Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Till., sem við hv. 2. þm. Skagf. flytjum á þskj. 114, er fyrir nokkru flutt, þótt ekki hafi hún komið til umr. fyrr en í dag. Við viljum vekja athygli á nauðsyn þess að gera ráðstafanir í tíma til að útvega heyvinnuvélar til landsins fyrir n. k. sumar. Það bar talsver t á því í sumar sem leið, hvaða skortur var á vélum til landbúnaðar, sérstaklega heyvinnuvélum, af því að gamlar vélar gengu úr sér og ekki var hægt að endurnýja þær. Það hefur sjálfsagt aldrei verið meiri þörf á landbúnaðarvélum en einmitt nú, þegar örðugleikarnir að fá fólk til vinnu fara sívaxandi. Hafa þeir aldrei verið meiri en á síðasta sumri og eiga e.t.v. eftir að verða meiri á sumri komanda. Það má segja, að tilgangslaust sé að koma með slíka till. á Alþ. nú, því að það verði tæplega til þess, að flutt verði inn meira af vélum en ella hefði orðið, þar sem búið er að lýsa yfir, að innflutningsrúm sé svo mjög takmarkað. En ég held, að það þurfi að vekja athygli á nauðsyn þessa máls. Það ætti a.m.k. engu að spilla, þátt reynt væri að fá hæstv. ríkisstj. til að fá útflutningsleyfi fyrir slíkum vélum frá Bandaríkjunum. Ég veit, að þær voru þar til s.l. sumar, en þá. fékkst ekki útflutningsleyfi fyrir þeim, og það er því verkefni fyrir hæstv. ríkisstj. að skerast í leikinn og fá leyfðan útflutning á þessari nauðsynlegu vöru. Ég tel ekki þörf lengri framsöguræðu, en óska þess, að Alþingi samþ. till. og láti hana fara rétta boðleið til ríkisstj.



Herra forseti. - Þessi þáltill. þarfnast ekki nánari skýringa, - þær eru í grg., sem fylgja till. Þótt þetta mál nái samþykki Alþ., er ekki síður þörf á ýtarlegri endurskoðun á höfundarétti og listvernd og á hvern hátt íslenzka ríkið eigi að setja löggjöf um þetta efni. Flm. hafa fengið þær upplýsingar, sem þeir óskuðu eftir, hjá Bandalagi íslenzkra listamanna. Hygg ég, að ekki sé þörf nánari skýringar, og vil ég því aðeins mæla með því, að hv. Alþ. samþ. þessa till.



Þessi þáltill. fer fram á, að n. verði skipuð til að undirbúa væntanlegar byggingar á lóðum ríkisins við Lækjartorg og Lækjargötu, bæði endurbyggingu á stjórnarráðshúsinu og nýjar byggingar aðrar. Ekkert er eðlilegra en að ríkið reisi opinberar byggingar á þessum lóðum sínum, sem það hefur keypt dýru verði. Gert er ráð fyrir, að n. verði skipuð 2 mönnum úr hverjum flokki. Ég tel ekki rétt að vísa þessu máli til n., heldur mætti fresta umr., ef menn vildu bera fram brtt., eða fyndist n. of stór.



Við umr. um þetta mál fyrir nokkrum dögum flutti ég skrifl. brtt., sem nú hefur verið útbýtt á þskj. 512, en minni hl. synjaði um afbrigði fyrir henni. Nú er það hins vegar svo, að nokkrir dagar hafa liðið, síðan till. var borin fram, og atkvgr. um málið hefur ekki farið fram enn, svo að telja má, að nú horfi öðruvísi við um, að þessi till. megi koma til atkv. Ég vil beina því til hæstv. forseta, hvort hann vill ekki taka til athugunar, hvort hann telji ekki, að þessi till. geti komið til athugunar nú, þó að afbrigði væru felld um hana fyrir nokkrum dögum. Ég vil jafnframt beina því til hæstv. forseta, hvort hann hafi veitt því athygli, að hv. 10. landsk. kom hér með nokkurn áróður gegn till. minni og réttmæti þess, að hún kæmi undir atkv., og að hv. þm. viðhafði hann, áður en gengið hafði verið til atkv. um afbrigðin, þannig að mér virtist hæpið, að þessi áróður hv. þm. mætti fram koma, og því síður sem þessi áróður byggðist ekki á réttum forsendum, því að hann hélt fram, að till. færi í bág við l., sem búið væri að samþ., þ.e.a.s. ákvæði fjárl., en því fer fjarri, að till. fari í bág við l., heldur fer hún aðeins í þá átt að takmarka ákvæði þáltill., sem fyrir lá.

