Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Pálmason) Herra forseti. Eins og kunnugt er, er landbúnaður okkar kominn í það horf - og má gera ráð fyrir, að verði enn frekar, þegar stundir líða, - að ein mesta nauðsyn hans er tilbúinn áburður. Það er líka kunnugt, að ekki er annars völ en að kaupa tilbúna áburðinn, sem framleiðslan þarf á að halda, frá öðrum löndum. Margir, sem um málið hafa fjallað, hafa á undanförnum árum gert sér vonir um, að takast mundi að framleiða áburð hér á landi og fá hann með lágu verði. - Um mál þetta hafa verið fluttar nokkrar till., og jafnvel frv. á undanförnum árum, en nú fyrst liggur hér fyrir á þskj. 314 frv. frá fyrrverandi ríkisstj. um að lögbinda, að þessi verksmiðja verði reist svo fljótt sem kostur er. Landbn. hefur haft þetta mál til meðferðar og farið í gegnum þau skjöl og þær áætlanir, sem gerðar hafa verið í þessu máli, og mælir n. öll með því, að frv. verði samþ. með nokkrum breytingum. Hins vegar er því ekki að leyna, að um leið og n. hafði kynnt sér áætlunina um þetta mál, varð hún fyrir miklum vonbrigðum af því, hvernig horfir um málið, eins og sakir standa. Í fyrsta lagi byggist fyrirtækið á því, að allan stofnkostnað verður að borga, án þess að hægt sé að gera ráð fyrir rekstrartekjum fyrir vexti og afborganir. Samkv. áætlun amerísks sérfræðings er stofnkostnaðurinn áætlaður rúmlega 7 millj. kr., en í þeirri áætlun er mörgu sleppt, svo að gera má ráð fyrir, að kostnaðurinn verði aldrei undir 10 millj. kr. Þar fyrir utan er þess að geta, að sérstök virkjun er nauðsynleg, eða að minnsta kosti samband við raforku á komandi árum, til þess að hægt sé að koma áburðarverksmiðjunni á fót og reka hana svo að við megi una. Nú er ekkert rafmagn til þessarar framleiðslu. Hér þarf sennilega að tryggja það, áður en farið er í framkvæmdir á þessu sviði, að það verði athugað mjög nákvæmlega og rækilega, að þetta fyrirtæki geti borið sig, þannig að áburðurinn verði ekki dýrari en samsvarandi áburður var. Landbn. flutti hér öll brtt. við nokkrar greinar frv., en það eru frekar útskýringabreytingar en verulegar efnisbreytingar. Þó er þess að geta, að í fyrstu brtt. á þskj. 547 er nokkuð nánar skýrt en í fyrstu gr. frv., hvaða áburðartegundir skuli framleiða, að aðallega skuli miða við köfnunarefni, sem sé blandað með vatni. Samkvæmt síðustu upplýsingum virðist þetta vera framkvæmanlegt, þótt svo hafi ekki verið talið fram á síðustu ár. Með þessu móti ætti að vera auðveldara en ella að koma þessari framleiðslu á. Í annarri brtt. er það tilgreint, að væntanlegur framkvæmdastjóri þessa fyrirtækis skuli hafa verkfræðilega menntun, og geri ég ráð fyrir, að við það hafi enginn neitt að athuga. Í þriðju brtt. er athugað nokkru nánar, hvernig takmarka skuli útsvar á þetta fyrirtæki, þegar til kemur. Samkv. ákvæðum frv. er það hugsanlegt, ef ekki verða miklar tekjur hjá fyrirtækinu, að allar nettótekjur þess megi taka í útsvar. Þess vegna vill n. takmarka þetta nánar, þannig að útsvar megi aldrei nema meiru en 50 % af nettótekjum, þótt miðað sé við 1/2 % af kostnaðarverði framleiðslunnar, eins og segir í frv. Þetta eru þær brtt., sem n. öll flytur. Auk þess flytja 3 nm. nánari brtt., sem 2 nm. hafa ekki getað fallizt á, þeir hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm. Skagf. Í raun og veru er aðallega um eina brtt. að ræða, og hún er á þá leið, að ríkisstj., er falið að tryggja raforku til þessa fyrirtækis og láta rannsaka nákvæmlega og gera áætlanir um stofnkostnað og rekstrarkostnað þess, áður en verksmiðjustjórn sé kosin. Aðrar brtt. frá þessum 3 nm. eru raunverulega afleiðing þessarar brtt. og byggjast auðvitað á því, að við teljum nauðsynlegt, áður en til framkvæmdanna kemur, að tryggt sé, að hér sé vel um búið og að farið sé inn á heppilegustu leiðina, sem völ er á á þessu sviði, því að ef ráðizt yrði í að reisa þetta fyrirtæki og útkoman yrði sú, að áburðurinn yrði dýrari en erlendur áburður, eins og nú er háttað um ýmsar hérlendar vörur, ekki sízt iðnaðarvörur, yrði þetta fyrirtæki byrði á landbúnaðinum, í stað gagns og heilla. Þess vegna er það mjög nauðsynlegt að okkar áliti, að þetta sé rækilega rannsakað, áður en til framkvæmdanna kemur. Eins og sakir standa, er augljóst mál, að ekki er hægt að hefja framkvæmdir, fyrr en lokið er þeim framkvæmdum í raforkumálum, sem gera það mögulegt, að þetta fyrirtæki sé reist. Ég sé ekki ástæðu til þess að sinni að fara út í þetta miklu nánar, en geri ráð fyrir, að þeir nm., sem eru andvígir brtt. okkar, sem flytjum þetta bráðabirgðaákvæði um að fela ríkisstj. að láta rannsaka og undirbúa verkið sem bezt, geri grein fyrir afstöðu sinni, og fæ ég þá tækifæri til að svara röksemdum þeirra.

