Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þegar mál þetta var hér til umr. síðast, á þingi 1937, var nokkur andstaða gegn því, en því miður samþ. þó þingið heimildina. Ég þarf ekki að fjölyrða um það, sem ætti að vera öllum ljóst, að ekkert réttlæti er í því að leyfa einu bæjarfélagi sérstaklega að skattleggja neyzluvörur, sem fluttar eru þar um, því að útsvör í vestmannaeyjum eru ekki lægri en í samsvarandi kaupstöðum annarstaðar á landinu. Ég sé, að í frv. frá hv. allshn. um eftirlit með bæjar- og sveitarfélögum er gert ráð fyrir slíkri heimild handa bæjarfélögum til að leggja á þennan óbeina skatt. Úr því að hv. allshn. hefir ekki séð sér fært að fella þetta niður, vona ég og mælist til þess, að hv. d. felli þetta frv.



við hv. 6. landsk. ætlum okkur að bera fram örlitla brtt. við 17. gr. frv. Í síðasta málsl. gr. stendur: „Óheimilt er öðrum en rannsóknastofnunum, sem styrks njóta úr ríkissjóði, að taka að sér slíkar rannsóknir, nema atvinnudeild geti eigi annazt þær, enda komi þá þóknun fyrir, samkv. gjaldskrá atvinnudeildar.“ við frekari athugun virðist okkur þetta nokkuð strangt, og höfum því borið fram svo hljóðandi skrifi. brtt.: „Óheimilt er öðrum en rannsóknastofnunum, sem styrks njóta úr ríkissjóði, að taka að sér slíkar rannsóknir, nema gegn þóknun samkv. gjaldskrá atvinnudeildar“ Ég leyfi mér svo að afhenda forseta þessa brtt.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv. 6. landsk. og hv. 2. þm. Skagf., svo hljóðandi: [sjá þskj. 175]. Brtt. er of seint fram komin og skrifleg, og þarf því að veita tvöföld afbrigði.



Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta frv., en vísa til þess, sem sagt var við 1. umr. málsins. Grg. gefur til kynna, hvaða breyt. er hér farið fram á, að gerð verði á l. Samgmn. hefir athugað frv. og orðið sammála um að leggja til, að það verði samþ. óbreytt. Ég óska þess svo, að málið fái skjóta og góða afgreiðslu hér í hv. d.

* Frsm. (Bergur Jónsson): Frv. þetta er, eins og sést af grg., flutt af allshn. eftir ósk hæstv. viðskmrh. Frv. fjallar um það, að fella saman l. frá 1937 um verðlag á vörum og breytingar, sem á þeim l. voru gerðar 1940. 1. gr. frv. byrjar eins og í l. frá 1937, en svo koma nýmæli, sem þar eru sett í samræmi við það, að verðlagsn. hefir í Lögbirtingablaðinu auglýst reglur um verðlag, sem vafasamt er annars, að heimilt sé eftir núgildandi l. Svo eru sett ákvæði um, að n. sé heimilt að ákveða taxta fyrir viðgerðir, smiði, saumaskap o. s. frv. Í 3. gr. frv. er það nýmæli, að ríkisstj. getur skipað eftirlitsn. verðlagsn. til aðstoðar á hinum einstöku verzlunarstöðum landsins, og er þetta í samræmi við ákvæði um verðlag, er grannþjóðirnar hafa sett hjá sér. 7. og 8. gr. hafa inni að halda ný ákvæði, en þau eru í samræmi við löggjöf grannþjóðanna. Aftan við frv. er prentaður útdráttur úr dönskum, norskum og enskum verðlagsákvæðum. Í upphafi 9. gr. eru ákvæði, sem tekin eru úr bráðabirgðal. frá árinu 1939, en síðan eru ákvæði, sem eiga að tryggja, að ekki verði hægt að fara óhæfilega langt í verzlunarálagningu án tilefnis af auknum kostnaði. Yfirleitt má segja, að með þessu frv. sé verðlagseftirlitið gert tryggara, án þess að þröngvað sé kosti hlutaðeigenda fram úr hófi.

*Finnur Jónsson: Þetta frv. er sjálfsagt að ýmsu leyti til bóta, en mér virðist þó 9. gr. geta verið að ýmsu leyti varhugaverð, þar sem heimilað virðist vera að leggja framvegis á vörur sama hundraðshluta og fyrir 1. sept. 1939. En síðan hafa vörur hækkað mjög í verði, og því hlýtur álagning, sem nemur sama hundraðshluta, að færa þeim, er með vörurnar verzla, meiri ágóða en áður. Það er viðurkennd nauðsyn að halda vöruverðinu niðri. Það hafa verið samþ. l. um, að ekki megi hækka kaup nema í samræmi við aukningu dýrtíðar, eða tæplega það, og því er óeðlilegt að leyfa kaupmönnum og heildsölum að leggja á vörur sínar sama hundraðshluta og áður. Vera má, að fyrsti málsl. 9. gr. dragi nokkuð úr þessu, en það er ekki nógu skýrt, sem þar er sagt. Vil ég skjóta því til hæstv. viðskmrh. að taka þetta ákvæði til athugunar. Hann mun vera mér sammála um það, að ekki er rétt, þegar verið er að reyna að koma í veg fyrir dýrtíðaraukningu, að leyfa að leggja á vörur sama hundraðshluta og áður, þegar verð þeirra er sjálft hækkað um mörg hundruð prósent.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Eins og hv. þm. Barð. gerði grein fyrir, eru í þessu frv. nokkru nánari ákvæði um verðlagseftirlit en í núgildandi l., og eru breytingarnar þó ekki mjög miklar. Um 9. gr., sem hv. þm. Ísaf. minntist á, er það að segja, að þeirri gr. er aðeins ætlað að ná til varnings, sem ekki hafa verið sett um ákvæði um hámarksálagningu eða hámarksverð. Það er misskilningur hjá hv. þm., að hér sé aðalreglan sú, að leggja megi á sama hundraðshluta og áður. Það er bannað að hækka hundraðshluta álagningarinnar frá því, sem var fyrir ófriðinn, en þessu á að haga svo, að nettóágóðinn verði ekki vegna verðhækkunarinnar meiri að upphæð en áður var við sölu á sama vörumagni, að viðbættu álagi, sem teljast verður hæfilegt vegna aukinnar áhættu og kostnaðar. Ástæðan til þessarar breyt. er sú, að ef aðeins stæði í l., að bannað væri að hækka hundraðshl., þá er hætt við, að verzlanaeigendur litu svipað á og fram kom hjá hv. þm., að þetta gæfi þeim grundvöll til að halda sér við svipaða hundraðstölu og áður var, og til þess að það komi fram, að það er ekki tilgangur löggjafarvaldsins að leggja áherzlu á, að þeir skuli halda sínum hundraðshluta, er þetta ákvæði sett í frv. Nú getur verið álitamál, hvort þetta ákvæði skuli standa eða ekki. T. d. stendur þetta ákvæði ekki í ensku verðlagsl., og virðist sem þau heimili aðeins verðhækkun sem samsvarar raunverulegri hækkun á kostnaðarverði og auknum dreifingarkostnaði. En í dönsku l. er það vítalaust, þó að vöruverð sé hækkað nokkuð fyrir aukinni áhættu. Það ætti því að vera á valdi dómara að ákveða í hvert sinn, hvort of langt er gengið. Loks nær þetta aðeins til vörutegunda, sem n. sér sér ekki fært að skipta sér af. Breytingin er gerð til þess, að menn geti ekki borið fyrir sig, að samkv. l. sé til þess ætlazt, að þeir haldi sömu hundraðsálagningu og áður en stríðið brauzt út. Ég held því, að þetta sé til bóta, því að í því felst talsvert aðhald. Eina breytingin, sem ef til vil mætti gera á gr., væri sú, að strika út ákvæðið um, að taka megi tillit til aukinnar áhættu við vöruálagningu, en ég held þó ekki, að það væri rétt.

*Finnur Jónsson: Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir skýringar þær, er hann hefir gefið. Ég held þó enn, að fyrri og síðari hl. 9. gr. stangist á. Í fyrri hl. gr. segir, að bannað sé að hækka hundraðshluta álagningar fram yfir það, sem tíðkaðist fyrir 1. sept. 1939, en í síðari hl. segir, að þessu eigi að haga svo, að nettóágóði vegna verðhækkunarinnar fari ekki að upphæð fram úr því, sem tíðkaðist fyrir stríð, að viðbættu hæfilegu álagi vegna aukinnar áhættu og kostnaðar við sölu eða framleiðslu vörunnar. Þetta finnst mér ekki geta staðizt. Mér finnst þetta tæplega geta borið sig með þeirri vöruhækkun, sem nú er í landinu, þó að álagningin sé sú sama og áður. Ég er viss um, að hægt er að fara aðra hvora af þessum leiðum. Má vel vera, að nokkuð mætti breyta orðalagi þessarar gr., en eins og hún er orðuð nú getur þetta varla staðizt.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Það er mesti misskilningur hjá hv. þm. Ísaf., að það standi í fyrri hluta gr., að leyfilegt sé að halda sömu prósentálagningu. En þar stendur, að bannað sé að hækka hundraðshluta álagningar og hún megi ekki vera hærri en áður, þannig að nettóágóðinn verði ekki of hár.



Það er orðið svo langt um liðið síðan málið var hér til umr. síðast, að farið er að fyrnast yfir þær umr., sem þá fóru fram. Ég hafði kvatt mér hljóðs vegna þess, að þótt ég hafi skrifað undir nál. með meiri hl. fjhn., sem mælti með því, að frv. yrði samþ. í aðalatriðum, þá hafði ég þó dálitla sérstöðu í þessu máli. Ég ætla ekki að efa, að það sé mikils um vert að efla íþróttalíf hér á landi og að réttmætt sé, að varið sé til þess nokkru fé. En ég verð að segja, að þegar hv. þm. rísa hér hver af öðrum úr sætum sínum og lýsa því sem eina bjargráðinu, sem til sé fyrir okkar hrjáðu og aðþrengdu þjóð, að efla íþróttastarfsemina, þá liggur við, að mér ofbjóði, einmitt vegna þess, að það eru engin smáræðis fjárframlög, sem nú á að fara að verja úr ríkissjóði í þessu skyni. Nú eru á fjárlfrv. ætlaðar 30 þús. kr. til íþróttasjóðs, en þetta frv. leggur til, að mér skilst, að 100 þús. kr. eigi að renna í þennan sjóð, og er það meira en hálf sú upphæð, sem Búnaðarfélag Íslands fær til sinnar starfsemi, en það á þó að halda uppi margbreyttri starfsemi í sambandi við annan aðalatvinnuveg landsmanna. Ég vil benda á þetta til þess að sýna, að það er ekkert smáræðis fé, sem ætlazt er til, að þessari starfsemi sé lagt, og það á sama tíma og fullerfitt reynist að halda við þeim fjárveitingum, sem undanfarið hafa verið veittar til atvinnuveganna, að ekki sé talað um, að ekki má heyrast nefnt, að hækka megi framlög til nokkurra verklegra framkvæmda. Ég gat ekki orða bundizt til að láta þessa skoðun mína í ljós, að hér sé óþarflega langt gengið á þeim tímum, sem nú eru. Ég veit, að íþróttastarfsemin er mjög góð og gagnleg, en ég er líka viss um, að í sambandi við þá góðu og þarflegu starfsemi er líka mikið til af einskisverðu „föndri“, og það mætti segja mér, að nokkuð af því mikla fé, sem þarna á að fara að verja til íþróttastarfsemi, yrði nokkurskonar vasapeningar fyrir ýmiskonar tildurfélög, sem stofnuð yrðu í skjóli þeirrar þörfu starfsemi, sem á að fara að styrkja. Ég tel það varhugavert að telja íþróttastarfsemina eitt höfuðbjargráðið fyrir okkur. Henni hefir til þessa verið haldið uppi af áhugamönnum, og hefir það einungis verið vel farið; margir íþróttamenn hafa á síðari tímum sýnt mikinn og lofsverðan áhuga, og sú starfsemi virðist mér hafa blómgazt vel, þótt ekki hafi verið varið til hennar stórfé úr ríkissjóði. Þó að taka eigi þetta fé á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir, þá verð ég að skoða það hið sama og að það væri tekið úr ríkissjóði. Það er hægt að hækka verð á tóbaki og vínföngum og láta það allt renna til ríkissjóðs og nota það síðan á þann hátt, sem Alþingi vill vera láta. Hitt eru ekki annað en krókaleiðir. Það hefir komið fram brtt. við frv. frá hv. 3. landsk. þm. um að verja þeim tekjum, sem fást af sölu stimpilmerkja, sem geta á út til ágóða fyrir íþróttasjóð samkvæmt 1. gr. frv., og einnig þeim, sem fást af því að hækka verð á tóbaki og víni, fyrst um sinn til áburðarsölu ríkisins, til að létta fyrir framleiðendunum með að fá útlendan áburð með skaplegu verði. Án þess að fara að segja nokkuð verulegt um þessa till. og hvort heppilegt sé að bera hana fram í sambandi við þetta mál, þá get ég ekki látið hjá líða að beina þeirri fyrirspurn til hv. fjvn., sem nú vinnur að undirbúningi fjárlfrv. til 3. umr., hvort hún hafi hugsað sér að taka upp í till. sínar eitthvert fé til áburðarsölunnar. Ég gat þess á síðasta þingi, að áburðarsalan er nú þannig stödd, að brýn þörf er á, að ríkið leggi henni einhvern styrk. Hún hefir orðið fyrir miklum skakkaföllum, m. a. vegna gengisbreytingarinnar, en það er beinlínis orðið lífsskilyrði fyrir okkur að geta fengið tilbúinn áburð til landsins, ekki eingöngu fyrir bændur, heldur og fyrir þá, er í kaupstöðum búa og kauptúnum. Tilbúinn áburð þurfum við fyrst og fremst til garðræktar, en þó einnig til túnræktar að sjálfsögðu. Ég vil því, áður en ég tek endanlega afstöðu til þessa máls, fá að heyra, hvort hv. fjvn. hefir hugsað sér að gera till. um það, að einhverju fé verði varið til þess að létta undir með áburðarkaupin. Það er enginn vafi á því, að á því veltur, hvort við getum haldið í horfi með þá garðrækt, sem á síðustu árum hefir verið „agiteruð“ upp hér á landi og - a. m. k. með kartöflur - er komin í það horf, að við fæðum okkur sjálfir, þótt það hafi auðvitað að miklu leyti verið borið uppi af sérstaklega góðu árferði síðasta sumar. En það er alveg nauðsynlegt að halda garðræktinni a. m. k. við, og það er ómögulegt nema með því að fá nógan áburð, og hann má ekki heldur vera fram úr hófi dýr. Reynslan hefir nú sýnt, að kartöflur eru svo að segja eina vörutegundin, sem ekki hefir hækkað í verði vegna styrjaldarinnar, og miðað við sama tíma í fyrra er verðið heldur lægra nú. Ef framleiðendur sjá svo fram á, að kartöfluverðið verður svona lágt vegna aukinnar framleiðslu, en áburðurinn aftur á móti verður afardýr, verður niðurstaðan sú, að menn verða hræddir við að leggja í mikla framleiðslu, þar sem allt kaupgjald hefir þá einnig hækkað, og getur þetta orðið til þess, að garðræktinni fari beinlínis aftur, ef ekkert er að gert. Það verður erfitt að fá framleiðendurna til að setja niður í eins stór svæði og í fyrra, er þeir sjá, að verðið er lægra nú en í fyrra, en allur framleiðslukostnaður miklu hærri, sérstaklega áburðurinn. Þó að ég viðurkenni, að það sé dálítið óeðlilegt að setja áburðarsöluna í samband við tekjustofna íþróttasjóðs, þá vil ég, úr því þetta mál er fram komið á þeim grundvelli, fá að heyra, hvort hv. fjvn. hefir á þessu stigi málsins hugsað sér að veita fé til áburðarsölunnar. Ef hún telur ekki heppilegt að verja einhverju af tekjum ríkissjóðs til áburðarkaupa, þá fer ég að skoða huga minn um, hvort það sé ekki fær leið, sem hv. 3. landsk. hefir stungið upp á til að tryggja, að við getum haldið áfram okkar garðrækt næstu árin. Þótt ég nefni hér sérstaklega garðrækt, þá er tilbúinn áburður líka mikið notaður til túnræktar, en garðrækt er blátt áfram ómögulegt að halda uppi nema með miklum erlendum áburði. Það var einkum þetta, sem ég vildi taka fram. Ég vona, að enginn skilji orð mín svo, að ég sé á móti því, að íþróttastarfsemi hér á landi sé styrkt hæfilega mikið, en ég tel hér óhæfilega langt gengið, að ætla svo mikið fé til hennar á þessum tímum, þegar ekki má einu sinni nefna að fá aukið fé til atvinnuvega landsins. Sú stefna er nú uppi í þinginu, sem ég tel, að hafi mikið til síns máls, að fara þurfi varlega hvað snertir fjárhagsafkomu ríkissjóðs. - Skal ég svo láta máli mínu lokið, en mun sýna mína afstöðu, er til atkvgr. kemur.



