Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands 17. júní 1944, en þetta er 2. mál þessa þings, 105. löggjafarþings. Flutningsmenn eru ásamt með mér hv. alþm. Sighvatur Björgvinsson, Árni Gunnarsson, Jóhanna Sigurðardóttir, Magnús H. Magnússon og Karvel Pálmason. Þetta frv. til breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins gerir aðeins ráð fyrir einni breytingu. Hún er sú, að 28. gr. stjórnarskrárinnar falli niður, en í stuttu máli fjallar 28. gr. stjórnarskrárinnar um heimild til útgáfu brbl. Eins og þinginu og þjóðinni allri er kunnugt hafa að undanförnu orðið allmiklar umræður um stjórnarskrána. Frá árinu 1978 hefur setið nefnd á vegum Alþingis með tveimur fulltrúum úr hverjum þingflokki, eða tveimur fulltrúum þingflokkanna öllu heldur, sem hefur verið að yfirfara stjórnarskrána. Það verk er víst langt komið og þingflokkarnir mega eiga von á því innan skamms að nefndin skili tillögum sínum til þeirra. Þetta frv. er flutt í fullri vitneskju um það að innan tíðar muni Alþingi þurfa að leggja mikla vinnu í drög að nýrri stjórnarskrá. Engu að síður er það mat flm. að frv. af þessu tagi eigi að koma fram á Alþingi nú. Um málefnið sjálft er það að segja að ákvæði í stjórnarskrá um útgáfu brbl. hafa staðið þar allar götur frá því að stjórnarskrá var sett á árinu 1874. Það er auðvitað ljóst að sú stjórnarskrá, sem þá var sett, var einhliða ákvörðun dansks konungs. Það verður að vekja á því athygli að það löggjafarvald, sem Alþingi fékk á árinu 1874, var takmarkað. Það var takmarkað með tvennum hætti. Í fyrsta lagi var frá og með sama tíma kveðið á um deildaskiptingu Alþingis. Í Ed. sátu 12 þm. eða þriðjungur þm. og sex af þeim voru skipaðir af konungi. Takmörkun löggjafarvaldsins fólst í því að sex konungskjörnir fulltrúar, helmingur annarrar þingdeildarinnar, gátu stöðvað mál. Að hinu leytinu til fólst hið takmarkaða löggjafarvald í því að konungur gat synjað staðfestingar á samþykktum lögum.  
             Að hinu leytinu fólst hið takmarkaða löggjafarvald í því að konungur gat synjað að undirrita lög, og því valdi var ótæpilega beitt fyrstu áratugina. Ég held að ég fari rétt með það að á landshöfðingjatímanum svokallaða hafi því valdi verið beitt 70–80 sinnum. Þetta er aðeins sagt til undirstrikunar því að þegar stjórnarskráin var sett 1874 var ekki um leið verið að setja á fót löggjafarvald í landinu. Það var svo takmarkað að það var beinlínis hæpið að tala um löggjafarvald og er svo alveg til 1904. Engu að síður var þetta ákvæði inni í stjórnarskránni og þegar það skoðast sögulega verða menn auðvitað að taka margt með í reikninginn. Í fyrsta lagi það að Alþingi sat ekki nema annað hvert ár og aðeins einn til tvo mánuði á sumri. Í öðru lagi að samgöngur á þessum tíma voru litlar og ónógar í alla staði. Það var afar tímafrekt að kalla Alþingi saman ef með þurfti. Í þriðja lagi skipti kannske höfuðmáli að þegar Íslandi er sett stjórnarskrá, einhliða ákvörðun erlends valds, á árinu 1874 þá sátu í Danmörku ríkisstjórnir sem voru í þingræðislegum skilningi minnihlutastjórnir en sátu engu að síður. Þær sátu í krafti byssunnar og hins líkamlega afls sem þær höfðu á bak við sig í formi hers og lögreglu. Í kosningum í Danmörku á þessum tíma gerðist það aftur og aftur að þáv. stjórnarandstaða sigraði í kosningum, en það breytti engu, þing var rofið og bráðabirgðalagavaldi var ótæpilega beitt. Þetta er þekkt í íslenskri sögu undir nafninu „Estruptímabilið“ og þarf út af fyrir sig ekki að hafa um það fleiri orð. Þingræði komst svo á í Danmörku, í þeim skilningi sem við þekkjum, árið 1901 og þremur árum síðar komst það á hér. Þessar sögulegu staðreyndir þurfa menn að hafa í huga þegar hugað er að því feikilega valdi sem framkvæmdavaldinu er fengið í hendur með því að heimila því að gefa út brbl. Að stofni til höfum við sömu stjórnarskrá og við höfðum 1874. Í raun og veru má segja að stjórnarskránni hefur aðeins verið breytt að því er tekur til hins ytra borðs 1918 og 1944 og svo að hinu leytinu til í sambandi við kosningar og kjördæmaskipan. Að öðru leyti hefur stjórnarskránni ekki verið breytt. Að öðru leyti er hún óbreytt að stofni til frá 1874, frá því að hún var einhliða sett af hálfu dansks valds með þeim takmörkuðu réttindum sem hún fól í sér fyrir íslenska þjóð. Við þekkjum mörg dæmi um hversu úrelt þetta plagg er orðið. Það dugar að nefna mannréttindamál, að ekki sé minnst á það sem mestum deilum veldur nú sennilega, þ.e. kosningarréttarmál og kjördæmaskipan. Að minni hyggju er þetta eitt af þeim ákvæðum, sem eru orðin gjörsamlega úrelt, og færir framkvæmdavaldi fullkomlega ástæðulaus völd - og í raun og veru má bæta við, ástæðulausar freistingar. Hér væri hægt að rekja mörg dæmi um það hvernig bráðabirgðalagavaldinu hefur verið misbeitt í gegnum tíðina. En það er efalítið óþarfi, hv. alþm. þekkja um það svo mörg dæmi.  Það sem menn mundu hafa á móti því að þetta ákvæði væri numið úr stjórnarskrá væri það að upp geti komið neyðarástand af einhverju tagi. Ef við rekjum söguna 25–30 ár aftur á bak þá segir hún okkur auðvitað það að ákvæðinu um brbl. hefur ekki verið beitt í einu einasta tilfelli af neyðarástandsástæðum heldur hefur brbl. verið beitt allt öðruvísi. En hitt er rétt, að fræðilega talað getur auðvitað komið upp neyðarástand. Það er óþarfi að lýsa því með hverjum hætti slíkt gæti borið að. En svarið við því er að komi upp slíkt ástand þá gilda einnig almenn ákvæði neyðarréttar. Við getum sagt að slíku ákvæði hafi einu sinni verið beitt í íslenskri sögu, að minni hyggju að vísu mjög óskynsamlega, en það var gert. Það var 1941 þegar ákveðið var að fresta kosningum um eitt ár, sem var auðvitað afdráttarlaust stjórnarskrárbrot hvernig sem á er litið. En styrjöldinni var borið við og gripið til ákvæðis neyðarréttar. Ef til á að taka það, sem vonandi aldrei hendir, en setjum svo að upp kæmi heimsstyrjöld eða ófriðarástand í Norður-Atlantshafi, þá gilda auðvitað almenn ákvæði neyðarréttar. Það er hins vegar miklu alvarlegra mál heldur en t.d. kaupskerðing um 11 % að ekki sé minnst á ómerkilegri tilefni - þegar til þessa réttar er gripið. Annað atriði er svo hitt, að menn segja að ríkisstjórnir verði að hafa vald þegar þing situr ekki. Er þetta svo'? Er víst að þetta sé nauðsynlegt? Þegar þetta ákvæði var sett sat Alþingi nokkrar vikur á sumrin annað hvert ár. Þingmenn í þann tíð og alllanga stund þar eftir höfðu laun einungis fyrir þann tíma sem þing sat. Nú hafa þm. laun í 12 mánuði og þeir eru meira og minna á ferðalögum milli kjördæmis síns og höfuðborgarinnar. Því má þess utan bæta við að vitaskuld snertir þetta mjög starfstíma Alþingis. Starfstími Alþingis er ennþá sniðinn eftir landbúnaðarþjóðfélaginu sem auðvitað vegur ekki lengur jafnþungt og það gerði áður. Það má segja að þingtími að vori og hausti sé ennþá miðaður við rúning á vori og seinni göngur að hausti. Af hverju kemur Alþingi ekki saman fyrr en 10. okt.? Það er vandséð nokkur ástæða fyrir því. Mundu ekki störf hér verða vitrænni og spennulausari ef þingið starfaði lengur og jafnar? Hvers vegna skyldi þingið aðeins starfa í raun í 6–7 mánuði á ári hverju þó svo að það hafi verið ákveðið um síðustu aldamót`? Því hefur verið borið við að gjörðin að kalla Alþingi saman er brýna nauðsyn ber til, eins og segir í stjórnarskránni, kosti fjárútlát. Ég dreg mjög í efa að þetta sé rétt, af þeirri einföldu ástæðu að þm. sitja á launum alla 12 mánuði ársins og eru auk þess mikið í förum. Svo ef brýna nauðsyn ber til, eins og nefnt er í stjórnarskránni að þurfi að vera til staðar til þess að gefa út brbl., þá á auðvitað að kalla Alþingi saman og þar með er tryggt að rétt sé að staðið. Þetta tengist auðvitað miklu fleiri málum og mig langar til að skjóta því inn, vegna þess að spurt kann að vera af hverju menn séu að flyt ja svona frv. hér í hv. deild þegar vitað er að stjórnarskrárnefnd hefur setið að störfum - og að minni hyggju unnið feikigott verk - og tillögur hennar munu koma innan tíðar, fyrst til þingflokkanna væntanlega og síðan fluttar hér inn í þingið, að formaður eins af þingflokkunum, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, sem situr raunar í Ed., sagði í sjónvarpsþætti fyrir ekki mörgum dögum að Alþingi gæti afgreitt stjórnarskrána eða tillögur um stjórnarskrárbreytingar á nokkrum dögum, eins og komist var að orði. Þetta er að minni hyggju fullkomlega fjarstæðukennt, í fyrsta lagi vegna þess að stjórnarskrárbreytingar eru óvart meira heldur en kjördæmabreytingar, eins og sú till. ber með sér sem hér er verið að mæla fyrir. Ef heil brú er í þessari fullyrðingu hv. þm. mundi þetta þýða það að þeir atvinnumenn, sem sæti eiga í þessu húsi, væru að hraða sér til þess að afgreiða kjördæmamálið og kjördæmamálið eitt. En að minni hyggju eru stjórnarskrárbreytingar óvart töluvert miklu meiri og viðameiri heldur en sá málaflokkur einn. Í öðru lagi geri ég ráð fyrir því að hin ýmsu samtök borgaranna eigi eftir að segja sitt og gera sínar athugasemdir og hegða sér eins og lifandi lýðræði gerir ráð fyrir. Stjórnarskrárbreytingu verður auðvitað ekki valdbeitt hér í gegn á nokkrum dögum. Tökum bara atriði eins og þetta: Á að fella úr stjórnarskránni ákvæði um brbl. eða á að halda því inni? Það er meira en nokkurra daga verk að fjalla um það. Herra forseti. Aðalatriði þessa máls er það að að okkar hyggju flm. hefur ákvæði til útgáfu brbl. mjög verið misbeitt á undanförnum árum. Þó að stjórnarskráin geri ráð fyrir að brbl. séu því aðeins gefin út að brýna nauðsyn beri til hafa verið gefin út brbl. um efnisatriði sem ekki er nokkur leið að flokka á þann veg að þau réttlæti útgáfu brbl. M.