Bjarni Ásgeirsson Herra forseti. - Eins og segir í áliti landbn. um þetta mál, leggur n. öll til, að forminu til, að málið nái fram að ganga. En með bráðabirgðaákvæðinu, sem meiri hl. n. ber fram, virðist mér hann taka nokkuð mikið aftur af því, sem hann er búinn að leggja til í nál. sjálfu, því að í raun réttri þýðir samþykkt brtt. það sama og að málinu séu vísað frá, því að Alþ. er þá búið að afsala sér algerlega í bili a. m. k. öllum umráðum um gang málsins. Það hefur lengi verið áhugamál manna, sem áhuga hafa haft fyrir landbúnaði, að koma hér upp verksmiðju til þess að framleiða tilbúinn áburð, og er margt, sem til þess ber. Menn hafa haft von um, að takast mætti að framleiða áburð ódýrari á þennan hátt en að flytja hann inn frá öðrum löndum; í öllu falli hefur mönnum virzt, að með þessari skipan væri öryggið meira, að ekki komi til skorts á þessari nauðsynlegu vöru, og nokkuð mikið væri gefandi fyrir það að geta haft þetta á eigin höndum. Auk þess hefur það verið mönnum áhugamál að auka atvinnugreinar landsmanna, sem byggjast á gæðum landsins, og hafa menn litið til þessa atvinnurekstrar sem þess iðnaðar, er vissa framtíð ætti að eiga fyrir höndum. Er hvort tveggja, að ræktun landsins og fjölbreytni í starfsháttum þjóðarinnar gerir mál þetta mjög þýðingarmikið og aðkallandi. Undanfarin ár hafa verið gerðar ýmsar athuganir og rannsóknir í máli þessu, einkanlega á árunum milli 1930 og 1940. Árin 1934–1935 fór fram sérstök athugun á þessu máli. Sérfræðingur í þessari grein var fenginn til þess að ferðast hér um og gera áætlanir um stofnun og rekstur verksmiðju, sem framleiddi kalísaltpétur. Áætlanir hans sýndu, að jafnvel framleiðsla kalísaltpéturs mundi geta borið sig, þannig að hægt væri að framleiða hann eins ódýrt og hann var þá seldur á heimsmarkaðinum. Þó voru sérstakir annmarkar við framleiðsluaðferðina, með því að þá þurfti að binda köfnunarefnið við kalk, og auk þess þurfti nokkuð af kísil til framleiðslunnar, sem nokkuð örðugt er að afla hér, en við athugun reyndist þó unnt að ná hér í nægilegan kísil. Kalk mátti fá úr kalknámum við Vestfirði, svo að unnt virtist að framleiða hér kalísaltpétur samkeppnisfæran við innfluttan áburð. Frv. um áburðarverksmiðju, byggt á þessu áliti og þessum rökum, flutti ég ásamt meiri hl. landbn. á árunum 1936 og 1937, og náði það í hvorugt skiptið fram að ganga, meðfram vegna fjárhagsörðugleika. Nú hefur málið verið tekið upp á nýjum grundvelli og hingað verið fenginn sérfræðingur frá firma í Bandaríkjunum, sem hefur mikla reynslu í stofnun og rekstri áburðarverksmiðja eins og þeirrar, sem hér er fyrirhuguð. Verkfræðingur þessi, Rosenbloom að nafni, hefur ferðazt hér um og kynnt sér staðhætti og kringumstæður. Umsögn sína hefur hann sent hæstv.ríkisstj., en útdráttur úr þessu áliti fylgir frv. um áburðarverksmiðjuna. En þar sem þetta er aðeins útdráttur, er málið ekki eins ljóst og vera þyrfti. Sú aðferð, sem hér er hugsuð til áburðarframleiðslu, er frábrugðin þeirri, sem nú er notuð, að því leyti, að nú þarf ekkert til framleiðslunnar annað en næga raforku og vatn; á þann hátt er hægt að binda allt, sem vera skal af köfnunarefni loftsins í þetta samanþjappaða form, sem notað er til að auka moldina af köfnunarefni. Mér þykir rétt að geta þess í sambandi við það, að þegar talað er um innlenda áburðarframleiðslu, að ekki sé komið auga á annað en framleiðslu köfnunarefnis, þá er það vegna þess að ekki er ástæða til að framleiða aðrar áburðarblöndur, svo sem kalí, fosfór o. fl., en hins vegar er okkur mjög mikils virði að geta aflað okkur sjálfir köfnunarefnis, þar sem það er þýðingarmesti og dýrasti áburðurinn, og jafnframt er það mjög mikils virði, að við þurfum ekki að vera upp á aðrar þjóðir komnir hvað hann snertir, þótt við kaupum hinar ódýrari tegundir áburðar erlendis frá. Nú hefur því verið haldið fram af hv.frsm. landbn., að mjög hæpið sé, að unnt verði að láta rekstur slíkrar verksmiðju bera sig hér á landi, eða að framleiðsla hennar verði samkeppnisfær við áburðarframleiðslu annarra þjóða. Ég skal viðurkenna, að í þeirri grg., sem frv. fylgir, liggur það ekki svo ljóst fyrir, að af því einu sé hægt að dæma um þessi tvö atriði. En með því að bera það verðlag, sem reiknað hefur verið út að verði á þessari framleiðslu, þannig að hún beri sig, saman við verð á köfnunarefnisáburði, sem seldur var hér s.l. vor á kr. 3.00 kg., en samkv. áætlun Rosenblooms telur hann, að hægt verði að framleiða þennan áburð fyrir 2 kr. kg., sést þá, að á þessu er geysimikill munur. Að vísu er verð á áburði, eins og á öðrum vörum, töluvert hærra nú en fyrir stríð, eða hefur hækkað frá 1 kr. upp í kr. 1,50, sem er þó ekki eins mikil hækkun og á flestum öðrum vörum. Auk þess má benda á það, að áætlun Rosenblooms er reiknuð með miklu hærra rafmagnsverði en því, sem Árni Pálsson verkfræðingur ráðgerir, að unnt verði að nota til framleiðslu með stækkun Laxárvirkjunarinnar, og nemur þessi mismunur út af fyrir sig 10% af verði áburðarframleiðslunnar, samkv. áætlun Rosenblooms, og kemur þetta til af því, að hér um bil helmingur framleiðslukostnaðarins er rafmagn, og virðist því, eftir þeim gögnum, sem fyrir liggja, að þetta fyrirtæki sé mjög álitlegt, og sé ég heldur ekki, hvernig annað mætti vera. Ég veit ekki, hvernig Íslendingar ættu að vera samkeppnisfærir við aðrar þjóðir á nokkrum sviðum, ef við getum ekki staðizt samkeppni um vöru, sem við þurfum ekki annað að leggja til en rafmagn, sem við höfum gnægð af og ættum að geta framleitt ódýrt, vatn og köfnunarefni loftsins, sem að sjálfsögðu er gnægð af og auk þess kostar okkur ekkert. - Ég veit ekki, hvernig við Íslendingar ætlum að hugsa okkur stórkostlega nýskipun á atvinnulífi þjóðarinnar, ef það kemur upp úr kafinu, að við verðum ekki samkeppnisfærir um vöru eins og þessa. Eins og ég sagði áðan, er þessi köfnunarefnisáburður miklu samanþjappaðri en aðrar tegundir köfnunarefnisáburðar, en þetta hefur þann kost í för með sér, að allur flutningskostnaður verður að sama skapi miklu minni. Í grg., sem frv. fylgir og er ýtarleg á ýmsum sviðum, er t. d. umsögn Björns Jóhannessonar, er stundar efnafræði við ameríska háskóla. Hann segir þar m. a.: „Þar sem ekki þarf að flytja inn önnur hráefni en poka og ef til vill eitthvað af efnum til að hindra samruna áburðarins, þá virðist tilveruréttur verksmiðju sem þessarar hafa óvenjulega heilbrigðan grundvöll frá hagfræðilegu sjónarmiði.“ Ég held því, að þó við höfum ekki gögn til þess að fara ýtarlega út í reikninga sérfræðinga um þetta mál, þá höfum við ekki heldur aðstæður til að gangrýna, en getum nokkurn veginn slegið því föstu út frá almennri skynsemi, að fyrirtæki sem þetta ætti að vera samkeppnisfært við önnur fyrirtæki erlendis og eiga sér fullkominn tilverurétt, svo framarlega sem við Íslendingar gefum ekki alla nýskipun upp á bátinn. Mér þykir því leitt, að hv.frsm. meiri hl. landbn. gat ekki gengið að þessu máli þannig, að það yrði afgr. frá þinginu og kosinn yrði framkvæmdastjóri til þess að undirbúa málið. Ég sé ekki, að eftir neinu sé að bíða eða nein vissa sé fyrir því, að fundin verði n., sem hafi meiri kunnáttu til þess að undirbúa málið og segja álit sitt en þeir sérfræðingar, sem um málið hafa fjallað. Ég tel sjálfsagt, að sá framkvæmdastjóri, sem samkv. l. ætti að kjósa, færi strax að vinna til framgangs þessa mál. Nægar hömlur eru í frv., ef framkvæmdastjórnin ætlaði að flana út í einhverja vitleysu, því að ekki er hægt að fara út í neinar framkvæmdir, nema hv.Alþ. veiti fé til þess, og auk þess hefur hæstv. landbrh. það mikið um þetta mál að segja, að vænta mætti, að nægilegur og öruggur undirbúningur yrði hafinn af framkvæmdastjórninni, áður en hún byrjaði á framkvæmdum: En ég óttast það, ef framkvæmdastjóri fyrir verksmiðjuna verður ekki kosinn nú þegar, sem fer að vinna að framgangi hennar, geti svo farið, að málið tefjist um ófyrirsjáanlegan tíma, og hvað snertir þetta bráðabirgðaákvæði í brtt. á þskj. 549, get ég líkt því við það að vísa málinu til ríkisstj. Ég álít, að málið verði engu nær, ef bráðabirgðaákvæðið verður samþ., og legg því til, að hv. d. fylgi okkur í því að fella bráðabirgðaákvæðið í brtt. meiri hl., en að öðru leyti stendur n. saman um brtt. Í brtt. á þskj. 549 segir í 2. lið: „Fyrsta stjórn verksmiðjunnar ákveður, hvar hún skuli reist, enda komi samþykki landbúnaðarráðherra til.“ Þótt þessi brtt. sé ekki alveg í samræmi við grg. frv., höfum við hv. 2. þm. Skagf. (JS) tjáð okkur samþykka þessari till. og munum greiða henni atkv., hvernig sem fer um hinar.