Forseti (HG): Ég vil svara fyrirspurn hv. þm. N.-Þ., að því er snertir það, hvort brtt. hans, sem synjað var um afbrigði fyrir á fundi fyrir nokkrum dögum, gæti komið til atkv., á þá leið, að samkv. þingsköpum er það ekki hægt. Það er ekki hægt að taka til atkv. till., sem ekki hefur verið kostur að ræða. Afbrigða var synjað fyrir þessari till., og sé ég mér ekki fært að láta hana koma undir atkv. Að því er snertir þau orð, sem hann beindi til mín í sambandi við ræðu hv. 10. landsk., þá vil ég benda á, að ég ætla, að ég hafi tekið fram í fyrir hv. 10. landsk. og bent honum á, að þessi till. væri ekki til umr. Mér skildist, að aðfinnslur hans væru þær, að samkvæmt þingsköpum mætti till. ekki komast að, vegna þess að hún færi í bág við l., og lét ég því það óátalið, sem hann sagði, því að mér skildist, að það væru þingsköp, sem hann ræddi um.



Það er tilgangslaust að ræða þetta mál, sem er nú dautt og dottið upp fyrir, en það, sem ég tók fram, - og ég skal geta þess, að ég minnist þess ekki, að hæstv. forseti hefði neitt við það að athuga fyrr eða síðar í mínu máli, en það kann að vera, að það hafi verið svo óvanalega lágvært hjá hæstv. forseta, - var eingöngu andmæli í sambandi við þingsköp gegn því, að hv. þm. N.-Þ. flutti hér till., sem hann vildi telja þingheimi trú um, að væri kleift að láta koma til atkv., enda þótt hún, eins og málið var vaxið, breytti þáltill. þannig, að hún kæmi til með að breyta l., sem búið var að samþ., sem sé fjárl. Það, sem ég benti á, var réttilega undir þingskapaumr., að till. mætti ekki koma fram, það væru afglöp, og þar við situr.

Gísli Guðmundsson Hæstv. forseti hefur talið, að till. mín mætti ekki koma til atkv. Ég minnist þess, að hæstv. forseti tók fram í fyrir hv. 10. landsk., en hann hélt eigi að síður áfram áróðri sínum. Ég hafði þá, um leið og ég heyrði þetta fram borið af hv. þm., sem gat ekki staðizt, beðið um orðið, en hæstv. forseti lét atkvgr. fram fara, án þess að mér gæfist tími til að leiðrétta þær rangfærslur, sem hv. 10. landsk. var með, en ég sé ekki ástæðu til að ræða það frekar.



Þar sem enn er óvíst, hvernig fer um afgreiðslu dýrtíðarmálsins, en það hlýtur að vera verkefni þingsins að leysa þessi mál öll í heild, þykir mér ekki tímabært að samþ. þessa till. og segi því nei.



Þar sem heimild til að greiða þessa upphæð hefur verið veitt í fjárl., en ég hefði talið réttara, að áður hefði komið fram till. í heimildarformi í þá átt, en þótt till. yrði felld, stendur eftir sem áður heimild fjárl., sé ég ekki ástæðu til að greiða atkv.



Þegar sams konar till. og þessi var samþ. hér á Alþ. í sumar, var því haldið vandlega leyndu af hæstv. ríkisstj., að hún væri bú in að veita miklum fjölda embættismanna launauppbætur utan við l. og bak við Alþ. Og hæstv. þáv. fjmrh., Jakob Möller, neitaði að gefa Alþ. upplýsingar um, hver væru launakjör embættismanna, og taldi það svo mikið verk, að til þess ynnist ekki tími í ráðuneytinu að taka saman upplýsingar um það. Ég verð því að álíta, að hæstv. stj. hafi þá hlunnfært hv. alþm. Nú réð minni hl. Alþ. því, að till. hv. þm. N.-Þ., sem reyndi að ráða bót á þessu, fékk ekki að koma til umr. og atkv., og því verður þetta ekki lagfært að þessu sinni, en vitanlega bar að nema burtu hinar ólöglegu launauppbætur, ef ekki á að gera ríkisstj. ábyrga fyrir þeim greiðslum. Þar sem mér er fyrirmunað að greiða atkv. um afgreiðslu málsins eins og ég vil, tek ég ekki þátt í atkvgr., heldur sit hjá.



Það eru ekki nema örfá orð. - Efni þessarar till. er einfalt, en heftir sína þýðingu fyrir héraðsbúa. Það hefur komið til orða að flytja læknisbústaðinn á Eyrarbakka að Selfossi, en eins og eðlilegt er, mun þeim þar neðra þykja miður, að læknirinn fjarlægist þá mikið, því að þar er talsvert fjölmenni. Hins vegar er læknishéraðið svo stórt og fjölmennt, að það getur vel komið til mála að skipta héraðinu. Ég vona, að Alþ. samþ. þessa till. og hæstv. stj. taki henni vel, og þá vil ég f. h. okkar flm. óska, að hæstv. stj. athugi málið á þeim grundvelli, hvort ekki geti komið til mála að skipta læknishéraðinu í tvennt. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar, en vona, að Alþ. samþ. till.



