Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jakob Möller) Þetta frv. er, eins og hv. deildarmenn sjá, borið fram af okkur hv.þm. Dala. (BJ). Svo sem jeg tók fram í umræðum um síðasta mál, er það í raun og veru til orðið í bankaráði Íslandsbanka, það er að segja, að þar bar jeg fram tillögu, er fór í þessa átt. Jeg skal ekkert um það segja hjer, hvort tillagan fann náð fyrir augum manna í bankaráðinu, því málið var þar óútrætt, en að minsta kosti fjelst hv.þm. Dala. (BJ) á hana, og því hefir hann borið fram þetta frv. í fjelagi við mig. Jeg get lýst yfir því, að bankastjórn Íslandsbanka á engan minsta þátt í þessu frv., og verður það því eingöngu að skrifast á syndareikning okkar hv.þm. Dala. (BJ). Frv. þetta er að nokkru leyti svipaðs efnis sem þáltill.hv. samþm. míns, hv. 2. þm. Reykv. (JB). En sú tillaga er að því leyti ófullnægjandi, að hún gefur ekki ríkisstjórninni heimild til þess að veita neina fjárhagslega aðstoð til þess, er tillagan fer fram á, að koma lausu skuldunum fyrir sem föstum lánum. Hv. flm.till. (JB) taldi ósennilegt, að þetta gæti ekki tekist án slíkrar aðstoðar, eða eingöngu á ábyrgð bankanna. En jeg þykist geta fullyrt, að þetta megi ekki takast, nema með fjárhagslegri aðstoð ríkissjóðs. Þess vegna var það, að jeg bar fram þetta frv., enda þótt mjer væri kunnugt um tillögu hv. 2. þm. Reykv. (JB), sem fyrr kom fram. Í raun og veru er í frv. ekki farið fram á annað en lýst var yfir hjer á þingi í fyrra að gera þyrfti. Það virtist þá vera eindreginn vilji samvn. viðskiftamálanna, að áður en gengi yrði opinberlega skráð, þyrfti að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir þá hættu, sem gengi krónunnar stafaði af áföllnum skuldum í íslenskum krónum, sem eru eign útlendinga. Hve miklu þessar skuldir nema, get jeg ekki fullyrt um. Samkvæmt rannsóknum viðskiftamála nefndar voru þær á síðastliðnu vori 6–8 miljónir. Síðan hefir eitthvað af þeim verið greitt, að öllum líkindum; þær hafa verið keyptar til þess að borga með þeim afurðir landsins, og af því stafar viðskiftakreppan. En þó að þessar skuldir nemi 6 miljónum, gerum við flm. frv. ekki ráð fyrir, að þær verði greiddar að fullu þegar í stað. Við ætlumst til, að ekki verði borgað meira en minst verður komist af með. Enda væri ekki auðvelt að koma því í kring, án þess að gengið hækkaði óeðlilega á skömmum tíma. það er ekki tilætlun vor að taka lánið alt í einu, heldur tryggja sjer það til ákveðins árabils og nota það smám saman eftir þörfum. Það yrði þá einskonar varasjóður, er grípa mætti til á vandræðatímum, eins og t. d. síðastliðið haust. Þegar menn komast á snoðir um, að gjaldeyrisekla er í bönkunum, fara ýmsir menn á stúfana, sem hafa hagnað af lágu gengi, og reyna að lækka það. Það eru aðallega þeir menn, er kaupa íslenskar afurðir til útflutnings. þeir semja t. d. á vorin um kaup á fiski fyrir ákveðið verð. Síðan getur fiskurinn lækkað í verði á erlendum markaði, eins og varð síðastliðið sumar, og er þá beinlínis lífsspursmál fyrir þessa menn að geta felt krónuna í verði, að öðrum kosti tapa þeir stórfje á kaupunum. En landsmenn mega ekki horfa á hag þessara manna, heldur verða þeir að tryggja sig gegn þessum tilraunum þeirra. En það er ekki unt meðan þessir menn hafa tök á því að lækka gengið, og það hafa þeir jafnan, meðan þeir geta fengið inneignir útlendinga hjer í bönkunum fyrir lægra verð en þeir eiga kost á hjer. Mjer er kunnugt um, að þegar kreppan byrjaði í haust, komu til bankanna tilmæli frá ýmsum mönnum um yfirfærslu á smáupphæðum. Jeg man t. d. eftir 2 beiðnum frá víxlurum í Kaupmannahöfn um sölu á 1000 sterlingspundum. Þeim fyrra var gerð úrlausn, hinum ekki, og var síðan mörgum neitað um erlendan gjaldeyri. Þá fór gengið að lækka í Kaupmannahöfn, og við það fengu braskararnir tækifæri til þess, að komast yfir íslenskar krónur við lægra verði en kostur var á hjer. Þegar bankarnir stöðva yfirfærslur, er það af þeirri ástæðu, að lánstraust þeirra hrekkur ekki til þess að fullnægja eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri. Það getur stundum verið fullhart á því, að lánstraust þeirra hrökkvi til að fullnægja þörfum landsmanna, hvað þá heldur slíkri - jafnvel tilbúinni - eftirspurn. En ef til væri sá varasjóður, sem í frv. er farið fram á, ætti, þegar svo ber undir, að grípa til hans og greiða þær lausu skuldir, sem þannig eru beinlínis boðnar fram, en ekki meir. Með því móti mætti jafna framboði og greiðslu þessara skulda á mörg ár. Eigendur þeirra myndu að jafnaði eigi svo ginkeyptir að losna við þær; sumir vildu geyma þær í þeirri von, að krónan hækkaði innan skamms upp í jafngengi, aðrir ætluðu að kaupa fyrir þær íslenskar afurðir, enn aðrir myndu geyma þær til þess að braska síðar með þær. Til þess að festa gengið, þegar svona er ástatt, sje jeg enga eðlilegri leið en þá, sem hjer er farið fram á Hún er þvingunarlaus og fullkomlega rjettmæt, hvernig sem á er litið frá viðskiftalegu sjónarmiði. Engar hömlur eru lagðar á regluna um frjálst framboð og eftirspurn. Þetta myndi verka sjálfkrafa til þess að tryggja gengið gegn óeðlilegum og óheilbrigðum fjárprettum, yrði