Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutnm. (Matthías Ólafsson) Það hefir heyrst, að Íslendingar muni jafnvel ætla að selja sumt af skipastól sínum til útlanda bráðum. Það er sagt, að nú hafi verið boðin svo góð boð í skipin, að freistingin sje orðin mjög mikil til að selja. Jeg hygg, að það væri ekki heppilegt fyrir okkur, að leyfa þetta. Það væri ekkert smáræðistjón fyrir okkur, ef skipunum fækkaði nú. Atvinnutjónið yrði afskaplega mikið, því umsetningin og atvinnan, sem hvert skip veitir, er svo mikil. Það kann að vera hart, að menn skuli ekki mega fara með eignir sínar, svo sem þeim best líkar, en ef hagur allrar þjóðarinnar er í veði, þá sjá allir víst og játa, að ekki má taka til greina arðsvonir einstaklinganna. Allar aðrar þjóðir, eða því sem næst, hafa líka sjeð, að þetta er sjálfsagt mál, og hafa því sett lög um þetta efni. En sje öðrum þjóðum þetta nauðsyn, hve miklu fremur er það þá ekki fyrir okkur, sem eigum alt að okkur að sækja og frá okkur að færa á sjó. Jeg býst við að nafn háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem meðflutningsmanns að þessu frv., sje trygging fyrir því, að lagaformið sje rjett.

Framsm. (Stefán Stefánsson) Þessu frv. um breytingu á túnmælingalögunum, sem nú er til umræðu, var vísað til landbúnaðarinnar, en álit hennar um málið og breytingar, sem farið er fram á í frv., er á þgskj. 75. Breytingarnar eru þær: 1. að mælikvarði ummálsdrátta af túnum og matjurtagörðum verði 1 : 1000 í stað 1 : 2000, ef hann rúmast á örkinni, en annars haldist mælikvarðinn 1 : 2000. Þessa breytingu eða tilbreytni í samskonar starfi, telur nefndin fremur óviðfeldna, og eigi heldur nauðsynlega, enda eðlilegast, að allir ummálsdrættir sje með sömu stærðarhlutföllum, því að hafi maður t. d. marga ummálsdrætti fyrir framan sig, og vilji sjá stærðarmun túnanna, þá er það óneitanlega dálítið óaðgengilegra, að ummálsdrættirnir sje af tvennskonar gjörð, heldur en þeir að þessu leyti sje allir steyptir í sama móti. Hitt, að láta arkarstærð ráða í lagaákvæði, virðist mjer enn fremur alls ekki viðeigandi. Sem sagt hefir nefndinni virst breytingin miða fremur til skemda en bóta. Í þessu sambandi vil jeg láta þess getið, að mikilhæfur og búfróður mælingamaður einnar sýslu, hefir verið spurður, hvort brýna nauðsyn bæri til, að breyta mælikvarðanum frá því, sem ákveðið er í lögunum, og taldi hann enga nauðsyn bera til þess. Óánægju af hendi mælingamanna hefi jeg heldur eigi orðið var við, nema hvað snertir einn mælingamann, er lagt hefir fram erindi um þetta á lestrarsalinn. Það eru því fleiri en nefndin, sem enga þörf telja á þessari breytingu. Vilji bændur fá uppdrætti, sem væri ásjálegir eða til prýði og skemtunar, og sem þá sýndu alt landslag og húsaskipun mjög greinilega, mundi hverjum einum það auðfengið hjá sínum mælingamanni, með því að borga miklum mun meira fyrir uppdráttinn. Þetta tel jeg líklegt, að einstöku bændur óski eftir, en það verður alls ekki það almenna. Þá uppdrætti, er sýna að eins ummálslínuna, virðist ekki ástæða til að hafa stærri eða öðruvísi en tiltekið er í lögunum. Þá er hin breytingin, sem frv. fer fram á, sú, að sá hluti mælingakostnaðar, sem ákveðið er, að leggist á býli þau, sem metin eru til dýrleika, leggist á öll býli, hvort sem þau eru metin til dýrleika eða ekki. Nú er svo ákveðið í lögunum, að landssjóður greiði 3 kr. á hvert býli, sem metið er til dýrleika, og sú upphæð dragist frá öllum mælingakostnaðinum, en það, sem þá er eftir af kostnaðarupphæðinni, greiðist að hálfu eftir tölu býla, sem metin eru til dýrleika, en að hálfu eftir hundraðatali. Nefndin sjer ekki ástæðu til, að þessi helmingur, er leggja skal á eftir tölu býla þeirra, sem metin eru til dýrleika eftir lögunum, verði lagður á öll býli, af því að venjulegast munu sundurskiftar jarðir vera hærri að hundraðatali en aðrar í þeirri sveit, og þá koma á þær meiri gjöld, því að niðurjöfnun hreppsnefnda fer eftir hundraðatali. Þessi helmingur mun því jafnaðarlega verða meiri á þeim jörðum, sem skiftar eru niður í fleiri býli. Að vísu má ekki jafna meiru en 10 kr. að þessum hluta á nokkura einstaka jörð. Með öðrum orðum, allur kostnaður, sem fallið getur á hundraðaflestu jarðirnar, getur orðið alt að 23 kr. Þetta virðist nefndinni svo rífleg borgun, að ekki sje heldur nauðsynlegt þess vegna að breyta lögunum, því að sennilega fellur einhver hluti þeirra 10 kr., er legst á eftir hundraðatalinu, á þau sjerstöku býli, sem bygð hafa verið í landi jarðarinnar, hvort sem þau eru seld undan jörðinni eða ekki. Annars finnast nefndinni þessar breytingar, sem hjer er farið fram á, svo smávægilegar, að ekki sje ástða til að fara að breyta lögunum þess vegna. Því er það eindregið álit nefndarinnar, að frv. þetta beri ekki að samþykkja.

Sigurður Sigurðsson Jafnvel þótt jeg sje nú ekki vel upplagður, til að fara að tala, þá verð jeg þó að segja nokkur orð. Jeg þakka landbúnaðarnefndinni fyrir góðar undirtektir í þessu máli, um breytingu á túnmælingalögunum, - eða hitt þó heldur. Jeg verð að játa það, að jeg bjóst ekki við, að hún hefði svona mikið að athuga við ekki flóknara mál en þetta er. Og því fremur furðaði mig á því, þar sem breytingarnar miða ótvírætt allar til bóta. Og ekki síst er jeg hissa á því, af því að þeir nefndarmanna, sem jeg hefi átt tal við um málið, virtust ekkert hafa á móti því, að frumvarpið næði fram að ganga, þótt þeim þætti það nú raunar ekki sjerlega mikilsvert. Eins og jeg gat um við 1. umræðu þessa máls, þá var það fyrir tilmæli eins mælingamanns sjerstaklega, að jeg fór fram á þetta. Til frekari árjettingar hefir hann nú sent þinginu álitsskjal um málið, en jeg hefi ekki átt kost á að sjá það. Þegar jeg beiddi um það, þá var það hjá öðrum. Nú sje jeg, að frsm. hefir það með höndum. Og fyrst svo er, þá hefði jeg haldið, að háttv.frsm. (St. St.) hefði tekið til greina þær ástæður, sem þar eru tilfærðar. Fyrst jeg nú hefi ekki átt kost á að sjá nefnt álitsskjal, þá get jeg ekki bygt á því, sem þar er sagt, en verð að halda mig við mótbárur þær, sem komið hafa fram hjá nefndinni Nefndin telur óviðfeldið að hafa tvennskonar mælikvarða á ummálsdráttunum, enda sje meira um vert, að fá að vita hina rjettu stærð ræktaðs lands en hitt, að fá ummálsdrættina stóra, segir hún. En þó svo væri, að tvennskonar mælikvarði yrði leyfður, þá sje jeg ekkert við slíkt að athuga. Ummálsdrættirnir af litlu túnunum yrðu við það skýrari, ef mælikvarðinn væri hafður 1:1000, en engin minsta hætta á misskilningi fyrir það, þar sem alt af er tekið fram á hverjum uppdrætti, eftir hvaða mælikvarða hann sje gjörður. Þykist jeg vita, að háttv. form. landbúnaðarnefndarinnar (St. St.) sje ekki ókunnugt um það. Þegar vjer því höfum ummálsdrættina fyrir oss, sjest strax hver mælikvarðinn er, og lítil hætta á sjónvillum. Engan kostnað hefir í för með sjer, að leyfa tvennskonar mælikvarða. Ekki þarf því sú ástæða að fæla menn frá að aðhyllast tillöguna, um tvennskonar mælikvarða. Um hitt atriðið, hvernig kostnaðinum við mælinguna skuli jafnað niður, get jeg ekki verið samþykkur nefndinni, og er mjer meira að segja naumast unt að skilja, hvað hún á við í því efni. Jeg held, að það sje alment álitið, að það sje galli á túnmælingalögunum, er þau ákveða, að kostnaði skuli jafna niður á þau býli ein, sem metin eru til dýrleika, en undir þann leka er nú einmitt sett með þessu frumvarpi, þar sem það kveður svo á, að þeim hluta kostnaðarins, sem ekki sje greiddur úr landssjóði, skuli jafnað niður á býli þau, sem mælt er á, hvort sem þau eru metin til dýrleika eða ekki. Þetta er svo auðsæ bót, að jeg skil ekki hvað háttv. nefnd getur haft á móti henni. En jeg nenni ekki að standa í neinu stímabraki við nefndina um þetta. Jeg flutti málið ekki inn í deildina sem neinn keppihest, er jeg ætlaði að berjast fyrir mjer til ábata. En hitt þykir mjer leiðinlegt, hversu mjög jafn einfalt og auðskilið mál og þetta er, hefir getað orðið þeim góðu mönnum erfitt og torskilið.

Framsm. (Stefán Stefánsson) Mjer þykir ekki nema eðlilegt, að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) þykist hafa ýmislegt að athuga við framkomu landbúnaðarnefndarinnar í þessu máli, en jafnframt verð jeg að vænta þess, að hann hafi leitast við að skilja ástæður hennar, sem fram eru færðar í nefndarálitinu og því, sem jeg tók fram í minni framsögu. En það er mjer óskiljanlegt, að hann skuli álasa nefndinni fyrir að vilja ekki láta ræða mál, sem hún sjálf var algjörlega mótfallin. Háttv. þingmaður (S. S.) skilur þó vonandi, að annaðhvort hlýtur nefndin að vera með málinu, og þá leggja til að það gangi fram samkvæmt venjulegri meðferð mála í þinginu, eða legga á móti því, og ráða þá til þess, að það sje felt, eða með öðrum orðum, að þingið hafi það ekki lengur til meðferðar. Þessa afstöðu nefndarinnar hlýtur háttv. flutnm. frv. (S. S.) að skilja, og þá jafnframt viðurkenna, að þar sem hún er eindregið mótfallin framgangi þess, þá er um leið eðlilegt, að hún ráði til þess, að því sje styttar eymdarstundir. Hvað snertir stærð ummálsdráttanna eða nauðsynina á, að þeir sje mismunandi, sem er önnur aðalbreytingin, þá hafði flutnm. (S. S.) ekkert nýtt að segja, sem veitti þeirri tillögu hans verulegan stuðning. En eins og jeg tók fram áleit nefndin þá breytingu óþarfa, jafnvel fremur til skemda, og kunnugt er mjer um það, að framsögumaður þessa máls á síðasta þingi, sem auk þess vann mikið að lögunum, og ber mjög gott skyn á þessa hluti, er þessu mjög mótfallinn, og telur breytinguna til stórskemda. Og óneitanlega er það miklu óviðfeldnara, að hafa ekki einn og sama mælikvarða á öllum þeim túnum, sem mæld verða, enda get jeg ekki heldur sjeð hvað gjörir til, þótt litlu túnin sje ekki höfð í stærri mælikvarða en 1:2000, þegar þessi mæling á að eins að vera ummálsmæling. Þessir uppdrættir eiga ekki að sýna landslag, ekki hvar þýft sje eða sljett, ekki hæðir eða dældir eða neitt því um líkt. Þessir drættir geta því aldrei orðið nein stofuprýðir, eða til skemtunar, á annan hátt en þann, að gefa til kynna ummálsstærð þess túns eða garðs, sem mælt er. En ef bændur vilja fá nýtilegan uppdrátt af túnum, verða þeir eftir sem áður að fá hann á sinn eigin kostnað. Þar sem hjer er nú að eins um ummálsdrætti að ræða, leitst nefndinni ekki ómaksins vert, að fara að breyta lögunum þess vegna. Háttv. þm. (S. S.) sagði, að það væri alment viðurkent, að galli væri á túnmælingalögunum, er þau ákveða, að kostnaði af mælingu skuli jafna niður á þau býli ein, sem metin eru til dýrleika. En jeg verð að játa það, að þetta er í fyrsta skiftið, sem jeg hefi heyrt undan því ákvæði kvartað, og umkvörtunin meina jeg að sje aðallega frá einum manni, sem að öllum líkindum hefir fengið háttv.þm. (S. S.) til að bera fram frv. Annars væri það dálítið kynlegt, að sýslunefndir, sem málið varðar, og hafa ráðið samkvæmt lögunum sína mælingamenn, skuli ekki hafa sent kvartanir, ef svo tilfinnanlegur galli væri á gjaldmátanum, sem háttv. flutnm. (S. S.) virðist álíta. Og eins og jeg hefi tekið fram, þar sem jarðirnar, sem skift er sundur í fleiri býli, eru venjulega hærri að hundraðatali en jarðir alment, þá lendir á þeim hærra gjald en á flestum öðrum jörðum í þeirri sveit. Einmitt þess vegna sýnist lítil ástæða til, að leggja sjerstakt gjald á hvert aukabýli, að öðru leyti en því nemur, sem þau hljóta að skoðast mikill hluti úr aðaljörðinni, sem þá er goldið fyrir sjerstaklega. Að svo mæltu sje jeg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta dauðadæmda mál.

Framsm. (Matthías Ólafsson); Jeg hefi þegar áður minst á þetta mál, í sambandi við málið, sem rætt var hjer á undan, síldartollinn. Jeg hefi engu við það að bæta. Út af ræðu háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) áðan, skal jeg geta þess, að jeg býst við, að öllum sje það ljóst, að það getur auðveldlega komið fyrir, að útlendingar ýfi sig út af þessum tolli, en jeg get ekki sjeð, að það þurfi að aftra okkur frá því að leggja hann á. Mjer finst að svona ræður, eins og hans, ættu ekki að heyrast hjer á Alþingi. Vjer erum að eins að setja oss sjálfum lög, og ef þau lög koma óþægilega við útlendinga, þá er það ótvíræð sönnun þess, að þeir nota land vort meira en góðu hófi gegnir, og að engin ástæða er til að hlífa þeim við hæfilegum útgjöldum. Það er sannarlega ekki í vora þágu, að þeir eru hjer á landi, svo að lög vor ná til þeirra.

Framsm. (Matthías Ólafsson) Það er öllum háttv.þm. kunnugt, að í ráði er að þetta aukaþing baki landssjóði hátt á þriðja hundrað þúsund kr. útgjaldaauka, ef dýrtíðaruppbótartillögur fjárveitinganefndar verða samþyktar, sem lítill efi er á, og sem reyndar virðist óhjákvæmilegt, og auk þess eru gjörðar ráðstafanir til að auka stórkostlega útgjöldin til samgangna, skipakaupa o. fl. Það virðist því eigi vanþörf á, að einhver ráðstöfun væri gjörð til að fylla upp í þau skörð, sem þann veg eru höggin í landssjóðinn, og til þess á þetta frv. að miða. En þegar leggja á nýja skatta á, þá verður þess að gæta, að þeir verði sem ótilfinnanlegastir þjóðinni, sem auðið er. Eigi virðist geta komið til mála, að auka neytsluskattana meira en orðið er. Það virðist því eigi annað ráð vænna, eins og nú stendur á, en að leggja skatt á framleiðsluna og þá einkum á þá framleiðslu, er útlendingar hafa hjer á landi jafnframt Íslendingum, eða jafnvel öllu fremur. Þessu er nú einmitt svo farið með síldveiðina, að hún er að miklu leyti í höndum útlendinga. Þótt frv. þetta sje borið fram hjer í deildinni af sjávarútvegsnefnd deildarinnar og í samráði við sjávarútvegsnefnd Ed., þá má þó búast við athugasemdum við það frá einsökum nefndarmönnum, því bæði var það, að nefndarmenn greindi nokkuð á um frv. og að síðustu dagana gátu eigi allir nefndarmenn beggja deilda mætt á nefndarfundum, sökum veikinda. Frv. þetta er svo nátengt frv. því um verðlaun fyrir útflutta síld, sem er næst á dagskrá í dag, að þau verða að fylgjast að gegnum deildina, og er lítt mögulegt, að tala um annað þeirra svo eigi sje minst á hitt. Jeg leyfi mjer því að beiðast leyfis hæstv. forseta til að mega tala um samband þessarra tveggja frv. í einu, þótt það, ef til vill, eigi sje sem þinglegast. Það er auðsætt, að síldarútvegur vor Íslendinga má eigi við því á þessum erfiðu tímum, að greiða svo hátt útflutningsgjald, sem frv. þetta fer fram á, nema honum sje bætt það upp að nokkru leyti úr landsjóði, og af þeirri ástæðu er frv. um verðlaun fyrir útflutta síld komið fram. Frv. það, sem hjer liggur fyrir til umræðu, má því eigi ganga fram, nema þetta verðlaunafrv. gangi einnig fram, því þótt bæði frv. yrði að lögum, þá yrði þó síldarútvegurinn harðar úti en hann hefir orðið hingað til. Eftir núgildandi lögum fellur 1/10 hluti útflutningsgjaldsins af síld til Fiskiveiðasjóðs Íslands, og því fje hefir verið varið til verðlauna handa innlendum síldarútflytjendum, en samkvæmt frv. þessu er ekki ætlast til, að neitt af því falli til þeirra sjerstaklega, og yrði þeir því þeim mun harðar úti, ef þetta frv. verður að lögum, enda þótt verðlaunafrumvarpið næði fram að ganga. Jeg vil nú í fám orðum benda á, hver tekjuauki landssjóði yrði af frv. þessu, ef það yrði að lögum, og byggi jeg þar á skýrslum hagstofunnar fyrir árið 1915, sem er síðasta ár, sem vjer enn höfum skýrslur yfir. Það ár voru fluttar út 383.104 tunnur af saltaðri síld. Það ár voru verðlaun veitt fyrir 50.898 tn. saltaðrar síldar. Eftir núgildandi lögum ætti hagur landsjóðs af útflutningsgjaldinu, að hafa verið sem allra næst þessi: Útflutningsgjald af 383.104 tn. á kr. 0,50 . .. kr. 191.552,00 Verðhækkunartollur af 383.104 tn. á kr. 0,75 . ... - 287.328,00 Innheimtulaun 2% . kr. 9.577,60 Til Fiskiv.sjóðs 10% af 191.552 - 19.155,20 Til landssjóðs . - 450.147,20 Kr. 478.880,00 kr. 478.880,00 En ef þessi tvö frv. yrði að lögum, mundi hagur landssjóðs verða svo: 383.104 tn. á kr. 3.00 kr. 1.149.312,00 Innheimta l% . kr. 11.493,12 Fiskiv.sj 5% af 1.137.818,88 - 56.890,94 Verðlaun af 50.898 tn. á kr.1,75 - 89.071,50 Til landsjóðs . - 991.856,44 Kr. 1.149.312,00 kr. 1.149.312,00 Hagur landssjóðs yrði þá mismunurinn á 991.856 kr. 44 aurum og 450.147 kr. 20 aurum eða 541.709 kr. 24 aurar, og auk þess hlyti Fiskiveiðasjóður 56.890 kr. 94 aurar og yrði því hagurinn til samans 598.600 kr. 18 aurar. Af skýrslum þeim, sem nú hafa nefndar verið, er svo að sjá, sem innlendir menn hafi eigi flutt út meira en 50.898 tunnur af síld. Jeg býst nú við, að hlutfallið í ár hafi verið nokkuð annað, og að Íslendingar hafi flutt hlutfallslega meira út en þessar skýrslur benda til, og yrði þá verðlaunin þeim mun hærri og hagur landsjóðs þeim mun minni. En það er víst, að enn þá er svo miklu meira, sem útlendingar flytja út af síld, að hagur landssjóðs hlyti mikið að aukast, ef frv. næði fram að ganga. Jeg ætla eigi að fjölyrða meira um þetta mál að sinni. Ef einhverjum hv.þm. hefir dottið eitthvert betra ráð í hug, til að auka tekjur landsjóðs, þá er gott til þess að vita, en því býst jeg eigi við, að neinn haldi fram, að tekjuaukans sje eigi þörf. Jeg fæ eigi betur sjeð en að þingið hafi gjört svo margar ráðstafanir til útgjaldaaukningar, að því sje beint skylt, að benda á ráð til tekjuauka. Hagur landssjóðs er engan veginn eins glæsilegur og margir virðast halda.

