Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár til að vekja athygli þm. á þeirri gífurlegu og skyndilegu kjaraskerðingu sem hæstv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir gagnvart fjölmennri vinnustétt í landinu, - kjaraskerðingu sem mun gera hundruð ef ekki þúsundir einstaklinga og fjölskyldumanna í hópi íslenskra námsmanna nær bjargþrota þegar á næstu vikum. Ég hef kvatt mér hljóðs til að freista þess að knýja hæstv. menntmrh., hæstv. fjmrh. og ríkisstj. í heild til að snúa við blaðinu og veita íslenskum námsmönnum þann stuðning sem þeir eiga bæði siðferðilegan og lagalegan rétt til. Framkoma hæstv. ríkisstj. gagnvart þúsundum íslenskra námsmanna felur í fyrsta lagi í sér kjaraskerðingu sem nemur um 50%. Engri annarri vinnustétt landsins hefur þrátt fyrir erfitt efnahagsástand verið sýnd slík óbilgirni að kjör hennar séu skert um helming. Framkoma hæstv. ríkisstj. felur í öðru lagi í sér brot á öllum viðurkenndum venjum og reglum lýðræðislegrar stjórnsýslu. Menntmrn. virti Lánasjóð ísl. námsmanna ekki svars mánuðum saman, lét hundruð námsmanna halda út í lönd, marga með maka og börn, í þeirri trú að yfirlýsingar fyrra árs væru enn í gildi, en tilkynnir svo gífurlega kjaraskerðingu fyrirvaralaust nokkrum vikum eftir að námsár er hafið og sviftir þannig námsmenn þeim lífeyri sem átti að duga þeim til matar og annarra nauðsynja fram að áramótum. Siðuð stjórnvöld í lýðræðisþjóðfélagi geta ekki komið fram á þennan hátt gagnvart þúsundum þegnanna. Aðgerðir ríkisstj. fela í þriðja lagi í sér hættu á verulegu tjóni fyrir íslenska þjóðarbúið. Þær geta skert verulega hagvaxtarmöguleika okkar í framtíðinni. Menntun er nú almennt viðurkennd sem arðvænlegasta fjárfestingin. Auður framtíðarinnar byggist á þekkingu og þjálfun hinnar upprennandi kynslóðar. Möguleikar til náms í vísindum og tækni við skóla atvinnuveganna og í helstu greinum nútímamenningar hafa nú verið skertir til muna. Um leið hafa möguleikar íslendinga til að vera í nútíð og framtíð taldir til þróaðra menningarþjóða verið þrengdir. Kjaraskerðing ríkisstj. gagnvart þúsundum námsmanna er því ekki aðeins siðlaus framkoma gagnvart þegnum þjóðfélagsins, hún er atlaga að íslenskri hagþróun og almennri velferð um ókomin ár. Hæstv. ríkisstj. hefur haft marga mánuði til að leysa vanda námsmanna. Lánasjóður ísl. námsmanna sendir 13. maí 1975 bréf til menntmrn. og tilkynnti áætlaða fjárþörf vegna haustlána. Þetta bréf var síðan margítrekað í allt sumar með viðtölum við hæstv. menntmrh. sjálfan og starfsmenn rn. Í byrjun okt., eftir að útlánatímabil átti að vera hafið, voru þessar óskir og sjónarmið Lánasjóðsins enn einu sinni ítrekaðar og 7. þ. m. voru rn. settir úrslitakostir. Það var þá fyrst sem hæstv. ríkisstj. hófst handa og skilaði eftir nokkra daga þeim árangri að það eina, sem hún gat gert, var að ganga á bak fyrri yfirlýsinga, jafnvel fremja brot á gildandi reglum og lögum um lán til íslenskra námsmanna og skerða kjör þeirra um 50%. Til haustlána í ár hefði Lánasjóðurinn þurft 290 millj. kr. Eigið fé hans var 60 millj. Ríkisstj. hefur nú veitt lántökuheimild fyrir 100 millj. Þá eru eftir 130 millj. af þessum 290 millj. sem eru hin raunverulega kjaraskerðing gagnvart ísl. námsmönnum. Það jafngildir því að þeir námsmenn, sem hefðu átt að fá 70–100 þús. kr., fá nú aðeins 20–40 þús. kr., þeir námsmenn, sem hefðu átt að fá 200 þús. kr., fá nú aðeins 70–80 þús. kr. Og það er engin huggun og nánast hótfyndni af hálfu ríkisstj. að tilkynna að í jan. verði þetta e. t. v. bætt með 100 millj. Hæstv. ráðh., bæði hæstv. menntmrh. og fjmrh., keyra ekki í haust á því bensíni sem þeir fá í jan., og námsmenn lifa ekki heldur hálfan veturinn á þeim fjármunum sem þeir hugsanlega fá í janúar. Þessi kjaraskerðing, sem nemur 130 millj. af 290 millj., mun því knýja hundruð námsmanna, einkum þá sem komnir eru frá efnaminni heimilum og eiga enga ríka að, knýja þá til að hætta námi. Aðgerðir ríkisstj. eru að gera nám á Íslandi að forréttindum auðmannabarna. Herra forseti. Ég vil að lokum, um leið og ég skora á hæstv. menntmrh., hæstv. fjmrh. og ríkisstj. í heild að breyta nú þegar um stefnu og gera Lánasjóð ísl. námsmanna kleift að úthluta nauðsynlegum haustlánum og forða þannig hundruðum námsmanna frá bjargþroti á næstu víkum, leggja áherslu á að íslenskir námsmenn eru ekki hópur iðjuleysingja sem lifir einhverju forréttindalífi. Íslenskir námsmenn eru bæði einhver mikilvægasta framtíðarfjárfesting þjóðarinnar og ein af fjölmennari vinnustéttum þessa lands. Hér er á ferðinni kjaraskerðing gagnvart láglaunastétt og hún kann að vera forboði um áframhaldandi kjaraskerðingu gagnvart öðrum láglaunastéttum í landinu. Samtök alþýðunnar hafa skilið að aðför ríkisstj. að námsmönnum er um leið aðför að öllu láglaunafólki í landinu. Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Verkamannafélagið Dagsbrún og Alþýðusamband Vestfjarða og fleiri samtök alþýðufólks hafa lýst yfir stuðningi og samstöðu með aðgerðum námsmanna. Það er nauðsynlegt að hæstv. ríkisstj. og þm. allir geri sér ljóst að helstu launþegasamtök landsins hafa tekið höndum saman við námsmannahreyfinguna í baráttu gegn þessari gífurlegu og skyndilegu kjaraskerðingu og þeim siðlausu vinnubrögðum sem ríkisstj. hefur haft í frammi. Ríkisstj. Íslands verður því í þessu máli að sjá að sér. Hún verður að snúa við blaðinu, ella kallar hún yfir hundruð þegna þessa lands efnahagslegt hættuástand sem þeir ráða ekki við. Ég vona að hæstv. menntmrh. muni þess vegna nota tækifærið hér í dag til að tilkynna slíka stefnubreytingu. Ég veit eða vona a. m. k. að hann vilji ekki bera þá sök á bakinu lengi að hafa orðið til þess að hundruð íslenskra námsmanna verða nú að hætta námi, að einhver arðvænlegasta fjárfesting íslensku þjóðarinnar hefur verið skert til muna vegna skammsýni, vegna rangra vinnubragða og þess efnahagsöngþveitis sem núv. ríkisstj. hefur komið á í landinu.



Herra forseti. Svo sem kunnugt er eiga námsmenn tvo fulltrúa í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna. Þessir tveir fulltrúar námsmanna í stjórninni komu að máli við mig í gær og báðu mig um að skýra frá málstað þeirra, skýra frá þeim rökum sem til þess lægju að námsmenn telja þá stefnu, sem fylgt er af hálfu núv. ríkisstj. í málefnum þeirra, vera algjörlega ófullnægjandi, og leiðrétta gagnvart hv. alþm. upplýsingar sem fram hafa komið í fjölmiðlum af hálfu opinberra aðila og gefa ekki rétta mynd af því vandamáli sem hér er um að ræða. Verð ég með ánægju við þessum tilmælum. Þeir kváðu ástæðu þess, að þeir sneru sér til mín að koma þessum leiðréttingum eða rökum á framfæri, vera þá að gildandi lög um Lánasjóð ísl. námsmanna voru samþ. hér á Alþ. 1967, meðan ég gegndi starfi menntmrh. Málið hafði verið undirbúið í menntmrn. á 1–2 árum þar á undan. Ég mælti fyrir lögunum á sínum tíma, túlkaði þau og það tókst að ná um samþykkt laganna algerri samstöðu hér á hinu háa Alþingi. Í 2. gr. þessara laga segir skýrt og skorinort að stefnt skuli að því að umframþörf námsmanna verði fullnægt, m. ö. o.: það skuli stefnt að því á ótilteknu árabili að námsmenn fái lán sem svari 100%, sem svari algjörlega til svonefndrar umframfjárþarfar námsmanna, sem er hugtak sem ég veit ég þarf ekki að skýra fyrir hv. alþm. Það var enginn ágreiningur um það þegar lögin voru samþ. 1967 að það væri nægilegt að ákveða sem markmið að fullnægja umframþörfinni algjörlega án þess að í lögunum sjálfum yrði tekið til á hvaða árabili það skyldi gert. Það yrði að vera á valdi fjárveitingavaldsins hverju sinni hversu ört fjárframlög til Lánasjóðsins yrðu aukin. Þau hafa verið sem hér segir: Á því ári, sem lögin voru samþ., náðu lánveitingar af umframfjárþörf 43%, á árunum 1967–1968, þau jukust 1968–1969 upp í 48.5%, 1969–1970 upp í 52.2%, 1970–1971 upp í 62.9%, 1971–1972 upp í 77.4%, en þá hefst tímabil stöðnunarinnar, því að 1972–1973 er hlutfallið svo að segja óbreytt, þ. e. 77,8%. Það olli hins vegar svo mikilli réttlátri óánægju, það olli gagnrýni um að verið væri að hverfa frá yfirlýstum samróma vilja Alþ. frá 1967, að það tókst að hækka fjárframlög til þess að gera lánveitingar í samræmi við umframfjárþörf mögulegar upp í hlutfallið 82.7%. Á yfirstandandi skólaári hafa lánveitingar til þess að greiða umframfjárþörf numið sömu tölu, 83%. M. ö. o.: á liðnu námsári var í annað sinn um að ræða stöðnun á því að framfylgja skýlausum ákvæðum 2. gr. laganna. Og nú, ef framlögð fjárlög eru tekin og haldið mjög fast við þá yfirlýsingu hæstv. menntmrh. að greiða aðeins 5/7 hluta árlegrar lánsupphæðar sem haustlán, þá jafngildir það því að meðaltali að haustlánin lækki um helming, að þau skerðist um 50%. Það gerðist á þinginu 1970–1971, 4–5 árum eftir að lögin höfðu verið samþ., að tveir þm., þeir Magnús Kjartansson og Þórarinn Þórarinsson fluttu brtt. við lánasjóðslögin um að ákveðin viðmiðun skyldi tekin upp í aðalgrein laganna, sem samkomulag hafði verið um 1967 að gera ekki. Brtt. þeirra hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „2. gr. laganna orðist svo: Stefnt skal að því að opinber aðstoð við námsmenn samkv. lögum þessum nægi hverjum námsmanni til að standa straum af árlegum námskostnaði þegar eðlilegt tillit hefur verið tekið til aðstöðu hans til fjáröflunar. Verði tekjur Lánasjóðsins auknar í áföngum að því marki að frá og með námsárinu 1974–1975 verði unnt að fullnægja allri fjárþörf námsmanna umfram eigin tekjur þeirra.“ Í grg. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „17. nóv. s. l. spurðist Magnús Kjartansson fyrir um það í fyrirspurnatíma Sþ. hvenær ríkisstj. ráðgerði opinbera aðstoð við námsmenn nái því marki að hún standi straum af árlegum umframkostnaði þeirra. Gylfi Þ. Gíslason menntmrh. komst svo að orði í svari sinu: „Samkv. áætlun Lánasjóðsins um dreifing lána má ætla að lán sjóðsins hafi numið 53–54% af umframfjárþörf að meðaltali samkv. reglum þeim sem giltu við síðustu úthlutun. En gera má ráð fyrir að þetta hlutfall hækki við næstu úthlutun um 65–66%. Hefur þannig með samþykkt till. Lánasjóðsins verið stigið stórt skref í átt að því markmiði laganna um námslán og námsstyrki sem um getur í fsp. Með sama áframhaldi mundi ekki taka nema um 3 ár til viðbótar að ná þessu markmiði að fullu. En svo sem jafnan hefur verið lögð áhersla á af hálfu ríkisstj. er það að sjálfsögðu undir Alþ. komið með ákvörðun fjárveitinga hversu hratt þeirri sókn miðar, en ég tel að að þessu marki eigi að stefna, þ. e. a. s. að halda þeim vaxtarhraða á fjárveitingum til sjóðsins sem markaður hefur verið í fjárlagafrv. fyrir 1971.“ Svo segir flm. áfram í sinni grg.: „Ástæða er til þess að fagna þeirri yfirlýsingu menntmrh., sem væntanlega er gefin fyrir hönd ríkisstj., að stefna beri að því marki að Lánasjóðurinn geti fullnægt þörfum námsmanna skólaárið 1974–1975. Með frv. þessu er lagt til að Alþ. lýsi í verki samþykki við þessa stefnu.“ Í umr., sem urðu um þetta frv., sagði ég fyrir hönd þáv. ríkisstj. m. a. eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Ég sagði í fyrra, og bak við það er fyllsta alvara og fullkomin samstaða í ríkisstj., að það væri skoðun mín og allrar ríkisstj. að verða skyldi við þeim kröfum um tímamark sem stjórn Lánasjóðsins hafði sett fram, sem sagt að fullnægja þeim kröfum á 3–4 árum.“ - Þetta er sagt 1970. - „Ég hafði heimild ríkisstj. til að gefa þá yfirlýsingu sem ég gaf og það var full alvara að baki henni. Það sem ég hins vegar sagði, að endanlega valdið væri ekki í höndum ríkisstj., heldur Alþ., þá átti ég auðvitað við endanlega fjárveitingavaldið, það væri í höndum Alþ., þ. e. a. s. við afgreiðslu fjárlaga, því að þar eru framlögin ákveðin, en ekki í einstökum lögum. Það var sammæli allra þegar lögin um Lánasjóðinn voru sett á sínum tíma að ekki skyldi vera ákveðið áramark í lögunum sjálfum. Í 2. gr. er sett fram almennt takmark að hverju skuli stefnt, en allir, öll menntmn. og allir sem sömdu frv , þ. á m. fulltrúar flokks hv. þm., voru á því að það væri rétt að orða þetta svona, að hafa ekki ákveðið áramark í lögunum sjálfum, það hlyti að fara eftir skoðun fjárveitingavaldsins á hverjum tíma hversu ört því markmiði væri náð og óhyggilegt að binda árabilið í almennum lögum. Það, sem velviljuð ríkisstj. getur gert og núv. ríkisstj. hefur gert, er að lýsa yfir vilja sínum á því að fara að óskum stjórnar Lánasjóðsins í þessum efnum. En sérhver ríkisstj. hefur sitt umboð til ákveðins tíma. Umboð þessarar ríkisstj.“ - þ. e. a. s. þáv. ríkisstj. - „er til næsta sumars, og það, sem við getum gert og höfum gert, er að lýsa yfir okkar skoðun. meðan við höfum tillögurétt til fjárveitingavaldsins um þetta, þá skuli eftir óskum stjórnar Lánasjóðsins farið og við það tímamark sem hún hefur miðað við í bréfum sínum til menntmrn.“ Þessi yfirlýsing er gefin fyrir hönd stjórnar sem Alþfl. fór með menntamálin í og Sjálfstfl. fór með stjórn fjármálanna. Hún er því gefin fyrir hönd ríkisstj. Alþfl. og Sjálfstfl., þ. á m. auðvitað fyrir hönd þess flokks sem skipar nú sæti hæstv. fjmrh. Þessi yfirlýsing er gefin fyrir hönd þáv. ríkisstj. í tilefni af frv. sem flutt er af þm. Alþb. og Framsfl. þar sem farið er fram á að það verði lögbundið sem við töldum rétt að lýsa yfir sem stefnuyfirlýsingu. Nú vill svo vel til að hæstv. menntmrh. er í sama flokki og annar af flm. þessa frv. sem flutt var vegna nauðsynjar á að tryggja að unnt yrði að veita 100% lán upp í umframlánsþörf í síðasta lagi á árinn 1974–1975. Ég tel því óhætt að segja að allir flokkar þingsins hafi áður fyrr staðið að yfirlýsingum um að fjárveitingar til sjóðsins skuli við það miðaðar, þó að það væri ekki lögbundið, - fulltrúar allra flokka þingsins hafi lýst því yfir að markmið 2. gr. laganna skyldi náð í síðasta lagi á námsárinu 1974–1975. Afstaða flokks míns kom fram í þeim yfirlýsingum mínum, sem ég hef þegar lesið. Ég tel afstöðu Sjálfstfl. hafa komið fram í samþykki þáv. fjmrh., Magnúsar Jónssonar, á því að ég mætti gefa slíka yfirlýsingu. Afstaða Framsfl. kom fram í afstöðu Þórarins Þórarinssonar sem flutti frv. um þetta efni, og ég tel það að vissu leyti vera siðferðilega bindandi fyrir núv. menntmrh. því að hans flokkur stóð einhuga að baki þessu frv. Aðild Magnúsar Kjartanssonar að því hefur að sjálfsögðu verið gefin með fullu samþykki hans þingflokks, enginn vafi er á um afstöðu þingflokks Alþb. Og þingflokkur SF, sem ekki var kominn á þing þegar þessar umr. fóru fram, - það hefur aldrei leikið nokkur minnsti vafi á afstöðu þess flokks til þessa, m. ö. o. að Alþ., að fjárveitingavaldinu sé skylt að stuðla að því að markmið 2. gr. náist og að þær yfirlýsingar eigi að sjálfsögðu að standa sem gefnar voru vorið 1971 um að því marki skyldi náð á árinu 1974– 1975. Ég tel því að það, sem hér er nú um að ræða af hálfu hæstv. ríkisstj., sé í beinni andstöðu við áður gefnar yfirlýsingar af hálfu allra fimm flokka þingsins. Þannig getur ríkisstj. ekki hegðað sér. Hún getur ekki gengið á bak orða sinna eigin manna. Hún hlýtur að taka tillit til þeirra yfirlýsinga sem fyrrv. ríkisstj. hefur gefið. Það hafa verið talin óskráð lög, a. m. k. regla sem talið hefur verið siðferðilega skylt að framfylgja, að ríkisstj. er talin bundin af yfirlýsingum fyrri ríkisstj., ekki hvað síst þegar svo vill til að einn og sami flokkurinn á sterkustu aðildina að þeim tveimur ríkisstj. sem hér er um að ræða. Afturkippur komst í þessi mál tvívegis, þ. e. á árinu 1972–1973 og svo aftur á árinu 1974–1975, þar sem um óbreytt skilyrði til lánveitingar upp í umframfjárþörf var að ræða. Nú virðist eiga að ganga enn þá lengra, vega enn þá dýpra í þennan sama knérunn og beinlínis skerða möguleikana til þess að fullnægja umframþörfinni. Það er að sjálfsögðu í svo hróplegu ósamræmi við þær yfirlýsingar sem áður hafa verið gefnar að það er fullkomlega eðlilegt að námsmenn uni því ekki. Við þm. eigum ekki heldur að una því að ríkisstj., hvort sem við styðjum hana í öðrum málum eða ekki, hegði sér með þessum hætti. Um efnisatriði málsins vildi ég segja þetta, ef það mætti verða hv. þm. til leiðréttingar á nokkrum upplýsingum sem fram hafa komið opinberlega um þetta mál: Við fjárlagaafgreiðsluna í fyrra var ekkert beint framlag til haustlána nú í haust. Þess í stað var gert ráð fyrir 100 millj. kr. lántöku. Það reyndust erfiðleikar í haust á að útvega þetta lán, en það fékkst þó á endanum. Fjárþörf til haustlána samkv. venjulegum reglum reyndist vera 290 millj. kr. Í dag eru fyrir hendi til að mæta þessari fjárþörf þessi 100 millj.kr.lántaka, 60 millj. kr. afgangur sjóðsins frá síðasta starfsári, þ. e. 160 millj. kr. Í nýlegu bréfi rn. til stjórnar Lánasjóðsins er sagt að tryggt sé að 100 millj. kr. verði til ráðstöfunar strax í jan. n. k. En ég tek algjörlega undir orð síðasta ræðumanns, að námsmenn lifa ekki í dag á því fé sem þeir kunna að fá til ráðstöfunar í janúar. Ég veit ekki hvort þm. almennt hafa gert sér ljóst hvernig útreikningi haustlána almennt hefur verið hagað og hvernig nú er ætlunin að haga þeim. Það hefur gilt sú regla, að 7/12 hlutum árlegs námsláns hefur verið úthlutað á haustin, en 5/12 hlutum sem vorláni. En þeirri starfsreglu hefur verið fylgt að allar sumartekjur námsmanna hafa komið til frádráttar við úthlutun haustlánanna einna. Það er þess vegna sem lækkun á hlutfallinu 7/12 ofan í 5/12 er í raun og veru hlutfallslega miklu meiri lækkun en svarar til lækkunar hlutfallsins 7/12:5/12. Því veldur sú staðreynd hvernig framkvæmd er háttað varðandi útreikning haustlánaupphæðarinnar, þá er tekið tillit til sumarteknanna, að þau mundu lækka svo gífurlega að þessu sinni að að meðaltali mun það svara sem næst helmingi. Auðvitað hefði stjórnvöldum átt að vera kunnugt um það, hvernig þessari framkvæmd hefur verið hagað um margra ára bil, og því gera sér grein fyrir því að jafnvel lítil lækkun á hlutfallinu á milli haustlána og vorlána margfaldast í meðförunum gagnvart lánþegunum, gagnvart námsmönnunum. Í aths. eða grg. fjárl. er á það bent, sem rétt er, að nú starfi n. að endurskoðun námslánalaganna. En hún hefur aðallega fjallað um hvernig auka megi tekjur sjóðsins í framtíðinni. Störf hennar hafa ekki miðast við að námsaðstoðin sjálf hafi verið skert. Það hefur engin rödd heyrst í endurskoðunarnefndinni að fært sé að skerða námsaðstoðina sjálfa, og þess vegna geta störf hennar engin áhrif haft á raunverulega fjárþörf sjóðsins. Mér er líka til efs að alþm. almennt sé ljóst hvernig fjár hefur yfirleitt verið aflað undanfarið til námskostnaðar. Meðaltalstölur fyrir nokkur undanfarin ár leiða í ljós að tekjur námsmanna hafa nægt til þess að greiða um 40% námskostnaðar. Námsmenn sjálfir greiða um 40% af námskostnaði sínum með vinnu á sumrum og vetrum. Námsaðstoð Lánasjóðsins hefur numið ca. 50%, það er allt og sumt. Hún hefur numið ca. 50% af því sem námskostnaður raunverulega nemur. Aðrar tekjur, tekjur sjóðsins sjálfs, endurgreiðslur og því um líkt, hafa numið 10%. Umframfjárþörfin hefur því verið ca. 60% af kostnaðinum. Þessi umframfjárþörf hefur verið veitt með námslánum, sem hafa numið hlutfallslega eins og ég gat um áðan, og talan fyrir s. l. ár var komin upp í 83%. En ég endurtek það, að ef tölur fjárlagafrv. eru teknar alvarlega, þá þýðir það að þetta hlutfall, 83%, sem í fyrra var yfir allt árið, mundi nú hrapa niður í 48%. Lánsfjárgeta, sem í fyrra svaraði til 83% af umframfjárþörfinni, mundi nú verða 48% af lánsfjárþörfinni eins reiknaðri ef tölur fjárlagafrv. eru teknar alvarlega og hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. breyta ekki þeim ákvörðununum sem þeir tóku fyrir nokkrum dögum. Þetta mundi vera minna en átti sér stað 1968–1969, þ. e. a. s. á fyrsta starfsári Lánasjóðsins. M, ö. o. það væri stigið spor næstum hellan