Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er nú orðið langt síðan fsp. þessi var lögð fram, það var á fyrstu vikum þingsins í haust. Það er spurning í tveimur liðum: „Hvaða verð greiða grasköggla- og grasmjölsverksmiðjur fyrir raforku? - Hvert er hlutfall raforku í framleiðsluverði innlendra grasköggla?“ - Skömmu síðar bárum við hv. þm. Helgi F. Seljan síðan fram aðra fsp. til hæstv. landbrh., einnig varðandi graskögglana, og leyfi ég mér, þar sem mér er ljóst að hæstv, ráðh. muni svara báðum þessum fsp., að gera grein fyrir þessari fsp, nú þegar. Hún hljóðar svo: „Hvaða ráðstafanir hyggst ríkisstj. gera til þess að tryggja hagsmuni graskögglaverksmiðjanna vegna niðurgreiðslu efnahagsbandalagsríkjanna og þá Dana sérstaklega á verði fóðurbætis sem nú er til sölu hérlendis? - Hvað líður birtingu skýrslu um niðurstöður rannsókna á fóðurgildi innlendra grasköggla?“ Þessar fsp voru bornar fram á þeim tíma þegar hæstv. ráðh. var mjög önnum kafinn, komu síðan eigi upp aftur fyrr en undir aðsogið að afgreiðslu fjárlaga hér á þingi fyrir jól, og mér er fyllilega ljóst að það var ekki hæstv. ráðh að kenna a.m.k. að öllu leyti, að svo lengi hefur dregist að svara þessum fsp. Ég tel að ekki sé minni þörf á því nú heldur en var þegar fsp, voru fram bornar að fá svör við þeim. Því er ekki að leyna, að hagsmunir þessara fyrirtækja, sem framleiða innient kjarnfóður, snerta mjög hag bændastéttarinnar og framtíð íslensks landbúnaðar, og ég hygg að meiri hl. hv. þm. muni vera mér samdóma um það, að óviðunandi sé að landbúnaður okkar, eins og hann stendur, sé látinn taka á sig tímabundin áföll sem stafa af umframframleiðslu á kornvöru í sérstökum góðærum í hinum syðri löndum, sem síðan er reynt að koma út með óeðlilegu undirboði til þeirra landa sem þurfa á fóðurbæti að halda, en eru að reyna að koma sér upp innlendri kjarnfóðurframleiðslu.



Herra forseti. Út af þeim fsp., sem hv. 5. þm. Norðurl. e. talaði hér fyrir áðan, vil ég segja það um þá fyrri, að það var rétt til getið, að svarið var tilbúið fyrir nokkuð löngu, því ég sé að efst á blaðinu stendur 29. nóv. En hann skýrði það, að aðrir hlutir gerðu að verkum að ekki komst í verk þá að svara þessari fsp., en það skal ég gera núna. Árið 1976 var meðalverð, sem ríkisverksmiðjurnar fjórar greiddu fyrir raforku, kr. 12.65 fyrir hverja kwst. Samkvæmt því var hlutfall raforku í framleiðsluverði köggla 5.93% heildsöluverð rafmagns frá Landsvirkjun er kr. 3.38 á klst. Mismunur á heildsöluverði og smásöluverði er geysimikill. Hann liggur í dreifingarkostnaði, söluskatti, verðjöfnunargjald o.fl. Á vegum Sambands ísl. rafveitna er unnið að athugun á hinum mikla verðmun milli heild söluverðs og smásöluverðs. Þá starfar nú á vegum landbrn. n. við athugun á lækkun rafmagnskostnaðar til atvinnurekstrar í landbúnaði, og nær verkefnið m.a. til þess að fá lækkað rafmagnskostnað vegna grænfóðurverksmiðjanna og þurrheysverkunar yfirleitt. Þessi n. vinnur að þessum málum í samstarfi við ríkisrafveiturnar og iðnrn. Því miður get ég ekki skýrt frá niðurstöðu af verkum hennar nú, en að því er unnið að reyna að ná um þetta heildarsamkomulagi og taka þá einnig til heyblásara í þessu sambandi. Þetta er það sem ég hef um þetta mál að segja. En um síðara málið, sem er á þskj. 58, hef ég nú því miður ekki upplýsingar hjá mér. En ég vil segja varðandi ráðstafanir þær, sem verið er að vinna að vegna grasmjölsverksmiðjanna vegna þeirrar óeðlilegu samkeppni, sem þær eiga nú í út af niðurgreiðslu á erlendum fóðurbæti, að því verki er ekki fullkomlega lokið enn þá. Það var hugmynd landbrn. að taka skatt af innfluttu kjarnfóðri til stuðnings við grænfóðurverksmiðjurnar, og þá mundi samkeppnisaðstaðan breytast jafnhliða. Hins vegar var það svo eftir ályktun Stéttarsambandsfundar og þess aukafundar, sem haldinn var í haust, að þar var gert ráð fyrir að verja þessu fé á annan veg, og þá drógum við nokkuð í land í því sambandi. Hins vegar hefur það aftur breyst, vegna þess að ekki hefur orðið úr þeim fyrirhugaða skatti sem þar var til umr. Ég hygg að ekki sé áhugi hjá forráðamönnum bændastéttarinnar nú fyrir því. En hins vegar hefur verið haldið áfram að vinna að heykögglaverksmiðjumálunum, og eru nú tilbúin í rn. tvö frv. í sambandi við þau, sem hins vegar hefur ekki verið gengið frá til fulls, ekki með greinargerð og þeim kostnaðarathugunum sem ég teldi nauðsyn bera til að gera áður en ég legði málið fyrir ríkisstj. Það hefur verið rætt þar, en ekki með svo formlegum hætti, að það hafi legið fyrir hvernig þessar ráðstafanir, sem hugsaðar eru, verkuðu í sambandi við ýmsa þætti þessa máls. Hins vegar er það alveg ljóst, að ekki verður komist hjá því að veita heykögglaverksmiðjunum fjárhagslegan stuðning og ekki heldur hægt að hugsa sér að þær geti selt framleiðslu sína í þeirri samkeppni sem þær eiga nú við að stríða. Það er rn. ljóst, og að því er unnið að reyna að leysa vandann.



Herra forseti. Aðeins örfá orð varðandi samkeppnisaðstöðuna. Það eru ekki eingöngu niðurgreiðslur Efnahagsbandalagsins sem um er að ræða í þessu efni. Það er raunverulega um tvenns konar niðurgreiðslur og erfiðleika að ræða fyrir a.m.k. þá einu einkagraskögglaverksmiðju sem til er í þessu landi. Í fyrsta lagi er það niðurgreiðsla Efnahagsbandalagsins, í öðru lagi samkeppnin við ríkisverksmiðjurnar, sem bæði fá framlög á fjárlögum og þar að auki eru skattfrjálsar. Mig langar því til að spyrjast fyrir um það, hvort í þessari athugun ríkisstj. sem nú fer fram, fælist athugun á þessu sérstaka máli, vegna þess að auðsjáanlegt er að ríkisverksmiðjurnar hafa allt aðra samkeppnisaðstöðu heldur en þessi einkaverksmiðja sem rekin er uppi á Kjalarnesi og oft hefur verið minnst á hér, Hún á í sífelldum rekstrarörðugleikum og hlýtur að hafa allmiklu meiri kostnað við sína framleiðslu heldur en ríkisverksmiðjurnar hafa, m.a. vegna þess að skattaálögur eru á annan hátt. Þessir bræður sem reka þá verksmiðju, hafa gert það af miklum myndarskap og sóma og staðið sig með prýði. En ég sé ekki annað en aðstaða þeirra sé að verða nokkurn veginn vonlaus, ekki síst í baráttunni við niðurgreiddar vörur erlendis frá, en einnig vegna þess að stöðugt kemur stuðningur ríkisins við hinar verksmiðjurnar og þeim fjölgar og framleiðsla þeirra vex mikið. Þær hafa, eins og ég gat um áður, aðra möguleika með sinn kostnað heldur en þessi einkaverksmiðja hefur.



Herra forseti. Vegna þess að það féll niður hjá mér áðan að geta um skýrslu um rannsóknir, sem hafa verið gerðar í sambandi við fóðuröflun á vegum Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, vil ég taka fram, að svar þar að lútandi fékk ég einnig í haust, en mér líkaði það ekki og endursendi og bað um fyllri skýrslu. Það er ástæðan fyrir því, að ég var ekki undir þetta búinn sem skyldi, að ég hef hana ekki í höndum. Ég skal gera ráðstafanir til að fá hana og láta hv. fyrirspyrjanda hana í té, og ef þess er óskað skal ég líka gera grein fyrir henni hér í þinginu. En mér fannst ekki tekin þar þau atriði sem ég hafði óskað eftir og þess vegna var beðið um að fá þessa skýrslu yfirfarna. Því miður hafði ég ekki hugsað um að reka á eftir því nú síðustu dagana. Út af því, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Reykn., þá er það rétt, að það er ekki um minna vandamál að ræða við grasmjölsverksmiðjuna á Kjalarnesi heldur en hinar. Raunverulega er það ein þeirra sem stendur langbest að vígi. Það er sú elsta, sem er búin að koma sínum málum vel fyrir, verksmiðjan í Gunnarsholti. Allar aðrar eiga í miklum erfiðleikum, því að þó fjárframlög komi frá ríkinu hafa þau verið mjög takmörkuð. Þess vegna er nú stefnt að því að setja um þetta heildarlöggjöf og reyna að koma í veg fyrir að þessi atvinnurekstur þurfi að bíða hnekki. Það er alveg ljóst, að ganga verður frá þessum málum, eins og frekast er hægt, þannig að atvinnureksturinn sem slíkur geti borið sig. Það hefur jafnan verið mín skoðun, að ekki ætti að binda þetta við ríkið, heldur almennan atvinnurekstur, gætu verið einstaklingar og félagssamtök, og ég tel brýna nauðsyn bera til að einmitt bændasamtök, eins og búnaðarfélögin eða samvinnufélögin og þess háttar, verði aðilar að þessum ríkisverksmiðjum. Skoðun mín er sú, að eftir að sölumálin fara að verða verulegur þáttur, og þau verða meiri eftir því sem verksmiðjunum fjölgar þá þurfi að ganga betur frá en hefur verið gert. Ég skil vel og veit vel af erfiðleikum í þessum verksmiðjum almennt, það er alveg ljóst, og það er ekki hægt að una því, að erlendir fóðurbætir eyðileggi þennan iðnað. Það er líka reynsla, að þetta er hið besta fóður og mun standast að því leyti fullkomlega samkeppni.



