgang að lífeyrissjóði og því mjög takmörkuð lífeyrisréttindi, einungis ellistyrkinn úr almannatryggingum og þykja ekki háar upphæðir. Þótt það séu einstakir karlar sem fylla hóp heimavinnandi er það hverfandi lítill fjöldi miðað við konurnar í þessari stétt þjóðfélagsins. Mun ég því héðan í frá tala um heimavinnandi fólk sem konur. Hafi konan unnið úti og verið í lífeyrissjóði missir hún þann rétt ef hún hverfur til heimilisstarfa, t. d. vegna þess að börn bætast í hópinn. Hafi konan ekki greitt nógu lengi í lífeyrissjóð til að tryggja sér lánsréttindi áður en heim er haldið fellur sá réttur einnig niður. Fyrir ungt fólk, sem er að afla sér íbúðarhúsnæðis, vegur það þungt. Hvað varðar eldri kynslóðina má benda á að þar í hópi eru margar konur sem stunduðu lítil sem engin störf utan heimilis heldur eyddu starfsdegi sínum við uppeldi barna og húshald. Þær konur eru nú umvörpum að komast á þann aldur að þær skulu lögum skv. njóta lífeyris. Má benda á tölur frá nafnaskrá lífeyrissjóða, sem útgefin var 27. nóvember s. l. Þar kemur fram að í hópi kvenna, sem fæddar voru 1917 og fara á eftirlaun nú, eru 259 utan lífeyrissjóða. Þær konur, sem á næstu tveimur árum komast á þennan aldur og eru utan lífeyrissjóða, eru 487 skv. þessum upplýsingum. Nú veit ég að fyrir þinginu liggur frv. til l. um lífeyrisréttindi húsmæðra, en það frv. gengur engan veginn nægjanlega langt. Má í þessu sambandi benda á áratuga gamalt baráttumál Alþfl. um lífeyrissjóð öllum landsmönnum til handa. Störf heimavinnandi fólks eru eina vinnuframlagið í þjóðfélaginu sem ekki eru greidd laun fyrir og mætti í sjálfu sér hafa mikið mál í kringum það. Það er ljóst að heimavinnandi konur spara þjóðarbúinu mikil sameiginleg úfgjöld. Þær vinna launalaus störf sem standa allan sólarhringinn. Þessar konur hafa ekki lögskipaðan hvíldartíma, heldur ekki lögskipaða frídaga. Þær fá ekkert sumarfrí en þær skulu vera til þjónustu reiðubúnar allan sólarhringinn þegar kallið kemur, hvort sem er á nóttu eða degi, hvort sem um er að ræða að seðja hungur þeirra sem heim koma eða vakna að nóttu til til að sinna ungbörnum. Húsmæðurnar eru á þönum frá morgni til kvölds og einu skiptin, sem sést hvað þær eru að gera, eru ef þær láta það ógert. Það vantar hreina sokka, mjólk í ísskápinn og ýmislegt annað. Karlar þessa þjóðfélags geta á þessum grunni stundað félagslíf og atvinnulíf óháð því hvort þeir eiga heimili og börn og hafa hellar hersveitir huggulegra huldukvenna heima við sem sjá um að allt gangi slétt og fellt fyrir sig. Heimavinnandi konur inna af hendi störf sem annars staðar í þjóðfélaginu eru metin til launa, jafnvel hárra launa. Þær sinna t. d. ráðgjafarþjónustu. Hún er talsvert vel borguð í þessu þjóðfélagi. Þær eru fóstrur. Þær fá góða þjálfun í því að umgangast fólk með ólíka skapgerð. Enginn eiginmaður, sonur eða dóttir hefur sömu skapgerð. Þær þurfa að leysa úr sálarþrautum heimilismanna og sinna kennslustarfi. Slík störf eru metin til launa annars staðar í þjóðfélaginu og krafist í mörgum þeirra háskólamenntunar. Svo eru margar þessara kvenna með eindæmum hagsýnar og nýtnar. Þær prjóna, þær sauma og baka margar hverjar. Það dregur úr innflutningi á tilbúnum fatnaði, á