ö.o., þetta orðalag hafi verið misnotað og út úr því snúið með ýmsum hætti. Þar við bætast þeir nýju atburðir, sem urðu síðla í ágúst s.l. þegar gefin voru út brbl. Það hvarflar ekki að mér að draga í efa rétt löglega kjörinna stjórnvalda til þess að gefa út slík brbl. Þau eru í sínum fulla rétti. Ég vil bæta því við að þó að forsrh. einn væri þeirrar skoðunar að gefa út brbl. og gerði það - og vitað væri að allir hinir 59 þm. væru á móti honum - þá hefði hann samkvæmt stjórnarskránni rétt til þess að gera það. M.ö.o., það er ekkert í stjórnarskránni sem uppáleggur þeim sem brbl. gefur út, eins og stjórnarskráin nú er úr garði gerð, að kanna hvort meiri hluti sé til staðar. Engu að siður verður maður að ætla að svo alvarlegur hlutur sem útgáfa brbl. leggi útgefandanum þær mórölsku skyldur á herðar að ganga úr skugga um það hvernig atkvgr. muni fara. Nú vitum við að síðan í lok ágúst hafa launþegar í landinu verið í óvissu um það hvort þeir fái 10 eða 11 % meira eða minna í laun 1. des. Það er vegna þess að brbl. voru gefin út, sem eftir því sem við best vitum í dag það er reyndar sagt með öllum fyrirvara, einnig þeim að menn geta haft fullkomna ástæðu til að skipta um skoðun í ljósi nýrra upplýsinga og ég held að menn þurfi að sýna hina fyllstu sanngirni í þeim efnum - en eftir því sem menn vita í dag eru þessi brbl. fallin. Nú vitum við ekki hvaða þinglegum aðferðum verði beitt bæði við framlagningu og umfjöllun eða hvenær málið kemur til atkv., en þetta með öðru sýnir hvað þetta réttarákvæði til handa framkvæmdavaldinu í stjórnarskrá landsins er beinlínis orðið hættulegt. Því að ef farið væri að þeirri tillögu sem hér er verið að leggja fram og þetta ákvæði væri fellt úr stjórnarskránni - eftir sem áður giltu auðvitað við hinar ýtrustu aðstæður almenn ákvæði neyðarréttar - þá hefði þessi mál borið öðru vísi að í sumar. Ef brýna nauðsyn hefði borið til að gefa út svofelld brbl. í endaðan ágúst þá hefði auðvitað átt að kalla þing saman. Það hefði varla kostað krónu aukalega. Þá hefði átt að fjalla um ástandið með þeim hætti, ef menn sáu svo miklar ástæður til, sem ég skal ekki draga í efa, fræðilega talað a.m.k., að hafi verið til staðar. Þá hefði þjóðin ekki velkst í óvissu um það hvort útgefin lög styddust við þingræðislegan meiri hluta eða ekki. Ég held að taka mætti nánast hver einustu brbl., sem út hafa verið gefin, ég vil nú ekki segja meira en síðustu 10 árin, og það sama gildir um þau. Menn segja: Er ekki óskynsamlegt, stjórnunarlega séð og talað, að svipta framkvæmdavaldið þessu valdi? Svar mitt við því er: Ef það þarf að gefa út lög þá á löggjafinn að gera það. Hann einn er til þess fær og til þess bær. Framkvæmdavaldið er til þess - það er skýrt tekið fram í upphafsgreinum stjórnarskrárinnar - að framkvæma þau lög sem löggjafarvaldið hefur séð ástæðu til að setja eða setja ekki. Þessi skil eiga að vera skörp, það er hugsunin í stjórnarskránni, en með misbeitingu þessa ákvæðis, sem hér er lagt til að fellt verði niður, hefur þróunin orðið sú að framkvæmdavaldið fer með löggjafarvald annan helminginn af árinu. Af samgöngulegum ástæðum er ekki þörf á þessu lengur, af öllum hinum ytri ástæðum er engin þörf á þessu lengur, en við höfum horft upp á stórkostlega misbeitingu. Og það er ekkert nýtt, ég minni á það. Það skal viðurkennt að ein af þeim ríkisstjórnum sem ótæpilegast misbeittu þessu valdi, var viðreisnarstjórnin. Ég held ég muni það rétt að í hvert skipti sem hún gaf út brbl., eða því sem næst, kom fram í sjónvarpinu helsti lagalegur talsmaður þáv. stjórnarandstöðu, núv. hæstv. utanrrh. Hann vísaði svo í stjórnarskrá og orðin „brýna nauðsyn ber til“, eins og menn gera venjulega, og honum var auðvitað bara sent langt nef og brbl. gefin út. Svo tala svona menn í nafni laganna eftir því sem við á hverju sinni. Þetta þekkjum við mætavel. Menn túlka lögin sér í hag. Það er gangur þessara mála. Sannleikurinn er sá,held ég, að stjórnmálaflokkarnir hafa allir gerst svo sekir um prinsippleysi í þessum efnum að þeir eru nánast allir ófærir um að meta það hvenær brýna nauðsyn ber til. Um það þekkjum við mörg og því miður stundum heldur óskemmtileg dæmi. Herra forseti. Þetta mál hefur verið rakið í alllöngu máli. Þetta er í sjálfu sér mjög einfalt frv. Það gerir aðeins ráð fyrir því að 28. gr. stjórnarskrárinnar, eins og hún stendur í dag, verði felld niður. Ég mun gera till. um það, herra forseti, að málinu verði vísað til allshn. Ég vil ekki gera frekari till. um það á þessu stigi hvert verði framhald málsins. Þá á ég við það að mér er ekki alveg ljóst með hverjum hætti stjórnarskrármálum mun fram vinda á næstu vikum eða mánuðum og framhald máls af þessu tagi er auðvitað undir því komið. En mér er engin launung á hinu, að fyrir flm. vaka annars vegar þær almennu prinsippstæður að þetta ákvæði er orðið úrelt og því er beitt iðulega fautalega, beitt af fautaskap. Um það þekkjum við mörg dæmi að alþm., bæði stjórnarmegin og stjórnarandstöðumegin, hafa iðulega staðið frammi fyrir gerðum hlut í þessum efnum og það er út af fyrir sig nógu skelfileg niðurstaða. Hin ástæðan fyrir því að þetta frv. er flutt á þessum tíma er sú, að það er auðvitað þingræðinu hættulegt að gefin skuli hafa verið nú nýverið út brbl. sem enginn hefur hugmynd um hvort muni verða felld eða felld ekki. Þetta er veikleiki í kerfinu. Ég undirstrika það, sem ég hef sagt áður, að ekki eitt augnablik dreg ég í efa rétt stjórnvalda til þess að gera það sem þau hafa gert. Samkv. bókstafnum eru þau í rétti. En ég dreg í efa skynsemi þess andspænis hinu íslenska þjóðfélagi að láta fólk vera að velkjast í vafa með það út allan nóvembermánuð hvort það fær 10% meira eða minna í laun. Því að það er það sem þessi lagasetning frá því í ágúst hefur í för með sér. Kannske fær fólk ekki að vita það fyrr en aðfaranótt 30. nóvember hvort 8000 kr. maðurinn, sem eru ekki há laun, fær 1000 kr. meira aða minna daginn eftir. Þetta er vegna þess að brbl. hafa verið gefin út upp á von og óvon þeirra sem þau gáfu út, og það er út af fyrir sig alvarlegur hlutur því að það er fleira hagur en þjóðarhagur. Hagur heimilanna er líka nokkuð sem máli skiptir. Ég vil líta svo til að óvissuna um þessi ágústlög megi ekki rekja til gerðarinnar sjálfrar - ég segi enn og aftur að lögmæti hennar verður ekki dregið í efa - en hana má rekja til þess að ríkisstj., sem er efnislega í raun og veru ekki lengur til, þ.e. hefur ekki starfhæfan meiri hluta eins og kallað er, beitir fyrir sig þessum ákvæðum. Við skulum hugsa málið aðeins lengur. Allt Alþingi veit að það er fræðilegur möguleiki á því að ríkisstj. láti þessi brbl. ekki koma til atkv. og þau taki gildi 1. des. án þess að úr því hafi fengist skorið. Síðan er fræðilegur möguleiki á því að Alþingi fari í jólafrí um það bil 20. des. eins og venja er. Þá er enn fræðilegur möguleiki á því að gefin verði út ný brbl. og landinu verði stjórnað með brbl. sem ekki eiga við þingmeirihluta að styðjast. Ég er að vísu nærri fullviss um að meðal þeirra hv. alþm. sem enn teljast til meiri hl. muni finnast nógu margir sem geti ekki hugsað sér þessa skipun mála. En það er þá aðeins vegna þess að þeir alþm. taka sjálfir sjálfstæða móralska ákvörðun. Samkv. bókstafnum eins og hann stendur væri ekki hægt að draga í efa rétt þeirra til þess að stjórna í raun með brbl. og engum þingmeirihluta. Og fræðilega væri hægt að gera það frá ágúst 1982 til 2. des. 1983 vegna þess að pappírinn úrelti, m.a. sú 28. gr. sem nú er verið að leggja til að felld verði úr gildi, stendur frá 1874, frá því að hér voru allar þær ólíku aðstæður sem raktar voru í upphafi þessa máls. Herra forseti. Reynsla síðustu vikna segir okkur það sem reynsla síðustu ára og áratuga hefði átt að segja okkur. Þetta er úrelt ákvæði. Þetta er ákvæði sem færir í fyrsta lagi of mikið vald til ríkisstjórna, færir vald til ríkisstjórna sem hugsanlega hafa ekki 31:29, heldur sem gætu haft 10:50. Það var það sem gerðist í Danmörku fyrir aldamót og hér heima og þessu ákvæði hefur ekkert verið breytt síðan. Herra forseti. Langeinfaldast er að strika þetta ákvæði út með öllu því sem það stendur fyrir. Það mundi styrkja þingið andspænis framkvæmdavaldinu og það mundi verða liður í því að endurreisa þingræðið í landinu frá þeirri niðurlægingu sem þingræðið hefur orðið að þola síðustu áratugina. Herra forseti. Eins og ég hef gert grein fyrir þá legg ég til að þessu máli verið vísað til hv. allsh. og til 2. umr.