Einar Arnórsson Jeg býst við því, að það gæti dregið óþægilegan dilk á eftir sjer fyrir oss, ef vjer legðum á þennan skatt í sambandi við verðlaun þau, sem farið er fram á í öðru frv., sem hjer liggur einnig fyrir. Jeg tel það alveg vafalaust, að útlendingar þeir, sem hjer eiga hlut að máli, mundu líta á það sem fjandskap vorn til þeirra, ef vjer gjörðum það. Þeir mundu leita til þess einhverra bragða, að fá oss til þess, að ljetta honum af aftur og ekki víst, að þau ráð, sem þeir kynnu að finna til þess, yrðu oss sjerlega hagfeld. Jeg veit það dálítið af eigin reynslu, hvernig önnur ríki mundu líta á þann toll, sem ætlast er til, að nú verði á þau lagður. Það gæti orðið oss erfitt ef t. d. Noregur og Svíþjóð bönnuðu útflutning á tunnum frá sjer. Auk tunnanna, sem vjer höfum fengið allar þaðan, þá fáum vjer þaðan líka, beint eða óbeint, hjer um bil alt það timbur, sem vjer þurfum að nota; ekki mættum vjer vel vera án þess. Og síðast en ekki síst er þess að geta, að annað þessara ríkja leggur til mjög mikinn hlut þeirra skipa, sem ganga nú um höfin í þágu verslunar og siglinga. Auðvitað má segja það, að þetta mál komi mjer ekki við, nema sem hverjum öðrum þm., en einhver verður að benda á, að þetta frv. er ekki eins saklaust og það í fljótu bragði virðist vera. Það er ekki langt síðan, að ekki ósvipað mál og þetta var á döfinni hjer hjá oss. Það var árið 1912, þegar kolanefndin lagði það til, að útlendingum yrði selt 2 kr. hærra hvert tonn af kolum en Íslendingar áttu að fá þau. Þá koma fram alþjóðamótmæli gegn þessu. Það mun líka alment vera litið svo á í heiminum, að það sje ekki „fair“ politík, að reyna svona að græða á öðrum ríkjum. Það barst út í vor sem leið, að í ráði væri að leggja svona toll á útflutta síld. Þá vissi jeg til þess, að ráðandi menn norskir hugsuðu sjer að láta koma þar krók á móti bragði. Menn mega ekki skilja orð mín svo, sem mjer sje það á móti skapi, ef vjer gætum haft upp nokkuð fje á þennan umtalaða hátt. Jeg vildi með þessum orðum einungis benda á það, að verið getur, að það sje landinu ekki með öllu hættulaust, ef þessum tolli, ásamt verðlaununum, verður nú dembt á. En ef til vill getur hæstv. stjórn gefið betri upplýsingar um þetta mál.

Bjarni Jónsson Það sem jeg vildi segja, var að eins örstutt athugasemd út af ræðu háttv. 2. þm. Árn. (E. A.). Jeg get ekki sjeð, að full ástæða sje til þessa ótta, sem fram kom í ræðu hans, um það að þessi tvö ríki, sem hann nefndi, mundu telja það fjandskap við sig, þótt vjer legðurn á þennan toll. Sjerstaklega á þetta við að því er snertir það landið, sem austar liggur, Svíþjóð. Betur gæti jeg skilið, að slíkur tollur yrði óvinsælli í Noregi. En þar sem háttv.þm. (E. A.) mintist á, að þeir mundu banna í staðinn útflutning á síldartunnunum, þá skal jeg geta þess, að þeir hafa þegar bannað útflutning á þeim, og jeg veit ekki til, að það bann sje enn þá afnumið. Þar sem sami háttv.þm. (E. A.) tók til samanburðar kolatollinn, sem í ráði var að lagður yrði á 1912, þá er þar ólíku saman að jafna, því að þá var það tilætlunin, að vjer tækjum upp þann sið, að versla öðru vísi við útlendinga, sem hingað kæmu, en við innlenda þegna, en hjer er ekki um annað að ræða en að leggja gjald á þær afnytjar, sem útlendingar hafá af landi voru. En svo er annað, sem miklu máli skiftir í þessu efni. Stjórnin muni standa miklu betur að vígi, ef þessi tollur yrði lagður á, um að semja við útlend ríki um hlunnindi, sem vjer þurfum að fá hjá þeim. Þá hefði hún þó einhver fríðindi að bjóða í staðinn. Þegar vjer fyrir nokkrum árum fórum fram á það við Norðmenn, að lækkaður yrði þar í landi tollur á íslenskum hestum, þá spurðu Norðmenn hvað þeir ættu að fá í staðinn, og fengu það svar, að ekkert væri hægt að veita þeim, af því að hjer í landi væru engin höft á norskum viðskiftum. Á því strandaði málið. Það er þess vegna svo langt frá því, að þetta geti verið hætta fyrir stjórnina, að það gæti auðveldlega orðið henni til hins mesta hagræðis.

Forstisráðh. (Jón Magnússon) Um málið sjálft finn jeg ekki ástæðu til að ræða að svo stöddu, og hefi ekki neinar frekari upplýsingar að gefa en hæstv. fyrv. ráðherra (E. A.) hefir gjört, en jeg vona, að háttv. deild íhugi grandgæfilega bendingar þær, er hann nú hefir gefið.

Einar Jónsson Jeg sje því miður, að háttv. framsm. (M. P.) er ekki viðstaddur nú eins og vera skyldi. Jeg gat ekki greitt atkvæði með þessari till., síðast þegar hún var hjer til umræðu, og skal jeg nú gjöra nánar grein fyrir atkvæði mínu. Jeg skal síst neita því, að það muni vera þörf fyrir fólkið að fá þessa peninga, en jeg lít svo á, að hjer þurfi varlega að fara. Það hefir verið sagt, að fólkið hafi orðið fyrir atvinnutjóni. Það er auðvitað satt, en atvinnutjón getur oft komið fyrir á öllum sviðum atvinnugreinanna, og varla getur það þó verið meiningin að landssjóður verði látinn borga það alt. Jeg álít að það geti gefið skaðlega hættulegt fordæmi, ef þetta verður samþykt. Jeg lít svo á, að heppilegra væri, að landið lánaði þessu fólki peninga, til þess að komast af í vetur, gegn ábyrgð bæjarsjóða og sveitastjórna, þar sem fólkið á heima. Jeg vildi gjarnan greiða atkvæði með því, að fólkinu yrði hjálpað á þenna hátt, en ekki með því beinlínis, að gefa þeim þessa peninga, því að jeg tel vitanlega hæpið, að Bretar borgi nokkurn tíma nokkurn eyri.

Framsm. (Magnús Pjetursson) Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) byggir hjer á alveg röngum grundvelli. Hann talaði um að gefa þessu fólki peninga. Þetta er ekki rjett. Oss hefir aldrei komið til hugar annað en að landssjóður borgaði þetta til bráðabirgða, því að vjer efumst ekki um, að Bretar borgi þetta fje. Það er ekki von að þeir sje búnir að því, því að skjölin um þetta mál munu tæplega vera komin enn í þeirra hendur. Get jeg ekki skilið, að það geti skapað fordæmi til þess, að ungir menn fari að leggjast á landssjóð, og leita hans hjálpar, þótt eitthvað á bjáti. Getur verið, að tillit sje takandi til þess, sem háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) sagði, að betra mundi að lána fólkinu. Nefndin hefir líka athugað það, en það þótti ekki fært að fara þann veg. Annars hefði það verið öllu heppilegra, að sami hv. þingmaður hefði komið fram með brtt., fyrst hann hefir svo margt að athuga við till. nefndarinnar. Það getur verið, að hann hafi nokkuð til síns máls, er hann segir, að sjer ægi ekki tjónið. Þó má ekki dæma það eftir mælikvarða sveitavinnu. Því að það er aðgætandi, að síldarvinnan kemur svo að segja í hlaupum, og eru dæmi til, að kvenfólk hafi unnið fyrir yfir 24 kr. á dag við hana. Getur því atvinnutjón fólks þessa numið allmiklu, þar sem það einmitt varð af vinnunni besta síldartímann, en stuttu eftir, að það komst til vinnu, varð víða tunnu og saltlaust. Skil jeg því ekki annað en hv. deild sje óhætt að samþykkja till. og álít meira að segja, að það væri stór velgjörningur, þar sem það er kunnugt, að sumt af fólki þessu á mjög erfitt uppdráttar. Annars er nefndinni ekki kunnugt um, hvort sumt af fólki þessa venur komur sínar á „Bíó“ og kaffihús. Áleit hún það fyrir neðan sinn verkahring að rannsaka það.

Einar Jónsson Jeg þakka háttv. framsm. (M. P.) hvað hann tók hóglega athugasemdum mínum, þrátt fyrir það þótt skoðanir mínar í máli þessu hafi komið og komi enn í bág við skoðanir hans. Hann skilur vitanlega ekki, að þetta geti orðið til fordæmis. Hann á þó ekki víst enn þá, að Bretar borgi neinar skaðabætur. Er þá annað líklegra, ef till. verður samþ., en að velvinnandi menn leiti hjálpar til landssjóðs oftar, þegar atvinnutjón kemur fyrir? Þá vildi jeg gjöra þá fyrirspurn enn þá, hvort fara skal eftir hæsta síldarvinnukaupi eða meðalkaupi við útborgun skaðabótanna. Getur það skift allmiklu máli. Það var ekki nema sanngjarnt, að finna að því, að jeg hefi ekki komið með brtt. En eins og jeg tók áður fram, þá sá jeg við 1. umr., að málið hafði svo mikið fylgi, að jeg hjelt það vera þýðingarlaust fyrir mig.

Framsm. (Magnús Pjetursson) Upphafinu á ræðu háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) var jeg búinn að svara og þarf ekki að endurtaka það. En hvað upphæð skaðabótanna viðvíkur, þá get jeg lýst yfir því, að vjer höfum fengið vottorð frá vinnuveitendum þeim, sem fólkið var ráðið hjá, um það, hvað þeir hafi goldið hátt kaup fyrir tíma þann, er fólkið var í hrakningunum. Munu því skaðabæturnar reiknaðar eftir þeim vottorðum, og virðist mjer fult samræmi vera í því.

Framsm. (Gísli Sveinsson) Jeg hefi hlotið það virðulega, en líklega að þessu sinni ekki jafn öfundsverða, hlutverk, að vera framsm. fjárveitinganefndar í erfiðasta málinu, sem komið hefir undir hana á þessu þingi, sem sje dýrtíðaruppbótinni handa embættis- og sýslunarmönnum landssjóðs. Jeg vil því leyfa mjer með nokkurum orðum að skýra málið dálítið frekar, en gjört var í nefndarálitinu. Vil jeg þá fyrst geta þess, að formaður nefndarinnar, háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) núverandi hæstv. ráðh., vjek úr nefndinni, sakir embættis síns, og hefir því ekki undirskrifað nefndarálitið. Vann hann þó í nefndinni uns störfum hennar í þessu máli var lokið, og hefir lýst sig samþykkan gjörðum hennar og niðurstöðu í málinu. Sá háttv.þm. er í nefndina kom í hans stað, þm. Barð. (H. K.), kom ekki fyr en nefndin hafði lokið störfunum í málinu, og hefir því ekki heldur skrifað undir nál., þótt samþykkur því kunni að vera. Eins og háttv. deild mun kunnugt, hafa þingi þessu borist umsóknir um dýrtíðaruppbót frá öllum þorra starfsmanna landssjóðs víðsvegar um land, og mun það vera í beinu framhaldi af því, er samþykt var á síðasta þingi, sem samdi lög um dýrtíðaruppbót handa embættis- og sýslunarmönnum landsins, eins og kunnugt er. Þótt lög þau sje alltakmörkuð, þá eru þau þó viðurkenning Alþingis fyrir þörfinni á slíkri dýrtíðaruppbót. Enda er það alkunnugt, að allir verkamenn hafa fengið kauphækkun, af þeim augljósu ástæðum hve afskaplega dýrt er orðið að lifa. Tel jeg það fullsannað, að dýrtíðin hefir valdið því, að verðhækkun lífsnauðsynja, síðan ófriðurinn hófst, er nú til jafnaðar komin í eða yfir 70%, og gildi peninga rýrnað að sama skapi. Má hjer vísa til nál. og skýringa þeirra, sem fylgiskjöl þess gefa um málið. Þótt gjört sje ráð fyrir, að ástandið hafi verið „normalt“ eða eðlilegt við byrjun ófriðarins, þá var það þó ekki svo í raun og veru, ef miðað er við laun embættismanna. Launalögin eru gömul orðin, og við tilbúning þeirra var miðað við alt aðrar ástæður en síðar hafa orðið, og munu því laun ýmsra opinberra starfsmanna hafa verið of lág, þegar áður en stríðið hófst. Svo ef rjett væri að farið, ætti að taka að einhverju leyti til greina verðfall peninga, frá því er launalögin voru samin. Nefndin gat þó ekki ráðist í, að taka til greina almennar umsóknir um bætt launakjör yfirleitt, og hefir því vísað öllu slíku á bug. Aftur á móti hefir hún með till. sínum, það sem þær ná, leitast við að lagfæra kjör launamanna landsins eins og nú standa sakir. Býst jeg við að enginn efist um, að að brýn þörf sje á dýrtíðaruppbót, enda komst nefndin, eða rjettara sagt meiri hl. hennar, fljótt að þeirri niðurstöðu. Var það að eins einn maður úr nefndinni, háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem skrifaði undir með fyrirvara um alla niðurstöðu nefndarinnar. Hygg jeg helst, að það hafi verið vegna „skalans“, sem allir aðrir nefndarmenn álitu þó rjettmætan og eftir atvikum rjettlátan, og brtt., sem þegar hafa fram komið við þingsályktunartill., snerta hann ekki heldur. Sú varð líka niðurstaðan hjá nefndinni, að heppilegra væri á þessu þingi, að koma fram með þingsályktunartill., heldur en lagabreytingu, þar eð hún treystir sjer ekki að athuga sem skyldi framtíðarþarfir í þessu efni. Þótti henni því rjett að miða við eitt ár, 1916, og ætlast hún til að næsta þing, fjárlagaþingið að sumri, taki við og taki til meðferðar breytingar á dýrtíðaruppbótarlögunum frá 1915, eftir væntanlegan undirbúning landsstjórnarinnar. Um útreikninga þá, sem till. fylgja er það helst að segja, að hæstdýrtíðaruppbót er ákveðin fyrir lægst laun, en fer svo lækkandi eftir því, sem launin hækka, alt til hámarkslaunanna 4.500 krónur. Nefndinni þótti ekki fært að fylgja því ákvæði laganna að reikna af svo lágum launum sem 500 kr. Þótti henni ekki tiltækilegt að hafa lágmarkið lægra en 1.500 kr., og reikna þar af 50%. Til þess að koma jöfnuði á, hefir nefndin fengið aðstoð við útreikningana og telur því að jöfnuður sje fenginn, að því sem frekast er unt reikningslega. Og er líklegast, að þótt nefndin hefði haft lengri tíma, þá hefði ekki fengist jafnari niðurstaða á sama grundvelli. Þá er það atriði, hverjir verða skuli aðnjótandi uppbótarinnar. Varð það úr, að allir starfsmenn landssjóðs fengi dýrtíðaruppbót, eftir þeim reglum sem till. sýnir, og það eins, þótt þeir, sumir hverjir, hafi óskyld störf með höndum og einhverja framleiðslu, svo sem sveitabú o. fl. Þóttist nefndin ekki geta gjört þar upp á milli manna, eða skilið sauðina frá höfrunum. Ef fult rjettlæti rjeði, ættu allir embættismenn heimtingu á að fá sömu dýrtíðaruppbót, miðað við % af launahæð. Þetta sá nefndin þó ekki, að fært væri að framkvæma, þar sem það er gefinn hlutur, að launamenn eru misvel staddir, og full ástæða er til að halda, að þeir standi betur að vígi, sem hærri laun hafa. Aftur á móti mundi varlegt að fara eftir því, hvort launamenn hafa framleiðslu eða ekki. Mundi það koma illa niður á þeim, sem eitthvert búhokur hafa eða einhverja smáframleiðslu, en eru fátækir engu síður, að svifta þá dýrtíðaruppbót. Hefi jeg líka fengið vitneskju frá stjórninni um það, að hún hafi ekki getað framfylgt bókstaflega þessu atriði laganna frá síðasta þingi, og þótti nefndinni því ógjörningur að taka það með. Hygg jeg líka að lítið rjettlæti sje í því að refsa þeim mönnum, ef svo mætti segja, sem með dugnaði sínum hafa komist betur af en aðrir, en verðlauna ónytjungana, með því að veita þeim dýrtíðaruppbót. Líka mundi það torvelt reynast að velja þá úr, sem betur eru staddir. Hygg jeg, þótt fengnar væru skýrslur frá mönnum alment, þá mundu þær flestar vera á einn veg, að á stæðist kostnaður og ábati hjá þeim, er best af komast. Jeg hefi spurt bændur þá, er á þingi sitja, hvort búandmenn yfirleitt mundu græða á búskap sínum í þessu árferði. Enginn hefir svarað þeirri spurningu játandi. Ef svo er, sem jeg skal engan dóm á leggja, að bændur græði ekkert í þessari tíð, sje jeg ekki, að nokkur þörf eða sanngirni sje í því, að halla sjerstaklega á þá launamenn, er hafa bú. Þeir standa þá engu betur að vígi en fyrir ófriðinn. Sje minst á skýrslur, má ráða þetta sama af ýmsu, sem áður er framkomið. Mönnum er í fersku minni, að einn dugnaðarbóndi hjer sunnanlands, ritaði fyrir nokkru í blöðin um búskap sinn, og komst að þeirri niðurstöðu, að hann og aðrir góðir bændur væru alt af að tapa. Þessi reikningur getur verið rangur að einhverju leyti, og er það sennilega. En þetta sýnir, hvernig menn reikna. Þótt vjer höfum slíkan reikning, getur hann hæglega verið rangur að einhverju leyti, en þó getur vel verið sanngjart, að taka fult tillit til ýmislegs, er þar kemur til mála. Nefndin hefir að öllu athuguðu lagt til, að öllum embættis- og sýslunarmönnum landssjóðs verði veitt uppbót eftir þeim mælikvarða, sem hún hefir lagt fram. Hjer koma og allir starfsmenn við beinar landsstofnanir, og aðrir fastlaunaðir starfsmenn, er taka laun úr landssjóði, þótt þeir sje eigi ráðnir af stjórninni. Svo er til dæmis ástatt með einn eða fleiri starfsmenn við Landsbókasafnið, til dæmis skrásetjara, sem ráðinn er af stjórn bókasafnsins. Sama gildir um skrifstofustjóra Alþingis, er tekur laun sín úr landssjóði, en er ráðinn af forsetum Alþingis, eins og háttv. deildarmönnum er kunnugt, o. s. frv. Enn fremur eru að sjálfsögðu hjer með allir verzlegir embættismenn, sýslumenn, hreppstjórar, póstafgreiðslumenn o. s. frv. Enn fremur allir prestar, er taka full laun úr landssjóði eða prestlaunasjóði eftir lögunum frá 1907, og sömuleiðis þeir, er hafa laun sín eftir gamla fyrirkomulaginu, að svo miklu leyti, sem þeir taka laun sín úr landssjóði, eða þeirri deild hans, er nefnist prestlaunasjóður, samkvæmt lögum um nefskattinn svo nefnda frá 1909. Enn fremur kennarar við alla landsskólana. Sömuleiðis eru teknir með allir kennarar við þá skóla, er landsjóður styrkir, sem sje barnaskóla og unglingaskóla, að svo miklu leyti, sem þeir kynnu ekki að fá uppbót annars-staðar frá. Það er sýnt, að rjettlátt er að þessir menn fái einnig dýrtíðaruppbót, og stendur landssjóði næst að hlaupa undir bagga með þeim um sinn, ef stofnanir þær, sem í rauninni eiga að kosta þá, bæjarfjelög, sveitarfjelög o. s. frv., geta ekki veitt þeim uppbót eða gjöra það ekki. Nefndinni hefir ekki þótt taka, að undanskilja þessa menn, nje heldur rjett, því að til þeirra gengur eigi mikil fjárhæð, en þörfin hins vegar fyrir hendi. Enn koma hjer starfsmenn nokkurra fjelagsstofnana, er styrktar eru af landssjóði eða jafnvel haldið uppi af honum, eins og till. og nál. bera með sjer. En að sjálfsögðu er hjer eigi átt við gróðafjelög, sem einhvern styrk kunna að fá til einhvers, svo sem t. d. skipafjelög. Kaup allra slíkra starfsmanna og laun annarra starfsmanna, er ekki birtast opinberar skýrslur um, verður stjórnin að afla sjer vitneskju um, er hún fer að framkvæma ákvæði þessarar þingsályktunar. Allir þessir menn fá uppbótina eftir sama mælikvarða. Enn fremur var nefndin á einu máli um það, að ekki mundi tjóa, að setja þær takmarkanir, er koma til vegar ýmsum miður rjettlátum undantekningum. Því vill nefndin, að alt eftirlaunafólk njóti uppbótar sem aðrir launamenn. Því það er ómótmælanlegt, að eftirlaunin eru eins konar laun, - eru samkvæmt lögum talinn einn hluti af launum þess manns, er þau fær, þótt þau sje borguð síðar eða eftir á. Enda var það alment álit nefndarinnar, að flest þetta fólk væri þann veg statt fjárhagslega, að hjálparatriðið kæmi þar mjög til greina. Þetta atriði hefir líka vakað fyrir nefndinni jafnframt rjettlætisatriðinu. Nefndin álítur, að við veitingu þessarar uppbótar yrði að ráða sameining rjettlætis- og hjálpartilrauna. Samkvæmt till. fá þeir, sem verst eru staddir, mesta hjálp, af því að þeim verður örðugast að komast af í þessari tíð, og þarfnast mest hjálparinnar. Það er ekkert athugavert, þótt landið, þjóðfjelagið, hjálpi þegnum sínum, og því um fremur beinum starfsmönnum sínum. Jeg á hjer ekki við neinn fátækra- eða sveitarstyrk, heldur sjálfsagða hjálp, án þess að þessir menn missi nokkuð af rjettindum sínum í þjóðfjelaginu. Ein grein manna, er landssjóður styrkir, eru hjer undanþegnir. Það eru þeir, sem kallaðir eru, á máli nefndarinnar, styrkþegar landssjóðs. Gagnvart þeim hefir einn nefndarmanna ritað undir nefndarálitið með fyrirvara, og ber fram brtt. um þá. Þessir menn eru þeir, sem falla undir skálda-, rithöfunda- og listamannastyrkinn. Nefndin gat ekki orðið ásátt um að taka þessa menn með, og hefir vísað ákvörðun um þá til fjárlagaþingsins í sumar. Henni virðist það eingöngu fjárlagaatriði, er þessir menn eru teknir upp í fjárlögin sem styrkþegar, en ekki launaðir fyrir föst störf. Sama gildir um skóla og stofnanir, er beiðst hafa styrks til þess að standast reksturkostnað. Nefndin telur, að næsta þing verði að taka ákvörðun um, hvort slíkar stofnanir skuli fá uppbót á styrk sínum eða ekki. En nefndin gjörir ráð fyrir, að hækka verði styrk til þeirra stofnana, sem þingið hefir viljað styrkja með ákveðinni upphæð, því að þær komast ekki af með sömu upphæð nú. En nefndin hefir, sem sagt, viljað láta þetta bíða fjárlagaþings. Hins vegar hefir henni þótt sjálfsagt, að föstum starfsmönnum væri bætt upp hið bráðasta, sem sje, þegar á þessu aukaþingi fyrir það, sem liðið er, en að hitt mætti fremur bíða. Enn fremur skal það tekið fram, að henni hefir þótt það hlýða, að setja þær takmarkanir, að ekki væri veitt uppbót af hærri launum en 4.500 kr. Hún var sammála um, að nauðsynlegt væri að setja takmörk. Fanst henni rjettast, að miða nokkuð við það, hvað þarf til að geta lifað sómasamlega. Er ekki ranglátt að taka einhverja upphæð, sem nokkurs konar þurftarlaun. Má þá segja, að 4.500 kr. sje allgóð laun. Sje veitt uppbót af 4.500 kr., þarf hún ekki að vera há, því að hjer er ekki lengur um hjálp að ræða. Ýmsir eiga örðugt uppdráttar, og er þá ekki ranglátt, að gjöra mun á hinum hálaunuðu og láglaunuðu. Annars má taka það fram, að embættismenn með hærri launum en 4.500 kr. eru sárafáir. Það má segja, þótt þessir menn missi nokkurs í, sakir ástandsins sem nú er, þá megi þeir þó yfirleitt vel við una, í samanburði við aðra, þótt sjerstakar ástæður geti verið fyrir hendi, hvað suma þeirra snertir. önnur takmörk er og skylt að gjöra, sem sje, að telja beri með föstum starfslaunum aukatekjur og önnur hlunnindi, er stöðunni fylgja. Þar undir koma sýslumenn og bæjarfógetar, svo og læknar. Gjöra má ráð fyrir, að aukatekjur þeirra sumra orki að jafnaði svo miklu, að árslaun þeirra komist upp fyrir hámarkið, og virðist því ekki ranglátt nje ósanngjarnt, að þeir fari uppbótarinnar á mis. En hins vegar getur nefndin ekki fallist á, að taka tillit til aukastarfa, óskyldra stöðunni, sem maðurinn hefir tekið að sjer, og fær þóknun fyrir. Hjer ber aðeins að tala um föst laun og aukatekjur, er menn njóta af embætti sínu. Sama máli er að gegna um þá menn, er hafa fleiri störf en eitt, launuð úr landssjóði. Hjá þeim getur líka svo farið, að launaupphæðirnar samlagðar komist upp fyrir hámarkið. Aðalreglan er, að uppbótin sje veitt af launum fyrir öll störf, er launuð eru úr landssjóði. Þess ber að geta, að svo er til ætlast, að sú uppbót, sem greidd hefir verið fyrir 1916 samkvæmt gildandi lögum, dragist frá þeirri uppbót, sem hlutaðeiganda ber, samkvæmt þessari þingsályktun. Sá, sem þegar hefir fengið uppbót samkvæmt nefndum lögum, fær þá þeim mun minna nú, er ákvæði þessarar þingsályktunar verða framkvæmd. Svo ber að líta á, að þessi þingsályktunartill. sje að eins til bráðabirgða, til að bæta úr brýnustu þörf. Þá er næsta þing kemur saman, gilda engar reglur, nema lögin frá 1915. En takmarkanir þeirra laga hefir nefndin ekki sjeð sjer fært að taka upp, eins og jeg hefi þegar drepið á. Af því má ráða, að hvaða niðurstöðu nefndin hefir komist um framtíðina í þessu efni. Víst er um það, að þessi uppbót er sæmileg, bæði fyrir veitanda og þiggjanda, enda er hún í raun rjettri, þótt miðað sje við 1916, líka fyrir 1915. Hygg jeg, að þeir sje ekki margir, sem ekki líta svo á, að út frá sínu sjónarmiði hafi nefndin valið rjettlátustu leiðina. Ef nú háttv. þingmenn færu að reikna kostnaðinn við uppbót þessa, hygg jeg að þeir mundu naumast fráfælast mælikvarða nefndarinnar fyrir þá sök. Nefndin hefir reynt að reikna út kostnaðinn, sem þessi tillaga hefir í för með sjer, en henni hefir reynst ókleift, að komast að nákvæmri niðurstöðu. Bæði er óvíst um aukatekjur ýmsra starfsmanna, svo sem lækna, og svo eru sumir starfsmenn svo settir, að laun þeirra birtast ekki í opinberum skýrslum. En eftir því, sem nefndin hefir komist næst, hyggur hún, að kostnaðurinn muni komast á þriðja hundrað þúsund kr. Fyrir nefndina var lögð saman uppbót fyrir alla opinbera starfsmenn, er hægt varað fá skýrslur um, og varð sú upphæð á þriðja hundr. þús. kr. En þar frá var ódregin uppbót þegar veitt, og teknir með menn, er hafa svo miklar aukatekjur af embætti sínu, að líklega mundu útilokaðir frá uppbótinni. Svo að upphæðin yrði víst ekki miklu hærri en þetta, þótt hinir bættust við, er ekki voru skýrslur um. Sje jeg því ekki, að kostnaðurinn geti orðið til hindrunar. Það skal tekið fram, að þegar nefndin sat að störfum, gekk hún út frá því, að sjálfsagt væri, að gjöra eitthvað til að fá upp í kostnaðinn. Nú kom hjer í dag fram lagafrumvarp í þessari háttv. deild, er gjörir ráð fyrir miklum tekjum handa landssjóði, sem sje síldartollsfrumvarpið. Ef auk þess er litið á ráðstafanir þær um tekjuauka, sem síðasta þing gjörði, má segja að lítil hætta sje á fjárskorti. Verðhækkunartollurinn hefir aukið mjög tekjur landssjóðs. Hann var lögleiddur til þess, að geta betur staðist dýrtíðina, og komið í framkvæmd þeirri ráðstöfun, sem ófriðarástandið gjörir nauðsynlegar, meðal annars, svo að landið geti borgað það, sem það á að borga. Undir það heyrir líka kaup þeirra, er vinna fyrir landið. Landið á að borga þeim sómasamlega og enginn maður í landinu mun halda öðru fram. Loks vil jeg minnast fám orðum á þær brtt., er fram hafa komið. Tvær þeirra hafa þegar verið teknar aftur, sem sje brtt. á þgskj. 102 og 125. Það kvað standa til, að fram komi ný viðaukatillaga, er feli í sjer að einhverju leyti sömu breytingar og þær fóru fram á. Get jeg sparað mjer að tala um hana á meðan hún er ekki fram komin. Brtt. hefir líka komið fram frá háttv.þm. Dala. (B. J.). Sú brtt. gengur í þá átt, að veita þeim líka dýrtíðaruppbót, sem styrkur er veittur í fjárlögum, styrkþegum landssjóðs. Í þann flokk komast ýmsir listamenn, rithöfundar og skáld, eða þeir, er styrks njóta til vísinda og listatarfsemi o. fl. Nefndin sjer sjer ekki fært að mæla með henni, eins og jeg reyndar áður hefi vikið að. Jeg vil og taka fram, að hún kemur sem innskot í þingsál.till. ekki á rjettan stað. Till. er sem sje á þá leið, að eftir orðin „eða fjárlögum“ í 4. málsgr. bætist: „eða er veittur styrkur í fjárlögum“. En í þeirri málsgrein er einmitt verið að tala um launamenn, og getur ekki komið til tals, að bæta þar inn ákvæði um styrkþega, því það mundi raska rjettu samhengi tilfinnanlega. Verður því tillaga þessi að koma annarsstaðar, ef háttv. deild hugsar sjer að samþykkja hana. Jeg tel svo ekki þörf að taka fleira fram að þessu sinni, en bið athugasemda frá háttv. þingmönnum, ef einhverir vilja gjöra þær.