Herra forseti. - Á þskj. 291 flyt ég ásamt nokkrum öðrum till. um að fá þjóðleikhúsið rýmt hið allra fyrsta. Það þarf í rauninni ekki að fara um það mörgum orðum, því að öllum er ljóst, hvílík nauðsyn er á, að það fáist rýmt sem fyrst. Það er orðið þjóðinni til smánar, hve lengi hefur dregizt að ljúka smíði þess, fyrst hún á annað borð réðst í svo stóra framkvæmd. Það er búið að standa þannig í 12 ár. Nú síðustu árin hefur það verið vörugeymsla erlends setuliðs, og er óverjandi, að svo verði áfram. Einnig ber að líta á þá aðstöðu, sem leikfélagið býr við. Hún er óhæf, því að félagið hefur engan stað til æfinga. Hús það, sem félagið hefur notazt við, er ónothæft, en leigan er svo há, að starfsemin ber sig því aðeins, að húsið sé troðfullt hvert kvöld. Veit ég, að ekki eru skiptar skoðanir þm. á nauðsyn þess, að málið nái fram að ganga. Spurningin er aðeins sú, hvort möguleiki sé á að fá húsið rýmt þegar í stað. En húsið er mjög lítið notað, og trúi ég ekki öðru en að hægt sé að færa nógu sterk rök að því, hver nauðsyn er á, að við fáum það í okkar hendur hið fyrsta. Tilraunir í þessa átt hafa ekki borið árangur enn. Flm. þessarar till. eru þm. úr öllum flokkum, og munum við ýta undir ríkisstj., að hún láti til skarar skríða. Tel ég ótrúlegt, ef ekki er hægt að sannfæra setuliðsstj, um, að leikfélagið þurfi á húsnæðinu að halda, og álít ég það varla samboðið heiðri brezka heimsveldisins, að setuliðið skuli hafa þjóðleikhús okkar Íslendinga fyrir vörugeymslu. Hef ég engar till. um að vísa málinu til n., en ástæðulaust að vísa því aftur til fjvn.



Þessi till. er kannske skaðlítil, en hún er gagnslítil, og er ég sammála um, að ekki þurfi að vísa henni til n., því að ekki þarf tvær umr. Þjóðleikhúsn. er hér hinn eini rétti aðili. Hefur verið rætt við áhrifamenn innan setuliðsins um að fá húsið til afnota fyrir leikfélagið, en ekki tekizt. Höfum við hugsað okkur að bíða, þar til nýi sendiherrann kemur. Mundu því rök hv. flm. koma að litlum notum. Þeir hafa þvertekið fyrir að flytja úr því fram að þessu. Þeir segja sem svo: Íslendingar hafa látið húsið ónotað í mörg ár, og kemur okkur vel að hafa það. Ég flutti till. fyrr í vetur um, að ríkissjóður fengi þjóðleikhúsinu aftur þann skatt, sem hann hefur tekið síðan 1932, en því ber. Við athugun kom í ljós, að hann er um 1 millj. og 700 þús. kr. En fjvn. saltaði till. mína. Allar líkur benda til þess, ef húsið verður ekki losað nú, sé vafasamt, hvenær það verði. En þessi till. er þýðingarlaus og breytir engu til eða frá.



Herra forseti. - Það hefur orðið samkomulag þeirra, sem eru í fjhn. hv. Nd. og jafnframt flm. þessarar þáltill., að sanngjarnt sé að bæta einum manni í mþn. í raforkumálum, þannig að allir þingflokkar eigi þar fulltrúa. Þessi þáltill. fjallar ekki um annað en það, að breytt sé nefndarskipuninni í það horf. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta mörgum orðum, ef ekki koma fram nein andmæli gegn till., og óska þess, að málið nái fram að ganga.



Herra forseti. - Ég þarf ekki að hafa langa framsöguræðu um þetta mál. Það er öllum hv. þm. kunnugt, að póstgöngum hér á landi, þó að þær séu að smábreytast til batnaðar frá því, sem áður var, er mjög áfátt á ýmsa lund, sérstaklega hvað snertir það, hvað póstferðir eru strjálar á ýmsum stöðum úti um land. Við flm. þessarar þáltill. lítum svo á, að úr þessu megi bæta kannske án mikils aukins kostnaðar. Og við álítum, að það eigi að vera verk þessarar mþn. að athuga og rannsaka, á hvern hátt það verði bezt gert. Það ætti ekki að ,þurfa að verða stórfelld eða kostnaðarsöm breyt. að koma pósti örar út en nú er gert sums staðar á landinu, sérstaklega þar, sem bílasamgöngur eru örar, en þó ekki notaðar til póstflutninga. Enn fremur virðist mjög mikið mega laga póstsamgöngurnar og samræma þær og samstilla hverjar með öðrum betur en gert hefur verið. Allt þetta vil ég láta þessa n. athuga og rannsaka og gera till. um. Gert er ráð fyrir, að kostnaður við þessa n. greiðist úr ríkissjóði. Virðist mér eðlilegt, að þessari till. verði vísað til n., annað hvort allshn. eða fjvn.



