Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Alþingi, 11. nóv. 1976. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að vegna forfalla 1. varamanns taki 2. varamaður Alþfl. í Reykjavík, Eyjólfur Sigurðsson prentari, sæti á Alþingi í fjarveru minni. Gylfi Þ. Gíslason, 9. þm. Reykv.“ Eyjólfur Sigurðsson prentari hefur áður setið á þingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa hér í deildinni. Mér hefur borist annað bréf, svo hljóðandi: „Til forseta Nd. Alþingis. Vegna sérstakra anna við skyldustörf get ég ekki tekið sæti Gylfa Þ. Gíslasonar, 9. þm. Reykv., í forföllum hans nú í nóvembermánuði. Reykjavík, 15. nóv. 1976. Virðingarfyllst, Björn Jónsson.“ Að till. forseta var ákveðin ein umr.



Virðulegi forseti. Þetta frv. hefur áður legið fyrir Alþ. og þá verið gerð grein fyrir því við 1. umr. Ég vil aðeins rifja upp bæði aðdraganda í örstuttu máli og svo meginefni frv. Upphafið að þessari frv.- gerð var það, að hinn 27. júlí 1972 skipaði Magnús T. Ólafsson, þáv. menntmrh. nefnd til þess að endurskoða lög um Ríkisútgáfu námsbóka og lög um Fræðslumyndasafn ríkisins. Í erindisbréfi n. er verkefni hennar afmarkað nánar þannig: „Við endurskoðunina ber að hafa í huga hvort ráðlegt þætti að sameina þessar stofnanir eða tryggja sem hagkvæmast samstarf þeirra í milli og skólarannsóknardeildar. Ber að stefna að því, að stofnanir þessar verði sem færastar um að veita skólum landsins sem fullkomnasta þjónustu og sjá fyrir kennslugögnum í samræmi við gildandi námsskrá og endurskoðun námsefnis á hverjum tíma.“ Þessi n. var skipuð 5 mönnum, en auk þeirra hafa fjölmargir aðrir fjallað um þetta mál því að hún leitaði ráða og tillagna hjá mörgum aðilum, sem þessi mál varða, og fékk frá þeim mjög margar ábendingar. Það dróst nokkuð að þessi n. byrjaði störf sin, og segir í athugasemdum sem fylgja frv. að meginorsökin hafi verið sú, að á sama tíma voru miklar annir í rn. vegna undirbúnings á öðrum lagafrv., einkum frv. um grunnskóla. En hvað sem um það er að segja, þá var fyrsti fundur n. haldinn í júlí 1973 og n. lauk störfum snemma árs 1974 eftir að hafa haldið allmarga fundi og eftir að unnið hafði verið að málinu á annan hátt á þessum starfstíma nefndarinnar. Nefndarmenn voru allir sammála um öll atriði frv. þegar upp var staðið frá nefndarstörfunum. Um helstu breytingar frá núgildandi lögum, sem frv. felur í sér, ætla ég að rifja upp nokkur atriði. Eins og áður sagði, er frv. ætlað að koma í stað laga um Ríkisútgáfu námsbóka og um Fræðslumyndasafn ríkisins, en helstu viðaukar og breyt. frá gildandi lögum, þær sem í frv. felast, eru þessar: Ríkisstofnanir, sem starfa að útgáfu, miðlun og framleiðslu námsefnis og kennslugagna, eru sameinaðar í Námsgagnastofnun er lúti daglegri stjórn eins forstjóra, námsgagnastjóra. Undir Námsgagnastofnun heyri Ríkisútgáfa námsbóka og Fræðslumyndasafn ríkisins svo og Skólavöruhús og Námsgagnagerð, sem sett eru um sérstök ákvæði í frv. Umræddar deildir skulu þó halda sjálfstæðum heitum og koma fram út á við undir þeim samkvæmt nánari ákvörðun stjórnar stofnunarinnar. Jafnframt er stjórninni heimilað að gera breytingar á starfsháttum er miði að aukinni samhæfingu starfa og bættri þjónustu. Í stað námsbókanefndar og stjórnar Fræðslumyndasafns ríkisins kemur ein óskipt Námsgagnastjórn, skipuð 7 mönnum, að meiri hl. kennurum, og skal hún hafa með höndum yfirstjórn á starfsemi og fjárreiðum Námsgagnastofnunar. Ákvæði eru um það, að Námsgagnastofnun skuli hafa nána samvinnu við þá aðila sem vinna að endurskoðun námsefnis og nýjungum í kennslustarfi á vegum menntmrn. svo og við fræðsluskrifstofur sveitarfélaga og stofnanir sem veita kennaramenntun, eins og Kennaraháskóla Íslands t.d. Fræðslu- og upplýsingastarfsemi um náms- og kennslugögn og notkun þeirra yrði efld á ýmsum sviðum og lögð áhersla á þetta í sambandi við störf Fræðslumyndasafnsins t.d. að koma á sem allra hagkvæmastri notkun nýsitækja ýmiss konar, eins og það er nú orðað, t.d. hljóð- og myndritaðra námsgagna o.s.frv. Þá eru í frv. ákvæði um það, að Námsgagnastofnun skuli stuðla að vexti og greiða fyrir stofnun skólabókasafna. Þetta ákvæði er að sjálfsögðu sett til samræmis við þá auknu áherslu sem lögð er á