Forsætisráðh. (Jón Magnússon) Það er eflaust rjett, sem háttv. framsm. (G. Sv.) þessa máls tók fram, að þetta mál væri erfiðasta og umfangsmesta málið, sem fjárveitinganefndin hefir til meðferðar á þessu þingi. Jeg get tekið það fram nú þegar, að jeg hygg að tillagan sje eftir atvikum hyggileg, þótt jeg fyrir mitt leyti sje þeirrar skoðunar, að hún sje ekki allskostar rjettlát, sjerstaklega að því er snertir háu launin. Ef vjer göngum út frá því, að öll laun, jafnt há og lág, hafi verið nokkurn veginn hæfileg fyrir ófriðinn, þá liggur í augum uppi, að þau eru líka öll orðin of lág nú, þar sem peningar hafa fallið svo gífurlega í verði, og er því rjett, að öll laun væri hækkuð, bæði há og lág. Þar með á jeg ekki við það, að öll laun hefði átt að hækka með sömu hundraðstölu, heldur hitt, að lægstu launin væri hækkuð með ákveðinni hundraðstölu og hluti af hærri laununum með sömu tölu, sá hlutinn, sem maður gæti talið þurftarlaun; hinn hlutinn væri annað hvort alls ekki bættur upp, eða þá með mjög lágri hundraðstölu. Hver sje þurftarlaun, er auðvitað nokkuð óákveðið. Erlendis var sum staðar fyrir ófriðinn talið að 2.000-2.400 kr. væru þurftarlaun fyrir fjölskyldumann. Það er því skoðun mín, að hjer sje ekki nægilega gætt rjettlætis í till., þar sem hjer ætti í rauninni ekki að vera að ræða um annað en leiðrjetting á kaupgjaldi vegna verðfalls peninga. En eins og öll atvik liggja nú til, býst jeg við, að tillagan sje hyggileg og taki hæfilegt tillit til þurftar manna annars vegar og getu landssjóðs hins vegar. Jeg vona, að tillagan verði því samþykt, þótt jeg hefði kosið, að minna hefði þar gætt styrksatriðisins. Annars hefir háttv. framsm. málsins (G. Sv.) rakið það svo vel og rækilega, að jeg þykist ekki þurfa að fara neitt frekara út í málið sjálft.

Sigurður Sigurðsson Jeg hefi skrifað - eða öllu heldur leyft að skrifað væri - nafn mitt undir tillögu fjárveitinganefndarinnar í þessu máli, með fyrirvara þó. Jeg sagði, að jeg hefði leyft það, af því að um það leyti, sem nefndin var að lúka starfi sínu í þessu máli, hittist svo illa á, að jeg lá í rúminu og gat því ekki sótt nefndarfundi. Ritari nefndarinnar kom því heim til mín, og vildi láta mig heyra nefndarálitið og rita undir það, en þá var jeg með 40° hita, og þegar svo er ástattt fyrir manni, vill maður sem minst þurfa að standa í stjórnmálastappi. Leyfði jeg þá, að nafn mitt væri ritað undir nefndarálitið með fyrirvara. Gjörði jeg það vegna þess, að jeg, eins og á stóð, treysti mjer ekki til að skrifa minni hluta nefndarálit, og svo til þess, að losna við ritara nefndarinnar sem fyrst, en ekki af því, að jeg væri samþykkur tillögum nefndarinnar. Það er síður en svo. Jeg ætlaði mjer að koma fram með brtt. við till. nefndarinnar og láta hana verða samferða nefndarálitinu. En eins og jeg hefi nú drepið á, hefi jeg ekki getað sint málinu neitt fram til þessarar stundar, sakir veikinda. En þar sem málin eru rekin áfram eins og húðarbikkja, nótt sem nýtan dag, þá neyðist jeg til, þótt jeg sje lítt undirbúinn, að gjöra grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, og hvað ber á milli mín og hinna nefndarmannanna. Í fyrsta lagi þykir mjer mælikvarðinn (skalinn), sem lagður er til grundvallar fyrir dýrtíðaruppbótinni, yfir höfuð of hár, að mínu áliti. Enn fremur þykir mjer það of langt farið í tillögu nefndarinnar, er hún vill veita uppbót á laun hærri en 4.000 kr. Hins vegar vildi jeg lækka lágmarkið niður í 1.000 kr., eða jafnvel þar niður fyrir og veita á 1.000 króna laun og minni hæstu hundraðatölu, 50%, í uppbót. En svo fari hundraðstalan ört minkandi, eftir því sem launin vaxa. Tillaga mín er því á þessa leið: Þeir sem fá 1.000 kr. í laun og minna, fá 50% í uppb. Þeir sem fá 1.000 kr. upp í 1.500 kr. fá 40% í uppb. Þeir sem fá 1.500 kr. upp í 2.000 kr. fá 30% í uppb. Þeir sem fá 2.000 kr. upp í 3.000 kr. fá 25% í uppb. Þeir sem fá 3.000 kr. upp í 3.500 kr. fá15% í uppb. Þeir sem fá 3.500 kr. upp í 4.000 kr. fá 10% í uppb. Þetta álít jeg hæfilega uppbót, og lengra en upp að 4.000 kr. launum vil jeg ekki láta fara. Jeg gjöri ráð fyrir því, að þeir sem hafa 4.000 kr. laun og þaðan af minna, og lítið eða ekkert annað við að styðjast, brúki laun sín að mestu eða öllu leyti upp á þessum erfiðu tímum. En það er bersýnilegt, að ef 4.000 kr. maðurinn eyðir upp launum sínum, þá gjörir 1.000 króna maðurinn það ekki síður. Ef mín tillaga kæmist fram, þá fær 1.000 króna maðurinn jafnt og 2.000 króna maðurinn, en uppbótin hjá 4.000 króna manninum verður lægri. Þá er jeg síður en ánægður með, að enginn greinarmunur er gjörður á ómagamönnum og einhleypum. Dýrtíðin kemur óefað þyngra niður á ómagamönnum en einhleypum, og finst mjer því sjálfsagt, að taka tillit til þess. Vildi jeg að þingið ákvæði einhverja fjárupphæð, er greiða skuli fyrir hvert barn innan 16 ára, þegar þau eru orðin tvö eða fleiri. Mjer finst það í sjálfu sjer ekki rangt, og talsvert í áttina, að gjöra einhvern greinarmun með ákveðinni hlutfallstölu á ómagamönnum og einhleypum. En mest rjettlæti fæst með því, að veita vissa upphæð fyrir hvert barn á ómagaaldri, en láta uppbótina hlutfallslega að öðru leyti vera lægri. Þá kemur 3. atriðið, sem ber á milli mín og háttv. nefndar meiri hlutans, og það er, að ætlast er til, að uppbótin nái að meira eða minna leyti til allra starfsmanna landssjóðs, hverir svo sem þeir eru. En það er fjöldi af mönnum, sem hafa einhver störf í þágu landsins; en þessi störf eru mörg svo smávaxin, og taka lítinn tíma frá öðrum störfum, að það er hlægilegt, að fara að veita uppbót á þau. Þeir hinir sömu hafa þá líka þessi störf oft algjörlega í hjáverkum sem aukastörf, svo sem er t. d. um marga brjefhirðingamenn og enda póstafgreiðslumenn. Og sumir þessara manna reka samhliða þessu starfi, og sem aðalatvinnu, verslun, útveg og landbúnað, og eru auk þess stórefnamenn. Það virðist því ekki vera nein knýjandi og aðkallandi ástæða til að veita þessum mönnum dýrtíðaruppbót, enda mundi þá flesta litlu muna það, en fyrir landssjóðinn safnist þó þegar saman kemur. En samkvæmt tillögu nefndarinnar nær þessi dýrtíðaruppbót næstum því til annars hvers manns í landinu. Hún nær til allra embættismanna landsins og sýslunarmanna, allra kennara, allra póstafgreiðslumanna og brjefhirðingarmanna, allra hreppstjóra o. s. frv. Allir fá þeir dýrtíðaruppbót. Þegar jeg í nefndinni gjörði þessa athugasemd, svaraði háttv.þm. Dala. (B. J.), að erfitt væri að gjöra upp á milli manna í þessum efnum, og þótt þessi nefndu smástörf væri höfð fyrir aukastörf, þá væri þó launin fyrir þau, peningarnir, jafnt fallnir i verði frá því, sem var fyrir ófriðinn. Þetta er óneitanlega satt. En þingmaðurinn sagði meira. Hann sagði, að það væri að níðast á dugnaðarmönnunum, að láta þá enga uppbót hafa, þótt þeir reyni að leita sjer einhverrar atvinnu samhliða þeim starfa, sem þeir hafa fyrir landssjóð. En það er alls ekki að níðast á þeim. Ekki fremur en það er áníðsla, að leggja meiri skatta og kvaðir á þá, sem hafa efnast fyrir dugnað sinn, en á slóðana. Nú hefir einhver maður póstafgreiðslu á hendi, og fær fyrir það 300-400 kr, en jafnframt því rekur hann stóra verslun, sem veitir honum stórfje. Hvað munar hann þá um uppbótina? Eða presturinn, sem hefir stórbú ? Hvað munar hann um þessa þóknun, og það því fremur, sem fólk nú á tímum er víða steinhætt að ónáða prestinn sinn til kirkjunnar, og hann getur því gefið sig allan við búskapnum, og það borgar sig líka eins vel eða betur að stunda hann en prestsskapinn. Og svona mætti halda áfram. Auk alls þessa held jeg að þetta aukaþing hefði ekki átt að fjalla um þetta mál, heldur hefði það átt að bíða næsta þings, sem er fjárlagaþing. Og slíkt stórmál sem þetta heyrir einmitt fjárlagaþingi til. Það er því tillaga mín, að málinu verði frestað til næsta þings, vegna þess, að það er þannig lagað, en jeg má auðvitað ganga að því sem gefnu, að þessari till. verði ekki sint. Mjer finst vart gjörandi, að veita marga tugi þúsunda eða hundruð þúsunda úr landssjóði til allra þeirra, sem komist hafa í það heygarðshornið, að krækja í nokkurra króna bitling af opinberu fje, og það án þess, að spyrja þá nokkuð, sem borga skulu brúsann. Jeg væni alþýðu þessa lands alls ekki þess, að hún vilji ekki veita embættismönnum sínum uppbót, en jeg get vel sett mig í spor þeirra, sem bera erfiði og þunga dagsins, að þeir vilji, að þeir sje aðspurðir um þetta mál. Hjer við bætist og það, að þorri háttv.þm. eru hjer sjálfir málsaðiljar. Um leið og þeir veita dýrtíðaruppbót öðrum, eru þeir þar með að skamta sjálfum sjer í sinn eigin ask úr landssjóði. Jeg efast um, að háttv.þm., sem hjer eiga hlut að máli, hafi leyfi til að greiða atkvæði, samkvæmt þingsköpunum, um þessa till. Og þar sem málið horfir þannig lagað við, þá tel jeg enn meiri ástæðu til að fresta úrslitum þess og leita álits alþjóðar um það, áður en því er ráðið til lykta. Mjer finst hálfgjört gjörræði, að hamra tillöguna í gegn á þessu aukaþingi. Verði till. ekki breytt í þá átt, sem jeg hefi bent á, eða jeg get felt mig við, þá neyðist jeg til að sjálfsögðu að greiða atkv. á móti henni. Jeg er þess fullvís, að jeg muni hjer vera kallaður vargur í vjeum, og meira að segja hefir einn landssjóðslaunaður embættismaður kallað mig djöful nefndarinnar eða umboðsmann hans. En jeg læt mjer það í ljettu rúmi liggja, og fylgi minni eigin sannfæringu. Framsm. nefndarinnar í þessu máli (G. Sv.) sagði, að verðhækkunartollurinn, sem lagður var á á síðasta þingi, og nefndur hefir verið dýrtíðarskattur, hafi verið lagður á í þeim tilgangi, að veita síðar af honum dýrtíðaruppbót. En jeg greiddi ekki atkvæði með þeim lögum í þeim tilgangi, að það fje, sem fengist með þessum tolli, skyldi renna í vasa embættismanna landsins og annarra starfsmanna landssjóðs, heldur til þess að tryggja það, að landssjóður væri ekki tómur, ef eitthvað óvenjulega óvænt bæri að höndum af völdum ófriðarins mikla. En annað mál er það, að sumir menn kunna ekki öðru en að alt af sje „tómahljóð í skúffunni“, og ef einhver upphæð skyldi einhverntíma hafa safnast eða vera til, þá eru þeir ekki í rónni fyr en búið er að útsóa henni. Sumir háttv.þm. vorir álíta jafnvel að sú, fjármálastjórn sje best, sem eyðir mestu, hvað sem fjárhaginum líður að öðru leyti. Jeg ætla nú ekki að orðlengja meira um þetta mál að sinni. Jeg taldi mjer skylt að geta um afstöðu mína í því, og nú hefi jeg gjört það í stórum dráttum.

