Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Útgjöld Íslendinga til velferðarmála hafa verið mjög til umræðu á þessum vetri. Sumt af því sem gert hefur verið til að auka sparnað í heilbrigðiskerfinu hefur verið með slíkum endemum að drjúgur hluti þeirra kjarasamninga sem nýlega hafa verið til umfjöllunar í stéttarfélögum víðs vegar um landið ganga út á að leiðrétta verstu afglöpin og afstýra öðrum verri. Þrátt fyrir að Íslendingar eyði álíka miklu til heilbrigðismála og ýmsar nágrannaþjóðir er víða enn pottur brotinn í skipulaginu. Það ætti að bæta en ekki skerða þjónustu til að ná fram sparnaði eins og núverandi stjórnvöld virðast stefna það. Þar virðist stefnan vera fálmkenndar aðgerðir og að leggja auknar byrðar á þá sem minnst mega sín. Þá raunasögu get ég ekki rakið í stuttri fsp. heldur beini ég athyglinni að einum mjög alvarlegum þætti í aðgerðum stjórnvalda, þeirri staðreynd að víða er sjúkrastofnunum gert að spara án þess að til sé heildstæð stefna um raunveruleg áhrif sparnaðarins. Því er hætt við að sparnaður á einum stað leiði til aukins kostnaðar á öðrum stað og þeir sem þessar aðgerðir bitna á eru sjúklingarnir. Víða um land eru þeir sviptir þjónustu vegna sumarlokana en annars staðar fá þeir skerta þjónustu vegna aukins álags á þeim sjúkrahúsum sem eru opin og verða að taka við öllum brýnustu tilfellunum. Í sumum tilvikum verða sumarlokanir eflaust til þess að minnka útgjöld sjúkrahúsa í heild, t.d. þegar sjúkir og aldraðir eru sendir heim vegna slíkra lokana. Þess ber þó að geta að öllu þessu raski fylgir ákveðinn kostnaður og hann kemur sjúklingum og starfsfólki ekki til góða. Verra er það þó að slíkar aðgerðir bitna mjög hart á fjölskyldum ýmissa þeirra sem við sjúklingum og öldruðum taka, enda er það nú hluti kjarasamninga að draga í land í þessum efnum. Það er engin tilviljun en hart að það skuli þurfa að semja um slíkan sjálfsagðan rétt í kjarasamningum. Í öðrum tilvikum lengjast biðlistar vegna ýmissa læknisaðgerða og kostnaður frestast jafnvel milli ára en hverfur ekki nema sjúklingurinn sé svo ólánssamur að deyja meðan hann bíður. Það er því miður ekki fátítt. En sumt er það sem ekki verður frestað. Ekki er til að mynda hægt að segja konu sem ætlar að fæða á sjúkrahúsi úti á landi að bíða þar til opnar eftir sumarleyfi. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 618 eftirfarandi fyrirspurnir til hæstv. heilbrrh.: ,,1. Hefur upplýsingum um fyrirhugaðar sumarlokanir á sjúkrahúsum verið safnað saman á vegum heilbrrn.? 2. Hefur verið lagt mat á hvað lokanir sjúkrastofnana og einstakra deilda hafi í för með sér fyrir önnur sjúkrahús sem þurfa að taka við auknu álagi vegna þessara lokana? 3. Hefur sérstaklega verið fjallað um lokanir fæðingardeilda og hvernig skuli mæta þeim? 4. Er fyrirhugað að endurskoða áætlanir um niðurskurð fjár til einstakra sjúkrastofnana ef þær verða fyrir auknu álagi vegna lokana á öðrum sjúkrastofnunum?``

Virðulegi forseti. Á þskj. 618 hefur hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson borið fram fsp. til heilbrrh. sem ég mun leitast við að svara. Í fyrsta lagi er spurt: ,,Hefur upplýsingum um fyrirhugaðar sumarlokanir á sjúkrahúsum verið safnað saman á vegum heilbrrn.?`` Fullnaðarákvarðanir hafa ekki verið teknar í öllum tilvikum enn um sumarlokanir á sjúkrahúsum og liggja því ekki fyrir í heilbrrn. Það er ljóst að sumarlokanir verða fyrst og fremst á Reykjavíkursvæðinu eins og verið hefur undanfarin ár, en lokanir á sjúkrastofnunum verða ekki á landsbyggðinni nema þá hugsanlega á stærri sjúkrahúsum svo sem á Akureyri og Akranesi. Í öðru lagi er spurt: ,,Hefur verið lagt mat á hvað lokanir sjúkrastofnana og einstakra deilda hafi í för með sér fyrir önnur sjúkrahús sem þurfa að taka við auknu álagi vegna þessara lokana?`` Í þessari fsp. felst reyndar fullyrðing sem ekki er rétt. Lokanir sjúkrastofnana, sem viðgengist hafa undanfarin ár, hafa haft í för með sér lengingu biðlista en ekki álag á önnur sjúkrahús vegna þess að bráðaþjónusta hefur ávallt verið látin ganga fyrir hvað sem sumarlokunum líður. Í þriðja lagi er spurt: ,,Hefur sérstaklega verið fjallað um lokanir fæðingardeilda og hvernig skuli mæta þeim?`` Það er ekki gert ráð fyrir neinum lokunum fæðingardeilda á Reykjavíkursvæðinu utan það að Fæðingarheimilinu mun verða lokað í sex vikur. Undanfarin ár hefur því verið lokað í fjórar til sex vikur á sumrin, að vísu ekki í fyrra, þannig að hér er ekki um nýmæli að ræða. Og þessari spurningu hef ég raunar þegar svarað að því er landsbyggðina snertir. Í fjórða og síðasta lagi er spurt hvort fyrirhugað sé að endurskoða áætlanir um niðurskurð fjár til einstakra sjúkrastofnana ef þær verða fyrir auknu álagi vegna lokana á öðrum sjúkrastofnunum. Eins og málum er nú háttað hefur heilbrrn. ekki fjármuni til að veita til sjúkrastofnana fram yfir það sem gert hefur verið. Því verður ekki um endurskoðun að ræða eins og felst í spurningunni. Almennt vil ég annars, virðulegi forseti, segja þetta: Þegar fjárlagagerð var lokið í desember sl. og ljóst var að fjárveitingar til heilbrigðisþjónustu urðu vegna flats niðurskurðar við lokaafgreiðslu fjárlaganna, minni en gert hafði verið ráð fyrir, þá var leitað til allra stofnana heilbrrn. og óskað eftir að þær gerðu grein fyrir því hvernig rekstri yrði háttað miðað við þær fjárveitingar sem fjárlög heimila. Af þessu tilefni hélt heilbrrh. fund með forstöðumönnum sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana og gerði grein fyrir því með hvaða hætti hann óskaði eftir að þeir gæfu ráðuneytinu upplýsingar. Flestar stofnanir brugðust mjög vel við þessu og unnu góðar og gagnlegar áætlanir miðað við þær upplýsingar sem þar fengust. Þá uthlutaði ráðherra síðan í samráði við fjmrn. og fjárln. þeim fjármunum sem gert var ráð fyrir að endurgreiddust af flötum niðurskurði.

Virðulegi forseti. Því miður staðfesta svör hæstv. ráðherra illan grun okkar sem höfum verið að kynna okkur þessi mál að undanförnu, að í rauninni er ekki til nein yfirsýn yfir hvað þessar auknu lokanir, og ég ítreka, auknu lokanir, munu leiða af sér annað en lengri biðlista. Það þarf ekki að segja neinum. Bráðaþjónusta er því miður ekki það einasta sem er brýnt og þar af leiðandi hljóta auðvitað aðrar afleiðingar einnig að fylgja í kjölfarið. Varðandi það að sumarlokanir á einum stað muni ekki valda auknu álagi á öðrum stað þá skil ég í rauninni ekki þá yfirlýsingu. Ég hef heyrt það afskaplega skynsamlega um þetta fjallað hjá þeim sem eru að búa sig undir að mæta þessu aukna álagi að litið á það sem staðreynd og mér dettur ekki í hug annað en að trúa því fólki sem starfar í heilbrigðisþjónustunni, bæði þeim sem neyðast til að loka vegna hins flata niðurskurðar og einnig þeim sem búa sig undir að þurfa að mæta mjög auknu álagi. Það er ekki að ástæðulausu að það er að búa sig undir slíkt. Þess vegna er öllum þetta ljóst, nema e.t.v. þeim sem hafa tekið saman upplýsingar í þetta svar, að þetta þýðir aukið álag, lokun á einum stað þýðir aukið álag annars staðar. Það verður ekki allt leyst með lengingu biðlista en auðvitað gat ég þess í framsögu minni að ég gerði mér grein fyrir því svo að það væri áreiðanlega ekki hægt að vísa bara til þess að biðlistar mundu lengjast. Ég benti líka á hvað það hefur stundum haft í för með sér. Því miður hefur það gerst að fólk hefur dáið áður en það fær þá þjónustu sem það er að bíða eftir á þessum biðlistum. Ég hef í rauninni ekki fengið svar við því hvernig eigi að bregðast við lokunum þar sem þær taka til fæðinga. Ég veit að þegar gripið hefur verið til lokana, eins og nú er boðað í sex vikur á Fæðingarheimilinu, hefur það óhjákvæmilega leitt til mjög alvarlegs ástands á fæðingardeild Landspítalans þar sem er tekið við og ég heyri ekki að það sé neitt sem verði gert til þess að bæta úr því ófremdarástandi. Bæði þau svör sem ég fékk, þó rýr væru, og einnig þær spurningar sem ég fékk ekki svarað vekja miklar áhyggjur hjá mér og örugglega fleirum þannig að ég enn og aftur ítreka áhyggjur mínar vegna þess að það hefur fengist staðfest að það á ekkert að gera.

Virðulegi forseti. Ég vísa því auðvitað á bug sem fullkominni fjarstæðu að hv. þm. hafi ekki verið svarað. Henni var svarað um allt sem hún spurði um. Ég vísa því sömuleiðis á bug að hér muni skapast eitthvert sérstakt ófremdarástand í sumar vegna þess að Fæðingarheimilið verður lokað í sex vikur. Því hefur undanfarin ár oft verið lokað, að vísu ekki í fyrra, í fjórar til sex vikur og það bendir ekkert til þess, og hv. þm. hefur ekki stutt það neinum rökum, að hér muni skapast sérstakt ófremdarástand í þeim efnum í sumar. 

Virðulegi forseti. Auðvitað er það alveg ljóst að lokun á einstökum deildum t.d. við Ríkisspítalana hefur í för með sér stóraukið álag á öðrum deildum spítalanna. Lokun á deild 13 á Kleppi, sem hefur verið ákveðin að hluta til, hefur auðvitað í för með sér stóraukið álag á deild 38 og geðdeild Landspítalans, það liggur í augum uppi, stóraukið álag á starfslið og aðra aðila og verri þjónustu við þá sjúklinga sem þarna þurfa að fara inn og lengri biðlista líka. Auðvitað er það alveg ljóst að ríkisstjórnin hefur ákveðið að skera niður þjónustu við veikt fólk og það þýðir ekkert fyrir menn að neita því.

Virðulegi forseti. Endur fyrir löngu flutti ég fsp. í tveimur liðum á þskj. 635 um sumarlokun á legudeild barna. Hún var svohljóðandi: ,,1. Hvaða rök eru fyrir því að loka í 13 vikur í sumar einu sérhæfðu legudeild landsins í geðlækningum barna? 2. Með hvaða hætti verður séð fyrir meðferð og vistun þeirra barna, sem nú dveljast á deildinni eða eru á biðlista eftir plássi á deildinni, meðan á sumarlokuninni stendur?`` Eins og ég sagði er orðið harla langt síðan að ég lagði þessa fsp. fram og að öllu eðlilegu hefði ég átt að fá svar við henni fyrir alllöngu síðan, a.m.k. fyrir páska, en það varð ekki, kannski vegna þess að þó að mönnum hefði tekist að rökfæra þessa lokun þá hefðu þeir átt erfitt með að réttlæta hana. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar. Það hefur verið lögð fram miðlunartillaga í kjaramálum og henni fylgdi yfirlýsing frá ríkisstjórninni þar sem segir m.a., með leyfi forseta, í 11. lið: ,,Barnageðdeild við Landspítalann verður áfram í eðlilegum rekstri.`` Það þurfti sem sagt alla verkalýðshreyfinguna í landinu, hvorki meira né minna, til þess að fá fram yfirlýsingu frá ríkisstjórninni um það að sex til sjö plássum á legudeildum barna yrði ekki lokað í sumar, ef ég skil þá þessa setningu rétt. Það er auðvitað fáranlegt að nota slíkt sem skiptimynt í kjarasamningum. Þetta er mál sem á að útkljá annars staðar en engu að síður hlýtur maður að fagna því að ríkisstjórnin skuli tilbúin eftir átök við alla verkalýðshreyfinguna að gefa slíka yfirlýsingu. En ég hlýt að spyrja: Hvað er átt við í þessari yfirlýsingu með ,,í eðlilegum rekstri``? Hvað er átt við með þessum orðum? Þýðir þetta að hætt verður við áform um breytt og verra vaktafyrirkomulag lækna sem takmarkar neyðarþjónustu eins og ráðgert hafði verið þarna? Þýðir þetta að ekki verður lokað í 13 vikur á legudeild barna eins og ráðgert hafði verið? Ef svo er og ég vona að ég fái skýra yfirlýsingu um það frá ráðherra, þá finnst mér ástæða til þess að láta það koma fram að starfsfólk á legudeildinni hefur ekki fengið nein skilaboð um að hún verði opin í sumar. Það hefur ekkert bréf borist til geðdeildar Landspítalans um að legudeildin verði höfð opin í sumar og starfsfólk er enn í algerri óvissu um hvernig störfum þeirra verður háttað í sumar og hver verða örlög þeirra barna sem inni á deildinni eru. Það er ekki til setunnar boðið að fara að vinda bráðan bug að því að fara að lagfæra þetta vegna þess að það átti að loka deildinni 1. júní. Það er sem sagt tæpur mánuður til stefnu. Og þess vegna hlýt ég nú að spyrja að breyttu breytanda: Hvenær fá geðdeildirnar einhverjar nákvæmar upplýsingar um það hvort það eigi að vera opið eða ekki opið og hvernig það eigi að fjármagna þá opnun?

