Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég sé mig tilneyddan til að kveðja mér hljóðs utan dagskrár, þar sem þeir atburðir hafa gerzt, er Alþingi hlýtur að láta sig nokkru varða. .Ég á þar við tilkynningu ríkisstj. s.l. föstudag um, að gerðir hafi verið samningar um olíustöð fyrir herskip Atlantshafsbandalagsins í Hvalfirði. Þegar ég segi, að Alþingi varði þetta mál, þá á ég ekki aðeins við, að hervæðing Hvalfjarðar sé stórmál, stórháskalegt mál, sem allir hv. þm. hljóti að hafa áhuga á. Ákvörðunin um nýjar herstöðvar í Hvalfirði er óhugnanleg staðreynd, á sama tíma og friðarhorfur í heiminum fara batnandi og aðrar smáþjóðir reyna að hreinsa sig af óþverrabælum erlendra herstöðva. En það er ekki einungis þess vegna, sem Alþingi varðar þetta mál. Hvalfjarðarmálið varðar Alþingi sem stofnun. Það varðar Alþingi sem æðstu yfirstjórn landsins. Hvalfjarðarmálið varðar Alþingi vegna þess, að með því er verið að ræna þingið rétti sínum. Í þessu málí er ríkisstj. að svipta Alþingi valdi, sem því er ótvírætt gefið samkv. stjórnarskránni. Strax eftir að ríkisstj. tilkynnti í fyrrasumar, að samningaviðræður um Hvalfjörð væru hafnar, komu fram eindregin mótmæli frá Framsfl. og Alþb. Sérstök áherzla var á það lögð í yfirlýsingu beggja, að ekkert yrði í þessum málum aðhafzt, nema samþykki Alþingis lægi fyrir. Strax á fyrstu dögum þingsins kom fram þáltill. frá nokkrum þm. Alþb., þar sem megináherzla var á það lögð, að ríkisstj. hefði ekki heimild til að gera nokkurn samning við NATO um Hvalfjörð, nema samþykki Alþingis kæmi til. Það er sannarlega hörmulegt fyrir sérhvern unnanda lýðræðis og þingræðis að horfa upp á bolabrögð ríkisstj. í þessu máli. Till., sem flutt var til að vernda sjálfsagðan rétt Alþingis, var kæfð hér í þinginu með forsetavaldi. Till. kom fram á þriðja degi þingsins, en þegar Alþingi var slitið 7 mánuðum síðar, hafði hún ekki enn fengizt send til n., hvað þá meir. Allan veturinn er hæstv. forseti Sþ. látinn sitja sem fastast á till., meðan ríkisstj. stendur í leynisamningum við Atlantshafsbandalagið. Á s.l. vori komu 3 eða 4 hershöfðingjar og flotaforingjar í heimsókn til ríkisstj. að fjalla um það mál, sem Alþingi mátti ekki ræða um, hvað þá taka ákvörðun um. Þannig hefur ríkisstj. múlbundið Alþingi, en fengið herforingjaráði NATO í hendur það hlutverk, sem Alþingi bar. Hvers konar tilmæli stjórnarandstöðuflokkanna um þinglega meðferð málsins eru algerlega hunzuð og grafarþögn ríkir um málið í blöðum ríkisstj. þar til skyndilega einn góðan veðurdag, að þjóðin stendur frammi fyrir gerðum hlut. Það er búið að semja og ekkert meira um það að tala. Þessi framkoma ríkisstj. er ekki aðeins móðgun við Alþingi, heldur hrein lögleysa og alvarlegt lögbrot. Samningurinn um Hvalfjörð er ógildur, vegna þess að sá aðili, sem undirritaði samninginn fyrir Ílands hönd, hafði ekkert umboð til að semja um slík mál, nema Alþingi hefði áður veitt honum heimild. Áður en ég sný mér að efnishlið Hvalfjarðarmálsins, vil ég í örstuttu máli ræða lagalega hlið málsins, - það lögbrot ríkisstj., sem nú liggur fyrir. Hv. þm. munu kannast við 21. gr. stjórnarskrárinnar, en í henni segir ótvírætt, að ríkisstj. megi enga samninga gera við erlend ríki, sem fela í sér kvaðir á landi, nema samþykki Alþingis komi til. Kvaðir á landi eru takmarkanir á yfirráðarétti lands. Erlendum aðila eru veitt afnot og umráð lands. Það er samdóma álíi fræðimanna, að yfirleitt sé um kvaðir að ræða, þegar hernaðarleg aðstaða er veitt. Ég þykist viss um, að því muni ekki verða mótmælt hér, að um kvaðir á landi sé að ræða með samningunum um olíustöð fyrir herskip í Hvalfirði. Ég minnist þess einnig, að þá stuttu stund, sem málið var rætt í þinginu hér í fyrrahaust, gerði hæstv. utanrrh. enga tilraun til að mótmæla því, að um kvaðir á landi væri að ræða. Einu rökin, sem hæstv. utanrrh. reyndi að bera fyrir sig, voru þau, að samningarnir um Hvalfjörð væru byggðir á herverndarsamningnum svonefnda frá 1951 og með þeim samningi hefði ríkisstj. fengið vald til þess í eitt skipti fyrir öll að gera slíka samninga, Alþingi hefði sem sagt afsalað sér ákvörðunarrétti um þessi mál í hendur komandi ríkisstj. og með byggingu lóranstöðvarinnar á Snæfellsnesi hefði ríkisstj. notað sér þetta vald án þess að biðja Alþingi leyfis. Aðferðin við samningagerð um lóranstöð sýndi, hvaða fordæmi hefði skapazt. Áður en lengra er haldið, er rétt að staldra við þessa lóranstöð á Snæfellsnesi. Það er rétt að minna á, að sú samningsgerð var einnig stjórnarskrárbrot. Lögbrot ríkisstj. í dag verða ekki fyrirgefin vegna fyrri afbrota. Auk þess er óhjákvæmilegt að geta þess, að þegar samningurinn um lóranstöðina var gerður, gaf utanrrn. blöðunum alranga hugmynd um þær framkvæmdir, sem þá var um samið og má auðveldlega sanna það með tilvitnunum í blöð, þó að ekki sé tími til að gera það hér. En hvað er þá að segja um herverndarsamninginn frá 1951? Er þar að finna eitthvert ákvæði, sem sýnir, að Alþingi hafi afsalað þessum rétti sínum samkv. stjórnarskránni í hendur komandi ríkisstj.? Sá, sem les herverndarsamninginn, sem prentaður er í Lagasafninu, mun fljótlega sannfærast um, að þar er ekki eitt einasta ákvæði um, að Alþingi afsali sér þessum rétti. Og það þarf reyndar engan að undra, að slíkt ákvæði skuli ekki vera til í þessum samningi, því að slíkt ákvæði gæti tæpast verið atriði í milliríkjasamningi. Í þessum samningi segir m.a. í inngangsorðum, að þar sem Íslendingar geti ekki sjálfir varið land sitt og þar sem tvísýnt sé um alþjóðamál, hafi NATO farið þess á leit við Ísland og Bandaríkin, að þau gerðu ráðstafanir til, að látin verði í té aðstaða á Íslandi til varnar landinu. Í 1. gr. segir, með leyfi forseta, m.a.: „Að í þessu skyni lætur Ísland í té þá aðstöðu í landinu, sem báðir aðilar eru ásáttir um, að sé nauðsynleg.“ Í 2. gr. segir, með leyfi forseta: „Ísland mun afla heimildar á landssvæðum og gera aðrar nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að í té verði látin aðstaða sú, sem veitt er með samningi þessum.“ Og í 3. gr. segir og ég bið hv. þm. að taka vel eftir: „Það skal vera háð samþykki Íslands, hverrar þjóðar menn eru í varnarliðinu, svo og með hverjum hætti það tekur við og hagnýtir þá aðstöðu á Íslandi, sem veitt er með samningi þessum.“ Og í 4. gr. segir: „Það skal háð samþykki íslenzku ríkisstj., hversu margir menn hafa setu á Íslandi samkv. samningi þessum.“ Ég leyfi mér að fullyrða, að aðrar gr. samningsins skipta ekki máli í þessu sambandi. En ég spyr hæstv. forsrh., sem ég vænti, að muni ræða þetta mál og svara spurningum hér á eftir í forföllum hæstv. utanrrh.: Hvar í þessum samningi er nokkurs staðar gefið í skyn, að Alþingi afsali sér valdi til að fjalla um samninga við Bandaríkin eða NATO um kvaðir á landi? Og ég vil leyfa mér að benda á, að megi nokkuð lesa út úr þessum samningi, þá er það það, að Alþingi hafi þetta vald áfram ásamt ríkisstj. Þegar rætt er um íslenzka aðila í þessum herverndarsamningi, er ýmist talað um Ísland eða íslenzku ríkisstj. Þegar hugtakið Ísland er notað, er auðvitað átt við þá aðila, sem samninginn gera af hálfu Íslendinga og heimild hafa til að gera slíka samninga af hálfu Íslendinga, þ.e.a.s. Alþingi og ríkisstj., hvort tveggja Alþingi og ríkisstj. Eins og áðan kom fram, segir ótvírætt í 3. gr. samningsins, að það skuli háð samþykki Íslands, þ.e. Alþingis og ríkisstj., með hverjum hætti varnarliðið tekur við og hagnýtir þá aðstöðu á Íslandi, sem veitt er með samningi þessum. Í 4. gr. segir aftur á móti, að íslenzka ríkisstj. skuli ráða því, hve margir menn hafi setu á Íslandi samkv. samningi þessum. Í þessari gr. er ekki gert ráð fyrir því, að Alþingi hafi afskipti og með því er undirstrikað, að um önnur atriði eigi Alþingi einmitt að fjalla. Af þessu hlýtur að mega draga þá augljósu ályktun, að með samningnum hafi það beinlínis verið ætlunin að undirstrika það sérstaklega, að Alþingi ætti að fjalla um sérhverja nýja kvöð á landinu, stóra og smáa, eins og stjórnarskráin gerir að sjálfsögðu ráð fyrir. Nú er það staðreynd að vísu, að Alþingi fékk ekki árið 1951 að fjalla frekar um hernámsframkvæmdirnar, eftir að búið var að samþykkja sjálfan samninginn, eins og eðlilegt hefði þó verið. Skýringin á þessu er ef til vill sú, að samningurinn var ekki löggiltur á Alþingi, eins og menn muna, fyrr en 7 mánuðum eftir að bandaríski herinn kom til landsins. Þegar Alþingi fjallaði um samninginn, var herinn búinn að koma sér fyrir. Þá var búið að ákveða þær kvaðir á landi, sem hersetunni fylgdu. Þessi framkoma gagnvart Alþingi var stórhneyksli og lögbrot á sínum tíma. En um síðir hlaut samningurinn lagagildi. Samþykkt Alþingis var þá ef til vill óbein viðurkenning á þeim ákvörðunum og hernaðarframkvæmdum, sem ríkisstj. hafði þá þegar gert. En hvort sem löggilding samningsins var viðurkenning Alþingis á þeim kvöðum, sem þá þegar tilheyrðu fortíðinni, eða ekki, þá er hitt ljóst, að Alþingi gat ekki afsalað sér um alla framtíð því valdi, sem stjórnarskráin veitir og þess vegna varð óhjákvæmilega að leggja fyrir Alþingi sérhverja nýja framkvæmd hersins, sem fól í sér einhverja kvöð á landi eða landhelgi. Hæstv. utanrrh. hélt því blákalt fram hér í þinginu í fyrra, að með samningnum frá 1951 væri öllum ríkisstj. veittur réttur til að semja við Bandaríkin og NATO um nýjar framkvæmdir á vegum hersins án þess að leita samþykkis Alþingis. Í framhaldi af þessari fullyrðingu vil ég leggja aðra spurningu fyrir hæstv. forsrh.: Álítur ríkisstj. engin takmörk fyrir því, hve miklar kvaðir á landi megi semja um við NATO og Bandaríkin á grundvelli herverndarsamningsins? Ímyndar ríkisstj. sér, að fræðilega væri ekkert því til fyrirstöðu, að Bandaríkin fengju að byggja herstöðvar