Bjarni Jónsson Jeg ætlaði upphaflega að bíða með að taka til máls, uns flutningsmenn till. um sveitastjórnir og bæja hefði látið til sín heyra, en nú hefi jeg heyrt, að þeir væri búnir að taka aftur tillögu sína og þykir mjer það leitt, svo kostuleg var sú tillaga. En jeg býst samt við, að jeg geti ekki stilt mig um að minnast einhvern tíma á hana. Jeg ætla að byrja á því, sem háttv. síðasti ræðumaður (S. S.) mintist á, að margir þm. væri hjer að veita sjálfum sjer fje, með því að samþykkja tillögu nefndarinnar. Út af þessu atriði vil jeg leyfa mjer að beina þeirri spurningu til hæstv. forseta, hvort þingmenn hafi samkvæmt þingsköpunum leyfi til að greiða atkv. um þau mál, sem þeir eiga sjálfir hlut að. Það kann að orka tvímælis, hvort slíkt sje vel við eigandi, og vil jeg því vekja athygli háttv.þm. á því, hvort háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) eigi að hafa atkvæðisrjett í þessu máli. Annars heyrðist mjer á háttv.þm. (S. S.), að hann væri eitthvað að tala um, að sumir menn þyldu ekki, að landssjóðurinn væri fullur, en vildu helst, að alt af væri tómahljóð í honum. Jeg veit ekki hvort þessum ummælum átti að vera beint til nokkurra ákveðinna manna.  (Sigurður Sigurðsson: Að minsta kosti ekki til háttv.þm. Dala.)  . Það var ekki heldur vert. Hjer stendur alveg sjerstaklega á. Á seinasta þingi var lagður þungur skattur á framleiðslustjettir landsins, verðhækkunarskatturinn svo nefndi. Hann var í raun og veru óþarfur og órjettmætur, þar sem að eins frá tveimur stjettum hefir safnast á aðra miljón kr. í landssjóðinn. En úr því að þetta var gjört, þá eiga bændur nú að sjálfsögðu að gæta þess, að þetta fje fari nú ekki til annars, en að jafna milli stjettanna í landinu. Þeir sem betur standa að vígi, eiga að leggja nokkuð af mörkum til hinna, sem ver eru staddir. Það er nóg fje til, til þess að jafna þenna mismun og bæta kjör þeirra manna í landinu, sem illa stendur á fyrir. Það var ekki tilætlunin, að þessi miljón yrði lögð í sparisjóð, heldur að henni yrði varið skynsamlega, til þess að bæta kjör þeirra, sem bágt eiga. Jeg er hræddur um, að kjósendur muni sjá í gegnum slíka reikninga, og vera lítið þakklátir sparnaðarpostulum sínum fyrir þá. Það sem hjer liggur fyrir, samkvæmt þingsályktunartill., er að bæta laun starfsmanna landssjóðs. Jeg þarf í rauninni ekki að fjölyrða mjög um hana, því að háttv. framsm. (G. Sv.) hefir greinilega tekið fram alt það, sem máli skiftir í öllum aðalatriðum. Það er að eins eitt orð. Jeg vil ekki að þetta sje nefnd hjálp. Eins og hæstv. forsætisráðherra (J. M.) gat um, þá er það fullkomin rjettlætiskrafa, að allir starfsmenn landssjóðs fái kauphækkun, ef byggja má á því, að launin hafi verið rjettlát á undan stríðinu. En þar sem jeg gjörði ekki ágreining um það atriði, að hinir hæstlaunuðu starfsmenn landssjóðs fá enga uppbót, þá var það af því, að jeg get hugsað mjer að landssjóður segi við þá: Með ykkur hefi jeg farið svo vel undanfarið, að jeg þykist ekki vera nauðbeygður til að bæta ykkur skaðann, sem þið hafið orðið fyrir vegna dýrtíðarinnar. En um hina lægra launuðu er öðru máli að gegna. Þá hefi jeg haldið illa, og fyrir því bæti jeg þeim upp hallann. Þetta getur landssjóður sagt með nokkurri sanngirni, þó að það sje eigi fullkomlega rjett. En þar sem jeg hugsa mjer hann segja þetta, vegna þess að hann hefir í svo mörg horn að líta, þá get jeg líka hugsað mjer fleira, sem þarf að taka til greina, þegar að um það er að ræða, að hjálpa mönnum í dýrtíðinni. Jeg get ímyndað mjer, að það sje ekki einungis opinberir starfsmenn landssjóðs, sem styrkja beri, heldur eigi líka að verja þessu fje til þess að bæta hag allra fátækra manna í landinu, sem eru nauðulega staddir, vegna hins háa verðs, sem er bæði á innlendum og útlendum vörum. Og jeg býst við, að nefndin sýni áhuga í að styrkja, eigi að eins embættismenn landssjóðs, heldur og alla nauðstadda menn í landinu. Og einmitt af því, að þetta ber eigi að skoða sem fátækrahjálp, heldur uppbót á kaupi, þá finst mjer ástæðulaust með öllu að taka það nokkuð til greina, hvort þessir starfsmenn eru ríkir eða fátækir. Jeg fæ eigi sjeð, að nokkurt rjettlæti sje í því fólgið, að neita mönnum um kauphækkun fyrir það, að þeim hefir t. d. hlotnast arfur, eða að þeir hafa unnið sjer meira fje en alment gjörist, með dugnaði, en veita svo mjer hækkunina. Menn verða að gæta þess, að hjer er um verkamenn að ræða, og það er eins og máltækið segir, að „verður er verkamaðurinn launanna“. Hugsum okkur þrjá vinnumenn. Tveir þeirra eru fátækir, en einn duglegur og efnaður. Mundi nú sá efnaði og duglegi halda áfram þjónustu sinni hjá húsbóndanum, ef hann hækkaði kaup þeirra fátæku þrátt fyrir þetta, en ljeti hann sitja við sömu kjör. Jeg vil beina þeirri spurningu til bænda, hvort þeim mundi detta í hug, að bæta kjör vinnumanna sinna á þenna hátt. Landssjóður er hjer vinnuveitandi, og hjálpin, sem hann veitir starfsmönnum sínum, er ekki fátækrastyrkur, heldur vinnulaunauppbót. Og væri það ekki smán, ef hann segði: Jeg geld ekki þeim þessa uppbót, sem fengið hafa fje annarsstaðar frá. Íslenska ríkið getur ekki varið oss því tjóni, sem yfir oss vofir, nje bætt oss þann skaða, sem dýrtíðin hefir í för með sjer. Það getur að eins bætt hann hálfan. Jeg skal benda á tvent, sem mjer finst órjettlátt í breytingartill. í fyrra lagi er það, að gjörður sje munur á búsettum mönnum og þeim, sem ekkert bú hafa. Þessi munur er að mínum dómi órjerttlátur. Jeg skal taka sem dæmi einhleypan starfsmann landssjóðs, sem hefir 1.500 kr. kaup og annan kvæntan, sem hefir jafnmikið kaup. Gifti maðurinn fær dýrtíðaruppbót, en hinn ókvænti enga. Hjer er þess ekki gætt, að kvænti maðurinn losnar við mörg útgjöld, sem hinn ókvænti þarf að inna af hendi, einmitt fyrir það, að hann er ókvæntur. Jeg þekki einhleypan mann, sem galt 35 kr. í fæði fyrir stríðið. Nú verður þessi að gjalda 50 kr. fyrir fæði. Sami maður galt 20 kr. eftir tvö herbergi fyrir ófriðinn. Nú geldur hann 40 kr. fyrir eitt herbergi. Þetta eru nú kjör einhleypra manna á þessum tímum. Svo er nú í öðru lagi þess að gæta, að menn, sem taldir eru einhleypir lögum samkvæmt, geta oft átt fyrir ómögum að sjá. Þeir geta átt t. d. veika foreldra, systkini eða önnur skyldmenni. Nú geta slíkir menn að vísu látið þessi skyldmenni sín fara á hreppinn. En bróður eða sonarskyldan knýr þá til að veita þeim umsjá. Þetta er nú eitt dæmi þess, hversu brtt. er ranglát. Jeg þekki t. d. mann í stjórnarráðinu, sem hefir lágt kaup, er alt af hefir átt fyrir ómögum að sjá, nú í 30 ár. Þessi maður mundi þó vera talinn einhleypur samkvæmt lögum. En geta menn ekki sjeð, hversu það er mikið ranglæti, að veita slíkum manni minni dýrtíðaruppbót heldur en kvæntum manni, sem á ef til vill fyrir engum ómögum að sjá. Og svo er það, að einhleypur maður getur verið nýkominn frá examens-borðinu, hlaðinn skuldum, og síðan reynir löggjöfin að verða honum þröskuldur í vegi með því að svifta hann þeirri hjálp, sem alt rjettlæti mælir með, að hann eigi að fá. Það verður aldrei neitt vit í þessari dýrtíðarhjálp með því að leggja þann mælikvarða á stöðu manna og ástæður. Í slíkum tillögum hoppar ranglætið eins og fló á skinni. Alveg sama máli er að gegna um framleiðendur. Í viðaukatillögunni er það talið óhæft, að starfsmenn landssjóðs, sem hafa tekjur af framleiðsluatvinnu á sjó eða landi, sem nemi 600 kr. á ári eða meiru, fái dýrtíðaruppbót. Þessi tillaga er líka í fyrsta lagi ranglát. Tökum til dæmis prest, sem býr á sveitajörð. Vegna dugnaðar, góðra búmannshæfileika og ef til vill endurbóta á jörð þeirri, sem hann situr, hefir hann meira en 600 kr. tekjur af búi sínu. Síðan á þessi maður að gjalda þess, að hann kann að búa og hefir ræktað vel jörðina. Og svo er annar, sem situr góða jörð, en kann ekki að búa. Hann fær umbun fyrir það, að hann er amlóði í búskapnum og hefir ef til vill nítt niður jörðina. Sjá menn nú ekki, hversu hörmulegt ranglæti er fólgið í því, að svifta dugnaðarmanninn dýrtíðaruppbót, einungis fyrir það, að hann er atorkumaður, en veita þeim hjálpina, sem eigi hefir lánast að búa sakir ódugnaðar. Jeg er hræddur um, að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) mundi þakka fyrir, ef ætti að styðja landbúnaðinn með þessu móti. Þessar brtt. eru mestu vanmetaskepnurnar, sem fæðst hafa hjer í deildinni. Þó að stjórnin fari nákvæmlega eftir þeim í framkvæmdinni, fer því fjarri, að þær borgi tímatöfina, og kostnaðinn, sem það mundi hafa í för með sjer.  Þá kem jeg að brtt. minni viðvíkjandi ágreiningnum milli mín og nefndarinnar, um að skáld, listamenn og vísindamenn, sem njóta styrks úr landsjóði, fái einnig dýrtíðaruppbót. Nefndin vill eigi veita þessum mönnum neina uppbót. Þetta tel jeg vera rangt. Þessir menn eru starfsmenn landssjóðs, alveg eins og ráðherra og sýslumenn, því að í hvaða skyni er þeim veittur styrkurinn, ef það er ekki fyrir vinnu, sem þeir leysa af höndum í þágu þjóðfjelagsins? Og hvaða vinna er þarfari og dýrmætari en störf þessara manna, sem leggja velferð sína, líf, æru og krafta og von um allan gróða í sölurnar fyrir vinnu, sem er alls ekki arðberandi hjer á landi? Slíkir menn inna þó þarft verk af höndum. Þeir fórna eignu blóði sínu í þarfir hugsjónanna. Og vjer eigum ekki kost á svo mörgum miklum gáfumönnum, ef til vill örfáum á heilli öld, að vjer megum við því, að þeir þjóni bæði sultinum og hugsjónunum. Allir vita, hve erfitt þeir menn eiga uppdráttar og hve starfsþrek þeirra lamast, sem eigi geta notið sín nema til hálfs. En hvers vegna á þá að undanskilja þessa menn dýrtíðarstyrk, úr því að þeir eru þjónar landssjóðs, og ekki verstu þjónarnir, heldur bestu? Hjer kemur það fram sem oftar á Alþingi, að þingmennirnir hegða sjer sem dómarar. Þeir dæma menn eftir ákveðnum lagabókstöfum. En þetta er fullkomlega misskilningur. Þingmennirnir þurfa ekki og eiga ekki að láta ákveðin orð binda sig um of. Engin lögbók skipar heldur svo fyrir, að eigi megi greiða öðrum en föstum starfsmönnum landsjóðs dýrtíðaruppbót. Meira að segja, er farið fram á, að einnig þeir, sem ekki eru fastir starfsmenn landsjóðs, fái uppbót, t. d. kennarar við barnaskóla. Eru þeir þó engu bundnari starfsmenn en skáld, listamenn og vísindamenn, sem njóta landssjóðsstyrks. Það er því hart, að þessir menn sje alveg settir hjá, sem hafa göfugasta verkið á hendi og leggja mest í sölurnar til þess að vinna það; þetta eru mennirnir, sem landið ætti að fara best með, en ekki verst. Það gæti líka dregið dilk á eftir sjer, ef þessir menn yrði undanskildir dýrtíðarhjálp. Ekki að eins mentamennirnir, heldur og allir, sem styrks njóta úr landssjóði, munu heimta, og allur almenningur, að allir slíkir styrkir verði hækkaðir. Fyrir þá, sem aurana telja, er þetta því óhyggilegt. Annars ættu háttv.þm. að athuga það, að það gæti verið varhugavert, að ofra mannslífinu fyrir nokkrar krónur, eigi síst í landi, sem á ekki völ á fleiri gáfumönnum en vjer eigum. Sá sparnaður er ekki góður, og jeg er sannfærður um, að hann mundi mælast illa fyrir. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þessa tillögu.

Þorsteinn Jónsson Þeir, sem vilja gjöra sjer ljósar afleiðingar stríðsins, hljóta að sjá, að þær koma svo fram, að þeir fátæku verða enn þá fátækari og hinir ríku enn þá ríkari. Þetta verða fulltrúar þjóðarinnar að gjöra sjer ljóst, áður en þeir byrja á að bæta einstökum mönnum eða stjettum fyrir halla þann, er þeir hafa beðið af styrjöldinni. Dýrtíðarvandræðin hafa vitanlega komið harðast niður á verkafólki í kaupstöðum og sumum starfsmönnum landssjóðs. Þar nærri standa einnig fjölmargir smáframleiðendur, og það er einmitt aðstaða þeirra, sem margir þeir menn, er talað hafa um dýrtíðina, hafa algjörlega misskilið. Jeg sagði, að sumir starfsmenn landsjóðs hefðu engan halla beðið af styrjöldinni. Ef til vill væri rjettara að segja, að þeir hefðu stórgrætt á ófriðnum. Jeg á þar við þá starfsmenn landssjóðs, sem á einn eða annan hátt eru stór-framleiðendur. Allmargir af verkamönnum landssjóðs búa á bestu jörðunum, sem til eru hjer á landi. Um aðra er vitanlegt, ef ekki sannanlegt, að þeir eiga mikla hluti í sumum hinum allra arðsömustu útvegsfjelögum, sem starfa hjer um þessar mundir. Það væri mjög mikið ranglæti, að veita þessum mönnum dýrtíðaruppbót, sem tekin væri með tollum og sköttum af bláfátækum verkamönnum og smábændum, sem, eins og jeg hefi áður sagt, hafa orðið fátækari vegna stríðsins. Menn verða að gæta þess, að till. nefndarinnar ganga í alt aðra átt en þá, að bæta starfsmönnum landssjóðs upp verðfall peninganna. Ef svo væri, ætti vitanlega að gjalda jafnan hundraðshlut af hverri krónu, hvort sem póstmaður eða landlandritari og ráðherra eiga í hlut. Jeg ámæli ekki nefndinni fyrir þetta. Jeg álít hana á rjettri braut, en að eins fara of skamt. Hún viðurkennir, að hjer sje um dýrtíðarhjálp að ræða, en ætlar þó að veita þessa hjálp mörgum þeim mönnum, sem allra síst þurfa hennar með. Og jeg get fullvissað háttv. þingdeild um það, að ef till. nefndarinnar verða samþyktar, þá vekur þetta atriði lang mesta og rjettmætasta óánægju hjá gjaldendum út um alt land. Af þessari ástæðu er það, að jeg mun eftir fremsta megni reyna, að hafa þau áhrif á þetta mál, meðan nokkur von er um, að því verði snúið til rjettari leiðar, að landsjóður veiti ekki dýrtíðaruppbót, nema þeim, sem í raun og veru þurfa þess. Það verður aldrei nógsamlega tekið fram, að það eru þúsundir manna á þessu landi, sem í raun og sannleika þurfa að fá dýrtíðaruppbót, fremur en margir þeir, sem þessar ráðstafanir eiga að hjálpa. Og meðan þingið hefir ekki betur en enn er orðið, ráðið fram úr þeirri hlið málsins, svo sem með hagfeldum skipaútvegunum og vörukaupum erlendis, sem verða mætti þjóðinni allri, og þó einkum hinum efnaminni, hin besta dýrtíðarhjálp, þá virðist rjett, að athuga sem best allar leiðir, sem orðið gætu til að spara landsjóði óþarfa útgjöld, við þessa takmörkuðu dýrtíðarráðstöfun. Hv. þm. Dala. (B. J.) talaði nokkur óþörf og staðlaus orð um till.,sem hann hefir frjett til, eða sem hann ímyndar sjer að muni koma fram, en eru ekki farnar aðláta bóla á sjer enn. Þetta virðist allóþarft og óviturlegt umstang, og mundi liggja næst fyrir þann hv.þm. (B. J.), að athuga hvaða atriði þessa máls eru nú til umræðu. Sama háttv.þm. þóknaðist að gefa í skyn um okkur þm. Norður-Múlasýslu, að við værum fátækrafulltrúar. Að vísu mun þetta sagt óhugsað og út í hött. En hitt er annað mál, að jeg mundi alls ekki skammast mín fyrir að vera fulltrúi hinna fátæku. En jeg mundi. fyrirverða mig stórlega fyrir að taka peninga af þeim fátæku til að stinga í vasa þeirra efnuðu, eins og sumir háttv. þingmenn virðast álíta sjer samboðið að gjöra.