Herra forseti. Ég hakka hæstv. ráðh. svör hans, hafði að vísu vænst þess að fá ítarlegri svör við seinni fsp., sem fram kom á þskj. 58. Svo hefur nú farið, að undirbúningi þessara mála hefur ekki verið flýtt meira en fram kom í ræðu hæstv, ráðh., að enn er ekki lokið undirbúningi þeirra ráðstafana sem ætlunin er að gera til þess að tryggja aðstöðu verksmiðjanna gagnvart erlendri undirboðssamkeppni, Það er náttúrlega lýðum ljóst, að hugmyndirnar um sérstakan skatt á innlendan fóðurbæti hafa blandast inn í umr. um verðlagsmál landbúnaðarins yfirleitt, sem eru í hinum megnasta ólestri vegna slælegrar frammistöðu ríkisstj. og þá náttúrlega hæstv. landbrh. fyrst og fremst. Fyrirætlun um notkun þess skatts til að greiða niður verð á innlendum fóðurbæti, til þess að bæta aðstöðu innlends fóðurbætis í samkeppninni við erlendan fóðurbæti niðurgreiddan, blandaðist inn í aðrar fyrirætlanir af hálfu hins opinbera um að nota fóðurhætisskatt til þess að draga úr framleiðslu á landbúnaðarafurðum, og þar mun nú hnífurinn standa í kúnni að verulegu leyti. Það kemur fram hjá hæstv. ráðh., að að því er miðað að grænfóðurverksmiðjurnar eða graskögglaverksmiðjurnar fái raforku á hagstæðara verði heldur en nú er. Nær náttúrlega ekki nokkurri átt að verksmiðjur þessar, sem nota rafmagnið á heim tíma þegar næg umframorka er, þurfi að greiða þessa orku, sem ekki er markaður fyrir að öðru leyti á þessum tíma, á hærra verði en t.d. aðilar erlendrar stóriðju þurfa að greiða fyrir orkuna hér á landi. Ég hygg að menn séu sammála um það, að nauðsynlegt sé. eins og hæstv. ráðh. tók fram sem sína skoðun skilmerkilega, að tryggja það að erlendur fóðurbætisinnflutningur á undirboðsverði - þetta fyrirbæri: umframframleiðsla á korni erlendis - kippi ekki stoðum undan framframleiðslu á innlendu kjarnfóðri sem við vitum af reynslu að er samkeppnisfært við eðlilegar aðstæður bæði um verð og gæði. Ég er ráðh. þakklátur fyrir að hann skyldi ekki láta sitja við það að flytja okkur hér ófullnægjandi svar varðandi niðurstöður af rannsóknum á fóðurgildi innlendra grasköggla, heldur æskti eftir upplýsingum sem gætu orðið efni í gildara, marktækara svar um þessi mál. Nú það er alkunna, að reynsla bænda af graskögglunum hefur verið góð. Það hefur fóðrast af þeim, segja þeir, betur en af erlenda kjarnfóðrinu, hvort sem það stafar af því, að kögglarnir séu reyndar betra og kjarnmeira fóður að efnasamsetningu, eða hvort það stafar af því beinlínis, að búféð, sem étur þá, sé svona miklu verra að sér í næringarefnafræði heldur en ýmsir sérfræðingar, - e.t.v. svipað og ýmsir okkar, sem þrífumst mjög vel af búfjárafurðum þrátt fyrir allt, eins og t.d. ég og hv. þm. nafni minn Valgeirsson, en það er annað mál. Ég er sem sagt þakklátur hæstv. ráðh. fyrir að ætla nú í senn að láta okkur fá haldgóðar upplýsingar um þessi mál, og hvað sjálfan mig snertir mun ég láta nægja skriflega skýrslu sem síðan er hægt að koma á framfæri.



Herra forseti. Ég ber fram á þskj. 107 fsp. til hæstv. landbrh, um Inndjúpsáætlun. Fsp. er í tveimur liðum og hljóðar þannig: „1. Hvað líður endurskoðun Inndjúpsáætlunar? 2. Hvaða rök eru fyrir því, að fjárveiting til síðasta árs áætlunarinnar er felld niður í frv. til fjári. 1978?“ Þessi fsp. kom fram allsnemma á s.l. hausti. Upphaf Inndjúpsáætlunar má rekja til frumkvæðis bænda við Ísafjarðardjúp í byrjun þessa áratugs. Hófst áætlunartímabilið árið 1974 og skyldi standa í 5 ár, til loka ársins 1978. Gert var ráð fyrir að áætlunin yrði endurskoðað eftir því sem henni miðaði fram, en sú endurskoðun hefur ekki verið gerð og því er þessi fsp. borin fram nú. Meginmarkmið Inndjúpsáætlunar var að efla atvinnulíf svæðisins með því að stækka búin, gera þau rekstrarhæfari og treysta með því og auka búsetu á svæðinu. Byggðir Inndjúpsins höfðu goldið mikið afhroð í því fólksfækkunarfári er gekk yfir Vestfirði á áratugunum upp úr 1930. 4 byggðasvæði því, sem áætlunin nær yfir, fækkaði íbúum á árabilinu 1930–1972 úr 711 í 399 eða um 56.1%. Á sama tíma varð hlutfallsleg fækkun á Vestfjörðum 24%, en fjölgun þjóðarinnar í heild hins vegar 93.6%. Þetta mun eitt gleggsta dæmið um hina hroðalegu byggðaröskun í landinu er varð á þessu tímabili. Það er enginn vafi á því, að Inndjúpsáætlunin hefur þegar borið mikinn og gleðilegan árangur, og ber að þakka skilning ríkisvaldsins og þá ekki hvað síst landbrh., Halldóri E. Sigurðssyni, á nauðsyn sérstakra ráðstafana til að stöðva þá óheillaþróun er þarna átti sér stað. Svipaða sögu er raunar hægt að segja um Árnesáætlun í Strandasýslu, sem hófst árið 1976 og hefur gengið mjög vel. Inndjúpsáætlun hefur glætt bjartsýni og kjark fólksins, sem þarna býr, og trú þess á að búskapur við Djúp geti verið lífvænlegur ef rétt er á haldið, þótt búskaparskilyrði séu þar að ýmsu leyti erfiðari en víðast annars staðar á landinu. En þarna eru einnig mikilvæg hlunnindi: æðarvarp og fuglatekja, seltekja, lax- og silungsveiði, jarðhiti víða og virkjanlegt vatnsafl, sem þegar hefur verið nýtt í þágu Inndjúpsbyggða. Má benda á það til gamans hér, að fámennasti hreppurinn í Inndjúpi, Snæfjallahreppur, á elstu hreppsvirkjun á landinu, Mýrarárvirkjun, sem hreppsbúar reistu af eigin rammleik og hefur nú þjónað notendum sínum í meira en 10 ár. Það má líka taka til marks um áhrif Inndjúpsáætlunar, að á 2-3 síðustu árum hafa byggst upp á svæðinu þrjú eyðibýli með ungum og áhugasömum ábúendum; í Botni í Mjóafirði, Hafnardal á Langadalsströnd og Þvervík í Ögurhreppi. Sveitabýli á þessu svæði munu nú vera 45–50 talsins, en áætlunin náði upphaflega til 42 býla, Ég tel óhætt að fullyrða að þessi fjölgun hefði ekki komið til nema af því að Inndjúpsáætlun var í gangi. En hverja sögu verður að segja eins og hún gengur. Þótt þessi áætlun hafi tvímælalaust haft jákvæð áhrif, þá hefur gengið á ýmsu með framkvæmd hennar og ekki verið staðið sem skyldi við þau fyrirheit sem gefin voru í upphafi. Landnámi ríkisins var falið að sjá um framkvæmdina, en því hefur jafnan verið fjár vant til að geta leyst hana af hendi sem skyldi. Arið 19?5 færðist hún yfir á hendur ræktunarsambanda Djúpbænda, og nú hefur nýstofnað húsagerðarsamband ásamt með Austur-Barðstrendingum tekið að sér byggingarframkvæmdir fyrir bændur. Fé hefur skort til að standa straum af nauðsynlegri framkvæmda- og yfirstjórn og þar hefur ýmislegt verið lausara í böndunum en skyldi. Gengið var út frá því í upphafi, að Djúpbændur fengju 25% staðarupphót á afurðaverð vegna aðstöðumunar. Þessi uppbót hefur í reynd orðið hæst 14.29%, en er nú komin niður í 1%. Benda má á í þessu sambandi, og þá helst þeim mönnum sem hafa upp á síðkastið gengið berserksgang í að niða niður íslenskan landbúnað, að ýmsar nágrannaþjóðir okkar ganga sýnu lengra en við í fjölþættri aðstoð til landbúnaðar í þeim landshlutum sem standa höllum fæti í byggðalegu tilliti. Þannig er t.d. í Norður-Noregi veittur 50% hærri styrkur til framræslu lands en annars staðar í landinu og fjölmargir styrkir, mismunandi háir eftir aðstæðum, til byggingaframkvæmda, kjarnfóðurs- og áburðarkaupa o.fl. Þarna er sem sagt beitt stjórnun á þróun landbúnaðar, sem mjög hefur skort á hjá okkur. Þá er það einnig staðreynd nú á lokaári Inndjúpsáætlunar, að ræktunarþátturinn hefur orðið allmjög út undan og horfur eru á að ræktaður verði aðeins 1/5 hluti þess sem til stóð á áætlunartímabilinu. 44% af hlöðubyggingum eru horfur á að lokið verði, 51% af fjósum og 84% af fjárhúsum. Það er því ljóst, að mikið mun vanta á að áætlunin standist, og eðlilegt, að spurt sé: Hvað tekur við árið 1979? Munu bændur á Inndjúpssvæðinu ekki njóta áfram viðbótarfyrirgreiðslu frá Byggðasjóði og Stofnlánadeild, en Stofnlánadeildin hefur verið helsti fjárhagslegur bakhjarl áætlunarinnar? Verður hér horfið frá hálfloknu verki? Nauðsynlegt er að málið verði nú athugað og endurskoðað í upphafi þessa árs til að eitthvað svigrúm sé til skynsamlegs samhengis á ákvörðunum. Almennir bændafundir við Djúp á s.l. sumri hafa ályktað mjög eindregið í þessa átt. Sérstaklega mun koma til með að vanta meira fé til að standa straum af auknum ræktunarframkvæmdum, eins og kom fram hér á undan. Það hefur mikið verið talað um ofbeit í íslenskum sveitum og offramleiðslu landbúnaðarafurða. Þá má fullyrða að við Ísafjarðardjúp er hvorugu til að dreifa. Þvert á móti líða þéttbýlissvæðin við Ísafjarðardjúp utanvert, Ísafjörður og Bolungarvík, af stöðugum mjólkurskorti. Það er því augljóst mál að hagkvæmt er og sjálfsagt að leggja allt kapp á aukna mjólkurframleiðslu í aðliggjandi landbúnaðarhéruðum, en draga að sama skapi úr rándýrum flugflutningum á mjólkurvörum frá öðrum landsfjórðungum. Flutningsgjaldið á lítra mjólkur í flugi á s.l. ári frá Reykjavík eða Akureyri var 43.76 kr. – 43.76 kr. á hvern lítra. En á árinu 1977 voru fluttir flugleiðis 183 þús. lítrar af mjólk og rjóma til Ísafjarðar. Flutningskostnaður á mjólk með Djúpbátnum á árinu 1977 var hins vegar 4.60 kr, á litra, þ.e.a.s. úr Djúpinu til Ísafjarðar. Úr Dýrafirði og Önundarfirði er kostnaðurinn með bílaakstri og síðan Djúpbátnum 13.06 kr. á lítra. Bændur á Inndjúpssvæðinu hafa á undanförnum árum lagt vaxandi áherslu á mjólkurframleiðslu og hefur hún aukist verulega, Þannig var mjólkuraukning hjá Mjólkursamlagi Ísfirðinga á fyrstu 6 mánuðum ársins 1977 15%, en það mun vera langmesta aukning yfir landið allt. Þessa þróun verður að örva og styðja. Hagkvæmni þess liggur í augum uppi. Um síðari lið fsp. - hvaða rök eru fyrir því, að fjárveiting til síðasta árs áætlunarinnar er felld niður í frv. til fjári. fyrir 1978? - get ég verið stuttorð. Fjárveitingin kom inn í meðförum þingsins, 7 millj., en sú upphæð óhreytt hefur verið á fjárl, undanfarin ár, 6 millj, á fyrsta ári áætlunarinnar, lækkaði þó árið 1976 niður í 6.6 millj. Þessi fjárveiting, óbreytt í verðbólguþróun undangenginna ára, hefur auðvitað ekki hrokkið til mikilla stóræða, en þó verra að missa alveg af henni. Ég leyfi mér að vera bjartsýn um sákvæð svör hæstv. landbrh. við meginefni fsp. minnar og grg. hér að framan um endurskoðun Inndjúpsáætlunar og framlengingu hennar með einum eða öðrum hætti Mér sýnast öll rök hníga að því, að hér megi ekki láta staðar numið, og ég hlýt að benda á að hinum ýmsu félagslegu þáttum, sem áætlunin fól í sér upphaflega, hefur lítt eða ekki verið sinnt. Samgöngumálin eru þar sérkapítuli. Engu að síður vil ég endurtaka þakkir mínar fyrir það, sem hér hefur verið vel gert í þágu byggðarlags sem líklega flestum byggðarlaga fremur hefur átt í vök að verjast, en virðist nú sjá fram á nokkru bjartari tíð.