Frsm. (Jón Pálmason) Herra forseti. Það eru ekki mörg atriði í ræðu hv.þm. Mýr., sem ég þarf að fara orðum um, en það er hins vegar mikill misskilningur hjá honum, er hann sagði, að bráðabirgðaákvæðið í brtt. okkar í meiri hl. þýddi það sama og að vísa málinu frá, því að það þarf ekkert að tefja framgang þess. Það, sem um er að ræða, er það, að við viljum tryggja, að hæstv.ríkisstj. undirbúi málið eins og nauðsynlegt er, áður en ráðizt er í framkvæmdir, og álítum óþarfa að fara nú þegar að kjósa framkvæmdastjóra fyrir fyrirtæki, sem engar líkur eru til, að hægt sé að reisa á næstu árum, því að það er augljóst mál, að ekki verður hægt að reisa þessa verksmiðju, fyrr en búið er að ráðast í stórkostlegri framkvæmdir í raforkumálum þjóðarinnar, umfram það, sem nú er. Hér er einnig um það að ræða, að við, sem flytjum þetta bráðabirgðaákvæði, treystum betur hæstv.ríkisstj. til þess að undirbúa þetta mál en væntanlegum framkvæmdastjóra, sem á að taka að sér þessar framkvæmdir, þegar þar að kemur, enda hefur ríkisstj. betri aðstöðu til þess. Viðvíkjandi því, er hv.þm. Mýr. lét orð falla um, að hann vissi ekki, á hvaða sviðum við værum samkeppnisfærir, ef við værum ekki öruggir án frekari rannsókna í framleiðslu þessa áburðar, eins tilkostnaðarlítil og hún væri, skulum við vona, að þetta sé rétt, en hins vegar er engin vissa fyrir þessu eins og sakir standa. Byggist þetta á því, að sú hefur orðið reynslan, einmitt um áburðarframleiðslu, að hún þarf að vera í mjög stórum stíl til þess að geta borið sig, en áætlun Rosenblooms er enn þá engin trygging fyrir því, að jafnlítil framleiðsla eins og þarf til þess að fullnægja áburðarþörfum okkar þjóðar, sé samkeppnisfær við hinar stærri verksmiðjur. - Við þekkjum söguna um norsku áburðarverksmiðjurnar, sem við höfðum mikil viðskipti við; þær komust í strand og urðu að ganga í bandalag við þýzku verðsmiðjurnar, af því að framleiðslan var svo lítil, að hún borgaði sig ekki. Við skulum vona, að þetta reki sig ekki á hér, þótt fyrir því sé engin vissa. - Það þarf því að rannsaka þetta mál mjög rækilega, áður en til framkvæmdanna er snúið. Samkv. áliti Rosenblooms, sem er í grg. fyrir þessu frv., er miðað við, að framleiðslan verði 3150 smálestir á ári, og miðað við þá framleiðslu yrði framleiðslukostnaðurinn 109% dýrari en ef verksmiðjan framleiddi 6000 smálestir á ári. Ef við útfærum þetta dæmi þannig, að framleiðslukostnaðurinn vaxi um meira en helming við það, að framleiðslan sé helmingi minni en á öðrum stærri „partíum“, getum við ekki verið vissir um, hvað við höfum hér tryggan grundvöll til þess að byggja á, og þess vegna þarf að leiða það í ljós, að við getum orðið samkeppnisfærir við aðrar þjóðir. Ég verð að segja það, að mér þykir það ekki glæsileg byrjun fyrir iðnfyrirtæki, eins og hér er gert ráð fyrir, ef grundvöllurinn á að vera sá, að ríkissjóður verður að gefa allan stofnkostnaðinn, til þess að fyrirtækið geti orðið samkeppnisfært við erlenda framleiðslu, eða geti borið sig. Þótt hér sé um að ræða upphæð, sem mönnum vex ef til vill ekki í augum núna, þá eru 10 millj. kr. talsverð upphæð, og vildi ég miklu fremur, ef um það tvennt væri að velja, að þessar 10 millj. kr. yrðu lagðar í rafmagn út um land, því að það er lífsskilyrði, ekki aðeins fyrir landbúnaðinn, heldur fyrir landið allt, heldur en þótt áburðarverksmiðjan þyrfti að bíða um nokkurra ára skeið. Áburðurinn er að vísu nauðsynlegur, en við eigum heldur að leggja féð í það, þar sem nauðsynin er mest, og í þessu tilfelli ætti það að ganga fyrir öllu að hefjast handa um að koma rafmagni út á meðal almennings um allt land. Það varðar líf íslenzkra sveita, hvort þetta megi takast á næstu árum, og ef það tekst ekki, er augljóst að íslenzkar sveitir halda áfram að fara í auðn, en það gera þær hins vegar ekki, þótt við þurfum að kaupa erlendan áburð í nokkur ár í viðbót eða reistur verði grundvöllur að þessu fyrirtæki einu árinu fyrr eða síðar. Í öllum iðnfyrirtækjum og verksmiðjum er rafmagnið mest virði, og þess vegna er þörfin mest, að byrjað verði á þeim málum. - Við, sem fylgjum hæstv.ríkisstj., álítum, að það sé fullkomlega forsvaranlegt að fela henni undirbúning framkvæmda sem þessara, þótt stjórnarandstæðingar séu á annarri skoðun og vilji fela þær sérstakri n. Að öðru leyti held ég, að ekki sé nauðsynlegt að fara fleiri orðum um ræðu síðasta hv.þm. Hann játar það, að samkv. þeim gögnum og álitsgerðum, sem hér liggja fyrir, sé ekki hægt að sjá með vissu, hversu tryggt er að þetta fyrirtæki muni borga sig, þótt við vonum allt hið bezta í þeim efnum. Hér er því ekki nema um eitt ágreiningsatriði að ræða, og það er, hvort kjósa skuli verksmiðjustjóra nú þegar og láta hann undirbúa framkvæmdir þessa máls eða fela hæstv.ríkisstj. undirbúning þess.