áratug aftur á bak. Því, sem áunnist hefur með lánasjóðslögunum, sem voru stórt framfaraspor á sínum tíma, mundi öllu vera kastað á glæ. Það mundi allt saman vera tekið aftur ef þessar fyrirætlanir, sem nú eru á döfinni, ná fram að ganga. Síðustu orð mín skulu vera þau - og þau eru mælt af mikilli alvöru í garð hæstv. ríkisstj. og þá sérstaklega hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh., að ég vara við því að halda fast við þessa stefnu, - vara alvarlega við því. Hún er ranglát. Það felst í henni ranglát kjaraskerðing, og það er ekkert spaug að særa réttlætistilfinningu ungs fólks og það alveg sérstaklega þess unga fólks sem leggur það á sig að eyða mörgum árum ævi sinnar í að afla sér menntunar, auðvitað til þess að þjóna þjóð sinni vel og dyggilega á eftir. Ég segi aftur: Það er ekkert spaug að særa réttlætistilfinningu þessa hóps íslensku þjóðarinnar. Eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni hófu námsmenn nám sitt í haust í góðri trú á að haldið yrði áfram að framkvæma stefnu 2. gr. gildandi laga. Menn hafa því lagt út í nám, en standa skyndilega frammi fyrir því að ekki er einu sinni staðið við það sem var í fyrra, ekki einu sinni óbreytt fjárframlög, heldur á að skerða þau. Þetta hlýtur að valda ekki aðeins vonbrigðum, heldur valda mörgum alvarlegum erfiðleikum. Enginn ber á móti því að endurskoðun laganna sjálfra sé eðlileg og eigi að sjálfsögðu að fara fram. Þá á ég ekki síst við reglurnar um endurgreiðslu á lánum. Það hefur enginn á móti því. En það snertir ekki vandann sem hvílir á herðum námsmanna nú á þessu hausti. Það verður að fylgja áfram stefnu gildandi laga, þeirri stefnu sem ég hef margvilnað til og felst í 2. gr. laganna. Og það er ekki nóg að biða afgreiðslu fjárl. Á það legg ég sérstaka áherslu. Það er ekki nóg, eins og hæstv. fjmrh. hefur látið orð liggja að við fulltrúa námsmannanna, að þetta muni verða athugað nánar og athugað með velvild við afgreiðslu fjárl. Það er ekki nóg, því að það leysir ekki vanda fólksins. Það leysir ekki vanda þessa mánaðar sem nú er senn liðinn. Það, sem þarf að gera, er að útvega strax viðbótarlán til þess að hægt sé að veita 7/12 árslánanna sem haustlán og taka síðan tillit til nauðsynjar á endurgreiðslu þessarar víðbótarlánveitingar við afgreiðslu fjárlaganna í desember. Þetta vil ég undirstrika sérstaklega, að það ber nauðsyn til tafarlausra ráðstafana. Það er enginn tími til þess, það er ekki hægt að bíða. Ég geri mér ljóst að í ríkissjóði er ekki fé til að inna af hendi greiðslur í þessu efni. En þá er ekkert annað að gera en að afla lánsfjár, það hlýtur að vera hægt, og taka síðan tillit til þess við endanlega afgreiðslu fjárlaga. Allra síðustu orð mín skulu vera þau að endurtaka það, að ég vara ríkisstj. mjög eindregið við því að taka ekki tillit til þeirra óska sem nú eru fram við hana bornar af hálfu námsmanna og staðfestar voru á fjölmennum útifundi hér fyrir utan Alþingishúsið nú áðan. Íslenskir námsmenn eiga allt annað skilið en að hagur þeirra sé skertur og að réttlætistilfinning þeirra sé særð.



Herra forseti. Ég skal reyna að verða við þeim tilmælum að stytta mál mitt. - Ég hef, eins og þeir ræðumenn sem talað hafa á undan mér, kvatt mér hljóðs utan dagskrár vegna þess neyðarástands sem, nú ríkir í lánamálum námsmanna. Það fer ekki hjá því að í máli okkar muni koma fram sömu upplýsingarnar, um margt, en ég hygg að þeir hæstv. ráðh., sem hér eru inni, og hv. þm. hafi ekki nema gott af því að heyra þann boðskap, sem við höfum að flytja, oftar en einu sinni. Framkoma stjórnvalda gagnvart námsmönnum, sú kjaraskerðing sem námsmenn standa nú frammí fyrir, hefur vakið almenna reiði í landinu. Stuðningsyfirlýsingar frá mörgum launþegasamtökum - ég nefni Alþýðusamband Íslands, Verkamannafélagið Dagsbrún, BSRB, Alþýðusamband Vestfjarða - o. fl., o. fl. sem við heyrðum lesnar á útifundi áðan, sýna að hér er ekki um einstæðan eða afmarkaðan atburð að ræða, heldur enn einn þáttinn í þeirri félagslegu og efnahagslegu stefnu sem stjórnin vinnur markvisst að, sem sé þeirri stefnu að byrðarnar skuli lagðar á þá sem síst mega við því: almenna launþega, lífeyrisþega, námsmenn. Ríkisstj. á sér orðið fáa liðsmenn í landinu. Eins og komið hefur fram hér í máli manna, telur stjórn Lánasjóðs námsmanna að sjóðurinn þurfi rúmlega 1700 millj. kr. á fjárl. 1976 til þess að halda sömu kjörum og í fyrra. Mun sú upphæð rétt tæplega 3% af heildarútgjöldum fjárlagafrv. Þessa upphæð hafa stjórnarsinnar nú skorið niður um helming, niður í 807 millj. 500 þús. kr. Þetta er svo gífurlegur niðurskurður að varla er ofmælt þótt sagt sé, að í raun sé verið að ógilda lögin. Það hefur ekki fyrr gerst, eins og raunar kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns, að framlög til sjóðsins hafi verið skorin niður. Að vísu hefur námsmönnum stundum þótt miða seint að hinu endanlega takmarki, sem sé því, að sjóðurinn geti fullnægt 100% umframfjárþörf og að allir námsmenn njóti sömu lánakjara. En hingað til hefur þó tekist að halda í horfinu og oftast meira en það. Auk 800 millj. kr. fjárveitingar til sjóðsins í fjárlagafrv. er einnig gert ráð fyrir lántökuheimild að upphæð 100 millj. kr. Það má að vísu deila um hvort sú fjáröflun er heppileg. Hitt er annað mál, að hún hefur verið reynd. Þessi lántökuheimild var líka sett í fjárlög í fyrra til notkunar á þessu ári, en svo treglega hefur gengið að útvega það lán í haust að varla er þess að vænta að menn setji traust sitt á sams konar lántökuheimild að ári að óbreyttu ástandi. Þessi lántökuheimild í ár, 100 millj. kr., var ætluð til haustlána. Strax í vor tilkynnti sjóðsstjórnin að úthlutun haustlána færi fram á tímabilunum 15.–30. sept. og 15.–30. nóv. Í maí á þessu ári taldi sjóðsstjórnin að þörfin til haustlána, ætti sjóðurinn að standa við skuldbindingar sínar, væri 235 millj. kr. Þetta tilkynnti hún réttum yfirvöldum. Hún fékk ekkert svar. Þegar komið var fram á haust var ljóst að þörfin var ekki 25 millj. kr., heldur 290 millj. kr. Það segir sína sögu að ástæðan fyrir því að þörfin varð meiri en áætlað var mun vera minni tekjur námsmanna yfir sumarið en á undangengnum árum. Minnkandi atvinna var farin að segja til sín. Hið alvarlega og ámælisverða í þessu máli öllu, þessari þróun sem ég hef nú rakið, er að í allt sumar hefur hæstv. menntmrh., hæstv. fjmrh. og ríkisstj. raunar öll vitað að stefndi að skipbroti. En hún hreyfði hvorki hönd né fót, virtist ekkert hafa gert til að leysa úr þeim vanda sem hún vissi að steðjaði að öllum þorra námsmanna, bæði hér heima og erlendis. Við fréttum af hæstv. fjmrh. á baðströnd á Flórída og hæstv. menntmrh. á reisu um Kanada meðan íslenskir námsmenn voru að tygja sig til brottfarar og leggja frá landi til náms í öðrum löndum í þeirri góðu trú að þeir fengju haustlán á réttum tíma óskert. Ég veit að ég þarf ekki að tíunda fyrir þingheimi þær afleiðingar sem þessi vítaverða framkoma stjórnvalda hefur haft, sérstaklega fyrir námsmenn erlendis. Þeir verða yfirleitt að hefja nám fyrr en námsmenn hér heima, tími þeirra til sumarvinnu er skemmri, og þegar búið er að greiða húsaleigu, skólagjöld, námsbækur og önnur óhjákvæmileg gjöld er sumarhýran langt til farin og treyst á námslánin fyrir nauðsynlegu viðurværi. En í þetta sinn komu engin námslán. Neyðarópin fóru að berast heim. Um slíkt veit ég persónulega dæmi. 13. okt sögðu fulltrúar stúdenta í sjóðstjórn sig úr stjórninni. Þá hafði borist sú frétt frá hæstv. menntmrh. að peningar væru ekki til. Loks tókst þó hæstv. menntmrh. að fá flokksbróður sinn, hæstv. bankamálaráðh., til að opna hið lokaða bankakerfi og fá lánið til sjóðsins, 100 millj., að fullu. 160 millj. voru þá komnar til úthlutunar, en 130 millj. vantar til þess að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sínar um haustlánin nú. Það vantar því 45% upp á að heildarþörfinni til haustlána sé fullnægt. Ég hef sérstaklega gert hér að umtalsefni framkvæmd á fjárútvegun til sjóðsins í haust, þar eð ég tel að freklega hafi verið níðst á námsmönnum, menn hafi þegar hafið nám, miðað áætlanir sínar við námslánin, en standa nú frammi fyrir því, fjöldi þeirra, að þurfa að hætta við nám strax í haust sakir efnaleysis. Gegnum aldirnar hefur skólanám verið forréttindi hinna fáu hér á Íslandi. Hugur fleiri hefur staðið til mennta. En það var draumur sem alþýða þessa lands gat ekki gert sér vonir um að mundi nokkurn tíma rætast. Á síðustu áratugum hefur orðið sú breyting á smám saman að æ fleiri úr röðum alþýðu hafa getað stundað nám. Lengi var þetta þó miklum erfiðleikum bundið. Þessir námsmenn urðu að leggja hart að sér yfir sumarið, vinna lengur en aðrir, stunda námið með hléum til þess að geta unnið fyrir sér eða unnið með náminu öll sín námsár. Þannig stóðu málin, þegar lög um námslánasjóð voru sett. Börn efnaðra foreldra höfðu allt aðra reynslu. Og það var til að jafna þennan mismun, leiðrétta þetta ranglæti, sem við lögðum áherslu á námslán á sínum tíma. Skerðing námslána hefur e. t. v. ekki áhrif á námsmenn frá efnuðum heimilum, en hún verður óhjákvæmilega til þess að allur þorri námsmanna frá efnaminni heimilum, allur þorri fjölskyldufólks í röðum námsmanna verður að hætta námi. Sú staðreynd að víðtæk samstaða hefur tekist meðal námsmanna að þessu sinni um kröfur þeirra og um mótmæli gegn kjaraskerðingu ríkisstj., sem bitnar fyrst og fremst á lágtekjur fólki, sýnir að meginkrafa þeirra, meginkrafa allra námsmanna í landinu er efnahagslegt lýðræði, efnahagslegt jafnrétti. Þeir krefjast ekki munaðar. Þeir krefjast réttlætis. Þetta ætti að vera alvarlegt íhugunarefni fyrir þá ríkisstj. sem sér ekki aðra úrbót við efnahagsvandanum en auka efnahagslegt misrétti í landinu. Ég tek undir orð fyrri ræðumanna um það, að ég skora á hæstv. ríkisstj. og hæstv. menntmrh. að lýsa því yfir nú þegar við þessar umr. að úr þessu verði bætt strax.

