Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í till. þeirri til þál., er hér liggur fyrir, er lagt til, að skipuð verði sérstök rannsóknarnefnd samkvæmt 39. gr. stjórnarskrárinnar til rannsóknar á verzlunarviðskiptum Íslendinga við varnarlið Bandaríkjanna og verktaka þess á Íslandi. Tilefni till. þeirrar er það, að tvö íslenzk verktakafélög hafa ekki alls fyrir löngu flutt út nokkurn varning af Keflavíkurflugvelli til ráðstöfunar á íslenzkum markaði. Hafa orðið allmikil blaðaskrif út af þessum útflutningi. Ég var því miður staddur erlendis, er blaðaskrifin hófust og meðan þau fóru fram, og hef því ekki átt þess kost persónulega að gera grein fyrir málinu á opinberum vettvangi, fyrr en nú. Af hálfu utanrrn. var hins vegar í fjarveru minni gefin út stutt og greinargóð yfirlýsing um afstöðu utanrrn. til málsins í heild. Eins og gefur að skilja, er þess ekki kostur að gera máli sem þessu fullnægjandi skil í stuttri greinargerð. Ég vil að sjálfsögðu taka undir og ítreka allt það,sem sagt var í yfirlýsingu um mál þetta á sínum tíma, og vil auk þess nota þetta tækifæri til að gera grein fyrir málinu og málavöxtum í heild. Þeir tveir íslenzku verktakar, sem eiga hlut að máli og flutt hafa varning út af Keflavíkurflugvelli til ráðstöfunar á íslenzkum markaði, eru Sameinaðir verktakar og Aðalverktakar. Útflutningur beggja þessara aðila af Keflavíkurflugvelli stendur í beinu sambandi við skipulagsbreytingar, sem gerðar hafa verið í sambandi við opinberar framkvæmdir í þágu varnarliðsins. Mér þykir því rétt, til þess að menn fái heildaryfirlit yfir málið og geti áttað sig betur á því, að gera grein fyrir því, í hverju voru fólgnar þær skipulagsbreytingar, sem leiddu til þess, að sá útflutningur, sem hér um ræðir, var leyfður af utanrrn. á sínum tíma. Skal ég fyrst leyfa mér að gera nokkra grein fyrir þætti Sameinaðra verktaka í þessu máli. Þegar varnarliðið kom til Íslands á árinu 1951, var öllum ljóst, að á vegum þess mundu fara fram mjög yfirgripsmiklar framkvæmdir. Var gert ráð fyrir þessum framkvæmdum í varnarsamningnum og undirsamningum hans með ýmsum ákvæðum. Varnarliðið hóf undirbúning að þessum framkvæmdum sínum með því að semja við bandarískt verktakafirma um, að það tæki að sér sem aðalverktaki að sjá um allar framkvæmdirnar. Var tilætlunin sú, að þessi bandaríski aðalverktaki ýmist annaðist framkvæmdirnar sjálfur eða semdi við íslenzka undirverktaka um einstakar framkvæmdir, eftir því sem bezt þætti henta hverju sinni. Þeim, sem með utanríkismálin fóru á þeim tíma, var ljóst, að á því voru mjög miklir annmarkar, að hinn bandaríski aðalverktaki gæti leitað ótakmarkað til einstakra íslenzkra verktaka um framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. Kom þar ýmislegt til. Ljóst var t.d., að talsverðir erfiðleikar voru á því fyrir einstaka íslenzka verktaka að ráða fjárhagslega við þær framkvæmdir, sem þarna voru á ferðinni. Auk þess var talin nokkur hætta á því, að ef íslenzkir verktakar stæðu sundraðir, gæti orðið um undirboð að ræða af þeirra hálfu í einstakar framkvæmdir til óþurftar fyrir landsmenn í heild. Þess vegna beitti utanrrn. sér fyrir því á sínum tíma, að íslenzkir verktakar, sem óskuðu eftir að hafa með höndum framkvæmdir fyrir varnarliðið á Íslandi, mynduðu með sér samtök. Fyrir forgöngu utanrrn, voru Sameinaðir verktakar því stofnaðir á árinu 1951 eða 1952 í þeim tilgangi, að þeir tækju að sér framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli fyrir hina bandarísku aðalverktaka og að svo miklu leyti sem aðalverktaki ekki annaðist framkvæmdir sjálfur. Sameinaðir verktakar fengu einkarétt til þessara framkvæmda á flugvellinum. Það kom snemma í ljós, eftir að framkvæmdir hófust fyrir varnarliðið, að nokkrir erfiðleikar voru á samstarfi milli Sameinaðra verktaka og erlenda aðalverktakans. Þess vegna var snemma farið að vinna að því að koma þessum málum þannig fyrir, að aðalverktaki yrði einnig íslenzkur, ekki síður en undirverktakinn. Leiddi þetta til þess, að á árinu 1954 var samið um og gengið frá stofnun íslenzks aðalverktakafélags, sem leysti hinn bandaríska aðalverktaka af hólmi. Sameinaðir verktakar skyldu engu að síður halda áfram sínum störfum sem einkarétthafar til undirverka á Keflavíkurflugvelli, en að sjálfsögðu með þeirri breytingu, að nú skyldu þeir taka við einstökum framkvæmdum úr hendi Íslenzkra aðalverktaka í stað erlends aðalverktaka áður. Þó var það svo, að eftir að íslenzkt aðalverktakafélag hafði verið stofnað 1954, var enn bandarískur verktaki á Keflavíkurflugvelli, sem átti vinnuvélar og áhöld og hafði ýmsa yfirumsjón. Var þar um allumfangsmikil störf að ræða. Á tímabilinu frá 1951 til 1956 leystu Sameinaðir verktakar af höndum, bæði á Keflavíkurflugvelli og utan hans, geysimikla þjónustu fyrir varnarliðið, og námu þær fjárhæðir, sem greiddar voru til Íslendinga í þessu sambandi, fleiri hundruðum milljóna króna. Á árinu 1956 dró mjög úr öllum framkvæmdum, og síðari hluta ársins stöðvuðust þær að mestu af ástæðum, sem mönnum er kunnugt um. Á árinu 1957 var hins vegar ráðizt í að hefja framkvæmdir á ný, þó að í miklu minni stíl væri en áður hafði verið. En þegar farið var að semja við Bandaríkjamenn um þessar nýju framkvæmdir, kom í ljós, að gera þurfti allverulegar skipulagsbreytingar á öllu verktakafyrirkomulagi á flugvellinum og stöðvum þeim, sem varnarliðið hafði nokkurn rekstur á. Ég fyrir mitt leyti lagði á það mikla áherzlu, að allar framkvæmdir á Íslandi væru í höndum Íslendinga einna og íslenzkra verktakafyrirtækja, en öll erlend verktakafyrirtæki og verktakar hyrfu í burtu. Af ýmsum ástæðum reyndist hvorki framkvæmanlegt né heppilegt að færa út starfsemi Sameinaðra verktaka í þessu sambandi, heldur var horfið að því ráði, að Íslenzkir aðalverktakar skyldu taka að sér allar framkvæmdir fyrir varnarliðið og yfirleitt annast þær sjálfir. Þó mátti grípa til undirverktaka, er sérstaklega stóð á. Sérréttindi Sameinaðra verktaka skyldu falla niður. Með þessari skipulagsbreytingu var fótunum með öllu kippt undan framkvæmdastarfsemi Sameinaðra verktaka á Keflavíkurflugvelli. Eftir að þessir samningar voru gerðir 1957, var ekki um það að ræða, að Sameinaðir verktakar fengju þar sem slíkir neinar framkvæmdir, enda varð félagið upp úr þessu fljótlega leyst upp í sinni upphaflegu mynd. Þegar verið var að gera Sameinaða verktaka upp, eftir að grundvellinum hafði þannig verið kippt undan starfsemi þeirra, kom að sjálfsögðu í ljós, að eftir svo miklar framkvæmdir og svo langan starfstíma hafði félagið dregið að sér ýmis verkfæri og ýmis áhöld, sem notuð höfðu verið til framkvæmdanna. Hjá félaginu hafði og safnazt fyrir nokkuð af efnisafgöngum frá því, sem þeir höfðu þurft á að halda á sínum tíma. Allar þessar vélar, tæki og áhöld ásamt öllu því efni, sem Sameinaðir verktakar áttu á Keflavíkurflugvelli, höfðu þeir sjálfir ýmist keypt hér í landi á frjálsum markaði eða flutt til landsins með nauðsynlegum aðflutningsleyfum. Af öllum þeim verðmætum, sem þeir höfðu keypt hér innanlands og áttu ónotuð eða nothæf á flugvellinum, höfðu þeir að sjálfsögðu borgað full aðflutningsgjöld. Svo var einnig um nokkuð af því efni og tækjum, sem þeir höfðu flutt til landsins. Aðflutningsgjöld höfðu þeir borgað af þessum verðmætum, þegar þau komu inn í landið. Aðra hluti höfðu þeir fengið að flytja inn með leyfum, án þess að aðflutningsgjöld hefðu verið greidd, vegna þess að til þess var ætlazt á sínum tíma, að það gengi allt til framkvæmda á flugvellinum. Þegar svo var komið, að Sameinaðir verktakar gátu ekki starfað lengur í sinni upphaflegu mynd og áttu þessi verðmæti eftir á flugvellinum, kom upp spurningin um það: Hvað á að gera við þessa hluti? Sameinaðir verktakar sneru sér þá til mín og óskuðu eftir leyfi til þess að fá að flytja út af flugvellinum og ráðstafa innanlands þeim efnisafgöngum og verkfærum, sem þeir áttu liggjandi á Keflavíkurflugvelli. Í bréfi, sem þeir rituðu mér hinn 5. sept.1957, upplýsa þeir, að „vörur þær, sem vér eigum á Keflavíkurflugvelli, eru að langmestu leyti keyptar á innlendum markaði. Það, sem aðallega ræðir um að séu ótollaðar vörur, eru innan við 10 tonn af saum, um 300 plötur af vatnsheldum krossvið, gúmmíkapall og svo ýmis tæki til byggingarframkvæmda, sem ýmist hafa verið flutt inn tolluð eða ótolluð, og erum vér að sjálfsögðu reiðubúnir að sýna tollreikninga fyrir því, sem tollað er.“ Þannig var málið lagt fyrir mig af hálfu Sameinaðra verktaka. Mér fannst það ekkert áhorfsmál, hvernig átti að afgreiða þetta mál. Sameinaðir verktakar voru á sínum tíma stofnaðir að tilhlutun utanrrn. í þeim tilgangi að annast framkvæmdir fyrir varnarliðið á Íslandi. Utanrrn. hafði með ráðstöfunum sínum komið í veg fyrir það 1957, að þetta fyrirtæki gæti haldið áfram störfum sínum á Keflavíkurflugvelli. Það hefði verið hreinasta óbilgirni af minni hálfu, ef ég hefði meinað fyrirtækinu að flytja út af flugvellinum og ráðstafa á innlendum markaði þeim eignum, sem það hafði óhjákvæmilega dregið að sér til þess að geta leyst af hendi það verkefni, sem utanrrn. hafði falið því, en þó varð að sjálfsögðu að setja það skilyrði, að full aðflutningsgjöld yrðu greidd af öllu, sem inn hafði verið flutt. Ég lét virða og rannsaka, hversu mikils virði þær eignir væru, sem þarna var um að ræða, og matið kom upp á eitthvað rúmar 600 þús. kr. Meira en helmingurinn af því matsverði var fyrir einn kranabíl, sem fyrirtækið hafði flutt inn fyrir nokkrum árum með fullkomnu innflutningsleyfi og notað til framkvæmda sinna á Keflavíkurflugvelli. Ráðuneytið brast að sjálfsögðu algerlega vald til þess að taka þessi verðmæti af Sameinuðum verktökum. Ráðuneytið hafði ekkert vald til að skylda Sameinaða verktaka til að afhenda sölunefnd varnarliðseigna þessar eignir á Keflavíkurflugvelli. Til þess var engin lagaheimild. Valið stóð á milli þess að leyfa þeim að flytja þessar vörur inn gegn því, að þær voru tollafgreiddar, eða þvinga þá til þess að láta þær liggja ónotaðar og grotna niður á Keflavíkurflugvelli. Um þetta tvennt var að velja og annað ekki. Mér fannst skylt, eins og til Sameinaðra verktaka var stofnað og eins og frá þeim var gengið, að þeir fengju að koma þeim verðmætum í peninga, sem þeir höfðu flutt inn með löglegu móti, enda greiddu þeir af þeim fullkomin aðflutningsgjöld. Ég ritaði þess vegna Sameinuðum verktökum bréf þann 6. sept. 1957, sem - með leyfi hæstv. forseta - er svo hljóðandi: „Ráðuneytið hefur móttekið bréf yðar, dags. í dag, varðandi vöruafganga Sameinaðra verktaka á Keflavíkurflugvelli. Þar sem hér er aðallega um að ræða þegar tollaðar vörur, veitir ráðuneytið Sameinuðum verktökum leyfi til að flytja þær út af Keflavíkurflugvelli. Sameinuðum verktökum ber að sýna tollreikninga fyrir þeim vörum, sem hafa verið tollálagðar. Varðandi tæp 10 tonn af saum, um 300 plötur af vatnsheldum krossviði, gúmmíkapal og ýmis tæki til byggingarframkvæmda, sem ekki hafa verið tollafgreidd, ber að meta sérstaklega og tollafgreiða hjá tollgæzlunni á Keflavíkurflugvelli, sem hefur verið sent afrit af bréfi þessu.