Eftir að ég talaði í þessu máli um daginn, þá tóku 3 formælendur þessa frv. til máls og héldu allir alllangar ræður. Það voru hæstv. forsrh., hv. þm. V.-Ísf., fyrrv. forsrh., og hv. 1. þm. Skagf. Það mætti ætla, að þegar allir þessir menn eru búnir að halda hjartnæmar ræður máli þessu til styrktar, þá hefði næsta litla þýðingu að mæla í gegn því fyrirkomulagi, sem í frv. er stungið upp á. Þrátt fyrir það ætla ég að segja nokkur orð til frekari skýringar á því, sem ég hefi haldið fram og kemur fram í mínu nefndaráliti. Þótt ómögulegt sé að gera hverri ræðu fyrir sig glögg skil í heild, þá voru samt einstök atriði hjá hverjum um sig, sem ég ætla að svara. Þeir töluðu allir um nauðsyn íþróttastarfseminnar og bindindisins, og munu hv. þm., þótt þeir séu ekki allir gáfaðir, vita svo mikið í þeim efnum, að ekki sé brýn þörf á löngum og hjartnæmum ræðum því til skýringar, og skal ég ekki frekar minnast á það. Hitt er ef til vill frekar ástæða til að minnast á, hvernig ástandið er í þessu hvorutveggja. Um íþróttirnar er það kunnugt mál, að á síðustu árum hefir íþróttastarfsemi mjög aukizt, einkum í kaupstöðum landsins, en þó svo sé, þá er raunalegt til þess að vita, að okkar þjóðlegasta íþrótt, íslenzka glíman, er svo að segja útdauð í landinu. Það er ánægjulegt, hve íþróttastarfsemin hefir aukizt undanfarin ár, en það, sem ég er sérstaklega hrifinn af, er það, hve einstakir menn hafa lagt mikið í sölurnar og sýnt mikla fórnfýsi við að koma þessari starfsemi áfram. Ég held þess vegna, að ekki verði til mikilla bóta að setja þetta undir ríkisvaldið, eins og gert var með þeim l., sem samþ. voru á síðasta þingi. Eins og hæstv. forsrh. gat um, er íþróttastarfsemi næstum því útilokuð í sveitum landsins, vegna fámennisins þar og annara aðstæðna. Þess vegna er þess að gæta, að þótt íþróttastarfsemin hafi aukizt mjög undanfarin ár, þá hefir hún aðallega aukizt hjá þeim stéttum þjóðarinnar, sem bezta hafa aðstöðuna. Unga fólkið úti í dreifbýlinu heyrir svo að segja daglega allan veturinn auglýsingar um skíðaferðir og hina og þessa íþróttakappleiki og íþróttastarfsemi, auk þess sem það heyrir fluttar allskonar auglýsingar um skemmtiferðir og skemmtisamkomur. Allt þetta miðar að því að draga huga þess frá fámenninu í fjölmennið, og þessu er ekki hægt að verjast. Þegar það heyrir þessar auglýsingar glymja í eyrum sér kvöld eftir kvöld og ber saman við sínar aðstæður, þá verður því ljóst, að fólkið, sem þarna er talað til, hefir betri aðstöðu, meiri fjárráð og betri tíma til að sinna þessum hlutum en það á sjálft völ á. Þrátt fyrir ágæti íþróttanna, þá verða þær, eins og þær eru reknar hér, eitt af áróðurstækjunum til þess að laða unga fólkið meira og meira frá sveitunum. Þetta er eitt af því, sem gerir það að verkum, að ég er því ekki eins samþykkur og ella myndi vera, að stórri fjárhæð af fé ríkisins sé varið til þessara hluta. Að því er snertir bindindismálin, þá má í stuttu máli segja, hvernig ástandið er þar. Árið 1938 keypti þjóðin áfengi og tóbak fyrir 7.2 millj. króna, en það svarar til þess, að eytt hafi verið 70 kr. á hvert mannsbarn í landinu, þar með talin ungbörn, gamalmenni og sjúklingar o. s. frv. Ég býst ekki við, að þetta hafi mikið breytzt síðan, og engar líkur til, að svo verði í framtíðinni. Í árslok 1938 voru skuldir áfengisverzlunarinnar og tóbakseinkasölunnar við útlönd nálægt 1½ millj. kr., og innanlands voru útistandandi skuldir þessara fyrirtækja yfir 300 þús. kr. Hv. ræðumenn voru að tala um, að sú hækkun, sem hér er ráðgerð á útsöluverði áfengis og tóbaks, ætti að verða til þess að auka bindindið og vinna gegn neyzlu þessara nautnavara með því að styrkja íþróttirnar. Þetta virðist geta orðið alveg öfugt, ef íþróttamönnum á að vera tryggt með l., að þeir fái einhvern hluta af ágóða af sölu víns og tóbaks til sinnar starfsemi. Það getur orðið til að hvetja þá til að „agitera“ fyrir neyzlu þessara vara, því útkoman verður sú, að því meira sem neytt er af víni og tóbaki, því meira fé fæst handa íþróttamönnunum til þeirra starfsemi. Til þess að fá nokkra verulega breytingu í bindindisáttina duga hvorki bindindisræður né starfsemi þess félagsskapar, sem á undanförnum árum hefir glatað áhrifum sínum og virðingu vegna bannofstækis. Það þýðir ekki heldur að taka ágóðann af sölu þessara vara hvorki til íþróttastarf semi né annara hluta. Öruggasta ráðið til þess að fá þessu breytt er það, að ekki sé keypt meira inn í landið af þessum vörum en hægt er að borga samtímis og að þær séu alls ekki lánaðar hér innanlands. Ég held þó, að notkun þessara óþarfavara verði alltaf mikil, ekki sízt meðan haldið er uppi falskri kaupgetu hjá miklum hluta þjóðarinnar. Hv. 1. þm. Skagf. flutti þá kenningu í ræðu sinni sem einhverja nýja skoðun, er kæmi mönnum á óvart, að tekjur af áfengi og tóbaki væru ekki tekjur ríkisins, en þegar hann ætlaði að fara að rökstyðja þetta, komst hann í þær ógöngur, að ég hygg, að hann hafi alls ekki skilið sig sjálfur, hvað þá aðrir, enda veit ég ekki, hvernig ætti að telja mönnum trú um, að það væru ekki tekjur ríkisins, allur hagnaðurinn af þessum vörum, sem eru ein aðaltekjulind ríkissjóðs. Árið 1938 voru tekjur af sölu þessara vara rúmlega 5½ millj. kr. Á síðasta þingi var fjvn. sammála um að mæla með því, að verð á þessum vörum yrði hækkað, en hún ákvað ekki, hvernig þeim tekjum skyldi varið, enda átti það að sjálfsögðu að vera á valdi ríkisstj. Það eru því ekki af þingsins hálfu neinar skorður við því reistar, hve mikið má hækka verð á þessum vörum, en að sjálfsögðu á ágóðinn af þeim að renna í ríkissjóð. Svo má halda áfram að hækka verð á víni og tóbaki og ákveða, að sá hagnaður gangi til hins og þessa, ef einu sinni er farið inn á þá braut, en á þann hátt aukast ekkert ríkistekjurnar. Ég held, að heppilegast sé að fara ekki inn á þá braut, hvorki í sambandi við íþróttasjóð né áburðarkaup né neitt annað. Það var annaðhvort hv. 1. þm. Skagf. eða hv. þm. V.-Ísf., sem var hér um daginn að reyna að færa sönnur á, að það væri ekkert einsdæmi, að teknar væru tekjur af vissum sköttum og varið til ákveðinna hluta, og nefndi í því sambandi 3 dæmi. Hann nefndi það fé, sem rennur til menningarsjóðs, skemmtanaskattinn til þjóðleikhússins, og í þriðja lagi happdrættið fyrir háskólann. Það hafa ekki verið lagðir á sérstakir skattar til þessara framkvæmda. En ég held, að það hafi verið langt frá því, að það væri heppilegt í þessum tilfellum öllum, að farin var sú leið að láta þessar tekjur ekki renna í ríkissjóð og Alþingi ákveða á hverjum tíma, hve miklu fé væri varið til þessara framkvæmda. Því að það, að leggja milljón kr. í hús eins og þjóðleikhúsið, sem ekki er hægt að nota, á sama tíma sem atvinnuvegir landsins eru að hrynja niður, það eru vitanlega framkvæmdir, sem hinu opinbera valdi eru ekki til neins sóma. Og ég er viss um, að svona hefði ekki verið farið með þetta fé ef Alþ. hefði átt að ráða um það. Sama er að segja um háskólabygginguna. Happdrættið er eitthvert ágætasta meðal til að afla tekna, hvort heldur er fyrir ríkissjóð eða annað, og að afhenda það einni stofnun á þann hátt, sem gert var, það var frá mínu sjónarmiði frá upphafi mjög vafasamt. Enda hefir reynslan því miður sýnt, að farið hefir verið lengra í þeim framkvæmdum, sem happdrættið hefir borið uppi, heldur en gera má ráð fyrir, að gert hefði verið, ef hæstv. Alþ. hefði ráðið, hve mikið af þessum tekjum væri látið renna til þessarar byggingar. Það er vitanlegt, að háskólabyggingin er allt of stór. Ég hygg því, að öll sú reynsla, sem við höfum af þeirri tekjuöflunarleið, sem hér er lagt til, að farin verði, sé þannig, að það sé bersýnilegt, að meiri eyðsla hafi orðið á fé til framkvæmda fram yfir nauðsyn heldur en orðið hefði, ef ríkisvaldið sjálft hefði haft á hverjum tíma vald til að segja um það, hve miklu af slíkum tekjum væri varið til þessara hluta. Þeir hafa komið að því, hv. þm., í umr. um þetta mál, að þetta, sem hér er lagt til, sé að afla tekna handa íþróttasjóði. Það er í sjálfu sér ekkert undarlegt, þó að meðmælendur þessa frv. kalli þetta að afla tekna, þar sem það heitir í fyrirsögn frv. „tekjuöflun til íþróttasjóðs“. En ég verð að segja það, að þó að ég sé búinn að heyra þetta viðkvæði mörg hundruð sinnum í þessu sambandi, „að afla tekna“, þá hefi ég því meiri andstyggð á því orðatiltæki sem ég heyri það oftar notað á þann hátt. Því að það er mesti misskilningur, að hér sé verið að afla tekna. Hér er ekkert annað á ferðum en að taka nokkuð af tekjum ríkissjóðs og ákveða, að þær tekjur skuli renna til annara hluta. Hluturinn er sá, að af því að menn hafa ekki gert sér grein fyrir því í raun og veru, hvað það er í sjálfu sér að afla tekna, er komið sem komið er í okkar fjármálum. Það mætti kannske segja, að það væri að afla tekna að heimila að setja meira af tóbaki og víni til þess að fá meiri ágóða af þeirri sölu. En það er ekki að afla tekna að parta niður þær tekjur, sem af þessu fást, og ákveða, að nokkrum hluta þeirra skuli vera varið til þessa og nokkrum hlutanum til hins. Ég held þess vegna, að hvað sem segja má um þann hlut, hve miklu fé eigi að verja til íþróttastarfsemi í landinu, sem getur legið utan við þessa deilu, þá eigi þeir menn, sem eru formælendur þessa frv., að hafa djörfung til að ganga hreint til verks í þessu efni. Og það eina, sem er að ganga hreint til verks, er að taka upphæð þá, sem á að verja til þessarar starfsemi á hverju ári, beint inn í fjárlögin. Það hefir nú verið samþ. fjárlagaákvæði um 30 þús. kr. framlag til íþróttasjóðs á næstkomandi ári, sem er 16 þús. kr. hækkun frá fjárlagafrv. eins og það var lagt fyrir þingið. Skal ég ekki ræða um það, að hve miklu leyti þetta eigi að hækka. En ég álít, að engar krókaleiðir eigi að fara í þessum efnum, og þar sem flokkarnir eru í samvinnu hér á Alþ., ættu ekki að vera á því örðugleikar að fara þá réttu leið í þessu efni, að láta þá hækkun, sem Alþ. telur nauðsynlega, koma inn í fjárlögin. Um till. hv. 3. landsk. (StSt), að verja þessu fé til áburðarkaupa, er það að segja, að í sjálfu sér er það nauðsynlegt mál að kaupa þá vöru. En ég vil ekki heldur fara krókaleiðir í því efni. Ef hv. þm. geta orðið ásáttir um að leggja fram fé til þess að styrkja menn á einhvern hátt til kaupa á þeirri vöru, þá á að taka það beint úr ríkissjóði með fjárlagaákvæði, en ekki á þennan hátt. En verði 1. gr. frv. samþ., mun ég þó heldur fylgja því að samþ. till. hv. 3. landsk. heldur en frv. óbreyttu, eins og nú standa sakir. Skal ég svo ekki tefja hv. þd. með fleiri aths., því að ég hygg, að það hafi ekki verið fleiri atriði, sem gáfu tilefni til svars af minni hálfu, í þeim ræðum, sem fluttar voru til andmæla þeirri skoðun, sem ég hér hefi haldið fram.



Mér virðast nú hv. þm. yfirleitt sammála um nauðsyn þess, að íþróttir og íþróttamálefni megi dafna hér á landi. Ég hefi ekki heyrt nema eina rödd hér á hæstv. Alþ., sem sérstaklega vill draga það í efa, hv. 2. þm. Skagf. (StgrSt). Ég er þeirrar skoðunar, að enginn sjóður muni giftudrýgri heldur en sá sjóður, sem stofnaður er til þess að efla hreysti hinnar uppvaxandi kynslóðar. Ég held, að það yrði sá bezti sparisjóður, sem við ættum kost á að leggja fé okkar í. Hv. 2. þm. Skagf. var að tala um það, að meira bæri að sinna þörfum atvinnulífsins en þessari sjóðstofnun. Ég er þeirrar skoðunar, að framtíð atvinnulífsins hvíli fyrst og fremst á því að eiga hrausta uppvaxandi kynslóð. Við erum yfirleitt sammála um það, að stuðla beri að því að auka íþróttalíf hér á landi, og það beri að ráða bót á því, sem þar fer aflaga. Ágreiningurinn virðist þá helzt vera um það, hverja leið beri að fara til þess að afla tekna í þessum tilgangi. Hér er þá aðallega um tvær leiðir að ræða, annaðhvort að leggja neyzluskatt á munaðarvörur, sem stungið er upp á í þessu frv., eða hitt, sem ég miklu heldur get aðhyllzt, að láta ríkissjóð beint leggja af mörkum til íþróttasjóðs. Ég held, eins og komið hefir fram í sambandi við önnur mál, að sú leið sé mjög varhugaverð, að skipta tekjum ríkissjóðs og láta sérstökum hluta þeirra vera varið til eins eða annars, eins og hér er gert ráð fyrir. Ég held, að við eigum að hafa hér einn og aðeins einn ríkissjóð, sem verði varið til þeirra þarfa, sem Alþ. á hverjum tíma telur mestar. Ég get mjög vel fellt mig við það, að munaðarvörur landsmanna séu látnar bera kostnað við það að efla hreysti þjóðarinnar, og ég held, að við getum náð þeim tilgangi alveg eins með því að ákveða á fjárl., að vissri upphæð af tekjum ríkissjóðs skuli varið í þessum tilgangi. Og samtímis getum við þá mælzt til þess við fjmrh., að hann hækki nokkuð álagningu á þessar vörur, svo að unnt sé að sjá fyrir þessari þörf. Ég mun því fella mig miklu betur við, að tekjuhlið fjárl. verði nokkuð hækkuð með álagningu á tóbak og áfengi fram yfir það, sem nú er, með það fyrir augum, að þær auknu tekjur, sem við það fást, verði notaðar til þess að mæta þessari þörf. Ég vildi nú leyfa mér að mælast til þess við þá hv. þm., sem borið hafa fram brtt. við þetta frv., að þeir taki þær nú aftur til 3. umr. og að samtímis sé flokkunum gefinn kostur á því að fjalla um það, hve miklu fé þeir vilji verja í þessu skyni. Náist ekki samkomulag um það milli flokkanna að leggja þetta fé fram með fjárlagaákvæði, er leiðin þrátt fyrir það jafnopin fyrir hv. flm. þessara brtt. að bera þær fram við 3. umr. málsins. En ég trúi ekki öðru, þar sem hv. þm. eru nú svo mjög á einu máli um nauðsyn þessa máls, en að við getum náð samkomulagi um það og að það sé hægt að ákveða beint framlag úr ríkissjóði í þessu skyni, án þess að þessi leiðinlega aðferð, sem hér er stungið upp á, verði beinlínis viðhöfð.



Ég vil víkja nokkuð að því, sem fram hefir komið hér í umr., að fjvn. hefir tekið upp allverulega fjárhæð umfram það, sem á fjárlagafrv. var. Vildi ég svara því aðeins, að þetta er ekki rétt, því að það munar 2–3 þús. kr. hvað fjvn. hefir hærri till. heldur en er í fjárlagafrv. En þessar 30 þús. kr., sem fjvn. hefir lagt til, að teknar verði upp til íþróttasjóðs, er 14–15 þús. kr. lægri upphæð heldur en í núgildandi fjárl. til íþróttamála. Svo að þessi herferð á hendur þeim mönnum, sem vilja leggja eitthvað fé af mörkum til íþróttamála, er nú bæði röng og þau orð, sem fallið hafa í garð fjvn. í þessu sambandi, á allan hátt ómakleg. Það hefði frekar verið ástæða til að ámæla bæði hæstv. fjmrh. og fjvn. fyrir það, að taka ekki upp a. m. k. sömu upphæð til íþróttamála á fjárl. fyrir árið 1941 eins og er á fjárl. yfirstandandi árs. Þetta vildi ég láta koma fram, svo að ekki væri hægt lengur að halda því fram, að fjvn. hefði verið sérstaklega örlát í þessu skyni, þó að ég teldi hinsvegar, að það hefði orðið henni til sæmdar, að hún hefði verið sem allra örlátust við íþróttamálin. Hv. þm. A.-Húnv. hefir nú haldið hér tvær langar ræður um þetta mál. Eitt meginatriði í hans ræðum um þetta er það, að Alþ. eigi á hverjum tíma að ákveða, hve miklu fé skuli vera varið til íþróttamála. Fyrir þá menn, sem njóta eiga styrks úr ríkissjóði eða annarstaðar að með aðstoð Alþ., er það miklu meira virði að fá tekjustofna, sem eru ákveðnir, heldur en að eiga það á hverju ári undir Alþ., þó að það geti að vísu verið gott, ef ekki er um annað að ræða. En hitt er betra. Að það sé óráð og óvitlegt að skapa einstökum félögum eða stofnunum svona tekjustofna eins og hér er gert ráð fyrir, er að mínu viti rangur hugsunarháttur. Skal ég koma seinna að því í sambandi við það, sem fram hefir komið í sambandi við bindindi og íþróttastarf. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að þó að það væri álitlegt og gott að fá svona tekjustofn fyrir þessa starfsemi, þá mætti líka segja, að svo væri það líka fyrir byggingar í sveitum. En ef tekjustofninn er góður og álitlegur, þá er hann það engu síður fyrir aðra starfsemi en byggingar í sveitum. Hv. þm. A.-Húnv. viðurkenndi þannig, að tekjustofninn væri góður. En um það má auðvitað deila, hvernig eigi að nota tekjustofna. Ef við athugum, hverjir standa að íþróttahreyfingunni og íþróttastarfseminni, þá er það bæði hið opinbera, sem sé skólarnir, og einstakir menn. Þannig hafa ýmsir skólar fengið aðstöðu til þess að iðka íþróttir rækilega. Ég veit ekki til, að ágreiningur sé um það, að nemendum sé það hollt frá ýmsu sjónarmiði að stunda íþróttir, og skal ég ekki rekja öll þau atriði, sem þar koma til greina sem verulega gagnleg. En að skólunum undanskildum má heita, að íþróttastarfsemin sé eingöngu borin uppi af áhugamönnum sem sjálfboðaliðum. Þrátt fyrir það, þó að nokkuð hafi verið gert fyrir íþróttastarfsemina á undanförnum árum af Alþ., verður samt að viðurkenna, að þessir sjálfboðaliðar meðal áhugamanna í íþróttum hafa á engan hátt fengið þann hljómgrunn hjá Alþ., sem þeir hafa verðskuldað. Einstakir menn hafa gert alveg stórkostleg átök fyrir íþróttamálin í landinu. Skal ég í því sambandi nefna menn eins og Jón Þorsteinsson, sem hefir ráðizt í að reisa íþróttahús hér í Reykjavík, sem er í raun og veru það eina hús hér, sem samtíðinni er samboðið, annað en sundhöllin. Þetta hefir Reykjavíkurbær ekki treyst sér til að framkvæma. Annan mann vil ég nefna, Sigurð Greipsson í Haukadal í Biskupstungum. Hann reisti íþróttaskóla til þess að ala upp íþróttamenn, sem gætu svo m. a. leiðbeint öðrum. Það eru einkum sveitamenn, sem þar hafa verið við nám, og hefir áhrifa þaðan gætt út um allt land. Jón Þorsteinsson hefir fengið smáupphæð tvisvar á fjárl., og Sigurður Greipsson hefir fengið þrjú síðustu árin, ef ég man rétt, 1 þús. kr. í rekstrarstyrk. Þetta er allt og sumt. Vera má, að Reykjavíkurbær hafi verið Jóni Þorsteinssyni innan handar um lóð með góðum kjörum, þó ég viti það ekki; en ég tel víst, að bærinn hafi verið svo sanngjarn og víðsýnn. Viðvíkjandi þeirri skoðun, að það sé óviðeigandi að fara að styðja starfsemi eins og íþróttastarfsemi og íþróttalíf í landinu yfirleitt með svona „ógöfugum“ tekjustofnum, þar sem um er að ræða aukið verð á áfengi og tóbaki - rödd hefir komið fram um það, þó ekki hér í hv. þd. svo að ég viti, að bindindismenn meðal íþróttamanna ættu að vera á móti því að fara þá leið til tekjuöflunar til íþróttamála sem hér er leitað eftir -, vil ég segja, að ég tel slíkt algerlega ranga skoðun. Bindindismenn eiga að styðja að því m. a., að áfengi og tóbak sé svo dýrt, að mönnum verði beinlínis erfitt um að kaupa það af þeim ástæðum. Í öðru lagi hefir enginn treyst sér til að mótmæla þeirri röksemd, að yfirleitt séu íþróttirnar sú tegund uppeldismeðala, sem mest gagn geri til þess að vinna á móti nautn áfengis og tóbaks. Þar af leiðandi væri rökrétt, að bindindismenn segðu sem svo: Eftir því sem vel uppaldir, sannir íþróttamenn verða fleiri, fækkar þeim mönnum, sem neyta víns og tóbaks. Þetta er líka mín sannfæring. Að vísu lækka tekjurnar, sem við fáum í ríkissjóð og íþróttasjóð, eftir því sem minna selst, en við viljum sannarlega fórna slíkum tekjustofni fyrir okkar unga fólk, því að fyrst og fremst fáum við góða íþróttamenn, samhliða bindindisstarfseminni, ekki aðeins á vín, heldur líka á tóbak, og auk þess betri borgara; en reglusamir borgarar er sú trausta undirstaða, sem gefur sterkan æskulýð. Ég geri ráð fyrir, að allir sannir áhugamenn um íþróttamál mundu vilja viðurkenna þetta sjónarmið og mundu vilja vinna á sérhvern hátt á móti nautn áfengis og tóbaks, einnig þó að það gengi út yfir tekjur þeirra af sölu þessara vara. Hv. þm. A.-Húnv. kom fram með kenningu í sambandi við flutninga fólks úr sveitum til bæja, sem mér þótti nokkuð einkennileg. Hann talaði um skemmtanaauglýsingar, og þar með auglýsingar um íþróttir og íþróttamót og þess háttar hér í Reykjavík. Það skildist mér eiga að vera ein ástæðan til þess, að hann áliti það vera varhugavert að gera mikið auglýsingaveður út af íþróttastarfseminni í þéttbýlinu, - það gæti dregið hugi unga fólksins um of að skemmtanalífi bæjanna. En í íþróttal. er beinlínis tekið fram, að íþróttasjóði skuli varið til byggingar á sundlaugum, íþróttahúsum, íþróttavöllum o. þ. h. Vitanlega mundi engum detta í hug annað en að þetta verði unnið jöfnum höndum út um dreifbýlið og í þéttbýlinu. Ég held, að þetta sé þá till. í þá átt að fá upp stöðvar til þess að hæna fólkið að, einmitt líka úti um sveitirnar. Það, sem ég hygg, að okkur vanti einna tilfinnanlegast úti um sveitir landsins, eru vandaðar sundlaugar, skóla- og fundahús. Þær framkvæmdir mundu áreiðanlega auka fjölbreytni í lífi sveitanna. Íþróttastarfsemin gæti því orðið höfuðmótvægi á móti þeim óróleika, sem fólkið er margt haldið af í sveitinni, sem stafar einmitt af því, hvað lífið þar er tilbreytingarlaust. Og þar, sem íþróttahús eru til í sveitum nú, eru þau notuð sem samkomustaðir, og þar, sem þau eru, hafa þau bætt aðstöðu manna til þess að hafa margskonar fundahöld. Skólarnir eru reknir í sambandi við þessi hús og íþróttastarfið. Það er mesti misskilningur, ef einhver kynni að halda það, að það sé ekki hægt að halda uppi íþróttastarfsemi úti um sveitir, ef til þess eru skilyrði hvað hús og útbúnað snertir. Og íþróttasjóði er ætlað að bæta úr því lélega ástandi, sem nú á sér stað um þessa hluti. Það er alleinkennilegt að sjá hér við meðferð þessa máls blandað saman svo óskyldum efnum sem íþróttum annarsvegar og áburðarkaupum og jarðrækt hinsvegar. Þó að á engan hátt sé gerandi lítið úr þörfinni fyrir fjármuni til þess að geta keypt útlendan áburð og að geta ræktað landið, þá vil ég samt benda mönnum á, að einmitt þetta frv., ef það verður samþ. og þar með er séð fyrir verulegum tekjum til íþróttamálanna, ætti ekki að spilla neitt fyrir því í sjálfu sér, að möguleiki væri til þess, að fjvn. gæti gert eitthvað fyrir áburðareinkasöluna. Augljóst er, að ef þessi tekjustofn er heimilaður fyrir íþróttasjóð, þá mundu þó frekar vera möguleikar á því að taka af þessari 30 þús. kr. fjárveitingu, sem fjvn. leggur til, að tekin verði upp til íþróttasjóðs, og athuga, hvað gera skyldi við þá upphæð, ef ekki væri talið nauðsynlegt að lækka fjárl. um þá upphæð. Svo að ég held, að það séu einmitt meðmæli með frv., beinlínis með tilliti til áburðarsölunnar og fleiri góðra mála, að fara þessa tekjuöflunarleið, sem hér er gert ráð fyrir, og geta rýmkað á fjárl. um þessa upphæð. En ég hefi litla trú á því, að málið verði afgr. á þeim grundvelli, sem hv. 3. landsk. leggur til. Mér þótti einkennilegt, þegar hv. 2. þm. Skagf. hefir þau orð, að þessar tekjur, sem gert er ráð fyrir í frv., yrðu notaðar eins og hann vill vera láta. Hann segir, að hér sé verið að afla tekna, sem verði vasapeningar fyrir tildursfélög, eins og hann orðaði það. Mér þykir einkennilegt, að hann skuli viðhafa þessi orð, þar sem hann skrifaði undir nál. ásamt 2 öðrum nm. fyrirvaralaust að öðru leyti en því, að þeir áskilja sér rétt til brtt. Sá fyrirvari getur því ekki verið um það, að fella niður þennan tekjustofn, af því að féð yrði notað sem vasapeningar fyrir tildursfélög. Þau orð fela í sér beina óvild gegn málinu sjálfu. Ef hv. þm. vill athuga þetta frv. og íþróttalögin og kynna sér, til hvers skuli verja fé íþróttasjóðs, þá sér hann, að félögunum er ekki afhent þetta fé, heldur er gert ráð fyrir, að skipaður sé íþróttafulltrúi og íþróttanefnd. Íþróttafulltrúi á að kynna sér ástandið í íþróttamálum hvarvetna um land, gera till. þar að lútandi og leggja þær síðan fyrir íþróttanefnd, sem svo ræður því, hvernig fénu er varið. Ég geri ráð fyrir, að þessi n. verði þannig skipuð, að hún hugsi sér að gera annað við þessa peninga en að veita þá sem vasapeninga fyrir tildursfélög. Ég skil ekki, að svona óvild gegn málinu skuli koma frá manni, sem hefir lagt til, að það yrði samþ. Ég fer alls ekki að eyða tíma þingsins í að tala um gildi íþróttanna. Sumir hv. þm., sem hér hafa talað, hafa farið um þær mörgum fögrum orðum, um leið og þeir kippa að sér hendinni um stuðning við þetta mál, sem á að vera lyftistöng fyrir íþróttirnar í landinu. Ég met þeirra orð því ekki mikils. Þau eru sannkallaður fagurgali. Það eru ekki fögur orð, sem við fyrst og fremst þurfum með, heldur einbeittur vilji og lifandi áhugi fyrir þessu mikla menningarmáli. En ég sé ekki, að þessu góða máli verði betur borgið með því að láta fjvn. eða Alþ. ákveða fjárveitinguna í hvert skipti, eins og þessir hv. þm. vilja vera láta. Það getur vel verið, að það væri gott fyrir málið, sem hv. þm. Snæf. stakk upp á, að það væri athugað í flokkunum, áður en það verður afgr., því að vitanlega er þetta mál eitt af þeim, sem verður að afgr. með samkomulagi allra flokka eða sem allra flestra einstaklinga. Þannig var það með íþróttalögin sjálf. Þegar þau voru til umr., voru mjög skiptar skoðanir um þau, en samt lauk málinu svo, að það var afgr. með samþykki langflestra hv. þm. Tel ég, að það hafi verið mjög vel farið, og eins þarf að verða með þetta mál, sem snertir svo mjög íþróttalögin, að reyna að leysa það með samkomulagi sem allra flestra, en það tel ég ekki hægt, ef á að fara að halda fast fram þeim skoðunum, að draga skuli mjög úr framlagi til íþróttasjóðs. Einnig vil ég algerlega mótmæla því, að verið sé að blanda inn í þetta algerlega óskyldum málum, eins og hér hefir verið gert. Það er þá miklu hreinlegra fyrir þá hv. þm., sem það gera, að vera á móti málinu. Ég held líka, að framleiðslustarfsemin í landinu sé þess eðlis, að réttara sé að styðja hana með öðru en tekjum af stimpilmerkjum eða álíka tekjustofnum.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Svokölluð íþróttalög, sem voru afgr. á síðasta þingi, gerðu ráð fyrir, að til væri íþróttasjóður, og sögðu fyrir um, hvernig honum skyldi ráðstafað. Nú er þar talað um, að sjá þurfi honum fyrir tekjum, og get ég ekki neitað því, að mér þótti dálítið spennandi að bíða þess, hvernig till. kæmu fram um tekjuöflun til þessa sjóðs. Ég get ekki heldur neitað því, að þegar þessar till. komu fram, sem hér liggja fyrir í frumvarpsformi, varð ég nokkuð undrandi. Það eru þrír tekjustofnar, sem sjóðnum er ætlað að hafa, brennivín, tóbak og veðmálastarfsemi, m. ö. o., það eru þær þrjár tegundir viðskipta í þjóðfélaginu, sem talið er, að séu til mestrar bölvunar í hverju þjóðfélagi sem er. Strax var þetta nokkuð undrunarefni, en að vísu skal ég játa, að áður var komið inn á þessa braut hér á Alþingi Íslendinga, en það var gert, þegar ákveðið var að stofna af samskonar blóðpeningum svokallaðan menningarsjóð, sem átti að styðjast við ómenningu landsmanna. Menn geta haft ýmsar skoðanir um, hvort þetta sé fagurt eða ófagurt eða hvort það sé til gagns og gæfu eða ekki. Mér þykir það ákaflega ógöfugt, en um það má auðvitað deila óendanlega. Það kom þá líka í ljós, að ekki er hugkvæmnin mikil, þegar afla þarf tekna til nýrrar starfsemi og lagt er til að gera það á þennan hátt. Mér virðist það gefa manni bendingu um, að nú sé svo komið, að ekki sé til sá tekjustofn, sem ekki sé þegar þrautpíndur. Þeir, sem hafa átt að sjá þessu nýmæli fyrir tekjum, hafa sjálfsagt leitað í margar áttir og hafa sjálfsagt hugsað sig um vel og lengi, hvar ætti að bera niður, og niðurstaðan varð þá svona féleg, m. ö. o. tekjustofn, sem ekki getur gefið af sér tekjur nema í hlutfalli við ómenningu og ósiðsemi landsmanna. Ég er viss um, að það eru mörg mál, sem þessir menn hafa áhuga fyrir og þykir vænt um, og ég er sannfærður um, að þeir eiga einhver áhugamál, sem þeir vildu ekki fá tekjur til með þessu móti. Nú er það líka svo, að talað er um, að hér sé um aðalmenningarstarfsemi þjóðarinnar að ræða, íþróttamálin. Þetta er náttúrlega tímanna tákn. Þetta breytist ýmislega upp og niður, hvað talið er þjóðinni til menningar. Einu sinni átti kristni og kirkja að skapa menningu hjá þjóðinni, og það þótti vel ráðið, að sú stofnun hefði yfirhöndina í mörgum málum, og það hefir yfirleitt farið prýðilega. Nú tók ég eftir, að hæstv. forsrh. sagði, að nú væri íþróttastarfsemin í landinu það, sem hann hefði mesta trú á, að yrði landsmönnum að siðferðislegu gagni. Ég skal ekki draga úr því, að íþróttirnar geti verið gagnlegar. En mér þykir alveg úr hófi keyra, þegar því er haldið fram, að nú sé íþróttastarfsemin aðalmenningarstarfsemin í landinu. Þá er komið úr lagi og úr jafnvægi mat manna á þessum hlutum, og árangurinn mun vafalaust fara eftir því. Þegar talað er um, að íþróttir séu öðru fremur líklegar til að stuðla að því, að menn verði bindindismenn á vín og tóbak, þá er það líka nýtt, en ég held, að það sé ekki nein speki í því fólgin, þó að hitt sé rétt, að margir íþróttamenn séu bindindismenn á vín og jafnvel tóbak. Ég minni á aðra starfsemi í landinu, sem sérstaklega hefir snúið sér að því að vinna á móti áfengisnotkun, og það er sú starfsemi, sem kallar sig beinlínis bindindisstarfsemi. Ég er sannfærður um, að sú starfsemi er miklu líklegri til þess með stuðningi þess opinbera að draga úr áfengisneyzlunni í landinu heldur en íþróttastarfsemin. En hvernig hefir verið búið að þessari starfsemi af hálfu Alþ.? Misjafnlega, en yfirleitt hafa framlög til hennar ákaflega mikið verið skorin við neglur sér, og það svo, að félagsskapur sá, sem að þeirri starfsemi stendur, hefir árum saman átt við mjög mikla fjárhagsörðugleika að stríða, og þó er þar um að ræða fólk, sem leggur miklu meira á sig en íþróttamenn hafa nokkurn tíma gert. Þess vegna er það gripið úr lausu lofti, þegar menn standa hér upp og segja, að nú fyrst sé von um, að vinna megi að bindindi og siðlæti með íþróttum, en gleyma allri þeirri starfsemi, sem háð hefir verið af templurum, láta eins og hún sé ekki til, heldur þurfi nú að fá annað í staðinn. M. ö. o., hér er merkileg nýjung á ferðinni, svo merkileg, að það þykir mega afhenda henni verulegan hluta af tekjustofnum ríkissjóðs, afhenda hann þannig, að hún verði þátttakandi í tekjum ríkissjóðs. Ég held, að þetta sé rangt. Ég held, að ekki eigi að fara þessa leið. Ég held, að margt, sem hér hefir verið sagt gegn þessari fjáröflunarleið, sé rétt. Ég held, að sú tilhneiging, sem hér ríkir hjá mörgum hv. þm., sem kalla andstöðu gegn þessu allskonar illum nöfnum, sé mjög vafasöm og komi ekki af áhuga fyrir málefninu sjálfu. Ég skal ekki fara langt út í umr. um íþróttastarfsemina sjálfa eins og hún hefir verið hingað til. En ég get ekki neitað mér um að benda á, að einn hv. þm., 2. þm. Árn., gerði, svo sem réttlátt er, mikið úr því, að nokkrir menn hefðu lagt á sig erfiði fyrir íþróttastarfsemina. Það er rétt og gott. Hann kvartaði yfir, að þessum mönnum hefði ekki verið nægilegur sómi sýndur fjárhagslega af Alþ., og tók þar sérstaklega fram nöfn tveggja manna, Jóns Þorsteinssonar og Sigurðar Greipssonar, og spyr, hvað þessir menn hafi fengið úr ríkissjóði fyrir starfsemi sína. Fyrst og fremst má lengi um það tala, hvort menn, sem taka upp slíka starfsemi sem venjuleg viðskiptafyrirtæki, eigi að fá opinberan styrk til þess. Mér þótti einkennilegt, að hann gleymdi einu nafni, sem er eftirtektarverðast af þeim öllum saman, en það er Sigurjón Pétursson, sem áratugum saman hefir unnið af áhuga að íþróttum án fjárframlaga frá því opinbera. Ég man ekki til, að hann hafi nokkurn tíma fengið áheyrn hjá Alþingi um sínar óskir.

