Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Kristjánsson) Fjvn. hefur farið í gegnum frv. og borið það saman við ríkisreikn. og einnig við aths. og grg. yfirskoðunarmanna þetta ár. Nefndin hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að frv. sé rétt, nema prentvilla í 6. gr. tölul. 8 a I, en hún sá ekki ástæðu að bera fram brtt. vegna þessarar prentvillu, heldur gekk hún út frá því, að prentvillan yrði leiðrétt án samþykktar Alþingis. Nefndin leggur því til, að frv. verði samþ.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Til fjvn. var send till. á þskj. 196, um ríkisábyrgð á láni til vatnsveitu Stykkishólms. N. ræddi þetta mál á nokkrum fundum, en áður en það væri afgr., átti að fá upplýsingar um rannsóknir á vatnsleiðslu til þorpa og kauptúna og hvað löggjöf þeirri liði, er væri í undirbúningi um þetta efni. Einnig átti að athuga, hvort hugsanlegt væri, að það frv. yrði fram borið á þessu þingi. Þegar kom í ljós, að frv. um þetta efni mundi að líkindum ekki koma fyrir þetta þing, leitaði n. gagna um, hvernig þessi vatnsveita væri fyrirhuguð og hver væri kostnaðaráætlun hennar, og einnig, á hvaða stigi stæði með efniskaup. N. hafði fengið þær upplýsingar hjá vegamálastjóra, að 11 kauptún í landinu með 4 þús. íbúa hefðu fullnægjandi vatnsveitur, en 15 kauptún með 8 þús. íbúa hefðu ófullnægjandi vatnsveitur og 6 kauptún með 1810 íbúa notuðust enn við brunna og af þeim væri Stykkishólmur einna verst settur. Þegar n. hafði fengið upplýsingar um kostnaðaráætlun og fengið þær upplýsingar, að fest hefðu verið kaup á rörum í Englandi, ræddi hún við oddvita kauptúnsins, sem upplýsti, að safnazt hefði milli 70 og 80 þús. kr. heima fyrir, sem ætlaðar væru til innlagningar í þorpinu. Við athugun á kostnaðaráætluninni komst n. að þeirri niðurstöðu, að hún mundi of lágt áætluð, einkum að vatnsgeymar væru of litlir, en stærri vatnsgeymar allmiklu dýrari. N. leggur því til, að ábyrgðarheimildin verði hækkuð úr 500 þús. kr. upp í 600 þús., til að fyrirbyggja, að hreppurinn lenti í vandræðum með hærra lán en farið var fram á ábyrgð fyrir. Það þótti rétt að setja það skilyrði, að verkið yrði framkvæmt undir eftirliti manns, sem ríkið viðurkenndi. - Eftir þessa breyt. var fjvn. sammála um, að málið yrði samþ.



Herra forseti. Ég get ekki annað en verið ánægður yfir nál. og till. hv. fjvn. um þetta mál. Hún fellst á nauðsyn þess og vill ekki aðeins samþ. þá ½ millj. kr. ábyrgð til vatnsveitunnar, heldur vill hún hækka ábyrgðina upp í 600000 kr. Ég vil því lýsa ánægju minni yfir því, að málið er komið á svo góðan rekspöl. Er bersýnilegt, að ef hæstv. forseti hefði ekki orðið við beiðni minni um að taka málið á dagskrá s. l. föstudag þrátt fyrir mótmæli hv. form. fjvn., þá væri málið ekki svo langt á veg komið. Það ætti ekki að þurfa að ræða málið frekar, því að það hefur verið útlistað það rækilega. Ég kemst þó ekki hjá því að benda á, að með þessu nál. eru hraktar vissar staðhæfingar, sem slegið var föstum hér á síðasta fundi af hv. þm. Barð., og það er vissulega ánægjuefni, þegar hægt er að hrekja staðlausar staðhæfingar, og ánægjulegast er þó, þegar þeir gera það sjálfir, sem hafa haldið þeim fram. Ég hélt því fram í þeim umr., að form. fjvn. hefði ekki viljað afgr. þetta mál sér, heldur bíða eftir heildarlöggjöf. En hann hélt því fram, að það hefði ekki verið n. sök, að málið hefði dregizt, ég hefði beðið n. að geyma málið. Með nál. eru svo þessar fullyrðingar hv. þm. hraktar af honum sjálfum, og þar með er sannað það, sem ég hef haldið fram. Þm. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Taldi n. rétt að bíða með afgreiðslu þáltill.“ Og síðar: „Þótt n. hefði kosið, að hægt hefði verið að geyma afgreiðslu þessa máls“ o. s. frv. Með öðrum orðum, það er viðurkennt, að það var tilgangur n. að geyma málið og afgr. það ekki eins og ég fór fram á. - Í öðru lagi var því slegið fram af hv. þm., að mál þetta væri ekki nógu vel undirbúið. Nú er í nál., sem er samið af hv. þm., ekki aðeins viðurkennt, að málið hafi verið vel undirbúið, heldur er þar líka skýrt frá kostnaðaráætlun, sem vegamálastjóri hefur gert. Að vísu er það rangmæli, því að núverandi hafnarstjóri samdi þá áætlun, en hún er undirskrifuð af honum og vegamálastjóra til samans. Ég vil taka þetta fram, til þess að heiðurinn verði ekki tekinn af þeim manni, sem aðallega á hann skilið í þessu efni. - Í nál. segir, að kostnaður sá, sem þegar er séð fyrir um, sé mjög í samræmi við það, sem áætlað var. - Í öðru lagi viðurkennir n., að málið sé vel komið á veg, þar sem hreppurinn hafi fest kaup á pípum, en það var aðalástæðan fyrir því, að ég krafðist þess, að málið yrði tekið á dagskrá s. l. föstudag, að málið stendur og fellur með því nú, að till. sé samþ., til þess að hægt sé að senda efnið frá Englandi. Ég taldi ástæðu til að láta þetta tvennt koma fram, vegna þess að hv. þm. Barð. bar hér fram vissar staðhæfingar, sem hann hefur nú sjálfur hrakið í nál. Að öðru leyti, um efni málsins, þá get ég vel fellt mig við þessa hækkun, í 600000 kr., en vil aðeins taka það fram, að þetta er ekki nauðsynlegt. Þessu máli er vel borgið í bili með 500000 kr. ábyrgð, eins og gert hafði verið ráð fyrir. En ég legg hins vegar ekkert á móti þessari hækkun, tel hana heldur til bóta. En þessi hækkunartillaga er varhugaverð að vissu leyti, af þeim ástæðum, að þá eru stjórnmálaflokkarnir lausir við þau loforð, sem þeir hafa gefið. En eins og ég skýrði frá síðast, liggur fyrir loforð flokkanna um stuðning við ½ millj. kr. ábyrgð, og því mundu þeir lausir við það loforð vegna þeirrar hækkunar, sem hv. fjvn. gerir ráð fyrir. En það er samt von mín, að þingflokkarnir hverfi ekki frá fyrirheiti sínu um stuðning við þetta mál, þó að þessi hækkun yrði gerð á ábyrgðinni, og tel því sjálfsagt að greiða atkv. með þessari brtt. n.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Ég hygg, að það sé einsdæmi í þingsögunni, að þm., sem hefur fengið svo vel afgr. mál sitt fyrir sitt kjördæmi, hafi haldið slíka ræðu, eftir að málið hefur verið afgr. eins og hér er gert, sem hann hefur nú haldið. Því að það virðist aðallega vaka fyrir þessum hv. þm. að reyna að telja mönnum trú um, að ég hafi unnið sviksamlega að þessu máli, því að öll ræða hans snerist um það, en ekki um efni málsins. Ég vil leyfa mér að taka það fram, sem er sannleikurinn í málinu, að n. gat ekki afgr. þetta mál vegna vantandi gagna, sem hv. þm. Snæf. vildi ekki eða gat ekki sjálfur útvegað n. Það er sama, hvað oft hann mótmælir því. Ég varð meðal annars fyrir tilmæli hæstv. forseta að klára þetta mál fyrir ákveðinn tíma og varð að níðast á vegamálastjóra á sunnudegi til þess að fá þessi gögn frá honum, sem hv. þm. Snæf. hefur kannske aldrei lesið. Hann virðist vera andvígur því, að ábyrgðin sé hækkuð upp í nauðsynlega fjárhæð til þess að geta lokið verkinu. Af því að till. kemur frá fjvn., óskar hann helzt eftir því, að hans till. verði nú samþ., um 500000 kr., og væri þá rétt, að það kæmi fram, að hann óski eftir því, að sú till. verði samþ. Það væri í samræmi við þá ræðu, sem hann hélt hér um þetta mál. Hann segir, að ég hafi staðfest það, að ég hafi farið með rangt mál. Öll skjöl sanna, að málið var ekki nægilega undirbúið, og það, að n. afgr. ekki málið fyrr, kom af því, að það var fullt samkomulag milli mín og hv. þm. Snæf. um að geyma málið þar til hann væri búinn að koma fram þeirri löggjöf um vatnsveitur, sem hér hefur verið rætt um. En n. hefði þótt miklu betra, að þetta hefði verið gert, þó að löggjöf hefði ekki verið samþ. á þessu þ., að frv. hefði komið fram, til þess að hún hefði haft það sem leiðarvísi um það, í hverja átt hún ætti að leggja til, að farið yrði um þessa ábyrgð. Þetta kom ekki fram, og það er einungis fyrir