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. sem er 3. málið á þessu 105. löggjafarþingi. Þetta er frv. til l. um breytingu á lögum nr. 8(l, útgefnum 11. júní 1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Flm. ásamt mér er hv. þm. Árni Gunnarsson, 6. þm. Norðurl. e. Eins og hv. þm. er kunnugt hefur frv. í þessa veru verið flutt á tveimur síðustu löggjafarþingum, 103. og 104, en í allnokkuð annarri mynd. Þetta frv. gerir aðeins ráð fyrir því að á eftir 2. gr. laganna komi ný grein sem orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þrátt fyrir ákvæði 2. gr. laganna geta launþegar (vinnuseljendur), sem taka laun hjá sama atvinnurekanda (vinnukaupanda), stofnað félag á vinnustað sem hafi með samninga að gera og taki í einu og öllu við réttindum og skyldum stéttarfélaga. Þetta getur gerst að undangenginni skriflegri og leynilegri atkvgr., þar sem 2/3 hlutar þátttakenda hafa lýst sig samþykka þessu fyrirkomulagi, enda starfi fleiri en 25 launþegar á vinnustaðnum. Félmrn. skal setja reglugerð um framkvæmd atkvgr.“ Og síðan, herra forseti, er í 2. gr. frv. sagt: „Þar sem í lögum þessum eru nefnd stéttarfélög komi: stéttarfélög og vinnustaðafélög.“ Og loks að yfirskriftinni á frv. verði breytt í þessa veru. Herra forseti. Eins og kunnugt er hafa um efni þessa frv. orðið allmiklar umr. á undanförnum tveimur árum þegar það hefur verið flutt hér á hinu virðulega Alþingi. Ég vil segja það strax að eitt lykilatriði í þessu frv. er auðvitað háð einfaldri ákvörðun, - og það er vilji flm., eins og fram kemur í grg. með frv., að til þess sé tekið tillit að því má mjög auðveldlega breyta eftir því sem reynslan segir okkur til um - það er sú tala sem kveður á um stærð þeirra vinnustaða sem við er átt. Í þessu frv. er sagt að þetta sé heimilt á vinnustað sem telji 25 launþega eða fleiri. Það má vel hugsa sér að færa þessa tölu til, hún verði önnur, hún verði hærri, hún verði jafnvel miklum mun hærri, og svo hitt, að það má beita niðurtalningu á fleiri sviðum en þar sem hún er dæmd til að misheppnast. M.ö.o., það er hægt að hugsa sér að fyrst í stað sé hér átt við vinnustaði með 200 launþegum og síðan fari það stiglækkandi ár frá ári, á tveggja ára fresti eða eitthvað slíkt. Ég vil, áður en lengra er haldið í þessu máli, vekja á því rækilega athygli að þessi tala er sveigjanleg, ef menn hafa skoðað samsetningu íslenskra fyrirtækja og af hvaða stærð þau eru o.s.frv. Það verður hv. allshn. sem væntanlega fær þetta frv. til meðferðar og ég treysti henni til að skoða mjög nákvæmlega tölfræði um slíkt. Herra forseti. Eitt af því sem valdið hefur nokkrum misskilningi þegar þessar hugmyndir hafa verið ræddar á undanförnum árum er að menn hafa vísað til hvernig þessir hlutir eru uppbyggðir í öðrum löndum. Nú er það svo, að mismunurinn á t.d. Íslandi annars vegar og landi eins og Noregi á hinn bóginn er sá, að á Íslandi er vinnulöggjöf, á Íslandi er þessum hlutum skipað með löggjöf. Þau lög voru sett eftir feikilegar deilur á árinu 1938. Íslenska vinnulöggjöfin, lög um stéttarfélög og vinnudeilur til að vera nákvæmari, það sem við venjulega köllum vinnulöggjöf, voru sett af ríkisstjórn Framsfl. og jafnaðarmanna sem sat í þennan tíma. Þau voru sett gegn vilja annarra. Því má bæta við, svona til sögulegra upplýsinga, að á þessum tíma var einn af forustumönnum jafnaðarmanna um það bil að yfirgefa flokkinn. Það er Héðinn Valdimarsson. Og hann snerist gegn þessari löggjöf á þeim forsendum að vinnulöggjöf væri alltaf í eðli sínu þrælalöggjöf. Þetta er rakið nokkuð skilmerkilega í grg. með þessu frv., rök bæði með og á móti. En kjarni málsins er sá, að t.d. í Noregi eru þessir hlutir frjálsir, menn geta skipað þessum hlutum þann veg sem þeir kjósa. Hér er þetta ekki svo. Hér eru ákveðnir hlutir lögverndaðir og aðrir hlutir bannaðir. Þegar vinnulöggjöfin var sett 1938 var kjarni málsins, t.d. séð frá bæjardyrum míns flokks, Alþfl., að lögvernda þau stéttarfélög sem fyrir voru. Og hvernig var þetta gert? Þetta var gert þannig að í 2. gr. laganna, sem hafa staðið að mestu óbreytt síðan 1938, var sagt einfaldlega að ekkert stéttarfélag mætti vera smærra en nemur sveitarfélagi. Þetta þýddi það t.d. að Dagsbrún í Reykjavík var eina verkamannafélagið í Reykjavík og að ekki mátti stofna annað verkamannafélag þó svo menn vildu það og sæju félagslegar ástæður þar til. Menn verða að hafa hugfast að þetta er á árum þegar töluverð upplausn er í verkalýðshreyfingunni, þegar menn eru að huga að því að fara að stofna hér fleiri en eitt alþýðusamband og þá eftir flokkspólitískum línum. Í vinnulöggjöfinni frá 1938 var m.ö.o. sitthvað leyft og sitthvað bannað. En vinnulöggjöfin frá 1938 gerir meira. Hún skyldar launþegafólk til að flokka sig í félög samkv. skilgreiningunni stétt, eins og það orðvar skilið á kreppuárunum, m.ö.o. að verkamenn væru ein stétt, verkakonur önnur stétt, iðnaðarmenn þriðja stéttin, skrifstofufólk fjórða stéttin o.s.frv. Kjarni málsins er sá, að þessi skilningur á hugtakinu stétt er lögbundinn og lögverndaður á Íslandi. Ef verkamaðurinn, iðnaðarmaðurinn, skrifstofumaðurinn og flugvirkinn - eða hver annar, sem vinna saman t.d. á vinnustað, vilja sinna sínum félagsmálum saman þá geta þeir það ekki vegna þess að skilgreining kreppuáranna er lögbundinn og lögverndaður á Íslandi. Verkamenn verða að vera saman í félagi og þá er auðvitað átt við stór svæði eins og Reykjavík og Eyjafjarðarsvæðið og slíkt. Það er þetta sem er kjarni málsins. Þetta hefur á hinn bóginn valdið stórkostlegum misskilningi. Menn segja að með lagafrv. af þessu tagi sé verið að leggja til að riðla félagasamtökum eins og verkalýðshreyfingunni. Það er auðvitað mikill misskilningur vegna þess að hér er aðeins verið að leggja til að hlutur verði heimilaður, ekki þvingaður, sem hefur verið bannaður. Mér er fullkunnugt um það að fólk á stórum vinnustöðum hér í Reykjavík t.d. hefur leitað til lögfræðinga, sem hafa sérhæft sig í vinnurétti, og það hefur spurt: Getum við myndað félag, félag sem rekur sig út frá vinnustaðnum? Svarið hefur einfaldlega verið: Nei, það er bannað samkv. 2. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur. Menn hafa sagt: Hér er verið að lögþvinga einhverju upp á verkalýðshreyfinguna. Það er mikill misskilningur, það er ekki verið að því. Það er þvert á móti gert ráð fyrir því að þetta verði réttur sem fólki á vinnustöðum - og nú hef ég enn þann fyrirvara sem ég hafði um töluna í upphafi, því að henni má breyta mjög auðveldlega þetta er réttur sem fólki er heimilt að nota sér ef það svo kýs. Og það er meira að segja gert ráð fyrir því að það þurfi aukinn rétt, þ.e. þetta gerist því aðeins að tveir af hverjum þremur launþegum á vinnustað óski eftir því. En ef það er svo, þá hins vegar gerist þetta, þá taki menn samningsréttinn og þar með verkfallsréttinn í sínar hendur. Út af fyrir sig ætti það ekki að vera mitt mál að rökstyðja af hverju ég held að þetta eigi sums staðar betur við, vegna þess að það má auðvitað ræða á gólfinu, það á auðvitað að ræða inni í fyrirtækjunum, menn geta notað sér þennan rétt eða þeir geta það ekki, eða menn gera það ekki og það á ekki að vera neitt mál. Það eina sem hér er verið að leggja til er að launafólk hafi þennan rétt og noti hann ef það svo kýs og ef það telur hagsmunum sínum þannig borgið. Ég vil skjóta því hér inn, herra forseti, að það er auðvitað alkunna að í nokkrum fyrirtækjum hér er við lýði óljós mynd af þessu fyrirkomulagi, ég nefni Straumsvík, ég nefni ríkisverksmiðjurnar, ég nefni Grundartanga, en þó ekki nema óljós mynd vegna þess að það eru mörg stéttarfélög í lagaskilningi orðsins, sem að baki samninganefndinni standa og fara með samningsvaldið, svo að það er eiginlega tvöfalt kerfið í þessum fyrirtækjum. Menn segja ýmislegt. Menn segja t.d. að eitt hafi gerst. Það er meira launajafnræði þar sem þetta fyrirkomulag er vegna þess að menn gleyma síður sínum hinum minnstu bræðrum þegar samið er þannig að einn semur fyrir alla og allir fyrir einn. Fyrir þessu hef ég ekki ómerkilega heimild vegna þess að þetta fullyrti hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson í viðtali við tímaritið Rétt árið 1976, að þetta fæli í sér meira launajafnrétti, og launajafnrétti er náttúrlega mikilvægt í sjálfu sér, bara sem mórölsk niðurstaða í kjarasamningi. en auðvitað kemur fleira til. Ég vil taka það fram að sennilega á maður ekki að vera að rökræða svo mjög hér á hinu háa Alþingi það sem ætlunin er að rökleiða svo úti á vinnustöðunum, á gólfinu þar, þegar þetta kæmi þar til umr. En væri ég þar staddur og ynni í meðalstóru fyrirtæki og væri ég áhugamaður um að þetta fyrirkomulag væri upp tekið, þá mundi ég reyna að afla mínum málstað fylgis með eftirfarandi rökum. Ég mundi segja: Það er fleira kjör en krónur. T.d. gætu