Menntmrh. (Vilhjálmur Hjálmarsson) : Herra forseti. Það er ekki nema sjálfsagt að svara máli þeirra hv. þm., sem nú hafa kvatt sér hljóðs utan dagskrár, og svara því hér og nú eftir því sem við verður komið, enda er hér vissulega um að ræða mál sem miklu varðar að leyst verði á viðunandi hátt. Jafnframt eða um leið og ég leitast við að svara máli hv. ræðumanna vil ég fara örfáum orðum um málið almennt. Öflun fjár til Lánasjóðs ísl. námsmanna er orðin æðistór þáttur í gerð fjárl. Á fjárl. þessa árs er framlag til sjóðsins 680 millj. kr. og 100 millj. kr. lántökuheimild í fjárlagafrv. nú 807 millj. kr. lántökuheimild, í fjárlagafrv. nú 807 námsmenn telja að tvöfalda þurfi framlagið hið minnsta. Hér er við ærinn vanda að fást, annars vegar þarfir námsmanna, hins vegar fjáröflunarvandann, hvort tveggja örðugra en fyrr vegna vaxandi verðbólgu og minnkunar þjóðartekna. Má því eðlilegt kallast að vakið sé máls á þessum viðfangsefnum einmitt utan dagskrár á hv. Alþingi. Ég vil fyrst víkja að þeim þættinum sem hér hefur verið gerður að umtalsefni, þ. e. a. s. afgreiðslu fjárl. fyrir næsta ár. Í frv. er fjárveiting til lánasjóðs röskar 800 millj. kr., eins og ég áðan sagði. Við gerð þessa fjárlagafrv. gætti mjög viðleitni til aðhalds almennt. Varðandi þennan lið var sérstaklega haft í huga að löggjöf og þar með tilhögun lánveitinga hefur verið og er í endurskoðun og stefnt að því að koma á breytingu á fyrri hluta þessa þings. Einn meginþáttur lagabreytinganna yrði væntanlega varðandi endurgreiðslu lánanna. Svo fráleitar eru þessar endurgreiðslureglur nú að lánasjóðnum, sem þegar hefur fengið um 1400 millj. kr. samtals úr ríkissjóði og lánað út ámóta háa upphæð, eru einungis áætlaðar tekjur af vöxtum 3 millj. kr. og innheimtar afborganir 12 millj. kr. á fjárl. ársins 1975. Og í fjárlagafrv. 1976 eru þessar upphæðir samtals áætlaðar um 18 millj. kr. Það er í rauninni langt síðan mönnum varð ljóst að hér var þörf á endurskoðun. Það kom m. a. í ljós við afgreiðslu fjárl. 1971. N. var skipuð og frv. samið, en það hlaut ekki afgreiðslu. S. l. vetur var svo málið tekið upp að nýju, eins og ég sagði áðan, þá er stefnt að því að afgreiða lagabreytingar á Alþ. nú fyrir jólin. Ég hygg að það sé óhætt að segja að allir séu sammála um að hér sé breytinga þörf, og hafa námsmenn vissulega sýnt fullan skilning á þessu atriði, sbr. nýlega gerðar samþykktir þeirra um þetta efni á fundum nú fyrir skömmu og einnig afstöðu þeirra þegar um þetta mál var rætt á s. l. vetri. Nú dettur mér auðvitað ekki í hug að gera því skóna að fyrirhugaðar lagabreytingar minnki fjárþörf sjóðsins á næsta ári eða næstu árum. En verðtrygging og breytt tilhögun á endurgreiðslum mundu tvímælalaust treysta stöðu sjóðsins til frambúðar, bæði með auknum tekjum af endurgreiðslum og svo með því að draga úr eftirspurn eftir lánsfé frá því sem nú er, þegar í raun er um að ræða beinan styrk að mjög verulegu leyti vegna þess hvernig endurgreiðsluákvæðunum er fyrir komið. Með þá þróun fram undan, sem við það sæi hilla undir, yrði áreiðanlega auðveldara að brúa bilið, komast yfir erfiðustu árin, þangað til sjóðnum fara að berast tekjur af eigin fé, með þá háum fjárveitingum í fá ár eða e. t. v. með lánsfjáröflun að einhverjum hluta. Þetta verður allt skoðað vandlega við meðferð fjárlagafrv. næstu vikur, svo sem raunar hefur verið venja og þurft að gera á hverju ári að undanförnu, því að það er ekki nýtt að hér hafi þurft að endurskoða þá tölu sem sett er fram í fjárlagafrv. Þá vil ég víkja að haustlánunum svokölluðu sem eru, eins og kunnugt er, aðeins fyrsta greiðsla af heildarláni á viðkomandi skólaári. Mér finnst rétt til samanburðar að rifja upp með örfáum orðum hvernig afgreiðslu haustlánanna hefur verið háttað að undanförnu. Að því er afgreiðslutímann snertir hef ég fengið upplýst að árið 1971 fór afgreiðsla fram í okt.nóv.-mánuði, 1972 í nóv., 1973 síðast í sept. og s. l. ár í nóv.-mánuði. Nú hefst afgreiðsla upp úr miðjum okt., eins og kunnugt er, því að hún er þegar hafin og mér er tjáð að sjóðsstjórnin fari langt með að afgreiða frá sér í þessari viku, en síðan kemur til bankanna. Dráttur á afgreiðslu haustlánanna nú er því í sjálfu sér ekki óvenjulegur og alls ekki einstakur, en hann er vissulega jafn óæskilegur fyrir því. Hér finnst mér rétt að geta þess að stjórn Lánasjóðsins hefur unnið að því, m. a. með samtölum við fjmrh. í sumar, að reyna að koma fastari tímasetningu á umsóknir og afgreiðslur og þar með útgreiðslur úr ríkissjóði til Lánasjóðsins. Það mundi verða til ótvíræðs hagræðis fyrir alla aðila auðvitað, lántakendur, sjóðsstjórn og ríkissjóðs, að koma fastari skipan á að þessu leyti heldur en orðið hefur, og að því verður unnið áfram. Varðandi fjárhæð haustlánanna núna er þess að geta, að tryggt er, svona nokkurn veginn skulum við segja, nægilegt fjármagn miðað við venju, þó þannig að hluti haustlána kemur til útborgunar strax, en nokkuð ekki fyrr en í byrjun næsta árs. Það, sem veldur þrengri stöðu nú en áður, er auðvitað allt í senn, verðbólguhraðinn, meiri fjölgun umsókna en gert var ráð fyrir, því að umsóknum hefur fjölgað mjög mikið á þessu ári og það er í raun og veru eðlileg afleiðing af fjölgun stúdenta, en það er þó öllu meira en gert var ráð fyrir, og svo í einni setningu sagt þröng staða hjá ríkissjóði og hjá lánastofnunum. Nánar tilgreint er afgreiðsla haustlána venjulega byggð á því að reiknaður er framfærslukostnaður í 7 mánuði af 12 og tekjur námsmanns eru dregnar frá. Haustlán nú, sem afgreidd verða fyrir áramót samkv. þeirri vinnu sem nú fer fram hjá sjóðsstjórninni, geta aðeins numið 5.25/12 í stað 7/12 áður, en 1.75/12 yrðu þá greiddir strax eftir áramótin. Meðaltalslánsfjárhæð, sem greidd yrði nú þegar, er mér tjáð að sé liðlega 60 þús. að því er varðar innlenda námsmenn og tæplega 120 þús. til námsmanna erlendis. Greiðsla á 1/4 hluta haustlánanna kæmi þá í ársbyrjun, eins og ég áðan sagði. Út af ummælum hv. 3. landsk. þm. um þetta atriði vil ég benda á að síðari lánsúthlutun, úthlutun að vori, fer venjulega fram, að mér er tjáð, í febr.- mars, svo að mér sýnist að þær eftirstöðvar haustlána, þ. e. ca. 1/4 af þeim, sem ráðgert er að greiða í ársbyrjun, sá hluti kæmi þó til nota á þeim mánuðum sem þá eru eftir af því tímabili sem haustlánunum er ætlað að brúa, fram til afgreiðslu vorlána. En hér er sem sagt um að ræða seinkun á útborgun á hluta af haustlánum, á það dreg ég enga dul. Hver verður aftur endanlegur fjárhlutur Lánasjóðsins á nýbyrjuðu skólaári, það ræðst ekki að fullu fyrr en við afgreiðslu fjárl. eins og kunnugt er og hér hefur áður komið fram. Það er vitanlega ekki unnt að skoða, svo að rétt sé, málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna eða nokkra aðra einstaka þætti alveg án tengsla við önnur fjármál ríkisins. Varðandi fjárveitingar til Lánasjóðsins á fjárl. 1975 og meðferð þeirra fjárveitinga vil ég þess vegna rifja upp eftirfarandi til upplýsingar og skal fara fljótt yfir sögu: Veitt fé 680 millj. + 100 millj. kr. lánsheimildin, eins og ég áðan greindi. Allmargar fjárveitingar á fjárl. þess árs, er nú stendur yfir, hafa verið lækkaðar, skornar niður, eins og það er kallað, vegna fyrirsjáanlegs hallarekstrar ríkissjóðs. Fjárveiting til Lánasjóðsins hefur ekki sætt þeirri meðferð, heldur er hún greidd að fullu. Ákveðið var að greiða Lánasjóðnum 40 millj. kr. til viðbótar vegna gengisbreytinga á árinu, og hygg ég að það sé í samræmi við fyrri meðferð undir líkum kringumstæðum. Ríkisstj. tryggði Lánasjóðnum full not af 100 millj. kr. lántökuheimildinni, og ríkisstj. hefur heitið á fyrsta mánuði næsta árs 100 millj. kr. greiðslu af framlagi þess árs til þess að bæta upp haustlánin, en eins og ég sagði áðan hefur svo aftur úthlutun síðari hlutans farið fram á öðrum og þriðja mánuði ársins. Mér finnst rétt og nauðsynlegt að þetta komi fram, því að á sama tíma hafa margir aðrir, er greiðslu fá úr ríkissjóði, orðið að búa við skertar fjárveitingar í samræmi við heimildarákvæði í lögum. Úthlutun haustlána á þessum grundvelli, sem ég þegar hef lýst, er nú í fullum gangi, eins og áður segir, er raunar að verða lokið, en heildarlánin, hver þau verða, hversu æskilegt sem það er að fá það upplýst strax, þá verður ekki unnt nú fremur en áður að slá því algerlega föstu fyrr en afgreiðslu fjárl. er lokið. Vegna ummæla hv. 3. landsk. þm. vil ég láta það koma fram, að ég tel, að afskipti menntmrh. af málum Lánasjóðsins nú í haust hafi verið með ósköp venjulegum hætti. Leitað var samþykkis fyrir 100 millj. kr. lántökunni, þegar að því kom að fara að nýta hana og fá samþykki ríkisstj. fyrir því samkv. venju, og ríkisstj. afgreiddi það mál samdægurs á ríkisstjórnarfundi. Síðan skrifaði rn. lánastofnunum bréf, eins og líka hefur verið venja, en stjórn Lánasjóðsins tekur hins vegar lánin sjálf. Það fengust aðeins 50 millj. kr. á þennan hátt, og þá gekk