skilning n. á málinu, en ekki fyrir tilmæli hv. þm. Snæf., að málið fær svo góða afgreiðslu nú. Það hefur t. d. verið afgr. annað mál hliðstætt hér í dag, um Keflavík, þar sem þm. viðkomandi kjördæmis beitti allt öðrum starfsaðferðum en þessi hv. þm. Ég vil svo að lokum beina því til hæstv. stj., að það er mjög aðkallandi mál að setja hér löggjöf um vatnsveitur á Íslandi, því að eins og þessi gögn bera með sér, eru margir staðir þannig settir, að algerlega er óviðunandi í þessum efnum, og verður ekki hægt að láta það bíða lengur. Vegamálastjóri leggur á það áherzlu, að sem fyrst verði horfið að því að marka ákveðna stefnu í þessum málum. En það þarf alveg sérstaklega að breyta l. um vatnsskatt, en eftir því, sem tal féll hjá hv. þm. Snæf., skildist mér, að hann færi ekki að ráðast á þá löggjöf samfara því að eiga að búa þessa til, því að hann lét þau orð falla í samtali við mig, að ekki nægði löggjöf um aðstoð við vatnsveitur, heldur þyrfti að breyta löggjöfinni um vatnsskatt. Vill hann sjálfsagt mótmæla Þessu eins og öðru, sem við ræðum. Það er hlægilegt að halda því fram, að það sé rangt hjá mér, að vegamálastjóri hafi gert þessa áætlun. Hann hefur sent mér áætlunina undirskrifaða af sér. Svo heldur hv. þm. Snæf. því fram, að það sé rangt. Hverjir hafa reiknað ú.t tölurnar, veit kannske hv. þm. Snæf., en undirskrift vegamálastjóra er hér og útreikningarnir frá okt. 1944. En þetta sýnir bezt alla málafærslu hans í þessu máli. Ég ætla alveg að láta hann um það, hvort það sé nauðsynlegt að hækka ábyrgðarheimildina, en honum er þá í lófa lagið að óska eftir því, að þm. svo og hans umbjóðendur segi til um það. Í sambandi við það vil ég benda hv. þm. á, að atvinnutækin í Stykkishólmi hafa aukizt það mikið síðan málið var tekið upp, að í staðinn fyrir 100 tonna geymi þarf a. m. k. 400 tonna geymi til þess að geta látið í té nægilegt vatn til þessara fyrirtækja, sem hv. þm. Snæf. veit ekki um, að til séu í Stykkishólmi, t. d. frystihús og útgerðarverzlun, sem n. fannst, að taka þyrfti til athugunar þegar málið væri afgr. Ég ætla ekki að deila meira um þetta mál. Það er sjáanlegt, að hv. þm. Snæf. gerði sér sem mest far um að svívirða fjvn. og mig persónulega, en ég ætla ekki að deila um þau atriði hér.



Í nál. um. fjvn. er minnzt á frv. um heildarlöggjöf um stuðning við vatnsveitur. Eins og tekið hefur verið fram, fluttum við hv. þm. Vestm. í fyrra till. um að fela stj. undirbúning þessa máls, og hefur vegamálastjóra verið falið að undirbúa frv. um þetta efni. Hv. þm. Barð. talaði nú um þetta mál eins og mér hefði verið falið að semja frv. um vatnsveitur, en mér hefur aldrei verið falið neitt slíkt. Ég vil mótmæla því atriði í nál. hv. fjvn., að það sé sýnt, að frv. um vatnsveitur muni ekki verða lagt fram á þessu þ., því að ég vil vona, að slíkt frv. komi fram á þessu þ., það er aðkallandi mál. Að því er snertir hækkun á vatnsskatti, þá er þar um að ræða breyt. á vatnal., sem vegamálastjóri hefur tilbúna, en það er nauðsynlegt, til þess að vatnsveitur geti staðið undir sér. Það er svo ekki fleira, sem ég þarf um að ræða í þessu efni. Að því er snertir hækkunina úr 500 þús. í 600 þús. kr., þá sagði ég, að ég mundi greiða því atkv. Ég benti á, að með því að breyta þessu væru flokkarnir lausir frá sínum loforðum, en ég mundi greiða atkv. með till. í trausti þess, að flokkarnir mundu eftir sem áður standa við fyrirheit sín. Hvað það snertir, að málið hafi verið afgr. fyrir brennandi áhuga n., þá vil ég benda á, að það er 3½ mánuður síðan n. fékk málið til meðferðar og hún hafði ekki komizt að niðurstöðu þegar ég krafðist þess, að málið væri tekið á dagskrá. Svo getur hver sem vill ályktað af þessum staðreyndum, hvort það muni vera fyrir brennandi áhuga n. og frsm., að málið er nú loks knúið fram.



Herra forseti. Ég þarf ekki að fylgja þessu máli úr hlaði með langri ræðu. Aðalatriði þessarar till., sem ég flyt ásamt þingmönnum af Vestfjörðum, er það, að skorað er á samgmrh. að láta á næsta sumri fara fram rannsókn jarðhitasvæðanna á Reykjanesi við Ísafjarðardjúp. Tilgangur okkar tillögumanna með því að fá þessa rannsókn framkvæmda er sá, að fá gengið úr skugga um það, hvort ráðlegt muni vera eða mögulegt að framleiða með jarðhita á þessum stað rafmagn, sem hentugt væri til hagnýtingar fyrir nærliggjandi sveitir við Ísafjarðardjúp, kaupstaði og kauptún í þessum landshluta. Það er fyrir löngu alkunnugt mál, að á þessum stað Reykjanesi, eru mjög mikil jarðhitasvæði, ein hin mestu á þessu landi. Þessi jarðhiti hefur um alllangt skeið verið hagnýttur, upphaflega til saltvinnslu, sem var merkileg tilraun, sem gerð var á þessum stað á 18. öld. Þá var þar og hafizt handa um sundkennslu, sem einnig mun hafa verið ein hin fyrsta hér á landi. Það var um og eftir miðja 19. öld, sem byrjað var á hagnýtingu jarðhita á Reykjanesi til þeirrar starfsemi, og hefur því verið fram haldið síðan. Loks hefur nú um alllangt skeið verið starfræktur þar myndarlegur héraðsskóli og í sambandi við hann og kaupfélagsstarfsemina á Ísafirði hefur verið rekin þar allmikil gróðurhúsarækt. Af öllu þessu má marka, að þarna er um óvenjulegan jarðhita að ræða og að brýna nauðsyn ber til þess, að skorið verði úr um það, hversu mikil sú orka er, sem þar er um að ræða, og hvort unnt sé að nota hana til raforkuframleiðslu í stórum stíl fyrir nærliggjandi sveitir og sjávarbyggðir. Það er þannig, að á norðanverðum Vestfjörðum hefur enn þá ekki verið skorið úr um það, hvernig heppilegast verði að framleiða raforku fyrir þau byggðarlög, og þess vegna er mjög æskilegt, að hafizt verði handa um það sem fyrst að fá úr því skorið, hvaða leiðir eru fyrir hendi í þessum efnum. Það ber ákaflega brýna nauðsyn til þess, að á þessum stöðum, eins og raunar víðar, verði raforkan undirstaða þess, að hafizt verði handa í fiskiðnaði, sem mjög er í uppsiglingu í sjávarplássum við Ísafjarðardjúp og víðar á Vestfjörðum, Við flm. þessarar þáltill. teljum mjög æskilegt, að þessi rannsókn, sem þarna er gert ráð fyrir, fari fram á komandi sumri, og leggjum á það mikla áherzlu, að grundvöllur að henni verði lagður með samþykkt þessarar þáltill. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um till. sjálfa við þennan hluta umr. Ég tel líklegt, að hæstv. forseti óski þess, að till. gangi til n., og er það þá einna helzt allshn., sem mun hafa haft með slíkar till. að gera. En ég vildi óska þess fyrir hönd okkar flm., að till. fengi góða afgreiðslu og að henni gæti orðið lokið á því þingi, sem nú situr að störfum.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hefja miklar umr. á ný um þessa till. á þessu stigi málsins. N. hefur skilað áliti, og lögðu 5 nm. af 7 til, að till. yrði samþ. óbreytt, en 2 skrifuðu ekki undir nál., en hafa ekki skilað sjálfstæðu nál. Það var upphaflega ætlun flm. að fá þessa till. afgr. fyrir jól, en henni var frestað sökum þess, að minni hl. taldi sig ekki hafa tíma til að skila nál., og var málinu frestað með loforði forseta um, að það yrði tekið fyrir á 1. fundi, strax þegar þing kæmi saman, en það hefur nú dregizt, og e. t. v. að einhverju leyti vegna fjarvistar minnar, en þó lengur en mín fjarvist. Nú er liðið á þriðja mánuð frá því að meiri hl. skilaði nál., en minni hl. hefur ekki enn skilað nál., og getur sá dráttur ekki tafið þetta mál lengur. Ég verð því að fara fram á það við hæstv. forseta, að þessu máli verði fram haldið svo sem sakir standa til, afgreiðsla þess hefur þegar dregist of lengi. Ég vil svo ekki á þessu stigi málsins fara að ræða það efnislega. Ég benti á það fyrir jól, að umr. hefðu farið út fyrir þetta mál, og vil ekki verða til að endurvekja þær umr. á ný, en vil mælast til þess við forseta, að málinu verði nú haldið áfram svo sem sakir standa til.