“ Samkvæmt þessu voru vörurnar metnar, fluttar út af vellinum og fullkomin aðflutningsgjöld greidd af þeim áður. Hvernig Sameinaðir verktakar hafa síðan ráðstafað þessum eignum, veit ég ekki, enda tel ég mér það með öllu óviðkomandi. Ég vil sérstaklega undirstrika, að hér var um að ræða vörur, sem fluttar höfðu verið inn með aðflutningsleyfum á sínum tíma, og hér var um að ræða vörur, sem rn, hafði ekki aðstöðu til að skylda Sameinaða verktaka til að láta af hendi, hvorki við einn né neinn, sölunefnd varnarliðseigna né aðra. Spurningin var um þetta tvennt, eins og ég sagði áðan: Átti ég að skylda þá til að láta þessi verðmæti liggja á Keflavíkurflugvelli og grotna þar niður ónotuð - eða leyfa þeim að flytja þau inn í landið gegn því, að fullkomin aðflutningsgjöld yrðu greidd, svo að landsmenn gætu haft af þeim gagn? Ég hygg, að flestir sanngjarnir menn hefðu afgreitt málið á sama hátt og ég gerði, ef þeir hefðu staðið í mínum sporum. Ég kem þá að hinum aðilanum, sem eru Aðalverktakar. Eins og ég gat um áðan, voru Aðalverktakar stofnaðir árið 1954 í þeim tilgangi að taka að sér þau verkefni, sem hinn erlendi aðalverktaki hafði leyst af hendi til þess tíma, þ.e. að semja við Bandaríkjastjórn um heildarframkvæmdir hennar á Íslandi, en afhenda siðan verkin til undirverktaka. Þetta hlutverk leystu Íslenzkir aðalverktakar af hendi frá því á árinu 1954 og þar til á árinu 1957. Þegar samið var við varnarliðið um áframhaldandi framkvæmdir snemma á árinu 1957, stóð svo á, að hér hafði um nokkurt skeið starfað erlent verkfræðingafyrirtæki, sem hafði annazt ýmiss konar rekstur fyrir varnarliðið. Átti félag þetta hér mikið af vélum og tækjum, sem notuð voru á flugvellinum, Í samningum þeim, sem fram fóru við Bandaríkjamenn á árinu 1957, var lögð á það áherzla af þeirra hálfu, að Íslenzkir aðalverktakar tækju við til framkvæmdanna eins miklu af þessum tækjum og frekast þyrfti á að halda. Úr kaupum á þessum tækjum gat að sjálfsögðu ekki orðið þá, heldur var samið um, að þeir skyldu fá tækin til afnota, en síðan skyldi athugað, hvernig færi um eignarrétt þeirra. Auk þess átti þetta verkfræðingafyrirtæki á Keflavíkurflugvelli nokkuð af skemmum, sem notaðar höfðu verið fyrir mötuneyti, fyrir skrifstofur og fyrir svefnskála starfsfólksins. Á það var lögð áherzla af báðum aðilum, að Íslenzkir aðalverktakar tækju við mötuneytisskemmunum með þeim áhöldum, sem þar væru, og skrifstofuskemmunum með þeim áhöldum, sem þar væru. Fyrir skemmurnar skyldi ekkert endurgjald greiða annað en það, að Aðalverktakar áttu að skila skemmunum aftur að loknu starfi sínu í svipuðu ástandi og þeir tóku við þeim. Hins vegar gat ekki verið um það að ræða, að þeir skiluðu aftur mataráhöldum, skrifstofuhúsgögnum, borðum, dýnum úr svefnskálum og rúmfatnaði og öðru slíku í sama ástandi og þeir tóku við því. Var því svo um samið, að til afnota við reksturinn skyldu Aðalverktakar taka við þeim áhöldum, sem í mötuneyti og skrifstofum væru, og svo nokkrum hluta af svefnskálum. En það var hins vegar ljóst þegar í upphafi, að þó að Aðalverktakar þyrftu á miklu af þessum verðmætum að halda, þá var það meira en svo, að þess þyrfti alls við. Þessum umframverðmætum var hlaðið upp í geymsluskemmurnar, en við samningana varð þetta eign Aðalverktaka, ef grípa þyrfti til þess síðar. Aðalverktakar hafa, síðan þeir hófu sitt starf, unnið mikið og margþætt starf á Keflavíkurflugvelli, og til þeirra framkvæmda hefur þurft að nota efni fyrir tugi milljóna króna. Telst mönnum svo til, að á þeim þrem árum, sem Aðalverktakar hafa starfað, hafi þeir sjálfir flutt inn efni til framkvæmda fyrir talsvert yfir 40 millj. kr. og tekið við frá verkfræðingadeild hersins efni til afnota fyrir um 30 millj. kr. Hins vegar hefur komið í ljós og hlýtur alltaf að koma í ljós, þegar um jafnstórvægilegar framkvæmdir er að ræða eins og þarna hafa átt sér stað, að nokkrir afgangar verða af efni. Ýmislegt er keypt og til framkvæmdanna fengið, sem ekki reynist nothæft eða heppilegt, þegar kemur að því að nota það, bæði vegna þess, að framkvæmdir breytast, áður en þeim er lokið, og svo vegna hins, að til einstakra verka er jafnan pantað og keypt inn nokkru meira en það, sem menn telja sig komast af með minnst í upphafi. Það hefur því farið fyrir Aðalverktökum eins og öðrum, sem í slíkum framkvæmdum lenda, að hjá þeim hefur hlaðizt upp nokkurt efni, sem ekki er nothæft eða þarf á að halda til þeirra framkvæmda, sem það var upphaflega ætlað. Aðalverktakar leituðu eftir því við mig 25. nóv. 1957 að fá að flytja það efni, sem hlaðizt hafði upp og ekki þurfti að nota, út af flugvellinum og ráðstafa því á innlendum markaði, enda yrðu greidd af því fullkomin aðflutningsgjöld samkvæmt mati. Ég lét athuga nokkuð um það, hvaða efni hér væri á ferðinni, og kom í ljós, að um var að ræða að mestu leyti timbur, sem hafði verið keypt til ákveðinna framkvæmda, en ekki reynzt af þeim styrkleika og þeirri tegund, sem á þurfti að halda, þegar til kom, m.a. vegna breytinga á fyrirhuguðum og upphaflega ráðgerðum framkvæmdum. Mér þótti ekki rétt að láta þetta efni grotna niður þarna suður frá, fyrst vitanlegt var, að ekki þurfti að nota það þar, og þessa efnisafganga gaf ég Aðalverktökum leyfi til að flytja út af Keflavíkurflugvelli til ráðstöfunar á innlendum markaði, enda yrði efnið virt og af því greidd fullkomin aðflutningsgjöld. Það var ekki sundurliðað í leyfinu, hvert þetta efni væri, enda lá ekki fyrir fullkomin sundurliðun um það. Lagt var fyrir tollgæzluna að fylgjast með útflutningnum og virða það, sem út væri flutt, til peninga og sjá um, að tollur væri af öllu greiddur. Gerði tollgæzla flugvallarins það. Aðalverktakar fluttu nokkuð af þessu efni út af flugvellinum, þegar eftir að þeir fengu leyfið, og auk þess fluttu þeir út nokkuð af þeim áhöldum, sem þeir höfðu yfirtekið úr mötuneytinu, af skrifstofunum og úr svefnskálunum frá verkfræðingadeild hersins á sínum tíma. Það, sem út hefur verið flutt, hefur verið virt, og nemur verðmæti þess alls 216 þús. kr. Ég hef skoðað skrána yfir þessa muni. Mjög verulegur hluti þeirra er áhöld úr eldhúsi verktakanna á Keflavíkurflugvelli, áhöld sem hafa verið notuð um margra ára skeið, auk þess sem þarna eru teppi, dýnur, lök og annað þess háttar, sem einnig hefur verið notað um margra ára skeið. Einnig er nokkuð af skrifstofuáhöldum, þó tiltölulega lítið, sem ekki reyndist nauðsyn fyrir í þeim skrifstofum, sem Aðalverktakar þurftu að starfrækja á flugvellinum. Af þessu má sjá, að það, sem hér er um að ræða, er í rauninni ekki annað en það, að Aðalverktakar hafa, í stað þess að láta afgangsefni liggja ónotað á Keflavíkurflugvelli, fengið að flytja það inn til hagnýtingar fyrir landsmenn, og í stað þess að láta hluti úr mötuneyti, skrifstofum og svefnskálum liggja þar syðra og grotna niður, hafa þeir fengið að flytja þá inn einnig, ef hægt skyldi vera að koma verðmætum þessum í eitthvert verð. Ég vil sérstaklega í þessu sambandi benda á, að þau verðmæti, sem Aðalverktakar tóku við frá Bandaríkjamönnum, tóku þeir við frá verkfræðingadeild varnarliðsins og frá erlendum sjálfstæðum verktökum, en ekki frá sjálfu varnarliðinu, og mun ég víkja að því síðar. Sölunefnd varnarliðseigna hefur aldrei, hvorki fyrr né síðar, haft nein viðskipti við erlenda verktaka, sem á Keflavíkurflugvelli hafa verið, og heldur engin viðskipti við verktakadeild varnarliðsins. Það hefur verið föst regla hjá þessum aðilum tveimur, að öll þau verðmæti, sem hingað hefur verið komið með og ekki hefur verið hægt að nota hér, hafa þeir yfirleitt flutt út, en ekki selt til Íslendinga. Hv. 1. flm. till. þeirrar, sem hér liggur fyrir, vildi halda því fram, að með þeim ráðstöfunum, sem hér hafa verið gerðar, hafi verið brotin eða sniðgengin lög, sem sett voru árið 1945 um heimild fyrir ríkissjóð til að kaupa eignir setuliðsins á Íslandi. Hér kennir mjög mikils misskilnings. Lög þau, sem þessi hv. þm, vitnaði í, eiga ekki hér við, þau giltu um allt annað málefni og allt aðrar aðstæður en hér eru. Lögin frá 1945 eru þannig til komin, að þegar varnarliðið fór frá Íslandi í stríðslok, á árinu 1945, átti það hér í landi talsvert miklar eignir. Jafnframt hvíldu þá á varnarliðinu allháar bótakröfur frá Íslendingum, ýmist fyrir leigu eftir land, landspjöll eða annað tjón, sem varnarlíðið hafði valdið, á meðan það dvaldist á Íslandi. Í lok stríðsins samdist svo um á milli ríkisstj. Íslands og ríkisstj. Bandaríkjanna, að ríkisstj. Íslands skyldi verða eigandi að öllum þeim mannvirkjum og eignum, sem varnarliðið skildi hér eftir, gegn því að ríkisstj. tæki að sér að greiða þær bótakröfur, sem á varnarliðinu hvíldu og óuppgerðar voru. Lögin frá 1945 voru sett til þess að fullnægja þessum samningi. Í 1. Gr. þeirra laga segir: „ Ríkisstj. heimilast að kaupa fyrir ríkissjóðs hönd eignir setuliðsins á Íslandi.“ Í 2. gr. segir: „Ráðstöfun og sala þeirra eigna, sem yfirteknar verða samkv. heimild í 1. gr., skal framkvæmd af 5 manna nefnd.“ Tilgangur laganna frá 1945 er því í fyrsta lagi sá að heimila ríkisstj. að kaupa eignir setuliðsins, sem þá var að hverfa frá landinu, jafnframt því sem ráðstafanir eru gerðar um það, með hverjum hætti þessar ákveðnu eignir skyldu seldar. Í 3. gr. laganna segir enn fremur: „ Ríkisstj. veitist heimild til að fela hæstarétti að nefna þriggja manna matsnefnd til að ákveða bætur handa landeigendum hér á landi vegna landspjalla, er þeir hafa orðið fyrir af völdum setuliðsins.“ Lögin frá 1945 eru því öðrum þræði um að heimila ríkisstj. að láta meta og gera ráðstafanir til þess að greiða þær bætur, sem hún með samningum við varnarliðið hafði tekið að sér að greiða. Hlutverk laganna frá 1945 var því það eitt að sjá um framkvæmd á þeim samningi, sem ríkisstjórn Íslands hafði gert við stjórn Bandaríkjanna um að greiða þær bótakröfur, sem á því kynnu að hvíla hér á Íslandi eftir brottför þess, enda fengi ríkisstj. eignir varnarliðsins til ráðstöfunar og sæi um sölu á þeim. Lögin frá 1945 áttu því að fullnægja þessum tilgangi einum og skipta ekki máli út yfir þann tilgang. Það var öllum ljóst, þegar varnarsamningurinn var gerður 1951, að varnarliðið mundi flytja inn mikið af verðmætum, sem nota ætti í landinu vegna veru og framkvæmda liðsins hér. Það var líka vitað, að ýmislegt mundi flutt inn, sem notað yrði aðeins um takmarkaðan tíma, og annað, sem reyndist ekki eins nauðsynlegt, þegar komið var til landsins. Þegar varnarsamningurinn var gerður 1951, voru því gerðar ráðstafanir um það, hvernig skyldi fara með þau verðmæti, sem varnarliðið kæmi með til landsins og þyrfti ekki að nota eða hætti að nota. Með lögunum nr. 110 frá 1951 um varnarsamninginn fylgdi undirsamningur, sem gerður var um leið og varnarsamningurinn sjálfur, og í þessum undirsamningi eru ákvæði um það, hvernig skuli með þessi verðmæti fara. Í 8. gr. 7. tölul. viðbætis við varnarsamninginn um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna eru ákvæði um það, hvernig þessum verðmætum skuli ráðstafað. Þar er lögð á það megináherzla, að vörur, sem varnarliðið hafi flutt til Íslands tollfrjálst, skuli varnarliðinu frjálst að flytja óhindrað úr