Herra forseti. - Ég hef leyft mér að flytja þessa till. til þál. í samræmi við áskoranir sjómanna og annarra, er not hafa af talstöðvum í Vestmannaeyjum. Talstöðvar í bátum eru nú orðnar mjög algengar, og ekki sízt í Vestmannaeyjum, því að af um 90 bátum eru mjög fáir, sem ekki hafa talstöðvar um borð. En þessi tæki, hversu dýrmæt sem þau eru, koma því aðeins að notum, að sams konar þjónusta sé í landi, þ.e., að hlustað sé eftir skeytum frá bátunum og að sú þjónusta sé stöðugt. Þetta hefur verið reynt í Vestmannaeyjum, en það hefur komið í ljós, að ýmsar vélar, sem reknar eru í landi, trufla mjög þessa talskeytaþjónustu, svo að oft heyrist ekki í bátunum, þegar þeir kalla upp Vestmannaeyjar, og getur slíkt komið sér mjög illa í neyðartilfellum. Að vísu er þetta ekki sérstakt með Vestmannaeyjar. - Á Siglufirði hefur hins sama orðið vart, en póststjórnin hefur brugðið við og látið gera ráðstafanir til bóta, sem líklega verða framkvæmdar næsta sumar. Þá mun eiga að koma upp fjarstýrðu móttökutæki alllangt frá bænum, eða á Siglunesi. Frá þessu tæki verður leiddur þráður inn á símastöðina á Siglufirði og tækinu stjórnað þaðan. Í Rvík er fjarstýrð móttökustöð í Gufunesi, sem er stjórnað af mönnum, sem sitja hér í bænum. Þetta fyrirkomulag hefur sýnt, að hægt er að hafa ótrufluð afnot af þessum tækjum. Það er þess vegna ekki aðeins álit Vestmannaeyinga, heldur einnig póststjórnarinnar, að slík tæki þurfi að setja upp alllangt frá bænum sjálfum, svo að vélar í landi trufli ekki skeytasendingu bátanna, og líklegasti staðurinn í þessu skyni mun vera Stórhöfði. Kostnaður við þetta var áætlaður í kringum 30 þús. kr., en nú mundi kostnaðurinn verða allmiklu meiri. Hlustunarþjónustan mun tæplega geta talizt fullkomin, nema hlustað sé allan sólarhringinn, a.m.k. á vertíðinni. Það yrði vitaskuld nokkuð kostnaðarsamt, en þó ekki svo ýkja mikill kostnaður, því að ég geri ráð fyrir, að tveir piltar gætu vel komizt yfir að inna þessa þjónustu af hendi. Það er augljóst, að endurbæta þarf þessa þjónustu, þar sem svo hagar til eins og ég hef nú lýst um Vestmannaeyjar, þar sem þessi fjöldi skipa, sem er útbúinn með þessum dýru og dýrmætu tækjum, talskeytatækjunum, er svo settur, að af því verða ekki nema brot af þeim notum, sem annars kynnu að verða, meðan ekki er framkvæmd hlustunarþjónustan á landi þannig, að menn geti nokkurn veginn reitt sig á það, þegar þeir þurfa að kalla til lands, sem ekki er nú gert nema í mjög nauðsynlegum, helzt ekki nema lífsnauðsynlegum tilfellum. - Það þarf að endurbæta þessa þjónustu þannig, að til þessara skipa heyrist í landi. Ef þessu öryggi er kippt undan talþjónustunni, þá er í fyrsta lagi gagnið af henni rýrt stórum, og svo er hitt, að trú manna á að nota talstöðvar fer þá líka fyrir ofurborð með tímanum, ef þeir búast alls ekki við, jafnvel þó að þeir kalli, að hægt sé að heyra til þeirra. Það er sem sagt svipað ástand í Vestmannaeyjum eins og var á Siglufirði, áður en póst- og símastjórinn þar bætti úr um þessa þjónustu þannig, að um síldveiðitímann hefur talþjónustan ákaflega mikla þýðingu, líka fyrir veiði bátanna. Því er ekki eins til að dreifa fyrir Vestmannaeyjar gagnvart veiðinni, en þar er talþjónustan mjög þýðingarmikið atriði, þar sem um lífsnauðsyn áhafna bátanna er oft að ræða, svo að ég býst við því og veit það, að póst- og símamálastjórinn er á þeirri skoðun, að Vestmannaeyjar þurfi að setja upp fjarstýrð talskeytamóttökutæki. Ég vona, að hæstv. Alþ. fallist einnig á, að svo verði gert. Skal ég svo ekki orðlengja um þetta meira, því að ég tel sjálfsagt, að málið gangi til hv. fjvn. til álita, þar sem það hefur vissulega kostnað í för með sér. Vona ég, að málinu verði vísað til þeirrar n. og að fjvn. muni freista að sinna því þannig, að álit hennar geti komið, áður en þessu þingi lýkur.



