Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tekið er fyrir eina dagskrármálið, almennar stjórnmálaumræður, sem er útvarpað og sjónvarpað héðan úr Alþingishúsinu. Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir og hefur hver þingflokkur átta mínútur í fyrstu umferð, fimm mínútur í annarri og fimm mínútur í síðustu umferð. Röð flokkanna verður þessi í öllum umferðum: Miðflokkurinn, Sjálfstæðisflokkur, Samfylking, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Píratar, Framsóknarflokkur, Viðreisn og Flokkur fólksins. Fyrir Miðflokkinn talar Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, 3. þm. Norðaust., í fyrstu umferð, Anna Kolbrún Árnadóttir, 8. þm. Norðaust., í annarri og í þeirri þriðju Þorsteinn Sæmundsson, 10. þm. Reykv. s. Ræðumenn Sjálfstæðisflokksins eru: Guðlaugur Þór Þórðarson, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, í fyrstu umferð, í annarri Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra, og í þriðju umferð Vilhjálmur Árnason, 9. þm. Suðurk. Fyrir Samfylkinguna tala í fyrstu umferð Logi Einarsson, 5. þm. Norðaust., í annarri Oddný G. Harðardóttir, 6. þm. Suðurk., og í þeirri þriðju Rósa Björk Brynjólfsdóttir, 3. þm. Suðvest. Fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð tala Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, 7. þm. Norðaust., í fyrstu umferð, Lilja Rafney Magnúsdóttir, 3. þm. Norðvest., í annarri og í þeirri þriðju Steingrímur J. Sigfússon, 2. þm. Norðaust. Ræðumenn Pírata eru í fyrstu umferð Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, 4. þm. Reykv. s., í annarri Halldóra Mogensen, 11. þm. Reykv. n., og Andrés Ingi Jónsson, 9. þm. Reykv. n., í þriðju umferð. Ræðumenn Framsóknarflokksins eru: Willum Þór Þórsson, 9. þm. Suðvest., í fyrstu umferð, Halla Signý Kristjánsdóttir, 7. þm. Norðvest., í annarri og í þeirri þriðju Þórarinn Ingi Pétursson, 4. þm. Norðaust. Fyrir Viðreisn talar í fyrstu umferð Þorgerður K. Gunnarsdóttir, 7. þm. Suðvest., í annarri Jón Steindór Valdimarsson, 13. þm. Suðvest., og í þeirri þriðju Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, 7. þm. Reykv. n. Fyrir Flokk fólksins tala Inga Sæland, 8. þm. Reykv. s. í fyrstu og þriðju umferð, og Guðmundur Ingi Kristinsson, 12. þm. Suðvest., í annarri umferð.

Forseti. Góðir landsmenn. Nú við lok síðasta þings kjörtímabilsins er við hæfi að líta yfir farinn veg. Síðustu 15 mánuðir hafa verið tíðindalitlir í pólitíkinni, allt hefur snúist um faraldurinn. Sem betur fer höfum við Íslendingar náð góðum árangri í baráttunni við veiruna, þökk sé frábæru fagfólki og samstöðu landsmanna. En nú er tímabært að hefja aftur alvörustjórnmálaumræðu. Mörg stór mál hafa beðið óleyst árum saman. Til að geta tekið sem bestar ákvarðanir um framtíðina þurfum við að líta til þess hvað reynst hefur vel og hvað ekki. Núverandi ríkisstjórn hefur ekki reynst vel. Hún hefur átt sína bestu daga í skjóli faraldursins. Því minna sem rætt var um stjórnmál, því betra fyrir ríkisstjórnina, stjórn sem mynduð var sem kerfisstjórn, hagsmunabandalag sem snerist um að skipta á milli sín ráðherrastólum fremur en pólitíska sýn. Á meðan faraldurinn vofði yfir studdum við í Miðflokknum allar þær aðgerðir sem gátu verið til þess fallnar að bregðast við áhrifunum og lögðum ítrekað fram tillögur til að takast á við stöðuna. En af því að þær komu ekki úr kerfinu hafnaði kerfisstjórnin þeim, sem er líklega ekki skrýtið í ljósi þess að a.m.k. tveir stjórnarflokkanna hafa ítrekað hafnað eigin stefnu, jafnvel grunngildum sinna flokka. Kosningaloforðin fóru fyrir lítið í stjórnarmyndunarviðræðunum en Vinstri græn geta líklega vel við unað þótt þau hafi sleppt flestu því besta úr eigin stefnu og unnið ötullega að því versta. Eftir kjörtímabilið er heilbrigðiskerfið í sannkallaðri krísu, biðlistar lengjast, fólk er sent til útlanda í aðgerðir þótt það kosti þrefalt meira en að gera sams konar aðgerðir á sams konar stofnun á Íslandi. Nú á meira að segja að loka Domus Medica eftir 55 ára farsælt starf vegna þeirra aðstæðna sem ríkisstjórnin hefur búið starfseminni. Hjúkrunarheimili eru fjársvelt og félagasamtök á borð við SÁÁ og Krabbameinsfélagið virðast ekki vera velkomin í hinu nýja, miðstýrða, marxíska heilbrigðiskerfi. Ótrúlegt klúður vegna krabbameinsskimana er afleiðing af þessu. Á sviði forvarna og lýðheilsu virðist helsta framlag ríkisstjórnarinnar vera að lögleiða eiturlyf og setja þar heimsmet, eins og í svo mörgum rétttrúnaðarmálum ríkisstjórnarinnar. Þá skiptir álit sérfræðinga ekki lengur máli. Málið er hrein gjöf til þeirrar skipulögðu glæpagengja sem hafa verið að leggja undir sig fíkniefnamarkaðinn á Íslandi og auka framboð sterkra vímuefna. Eins og greiningardeild ríkislögreglustjóra hefur ítrekað bent á misnota glæpagengin líka hælisleitendakerfið og velferðarkerfið á Íslandi. En á því sviði mætir ríkisstjórnin líka með lagabreytingar sem auðvelda starf glæpahópanna. Í stað þess að fara sömu leið og jafnaðarmenn í Danmörku og önnur stjórnvöld á Norðurlöndum og reyna að beina flóttamönnum hina öruggu, löglegu leið og taka svo vel á móti þeim sem boðið er til landsins, fer ríkisstjórn Íslands í þveröfuga átt. Sú pólitík sem núverandi ríkisstjórn þó stundar byggist á umbúðum en ekki innihaldi. Þetta er sérstaklega áberandi í umhverfismálum. Umhverfisvernd er gríðarlega mikilvæg en aðferðir íslenskra stjórnvalda eru ekki til þess fallnar að skila árangri, þvert á móti. Áformin gera ráð fyrir hærri sköttum og gjöldum sem bitnar fyrst og fremst á þeim tekjulægri, minni neyslu og þar með minni lífsgæðum og minni framleiðslu á Íslandi. Þetta er fráleit nálgun í ljósi þess að við þurfum að auka verðmætasköpun á Íslandi. Því meira sem framleitt er hér með umhverfisvænum orkugjöfum, því betra. Áform um hálendisþjóðgarð eru til þess fallin að loka stórum hluta landsins að verulegu leyti fyrir landsmönnum og taka það undan lýðræðislegri stjórn. Málið væri þegar afgreitt ef Miðflokkurinn hefði ekki gripið inn í, eins og í svo mörgum óheillamálum ríkisstjórnarinnar. Á kjörtímabilinu virðist samgöngumálum að mestu hafa verið stjórnað af borgarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík. „Reykjavíkurflugvöllur á að fara“, segja þau, enda liður í borgarlínuverkefninu sem ríkisstjórnin ákvað af óskiljanlegum ástæðum að fjármagna fyrir Samfylkinguna í Reykjavík, verkefni sem er beinlínis ætlað að þrengja að annarri umferð. Ríkisstjórnin taldi að í staðinn yrði ríkinu leyft að fjármagna nauðsynlegar samgöngubætur á höfuðborgarsvæðinu, en eftir undirritun samningsins útskýrði formaður skipulagsráðs í Reykjavík að það yrði bara ekki þannig. Mikilvægustu hlutverk ríkisins hafa verið vanrækt. Stór hluti drengja í grunnskólum getur ekki lesið sér til gagns og Ísland er á niðurleið í PISA-könnunum sem mæla námsárangur milli landa. Eldri borgarar hafa verið vanræktir árum saman. Ósanngjarnar og óhagkvæmar skerðingar, sem lífeyrisþegar og þeir sem reiða sig á greiðslur almannatrygginga búa við, hafa ekki verið leiðréttar nú mörgum árum eftir að stjórnvöld gáfu fyrirheit um það. Það er ekki bara ósanngjarnt, það skapar líka neikvæða hvata sem draga úr verðmætasköpun og sparnaði. Á næsta kjörtímabili þarf Alþingi að vera afdráttarlaust um að við munum verja fullveldið. Afgreiðsla þriðja orkupakkans var stór viðvörun og nú er sá fjórði á leiðinni. Við þurfum að fara yfir með hvaða hætti við nálgumst og nýtum EES-samninginn og Schengen-samstarfið nú þegar jafnvel Evrópusambandslönd eru farin að taka að sér meiri sjálfsákvörðunarrétt varðandi stjórn sinna landamæra og innri mála. Nú lætur Evrópusambandið sér ekki nægja að mæla fyrir um hvað fólk megi borða morgunmat heldur ætlar það að fara að stýra sjónvarpsdagskránni og jafnvel umræðu á samfélagsmiðlum. Alþingi verður að hafna nýju ritskoðunarfrumvarpi ríkisstjórnarinnar og ESB. Sífellt nýjar kvaðir eru lagðar á lítil íslensk fyrirtæki þótt þær séu sniðnar að alþjóðlegum stórfyrirtækjum. Þetta kostar mikla vinnu og fjárútlát sem renna þá ekki í að hækka laun og ráða fólk eða auka verðmætasköpun. Þetta skekkir samkeppnisstöðu, dregur úr verðmætasköpun á Íslandi, bitnar á neytendum og minnkar tekjur ríkissjóðs. Báknið hefur aldrei verið stærra og það er fjármagnað með skattgreiðslum almennings. Eftir höfðinu dansa limirnir og forsætisráðuneytið hefur vaxið hraðar á þessu kjörtímabili en nokkru sinni fyrr. Skattar á Íslandi eru með þeim hæstu í heimi. Auk þess hefur ríkisstjórnin hækkað hin ýmsu gjöld og bætt nýjum við. Við þurfum hvetjandi skattkerfi, kerfi sem refsar ekki ungu, vinnandi fólki sem er að koma sér upp húsnæði, eða frumkvöðlum og fyrirtækjum sem skapa verðmæti fyrir samfélagið. Byggðamál hafa að mestu leyti gleymst á kjörtímabilinu. Í því efni kynntum við stærstu og róttækustu áætlun sem sést hefur í íslenskum stjórnmálum um áratugaskeið. Það sama má segja um landbúnað. Með róttækri heildarstefnu Miðflokksins getur greinin sótt fram á öllum vígstöðvum. Eftir 15 mánuði án stjórnmála þurfum við að taka afstöðu til þess hvernig við byggjum upp samfélagið til framtíðar. Í því efni er Miðflokkurinn með lausnirnar.

Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Við Íslendingar erum bjartsýn og þrautseig þjóð. Samstaða og samheldni þjóðarinnar í baráttu við faraldurinn skæða síðustu misseri er grundvölluð á þessum eiginleikum, bjartsýni og þrautseigju. Við höfum að mörgu leyti sýnt okkar bestu hliðar á þessum erfiðu tímum og nú þegar skammdegið hefur vikið fyrir björtum sumarnóttum er komið að vatnaskilum í baráttunni við þennan vágest. Við getum leyft okkur að fagna, við getum leyft okkur að gleðjast og við getum leyft okkur að horfa bjartsýn fram á veg en við getum ekki leyft okkur að halda allt verði gott á nýjan leik að sjálfu sér. Það gerist ekkert af sjálfu sér. Nú er mikilvægara en nokkru sinni að efla verðmætasköpun í landinu, að ná kröftugri viðspyrnu eftir hinn óhjákvæmilega samdrátt sem faraldurinn hafði í för með sér. Þar eru engar töfralausnir. Við þurfum að skapa verðmæti og auka útflutningstekjur ef við ætlum að viðhalda þeim lífskjörum sem við höfum vanist. Þrátt fyrir það sem stjórnarandstaðan heldur fram þá er aukin skuldsetning ríkissjóðs ekki leiðin fram á við. Lífskjörin verða ekki tekin að láni með aukinni skuldsetningu ríkissjóðs. Skuldir hafa nefnilega einn galla, þær þarf að greiða fyrr eða síðar, og við sem hér erum höfum engan rétt á því að senda reikninginn til komandi kynslóða. Við munum heldur ekki skattleggja okkur út úr þrengingunum. Við þurfum að veita fólki og fyrirtækjum svigrúm til að skapa verðmæti. Við þurfum því að létta byrðum, einkum af smærri fyrirtækjum, í stað þess að auka þær. Við verðum að afnema heimatilbúnar hindranir. Og við þurfum að auka sókn okkar á erlenda markaði með okkar verðmætu útflutningsvörur. Og tækifærin eru svo sannarlega til staðar. Við sjáum það best á auknum vexti alþjóðageirans að hugverkaiðnaðurinn hefur fest sig í sessi sem fjórða útflutningsstoðin. Við Íslendingar erum fríverslunar- og útflutningsþjóð. Lífskjör okkar standa og falla með því hvernig okkur tekst til með sókn á erlenda markaði og að markaðir okkar standi opnir. Þetta er ástæðan fyrir því að ég hef lagt mikla áherslu á að opna erlenda markaði í tíð minni sem utanríkisráðherra og tryggja íslenskum fyrirtækjum að minnsta kosti jafna samkeppnisstöðu á við keppinauta þeirra í öðrum löndum. Nýjasta dæmið um það er samkomulag um fríverslunarsamning við Bretland sem við gerðum í samfloti við Noreg og Liechtenstein. Hann tryggir íslenska útflutningshagsmuni í þessu næststærsta viðskiptalandi okkar, Stóra-Bretlandi. Við þurfum að halda áfram á þessari braut, halda áfram að opna sem flestar dyr fyrir íslensk fyrirtæki og greiða þeirra leið á erlendum mörkuðum. Lífskjör okkar allra eru undir því komin. Við þurfum að hagræða og ná fram raunverulegum sparnaði í ríkisrekstrinum eftir myndarlega aðkomu ríkissjóðs að viðspyrnunni síðustu mánuði. Við viljum að unga fólkið okkar sjái Ísland áfram sem land tækifæranna. Ef unga fólkið okkar leitar annað, ef það telur hag sínum betur borgið annars staðar, þá er illa fyrir okkur komið. Þetta snýst ekki síður um þær kynslóðir sem nú hafa skilað sínu. Þær þurfa líka að vera með í nýrri lífskjarasókn. Við getum ekki haldið áfram að letja eldra fólk til þátttöku í samfélaginu. Við verðum að nýta mannauð allra, ekki síst þeirra sem eldri eru. Lykilinn að því er sveigjanleiki. Það eru góðar fréttir að við erum að verða eldri en við þurfum að búa okkur undir það. Eftir skamman tíma verður fimmti hver Íslendingur á lífeyrisaldri og okkur liggur á að búa okkur undir þær breytingar. Það á ekki síst við þegar kemur að þjónustu á heilbrigðissviðinu. Málefni eldra fólks eru framtíðarmál sem snerta alla. Fjölskylda sem á afa eða ömmu, pabba eða mömmu sem fær ekki þjónustu er í vanda stödd. Til að leysa þessi verkefni getum við litið til Norðurlandanna í leit að lausnum. Virðulegi forseti. Viðspyrna í efnahagsmálum er mikilvæg núna þegar sér fyrir endann á faraldrinum en við þurfum líka viðspyrnu þegar kemur að því að aflétta hömlum af daglegu lífi fólks. Almenningur á Íslandi hefur fórnað miklu á síðustu mánuðum, börnin okkar og unglingarnir þar með taldir. Skerðingar á frelsi einstaklingsins eru réttmætar þegar brýna nauðsyn ber til en slíkar skerðingar mega ekki vera umfram tilefni og ekki standa lengur en þörf krefur. Eftir því sem dregur úr hættunni af faraldrinum þurfum við að stíga ákveðin skref í því að draga úr þeim frelsisskerðingum sem taldar voru óhjákvæmilegar þegar faraldurinn geisaði. Það er gleðiefni að góð samstaða ríkir um það markmið, bæði í stjórnmálunum og meðal sóttvarnayfirvalda, að koma samfélaginu aftur í eðlilegt horf. Við ætlum ekki að láta heimsfaraldurinn draga úr frelsi fólks á Íslandi til langs tíma. Þegar faraldurinn hættir að verða raunveruleg ógn við heilsu samfélagsins og innviði heilbrigðiskerfisins er hann búinn. Þá setjum við óttann í aftursætið og látum vonina, bjartsýnina og framkvæmdagleðina taka við stýrinu á ný. Virðulegi forseti. Einstaklingurinn á alltaf að vera í öndvegi. Þá farnast okkur öllum best. Ef hvert og eitt okkar fær notið frelsis, ef hvert og eitt okkar finnur kröftum sínum viðnám nýtur samfélagið í heild sinni góðs af því. Gleymum því heldur ekki að frelsi og ábyrgð eru ekki andstæður heldur tvær hliðar á sama peningi. Ábyrgð hvers og eins okkar á eigin málum, ábyrgð okkar gagnvart samfélaginu, ábyrgð okkar gagnvart umhverfinu og ábyrgð okkar gagnvart framtíðinni verður ekki skilin frá því frelsi sem hvert og eitt okkar nýtur. Við getum verið þakklát fyrir óskaplega margt í íslensku samfélagi. Hér eru lífsskilyrði með því besta sem þekkist, gott traust ríkir almennt í samfélaginu þótt það megi vitaskuld ætíð bæta. Og hér á landi er margbreytileika mannlífsins haldið á lofti. Það hefur verið ánægjulegt að fylgjast með því í starfi mínu sem utanríkisráðherra að víða er litið til Íslands sem fyrirmyndar í þessum efnum. Við höfum lagt okkar lóð á vogarskálar mikilvægra mannréttinda og látið dýrmætar hugsjónir, ekki síður en verðmæta hagsmuni, ráða afstöðu okkar á alþjóðavettvangi. Virðulegi forseti. Kosningarnar í haust munu snúast um það hversu hratt og örugglega okkur tekst að snúa vörn í sókn. Þær munu snúast um nýja lífskjarasókn eða aukna skuldasöfnun ríkissjóðs með tilheyrandi verðbólgu og atvinnuleysi. Það verður kosið um að byggja velferð okkar á verðmætasköpun eða taka hana að láni og senda komandi kynslóðum reikninginn. Það verður kosið um hvort Ísland verði áfram samfélag þar sem einstaklingurinn, ábyrgð hans og frelsi til orðs og æðis verði áfram í öndvegi. Stefna Sjálfstæðisflokksins er og verður skýr í þessum efnum: Við viljum greiða leið fólks og fyrirtækja, ekki hefta og letja. Við viljum auka verðmætasköpun til að standa undir velferð og lífskjörum í fremstu röð. Við höfnum þeirri leið sem stjórnarandstaðan hefur lagt til, að taka lífskjörin að láni og senda komandi kynslóðum reikninginn. Við viljum samfélag þar sem fara saman efnahagsleg tækifæri, samfélagslegt traust og blómstrandi fjölbreytt mannlíf. Góðir Íslendingar. Við erum bjartsýn og þrautseig þjóð og við erum okkar eigin gæfu smiðir. Það sýnir sagan. Þegar við tökum málin í okkar eigin hendur vegnar okkur best. Við vitum þess vegna að ekkert gerist af sjálfu sér, hvorki hjá okkur sem einstaklingum né hjá okkur öllum sem þjóð. Við þurfum að hafa fyrir hlutunum. Það er bjart fram undan ef rétt er á málum haldið. - Ég þakka þeim sem hlýddu.