landi aftur. Þetta er meginatriðið. Í b-lið þessarar gr. segir, að slíkar vörur skuli eigi látnar af hendi á Íslandi, hvorki með sölu, að gjöf né í skiptum. Þó má, er sérstaklega stendur á, veita heimild til slíkrar afhendingar með þeim skilyrðum, er tollyfirvöld setja. Meginreglan er sú, að vörurnar má flytja úr landi, það má ekki afhenda þær til Íslendinga, en það er heimilt, ef sérstaklega stendur á, að láta slíka afhendingu fara fram, ef fylgt er þeim skilyrðum, sem tollyfirvöldin setja. Til framkvæmda á þessu ákvæði var í það gengið snemma á árinu 1953 að gera sérstakan samning á milli utanrrn. og varnarliðsins um meðferð þeirra verðmæta, sem varnarliðið sjálft flytti inn og þyrfti ekki lengur á að halda og teldi ekki ástæðu til að kosta upp á að flytja úr landi. Var sérstaklega um það samið, að allur slíkur varningur skyldi af hálfu varnarliðsins afhentur íslenzku ríkisstj. til sölu og meðferðar. Samningurinn, sem þarna var gerður, var byggður á þessu ákvæði í fyrrgreindum undirsamningi varnarsamningsins, en alls ekki á lögunum frá 1945, eins og hv. 1. flm. þessa frv. var að halda fram. Sú n. og sú framkvæmdastjórn, sem síðan þetta gerðist hefur annazt móttöku varnings frá varnarliðinu og séð um sölu hans á innlendum markaði, hefur fyrst og fremst gert það í krafti þessa ákvæðis undirsamningsins og þess samnings, sem þarna var gerður. Þessi samningur er gerður á milli utanrrn. og varnarliðsins og hefur að geyma ákvæði um, að flugherinn skuli afhenda íslenzku ríkisstj. eða þeim aðila, sem hún löggildir, þessi verðmæti til ráðstöfunar á innlendum markaði. Hins vegar hefur aldrei verið neinn samningur um slíka hluti gerður eða fengizt gerður við þá erlendu verktaka, sem hér hafa verið, og alls ekki heldur við verkfræðingadeild varnarliðsins. Þessir aðilar hafa aldrei gert slíkan samning og engin verðmæti afhent til íslenzku ríkisstj, til sölu á innlendum markaði, heldur eins og ég gat um áðan: Það, sem þeir hafa ekki þurft að nota sjálfir vegna framkvæmdanna, hafa þeir yfirleitt flutt úr landi eða látið liggja ónotað á Keflavíkurflugvelli án þess að ráðstafa því sérstaklega. Það, að ég hef leyft þann útflutning, sem um hefur verið rætt, til þessara tveggja verktakafélaga, brýtur því ekki í bága við nein lög eða neina samninga, sem gerðir hafa verið. Að því er Sameinaða verktaka varðar, hafa þeir ekki við neinum eignum eða verðmætum tekið úr hendi varnarliðsins eða stofnana þess. Þeir hafa sjálfir flutt inn eða keypt á innlendum markaði allt, sem þeir fluttu út, og greiddu af því fullkomið aðflutningsgjald. Það, sem Aðalverktakar hafa flutt út, eru verðmæti, sem þeir ýmist sjálfir hafa flutt inn með leyfum og ekki þurft að nota, eða verðmæti, sem þeir hafa tekið við úr hendi erlendra verktakafélaga samkvæmt samningum, sem utanrrn. hefur staðið að, til þess að þeir gætu tekið í sínar hendur allar þær framkvæmdir, sem erlendir verktakar höfðu áður haft með höndum. Það gildir nákvæmlega sama um Aðalverktaka og Sameinaða verktaka. Utanrrn. hafði ekki neina aðstöðu til þess að skipa Aðalverktökum að afhenda sölu varnarliðseigna þau verðmæti, sem þeir þarna höfðu keypt og tekið við. Til þess brast lagaheimild. Hins vegar er rétt, að utanrrn. gat bannað Aðalverktökum að fara með þessi verðmæti út af vellinum og kosið þá heldur þá leið að láta þau liggja þar um ófyrirsjáanlegan tíma og verða e.t.v. að engu og engum að gagni. En með því að hér var um mjög lítilvæga hluti að ræða, sem mér virtust ekki skipta máli, og hér var ekkert fordæmi skapað og á engan hátt vikið frá þeim reglum, sem alla tíð höfðu gilt um að hafa viðskiptin við sölunefndina að því er varnarliðið sjálft varðaði, sá ég ekki ástæðu til að meina Aðalverktökum að flytja afgangsefni út af vellinum og hluti, sem þeir óhjákvæmilega höfðu tekið við og keypt vegna opinberra ráðstafana, en hafa ekki þurft að nota. Mér þykir rétt að gefnu tilefni að taka fram, að þegar Aðalverktakar voru langt komnir að flytja þessi verðmæti út af vellinum, var mér tjáð, að þeir hefðu gengið lengra í þeim efnum, en til hafði verið ætlazt í upphafi. Ég lét þá stöðva útflutninginn, þótt lítið væri eftir, og einnig frekari ráðstöfun á því, sem út hafði verið flutt, til þess að mér ynnist tími til að athuga, hvort leyfið hefði hér verið misnotað eða ekki. Ég hef einnig gert ráðstafanir til að láta athuga um það, hvort Sameinaðir verktakar hafi á nokkurn hátt í sínum útflutningi farið út yfir það, sem til var ætlazt í upphafi og leyft var á sínum tíma. Mér virðist till. sú, sem hér liggur fyrir til umræðu, vera nokkuð víðtæk, og ég held, að hún mundi reynast nokkuð erfið og tímafrek í framkvæmd. Samkvæmt 1. lið till. á að rannsaka, hvaða sala á þeim varningi, er herlið Bandaríkjanna á Íslandi eða verktakar í þjónustu þess hafa flutt inn tollfrjálst, hefur farið fram með leyfi íslenzkra stjórnvalda, hvort farið hefur verið að lögum og settum reglum um þessi skipti. Það gefur auga leið, að ef þessi till. verður samþ. eins og hún liggur fyrir, er meginverkefni þessarar rannsóknarnefndar að rannsaka kaup, útflutning og sölu þess aðila, sem mest og lengst hefur flutt út af vellinum. Það yrði meginverkefni þessarar n. að rannsaka allan þann útflutning, sem farið hefur fram á vegum sölunefndar varnarliðseigna, ekki um takmarkaðan tíma, heldur frá því að n. fór að taka við verðmæti af Keflavíkurflugvelli og flytja út og til þessa dags, auk þess sem n. yrði að sjálfsögðu að athuga málið að því er varðar Aðalverktaka og Sameinaða verktaka. Það er tiltölulega fljótlegt með Aðalverktaka, vegna þess að verðmætin liggja fyrir og hefur ekki verið ráðstafað. Hitt held ég að sé nokkuð yfirgripsmikið og erfitt viðfangsefni fyrir þannig kjörna þingnefnd, að eiga að fara að rannsaka öll viðskipti sölunefndar varnarliðseigna við varnarliðið og ráðstöfun nefndarinnar á verðmætum, sem hún hefur tekið við frá byrjun og til þessa dags. Ég held, að það sé allyfirgripsmikið og tímafrekt verkefni, og sannast að segja hef ég ekki trú á því í framkvæmd. Ég geri ráð fyrir því, að þessi till. fari til athugunar í þn. Ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til að láta hv. þn. í té allar þær upplýsingar, sem hún kann að óska eftir. Á þessu stigi málsins hef ég fyrir mitt leyti ekki séð ástæðu til þess að gera aðrar og frekari ráðstafanir, en þær að kynna mér, hvort þau leyfi, sem ég gaf á sínum tíma til útflutnings varnings af flugvellinum, hafa verið misnotuð eða ekki, enda skilst mér, að það sé aðalatriðið í málinu. Sú athugun fer nú fram á vegum ráðuneytisins.



Herra forseti. Við hv. 2. landsk. þm. höfum leyft okkur að flytja hér brtt, um að setja á stofn rannsóknarnefnd samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar til þess að rannsaka sérstök fyrirbrigði, sem staðhæft er að hafi átt sér stað undanfarið í sambandi við þau viðskipti, sem fram hafa farið við herlið það, sem hér dvelur enn á Íslandi af hálfu Bandaríkjanna. Það er rétt fyrir okkur að gera okkur það ljóst, þegar slík mál eru rædd, að allan þennan síðasta áratug og lengur, sem Ísland hefur haft við það að búa, að í einni eða annarri mynd hefur verið hér erlent herlið, hefur verið höfð á því alveg sérstök gát, að svo miklu leyti sem það hefur komið til Alþingis kasta, hvernig slík viðskipti færu fram, að af slíkum viðskiptum gætu einstaklingar í landinu ekki haft hagnað, heldur, að svo miklu leyti sem slík viðskipti gerðust, skyldi það vera ríkið, sem hefði hagnað þar af. Þegar fyrstu ákvæði voru sett um þessa hluti 1944, þegar ákveðið var að kaupa af ameríska setuliðinu, sem þá hafði verið hér um nokkurt skeið, eignir þess, var gerð sú ráðstöfun af hálfu þáverandi ríkisstj. og síðan samþ. af Alþingi, fyrst sett brbl. og síðan samþ. lög af Alþingi, að það skyldi vera ríkið. eitt, sem hefði með alla slíka verzlun og viðskipti að gera. Var með brbl., sem út voru gefin 26. apríl 1944, svo fyrir mælt, að ráðstöfun allra slíkra eigna skyldi framkvæmd af fimm manna nefnd, sem ríkisstj, skipaði. Fjórir nm. voru þá tilnefndir af stjórnmálaflokkunum, einn af hverjum, skv. 2. gr. laganna, en ríkisstj, skipaði formann, sem jafnframt skyldi vera framkvæmdastjóri. Þetta voru þau lög, sem síðan voru í gildi, og þessi n., sem síðan var kölluð sölunefnd setuliðseigna, hafði með að gera alla þá verzlun, sem fram fór á eignum og tækjum þess setuliðs, og allir stjórnmálaflokkarnir, sem þá áttu sæti á Alþ., höfðu menn í þessari n, til þess að fylgjast með því, að ekki kæmist þarna að nein spilling, að þarna væru ekki neinir sérstakir einstaklingar að hagnast á eða annað slíkt, og að svo miklu leyti sem hagnaður yrði þarna af, þá væri það ríkið eitt, sem græddi á því. Með öðrum orðum: Alþ, ákvað með ákveðinni löggjöf, hvernig haga skyldi þessum málum, og þessi lög, sem sett voru 1944 sem brbl. og staðfest á Alþ. 1945, eru enn í því lagasafni, sem gefið var út 1954, og eru einu lögin, sem enn þá hafa verið samþykkt á Alþingi um þann hátt, sem skyldi hafa á um viðskipti við erlent setulið, sem hér dveldist, þannig að það er sú eina leiðbeining um þá viðskiptahætti, sem þar skyldu ríkja, sem Alþ. fyrir sitt leyti hefur gefið. Þegar aftur fór svo, að herlið settist að hér í landinu, varð það tiltölulega fljótt líka vandamál, hvernig fara skyldi með þau viðskipti, sem við það setulið fóru fram, og þess vegna var löngum gengið út frá því af hálfu stjórnarvaldanna, að það hlyti að vera sama grundvallarregla og Alþ. hafði markað með lögunum 1945, sem um slíkt skyldi höfð. Það var þess vegna svo, að 1952, árið eftir að erlent herlið hafði setzt hér að aftur opinberlega, beindi núverandi hæstv. menntmrh, fsp, hér á Alþ, til þáverandi fjmrh., sem er sami og hæstv. fjmrh. í dag, um það, hvernig háttaði starfsemi þessarar sölunefndar setuliðseigna og hvernig væri um margs konar verzlun, sem fram færi við það setulið, sem var að koma. Í þeim umræðum, sem urðu út af þeirri fsp., sem rædd var þá í sameinuðu Alþingi 26. nóv., voru gefnar ýmsar upplýsingar um, hvernig farið hafði um þessi viðskipti. Og það er rétt að minna nokkuð á einmitt þær upplýsingar, sem hæstv. núv. fjmrh. gaf á þeim tíma. Hann segir í svari sínu til hæstv. núv. menntmrh. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sölunefnd setuliðseigna var stofnuð á árinu 1944 með bráðabirgðalögum nr. 26 frá 26. apríl, og lauk hún störfum 20. maí 1948. Við störfum nefndarinnar, að svo miklu leyti sem framhald var á þeim, tók sala setuliðseigna ríkisins, sem er enn starfandi og ég greini síðar frá, hvernig sett er saman.