Herra forseti. - Þessi þáltill. gefur tilefni til að láta þau ummæli fylgja, að það er mjög nauðsynlegt öryggismál sjómannanna, að komið verði á betri hlustunarskilyrðum viðar á landinu heldur en þegar hefur verið gert. Eins og hv. flm. þessa máls tók fram, þá er þegar búið að gera ráðstafanir til þess að hlustunarskilyrði á Siglufirði verði færð til betri vegar. Hins vegar eru hlustunarskilyrði mjög slæm í Vestmannaeyjum. Og sömu söguna höfum við að segja frá Ísafirði. Ef heyrist til talstöðvanna, þá eru þær einhver hin beztu öryggistæki, sem sjómenn okkar hafa. En ef aðbúnaður er þannig, að neyðarkall heyrist alls ekki í landi, ef sent er, þá er mjög spillt því öryggi, sem annars getur orðið að talstöðvum. Við höfum nokkuð sömu sögu að segja frá Ísafirði eins og hv. þm. Vestm. frá Vestmannaeyjum. Talstöðin á Ísafirði er inni í miðjum bænum. Auk þess eru há fjöll á alla vegu kringum bæinn og hlustunarskilyrði af þeim ástæðum mjög slæm. Í góðu veðri kemur það mjög oft fyrir, að Ísafjarðarstöðin heyrir alls ekki til báta, þó að þeir séu skammt undan landi, og í vondum veðrum mjög sjaldan. Það eru nú vanalega í skammdeginu um 500 menn á sjó frá Ísafirði og verstöðvunum kringum Ísafjarðardjúp, og öryggi þessara manna er oft að miklu leyti komið undir því, að heyrist til talstöðvanna. Það er því nauðsynlegt, að jafnhliða því, sem bætt er úr í þessu efni fyrir Vestmannaeyjar og Siglufjörð, þá séu einnig bætt talskeytaskilyrði á Ísafirði, til þess að stöðin komi að gagni.

Og líklega viðar

. Ég tala um stærstu verstöðvarnar á landinu, sem mér virðist sjálfsagt að láta ganga fyrir í þessu efni. Svo framarlega sem efni fengist til þess að gera endurbætur á þessum stöðvum nú á þessum tímum, þá segi ég fyrir mitt leyti, að ég mundi gera allt, sem ég gæti, til þess að styðja að því, að úr þessu yrði bætt. En jafnhliða þessu hefði ég viljað koma með fyrirspurn til hæstv. ríkisstj. á þá leið, hvort stj. sé kunnugt um, hvaða möguleika veðurstofan hafi nú til þess að undirbyggja veðurspár sínar. Fyrir stríðið var það kunnugt, að veðurstofan fékk veðurfréttir m. a. frá Grænlandi og frá skipum, sem voru á hafinu víðs vegar að. Nú er ákaflega hætt við, að slíkar veðurfregnir fáist ekki nema því aðeins, að hægt vær í að fá um það sérstaka samvinnu við herstjórnina. Ég vildi nú spyrja um það, hvort ríkisstj. sé kunnugt um, að leitað hafi verið eftir þessari samvinnu, og hvort hún hafi þá fengizt. Ég spyr um þetta af því sérstaka tilefni, að veðurspáin í nótt var mjög fjarri lagi. Veðurspáin þá var þannig, að það var spáð hægum sunnan og suðvestan vindi og sagt, að það mundi þykkna upp með morgninum. En eins og allir vita, brast hér á ofsaveður á suðaustan, og allir bátar voru á sjó þar, sem ég hef til spurt, alla leið frá Ísafirði til Vestmannaeyja a.m.k., og það má mikið vera, ef af þessu ofsaveðri hefur ekki hlotizt a.m.k. veiðarfæratap, ef ekki verra. Og þessi veðurspá fyrir nóttina, sem var mjög fjarri lagi, gefur sérstakt tilefni til þess, að ég hef komið fram með þessa fyrirspurn.



Herra forseti. Mér er gersamlega ókunnugt um það. sem um er spurt. En ég get borið fyrirspurnina til þess ráðh., sem hefur þessi mál með höndum.



Ég tek því með þökkum, ef hæstv. dómsmrh. vill koma fyrirspurn minni áleiðis til viðkomandi ráðh., og legg áherzlu á það, að henni fáist svarað og þetta mál vereði tekið til alveg sérstakrar athugunar.