Forseti (JPálm) : Það mun vera misminni hjá hv. þm., að ég hafi lofað að taka þetta mál fyrir á 1. fundi, en sökum fjarvistar þessa hv. þm. og beiðni ríkisstj. hefur þetta dregizt lengur en ég ætlaðist til upphaflega.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Herra forseti. Það hefur verið vikið dálítið að minni hl. af tveimur hv. þm., en hvorugur þeirra er hér viðstaddur. En ég get gert grein fyrir því, að þeir hafa ekki skilað áliti, en það er af því, að málið er enn í rannsókn. Annars hefur það e. t. v. ekki mikla þýðingu upp á landsvistarleyfi þessara manna að halda áfram þessum umr., þar sem þeir eru nú flestir komnir til Þýzkalands og vandkvæðum bundið að komast þaðan sem þangað. Nú eru hér 2 Þjóðverjar, sem óskað hafa eindregið eftir að komast til síns heimalands, en það hefur enn ekki tekizt, þrátt fyrir tilraunir utanrrn. Ég get upplýst, að dómsmrn. hefur tekið upp nýja háttu um atvinnu- og dvalarleyfi útlendinga. Áður tíðkaðist það ekki, að slík leyfi þyrftu að endurnýjast, og enn fremur hefur sá háttur verið tekinn upp, að slík leyfi eru ekki gefin nema til ákveðins tíma, lengstu leyfin til eins árs, en mörg til skemmri tíma. Þá hefur og útlendingaeftirlitinu verið komið í annað horf en verið hefur. Það er haft nákvæmt eftirlit með því, í hvaða erindum útlendingar koma til landsins, og er haldin spjaldskrá yfir alla útlendinga, sem hér dvelja. Ég hef talið rétt að taka upp þá reglu hér um atvinnu- og dvalarleyfi, sem almennt er fylgt á Norðurlöndum, þ. e. að veita þeim dvalarleyfi, sem þess óska, ef ekkert er hægt að finna athugavert, sem mælir á móti því, en ekki að veita atvinnuleyfi nema þeim, sem atvinnurekandi óskar eftir og tekur við og ábyrgist, að fari af landinu, þegar leyfið er útrunnið, landinu að kostnaðarlausu. - Það virtist svo sem hér vantaði allt eftirlit með útlendingum fyrir stríð. Ég gat þess áðan, að þetta mál, þ. e. a. s. starfsemi Þjóðverja hér fyrir stríð, væri enn í rannsókn. Það hafa verið gerðar tilraunir til að fá þau gögn, sem tekin voru í vörzlu setuliðsins þegar Bretar komu, en þær tilraunir báru lengi engan árangur. En að lokum fékk dómsmrn. þá tilkynningu gegnum utanrrn., að leyfi væri fengið til að rannsaka þessi skjöl. Tilkynningin um þetta barst dómsmrn. 30. des. og er þar vitnað í nótu frá 6. des. og viðtal við mig, og er þar sagt, að yfirmaður hersins hér hafi fengið leyfi hjá hernaðarstjórninni til að sýna fulltrúum frá dómsmrn. þessi skjöl. Var byrjað að vinna að því að athuga þessi skjöl snemma í janúar, og hafa þeir, sem ég fékk til þess, rannsakað þetta og gefið skýrslu, en ekki er enn búið að vinna úr henni. Nokkuð af nýjum skjölum fannst, eftir að byrjað var á þessari rannsókn, í þýzka ræðismannsbústaðnum við Túngötu, og munu þau skjöl vera nokkuð á annan hátt en tíðkast í sendiráðum annarra landa. Eru þessi bréf hvatning til Þjóðverja hér um að ganga í Deutsche Arbeitsfront eða nazistaflokkinn, nokkuð sama hvort heldur væri, bara ef þeir væru reiðubúnir að ganga í þjónustu foringjans, þegar kallið kæmi. Þeir áttu að hlýða skipunum foringjans, en þær voru að grípa til vopna gegn því landi, sem hafði veitt þeim gistingu. Þótt ekki sé sagt með þessu, hvað hver og einn hefði gert, þegar kallið kom, þá er tilgangurinn augljós. Ég skal geta þess, að þau skjöl, sem fundizt hafa í þýzka ræðismannsbústaðnum, hafa eiginlega ekki fært neitt nýtt í ljós umfram það, sem sagt var í skýrslu þeirri, er samin var af Bretum. En hins vegar hefur þessi skýrsla staðfest skýrslu Breta í öllum aðalatriðum, að ræðismaðurinn var sendur í sérstökum erindum Gestapoforingjans Himmlers. Það verk, sem honum var ætlað að vinna, virðist hafa verið það sama, sem þýzku nazistarnir unnu í öllum löndum, að stofna hér öflugan nazistaflokk til að vera viðbúinn, þegar skipanirnar kæmu. En við höfum séð fyrir okkur, frá öðrum löndum, hvaða skipanir það voru, sem þessir menn áttu von á. Ég hef gert allt, sem í mínu valdi stendur, til að fá þessi mál betur upplýst en gert hefur verið. Ég hef óskað eftir því við sendiráð Bandaríkjanna, að það hlutaðist til um, að athugað væri, hvort nokkur skjöl væru í Þýzkalandi, sem væru Íslandi viðkomandi. Einnig hef ég farið þess á leit við Hugo Lindberg, sem er fulltrúi Svía í Nürnberg, að hann grennslaðist eftir því, hvort í Nürnberg væru nokkur skjöl varðandi Ísland. Þá hefur í þriðja lagi verið hér staddur, raunar í fríi, Bandaríkjamaður, er átti íslenzka konu, sem fórst með Dettifossi, og er starfsmaður leyniþjónustu Bandaríkjanna í Þýzkalandi. Hann sagði mér, að hann hefði séð úti í Kassel í Þýzkalandi skjöl, sem sýndu ráðagerðir Þjóðverja um að gera innrás í Ísland. Ég bað hann um að reyna að komast að því, hvað til væri af skjölum um þetta og láta mig svo vita um það, og að síðan yrðu gerðar ráðstafanir til þess, að slík skjöl yrðu uppgefin og við gætum fengið aðgang að þeim. Hann sagði mér, að þegar verið var að ljóstra upp svikum Quislings í Noregi, hefði norska, stjórnin farið svipaða leið og fengið upplýsingar hjá herstjórn Bandamanna. - Síðan hef ég ekkert um þetta heyrt, nema hvað mér hefur verið tjáð, að dr. Gerlach, sem sendur var hingað, ekki sem venjulegur sendifulltrúi, heldur í sérstökum tilgangi fyrir nazistaflokkinn, sé nú í haldi í Þýzkalandi og verði tekinn til yfirheyrslu. Lengi hefur staðið til, að skjöl þau, sem hér eru til í málinu, verði send til Þýzkalands og notuð þar við yfirheyrslu Gerlachs. Kemur þá vonandi í ljós, hvers konar fyrirætlanir hafi verið gerðar hér af Þjóðverjum og í hvers konar tilgangi. Æskilegt væri, að íslenzka ríkisstjórnin fengi að hafa fulltrúa við þessi réttarhöld, og mun ég gera mitt til þess. að slíkt leyfi fáist. Framyfir það, sem áður var reyndar upplýst í þessu máli og ég hef nú gefið upplýsingar um, má segja, að ekki hafi mikið gerzt. Það má að vísu segja til tíðinda, að tvær sendistöðvar hafa fundizt í bústað þýzka ræðismannsins við Túngötu, og er full ástæða til þess að ætla, að önnur þeirra hafi verið sú, sem hv. þm. Str. sagði hér í Alþ. og lét hafa eftir sér í blaðinu Tímanum, að lögreglustjórinn í Reykjavík hefði látið loka. En í sambandi við þá lokun hljóta að hafa verið einhver mistök, því að við reynslu reyndist hún vera í bezta lagi og lögreglustjóri hefur tjáð mér, að hann hafi aldrei séð hana. Hér hlýtur því eitthvað að fara milli mála, að lögreglustjórinn hafi lokað þessari stöð. Um fundinn er það að segja, að þegar ráðgert var, að dómsmrn. flytti í húsið nr. 18 við Túngötu, spurði ég Birgi Thorlacius, fulltrúa, sem viðstaddur hafði verið uppskriftir á munum í húsinu, hvort hann hefði ekki orðið neitt var við hluta úr þessari sendistöð, Ég tók nefnilega ummæli hv. þm. Str. svo alvarlega, að ég hélt, að þarna mundu í hæsta lagi hafa verið einhver merki um stöð og e. t. v. einhverjir partar úr henni, vegna þess að lögreglustjóri mundi varla hafa getað haft hana alla með sér. Ég minnist þess, að Tíminn sagði tvisvar, að þessari sendistöð, sem blaðið sagði, að hefði verið siglingum landsmanna svo hættuleg, hefði verið lokað. Ég var svo barnalegur að trúa þessu, þ. e. að Tíminn hefði þetta rétt eftir hv. þm. Str. Það datt því alveg ofan yfir mig, er Birgir Thorlacius sagði mér, að hann hefði, er hann var við uppskrift á eignum þar, fundið uppi á