Herra forseti. Á þskj, 107 er fsp. frá hv. 9. landsk. um Inndjúpsáætlun og fyrri liðurinn: Hvað líður endurskoðun Inndjúpsáætlunar? því er til að svara, að landbúnaðarmálin eru nú í endurskoðun í heild. Ekki er því mögulegt að taka út úr einstaka liði. Fleiri svæði, sem má telja líkt ástatt um og Inndjúpið og e.t.v. verr, þurfa að koma til skoðunar samhliða Inndjúpsáætluninni. Þegar er búið að gera mikið átak í skipulagsmálum í landbúnaði með framkvæmdum í Inndjúpi og Árneshreppi á Ströndum. En til viðbótar þessu hafa verið tekin ný svæði og í því sambandi vil ég nefna vestursvæði Mýrasýslu, meginhluta Hnappadalssýslu, enn fremur hreppa í Dalasýslu, Norður-Þingeyjarsýslu og víðar, sem hafa verið teknir inn í heildaráætlun um þessi mál. Að því er nú unnið og er nú langt komið að skila skýrslu um þessi svæði og hugsanlegum leiðum þar til úrbóta. Árneshreppur á Ströndum var með í þessu og er sá fyrsti sem hefur verið afgreiddur. Enn fremur er hreppur í Vestur-Húnavatnssýslu sem ég man eftir í bili. Þess vegna er hægt að svara þessu með því, að að þessari endurskoðun er unnið ásamt gerð byggðaáætlunar fyrir fleiri svæði en Inndjúpið. 2. liður svaraði sér nokkurn veginn sjálfur, en þar er spurt, hvernig standi á því að niður hafi verið felld í frv, til fjárl. fyrir 1978 fjárveiting til Inndjúpsáætlunar. Um það mál er það að segja, að í till. landbrn. var gert ráð fyrir 7 millj. kr. vegna Inndjúpsáætlunar. Í meðferð fjmrn. og hagsýslunnar við undirbúning fjárlagafrv. var þetta skorið niður í 3 millj. 256 þús. kr. til sérstakra verkefna. Þar undir átti að vera Hólsfjallaáætlun, sem er einnig í gangi og var farið fram á 9 millj. vegna hennar. Í meðferð fjvn. Alþ. var þessi fjárhæð til Inndjúpsáætlunar hækkuð í 7 millj. kr, og er ég n. þakklátur fyrir það. Ég held að hún hafi einnig litið til þess að greiða á einhvern hátt úr Hólsfjallaáætlun, og vonast ég til að það komi til framkvæmda á þessu ári. Um frekari fjárveitingar var ekki að ræða að þessu sinni og hef ég því ekki meira um málið að segja.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svör hans. Ég dyl ekki vonbrigði mín yfir hvernig þau hljóðuðu: Að landbúnaðarmál öll væru í endurskoðun í heild, það veit ég fullvel. Inndjúpsáætlun yrði ekki tekin þar sérstaklega út úr. Ég geri mér líka fullvel grein fyrir að það eru önnur svæði á landinu, sem þurfa sérstakrar aðstoðar við. Ég hygg þó, eins og ég tel að hafi komið fram í máli mínu áðan, að norðanverðir Vestfirðir hafi þarna allgreinilega sérstöðu Það fóru í eyði algerlega tveir nyrstu hrepparnir, Sléttuhreppur og Grunnavíkurhreppur, og það voru allar horfur á að þannig kynni að fara einnig með Ísafjarðardjúp. Góðu heilli varð það ekki. Og ég vil nú lýsa því yfir, að ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því, að t.d. þeim aukalánum frá Stofnlánadeild sem hafa borið uppi framkvæmdir bænda við Djúpið, sem þeir eiga fullt í fangi með að standa undir, verði ekki haldið áfram. Ég fullyrði að það verður bændum of þungbært ef þessum lánum verður kippt fyrirvaralaust til baka. Ég vil því vænta þess, að hér verði áfram haldíð. Ég veit að hæstv, ráðh. hefur fullan vilja til þess. Ég endurtek, að ég tel illa farið ef þessi áætlun, sem má segja að hafi verið staðið myndarlega að, þó a ð fjárframlög hafi verið í knappara lagi, og ég trúi því ekki, að þarna verði skilið við þannig að bændur standi uppi í vandræðum og e.t.v. flosni upp af búum sínum vegna ónógrar aðstoðar opinberra lánaaðila.



Herra forseti. Á sama þskj. og ég var með áðan, 107, hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. samgrh. sem hljóðar þannig: „1. Er ekki tímabært að afnema gildandi lög um landshafnir? 2. Hver hafa verið framlög ríkisins til hinna þriggja landshafna frá upphafi? 3. Hver hafa verið, á sama tíma, framlög ríkisins til almennra hafna á landinu?“ Á 97. löggjafarþingi, árið 1976, flutti ég ásamt fjórum öðrum þm. úr öllum hinum þingflokkunum till. til þál. um að ríkisstj. stæði fyrir könnun og ítarlegri athugun á stöðu hafnarsjóða í landinu. Þessi könnun átti að taka til hlutdeildar ríkisins í stofnkostnaði hafnarmannvirkja, mismunandi aðstöðu hafna vegna náttúruskilyrða, arðsemi hafna með tilliti til framleiðslu- og verðmætasköpunar, og síðasti liðurinn hljóðaði um það, að athugunin skyldi fela í sér endurskoðun á lögum um landshafnir. Skyldu niðurstöður af athugun þeirri liggja fyrir við upphaf næsta þings. Till. þessi hlaut ekki afgreiðslu. En endurskoðun sú á lögum um landshafnir, sem niðurlagsgrein hennar fól í sér og fsp. mín nú beinist að, hefur lengi legið í loftinu án þess að nokkuð hafi mér vitanlega verið ákveðið þar um. Og því er 1. liður fsp. minnar kannske nokkuð hvatskeytilega orðaður, að mér finnst tími til kominn að hrökkva eða stökkva í þessu efni. Í grg. með fyrrgreindri þáltill. var staldrað sérstaklega við landshafnirnar þrjár. Þorlákshöfn, Keflavík–Njarðvík og Rifshöfn á Snæfellsnesi. Vil ég, með leyfi forseta, lesa upp þennan smákafla úr grg., því að hann felur í sér að efni það sama og er hef um þetta að segja í dag. „Sérstök lög gilda um hverja landshöfn fyrir sig, en öllum er þeim það sameiginlegt, að ríkissjóður stendur að öllu leyti bæði undir stofnkostnaði hafnanna og rekstrinum einnig, svo lengi sem lögin ern í gildi. Það skal ekki dregið í efa, að brýna nauðsyn hafi á sínum tíma borið til að ríkisjóður hlypi svo myndarlega undir bagga með þeim byggðarlögum er þarna eiga í hlut. Þannig má t.d. ætla að eldgosið í Heimaey hafi aukið nokkuð á þrýsting um auknar framkvæmdir í Þorlákshöfn. Vandséð er engu að síður hvernig nokkur skynsemi eða réttlæti mæli með því, að þessar þrjár hafnir einar allra íslenskra hafna búi um aldur og ævi við slík forréttindi og þá um leið óhjákvæmilega á kostnað allra hinna sem berjast í bökkum og eru raunar sumar hverjar bókstaflega að sliga viðkomandi sveitarfélög. Elstu landshafnarlögin, um Rif á Snæfellsnesi, eru nú orðin rúmlega aldarfjórðungsgömul. Lögin um Keflavík-Njarðvík eru 20 ára og Þorlákshöfn 10 ára. Á fjárl. þessa árs (þ.e.a.s. 1976) nemur framlag ríkisins til almennra hafna yfir allt landið 675 millj. kr, að viðbættum 10 millj. til ferjubryggja. Framlag til landshafnanna þriggja ásamt afborgunum af lánum til þeirra nemur hins vegar rúmum 600 millj., þar af 375 millj, til Þorlákshafnar einnar. Hér er um svo augljóst misvægi að ræða, að óþarfi er að fjölyrða frekar um það, en því meiri ástæða til að taka þessi mál til alvarlegrar athugunar með breytingu fyrir augum.“ Þetta var sem sagt árið 1976. Á nýjum fjárl. þessa árs eru veittar 1170 millj, kr. til framkvæmda við 49 almennar hafnir, en tæpar 200 millj. til landshafnanna þriggja auk 80 millj. til afborgana af lánum þeirra vegna, samtals 275 millj. Hlutfallið er nú greinilega ekki eins óhagstætt almennu höfnunum. Hin feikimikla fjárþörf landshafnanna hlýtur að sjálfsögðu einhvern tíma að taka enda og er því fyllilega eðlilegt að spurt sé, hvort ekki sé tímabært að afnema þá sérstöku löggjöf sem um þær gilda í dag. Fyrir 2. og 3. lið fsp. þarf ég ekki að gera sérstaka grein.