Bjarni Ásgeirsson Herra forseti. Það er rétt eftir mér haft, að það liggur ekki ljóst fyrir af þeim gögnum, sem frv. fylgja, hvort þessi áburðarverksmiðja sé fjárhagslega traust fyrirtæki eða ekki, en með því að athuga niðurstöðu Rosenblooms kemur í ljós, að það verð, sem reiknað er með í þessu frv., er ákaflega langt fyrir neðan það verð, sem nú er á erlendum áburði, og þó er rekstrarkostnaður á hinni innlendu framleiðslu byggður á þeirri dýrtíð, sem nú ríkir í landinu, bæði hvað snertir mannafla o. fl. Og eins og ég sagði áðan, er raforkan, sem er hæsti kostnaðarliðurinn í þessari framleiðslu, reiknuð miklu hærra verði en það, sem sérfræðingar okkar telja, að hægt verði að nota við þessa framleiðslu. Af þessu dreg ég þá ályktun, að þetta sé mjög álitlegt fyrirtæki, og liggja fyrir miklar líkur og jafnvel sannanir um það, að það verði samkeppnisfært við erlenda áburðarframleiðslu. Af þessu sé ég ekki, að eftir neinu sé að bíða með að undirbúningur verði hafinn um byggingu verksmiðjunnar, og er ég þannig alveg á sama máli og hv.þm. A-Húnv. virðist hafa verið árið 1942, en þá flutti hann hér ályktun, sem ég leyfi mér hér með að lesa upp með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að annast um, að tafarlaust verði hafizt handa um byggingu sements- og áburðarverksmiðju, ef rannsókn sú, sem framkvæmd hefur verið að tilhlutun ríkisstjórnarinnar, leiðir í ljós, að tiltækilegt sé að ráðast í þessar framkvæmdir.“ Með þessu er fyllilega sannað, að hv.þm. V-Húnv. hefur talið álitlegt að ráðast í þessar framkvæmdir. Nú virðist hann hins vegar líta öðruvísi á þetta og telur, að mjög óvíst sé, að áburðarverksmiðja geti borið sig hér á landi, af því að hún yrði rekin í smærri stíl heldur en erlendis. Það er að vísu rétt, að undir vissum kringumstæðum er hægt að framleiða vöru ódýrara, eftir því sem framleiðslan er rekin í stærri stíl, en allt fyrir þetta sagði hann í grg. fyrir áðurnefndri þáltill., að smááburðarverksmiðja gæti borið sig hér á landi. Ég vil líka benda hv.þm. A-Húnv. á það, að það er alls ekki útilokað, að við getum flutt út þessa áburðartegund og framleitt hana í stærri stíl en við sjálfir þörfnumst, þar sem vitað er, að Norðmenn voru fyrir stríð einn af stærstu köfnunarefnisframleiðendum heims og fluttu út köfnunarefni í stórum stíl, eingöngu vegna þess, að þeir hafa ódýra raforku, en hún er, eins og hér á landi, einn aðalliðurinn í framleiðslunni. - Ég hygg, að það sé ekki alls kostar rétt, er hv.þm. A-Húnv. sagði, að Norðmenn hefðu gefizt upp á sinni köfnunarefnisframleiðslu og hafi orðið að fela öðrum að stækka verksmiðjurnar. Það er að vísu rétt, að þýzku áburðarhringirnir urðu stór þátttakandi í norskri áburðarframleiðslu, en orsökin til þess var sú, að þá voru fundnar upp nýjar og betri aðferðir við framleiðsluna, sem þýzku áburðarhringirnir höfðu vald yfir, og með því að innleiða þær í hin norsku fyrirtæki og leggja mikið fé í þær framkvæmdir, voru verksmiðjurnar stækkaðar, unnt að auka afköst þeirra og tryggja aðstöðuna. - Ég verð því að segja það, að mér finnst ekkert benda til þess, að við Íslendingar getum ekki framleitt þessa áburðartegund til útflutnings alveg eins og Norðmenn, en til þess að komast inn á þá braut, er þörf að hefjast handa um undirbúning nú þegar; hins vegar tel ég rétt að byrja smátt og miða aðeins við framleiðsluþörf okkar Íslendinga. Það má segja, að þessi framleiðsla sé ein af þeim fáu iðngreinum Íslendinga, sem við getum keppt um við aðrar þjóðir, jafnvel á erlendum markaði, með það fyrir augum, hve hráefnin eru hverfandi lítill kostnaðarliður við þessa framleiðslu. Ég er sammála hv.þm. A-Húnv. um hina miklu nauðsyn á að koma upp raforkustöðvum út um land allt, eftir því sem kostur er, en ég er ekki honum sammála um, að það þurfi að rekast á þetta mál. Bæði raforkustöðvar og áburðarverksmiðjur geta komið um leið og jafnvel stutt hvort annað. Ég hygg því, að eigi sé rétt, að það muni á nokkurn hátt tefja fyrir raforkumálunum og því ekki ástæða til þess að draga málið á langinn af þeim sökum. Ágreiningurinn liggur í því, að hv.frsm. hefur ekki sannfærzt um, að þetta sé arðvænlegt fyrirtæki, en við hv.þm. Skagf. teljum það aftur á móti arðvænlegt og leggjum til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Jón Pálmason) Ég sé ekki ástæðu til að fara lengra út í ágreininginn. Ég vildi gjarnan vona, að þetta væri svo arðvænlegt sem hann álítur, en í máli sem þessu dugir ekki að byggja á óskum og vonum, heldur nákvæmum útreikningum og rannsóknum, en þær liggja ekki fyrir. Hv. form. n. segir, að þetta tefji ekki raforkumálið, en þó mun þetta verða svo dýrt, að ekki verður hjá því komizt, að það ráði nokkru um framkvæmd raforkumálsins. Og eigi ég sem sveitamaður að velja um, hvort koma eigi, rafmagnið eða áburðarverksmiðja, þá kysi ég heldur rafmagnið. Það má eðlilega vinna að framgangi þessa máls, en ég sé ekki ástæðu til, að verksmiðjustjórnin sé kosin að svo stöddu, þar sem ríkisstj. hefur nógu liði á að skipa og ný n. þarflaus með öllu.

Páll Zóphóníasson Herra forseti. Það var tvennt, sem ég vildi minnast á, annað var að leiðrétta misskilning og hitt að fá upplýsingar. Það, sem ég vildi leiðrétta, var það, að Birkelund-aðferðin var miklu dýrari en Haabers-aðferðin, og það var þess vegna, sem skipt var um, en ekki af því að verksmiðjurnar væru of litlar. Annað er það, að ég hygg, að ákveða verði fyrst, hvar verksmiðjan á að standa og það eigi væntanleg stjórn hennar að gera í samráði við ríkisstj., en ekki ríkisstj. ein. Þess vegna þurfi að kjósa framkvændarnefnd eða stjórn strax, því að það er vitað, að þessi stjórn gerir aldrei neitt í því máli, þótt henni verði falið það.