það verið kjör að semja um heldur lægri laun en semja um dagvistunaraðstöðu fyrir þá sem við fyrirtækið vinna. Þetta hefur komið upp í nokkrum fyrirtækjum í Reykjavík raunar. Það er ekki í gegnum hefðbundna samningakerfið, það er með öðrum hætti. Venjulegur launamaður í Reykjavík hefur barn sitt í gæslu allan daginn. Hann borgar 3000 kr. fyrir það. Það eru allnokkrir peningar. Ef samið væri milli vinnuveitandans og starfsmannanna mundu menn semja um svona hluti. Og þetta eru ekki lítil réttindamál. Við jafnaðarmenn höfum haft atvinnulýðræði á stefnuskrá okkar. Menn mundu semja sig til stjórnar í fyrirtækjunum. Það er auðvitað frjáls réttur beggja og þegar tveir semja hefur hvor um sig vald til að segja nei, hingað og ekki lengra. Þannig semja frjálsir menn. Ef menn vildu semja þannig, ef menn vildu semja sig til eignar að fyrirtæki eða hluta þess, af hverju mega menn það ekki? Oft er það efalítið eðlilegt rekstrarform að fyrirtækinu að launþegar eigi það að hluta. Og þetta fyrirkomulag gefur einmitt kost á því að menn semji annað til sín heldur en hreina krónutöluhækkun, sem jafnvel framleiðslan stendur ekki undir og fram gengur svo í rýrnandi mynd eins og við þekkjum. Menn hafa haft það á móti hugmyndum af þessu tagi að þær feli í sér veikingu á samningsstöðu þess sem semur. Þetta er auðvitað fráleitt. Í fyrsta lagi vegna þess að samningsréttur og verkfallsréttur teljast til helgustu mannréttinda og það leikur sér enginn að þessum réttindum. Það dregur enginn úr slíkum réttindum sínum. Það er því fráleitt að gera ráð fyrir að menn muni fara gáleysislega með þennan rétt. Ég spái því að verði þetta frv. að lögum þá muni engir launþegar nota sér þessa heimild nema að mjög vel yfirveguðu ráði. Menn segja að í litlu fyrirtæki, 60 manna fyrirtæki, muni þetta þýða það að atvinnurekandinn muni níðast á fyrirtækinu. Er líklegt að það muni gerast'? Mundi starfsfólk í slíku fyrirtæki taka sér réttinn ef það væri hrætt um þetta? En svo er annað í þessu. Samningsréttur og verkfallsréttur og rétturinn til að haga málum sínum er frjáls á Íslandi. Ef menn óttast þetta þá geta menn myndað sambönd. Segjum svo að hér risu upp 100 vinnustaðafélög í Reykjavík sem hvert semdi með sínum hætti. Ég segi þetta út í loftið, ég veit ekkert hvaða tala hér gæti átt við. Segjum svo að mönnum fyndist skyndilega að samningsstaða þeirra hefði veikst. Hvað er þá auðveldara en að menn myndi bandalög vinnustaðanna, sambönd vinnustaðanna? Allir sem ynnu í fataframleiðslu eða bara öll fyrirtæki í Reykjavík, vinnustaðafélög og stéttarfélög í hinum eldri skilningi orðsins, tækju sig saman og mynduðu bandalag. Hvernig í ósköpunum er hægt að halda því fram, ef talað er af sanngirni, viti og þekkingu, að það muni veikja samningsstöðu? Mönnum er fullkomlega frjálst að mynda með sér samtök eins vinnustaðar, tveggja vinnustaða eða fleiri vinnustaða, 100 vinnustaða, alveg eins og mönnum sýnist og eftir því sem þeir telja samningsstöðu sinni best borgið. Í Reykjavík eru tvö meiri háttar flugfélög. Segjum sem svo að þau vildu bæði nota sér þennan rétt. Segjum sem svo að þau teldu samningsstöðu sinni betur borgið með því að semja í samfloti. Þau um það, það er þeirra réttur að hegða sér svo. Mér hefur fundist að þeir sem tala gegn þessari hugmynd séu að verja einhverja aðra og annarlegri hagsmuni heldur en hagsmuni þessa fólks. Þetta er ekki mín uppáfinning, ég hef fyrir mér eina mína allra bestu heimild í þessum málum, sem er hv. 7. þm. Reykv., Guðmundur J. Guðmundsson, vegna þess að í nefndu viðtali við Rétt hafði einn maður þar, Sigurður Magnússon rafvirki, sagt: Það á að fara að sem ja á vinnustaðagrundvellinum. Já, sagði Guðmundur, það væri kannske miklu betra, en það verður ekki strax. En svo bætti hann við: Ætli það sé ekki einhver smákóngapólitík í þessu? Ég endurtek, ætli það sé ekki einhver smákóngapólitík í þessu? Þetta var hv. 7. þm. Reykv., Guðmundur J. Guðmundsson, á árinu 1976. Ég tek mér ekki svona orð í munn; vil ekki gera það, vil ekki setja umræðuna í hnotskurnina þá. En hér talar maður af nokkru viti og reynslu í samningamálum og hann sagði þetta: Ætli það sé ekki einhver smákóngapólitík í þessu? Ég vara við að umræðan fari mjög út á þær brautir - ég nefni þetta aðeins vegna þess að að því hefur oft verið vikið, m.a. í þessu langa viðtali - eða þetta voru prentaðar samræður raunar í tímaritinu Rétti, sem nú er orðið 6 ára gamalt. Menn segja: Tillögumenn eru að þvinga einhverju upp á verkalýðshreyfinguna sem hún vill ekkert hafa með að gera. Ég segi: Þetta er rangt og hlýtur að vera mælt gegn betri vitund vegna þess að það er ekki verið að þvinga neinu upp á neinn þegar um er að ræða heimild sem menn ráða sjálfir hvort þeir nota og þurfa meira að segja til þess aukinn meiri hluta. Við gætum samþykkt þetta frv., gert það að lögum fyrir jól. Við gætum svo horft yfir sviðið eftir fimm ár og kannske hefði engin breyting átt sér stað vegna þess að þegar á átti að reyna og þegar fólk skynjaði þessi auknu réttindi sín og fór að ræða þetta á gólfinu hvert á sínum vinnustað, þá getur vel verið að allir kæmust að þeirri niðurstöðu að þetta hentaði þeim ekki. Það væri ekkert við því að gera. En mér er óskiljanlegt hvernig menn geta haft á móti því að fólk fái þessi réttindi og sagt síðan: Fólk mun misfara með þau, það mun ekki kunna að nota þau. Mér er óskiljanlegt, svo að ég noti þýskt orð, hvernig menn geta verið „Besserwisser" af þessari tegund, hvernig menn geta endalaust þóst vera að hafa vit fyrir öðru fólki. Og varðandi þetta ákvæði um hinn aukna meiri hluta, 2/3, þá kann að vera líklegra til sigurs fyrir málið og samkomulags að hafa það með þessum hætti. Ég vil skjóta því inn að á fundi í stjórnmálafélagi, sem ég var á fyrir nokkrum mánuðum í Reykjavík, barst þetta frv. í tal. Þar stóð upp maður, launamaður hér í Reykjavík, og sagði: „Sannleikurinn er sá að hér í Reykjavík þykir fleira fólki vænna um vinnustaðinn sinn heldur en verkalýðsfélagið sitt.“ Nú fullyrði ég ekkert um hvort þetta kunni að vera rétt, ég set þetta aðeins fram til umþenkingar að svona kann þetta að vera. Er það ekki skelfileg niðurstaða? Menn hafa gjarnan sagt í umræðu um þetta að flm. þessa frv. væru að fjandskapast við verkalýðshreyfinguna. Engin mótrök þykja mér ósanngjarnari en þessi, að ég ekki segi ódrengilegri, því að fyrir mér er verkalýðshreyfingin fólkið sem er í henni en ekki fólkið sem stjórnar henni fyrst og fremst. Og ef einhver, þó ekki væri nema einn vinnustaður í Reykjavík vildi nota sér þessa heimild- ég endurtek: heimild-hvað með það? Af hverju má hann það ekki? Hvernig getur það verið fjandskapur við verkalýðshreyfinguna að flytja frv. til laga þó ekki nema aðeins brot, og kannske lítið brot af félagsmönnum í henni kynnu að vilja nota sér það? Kannske eru skiptar skoðanir um þetta meðal launþega. Þá ræða þeir það hver á sínum vinnustað og komast að niðurstöðu. En af hverju ætti að koma í veg fyrir það fyrir fram að slíkar umræður geti farið fram? Og ég endurtek það sem ég hef áður sagt: Ef enginn vill nota sér þessa heimild, segjum sem svo að það verði reynslan þegar við lítum yfir sviðið eftir fimm ár að þessum lögum samþykktum, nú gott og vel, þá nær það ekki lengra. Þá hefur fólk rætt sín mál, komist að skynsamlegri niðurstöðu, metið það svo að það væru ekki sínir hagsmunir að gera þetta svona, telur það veikja samningsstöðu sína. Við því er auðvitað ekkert að segja, það er ekki mitt mál. Ég vil aðeins ekki loka fyrir það að menn geti samið með þessum hætti. En menn hafa nefnt það, gerðu það aðallega fyrir tveimur árum, m.a. í skelfilegum ræðum sem hér voru fluttar á hv. Alþingi, að hér væri verið að fjandskapast við verkalýðshreyfinguna. Ég tel þetta ósanngjörn rök og ég vil aðeins útskýra það með einni lítilli staðreynd. Ef við lítum til síðasta aldarfjórðungs þá er ein staðreynd alveg ljós og við blasandi hverju barni. Hún er sú að það hafa orðið tækniframfarir á Íslandi, miklar tækniframfarir. Alveg sama hvert við lítum, á verksmiðjur, uppskipun, hvert sem við lítum. Það er af hinu góða. Þetta er ekki iðnbylting en þetta er hröð iðnþróun. Ef við svo lítum yfir launasvæðið íslenska þá er annað alveg ljóst. Það er það að fólkið, sem við frumframleiðsluna vinnur, hefur borið skarðan hlut frá borði. Það hefur fengið minni hlutdeild í þessum tækniframförum heldur en því hefur borið. Það stendur hlutfallslega verr að vígi í dag, miðað við þá aukningu á heildartekjum sem orðið hefur vegna tækniframfaranna, heldur en það gerði fyrir 25 árum. Þetta veit ég að t.d. hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson - og því nefni ég hann að hann er formaður stærsta verkamannafélagsins hér í Reykjavík - þetta veit ég að hann tekur undir með mér og hefur margsinnis gert. En sé þetta svona þá spyr ég líka: Hverju sætir þetta? Og er ekki eðlilegt að svarið sé að það er eitthvað rangt í því kerfi hvernig samið er um kaup og kjör? Eða hverju