Hann er ekki af réttum pólitískum lit. - BjB: Hann mátti koma með í ræðu minni. - BÁ: Hann hefir fengið styrk hjá Alþingi

. Hann kom fyrstur með íþróttastarfsemi sína, og hann hefir sýnt, að það er hægt að halda slíkri starfsemi uppi án styrks, og hann átti litlum vinsældum að fagna, þegar hann sótti um styrk til þess opinbera vegna fjárhagsörðugleika. Þetta hefir blessazt hjá honum án opinberra afskipta. En nú, þegar aðrir fara í spor hans og gera eitthvað svipað, þá fara þeir að kvarta og kveina um, að ríkið hlaupi til og ausi út fé til þeirra umfram það, sem nauðsyn krefur. Ég tók eftir, að hæstv. dómsmrh. sagði, að hann hefði ekki viljað láta bera þetta frv. fram fyrir sig, þar sem það hefði ekki verið lagt fram fyrir stj. Ég verð að segja, að mér finnst einkennilegt, að svona merkilegt prinsipmál eins og hér um ræðir skuli ekki hafa verið lagt fyrir stj., því að ég verð að álíta, að ef íþróttirnar í landinu eiga að fá svona tekjustofn, þá séu mörg önnur verkefni í landinu, sem ættu að njóta svipaðra kjara, og mér finnst ekki rétt að fara að veita íþróttunum þessa sérstöðu. Mér finnst þetta ískyggilegt, þegar verið er að tala um, að svo kunni að fara, að Alþ. seinna meir mundi ef til vill ekki treysta sér til að veita nægilegt fé úr ríkissjóði til íþróttamála, og því sé betra að sjá íþróttasjóði fyrir sérstökum tekjustofni. Við vitum, að til eru mörg mál, sem ekki þykir fært að framkvæma vegna erfiðrar afkomu ríkissjóðs. Íþróttirnar eru þar engin undantekning. Ég hefði miklu heldur viljað veita fé til að brúa Jökulsá, sem till. var borin fram um nú við fjárl. og féll með jöfnum atkv., eins og menn muna, heldur en að veita 100 þús. kr. til íþrótta. Það er réttara mál og skyldara fyrir Alþ. og eftir eðli sínu miklu nauðsynlegra en að veita fé til íþróttastarfsemi. Hv. þm. mega ekki líta á pólitíska þýðingu þessara tveggja mála. Það er auðvitað ekki hægt að fá pólitískt fylgi vegna brúar á Jökulsá nema í einu eða tveimur kjördæmum, en það má afla sér pólitísks fylgis um allt land með því að bera fram frv. um fjárframlög til íþróttamála, - en þetta má ekki vera sjónarmiðið. Hér er verið að verja fé til styrktar íþróttamálum til viðbótar þeim framlögum, sem íþróttamenn sjálfir hafa lagt fram, sem eru alveg skammarlega lítil. Það er atriði, sem mér finnst rétt að athuga. Hvað leggja íþróttamena sjálfir fram? Ég hygg, að það sé svo lítið, að ekki sé við unandi, að ríkissjóður bæti þar við 100 þús. kr. á ári. Það verður að gera þá kröfu, að íþróttamenn leggi á sig fjárhagslegar byrðar eitthvað sambærilegt við það, sem meðlimir annara félaga gera til sinnar starfsemi, t. d. góðtemplarareglan. Þetta framlag kemur til viðbótar þeirra eigin framlagi og að einhverju leyti í staðinn fyrir það, því að mér þykir líklegt, að það fé, sem lagt hefir verið fram til íþrótta annarstaðar frá, verði nú ekki lengur lagt fram, ef svona ríflegt framlag verður nú veitt úr ríkissjóði. Að vísu er það svo, að það á að dreifa fé úr ríkissjóði á undarlegasta hátt milli skóla, félaga og einstakra manna. Það mætti t. d. byggja fyrir fé úr þessum sjóði leikfimishús við menntaskólann í Reykjavík. Þar er og hefir verið lengi slæmt leikfimishús, en það opinbera hefir ekki treyst sér til að leggja fram fé til að byggja annað nýtt. En er það nokkur aðferð, að leggja á þennan hátt hluta af tekjum ríkissjóðs í sérstakan sjóð og láta svo 3 manna n. verja því fé til framkvæmda, sem Alþ. hefir ekki treyst sér til að veita fé til? Það er athugandi í þessu sambandi, hvað íþróttastarfsemi í skólum er ákaflega vafasamt mál, ef á allt er litið. Það má iðka íþróttir til mikils gagns, en líka til tjóns, eins og sorgleg dæmi sýna, og í skólunum eru þær a. m. k. ýmsum einstaklingum til ógagns. Ef þar þarf mikilla breytinga við til að afstýra því, að tjón og gagn éti upp hvort annað, er það eitt, sem mælir gegn svo lítt hugsaðri fjáröflun, sem hér er krafizt, til þeirrar starfsemi eins og hún er, eða t. d. til húsbygginga til íþrótta skólaungdómsins. Þegar málið er rætt á sama grundvelli og hv. frsm. meiri hl. gerði, get ég ekki annað en hrist höfuðið, þegar hann t. d. sagði, að það væri eftirtektarvert, hve lítið brot af tekjum ríkisins gengi til þess að beina tómstundanotkun æskulýðsins á réttari brautir. Skelfing held ég það sé vafasamt, hvað upp úr slíkum afskiptum hefðist. Hér hefir lengi verið skólaskylda, sem nær frá 7 eða 8 ára aldri til fermingar, og margir í skólum fram undir tvítugt. Þannig átti að fullkomna þjóðina í öllum fræðum og listum. Og hver er árangurinn? Minni en til stóð. Í þeim efnum held ég við séum komnir í hinn mesta vanda og ættum ekki að hleypa okkur í annan meiri með því að takast á hendur ábyrgð á því líka, hvernig ungdómurinn ver tómstundum sínum. Hv. þm. Snæf. talaði um, að vel ætti við að verja einhverjum hluta af því, sem greitt er fyrir nautnameðul, til þess að efla heilbrigði og hreysti landsmanna með íþróttum. Mér þætti satt að segja önnur notkun þessara blóðpeninga liggja nær og þá notast betur að þeim. Með þeim þyrfti að lækna einhver þeirra sára, sem nautnirnar hafa veitt, bæta t. d. úr þeirri eymd, sem m. a. áfengið hefir átt laundrjúgan þátt í að skapa sumstaðar við sjóinn hér á landi. Það hefir oft verið farið fram á það, að nokkur hluti af ríkistekjum af áfengissölu rynni til bæjarþarfa á stöðum, sem hið opinbera hefir neytt áfengisverzluninni upp á. En það hefir ekki fengizt nokkur áheyrn, þó að viðurkennt sé, hvað leiðir af áfengisflóðinu fyrir þessa staði, þessu flóði, sem verður því meira sem afkoma manna er skaplegri og skárri. En af svo lítilli alvöru taka menn á þessum málum, að nú vilja menn heldur verja áfengistekjunum til þessarar skemmtistarfsemi. Um þetta mál geta verið skiptar skoðanir, en mín er nú þessi, að óþarflega mikið sé í íþróttastarfsemina borið með frv., eins og það er, og í öðru lagi, að fyrir heilbrigða íþróttamenning væru þessir tekjustofnar ákaflega óviðkunnanlegir og leiðinlegir, þó að íþróttanefndinni gætu ekki hugkvæmzt neinir betri eða neinir aðrir en þessir þrír; brennivín, tóbak og spilafíkn, - til þess að skapa heilbrigða sál í hraustum líkama.



Herra forseti! Ég vildi óska þess, að umr. yrði frestað, því að nú er stuttur tími til umræðu og þm. margir farnir, en ég þarf enn að taka allmargt fram um málið.

Forseti (JörB): Ég mun verða við tilmælum hv. 1. þm. Skagf. og fresta fundi til kl. 8½, en þá verður umr. fram haldið. - Fundarhlé.

*Pálmi Hannesson: Herra forseti! Ég harma það, hve fáir hv. dm. eru hér komnir, því að ég hefði viljað ræða nokkuð við ýmsa, sem talað hafa hér í þessu máli. En engu að síður virðist mér ég verða að fara nokkrum orðum um ræður ýmissa hv. þm., sem í þessu máli hafa talað. Yfirleitt virðist mér vera einn og samur bragurinn á afstöðu andmælenda frv., að ganga ekki beint framan að ákvæðum þess, heldur í krókum og vega þannig að því. Hafa þeir komið þannig fram í þessu krókahlaupi sínu sem skera ætti úr um það, hver snjallastur væri í þessari svigkeppni, en ekki ætla ég mér að dæma um það. Hv. samþm. minn, 2. þm. Skagf., virðist hafa átt í nokkru stríði holdsins og andans, þar sem hann hefir þó skrifað undir nál. meiri hl. fjhn. ásamt nokkrum öðrum hv. þm. Hann gerði þá játningu, að íþróttirnar væru í sjálfum sér góðar, en taldi það óhóflega mikið að verja til þeirra 100 þús. kr. á ári. Virtist svo sem hann væri að velta því fyrir sér, að í rauninni væru íþróttirnar nú ekki eins mikils virði og hann hafði þó játað, og taldi, að ef farið yrði að leggja mikið fé til þessarar starfsemi, myndi niðurstaðan verða sú, að fjárframlögum yrði hrúgað til nokkurra áhugamanna. Ég harma það, að í afstöðu hv. þm. skyldi koma fram svona megn vanþekking á þessum málum. Ég harma það að sjá hann skipa ekki glæsilegri sveit en þeirra manna, sem gerzt hafa til þess að vega að þessu frv. Hv. þm. taldi, að ef lagt yrði til íþróttamálanna það, sem hér er farið fram á, þá myndi þessi starfsemi hljóta því nær eins mikið fé og Búnaðarfélag Íslands. Langt er nú frá, og munar nærri helmingi eftir þeirri áætlun um tekjur til íþróttasjóðs, sem sjá má í grg. frv. Að þessu athuguðu virðist hv. þm. ekki hafa getað annað en gleypt agn það, er hv. 3. landsk. rétti að honum, það er að láta standa ákvæðið um að leggja stimpilgjald á áfengi og tóbak, en verja því ekki til íþrótta, heldur áburðarkaupa. Er hér ólíku saman að jafna, og verður hugkvæmni þessara manna að teljast furðulítil, er þeir sjá ekki önnur ráð til að koma fram hugðarmálum sínum um áburðinn. Það má líka finna ýmsa agnúa á því að taka fé á þennan hátt til þess að styrkja menn til áburðarkaupa. Hv. þm. játaði, að hvergi væri meiri þörf útlends áburðar en í sjávarplássunum, og er það eflaust rétt, því að hann er þessum málum mjög kunnugur. En ég vil benda á það, að á þessu stöðum fer mikið áburðarmagn til einskis. Áburði þeim, sem til fellur í verstöðvum og sláturhúsum, er yfirleitt ekki haldið til haga. Ég bendi honum og sammálsmönnum hans á það, að ég myndi fús til að fella niður þær 30 þús. kr., sem á fjárlfrv. eru ætlaðar til íþróttasjóðs, og verja þeim til verðlauna þeim mönnum, sem bezt ganga fram í því að nytja áburð þann, er til fellur í landinu. Ég gæti líka verið með því að verja þessu fé til að koma upp þróm og slíku til hagnýtingar þessum áburði. Við í rannsóknarn. gerðum í haust athuganir á því, hve mikill þessi áburður myndi vera, og komumst að þeirri niðurstöðu, að hann myndi nægja fyrir öll sjávarplássin og upplönd þeirra. - Ég vænti þess, að hv. samþm. minn taki þessar aths. til greina. Ég vænti þess, að góð öfl megi ráða afstöðu hans, er til atkvgr. kemur, þótt hans hafi verið hart freistað, svo að hann fái staðizt og skipi sér meðal þeirra, sem undirritað hafa nál. meiri hl. ásamt honum. Hv. þm. A.-Húnv. brá ekki venju, að koma fram í svigkeppni þeirri, er hér er háð. Hann byrjaði á því að ræða um nauðsyn íþrótta, en þau orð tel ég ekki annað en játningu varanna, sem enginn skilningur standi að baki. Hann kom með mótbáru, sem átti víst að vega mikið, sem sé þá, að íslenzk glíma væri útdauð. Hv. þm. gæti spurt íþróttamenn vora um þetta og fengið sannanir fyrir því, að svo væri ekki. En þeir myndu líka geta sagt honum, að miklir erfiðleikar og jafnvel nokkur hætta væri því samfara að stunda hana, eins og nú er ástatt. Hv. þm. taldi hættu á því, að frv. verkaði öfugt við tilgang sinn, með því að íþróttamenn færu að „agitera“, eins og hann komst að orði, fyrir auknum drykkjuskap og tóbaksneyzlu í stað þess að vinna á móti þessu. Myndu þeir vilja styrkja íþróttasjóð með því að beita sér fyrir þessum nautnum og taka þær upp sjálfir. Gróflega væri þetta nú léleg hagfræði og mikið á sig lagt að fara að kaupa þessar vörur til þess að fá að borga 1½% verðviðbót íþróttasjóðnum til styrktar. Ég tel ekkert vafamál, að íþróttamenn myndu hafa aðra aðferð. Þeir myndu leggja fram starf og svo fé, þeir sem það geta, til að styrkja sjóðinn. Hv. þm. gat þess réttilega, að frjáls íþróttastarfsemi hefði til þessa hvílt að miklu leyti á fórnfýsi einstakra íþróttamanna. En hjá honum kom í þessu sambandi fram sjónarmið, sem ég vildi kalla útigangspólitíkina. Af því að þessir menn hafa lagt fram starf, á ekki að styrkja þá eða meta það við þá, heldur láta þá vera á gaddinum sem áður. Það er eins og víða í kjördæmum okkar, að mönnum þykir vænt um hryssurnar sínar, þegar þær berja gaddinn, en vilja ekki slá í þær nema moðinu. Þessi afstaða hefnir sín, en er auk þess beinlínis óheiðarleg, að vilja ekki meta slíkan áhuga og fórnfýsi. Á það er bent í grg. frv., að eins og nú er, verði áhugamenn um íþróttir að verja miklum tíma og starfskröftum til að afla fjár til íþróttastarfseminnar. Er á það bent, að með því að hjálpa þeim fjárhagslega mætti hagnýta áhuga þeirra betur til eflingar íþróttunum. Þá veik hv. þm. að mér sérstaklega og hélt því fram, að ég hefði sagt, að ríkið hefði ekki tekjur af áfengi og tóbaki. Út af þessu spann hann þann lopa, að hann efaðist um, að nokkur maður hefði skilið mig, og ef til vill hefði ég ekki skilið mig sjálfur. Eitt er víst, að hann hefir ekki skilið mig eða ekki viljað það. Ég sagði, að verð á áfengi og tóbaki væri ekki fyrst og fremst miðað við það, að ríkið hefði gróða af sölunni, heldur væri það sett til þess að koma í veg fyrir, að menn neyttu þess í óhófi. Ég styð þetta við fjölmörg ummæli, sem fram hafa komið í blöðum, á fundum og hér á Alþingi. Vera má, að hv. þm. hafi verið annars sinnis eða hafi aldrei skilið, um hvað var að ræða. Ég benti á það, að nú mætti gera ráð fyrir, að útsöluverð á áfengi og tóbaki hækkaði nokkuð, því að annars mætti búast við því, að er aðrar vörur hækka í verði, yrði meira keypt af áfengi og tóbaki en áður. Það virðist rökrétt að hækka nú þessar vörur eins og aðrar, til þess að halda neyzlunni í skefjum. Þar sem ríkisvaldið hefir haft þann skilning, að ekki beri að nota þessa hluti sem tekjustofna, virðist eðlilegt, að nokkuð af verðbreytingum þeim, sem orðið hafa vegna gengisfallsins og almennrar verðhækkunar, eða þessar verðbreytingar allar, komi einnig fram á áfengi og tóbaki, til þess að vinna á móti nautnum þessara hluta. Þessu hefi ég haldið fram, en ekki því, sem hv. þm. telur mig hafa sagt. Annars kvað hann það hreinustu goðgá að ætla að leggja slíkt gjald sem það, er um ræðir í frv., á þá tekjustofna ríkisins, sem hann telur áfengið og tóbakið vera. Mér liggur við að halda, að hann hafi þessa afstöðu vegna þess, að í vetur, þegar íþróttal. voru hér til umr., spáði hann því, að eftir samþykkt þess frv. myndu fara mikil fjárútlát úr ríkissjóði. Þykir mér sennilegast, að hann vilji nú ekki una því, að þessi starfsemi fái fé annarstaðar að en beint úr ríkissjóði, svo að þessi spádómur megi rætast. En í frv. eru tvær höfuðgr.: Sú fyrri um það, að íþróttasjóður fái tekjur af stimpilgjaldi tóbaks og áfengis, og sú síðari um tekjuöflun til handa sjóðnum af veðmálastarfsemi. Ef ríkissjóður á að búa einn að öllum tekjum af slíkum hlutum, hví er þá ekkert haft á móti því, að íþróttasjóður fái tekjur af þessari veðmálastarfsemi, en hinu andmælt, að hann njóti tekna af áfenginu og tóbakinu? Rökréttast væri þá að taka hvorttveggja undir ríkið. En ég bjóst við, að hv. þm. telji, að 2. gr. feli í sér svo smávægilegan tekjustofn, að ekkert geri til um hann, það muni ríkissjóð engu. Hv. þm. mun eflaust svara því til, að íþróttamenn muni vinna meira fyrir veðmálastarfsemi þessa, ef þeir eiga að fá tekjurnar af henni. En ég lít svo á, að ef í þessari gr. um veðmálastarfsemina hefði falizt 100–200 þús. kr. tekjumöguleiki, en aðeins 10–20 þús. kr. í hinni, þá hefði hv. þm. snúið sér á hinn veginn og lofað lægri upphæðinni að fljóta í þennan farveg, en ekki hinni. En ef samræmi á að vera í þessu, verður hvorttveggja að fylgjast að, því að hvorttveggja getur verið tekjustofn fyrir ríkissjóð. Mér þykir það miður, að hv. 4. þm. Reykv. er ekki viðstaddur, því að ég hefi ýmislegt við hann að ræða, en verð nú að láta það falla niður. Mér virtist öll hans afstaða til málsins vera afstaða hins þreytta manns, sem hefir hneigð til að reka meinhorn í hvert nýmæli. Hann vílaði ekki fyrir sér að halda því fram, að frv. þetta væri fram borið af pólitískum ástæðum. Ég vil í því tilefni benda hv. þm. á, að n. sú, er undirbjó frv., var skipuð mönnum úr öllum flokkum, en það er flutt af mönnum úr Framsfl. og Sjálfstfl. Ég get fullvissað hv. d. um það, að fyrir okkur, sem frv. flytjum, vakti ekki neitt sjónarmið skylt pólitík, sem hv. 4. þm. Reykv. virðist setja í samband við tilraunir til að draga til sín atkv., enda getur hann víst verið áhyggjulaus um sitt pólitíska fylgi í Reykjavík þrátt fyrir þetta frv. Ég verð þó að segja hv. 4. þm. Reykv. það til hróss, að hann gekk manna beinast framan að málinu. Hann lét þau orð falla, að íþróttirnar væru skemmtistarfsemi. Það er reyndar ekki von, að menn, sem hafa þann skilning á íþróttamálum, gangi fram fyrir skjöldu um fjárveitingar til þeirra. - Mun ég svo láta þetta nægja að því er snertir hv. 4. þm. Reykv., þótt ég hefði margt viljað við hann ræða. Ég kem svo síðast að hv. þm. Snæf. (TT). Hann hefir alveg sérstöðu meðal þeirra, sem eru móti málinu. Hann hefir fullan skilning á gildi íþróttanna og nauðsyn. Hans afstaða er aðeins af prinsip-ástæðum, en ekki af andstöðu gegn málinu sjálfu. Við slíka menn er alltaf gott að eiga orðastað. Hann leggur til, að horfið verði af þeirri leið, sem valin er í 1. gr. frv., en tekin aftur upp fjárhæð beint úr ríkissjóði til íþróttasjóðs. Ég tel það að ýmsu leyti lakari leið, því að ég óttast, að fyrr eða síðar verði reynt að draga úr þeim fjárútlátum og tapast muni tekjumöguleikar, sem frv. vill nota. Það teldi ég illt. Við þá rannsókn, sem n. gerði á tekjuþörfum íþróttasjóðs, komst ég að raun um, að það er þörf á miklu fé til að koma fótum undir íþróttastarfsemina í landinu. En ég skildi hv. þm. Snæf. svo, að hann vildi tryggja íþróttasjóði þær tekjur, sem honum eru nauðsynlegar. Ég vildi, að hv. þm. A.-Húnv. og hv. 3. landsk. gætu fallizt á að taka brtt. sína aftur til 3. umr. væri ég fús til að eiga viðræður við þá um þessi mál og endanlegt form frv. - Ég skal svo ekki þreyta hv. þm. né hina tómu stóla með lengri ræðu, heldur beina því til manna, að þeir athugi málið og ráði því til hlunns á þann hátt, sem þeim virðist líklegastur til gagns.

