Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 109 hefur Guðmundur G. Þórarinsson flutt svo hljóðandi fsp., sem ég vil í fjarveru hans mæla fyrir nokkrum orðum: „Hvaða áform eru uppi um úrbætur í húsnæðismálum náttúrugripasafns Náttúrufræðistofnunar Íslands?“ Náttúrugripasafnið í Reykjavík var stofnað árið 1886. Það var fyrst í eigu Hins íslenska náttúrufræðifélags, en 1947 tók ríkið við rekstri þess og hefur það síðan verið ríkisstofnun. Lengst af hefur það verið í leiguhúsnæði, fyrstu árin á ýmsum stöðum, en 1908 var það flutt í Safnahúsið við Hverfisgötu sem þá var nýbyggt. Því húsnæði var sagt upp 1917 og hefur safnið síðan verið í stöðugum húsnæðisörðugleikum. Þrátt fyrir uppsögnina var það þó í safnahúsinu í nokkra áratugi í viðbót þar sem mál þess urðu ekki leyst á annan hátt. Árið 1942 leitaði Náttúrufræðifélagið samvinnu við háskólaráð um lausn húsnæðismála safnsins, og samþykkti háskólaráð að hús fyrir náttúrugripasafn yrði reist á háskólalóðinni. 1943 sótti háskólarektor til Alþingis um framlengingu á einkaleyfi háskólans til happdrættisrekstrar og tilgreindi þrjár ástæður fyrir því. Það er í fyrsta lagi, að háskólinn þurfi að byggja leikfimishús, í öðru lagi að háskólinn þurfi að byggja hús fyrir náttúrugripasafn og í þriðja lagi að lagfæra þurfi háskólalóðina. Tveimur þessara verkefna er löngu lokið, en hús fyrir náttúrgripasafn er óbyggt. Í ársbyrjun 1945 var ráðinn arkitekt til þess að gera uppdrátt að fyrirhugaðri safnbyggingu og lauk því verki, en leyfi fékkst ekki til að hefja framkvæmdir. Árið 1957 var orðið óumflýjanlegt að gera eitthvað í húsnæðismálum safnsins og þá keypti háskólinn 3. hæð hússins að Laugavegi 105 og Hverfisgötu 116. Var þar komið fyrir 100 fermetra sýningarsal og hafist handa um að flytja safnið þangað eða réttara sagt að koma upp nýju safni, þar sem aðbúnaðurinn að því í fyrrv. húsnæði var svo lélegur að flestir hinna eldri muna voru orðnir ónothæfir. Við þetta ástand í húsnæðismálum býr safnið enn, enda þótt safngripirnir nálgist nú 100 þús. Í lögum um Náttúrufræðistofnun Íslands segir að hún skuli m.a. koma upp sem fullkomnustu vísindalegu safni íslenskra og erlendra náttúrugripa og varðveita það og koma upp sýningarsafni er veiti sem gleggst yfirlit yfir náttúru Íslands og sé opið almenningi. Stofnuninni er ógerlegt að sinna þessu hlutverki vegna húsnæðisleysis. Sýningarsafn er þó lögum samkv. aðeins einn þáttur í starfsemi Náttúrufræðistofnunar Íslands. En henni hefur ekki heldur verið kleift að rækja aðra þætti skyldu sinnar. Á síðustu árum hafa verið starfandi nefndir til að athuga þessi mál, og hefur komið fram í áliti þeirra að vegna þess að fleiri aðilar en Náttúrufræðistofnunin vinni að svipuðum málum sé nauðsynlegt að koma á samvinnu milli þeirra og gera sér grein fyrir hvernig því samstarfi verði hagað í framtíðinni, áður en ráðist verður í byggingu húsnæðis yfir þá starfsemi. En betri skipulagning náttúrurannsókna er tvímælalaust nauðsynleg til þess að nýta sem hest bæði starfskrafta og fjármagn. Það er því augljóst að mikill undirbúningur verður að fara fram áður en hægt er að hefja byggingarframkvæmdir. Ég held að óhætt sé að fullyrða að margir íslendingar hafi áhuga á náttúru landsins og kemur m.a. fram í því hve marga sjálfmenntaða menn á heim sviðum við höfum átt. Stafar það sjálfsagt bæði af því hvað þjóðin hefur búið í nánum tengslum við landið Ég hvað náttúruöflin hafa oft verið íbúum þess óblíð, eins og við höfum glöggt verið minnt á hvað eftir annað að undanförnu, og þá um leið nauðsyn þess að við kynnumst náttúru landsins sem best. Þetta mál er því ekki aðeins menningaratriði, heldur hefur það beinlínis hagnýtt gildi fyrir þjóðfélagið.