Kæru landsmenn. Það er vor í lofti og tilhlökkun í fólki. Með góðum árangri í bólusetningum ættum við sem flest að geta komist inn í sumarið með von um bjartari tíma. Við skulum vera framlínufólkinu þakklát, það hefur staðið í stafni baráttunnar síðasta árið, hlúð að hinum veiku, varið okkur hin, gert börnum kleift að sækja skóla og látið lífið ganga svona eins og mögulegt var. Það berast líka jákvæðar fréttir af ferðaþjónustunni, þeirri mikilvægu atvinnugrein. Það er gleðilegt að heyra af smáum fyrirtækjum úti um allt land, fjölskyldufyrirtækjum og einyrkjum, sem eru byrjuð að horfa upp á bókanir eftir að hafa þreytt mjög erfiðan þorra. Um leið og við gleðjumst yfir því að hlutirnir séu að færast í eðlilegt horf skulum við tryggja að það takist vel til við uppbyggingu atvinnulífsins, að við ræsum ekki upp gömlu vélina óbreytta, að við fjölgum stoðum, sláum nýja tóna og að við styðjum miklu betur við nýsköpun og fjárfestum þannig að ferðamenn geti dreifst vel um landið. Við getum hins vegar ekki horft fram hjá því að faraldurinn hefur lagst misþungt á fólk, bæði heilsufarslega en ekki síður efnahagslega. Og nú þegar heildarmyndin af efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar síðasta árið er farin að teiknast upp stefnir í það sem hagfræðingar kalla K-laga kreppu, þ.e. sumir verða efnaðri á meðan aðrir hafa minna milli handanna en áður. Það var einfaldlega ekki gripið til nógu markvissra aðgerða til þess að beina fjármagninu þangað sem þurfti. Fólk hefur neyðst til að eyða sparnaði sínum eða jafnvel skuldsetja sig til að komast í gegnum hryllilegar aðstæður. Síðasta ár höfum við þess vegna séð óvenjuskýrt hversu lítið samhengi er oft á milli meðaltala og aðstæðna einstakra hópa því að þótt tekjujöfnuður mælist mikill hér á landi fer eignaójöfnuðurinn hratt vaxandi. Svör úr fjármálaráðuneytinu sýna að lítill hópur einstaklinga rakar til sín meginþorranum af öllum nýjum auð í landinu og bilið milli almennings og fárra auðjöfra eykst og þessir auðjöfrar sölsa undir sig fleiri og fleiri staði samfélagsins. Þess vegna vill Samfylkingin berjast gegn ójöfnuði hvar sem hann er að finna. Það er ekki bara réttlátt í sjálfu sér að jafna tækifæri og lífskjör fólks, mikill jöfnuður er undirstaða heilbrigðs samfélags og grundvöllur öflugs efnahagslífs. Loks verðum við að horfa í gegnum kófið sem veirufaraldurinn þyrlaði upp og skoða hvað þessi ríkisstjórn hefur áorkað á kjörtímabilinu og hversu vel núverandi stjórnarmynstur er líklegt til að geta mætt flóknum áskorunum framtíðar. Í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra við upphaf kjörtímabilsins sagði heilbrigðisráðherra, með leyfi forseta: „Við erum að bjarga heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu og samgöngunum frá langvinnri vanrækslu og ásælni peningaaflanna í landinu …“ Skoðum þá aðeins stöðu heilbrigðismálanna í lok kjörtímabilsins. Að sögn formanns Félags bráðalækna hefur aldrei verið jafn alvarleg undirmönnun á bráðadeild Landspítalans og stefnir í í sumar og yfirgnæfandi líkur á alvarlegum atvikum, jafnvel mannslátum, á deildinni. Hjúkrunarheimili víða um landið stefna í þrot vegna áralangrar vanfjármögnunar ríkisins og íslensk ungmenni fá ekki nauðsynlega geðheilbrigðisþjónustu. Þá er enginn geðlæknir í fastri stöðu úti á landsbyggðinni. Þetta eru verk ríkisstjórnarinnar. Nú í kjölfar heimsfaraldurs ættum við einmitt að verðlauna ósérhlífni heilbrigðisstarfsfólks og samstöðu almennings með því að fjármagna íslenskt heilbrigðiskerfi með fullnægjandi hætti. Almenningur hefur kallað eftir því í mörg ár. Af þessu, herra forseti, er aðeins hægt að draga eina ályktun og hana allt aðra en heilbrigðisráðherra gerði í upphafi kjörtímabilsins. Heilbrigðiskerfinu hér verður ekki bjargað með ríkisstjórn málamiðlana, kyrrstöðu, hvað þá niðurskurðar. Það getur hins vegar vel verið að þetta óvenjulega stjórnarmynstur íhaldsflokkanna hafi hentað til að kæla stöðuna eftir skandala síðustu stjórna en þessir flokkar munu ekki finna þann samhljóm sem þarf til að takast á við risastórar áskoranir framtíðar. Við höfum meira að segja séð fjölda framfaramála stranda uppi á sjálfu ríkisstjórnarborðinu þrátt fyrir líklegan meiri hluta í þingsal. Ég nefni afglæpavæðingu, rammaáætlun, hálendisþjóðgarð og auðvitað almennilegt auðlindaákvæði. Það er þess vegna, kæru landsmenn, nauðsynlegt að greiða veginn fyrir nýja ríkisstjórn að loknum kosningum sem er sammála um veginn og verkefnin fram undan, ríkisstjórn sem er óhrædd við nýja framtíð og er nógu opin til að nýta skapandi lausnir til að ráðast gegn ójöfnuði, loftslagsógninni og breytingum á vinnumarkaði, ríkisstjórn sem er tilbúin til að byggja upp, ekki skera niður eins og ríkisstjórnin boðar í fimm ára fjármálaáætlun. Það er beinlínis hrollvekjandi, herra forseti, að í stað þess að ætla að bæta almannaþjónustuna og fjárfesta í fólki ætli ríkisstjórnin að hefja niðurskurðarhnífinn á loft. Kæru landsmenn. Samfylkingin er tilbúin að fara í ríkisstjórn um framfarir, aukinn jöfnuð, almannahagsmuni og sókn út úr þessari kreppu. - Gleðilegt sumar.

Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Það gengur ýmislegt á hér á þessum vettvangi og oft er sagt að vika sé langur tími í pólitík. Fjögur ár eru það líka og hafa ýmsar vendingar orðið á því kjörtímabili sem lýkur nú í haust. Það er því einstaklega ánægjulegt að líta til baka og sjá uppskeru erfiðisins eftir fyrsta kjörtímabilið þar sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð leiðir ríkisstjórn. Vinstrihreyfingin – grænt framboð er afl sem byggir á fjórum grunnstoðum: Kvenfrelsi, umhverfis- og náttúruvernd, félagslegu réttlæti og alþjóðlegri friðarhyggju. Við á vinstri vængnum höfum lengi haft það orð á okkur að vera óstjórntæk. Að við kunnum bara að vera fúl á móti. En ég tel að þetta kjörtímabil hafi sannað að Vinstrihreyfingin – grænt framboð er afl sem þorir. Það þarf kjark til að stíga inn og leiða umdeilt ríkisstjórnarsamstarf með pólitískum andstæðingum. Og það þarf kjark til að af slíku samstarfi náist eins mikill málefnalegur árangur og reynst hefur á þessu kjörtímabili. Það er ánægjulegt að tilheyra stjórnmálaafli sem lætur verkin tala og kemur stefnu sinni til framkvæmda. Þannig búum við nú að þrepaskiptu tekjuskattskerfi sem nýtist best þeim tekjulægstu í samfélaginu. Þá hefur verið dregið úr skerðingum í almannatryggingakerfinu, dregið úr skerðingum á greiðslum til öryrkja og tekinn upp félagslegur viðbótarstuðningur við aldraða. Þá hafa barnabætur og atvinnuleysisbætur verið hækkaðar. Við erum á réttri leið og halda þarf áfram að styðja við þau tekjulægstu og þau sem styðjast við almannatryggingakerfið. Til þess er það jú, að við grípum hvert annað þegar á þarf að halda. Með nýjustu kjarasamningunum stigum við sem samfélag svo risastórt skref með innleiðingu styttingu vinnuvikunnar. Styttingu vinnuvikunnar er ætlað að vera sannkölluð lífskjarabót, enda á hún að veita öllum meiri frítíma á fullum kjörum. Ég hlakka til að fylgjast með því á næstu árum hvernig okkur tekst til í því stóra verkefni og vona að við náum að slétta úr öllum hnökrum sem upp hafa komið í byrjun. Þegar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við árið 2017 var fæðingarorlofið níu mánuðir. Nú er það tólf mánuðir. Heilt ár sem nýbakaðir foreldrar hafa til að verja með börnunum sínum í frumbernsku. Fólk hefur aukin tækifæri til að stíga sín fyrstu skref á húsnæðismarkaði, m.a. með tilkomu hlutdeildarlána. Stuðningskerfi við börn hafa verið endurskoðuð frá grunni með það að leiðarljósi að bæta hag barna sem þurfa á sértækri þjónustu að halda. Kæru landsmenn. Réttindi trans, kynsegin og intersex fólks hafa verið tryggð. Ný jafnréttislög hafa verið samþykkt. Vernd uppljóstrara er nú lögfest og upplýsingaréttur almennings hefur verið rýmkaður til muna. Þá hafa lög um varnir gegn hagsmunaárekstrum og um skráningu raunverulegra eigenda verið samþykkt sem stuðla að auknu gagnsæi. Svo gæti ég lengi talað um aðgerðir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur í átt að jöfnuði og réttlátara samfélagi, svo ekki sé minnst á þrotlausa vinnu hæstv. forsætisráðherra til að gera mikilvægar breytingar á stjórnarskrá okkar Íslendinga. Nú höfum við sem hér eigum sæti í þessum sal tækifæri til að stíga skrefið og gera breytingar á því mikilvæga grunnplaggi okkar sem stjórnarskráin er. Virðulegi forseti. Með Svandísi Svavarsdóttur við stjórnvölinn í heilbrigðiskerfinu hefur heilsugæslan verið stórefld um allt land sem fyrsti viðkomustaður allra sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda. Stór skref hafa verið stigin til að lækka kostnaðarþátttöku sjúklinga, enda á fjárhagur aldrei að vera hindrun í vegi fólks sem þarf að sækja sér heilbrigðisþjónustu. Nýr Landspítali rís við Hringbraut og stórsókn hefur orðið í geðheilbrigðismálum. Tímamót urðu vorið 2019 þegar samþykkt voru ný lög um þungunarrof sem tryggðu sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Í fyrsta skipti í sögunni hefur verið samþykkt hér á Alþingi heilbrigðisstefna sem er leiðarljós okkar til áframhaldandi góðra verka. Þá er ótalin sú trausta forysta sem hæstv. heilbrigðisráðherra Svandís Svavarsdóttir hefur sýnt í baráttunni við heimsfaraldurinn. Nú eru tæp 64% fullorðinna bólusett. Það sér fyrir endann á þessu öllu saman. Margar voru vafaraddirnar hér fyrir ekki svo löngu. - Takk, Svandís, takk, þríeyki, og takk, þið öll sem hafi staðið ykkur svo frábærlega vel í gegnum þennan faraldur. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra og varaformaður Vinstri grænna hefur friðlýst hverja náttúruperluna á fætur annarri á tímabilinu. Þannig höfum við tryggt að náttúran njóti vafans. Hæstv. ráðherra hefur jafnframt verið í forystu við mikilvæg skref í innleiðingu hringrásarhagkerfisins, meðal annars með banni við markaðssetningu einnota plasts. Þær breytingar eru ekki alltaf vinsælar, enda krefjast þær þess af okkur að við tökum okkar daglegu venjur til endurskoðunar. En þær skipta máli, auk þess sem mannskepnan býr yfir ótrúlegri aðlögunarhæfni. Þetta eru mikilvæg skref og verða von bráðar sjálfsagður hluti af lífi okkar. Auk þess hefur hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra lagt hér fram og fengið samþykkta fullfjármagnaða aðgerðaáætlun í loftslagsmálum í fyrsta sinn. Lengi vel voru Vinstri græn eini flokkurinn sem setti náttúruvernd og loftslagsmál í forgang, enda var hlegið að fjallagrasaétandi lopapeysuliðinu í Vinstri grænum á sínum tíma. Nú eru tímarnir blessunarlega aðrir og allir flokkar hafa umhverfismál á stefnuskrá sinni í einhverri mynd. Þá er það til marks um heilbrigt samfélag að svo margir hafi áhuga á hálendinu okkar eins og hefur sýnt sig við vinnslu máls um hálendisþjóðgarð. Ég hef fulla trú á því að slíkur garður verði að veruleika og verði okkur öllum til sóma. Kæru landsmenn. Verkinu á þingi lýkur aldrei hér á þessum vettvangi enda er samfélagið lifandi og tekur sífelldum breytingum. Nú í vor þurftum við sem samfélag að horfast í augu við sjálf okkur þegar enn ein #metoo-byltingin leit dagsins ljós. Frásagnir þolenda af ofbeldi láta engan ósnortinn. Í þessum málaflokki hafa verið stigin mikilvæg skref. Við höfum gert stafrænt kynferðisofbeldi refsivert, sem er réttarbót fyrir þolendur sem hafa hingað til mætt skilningsleysi. Við höfum samþykkt og fjármagnað áætlun um forvarnir meðal barna og ungmenna gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni. Við höfum styrkt löggjöf um mansal. Það er málaflokkur sem þarf að vera í sífelldri endurskoðun eftir því sem samfélagið breytist. Í síðustu viku voru kynntar viðamiklar aðgerðir fyrir gerendur í ofbeldismálum. Það er von mín að allar þær aðgerðir sem hrint hefur verið í framkvæmd á kjörtímabilinu skili raunverulegum árangri í þessum mikilvæga málaflokki. Góðir landsmenn. Kjörtímabili er að ljúka. Í fyrsta sinn síðan árið 2013 hefur setið hér sama ríkisstjórn í heilt fjögurra ára kjörtímabil. Kannanir sýna að mikil ánægja er með störf Katrínar Jakobsdóttur í stóli forsætisráðherra. Raunar ber hún höfuð og herðar yfir aðra stjórnmálaleiðtoga þegar fólk er spurt hver það vilji að leiði ríkisstjórn. Í haust eru kosningar og þar bjóðum við Vinstri græn fram krafta okkar til að leiða samfélag okkar og bæta. En gott fólk, fyrst kemur sumar og óska ég þess að þið njótið öll lífsins umkringd fólkinu ykkar, hvort sem það er á ferðalagi hér innanlands eða að gæfan fylgi ykkur til ferðalaga á erlendri grundu. - Gleðilegt sumar.