í hverjum einasta firði, án þess að Alþingi fjallaði um málið? Ég vænti þess, að hæstv. utanrrh. svari þessum spurningum alveg undanbragðalaust og ég vænti þess líka, að hv. þm. skilji, hvílíka endaleysu leiðir af þeirri fullyrðingu, að Alþingi hafi afsalað sér þessu valdi 1951. Og jafnvel þó að í herverndarsamningnum, - það vil ég að okum taka fram í þessu sambandi, - jafnvel þó að í herverndarsamningnum hefði verið ákvæði, sem segði skýrt og skorinort, að Alþingi afsalaði sér hér með þessum rétti, þá get ég leyft mér að fullyrða, að fræðimenn eru almennt þeirrar skoðunar að slíkt ótakmarkað framsal valds af hálfu Alþingis sé óheimilt með öllu og ógilt og geti þar af leiðandi ekki átt sér stað. Ég vil minna hv. alþm. á þá staðreynd, að Alþingi er æðra ríkisstj. Ríkisstj. er fyrst og fremst verkfæri í höndum þingsins. Við, þessir 60 þm., erum raunverulega húsbændur ríkisstj., þó að einstakir ráðh. vilji kannske gleyma því á stundum. Alþingi ber skylda og réttur til þess að varðveita vald sitt og rétt. Hér hefur það hins vegar gerzt, að þjónninn hefur stolið húsbóndaréttinum. Hæstv. ríkistj. hefur gert samning, sem hún hefur enga heimild til að gera og þessi samningur er því ekki gildur, hvorki gagnvart einum né öðrum. Kvenfélag Hallgrímskirkju hefði alveg eins getað gert þennan samning við NATO eins og ríkisstj. Heimildarlaus aðili er enginn aðili. Samningurinn er því aðeins ómerkilegt pappírsgagn. Þetta er rétt að hafa í huga nú þegar, svo að menn geri sér ljóst, að engum Íslendingi ber skylda til að virða þennan samning eða afleiðingar hans, hvorki nú né síðar. Hvað er svo að gerast í Hvalfirði? Hinn ógildi samningur ríkisstj. við NATO fjallar um það fyrst og fremst að breyta núverandi olíubirgðastöð í Hvalfirði í olíuafgreiðslustöð fyrir herskip. Svo á að heita, að stöðin verði ekki notuð hversdagslega, heldur aðeins þegar í harðbakka slær. Að álíti ríkisstj. má þó breyta þessu með stuttri fréttatilkynningu úr stjórnarráðinu hvenær sem er. Ríkisstj. dregur enga dul á það, að stöðin á fyrst og fremst að koma að gagni í hugsanlegri styrjöld. Vísvitandi er því með þessu verið að gera ráðstafanir til þess, að Íslendingar og land þeirra dragist sem mest inn í styrjaldarátökin. Enginn mun lengur reyna að telja Íslendingum trú um, að ráðstafanir hernámsliðsins séu Íslendingum til varnar og sízt af öllu þetta nýjasta tiltæki. Á einni nóttu má breyta Hvalfirði í herskipalægi og þegar það hefur gerzt, hafa Íslendingar verið settir í fremstu víglínu stríðsátakanna. Það er ekki unnt að ræða Hvalfjarðarmálið án þess að skoða það í ljósi þeirrar þróunar, sem átt hefur sér stað seinustu árin. Á valdaskeiði vinstri stjórnarinnar dró ekki aðeins stórlega úr öllum hernámsframkvæmdum, heldur voru áformin um Hvalfjörð, sem 1956 voru komin á flugstig, algerlega lögð til hliðar. Fyrsta alvarlega skrefið er hins vegar stigið af ráðherrum Alþfl. 1959, þegar þeir eru orðnir einir í ríkisstj. Þá er í algeru heimildarleysi samið um byggingu lóranstöðvar á Snæfellsnesi, í næsta nágrenni Hvalfjarðar og þessi miðunarstöð mun nú vera orðin hæsta mannvirki Evrópu og sérstaklega ætlað að auðvelda kafbátum og skipum miðanir. Næst var Keflavikurflugvöllur gerður að stjórnarmiðstöð fyrir kafbátaflotann á norðanverðu Atlantshafi og flotinn tók við yfirstjórn bandaríska herliðsins. Og nú er farið að rannsaka sem bezt allar aðstæður. Bandaríkjamenn fá í framhaldi af þessu leyfi íslenzku ríkisstj. til að mæla upp og kortleggja botn Faxaflóa og því verki er nú lokið. Síðan koma samningarnir um Hvalfjörð. Það er vissulega blindur maður, sem sér ekki, hvert stefnir. Það er stefnt á volduga flotahöfn í Hvalfirði. En ríkisstj. veit, að ef hún vill notfæra sér andvaraleysi almennings, verður hún að ná markinu í litlum áföngum. Hæstv. ríkisstj. þykist kunna þá kúnst að matreiða ofan í Íslendinga, og í þetta sinn á aðeins að bera á borð eina litla olíustöð. Þessir nýju samningar um Hvalfjörð hljóta að minna menn á þá staðreynd, að einmitt um þessar mundir er verið að ræða um stofnun kjarnorkuflota NATO-ríkjanna. Að svo stöddu er auðvitað ekki unnt að slá því föstu, hvort stöðin í Hvalfirði er hugsuð í tengslum við slíkan flota eða ekki, en vissulega er það ekki ólíklegt. Og samkv. rangtúlkun ríkisstj. á lögum landsins og samkv. samningunum um Hvalfjörð þarf ekki annað, en ráðherraleyfi, til að skapa kjarnorkuflotanum aðstöðu í Hvalfirði. Við umr. um þessi mál í þinginu í fyrra lagði ég á það sérstaka áherzlu, að gagnvart Íslandi ættu Bandaríkjamenn nú um tvær leiðir að velja: Volduga herstöð í landinu eða enga herstöð. Bandaríkjamenn hafa tekið herstöðvamál sín til endurskoðunar nú í seinni tíð vegna breyttra viðhorfa í vígbúnaðartækni og nú fyrir skömmu munu menn minnast, að þeir tilkynntu, að þeir hygðust leggja niður 500 herstöðvar í einu. Samningurinn um Hvalfjörð táknar örlagarík tímamót, vegna þess að hann sýnir hvor stefnan hefur orðið ofan á varðandi Ísland. Á sama tíma og friðarhorfur fara ört batnandi, er hernámið á Íslandi magnað um allan helming. Ég vil ekki orðlengja þetta mál frekar hér utan dagskrár, enda geri ég ráð fyrir, að margir aðrir þm. vilji komast að og einn hefur nú þegar kvatt sér hljóðs. En ég vil hins vegar nota þetta tækifæri til þess að spyrja hæstv. forsrh. enn einnar spurningar og það er þriðja og síðasta spurningin og lokaorð mín að sinni. Ég vil spyrja: Hvenær gerir ríkisstj. ráð fyrir, að framkvæmdir muni hefjast í Hvalfirði?



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs hér utan dagskrár út af fréttatilkynningu, sem komið hefur frá hæstv. ríkisstj. varðandi nýjan samning, sem gerður hafi verið við NATO eða Atlantshafsbandalagið um nýjar framkvæmdir í Hvalfirði. Með leyfi hæstv. forseta, er fréttatilkynningin þannig: „Eins og áður hefur verið skýrt frá opinberlega, féllst ríkisstj. á sínum tíma á, að fram færi athugun á byggingu olíugeyma í Hvalfirði ásamt bryggju vegna afnota geymanna og aðstöðu fyrir legufæri skipa samkv. framkvæmdaáætlun Atlantshafsbandalagsins. Í framhaldi af þessari athugun hefur ríkisstj. nú leyft ofangreindar framkvæmdir: Verða byggðir í Hvalfirði 5 nýir geymar, 4 fyrir olíu og 1 fyrir vatn, auk afgreiðslubryggju og legufæra. Hinir nýju geymar eru nauðsynleg endurnýjun á gömlum geymum, sem fyrir eru í Hvalfirði og verður öll notkun þeirra og mannvirkjanna háð samkomulagi við ríkisstj. Íslands. Skipaferðir um Hvalfjörð breytast ekkert frá því, sem verið hefur, í sambandi við hin nýju mannvirki og tilgangur stöðvarinnar þar verður sá einn að geyma varabirgðir og legufæri, sem nota má, ef til ófriðar kemur eða dregur. Um mannvirkin og framkvæmdirnar í Hvalfirði gilda ákvæði varnarsamningsins frá 8. maí 1951.“ Þannig hljóðar þessi fréttatilkynning frá hæstv. ríkisstj. Ég vil í þessu sambandi koma því enn á framfæri, að Framsfl. er algerlega mótfallinn þessari nýju samningagerð um flotamannvirki í Hvalfirði og í því sambandi leyfi ég mér að lesa eftirfarandi ályktun, sem samþykkt var í framkvæmdastjórn Framsfl., þegar þetta mál fyrst bar á góma opinberlega og ríkisstj. gaf í skyn, að til stæði að gera slíka samninga, en hún hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Samkv. tilkynningu frá utanrrn., sem lesin var í útvarpsfréttum 7. þ.m.,“ - þetta var samþ. í fyrra í ágústmánuði, - „og viðtali, sem fulltrúar Framsfl. hafa átt við utanrrh., fara nú fram viðræður milli Atlantshafsbandalagsins og ríkisstj. um, að bandalagið byggi stóra olíubirgðastöð í Hvalfirði, hafskipabryggju eða bryggjur og legufæri, sem ætluð eru herskipum. Af hálfu bandalagsins hafa áður verið bornar fram óskir um svipaðar framkvæmdir í Hvalfirði, en þeim hefur verið hafnað. Í tilefni af framangreindum viðræðum Atlantshafsbandalagsins og ríkisstj. lýsir Framsfl. sig andvígan því, að aukinn verði herbúnaður í Hvalfirði með byggingu nýrra flotamannvirkja eða á annan hátt og skorar á ríkisstj. að ljá ekki máls á samningum um slíkt.“ Þessi afstaða var svo margítrekuð við umr., sem áttu sér stað á hv. Alþingi í fyrravetur, og þá sterklega skorað á hæstv. ríkisstj. af hendi Framsfl., að láta ekki verða af slíkum samningum og þung áherzla lögð á, að ekki bæri að koma til greina neitt í því efni, nema málið hefði áður fengið afgreiðslu á Alþingi. En nú hefur hæstv. ríkisstj. þrátt fyrir þetta gert þennan samning og vil ég því ítreka þessa afstöðu Framsfl. og mótmæli gegn samningsgerðinni og fara um þessi efni fáeinum orðum til rökstuðnings því. Það segir í tilkynningu hæstv. ríkisstj., að hinir nýju geymar séu nauðsynleg endurnýjun á gömlum geymum, sem fyrir eru í Hvalfirði. Og það hefur verið lögð nokkur áherzla á það í blöðum hæstv. ríkisstj., blöðum stjórnarflokkanna, að hér væri í raun og veru um það eitt að ræða að endurnýja olíugeyma, sem þar væru fyrir og væru farnir að ganga úr sér, því væri í raun og veru ekkert nýtt að gerast í Hvalfirði. En þessi liður tilkynningarinnar frá hæstv. ríkisstj. er villandi og því miður vafalaust gerður í því skyni að villa mönnum sýn í þessu sambandi, en hefði þó verið skylt, að hæstv. ríkisstj. segði mönnum hreinskilnislega, hvað þarna er raunverulega að ske. En málavextir og kjarni málsins er auðvitað þessi: Til þess að byggja nýja geyma í Hvalfirði í stað þeirra, sem fyrir eru, þurfti engin ný hafnarmannvirki í Hvalfirði, bryggjur né bryggju, vatnsbirgðastöðvar né legufæri. Það er hægt að athafna sig viðunandi í firðinum með núverandi mannvirkjum í Hvalfirði til að losa úr flutningaskipum olíu og setja hana aftur í flutningaskip til að flytja hana þaðan á burtu. Þetta hefur verið gert í Hvalfirði og þetta er hægt að gera þar áfram. Bygging á nýrri, stórri bryggju eða hafnarmannvirkjum í Hvalfirði, vatnsbirgðastöðvum