sætir það að þegar verið er að gera svokallaða heildarsamninga veturinn 1977, eða hvenær sem er, þá er ævinlega sest niður og sagt: Nú ætlum við að stefna að meiri launajöfnuði. Svo er staðið upp tveimur mánuðum seinna - og því miður, bilið er orðið meira en það var. Það gerist alltaf eins. Láglaunafólkið dró vagninn, hinir komu á eftir og sömdu um heldur meira. Þetta hefur gerst aftur og aftur í aldarfjórðung. Og úr því að þetta er svona er þá ekki eðlilegt svar að menn spyrji: Er ekki eitthvað rangt við skipulagið sjálft? Auðvitað er eitthvað rangt við skipulagið sjálft. Og af hverju koma verkalýðsforingjar, sem vitaskuld vinna vel og mikið og langan vinnudag að hagsmunum síns fólks, og enginn skilji orð mín svo að ég sé að gera lítið úr því starfi, - en af hverju standa þeir í fyrsta lagi svo iðulega sem blokk á móti breytingum, en í öðru lagi upp að loknum hverjum kjarasamningum og segja: Okkur mistókst. Okkar fólk bar minna úr býtum en hinir sem eru um miðbik launaskalans og þar fyrir ofan. - Hvað er að? Ég segi: Það er eitthvað að í skipulagsmálunum, en af hverju er eitthvað að í skipulagsmálunum? Af því að skipulagið er lögþvingað. Skipulag íslenskra alþýðusamtaka er lögþvingað. Það er það sem er t.d. munurinn á okkur og Noregi. Það er bundið með lögum hvað má og hvað má ekki, og svo koma menn þegar lagt er til að rýmkuð sé heimild, ekkert skyldað heldur rýmkuð sé heimild, og gefið tækifæri til þess að samið sé með öðrum hætti og öðru fyrirkomulagi, ef menn svo kjósa að 2/3 meiri hluta og uppfylltum öðrum skilyrðum og þá segja menn: Þetta er árás á verkalýðssamtökin. Og ég spyr: Hvernig má þetta vera árás á verkalýðssamtökin? Ég finn ekkert svar við þeirri fullyrðingu, nema hið ívitnaða úr Rétti 1976. Íslenskt þjóðfélag er þjóðfélag ábyrgðarleysis. Það ber ekki nokkur maður ábyrgð á því, og þá er ég auðvitað að tala um hið opinbera þ jóðfélag, sem hann er að gera. Við vitum að menn semja um fiskverð. Menn bera enga ábyrgð á niðurstöðunni. Það er alveg sama um hvað menn semja. Enginn maður verður að hætta rekstri. Því er öllu hleypt út í gengið og gengið fellt til þess að leiðrétta vitleysuna sem menn komast að. Það ber heldur enginn ábyrgð á kjarasamningum. Ef menn hafa samið um meira en fyrirtækin geta staðið við, - og það er hygg ég nokkuð sem við þurfum að fara að endurskilgreina í þessu þjóðfélagi, þ.e. ábyrgð fyrirtækjanna, sem engin er í dag, - þá er öllu hleypt út á rýrnandi mynt. Það er hið ábyrgðarlausa kerfi sem hefur leitt okkur þangað sem við erum, þar sem sennilega þriðjungur launþega býr við ósæmilega lág laun. Ef menn færu að semja á þeim grundvelli að þeir bæði tækju tillit til hags þeirrar starfsemi sem þeir vinna við og fengju fljótt og vel arð þegar vel gengur, þá bera menn ábyrgð á því sem þeir eru að gera. Ég sé fyrir mér þjóðfélag þar sem valdinu er dreift út um allt land, út um alla borg, þar sem menn starfa saman í smærri einingum frekar en stærri og þar sem menn og samtök þeirra bera ábyrgð á því sem þeir eru að gera. Það er lenska að ráðast að forustufólki í verkalýðshreyfingunni og segja að það beri enga ábyrgð. Þetta er auðvitað hreinn dónaskapur, og ég skal undirstrika það rækilega. Vitaskuld gildir það sama um rekendur fyrirtækjanna og það í miklu ríkara mæli en um hina sem eru talsmenn fólks með ósæmilega lág laun. Látum vera þó að þeir sýni svokallað ábyrgðarleysi á stundum vegna þess hverjir umbjóðendur þeirra eru, en málið er auðvitað það að fyrirtækin eru rekin með súrrandi neðanjarðarhagkerfi, eins og við vitum, með rosalegum upphæðum sem hvergi koma fram á skýrslum þar sem dregið er út úr þeim til einkaneyslu svokallaðra eigenda og allt þetta, sem allir vita að er svo, og menn eru farnir að tala um ævintýralegar upphæðir í hinu óskráða íslenska hagkerfi. En hvað svo? Þessi fyrirtækjarekstur semur síðan um laun sem framleiðsla hans mun aldrei geta staðið undir og af hverju? Af því að því er hleypt út í verðlag með einhverjum ríkisreknum meðaltalstölum. Vandinn er að minni hyggju ekki fyrst og fremst fólkið sem er í forsvari fyrir launþegahreyfinguna, því það er auðvitað að vinna sín störf, en við hin bágu og takmarkandi skilyrði, einkum úr þessum lögum sem við erum nú að leggja til að verði breytt, en ábyrgðin er miklu frekar hjá óhæfu fólki sem er að reka fyrirtæki. Við eigum að fara að beina athyglinni miklu meira þangað. Fólk er að reka fyrirtæki í stórum stíl sem ræður ekki við slíkt verkefni. En ég er sannfærður um að verði þetta frv. að lögum og muni ákveðinn hluti launþega nota sér heimildir þess muni ein stórkostleg breyting fylgja í kjölfarið. Hún er sú, að þeir sem reka fyrirtækin verði kallaðir til ábyrgðar og það er ekki lítil breyting. Og fyrir áhugamenn um skipulagsmál verkalýðshreyfingarinnar, og ég vil ekki gera lítið úr því sem þeir hafa um þetta mál að segja, vil ég undirstrika rækilega hvaða breytingu það hefði í för með sér ef rekendur fyrirtækjanna væru kallaðir til ábyrgðar í ríkari mæli en nú er gert, því sá mælir er varla nokkur, hvað sem menn segja í þjóðfélagi, sem þjóðnýtir nánast allt tap, eins og menn þekkja. Hvað halda menn að þetta ábyrgðarleysi rekenda fyrirtækjanna kosti okkur á ári hverju og mánuði hverjum og degi hverjum? Herra forseti. Um þetta frv. mætti vitaskuld hafa miklu lengra mál. Í grg. með því er í fyrsta lagi rakin mjög rækilega saga vinnulöggjafarinnar frá 1938; hverjir voru með henni og hvers vegna, hverjir voru á móti henni og hvers vegna. Þeir sem voru á móti henni voru fyrst og fremst flokkur sem þá hét Kommúnistaflokkur Íslands, síðar Sósíalistaflokkur og enn síðar Alþýðubandalag, svo og Héðinn Valdimarsson, sem í þann mund var á útleið úr Alþýðuflokknum eins og menn þekkja. Það vantar gjarnan inn í sögulega röksemdafærslu um þetta mál, að ástæða fyrir því að forustumenn jafnaðarmanna í þann tíð voru svo ákafir í að setja lög um stéttarfélög og vinnudeilur var auðvitað sú, að það var sótt að þeim úr báðum áttum. Kommúnistar, sem þá kölluðu sig svo, og sjálfstæðismenn, sem höfðu myndað t.d. félagið Óðinn í Reykjavík, sóttu að jafnaðarmönnum úr báðum áttum, tóku saman höndum, reyndu að mynda meiri hluta og riðla þeim út úr verkalýðshreyfingunni. Þetta voru feikileg átök, sem fram fóru í skjóli heimsatburða einnig. Þetta eru kreppuár og það verða menn að skilja. Jafnaðarmenn höfðu um það forustu að setja þessi lög. Höfundur þessara laga var fyrst og fremst Guðmundur Í. Guðmundsson þá lögfræðingur í Reykjavík, en þrír aðrir sátu með honum í nefndinni, og þetta voru varnarlög gegn ásókn. Þess vegna var þetta svo rígbundið sem það er og rígbundnara en í nokkru öðru landi. Þetta voru varnarlög gegn ásókn annars vegar kommúnista og hins vegar Sjálfstæðisflokksmanna, sem þá kölluðu sig svo. Þetta bandalag kommúnista og íhaldsmanna varð miklu víðtækara stundum í kosningum hér í Reykjavík. Í Hlíf í Hafnarfirði urðu fræg átök og miklu víðar. Satt að segja er. einn kafli Íslandssögunnar enn þá óskráður, en ætti að skrá, en það er bandalag íhaldsins og kommúnista á árunum fyrir stríð, þegar þeir voru að ryðja jafnaðarmönnum út úr verkalýðshreyfingunni. Þessi lög, sem voru auðvitað stórkostlegt inngrip í frjáls félagasamtök, eru sett af þessum ástæðum. Og það vil ég segja sögulega, að ég hef mikla samúð með jafnaðarmönnum að hafa beitt sér fyrir þessari lagasetningu á þessum tíma, þó að mér finnist hins vegar að þessi takmarkandi lög séu orðin úrelt í dag, og ég reyni að setja mig í spor þeirra manna sem sáu að liðssveitir Stalíns annars vegar og liðssveitir atvinnurekenda hins vegar sóttu að þeim úr báðum áttum. Þeir vernduðu hagsmuni sína með lögum. Gott og vel. Það er út af fyrir sig skiljanlegt, þó að það sé frekleg árás á frjáls félagasamtök.

Þeir hafa ekki einir getað komið þessum lögum í gegn.