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sagði að það hefur dregist nokkuð að svara þessari fsp. En varðandi fyrri lið fsp. er því til að svara að í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga er því heitið að barnageðdeild Landspítalans sem fsp. vísar til verði áfram í eðlilegum rekstri. Ég ætla ekki hér og nú að fara að skýra þau orð sérstaklega fyrir hv. þm. Eðlilegur rekstur er sjálfsagt sá rekstur eins og þarna hefur verið og sé ég ekki að þetta gefi tilefni til sérstakra hártogana. En við þessa yfirlýsingu verður staðið. Þess er þó að geta að yfirstjórn Ríkisspítalanna hafði þegar undirbúið nokkurn samdrátt í starfi þessarar deildar og vegna þess hve áliðið er orðið er ekki unnt að afturkalla allar þær ráðstafanir að fullu. En það verður allt gert sem unnt er til að þessi starfsemi geti haldi áfram í eðlilegum rekstri og það verði staðið við þessa yfirlýsingu. Önnur spurning hv. þm. á ekki lengur við í ljósi þess sem ég hef þegar sagt. Hafi starfsfólki ekki borist upplýsingar um þetta þá verða að sjálfsögðu gerðar ráðstafanir til þess eins og hv. þm. fullyrti áðan. Ég veit ekki um sannleiksgildi þess en mun að sjálfsögðu óska eftir því að þetta verði kynnt þeim sem hlut eiga að málinu hafi það ekki nú þegar verið gert. Varðandi sérstök framkvæmdaatriði eins og breytingar á vaktafyrirkomulagi eða vinnufyrirkomulagi þarna innan húss þá játa ég það hreinskilnislega að ég hef ekki þær upplýsingar á þessu stigi að ég geti svarað því hér og nú í þessum ræðustól enda var ekki um það spurt í hinni upphaflegu fsp.

Virðulegi forseti. Ég mundi vilja fara fram á það við hæstv. umhvrh. að hann léti stjórn Ríkisspítalanna vita hvað niðurstöður kjarasamninganna þýða. Stjórn Ríkisspítalanna hefur ekki fengið neinar formlegar upplýsingar um það hversu miklar upphæðir eiga að verða t.d. til þess að halda opnum öldrunarlækningadeildum. Hún hefur engar upplýsingar um það hvaða fjármunir eiga að fara til þess að halda opinni legudeild barna þannig að einu upplýsingar sem stjórnarnefnd Ríkisspítalanna hefur til þessa fengið í þessum efnum er miðlunartillaga sáttasemjara sem hefur verið birt í heild í einu dagblaðanna. Þar fyrir utan hefur stjórnarnefnd Ríkisspítalanna engar formlegar upplýsingar og ég skora á umhvrh. að beita sér fyrir því að heilbrrh. komi upplýsingum með eðlilegum hætti á framfæri við forstöðumenn Ríkisspítalanna og annarra sjúkrahúsa hér í þessu landi. Þar hefur verið verulegur skortur á eðlilegum umgengnismáta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. og staðgengli heilbrrh. fyrir svör hans hér áðan. Þau komu mér reyndar ekkert á óvart. Ég vissi svo sem um þessa yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þannig að ég átti von á þessum svörum. En ráðherrann vildi ekki skýra orðin ,,í eðlilegum rekstri``, ég held hins vegar að þau þarfnist skýringa. Ég get út af fyrir sig skilið það að hann sé kannski ekki viðbúinn að svara því héðan úr pontunni þar sem þetta er venjulega ekki á hans málasviði. En ég held að þetta þarfnist útskýringar, hvað átt er við með ,,í eðlilegum rekstri`` og það væri þá eitt af því sem heilbrrn. þyrfti að gera Ríkisspítölunum grein fyrir, hvaða merkingu þeir leggja í þessi orð. Ég nefndi vaktafyrirkomulagið. Það er auðvitað eitt af því sem kemur hér inn í myndina vegna þess að breytt vaktafyrirkomulag á barna- og unglingageðdeild er vegna sparnaðar og það átti að fela í sér að bráðaþjónusta sérfræðinga við börn og unglinga leggist af og læknarnir séu sem sagt ekki tiltækir með sama hætti og verið hefur. Hvað varðar upplýsingar til starfsfólks þá fullyrði ég það eftir samtöl mín við starfsfólk í morgun að það hefur engar upplýsingar fengið, það hafa engin svör fengist um það hvort þeim beri að loka eða ekki frá þeirra yfirstjórnendum vegna þess að yfirstjórnendur þessa starfsfólks hafa ekki fengið bréf enn þá, að því er því er sagt, frá ráðuneytinu. Það er þá mikilvægt að vinda bráðan bug að því að senda út þetta bréf og kynna málin fyrir þeim sem hlut eiga að máli. Ég sem sagt óska eftir því að það verði gert nú hið fyrsta og ríkisstjórnin skýri út fyrir Ríkisspítölunum, yfirstjórnendum Ríkisspítalanna og starfsfólki, hvað átt er við með þessu. Þar að auki sagði ráðherra áðan að ekki væri unnt að afturkalla allar ráðstafanir að fullu og það þarf þá líka að liggja fyrir hvaða ráðstafanir það eru sem ekki er hægt að afturkalla.

Virðulegi forseti. Á þskj. 812 er ég með fsp. til heilbrrh. um fyrirhugaða lokun deilda vegna sparnaðar á sjúkrahúsunum í Reykjavík. Ástæðan fyrir þessari fyrirspurn er sú að á undanförnum mánuðum og missirum hefur verið skorið verulega niður í heilbrigðisþjónustunni, sérstaklega við sjúkrahúsin hér á höfuðborgarsvæðinu og mörg þeirra, og flest, hafa orðið algjörlega óstarfhæf vegna þessa niðurskurðar. Síðan hefur heilbrrh. komið og sagt: Það á ekki að skera niður á þessari deild, þessari deild má ekki loka. --- Hann hefur sem sagt komið sem frelsandi engill og sagt: Hér má ekki skera þannig að þið verðið að finna aðra leið. Með þessu hafa völdin í raun og veru verið tekin af stjórnendum sjúkrahúsanna og sagt sem svo: Það er heilbrrh. sem er farinn að stjórna hverju einasta sjúkrahúsi, ekki í Reykjavík, heldur um allt land, með því að veita fyrirskipanir og útdeila peningum úr þessum hálfa milljarða króna sjóði sem hann fékk á fjárlögunum til þess að koma í veg fyrir lokanir. Þannig að í raun og veru er útilokað að átta sig á því hverjar þessar lokanir munu verða. Það kom fram hér áðan í umræðunni að í kjölfar kjarasamninga er alls ekki ljóst hverjar þessar lokanir verða. Því spyr ég: ,,1. Hvað verða mörg sjúkrarúm tekin úr notkun vegna lokunar deilda í sparnaðarskyni á sjúkrahúsunum í Reykjavík í maí til ágúst 1992?`` Það skiptir auðvitað höfuðmáli hvaða deildum er lokað. Þessar deildir eru mjög misviðkvæmar fyrir því hvað sjúklingarnir þola miklar lokanir og sérstaklega eru það sjúklingar á öldrunardeildunum sem eru viðkvæmir í þessu sambandi og ekki síst hér á þessu svæði vegna þess að staðreyndin er sú að það eru um 300 einstaklingar í Reykjavík sem bíða eftir því að komast inn á öldrunardeildir eða inn á hjúkrunarheimili, þannig að þetta er kannski sú sérgrein í læknisfræðinni sem einna helst verður að fara um mjúkum höndum þegar menn eru í niðurskurðinum. Og því er spurt: ,,2. Hvernig skiptist fjöldi þessara rúma eftir sjúkrahúsum, deildum og sérgreinum?`` Það hefur komið fram í fréttum að það eigi að loka öldrunardeildinni í Hátúni, sem er langlegudeild, í sex mánuði, mánuðina júní til nóvember. Í tólf vikur er gert ráð fyrir því að þeir sjúklingar sem þar eru komist inn í 19 rúm á Vífilsstaðaspítala. Forstjóri Ríkisspítalanna hefur líka sagt að þetta muni ekki hafa nokkurn einasta sparnað í för með sér og því spyr ég hæstv. ráðherra: ,,3. Hver er áætlaður sparnaður við að taka þessi rúm úr notkun? 4. Hve miklum fjármunum er ráðstafað á árinu 1992 til breytinga á Landakoti til að hægt sé að koma þar af stað öldrunarlækningaþjónustu?`` Ástæða þessarar spurningar er sú að það skiptir auðvitað höfuðmáli að menn séu ekki að nýta takmarkaða fjármuni í fjárfestingar á sama tíma og verið er að loka deildum út af rekstrarfjárerfiðleikum.

Staðgengill heilbrrh., hæstv. umhvrh. tekur til máls.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Finnur Ingólfsson hefur á þskj. 812 borið fram fyrirspurnir um fyrirhugaða lokun deilda vegna sparnaðar á sjúkrahúsum í Reykjavík. Ég mun nú leitast við að svara þessum fyrirspurnum. Að því er Borgarspítalann varðar þá eru engar skipulagðar lokanir í sparnaðarskyni á árinu 1992. Þær lokanir sem verða á þessu tímabili eru eingöngu vegna hefðbundinna sumarleyfa og tengjast að engu leyti sérstökum sparnaðaraðgerðum. Með tilliti til breytts hlutverks spítalans er hins vegar gert ráð fyrir að fleiri rúm verði þar nýtt í sumar en verið hefur. Að því er Landspítalann varðar þá hefur verið, þegar skoðaðar eru lokanir umfram þær sem stafa af hefðbundnum loknunum vegna sumarleyfa starfsfólks, tekið mið af lokunum eins og þær voru á árinu 1990. Enda þótt ekki hefði komið til aukins niðurskurðar hefði orðið á árinu 1992 að loka öldrunardeild í þrjá mánuði eins og gert var á árinu 1991. Því til viðbótar höfðu Ríkisspítalar ráðgert lokun öldrunardeildar um þrjá mánuði í viðbót, en við þá lokun er talið að um 30 millj. hefðu sparast til viðbótar. Samkvæmt yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við gerð kjarasamninga verður ekki af þessu. Fyrri lokunina telja Ríkisspítalar erfitt að afturkalla nú þar sem öllum undirbúningi og þar með skipulagningu sumarleyfa hjá starfsfólki var lokið. Vegna fyrirheita ríkisstjórnarinnar verður lögð rík áhersla á það við Ríkisspítala að lokunin í Hátúni valdi sem minnstu óhagræði fyrir vistmenn og m.a. verður rými notað á Vífilsstöðum, eins og hér hefur verið vikið að, og þær lokanir sem þarna kynnu til að koma eru þá einkum varðandi svokallaðar hvíldarinnlagnir. Hins vegar er verið að kanna möguleika á því annars staðar að auka möguleikana á hvíldarinnlögnum einmitt í sumar og niðurstaða þeirrar könnunar er ekki endanlega ljós og liggur ekki fyrir. Ríkisspítalar telja að lokanir á öðrum deildum umfram hefðbundnar sumarlokanir skili um 60 millj. kr. sparnaði en treysta sér hins vegar ekki á þessu stigi til að sundurliða þann sparnað á einstakar deildir eða rúm. Alls telja Ríkisspítalar að lokanir umfram hefðbundnar lokanir vegna sumarleyfa muni spara um 100 millj. kr. Að því er Landakot varðar er rétt að segja eftirfarandi: Vegna þeirrar endurskipulagningar sem nú fer fram á starfsemi Landakotsspítala er mjög erfitt að tala um lokanir rúma á einstökum deildum og sömuleiðis hve miklum sparnaði þær lokanir munu skila. Samkvæmt áætlunum spítalans verður þetta þó sem hér segir á þessu ári: Handlækningadeild 3-B, þar sem eru 19 rúm, verður lokað frá 1. maí til 1. sept., samtals í fjóra mánuði. En þeirri deild hefur að jafnaði verið lokað í einn mánuð á sumri vegna sumarleyfa starfsfólks. Rúmum á handlækningadeild 2-B verður fækkað úr 28 í 13 frá 1. júlí til 10. ágúst. Lyflækningadeild 1-A, 29 rúm, er lokuð frá 1. maí en opnar aftur síðar í sumar að loknum endurbótum á húsnæðinu og þá sem 22 rúma hjúkrunardeild. Rúmum á lyflækningadeild 2-A verður fækkað úr 22 í 16 frá 1. júní til 10. ágúst, en þeirri deild hefur að jafnaði verið lokað í einn mánuð á hverju ári vegna sumarleyfa starfsfólks. Rúmum á gjörgæsludeild verður fækkað úr 10 í 5, tímabilið 28. júní til 10. ágúst. Þær lokanir sem ég hef hér talið upp eru hluti af heildstæðum aðgerðum spítalans til að mæta 400 millj. kr. sparnaði. Spítalinn getur ekki á þessu stigi svarað því nákvæmlega hve stórum hluta þess sparnaðar verður náð með þessum aðgerðum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh., staðgengli heilbr.- og trmrh., fyrir svarið sem þó að vissu leyti var mjög takmarkað og alls ekki skýrt. Eftir því sem ég best veit hefur fjárln. enn ekki skipt þeim fjármunum sem hún á að skipta milli sjúkrahúsanna þannig að það hlýtur að vera mjög erfitt á þessari stundu, enda kom það fram í svari ráðherra, að segja nákvæmlega til um hverjar lokanir verða. Hins vegar kom það skýrt fram í þessu svari að það er í raun og veru verið að mismuna sjúkrahúsunum og það er dálítið merkilegt ef ráðherra getur haldið því fram að Borgarspítalinn ætli engum deildum að loka eða fækka rúmum í notkun á þessu ári umfram hefðbundnar sumarlokanir, því að á undanförnum þremur árum hefur hann kvartað sífellt undan því að fjárveitingar væru svo skornar niður við spítalann að það þyrfti að loka þar deildum í sparnaðarskyni. Á Ríkisspítölunum er hins vegar það skorið niður, og er talað um að enn þurfi að skera niður 100 millj. til viðbótar til þess að menn nái því að halda spítalanum innan fjárlaga, að allir sjá að það er í raun og veru verið að mismuna þarna sjúkrahúsunum með þessari framgöngu. En ég fékk þær upplýsingar í morgun út af síðustu spurningu minni hér: ,,Hve miklum fjármunum er ráðstafað á árinu 1992 til breytinga á Landakoti til að hægt sé að koma þar af stað öldrunarlækningaþjónustu?`` Nú má segja að það sé hafin samvinna milli Landakots og Borgarspítala. Til þessara tveggja sjúkrahúsa er áætlað í fjárfestingar á þessu ári: Í B-álmu Borgarspítalans er áætlað að setja 65 millj. kr. Ekki er hins vegar áætlað að hefja neinn rekstur í þeirri álmu. Talað er um að setja þá fjármuni að langstærstum hluta í að byggja þak á álmuna. Í skurðstofu Borgarspítalans á að setja 25 millj. Úr Framkvæmdasjóði aldraðra á að taka 15 millj. kr. til þess að breyta Landakoti. Þetta þýða 115 millj. Þarna er verið að setja 115 millj. kr. á meðan, ef ég skil það rétt af svari hæstv. ráðherra, verða a.m.k. 100 sjúkrarúm að meðaltali lokuð á árinu 1992, því það verður ekki annað af svarinu ráðið en að lokanir muni a.m.k. verða jafnmiklar ef ekki meiri í Reykjavík en á undanförnum árum og helstu rök heilbr.- og trmrh. fyrir sameiningu Landakots- og Borgarspítala hafa verið þau að það væru á annað hundrað sjúkrarúm í Reykjavík sem ekki væru í notkun á ári hverju og því þyrfti að sameina. Hefðu þessar 115 millj. kr. verið notaðar til reksturs sjúkrahússins þá hefði verið hægt að taka í notkun 57 rúm fyrir öldrunarsjúklinga og það eru 300 öldrunarsjúklingar á biðlista hér í Reykjavík eftir að komast inn á sjúkrahúsin.

Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt hjá hv. þm. að biðlistar öldrunarsjúklinga eru mjög langir og þeir hafa því miður ekki styst nú eins og sjálfsagt flestir gætu verið sammála um að þyrfti og gerðu það raunar heldur ekki í tíð síðustu ríkisstjórnar, því miður. En ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hljóðs að nýju var sú að mér láðist að svara fjórðu spurningu hv. þm. í mínu fyrra svari varðandi það hve miklum fjármunum væri ráðstafað á árinu 1992 til breytinga á Landakoti til að hægt væri að koma þar af stað öldrunarlækningaþjónustu. Í byrjun sumars er ráðgert að taka í notkun þar 22 rúm á hjúkrunardeild og í því skyni var ákveðið að ráðstafa úr Framkvæmdasjóði aldraðra 10--15 millj. kr. í breytingar á húsnæðinu svo unnt verði að taka þá deild í notkun. Raunar kom fram í svari hv. þm. að hann bjó þegar yfir þessum upplýsingum. En ég vildi engu að síður láta þetta koma hér fram. Að öðru leyti ætla ég ekki að orðlengja frekar um ræðu hv. þm. áðan.

Virðulegi forseti. Þann 9. apríl 1984 skipaði þáv. hæstv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, nefnd um framtíðarkönnun sem ætlað var að leggja á ráð um almenna könnun um framtíðarhorfur hér á landi. Verkefni þetta var nefnt ,,Ísland næsta aldarfjórðung``. Ætlunin var að fjallað yrði um framtíðarhorfur á sem flestum sviðum þjóðlífsins. Við lestur gagna, sem þessu máli tengjast, kemur í ljós að hér var um að ræða afar metnaðarfullt starf. Hugur þeirra, sem að þessu stóðu, stóð til þess að tekist yrði á við gríðarlega mikið starf og ekki má lesa annað út úr þeim gögnum sem ég hef undir höndum og tengjast starfi nefndarinnar en að nefndin hafi ætlað sér að láta sér afar fátt mannlegt óviðkomandi. Ég nefni sem dæmi að um var að ræða starf þátttakenda í einum fimmtán starfshópum sem áttu að fjalla um mannfjöldaþróun, auðlindir landsins, landkosti, orkumál, heimsbúskapinn, utanríkismál, menningarmál, tæknimál, skólamál, þróun hagvaxtar, umhverfismál, heilbrigðismál, fjárhagsmál, fjármögnun landsins og stjórnskipun. Í þessum hópum sátu alls á milli 90 og 100 manns og það er óhætt að segja að þar var mikið mannval og vonandi voru þar á ferðinni afar brekkusæknir menn svo við notum hugtak sem mjög hefur verið í umræðunni upp á síðkastið. Nú hefur það gerst upp á síðkastið að um starfsemi þessarar miklu nefndar hefur verið afar hljótt, það hefur ekki farið hátt og fátt hefur spurst út af starfi hennar síðustu dægrin, síðustu mánuðina og jafnvel missirin. Því hef ég leyft mér að leggja eftirfarandi fimm spurningar fyrir hæstv. forsrh.: ,,1. Hvað líður störfum nefndar um framtíðarkönnun sem skipuð var af þáverandi forsætisráðherra, Steingrími Hermannssyni, 9. apríl 1984? 2. Hvernig var staðið að þessari könnun og hvað hefur hún kostað skattgreiðendur til þessa? 3. Eru allar skýrslur á vegum könnunarinnar komnar út? 4. Hver annast nú um framkvæmd málsins? 5. Hvað hyggst forsætisráðherra gera á grundvelli þess starfs sem unnið hefur verið við framkvæmd þessarar könnunar?``

Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Vestf. hefur lagt fram fsp. sem hann kynnti hér í ræðustólnum áðan og fyrsta spurning hans er: ,,Hvað líður störfum nefndar um framtíðarkönnun sem skipuð var af þáverandi forsætisráðherra, Steingrími Hermannssyni, 9. apríl 1984?`` Í árslok 1983 samþykkti þáv. ríkisstjórn að láta gera könnun á líklegri framtíðarþróun á stöðu Íslands næstu 20--30 árin. Í apríl 1984 voru síðan skipaðar tvær nefndir, framkvæmdanefnd og ráðgjafarnefnd til að skipuleggja og fjalla um verkið. Árið 1985, 1986 og 1987 var veitt fé á fjárlögum til þessa verkefnis og var unnið að því á þessum árum. Vinnan lá niðri frá apríl 1987 til september 1988. Vorið 1989 var verkinu ýtt af stað aftur en þó á óformlegri hátt en árin 1984--1987. Forsrn. veitti nokkru fé til verksins árið 1990 til þess að gera upp kostnað frá fyrri árum en lítið varð um frekari framkvæmdir. Skömmu eftir að núv. ríkisstjórn tók til starfa ákvað forsrh. að ekki yrði fengist frekar við þetta verk. ,,2. Hvernig var staðið að þessari könnun og hvað hefur hún kostað skattgreiðendur til þessa?`` Aðallega var staðið að verkinu á þann hátt að sérfræðingar voru fengnir til að skrifa greinargerðir um tiltekin efni og voru þær síðan ræddar í vinnuhópum sem skipaðir voru um einstök viðfangsefni. Þær greinargerðir sem lokið var við voru síðan gefnar út. Á fjárlögum voru eftirfarandi fjárveitingar til framtíðarkönnunar 1985 2 millj. 459 þús., 1986 2 millj. 478 þús., 1987 2 millj. 91 þús. Auk þess greiddi forsrn. 738 þús. kr. á árinu 1986 og 557 þús. kr. á árinu 1990 vegna verksins. Þetta eru samtals um 19 millj. kr. á núgildandi verðlagi. ,,3. Eru allar skýrslur á vegum könnunarinnar komnar út?`` Samkvæmt áætlunum framkvæmdanefndar um framtíðarkönnun voru tvenns konar útgáfur um framtíðarhorfur fyrirhugaðar. Annars vegar var áformað að gefa út ritröð framkvæmdanefndar, fimm bækur með sextán greinargerðum starfshópa um framtíðarhorfur næsta aldarfjórðung. Hins vegar átti að gefa út í sérstakri bók yfirlitsrit um framtíðarkönnunina. Af fyrrnefndum fimm ritum voru tvö rit með samtals sex greinargerðum gefin út á vegum framtíðarkönnunar. Að auki hafa tvær greinargerðir verið gefnar út af öðrum aðilum. Handrit að þremur greinargerðum lágu fyrir árið 1990 en voru ekki gefin út. Útgáfa þeirra mundi nú kalla á verulega endurskoðun og því talsverða vinnu. ,,4. Hver annast nú um framkvæmd málsins?`` Framkvæmd málsins er lokið og það verður ekki tekið upp aftur með þeim hætti sem stofnað var til þess árið 1984. ,,5. Hvað hyggst forsrh. gera á grundvelli þess starfs sem unnið hefur verið við framkvæmd þessarar könnunar?`` Það starf sem unnið var á vegum verkefnis um framtíðarkönnun hefur komið að gagni við umfjöllun þeirra mála sem þar var unnið að. Líkleg framtíðarþróun og staða Íslands hlýtur jafnan að vera til íhugunar og umfjöllunar við stefnumótum í mikilvægum málum. Hins vegar er ekki fyrirhugað að gera neitt sérstaklega á grundvelli þeirrar könnunar sem fsp. þessi snýst um.

Virðulegi forseti. Núv. hæstv. ríkisstjórn hefur einkum getið sér orð fyrir það að efna til ítarlegra kannana á fortíðinni. Það hefur verið skipuð fortíðarnefnd og ,,fortíðarvandi`` er eftirlætisorð núv. hæstv. ríkisstjórnar. Ég vissi það hins vegar ekki fyrr en núna að ríkisstjórnin hefði ákveðið að leggja niður athuganir á framtíðinni. Hún teldi það ástæðulaust að sinna framtíðarverkefnum af nokkru tagi. Ég tel að sú nefnd sem fyrrv. hæstv. forsrh. skipaði og hér var lýst störfum frá hafi skilað mjög ítarlegu og gagnlegu verki. Með öllum siðuðum þjóðum eru til framtíðarstofnanir sem reyna að rýna inn í framtíðina og skoða ýmsa þróunarþætti þar betur en unnt er með einföldum hætti. Þessar stofnanir skila oft mjög góðu verki og eru ríkisstjórnum til ráðuneytis og hjálpar við daglega stjórn. Núv. ríkisstjórn ætlar að hafa fortíðina að leiðarljósi.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki miklu við það að bæta sem hæstv. forsrh. sagði en ég vil þó láta það koma fram hér að ég tel að árin 1987--1988, þegar þetta verk lá niðri, hafi ráðið úrslitum um það að ekki tókst að ljúka því. Það er afar mikilvægt að slíkt verk sé unnið nokkuð samfellt en þarna varð á hlé sem gerir það að verkum að ýmis sú vinna sem þá lá áður fyrir hefði þurft að endurskoðast mjög vandlega en það var mjög skaðlegt. Ég vil einnig taka undir með hv. síðasta ræðumanni, Svavari Gestssyni, að það er slæmt að ekki skuli ráðgert að líta fram á veg. Það eru alls staðar starfandi framtíðarstofnanir. Þetta verk var unnið í samvinnu við alþjóðalegar stofnanir á þessu sviði og ég er þeirrar skoðunar að þau tengsl séu afar mikils virði og mjög nauðsynlegt að líta lengra fram á veg en til morgundagsins. Ég man ekki betur en það hafi komið út fjórar skýrslur. Ég tel mig eiga þær. Þær hafa verið seldar í verslunum hér. Ég held að það séu örugglega fleiri, en tvær a.m.k.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. afar greinargóð og skýr svör við þessum fyrirspurnum sem ég lagði fyrir hann. Hv. 9. þm. Reykv. talaði um það að núv. ríkisstjórn ætlaði að hafa fortíðina að leiðarljósi. Það var nú einu sinni kveðið að að fortíð skyldi hyggja ef frumlegt skyldi byggja og það er auðvitað rétt að núv. ríkisstjórn hefur þetta m.a. að leiðarljósi. Hins vegar skil ég það vel að hv. þm., sem kemur úr þeim stjórnmálaflokki sem allir vita, óttist fortíðina og vill auðvitað ekki að hún sé rifjuð upp. Það skýrir mjög vel hans málflutning áðan. Það sem stendur auðvitað upp úr um starf þessarar nefndar er það að hún skilaði frá sér ritlingum sem mjög óljóst er auðvitað um raunverulega gagnsemi af. Ég get tekið undir það sjónarmið að það getur alltaf verið fróðlegt að reyna að átta sig á framtíðarþróuninni. Hins vegar hygg ég að það muni flestum reynast nokkuð erfitt vegna þess einfaldlega að þróunin inn í framtíðina er ekki alltaf bein og breið. Þótt menn reyni að rýna inn í hana á grundvelli þeirrar þekkingar sem menn hafa á hverjum tíma, þá er það einatt þannig að þjóðfélögin breytast mjög ört og þau breytast í margháttaðar áttir. Þær miklu breytingar sem t.d. hafa gengið yfir okkar land voru auðvitað ekki fyrir séðar á árinu 1984. Þó vissulega geti það verið gagnlegt að reyna að velta fyrir sér með almennum hætti hvert framtíðin sé að leiða okkur, og ég geri ekkert lítið úr því, þá er það samt sem áður svo að trú á slíka framtíðarvinnu getur líka verið afar bagaleg. Ég held að m.a. með því að skoða til baka þær vangaveltur sem menn voru með á árinu 1984, þá sjáum við, jafnvel þótt ekki séu liðin nema átta ár síðan þau orð voru fest á blað, þá blasir það samt sem áður við að það sem menn eru að velta fyrir sér í dag er á margan hátt allt aðrir hlutir en það sem var efst á baugi og virtist blasa við á árinu 1984. Niðurstaðan af þessu er sú að kostnaðurinn við gerð þessara ritlinga sem út komu var 19 millj. kr. Framkvæmd málsins er lokið og verkið mun ekki halda áfram. Ég tel að þetta sé afar eðlileg málsmeðferð hjá hæstv. ríkisstjórn og þakka fyrir þær upplýsingar.