Bjarni Ásgeirsson Mér láðist að geta þess, að meiri hlutinn gæti fallizt á þá breyt., að þeir aðilar, sem leggja til menn í n., kosti þá þann tíma, sem þeir starfa. Þá sagði hv.frsm. meiri hlutans, að sér litist ekki á það, að verksmiðjan bæri sig, ef gefa þyrfti allan stofnkostnað. Það er eigi nauðsynlegt, þótt það væri æskilegt, til þess að verksmiðjan ætti sig sjálf og áburðurinn yrði þar af leiðandi einnig ódýrari.

Sveinbjörn Högnason Ég get ekki látið hjá líða að lýsa undrun minni yfir því, að stuðningsmenn ríkisstj. skuli rísa öndverðir gegn hinu fyrsta máli nýsköpunarinnar, með því að bera fram eyðileggingartillögu. Því að það vita allir, að með því að vísa máli til ríkisstj. er verið að tefja fyrir því. Í áætlun nýsköpunarinnar stendur, að fé skuli varið til byggingar áburðarverksmiðju. En nú segja hv. stuðningsmenn ríkisstj., að fara þurfi fram áætlun um, hvort verksmiðjan geti borið sig. Þetta er nokkuð nýtt hljóð, að rannsaka þurfi fyrst, hvort hluturinn beri sig. Það er búið að spyrja oft, hvenær megi kaupa skip, og sjálfur forsrh. nýsköpunarinnar spurði, hvenær vissa væri fyrir því, að þau bæru sig. Nú munu vera líkur til, að áburðarverksmiðjan beri sig betur en flest annað í nýsköpuninni, og það er vitað mál, að höfuðatriði fyrir landbúnaðinn er, að nægur áburður sé fyrir hendi. Ég undrast, að hið fyrsta atriði nýsköpunarinnar skuli mæta slíkri andstöðu frá stuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar. Um það, hvort rétt sé að fela ríkisstj. þetta, er það að segja, að það er ekki vani ríkisstj. að undirbúa mál, sem fagþekkingu þarf við, og það er ekki ætlun ríkisstj. að framkvæma nýsköpunina. Hún hefur látið kjósa hér nýbyggingarráð, en það hefði eins mátt segja, að eðlilegast hefði verið að fela henni það starf. Mér virðist því, ef rétt kjörnum mönnum með fagþekkingu væri falið að vinna að þessu máli, að þá væri því komið í betri hendur. Því er séð, að ýmsir þröskuldar ætla að verða í vegi fyrir nýsköpuninni, og þá fyrst og fremst frá hennar eigin mönnum og með fullu samþykki hæstv.ríkisstj., sem vill ekki framkvæmd málsins, en ekki frá kyrrstöðumönnunum og þeim, sem sagt er, að vilji engar framkvæmdir. En þetta kemur okkur ekkert á óvart, við vitum, að þessi mikla plata frá hæstv.forsrh. er ekkert annað en lýðskrum, en eigi ætluð til framkvæmda. Hún er ætluð til þess að spila hana upp aftur og aftur, til þess að halda hjörðinni saman, og sést það bezt á því, hverjar undirtektir þessa máls voru. Ég fyrir mitt leyti á von á, að þannig verði það í hverju máli.

Frsm. (Jón Pálmason) Það er ekki rétt, að við höfum borið fram brtt. okkar að undirlagi ríkisstjórnarinnar. Við gerðum það algerlega á eigin ábyrgð. Það lítur út fyrir, að menn vilji gera sem mest úr því, að hér sé um mikinn ágreining að ræða, en þetta er ekki rétt. Við teljum einungis, að bezt sé að undirbúa málið, svo sem unnt er, með þeim kröftum, sem ríkisstj. hefur yfir að ráða. Um spádóma hv.þm. V.-Sk. er það að segja, að það eru bara hrakspár og óþarfa slettur gegn okkur, og ég mótmæli því, að við í landbn. séum að vinna gegn þessu máli. Viðvíkjandi því, að Samband íslenzkra samvinnufélaga og Búnaðarfélagið kosti þessa verksmiðjunefnd, þá tel ég það ekkert betra en að ríkið gerði það. - Þá sagði hv.þm.V.-Sk., að það væri nýtt hljóð, að hlutur þyrfti að bera sig. Það er ekkert nýtt hljóð, það er og hefur verið og verður höfuðatriði. En ég segi það, að ætti ég að velja um rafmagnið og verksmiðjuna, þá kysi ég heldur rafmagnið. Hv. 2. þm.N.-M. var að tala um, að sér virtist það mótsögn, að ríkisstj. ætti að ákveða verksmiðjunni stað. Þetta er engin mótsögn. Nú liggur fyrir að rannsaka, hversu koma eigi fyrir dreifingu rafmagnsins um landið. Þegar til framkvæmda verður snúizt, mundi verksmiðjustjórnin verða komin, og á hún, með samþykki landbrh., að ákveða, hvar verksmiðjan verður reist. Ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar um rangsnúning þeirra, sem talað hafa hér á móti.

Helgi Jónasson Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér inn í þetta mál, en ég vil aðeins benda á, að þessi áburðarverksmiðja hefur verið mjög lengi á leiðinni og að bændur hafa, eins og eðlilegt er, gert sér miklar vonir í sambandi við byggingu og rekstur hennar. Er það og mjög að vonum, að bændur hafi mikinn áhuga á að verksmiðja þessi verði reist, svo erfiðlega sem oft hefur gengið að fá nægan áburð. Vekur það því mikla furðu, þegar annars vegar kemur þetta frv. frá ríkisstj. og hins vegar setur hún fram nýsköpunarplönin. Það kom mér mjög undarlega fyrir í fjvn., þegar stjórnin var að undirbúa fjárlögin og verið var að athuga, hvað ætti að leggja til að skera niður, að þá kom hæstv. fjmrh. með þá till. að skera niður fjárframlög til áburðarverksmiðjunnar. Hann sagði, að við skyldum sjá, hvernig færi með málið í þinginu. Það gefur tilefni til að halda, að landbn. flytji þetta frv. að fyrirlagi ríkisstjórnarinnar og að hún leggi svo fyrir, að málinu skuli frestað um óákveðinn tíma.