Forseti. Kæra þjóð. Þegar Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri sagði í viðtali í vor að Íslandi væri að miklu leyti stjórnað af hagsmunahópum og það væri meiri háttar mál að lenda upp á kant við þá, voru mörkuð ákveðin tímamót. Með orðum sínum rauf seðlabankastjóri æpandi þögn æðstu ráðamanna þjóðarinnar um yfirgengilega ósvífni ákveðinna hagsmunahópa. Loksins hafði háttsettur embættismaður kjark til að segja það sem almenningur veit mætavel; að á Íslandi eru stórir og valdamiklir hagsmunahópar sem svífast einskis, sem reka fólk fyrir að gagnrýna þá og ofsækja þau sem veita þeim aðhald. Þagnarmúrinn var rofinn og okkur gafst tækifæri til að ræða af alvöru um hvernig samfélag við viljum vera. Viljum við vera samfélag meðvirkni, afkomuótta og samtryggingar? Eða viljum við vera samfélag sem stendur á sínu og með sínum? En leiðtogar ríkisstjórnarinnar höfðu engan áhuga á því samtali. Þannig snerust fyrstu viðbrögð forsætisráðherra ekki um það sem seðlabankastjóri sagði heldur um það sem blaðamaðurinn tók viðtalið hefði átt að gera, sem var að krefja Ásgeir um dæmi, eins og hann þekkti bara engin dæmi. Í viðtalinu gagnrýndi Ásgeir einnig kæru Samherja gegn starfsmönnum Seðlabankans og sagði, með leyfi forseta: „Ég óttast það að mörgu leyti, í svona eftirlitsstofnun eins og Seðlabankinn er, að við lendum í því að við verðum hundelt persónulega eins og farið var á eftir þessu starfsfólki.“ Aftur var opnað á mikilvægt samtal. Þykir okkur sem samfélagi eðlilegt að opinberir starfsmenn í mikilvægum eftirlitsstofnunum eigi á hættu að verða kærðir persónulega af þeim sem eftirlitið beinist að? Leiðtogar ríkisstjórnarinnar höfðu heldur ekki áhuga á þessu samtali. Þegar fjármálaráðherra var inntur eftir viðbrögðum sagði hann að embættismenn með mikil völd yrðu auðvitað að vita það að væri þeim misbeitt gæti það haft afleiðingar. Þá vitum við það. Fjármálaráðherra, sem aldrei hefur sætt afleiðingum fyrir að misbeita valdi sínu, sama hversu gróflega hann gerir það, vill að starfsfólk eftirlitsstofnana óttist afleiðingar eftirlitsstarfa sinna, rétt eins og fjölmiðlamenn eiga að óttast afleiðingar afhjúpana sinna, eða eins og skáld og fræðimenn eiga óttast afleiðingar gagnrýni sinnar, og jafnvel ráðherrar sem hagsmunahóparnir hafa ekki í vasanum eiga að óttast afleiðingar orða sinna í þessum ræðustól. Á meðan horfum við upp á hagsmunaaðila sem svífast einskis, sem reka skæruliðadeildir sem njósna um og rægja fólk sem þeim mislíkar, sem beita sér í kosningum og prófkjörum og plotta um að hræða fólk til hlýðni. Er þetta það samfélag sem við viljum, samfélag meðvirkni, afkomuótta og samtryggingar, samfélag þar sem verra er að benda á brotin en að fremja þau? Kæra þjóð. Þessi gerendameðvirkni og þöggunartaktík sem birtist okkur er um margt lík þeirri sömu meðvirkni og konur hafa nú sagt stríð á hendur. Við sjáum sömu viðbrögðin og þegar góðu strákarnir brjóta á okkur. Þeir hafa jú gert svo margt gott. Ekki eyðileggja framtíð þeirra, ekki hafa hátt og alls ekki nefna nein nöfn. Meðvirkni með ofríki hagsmunahópanna er af þessum sama meiði, hún er kerfislæg og við sigrumst á henni með sömu verkfærunum; með samtakamætti, með því að hafa hátt og með því að hætta að púkka upp á fólk og flokka sem viðhalda henni. Fram undan eru kosningar. Þögnin hefur verið rofin og markmið Pírata eru skýr. Við viljum að embætti skattrannsóknarstjóra verði tekið upp úr skúffunni sem fráfarandi ríkisstjórn stakk því ofan í. Við viljum að eftirlitsstofnanir hafi bolmagn til að sinna skyldum sínum í þágu almennings og að starfsmenn þeirra njóti verndar gegn persónulegum ofsóknum hagsmunahópa. Við viljum tryggja fjölmiðlafrelsi með betri réttarvernd blaðamanna og með mótvægisaðgerðum gegn afskiptum sérhagsmunaafla af ritstjórnarstefnu fjölmiðla. Við viljum allan afla á markað, alvöruhömlur á eignarhald fiskveiðikvóta og alvörugjald fyrir nýtingarrétt á öllum sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar. Og við viljum lögfestingu nýju stjórnarskrárinnar sem setur valdhöfum mörk og endurheimtir fiskinn úr sjónum úr klóm sægreifanna sem hafa fengið að vaða hér yfir allt á skítugum skónum allt of lengi, eða eins og Hallgrímur Helgason lýsti stöðunni: „Við höfum ræktað þessa skúrka og leyft þeim að ráða hér öllu. Nú launa þeir okkur með því að sýna heiminum að íslensk spilling er besta spilling í heimi, hrein og tær eins og vatnið okkar og loftið. Svo tær að hún sést ekki á mynd nema Seljan tali undir.“ Kæra þjóð. Við skulum hætta að rækta þessa skúrka, hætta að leyfa þeim að ráða hér öllu. Það gerum við með því að kjósa flokka sem eru ekki meðvirkir þegar skúrkarnir brjóta af sér og láta ekki undan öllum þeirra kröfum, flokka sem setja þeim stólinn fyrir dyrnar, sem leiða ekki varðhunda hagsmunahópanna til valda þvert ofan í fögur fyrirheit um annað, flokka sem láta hagsmuni almennings sannarlega ganga fyrir hagsmunum örfárra auðmanna og stórfyrirtækja, flokka eins og Pírata.

Hæstv. forseti. Kæru landsmenn. Upphafserindi úr ljóðinu „Endir og upphaf“ eftir pólsku skáldkonuna og Nóbelsverðlaunahafann Wislawa Szymborska, hljóðar svo, með leyfi forseta: Að loknu hverju stríði þarf að taka til. Hlutir komast ekki í samt lag af sjálfu sér. Ljóðið í þýðingu Geirlaugs Magnússonar fjallar um stríðshörmungar. Engan veginn ætla ég að líkja saman baráttu við heimsfaraldur og eyðileggingu skot- og sprengjuárása en erindið fangar um margt tilfinningu og tímarúm atburðarásar síðustu mánaða sem hefur haft áhrif á allt okkar daglega líf, viðureign sem yfirtekur flest og rammar upphaf og þrá um að taki enda. Kæru landsmenn. Atvinna, atvinna, atvinna, sagði formaður Framsóknarflokksins á degi stefnuræðu forsætisráðherra. Það var í október síðastliðnum í upphafi þingvetrar. Þá hafði faraldurinn geisað í nokkurn tíma. Óvissan var enn mikil og baráttan hafði snúist um varnir. Það var í algerum forgangi hjá stjórnvöldum að verja líf og heilsu. Sóttvörnum var beitt skynsamlega, bæði á einstaklingsbundinn hátt og með áður óþekktum samfélagslegum takmörkunum. Þjóðin stóð saman og stóð sig vel. Hið efnahagslega varnarskipulag fólst í fjölmörgum leiðum til þess að verja efnahag fyrirtækja og heimila, m.a. í því að viðhalda ráðningarsambandi við launþega. Hlutabótaleiðin var samþykkt í fyrsta aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar í mars á síðasta ári. Nú í fjórða aðgerðapakkanum höfum við útfært hlutabætur í ráðningarstyrki og gangsett átakið Hefjum störf til þess að skapa a.m.k. 7.000 störf. Allan tímann hefur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur staðið við fyrri áform um uppbyggingu. Kröftug viðbrögð og efnahagslegar aðgerðir til viðbótar kalla vissulega á hallarekstur ríkissjóðs og lántöku, en er alls ekki tapað fé heldur fjármunir sem styðja við efnahag heimila og fyrirtækja. Það dregur úr efnahagslegum samdrætti, eflir okkur og styrkir sem samfélag og leggur grunn að öflugri viðspyrnu. Kæru landsmenn. Við Íslendingar höfum átt því láni að fagna að búa lengi við hátt atvinnustig í öllum samanburði og lítið atvinnuleysi. Vissulega oft í gegnum tíðina með fórnarskiptum verðlags á víxl við launahækkanir og kaupmáttarkjör. En öflugt atvinnulíf er og verður grundvöllur velferðar og forsenda aukinnar velsældar. Vinna, vöxtur, velferð - það er gömul saga og ný. Saga sem við í Framsókn kunnum og viljum og vinnum að. Okkur hefur með tíð og tíma, með auknu samspili ríkisfjármála og peningamálastefnu, lærst og farnast betur að jafna sveiflur og mynda efnahagslegan stöðugleika. Auðnast að hlúa að ríkissjóði þannig að hann geti virkað og sinnt hlutverki sínu hverju sinni, í þágu okkar allra, staðið undir velferðarþjónustu, jafnað kjörin og mætt hagsveiflum. Ákallið er atvinna og við ætlum okkur að hefja störf. Góðir landsmenn. Heilbrigðiskerfið hefur staðist mesta álagspróf sem engan óraði fyrir að hægt væri að leggja fyrir. Við erum auðvitað ekki útskrifuð í veiruhagfræði og samspil sóttvarna og efnahagsaðgerða er flókið. Okkur hefur þó með seiglu og samvinnu tekist að ná hingað og sannað og sameinast um að öll erum við almannavarnir og öll erum við ríkissjóður. Við höfum þegar og hingað til nýtt sterka stöðu ríkissjóðs og beitt ríkisfjármálunum af alefli, með fjölbreyttum aðgerðum, gegn hagsveiflunni og til þess að verja hag heimila og fyrirtækja. Hlutir komast jú ekki í samt lag af sjálfu sér, eins og Nóbelsverðlaunaskáldið kvað. Og nú með góðum gangi bólusetninga er að birta til. Við höfum sannarlega snúið vörn í sókn. Sóknaraukningin byggir á traustum grunni, grunni auðlinda, á grunni stöðugleika, efnahagslegum og pólitískum, og á grunni þeirra samfélagslegu innviða sem við höfum náð að treysta verulega á kjörtímabilinu. En sóknarmöguleikinn nú byggir ekki síst á grunni þeirrar þrautseigju og samvinnu sem býr með þjóðinni og við höfum sýnt og staðið saman nú sem fyrr þegar verulega reynir á. Kæru landsmenn. Við í Framsókn erum stolt af ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Við höfum nýtt kjörtímabilið vel til að byggja upp samfélagslega innviði og búum að því nú, út úr faraldrinum til öflugrar viðspyrnu. Stærsta áskorunin næstu misserin verður að skapa atvinnu, fjárfesta í fólki, skapa verðmæti og vaxa til aukinnar velsældar. Sóknin þarf að vera markviss og samstillt, græn, stafræn og félagsleg sókn. - Góðar stundir.

Kæru landsmenn Eitt af því sem ríkisstjórnin vildi ræða hér í kvöld er góð stjórnun sérfræðinga í baráttunni við veirufaraldurinn. Meginhluti stjórnarandstöðunnar studdi þau vinnubrögð. Eina stjórnarandstaðan gegn sóttvarnapólitíkinni kom frá Sjálfstæðisflokknum og Miðflokknum. Satt best að segja voru það einhver misheppnuðustu stjórnarandstöðuupphlaup sem sögur fara af. En nú er þetta verkefni frá. Við blasir það mikla langtímaverkefni að ná tökum á skuldavanda ríkissjóðs, að byggja upp íslenskt atvinnulíf, auka fjölbreytnina og stækka kökuna fyrir fólkið, heimilin og velferðina í landinu. En til að ná þessum markmiðum þurfum við að auðvelda öllu atvinnulífinu að hlaupa hraðar og byggja undir samkeppnishæfni þess. Í þessu ljósi er athyglisvert að skoða hvað það er sem ríkisstjórnin vill ekki ræða hér í kvöld. Hún vill ekki ræða að það dregur úr krafti atvinnulífsins þegar hún skilur eftir 50 milljarða króna gat í nýrri fjármálaáætlun og segir ekki hvort því verði lokað með nýjum sköttum eða stórfelldum niðurskurði. Hún vill ekki ræða að það dregur úr krafti atvinnulífsins að ríkisstjórnin hefur tekið, þvert á yfirlýsingar, erlend lán á hærri vöxtum og með gengisáhættu til að fjármagna halla ríkissjóðs. Hún vill ekki ræða að það dregur úr krafti atvinnulífsins þegar verðbólgan og vextir eru miklu meiri og hærri hér en í samkeppnislöndunum. Hún vill ekki ræða að það dregur úr krafti atvinnulífsins þegar gjaldeyrishöft eru tekin fram yfir frelsi í viðskiptum. Við göngum til kosninga í haust við óvenjulegar aðstæður. Afkoma ríkissjóðs var orðin ósjálfbær fyrir veirufaraldurinn. Samdrátturinn var byrjaður í atvinnulífinu. Hættumerkin voru víða. Gríðarleg skuldasöfnun vegna veirufaraldursins var óhjákvæmileg. En það þýðir að við þessar aðstæður dugar ekki hefðbundin loforðapólitík um stóraukin ríkisútgjöld. Okkur dugar heldur ekki að ná aftur verðmætasköpuninni frá 2019. Við þurfum að ná mun meiri hagvexti, strax. Til hvers? Til þess að standa vörð um velferðarkerfið. Öll þessi atriði sem ríkisstjórnin vill ekki ræða koma í veg fyrir að atvinnulífið geti hlaupið jafn hratt og við þurfum á að halda. Lausnarorð ríkisstjórnar er gjaldeyrishöft. Þau draga úr hagvexti, auka líkur á sköttum og niðurskurði og vinna gegn nýsköpun. Viðreisn vill aftur á móti tryggja stöðugleika og sambærilegt viðskiptafrelsi og nágrannalönd okkar njóta, með því að víkka út EES-samninginn og semja við Evrópusambandið um að tengja krónuna við evru, eins og Danir gera. Virðulegi forseti. Faðmlag íhaldsflokkanna þriggja hefur verið svo nærandi að hægri deild stjórnarsamstarfsins hefur ekki gert neinar athugasemdir við það þegar vinstri deild stjórnarsamstarfsins sýnir sitt rétta andlit. Flokkur einkaframtaksins situr hljóður hjá þegar Domus Medica lokar, þegar biðlistar lengjast hjá talmeinafræðingum, sjúkraþjálfurum, sálfræðingum, þegar þrengt er að rekstri sérfræðilækna og sjúklingar sendir í dýrar aðgerðir til útlanda í stað þess að semja við innlendar stofur eða spítala. Afleiðingin er verri þjónusta fyrir sjúklinga og hærra verð fyrir ríkið, einhæfara starfsumhverfi og færri tækifæri fyrir heilbrigðisstarfsfólk. Á kjördag er hollt fyrir frjálslynt fólk að muna að þetta eru skýr skilaboð um að þessi ríkisstjórn treystir aðeins ríkinu, að faðmlag stjórnarflokkanna er kæfandi fyrir einkarekstur og önnur rekstarform. Ef einhæfara, óskilvirkara, ójafnara og dýrara heilbrigðiskerfi er fórnarkostnaðurinn fyrir meintan pólitískan stöðugleika, þá er sá pólitíski stöðugleiki ekki mikils virði. Kæru landsmenn Það var fleira á þessu kjörtímabili sem mátti bara alls ekki ræða og það var setið á óþægilegum málum. Eins og skýrslu, sem við báðum ríkisstjórnina um að gera, um áhrif og eignarhald 20 stærstu útgerðafélaga landsins í íslensku atvinnulífi. Það bólar ekkert á henni. Sorglegt? Já. Tilviljun? Nei. Þá er ekki síður sorglegt að fylgjast með viðbrögðum ríkisstjórnar við Samherjamálinu. Oddvitar ríkisstjórnarflokkanna hafa sett upp silkihanskana í gagnrýni sinni og muldrað sakleysisleg orð um að þetta sé óviðeigandi og óeðlilegt. Þannig gengisfella þeir alvöruna í málinu því samsæri stórfyrirtækis gegn blaðamönnum er ekki bara óviðeigandi heldur einnig árás á lýðræðislega umræðu. Orð skipta nefnilega máli. En það þarf hins vegar engum að koma á óvart að formenn ríkisstjórnarflokkanna nota bara inniröddina þegar kemur að sérhagsmunum stórútgerðarfyrirtækja. Það er í fullu samræmi við algerlega tannlaust auðlindaákvæði sem forsætisráðherra hefur lagt fyrir þingið og mun ekki breyta nokkrum sköpuðum hlut, verði það samþykkt. Það ákvæði er friðþæging fyrir útgerðina meðan hlutur þjóðar er skilinn eftir. Kæru landsmenn, Í haust hafið þið val. Íhaldsflokkarnir þrír vilja vinna áfram saman. Það hafa þeir sagt fullum fetum. Atkvæði til þessara flokka er atkvæði greitt áframhaldandi kyrrstöðustjórn. Ekkert mun breytast í auðlindamálum og heilbrigðismálum. Krónan verður áfram sama hindrunin fyrir heimili, fyrir fyrirtæki, fyrir nýsköpun. Viðreisn hefur aðra sýn. Viðreisn vill breyta samfélaginu og lofta út. Við viljum að almannahagsmunir ráði för. Við viljum að eðlilegt gjald sé greitt fyrir aðgang að auðlindunum okkar og að samningar um þær séu tímabundnir. Við viljum dreifða eignaraðild í sjávarútvegi, ekkert fimbulfamb hér. Við viljum tryggja aukið gegnsæi. Við viljum koma á gengisstöðugleika strax og tengja krónuna við evru. Við viljum lægri vexti og ódýrari matarkörfu, ódýrara húsnæði og samkeppnishæfara atvinnulíf. Við viljum að andleg líðan sé jafngild þeirri líkamlegu og aðgangur fólks að sálfræðiþjónustu verði greiður án þess að það kosti hundruð þúsunda króna. Við viljum að fólkið okkar komist á hjúkrunarheimli og fái viðunandi þjónustu. Við viljum að fatlað fólk og öryrkjar eigi hér gott líf og þau kerfi sem eiga að halda utan um þau verði einfaldari og sveigjanlegri, að þau tali saman. Við viljum að uppfært og nútímavætt menntakerfi setji fókus enn betur á börnin okkar og snemmtæka íhlutun. Við viljum hækka grunnframfærslu námsmanna svo hægt sé að lifa af námslánum. Við viljum að innviðauppbygging verði raunveruleg en ekki falleg orð á blaði í enn eitt skiptið. Við viljum jafna atkvæðavægi og tryggja þannig grundvallarmannréttindi í íslensku samfélagi. Við viljum að samkeppnisreglur gildi fyrir alla. Við viljum tryggja aukið frelsi, bæði fyrir neytendur og bændur, og að bændur fái sjálfir ráðið hvernig þeir rækta sína jörð, í sátt við fólk og náttúru. Við viljum að stærri skref verði tekin til að takast á við ofbeldi í samfélaginu okkar. Við viljum að jafnréttismál séu rauði þráðurinn í öllum okkar ákvörðunum. Við viljum að Ísland sé þjóð meðal þjóða og eigi sæti við borðið þar sem ákvarðanir eru teknar. Við viljum að þjóðin ráði för; treystum henni til að taka næstu skref í Evrópumálum. Við viljum ekki lægsta samnefnarann í loftslags- og umhverfismálum heldur að Ísland verði fyrirmynd fyrir önnur lönd um það hvernig minnka eigi losun og takast á við loftslagsvandann. Við viljum að Ísland verði grænasta land í heimi. Ágætu landsmenn. Það er skýr stefna Viðreisnar að öll kerfi samfélagsins, hvort sem það er heilbrigðis-, mennta-, sjávarútvegs-, landbúnaðar- eða velferðarkerfin, þurfa og verða að þjóna almenningi. Þau eiga að vera sanngjörn, notendavæn og skilvirk. Þau eiga ekki að þjóna kreddum stjórnmálamanna eða vera stjórnað af hagsmunaöflum. Þau eiga ekki að vera kjörlendi fyrir bitlinga eða skjól fyrir flokksgæðinga. Kerfi sem þjóna ekki almenningi eru einskis virði, þau eru kerfi sérhagsmuna sem Viðreisn vill stokka upp. Kæra þjóð. Gleðilegt sumar. Gleðilegt frjálst sumar.