Virðulegi forseti. Ég hygg að ekki hafi neitt komið fram í mínum orðum sem mætti túlka svo að ég hefði gert lítið úr því starfi sem þarna hefur verið unnið, þvert á móti sagði ég að þetta starf hefði komið að gagni. Hv. 9. þm. Reykv. sagði að það væri slæmt, eins og hann orðaði það, að hætt væri við að láta gera athugun á framtíðinni. Það er ekki auðvelt að láta gera athugun á framtíðinni en það er hins vegar hægt að spá um hana. En það vill oft verða erfitt. Ég minnist þess að hæstv. núv. viðskrh., ágætur samstarfsmaður, þá forstjóri Þjóðhagsstofnunar, kom á gamlárskvöld eða gamlársdag í sjónvarp og var spurður hvernig síðasta ár hefði gengið. Hann sagði þá að það væri eiginlega ekki hægt að svara því. Það væri afskaplega erfitt að spá um nýliðna fortíð. Og hvernig halda menn þá að það sé að spá til 20--30 ára? Vegna þess sem hv. 7. þm. Reykn. nefndi, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef og gaf hér áðan, hef kannski talað fullhratt, þá nefndi ég að af fyrrnefndum fimm ritum voru tvö rit með samtals sex greinargerðum gefin út á vegum framtíðarkönnunar. Að auki hafa tvær greinargerðir verið gefnar út af öðrum aðilum. Það kann að vera að þetta sé það sem hv. þm. á við. Ég ætla ekki að þræta um það við hann því hann hefur sjálfsagt betri upplýsingar um þetta en ég þar sem hann hafði umsjón með þessu starfi á sínum tíma.

Virðulegi forseti. Á þskj. 695 flyt ég fsp. til hæstv. fjmrh. um flutning starfa út á land. Þróun atvinnulífs og þjónustu í landinu öllu hefur verið með þeim hætti að flest störf hafa orðið til í þjónustu opinberra aðila og þá einkum og sér í lagi á vegum ríkisins. Nær allar nýjar stöður sem tengjast ríkinu eru á höfuðborgarsvæðinu og einkum og sér í lagi það sem tengist tölvuvinnslu, gagnavinnslu ýmiss konar og bókhaldi. Margar ríkisstofnanir hafa stækkað og jafnvel þanist út og má þar nefna t.d. Skýrsluvélar ríkisins, og er það m.a. vegna þjónustu við stofnanir sem eru staðsettar vítt og breitt um landið. Má í þessu sambandi nefna launavinnslu sem fer fram að verulegu leyti hér í höfuðborginni o.fl. Tölvubúnaður gefur hins vegar tækifæri til þess að vinna að mörgum verkefnum í beintengdu kerfi innan bókhalds- og áætunarkerfis ríkisins. Þetta kerfi, sem hefur verið útfært mjög myndarlega á vegum ríkisins, gefur tækifæri til þess að nýta tölvutæknina þannig að vinna mætti mjög margt af því, sem unnið er á höfuðborgarsvæðinu fyrir stofnanir úti á landi, í viðkomandi stofnunum. Hugbúnaðargerð á Íslandi hefur fleygt mjög fram, sem m.a. kemur fram í þessu bókhalds- og áætlunarkerfi ríkisins, og með réttri hugbúnaðargerð ætti að vera hægt að taka mjög mörg störf, að ég tel, inn í stofnanir vítt og breitt um landið sem nú eru unnin í Reykjavík. Þess vegna og með tilliti til framansagðs hef ég leyft mér að bera fram þá fsp. til hæstv. fjmrh.: ,,1. Hversu mörg störf við bókhald, launavinnslu og innheimtu mætti flytja úr stofnunum og ráðuneytum á höfuðborgarsvæðinu til stofnana í öðrum landshlutum með því að tengja tölvukerfi þeirra við BÁR --- bókhalds- og áætlanakerfi ríkisins? 2. Hefur verið undirbúin áætlun um flutning slíkra starfa?``

Hæstv. forseti. Sem svar við fyrri fsp. hv. fyrirspyrjanda vil ég segja þetta: Stærstu tölvukerfi ríkisins snerta launavinnslu, bókhald ríkisins, álagningu og innheimtu skatta. Þessi kerfi eru í sjálfu sér þróuð sjálfstætt og utan um kjarna þeirra er haldið í Skýrsluvélum ríkisins. Forvinnsla ýmiss konar gagna og upplýsinga sem inn í þessi tölvukerfi fara eru gerð bæði í Reykjavík og vítt og breitt um landið. Að því er varðar launavinnslu til starfsmanna ríkisins, sem hv. fyrirspyrjandi minntist á í sinni ræðu, er í meginatriðum tvennt að segja: Starfsmannaskrifstofa fjmrn. afgreiðir laun til þorra ríkisstarfsmanna en sú stefna hefur verið mörkuð að færa alla vinnslu og undirbúning launafærslna sem mest út í stofnanir ríkisins. Slík vinnsla hefur nú þegar verið færð til fræðsluskrifstofuumdæmanna að verulegu leyti, einnig til Vegagerðar ríkisins og þar með deilda hennar úti um land, Pósts og síma og stefnt er að því að koma þessu í aðrar stærri stofnanir þar sem af hagkvæmnisástæðum þykir skynsamlegt að vinna verkin. Hinn meginþáttur launaafgreiðslunnar lýtur að því að við yfirtöku ríkisins á sjúkrahúsum var launavinnsla þeirra ekki flutt til starfsmannaskrifstofu fjmrn. heldur var ákveðið að hún yrði áfram í hlutaðeigandi sjúkrahúsum eða bæjarfélögum. Sú ákvörðun ar tekin til þess að störfin mættu haldast sem víðast um land. Um það varð hins vegar samkomulag að sú launaafgreiðsla og þau launatölvukerfi sem notuð yrðu uppfylltu skilyrði um það að ríkið, þ.e. fjmrn., gæti hvenær sem er kallað eftir upplýsingum á sambærilegu formi. Á því þarf að halda vegna kjarasamninga og upplýsinga um starfsmannahald ríkisins. Því miður hefur orðið nokkur misbrestur á því. Um bókhaldskerfi ríkisins, BÁR, er það að segja að þetta er miðlægt kerfi sem er unnið í Reykjavík að stofni til. Hins vegar hefur verið tekin ákvörðun um það að færa skráningu gagna til stofnananna sjálfra í auknum mæli og er það mál í undirbúningi. Í notkun er svokallað BÁR-ET, þ.e tölvukerfi sem sett er upp í einmenningstölvum víða um landið og einkum og sér í lagi hjá minni stofnunum. Með þessu móti er vinnslan í raun og veru komin til stofnana sem verið geta jöfnum höndum í Reykjavík eða annars staðar á landinu. Skattálagning er unnin í tölvukerfi sem er að hluta til hjá Skýrsluvélum ríkisins og að hluta til hjá ríkisskattstjóra. Skattstofurnar eru í auknum mæli að tengjast þessum skattkerfum. Þannig undirbúa og færa skattstofurnar upplýsingar inn í álagningarkerfi skatta. Erfitt er að sjá að gengið verði lengra á þeirri braut en fyrirsjáanlegt er að skattstofurnar þurfa að hafa eins greiðan aðgang að álagningarkerfi og mögulegt er. Að því er varðar innheimtu skatta þá er í gangi staðgreiðslukerfi virðisaukaskatts og tolla. Hér gildir sama og áður að innheimtuumdæmi landsins eru tengd þessum kerfum og starfsmenn þar vinna allar upplýsingar beint inn á innheimtukerfin þó svo viðhald þeirra og stjórn sé hjá Skýrsluvélum ríkisins og innheimtuyfirvöldum í Reykjavík. Við viðhald og daglega stjórn tölvukerfa ríkisins starfar nokkur hópur manna. Í fjárlögum þessa árs kemur t.d. fram að notkun þessara kerfa og viðhald mun kosta ríkissjóð hátt í 500 millj. kr. Stærsti hluti þessara útgjalda er þó vegna vélavinnslu en ekki vegna beinna starfa eða þróunar þeirra á breytingum. Þau störf sem hugsanlega mætti flytja út á land tengjast því fyrst og fremst notkun kerfanna, þ.e. hvernig upplýsingar eru settar inn í kerfin og hvernig upplýsingar eru teknar út og þær notaðar. Fullyrða má að með breytingu af þessu tagi fjölgi störfum eitthvað úti á landi umfram það sem þegar er en ég get ekki nefnt neina ákveðna tölu í því sambandi. Sem svar við síðari spurningunni vil ég segja þetta: Heildaráætlun um dreifingu á tölvuvinnslu hefur ekki verið gerð. Hitt er það að í fjmrn. hefur sú stefna verið mörkuð að umfjöllun um starfsmannamál, þ.e. færslu nýrra starfsmanna og starfsmannaskrá og brottfelling þeirra sem hætta á skránni, yfirvinnuyfirlit o.fl. færist í auknum mæli til stofnunarinnar sjálfrar eins og áður sagði. Um þann starfafjölda sem þannig flyttist til er ekkert hægt að segja en langstærstu stofnanir hins opinbera, þar sem slík störf eru, eru sjúkrahús og stærri þjónustustofnanir. Áform um frekari breytingar á öðrum kerfum liggja ekki fyrir en vísað er til þess að bókhald ríkisins er nú að hluta til fært úti í stofnununum, m.a. úti á landi og því skilað í tölvutæku formi til ríkisbókhaldsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir fsp. og þær upplýsingar sem hún leiðir til að koma fram. Ég vil minna á það að Alþingi hefur tekið pólitíska ákvörðun um að það skuli færa eins mikið og hægt er af störfum tengdum tölvuvinnslu út á land. Það gerði það með því að samþykkja þáltill. sem hv. þingkona Kvennalistans, Danfríður Skarphéðinsdóttir, flutti og því er til núna ákvörðun, viljayfirlýsing Alþingis, og að sjálfsögðu ber að virða þá yfirlýsingu. Ég held að það sé ekki bara það sem hægt er að færa til stofnana á hverjum stað sem samkvæmt þáltill. er skylt að færa út á land heldur einnig eitthvað af þeirri starfsemi sem ég held að hæstv. ráðherra hafi kallað miðlæga.

Virðulegi forseti. Ég fagna svörum hæstv. fjmrh. og tel að þau undirstriki það að nútímatölvutækni og fjarskiptatækni af hvers konar tagi gerir það miklu auðveldara en áður að flytja margs konar störf út á landi sem áður og fyrr var talið nauðsynlegt að væru unnin í Reykjavík. Ég tel einmitt að þær upplýsingar sem hæstv. fjmrh. kom fram með sýni að það verkefni að færa verkefni og störf frá Reykjavík og út á land sé auðveldara viðfangs en margir hafa látið í veðri vaka og þess vegna sé okkur í raun og veru ekkert að vanbúnaði að hefjast handa um það í enn meira mæli. Viðleitni fjmrn. til þess að færa verkefni úr ráðuneytinu og út í stofnanirnar og það hversu vel það hefur gengið sýnir okkur það og ætti að vera okkur hvatning til þess að gera enn þá betur. Ég fagna ákvörðun ráðuneytisins í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þau svör sem hann gaf við fyrirspurninni og að það skyldi koma fram hjá hæstv. ráðherra að sú stefna hafi verið mörkuð að sem flest störf verði færð út í stofnanir. Það ber að fagna því. Ég vil taka heils hugar undir það enda var mín fyrirspurn í rauninni óbein hvatning til hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnarinnar að vinna með þeim hætti. Ég vil geta þess að þegar unnið var að verkaskiptingu ríkis- og sveitarfélaga og því að ríkið tæki yfir rekstur heilsugæslustöðvanna m.a. stóð jafnvel til að færa alla launavinnslu til launaskrifstofu ríkisins og taka hana úr höndum þeirra starfsmanna viðkomandi stofnana sem höfðu áður haft hana með hendi. Þessu var mótmælt og niðurstaðan varð sú sem fram kom í máli hæstv. ráðherra. Það eru mjög mörg störf og mjög mörg viðfangsefni sem hægt er að vinna í beintengdu kerfi og ég tel mjög mikilvægt að það sé ótvíræð stefna ríkisvaldsins að færa þau störf sem hægt er út til stofnana og stuðla þannig að því að styrkja atvinnulífið. Stór hluti af tölvuvinnslunni er viðhald kerfanna. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra fara mjög háar upphæðir hjá ríkinu í viðhald tölvukerfa og ég held að það þyrfti að huga að því að ríkið reyndi að standa við bakið á þeim fáu fyrirtækjum úti á landsbyggðinni sem vinna að hugbúnaðargerð og gæti þannig styrkt þá starfsemi. Ég gæti nefnt eitt mjög mikilvægt samstarfsverkefni ríkis og aðila úti á landi en það er samstarf um gerð tölvukerfis fyrir hafnirnar sem ber nafnið Lóðsinn en sjútvrn. hefur með mjög myndarlegum hætti tekið á því í samstarfi við hafnirnar að búa út kerfi sem er þannig að allar hafnir landsins eru beintengdar inn í tölvukerfi ráðuneytisins, Hafsjó, og hvern dag renna upplýsingar, skráðar í hverri höfn, til miðstöðvar hér og þannig er hægt að fylgjast með afla hvern dag. Þetta er samstarf sem ég tel að hafi verið til fyrirmyndar og vil vekja á því athygli. Að lokum vil ég bara leggja áherslu á að það verði unnið eftir einhverri áætlun að þeirri stefnu að færa sem mest af tölvuvinnslu sem hægt er að vinna úti í stofnunum og með þeim hætti tel ég að það mundi styrkja stofnanir úti um landsbyggðina og færa störf þangað.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu og tek undir þau orð hans að þarna þurfi að gera áætlun um hvernig þetta megi framkvæma. Það stingur óneitanlega í stúf við það svar sem við fengum áðan hjá hæstv. forsrh. að það ætti að hætta að horfa til framtíðarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hafa orðið um þessa fyrirspurn og það svar sem gefið var við henni. Ég hygg vegna ummæla hv. síðasta ræðumanns að það þurfi ekki að brýna núv. hæstv. ríkisstjórn, og mér heyrðist hæstv. forsrh. gefa allgóðar skýringar á stefnu ríkisstjórnarinnar í þeim efnum. Vegna þeirra umræðna sem hér hafa átt sér stað vil ég enn ítreka að BÁR-kerfið er miðlægt kerfi í þessum skilningi. Það sem skiptir auðvitað máli er að skráningin sjálf fari fram á viðkomandi stöðum. Þegar við erum að tala um viðkomandi staði þá er það úti í fyrirtækjunum hvar sem þau eru á landinu og það kemur auðvitað landsbyggðinni til góða. Það er þó undirstöðuatriði að átta sig á að þetta getur helst gerst ef stofnanirnar sjálfar eru sjálfstæðar. Þá komum við kannski að því atriði sem skiptir miklu máli í þessari umræðu en það er sú tilraun sem nú er verið að gera til þess að koma ábyrgð og frelsi til viðkomandi stofnana og breyta hugsunarhættinum í fjárlagagerðinni og framkvæmd fjárlaganna. Það mál hefur verið hér til umræðu upp á síðkastið. Annað vil ég nefna sérstaklega til sögunnar í þessu sambandi. Það eru einkavæðingaráform ríkisstjórnarinnar. Þau eru mjög mikilvæg þegar talað er um þessi mál vegna þess að því meira sem er einkavætt þeim mun meiri möguleiki er á því að störf færist nær þjónustustarfseminni og stofnununum. Ef frelsi er gefið og fyrirtækin, þótt þau séu öll eða mörg í eigu ríkisins, eru sjálfstæð og starfa sem slík, þá eru meiri líkur til þess að starfsemin verði boðin út og þá oftast til heimaaðila. Til slíkra afbrigða þekki ég og vil leggja áherslu á að þannig geti einkavæðingin, sjálfstæði stofnana og svokölluð byggðastefna í mörgum tilvikum farið ágætlega saman.