háalofti tösku með sendistöð, en enga parta úr stöð þeirri, sem lögreglustjóri átti að hafa lokað. Í skýrslu Birgis Thorlaciusar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vorið 1945 tjáði sænski sendifulltrúinn íslenzku ríkisstj., að hann vildi afhenda henni eignir Þjóðverja hér á landi til varðveizlu, þar sem Svíþjóð væri hætt að gæta þýzkra hagsmuna. Eignir þessar væru húseignin Túngata 18 í Reykjavík, ásamt húsbúnaði, bifreið o. fl., er þar var geymt. Hinn 31. maí 1945 var innsigli stj. sett við hliðina á innsigli sendiráðs Svía á þau herbergi, er sendiráðið hafði haft innsigluð. Síðan varð það að ráði, að borgarfógetinn í Reykjavík skyldi beðinn að vera við, þegar innsiglin væru rofin, og gera skrá um alla þá hluti, er íslenzka ríkisstj. tæki við af sænska sendiráðinu. Hófst skrásetning þessi 13. sept. 1945 og lauk 15. janúar 1946. Við skrásetninguna var lögð til grundvallar skrá, er Ólafur Þorgrímsson hæstaréttarlögmaður og Guðjón Jónsson, bryti, höfðu gert að beiðni brezku herstjórnarinnar, þegar sænska sendiráðið tók við vörzlu eignanna. Skráin er dagsett 9. júlí 1940. Meðal muna í suðausturherbergi á efsta lofti í Túngötu 18 kom í ljós svört ferðataska, ólæst. Í henni reyndist vera sendistöð. Enn fremur var í þessu herbergi brún ferðataska, læst, með óþekktu innihaldi. Töskur þessar voru báðar skrásettar, en þeirra virðist eigi getið í fyrrgreindri skrá Ólafs Þorgrímssonar, en tekið er fram, að herbergið, sem töskurnar voru í, hafi ávallt verið aflokað og sé „því ekki ástæða til nákvæmari upptalningar.“ Herbergi þetta var eigi innsiglað, þar sem sænska sendiráðið taldi, að jafnan þyrfti að vera hægt að komast inn í það til að þurrka upp vatn, sem stafaði af því, að þakið væri bilað. Eftir að sænska sendiráðið hafði hinn 15. jan. 1946 afhent íslenzku ríkisstj. vörzlu umræddra eigna, var sendistöðin í svörtu töskunni afhent skrifstofustjóra Landssímans, Friðbirni Aðalsteinssyni, og Gunnlaugi Briem, verkfræðingi, til rannsóknar, sbr. skýrslu þeirra, dags. 19. jan. 1946. Nokkrum dögum síðar var brúna ferðataskan sprengd upp. Reyndist einnig vera sendistöð í henni, er var samstundis afhent Friðbirni Aðalsteinssyni og Gunnlaugi Briem til rannsóknar, - sbr. skýrslu þeirra, dags. 26. jan. 1946. Þess skal getið, að í húsinu nr. 18 við Túngötu bjó eftirgreint fólk, er íslenzka ríkisstj. tók við vörzlu hússins : Á efstu hæð : Kjartan Bjarnason, lögregluþjónn og fjölskylda hans. Á miðhæð : Frk. Guðrún Guðmundsdóttir og frk. Meinert, þýzk stúlka. Fólk þetta býr enn í húsinu. Reykjavík, 7. febr. 1946.“ Síðan hefur verið látin fara fram rannsókn á því, hvort fólkið í húsinu veit, hvort töskurnar hafi alltaf verið þar. Við þá rannsókn hefur engin vitneskja fengizt, nema sú, að sumt fólkið heldur, að töskurnar hafi verið þar síðan farið var að ganga um herbergið, en nánast hefur aðeins ein áðurnefnd manneskja gengið um herbergið. Skýrsla sú eða lýsingar, sem starfsmenn Landssímans hafa gefið, leiðir í ljós, að sendistöð sú, sem er í svörtu töskunni, nær varla til útlanda, en mundi ná til skipa umhverfis landið, þótt í nokkur hundruð mílna fjarlægð væru. Í skýrslu um fyrri töskuna segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Reykjavík, 19. janúar 1946. Samkvæmt tilmælum ráðuneytisins hafa verið rannsökuð tæki í tiltekinni svartri ferðatösku. Í töskunni voru 2 tæki, 4 lausir lampar, raftaugar og smárit á þýzku með leiðbeiningum um notkun tækjanna. Annað tækið felur í sér lítinn loftskeytasendi (gerð S 73/4), en hitt netspennutæki (afriðil), til þess að nota við sendinn, þegar orkan er tekin úr riðstraumsrafveitu í stað rafhlaðna. Bæði tækin reyndust í lagi, og gaf sendirinn um 2 watta orku til loftnets og var hægt að stilla hann á hvaða öldulengd sem var á milli 24 og 44 metra. Í ritinu, sem fylgdi með, var tilgreint öldusvið 24,7–42 m. og sveifluorka 5 watt. Hvorki er getið um firmanafn í ritinu eða utan á tækjunum, sem venja er til, en áletrun á tækinu er á þýzku og hlutirnir í því eru flestir þýzkir, en nokkrir frá Hollandi (lampar), Frakklandi, (mælir) og frá Bandaríkjunum (viðnám). Tækin eru nýleg og virðast lítið sem ekkert hafa verið notuð. Frágangur allur bendir til, að þau hafi verið gerð hjá stóru fyrirtæki. Þess skal getið, að merkið S 73/4 gæti bent til, að tækin væru frá Telefunken-félaginu, því að það hefur áður notað bókstafinn S framan við tölur til þess að tákna gerðir senditækja sinna, t. d. S 317 H, S 307 S, S 309 S, o. s. frv., en þó verður ekkert fullyrt um það. Orka þessa senditækis er mjög lítil, eða aðeins hluti af því, sem notað er við minnstu bátatalstöðvar hérna. Mörg dæmi eru þó til þess, að með svo lítilli orku hefur stundum tekizt að ná sambandi við fjarlæg lönd, þegar skilyrðin í háloftunum hafa verið sérstaklega hagstæð. Athugun þessi var gerð af G. Briem og F. Aðalsteinssyni. e. u. G. Briem. Til Dómsmálaráðuneytisins hér.“ Eftir að komið hafði í ljós, að þarna hafði verið sendistöð, án þess að hafa verið skrásett, e. t. v. öðruvísi en ferðataska, er sendiráð Svía tók við húsinu, bað ég Birgi Thorlacíus að opna brúnu töskuna. Það var gert, og eins og ég las upp áðan, kom í ljós, að þarna var mjög aflmikil sendistöð, sem fagmenn hér telja, að þýzki ræðismaðurinn hér hafi notað vissan tíma á árinu 1939 og vissan tíma á árinu 1940, að því er menn vita, en blaðið Tíminn segir, að lögreglustjórinn í Reykjavík hafi verið látinn loka. Sömu fagmenn, sem ég gat um áðan, hafa gefið eftirfarandi skýrslu um þetta tæki, en hún er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt tilmælum ráðuneytisins hafa verið athuguð tæki í tiltekinni brúnni ferðatösku, sem ráðuneytið afhenti í dag til rannsóknar. Í töskunni var sambyggt senditæki og viðtæki fyrir loftskeyti, auk morselykils, heyrnartóls, 4 viðtökulampa, mælis og raftauga. Engar leiðbeiningar eða straumrásarmyndir eða þess háttar voru þar. Ferðataskan var ómerkt og ekkert firmanafn var á tækinu, en áletranir á þýzku voru við hina ýmsu stillihnappa framan á tækinu, er gáfu til kynna hlutverk þeirra. Heyrnartólið var frá Telefunken, en morselykillinn frá Lorenz-firmanu í Þýzkalandi og gæti það bent til þess, að tækið væri einnig frá Lorenz-firmanu í Þýzkalandi, þótt ekkert sé hægt að fullyrða um það. Hlutirnir í tækinu eru yfirleitt þýzkir, nema lamparnir, sem eru amerískir (sendilampagerð 6 L 6). Senditækið er stuttbylgju-loftskeytasendir, sem getur tekið orku frá riðstraumsrafveitu með mismunandi spennu, en var stilltur fyrir 220 volta rafveituspennu. Raftaugar fylgdu með tækinu, til þess að hægt væri að taka orku frá rafhlöðum og rafgeymum í stað rafveitu. Senditækið reyndist í lagi og mældist gefa um 20 watta orku í loftnet. Bylgjusvið þess mældist 3140–27000 kílorið/sek., eða 11–95 metrar. Þó fór orkan minnkandi og varð mjög lítil á 11 metra bylgjulengd. Mikið „lykilklikk“ er frá þessum sendi. Þótt þetta sé tiltölulega orkulítill sendir, virðist hann nægilega sterkur til þess að koma boðum milli fjarlægra landa, þegar skilyrðin í háloftunum eru sæmilega góð. Virðist ekki ólíklegt, að sendir með svipaðri orku, bylgjusviði og lykiltengingu hafi verið notaður hér veturinn 1939–1940, eins og ráðuneytinu var á sínum tíma gert kunnugt um. Viðtækið reyndist ekki alveg í lagi, en sennilega er aðeins um smábilun að ræða, því að tækið litur vel út. Viðtækið er gert fyrir mikið langdrægi og hefur svipað bylgjusvið og sendirinn, eða 10–86 m. Ef ráðuneytið óskar, að viðtækið sé tekið sundur og orsök bilunar nákvæmlega fundin og gert við tækið, er að sjálfsögðu unnt að gera það, en það tekur nokkurn tíma. Þetta hefur ekki verið gert, þar sem talið var, að sendirinn væri aðalatriðið og ef til vill væri æskilegt, að tækin væru fyrst um sinn í nákvæmlega sama ástandi og þau fundust í. Athugun þessi var gerð af G. Briem og F. Aðalsteinssyni. Reykjavík, 26. jan. 1946. G. Briem, Frb. Aðalsteinsson.