Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. hefur fjallað um frv. þetta um breytingu á l. nr. 47 23. júní 1932, um lækningaleyfi o.fl. Frv. þetta er samið á vegum landlæknis. Það hefur verið sent til umsagnar Læknafélags Íslands. Því var lítið eitt breytt í Ed., aðallega hvað formið snertir, síðan samþ. þar samhlj. Heilbr.- og félmn. leggur til, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er um að ræða, er flutt samkv. till. fjvn. Fjvn., sem nú fjallar um vegáætlunina, var sammála um að leggja það til, að tekjur Vegasjóðs væru auknar og þá helzt með því að hækka benzíngjaldið um 1 kr., þannig að það verði nú 5.67 kr. á lítra í staðinn fyrir 4.67 kr., eins og það hefur áður verið. Breytingar á vegal. samkv. þessu frv. eru í 5 liðum: Samkv. 1. gr. frv. er upptalning á undanþáguákvæðum um landsbrautir í 5. mgr. 12. gr. vegal. felld niður, þ.e. kirkjustaður, félagsheimili, opinber skóli. heilsuhæli, fullgerð raforkuver, kauptún með færri en 300 íbúa eða tengivegur milli aðalleiða, en í staðinn kemur: veg að kauptúni. Samkv. 2. gr. frv. kemur ný gr. á eftir 1. mgr. 19. gr. um sýsluvegi, sbr. niðurfellinguna í 1. gr. Samkv. 3. gr. er gerð sú breyting á síðasta málsl. 2. mgr. 28. gr., að hinir mörgu smávegir, 393 talsins, sem nú færast úr flokki þjóðvega í flokk sýsluvega, hafa ekki bein áhrif á skiptingu ríkisframlags til sýsluvega að svo miklu leyti sem sú skipting miðast við lengd sýsluvegakerfis hverrar sýslu, en í 2. mgr. 28. gr. vegal. segir, að mótframlag ríkisins til hverrar sýslu skuli aldrei vera lægra en helmingur þess, sem viðkomandi sýsla lagði sjálf í sýslusjóð sinn það ár, sem ríkisframlagið miðast við. Á þessu verður engin breyting, en ekki heldur ætlazt til, að viðbót sú við sýsluvegakerfið, sem hér um ræðir, hafi áhrif á skiptingu mótframlagsins, en heildarupphæð mótframlagsins nemur tvöfaldri heildarupphæð innheimtra sýsluvegagjalda næsta ár á undan. Með því að færa þannig til á milli vegaflokka og auka þannig sýsluvegakerfið um rúmlega 200 km má segja. að það væri gert erfiðara fyrir að halda við sýsluvegunum, nema þá að um leið væri aukið framlag til þeirra. Þess vegna er það í ráði að auka nokkuð framlag til sýsluveganna á árunum 1970, 1971 og 1972, t.d. um í millj. kr. á veg. Og miðað við það, að þessir vegir, sem hér er um að ræða, eru flestir uppbyggðir og þurfa ekki mikið fjármagn næstu árin, má ætla, að með þessu fyrirkomulagi verði hlutur sýsluveganna ekki verri en áður hefur verið. Samkv. 4. gr. frv. er lagt til, að benzíngjald hækki um í kr. fyrir hvern lítra. Gjaldið er nú, eins og áður var sagt, 4.67 kr. lítrinn, en í aths. er greint frá, hver tekjuaukning Vegasjóðs mundi verða af þessari hækkun á áætlunartímabilinu, og eins og kemur fram í aths. er gert ráð fyrir, að á árinu 1969, frá 1. júní, verði tekjuaukning af hækkun benzíngjaldsins 29.1 millj. kr., 1970 72.1 millj. kr.. 1971 76.8 millj. kr., 1972 82.6 millj. kr. eða á áætlunartímabilinu 260.6 millj. kr. Þessum tekjum verður að sjálfsögðu ráðstafað af Alþ. í sambandi við afgreiðslu vegáætlunarinnar fyrir árið 1969 og 1972, sem nú er til meðferðar hér í hv. Alþ. 5. gr. frv. Samkv. a-lið 88. gr. vegalaga eru skólabifreiðar nú undanþegnar þungaskatti dieselbifreiða. Þetta ákvæði hefur valdið ýmsum erfiðleikum í framkvæmd, og þar sem hér er raunverulega um hluta skólakostnaðar að ræða, er lagt til, að undanþáguákvæðið verði fellt niður. Það, sem hér hefur verið sagt, er það, sem um er að ræða í þessu frv., breytingar frá gildandi vegal. Meginefnið er að færa til sýsluvega nokkra stutta vegi, sem áður tilheyrðu landsbrautum. og að hækka benzíngjaldið. Nú má vera, að sumum finnist, að benzínið sé nógu dýrt hér á landi, þótt ekki væri horfið að því ráði að hækka það. En sannleikurinn er sá, að benzín á Íslandi er ekki dýrt miðað við það, sem það er selt í okkar nágrannalöndum. Og vil ég til fróðleiks nefna hér, hvaða benzínverð er í helztu nágrannalöndum okkar. Eins og allir vita, er benzínverðið á Íslandi í 1 kr., en verður eftir hækkunina ekki undir 12.10 kr. En benzíngjaldið hækkar um í kr., og það verður þá ekki minna en 10 aurar, sem bætast við, þ.e. söluskattur og álagning á benzínið. 12.10 kr. á Íslandi, ef þetta frv. verður lögfest. Í Noregi er benzínverðið 14.90 – 15.40 kr., það er ekki sama verð í Noregi á benzíni um land allt eins og hér. Í Danmörku 14.65 kr., í Svíþjóð 15.15 – 15.50 kr., í Þýzkalandi 13.45 kr., í Hollandi 12.45 – 12.90 kr., í Skotlandi 12.90 – 13.25 kr., í Englandi 12.60 – 12.80 kr. Ég held, að það sé ekki eðlilegt, að benzínverð á Íslandi sé miklu lægra heldur en í nágrannalöndunum, þéttbýlu löndunum, þar sem vegirnir eru góðir, og ég held, að þegar Íslendingar athuga benzínverðið út af fyrir sig, verði það ekki það, sem menn átelja, heldur er það miklu frekar, að menn kvarta undan, að bifreiðarnar sjálfar eru dýrar og varahlutir til þeirra. En út í það skal ekki farið. Við eigum eftir að gera mikið í okkar vegamálum, og því er það, að um leið og við heimtum, að stórátök séu gerð til þess að bæta vegina, verðum við að leggja fram féð. Það dugar ekki að segja, að það eigi að taka lán og gera þessar framkvæmdir að miklu leyti fyrir lánsfé. Við verðum auðvitað að taka lán til þess að gera hraðbrautir, ef það á að flýta því, en það eru takmörk fyrir því, hversu langt má ganga í því efni. Verði þetta frv. lögfest, er þetta allmikil tekjuaukning, sem hér kemur til greina. Eins og ég áðan sagði, gerir þessi í kr. á áætlunartímabilinu um 260 millj. kr. En auk þess er gert ráð fyrir, að á árunum 1970–1972 taki ríkissjóður að sér að greiða vexti og afborganir af lánum, sem hvíla á þjóðbrautum og landsbrautum, á árinu 1970 21.5 millj. kr., 1971 22 millj. kr., 1972 23.3 millj. kr., eða á áætlunartímabilinu 66.8 millj. kr. Að vísu hafði verið gert ráð fyrir því áður heldur en þetta frv. var flutt, að ríkissjóður tæki að sér að greiða vexti og afborganir af Siglufjarðarvegi, sem nemur samtals á áætlunartímabilinu 27 millj. kr., en viðbót við það eru þá 39.8 millj. kr., og þegar við bætum því við tekjuaukningu vegna hækkunar á benzíni, hækka tekjur Vegasjóðs með þessum ráðstöfunum á öllu tímabilinu um 300.4 millj. kr. Auk þess tekur ríkissjóður að sér, eða ríkið, að greiða vegna hraðbrauta á árinu 1969 39 millj. kr. Á árinu 1970 er gert ráð fyrir að greiða á sama hátt til hraðbrauta 32 millj. kr., og verður þá greiðsla ríkissjóðs 1970 vegna hraðbrauta og þjóðbrauta og landsbrauta 53.5 millj. kr., þannig að vaxta- og afborganagreiðslur af lánum, sem hafa að miklu leyti hvílt á Vegasjóði, færast nú yfir af Vegasjóði, og léttir það vitanlega mikið fyrir. Á áætlunartímabilinu má því gera ráð fyrir, að greiðslur annars staðar frá heldur en úr Vegasjóði verði vegna hraðbrauta 189 millj. og vegna þjóðbrauta og landsbrauta 66.8 millj. eða samtals 255.8 millj. Heildartekjur samkv. vegáætlun 1965–1968 voru 1487.4 millj. kr., en verða samkv. þessari áætlun, ef þetta frv. verður samþ., sem við erum nú að ræða um, 2480.6 millj. kr. Hækkunin er því 67%, og þegar tekið er tillit til þess, hvað vegagerðarvísitala hefur hækkað síðan síðast var fjallað um vegáætlun, má sjá, að það er veruleg aukning á vegafé, sem gert er ráð fyrir samkv. þeirri áætlun, sem nú liggur fyrir Alþ.. og er það vel, því að alls staðar er kallað eftir auknum framkvæmdum, eftir meiri nýbyggingu vega, eftir meira vegaviðhaldi og eftir byggingu hraðbrauta út frá Reykjavík og þar sem umferðin er mest. Þetta kallar allt saman að. Þetta er allt saman nauðsynlegt að gera, en þetta krefst mikils fjármagns, og því er það, sem ætlað er að hækka benzínið að þessu sinni, og þegar benzínverð hér er borið saman við það, sem annars staðar gildir, þá er út af fyrir sig ekki nema eðlilegt, að það sé gert. Það er oft að því fundið, að vegirnir séu slæmir hér á landi, og stundum taka menn stórt til orða og segja, að vegirnir fari alltaf versnandi, þetta er vitanlega alls ekki satt. Vegirnir fara ekki versnandi. Vegirnir hafa í seinni tíð farið batnandi. Það var lengi svo, að á vorin, þegar klakinn var að fara úr, urðu aðalvegirnir ófærir, þeir duttu niður eins og það var kallað, þeir voru ófærir í viku. hálfan mánuð og jafnvel 3 vikur vor hvert. En sem betur fer er þetta liðin saga, og vegirnir eru hættir að detta niður einfaldlega vegna þess, að það hefur verið borið meira ofan í þá í seinni tíð heldur en áður og þeir eru orðnir sterkari heldur en þeir áður voru. En þótt þetta megi fullyrða, geta allir verið sammála um, að það þarf að gera meira, það þarf að bæta vegina meira, það þarf að auka fjármagn til þeirra, því að mikið er ógert í vegamálum hér á landi. Og hvernig ætti annað að vera' Við erum aðeins 200 þús. í þessu stóra landi, sem er yfir 100 þús. km2 , það eru aðeins 2 íbúar á hvern km2 á Íslandi, þar sem eru 100 íbúar í mörgum nágrannalandanna, þéttbýlu landanna. Það hlýtur þess vegna að verða dálítið þyngra á hverjum einstaklingi hér það, sem þarf að leggja til vegamála, heldur en þar sem þéttbýlið er og þar sem vegalengdir eru miklu minni. Ég geri ráð fyrir því, að það verði engar deilur um þetta frv. út af fyrir sig. Það standa að því allir flokkar hér á Alþ., það eru allir sammála um að afla Vegasjóði aukinna tekna, og þá með þessum hætti. Hitt má svo vera, að þegar farið verður að ræða vegáætlunina hér eftir fáa daga, lyfti menn sér upp og finni einhverja tilbreytingu í því að jagast um hana og segi, að framkvæmdin í vegamálunum í seinni tíð hefði nú mátt fara betur úr hendi. Og þótt svo kunni að verða, þá kann það að teljast eðlilegt miðað við málsmeðferð eins og oft er hér á Alþ.



Herra forseti. Enn vill ríkisstj. hækka benzínskatt. Benzín kostar nú 11 kr. lítrinn. Fyrir síðustu gengisfellingu var hann 9.40 kr.. nú á hann að verða eitthvað yfir 12.00 kr. Benzínið er mikil nauðsynjavara. Mér kom þetta ekki á óvart, þótt stjórnin legði fram slíkt frv. Það er stefna hennar að auka álögur á nauðsynjar. Dæmi um það er t.d., að hún vill troða okkur inn í EFTA, fríverzlunarsamtök Evrópu. Ef það tekst, eigum við að afnema tolla á innfluttum iðnvarningi, óþörfum sem þörfum. Í staðinn talar stjórnin um að hækka tolla á kornvörum, kaffi og sykri og hækka söluskattinn. En fái stjórnin ekki nægar tekjur með þessum tollahækkunum á nauðsynjum almennings, eru bara tekin lán á lán ofan, aðallega erlendis. Mér reikast svo til, að á þessu þingi sé stjórnin búin að leggja fyrir þingið frv. um lántökur upp á samtals eitthvað yfir 1.300 millj. króna, og mest af þessu á að taka að láni erlendis. Það er talið, að vextir og afborganir af erlendum lánum muni á þessu ári verða yfir 30% af heildarverðmæti útfluttrar vöru frá landinu, eins og það var árið sem leið. En á meðan slíku vindur fram ganga eyðslan og sukkið taumlaust hjá ríkinu og stofnunum þess. Það má sjá í ríkisreikningnum, sem hér liggur fyrir. Ég ætla ekki að fara að lesa tölur úr honum hér, því að hann liggur ekki fyrir. En ég vil nefna það sem eitt dæmi af fjölmörgum, að sendiráð okkar erlendis eru helmingi fleiri en þörf er á. En þrátt fyrir það, að allir þessir sendimenn og umboðsmenn Íslands séu búsettir erlendis, eru ráðh. á þeytingi út um önnur lönd, sjálfsagt til að gæta hagsmuna Íslendinga og til að taka þátt í stjórn veraldarinnar með öðrum þjóðum. Séu haldnar ráðstefnur úti í löndum, telja íslenzkir ráðh. sig þurfa að reka við þar, og gera það. M.a. mæta þeir á ráðstefnum um efnahagsmál til að láta hlæja að sér, því að annarra þjóða menn vita töluvert um framferði ríkisstj. í efnahagsmálum. Og það er reyndar ekkert undarlegt, þó að útlendingar brosi að þessum herrum, því að þeirra öflugustu stuðningsmenn hér heima geta ekki lengur neitað sér um að hæðast að þeim. Þannig var í ritstjórnargrein eins af blöðum stjórnarflokkanna í gær skrifað um það, að stjórnin og einkum stærri stjórnarflokkurinn væri blanda framtaks og velferðar. Og þetta átti nú einkum við um þann stærri, manni skildist þó. að sá minni væri með í þessu auðvitað, en þó var eitthvað talað um það, að hjá honum væru vissar tilhneigingar í aðrar áttir. Utanfarir ráðh. og annarra embættismanna kosta mikið fé. Það var haldin mikil afmælisveizla vestur í Ameríku í vetur. Og hæstv. forsrh. fór þangað. Þar var hann ljósmyndaður bæði aftan og framan með öðru stórmenni. Það var auðvitað eðlilegt, að hæstv. ráðh. langaði í veizluna. En hann fór ekki einn, hann hafði fylgdarmenn, til þess að þeir gætu séð og heyrt það, sem fram fór, og sagt þjóðinni heimkomnir frá dásemdunum. Og þjóðin hefur þegar fengið nokkuð upp í kostnaðinn við að borga undir þá til og frá Ameríku. Það var núna síðasta vetrardag, að kvöldi dagsins, að þá flutti einn eða annar, ég veit ekki hvort réttara er að segja, af förunautum ráðh. fréttaþátt í útvarpinu. Þar sagði hann okkur að vísu lítið frá ráðh. sjálfum, en meira af sinni eigin framgöngu. Og manni skildist, að hann hefði farið mikla frægðarför þangað vestur. Hann sagðist hafa rætt við menn í viðskiptamálaráðuneytinu þar í Ameríku, hjá Bandaríkjamönnum. Og hann fékk hjá þeim upplýsingar um viðskipti Íslendinga og Bandaríkjamanna undanfarin ár og þuldi tölur um þetta yfir útvarpshlustendum. Náttúrlega þurfti maðurinn ekki þangað vestur til þess að sjá þetta, kynnast þessu, því að hann gat fengið þetta allt hjá Hagstofunni hér í Arnarhvoli í Rvk. Og hann þurfti m.a. s. ekki að gera sér ferð ofan í Arnarhvol, því að hann gat lesið þetta í Hagóíðindum, því að Hagstofan gefur út mánaðarlega rit, sem nefnist Hagtíðindi, og þar eru skýrslur um utanríkisviðskipti okkar, alveg eins við Bandaríkin eins og aðrar þjóðir. En auðvitað var það finna og í betra samræmi við stefnu stjórnarinnar að senda mann vestur í Ameríku á reikning og áhættu ríkissjóðs til að sækja upplýsingar um viðskiptin, heldur en fá þetta í skýrslum Hagstofu Íslands. Það er rétt, að það vantar peninga í Vegasjóð, og stjórnin segist ætla að fá í hann 29 millj. á þessu ári með því að hækka benzínskattinn. Þeir þurfa ekki að hækka benzínskattinn til þess að ná í þessa peninga. Þeir þurfa ekki annað en að láta sækja dálítinn hluta af þeim fjármunum. sem ríkið á í vörzlu innheimtumanna út um allt land. Það er fé, sem þeir eru búnir að innheimta! fyrir ríkissjóð, en hafa ekki skilað af sér til hans. Og sýslumennirnir geyma þetta í reikningum þar, bönkum og sparisjóðum á sínum nöfnum eða á vegum embættanna eins og hæstv. fjmrh. orðar það. Þeir þurfa ekki annað en að taka dálítinn part af þessu til þess að geta borgað þessar 29 millj. Og það er auðvelt að ná í meiri peninga, það er auðvelt að ná í meiri peninga með því að spara dálítið af útgjöldum ríkissjóðs, og þetta mætti gera við næstu fjárlagaafgreiðslu á komandi hausti. Þetta er hægt að gera, ef vilji er fyrir hendi. En dugi það ekki til og vanti peninga í ríkissjóð til vegamála eða annarra þarfa, þá á að byrja á því að skattleggja eyðsluna og óþarfann, óþarfa innflutning, en ekki á því að auka tolla á nauðsynjavarningi. Það er auðvelt að leysa þetta mál Vegasjóðs án þess að hækka benzínskattinn, og því eigum við að fella þetta frv. hér í þd.