Hæstv. forseti. Á undanförnum árum hefur leiga á skráningarskyldum ökutækjum án ökumanns farið vaxandi hérlendis. Sú þjónusta er mjög mikilvæg fyrir ferðaþjónustuna í heild þar sem nauðsynlegt er fyrir ferðamenn, bæði innlenda og þá sérstaklega erlenda, að eiga kost á henni. Það hafa komið fram ábendingar um að verð á þessari þjónustu sé hærra hér en erlendis svo vissulega væri æskilegt ef hæstv. samgrh. léti athuga hvort ráðuneytið geti á einhvern hátt stuðlað að því að verðlagning hennar geti orðið lægri. Það hafa heldur ekki verið settar reglur um leigu á þessum ökutækjum, m.a. varðandi stærðarmörk, og virðist hafa skapast óeðlilegt ósamræmi. T.d. mega þeir sem tóku almennt ökupróf fyrir árið 1960 taka á leigu fólksflutningabifreiðir og aka þeim fullum af fólki ef það er ekki gert í atvinnuskyni. Eðlilega eru gerðar strangar kröfur til ökumanna almennra hópferðabifreiða. Það sýnist því óhjákvæmilegt að hæstv. samgrh. taki þessi mál til skoðunar og því hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fyrirspurn á þskj. 764 til hæstv. ráðherra: ,,Eru í undirbúningi reglur um leigu á skráningarskyldum ökutækjum án ökumanns, m.a. hámarksstærð þeirra?``

Hæstv. forseti. Ég tek undir þau ummæli hv. þm. að leiga á skráningarskyldum ökutækjum án ökumanns, ef það orðalag er notað, er há hér á landi. Við höfum vissulega áhyggjur af því og hafa komið fram hugmyndir um það hvort hægt sé að lækka leiguna fyrir erlenda ferðamenn en í því hefur ekki fundist niðurstaða. Að öðru leyti heyrir þessi spurning undir dómsmrh. og hefur mér borist svohljóðandi svar frá dóms- og kirkjumrn.: ,,Í 70. gr. umferðarlaga eru ákvæði um leigu ökutækja svohljóðandi: ,,Enginn má selja á leigu í atvinnuskyni skráningarskyld ökutæki án ökumanns, nema hann hafi fengið til þess leyfi lögreglustjóra. Dómsmálaráðherra setur reglur um leigu ökutækja án ökumanns og ákveður gjald fyrir leyfi. Í þeim reglum má ákveða að eigi þurfi leyfi til leigu á tilteknum flokkum ökutækja eða fyrir tiltekinni leigustarfsemi.```` Síðan segir: ,,Eftir gildistöku umferðarlaganna 1. mars 1988 hafa ekki verið settar nýjar reglur um leigu ökutækja. Um leigu á skráningarskyldum ökutækjum til mannflutninga án ökumanns, gilda reglur sem settar voru 1960, með síðari breytingum. Eru þær reglur í gildi þar til annað verður ákveðið, samanber auglýsingu frá 26. febr. 1988 um gildi reglugerða samkvæmt eldri umferðarlögum.`` Reglurnar frá 1960 taka til ökutækja til mannflutninga. Þær þarfnast í sjálfu sér endurskoðunar en sérstök áform í því efni eru ekki uppi eins og er. Tekið skal fram að ákvæði umferðarlaga áskilja að leyfi þurfi til að selja á leigu í atvinnuskyni skráningarskyld ökutæki án ökumanns. Jafnframt er heimilað að ákveða að ekki þurfi leyfi til tiltekinnar leigustarfsemi. Leiga ökutækja í atvinnuskyni er þannig annaðhvort frjáls eða bundin því að hlutaðeigandi hafi leyfi til þeirrar starfsemi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svar hans þó að ekki kæmi fram í því beint svar við þeirri spurningu sem ég bar fram. Að sjálfsögðu er mér ljóst að skráning ökutækja heyrir undir dómsmrn. Hins vegar er hér um að ræða samkeppni við starfsemi sem heyrir undir hæstv. samgrh., þ.e. fólksflutninga með almennum bifreiðum. Það er vissulega óeðlilegt að þarna sé mjög mikið ósamræmi á milli kröfu sem er gerð til þeirrar starfsemi og svo hins vegar þess sem fjallað er um með fyrirspurninni. Því var spurningin til hæstv. samgrh. hvort honum fyndist ekki þörf á að setja þarna skýrari reglur með tilliti til þeirrar starfsemi sem fellur undir hans ráðuneyti.

Hæstv. forseti. Á síðasta sumri og eins nú í sumar verður eitthvað um það að leiðsögumenn fái heimild til að vera jafnframt bílstjórar í bifreiðum sem falla undir þá stærð sem er skilgreind sem hópferðaleyfi. Kemur þá auðvitað eftir atvikum til greina hvort sem er að viðkomandi leiðsögumenn eigi bílana sjálfir eða þeir séu teknir á leigu. Að öðru leyti hef ég því einu við að bæta að ef hugmynd er að reyna að lækka kostnað við bílaleigubíla fyrir erlenda ferðamenn sýnist ekki annað ráð en gefa þeim kost á að fá virðisaukaskatt endurgreiddan við brottför. Við höfum ekki treyst okkur til að fara inn á þá braut.

Hæstv. forseti. Ég spyr hæstv. dómsmrh. um stefnumótun gagnvart því að uppræta fíkniefnaneyslu í landinu. Eitt hundrað ungmenni hvíla nú á kistubotni, hafa fallið fyrir þessum voða. Talið er að allt að 500 unglingar á aldrinum 13--19 ára séu djúpt sokknir í fíkniefnaneyslu. Fullyrt er að fjármagnið sem á ári hveru er varið til fíkniefnaviðskipta skipti hundruðum milljóna. Ég sá í einhverju blaði rætt um að það mundi verða hálfur milljarður á ári hverju. Eiturlyfjasala er því orðin ,,bisniss``. Sölumennirnir svo og neytendurnir verða illskeyttari með ári hverju. Hér duga engin vettlingatök. Þessa skelfingu verður að stöðva. Blikur eru á lofti og hættumerki. Ríkisstjórnin hefur skorið niður fjármagn til löggæslu. Ríkisstjórnin ber ábyrgð á auknu atvinnuleysi á meðal ungs fólks. Líkur eru á að niðurskurður til skólamála þýði það að í haust verði stór hópur unglinga að hverfa frá námi. Í öllum löndum er fylgni á milli atvinnuleysis og neyslu á ávana- og fíkniefnum. Atvinnuleysið hefur þrefaldast hjá fólki á aldrinum 18 ára til tvítugs og fimmfaldast hjá þeim sem eru á aldrinum 20--24 ára gamlir. Reykingar aukast á ný meðal unglinga, ekki síst hjá stúlkum. Ég treysti hæstv. dómsmrh. til að móta stranga og skjótvirka stefnu til að uppræta fíkniefnaneyslu. Til þess þarf aukið fjármagn og herta löggjöf. Til þess þarf aukna fræðslu meðal foreldra og barna og unglinga. Íþróttir og tómstundastarf er ein besta trygging gegn þessari vá. Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir hertri löggjöf? Mun hann beita sér fyrir því að Alþingi staðfesti samning Sameinuðu þjóðanna um fíkniefni og skynvilluefni? Mun hæstv. ráðherra tryggja aukið fjármagn til þessarar varnarbaráttu sem er barátta upp á líf og dauða hjá fjölda ungmenna?

Frú forseti. Framkvæmdir og aðgerðir til varnar í baráttunni gegn útbreiðslu ávana- og fíkniefna og notkunar á þeim hafa í meginatriðum byggst á störfum framkvæmdanefndar sem sett var á fót árið 1986 að frumkvæði þáv. forsrh., Steingríms Hermannssonar. Í meginatriðum hafa aðgerðir verið byggðar á þeirri stefnumörkun sem þá var ákveðin. Ég get minnst á helstu atriði sem unnið hefur verið að að undanförnu í ýmsum ráðuneytum en ég minni á að framkvæmdanefndin er skipuð fulltrúum þeirra ráðuneyta sem koma að þessu máli og gengur formennska til skiptis á milli ráðuneytanna í eitt ár í senn. Í félmrn. hefur verið unnið að því að tryggja að rekstur á neyðarathvarfi fyrir ungmenni í Rauðakross-húsinu í Reykjavík en hluti þeirra barna og ungmenna sem þangað leita eiga við vímuefnavanda að etja. Fjmrn. hefur sérþjálfað tollgæslumenn til eftirlits og leitar að fíkniefnum. Það fékk einnig sérþjálfaðan hund á síðasta ári til fíkniefnaleitar fyrir tollgæsluna með aðsetur í Reykjavík. Á vegum dómsmrn. var það ákveðið á síðasta ári að fá annan hund til lögreglunnar í Reykjavík til fíkniefnaleitar og sérstakur maður var ráðinn til þess að stjórna honum. Þá ákvað dómsmrn. í samvinnu við menntmrn. á síðasta ári að styrkja og styðja við könnun Rannsóknastofnunar í uppeldis- og menntamálum þar sem athugun fer fram á fíkniefnaneyslu unglinga. Athugunin fór fram í marsmánuði sl. og tók til um 1.200 unglinga og þess er að vænta að niðurstöður verði tilbúnar á haustdögum en þær eiga að gefa mjög góða möguleika til að bera saman hverjir eru helstu áhættuþættirnir í sambandi við fíkniefnaneyslu unglinga. Þannig gætum við fengið gleggri mynd af vandanum og betri upplýsingar sem gera okkur kleift að bregðast við á skilvirkari hátt varðandi fyrirbyggjandi aðgerðir. Ég tel að athugun af þessu tagi sé mjög mikilvæg undirstaða frekari aðgerða. Heilbr.- og trmrn. hefur síðan átt stærsta þátt í að móta meðferðarþátt að Tindum en þar var fyrir rúmu ári tekin í notkun sérstök stofnun fyrir unga ávana- og fíkniefnaneytendur. Heilbrrn. gekkst einnig fyrir sérstakri ráðstefnu um þessi efni á sl. vetri. Menntmrn. hefur beitt sér fyrir kennslu á námsefni Lions-hreyfingarinnar undir heitinu ,,Að ná tökum á tilverunni``. Á síðasta ári fékk utanrrn. sérþjálfaðan hund og mann til þess að stjórna honum við fíkniefnaleit á Keflavíkurflugvelli og á vegum þess ráðuneytis hafa einnig tveir menn verið sérþjálfaðir til þess að sinna ávana- og fíkniefnum. Ég tel að það sé einnig mjög mikilvægt að endurskoða starf framkvæmdanefndarinnar eða kannski fremur endurskoða skipulag hennar. Því miður hefur ekki verið endurskipað í nefndina frá sl. hausti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé nauðsynlegt að fela einu ráðuneyti höfuðábyrgð í þessu efni þannig að forusta fyrir samstarfsnefnd ráðuneytanna hvíli á einu ráðuneyti til að tryggja markvissari framkvæmd og ákveðnari aðgerðir. Hv þm. spurði um fullgildingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um fíkniefni og skynvilluefni frá 1988. Það hefur staðið á því að fullgilda þennan samning fyrst og fremst vegna þess að lagasetningu um svokallaðan peningaþvott er ólokið. Frú forseti. Ég vildi að lokum leggja áherslu á meginatriði varðandi framkvæmd þessara mála en það er að við þurfum að leggja ríkari áherslu á forvarnir en verið hefur og að finna farveg fyrir fræðslustarfsemi í skólum og nauðsynlegar athuganir á fíkniefnavanda unglinga. Loks vil ég geta þess að skipulag löggæslunnar sjálfrar þarf að vera í stöðugri athugun þannig að hún verði sem markvissust. Nú fer fram í dómsmrn. endurskoðun á skipulagi löggæslunnar í landinu og þar á meðal hvernig rannsóknum í þessum málum verður fyrir komið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að vekja athygli á þessu máli. Það hefur líka löngum gert hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir með því að leggja fram í þinginu till. til þál. sem ástæða er til að vekja sérstaka athygli á. Það eru sannarlega alvarlegar upplýsingar sem okkur eru kunnar að aðeins 5--10% af þeim efnum sem berast til landsins finnist við tollleit. Afgangurinn, 90--95%, eru í umferð hér. Það þykir góður árangur, er mér sagt, ef löggæslan getur upprætt um 5--10% af þeim efnum sem eru í umferð. Þetta segir okkur að stórefla verður allar varnir gegn innflutningi og þar held ég að notkun hunds sé lykilatriði. Það þarf að koma því rækilega til skila að notkun hundsins við leit verði aukin og þá alls staðar á landinu, ekki bara í Reykjavík og á Keflavíkurflugvelli, heldur um landið allt. Ég vil geta þess að ósk og krafa liggur fyrir um þetta frá Austurlandi og vona ég að hæstv. ráðherra íhugi það gaumgæfilega hvernig koma megi því fyrir m.a. á því landsvæði.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svör hans og upplýsingar. Ég tek undir margt af því sem hann sagði. Ég held að það sé mjög mikilvægt að einu ráðuneyti sé falin höfuðábyrgð til að tryggja markvisst varnarstarf. Eins að skipulag lögreglunnar sé á hverjum tíma sem best. Við Íslendingar sjáum því miður mörg þau vandamál í okkar litla samfélagi sem áður tilheyrðu milljónaþjóðum og stórborgum: Vegalaus börn, útigöngufólk, árásir, innbrot og morð til að ná í fjármagn. Við þurfum að þyngja refsingar, ekki síst gegn þeim sem staðnir eru að því að smygla inn eiturlyfjum. Það eru auðvitað sorglegar upplýsingar ef við náum ekki nema 5--10% af eiturlyfjunum sem til landsins koma. Sölumenn dauðans ber að svipta mannréttindum. Þeim verður að koma undir lás og slá. Ég tel að Alþingi eigi að marka stefnu þar sem t.d. verði ráðgert á næstu 4--5 árum að uppræta alla fíkniefnaneyslu, að Ísland yrði án eiturlyfja 1995. Eigi slíkur árangur að nást þarf ríkið að marka stefnu og auka fjármagn í málaflokkinn. Íslendingar eru skorpuþjóð og eiga eina sál þegar mikið liggur við. Fjölskyldan er hornsteinn hvers þjóðfélags. Fjölskyldan verður að búa við aðstæður til að geta leyst uppeldishlutverk sitt vel af hendi. Ég hef t.d. sárar áhyggjur af mörgu því unga fólki sem nú er að eiga börn hversu skuldsett það er, hversu sokkið það er í skuldum við að fjárfesta í íbúðarhúsum og fleiru. Ég hygg að það eigi eftir að verða verulegt vandamál þegar líður á þennan áratug. En fjölskyldan, skólinn og kennarar þurfa á öllum upplýsingum og fræðslu að halda til þess að berjast gegn neyslu fíkniefna. Vilji ríkisstjórnin stíga ný og mikilvæg skref í baráttunni gegn ávana- og fíkniefnum mun ekki standa á Alþingi eða stjórnarandstöðunni að greiða fyrir slíku á lokadögum Alþingis. En gleymum því ekki að bestu forvarnirnar eru í heilbrigðu ungmennafélags- og íþróttastarfi. Ungmennin sem eru á íþróttavellinum eða í íþróttahúsinu eru bólusett gegn ávana- og fíkniefnum. Því verður ríkið og sveitarfélögin að standa vel við bakið á hinum frjálsu félögum og skynja enn frekar þá hamingju og þá heilbrigði sem holl íþrótt hefur í för með sér. Ég þakka þær umræður sem hafa orðið um þetta mikla vandamál.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þann áhuga sem þeir hafa sýnt á þessu mjög mikilvæga viðfangsefni. Ég hygg að það hafi hvergi verið ofsagt hversu brýnt það er að okkur takist að fást við þessi viðfangsefni á þann hátt að við getum upprætt þessa meinsemd. Við erum auðvitað ekki eyland í þeim skilningi að við getum lokað okkur frá því sem er að gerast í veröldinni umhverfis okkur, en við höfum eigi að síður betri aðstæður eða ættum að hafa betri aðstæður en ýmsar aðrar stærri þjóðir til þess að glíma við þennan vanda og ráða niðurlögum hans. Þar þurfa að koma til mjög margvísleg verkefni. Ég tel að við verðum að leggja mjög mikla áherslu á fræðslu- og upplýsingastarf til þess að vinna að því fyrst og fremst að koma í veg fyrir að ungt fólk leiðist inn á þessa braut. Ég dreg ekki úr hinu, sem er mjög mikilvægt, að löggæsla og tollgæsla verði svo virk að unnt verði að stemma stigu við ólöglegum innflutningi þessara efna og koma fram ábyrgð þeirra sem þau verk stunda og tek undir ummæli manna sem hafa fallið að því leyti. Á þrengingatímum í ríkisbúskapnum kann að koma til þess að við þurfum að taka ákvarðanir um að forgangsraða verkefnum, láta ýmis verkefni sem við höfum sinnt til þessa víkja fyrir hinum mikilvægari og þar á meðal verkefnum sem unnin hafa verið á sviðum löggæslunnar. Ég tel að engum vafa sé undirorpið að á sviði löggæslunnar hljóti þessi mál að vera í hópi þeirra sem brýnast er að taka á og yrðu ofarlega á lista um forgangsröðun þeirra verkefna við þær fjárhagslegu aðstæður sem við búum nú við.