Jörundur Brynjólfsson Nefndin, sem ber fram þessa tillögu, hefir haft öll plögg um þetta mál þangað til í gær, og nefndarálitinu var fyrst útbýtt þá. Þess er því tæplega að vænta, að við hinir þingmennirnir höfum getað kynt okkur þetta mál sem skyldi. Það er í sannleika sagt leiðinlegt, að sumir þingmennirnir skuli hafa svo mikið að gjöra heima fyrir, að þeir megi ekki vera að átta sig á þeim málum, sem fyrir þingið koma, þegar um slík stórmál sem þetta er að ráða. Og að það skuli þurfa að afgreiða málin lítt athuguð og í mesta flaustri. Því að jeg tel það enga athugun, þótt vjer höfum lesið þetta stutta nefndarálit. Jeg skal auðvitað viðurkenna það, að ekki er til fulls hægt að átta sig á þessu máli, fyr en það er komið í framkvæmd, en væri tíminn nokkuð lengri, sem maður hefði til að kynna sjer málið, þá gæti athugunin orðið rækilegra en þetta. Mjer þykir ekki nema eðlilegt, að margir embættismenn og opinberir sýslunarmenn landssjóðs hafa kvartað undan þeim kjörum, sem þeir hafa nú við að búa. Það er alkunna, að peningar hafa fallið í verði svo miklu munar nú á síðustu tímum, og lágt launaðir menn því átt mjög örðugt með að bjargast. Það er því skylda þingsins, að bæta að einhverju leyti upp þann hnekki, sem menn hafa alment orðið fyrir. Og það er skylda þess að gjöra það á þann rjettasta hátt, sem unt er að finna. Grundvöllurinn, sem fjárveitinganefndin byggir tillögu sína á, er alls ekki heppilegur. Jeg skal ekkert um það fullyrða, að brtt. sú, sem fram er komin, komist að rjettari niðurstöðu en nefndin. Jeg er alls ekki ánægður með hana, og finst hún alls ekki bæta úr misrjettinu hjá fjárveitinganefndinni. Það mátti finna ýmislegt að lögunum frá 1915 um þetta efni, en samt sem áður voru þau að sumu leyti miklu betri en þetta, sem fjárveitinganefndin leggur nú til. Nú er ætlast til, að allir í sama launaflokki fái sömu dýrtíðaruppbót. Nefndin segir þó, að þessi dýrtíðaruppbót, sem ætlast er til að menn fái, sje ekki einungis veitt sökum verðfalls á peningum, heldur aðallega sem dýrtíðarhjálp. En fyrst svo er, þá varalveg sjálfsagt að reyna að minsta kosti, að gjöra tilraun til að dýrtíðarhjálpin kæmi sem allra rjettlátast niður. Það er til dæmis engi sanngirni,sem mælir með því, að fjölskyldumenn fái engu meiri dýrtíðaruppbót en einhleypir menn. Fjölskyldumönnum er dýrtíðin miklu tilfinnanlegri. Jeg tel ekki í þessu sambandi alla einhleypa, þó ekki sje þeir kvæntir, heldur þá, sem ekki hafa fyrir neinum að sjá, nema sjálfum sjer, hvorki t. d. foreldrum eða systkinum. Þetta misrjetti þarf nauðsynlega að laga áður en málið er afgreitt hjeðan. Þá er það líka aðfinsluvert hjá nefndinni, að hún gjörir engan greinarmun á þeim, sem hafa framleiðslu og þeim, sem enga hafa. Þetta er sýnilega rangt. Jeg skal t. d. benda á marga póstafgreiðslumenn út um landið, sem hafa mikla framleiðslu, eru t. d. kaupmenn og hafa póstafgreiðsluna í hjáverkum, og eins er um marga aðra embættismenn, en þeir eiga eftir tillögu nefndarinnar, að bera sama frá borði sem aðrir. Það hefir verið vitnað til þess hjer í opinberu skjali, að verkamenn væru nú betur settir en embættismennirnir. Í erindi, sem skrifstofustjóri Indriði Einarsson sendi stjórninni, getur hann þess, að kaup verkamanna hafi hækkað 1914. Þetta er nú ekki rjett. Það var fyrst 1915, sem það hækkaði, og þá ekki nema um 14%. Síðan hefir það hækkað um önnur 14%, alls 28%. Þeir, sem kunnugir eru í Reykjavík, vita það vel, að með þessari hækkun verða verkamannalaunin hjer í mesta lagi 1.000-1.300 kr. á ári. Þetta hljóta því að vera gamanyrði hjá skrifstofustjóranum. En þrátt fyrir það, þótt ekki sje hægt að bera saman laun verkamanna og embættismanna, þá má þó segja að laun sumra embættismannanna sje of lág nú í dýrtíðinni, og því sanngjarnt að bæta þau ofurlítið upp. Skrifstofustjórinn færir þau rök fyrir því, að embættismenn fái dýrtíðaruppbót, að ætlast hafi verið til, að verðhækkunartollurinn skyldi ganga til þeirra. Jeg hygg að þetta sje misskilningur. Þingið mun hafa litið á þann toll sem hverja aðra varúðarráðstöfun, í tilefni af stríðinu, sem nauðsynlegt væri að gjöra, ef illa kynni að fara á einhvern hátt, og landssjóður þyrfti að ráðast í einhver stórræði og þyrfti á miklu fje að halda, og var slíkt vitanlega hyggilegt. Skrifstofustjórinn talar líka um, að síðan 1898 hafi kaup verkamanna hækkað um 105%. Þetta getur vel verið rjett. En þá var engi verkamannastjett til í landinu. Þá höfðu menn slíka vinnu einungis í ígripum. Indriði Einarsson segir, að kauphækkun sína hafi verkamann fengið með samtökum og jafnan með góðu. Þetta er rjett. Það má segja vinnuveitendum þessa bæjar til hróss, að þeir hafa jafnan látið að óskum verkamanna hvað kauphækkun snertir, oftast umtölulítið. Sjálfsagt er því að gjöra ráð fyrir, að þinginu farist vel við starfsmenn landsins, því að ekki ætti því að farast ver við sína þjóna en privatmönnum. En þar sem Indriði Einarsson kveður svo að orði, að embættismenn sje allra manna verst settir, þá er það vitanlega mesta fjarstæða. Hann vildi víst áreiðanlega ekki skifta á stöðu við verkamann hjer í Reykjavík, þó honum væri goldinn sá tilkostnaður, er hann hafði við að stunda nám. Jeg hefi minst hjer á þetta fyrir þá sök, að það er algjörlega rangt hjá I. E. að verkamenn sje svo vel settir ná, hvað launakjör snertir, og mjer finst skylda þingsins, að taka fult tillit til verkamanna- og sjómannastjettarinnar, er það gjörir tillögur um dýrtíðaruppbót fyrir starfsmenn landsins, og greiða ekki alt of mikið fje úr landssjóði. Þegar það atriði var til umræðu, að landsjóður seldi vörur undir innkaupsverði, þá gat jeg ekki verið með því, að landsjóður gjörði það að svo komnu, alment. Get jeg ekki heldur ætlast til, að hann greiði starfsmönnum sínum upp til fulls tjón það, sem þeir hafa beðið við verðfall peninga, þótt það væri má ske eðlilega rjettlátt í sjálfu sjer. Þá er enn eitt atriði, sem jeg vildi minnast á, en það er, að almenningur er að sumu leyti ver settur í máli þessu en embættismenn. Gjörum ráð fyrir að verðhækkun á nauðsynjavörum, svo sem matvælum, eldsneyti o. fl. komi jafnt niður á þeim og embættismönnum. En þá er það húsaleigan, sem hækkað hefir svo gífurlega, um 100% eða meir, sem kemur mikið meir niður á fátækum almenningi. Jeg get tekið dæmi. Eitt herbergi, sem er 5X6 álnir að stærð og rúmar 3 álnir á hæð, kostaði fyrir nokkrum árum 5-6 kr., en nú 20 kr. Jeg gjöri ráð fyrir, að fæstir embættismenn þurfi að sæta slíkum afarkostum. Allflestir þeirra eiga hús sjálfir, og eru því betur settir að því er snertir þetta atriði dýrtíðarmálanna. Í reyndinni er það svo, að þeir, sem minstar tekjur hafa verða verst úti í dýrtíðinni, og kemur þetta líka niður á þeim launamönnum landssjóðs, er lægst hafa launin, og er það því rjett hjá nefndinni, að ætla þeim hæstu uppbótina. En þess sakna jeg, að háttvirt nefnd hefir ekki ætlast svo til, að farið væri eftir heimilisástæðum, það er að segja hvort maðurinn er ómagamaður eða einhleypur. Háttv. framsm. (G. Sv.) gat þess, að nefndin hefði ekki álitið það framkvæmanlegt. Get jeg þó ekki fundið ástæður fyrir orðum þeim, því jeg gjöri ráð fyrir, að nefndin hafi rætt það atriði, enda gat háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) eðlilega um það, og er jeg skoðun hans alveg samdóma. Jeg tel ekki rjett, að það þurfi að vera refsing hinum duglegri mönnum, þótt þeir fái ekki dýrtíðaruppbót, sem alls ekki þurfa þess með. Mætti þá eins segja, að það væri refsing að láta þá fá lág laun, sem lágt eru launaðir; en slíkt er þó auðvitað ekki í þeim tilgangi gjört, heldur er það vitanlega staðan, sem skapar launin. Einmitt með tilliti til þess, er háttv. framsm. (G. Sv.) sagði, að þessar tillögur nefndarinnar væru tilraun til að bæta rjettlátlega ástand það, sem nú er manna á meðal, þá virðist mjer misráðið, ef ekki er rækilega athugað hverir það eru, sem helst eru uppbótar þurfandi. Segi jeg svo ekki fleira að þessu sinni.

Forseti: Þá vil jeg leyfa mjer að geta þess, að útbýtt hefir verið hjer í deildinni meðan fundur stóð viðaukatillögu (132), og verður hún tekin til umr. strax, fyrst leyfi hæstv. forsætisráðherra og samþykki háttv. deildar fekst fyrir því.

Magnús Guðmundsson Það er viðaukatillaga (132), sem jeg vildi segja fáein orð um. Það er í rauninni brtt. við tillögu nefndarinnar. Í viðaukatillögu þessari er þrír liðir. Fyrsti liðurinn er sá, að einhleypir menn fái ekki nema 8/5 af því, sem áætlað er til dýrtíðaruppbótar. Það þótti okkur flutningsmönnum þessarar tillögu algjörlega rjettmætt. Einhleypan mann köllum við hvern þann, er ekki hefir fyrir neinum að sjá, og mun það vera sá skilningur, sem venjulega er lagður í orðið. Því hefir verið slegið hjer fram, að einhleypur maður lifi eins kostnaðarsömu lífi og þeir, sem giftir eru. Má vel vera, að finna megi dæmi þess. En ekki mun það alment, og þar sem hjer er verið að setja reglur, sem gilda skulu alment, þá má ekki fara eftir undantekningunum, heldur því, sem alment er. Þá er annar liðurinn sá, að þeir, sem hafa 600 króna tekjur, auk embættislauna, skuli missa 2/5 af dýrtíðaruppbótinni. Þetta virðist okkur vera í samræmi við andann í tillögu nefndarinnar. Því það er vitaskuld sama, hvort tekjurnar koma úr landssjóði eða annarsstaðar að. Peningarnir verða jafn þungir í pyngjunni, hvort sem er. Og ef sanngjarnt er, að prósentur þær, sem uppbótin er miðuð við, fari minkandi eftir því, sem laun eru hærri, þá er þetta líka sanngjarnt. Enda virðisi það rjettmætt, að landssjóður borgi þeim starfsmönnum sínum minna, er hafa tekjur annarsstaðar að, því gjöra má ráð fyrir, að þeir eyði því minni tíma í þjónustu sína í landssjóðsþarfir. Þriðji liður tillögunnar er sá, að þeir, sem hafa 1.500 kr. í tekjur, auk embættislauna, fái enga dýrtíðaruppbót. Munu þeir menn flestir ekki vera landssjóðshjú nema að litlu leyti. En sje svo, að þeir hafi mikið embætti, þá munu launin svo há, að þeir geti, að viðlögðum þessum 1.500 kr., komist af, án dýrtíðaruppbótar. Vona jeg, að hin háttvirta nefnd sjái, að hjer er að eins framhald af hennar eigin tillögu. Okkur þótti það of einhliða í tillögu hennar, að líta að eins á launin, en ekki aðrar tekjur. Annars virðist nefndin sjálf einnig hafa bundið sig við ástæður manna, þar sem hún hefir sett hjá þá, sem hafa 4.500 kr. laun og hærri. Háttv. þm. Dala. (B. J.) tók til dæmis mann, sem hann sagðist þekkja, sem hefði verið í 30 ár í stjórnarráðinu. Þann mann þekki jeg ekki, og kemur þetta mjer líka dálítið undarlega fyrir sjónir, þar sem ekki eru nema 12-13 ár síðan stjórnarráðið varð til. Get jeg því ekki skilið dæmi þetta. Aðallega vildi jeg með orðum þessum sýna hinni háttvirtu nefnd, að það er einmitt hennar eigið „princip“, sem haldið er fram í viðaukatillögu okkar, það, að taka tillit til allra tekna, hvort sem þær koma úr landssjóði eða ekki. Vona jeg því, að hún hafi ekkert á móti því, að tillagan nái fram að ganga, þar sem hún einmitt er í sama anda og tillaga háttvirtrar nefndar, og þó sparar landssjóði allmikið fje, sjálfsagt 50 -60 þús, kr.

Framsm. (Gísli Sveinsson) Þótt fleiri háttv. flutnm. þessarar nýframkomnu tillögu taki ef til vill til máls, ætla jeg þó þegar að segja nokkur orð. Fyrst vildi jeg geta þess, viðvíkjandi athugasemd þeirri, er háttv.þm. Dala. (B. J.) kom með, um skilning á 44. gr. þingskapanna, að mín skoðun er sú, að ekki komi til mála að leggja þann skilning í hana, að embættismenn, þeir er á þingi sitja, verði útilokaðir frá því að greiða atkvæði í þessu máli. Í greininni stendur svo, að enginn þingmaður megi greiða atkvæði með fjárveitingu til sjálfs sín. En þar sem hjer er um að ræða launauppbót til heilla stjetta, þá sje jeg ekki, að það geti heyrt undir ákvæði þetta, sem á við sjerstaka fjárveitingu til einhvers einstaks manns. Enda mundi svo fara, ef sá skilningur væri lagður í greinina, að þeir mundu fáir verða, sem atkvæðisrjett hefðu í máli þessu, eða launa málinu, þar sem annarhvor maður á þingi er hreppstjóri, póstafgreiðslumaður eða embættismaður að einhverju leyti. Þeir mættu þá ekki greiða atkvæði og yrði það því allálitlegur meiri hluti þingmanna, sem losnaði við að sýna afstöðu sína í þessu máli og væri það illa farið. Annað hafði jeg ekki að athuga við ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.), því að undanskildum nokkrum smáatriðum var hún í samræmi við skoðun mína. Viðvíkjandi reikningsdæmi1) því, sem háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) tók í ræðu sinni þá álít jeg, að það hafi verið rjett tekið fram í ræðu minni, að verðhækkun á nauðsynjavöru nemi 70%, og verðfall peninga sje »að sama skapi«. En hann orðaði þetta nokkuð öðruvísi, og reiknaði svo eftir því, sem sje með 70% verðfalli líka á peningum, en það var ekki mín meining. Finst mjer ekki máli skifta, hvernig dæmið er sett fram, ef rjett er á annað borð, það er jeg mælti, sem jeg hygg vera. 1) Í handriti af ræðu háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) sjest að vísu ekki, að hann hafi tilfært þetta dæmi. G. Sv. Annars voru orð hans allathugaverð, ef litið er á þau frá rökfræðisjónarmiði. Sagði hann, að flestir, sem fátækir hefðu verið fyrir stríðið væru enn fátækari nú, en aftur á móti þeir, sem auðugir voru þá, væru nú auðugri. Þetta álít jeg vera rangt. Það getur að minsta kosti að eins gilt þá, er framleiðslu stunda, og ef framleiðslumenn yfirleitt hafa auðgast, þá hafa fátækir menn, sem þó einhverja framleiðslu hafa, einnig „auðgast“, þó í smærri stil sje. Annars er ekki hægt að skifta mönnum þann veg í flokka, er um þetta mál ræðir. Eina flokkaskiftingin, sem staðist getur, er sú, sem notuð er í tillögu nefndarinnar. Það eru einmitt fastalaunamennirnir, sem tapað hafa, vegna þess, að vörur hafa stigið í verði, en laun þeirra, er þeir fá greidd í peningum, staðið í stað, eða hlutfallslega minkað. Því er það rangt líka, að hálaunamenn hafi auðgast af stríðinu. Ef útvegsmenn og aðrir, sem framleiðslu hafa, hafa grætt, þá er það svo, að till. tekur ekkert tillit til þess og greinir ekkert um það. En sje það rjett, að undanskilja þá dýrtíðaruppbótinni, þá er þar með sagt óbeinum orðum, að þeir hafi grætt. En nú hefi jeg að minsta kosti ekki hitt neinn þann búandmann, er játað hafi, að hann hafi grætt á stríðstímanum. Og sje svo, þá er það út í hött að halda því fram, að svifta beri þá menn uppbótinni, sem stoð hafa haft af búi eða annari framleiðslu. Viðaukatill, sem hjer liggur nú fyrir, fer fram á að þeir, sem einhleypir eru, missi 2/5 af uppbótinni. Setjum nú svo, að einhleypir sje þeir kallaðir, sem eiga fyrir engum að sjá. En vafasamt þykir mjer, að þeir sje margir af launamönnum landssjóðs, sem svo er ástatt um. Líklega eru þeir sárfáir, og þótt nú svo færi, að tveir eða þrír, eða lítið fleiri fyndust, þá mundu það vera ungir menn og lágt launaðir. Og hverju munaði það, þótt þeir væri teknir með? Held jeg helst, að ekki borgi sig, að fara út í slíka smámuni, úr því menn eru sammála um, að veita beri ein hverja uppbót eða hjálpi á annað borð. Líka vil jeg spyrja, hvaða rjettlæti er þá í því samkvæmt till. þessari, að veita þeim manni uppbót, sem giftur er og á engin börn, jafnháa og þeim, sem á mörg börn, því svo mundi fara, ef báðir hefðu jafnhá laun? Þetta get jeg ekki betur sjeð en sje áframhaldandi ranglæti, og því engin umbót á starfi nefndarinnar, heldur til stórspillis. Enn hljóðar viðaukatill. um það, að þeir, sem hafa tekjuauka, er nemi 600 krónum, fái ekki fulla uppbót. Alveg ómögulegt verður, hygg jeg, að meta þetta rjett, og skýrslur um það verða þýðingarlitlar. Ef það er rjett, að bændur t. d. hafi ekki grætt fyrir stríðið, þá gjöri jeg mjer ekki mikla von um, að þeir hafi nú mikið að frádregnum kostnaði. Gjöri jeg ráð fyrir, að þeir komist af, og fullvíst mun vera, að landbúnaðarmenn hafa ekki, hvorki fyrir nje eftir að stríðið hófst, grætt það, er tali taki. Ef litið er á þetta rjettlæti, sem menn eru að tala um, þá er það alls ekki neitt, eða þá niður á við. Setjum nú svo, að maður, sem hefir talsvert starf á hendi og laun úr landsjóði, sem nema 500 kr., leiti sjer annarar atvinnu með, er hann hefir 600 kr. upp úr, þá vilja tillögumenn færa dýrtíðaruppbótina niður hjá honum. Hvaða rjettlæti er í þessu ? Og hverju mundi það muna fjárhagslega? Þá kem jeg að þeim, er hafa 1.500 kr. í tekjur, auk landssjóðstekna. Tillögumenn vilja, að þeir fái enga dýrtíðaruppbót. Segjum svo, að þessi sami maður með 500 kr. laun úr landssjóði fyrir góðan starfa og vel ræktan, fái laun fyrir önnur störf annarstaðar frá 1.500 kr, þá fær hann enga uppbót. Hann er með öðrum orðum ver settur en maður með 4.500 kr. launum, þ. e. hálaunamaður. Hver er meiningin ? Hvaða rjettlæti er í þessu? Alls ekkert. Þetta er verra en takmörkunin í lögunum frá 1915, sem nefndin vildi þó ekki fallast á. Þar stendur svo í 4. gr., ef jeg mætti, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp: „Nú hefir maður á hendi embætti eða sýslan í sambandi við önnur störf, er tekjur gefa, svo sem bókmentastarfsemi, málaflutning, lækningar, kenslu, búðarstörf o. s. frv., eða hann nýtur styrks úr opinberum eða einkasjóðum eða öðru slíku, og fær hann eigi dýrtíðaruppbót, nema tekjur hans samanlagðar verði eigi hærri en svo, að dýrtíðaruppbót fylgi þeim samkvæmt lögum þessum“. Hjer er þó farinn millivegur, eins og menn sjá. Og hjer er höfð sama aðferð, sem vjer nefndarmenn höfum haft að öðru leyti; tekjurnar reiknaðar og lagðar þar við aukatekjurnar, og er það í áttina. En hitt, að útiloka þá algjörlega frá dýrtíðaruppbót, er margfalt ranglæti, úr því verið er að veita uppbót, og miklu verra en þetta ákvæði laganna, er nefndin eigi aðhyllist. Þá kem jeg að síðasta liðnum i till., að allir, sem dýrtíðaruppbót fá, skuli gefa stjórninni skýrslu um tekjur sínar. Hjer á þá, undir eiðstilboð má segja, að pressa menn til að gefa skýrslu um hvern eyri, er þeim kann að áskotnast, og við það á að miða, hvort þeir eigi að fá dýrtíðaruppbót, sem sjálft þingið telur þó sjálfsagða, þar sem þessir starfsmenn fái nú ekki full laun fyrir starfa sinn. Ef þetta verður samþykt, er þá ekki nærri komið því, að þingið geti varla kinnroðalaust látið frá sjer fara tillögu um dýrtíðaruppbót embættis- og sýslunarmanna landsins? Þetta ákvæði er algjörlega ósæmilegt og óviðeigandi af Alþingi, að koma fram með, og þar sem öll rök vanta til þess, að það að öðru leyti verði framkvæmt. Jeg tel frágangssök fyrir háttv. deild, að samþykkja þessa till., og jeg mælist til, að menn hugsi sig vel um, áður en þeir greiða henni atkvæði. En þótt nú , eitthvað kunni að sparast á þessum undanþágum, nokkrar krónur, og þótt eitthvað sparist við það, að einn eða tveir menn eru einhleypir, og að einn eða tveir menn hafi aukatekjur, og fái því ekki fulla uppbót af kaupi einu. Borgar sig þá slíkur eltingaleikur? Og munu kjósendur færa okkur þakkir fyrir? Jeg held ekki. Jeg vil alvarlega fyrir mína hönd og meiri hluta nefndarinnar mælast til þess, að háttv. deild samþykki ekki viðaukatill. Eiginlega verður þessi viðauka- eða innskotstill. eigi skilin öðru vísi en svo, sem dýrtíðaruppbót þessi sje nokkurskonar fátækrastyrkur eða þurfalingshjálp, en jeg vil mótmæla því, að svo beri að líta á þetta verk þingsins. Jeg get ímyndað mjer, að þeir góðir menn sje til, er eigi sjái sjer fært, að taka við slíkri uppbót, og vildu alls eigi fara að gefa upp hvera einasta eyri, sem þeir hefðu snapað saman, til þess að lifa af, svo að þeir gæti fengið dálitla dýrtíðaruppbót. Ýmislegt var víst, sem háttv. þingmenn höfðu tekið fram, sem fer í líka átt og tillagan ; þarf því eigi að svara því frekar en jeg hefi gjört hjer. Það eru að eins nokkur atriði í ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), meðnefndarmanns míns í fjárveitinganefndinni, sem jeg vildi drepa á. Honum þótti margt óþarft í tillögu okkar, og bjóst jeg því við, að hann fjellist á brtt. þessa, sem hjer hefir verið gjörð að umtalsefni.  (Sigurður Sigurðsson: Af neyð)  . Jeg held, að háttv.þm. ætti ekki að láta neyða sig til þess, og jeg veit, að í ýmsum atriðum er hann ósamþykkur flutningsmönnum.  (Sigurður Sigurðsson: Alveg rjett)  . Og ef hann samþykkir þau atriði, er það honum til lítillar virðingar. Hann taldi, að hjer væri of langt og of hátt farið í tillögu fjárveitinganefndar, en nefndin fór þó í rauninni miðlunarveg. En sá mælikvarði, sem hann hefir borið fram í nefndinni, kemur engu meira rjettlæti á; öðru nær. Hann er að eins frábrugðinn okkar í því, að hann veitir minni uppbót. Og þess ber að geta, þegar litið er alment á þetta, þá er þessi uppbót, sem nefndin leggur til, að eins fyrir eitt ár. Ef nú einhverir væru, sem væru ekki samþykkir till. nefndarinnar, þá er sjálfsagt, að næsta þing taki þau atriði til nýrrar meðferðar, um leið og það gjörir ákvarðanir um, hvernig dýrtíðaruppbót skuli farið í framtíðinni, meðan þetta ástand ríkir. Og þótt einhver einn maður finnist, sem ekki er þurfalingur, en fær þó uppbót, þá mætti leiðrjetta það á næsta þingi, svo að háttv.þm. (S. S.) ætti að geta verið rólegur. Það, sem háttv. sami þm. (S. S.) talaði um ómagamenn og einhleypa, þá hefi jeg áður svarað því í öðru sambandi, og þarf því ekki að fara frekar út í það. Hann var óánægður yfir því, að allir opinberir starfsmenn væru hjer teknir með. Jeg get eigi sjeð hvernig hann vill verja þá skoðun sína. Mjer finst það engan veginn taka því, að undanskilja þá, sem annars kynnu að komast af, en hafa lágar tekjur úr landssjóði, því það munar áreiðanlega svo litlu fjárhagslega., þegar borið er saman við alla dýrtíðaruppbótina. Hann taldi þeirra á meðal póstafgreiðslumenn; það mundu meðal þeirra, hjelt hann, finnast slíkir stórbokkar, að þeim þætti hneisa að taka við dýrtíðaruppbót. Jeg hygg það ekki vera, ef þetta á ekki að vera fátækrastyrkur. Annars man jeg ekki eftir, að þessi sami háttv.þm. og búnaðarfjelagsráðanautur (S. S.) hafi gjört veður út af því í nefndinni, að ýmsar fjelagsstofnanir, svo sem Búnaðarfjelag Íslands, sem njóta styrks úr landssjóði, voru teknar með. Jeg held, að hann hafi þagað þá, og ekki hefir hann heldur vítt það hjer í þinginu. Jeg tel heldur enga meiningu í, að sleppa þeim, og sjálfsagt að taka slíka menn með, því að best er að halda reglunni alla leið, og ekki setur það landssjóð á hausinn, þótt þeir sje teknir með.  (Bjarni Jónsson: Og taka skylduglega skáldin með líka)  . Það er alt öðru máli að gegna um þau. Skáldastyrkur er styrkur í fjárlögum fyrir ákveðin verk eða einstök, en ekki laun fyrir fastan starfa fyrir landið. Skáldastarfið er þar talið aukastarf. Svo ber einnig að gæta þess, að nefndin hefir ekki vísað því brott um tíma og eilífð, heldur skotið málum þeim til meðferðar næsta fjárlagaþings. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) vildi spyrja, hver borgaði brúsann. Hann hefir líklega ætlað að spyrja: Borgar landssjóður hann, eða má ske Árnessýsla?  (Sigurður Sigurðsson: Skaftafellssýsla líka)  . Já, alt landið borgar þetta. Þjóðfjelagið borgar verkamönnum sínum, og til fundar við Skaftfellinga mun jeg óhræddur fara á sínum tíma með þetta mál. Annars hefir þetta mál legið fyrir kjósendum landsins, svo þeim kemur það ekki á óvart. Það eru sem sje lög síðasta þings um dýrtíðaruppbótina, og í mínu kjördæmi hafði enginn neitt að athuga við það, þótt embættismenn landsins fengi sómasamleg laun.  (Sigurður Sigurðsson: Jeg er ekki að spyrja kjósendur, hvað jeg eigi að segja)  . En voru þá kjósendur þingmannsins að spyrja um nokkuð?  (Sigurður Sigurðsson: Nei)  . Nei, þessi háttv.þm. (S. S.) hefir þá enga sjerstaka vitneskju fram yfir aðra, hvort þeim líkar betur eða ver. Svo taldi sami háttv.þm. (S. S.), að þingmenn væru hjer að skamta sjálfum sjer, og taldi það hneyksli, en hann var þó einmitt í nefndinni, að skamta sjálfum sjer, svo jeg læt hann og samvisku hans einráð um það. En því mótmæli jeg, að þingmenn sje hjer að skamta sjálfum sjer, því þeir eru hjer sjálfstæðir fulltrúar allrar þjóðarinnar, og er skylt, að taka afstöðu til mála, hvort heldur þau snerta hag þeirra eða ekki, hvort þeim er til óhagnaðar eða ekki, og verður svo að vera, og ætti háttv.þm. (S. S.) að fara nær um það. Enda ættu þingmenn ekki mikið erindi hingað á Alþingi, ef þeir gætu skotið sjer undan öllum þeim málum, er koma nærri þeim sjálfum, eða einhverjum sem þeir þekkja; því öll landsmál koma öllum við, og snerta alla landsins þegna, á einn eða annan hátt. Þá taldi hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), að verðhækkunartollurinn frá síðasta þingi væri ekki ætlaður til þessarra ráðstafana. Jeg átti að vísu ekki sæti á síðasta þingi, og get því ekkert sagt um það, hvað þm. hafi ætlað, nema eftir áheyrn. Og það var ljóst, að þessi skattur var lagður á, til þess að standast óhjákvæmilegan kostnað og útgjöld, vegna ófriðarástandsins. Og nú eru allir sammála um það, að dýrtíðaruppbót á launum starfsmanna er nauðsynleg, einmitt vegna ófriðarástandsins, og er það því rjett skilið, enda þótt ekki sje beint tekið fram af neinum, að verja beri einhverju af þessu fje til óhjákvæmilegrar dýrtíðaruppbótar handa þeim. Svo er fjarri því, að tollurinn gangi allur til þessa, ekki einu sinni helmingur. Áður hafa verið borgaðar í uppbót tugir þúsunda, og gjört er ráð fyrir, að þessi uppbót nemi, ef til vill, yfir 200 þús. krónur, og er þá mikið eftir til annarra ráðstafana. En svo hafa hv.þm., og það þm. úr fjárveitinganefndinni, ekki látið sjer nægja með þetta, heldur komið fram með frv. um nýjan toll, einkar hentugan að jeg álít, á útfluttri síld, og mun það nema yfir miljón króna tekjum, svo jeg sje ekki betur en þingið gangi sómasamlega frá þessum málum. Það er líka rjett, að þingið á að gjöra fleira en bæta upp starfsmönnum landsins. Þetta þing gjörir líka fleira, og það er langt frá, að það geti ásakað sig fyrir fyrirhyggjuleysi. Jeg man svo ekki eftir, að fleira hafi komið fram hjá hv. þingmönnum, sem sjerstaklega þarf að athuga. Að vísu þóttist 1. þm. Reykv. (J. B.) vera andstæður nefndinni, en fjelst að hinu leytinu á, að krafan um dýrtíðaruppbót væri rjettmæt og sanngjörn. Hann lagði mest út af samanburði á kjörum verkamanna og starfsmanna landsins, og skal jeg ekki blanda mjer í það, og á einhleypum og fjölskyldumönnum, en því hefi jeg svarað áður. En geta má þess að eins, að ekki er hægt að jafna allskostar saman verkalýðnum og embættismönnum landsins. Og víst er, að kaup verkamanna hefir hækkað stórum og það vegna stríðsins, en kaup verkamanna landsins ekkert hækkað, svo að það er enginn órjettur gjörður verkamönnum, þótt kaup opinberra starfsmanna sje eitthvað lagfært. Jeg tel sjálfsagt, að viða þurfi kaup að hækka. Svo held jeg, að af því, sem fram hefir komið, þurfi jeg ekki að svara fleiru.