“ Rétt er nú að geta þess í sambandi við fund þessara sendistöðva, er átti að hafa verið lokað á sínum tíma, að þær voru notaðar, eftir því sem Landssíminn segir, haustið 1939 og vorið 1940. Mér hefur tekizt að fá skýrslu, sem rn. var send á sínum tíma, og hljóðar hún svo, með leyfi forseta: „Um miðjan október s. l. haust varð loftskeytastöðin í Reykjavík vör við morsetruflanir, sem virtust stafa frá nálægri radíóstöð. Símamálastjórinn lét þegar hefja rannsóknir á þessum truflunum og leita að upptökum þeirra. Truflanirnar reyndust stafa frá ókunnum morsesendingum á ýmsum tímum sólarhringsins, þó oftast nær á eftir veðurskeytasendingum stuttbylgjustöðvarinnar, og á ýmsum öldulengdum, svo sem 20,8 metrum, 34 m. og 54 m. Sendingarnar voru ávallt með sama sniði, t. d. tveggja stafa kallmerki, svipaðar skammstafanir o. þvíl., og stóðu venjulega aðeins 2–3 mínútur í einu, en einstaka sinnum lengur. Vegna þess hve sendingarnar stóðu stutt yfir og öldulengd og senditími var breytilegur, var strax sýnilegt, að leitin að upptökum þeirra yrði örðug, enda hafði símamálastjórnin ekki hentug tæki til slíkrar leitar. Loftskeytastöðin var frá og með 17. október beðin að rita niður hin ókunnu morsemerki, eftir því sem við varð komið. Jafnframt voru sett saman ófullkomin miðunartæki fyrir stuttbylgjur í hentugri stefnu utan við bæinn og reyndist stefnan til hinnar ókunnu stöðvar að liggja í línu Garðastrætis. Síðan voru miðanir teknar frá ýmsum stöðum í bænum og virtust skurðarpunktarnir yfirleitt liggja á vegamótum Túngötu og Garðastrætis, en þó nokkru fyrir utan. Til þess að reyna að leiðrétta fyrir stefnuskekkjum, sem ávallt eru á stuttbylgjumiðunum inni í bæjum, var smíðaður smástuttbylgjusendir og farið með hann um miðhluta bæjarins, og sýndi hann, að ekki var fyllilega hægt að treysta á miðanir húsa á stuttum bylgjum, vegna breytilegra skekkjuhorna. Samtímis þessu var athugað með aðstoð rafveitunnar, hvort hinn ókunni sendir fengi orku sína úr rafveitukerfi bæjarins, og sýndi það sig, að hann þagnaði skyndilega, ef raforkan var tekin af bænum. Enn fremur var byrjað að mæla styrk merkjanna í nágrenni ofannefndra skurðarpunkta og hafa gætur á grunsamlegum stöðum, m. a. hjá tveim íslenzkum loftskeytamönnum í miðbænum, sem höfðu verið grunaðir um að eiga amateur-senditæki. En þá (6. des. 1939) hættu hinar leynilegu sendingar skyndilega og var því ekki unnt að halda rannsókninni áfram. Miðvikudaginn 10. þ. m. varð loftskeytastöðin á ný vör við sams konar truflanir og þótti sýnilegt, að um sama sendi mundi vera að ræða. Sendingarnar voru nú á 30,8 m. öldulengd. Nákvæmar athuganir voru nú þegar hafnar í kringum það svæði, er fyrri rannsóknir höfðu vakið grun á. Samkvæmt upplýsingum Rafveitu Reykjavíkur eru tiltölulega fá hús á einum rafmagnsstreng í Túngötu og var hægt að rjúfa hann í nálægri spennistöð. Var nú farið í hlutaðeigandi spennistöð með tvö viðtæki. Þegar sending var byrjuð, var rafstrengurinn skyndilega rofinn (10. þ. m. kl. 21,11) og hurfu morsemerkin þá samstundis. Raforkunni var síðan eftir augnablik hleypt aftur á strenginn og komu merkin þá aftur, en sending merkjanna breyttist að því leyti, að hún varð nú bæði hraðari og ekki eins örugg. Við þessa athugun voru viðstaddir í spennistöðinni Magnús Magnússon, símaverkfræðingur, Einar Pálsson, símaverkfræðingur, og Baldvin Skaftfell, starfsmaður Rafveitunnar. Einar og Baldvin heyrðu greinilega er merkin hurfu um leið og raforkan var tekin af strengnum, en Magnús sá á mælitæki, er mælir styrk merkjanna, að aflsvið sendisins hvarf um leið. Styrkur aflsviðsins var mældur og reyndist 800 uv/m. Þótti sannað með þessu, að hinn ókunni sendir tæki raforku sína frá rafmagnskerfinu í einhverju hinna 8 húsa í Túngötunni, sem tengd eru við hlutaðeigandi jarðstreng. Bæði síðastliðið haust og nú höfðu verið athuguð öll loftnet, sem lágu til þessara húsa, og var athugað, hvaða tæki væru tengd við loftnetin í öllum hlutaðeigandi húsum nema í Túngötu 18, þar sem erlendur ræðismaður hefur aðsetur sitt. Loftnetin eru sýnd á meðfylgjandi teikningu II. Athugun þessi þótti sýna, að ekkert þeirra loftneta, sem inn í hin húsin lágu, kæmi til greina sem sendiloftnet fyrir hinn ókunna sendi. Féll þá grunur á, að sendirinn væri í Túngötu 18. Inn í það hús liggja tvö loftnet (auk samansnúinnar taugar til Túngötu 16). Grunntengivír var tengdur við loftnetið á þakinu á Túngötu 20 aðfaranótt 12. þ. m. Við sendingu kl. 8.02 var lampi tengdur við loftnetið og hefði hann átt að lýsa, ef um sterkan sendi hefði verið að ræða, en eigi var sýnilegt ljós á honum. Við sendingu kl. 9.06 var svo loftnetið grunntengt, fyrst með því að snerta vírinn lauslega nokkrum sinnum, en síðan með varanlegri grunntengingu. Viðstaddir voru við prófanir þeir Einar Pálsson og Magnús Magnússon. Einar grunntengdi loftnetið og heldur hann því fram, að merkin í viðtækinu hafi horfið í hvert sinn, er hann kom með vírinn við loftnetið, en Magnús álítur, að merkin hafi eigi horfið, heldur deyfzt, en brak heyrðist í viðtækinu í hvert sinn, sem grunntengt var. Aftur á móti eru báðir sammála um það, að merkin hafi horfið með öllu á sama augnabliki og loftnetið var varanlega grunntengt. Síðan var prófað, hvort brakið í viðtækinu, sem kom fram við snertingu loftnetsins með grunntengivírnum, kæmi einnig fram, án þess að sending færi fram, og kom það greinilega í ljós, að svo var ekki. Verða því brestirnir í viðtækinu ekki skýrðir á annan hátt en þann, að þá hafi rafhleðsla verið á loftneti því, er snert var með grunntengivírnum. Stuttu síðar, eða kl. 9.10 heyrðist sending á ný, en þessi sending var svo stutt, að eigi reyndist unnt að gera neinar prófanir fram yfir það, sem þegar höfðu verið gerðar. Rétt á eftir var það athugað, að maður kom út í glugga á vesturhlið hússins nr. 18 og horfði hann upp á loftnetið eins og hann byggist við einhverju athugaverðu þar. Þetta hafði einnig komið fyrir kvöldið áður, er starfsmenn Landssímans voru þarna staddir til að athuga möguleikana á því að koma fyrir grunntengivír á loftnetið. Strax og opnaður var gluggi á herberginu, kom maður út í gluggann andspænis og leit athugandi upp í gluggann. Seinna, eða kl. 11.45, sást maður fara með handtösku í hendi út í bíl, er beið fyrir utan húsið nr. 18 við Túngötu. Númer bifreiðarinnar var 1254. Kl. 13.00 heyrðist stutt sending, en kl. 15.10 voru send tvö skeyti, annað 23 orða, en hitt 11 orða, en seinna, kl. 17.05, var sent 130 orða skeyti og stóð sendingin í ca. 15 mínútur. Þykir rétt að benda á, að þegar sendingar hefjast á ný eftir langt hlé, er það sama daginn og símasambandi er slitið við Danmörku. En síðasta sendingin, áður en hlé varð á þeim, heyrðist 6. des. 1939, en þann dag slitnar sæsíminn og eru þá rétt á eftir teknar upp skeytasendingar loftleiðina beint til Danmerkur. Næsta dag þann 13. þ. m. er haldið áfram prófunum með grunntengingu loftnetsins til þess að ganga alveg úr skugga um það, hvort áðurgreint loftnet væri notað til sendinganna. Í fjögur skipti, sem þessar prófanir voru endurteknar, hafði það engin áhrif á sendingarnar að öðru leyti en því, að tónstyrkur merkjanna frá viðtækinu minnkaði ofurlítið, en ekkert brak eða brestir heyrðust við snertingu loftnetsins með grunntengivírnum. Þykir af þessu sýnt, að einhver breyting hafi orðið á sendiloftneti miðað við það, sem áður var. Viðstaddir þessar prófanir voru þeir Ingólfur Matthíasson og Elías Kristjánsson. Rannsóknunum er haldið áfram.