Sveinbjörn Högnason Herra forseti. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að hér væri enginn stór ágreiningur. Allt og sumt, sem þeir vildu, væri, að málið væri betur undirbúið, áður en ráðizt yrði í framkvæmdir. Mér skildist á þessum hv.þm., að þeir hv. 2. þm. Skagf. og hv.þm. Mýr. væru ekki menn til að flytja þessa brtt., en ég hygg, að þeir vilji alls ekki vera við hana riðnir, þeir telja, að nokkur ágreiningur sé enn um þetta mál. Ég er sannfærður um, að þeir vilja kjósa verksmiðjustjórnina til þess að hún vinni að framgangi málsins. En allir hv.þm. vita, að þessi till. er flutt í þeim eina tilgangi að slá málinu á frest. Ég vil spyrja þá, sem vilja, að ríkisstj. sé falinn undirbúningur málsins, hvenær þeir álíta, að nægilegur undirbúningur hafi verið gerður, hvenær hefjast skuli handa um byggingu verksmiðjunnar. Ætlast þeir til þess, í mótsögn við forseta ríkisstj., að þannig undirbúningur sé hafður um öll mál, öll fyrirtæki, að rekstur þeirra sé tryggður fyrir fram? Ef þeir ætla að fylgja þessari stefnu, eru þeir í ósamræmi við hæstv. forsætisráðherra. Hann telur, að framkvæmdirnar þoli engan drátt, að ráðast beri í þær þegar í stað og peningarnir skuli dregnir út úr rottuholunum, ef þess gerist þörf. Eru þessir þm., sem flytja þessa brtt., í andstöðu við ríkisstjórnina? Ef ekki er þörf að athuga, hvort skip, sem keypt er, ber sig, er ekki frekar þörf á athugun í þessu máli. Rannsókn erlendra sérfræðinga liggur fyrir, og þeir eru allir á því máli, að þetta sé mjög álitlegt fyrirtæki. Ég vildi mælast til þess við stuðningsmenn þessarar brtt., að þeir fylgi því jafnrækilega fram, að svipaður undirbúningur fari fram um önnur mál. Verður gaman að sjá, hversu hnarreistir þeir ganga fram til framkvæmda á nýsköpuninni. Þar verða þeir víst framar en afturhaldsseggirnir, sem eru á móti nýsköpuninni, en vilji þeirra mun koma í ljós við atkvæðagreiðsluna.

Frsm. (Jón Pálmason) Síðasti ræðumaður talaði mjög undarlega. Hann lét sem ætti að vísa málinu frá, en það liggur alls ekki fyrir. Við viljum aðeins láta ríkisstj. annast undirbúning málsins, með þeim starfskröftum, sem hún hefur yfir að ráða, en ekki kjósa verksmiðjustjórnina strax. Þá taldi hann okkur ósammála hæstv. forsætisráðherra. Það þarf ekki að vera. Það skiptir öðru máli um það, sem snertir lífsafkomu þjóðarinnar. Tæki til reksturs sjávarútvegsins þarf að kaupa og verksmiðjur þarf til að vinna úr sjávarafurðunum. Þessu verður að halda gangandi. Hitt er svo annað mál, hvort verksmiðjurnar bera sig, og gegnir allt öðru máli en um áburðarverksmiðjuna. Að öðru leyti fer ég ekki út í að svara hv.þm. V.-Sk.

Sveinbjörn Högnason Herra forseti. Mér þykir þetta furðuleg túlkun á stefnu ríkisstjórnarinnar. Hann segir, að áburðarverksmiðjumálið þurfi frekari undirbúning áður en í framkvæmdir sé ráðizt og að það sé annað mál, hvort atvinnurekstur á jörð beri sig eða skip. Er þá ekki áburðarverksmiðjan svipað þýðingarmikil fyrir landbúnaðinn og skip fyrir sjávarútveginn? Hví heldur þessi fulltrúi bændastéttarinnar, sem svo kallar sig, þessu fram hér á Alþingi? Ég sé engan mun á því, hvort reist er áburðarverksmiðja fyrir landbúnaðinn eða síldarverksmiðja fyrir sjávarútveginn. Það er ekki hægt að segja, að það sé sama, hvort sjávarútvegurinn ber sig eða ekki. - Ég er sannfærður um, að hv.þm. A.-Húnv. er ekki í samræmi við stefnu stjórnarinnar í þessu efni. Í grein í Mogganum fer hann háðulegum orðum um, að blaðið Vísir hafi sagt, að þetta og hitt þyrfti að bera sig. En það er nú svo mikið moldviðri í Morgunblaðinu, að ekki er gott að átta sig á því, sem þar stendur. Ef kaupa þarf framleiðslutæki fyrir landbúnaðinn, verða þau að bera sig, en ef sjávarútvegurinn er annars vegar, er sama hvort þau tæki, sem hann þarfnast, bera sig eða ekki. Ég vil að lokum benda hv.þm. A.-Húnv. á að lesa vel það, sem stendur í Mogganum. Hann á þar svo mörg og góð spakmæli, sem hann hefði gott af að lesa.

Barði Guðmundsson Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað að taka til máls, en hv.þm. V.-Sk. gaf mér tilefni til þess, því að hv.þm. A.-Húnv. er dauður og getur ekki svarað fyrir sig. Mér virðist undarlegt, hve mikla áherzlu hv.þm. V.-Sk. leggur á samanburð á verksmiðjum fyrir landbúnaðinn annars vegar og sjávarútveginn hins vegar. Hann hefur nú þrítekið þetta í ræðu sinni. Frá upphafi hefur sjávarútvegurinn verið annar höfuðatvinnuvegur landsins, og er ekki útlit fyrir, að á þessu verði breyting. Það er lífsskilyrði að auka verksmiðjur fyrir sjávarútveginn, en við höfum enga áburðarverksmiðju átt í 1000 ár og skrimtum þó. Þegar ég fór að athuga 1. gr. frv., virtist mér næsta hæpið, að áburðarverksmiðja mundi bera sig hér. Mér sýnist, að þeir, sem sömdu frv., hafi ekki haft mikinn áhuga á að berjast fyrir hag landbúnaðarins. Tillagan um stofnun áburðarverksmiðju nýtur nokkurra vinsælda meðal bænda, því að oft hefur verið skortur á áburði hérlendis. Það hefur gert sitt til að auka vinsældir till. Sams konar verksmiðjur og þær, sem framleiða áburð, framleiða nú sprengiefni. Meðan stríðið varir, færast þessar verksmiðjur í aukana. Í U.S.A. er orðin gífurleg aukning í þessu efni. Líklegt er, að þessar verksmiðjur taki að framleiða áburð að stríðinu loknu, og líklega getur það haft mikil áhrif á verðlag áburðar til lækkunar. Tollar og höft hafa að undanförnu mjög torveldað viðskipti milli þjóða, en það verður varla svo eftir stríð. Ég býst við, að flestir séu þeirrar skoðunar, að þessu stríði sé nú að linna. Hvers vegna ekki að bíða þá í 1–2 ár með stofnun áburðarverksmiðjunnar og sjá, hvort ekki verða veðrabrigði í lofti, í stað þess að ráðast í byggingu hennar með því verðlagi, sem nú er? Það er sannarlega erfitt að koma auga á það, að tjón gæti orðið af þeim drætti.