og ný legufæri standa því ekki í neinu sambandi við þá nauðsyn, sem á því kynni að vera að endurnýja olíugeyma þá, sem hafa verið í Hvalfirði og halda uppi svipaðri þjónustu og þar hefur verið gert um geymslu á olíu. Þessar framkvæmdir standa ekki í sambandi við slíkt og þess vegna er uppbygging geyma í stað þeirra, sem þar eru nú, vitanlega og öllum augljóslega ekki aðalatriði málsins. En í Hvalfirði vantar á hinn bóginn aðstöðu til þess að athafna sig með flota, til að taka eldsneyti í flota með sæmilegu móti og aðstöðu til legu, t.d. herskipa, í firðinum. Slík aðstaða er ekki fyrir hendi í Hvalfirði. Í Hvalfirði vantar sem sé, þó að þessi gamla olíustöð sé þar og ein bryggja í sambandi, frumskilyrði flotahafnar. Og það er ekki hægt að gera ráð fyrir öðru, en að með þessu, sem nú er hugsunin að framkvæma í Hvalfirði, sé ætlunin sú að stiga fyrsta skrefið í þá átt að gera Hvalfjörð raunverulega að flotahöfn, byggja upp flotahöfn í Hvalfirði, bryggjur, vatnsforðabúr og legufæri, en hitt því miður haft á oddinum til þess að leiða athyglina frá þessum aðalkjarna málsins. Og þetta er auðvitað aðalmergur þessa máls og hefur verið síðustu áratugina, hvort Íslendingar eiga að ljá máls á því, að Hvalfjörður verði byggður upp sem flotastöð. Slíkt hefur áður komið til greina, eins og hér hefur verið frá skýrt, af hendi hinna erlendu aðila að fara fram á slíkt. Það hefur verið af hendi þeirra farið fram á slíkt áður. Það hefur komið til greina frá þeirra hendi að bera fram slíkar óskir, eins og margsinnis hefur verið upplýst. En þeim hefur alltaf verið synjað. Allar ríkisstj., sem hér hafa setið undanfarna áratugi, hafa synjað um leyfi fyrir nýjum framkvæmdum í Hvalfirði, vegna þess að stefna þeirra ríkisstj. hefur verið sú að gera Hvalfjörð ekki að flotastöð. En nú er einmitt sú stóra hætta fyrir hendi, þegar ríkisstj. hefur tekið ákvörðun um að breyta þessari stefnu og leyfa þessar framkvæmdir, að nú verði gengið á lagið og reynt að þrýsta í framkvæmd enn frekari mannvirkjagerð í framhaldi af þessu. Komið verður með eitt í dag og annað á morgun. Það er sú hætta, sem við stöndum frammi fyrir nú, þegar ríkisstj. hefur breytt stefnunni og léð máls á því, sem allar ríkisstj. áður hafa synjað um. Við í Framsfl. teljum, að það hefði átt að halda við þá stefnu, sem áður hefur verið framfylgt í þessu efni, alveg skilyrðislaust og alls ekki átt að leyfa nýjar framkvæmdir af því tagi, sem þarna eru ráðgerðar. Við teljum auk þess, að horfur í heiminum yfirleitt í friðarmálum séu þannig, að það sé nú enn síður ástæða, en áður til að leyfa aukinn búnað frá því, sem verið hefur. Og batnandi friðarhorfur í heiminum hefðu átt að vera aukin hvöt fyrir núv. ríkisstj. til að halda þeirri stefnu, sem fyrrv. ríkisstj. hafa haft í þessu, sem sé þeirri að fallast ekki á nýjar framkvæmdir eða frekari framkvæmdir í Hvalfirði en þær, sem þar áttu sér stað á styrjaldarárunum. Ég vil taka það skýrt fram nú, eins og svo oft áður, að Framsfl. er fylgjandi þátttöku Íslands í samstarfi vestrænna þjóða og þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu. En ég vil leggja áherzlu á, að okkur ber engin skylda til, hvorki lagalega né „móralskt“, að hafa hér her né annan varnarbúnað umfram það, sem við sjálfir teljum nauðsynlegt og skynsamlegt, og er þetta sjónarmið margviðurkennt af samstarfsþjóðum okkar í Atlantshafsbandalaginu. Og einmitt út frá þessu sjónarmiði nær að okkar dómi engri átt að leyfa nú ný og aukin flotamannvirki í Hvalfirði. Engar skuldbindingar okkar við NATO, ekkert, sem sagt hefur verið af hálfu íslenzkra stjórnarvalda, svo að mér sé kunnugt, við NATO eða forsvarsmenn NATO, bindur Íslendinga á einn eða annan hátt til að leyfa slíkt, og ekkert bindur okkur samningslega til að ganga inn á slíkt og ekkert bindur okkur til þess á nokkurn hátt „móralskt“ séð, því að okkar fyrirvarar hafa ævinlega verið þannig í sambandi við þátttöku í NATO, að það eitt kæmi í eðlilegu framhaldi af þeim, að synjað væri um þessar framkvæmdir á sama hátt og gert hefur verið áratugum saman um hliðstæðar framkvæmdir. Það hefði verið í beinu framhaldi af þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið varðandi Hvalfjörð, að haldið hefði verið áfram að synja um slíkt. Það var skýrt og greinilega tekið fram af þeim aðilum, sem ræddu við Íslendinga um þátttöku þeirra í Atlantshafsbandalaginu á sínum tíma, að þátttaka Íslendinga í bandalaginu væri mikilsverð fyrir bandalagsþjóðirnar og bandalagið sjálft, enda þótt hér yrðu ekki leyfðar neinar herstöðvar á friðartímum né neinn erlendur her. Það var lögð mikil áherzla á það af hálfu forráðamanna Atlantshafsbandalagsins þá, að það hefði verulega þýðingu fyrir þjóðir Atlantshafsbandalagsins, að Íslendingar væru með, þó að þessi fyrirvari fylgdi. Og hann var látinn fylgja. Og þeir í NATO gátu því alls ekki og hafa aldrei getað búizt við öðru en því, að þeirri stefnu yrði framfylgt, sem þá var lýst yfir af Íslands hendi. Það var fyllilega gerð grein fyrir því af Íslands hendi þá, að ekki mætti gera ráð fyrir því, að hér yrðu varanlegar herstöðvar eða varnarherstöðvar í landinu. Ég endurtek því, að Íslendingum ber engin skylda til þess, hvorki samkv. Atlantshafssáttmálanum sjálfum né því, sem á milli hefur farið um þessi efni og ekki heldur móralskt, miðað við fyrirvara og þá afstöðu alla, sem uppi hefur verið látin, að leyfa hér auknar hernaðarframkvæmdir eða ný flotamannvirki. Það er eitt þýðingarmesta atriðið í utanríkismálum Íslendinga og fullveldismálum, að Íslendingar haldi hjá sér sjálfum og einum ákvörðunarréttinum um, hvað leyft er hér af hernaðarmannvirkjum eða hvað leyft er hér af mannvirkjum eins og þeim, sem hér eru til umr. Og á þetta var einnig megináherzla lögð í sambandi við þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Þetta sjónarmið og það sjónarmið, sem ég var að rekja hér áðan varðandi framlag Íslands til varnanna yfir höfuð, var fullkomlega viðurkennt af bandalagsþjóðunum og er það áreiðanlega enn, ef því er fram haldið eins og eðlilegt er. Ég vænti, að margir hljóti að sjá, að með því, sem nú er verið að gera, með þeirri stefnubreytingu er innleidd veruleg hætta, ekki sízt á því, að haldið verði áfram að ganga á lagið um að auka búnaðinn í Hvalfirði, síðan kæmi sjálfsagt í framhaldi af því krafan um að hafa varnarlið í þeim stöðvum og þá gæti auðveldlega svo farið með því að halda á þennan hátt á málunum, að áður en langt um liði væri komin þar í Hvalfirði önnur herstöð eða varnarstöð hliðstæð Keflavíkurstöðinni, sem gæti orðið álíka og a.m.k. ekki minna vandamál í landinu, en Keflavíkurstöðin, hefur vitanlega ævinlega verið. Og væri þá ekki vel komið málefnum, ef slík stöð yrði byggð upp á aðalþjóðleiðinni umhverfis landið í Hvalfirði. Með þessum orðum tel ég mig hafa rökstutt þá afstöðu, sem ég hef nú enn greint frá - afstöðu Framsfl. Ég kvaddi mér hljóðs utan dagskrár til að ítreka enn einu sinni andstöðu Framsfl. gegn því að gera þennan samning um flotamannvirkin í Hvalfirði og til að gagnrýna það og mótmæla því, að samningur um svo mikilsvert mál sé gerður, án þess að málið sé borið undir Alþingi. Ég tel, að hér sé um svo þýðingarmikið mál að ræða, að þennan samning hefði ekki átt að gera, án þess að hann væri borinn undir Alþingi, þar sem fullkomlega var tóm til þess á allan hátt, því að strax í fyrravetur var þetta málefni rætt og þá virtist málið liggja þannig fyrir, að það hefði verið hægt að taka þá stefnuna í málinu. Og ég vil láta það verða mín síðustu orð að beina því til hæstv. ríkisstj. að skora á hana að leggja mál þetta fyrir hv. Alþingi til samþykktar eða synjunar.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið í umr. þeirra hv. þm., 5. landsk. þm. og 1. þm. Austf. sem hér hafa tekið til máls, er hér um að ræða gamalþekkt og þrautrætt mál. Frá þessum ráðagerðum var skýrt í fréttatilkynningu, sem ríkisstj. gaf snemma í ágúst á árinu 1963. Þá þegar hófust um málið miklar umr., bæði með yfirlýsingum beggja stjórnarandstöðuflokkanna og í blöðum. Síðan var málið mjög rækilega rætt hér á hv. Alþingi a.m.k. þrisvar í fyrravetur, fyrst tvisvar sinnum um miðjan október og síðan einnig snemma í desember. Nú hygg ég, að í þessum umr. hafi komið fram öll þau sjónarmið, sem máli skipta, m.a. það, að því var þá þegar lýst af hálfu ríkisstj., að hún teldi sig hafa óyggjandi heimildir til þess að gera slíkan samning, sem nú hefur verið gerður og hún mundi gera samninginn, ef hún teldi það rétt að athugun málsins lokinni. Nú er þeirri athugun lokið og ríkisstj. hefur í samræmi við fyrri yfirlýsingar gert þetta samkomulag. Því er haldið fram, einkanlega af hv. 5. landsk. þm., að þessi samningsgerð stangist á við ákvæði stjórnarskrárinnar. Þetta er misskilningur hjá hv. 5. landsk. þm., því að ljóst er og ótvírætt með öllu, að heimild til slíkrar samningsgerðar er í varnarsamningnum frá 1951, sem lögfestur hefur verið með lögum nr. 110 19. des. 1951. Þar segir m.a. í 1. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Í þessu skyni og með varnir á því svæði, sem Norður–Atlantshafssamningurinn tekur til, fyrir augum lætur Ísland í té þá aðstöðu í landinu, sem báðir aðilar eru ásáttir um, að sé nauðsynleg.