Herra forseti. Á þskj. 107 er fsp. frá hv. 9. landsk. um landshafnir. Ég leyfi mér að vona að hæstv. forseti hafi ekki við það að athuga, þó að út frá réttu formi sé brugðið og ég víki aðeins að upphafi landshafna, áður en ég svara fsp., og tel mig hafa það leyfi, ef ekki verður aths. við það gerð af hæstv. forseta. Áður en þessari spurningu er svarað er rétt að rekja í stuttu máli forsögu landshafnanna, en þær eru nú 3 af 70 höfnum alls sem til hafna er hægt að telja. Þessar þrjár landshafnir eru Keflavík Njarðvík, Rif á Snæfellsnesi og Þorlákshöfn. Gildandi lög um þær eru nr. 23/1955 um landshöfn í Keflavíkurkaupstað og Njarðvíkurhreppi, nr. 31/1951, um landshöfn í Rifi á Snæfellsnesi, og nr. 61/1966, um landshöfn í Þorlákshöfn. Lögin um landshöfn í Keflavík og Njarðvík voru upphaflega sett árið 1946 og landshafnahugmyndin er þannig meira en 30 ára gömul. Þegar lögin um landshöfn í Keflavík - Njarðvík voru samþykkt voru höfuðrökin fyrir því, að engin lokuð fiskihöfn væri til á Reykjanesi, þaðan væri hins vegar allskammt á góð fiskimið og þangað sækti fjöldi aðkomubáta, ekki væri hægt að ætlast til að eitt sveitarfélag stæði þannig undir hafnargerðarkostnaði að verulegu leyti við höfn sem þjónaði fleiri stöðum. Það kom og til. að á þessum tímum greiddi ríkissjóður minna til almennrar hafnargerðar en nú er, eða um 40%, samkv. lögum sem samþykkt voru sama ár og fyrstu landshafnalögin, en áður hafði ríkissjóðsframlagið verið enn lægra. Hugmyndin um landshöfn við sunnanverðan Faxaflóa var þó í raun og veru eldri og mun fyrst hafa verið rædd á Alþ. 1938 eða 1939. Hún var ekki heldur einskorðuð við þennan landshluta einan, heldur komu einnig fram till. um og eftir 1945 um landshöfn á Snæfellsnesi, Þórshöfn og Höfn í Hornafirði. Þær till. náðu ekki fram að ganga. Sýnir það að þm. voru nokkuð hikandi við að fara þessa leið. Voru hugmyndir um landshafnir á Þórshöfn og Höfn í Hornafirði þar með úr sögunni. Hins vegar var frv, um landshöfn í Rifi samþykkt á Alþ. 1951 og að miklu leyti með svipuðum rökum og áður um Keflavík-Njarðvík. Frv. til I. um landshöfn í Þorlákshöfn kom svo fram á 86. löggjafarþingi, 1965–1966, og var samþ. þá. Rökin voru að nokkru leyti hin sömu og áður, en þó að hluta til önnur og skal það ekki rakið frekar. Á aðalfundi Hafnasambands sveitarfélaga fyrir rúmlega einu ári var þetta mál mikið til umr. og skorað á yfirvöld að endurskoða lög um landshafnir með það fyrir augum að afnema þau og láta almennu hafnalögin gilda um landshafnirnar sem aðrar hafnir. Hefur málið síðan verið til gaumgæfilegrar athugunar í samgrn. Hins vegar eru á því ýmsar hliðar sem gera það að verkum, að ekki er hægt að svara spurningum hv, alþm. einfaldlega með jái eða neii. Hins vegar get ég fullvissað hv. alþm. um að könnun rn. verður haldið áfram og niðurstaða hennar verður gerð kunn þegar hún liggur fullkomlega fyrir. Með þessum hætti tel ég mig hafa svarað 1. lið þessarar fsp. frá hv. 9. landsk. Ég geri ekki ráð fyrir, að frv. til breytinga á þessum lögum verði lagt fram á þessu þingi. 2. liður fsp. er: „Hver hafa verið framlög ríkisins til hinna þriggja landshafna frá upphafi?“ Því er til að svara, að bein framlög ríkissjóðs til landshafnanna þriggja hafa samtals numið rúmlega 1649 millj. kr. Þar af er langmest til Þorlákshafnar, 1386 millj. kr. Auk þess hefur ríkissjóður greitt afborganir og vexti af lánum til landshafnanna. Nema þær greiðslur samtals 711 millj, kr. Nema þá framlög ríkissjóðs til landshafnanna alls 2 milljörðum 360 millj. kr. eða sem nærst 600–700 millj. kr. umfram það, sem væri, ef þessar framkvæmdir nytu 75% framlags eins og almennar hafnarframkvæmdir. Þessar tölur eru miðaðar við s.l. áramót, en þá námu skuldir landshafnanna til langs tíma 128 millj. kr. að nafnverði, en það jafngildir með vísitöluuppfærslu 387 millj. kr., einnig miðað við síðustu áramót. 3. liður fsp. er: „Hver hafa verið, á sama tíma, framlög ríkisins til almennra hafna á landinu?“ Upplýsingar um þetta atriði er að sjálfsögðu að finna í árlegum ríkisreikningum. Hef ég ekki séð ástæðu til að láta vinna þær tölur upp, enda vandséð hvernig þær snerta kjarnann í þessari fsp., sem fram kemur í fyrstu spurningunni. Um svar við þessari spurningu vísast því til ríkisreikninga þessi tímabil sem um er spurt. Ég sé því ekki ástæðu til að hafa þetta svar mitt lengra.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Mér komu ekki á óvart ummæli hans um að þessi mál hefðu lengi verið í ítarlegri athugun. Mér var í rauninni kunnugt um það, en vildi með fsp. minni heldur herða á því, að þarna yrði tekin lokaákvörðun og þá í þá veru sem fsp, gefur tilefni til að verði gerð, þ.e.a.s. að þessi lög, sérlög um landshafnir, verði afnumin. Ég vil enn einu sinni leggja áherslu á það, að ég mælist undan því að ég sé með þessum aths. mínum að gera mig seka um einhverja öfund eða ríg í garð þeirra byggðarlaga sem þarna eiga í hlut. Eins og ég sagði áðan, veit ég að þarna var þörfin sérstaklega mikil og allar aðstæður þannig að sérstaks átaks var þörf. En maður hefur oft spurt sjálfan sig að því, hvort þetta landshafnafyrirkomulag gæti ekki það sem við á slæmu máli köllum „róterað“, að það yrðu teknar fyrir ákveðnar hafnir, sem erfiðast eiga, og ríkið gerði þar sérstakt átak, álíka og gert hefur verið í þessum þremur landshöfnum. Nú eru náttúruskilyrði hafna ákaflega misjöfn, og mér sýnist að furðulitið tillit hafi verið tekið til þess í fjárveitingum til almennu hafnanna. Það er sagt, að því er mér sýnist, í skýrslu Gylfa Ísakssonar um fjárhag og gjaldskrá hafna, sem var lögð fram á síðasta fundi Hafnasambands sveitarfélaga, að hagur almennra íslenskra hafna færi heldur batnandi, og er það vissulega gleðiefni. Þó staðhæfir hann að um aðeins 10 almennar hafnir af um 60 höfnum hafi nokkurn greiðsluafgang sem geti gengið til viðhalds og endurbóta á mannvirkjum. Hinar eru allar annaðhvort nokkurn veginn sléttar eða með skuldabagga á herðunum sem hafa verið viðkomandi sveitarfélögum ákaflega þungbærir. Tölur þær, sem hæstv. ráðh. gaf upp í svari við 2. og 3. lið fsp. minnar, koma ekki heldur á óvart. Ég hafði svona upp á eindæmi reynt að afla mér nokkurra upplýsinga um það, og kemur það heim og saman að sjálfsögðu við það sem hæstv. ráðh. segir um landshafnirnar. Þó er sú tala, sem ég fékk frá Hafnamálastofnun, heldur lægri. Ég hef þar 2138 millj., en ráðh. talaði um 2300 millj. til landshafna frá upphafi. En sú tala, sem mér var gefin upp um framlag til almennu hafnanna, 50–60 talsins, á móti 3 höfnum, er hins vegar 4 milljarðar 24 millj., þ.e.a.s. framlög á þessu ákveðna tímabili til þriggja landshafna eru meira en helmingur af framlögum til allra hinna hafnanna samanlagt. Þetta er óneitanlega dálítið kyndug útkoma, þó að ég viti að ef við förum í landshafnirnar þrjár og sjáum þær, þá þarf engan að undra þó að mikið fé hafi farið til þeirra, því þetta eru vegleg mannvirki. Ég kemst ekki hjá því að nefna í þessu sambandi Þorlákshöfn, sem ég var svo heppin að fá að vera við vígslu á fyrir tveim árum. Þar var, þegar vígslan fór fram, ofboðlítið skarð í varnargarð sem var áætlað að mundi kosta um 100-150 millj., að mig minnir, Ég bið afsökunar ef ég man töluna rangt, og varnargarðurinn bak við hafnargarðinn kom á næsta ári. Vestur á Bolungarvík er brimbrjótur við eina erfiðustu höfn landsins. Norðvestanstormarnir ég brimin þar gefa örugglega ekki eftir brimunum í Þorlákshöfn. Sá hafnargarður er búinn að standa óvarinn frá upphafi, og Bolvíkingar segjast ekki einu sinni minnast á að það sé gert, því það er svo margt annað í höfninni sem þarf að sitja fyrir. En í norðvestanveðrum er mannhættulegt að vera á ferli á þessum hafnargarði og skip að sjálfsögðu, sem liggja þar við höfnina, eru í stórkostlegri hættu. En svona er nú þetta. Ég tek þetta dæmi ekki endilega af því að það er í mínu kjördæmi, heldur af því að ég veit að margar almennu fiskihafnirnar, sem skapa okkar aðalþjóðarverðmæti, eiga í vök að verjast vegna ófullkominna aðstæðna. Þess vegna er það, að maður bíður eftir því nokkuð langeygur, að fé á við það, sem veitt hefur verið til landshafnanna í svo stórum stíl, renni í framtíðinni í meira mæli til almennra hafnargerða úti um landið.



Herra forseti. Út af því, sem fram kom í ræðu hv. 9. landsk., vil ég segja það, að ég lít svo á þessar hafnir, að þær hafi ekki öðru hlutverki að gegna heldur en almennar fiskihafnir hafa. Hins vegar held ég að öllum sé ljóst, að það hefði verið ofætlun að ætla litlu sveitarfélagi eins og því, sem stendur að Þorlákshöfn, að byggja upp þarna hafnarmannvirki, og raunverulega er þetta eina hafnarmannvirkið á suðurströndinni allri sem er nothæft. Það er afskaplega sjaldgæft - og maður verður hálffeiminn ef það kemur fyrir - að manni séu send þakkarbréf, því venjulega er það hið gagnstæða sem skilar sér. En það gerðist í upphafi þessa árs, að ég fékk bréf frá formanni hafnarstjórnarinnar í Þorlákshöfn. Hann sagði að ef ekki hefði verið tekin sú ákvörðun að fylla upp í skarðið sem var í varnargarðinum í höfninni þegar vígslan fór fram og ekki var búið að gera, en var ákveðið að gera þá strax og var haldið áfram við, þá hefði sama óhappið og ekki minna orðið í Þorlákshöfn og varð á Eyrarbakka og Stokkseyri. Ég held að þeir fjármunir, innan við 100 millj. eða eitthvað slíkt, sem fóru í þetta séu fullkomlega búnir að skila sér og meira en það. Ég held því, að ef á að fara að breyta lögunum um landshafnir, sem ég vil ekki fullyrða um, þá verði hv. þm. að gera sér grein fyrir því, með hvaða hætti það á að gerast. Ég veit ekki annað um athugun á þessu heldur en það sem hefur veríð gert í samgrn. s.l. ár, og það eru margar ákvarðanir sem þarf að taka ef ætti að breyta þessu formi. Ég vil líka segja það, að þó nokkuð margar hafnir á landinu, sem eiga einna erfiðast, hafa fengið framlag upp í 90%. Til þess er heimild í hafnalögum í gegnum Hafnabótasjóð, og það hefur verið gert. Ég veit það líka að Bolungarvík er erfitt hafnarsvæði, eins og suðurströndin er, og svo er viðar. En mér er líka kunnugt um það, að litið hefur verið til þeirrar hafnar á löngu árabil af mörgum aðilum, enda ekki undarlegt, þar sem um er að ræða byggðarlag sem lifir á sjávarútvegi, eins og Bolungarvík gerir, og engin ástæða til að hafa þar nein orð um. En sem betur fer höfum við aukið framlag til hafnamála. Nú eru 75% hin algilda regla, en getur orðið 90%. Það er farið að leggja miklu meiri vinnu í að undirbúa hafnargerðir en áður hefur verið gert. T.d. er sú vinna, sem Hafnamálastofnunin hefur lagt í módelgerðir af mörgum höfnum nú á síðustu árum, stórmerkileg og mun eiga eftir að breyta hafnarframkvæmdum verulega frá því sem áður var. Yfir þessu ber að gleðjast. Og ég efast ekkert um það, að auðvitað þyrftum við að fá meira fé í okkar hafnargerðir eins og í aðrar framkvæmdir. En það hefur verið verulega bætt þar úr og er unnið áfram að því að svo verði, og það sem mest er um vert, að það er farið að leggja miklu meiri vinnu í að rannsaka og undirbúa hafnargerðirnar en áður hefur verið. Þess vegna munu fjárveitingar, sem í það fara, skila sér í ríkum mæli.