Herra forseti. Ég mun ekki ræða hér ástand í vegamálum, þó að það væri full ástæða til þess, m.a. vegna þess að í ræðu sem hæstv. ráðh. flutti, kom ýmislegt fram, sem virðist benda til þess, að hann, æðsti yfirmaður þessara mála, sé haldinn hættulegum misskilningi um ástand veganna. T.d. eins og það, sem kom fram hjá honum, að vegirnir væru hættir að detta niður á vorin, það vandamál væri leyst. Mér þótti leiðinlegt að heyra þetta hjá hæstv. ráðh., því að þetta á sér enga stoð í veruleikanum. Stórir landshlutar eiga einmitt við það að búa, að vegirnir detta niður á vorin og verða nálega ófærir, þegar mest á ríður, og þannig mætti lengi telja, hversu hörmulega ástatt er í vegamálum. Ég mun samt ekki þreyta kappræður við hæstv. ráðh. um þetta, en ég hlýt að taka þetta fram út af því, sem hann sagði. Ég mun ekki ræða mjög um framkvæmd vegamála á undanförnum árum, en minna þó á, að ástandið í þeim málum eins og það er nú stafar að okkar dómi í Framsfl. fyrst og fremst af því, að tekjurnar af umferðinni hafa ekki verið látnar renna til veganna eins og tíðkaðist áður. Ef það hefði verið gert, þá hefði mátt gera stór átök í vegamálum á undanförnum árum. En því hefur ekki verið að heilsa. M.a.s. verður að segja þá sorgarsögu eins og hún gekk, að þegar vegalöggjöfin var samþ., var samið um, að ríkið skyldi leggja til veganna 471/2 millj. á ári hverju af fjárlagafé, en við það loforð hefur ekki verið staðið af hæstv, vegamálarh., og mundi það þó hafa munað nokkru, ef staðið hefði verið við þá samninga, sem þá voru gerðir. Það er skoðun okkar í Framsfl., að það væri hægt að gera mikið meiri átök en gert er ráð fyrir í vegáætluninni án þess að hækka benzínskattinn og þá með því, að ríkissjóður leggi til veganna verulegan hluta af því, sem hann nú hirðir af umferðinni. Ef þetta væri gert í samræmi við þá stefnu, sem Framsfl. hefur fylgt og fylgir, væri hægt að leysa þetta mál sómasamlega án þess að leggja á nýjan benzínskatt, og þó einkum ef þessu fylgdi, að ríkissjóður tæki að sér að greiða af vegalánum, sem tekin hafa verið á undanförnum árum, eins og réttmætt er, að hann geri, svo sem búið hefur verið að þessum málaflokki. Það hefur að vísu áunnizt nú, að hæstv. ríkisstj. hefur lýst yfir þeirri stefnu, að ríkissjóður skuli taka á sig að greiða af þeim lánum, sem tekin hafa verið til hraðbrauta, að mestu, og má segja, að það sé ávinningur og árangur af baráttu framsóknarmanna. að þetta skref hefur verið stigið. En það þarf að ganga lengra, það þarf að ganga það langt, að ríkissjóður taki að sér greiðslurnar af öllum vegalánum. Ef sú stefna kæmist í framkvæmd, sem við höfum barizt fyrir, sem sé sú, að Vegasjóður fengi tekjurnar af umferðinni og að lánin væru tekin yfir á ríkissjóð, væri hægt að gera miklu meiri átök í vegamálum en hugsanlegt er með þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið. Nú stöndum við frammi fyrir því, að vegáætlunin, sem fram hefur verið lögð af hæstv. ríkisstj., gerir ráð fyrir að fella niður nálega allar nýlagningar vega, annarra en hraðbrauta, í næstu 4 ár. Frammi fyrir þessari geigvænlegu staðreynd standa hv. alþm. og hafa staðið undanfarnar vikur. Við í Framsfl. höfum gert miklar árangurslausar tilraunir til þess að fá hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokka til þess að fallast á að leysa þennan vanda með því að láta meira af tekjum af umferðinni renna inn í Vegasjóðinn og komast þannig hjá því að leggja á nýjar álögur, en fá sæmilegar vegaframkvæmdir. En auðvitað er það geigvænlegast og voðalegast af öllu, ef það ætti að verða hlutskipti þessa Alþ. að afgreiða vegáætlunina eins og hæstv. ríkisstj. lagði hana fram, sem í reyndinni er í raun og veru ráðagerðir um að stöðva allar nýjar vegaframkvæmdir nema hraðbrautir. Nú þegar menn hafa staðið frammi fyrir þessu og ekki hefur verið hægt að fá meiri peninga til vegagerðarinnar og því um það tvennt að ræða að leggja einnar krónu nýjan skatt á benzínið eða að leggja niður nálega allar vegagerðir nema þjóðbrautir og landsbrautir í næstu fjögur ár, þá hef ég fyrir mitt leyti og mjög margir af mínum flokksbræðrum valið þann kost að lýsa því yfir og semja um að styðja þá hækkun á benzínskattinum, sem hér er ráðgerð í frv. Þess vegna lýsi ég hér með yfir, að ég styð hana ásamt æðimörgum öðrum framsóknarmönnum. Og það er gert með þeim rökstuðningi, sem ég nú þegar hef flutt. Við viljum frekar styðja þetta álag á benzínið og fá það, sem inn kemur, til nýlagningar landsbrauta og þjóðbrauta en horfa upp á það, að vegáætlunin verði afgreidd á eitthvað svipaðan hátt og hún hefur komið frá hæstv. ríkisstj. Þess vegna munum við styðja þessar álögur, þó með því skilyrði, að það náist samkomulag um réttmæta og skynsamlega skiptingu á þessu vegafé og að ríkissjóður taki á sig þær lánagreiðslur, sem nú eru í vegáætluninni. Fáist þetta fram, sem við teljum, að muni verða, eins og nú er komið samningum, þá munum við, ég og þeir, sem hugsa svipað og ég í þessu máli, eindregið styðja þessa skattaálagningu, þó að okkur þyki það sárt að þurfa að hækka benzínið á þann hátt, sem hér er ráðgert. En þann kostinn viljum við þó heldur en hinn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hv. 1. þm. Norðurl. v. talaði um það, að ríkisstj. vildi hækka tolla og skatta á nauðsynjavörum og helzt á því nauðsynlega og talaði um EFTA og annað slíkt. En það er nú ekki ástæða til þess að fara út í það í sambandi við þetta mál. Ég held, að það sé rétt að halda sig við efni þessa frv. og þá um það, hvort það er réttmætt og eðlilegt að hækka benzínið um eina krónu. Og ég hygg það, að þegar menn gera sér grein fyrir því, hvað benzínverð verður á Íslandi eftir hækkunina samanborið við það benzínverð, sem gildir í okkar nágrannalöndum, þá þyki þessi hækkun eðlileg og sjálfsögð. Og það getur náttúrlega ekki farið saman eins og kom óneitanlega fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. v., bæði af því, sem hann sagði nú, og hefur sagt áður, þ.e. að heimta auknar vegaframkvæmdir og standa gegn því, að Vegasjóði sé aflað aukinna tekna og fordæma, að það verði tekið fé að láni til framkvæmdanna. Það sjá auðvitað allir, að þetta samrýmist ekki. Maður, sem stendur gegn því að auka fé Vegasjóðs og fordæmir lántökur, hlýtur að sætta sig við það, að framkvæmdir stöðvist. En meiri hl. Alþ. vill auknar framkvæmdir, og meiri hl. Alþ. talar og hugsar í samræmi við það, sbr. það, sem hv. 1. þm. Austf. sagði hér áðan, að af því að hann vill auknar framkvæmdir í vegamálum, þá styður hann hækkun benzínsins, af því að það á að verja benzíngjaldinu til aukinna vegaframkvæmda. Hv. 1. þm. Norðurl. v. hugsaði heldur ekki alveg rökrétt, er hann var að tala um það, að það mætti ná þessum 29 millj. með því að ná í það fjármagn, sem væri útistandandi hjá ýmsum innheimtumönnum ríkissjóðs. Ég held, að það sé nú allt annar kassi eða allt annað hólf. sem þeir peningar hljóta að fara í. Hv. 1. þm. Norðurl. v. er búinn að vera með í því að afgreiða fjárl., og hann veit, að það fé, sem er útistandandi hjá innheimtumönnum ríkissjóðs, á að fara í ríkissjóð. Og það er búið að ráðstafa þessu fé, þó það sé ekki komið í ríkiskassann. En það, sem hér er um að ræða, þessi króna, sem við ætlum að hækka benzínið um, á að fara í Vegasjóð. Það er allt annar kassi, allt önnur fjárhirzla, sem það á að fara í, og verður ekki fært þar á milli, og það hélt ég, að hv. 1. þm. Norðurl. v. gerði sér alveg ljóst. Hv. 1. þm. Austf. var að tala um það, að það yrði að gera þessar ráðstafanir, vegna þess að ríkissjóður hefði ekki látið af hendi meira af umferðinni til vegamála. Það er þetta, sem oft hefur verið talað um hér í Alþ.. að ríkissjóður fái of stóran hlut af umferðinni til sín og þess vegna fái Vegasjóður ekki nægilegt fjármagn. En hefur þetta ekki alltaf verið þannig, að ríkissjóður hafi tekið drjúgan hluta af umferðinni til sín? Skyldi það ekki einnig hafa verið, er hv. 1. þm. Austf. var fjmrh.? Víst var það, að þá fór mestur hluti af benzínskattinum í ríkissjóð. En ríkissjóður greiddi að vísu aftur til vegaframkvæmdanna, og 1958 var varið til vegaframkvæmda, þ.e. síðasta árið, sem hv. 1. þm. Austf. réð yfir ríkiskassanum, 84 millj. kr. Samkv. þeirri vegáætlun, sem hér er um að ræða, verði þetta frv. samþ., þá fara til vegaframkvæmda á sjötta hundrað millj. kr. á einu ári, eða nær átta sinnum meira heldur en 1958. Og þegar það er borið saman við vegagerðarvísitöluna, hvað hún hefur hækkað, sjáum við það, að fjármagn til vegamála hefur stórum aukizt, það hefur margfaldazt, og vitanlega varð það að aukast vegna aukinnar umferðar og vegna aukinnar kröfugerðar alls almennings um bætta vegi, og þetta þurfum við ekki að metast um. En ríkissjóður þarf á sínu að halda nú eins og hann þurfti fyrir 10–12 árum. Þannig hefur þetta alltaf verið, að ríkissjóður hefur þurft á sínu að halda. og það liggur alveg ljóst fyrir, að ef taka ætti 1–2 hundruð millj., sumir segja, að það eigi að taka miklu meira frá ríkissjóði af þeim tekjum, sem hann nú fær, af því sem kallað er af umferðinni, þá yrði að afla fjár til handa ríkissjóði með öðrum hætti. Það yrði að leggja á nýja skatta eða auka tolltekjur ríkissjóðs til þess að brúa það bil, sem kæmi, ef af ríkissjóði væri tekið það, sem hann nú hefur. það, sem hv. þm. Austf. kallar tekjur af umferðinni. Um þetta hefur nú svo oft verið talað hér, að það er ekki ástæða til þess að fara fleiri orðum um það, enda skilja allir þm., hvað hér er um að ræða. Það var minnzt hér áðan á 47 millj. kr., sem voru í fjárl., en voru teknar þaðan út, að það hafi ekki verið staðið við samkomulag, sem gert var, er vegalögin voru sett, en ég held, að það sé búið að bæta fyrir það. Það hefur verið létt af ríkissjóði miklu meiru heldur en því, sem því nemur, og hv. 1. þm. Austf. sér ástæðu til þess að hafa orð á því og þakka fyrir það, að ríkisstj. hefði nú eiginlega borgað þá skuld, sem hann hefur oft verið að kalla eftir undanfarið, og það er ekki nema rétt hjá hv. þm., að nú tekur ríkissjóður á sig að greiða árlega hærri upphæð heldur en nemur þessum 47 millj. kr., og þá held ég sé ekki lengur ástæða til þess að tala um þær. Hv. 1. þm. Austf. vill gera stórátök í vegamálum, og þar er ég honum algjörlega sammála, en ég veit, að sá ágæti og reyndi maður gerir sér alveg fyllilega grein fyrir því, að það eru takmörk fyrir því nú, hvað hægt er að verja miklu fé árlega til vegaframkvæmda, eins og var. þegar hann var fjmrh. og ríkissjóður greiddi þá allt, sem til veganna fór. Á síðasta ári, sem hann fór með völd, þá treysti hann sér ekki að láta nema 84 millj. kr. til vegaframkvæmda, sem vitanlega var allt of lítið þá, og ég veit, að hv. þm. viðurkennir það, að það er tiltölulega miklu meira, sem nú er látið til vegaframkvæmdanna heldur en þá var, enda þótt við séum sammála um, að það væri æskilegt, að það væri meira. Og þess vegna er það, að flestir hv. alþm. í öllum flokkum eru sammála um það að hækka benzíngjaldið til þess að geta aukið framkvæmdirnar. Það er náttúrlega ekki rétt, sem hv. þm. sagði, að eins og vegáætlunin hefði verið lögð fram, þá hafi verið gert ráð fyrir því, að það yrði hætt við alla nýbyggingu vega nema hraðbrauta, það er náttúrlega ekki rétt. En fjvn. og aðrir hv. alþm. voru sammála um það, að það væri æskilegt að auka við þetta, það væri of lítið, sem væri hægt að framkvæma, án þess að tekjurnar væru auknar.



Herra forseti. Mig langar að koma á framfæri einni ábendingu til hv. n., sem fær þetta frv. til athugunar. Ég ætla ekki að blanda mér að öðru leyti í þær umr., sem hér hafa farið fram. En það er 1 . gr. frv., þar stendur, að vegurinn nái til þriggja býla, þannig að hann nái að 3. býli frá vegarenda. Þannig er þetta í núgildandi vegal., þar sem talað er um landsbrautirnar. Þannig er þetta í núgildandi vegalögum, en þar eru allt sýsluvegir, sem eru frá 3. bæ og til enda. En ég ætla að minna á, að í nál. vegalaganefndar, sem undirbjó þau vegalög, sem við höfum búið við síðustu árin, var einmitt gert ráð fyrir því, að í staðinn fyrir 3. býli væri það 4. býli. Ég ætla sérstaklega að beina því til hv. n. að athuga, hvort það sé ekki rétt að taka upp þessa reglu. Ég er þeirrar skoðunar, að við ættum að auka sýsluvegina, sýsluvegakerfið, að verulegu leyti. Til þess þarf einnig aukið fé, en þarna mun ekki vera um mjög mikla lengingu að ræða, þó nokkra, en við höfum yfirleitt komizt að þeirri niðurstöðu - sem höfum velt þessum málum fyrir okkur á þeim tíma, sem liðinn er síðan vegal. voru sett - að það hafi í raun og veru verið rétt sjónarmið, sem vegalaganefndin hafði í upphafi að því er sýsluvegina snertir. Ég skal játa það, að ég var ekki sammála því á sínum tíma, en ég tel mig ekki minni mann fyrir það, þó að ég hafi síðar komizt að raun um annað, og ég er þeirrar skoðunar, að þetta hafi verið rétt. Ég ætla ekki að bera fram neina sérstaka till., en ég ætla að beina þessu eindregið til hv. n. að athuga, hvort það væri ekki rétt að gera þessa breytingu nú á 1. gr. að því er sýsluvegina snertir, að þar sé miðað við 4. býli í stað 3.



Herra forseti. Hæstv. samgmrh. sagði hér áðan, að það væri nú eiginlega ekki rétt, að það væri sama og ekkert fé til nýbyggingar vega. Ég held, að við höfum athugað það, og ég man ekki betur heldur en það kæmi í ljós, að framkvæmdamáttur vegafjárins mundi hafa lækkað yfir 40% frá því, sem áður var. Það kann að vera, að hæstv. ráðh. telji þetta aðeins smámuni, en í okkar augum eru þetta engir smámunir. Það náttúrlega kemur til af skiptingunni, hvernig hún er. Meginféð, eins og þessi vegáætlun var lögð fram, átti að fara í hraðbrautir og svo ekkert lítill hluti til þess að greiða rentur og afborganir af lánum, sem hvíldu á þessum vegum, eins og þetta var lagt fram. Hæstv. samgmrh. las upp hér tölur um, hvernig benzínverðið yrði hér og í öðrum löndum eftir að þessi hækkun, sem hér er rætt um, yrði á benzíninu. En ég skil nú ekki í, að þetta segi í raun og veru mikið. Vill ekki hæstv. ráðh. upplýsa það, hvernig almenningur í þessum löndum stendur að vígi til þess að kaupa benzínið? Hvað þurfa þeir margar mínútur í þessum löndum öllum til þess að vinna fyrir hverjum lítra? Er það ekki raunhæfari samanburður heldur en tala um krónuupphæðina? Það væri mjög fróðlegt, að það kæmi fram hjá ráðh., og ég skil ekki þessi rök. Hins vegar vitum við allir, að það er full þörf á því að gera meira og langtum meira heldur en hægt verður, jafnvel þó að þetta frv. verði samþ.