einungis til almenningsheilla, en ekki til þess að hlaupa undir bagga með einstökum stofnunum eða fjárbrallsmönnum. Jeg hefi orðið þess var, að það hefir verið grýla í augum margra, að ríkið gengi í nýja ábyrgð fyrir Íslandsbanka. En til þess er ekki ætlast, að það verði fremur Íslandsbanki en Landsbankinn, sem yrði lántakandi, eins og frv. ber með sjer. Það gæti jafnvel orðið hvorugur bankinn; ríkissjóður gæti sjálfur tekið lánið í sambandi við hvorn bankann sem væri. Að vísu eru þessar skuldir mestmegnis innieign útlendinga í Íslandsbanka, en þó ekki eingöngu, heldur mun eitthvað af þeim vera í Landsbankanum. En þessar skuldir eru þannig vaxnar, að þær eru bönkunum sjálfum ekkert óþægilegar. Þeir þurfa ekki að svara þeim út í öðru en íslenskum krónum, greiða það eitt af þeim í erlendum gjaldeyri, sem þeim gott þykir. Þess vegna er hjer engan veginn að ræða um að gera neitt í þágu bankanna sjerstaklega. Íslandsbanka má einu gilda, hvort þetta verður gert eða ekki. Hagur hans breytist ekki; hann skuldar hið sama eftir sem áður. Jeg hefi heyrt talað um aðra leið að þessu sama marki, og drap hv. 2. þm. Reykv. (JB) á hana, sem sje að taka allar útfluttar afurðir undir umsjón stjórnarvaldanna, svo að allur sá gjaldeyrir, sem til fellur fyrir útfluttar afurðir kæmi undir ráðstöfunarrjett ríkisstjórnarinnar, eða þeirrar stofnunar, er hún kynni að fela það starf, t. d. bankanna. Með þessu ætti að geta tekist að festa gengið, en það yrði þá á annan hátt, en í þessu frv. er lagt til. Gjaldeyririnn yrði trygður landsmönnum til árlegra afnota. En þessar erlendu innieignir yrðu með lagaboði útilokaðar frá því að verða greiddar, nema eftir geðþótta okkar. Þetta er mjög varhugavert, auk þess sem það orkar tvímælis að svifta menn, í þessu efni útflytjendur, umráðum yfir eignum sínum. Þá væri og vafamál, hvort heppilegra væri, að ríkið tæki að sjer algerða einkasölu afurðanna, eða trygði sjer einungis umráðarjett yfir gjaldeyrinum. En nú verður að athuga, hver áhrif það mundi hafa, ef útlendingar fengju ekki inneignir sínar greiddar nema eftir geðþótta okkar. Það er augljóst, að Íslensk króna myndi þá falla í verði erlendis. Þegar menn sjá, að þeir fá ekki greitt fje sitt, munu þeir auðvitað bjóða innieignir sínar fyrir lægra verð. Við yrðum að sjálfsögðu ekki ver staddir fyrir því. Við hefðum umráð yfir öllum gjaldeyri fyrir útfluttar vörur, og það væri nægilegt til þess að fullnægja þörfum okkar. Gætum við þá látið okkur í ljettu rúmi liggja, hve mikils virði þessir útlendingar telja fjárkröfur sínar á oss. En hætt er við, að þetta yrði til þess að rýra lánstraust og álit landsins út á við, og er þess vegna mjög varhugavert, svo jeg taki ekki dýpra í árinni. En ef öllum öðrum tilraunum til að stöðva gengið verður illa tekið og lagst verður á móti þessum heilbrigðu ráðstöfunum, sem hjer er farið fram á í frv., mun jeg að vísu skoða huga minn um afstöðu mína til slíkra ráðstafana. Vænti jeg því, að hv. deild fari sjer ekki óðslega að fella þetta frv. að svo stöddu, heldur lofi því að ganga til nefndar, eins og líka sjálfsagt er um jafnmikilvægt mál, enda hefir það nú verið rætt í einar 5–6 klukkustundir, í sambandi við næsta mál á undan. Jeg skal fúslega játa, að ýmislegt í því þarf rannsóknar við. Þingið þarf að bera sig saman við bankana og leita álits þeirra um málið. Jeg geri ráð fyrir, að verði þetta frv. felt, muni úr annari átt koma tillaga þess efnis, sem jeg drap á, sem sje um að ná tökum á andvirði útfluttra afurða til einkaumráða fyrir bankana. Fari svo, verð jeg að áskilja mjer frjálsar hendur um afstöðu mína til þeirra tillagna.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Jeg sje ekki ástæðu til að bæta neinu við hina glöggu greinargerð hv.flm. (JakM) fyrir frv., einkum þar sem hann tók fram, að stjórninni ætti að vera sett í sjálfsvald, hvort hún notaði þessa heimild, eða ekki. Eins og hv.flm. (JakM) tók fram, getur leikið nokkur vafi á, hvernig muni tekið í þetta frv. En mjer er engin launung á, að jeg sje ekki ástæðu til að slá hendinni á móti slíkri heimild sem þessari, með þeim formála, sem hv.flm. (JakM) hafði.

Jón Baldvinsson Í tilefni af samanburði hv.flm. (JakM) á frv. og tillögu minni, skal jeg geta þess, að það er rjett, að hjer er fullkomin heimild fyrir ríkisstjórnina til lántöku, sem ekki er í þáltill. Jeg skal ekki segja nema jeg geti verið þessari lántöku samþykkur, þó að jeg ætli, að til hennar þurfi ekki að koma. Meðal annars er sú ástæða til þess, að jeg kom ekki fram með lánsheimild, að jeg hygg megnið af þessum lausu skuldum vera í Íslandsbanka. En á fjölmennum fundi síðastliðið haust heyrði jeg einn bankastjórann í Íslandsbanka lýsa yfir, að gefnu tilefni, að bankinn þyrfti engan stuðning af stjórnarinnar hálfu. Þetta er þó ekki allskostar rjett, því að stjórnin hefir stutt og styður bankann, t. d. með breska láninu. Getur vel verið, að bankastjórinn hafi átt við, að bankinn þyrfti engan slíkan stuðning framvegis, og þá ekki lántöku til að koma fyrir þessum lausu skuldum. En hvor leiðin sem farin verður, tel jeg rjett, að þessu frv. verði vísað til nefndar.