Herra forseti. Á s.l. ári bar ég fram á þskj. 107 er svo hljóðar: „Hvaða ráðstafanir hyggjast stjórnvöld gera til að rétta við fjárhag Ferðamálasjóðs?“ Ferðamálasjóður var stofnaður með lögum um ferðamál frá 1964. Hlutverk hans var og er að stuðla að byggingu gisti- og veitingahúsa í landinu og bæta þannig skilyrði til að veita innlendu og erlendu ferðafólki sem bestar móttökur og aðbúð. Nú eru ákvæði um Ferðamálasjóð í V. kafla laga nr. 64 frá 1976. Segir þar að Ferðamálasjóður sé stofnlánasjóður þeirra starfsgreina sem ferðaþjónusta einkum byggist á. Sjóðnum ber að stuðla að þróun íslenskra ferðamála með lánveitingum. Framlag ríkissjóðs til Ferðamálasjóðs var í fyrstu ákveðið eigi lægra en 1 millj. kr. á ári. Nú er það ákveðið eigi lægra en 44 millj. kr. Á s.l. ári mun það þó aðeins hafa numið 25 millj. samkv. bráðabirgðaákvæði í lögunum frá 1976. Auk þess eru lántökuheimildir í lögunum að fengnu samþykki ríkisstj. Undanfarin ár hefur fjárhagur Ferðamálasjóðs verið mjög bágborinn. Hvort tveggja er, að ráðstöfunarfé sjóðsins hefur verið af mjög skornum skammti miðað við þörf og eftirspurn og hann hefur neyðst til að lána það viðskiptamönnum sínum með mjög óhagstæðum lánakjörum og fullri verðtryggingu. Hafa lántakendur því af þeim sökum lent í óbærilegum vanskilum við sjóðinn og málefni þeirra og hans því öll lent á hverfanda hveli. Brýn þörf er að greiða úr þessum vanda nú þegar ef sjóðurinn á að verða fær um að sinna hlutverki sínu sem eini stofnlánasjóður stöðugt vaxandi atvinnugreinar. Því er spurt: Hvaða ráðstafanir hyggjast stjórnvöld gera til að rétta við fjárhag Ferðamálasjóðs?“



Herra forseti. Þessi fyrirspurn frá hv. 2. þm. Vesturl. er á því þskj. sem þær voru hinar sem ég hef verið að svara nú, og svarið var líka tilbúið á s.l. ári, en er þó greint hér með þeim breytingum, sem á því hafa orðið. Ferðamálasjóður var stofnaður með lögum um ferðamál frá 1964. Hann hefur notið frá upphafi nokkurs framlags á fjárlögum. Þetta framlag var aukið verulega með nýjum lögum um skipulag ferðamála sem tóku gildi á árinu 1976. Óafturkræft framlag ríkissjóðs á fjárlögum fyrir 1978 er 40 millj. kr., en var, eins og hv. fyrirspyrjandi tók fram, 25 millj. á árinu 1977. Umfram ríkisframlag hefur Ferðamálasjóður aflað sér fjár til útlána með sérstökum lántökum, fyrstu árin með erlendum lánum sem voru svo endurlánuð með gengistryggingu. Lántakendum þóttu þessi lán afar erfið í endurgreiðslu vegna þeirra tíðu og stóru gengisbreytinga sem þá áttu sér stað. Var þá m.a. af þeim sökum farið meira inn á þá braut að taka innlend lán til að endurlána, og fylgdi þeim þá vísítölutrygging. Þessi lán hafa á síðustu árum reynst lántakendum þung í skauti, en það skal fram tekið, að endurlánveitingin var auðvitað háð því, að sjóðurinn varð að lána með svipuðum kjörum og hann aflaði sér fjár því að öðrum kosti gekk á hann í þessu sambandi. Hins vegar hafa þessar erfiðu innheimtur og mikil vanskil þar af leiðandi verið fastur fylgifiskur sjóðsins. En ekki er hægt að líta fram hjá því, að rekstur gistihúsa og veitingahúsa, sérstaklega utan Reykjavíkur, má ekki við miklum fjármagnskostnaði. Reynt hefur verið að greiða fyrir uppbyggingu þessara húsa um allt land, þar sem nauðsyn ber til að þau séu, og þá hefur ekki nærri alltaf verið unnt að leggja bein arðsemisjónarmið til grundvallar. Það eykur líka á erfiðleika þessa rekstrar, að mörg þessara fyrirtækja er aðeins hægt að hafa opin yfir hásumarið. Sérstakar ráðstafanir til að bæta úr vanskilum við sjóðinn hafa nú í nokkurn tíma verið í nákvæmri athugun á vegum Ferðamálaráðs og Samvinnubankans. Þar sem till, þessara aðila liggja ekki fyrir enn sem komið er, þá er ekki hægt að skýra frá þeim að svo stöddu, en ég vona að þær séu ekki langt undan. Nokkrar ráðstafanir hafa nú þegar verið gerðar til þess að bæta lánakjör sjóðsins. Verðtryggingu nýrra lána á s.l. ári, 1977, var þannig breytt úr því að vera 100% í 50%, og ekki er annað hægt að segja en að því sé verulegur hagur fyrir lántakendur. En á hinu verður að hafa aðgát, hvað sjóðurinn þolir í þeim efnum. Hin stóraukna fjárhæð, sem lögð er fram árlega á fjárlögum samkv. nýjum ferðamálalögum. hlýtur einnig að bæta hag sjóðsins og hafa í för með sér stórauknar lánveitingar, og samkv. lánsfjáráætlun fyrir yfirstandandi ár er gert ráð fyrir að Ferðamálasjóður hafi alls til útlána um 240 millj. kr. Er það langt umfram það sem verið hefur. Af þeim eru 25 millj. eigin fjármögnun, 40 millj. framlag úr ríkissjóði á fjárlögum og 175 millj. kr. vegna lánsfjáráætlunar. Þannig eru meiri möguleikar til lánveitinga úr Ferðamálasjóði á yfirstandandi ári heldur en hefur verið nokkru sinni fyrr. Það er þannig verið að vinna að málefnum sjóðsins og góðar horfur á að hægt verði að koma starfsemi hans á traustari grundvöll og gera útlán sjóðsins viðráðanlegri en þau hafa áður verið, án þess þó að ég vilji nú gefa mikil fyrirheit þar um, því auðvitað verður, jafnhliða því sem litið er á hag lántakandans, að líta á hag lánveitandans. Þetta svar vona ég að nægi fyrirspyrjanda við fyrirspurn hans.



Herra forseti. Ég átti á sínum tíma sæti í n. sem hæstv. samgrh. skipaði til þess að athuga rekstur gisti- og veitingahúsa sem urðu að hafa opið að vetrinum vegna þjónustu við ferðamenn. Þessi n. gerði allumfangsmikla könnun og niðurstaða þeirrar könnunar leiddi það í ljós, að flestöll þau veitingahús og hótel, sem höfðu tekið þessi gengistryggðu eða vísitölutryggðu lán, áttu í mjög alvarlegum erfiðleikum. Það var meginatriði í álitsgerð þessarar n. að það mætti til að hlaupa undir bagga með þessum veitingahúsum og greiða fyrir þeim þannig að þetta lánsfé, sem þau áttu aðgang að, yrði þeim ekki beinlínis fjötur um fót. En því miður virtist okkur að þau veitingahús, sem höfðu með einhverjum ráðum tekist að komast hjá því að taka þetta dýra lánsfé, flytu miklu hefur. Við bentum m.a. á leiðir til þess að afla þessa fjár, því að auðvitað eru peningarnir í þessu tilfelli afi þeirra hluta sem gera skal og Ferðamálasjóður vanmegnugur að breyta þessum gömlu lánum til þeirrar áttar sem við töldum viðunandi fyrir lántakendur. Nokkrar leiðréttingar hafa verið gerðar á nýjum lánskjörum ag það ber að þakka. En það er ófullnægjandi, því að það eru gömlu lánin sem tútna út og menn eru að berjast með í vanskilum og við mjög erfiðar aðstæður. Þau valda erfiðleikum sem ekki er unandi við. Ég vil minna á að nú er svo komið, að í Austur-Húnavatnssýslu er hvergi gistihúsaþjónustu að fá á þessum vetri, og lánskjör og kringumstæður eins og Ferðamálasjóður hefur skapað viðskiptavinum sínum er eðlilega til þess að skapa veitingamönnum stóraukinn vanda.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin, fagna því að sérstakar ráðstafanir eru nú í athugun, eins og kom fram af svari hans, nokkrar ráðstafanir þegar gerðar, svo sem að færa verðtryggingu úr 100% niður í 50%, sem þakka ber vissulega, og stórauknar lánveitingar í vændum á þessu ári og verið að vinna að málefnum sjóðsins. Allt þetta þakka ég og vona að því serði fylgt fast eftir. Við vitum öll að á Íslandi eru ferðamál ung atvinnugrein. Margháttaðir erfiðleikar hafa orðið á vegi þeirra manna sem af áhuga og atorku hafa reynt að ryðja brautina og leggja grunninn að nútíma ferðaþjónustu. Enginn efast lengur um að þetta er mikilvæg búgrein og arðsöm ef rétt er á haldið. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að reynt sé að búa sem best í haginn fyrir þá sem hana stunda, svo að ferðamálin nái a ð þróast með eðlilegum hætti hér á landi.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 119 að leggja fram fyrirspurn í sex liðum til hæstv. sjútvrh. um starfsemi Hafrannsóknastofnunarinnar. Ég sé enga ástæðu til þess að fara mörgum orðum um liði fyrirspurnarinnar, því að ég tel að allir hv. alþm, sjái fljótt að þeir skýra sig í raun sjálfir. En þessar spurningar eru: „1. Hvaða aðilar á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar skipuleggja og stjórna rannsóknar- og fiskileitarleiðöngrum skipa hennar? 2. Hver eru þessi skip og hve margir voru úthaldsdagar þeirra á s.l. ári? 3. Hvað veldur því að b/v Baldur hefur enn ekki hafið rannsóknar- og leitarstörf? 4. Hvaða aðilar ákváðu þær breytingar, sem á skipinu er verið að gera, og í hverju eru þær fólgnar? 5. Hvað haf'a þessar breytingar kostað til þessa, hve mikill er áætlaður heildarkostnaður þeirra nú? 6. Hver var viðgerðarkostnaðurinn samkv. mati á b/v Baldri að afloknu þorskastríði?“



Herra forseti. Svar víð fyrstu spurningu er: Rannsóknar- og fiskileitarleiðangrar skipa stofnunarinnar svo og leiguskipa eru ákveðnir í lok hvers árs, Hinir einstöku sérfræðingar stofnunarinnar gera tillögur um fyrirhugaðar rannsóknir á næsta ári og fylgir með þeim grg. um væntanlega skipaþörf. Lítill hópur sérfræðinga vinnur svo úr þessum tillögum og samræmir þær. Áætlun þessi er síðan lögð fyrir forstjóra og stjórn stofnunarinnar til endanlegrar samþykktar. Einnig er hún send ráðgjafarnefnd stofnunarinnar til athugunar, og það er líka hlutverk ráðgjafarnefndarinnar að koma á framfæri við stofnunina óskum útgerðarinnar varðandi fiskileit og aðra starfsemi stofnunarinnar er hím hefur áhuga á. Rannsóknaáætlun stofnunarinnar verður stundum að breyta er liður á árið vegna nýrra óvæntra atburða er skapast í sjávarútveginum og ekki er hægt að spá fyrir um. Svar við annarri spurningu: Samkvæmt ársskýrslu Hafrannsóknastofnunarinnar fyrir árið 1976, sem send hefur verið öllum sem hlut eiga að máli og er til m.a. í bókabúðum, voru eftirfarandi rannsóknarskip og leiguskip á vegum stofnunarinnar árið 1976: Rannsóknarskip: Bjarni Sæmundsson, dagafjöldi á sjó við rannsóknir 210. Árni Friðriksson, dagafjöldi á sjó við rannsóknir 206. Hafþór, dagafjöldi á sjó við rannsóknir 228. Dröfn, dagafjöldi á sjó við rannsóknir 206. Samtals 850 rannsóknardagar. Leiguskip: Runólfur SH-135 81 dagur, Geir ÞH o.fl. 28 dagar. Árni Sigurðsson AK 8 dagar. Baldur KE 17. Kristbjörn ÞH 9. Karlsefni RE 27. Skarðsvík SH 49. Guðbjörn ÍS 12. Samtals 231 dagur. En samtals öll skip, bæði í eigu Hafrannsóknastofnunarinnar og leiguskip, 1081 dagur, Svar við þriðju fyrirspurn: Botnvörpungurinn Baldur var afhentur sjútvrn. 24. maí s.l. Hafrannsóknastofnuninni þótti nauðsynlegt að gera ýmsar lámarksbreytingar á skipinu til þess að gera það hæft til að gegna hlutverki sínu, og var því í byrjun þessa árs sett á laggirnar vinnunefnd innan stofnunarinnar til að gera till. um þessar breytingar. Fjórða spurning: Í ofangreindri vinnunefnd voru nokkrir sérfræðingar stofnunarinnar og útgerðarstjóri. Nefndin lagði tillögur sínar fyrir sjútvrn., sem síðan fól Skipatækni hf, að meta þær og vega. Skipatækni féllst á þessar tillögur í öllum meginatriðum og bætti auk þess við nokkrum atriðum. Þessar eru helstu breytingarnar sem er verið að gera á skipinu: Breyting og endurbætur á vindukerfi skipsins. Þær verða nú vökvaknúnar í stað þess að vera knúnar með rafmagni, en það takmarkaði ýmsa starfsemi skipsins. Vegna tilfærslu á vindum verður nú fært að koma fyrir flotvörpuvindu á skipinu. Rannsóknaaðstaða til sjómælinga á brúarþilfari og aðstaða tif fiskirannsókna á milliþilfari, Stækkun brúarhúss vegna rannsóknarmanna. Lokun þilfars stjórnborðsmegin vegna vindustjórnar og ísvélar. Viðbót við fiskileitar-, siglinga- og fjarskiptatæki. Skipatækni hf, samdi útboðslýsingu og var verkið boðið út um miðjan ágúst s.l. Bárust tvö tilboð og var tekið því lægra, sem var frá Vélaverkstæði Sigurðar Sveinbjörnssonar hf. Svar við fimmtu spurningu: Samningar um breytingar þessar voru undirritaðir 1. des. á s.l. ári og hófst verkið svo að segja strax. Talið er að verkið muni kosta um 215 millj. kr. miðað við verðlag þegar samningar voru undirritaðir og því á að vera lokið um miðjan marsmánuð á þessu ári. Svar við sjöttu og síðustu spurningu: Viðgerðarkostnaður á b/v Baldri að loknu þorskastriði er talinn af Landhelgisgæslunni vera 67–70 millj. kr.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka hæstv. ráðh, fyrir greinagóð svör við fsp. mínum, jafnframt og harma verður að dregist hefur um langan tíma að skipið kæmist til að sinna þeim verkefnum sem ætluð voru fyrir það þegar ákveðið var að stofnunin fengi skipið til umráða. En sú spurning hlýtur að sjálfsögðu að vakna og mun verða athuguð af öðrum en hér hafa fjallað, hvort ekki hefði verið betra að selja þetta skip, eftir að fram hefðu farið á því nauðsynlegar aðgerðir eftir sjóorrustuna miklu, og láta byggja nýtt skip, þegar þess er og gætt, að nokkur vandkvæði munu vera á nýtingu a.m.k. eins þeirra skipa sem nú eru í notkun sem hafrannsóknaskip. - Ég endurtek þakkir mínar til ráðh.