“ Áframhaldið af þessari skýrslu er svo þannig, með leyfi hæstv. forseta. (Skýrslan er dagsett 15. apríl 1940) : „Í dag var farið með viðtæki í hlutaðeigandi spennistöð og hlustað þar á sendingarnar. Kl. 12.59 heyrðist sending, og var þá rofinn rafstraumurinn í jarðstrengnum í Túngötu. Hurfu þá samstundis merkin í viðtækinu. Viðstaddir við þessar prófanir voru þeir, Magnús Magnússon, símaverkfræðingur, Elías Kristjánsson, símaeftirlitsmaður, Ingólfur Matthíasson, loftskeytamaður og Baldvin Skaftfell, starfsmaður Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Á sama tíma hlustaði Einar Pálsson símafræðingur á sendingarnar á viðtæki í landssímahúsinu og tók jafnframt sendingarnar niður á öldurita. Fylgir með skýrslunni pappírsrenningur úr ölduritanum. Einnig hlustaði loftskeytastöðin á sendingarnar.“ Það, sem m. a. er eftirtektarvert við þessa skýrslu, eru mánaðardagarnir, sem tilgreindir eru. Sendingarnar halda áfram til 6. des. 1939, en þá var hætt að senda skeyti yfir England og tekið upp loftskeytasamband við Danmörku. Þetta gerði mögulegt að senda kvótaskeyti beint til Þýzkalands gegnum loftskeytastöðina hér. Ef mér hefur verið sagt rétt frá, var slíkum skeytasendingum haldið áfram til 10. apríl 1940, eða þangað til Danmörk var tekin af Þjóðverjum, en þá neitaði stöðin á Grænlandi að taka við skeytum, en hún hafði verið notuð sem milliliður. Allan þennan tíma hafði þýzki ræðismaðurinn hér möguleika til að senda skeyti til Þýzkalands um skipaferðir, veður o. fl., sem Þjóðverjum kom vel að fá að vita. Þann 10. apríl tekur ræðismaðurinn svo aftur sendistöðina í notkun, og upp úr því er svo hafizt handa um það, sem kallað hefur verið að loka þessari sendistöð. Það er að vísu rétt, að eftir það truflaði þessi stöð ekki sendingar loftskeytastöðvarinnar, en með því er ekki sannað, að hún hafi ekki verið notuð einhvers staðar á landinu og henni hafi svo síðar meir verið komið inn í húsið, þar sem hún fannst. Það hefur verið skýrt frá því áður, að fyrrv. forsrh. hafi gert undirbúning að því að veita þýzka sendifulltrúanum hér atlögu, en niðurstaðan hafi svo orðið sú, að hann skyldi einungis aðvaraður. En jafnframt hefur lögreglustjórinn hér tjáð mér, að ræðismaðurinn hafi brugðizt hinn versti við og neitað því, að hann hefði nokkra slíka stöð. Þess vegna fer því alls fjarri, að lögreglustjórinn hafi lokað stöðinni. Hann einu sinni sá hana aldrei. Ég veit ekki, hvort gerðar hafa verið tilraunir til að þýða þau skeyti, sem til eru og þýzki ræðismaðurinn sendi, en ég hef óskað eftir því við leyniþjónustu Bandaríkjanna, að þau yrðu þýdd, og er líklegt, að það fáist gert á næstunni, og fæst þá væntanlega fullkomnari vitneskja um störf þýzka ræðismannsins en tekizt hefur að afla til þessa. Ég hef enn fremur látið Bandaríkjaherinn fá umræddar sendistöðvar til athugunar, og er skýrsla hersins að mestu samhljóða skýrslu þeirri, sem ég las hér áðan, þótt athuganirnar hafi verið gerðar sitt í hvoru lagi. Eins og ég hef áður tekið hér fram, hef ég leitazt við að gera hér allt, sem í mínu valdi hefur staðið, til að fá upplýsingar um störf Þjóðverja hér á landi fyrir ófriðinn, m. a. vegna þessarar þáltill., sem hér liggur fyrir. Ég tel, að þótt Þjóðverjar hafi veitt okkur illar búsifjar í stríðinu, beri okkur ekki lengur en full ástæða er til að láta aðra reglu gilda um þeirra landsvist en annarra þjóða. En hitt er nauðsynlegt að fá upplýst, hverjir eru sekir, og tryggja það, að menn, sem líklegir eru til að vinna gegn íslenzkum hagsmunum, fái ekki leyfi til að flytja inn í landið. Því fer fjarri, að nokkurt ríki sé skyldugt til að leyfa hverjum sem er landsvist, heldur er sá háttur hafður víðast hvar, eins og ég hef áður sagt, að landsvist er ekki leyfð nema til ákveðins tíma í senn og atvinnuleyfi ekki, nema það sé í þágu viðkomandi lands. Þar sem nú er alllangt um liðið frá því að þetta mál var síðast til umr., má vera, að ég hafi hlaupið yfir eitthvað, sem rétt hefði verið að taka fram í sambandi við þetta mál. Ég hygg, að einhver hafi látið þau ummæli falla við fyrri umr., að þessir menn hafi verið sviptir landsvistarleyfi. Nú er það svo, að það er á valdi ríkisstj. að veita landsvistarleyfi, og það er gagnstætt lögum og venju allra þjóða að veita slík leyfi um óákveðinn tíma eða án athugunar. Hér er ekki um það að ræða að svipta þessa menn neinum rétti, heldur er um það að ræða, hvort eigi að veita þeim rétt til landsvistar. Ég tel, að í þessum umr. hafi verið sagt marga ómaklegt. Að því er mig minnir, lét einn flm. þau orð falla hér fyrir nýárið, að það væri níðingsskapur við konur og börn þessara manna að veita þeim ekki landsvist. Þannig mætti e. t. v. segja um alla flóttamenn, sem þjóðirnar telja þó nauðsynlegt að láta hlíta reglum og einatt hefta frelsi þeirra. Ég hef lýst yfir því áður, að ég tel, að aðrar reglur ættu ekki að gilda um Þjóðverja en aðrar þjóðir. Ef sannanlegt reynist, að hér hefur átt sér stað þjóðhættuleg starfsemi, þá tel ég, að ekki eigi að neita öðrum mönnum um landsvist en þeim, sem hafa tekið þátt í slíkri starfsemi. En viðvíkjandi því að upplýsa þetta mál og flýta fyrir því að komast að raun um, hverjir eru saklausir og hverjir sekir, þá tel ég, að þessi till., sem hér liggur fyrir, geti ekki gert neitt gagn eða haft nein áhrif. Ég mundi ekki veita slík landsvistarleyfi fyrr en málið er að fullu upplýst, og þótt ráðherraskipti yrðu, þá er samgöngum nú þannig háttað, að ekki mundi reynast fljótlegt fyrir þessa menn að komast hingað. Ég get svo látið máli mínu lokið, enda mun fundartími á þrotum. Ég hef gert allt, sem í mínu valdi stendur, til að fá málið upplýst eftir líklegustu leiðum. En þótt rannsókn málsins verði flýtt svo sem auðið er, getur þó dregizt enn um sinn, að henni verði lokið. Því að þótt þýzka sendiráðið hér hafi eyðilagt eitthvað af gögnum, sem að haldi mættu koma, þá er ekki ólíklegt, að afrit séu til í Þýzkalandi, ef nokkuð má marka af fréttum, sem borizt hafa af réttarhöldum þeim, sem nú fara fram, en samkvæmt þeim virðast Þjóðverjar hafa skrásett allar sínar áætlanir, og kynni því að finnast þar það, sem vantar hér. Mér hefur þótt rétt að geta um, hvað hefur verið gert til að fá þetta mál upplýst og hvert rannsóknum er nú komið. Hv. þm. Str. verð ég að biðja afsökunar á því, að ég trúði því, sem stóð í Tímanum, að hann hefði látið loka sendistöðinni hjá þýzka ræðismanninum, en hún virtist vera fullkomlega í lagi, þegar hún fannst í bústað ræðismannsins nú í vetur.