* Frsm. annars minni hl. (Stefán Stefánsson): Herra forseti! Hæstv. forsrh. og hv. 2. þm. Skagf. hafa látið falla eftirtektarverð orð um það hér í deildinni, hverja þörf þeir teldu á að styrkja bændur til að nota sér tilbúinn áburð. Þrátt fyrir þá erfiðleika, sem á því eru nú, má segja, að nauðsynin hafi aldrei verið meiri. Ég vænti þess, að brtt. sú, sem ég hefi gert á þskj. 130, verði til að koma enn hreyfingu á það mál. Það hefir verið að henni fundið, að þetta væri undarlegt form. Það má vera, en ég vil framfylgja málinu í því formi, sem líklegt er, að beri nokkurn árangur, - málefnið sjálft er mér aðalatriði. Ég rakti það síðast, hversu farið hefir um styrk til áburðarkaupa og flutnings, síðan lögin voru sett um þau efni árið 1928. Hafa framlög til þess numið 30-50 þús. kr. árlega og eitt árið 117 þús. Nú var þetta skorið alveg niður fyrir árið 1940. En ummæli þeirra tveggja manna, sem ég nefndi og hafa manna bezta aðstöðu til að vita, sem landbrh. og búnaðarmálastjóri, hverjar afleiðingar þess verða, ættu að ýta við mönnum til umhugsunar um, hvort þeir geti varið það fyrir sjálfum sér að svipta ræktunina í landinu þessari lofuðu aðstoð einmitt nú. Hv. þm. Mýr. og hv. 8. landsk. fluttu á síðasta þingi brtt. við fjárl. um 100 þús. kr. framlag til þessa, en hún var felld, svo að ég sá ekki til neins að fara sömu leið. Þess vegna tók ég það úrræði, sem fram kemur á þskj. 130. Mér dettur ekki í hug að draga úr því, sem sagt hefir verið um gildi íþróttanna, og hefði þörfin um áburðarkaupin ekki verið svo brýn sem hún er, mundi ég jafnvel hafa greitt atkv. með frv. eins og það er. En skyldi ekki þessi tröllatrú sumra manna á það, að íþróttirnar bjargi öllu, einungis ef þetta frv. nái fram óbreytt, vera komin út í öfgar? Hjá hv. 1. þm. Skagf. gengur það svo langt, að með þessu ætlar hann að færa líf unga fólksins upp á hærra svið. Gott ef svo yrði. Hæstv. forsrh. fannst íþróttamenn vera þeir einu, sem starfhæfir væru, eða a. m. k. þeir starfhæfustu í landinu. Hann virðist telja alveg sjálfsagt, að íþróttir og bindindissemi fylgist að, en ég hefi aldrei heyrt mikið af því látið, að íþróttamenn væru meiri reglumenn en aðrir á því sviði né öðrum. Skemmtanir þeirra hér í bænum bera því ekki vitni, en annað mál, að æskilegt er, að svo væri. Ráðh. talaði um, hve mjög þetta mundi efla þroska æskunnar. Já, eflaust, en geta íþróttir komið í stað atvinnu fyrir vaxandi æsku? Er það ekki framleiðslan, sem verður að ganga fyrir? Á henni byggjast þroskamöguleikar þjóðarinnar öllu öðru fremur. Nú virðast þing og stjórn vera farin að horfa inn á nýja leið í þeim efnum. Að tilhlutun hæstv. forsrh. var borið fram frv. um vinnuskóla og samþ. hér. Ég teldi rétt að halda áfram á þeirri leið og að vinnuskylda, ásamt íþróttaiðkun í sambandi við hana, gæti haft miklu meiri þýðingu en þetta frv. fyrir alhliða þroska æskunnar, til að kenna mönnum stjórnsemi, hlýðni og stundvísi og gera þá starfhæfa. Ég vildi nú skjóta því fram, hvort ekki ætti að taka árið 1943 að tilefni, þegar 40 ár eru liðin síðan Hermann Jónasson bar fram á Alþingi till. sína um þegnskylduvinnu, og hrinda henni þá í fulla framkvæmd. Nokkrir hv. þm. og „bændavinir“ hafa beint því til mín, að ég ætti að fallast á frv. eins og það er móti því, að af þeim 30 þús., sem búið er að setja á fjárl. til íþróttasjóðs, yrði veittur einhver stuðningur til áburðarkaupa. Ég þakka heilræðin, en vil ekki skipta á 100 þús. og 30 þús. eða einhverju af 30 þús. Annars vil ég gjarnan tala um þessi mál við hv. þm. V.-Ísf. og hverja þá lausn, sem hann getur samþykkt. Hv. 2. þm. lézt vera hneykslaður yfir því, að ég vildi afla fjár til ræktunar með einskonar happdrætti. Ég skil hann ekki. Er þetta af því, að hann telji ræktunina svo miklu minna virði en íþróttirnar, að þær megi fremur við því að hagnast á svo óvirðulegri fjáröflun? - Þá sá hann ekkert því til fyrirstöðu, að sveitir hefðu jafnmikið gagn af íþróttafénu og kaupstaðir, og hæstv. ráðh. færði flóttann úr sveitunum sem röksemd fyrir málinu. En það vita flestir, að í sveitum stæla menn sig á vinnu og eru of þreyttir til íþróttaiðkana þann tíma árs, sem þær eru stundaður mest. Þeir fáu menn, sem þar vilja stunda íþróttir, geta a. m. k. ekki haft veruleg not af þessu, geta ekki fórnað tíma sínum til þess, en það gæti verið, að eitt með öðru yrði íþróttalíf kaupstaðanna til þess að draga þá til sín úr sveitunum, auka flóttann á mölina. - Vilji hv. þm. gera sitt til að stöðva hann, er þeim betra að samþ. brtt. mína, og vilji þeir finna bjargráð fyrir þá mörgu, sem þegar eru fluttir úr sveitunum og skortir viðfangsefni, þarf að grípa til róttækari ráða.

*Eiríkur Einarsson: Herra forseti! Svo margir þm. eru enn ókomnir frá kvöldverði, að þetta verður einskonar eintal sálarinnar. Það er líkt um þetta mál og ýmis önnur, sem fram hafa komið, svo sem um aukaskatt á benzín til brúargerða og rafveitulánasjóð, sem fái fé með álögum á raforkustöðvar, að lagt er til, að af tilteknum tekjustofni, sem hið opinbera á ráð á, sé tekið gjald og varið um ófyrirsjáanlega framtíð í sérstöku augnamiði. Þessari aðferð er ég yfirleitt mjög mótfallinn. Ég álít ekki rétt að binda þetta þannig, en miklu æskilegra, að allar slíkar tekjur renni beint í ríkissjóð, og þeir aðilar, sem fjárveitingarvaldið hafa, veiti til hinna ýmsu þarfa eins og fært þykir á hverjum tíma. Það er allóskylt mál, sem hér er blandað saman við, þegar fram er komin brtt. um að láta gjald það, sem frv. ætlazt til að lagt sé á tóbak og áfengi til íþróttaþarfa, renna til að styrkja kaup á tilbúnum áburði, að vísu má segja, að það séu ekki óeðlilegar hugleiðingar, sem liggja til grundvallar slíkum tillögum. En hversu þarft sem það mál er, sem vakir fyrir hv. flm. brtt. á þskj. 130, segir mér lítt hugur um, að hún eða þessi óeðlilegu tengsl við málið, sem fyrir liggur, sé sigurvænleg. Íþróttir efla heilsu og þroska. Það er dagsatt. En fagnaðarerindi þeirra er varla einhlítt til sáluhjálpar. Fyrr á öldum buðu trúarbrögðin fram það eina nauðsynlega. Á viðreisnaröld landsins, öld Fjölnismanna og Jóns Sigurðssonar, sáu menn, að fleira þurfti við. Og hvernig gátu menn orðið þroskaðir og stæltir á þeim tímum án íþróttaþjálfunar nútímans? - Nú eru það íþróttirnar, sem allt eiga að lækna. En er það ekki að taka málið of einfalt og létt? Þess bið ég menn líka að minnast, að íþróttamálin eru enn í reifum hér á landi, þótt þetta frv. yrði samþ. eins og það er, og margt verður hvort sem er að bíða betri íhugunar á því sviði. Af þessum ástæðum og fleiri finnst mér hollast, ef hægt væri, að miðla nú málum og gera öllum nokkuð til geðs. Þá legði ég það fyrst til, eins og stungið hefir verið upp á, að allar brtt. verði teknar aftur til 3. umr. og reynt með viðræðum hv. fjvn. og aðila að ná samkomulagi - og athuga, hvort það þykir yfirleitt óhætt að leggja aukagjald á áfengi til tekjuöflunar fyrir nauðsynjamál eins og íþróttir eða áburðarkaup. Einhver leið þyrfti að finnast til að fullnægja að nokkru leyti báðum þeim þörfum á þann veg, sem ekki fæli í sér neina framtíðarhættu.