Magnús Guðmundsson Jeg vil leyfa mjer að spyrja hæstv. fjrh. (MagnJ), hvort ekki sje bráðlega von á skýrslu frá hagstofunni um erlendar inneignir og skuldir hjer á landi. Mjer virðist mjög erfitt að taka afstöðu til þessa máls, nema þessi skýrsla komi fram. Ef skuldirnar hafa aukist síðan í fyrra, er augsýnilegt, að ekki er unt að feta þessa leið ár eftir ár. Ef við söfnum skuldum, er það ljóst, að við flytjum meira inn en út, og það er óþolandi til langframa. Í fyrra var gert ráð fyrir, að þessar skuldir næmu um 10 miljónum; af þeim voru 2 miljónir taldar tapað fje, sem ekki kæmi til að við þyrftum að greiða; þá eru eftir 8 miljónir. Af því er skuld Íslandsbanka við danska póstsjóðinn hátt á 5. miljón, er gert var ráð fyrir, að auðvelt væri að komast að samningum um. Jeg hefi einnig heyrt, að slíkir samningar hafi tekist millum póststjórnarinnar dönsku og bankans, og eru þá ekki eftir nema um 3–4 miljónir króna af þessari 10 miljóna króna skuld. Ef til vill eru þessar 4 miljónir nú greiddar, og þá er engin þörf á láni, en það sjest af skýrslu hagstofunnar, hvort svo er eða ekki. Vil jeg því, að frv. gangi til nefndar, en afstöðu til þess tek jeg ekki fyr en jeg hefi sjeð skýrsluna. En það má öllum vera ljóst, að það er svikamilla, að taka lán á lán ofan, ef altaf er aukið við skuldirnar. En jeg vona að árið 1922 hafi ekki orðið verra en árið 1921, en úr þessu öllu sker skýrsla hagstofunnar.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Hagstofunni hefir verið falið að safna skýrslum þessum. Vona jeg að þær komi bráðlega, svo að hlutaðeigendur geti haft þær til hliðsjónar.

Bjarni Jónsson Jeg var viðstaddur á fundi þeim, er hv. 2. þm. Reykv. (JB) mintist á, og hafði hann ekki alls kostar rjett eftir ummæli bankastjórans. Hann sagði, að Íslandsbanki þyrfti engrar hjálpar við sjálfs sín vegna, heldur til þess að sjá hag landsins borgið. Svo átti að skilja orð hans, og vil jeg leiðrjetta, þar eð sá maður getur ekki borið hönd fyrir höfuð sitt hjer. Háttv. meðflm. minn, 1. þm. Reykv. (JakM), hefir tekið fram afstöðu okkar til frv. þessa. Er í því gerð krafa til stjórnarinnar og bankanna um það, að stöðva gengið og varna því, að íslensk króna falli meira í verði, jafnvel þótt það kosti útgjöld af hálfu ríkissjóðs og bankanna. Í sambandi við ummæli hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) vil jeg láta þess getið, að jeg er honum sammála um það, að hættulegt sje, að gengið hækki snögglega. Er aðalatriðið það, að stöðva gengið, en láta það svo hækka á mörgum árum, þegar haganlegast þykir. Aðrar leiðir hafa líka verið nefndar til að stöðva gengið, t. d. kröfur Landsbankans um innflutningshöft. Er auðvitað, að með því fæst meiri munur innflutnings og útflutnings en ella, ef skynsamlega er með farið. En þá hygg jeg að skynsamlegast væri að banna innflutning einhverra vissra vörutegunda. Mætti t. d. nefna, ef stjórnin vildi skipa tóbakskaupmanninum að flytja ekki inn meira tóbak, eða þá skipa vínkaupmanninum að kaupa ekkert, nema ef þess væri krafist. Þetta ætti að geta bætt verslunarjöfnuðinn, og þessa pilta ætti stjórninni að vera innan handar að ráða við. Mönnum hefir orðið tíðrætt hjer um margskonar lögmál, og skal jeg ekki fara út í neinar lögmálsþrætur. En eitt lögmál þekki jeg þó, og það er það, að sje um margar skuldir að ræða, sem fallnar eru í gjalddaga, þá minkar lánstraust skuldunauts. Ætti því að vera ljóst, að það muni ekki bæta lánstraust landsins, ef um 6 miljónir af lausum skuldum, föllnum í gjalddaga, eru að þvælast á markaðinum. Verða háttv.þm. að gæta þess, að hjer er ekki um nýja skuldastofnun að ræða, heldur um hagræðing á skuld, svo að hún komi ekki jafnþungt niður. Sýnist sjálfsagt og hættulaust, að stjórnin hjálpi bönkunum, ef þeir eru ekki einfærir um það, að festa gengið. Er því nauðsyn á, að stjórnin hafi heimild þessa, og hefði hún fyr legið fyrir, þá mundi hafa verið farið eftir ráðum okkar fulltrúaráðsmannanna, sem álitum, að það væri vilji Alþingis að hafa taumhald á gengismismuninum. Annars er einkennilegt, hversu kalt andar altaf í garð Íslandsbanka. Er það broslegt, að jeg skuli altaf þurfa að halda uppi svörum fyrir stofnun þessa, sem jeg hefi í raun og veru verið á móti frá byrjun. En jeg vil ekki gera stofnuninni rangt til, og síst þegar það hefir tjón í för með sjer fyrir alt landið, því svo eru atvinnuvegir landsins fljettaðir orðnir við alla starfsemi bankanna, að tjón þeirra verður þjóðartjón. Er sök Íslandsbanka hjer engin önnur en sú, ef sök skyldi kalla, að bankinn starfar með útlendu fje, sem þó er ódýrara en nokkurt annað fje, sem við nú höfum völ á frá öðrum löndum, en sækjumst þó eftir. Ber og enn þess að gæta, að nú er bankinn algerlega kominn undir innlenda stjórn, og hvílir því á ábyrgð stjórnarinnar og er orðinn algerlega innlend stofnun. Vil jeg gera athugasemd þessa, því að jeg veit, að úlfaþytur sá, er staðið hefir um bankann, er til bölvunar. Vil jeg láta sjá, að jeg þori að ganga á móti röngu máli með rjettum rökum. Mjer kom það dálítið á óvart að hv. meðflm. minn (JakM) efaðist um það, að frv. þetta yrði samþykt. Enginn hlutur er sjálfsagðari en að það verði samþykt. Bjóst jeg við, að stjórnin mundi þiggja heimildina feginshendi, enda reynslan sú. Hefi jeg ekki fyr lagt til þessara mála á þingi nú, enda sat illa á mjer, eftir vottorðið frá þeim hæstvirta. En því treysti jeg nú, að hv.þm. láti frv. ná samþykki. Vil jeg að síðustu geta þess, að ekki er nema eðlilegt að hv. 1. þm. Skagf. (MG) vilji sjá skýrslu hagstofunnar, enda má frv. vel bíða þess tíma.