Herra forseti. Fsp. er þannig: „Hvaða áform eru uppi um úrbætur í húsnæðismálum náttúrugripasafns Náttúrufræðistofnunar Íslands?“ Svar mitt er á þessa leið: Náttúrufræðistofnun Íslands eða Náttúrugripasafnið, eins og hún hét áður, er til húsa við Hlemmtorg, þ.e. að Laugavegi 105 og Hverfisgötu 116. Náttúrugripasafnið var upphaflega í eigu og umsjá Hins íslenska náttúrufræðifélags og lengi til húsa í Safnahúsinu við Hverfisgötu. Í ársbyrjun 1947 var Náttúrugripasafnið gert að ríkisstofnun og jafnframt ráðnir að því fastir starfsmenn. Safnið var um skeið til húsa í Þjóðminjasafnsbyggingunni við Melaveg, en í ráði var að reisa sérstakt hús yfir stofnunina og átti hluti af happdrættisfé að ganga til þeirrar framkvæmdar, eins og fram kom í ræðu hv. fyrirspyrjanda. En síðar var horfið að því ráði að kaupa húsnæði handa safninu þar sem það er nú, og var lagt fram fé af happdrættistekjum til þeirra kaupa. Í núverandi húsakynnum Náttúrufræðistofnunarinnar er m.a. sýningarsalur sem að vísu er lítill, en vel úr garði gerður, að ég tel, og sýningarmunum er þar vel fyrir komið. Má segja að allt beri gott vitni þeim ágæta starfsmanni Kristjáni Geirmundssyni sem lengi var í þjónustu Náttúrugripasafnsins sem hamskeri. Telja verður, að Náttúrufræðistofnun Íslands búi við allgóðan húsakost, þótt vafalaust megi segja að hún hefði þörf fyrir meira rými og þá fyrst og fremst fyrir stærri sýningarsal og betri aðstöðu á alla grein í því sambandi. En hitt verður þó að teljast meginmál í svipinn, að kanna hvort og þá á hvern hátt starfsemi stofnunarinnar ætti að tengjast Háskóla Íslands. Er þetta mál sem þarf að kanna til þrautar í samráði við forráðamenn háskólans og Náttúrufræðistofnunarinnar. Í því sambandi mundi að sjálfsögðu húsnæðismál og önnur starfsaðstaða koma til nýrrar yfirvegunar.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svar hans. Í svari hans kom fram það sem ég sagði áðan, að það er þörf á að athuga þessi mál nákvæmlega vegna þess samstarfs sem þarf að leita við Háskóla Íslands og fleiri aðila, að ég tel, í þessum málum Þetta mál hlýtur því að þrífa alllangan undirbúning áður en hægt er að hefja þær framkvæmdir til úrbóta í húsnæðismálum sem að mati þeirra, sem skoðað hafa þessi mál, er þörf á.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh.: „1. Hvað veldur því, að önnur framkvæmd gildir um vasapeninga til vangefinna en annarra þeirra er á hælum dveljast? 2. Er breytinga að vænta á þessari framkvæmd?“ Fsp. þessi er borin fram að ósk fjölmargra þeirra sem að þessum málefnum starfa og í tilefni mjög ákveðinna krafna og blaðaskrifa reyndar um sama rétt til handa vangefnum varðandi svonefnda vasapeninga og aðrir vistmenn á hælum njóta. Hér er um að ræða heimild í 50. gr. almannatryggingalaga um sérstakar bætur til handa öldruðum og öryrkjum sem á hælum eru og er svo hljóðandi, niðurlag hennar, með leyfi hæstv. forseta: „Ef hlutaðeigandi er algerlega tekjulaus er Tryggingastofnuninni heimilt að greiða honum sjálfum allt að 25% lágmarksbóta.“ Þessar bætur munu yfirleitt greiddar samkv. umsóknum og veit ég ekki um nein dæmi takmarkana á þessum bótum nema til vangefinna. Það kann þó að vera og upplýsist þá ef svo er um fleiri. Tryggingaráð mun úrskurða hér um og úrskurður þess mun vera á þann veg, að ég best hef fengið upplýst, að vangefnir njóti um helmings þeirra bóta sem hér um ræðir. Réttlætingu þessa hef ég helst heyrt þá, að vangefnir eigi þess ekki sama kost að koma þessum vasapeningum í lóg, þarfir þeirra m.