Herra forseti. Hæstv. samgmrh. minntist á nokkur atriði, sem ég tók fram áðan. Ég vil segja aðeins örfá orð út af því. Hann sagði, að ríkissjóður hefði alltaf hirt meiri tekjur af umferðinni en lagt hefði verið til veganna og því væri það ekkert nýtt, sem gerzt hefði í þessum efnum á undanförnum árum, og þannig mundi þetta hafa verið, þegar ég fór með fjármál ríkissjóðs. Ég vil benda hæstv. ráðh. á það, sem ég held, að hann hljóti nú að minnast, að það hefur verið sýnt fram á, að þessu var alveg öfugt farið á þessum árum, því þá var meira lagt til veganna en beinar tekjur ríkissjóðs voru af umferðinni. En þetta hefur einmitt snúizt við á síðustu árum. Ef hæstv. ráðh. og hans félagar hefðu haft sömu stefnu áfram, hefði verið öðru vísi ástatt hér í vegamálum nú en raun ber vitni um. Framhjá þessu er ekki hægt að komast, og það er sú sorglega staðreynd, að í þessu efni var breytt um stefnu í óheillaátt. Hæstv. ráðh. sagði, að 1958 hefði verið varið til vega 80 millj., en nú væri meiningin að verja nálega 500 millj. og allir sæju, að meiru ætti að verja til veganna nú en þá, jafnvel þó að ekkert væri gert umfram það, sem vegáætlunin gerði ráð fyrir. Eitthvað á þessa lund mun það hafa verið, sem hæstv. ráðh. hélt fram. En ég vil vara hæstv. ráðh. við þessu sífellda tali um það, sem gerðist fyrir 10 árum. Ég vil benda hæstv. ráðh. á, að þeir, sem snúa andlitinu aftur, komast aldrei neitt áfram, og þess vegna er skynsamlegra fyrir þá, sem eiga að ráða málum landsins, að horfa fram, horfa á þau verkefni, sem fyrir liggur að leysa í dag. Samanburður af þessu tagi hefur sem sé ekkert gildi vegna þess, að það er gerólíkt ástatt nú og var fyrir 10 árum. Flutningaþörfin er allt önnur, bílafjöldinn í landinu er allur annar, jafnvel byggðin í landinu hefur sætt byltingu á þessum 10 árum. Segja má t.d., að þörfin fyrir varanlega vegi hér í þéttbýlinu sé orðin margfalt meiri en hún var þá. Þetta allt saman gerir það að verkum, að þessi samanburður hefur ekkert gildi og er bókstaflega hættulegur fyrir landið, á meðan ráðh. hefur eitthvað að segja í þessum málum. Og þetta, sem hæstv. ráðh. sagði, er því miður ekki eina dæmið um það, hvernig hæstv. ríkisstj. hættir við að horfa alltaf um öxl og hnýtur því nálega í hverju spori, eins og allir gera, sem venja sig á slíkt. Það er bókstaflega enga lærdóma hægt að draga af þessari mynd, sem hæstv. ráðh. dró upp. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki ástæða til þess að vera alltaf að klifa á þessum 47 milljónum, sem átti að leggja af ríkisfé í Vegasjóðinn. En þetta voru þó samningar, sem gerðir voru, þegar vegal. voru sett, en í þeim voru lagðir skattar á benzínið og stjórnarandstaðan var með því að leggja á þessa skatta með því skilyrði, að ekki yrði minna lagt af ríkisfé fram til veganna en þá var gert, sem sé 471/2 millj. Það er sorglegt að þurfa að segja það, að hæstv. ráðh. sveik þetta samkomulag, því hann lét eftir eitt ár taka þessa fjárhæð út af fjárl. Hæstv. ráðh. þarf ekkert að vera hissa, þó að mönnum sé þetta minnisstætt og þó ástæða þyki til að halda þessu á lofti, vegna þess að sem betur fer er þetta nálega einsdæmi. Og ég held, að ég megi segja, að öll þau ár, sem ég hef starfað í þessum málum, þá hef ég sjaldan tekið þátt í samningum, sem ekki hefur verið staðið við, þótt þetta sé því miður ekki í eina skiptið. En við þetta var ekki staðið, og þess vegna þarf hæstv. ráðh. ekki að halda, að þessu verði gleymt. Þetta er dæmi, sem verður sagt frá af og til, til viðvörunar. Hæstv. ráðh. verður að hljóta þá refsingu fyrir framkomu sína í þessu máli, auk þess sem slíkt er nauðsynlegt til þess að veita mönnum aðhald við efndir slíkra samninga, en það er ekkert hégómamál, þegar gerðir eru pólitískir samningar, hvort við þá er staðið eða ekki. Hvar stöndum við, ef ekki er hægt að treysta slíkum samningum? Þess vegna verður þessi atburður aldrei máður úr sögunni, jafnvel þó hæstv. ráðh. gangi fram í því að fá einhverjar skuldir færðar yfir á ríkissjóð, sem hvíla nú á Vegasjóðnum. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði ofmælt, þar sem ég hefði haldið fram, að eins og vegáætlunin kæmi frá ríkisstj. ætti nálega að fella niður allar nýlagningar þjóðvega í 4 ár, nema hraðbrautir. Þetta sagði ég, og við þetta stend ég, og þetta er hægt að sýna með því að fara gegnum vegáætlunina og sundurliðunina, sem nú liggur fyrir um uppástungur um fjárveitingu til einstakra vega. Þetta eru engar ýkjur, og þetta er ekki mín persónulega skoðun, heldur vitneskja allra þeirra, sem þetta hafa séð og lesið. Ef farið er í gegnum þessi mál. sjáum við, að það eru nálega engar fjárveitingar í nýja vegabúta af þjóðbrautum og landsbrautum, nema til þess að greiða lán, sem áður er búið að taka og vinna fyrir, afborganir og vexti, það eru ekki nýlagningar, og svo til þess að leggja vegabúta í sambandi við endurbyggingu brúa. Þegar þetta er tekið frá, er nálega ekkert eftir. Og um þetta getum við auðvitað talað seinna eins og hæstv. ráðh. sagði, þegar vegáætlunin kemur úr nefnd. Þó að við séum nú sammála um að bæta úr þessu, þá er þetta samt sem áður þýðingarmikið atriði af þeirri einföldu ástæðu, að það sýnir, hvernig hæstv. vegamálaráðh. datt í hug að afgreiða þessi mál. Það er nú það. Þess vegna hefur þetta verulegt gildi. Við höfum staðið frammi fyrir þeirri staðreynd, og við stöndum frammi fyrir henni, eins og ég sagði áðan, að það fæst ekki meira af ríkisins fé í vegagerðirnar. Þá eigum við um það tvennt að velja að sætta okkur við það eða semja um að bera þann bagga, að leggja 1 kr. á benzínið. Og þá er ég og þeir, sem hugsa svipað og ég í okkar flokki, ráðnir í að bera þann bagga. En það er með það ástand fyrir augum, sem ég hef verið að lýsa. Það er við þær kringumstæður, sem við tökum þennan bagga á okkur. Aðrir hugsa öðruvísi, eins og t.d. kom hér fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. v., og það sjónarmið á vitanlega fullkomlega rétt á sér að segja sem svo: Ég beygi mig alls ekki fyrir þessu og tek ekki neinn þátt í að leggja meiri álögur á benzínið og krefst þess, að þessi mál séu færð í heppilegra horf í heild sinni. Ég held, að hæstv. ráðh. ætti ekki að liggja hv. 1. þm. Norðurl. v. eða öðrum, sem hugsa líkt og hann, mikið á hálsi fyrir að hugsa eins og þeir gera um þetta. Ég tel, að það sé vel hægt að skilja þeirra sjónarmið. En við, sem höfum tekið í þessu tilliti hina leiðina, að fá hvað sem það kostar, svo að segja. meira fé í vegina, við hugsum eitthvað svipað og ég hef verið að lýsa hér. Við gerum það ekki með neinum þakkarávörpum til hæstv. ráðh. Það er langt frá því. Við gerum það af þeirri illu nauðsyn, sem hæstv. ráðh. hefur framkallað.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Það er svo eftirtektarvert, að þegar minnzt er á liðna tíð, þegar minnzt er á fortíðina, þá kemst hv. 1. þm. Austf. alltaf í slæman ham og liggur við, að hann verði reiður. Og til marks um það var það áðan, að þegar hann var að tala um 47 millj. og það, sem ríkissjóður tekur að sér nú að greiða með vöxtum og afborgunum af lánum, sem hvíla á hraðbrautum, þjóðbrautum og landsbrautum, þá fór hv. þm. viðurkenningarorðum um það. Og þá raunverulega kvittaði hann fyrir þessar 47 millj., sem hann hefur svo oft talað um. En þegar hann kemur nú upp í ræðustólinn, er eins og hann hafi séð eftir því að hafa gefið þessa kvittun, séð eftir því að hafa verið sanngjarn og telur, að það fari nú bezt á því að fullyrða það, sem hann áður hefur haft í frammi og halda ósanngirninni uppi, úr því að ég gerðist svo djarfur að minnast á fortíðina, að minnast á liðna tíð, því að það er það, sem hv. þm. vill ekki, að menn geri. En vissulega er það nauðsynlegt, bæði hér í Alþ. og eins utan þings, að þjóðin öll geri sér grein fyrir því, hvernig ástandið var í þjóðmálunum, m.a. á þeim tíma, sem hv. 1. þm. Austf. var fjmrh., geri sér grein fyrir því, að þá skorti fé til framkvæmda ekki aðeins í vegamálum, heldur í flestum framkvæmdum á landinu. Og þá dugði ekki að gera kröfur, vegna þess að þá var sagt, að það væru ekki til peningar. Og það er fjarri mér að halda því fram, að það hafi verið af nokkurri illgirni hjá hv. 1. þm. Austf., þegar hann neitaði um fjármagn til framkvæmda og vegamála. Sumpart var það vegna þess, hvernig stjórnarfarið var á þessum tímum, að fjár var ekki hægt að afla, og sumpart var það vegna þess, að árferðið var þannig, að fjármagn var eðlilega ekki til. En svo reyndur þm. sem hv. 1. þm. Austf. er, ætti hann að hafa hreinskilni og dug til þess að viðurkenna, að nú á síðari árum hefur verið varið til framkvæmda, vegamála og annarra uppbygginga í landinu tiltölulega miklu meira fjármagni heldur en áður hefur verið gert. Og það er leiðinlegt, að hv. þm. skuli gera það aðeins óviljandi að fara viðurkenningarorðum um það, sem vel hefur verið gert og tala aðeins óviljandi af sanngirni eins og hann virðist hafa gert hér áðan, að hv. þm. skuli endilega hafa fundið hvöt hjá sér til þess að koma hér upp til þess að taka það aftur, sem hann sagði af sanngirni hér áðan í sambandi við 47 millj. og fara svo að tala um það, að það hafi verið svikið samkomulag, sem gert var við hann og fleiri hér í sambandi við vegal., sem nú er unnið eftir. En það hefur alltaf verið talið Íslendingum til hróss, að þeir séu sögufróðir, bókaþjóð og sögufróð þjóð, og það væri sannarlega illa farið, ef Íslendingar kynntu sér ekki stjórnmálasöguna 30–40 ár aftur í tímann. Og það er vissulega nauðsynlegt, að unga fólkið í þessu landi fletti upp spjöldum sögunnar, stjórnmálasögunni, og líti til baka, en líti einnig fram. Og þegar litið er til baka yfir stjórnmálaferil síðustu áratuga, kemur það vitanlega í ljós, að hv. 1. þm. Austf. hefur ekki alltaf mikið til þess að hrósa sér af. Og það er kannske þess vegna, sem hann kemst í vont skap, þegar á fortíðina er minnzt og hann ráðleggur stöðugt, þegar einhverjum vill það til að minnast á liðinn tíma, að gera það ekki. En sjálfsagt er að horfa fram, en af reynslunni er einnig nauðsynlegt að læra og gera sér grein fyrir því, sem áður hefur gerzt í þessu landi, og þá munu menn vera færari um að gera sér grein fyrir staðreyndum í landi Tímans.



Herra forseti. Ég varaði hæstv. ráðh. við því að líta til baka. Það var vegna þess, að ég taldi það hættulegt, því hann mundi hrasa, ef hann sneri andlitinu aftur, eins og ég tók fram. Þetta var nú sumpart af umhyggju fyrir honum og þeim störfum, sem honum er trúað fyrir. En það er líka að öðru leyti hættulegt fyrir hæstv. ráðh. að horfa til baka, eins og nú kemur fram af því, sem ég mun segja, þó að mér væri það nú ekki í huga áðan, þegar ég varaði hann við þessu. En þá kemur sú aðvörun í viðbót núna. Ég held nefnilega, að það sé hættulegt fyrir núv. ríkisstj. að horfa til baka af fleiri ástæðum en ég taldi. Við skulum taka, hvernig ástatt var í landinu 1958, þegar ég lét af stjórn fjármála og ég og mínir félagar fórum úr ríkisstj., og hvernig ástatt er núna. Þá var varið miklu meira af ríkistekjum til verklegra framkvæmda en nú er gert. Þá gekk verulegur hluti fjárlagaútgjaldanna til verklegra framkvæmda. En hvernig er það núna? Það er nálega búið að þurrka verklegar framkvæmdir út af fjárl. ríkisins, þó að þau séu komin á 7. milljarð. Þá var atvinnuleysi óþekkt í landinu. En nú búum við við mikið atvinnuleysi um hábjargræðistímann. Ég hygg, að við, sem þá stjórnuðum, megum líka vera algerlega óhræddir við að bera saman afkomu íslenzkra atvinnuvega þá og nú. Þá var kaupmáttur tímakaupsins meiri en hann er nú eftir þau 10 góðu ár, sem þessir hæstv. ráðh. hafa lafað í ráðherrastólunum. Þeir hafa gengið aftur á bak í flestum þessum höfuðefnum og það svo, að öllum góðum mönnum blöskrar nú, þegar síldaruppgripin leyna ekki lengur því, hvernig þeir hafa leikið íslenzkan þjóðarbúskap og íslenzkt atvinnulíf. Nú koma þessar nöktu staðreyndir í ljós, sem engir ættu að hafa ríkari ástæðu til að rifja upp en ég og mínir félagar. Ég ráðlagði hæstv. ráðh. að hann skyldi ekki snúa andlitinu aftur, en það var ekki af því, að við óttumst það, sem ráðh. kann þá að sjá, því fer alls fjarri. Skuldabyrðin við útlönd er nú orðin stórkostlega miklu hærri en hún var þá og það eftir þessi mestu góðæri, sem þjóðin hafði lifað, en þá höfðum við haft hvert síldarleysisárið eftir annað. Samt sem áður stóðu íslenzkir atvinnuvegir og hagur íslenzkrar alþýðu að því er varðaði atvinnu og kaupgjald á þá lund, sem ég gerði grein fyrir. Þannig mætti halda lengi áfram, ef ég hefði annað hér til umráða en stutta aths., og má víst áreiðanlega heita hæstv. ráðh. því, að hann mun heyra nánar af þessu á næstunni, en ætti ekki að vera að panta slíkt. Hann mun áreiðanlega heyra nóg af þessum samanburði á næstunni. Sannast að segja undrast öll þjóðin sameiginlega, líka fyrrv. stuðningsmenn þessarar hæstv. ríkisstj., hvernig henni hefur búnazt við þau skilyrði, sem hún hefur haft. Enda er það fullkomið undrunarefni, og það er sjálfsagt margra skýringa að leita, m.a. þeirrar, að sumir eru þannig gerðir, að þeir geta engu stjórnað.



Herra forseti. Já, það var góðæri 1958. Það var þá, sem togararnir sigldu á Nýfundnalandsmið og fylltu sig á tveimur til þremur sólarhringum. Og sjaldan eða aldrei hafa aflabrögðin verið meiri heldur en þá. Þetta er alveg rétt. En hvers vegna fór vinstri stjórnin frá? Var það vegna góðæris? Eða var það vegna þess, að þeir vildu ekki lengur vera í ráðherrastólunum? Það er nú svona, 1958, það eru ekki nema 11 ár síðan, og áreiðanlega hafa ýmsir gleymt því, hvernig ástand þjóðmálanna var þá og ekki gert sér grein fyrir því, hvers vegna vinstri stjórnin fór frá. En það vita flestir, sem um þetta hugsa, að það var nú ekki vegna þess, að ástand þjóðmálanna væri í blóma, en vegna þess að það eru nú ekki eldhúsdagsumr. núna. við erum að ræða um vegamál, og ég vil nú ekki tefja þetta mál, sem á eftir að fara fimm umr. gegnum þingið, þegar þessari er lokið, þá vil ég aðeins segja það, að í árslok 1958 var útgerðin stöðvuð, þá var atvinnulífið fellt í dróma, þá voru skuldirnar við útlönd orðnar það miklar, að við fengum ekki gjaldeyri fyrir brýnustu nauðsynjum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð og eingöngu um vegi. Það eru einkum tvö atriði, sem ég vil vekja athygli á og láta koma skýrar í ljós heldur en þegar er orðið. Hæstv. ráðh. sagði, þegar hann mælti fyrir frv., að nú væri það ástand úr sögunni, að vegirnir dyttu niður á vorin. Þessu vil ég mótmæla alveg eindregið, þessum ummælum. Því miður er þetta ekki svona. Og ég skal nefna dæmi. Í fyrra skarst fjölfarnasti vegur á Austfjörðum, vegurinn yfir Hólmaháls, algerlega í sundur og varð ófær nema smeygja sér hann á jeppum. Stóð svo það tímabil, sem Austfirðingar kalla drullutímabilið. Slíkt hið sama var um hluta Fagradalsbrautar. Núna eru mjög strangar þungatakmarkanir á Oddsskarðsvegi. Og ég man ekki, hvort það var í fyrra eða hitteðfyrra - það breytir engu, því vegurinn hefur síður en svo lagazt - sem ég sat með vegagerðarstarfsmanni fastur á leið undan brekkunni í háhjóluðum bíl með drifi á öllum hjólum. Og svona er hægt að halda áfram endalaust. Það er ómögulegt að hlusta á það hér, að sjálfur hæstv. ráðh. segi, að það sé liðin tíð, að aðalvegirnir detti niður á vorin, án þess að láta hið sanna koma fram. Þá vil ég láta það koma alveg skýrt fram í þessum umr. og staðfesta þar með ákveðnum dæmum, hvers konar endemisplagg það er, sem lagt hefur verið fyrir alþm., þar sem er skiptingin á vegafénu í þjóðbrautir og landsbrautir. Og þau dæmi skulu verða tekin úr framlögum til þjóðbrauta í Austurlandskjördæmi. Árið 1969 eru tillögurnar þessar: Í veginn um Hróarstungu 890 þús. og bundið við það, að þar sé byggð ný brú, og í Suðurfjarðaveg 900 þús. hjá Vattarnesi til þess að ljúka því, sem verið var að gera í fyrra. En á árinu 1968 voru á þessu svæði: Þjóðbrautir, 800 þús. í Möðrudal, 420 þús. í Breiðdalsheiði, 630 þús. í Breiðdal, 1.450 þús. í Lónsheiði, 500 þús. í Geithellnahrepp, 300 þús. á Hellisheiði, 500 þús. á Suðurfjarðaveg og 400 þús. á veginn í Stöðvarfirði. En núna aðeins þessar tvær tölur, sem ég nefndi áðan. Þetta vil ég leyfa mér að taka sem dæmi um það, hvers konar endemisplagg það er, sem afhent hefur verið þm. á vegum ríkisstj. og starfsmanna hennar, þessi skipting fjárins í þjóðbrautir og landsbrautir. Þetta er því miður ekkert einsdæmi, heldur er þetta svona víðar, eða öllu heldur viðast hvar. Og það má þá einnig, úr því að ég kvaddi mér hljóðs, koma hér fram, að ég styð það eindregið, að tekið verði einnar krónu gjald af benzínlítra og varið til þjóðbrauta og landsbrauta. Og það er fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að mér er það ekki mögulegt að koma heim með það plagg í vasa um skiptingu vegafjármuna. sem hér hefur verið afhent fyrir hönd hæstv. ráðh. Þess vegna tel ég mér skylt að styðja hækkun benzínskatts til vega, enda verði hækkuninni varið á þann hátt, sem um hefur verið samið.