Flm. (Jón Baldvinsson) Umræðurnar um þetta mál í gær voru á víð og dreif. Það, sem jeg hafði óskað eftir, greinileg skýrsla um málið frá hæstv. stjórn, kom ekki fram. Ætla jeg þá að víkja að einstökum atriðum, sem fram hafa komið í ræðum hv.þm. Sannast að segja þótti mjer ályktanir hv. samþm. míns, 3. þm. Reykv. (JÞ), undarlega hæpnar, eftir allri röksemdafærslu hans. Röksemdafærsla hans fór sem sje öll í þá átt, að því meira sem íslenska krónan fjelli, þess betra yrði að lifa í landinu. En þó vildi hv.þm. (JÞ) að síðustu vona, að verðgildi krónunnar mundi hækka og gengið læknast af sjálfu sjer! En jeg er nú hræddur um, að það sje ekki leiðin til lækningar, að láta krónuna falla, og er alveg ósammála hv.þm., að nokkur hagnaður sje að því. Vil jeg nefna hjer tvö dæmi, sem hv.þm. (JÞ) nefndi til rökstuðnings sínu máli. Hv. þm. (JÞ) hjelt því fram, að gengislækkunin mundi takmarka innflutning á útlendum vörum og örva útflutning á framleiðsluvörum. Ef lággengið á þennan hátt yrði til þess að efla hag þjóðanna, hvers vegna skyldu þær þá allar reyna að streitast eftir megni á móti gengislækkuninni, ef það er slík blessun, eins og hv.þm. vill vera láta? Það virðist ofurauðvelt að láta gengið falla. En þennan kost hafa menn nú ekki viljað taka, heldur verjast lækkuninni eins og hægt er. Mjer virðist það líka vera skoðun allra ræðumanna hjer, nema hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). En það eru sárfáir menn, sem hagnast á gengislækkuninni, og það er þeirra hagur, sem hv.þm. ber fyrir brjósti. Annað atriðið, sem hv.þm. (JÞ) vildi láta styðja sína skoðun, um haginn af lággenginu, var það, að með lækkandi gengi krónunnar væri atvinnurekendum auðveldara að svara út vöxtum og afborgunum af rekstrarfje. Það kann rjett að vera, að í fljótu bragði sje það auðveldara, ef tekjurnar vaxa að sama skapi. En gerist það ekki líka á kostnað annara landsmanna? Ef jeg skulda 100 þús. krónur, og svo fellur gengið áður en jeg borga, en tekjur mínar vaxa hlutfallslega við gengislækkunina, þá vitanlega græði jeg, en það verður á kostnað annara landsmanna, sem tapa á lækkuninni. Hv. þm. (JÞ) var sammála mjer um, að þeir, sem hefðu lánstraust erlendis, færu varlegar með það, ef krónan fjelli. En hann hjelt, að það mundi verða til þess að takmarka innflutning. En það held jeg ekki. Þeir menn, sem geta aflað sjer lánstrausts erlendis, eru efnamennirnir, sömu mennirnir, sem eiga öðrum fremur aðgang að erlendum gjaldeyri hjá bönkunum hjer, og þyrftu því ekki að takmarka neitt verslun sína, þótt þeir hættu að nota erlenda lánstraustið. Það hefir komið fram hjer í umræðunum, að menn hafa gert ráð fyrir því, að allur almenningur hafi ekki notið eða getað notið hlunninda af því í vöruverði yfirleitt, þegar bankarnir höfðu gengi erlendra peninga sem lægst síðastliðið sumar, heldur hafi vöruverðið verið miðað við útlendan gjaldeyri, eins og hann var seldur manna á milli utan hjá bönkunum. En þetta er ekki allskostar rjett. Á öllum algengustu nauðsynjavörum naut hann áreiðanlega lækkunarinnar, þótt vel geti verið, að á svonefndum luxusvörum hafi þetta ekki komið fram. Í þessu sambandi má einnig benda á það, sem líka styrkir þessa skoðun, að einmitt matvöruverð hækkar, þegar bankarnir fastákveða gengið, eða lággengið, eins og nú er orðið. Út af því, sem jeg sagði um það, að yfirfærslur hefðu stöðvast hjá bönkunum í síðastl. desembermánuði, vil jeg aðeins geta þess, til að sýna, hve erfitt er að átta sig á því, hvað rjett sje í þessu gengismáli, að hæstv. fjármálaráðherra (MagnJ) sagði, að þær hefðu stöðvast í nóvember, hv. 1. þm. Reykv. (JakM) sagði, að þær hefðu stöðvast í október, maður frá Íslandsbanka segir í september, og þm., sem þóttist kunnugur, skaut því að mjer, að þetta hefði verið í ágústmánuði! Jeg vil þakka hv. samþm. mínum, 1. þm. Reykv. (JakM), fyrir ræðu hans. Jeg græddi meira á henni en ræðum beggja ráðherranna. Maður sá þar betur og greinilegar, hvernig gangurinn hefir verið í samningunum milli bankanna og stjórnarinnar um þetta gengismál. Þó jeg sje hins vegar ekki sammála hv.þm. í öllum atriðum. Fyrir honum er það aðalatriðið að stöðva gengið, en jeg vil jafnframt hækka það. Hins vegar var ræða hæstv.forsrh. (SE) að mjer virtist nokkuð óskýr. Hann vildi vísa þessu frá sjer yfir á bankastjórnirnar, og má það kannske til sanns vegar færa að sumu leyti, því auðvitað á stjórnin að hafa æðsta yfirlit og yfirráð með þessu öllu. Annars skýrði hæstv. ráðherra í rauninni alls ekki það, sem hann hefði átt að skýra. Hann talaði alment um gengið, en vjek minna að hinu, sem þó hefði átt að vera þungamiðjan í hans ræðu, hvað hann sjálfur, eða stjórnin í heild, hefði gert til þess að halda genginu í hagkvæmu horfi. Mjer skildist það einnig á ummælum hans um Landsbankann, að sá banki hefði ekki viljað fallast á till.hæstv. fjármálaráðherra um nefndarskipunina. En jeg má fullyrða, að þetta er rangt. - Landsbankinn mun þvert á móti hafa gert einar þrjár tillögur um þetta mál til stjórnarinnar. Hitt er annað mál, að bankinn mun hafa viljað fá tryggingu fyrir því, að það yrði ekki látið henda oftar á miðju ári, að yfirfærslur stöðvuðust. Og síðan hefir Landsbankastjórnin sjálf gengist fyrir því, sem stjórnin vildi ekki gera, að kalla útgerðarmenn á fund til þess að kjósa nefnd til að athuga það, hvernig útflytjendur gætu betur „organiserað“ útflutning sinn. Þá má líka geta þess, að Landsbankinn vildi láta festa lausu skuldirnar, en stjórnin telur sig eða taldi ekki hafa heimild til þess að taka lán í þessum tilgangi. Um ræðu hv.þm. Ak. (MK) þarf jeg ekki að fjölyrða; hann var till. minni mjög mótfallinn, enda mun hann hafa aðrar till. að gera í þessu efni. Og þó við sjeum sammála um sum atriði, svo sem um skipulag útflutningsins, erum við það ekki að því er til innflutningshaftanna kemur, sem hann leggur aðaláhersluna á. - Að öðru leyti þarf jeg ekki að svara ræðum þeim, sem um málið hafa verið fluttar.