Virðulegi forseti. Kæra þjóð. Flokkur fólksins er málsvari gleymda fólksins. Flokkur fólksins er málsvari þeirra sem þöggunin ríkir um. Flokkur fólksins er fyrir þann þriðjung þjóðarinnar sem býr hér í örbirgð. Eitt er víst að við erum stolt af þeim verkum sem við höfum unnið hér á Alþingi Íslendinga í ykkar umboði þar sem okkur hefur gefist tækifæri til þess - og ekki verður á móti því mælt og enginn hefur á móti því mælt - að vera rödd gleymda fólksins, fólksins sem hefur mátt búa við þöggun í áratugi. Sú rödd hefur heyrst frá æðsta ræðupúlti landsins og hefur orðið þess valdandi að það fer ekki á milli mála, það er enginn sem hefur misst af því hvernig ástandið er í samfélaginu þó að allt of margir, sérstaklega í þessum sal, láti sem ekkert sé. Það er alveg með ólíkindum að hlusta á þann söng sem ég hef verið að hlusta á hér í kvöld, með fullri virðingu. Nánast allir þeir talsmenn sem hér hafa komið upp hafa sjálfir eða sjálfar verið í ríkisstjórn og hafa haft aðstöðu og aðstæður til að hafa hlutina svolítið öðruvísi: Við viljum þetta og við viljum hitt. - En af hverju hefur það þá ekki verið gert? Virðulegi forseti. Kæra þjóð. Það búa tvær þjóðir í landinu. Það er risagjá á milli þeirra. Á öðrum bakkanum standa þeir sem allt eiga og græðgi og auðmagn og sjálftaka hefur skapað þeirra tilveru og þeirra líf. Á hinum bakkanum eru svo hinir sem ekkert eiga og þurfa að biðja um ölmusuna. Flokkur fólksins vill byggja brú yfir þessa gjá. Við erum búin að mæla fyrir hátt í 40 þingmálum, þingmannamálum, frá því að við komum hér inn og fengum aðstöðu til þess að tala hér í þessum æðsta ræðustóli. En hvernig hefur farið fyrir þeim málum? Ég hvet ykkur, kæru landsmenn, að skoða verkin sem við höfum verið að vinna. Þá vitið þið að hugur fylgir máli. En eitt er alveg víst að þessi ríkisstjórn hefur ekki rétt okkur marga steina til að reyna að byggja þessa brú á milli þeirra sem allt eiga og hinna sem eiga ekkert. Þegar verið er að tala um að það verði kosningar í haust og að sjálfsögðu verða kosningar í haust: Hvað er það sem þið viljið, kæra þjóð? Viljið þið óbreytt ástand? Viljið hafa þetta ástand sem við búum við í dag þar sem sérhagsmunir og græðgisvæðing ræður ríkjum? Þar sem spillingin er svo augljós að hún er áþreifanleg. Og eins og ágætur þingmaður sagði, hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir: Loksins er verið að rjúfa þöggunina um spillinguna, um græðgina. En við þurfum að halda því áfram. Við getum ekki stoppað hér. Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Mig langar sérstaklega að tala um menntun barnanna okkar, að tala um mannauðinn sem aldrei fær að blómstra, tala um mannauðinn sem býr líka í öryrkjum, öldruðum og fötluðum einstaklingum, gríðarstór mannauður sem ekki er nýttur og aldrei fær að blómstra. Hvers vegna útskrifast 34% ungra drengja með lélegan lesskilning eða ólæsir eftir tíu ára skólagöngu í grunnskóla? Hvernig í veröldinni má það vera? Og það hefur bara akkúrat ekkert breyst allt þetta kjörtímabil, þvert á móti. Hvernig stendur á því að það er ekki hægt að stíga út fyrir boxið í þessari niðurnjörvuðu menntastefnu, að taka utan um litlu einstaklingana strax og þeir komu inn í skólann og hjálpa þeim að læra að lesa? Hvað er svona flókið við það? Hvernig stendur á því að það er hrúgað á þau fullt af námsgögnum, jafnvel erlendum tungumálum, og þau eru ólæs á sitt eigið? Og svo er fólk furðu lostið yfir vaxandi sálfræðilegum erfiðleikum hjá unga fólkinu okkar. Hvernig dettur nokkrum í hug að 34% ungra drengja og 22% ungra stúlkna sem eiga sína framtíðardrauma - hvernig líður þessu unga fólki þegar það stígur inn í framhaldsskóla? Er einhver hissa á að því líði illa? Ekki ég. Ég er ekki hissa á því. Ég er bara hissa á því að hlutirnir skuli ekki vera lagaðir. Ég er bara hissa á því hvers lags þöggun, hvers lags feluleikur er raunverulega um hluti sem við eigum fyrir löngu að vera búin að laga. Það er með hreinum og klárum ólíkindum þegar við komum hér með fjárauka eftir fjárauka, fjármálaáætlun til fimm ára, við komum hér með fjárlög og samt er enn þá skilinn eftir risastór hópur úti í samfélaginu sem ekki er tekið utan um. Hér sagði núverandi hæstv. forsætisráðherra í september 2017 um stefnuræðu þáverandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssonar, að það að láta fátækt fólk bíða eftir réttlætinu væri það sama og að neita því um réttlæti. Samt er það svo núna undir forystu Vinstri grænna og hæstv. forsætisráðherra, sem mælti þessi orð á þeim tíma, að biðraðir lengjast í hjálparstofnanir þar sem fátækt fólk er að biðja um mat. Jafnvel frístundakort barnanna okkar, sem eiga að gera það að verkum að þau geti stundað íþróttir á sumrin eða eitthvert félagsstarf, þar á meðal börn innflytjenda - en foreldrar þessara barna reyna að nýta frístundakortin til að læra íslensku. Svona tökum við nú utan um nýbúana okkar. Það er skömm að þessu, virðulegi forseti. Algjör skömm. Flokkur fólksins hefur mælt fyrir 350.000 kr. lágmarksframfærslu skatta- og skerðingalaust. Það er ekki bara að því sé algerlega hafnað og sópað út af borðinu, það er ekki einu sinni hlustað á það hvernig við viljum fjármagna það, vegna þess að við erum ekki að biðja um aukið fjármagn til þess, alls ekki. Við viljum bara reyna að byggja brú þannig að það sé ein þjóð sem búi í landinu, þannig að á öðrum bakkanum sitji ekki þeir sem þurfa að þiggja mylsnuna sem fellur af allsnægtaborði ríkisbubbanna. Það er ekkert annað sem við biðjum um. Virðulegi forseti. Kæra þjóð. Það eru tvö mál vonandi að koma inn til afgreiðslu fljótlega, annað er um hagsmunafulltrúa fyrir aldraða og hitt er um leiðsöguhunda fyrir blinda og sjónskerta. Ég hef fulla trú á því að það sé eiginlega ekki hægt annað, alveg sama hvernig pólitíkin er í rauninni, en að taka utan um slík mál. Í stað þess að segja gleðilegt sumar þá segi ég: Ég ætla að vona að þið getið öll, kæru landar mínir, átt sem ánægjulegast sumar. Því að ég veit að það eru mjög margir sem fá ekkert sumarfrí og geta ekki gert sér neinn dagamun af því að þeir hafa ekki efni á því.

Hæstv. forseti. Góðir landsmenn. Í upphafi þessa kjörtímabils boðaði ríkisstjórnin að allir landsmenn gætu notið góðrar þjónustu heilbrigðiskerfisins. Það væri óháð efnahag og búsetu. Það átti sérstaklega að bæta geðheilbrigðisþjónustu, auka forvarnir og byggja upp hjúkrunarrými. Hæstv. heilbrigðisráðherra sagðist bjargvættur heilbrigðiskerfisins. Auk þessa átti að efla eftirlits- og aðhaldshlutverk Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. En hver er raunveruleg staða? Fjöldi á biðlistum eftir algengum aðgerðum hefur margfaldast frá því í október 2017 til dagsins í dag. Samningar hafa verið í uppnámi við fjölmargar stéttir innan heilbrigðiskerfisins sem hefur leitt af sér óvissu og óöryggi allra þeirra sem reiða sig á þessa sömu þjónustu. Það bætist við biðlistana. Sjálfstætt starfandi sérfræðilæknum er einnig haldið í óvissu, allt í nafni kerfisins, þess marxíska. Kæru landsmenn. Þúsundir kvenna bíða milli vonar og ótta um örlög sín vegna klúðurs í meðferð leghálsskimunarsýna. Allir sérfræðingar hafa bent á hversu hættulegt það er að halda áfram á sömu braut. En nú hlustar hæstv. heilbrigðisráðherra ekki á sérfræðinga. Það hentar ekki í þessu máli. Hæstv. heilbrigðisráðherra bíður eftir að þingi ljúki svo umræðan sofni. Skýrsla um málið hefur enn ekki komið fram. Þó var okkur lofað að hún kæmi í allra síðasta lagi í síðustu viku. Læknar á bráðadeild Landspítalans segjast ekki geta tryggt öryggi sjúklinga. Þeir hafa neyðst til að senda frá sér ályktun vegna þessa. Aðstæður á geðsviði Landspítala eru engum bjóðandi, hvorki starfsfólki né þeim sem þangað leita. Það sama má segja um geðheilbrigðismálin í allri sinni heild, bæði þeir sem þurfa á þjónustunni að halda og þeir sem starfa innan hennar hafa bent á það lengi. Biðlisti eftir viðtölum við heilsugæslulækna er talinn í vikum, jafnvel mánuðum, herra forseti. Sjúkraþjálfarar og sálfræðingar fá ekki raunverulega að starfa nema þá að ráða sig á stærri stofur eða stofnanir. Endurhæfing fjölda manns er í uppnámi. Þúsundir Íslendinga líða óþarfaþjáningar á hverjum degi vegna þessa ástands, þar með talið starfsfólk sem er ætlað að hlaupa hraðar á styttri tíma vinnuvikunnar. Enn þarf fólk að ferðast um langan veg til að sækja sér nauðsynlega þjónustu. Ríkið skammtar svo hverjum og einum hversu oft á ári. Ekki er að sjá að koma eigi til móts við þá sem þurfa um þennan langa veg, þvert á móti. Þetta gerist á vakt Vinstri grænna í boði Sjálfstæðisflokksins. En svar ríkisstjórnarinnar er að innleiða fjarheilbrigðisþjónustu til að friða fólkið úti á landi, svo hægt sé að segja að verið sé að veita öllum sömu þjónustu. Þannig er íbúum þessa lands mismunað. Og til að toppa allt saman þá boðaði hæstv. heilbrigðisráðherra svokallaða afglæpavæðingu neysluskammta fyrir nokkrum mánuðum. Ég velti því fyrir mér í dag hvort það hafi verið svar við aukinni neyslu á kókaíni sem hefur jú aukist jafnt og þétt frá árinu 2017. Kæru landsmenn. Þegar kosið verður í september verður kosið um uppbyggingu eftir Covid. Það verður kosið um það hvort landsbyggðin muni eflast eða áfram sæta varnarbaráttu. Það verður kosið um framtíð heimila og atvinnu. Við höfum séð á þessu kjörtímabili hve sundurlynd og stefnuvillt ríkisstjórn kemur litlu í verk þegar markmiðið er óljóst annað en að halda völdum. Kæru landsmenn. Það verður kosið um hvernig okkur muni vegna á næstu árum, hve mikið landsmenn hafa milli handanna og hvernig við stöndum undir velferðarkerfinu öllu. Við í Miðflokknum munum kynna stefnu og aðgerðir sem staðið verður við. Ísland allt á það skilið. - Góðar stundir.

Hæstv. forseti. Góðir landsmenn. Það skýrist á næstu dögum hvort þetta verða síðustu dagar þessa þings, síðustu dagarnir sem þetta þing kemur saman fyrir kosningar. Við höfum deilt um ýmislegt á þessum kjörtímabili síðan við komum hér fyrst saman í desember árið 2017, en við höfum líka borið gæfu til að standa saman þegar mikið hefur legið við. Ný stjórn lofaði að hún myndi brúa bilið milli pólitískra ása og koma á stöðugleika. Hún hefur staðið við það og sýnt hvað það skiptir miklu máli að eiga fólk í forystu sem getur byggt brýr og sameinað fólk um brýna hagsmuni. Fólk sem sýnir að það skilur mikilvægi liðsheildar, mikilvægi þess að vera ekki stærri en liðið. Við horfum fram á bjartari tíma í þjóðfélaginu. Okkur hefur tekist vel til í baráttu við heimsfaraldur og við áttum okkur flest á því að erfiðasti hjallinn er að baki. Við vorum vel í stakk búin til að takast á við þessar aðstæður. Það kom ekki til af sjálfu sér. Ef núverandi ríkisstjórn hefði hlustað á efnahagstillögur Samfylkingarinnar á undanförnum árum hefði hvorki ríkissjóður né einkageirinn haft burði til að takast á við erfiðleikana síðasta árið. Með skjótum viðbrögðum og vel útfærðum aðgerðum hefur okkur tekist að styðja vel við heimili og fyrirtæki. Nú þegar við sjáum fram á bjartari tíma samhliða bólusetningum er kominn tími til að breyta um leikskipulag. Breyta takmörkunum í tækifæri og sóttvörnum í sókn því að fram undan er tími uppbyggingar. Nú er tími til að færa þungann úr viðbragði við heimsfaraldrinum yfir í arðbæra fjárfestingu innviða sem svo aftur styður við fjölbreytt og stöndugt atvinnulíf. Það er forsenda þess að við rísum hratt upp úr þeirri niðursveiflu sem átt hefur sér stað. Ríkissjóður er ekki ótæmandi auðlind og án öflugs atvinnulífs og verulegra umsvifa tæmist hann fljótt. Við höfum haldið okkur á floti með lántökum undanfarið ár, en það er ekki verjandi leið til lengdar. Þess vegna þurfum við að sjá til þess að allar aðstæður séu eins og best verður á kosið til að fólk og fyrirtæki geti skapað nauðsynleg verðmæti til að standa undir þeim lífskjörum sem við höfum vanist - og sem við viljum gera enn betri. Við þurfum samstillt átak til að gera þetta, til að hefja okkur upp úr lægðinni. Við í stjórnmálunum, sem höfum valdið til að setja reglur og leggja á álögur, höfum líka valdið til að létta á reglubyrði og lækka skatta, forgangsraða betur og fara vel með almannafé. Við þær aðstæður sem nú ríkja er það jafnvel enn mikilvægara en ella. Þess vegna þurfum við fólk til forystu sem hefur þessa sýn á samfélagið, á efnahagsstjórnina, á verðmætasköpun. Við þurfum fólk sem leitar lausna, er ekki fast í kreddum heldur tekur skynsamlegar ákvarðanir, hefur kjark til að berjast fyrir þeim, standa með þeim og framkvæma. Ég tel t.d. að það muni reynast gæfuspor fyrir ríkið að losa um eign sína í bankakerfinu, þrátt fyrir að hér á þingi og víðar sé fólk sem telur það ýmist óráð eða finnur aldrei rétta tímann til að taka slíka ákvörðun. Það gleður mig líka þessa dagana að hitta Bandaríkjamenn hér í borginni sem nú flykkjast til landsins, þakklátir fyrir að Ísland hafi eitt fyrst ríkja heims boðið bólusetta ferðamenn velkomna og nú fara aðrar þjóðir að okkar fordæmi. Virðulegi forseti Hér í kvöld eru fluttar 24 ræður af 23 ræðumönnum. Í þeim heyrum við mismunandi áherslur og mismunandi sýn á samfélagið, á verkefnin sem eru að baki og þau sem eru fram undan. Sumir eru svartsýnni en aðrir, en ég vil leggja áherslu á alla þá möguleika sem felast í framtíðinni, möguleikana til að gera betur og byggja upp, til að taka betur utan um þá sem þurfa aðstoð og gefa stórhuga fólki byr undir báða vængi og byggja nauðsynlegar brýr til að við getum nýtt þá krafta og hugmyndir sem má finna um allt land í fólki á öllum aldri, hugmyndir sem enn hafa ekki orðið til en munu leiða okkur inn í framtíðina því þangað stefnum við.

