Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég greindi frá því, er ég flutti framsöguræðuna um fjárl., hve mikið væri búið að fá af lánsfé til togarakaupa, og benti á, hvað við værum búnir að leggja fram í bili til togarakaupanna, að viðbættum vöxtum, en að þá vantaði um 20 millj. kr., að viðbættum vöxtum. Ég boðaði þá, að ríkisstj. mundi leggja fyrir Alþ. frv. til l. um heimild til þess að taka viðbótarlán, til þess að greiða þessar fúlgur, og er það frv. það, sem liggur nú hér fyrir hv. Nd. og hefur farið gegnum hv. Ed. Sé ég ekki ástæðu til að fara um þetta mál fleiri orðum. En vegna þess, að það liggur nokkuð á afgreiðslu málsins, vil ég vonast til þess, að hv. þdm. greiði fyrir því og að hv. fjhn. gæti tekið málið til meðferðar í dag, þannig að það gæti orðið til endanlegrar afgreiðslu á morgun. Ég legg til, að málinu verði vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Ég býst við, að ekki standi á því, að allir verði sammála um þetta mál. Ætla ég ekki að orðlengja sérstaklega um þessa heimild, sem í frv. felst. En hitt þætti mér vænt um að fá að heyra frá hæstv. fjmrh., hvort ríkisstj. hefur þegar gert nokkrar ráðstafanir viðvíkjandi úthlutun á þessum togurum. Nú mun það vera svo, að útlit sé fyrir, að nokkurn veginn muni standa heima um, að þessir togarar verði til á þeim tíma til afhendingar, sem þeir áttu að vera. Þannig munu vera líkindi til þess, að jafnvel þrír af togurunum verði til um nýár. Og þá er vitanlegt, að þeir, sem ætluðu að reka þessa togara, mundu nú þegar verða að gera ýmsan undirbúning í því sambandi. Og það mundi vafalaust verða til tafar, ef ekki væri búið að úthluta þessum togurum þannig í tíma, að þeir, sem hafa sótt um að fá þá og geta fengið þá, gætu í tíma gert nauðsynlegar ráðstafanir til undirbúnings rekstri þeirra. - Við vitum, að nöfnin á togurunum hafa verið valin án þess að tilvonandi eigendur gætu ráðið þar um. Og væri gott að fá að vita, hvort nöfnin eiga að fylgja þeim, ef þeir t.d. verða seldir úr landi. Síðast, þegar svipað frv. þessu var til umr. í þinginu, þá voru af hálfu Alþ. teknar nokkrar ákvarðanir um lánveitingar, sem miðuðu að því að reyna að létta tilvonandi eigendum að geta fengið umráð yfir togurunum. Og Alþ. hefur þannig sýnt áhuga fyrir því að reyna a.m.k. að stuðla að því, - þó að maður viti, að margir erfiðleikar séu í vegi, - að ekki sízt gætu t.d. eignazt þá bæjarfélög, sem hafa haft mikinn áhuga á og í raun og veru mikinn a.m.k. félagslegan hagnað af rekstri hinna nýju togara. Og þau mundu hafa ákaflega mikinn áhuga á að fá þessa nýju togara, þó að þau hins vegar hafi ekki eins mikla getu til þess. Og þessar breyt., sem gerðar voru á frv. til þeirra l., sem hér er frv. um viðauka við, miðuðu allar í þá átt að reyna að létta aðilum að kaupa togarana. - Hins vegar er líka hugsanlegt, að hæstv. ríkisstj. hugsaði sér, að ríkið ætti þessa togara og ræki þá. A.m.k. þætti mér viðkunnanlegt, að þingið fengi að heyra, hvað hæstv. ríkisstj. hefur hugsað sér um þessi mál, um þennan rekstur, og hvenær mætti búast við, að ákvarðanir yrðu teknar um það, sem ég hef spurt um.