dönsku brauði og sparar þjóðarbúinu dýrmætan gjaldeyri. Þessar konur hafa, ef þær eru með mörg börn á framfæri, oft og tíðum skuldbundið sig til að vinna kauplaust í allt að 20 ár og þær hafa enga umsamda matar- eða kaffitíma. Það er ekkert verkalýðsfélag sem krefst þess að þær fái lögboðna 10 tíma hvíld á sólarhring eða geti a. m. k. samið við vinnuveitandann um að fá 8 tíma. Í ræðum og riti á hátíðarstundum eru fósturlandsins freyjur svo lofsungnar og ofnar dýrðarljóma. Það væri nær að synir og dætur þessarar þjóðar slepptu slíkum stílbrögðum, brettu upp ermarnar og færu virkilega að sinna alvörumálefnum þessa fólks. Það er oft talað um það að sjálfstæði konunnar og jafnréttið byggi á fjárhagslegum grunni. Ég er því sammála. Ég er ekki hér að krefjast þess að konur fái kaup frá ríkinu fyrir það að sinna heimilisstörfum. En ég er að krefjast þess hér að það verði skoðað með hvaða hætti mætti taka á þessu máli til þess að þær njóti a. m. k. sömu félagslegra réttinda og aðrir í þjóðfélaginu. Þær eiga ekki að þurfa að hafa það á tilfinningunni sí og æ að þær séu með launalausu starfi sínu í raun þurfalingar á eigin heimilum. Það er í tísku að tala um val. Allir eiga að hafa val. En frammi fyrir hvaða vali stendur fólk í raun? Konan hefur í flestum tilvikum lægri laun en karlinn úti á hinum almenna vinnumarkaði. Svo þegar börnin bætast í hópinn hefur hún ekki um neitt að velja. Hún hefur lægri launin. Hann verður að vinna fyrir brauðinu en hún að flytja sig um set og hætta að vinna, eins og það er nefnt. En konur þurfa oft og tíðum einnig að standa frammi fyrir öðru og mun erfiðara vali. Þær þurfa hreinlega að gera það upp við sig hvort þær eigi að eiga börn yfir höfuð eða halda áfram að vinna utan heimilis. Karlmenn þurfa sjaldnast að spyrja sig þessarar spurningar. En það er líka búið að velja fyrir þá. Þeir karlar sem stunda heimavinnu eru stundum álitnir svolítið skrýtnir. En þeir þurfa samt sjaldnast að velta því rækilega fyrir sér í alvöru hvort þeir eigi að eignast erfingja að allri þjóðfélagsdýrðinni. Nú segja kannske sumir að konur geti bara haldið áfram að vinna úti þótt þær séu með ungbörn á heimilinu. En þá vantar dagvistunarrými og svo eru ýmsar aðrar ástæður fyrir því að konur kjósa að sinna heimilisstörfum. Oft og tíðum hrekkur heldur ekki kaupið, sem þær fá fyrir að vinna utan heimilis, fyrir dagvistun barnanna ef þau eru mörg. Meðan þessar konur sitja heima og gera ekki neitt, eins og það er nefnt, eru þær að spara fyrir þjóðarbúið með því að gæta barnanna sinna og oft og tíðum einnig að sinna eldri borgurum, þjóðfélagsþegnum, ungum og öldnum, sem ella tækju upp dýrmæt pláss á stofnunum sem ríki og sveitarfélög reka. Þessi beini fjárhagssparnaður fyrir þjóðarbúið er ekki metinn. Hvað skattamálin varðar er það ljóst að það hefur alllengi verið stefna Alþfl. að leggja niður þennan leiðindaskatt sem nefnist tekjuskattur og er ekki orðinn neitt annað en mismununarskattur. Þetta lýsir sér m. a. í því misrétti að heimili með eina fyrirvinnu og sömu tekjur ber hærri skatta en heimili með tvær fyrirvinnur. Þau lög sem héðan voru samþykkt frá hv. Alþingi í desember s. l. leiðrétta ekki þetta misrétti. Þau mótrök sem