Herra forseti. Þetta frv. til l. um Kísilgúrverksmiðjuna og breyt. á l. um hana hefur fært okkur alþm. mjög stórar og óvæntar fréttir. Að undanförnu höfum við oft séð í blöðum frásagnir af því, að allt gengi undravel við framkvæmdir við Kísilgúrverksmiðjuna. Okkur var sagt frá því, að byggingin hefði gengið samkv. áætlun og raunar betur en áætlað var, og við höfum séð mörg bjartsýnisviðtöl í blöðum. En nú kemur það í ljós, eins og rakið er í grg. þessa frv. og rakið hefur verið í ræðuhöldum hér á þingi, að þarna hefur verið um að ræða ákaflega stórfelld og margþætt mistök. Ég vil minna á þau meginatriði, sem hér hafa komið fram. Í fyrsta lagi hefur það komið í ljós, að kostnaðarverð fyrsta áfanga verksmiðjunnar hefur hækkað úr 140–150 millj. kr. upp í 280–290 millj., eða því sem næst 100%. Menn eru ýmsu vanir hér á Íslandi með að framkvæmdir fari fram úr áætlun, en ég minnist þess naumast, að hliðstæður séu við þessa stórfelldu aukningu á kostnaði. Í annan stað hefur komið í ljós, að hallinn af starfrækslu verksmiðjunnar á síðasta ári var mun stórfelldari en ráðgert hafði verið. Hann varð á fjórða tug milljóna. En upphaflega var talað um, að hallinn fyrstu árin, fyrstu 4 árin, ef ég man rétt, kynni að verða 40 millj. Á einu ári verður hallinn sem sé álíka mikill og talað var um, að hann yrði á ferfalt lengra tímabili. Og þetta gerist, enda þótt framkvæmd hafi verið gengislækkun, sem átti að gera afkomu verksmiðjunnar betri vegna þess að framleiðsla hennar er öll seld erlendis og hækkar í hlutfalli við breytingar á gengi. Auk þess var framleiðslan á síðasta ári miklum mun minni en áætlað hafði verið. Hún varð aðeins 2500 tonn, en það kerfi, sem byggt hafði verið upp, átti að nægja fyrir 12000 tonnum. Ástæðan fyrir þessu er ákaflega stórfelld mistök í hönnun fyrirtækisins, eins og viðurkennt hefur verið. Meginframkvæmdir við fyrirtækið voru faldar erlendu fyrirtæki, eins og nú er mikill siður hér á landi, fyrirtækinu Kaiser í Kanada. Þegar þetta fyrirtæki var ráðið til starfans, var lögð á það áherzla, að þetta væri margreynt fyrirtæki, þarna væru allar framkvæmdir í góðum höndum, auk þess sem þetta fyrirtæki ábyrgðist, að framkvæmdir yrðu eins og til væri ætlazt. Þetta sagði þáv. framkvæmdastjóri verksmiðjunnar opinberlega. Hann staðhæfði, að hið erlenda fyrirtæki væri ábyrgt fyrir framkvæmdum. Nú segir hæstv. ríkisstj. í nál. sínu, að ástæðuna fyrir þessum lélegu afköstum megi rekja til þurrkara verksmiðjunnar, sem ekki eru eins öflugir og við var búizt, og einnig hafa að jafnaði orðið í þeim nokkur efnistöp við útgufun. Virðist hönnun þurrkaranna ekki hafa verið í samræmi við þær forsendur, sem áætlanir aðilanna voru byggðar á. Þarna höfum við sem sé samið við erlendan aðila um að láta okkur í té tiltekna vöru. Við höfum verið sviknir á vörunni, en þá kemur það í ljós, að um þá ábyrgð, sem um var talað, er ekki lengur að ræða. Nú er það staðhæft af ráðamönnum, að við eigum engan kröfurétt á hið erlenda fyrirtæki, þótt það hafi gert sig sekt um svo stórfelld mistök. Þarna tel ég vera um mikið alvörumál að ræða. Það er algild regla í viðskiptum, að ef einhver aðili semur um að vinna verk, er hann ábyrgur fyrir því að skila verkinu eins og til er ætlazt. Og standi hann ekki við það, sem hann hefur tekið að sér að gera, er hann skaðabótaskyldur. Þetta er almenn regla, og þessari reglu fylgja menn, sem eru ábyrgir fyrir miklum framkvæmdum. En þessari reglu hefur auðsjáanlega ekki verið fylgt, og það tel ég, að Alþ. eigi að líta mjög alvarlegum augum, því hér er um mjög stórfelldar upphæðir að ræða. Fyrir nokkru var talað um það með eðlilegri fordæmingu, að fram hefði komið vitneskja um fjárhagslegt stjórnleysi í einu fyrirtæki hér í landi, hjá húsameistara ríkisins, og þær upphæðir, sem menn hneyksluðust á, námu tugum þúsunda króna. En hér er um að ræða upphæðir, sem nema tugum milljóna kr. Og hæstv. ráðh. láta sér nægja að koma hingað og segja Alþ. frá þessu, án þess að ætlast til þess, að þetta mál sé athugað nánar. Mér virðist þetta mál þannig vaxið, að full ástæða væri til þess að framkvæma gagngera rannsókn á þessari sögu allri. Ef þetta mál hefði komið fyrir fyrr á þessu þingi, hefði ég flutt till. um slíka rannsókn á vegum Alþ. Það er tómt mál að gera það nú, þegar nokkrir dagar eru eftir af þinghaldi. En ég vil leyfa mér að beina því til hæstv. fjmrh., sem lýsti yfir því nýlega, að hann vildi gera gangskör að því að uppræta fjárhagsmisferli, að hann beitti sér sjálfur fyrir því, að þessi rannsókn verði framkvæmd og allir flokkar eigi aðild að henni. Ef ekkert er ámælisvert í þessu máli, ætti hæstv. ráðh. að fagna slíkri rannsókn, en hér er um það stórfelldar upphæðir að ræða, að ég sé ekki að undan þessari rannsókn verði komizt, ef menn vilja standa að málinu á heiðarlegan hátt. Raunar þætti mér forvitnilegt að vita, hverjir það eru, sem bera ábyrgð á þessum mistökum. Er það hæstv. fjmrh., sem er formaður stjórnar þessarar verksmiðju, eða er það hv. varaþm. Pétur Pétursson, sem seinustu árin hefur hlotið það sérkennilega verkefni á vegum hæstv. ríkisstj. að taka að sér að stjórna um skeið alls konar vanhirðufyrirtækjum. Mér finnst við eiga heimtingu á að vita, hverjir það eru, sem hafa haldið á málum á þennan hátt. Mér þætti einnig fróðlegt að frétta hjá hæstv. ráðh., hvort öll kurl eru hér komin til grafar. Í sambandi við Kísilgúrverksmiðjuna hefur verið komið upp við Mývatn sérstöku raforkuveri, varmaorkuveri, og mér skildist, að það væri ætlunin, að framleiðsla þess orkuvers yrði hagnýtt í þessari verksmiðju. Nú hygg ég, að það muni vera rétt, að þetta orkuver hafi ekki gengið eins vel og áætlað var, að tilkostnaður við raforkuna þaðan sé meiri en nokkur dæmi eru um hér á Íslandi. Og nú vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Eru ráðagerðir um áframhald kísilgúrverksmiðjunnar miðaðar við það, að hún hagnýti raforku frá þessari dýru virkjun, eða er ætlunin að velta raforkukostnaðinum yfir á þjóðina og taka hann ekki með í þessa útreikninga? Ef það er gert, er málið ekki heldur lagt fyrir á heiðarlegan hátt. Annars er öll saga þessa máls dæmi um það, hvað hæstv. ríkisstj. hefur gengið til samvinnu við erlenda aðila af furðulegu og barnalegu trúnaðartrausti. Svo er að sjá, að hæstv. ráðh. ímyndi sér, að erlend auðfélög séu einhverjar góðgerðarstofnanir og vilji taka upp samvinnu við okkur Íslendinga til þess að gera okkur greiða. En reynsla ríkisstj. í þessu efni hefur orðið allt önnur. Ég vil minna á það, að þegar þetta mál bar fyrst á góma hér á Alþ. 1964, var það lagt fyrir á allt annan hátt en raunin varð síðar. Hæstv. ríkisstj. hafði þá gert samkomulag við fyrirtæki í Hollandi, AIME, sem stundaði sölumennsku á ýmsum efnaiðnaðarvörum. Ég minnist þess, að hæstv. fjmrh. hélt þá ræðu hér á Alþ., þar sem hann lagði á það mikla áherzlu, að samvinnan við þetta hollenzka fyrirtæki ætti aðeins að greiða fyrir því, að framleiðslan yrði seljanleg á markaði í Evrópu, sem væri flókinn viðfangs og erfiður, en með þessu væru Íslendingar sjálfir að hefja sjálfstæða framleiðslu á sínum eigin vegum og þeir ætluðu að keppa við erlenda aðila um þessa vöru. Sá erlendi aðili, sem fyrst og fremst þurfti að keppa við, var bandaríski auðhringurinn Johns-Manville, því hann réð þá yfir 80–90% af markaðnum í Evrópu. En næst kemur það upp, að hollenzka fyrirtækið hafi gefizt upp og að bandaríski auðhringurinn Johns-Manville sé kominn í félagsskap við okkur í staðinn. Á því er auðvitað enginn vafi, að bandaríska auðfélagið hefur beitt samböndum sínum, hvernig sem það hefur gengið fyrir sig, til þess að fá Hollendinga til þess að segja upp samvinnu við okkur. Síðan tryggði það sér í staðinn aðstöðu hér á Íslandi, og samningurinn við bandaríska auðhringinn var sá, að hann skyldi einn sjá um söluna á þessari vöru. Hann átti að eiga sölufélagið einn, og um sölulaun eru ákvæði, sem ég hygg algerlega einstæð, þó að leitað væri um allan heim. Sölulaun þessa bandaríska félags eiga að hækka eftir því sem magnið hækkar og komast upp í hvorki meira né minna en 31%. Þetta bandaríska auðfélag hefur fylgt þessari aðstöðu sinni eftir á margvíslegan annan hátt. Í sambandi við byggingu verksmiðjunnar hefur það beitt sér fyrir því, að allur útbúnaður til hennar væri keyptur vestan hafs, það er ekki nokkur vafi á því, að þar er um að ræða sérstaka hagsmuni Johns-Manville, vegna þess að auðhringar í Bandaríkjunum eru fléttaðir saman. Þ. á m. var keyptur vestan hafs þessi útbúnaður, sem ég var að lýsa hér áðan, en hann var ekki merkari en svo, að reynslan er sú, sem ég lýsti: Hv. 7. landsk. þm., Sveinn Guðmundsson, sagði við umræður í Ed. Alþ., að þetta væru þurrkarar eins og íslenzkar smiðjur hefðu hætt að framleiða fyrir 15 árum. Hann lýsti yfir því, að smiðjurnar hér hefðu getað framleitt miklu betri útbúnað, en þær fengu það ekki, vegna þess að hinn erlendi aðili taldi, að erlend fyrirtæki ættu einnig að sitja fyrir smíðinni. Þessi erlendu fyrirtæki fengu raunar að njóta aðstöðu, sem íslenzk iðnfyrirtæki hafa ekki notið. Þau fengu alls konar ívilnanir í tollum og sköttum. Meðalgjald þessara aðila til ríkisins var 9%, en þar er innifalinn 71/2% söluskattur, en íslenzkar smiðjur verða að greiða milli 30 og 40% af efni sínu og vélum í ríkissjóð. Þarna er sama sagan og við höfum kynnzt á fjölmörgum öðrum sviðum, við Búrfell og í Straumi, að erlendir aðilar hafi verið látnir sitja fyrir verkefnum hér á landi með miklu betri aðstöðu en íslenzkir atvinnuvegir. Og þetta hefur haldið áfram síðan. Mér er fullkunnugt um það, að fluttur hefur verið til fyrirtækisins ýmis útbúnaður frá Bandaríkjunum, enda þótt sannanlega væri hægt að kaupa þær vörur á mun lægra verði frá Evrópu. Í þeirri stækkun, sem hér er rætt um, þá liggur það einnig fyrir, að áætlað er að hún verði að miklum meiri hluta til unnin af útlendingum, erlendum verktökum, þ. á m. tæki, sem íslenzku smiðjurnar lýsa yfir, að þær geti mjög auðveldlega unnið. En erlendi aðilinn heimtar þetta, og erlendi aðilinn býður ríkisstjórn Íslands lán til þess að tryggja þetta. Hæstv. ráðh. hristir höfuðið. Ég hef þetta eftir flokksbróður hans, hv. 7. landsk., Sveini Guðmundssyni, sem lýsti þessu sama yfir í umræðum í Ed. Alþ., án þess að hæstv. ráðh. mótmælti því. Hv. þm. Sveinn Guðmundsson sagði, að ástæðan fyrir því, að leitað hefði verið til erlendra aðila um slíka hluti, væri sú, að þar væru fáanleg lán í sambandi við það, þetta væri nákvæmlega sama fyrirbærið og þegar íslenzkir útvegsmenn kaupa báta í Noregi í stað þess að láta smíða þá hér, vegna þess að norskar stöðvar geta tryggt lán, sem íslenzkar stöðvar geta ekki, og að sjálf ríkisstjórn Íslands væri farin að hagnýta sér þessa niðurlægjandi aðstöðu.  Reynslan af Johns-Manville hefur ekki verið góð, en ég held, að full ástæða sé til að óttast, að hún eigi eftir að verða enn verri. Við skulum minnast þess, að það fyrirtæki mun ævinlega hafa undirtökin í þessari samvinnu, vegna þess að fyrirtækið ræður yfir markaðnum að mjög verulegu leyti, vegna þess að fyrirtækið á námur og vegna þess að fyrirtækið er í þeirri aðstöðu að ákveða annars vegar framleiðsluverð og hins vegar söluverð og ýmsa þá þætti, sem við getum ekki haft áhrif á. Þetta fyrirtæki getur sett okkur stólinn fyrir dyrnar, og ég er alveg sannfærður um það, að þetta fyrirtæki mun setja okkur stólinn fyrir dyrnar, hvenær sem því hentar, því að erlendir auðhringar koma ekki hingað í góðgerðarskyni, eins og ég sagði áðan. Þeir koma hingað til að hagnast, og þeir eru ákaflega harðdrægir. Þeir, sem taka upp samvinnu við slíka auðhringi, verða að átta sig á þessari staðreynd og búa þannig um hnútana sjálfir, að þeir geti staðið fyrir sínu. Í þessu frv. felst till. um stækkun þessarar verksmiðju, og þarna er lagður fyrir okkur alþm. talsverður vandi. Þarna er um að ræða fyrirtæki, sem er rekið með tapi. Því er lýst yfir, að eins og það er á sig komið nú, muni tapið halda áfram og eina leiðin til þess að fyrirtækið hætti að tapa sé að stækka það. Og mönnum er sagt, að í því skyni verði að leggja fram 150 millj. kr. Ég skil það ákaflega vel, að mönnum finnist erfitt að koma auga á aðrar leiðir út úr þessum vanda en að fallast á þetta sjónarmið. En engu að síður er þetta einnig atriði, sem vert er að velta mjög gaumgæfilega fyrir sér. Ég hef minnzt á það nokkrum sinnum áður í vetur, einmitt í umræðum við hæstv. fjmrh., að staða okkar, að því er varðar skuldabyrði, er orðin mjög erfið. Við erum orðin einhver sú þjóð heims, sem mest skuldar, skuldabyrðin hærri hér en í nokkru öðru landi, ef til vill. Og því er okkur sá vandi á höndum, að við höfum ekki nægilegt fjármagn til allra verkefna, við verðum að velja og hafna. Ef við ákveðum að leggja 150 millj. í þetta verkefni, erum við að hafna einhverjum verkefnum öðrum. Þetta tel ég, að við þurfum að fá að vita. Hverju erum við að hafna með því að leggja 150 millj. í þessa verksmiðju, í voninni um það að hún kunni að skila arði einhvern tíma síðar, þrátt fyrir þá hörmulegu reynslu, sem hingað til hefur fengizt? Ég minni hv. alþm. á það, að sjávarútvegurinn hefur um langt skeið verið undirstaða alls efnahagskerfis á Íslandi, og ástæðan fyrir því, að þjóðartekjur hér hafa komizt upp í eitthvað það bezta í heimi á mann, er hin mikla framleiðni í sjávarútvegi á Íslandi. Við höfum ekki hliðstæða framleiðni í nokkurri annarri grein. Það er sjávarútvegurinn, sem hefur skilað þessum fjármunum í þjóðarbúið, og þegar menn tala um, að sjávarútvegurinn sé rekinn með styrkjum og uppbótum, þá er það auðvitað vitlaust bókhald og annað ekki. Hins vegar hefur hæstv. ríkisstj. ekki komið auga á þessa staðreynd. Hún hefur afrækt vissa þætti í sjávarútvegi á mjög háskalegan hátt. Henni er ef til vill að vitrast það núna, að þetta hefur verið gert. En mér þætti fróðlegt að vita, hvort hæstv. ríkisstj. ætlar að bæta ráð sitt á þessu sviði. Er þess ef til vill að vænta, að hæstv. ríkisstj. taki nú ef til vill til við að endurnýja togaraflotann, sem hún hefur lofað síðan fyrir síðustu kosningar, en hún hafði áður svikið um 7 ára skeið? Þessar 150 millj., sem talað er um að leggja til Kísilgúrverksmiðjunnar, jafngilda andvirði tveggja skuttogara. Og mér er spurn: Erum við að hafna tveimur skuttogurum með því að leggja fjármagnið í þetta, eða hefur hæstv. fjmrh. fjármagn til að gera hvort tveggja? Þegar við ráðstöfum svona hárri upphæð eins og þessari, þá þurfum við að gera okkur grein fyrir framkvæmdaáætlun okkar sjálfra nokkur ár fram í tímann. Við verðum að vita, hvaða valkosti við höfum, í hvað við getum lagt peningana og hvar þeir skila mestum arði. Það er ekkert einangrað fyrirbæri að leggja 150 millj. í fyrirtæki við Mývatn, það hefur áhrif á aðra þætti í efnahagslífi okkar. Við erum að hafna öðrum framkvæmdum um leið, og ég vil mælast til þess, að hæstv. ríkisstj. leggi fyrir Alþ. fullan samanburðargrundvöll hvað þetta snertir. Ef við erum að hafna arðbærari framkvæmdum fyrir vonarpening, þá er það röng stefna. En þetta eru því miður starfshættirnir hér á Alþ., að málin eru lögð fyrir eitt og eitt og ekki skeytt um efnahagslegt samhengi þeirra. Hér skortir algjörlega áætlunarbúskap og áætlunarhugsun hjá hæstv. ráðh., þeir láta hverjum degi nægja sína þjáningu. En ef þannig er að farið, getur þjáningin að vísu orðið nokkuð sár að lokum.