“ Þegar af þessu ákvæði og raunar fleiri ákvæðum samningsins er ótvírætt, að heimild er fyrir hendi til þessarar samningsgerðar, enda játaði hv. þm., að þvílíkir samningar hefðu áður átt sér stað. Og mér skildist hann meira að segja telja og benda á, að vist varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli væri fyrsta dæmi þvílíkrar samningsgerðar af hálfu ríkisstj. Nú má e.t.v. segja, að í varnarsamningnum sjálfum felist a.m.k. óbein heimild fyrir vist varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, eins og hv. þm. raunar drap á, þó að það sé með nokkuð öðrum hætti rökstyðjanlegt, heldur en hann vildi gera og skal ég ekki fara út í þá sálma hér. En þar fyrir utan eru mörg dæmi þess, að óátalið af Alþingi hefur varnarliðið fengið stöðvar til afnota með samþykki ríkisstj. og þetta hlýtur hv. þm. að vera kunnugt, ekki einungis varðandi lóranstöðina á Snæfellsnesi, heldur einnig fleiri atvik, því að hæstv. utanrrh. rakti það rækilega í umr., sem urðu um málið í fyrra. Þá er fyrst að geta þess, sem hv. þm. hlýtur að vera kunnugt um og hv. 1. þm. Austf. vék nú að, þó að hann færi þar dálítið svipað og köttur kringum heitan graut, að varnarliðið hefur nú þegar og í mörg ár haft svipaða aðstöðu í Hvalfirði og hér er ráðgerð. Hv. 1. þm. Austf. talaði um það, að ef þessi samningsgerð færi fram, ættu menn e.t.v. von á því að sjá varnarstöð við aðalþjóðveginn um Hvalfjarðarströnd. Ég hef nú farið þarna nokkuð mörg undanfarin ár og ég hef séð varnarstöð á þessari leið og mér þykir það mjög furðulegt, ef hv. þm. hefur ekki einnig séð þessa varnarstöð, sem þarna er á leiðinni. Og ég man það, að ég og hv. þm., 1. þm. Austf., vorum saman í ríkisstj. og ég held, að ég fari rétt með það, að hann hafi þá verið fjmrh., þegar ríkið keypti a.m.k. eina jörð í Hvalfirðinum til þess að leggja undir þessa varnarstöð. Og hv. þm. er þá nú á sínum efri árum orðinn léttúðugri um meðferð fjármála en hann var, þegar við vorum saman í ríkisstj., ef hann er búinn að gleyma því, að hann greiddi töluvert fé úr ríkissjóði til þess, að þessari stöð yrði komið upp. Nei, það er vissulega engin ný bóla, að þarna sé nokkur varnarstöð í Hvalfirði, bæði með beinni íhlutan og samþykki ríkisins, auk þess sem tiltekinn félagsskapur hefur leigt varnarliðinu mjög sambærilega aðstöðu og notkun á olíugeymum og nú er ráðgert, að það komi sér sjálft upp. Þetta er engin nýjung. Þetta hefur öllum landslýð verið kunnugt nú töluvert á annan áratug. Alþingi hefur um þetta vitað. Sumir hafa verið óánægðir með þetta frá fyrstu tíð, eins og hv. flokksmenn hv. 5. landsk þm., og það er þess vegna sízt óeðlilegt, að hann sé óánægður og hans félagar séu óánægðir með, að þessari ráðstöfun skuli haldið áfram, þótt í nokkuð breyttri mynd sé. Hinu hljóta menn að furða sig mjög á, að hv. 1. þm. Austf, skuli nú láta svo sem honum sé með öllu ókunnugt um þá aðstöðu, sem varnarliðið hefur haft í Hvalfirði langan tíma með beinu samþykki, beinni íhlutun ríkisstj. og með mikils háttar fyrirgreiðslu - að vísu ekki alveg ókeypis - alþekkts félagsskapar, sem ég veit, að hv. 1. þm. Austf. einnig kannast við. En það er ekki einungis þessi aðstaða í Hvalfirði, sem hér kemur til álíta, heldur minntí hæstv. utanrrh. á það í umr. í fyrra, að þrjár radarstöðvar, sem eru undir hergæzlu, hefðu verið leyfðar af ríkisstj. á mismunandi tímum, frá því að varnarsamningurinn var gerður og án þess að það væri leitað til Alþingis um samþykki á þeim leyfum. Þarna er um að ræða tvær stöðvar, sem ég hygg að enn séu í notkun, önnur nærri Hornafirði, hin á Langanes, og ein var á Vestfjörðum, þótt hún sé nú niður lögð. Þessu til viðbótar kemur svo lóranstöðin á Snæfellsnesi, sem hv. 5. þm. landsk. sjálfur minnti á. Það er þess vegna ekki um það að villast, að bæði orðalag varnarsamningsins, sjálft efni hans allt saman og óslitin framkvæmd, allt frá því að hann var gerður, heimilar slíka samningsgerð eins og nú hefur verið ákveðin af ríkisstj.  Um þetta verður ekki deilt, þó að hitt sé svo eðlilegt, að menn greini á um það, hvort ríkisstj. haldi rétt á valdi sínu í þessu efni eins og ótalmörgum öðrum. Það orkar allt tvímælis þá gert er og það er ósköp skiljanlegt, að þeir, sem eru sannfærðir um það, að varnir séu hér óþarfar og beinlínis skaðlegar, eins og hv. 5. þm. landsk. telur, að þeir eru auðvitað á móti því, að varnir séu í skaplegu horfi. Það er eðlilegt. Þeir vilja varnirnar burtu. Þeir eru á móti öllum þeim ráðstöfunum, sem til þess horfa, að þær komi að notum. Hitt verður að telja merkilegra, að þeir menn, sem að meginstefnu segja, að þeir séu vörnum samþykkir, lýsi því yfir, að þeir séu þessari ákveðnu ráðstöfun ósamþykkir. Nú er ég algerlega sammála hv. 1. þm. Austf. um það, að það er algerlega á valdi Íslendinga sjálfra, hvort þessi samningur er gerður, hvort þetta leyfi er veitt. Það er auðvitað ekki nein herforingjasamkunda suður í París eða neinir aðrir aðilar, sem um þetta eiga að ákveða, heldur eru það rétt íslenzk stjórnarvöld, í þessu tilfelli ríkisstj. í samráði við sína fylgismenn á Alþingi, meiri hluta þm., sem hún vitanlega fullvissar sig um, að séu henni sammála í þýðingarmiklum málum, jafnt þessu sem öðru. Það er ríkisstj. að kveða á um þetta. Ef Alþingi telur, að ríkisstj. hafi misfarið með sitt vald, þá getur það veitt henni vantraust, látið hana hverfa frá störfum. Það má segja, að ríkisstj. hafi gert samning, sem sé bindandi og þess vegna illviðunandi fyrir Ísland, að slíkt sé gert. Hættan því samfara er þó sáralítil, vegna þess að ef Alþingi veitti ríkisstj. vantraust af þessum sökum og vildi losna við samningsgerðina, væri það einfalt mál að segja varnarsamningnum upp, svipað og ráðgert var að gera hér 1956, en raunar varð þá minna úr, en stóru orðin stóðu til. Alþingi hefur því endanlega þetta mál í hendi sér, ef það vill og vitanlega mundi ekki verða farið að reisa þessa nýju olíugeyma í Hvalfirði, ef það lægi fyrir, að meiri hluti Alþingis vildi, að varnarsamningurinn missti sitt gildi. Þá mundu þær framkvæmdir verða látnar eiga sig, svipað og var um ýmsar framkvæmdir á árinu 1956 og ég man þá, að t.d. Tíminn taldi það óvinskaparbragð af hálfu þáverandi ráðamanna varnarliðsins eða í Washington, þegar ákveðið var að draga úr varnarframkvæmdum hér á landi vorið 1956, eftir að samþykktin hafði verið gerð í marz og mátti af því marka, að ekki hefur nú alltaf verið talið, að þessar varnarframkvæmdir væru Íslendingum til óþurftar, úr því að talið var, að það væri beinlínis fjandskaparbragð að draga úr þeim. Vitanlega er það svo matsatriði, hvaða framkvæmdir hverju sinni eru nauðsynlegar og æskilegar. En ég hygg, að þegar á það er litið, að þessir olíugeymar, sem nú eru í notkun handa varnarliðinu og þar sem geymdur er forði handa flota Atlantshafsbandalagsins, ef í hart fer, - þar sem þessir geymar eru nú meira, en 20 ára gamlir og öll aðstaða umhverfis þá miðuð við það, sem þá tíðkaðist, þá sé engan veginn óeðlilegt, heldur einungis mjög skiljanlegt, að þessi mannvirki þurfi endurnýjunar við ekki síðu,r en önnur mannanna verk og á þetta hljóti þeir að fallast, sem á annað borð telja, að það sé til góðs, að varnir séu á Íslandi. Hv. ræðumenn minntust annars báðir á það, að nú væri ófriðarhætta mun minni í heiminum, en oft áður. Það er rétt, að á yfirborði horfir friðvænlegar, en stundum áður. En af hverju kemur það? Það kemur fyrst og fremst af því, að Atlantshafsbandalagið hefur í þessum heimshluta komið á svo sterkum og öruggum vörnum, að hér hefur ekki nú lengi komið til stórátaka og menn vona, að svo muni enn haldast. Hins vegar þarf ekki annað, en að líta til Suður-Asíu, svo að við sleppum Afríku, svo að við sleppum bollaleggingum um, hvað býr í huga Kínverja, hvað verður ofan á í öðru stórveldi Kína ekki fjarri, - okkur nægir að líta á þann ófrið, sem þegar er í heiminum, til þess að sjá, hversu fjarri því fer, að enn sé kominn á sá Fróðafriður, sem við óskum. Enn er því miður fullkomin óvissa um, hvað verða vill og það er styrkleikinn einn, styrkleiki lýðræðisaflanna einn, sem hingað til hefur tryggt friðinn og nægir þá að minna á átökin út af Kúbu haustið 1962. Sá friður, sem í skjóli þessa styrkleika og þessarar einbeitni býr, helzt því aðeins, að ekki sé slakað á, þangað til aðrar öruggari stoðir fyrir friðnum fást. Og ég tel, að íslendingar eigi ekki síður en aðrir að leggja sitt af mörkum til þess að reyna að koma í veg fyrir, að á ný horfi ófriðlegar í heiminum, að á ný verði vegna vangæzlu, vegna þess að menn vilji láta aðra taka á sig óþægindi, en skjóta sér undan sjálfir, verði vakin von árásaraðila um, að þeir þrátt fyrir allt séu ekki fyrir fram vonlausir um sigur, ef þeir leggi í ævintýri. Um friðarvarnir má segja nokkuð svipað og um eldvarnir, að það er of seint að grípa til þeirra eða fara að smíða þær - réttara sagt að safna þeim saman, eftir að eldsvoðinn hefur brotizt út. Það verður að hafa slökkviliðið til áður, það verður að vera viðbúið til þess að geta kæft eldinn strax í byrjun, ef eldvarnirnar eiga að koma að gagni. Með sama hætti verður vitanlega að búast við því fyrir fram að geta staðið á móti árás, ef hún brýzt út, vegna þess að það er eina vonin til þess, að af slíku glapræði verði látið. Og ég hygg, að með því litla framlagi, sem hér er ætlazt til, að af hálfu íslands verði unnið, sé sízt of mikið fram á farið við Íslendinga. Enda kom það glögglega fram hjá báðum hv. þm., að þeir viðurkenndu, að hér væri einungis um smáræði að tala, þetta væri í sjálfu sér lítilvægt. Þeir óttuðust, að eitthvað annað, meira og verra, kæmi á eftir. Ég veit ekki, hvað þeir hafa í huga í þeim efnum. Ég veit það eitt, að þessi samningsgerð af hálfu ríkisstj. er hrein og skýr. Hér hefur ekki verið farið dult með neitt, eins og sést af því, að það var þegar skýrt frá aðalatriðum þessa máls fyrir meir en ári og allir, sem fylgzt hafa með og vilja fylgjast með, hafa vitað, að síðan hefur málið verið í undirbúningi og ríkisstjórnin hefur talið, að þessa aðstöðu ætti að veita, ef athugun sýndi, að hún gæti orðið veitt án þess að valda Íslendingum verulegum trafala, en þó komið að gagni til þess, sem mikið er á sig leggjandi fyrir og það er að styrkja friðarvonir mannkynsins.