Virðulegi forseti. Á þskj. 811 hef ég lagt fram fsp. til hæstv. sjútvrh. sem er svohljóðandi: ,,1. Hefur sjávarútvegsráðuneytið látið fylgjast með veiðum erlendra skipa fyrir utan 200 mílna fiskveiðilandhelgina og jafnframt athuga hvaða fisktegundum skipin landa erlendis? 2. Hefur ráðuneytið uppi áform um að kanna þau veiðisvæði þar sem búri og blálanga halda sig helst?`` Ástæðan fyrir því að ég spyr þessara spurninga eru fréttir sem ég hef fengið af veiðum erlendra skipa á djúpslóð suðaustan landsins, svona 260 mílur frá landi. Mér var sagt frá frönsku verksmiðjuskipi sem var 6 vikur að veiðum á þessum slóðum og landaði 400 tonnum af búra- og blálönguafurðum í heimahöfn í Frakklandi. Þá hef ég frétt að landanir á þessum afurðum í Frakklandi hafi aukist mjög hratt. Á árinu 1989 hafi landanir á búra og blálönguafurðum aðeins numið örfáum tonnum en í fyrra, árið 1991, hafi 4.000 tonnum verið landað þar. Ef þessar fréttir eru réttar, sem ég hef ekki ástæðu til að efast um, er mjög mikilvægt að fylgjast með hvar skipin eru og freista þess að komast að því hvar þessar fisktegundir halda sig. Þessi fisktegund var Íslendingum gersamlega ókunn þar til í haust er Vestmannaeyjaskipið Klakkur fann töluvert magn af þessum fiski á djúpslóð. Verðmæti búra er gífurlega mikið og segja fróðir menn að nú hafi fundist gullmolar í landhelginni á sama tíma og hefðbundnar fisktegundir láta undan síga. Búraflök eru nú seld á Ameríkumarkað fyrir 9 dollara og 99 sent kg eða um 590 kr. Auðvelt er og að selja búrann á Evrópumarkaði á sama verði og Ameríkumarkaði, en tollur er aðeins 3% hærri á flökum en á heilum búra. Er því augljóst að hagstæðara er að selja flök en heilan fisk með tilheyrandi flutningskostnaði. Forvitnilegt er að vita hvort ráðuneytið hafi uppi áform um að kanna veiðisvæði búra og blálöngu svo að unnt verði að beina verksmiðjuskipunum á þessi svæði sem hefði það í för með sér að minni skip fengju þá meiri frið á grunnslóð. Mér er kunnugt um að Klakkur hefur verið seldur frá Vestmannaeyjum og sá skipstjóri er fyrstur fann þessa gullmola því væntanlega á lausu. Væri ekki þjóðráð að leigja skip sem hefur nógan togkraft til að kanna þessi svæði og freista þess að fá áðurnefndan skipstjóra til að veita því verkefni forstöðu? Ég beini þessum fsp. til hæstv. sjútvrh.

Frú forseti. Því er til að svara varðandi 1. lið fsp. að sjútvrn. hefur ekki möguleika á að fylgjast þannig með veiðum erlendra skipa utan 200 sjómílna fiskveiðilandhelginnar að það geti upplýst hvaða fisktegundir eru veiddar þar né heldur fylgst með löndun skipanna í erlendum höfnum. Hins vegar ber öllum ríkjum sem eiga aðild að Alþjóðahafrannsóknasvæðinu að gefa upp allan afla sem veiddur er af skipum aðildarlandanna. Skal þessi afli sundurliðaður eftir tegundum og veiðisvæðum. Hins vegar er nokkur misbrestur á því að þessu sé framfylgt og mjög mismunandi, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef, hversu vel sundurliðaðar þessar aflatölur eru og veiðisvæðin eru það stór að erfitt er að átta sig á nákvæmlega hvar afli er fenginn. Vegna þessa var á fundi Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar í nóvember á síðasta ári þeim tilmælum beint til Alþjóðahafrannsóknaráðsins og einstakra aðildarríkja Norðaustur-Atlantshafsnefndarinnar að kannað yrði sérstaklega hvaða fisktegundir væru veiddar utan við 200 sjómílur í Norðaustur-Atlantshafi, en svo virðist vera, eins og kom reyndar fram í máli hv. fyrirspyrjanda, að veiðar á þessum slóðum færist nú í vöxt. Af Íslands hálfu mun verða lögð rík áhersla á að fá nánari upplýsingar um þessar veiðar í gegnum Norðaustur-Atlantshafsnefndina og Alþjóðahafrannsóknaráðið. Að því er varðar síðari lið fsp. er það að segja að af hálfu sjútvrn. hefur verið lögð áhersla á það við Hafrannsóknastofnun að auknar yrðu rannsóknir á vannýttum fisktegundum eins og t.d. langhala og búra. Í þessu skyni var skipaður sérstakur vinnuhópur innan Hafrannsóknastofnunar að tilmælum ráðuneytisins sem gera á tillögur um framkvæmd frekari rannsókna. Þeirra tillagna er að vænta mjög fljótlega. Ljóst er hins vegar að ekki verða framkvæmdar umfangsmiklar rannsóknir á þessu sviði á þessu ári nema til komi verulega aukið fjármagn sem ekki er til ráðstöfunar eins og sakir standa. Hér kemur til að ráðstöfunarfé Hafrannsóknastofnunar hefur þegar verið ákveðið til tiltekinna rannsókna á þessu ári. Hins vegar mun ráðuneytið beita sér fyrir að auknu fjármagni verði varið til þessara rannsókna þegar á næsta ári. Nauðsynlegt er líka að hafa í huga að þeir sem gleggst þekkja til eru þeirrar skoðunar að það þurfi aflmeiri skip til þessara rannsókna en Hafrannsóknastofnun ræður nú yfir. Það þyrfti því hugsanlega að leigja sérstakt skip í rannsóknaverkefni af þessu tagi og því mundi fylgja verulegur aukakostnaður. En allir þessir þættir eru til athugunar við undirbúning þeirrar rannsóknaáætlunar um þessi verkefni sem unnið er að.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni fyrir báðar þær fyrirspurnir sem hann ber fram til sjútvrh. Hvorutveggja fsp. er afar merk og tímabær. Það er alveg ljóst að nauðsynlegt er að við fylgjumst grannt með veiðum erlendra skipa fyrir utan 200 mílna fiskveiðilandhelgina, ekki síst í suðurátt frá Íslandi því samkvæmt hafréttarsáttmálanum eigum við mikilla hagsmuna að gæta þarna. Það er líka ljóst að á þessum svæðum er um að ræða mikið magn af hvers kyns fiski eins og miðsjávarfiskum sem lítið hafa verið kannaðir til þessa og þess vegna er mjög nauðsynlegt að gera ráðstafanir til þess að kanna tegundasamsetningu, magn og útbreiðslu. Að því er varðar þá fiska sem hv. þm. Karl Steinar Guðnason nefnir sérstaklega, búra og blálöngu, er rétt að greina frá því að nú berast fregnir um að menn séu að finna búra mjög víða. Erlendis eins og t.d. við Nýja-Sjáland veiða menn allt upp í 40 þús. tonn af búra á hverju ári. Það sem er merkilegast við þær veiðar er að þær eru allar teknar á 3--4 vikna tíma og ég leyfi mér þann munað að hugsa upphátt, hvílík búbót yrði það ekki fyrir verstöðvar hér á landi ef á jafnstuttu tímaskeiði væri hægt að afla þó ekki væri nema nokkurra þúsunda tonna af þessu. Að því er varðar fjárskort til frekari rannsókna, hafa auðvitað komið fram hugmyndir um það, ég bendi til að mynda á hinar ágætu tillögur í stefnuskrá Kvennalistans --- því miður er enginn kvennalistamaður í salnum, jú --- þar sem greint er frá því að rétt væri að láta til að mynda 20% allra veiðiheimilda renna í sérstakan veiðileyfasjóð og tekjunum af sölu þeirra heimilda yrði m.a. varið til rannsókna. Ég tek afskaplega vel undir þetta ákvæði í stefnuskrá Kvennalistans eins og ég hef áður gert í þessum sökum.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fsp. Það er vissulega mikilvægt að fá upplýsingar og fylgjast með því sem er að gerast fyrir utan 200 mílna landhelgina. Ég vil þó fyrst og fremst leggja áherslu á að ég held að óhjákvæmilegt sé að nú verði þegar gerðar allar þær ráðstafanir sem við getum til verja þá hagsmuni sem við eigum þarna því það er svo mikið í húfi. Það hefur komið fram hér hve löndun á þeim fisktegundum sem þarna er að finna hefur aukist mikið í Frakklandi. Ég held að yfirvofandi sé svo gífurleg ásókn í þessi mið að við verðum að verja þau nú þegar. Mér var t.d. sagt nýlega frá því að fjögur þús. tonna togari hafi verið seldur frá Póllandi til Portúgals fyrir aðeins eina milljón dollara. Auðvitað er verið að kaupa þessi skip til að beita þeim á mið sem liggja utan við þá landhelgi sem ekki er varin. Ég held að þarna sé um gífurlegt hagsmunamál að ræða fyrir okkur og að við þurfum að bregðast skjótt við.