Herra forseti. Það var á margan hátt fróðleg ræða, sem hv. 6. þm. Reykv. flutti hér áðan, ekki kannske fyrir þá sök að hún væri svo nýstárleg. Hún var í ákaflega svipuðum dúr og ræða, sem flutt var hér fyrir 2 eða 3 þingum, 2 þingum líklega, af fyrirrennara hans, hv. þáv. þm. Einari Olgeirssyni. Það var nokkurn veginn sami andinn, sem í báðum ræðunum var. Þá lýsti hann fyrir okkur með miklum skelfingum, hvað yfir okkur vofði. Við værum komnir í samband við hring, auðhring í Bandaríkjunum, sem væri deild í Morgan-samsteypunni. Ég hef nú stundum verið að segja við vini mína hjá Johns-Manville, að það væri ekki mikill vandi fyrir þá að útvega okkur peninga, úr því vildi svona vel til, að þeir væru aðilar að Morgan-samsteypunni, sem þeir sögðust sannarlega fagna, ef rétt væri og ef ég gæti veitt þeim aðgang þar að, en það væri nú ekki svo gott. Sannleikurinn er sá, að það var of mikið í ræðu hv. þm., - hann talar oft ágætlega fyrir sínu máli, - sem bar vott um það, að hér væri fyrst og fremst fordæming á fyrirtæki, sem er komið á þrátt fyrir harðvítuga andspyrnu frá honum og hans flokki og raunar fleirum, eingöngu af þeirri ástæðu, að hér væri unnið með útlendingum.  Ég skal ekki rekja þá sögu alla saman, það væri of langt mál, og það er alveg eins og hv. þm. réttilega sagði, að það var ekki rætt um beina aðild þess fyrirtækis að byggingu þessarar verksmiðju. En það, sem síðar hefur gerzt og við höfðum litla hugmynd um þá vegna reynsluleysis okkar, það hefur sannfært mig um það og okkur alla, sem nærri því hafa komið, að þessi verksmiðja væri ekki til í dag, ef Johns-Manville hefði ekki komið til skjalanna. Ekki vegna þess að það hafi ætlað að vinna hér eitthvert miskunnarverk á okkur, ekki heldur af því, að það hafi ætlað sér að arðræna okkur, þetta fyrirtæki, heldur vegna þess að hér voru sameiginlegir hagsmunir. Og þetta fyrirtæki, Johns-Manville, hefur ekki verið okkur fjandsamlegra en það, að það hefur afhent okkur beinlínis hluta af sínum Evrópumarkaði til þess að við gætum selt okkar vöru og komizt inn á markaðinn. Það er rétt, sem hv. þm. sagði, að það eru örfáir aðilar, sem ráða yfir markaðnum á þessari vöru, og heildarframleiðsla þessarar vöru í heiminum er alveg hverfandi lítil, og það var gersamlega vonlaust fyrir óþekktan aðila að komast inn á þennan markað - gersamlega vonlaust, það fullyrði ég hiklaust. Það hefur hins vegar, sem betur fer, farið á þann veg, að aukning á eftirspurn eftir þessari vöru í Evrópu hefur leitt til þess, að við getum nú gert það, sem við ætluðum að bíða með, ekki vegna hags verksmiðjunnar út af fyrir sig, heldur vegna söluerfiðleika, að stækka kísilgúrverksmiðjuna. Það muna allir hv. þm það, að það var talað upphaflega um, að hún yrði 24 þús. tonn. En hins vegar var skýrt frá því, þegar við ræddum þetta mál hér síðast á Alþ., að það væri talið vonlaust, vegna þess að markaður væri ekki fyrir hendi, þó að Johns-Manville hefði afhent okkur meginhlutann af öllum sínum markaði í Evrópu. Það hefur hins vegar gerzt, sem er okkur gleðiefni og veldur því, að við getum nú mætt þessum vanda okkar í dag með stækkun verksmiðjunnar nú þegar, að eftirspurnin eftir vörunni er miklu meiri heldur en nokkrar áætlanir lágu fyrir um og nokkur skynsamleg ástæða var að halda. Og ég vil nota alveg sérstaklega þetta tækifæri, þó að ég búist við, að hv. þm. telji það sem dæmi um minn Ameríku-undirlægjuhátt, þá vil ég láta það skýrt koma fram, að Johns-Manville hefur lagt alveg ótrúlegt kapp á það að leysa þennan vanda og gert miklu meira og lagt fram og fjárhagslega tekið á sig miklu meiri byrðar heldur en þeir samningum samkvæmt voru skyldugir að gera til að leysa þá erfiðleika, sem við höfum átt nú við að stríða. Þeir hafa látið okkur í té alla sína færustu sérfræðinga, vestanhafs og austan, ásamt með sérfræðingum, sem við höfum haft aðgang að, til þess að leysa þau tæknilegu vandamál, sem hér hafa risið. Þetta vil ég, að hér komi fram, vegna þess að þetta er sannleikur. Og þó að amerískt fyrirtæki eigi hlut að máli, sem ýmsir virðast telja að geri ekki annað en að reyna að arðræna og mergsjúga aðra og sé okkur til tjóns, þá er það ekki svo í þessu tilfelli, heldur hefur það beinlínis orðið til þess að gera okkur mögulegt að leysa þann vanda, sem við höfum átt við að stríða. Það er svo annað mál, sem hv. þm. sagði og mér finnst ekkert undarlegt að komi fram hér á Alþ. og víðar. Spurningin er um það, hvað þarna hefur gerzt. Spurningin er um það, af hverju fyrirtæki, sem hannar þessa verksmiðju, getur ekki orðið hér skaðabótaskylt og þar fram eftir götunum. Spurningin um það, af hverju verksmiðjan hefur ekki afkastað jafnmiklu eins og við höfðum gert áætlanir um. Þetta hefur orðið okkur öllum vonbrigði, en það sannar ekki þar með, að það sé nokkurs manns sök. Það hefur legið fyrir frá fyrstu tíð, að hér er um að ræða framleiðslu, sem hvergi er þekkt í veröldinni með þessum hætti, og allir þeir sérfræðingar, sem við ræddum um þetta mál við, bæði hér og erlendis, þeir sögðu okkur það, að það gæti enginn fullyrt örugglega, hver útkoman yrði úr þessari verksmiðju. Það voru framkvæmdar rannsóknir á framleiðslunni og gæðum efnisins og bráðabirgðaathuganir á þurrkurum og öðrum tækjum, - það eru nú fleiri tæki í þessari verksmiðju heldur en þurrkarar, sem menn virðast halda að sé það eina, sem skiptir máli. Þetta var gert á tilraunastöðvum og efnarannsóknastofum, en ég býst við, að allir - ég er að vísu leikmaður í þessu efni - en allir þeir, sem þekkja vísindalegar tilraunir og efnarannsóknastarfsemi, þeir muni geta staðfest það, að efnafræðingar hafa alltaf á því fullan fyrirvara, að það er með engu móti hægt að fullyrða það, að það sem kemur fram jákvætt í efnarannsóknastofu, komi fram alveg nákvæmlega eins, þegar farið er að framleiða það í stórri verksmiðju. Þetta var alla tíð tekið fram. Ég skal segja ykkur, hv. þdm., tiltekin dæmi, sem gera það að verkum m.a., að það er erfitt um vik að byggja upp lögfræðilega kröfugerð á hendur Kaiser, þótt þurrkarar Kaisers hafi ekki afkastað 12 þús. tonnum. Það eru gefnar upp efnafræðilegar vissar formúlur, sem menn þykjast nokkurn veginn vissir um að geti staðizt, og við það er þessi smíði miðuð. Það er gert ráð fyrir því, að þegar efnið fer inn í þurrkarann, þá sé búið að ná úr því ákveðnu hlutfalli af rakastiginu. Eins og allir vita, er þessu efni dælt upp úr vatni, og það, sem veltur á, er, hvað það fer vott inn í þurrkarann. Það er jafnframt gengið út frá því, að það megi fara út úr þurrkurunum með vissu vatnsinnihaldi, 6% - ég held ég muni rétt þá tölu. Þetta hvort tveggja leiðir að sjálfsögðu af sér, að þurrkararnir þurfa að miðast við aðrar aðstæður. heldur en raunverulega verða fyrir þá sök, að okkur tekst ekki að ná úr efninu því vatnsmagni, sem hafði verið ætlað, áður en það fer inn í þurrkarana, og það þarf að þurrka efnið í þurrkurunum - ekki niður í 6% heldur niður í 2%. Það getur vel verið, að það megi leita að og finna einhverja, sem sé hægt að hengja fyrir þetta, efnafræðinga, verkfræðinga og aðra slíka. Það má alltaf segja það. Og það getur vel verið, að það sé hægt að hengja mig, ég er formaður stjórnar, ég hef verið formaður undirbúningsfélagsins og stjórnarinnar og vitanlega formlega ber ég ábyrgð á, ef þarna verða einhver mistök. Ég er ekki að skorast undan því. Og menn geta gert, hvort sem þeir vilja í alvöru, sótt mig til saka eða stjórn fyrirtækisins eða ekki fyrir það, að þetta skilar ekki nákvæmlega þessum árangri. Það verða menn að gera upp við sig, og ég hef ekkert á móti því, ef menn hafa ánægju af að setja í það rannsóknarnefnd. Það er engin launung yfir, hvað þarna hefur gerzt, ekki nokkur launung. Þetta eru þeir búnir að berjast við mánuðum saman, að ná niður rakastiginu, áður en farið er í þurrkarana - að koma efninu með meiri hraða í gegnum þurrkarana og að ráða við efnið, þegar það kemur út úr þurrkurunum, fyrir það hvað það er þurrt. Þetta er kjarni þessa máls. M.a. vegna margvíslegra stöðvana æ ofan í æ hafa afköstin minnkað. Af því að gerðar voru ýmiss konar breytingar þarna og tilraunir til að sjá, hvort væri hægt að vinna þetta með öðrum hætti, hafa orðið framleiðslustöðvanir á framleiðslustöðvanir ofan, eftir að tilraunavinnslunni var lokið. Það hefur að vísu alltaf legið fyrir að það mundi taka um hálft ár, sem yrði hrein tilraunavinnsla. Frá því var sagt strax í byrjun. Hin raunverulega vinnsla í verksmiðjunni hefst ekki fyrr en um mitt s.l. ár. Til þess tíma er talið að um algera tilraunavinnslu sé að ræða og framleiðslan til þess tíma er skráð sem slík og ekki gerð tilraun til þess að setja hana á markað, fyrr en eftir þann tíma. Um þetta hafa fjallað ótal sérfræðingar, bæði innlendir og erlendir. Við eigum ekki marga menn hér á Íslandi. Það er einn maður, sem fyrst og fremst hefur verið meginráðunautur okkar í þessum efnum, það er Baldur Líndal efnaverkfræðingur, sem fyrstur kom með hugmyndir um að vinna þetta efni úr botni Mývatns, og ég tek það skýrt fram, að hann hefur lagt sig allan fram og ég mundi aldrei segja orð í þá átt, að hann hefði ekki gert allt sem í hans valdi stóð til þess að sjá um, að þessi mistök gerðust ekki. Ég fullyrði líka að hinir erlendu verkfræðingar, sem eru starfsmenn Johns-Manville og Kaisers, hafa einnig lagt sig fram um að mæta þessum vanda. Og það, sem mér finnst gleðilegast í dag, er, að allir kunnugir menn fullyrða, að þessi vandi sé leystur. Við fáum að vísu ekki nákvæmlega jafnmikil afköst, væntanlega ekki nema 9–10 þús. tonn út úr þessum þurrkurum í staðinn fyrir 12 þús. tonn, en það breytir þó gersamlega allri útkomu málsins, og a.m.k. frá sjónarmiði þeirra, sem halda að Johns-Manville hafi ekki mikinn áhuga á að þetta gangi vel hjá okkur hér, þá verð ég þó að benda á og það býst ég við að þeir hinir sömu menn muni staðfesta, að það séu ákaflega litlar líkur til að þeir hafi ánægju af að missa peninga og tapa peningum. Ég held að það sé sameiginlegt amerískum fyrirtækjum, að þau vilja heldur græða heldur en tapa, og meðan þau þurfa að borga helminginn af hallanum, sem hér er um að ræða, eða 49% á móti 51%, þá held ég að sé nokkurn veginn öruggt um það, að þau eru ekki að setja sína lélegustu menn í það að reyna að sjá til, að það sé hægt að leysa þennan vanda, það held ég að sé alveg ljóst. Ég get alveg tekið undir það með hv. þm., að það er raunalegt að þetta skuli hafa gerzt og að þessir tæknilegu erfiðleikar skuli hafa orðið svona miklir, en ég spyr: Hvað stór prósenta halda menn að það sé, - ég er ekki sérfræðingur eins og ég segi, og varpa ég þessu fram algerlega án þess að geta svarað því, - af tilraunum, sem verið er að gera í veröldinni með alls konar framleiðslu, sem menn halda að takist við fyrstu útreikninga, en þar sem ótalmörg mistök koma fram og leiðréttingar og lagfæringar, sem þarf að gera? Okkar stóri sigur er sá, að við höfum framleitt vöru, sem er með því bezta í þessari grein, sem til er í veröldinni, og það er það sem gerir það að verkum, að við leggjum nú hiklaust til að verksmiðjan verði tvöfölduð og farið upp í þá stærð, sem áformað var í upphafi, vegna þess að nú er nokkurn veginn öruggt að við getum selt nú þegar þetta magn. Það var rétt, sem hv. þm. sagði, það var gert upphaflega ráð fyrir að það yrði halli á þessum rekstri 4 fyrstu árin. Nú er gert ráð fyrir því, að beinn rekstrarhalli verði ekki á árinu 1969. Það þarf að veita aðstoð til þess að fleyta áfram lánum, en reksturinn sjálfur á að geta að verulegu leyti staðið undir sér, og þegar á árinu 1972 á hann að geta staðið undir fullum afskriftum af öllu því, sem lagt hefur verið í verksmiðjuna, og farið svo að skila mjög verulegum hagnaði úr því. Sá áfangi, sem við erum hér að tala um, seinni áfangi verksmiðjunnar, er miklum mun ódýrari en sá fyrri. Sá fyrri kostaði 4.3 millj. dollara, - ég held að það sé öruggast að hafa það í slíkum tölum, við þurfum þá ekki að vera að deila um gengismismun eða annað þess konar, - en annar áfanginn, þessi 12 þús. tonn, er talið að muni kosta um 2.3 milljónir dollara. Framleiðsluverðmæti verksmiðjunnar mun að lokinni þessari stækkun, þegar það er búið að koma henni í fulla stærð miðað við núverandi verð, verða um 230 millj. kr. á ári. Það er sagt, að þetta þjóni litlu, og bent á að það séu ekki nema 12 menn, sem bætist við í starfslið verksmiðjunnar, en það væri ekki hægt að segja, að það væri óhagkvæm útkoma, ef hægt er að fá 120 millj. kr. viðbótarverðmæti með vinnu 12 manna. Það held ég ekki að sé hægt að segja að sé þjóðhagslega séð