Jakob Möller Í sjálfu sjer hefi jeg lítið að segja, því ræðurnar, sem haldnar hafa verið frá því í gær, gefa ekki mikið tilefni til andsvara. Hæstv. forsrh. (SE) virtist vera nokkuð óskýr, og hallast þó helst að því að lokum, að bankaráðið ætti að hafa æðstu stjórn bankans, enda er það ekki annað en það, sem alment er viðurkent, og því óskiljanlegir útúrdúrar hans um þetta mál. Jeg vil í því sambandi aðeins segja hæstv.forsrh. (SE) það, að ef hann, sem formaður bankaráðsins, ætlar sjer ekki að hafa á hendi þessa æðstu stjórn bankans, ætti hann alls ekki að vera að sitja í bankaráðinu. Það sem hann sagði um gengi krónunnar alment, var hins vegar svo í lausu lofti, að jeg þarf ekki að fjölyrða um það. Hins vegar vil jeg leiðrjetta lítilsháttar misskilning milli okkar hv. 2. þm. Reykv. (JB). Þó það sje aðalatriðið fyrir mjer að stöðva gengið, er auðvitað ekki þar með sagt, að mjer sje sama um gengislækkunina síðustu. En munurinn er sá, að jeg skoða þetta aðeins sem bráðabirgðaráðstöfun, en gengið sje ekki raunverulega fallið fyrir langan tíma. Þegar meira berst að af gjaldeyri, þá hækkar gengið aftur og þá á að stöðva það. Og jeg legg meiri áherslu á þetta en að leiðrjetta strax augnablikshallann.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Aðeins örfá orð. Í umr. hjer hefir verið minst á tillögur, sem jeg hefði komið fram með um skipulag gjaldeyrisverslunarinnar. Það var í rauninni ekki því að kenna, að við værum ósammála, að ekki varð úr framkvæmdum þá. Og nú vil jeg aðeins geta þess, að væntanleg nefnd mun að sjálfsögðu geta athugað þessar tillögur líka, og mun jeg láta henni í tje allar upplýsingar, sem jeg get. Viðvíkjandi því, sem talað hefir verið um fjármálastjórnina í sambandi við Íslandsbanka og gengissamninginn, skal þess eins getið, að stjórnskipulag bankans ætlar fjármálaráðherra ekkert sæti í stjórn hans, og þýðir því ekki að spyrja hann um þessi efni.

Sveinn Ólafsson Umræðurnar um þessa till. til þál., sem hv. 2. þm. Reykv. (JB) hefir komið fram með, hafa farið nokkuð á víð og dreif og lent inn á helst til breiðar brautir. Finst mjer það benda til þess, að till. þessi sje þm. ekki nægilega kunn enn þá eða þeir búnir að átta sig á efni hennar. Býst jeg við, að forlög till. verði mjög tvísýn, ef hún verður afgreidd að svo stöddu. Og þar sem svo stendur á, að næsta mál á dagskrá er náskylt henni og efni þess þegar komið inn í umræðurnar, en úrslit till. mjög háð afdrifum þess, þá legg jeg það til, að frekari umr. um till. sje frestað og henni vísað til fjárhagsnefndar, en næsta mál tekið fyrir. Er þetta mál nú komið á þann rekspöl, að ekki er að vænta, að frekari umr. leiði til neinna æskilegra úrslita.

Forsætisráðherra (SE): Jeg get tekið undir það með þeim hv.þm., sem síðast talaði, að jeg efast um gagnsemi þeirra miklu umr., sem fram hafa farið um þetta mál. Jeg skal því gera mitt til að lengja þær ekki að óþörfu, en verð þó að svara nokkrum orðum þeim ákúrum, sem nokkrir hv.þm. hafa beint að mjer. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) hefir aftur og aftur álasað stjórn og bankaráði fyrir að hafa ekki ákveðið gengi íslensku krónunnar. Jeg hefi tekið svo rækilega fram skoðun mína í því efni, að jeg nenni ekki að fara að endurtaka það alt enn á ný. Jeg hefi tekið það skýrt fram, að jeg telji það hvorki rjett nje ráðlegt, að bankaráðið fari að blanda sjer í daglega ákvörðun gengisins. Svo er það heldur ekki í Landsbankanum, að landsstjórnin ákveði gengið þar. Það eru bankastjórarnir, en ekki hún, sem eiga að ákveða gengið. Svo er það alstaðar annarsstaðar. Auðvitað er það, að ef einhverjar sjerstakar óvenjulegar ráðstafanir þarf að gera til þess að halda genginu við, þá heyrir það undir bankaráðið. Þá sagði hv.þm. (JB), að stjórnin hefði enn þá ekki gert neina grein fyrir afskiftum sínum af samningstilraunum milli bankanna í því skyni að halda genginu uppi. Jeg gerði grein fyrir öllu þessu í gærdag. Þar sagði jeg einmitt frá samningsuppkastinu, sem fjármálaráðherra stakk upp á. Gerði grein fyrir, að aðalkjarninn í því hefði verið sá, að sameiginleg nefnd, með einum bankastjóra frá hvorum banka og oddamanni frá stjórninni, skyldi sjá um gjaldeyrisverslunina, en hvor bankinn átti að skjóta inn um 60 þúsund pundum og þeim gjaldeyri, sem hann seinna fengi, en tapi af versluninni átti að skifta á milli landssjóðs og bankanna að einum þriðja hluta. Á seinasta augnabliki hvarf Landsbankinn frá þessu ráði, og fullyrðir einn af bankastjórum Íslandsbanka, að samningurinn hafi strandað á Landsbankanum, en Íslandsbanki hafi verið fús á að ganga að honum, og um það er mjer kunnugt. Þá ámælti hv.þm. (JB) stjórninni fyrir að hafa ekki gert þær ráðstafanir, sem Landsbankinn hafi heimtað til að hækka gengi íslensku krónunnar. Þessu hefi jeg nú svarað áður, og þýðir ekki að endurtaka það. Þá ásakaði hv. 2. þm. Reykv. (JB) stjórnina fyrir að hafa ekki hvatt útflytjendur á fund til að ræða um sölu afurðanna. Jeg get í því tilliti fullvissað hv.