Virðulegi forseti. Ég tel ljóst að hér sé hreyft máli sem getur haft mjög mikilvæg áhrif í íslenskum sjávarútvegi á tímum minnkandi afla úr hefðbundnum stofnum. Um er að ræða stofna sem vafalaust geta skilað miklum tekjum. Hins vegar er það áhyggjuefni hversu lítið við þekkjum til þessara stofna og raunar kom það fram í ræðu sjútvrh. áðan að það er ekki fjármagn a.m.k. á þessu ári til þess að rannsaka að verulegu marki. Hin stóru og öflugu frystiskip okkar hafa alla burði til þess að sækja á þessi mið. Hins vegar er slæmt að við skulum ekki hafa stjórntæki sem geta fremur hvatt til veiða í þessum stofnum frekar en að sækja í stofna sem þegar eru a.m.k. fullnýttir og jafnvel ofnýttir. Mig langar því í þessu sambandi að minna á hugmyndir okkar alþýðuflokksmanna um aflagjaldið sem gæti verið mikilvægt stjórntæki í því að verðleggja á mismunandi hátt veiðileyfi í mismunandi stofna og þar með væri hægt að beina veiðum okkar stóru skipa á þessi mið og reyna þá að draga úr sókninni á þau mið sem núna er mest sótt á. Þannig væri hægt að slá tvær flugur í einu höggi, auka tekjur þjóðarbúsins og draga úr álagi á hefðbundin fiskimið.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir spurningarnar og hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Það er auðvitað augljóst mál að við höfum verulega mikilla hagsmuna að gæta þarna utan 200 mílnanna og sjálfsagt mál að fara í það að rannsaka þessi mið frekar. Ég vil í sambandi við athugun á veiðiþoli búra, blálöngu og langhala, sem raunar er ekki nefndur í þessari fyrirspurn, láta það koma fram að þessar fisktegundir hafa veiðst á undanförnum árum í nokkrum mæli. Ég nefni það að á fyrri hluta síðasta áratugar var það ekkert óalgengt að togarar væru að koma með að landi býsna góða túra af blálöngum í einstökum veiðiferðum. Hins vegar virðist það vera þannig með þessa tegund og e.t.v. jafnvel um hinar tegundirnar líka að þær gefa sig til mjög staðbundið og alls ekki árvisst. Þess vegna er það nauðsynlegt að við rannsökum einmitt þessar tegundir sérstaklega í því skyni að átta okkur á hvert raunverulegt veiðiþol er á þeim.

Hæstv. forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að minna á það rétt einn ganginn að það eru um tíu ár liðin síðan Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna lauk og þar af leiðandi eru líka tíu ár liðin síðan við eignuðumst réttindi í 350 mílur á Reykjaneshrygg t.d. og á Hatton-Rockall svæðinu að réttum alþjóðalögum, ,,de facto`` í raun. Allar þjóðir heimta sín réttindi, hafsbotnsréttindi og til hafsbotnsins heyrir allt sem á hafsbotninum er lifandi, lífrænt og ólífrænt og í honum líka. Það er kominn tími til ekki bara að auka og efla rannsóknir á þeim fisktegundum sem auðvitað eru mjög margar. Og gífurlegur auður leynist án nokkurs efa utan við 200 mílurnar og a.m.k. á nú að reyna að verja alla vega 200 mílurnar með þeim hætti að leyfa ekki erlendum skipum að koma inn til löndunar eða til athafna. Það er ekki sæmandi fyrir Alþingi að draga kannski enn að hrinda í framkvæmd þeim þál. og málum sem hafa verið samþykkt fyrir u.þ.b. tíu árum og raunar fyrr. Það er tími til kominn að framkvæma, bæði hafrannsóknirnar og eins að efla Landhelgisgæsluna til að hrekja þessa sjóræningja burt. 
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fyrirspyrjanda fyrir þessa spurningu, hún er virkilega tímabær. En mig langar að varpa aftur fram þeirri spurningu á móti hvort fiskveiðistefnan, sem gengur í þá átt að meiri og meiri þorskveiðiheimildir safnast alltaf á stærri og stærri skip og minni skipin fara úr rekstri, sé ekki röng og hvort væri ekki eðlilegra að þessi stærri skip hefðu svolítið minna af veiðiheimildum og gætu þar af leiðandi farið í vannýtta stofna í meira mæli heldur en gert er í dag. Það mundi leiða til þess ef þau gætu ekki alltaf safnað að sér meiri og meiri kvóta að þau færu í þessa vannýttu stofna og þar kæmi veiðireynsla. Svo vil ég auðvitað þakka hæstv. þingflokksformanni Alþfl. fyrir það hve vel hann tekur alltaf undir fiskveiðistefnu Kvennalistans. Ég vona bara að Alþfl. haldi áfram í meira mæli að taka undir stefnumál Kvennalistans og framkvæma þau í ríkisstjórn. 
            

Virðulegi forseti. Þessi fsp. vekur upp tímabæra umræðu og ég vil þakka fyrir hana. Það hefur verið bent á það sem ég hugðist koma á framfæri að núv. fiskveiðistjórnun er að nokkru leyti hindrun í því að stór og öflug skip nýti þau tækifæri sem liggja til veiða utan 200 mílna fiskveiðilögsögu. Ég vil taka undir áminningar hv. 4. þm. Reykv. til stjórnvalda að vinna betur að hagsmunamálum okkar á því svæði sem liggur fyrir utan 200 mílur og fylgja eftir samþykktum þings varðandi það. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, minna á þær hugmyndir sem við alþýðubandalagsmenn höfum lagt fram um aflagjald og hafa verið kynntar rækilega, bæði fyrir kosningar og síðar. Þær eru ákaflega vel framkvæmanlegar og munu að mínu viti stuðla að því að öll skip sæki afla þar sem hann er að fá og jafnvel út fyrir 200 mílna landhelgi. En hvað varðar stefnu Alþfl. er ljóst að það aflagjald sem þeir eru að boða er ákaflega óljóst og þeir þurfa frekar að skýra það áður en menn geta tekið afstöðu til þess.

Virðulegi forseti. Það komin upp gamalkunn umræða. Þingmenn Alþfl. og Kvennalistans og nú Alþb. tala skýrt og skorinort um að það þurfi að koma á aflagjaldi og auðlindaskatti  Það væri fróðlegt ef Kvennalistinn, Alþfl. eða Alþb. vildu svara því.

Þú verður að halda þig við efnið.

Efnið er það, hv. þm. og formaður Alþfl., að þér er nær að eyða þínum dýrmæta tíma í það skapa þessari undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar starfsskilyrði, heldur en sýknt og heilagt að leggja á hana milljarða á milljarða ofan í nýjum sköttum.

Forseti vill minna hv. þm. á hvernig ávarpa ber þingmenn í ræðum.

Sem formann.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir skýr og greinargóð svör og hv. þm. fyrir þátttöku í umræðunni. Ég tel að það sé mjög þýðingarmikið að rannsókn á djúpslóð fari fram hið allra fyrsta. Það þarf að leigja skip með meiri togkraft en þau skip hafa sem Hafrannsóknastofnun hefur um að ráða til að athuga þessa hluti. Ég er ekki viss um að það þurfi að kosta svo mikið sem menn ætla í áætlunum vegna þess að ef menn finna þessa dýrmætu afurð í einhverju magni þá borgar það allt leigugjald og meira en það. Ég minni á að á Nýja-Sjálandi fiska þeir að því að talið er 40.000 tonn. Ef við næðum 30.000 tonnum eru verðmæti svipuð og allur loðnuafli okkar Íslendinga. Ég læt þá þessu lokið en minni aftur á nauðsyn þess að við finnum leiðir til að beina stóru skipunum á djúpslóð þannig að smærri skipin fái meiri frið til þess að fiska þar á grunnslóð.

Frú forseti. Ég vil þakka þær umræður sem orðið hafa í tilefni af þessari fsp. þó þær hafi að sumu leyti farið út um víðan völl og einstakir hv. þm. hafi vikið að ýmsum öðrum áleitnum spurningum sem tengjast sjávarútvegsmálum en fsp. sjálf gaf tilefni til. Ég er þeirrar skoðunar eins og fram kom í svari mínu hér fyrr að þetta sé mjög mikilvægt rannsóknaverkefni og fyrir því ákvað ráðuneytið að undirbúa þær rannsóknir eins og fram hefur komið. Okkur er vitaskuld vandi á höndum þegar að þrengir í ríkisrekstrinum að mæta mjög nýjum en augljósum kröfum um rannsóknaverkefni á þessu sviði. Á þessu ári var Hafrannsóknastofnun sköpuð ný skilyrði til þess að takast á við umfangsmeiri rannsóknaverkefni en áður hefur verið gert. Við töldum að ekki yrði lengur dregið að ráðast í fjölstofna rannsóknir og fyrir því voru tryggðir fjármunir til þess að ráðast í það verkefni. Næsta verkefni til að glíma við er það sem hér hefur verið til umræðu og ráðuneytið hefur lagt fyrir Hafrannsóknastofnun að gera rannsóknaáætlun um. Það er svo að á þessu ári kemur til framkvæmda sú nýskipan varðandi fjármögnun rannsókna að veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs, eins og hann heitir, munu standa að mjög verulegu leyti undir hafrannsóknum. En eins og menn muna þá ákvað fyrri ríkisstjórn að afla tekna með sölu veiðiheimilda upp að allt að 12.000 tonnum sem þá var ráðgert að nýttar yrðu til úreldingar en nú hefur verið ákveðið að nota til hafrannsókna. En vegna þeirra ummæla, sem fram hafa komið um að núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi sé þrándur í götu fyrir nýtingu þeirra auðlinda sem eru á djúpslóð og að hluta til utan 200 mílna lögsögunnar, vil ég aðeins segja þetta: Ég hef ekki heyrt nein gild rök fyrir því að fiskveiðistjórnunarkerfið sé þrándur í götu í þessu efni. Þvert á móti er ég þeirrar skoðunar að það kerfi, sem við búum við í dag, sé líklegast til þess að menn leiti hagkvæmustu kosta við veiðar á hverjum tíma. Röksemdir af því tagi sem hér hafa verið bornar fram eiga því ekki við rök að styðjast. Þegar því er haldið fram að aflaheimildir í þorski hafi færst yfir á stærstu skipin þá hygg ég, þó ég hafi ekki tölur undir höndum, að reyndin hafi hins vegar verið sú á undanförnum árum að hlutfallslega hafi smábátarnir tekið til sín meiri aukningu í þorskveiðum en stóru skipin. Það eru atriði sem menn verða að hafa í huga í þessari umræðu. En aðalatriðið er það að við búum í dag við stjórnunarkerfi sem hvetur menn til þess að leita hagkvæmustu kosta við veiðar hverju sinni og þess vegna er að mínu mati ástæðulaust að draga umræður um fiskveiðistjórnunarkerfi inn í þessar umræður. En hitt er aðalatriðið að skapa skilyrði fyrir nauðsynlegum rannsóknum á þessu sviði sem fram þurfa að fara og munu fara fram.

Virðulegi forseti. Ég hafði raunar gert ráð fyrir að tvær fsp. yrðu teknar á undan, en þakka fyrir að hafa fengið orðið. Virðulegi forseti. Það er mat ýmissa sem gerst þekkja til málefna fatlaðra að ekki hafi verið gefinn nægilegur gaumur að því að byggja upp þjónustu stuðningsfjölskyldna. Meðal þess sem gagnrýnt er er að of lítið fé fáist til málaflokksins í heild á sama tíma og fjármagni er frekar beint til stofnana sem er oft mun lakari lausn og miklu dýrari. Það sem ég á ekki síst við er fyrir geðfatlaða og þroskahefta. Einnig vil ég nefna það að margir sem ekki eru á stofnunum þyrftu á þessari þjónustu að halda en fá ekki. Því miður heyrði ég það reyndar í morgun að ein svæðisstjórn a.m.k. yrði að hætta að nota þjónustu stuðningsfjölskyldna nú í maí vegna fjárskorts. Þetta er e.t.v. víðar raunin og er mjög miður. Í reglugerð um stuðningsfjölskyldur, nr. 345/1985, kemur fram hvert hlutverk stuðningsfjölskyldna á að vera og mig langar til þess að vitna lítið eitt í þessa reglugerð þar sem það kemur fram að það er ekkert smáhlutverk sem stuðingsfjölskyldum er ætlað. En í 1. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Hlutverk stuðningsfjölskyldu er að taka fatlaðan einstakling í umsjá sína í sólarhringsvistun í skamman tíma, sbr. 4. gr., í þeim tilgangi að létta álagi af fjölskyldu hans. Slíkri umsjá fylgir ekki krafa um að stuðningsfjölskyldan láti í té sérstaka þjálfun eða hæfingu.`` Og í 2. gr.: ,,Við val á stuðningsfjölskyldu skal svæðisstjórn kanna vandlega heimilishagi og aðstæður í þeim tilgangi að meta hæfni og möguleika viðkomandi fjölskyldu til að sinna hlutverki sínu. Tekið skal tillit til óska forráðamanna hins fatlaða við val á stuðningsfjölskyldu. Svæðisstjórn skal sjá til þess að stuðningsfjölskyldur fái nauðsynlegar upplýsingar um þann einstakling sem hann tekur í umsjá sína skv. 1. gr., m.a. með því að stuðla að kynnum milli fjölskyldu hins fatlaða og stuðingsfjölskyldu.`` Mig langar einnig að grípa niður í 4. gr., þetta eru ekki greinarnar í heild, ég tek það fram, þar er talað um að gerðir séu samningar milli stuðningsfjölskyldna og svæðisstjórnar: ,,Hámark samfelldrar dvalar skal vera 3 sólarhringar að jafnaði í mánuði, en heimilt er að víkja frá því, enda fari dvöl ekki fram yfir 15 sólarhringa á 3ja mánaða tímabili. Eigi er heimilt að fela stuðningsfjölskyldu umsjón nema tveggja fatlaðra einstaklinga í senn, nema um sé að ræða systkini.`` Ég læt lokið tilvitnun og ber fram fyrirspurnina, en hún er á þskj. 805: ,,1. Hve margar fjölskyldur eru stuðningsfjölskyldur fatlaðra einstaklinga hér á landi? 2. Hve mikið fá stuðningsfjölskyldur greitt fyrir stuðninginn að meðaltali? Hver er hámarksgreiðsla til stuðningsfjölskyldu, hve margar stundir á viku er stuðningur þá veittur og hve margar fjölskyldur fá hámarksgreiðslu? Hver er lægsta greiðsla til stuðningsfjölskyldna, hve margar stundir á viku er stuðningur þá veittur og hve margar fjölskyldur fá lægstu greiðslu?`` Ég tek það fram að ég geri ekki athugasemd þó byggt sé á mánuði í sambandi við svörin.