haldið hefur verið fram í þeirri umræðu, að um sé að ræða skref aftur á bak með því að samskatta hjón, er bara rifrildi um hirðsiði. Ef ekki væri greiddur tekjuskattur af launum félli sá skoðanaágreiningur úr sögunni. Hins vegar hlýtur að vera unnt að líta á heimilið sem eina rekstrareiningu og að þau laun sem til þess falla séu sameiginleg. Ég held að á flestum heimilum landsmanna sé búið fyrir fram að ráðstafa öllum tekjum heimilisins í afborganir af lánum, reikninga og mat ásamt öðrum kostnaði sem til heimilisrekstrar þarf. Konan vinnur inni á heimilinu og gerir þar með karlinum kleift að vinna fyrir tekjum annars staðar. Þess vegna á hún jafna hlutdeild í tekjum hans. Í raun ætti kannske að ganga enn lengra og telja öll félagsleg réttindi sameign, því að auðvitað er um sameiginlegt framlag að ræða þótt vinnan fari fram á tveim stöðum í senn. En þetta eru hlutir sem verða vonandi skoðaðir allir í framtíðinni. Heimavinnandi konur þarf að tryggja sérstaklega á skattaskýrslu eins og hvert annað húsgagn. Slíkt og þvílíkt er bara hrein misvirðing. Einnig er það fráleitt að kona, sem vinnur heima og verður veik sé álitin minna veik en allir aðrir. Það mætti a. m. k. ætla að svo sé. Hún fær ekki nema 1/4 af sjúkradagpeningum. Svo skiptir hið opinbera konum í verðflokka á fleiri sviðum, t. d. hvað varðar fæðingarorlof. Hefur sú kona, sem heima hefur unnið og fæðir barn, minna fyrir því en konan í næsta húsi? Ég bara spyr. Ef við tökum eitt lítið dæmi þessu til skýringar þá fær heimavinnandi kona með fjögur börn á framfæri einungis 1/4 af fæðingarorlofi þótt fimmta barnið bætist við. Konan í næsta húsi, sem hefur verið dagmamma með fjögur börn í pössun, fær fullt fæðingarorlof ef hún leggst á sæng. Þetta er svo fráleitt að það liggur við að maður tárist yfir þessu. Svo hyggst blessuð konan kannske eftir langan starfsdag á heimilinu halda út á vinnumarkaðinn. Og hvað blasir þá við? Alger eyðimörk. Margar þeirra hafa litla menntun. Þær hafa heldur ekki átt kost á lögboðinni endurmenntun við sitt hæfi. Þær fara kannske á ótal námskeið hjá námsflokkunum, hressa upp á enskukunnáttuna og vélritunina. Svo er sótt um vinnu með fullri bjartsýni. En það er fátt um svör. Hún er úr leik. Hún á kost á ræstistörfum, fiskvinnu eða að svara í símann. Hvar er þá uppskera allra áranna? Hvar er nú starfsmatið og starfsaldurshækkanirnar? Hún hefur unnið störf í þágu þjóðfélagsins áratugum saman sem annars staðar færir fólki hækkun á launum með mati á störfum og starfsaldri. Hér fyrst tekur steininn úr. Hvar er rétturinn til þess sem er afrakstur ævistarfs? Svo endar þetta allt saman með því að hún heldur heim á ný og prjónar lopapeysur sem útlendingar græða á og dútlar eitthvað smálegt. Fyrir hv. þingi liggur fleira en sú till. sem hér er færð fram og kveður á um úttekt á félagslegum réttindum og mati á heimilisstörfum. Hér liggur nefnilega fósturlandsins freyja í allri sinni nekt fyrir hv. Alþingi. Ekki sú kvenímynd sem á afmælis- og tyllidögum er hafin upp á goðkenndan stall og lýst í mærðarlegum mansöngvum. Ekki sú móðir, kona, meyja sem afgreidd er með minningargrein í Mogganum. Nei. Hér er rætt um aðra hlið fósturlandsins freyju. Hér er brugðið