óhagkvæm fjárfesting. Það er bent á, að hallinn í ár hafi verið mikill. Það er rétt. En ég vil þó vekja athygli á því, að inni í þeim halla, sem er 33 millj., er m.a. gengishalli, sem er alveg sérstaks eðlis eða 9 millj. kr., og þar eru líka reiknaðar með afskriftir á 10 millj. kr., þannig að rekstrarhallinn sjálfur, beinn rekstrarhalli, er þó ekki nema um 14 millj. kr. Þá hefur verið vikið mjög að því, að það hafi verið gefnar rangar upplýsingar, og talað af miklu yfirlæti um það, hve þessi verksmiðja væri dýr og hún hefði farið langt fram úr áætlun. Þetta er heldur ekki rétt. Allt það, sem sagt hefur verið um það efni og þær upphaflegu áætlanir, sem gerðar voru um byggingarkostnað verksmiðjunnar sjálfrar, það hefur fullkomlega staðizt. Byggingarkostnaðurinn sjálfur, miðað við hinar upphaflegu áætlanir og miðað við gengið á byggingartímanum, hafði verið áætlaður 148 millj. Hann varð um 140 millj. Það má vera, að það sé eðlilegt, að það rugli menn þær tölur, sem hér eru notaðar, þar sem talað er um að verksmiðjan standi nú í 288 millj., og mér dettur ekki í hug að halda það, að hv. þm. hafi neina löngun til að fara með skakkt mál í því. Ég skal útskýra hvernig í því liggur, að talið er hér í grg., að í árslok 1967 þá hafi undirbúningskostnaður verið 209 millj. kr. í staðinn fyrir að hann hafi verið áætlaður 148 millj. og sagt að geysilega hafi farið fram úr áætlun. Það byggist á því, að það varð samkomulag um það á milli ríkisins og Johns-Manville, að kostnaður af undirbúningsrannsóknum við þetta fyrirtæki, sem var búið að stunda bæði hér heima og erlendis í mörg ár, skyldi reiknast með í stofnkostnaði, en hann var ekki reiknaður með í þessari áætlun, sem gerð var um byggingarkostnaðinn við sjálfa verksmiðjuna, og ekki eðlilegt að það væri gert, heldur var það tekið inn sem hlutafé frá aðilum, og það nam 20 millj. kr. Síðan voru byggð íbúðarhús, sem alls ekki voru í þessu plani, sem kostuðu 12 millj. kr. Byrjunarrekstur ársins, sem alltaf var reiknað með að yrði að afskrifa á sínum tíma og var aldrei talið að kæmi inn í reksturinn sem slíkan, reyndist um 10 millj. Í ofanálag á þetta kemur gengistap, sem varð á þessu ári 27,9 millj. Þetta eru skýringarnar og tölurnar sem útskýra mismuninn á 209 millj., sem eru hér í grg., og 148 millj., sem var hin upphaflega áætlun, og ég held að enginn sanngjarn maður geti sagt, að hér hafi þar af leiðandi ekki staðizt það, sem sagt var í þessu efni. Hér hafa komið til ný atriði, sem eru utan við það mál, sem snertir bygginguna sjálfa. Þegar svo er verið að tala um það, að verksmiðjan standi í 288 millj., og sagt, að það sýni, hvað hafi orðið geysilegur halli á rekstrinum öllum, þá er það auðvitað líka alger misskilningur, vegna þess að af þessum 288 millj. er gengismunur 83.9 millj. Ég skil vel, að það sé eðlilegt að þetta vefjist fyrir mönnum af því að maður notar ekki beint dollaraupphæðir í þetta. Það er enginn halli á rekstrinum og eins og hv. þm. sagði, þá auðvitað hefur gengisbreyting ekki nokkur áhrif nema jákvæð áhrif á hag og rekstur þessarar verksmiðju, vegna þess að 100% af framleiðslunni eru seld til útlanda, en hins vegar stór hluti kostnaðarins fjármagnaður með hlutafé. Og það, sem til viðbótar bætist svo hér í þessu, er það, að það voru gerðar nýjar framkvæmdir á árinu, ný efnisþró, sem kostaði 12 millj. kr., sem hér kemur einnig til viðbótar og ekki var í upphaflegu áætluninni, en það reyndist óumflýjanlegt að gera nýja þró og safna meira hráefni heldur en gert hafði verið ráð fyrir. Þetta er nú sannast sagna allur þessi stóri skandali, sem hér hefur gerzt, og menn geta haft sínar skoðanir um það og sagt, að hvítt sé svart og svart sé hvítt eftir atvikum. Vafalaust segir minn ágæti nafni og hv. þm., að það megi túlka þetta með öðrum hætti. Ég hef sagt nákvæmlega það, sem er rétt. Það má leggja út af því vafalaust með mismunandi góðvilja, en þetta er staðreynd málsins. Og ég segi, að hér hafi engin ósköp gerzt, sem réttlæti það að setja hér á einhverja rannsókn. Það sæmir ekki mér að segja það, af því að rannsóknin ætti þá væntanlega að snúast gegn mér. En ég er ekki reiðubúinn hér á þessum stað til þess að nefna neinn sérstakan vísindamann, sem sé sekur um það, að þarna hafa orðið þessar reikningsskekkjur. Ég held, að það sé enginn þeirra sekur um það. Ég held, að allir þessir menn hafi gert allt það bezta, sem þeir gátu, en hins vegar reyndist bara útkoman úr dæminu, þegar allt kemur til alls, ekki nákvæmlega sem skyldi, en síðustu vikur benda ótvírætt til þess, að erfiðleikarnir yfirvinnist og þegar búið er að setja sérstakar rykskiljur á þurrkarana til þess að ná því, sem fer nú úr þeim út í veður og vind, ef svo má segja, þá eigi að vera hægt að ná afköstunum, það er von okkar, ná þeim upp í ein 10 þús. tonn. Um umboðslaunin, sem eru talin einstæð í veröldinni, eins og hv. þm. sagði, þá fer víðs fjarri, að þau séu neitt einsdæmi í veröldinni. Við höfum kynnt okkur rækilega það, hvað sé eðlilegt, að séu umboðslaun, og hvað er venja í slíkum tilfellum. Og ég vil vekja athygli á því, að hér er um að ræða bæði heildsölu- og smásöluþóknun. Við borgum ákveðna prósentu fyrir það og komum svo ekki nærri sölunni. Johns-Manville kaupir vöruna með þessum hætti. En það, sem ég tel rétt, að komi hér fram og er fróðlegt og sýnir nú, hvað þessir menn eru miklir arðræningjar eða hitt þó heldur, er það, að þeir féllust fúslega á það að staðsetja sölufélagið á Íslandi, á Húsavík, og með þeim einkennilega hætti, að þeir reiknuðu því engan kostnað. Allur sölukostnaður Johns-Manville verður reiknaður á dótturfyrirtækin úti í Evrópu, sem má segja, að sé kannske hæpið gagnvart þeim löndum, sem þar er um að ræða, ef út í þá sálma ætti að fara. En við skattleggjum nær 100% alla þá söluþóknun, sem þeir fá hér, og af því verða þeir að borga 45% skatt, þannig að ég fullyrði, að þessir samningar eru síður en svo okkur óhagstæðir. Ástæðan til að við höfum mismunandi söluþóknun eftir því, hvað magnið væri mikið, það skal ég játa, að er á vissan hátt mín eigin sök, ef sök skal telja. Það byggðist hreinlega á því, að það voru miklar líkur til þess, að þeir mundu hafa tilhneigingu til að láta sína framleiðsluvöru frá öðrum verksmiðjum sitja fyrir, ef erfitt yrði um sölu, nema því aðeins að þeir hefðu verulega hagsmuni af því að selja okkar vöru. Og það þótti því maklegt og eðlilegt og á það féllust þeir, að ef þeir væru óduglegir að selja, þá skyldu þeir fá minna fyrir það. Auðvitað verður kostnaður þeirra meiri af því. En ég veit ekki, hvort þetta er svo fábjánalegt, kannske er það og þá verð ég að taka því. En mér fannst þetta dálítið snjallt, ég skal játa það. Þá hefur því verið haldið hér fram, sem ég vil líka leyfa mér algerlega að mótmæla, að Johns-Manville hafi sett einhver skilyrði um það, að þau tæki, sem við höfum keypt, yrðu keypt í Ameríku. Það hafa þeir aldrei orðað. Og það hefur verið metið algerlega hlutlaust af okkar sérfræðingum, hvort það væri eðlilegt eða ekki, að það væri gert. Það, að við höfum látið smíða í Bandaríkjunum ýmsa hluti, á því ekkert skylt við þetta atriði, en það á að því leyti skylt við hagsmuni okkar að öðru leyti, að við höfum getað fengið „export credit“ lán, það er alveg rétt. En þau eru ekki gegnum Johns-Manville og þeir koma þar hvergi nærri. Við höfum í margvíslegum tilfellum, - ekkert frekar í sambandi við Kísiliðjuna heldur eru til ótalmörg slík lán hér á Íslandi, - fengið lán hjá Export-Importbankanum í Washington í sambandi við vörukaup í Bandaríkjunum. Og það höfum við fengið í sambandi við vörukaup til Kísiliðjunnar. Það er ekkert launungarmál heldur. Við höfum fengið lán víðar. Við höfum fengið lán í Hollandi og við höfum fengið lán í Bretlandi, þar sem við höfum keypt þessar vörur. Og það er alveg eins og hv. þm. sagði, það er ekkert auðvelt mál að fá peninga, og við höfum orðið að leita ýmissa úrræða til þess og m.a. þessara úrræða. Það, að notaðir séu þurrkarar, sem hafi verið fleygt fyrir 20 árum, eins og minn ágæti samflokksmaður lét frá sér fara í Ed., ég vil nú helzt ekki gera það að umtalsefni, vegna þess að ég held, að það liggi svo í augum uppi, að það þurfi ekki að ræða það, að fyrirtæki, hvort sem það heitir Kaiser, Johns-Manville eða aðrir slíkir, leiki sér að því að nota gamalt skran. Það hef ég nú ekki heyrt, að sé borið á Ameríkumenn nú til dags, að þeir geri það.  Af því að hv. þm. virtist nú telja allt, sem hér er verið að gera, vera gert af hreinni fávizku og glópsku, þá munaði hann nú ekkert um að bæta því við, að orkuverið við Mývatn eða í Námaskarði mundi vera álíka gáfulega uppbyggt, og spurði, hvort það mundi vera. Hann hafði að vísu sýnilega enga hugmynd um, hvað hann var að tala um, vegna þess að þetta orkuver er ekki reist til þess að veita raforku til Kísiliðjunnar, heldur er það reist til þess að veita hitaorku til Kísiliðjunnar, en veita raforku til orkuvers, sem reist er á vegum Laxárvirkjunarinnar. Og hvort sú orka verður svo dýr sem hann sagði eða ekki, það veit ég nú ekki um, en a.m.k. verður þá ekki stjórn Johns-Manvilles sökuð um það, því að ekki hafa þeir komið nærri því orkuveri. Það er eitt, sem víst er. Það var hins vegar talið af okkar sérfræðingum, að það væri mjög hagkvæmt, og ég hef ekki heyrt nokkurn halda uppi andmælum gegn því, að það væri mjög mikilvægt fyrir okkur einmitt hér á Íslandi að gera tilraun með að framleiða raforku úr jarðgufu. Sérfræðingar okkar töldu, að með nýjustu aðferðum í því efni væri hægt að framleiða þetta á mjög hagkvæman hátt. Og ég hef ekki enn þá heyrt frá talsmönnum Laxárvirkjunar, að það hafi komið nein skökk útkoma úr því. Kannske veit hv. þm. það betur en ég. Ég skal ekkert segja um það. En það kemur þá í ljós á sínum tíma. En ég bið hann a.m.k. að athuga, að þó að hann hafi áhuga á að ná til okkar við Kísiliðjuna og saka okkur um flest afglöp, þá höfum við ekki skipulagt þetta orkuver. Varðandi þau stórkostlegu tollfríðindi, sem sagt er að veitt hafi verið, þá eru það nú fríðindi, sem fyrst og fremst koma nú í gagn þessu fyrirtæki, sem við eigum þó meiri hlutann í, þessir 9% tollar, sem vitnað var til. Þá er það stækkunin. Sagt er, að hún hafi verið unnin öll og eigi að vinnast af útlendingum og verksmiðjan upphaflega hafi verið byggð af útlendingum. Það er rétt, að mikið af vélunum var byggt af þeim. Það er satt. En hins vegar var mjög mikið líka unnið hér af íslenzkum aðilum og það voru verktakafyrirtæki hér heima, bæði Almenna byggingarfélagið o.fl., sem sáu um margvísleg verk í sambandi við Kísiliðjuna. Við höfum lagt á það áherzlu nú í sambandi við stækkunina, að það verði leitazt við að hagnýta, eftir því sem tök eru á, aðstoð innlendra aðila til þess að byggja upp þessa viðbót við verksmiðjuna. Hitt sannar ekki, að það sé hægt að láta Íslendinga gera það allt saman, og það eru margar ástæður, sem valda því, bæði fjárhagslegar ástæður og aðrar. En það hefur sannarlega ekkert staðið á okkar samstarfsmönnum og sameigendum, Johns-Manville, að sýna fullan skilning á því, að við reyndum eftir megni að nota hér íslenzka starfskrafta og íslenzka aðila, ef það hefur verið sambærilegt við það, sem um hefur verið að ræða annars staðar. Ég bið afsökunar á því, herra forseti, að ég hef orðið nokkuð langorður um þetta mál, en ég taldi nauðsynlegt að upplýsa það, það er svo margt um það búið að segja og tala og það af minni velvilja heldur en góðvilja vil ég segja, af meiri löngun til þess að afflytja heldur en að skilja, hvað hér hefur verið að gerast. Hvort Kísiliðjan við Mývatn er hagstæðari en tveir skuttogarar, ég skal játa það, að það dæmi hef ég ekki reiknað nákvæmlega. Það var ákveðið af Alþ. að hagnýta þessi jarðefni. Þau skila okkur algerlega erlendum gjaldeyri og það hefur verið skoðun okkar og það er sannfæring mín í dag, að það sé hægt að reka þessa verksmiðju mjög hagkvæmt, úr því að við höfum komizt yfir meginerfiðleikana. Og meginerfiðleikarnir hafa aldrei í mínum huga verið þurrkararnir, jafnvel ekki þó að það hafi gengið illa í nokkurn tíma að fá út úr þeim full afköst, heldur hefur megináhyggjuefnið vérið það, að við gætum ekki framleitt nógu góða vöru og við gætum ekki selt alla þessa vöru. En bæði þau meginvandamál eru leyst, og það er kjarni málsins. Þess vegna getum við haldið áfram af fullum krafti og byggt upp þessa verksmiðju sannfærðir um það, að við höfum þarna góða vöru, sem við getum hvar í heiminum sem er boðið og vöru, sem er líkleg til þess að geta skilað verulegum fjárhæðum í þjóðarbúið á næstu árum og áratugum.