Herra forseti. Aðeins örfá orð út af þessum síðustu orðum hv. þm. Það kom ekki til tals að selja Baldur. Í fyrsta lagi þurftu lagfæringar að fara fram eftir að þorskastríðinu lauk og Landhelgisgæslan varð að skila skipinu í hliðstæðu ástandi og það var í. Fiskifræðingar og allir þeir í Hafrannsóknastofnun, sem fjölluðu um málið, lögðu á það höfuðáherslu að gert yrði við skipið. Aðrir tala um að smiði á nýju skipi hefði tekið langan tíma. Hönnun þess hefði tekið mjög langan tíma. Mér er það alveg ljóst, að þegar jafnmargir aðilar eiga að fjalla um breytingar eins og þessar, þá tekur það sinn tíma, og síðan þarf aftur að útvega fjármagn til þess að standa undir þeim viðgerðum og endurbótum sem verið er að gera á skipinu.



Herra forseti. Eins og hv. þm. er löngu ljóst, atvikaðist það svo, að á sama þskj. komu fram mjög hliðstæðar fsp, um þetta margumrædda skip, togveiðiskipið Baldur, kaup þess og kostnað við breytingar. Ég er hér með fsp. í fimm liðum sem ég ætla að lesa upp: „a) Hvert var kaupverð togveiðiskipsins Baldurs EA-124? b) Hvað hafa allar breytingar skipsins og viðhald kostað? c) Hvað hefur skipið legið marga daga í höfn á þessu ári og hvar? d) Hvað má reikna með að skipið kosti ríkissjóð á dag í höfn? e) Hvernig er fyrirhugað að nota skipið á árinu 1978?“ Þessi fsp. kom fram fyrir nokkuð mörgum vikum og var þá reiknað með árinu 1977. Hæstv. ráðh. hefur nú svarað annarri fsp. sem snertir suma þætti þeirrar fsp. sem ég ber hér fram. En það hefur athygli fjöldamargra, að skipið er búið að liggja mjög lengi í höfn, og það kom fram núna hjá hæstv. ráðh., að loksins 1. des. var undirritaður samningur um breytingar, lagfæringar, viðbætur, nýsmíði, ýmsar tilfærslur á vindum og þar fram eftir götunum, fyrir 215 millj. kr. Þetta er svo unnið í skammdegi hér á Íslandi við hafnargerð þegar allra veðra er von í svartasta myrkrinu og við verstu skilyrði. Ég segi það alveg hiklaust, að ég tel þetta ekki æskileg vinnubrögð. Það má furða heita, svo langur aðdragandi sem var að þessari breytingu, að það skyldi ekki vera hægt að koma sér niður á fastar tölur og framkvæmd verksins fyrr. Ég tel ámælisvert að þetta hafi dregist svo. Það er ekki sagt til hæstv. ráðh., heldur til þeirra manna er gera þessar kröfur á hendur hæstv. ráðh. og Alþ. það er dálítið undarlegt, að það er búið að rífa allar vindur úr þessu skipi. Þegar við vitum að tvö systurskip þessa skip voru aflahæst á s.l. ári og hafa skilað frá upphafi ágætum afla, þá undrar mann að vindurnar í þessu skipi skuli ekki vera nothæfar eða litt nothæfar nema gerbreyta öllu. Ég er búinn að koma oft um borð í þetta skip og undrast allar þær breytingar, sem þar eru að eiga sér stað, og þær auknu kröfur fram yfir það sem yfirmenn á togurum og hásetar búa nú við, því að þarna á að hafa miklu betri aðbúnað að öllu leyti fyrir okkar vísindamenn. þeir sem sagt sætta sig engan veginn við sama aðbúnað og er á systurskipum í togaraflotanum. Það getur vel verið, að þetta sé nauðsyn, en þá á að gera Alþ. sómasamlega grein fyrir svona háum upphæðum. Ég hringdi í hagsýslustofnunina og spurði hvað hún hefði lagt til í þessu máli. Ég held að ég brjóti engan trúnað með því að segja að hagsýslustjóri tjáði mér, að hann vissi ekki um þá upphæð, sem hér um væri að ræða, og hefði ekki fengið málið til sín. En hér er um á þriðja hundrað millj. kr. að ræða. Þetta kemur kannske í fjárlög fyrir árið - ja, ég veit ekki hvað 1979, það er varla hægt annað, eða fjáraukalög, og þá er það samþykkt 2–3 árum síðar. Ég vona að þetta háttalag í ríkisstofnunum verði ekki neitt viðmiðunaratriði og fordæmi. Ég skil vel að hæstv. sjútvrh. á erfitt með að hafna þessum breytingum, þó að þær hafi tekið langan tíma, og ég geng út frá því, að hann hafi athugað þessi mál af kostgæfni og það hafi kannske ekki verið um annað að ræða. En tíminn er eins óheppilegur og ég tel eins undarlega að þessu staðið og verða má.