Ég get verið stuttorður um þetta mál nú. Ég vil byrja á því að svara því, sem hæstv. dómsmrh. endaði ræðu sína með og átti að vera nokkurs konar rúsína í pylsuendanum. Mér var bent á það hér í vetur, að blaðamaður við eitt dagblaðið hér í Reykjavík er látinn segja í viðtali við hæstv. dómsmrh. viðvíkjandi þessu máli: „Hermann Jónasson hefur þá skrökvað því, að sendistöðinni hafi nokkurn tíma verið lokað.“ Ég hló, þegar mér var bent á þetta í blaðinu. Ég lét þetta einnig afskiptalaust, þegar hæstv. ráðh. las upp skýrslu sína. En þegar þetta er hvað eftir annað borið fram, hlýt ég að lýsa yfir, að hér er farið rangt með. Ég vil biðja hæstv. ráðh. að fletta upp í ræðu minni hér í vetur, eins og hún kemur frá þingriturum, og gæta að, hvað þeir hafa eftir mér. Ég hef hér fyrir mér ræðu mína eins og hún er skrifuð niður, og ég hef fundið á tveim stöðum vikið að því, að sendistöðinni hafi ekki verið lokað, vegna þess að álitið hafi verið, að það gæti haft í för með sér alvarlegar afleiðingar, en hins vegar hafi orðið samkomulag um, að lögreglustjóri talaði við þýzka ræðismanninn. Ég hygg, að til séu á þriðja stað ummæli eftir mér um þetta, þótt ég hafi ekki fundið það enn þá. Enda þótt orð mín liggi þannig skýlaus fyrir, er leitazt við í blaðaviðtali við hæstv. ráðh. að rangfæra þetta og segja, að ég hafi skrökvað því, að búið væri að eyðileggja sendistöðina. Með þessum endurteknu ósannindum á að reyna að blekkja almenning og fá fólk til að trúa því, að Hermann Jónasson hafi sagt ósatt. En ef það hefur verið haft eftir mér í blöðum, að ég hafi lokað sendistöðinni, þá er það ranglega eftir mér haft, og það er ekki hygginna manna háttur að hlaupa eftir fregnum í blöðum og meta það meir en það, sem ég hef sjálfur um þetta mál sagt og hér liggur fyrir skrifað. Nú hlýt ég að lýsa hér yfir því, að hæstv. dómsmrh. hefur af þessum sökum ekki skrökvað einu sinni, heldur tíu til tuttugu sinnum bæði hér í sölum Alþingis og í blaðaviðtali. Um málið í heild vil ég segja það, að þetta leynistöðvamál kemur vitanlega ekkert við því máli, sem hér liggur fyrir til umræðu. Það er vitað, að slíkar stöðvar hafa víða verið notaðar í leyniþjónustu, og því fer fjarri, að það réttlæti á nokkurn hátt, að þeir, sem ekkert hafa verið við njósnir riðnir, eigi að gjalda þeirra, sem sekir kunna að vera. Ég vil svo vekja sérstaka athygli á þeim atriðum í skýrslu hæstv. dómsmrh., þar sem sagt er frá fundi þessara leynistöðva. Þegar Englendingar komu hér fyrst, vissu þeir um leynistöð, sem starfaði hér, og þeir létu leita að henni um allt og þá einkum í umræddu húsi. Veggir voru bankaðir og sérfróðir menn látnir gera rannsókn, en allt kom fyrir ekki. Síðan, þegar Bretar láta þetta af höndum, eru menn látnir skrifa upp hvert tangur og tetur, meira að segja að viðstöddum hæstaréttarlögmanni, og enn þá fer svo, að ekkert finnst. En þegar svo íslenzka ríkisstj. fær þetta í hendur, þá finnst þessi leynistöð í kompu, sem talin var geyma svo ómerkilegt rusl, að ekki þótti taka því að rannsaka hana, en um þetta herbergi var gengið af hinum og þessum. Það virðist harla einkennilegt, að bezta leyniþjónusta í heimi skuli ekki geta fundið stöðina í þessu húsi, hafi hún alltaf verið þar. Ég skal ekki ræða þetta nánar, en ég verð að segja það, að mér virðist harla ósennilegt, að stöðin hafi allan tímann verið í þessu herbergi. Um meðferð þessa máls vil ég segja það, að mér virðist hún harla ósæmileg Alþingi. Það kann að vera, að ýmsir séu því mótfallnir, að saklausum Þjóðverjum sé leyfð landsvist, annað er ekki farið fram á í till., - en þá er rétt að það komi fram. En að segja fyrir jól, að málið verði afgreitt þegar eftir nýár, en draga það síðan á langinn með þeim hætti, sem gert hefur verið, verður vægast sagt ekki talið sæmilegt. Um daginn, þegar málið var á dagskrá, voru tilkynnt forföll dómsmrh., og í dag er lagt til, að málinu sé frestað, vegna þess að forsrh. sé veikur, og loks lýsir svo dómsmrh. yfir því, að samþykkt till. hafi enga þýðingu, en endurtekur jafnframt ósannindi um afskipti mín þessu viðvíkjandi, en gengur fram hjá ummælum mínum, sem liggja fyrir í þingræðu. Ef þetta mál verður ekki tekið fyrir með venjulegum hraða héðan í frá, mun ég bera fram ósk samkv. þingsköpum um, að málið verði afgreitt. Hið eina, sem er sæmandi fyrir Alþingi í þessu máli, er að samþykkja eða fella till., eftir að hún hefur verið rædd. Ég veit, að ríkisstj. á erfitt með afgreiðslu þessa máls vegna afstöðu hæstv. dómsmrh. Ég veit, að hann hótaði að segja af sér fyrir jólin, ef till. yrði þá samþ. Þetta veikti afstöðu Sjálfstfl., eins og nú hefur komið fram. Nú hefur það þó áunnizt, að hæstv. ráðh. segir einungis, að ekki komi til mála að leyfa sekum mönnum landsvist, en með því hefur hann raunar fallizt á aðalefni till., enda eðlilegt og sjálfsagt. En hann notar aðstöðu sína sem dómsmrh. til þess að draga á langinn þá rannsókn, sem kveður á um það, hverjir eru saklausir og hverjir sekir. Þetta er hægt að fyrirbyggja með því að samþykkja till. mína um að skipa 4 manna nefnd til að fara yfir þau skjöl, sem til eru varðandi starfsemi Þjóðverja hér á landi. - Ég hef ekkert við það að athuga, þótt atvinnu- og dvalarleyfi séu veitt til ákveðins tíma. En viðkomandi þeim erfiðleikum, sem hæstv. ráðh gat um á því, að þetta fólk kæmist hingað heim, þá er það atriði, sem kemur samþykkt þessarar till. ekki við. Annars hygg ég, að ekki muni þau vandkvæði á um þetta, sem hæstv. ráðh. vildi vera láta. Mér er kunnugt um, að ýmsir hafa komið frá Þýzkalandi bæði hingað og til hinna Norðurlandanna, svo að það virðist alls ekki ókleift. Hæstv. ráðh. minntist á það sem rök fyrir sínu máli, að til mundu vera bréf frá þýzka konsúlatinu, þar sem Þjóðverjar væru hvattir til þess að ganga í nazistaflokkinn eða vinnufylkinguna. Þetta er vitanlega ekkert nýtt. Þeir, sem þetta gerðu, urðu vissulega að gera það, sem þeim var falið, hvort sem það samrýmdist nú hagsmunum þess lands, er þeir dvöldu í. Hins vegar verður ekki fram hjá því gengið, að það, sem hér er nefnt; hefur hent þúsundir manna víðs vegar um lönd, og dettur engum í hug að dæma þá eftir því, hvort þeir mundu kannske hafa fallið fyrir þessari ósk. Það verður að dæma menn eftir því, sem þeir hafa gert, en ekki eftir getgátum um, hvað þeir kynnu að hafa gert. Ég álít tilgangslaust að ræða þetta mál frekar, en úr því að hæstv. dómsmrh, hefur þá skoðun, að saklausum mönnum beri að veita landsvistarleyfi, vænti ég, að hann taki nú rögg á sig og láti afgreiða þetta mál svo sem sæmilegt er. Ef hann gerði það, þá er ég viss um, að hann yrði ánægðari með sjálfan sig og sínar aðgerðir í þessu máli. Ég vil svo ljúka máli mínu með því að óska þess, að hæstv. ráðh. endurtaki ekki oftar þau ósannindi, sem oft er búið að flytja viðvíkjandi þessum sendistöðvum. Það hljóta að vera einhver takmörk fyrir því, hvað menn geta niðurlægt sig í málsmeðferð.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Ég hef ekki mörgu að svara ræðu hv. þm. Str. Hann sagði, að ég hefði gert mig sekan um óhæfileg ósannindi, þar sem ég hafi tekið upp ummæli eftir honum. Og til þess að sanna mál sitt slær hv. þm. Str. upp í þingræðu, sem hann kannske sjálfur hefur leiðrétt.