Herra forseti. Þetta er aðeins 1. umr. hér í þessati hv. þd. Málið á eftir að fara til n. og um það verður fjallað við tvær umræður í viðbót, svo að ég sé ekki ástæðu til þess að hafa mörg orð um ræðu hæstv. ráðh., sem var málefnaleg, eins og yfirleitt er háttur hans. En hann staðfesti að sjálfsögðu það, sem ég orðaði hér áðan, um mjög fjölþætt mistök af ýmsu tagi, sem þarna hafa orðið, enda voru frásagnir mínar sóttar í grg. sjálfs frv. Ég var ekki að birta mönnum nein nýmæli. Hins vegar var það dálítið óljóst, fannst mér, og er enn þá dálítið óljóst, hver talinn er bera ábyrgð á þeim mistökum með vélbúnað fyrirtækisins, sem þarna er um að ræða. Í grg. frv. er sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Má rekja það til þurrkara verksmiðjunnar, sem ekki eru eins öflugir og við var búizt.“ - Þetta get ég ekki skilið öðruvísi en svo, að hinu erlenda fyrirtæki hafi verið falið að gera sérstaka þurrkara, sem hefðu sérstakt afl, en þeir hafa ekki reynzt eins aflmiklir og við var búizt. Við höfum ekki fengið þá vöru, sem við óskuðum eftir. Þarna er einnig sagt: „Virðist hönnun þurrkaranna ekki hafa verið í samræmi við þær forsendur, sem áætlanir aðilanna voru byggðar á.“ Þarna hefur fyrirtækinu verið falið að vinna verk á ákveðnum forsendum, og verkið er ekki unnið á þeim forsendum. Þetta stendur í sjálfri grg. frv. Við fáum aðra vöru en við biðjum um, og þegar það gerist hlýtur sá aðili, sem við skiptum við, að vera ábyrgur, ef tryggilega væri gengið frá samningum. Hins vegar virtist mér það felast í orðalagi hæstv. ráðh. hér áðan, að hann teldi, að formúlurnar hefðu ekki verið réttar, en það er allt annað en stendur í grg. Þarna eru þá tvær kenningar á lofti. Og þess vegna held ég, að það sé alveg sjálfsagt mál. að þetta verði rannsakað. Hæstv. ráðh. sagðist ekki óttast rannsókn, og þá finnst mér, að hann ætti að framkvæma þessa hugmynd mína, þessa ósk mína og láta framkvæma slíka rannsókn. Mér þótti afar einkennilegt að heyra hæstv. ráðh. lýsa með mjög fögrum orðum umhyggjusemi hins bandaríska fyrirtækis, sem við erum í samvinnu við, hvernig Bandaríkjamenn hefðu gert miklu, miklu meira en þeir voru skuldbundnir til, hvernig þeir hefðu fórnað sínum eigin markaði í okkar þágu og ég veit ekki hvað og hvað. Nú skal ég sízt draga í efa, að víðsemjendur hæstv. ráðh. og samstarfsmenn séu hinir vænstu menn. Það eru þeir vafalaust. En ég hef ekki nokkra trú á því, að bandarískt auðfyrirtæki stundi atvinnurekstur á þennan hátt. Þar eru ákaflega hörð efnahagslögmál sem ráða. Því aðeins hefur Johns-Manville haft áhuga á þessari samvinnu við okkur, að hann hefur hagnazt á henni og hann ætlar að hagnast á henni áfram. Þetta er engin góðgerðarstarfsemi og ég held, að hæstv. ráðh. ætti hreinlega að uppræta slíkt viðhorf úr huga sínum, að þarna sé um að ræða menn sem séu að gera eitthvað af persónulegri umhyggju fyrir okkur. Hæstv. ráðh. lagði á það mikla áherzlu, að í þessari verksmiðju við Mývatn væri um að ræða tilraunastarfsemi, þetta væri fyrsta verksmiðjan í heimi, þar sem þetta efni væri unnið af vatnsbotni. Á það atriði var ekki lögð sama áherzla, þegar frv. var samþ. upphaflega, að hér væri um tilraunastarfsemi að ræða, að við værum að fara út í einhverja óvissu. Þvert á móti voru lagðar hér fyrir alveg tilteknar áætlanir og staðhæft, að þær mundu standast. Hv. alþm. var ekki sagt, að þeir væru að fara út í einhverja þoku og óvíst, hvort þeir kæmust út úr henni aftur. En slík tilraunastarfsemi hefur verið undarlega ríkur þáttur í atvinnuframkvæmdum á Íslandi um skeið. Við höfum stofnað hér eina verksmiðjuna af annarri með tilraunasniði, við Íslendingar, sem erum flestum öðrum verr til þess fallnir að stunda tilraunir í iðnaðarstarfsemi. Má ég minna á Faxaverksmiðjuna, sem var tilraunastarfsemi og mistókst? Má ég minna á Áburðarverksmiðjuna? Framleiðsluaðferð hennar þekktist aðeins á einum stað á jarðríki áður, og reynslan þar var svo léleg, að sú framleiðsla var lögð niður. Þessi áburðarverksmiðja hefur verið einsdæmi í veröldinni og nú, þegar ætlunin er að stækka verksmiðjuna, verður að taka upp nýja aðferð. Og Kísilgúrverksmiðjan var hrein tilraunastarfsemi, segir hæstv. ráðh., og hann segir frá því, hvernig vísindamenn og stjórnendur hafi verið logandi hræddir allan tímann, hvort tilraunirnar tækjust, og enn sé vissan ekki meiri en svo, að þeir séu að gera sér vonir um, hvað gerast muni. Ég held, að við getum ekki fetað okkur áfram í iðnaði með því að stunda tilraunastarfsemi. Við verðum sannarlega að vita, hvað við erum að gera. Þær tölur, sem hæstv. ráðh. nefndi til þess að skýra mismuninn á áætluðum stofnkostnaði og hinum raunverulega stofnkostnaði, eins og hann hefur orðið, eru eflaust réttar. Hann segir, að þarna hafi verið unnin ýmis verk, sem ekki var getið um í upphaflegum áætlunum. En það stafar auðvitað af því, að hinar upphaflegu áætlanir voru ekki réttar. Þar var ekki getið um verkefni, sem þurfti að vinna, en í því felst auðvitað það, að alþm. og öðrum eru gefnar skakkar upplýsingar, þegar þeim er sagt, hvað hlutirnir eigi að kosta. Ef gerð er áætlun um eitt, en síðan bætt við ýmiss konar öðrum verkefnum vegna þess, að það verður að hafa þau með, er um að ræða rangar upplýsingar. En sem sagt, þetta mál kemur hér aftur til umr. svo að ég sé ekki ástæðu til að orðlengja það frekar við 1. umr.



Herra forseti. Ég vil nú ekki vera að deila við hv. 6. þm. Reykv., enda ekki tilefni til þess. Þetta mál fer til n. og auðvitað sjálfsagt að veita allar þær upplýsingar, sem hv. n. óskar eftir, og mun ekkert á því standa, að það verði gert. Ég hef þegar gert ráðstafanir til þess, að framkvæmdastjóri byggingarinnar, sem þá var, Pétur Pétursson, mæti hjá n. ásamt með lögfræðingi verksmiðjunnar og endurskoðanda, ef þess verður óskað, þannig að það sé ekkert, sem fari á milli mála í þeim efnum. En varðandi það, sem hv. þm. las upp úr grg. og kann að sýnast stangast nokkuð á við það, sem ég sagði, það er hárrétt hjá honum, þá byggist það nú meira á því, að ég hef ekki farið út í einstök atriði eins og ég sagði áðan. Þetta er löng saga allt saman. En það er rétt, að þegar við sömdum við Kaiser, var það samningur um það að hanna 12 þús. tonna verksmiðju. Það er alveg rétt. Það var gengið út frá því, að svo mundi verða. Og meira en það, hluti verksmiðjunnar átti að afkasta 24 þús. tonnum, því að þurrkararnir eru hins vegar aðeins einn þáttur í verksmiðjunni. Verksmiðjan er miklu, miklu meira heldur en tveir þurrkarar, og það liggur alveg ljóst fyrir núna, að öll önnur tæki verksmiðjunnar anna því, sem þeim er ætlað að anna. En aftur á móti er það umdeilt mál, og ég get sagt frá því hér, að við höfum látið okkar lögfræðinga, bæði íslenzka lögfræðinga og lögfræðinga Johns-Manville, kanna það, því að þeir hafa heldur enga löngun til þess, - ég tek alveg undir það með hv. þm., að amerísk fyrirtæki eru engin góðgerðarfyrirtæki - og þau hafa engan áhuga á að tapa peningum, og það hefur verið kannað af lögfræðingum beggja fyrirtækja, bæði Kísiliðjunnar og Johns-Manvilles, hvort grundvöllur mundi vera til þess að lögsækja Kaiser fyrir það, að þessir tveir þurrkarar skiluðu ekki nákvæmlega þessum afköstum. Þetta er talinn það hæpinn grundvöllur, að það hefur a.m.k. ekki enn þá verið í það ráðizt. Hvort það bendir til þess, að við höfum ekki nákvæmlega gengið rétt frá öllum hlutum í þessum efnum, skal ég ekki um segja. Það kann vel að vera, ef mönnum sýnist svo, að það sé rétt að láta einhverja aðra sérfræðinga eða lögfræðinga en við höfum kannað þann þátt og hver hafi átt þar hlut að máli. En það voru margir, sem nærri komu af sérfræðingum, sem gerðu grein fyrir því, hvaða skilyrði þessi verksmiðja þyrfti að uppfylla. Eins og ég sagði í ræðu minni hér áðan, voru það vissar forsendur, sem var gengið út frá, en reyndust, þegar til vinnslunnar kom, alls ekki koma út eins og við höfðum gert ráð fyrir og eins og hafði verið gefið upp. Þetta er staðreynd í málinu. Út í þá sálma skal ég ekki lengra fara, aðeins vekja athygli hv. þm. líka á því, að það, sem ég útskýrði um hinn tölulega mismun á kostnaðinum upphaflega, 148 millj. og 248 millj., það var ákaflega lítið af þeim mismun, sem stafaði af því, að það væru framkvæmdir, sem undan hefðu verið dregnar. Það var sáralítið. Meginhluti mismunarins var gengishalli. En varðandi svo það, hvað við séum gjarnir á að leggja út í tilraunir, þá er ég hv. þm. alveg sammála um það, að það er ákaflega óæskilegt, að lítil þjóð þurfi að gera slíka hluti. En ég held nú, að við hljótum að verða sammála um það, að það var ekki um annað að ræða, annaðhvort áttum við að sleppa því að byggja Kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn eða þá að við urðum að leggja út í tilraun, af því að svona aðstaða er ekki til annars staðar í heiminum. Við getum deilt um Áburðarverksmiðju og annað, ég vil ekki segja um það. Við höfum kannske gert þetta á ýmsum sviðum, farið út í tilraunir, sem ekki hafi verið þekktar annars staðar. En hér var bara ekki nema um tvennt að velja fyrir okkur að gera, að taka vissa áhættu, sem aldrei var dulin, ég hef aldrei reynt að dylja hana og ég veit ekki til, að neinir sérfræðingar eða talsmenn fyrirtækisins hafi reynt að dylja það, að hér gætu orðið vissir byrjunarörðugleikar. Og ég vil ekki segja, að það, sem gerzt hefur, sé meira en vissir byrjunarörðugleikar, því að við getum ráðið við þessa örðugleika og við teljum okkur hafa náð tökum á þeim. En sem sagt, annaðhvort urðum við að kaupa það þessari áhættu eða sleppa því, því að annars staðar í heiminum er ekki við þessar aðstæður að fást.



Herra forseti. Í frv. þessu, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir að setja á stofn og starfrækja sérstaka fyrirtækjaskrá, en það er skrá yfir öll fyrirtæki í landinu og verði hún jafnóðum færð til samræmis við á orðnar breytingar, eftir því sem unnt er. Skrá þessi á að taka til allra fyrirtækja, einstaklinga og félaga í venjulegum skilningi, en auk þess til embætta, stofnana og félagasamtaka, enda sé um að ræða starfsemi, sem skattyfirvöld og aðrir stjórnsýsluaðilar þurfa að hafa skrá yfir til skattlagningar eða annarra nota. Í stórum dráttum má segja, að í fyrirtækjaskrá verði teknir allir atvinnurekendur, stofnanir og félagasamtök, sem eiga að koma á skrá skattyfirvalda vegna álagningar tekjuskatts, útsvars, söluskatts og annarra opinberra gjalda. Þó verða dánarbú væntanlega ekki tekin í fyrirtækjaskrá nema þau reki atvinnu, t.d. verzlun eða iðnað. Að öðru leyti eru ekki tök á að setja fyrir fram ákveðnar reglur um, hvar markalínan skuli dregin milli starfsemi, sem tekin er á skrá og starfsemi, sem er utan við starfssvið fyrirtækjaskrárinnar, þar eð hún er óveruleg eða sérstaks eðlis. Reynslan verður að skera úr um það, hvað telst eðlilegt og hagkvæmt í þessu efni. Þó má t.d. geta þess, að leigusalar húsnæðis munu ekki verða teknir í fyrirtækjaskrá sem slíkir, nema um sé að ræða aðalatvinnu hlutaðeiganda eða stöðuga starfsemi í allstórum stíl. Á sama hátt og einum opinberum aðila, þ.e. þjóðskránni, sem er rekin sem deild í Hagstofunni, var á sínum tíma falin stjórn almannaskráningar í landinu, er nú lagt til, að sama aðila sé fengið það verkefni í hendur að sjá um allsherjarskráningu fyrirtækja. Aðalhlutverk þjóðskrár er að sjá stjórnsýsluaðilum fyrir tæmandi og að öðru leyti sem fullkomnastri skrá yfir íbúa landsins, og hliðstætt því verður það eitt aðalhlutverk fyrirtækjaskrár að láta þessum aðilum í té tæmandi skrár yfir fyrirtæki með öllum þeim upplýsingum um þau, sem þörf er á til stjórnsýslu á hverju sviði. Starfræksla fyrirtækjaskrár kemur til að styðjast við þjóðskrána á margvíslegan hátt og án hennar hefði vegna kostnaðar og annarra vandkvæða varla komið til greina að koma á fót fyrirtækjaskrá eins og hér er fyrirhugað. Við stofnsetningu og rekstur fyrirtækjaskrár verður notuð nútíma skýrsluvélatækni, eins og við þjóðskrána. Hagstofan hefur um nokkurra ára skeið unnið að undirbúningi fyrirtækjaskrár og er það verk nú komið á lokastig. Það má segja, að ekki sé bein þörf nýrrar lagasetningar til að koma fyrirtækjaskránni á fót, en til þess að geta starfrækt hana framvegis, þarf að tryggja öflun upplýsinga til viðhalds hennar, þannig að hún sé á hverjum tíma sem réttust. M.a. þarf að fá, helzt jafnóðum, upplýsingar um upphaf og lok atvinnurekstrar hvers aðila, breytingar á starfsstöð o.fl. Óhjákvæmilegt er, að lögfest sé skylda til þess að tilkynna Hagstofunni slíkar breytingar. En vegna þess, að ástæðulaust er að öll atvinnustarfsemi verði tilkynningarskyld og ekki liggur ljóst fyrir, hversu víðtæk þessi skylda þarf að vera, þykir rétt, að fjmrh. fái almenna heimild til að ákveða til hvaða atvinnugreina hún skuli taka. Hér er annars ekki um að ræða nýmæli í íslenzkri löggjöf, því að í 11. gr. gildandi söluskattslaga eru allir söluskattsskyldir aðilar skyldaðir til að tilkynna skattstjóra upphaf og lok atvinnurekstrar og sitthvað fleira. Þá er og í lögum um verzlunaratvinnu, sem sett voru vorið 1968, ákveðið, að hver sá, sem stundar verzlun, skuli tilkynna Hagstofunni aðsetur starfsstöðvar og breytingu á því. Má því segja, að tilkynningarskylda sú, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., hafi þegar verið lögfest, að því er varðar atvinnurekendur í verzlun. Þá þarf og að ákveða með lögum, að fyrirtæki skuli nota auðkennisnúmer sitt, samkv. fyrirtækjaskrá eða þjóðskrá og er þar um að ræða hliðstæð ákvæði og gilda um notkun nafnskírteina, samkv. lögum um útgáfu og notkun nafnskírteina. Auk þess sem fyrirtækjaskrá er ætlað að fullnægja þörf stjórnsýsluaðila fyrir skrár og önnur starfsgögn, er annar aðaltilgangur hennar sá að vera tæki til skýrslugerðar um atvinnuvegi landsmanna. Þegar starfssvið fyrirtækjaskrárinnar verður komið í fastar skorður, verða á hverjum tíma tiltækar úr henni upplýsingar um tölu fyrirtækja í hverri atvinnugrein og í hverju sveitarfélagi og um skiptingu þeirra eftir formi rekstraraðildar o.fl. Með þessu ætti skýrslugerð um þessi atriði að komast í gott og öruggt horf og kostnaður við hana verður mjög litill. En þetta er aðeins byrjunin, því að stefnt er að því, að fyrirtækjaskrá verði hagnýtt til að fá til skýrslugerðar margvíslegar upplýsingar úr gögnum skattyfirvalda og annarra opinberra aðila, sem fram að þessu hefur ekki verið unnt að nýta nema að takmörkuðu leyti. Þetta er gert kleift með því, að skattyfirvöld koma til með að nota vélspjöld fyrirtækjaskrárinnar og öll vélaúrvinnsla skattgagna hvers fyrirtækis er tengd auðkennisnúmeri þess í fyrirtækjaskránni. Þetta þýðir, að upplýsingar í þessum gögnum verða tiltækar til tölfræðilegrar vélaúrvinnslu með þeirri sundurgreiningu, sem grunnspjald fyrirtækjaskrár gerir mögulega. Hér er aðallega um að ræða skiptingu eftir atvinnugreinum og stöðum og eftir formi rekstraraðildar: einstaklingsfyrirtæki, sameignarfélög, hlutafélög, samvinnufélög o.s.frv. Þannig verður mikilvægur efniviður tiltækur til skýrslugerðar í vélum, án þess að það þurfi að kosta skattayfirvöld viðbótarvinnu, sem um munar. Vegna kostnaðar og af ýmsum öðrum ástæðum ber að leggja á það megináherzlu, að íslenzk hagskýrslugerð sé skipulögð þannig, að sem mest af henni fáist sjálfkrafa sem nokkurs konar afrakstur af opinberri starfrækslu. Þetta á sérstaklega við um skýrslugerð um atvinnuvegi landsmanna. Um þá er árlega aflað fjölþættra gagna, bæði til gjaldheimtu og til annarra nota, sem rétt á haldið ætti að vera hægt að nota í ítarlega, fljótvirka og kostnaðarlitla skýrslugerð um atvinnuvegina. Þriðja aðalhlutverk fyrirtækjaskrár verður upplýsingaþjónusta. Á sama hátt og þjóðskráin hefur frá upphafi starfað sem almenn upplýsingamiðstöð á