Það hefur lengi verið ljóst þeim, sem kunnir eru málavöxtum, að mikil þörf er á að fá bættar samgöngur á sjó við Austurland. Að vísu batnaði ástandið talsvert um skeið, þegar nýja Esja kom, en þó var fljótt ljóst, að ekki einu sinni sú ráðstöfun ein var við unandi til frambúðar. Hefur einkum verið áberandi, að stöðugt er skortur á nægilega fullkomnum samgöngum heima fyrir milli fjarða. Nú þegar farið er að rannsaka, hvernig bezt sé að rannsaka samgöngumálin innan fjarða, hefur komið greinilega í ljós, að það er ekki hægt að slíta innanfjarðasamgöngurnar fullkomlega frá heildarsamgöngunum, þ.e.a.s. samgöngunum við aðra landshluta. Eftir því sem samgöngurnar þar heima fyrir eru ófullkomnari, hljóta kröfurnar að verða meiri um, að stóru strandferðaskipin komi á allar hafnir, hvort sem þær eru stórar eða smáar og hvort sem þar er mikið eða lítið að gera. Við athugun hefur komið í ljós, að hægt er, ef samgöngurnar innan fjarða eru nægilega fullkomnar, að létta mjög starfsemi stóru strandferðaskipanna, þó auðvitað með því móti, að flutningum sé hagað á skipulegan hátt. Þess vegna er það, að hér er lagt til, að samgöngumál Austurlands verði leyst nokkuð með öðrum hætti en áður hefur verið rætt um, sem sé með því móti, að ríkið eignist stóran strandferðabát, sem tæki að sér að ferðast innan fjarða, og ferðir hans síðan settar nákvæmlega í samræmi við ferðir annarra strandferðaskipa, og þá væntanlega sparaðist þeim talsverður tími og kostnaður frá því, sem annars hefði þurft að vera. Að vísu hefur það verið svo, að smærri hafnirnar hafa verið út undan, vegna þess hve stóru skipin hafa haft mikið að gera. Ég segi, að það mætti spara mikinn kostnað við stóru skipin frá því, sem þyrfti að vera, ef málunum er komið í þetta horf. Okkur er ljóst, að hér er um nýjung að ræða að því leyti, að við förum fram á, að ríkið eignist og reki slíkan strandferðabát. Og með því móti ætti að vera hægt að hafa kerfið fullkomnast, bæði ódýrara og hentugra, þegar á heildina er litið, og eins hentugra fyrir þá, sem eiga að hafa not af því. Nú mætti í fljótu bragði virðast mega skjóta því fram, að með þessu móti vær í verið að binda ríkinu miklu meiri bagga í sambandi við strandferðirnar en áður hefur verið. En í því sambandi vil ég sérstaklega benda á, að undanfarið hefur það verið svo, að ríkið hefur látið mjög ríflega stofnstyrki til flóabáta. Og reyndin hefur orðið sú, að ríkið hefur greitt nærri allan rekstrarhalla, sem orðið hefur á útgerð slíkra flóabáta úti um land. Það hefur því í raun og veru verið ríkisábyrgð á þessum rekstri, en stofnfjárframlagið heiman að frá. Nú þætti mér ekki ólíklegt, ef þessi samgöngumál væru tekin í eina heild, þá mætti spara verulega og það kæmi þá á móti stofnfjárframlaginu frá einstökum héruðum, þegar ráðizt hefur verið í að kaupa bát til þessara ferða. Ég dreg þess vegna mjög í efa, að það verði kostnaðarauki fyrir ríkissjóð, að þessi nýja stefna verði tekin upp í strandferðamálunum. Hins vegar verður auðvitað að setja um það reglur, þannig að það verða að vera takmarkanir fyrir því, hvað ríkið hefur með höndum af þessum ferðum og hvað hin einstöku héruð. En það ætti að liggja í augum uppi hverjum kunnu,um manni, ef út á þá braut er farið, sem ég legg hér til, að ríkið annist slíkar ferðir innan fjórðunganna, þá liggur fyrst fyrir, að ríkið taki að sér slíkar ferðir fyrir Austurlandi, og þá sjálfsagt nokkuð jöfnum höndum á Vestfjörðum. Ég held, að undanfarið hafi menn of mikið bundið sig við það, að ríkið ætti ekki að eiga önnur skip en þau, sem væru svo öflug, að þau gætu gengið alveg umhverfis landið. En ég held, að það sé alveg fullkomlega tímabært að endurskoða þessa stefnu og að þingið athugi það, hvort það geti ekki fallizt á þessa till. okkar flm. í þessu efni, sem sé, að ríkið byggi eða kaupi um 100 smátesta strandferðabát, sem hafi með höndum ferðir innan Austfirðingafjórðungs, og áætlun hans verði í nánu samræmi við áætlun stærri skipa ríkisins og reynt verði að koma þessum samgöngum á sem ha,ganlegastan hátt fyrir með tilliti til heildarrekstrarins. Og ég dreg mjög í efa, að af þessu verði í framkvæmdinni aukinn rekstrarkostnáður. Ég vil einnig benda á í þessu samhandi, að ef þetta vær í algerlega aðskilið, þ.e. samgöngurnar innan fjórðungsins annars vegar og hins vegar milli hans og annarra landshluta, eins og víðast hvar er, þá eru þau vandkvæði á því, að þessar innanfjórðungsferðir mundu yfirleitt bera sig lakar heldur en lengri ferðirnar, og þannig mundi annar aðilinn sitja uppi með la~ari ferðir, en hinn aðilinn, sem er Skipaútgerð ríkisins, hefði betri kostinn. Og frá þessu sjónarmiði er einnig tvímælalaust rétt að hafa þetta saman. Það verður líka þannig, að verði hald?ð áfram með þá sömu stefnu í þessu, sem verið hefur, þá verður enn sem að undanförnu mjög mikill metingur milli þessara aðila, sem annast ferðirnar, um það, hvaða hlutverk hvor þeirra um sig hefur með höndum. Það reynir hvor u:n sig að ýta viðkomum á höfnum sem mest á hinn aðilann, og það fæst aldrei sú heildarskipun á þessu máli, sem fullkomnust megi teljast frá almennu sjónarmiði, meðan svo er. Nú er okkur flm. mikið áhugamál, að hæstv. Alþ. vildi fallast á þessa till. okkar og sá vitji þingsins gæti komið fram nú á þessu þingi. Ég mun þess vegna reyna að flýta fyrir málinu með því að hafa ekki þessi framsöguorð fleiri. En ég geri að sjálfsögðu ráð fyrir, að hv. þm. muni vísa þessari þáltill. til hv. fjvn. að lokinni þessari. umr. Þetta mál hefur fengið nokkurn undirbúning. Það hefur verið lagt fyrir samvn. samgöngumála hér í þinginu til athugunar. Og samvn. samgöngumála í deildunum hefur fengið umsögn forstjóra Skipaútgerðar ríkisins um þetta mál og þá stefnu, sem hér er stungið upp á í samgöngumálum. Og forstjóri skipaútgerðarinnar hefur alveg eindregið mælt með því, að gengið sé inn á þessa braut. Hins vegar höfum við ekki enn fengið álit samvn. samgöngumála beggja d. En ég veit, að við flm. munum telja eðlilegt, að hv. fjvn. afli sér upplýsinga frá samvn. samgöngumála í þessu máli. Og væntum við flm. stuðnings þeirrar n. í málinu, eftir að hún hefur kynnt sér alla málavexti. En samvn. samgöngumála er kunnugust öllu, sem að þessu máli lýtur, og þess vegna er eðlilegt, að álits hennar verði leitað. Við flm. vonumst til þess, þó að þessi háttur verði hafður á að leita álits samvn. samgöngumála, þá verði svo á þessu máli haldið, að það þurfi ekki að valda óeðlilegri töf, þar sem líka talsvert langt er síðan við sendum samvn. samgöngumála álitsgerðir og till. um málið, sem okkur tillögumönnum höfðu verið sendar af sýslumönnum og bæjarstjórum á Austurlandi, sem allt er greint í grg. þáltill. þessarar. Eins og ég hef tekið fram, legg ég til, að þáltill. verði að lokinni umr. vísað til hv. fjvn.