“ Síðan greinir hann frá, hverjum hafi verið falið að hafa með þetta að gera, og upplýsir því næst hagnaðinn af sölunefnd setuliðseigna, upplýsir, að hann hafi orðið 41/2 milljón þann tíma, sem hún starfaði fram til 1948; en hagnaðurinn af þessum viðskiptum, eftir að nefndin hætti og hin nýja skipun var innleidd, hafi verið frá 20. maí 1948 til 1. nóv. 1952 6 millj, og 250 þús. Það má með öðrum orðum sjá, að allmikill hagnaður hefur orðið fyrir ríkið á þessum viðskiptum og það svo, að skipti samanlagt yfir milljónatug. Er greinilegt á þeim umræðum, er þá fóru fram, að það hefur þótt sjálfsagt, að ríkið hefði áfram með þessa hluti að gera. Hins vegar upplýsir hæstv. fjmrh. þá, að sú breyting hafi verið á gerð, að sérstökum manni hafi verið falið að ljúka þessum störfum og sérstakir tveir menn settir honum til aðstoðar. Þegar þessi breyting hins vegar er gerð, virðist það vera gert bara með bréfi, dags. 15. ágúst 1949, að ráðherra hafi þá falið ákveðnum manni að sjá um þessa hluti. Svo segir hæstv. ráðh. á eftir, með leyfi hæstv. forseta: „Hefur þótt hagkvæmt, að kaup á öðrum eignum, sem féllu til í sambandi við rekstur Keflavíkurflugvallar svo og dvöl varnarliðsins hér, færu einnig um hendur trúnaðarmanna ríkisstjórnarinnar, en þessar vörur væru ekki á frjálsum markaði, - eða þótt hagkvæmt, að þessi viðskipti færu eingöngu um hendur trúnaðarmanna ríkisstjórnarinnar, enda um slíkt samið við hina erlendu aðila á hverjum tíma, samið um það, að það skuli aðeins ganga til stjórnarinnar, sem þeir vilja selja.“ Nú er að vísu rétt að taka það fram, þegar hæstv. fjmrh. tilkynnir þessa breytingu á árinu 1952, sem átt hafði sér stað 1948, að þessi breyting er gerð með þó nokkuð undarlegu móti, vikið frá þeirri reglu, sem ákveðin hafði verið af hálfu Alþ. og fest hafði verið í lögum, sem enn þá hafa gildi, og farið inn á að breyta til um alla tilhögun á þessari sölu og síðan látið raunverulega bara koma eitt ráðherrabréf í staðinn, ekki einu sinni, eftir því sem ég bezt hef getað fundið, svo mikið sem reglugerð, sem þarna sé farið eftir. Ég vil strax taka það fram, að ég álít það ómynd, þegar svona er farið að. Stjórnarvöld landsins eiga að venja sig á það, þegar breyting er gerð út frá lögunum, sem sett hafa verið, að láta þá breyta lögum, fella þá úr gildi þau gömlu, setja ný í staðinn, en sjá til þess, að það, sem gert er, komist þess vegna á fastan grundvöll. Það er ekki rétt að taka upp aðra hætti en þá, sem lög mæla fyrir um, bara t.d. með einföldu ráðherrabréfi. Það skapar los í allt stjórnarfarið á landinu og getur leitt af sér ýmiss konar spillingu. Ég skal ekkert segja um það, hvort þessi breyting hafi staðið í sambandi við, að það voru innleiddar reglur, sem almennt voru kallaðar af okkur, sem þá vorum í stjórnarandstöðu, helmingaskipti, að í staðinn fyrir að þingið almennt og fulltrúar þess hefðu möguleika á að fylgjast með því, sem gerðist hjá ríkisstj. og því opinbera, var innleitt það fyrirkomulag, að þeir, sem þá fóru með ríkisvaldið, sem þá voru ]öngum bara tveir flokkar, skyldu tveir einir hafa þarna eftirlitið og umsjónina með, og við kölluðum það venjulega helmingaskipti, og það getur náttúrlega verið, að það hafi þótt þess vegna hentugra að vera ekki með nein ný lagafyrirmæli, heldur láta þau gömlu svo að segja sofna, en gefa ný út með ráðherrabréfi. En þetta er óviðkunnanlegt fyrirkomulag. Hins vegar er yfirlýst af hálfu hæstv. fjmrh., þegar hann ræðir þetta, að höfuðreglan, sem liggi til grundvallar, eigi að vera sú sama, og hann vitnar svo í svari sínu til hæstv. núv. menntmrh. áfram í það, að í samningunum við Bandaríkin frá 1951 sé svo ákveðið, með leyfi hæstv. forseta, „að vörur, sem varnarliðið flytur inn tollfrjálst, megi einungis láta af hendi á Íslandi samkvæmt sérstakri heimild ríkisstj. og þá með þeim skilyrðum, er tollyfirvöldin setja. Í framkvæmdinni er eitt þessara skilyrða það, að þessar vörur séu afhentar ríkisstjórninni til þess að selja þær aftur út innanlands.“ Svo mælti hæstv. fjmrh. þá. Þá hafði hæstv. núverandi menntmrh. sagt í því svari, sem hann þá gaf, að hann teldi talsverðan vafa leika á því, að ríkisstj. hefði heimild til þessarar verzlunar, eins og hún nú væri stunduð, þrátt fyrir ummæli hæstv. ráðh. þar að lútandi. M.ö.o.: hæstv. núv. menntmrh. er á svipaðri skoðun og ég, að þetta sé á heldur veikum grundvelli byggt allt saman, fyrst horfið er frá því, sem lögin mæla fyrir um, og stuðzt einvörðungu við ráðherrabréf. Þetta er nú viðvíkjandi því, sem snertir formið á þessum hlutum. M.ö.o.: formið, sem var tekið upp eftir 1948 og styðst við ráðherrabréf, var, að raunverulega aðeins þáverandi stjórnarflokkar eða þeir, sem urðu síðar stjórnarflokkar, hefðu þarna eftirlit með, hvernig um færi. Allan þennan tíma bar nokkrum sinnum á góma í sambandi við fjárlög, hvort ekki bæri að áætla í fjárlögunum tekjur af þessari sölunefnd setuliðseigna, og hafði verið gagnrýnt, og kom fram í þeim umræðum, sem ég nú hef vitnað í frá árinu 1952. Hins vegar gaf hæstv. fjmrh. upplýsingar um, hvað þessar tekjur hefðu verið. En eftir 1952 héldu þessir menn áfram að starfa, og það einkennilega var, að það er alltaf notað í ríkisreikningunum eftir þetta ár sama orðið yfir það og notað var í lögunum frá 1945, sölunefnd setuliðseigna, Og eftir 1952 halda áfram að koma í ríkissjóðinn nokkrar tekjur af þessari sölunefnd. Nettótekjurnar á árinu 1952 urðu t.d. 1.394.089 kr. 1953 stendur á ríkisreikningunum: Innborgað vegna sölunefndar setuliðseigna 1.000.000. Þá virðist sem sé allt í einu sá háttur upp tekinn, að það virðist vera tekinn ákveðinn slumpur af tekjunum af þessu á síðasta ári og borgað inn í ríkissjóðinn, því að ólíklegt má telja, að svo mikið hafi breytzt til, að tekjurnar hafi farið að renna inn svo nákvæmt, að tekjurnar, sem á árinu áður námu 1.394.089 kr., hafi allt í einu orðið upp á krónu ein milljón árið á eftir, enda stendur: „Innborgað vegna sölunefndar setuliðseigna“, svo að það er engu líkara en eitthvað af því sé borgað inn í ríkissjóðinn, eftir því sem þessari sölunefnd þóknast. 1954 er svo á ríkisreikningunum uppfært á óvissum tekjum: Innborgað vegna sölunefndar setuliðseigna, aftur 1 milljón, - 1 milljón upp á krónu. Virðist aftur vera slumpað á þetta, hvað það ætti að vera. Á ríkisreikningunum 1955 er hins vegar nokkuð breytt til. Þá er eins og þetta gamla orð, sem notað hafði verið frá því á stríðsárunum og hafði viðgengizt líka eftir að ráðherrabréfið 1948 var gefið út, hafi verið farið eitthvað að fara í taugarnar á þáverandi ríkisstj., og þá stendur þess vegna í ríkisreikningunum: Innborgað af sölunefnd varnarliðseigna 4.5 millj. kr., - enn aftur slumpur, sem greiddur er inn. Á ríkisreikningunum 1956 stendur svo: Innborgað af sölunefnd varnarliðseigna kr. 7.367104.67. Þá virðist allt í einu vera gert nokkuð upp og allnákvæmlega, meira að segja upp á eyri. Af þessu, sem ég nú hef lesið, má sjá til viðbótar við þá skýrslu, sem ég las upp áðan, frá því, sem fjmrh. gaf 1952, að allmiklar tekjur hafa komið þarna inn, en þó auðsjáanlega um nokkurt árabil verið slumpað á, hvað innborgað væri í ríkissjóðinn, en eftir stjórnarbreytinguna 1956 virðist hins vegar vera farið að gera þarna upp allnákvæmlega, og kom þá fram allmikil fúlga, sem sé kr. 7.367.104.67. Ég hef nú rakið þetta ýtarlega hér til þess að sýna fram á tvennt: Í fyrsta lagi, að það hefur ekki verið sem beztur háttur hafður á á undanförnum áratugum um stjórnsemina á þessum hlutum. Það hefur ekki verið farið eftir þeim lögum, sem upphaflega voru sett, og Alþ. almennt ekki verið gefið það tækifæri, sem var með lögunum 1945, um eftirlit og stjórn á þessum hlutum til þess að koma í veg fyrir þá hugsanlegu spillingu, sem af þessu gæti hlotizt. Og það virðist enn fremur um tíma hafa verið slumpað á það, hvað greitt væri í ríkissjóðinn frá þessari sölunefnd, þó að hún eftir yfirlýsingu fjmrh. 1952 eigi nú allt í einu að heita sala setuliðseigna. Í öðru lagi virðist það greinilegt, að þarna er um miklar fjárfúlgur að ræða, fjárfúlgur, sem á þessu árabili hafa numið tugum milljóna. Það er þess vegna eðlilegt, að þessir hlutir séu rifjaðir upp og hv. þm. minntir á, hvernig þetta hafi verið á þessum undanförnu árum og hvaða reglur hafi um þetta gilt, vegna þess að nú undanfarið hafa að frásögn tveggja blaða, sem ættu að vera þessum málum einna kunnugust, gerzt þeir hlutir, sem a.m.k. þau blöð virðast telja nauðsynlegt að hið opinbera grípi inn í og láti rannsaka og veldur því, að við hv. 2. landsk. þm. höfum nú lagt fram þá till. til þál., sem er á þskj. 282, um skipun fimm manna rannsóknarnefndar. Tvær fyrstu greinarnar hjá okkur fara fram á, að það sé nú athugað, hvort hafi verið farið að lögum og reglum um þessi viðskipti, og ég hef nokkuð minnzt á nú þegar það, sem mér hefur fundizt varasamt eða verðskulda gagnrýni í þeim efnum og þurfa rannsókn. Hins vegar varða tveir síðari liðirnir hjá okkur, 3. og 4. liðurinn í þáltill., fyrst og fremst það, sem talið er að gerzt hafi nú í þessum síðasta mánuði og sérstaklega veldur því, að þessi till. er komin fram. Þann 22. febr. þ. á. er grein undir allstórri fyrirsögn í Morgunblaðinu, þar sem stendur í fyrirsögninni, með leyfi hæstv. forseta: „Stórfelldasta braskmál, sem um getur, er nú í uppsiglingu. Varnarmáladeild veitir Aðalverktökum heimild til milljónaviðskipta við varnarliðið og bakar með því ríkissjóði stórtjón auk óþarfa gjaldeyriseyðslu.“ Og undirfyrirsögn: „Dótturfyrirtæki S. L.S. hafði forgöngu og á að annast braskið.“ Síðan er í þessari grein veitzt mjög bæði að Sambandi ísl. samvinnufélaga og h/f Regin og rætt um í því sambandi heimild frá varnarmáladeild, sem þessi fyrirtæki hafi fengið til þess að stunda þarna mjög einstæð viðskipti. Síðan segir í þessari grein Morgunblaðsins, með leyfi hæstv. forseta, undir fyrirsögninni: „Mikil hagnaðarvon“: „Þeir aðilar, sem að þessu standa, og þá sérstaklega h/f Reginn, sem hefur allan veg og vanda af málinu, munu hafa talið mjög mikla hagnaðarvon í sambandi við þessi viðskipti, þar sem um er að ræða vörur, sem nema vafalaust milljónatugum að verðmæti. Var hér um að ræða vöruflokka, sem skipta hundruðum, og eru þar á meðal margar verðmiklar og eftirsóttar vörur.“ Síðan er haldið áfram nokkru síðar: „Eins og fyrr er getið, hefur enginn íslenzkur aðili hingað til fengið leyfi til að kaupa og selja vörur frá varnarliðinu nema sölunefndin. Hefur hún sem einkaaðili í þessu sambandi keypt vörurnar með mjög hagstæðu verði og allur ágóði af sölu þeirra runnið í ríkissjóð.“ Og síðan er haldið áfram enn þá lengra: „Hefur varnarmáladeildin sýnilega ekki horft í gjaldeyriseyðslu, þegar hún veitti leyfi sitt til þessara einstöku viðskipta, um leið og hún gefur leyfishafanum milljóna eða milljónatuga hagnað, sem af þessum viðskiptum leiðir.“ Og síðan setur blaðið fram sem sína ályktun af þessu: „Fer ekki á milli mála, að hér er um eitt stórfelldasta braskmál að ræða, sem um getur, og er almenningur þrumu lostinn yfir slíkum fréttum.“ Það virðist m.ö.o. mjög greinilegt, að Morgunblaðið telji þarna hluti á ferðinni, sem séu þess eðlis, að þeir verðskuldi mjög, að þeir séu rannsakaðir. Tíminn, blað Framsfl., tekur þessi mál síðan fyrir í 47. tölublaði, miðvikudaginn 26. febr., og segir þar með álíka stórri fyrirsögn og Morgunblaðið: „Geir Hallgrímsson og sonur Ólafs Thors í stórfelldu braski með flugvallarvörur.“ Og undirfyrirsögn: „Sameinaðir verktakar fylltu skemmu, sem er eign Kveldúlfs, með hvers konar varningi af Keflavíkurflugvelli, m.a. vélum og bílum, og seldu fyrir stórfé. Braskararnir reyna að dyljast á bak við upplognar ásakanir Morgunblaðsins á hendur saklausu fólki og fyrirtækjum.