Þeir voru studdir af framsóknarmönnum, kæri vinur, það er nú heila málið. Það voru jafnaðarmenn og framsóknarmenn, sem þá mynduðu ríkisstjórn á Íslandi, sem þessi lög settu. Og ég sé, þó að þetta sé þriðja árið sem þetta frv. er flutt, að hv. 7. þm. Reykv. hefur enn ekki lesið greinargerðina með því, en hún er veigamikið plagg og fróðleg lesning, einnig fyrir hann. En m.ö.o.: Sögulegar aðstæður geta breyst. Nú eru 44 ár síðan þetta frv. til 1., sem þá var, varð að lögum og 44 ár eru langur tími í sögu þjóðar. Og af hverju eru menn núna að leggja til að þessum lögum sé breytt? Það er ekki þannig að menn séu að skipta sér af skipulagi alþýðusamtakanna í sjálfu sér, heldur aðeins að opna leiðir fyrir nýjar hugmyndir vegna þess að það er viðurkennt af öllum sem að þessu stóðu á sínum tíma, höfundum laganna, að þetta voru takmarkandi lög, inngrip í frjáls félagasamtök á sínum tíma, en sett af ákveðnum pólitískum ástæðum. Í þessum skilningi er verkalýðshreyfingin á Íslandi ekki frjáls félagasamtök. Það er það sem er misskilningur. Hún væri það ef engin lög væru til. Þá gætu menn skipulagt sig bara eftir hendinni. En það er ekki. Það eru lög í landinu sem leyfa sumt, leyfa t.d. stéttarfélög í kreppuskilningi orðsins, verkamenn sér, iðnaðarmenn sér, skrifstofufólk sér o.s.frv., en þau leyfa ekki annað. Þau leyfa ekki þessi þveru félög, eins og kallað er. Herra forseti. Þetta er um sögu málsins. Í annan stað er í grg. fyrir þessu frv. mjög ítarlega fjallað um tillögur Alþýðusambands Íslands, sem fram komu á árunum 1960–1962 að mig minnir, en í þann tíð var mikil umræða um skipulagsmál alþýðusamtakanna innan Alþýðusambands Íslands, þó að ekkert kæmi út úr því og er þó aldarfjórðungur síðan. Þá töluðu menn um að skipuleggja sig sem sambönd. Ég vil leggja á það ríka áherslu að hér er ekki um að ræða sömu hugmyndina. Hér er um að ræða að gengið er skrefinu lengra og heimilað að menn myndi með sér félag á vinnustaðnum. Ef menn vilja hins vegar mynda með sér sambönd í skyldum atvinnugreinum eða óskyldum, bara eftir hvað menn vil ja, þá er það auðvitað heimilt eins og hver önnur myndun félaga og sambanda þeirra er heimil ef menn svo kjósa. Því er ekki stjórnað að ofan eða úr neinni átt að menn skipuleggi sig með þeim hætti. Ef þeir vilja það, þá geri þeir svo vel. M.ö.o.: það er ekkert sem kemur í veg fyrir að menn skipuleggi sig eins og Alþýðusamband Íslands var að tala um eða menn sem fjölluðu um þetta hjá þeim á sinum tíma, skipuleggi sig með þeim hætti ef þeir svo kjósa. M.ö.o., herra forseti, það sem er að öðru leytinu til meginuppistaða í langri grg. með þessu frv. er lýsing á umræðum sem fram fóru innan Alþýðusambands Íslands. Og ég undirstrika þetta: Hér er um að ræða í grundvelli mínum sömu hugmyndina, en þó aðeins öðruvísi útfærða. Í þriðja lagi, herra forseti, er ein grundvallarspurning sem mig langar mikið til að ræða í þessu sambandi. Menn hafa sagt svo: Þarna má engu breyta nema breytingin komi frá verkalýðshreyfingunni sjálfri, eins og það er kallað, og menn setja upp prestlegan svip þegar þeir taka sér þetta hugtak í munn. Ég spyr aftur, herra forseti: Hvað er verkalýðshreyfingin? Að minni hyggju er hún ekki nokkrir tugir forystumanna, heldur fólkið sem er í henni. Ég vek athygli á því að innan vébanda Alþýðusambands Íslands munu vera á fimmta tug þúsunda.  Ég er búinn að heyra margar hvellar yfirlýsingar um það, að hér sé um að ræða atlögu að launþegahreyfingunni. Hvernig í ósköpunum má það vera atlaga að launþegahreyfingunni að rétturinn til að ákveða það hvort menn semja sem vinnustaður eða sem ja sem hefðbundið stéttarfélag sé færður inn á gólfið ef 2/3 hlutar launafólks á þessum vinnustað segja já? Mér er sagt, - til að nefna eitt fyrirtæki hér í Reykjavík, það eru Flugleiðir, - að í dag semji 38 eða 39 stéttarfélög við Flugleiðir. Þetta getur ekki verið æskilegt. Það er þó út af fyrir sig, ef menn vilja hafa það svoleiðis, þeirra frjálsi réttur. Menn segja líka: Ef svona breyting kemst á þýðir það þá ekki að það sé óánægður minni hluti? Setjum svo að það færu fram umræður hjá Flugleiðum, langar umræður, þær stæðu í heilt ár, svona eins og heilbrigt félagslíf á að vera, og úr yrði vönduð niðurstaða. Segjum svo að allir launþegar hjá Flugleiðum kysu að fara þessa leið nema flugmenn. Þeir vildu hafa sitt sérvald og gætu það einhvern veginn svona. Þá er spurt: Eru ekki 97% að kúga 3%? Ja, gott og vel. Þetta kann að vera svona. Og ég spyr: Hvað með það? En svo hafa menn sagt líka að þetta væri ægilegt og tala í nafni verkalýðshreyfingarinnar. Ég spyr: Halda menn að þessir hlutir séu einhvern veginn öðruvísi núna? Tökum samninga hjá verkamannafélaginu Dagsbrún í Reykjavík. Eru ekki sumir sem vinna hin óbreyttu störf, eru ekki sumir á krönum, eru ekki sumir við ákveðna tæknilega vinnu í uppskipun? Og hvað semur Dagsbrún um marga taxta og eru allir ánægðir þegar heildarsamningar liggja fyrir? Er kranamaðurinn ánægður með hvað hann fær miklu meira en hinn óbreytti? Er maðurinn sem vinnur þetta starfið ánægður með það hvað hann ber úr býtum miðað við hinn, sem vinnur hitt starfið? Auðvitað ekki. Auðvitað felst ekki nein meginbreyting í frv. að því er þetta varðar. Launþegar hafa ætíð borið sig saman innbyrðis og munu ætíð gera. Ég segi aðeins, að það eru meiri líkur til þess að slík samskipti launþega innbyrðis fari friðsamlega fram og með skilningi á högum hvers annars við sumar kringumstæður þegar samið er með þessum hætti. Hins vegar segi ég enn og aftur: Hér er aðeins verið að leggja til heimild, enga skyldu, enga nauðung, og þetta verða menn að gera upp við sig með hverjum hætti gert er. En hitt skal ég viðurkenna, að ég hef stundum fyllst skelfingin þegar ég hef hlustað á þaulvana samningamenn og verkalýðsforystumenn fyrri ára og áratuga tala gegn þessari hugmynd. Þeir láta eins og allt hafi verið í lagi. Þeir láta bara eins og þetta sé býsna gott eins og það er og standa upp og belgja sig út um hvaða skelfingu mundi af leiða. Og hvað er það sem er býsna gott? Það er sú einfalda staðreynd, að í tækniframförum undanfarinna ára hefur hið ófaglærða fólk í landinu borið miklu minna úr býtum en því hefur borið. Það er margviðurkennt af helstu talsmönnum verkalýðshreyfingarinnar. Og í öðru lagi: Ævinlega setjast þeir niður í stórum samflotum, viðamiklum samningum, og segja: Nú skal samið um jöfn kjör eða jafnari kjör. Ævinlega standa þeir upp og segja: Okkur mistókst.  Að lokum, herra forseti, vil ég vara við einu og það er þetta: Menn segja: Þessu má ekki breyta nema alþýðusamtökin sjálf geri um það tillögu. Að minni hyggju, þegar menn tala svo um alþýðusamtökin, eru þeir að meina aðeins örfámennan topp á pýramídanum. Og eins og ég hef margsagt: Í mínum huga eru alþýðusamtökin annað og meira en þessi fámenni toppur. Og menn hafa sagt: Þessu má ekki breyta nema alþýðusamtökin geri það sjálf. Svarið er, að alþýðusamtökin geta ekki gert það vegna þess að launþegahreyfing okkar er bundin með lógum, henni verður aðeins breytt með lögum í þessa veru. En málið er það, herra forseti, að vitaskuld er til þess ætlast að þegar umr. um þetta mál lýkur og það hefur verið sent til hv. allshn. verði það þaðan sent út sem víðast til umsagnar. Ég trúi því að það sé vilji allra hv. þm. að menn ræði um þetta og menn skoði það vandlega. Alþingi á auðvitað ekki að böðlast að neinu og það hefur aldrei staðið til. Það er ekki vilji flm. En vilji flm. stendur til þess að brjóta leið nýrri umræðu um þessi skipulagsmál að því er varðar samnings- og verkfallsrétt vegna þess að gamla skipulagið hefur ekki dugað. Það er alveg ljóst að gamla skipulagið hefur ekki dugað. Ég vil svo að lokum, herra forseti, segja það, sem mér er mikið alvörumál, að í lögunum frá 1938 var njörvaður niður skilningur ekki bara á stéttarfélögum heldur á stétt. Það er lögbundið að verkamenn, bláflibbafólkið, sé ein stétt og skrifstofufólkið, hvítflibbafólkið, sé önnur stétt. Og ég spyr, herra forseti: Getur það verið rétt að lögbinda stéttaskilning eins og hér er raunverulega gert? Ef fólkið, sem vinnur að frumframleiðslunni og skrifstofustörfunum og tölvufræðslunni og hverju sem er, vill vera saman í félagi og rjúfa þennan vítahring stéttaskilningsins, af hverju má það ekki? Af hverju bönnum við það í lögum? Og er það víst í fyrsta lagi að hagsmunamálum sé sinnt í stéttaskilningi áreiðanlega milli 30 og 40? Og í öðru lagi: Er það víst, að félagslegum þörfum sé sinnt, því að það vitum við að fyrir aldarhelmingi voru verkalýðsfélög líka miðstöðvar félagsins? Þau eru það ekki lengur nema í mjög takmörkuðum skilningi. Og ég spyr: Af hverju? Jú, jú, á því eru auðvitað margar ytri skýringar. En gengum við ekki of langt, þrátt fyrir allan sögulegan skilning og sögulega samúð á sinum tíma, í að njörva þetta skipulag niður með lögum? Gengum við ekki of langt og er ekki tímabært að breyta nákvæmlega þessu? Ég byrjaði á því, herra forseti, að segja að tölunni 25 launþegar, sem við látum standa í þessu frv. eftir miklar umræður og athuganir, má auðveldlega breyta. Í öðru lagi tölum við um að við atkvgr. taki 2/3 hlutar launþega þátt. Þessu má líka breyta og það er vitaskuld til umr. Í þriðja lagi, herra forseti, er í 1. gr. þessa frv. kveðið á um að félmrn. setji reglugerð um framkvæmd atkvgr. Þetta á sér sínar eðlilegu skýringar. Það geta t.d. vaknað spurningar um menn í hlutastörfum, í hálfu starfi, í 2/3 starfs og fleiri spurningar af því tagi, og eðlilegast þykir, að sama reglan gildi fyrir alla og að þar með sé það ráðuneytið sem með þetta hafi að gera. Þetta er skýrt í skýringum við einstakar greinar frv., sem er að finna aftast í grg. Að lokum, herra forseti, geri ég till. um að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Því er stundum haldið fram að mörlandinn sé bæði hvatvís og nýjungagjarn, og það á stundum við. Við erum stundum fljótir að tileinka okkur nýja tækni, fljótir að gleypa við nýjungum, fljótir að ná tökum á þeim, jafnvel að ná þeim tökum á þeim að við gerum ýmsa hluti betur en aðrar þjóðir í tæknilegum skilningi. En að öðru leyti búum við við þá þversögn, að þetta fámenna gróskumikla þjóðfélag er að sumu leyti ákaflega íhaldssamt í allri sinni gerð. Mér kemur af þessu tilefni í hug, að fyrir nokkrum árum spunnust miklar umræður um íslenski skólakerfi. Menn ræddu um að það væri staðnað í úreltum formum. Það var „hírarkískt“ skipulagt og fólk var aðgreint lárétt og lóðrétt, menn töluðu jafnvel um stéttaskiptingu. Svokölluðu bóklegu námi var gert hærra undir höfði en verklegu námi, sem enn er galli á kerfinu. Þá eru ýmsar blindgötur í kerfinu, ekki greiðar samgönguleiðir af einni námsbraut á aðra. Þá gerðist það, að lærðir skólafrömuðir uppgötvuðu að einhver framúrstefnupólitík í skólakerfi í Svíþjóð væri í því fólgin að afnema þetta kerfi, koma á áfangakerfi, koma á einhverju sem héti samræmdur skóli. Þarna átti að opna blindgötur, skapa krossleiðir, hætta að sundra fólkinu í skólakerfinu og skipa þeim í einhverja hefðbundna bása og gera þetta að einni lífrænni heild. Í þessum umræðum vakti einn lærður skólafrömuður athygli á því, að skólinn sem slíkur væri mjög íhaldssöm stofnun. Hann hafði fyrir sér einhverjar tölur um það af rannsóknum, ég held á bandarísku skólakerfi, að um hálf öld hefði liðið frá því að hugmynd hefði öðlast almannafylgi meðal skólamanna þangað til hún væri framkvæmd að l/3 hluta í skólakerfinu. M.