upp mynd þeirrar konu sem áratugum saman vinnur ólaunað starf í þágu alls þjóðfélagsins án nokkurrar umbunar, án nokkurra réttinda. Myndin af konu sem sett er skör lægra en aðrir þjóðfélagsþegnar á margan hátt, bæði af hinu opinbera og í viðhorfi manna á meðal. Mynd þeirrar konu sem ekki er metin að verðleikum á einn eða neinn hátt. Hér hefur verið lýst ástandi sem er og kemur til með að vara ef ekkert verður að gert. Því er það von mín að sú úttekt á högum og félagslegum rétti heimavinnandi, sem væntanlega verður gerð í kjölfar samþykktar þessarar till., kunni að leiða í ljós hvaða leiðir er unnt að fara til að laga þetta ástand. Að lokinni þessari umr. legg ég til, herra forseti, að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Mér þótti miklu miður að heyra ekki alla ræðu hv. þm. því að svo sannarlega var það sem ég heyrði af henni í senn skemmtilega hressilegt og þar kveður við nokkuð annan tón en oft heyrist hér í þessum sal um leið og hún varpaði fram mörgum áhugaverðum spurningum og hafði að geyma margar alvarlegar ábendingar settar fram á þann hátt að ekki er unnt annað en taka eftir því. Ég skal ekki hafa um það mörg orð enda kannske ekki viðurkvæmilegt. En þegar hv. þm. er að kveðja okkur núna og hv. aðalþingmaður kemur í staðinn verður maður að segja sína skoðun á því að mikil og góð eru skiptin á þessum ágæta varamanni og aðalmanninum þó að ég dragi ekkert úr því að þar er maður vaskur á ferð og ágætur í málflutningi öllum, en ekki síður því hversu samviskusamlega þessi hv. þm. hefur fylgst með því sem aðrir hafa að segja hér í þingsalnum. Það er meira en hægt er að segja um suma. En um það er nú rétt að hafa ekki fleiri orð hér. En ég þakka fyrir þetta innlegg og eins önnur innlegg þessa hv. þm. hér í umræður og málatilbúnað sem hefur verið með ágætum. Vissulega er vandi að taka á því máli sem hv. þm. flutti hér, taka á þeim fjölmörgu réttindaþáttum sem snerta þá sem heima vinna að mestu eða öllu leyti. Það er rétt að ekki er deilt um þjóðhagslegt gildi þeirra starfa sem unnin eru á heimilinu, ekki heldur uppeldislegt gildi þeirra og hið siðræna gildi ekki hvað síst sem felst í því uppeldislega hlutverki sem þar er innt af hendi. Ég geri sem sagt ekki lítið úr því og hef margoft bent á það á undanförnum árum síðan ég kom hér inn á þing og þarf því ekki að vera að endurtaka það hversu fá og fátækleg þau réttindi eru sem fylgja þessum störfum. Er síst oftalið í þeirri upptalningu sem er reyndar upp á níu liði í grg. þessarar till. Þar er um mismunandi vægi að ræða í áherslum og einnig í því hversu auðvelt er úr að bæta. Ég segi það vegna þess að hv. þm. nefndi 6. liðinn alveg sérstaklega, rétt til sjúkradagpeninga. Það er kannske einfaldast af þessu öllu og það vegur ekki þungt fyrir kerfið. Ég hef flutt um þetta frv. í Ed. Alþingis og það mun reyna á það hvort það nær fram að ganga. Ég hef hreyft á undanförnum árum fleiri málum um slík réttindi öðrum en sjúkradagpeningamálunum. En ég veit að kerfið er mjög þungt í þessu efni. Ég er búinn að sjá þá grg. sem komin er frá kerfinu um þetta litla frv. um sjúkradagpeninga. Það er vitanlega sagt að ef eigi að fara að hreyfa við sjúkradagpeningum heimavinnandi húsmæðra þurfi að skoða sjúkradagpeningakerfið allt frá grunni. Síðan fylgir heilt lögfræðilegt álit upp á nokkrar síður til heilbr.