Ég vildi svara fáeinum atriðum í ræðum hv. þm. Mér þykir leiðinlegt, að hv. 2. þm. Árn. er ekki viðstaddur. En þar sem það er hans sök, en ekki mín, að hann skuli vanta, skal ég ekki setja það fyrir mig. Hann bar það fram, að ég hefði verið óskilorður í garð fjvn. í sambandi við það, er hún tók upp 30 þús. kr. fjárveitinguna til íþróttasjóðs. Það er tómur misskilningur, því að ég hafði engin orð í sambandi við þetta. Hv. 2. þm. Árn. hélt því fram, að ég hefði farið hér skakkt með tölur. Ég veit ekki betur en aðeins tvær upphæðir hafi verið felldar niður af fjárlfrv. móti 30 þús. kr. framlagi til íþróttasjóðs, en þær voru 8 þús. kr. til Í. S. Í. og 6 þús. kr. til íþróttafélaga, eða samtals 14 þús. kr. Það er því algerlega rangt hjá hv. 2. þm. Árn., að ég hafi farið hér rangt með, þegar ég sagði hér hækkað um 16 þús. kr. Hitt er aftur rétt hjá hv. þm., að upphæð sú, sem varið er til íþróttasjóðsins, er ofurlítið lægri en veitt var til íþróttamála á fjárl. yfirstandandi árs. Þessi lækkun er gerð með tilliti til þess, að ýmsar framkvæmdir, svo sem sundlaugabyggingar, hafa þurft meira fjárframlag á þessu ári en nauðsynlegt var nú, þegar þessi fyrirtæki höfðu ekki áframhaldandi útgjöld í för með sér. Þá vil ég segja nokkur orð í tilefni af ræðu hv. 1. þm. Skagf. Hann vék nokkuð að því sama sem hv. 2. þm. Árn. talaði um í kvöld. Hann minntist á það, að með því að andmæla þessu frv. hefði ég ekki gengið hreint til verks. Þetta er rangt. Ég geng beint til verks, þó að ég vilji ekki skipta tekjum ríkisins, heldur ákveða með fjárl., hversu miklu fé skuli verja til þessa eða hins. Þessi sami hv. þm. kom með fleiri ásakanir í minn garð. M. a. hélt hann því fram, að það, sem ég og hv. 2. þm. Skagf. hefðum talað um nauðsyn og gildi íþrótta, væri ekkert annað en fagurgali, sem enginn skilningur stæði á bak við. Slíkar ásakanir eru hrein ósvífni, sem ekki hafa við neitt að styðjast. Ég viðurkenni fyllilega þýðingu íþróttanna fyrir vöxt og viðgang þjóðarinnar, þó að ég vilji láta ákveða á fjárl. hvers árs framlag ríkissjóðs til þessara mála. Hér er um að ræða tvær óskyldar hliðar á málinu. Það kemur fram í þessum ásökunum hv. þm. eins og oft endranær, að hér á Alþ. er leikinn loddaraleikur. Það eru borin fram frv. og till. um framlög ríkisins til ýmissa mála, og jafnframt um aukna skatta á þegnana. Ef einhver hreyfir mótmælum gegn þessu atferli, er honum borin á brýn óvild til þess nauðsynjamáls, sem um er að ræða, vegna þess að hann vill ekki láta taka af tekjum ríkisins. Slík dæmi eru þekkt úr pólitískri starfsemi síðustu ára, og eru alltaf jafnógeðsleg. Hv. þm. var að vefengja, að það væri á nokkrum rökum byggt frá minni hálfu, að þessar till. verkuðu öfugt á alla bindindisstarfsemi. En samkv. till. verður niðurstaðan þannig, að því meira sem eytt er í tóbak og áfengi, því meira fé fer til íþróttastarfsemi. Þá sagði þessi sami hv. þm., að ég vildi láta íþróttamenn hafa svipaða aðstöðu og útigangshesta í Húnavatns- og Skagafjarðarsýslum. Ég ætla að svara þessu með nokkrum orðum, þar sem ég tel þetta atriði athyglisvert í sambandi við íþróttastarfsemina. Eins og ég tók fram hér í kvöld og fleiri hafa líka viðurkennt, þá eru á þessu sviði engir menn virðingarverðari en þeir, sem stofnað hafa og starfa við íþróttafélög, enda er þessum mönnum að þakka efling íþróttanna í landinu. Þeir hafa unnið í þágu þjóðarinnar án borgunar frá því opinbera, og höfðu það eitt fyrir takmark, að hugsjón þeirra yrði að veruleika. En ef nú á að fara inn á þá braut að launa íþróttafrömuðina af hálfu ríkisins, þá eru þeir ekki lengur virðingarverðir fyrir starf sitt, heldur launþegar, sem fá peninga fyrir hvert handtak. Okkur er kunnugt um þá staðreynd, að þeir menn, sem sjálfir berjast fyrir hugsjónum án launa, vinna af lífi og sál að umbótum í sínu starfi, en fari svo ríkið að launa þá, dregur úr viðleitni þeirra. Hv. 1. þm. Skagf. hélt því fram, að ný kenning frá minni hálfu væri, að tekjur af sölu áfengis og tóbaks væru tekjur ríkisins og ættu að vera það. En hv. þm. hlýtur að vita, að frá minni hálfu er þarna aðeins bent á staðreynd, sem engar vitlausar vífilengjur duga til að vefengja. Verðið er á valdi ríkisstj., og nú í stríðinu er minni hætta en ella að hafa það hátt. Annars er afleiðingin sú, að því hærra verð sem er á tóbaki og áfengi, því meiri freisting er venjulega að smygla þeim vörum inn. Þá minntist hv. þm. á það, að ég hefði verið að spá því í vetur í sambandi við íþróttal., að útgjöld ríkisins þeirra vegna myndu verða mikil í framtíðinni. Þetta var ekki mikill spádómur, heldur vissa, sem byggðist á reynslu á ýmsum sviðum. Þá er það nú svo, að mér finnst óþarfa kostnaður og fyrirhöfn að setja þessi stimpilmerki á hverja flösku, og gæti verið tilefni til þess, að koma fleiri mönnum að þeirri stofnun, sem um er að ræða. Enda væri auðvelt fyrir ríkisstj. að fara beinustu leið og hækka vöruna um þá upphæð, sem svaraði verði stimpilmerkjanna. Þá vil ég enn minnast á eitt atriði í ræðu hv. 1. þm. Skagf. Hann hélt því fram, að það sýndi ósamræmi af minni hálfu, að vilja afla íþróttasjóði tekna með veðmálastarfsemi. En hv. þm. virðist ekki skilja það, sem ég á við. Veðmálastarfsemi er nú sem stendur ekki neinn tekjustofn fyrir ríkissjóð. Þess vegna yrði þetta nýr tekjustofn, sem bundinn væri við íþróttastarfið. Ég sé ekkert athugavert við það, þó að þessi félög fengju að njóta veðmálanna, sem yrðu nokkurskonar ávöxtur af þeirra starfi. Hér er um allt annað að ræða en fara að hluta sundur tekjur ríkissjóðs, og fullkomið samræmi frá minni hálfu. Hvort réttlátt sé að verja 100 þús. kr. til íþrótta á hverju ári, sem verður, ef frv. nær samþykki, er frá mínu sjónarmiði meira en efamál. En ég lít svo á, að hér komi bersýnilega í ljós hugsunarháttur þeirra, sem ráða fjármálunum hér á Alþ., sá, að athuga ekkert hvað fært er að greiða til umbótamála, og sýna mjög sljóan skilning á því, til hvers er nauðsynlegast að verja fé.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég skal ekki vera langorður, enda munu langar umræður úr þessu ekki breyta miklu, hvernig málið verður afgr. Þó eru nokkur atriði, sem ég vildi gjarnan minnast á. Það er vitanlega misskilningur, sem kom fram hjá hv. þm. A.-Húnv., að mikill kostnaður yrði við stjórn íþróttamálanna. Þetta nær ekki nokkurri átt og hefir ekki við neitt að styðjast. Einnig mundi kostnaðurinn við að líma merkin á flöskurnar ekki verða verulegur, þar sem þau má líma á um leið og merki tóbakseinkasölunnar og áfengisverzlunar ríkisins, sem nú eru á þessum vörum. Mér er ljóst, að íþróttirnar mæta ekki þeim skilningi hjá þjóðinni sem æskilegt væri. Mér dettur ekki heldur í hug að deila um það, að það sé vinsælt að verja þessum fjármunum til íþrótta. Margir munu hugsa þannig, að þarfara væri að verja þessu til húsabygginga, brúarsmíða eða áburðarkaupa. Um þetta eru skoðanir skiptar, en mín skoðun er sú, að þessu fé verði ekki varið betur en til íþrótta. Við verjum mörgum millj. kr. til að sjá um og lækna þá menn, sem búnir eru að missa heilsuna, og í mörgum tilfellum er öll lækning árangurslaus. Ég er sannfærður um, að íþróttirnar er eitt af því, sem hjálpar þjóðinni betur en flest annað til þess að byggja upp heilbrigði og starfsorku í landinu. Ef við eigum þann fjársjóð, sem langvarandi íþróttaiðkun skapar, þá er miklu meira borgið en menn gera sér í hugarlund. Framlagi til íþrótta yrði þá ekki varið í óþarfa eða til þess að fólk geti skemmt sér, eins og orð hafa fallið um. En vitanlega má deila um, hversu miklu eigi að verja í þessum tilgangi, og þar er ákaflega vandratað meðalhófið. Ennfremur má færa rök fyrir því, að eins og nú standa sakir sé hæpið að verja svo miklu fé til þessara mála og hér er gert ráð fyrir. Ég viðurkenni, að eðlilegt sé, þó að fram komi mismunandi sjónarmið á þessum efnum. Þrátt fyrir það er skoðun þeirra, sem fluttu frv., að fjármununum sé ekki betur varið, og það er skoðun mín. Ég minnist þess, að fyrir skömmu var ég viðstaddur kappleik, sem margir ungir menn tóku þátt í. Ég veit, að í þessum hóp voru tveir af þeim beztu, sem voru óreglumenn fyrir nokkrum árum. Íþróttirnar höfðu bjargað báðum frá óreglu og gert þá að dugandi mönnum. Þetta er aðeins eitt dæmi um þýðingu íþróttanna, en það má koma með mörg hundruð manna, sem þær hafa bjargað frá glötun og gert þarfa þegna í þjóðfélaginu. Ég vil ekki gera mikið úr því, að það myndi auka drykkjuskalann, ef álagningin á áfengi yrði aukin, og að menn myndu þá drekka til að styrkja íþróttastarfið. Eftir þessum rökum ættu þeir að drekka því meira, sem álagningin er meiri, en þetta er alls ekki rétt. Við álítum það eðlilegt að verja gróða af áfengis- og tóbakssölu til að láta þetta vinna á móti sjálfu sér. Ég er einn þeirra manna, sem viljað hafa áfengis- og tóbakssölu frjálsa og eru á móti banni. En ég vil láta æskuna í landinu fá vissa upphæð á ári til þess að vinna að heilbrigði í landinu. Það hafa heyrzt raddir um það, að ríkið ætti að ákveða á hverju ári framlag til íþrótta, en ekki ætla þeim vissar tekjur sínar. Viðvíkjandi þessu vil ég benda á frv. um happdrætti háskólans, sem nú á að lögfesta. Það mætti veita peninga beint úr ríkissjóði til háskólans, í staðinn fyrir að láta fólkið „spekulera“ í „lotteríi“, eins og sagt var fyrr á árum og þótti þá ljótt. En nú er þjóðinni leyft að „spekulera“ til þess að geta komið upp æðstu menntastofnun sinni, háskólanum. Ég hefi ekki heldur orðið var við, að mönnum hrjósi hugur við að taka á móti peningum, sem fengizt hafa með því að fá fólkið til að kaupa happdrættismiða. Mér virðast þessar þrjár aðferðir, sem hér eru hafðar til tekjuöflunar fyrir íþróttasjóð, vera eðlilegar og sjálfsagðar. Ég hefi ekki orðið var við, að menn þekktu þær krónur úr, sem fást með álagningu á ýmsar ónauðsynjavörur, eða að hrollur sé í mönnum að verja þeim til nauðsynjamála. Viðvíkjandi veðmálastarfseminni skal ég benda á það, að hún tíðkast hjá ekki óráðvandari þjóðum en Svíar og Englendingar eru. Það vekur áhuga fólksins fyrir íþróttunum, að vera þannig óvirkur þátttakandi í kappleiknum. Þetta eru meginrökin, sem færð hafa verið fram, auk þess, sem komið hefir fram nokkur misskilningur um það, að íþróttamenn myndu leggja lítið að sér og þess vegna væri vont að veita þeim svona mikið fé til starfsemi sinnar, því það veikti einstaklingsáhugann. Þetta mun nú ekki vera rétt. Íþróttamenn hafa lagt mikið að sér, margir hverjir. Ég álít líka alls ekki rétt að veita fé til íþróttastarfsemi, nema með því móti, að íþróttamenn vinni í þegnskylduvinnu þá vinnu, sem þarf að leggja fram, eins og t. d. við byggingu íþróttavalla. Ég álit sjálfsagt, að þessi regla sé tekin upp, og ég vona, ef ég vinn að þessum málum áfram, að mér takist að koma því til vegar, að hún verði tekin upp. Ef við tökum t. d. skíðaíþróttina, þá hafa verið byggðir skíðaskálar í sjálfboðavinnu, og eru það mörg handtök, sem þar hafa verið lögð fram. En margt af þessu fólki er svo fátækt, að það getur ekki keypt efni í húsin. Eins er með sundlaugar og aðrar lagfæringar og byggingar, að það er ekki hægt að koma þeim upp, nema ríkið komi þar á móti. Ég vil segja, að þegar maður ferðast út um landið og sér, hvað þegar hefir verið gert, og sér unga fólkið, sem alizt hefir upp við þá aðstöðu, sem þegar hefir skapazt, þá leynir það sér ekki, að íslenzk æska hefir fyrir íþróttirnar gerbreyzt síðustu áratugina, og þá sérstaklega síðasta áratuginn. Það er enginn efi á því, að íslenzk æska er nú þróttmeiri og fallegri en hún hefir verið um margar aldir, og er það íþróttunum að miklu leyti að þakka. Það er allt annað nú en var fyrir nokkrum árum að ferðast út um sveitir landsins og mæta fólki, sem stundað hefir íþróttir, sjá vöxt þess og þann vilja, sem því er samfara að stunda íþróttir. Þessari starfsemi eigum við að halda áfram og við eigum að leggja meira árlega fram, til þess að gefa æskunni betri aðstöðu til að iðka íþróttir en áður. Ég er hér kominn inn á efni, sem ég ætlaði ekki sérstaklega að tala um í þessu sambandi. Ég ætla ekki að endurtaka neitt af því, sem ég hefi áður sagt um nauðsyn íþrótta, heldur vildi ég aðeins svara því, sem mér finnst rangt í því, sem komið hefir verið fram með á móti frv. Það hefir verið minnzt á það einnig, að það eigi með þessu að skipuleggja tómstundir æskunnar. Ég veit ekki, hvað skal segja um það, en þó er það náttúrlega skakkt orð. Vissulega skipuleggjum við tómstundir barna og unglinga, þar sem börnin eru skólaskyld og unglingarnir hafa tækifæri til að ganga í skóla, bæði konur og karlar. Það er ekki lögþvingun, að æskan eigi að stunda íþróttir, en hér er verið að gefa æskunni, sem vill varðveita heilbrigði og starfsþrótt, betri aðstöðu en áður til þess að verja tómstundum sínum í það að stunda íþróttir. Þau rök hafa verið borin hér fram, að það væri nær að reyna að bæta fyrir það böl, sem af áfengisnautn leiðir, t. d. með því móti, að bæjar- og sveitarsjóðir ættu fremur að fá eitthvað af þessum peningum. Ég vil nú segja, að vitanlega fer mikið af fjármunum þeim, sem fást fyrir áfengi og tóbak, til þess, en jafnframt vil ég halda því fram, að það sé hyggilegra að verja nokkrum hluta af peningum þeim, sem fást fyrir áfengi og tóbak, um 100 þús. kr., ekki til þess að bæta og lækna sárin, heldur til þess að fyrirbyggja, að þetta böl eigi sér stað. Ég vil staðhæfa - og er ég þar á engan hátt að vanþakka goodtemplarareglunni því ég veit, að hún hefir leyst af hendi mikið starf í þágu heilbrigði og reglusemi -, að við getum ekki með öðru betra móti en því að samþ. þetta frv. unnið að því að fyrirbyggja þær afleiðingar, sem áfengis- og tóbaksnautn hafa í för með sér. Ég vil svo að lokum taka það fram, þar sem á það hefir verið minnzt, að það vannst ekki tími til að ræða málið í ríkisstj., eins og ég tók fram, þegar ég talaði síðast, svo frv. er því ekki borið fram af ríkisstj., heldur af einstökum þm., sem gerðu það eftir beiðni íþróttanefndar, sem undirbjó íþróttal. Afstaða ríkisstj. til frv. er því algerlega óbundin. Það er líka vitanlegt, að það eru borin fram ýms frv. af einstökum þm., sem sumir ráðh. eru fylgjandi, en aðrir ekki. Ég ætla svo ekki að lengja mál mitt frekar um þetta frv. Ég er því meðmæltur, eins og ég hefi tekið áður fram. Ég sé ekki, að langar umr. um þetta mál hafi mikla þýðingu eins og nú er komið, en ég væri hæstv. forseta þakklátur, ef málið gæti fengið sem fyrst afgreiðslu, til þess að hægt sé að haga fjárveitingum til íþróttasjóðs eftir því og taka það til athugunar við 3. umr. fjárl.

*Pétur Ottesen: Hv. 2. þm. Skagf. bar fram fyrirspurn til fjvn. Þó hér sé að vísu ekki vettvangur til að knýja fjvn. til sagna, þá vil ég samt út af þessari fyrirspurn hv. þm. láta þess getið, að fjvn. er nú að byrja að undirbúa fjárlfrv. fyrir 3. umr. og hefir enn sem komið er ekki tekið ákvörðun, hvorki um þetta atriði, sem minnzt var á, né önnur viðvíkjandi afgreiðslu fjárl. við 3. umr. Starfi hennar að því er snertir þennan undirbúning er ekki enn lengra komið en svo. Hv. þm. A.-Húnv. vildi draga í efa, að hv. 2. þm. Árn. hefði farið rétt með það, hvað mikið væri fellt niður af fjárlfrv. í sambandi við þann sérstaka lið, sem tekinn hefir verið upp til íþróttasjóðs. Taldi hann, að því er mér skildist, að ekki hefði verið fellt niður af fjárlfrv. nema 14 þús. kr. Þetta er rangt hjá hv. þm. Það getur vel verið, að orðalagið á 35. brtt. n. á þskj. 92 gefi honum tilefni til þessarar ályktunar. Þar stendur, að 14. gr. B. XIX,2 skuli orðast eins og þar hermir. En annaðhvort er, að þessir 2 í tölu, sem skotið er þar inn, hafa verið settir óviljandi í handritið frá n. eða þetta hefir slæðzt þar inn við prentun á till. Ég hefi fyrir mér samþykkt n. eins og hún var borin upp á þeim fundi sem þessi ályktun var gerð, en þar er svo ákveðið, að 14. gr. B. 19. liður skuli orðast eins og hermt er í brtt. Með þeirri orðun eru felldir niður 3 stafl., sem hafa það í för með sér, að felld eru niður útgjöld, sem áður voru til íþrótta, sem nema að ég ætla 12700 kr. Fjárlfrv. eins og frá því var gengið liggur ekki fyrir úr prentuninni, svo ekki er hægt að segja, hvort þessi prentvilla er þar og hafi orðið þess valdandi, að þessir liðir standa enn í frv. Ef svo er, þá verður það vitanlega leiðrétt við 3. umr., því það stendur skýrum stöfum bókað hér, að þessir liðir eigi að falla niður. Það var því rétt, sem hv. 2. þm. Árn. sagði um þetta atriði. Ég skal aðeins geta þess, að það, sem fellt er niður samkv. þessu til íþróttamála, eru 26700 kr. Það var einnig tekinn upp liður, sem tekinn hafði verið út af fjárl. og nemur 2200 kr. Það eru þess vegna einar 1100 kr., sem bætast við hjá n. Þetta er sannleikurinn í þessu máli. Ég skal ennfremur benda á, að í fjárlfrv. eru veittar 18 þús. kr. til sundlaugabygginga, sem ekki eru teknar upp í till. n., en það gerði n. af ásettu ráði, þar sem í vændum var, að íþróttasjóður fengi tekjur samkv. sérstökum lögum. Ég vil nú benda á, að ég hygg, að menn geri allt of mikið úr því, að þessar tekjur, sem gert er ráð fyrir að afla með sérstökum l., eða sú upphæð, sem þar fæst, verði að verulegum mun hærri en veitt var til íþróttamála á fjárl. á undanförnum árum. Þegar sjóðurinn verður búinn að fá þessar tekjur, þá verða felld niður úr fjárl. ýms útgjöld, sem standa þar nú. Ég vil t. d. benda á, að á undanförnum árum hefir verið veitt til skólabygginga 45–60 þús. kr., en nokkuð af því hefir farið til að byggja leikfimihús og önnur íþróttahús. Þegar íþróttasjóður verður búinn að fá tekjur með slíkum hætti, þá verður það fellt niður af fjárl., sem annars er veitt í þessu skyni, því hann á að bera það uppi. Auk þessa stendur á fjárl. liður, sem er til ungmennafélaga, til íþróttastarfsemi. Það munu vera fleiri liðir, sem hverfa af fjárl. undir eins og sjóðnum hafa verið veittar slíkar tekjur sem hér er farið fram á að gera með sérstökum l. Það er því ekki ástæða til að vera á móti þessu frv. út frá því sjónarmiði, að með þessum hætti sé stefnt til meiri fjárframlaga heldur en gert hefir verið undir ýmsu formi á fjárl. á undanförnum árum. Á þetta vil ég benda út af þeim orðum, sem fallið hafa um það, að nokkuð djarflega sé stefnt um fjárveitingar í þessu skyni. Það er ekki ástæða fyrir mig að lengja umr. um þetta mál, enda hefir málstað þeirra, sem standa að flutningi frv., og þeirra, sem tekið hafa undir með þeim um stuðning við það, að ætla fé til íþrótta með þessum hætti, verið haldið þann veg uppi, að það er ekki ástæða til þess fyrir mig að bæta þar við. Ég vil þó út af till., sem hv. 3. landsk. flytur um að snúa þessu við, svo að í staðinn fyrir að fé því, sem þarna aflast, sé varið til íþrótta, þá sé því varið til áburðarkaupa, segja, að þessi till. er nokkuð sniðuglega gerð, en það er líka það eina, sem hægt er að segja um till. Það er undarlegt, ef hv. þm. ber svo mikla umhyggju fyrir búskaparafkomu bænda að því er snertir áburðarnotkun, að hann skuli ekki sjálfur hafa leitazt við að finna leið til að afla fjár með einhverjum hætti til slíkra nauðsynjamála, heldur en að hoppa með þessum hætti inn á þessa till., og verða þannig fyrst snortinn af þeirri hugsjón, að bæta úr fyrir bændum, þegar till. var fram komin á þessum grundvelli. Það ber því ekki að taka þessa till. öðruvísi en tilraun til þess að koma málinu fyrir kattarnef. Það er vitanlegt, að ýmsar leiðir eru farnar í slíkum tilgangi, sem ómögulegt er að segja, að sé neitt óþinglegt við, eins og t. d. að vísa málum til stj. Það er ein af slíkum leiðum, sem hér er verið að fara inn á. Ég skal svo ekki fara frekar út í þetta mál. Það verður að skeika að sköpuðu um það, hvað ofan á verður, en ég vil segja það sem mína skoðun, að ég tel í alla staði vel forsvaranlegt að leggja inn á þessa braut, því að það er ekki verið að stofna til tiltölulega meiri útgjalda í þessum efnum heldur en gert hefir verið með ýmsum fjárveitingum á undanförnum þingum.



Út af ræðu hv. þm. Borgf. verð ég að segja það, að mér þykir leiðinlegt að þurfa að segja, að bæði þessi vinur minn, sem er formaður fjvn., og eins hv. frsm. n. virðast hvorugur vita, hvað var samþykkt hér við 2. umr. fjárl. eftir tillögum frá þeim. Það er alveg glöggt, að þessi upphæð, sem hv. síðasti ræðumaður talaði um, 12700 kr., er ekki felld niður af frv. Ég hefi borið þetta undir skrifstofustjóra þingsins, svo það, sem ég flyt fram um þetta efni, er alveg rétt. Ég efast ekki um, að það sé rétt hjá hv. formanni n., að n. hefir samþ. það, sem hann talaði um, en hún hefir ekki borið það enn fram í þinginu, að fella þessa liði niður. Í sambandi við það, sem hv. þm. Borgf. tók fram áðan snertandi þessar 18 þús. kr. til sundlaugabygginga, þá vil ég geta þess, að þær voru teknar á fjárl. á síðasta þingi, en það var ekki ætlazt til þess, að þar væri um áframhaldandi greiðslu á fjárl. að ræða. viðvíkjandi því, sem hv. þm. var að tala um, að með því að samþ. þetta frv. með þeim greiðslum til íþróttamála, sem þar er gert ráð fyrir, væri ekki hlutfallslega meira veitt til þessara mála en áður, þá fæ ég ekki komið því saman við þær tölur, sem hingað til hafa staðið á fjárl., jafnvel þó því sé bætt við, sem á landsreikningi hefir staðið og greitt hefir verið umfram fjárl. Að öðru leyti ætla ég ekki að gera aths. út af ræðu hv. síðasta ræðumanns. Ég sé ekki heldur ástæðu til að fara inn á að svara nokkrum atriðum í ræðu hæstv. forsrh., sem kannske væri ástæða til að svara.

*Pálmi Hannesson: Herra forseti. Mér finnst ástæða til að taka fram örfá atriði í tilefni þess, sem komið hefir fram í kvöld. Hv. 3. landsk. lét þess getið, að ég og aðrir, sem talað hafa með þessu frv., hefðum tröllatrú á gildi íþrótta, sem hann taldi vera oftrú. Hann sagði, að ég hefði haldið því fram við 1. umr., að ég teldi, að menningarbylting geti stafað af íþróttastarfseminni. Ég sagði það nú ekki beinlinis, heldur að mikil menningarbylting hefði orðið hér á landi á meðan síðasti ófriður stóð, svo að líf manna hefði gerbreytzt frá því, sem áður var, en til þess að vega upp á móti ýmsum þeim ófagnaði, sem siglt hefði inn í landið frá útlöndum, þá væri íþróttastarfsemi eitt bezta ráðið. Ég skal taka það fram, að það er almennt álit, að á þeim tíma, sem Íslendingar stóðu sem þjóð með mestum blóma, þá væru þeir um leið hin mesta íþróttaþjóð. Ég vil líka benda á, að þær þjóðir, sem taldar eru tápmestar þjóðir nú á dögum, eru um leið mestar íþróttaþjóðir. Hv. 3. landsk. sagði, að íþróttirnar kæmu ekki að haldi í sveitunum. Þessi skoðun fer ekki saman við reynsluna, því það er kunnugt, að margir hinir dugmestu íþróttamenn koma frá hinum vinnandi stéttum, einkum úr sveit. Og þrátt fyrir það, sem hv. þm. sagði, þá er ekki því að neita, að víða um landið eru betri skilyrði til íþróttaiðkana einmitt í sveitum heldur en í kaupstöðum, og bændasynirnir hafa í raun og veru betri aðstöðu til að koma sér við í íþróttum, því þeir eru jafnan í allmikilli æfingu, en íþróttir eru nauðsynlegar þeim til að vinna á móti ýmiskonar kýtingi í líkamsvexti, sem einhliða vinna kallar fram, auk þess sem þeir eiga rétt á að fá að iðka íþróttir sér til gagns og gamans. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að svo að segja eina gagnlega bókin, sem komið hefir út um íþróttir, „Mín aðferð“ eftir Müller, hefir af mörgum sveitaunglingum verið notuð þeim til mikils gagns. Hv. þm. A.-Húnv. vildi ekki fallast á, að það væri ósamræmi í því, þó hann annarsvegar teldi óréttlátt að taka nokkurn hluta af tekjum ríkissjóðs, eins og hann vildi kalla það, samkv. 1. gr., en vildi hinsvegar heimila veðmálastarfsemi samkv. 2. gr., því hún væri nýr tekjustofn. En þar er um heimild að ræða, sem ríkið gæti auðvitað notað sjálft. Ég vil líka benda hv. þm. á það, að nýir tekjustofnar verða gamlir, þegar búið er að nota þá nokkurn tíma. Hér er í raun og veru um það að ræða, hvað mikla áherzlu við viljum leggja á þessa starfsemi. Ef við treystum því, að íþróttastarfsemin geti orðið til þess að auka dug unga fólksins í landinu, þá er ég ekki í vafa um, að slíkur maður sem hv. þm. A.-Húnv. mun ekki skoða huga sinn um það, að þá sé sjálfsagt að verja allmiklu fé til slíkra hluta. Ég efast ekki heldur um, að hv. 3. landsk. vill heldur verja verulegu fé til íþróttastarfsemi en til þess að kaupa útlendan skít til landsins, ef hann á um það tvennt að velja. Ég skal ekki neita því, að áburður er mikils virði fyrir landbúnaðinn. Ég skal ekki heldur neita því, sem hv. samþm. minn sagði, að það væri skemmtilegt og þýðingarmikið að láta vaxa stórar kartöflur og kálhöfuð, en ef ég á um það tvennt að velja að sjá þróttmikil mannshöfuð eða falleg kálhöfuð, þá er ég ekki í vafa um, hvort ég myndi velja. Hv. þm. A-Húnv. sagði, að undirstaða fjármálanna væri framleiðslan. Er það nú víst? Skyldi það ekki frekar vera dugur þegnanna sjálfra, og þá ekki sízt þeirra, sem til koma, þegar okkur þrýtur, sem nú stöndum að framleiðslunni?

* Frsm. annars minni hl. (Stefán Stefánsson): Ég skal ekki verða langorður. - Hv. þm. Borgf. dróttaði því að mér í sinni ræðu, að þessi brtt. mín við frv. væri ekki borin fram vegna þess, að ég hefði nokkurn áhuga fyrir bændastéttinni eða ræktun landsins. Ég vil þá spyrja hv. þm. Borgf. að því, hvort hann hafi ástæðu til að væna mig um, að ég hafi ekki áhuga fyrir bændastétt landsins og ræktun þess. Ég þykist hafa sýnt það, að ég ber meiri áhuga fyrir bændastéttinni en öðrum stéttum landsins. Finnst mér þetta ónotalega mælt og ómaklega af hv. þm., að ég vilji með þessu koma þessu máli fyrir kattarnef, og beri þessa till. fram þess vegna. Ég tel og illa farið með fé að kasta 1–2 hundr. þús. kr. til íþróttastarfseminnar einnar, þegar á svo mörgum sviðum er þörf á fjárframlögum, m. a. á því sviði, að styrkja áburðarkaup í landinu. Ég held fast við það. Og ég tel, að íþróttasjóðurinn megi vera fullsæmdur af því að fá 50 þús. kr. til sinnar starfsemi og megi vel við una, á meðan það ástand ríkir, sem nú er, og svo mikil þörf að hjálpa svo mörgum og verður að teljast meiri heldur en að veita fé til íþróttastarfseminnar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að tala um þetta frekar, sem hér hefir komið fram; það hefir ekki sérstaklega að mér snúið. Ég vil vænta þess, að þar sem hæstv. landbrh. telur tormerki á að samþ. mína brtt., en telur samt nauðsynlegt að styrkja áburðarkaup í landinu, og þar sem formaður Búnaðarfélags Íslands og einnig búnaðarmálastjóri telja það líka nauðsynlegt, þá hafi þessir góðu menn samtök um það, og þá sérstaklega landbrh., að koma því til leiðar, að bændur og framleiðendur í landinu verði styrktir til þess að kaupa áburð fyrir ekki minni upphæð en tiltekið er í minni brtt. Hv. þm. Mýr. sagði í fyrra, að árið 1938–39 hefði verð hækkað á erlendum áburði um 15%, en á þessu ári er gert ráð fyrir 50% hækkun frá því, sem var síðastl. ár. Hér var lagt fram álit frá bændafundum á Austurlandi, í vopnafirði og Borgarfirði, þar sem hefir verið samþ. með öllum greiddum atkv. á fjölsóttum bændafundum að skora á Alþ. að veita fé til rekstrar áburðareinkasölunnar, og ennfremur að veita fé til styrktar kaupum á erlendum áburði þetta ár, til þess að lækka það háa verð, sem mun verða á honum. - Ég vil endurtaka það, að ég vænti þess, að þar sem hæstv. ráðh. hefir séð ástæðu til að mótmæla brtt. minni, verði hann jafnframt við þeirri ósk, sem ég og aðrir bændur þessa lands berum fram um styrkinn til þessara áburðarkaupa.