ö.o. svo ólíkar þörfum venjulegs fólks, að á þá skuli líta sérstaklega með umræddri niðurstöðu, takmörkun sem ég kem ekki auga á að sé í neinu réttmæt. Við nánari athugun kemur í ljós að á árinu 1969 taldi tryggingaráð í samþykkt sinni að öryrkjar á fávitastofnunum ættu sama rétt til aukabóta samkv. 26. gr. almannatryggingalaga þá og aðrir vistmenn, en þá var upphæðin að vísu 10% í stað 25 % nú. Ég kem ekki auga á það að lögin geri hér neinn mismun á. Þau eru án alls efa um sömu heimild til allra. Ég hef fyrir því allgóðar heimildir að einstök vistheimili hafi sent fullnægjandi grg. um fulla þörf vistmanna fyrir þessa vasapeninga, og mun það meira en um aðra aðila ýmsa sem ekki þurfa neina sérstaka grg., en fá samt heimildina að fullu svo sem sjálfsagt er. Hér er ótvírætt um einstaklinga að ræða með langanir og þarfir rétt eins og hjá okkur öllum, persónulegar þarfir til klæða og muna ýmissa, og sem dæmi nefni ég oft mikinn tónlistaráhuga þessa fólks og söfnunaráhuga sem hvort tveggja krefst fjármuna. Varðandi örvitana, sem mörgum þykir að hæpnast sé að þessi heimild nái til. þá er margt hægt að gera fyrir þessa peninga sameiginlega í þágu þessa hóps. M.a. veit ég að vistheimili, eins og Sólborg á Akureyri, hafa óskað eftir að fá þessar aukagreiðslur til að leggja í sameiginlegan sjóð til að sinna ýmsum verkefnum beinlínis í þágu þessa fólks til þess að gera því lífið bærilegra, m.a. með skemmtiferðum og öðru í því skyni. En aðalatriðið er að samkv. blaðaskrifum og upplýsingum, sem legið hafa fyrir, á sér stað mismunun sem ég hafði hreinlega enga hugmynd um. Ég hlýt að telja hana ósæmilega okkur, og því spyr ég hæstv. ráðh. þessara tveggja spurninga hér um.



Herra forseti. Vegna þessarar fsp. er nauðsynlegt að rekja lagareglur almannatrygginga um þau málefni sem hér um ræðir. Í 50. gr. almannatryggingalaga frá 1971, sem nú er 51. gr., segir svo: „Ef elli-, örorku- eða ekkjulífeyrisþegi dvelst lengur en einn mánuð á stofnun, þar sem sjúkratryggingar greiða fyrir hann, fellur lífeyri hans niður, ef vistin hefur verið lengri en 4 mánuðir undanfarna 24 mánuði. Heimilt er þó tryggingarráði að víkja frá þessum tímamörkum ef sérstaklega stendur á. Sé dvölin ekki greidd að fullu er heimilt að greiða lífeyri allt að því sem á vantar. Ef hlutaðeigandi er algerlega tekjulaus er Tryggingastofnuninni heimilt að greiða honum sjálfum allt að 25% lágmarksbóta.“ Samkv. þessari lagagr. eru bætur þær, sem um er rætt í þessari fsp. og kallaðar eru vasapeningar, heimildarbætur, og samkv. 6. gr. sömu laga er það tryggingaráð sem ákveður meginreglur um notkun heimildarbóta. Á s.l. ári bárust fsp. til rn. í sambandi við greiðslur þessara heimildarbóta til vistmanna á heimilum vangefinna og í tilefni af því ritaði rn. Tryggingastofnuninni hinn 15. júlí og spurðist fyrir um ákvarðanir tryggingaráðs í sambandi við notkun þessa heimildarákvæðis. Svar barst frá Tryggingastofnun ríkisins hinn 7. ágúst s.l. og þykir mér rétt að taka hér upp til frekari skýringa kafla úr svari forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins í því bréfi. Þar segir svo m.a.: „Á úthlutun vasapeninga eru þau vandkvæði að þörf þeirra einstaklinga, sem þeirra eiga að njóta, er mjög misjöfn og möguleikar til að nýta þá. Upphæð þessi er nú 36 þús. á ári og er það vafalaust knappt skammtað þegar um er að ræða einstaklinga sem á einhvern hátt geta notið lífsins í þessum skilningi. En oft eru þessir möguleikar alls ekki fyrir hendi vegna vanheilsu. Almennt er ógerningur að framkvæma persónubundið mat á þessum þörfum, en reynt er, eftir því sem við verður komið, að afhenda sjúklingnum sjálfum þessa upphæð. Í öðrum tilvikum eru þessar bætur í