“ Síðan stendur áfram í greininni, með leyfi hæstv. forseta, að sá flutningur, sem þar er tilgreindur, „fór fram í skjóli heimildar utanrrh. um, að fyrirtækið fengi að flytja „vöruafganga“ út af vellinum.“ Því næst upplýsir blaðið, að það muni vera þarna um að ræða varning, sem að matsverði sé talinn a.m.k. 600 þús. kr. virði, og segir síðan áfram: „Þennan varning fluttu íhaldsgæðingarnir til Reykjavíkur og seldu hér. Birgðir þessar voru geymdar í einni skemmu Thorsaranna við höfnina, og munu leifarnar liggja þar enn.“ Og síðan er haldið áfram orðrétt: „Vöruflutningar þeir, sem Íslenzkir aðalverktakar hafa framkvæmt, eru svo í framhaldi af þessum stórfellda business íhaldsfyrirtækisins, enda er það fyrirtæki langstærsti eigandi Aðalverktaka. En þegar vöruflutningar þessir eru líka orðnir í nafni fyrirtækis, sem aðrir eiga hlut í, grípa íhaldsbraskararnir tækifærið og nota Morgunblaðið til þess að bera þessa minnihlutaaðila sökum um óheyrilegt brask. Braskararnir skríða þarna á bak við stóryrði og upplognar ásakanir Morgunblaðsins og þykjast hvergi koma nærri. Þetta er einhver fáheyrðasta blekkingahríð, sem um getur í seinni tíma sögu.“ Eins og menn heyra, þá er ekkert af dregið í báðum þessum blöðum, hvílíkt stórmál sé hér á ferðinni, og síðan er haldið áfram, með leyfi hæstv. forseta, til þess að lýsa þessum leik: „Það er þessi leikur, sem nú er reynt að leika gagnvart Sambandi ísl. samvinnufélaga og Regin h/f. Hvorugur þessi aðili hefur haft með höndum vörukaup á Keflavíkurflugvelli eða flutninga þaðan. Þetta er beinlínis staðfest í yfirlýsingu frá stjórn Aðalverktaka, þar sem íhaldið hefur fulltrúa. Morgunblaðið þegir um stórfellda vöruflutninga íhaldsfyrirtækisins í haust og þegir um það, að þetta sama íhaldsfyrirtæki er aðaleigandi Aðalverktaka, Það eru hinir aðilarnir, sem eru sekir um brask. Þetta er gula siðferðið og þetta er nazistísk starfsaðferð.“ Og þannig er haldið áfram, og síðan klykkt út með þessu: „Þetta fyrirtæki (þ.e. Sameinuðu verktakarnir) var skipulagt í upphafi af Bjarna Benediktssyni, meðan hann var utanrrh., og átti að veita gróðalindum frá flugvellinum til íhaldsgæðinganna í Reykjavík, og að þessu marki hefur látlaust verið unnið síðan, þótt erfitt hafi reynzt, eftir að yfirstjórn þessara mála dróst úr höndum sjálfstæðismanna.“ Það er með öðrum orðum alveg greinilegt á því, sem þessi tvö blöð þessara flokka rita, að þarna er á ferðinni mál, sem þau hafa bæði mjög mikinn áhuga fyrir að almenningur fái að vita um, og bæði undirstrika mjög skarplega, hve þýðingarmikil þessi mál séu. Morgunblaðið segir siðan 27. febr. með stórri fyrirsögn á fyrstu síðu: „Af hverju er ekki upplýst um tollverð og söluverð varanna, sem braska átti með?“ - og segir síðan, að þarna sé um einstæð viðskipti að ræða, með leyfi hæstv. forseta, orðrétt: „Sá háttur hefur verið á, að sölunefnd varnarliðseigna, sem er opinber aðili, hefur farið með kaup og sölu alls varnings, sem frá varnarliðinu er runninn, og ágóðinn rennur í ríkissjóð. Hér var til þess stofnað í fyrsta sinn að fara fram hjá þessum aðila og fá öðrum þessi viðskipti og hagnaðinn af þeim. Því hefur verið haldið fram hér í blaðinu, að þær vörur, sem nú átti að flytja út af vellinum í blóra við sölunefndina, hafi verið keyptar af hinum erlenda aðila við mun hærra verði en sölunefndin hefur keypt þessar vörur og væri því hér um gjaldeyriseyðslu að ræða umfram þarfir auk hagnaðartjónsins fyrir ríkið. Hefur Morgunblaðið óskað eftir, að upplýst væri um söluverð og tollverð hverrar einstakrar vöru, svo að þetta atriði yrði fyllilega ljóst, en þær upplýsingar hafa ekki verið gefnar.“ Hér er m.ö.o. enn þá ítrekað, að það sé þörf á upplýsingum í þessu efni. Og síðan segir áfram í áframhaldi af þessari grein: „Eins og bent hefur verið á, kemur slíkt brask með varnarliðsvörur alls ekki til greina, fyrr en S.Í.S.-liðið er búið að ná þessum málum undir sig, enda er ljóst, að beinar götur liggja á milli varnarmáladeildar og Íslenzkra aðalverktaka, sem stofnaðir voru að tilhlutan Framsóknarforustunnar, og dótturfyrirtæki S.Í.S. er einn stærsti aðilinn.“ Og síðan er haldið áfram: „Þetta eru helztu staðreyndirnar, sem fram eru komnar um þetta mikla braskmál, en eftir er að vita, hvort það upplýsist betur, en það er auðvitað á valdi þeirra, sem hafa hér alla þræðina í sínum höndum.“ Og þannig mætti lengi lesa, en allt verður nú ekki tekið. Tíminn skýrir síðan þennan sama dag frá því með einni af stærstu fyrirsögnunum á forsíðu, sem notaðar hafa verið um þetta mál, þ.e. 27. febr., með leyfi hæstv. forseta, aðalfyrirsögnin: „Líklegt er, að íhaldsforkólfar hafi grætt milljónir á braski með flugvallarvörur. Tímabært, að rannsókn fari fram á því, hvað hafi orðið um varninginn og hver féþúfa hann hefur orðið einstaklingum og fyrirtækjum. Lögðu Sameinaðir verktakar á einu bretti 70 þús. kr. í kosningasjóð Sjálfstæðisflokksins?“ Og síðan er haldið áfram, mjög skarplega deilt þarna á, og ég ætla að lesa hér einn kafla undir undirfyrirsögninni: „Beint í skemmu Kveldúlfs“ - í Tímanum: „Allur þessi varningur var fluttur út um hliðið á Keflavíkurflugvelli“ - þ. e. varningurinn upp á 600 þús. kr. - „í skjóli bréfs utanríkisráðherra um „vöruafganga“ og rakleitt í vöruskemmur Kveldúlfs í Reykjavík. Morgunblaðið túlkaði nýlega vöruflutninga Aðalverktaka í skjóli sams konar leyfis sem stórfellt hneyksli. Þær vörur liggja allar í vöruskemmu, og hefur ekkert af þeim verið selt. Vörur Sameinaðra verktaka hafa hins vegar verið seldar einstaklingum og fyrirtækjum fyrir harða peninga. Virðist því með sömu röksemdum fullkomlega tímabært, að fram fari rannsókn á því, hvort þetta fyrirtæki íhaldsaðalsins í Reykjavík hafi misnotað ráðherraleyfið og flutt út tæki, sem varla geta heitið „vöruafgangur“. Auk þess virðist fullkomin ástæða til þess, í ljósi þeirra upplýsinga, sem fram eru komnar um vörusölu frá Keflavíkurflugvelli, að rannsókn fari fram á því, hvert þessar vörur hafa farið og fyrir hvaða verð, svo að fyrir liggi upplýsingar fyrir almenning, hvað fyrirtækið hefur grætt mikið fé á þessum viðskiptum, hver hlutur einstaklinga er í þeim gróða og hvort öll kurl koma þar til grafar gagnvart skattalöggjöf og verðlagsákvæðum.“ Svo farast Tímanum orð og er ítrekað enn ýtarlegar á eftir. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Þegar svo nefnd sú, sem annast sölu varnarliðseigna, gerir athugasemd við þetta og braskararnir sjá, að málið er til umræðu, rýkur Morgunblaðið upp strax daginn eftir og reynir að fela allt braskið með því að kenna minnihlutaaðilanum í Aðalverktökum um allt saman. Þetta er eins og að þjófkenna mann, sem stolið er frá.“ Og síðan klykkir blaðið út með þessu: „Sameinaða verktaka hefur ekki skort fé að undanförnu. Þar er fjölmennt starfslið haft við störf eins og söluna á þessum vörum. Þar eru framámenn á hæstu launum, sem greidd eru á Íslandi. Fyrirtækið hefur verið svo vel fjáð, að talið er, að það hafi treyst sér til að leggja 70 þús. kr. fram á einu bretti í kosningasjóð Sjálfstæðisflokksins fyrir utan smáskammta.“ Menn sjá nú af því, sem þessi tvö heiðvirðu blöð, sem ættu að vera einna kunnugust þessum málum, bera hvort á annað, að það muni sannarlega vera þörf á, að opinber rannsókn sé látin fram fara á því, hvað þarna hafi gerzt. Það er greinilegt, að á einhvern hátt virðist hafa verið vikið út frá þeirri reglu, sem lengst af hefur gilt hér, að það væri ríkið eitt, sem annaðist öll viðskipti við erlent setulið, á meðan það dveldist hér, - reglu, sem var slegið fastri fyrir 13–14 árum hér á Alþ. og stendur enn í lögum, og að öll slík sala færi fram undir það góðu, opinberu eftirliti, þar sem allir stjórnmálaaðilar gætu haft aðgang að, að ekki yrði þarna um spillingu að ræða eða um það að ræða, að einstökum mönnum eða fyrirtækjum yrðu gefnir neinir möguleikar á því að útvega sér sérstakan gróða af viðskiptunum við hið erlenda setulið. Eins og ég gat um áðan og rakti, hefur nokkuð verið vikið út frá þeim ströngu lögum, sem sett voru um þetta í upphafi, fyrst með ráðherrabréfinu 1948 og síðan smám saman, að því er virðist, í framkvæmdinni um þessi mál. Þetta virðist hafa leitt til þess, að þessi mikli hagnaður, sem ríkið um alllangt árabil hefur haft af þessum viðskiptum, hefur að einhverju leyti freistað einstakra félaga, sem hafa verið svo voldug og áhrifarík, að þau hafa átt nokkuð innangengt í volduga flokka og haft góð sambönd, þannig að, að svo miklu leyti sem hér hafi nú verið vikið út af þeirri braut, sem upprunalega hafi verið lögð, þá hafi þeirri spillingu, sem alltaf er svo mikil hætta á að eigi sér stað í sambandi við það sérstaka ástand, sem hér ríkir á landi, verið gefið undir fótinn, enda vantar ekki, að t.d. þessi tvö blöð ásaki fyrirtæki hvort annars svo að segja um megna spillingu, misnotkun og annað slíkt í þessu sambandi. Það virðist því alveg augljóst, að hér er þörf á, að Alþ. láti til sinna kasta koma og skipi rannsóknarnefnd til þess - samkv. 39. gr. stjskr. - að rannsaka, hvað gerzt hefur í þessum efnum: Rannsaka í fyrsta lagi, hvernig er raunverulega um þær reglur, sem þarna gilda um, og hvernig þessum reglum er framfylgt, og þá getur maður þar af, þegar sú rannsókn hefur fram farið, dregið sínar ályktanir um, hvort rétt væri og nauðsynlegt að breyta þarna til. Í öðru lagi að rannsaka, hvers vegna hluti af þessum viðskiptum hafi verið framkvæmdur af öðrum aðilum en þeim, sem ríkisstj. yfirleitt á undanförnum árum hefur falið þessa verzlun, og svo framarlega sem það leiddi í ljós, að eitthvað af því, sem þessi tvö blöð hafa verið þarna að ræða um, kynni að vera satt, hvaða einkaaðilar það séu, sem hafi þarna verið kaupendur, og hvern ágóða þeir hafi þarna af haft; og nefndinni sé gefin heimild til þess að rannsaka þetta til hlítar, yfirheyra embættismenn og aðra í því sambandi, eins og slík rannsóknarnefnd hefur rétt til. Ég held, að það sé ekki ofmælt, að sú tillaga, sem við hv. 2. landsk. flytjum hér, ætti að vera í samræmi við ósk allra hv, þm. og þingflokka. Sérstaklega hefur það komið svo greinilega fram í blöðum beggja þessara stóru flokka, að þau krefjist þar rannsóknar og æski upplýsinga, að þeir ættu að geta verið því samþykkir, að sett væri nefnd til þess að kryfja þetta til mergjar. Þetta er líka alveg sérstaklega nauðsynlegt með tilliti til þess, að öll þau viðskipti, sem fram fara við setuliðið, hafa alltaf þá tilhneigingu að skapa spillingu í okkar þjóðfélagi eins og öll þess dvöl, á meðan það yfirleitt er hér. Ég vil þess vegna vonast til þess, að hv. þm. taki þessari þáltill. vel og fallist á að samþ. hana og að Alþ. láti þannig slíka rannsókn fram fara. Ég vil gera það að minni tillögu að,ö að lokinni umr. um þetta mál nú verði till. vísað til allshn., og vona, að hún afgreiði hana sem allra fyrst, því að eins og menn sjá, þá er þetta mál, sem þarf að rannsaka sem fyrst og sem bezt, vegna þess að í svona málum er alltaf hætta á, að því lengri tími sem líður, frá því að þeir hlutir gerast, sem rannsaka á, kunni að verða erfiðara að komast til botns í því, sem gerzt hefur.