Herra forseti. Svar við fyrsta lið fsp. hv. fyrirspyrjanda er að kaupverð Baldurs var 324120 654 kr. Í sambandi við b-lið er sama svar og var við 5. og 6. lið í fsp. Péturs Sigurðssonar. Ég sé ekki ástæðu til að vera að endurtaka það. Svar við c-lið: Skipið fór til viðgerðar í Hafnarfirði 4. jan. 1977 og var afhent sjútvn. 24 maí s.l. Síðan hefur það legið í Hafnarfjarðarhöfn. Það er ekki fyrr en eftir þann tíma, að Hafrannsóknastofnunin sendi frá sér tillögur um breytingar á skipinu - tillögur sem mér fannst fela í sér mjög háa upphæð. Ég taldi rétt í samráði við ráðuneytisstjóra og deildarstjóra í rn. að láta þessar tillögur fara til sérfræðinga, og það varð að ráði hjá okkur að velja fyrirtækið Skipatækni hf., sem fór yfir þessar tillögur allar. Svar við d-lið: Útlagður kostnaður við skipið síðan 24. maí nemur 6.6 millj. kr., sem eru aðallega laun vélstjóra, vaktmanna og ýmis launatengd gjöld. Auk þess liggja fyrir reikningar vegna hafnargjalda frá 1. júní til 1. des. að upphæð 689 þús. kr. Ósamið var um greiðslu þeirra fyrir áramót, en þá var ég tilbúinn með þetta svar þó að það hafi ekki komist hér til umr. fyrr. Í sambandi við e-lið fsp. verða aðalverkefni þessa skips á árinu 1918 eftirfarandi: Botnfiskaleit og veiðitilraunir: karfi, ufsi, grálúða, langhali, gulllax og auk þess kolmunni. Veiðarfæratilraunir, t.d. áhrif möskvastærðar, prófanir á ýmsum hleragerðum o.fl., almennar fiskirannsóknir, einkum á þorskfiskum og framangreindum tegundum. Nákvæm áætlun um starfsemi skipsins átti að vera tilbúin um áramót, en er ekki. Hins vegar, eins og kom fram í svari við fyrri fsp., er búist við því að viðgerðaráætlun standist og skipið verði tilbúíð um miðjan maímánuð. Ég fyrir mitt leyti er ekki fær um að svara því, hvort það hefði mátt gera við vindur skipsins, en þær reyndust vera í ólagi. Það var talið af þessum trúnaðarmönnum, skipaverkfræðingum, að heppilegt væri að verða við tillögum þeirra hafrannsóknamanna að skipta um spil. Hins vegar varð nokkur breyting til kostnaðarauka við það, að ákveðin var viðbygging við brú til að mæta íbúðarþörf fiskifræðinga og rannsóknarmanna svo og rannsóknarstofu. Upphaflega var ráðgert að leysa þessa þörf með því að minnka nokkuð íbúðir stýrimanna og vélstjóra. En stéttarfélögum þessara manna barst fljótt vitneskja um þessa ráðagerð og mótmæltu þeir mjög ákveðið því, að verið væri að minnka íbúðir manna á þessu skipi umfram það sem væri á almennum togurum. Og félögin komu þeim skilaboðum á framfæri, að ef úr þessu yrði mundi það verða illa séð af þeim og jafnvel geta orðið til þess að neitað yrði að skrá á skipið þegar þar að kæmi. Þegar ég frétti þetta óskaði ég eftir því, að þessi áætlun yrði tekin sérstaklega til meðferðar. Í fyrstu áætlun, sem gerð var um kostnað við þessar breytingar í maímánuði s.l., var áætlað að fyrirhuguð breyting á íbúðum mundi kosta 3,5 millj. kr., en viðbótarrýmið 10.5 millj. kr. eða 7 millj. kr. meira. Miðað við verðlag í nóv. má ætla að sambærilegar tölur hafi verið: viðbótarrými rúmar 14 millj. og breyting íbúða tæpar 4.7 millj., mismunur um 9.4 millj. kr. Getur svo hver og einn gert það upp við sig, hvort heppilegra hefði verið að fara fyrri leiðina og eiga - ekki á hættu, heldur vísan ófrið og erfiðleika í samskiptum við stéttarfélög yfirmanna, eða að leggja í þennan aukna kostnað sem óneitanlega er talsverður, en hefur þó óhjákvæmilega í för með sér betri aðbúnað skipverja og rannsóknarmanna og betri aðstöðu til rannsóknarstarfsemi um borð í skipinu. Að lokum vil ég aðeins minna á það, að þegar þetta skip var keypt á sinum tíma að ráði og með meðmælum Hafrannsóknastofnunarinnar, þá gerðu menn það sér ljóst og sömuleiðis við í rn., að það þyrfti að gera á því allverulegar breytingar, sem þá var ekki ráðist í vegna þess að Landhelgisgæslan tók skipið - að vísu með fullkomnu samþykki sjútvrn. - vegna þarfar fyrir það við að verja íslenska landhelgi. Þess vegna eru auðvitað þessar viðgerðir og þessar tölur miklu hærri en ella hefði orðið. Fjármagnið til að standa straum af þessu er tekið að láni að verulegu leyti, en þó hefur Fiskimálasjóður styrkt nokkuð, m.a. með að mig minnir 10 millj, kr. á fyrra ári og 10 millj. kr. styrk á þessu ári, en ca. 170 millj, kr, lán hefur verið tekið hjá Seðlabanka Íslands, sem auðvitað kemur til greiðslu eftir því sem um er samið á fjárl., eins og hv. fyrirspyrjandi gat réttilega til um.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Auðvitað kom það fram, sem mig grunaði, að þetta mál er viðamikið og hann hefur haft það nokkuð lengi í athugun og sent það viða til athugunar, en hér er um verulega stóra upphæð að ræða. Það er ákvörðun um á hundrað millj, kr. sem endanlegur reikningur mun sýna að þessar breytingar á skipinu kosta vegna aukinna krafna í sambandi við veiðarfæratilraunir. Hæstv. ráðh. gat þess, að það ætti að fara í rannsóknaferðir á skipinu, m. a. í botnfiskaleit og veiðarfæraleit og toghleratilraunir og þess háttar. Ég verð nú að segja það alveg hreinskilnislega, að ég hélt að skipið hefði verið hæft í slíkt, miðað við árangur systurskipa þyrfti ekki hundruð millj. í breytingar í því efni. Ef vindurnar hafa verið gallaðar, þá má spyrja, þar sem skipið var sama og ekkert notað af eiganda og var sama sem nýtt þegar það var keypt: Af hverju var ekki ábyrgð á vindunum? Það kom ekki fram í svarinu. Var ekki ábyrgð á þessu, þar sem skipið var nýtt og sama sem ónotað þegar það var keypt, og voru þessir gallar með þeim hætti, að það þyrfti að rífa allt og gerbreyta skipinu fyrir stórfé? Allt þetta er með þeim hætti, að menn, sem koma um borð í skipið og sjá þetta svona sundurflakandi, eru undrandi, og þess vegna er nauðsynlegt að gera fyrir þessu góða grein, eins og hæstv. ráðh. hefur gert, svo að menn fái að vita hvað raunverulega hefur skeð og hvers vegna. Það var varpað fram þeirri spurningum, hvort ekki væri æskilegra að fá nýtt skip. Ég verð að segja það, þegar ég heyri þetta allt saman, að ég er á þeirri skoðun, vegna þess að það er miklu hagkvæmara fyrir þessa stofnun að gera einstakar tilraunir á leiguskipi. Ég held að s.l. ár og hitt árið líka, 1976, hafi sýnt að það er mjög árangursríkt að hafa veiðiskipin í tilraunum með viðkomandi veiðarfæri og allan útbúnað, vegna þess að það eru þó veiðiskipin sem eiga að veiða fiskinn eftir vísbendingu þessara ágætu manna. Ef við þurfum á fjölhæfu skipi að halda með aðstöðu fyrir rannsóknastofur og margt, margt annað, þá er hæpið að kaupa svona skip og bæta svo nýrri brú við brúna. Það er stór kassi framan við aðalbrúna sem allir hv. þm. geta séð með því að aka suður í Hafnarfjörð þar sem skipið liggur. Ég hélt að það væri það mikið rými fyrir áhöfn í þessu skrípi, að það þyrfti ekki að vera að minnka neina klefa til að koma fleiri mönnum um borð. Ég hélt að í áhöfn á svona skipi væru mun færri menn þegar um rannsóknir væri að ræða, a.m.k. fastir hásetar, en svo kæmu vísindamenn til viðbótar. En þeir gera sennilega miklu meiri kröfur en íslenskir sjómenn, að það þurfi að vera miklu finna og rýmra um þá. Ég vil ekki láta hjá líða að endurtaka, að ég undrast þessar breytingar. Ég endurtek það, að ég þakka hæstv. ráðh. og ég er ekki að ásaka hann á nokkurn hátt, síður en svo. Ég tel að hann hafi haldið á þessu máli eins og æskilegt var. En ég vil gagnrýna þessa stofnun fyrir þessa ákvörðun, því að skipið var keypt með löngum aðdraganda og það var nóg svigrúm til að gera sér grein fyrir þeim breytingum sem nú er verið að gera, en ekki framkvæma þær við verstu skilyrði sem hægt er varðandi íslenska veðráttu.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. - Í sambandi við kaup á skipinu á sínum tíma var það lagt fyrir fjvn. og Alþ., eins og þm. eflaust muna. Kaupsamningur var lagður fyrir fjvn., sem sýndi bæði kaupverð og yfirtöku skulda sem á þessu skipi hvíldu. Enn fremur var gerð úttekt á skipinu af sérfræðingum sem stofnunin fékk eða sjútvrn., ég þori ekki að fullyrða hvort var. En örugglega hefur það verið gert í fullu samráði við Hafrannsóknastofnunina, það þori ég að fullyrða. Og að því tilskildu voru þessi kaup gerð. Það, sem gagnrýnt er hér, er að það sé verið að breyta íbúðum. En það er nú þannig, að þó að hásetar séu færri á skipi eins og þessu, þá vilja yfirmenn, sem á skipinu eru, ekki sætta sig við það að íbúðir þeirra séu minnkaðar. Það er það sem um er að ræða. Hitt kemur svo til viðbótar, að þetta skip er byggt sem fiskiskip, tryggt sem togari, en hér þarf auðvitað að skapa vísindamönnum rannsóknaraðstöðu um borð. Ef við berum saman við hvernig rannsóknaraðstaða er í Bjarna Sæmundssyni t.d., þá getum við auðvitað öll orðið sammála um það, að brýna nauðsyn bar til að skapa þarna rannsóknaraðstöðu. Og ég býst varla við að fiskifræðingar - ég er nú kominn hér í hálfgerða vörn fyrir þá - sætti sig við að vera settir í hásetaklefa á þessu skipi, þegar þeir bera saman við íbúðir þær sem þeir hafa á hinum rannsóknarskipunum. Hins vegar má segja að það, sem hásetar verða að sætta sig við, geti allir aðrir sætt sig við. En einhvern veginn er það nú þannig, að yfirmenn hafa stærri íbúðir en undirmenn, þó að orðið hafi mjög ánægjulegar breytingar á því í íslenskum fiskiskipum á undanförnum árum og áratugum. Hitt atriði málsins er það, sem er mjög mikið atriði, hvað við eigum að eiga og reka mörg hafrannsóknaskip eða fiskirannsóknaskip. Það er mikið rétt í því sem hv. fyrirspyrjandi sagði áðan, að leiguskip, fiskiskipin, hafa það tímabil, sem ég hef verið sjútvrh., oftast reynst vel, og ég hygg að fyrrv. sjútvrh. séu mér sammála í þeim efnum, Það er ætlunin að hætta rekstri eins rannsóknarskipsins þegar Baldur hefur starfrækslu eins og upprunalega var ákveðið og kom hér fram. Skoðun mín er sú, að í vissum tilfellum sé brýn nauðsyn að taka á leigu skip um stuttan tíma í senu og til ákveðinna verkefna. Leiguskip hafa yfirleitt sýnt góðan árangur, og þá er ég sérstaklega með í huga árangur togarans Runólfs í sambandi við kolmunnaleitina, sem ég tel að hafi margborgað sig, og ég hef mikla löngun til að halda slíkri viðleitni áfram eftir því sem fjármunir leyfa.



Herra forseti. Hluti þeirra umr., sem hér hafa farið fram í sambandi við vistarverur skipshafna og vísindamanna, minna nokkuð á þær fréttir sem sagðar voru frá samningum yfirmanna á kaupskipum fyrir nokkuð mörgum árum. Þá var því haldið fram, að þeir gerðust ekki aðeins svo ósvifnir að biðja um inn í sína samninga, að þeim væru færð tvö spæld egg á hverjum morgni, heldur hefðu þeir tvö herbergi og eldhús þar að auki og helst að allir gluggar væru á móti suðri allan ársins hring. Þessu var að sjálfsögðu mótmælt. En ég vil aðeins undirstrika það, að eðlileg og sanngjörn hljóta þau mótmæli manna að vera, sem eiga vist um borð í slíku skipi allt árið, þegar á að fara að taka af þeim hinar betri íbúðir um borð í skipum til þess að láta þær í hendur þeirra manna sem koma þarna til tiltölulega stuttrar dvalar á hverju ári, kannske aðeins í nokkrar vikur, geta svo farið á hin betri skip, því að mér skilst að þessir vísindamenn séu ekki bundnir við neitt eitt skip sérstaklega, heldur fari á milli þeirra eftir því sem ráðlegt er talið. Þetta finnst mér afskaplega eðlilegt. Ég fæ ekki séð að það hafi endilega þurft að gera breytingar á þessu skipi í það horf sem hér hefur verið lýst af hv. þm. Jóni Árm. Héðinssyni, því að þegar við stóðum að þeirri ákvörðun hér á þingi, sem það gerðum, - og það er rétt, að það var lagt fyrir fjvn. og Alþ. að kaupa skipið, en hins vegar ekki þær breytingar sem hér hefur verið lýst, - þá var m.a. í mínum huga það, að ég vissi um þörfina á að fá gott togveiðiskip sem gæti togað á mjög djúpu vatni, sem ég vissi að þetta skip mundi geta gert, eins og hér hefur verið bent á að systurskipin geta gert. En að það hafi endilega þurft að gera allar þær breytingar sem gerðar eru á þessu skipi, ég er ekki kominn til þess að samþykkja að svo hafi verið. Það er rétt, sem hæstv, ráðh. sagði í sinni síðustu ræðu, að mörg af þeim leiguskipum, sem hafa verið tekin á leigu, hafa reynst ákaflega vel. Ég varpaði fram spurningu af eðlilegum ástæðum í sambandi við nýbyggingu skips, þeim eðlilegu ástæðum, að annað hinna stærri og nýrri rannsóknarskipa okkar er afskaplega vanhæft í sjó að leggja, vanhæft til rannsóknarstarfa þegar veður eru vond og válynd. En vegna þess að hv, þm., konur vorar, eru hér í þingsölum vil ég ekki hafa þau orð eftir sem fyrrv, skipstjóri þessa skips, sem ég vitna til, hafði um það og taldi alla tíð að það væri ekki aðeins hættulegt áhöfn, heldur jafnvel öðrum sem nærri kæmu.



Herra forseti. Ég ætla fáu við þessar umr. að bæta, enda ástæðulítið. Baldur var keyptur á sínum tíma fullu verði, fyrir 324 millj. kr., og þá enginn frádráttur sem áttí sér stað vegna þess að vindur skipsins væru ekki frambærilegar. En ég veit ekki hvort það hefur verið fram komið, að álit þeirra hafrannsóknamanna og annarra, sem til eru kallaðir, hafi legið fyrir. Vegna áfallanna í þorskastríðinu var gert við fyrir 60–70 millj. kr. Ekki fíkist maður nú í það. Síðan er samið eftir kröfum fræðinganna um 215 millj, kr, viðgerðir, sem sjálfsagt fara upp í 300 millj. ef maður þekkir rétt til innan dyra í vélsmiðjum og hjá öðrum sem eru að smíða úr harðviðnum þrjú herbergi og eldhús fyrir fræðingana, sem mér skilst að þeir þurfi, þá verður skipið einhvers staðar milli 600 og 700 millj. og ekkert fikist maður í það. En hitt þykir mér betra, að það skuli vera Hafrannsóknastofnun sem ber ábyrgð á þessu, en ekki menn í þingfararkaupsnefnd.