Herra forseti. Kæru landsmenn. Eitt af einkennum hægri stjórna er að ráðast að eftirlitsstofnunum og veikja þá sem standa vörð um almannahag og búa svo um hnútana að þeir sem eiga mikið fái meira. Núverandi ríkisstjórn er engin undantekning í þeim efnum. Þau hafa nýtt kjörtímabilið vel til þessara verka. Áður en faraldurinn skall á voru stjórnarflokkarnir búnir að gera Fjármálaeftirlitið að deild í Seðlabankanum og í kjölfarið tóku þau til við að veikja Samkeppniseftirlitið. Hættan á blokkamyndun, samþjöppun fyrirtækja, auðs og valds, er mikil í þeim aðstæðum sem nú hafa skapast. Að veikja Samkeppniseftirlitið og gera minni kröfur býr til kjöraðstæður fyrir ráðandi fyrirtæki á fákeppnismarkaði og er því alls ekki rétta leiðin. Slíkt gengur augljóslega gegn almannahagsmunum. Þá var Neytendastofa holuð að innan og embætti skattrannsóknarstjóra lagt niður sem sjálfstæð stofnun. Skattrannsóknir fara nú fram í deild í Skattinum með mildari refsingum og óvissu um hver eigi að rannsaka stærri skattsvikamál. Í Panama-skjölunum voru margir efnaðir Íslendingar og rannsókn málanna flókin. Samherjaskjölin kalla líka á viðamikla rannsókn á flóknum millifærslum og skoðun í að minnsta kosti þremur löndum. Hagur almennings er ekki varinn með því að draga tennurnar úr skattrannsóknum hér á landi. En þetta er ekki allt. Ríkisstjórninni liggur mikið á að selja hluti í Íslandsbanka áður en kjörtímabilinu lýkur, og það áður en lykilspurningum um framtíðarbankakerfi hefur verið svarað; um bankakerfi sem á að þjóna venjulegu fólki og fyrirtækjum til langs tíma en ekki skammtímahag sérhagsmunaafla. Eftir söluna geta nýir eigendur tekið til við að greiða út arð og draga úr lánveitingum. Þannig hefur ríkisstjórnin markvisst verið að búa í haginn fyrir þá sem sýsla með mikla peninga hér á landi. Ítrekað höfum við í Samfylkingunni bent á að yfirráð fárra yfir fiskveiðiauðlindinni gefi þeim fáu aukin völd og við höfum bent á að staða þeirra sé óeðlilega sterk gagnvart stjórnvöldum og fjölmiðlum. Völd þeirra geta verið skaðleg og áhrif þeirra á ákvarðanir í stjórnkerfinu geta unnið gegn almannahag. Nákvæmlega þetta hefur sýnt sig svo greinilega undanfarið með Samherjaskjölunum og eftirmálum þeirra: Mútugreiðslur, skattsvik, peningaþvætti og óeðlileg afskipti af umfjöllun fjölmiðla og stjórnmálamanna. Verðmætar eignir sem orðið hafa til vegna aðgangs að auðlind þjóðarinnar ganga í arf til örfárra fjölskyldna. Arður af auðlindinni, sem ætti að renna í ríkissjóð og sveitarsjóði og þaðan til allra barna í landinu og velferðarkerfisins, rennur nær óskiptur í vasa útgerðarmanna og þaðan beint til barna þeirra. Sérhagsmunagæsla ríkisstjórnarinnar um völd og auð þessa fólks ætti öllum að vera ljós, enda hefur hún ekkert gert til að taka á augljósum vanda. Leið Samfylkingarinnar um útboð á aflaheimildum, aukið jafnræði og tímabundna samninga er besta leiðin út úr þessum vanda. Forgangsatriði næstu ríkisstjórnar verður að tryggja auðlindaákvæði í stjórnarskrá þar sem kveðið er á um fullt gjald og tímabindingu nýtingarleyfa. Það hallar nefnilega verulega á okkur, eigendur auðlindarinnar. Og þegar spillingarmálin blasa við sem kerfið elur af sér, verður aldrei sátt um kerfið eða breytingar sem taka ekki á rót vandans. Við þurfum ríkisstjórn sem horfist í augu við spillingarmálin og þorir að taka á þeim. Kæru landsmenn. Stjórnarflokkarnir samþykktu á síðasta degi maímánaðar fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Sameiginlega stefna VG, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar fyrir næsta kjörtímabil er því komin fram. Við í Samfylkingunni teljum stefnu þeirra í grundvallaratriðum ranga. Þau hyggjast ekki bæta kjör öryrkja eða eldra fólks og ætla ekki að styðja betur við barnafjölskyldur. Þau taka ekki á húsnæðismálunum og sýna lítinn metnað í aðgerðum gegn loftlagsvá af mannavöldum. Þau ætla ekki að taka myndarlega á biðlistum í heilbrigðiskerfinu eða að mæta vanda á þeim landsvæðum sem orðið hafa verst úti í heimsfaraldrinum. Við jafnaðarmenn leggjum til aðra leið. Við viljum fjölga störfum og auka græna verðmætasköpun. Við viljum tryggja aðgang að heilsugæslu og efla öryggismál um land allt. Og við munum bæta kjör barnafólks, öryrkja og eldra fólks og draga úr skerðingum sem hvergi í kringum okkur tíðkast í jafn ríkum mæli og hér. Með réttlátri tekjuöflun munum við auka jöfnuð og hagsæld. En ríkisstjórnin vill frekar leggja ofuráherslu á að ná ákveðnu skuldahlutfalli, sem er þó nú þegar mjög lágt í öllum alþjóðlegum samanburði. Þau ætla að fara gömlu niðurskurðarleiðina á næsta kjörtímabili ef þau komast í þá stöðu, leið sem ekkert annað land er að fara. Þau hafa tekið pólitíska ákvörðun um að auka ójöfnuð og búa enn betur í haginn fyrir auðmenn, verði þau saman við völd eftir kosningar. Það er í okkar höndum, kæru landsmenn, að koma í veg fyrir það. - Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir landsmenn. Við fögnum öll að bjartari tímar séu fram undan og svartsýnisraddir spilla ekki þeim veruleika. Með samtakamætti þjóðarinnar erum við að komast í gegnum þessa fordæmalausu tíma sem umturnað hafa lífi fólks og kallað á samstöðu þjóðarinnar í traustum höndum heilbrigðisyfirvalda og almannavarna undir forystu ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, svo ekki sé minnst á alla þá listamenn sem hafa með óhefðbundnum hætti glatt þjóðina heima í stofu þegar allt samkomuhald hefur verið í mýflugumynd. Við Íslendingar höfum þó farið að mörgu leyti betur í gegnum þessar hremmingar en margar aðrar þjóðir og fyrir það ber að þakka. Okkur ber skylda í alþjóðasamstarfi til að gera allt sem við getum til að leggja fátækum og stríðshrjáðum þjóðum lið á þessum erfiðu tímum og sýna forystu og frumkvæði í friðar- og mannréttindabaráttu, því rödd okkar skiptir máli. Framtíðin er falin í unga fólkinu okkar og möguleikum þeirra til að flétta saman fjölskyldulíf, nám og atvinnu og búa við góð búsetuskilyrði hvar sem það býr í landinu. Við höfum lengt fæðingarorlofið í 12 mánuði, hækkað barnabætur og komið á hlutdeildarlánum fyrir ungt fólk og tekjulága samhliða uppbyggingu almennra leiguíbúða sem tryggir öruggari búsetu og lægri húsaleigu hvar sem er á landinu. Félagslegar aðgerðir í þágu aldraðra öryrkja og tekjulágra eru fjölmargar. Þar má nefna gríðarlega uppbyggingu hjúkrunarrýma, aðgerðir gegn félagslegri einangrun, tekjutryggingu fyrir þá verst settu, lækkun heilbrigðiskostnaðar og þrepaskipt skattkerfi sem gagnast þeim tekjulægri. Á næsta kjörtímabili þarf að koma enn frekar til móts við tekjulága, aldraða og öryrkja því að við getum gert betur þar. Ferðaþjónustan hefur gengið í gegnum öldudal og hafa þær aðgerðir sem stjórnvöld hafa gripið til henni til stuðnings skipt sköpum fyrir möguleika greinarinnar til þess að rétta úr kútnum, nú þegar landið er að opnast að nýju. Það mikla atvinnuleysi sem komið hefur hvað harðast niður á fólki og fyrirtækjum í ferðaþjónustu er nú að minnka sem betur fer og öflugar vinnumarkaðsaðgerðir hafa skipt miklu máli. Það er hagur allra að öflug byggð sé um land allt. Við Vinstri græn leggjum á það mikla áherslu að byggð séu upp góð búsetuskilyrði með öflugri innviðauppbyggingu í samgöngum, fjarskiptum, með raforkuöryggi, fjölþættri heilbrigðisþjónustu, menntun og nýsköpun. Það hefur verið gert stórátak í innviðauppbyggingu og ég spái því að fram undan verði miklir möguleikar í byggðum landsins að nýta þau tækifæri sem felast í öflugri ljósleiðaravæðingu, jöfnun orkukostnaðar, fjarnámi og tækifærunum sem felast í stafrænu vinnuumhverfi. Það þurfa allir aðilar, opinberir sem og í einkageiranum, að horfa út fyrir boxið og bjóða varanleg störf til framtíðar hvar sem er á landinu. Stóraukin framlög til nýsköpunarmála skipta miklu og hafa hleypt nýju lífi í nýsköpun af öllu tagi. Nýsköpunarklasar eru að rísa víða um land með tilstuðlan opinberra aðila og einkaaðila, m.a. er verið að efla stafrænar smiðjur um landið og efla stuðning við frumkvöðla með Nýsköpunargátt. Áhersla hefur verið lögð á að styrkja og efla innlenda matvælaframleiðslu. Auknir fjármunir hafa verið lagðir til ylræktar, grænmetisframleiðslu og nýsköpunar sem hefur birst í aukinni verðmætasköpun og fullvinnslu afurða beint frá býli. Matvælastefna fyrir Ísland hefur verið samþykkt sem undirstrikar mikilvægi innlendrar matvælaframleiðslu og matvælaöryggi þjóðarinnar. Efling sjávarbyggða er mér hugleikin. Hef ég sem formaður atvinnuveganefndar unnið að eflingu strandveiðikerfisins með þverpólitískri samstöðu í atvinnuveganefnd á þessu kjörtímabili. Það voru gerðar veigamiklar breytingar á strandveiðum þar sem komið var á dagakerfi með auknum fyrirsjáanleika með öryggi sjómanna að leiðarljósi og jafnræði á milli landshluta. Mikil ánægja hefur ríkt meðal sjómanna og sjávarbyggðanna með þessar breytingar. Í skýrslu Byggðastofnunar sem atvinnuveganefnd lét gera kemur fram að öflugt strandveiðikerfi væri ein sterkasta byggðaaðgerð fyrir minni sjávarbyggðir. En nú blasir það við að allar líkur eru á að aflaheimildir dugi ekki fyrir strandveiðar í sumar. Ég skora á okkur hv. alþingismenn að bregðast við því nú fyrir þinglok með því að koma hér inn lagastoð svo hægt verði að tryggja nægar aflaheimildir þannig að ekki komi til þess að strandveiðar stöðvist um hábjargræðistímann. Góðir landsmenn. Kýrnar sletta vel úr klaufunum þegar þeim er hleypt út í sumarið. Það hlakka allir til að ganga út í sumarið eftir langan og strangan Covid-vetur og kannski að sletta aðeins úr klaufunum líka. Ég óska landsmönnum gleðilegs sumars og megið þið njóta þess vel í faðmi íslenskrar náttúru. - Góðar stundir.