- og trn. Ed. sem á að sanna að nú sé best að láta þetta bíða eftir hinni margfrægu heildarendurskoðun tryggingalaganna sem við erum búin að bíða eftir líklega síðustu tíu árin. Þannig væri í raun og veru hvert tryggingamál afgreitt og hefði lítið þokast í þeim málum ef menn hefðu ekki tekið fram fyrir hendurnar á þeim sem þar um fjalla og eiga vitanlega, hvort sem það eru ráðherrar eða þingmenn, að taka hér fram fyrir hendurnar á þeim sem eru að vinna að þessari margfrægu endurskoðun sem ég dreg ekkert úr að þörf sé á að gera ef hún bara tekur ekki þann eilífðartíma sem við höfum horft upp á. En hún tekur auðvitað til fjölmargra þátta. Vissulega er einnig hreyfing víða og vaxandi varðandi mat á starfsreynslu í öðrum störfum, t. d. hjá bæjarfélögum og ber vissulega að fagna því. Hið opinbera ætti þar einnig að láta til sín taka svo sem það hefur nú gert á vissan máta. Þar er einnig viðhorfsbreyting sem ber að fagna. Hv. þm. minntist á till. varðandi það mál og önnur skyld hér á þinginu sem eftir er að láfa reyna á hvort nái fram að ganga. Fæðingarorlofið hefur borið á góma áður á þessu þingi. Skal ég þess vegna ekki orðlengja neitt um það. Ég hef sagt það áður að það mál er mál áfangasigra. Við höfum eflaust farið of rólega og hægt í það mál. Mismunun er þar enn þá of mikil. En engu að síður hefur þar orðið á breyting til batnaðar á síðustu árum, mikilvægt skref verið tekið í réttlætisátt, þó enn lengra þurfi að ganga og menn þurft að gera enn þá betur. Ég vil ekki lengja þessar umræður nú, aðeins lýsa yfir stuðningi við meginhugsun þeirrar till. sem hér er til umfjöllunar og geri það ekki aðeins sjálfur heldur einnig fyrir hönd míns þingflokks.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir orð hv. síðasta ræðumanns um málflutning 1. fim. þessarar till. Það má alveg koma hér fram að ég legg mig heldur fram um að hlusta á ræður varaþingmanna hérna. Reynslan er sú að þær eru yfirleitt mjög vandaðar og vel fluttar. Með því er ég ekki að segja að aðalþingmenn flytji óvandaðar ræður. Þær eru oft og tíðum vandaðar og ágætar. En því miður er oft hálfgerð tímaeyðsla að hlusta á þær. Ég vil einnig taka undir meginefni þessarar till. og lýsa fylgi Kvennalistans við hana og þykir sjálfsagt engum mikið. Ég get nú ekki meint annað en hún fái góðan og skjótan framgang hérna. Hv. alþm. er varla stætt á öðru eftir margvíslegar hástemmdar yfirlýsingar um hornstein þjóðfélagsins og mikilvægi húsmóðurstarfsins. Að vísu liggja flest þessi atriði nokkuð ljóst fyrir, þ. e. í hverju réttindaleysi heimavinnandi er fólgið, eins og kemur raunar fram hér í tiltölulega hófsamlegri grg. með till. Ætti því sá hluti starfsins ekki að þurfa að kosta nm. mikla vinnu og tímaeyðslu. En sannarlega er gagnlegt að hafa öll þau atriði sem hér um ræðir og upplýsingar á einum stað. slík úttekt og heildarskýrsla um ástandið í þessum málum yrði áreiðanlega til þess að ýta við mönnum og vekja til umhugsunar. Ég get sannarlega lofað stuðningi Kvennalistans við að láta þá skýrslu hvorki gleymast né týnast eins og skýrsluna sem nefnd