Herra forseti. Í frumræðu minni gerði ég svo ýtarlega grein fyrir þessu máli, að ég tel mig ekki þurfa að fara nákvæmlega út í það aftur. Mér þykir þó rétt að svara ýmsum atriðum, sem komið hafa fram í ræðum þeirra hv. tveggja þm., sem talað hafa síðan. Hv. 3. þm. Reykv. (EOI) heldur því fram, að ég hafi gefið í skyn, að ég hefði stöðvað útflutning varnings af Keflavíkurflugvelli og sölu hans á innlendum markaði vegna þess, að ég hefði álitið, að misnotað hafi verið það leyfi til útflutningsins, sem ég gaf á sínum tíma. Þetta er rangt. Þegar Aðalverktakar voru að flytja út af vellinum umræddan varning, sneri sölunefnd varnarliðseigna sér til mín til þess að ræða um þetta mál, og taldi n., að hér gæti verið hættulegt fordæmi á ferðinni, sem hún óskaði eftir að yrði athugað betur. Ég skýrði n, þá frá því, hverjir málavextir væru og að ekkert fordæmi væri verið að skapa í sambandi við þennan útflutning á neinn hátt. Hins vegar þótti mér rétt, að gefnu tilefni frá n. og vegna þess að ég var á förum úr landi, að láta málið hvíla, á meðan ég væri í burtu, og gerði ég þess vegna ráðstafanir til þess, að ekkert væri gert í frekari útflutningi eða ráðstöfunum á því, sem þegar hafði verið flutt út, á meðan ég væri fjarverandi. Þegar ég kom heim aftur, gerði ég ráðstafanir til þess að láta fara fram athugun á því, hvort það leyfi, sem rn, hafði gefið út, hefði verið misnotað eða ekki. Ég vil taka það skýrt fram, að þó að ég hafi látið þessa athugun fara fram, bæði að því er varðar Sameinaða verktaka og Aðalverktaka, þá hef ég ekki gert það vegna þess, að fyrir liggi neitt, sem bendi til þess, að þessir tveir aðilar hafi misnotað það leyfi, sem þeir fengu. Þá gat 1. Þm. Reykv. þess, að um Sameinaða verktaka og Aðalverktaka gegndi tvennu mjög ólíku máli. Sameinaðir verktakar hafi sjálfir flutt inn með leyfum til landsins eða keypt á innlendum markaði allt það, sem þeir fengu að flytja út af Keflavíkurflugvelli, en Aðalverktakar hafi ekki keypt á innlendum markaði eða flutt inn sjálfir neitt af því, sem þeir fengu að flytja út af vellinum. Hér er ekki rétt með farið. Það er að vísu staðreynd, að Sameinaðir verktakar fluttu sjálfir inn eða keyptu á innlendum markaði allt, sem þeir fluttu út. Hins vegar er ekki rétt að fullyrða, að Aðalverktakar hafi ekki sjálfir flutt inn neitt af því, sem þeir fengu leyfi til að flytja út. Þeir hafa sjálfir flutt inn, eins og ég gat um í minni frumræðu, verðmæti til framkvæmda á vellinum fyrir talsvert yfir 40 millj. kr. á þeim tíma, sem þeir hafa starfað þar, auk þess sem þeir hafa tekið við efni frá verkfræðingadeild varnarliðsins til framkvæmdanna fyrir um 30 millj. kr. á þessum tíma. Þeir efnisafgangar, sem þarna er um að ræða, eru að einhverju leyti frá þeirra eigin innflutningi og að einhverju leyti frá því, sem þeir hafa orðið að taka við. Hygg ég, að sjálft byggingarefnið sé að langmestu leyti þeirra eigin innflutningur. Þau önnur verðmæti, sem Aðalverktakar fluttu út, höfðu þeir orðið að kaupa af erlenda verkfræðingafirmanu vegna aðgerða utanrrn., án þess þó að hafa þeirra þörf nema að takmörkuðu leyti. Heildarupphæðin á öllu því verðmæti, sem Aðalverktakar hafa flutt út, bæði því, sem þeir fluttu sjálfir til landsins, og hinu, sem þeir tóku við frá öðrum, nemur ekki meira en röskum 200 þús. kr. Það er allt og sumt, sem þarna er um að ræða, þannig að hér er vissulega verið að gera úlfalda úr mýflugunni. Þá gat hv. 3. þm. Reykv. þess, að honum væri ókunnugt um, að Sameinaðir verktakar hefðu verið leystir upp, og hann spurði, hvort þeir væru ekki lifandi nú, eins og þeir hefðu verið allan tímann. Þessu fer víðs fjarri. Sameinaðir verktakar voru stofnaðir til þess sem undirverktaki að hafa einkaleyfi á öllum framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli. Í dag er þetta einkaleyfi þeirra sem undirverktaka fallið niður, og Sameinaðir verktakar fá í sínar hendur sem slíkir engar framkvæmdir. Sameinaðir verktakar í sinni upphaflegu mynd hafa verið leystir upp og starfa ekki lengur sem slíkir. Þegar skipulagsbreytingin fór fram 1957, áttu Sameinaðir verktakar helminginn í Aðalverktökum. Um þá eign Sameinaðra verktaka hefur verið myndað samnefnt hlutafélag, sem þeir, sem voru meðlimir í Sameinuðum verktökum áður, eru eigendur að. Verkframkvæmdir á Keflavíkurflugvelli hafa Sameinaðir verktakar ekki lengur. Þá hefur alveg sérstaklega verið um það rætt, að rétt hafi verið að halda þannig á málinu, að sölunefnd varnarliðseigna hefðu verið afhent þau verðmæti, sem Sameinaðir verktakar og Aðalverktakar fengu að fara með út af Keflavíkurflugvelli. Ég gat um það áðan, að ég hafði ekkert vald til þess að skylda þessa aðila til að afhenda sölunefnd varnarliðseigna þessi verðmæti. Til þess hafði ég ekkert vald. Hins vegar gat ég bannað þeim að fara með þessi verðmæti út af vellinum og látið þá velja um, hvort þeir vildu þá láta verðmætin liggja þarna kyrr eða ekki. Með tilliti til þess, að verið var að leggja Sameinaða verktaka niður sem undirverktakafélag, fannst mér ekki rétt að meina þeim að fara út af vellinum með þau verðmæti, sem þeir sjálfir höfðu keypt á innlendum markaði eða flutt inn með leyfum og borgað fullt verð fyrir, ef þeir greiddu í ríkissjóð fullkomlega þau aðflutningsgjöld, sem þeim bar samkvæmt mati dómkvaddra manna. Nákvæmlega á sama hátt þótti mér ekki rétt, eins og á stóð, að því er Aðalverktaka varðar, að varna þeim að flytja út það afgangsefni, sem þeir sjálfir höfðu keypt fullu verði, ýmist flutt inn eða frá öðrum, og borgað fullu verði, ef þeir borguðu af því fullkomin aðflutningsgjöld. Ég vil benda þeim hv. þm., sem gert hafa aths. út af þessu, á, að hér hefur nokkuð verið á það minnzt, hverjar tekjur ríkissjóður hefur haft af þeim verðmætum, sem sölunefnd varnarliðseigna hefur fengið til meðferðar á undanförnum árum eða síðan hún tók til starfa, og hafa í sambandi við það verið nefndar ýmsar tölur. Tollurinn af því, sem Sameinaðir verktakar fóru með út af vellinum, nam 392 þús. kr. Tollurinn af því, sem Aðalverktakar fóru með út af vellinum, nam 200 þús. kr. Ég er sannfærður um, að með því að láta Sameinaða verktaka og Aðalverktaka greiða að fullu aðflutningsgjöld af þeim verðmætum, sem þeir fluttu út af flugvellinum, eftir mati, hafi ríkissjóður ekki haft minna upp úr þessum viðskiptum, en fengizt hefði með því, að sölunefndin hefði haft þarna milligöngu. Ég held, að það sé ekki fleira, sem ég hef ástæðu til að taka fram.



Herra forseti. Ég vil einungis leiðrétta þann misskilning hjá hæstv. utanrrh., að ég hafi hreyft nokkurri gagnrýni á vöruútflutning Aðalverktaka, að svo miklu leyti sem hann kann að vera á þeim vörum, sem þeir sjálfir hafa flutt inn. Gagnrýnin hefur eingöngu beinzt að því leyti, sem þeir hafa keypt vörur af varnarliðinu, verkfræðingadeild þess eða þeim aðilum, sem hingað hafa fengið að koma í skjóli varnarliðsins, og síðan flutt þær vörur á brott. Hæstv. utanrrh. hefur lýst því yfir, að ekkert af þeim vörum, sem Sameinaðir verktakar fluttu burt, hafi verið komið til á þennan veg, og þess vegna er það alveg rétt, sem ég lagði áherzlu á áðan, sá meginmunur, sem einmitt eftir skýringum hæstv. ráðh. sjálfs er á þessu tvennu. Þá er það einnig villandi hjá hæstv. ráðh., þegar hann vill nú miða verðmæti þeirra ráðstafana, sem Aðalverktakar höfðu í huga, við þær vörur, sem þeir voru búnir að flytja út af vellinum, í hans eigin ráðuneytistilkynningu er einmitt sagt, að hann hafi stöðvað útflutninginn, vegna þeirra raka, sem ég áðan gerði grein fyrir, og þess vegna gefur verðlagið á þeim vörum, sem nú kunna að liggja í vöruskemmum Regins, enga hugmynd um, hvaða verknaður það er, sem hæstv. ráðh. hefur hér í raun og veru stöðvað, hversu miklu fé þær ráðstafanir hefðu numið, ef þær hefðu náð fram að ganga, svo sem tilætlun var. Það verður sjálfsagt ætíð ágizkunar- og deiluefni. Ég skil það út af fyrir sig vel, að hæstv. ráðh. vilji nú gera lítið úr þessu, eins og málum er háttað, og mér virðist sannast að segja af ummælum hans hér, að hann hugsi sér nú að afturkalla stöðvun sína og leyfa sölu á þeim varningi a.m.k., sem út hefur verið fluttur, og ef til vill einhverju smávegis til viðbótar til að leyfa Aðalverktökum að bjarga sínu skinni, ef svo má segja. Maður getur skilið þær stjórnmálaástæður, sem liggja til slíkrar ákvörðunar, ef tekin yrði, en hæstv. ráðh. var í raun og veru að tala fyrir því, að þannig mundi farið að. En mjög fer þá af honum sjálfum skörungsskapurinn í þessu máli, ef hann lætur hafa sig til þess.



Út af seinustu ummælum þess hv. þm., sem nú var að ljúka máli sínu, vil ég aðeins segja það, eins og ég sagði í upphafi, að þetta mál er í athugun enn þá í ráðuneytinu, og liggur ekki fyrir ákvörðun um það, hvað gert verður, fyrr en henni er lokið. En til þess að hafa hér nákvæmar tölur um þau verðmæti, sem hér eru á ferðinni, þykir mér rétt að láta koma fram, að verð þess varnings, sem Sameinaðir verktakar fluttu út á sínum tíma, var 611 þús. kr., tollur í ríkissjóð af því var 392 þús. kr. Verðmæti þess varnings, sem Aðalverktakar hafa flutt út, var 216 þús. kr., en tollgreiðsla í ríkissjóð af því um 200 þús. kr. Tollurinn af þessu tvennu er því um 600 þús. kr. - Þetta þykir mér rétt að láta koma greinilega fram.