Herra forseti. Það er rétt að minna á það, sem ég upplýsti við 1. umr. fjárl., að ríkisstj. ætlast til þess, að togararnir verði seldir einhverjum aðilum innanlands, eins og ráðgert er í l. um togarakaup ríkisins og frá upphafi var gert ráð fyrir. Það hafa staðið yfir viðræður við nokkuð marga aðila, sem hafa pantað togara, um sölu á togurum til þeirra. En engir af þeim aðilum hafa enn þá verið reiðubúnir til þess að ganga endanlega frá samningum. Þeir samningar standa því yfir nú, og ríkisstj. gerir sér vonir um að geta áður en langt líður a.m.k. gefið Alþ. skýrslu um það, hvernig þau mál standa. En í dag er ekki hægt að segja annað um þetta en að umleitanir og samningar hafa staðið yfir, en enn þá hefur ekki endanlega verið gengið frá neinum framsölum í þessum efnum eða neinum samningum til hlítar. Mun hæstv. Alþ. verða látið fylgjast með því, þegar nokkuð er af þessum samningagerðum að frétta. Og ríkisstj. hefur verið ljóst það, sem hv. 2. þm. Reykv. tók fram, að það þyrfti að ljúka einhverju af þessum samningum sem allra fyrst; svo að ekki yrðu tafir á því að afhenda togarana til tilvonandi eigenda og hefja rekstur þeirra, er þeir koma, þess vegna, að þessum samningum væri ekki lokið. Það er ráðgert, að í þessum yfirstandandi eða í næsta mánuði verði fyrsta skipið af þessum togurum tilbúið, þannig að ríkisstj. hefur hinn mesta áhuga fyrir að hraða þessu.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Ég hef flutt þetta frv. áður hér í hv. þd., og gerist því ekki þörf á að fjölyrða um efni þess nú. Megintilgangur frv. er sá, að leitast við að koma fastri skipan á úthlutun launa til skálda, rithöfunda og annarra listamanna. En þeim hefur undanfarin ár verið veitt ákveðin fjárhæð á fjárl. Nú á fjárlagafrv. er gert ráð fyrir rúmlega hálfri millj. kr. til þeirra. Ýmis háttur hefur verið hafður á skiptingu þessa fjár. Því hefur nú um nokkur ár verið úthlutað af sérstakri þingkjörinni nefnd. Áður var fénu úthlutað af listamönnunum sjálfum og lengi vel af menntamálaráði: Um úthlutun þessa listamannafjár hafa löngum orðið miklar og harðar deilur, sem hafa verið mjög hvimleiðar og orðið listamönnunum sjálfum til ógagns, en ýmsum óheilbrigðum upplausnaröflum í landinu til eflingar. Virðist varla vera um það ágreiningur, að ástæða væri til þess að koma hér á fastari skipan. Hitt hefur menn greint á um, hvaða leið skuli til þess farin. Sú leið, sem hér er stungið upp á, er, að allt að tólf skáld, rithöfundar og aðrir listamenn skuli njóta árlegra heiðurslauna úr ríkissjóði að upphæð 18 þús. kr. hver. Í frv. er og lagt til, að því fé, sem veitt er í fjárl. til skálda, rithöfunda og annarra listamanna umfram heiðurslaun þau, sem þessir tólf af skáldum, rithöfundum og öðrum listamönnum fá, verði skipt þannig á milli þessara manna, að fénu verði úthlutað í þremur flokkum, og skuli upphæð einstakra fjárveitinga í hverjum flokki vera 9000 kr., 6000 kr. og 3000 kr. Ætlazt er til, að hæstu fjárveitingarnar af þessum þrem flokkum geti fallið í skaut viðurkenndra listamanna, en lægstu fjárveitingarnar byrjendum og öðrum, sem ástæða þætti til að sýna viðurkenningu. - Ráð er fyrir því gert í frv., að þau skáld, rithöfundar og aðrir listamenn, sem notið hafa heiðurslauna samkv. 1. gr., þ. e. árlegra heiðurslauna að upphæð 18 þús. kr., í fimm ár, skuli njóta þeirra ævilangt, og skuli þeir skipa listarráð (akademi) og vera menntamálaráðuneyti og menntamálaráði til ráðuneytis um mál, er varða listir. Listarráð eru til hjá mörgum menningarþjóðum. Hér er slík stofnun ekki til. Vísindafélag okkar er frjáls félagsskapur, sem gefur sig að vísindum fyrst og fremst. Skáld og listamenn eiga þar hins vegar ekki fulltrúa sem slíkir. Taki ríkisvaldið nokkra listamenn á sérstök árleg heiðurslaun, virðist ekki óeðlilegt, að þeim verði skipað saman í slíkt ráð eða slíkan félagsskap og þeim gert að skyldu að vera menntmrn. og menntamálaráði til ráðuneytis um mál, er varða listir. Gert er ráð fyrir, að Alþ. sjálft úthluti þeim árlegu heiðurslaunum, sem hér er gert ráð fyrir, en að fé því, sem veitt er á fjárl. þar fram yfir til skálda, rithöfunda og annarra listamanna, verði úthlutað af menntamálaráði. Þó er ráð fyrir því gert, til