skólabókasöfnin í hinum nýju grunnskólalögum. Þá er gert ráð fyrir, að stofnuð verði sérstök Námsgagnagerð sem yrði þá deild í stofnuninni og mundi framleiða náms- og kennslugögn miðað við íslenskar þarfir og aðstæður. Í tengslum við Námsgagnagerð yrði rekin einhver tilraunastarfsemi að sjálfsögðu, það má skoðast óhjákvæmilegt. Þá eru þarna lagaákvæði um Skólavöruhús, en það tæki við hlutverki Skólavörubúðarinnar, sem nú er rekin af Ríkisútgáfu námsbóka, og fleiri skyldum störfum sem sérstök deild í Námsgagnastofnun. Þá yrði lögfest að auk eiginlegra námsbóka skuli Ríkisútgáfan gefa út handbækur og kennsluleiðbeiningar handa kennurum og skýringabækur eða viðbótarbækur fyrir nemendur. Ákvæði er um löggildingu námsbóka og hlutverk Námsgagnastjórnar í því sambandi svo og hversu fara skuli með ágreining í slíkum málum. Svo eru vitanlega ákvæði um fjármagn allra deilda Námsgagnastofnunar, þau yrðu einfölduð og samræmd og miðað við að allt ríkisfé til stofn- og rekstrarkostnaðar verði í formi venjulegra fjárveitinga í fjárl. miðað við þarfir og starfsáætlanir, en engir sérskattar til þessarar fjármögnunar. Aðrar tekjur stofnunarinnar verði að sjálfsögðu sölu- og leigutekjur af efni og tækjum, eins og nú á sér stað með þær greinar þessarar starfsemi sem nú þegar eru starfandi. Tekjum stofnunarinnar yrði eingöngu varið í þágu þeirra verkefna sem lög mæla fyrir um. Þá er gert ráð fyrir því, - þó það vitanlega, eins og allt sem gert kynni að verða, yrði háð fjárveitingum, - til þess að flýta fyrir samræmdu starfi og sameiningu deilda Námsgagnastofnunar, að sem fyrst eftir að lögin tækju gildi tengist starfsemi stofnunarinnar í sameiginlegu húsnæði og þá yrði eftir því sem við yrði komið reynt að hafa það sem næst Kennaraháskóla Íslands vegna augljósra og mikilla tengsla við þá stofnun. Í þessu frv. felst bæði mikil skipulagsbreyting, en líka útfærsla á þeirri starfsemi sem þegar er rekin á þessu sviði. Skipulagsbreytingin er í því fólgin, eins og fram hefur komið í þeim orðum sem ég hef þegar sagt, að sameina undir einni stjórn Fræðslumyndasafnið, Ríkisútgáfuna og þá starfsemi sem henni tengist, Skólavörðubúðina. Útfærsla starfseminnar er hins vegar einkum fólgin í því annars vegar að hefjast handa við námsgagnagerð, aðra en bókagerð sem nú er fyrst og fremst stunduð, og hins vegar að starfsemi Ríkisútgáfunnar mundi þá færast yfir á fleiri skólasvið. Þessar breytingar kosta að sjálfsögðu fjármuni. Ég mun gera ráðstafanir til að fá áætlun frá hagsýslustofnuninni um þann kostnað, sem samþykkt þessa frv. kynni að hafa í för með sér, og koma slíkri áætlun í hendur hv. menntmn. þessarar deildar. Ég hygg að þróunin hljóti í meginatriðum að verða í þá stefnu sem þetta frv. felur í sér. Eins og ég sagði áðan og raunar allir hv. þm. vita, starfar Ríkisútgáfa námsbóka fyrst og fremst fyrir grunnskólasviðið. Ég held að engum manni komi til hugar að hverfa frá því að reka sameiginlega útgáfu fyrir það skólasvið. Hitt held ég líka að sé sammæli flestra þeirra sem koma nálægt framkvæmd kennslu á framhaldsskólastiginu, að það sé æskileg þróun að Ríkisútgáfan komi einnig inn á það svið og taki að sér veigamikla þætti í útgáfu kennslubóka fyrir framhaldsskólastigið. Það má geta þess í þessu sambandi að starfsemi Ríkisútgáfunnar aðeins fyrir grunnskólastigið er nú þegar að sprengja utan af sér húsnæði og aðra aðstöðu svo að þar verður ekki komist hjá aðgerðum til þess að greiða fyrir því einu. Enn er á það að benda í tengslum við þá þróun sem er að verða og verður í framtíðinni, að í staðinn fyrir að ekki fyrir mjög löngu voru bækur nánast einu kennslugögnin, þær voru a.m.k. alveg yfirgnæfandi, en nú og vafalaust í vaxandi mæli í framtíðinni koma til ýmis önnur gögn byggð á þeirri tækni sem við höfum nú yfir að ráða. Það eru þessi tæki sem hafa verið kölluð nýsigögn. Sumir eru lítt hrifnir af nafninu, en þó ætla ég að menn skilji nú orðið hvað við er átt með því. En einmitt þessi þróun ýtir undir það, að hafin verði á vegum hins opinbera starfsemi í líkingu við það sem hér er gert ráð fyrir, þar sem er námsgagnagerð önnur en bein bókaútgáfa. Eins og ég sagði í upphafi þessara orða, hefur þetta frv. áður legið fyrir Alþ. og mér þótti rétt að