Einhvern fyrstu daga þessa þings bar ég fram frv. ásamt hæstv. forseta um afnotarétt og meðferð jarðhita. Þetta mál var fyrir síðasta þingi og var þá afgr. með nokkrum breytingum af allshn. þessarar hv. d. En í framsöguræðu minni gat ég þess, að við flm. féllumst á, að frv. yrði afgr. í því formi, sem hv. Nd. gaf því á síðasta þingi. Ég held, að ekki hafi orðið nein mannabreyting í hv. allshn., þó að nokkur skipulagsbreyting hafi að vísu orðið, þar sem skipt hefir verið um formann, og þykir mér því undarlegt, að ekki skuli vera hægt að fá málið úr n., ekki sízt þar sem það var afgr. til n. eftir till. hennar sjálfrar. Ég hefi innt hv. n. eftir þessu og komizt að raun um, að ekki muni vera ágreiningur um málið innan hennar. En mér er mikið áhugamál, að málið komi sem fyrst úr n.

*Einar Olgeirsson: Ég bar fram frv. í byrjun þessa þings ásamt hv. 4. landsk., og var því vísað til hv. allshn. Frv. fjallaði um mál, sem flestir hafa mikinn áhuga fyrir, sem sé kaupgjaldsmálin. Ég hefi ekkert heyrt frá hv. allshn. síðan hún fékk málið til meðferðar, og þætti mér því vænt um, ef hæstv. forseti vildi grennslast eftir því, hvort hv. n. getur ekki farið að skila áliti, þar sem málið er búið að liggja hjá henni í meira en mánuð.

Forseti (JörB): Ég hefi þráfaldlega ítrekað við n., að þær skiluðu áliti um mál, er vísað er til þeirra, og látið í ljós, að það væri þingsins að segja til um það, hvernig afgreiðslu málin skyldu fá. Það á ekki að geta verið á valdi n. að eyða málum með því að láta þau ekki koma aftur fyrir þd. Viðvíkjandi máli því, er hv. 2. þm. Árn. gat um, er það að segja, að ég hefi einnig rætt við hv. n. um að fá skjóta afgreiðslu á málinu. Eins og hann tók fram, virtist ekki vera ágreiningur um málið innan n. Ég veit enga ástæðu, hví málið hefir ekki verið afgr., og mun ég því, áður en langir tímar líða, taka málið á dagskrá, ef n. fæst ekki til að afgreiða það. Viðvíkjandi tilmælum hv. 5. þm. Reykv. vil ég endurtaka það, að ætlazt er til, að hv. þd. úrskurði um afgreiðslu mála, en ekki n., nema þegar svo stendur á, að komið er að þinglokum og ekki vinnst tími til afgreiðslu þeirra, en um hvorugt þessara mála er því til að dreifa.

* Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason): Herra forseti! Fjhn. hefir athugað þetta frv., en hefir ekki orðið ásátt um afgreiðslu þess, eins og nál. bera með sér, á þskj. 113 og 110. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ., en hefir þó ætlað sér að bera fram við það brtt. við 3. umr. málsins. Eins og segir í nál., hefir hv. 3. landsk. þm. óskað eftir lítilsháttar breyt., sem mun verða tekin til athugunar við 3. umr. Ennfremur segir í nái. meiri hl., að ef næst samkomulag um afgreiðslu málsins, muni hann bera fram brtt. við 3. umr. fjárl., þess efnis, að veita sjóðnum nokkurt fé samkv. 1. gr. Það er ekki ákveðið, hve mikið framlag ríkissjóðs skuli vera á hverju ári, en mun verða ákveðið við afgreiðslu fjárl. Ég sé, að hv. þm. Borgf. hefir borið fram um þetta atriði brtt. á þskj. 161. Ég mun ekki taka neina afstöðu til þeirra brtt., fyrr en hv. flm. hefir skýrt frá sínum sjónarmiðum í þessu efni. Minni hl. n. hefir birt álit sitt á þskj. 110, og hann skipa hv. þm. A.- Húnv. og hv. þm. V.-Ísf. Þeir leggja til, að frv. nái ekki fram að ganga. Þeir viðurkenna að vísu stofnun slíks sjóðs, sem hér er um að ræða, en telja tekjuöflunina ófæra. Einkum sé ekki rétt að leggja skatt á skuldir eldri fyrirtækja, sem eru með skuldir fyrir. Ég get ekki fallizt á þennan skilning hv. minni hl. á frv. Sérstaklega er það nokkuð torskilið, þar sem annar þeirra er bankastjóri, hv. þm. V.-Ísf., og honum mun því vel kunnugt um, að allar tekjur bankanna eru eingöngu af skuldum. Það er ekki nóg með það, að bankarnir miði tekjustofn sinn við skuldir manna, heldur hefir ríkið talsverðar tekjur af þeim. Ég veit ekki betur en að í l. sé ákvæði um, að stimpilgjald skuli lagt á öll skuldabréf, til að afla ríkissjóði tekna. Ég nefni þetta sem eitt dæmi af mörgum um tekjuöflun ríkisins í sambandi við skuldir manna. Frá okkar sjónarmiði er sjálfsagt, að hið opinbera leggi fram nokkra fjárupphæð til að mynda þennan rafveitusjóð, en jafnhliða því álítum við sjálfsagt, að þeir, sem fengið hafa hjálp til að fá rafmagn heim til sín, veiti jafnframt sína aðstoð til þess. Það virðist svo sem ríkisframlög til ýmissa fyrirtækja svífi í lausu lofti, ef þau hafa engan tekjustofn sjálf. Þau eiga þá allt undir velvilja þingsins, hversu mikið rekstrarféð skuli vera. Ég álít, að það sé mikið vissara, að fjárframlög komi frá ríkinu á móti, ef fyrirtækin hafa sjálf einhvern tekjustofn. Þess vegna er nauðsynlegt, að sjóði þeim, sem hér er nm að ræða, séu tryggðar einhverjar tekjur, auk framlags úr ríkissjóði, ef hann á að ná tilætluðum árangri. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um frv. að sinni, en óska eftir, að málið fái sem fljótasta afgreiðslu. Ég mun svo gera grein fyrir minni afstöðu til þeirra brtt., sem hér liggja fyrir, þegar hv. frsm. mínni hl. og hv. þm. Borgf. hafa skýrt þær nánar.

* Frsm. minni hl. (Jón Pálmason): Eins og nál. okkar hv. þm. V.-Ísf. ber með sér, höfum við ekki getað fallizt á að afgr. frv. í þeirri mynd, sem það liggur fyrirliggja til þess þær orsakir, sem ég vék að við 1. umr. málsins. Við erum sammála hv. meiri hl. n. um það, að brýn þörf sé á að auka rafmagnsnotkun í byggðum landsins. Okkur er einnig ljóst, að eins og stendur eru mjög miklir erfiðleikar á því að koma upp rafmagnsstöðvum án stuðnings frá því opinbera. Það er álit okkar minni hl, fjhn., að sú leið, sem farin er með þessu frv. til sjóðsmyndunar í þessu skyni, sé ekki heppileg. Það er óeðlilegt, að lagðir séu skattar á skuldir vegna þess að ríkið hefir gengið í ábyrgð fyrir þeim. Eins og sakir standa eru fjárhagsástæður þessara fyrirtækja þannig, að það er illa kleift að leggja á þau mikla skatta. Ég skal t. d. taka eitt slíkra fyrirtækja, sem stofnsett hefir verið í mínu héraði. Það á við mikla örðugleika að etja, og er á takmörkum, að héraðið geti staðið við skuldbindingar sínar í sambandi við það. Svo mun og um fleiri fyrirtæki, sem nú eiga við byrjunarörðugleika að stríða. Ef sanngjarnt er að taka gjald af ábyrgð ríkisins, má eins taka það af öðrum ábyrgðum. Nú er svo, að í árslok 1938 námu skuldir þær, sem ríkið var í ábyrgð fyrir, allt að 72 millj. kr. Síðan hefir bætzt við ábyrgð fyrir hitaveitu Reykjavíkur og rafmagnsveitu Akureyrar, svo að það eru nú milli 80 og 90 millj. kr. Það hlýtur flestum að finnast það harla óeðlileg leið, að ríkið fari nú að taka gjald fyrir þessar ábyrgðir, þar sem búast má við, að skuldirnar falli á ríkissjóð fyrr eða síðar. Ég vil þess vegna, að Alþ. fari alls ekki inn á þá braut að taka þannig gjald af ábyrgðum eftir á. Hinsvegar getur verið ástæða til að fara inn á þá braut að taka gjald af ábyrgðum ríkisins á komandi árum. Ég held, að það sé ekki af beinum fjárhagsástæðum, sem hið opinbera leggur gjald á ábyrgðir, eftir því, sem hér er ætlazt til. Því frekar er hægt að hugsa sér að leggja gjald á þessar upphæðir, því lengra sem fyrirtækin eru komin í að borga skuldir sínar. M. ö. o.: eftir því, sem fjárhagsástand viðkomandi fyrirtækja batnar, og því minni skuldir, sem það á eftir að greiða, þess réttlátara yrði þetta gjald. Ég hugsa mér, að þó að það verði ekki á næstu árum, þá stefni fyrr eða síðar að því, að ríkið verði að vera til aðstoðar því, að þessi þægindi komizt sem viðast á úti um allt land. Nú mun hv. þdm. ljóst, að við nokkrir þm. úr Sjálfstfl. bárum fram annað frv., sem fer fram á, að ríkið leggi fram ákveðna fjárhæð árlega í næstu 10 ár til að gera almenningi kleift að njóta þæginda rafmagnsins. Mín skoðun er, eins og ég hefi lýst í sambandi við íþróttasjóðinn, að alger þarfleysa sé að mynda slíka sjóði. Allir skattar, sem hið opinbera leggur á, eiga að ganga beint inn í ríkissjóð og verða svo varið á þann hátt, sem Alþ. ákveður í hvert sinn. Annars skal ég taka það fram, að mér finnst sú leið eðlileg á þessu sviði, sem stungið er upp á í brtt. hv. þm. Borgf. Ég mun þó ekki slá neinu föstu um mína persónulegu afstöðu til þeirra, en eins og sakir standa, álít ég eðlilegt að deyða alveg þetta frv. um rafveitulánasjóð á þskj. 42. Á hvern hátt sem ríkið veitir þessu máli aðstoð sína, vona ég, að hún geti orðið að sem mestum notum og borið tilætlaðan árangur. Því betur sem almenningur fær fyrr notið þessara þæginda. Náttúrlega er mér ljóst, að ekki er hægt að gera mikið á þessu sviði meðan stríðið stendur. En svo mun og um fleiri mál, og við vonum aðeins, að sá tími vari ekki lengi. - Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. og sé ekki ástæðu til langra umr. um það.

*Pétur Ottesen: Ég á hér brtt. við þetta frv. á þskj. 161. Ástæðan til þess, að ég flutti þessar brtt., er sú, að ég get ekki fallizt á það fyrirkomulag á sjóðmynduninni, sem frv. ætlast til, en er hinsvegar samþykkur þeirri stefnu, sem fram kemur í frv., til þess að greiða fyrir áframhaldandi notkun og hagnýtingu rafmagns í landinu, verður að koma fram stuðningur frá rafmagnsnotendunum sjálfum. Því meiri nauðsyn er á að dreifa rafmagni út um strjálbýli landsins, þar sem svo miklir kostir fylgja þessum framkvæmdum. við eigum fossaafl í ákaflega ríkum mæli., og þangað getum við svo að segja sótt afl þeirra hluta, sem gera skal. Hinsvegar eru aðstæðurnar þannig„ að við verðum að kaupa allt efni, sem þarf til verksins, fyrst og fremst vélarnar, og svo efni til að dreifa rafmagninu. Þetta verðum við að kaupa frá útlöndum, og yfirleitt allt, sem til þarf. Þar sem svo stórfelldar framkvæmdir er um að ræða, kosta þær eðlilega mikið fé, og reynslan hefir orðið sú, að til allra stærri fyrirtækja af þessari gerð hefir orðið að taka lán erlendis að mestu leyti. Það varð ekki eingöngu að taka lán til að kaupa allt nauðsynlegt efni til þeirra, heldur líka til að greiða vinnulaun við verkið. Þetta þarf að breytast. Við verðum að vera þess megnugir að geta lagt fram af eigin ramleik fé til greiðslu vinnulauna við þessi verk að minnsta kosti árlega. Með tilliti til þess, hve nú um langt skeið hefir verið erfitt með öll millilandaviðskipti, erum við talsvert illa settir og getum tæplega staðið við skuldbindingar okkar, sem leitt hefir af ýmsum framkvæmdum á undanförnum árum. Þess vegna er það mikilvægt atriði, ef hægt væri að koma þessu máli á fjárhagslegan grundvöll, þó ekki væri nema að því leyti að taka framlag innanlands, sem nægði til að bera uppi þau vinnulaun, sem leiðir af framkvæmd slíkra fyrirtækja. Það er með þennan tilgang fyrir augum, sem hér er lagt til, að af framlagi frá stærstu rafmagnsfyrirtækjum í landinu sé myndaður sjóður, er veiti lán til byggingar nýrra orkuvera. Nú er þegar hafin hagnýting rafmagns í stórum stíl í nokkrum bæjum og kaupstöðum landsins. T. d. hér í Reykjavík hefir verið lagður grundvöllurinn að því með Sogsvirkjuninni, að hægt sé ekki eingöngu að fullnægja rafmagnsþörf Rvíkur og Hafnarfjarðar, heldur líka þörf annara staða, bæði á Reykjanesi og austan fjalls. Ég hefði þess vegna viljað víkja þessu máli inn á þá braut, sem í raun og veru var bent á í þessu frv., að hvorttveggja komi til greina, nokkur stuðningur frá þeim raforkufyrirtækjum, sem komið hefir verið á fót með stofnun þessa nýja rafveitulánasjóðs, og auk þess legði ríkissjóður fram fjárhæð árlega á móti því, sem í sjóðinn rynni frá þeim orkuverum, sem þegar hafa verið stofnuð og tekin til notkunar. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir því, að þessa fjár skuli aflað með þeim hætti að leggja nokkurn skatt á skuldir þeirra stöðva, sem notið hafa lána frá ríkinu eða notið ríkisábyrgðar fyrir lánum. En það mun vera svo um allar slíkar stærri framkvæmdir, að þær hafa notið þessara hlunninda. En þó að um slíkt hafi verið að ræða, þá gæti einnig komið til mála, að þær stöðvar, sem byggðar hefðu verið upp við þau skilyrði í sambandi við þéttbýli að þurfa á slíkri aðstoð að halda, hefðu líka komið sem hlekkur í þeirri keðju, sem á að styðja það, að hægt verði að fullnægja þessari þörf landsmanna smátt og smátt út um hinar dreifðu byggðir landsins. Þegar frá eru teknir þeir staðir, þar sem bezt hagar til um hagnýtingu rafmagns í stórum stíl, eins og í Reykjavík og nokkrum öðrum stærstu kaupstöðum landsins, þá er það öldungis víst. að framkvæmdir í notkun rafmagns, sem almenningi komi að gagni þar, sem aðstaðan er erfiðari, verða að byggjast á því, að það komi til frekari stuðningur, t. d. að hægt sé að fá lán til verksins með hagkvæmari kjörum en kleift hefir verið til þessa. En þetta verður ekki gert með öðrum hætti en þeim að leggja fé í sjóð, er þannig sé uppbyggður, að hann geti lánað fé með hagkvæmum kjörum. Grundvöllurinn undir þessum sjóði verður að vera sá, að ríkið leggi þar fram nokkurt fé árlega, og engu síður hitt, að þau rafmagnsfyrirtæki, sem reist hafa verið við hagkvæmustu skilyrðin, sem hér eru til, leggi einnig fram nokkurt fé árlega til þessara hluta og verði þannig þáttur í því að gera þessi mikilsverðu þægindi að almenningseign. Án þessa samstarfs, sem ég tel í alla staði eðlilegt og heilbrigt, getur rafmagn hér á landi aldrei orðið að þeim almenningsnotum sem það þarf að verða. Mínar tillögur um lausn þessa máls að því er snertir framlag frá rafmagnsfyrirtækjum þeim, sem skatturinn á að ná til, eru ekki reistar á því, að þar sé um að ræða greiðslu fyrir stuðning ríkisins við þær með ábyrgð á lánum til þeirra, heldur á því, að það sé eðlilegt og sanngjarnt, að þeir, sem bezta og hagkvæmasta hafa aðstöðuna til þess að hagnýta rafmagnið, veiti nokkurn stuðning til þess að þeir, sem búa við erfiða aðstöðu, geti einnig, þó seinna verði, hagnýtt sér þessi gæði. Hér er um að ræða samstarf og samhjálp, sem hefir mjög mikla þjóðhagslega þýðingu. Þótt í tillögum þeim í frv., sem um þetta fjalla, og mínum tillögum sé stefnt að sama marki., þá er á þeim sá mikli munur - í fyrsta lagi, að skatturinn sé endurgjald fyrir stuðning ríkisins, og í öðru lagi verður skatturinn þyngstur í fyrirtækjunum í byrjun, meðan þyngst er fyrir fæti með rekstur þeirra, en svo smáhækkar hann, og fellur niður með öllu, þegar lán þau, sem tekin hafa verið til fyrirtækisins, eru að fullu greidd. Samkv. mínum tillögum er skatturinn lægstur fyrstu árin, en hækkar svo smám saman, eftir því sem lengra liður og fjárhagsaðstaða fyrirtækjanna að eðlilegum hætti batnar. Þannig verður skatturinn samkv. þeim til frambúðar í vaxandi mæli að settu marki og liður í að byggja upp sterkan sjóð, er í framtíðinni yrði áreiðanlega mikils megnugur um það, að hagnýting rafmagns geti orðið til almenningsnota í landinu. Samkv. mínum till. er gert ráð fyrir því, að á fyrstu fimm árum frá því að orkuverið er reist verði greitt í þennan sjóð 1 kr. á ári á hvert kílówatt í málraun rafals, og hin næstu fimm árin 2 kr. á ári, þriðju fimm árin 4 kr. á ári, og úr því 8 kr. á ári. Gjald þetta greiðist þó ekki af vélasamstæðum, sem hafa minna afl en 100 kw. Samkvæmt mínum tillögum er miðað við það, að þetta nái eingöngu til þeirra rafstöðva, sem eru yfir 100 kw. Minni stöðvum er sleppt í mínum till. Sjálfsagt má deila um það, hvar ætti að setja markið, en mér fannst, að stöðvar fyrir neðan þetta hefðu svo litla fjárhagslega þýðingu fyrir sjóðinn, ef þær væru skattlagðar. Auk þess sem þær stöðvar yrðu minni, færi slíkt að nálgast einkastöðvar. En samkv. útreikningi, sem tveir verkfræðingar þessa bæjar, Steingrímur Jónsson og Jakob Gíslason, hafa gert fyrir mig, mun skattur af þeim 10 fyrirtækjum, sem kæmu undir þetta ákvæði, þannig, að rafveita Reykjavíkur yrði í þrennu lagi í framkvæmdinni og framkvæmdin á rafstöðinni á Akureyri yrði einnig í þrennu lagi, af því að þetta er miðað við vélasamstæður, sem settar eru upp á mismunandi tíma. Það er ekki gert ráð fyrir því í mínum till., að til framkvæmda komi í þessu efni fyrr en 1941, og yrði þá skatturinn fyrstu fimm árin, eða til 1946, 31600 kr., á næsta tímabili 46600 kr. og á því tímabili, sem þá kemur næst, verður hann 75260 kr., og svo þar á eftir 120360 kr., og eru þá öll þessi fyrirtæki komin upp í hámark eftir mínum tillögum. Það orkar ekki tvímælis, að með þessu sé aflað miklu meira fjár heldur en frv. gerir ráð fyrir til þess að byggja upp þennan sjóð. Auk þess skilst mér, að með þessum hætti, að ganga ekki harðar að heldur en gert er samkv. frv., þá sé ekki hægt að segja, að þessi skattur verði til þess að torvelda rekstur þessara fyrirtækja, þannig að þau geti ekki fullkomlega staðið við sínar skuldbindingar, og það þyrfti ekki að draga þau niður í rekstri svo tilfinnanlegt yrði. Um brtt. mínar að öðru leyti verð ég aðeins að segja það, að ég hefi fellt hér niður úr 2. gr. frv. 3. liðinn, sem er árlegt gjald, 1/2%, frá lántakendum til rafveitulánasjóðs, en aftur hækkaðir vextir sem þessu nemur, svo hvorttveggja kemur í sama stað niður fyrir lántakanda. En mér fannst samkv. grundvelli þeim, sem mínar till. eru reistar á, að það færi eins vel að hafa þessa tilhögun á þessu, því að það er vitað, að ef sjóðurinn á að geta lánað fyrir 3%, veitir honum ekki af 1/2% tekjum til þess að standa straum af kostnaðinum við stj. sjóðsins. Og hvorttveggja þetta miðar að því sama hvað þetta snertir. II. liður í minni brtt. er eingöngu í sambandi við þá brtt., sem ég lýsti áðan, og er um, að felldur væri niður 3. liður úr 2. gr. IV. brtt. er aðeins orðabreyting. V. brtt. er um, að í stað þess að gert er ráð fyrir í frv., að lög þessi öðlist þegar gildi, þá gerir mín brtt. ráð fyrir, að l. öðlist gildi l. jan. 1941. Ég vildi láta fara saman greiðsluskyldu ríkisins og þessara fyrirtækja, sem í rafveitulánasjóðinn eiga að borga. Og VI. till. er um það, að fella niður bráðabirgðaákvæðið, sem er í sambandi við þá breyt., sem er í 2. gr. um tekjuöflun sjóðsins og tilhögun hennar. Það er þess vegna eðlilegt, að það falli niður. Mér þykir svo ekki ástæða til að svo komnu máli að fara lengra út í þetta, en ég vildi bara segja það, að mín skoðun á þessu máli er, að ég tel eðlilegt, að slíkt samstarf sem hér er lagt til grundvallar, að jafna á milli landsmanna, þeirra, sem hafa margfalt hægari aðstöðu til þess að hagnýta sér raforku, en það eru þeir, sem í þéttbýlinu búa, og þeirra, sem úti í dreifbýlinu búa, þannig að rafmagnið geti smátt og smátt orðið til hagnýtingar og hagsbóta fyrir sem allra flesta í þessu landi. því að okkur er það alveg ljóst, eins og er hér á landi, að ekki verður hjá því komizt, til þess að nota gæði landsins og yfirleitt að gera landið byggilegt, að allmikill hópur landsmanna búi úti í dreifbýlinu og vinni að landbúnaði. Ég er viss um, að stofnun rafveitulánasjóðs muni vekja von hjá því fólki, sem nú býr úti í dreifbýlinu, og mun einnig verða til þess að sporna á móti þeirri óeðlilegu og óheillavænlegu röskun í þjóðfélaginu, að fólkið flytji svo ört úr dreifbýlinu í kaupstaðina, sem e að verða eitt af okkar mestu áhyggjuefnum.