hæstv. fjmrh. í það að tryggja afganginn og hét jafnframt 100 millj. kr. til greiðslu strax eftir áramótin, eins og ég hef raunar margtekið fram. Þetta tók allt sinn tíma, eins og við vill brenna í okkar margumtalaða kerfi, og það því fremur þá sem fé liggur nú enn siður á lausu, bæði hjá ríkissjóði og lánastofnunum, heldur en oft áður, því miður. En samt sem áður, ekki var lengra komið en fram í miðjan okt. þegar hægt var að hefja afgreiðslu lánanna. Í þessu sambandi er einnig rétt að það komi fram, að fulltrúar námsmanna sögðu sig úr stjórn Lánasjóðsins þegar róðurinn þyngdist. Það er raunar þegar búið að geta um það áður á þessum fundi, en fulltrúar kjarabaráttunefndar hafa einu sinni komið á minn fund í haust að ræða þessi mál. Ég verð að segja það, að mér þykir það lítið í hlutfalli við þau fundáhöld námsmanna, sem fram hafa farið á sama tíma, og lítið miðað við allar aðstæður eins og þær eru í dag. Ég vil svo að lokum aðeins segja þetta, herra forseti: Ég skal manna síðastur verða til að gera lítið úr erfiðleikum íslenskra námsmanna margra. Ég hef nokkuð kynnst högum þeirra í gegnum aðstöðu eigin barna og annarra skyldmenna sem hafa verið í langskólanámi á undanförnum áratugum. En það gagnar ekki heldur að líta fram hjá þeim örðugleikum sem nú eru á öflun fjármagns þegar saman fer hallarekstur hjá ríkissjóði og stórfelld skuldasöfnun erlendis. Framhjá þessu þýðir ekkert að líta. Ég vil því segja að við skulum sameinast um að leita lausnar á vandanum, bæði óhjákvæmilegri fjáröflun til starfsemi Lánasjóðsins á yfirstandandi skólaári og svo um að koma fram þeim lagabreytingum er tryggi stöðu Lánasjóðsins til frambúðar. Það er gífurlega mikið atriði, og það er okkur áreiðanlega öllum jafnljúft og skylt að stuðla að því að starfsemi Lánasjóðsins og allrar annarrar námshjálpar til íslenskra námsmanna geti náð þeim megintilgangi að tryggja efnahagslegt jafnrétti til náms, eins og stóð á sumum kröfuspjöldunum hérna úti á velli, því að þetta er það, sem allir vita að er meginverkefni þessarar námshjálpar, hvort sem hún er veitt á vegum Lánasjóðs íslenskra námsmanna og þá í lánsformi ellegar hún er veitt á annan hátt, eftir annarri löggjöf. Það er jafnan hollt að ræða vandamálin, og fsp.-tími Alþ. gefur að vísu takmarkaða möguleika til þess að brjóta mál til mergjar, þó að unnt sé að vekja athygli á áriðandi dagskrármálum og veita nokkrar upplýsingar um leið. En hér þarf auðvitað meira til en umr. í einum fsp.-tíma, svo að eðlilegt samstarf haldist með námsmönnum og stjórnvöldum. Mér líst ágætlega á þá hugmynd, sem fulltrúar námsmanna höfðu hreyft í gær við hæstv. fjmrh., hugmynd um að koma á opnum fundi um þessi mál með námsmönnum og þeim ráðh. sem einkum hljóta um þau að fjalla. Mér líst ágætlega á þessa hugmynd. En vitanlega þarf einnig og ekki síður og jafnframt að ræða málin nánar í þrengri hópum. En það varðar mestu, segi ég aftur og enn, að þegar tveir eða fleiri, hér skulum við segja fjárveitingavaldið og námsmenn, standa andspænis stóru vandamáli, þá glími þeir við það í sameiningu og skiptist á upplýsingum og skoðunum. Ljóst er af allra síðustu fréttum, sem við vorum m. a. að heyra í gær í fjölmiðlum og áður í þessari viku, um ríkisbúskap, um gjaldeyrisstöðu, um ástand fiskstofna, að það er ekki bjart fram undan í efnahagsmálum íslendinga og það eru því miður áreiðanlega litlar líkur til þess, að hver og einn fái óskir sínar uppfylltar til fulls. En því fremur ber okkur að leita allra leiða til þess að finna viðunandi lausn á hverjum vanda, svo í þessu máli sem öðrum vandamálum, sem að höndum ber.



Herra forseti. Ég skal verða við þeirri beiðni að verða mjög stuttorður. Ég vil aðeins í upphafi minna á að upphlaup eins og það, sem átt hefur sér stað í dag, hafa orðið áður. Á fyrsta haustinu eftir að vinstri stjórnin tók við völdum, árið 1971, þá gerðist það, að þegar fjárlagafrv. var lagt fram, þá var ekki í þeirri fjárlagagerð, í því frv. farið eftir þeirri áætlun sem Lánasjóður ísl. námsmanna hafði lagt fram árið 1967 og þáv. stjórnvöld höfðu samþykkt að fylgja. Þetta vakti það mikla athygli á haustinu 1971 að ég leyfði mér að kveðja mér hljóðs hér utan dagskrár og spyrjast fyrir um þetta, hvernig á því stæði að till. var ekki hærri en rann bar vitni um. Þetta vakti nokkra athygli meðal námsmanna þá eins og nú. Ég vil taka fram strax, svo að það fari ekki á milli mála, að ég er enn sömu skoðunar og ég var þá, að ég tel að námsaðstoð eigi ekki að skerða meira en nemur almennri kjaraskerðingu í landinu hverju sinni, ef um skerðingu er að ræða, og meginatriðið í þessu máli fyrr og nú er að námsaðstoð sé fullkomlega í samræmi við óskir námsmannanna sjálfra. Ég hef ekki litið á till. í fjárlagafrv. núna sem endanlega upphæð, heldur hef ég skilið hana svo, eins og áður hefur komið fyrir, að vegna þeirrar biðstöðu, sem í málinu er, og vegna þeirrar endurskoðunar, sem nú stendur yfir á lögunum um námslán, þá hafi þessi tala verið sett inn, menn hafi viljað bíða eftir þeim niðurstöðum sem endurskoðunarnefndin lætur frá sér fara, væntanlega innan skamms, eins og hæstv. menntmrh. gat um. En ég get ekki ímyndað mér að nokkrum manni hafi dottið í hug að þær niðurstöður geti leitt til skerðingar á námsaðstoð. Og ég vil leyfa mér hér og nú við þessa umr., þar sem ég á sæti í þessari endurskoðunarnefnd, að taka mjög skýrt fram að umr. í þessari n. gefa enga ástæðu til þess að halda að námsaðstoð verði skert. Þvert á móti má ætla að námsaðstoð verði aukin, a. m. k. eftir till. nefndarinnar. Sú tala, sem í fjárlagafrv. er núna, segir auðvitað ekki alla söguna. Í fjárlagafrv. hverju sinni er sett fram sú upphæð sem á úr ríkissjóði að koma, en inn í þetta dæmi koma líka þær tekjur sem Lánasjóðurinn er talinn munu hafa á n. k. ári, og þær tekjur eru einkum af vöxtum og afborgunum. Ég hygg því, án þess að ég viti það, að þeir, sem hafa gengið frá þessu frv., hafi vonað og hafi viljað að endurgreiðslur yrðu drýgri fyrir sjóðinn en verið hefur hingað til og tillögugerðin hafi stafað af þessari óskhyggju. En þær vonir, ef þær hafa verið fyrir hendi, eru því miður óraunhæfar fyrir næsta ár a. m. k., hvað sem framtíðinni líður, því að endurgreiðslukerfið getur að sjálfsögðu ekki komið til framkvæmda strax á næsta ári, þannig að tekjur sjóðsins aukist að miklum mun. Þessi óskhyggja er hins vegar mjög skiljanleg, og ég veit að allir skilja það og námsmenn skilja líka að það verður ekki lengur unað við óbreytt lög og við óbreytt endurgreiðslukerfi. Hæstv. menntmrh. rakti hér nokkrar tölur í því sambandi. Ég vil endurtaka það að á fjárlagaárinu, sem nú er að líða, var ráðstafað 780 millj. til Lánasjóðsins og á móti komu 15.5 millj. vegna endurgreiðslna og afborgana. Miðað við þær áætlanir, sem lánasjóðsstjórnin hefur lagt fram núna, er reiknað með því að Lánasjóðurinn þurfi 1700–2600 millj. á næsta ári, og í þeirri sömu áætlun er reiknað með að tekjur sjóðsins séu 18 millj. á móti þessum gríðarlega háu upphæðum. Ég vil líka vekja athygli á því að eins og fyrirkomulagið er núna samkv. lögum fá námsmenn lán árlega án vaxta meðan þeir eru við nám. Að loknu námi líða síðan 5 ár án þess að þeir þurfi að borga afborganir af sínum námslánum. Þá standa lánin að vísu á lágum vöxtum, en síðan, að þessum 5 árum liðnum, greiða námsmenn lán sín með annúitetsgreiðslum á 15 árum og 5% vöxtum. Er ljóst öllum skynsömum mönnum að hér er ekki um raunveruleg lán að ræða, hér er um styrki að ræða og rétt að menn viðurkenni það. Ég held að allir sanngjarnir menn viðurkenni að þetta getur ekki gengið lengur. Þegar menn hafa þessi kjör námsmanna í huga, þá finnst sjálfsagt mörgum að það sé óskammfeilni hjá námsmönnum að efna til mikilla mótmæla og krefjast þess að áfram haldi þau kjör sem þeir hafa haft og greiðslur í þeirra sjóð, Lánasjóðinn, séu stórkostlega auknar. Ég vona því að kröfugerð þeirra spilli ekki fyrir eðlilegri endurskoðun og sanngjarnri niðurstöðu í þessari endurskoðun sem nú fer fram. Það er mitt mat, eins og ég sagði áðan, að það komi ekki til greina að skerða námsaðstoð. Það þarf þvert á móti að hækka námsaðstoðina, þannig að hún nái smám saman því marki að fullnægja 100% umframfjárþörf. Hún á líka, námsaðstoðin, að veitast fleiri nemendum, úr öðrum skólum en nú er. Það þarf að veita miklu fleiri nemendum á framhaldsskólastigi aðgang að þessu kerfi. Þetta er nú verið að kanna með fullum velvilja, og ég vona að yfirlýsingar stundum vanhugsaðar yfirlýsingar eða fordómar á hinn bóginn - valdi því ekki að við getum náð fram eðlilegum og sanngjörnum lausnum á þessu máli. En á sama tíma sem við verðum að stefna að því að auka námsaðstoðina með þessum hætti sem ég gat um, þá verðum við líka að breyta endurgreiðslukerfinu. Við verðum að breyta því á þann hátt að menn greiði lánin aftur sem þeir fá með eðlilegum kjörum, að lánin verði verðtryggð og greitt sé með hliðsjón af því hvaða laun menn hafa þegar þeir koma út í lífið. Mér finnst því í þessum umr. ekki vera rétt að hér sé staðið upp og einfaldlega lýst yfir vanþóknun sinni á því að fjárl. séu ekki nægilega há eða fjárlagafrv. sé ekki nægilega hátt. Ég trúi því að því verði breytt, eins og áður hefur tíðkast. Ég held að menn verði líka að vekja máls á þessum grundvallarvandamálum Lánasjóðsins og viðurkenna þá nauðsyn að það þarf að breyta endurgreiðslukerfinu. Það er alls ekki hægt fyrir þingið, fyrir fjárveitingavaldið að hækka fjárveitingar til Lánasjóðsins nema um leið og það breytir endurgreiðslukerfinu. Fjárveitingavaldið eða þingið hefur ekki bolmagn til þess og ég fullyrði að þjóðin muni ekki sætta sig við það. Því heiti ég á námsmenn og þá þm., sem hafa skilning á málefnum námsmanna, að taka höndum saman um að leysa þetta þannig að allir geti vel við unað.