sínu sviði, er gert ráð fyrir, að úr fyrirtækjaskrá verði hverjum sem er veittar upplýsingar um fyrirtæki, hvar sem er á landinu, þ.e. um heiti og staðsetningu þeirra, um þá starfsemi sem þau reka og um sitthvað fleira, en að sjálfsögðu ekki um neitt það, sem Hagstofan hefur fengið vitneskju um sem trúnaðarmál. Með þessu verður bætt úr mjög brýnni þörf fyrir skipulegri upplýsingastarfsemi varðandi fyrirtækin. Þá er og gert ráð fyrir því, að gefnar verði árlega út til sölu ítarlegar skrár yfir öll fyrirtæki í landinu. Um kostnað við stofnun og starfrækslu fyrirtækjaskrár er það að segja, að hann hefur verið og verður tiltölulega lítill og er ástæðan fyrir því aðallega sú, að hagnýting þjóðskrárinnar og þeirrar tækni, sem henni fylgir, gerir verk þetta miklu kostnaðarminna og auðveldara en ella væri. Kostnaðurinn við að koma fyrirtækjaskrá á fót hefur hingað til verið greiddur, án þess að koma hafi þurft til aukafjárveitingar að því frátöldu, að frá ársbyrjun 1969 var bætt við einum starfsmanni á Hagstofunni vegna þessa verkefnis. Eins og horfir, er ekki gert ráð fyrir frekari aukningu á starfsliði Hagstofunnar vegna fyrirtækjaskrárinnar. Að öðru leyti verður um að ræða einhvern viðbótarkostnað vegna vélavinnslu fyrirtækjaskrár, en á móti sparast kostnaður við sömu verk, sem fram að þessu hafa verið unnin fyrir skattstofurnar. Hér verður þó um að ræða einhver viðbótarútgjöld, en hluti þeirra mun fást greiddur með tekjum fyrir selda þjónustu - þ. á m. fyrir seld rit - sem geta orðið talsverðar. Það skiptir allmiklu máli, að frv. þetta geti fengizt afgreitt á þessu þingi, þar eð frestun málsins til hausts mundi sennilega leiða af sér hálfs árs drátt á því, að fyrirtækjaskráin gæti tekið til starfa. Þá er og önnur ástæða, sem mælir með því, að frv. þetta nái fram að ganga á þessu þingi. Í áðurnefndum lögum um verzlunaratvinnu er ákveðið, að Hagstofan skuli halda skrá yfir þá aðila, sem á hverjum tíma hafa leyfi til verzlunarrekstrar. Þessi skráning verzlunarleyfa verður einnig liður í starfsemi fyrirtækjaskrár, en hún getur ekki hafizt fyrr en lög hafa verið sett um þessa nýju skrá. Það eru allmörg ár síðan menn sáu nauðsyn þess að koma slíkri skrá á laggirnar, sem hér er talað um. Það er ekki til í landinu nein heilsteypt skrá yfir fyrirtæki sem starfandi eru og það er vitanlegt, að það er starfrækt alls konar þjónusta, sem hvergi kemur til skráningar og m.a. hvergi til skattálagningar. Af þessum ástæðum og mörgum öðrum mundi ég telja mjög æskilegt, ef hv. d. sæi sér fært að afgreiða þetta frv. nú frá þinginu. Frv. var mjög stutt til meðferðar í hv. Ed. Ég játa að það er farið fram á nokkuð mikið að ætlast til þess, að þetta sé gert með skyndingu, en bæði er það, að hér er fyrst og fremst um formlegt og tæknilegt mál að ræða, sem ég geri ekki ráð fyrir að hv. þm. hafi mikla löngun eða kæri sig um að setja sig nákvæmlega inn í eða hafi aðstöðu til og einnig hitt, að málið hefur þegar verið kynnt öllum þeim aðilum, sem það varðar. Og ég skal geta þess hér við hv. nefnd, sem fær þetta til meðferðar, að málið hefur, áður en það var lagt fyrir þingið, verið rætt við bæði ríkisskattstjóra og Skattstofuna í Reykjavík, Efnahagsstofnunina, dómsmrn. varðandi viðurlög, sem eru í frv., við hagfræðideild Seðlabankans, Verzlunarráðið, Samband íslenzkra samvinnufélaga, Félag íslenzkra iðnrekenda, Landssamband íslenzkra iðnaðarmanna, Félag íslenzkra stórkaupmanna og Kaupmannasamtökin. Allir þessir aðilar hafa talið mjög æskilegt, að þessi löggjöf verði sett. Af þessum ástæðum vildi ég mega leyfa mér að beina þeim tilmælum til hv. nefndar, sem málið fær til meðferðar, að hún sjái sér fært að freista þess a.m.k. að afgreiða það, þannig að það gæti orðið að lögum á þessu þingi. Ég vil svo að öðru leyti varðandi allar upplýsingar, sem hv. nefnd þyrfti á að halda, biðja hana að hafa samband við hagstofustjóra, sem þekkir öll þau rök, sem eru að baki þessu máli. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til að frv. verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Landbn. þessarar hv. d. hefur athugað frv. þetta og sent það til umsagnar jarðeignadeildar ríkisins og landnámsstjóra, eins og venja et til um slík frv. Umsagnir þessara aðila voru jákvæðar, en fram komu ábendingar varðandi nöfn jarðanna, sem mér sem flm. þessa frv. höfðu verið gefnar skakkar upplýsingar um, þegar ég flutti frv. N. leggur til, að frv. sé breytt í samræmi við þær ábendingar, sem fram komu, þannig að í stað orðanna „Höfðahóla og Stóra-Spákonufell“ komi: „Höfðahóla með Hólagerði og Spákonufell“. Flytur n. brtt. um þetta efni á þskj. 639 og einnig um, að fyrirsögn frv. breytist í samræmi við það. Að öðru leyti leggur n. til, að frv. verði samþ. með þessum breytingum.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. hefur fjallað um frv. þetta til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að selja Keflavíkurkaupstað landssvæði, sem áður tilheyrði samningssvæði varnarliðsins. Flm. eru úr röðum þm. í öllum flokkum. Frv. var sent til umsagnar jarðeignadeildar ríkisins, landnámsstjóra og varnarmáladeildar utanrrn. Umsagnir hafa borizt frá þessum aðilum og eru allar á einn veg, að ekkert sé við frv. þetta að athuga. Á hinn bóginn hefur borizt bréf frá lögmanni Keflavíkur h.f., en jörðin Keflavík átti hluta af því landi, sem tekið var eignarnámi samkv. heimild í 8. gr. l. nr. 24 frá 12. febr. 1945. Telur hann eða umbjóðendur hans, að brostin sé forsenda fyrir eignarnáminu, ef hinu eignarnumda landi sé skilað aftur eða það selt öðrum. Eigi þá fyrri eigandi rétt til þess að leysa til sín landið á ný - a. m. k. sé það til athugunar. Af umsögn varnarmáladeildar kemur fram, að land þetta hafi verið eignarnumið með yfirvirðingargerð dags. 12. jan. 1948. Séu því nú liðin rúmlega 21 ár, síðan eignarnámið fór fram. Almennt er litið svo á, að eignarnám sé eigi látið ganga til baka á umræddan veg, enda þótt aðstæður breytist á líkan hátt og hér er um að ræða, enda eru engin ákvæði um forkaupsrétt eignarnámsþola að finna í eignarheimildum að þessum landssvæðum. Að þessu athuguðu ákvað n. að mæla með samþykkt frv.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 600, er komið til þessarar hv. d. frá hv. Ed. Frv. er reyndar flutt til staðfestingar á afgreiðslu, sem átti sér stað í sambandi við fjárlagaafgreiðslu, þ. e. a. s. að við afgreiðslu fjárl. var fellt niður framlag ríkissjóðs til fiskveiðasjóðs á þessu ári. Frv., eins og það var upphaflega lagt fyrir hv. Ed., hefur tekið þeirri breyt. í meðförum d., að tekin eru af öll tvímæli um það, að þessi ákvörðun um niðurfellingu framlags til Fiskveiðasjóðs Íslands gildir einungis á þessu ári. Sjútvn. Ed. fékk þær upplýsingar hjá stjórn fiskveiðasjóðs, að á þessu ári mundi skorta talsvert fé til útlána hjá sjóðnum, eða alls 144 millj. kr., og mætti hann því illa við því að missa ríkissjóðsframlagið. Sjútvn. Ed. ræddi þetta atriði við hæstv. fjmrh., og í tilefni af því lýsti ráðh. yfir við 2. umr. málsins í hv. Ed., að ríkisstj. teldi óumflýjanlegt að gera ráðstafanir til þess, að fiskveiða sjóður geti staðið við skuldbindingar sínar og haldið uppi nauðsynlegri útlánastarfsemi. Staðfesti hæstv. fjmrh. þann vilja ríkisstj., að allra úrræða skyldi leitað til þess að sjá fiskveiðasjóði fyrir viðunandi starfsfé á þessu ári, þrátt fyrir þá niðurfellingu á beinu framlagi ríkissjóðs, sem í frv. felst, en þar er um 30 millj. kr. að ræða. Taldi ráðh., að þar sem um væri að ræða allt að 150 millj. kr. fjárvöntun nú, mundi niðurfelling 30 millj. kr. ekki skipta sköpum. Einnig tók hann undir þá skoðun sjútvn. Ed., að frv. ætti aðeins að gilda um framlag ríkisins til sjóðsins á þessu ári, og í meðförum hv. Ed. var frv. síðan breytt í það horf, sem það hér liggur fyrir, eins og ég gat um áðan. Sjútvn. hv. d. hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa frv. Meiri hl. n. telur óhjákvæmilegt, að frv. hljóti afgreiðslu og verði samþ. Minni hl. er andvígur frv. og hefur skilað séráliti. Ég vil fyrir mitt leyti láta þá skoðun í ljós, að vissulega hefði fiskveiðasjóði ekki veitt af þeim tekjum, sem hann hafði af ríkissjóðsframlaginu. Hins vegar er þess að geta, að eftir gengisbreytinguna má búast við því, að sjóðurinn fái nokkru hærri tekjur af útflutningsgjaldi en áður. Var sú upphæð áætluð við afgreiðslu fjárl., ef ég man rétt, um 16 eða 17 millj. kr. Einnig má gera ráð fyrir því, að þegar jákvæð áhrif gengisbreytingarinnar koma í ljós á þann veg, að hagur útgerðarinnar batnar, þá standi útgerðin betur í skilum við fiskveiðasjóð, þannig að hann fái þær kröfur, sem hann á útistandandi á hendur útgerðinni, betur greiddar en áður, og hafi þess vegna rýmra um fé. Þegar á allt þetta er litið, vil ég fyrir mitt leyti mæla með því, að þetta frv. verði samþ. nú, í trausti þess, að það verði tekið upp við afgreiðslu næstu fjárl. að veita fiskveiðasjóði framlag úr ríkissjóði, eigi lægra en hann áður hefur haft.

Flm. (Ingvar Gíslason) : Herra forseti. Við höfum, hv. 5. þm. Norðurl. e. og ég, leyft okkur að flytja frv. til l. um garðyrkjuskóla á Akureyri, en aðalefni frv. er það, að ráðh. skuli heimilt, „þegar, fé er til þess veitt á fjárl., að stofna á vegum ríkisins og reka að fullu á þess kostnað garðyrkjuskóla á Akureyri, svo sem nánar er fyrir mælt í lögum þessum.“ Ég vil geta þess í upphafi, að þó nokkuð lengi hefur verið uppi hreyfing á Norðurlandi um að endurreisa garðyrkjukennslu norðanlands. Sú var tíðin, að garðyrkjuskóli var rekinn á Norðurlandi, í gróðrarstöð Ræktunarfédags Norðurlands í mörg ár, eða frá því um aldamót og fram til 1940, en þá féll sú kennsla niður, enda tók þá til starfa nýr garðyrkjuskóli syðra, á Reykjum í Ölfusi, og þá var talið, að það væri ekki þörf á því að hafa fleiri garðyrkjuskóla. En nú hefur þessi hreyfing, eins og ég segi, aftur vaknað, að það væri nauðsynlegt að hafa nokkra garðyrkjukennslu á Akureyri, og þetta mál hefur lengi verið í athugun hjá áhugamönnum og ýmsum félagasamtökum norðanlands. Ég vil sérstaklega nefna í þessu sambandi Samband norðlenzkra kvenna, sem hefur tekið þetta mál alveg sérstaklega upp, og einnig Búnaðarsamband Eyjafjarðar, og bæjarstjórn Akureyrar hefur einnig sýnt þessu máli áhuga. Fyrir nokkrum árum, líklega 1966 um vorið, var samþ. hér till. til þál. um könnun á þessu máli. Landbrh. skipaði þá n. þriggja manna til að athuga það, hvort grundvöllur væri fyrir slíkan skóla á Norðurlandi. Í þessari n. voru Jón Rögnvaldsson garðyrkjuráðunautur á Akureyri, mikill áhugamaður um garðyrkju, frú Dómhildur Jónsdóttir prestsfrú á Höskuldsstöðum á Skagaströnd og Ármann Dalmannsson, sem lengi hefur verið formaður Búnaðarsambands Eyfirðinga. Þessi n. þriggja manna og kvenna, sem um þetta fjölluðu, skilaði áliti til landbrh., líklega snemma árs 1967, og það náð. var hliðhollt þessu máli, þannig að þar var lagt til, að stofnaður yrði garðyrkjuskóli á Akureyri, og frv., sem hér er flutt, er í öllu, sem máli skiptir, byggt á hugmyndum þessarar nefndar. Eins og fram kemur í 2. gr., er það landbrh., sem fer með málefni skólans, og þriggja manna skólanefnd, sem annast skólann. Ráðh. skipar þá n. samkv. sérstakri tilnefningu bæjarstjórnar Akureyrar, Búnaðarsambands Eyjafjarðar og Sambands norðlenzkra kvenna. Einnig er gert ráð fyrir því, og það er ákaflega mikilvægt atriði í þessu sambandi, að ríkið leggi fram til þessa skóla gamla gróðrarstöðvarhúsið á Akureyri og jafnframt nægilegt land til þess að hægt sé að starfrækja skólann. Um þetta hús er það að segja, að það er vandað og gott hús, byggt um aldamót, þegar gróðrarstöðin tók til starfa. Þetta hús er í furðugóðu gengi enn, þriggja hæða hús. Hins vegar er það lítið notað annað en að þar er íbúð og að vísu önnur starfsemi nokkur, sem Rannsóknastofnun landbúnaðarins hefur haft með höndum, og skilst mér, að Rannsóknastofnunin hafi umráð þessa húss, þó að ríkissjóður muni teljast eigandi þess. Það er hugmynd þeirra, sem gerst mega vita um þetta, áhugamanna um ræktunarmál á Norðurlandi, ekki sízt garðyrkju. og þ. á m. skógræktarmanna, að þeir telja, að það sé full ástæða til þess að fara að endurvekja þá starfsemi, sem var í gróðrarstöðinni í áratugi, og það eru áreiðanlega flestir norðanlands á því, að heppilegasta formið á því væri að halda garðyrkjuskóla í þeim anda, sem minnzt er á í þessu frv. Frekar um skólann, eins og frv. gerir ráð fyrir, þá vil ég benda á 4. gr., en þar er gert ráð fyrir því, að skólinn starfi 8 mánuði á ári, frá 1. marz til 31. október ár hvert, þetta er samkv. till. n., og jafnframt skuli lögð megináherzla á hagnýta og verklega kennslu í útigarðrækt og skipulagningu og ræktun skrúðgarða og skjólbelta, auk leiðbeininga um notkun sérfræðibóka. En hins vegar, þó að þetta sé tekið upp sem meginstefna, er ráðh. ætlað að setja nánari reglur um starfsemi skólans, m. a. um inntökuskilyrði í skólann, um námsefni, kennslutilhögun, um próf og prófréttindi. Allt eru þetta mikilvæg atriði, sem okkur flm. þótti réttara, að ráðh. fjallaði um, en ekki yrði fastbundið í lögum. Það er m. a. spurning um inntökuskilyrðin og um tengsl þessa skóla, ei af yrði, við Garðyrkjuskólann í Hveragerði. Mér finnst eðlilegt að gera ráð fyrir því, að þessi skóli verði í nokkrum tengslum við þann skóla beint eða óbeint, t. d. þannig, að nemendur, sem koma til með að læra í skólanum á Akureyri, geti haldið áfram námi í Garðyrkjuskólanum í Hveragerði, ef þeim sýndist svo. Þá yrði náttúrlega að búa svo um hnútana með reglugerð, að þetta yrði kleift, og haga námi þannig. Eins og menn vita er skrúðgarðyrkja sérstök iðngrein, og það er skoðun okkar flm. eftir að hafa rætt það við kunnuga menn, að þessi fyrirhugaði skóli á Akureyri geti orðið mikilvægur forskóli fyrir þá, sem hugsa sér að ná sveinsprófi í skrúðgarðarækt. Við teljum því, að það mætti vel hugsa sér, að þessi skóli gæti orðið liður í námi þeirra. Ég hef ekki öllu fleira að segja um þetta, herra forseti, annað en það, að ég held, að engum þurfi að ægja mjög kostnaður, sem af þessum skóla yrði. Ég hef ekki trú á, að hann verði mjög mikill. Því miður get ég ekki lagt fram kostnaðaráætlun um rekstur skólans, en gert er ráð fyrir því, að aðeins verði starfandi einn fastur kennari við þennan skóla, og einhverja stundakennslu yrði að líkindum að kaupa. Þetta kostar auðvitað fé. Þá er gert ráð fyrir því, að gamla gróðrarstöðin verði lögð til skólans, og það er út fyrir sig fjárframlag, og ég efa ekki, að það þarf að dytta nokkuð að húsinu, til þess að það verði vistlegt sem kennsluhúsrými og jafnvel sem heimavist fyrir nemendur. En þó mun það svo, að hér er um hverfandi litlar fjárhæðir að ræða. Þó að ég ætli ekki að fastákveða neina tölu um það, get ég varla ímyndað mér, að þessi kostnaður verði mikið yfir hálfa millj. á ári, þannig að mönnum þarf ekki að ægja sá kostnaður, sem af þessu er. Um þörfina fyrir skólann efast ég ekki heldur - og við flm. Við teljum, að það sé mikil þörf fyrir þennan skóla. Hann getur orðið Akureyringum og Norðlendingum öllum til mikils gagns, ef rétt er á haldið og vel tekst til, og auk þess er verið að endurvekja gamalt starf, sem Norðlendingar og Akureyringar voru landskunnir fyrir í marga áratugi og margir njóta góðs af. Það má sjá m. a. á Akureyri áreiðanlega ávexti af starfi þessa skóla , og ég hygg, að þeir sjáist víðar á Norðurlandi og kannske víðar um landið, því að mjög margir af nemendum gamla garðyrkjuskólans á Akureyri fóru víða um land og urðu leiðbeinendur um skrúðgarðarækt í öllum landsfjórðungum. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta að sinni, herra forseti, en ég vænti þess, að málið fái hér, greiðan gang. Ég legg til, að því verði vísað til 2. umr. og til landbn.