endurflytja frv. núna óbreytt frá því sem það hefur legið hér fyrir. Ég endurtek: Ég tel ekki nokkurn vafa á því að málin muni þróast í þá stefnu í megindráttum sem þetta frv. bendir til. Hitt er svo annað mál, hvenær menn telja sig þess umkomna, hvenær Alþingi, fjárveitingavald, ríkisstjórn telja tímabært að ráðast í framkvæmdir í þá stefnu sem frv. gerir ráð fyrir. Það er að sjálfsögðu mál sem Alþ. eitt segir til um. Nú er mikið rætt um nauðsyn þess að treysta stöðu ríkissjóðs, hætta að reka ríkissjóðinn með halla o.s.frv., þá mun ég ekki kippa mér upp við það þó að enn þoki hægt með þetta mál. Ég skal ekki fara nánar út í einstök atriði frv. Allítarlegar athugasemdir fylgja því og það hefur áður verið rætt hér, eins og ég sagði. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni umr. vísað til menntmn.



Virðulegi forseti. Hófsemi hæstv. menntmrh. og trygglyndi hefur lengi með miklum rétti verið við brugðið. En að þessu sinni held ég að ég verði að falla í þá freistni að hvetja hann eindregið til að halda þessum mannkostum í skefjum og sækja fram með örlítið meiri hörku gegn Alþ. og ríkisvaldinu fyrir hönd þeirra stofnana sem undir hann heyra. Þó að fjmrh. beri sig illa, það hafa þeir alltaf gert og er talið eitt af því sem þeir eiga að gera, er ekki allt skorið niður og ýmislegt hefur komist í gegnum kerfið. Ég sé enga ástæðu til þess að menn þurfi að gefa upp vonina um að þetta frv. geti náð afgreiðslu. Ég byrja á því að benda á, að engum dettur í hug að kaupa fiskiskip án þess að kaupa veiðarfæri, og nú á dögum þýðir ekki að reka skólakerfi upp á þau býti að ekki sé séð fyrir miklu meira en skólahúsnæði og kennurum. Kennarar þurfa á margvíslegum kennslutækjum að halda, og reynslan er í öðrum löndum að ýmisleg kennslutæki, sem eru tæknilegs eðlis, grípa ímyndunarafl nemendanna og draga úr námsleiða þeirra, auk þess sem tæki, sem nota myndir eða hljóð, virðast ná til margra nemenda sem erfitt eiga með að einbeita athygli sinni. Ég óttast því miður að skólakerfi okkar íslendinga sé óðum að dragast aftur úr því sem gerist í nágrannalöndum okkar hvað kennslutæki snertir, og ég vil hvetja Alþ. eindregið til þess að íhuga hvort það er verjandi að hafa jafnumfangsmikið og dýrt skólakerfi sem við höfum, en gera svo litlar ráðstafanir til þess að kennarar og nemendur fái þau tæki í hendurnar sem nútímaaðstæður krefjast. Glöggt dæmi er það, að allir skólar keppast við að koma upp skólabókasöfnum og hefði mátt vera fyrr í landi bókaþjóðarinnar. En skólabókasöfn nútímans krefjast fjölbreytni og eru miklu meira en bækur í hillum. Sú þjónusta, sem þessari stofnun er ætlað að veita á því sviði einu, er orðin aðkallandi. Ég vil vekja athygli manna á því, að hér er ekki um að ræða veigamikið frv. um nýja stofnun í raun og veru. Að vísu mun sú endurskipulagning, sem hæstv. ráðh. lýsti, leiða af sér nýtt stofnunarnafn, en það er verið að sameina þrjár stofnanir sem eru þegar til, sem eru Ríkisútgáfa námsbóka og Skólavörubúðin, sem er allmikið fyrirtæki og hefur verið vel rekið og á nokkrar eignir, nokkrar húseignir t.d., og í þriðja lagi Fræðslumyndasafnið, sem er langminnst. Það er verið að sameina þessar stofnanir og tvær mismunandi stjórnir eiga að hverfa, en ein kemur í staðinn. Það er ætlunin að bæta við fjórðu deildinni sem á að framleiða ýmiss konar námsgögn, þ.e.a.s. námsgögn á íslensku í tæki sem töluvert mikið er til af. En ég vil benda mönnum á að þau námsgögn, sem þarna verða framleidd: segulbönd til tungumálanáms, skuggamyndir, glærur og hitt og þetta annað til allra mögulegra námsgreina, verða seld til skólanna, skólarnir greiða fyrir þetta. Eftir nokkra byrjun ætti námsgagnagerð að geta staðið þokkalega undir sér og þarf ekki að verða baggi á ríkissjóði. Ég tel því að hér sé ekki um kostnaðarsaman hlut að ræða. Það, sem þarf að koma nýtt, er stjórn yfir þetta allt saman, einn maður og kannske ein stúlka til að byrja með, sem fá það verkefni að sameina þessar þrjár stofnanir, sem eiga að renna saman í eina. Í sambandi við Ríkisútgáfu námsbóka, þá hefur hún verið að gera breytingar á rekstri sínum sem eru mjög til hagræðingar, en ég vil taka það skýrt fram, að það eru ákvæði í þessu frv. sem munu að ýmsu leyti tryggja einkaútgáfu á námsbókum. Þetta felst í því, að þau einkafyrirtæki, sem hafa gefið út og vilja gefa út námsbækur, geta lagt handrit fram og fengið staðfest að þau séu talin hæf til notkunar á vissu skólasviði. Með því fær útgáfa þeirra verulegt öryggi. Hér er því ekki verið að auka völd eða stöðu Ríkisútgáfu námsbóka, heldur er þarna þvert á móti nokkur stuðningur veittur því, að við hlið hennar verði áfram eins og verið hefur einkaútgáfa á námsbókum. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, leyfa mér að nefna eitt dæmi sem er skylt þessu frv. eða innihaldi þess en sýnir hversu mikið skilningsleysi ríkir á þörfinni fyrir kennsluefni hér á Íslandi. Þetta er dæmi sem ég þekki frá Fræðslumyndasafni ríkisins. Öllum er kunnugt um að sjónvarpið okkar, sem nýlega hefur haldið upp á 10 ára afmæli sitt, hefur framleitt mikið af góðu íslensku efni. Það er ýmist á kvikmyndum eða segulböndum, og skiptir ekki máli, það má færa það á milli eftir vild. Það gerðist fyrst á árinu 1969, þegar sjónvarpið var þriggja ára gamalt, að Fræðslumyndasafnið óskaði eftir að fá kvikmynd um Jón Sigurðsson sem hafði verið gerð af sjónvarpinu, fá eintak af henni keypt. Það var ekki verið að biðja um neitt ókeypis. Eintökin átti síðan að láta ganga um skólana eftir að sjónvarpið væri búið að nota myndina. En þetta var ekki hægt. Á næstu árum ræddi ég oft við sjónvarpið um þetta, hvort ekki væri hægt að já hinar ýmsu íslensku kvikmyndir þess, eftir að þeim hafði verið sjónvarpað, keyptar á eðlilegu markaðsverði til nota í skólunum. Þetta var aldrei hægt. Í jan. 1973 var skrifað annað bréf til Ríkisútvarpsins og fylgdi með því mjög eindregin og hörð ályktun sem stjórn Fræðslumyndasafns ríkisins hafði gert um málið, en í henni eiga sæti m.a. fulltrúar frá kennarasamtökum. Ekkert gerðist. Skýringin er sögð vera sú, að starfsfólk sjónvarpsins kunni að eiga höfundarrétt að myndunum og þess vegna sé ekkert hægt að gera í þessu. Satt mun það vera, að starfsfólkið á vafalaust kröfu til höfundarréttar þegar myndirnar eru notaðar utan útvarpsins. En það er til einföld lausn til að leysa það mál, sem farin hefur verið í Danmörku. Í staðinn fyrir að reyna að reikna út, sem er ógerlegt, hvað hver starfsmaður á að fá mikið, má borga ákveðna upphæð í sameiginlegan sjóð starfsmanna: einföld lausn sem fyrirmynd er til að, en ekkert gerðist. Á árinu 1975 skrifaði Fræðslumyndasafnið útvarpsráði og mun málið eitthvað hafa verið rætt þar, en ekkert hefur gerst. Við höfum sem sagt tugmilljóna fyrirtæki, okkar ágæta sjónvarp, sem framleiðir mikið af góðu íslensku efni. Þetta er alíslenskt fyrirtæki, en samt hefur reynst ókleift að fá kvikmyndir, sem sjónvarpið gerir, til nota í íslenskum skólum. Mér finnst þetta satt að segja vera hneyksli, að ég tali ekki um þá embættisfærslu að bréfum frá 1969, 1973 og 1975 hefur ekki einu sinni verið svarað. Ég nefni þetta sem furðulegt skilningsleysi á því, að það þarf að hlúa að þeim kennslutækjum sem eru í íslensku skólunum, og einmitt þarna, t.d. með kvikmynd um Jón Sigurðsson, sem fjöldinn allur af skólabörnum í dag hefur ekki séð þó hún hafi einu sinni verið endurtekin, og fleiri slíkum myndum. Þetta úrvalsefni til nota í skólunum er af einhverjum dularfullum ástæðum ófáanlegt með öllu. Ég veit ekki hvort hæstv. menntmrh. er kunnugt um þetta efni, en mér þætti vænt um ef hann vildi, hvað sem verður um frv., athuga hvort hann getur ekki hnippt í menn sina og fengið þá a.m.k. til að svara bréfum - eða vinna það, sem er ekkert kraftaverk, að sjá til þess að skólabörnin okkar geti fengið að nota bestu myndir úr sjónvarpinu þegar sjónvarpið hefur sjálft hætt að sýna þær. Ég vil að lokum ítreka að hér er ekki um stórkostlega nýja ríkisstofnun að ræða. Hér er um að ræða hagræðingu, sameiningu þriggja stofnana sem mun gera þær allar sterkari þegar þær vinna saman heldur en þegar hver vinnur fyrir sig. Nýja greinin, námsgagnagerðin eða framleiðslan, á að geta staðið langleiðis undir sér. Hér er því ekki um stórkostlega útfærslu á ríkisrekstri eða ríkiskostnaði að ræða. Hins vegar er Ísland að verða vanþróað land á sviði kennslutækja og það er ekki í samræmi við vilja þjóðarinnar eða Alþingis að láta það gerast.