Kæra þjóð. Ég eins og mörg ykkar var vonsvikin veturinn 2017. Eftir snarpa kosningabaráttu í kjölfar tveggja stjórnarslita töldum við Píratar að það væri kominn tími á breytingar. Við þyrftum betri stjórnmál, stjórnmál sem hlusta á fólk, stjórnmál sem taka upplýstar ákvarðanir út frá gögnum og rökum en ekki geðþótta og fjölskylduböndum. Stjórnmálamenn sem eru í tengslum við þjóðina en geyma ekki peninga á hitabeltiseyjum og velja maka vina sinna í dómarastöður. Ríkisstjórn sem myndi segja skilið við stjórnmál fortíðar og skilja stjórnmál framtíðar. Veturinn 2017 gafst okkur tækifæri til að gera þetta að veruleika. Við Píratar settumst niður með flokkum sem við töldum að deildu þessari sýn með okkur og gætu myndað ríkisstjórn sem myndi fela í sér nýtt upphaf, ný stjórnmál sem hefðu fólk og framtíðina í forgrunni, sem ættu í beinu samtali við þjóðina, myndu lögfesta nýju stjórnarskrána og ná fram nauðsynlegum breytingum í sjávarútvegi. En það varð ekki niðurstaðan. Tveir flokkar gengu frá samningaborðinu og mynduðu ríkisstjórn með flokknum sem stendur gegn þessu öllu. Niðurstaðan var því ríkisstjórn um kyrrstöðu en ekki framfarir. Niðurstaðan var fjögur ár af sömu gömlu stjórnmálunum, sömu gömlu aðferðunum, sömu gömlu lausnunum. Ég gat samt huggað mig við það að ríkisstjórnin væri þó alla vega undir forsæti Katrínar Jakobsdóttur. Þingkona með prinsipp sem brann fyrir réttlæti og talaði fyrir framförum hlyti að verða öflugt mótvægi við allt sem á undan var gengið. Góðir landsmenn. Tónninn fyrir þetta stjórnarsamstarf var gefinn strax. Í fyrstu stefnuræðu sinni veturinn 2017 sagði forsætisráðherra málamiðlanir í eðli sínu hvorki góðar né slæmar og að stundum þyrfti að fórna minni hagsmunum fyrir meiri. Í dag, næstum fjórum árum síðar, hljótum við að spyrja okkur: Hvaða minni hagsmunum fórnaði Katrín Jakobsdóttir í skiptum fyrir þessa ríkisstjórn? Voru það minni hagsmunir að fórna nýju stjórnarskránni en leggja þess í stað fram sitt eigið auðlindaákvæði sem engu breytir um sjávarauðlind þjóðarinnar? Voru það meiri hagsmunir en minni að hunsa niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslu? Voru það minni hagsmunir að lyfta lífeyrisþegum úr fátæktargildrum skerðinga og óhóflegrar skattlagningar á allt of lága framfærslu? Voru það meiri hagsmunir að senda konu úr landi sem var gengin 36 vikur á leið með valdi, að vísa kasóléttri konu og barnungum syni hennar úr landi þrátt fyrir að ljósmæður mótmæltu því harðlega? Voru hagsmunir hennar minni hagsmunir? Hvað með Kehdr-fjölskylduna, Abdalla, Rewida, Hamza, Dooa, Ibrahim og Mustafa, fjölskyldu sem hefur aðlagast íslensku samfélagi, eignast hér vinnu og vini en þurfti að fara í felur undir valdastjórn Katrínar Jakobsdóttur. Voru hagsmunir þeirra minni hagsmunir? Hvernig stóð það vörð um meiri hagsmuni að verja fyrrverandi dómsmálaráðherra vantrausti, dómsmálaráðherra sem upp á sitt einsdæmi gróf undan heilu dómstigi og var síðan dæmd brotleg fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu? Hvað stóru hagsmunir kröfðust þess að sjávarútvegsráðherra sæti áfram í embætti þrátt fyrir að vera bersýnilega vanhæfur til að taka á stærsta sjávarútvegshneyksli síðari ára? Þegar ríkisstjórnin setti íþyngjandi reglur fyrir þjóðina til að vernda hag og heilsu fólks í heimsfaraldri skipti engu máli þó að ráðherrar brytu sjálfir þessar reglur. Samstaða með ráðherrum felur enda í sér stærri hagsmuni en samstaða með þjóðinni, virðist vera mat forsætisráðherra, því að stundum þarf að fórna minni hagsmunum fyrir meiri. Við upphaf faraldursins var neyðarástand í heilbrigðismálum og við lok faraldursins er neyðarástand í heilbrigðismálum; langir biðlistar, krabbameinsskimanir í uppnámi, hjúkrunarheimilin á barmi gjaldþrots, sjálfstætt starfandi læknar loka stofum sínum og Landspítalanum er áfram gert að skera niður. En þetta eru auðvitað minni hagsmunir sem má fórna rétt eins og samningum við ljósmæður og hjúkrunarfræðinga. Góðir landsmenn. Veturinn 2017 var ég vonsvikin en í dag er ég forviða yfir því að samfélagið hafi þurft að ganga í gegnum fjögurra ára pólitíska tilraun sem engu skilaði. Við hefðum getað nýtt síðustu fjögur ár í að byggja upp betri stjórnmál, stjórnmál sem setja fólk, hugmyndir þess og hagsmuni í forgrunn, þar sem upplýstar ákvarðanir, gagnsæi og beint lýðræði veita alvöruaðhald þegar ráðamenn villast af leið, kvik stjórnmál sem geta brugðist hratt við áskorunum framtíðarinnar, stjórnmál sem Píratar hafa alltaf og munu alltaf berjast fyrir. Við hefðum getað verið að klára þetta kjörtímabil með því að samþykkja nýju stjórnarskrána en þess í stað fengum við fjögur ár af fórnum, fórnum sem þurfti ekki að færa, fórnum sem ákveðið var að færa fyrir valdastóla. Kæra þjóð. Fram undan eru kosningar og fjögur mikilvæg ár, fjögur verðmæt ár. Það skiptir máli hvernig við kjósum. Verður endurreisnin eftir faraldurinn á forsendum framtíðar eða frekari fórna? Okkar er valið.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Það er af mörgu að taka þegar litið er til baka á þessu viðburðaríka kjörtímabili. Ánægjulegt hefur verið að sjá hvernig ríkisstjórn Íslands hefur náð að leysa öll þau óvæntu og gríðarstóru verkefni sem hún hefur fengið, með storminn í fangið. Hún stóðst prófið með prýði og sannaði að með góðri samvinnu ólíkra flokka og einbeittum vilja er hægt að standast áföll og ná árangri. Ríkisstjórnin hefur lagt fram mörg stefnumarkandi mál sem eiga eftir að skila árangri og koma þjóðinni til góða í framtíðinni. Það er okkar hlutverk sem stöndum hér í dag að skapa góða framtíð. Grunngildi Framsóknarflokksins eru að skapa tækifæri fyrir alla, óháð búsetu, kyni og aldri. Að skapa framtíð þar börnin okkar geta blómstrað. Framsóknarmenn hafa þess vegna barist fyrir fæðingarorlofi og feðraorlofi og haft forystu um að öllum börnum verði gefin tækifæri. Hin nýja kerfisbreyting með snemmtækri íhlutun spratt af mikilli vinnu af hálfu félags- og barnamálaráðherra. Þetta var vinna sem náði yfir kjörtímabilið með það að markmiði að bæta hag allra þeirra barna hér á landi sem þurfa á þjónustu að halda. Þetta eru tímamótabreytingar með hag barna að leiðarljósi, barnanna okkar, framtíðarinnar. Heilbrigðiskerfið er mikið í umræðunni þessa dagana, enda eðlilegt eftir það sem á undan er gengið. Við sem þjóð getum verið stolt og glöð yfir því hvað við eigum góða heilbrigðisstarfsmenn. Það er ekki sjálfgefið og við þurfum að passa upp á þá. Heilbrigðisstefna til ársins 2030 var samþykkt á yfirstandi kjörtímabili. Hornsteininn að henni var lagður í þingsályktunartillögu Framsóknarmanna sem samþykkt var 2017 hér á Alþingi, en hann er heilbrigðisþjónusta fyrir alla landsmenn og jafnrétti til þjónustu. Svo það takist þarf nýja hugsun og nýja nálgun í heilbrigðisþjónustu, virðingu fyrir eldra fólki og að styðja við sjálfstæða búsetu og sjálfstæði eins lengi hægt er. Þetta ætti að vera leiðarljós inn í framtíðina. Þá þurfum við að vera tilbúin að taka ný skref í heilbrigðiskerfinu. Það er hægt að tryggja góða heilbrigðisþjónustu fyrir alla landsmenn með blönduðum rekstri ríkis og einkaaðila. Samhliða því þarf að tryggja nýsköpun og fjarheilbrigðisþjónustu. Þannig má halda uppi öflugri heilbrigðisþjónustu um allt land. Virðulegi forseti. Fjórða iðnbyltingin hefur fengið vængi síðustu mánuði. Hún gefur okkur aukið frelsi til að velja okkur búsetu vítt og breitt um landið. Störf án staðsetningar, samvinnurými og ný atvinnutækifæri eru ekki lengur bundin við fjögurra veggja rými á höfuðborgarsvæðinu. Allt landið er nú undir. Við Framsóknarmenn vitum að samkeppnishæfni samfélaga snýr að tryggu fjarskiptasambandi. Eitt af aðaláherslumálum Framsóknarflokksins hefur verið gott fjarskiptanet um land allt. Flokkurinn hefur staðið fyrir öflugri byggðastefnu allt frá upphafi og íslensk stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfull markmið sem finna má í byggða-, fjarskipta- og samgönguáætlunum. Forsenda þess að landsbyggðin vaxi og dafni er að til staðar sé öflug byggðastefna ásamt góðum fjarskiptum og góðu vegakerfi. Það er lykilatriði. Kæru landsmenn. Þegar ég mæti til vinnu við Austurvöll á morgnana nikka ég höfði til Jóns Sigurðssonar, býð góðan daginn, rétt eins og þegar tveir Vestfirðingar hittast hér á götu. Hann er frelsishetjan okkar og þess vegna var honum valinn staður á Austurvelli. En mér hefur fundist sem hann sé líka tákn landans í heimsfaraldrinum. Þarna hefur hann staðið og stendur enn. Sómi landsins, sverð og skjöldur. Hann horfir fram, tekur í jakkaboðungana og haggast ekki. Honum er ekki alltaf sýndur sómi, það er krotað á hann, klifrað upp á hann og hann fær yfir sig ræðurnar. En hann horfir fram og stendur þetta af sér. Og líkt og Íslendingurinn er hann heiðraður einu sinni á ári með blómsveig og fallegum orðum. Þjóðin hefur staðið þessa raun af sér og það sem meira er, hún horfir fram á við, bólusett og bjartsýn. Virðulegi forseti. Við horfum fram á veg með bjartsýni og dug, það þarf krafta og þor til að halda áfram, byggja á þeim góða grunni sem lagður hefur verið á yfirstandandi kjörtímabili. Framsókn býður sína krafta okkar áfram með samvinnu og jafnrétti að leiðarljósi. - Gleðilegt sumar, kæru landsmenn.

Herra forseti. Góðir landsmenn. Ríkisstjórnin ætlar sér að halda áfram eftir kosningar. Er það góður kostur? Nei segi ég. Lítum á nokkur atriði. Verðstöðugleiki hefur ekki náðst. Verðbólgumarkmið Seðlabankans er 2,5% en verðbólgan mælist nú 4,4%. Hún hefur verið yfir markmiði nánast allt kjörtímabilið. Verðbólga hefur líka hækkað hlutfallslega langmest á Íslandi meðal allra OECD-landa. Met hefur verið slegið í atvinnuleysi og á sama tíma hefur atvinnuþátttaka aldrei verið minni. Aftur sker Ísland sig úr, en hér hefur atvinnuleysi aukist hlutfallslega mest. Vextir eru á uppleið. Íslendingar búa að jafnaði við mun hærra vaxtastig en önnur Evrópuríki. Við borgum alltaf Íslandsálagið. Vaxtahækkunarferli er hafið á Íslandi. Þar tökum við vafasama forystu með búsifjum fyrir heimili og fyrirtæki. Þrálát verðbólga og hækkandi vextir blasa við ungu fólki sem sótt hefur inn á fasteignamarkaðinn. Markaðurinn hefur ekki ráðið við eftirspurnina og fasteignaverð hefur rokið upp. Margir hafa spennt bogann hátt og hætt er við að ýmsir lendi í miklum greiðsluerfiðleikum á næstu misserum. Ríkissjóður var kominn í óefni fyrir Covid. Við í Viðreisn vöruðum margsinns við. Ríkisstjórnin lét það sem vind um eyru þjóta, en segir að á næstu árum þurfi afkomubætandi aðgerðir upp á tugi milljarða. Þetta eru skrautyrði fyrir niðurskurð og skattahækkanir. Myndin sem við blasir er döpur. Rekstur ríkisins hefur þanist út, skuldir ríkissjóðs og erlend lántaka hefur aukist. Ekki þarf ríkt hugmyndaflug til þess að átta sig á hver mun borga brúsann; það eruð þið, ágætu landsmenn, ef ekki verður gripið í taumana strax í haust. Herra forseti. Við í Viðreisn ætlum að snúa blaðinu við. Ábyrg ráðstöfun opinbers fjár á að vera í brennidepli. Við eigum að vera óhrædd við að skoða verkefni ríkisins ofan í kjölinn, hvort sem er í opinberum rekstri eða þeim sem sinnt er af einkaaðilum. Marka á skýra stefnu til að tryggja gæði, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga og rekstrar. Þetta verður eitt af stærri og vandasamari viðfangsefnum komandi ára. Nýsköpun er okkur nauðsynleg. Við þörfnumst öflugra fyrirtækja, drifnum af hugviti sem skapa verðmæti til útflutnings. Þeim verður að fjölga og hraða uppbyggingu þeirra þannig að þau vaxi hér og dafni. Þá verður til fjölbreytt atvinnulíf sem skapar hagsæld og veitir viðnám gegn áföllum í efnahagslífinu. Skýrar aðgerðir þarf í umhverfis- og loftslagsmálum. Það gerum við með atbeina atvinnulífsins. Með metnaðarfullri fjárfestingu í grænni tækni, grænum hvötum og nýsköpun. Þannig nýtum við krafta frjáls markaðshagkerfis til að draga verulega úr losun. Gæta þarf þess að hagrænir og grænir hvatar leiði ekki til skattahækkana heldur tilfærslu á tekjustofnum ríkisins. Nýsköpun er viðvarandi viðfangsefni en ekki skammtímaúrræði gegn kreppu. Móta verður stuðningumhverfi til langs tíma. Stöðugt gengi og samkeppnishæft vaxtaumhverfi er algjört grundvallaratriði. Íslenska krónan ræður ekki við það verkefni. Þess vegna þurfum við evru. Herra forseti. Hugsjónir um frið, hagsæld og samvinnu þjóða er kjarni Evrópusambandsins. Verkefni nútímans og framtíðarinnar krefjast þess að við sitjum ekki hjá heldur setjumst til borðs með fullvalda og sjálfstæðum ríkjum sem ráðist hafa í það erfiða verkefni að vinna þétt saman um umhverfismál, heilbrigðismál, jafnréttismál og efnahagsmál, svo eitthvað sé nefnt. Og það er þess vegna sem Ísland á að ganga í Evrópusambandið. - Góðir landsmenn. Gleðilegt sumar og farsælt haust.

Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Er það ekki gróft fjárhagslegt ofbeldi að skatta og skerða tekjur og lífeyrissjóðslaun öryrkja og aldraðs fólks í almannatryggingakerfinu um 75% og allt að 100%? Það að halda 26.000 kr. eða minna, jafnvel engu, eftir af hverjum 100.000 kr. er ekki bara skattar og skerðingar, það er ekkert nema gróf eignaupptaka. Hvers vegna hefur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn undanfarna áratugi byggt upp svona arfavitlaust kerfi og viðhaldið því? Þetta gerist þrátt fyrir endurtekin loforð fyrir kosningar um að breyta þessu ómannúðlega, grófa eignaupptökukerfi sem leiðir fólk beint í sárafátækt. Lögþvingaður, eignaupptökuvarinn lífeyrissjóður er notaður til að skerða lífeyrislaun almannatrygginga strax eftir fyrstu 25.000 kr. Það bitnar harðast og verst á þeim sem síst skyldi, láglaunafólki og af þeim eru konur fjölmennasti hópurinn. Hvers vegna er öllu snúið á hvolf í þessum stórfurðulega bútasaumaða óskapnaði sem almannatryggingakerfið er orðið, kerfi sem ríkisstjórnir síðustu áratuga hafa komið á, viðhaldið og gert viljandi svo flókið að bara tölva getur reiknað út keðjuverkandi skerðingar til þeirra verst settu og sent þá beint í sárafátækt? Á sama tíma borga þeir sem grætt hafa á tá og fingri á sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar lítið sem ekkert í skatt af ofurgróðanum. Ekki er króna tekin af þeim í skerðingar eða keðjuverkandi skerðingar af milljarðagróðanum. Flokkur fólksins segir: Fólkið fyrst og útrýmum strax fátækt á Íslandi. Kæru landsmenn. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnar til næstu fjögurra ára kemur skýrt fram að kjör þeirra sem verst hafa það í almannatryggingakerfinu munu versna enn meira ef sama ríkisstjórn verður áfram við völd eftir kosningar. Eina hækkunin til þeirra sem reyna af fremsta megni að tóra í kerfinu er vísitöluhækkun. Engar leiðréttingar eru á kjaragliðnun undanfarinna ára, kjaragliðnun sem er nú orðin 50%. Það er sú hækkun sem þeir sem eru á almannatryggingum eiga inni. Kjaragliðnunin mun aukast enn meira í boði ríkisstjórnar næstu fjögur árin. Þá er ótalin sú skattahækkun sem orðið hefur með því að persónuafsláttur hefur ekki fylgt launaþróun í landinu. Það, ásamt auknum keðjuverkandi skerðingum, veldur því að þeir verst settu í okkar ríka samfélagi þurfa enn þá að lifa á um 200.000 kr. á mánuði eftir skatta og skerðingar. Ríkisstjórnin setti aftur krónu á móti krónu skerðingar á hóp eldra fólks sem hefur það verst í almannatryggingakerfinu, eldra fólk sem er aðeins með 90% af lágmarksellilífeyri. Það er stórfurðulegt að ríkisstjórnin sé tilbúin að borga milljónir fyrir að taka þetta skerðingaróféti, krónu á móti krónu, aftur upp. Hvers vegna? Það er svo furðulegt fjárhagslegt ofbeldi að þessi hungurlús þeirra sé skattlögð og það meira en arður auðmanna sem verða sífellt ríkari á meðan sárafátækir verða fátækari og eiga enn síður fyrir mat eða lyfjum. Hæstv. forsætisráðherra sagði fyrir síðustu kosningar að nú væri tími þeirra verst settu í okkar samfélagi kominn, þessir hópar gætu ekki beðið lengur. En þeir bíða enn. Í staðinn hafa komið auknar keðjuverkandi skerðingar á skerðingar ofan. Hvers vegna er arður auðmanna ekki skattaður og skertur um 75–100% eins og lífeyrislaun almannatrygginga og lífeyrissjóða? Hvers vegna eru 350.000 kr. á mánuði ekki skatta- og skerðingarlaus lágmarksframfærsla? Hvers vegna er 109.000 króna frítekjumark tekna á mánuði ekki uppfært í um 250.000 kr.? Hvers vegna er frítekjumark lífeyrissjóðslauna ekki að lágmarki 100.000 kr. á mánuði í stað 25.000 kr.? Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur byggt upp þetta ömurlega almannatryggingakerfi og viðhaldið því með auknum skerðingum, sett inn þúsund krónur í keðjuverkandi skerðingarkerfið sem renna í gegnum vasa öryrkja og eldra fólks og beint aftur í ríkissjóð. Það eina sem er eftir eru smáaurar í vasa þeirra verst settu ef það fólk er svo heppið. 5 milljarðar á ári í auknar skerðingar og því 20 milljarðar í auknar skerðingar á fjórum árum í boði ríkisstjórnar. Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Hvar eigum við að fá fjármagnið? spyr hæstv. fjármálaráðherra þegar málefni verst setta hóps aldraðs fólks og öryrkja ber á góma. Hann spyr ekki hvar við eigum að fá fjármagnið þegar einkareknir fjölmiðlar, minkar eða önnur gæluverkefni fá hundruð milljóna eða milljarða í boði ríkissjóðs. Heilbrigðiskerfið er á ystu nöf, biðlistar lengjast, mönnunarvandi og kulnun í starfi er að verða stór vandi og ekki var samið við stóran hóp heilbrigðisstarfsfólks. Hjúkrunarheimilin eru einnig komin á ystu nöf. Börn eiga skýlausan rétt á nauðsynlegri þjónustu og það er fáránlegt að um 1.000 börn séu á biðlista eftir þjónustu. Geðheilsa barna og ungmenna á að vera forgangsmál. Börn í sárafátækt, eldri borgarar í sárafátækt, atvinnulausir, láglaunafólk í sárafátækt - er ekki kominn tími á sanngirni og réttlæti handa öllum, að allir séu jafnir fyrir lögum og njóti mannréttinda og þá ekki síst að börnum sé tryggð sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst? Fólkið fyrst, svo allt hitt, segir Flokkur fólksins. - Góðir landsmenn. Eigið góðar stundir.