Sveinbjörn Högnason Herra forseti. Hv. 5. landsk. (BG) hefur nú lýst því yfir, hvað vakir fyrir þeim hv.þm., sem flytja þessa brtt., sem sé að tefja framgang málsins, í stað þess að breiða yfir, hvað fyrir þeim vakir, og er það drengilegra af honum. Og ég þakka honum fyrir að gefa þessa yfirlýsingu, því að þá er enginn í vafa um, að hverju bráðabirgðaákvæðið stefnir, þar sem það er yfirlýst af einurð hv.flm. En ég hygg, að hann komist í nokkrar ógöngur, þegar hann var að tala um, að það væri gott að fresta afgr. frv. og athuga málið betur, t. d. hvort slík verksmiðja gæti borið sig, og athuga það meir en fyrir liggur í frv. Hv. þm. sagði, að verksmiðjur í Ameríku, sem nú framleiða sprengiefni, geti framleitt áburð eftir stríð og e. t. v. miklu ódýrara, og mér skilst, að þær verksmiðjur séu út um allan heim. Það getur vel verið rétt athugað. En vill þá ekki hv.þm. athuga það, að eftir stríð koma skip, ekki hundruð, heldur þúsund og e. t. v. tugir þúsunda, á fiskimiðin, bæði hér við Ísland, vestur við Ameríku, í Norðursjó, í Hvítahafi, og alls staðar verður þarna gert út í samkeppni við fiskiskip okkar. Mundi þá ekki líka vera skynsamlegt að fresta ýmsum af þeim framkvæmdum, þar sem slíkt er fyrirsjáanlegt, að um mikla samkeppni verður þar að ræða, og mundi þá ekki vera miklu skynsamlegra að fresta ýmsu af þeim framkvæmdum, þar sem fyrirsjáanlegt er, að verðið hlýtur að falla að stríðinu loknu. Mér kæmi það ekki á óvart, þó að það yrði miklu geigvænlegra fyrir íslenzku þjóðina en hitt, þó að verksmiðjur taki til starfa erlendis. En það er einmitt það, sem við höfum haldið fram að þyrfti að athuga í sambandi við nýsköpunina og þau miklu áform í þeim efnum. Hv. 5. landsk. sagði, að við gætum ekki án skipa verið, en við hefðum þó hjarað án þess að hafa áburðarverksmiðju. Jú, íslenzka þjóðin hjarði nokkuð lengi í margar aldir, án þess að stunda verulega sjóinn, en einn af fyrstu landnámsmönnunum tók upp á því að sleppa landbúnaðinum og stundaði sjóinn, en hann hélzt ekki við í landinu, og ég hygg, að það mundi jafnan fara svo fyrir þjóðinni, ef hún sneri bakinu við gæðum landsins og hætti að rækta jörðina og gera sér hana undirgefna. Hæstv. forseti sagði, að ég mætti ekki fara langt út í þessa sálma, en ég ætla, áður en ég sezt niður, að benda hv. d. á, að aldrei hefði ég trúað því, að ég mundi þurfa, þegar rætt er um fyrsta atriði nýsköpunar ríkisstj., að verja ríkisstj. gegn harðorðum árásum frá stuðningsmönnum hennar. Stuðningsmenn stj. tala mikið um það í sambandi við byggingu þessarar áburðarverksmiðju, að hlutirnir þurfi að bera sig, en það er einmitt það, sem við andstæðingar stj. höfum haldið fram, og væri víst hollt fyrir stuðningsmenn ríkisstj. að hafa það hugfast, og ég vona, að þeir geri það, svo að ekki verði eins auðvelt fyrir ríkisstj. að leiða þá í gönur.

Barði Guðmundsson Herra forseti. Mér finnst ekki þurfa kjark til þess að benda á þá augljósu staðreynd, að fjármála- og atvinnulíf íslenzku þjóðarinnar sé nú á hverfanda hveli, og það sé ákaflega erfitt að gera áætlanir fram í tímann um slíkar framkvæmdir sem stofnun áburðarverksmiðju. En ég vil nú spyrja: Hvers vegna leggja hv.þm., sem tala á móti brtt., svo ríka áherzlu á það, að frv. í óbreyttu formi nái fram að ganga nú? Hvers vegna gera þeir sér svo mikið far um að gera suma nm. í landbn. tortryggilega að því leyti, að þeir séu á móti hagsmunum bænda? Vegna þess, að þessir þm. vita, að áburðarverksmiðjumálið var vinsælt víða í sveitum. En þær vinsældir áttu rót sína að rekja til þess, að fyrir stríð var oft erfiðleikum bundið að fá erlendan áburð með viðunandi kjörum. Er ekki rétt að bíða og athuga ofurlítið, hvort ekki verða á næstunni allmiklar breytingar á þessu sviði? Væri það sízt til hagsbóta fyrir bændastéttina að byggja nú áburðarverksmiðju, sem rekin yrði með halla og gæti ekki staðizt samkeppni við hinar stóru erlendu áburðarverksmiðjur um áburðarverðið. Það er áreiðanlegt, að á þessu máli verður auðveldara að glöggva sig þá er friður er á kominn í heiminum.

Frsm. (Jón Pálmason) Það gætti nokkuð mikils útúrsnúnings í ræðu hv.þm. V.-Sk., sem ég vildi gera stutta aths. við. Það er ekki annað en útúrsnúningur hjá hv.þm., þegar hann segir, að hv. 5. landsk. hafi gefið yfirlýsingu um það, að okkar tilgangur væri sá að tefja málið. Hv. 5. landsk. sagði það aldrei, enda er ekki um slíkt að ræða. Hér er bara um það að ræða, að við viljum, að málið verði betur athugað áður en til framkvæmda kemur í því. Hér þarf því ekki að vera með neina sleggjudóma um það, að við séum í þessu sambandi að vinna gegn hagsmunum bænda, það er ekki annað en framsóknarfullyrðingar. Það er þeirra gamli vani, ef allt er ekki samþ., sem þeir vilja, að þá er sagt, að verið sé að vinna á móti hagsmunum bænda. Það er sitt hvað að vera á móti máli eða vilja, að það fái sem beztan undirbúning. Og það er engin mótsögn, þó að við viljum fá eitthvað, sem getur borgað sig í sambandi við framleiðsluna. Við þurfum t. d. að fá sláttuvélar, rakstrarvélar, skurðgröfur og fleiri nauðsynlegar vélar til þess að rækta með landið og til þess að byggja það upp, hvað sem öllu öðru líður, það er lífsnauðsyn fyrir þjóðina og landbúnaðinn. En landbúnaðurinn getur vel lifað og dafnað fyrir því, þó að kaupa þurfi eitthvað af áburði frá öðrum löndum nokkuð lengur, og það miklu betur en þótt við færum að byggja áburðarverksmiðju, sem rekin væri með tapi. Nú er ekki hægt að reisa hana strax, vegna þess að ekki er enn grundvöllur fyrir því frá raffræðilegri hlið. Það eru litlar líkur fyrir því, að þjóðin fái skip og verksmiðjur til þess að geta veitt fisk og síld og unnið úr þeim verðmætar vörur. Við vonum allir, að þetta beri sig, enda er það stefna ríkisstj. að reka þann atvinnurekstur, sem getur gefið sem mestan arð og mesta atvinnu. Hitt er annað mál, hvort það borgar sig betur að reisa þessa verksmiðju en einhverjar aðrar verksmiðjur. Þá er eitt atriði í þessu máli, en það er starf þessa ameríska sérfræðings. Það liggur hér fyrir bréf frá Ásgeiri Þorsteinssyni verkfræðing, sem er fulltrúi Sjálfstfl. í rannsóknaráði ríkisins. Það sýnir nokkuð meðal annars, hvernig þessi ameríski sérfræðingur hefur unnið að málinu. Ásgeir Þorsteinsson fær að tala við þennan sérfræðing í 15 mín., enda þótt hann sé ekki búinn með sínar skýringar, og því síður að Ásgeir fengi nokkurt tækifæri til þess að gera athugasemd við nein atriði málsins. Ef þetta á að vera í samræmi við sumt annað hjá fyrrverandi atvinnumrh., þá er ekki vanþörf á því, að málið fái betri rannsókn.