Þessi till. er um að kjósa 5 manna mþn. til að athuga jarðeignamál kaupstaða, kauptúna og sjávarþorpa. Er til þess ætlazt samkv. tillgr., að n. athugi og geri till. um, á hvern hátt megi veita kaupstöðum, kauptúnum og sjávarþorpum eignarrétt eða varanlegan umráðarétt yfir löndum og lóðum, sem íbúar þessara staða þurfa að nota, með sanngjörnum kjörum, án þess að gengið sé of nærri hagsmunum nágrannasveitanna, enn fremur, hvernig hægt sé að koma í veg fyrir óréttmæta verðhækkun á þessum löndum eða leigu fyrir þau og á hvern hátt verði tryggt, að verðhækkun á löndum og lóðum, sem fram er komin eða fram kemur vegna opinberra framkvæmda, verði almennings eign. Er til þess ætlazt, að þessi væntanlega n. skili áliti og till. fyrir reglulegt þing næsta árs, 1944. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um till., en læt nægja að vísa til grg., sem henni fylgir. Það hafa verið ákveðnar tvær umr. um till., og tel ég eðlilegt, að henni verði að lokinni fyrri umr. vísað til fjvn. eða allshn., en vil heyra álit hæstv. forseta um, hvort hann telur réttara.

Forseti (HG): Ég tel eðlilegra, að till. fari til allshn., ég álít, að hún eigi frekar þar heima.

Frsm. (Sigfús Sigurhjartarson) Allshn. hefur haft til meðferðar þáltill. á þskj. 175. Sex nm. hafa orðið ásáttir um að mæla með því, að hún verði samþ. óbreytt, en einn nm., hv. þm. V.-Ísf., hefur undirritað nál. með fyrirvara. Sjöundi nm. hv. 2. þm. N.-M. (PZ) var ekki staddur á fundi, þegar málið var tekið fyrir. Ég álít, að ekki þurfi að fjölyrða um þessa till. N. er ljóst, að ekki hefur verið hafður sami háttur á um afgreiðslu allra mála varðandi rafvirkjun hér á Alþ., þó að flest hafi verið lögð til hliðar, þar til raforkumálan. hefur tekið þau til athugunar. Aftur viðurkennir allshn., eins og segir í grg., að það er eðlilegt, að raforkumálan. ráði, í hvaða röð rannsóknir verða gerðar, en það er eðlilegt, að hæstv. Alþ. láti í ljós ósk um, að eitt hið fyrsta, sem tekið er til rannsóknar, verði virkjun Lagarfoss. Þar hlýtur að koma stór virkjun. Það er eina leiðin til að raflýsa Austurland. Þeir, sem hugsa nokkuð um þessi mál, hljóta að viðurkenna, að virkjun Lagarfoss mun falla mjög vel inn í heildarrafleiðslukerfi landsins síðarmeir. Að öðru leyti vil ég vísa til grg. á þskj. 469.