Flm. (Einar Olgeirsson) Hæstv. utanrrh. hefur nú gefið hér nokkrar upplýsingar af hálfu síns embættis um þau viðskipti, sem þarna hafa farið fram, og nokkrar af þeim upplýsingum eru þess eðlis, að það er auðsjáanlega þörf á frekari upplýsingum um þá hluti, sem hann hefur minnzt hér á. Hæstv. utanrrh. sagði, að Sameinaðir verktakar hefðu raunverulega verið leystir upp 1957 og að þessi upplausn Sameinaðra verktaka hafi verið ástæða til þess, að þetta félag hefði eiginlega átt „móralska“ kröfu á því að fá leyfi til þess að flytja ýmislegt út af Keflavíkurflugvelli. Má ég spyrja í þessu sambandi, því að ég hef aldrei séð neitt um, að Sameinaðir verktakar hafi verið leystir upp: Er það rétt hjá mér, að félagið Aðalverktakar h/f sé samsett af nokkrum félögum, þ. á m. Sameinuðum verktökum h/f, - eða hvort þeir eru nú hlutafélag eða ekki, - Regin h/f og jafnvel íslenzka ríkinu? Eru ekki Sameinaðir verktakar lifandi áfram á sama hátt og þeir hafa verið allan þennan tíma? - Og ef þeir eru það ekki: Hver hefur þá tekið við þeirra aðild af Aðalverktökum eða hvers konar breyting hefur orðið þar á? Ég hef ekki vitað betur en að Sameinaðir verktakar séu aðaleigendur Aðalverktaka, þannig að mér kemur nokkuð spánskt fyrir sjónir, ef það fyrirtæki hefur verið leyst upp. Síðan upplýsir hæstv. ráðh., að 5. sept.1957 hafi þessir Sameinaðir verktakar skrifað bréf, þar sem þeir fari fram á þetta, og eftir því sem mér skilst, hefur því bréfi verið svarað mjög fljótt, ef ekki samdægurs, þá a.m.k. 6. sept. Það er náttúrlega ákaflega gleðilegt, þegar ráðuneyti afgreiða svo fljótt það, sem þau eru spurð um. Mig langar þó til að spyrja í því sambandi: Hafði utanrrn, nokkuð spurt sölunefnd setuliðseigna um þessi mál, eða var það ákvörðun utanrrn., að sölunefnd setuliðseigna ætti ekkert og mætti ekkert hafa um það að segja, þó að einhverjar vörur væru fluttar út af Keflavíkurflugvelli? Það kemur ekki því máli við, hvort einhvern tíma hafi tekizt samningar við einhverja ameríska verktaka á vellinum og hver aðstaða sölunefndar setuliðseigna til þess að yfirtaka eignir á vellinum, tæki eða vörur eða vöruafganga eða annað slíkt, hafi verið. Spurningin er um hitt, að enginn efi er á því, að íslenzk stjórnarvöld hafa algert vald yfir því, hvort þau leyfa Sameinuðum verktökum að flytja nokkurn skapaðan hlut út af vellinum eða ekki, og ef þeir gera það, að setja þeim þau skilyrði, sem þeim þóknast þar viðvíkjandi. Ég vildi um leið spyrja að því með sölunefnd setuliðseigna, í fyrsta lagi, hvort hún hafi verið að þessu spurð, og í öðru lagi: Hvernig er þessi núverandi sölunefnd setuliðseigna skipuð, er ráðherrabréfið frá 1948 enn þá í gildi þar um, eða er komið nýtt ráðherrabréf, og ef svo er, hverjir eru nú í þessari sölunefnd setuliðseigna? - Þannig að við fengjum að vita, hverjir það eru, sem hafa með þessi mál að gera, að svo miklu leyti sem það eru einhverjir aðrir en utanrrn., því að svo mikið var a.m.k. staðhæft í þeim blöðum, sem ég vitnaði hér allýtarlega í áðan, að það hefði verið sölunefnd setuliðseigna, sem í sambandi við þau viðskipti, sem fram hafi farið milli annars hvors af þessa verktakafélögum, hafði sérstaklega gripið inn í og krafizt þar stöðvunar. Ég tel engum efa bundið, að utanrrn. hefur haft aðstöðu til þess að setja Sameinuðum verktökum það skilyrði, að svo framarlega sem þeir vildu fá fluttar út þær vélar, sem þeir ættu á vellinum, eða önnur tæki, sem þar væru, skyldu þessar vélar eða slík tæki seld annaðhvort í gegnum sölunefnd setuliðseigna eða undir eftirliti sölunefndar setuliðseigna, þannig að það var hægt að sjá um, að þessar eignir færu um hönd þeirrar nefndar, sem almennt hefur verið álitið að íslenzka ríkið ætti að nota í slíku sambandi. M.ö.o.: mér kemur þetta nokkuð spánskt fyrir sjónir, að Sameinaðir verktakar séu leystir upp og að sú upplausn sé notuð sem sérstök ástæða til þess, að þeir fái að flytja út eitthvað af þeim eignum, sem þeir hafa áður haft þarna, sem eins konar dautt félag. Ég hélt, að það væri lifandi félag, sem ætti mjög mikið, mestan hlutann í þeim Aðalverktökum, sem nú væru að taka þarna við. Þá upplýsti hæstv. ráðh., að Aðalverktakar hefðu 25. nóv. leitað eftir að fá að flytja nokkuð af hlutum út af flugvellinum og utanrrn. hefði þá gefið leyfi. - Ég vil leyfa mér að spyrja: Var um það leyfi leitað umsagnar sölunefndar setuliðseigna? Þar gildir að öllu leyti það sama og ég hef sagt um Sameinaða verktaka og máske þó frekar, að því hefur ekki verið haldið fram, að það félag væri að deyja eða að leysast upp, þannig að það hefur ekki getað borið slíku við í því sambandi, að því hafi verið nauðsynlegt að fá reyturnar burt af vellinum. Hæstv. utanrrh. segist hafa gefið þetta leyfi. Mig langar til að vita, hvort það hafi verið borið undir sölunefnd setuliðseigna eða hvort hún hafi komið nokkuð þar nærri og hvernig á því standi, að ekki hafi verið sett þessu félagi sama skilyrði og hægt hefði verið að setja líka Sameinuðum verktökum, að þessi sala færi fram um hendur sölunefndar setuliðseigna? Hæstv. ráðh. sagði, að hann hefði ekki átt annars kost en annaðhvort að láta þessa hluti liggja á vellinum og verða þar ónýta eða þá að leyfa Aðalverktökum að gera þetta til þess að hagnýta þessa hluti þar með fyrir landsmenn. Ég vil nú spyrja: Var ekki sá möguleiki þarna til, að ráðh. svaraði Aðalverktökum, - rétt eins og ég álít að hann hefði átt að svara Sameinuðum verktökum áður, - að þeir skyldu fá að flytja þessa hluti út og selja þá, en sölunefnd setuliðseigna mundi annast alla þessa sölu? Það væri það skilyrði, sem þarna yrði. M.ö.o.: þetta færi fram algerlega undir eftirllti þessarar opinberu stofnunar; þeir ættu þetta, það væri ríkið, sem keypti það af þeim fyrir eitthvert matsverð og sölunefndin annaðist þetta. Með þessu móti gætu þeir fengið að flytja þetta út. Þar með yrði það ekki ónýtt fyrir þá, og það ætti þó að þýða fyrir þá, að það væri nokkurs virði. Hins vegar gætu þeir ekki tekið neinn sérstakan gróða af þessu með þessu móti. Ég held, að það hefði alveg tvímælalaust verið hægt að setja slík skilyrði, - ekki hvað sízt ef það var meiningin með því að leyfa þeim að flytja þetta út, að þetta ætti að vera til hagnýtingar fyrir landsmenn, en ekki til hagnýtingar sérstaklega fyrir Aðalverktaka. Það hefði því legið ákaflega nærri að setja bara þessi skilyrði, að sölunefndin annaðist þessa sölu, tæki við þessu. Hæstv. utanrrh. sagði, að sölunefndin hefði ekki haft viðskipti við verktaka, hún hefði eingöngu haft skipti við setuliðið. Ég sé nú ekki, þó að það hafi kannske gengið eitthvað erfiðlega að fá viðskipti í gang milli sölunefndar setuliðseigna og verktaka setuliðsins, þegar þeir voru amerískir, að það hafi átt að þurfa að ganga illa að fá í gegn, að íslenzkir verktakar hefðu viðskiptin við sölunefnd setuliðseigna. Ég vil í því sambandi alveg sérstaklega spyrja, ef nú Aðalverktakar hafa verið þannig skipaðir á þessu augnabliki, að Sameinaðir verktakar, sem voru stærsti eigandinn í þeim, væru að leysast upp og deyja, og hinir aðilarnir væru þá Reginn, sem Sambandið á, sem er mjög þjóðhollt fyrirtæki, og svo ríkið, sem er einn aðaleigandinn í Aðalverktökum, - var þá alveg óhugsandi fyrir hæstv. ríkisstj. að fá samninga við ríkið og Sambandið um, að gilda skyldi sú regla, sem verið hafði, að það gengi í gegnum sölunefnd setuliðseigna, sem þessi verktaki seldi af sínum eignum. Mér kemur satt að segja spánskt fyrir sjónir, ef það á að vera svo, að þó að amerískir verktakar hafi verið látnir komast upp með það að gera ekki samninga við ríkisstj, um sölu á þeim eignum, sem þeir kærðu sig ekki meira um að nota, þá þurfi íslenzkir verktakar að komast upp með sömu ósvífnina. Ég held þess vegna, að það sé engin afsökun um, að sölunefndin hefði ekki vel getað haft viðskipti við verktakana og séð um alla söluna á þessum hlutum alveg eins og þeim hlutum, sem komu frá varnarliðinu. Þá sagði hæstv. ráðh., að ég hefði haldið því fram, að brotin hefðu verið lög og reglur. Ja, ég minntist á, að það kynni svo að hafa verið og því bæri að rannsaka það, að mjög málsmetandi aðilar og einmitt blað sjálfs forsrh. hefði haldið því fram, að þarna væru stórfelld misferli á ferðinni, sem þyrftu mjög ýtarlegrar rannsóknar við, þannig að það er þá sannarlega ekki ég einn, ef ég skyldi hafa sagt það hér áðan, að lög hefðu verið brotin, sem hef haldið slíku fram, ekki heldur aðeins blað hæstv. forsrh., heldur þar að auki líka t.d. Morgunblaðið. Ég held þess vegna, að það verði ekki afgreitt svo auðveldlega að segja, að engrar rannsóknar sé þörf; það eru fleiri, sem hafa krafizt rannsóknar þarna, en við tveir, sem flytjum þetta mál hér. Þá kemur hæstv. ráðh, inn á lögin frá 1945 og telur, að þau skipti ekki máli í þessu sambandi. Ég lét líka orð að því falla, að þau hefðu gilt um annan hlut. En ég sagði, að höfuðreglan, sem legið hefði til grundvallar í þeim lögum, hefði verið, að hið opinbera ætti að fylgjast með öllum þessum viðskiptum, og að allir aðilar ættu að hafa fulla möguleika á því, sú regla væri góð og gild og hún væri sú eina regla, sem stæði í lögum; m.ö.o., að t.d. allir stjórnmálaflokkar Alþ. hafi aðstöðu til að fylgjast með því, sem þarna gerist. Sé litið svo á, að þessi lög séu úr gildi fallin, þá er ég hræddur um, að það sé nauðsyn að setja ný lög um þetta efni, því að það held ég að sé alveg greinilegt af þeim blaðaskrifum, þeim umræðum og þeim upplýsingum, sem hér fara fram nú, að þessi litli biti úr fskj. með hernámssamningnum frá 1951, í 8. gr., 7. tölul., b-lið, þær tvær setningar, sem þar eru, nægi ekki til þess að skapa lögin á Íslandi, sem eigi að gilda um þetta. Hæstv. utanrrh. sagði, að hann hefði samkv. fyrirmælum í 8. gr. 7, b-lið, veitt heimildina, sem hann hér sagði frá. Þar stendur í 7. b, að tollyfirvöld skuli veita þessa heimild, og það er rétt hjá hæstv. ráðh., hann er fjmrh, Keflavíkurflugvallar, þannig að hann annast um allt, sem annars mundi heyra undir íslenzk tollyfirvöld, hvað snertir útflutninginn af þeim velli. En þó held ég, að rétt sé að láta gilda sem nánastar reglur um öll þau viðskipti, sem þarna fara fram, og hafa með því sem nánast eftirlit. Hæstv. ráðh. upplýsti, að sérstakur samningur hefði verið gerður 1953 milli utanrrn. og setuliðsins einmitt á grundvelli þessa atriðis í 8. gr., 7. tölul., og þann samning vildi ég mjög gjarnan fá fyrir þá nefnd, sem þetta mál fer til. Hann upplýsti í því sambandi, að þó að það hefði tekizt að gera þennan samning við setuliðið 1953, hefði ekki tekizt að gera samninga við verktaka setuliðsins. Mér er spurn: Var ekki hægt á sama tíma, - ég veit, að hæstv. núv. utanrrh. var ekki ráðh. þá, - var ekki hægt að fá það fram á þeim tíma, að sá samningur, sem gilti um setuliðið, gilti og um þess verktaka? Öll þau ákvæði, sem eru í samningnum við Bandaríkin frá 1951, gilda yfirleitt um þessa verktaka líka, þannig að á þessu hefði a.m.k. mátt reyna að ráða bót. Ég tók ekki eftir, að hæstv. ráðh. færi nokkuð inn á í sambandi við þann samning, hvaða hlutverk sölunefndinni væri ætlað sérstaklega þar í. Hinu taka menn eftir, sem athuga ríkisreikningana, að eftir 1953 eykst mjög mikið það fé, sem kemur til sölunefndarinnar og er innborgað af henni í ríkissjóðinn. Ég veit ekki, hvers konar eftirlit hefur farið fram á öllum þeim innborgunum. A.m.k. er það alltaf á þessum árum aðeins fært þannig, að það er talið innborgað af sölunefnd svona og svona mikið, eins og ég las upp áðan. Það geta kannske endurskoðendur ríkisreikninganna eða sá þeirra, sem hér á sæti í þessari hv. deild, upplýst. Ég held, að það gerði út af fyrir sig ekkert til, þó að sölunefndin, eins og hæstv. ráðh. var að víkja að, og hennar starf á þessum tíma væri rannsakað. Það eru rannsakaðir minni hlutir, en öll sú velta, sem þarna hefur farið fram. En svo þegar hæstv. ráðh, er búinn að telja sem mest úr, að það sé raunverulega mikil þörf á rannsóknarnefnd af hálfu Alþ. og að þessi viðskipti við Sameinaða verktaka og Aðalverktaka hafi raunverulega verið ákaflega eðlileg, það hafi verið nokkurn veginn sjálfsögð greiðasemi við þá að leyfa þeim þetta og vera ekki að láta sölunefnd setuliðseigna gripa þar inn í, þá upplýsir hæstv. ráðh., að Aðalverktakar hafi gengið lengra í þessu efni en leyft var, útflutningur þeirra hafi verið stöðvaður. Hvenær var það, ef ég mætti spyrja, hvaða dag var það, sem þessi útflutningur Aðalverktaka af vellinum, sem leyfður var 25. nóv. eða þeir leituðu eftir að fá leyfi fyrir 25. nóv. og mér skildist að þeir hefðu fengið leyfi til að nota sér nokkru seinna, - hvenær var það, sem þessi útflutningur var stöðvaður? Enn fremur skildist mér á hæstv. ráðh., að það væri jafnvel spurning, hvort Sameinaðir verktakar hefðu ekki gengið líka þarna lengra, jafnvel þótt uppleystir væru og næstum dauðir - 

Ég sagði aldrei, að þeir hefðu gengið lengra. Ég sagðist hafa að gefnu tilefni af blaðaskrifum viljað athuga það.

Já, þá skilst mér, að þegar blaðaskrifin hafi komið til, hafi hæstv. utanrrh. farið að hugsa um, hvort þeir hafi gengið lengra, en leyft hafi verið, og álitið, að það væri nauðsyn á að rannsaka það. Og hann sagði, að hann væri að láta rannsaka þetta. En ég vil í því sambandi segja hæstv. utanrrh., að hans rannsóknarvald í þessum efnum sem dómsmrh., þó að hann sé dómsmrh. fyrir Keflavíkurflugvöll, nær ekki út fyrir hann, þannig að sú rannsókn, sem verður að fara fram t.d. hér í Reykjavík á þessum hlutum, verður að heyra undir þá aðila, sem hafa almennt frá íslenzka ríkinu rannsóknarvald, líka hér í Reykjavík, líka í þeim skemmum, sem um er talað, og annað slíkt. Það mundi sú rannsóknarnefnd, sem ég og hv. 2. landsk. þm. höfum lagt til að væri sett, hafa rétt til þess að framkvæma, og ég held, að á því sé full þörf. Hæstv. utanrrh. sagði, að þetta mundi verða allyfirgripsmikið, þetta mundi þýða, að það yrði að rannsaka starfsemi sölunefndar setuliðseigna og starfsemi Aðalverktakanna og Sameinaðra verktaka. Skyldi vera nokkur vanþörf á því, þó að þetta væri rannsakað allt saman? Ég veit, að í slíkri n., sem skipuð yrði samkv. þessari till., mundu allir flokkar þingsins hafa fulltrúa. Ég man, að það var upphaflega tilgangurinn, þegar sölunefnd setuliðseigna var sett á stofn og selja átti eignir Bandaríkjanna hér í landi, að allir stjórnmálaflokkar þingsins fengju tækifæri til þess lögum samkvæmt að fylgjast þar með. Og ég held það væri fyllilega nauðsynlegt og brýnt nú, að Alþingi léti til sín taka um rannsókn á þessu. Það ætti satt að segja ekki endilega að þurfa að koma það langt, að tvö mektarblöð eins og þau tvö, sem ég hef vitnað hér allmikið í, færu að koma fram með aðrar eins hrottaásakanir og þau hafa komið fram með út af þessum málum, til þess að farið væri að rannsaka þetta. Það hefði verið betra frá upphafi, að í þessum málum hefði verið af hálfu Alþingis fylgzt með hlutunum, eins og ráð var gert fyrir upphaflega, í það eina skipti, sem lög hafa verið sett um sölu setuliðseigna á Íslandi. Og ég held, að einmitt fyrst hæstv. utanrrh, sjálfum hefur fundizt ástæða til þess að stöðva flutninginn á þessum hlutum, sem leyfður hafði verið, til þess að fá ráðrúm til að rannsaka, hvað þarna hefði gerzt, þá sé alveg fyllileg ástæða fyrir Alþingi, ekki sízt með tilliti til þessara mjög svo ákveðnu blaðaskrifa, sem þarna hafa komið fram, að láta rannsókn fram fara á þessu. Ég vil þess vegna eindregið vonast til þess, að sú nefnd, sem fær þessa till. til meðferðar, láti hendur standa fram úr ermum um að afgr. hana sem fyrst jákvætt, þannig að þessi nefnd verði sett á laggirnar.