Herra forseti. Hv. 5. landsk. þm. sagði í byrjun ræðu sinnar áðan, að þáltill., sem hann flutti á síðasta þingi, hefði verið „kæfð“ með forsetavaldi og að forseti sameinaðs þings hefði „setzt“ á málið, eins og hann orðaði það, meðan ríkisstj. hefði staðið í leynisamningum um herstöðvar í Hvalfirði. Ég vil fara um þessa fullyrðingu nokkrum orðum. Þáltill. um framkvæmdir á vegum Atlantshafsbandalagsins í Hvalfirði frá hv. 5. landsk. þm. var útbýtt hinn 15. okt. 1963. Þann 16. s.m. var ákveðin ein umr. um málið. Till. var síðan tekin á dagskrá í sameinuðu þingi 30. okt., 13. nóv. og 20. nóv. 1963, en tekin út af dagskrá í þau skipti. Hinn 4. des. 1963 fóru fram umr. um þáltill. og eftir það var hún á dagskrá 11, des. 1963, 19. febr. 1964 og 8. apríl, 24. apríl og 6. maí s.l. Umr., sem urðu um till., eru 68 vélritaðar blaðsíður. Auk þess fóru fram umr. um þetta sama mál utan dagskrár í sameinuðu þingi 16. okt. og 24. okt. 1963 og er sá umræðupartur 78 vélritaðar síður eða umr. samtals um málið 146 vélritaðar síður. Virðist mér af þessu augljóst, að hv. flm. till. og aðrir hv. þm., sem láta sig þetta mál varða, hafa á síðasta þingi fengið mjög rúman tíma til þess að túlka sjónarmið sín og það svo, að í þessum umr. upp á 146 vélritaðar síður eru sömu skoðanirnar endurteknar í belg og biðu. Getur því naumast hjá því farið, að hv. alþm. hafi áttað sig til hlítar á máli því, sem hér er um að ræða, enda þótt það hafi ekki komið til atkvæða í þinginu. En hverjum er það þá að kenna, að þáltill. hv. 5. landsk. þm. komst ekki af umræðustigi á síðasta þingi? Hv. þm. vill kenna þetta forseta sameinaðs þings. Ég vísa þeirri ásökun til föðurhúsanna. Till. var 11 sinnum á dagskrá og tvisvar sinnum rædd utan dagskrár, sbr. það, sem ég rakti áðan og í þau skipti, sem hún var tekin út af dagskrá, mun það nokkrum sinnum hafa verið að beiðni flm. sjálfs, en í önnur skipti einfaldlega vegna málgleði hv. þm. um önnur mál. Það er nú einu sinni svo, að hv. þm. ráða því að verulegu leyti sjálfir, hvort málin komast til nefndar og hljóta þar afgreiðslu. Ef umr. um einstök mál í Sþ. eða deildum dragast úr hófi fram, getur það leitt til þess, að málin komist ekki til nefndar og hljóti þar ekki afgreiðslu og komi þar af leiðandi ekki til atkvæða í þinginu. Þannig var um þetta mál. En það er ekkert einstakt, eins og hv. alþm. sjálfum er bezt kunnugt. Þeir geta rifjað þetta upp fyrir sér með því að líta á úrslit þingmála, bæði frá síðasta þingi og öðrum þingum.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. gerði nokkra tilraun til þess hér áðan að verja hið augljósa stjórnarskrárbrot ríkisstj. í þessu máli. Við hlýddum á varnir hans og áður en þessar umr. halda öllu lengra, þá vil ég taka vörn hans fyrir í stuttu máli, áður en hún gleymist um of. Ég bar þrjár spurningar upp við hæstv. forsrh. Engri þeirri svaraði hann nú beint, en tók lítillega til meðferðar þá fyrstu. Sú spurning var um það, hvar í herverndarsamningnum væri nokkurt ákvæði um það, að Alþingi hefði afsalað sér rétti til að ákveða, hvort gerðir skuli samningar um kvaðir á landi við erlend ríki, - hvar í þessum samningi sé að finna nokkurt slíkt ákvæði. Hæstv. forsrh. svaraði þessari spurningu alls ekki beint, en vísaði í 1. gr. herverndarsamningsins og ég get ekki séð með nokkru móti, að í svari hans felist nein sönnun fyrir því, að Alþingi hafi afsalað sér þessum rétti. Hann vitnaði í þessa grein, sem ég vil lesa, eða þessi orð, sem ég hef að vísu ekki öll, en mergurinn málsins í þessari grein er: „Í þessu skyni lætur Ísland í té þá aðstöðu í landinu, sem báðir aðilar eru ásáttir um, að sé nauðsynleg.“ Það er þetta hugtak: Ísland, sem skiptir máli í þessu sambandi. Hvað er átt við mað hugtakinu Ísland? Hæstv. forsrh. svaraði því hér áðan og sagði, að þar væri átt við ríkisstj. Ég er honum algerlega ósammála og ég býst við, að svo sé um fleiri. Með hugtakinu Ísland er að sjálfsögðu átt við Alþingi og ríkisstj., þ.e.a.s. þá aðila, sem gera þennan samning, þar sem þessi grein er í og gera yfirleitt skv. stjórnarskránni þá samninga, sem hafa í sér fólgnar kvaðir á landi, þegar þeir samningar eru við erlend ríki. Og ég tók það fram hér áðan og vil endurtaka það, að í herverndarsamningnum eru notuð tvö hugtök í þessu sambandi um íslenzka aðila. Það er annars vegar notað hugtakið Ísland og það er hins vegar notað hugtakið íslenzka ríkisstj. Þetta bendir ótvírætt til þess, að þarna sé ekki um sama aðilann að ræða og þegar talað er um Ísland, þá sé ekki átt við íslenzku ríkisstj. Ég held, að það sé ákaflega einfalt að álykta út frá þessari staðreynd á þennan veg. Ég benti á það hér áðan, að þegar um það er að ræða, eins og segir í 3. gr. samningsins: „Það skal vera háð samþykki Íslands, hverrar þjóðar menn eru í varnarliðinu, svo og með hverjum hætti það tekur við og hagnýtir þá aðstöðu á Íslandi, sem veitt er með samningi þessum,“ sem sagt, það er Ísland, eins og segir í samningnum, sem um þessi mál skal fjalla, en hins vegar er í 4. gr. sagt: „Það skal háð samþykki íslenzku ríkisstj., hversu margir menn hafa setu á Íslandi skv. samningi þessum.“ Hér eru gerð glögg skil í samningnum. Annars vegar hefur ríkisstj. þetta ákveðna yfirráðasvæði og ákvarðanasvæði, meðan aftur Alþingi og ríkisstj. fer með önnur atriði þessa máls, eins og hafði ævinlega verið fram að þeim tíma og hlýtur að verða áfram. Önnur vörn hæstv. forsrh. var að styðja sig við þau fordæmi, sem gefin hafa verið og ég tók það mjög skýrt fram áðan, að ég gæti ekki séð, að hægt væri að verja sig með slíkum fordæmum, sem væru út af fyrir sig sjálf stjórnarskrárbrot og hefðu verið það á sínum tíma. Eftir að herverndarsamningurinn var gerður, var óhjákvæmilegt, að sérhver ný hernámsframkvæmd, sem fól í sér nýjar kvaðir á landi, væri lögð fyrir Alþingi og væri það ekki gert, hlaut það að vera stjórnarskrárbrot. Ég er í þessu tilfelli aðeins að endursegja það, sem ég sagði hér áðan, en vegna þess að hæstv. forsrh. gerði enga tilraun til að svara þessu, sé ég mig tilneyddan til þess að endurtaka það. Ég bar upp þá spurningu við hæstv. forsrh., hvort hann álíti ekki, að einhver takmörk væru fyrir því, hvert vald ríkisstj. hefði í samningum við Bandaríkin og við Atlantshafsbandalagið. Ég spurði hann, hvort ríkisstj. ímyndaði sér, að hún gæti gert samning við Atlantshafsbandalagið um, að komið skuli á fót herstöðvum í hverjum einasta íslenzkum firði eða hverjum einasta íslenzkum dal, án þess að Alþingi kæmi þar nokkurs staðar nærri. Ég get ekki annað séð en fullyrðing hæstv. forsrh. leiði til þessarar niðurstöðu, en ef svo er ekki, þá væri mjög ánægjulegt og fróðlegt að fá skýr svör hæstv. forsrh. við þessu atriði. Það er að sjálfsögðu ákaflega erfitt að halda uppi málefnalegum umr. og rökræðum um mál eins og þessi, þegar annar málsaðilinn gefst hreinlega upp, eins og hæstv. forsrh. gerði hér áðan. Og ég vil aðeins segja það, að rökþrot hans í þessu máli eru að sjálfsögðu staðfesting á þeirri staðreynd, að hér er um lögleysu að ræða og hér er um ógildan samning að ræða. Ég vil svo minna hæstv. forsrh. á það, ef hann skyldi sjá sér fært að svara þeirri spurningu, sem ég lagði fyrir hann hér áðan, að ég lagði einnig fyrir hann þriðju spurninguna, þ.e.a.s. hvenær ríkisstj. ímyndaði sér, að framkvæmdir mundu hefjast og ef hann sér sér fært að koma hér í ræðustólinn á nýjan leik, þá væri æskilegt að fá svar við þeirri spurningu einnig. Um ræðu hv. 2. þm. landsk., hæstv. forseta sameinaðs Alþingis, þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Ég held, að hún hafi verið fullkomin staðfesting á því, sem ég hélt hér fram áðan, hvernig legið var á þessu máli hér á s.l. Alþingi. Hann staðfesti það, sem ég sagði, að það liðu mánuðir frá því að málið kom fram á Alþingi og þar til þingi var slitið og allan þann tíma tókst ekki einu sinni að koma málinu til nefndar, hvað þá meir. Hann sagði, að málið hefði 11 sinnum verið á dagskrá. Það kann að vera rétt. Ég geri hins vegar ráð fyrir því, að flestum hv. þm. sé kunnugt um, að það skiptír mjög miklu um afgreiðslu mála, ekki hvort þau eru á dagskránni, heldur hvar á dagskránni þau eru. Við þekkjum mörg dæmi um það hér í þinginu, að það eru kannske 30 eða 40 mál, eins og var á dagskrá seinasta fundar sameinaðs þings og ef mál er mjög neðarlega á dagskránni, þá er það sama og það sé alls ekki á dagskránni. Ég man ekki eftir því, að ég hafi farið fram á það nokkru sinni, að það yrðu ekki umr. um þetta mál, þó kann það að vera í einu tilfelli eða svo, en ég minnist þess ekki. Hins vegar man ég eftir því, að ég kvaddi mér sérstaklega hljóðs hér utan dagskrár a.m.k. einu sinni til þess að minna hæstv. forseta sameinaðs þings á, að þetta mál væri ævinlega svo neðarlega á dagskránni eða ekki á dagskránni, að það væri ekki útlit fyrir, að það fengist afgreitt.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki á þessu stigi að ræða þetta mál neitt efnislega, heldur læt ég nægja að vísa til þess, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Austf. Ég er honum að öllu leyti sammála um það, sem hann sagði og læt nægja að vísa til þess. En það var aðeins eitt atriði, sem ég vildi gjarnan fá nánar upplýst, vegna þess að mér finnst, að eftir ræðu hæstv. forsrh. sé það ekki fullkomlega ljóst, hvaða aðili það er, sem hefur fengið leyfi til að gera hinar umræddu framkvæmdir í Hvalfirði. Ég hef staðið í þeirri meiningu vegna fyrri fréttatilkynningar, sem ríkisstj. gaf út, að það væri Atlantshafsbandalagið, sem hefði sótt eftir því að gera þessar framkvæmdir og það væri Atlantshafsbandalagið, sem hefði fengið nú leyfi ríkisstj. til að gera þessar framkvæmdir. Af ræðu hæstv. forsrh. skildist mér hins vegar helzt, að það væri varnarliðið eða Bandaríkjastjórn, sem hefði fengið leyfi til að gera þessar framkvæmdir, því að hann nefndi alltaf varnarliðið í sambandi við þessi mál, en ekki Atlantshafsbandalagið. Og ég vildi gjarnan þess vegna fá það upplýst hjá hæstv. forsrh. til að fyrirbyggja allan misskilning í þessum efnum, hvort það væri frekar Atlantshafsbandalagið eða varnarliðið, þ.e.a.s. Bandaríkjastjórn, sem hefði fengið leyfi til þess að gera þessar framkvæmdir. En þetta hefur að vísu meginþýðingu fyrir heimild ríkisstj. til þess að gera þennan samning, vegna þess að t.d. varnarsamningurinn frá 1951 er samningur milli Íslands og Bandaríkjanna, en ekki milli íslands og Atlantshafsbandalagsins, og samkv. honum hefur ríkisstj. ekki neina heimild til þess að leyfa Atlantshafsbandalaginu að gera hér sérstakar framkvæmdir. Ef hún leyfir Atlantshafsbandalaginu að gera hér einhverjar sérstakar framkvæmdir, þá þarf hún sérstakan samning til þess að gera það.