Herra forseti. Út af því atriði, sem hv. 2. landsk. drap á síðast, varðandi sjónvarpsmyndir til nota í skólum, þá er mér ekki kunnugt um það. Ég mun kynna mér hvernig stendur á um það mál. Það er nógu illt, held ég, fyrir okkur að vera ekki enn búnir að koma á skólasjónvarpi, þó að það bætist ekki ofan á að það fæst ekki heldur að nýta fyrir skólana þær myndir, sem sjónvarpið hefur látið gera og hafa verið notaðar á sínum tíma. Annars vil ég leyfa mér að þakka hv. þm. fyrir stuðning við þetta mál, sem ég tel nauðsynjamál. Ég vona að hann verði einnig liðtækur að styðja okkur í þeirri tekjuöflun sem þarf til þess að koma þessu á leið. Það, sem gerir að verkum, þegar ég tala fyrir máli eins og þessu, að ég tala af nokkurri varúð um kostnaðinn, er hins vegar hversu félagslegu þarfirnar eru óskaplega miklar á sviði menntamálanna og auðvitað fleiri mála í öllum áttum. Til byggingar grunnskóla er í fjárlögum þessa árs eitthvað um 1 milljarður kr., og í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir verðlagshækkun á þessum lið nokkurn veginn, en á s.l. ári hækkaði hann nánast ekki neitt. Þetta er, þegar á heildina er litið, þó nokkur fúlga. En fyrir mönnum, sem þekkja ástandið víðs vegar um landið þar sem byggð hefur vaxið nokkuð ört, þar sem menn búa enn þá við skólahús frá aldamótum, þar sem menn jafnvel hafa engin skólahús, eins og enn er til þó að það sé mjög óvíða, minnast allra þeirra staða sem enga aðstöðu hafa til íþróttaiðkunar, allra þeirra staða þar sem ekki er aðstaða til að sinna t.d. þeim þætti grunnskólanámsins sem útheimtir aðstöðu til að geta sinnt verknáminu og þannig áfram og áfram, þá leynir sér ekki að það er naumt skammtað að ætla milljarð með dýrtíðaruppbót í þessar framkvæmdir um allt land. En það er víðar í skólabyggingamálum sem illa er ástatt. Kennaraháskólinn starfar í húsnæði sem er rúmur þriðjungur af því sem ámóta stórum skóla og þar er nú rekinn var upphaflega ætlað. Þar er, eins og ég hef einhvern tíma rifjað upp hér á hv. Alþ., kennt á hanabjálkaloftum þar sem menn sitja þétt undir súð og er nánast ekki andrúmsloft nema skaparinn gefi veður þannig að það sé bægt að opna út í himingeiminn. Kennaramenntunin býr við slíka aðstöðu. Íþróttakennaraskólinn á Laugarvatni deilir íþróttahúsi með öllum hinum skólunum á staðnum, - íþróttahúsi sem byggt var fyrir löngu og er orðið allt of litið og ófullnægjandi og er nýtt þannig að það er byrjað snemma á morgnana og veríð að fram undir miðnætti. Og það er höfuðstöð kennaramenntunarinnar í þessari grein. Án þess að ég ætli að fara að rekja þessa sögu lengra, þá dettur mér í hug eitt mál enn í sambandi við byggingarmál skóla, hví bað er ákaflega mikið þrýst á um það, og það er aðstaðan fyrir þroskaheftu börnin. Til þeirrar kennslu var tekið í notkun glæsilegt hús í Öskjuhlíð, en það er ekki nema hluti af því sem þar átti að byggja og þar er búið við gífurleg þrengsli, þó að hægt hafi verið að gera þar margt betur en áður var við enn verri skilyrði. Og í stórum heimilum fyrir vangefna, sem áhugamannafélög hafa komið upp, er nánast engin kennsluaðstaða. Ef maður lítur svona yfir menntamálasviðið, rannsóknir t.d. í þágu atvinnuveganna, þá var eitt dagblaðið, sem hefur mjög boðað aðhald í ríkisrekstri og varað við þenslu og var með harðan leiðara í sama blaði um það. Það var aftur með heilsíðugrein um að það þyrfti að tífalda framlögin til rannsóknastarfsemi til þess að við stæðum jafnfætts óðrum, og það má e.t.v. rétt vera út af fyrir sig. Það er ákaflega mikið kvartað undan því að seint gangi að endurskoða námskrá fyrir iðnfræðslustigið. Það verk er talið mjög nauðsynlegt til að samræma þar kennslu við nýja hætti og nýjar hugmyndir, og þar er naumt skorið til eða við eigum í erfiðleikum a.m.k. með að framkvæma þá sérkennslu sem hægt er að koma fyrir í því húsnæði sem nú er til. Þannig er þetta nánast í öllum áttum. Og þó að ég nefni þetta aðeins á menntamálasviðinu, þá er það sama einsýnt í heilbrigðismálum og samgöngumálum o.s.frv. Nú boða allir menn