Jón Jónsson Af því að jeg var einn í fjárveitinganefndinni, leyfi jeg mjer að segja nokkur orð. Jeg skrifaði undir nefndarálitið með það fyrir augum, að enginn yrði undanskilinn uppbót, nema hann hefði yfir 500 krónur í aukatekjur, eins og menn geta sannfærst um af tillögunni. Og þó að till. 102 væri tekin aftur, var það eigi af því, að okkur flutningsmönnum væri það ljúft, heldur vegna þess, að við þóttumst verða varir við úlfaþyt nokkurn í deildinni, og óttuðumst, að ágreiningur mundi verða á milli deildanna, ef kapp væri lagt á, að koma þessari tillögu fram. Vil jeg geta þess strax, til þess að öllum sje ljóst, hvað fyrir mjer vakir, að jeg vil skjóta þessu máli til háttv.Ed. og tel hyggilegast, að gjörðar sje á nokkrar breytingar, svo að málið nái fram að ganga. Það er ekki rjett, sem háttv. framsm. (G. Sv.) sagði, að nefndin hafi verið sammála um, að falla frá dýrtíðaruppbót. Það hefir verið mikið talað um og misjafnt, hvernig líta megi á styrk þenna, og sumir skoða það sem fátækrastyrk, að gjöra upp á milli manna, eftir því sem efni þeirra og aðrar ástæður horfa við. Telja sumir till. sambland af rjettlætistilraun og hjálpsemi fúsleika, og háttv. framsm. (G. Sv.) ljet það í ljós, að hjer væri að ræða um viðurkendan fátækrastyrk.  (Gísli Sveinsson: Alls ekki fátækrastyrk)  . En jeg vil geta þess, að þó hjer sje verið að tala um fátækrastyrk, er það alls ekki rjett. Þvert á móti yrði dýrtíðaruppbótin veitt, eftir bestu kynningu og þekkingu, ef farið væri samkvæmt till. Það er erfitt að fá fullkomnar upplýsingar um ástæður manna og efnahag, og jeg skal játa, að mjer þykir þessi till. 132 verri en hin, því að það er ekki eins mikið rjettlæti og jöfnuður í henni. Þá vil jeg og benda á, að það er ástæðulaust að veita öllum dýrtíðaruppbót, t. d. farandkennurum. Þeir fá ókeypis fæði og húsnæði, og kemur þá ekki annar kostnaður á þá en ferðalögin. Áhrif dýrtíðarinnar koma ekki beint við þá, vegna þess, að þeir taka kaup og starf að mestu leyti hjá framleiðendum. Og þessir menn eru alls ekki fáir í landinu, svo þó að uppbótin sje ekki há hjá hverjum einum, dregur hún sig saman. Þá vil jeg og benda á, að það eru ekki svo fáir efnaðir embættismenn í landinu búlausir, og að það er ekki rjett, sem háttv. framsm. (G. Sv.) sagði, að hjer á landi væru sama sem engir þess konar menn. Jeg sje það á tillögunni, að hún undanskilur þá menn, sem hafa 1.500 kr. í tekjur af framleiðslu, svo að eftir því koma ekki til greina þeir menn, sem hafa miklar tekjur af atvinnurekstri. Jeg vonast eftir því, að háttv.Ed. taki vel í mál þetta, en jafnvel þó það næði ekki fram að ganga að þessu sinni, er eigi mikil hætta á, að það verði ekki afgreitt í sumar; en samt væri æskilegast, úr því að vjer höfum talað um það hjer í deildinni, að vjer gætum lokið við það nú á sæmilegan hátt. Háttv. framsm. (G. Sv.), talaði alldjarft, og tók munninn mjög fullan, út af því, að við höfum aðra skoðun en hann og höldum fast við hana. Hann má ekki undrast þetta. En ekki er hitt síður undarlegt, hve lítið menn gjöra úr tekjum embættismanna í samanburði við búandi menn, embættislausa. Og jafnvel þó að launin sje ekki há, eru þau viss, og breytast ekki eftir árferði og erfiðleikum atvinnuveganna. En það gjöra tekjur bændanna og sjávarútvegsmannanna, eða allra þeirra, sem hafa kvikfjenað og sjávarútveg að lífsuppeldi. Og það er ekki næsta langt síðan, að landbúnaðurinn varð fyrir tilfinnanlegum hnekki. Og því erfiðari sem framleiðsluskilyrðin eru til lands og sjávar, þeim mun varlegar þarf að fara, því að tekjur embættismannanna byggjast þó vissulega á framleiðendum í landinu, og því varlega gjörandi, að hækka laun þeirra stórum á hinna kostnað. Að því er snertir till.hv.þm. Dala. (B. J.), skal jeg geta þess, að hann spurði mig, hvort jeg mundi verða till. hans fylgjandi, og gat jeg eigi dulið fyrir honum, að jeg álíti þessa fyrirspurn hans móðgandi.

Magnús Guðmundsson Jeg skal vera mjög stuttorður og eigi lengja umræður, sem þegar eru orðnar langar. Mjer þykir það næsta undarlegt hjá hv. framsm. (G. Sv.), að hann skuli ekki vilja skilja það, að það er einmitt sama „principið“, sem fyrir okkur vakir, og að peningarnir eru alveg eins góðir fyrir embættismanninn, hvort sem þeir koma úr landsjóði eða fyrir önnur störf. Þess vegna er bæði rjett og sanngjarnt, að dýrtíðaruppbót landssjóðs lækki eftir því, sem njótendur hennar hafa meiri tekjur utan embættis eða sýslunar. Háttv. framsm. (G. Sv.) hjelt því fram, að brtt. mín, um einhleypt fólk, væri þýðingarlaus, því að svo sem ekkert væri af því fólki, tvent eða þrent, eða þar um bil á landinu, en þetta er algjörlega rangt. Jeg sjálfur þekki miklu fleira af einhleypu fólki, er dýrtíðaruppbót mundi fá. Nú skýtur háttv. 2. Árn. (E. A.) því að mjer, að mjög margir af þeim er uppbót fengu eftir dýrtíðaruppbótarlögunum frá 1915 hafi verið einhleypir, og ætti honum að vera þetta manna kunnugast. Samt verður miklu fleira af þess konar fólki, er uppbót mundi fá eftir till. nefndarinnar en eftir lögunum frá 1915. Það sýnist því vera lítil sannleikur eða sanngirni í því hjá háttv. framsm. (G. Sv.), að halda því fram, að þeir sem komi til álita í þessu efni, sje eigi nema 2-3. Háttv. framsm. (G. Sv.) tók það fram, að ekki væri hægt að vita, hve miklar tekjur menn hefði fram yfir embættistekjur. Jú, embættismaðurinn á auðvitað að vita þetta og getur líka vitað það. Og jeg sje ekki, að það sje gjört neitt lítið úr æru manna og samvisku þótt þeim sje gjört að skyldu að skýra frá þessu að viðlögðum drengskap. Það er mjög títt í löggjöf vorri, að slíkt er heimtað, og hneykslast enginn á. Svo er t. d. sjerhver maður skyldur að gefa vottorð upp á æru og samvisku um meðteknar tollvörur frá útlöndum, jafnvel þótt eigi sje nema t. d. einn vindlakassi. Þar er gefið æru og samviskuvottorð um 2-3 króna virði, og hneykslast enginn á. En samt þykir háttv. framsm. (G. Sv.) þetta óþarft, er um dýrtíðaruppbót er að ræða, sem þó nemur ólíkt meiru. Jeg get ekki sjeð, að það sje neitt lítillækkandi fyrir neinn, að gefa slíkt vottorð um tekjur sínar. Virðist mjer háttv. framsm. vera í þessu efni alt of hörundssár fyrir hönd embættismannanna. Það vakir fyrir mjer að lækka að miklum mun dýrtíðaruppbótina, og einn liðurinn í þeirri tilraun eru einmitt þessi vottorð. Þau mundu verða til þess, að svifta stórríka menn alveg dýrtíðaruppbótinni, og þetta er einmitt tilgangur minn, því að hvers vegna á landssjóður að vera að gjalda þeim mönnum dýrtíðaruppbót, sem hafa mörg þúsund krónur í tekjur, hvaðan svo sem þessar tekjur eru komnar? Þetta viðurkennir nú háttv. fjárveitinganefnd, að því er snertir háttlaunaða embættismenn, en ef tekjurnar eru ekki af embætti eða sýslan, þótt jafnháar sje, rís hún öndverð gegn því, að neita um dýrtíðaruppbót, alveg eins og það sje ekki sama, þegar um dýrtíðarhjálp er að ræða, hvaðan peningarnir koma. Það fæst jafnmikið fyrir krónuna, hvort sem hennar er aflað með vinnu í landssjóðs þarfir eða ekki. Þetta hlýtur háttv. nefnd að skilja, þótt hún breyti ekki eftir því. Það er því vafalaust, að brtt. mín miðar að því, að auka jafnrjetti milli þeirra, sem eingöngu hafa tekjur úr landssjóði og þeirra, sem bæði hafa tekjur úr landssjóði og annarsstaðar að, og þar sem hún líka miðar að því, að færa stórum niður dýrtíðaruppbótarfúlguna, trúi jeg því ekki fyr en jeg tek á, að hún verði ekki samþykt hjer í háttv. deild. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) ljet í ljós óánægju sína yfir till. nefndarinnar, og er jeg honum þar samdóma. En hvers vegna hefir þessi háttv.þm. þá ekki komið fram með brtt. eða sjerstakt nefndarálit, fyrst hann átti sæti í nefndinni? Háttv. þm. svarar því, heyri jeg, að hann hafi verið veikur, en hann hefir þó verið hjer á fundi í allan dag, og hefði þá getað búið til brtt., eins og jeg og meðflutningsmenn mínir, því að við höfðum ekki nema eina klukkustund til þess að undirbúa brtt. okkar.

Jörundur Brynjólfsson Jeg ætla að eins að taka fram nokkrar stuttar athugasemdir út af ræðu háttv. framsm. (G. Sv.). Jeg teldi heppilegast, að þessi dýrtíðaruppbót yrði greidd fyrir hvern meðlim fjölskyldunnar, eða miðað við það. Tel jeg því tilgang till. fjárveitinganefndar ekki fullnægjandi. Er öllum ljóst, að það er enginn jöfnuður í því, að ætla sömu dýrtíðaruppbót til fjölskyldu með átta mönnum og þremur, eða einhleypum manni. Á þetta ber að líta við niðurjöfnun uppbótarinnar, og þarf jeg eigi að fara um það fleiri orðum, og vona jeg að háttv. deild sje ljóst, hvað jeg meina, að dýrtíðin er margföld hjá fjölskyldunum, og því margfaldari, sem fjölskyldan er stærri. Þarf jeg eigi annað en minnast á eina nauðsynlegustu fæðutegundina, mjólkina.  (Bjarni Jónsson: Verðlagsnefndin lagaði hana)  . Fjölskyldumaður þarfnast hennar mikið fremur og meira heldur en einhleypur maður. Hækkunin, sem orðið hefir að eins á henni, kemur margföld niður á þeim, er hafa fyrir mörgum að sjá, og svona er um fleira. Því hefir verið haldið fram, að jeg hafi gjört of mikið úr því, við hve erfið kjör verkamenn hafi að búa, og að jeg teldi dýrtíðaruppbót embættismanna hærri en kauphækkun verkamanna. Í því efni læt jeg mjer nægja að vísa til þess, er jeg hefi áður sagt, og held því enn fram, að kaup verkamanna hefir hækkað að eins um 28% í síðustu tíð, en get þess jafnframt, að jeg geng út frá því, að það hækki í næstu framtíð. Viðvíkjandi þessari tillögu á þgskj. 132, þá álít jeg hana óheppilegri en viðaukatill. á þgskj. 102, sem var tekin aftur. Hún útilokar ekki að ranglætið heldst áfram engu síður en eftir tillögu fjárveitinganefndar. Það eru að eins einstöku menn, sem verða útilokaðir frá uppbót, og lækkar mikið uppbótina hjá einhleypum mönnum, sem lágt eru launaðir og ekkert mega missa, og sú upphæð, sem sparast, verður auk þess lítill vinningur fyrir landssjóð. Og þar sem þessi viðaukatillaga kemur ekki í veg fyrir ranglætið í tillögu fjárveitinganefndar, finst mjer lítið unnið þó að þessi till. verði samþykt.

Sveinn Ólafsson Jeg stend hjer ekki upp til þess að skemta mönnum með langri ræðu. Er jeg fyrst og fremst ekki fær til þess, og tel auk þess vafasama skemtun að hinum löngu ræðum, sem hjer hafa verið fluttar. Jeg álít það algjörlega rjett tekið fram hjá háttv. flutnm. till. (M. G.), að það sje sama „principið“, sem fyrir honum hefir vakað og fjárveitinganefndinni. En að tillagan hlýtur svo ómilda dóma, bæði hjá öðrum og einkum hjá framsm. nefndarinnar (G. Sv.), er ekki sprottið af hugsun þeirri, sem í henni liggur, heldur einkum af því, að hún kemur á eftir aðaltillögunni. Og liggur það auðvitað í því, að háttv. framsm. á svo erfitt með að átta sig á henni á meðan hann er að hugsa um aðaltillöguna og finna henni alt til vegsauka, lofs og dýrðar. En ánægja er mjer að heyra það, að þrátt fyrir allan þenna skoðanamun, eru þó allir að leita að hinu sama, að reyna að finna meira og meira rjettlæti, til þess að hafa að mælikvarða fyrir dýrtíðaruppbótinni. Þetta hefir verið rauði þráðurinn í öllum umræðunum, að reyna að finna leið, svo að þeir, sem uppbótar þyrftu, mistu ekki af henni, en hinir, sem ekki þyrfti hennar, fengi ekki. En auk þessa ánægjulega atriðis í umræðunum, hefi jeg orðið var ýmislegt, sem jeg get eigi felt mig við. Eru það einkum ýms atriði í ræðu háttv. framsm. (G. Sv.), sem mjer virðast óviðfeldin. Kallaði hann niðurlag tillögunnar handaskömm. Slík og þvílík ummæli eru ekki nema slagorð. Jeg finn ekki, að það sje að nokkru leyti óviðurkvæmilegt, að heimta af mönnum skýrslu að viðlögðu drengskaparvottorði. Sama hefir áður verið tekið fram, en jeg legg áherslu á það af því, að háttv. framsm. (G. Sv.) kvað svo ríkt að orði. Undir orðið einhleypur falla mjög margir, að jeg hygg. Þar geta heyrt undir símþjónar, kennarar, enn fremur ýmsir prestar til sveita og skrifstofuþjónar í kaupstöðum. Aðalatriðið er rjettlætisgrundvöllurinn. Þessi hugsun vakir fyrir öllum, og þessi tillaga finst mjer fara einna næst hinu rjetta af því, sem enn er fram komið í þessu máli. Því nær, sem komist verður þörfum þeirra, sem uppbótina eiga að fá, því sanngjarnari verður útbýtingin. Ef þessi till. á þgskj. 132 yrði feld, gæti vel farið svo, að alt þetta mál strandaði.