Virðulegi forseti. Á grundvelli 6. gr. laga um málefni fatlaðra var á árinu 1985 sett reglugerð nr. 345/1985 um stuðningsfjölskyldur fatlaðra. Hlutverk stuðningsfjölskyldna er að taka fatlaðan einstakling í umsjón sína í sólarhringsvistun í skamman tíma í þeim tilgangi að létta álagi af fjölskyldu hans. Svæðisstjórnir fatlaðra hafa milligöngu um að finna stuðningsfjölskyldur og annast samningsgerð við þær um tilhögun dvalar og greiðslu. Fyrirspyrjandi spyr um fjölda þeirra fjölskyldna sem eru stuðningsfjölskyldur fatlaðra einstaklinga. Því er til að svara að núna eru 146 fjölskyldur stuðningsfjölskyldur fatlaðra einstaklinga. Á liðnum árum hefur orðið veruleg aukning á þessari þjónustu. Þannig voru um mitt ár 1990 tæplega 100 samningar við stuðningsfjölskyldur á móti 146 fjölskyldum núna. Varðandi síðari lið fsp., um greiðslur til stuðningsfjölskyldna, er í samningi við þær kveðið á um ákveðinn fjölda dvalarsólarhringa í mánuði. Í reglugerðinni um stuðningsfjölskyldur er kveðið á um að hámark samfelldrar dvalar skuli vera þrír sólarhringar í mánuði en heimilt sé að víkja frá því, enda fari dvöl ekki fram yfir 15 sólarhringa á þriggja mánaða tímabili. Í samningum við stuðningsfjölskyldur er þannig samið um vistun frá tveim sólarhringum til fimm sólarhringa í mánuði. Af þeim 146 samningum sem nú eru í gildi eru 6 samingar um vistun í tvo sólarhringa í mánuði, 74 samningar um vistun í þrjá sólarhringa í mánuði, 5 samningar um vistun í fjóra sólarhringa í mánuði og 61 samningur um vistun í fimm sólarhringa í mánuði. Greiðslur til stuðningsfjölskyldna byggjast á sólarhringsgjaldi sem er 5,5% af launaflokki 227, 1. þrepi í kjarasamningum BSRB. Upphæð þessi er nú 2.393 kr. fyrir sólarhringinn. Miðað við vistun einstaklings í fimm sólarhringa í mánuði, sem er hámarksfjöldi dvalarsólarhringa, eru hæstu greiðslur til stuðningsfjölskyldu 11.965 kr. á mánuði. Lægstu greiðslur eru hins vegar, miðað við vistun einstaklings í tvo sólarhringa í mánuði, 4.786 kr. fyrir mánuðinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðherra. Eins og fram kom í þeim upplýsingum sem hún veitti, er í fyrsta lagi mjög mikil sókn í þessa þjónustu. Einnig vekur það athygli mína að töluverður fjöldi nýtur heimildarákvæðis um mestu þjónustu og bendir það til þess að þrýstingur sé í þá átt. Í öðru lagi vil ég geta þess, sem þarf nú kannski ekki, að hér er um afskaplega lágar greiðslur að ræða fyrir það sem ég tel mjög mikla þjónustu. Til samanburðar má geta þess að séu þær upplýsingar réttar sem ég hef undir höndum er kostnaður við dvöl einstaklings á stofnun varla undir 8--10 þús. kr. á sólarhring. Þar er ekki verið að tala um þrjá eða fimm sólarhringa í mánuði heldur væntanlega allan mánuðinn með eðlilegum fríum ef þeim er til að dreifa. Ég vil geta þess að af þessari lágu upphæð þurfa stuðningsfjölskyldur nú samkvæmt nýjum reglum að greiða skatt. Það er út af fyrir sig eðlilegt, en ég veit ekki til þess að það standi til að hækka greiðslur til þeirra sem því nemur. En ég yrði að sjálfsögðu afskaplega glöð ef það yrði leiðrétt hér. Annað er það að með því að takmarka þjónustu sem hægt er að veita á þennan hátt, að ráða stuðningsfjölskyldur, er verið að hafna mjög góðum kosti fyrir marga fatlaða einstaklinga, bæði þá sem njóta einhverrar þjónustu núna og þá sem njóta lítillar þjónustu. Hér á ég ekki síst við þroskahefta einstaklinga og geðfatlaða. Nauðsynlegt væri að hægt yrði að nýta stuðningsfjölskyldur meira en gert er nú. Vandamálið er að fá fólk til starfa þegar svo lítið er greitt fyrir þetta og ekki er hægt að ætlast til þess, jafnvel þótt fólk vildi, að það taki svona erfitt hlutverk að sér nema að þokkalega sé greitt fyrir það og að heildarfjárhæð sem veitt er til þessa málaflokks sé sæmilega há. Fleira þarf að koma til, betri stuðningur við fjölskyldur fatlaðra og leiðsögn eins og fyrirhugað er annars staðar í málefnum fatlaðra eða því frv. sem nú liggur fyrir Alþingi. Það verður að ítreka að stofnanaþjónusta er dýr og að ýmissa mati nokkuð sem við erum að hverfa frá. Í sumum tilvikum, ekki mörgum, er hægt að sameina ódýra lausn og góða og ég tel að svo sé í þessu tilviki.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með fyrirspyrjanda að hér er um mjög mikilvægan þátt í þjónustu við fatlaða að ræða og full ástæða til þess að efla þennan þátt í þjónustunni. Ég get einnig tekið undir það að um mjög lágar greiðslur er að ræða til stuðningsfjölskyldna sem taka að sér þessa þjónustu við fjölskyldur fatlaðra barna, ekki síst í ljósi þess að vinnan er skattskyld, hún var það ekki lengst af en er núna orðið skattskyld og líka vegna þess að hluti af þeim peningum sem fjölskyldurnar fá, fer í útlagðan kostnað. Það gefur þannig auga leið að hér er ekki um háar fjárhæðir að ræða. Í nýju frv. sem nú er til meðferðar í þinginu er einmitt lögð mikil áhersla á alla stoð og stuðningsþjónustu við fatlaða sem ég tel fulla ástæðu til að efla. Nái frv. fram að ganga á yfirstandandi þingi tel ég ástæðu til þess, í kjölfar samþykktar Alþingis á nýju frv. þar sem áherslan er lögð á stoð- og stuðningsþjónustu við fatlaða, að endurskoða þá reglugerð sem sett var 1985.

Virðulegi forseti. Fsp. þessi er flutt í framhaldi af fsp. sem ég bar upp við hæstv. utanrrh. í liðinni viku. Fsp. varðar skýrslu sem út kom í fyrra og ég var að velta því fyrir mér hvort hún yrði þýdd á íslensku áður en langt um líður. Þessi skýrsla fjallar um stöðu kvenna í heiminum á árunum 1970--1990 og í henni er að finna mikilvægar upplýsingar sem eiga brýnt erindi við Íslendinga eins og aðra. Þessa skýrslu bar raunar oft á góma í umfjöllun um stöðu kvenna í heiminum í þeirri nefnd Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um félags-, mannúðar- og menningarmál í október sl. Greinilegt var að margar þjóðir ætluðu að nýta sér upplýsingar, enda skýrslan hafsjór af mikilvægum fróðleik um stöðu kvenna og barna víða um heim. Í fyrri ræðu minni vitnaði ég til orða Pérez de Cuellar, fyrrverandi aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna og tel ekki ástæðu til að endurtaka þau ummæli. Hins vegar væri kannski ástæða til þess að hlaupa yfir efnisyfirlit þessarar bókar til að gefa hugmynd um hvað í henni felst. Þar er fjallað um konur, fjölskyldur og heimilishald, almennt líf og stjórnunarstöður, menntun og þjálfun af ýmsu tagi. Síðan er fjallað um heilsu og barnsburð, húsnæði og umhverfi og vinnu kvenna og fjárhag. Þetta eru allt mjög mikilvægir málaflokkar og mig langar því að bera fram fsp. til hæstv. félmrh.: ,,Hefur ráðherra í hyggju að láta þýða á vegum ráðuneytisins skýrslu Sameinuðu þjóðanna ,,The World's Women Trends and Statistics 1970--1990``, sem út kom á síðastliðnu ári og hefur að geyma yfirgripsmiklar upplýsingar um stöðu kvenna í heiminum?`` Þessa skýrslu telur hæstv. utanrrh. ekki ástæðu til að láta þýða á vegum ráðuneytis síns og þykir mér það mjög miður vegna þess að ýmislegt er nú þýtt á vegum ráðuneytis, ekki síst hans, sem minni fengur er í að mínu mati. En þar sem hann gaf fyrirheit um að það væri mögulegt að spyrja þann ráðherra sem fer með félagsmálefni um þetta sama, ber ég nú fsp. mína upp sem er að finna á þskj. 825.

Virðulegi forseti. Skýrsla Sameinuðu þjóðanna um stöðu kvenna í heiminum var gefin út í New York á árinu 1991 á vegum Sameinuðu þjóðanna. Þessi skýrsla eða bók er í tiltölulega stóru broti og er á annað hundrað blaðsíður að stærð. Í henni er ítarlega fjallað um stöðu kvenna í allflestum þjóðríkjum heims. Byggt er á tölulegum upplýsingum og í henni er að finna fjöldann allan af töflum og línuritum. Í bókinni er tekið fram að um sé að ræða tilraunaútgáfu sem vafalaust eigi eftir að taka breytingum við endurskoðaða útgáfu. Í því sambandi má vekja athygli á því að heiminum er skipt upp í svæði og er ekki gerður greinarmunur á hvort þróuð ríki eða þróunarríki eru innan sama hóps. Sem dæmi má nefna að Albanía og Rúmenía eru talin til þróaðra ríkja og hlýtur það að skekkja allar niðurstöður. Ljóst er að í bókinni er gífurlegt magn tölfræðiupplýsinga varðandi stöðu kvenna, sem er mikill fengur í, ekki síst fyrir þá sem starfa að málefnum kvenna og einnig fræðimanna á öðrum sviðum, einkum félagsfræði. Fyrir þessa aðila er bókin hvalreki. Hins vegar er vafasamt hvort almenningur mundi nýta sér þessar upplýsingar ef til staðar væru á íslensku máli, enda segir orðrétt í formála um tilgang bókarinnar: ,,Hún miðlar upplýsingum til kvenna og karla sem láta sig mál þessi skipta þannig að þau geti komið þessum upplýsingum á framfæri til almennings.`` Skv. 16. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna er eitt af hlutverkum Jafnréttisráðs að sjá um fræðslu og upplýsingastarfsemi til félagasamtaka og almennings. Umrædd bók er til staðar í bókasafni Jafnréttisráðs og eru starfsmenn ráðsins tilbúnir að aðstoða þá aðila sem óska upplýsinga úr bókinni. Enn fremur er unnt að sjá um pöntun á henni ef þess er óskað. Þýðing og útgáfukostnaður á bókum sem hafa að geyma mikið magn af tölulegum upplýsingum, töflum og línuritum er yfirleitt talinn hærri en á öðrum bókum. Það sem hleypir upp kostnaði er prófarkalestur, sem er mjög vandasamur og tímafrekur. Með tilliti til reynslu ráðuneytisins af útgáfu lokasamþykktar Nairobi-ráðstefnunnar verður að álykta sem svo að sá hópur sem hefur áhuga á bók af þessu tagi sé takmarkaður. Varla er raunhæft að gera ráð fyrir útgáfu á nema 200--300 eintökum. Sennilegt er að útgáfukostnaður gæti legið á bilinu 500.000--1.000.000 kr. Þarna skiptir máli hversu vanda verður til útgáfunnar. Með tilliti til þess sem að framan hefur verið sagt, þ.e. að um er að ræða tilraunaútgáfu, hópurinn sem hugsanlega kynni að notfæra sér upplýsingar úr bókinni er mjög takmarkaður og hefur vafalaust mikla tungumálakunnáttu og síðast en ekki síst, hlutfallslega mikils kostnaðar við útgáfu hvers eintaks af bókinni, orkar það tvímælis að taka stóran hluta af því fjármagni sem varið er til jafnréttismála til að kosta útgáfu af þessu tagi. Ég tel mun raunhæfara að styðja einstök rannsóknarverkefni og leggja fé í útgáfu á ritum sem varpa ljósi á stöðu jafnréttismála hérlendis frekar en að verja fé til að kosta útgáfu á riti sem er til á erlendu tungumáli og flestir kunna sem munu notfæra sér þær upplýsingar sem fram koma í umræddri skýrslu.

Virðulegi forseti. Ég hygg að við hæstv. félmrh. séum sammála um það að ef nægilegu fjármagni væri til að dreifa í jafnmikilvæg verkefni og hér er um að ræða, allar upplýsingar um stöðu kvenna, hér á landi og annars staðar, væri þetta ekki vandamál. Ég get þannig verið henni sammála um að það er alltaf vont að taka fé frá einum málaflokki í annan. Einmitt þess vegna beindi ég upphaflegri fsp. minni til hæstv. utanrrh. sem kaus að vísa málinu frá sér. Ég sé ástæðu til að geta þess að ég tel að utanrrn. ætti að standa fyrir þessari þýðingu en ég vildi hins vegar ekki í umræðu liðinnar viku hundsa orð hæstv. utanrrh. og þess vegna gat ég ekki annað en varpað þeirri spurningu fram til hæstv. félmrh. hvort það stæði til á vegum ráðuneytisins að þýða þessa skýrslu. En það er alltaf stefnumarkandi hvað þýtt er og ég held að það sé oft og tíðum hægt að finna ódýrar lausnir, þó ég geri mér grein fyrir að töflur eru erfiðar í þýðingum og varðandi það að um er að ræða skýrslur sem munu breytast, þá er það jafnframt ljóst að grunnstarfið í þýðingum mundi nýtast í seinni útgáfu. Á því leikur enginn vafi. Ég held að þau rit sem eru fáanleg á íslenskri tungu séu í rauninni yfirlýsing um það á hvaða málaflokk áhersla er lögð og mjög nauðsynlegt að þessi skýrsla sé til á íslenskri tungu til þess að fleiri hafi aðgang að upplýsingum í henni en þeir sem munu leita á bókasafn til þess að fá þær. Það er ekki fólkið sem við þurfum að koma upplýsingunum til. Það leitar þeirra upplýsinga. Það eru þeir sem eru andvaralausir. Í skýrslunni er feikilega djúpt tekið í árinni með það að grípa þurfi til aðgerða og að staða kvenna víða um heim, bæði á Vesturlöndum og annars staðar, sé slík að full ástæða sé til að blása til einhverra aðgerða og að konur víða um heim taki höndum saman um það, konur og karlar raunar, því skýrslan er ekki síður áhugaefni þeirra karla sem um hana hafa fjallað en kvenna. Ég ítreka síðan að ég tel að til slíkrar útgáfu þyrfti að koma aukið fjármagn og ég vonast til þess að hæstv. ráðherra geti beitt sér fyrir því í samstarfi sínu í ríkisstjórn.