Herra forseti. Ég mun ekki lengja þessar umr., enda hafa allir málavextir komið skýrt fram. Ég sé ástæðu til þess að þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir aðalefni ræðu hans sem var jákvætt í garð málstaðar námsmanna, og ég met það þeim mun meir sem það er alkunna að hann er áhrifamikill stuðningsmaður núv. hæstv. ríkisstj. Varðandi ummæli hans um nauðsyn þess að endurskoða gildandi lög og reglur um Lánasjóðinn, þá vil ég aðeins ítreka það, sem áður hefur komið fram í umr., að námsmenn sjálfir hafa lagt áherslu á að sú endurskoðun fari fram og henni verði lokið sem fyrst. En aðalerindi mitt í ræðustólinn var að láta í ljós mikil vonbrigði yfir ræðu hæstv. menntmrh. Hann varð því miður ekki við óskum okkar þriggja þm., sem talað höfðum á undan honum, um að gefa jákvæða yfirlýsingu um að gerð yrði úrslitatilraun til að rétta hag námsmanna og bæta úr þeim rangindum sem verið er að fremja gagnvart þeim. Því miður gaf hann ekkert fyrirheit um það í sinni ræðu, að slíkt mundi verða gert. Þótt undarlega kunni að hljóma, er það hið eina jákvæða við þessar umr., að því er varðar hæstv. ríkisstj., að hæstv. fjmrh. skuli hafa þagað, og það vona ég þrátt fyrir allt að þýði að endanlegt nei sé ekki upp kveðið við fullkomlega réttmætum óskum námsmanna.



Herra forseti. Í sjálfu sér er gagnlegt að ræða almennt um breytingar á lögum Lánasjóðs ísl. námsmanna, en þær umr. þjóna engum tilgangi til þess að leysa þann vanda sem nú blasir við. Það er eins og að hefja, þegar hús brennur, almennar umr. um skipulag brunavarna í stað þess að snúa sér strax að því að slökkva eldinn. Ég vil í sjálfu sér taka undir þau jákvæðu ummæli sem komu fram hjá hv. 11. þm. Reykv. En það eru hæg heimatökin hjá honum og hv. 5. þm. Austurl., Halldóri Ásgrímssyni, því að þeir eiga báðir sæti í þeirri n. sem hefur átt að endurskoða þessi lög, að hefjast nú handa og koma þeirri endurskoðun til ríkisstj. og hingað inn í þingið, og þá er sjálfsagt að hefja umr. um breytingar á lögunum. Ég vil einnig lýsa yfir vonbrigðum mínum með svör hæstv. menntmrh. En ég er því miður ekki eins bjartsýnn og hv. 9. þm. Reykv., að þögn fjmrh. boði það að hann hafi ekki tekið endanlega ákvörðun. Ég held að þögn hans einfaldlega sýni að hann þori ekki að taka til máls um þetta atriði hér, að hann finni að framkomu ríkisvaldsins gagnvart námsmönnum er í raun og veru ekki hægt að verja. Þetta er gerræðisfull aðgerð stjórnvalda, sem þau knýja fram í krafti valdsins sjálfs, en geta ekki stutt neinum frambærilegum málefnalegum rökum, enda komu þau rök ekki fram hjá hæstv. menntmrh. Hann varði tíma sínum til þess að ræða vítt og breitt, eins og hv. 11. þm. Reykv., um Lánasjóðinn almennt og lagabreytingar um hann, en hann vék ekki einu orði að því, hvernig leysa ætti þann vanda sem að námsmönnum steðjar nú, og það sem meira er og var þó í sjálfu sér það jákvæða í ræðunni, að hann með þögninni viðurkenndi að þessi vandi væri fyrir hendi. Hann mótmælti ekki einu orði því sem ég og aðrir málshefjendur hér í þinginu í dag lýstu hvert væri eðli þessa vanda. Þess vegna vil ég ítreka við hæstv. menntmrh. spurningu sem nú brennur á vörum a. m. k. hundraða námsmanna íslenskra, sérstaklega þeirra sem eru erlendis: Hvað eigum við að gera? Hvaðan eigum við að fá fé til þess að geta framfleytt okkur fram yfir áramótin, hæstv. menntmrh.? Ríkisstj. gekk í bankana og bankarnir fundu aðeins 27 millj., að ég held, þannig að það þýðir lítið fyrir þessa námsmenn að ganga á fund bankastjóra þessa lands og biðja um víxillán til þess að geta framfleytt sér. Námsmenn eiga kröfu á því að þessi ríkisstj., sem ómótmælanlega hefur gengið á bak orða sinna, hefur brotið gildandi lög og yfirlýsingar um þetta efni og sent hundruð námsmanna út í heim, - þeir eiga kröfu á að þessi ríkisstj. bendi á hvernig þeir eiga að leysa sinn fjárhagsvanda. Ef það er ekki gert á raunhæfan hátt, þá blasir það við að ríkisstj. Íslands segir við þessa námsmenn: Gerið þið svo vel og hættið námi, þið sem ekki eigið auðuga að og getið fengið lán hjá skyldmennum ykkar. Fátækari hluti íslenskra námsmanna, komið þið heim, gjörið svo vel. - Það er boðskapur ríkisstj. Íslands ef ekki annað kemur fram hér á þessum fundi. Og svo er sagt að það sé ekki til fé. Auðvitað er til fé til að mæta þessari þörf ef viljinn er fyrir hendi. Ég rakti það áðan, að það er almennt álit hagfræðinga um heim allan að menntun er arðbærasta fjárfestingin sem nokkur þjóð getur lagt i. Nú eru íslendingar að fjárfesta í brú yfir Borgarfjörð. Nú eru íslendingar að fjárfesta í járnblendiverksmiðju. Ég er alveg viss um það, hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh., að arðsemisútreikningar munu sýna að fyrirgreiðsla til námsmanna er mun arðbærari fjárfesting, ég tala nú ekki um heldur en brúin yfir Borgarfjörð, og mun arðbærari fjárfesting en járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði. Þessir peningar eru til. Það er ekki það sem er að. Það, sem er að, er að ríkisstj. hefur valið frekar fjárfestingu í járnblendiverksmiðju og samvinnu við Union Carbide heldur en fjárfestingu í íslenskum námsmönnum. Það er valið. Og það hefur skýrt komið fram fyrir þennan fund og það hefur verið látið standa óbreytt á þessum fundi: Við viljum frekar eiga samstarf við erlend stórfyrirtæki, íslenskir námsmenn, heldur en samstarf við ykkur um það hvernig menntun ykkar getur þjónað íslenskum hagvexti í framtíðinni. Það er enn fremur dapurlegt að það skuli hafa skinið í gegnum ræðu hæstv. menntmrh. og þögn fjmrh. að ekki eru miklar vonir til þess, að þeirri upphæð, sem nú er í frv. til fjárl, verði breytt. M. ö. o., eins og hv. 9. þm. Reykv. rakti rækilega hér í upphafi síns máls, það er í vændum veruleg kjaraskerðing til viðbótar við þá kjaraskerðingu sem þegar hefur orðið á þessu hausti. Og ég vænti þess ekki að í fjárlagafrv. eða í öðrum aðgerðum ríkisstj. komi fram neinar ábendingar um að það verði dregið úr fjárfestingu í brú yfir Borgarfjörð eða hægt á framkvæmdum járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Það er valið, það er hið pólitíska val þessarar ríkisstj. sem er kveðja til íslenskra námsmanna. Þeir munu vissulega taka þá kveðju til íhugunar. Þeir munu vissulega sjá, að hún felur í sér ákveðinn pólitískan boðskap um það, hvers konar þjóðfélag þessi ríkisstj. vill beita sér fyrir á Íslandi, hver er sú stefna í sjálfstæðismálum íslendinga, sem þessi ríkisstj. vill aðhyllast, vegna þess að saga íslensku þjóðarinnar allt frá upphafi síðustu aldar og fram á þennan dag sýnir að það eru námsmenn þjóðarinnar fyrst og fremst sem hafa verið hennar besta sjálfstæðisfjárfesting, bæði stjórnarfarslega og í efnahagsmálum. Ég vona að hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. láti ekki þessari umr. ljúka svo hér í dag að þeir hafi ekki uppi a. m. k. vilyrði um að breyta þessari ákvörðun, að þeir sýni þá lágmarkskurteisi gagnvart íslenskum námsmönnum að þeir segi þeim hvernig þeir eigi að leysa þennan vanda. Hæstv. menntmrh. mun vera á leið austur á firði næstu daga og ég óska honum góðrar ferðar. En það væri vel þess virði, þegar hann keyrir á sinni glæsilegu bifreið, ef hann ætlar að hagnýta hana í þeirri ferð austur á land, og er búinn að dvelja þar þann tíma sem hann ætlar að vera og er lagður af stað til baka, þá fái hann allt í einu skeyti frá olíufélögunum í landinu um það: Þú færð bara bensín til að komast að Vík í Mýrdal og í janúar færðu það bensín sem á vantar. - Þetta er í hnotskurn afstaða ríkisstj. gagnvart íslenskum námsmönnum. Hún er svona í hnotskurn. Og ég vona að þegar hæstv. menntmrh. keyrir fram hjá Vík í Mýrdal, þá hugleiði hann hvernig hann hefði komist til Reykjavíkur ef hann hefði fengið þessa tilkynningu, því að það er þessi tilkynning sem hann hefur sent íslenskum námsmönnum.  