Hún er óleiðrétt, og það eru til vitni um það

. En aðalatriðið í hans ræðu var það, að ég hafi gert mig sekan um óhæfileg og ósvífin ósannindi í þessu máli. Ég hef þá endurtekið ósannindi, sem stóðu í einhverju blaði - einhverju illviljuðu blaði. Verð ég ef til vill að biðja afsökunar, að ég skyldi taka mark á blöðum, og ekki sízt þessu blaði, sem ég hef reynt að því að segja ákaflega oft ósatt um andstæðinga sína. En mér hefur aldrei dottið í hug, að sjálfur Tíminn væri að gera Hermanni Jónassyni, þm. Str., einhverja bölvun. Ég var þess vegna í góðri trú þegar ég fletti upp í „Tímanum“ frá 18. des., enda lá þingræðan ekki fyrir í handriti þegar ég gáði að þessu. Þar segir, að lögreglustjóri hafi verið sendur heim til þýzka ræðismannsins. „För hans bar þann árangur, að ræðismaðurinn lokaði stöðinni.“ Þetta mun standa víðar en á einum stað í Tímanum. Og ég held hv. þm. Str. hafi líka sagt þetta í útvarpsumr. Ég hef ekki haft tækifæri til að slá því upp. En það, sem ég þyrfti þá að biðja afsökunar á, væri helzt það að trúa því, að Tíminn hefði einu sinni haft rétt eftir formanni sínum það, sem hann segir hér á Alþ. Það er ekki furða, þótt hv. þm. Str. tali um þessi illkvittnislegu ósannindi, þegar ummælin eru tekin beint upp úr hans eigin blaði! Ég varaði mig ekki á því, að ekki er einu sinni hægt að trúa því, að Tíminn hafi rétt eftir það, sem hv. þm. Str. segir hér á Alþ., en skal reyna að vara mig á því framvegis, enda þótt eins stór mynd af honum fylgi og hér gefur að líta.  Að öðru leyti þarf ég ekki að svara hv. þm. Str. Hann gerir ráð fyrir, að rannsókn á framferði Þjóðverjanna hér á landi muni geta orðið lokið á nokkrum dögum. Ég hef enga trú á því. Skjölin, sem rannsóknin á að byggjast á, eru að nokkru leyti suður í Þýzkalandi. Og það hefur tekið marga mánuði að vita, að það væru einhver skjöl þar. Það tók fyrst nokkra mánuði að fá að komast í skjölin hér, ekki merkilegri en þau eru. Og að halda það, að ekki taki nema nokkra daga að komast til botns í málinu, - ég held ekki, að jafnvel hv. þm. Str. með sínum alkunna dugnaði kæmist svo fljótt yfir þau. Hann yrði þá að hafa alveg sérstakar dyr að Bandaríkjaher, sem að minnsta kosti núverandi ríkisstj. hefur ekki. Þá talaði hv. þm. Str. um það, að engir væru dæmdir fyrir verknað, sem þeir ef til vill mundu hafa framið. Nú er það svo, að veiting landsvistarleyfis getur ekki falið í sér neinn dóm um það, hvort menn hafi unnið einhver verk eða ekki. Það verður dómur ráðh., sem með málið fer, hvort hann telji mennina æskilega eða ekki æskilega inn í landið. Það er þess vegna ekki um nein dómarastörf að ræða í þessu sambandi. Út af því, sem hv. þm. sagði um talstöðvarnar, er ég sammála, að í rauninni sé ólíklegt, að þær hafi verið í húsinu allan tímann. Er líklegra, að þær hafi verið einhvers staðar annars staðar og jafnvel verið í notkun. En það bætir ekki í rauninni hlut þáverandi dómsmrh. og lögreglustjóra, ef þeim, sem hefur haft stöðvar með höndum óleyfilega í húsinu nr. 18 við Túngötu, hefur verið gefið tækifæri til að fara með þær þaðan, koma þeim annars staðar fyrir og ef til vill nota til að senda upplýsingar, sem Íslandi kom illa, að sendar væru til Þjóðverja. Ég get svo látið máli mínu lokið. Ég ítreka það, eftir að hafa fengið þessa ádrepu hjá hv. þm. Str., að ég skal aldrei trúa Tímanum framar, jafnvel þótt hann hafi eitthvað eftir þessum hv. þm.

Forseti (JPálm) : Út af þessari áskorun hv. þm. Str. vil ég taka fram, að þetta mál skal verða á dagskrá á næsta fundi. Og ef ekki tekst að afgr. það áfram, hef ég hugsað mér að taka um þetta kvöldfund eða næturfund. En með því að hæstv. fors.- og utanrrh. er veikur, er þess óskað, að umr. sé slitið nú.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Hv. þm. Str. má sjálfum sér að nokkru leyti um kenna, á hvaða grundvöll þessar umr. hafa komizt. Bæði hér í þingræðum og eins í skrifum í blaði hans hefur verið talað um það, að ég væri að níðast á konum og börnum með því að leyfa ekki þessar landsvistir. Og ef menn væru nú ekki orðnir hér svo mjög matarþurfar, mundi ég e. t. v., þó að mér sé það heldur ógeðfellt, lesa upp nokkur ummæli úr Tímanum, sem fara í þessa átt og eru sennilega að einhverju leyti skrifuð af hv. þm. Str. eða a. m. k. innblásin af honum. Ég vil enn fremur benda á, að ég gaf í ræðu minni ekki tilefni til þess, að hann réðist á mig með slíkum ummælum, sem hann hafði fyrr í ræðu sinni hér, þar eð þessum hv. þm. hefur efalaust verið kunnugt um ummælin í Tímanum, sem ég vissi ekki annað en að væru rétt eftir höfð, m. a. af því, að ég gerði ráð fyrir, að hann hefði sjálfur skrifað blaðagreinina. En það er kannske dálítið annað að láta það berast út frá Alþingi til almúgans, hvað maður hafi þar gert. Og sennilega hafa þessi ummæli um það, að stöðinni hafi verið lokað, verið sett tvisvar eða þrisvar í Tímann til að sýna, hvað þm. Str. er mikill karl, hvað hann dirfðist að gera gagnvart sjálfum sendiherra Þjóðverja hér á landi á sinni tíð. En það er eins líklegt, að stöðin hafi verið í notkun einhvers staðar annars staðar og valdið bæði skipa- og mannstjórn, sem ekki hefði þurft að verða, ef öðruvísi hefði verið að farið. Það má vel vera, að ekki sé rétt að draga mikið afgreiðslu þessa máls. En hv. þm. Str. er þess vel vitandi, að forsrh. hefur verið veikur síðan þetta mál hefur verið tekið fyrir á ný. Eins vissi hann hitt, að fyrri flm. er fjarverandi. Og enn veit hann það, að þeir, sem um er að ræða, eru nú komnir á þann stað, að ekki er líklegt, að þeir komist fljótt þaðan aftur. Í fjórða lagi er verið að reyna að rannsaka þetta mál með öllum þeim hraða, sem stendur í valdi núverandi stjórnar. Og þess vegna er krafa hv. þm. Str. um fljóta afgreiðslu þessa máls sennilega sprottin af sömu ástæðu og honum þótti viðkunnanlegra að tilkynna það í Tímanum, að stöðinni hefði verið lokað, heldur en að þýzki ræðismaðurinn hefði alls ekki kannazt við, að stöðin hafi verið í sínum vörslum.