Bjarni Ásgeirsson Ég vil aðeins með örfáum orðum svara hv. 5. landsk. út af því atriði, sem hann lagði einna mesta áherzlu á, þ. e. hvort þessi verksmiðja gæti borið sig og borið uppi viðlíka verð á áburði. Eins og ég skýrði frá í upphafi máls míns, þá er það, miðað við það verð, sem sérfræðingurinn hélt að það væri í niðurstöðu síns útreiknings, því sem næst 2 kr. kg. af köfnunarefni, en það verð, sem hann var seldur fyrir á erlendum markaði síðastliðið vor, var 3 kr. kg. Þetta er sá verðmunur, sem var á hinu erlenda köfnunarefni nú og því verði, sem hann var áætlaður. Nú hefur að vísu áburður hækkað ákaflega mikið, meira en margt annað, hann hefur allt að því þrefaldazt frá því, sem hann var fyrir stríð, en þau verkalaun, sem hann er reiknaður með, hafa meira en þrefaldazt, þannig, að ef maður gerir ráð fyrir, að verðlag komist í svipað horf eftir stríð og nú, lækki hlutfallslega allt, þá á niðurstaðan að verða nokkuð svipuð eftir stríð. Þm. taldi það sönnun þess, að Rosenbloom gerði ráð fyrir, að verksmiðjan borgaði sig, að í frv., sem ríkisstj. lagði fyrir, er ætlazt til, að meiri hlutinn af því fé, sem þarf til stofnunar þessarar verksmiðju, verði lagt fram af sjálfu ríkinu endurgjaldslaust og ekki ætlazt til þess, að verksmiðjan borgi vexti og afborganir af þessu fé. Það er rétt, að til þess er ætlazt, en það er ekki sönnun þess, að verksmiðjan geti ekki borið það. En hitt sjá allir, að ef verksmiðjan er þannig byggð upp, þá er aðstaðan miklu betri og þá er það tryggt, að áburðurinn gæti orðið miklum mun ódýrari en ella, og sú framleiðsla, sem byggist á þessum áburði, gæti þá orðið ódýrari, og það gæti orðið búhnykkur fyrir ríkið að leggja þetta fram, ef það getur. Í þeim plöggum, sem hér liggja fyrir frá Rosenbloom, er rafmagnsverðið áætlað miklu hærra en Rosenbloom áætlar, að hægt sé að selja rafmagn fyrir í hinum nýju virkjunum, sem hann gerði áætlun um, að aðeins á verksmiðjunni muni 10% á ársframleiðslunni, þannig að verksmiðjan aðeins á rafmagninu fari langt í það að standa undir vöxtum og afborgunum af henni, ef sú leið væri farin. En það, sem kom mér til þess að standa upp, voru hin mjög óviðfelldnu ámæli, sem hv.þm. A.-Húnv. lét falla hér áðan í garð þess manns, sem hefur rannsakað þetta mál fyrir ríkisstj., og álasaði honum fyrir það, að hann leyfði ekki Ásgeiri Þorsteinssyni að tala við sig nema nokkur orð og ryki svo úr bænum. Og hv.þm. gaf í skyn, að allt það verk, sem hann vann fyrir hæstv.ríkisstj. og þjóðina, hafi verið svipað þessu. Nú veit ég meira samt sem áður en út í þessi plögg, því að það hefur maður, sem var viðstaddur, sagt mér, að sérfræðingurinn hafi gert þær athugasemdir við till. Ásgeirs, sem hann lagði fyrir sérfræðinginn, en Ásgeir var ekki viðbúinn að svara þeim aths., sem þar komu fram, þá þegar. En svo vildi óheppilega til, að áður en þessu samtali er fyllilega lokið, er kallað á manninn og hann á að stíga upp í flugvél, sem á að flytja hann vestur um haf. Þannig að það er langt frá því, að hann hafi ætlazt til, að þessi dvöl hans yrði svona stutt, eins og raun varð á. Þessi skilaboð komu fyrr en hann hafði búizt við, og hann ætlaði að hafa nægan tíma til þess að tala við Ásgeir. Ég álít það þess vegna ekki sanngjarnt, að vera hér með dylgjur um manninn og verk hans hér, þótt svona illa tækist til. En Ásgeir hefur svarað í þessu nál., og það liggur þá fyrir. Ég vildi aðeins geta þessa út af ummælum hv.þm. A.-Húnv.

Sveinbjörn Högnason Hv. 5. landsk. sagði, að það þyrfti vitanlega enga karlmennsku til þess að tala í hreinskilni og segja frá hlutunum eins og þeir væru, t. d. eins og hann tók fram í sinni ræðu, að hann vildi, að þetta verksmiðjumál yrði betur rannsakað, áður en ráðizt væri í framkvæmdir, hvort verksmiðjan bæri sig. Hann sagðist vilja, að hlutirnir væru athugaðir vel, og hvort þeir bæru sig eða ekki. Það er rétt, að fyrir mönnum eins og hv. 5. landsk. þarf ekki kjark og karlmennsku til þess að tala í hreinskilni. En aðrir menn virðast hafa þá skoðun til að bera. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að það væri útúrsnúningur, þegar ég hafði upp orð hv. 5. landsk., að þetta sé vitanlega til þess gert, að frv. sé nægilega athugað og hvort eigi að ráðast í slíka byggingu fyrr en eftir stríð. En hv.þm. A.-Húnv. vill ekki láta þetta koma fram í umr., og þarna er hinn mikli munur á þessum mönnum, annar þarf ekki karlmennsku til þess að segja frá hinu rétta, en hinn þarf karlmennsku til þess að breiða yfir það, sem hefur verið sagt. Það er það, sem hv.þm. A.-Húnv. hefur verið að reyna í þessu máli. Og hann endaði mál sitt með því að segja, að þetta væru aðeins framsóknarfullyrðingar. Slíkar fullyrðingar og upphrópanir heyrast aðeins frá þeim, sem komnir eru í algert rökþrot. Þegar þeir sjá, að ekki er lengur hægt að stagast á málefninu sjálfu, þá koma þeir með sérstök orðatiltæki, sem allir vita, að ekkert felst í.

Barði Guðmundsson Hv. þm. Mýr. hefur misskilið mig. Ég hef aldrei haldið því fram, að víst væri, að hin fyrirhugaða áburðarverksmiðja gæti ekki borið sig. Ég get að sjálfsögðu ekkert um það sagt með vissu. En ég benti aðeins á það, að það væri algerlega óvíst, að verksmiðjan bæri sig.

Hvað er það, sem ber sig?

. Og það er einmitt vegna þeirrar skoðunar minnar, að líkur bendi þó frekast til þess, að áburðarverksmiðjan mundi trauðlega bera sig, að ég hef gerzt flutningsmaður að bráðabirgðaákvæðinu, sem um er deilt nú. Mér er það alveg óskiljanlegt, hvers vegna ekki má athuga þetta mál betur, þar sem óvissan er slík sem raun ber vitni um. Ég fæ ekki séð, að tjón geti af því hlotizt, þótt málið fái forsvaranlega athugun einmitt nú á næstunni, þar sem fyrirsjáanlegt er að komið er að lokum þessa hildarleiks, sem nú er háður.