Matthías Ólafsson Mjer hefir virtst svo, sem menn hafi hjer í dag haldið langar ræður, er ekki geti leitt til neins. Þeir koma ekki fram með neina brtt., en í því væri þó eitthvert vit. En að halda hjer í þinginu tilgangslausar hrókaræður, tel jeg ámælisvert.  (Einar Amórsson: Hefir þessi háttv.þm. nokkra brtt.?)  . Nei, en jeg taldi skyldu mína að benda mönnum á þetta. Jeg verð að segja, að full þörf er á þessari dýrtíðaruppbót, og er þess fullviss, að þjóðin veit það vel, og er að engu leyti mótfallin því, að bætt sje úr brýnustu þörfum þjóna hennar. Það sem vakti fyrir landsstjórninni og nú síðast fjárveitinganefndinni, er að bæta úr þeirri brýnu nauðsyn, sem verðfall peninga bakar starfsmönnum þjóðarinnar. Því hefir verið haldið hjer fram, að ýmsir framleiðendur hafi orðið fátækari vegna stríðsins. Jeg veit, að smá-framleiðendur hafa ekki grætt eins mikið eins og þeir stærri. En samt hafa þeir grætt. Maður, sem fyrir stríðið átti eitt skipund af fiski, átti þá 75 kr. virði. Nú getur hann fengið 75 kr. fyrir hálft skipund af fiski, og það verður sá að borga, er ekki framleiðir sjálfur fiskafurðir. Það hefir verið talað um viðaukatill. á þgskj. 132. Þar er talað um að lækka uppbótina um 2/5 hjá einhleypum mönnum. Jeg sje ekki betur en þetta gangi í öfuga átt við það, sem mun vaka fyrir háttv. flutningsmönnum. Þá væri rjettara að koma fram með till., er færi í líka átt og háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) talaði um, að fjölskyldumenn fengi meiri uppbót. Jeg ætla ekki að dæma um niðurlag till. á þgskj. 132. En hræddur er jeg um, að margir mundu heldur vilja verða af uppbótinni en gefa það vottorð um ástæður sínar, sem þar er farið fram á. Það hefir sem sje ætið áhrif á álit manna og gjaldþol þeirra, ef það kemur í ljós, að þeir eru þurfandi. Jeg held, að það sje rjett hjá háttv. framsm. (G. Sv.), að till. þessi samsvari tíma þeim, er varið var til að semja hana. Það er allra mála sannast, að rjettlátast hefði verið, að greiða öllum starfsmönnum landssjóðs, án undantekningar, uppbót eftir verðfalli peninganna í hlutfalli við launaupphæð hvers eins. En það fanst nefndinni ísjárvert, og held jeg, að það sje rjett leið, að miða við nokkurskonar þurftarlaun. Rjeð hún því af að sameina rjettlætis- og nauðsynjakröfuna, og tel jeg það sanngjörnustu leiðina.

Magnús Pjetursson Jeg get ekki með öllu orða bundist út af till. á þgskj. 132. Því miður mun það verða til lítils, sem jeg segi, því að hjer í hv. deild virðast vera samtök um, að taka ekki rökum, En sennilega munu menn, hjer sem oftar, hafa skiftar skoðanir um rökin. Mjer virðist þessi till. fljóthugsuð, enda er það ekki að undra, því að allir vita, hve fljót hún var að skapast. Jeg held að tillagan hefði orðið öðruvísi úr garði gjörð, ef hv. flutning menn hefðu varið meiri tíma til hennar. Jeg býst við, að tilgangur hennar sje bæði að auka rjettlæti og spara. Það hefir þegar verið mikið rætt um rjettlætishliðina. Mjer virðist augljóst, að hafi ranglæti komið fram hjá nefndinni, þá sje ekki úr því bætt með þessari till. Athugaverða tel jeg öðru fremur 2. málsgrein, að þeir, sem hafa 1.500 kr. aukatekjur og þar yfir, fái ekki uppbót. Eitt finst mjer undarlegt, og það er þetta, að sjálfum flutnm. ber ekki saman um, hvort hjer sje átt við „brúttó“ eða „nettó“ tekjur. Jeg gekk út frá því, að hjer væri átt við hreinan ágóða, en svo vildi einn háttv. þingmaður skilja hjer „brúttó“-tekjur. En á því er mikill munur. Ákvæði till. um 600 kr. mun eiga að vera auk kostnaður, og er þá lítil samkvæmni í því, að hjer er átt við „nettó“-tekjur á öðrum staðnum, en „brúttó“-tekjur á hinum. En sje hjer átt við 1.500 kr. „nettó“, gjöri jeg ráð fyrir, að sparnaðurinn fyrir þetta ákvæði verði ekki gríðarmikill. Býst jeg við, að fáir hafi 1.500 kr. í hreinar aukatekjur. En aftur gæti þetta ákvæði komið mjög ranglátlega niður. Jeg vil taka dæmi. Póstafgreiðslumaður hefir 1.200 kr. í árslaun, og ekkert annað starf. En aftur á móti á hann eign, er gefur af sjer 1.500 kr. á ári. Af því að hann á þessa eign fær hann enga uppbót, þótt hann þann veg hafi ekki nema 2.700 kr. tekjur á ári, en þeir, sem hafa 4.500 kr. föst laun, fá uppbót. Þetta er ranglátt. Mjer þóttu það nokkuð hörð orð hjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) að málið mundi fara í strand ef till. fjelli. Getur verið að svo sje í garðinn búið. En mjer finst þetta hart gagnvart hv.Ed., og væri auk þess hið mesta ranglæti gagnvart þeim mörgu, er eiga rjettlætiskröfu til þingsins um þessa uppbót. Jeg vildi skjóta því til hæstv. forseta, hvort ekki væri hægt að bera till. upp í tvennu lagi. Jeg hefi heyrt, að hv. fiutningsmenn sjálfir sje ekki fullsannfærðir um ágæti þessarar málsgreinar. Jeg hefði getað felt mig við, að þeir hefðu miðað við, að launin, ásamt öðrum tekjum, næðu hámarkinu, 4.500 kr.; það væri í betra samræmi við nefndina. Jeg held fyrir mitt leyti, að það væri líklegt til samkomulags, ef þessi málsgrein væri strikuð út, því að þótt meiri hlutinn ráði, tel jeg það ekki lítils virði, að menn geti verið nokkurn veginn sammála í svo stóru máli.

Ráðherra Björn Kristjánsson Það var rjettilega tekið fram af háttv. framsm. (G. Sv.), að jeg bæði var í nefndinni, og var samþykkur gjörðum hennar, þótt jeg skrifaði ekki undir nefndarálitið. En þar með er ekki útilokað, að jeg geti fallist á breytingar, ef jeg tel þær ekki til skaðsemdar. Allir ræðumenn hafa reynt að finna sem mest rjettlæti, til að byggja tillögurnar á. En hvernig á að finna það fylsta rjettlæti þegar öll nauðsynleg gögn vanta? Hinn rjetti mælikvarði verður ekki fundinn nú, og verða menn því að sveigja til, og koma sjer saman um tillöguna. Jeg er ekki svo mjög hræddur um, að órjettlætið muni koma svo hart niður. Ef einhver þykist verða fyrir ranglæti, getur hann snúið sjer til stjórnarinnar og kvartað. Með því að stutt er til næsta þings, sem lagað getur misfellurnar, held jeg að menn ættu ekki nú, að vera að deila um keisarans skegg i þessu efni. Vildi jeg því mæla með því, að viðaukatill. á þgskj. 132 verði samþykt, svo samkomulag náist. Mönnum er ætíð opin sú leið, að leita rjettar síns á næsta þingi, ef þeir þykjast órjetti beittir. Í fyrstu þótti mjer athugavert ákvæðið um einhleypa menn, en eftir að jeg heyrði, að með því væri átt við þá, sem ekki hefðu fyrir öðrum að sjá, get jeg sætt mig við það. Menn eru ekki sammála um hvort skilja beri tekjur manna „brúttó“ eða „nettó“. Skýringin verður að koma fram, en þangað til hún kemur, verð jeg að skilja svo, að hjer sje átt við hreinar („nettó“) tekjur. Það virðist eðlilegast. Hins vegar er nauðsynlegt að stjórnin fái að vita við hvað er átt. Vildi jeg óska, að menn reyndu að vera stuttorðir, og sætti sig við þann mun, sem er á skoðunum manna og vilja í þessu máli. Háttv. Ed. tekur þá til sinna ráða, ef hún hefir eitthvað að athuga við það, sem hjer er gjört.

Bjarni Jónsson Jeg ætla mjer ekki að tefja tíma þessa þegjandi þings með langri ræðu, en að eins drepa á nokkrar athugasemdir. Það hefir komið fram í ræðu háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), að stjórnarráðið hafi skilið orðin „einhleypur maður“ á alveg sjerskilinn hátt. En jeg hefi nú fengið að vita af betri heimildum en háttv. þingmaður er, að svo er ekki. Þá setti hæstv. forseti illu heilli ofan í við mig, fyrir að tala um tillögu, sem búið var að taka aftur. Nú er sama ófreskjan hjer komin afturgengin, að eins klædd eitthvað veglegri spjörum en fyrra sinnið. Eini munurinn er sá, að í þessa nýju tillögu vantar ákvæðið um sveitastjórnir, ákvæðið um hvort skuli flytja embættismenn landsins á hinn nýja hrepp eða ekki. Það var ljótt að þessari fyrirmyndar tillögu skyldi vera kipt burt, því að nú má segja sem kerlingin: „Þá hefði jeg getað saumað, og þú getað saumað, og öll börnin okkar saumað“. Hún sagði það við karlinn, þegar hann hafði týnt nálinni, sem hann hafði fengið fyrir kúna sína. Um uppbót einhleypra manna er það segja að ef af henni verður dregið þá kemur sá afdráttur mest niður á fátækum og munaðarlausum ekkjum, sem njóta eftirlauna, eða þá örvasa gamalmennum, sem eru orðnir uppgefnir af erfiðleikum lífsins. Jæja, það kemur þá vel niður. Annað er það í ræðu háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), sem jeg vil minnast á og mótmæla, og það er að honum sýnist rjett, að fara með aukatekjur manna sem væru þær allar úr landssjóði, og það svo ramlega, að ef þeir hafa 1.500 kr. utan landssjóðsstarfsins, þá má ekki bæta þeim það neitt upp. Tökum dæmi af póstafgreiðslumanni, sem hefir 300 kr. í laun, en hefir svo snapað sjer saman 1.500 kr. á annan hátt, þá á hann ekkert að fá til uppbótar. Eða kaupmann, sem hefir búðarholu, sem gefur honum 1.500 kr. utan landssjóðsstarfans, - hann á enga uppbót að fá. Allir heilskygnir menn sjá, hvað þetta er ranglátt. Það er rjett sem háttv.þm. Stranda. (M. P.) tók fram, að þetta væri að fara með fje landsmanna, sem væri það landssjóðs eign. Háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) kvartaði undan því, að jeg hefði móðgað sig með því að spyrja hann, hvort hann ætlaði að fylgja fram þeirri tillögu, sem hann var á móti í nefndinni. En háttv.þm. má ekki misskilja þetta svona. Það var alls ekki sagt í móðgunarskyni, heldur var það miklu fremur traustsyfirlýsing til hans. Jeg bjóst einmitt við því, að hann, sem fylgt hafði fram þurfalingsstefnunni og barist fyrir henni, mundi að lokum greiða atkvæði með því, að listamenn og vísinda fengi uppbót, þar sem þeir hafi þess áreiðanlega mikla þörf. En nú sje jeg að hv.þm. (J. J.) hefir ekki átt þessa traustsyfirlýsingu skilið og tek jeg hana því aftur, og álít háttv.þm. reikulan íhugsunum, eins og þá, sem vilja þjóta tindilfættir heim frá öllum málum hálfköruðum, hlaupa heim í hjerað sitt, líklega til að sækja hugsanir sínar, sem þeir hafa gleymt heima. Háttv. þm. (J. J.) talaði líka um að spara bæri fje, og eyða ekki of miklu í embættismenn landsins. Jeg get játað, að það væri arðvænlegra fyrir landssjóð, að leggja skatta á embættismenn landsins og safna því í sparisjóð og forðast að eyða úr þeim sjóði, og þegja í hel eða drepa niður öll mál, sem kostnað hafa í för með sjer, hversu mikil þjóðþrifaráð, sem þau kunna að vera, eins og sumir núverandi þingmenn virðast vilja. Það er annars næsta einkennilegt, að þetta smærsta mál þingsins skuli taka lang mestan tíma; því þetta mál er ekki annað en smámál. í löndunum í kring um oss hefir þetta gengið alveg þegjandi og hljóðalaust, að ríkissjóðir bættu embættismönnum ríkjanna upp erfiðleika þá, sem af ófriðnum leiða. Enda dytti engum vinnuveitanda í hug, annað en bæta kjör vinnulýðs síns á svo erfiðum tímum, og er það þá ekki fráleitt, að ríkissjóður skuli eiga að vera lakasti vinnuveitandinn í ríkinu? Sem sagt, þá hefir þessi launauppbót komist alveg hljóðalaust á í löndunum kringum oss, en hjer heima gjöra menn ekki annað en berja barlómsbumbuna og auglýsa hve fátækir vjer sjeum, og veikja þann veg lánstraust vort út á við, að eins til að fá nokkrar krónur í landssjóð, í stað þess að leyfa svona þörfu máli fram að ganga. Á sama tíma og þetta þing, sem er að springa af óþolinmæði eftir að losna burt, eyðir löngum tíma í vitlausar tillögur, breytingartillögur og því um líkt, þá vanrækir það að hugsa nokkuð um mál, sem borið er fram og verða mætti þjóðinni að liði en þinginu til sóma. Jeg hefi lýst yfir þessari skoðun minni, - ekki til þess að reyna að hafa frekari áhrif í þessu smámáli, heldur af því að jeg vil fylgja rjettum málstað. Jeg vil að síðustu lýsa yfir því, að jeg tel mjer móðgun í ef jeg er bendlaður við þær skoðanir, sem háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) hefir komið fram með í þessu máli, og jeg tel þinginu óvirðing gjörða, að slíkar skoðanir og tillögur skuli hafa komið fram á því, hvort sem tillögurnar verða samþyktar eða ekki.

Sigurður Sigurðsson Jeg er nú búinn að gleyma ýmsu af því, sem jeg ætlaði að segja, því það er svo langt síðan jeg bað um orðið. Þó man jeg það, að háttv. framsm. (G. Sv.) var eitthvað að tala um mig í sambandi við kjósendur mína. Jeg skal geta þess, að það er óþarfa áhyggjur og andstreymi, sem sumir þingmenn hafa út af sambandi mínu við kjósendur mína. Það samband geta þingmenn látið sig litlu skifta. Víst er um það, að jeg fer aldrei til kjósenda minna til að spyrja þá hvaða skoðun jeg eigi að hafa og hvað jeg eigi að segja, heldur segi jeg þeim miklu fremur fyrirfram, hvaða skoðanir jeg hafi á málunum. Vona jeg því, að þingmenn geti slept öllum áhyggjum, hvað þetta atriði snertir. Þá vildi háttv. framsm. nefndarinnar (G. Sv.) leiða rök að því, að jeg væri óvart flæktur innn í dýrtíðarmálið, hefði flogið á bænarörmum í faðm dýrtíðarnefndarinnar og beðist ásjár. Ekki get jeg játað, að svo sje. En jeg sagði nefndinni frá því, að formaður Búnaðarfjelagsins hefði átt tal við mig, og að hann hefði beðið mig að fara þess á leit við nefndina, að starfsmönnum Búnaðarfjelagsins og búnaðarsambandanna, yrði á sínum tíma veitt samskonar uppbót og öðrum. Nefndin tók því tveim höndum og hugsaði með sjer: Þar höfum við neglt kauða! En þetta var mjer ekki svo mikið áhugamál, að jeg ljeti það rugla mig af rjettri braut. Annars ætla jeg ekki að fjölyrða um þetta núna. Jeg hefi nú fyrir skömmu lýst allítarlega afstöðu minni til málsins og við það læt jeg sitja. Þó get jeg ekki stilt mig um, að gjöra smáathugasemdir út af viðaukatillögunni á þgskj. 132. Einn flutningsmanna þeirrar tillögu, 1. þm. Skagf. (M. G.), vjek því að mjer, að jeg hlyti að verða með henni, þó ekki væri nema út úr neyð. Jeg sagði honum, að jeg mundi greiða henni, atkvæði, ef ekki kæmi fram önnur betri tillaga til breytinga á aðaltillögunni, sem jeg gæti felt mig betur við. Þá ljet háttvirtur þingmaður í ljós undrun sína yfir því, að jeg hefði ekki komið sjálfur fram með neina breytingartillögu í þessu máli. Þar til er því einu að svara, að jeg tel ekki eftir háttv. þingmanninum að vita, að jeg hefi ekki sótt deildarfundi um nokkurra daga skeið, sökum veikinda. Átti jeg því ekki hægt um vik að koma fram með breytingartillögur, en ákvað að bíða átekta og sjá, hvað nýtilegt kynni að verða af öðrum lagt fram í málinu.  (Magnús Guðmundsson: Það hefði verið hægt að koma fram með einhverja miðlunartillögu á þeim tíma)  . Þetta getur þingmaðurinn sagt, en ekki vildi jeg koma fram með tillögu jafn illa hugsaða og þá, sem háttv. þingmaður var flutningsmaður að. Auk þess þótti mjer rjett, að sjá fyrst hvernig færi um tillögu þessa, enda lítið næði til að búa til breytingartillögu meðan á fundi stendur. En svo jeg snúi mjer nú að tilögunni sjálfri, þá þykir mjer ekki einhlítt, að taka þá undan, sem einhleypir eru, vegna þess að einhleypur maður getur oft haft meiri þörf fyrir dýrtíðaruppbót en kvæntur maður barnlaus, sem á góða og duglega konu. Konan þarf ekki að vera neinn ómagi, en börnin eru það alt af á vissu skeiði æfinnar og því finst mjer rjett, að veita barnamönnunum sjerstök hlunnindi. Og svo þegar tillögu þessa efnis átti að bera upp frá 1. þm. Reykv. (J. B.) og fleirum, og leita skyldi afbrigða frá þingsköpunum um hana, þá eru þau ekki veitt, í eina skiftið á öllu þessu afbrigðanna þingi.  (Skúli Thoroddsen: Hún getur komið í síðari umræðu)  . Já, hún getur komið við síðari umræðu, það er satt. En það er tæpast tími til þess, að koma henni á framfæri. Þegar þetta mál er rekið áfram eins og asni undir böggum, og næturnar valdar til að vinna óheilla-, skaðræðis- og skemdarverkin, er aldrei tími til skynsamlegrar íhugunar. Og víst er það einkennilegt, að alt af skuli vera veitt afbrigði frá þingsköpunum, hvað ómerkileg og vitlaus till. sem í hlut á, en þegar svo kemur tillaga, sem eitthvert vit er í, þá fæst ekki undanþágan. En ekki tjáir að deila við dómarann, og auðsýnt er hvert stefnir. Þetta er nú í fyrsta sinn, sem úáran hendir embættismenn landsins, og nú sjest best hvernig þeir taka því. Þetta er nú í fyrsta sinn, að laun þeirra reynast lægri í raun og veru en krónutal þeirra segir, og þá er hlaupið upp til handa og fóta, og heimtuð jafnvel full uppbót þess, er peningar hafa fallið í verði. En ekki er verið að hlaupa til þingsins þótt allskonar úáran heimsæki alþýðuna og atvinnuvegi landsins, þótt hey hrekist, fiskafli bregðist eða verslunarvaran innlenda falli í verði. Alþýðan verður að þegja og þola óblíðu höfuðskepnanna og ranglæti valdhafanna. [Hjer vantar niðurlag ræðunar. S. S.]