vörslu forstöðumanna hæla um lengri eða skemmri tíma eða hjá vandamönnum. Í heild er hér um verulegar upphæðir að ræða af almannafé og nokkurt áhyggjuefni hve litlir möguleikar eru á að hafa eftirlit með því að það fé komi að tilætluðum notum. Vangefnir og hæli þeirra eru í þessu sambandi alveg sérstakt vandamál. Framkvæmdin hefur orðið sú að forstöðumönnum hælanna hefur verið afhent þetta fé og þeim í sjálfsvald sett hvort það hefur verið notað að einhverju eða öllu leyti til sameiginlegra þarfa eða einstaklingsbundið. Komið hefur í ljós að mat forstöðumanna er ákaflega misjafnt í þessu efni. Til eru þau hæli sem nýta þetta fé eingöngu einstaklingsbundið og nær eingöngu til kaupa á eiginlegum munum, svo sem plötuspilurum, húsgögnum o.s.frv. Önnur nota þetta meira sameiginlega, til dansleikja, ferðalaga, gosdrykkja o.s.frv. Kennir þar vissulega margra grasa og er ekkert við það að athuga, enda varla um annað að ræða en hlíta mati forstöðumanna hvað þetta snertir. Til eru þau hæli sem ekki hafa óskað eftir fé í þessu skyni. Vasapeningar eru að jafnaði greiddir ársfjórðungslega. Það er rétt, að greiðslur til hæla vangefinna hafa verið óreglulegri og í reynd hafa þau ekki nýtt hámark bóta hvað þetta snertir. Það eitt skilyrði hefur verið sett af hálfu stofnunarinnar og tryggingaráðs, að hverri beiðni um úthlutun vasapeninga til þessara stofnana fylgi skilagrein um notkun fyrri úthlutunar, enda gilda þar líka frjálsari reglur um meðferð fjárins en á öðrum hælum. Engin aths. hefur verið gerð um ráðstöfun forstöðumanna á þessu fé og vægar kröfur um fskj. með skilagreinum, enda oft erfitt að koma því við. Sá misskilningur virðist hafa komist á kreik að í gildi væri einhver ákvörðun um að vangefnir fái aðeins hálfa vasapeninga. Stafar þetta sennilega af því, að oft hefur það skeð að þessi heimili hafa átt inni fleiri ársfjórðunga án þess að ný umsókn eða skilagrein bærist og hefur þá að jafnaði aðeins verið greiddur helmingur inneignar að svo stöddu. Það er því ekkert því til fyrirstöðu að þessi heimili fái fulla vasapeninga eftir því sem þarfir, umsóknir og skilagreinar forstöðumanna gefa tilefni til. Kvörtun um þetta fyrirkomulag hefur aðeins borist frá umboðsmanni stofnunarinnar á Akureyri vegna Sólborgar á sama stað.“ Eins og fram kemur í þessu bréfi, þá liggur ekki fyrir nein sérstök ákvörðun tryggingaráðs um að önnur framkvæmd skuli gilda um vasapeninga til vangefinna en annarra þeirra sem dveljast á hælum. Hins vegar kemur skýrt fram í bréfi forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins að tryggingaráð hefur lítið nokkuð öðrum augum þörf þeirra, sem dveljast á hælum fyrir vangefna, en þörf annarra langdvalarsjúklinga. Þetta er í sjálfu sér ekki undarlegt þegar lítið er á skyldur hæla vangefinna annars vegar við vistmenn sina og skyldur sjúkrahúsa, sem annast vistun langdvalarsjúklinga, hins vegar. Í lögum um fávitastofnanir frá 22. apríl 1967 segir svo í 4. gr.: „Fávitahæli skulu sjá vistmönnum fyrir þurftum þeirra, þar með talinni læknishjálp, aðhjúkrun og gæslu.“ Í lögum um almannatryggingar, um sjúkrahúsvist í 42. gr., Segir svo: „Sjúkrasamlög tryggja ókeypis vist að ráði samlagslæknis í sjúkrahúsi sem samist hefur við, sbr. 40. gr., eins lengi og nauðsyn krefur. ásamt læknishjálp, lyfjum svo og annarri þjónustu sem sjúkrahúsið veitir.