Ég vil svo ljúka þessu máli með því að ítreka það sem ég sagði í upphafi, að þær aðgerðir, sem hafðar hafa verið í frammi í dag fyrir utan Alþingishúsið, sá málflutningur, sem við höfum reynt að hefja hér á Alþ., er ekki einangruð aðgerð. Að baki kröfum námsmanna standa fjölmennustu launþegasamtök þessa lands, - launþegasamtök, sem ríkisstj. á eftir að sækja til samkomulag um lausn efnahagsvandans. Ef ríkisstj. vildi í raun og veru efla jákvætt samstarf við launþegasamtökin í landinu, þá sýndi hún í upphafi þeirra viðræðna að hún muni gera sitt til þess að börn láglaunafólksins í landinu geti haldið áfram að mennta sig, því að verkamennirnir, iðnaðarmennirnir, sjómennirnir, kennararnir og aðrir meta ekki bara það kaup sem þeir fá, þeir meta þá kjarastöðu sem fjölskyldur þeirra hafa í heild, hvort þeir verða að taka við börnum sínum á næstu vikum frá útlöndum. Alþýðusamband Íslands hefur sent námsmönnum þessa stuðningsyfirlýsingu, og ég vil ljúka máli mínu með því að biðja hæstv. ríkisstj. að íhuga vel og í fullri alvöru þessa afstöðu Alþýðusambands Íslands sem er í senn samnefnari fyrir afstöðu annarra launþegasamtaka í landinu gagnvart námsmannahreyfingunni, orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Með tilliti til viðurkenndrar launajöfnunarstefnu verkalýðssamtakanna er það einnig skoðun miðstjórnarinnar að fullnægjandi námslána- og styrkjakerfi eigi að vera liður í baráttu fyrir því langtímamarkmiði að draga mjög úr því stórfellda misræmi sem er við lýði milli stétta erfiðismanna og langskólamanna hvað launakjör snertir.“ Fram undan í þessu þjóðfélagi er greinilega mikil barátta um hvernig eigi að jafna þær byrðar, sem þjóðin þarf að bera vegna þessara efnahagserfiðleika. Ég vona að sú pólitíska kveðja, sem þessi ríkisstj. hefur sent íslenskum námsmönnum, sé ekki upphafið að sams konar kveðjum til annarra láglaunastétta í landinu, því að ef sú verður raunin, þá mun þessari ríkisstj. aldrei takast að leysa efnahagsvanda þjóðarinnar, hún mun þvert á móti magna stéttaátökin í landinu.



Herra forseti. Þetta frv. um skylduskil safna var lagt fyrir síðasta Alþ. og er flutt hér óbreytt. Í 1. kafla þessa frv. er greint frá megintilgangi væntanlegra laga, en hann er sá að tryggja að unnt sé að varðveita til frambúðar það efni sem skilaskyldan nær til. að unnt sé að gera og gefa út alveg tæmandi skrár um þetta efni eða tiltekinn hluta þess og efnið geti enn fremur verið tiltækt til nota vegna rannsókna opinberra stjórnsýsluaðila eða til annarra eðlilegra þarfa. Í fyrri löggjöf hefur þótt bresta nokkuð á að þessi tilgangur væri skýrður nægilega vel. Það er rétt að taka fram að þegar í II. kafla, um skilaskylt efni, segir að íslenskar prentsmiðjur skuli halda eftir 4 eintökum til skylduskila, þá felur það í sér að útgefandinn eða sá, er prenta eða margfalda lét, eins og segir í frv., ber í rauninni allan kostnað af skylduskilunum. Það er svo nýmæli í þessu frv. að afhenda skuli hljómplötur eða annars konar tón- og talupptökur sem gefnar eru út, en nauðsynlegt er að tryggja einnig að þessu efni sé haldið örugglega til haga, engu síður en því efni, sem prentað er eða fjölfaldað á annan máta. Um það efni, sem ætlað er til takmarkaðra nota innan þröngs hóps eða e. t. v. er trúnaðarmál, þegar það er gefið út, þá er rétt að taka fram að því ber að skila engu síður en öðru efni. Það er svo skylda Landsbókasafnsins, sem er viðtakandi, en ekki prentsmiðjunnar, að tryggja það síðan, eins og fram kemur í frv., að með það efni verði farið af þeirri leynd sem ætlast er til. III. kafli frv. fjallar um framkvæmd skylduskilanna. Þar segir m. a. að Landsbókasafn Íslands veiti skyldueintökum viðtöku og hafi eftirlit með skylduskilum. Í IV. kafla frv. er svo rætt um varðveislu og meðferð skyldueintakanna. Varðveisla alls hins skilaskylda efnis er ekki talin trygg til frambúðar nema í Landsbókasafni séu tvö eintök af hverju einu og sé annað þeirra varðveitt sem hreint geymslueintak, en hitt aftur á móti til nota á lestrarsal. Til enn frekari öryggis á viðsjárverðum tímum þykir einnig nauðsynlegt að eitt eintak sé varðveitt annars staðar, í öðrum landshluta, og þá eðlilegast að Akureyri verði fyrir valinu sem fjölmennasti bær og augljós framtíðarstaður fjarri höfuðborgarsvæðinu. Til þess að varðveisla skyldueintaka verði þar sem allra tryggust verður að binda not þeirra við lestrarsal eingöngu, eins og fram kemur í frv. Þá er enn rétt að minna á að með ráðstöfun eins eintaks til Háskólabókasafns er í fyrsta lagi litið á brýna þörf Háskóla Íslands til að hafa jafnan sem greiðastan aðgang að hverju einu, bæði stóru og smáu, vegna rannsókna hvers konar, en jafnframt er nauðsynlegt að eitt safn, ef ríka nauðsyn ber til, geti léð öðrum söfnum og stjórnsýslustofnunum innanlands íslenskt efni og einnig léð erlendum söfnum sem hingað kunna að snúa sér með bókalán þegar svo stendur á. Við 1. umr. þessa máls á síðasta þingi var á það bent að söfn, sem áður hafa notið hlunninda af skyldueintökunum, misstu nokkurs í við samþykkt þessa frv. Þetta var alveg rétt ábending. Það er því nauðsynlegt eða a. m. k. æskilegt að frv. um almenningsbókasöfn verði afgreitt um líkt leyti og þetta frv., því að það frv. um almenningsbókasöfnin á að styrkja stöðu þeirra og gæti þá tekið við þar sem þá fyrirgreiðslu þrýtur er einstök söfn hafa notið í sambandi við skylduskil. En hitt er svo, að ég tel a. m. k., að varla sé stætt á því að gera almennum útgefendum prentaðs máls að láta af höndum 12 eintök endurgjaldslaust af sérhverju riti sem þeir gefa út, eins og nú er mælt fyrir um í lögum yfir höfuð. Ég tel ekki stætt á því lengur og því síður sem þyngst hefur fyrir fæti hjá íslenskri bókaútgáfu á síðustu árum alveg tvímælalaust. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni umr. vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Svo sem fram kom í ræðu hæstv. menntmrh., hefur þetta frv. verið lagt fram á þingi áður. Menntmn. Nd. fékk það til meðferðar á síðasta þingi, en það varð ekki útrætt. Það eru nýmæli í þessu frv. til l. um skylduskil til safna að tekinn er fram í lögum tilgangur með skylduskilum. Það er í sjálfu sér nauðsynlegt, einmitt til þess að nm. geti tekið afstöðu til þeirrar gagnrýni sem borist hefur og heyrst hefur frá þeim bókasöfnum sem hingað til hafa fengið skilaskylt efni. Ég er fyllilega sammála hæstv. menntmrh. um að nauðsyn sé að afgreiða frv. um almenningsbókasöfnin um leið og þetta; og lýsi ég því yfir að ekki muni standa á liðsinni mínu í þeim efnum. Mig langar við þessa 1. umr. að gera að umtalsefni atríði sem felst í 11. kafla frv. sem ber fyrirsögnina „Skilaskylt efni“. Í núgildandi lögum um skylduskil til safna, lögum frá 1949, stendur að öllum prentsmiðjum og öllum fyrirtækjum, sem margfalda prentað eða ritað mál, sé skylt að afhenda Landsbókasafni efni sem þeir framleiða. Aðrir aðilar, svo sem stofnanir, félög eða einstaklingar, eru ekki skilaskyldir nema þeir njóti styrks af almannafé til útgáfunnar. Í því sambandi er í núgildandi lögum skýrt talað um útgáfu. Í frv., sem hér liggur fyrir, er skilgreining á fjölföldunaraðilum hins vegar ekki jafnskýr, þar sem samkv. 2. gr. frv. eru skilaskyldir aðilar þessir: „prentsmiðjur, fjölritunarstofur og aðrir aðilar sem fjölfalda texta eða myndaefni.“ Þetta verður ekki skilið, held ég, á annan veg en þann, að allir, sem einhver afnot þurfa að hafa af fjölritara t. d., séu skilaskyldir. En nú eru fjölritarar til ákaflega víða. Þeir eru til í opinberum stofnunum, skólum, hér á Alþ. t. d. Félagasamtök og einstaklingar eiga og nota fjölritara. Efni, sem slíkir aðilar fjölrita, getur verið af ýmsu tagi án þess að það flokkist undir útgáfu. Því er að vísu oft ætlað til dreifingar, en mjög oft ekki nema til innanhússnota. Hér virðist mér þörf nánari skýringar. Ef ætlunin er að allir aðilar séu skyldir til að skila efni af hvaða tagi sem hugsast getur, þá á ég erfitt með að sjá hvernig Landsbókasafnið getur haft eftirlit með því að skyldu um skil sé framfylgt. Ég beini því þeim tilmælum til hæstv. ráðh. að hann geri strax við 1. umr. grein fyrir því hvaða skilning á að leggja í „skilaskylt efni“. Það mundi auðvelda störf nefndarinnar, a. m. k. mundi það auðvelda mér skilning á því hvað þarna er átt við, því að mér virðist að undir þetta ákvæði heyri eitt blað, kannske með einföldu fundarboði frá félagssamtökum, og allt upp í stærstu útgáfur. Ef það er réttur skilningur hjá mér að átt sé við hvern einasta snepil sem hvaða aðili sem er fjölritar eða fjölfaldar, þá hygg ég að þurfi að athuga vel 5. gr., þar sem talað er um hvernig með skuli fara plögg sem merkt eru trúnaðarmál. Þá hygg ég að kæmi til greina að strangari reglur yrðu settar um það, hvers konar trúnaðarmáli yrði að skila, og hugsanlega einnig að þeir aðilar sem skiluðu slíku efni, fengju öruggari tryggingu fyrir því að þetta yrði innsiglað og geymt. Ég er ekki viss um að skrifleg yfirlýsing frá safni sé nægileg. Ég hef þessi orð ekki fleiri, herra forseti, en vænti þess að hæstv. menntmrh. geti upplýst mig betur um þetta atriði.