Herra forseti. Hér er um mikið stórmál að ræða og það er því ofur eðlilegt, að talsverðar umr. verði hér um þetta mál, þó að þær verði að vera utan dagskrár á Alþingi. Mér sýnist, eins og umr. hafa fallið hér, að í rauninni sé hér um tvö meginatriði að ræða og nokkuð sérskilin. Annars vegar er um lagagildi þessa samnings að ræða, sem gerður hefur verið af hálfu ríkisstj. og um aðstöðu Alþingis í sambandi við þetta mál, en hins vegar er svo aftur um að ræða hinar hernaðarlegu framkvæmdir, sem nú er verið að efna til hér í landinu. Eftir að ég hef hlustað hér á hæstv. forsrh. verja hina lagalegu hlið málsins eða verja afstöðu ríkisstj. varðandi hina lagalegu hlið, verð ég að segja það, að minn dómur er alveg hiklaust sá, að hæstv. forsrh. hafi fundið það, að hann skorti rök til þess að sannfæra þm. um, að hér væri rétt að farið samkv. lögum. Hæstv. forsrh. reyndi að halda sér við 1. gr. herverndarsamningsins frá 1951 eða það ákvæði í 1. gr. samningsins, sem segir, að Ísland lætur í té land o.s.frv., eftir því sem aðilar koma sér saman um, - að þetta ákvæði í 1. gr. l. veiti ríkisstj. heimild til þess um óákveðinn tíma að semja um kvaðir á íslenzku landi til hins aðila þessa sáttmála, eftir því sem ríkisstj. ákveður á hverjum tíma, án þess að þurfa að spyrja Alþingi um það. Nú er þessi samningur þegar orðinn 14 ára gamall. Ég tel alveg augljóst, að það sé ekki aðeins, að það hljóti að vera efi hjá öllum mönnum um heimild ríkisstj. samkv. þessum ákvæðum um langt árabil til þess að semja um kvaðir á íslenzku landi þrátt fyrir skýlaus ákvæði í stjórnarskránni um annað, það sé einnig hrein móðgun við Alþingi, sem situr að störfum, í jafnmikilvægu máli og hér um ræðir að leita ekki álíts Alþingis í slíku máli. Ég held líka, að hæstv. forsrh. hafi fundið þetta í málflutningi sínum og þá var það, sem hann komst þannig að orði, að ríkisstj., sem að visu hefði þetta vald, leitaði eftir samþykki stuðningsmanna sinna á Alþingi eða eftir álíti þeirra alþm., sem hún styddist við og hagaði sínum framkvæmdum síðan eftir því. Nú veit hæstv. forsrh. það manna bezt, að frá lagalegu sjónarmiði í þessum efnum er ekkert til, sem heitir einhver hluti af Alþingi. Annaðhvort ber ríkisstj. að hafa samráð við Alþingi sem heild eða ekki. Það eru ekki aðeins einhverjir nokkrir alþm., sem hún á að hafa samband við um afstöðu til mikilvægustu mála, slíkt er vitanlega ekki til. Slíkt getur hún gert um afgreiðslu minni háttar mála. Og það er meira en lítil hætta í því, ef það á að taka upp þann sið á Alþingi í hinum mikilvægustu málum, að ríkisstj. geti tekið afstöðu til þeirra aðeins með því að bera sig saman við tiltekinn hluta af þinginu. Alþingi er eitt í þessum efnum. Það er að vísu meiri hl., sem ræður, en hann á þá líka að taka afstöðu til málanna eftir þinglegum venjum. Hæstv. forsrh. sem sagt minntist á það, að ríkisstj. hefði gert þennan samning í samráði við sína fylgismenn á Alþingi, eins og hann orðaði það. En ríkisstj. er að mínum dómi í rauninni að viðurkenna með því að skýra frá þessu, að hún fann það, að hún þyrfti raunverulega á samþykki Alþingis að halda, en gerði það bara ekki formlega. Vitanlega er það fráleit túlkun á l. um herverndarsamninginn frá 1951, að hann veiti ríkisstj. um alveg ótakmarkaðan tíma heimild til þess að semja við erlendan aðila um kvaðir á íslenzku landi og það alveg ótakmarkað. Eins og hér hefur verið bent á, mundi t.d. hæstv. ríkisstj. ekki detta það í hug, að hún hefði vald samkv. þessum samningi til þess að heimila Atlantshafsbandalaginu að setja upp herstöðvar í hverjum firði á Íslandi. Auðvitað veit ég, að ríkisstj. dettur slíkt ekki í hug. Ef ætti að fara að færa út þessar herstöðvar í mjög stórum stíl, mundi ríkisstj. í reyndinni ekki telja sér annað fært en leita formlega til Alþingis í slíku tilfelli. En ég hygg hins vegar, að það, sem hefur ráðið úrslitum um þá leið, sem ríkisstj. valdi í þessu efni, hafi verið það, að hún ætlaði sér að gera á yfirborðinu eins lítið úr þessu máli og mögulegt væri. Hún reynir að halda því fram, að hér sé svo sem ekki um neitt að ræða, það sé, eins og hér hefur verið sagt, aðallega um það að gera, að endurnýja þurfi fjóra olíugeyma og einn vatnsgeymi, sem séu orðnir um 20 ára gamlir og um þetta þurfi ekki ýkjamikið fjas. En ég efast ekki um, að hæstv. ríkisstj. veit mæta vel, að hér er um miklu meira mál, en svo að ræða, að hægt sé að verja sig með slíkum fyrirslætti. En það er reyndar gamalt í þessum hernámsmálum að halda einmitt svona á hinum mikilvægustu málum. Þegar Keflavíkursamningurinn var gerður á sínum tíma, 1946, var því haldið fram opinberlega af þeim, sem að þeim samningi stóðu, það var aðalforskriftin í blöðum ríkisstj. þá, að Íslendingar fengju nú fullnaðarvald yfir Keflavíkurflugvelli. Þá loksins áttu Íslendingar að ráða þar einir öllu, þegar Keflavíkursamningurinn var gerður. Þannig var reynt að blekkja menn um hið raunverulega innihald samningsins og í hvaða átt var verið að stefna. Við vitum, hvernig reynslan hefur orðið. Og þegar þátttaka Íslands var ákveðin í Atlantshafsbandalaginu á sínum tíma, var því beinlínis lýst yfir, að ekki kæmi til mála að hafa erlendan her á Íslandi samkv. þessum samningi á friðartímum. Hver hefur reynslan orðið? Allir alþm. þekkja það og allir landsmenn sömuleiðis. Og þegar verið var að veita sjónvarpsleyfi á sínum tíma fyrir herliðið á Keflavíkurflugvelli, var því blákalt haldið fram, að það væri útilokað með öllu að sjá þetta sjónvarp nema af þeim, sem væru innan girðingar á Keflavíkurflugvelli. Og síðar, þegar verið var að samþykkja stækkunina, var því blákalt haldið fram hér og það meira að segja af ráðh., að þrátt fyrir margfalda stækkun á stöðinni sæist sjónvarpið ekki lengra, en áður hafði verið, það yrði aðeins skýrara innan girðingarinnar þar suður frá. En hver hefur reynslan orðið? Svona hefur alltaf verið reynt í þessum málum að fara að Íslendingum, segja þeim allt annað en það, sem raunverulega lá á bak við. Og nú, þegar er verið að efna til þess að koma upp flotastöð í Hvalfirði, þá er mönnum sagt: Í rauninni er nú bara verið að gera við 20 ára gamla tanka, 4 stykki, það er nú allt og sumt. Nei, það er ekki það, sem hér liggur á bak við. Hér er um miklu stærra mál að ræða, en svo, að það sé aðeins um viðgerðir eða endurnýjun á einhverjum örfáum geymum að ræða. Hér er um það að ræða, hvort á að fallast á þá beiðni, sem Íslendingar hafa verið að neita um leyfi fyrir langan tíma, eins og margsinnis hefur verið upplýst í umr. um þetta mál á Alþingi. Spurningin er sú: Á nú að láta af fyrri stefnu í þessu máli, hætta við að synja um leyfi til þess að koma upp flotastöð í Hvalfirði, á nú að fallast á það? Og fyrsta skrefið er svo að veita þá heimild, sem ríkisstj. hefur nú samþykkt að veita, aðstöðu til þess að byggja nýja birgðastöð, sem sérstaklega er ætluð fyrir herskip og engin dul er dregin á, að eigi að notast í ófriði eða takast í notkun, ef ófriðlega horfir og á það að skapa sérstaka aðstöðu fyrir stór og mikil herskip til þess að geta legið þarna eða haft þann útbúnað, sem þau telja sig þurfa að hafa. Þetta hafa þau ekki haft í Hvalfirði. Það er því verið að leggja grundvöllinn að því að gera Hvalfjörð að flotastöð. Það er sannleikur málsins. Hér er því vissulega um stórmál að ræða, sem ríkisstj. átti, þótt ekki væri nema af siðferðilegum ástæðum, að leggja fyrir Alþingi og láta Alþingi taka afstöðu til. Það er Alþingi, meðan það situr að störfum, sem á að taka afstöðu til hinna þýðingarmestu mála. Og þannig er það líka í flestum lýðræðis- og þingræðislöndum, að það er talin skylda, meðan þingið situr að störfum, að leggja fyrir þingið til afgreiðslu hin stærstu og þýðingarmestu mál, jafnvel þó að gamlar heimildir kunni að að vera til þess, að afgreiða mætti málið með öðrum hætti. En nú veit ríkisstj. mæta vel í þessu tilfelli, að um það bil helmingur alþm. a.m.k. vefengir það, að ríkisstj. hafi þessa lagalegu heimild og hefur krafizt þess áður, að þetta mál yrði lagt fyrir Alþingi. Þrátt fyrir það víkur ríkisstj. sér undan og reynir að gera sáralítið úr málinu og ætlar að reyna að standa á því, að þrátt fyrir skýlaus ákvæði í stjórnarskránni hafi hún rétt samkv. þessum ákvæðum í 1. gr. hernámssamningsins, þá hafi hún heimild til þess að semja um kvaðir á íslenzku landi, hvar sem er á landinu og hversu langt sem liðið er frá þeim tíma, að þessi samningur upphaflega var gerður. Ég tel, að það sé ekkert um að villast, að hér hafi ekki verið farið að lögum og hér hafi Alþingi verið sýnd alveg ótvíræð lítilsvirðing í meðferð málsins. En það væri ástæða til að spyrja um það, hvernig stendur á því, að nú þykir nauðsynlegt að veita þetta leyfi og skapa þessa nýju aðstöðu í Hvalfirði? Hvernig stendur á því, að einmitt nú þykir ástæða til þess að veita þetta leyfi, en það hefur ekki verið gert áður? Hvaða ný viðhorf hafa skapazt, sem kalla á það, að þeir, sem annast varnir landsins, eins og það er orðað, þurfa einmitt á þessu að halda nú, því sem þeir hafa getað komizt af án síðustu 15 árin, á þessum varnartíma? Hvað er það, sem hefur gerzt? Okkur er almennt sagt, að nú sé útlitið í heimsmálunum með betra móti, nú sé friðvænlegra, en um langan tíma áður hefur verið að ræða. Okkur er sagt, að Bandaríkin hafi nýlega tekið ákvörðun um það að leggja