var hér í dag og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson minnti á. Og ég vona að þessi skýrsla eða úttekt geti orðið tilefni einhverra athafna. Það er nú þetta með athafnirnar. Það gæti orðið nefndinni eitthvað tafsamara að vinna að tillögum til úrbóta og hefur hún þó úr ýmsu að moða. Ég get ekki stillt mig um að minna í þeim efnum á tillögur Kvennalistans til úrbóta í þeim vandamálum sem vikið er að í liðum 7 og 8 í grg. Hvað 7. liðinn snertir liggur till. frá okkur til þál. nú fyrir nefnd þess efnis að heimilisstörf verði metin til starfsreynslu á vinnumarkaði. Og hvað 8. liðinn varðar þá höfum við flutt frv. um lengingu fæðingarorlofsins og um það einmitt að heimavinnandi sitji við sama borð og útivinnandi í þessum efnum. Og allt annað, sem hér er minnst á, er okkur kappsmál að breyta til betri vegar. Ég vil sérstaklega taka undir það sem kemur fram í niðurlagsorðum grg. þar sem rætt er um menntunarmál og atvinnumöguleika kvenna og þá staðreynd hversu takmarkaða möguleika þær hafa þegar þær leita út á vinnumarkaðinn eftir lengri eða skemmri tíma við heimilisstörf eingöngu. Það hefur lengi hlutskipti velflestra kvenna að vera ætlað að vinna ólaunuð störf og njóta þess svo í engu þegar þær leita út á vinnumarkaðinn að hafa verið treyst til að reka heimili í lengri eða skemmri tíma með allri þeirri ábyrgð sem því fylgir. Sú hryggilega og í hæsta máta ósanngjarna staðreynd blasir við að þau störf sem kölluð eru dæmigerð kvennastörf eru lítilsvirt og lítilsmetin til launa. Og er nú kannske litlu við að bæta þann ágæta málflutning sem hér var áðan af hálfu 1. flm. Flest störf sem eru beinar hliðstæður húsmóðurstarfanna eru hraksmánarlega launuð, nema kannske nokkur þar sem karlmenn hafa orðið í meiri hluta. Sjálfsagt má með nokkrum rétti halda því fram að konur geti að talsverðu leyti kennt sjálfum sér um, þær hafi ekki sótt sín mál fast, enda lúta umhverfisáhrif og uppeldi að því helst að innræta konum þá eiginleika sem síst duga til baráttu fyrir bættum kjörum, þ. e. hógværð; lítilþægni, tillitssemi og fórnfýsi, að ekki sé nú minnst á tilskipunina góðu um að konur skuli þegja í samkunduhúsum. Herra forseti. Ég endurtek yfirlýsingu um stuðning Kvennalistans við þessa till. Það er í rauninni aðeins eitt sem ég held að sé óframkvæmanlegt, sem hér er lagt til, og það er að meta þjóðhagslegt gildi heimilisstarfanna. Þjóðhagslegt gildi heimilisstarfanna er að minni hyggju ómetanlegt.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem síðustu tveir ræðumenn hafa sagt, að sú framsöguræða sem hv. þm. Maríanna Friðjónsdóttir flutti hér áðan var með öðru sniði en heyrist venjulega úr þessum ræðustól þar sem Alþfl.-menn tala og ber að gleðjast yfir þeirri breytingu á tóntegund. Ég vona að það heyrist oftar úr þeirra röðum en hingað til. Mörg af þeim atriðum sem hv. þm. hefur sett hér í grg. eru þess eðlis að ekki er hægt annað en að taka undir það þó að annað þurfi e. t. v. betri athugunar við og sé ekki eins einfalt í sniðum eins hv, þm. vildi vera láta. Ég hygg að á undanförnum 18 árum, sem ég er búinn að sitja hér, hafi menn úr öllum stjórnmálaflokkum komið inn á þessi atriði þó að ekki hafi verið samstaða um