þm. um tvent: Fyrst það, að aldrei hefði komið til mála, að útflytjendur hefðu viljað láta stjórnina fá öll tögl og hagldir í því efni, og auk þess myndi stjórninni, þótt svo hefði farið, aldrei hafa dottið í hug að taka sölu afurðanna nú í sínar hendur. Jeg veit, að það er þægilegt að hafa landsstjórn til að geta lagt allar syndir á hennar bak. En það verður þó að minsta kosti að færa einhver málamyndarök fyrir þeim tilraunum. Hvað gat nú stjórnin gert meira í þessu máli en hún gerði ? Hún reyndi að koma á samkomulagi með bönkunum, reyndi það á allan hátt og ætlaði að takast á hendur fjárhagslega ábyrgð í því skyni. Bankarnir gátu ekki bent á nein ráð, nema höftin, sem stjórnin gat ekki gengið að. Og setjum nú svo, að stjórnin hefði samþykt höftin og reynst svo sterk, að þingið hefði fallist á þær gerðir hennar. þrátt fyrir það hefðu höftin ekki getað verkað strax og náð því markmiði, sem til var ætlast. Nei, sje litið á málið með nokkurri sanngirni, er ekki hægt að komast að annari niðurstöðu en að stjórnin hafi gert alt, sem hægt var, í þessu tilliti, en það var að reyna að fá bankana til að vinna saman. Það er þetta, sem er aðalatriðið í slíkum málum, að hafa bankastjórnir, sem reyna að finna saman þær leiðir, sem færar eru út úr slíkum torfærum, bankastjórnir, sem ekki vinna hver á móti annari, heldur styðja hver aðra. Í fyrri svörum mínum til hv. 2. þm. Reykv. (JB) hefi jeg farið svo rækilega inn á gengisspursmálið, að jeg þarf í raun rjettri engu þar við að bæta. Hv. þm. (JB) sagði, að skoðanir mínar þar væru gripnar úr lausu lofti. Sjerstaklega hneykslaðist hann á kenningu minni um það, að þegar krónan hækkaði, þá minkaði eftirspurnin eftir erlendum gjaldeyri, og öfugt. Jeg skal í tilefni af þessu enn taka fram, að í vor leit út fyrir, að aflast myndi mikið hjer af fiski og hann verða í háu verði. Af þessu bjuggust menn við, að íslenska krónan myndi hækka með haustinu, og biðu því margir, sem skulduðu erlendis, með að yfirfæra fje sitt og borga skuldirnar, til þess að geta þar notið hagnaðar af gengishækkuninni. Þegar svo allar horfur urðu verri, þá flýttu allir sjer að yfirfæra og borga skuldirnar, af því að þeir hjeldu, að krónan mundi lækka enn þá meira, og vildu sem mest fara á mis við aukna lækkun. Þetta er algilt lögmál, sem viðskiftalífið hreyfir sig eftir, og mun það halda áfram að hreyfa sig eftir því, þótt hv.þm. (JB) hristi höfuðið. Og jeg fæ ekki skilið annað en öllum, sem nokkuð hafa fengist við verslun eða slík viðskifti, eigi að vera þetta auðskilið. Annars skal jeg endurtaka það, að jeg er sammála hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) um, að frekari umr. í þessu máli muni ekki bera neinn árangur að sinni.

Jón Þorláksson Jeg skil það, að hv. deild muni nú vera orðin ærið þreytt á þessum umr., og skal því ekki vera langorður. Jeg vil byrja með því að þakka hv.þm. Ak. (MK) fyrir skemtunina í gærdag, þegar hann var að reyna að hafa eftir mjer ummæli úr fyrri ræðu minni um þetta. Hann kvað mig hafa haldið því fram, að þessi gengissjúkdómur yrði til góðs, ef hann stæði nógu lengi. Að vísu hefi jeg aldrei sagt þetta, en í rauninni er það ekki svo lítil speki, sem hv.þm. (MK) hefir hjer lagt mjer í munn, því að það getur sannarlega svo farið, að þessi sjúkdómur verði til góðs, ef hann stendur nógu lengi til þess, að landsmenn læri af honum það, sem þeir þarfnast mest að læra í þessum efnum. Jeg skal þá víkja lítið eitt að kenningu hv. 1. þm. Reykv. (JakM) um lögmálið um framboð og eftirspurn. Hann kvað íslensku krónuna lækka þann tíma ársins, sem útflutningur er mestur, en hækka á öðrum tímum árs, eða þegar innflutningurinn er tiltölulega meiri en útflutningurinn, og í báðum tilfellum kveður hann landsmenn tapa á gengisbreytingunni. Jeg skal játa, að þetta er mjög áferðarfalleg kenning. En á henni er bara sá lítilmótlegi galli, að hún kemur ekki heim við reynsluna á þessu eina ári, sem liðið er síðan sjerstakt gengi á íslenskri krónu var viðurkent, árið 1922. Það sýnir alveg öfuga niðurstöðu við kenninguna. Allir vita, að útflutningur íslenskra afurða er mestur á haustin. Pundið hefði þá átt að falla á þeim tíma, en það skeði einmitt hið gagnstæða. Og ástæðan til þess er auðfundin. Hún er sú, að þeir voru helst til margir, sem trúðu á þessa kenningu hv. 1. þm. Reykv. (JakM) og ætluðu sjer að nota þá ímynduðu þekkingu sína til að græða á henni. Margir kaupmenn fengu sjer vörur að láni erlendis til haustsins og hugðust mundu borga þær lægra verði, er íslenska krónan hækkaði. Aðrir fengu eldri skuldir sínar framlengdar til þessa sama tíma, og niðurstaðan varð svo sú, að eftirspurn erlenda gjaldeyrisins varð einmitt mest á þessum tíma, svo að verðið á honum hækkaði, íslenska krónan lækkaði. Svona getur nú farið, þrátt fyrir alla áferðarfegurð þessarar kenningar hv. 1. þm. Reykv. (JakM). Þá kom önnur kenning fram hjá hv. 1. þm. Reykv. (JakM), sem var þess eðlis, að mjer finst rjett að minnast lítið eitt á hana. Hún hljóðaði svo, að lággengi gjaldeyrisins í einu landi hafi í för með sjer verðfall innlendu vörunnar. Skírskotaði hv.