Herra forseti. Góðir landsmenn. Það hillir undir lok kjörtímabils sem markast hefur að töluverðu leyti af baráttu heimsbyggðarinnar við kórónuveirufaraldur. Íslendingum hefur farnast betur en mörgum í baráttu við vágestinn þrátt fyrir fálmkennd viðbrögð ríkisstjórnarinnar meðan á faraldrinum hefur staðið. Núverandi stjórnarandstaða á ekki síst þátt í því að vel hefur tekist til með því að sýna ábyrgð og festu. Nú þegar hillir undir lok faraldurs þarf að taka víða til hendi í sókn til meiri atvinnu, aukinnar verðmætasköpunar og bættra lífskjara allra þjóðfélagshópa. Áhorfandi góður. Á þessu kjörtímabili hefur ríkisstjórnin gleymt nokkrum þjóðfélagshópum algerlega. Þar má m.a. nefna eldra fólk, öryrkja og ungt fólk. Landssamband eldri borgara setti fram fimm baráttumál á fundum nýlega. Það er ánægjulegt að segja frá því að Miðflokkurinn hefur ítrekað lagt fram þingmál sem varða þrjú af þessum fimm baráttumálum: Um lengdan starfsaldur ríkisstarfsmanna, að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur og um sérlagabálk um málefni aldraðra sem tryggi einfaldara kerfi og notendavæna þjónustu við hópinn. Hin tvö áhersluatriðin rúmast innan stefnu flokksins sem kynnt var á landsþingi hans um helgina undir kjörorðunum: Frá starfslokum til æviloka. Stefnan byggir á að þjónusta við eldra fólk verði samhangandi keðja þar sem einn hlekkur taki við af öðrum og tryggi réttindi og lífskjör fólks án þess að eldra fólk og aðstandendur þurfi að standa í sífelldri baráttu fyrir sjálfsögðum rétti þessa sístækkandi hóps. Þar má telja lífsleikni og hreyfingu, sálfræðiþjónustu, aukna heimaþjónustu, ný búsetuúrræði og fleira. Flokkurinn hefur einnig lagt ítrekað til að krónu á móti krónu skerðingu öryrkja verði hætt og að þeir geti notið starfskrafta sinna eins og þeir hafa afl til. Góðir landsmenn. Ungt fólk á ekki sömu möguleika nú áður var. Skólakerfið svarar ekki kalli um breyttar áherslur. Eins og nú er hentar skólakerfið drengjum ekki. Í nýsamþykktri menntastefnu er ekki eitt orð um erfiðleika drengja í námi. Þar er heldur ekki að finna eitt orð um sjálfstætt starfandi skóla á öllum námsstigum. Þarna er verk að vinna fyrir nýja ríkisstjórn til að marka nýja stefnu í verk- og tæknimenntun framar öðru ásamt því að flýta og efla starfskynningar þannig að fólk geti fundið sér námsleiðir við hæfi og áhuga. Áhorfandi góður. Ungt fólk á einnig undir högg að sækja á öðrum sviðum. Æ erfiðara reynist fyrir þennan hóp að koma sér þaki yfir höfuðið. Ósanngjarnt greiðslumat á þar stóran þátt. Nýtt úrræði félagsmálaráðherra með hlutdeildarlánum kemur engum að gagni á höfuðborgarsvæðinu. Til þess eru skilyrði úrræðisins of þröng og lóðaframboð allsendis ónógt. Ungt fólk í Reykjavík glímir einnig við vanda vegna þess að Reykjavíkurborg trassar uppbyggingu leikskóla. Unga fólkið flýr því höfuðborgina og sest að í nálægum sveitarfélögum. Uppbygging í Árborg er ævintýri lík með aðkomu Miðflokksins og á Akranesi, Suðurnesjum og í Ölfusi fjölgar fólki mun meira en í Reykjavík. Það er því að sönnu hægt að þakka formanni Samfylkingarinnar fyrir að vara kjósendur við með þeirri ætlan sinni að koma upp ríkisstjórn í anda borgarstjórnar Reykjavíkur sem skilur höfuðborgina eftir á barmi gjaldþrots. Vörumst sömu örlög ríkissjóðs. Góðir landsmenn. Það er þó nokkur hætta á því að núverandi vinstri stjórn sitji áfram. Atkvæði greitt Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokki kemur ekki í veg fyrir vinstri stjórn. Eina tryggingin fyrir því að hér verði borgaraleg stjórn sem stendur vörð um fullveldi og öryggi Íslands er að Miðflokkurinn hljóti góða kosningu nú í haust. Miðflokkurinn stundar ekki útilokunaraðferðir við val á samstarfsaðilum. Þar ráða stefnumið og áherslur ferð. Skynsemisstefna og rökhyggja eru hornsteinar Miðflokksins. Herra forseti. Það er ekki hægt að ljúka þessari ræðu án þess að þakka starfsfólki Alþingis fyrir það hversu ævintýralega vel þau hafa staðið sig í gegnum þennan faraldur og tryggt það að Alþingi hafi getað starfað hér snurðulaust eins og í venjulegu árferði. Það verður seint fullþakkað. Áhorfandi góður. Ég skora á þig að kynna þér stefnumið Miðflokksins sem er að finna á heimasíðu flokksins og óska þér og þínum gleðilegs sumars og að þið eigið góðar stundir í sumar. Mótum framtíðina saman.

Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Við erum fyrst frjáls þegar við erum laus undan því oki að fylgja því sem vinsælast er að segja hverju sinni og þegar við hættum að reyna að gera öllum sífellt til geðs. Við erum frjáls þegar við erum trú eigin sannfæringu og höfum hugrekki til að fylgja henni eftir. Við erum frjáls þegar við tökum ábyrgð á eigin örlögum og vali. Og við erum frjáls þegar við finnum að okkur er treyst og við höfum gott svigrúm til orða og athafna. Þetta er eftirsóknarvert. Við megum til dæmis aldrei verða svo háð hinu opinbera að við verðum fórnarlömb kerfanna. Kerfin sem reisa tálma og hindranir sem svipta fólk valfrelsinu og eru rekin af stjórnlyndum embættismönnum. Það er ekki eftirsóknarvert. Of oft er rætt um að hið opinbera þurfi að skipta sér af málum fólks án þess að brýn nauðsyn sé til. Einhverjir geta freistast til að halda að hinar opinberu bjargir séu ókeypis, eins og gjafir af himnum ofan, og að þeim fylgi engar skuldbindingar. Það er rangt. Allt sem kemur frá hinu opinbera rennur úr sameiginlegum sjóðum og getur skuldbundið okkur um langa hríð í margvíslegum skilningi. Þess vegna eigum við að hafa sem minnst ríkisafskipti og lágmarka reglugerðafargan og heftandi stjórnsýslu. Við eigum að treysta fólkinu en ekki vantreysta því. Þar sem fólkinu er treyst blómstra samfélögin. Þar sem ríkisafskipti eru mikil íþyngja þau þjóðlífinu. Ríkisvaldið getur aftur á móti stutt vel við samfélögin, bæði með því að gefa svigrúm og súrefni, lækka álögur, byggja upp innviði en líka með því að grípa þau sem höllum fæti standa. Það gerðum við á síðasta ári. Ríkisstjórnin studdi við fólkið og atvinnulífið andspænis mikilli vá og það er að skila sér. Í eldhúsdagsræðu minni fyrir ári hafði ég þungar áhyggjur af stigvaxandi atvinnuleysi, ekki síst í minni heimasveit, Suðurnesjunum. Nú berast fregnir af því að fyrirtækin séu farin að endurráða starfsfólkið sitt, jafnvel nokkur hundruð manns í senn og það er fagnaðarefni. Til slíkra endurráðninga hefði ekki komið ef við hefðum ekki stutt við atvinnulífið þegar þörfin var mest. Þá væru þessi fyrirtæki ekki til staðar og þar af leiðandi engin störf fyrir fólkið. Velferð beggja er þannig sameiginleg og grunnur að kröftugri viðspyrnu samfélagsins alls. Valfrelsið og ábyrgðin snýr líka að fjölskyldunni. Við eigum ekki að setja hér lög sem takmarka valfrelsi hennar, eins og til dæmis var reynt þegar taka átti allt svigrúm af foreldrum til að skipta með sér fæðingarorlofi. Gildir einu þótt það sé gert í góðum tilgangi eins og að auka jafnrétti. Nútímafólk er jafnréttissinnað og treystandi til að tryggja það sjálft. Annað dæmi um inngrip hins opinbera í líf fjölskyldna er þegar stofnanir þykjast vita betur um velferð barna. Foreldrar þekkja best hvað er börnum þeirra er fyrir bestu. Fjölskyldur eiga ekki að þurfa að dúsa lengi á biðlistum eftir greiningu hins opinbera á vanda barnsins og viðeigandi þjónustu. Sama gildir þegar barn fer í skólann á morgnana. Þá er það áfram á ábyrgð foreldra og skólarnir eiga að fræða barnið en ekki að taka yfir uppeldi þess. Við þurfum að gæta að þessu sérstaklega því að mörgum finnst þægilegt að útvista ábyrgðinni til opinberra stofnana en þær vita ekki alltaf best. Góðir Íslendingar. Við göngum til móts við sumarið og getum litið framtíðina bjartari augum en við gerðum fyrir ári. Við stóðum saman þegar á reyndi og það er trú mín að á næstu misserum skapist hér fjölmörg tækifæri til nýsköpunar og framþróunar, einmitt vegna þess. - Góðar stundir.

Góðir Íslendingar. Nú þegar sér fyrir endann á heimsfaraldrinum, er líkt og hulu eða grímu sé svipt frá andlitinu og við þurfum að horfast í augu við verkefnin sem blasa við okkur. Verkefni sem sum hafa legið í dvala vegna faraldursins eða verið lögð vísvitandi til hliðar í skjóli Covid, sem hefur því miður verið notað sem afsökun fyrir því að ná ekki stórum málum í gegn hér á Alþingi. Það vita allir að loftslagsmálin og umhverfismálin eru stóra verkefnið. Það er því meira en dapurlegt að grundvallarmál í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar af hálfu Vinstri grænna, miðhálendisþjóðgarðurinn, mun ekki nást í gegnum þingið nú fjórum árum síðar. Málið var eitt stærsta, ef ekki stærsta mál VG við myndun ríkisstjórnarinnar og margir fögnuðu því að að minnsta kosti skyldi ráðist í þetta gamla baráttumál. Það er ekki svo að heimsfaraldur hafi komið í veg fyrir að miðhálendisþjóðgarður hafi orðið að veruleika, heldur annars konar plága sem er andstaða Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins. Því að ekki hefur heimsfaraldurinn hindrað hjartans mál hinna flokkanna, eins og áform um sölu Íslandsbanka eða niðurlagningu skattrannsóknarstjóra. Kæru landsmenn. Loftslags- og umhverfismálin hafa verið í gíslingu Sjálfstæðisflokksins allt þetta kjörtímabil. Þau hafa náð því fram að metnaðurinn væri lítill, lítil skref tekin og engin róttækni leyfð. Og því miður hefur flokkurinn sem leiðir við ríkisstjórnarborðið guggnað á fleiri hápólitískum umhverfismálum. Má þar nefna vegalagningu um Teigsskóg, sem um gilda sérlög og hefur að auki sérstaka vernd í náttúruverndarlögum. Engin afdráttarlaus pólitísk lína hefur verið gefin út vegna virkjunaráforma í Hvalá á Ströndum, heldur treyst á lagaþrætur og dóma til að tefja málið. Rúmt ár tók að banna plastpokanotkun, sem var nokkuð einföld EES-innleiðing, sem lönd á borð við Albaníu höfðu löngu klárað á undan Íslandi, að ógleymdu alvöruauðlindaákvæði. Kæru áheyrendur. Árið 2020 átti að vera upphafið á áratug aðgerða í loftslagsmálum. Og þótt heimsfaraldurinn hafi sett strik í þann reikning hafa nágrannaríki okkar sýnt að þeim er full alvara með því að leggja áherslu á græna viðspyrnu og græna endurreisn út úr Covid-19. Slíkar aðgerðir hafa verið í skötulíki hér. Hér á landi þurfa aðgerðir gegn loftslagsbreytingum að vera skýrar en ekki loðnar. Markmiðin þurfa að vera hærri og metnaðarfyllri. Fjárfestingar í grænum, loftslagsvænum aðgerðum þurfa að vera meiri. Meiri fjármuni þarf að veita í rannsóknir og nýsköpun. Tækniþróun þarf að hverfast um loftslagsmarkmið. Setja þarf miklu meiri kraft í almenningssamgöngur og orkuskiptin þurfa að ganga hraðar fyrir sig. Enduruppbygging ferðaþjónustunnar á að vera á forsendum sjálfbærni. Ísland hefur nefnilega svo ótal mörg tækifæri til að vera leiðandi í aðgerðum í umhverfis- og loftslagsmálum og þá þýðir ekki að tala um lagningu hitaveitunnar fyrir rúmum 70 árum síðan við erlenda ráðamenn, heldur horfa á óteljandi framtíðarmöguleika okkar. Umskiptin vegna loftslagsbreytinga verða líka að vera sanngjörn. Metnaðarfull áætlun í loftslagsmálum getur nefnilega í senn skapað fjölda starfa, náð árangri í glímunni við ójöfnuð og stefnt að kolefnishlutleysi. Kæru landsmenn. Heimsfaraldurinn hefur aukið ójöfnuð og varpað ljósi á veikleika og óréttlæti samfélaga okkar. Því miður hafa sumir nýtt faraldurinn til að grafa undan alþjóðasamvinnu. Þá verður að standa vörð um kjarnagildi mannréttinda, frelsis og jafnréttis. Alþjóðasamvinna hefur verið lykilatriðið í viðbragðinu við Covid. Án Evrópusamvinnunnar hefðum við ekki getað tryggt okkur aðgang að jafn miklu bóluefni og raun ber vitni. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur staðið vaktina og samstarf vísindamanna og sérfræðinga við þróun bóluefnis hefur sannað gildi alþjóðasamvinnu svo um munar. En áskoranir alþjóðlegrar samvinnu ná yfir í gríðarlega brýn verkefni eins og loftslagsvána, sameiginlega baráttu fyrir auknu félagslegu réttlæti og undirbúning okkar fyrir stafrænu byltinguna. Samstarfsríki okkar í Evrópusambandinu hafa verið leiðandi í aðgerðum um græna endurreisn, en líka í því að leiða saman ólík Evrópuríki til að samþykkja sáttmála um málefni flóttafólks. Og þeir íslensku stjórnmálamenn sem tala niður ábyrgð okkar þegar kemur að móttöku fólks á flótta ættu að hugsa sinn gang. Ábyrgð okkar er nefnilega siðferðisleg og mannúðleg. Hún snýst um að virða mannréttindi og halda í heiðri mannúð gagnvart þeim sem eru í langviðkvæmustu stöðunni, sem flýja heimili sín vegna stríðsátaka, loftslagsbreytinga eða sárafátæktar. Svei þeim sem tala niður sammannlega ábyrgð okkar í að taka á móti fólki á flótta með opnum örmum. Það eru ekki stjórnmál sem bæta samfélagið eða lífsgæði. Það eru stjórnmál haturs og ótta, rangfærslna og útúrsnúninga. Börn á flótta eru ekki glæpagengi. Fjölskyldufólk sem vill frið og ró er ekki glæpagengi. Utanríkismál snúast um alþjóðasamvinnu, mannréttindi, virðingu fyrir lögum og reglum og eflingu lýðræðis. Þar eigum við að vera. Ekki bogin og hrædd, ekki ala á ótta og einangrun, heldur standa bein í baki, opin og full sjálfstrausts á alþjóðasviðinu. Kæru landsmenn. Megi næstu sumarmánuðir færa okkur betri heilsu, lífsgæði, bjartsýni og gleði og góða, græna félagshyggjustjórn eftir komandi alþingiskosningar.

Herra forseti. Ágæti þingheimur. Góðir landsmenn. Nú stend ég hér á eldhúsdegi undir lok þings og flyt síðustu ræðuna fyrir hönd míns þingflokks. Þetta var stundum mitt hlutskipti sem nýliða hér á þingi fyrir svona 36, 38 árum síðan, og ég verð að segja að ég hef gaman af því að standa aftur í sömu sporum á mínum síðasta eldhúsdegi. Fyrst um Alþingi Íslendinga, æðstu og elstu stofnun landsins og hverri ég hef helgað krafta mína í umtalsvert meira en helming ævidaganna. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar var að finna það nýmæli að nú skyldi efla Alþingi. Fyrir þeim orðum hafa reynst innstæður og ég kann ríkisstjórn þakkir fyrir samstarfið um þau mál. Nefndasvið hefur verið eflt og fjárstjórnar- og eftirlitshlutverk nefndanna sérstaklega með ráðningu þriggja viðbótarsérfræðinga, tveggja lögfræðinga og eins hagfræðings. Lagaskrifstofa þingsins hefur verið efld með stöðu viðbótarlögfræðings. Starf þingflokkanna hefur verið eflt með heilum 17 nýjum aðstoðarmönnum og fjárhagsgrundvöllur þeirra styrktur um leið. Mest vegur þó 6.400 m² skrifstofubygging, kjarnabygging, sem mun gjörbæta vinnuaðstæður hér á staðnum þegar Alþingi kemur allri sinni starfsemi á nýjan leik undir eigið þak og sparar hátt í 100 millj. kr. árlega í húsnæðiskostnað um leið. Traust til Alþingis hefur þróast með mjög jákvæðum hætti síðastliðin tvö ár, stokkið upp um heil 16 prósentustig. Alþingi á inni fyrir þessu. Það hefur staðið sig vel, nú síðast gegnum 15 mánaða prófraun kórónuveirufaraldursins, starfað óslitið og afgreitt sem hreina viðbót við venjuleg störf um 60 frumvörp og þingmál sem við flokkum sem Covid-mál. Alþingi á hrós skilið, ekki síður minni hluti en meiri hluti, svo ekki sé nú minnst á starfsfólk Alþingis sem hefur sýnt mikið þrek og útsjónarsemi. Traust og virðing Alþingis er áunnið fyrirbæri og nú tala ég, hv. þingmenn, inn í okkar eigin hóp. Jafn eðlilegt og það er að takast á og nauðsynlegt að gagnrýna það sem er gagnrýnivert er það á hinn bóginn skaðlegt og ómaklegt að úthrópa Alþingi sem ómögulegan vinnustað, sem það er ekki, og tala niður sitt eigið starf í leiðinni. Látum af því. Það er heiður að vera alþingismaður Íslendinga. Því fólki sem hingað er kosið er sýndur mikill trúnaður. Því er falið mikilvægasta samfélagsþjónusta lýðræðisfyrirkomulagsins. Margar eru áskoranir framtíðarinnar og ekki síst er það loftslagsváin og þar er okkar ábyrgð núverandi kynslóðar mest. En það er fleira sem okkur kann að stafa ógn af. Það er stundum sagt að það fyrsta sem deyi í stríði sé sannleikurinn. En mér sýnist ekki endilega þurfa til styrjaldir eða vopnuð átök til þess að sannleikurinn deyi eða lúti a.m.k. í lægra haldi. Upplýsingaóreiða og falsfréttir sem flæða um heiminn í krafti tækninnar eru stórhættulegar lýðræðinu. Það er líka ískyggilegt hvernig alþjóðleg auðfyrirtæki vakta okkur hvert fótmál, safna óhemjumagni upplýsinga um einkahagi fólks og misfara svo með þær. Hættulegast er ef þessu tvennu slær saman. Ætli það verði ekki eins með tölvutæknina, gervigreindina og allt það og fjármagnið að það er hættulegur húsbóndi þó að það geti verið nothæft sem þjónn. Góðir áheyrendur. Nú fer í hönd yndislegasti tími ársins, hin nóttlausa voraldar veröld er að ganga í garð á Íslandi og það vorar í meira en einum skilningi. Við erum að sjá fram úr faraldrinum, hjól atvinnulífsins að snúast hraðar og það lifnar yfir mannlífinu. Ég hygg það almannaróm, sem nær greinilega langt út fyrir landsteinana, að stjórnvöld á Íslandi hafi valið skynsamlega leið í gegnum þessar hremmingar og það hafi reynst farsælt. Auðvitað orkar allt tvímælis þá gert er en aðalatriðið er að útkoman verði góð og til þess teiknar allt á Íslandi um þessar mundir. Friður og samstaða er alltaf dýrmætasta djásnið á hverju heimili, í hverju samfélagi og það skiptir engu máli hvaða magn af fánýtum hlutum er vegið þar á móti. Hin almenna og breiða samstaða sem hefur einkennt andrúmsloftið á Íslandi síðastliðin 15 mánuði er landi og þjóð til sóma og um leið mikil gæfa. Herra forseti. Góðir landsmenn. Ég þakka áheyrnina. Ég býð þeim góða nótt sem hyggjast ganga til hvílu en óska hinum góðrar skemmtunar sem kynnu að taka upp á því að vaka bjarta vornóttina. Það er margt vitlausara en það.