Herra forseti. Það er ekki raunverulega meira um þetta að segja. En þetta aðeins gefur manni tilefni til þess að vekja athygli á því, að við gerðum hér raunar fsp. báðir. Þegar maður verður var við svona mikla fjárfestingu og þessar breytingar, sem ekki eru lagðar hér fram, en við fáum síðar, og það er verið að gagnrýna raunar, eins og kom fram í orðum síðasta ræðumanns, fjáraustur af hálfu Alþ., þá eigum við eðlilega kröfu á því að fá glögga grg. um allt, Og ég vil ítreka þakkir mínar til hæstv, sjútvrh. fyrir að hafa tekið þátt í þessum umr. og með svona góðum upplýsingum, vegna þess að bæði þetta dæmi og mörg önnur, sem maður gæti nefnt ef maður vildi, stuðla að því að fjármunir ríkisins renna oft undarlega hljótt og í stríðum straumum burt fram hjá ákvarðanatöku Alþingis.



Herra forseti. Það má auðvitað lengi deila um það, hversu hratt peningar streyma úr ríkissjóði, En ég held að það sé ekkert áhorfsmál að þessi skip, bæði þetta skip og systurskip þess, séu góð sjóskip, góð togveiðiskip, og það var samhljóða álit manna þegar skipið var keypt á sínum tíma. Og ef við ætlum að bera það saman við nýtt skip eða nýbyggingu, þá er hér ekki nema um tiltölulega lágt hlutfall að ræða, fyrir utan þann langa tíma sem hefði tekið að hanna nýtt skip. Ég sem ráðh. vildi alls ekki taka á mig þá ábyrgð að taka við tillögum Hafrannsóknastofnunarinnar án þess að hera þær undir sérfræðinga. Þær komu ekki fyrr en sól var hæst á lofti, og allir vita hvað tekur langan tíma að leita til hinna ýmsu fræðinga. Síðan verður að fara eftir kúnstarinnar reglum í kerfinu og bjóða út, því að annars hefði komið fram réttmæt gagnrýni, að tekið hefði verið einhverju tilboði vina og eitthvað væri óhreint við það allt saman En tíminn lætur ekki bíða eftir sér og skammdegið kom, og ef við hefðum nú látið skammdegið líða og beðið hækkandi sólar, þá hefði vafalaust komið fram mikil gagnrýni á að bíða. Um hitt er ég alveg sammála hv. fyrirspyrjanda, að það er óheppileg öll útivinna í svartasta skammdeginu. En þannig stóð á þessum málum. Aldrei nefndi ég það, að fiskifræðingar og rannsóknarmenn ættu að hafa þriggja herbergja íbúð og eldhús, eins og framkvæmdastjóri Framkvæmdastofnunarinnar var að tala um áðan. En sennilega væri skynsamlegast að láta þingfararkaupsnefnd fjalla um slík mál í framtíðinni, því að hún stendur sig afburðavel. Alþ. ætti að taka til alvarlegrar athugunar að hún hefði með þessi mál að gera því að hún stendur sig með mikilli prýði.



Herra forseti, Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 132 fsp. til hæstv, heilbr: og trmrh., svo hljóðandi: „Hvað líður framkvæmd þess ákvæðis til bráðabirgða, sem samþykkt var á s.l. vori um fæðingarorlof og var svo hljóðandi: Fyrir 1. jan. 1978 skal ríkisstj, kanna á hvern hátt megi veita öllum konum í landinu sambærilegt fæðingarorlof og tryggja tekjustofn í því skyni. Niðurstöður þessarar könnunar skal leggja fyrir Alþingi?“ Strax við fyrstu lagasetninguna um atvinnuleysistryggingar, þ.e.a.s. fæðingarorlofið, breytinguna við þau lög, kom það fram, að hér væri um hreina bráðabirgðalausn að ræða, og einmitt með þeim fyrirvara studdu ýmsir þingmenn þá lagasetningu. Á það var þá glögglega bent, að eðli fæðingarorlofs væri slíkt, að það hlyti að flokkast undir almannatryggingar, og í því sambandi bent á fordæmi annarra þjóða sem tekið hefðu upp fæðingarorlof. Öllum mun hafa verið ljóst að þetta fyrirkomulag gæti ekki gengið til frambúðar, alveg sér í lagi vegna þess að margar konur í landinu urðu og verða þar af leiðandi enn út undan. Þar voru bændakonur alveg sérstaklega tilnefndar, svo og þær konur sem ekki geta unnið úti, m.a. vegna fjölskyldustærðar og annarra félagslegra aðstæðna. Þá þegar var sett ákvæði til bráðabirgða um könnun á málinu í heild í þá átt, að það yrði leyst þannig að allar konur skyldu njóta fæðingarorlofs, og við breytingu þá, sem gerð var á lögunum á s.l. ári, var sett það ákvæði til bráðabirgða sem ég las upp áðan. Ég bar þessa fsp, fram í desemberbyrjun, en ýmis atvik ollu því, að fsp. voru lítt á dagskrá fyrir áramót. Samkv. ákvæðinu átti þessi könnun að fara fram fyrir 1. jan. s.l. En með tilliti til þess sem segir í ákvæðinu um tímasetningu þeirrar athugunar og málsmeðferðar sem hér er um spurt, þá er enn meiri ástæða nú til að fá um það skýr svör, hvað hafi verið gert og hvað sé á döfinni, því að eftir því er beðið að vonum af þeim sem enn njóta ekki þessara réttinda og hafa ekki síður þörf fyrir fæðingarorlof eða vissar bætur vegna barnsburðar en þær konur margar sem þeirra njóta. Ég skal ekki hér og nú í stuttum fyrirspurnatíma ræða þetta mál frekar, en aðeins víkja að því, að mjög víða er enn um vandræðatakmörk að ræða varðandi úthlutun þessara bóta. Nefndir, sem vinna að þessum málum á hverjum einstökum stað, standa enn í nokkrum vandræðum með þetta. Ég hef rætt við marga um, í jólahléum, og þeir lýsa þessu allir þannig og er ótvíræð skoðun þeirra allra, sem um þetta hafa fjallað og eru öllum málsatvikum kunnugir, að sem fyrst beri að breyta hér til og koma þessum bótum eða greiðslum inn í okkar almannatryggingakerfi, eins og ég tel að aðákvæði til bráðabirgða, sem hér er um spurt, hafi bent sterklega til.



Herra forseti. Eins og kunnugt er var sú breyting gerð á lögum um atvinnuleysistryggingar í maí 1975, að þær konur, sem forfallast frá vinnu vegna barnsburðar, skuli njóta atvinnuleysisbóta í samtals 90 daga, og þessi lagaákvæði tóku gildi 1. jan. 1976. Framkvæmd þessara lagaákvæða olli verulegum deilum. Þannig neitaði stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs samvinnu við rn. um setningu reglugerðar um greiðslu þessara bóta. Reglugerðin var hins vegar gerð og sett hinn 20. jan. 1976. Það, sem um er deilt í þessu sambandi, er að sjálfsögðu hvort bætur af því tagi, sem hér um ræðir, eigi að greiðast frá atvinnuleysistryggingum eða frá almannatryggingum, en fjármögnun þessara tveggja trygginga er sem kunnugt er með mjög ólíkum hætti. Þegar fyrrgreind lagaákvæði um fæðingarorlof voru samþykkt var nýtekin til starfa n. undir forustu formanns tryggingaráðs, Gunnars J. Möllers, til þess að að endurskoða lög um almannatryggingar, og starfar sú n. enn. N. hefur ekki að fullu lokið starfi, enda þótt hún hafi þegar sent frá sér till. til breytinga á ákveðnum þáttum almannatrygginga sem lagðar voru fyrir Alþ. síðasta daginn fyrir jól. Það er gert ráð fyrir því, að þessi n. taki afstöðu til fæðingarorlofsins ásamt öðrum þeim þáttum sem hún á eftir og skili um það áliti með lokatillögum sínum. Ég hef þó nokkrum sinnum rætt við formann n, um að gera allt sem í hans valdi stendur til þess að ljúka þessum þætti endurskoðunar almannatryggingalaga. Hins vegar mun ekki verða lokið endurskoðun á ellilífeyrisþættinum, vegna þess að önnur og stærri n. starfar í sambandi við lífeyristryggingar almennt og þótti rétt að þar væri einn aðili að. En ég hef lagt áherslu á að þessar till. verði lagðar fram sem allra fyrst og margar aðrar og endurskoðun sjúkratryggingahluta almannatryggingalaga lokið. Á s.l. vori skipaði ég n. til þess að endurskoða gildandi lög um atvinnuleysistryggingar. Formaður þeirrar n. er Benedikt Sigurjónsson hæstaréttardómari. Þessi n. mun að sjálfsögðu einnig fjalla um fæðingarorlofið eins og aðra þætti atvinnuleysistrygginganna. Þegar þessar n. hafa báðar skilað störfum mun ríkisstj. væntanlega taka afstöðu til fæðingarorlofsmálsins í heild, bæði þess fæðingarorlofs, sem nú er í gildi, og svo hins, á hvern hátt megi veita öllum konum í landinu sambærilegt fæðingarorlof við það sem atvinnuleysistryggingar greiða nú. Ég vænti þess, að þessar tvær n. geti skilað áliti fljótlega úr þessu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh, svör hans, Það er ljóst af svörum, að sú könnun, sem reiknað var með í ákvæðum til bráðabirgða, sem samþ, voru á s.l. vori, hefur ekki farið fram á þann hátt sem þar var ákveðið eða sagt til um. Hins vegar er ánægjulegt að vita til þess, að sú n., sem starfar að endurskoðun tryggingalaga, skuli eiga að taka afstöðu til þessa máls og reyna að finna á því lausn. Ég er þó hræddur um að það eigi nokkuð langt í land, því að ég hef um það spurnir frá þessari sömu n., að þetta atriði hafi ekki komið þar mjög til umr. enn þá - þetta atriði varðandi fæðingarorlofið - svo ljóst er að enn þarf að bíða. Hér er auðvitað spurning um hvaðan þessar greiðslur eiga að koma, eins og hæstv. ráðh. gat um. Ég er ekki í neinum vafa um að rétta leiðin í þessu efni, einkanlega með tilliti til þess að aliar konur hafi hér jafnan rétt, er auðvitað almannatryggingakerfið, en ekki það sem við búum við í dag. Því skal hins vegar ekki neitað, að þetta hafi verið þörf og góð breyting fyrir þær konur sem njóta nú þessara bóta. Ég tók það fram, þegar um þetta mál var fjallað fyrst, að þó ég styddi það sem þá einu lausn sem þá hafi verið sjáanleg eða fær að dómi stjórnvalda, þá væri meginafstaða mín til málsins í heild að þetta ætti að vera einn þáttur okkar tryggingakerfis þar sem allar konur hefðu sama ótvíræða réttinn til fæðingarorlofs. Þar bættist svo við afgreiðslu þess máls, að ljóst var að þetta mundi valda þeim sjóði, sem þessar byrðar voru lagðar á, allverulegum erfiðleikum, og það hefur komið enn betur í ljós. Ég undirstrika því sér í lagi nauðsyn þess, að að því verði rösklega unnið, eins og hæstv. ráðh. gaf raunar fyrirheit um varðandi þá n. sem starfar að þessum málum, að framkvæmd þessara mála verði komið í viðunandi horf, sem allir hljóta að vilja keppa að. Ég hef sannfærst um það enn betur, eins og ég sagði áðan, eftir viðtöl við marga glögga menn í úthlutunarnefndum atvinnuleysisbóta víðs vegar um mitt kjördæmi, að mjög skortir á að þær konur, sem e.t.v. öllum öðrum fremur hefðu þörf fyrir þessar bætur og þetta orlof, m.a. vegna ómegðar, njóti þessara laga. Er það eðli málsins samkvæmt, vegna þess að fæðingarorlofið er greitt úr Atvinnuleysistryggingasjóði og eingöngu koma til greina þær konur sem vinna ákveðinn vinnustundafjölda á ári utan heimilis. Og enn þá eru mörg vandamál á mörkunum sem koma hér upp. Ég held því að full ástæða sé til þess, að það sé ýtt á eftir þessu máli, og ég verð að trúa því eftir orðum hæstv. ráðh., að frv. hér að lútandi hljóti að verða lagt fram á þessu þingi og vonandi þá afgreitt einnig, - frv. sem tryggir þetta meginsjónarmið, að allar konur í landinu hafi rétt til fæðingarorlofs.