það í þinginu að taka á þessu máli. Ég held ég muni það rétt að flutt hafi verið till. um breytingar og lagfæringar á þessum málum. Ég gæti rakið það en vil ekki gera það nú við þessa umræðu vegna þess að það þjónar ekki svo miklum tilgangi. Það er ekki svo mannmargt hér í sölum Alþingis að það hafi neina þýðingu. Hér kemur fram einhvers staðar í þessu að við heimavinnandi fólk sem kemur út á vinnumarkaðinn sé vangert í launum. En við vitum hvaða öld við erum að færast inn í, öld aukinnar tækni, öld þess að menn þurfa að endurmennta sig með nokkurra ára millibili ef þeir eiga að vera gjaldgengir á vinnumarkaði. Þarna er komið að mjög miklum vanda. Nú er orðið algengt, ef háskólamaður á háum launum fer á námskeið til að endurmennta sig eða auka við menntun sína, að vinnuveitandinn borgi fyrir hann námskeiðsgjaldið og hann er á fullum launum. Ef láglaunafólkið aftur á móti fer í slíka endurmenntun mun það ekki vera nema í fáum tilvikum sem það heldur kaupi og í mjög fáum tilvikum er borgaður fyrir það sá kostnaður sem af slíkri menntun leiðir. Þessi mál þarf því öll að skoða frá grunni. Í sambandi við lífeyrisréttindi lít ég svo á, a. m. k. varðandi mitt heimili, að það séu jafnt hagsmunir minnar konu og mínir hvaða réttindi hún hefur. Hvernig sem sagt hið opinbera býr að heimilinu, hvort sem það er að mér eða henni, það skiptir ekki máli. Og það hefur verið tekið upp t. d. hjá okkur bændum að lífeyrisréttindunum er skipt á milli okkar og okkar eiginkvenna þannig að þær hafa þar jafnan rétt á við sína bændur. Þær hafa líka félagsleg réttindi í búnaðarfélögunum alveg til jafns við bændur. Þær geta gengið inn í slík félagsmál og hafa full réttindi ef þær vilja svo við hafa. Ég ætla ekki hér og nú að rekja hvað t. d. við framsóknarmenn höfum lagt til í þessu efni á því árabili sem ég hef verið hér, en ég get gert það hvenær sem er. Það má kannske segja að það sé táknrænt fyrir gang mála hvernig jafnmikið réttindamál og fæðingarorlofið hefur verið meðhöndlað. Á undanförnum 10 árum sem fæðingarorlof hefur verið greitt svona almennt séð til þeirra sem eru á vinnumarkaðinum hefur engin leið verið önnur en að taka þetta í litlum skrefum. Það var barist í upphafi fyrir því að þetta gilti um allar konur eins. Það hafðist ekki fram. Það voru gefnar yfirlýsingar um að það skyldi athugað hvernig ætti að koma þessu fyrir. Ég hef ekki trú á því að aðstæður hafi breyst á þann veg að slíkt þýði að reyna öðruvísi en í smáum skrefum. Það er þess vegna sem t. d. tveir framsóknarmenn komu með frv. um að taka slíkt skref í sambandi við þessi mál. Ekki veit ég enn hvort það næst á þessu þingi. Ég segi þetta ekki til þess að vera að rifja upp hver okkar hlutur er í þessari baráttu heldur tek ég þetta sem dæmi um hver þróunin hefur verið og hver aðstaðan er til að koma málum, sem eru mikil réttlætismál, fram. Ég mun styðja heils hugar að þessi till. verði samþykkt. Einnig er ég sammála síðasta ræðumanni um að það verði afskaplega erfitt að meta hvers virði heimilisstörfin eru. Í sjálfu sér lít ég svo á að heimilisstörfin séu mál þeirra sem í hlut eiga. T. d. ef ég tek litlu eininguna mína, við áttum saman sex börn og það er auðvitað okkar mál hvernig