þm. þar sjerstaklega til reynslu Þjóðverja og svo einnig Norðmanna. En jeg verð þá að halda því fram, að alt öðruvísi standi á með þessar þjóðir en oss. Það, sem gerði, að þýskar vörur urðu svo ódýrar, var það, að Þjóðverjar hjeldu sem stórþjóð fast við þá venju að selja vörur sínar gegn innlendum gjaldeyri. Þar sem nú oftast líður langur tími milli sölu og endurgreiðslu, en markið fjell óðfluga, þá varð sú raunin á, að kaupendur vörunnar fengu það talsvert ódýrara en á horfðist, er þeir keyptu vöruna, og hana þar af leiðandi líka. En með oss er alt öðru máli að gegna. Hjá oss er það ekki venja að selja vörur vorar í innlendum gjaldeyri, heldur erlendum, og hefir lággengi krónunnar því ekki þessi áhrif hjá oss. Jeg skal hjer benda á það dæmi, þar sem leiðin á markaðinn er styst hjá oss. Það er ísfiskssalan. Það skal enginn telja mjer trú um, að vjer fáum færri sterlingspund fyrir hann, þótt pundið sje í kr. 28,50 en þótt það sje aðeins í 26 krónum. Hvað gengi hins erlenda gjaldeyris er hjer, hefir ekkert að segja í því tilliti. Sama á sjer stað um allar þær vörur hjá oss, sem seldar eru gegn erlendum gjaldeyri, en það eru flestar okkar afurðir. Þó skal jeg ekki neita því, að það geti komið fyrir, að lággengið geti haft nokkur áhrif í þessu tilliti. Það ljettir undir með framleiðendum og gerir þá færari um, ef þörf krefur, að lækka verð afurðanna. Ef t. d. togari þarf að nota helming aflafjár síns til erlends kostnaðar, en hinn helminginn til þess innlenda kostnaðar, þá verður hann ólíkt betur settur með hærri krónutöluna fyrir þann helming andvirðisins, sem hann flytur heim, ef krónan stendur lágt. Setjum svo, að 500 pund af 1000 pundum fari í erlendan kostnað. Það munar þá ekki svo litlu, hvort hlutaðeigandi togari fær kr. 28,50 fyrir hvert af þeim 500 pundum, sem eftir eru, eða aðeins 26 krónur. Á þessum mismun getur það oltið, hvort kleift er að halda útgerðinni áfram. Svona er nú þessu farið. Það er viðurkent um allan heim sem sameiginlegt fyrirbrigði, að í lággengislöndunum eru atvinnuvegirnir í fullu fjöri og næg atvinna, en í hágengislöndunum aftur á móti megnt atvinnuleysi og vandræði að koma vörunum út á erlendum mörkuðum. Þótt lággengið orsaki lægra vöruverð, er alls ekki sagt, að það valdi framleiðslunni nokkru tjóni, heldur þvert á móti. Varan verður þá oftast eftirsóttari, en af því leiðir, að meira er framleitt, og getur þetta á þann hátt orðið til stórhags fyrir það þjóðfjelag og hjálpað til að bola keppinautana frá á erlendum mörkuðum.

Það getur nú líklega stundum orðið skammgóður vermir

. Það er annað mál. Og til þess að afstaða mín hjer verði ekki misskilin, skal jeg einmitt fara nánar út í þetta. Það má ekki vísvitandi halda verði erlends gjaldeyris lægra en hann er í raun og veru. Mjer skildist, að hv. samþm. minn, 1. þm. Reykv. (JakM), segði, að bankaráð Íslandsbanka hefði beitt áhrifum sínum í þá átt í síðastliðnum septembermánuði, að verðið á sterlingspundinu hækkaði ekki í bankanum. Ef það hefir verið skakt skilið, þá óska jeg, að hann leiðrjetti það strax. Fyrst hann leiðrjettir það ekki, álít jeg það rjett skilið. Jeg áfelli engan fyrir það, sem gert var; ný fyrirbrigði sjást ekki fyrirfram. Það gat verið rjett að reyna að stöðva gengið, hefði það tekist. En eftir á má sjá, og er rjett að benda á til varnaðar, að það var rangt að halda pundsverðinu niðri með þvingun þann tímann, sem sala haustafurðanna stóð yfir, en hækka það svo á eftir. Það hefir í för með sjer, að framleiðendur útfluttu vörunnar eru sviftir nokkrum hluta af sínu vöruverði. Má benda á dæmið, sem hv.þm. (MK) tók af Sambandi íslenskra samvinnufjelaga, er úthlutar bændum sínu vöruverði með gengishagnaði. Þeir nota nú nokkurn hluta af gjaldeyrinum til vörukaupa erlendis, og sá hluti kemur hjer ekki til greina. En nokkur hluti mun hafa gengið til bankanna hjer, og því fengist fyrir sterlingspund kr. 25, 50, ef bankinn tekur 50 aura í kostnað. En þeir áttu rjett á að fá hærra, líklega 28 kr., eftir því sem nú er á daginn komið. Þau afföll, sem af þessari ástæðu koma fram, verða ekki landsmönnum til nota, eins og jeg lýsti í gær; þau koma ekki fram í lækkuðu vöruverði, og lenda stundum beinlínis í braskarahöndum, eins og t. d. átti sjer stað um þá menn, sem keyptu pundin í bankanum fyrir lága verðið og seldu þau pósthúsinu fyrir hærra verð. Jeg hefi bent á þetta, af því að jeg veit ekki til, að frá því hafi verið skýrt opinberlega áður, og ekki til þess sjerstaklega að ámæla bankaráðinu fyrir gerða ráðstöfun, heldur til aðvörunar framvegis um það, að láta framleiðendur og útflytjendur fá sannvirði fyrir gjaldeyri sinn. En jeg er samdóma hv.þm. (JakM) um, að stefna beri að stöðvun gengisins. Öll skandinavísku löndin gera sjer enn þá von um að geta komið peningum sínum í „pari“; jeg fylgist með straumnum og vona, að við getum þetta líka. Eins og gengislækkunin örvar framleiðsluna og atvinnulífið, þá er á hinn bóginn hækkun gengisins sú erfiðasta braut, sem nokkur þjóð getur gengið. Má t. d. benda á, hvað það kostar Englendinga. Merkir fjármálamenn þar halda því fram, að þjóðin þoli ekki hækkunina eins öra og hún nú er, af því að það geri framleiðslu þjóðarinnar svo erfitt fyrir. Þessir erfiðleikar eru vitanlega mjög sterk hvöt til þess að halda sem mest í hemilinn á gengislækkuninni. Læt jeg svo útrætt um þetta að sinni. Jeg hefi ekki mikið að athuga við ræðu hv. samþm. míns, 2. þm. Reykv. (JB). Hann viðurkendi, að atvinnurekendum væri hægra að greiða vexti og afborganir af stofnfjenu, ef gengismunurinn kæmi fram, en spurði, hvort það gerðist ekki á kostnað annara landsmanna. Jú, vitanlega kemur það fram á kostnað þeirra, sem eiga sparifje; eign þeirra lækkar eftir sama hlutfalli, og má það því skoðast sem skattur á eignamönnunum, lagður á