þess að reyna að tryggja, að ekki verði deilur um úthlutunina, að jafnan skuli menntamálaráð senda listarráði og heimspekisdeild háskólans til umsagnar tillögur þær, sem fram koma innan ráðsins, áður en ákvörðun er tekin, þó að endanlegt vald um úthlutun þessa fjár sé í höndum menntamálaráðs. Þetta, sem ég hef greint, er meginefni þessa frv. Nánari grein álít ég ekki þörf á að gera fyrir því, en legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Það er rétt, að það er talið hvimleitt, hvernig þessi úthlutun hefur staðið undanfarið. Og það er nauðsynlegt, að úthlutuninni á listamannastyrknum sé komið í fastara form en verið hefur og í form, sem ekki leiðir af sér sífelldar deilur um skiptingu styrkjanna. Mér finnst þess vegna þörf tillagna til að bæta úr í þessu efni, þó að ég sé hins vegar ekki bjartsýnn á, að það, sem hér í þessu frv. er lagt til, leysi þennan vanda. En það gæti þá verið hlutverk þeirrar hv. n., sem tekur mál þetta til athugunar, að sjá, hvort hún gæti ekki a. m. k. nú fyrst um sinn fundið leið, sem fær væri í þessu efni. - Hugmyndin um listarráð eða akademi finnst mér góð og ástæða til að veita henni athygli. En eins og hún er þarna í frv. sett fram, tel ég hana ekki vera rétt upp byggða. Ég hef haft nokkuð til athugunar undanfarið möguleikana á því, hvort hægt væri að setja upp slíkt ráð hér eða akademi, þar sem ættu sæti mestu andans menn þjóðarinnar, og því væri komið fyrir í svipuðu formi og annars staðar, þar sem slík ráð eru. Þessari athugun er ekki lokið, og ég ætla því ekki að fara nánar inn á þetta mál hér. En mér þótti ástæða til að minnast á þetta, vegna þess að ég tel, að hugmyndin sé þess verð.

Flm. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fylgja þessu frv. úr hlaði með nema fáeinum orðum. Það var borið fram á síðasta þingi, en náði þá ekki afgreiðslu, en var aðeins vísað til n. Ég tel fullvíst, að allir þeir, sem hugsað hafa um þessi mál, séu mér sammála um það, að sú tillögun, sem nú er á launum og úthlutun launa til rithöfunda, skálda og annarra listamanna, sé algerlega óviðunandi. M. a. tel ég ákaflega óheppilegt, að kosin sé nefnd af Alþ. til eins árs í senn, sem skipuð sé einum fulltrúa frá hverjum þingflokki, til að annast þessa úthlutun. Það fyrirkomulag leiðir til þess, að nefndarmennirnir hneigjast til þess að taka að meira eða minna leyti frekar upp tillögur eftir pólitískri afstöðu heldur en æskilegt væri, eins og komið hefur í ljós við úthlutun þessa fjár. Í öðru lagi er það, að sú nefnd, sem kosin væri til eins árs í senn, mundi ekki gera neinar stærri breytingar á úthlutuninni. Það var árið 1947, að þá skoruðu þáverandi listamannasamtök í Bandalagi íslenzkra listamanna á Alþ., að það breytti þessu fyrirkomulagi, þar sem það væri alveg óviðunandi. - Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er alveg shlj. frv., sem samþ. var af þeim samtökum sem heppileg lausn málsins þá. - Nú er það að vísu þannig, að það koma margar fleiri leiðir til greina um tillögun þessarar úthlutunar en það, sem hér er lagt til. En það, sem lagt er til í þessu frv., hefur þó einn meginkost, sem er sá, að þetta eru till. listamannanna sjálfra, sem þeir eru að heita má einróma sammála um, og mundi það skapa miklu meiri festu og öryggi í kringum þetta heldur en ella mundi. Í öðru lagi er þetta fyrirkomulag mjög einfalt og óbrotið og mundi geta komið í veg fyrir mikið af þeim metingi, sem orðið hefur vart á undanförnum árum í sambandi við þessa úthlutun og er mjög óheppilegur. Það nýmæli er í þessu frv., að lagt er til, að laun listamanna verði skattfrjáls. Má vera, að hv. þm. sé það nokkur þyrnir í augum. En ég vil benda á í því sambandi, að laun til listamanna hafa raunverulega lækkað á undanförnum árum, þar sem fjárlagaupphæðir margar hafa farið síhækkandi, sem telja má hliðstæðar þessum launum, en þessi laun hafa staðið í stað og dýrtíð hefur aukizt, eins og kunnugt er, þannig að ég hygg, að undanþága þessi mundi ekki koma fram sem nein raunveruleg hækkun þessara launa, því að í raun og veru hefur verið höggvið af fjárhæðinni, sem veitt er til þessara manna. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. að umr. lokinni og til hv. menntmn.