niður um 500 herstöðvar á erlendri grund. En einmitt þegar þetta er að gerast, virðist koma hér upp einhver ný nauðsyn til þess að veita hernámsliðinu hér nýja hernaðarlega aðstöðu í landinu, sem það hefur ekki beinlínis þurft á að halda fram til þessa. Hvað er það, sem kallar á þetta? Hæstv. forsrh, sagði í þessu efni og varpaði fram þeirri spurningu: Hvers vegna er friðvænlegra, nú en áður? Og hann komst að þeirri niðurstöðu, að nú væri einungis friðvænlegra í heiminum vegna þess, að NATO væri sterkara, en nokkru sinni áður, vegna þess að árásaraðilar treystu sér ekki til atlögu við hið sterka NATO. Við erum nú að heyra og lesa í Morgunblaðinu alltaf annað slagið, að það horfi nú ekki allt of vel hjá NATO, það séu jafnvel ýmsir stærstu og þýðingarmestu aðilar að þessu bandalagi að tala um að segja sig úr því og það riði til falls og það sé meiri ágreiningur nú, en nokkru sinni áður. Og heldur finnst mér, að þessi röksemd skjóti skökku við það, þegar þess er gætt, að nú um þessar mundir sitja Bandaríkin og aðrir aðilar að NATO að samningum um það að framkvæma, eins og það er orðað, allsherjarafvopnun í heiminum, eyðileggingu á vopnum og vopnabúnaði í stórum stíl. Og þá kemur fram þessi kenning: Friðvænlegt er í heiminum vegna þess, að menn eru nógu sterkir fyrir. Ef menn væru enn á þessari gömlu kenningu, þá ættu þeir ekki að sitja að samningaborði og tala um það að framkvæma allsherjar afvopnun. Þeir menn, sem trúa því, að friðurinn í heiminum verði einungis tryggður með því að hervæða sem mest, byggja upp sem flestar herstöðvar, þeir ættu auðvitað að halda áfram á þeirri braut og vera ekki að tala um hitt í sömu andránni, að þeir ætli að bjarga mannkyninu með því að eyðileggja vopn og leggja niður herstöðvar. Sannleikur málsins er sá, að þessi kenning um það, að hinn mikli herstyrkur tryggi mönnum frið, sú kenning er orðin úrelt. Hæstv. forsrh. og aðrir gátu notað þessa kenningu og gerðu það alveg óspart fyrir nokkrum árum. En hún er úrelt. Þeir, sem þá höfðu hana mest á lofti, eru hættir að hafa hana á lofti. Þeir hafa tekið upp aðra taktik í þessum efnum. Nei, við Íslendingar, sem ég hélt að hefðum af einlægni tekið undir það, að við fögnuðum því, að reynt er nú að semja um afvopnun, reynt er nú að leysa vandamálin í heiminum á friðsamlegum grundvelli, reynt er nú að leggja niður herstöðvar, fækka þeim, - við eigum vitanlega ekki að gera neitt í þessum efnum, sem fer í bága við þessa stefnu. Við eigum ekki að stuðla að því, að hér sé verið að fjölga herstöðvum á okkar landi og okkar land verði umdeildara hernaðarlega séð, en það hefur verið. Slíkt er röng stefna. Ég held, að þó að hæstv. ríkisstj. hafi nú gert þennan samning, sem að mínum dómi stenzt ekki lög, þá ætti hún að láta sér það að kenningu verða í sambandi einmitt við þær umr., sem fram hafa farið, bæði nú og áður, um þessi mál hér á Alþingi, að á þennan hátt má ekki standa lengur að þessum mikilvægu málum. Ríkisstj. ber skylda til þess að leggja mál eins og þessi fyrir Alþingi og alveg sérstaklega þegar Alþingi er að störfum, annars fyrir utanrmn., og Alþingi á að fá fulla aðstöðu til þess að vega og meta aðstæður allar og taka afstöðu til þess, hvort það á að veita ríkisstj. nýjar heimildir í þessum efnum eða ekki. Vinnubrögð eins og þau, sem hér hafa verið viðhöfð, ber að fordæma, þau eru hættuleg og það er satt að segja ekki gott að sjá út, til hvers slík vinnubrögð gætu leitt, ef þessi ríkisstj. eða einhver önnur, sem á eftir henni kemur, ætlar sér að nota vafasamar heimildir, vægast sagt, eins og þá, sem hér hefur verið vitnað til, til slíkra víðtækra ráðstafana. Ég endurtek það sem skoðun okkar Alþb.- manna, að við álitum, að sá samningur, sem hér hefur verið gerður af ríkisstj., eigi ekki við lög að styðjast og hafi því ekki lagagildi.



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af því, sem kom fram hjá hæstv. forsrh. Að mestu get ég vísað til þess, sem kom fram áðan í minni ræðu. Hann segir, að ég hafi nánast látið eins og mér væri ókunnugt um, hvaða þjónusta hafi verið í Hvalfirði. Þetta er ekki rétt hjá hæstv. ráðh. Það er kunnugt, hvaða þjónusta hefur verið í Hvalfirði. Hann segir enn, að það þurfi að gera þessar framkvæmdir, sem nú eru fyrirhugaðar, til þess að sú þjónusta geti haldið áfram, það þurfi að endurnýja eitthvað af geymum, sem hafa verið undanfarið í Hvalfirði. En þetta er ekki rétt hjá hæstv. ráðh. Þetta er ekki aðalatriði málsins, því að ef hér hefði einvörðungu verið um það að ræða að gera þann útbúnað, sem þyrfti, til þess að sama þjónusta gæti verið í Hvalfirði áfram og verið hefur, þá þyrfti ekki að byggja þar nein hafnarmannvirki, engar bryggjur, engin vatnsforðabúr og engin ný legufæri í firðinum. Það þyrfti sem sagt ekki að stíga nein þessi skref, til þess að sama þjónusta gæti verið þar áfram. Og ef hæstv. ríkisstj. vildi ekki, að sú þjónusta væri úr þeim sömu geymum og hún hefur verið, þá hefði það eitt verið látið nægja að veita leyfi til geymabygginganna, en nota þau hafnarmannvirki og þær bryggjur, sem fyrir eru. Hæstv. ráðh. er að reyna hér að komast fram hjá aðalkjarna málsins, sem er raunar nýjar flotaframkvæmdir í Hvalfirði. Þarna er verið að draga athyglina frá því. Það er sagt: Hér er aðeins verið að endurnýja gamla geyma. En það er alls ekki rétt. Meginkjarni málsins er raunar eins og ég hef leyft mér að draga fram. Stjórninni er mjög illa trúað í sambandi við þetta mál, eins og vonlegt er, m.a. vegna reynslunnar af sjónvarpsmálinu. Þegar hæstv. ríkisstj, hafði leyft að stækka sjónvarpsstöðina, sem áður hafði verið gert að skilyrði, að væri mjög veik, til þess að hún næði ekki til Íslendinga, var því haldið fram hér á hv. Alþingi af hæstv. utanrrh., að með þessu yrði í raun og veru engin breyting, því að stöðin yrði eftir sem áður svo veik, að Íslendingar mundu ekki hafa gagn af henni. En nú er það upplýst, að þessar upplýsingar voru beinlínis rangar. Enn fremur var því blákalt haldið fram þá úr stjórnarherbúðunum, að varnarliðið gæti ekki haft sjónvarp hjá sér með veikari stöð en þeirri, sem nú væri ráðgerð. En það er líka upplýst nú, að þessar upplýsingar hæstv. ríkisstj. voru ranga, og þessar röngu upplýsingar voru gefnar meðan stjórnin var að koma því í framkvæmd, að varnarliðssjónvarpið gæti náð til manna hér á Suðvesturlandi. Stjórninni er mjög illa trúað í þessu tilliti, sem eðlilegt er. Og það er líka augljóst, að nú er hún að reyna að draga athyglina frá aðalatriði þessa máls, nokkuð hliðstætt því, sem þá var gert. Hæstv. ráðh. sagði, að það mætti teljast merkilegt, að þeir, sem að meginstefnu vildu varnir eða vera í varnarsamtökum, skyldu vera ósamþykkir því að bæta við þessum framkvæmdum í Hvalfirði. En ég spyr: Hvers vegna hafa þá allar ríkisstj., sem setið hafa fram að þessu, synjað um flotaframkvæmdir í Hvalfirði? Hvers vegna hafa allar ríkisstj. frá stríðslokum og þ. á m. ríkisstj., sem hann hefur setið í, ekki viljað verða við óskum, sem fram hafa komið um flotaframkvæmdir í Hvalfirði, nýjar framkvæmdir, hvorki smáar né stórar? Það er vitanlega vegna þess, að ríkisstj. hafa fram að þessu talið óeðlilegt að verða við slíkum óskum, þótt ísland væri í Atlantshafsbandalaginu, alls ekki talið, að Íslandi bæri nein skylda til að leyfa slíkar framkvæmdir í Hvalfirði, þó að við værum í Atlantshafsbandalaginu og það væri líka óeðlilegt að leyfa þetta. Þessi hefur verið fram að þessu afstaða allra ríkisstj., sem um þessi efni hafa fjallað. Það er vitanlega fjarstæða að halda því fram, að verunni í Atlantshafsbandalaginu fylgi skylda til að fallast á allt það, sem forráðamenn bandalagsins vilja gera á Íslandi, því að slíkt nær vitanlega engri átt og Íslendingar eru ekki einir um að hafa þann fyrirvara. T.d. hafa Norðmenn ekki viljað fallast á nándar nærri allar óskir, sem komið hafa fram úr höfuðbúðum Atlantshafsbandalagsins, ekki treyst sér til að fallast á þær sumar og telja þeir þó, að Atlantshafsbandalagið eigi rétt á sér og vilja vera þar.



Herra forseti. Mér skilst, að hv. 5. landsk. þm. vilji láta líta svo út, þrátt fyrir þær upplýsingar, sem ég gaf hér um meðferð á þáltill. hans frá síðasta þingi áðan, að þessi meðferð hafi verið eitthvað óvenjuleg. Þess vegna vil ég aðeins bæta við það, sem ég sagði áðan, örfáum orðum. Það er í fyrsta lagi þetta, að hv. þm., ekki síður en forsetar, hafa áhrif á það, hvaða mál komast til nefndar, með því að draga ekki umr. á frumstigi mála úr hófi fram. Og í öðru lagi geta langar umr. um einstök mál orðið þess valdandi, að önnur mál komist ekki að, og frá síðasta þingi minnist ég nokkurra slíkra mála. í þriðja lagi geta langar umr. utan dagskrár valdið því, að dagskrármálin komist ekki til umr., hvað þá meir og á þessum fundi hv. þd höfum við gott dæmi um þetta. Á siðasta þingi komu fram 54 þáltill., sem ekki urðu útræddar og sýnir það, að það er ekki einsdæmi, þótt þáltill. sú, sem hv. 5. landsk, þm. flutti þá, yrði ekki útrædd. Þetta er engan veginn góð útkoma, það skal ég játa. En ég mótmæli því, að sú útkoma sé skrifuð á minn reikning sem forseta sameinaðs Alþingi, og það vænti ég, að hv. alþm, skilji manna bezt. Að lokum vil ég biðja þá hv. þm., sem mest segjast bera fyrir brjósti, að þingmál hljóti þinglega meðferð, að íhuga, hvort langar umr. utan dagskrár séu þinglegar.