til hagsmuna fyrir framleiðendur. Jeg tel varhugaverðast, að þær gengislækkanir, sem koma fram, fái ekki að njóta sín, og verst, ef það rjetta kemur ekki í ljós. Það lægi máske nær að minnast á orsakir gengislækkunarinnar en afleiðingar, þegar rætt er um tillögur til lagfæringar á genginu. Þá er það eitt stórt atriði, sem ekki má gleyma, sem mestu ræður um gengið, en það er verðlag innanlands á innlendum vörum. Sje það af einhverjum ástæðum óhæfilega hátt, þá eru peningarnir verðlitlir. Nú er það svo að segja einungis ein vörutegund, sem verslað er með innanlands hjá oss í stórum stíl, og það er vinnan. Milli gengismunar og vinnulauna er samband til samræmis því tvennu. Svo að þegar sterlingspundið lækkaði um 10%, hefir kaupið verið lækkað sem samsvarar þeim 10%. Jeg segi ekkert um, hvort það hafi verið rjettmætt eða ekki, en það hefir skeð á þennan hátt. En þetta er handhæg og kostnaðarlítil aðferð til kauplækkunar. Aðrar leiðir, svo sem verkbönn og stríð, eru kostnaðarsamar fyrir heildina. Það má ekki loka augunum fyrir því, að gengislækkunin hefir gert það að kostnaðarlausu, án þess að fella niður vinnu, hvort sem lækkunin var rjettmæt eða ekki. Svo jeg snúi mjer að því, sem sagt hefir verið um afstöðu bankanna til þessa máls, þá þótti mjer bresta á hjá landsstjórninni, að hún hefir enn ekki gefið glögga skýrslu um það, sem gerst hefir. Það er ekkert leyndarmál; getur verið til hins lakara að dylja það að óþörfu, en gott að fá það skýrt. Jeg gæti að vísu gert það; hefi útvegað mjer gögn til þess, en slæ því á frest, af því að hv. deild er farin að þreytast á umræðunum. Þó vil jeg gera dálitla leiðrjettingu á því, sem jeg sagði í gær um verðið á sterlingspundunum. Þau hafa hækkað móts við gull um 10% á árinu 1922. Kr. 28,50 fyrir sterlingspund nú samsvara því kr. 26 í ársbyrjun 1922. En þá var gengi íslenskrar krónu 27 fyrir sterlingspund, svo að raunverulega hefir íslenska krónan hækkað á árinu 1922, en ekki lækkað.

Jakob Möller Það var aðeins lítil athugasemd til að svara hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Hann spurði, hvort jeg hefði sagt, að bankaráð Íslandsbanka hefði beitt áhrifum sínum til þess að koma í veg fyrir, að gengið á sterlingspundinu hækkaði í september síðastl. Já, þetta var rjett skilið, og fæ jeg þá ástæðu til að gera nánari grein fyrir, hvernig á því stóð, og verður það þá um leið skýring á gengissveiflum á árinu 1922. Eftir tillögu frá viðskiftamálanefnd síðasta þings, að gerðar væru tilraunir til að koma á jafngengi, semja um lausaskuldir og afla bankanum lánstrausts, þá var einn bankastjóri Íslandsbanka einmitt farinn til útlanda í þeim erindum. Á meðan hann var í ferðalagi sínu erlendis, þótti bankaráðinu viðurhlutamikið að gera breytingar á genginu. Vildi heldur bíða og sjá, hvað ynnist, samkvæmt vilja þingsins. Árangurinn af ferð bankastjórans varð sá, að að vísu fekst nokkurt viðskiftalán, sem telja má nægilegt til árlegra þarfa, en ekki til þess að festa lausaskuldirnar. Jeg get fyrir hönd bankaráðsins forsvarað gerðir þess í septembermánuði, enda var það þá alt sammála. En jeg vil ekki forsvara gerðir þess síðan, enda hefir verið ágreiningur um þær. En út af kenningunni um sveiflur á genginu, þá segir hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að erlendi gjaldeyririnn hafi hækkað í verði um aðalsölutímann, þegar mest var framboðið af honum. Jeg hugsa, að hann sje svo skýr og rökfastur fylgismaður frjálsrar samkepni, að hann viti, að þegar framboðið eykst, þá fellur varan í verði.  Þessi kenning mín um framboð og eftirspurn er alviðurkend sem grundvöllur frjálsrar samkepni og stendur óhrakin af ummælum hv. samþm. míns (JP). Þá kem jeg að því, sem hv.þm. (JÞ) mintist á, að lággengi krónunnar verkaði ekki lækkandi á verð afurðanna hjer á landi, af því að afurðirnar væru seldar við erlendum gjaldeyri. Þetta er rjett um ísfiskinn, sem hann og tók sjerstaklega til dæmis, en það er svo lítill hluti af heildinni, að það hefir svo að segja enga þýðingu. Og saltfiskurinn, sem er yfirgnæfandi hluti íslenskrar vöru á heimsmarkaðinum, er að mestu leyti seldur við íslenskum krónum. Ályktun hv.þm. (JÞ) er því ekki rjett, að því er snertir meiri hluta innlendu varanna. Þetta vita allir, og hefir því og áður verið haldið fram hjer af þm. V.-Ísf. (ÓP), samkv. Alþingistíðindum. Hv. sami þm. (JÞ) kom og inn á það í gær með dæmi, sem hann tók til meðmæla lággenginu, er hann áleit, að það gæti borgað sig að fella gjaldeyrisvöruna í verði til þess að vinna markaðinn. Þetta er hættuleg svikamylna; ef til vill yrði augnablikshagur að því, en síðar vinnur það á móti sjálfu sjer. Ljett verk er að fella vöruverðið, en ekki auðvelt að koma því upp aftur. Jeg sje svo ekki ástæðu til að lengja umræðurnar meira. Við erum sammála um hlutfallið milli vinnulauna og gengisins. Það er eitt af því nauðsynlegasta, að koma vinnulaununum í samræmi við verðlagið. En í sambandi við það vil jeg að lokum biðja hv.þm. (JÞ) og aðra, sem verja lággengi, að athuga, hve óvissan um gengið er varhugaverð vegna kaupsamninga. Togstreita um kauphækkun og lækkun vofir yfir meðan gengið er ekki fest.

Forseti (BSv): Það hefir komið fram tillaga um að fresta þessari umræðu og vísa málinu til fjárhagsnefndar, og verður sú tillaga borin undir atkv.