Góðir áhorfendur. Núna þegar líður að kosningum er gott að rifja upp þá erfiðu lexíu sem mörg lærðu eftir síðustu kosningar. Þá sögðum við oft, sem vorum frambjóðendur Vinstri grænna á þeim tíma, að það skipti máli hver stjórnar. En miklu sjaldnar var talað um hvað það skiptir miklu máli hverjum væri stjórnað með. Fyrir næstum fjórum árum stóð ég fyrir framan þáverandi félaga mína í flokksráði VG og lýsti því hvers vegna ég gæti ekki stutt þessa ríkisstjórn. Það var hvorki einfalt né auðvelt. Í salnum fyrir framan mig sátu vinir mínir, fólk sem varði með mér löngum og oft lýjandi dögum í kosningabaráttu. Við höfðum gengið saman í hús, bakað vöflur, dreift bæklingum í Kringlunni, en nú stóð ég fyrir framan þessa félaga mína og sagði að mér litist ekki á hvert flokksforystan vildi fara. Sumum þótti stjórnarmyndunin djörf ákvörðun og jafnvel spennandi. Því var ég ósammála. Það væri einfaldlega of langt á milli flokkanna til að ná þeim raunverulegu breytingum sem við kölluðum eftir, enda kom það á daginn. Meira að segja mál sem áttu að vera vel varin í stjórnarsáttmálanum hafa átt erfitt uppdráttar á kjörtímabilinu eins og sést t.d. einna skýrast á hálendisþjóðgarðinum þar sem andstaðan hefur verið langmest innan stjórnarliðsins. Sá ótti sem ég lýsti fyrir félögum mínum var líka að flokkurinn yrði of samdauna samstarfsflokkunum. Á milli línanna í stjórnarsáttmálanum mátti lesa að forystan hefði fjarlægst rætur sína sem málsvarar vinnandi fólks. Það var nákvæmlega það sem gerðist. Ríkisstjórnin hófst handa við að mylja niður eftirlitsstofnanir, veita skattaívilnanir til fjármagnseigenda og í dag var byrjað að einkavæða banka í óþökk þjóðarinnar. Þessi hörðu ítök atvinnurekendaarms Sjálfstæðisflokksins hafa verið alltumlykjandi í efnahagslegum viðbrögðum við Covid. Þetta er nýi takturinn sem flokkurinn fann með nýjum samherjum, en við sem viljum róttækar og réttlátar breytingar á samfélaginu þurftum að leita á annan samastað. Auðvitað þarf málamiðlanir í stjórnmálum. Auðvitað þarf samtal og sameiginlegar lausnir í stjórnmálum en málamiðlanir mega aldrei vera á kostnað þeirra grunngilda sem stjórnmálafólk stendur fyrir. Þegar málamiðlanirnar fara að vera markmið í sjálfu sér, því fólki þykir svo spennandi að brúa á milli sem ólíkastra póla, þá er það ekki til að bæta stjórnmálamenninguna heldur miklu frekar til þess fallið að grugga vatnið. Í gruggugu vatninu finna stjórnarliðar sig sífellt í þeirri stöðu að segjast ætla að gera betur en gera það ekki í alvöru. Stæra sig t.d. af því að hafa aldrei boðið jafn mörgum kvótaflóttamönnum til landsins en á síðasta ári, 100 talsins, þegar raunverulegur fjöldi sem kom á árinu þegar upp var staðið var 0. Stæra sig af stefnu sinni í loftslagsmálum en þegar hún er rýnd í kjölinn sést að hún er hálfgerð ekki-stefna, enda afrakstur endalausra málamiðlana flokka sem eru í grundvallaratriðum ósammála. Helmingur framlags til loftslagsmála fer í að niðurgreiða bíla til tekjuhærri hluta samfélagsins þannig að stefnan tryggir engan veginn réttlátu umskiptin sem við þurfum. Frekar en að auka stöðugt metnað í loftslagsmálum eins og vísindin kalla á þá sitjum við föst á sama stað og ríkisstjórnin ákvað 2017. Og í stað þess að blása til sóknar, setja sér sín eigin metnaðarfullu loftslagsmarkmið útvista þau frumkvæðinu til Evrópusambandsins og biðu. „Ekki kjósa Framsókn eða Sjálfstæðisflokkinn, því ef þú gerir það þá fer allt til helvítis“, söng Ragnar Kjartansson fyrir einar kosningarnar. Það sem við höfum lært af þessu kjörtímabili er að þetta var bara ekki tæmandi upptalning hjá Ragnari. Fram undan eru gríðarmikilvægar kosningar þar sem við þurfum að kjósa flokka sem gera það sama eftir kosningar og þeir segjast ætla að gera fyrir kosningar. Hefðbundnar pólitískar málamiðlanir ná ekki utan um stærstu áskoranir samtímans. Það hefur þetta kjörtímabil og þessi skringilega kyrrstöðuríkisstjórn kennt okkur. Og hefðbundnar málamiðlanir eru algerlega úti á túni í loftslagsmálum. Þær myndu krefjast þess að ná pólitísku samkomulagi við náttúrulögmálin og náttúran hlustar bara ekkert á slíkar málamiðlanir. Við þurfum ný vinnubrögð. Við þurfum nýja nálgun í stjórnmálum. Þess vegna gekk ég til liðs við Pírata fyrr á árinu, því að til þess að næsta ríkisstjórn knýi fram raunverulegar og nauðsynlegar breytingar á samfélaginu þarf Pírata þar innan borðs, ekki vegna þess að okkur þyrsti í völd valdanna vegna heldur vegna þess að frá fyrsta degi hafa Píratar staðið fyrir annars konar stjórnmál, stjórnmál sem byggja á heiðarleika og róttækni, stjórnmál sem standa fyrir eitthvað og vita þess vegna að það er ekki hægt að fara í stjórn með hverjum sem er.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Við erum á lokasprettinum á þessu kjörtímabili. Við lítum um öxl og horfum yfir farinn veg. Hverju komum við í verk? Hvernig tókumst við á við þær áskoranir sem urðu á vegi okkar? Getum við verið ánægð með verk okkar? Eitt af okkar mikilvægustu verkefnum er að viðhalda og efla byggð vítt og breitt um landið. Margt hefur verið gert í þeim efnum. Má nefna stórátak í samgöngumálum og á kjörtímabilinu hefur 189 milljörðum verið varið til samgangna. Þetta er aukning um að meðaltali 17 milljarða á ári samanborið við næstu fjögur ár á undan. Vegagerð, hafnir, flugvellir. Þetta er kúvending frá því sem áður var. Það voru hreinlega engar framkvæmdir á flugvöllum svo árum skipti. Unnið er að því að stækka bæði flugstöðina og flughlaðið á Akureyri. Framkvæmdir á Egilsstaðaflugvelli eru fram undan auk viðhalds flugvalla víða um land. Þá er loftbrúin eitt stórkostlegasta byggðamál síðari tíma og jafnar verulega aðstöðumun þeirra sem búa fjarri höfuðborginni. Þá hefur átakið Ísland ljóstengt svo sannarlega skilað árangri. Landsátakinu lýkur á þessu ári og íbúar hinna dreifðu byggða geta notið háhraðatengingar. Hlutdeildarlán hafa hlotið mjög jákvæðar viðtökur hjá kaupendum sem eru að fjárfesta í sinni fyrstu fasteign um land allt. Tryggð byggð er samstarfsvettvangur um húsnæðisuppbyggingu á landsbyggðinni og í dag eru 36 sveitarfélög þátttakendur í verkefninu, íbúðirnar eru orðnar 439 og heildarfjárfesting um 11 milljarðar. Þá hefur afhendingaröryggi raforku skánað til muna með endurnýjun dreifikerfis í dreifbýli og nú þegar er 70% af dreifikerfi Rariks í jarðstrengjum og stefnt er að því að allt kerfið fari í jörð. Byggðastofnun veitir lán til atvinnurekenda á landsbyggðinni og með þess konar lánum er stutt við uppbyggingu atvinnulífsins á landsbyggðinni. Þetta eru allt góð og gild verkefni sem eiga að tryggja frekari búsetuskilyrði íbúa á landsbyggðinni. Kæru landsmenn. Grunnur allra samfélaga byggist á frumframleiðslu sem leiðir okkur til velsældar. Hagur allra hinna ólíku landsbyggða er nátengdur dreifðu byggðum og því þarf að efla og styrkja byggð á hverjum stað með áherslu á nýtingu þess sem landið og hafið gefur með sjálfbærum hætti. Ef við viljum að íslenskur landbúnaður blómstri þá verðum við að hlúa að fjölbreytni og styðja við lífræna ræktun beint frá býli og smáa framleiðendur. Á sama tíma verður að leita hagræðis og búa til skynsamlegan ramma utan um stóru framleiðsluna sem þjónar fjöldanum. Það hefur varla farið fram hjá neinum að samkeppni á innlendum smásölumarkaði kemur að utan og langstærstur hluti matvöru sem flutt er til landsins er án tolla. Samfélög eru ólík og með ólíka hagsmuni. Við búum ekki öllum sömu tækifæri. Leyfum íbúum að móta sína framtíð og nýta þau tækifæri sem bjóðast, hvort sem er í stórum eða litlum samfélögum. Það er forsenda byggðar að unga fólkið sjái tækifærin. Viðspyrna samfélagsins felst í að nýta þau tækifæri sem landið hefur upp á að bjóða með skynsamlegum hætti. Við Framsóknarmenn trúum því að velmegun og velsæld allra byggðarlaga á Íslandi, fjölmennra og fámennra, standi og falli með því að hægt sé að skapa verðmæti úr því hugviti og náttúrugæðum sem okkur voru gefin. Á þeim grunni byggjum við svo samhjálpina og velferðina. Það er okkar verkefni, löggjafans, að skapa umgjörðina til að landbúnaðurinn geti þróast til betri vegar. Leggjumst á eitt og vinnum þetta saman sem þjóð, okkur öllum til heilla. Framsóknarflokkurinn hefur verið og mun ávallt verða málsvari þeirra sem horfa til framtíðar. Kæru landsmenn. Lykilorðin eru: Vinna, vöxtur, velferð.

Góðir landsmenn. Þegar öllu er á botninn hvolft snúast efnahagsmál um hið daglega líf fólks. Efnahagsmálin snúast um lífskjör í landinu og verkefni framtíðarinnar er að Ísland standist samkeppni við umheiminn um lífskjör. Mig langar í því samhengi að nefna Íslandsálagið, vextina á húsnæðislánum sem fólk glímir hér við á fasteignamarkaði. Ástæðan er, eins og við vitum, íslenska krónan. Verðið á matarkörfunni er heldur ekki náttúrulögmál, en útgjöld heimilanna vegna matvöru eru töluvert hærri hér en í nágrannalöndum. Húsnæði og matvara eru mikið hagsmunamál fyrir heimilin í landinu. Það er almannahagsmunamál sem vel má leysa með því að hleypa að frjálslyndari öflum, sem segja ekki sjálfkrafa nei við öllum breytingum bara vegna þess að breytingar rugga stundum bátnum hjá sérhagsmunaöflunum. En ein helsta arfleið ríkisstjórnarinnar er í heilbrigðismálunum þar sem stjórnin hefur innleitt 11. boðorðið um að heiðra skuli miðstýringu alla daga. Afleiðingin er Íslandsmet í biðlistum eftir heilbrigðisþjónustu. Yfir 1.000 börn bíða greiningar og þjónustu. Bið sem er allt upp í 36 mánuði. Þrjú ár í lífi barns er drjúgur hluti æskunnar. Í dag ríkir ástand sem ógnar heilsu kvenna eftir skipulagsbreytingar á skimunum fyrir leghálskrabbameini. Talað hefur verið um aðför að heilsu kvenna en það hefur ekki dugað til að ríkisstjórnin bakki. Hinir eldri bíða líka. Biðlistarnir lengjast eftir dvöl á hjúkrunarheimilum, liðskiptaaðgerðum og eftir þjónustu sjúkraþjálfara og sálfræðinga. Biðlistar eru sérstaklega langir á landsbyggðinni. Biðlistar eru ekki nýtt vandamál, en sú stefna að lengja þá er ný. Stjórnin er nefnilega markviss í stefnu sem hægir á kerfinu og eykur kostnað, t.d. með því flytja sjúklinga til Svíþjóðar í þrefalt dýrari aðgerðir. Og þessi útgjöld samþykkir hæstv. fjármálaráðherra. Við erum öll sammála um að aðgengi að heilbrigðisþjónustu á skýlaust að vera jafnt fyrir alla, óháð efnahag og óháð búsetu. Aðgengi og þjónusta ætti að vera 11. boðorðið. Þegar rætt er um biðlista barna eftir heilbrigðisþjónustu og stuðningi verður að nefna hæstv. barnamálaráðherra sem talar um að kerfin verði að tala saman. En allt sem þarf er að hæstv. barnamálaráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra tali saman. Að ríkisstjórnin tali saman. Ég gæti líka rætt um þögn hæstv. barnamálaráðherra þegar senda á lítil börn til Grikklands. Við þurfum dómsmálaráðherra og við þurfum barnamálaráðherra sem standa með börnum á flótta. Um hagsmuni barna og ungmenna vil ég líka nefna skólakerfið. Við viljum opnara og fjölbreyttara skólakerfi. Og mikið væri nú gott ef menntamálaráðherra verði tíma sínum í það verkefni í stað þess að reka dómsmál við konu sem gerði það eitt að leita réttar síns í kjölfar þess að á honum var brotið. Héraðsdómur hefur staðfest lögbrot ráðherrans, en ráðherra hefur kosið að fara með þetta mál í áfrýjun í þriðju umferð alla leið fyrir Landsrétt. Það sorglega er að þetta mál er ekki aðeins rekið á okkar kostnað, það er rekið í nafni íslenska ríkisins, í nafni okkar allra. Góðir landsmenn. Ég gat þess í byrjun að þegar öllu er á botninn hvolft þá snúast efnahagsmálin um okkar daglega líf. Lykilspurningar kosningabaráttunnar eru hvernig við viljum sjá Ísland vaxa sem samfélag og um lífskjör fólks. Um hvernig auka á verðmætasköpun og framtíðarsýn fyrir Ísland. Viðreisn vill samfélag þar sem fólk nýtur jafnra tækifæra, þar sem almannahagsmunir eru ofar sérhagsmunum, frjálslyndi og frelsi eru leiðarstefið og Ísland stendur jafnfætis öðrum fullvalda þjóðum í Evrópu. Þannig vegnar okkur best.

Virðulegi forseti. Flokkur fólksins hefur aldrei nokkurn tíma breytt um takt frá degi eitt, þegar við urðum þess heiðurs aðnjótandi að fá að tala hér úr æðsta ræðustóli landsins og vera málsvarar þeirra sem hafa verið þaggaðir og faldir í samfélaginu. Við erum ekki með nein kosningaloforð, við höfum engu breytt, við viljum útrýma fátækt. Við viljum meiri jöfnuð í samfélaginu. Við viljum sanngirni. Réttlátt samfélag ætti að vera okkur öllum hjartans mál. Ef þú, kæri landsmaður, kæri áhorfandi, vilt byggja brú á milli þeirra ríku og fátæku, ef þú vilt þjappa saman þessum tveimur þjóðum og eiga eina þjóð í landinu, ef þú vilt berjast gegn fátækt, óréttlæti, misskiptingu og lögleysu, þá heldur þú áfram að taka utan um Flokk fólksins og gerir hann enn stærri og sterkari þannig að við séum ekki bara að mæla fyrir málunum okkar sem er sópað út af borðinu heldur fáum að fylgja þeim eftir og gera þau að veruleika. Það er í þínum höndum, kæri landsmaður, að hjálpa okkur að útrýma fátækt því að við erum eingöngu hér fyrir ykkur og eingöngu hér til þess.