Þórarinn Jónsson Það sem kemur mjer til að segja nokkur orð, er það, að ýmsir þingmenn hafa slegið fram setningum, sem jeg álít allsendis rangar. Háttv. framsm. (G. Sv.) sagði, að tillögur nefndarinnar væru þær einu rjettu, þrungnar af viti og rjettiæti, í einu orði algóðar. Annar háttvirtur þingmaður sagði, að óhæfa væri, að afgreiða þetta mál, nema að bera það fyrst undir kjósendur landsins, og þriðji sagði, að nefndin hefði ekkert farið eftir efnum og ástæðum embættismannanna með þessum mælikvarða, sem nefndin hafði tekið. Öllu þessu vil jeg mótmæla. Jeg tel tillögur nefndarinnar ekki rjettlátar, af því að svo mikill munur er gjörður á uppbótum eftir embættis- eða sýslunarlauna-hæð. Það er alkunnugt, að hjá öllum þjóðum er mikið af oflágt launuðum embættum eða sýslunum, og það getur engum komið til hugar að ríkin eða ríkisstjórnin bæti upp þessar stöður svo, að hver fjölskyldumaður sem er, eða maður með mikinn framfærslukostnað geti lifað á þeim. Þau eru ekki nema fyrir einhleypa menn, eða þá að mennirnir geti haft aðra atvinnu aukreitis. Enda mun flest af þessum störfum vera svo vaxin, að menn geta haft talsverðar tekjur fyrir aukastörf. Af þessu leiðir það, að þessi embætti og sýslanir eru alt of mikið bætt upp, samanborið við önnur, og því er grundvöllurinn orðin efni og ástæður, þrátt fyrir mótmæli háttv. nefndrar. Það nær engri átt, að þetta mál eigi fyrst að bera undir þjóðina eða kjósendur, því ef hjer er um nauðsyn að ræða, sem jeg álít að sje. Þá ber að taka hana til greina strax, enda trúi jeg því ekki, að kjósendur landsins sje yfirleitt svo óþroskaðir að þeir skilji ekki afstöðu sína til embættismannanna. Vil jeg því fara örfáum orðum um skyldu þjóðarinnar við embættismenn sína, og hins vegar skyldu embættismannanna við þjóðina, eins og jeg lít á það. Sjálfsagt ganga allir inn á það, að embættin sje ekki til fyrir mennina, sem í þeim sitja, heldur fyrir þjóðina og því muni það fyrst á þjóðinni bitna, ef embættismennirnir geta ekki lifað í embættum, vegna lágra launa, og til þess gæti það leitt, að allir nýtustu og bestu mennirnir veldu sjer aðrar arðvænlegn leiðir, sem nú er óðum að fjölga, og þá sæti þjóðin eftir með ónytjunga og dáðleysu í embættunum, og er þá ver farið. Hins vegar lít jeg líka svo á, að embættismennirnir hafi ótvíræðar skyldur við þjóðina. Þær skyldur, að á tímum eins og þeim, sem nú standa yfir, eigi þeir að spara; þeir eigi sem sagt að líða með þjóðinni, bera með henni þær byrðar, sem ófyrirsjáanleg óhöpp leiða yfir hana. Því er nú svo varið með alþýðu þessa lands, að hún er háð öllum dutlungum náttúrunnar og öðrum óhöppum. Þessu getur hún ekki varist, nema með sínum eigin krafti; hún hefir ekkert annað til að hlaupa upp á. Hún hefir engin önnur úrræði en að þrengja að sínum kosti og spara. Jeg vil því láta embættismennina taka það með í reikninginn, að ef verkamenn landsins og önnur alþýða fellur, þá sje þeim hætta búin. Jeg veit það, að embættismennirnir hafa mest sjálfir gengist fyrir því, að fáþessa uppbót, og tel jeg það ekki lastvert. En ef jeg færi þetta út á víðari svið, þá sje jeg ekki, að neitt hafi verið gjört til þess, að bæta kjör annara.  (Bjarni Jónsson: Það kemur ekki þinginu við)  . Veit jeg það, að nánast kemur það við bæjarstjórnum og landsstjórn. Við höfum haft hjer til meðferðar í þinginu bráðabirgðalög um verðlagsnefndir, en engin verðlagsnefnd er til. Kaupmennirnir hafa því einveldi að okra á ýmsum lífsnauðsynjum, og kemur það vitanlega því þyngra niður á þeim, sem eru úrræðaminni og getuminni. Þetta mun nú hafa verið gjört hjá öllum öðrum þjóðum en okkar, að ráða bót á þessu. Og það vænti jeg að fái aðra stefnu, þegar landssjóður hefir tekið að sjer að bæta kjör sinna starfsmanna. Jeg segi þetta af því, að jeg er einn þeirra manna, sem ekki geta gjört brauð af steinum. Þess vegna finst mjer rjett, að fara þann miðlunarveg, að veita uppbót, en ekki fulla í samanburði við verðfall peninganna, og eins finst mjer sanngjarnt, að draga úr henni hjá þeim, sem minstar hafa þarfirnar og bestar ástæðurnar. Það get jeg tekið fram, að jeg er ekki samþykkur háttv. þingm. í að hafa svona mikinn mun á „skalanum“, og eins vil jeg ekki undanskilja hálaunuðu embættismennina alveg undan uppbótinni. Mjer þætti t. d. óviðfeldið, ef svo þrengdi að ráðherra landsins, að hann gæti ekki sýnt þá risnu, sem þjóðinni sæmdi, og alt af geta verið í hálaunaðri embættum menn, sem þurfa uppbótar, kann ske ekkert síður en hinir. Svo að jeg víki að þessari brtt., þá vil jeg geta þess, að jeg setti aðallega nafn mitt á hana af því, að mjer er illa við, að allir framleiðendur, sem í embættum eru, fái dýrtíðaruppbót, án þess, þó að jeg vilji gjöra nokkuð lítið úr starfi þeirra, eða að mjer sje nokkuð ver við þá en aðra embættismenn. Nei, því fer fjarri. Heldur er það miklu fremur af metnaði þeirra vegna. Jeg veit, að þeir vilja ekki heldur taka fje úr landssjóðnum, ef ástæða er engin til, og dýrtíðin þrengir ekki að þeim. Margir barnakennarar t. d. eiga engu erfiðara uppdráttar nú en þeir áttu fyrir stríðið. Þeir hafa sama kaupið og fá ókeypis fæði, þjónustu og húsnæði á bæjunum, þar sem þeir kenna. Þó eiga þeir að njóta þessa styrks samkvæmt þingsályktunartillögu fjárveitinganefndarinnar. Hvað prestana snertir, sem búa út um land, þá má vel taka tillit til þess, að ríkið leggur þeim til jarðir til ábúðar, og mega þeir því vel við una þá tekjuhámarksupphæð, sem brtt. gjörir ráð fyrir. Annars get jeg ekki verið að eyða mörgum orðum að tillögunni. Hún er áreiðanlega yfirleitt til bóta og til þess að draga úr gjöldum landssjóðs, en vel má vera, þó að rjettlætt sje á einu sviði, þá gjöri það ranglæti á öðru, og verður seint við því sjeð. En eina sanngjarna rödd um málið hefi jeg heyrt frá hæstv. ráðherra (B. K.). Hann sagði, að ef uppbótinni yrði ekki rjettlátlega jafnað niður nú, þá standi sú niðurjöfnun til bóta á næsta þingi. Eitt atriði vildi jeg þó minnast dálítið á. Það er drengskaparskýrslan. Sumir háttv. þingmenn hafa hneykslast á henni, og er leiðinlegt að verða að hlusta á þess háttar tal. Eins og það sje ekki sjálfsagt, að mennirnir gefi rjettar skýrslur. Eða er það venja, að þær sje ekki gefnar rjettar? Jeg álít sjálfsagt, að menn gefi slíkar skýrslur alt af rjettar. Þá hefir verið um það talað, að fjöldinn af þingmönnum gæti ekki greitt atkvæði í þessu máli samkvæmt 44. gr. þingskapannna. Til þess nú að þessir menn verði ekki af þessu, þá vil jeg, hvað mig snertir, ekki gjöra neina kröfu til þessarar uppbótar, svo jeg geti greitt henni atkv.  (Bjarni Jónsson: Það er fallega gjört)  . Já, og jeg býst við, að háttv.þm. Dala gjöri það sama; hann segir þetta svo brosandi. Jeg hleyp yfir ýmislegt, sem jeg hafði punktað upp hjá mjer, til þess að lengja ekki umræðurnar.

Jón Jónsson Jeg kvaddi mjer hljóðs til þess að skýra þessar 1.500 kr. tekjur, sem í till. standa. Ýmsir hafa ætlað, að hjer sje átt við nettótekjur. En það er ekki rjett; hjer er auðvitað átt við brúttótekjur. Og mjer finst það vera í betra samræmi við dýrtíðarlögin, því að þá veit maður, við hvað stóra upphæð mætti miða uppbótina. Jeg býst við, að þetta verði nokkuð þröngur bókstafur með þessari skýringu á málinu. En þó að þessi galli sje nú á till., þá mun jeg samt greiða henni atkv. mitt. Það var eiginlega ekki fleira, sem jeg ætlaði að segja. Orð þau, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) ljet til mín falla út af till., læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja. Tal hans um þurfalinga álít jeg útúrsnúning. Hitt var reynt, að sýna sem mesta sanngirni í málinu. Um þurfalingastefnu er ekki neina að ræða í till. Jeg leit alls ekki svo á málið, heldur vakti hitt fyrir mjer, að uppbótin gæti komið sem rjettlátlegast niður.

Sveinn Ólafsson Þegar jeg bað um orðið, þá var það til þess, að svara fyrirspurn háttv.þm. Stranda. (M. P.) um það, hvort átt væri við brutto eða nettótekjur. Nú hefir verið minst á þetta atriði síðan, svo að jeg skal leiða hjá mjer að fjölyrða frekar um það. Annars tekur till. af allan misskilning í þessu efni. Þar er svo ákveðið, að uppbótin færist niður um 2/5 hjá öllum einhleypum mönnum, er dýrtíðaruppbótar njóta, og svo hjá þeim, er hafa framleiðsluatvinnu á sjó eða landi, eignum eða öðru, svo að nemi 600 kr. á ári eða meira, auk kostnaðar, og 1.500 kr. settar sem hámark. Hjer er í því átt við nettótekjur. Flestir skilja þetta líka svo. Margir voru áður á gagnstæðri skoðun, en hafa nú komist að þessari niðurstöðu við nánari athugun á þessu atriði.  (Hákon Kristófersson: Vill þm. skýra skilmerkilega, hvað hann á við með nettótekjum?)  . Jeg er ekki svo orðhagur maður, að jeg geti fundið íslenskt orð yfir þetta hugtak. En með nettótekjum á maður venjulega við þær tekjur, sem maðurinn hefir að frádregnum öllum kostnaði.

Magnús Guðmundsson Jeg skal taka það fram, að jeg hefi talað við alla flutningsmenn till, og eru þeir samdóma um, að hún eigi við nettótekjur. En nettótekjur eru þær tekjur, sem maður hefir, þegar frá er dreginn allur kostnaður við að afla teknanna.

Framsm. (Gísli Sveinsson) Jeg býst við að geta verið stuttorður, eftir allar þær ræður, sem haldnar hafa verið hjer í dag. Þó hefði jeg heldur kosið, að sumt af því, sem sagt hefir verið hjer í deildinni, hefði verið ótalað, og ýmislegt, sem menn hafa verið að leitast við að skýra, virðist enn jafn óskýrt. Menn vaða hjer jafnt í villu og svima eftir sem áður. Jeg skal geta þess í sambandi við ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að hann hafði ekki allmikið að athuga við þenna póst till. meðan bann sat í nefndinni; þá tók hann honum skaplega. Það er því dálítið einkennilegt, að hann tjáir sig nú ósamþykkan till. allri. Hann taldi sína till. vitanlega langskynsamlegasta, eða sinn mælikvarða. Jeg býst við, að það hafi líka verið meining hans; hún hlýtur auðvitað að vera skynsamlegust frá hans sjónarmiði. En þessi tillaga er alveg óforsvaranlega fram komin, nú á síðustu stundu, og jeg gjöri ráð fyrir, að þingið breyti ekki mælikvarða nefndarinnar fyrir hana. Þessi háttv.þm. (S. S.) taldi, að verið hefði óáran í launum embættismanna nú þessi síðari árin. Er það þá nokkuð óeðlilegt, að þessi uppbótarkrafa komi fram, sem er að öllu leyti rjettmæt og á fullum rökum bygð? Enginn hefir látið sjer um munn fara, að starfsmenn landssjóðs hafi gjört þessa kröfu að ástæðulausu. Og þær stjettir, sem nú kunna að verða út undan að áliti þingmannsins munu bera sig upp og krefjast styrks síðar, enda er það alkunnugt, að styrkbeiðnir koma á hvert þing frá fjölda manna og stofnana, og er ætíð eitthvað veitt. Hæstv. ráðherra Björn Kristjánsson, sem þó er samþykkur niðurstöðu nefndarinnar, hefir þegar að vissu leyti gengið inn á þessa brtt., en þau rök, er hann færir fyrir því, eru ekki allskostar rjett, eða svo rík, að rjett sje fyrir þau, að fallast á brtt. Rök hans voru sera sje þau, að ef misrjetti kæmi fram, þá mætti leiðrjetta þau á næsta Alþingi, eða snúa sjer til stjórnarinnar, en hið sama má segja um till. nefnarinnar, og hún er þó ólíkt betur grunduð. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir tekið tvisvar til máls, en litlu er honum að svara, því aukaatriði ein voru það, er hann drap á. Hann var að tala um það, að sumir háttv. þingmenn ætluðu að eyðileggja málið með tómum orðræðum, en jafnframt gat hann þess, að hann ætlaði eigi að þreyta hv. deild með meiri ræðuhöldum í þessu máli, og má kalla það trúlegt, því að háttv.þm. (Sv. Ó.) hefir talað svo oft að hann er nú dauður.  (Sveinn Ólafsson: Það eru undantekningar til)  . En óviðkunnanlegt er það, að hann virtist hafa í hótunum, að hann og hans fjelagar ætluðu sjer að drepa málið, ef viðaukatill. næði ekki fram að ganga. Slík aðferð er lítt sæmileg. Fleiri af þeim, er talað hafa með þessarri till., vilja svo vera láta, að brtt. sje að eins framhald af till. nefndarinnar, og byggist á sama grundvelli og till. hennar. En það er allskostar rangt. Nefndin vill veita öllum upp að vissu launahámarki dýrtíðaruppbót, en viðaukatill. vill undantaka marga, sem ekki ná launahámarkinu, og með því er að öllu yfirgefinn grundvöllur sá er nefndin lagði. Háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J ), var að tala hjer um hitt og þetta, ýmist var hann að tala um að hlaða undir embættismenn, og læt jeg hann eiga þar rök sín, eða hann var að hreyta í þá eða bæjarmenn hjer fyrir það, sem landsstjórnin hefir gjört, og var það algjörlega út í hött, svo sem hann og aðrir vita mega, því að eigi eiga embættismenn alment, eða bæjarmenn hjer, sök á því, hvað landsstjórnin gjörir, eða hvað hún lætur ógjört. Hjer er að ræða um uppbót handa embættismönnum um land alt, en eigi að eins í Reykjavík, og verður því að finna sameiginlegan mælikvarða fyrir þá alla, og það hefir nefndin reynt að gjöra. Grundvöllur hennar er svo, að tillögur hennar geta gilt fyrir alla, hvar sem er á landinu. Og hvaða umboð hefir þessi hv.þm. (Þór. J.) til þess, að lýsa yfir því fyrir menn út um land, að þeir þurfi eigi uppbótar? Umsóknir liggja einmitt fyrir frá öllum fjölda þeirra hjer og þar. Hann sagðist ekki ætla sjer að taka hreppstjórauppbót sína. Það getur verið gott að lýsa slíku yfir hjer í þingsalnum, einkum til þess, að reyna að slá á viðkvæma strengi, en reynslan verður að skera úr því, hverir taki dýrtíðaruppbót og hverir ekki. Háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) tók ýmislegt fram viðvikjandi tillögu þessari, sem hann er fyrsti flutnm. að, þótt leitt sje til að vita, en jeg sje þess ekki þörf, að svara honum nú, því jeg hefi áður krufið þessa tillögu til mergjar. Nú hafa flutningsm. till. lýst yfir því, að með þessum 1.500 kr. tekjum í tillögunni, sje átt við nettó tekjur, og það gjörir hana að sjálfsögðu fremur viðunandi, ef hv.þm. skyldu finna upp á að samþykkja hana. En sumir af þeim, er standa nærri till., hafa þó viljað láta það vera brúttó tekjur, en hjer hefir því þó verið slegið föstu, að það skuli vera netto-upphæð, sem sje að frádregnum öllum kostnaði, kaupi o. s. frv. En þegar svo er, þá held jeg, að þessi tillaga nái ekki til margra manna, og því gjörir það í sjálfu sjer nauðalítið, hvort tillagan er samþykt eða ekki. En vegna þess, að till. grautar frá rjettu marki, þá vil jeg gjöra mitt til, að tillagan nái ekki fram að ganga.

Einar Jónsson Mjer þykir vænt um þau ummæli háttv. framsm. (G. Sv.), að eigi væri þörf fleiri ræðna um þetta mál. Það er áreiðanlega rjett. Flestir eða allir háttv.þm. munu hafa myndað sjer afstöðu til málsins. Það sem gjörði það að verkum, að jeg kvaddi mjer hljóðs, er það að mjer þykir það harla kynlegt, að landsstjórnin skuli vera að ýta undir embættismenn um það, að fara fram á launabætur. Frsm. (G. Sv.) sagði að svo hefði verið, og jeg hefi heyrt það sjálfur víðar að. En þótt sjálfsagt sje, að embættismenn fái uppbót á launum sínum, þá er það óhæfilegt, að landstjórnin sje að ýta undir þá til að fara fram á uppbótakröfur, en nú mun hún hafa símað til embættismanna út um alt land, og óskað að þeir bæðu um 70% launauppbót.  (Bjarni Jónsson: Er það vítavert?)  . Já, hún á að greiða út lögboðin laun, frekar ekki.  (Einar Arnórsson: Var það fyrverandi stjórn?)  . Já, hún var að ýta undir embættismennina, en ætlaði eftirkomandi stjórn að borga. Jeg tel það sanngjarnt að greiða embættismönnum einhverja dálitla dýrtíðaruppbót, en jeg álít, að uppbótin megi ekki vera úr hófi fram.  (Bjarni Jónsson: Og ekki með peningum)  . Jú - með peningum, en ekki landaurum vestan úr Dalasýslu.  (Bjarni Jónsson: Eru þeir betri á Rangárvöllum?)  . Jeg er ekki viss um, nema þeir sje meiri landauramenn Rangvellingar en þeir góðu Dalamenn. Mjer finst hv. framsm. (G. Sv)heldur hljedrægur í málinu, og það er fyr en í dag, sem mjer finst heldur anda ómaklega svalt til okkar sveitamanna, hjer í Rvík. Mjer finst eins og Reykvíkingar líti oft og einatt svo á, sem þeir eigi landssjóðinn, en oss sveitamönnum beri að eins að borga brúsann. Þetta finst mjer oft hafa komið hjer fram síðan jeg kom fyrst á þing 1909, og þessi hugsun er með öllu óhæf og óverjandi. Jeg vil veita embættismönnum hóflega sanngjarna uppbót, og það tel jeg að þeir fái, ef brtt. nær fram að ganga; hún uppfyllir alla sanngirni.  (Þórarinn Jónsson: Og er með fyrirmyndarbragði)  . En ef brtt. verður feld þá lýsi jeg því hjer með yfir, að jeg greiði atkv. mitt móti frv. Það hefir verið sumartíð til lands og sjávar. En hugsið ykkur nú, góðir hálsar, að það kæmi harðindavetur og fjárfellir um land alt, svo margir bændur yrðu öreigar. Hvernig ætli hljóðið væri þá? Ætli landssjórnin símaði þá um land alt, um að þeir færu fram á, að landssjóður greiddi þeim tapið? Haldið þið að það yrði ekki bið á því?

Þórarinn Jónsson Það er sýnilega ekki til mikils, að deila við háttv. framsm. (G. Sv.), því að hann virðist skoða stöðu sína svo, sem hann sje einskonar hæstirjettur. Það eru þó nokkur atriði, sem jeg vildi minnast á. Háttv. framsm. (G. Sv.) sagði, að jeg hefði ta að um hitt og þetta, og alveg botnlaust. Jeg veit það vel, og kannast við það, að jeg talaði um fleira, en prósentur þær, er háttv. nefnd hefir stungið upp á, og jeg veit það líka vel, að margt af því, er jeg sagði, og sem alt var í sambandi við þetta mál, er ekki hans mál, svo að það er eðlilegt, að honum geðjist það ekki. Jeg álít sjálfsagt, að veita dýrtíðaruppbót, og get gengið langt til samkomulags í málinu. Mjer er sagt, að Indriði skrifstofustjóri Einarsson hafi símað til allra embætismanna út um land, um það, að þeir bæðu um 70% dýrtíðaruppbót. Þetta álít jeg lengra gengið en góðu hófi gegnir. Mjer finst það eiga að vera metnaður fyrir menn út um land, er sitja að góðum búum, að vera ekki að seilast í þessa dýrtíðaruppbót. Jeg get ekki skilið það, að nein skepna hræðist meir rauða dulu en hv.frsm. (G. Sv.) hræðist þessa brtt. Og hlýtur það að koma af því, að hann með sjálfum sjer viðurkennir þann sannleika, að þeir, sem búa í kaupstöðum, eigi að fá hærri dýrtíðaruppbót en hinir, sem til sveita búa.

Matthías Ólafsson Jeg bjóst ekki við að tala oftar í þessu máli, en ummæli háttv. 2 þm. Rang. (E. J.) gjöra það að verkum, að jeg kveð mjer hljóðs. Jeg skil ekki þær afskaplegu gáfur, er þessi háttv.þm. (E. J.) hlýtur að hafa, þar sem hann getur sett sig inn í mál, svo að segja á einni mínútu, er nefndin hefir þurft að hugsa um og yfirvega vikum saman. Slíkar yfirburðagáfur eru með öllu óskiljanlegar. En þegar betur er að gáð, þá sjest, að gáfurnar eru ekki eins miklar og hann lætur af, því þá kemur það í ljós, að hann botnar ekkert í málinu. Háttv. þm. (E. J.) var alt af að tala hjer um frumvarp, en hjer liggur ekkert frv. fyrir. Fyrir oss liggur þingsályktunartill., en ekki frv. Þetta sýnir ljósar en alt annað, að háttv.þm. (E. J) botnar ekkert í því, sem hann er að tala um. Og það verður að teljast með öllu óleyfilegt, að tala af jafn mikilli fáfræði um mál í þingsal þjóðarinnar. Svo var þessi háttv.þm. (E. J.) að tala um það, að ef brtt. yrði feld, þá greiddi hann atkvæði móti frumvarpinu, ekki þingsályktunartill. Svo stuttan tíma hefir hann haft til að kynna sjer hana, að ekki er að búast við því, að hann hafi gjört það, þegar það hefir mörgum veitst erfitt, sem að staðaldri eru staddir í deildinni. Það er hart, að þurfa að segja þetta um háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), en jeg tel það nauðsynlegt, einmitt vegna hans sjálfs. Hafa háttv. flutningsmenn brtt. athugað, hvað sá tími kostar, er brtt. tekur hjer á þingi? Ætli hún kosti ekki meira, og það til muna, en það, sem landssjóður kynni að spara með henni? Háttv. flutningsmenn segja, að þessar 1.500 kr. eigi að vera nettótekjur. Þá er þar frá dregið kaup  (Gísli Sveinsson: Til að lifa af að sjálfsögðu)  , og það gott kaup, og þegar svo er, þá hygg jeg, að engir verði undir tillögu þessa taldir. Jeg hygg það hefði verið miklu heppilegra, að þessi brtt. hefði aldrei komið fram, því þá hefðum við, meðan við sitjum og deilum um hana, getað komið fram ýmsum þörfum þjóðþrifamálum. Ef háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) hefði komið með dýrtíðaruppbót, er hefði svarað fylsta rjettlæti til allra, þá hefði jeg fylgt honum að málum. En nefndin vildi fara milliveg í málinu mitt á milli rjettlætis og hjálpar. En ætli það hefði ekki þotið í skjánum, ef nefndin hefði lagt til að allir fengi 70% uppbót. Það er þó fylsta rjettlæti og annað ekki. Þá eru sumir að tala um það, hvernig mál þetta sje komið inn í þingið. En hver annar en stjórnin átti að leggja það fyrir? Það var ekki nema sjálfsagt að kvörtunum væri beint þangað. Og mjer finst það ekki nema sjálfsagt, og eins og það á að vera, að allir samstjettarmenn komi sjer saman og gjöri sömu kröfur, og það er ekkert um það að segja, þótt einhverir embættismenn beiti sjer fyrir slík mál. Það er ekki nema eðlilegt og í fullu samræmi við það, hvernig aðrar stjettir haga sjer. Að lokum vil jeg spyrja háttv. flutningsmenn brtt., hversu mikið fje sparast ef brtt. þeirra verður samþykt?