Herra forseti. Miðað við yfirlýsingar hæstv. ríkisstj., þegar hún tók við, væri eðlilegt, að nú væri komið að því að ráðstafa eignum hins erlenda varnarliðs, sem hér dvaldi þá, og það væri mjög skiljanlegt, að mönnum þætti mjög undir því komið, að rétt væri farið með svo stórkostlegar eignir. En nú er liðið liðlega eitt og hálft ár, frá því að hæstv. ríkisstj. tók við völdum, og mundi því nokkurn veginn standast á endum, að ef hún hefði fylgt eftir því loforði sínu að láta varnarliðið hverfa úr landi, þá væri að því komið eða það ef til vill þegar í stað horfið. En það er kunnugra en frá því þurfi að segja, að þessu er ekki að heilsa. Málinu er allt öðruvísi varið. Við erum nú ekki að ræða um ráðstöfun eigna varnarliðsins vegna þess, að það sé komið að því að hverfa úr landi eða þegar horfið, heldur samkvæmt því, sem hæstv. utanrrh. upplýsti hér áðan, er ein höfuðástæðan til þeirrar eignayfirfærslu, sem hér hefur átt sér stað og mestum ágreiningi hlýtur að valda, sú, að ákveðið er, að nýjar framkvæmdir á vegum varnarliðsins séu í þann veginn að hefjast, - nýjar framkvæmdir, sem eiga þá að hefjast í þann mund, sem liðið ætti að vera horfið á braut, hefði stjórnin staðið við þær skuldbindingar, sem hún gaf, þegar hún var mynduð. Af þessari einföldu staðreynd sjá menn nokkuð, hvernig á málum hefur verið haldið af hálfu hæstv. ríkisstj. og hver heilindi séu í hennar hug í miklu af þeim umr., sem um þetta mál hafa orðið. Að öðru leyti skal ég ekki ræða um dvöl varnarliðsins hér, heldur einungis vekja athygli á þessari mjög eftirtakanlegu staðreynd. En af ummælum hæstv. utanrrh, var það ljóst, sem raunar var kunnugt áður, þeim er hið sanna vildu vita, að hér er um að ræða tvö gersamlega ólík atriði. Ráðherrann dró það mjög glögglega fram í sinni ræðu. Annars vegar er um að ræða þær eignir, sem Sameinaðir verktakar hafa flutt út af Keflavíkurflugvelli og þeir höfðu sjálfir ýmist keypt á frjálsum innlendum markaði eða sjálfir flutt inn til landsins, en ekki á neinn veg eða með neinu móti keypt af hinu erlenda varnarliði eða af þeim aðilum, sem í þess skjóli dveljast hér í landinu. Það er því, eins og hæstv. ráðh. sagði, mjög eðlilegt og raunar óhjákvæmilegt, að úr því að starfsemi þess átti að leggjast niður, þessa fyrirtækis, Sameinaðra verktaka, yrði þeim leyft að flytja þessar vörur út af Keflavíkurflugvelli undir lögmætu eftirliti og að sjálfsögðu að því áskildu, að þeir greiddu tolla, ef þeir höfðu ekki áður verið greiddir. Það er því ekkert við þessi viðskipti að athuga á neinn veg, nema því aðeins að þessir aðilar hafi flutt út einhverjar aðrar vörur en þær, sem þannig eru til komnar, og aðrar vörur, en leyfi hæstv. utanrrh. tekur til. Hann segir nú, að það sé í athugun, - og það er vel og ekki nema eðlilegt, að það sé athugað, eftir að þau blaðaskrif hafa átt sér stað, sem hér hefur verið vitnað til. Enn hefur mér vitanlega ekki verið bent á neitt dæmi þess, að slík misbeiting hafi átt sér stað, en úr því sem komið er, þá er eðlilegt, að athugunin fari fram, og er ég hæstv, utanrrh. þakklátur fyrir að láta ganga til fulls úr skugga um þetta. Allt annars eðlis er svo um þær vörur, sem hitt fyrirtækið, Aðalverktakar, hefur flutt út af vellinum og ágreiningur hefur orðið um. Þar er ekki um að ræða vörur, sem þetta fyrirtæki hafi sjálft flutt inn til landsins, heldur eingöngu vörur, sem það eftir skýrslu hæstv. ráðh. annaðhvort hefur keypt af erlendum verktaka, sem hér hefur dvalið í skjóli hins bandaríska varnarliðs, eða e.t.v. að einhverju leyti af verkfræðingadeild varnarliðsins, að því er mér skildist. Hæstv. ráðh. telur, að það sé engin skylda, hvorki fyrir verkfræðingadeildina né þessa erlendu verktaka, sem hér hafa dvalið í skjóli varnarliðsins, að gefa íslenzka ríkinu kost á því að kaupa eignir af sér. Um það má vafalaust deila, a.m.k. varðandi verkfræðingadeildina, sem ég fæ ekki betur séð, en sé beinn hluti af sjálfu varnarliðinu. En látum það vera. Segjum sem svo, að þessi skylda sé ekki fyrir höndum. Þá er a.m.k. ljóst og að því er mér virtist óumdeilt af orðum hæstv. utanrrh., að þeir geta þó ekki selt íslenzkum aðila eða afhent þessar eignir, nema leyfi rn. komi til. Og ef það leyfi hefur verið gefið til Aðalverktaka að yfirtaka eignirnar, er að sjálfsögðu ekkert við þá ráðstöfun út af fyrir sig að athuga, enda hefur sú ráðstöfun áreiðanlega verið samþykkt af rn. með það fyrir augum, að ekkert af þessum eignum yrði flutt eða selt út af Keflavíkurflugvelli eða öðrum þeim athafnasvæðum, sem varnarliðið hefur hér. En jafnvel þó að undan hefði fallizt að setja slíkan fyrirvara inn í samþykki ráðuneytisins, skipti það ekki máli, því að þetta var óheimilt að gera undir öllum kringumstæðum, nema samþykki ráðuneytisins kæmi til, svo að rn. hlaut að hafa þetta í hendi sér. Og ég vil halda því fram, að alveg án tillits til þess, hvort skylda var af hálfu hinna erlendu aðila að láta þessar eignir í hendur sölunefndar varnarliðseigna eða ekki, þá var það hið eina eðlilega af hálfu hinna íslenzku stjórnarvalda, þegar til þeirra var leitað um flutning varanna burt af þeim athafnasvæðum, þar sem þeim var ætlað að vera, að setja slíkt skilyrði, að varan væri seld fyrir milligöngu þeirrar íslenzku stofnunar, sem ríkið hefur sett upp til að annast þetta, til að hafa hönd í bagga með því, að þær eignir, sem fluttar eru inn á vegum varnarliðsins og þeirra aðila, sem hér dveljast í þess skjóli, yrðu ekki til þess, að neinir íslenzkir aðilar gætu tekið af þeim óeðlilegan gróða, heldur kæmi gróðinn alþjóð að gagni fyrir milligöngu sölunefndar varnarliðseigna. Ég tel, að ef á að áfellast hæstv. utanrrh. fyrir nokkuð í þessu sambandi, sé það það atriði að hafa ekki þegar í stað sagt við Aðalverktaka: Vörurnar má flytja burt, úr því að þið hafið alls ekkert við þær að gera, en þið hafið tekið við þeim með þeim hætti, að hið eina eðlilega er, að salan fari fram fyrir milligöngu sölunefndar varnarliðseigna og ríkið taki við gróðanum, ef einhver verður. - Hæstv. utanrrh. virtist og gera sér þessa grein, en hafði þann fyrirvara á eða afsökun, að hér væri um mjög óverulegar upphæðir að ræða, og víst má segja, að þar kunni að vera nokkur afsökun, þó að hitt hefði verið hreinlegra, að halda sér við þá einu eðlilegu reglu, sem í þessu efni hefur staðið til frá upphafi að fylgt væri; enda kom það í ljós, og á það vil ég leggja áherzlu, að skjótlega varð ágreiningur um, hvort og hvers eðlis þetta leyfi væri, sem hæstv. ráðh. hafði gefið, og það er alveg greinilegt, að hæstv. ráðh. hefur talið, að þessi aðili hafi farið lengra, en góðu hófi gegndi og ætlað að skilja leyfisveitinguna á annan veg en hæstv. ráðh. ætlaðist til. Hæstv. ráðh. hélt því raunar fram áðan, að hann hefði stöðvað þessar framkvæmdir, flutning varanna út af Keflavíkurflugvelli, og fyrirskipað athugun vegna blaðaskrifa, sem af þessu urðu, - hann skaut því inn í ummæli hv. 3. þm. Reykv., eins og þingheimur heyrði hér áðan. En hér kemur í ljós, að skýzt, þótt skýr sé, að hæstv. ráðh. misminnir hér það, sem gerzt hefur. Í Alþýðublaðinu hinn 23. febr. er birt yfirlýsing frá utanrrn. um þetta mál, og í henni segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir að Íslenzkir aðalverktakar s/f höfðu hafið flutninga á umræddum vörum út af Keflavíkurflugvelli, taldi sölunefnd varnarliðseigna, að farið væri inn á verksvið nefndarinnar, þar sem um fleiri vörur væri að ræða en þær, sem talizt gætu vöruafgangar. Ráðuneytið gerði þegar hinn 19. þ.m. ráðstafanir til þess að stöðva flutningana, og er málið í athugun.“ Hér kemur í ljós, að það er alls ekki vegna blaðaskrifanna, heldur vegna íhlutunar sölunefndar varnarliðseigna, sem hæstv. ráðh. fyrirskipar stöðvun á flutningi varanna, vegna þess vitanlega, að eftir þeim gögnum, sem honum þá berast í hendur, er framkvæmdin önnur, en hann í upphafi hafði ætlazt til. Hæstv. ráðh. mun og einnig sjá við athugun, að blaðaskrifin um málið hófust eftir þann 19. og eftir það, að hæstv. utanrrh. var farinn úr landi. Út af fyrir sig er ekkert við því að segja, þó að hæstv. utanrrh. misminni um þetta, hann hefur í mörgu að standa og alla getur okkur misminnt. En svona liggur málið fyrir, og er rétt, að það sé alveg ótvírætt. Sem sagt, höfuðatriði málsins er það, að annars vegar eru vöruflutningar Sameinaðra verktaka af Keflavíkurflugvelli, ráðstafanir, sem eru gerðar, eftir því sem fram er komið, með fullu samþykki hæstv, utanrrh., og hann hefur fært að því skýr og óhnekkjanleg rök, að það hefði verið fullkomið ranglæti af hans hálfu og fjarstæða, ef hann hefði neitað að láta þær framkvæmdir verða. Hins vegar eru svo framkvæmdir eða vöruflutningar Aðalverktaka, sem eru þess eðlis, að opinber aðili, sölunefnd varnarliðseigna, telur sig tilknúða að snúa sér til utanrrh., og utanrrh, eftir þeim gögnum stöðvar sjálfur, áður en blaðaskrif hefjast, samkvæmt því, sem í þessari tilkynningu utanrrn, segir, áframhald þeirra viðskipta. Ég tel, eins og ég segi, að það hafi verið hæpið af hæstv. ráðh. að veita þetta leyfi til Aðalverktaka með þeim hætti, sem hann gerði. Ég tel það afsökun, þó að hún sé ekki fullgild, að hann hafi talið, að þarna hafi verið um lítið að ræða. Ég tel það enn þá meiri afsökun fyrir hæstv. ráðh., að þegar hann fær gögn um, að þarna hafi verið gengið lengra en hann taldi góðu hófi gegna, þá stöðvaði hann sjálfur án íhlutunar blaða eða opinberrar gagnrýni framkvæmd, sem hann taldi misbeitingu á sínu leyfi. Fyrir þá framkvæmd á hann lof skilið, en ekki last, og það er með öllu ástæðulaust fyrir hann að vera að skjóta sér undan því frumkvæði og dug, sem hann í því sýndi. Hitt er svo annað mál, að mér er ekki grunlaust, að hann vilji nú eftir á gera minna úr öllum þessum viðskiptum, en efni standa til, og auðvitað er ekkert auðveldara fyrir þann, sem hefur verið stöðvaður í verknaðinum, heldur en að láta svo sem viðskiptin hafi ekki átt að verða öllu meiri, en þegar er búið að framkvæma. Það er ósköp eðlilegt, að sú aðferð sé viðhöfð, en hún segir ekkert um það, hversu stórfelldar ráðagerðirnar voru í fyrstu.