Herra forseti. Það má auðvitað endalaust deila um, hvaða heiti menn vilja velja þessum framkvæmdum, sem nú eru ráðgerðar í Hvalfirði, hvort menn vilja kalla það flotastöð eða eitthvað annað, alveg eins og endalaust má deila um, hvort það sé réttnefni, sem ýmsir hafa kallað þá aðstöðu, sem varnarliðið hefur nú í Hvalfirði. Sú aðstaða hefur verið kölluð flotastöð. Þó að hv. þm. Austf. séu nú ekki alltaf sammála um allt, þeir sem hér hafa talað, þá virðast þeir nú báðir vera í bili sammála um, að það, sem nú eigi að gera, sé flotastöð, en hitt hafi ekki verið flotastöð. Ég veit ekki, hvort þeir hafa sjálfir verið í göngu, sem var frá Hvalfirði fyrir eitthvað 2–3 árum, að því er ég hygg, en a.m.k. hef ég heyrt af flokksmönnum beggja í göngu frá Hvalfirði til Reykjavíkur, sem voru að mótmæla þeirri flotastöð, sem þeir fullyrtu, að þá þegar væri í Hvalfirði. Og hvort sem um þetta mál verður talað langt eða skammt, er enginn eðlismunur á þeim framkvæmdum, sem nú eru ráðgerðar, og þeim, sem þar hafa átt sér stað að undanförnu og verið í skjóli ríkisstj. með þegjandi samþykki Alþingis og ekki síður hv. þm. Framsfl., heldur kannske fremur þeirra, en flestra annarra. Þetta liggur í augum uppi. Það verður auðvitað ekki frekar flotastöð eða hættulegt fyrir framtíð þjóðarinnar að geyma olíu í tönkum í Hvalfirði, þó að það sé ekki Olíufélagið h/f eða eitthvert dótturfélag þess, sem eigi tankana, heldur séu það aðrir aðilar, né heldur er hægt að segja, að það sé stórhættulegt fyrir tilveru Íslands, þó að geymt sé vatn í einum tank í Hvalfirði. Er þá farið að leggjast lítið fyrir kappann, þegar slíkt á að vera höfuðsönnun fyrir því, að nú séum við að leggja Ísland í stórhættu og taka upp nýja stefnu í þessum málum. Það, sem þarna er um að ræða, er að koma þessum mannvirkjum, sem þarna hafa verið notuð, í nýtízku horf og þannig, að þau verði að því gagni, sem þeim hefur verið ætlað að vera, allt frá því að varnarliðið fékk þessa aðstöðu og mun nú vera nokkuð komið á annan áratug, síðan það varð. Ég sé ekki ástæðu til að vera að þræta hér almennt um afstöðu manna í varnarmálum eða viðhorf í heimsmálum utan dagskrár. Það er eðlilegt, að það sé rætt með þinglegum hætti og skal ég því halda mér frá frekari almennum bollaleggingum um þessi efni. Ég vek þó athygli á því, að hv. 5. þm. Austf. gerði í sinni ræðu glöggan greinarmun annars vegar á lagaheimild ríkisstj. og hins vegar skyldu hennar til þess að hafa samráð við þingið um meiri háttar mál, sem hann virtist telja siðferðilega skyldu, en ég vil þó fremur kalla pólitísk hyggindi eða hvernig sem við viljum á það líta. Nú má auðvitað deila um það, hvort þetta sé sérstaklega mikilvægt mál eða ekki, - sú endurnýjun á olíutönkum og annarri aðstöðu, sem hér er ráðgerð, - en það er þó ljóst og varð ljóst þegar í fyrra, að þetta mál veldur miklum pólitískum ágreiningi. Það sannaðist strax og fréttatilkynningin var gefin út í ágúst 1963 og af hinum löngu og ítrekuðu umr., sem áttu sér stað fyrir rúmu ári á Alþingi. Þess vegna var það, að þó að lagaheimild ríkisstj. væri og sé með öllu ótvíræð til samningsgerðarinnar, þá hefur ríkisstj. auðvitað kynnt sér viðhorf þingsins til þessa máls, eins og til annarra mála, sem líklegt er, að verulega pólitíska þýðingu hafi. Það lá fyrir frá því í ágúst í fyrra og frá umr. í fyrrahaust alveg ljóst, hver afstaða hv. Framsfl. og hv. Alþb. í málinu er. Ríkisstj. þurfti ekki að spyrja þá aðila frekar. Þær yfirlýsingar voru skýrar. Þær hafa nú verið ítrekaðar. Hins vegar hefur ríkisstj., vegna þess að hún vildi hafa vaðið fyrir neðan sig, að sjálfsögðu haft samráð við sína menn um, hvort afstaða þeirra væri hin sama og áður og það hefur komið fram í viðræðum innan flokka, eins og tíðkanlegt er, að svo er. Á undirbúningi málsins hefur því verið hafður venjulegur, þingræðislegur háttur, eins og tíðkanlegt er um málefni, sem stjórnmálaþýðingu geta haft og Alþingi síður en svo sýnd nokkur lítilsvirðing, vegna þess að skoðanir þingsins voru kunnar frá því í fyrra, skoðanir þingflokkanna allra. Við höfum að vísu nú einungis talað við okkar eigin menn. Við bjuggumst við, að hinir mundu halda fast við sína andstöðu. Ef þeir vilja breyta til og nú fallast á rétt mál, þá sýnist, að við höfum verið of svartsýnir. Við gerðum ráð fyrir því, að þeir mundu halda áfram á sínum villigötum, en við tryggðum okkur, að við höfum engu að síður, þrátt fyrir þeirra blindu, stuðning meiri hluta þings fyrir þessari samningsgerð. Varðandi lagahliðina ræddi ég hana alveg skýrt áðan. Ég get ekki gefið hv. 5. landsk. þm. skilning, það er annar mér miklu öflugri og æðri, sem ræður þeim skilningi, sem hverjum einum er gefinn, svo að ég skal ekki fara að reyna að gera það, sem mér er ómegnugt.  Hitt er svo allt annað mál, að menn geta haft um þetta og hafa um þetta með eðlilegum hætti, vil ég segja, misjafnar skoðanir, hvað skynsamlegt sé að gera. Við því er ekkert að segja. Það er eðlilegt, að sumir menn séu svo íhaldssamir og langt á eftir sinni samtíð, að þeir haldi, að hið gamaldags hlutleysi sé fullnægjandi. Þannig eru alltaf vissir steingervingar til í öllum þjóðfélögum og við Íslendingar getum ekki vænzt þess fremur, en aðrir, að vera lausir við slík fyrirbæri. Heimild ríkisstj. er sem sagt ótvíræð og þarf ég þess vegna ekki að svara frekar þeim spurningum, sem hv. 5. landsk. bar fram til mín. Það eru engin rök á móti þeirri heimild, þó að hægt sé að segja, að það mundi þá líka vera heimilt fyrir ríkisstj. að ganga svo langt í beitingu heimildarinnar, að um augljósa misnotkun væri að ræða. Svo er um allar heimildir, að það er auðvitað hugsanlegt, að þeim sé misbeitt, en á þessu ber ríkisstj. ábyrgð, þinglega ábyrgð, stjórnmálalega ábyrgð og ef hún misfer með vald sitt, getur Alþingi tekið í taumana. Og þannig stendur á varðandi þessar framkvæmdir, að ef Alþingi er á annarri skoðun raunverulega, er engu til hætt, því að hægt er að stöðva framkvæmdir með því að segja varnarsamningnum upp. Þá er ljóst, að í þær mundi ekki verða ráðizt, og Alþingi hefur heimild til þess, ef það kýs að hafa þann hátt á. Hv. 5. landsk. spurði mig einnig um það, hvenær í þessar framkvæmdir yrði ráðizt. Það mun verða komið undir nánari samningum milli ríkisstj. íslenzku og Bandaríkjastjórnarinnar, sem þessi samningur er gerður við. Og kem ég þá að því, sem hv. 5. þm. Reykv. spurði um, hvort samningurinn væri gerður við Bandaríkjastjórn eða varnarliðið eða við Atlantshafsbandalagið. Hann er gerður við Bandaríkjastjórn. Það má segja, að hann sé eins og sjálfur varnarsamningurinn gerður við Bandaríkjastjórn fyrir hönd Atlantshafsbandalagsins. Þessar framkvæmdir eru í samræmi við framkvæmdaáætlun Atlantshafsbandalagsins, þannig að önnur aðildarríki standa að verulegu leyti undir kostnaði við þessa framkvæmd, vegna þess að talið er, að það séu allsherjar not og allsherjar þörf fyrir þessa framkvæmd ýmsum öðrum fremur. Íslendingar hafa hins vegar ekki viljað taka á sig nein útgjöld af þessari framkvæmd fremur en öðrum. Bandaríkin hafa tekið að sér varnir landsins og þar með á sig skuldbindinguna til að standa undir þessum útgjöldum eins og öðrum, sem eru af vörnum landsins og þar af leiðandi er þessi tiltekna samningsgerð við Bandaríkin gerð, en segja má, að þau komi þar beinlínis fram fyrir hönd Atlantshafsbandalagsins, eins og þau gerðu raunar varðandi sjálfan varnarsamninginn 1951. Það var gott, að þessi spurning kom fram frá hv. 5. þm. Reykv., vegna þess að það var ljóst, að hann taldi, að lögmæti samningsins mundi velta á því og er þá ljóst eftir það, sem hér er upplýst, að hann er ekki sammála hv. 5. þm. Austf. um, að þessi samningsgerð sé út af fyrir sig ólögmæt, eins og til hennar sé stofnað. Hitt er svo allt annað mál, að menn geta verið á móti samningnum vegna þess, að þeir telji, að hann sé ástæðulaus eða óhyggilegur. Þá er vitnað til þess, að einkennilegt sé, að slíkur samningur sé gerður hér, samtímis því sem verið sé að leggja niður erlendar herstöðvar víðs vegar. Þá er á það að líta, að við höfum sjálfir ekki neinar eigin varnir og þegar menn t.d. bera saman aðstöðu okkar og aðstöðu Norðmanna, skulum við hafa það í huga, að Norðmenn hafa sínar eigin varnir og leggja á sig mjög verulegan kostnað til þess að halda uppi vörnum. Við aftur á móti höfum engar eigin varnir. Ef við aftur á móti hefðum einhverjar eigin varnir, er vafalaust, að framkvæmd slík sem þessi varúðarráðstöfun, miðuð við, að ófriður kynni skyndilega að brjótast út og til að gera það ólíklegra, að svo yrði, og án þess að í því felist nokkur ögrun við neinn annan aðila eða möguleiki til árásar á hann, - slik framkvæmd mundi vafalaust vera ein sú fyrsta, e.t.v. sú allra fyrsta, sem við sjálfir réðumst í, ekki sízt þar sem það er ljóst, að svo mikil áherzla er á það lögð af okkar bandamönnum, að þessi framkvæmd sé gerð, að hún er á þeirra allsherjar framkvæmdaáætlun, ekki þannig, að þeir geti ákveðið það fyrir okkar hönd, það erum við, sem höfum úrslitaráðin, en þeir hafa sannfært okkur um, að eftir atvikum er þessi endurnýjun tankanna nauðsynleg og eðlileg, til þess að hægt sé að segja, að varnir Íslands séu í skaplegu horfi. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta mál. Það er rétt, að það er margrætt. Í því hefur ekkert nýtt komið fram í þessum umr. umfram það, sem kom fram í umr. á síðasta hv. Alþingi. Ef menn vilja færa frekar sakir á ríkisstj. fyrir þessa samningsgerð, koma fram á henni ábyrgð, er hægurinn hjá að gera það með þinglegum hætti, hvort sem menn vilja með vantrauststill. eða sjálfstæðri yfirlýsingu af þingsins hálfu og ég skal til að fyrirbyggja allan misskilning um það beita mér fyrir og reyna að hafa áhrif á, að slík till. fái skjótan framgang í þinginu, þannig að um hana verði greidd umsvifalaust atkv., þegar þá hv. flm. og fylgjendur málsins hafa lokið sínum ræðum til að skýra sitt mál, svo ósennilegt sem það er órökstutt.