ö.o.: hann komst að þeirri niðurstöðu að skólinn væri rammíhaldssöm stofnun. Nú gerum við okkur allt aðrar hugmyndir um verkalýðshreyfinguna. Verkalýðshreyfingin er nærri því byltingarafl í vitund sumra. Þar eru blóðrauðir bolsar, menn með stóran rauðan klút, og menn gera sér þær hugmyndir um verkalýðsforingja að þetta séu menn sem boða róttækar hugmyndir, gagngerar umbætur, uppstokkun á þjóðfélaginu.  Ég hygg að reynslan kenni okkur að auðvitað var verkalýðshreyfingin róttæk á vissu skeiði. Ég hika jafnvel ekki við að segja að hún hafi verið í bernsku sinni og á unglingsárum róttækasta aflið í baráttu fyrir mannréttindum á Íslandi. Skipulag hennar og starfshættir mótuðust auðvitað af þjóðfélagsveruleikanum, sem ríkjandi var þegar verkalýðshreyfingin náði hér að festa rætur. Sá þjóðfélagsveruleiki var tiltölulega fábreytilegur. Atvinnuskiptingin var fábreytt. Menn voru verkamenn, menn voru sjómenn og menn voru iðnaðarmenn og skipuðu sér í félög eftir því. Ég hirði ekki um að fara langt út í sögu, en það er staðreynd að fyrstu og öflugustu félögin voru meðal hinna skólagengnu og iðnlærðu. Í stórum dráttum búum við við þetta kerfi enn þann dag í dag. Nú er ég ekki að ræða um inntak eða hugmyndir eða starfshætti, ég er að tala um þetta skipulag. Síðan er liðinn langur tími. Það þarf ekki að tíunda það nákvæmlega að íslenski þjóðfélag hefur tekið algjörlega stakkaskiptum. Við búum við miklu flóknari þjóðfélagsveruleika, miklu flóknari starfaskiptingu. Það má segja sem svo, að menn sjái litið fram í tíðina, en við vitum að við erum á þrepskildi ákaflega örra breytinga. Verkalýðshreyfingin var nú ekki alveg blind á það, að sá skipulagsrammi, sem henni var búinn af frumherjunum í öndverðu, hæfði henni kannske ekki alla tíð. Þessi flík var farin að standa á beini. Hún var jafnvel farin að koma í veg fyrir að þau markmið, sem hún setti sér, næðust. Þess vegna er það, að fyrir u.þ.b. aldarfjórðungi var það niðurstaða á Alþýðusambandsþingi að þar voru samþykktar einróma álitsgerðir nefndar sem lagði til að skipulagi Alþýðusambands Íslands, verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi, yrði gjörbreytt í grundvallaratriðum. Þetta mál fékk mikla umfjöllun og var rækilega skoðað. Það var milliþinganefnd starfandi. Menn leituðu upplýsinga frá nágrannalöndunum. Hingað kom danskur starfsmaður verkalýðshreyfingarinnar, vann hér nokkuð lengi með nefndinni og flutti mikinn fróðleik. Sett var saman grg. og tillögur um skipulagsmál Alþýðusambands Íslands og frá því gengið árið 1960. Síðan er liðinn fast að aldarfjórðungur. Og staðreyndin er sú, að þrátt fyrir þessa gæfulegu umfjöllun í byrjun er svo komið að hreyfingin sjálf hefur látið þessar tillögur, sem hún lýsti einróma fylgi við, sofna svefninum langa í aldarfjórðung, heilan aldarfjórðung. Ég vitnaði til þess dæmis um skólakerfi, að það liði jafnvel hálf öld frá því að hugmynd næði almennu samþykki þangað til hún kæmist til framkvæmda að litlum hluta. Nú er spurningin: Þurfum við enn að biða í aldarfjórðung, þarf að líða hálf öld þangað til verkalýðshreyfingin sjálf, forustumenn hennar, trúnaðarmenn hennar fara að vinna að því í alvöru að koma á því skipulagi sem þeir hafa sjálfir sí og æ og endurtekið lýst sig fylgjandi og lýst sem bráðnauðsynlegu og aðkallandi? En er heimilt að setja um þetta lög? Þetta er kannske hið stóra deilumál. Auðvitað væri æskilegast að hér þyrfti ekki að setja nein lög. Auðvitað væri æskilegast að þessi mál hefðu eðlilegan framgang innan hreyfingarinnar sjálfrar, væru þar afgreidd með lýðræðislegum hætti og framkvæmd. En ég segi fyrir mína parta að ég met þau rök gild, sem flutt voru hér um hinar sögulegu staðreyndir, að hér var sett löggjöf á sínum tíma um samskiptareglur aðila á vinnumarkaði, um samningsrétt o.fl., um kjaramál. Þó að verkalýðshreyfingin hafi að stórum hluta brugðist hart við á þeim tíma vitna nú margir verkalýðsleiðtogar til þessarar löggjafar sem eins konar „Magna Carta“, sem eins konar réttindaskrár, sem sé svo alfullkomin að henni megi ekki breyta þó að hún hafi verið sett á árinu 1938, þ.e. fyrir upphaf seinni heimsstyrjaldar, áður en mesta breytingaskeið, sem orðið hefur í Íslensku þjóðfélagi, rann upp. Verkalýðsleiðtogar vitna oft til þess, að verkalýðshreyfingin sé fyrst og fremst samstaða fólks; að hugsjón hennar sé að efla samstöðu þeirra sem hafa ekki annað að selja á vinnumarkaðnum en sitt eigið vinnuafl og það sé styrkur samtakanna að skipuleggja þetta fólk í eina heild, virkja kraft þess, en sundra því ekki. Það er kannske kjarni málsins. Núverandi skipulag, samkv. álitsgerð samþykktri af Alþýðusambandsþingum, er þess eðlis að það sundrar fólkinu á vinnustöðunum í stað þess að sameina það. Þetta mál, sem hér er flutt, er ekki nema lítill hluti af þessari heild. Það er í raun og veru ekki um annað en að ryðja úr vegi lagalegri hindrun; að heimila að fólk, þar sem tiltekinn lágmarksfjöldi er á stórum vinnustöðum, geti myndað vinnustaðafélög. Það leysir út af fyrir sig ekki málið. Það getur verið spor í rétta átt og þó kann það að vera álitamál hverjar afleiðingarnar yrðu í reynd, ef menn eru að hugsa um endurskipulagningu verkalýðshreyfingarinnar í anda samþykktar Alþýðusambandsþings. Þetta er partur af heild. En miklu meira máli skiptir, að mínu mati, hver verða örlög hinnar aldarfjórðungsgömlu samþykktar Alþýðusambandsþingsins sjálfs. Herra forseti. Mig langar til þess að vitna örfáum orðum í rökstuðning, sem fram kemur í þessari aldarfjórðungsgömlu álitsgerð fyrir því að breyta skipulagi Alþýðusambands Íslands. Í kafla sem nefnist „Skipulag, kostir þess og gallar“ eru gallarnir tíundaðir. Á það er bent, að verkalýðsfélögin í landinu eru orðin ótrúlega mörg. Þau eru fámenn og þau eru fjarri því að geta veitt meðlimum sinum þá þjónustu sem nauðsynleg er, aðstoð við samningsgerð, við það að leita réttar síns í öllum þeim frumskógi reglugerða, lagasetningar og stofnana sem forustumenn verkalýðshreyfinga eðlilega þurfa að leita til fyrir hönd sinna umbjóðenda. Til þess var vitnað þá, að Alþýðusambandið skiptist í 161 félag, og hefur fjölgað síðan. Flest þessara félaga voru sárafámenn. Aðeins fimm félög töldu yfir þriðjung allra meðlima Alþýðusambandsins á þeirri tíð. Tæplega 90 félög höfðu færri en 100 félagsmenn. Þar af voru mörg þeirra með sárafáa meðlimi. Samningsrétturinn samkv. gildandi reglum liggur hjá þessum félögum. Reynslan er auðvitað sú, að þau framselja þennan samningsrétt til stærri félagsheilda. Engu að síður fundu menn til þess, að þessi skipulagsrammi væri ekki æskilegur. Í fyrsta lagi, eins og vitnað var til í upphafi, er mönnum þarna sundrað í félög eftir starfsgreinum. Verkamenn eru sér, ófaglærðir eru sér, sjómenn eru sér, verkakonur sér og allir hinir iðnlærðu faghópar síðan sér. Alþýðusambandsmenn kvörtuðu mjög undan því, að heildarþing Alþýðusambandsins, sem er valdamikil samkoma og þarf að ráða ráðum verkalýðs. hreyfingarinnar í heild. væri óhæfilega fjölmennt. Það væri svo fjölmennt að það væri í raun og veru varla til þess bært sakir fjölmennis að ræða málefni hreyfingarinnar ítarlega eða afgreiða þau með eðlilegum hætti. Í raun og veru þyrfti Alþýðusambandsþing að vera með svipuðum hætti og Búnaðarþing, sem situr drjúgan part úr árinu. Búnaðarþing er nú ekki mjög fjölmennt. Það nýtur hins vegar ótvíræða ríkulegri þjónustu af hálfu ríkisvaldsins. Það mun vera kostað af ríkinu og eiginlega lítið á það sem ríkisstofnun. Sem betur fer er nú ekki svo komið fyrir verkalýðshreyfingunni að hún sé orðin deild í félmrn., ekki enn a.m.k. En þetta var umkvörtunarefnið, að þarna er saman kominn ægilegur fjöldi fólks víðs vegar af landinu úr ýmsum