Ég vil minna á það í sambandi við þessa till., að á Alþ. 4. sept. 1942 var samþ. þál. um raforkumál. Samkv. 2. mgr. þeirrar þál. var ákveðið að fela ríkisstj. að láta fara fram undir umsjón Rafmagnseftirlits ríkisins rannsókn á fallvötnum landsins og því, hvernig hagkvæmast væri að fullnægja raforkuþörf manna víðs vegar á landinu. Mér virðist, þar sem þetta er svona nýsamþykkt, hefði verið eðlilegra, að áhugamenn um þetta mál hefðu snúið snúið sér beint til hæstv. ríkisstj. Slík mál eiga ekki erindi á Alþ. Það hefði átt að fara til stj. en ekki þingsins með ósk sem þessa, eftir að búið er að samþykkja þál. þá, er ég hef nefnt. Ég sé á grg., að ekki er ætlazt til, að Alþ. ákveði, í hvaða röð rannsóknir eru gerðar, heldur eigi það að vera á valdi ríkisstj. eða raforkumálan. Þess vegna finnst mér eðlilegast, að þeir, sem vilja framgang þessa máls, snúi sér beint til ríkisstj. Ég vil benda á, að það er óeðlilegt eins og þessum málum er nú fyrir komið, að hver einstakur þm., sem hefur áhuga fyrir raforkurannsóknum einhvers staðar á landinu, fari að bera fram á þingi till. um það. Þess vegna vil ég gera að till. minni, að málinu verði á þessu stigi vísað til hæstv. ríkisstj.



Það liggur fyrir loforð frá stj. frá því í fyrra að láta fara fram rannsókn á virkjunarskilyrðum í Lagarfljóti, og segi ég því já.



Ég vísa til nál. á þskj. 469 og segi nei.



Þar sem fyrir liggur loforð frá hæstv. fyrrv. ríkisstj. um, að rannsókn til undirbúnings virkjunar á Lagarfossi fari fram í sumar, tel ég það ekki hafa neina sér staka þýðingu fyrir málið, hvort till. er samþ. eða henni vísað til stj., og greiði því ekki atkv.



Herra forseti. - Ég flutti nokkuð snemma á þinginu till. um, að Húsavík yrði látin fylgja með og njóta góðs af stækkun Laxárvirkjunarinnar. Hins vegar er það nokkuð óákveðið hér, hvort eigi að veita ríkisábyrgð eða fara inn á nýjar leiðir. Það liggur beint við, að Húsavík fái nokkra hlutdeild í stækkun Laxárvirkjunarinnar. Leiðin liggur um byggð í Reykjahverfi. Gæti svo farið, að rétt þætti að raflýsa Múla- og Grenjaðarstaðahverfi. Þaðan mundu liggja línur um þéttbýlið í Reykjadal og um Breiðumýri og nágrenni hennar. en fyrst og fremst er það Húsavík. Væri eðlilegt, að hún bærist með straumnum, ef haldið verður áfram að veita ríkisábyrgðir, en ekki gengið inn á nýjar brautir. Ég óska, að málinu verði vísað til fjvn.



Herra forseti. - Ég þarf ekki að fjölyrða um þetta mál, því að það er skýrt í grg., sem fylgir. Eins og menn muna, gerði ég till. um það, að rafmagn yrði leitt um allt Ísland, allar byggðir þess og þorp. En hún náði ekki samþykki. En æskilegt væri að taka eitt hérað og gera tillögur um kostnaðaráætlun. Það vill svo til, að í Þingeyjarsýslu liggur orkuverið á miðju svæðinu, sem þéttbýlast er. Ef nokkurt hérað verður raflýst, má búast við, að Þingeyjarsýsla verði það tiltölulega fljótt. Áætlun hefur verið verð af starfsmönnum Rafmagnseftirlits ríkisins. Álít ég þetta á margan hátt mjög æskilegt spor og tel, að það geti orðið til leiðbeiningar um frekari framkvæmdir. Mörgum vafasömum atriðum verður svarað og margt skýrist við rannsókn þessa máls. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, en vona, að það geti orðið rafmagnsmálum landsins til stuðnings.



Ég vil benda á í sambandi við þetta, að ég álít þessa till. vanhugsaða. Ef þetta verður framkvæmt, þá hljóta jafnframt að koma fram kröfur frá öðrum sýslum í svipaða átt. Ég vona, að forseti geti fallizt á að fresta umr. og að málinu verði vísað til allshn.



Ég sé ekki þörf á því, að málið fari til n., því að það liggur ljóst fyrir, og hér er fyrir hv. þm. ekki um annað að gera en annaðhvort að samþykkja þetta eða ekki. Rafmagnseftirlitið er þessum málum vel kunnugt, og brýn nauðsyn er fyrir hendi að fá þetta fram. Ef málið fer til n., þá er það aðeins til þess að tef ja það.