hátt og í hljóði í velflestum blöðum þjóðarinnar, nálega öll félagasamtök, þó að þau segi hvert um sig: við erum verst settu þegnarnir í þjóðfélaginu, - þá boða nánast allir í kór að það eigi að draga úr samneyslu. Ég er ekki hrifinn af þeim boðskap. Ég veit að við þurfum að gæta aðhalds og við megum ekki eyða meiru en við öflum. En ég held að það sé hættulegast fyrir þetta þjóðfélag, eins og það er byggt upp, ef sú stefna verður ofan á einhliða að draga úr samneyslunni, draga úr því að fylla upp hinar félagslegu þarfir, en setja þeim mun meira þá til einkanota. Það er með þetta í huga sem ég tala varlega þegar ég er að fara fram á hækkanir eða fjármuni til þess að framkvæma vissa hluti, í þessu tilfelli námsgagnagerðina. Það er með allt þetta í huga sem ég tala svona gætilega um þessa hluti. Ég veit að seinast kemur að því í hvert eitt sinn að við verðum að velja og hafna, getum ekki tekið ótakmarkað, heldur verðum að skipta því sem til skipta verður. En ég endurtek það sem ég sagði áðan: Ég þakka hv. 2. landsk. þm. fyrir stuðning við þetta mál.



Virðulegi forseti. Þetta er eitt af þeim frv. sem við höfum áður séð lögð fram hér í deildinni. Þetta er að verða gamall kunningi, a.m.k. er ég svolítið farinn að kannast við þetta frv. vegna þess að því hefur tvívegis verið vísað til n. þar sem ég á sæti og er raunar formaður fyrir. Við í menntmn. höfum skoðað þetta frv. nokkuð og kynnt okkur það, og ég hygg að flestir séu sammála nm að hér sé mjög nýtilegt frv. á ferðinni og að ýmsu leyti sé mjög nauðsynlegt að það skipulag komist á sem þarna er gert ráð fyrir. En eigi að siður hefur verið viss tregða innan n. um að mæla með samþykkt þessa frv. á þessu stigi, og ástæðan hefur hjá ákaflega mörgum verið sú, að mönnum hefur fundist að það skorti nægilega greinargóða áætlun um þann kostnað sem fylgir þessu nýja fyrirkomulagi. Við höfum farið fram á það bæði munnlega og skriflega við menntmrn. á undanförnum árum að fá í hendur sundurliðaða og örugga áætlun um kostnað við þá breytingu sem hér er gert ráð fyrir, því að ég held að það geti engum dulist, að jafnvel þó að það sé svo á pappírnum að þarna sé verið að sameina þrjár stofnanir sem fyrir eru og raunar bæta aðeins við nýjum þætti í starfseminni, sem er námsgagnagerðin, þá hlýtur fleira að liggja þarna á bak við og líklegt að þessi stofnun verði býsna viðamikil og nokkuð kostnaðarsöm, og kannske er ekkert við því að segja. En hitt er alveg nauðsynlegt, að þegar ríkisstj. leggur fram frv., sem hafa í för með sér svona viðamiklar breytingar á ástandi sem er, og þegar lagt er til að koma á fót nýjum stofnunum, þá er náttúrlega alveg nauðsynlegt að ríkisstj. leggi jafnframt fram sundurliðaðar og nokkuð öruggar áætlanir um kostnað og hvernig fyrirhugað er að framkvæma þau lög sem kynnu að verða samþ. Nú kom það fram í ræðu hæstv. ráðh. áðan, að hann mun láta gera áætlun um þann kostnað sem þessi fyrirhugaða breyting kann að hafa í för með sér, og fagna ég því mjög ef slík áætlun kemur. Ef menntmn. fær þessa áætlun til skoðunar, þá hygg ég að við stöndum betur að vígi í menntmn., eftir reynslu minni að dæma, að taka afstöðu til þessa máls á þessum vetri. En ég vil endurtaka það, að ég tel að það sé ákaflega margt nýtilegt í þessu frv. og það horfi til bóta og væri vissulega mjög æskilegt að koma öllum námsgagnastofnunum undir einn hatt. Ég held að það væri mjög gagnlegt, og að því leyti til er auðvitað æskilegt að þetta frv. geti orðið að lögum. Hitt er annað mál, að hér er um viðamikið mál að ræða og sjálfsagt og rétt að skoða það gaumgæfilega og hraða ekki afgreiðslu þess meira en svo, að þingið sé sæmilega ánægt með afgreiðsluna. Það er alls ekki óalgengt að ýmis frv., sem fjalla um viðamikil efni, séu til athugunar í þinginu kannske vetur eftir vetur, og ég held, þegar upp er staðið, að þá séu menn sæmilega ánægðir með það að svo hefur farið. Það hefur orðið til þess að menn hafa kynnst frv. hefur og orðið þess vegna í rauninni sáttari við afgreiðsluna heldur en ella hefði orðið.