“ Af þessum tveim tilvitnunum er auðsætt að vistheimili fyrir vangefna eiga að sjá vistmönnum sínum fyrir öllum þurftum þeirra og þar með töldum öllum fatnaði. Hins vegar eiga sjúkrahús og hjúkrunarstofnanir eingöngu að sjá vistmönnum fyrir vistunarrými, fæði, lyfjum og læknishjálp Það er því í sjálfu sér ekkert undarlegt, meðan þessar mismunandi skyldur hvíla á þessum viststofnunum, að tryggingaráð líti nokkuð öðrum augum á þörf einstaklinginna fyrir heimildarbætur eftir því á hvaða stofnun þeir dveljast. Ég tel að ég hafi með þessum orðum svarað fyrri lið fsp. Um síðari liðinn vil ég segja þetta: Ég tel að vel komi til greina að breyta þeim bótum, sem hér um ræðir, í skyldugreiðslur, en hafa þær hins vegar til tekjuviðmiðunar á svipaðan hátt og tekjutrygging almannatrygginga er, þannig að þeir einir fái greiðslurnar sem ekki hafa aðrar tekjur. Ég mun í tilefni af þessari fsp. beina því sérstaklega til þeirrar n. sem nú fjallar um endurskoðun laga um almannatryggingar hvort ástæða sé til að breyta lögum um almannatryggingar að þessu leyti.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin og sérstaklega þakka honum fyrir það að hann skuli hafa tekið þetta mál upp við tryggingaráð annars vegar og hins vegar svo aftur beint þessum ákveðnu tilmælum til þeirrar n. sem fjallar nú um endurskoðun tryggingalaganna. Það væri vissulega æskilegt að hér yrði um skyldugreiðslur að ræða og þessu yrði komið í það form sem ég tel sjálfsagt og eðlilegt. Í sambandi við svör hans kom það í ljós, sem mig grunaði nú jafnvel, að hér væri um vanrækslu að ræða hjá forstöðumönnum viðkomandi hæla og þá kannske alveg sérstaklega þess hælis sem á að vera forustuhæli í þessum efnum, mótandi aðili, þ.e. Kópavogshælisins. Ég hef einmitt grun um að þar séu hvað mest vansmíði hér á og vanræksla. Er illt að svo skuli vera og ég treysti heilbrigðisyfirvöldum og tryggingaráði til hreinlega að ýta á þessa aðila. Að vísu hafa þeir fengið á sig nokkurn þrýsting núna frá ungu starfsfólki sem á þessum hælum er og sér þá miklu þörf sem vangefnir hafa fyrir þessa vasapeninga ekki síður en aðrir til þess einmitt að geta, eins og var tekið fram áðan, notið lífsins, því að þeir eiga vissulega til þess kröfu eins og aðrir. Ég held að það séu nánast allir, sem hér þekkja til, sammála um að þörf vangefinna fyrir þessa vasapeninga, fyrir utan þennan fasta klæðnað sem hæstv. ráðh. minntist á, sé ekki síðri en annarra. Þarfir þeirra og þrár eru ærið líkar okkar, og um leið er það ljóst að til þess þarf nokkurn stuðning frá samfélaginu sem þykir sjálfsagður til handa öðrum vistmönnum andlega heilum og á þá einnig að vera sjálfsagður til handa þessu fólki. Og það er illt ef það er aðeins þetta eina hæli, sem er úti á landsbyggðinni, og forstöðumenn þess, þ.e.a.s. forstöðumenn Sólborgar á Akureyri, sem hafa sýnt þessu milli fullan áhuga og gert sér grein fyrir því hvað mikilsverðir þessir peningar geta oft á tíðum verið fyrir þetta fólk. Ég er engu að síður á því að hér eigi tryggingaráð hreinlega að ýta á eftir og sjá til þess, ef um vanrækslu er að ræða hjá þessum aðilum, að þeir gæti ótvíræðrar skyldu sinnar gagnvart því fólki. sem þeir eru að annast. Ég hlýt að treysta hæstv. ráðh. til að ráða hér á bót svo sem mögulegt er og þeirri n., sem hér fjallar um, og einnig tryggingaráði. Ég held að jafnrétti til handa vangefnum á hvaða sviði sem er sé það markmið sem sjálfsagt hlýtur að teljast. Um það hefur nú verið flutt till. þingmanna úr öllum flokkum. Það fyrirkomulag, sem hér hefur verið gert að umræðuefni, þar sem vangefnum er skipað skör lægra en öðrum þegnum þjóðfélagsins, þó að það eigi sínar skýringar, hjá þeim aðilum sem síst skyldi, og sú framkvæmd, sem nú viðgengst, er í hrópandi mótsögn við þessa jafnréttiskröfu. Því þarf að ráða á þessu bót og ég geri mér vonir um það af svörum hæstv. ráðh. að svo verði.