*Ásgeir Ásgeirsson: Hv. frsm. minntist mín í sambandi við þetta mál, og minnti mig á, að bankarnir hefðu sínar tekjur af skuldum. „Veit ég það, Sveinki“. En það er sá munur á þeim tekjum og tekjuöflunarleið þessa frv., að öll lántökugjöld eru ákveðin fyrirfram. Svo er ekki í þessu frv., heldur er hér ætlazt til þess að leggja á ábyrgðargjald eftir á á þau lán, sem búið er að veita. Þetta mál varðar ekki eingöngu ríkisvaldið. sem leyfir sér þetta, heldur líka hina, sem veitt hafa þessi lán ettir föstum útreikningi. Auk ábyrgðargjalda og lántökugjalda hafa bankarnir vaxtatekjur. Þeir vextir eru á flestum lánum raunverulega. En þá gengur eitt yfir alla, sem samskonar lán hafa. En hér er því heldur ekki fullnægt, heldur á samkv. þessu frv. að leggja ábyrgðargjald á þá eina, sem hafa fengið ríkisábyrgð fyrir rafvirkjun; en hinum öllum á að sleppa. Ef ríkið ætlar að fara inn á þá braut, að selja sína ábyrgð, þá fæ ég ekki annað séð heldur en að það eigi að koma jafnt niður á öllum, sem njóta ábyrgðar ríkisins. Þetta eru auðvitað hugsanlegir tekjumöguleikar fyrir ríkið sjálft eða einhvern sjóð. En ef ríkið tekur ábyrgðargjald, þá á það að taka það af öllum, sem ábyrgð fá. Ég hygg vafamál, hvort á að fara inn á þá braut, að taka ábyrgðargjald. En fari ríkið inn á þá braut, virðist eðlilegt, að bæjar- og sveitarfélög gerðu hið sama og tækju gjald fyrir sínar ábyrgðir, og þá fer nú allt þetta að hækka. Ég hygg betra fyrir bæjar- og sveitarfélög og fyrir ríkið líka, að taka ekki gjöld fyrir sínar ábyrgðir, þar sem íslenzkar ríkisábyrgðir eru nokkuð sérstaks eðlis. Það hefir verið svo undanfarið og útlit fyrir, að svo muni verða, að erfitt verði að fá lán erlendis öðruvísi heldur en að veitt sé fyrir því ríkisábyrgð eða bankaábyrgð. Þessar ábyrgðir gera lánin ekki ódýrari en annars, því að spurningin er um það, hvort lánið fæst eða ekki. Það er svo, að flestir erlendir bankar og fjármálamenn segja, að þeir séu svo ókunnugir, að þeir geti ekki fylgzt með högum okkar ár frá ári, sem stafar m. a. af því, hvað við erum einangraðir, og þess vegna vilja þeir hafa bankaábyrgð eða ríkisábyrgð fyrir sínum lánum. Við vitum, að sum af þeim fyrirtækjum, sem lán hafa fengið, stynja undir sinum lánum, og að bæta síðan nýjum skatti ofan á, sem ekki kæmi þó niður á alla, heldur aðeins á þá, sem fengið hafa lán til rafvirkjunar, það er nokkuð það sama og að leggja þetta gjald á ríkissjóð sjálfan, því að ef þessi bæjarfélög geta ekki staðið undir sínum lánum, eins og hlýtur að verða um sum þeirra, þá fellur það bara yfir á ríkissjóð. Okkur hv. þm. A.- Húnv. fannst nokkuð hart að gengið með þessu frv., að ríkisvaldið og Alþ. færi að leggja á skuldug fyrirtæki skatta, á þeim tíma, sem það sjálft treystir sér ekki til að leggja fram tillag í slíkan sjóð sem þennan. Ef ríkið treystir sér ekki til slíks, er hart að gengið að nota sér vald yfir öðrum, sem hafa treyst á það. Hv. frsm. sagðist líka fallast á það, að tillög úr ríkissjóði væru ákaflega óvissar tekjur fyrir svona sjóð, því að þeir, sem sæti eiga hér á þingi, væru til í það hvenær sem er að afnema allar slíkar tekjur. Og mér skildist á honum, að til þess að tryggja slíkt, yrði að afla tekna hjá þeim, sem væru svo að segja mállausir um það í þinginu, hvort ætti að greiða þessi gjöld eða ekki. Ég hygg, að þegar við treystum okkur til þess að stofna slíkan rafveitulánasjóð, sem ég tel. að væri æskilegt, eigi við að gera fyrstu till. til ríkissjóðs um framkvæmdirnar og ekki hefja þá starfsemi fyrr en ríkið treystir sér til að leggja eitthvað fram. Síðan komi það svo til álita, hvernig með öðrum hætti eigi að afla slíkum sjóði tekna. Og þá ætla ég, að sjálfsagt væri að gefa slíkum sjóði heimild til þess að taka lán, því að þau fyrirtæki, sem sá sjóður þyrfti að lána til, eru mjög dýr. Og sjóður, sem fær hreinar tekjur, sem enga vexti þarf að borga af, getur verið góður lántakandi og fær um að lækka vexti á lánum, sem hann sjálfur tæki. Ég held því fram, að það sé ekki heppilegt að taka upp þann sið, að selja ábyrgðir ríkisins. Hitt þætti mér eðlilegt, að sérstakt gjald væri lagt á ódýrt rafmagn, þegar rafveitur eru þannig stæðar, að þær eru færar um að selja sitt rafmagn ódýrt, og sé hægt að segja, að þar sé um tekjuöflun að ræða. Það ætti ekki að vera tekjuöflun af skuldum þeirra, heldur væri farið eftir því, hversu þeim tekst að selja 5dýrt rafmagn til sinna neytenda. Ef lögð væru á þær gjöld eftir þeim reglum, væri það í samræmi við skoðun okkar hv. þm. A.- Húnv. Af þessum ástæðum treystum við hv. þm. A.-Húnv. okkur ekki til að fylgja þessu frv. Frekar en að bera fram brtt. við frv. kusum við, að hæstv. ríkisstj. hefði málið lengur til athugunar. Það stendur svo á, að ekki er líklegt, að í stærri rafveitur verði lagt nú um skeið, og gerði því lítið til, þó að stj. hefði þetta mál til athugunar eitt ár, svo að hægt væri að gera frv. um þetta betur úr garði heldur en það frv., sem hér liggur fyrir. Okkar till. er því sú, og beinum við henni til hæstv. forseta, að þessu máli verði vísað til ríkisstj. Ég hefi heyrt í sambandi við þetta frv., nú eins og oft áður, að ákaflega mikið er talað um dreifbýlið og rétt þess til lífsþæginda. Og maður heyrir úti um landið, að vaktar hafa verið ýmsar tálvonir um það, að rafmagni sé eins hægt að veita um dreifbýlið eins og um þéttbýlið; og að það væri fyrir ranglæti stjórnendanna, ef það væri ekki hægt að veita því jafnt til allra landsmanna. En eðli rafmagnsins er svo, að þéttbýlið og dreifbýlið standa ekki jafnfætis gagnvart því að nota sér það. Það er sama, hvaða sjóður er stofnaður, þá standa þessir landshlutar aldrei jafnfætis í þessu efni. Og að hægt sé að veita rafmagninu um sveitirnar til þess að stöðva fólksstrauminn til kaupstaðanna, eru tálvonir, sem ekki er rétt að vera að ala á hjá fólki. Fyrir stríð kostaði háspennulína 4 þús. kr. á hvern km., og allir, sem þekkja til í strjálbýli sveitanna, ættu því að geta séð, að af þessum sökum er ekki hægt að leggja þar slíkar rafleiðslur. Í strjálbýlinu hjá okkur verða að vera litlar stöðvar fyrir 2-3 bæi, því að sveitirnar eiga helzt kost á því að fá rafmagn á þann hátt. Ég vil svo aðeins minna á það, að ef þau bæjar- og sveitarfélög, sem borga nú allt að 7% fyrir sín lán, eiga að leggja á sig 1/2% í viðbót, þá er það ekki réttlátur skattur. Þar er munurinn gerður allt of mikill á þeim, sem þegar hafa komið upp hjá sér rafstöðvum, og hinum, sem eftir eru og eiga aðeins að borga 3%. Það mætti vera jafnara milli þeirra, sem búnir eru að virkja, og hinna, sem eftir eiga. Það eru mörg atriði í sambandi við þetta mál, sem heimta, að málið sé rækilega undirbúið af stj. Ég og hv. þm. A.- Húnv. fylgjum eindregið hugmyndinni að koma upp rafveitulánasjóði. Við þykjumst vita, að fyrir utan það, að hann verði notaður fyrir einstök sveitabýli, þá muni hann aðallega verða notaður fyrir þéttbýlið. Það er mikil ástæða til að koma upp slíkum sjóði og afla honum tekna með sanngjörnum hætti og ríkisframlagi, og ég hygg, að það sé ekki of miklum tíma eytt, þó stj. hafi eitt ár til athugunar.

*Eiríkar Einarsson: Það má víst fullyrða, að allir hv. þm. séu á einu máli um það, að hér sé um eftirsóknarverð gæði að ræða, þar sem um það er að ræða að koma rafmagni út um landsbyggðina. Það er því ekki það, sem ágreiningi veldur, heldur hitt, hverjar aðferðir skuli hafa til þess að ná þessu takmarki. Ég get vel skilið, að jafnframt því, sem menn játa, að sjálfsagt sé að taka tillit til þarfa fólksins fyrir rafveitur - og því nær sem fólkið er þeim stöðvum, sem þegar eru fyrir hendi, því meiri eftirvæntingaraugum horfir það til að verða þessara gæða aðnjótandi -, þá séu skiptar skoðanir um aðferðir til að koma þessu í framkvæmd. Ég vil strax taka það fram, að þegar litið er jöfnum höndum á þessi 2 frv., sem hér eru á ferðinni, þess, sem nú er til umr., og annars, sem síðar var flutt og ég er meðflm. að, þá er það af praktískum ástæðum, sem miklu skipta um meðferð málsins, sem ég hefi talið réttara að fylgja þeirri aðferð, sem þar er bent á, og vil ég með fáum orðum gera grein fyrir þeim ástæðum. Mér þykir það einkennilegt, þegar rætt er um að taka skatt af þeim rafstöðvum, sem þegar eru stofnaðar, og stofna þar af sjóð til þess að koma upp nýjum orkuverum. Ég verð að segja, að fyrir mér er það alveg nýtt, að ríkið taki peningagreiðslur fyrir að ganga í ábyrgð fyrir félagsheildir, eins og t. d. fyrir rafveitu Reykjavíkur. Slíkt er ekki sambærilegt við ábyrgðir einstaklinga, því þegar þingið heimilaði ríkisstj. að taka ábyrgð á láni til Sogsvirkjunarinnar - svo ég nefni stærsta tilfellið - þá skoða ég það sem þjóðþrifabyrði, sem þingið leggur á heildina til hagsbóta fyrir einhverja félagsheild eða almennar umbætur í landinu, sem verða máttargjafi fyrir fjölda fólks í landinu. Ég geri þetta að meginatriði. Þegar verið var að ganga í ábyrgð fyrir Rvík vegna lántöku til Sogsvirkjunar, þá álít ég, að það hafi verið gert vegna þess, að virkjunin sé álitin svo mikil lyftistöng fyrir velmegun, að ríkinu beri þess vegna að taka á sig þessa áhættu. Þar er í sjálfu sér um svo mikið þjóðþrifamál að ræða, en ábyrgðir í banka eru einskonar verzlun. Ég álít þess vegna, að það sé ekki eðlilegt, að leyft sé að leggja skatt á þá, sem verða þessara gæða aðnjótandi. Það er líka svo, að þegar stórar rafveitur eru gerðar, eins og t. d. Sogsvirkjunin, sem eru til mikils hagræðis fyrir almenning, þá er ekki hægt að ganga framhjá því atriði, að það hagræði er jöfnum höndum fyrir fátæka og ríka. Nú á tímum er ekki svo lítið talað um, að fólk bæði til sjávar og sveita standi höllum fæti, svo að ef hægt væri með þessu móti að treysta afkomuna með því að láta fólkið verða þessa bagræðis aðnjótandi, þá eru ekki svo lítil laun fengin fyrir þá ábyrgð, sem ríkið tekst á hendur með þessu. Þegar reynt er að finna gjaldstofna, þá verður að leita þangað, sem einhver þróun er fyrir hendi, sem gefur bolmagn til að greiða meira. Í þessu tilfelli er um það að ræða, að borgarar þjóðfélagsins verða betri skattþegnar en eila fyrir þetta hagræði, svo þar skapast möguleikar til að innheimta þetta. Ég verð því að taka það fram, að þetta frv., sem hér er til umr., og þá jöfnum höndum þær brtt., sem fyrir liggja við það frá hv. þm. Borgf., eru þann veg, að ég get ekki greitt atkv. með þeim. Ég þykist þó vita, að till. hv. þm. Borgf. miði að því sama takmarki og frv. það, sem ég er meðfim. að, að gera það mögulegt að auka rafveitur fyrir landið, og veit ég, að hann meinar það af heilum hug. Það er aðeins aðferðin, sem deilt er um. Mér virðist, að með brtt. á þskj. 161 vilji hann auka þá möguleika, þar sem sjóðurinn eigi að fá fjárframlög bæði frá ríkinu og eins frá þeim raforkuverum, sem fyrir hendi eru, en samkv. minni skoðun álit ég, að slík skattálagning eigi ekki rétt á sér. Ég álít, að til þess að koma til móts við hv. þm., þá væri kannske rétt að hækka hið árlega framlag úr ríkissjóði, sem stungið er upp á í því frv., sem ég er meðflm. að. Ég þykist vita, að ef málið heldur áfram, þá muni hv. þm. ef til vill sættast á að mæta okkur á miðri leið, og þykist ég þá vita, að enginn verði fúsari en hv. þm. Borgf. til þess að verða ríflegur um það, að hafa framlagið frá ríkinu dálítið hærra en stungið er upp á í frv. Það er líka á það að lita, að hver er sjálfum sér næstur, og ég get vel skilið, að þeir, sem búnir eru að koma upp hjá sér rafveitum, séu ekki hrifnir af því að leggja á sig þennan skatt, enda munu þeir vera búnir að hafa nægileg gjöld af rafveitunum. Það er líka ekki nema eðlilegt, að þeir, sem eiga hagsmuna að gæta, - hvort sem þeir eru nú þm. af guðs náð eða kjósendanna, - um að raforkuveitur komist á frá Soginu, hvort sem það verður fyrir milligöngu ríkisstj. eða samningaatriði við rafmagnsveitu Reykjavíkur, fylgi þessu máli af heilum hug, þó þá greini á um aðferðir. Ég vildi aðeins með þessum orðum gera grein fyrir atkv. mínu og þeim meginatriðum, sem vaka fyrir mér með því að vera meðflm. að því frv., sem er síðar á dagskránni. Ég álít, að þegar öll kurl eru komin til grafar, þá beri að nokkuð líkum brunni um þessi 2 frv., því þeim er báðum ætlað að ná sama takmarki. Ég ætla svo ekki að hafa fleiri orð um þetta, en ég vildi sérstaklega skjóta því til hv. þm. Borgf., hvort hann myndi ekki geta sætt sig við, að farin væri sú millileið, að hækka framlag ríkissjóðs í frv. því, sem ég er meðflm. að.

* Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason): Þó ýmislegt hafi komið fram í umr., og það ekki allt sem réttast, þá held ég, að sjaldan hafi verið sagt meira öfugmæli í þinginu en það, sem hv. þm. V.-Ísf. sagði áðan, að ef komið væri gjaldi á þær rafveitur, sem fyrir hendi eru, þá væri verið að koma því á þá aðila, sem væru mállausir hér á Alþ. Ég held, að það hafi komið fullgreinilega fram nú þegar, hvort þessir aðilar eru mállausir eða ekki, því meiri hluti þess tíma, sem búið er að ræða málið. hefir verið notaður til að verja þessa aðila, og býst ég við, að þetta komi betur í ljós síðar. Það er líka svo, að þeir aðilar, sem hér er rætt um að skattleggja til þess að koma upp rafveitum í strjálbýlinu, eru í þéttbýlinu og búnir að fá þessi þægindi og nota þau yfir lengri tíma, en ég býst við, að það þurfi að kvarta undan öðru meir en því, að þéttbýlið sé mállaust hér á Alþ. Það ber öllum saman um, að mikil þörf sé á að gera þetta. Allir vilja verða fyrstir til að koma málinu í framkvæmd, þó a:ð undanskildum minni hl. n., sem vill víkja öllu málinu til stj., en við vitum, að það þýðir að svæfa málið í bráð og kannske í lengd. Ég held, að það geti varla verið um það að deila, hvaða aðilar eigi að standa undir því að koma málinu áleiðis, en það eru þeir, sem um er rætt í frv., enda hafa þeir bezta aðstöðu og hafa fengið hjálp til að koma rafveitum upp hjá sér, og þeir beinlínis græða á því, ef rafveitur aukast. Sogsvirkjunin t. d. stórgræðir á því, ef það verða fleiri og fleiri, sem fá rafmagn þaðan. Það er því ekki nema eðlilegt, að þessir aðilar leggi fram gjald, sem verður þá fjárhagslegur styrkur til hinna, sem enn hafa ekki fengið þessi gæði. Á hinn bóginn er svo gert ráð fyrir í frv., að hið opinbera veiti hjálp til þeirra, eins og það er búið að veita með hinum svokölluðu ábyrgðum til hinna, sem búnir eru að fá rafveitur. Hv. frsm. minni hl. talaði um, að fjárhagsástæður rafveitnanna væru svo örðugar, að það væri ekki hægt að gera þetta eins og sakir stæðu. Hvers vegna eru fjárhagsástæður þeirra svo örðugar? Er það ekki af því, að þær afla sér ekki nægilegra tekna? Það er vitað, að allar hinar stærri rafveitur selja ódýrara rafmagn en þekkist nokkurstaðar annarstaðar á Norðurlöndum. Það er því ekki til lítilla hagsbóta fyrir neytendurna, að hafa svo lágt verð á rafmagninu, ekki sízt á þessum tímum, þegar allt eldsneyti hefir stigið geysilega í verði. Ég álít það því ekki neinn háskalegan hlut að jafna svolitlu niður á neytendurna, til þess að dreifa því frekar til þeirra, er verri aðstöðu hafa. Það er því ekki nema fyrirsláttur, að fjárhagsástæður rafveitnanna séu svo örðugar, að þær þoli þetta ekki, því það eru ekki þær, sem eiga að taka þetta á sig, heldur eiga neytendurnir að bera þetta uppi í örlítið hækkuðu gjaldi. Slíkt ætti ekki að vera erfitt, þegar allir verða að sæta því að kaupa kol og olíu fyrir helmingi hærra verð. Þá taldi hv. frsm. minni hl. óeðlilegt að taka gjald af ábyrgðum, þar sem sumar þeirra féllu kannske á ríkið sjálft. Ég vil segja, að það sé þvert á móti eðlilegt, ef áhættan er svo mikil, að ríkið verður að borga töluvert af þeim, að tekið sé gjald fyrir að ganga í þessar ábyrgðir. Það mun vera rétt hjá hv. frsm. minni hl., að það hafa komið skakkaföll á ríkið vegna þeirra ábyrgða, sem það hefir orðið að ganga í. Hv. frsm. minni hl. taldi hinsvegar, að í framtíðinni myndi hann geta fallizt á, að skattur væri lagður á þau þægindi, sem skapast við þetta. Það er ekki annað, sem farið er fram á í frv., en það, að ofurlítill skattur sé lagður á þá, sem þegar hafa fengið þægindin, til þess að hinir eigi auðveldara með að afla sér þeirra, sem enn hafa ekki fengið þau. Þar sem hv. frsm. minni hl. sagði, að hann vildi ekki hafa sjóði utan ríkissjóðs, heldur ætti ríkissjóður að vera hinn eini sjóður, sem til væri í landinu, þá finnst mér það nú nokkuð harðvítugur ríkisrekstur, að halda því fram, að það megi ekki mynda sérsjóði til að hrinda í framkvæmd ýmsum hlutum, án þess að leggja það fyrst í ríkissjóðinn. Mér finnst það allt of römm tilhneiging til ríkisrekstrar að geta ekki gengið inn á slíkt. Mér finnst t. d. réttmætt, að bæjar- og sveitarsjóðum sé haldið sjálfstæðum áfram og þeir hafi sína sérstöku skattstofna. Það hefir líka oft verið rætt um það, að búið væri að taka of mikið af skattstofnum bæjar- og sveitarfélaga. Ég álit, að margt í því sé réttmætt og það sé ekki skynsamlegt að taka alla skattstofna í landinu og láta þá renna í ríkissjóð. Ég er viss um, að það er mjög rangur hugsunarháttur og ekki skynsamlegur, að allt eigi að reka af ríkinu. Um brtt. hv. þm. Borgf. get ég sagt það, að ég hefi borið þær undir þá, sem ásamt mér mynda meiri hl. fjhn., og getum við fyrir okkar leyti fallizt á, að þær verði samþ., þó þær fari ekki að öllu leyti í sömu átt. Eins og nál. ber með sér, þá eru þær í aðalatriðum það sama og vakað hefir fyrir okkur, því það hefir ekki verið aðalatriðið, á hvern hátt féð væri tekið af rafveitum þeim, sem fyrir hendi eru, heldur að féð fengist og myndaður væri sæmilegur grundvöllur, sem hægt væri að standa á. Ég get ekki annað séð en það sé hægt með brtt. hv. þm. Borgf. Það má kannske segja, að í framtíðinni sé fullt eins mikill möguleiki fyrir sjóðinn að fá þetta fé með því móti. Við höfðum frv. í upphafi á þennan veg, að því er snertir undirstöðuna fyrir því að fá þetta fé. vegna þess, að við álitum, að það væri sterkast að standa á því, að þetta fé kæmi sem nokkurskonar ábyrgðargjald til hins opinbera, en það má segja, að það sé kannske alveg eins réttlátt. að það megi skattleggja þessi þægindi, og þá eins þá, sem búnir eru að borga lánin upp. Við, sem myndum meiri hl. n., getum því fallizt á, að þessar till. hv. þm. Borgf. verði samþ. Hv. þm. V.- Ísf. sagði, að hér væri verið að skattleggja eftir á, sem ekki væri vanalegt að gera. Hann sagði, að t. d. hjá bönkunum, sem tækju tekjur sínar af vöxtum, gengi þetta jafnt yfir alla. Þetta er ekki rétt hjá honum, enda hlýtur hann sem bankastjóri að vita betur. Vextir bankanna á mismunandi lánum eru mjög mismunandi. Það eru ekki sömu vextir hjá Landsbankanum, og t. d. Búnaðarbankanum, og veit ég ekki til, að forstöðumenn þessara stofnana hafi neitt samvizkubit út af því. Hann sagði líka, að ríkisábyrgðirnar gerðu lánin ekki ódýrari en annars. Ég held, að þetta sé ekki að öllu leyti rétt, að það sé alveg sama og lánin séu ekki neitt ódýrari erlendis, þó að ríkisábyrgð sé tekin, en annars. Hvernig gæti annars staðið á því, að fjvn. ætlar nú að flytja till. um að fá ríkisábyrgð fyrir raforkuláni Hafnarfjarðar, og er ætlazt til þess, að ríkissjóður fái létt kostnaði af því á eftir; þar sem hann stendur undir láninu og léttir ábyrgð af bankanum, þá ætti þetta að verða til þess, að Hafnarfjörður losni undan því að fá frekari ríkisábyrgð. Það er engum blöðum um það að fletta, að enda þótt ekki sé um mjög stórt þjóðfélag að ræða hjá okkur, og þess vegna ekki lagt eins mikið upp úr ríkisábyrgð hér eins og annarstaðar, þá muni ríkinu þó frekar verða veitt lán með sæmilegum kjörum heldur en einstaklingum, eins og maður hefir líka séð, að íslenzka ríkinu hafa verið veitt aðgengilegri lán en öðrum. Um það, að þetta geti alls ekki komið til greina, þegar um skuldug fyrirtæki er að ræða, sem ríkið treystir sér ekki til að leggja fram neitt fé á móti, þá er það alls ekki rétt. Það stendur skýrt fremst í 1. gr. frv., að framlagið sé úr ríkissjóði eftir því, sem ákveðið er í fjárl. Það kemur vitanlega fyrst og fremst í hlut ríkissjóðs að styrkja rafveitulánasjóðinn með framlögum, og sá styrkur getur verið misjafnlega mikill eftir ástæðum, og getur orðið allriflegur þau árin, sem flestum rafveitum er komið upp, en lægri annars, enda bera l. það greinilega með sér. Þess vegna er ekki að öllu leyti rétt að segja, að ríkið eigi ekki að leggja neitt fé fram á móti þessu. Um það, að yfirleitt sé ekki hægt að leggja raflagnir í sveitum landsins vegna strjálbýlis, er það að segja, að það er einnig viða mjög erfitt í nágrannalöndum okkar, Noregi og Svíþjóð, því að þar er víða strjálbýlt, og hafa þar verið settar upp minni rafmagnsstöðvar. Enginn vafi er á því, að í mörgum sveitum hér á Íslandi muni verða allt of erfitt að koma upp rafstöðvum nema fyrir hvern bæ út af fyrir sig, en þéttbýlum sveitum getur orðið nokkur styrkur að þessum sjóði, svo framarlega sem lánskjör eru sæmileg, og þegar gerðar eru mælingar fyrir rafstöðvum, þar sem strjálbýlt er, yrði að taka til greina, hvort þau héruð gætu ekki fengið litlar rafstöðvar. Ég hygg því, að þó það hafi alls ekki verið fá orð og aths., sem fram hafa komið við þetta frv. frá þeim, sem ekki hafa verið mállausir hér á Alþ., þá hafi þm. ekki gert sér það alveg ljóst. Ég sé ekki, að það hafi verið færð fram rök fyrir því, að þessi sjóður, eins og hann er byggður upp, muni ekki áreiðanlega fá nóg verkefni að vinna og mjög vel framkvæmanlegt, því að víða vantar rafstöðvar enn, og þar sem þær hafa verið reistar, hefir yfirleitt verið lítið gert til að styrkja aðstöðu þeirra, sem hafa fengið þær. Þar sem nú má telja víst, að dýrtíðin fari vaxandi, er það sérstaklega mikilsvert að geta sparað kaup á erlendu eldsneyti og ljósmeti. Ég vil vænta þess, að þetta frv. fái greiðan gang gegnum hv. Nd., og ég er sannfærður um, að ef ætti að vísa því til hæstv. ríkisstj., yrði það til þess að fresta því um fleiri ár, því að maður veit ekki, hvað fyrir getur komið. Kosningar geta orðið þá og þegar, og er ólíklegt, að hæstv. ríkisstj. gæti undirbúið málið miklu fyrir þann tíma. Ég hygg því, að það sé komið fram, að hér sé um réttmætt mál að ræða og öllum hv. þm. verði sýnilegt og skiljanlegt, að mikilsvert er að aðstoða þá, sem eiga erfiða aðstöðu hvað þetta snertir, og hv. þm. vilji þess vegna greiða fyrir því, að þetta frv. verði að l.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég vildi aðeins leiðrétta misskilning, sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. Rang. um það, að afnotagjöld af rafmagni væru langtum lægri hér en annarstaðar á Norðurlöndum. Þetta er allmikill misskilningur eða á röngum upplýsingum byggt. Rafmagn til ljósa er nokkru ódýrara í Danmörku en hér á landi. þrátt fyrir það, þó að það sé þar framleitt með kolum. En nýlega hefir það að vísu hækkað þar aftur vegna verðhækkunar á kolum. Í Noregi er rafmagn langtum ódýrara en hér á Íslandi. Ég skal geta þess, að sambærileg notkun með hemlamælum er hér 330 kr. kwst., en þar 150–200 kr. kwst. Hinsvegar mun umframnotkun vera þar eitthvað álíka dýr sem hér. Eina landið á Norðurlöndum, þar sem verð á rafmagni til almennrar notkunar er nokkru hærra en hér á Íslandi, er Svíþjóð, en það stafar af því, að þar í landi er alls ekki sótzt eftir því, að rafmagnið verði tekið til almenningsnotkunar, heldur fyrst og fremst og sérstaklega fyrir iðnaðinn. Annars snerist ræða hv. 1. þm. Rang. mest um það, að komizt yrði að niðurstöðu um, hverskonar rafmagn og rafveitur myndu henta bezt á hverjum stað. Hér á landi eru rafveitur sérstaklega gerðar með almenningsnotkun fyrir augum, og af því leiðir, að miða verður við það, hvernig unnt er að selja almenningi rafmagnið, og óhjákvæmilegt er að reyna að láta rekstur rafstöðvanna bera sig sem bezt, miðað við þá rafmagnsnotkun, sem nú er. Það hefir verið talað um, að það yrði að ganga svo langt sem fært væri til móts við rafmagnsnotendur til að rafmagnið yrði notað sem mest hér á landi, af þeim ástæðum, að það myndi hafa í för með sér minni kaup á útlendum varningi, og það væri þjóðarheill og hagur landsmönnum, að innflutningur yrði sem minnstur á honum. En þrátt fyrir það, að rafmagnstaxtinn er einmitt miðaður við almenningsnotkun hér á landi, er taxtinn þó talsvert lægri í Noregi en hér.

* Frsm. minni hl. (Jón Pálmason): Það eru nokkur atriði í ræðu hv. frsm. meiri hl. í þessu máli, sem ég vildi víkja örlítið að. Hann byrjaði á því í sinni ræðu að segja, að það liti út fyrir, að þeir, sem hefðu talað móti þessu frv., hefðu talað fyrir hönd þeirra manna, er búnir væru að fá rafveitur. Þetta er alger fjarstæða, því að þeir þm., sem hér hafa talað á móti þessu frv., eru ekki á neinn hátt málsvarar þeirra manna, sem búnir eru að fá þessum þægindum komið á fót. Hv. þm. V.-Ísf. er fulltrúi fyrir kjördæmi, er lítið hefir fengið af rafstöðvum, og hv. 8. landsk. hefir, að því er ég hygg, að eigi verði um deilt, meiri áhuga fyrir því, að rafmagni verði veitt um hérað sitt heldur en annarstaðar um þetta land. Hvað mig sjálfan snertir er aðstaðan þannig, að nokkur hluti af héraði mínu hefir fengið þessum þægindum komið á, en yfirgnæfandi meiri hluti héraðsbúa er þannig settur, að þá vantar þau, og auk þess tel ég, að mér beri ríkari skylda til að mæla fyrir almenning í dreifbýlinu en hina, enda þótt ég vilji gjarnan, eftir því sem ég tel mér fært, sjá um, að hagsmunamála þeirra, er í kauptúnum búa, sé gætt jafnt á þessu sviði sem öðrum. En ég vildi taka það fram um okkar afstöðu, sem erum á móti þessu frv., að það er rangt, að við stöndum á verði um sérhagsmuni þeirra manna, sem hafa betri aðstöðu en aðrir. Það hefir aftur á móti verið sagt, að við, sem erum í minni hl., höfum viljað svæfa þetta mál með því að vísa því til hæstv. ríkisstj. En þetta er einnig rangt. Hvað mig sjálfan snertir, þá er ég meðflm. að öðru frv., þar sem gert er ráð fyrir, að ríkissjóður leggi árlega fram nokkra fjárhæð til þess að styrkja þetta mál, sem hér um ræðir. En hvað það atriði snertir, að vísa frv. til hæstv. ríkisstj., tel ég það ójákvæmilegt, að hún athugi, hvort fært yrði að koma þessu í framkvæmd, og þó ennþá fremur, á hvern hátt það yrði gert.

Þarf þá ekki að vísa báðum frv. um þetta efni til ríkisstj.?

Nei. En þriðja atriðið, sem miklu máli skiptir í þessu sambandi, er, af hvaða ástæðu rafveitufyrirtæki muni hafa örðugan fjárhag, og þá er því þar til að svara, að ég sé ekki, að mjög óeðlilegt sé að gera ráð fyrir því, að fjárhagurinn verði örðugur vegna þess, að menn vilji fá rafmagnið ódýrara en eðlilegt sé, en þá er því til að svara, sem hæstv. fjmrh. vék að í ræðu sinni, að í fyrsta lagi er það yfirleitt rangt, að rafmagnið sé ódýrara hér á landi en annarstaðar, og í öðru lagi er þess að gæta að því er snertir þægindin, sem fólkið þarf, að því aðeins er hægt að selja þau, að þau verði ekki seld hærra verði en svo, að fólkið geti risið undir því að borga þau með tekjum sínum. Að því er snertir þær rafveitur, sem hér á landi eru, þá er það kunnugt, að hingað til hefir ekki þótt fært að hækka verð á rafmagni, vegna þess að það er orðinn mikill fjöldi fólks, sem notar sér þessi þægindi, og margir, sem ekki myndu sjá sér fært að kaupa þau dýrara verði en nú. Hér verður þess vegna að gæta hófs um hvorttveggja, annarsvegar selja þau lífsþægindi, sem fólkið vill fá, við hæfilegu verði, og einnig gæta þess, að reksturinn beri sig. Ég vildi aðeins vekja máls á því, að það er meira tap að taka gjald, sem er of hátt eftir ástæðum, því að þá er meiri hætta á því, að gjöldin falli á ríkið. Það má að nokkru leyti til sanns vegar færast, að það sé ekki óeðlilegt að taka gjald af ábyrgð, ef hætta er á, að hún falli á ríkissjóð, en að viðhafa þá aðferð, að ríkið gangi í ábyrgðir án tillits til, hvort það er óhætt, held ég, að gæti komið að miklu ógagni, ekki sízt þegar svo er komið, að ríkið er í ábyrgð fyrir 80–90 millj. kr., auk þess sem það sjálft skuldar, þá held ég, að fjarri sé að taka skatt af öllum þeim skuldum, sem ríkið er í ábyrgð fyrir. Viðvíkjandi hinu, sem hann drap á um hinn nýja sjóð, er það að segja, að hann leitaðist við að rangfæra mín orð og færa þau út á viðara svið en tilefni gafst til. Það er sannfæring mín, að það sé ekki heppilegt að vera að stofna fyrirtæki með sérfjárhag og sérstakan sjóð af þeim sköttum, sem ríkið ákveður með l., og réttara, að um þetta yrðu samdar reglur af því ráðuneyti, sem þetta mál heyrir undir. Hinsvegar er þess að gæta, að þó að þetta verði samþ., nær það alls ekki til þess að fjölga félögum. Ég er mjög hræddur um, að vonir hv. frsm. meiri hl. muni ekki rætast hvað þetta snertir, og þetta nær ekki heldur til þess, sem hv. frsm. minntist á sýslufélaga og sveitarfélaga. Ég tók það fram við umr. um íþróttal., að ég teldi það alls ekki rétta leið að taka íþróttamálin undir valdsvið ríkisins, því að ég tel, að ríkið eigi sem minnst að skipta sér af hinum frjálsa félagsskap einstaklinga. Ég tel, að það sé óheppilegt, að Alþ. skapi og skipi ríkistekjunum undir sérstaka stj., því að það á að vera Alþ., sem á að hafa vald yfir því á hverjum tíma, hvernig farið er með þær tekjur, sem ríkissjóður fær. Að öðru leyti skal ég ekki ræða þetta frekar. Ég geri ráð fyrir, að meðnm. mínir hafi ákveðið, hvernig þeir snúa sér í þessu máli, en ég tel, að réttara væri fyrir hv. Nd., eins og sakir standa, að samþ. þá till., sem ég og hv. þm. V.-Ísf. höfum borið fram, að vísa þessu máli til stj., ekki sízt að því er snertir þessa skattaðferð.

*Ásgeir Ásgeirsson: Það hefir verið lögð sú spurning fyrir mig, hver meining væri með því að vísa öllum rafveitufrv. til hæstv. ríkisstj. Ég get lýst því yfir sem minni afstöðu, að ég tel, að svo eigi að vera hvað þetta mál snertir, því að það er umfangsmikið og myndi verða bezt undirbúið af hæstv. ríkisstj. Svo stórt „princip“-mál sem það, að taka gjald fyrir ábyrgðir, er réttast að verði nákvæmlega athugað af hæstv. ríkisstj. Það er hennar hlutverk að meta slíkar greiðslur og setja ákvæði þar að lútandi. Ég hygg því, að það muni vera líkt um bæði þessi frv., að bezt væri að vísa þeim til stj. Ég þarf ekki að svara hv. 1. þm. Rang. með langri ræðu, svo sem þeim orðum hans, að fulltrúar þeirra, sem búa við dýrar rafveitur, væru helzt mállausir hér á Alþ. Það er óhætt að segja, að fyrir því mun séð í fjárl., að fjárveiting sú, sem um ræðir, verði þannig, að hana mætti svo að segja afnema, ef þörf gerðist vegna fjárhags ríkisins. En í þeirri óvissu, sem nú ríkir, virðist verða að reyna að finna einhverja tryggari leið til fjáröflunar í þessu skyni. Það var helzt á hv. 1. þm. Rang. að skilja, að meiningin væri sú, að ekki verði byrjað nú strax að leggja fram fé í þessu skyni. En mér skildist svo samkv. samtali á fundi þeirrar n., er fékk þetta frv. til meðferðar, enda er nú svo til ætlazt, að byrjað verði nú strax á því að leggja fram framlög gegn ákveðinni upphæð frá hlutaðeigandi aðilum. Slík framlög eru ekki ákveðin í sjálfu frv., því að flm. þess hafa ekki treyst sér til að gera till. um slíkt eins og nú standa sakir. En um ábyrgðir, „provision“, Útvegsbankann, mjólkursölusamlagið né neitt slíkt ætla ég ekki að tala. Ég vil svo að endingu benda á það út af því, sem sagt hefir verið um strjálbýli og þéttbýli, að í Noregi og Svíþjóð er það talin regla, að allt of kostnaðarsamt sé að leggja raflagnir þar, sem strjálbýlla er en sem svarar 35 íbúum á hvern ferkm., og þess vegna er ekki alstaðar talið fært að byggja rafveitur fyrir heil héruð í þessum löndum. En slíkt þéttbýli er ákaflega fágætt í sveitum þessa lands, og það myndi þurfa mikinn styrk til þess að unnt væri að koma upp rafveitum fyrir hið mikla strjálbýli í sveitum okkar, enda er það um þetta frv. að segja, að það gengur alls ekki í þá átt, að styrkja rafveitur í strjálbýlum sveitum. Þetta frv. er alls ekki að mestu leyti flutt til hagsbóta fyrir sveitastrjálbýlið. Menn eru nú búnir að verða varir við það hér á Íslandi, að það hefir í sumu verið helzt til of langt gengið af þeim mönnum, er töldu, að öllu væri hægt að bjarga í þessum efnum. Ég þekki það úr mínu kjördæmi í síðastl. 20 ár, að það hefir oft verið reynt að telja mönnum trú um hið ómögulega í þessum efnum, sem aldrei kemur til framkvæmda, m. a. það, að rafmagnið skapaði sitt eigið verð á þann hátt, og að ekki væri hægt að veita sér aðra hluti, er hefðu eins mikið gildi eins og þetta. Þetta hefir gert það að verkum, að menn hafa reynt að útvega sér ódýr lán til raflýsingar, en ódýr lán hrökkva aldrei langt, til þessa þarf styrki, og þá meira að segja svo háa, að stórfé nemi.



Ég vil þakka meiri hl. fjhn. fyrir þær till., sem hann hefir gert um þetta mál, sem sé að það nái fram að ganga. Hv. þm. Borgf. hefir flutt nokkrar brtt. við þetta frv., sem hann hefir gert grein fyrir. Ég hefi átt tal um þær brtt. við meðflm. mína, og ætlum við að greiða atkv. með brtt. hv. þm. Borgf., í von um það, að frv. nái þá frekar fram að ganga en ella. Þessar brtt. eru í fyrsta lagi um það, að ákveða framlag ríkissjóðs til rafveitulánasjóðs 50 þús. kr. á ári, og gert er ráð fyrir, að fyrirmæli um slíkt framlag verði tekin af meiri hl. fjhn. upp í þær till., sem hún ber fram, og þarf þá að sjálfsögðu að ganga þannig frá þessu máli, að framlag til sjóðsins verði lekið upp í fjárl., sem afgr. verða fyrir árið 1941, ef þetta frv. nær fram að ganga. Hinsvegar töldum við flm. ekki ástæðu til að setja ákvæði í frv. um, að ákveðinni upphæð skyldi varið úr ríkissjóði til rafveitulánasjóðs, því að við gerðum ráð fyrir, að slíkt framlag yrði ákveðið í fjárl. í samráði við fjvn. Önnur brtt. frá hv. þm. Borgf. er um það, að greiðslur frá rafveitum til sjóðsins verði með nokkuð öðrum hætti en ráðgert er í frv. Þetta teljum við flm. frv. ekki neitt aðalatriði, á hvern hátt þessar greiðslur eru teknar, og þess vegna sættum við okkur við brtt., ef það mætti verða til þess að greiða fyrir framgangi málsins. Það má líka telja, að með þessum brtl. hv. þm. Borgf. sé farið nærri því, sem tíðkast í Noregi, eins og tekið er fram í grg., sem fylgir frv. Og þar sem minni hl. fjhn. leggur mikla áherzlu á það í andstöðu sinni við málið, að hér sé gert ráð fyrir því að leggja skatt á skuldir, en minni hl. fjhn. telur hinsvegar þessum brtt. til gildis, að í þeim er það ekki gert. þá þótti meiri hl. fjhn. sjálfsagt að fylgja þeim, til þess að allir þdm. gætu frekar fylgt frv., ef þessi breyt. væri gerð á tekjuöflunaraðferðinni. En vísast nær þetta frv. að ýmsu leyti of skammt. Einstakir þm. hafa tekið það fram, og það er raunar sennilegt, að full þörf sé á því að styrkja á einhvern hátt með beinum fjárframlögum þau rafveitufyrirtæki, sem stofnuð verða til að dreifa raforkunni unt strjálbýlið. En einmitt fyrir það, að frv. nær svo skammt, má frekar vænta þess, að það nái samþykki Alþingis. Ég vil mæla mjög ákveðið gegn till. hv. þm. A.-Húnv. um að vísa málinu til stj., því að það myndi aðeins hafa í för með sér, að framgang málsins tefðist um ófyrirsjáanlegan tíma. Vegna styrjaldarinnar, sem nú stendur yfir, má gera ráð fyrir því, að ekki verði unnt að ráðast í rafvirkjunarframkvæmdir fyrst um sinn, en þá er nauðsynlegt að nota tímann til að byrja að safna fé í þessu skyni, svo að þegar tímarnir færast í eðlilegt horf, verði unnt að hefjast handa sem fyrst með auknar framkvæmdir í þessum efnum.



Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta frv., því að þetta mál hefir verið svo mikið rætt hér á þinginu almennt, að það er ástæðulaust að fara um það mörgum orðum. Við flm. þessa frv. erum því eindregið fylgjandi, að af hendi ríkisvaldsins séu gerðar ráðstafanir til þess að tryggja það, að hægt sé að veita rafmagninu sem víðast um byggðir landsins. En við erum ósammála hv. framsóknarmönnum, sem flytja sérstakt frv. um þetta efni. að því leyti, að við viljum ekki, að lagður sé á nýr neyzluskattur á rafmagnsnotkun landsmanna. Við teljum nægilega séð fyrir þessum þörfum með því að ákveða það, að ríkissjóður einn leggi til framlag hvert ár. Till. okkar fer fram á, að ríkissjóður leggi fram 50 þús. kr. árlega á næstu 10 árum. Við vitum, að það muni verða nokkuð erfitt um framkvæmdir í þessum málum nú á næstu árum a. m. k. ef styrjöldin stendur yfir næstu ár. En við viljum nota þetta tímabil til þess að koma upp sjóði, sem síðar yrði fær um að fullnægja þessari þörf og risa undir framkvæmdunum. Ég vil svo vísa til grg. frv., en aðeins vænta þess, að sá áhugi, sem komið hefir fram í hv. d. fyrir þessu máli, megi lýsa sér á þann veg, að þetta frv. megi ná samþykki hv. d.



Í framhaldi af afgreiðslu síðasta máls (frv. um rafveitulánasjóð) vil ég leggja til, að þessu frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar.



Ég vildi aðeins leyfa mér að leggja á móti þessari till. hv. þm. V.-Ísf. um að þessu máli verði vísað til ríkisstj. Þetta er í raun og veru ákaflega einfalt mál, og þarf ekki fyrir þær sakir sérstaklega að veikjast lengi hér á hv. Alþ. En það mál, sem áðan var verið að afgr., var margþætt að því leyti, að það átti eftir því að leggja á nýja neyzluskatta, og mátti því segja, að það væri ástæða til þess, að ríkisstj., ekki sízt hæstv. fjmrh., athugaði til næsta þings, hvort ætti að leggja inn á þá braut. Hér er aðeins farið fram á sérstakt tillag úr ríkissjóði. Málið er einfalt, og ættu hv. þm. að geta tekið afstöðu til málsins án þess að það fari til ríkisstj.



Ég skal játa, að það, sem er í þessu frv., er auðskilið. En það, sem er flókið við þetta mál og þarf athugunar, er allt það, sem vantar í frv.