Virðulegi forseti. Á þskj. 46 hef ég leyft mér að flytja frv. til l. nm breyt. á umferðarlögum, nr. 40 frá 23. apríl 1968. Frv. er stutt og hljóðar þannig með leyfi hæstv. forseta: „1. gr.: 1. mgr. 50. gr. laganna orðist þannig: Í þéttbýli má eigi aka hraðar en 50 km á klukkustund. 2. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Tíðni umferðarslysa af völdum bifreiða er áreiðanlega meiri hér á landi en víðast annars staðar miðað við fólksfjölda og tölu ökutækja. Valda því margar ástæður og að mínu viti sú fyrst og fremst, að nægileg tillitsemi þeirra, er bifreiðum stjórna, er ekki sýnd í umferðinni né heldur hlýðni við gildandi umferðarreglur. Umferðarreglur, sem þannig eru úr garði gerðar að þær eru brotnar sífellt af stórum hópi bifreiðarstjóra, eru til þess fallnar að skapa virðingarleysi fyrir umferðarlögum. Reglan um hámarkshraða 45 km í þéttbýli telst að mínu viti til slíkra reglna og því hef ég freistað þess með flutningi þessa frv. að fá þessu breytt. Það hefur verið umdeilt í mörgum löndum hvort yfirleitt sé ástæða til þess að hafa lögbundin ákvæði um hámarkshraða bifreiða og hefur þar sitt sýnst hverjum. Sums staðar hafa þau almennu lagaákvæði ein verið í gildi að akstri bifreiða beri að haga af varkárni og miða hann við allar aðstæður. Í öðrum löndum hafa verið lögtekin ákvæði um hámarkshraða bifreiða á vegum og telst Ísland í þeim flokkinum. Eftir því sem ég hef fengið upplýsingar um, þá virðist sú þróun vera í gangi að þeim löndum fer fjölgandi þar sem sérstök ákvæði um hámarkshraða eru lögtekin, og tel ég því ástæðulaust að við förum að breyta frá þeirri reglu sem hér hefur gilt, að hafa þetta lögbundið. í umferðarlögum, nr. 23 frá 1941, var hámarkshraði ákveðinn 60 km á klst. á vegum utan þéttbýlis, en 30 km á vegum í þéttbýli. Það var á árinu 1958 sem breyting var gerð á þessum ákvæðum laganna með setningu laga nr. 26 frá 2. maí það ár, en hámarkshraðinn var þá færður upp í 70 km á klst. utan þéttbýlis og í 45 km í þéttbýll. Eru þau lagaákvæði óbreytt í gildandi umferðarlögum, nr. 40 frá 23. apríl 1968. Ég skal með örfáum orðum, hæstv. forseti, færa þau rök fyrir því, að ég tel nú tímabært að hækka nokkuð ákvæði laga um hámarkshraða í þéttbýli. Eins og hv. alþm. allir vita, þá hafa miklar umbætur verði unnar í vegagerð, í þéttbýli fyrst og fremst. Þar sem áður lágu víða moldarvegir, holóttir moldarvegir, er nú að finna breiða og slétta steypta vegi eða vegi með öðru varanlegu slitlagi á. Þessi breyting leiðir það m.a. af sér að umferðin hefur þrátt fyrir óbreytt lagaákvæði orðið nokkru harðari. Þetta er fyrsta ástæðan til þess að ég tel að breyta beri þessu lagaákvæði. Í öðru lagi vil ég benda á það, að nú hin síðari árin hefur öryggisbúnaður bifreiða orðið nokkru fullkomnari en áður var, þannig að bifreiðar geta nú stöðvast á styttri vegalengd en áður var. Auk þess er mér tjáð af kunnáttumönnum um bifreiðar að hin tíða gíraskipting, sem nauðsynleg er, ekki síst á hinum minni bifreiðum sem í notkun eru í landinu, þegar ekki er ekið hraðar en 45 km, valdi nokkrum erfiðleikum á bifreiðinni og geti valdið óeðlilegu sliti. Í þriðja lagi vil ég benda á það, að nú hefur það færst mjög í vöxt í löndum hins vestræna heims, að samræmdar hafa verið umferðarlegur og þá ekki síst um hámarkshraða bifreiða. Það er nú orðið æ algengara að menn ferðist í eigin bifreiðum