við högum okkar heimilishaldi, hvort það er konan eða hvort það er ég sem vinn þau verk. Við erum að mínu mati eitt í þessu efni. Hitt er svo allt annað mál þegar t. d. annað fellur frá eða heimilið tvístrast. Það er vandamálið miklu frekar. Ég er því miður sannfærður um að þetta verður að ganga þannig fyrir sig að taka skrefin smá. Sum atriði sem hér er fjallað um og ég ætla ekki að fara að telja upp eru þess eðlis að það er auðvitað hróplegt óréttlæti, eins og t. d. með sjúkradagpeningana og fleira sem maður veltir fyrir sér þegar maður lítur á þetta. Ég verð nú oft var við misrétti í sambandi við það fólk sem kemur til mín til þess að ræða sín vandamál. Og maður skilur eiginlega ekkert í því hvernig svona getur skeð og verið við lýði ár eftir ár. En þið sem eruð stutt búin að vera hér, vitið þið hvenær tekjutryggingin var tekin upp fyrst? Það er ekki langt síðan, það eru 14 ár. Og það var ekki fyrr en viðreisn leið undir lok að það gerðist. Ég sé ekki ástæðu til að standa hér lengur í ræðustól. Ég fagna því að reynt sé að berjast fyrir þessum réttindamálum en menn verða að vera raunsæir og þolinmóðir í slíkri baráttu og menn verða að átta sig á því að jafnréttið þarf að skoða frá ýmsum hliðum. Það er ekki svo einfalt að það sé alltaf á einn veginn. En því miður er það of oft.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. góð orð í minn garð og ágætar undirtektir undir þessa till. Síðasti ræðumaður kom inn á nokkur atriði sem honum fannst svona allt í lagi að skoða. Hvað varðar þolinmæðina þá vil ég segja eitt: Íslenskar konur eru búnar að vera þolinmóðar í 1100 ár og rétt rúmlega það.

Og engar konur munu hafa eins mikil réttindi og íslenskar konur.

Það er nú ekki alveg á öllum sviðum. Og mér þykir það leitt með litlu skrefin, þau verður að taka, en það hefur greinilega tekið óratíma. Hv. þm. minnist á að það hafi margar till. hnigið í þessa átt þau 18 ár sem hann hefur setið hér á þingi. Auðvitað höfum við færst nokkur hænufet fram á þessum tíma. En það er bara komið að því að við hljótum að fara að taka þetta í örlítið stærri skrefum. Og vonandi erum við ekki enn orðin svo langþreytt að við bara setjumst niður og segjum: Þetta er bara ekki hægt, þetta tekur allt of langan tíma. Vonandi ekki. Síðan minntist hv. þm. á menntunarmálin. Hann minntist á öld aukinnar tækni og að margar þessara kvenna hefðu litla menntun og talaði um að láglaunafólkið þyrfti líka að mennta. Það er nú svo að hér er oft og tíðum einmitt um sama hópinn að ræða. Konur eru láglaunafólk þessa lands meira og minna vegna þess að þær hafa litla menntun, vegna þess að þær eru að hluta til á ákveðnum tíma ævi sinnar það sem kallað er á skrifstofumáli „stopull vinnukraftur“ vegna þess að þær eru að sinna ungum börnum, þurfa að sinna þeim í veikindum, vera heima hjá þeim fyrstu vikurnar, mánuðinn eftir fæðingu og eru ekki tilbúnar til þess oft og tíðum að vinna 12–14 tíma á dag utan heimilis af þeim orsökum. Þess vegna eru þær líka láglaunafólk. Mér þykir vænt um að heyra það að bændakonurnar skuli hafa þessi réttindi sem aðrar konur hafa ekki og vona að þar sé hægt að leita fyrirmyndarinnar í þeim úrbótum sem vonandi verða gerðar á þessu ástandi.