starfsgreinum og fjölmennið er slíkt, að málabúnaður verður raunverulega að mötun frá toppnum og niður úr, þau fást ekki rædd. Þriðja atriðið, sem var tíundað sem megingalli, var að vinnustaðir, ekki síst hér í þéttbýlinu, verða smám saman fjölmennari og þar starfa saman á einum vinnustað í einu fyrirtæki menn sem vinna ólík störf, hafa ólíka faglega menntun, en tvístrast í mörg verkalýðsfélög. Þeir hafa allir að vissu leyti sameiginlegra hagsmuna að gæta, en þeim er sundrað. Oft er nefnt þetta fræga dæmi frá Flugleiðum, þar sem félögin sem við er að semja eru tæplega 40. Auk þess stendur á prenti í bók, sem nefnd er „Hvernig kaupin ganga á eyrinni“, að samningarnir sjálfir, sem verið hafa í gangi fyrir þetta fyrirtæki, hafa farið yfir 500. Ég tek ekki ábyrgð á þeim tölum, enda farið með eftir minni, en þetta dæmi nægir og þetta er ekkert einsdæmi. Að vísu mun þetta vera hrikalegt dæmi, en dæmin eru mörg hin sömu. Á stærri vinnustöðum er það ekkert óalgengt að starfsfólkinu sé tvístrað í þetta 10–15 félög, hvert um sig með sinn samningsrétt. Að vísu er það svo í flestum tilvikum, að samningsréttur er framseldur og samið í heildarsamflotum, en engu að síður vitum við að þetta skipulag er kjörið til að brjóta niður það, sem á að vera æðsta boðorð launþegahreyfingarinnar. sem er „solidaritet“, samstaðan. Þetta er skipulag sem hentar ákaflega vel fámennum forréttindahópum, sem hafa sterka samningsaðstöðu á markaðnum einmitt vegna fámennisins og geta í krafti þess lamað heilu atvinnuvegina. Þeir breyta kjarabaráttunni úr því að vera togstreita við vinnuveitandann í skæruhernað við félaga sína. Spurt er: Er þetta einkamál hreyfingarinnar sjálfrar? Flm. spyr: Hvað er hreyfingin? Hreyfingin eru þúsundirnar, á sjötta tug þúsunda. Einhvern veginn hygg ég að allur þessi mikli fjöldi, sem auðvitað á hér hagsmuna að gæta, hafi ekki verið mikið til kvaddur til þess að fjalla um þessi mál. Þessi mál hafa verið í höndum forustumanna, nefnda og ráða. Það skortir mikið á að þessum málum hafi verið skírskotað til vinnustaðanna. Það er orðið umkvörtunarefni og það er orðið hættulegt fyrir verkalýðshreyfinguna í heild þegar það ástand er orðið venjulegt og þykir óviðráðanlegt, að þjóðfélagið búi við það í hverri einustu viku allan ársins hring að einhver hópur skeri sig út úr, setji fram kröfur, gangi út af vinnustöðum, ekki síst einmitt ýmsir hópar opinberra starfsmanna, sérhæfðir hópar, sem hafa sterka samningsaðstöðu, brjóti niður allt sem heitir kjarasamningakerfi, skapi ævinlega ný og ný fordæmi, ýti undir sífelldan samanburð og sífelldan skæruhernað á vinnumarkaðnum, sem er í því fólginn að hóparnir eru að bera sig saman, breyti kjarabaráttunni í skæruhernað innbyrðis. Skipulag sem ýtir undir slíkt, elur á slíku, er slæmt. Það er aldarfjórðungur frá því að Alþýðusambandsþing samþykki einróma að þetta skipulag eigi að leggja niður. Reynslan síðan sú samþykki var gerð er vissulega þess eðlis, að hún hefur styrkt röksemdir þeirra framsýnu manna, sem lögðu þessar tillögur fyrir ASÍ-þing upphaflega, og fengu þær samþykktar. Reynslan er nefnilega sú, að í þessum frumskógi hafa fámennustu hóparnir, hópar sem hafa mjög sterka samningsaðstöðu, njóta jafnvel sérstakra forréttinda, sýnt það og sannað að þeir geta notað aðstöðu sína til þess, ekki síst þegar harðnar á dalnum, þegar lítið er til skiptanna, að skara eld að sinni köku, tryggja sína hagsmuni, en gera það þá raunverulega á kostnað þeirra fjölmörgu sem verri hafa aðstöðu og eru skildir eftir síðastir. Þetta er niðurstaðan. Þetta er reynslan af heildarkjarasamningum, stóru samflotunum, allan s.l. verðbólguáratug. Margar aðferðir hafa verið reyndar. Hvað eftir annað hefur því verið yfir lýst fyrir samninga að tryggja beri hag þeirra sem skarðastan hlut bera frá borði. En það hefur ekki tekist. Ef forustumenn Alþýðusambandsins hefðu borið gæfu til þess að fylgja eftir eigin samþykktum, eyða tortryggni, tregðu og andstöðu gegn þessum skipulagsbreytingum og komið á því skipulagi að sameina fólkið án tillits til sérgreina, án tillits til fagmenntunar í heilu atvinnuvegunum, þá vaknar sú spurning: Væri ekki líklegt að þá hefði tekist betur að koma til skila raunverulegri jafnlaunapólitík, að draga úr launamismun, að koma í veg fyrir þá þróun, sem er orðin í vaxandi mæli og nærri því að verða regla, að opinberar upplýsingar um kaup og kjör, um raunverulaga greidd laun, er ýmist ekki að hafa eða ekkert á þeim að hyggja vegna þess að greiðslurnar fara fram raunverulega undir borðið? Þetta er mál sem varðar verkalýðshreyfinguna sjálfa og þetta er mál sem varðar þjóðfélagið í heild: Hvar á samningsrétturinn að liggja? Ég hef alveg mótaðar skoðanir á því og það vill svo til að þær fara alveg saman við það álit, við þær samþykktir sem fram koma í grg. og tillögum um skipulagsmál Alþýðusambands Íslands og beðið hafa framkvæmdar í aldarfjórðung. Ég hef ekkert við það að athuga að samningsrétturinn liggi í einstökum félögum. En ég tel það vera lykilatriði að skipulag Alþýðusambandsins sé þannig, að þeir sem starfa saman og eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta í einum og sama atvinnuveginum séu í sameiginlegu félagi á vinnustaðnum, án tillits til sérmenntunar. Þeir myndi síðan sameiginlegt atvinnuvegasamband, sem geti farið með samningsrétt, ef þeir svo kjósa. Þetta er mikilvægt til þess að stuðla að launajafnrétti. Þetta er líklegri leið til þess að draga úr launamisrétti og hvers kyns neðanjarðarstarfsemi í sambandi við kaup og kjör. Þetta er rétt leið til þess að raga úr eilífum skærum á vinnumarkaðnum og til þess að auka samábyrgð fólksins á vinnustöðunum og í atvinnuvegunum. Þetta er leiðin til þess að draga vígtennurnar úr forréttindahópunum, sem skeyta ekkert um hinn mikla breiða fjölda, sem verri aðstöðu hefur. Þetta er fyrsta skrefið í átt til þess að verkalýðshreyfingin geti sjálf gert með siðferðilegum rétti auknar kröfur um aukið lýðræði á vinnustöðum og í fyrirtækjunum. Þeim kröfum verður ekki komið til skila á vinnustöðum, þar sem launþegum sjálfum er skipt upp í 10–20–30 félög, sem öll keppa innbyrðis og skara eld hvert að sinni köku. Þetta er líka leiðin fyrir verkalýðshreyfinguna sjálfa til þess að ráða bót á ýmsum félagslegum meinsemdum sem hana hafa hrjáð í allt of ríkum mæli á undanförnum árum. Þetta er leiðin til þess að losa um sjálfskipaða fámennisstjórn og smákóngaveldi. Þetta er leiðin til að draga úr forræði pólitískra flokka yfir verkalýðsfélögunum og verkalýðshreyfingunni, sem er brýnt mál. Auðvitað er margt í starfi verkalýðshreyfingarinnar hápólitískt, en þar með er ekki sagt að hún eigi að vera ambátt eða senditík pólitískrar flokksforustu einhverra flokka, sem gera tilkall til þess að vera þar allsráðandi. Þess vegna er það brýnt, að verkalýðsleiðtogar, þeir sem valist hafa til trúnaðarstarfa í þessari hreyfingu, dragi það ekki í annan aldarfjórðung að koma þessum bráðnauðsynlegu og aðkallandi umbótum til skila. Þeir eiga að beita sér fyrir því að vinna bug á tregðulögmálinu. Þeir eiga að setja smákóngunum stólinn fyrir dyrnar. Þeir eiga að gera þá kröfu, að flokkapólitíkin og flokksræðistilhneigingin víki í hreyfingunni. Og þeir eiga að vinna bug á þeim andstæðum sem eru milli dreifbýlis og þéttbýlis, sem vissulega gætti upphaflega í andstöðu við þessa tillögu. En það er enn spurt: Má lögfesta? Ég spyr enn: Ef svo fer að hraði snigilsins verður enn ráðandi á þá að bjóða mönnum upp á að bíða þolinmóðir eftir því að ekkert gerist í nýjan aldarfjórðung, fram yfir aldamótin 2000? Við höfum ekki tíma til að bíða miklu lengur. Má ég vitna til fordæmis úr því fyrirmyndarríki sósíaldemókratís og verkalýðshreyfingar á Norðurlöndum sem heitir Svíaríki. (Forseti: Fundartími styttist nú mjög, 2 mínútur.l Já, það dugar. - Þar gerðist það árið 1938 að sósíaldemokratísk ríkisstjórn lagði fram frv. í sænska þinginu, þar sem settur var með lögum rammi utan um samskipti aðila vinnumarkaðarins, sérstaklega út frá samningsréttarmálum. En þessi lög áttu ekki að taka gildi fyrr en innan tveggja ára og því aðeins áttu þau að taka gildi að ekki hefði í millitíðinni tekist samkomulag af frjálsum og fúsum vilja milli verkalýðshreyfingar og annarra aðila vinnumarkaðarins um að haga starfsháttum og skipulagi á þann veg að samningsrétturinn yrði í atvinnuvegasamböndum og samningar færu fram á sama tíma. Það tókst. Það tókst þegar búið var að loka báða aðila inni ég held svo skipti nokkrum vikum. Þeir rétt sluppu með samkomulag þegar upp var staðið. Það mátti líkja þessu við páfakjör. Ef engin hreyfing fæst á þetta mál verður ekki hjá því komist að löggjafarvaldið láti sig það varða að þjóðfélagið leysist ekki upp í eilíft „anarkí“ og skæruhernað fámennra forréttindahópa um kaup og kjör. Það er verkalýðshreyfingarinnar sjálfrar að leysa málið. Hún hefur mótað rétta stefnu. Það er æskilegt að hún leysi málið sjálf. En við höfum ekki tíma til þess að bíða í hálfa öld í viðbót.