um mörg lönd, og reynslan hefur sýnt að það hefur valdið vandræðum ef umferðarreglur eru mjög frábrugðnar frá einu landinu til annars. Við íslendingar höfum kynnst því hin síðari árin í vaxandi mæli að landsmenn hafa gjarnan tekið með sér bifreiðar sínar þegar þeir hafa farið í sumarfrí, t.d. til Vestur-Evrópu, og ekið á þeim um þessi lönd. Mér er ekki kunnugt um annað land í Vestur-Evrópu en Ísland sem hefur það í lögum að hámarkshraði í þéttbýli megi ekki vera hærri en 95 km. Ég veit fyrir víst að t.d. í Svíþjóð og í Noregi og í Englandi og í Vestur-Þýskalandi er að finna ákvæði um hámarkshraða ekki undir 50 km í þéttbýli. Ég tel því að það sé eðlilegt að breyta reglum hér um þetta atriði til samræmis við það sem gildir í þessum löndum. Síðast, en ekki síst tel ég að meginrökstuðningur fyrir þessari breytingu felist í þeirri staðreynd, að meiri hluti ökumanna í landinu mun á mörgum bestu vegum í þéttbýlinu aka nokkru hraðar en lögleyfður hámarkshraði er, og það er alkunn staðreynd að sá ökumaður, sem á breiðri og sléttri götu ekur á löglegum hraða, er í reyndinni hindrun þeim sem á eftir aka og þetta stofnar til óeðlilega mikils framúraksturs. En eins og reynslan hefur sýnt og auðvelt er að kynna sér af lestri skýrslna um umferðarslys, þá er einmitt framúraksturinn ein meginástæðan fyrir umferðarslysum hér á landi. Mér hefur líka verið tjáð að aðeins um 10% af þeim umferðarslysum, sem hafa orðið hin síðari árin hér í þéttbýli, megi rekja til of hraðs aksturs. Ég er ekki í nokkrum vafa um það og hef fyrir mér umsagnir margra greinargóðra manna, bæði ökukennara og annarra, sem vel þekkja til þessara mála, að þeir telja, að nokkru hærra hámark um aksturshraða bifreiða en nú er í lögum mundi leiða til jafnari ökuhraða og skipulegri og öruggari umferðar á götum í þéttbýli. Ég tel mig muna það rétt, að ég sá það í dagblaðinu Vísi, að ég held, fyrir nokkrum dögum, að frá því var skýrt að umferðarnefnd Reykjavíkur hefði samþ. að gera till. til borgarstjórnar um að hún gerði sitt til þess að ákvæðum í 50. gr. umferðarlaga yrði breytt í þá áttína sem frv. mitt gerir ráð fyrir, þ.e.a.s. að lögleyfður hámarkshraði verði aukinn úr 45 km í 50 km. Ég tel þetta verulegan stuðning við frv. og vænti þess, að það ásamt efni sjálfs frv. verði til þess að á Alþ. geti tekist góð samstaða um samþykkt þess. Ég vil svo að endingu aðeins taka það fram, að mér er fyllilega ljóst að sumar götur í þéttbýli eru slíkrar gerðar að bær leyfa ekki 50 km hámarkshraða. En til þess að koma í veg fyrir að einhver standi gegn því að styðja frv. vegna þess arna, þá vil ég benda á það almenna ákvæði í upphafi 49. gr. umferðarlaga, sem gengur út frá því sem almennri reglu að akstri bifreiða skuli hagað miðað við aðstæður og alls öryggis skuli gætt, það ákvæði heldur gildi sínu þrátt fyrir samþykkt þessa frv. Auk þess er í 4. mgr. 50. gr. laganna að finna heimild til dómsmrh. þar sem hann getur ákveðið lægri hámarkshraða á vissum götum í þéttbýli en hin almenna heimild gerir ráð fyrir ef efni og aðstæður liggja til þess. Þannig tel ég að þessa atriðís sé fyllilega gætt með ákvæðum í gildandi lögum. Ég vil svo, virðulegi forseti, leggja til, að að þessari umr. lokinni verði frv. vísað - að ég held frekar til allshn. heldur en samgn., en ég legg það í vald hæstv. forseta hvorrar n. hann gerir till. um að frv. gangi til.