Herra forseti. Hér er fjallað um frv. til l. um skylduskil til safna. Um það efni gilda nú lög nr. 11 frá 8. mars 1949. Ástæða þykir til að endurskoða ákvæði þeirra laga.: M. a. er hér freistað að skilgreina hver sé raunverulegur tilgangur slíkra laga og er það að sjálfsögðu góðra gjalda vert. Einnig er hér rakið hvaða aðilar hafa knúið á um endurskoðun þessara laga, og segir svo í greinargerð: „Þeir aðilar, sem skilaskyldir hafa verið samkv. lögum um afhending skyldueintaka til bókasafna, samþ. á Alþ. 24. febr. 1949, hafa oft knúið á um það undanfarin ár að lögin yrðu endurskoðuð og þá ekki síst að því er varðaði tilgang þeirra og þar af leiðandi fjölda skyldueintaka.“ Þetta er nú allt saman gott og blessað. En það er rétt að gera sér ögn nánari grein fyrir því, hvað liggur hér að baki og hvaða ákvæðum þetta frv., ef að lögum verður, breytir í framkvæmd. Þá verður að athuga þetta frv. með hliðsjón af öðru frv. sem hér hefur verið lagt fram, frv. til l. um almenningsbókasöfn, sem mun nú þegar hafa verið rætt og vísað til menntmn. Það virðist vera megintilgangur þessa frv. til l. um skylduskil til safna að fækka skilaskyldum eintökum bóka og annarrar útgáfustarfsemi í stórum dráttum úr 12 eintökum í 4, og er það að sjálfsögðu allmikil fækkun. En á hvaða aðilum bitnar svo þessi fækkun skyldueintakanna? Þá þurfum við aðeins að líta í gildandi lög um almenningsbókasöfn og frv. það sem ég minntist á um það efni. Segir svo í lögum um almenningsbókasöfn, nr. 22 frá 1963, í 4. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Bókasöfnin í Stykkishólmi, á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði skulu skyld að varðveita eitt eintak af hverju íslensku riti sem prentað er. Skulu söfnin njóta sakir þessarar skyldu árlegs aukastyrks úr ríkissjóði samkv. nánari ákvörðun í fjárlögum.“ Þau 4 eintök, sem gert er ráð fyrir að skylt verði að skila samkv. því frv. sem nú hefur verið lagt fram, eiga að fara til Landsbókasafnsins tvö eintök, Háskólabókasafnsins eitt og Akureyrarbókasafns eitt eintak.“ M. ö. o.: það á að svipta bókasöfnin í Stykkishólmi, á Ísafirði og Seyðisfirði skilaskyldunni, þ. e. a. s. hætta að láta eitt eintak af bókum og öðru meiri háttar prentmáli ganga til þessara safna. Þetta þýðir að sjálfsögðu að grundvöllur þessara bókasafna, þessara gamalgrónu bókasafna, raskast mjög mikið. Í þeirri grein, sem ég vitnaði í áðan, segir að söfnin eigi að njóta sakir þessarar skyldu árlegs aukastyrks úr ríkissjóði. Ég hef ekki orðið var við að það safn, sem ég hef aðallega í huga, Amtsbókasafnið í Stykkishólmi, hafi notið mikils aukastyrks úr ríkissjóði til starfsemi sinnar. En á hitt ber að líta, að sýslusjóður, sveitarsjóðir og aðilar heima í héraði hafa lagt stórfé, stór framlög til þessara mála, með því að byggja yfir Amtsbókasafnið stórt og veglegt bókasafnshús, bókhlöðu á besta stað í bænum, án teljandi styrks frá hinu opinbera, vegna þess að styrkur til bókhlöðubygginga, eins og hann er ákveðinn í lögum nr. 22 frá 1963, er svo við nögl skorinn að hann hefur nánast ekki skipt máli í sambandi við uppbyggingu þessara safna að þessu leyti. Ég sé mig alveg sérstaklega knúinn til að vekja hér athygli á þessu máli og jafnframt fara þess alveg sérstaklega á leit við hv. menntmn., sem fær þetta frv. til meðferðar, að hún skoði þetta atriði gaumgæfilega, því að þarna er, eins og ég sagði áðan, verulega raskað rekstrargrundvelli þessara safna sem hafa byggt starfsemi sína m. a. á skilaskyldunni. Ég er ekki nákunnugur á Ísafirði og Seyðisfirði og þekki ekki hvernig að þessum málum er staðið þar eða hvort þau söfn eru varðveitt í góðum byggingum og varðveitt með sóma eins og vera ber. En ég fullyrði að vel er búið að Amtsbókasafninu í Stykkishólmi, vel að því hlúð og hefur verið lagt stórfé af mörkum frá heimamönnum í því efni. Þess vegna verð ég að segja það, að ég tel ákvæði þessara frv. sumpart aftur á bak að því er landsbyggðina snertir og þessi þrjú söfn og þurfi því að athuga nánar. Það má vel vera að ástæða sé til að fækka þessum skyldueintökum, og það getur verið álitamál hvað eigi að fækka þeim mikið. Það eru ýmis sjónarmið sem koma þar til greina. En þetta þarf að athuga vandlega. Að því er varðar frv. til l. um almenningsbókasöfn, þá er ekki ástæða til að ræða það hér þar sem málinu hefur nú verið vísað til nefndar. En það hefur oft verið vakin athygli á því á undanförnum árum að þau lög eru orðin stórlega á eftir tímanum, sérstaklega að því er fjárframlög varðar, þó að með því frv., sem nú er fjallað um, sé að vísu gerð bragarbót, sem þó er ekki ætlað að koma til framkvæmda, að mér skilst, fyrr en á næstu þrem árum eða svo. Ég held þess vegna, eins og ég hef áður tekið fram, að við þurfum að athuga þetta nánar, og kemur þar ýmislegt til greina. Við verðum að sjá svo um að grundvelli þessara bókasafna, sem þau hafa staðið á hingað til, sé ekki raskað um of. Við verðum að gera þau fær um að gegna hlutverki sínu áfram. Ég tel að prentskilaaðferðin sé jafnvel einfaldari leið og kostnaðarminni til þess að styrkja þessi bókasöfn heldur en sú leið að auka fjárframlög til þeirra, sem að sjálfsögðu gæti þó komið til athugunar. Það má líka minna á, að geymsluskyldan og dreifing bóka um landið er öðrum þræði gerð í öryggisskyni og til þess að tryggja að bækur glatist ekki alveg þótt t. d. náttúruhamfarir, styrjaldir eða aðrar ófarir gangi yfir og tortími ef til vill bókum á einum stað. Það er að vísu ekki rétt að gera ráð fyrir slíku, en þó er sjálfsagt að viðurkenna að hlutir, sem eru geymdir og dreifðir um landið, eru á fleiri en einum stað, eru þó yfirleitt betur varðveittir en ef þeir eru aðeins á einum að tveimur stöðum. Ég held því - og skal ljúka máli mínu - að það þurfi að athuga þetta vel áður en prentskilin eru afnumin að því er tekur til þessara þriggja bókasafna.



Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að fagna þessu frv. og um leið vekja máls á því, hvort ekki væri nauðsynlegt að gera ákvæði um skylduskil efnis í frv. ítarlegri í meðferð þingsins. Sú breyting hefur orðið á síðustu 10–15 árum með tilkomu nýrrar tækni við prentun og dreifingu efnis að stjórnvöld, stofnanir, háskólar, rannsóknaraðilar, hagsmunasamtök og aðrir slíkir aðilar hafa í æ ríkari mæli tekið upp margháttaða fjölritun efnis sem fyrst og fremst er ætlað til afnota fyrir takmarkaðan hóp, annaðhvort innan viðkomandi stofnunar eða samtaka eða fáeina samskiptaaðila þeirra. Þessi tæknibreyting í prentun og dreifingu ritaðs máls hefur það í för með sér að þær hefðbundnu venjur við varðveislu gagna, sem tíðkast hafa hér á landi og í nágrannalöndum um áratugaraðir, eru að mestu leyti úreltar. Sagnfræðingar samtíðarinnar eru þegar farnir að reka sig á það að einhverjar mikilvægustu heimildir um sögu samtíðarinnar er að finna fyrst og fremst í gögnum af þessu tagi, og í röðum þeirra er þegar kominn fram í mörgum löndum ótti um að saga síðustu áratuga 20. aldar kunni að verða illritanleg ef ekki verði tryggilega gengið frá því að allir þeir fjölmörgu aðilar, sem hér eiga hlut að máli, séu skyldir að skila öllum gögnum sínum til ákveðins aðila. Þau skil geta verið með ýmsum takmörkunum um notkun, bundið við ákveðinn árafjölda eða áratugafjölda. En aðalatriði málsins er það, að nú þegar eru á Íslandi á allt annan hátt en áður var, þegar útgáfa byggðist fyrst og fremst á útgáfu ríkisins og viðurkenndra bókaútgáfufyrirtækja, framleiddar einhverjar mikilvægustu heimildir sem sagnfræði framtíðarinnar mun grundvallast á. Þetta frv., þótt ekki sé stórt í sniðum, felur þess vegna í sér í raun spurninguna um það, hvort við í samtíð okkar leggjum þann grundvöll að íslenskri sagnfræði við lok þessarar aldar eða næstu aldar, að þeir, sem á eftir okkur kunna að koma og skrifa sögu þessarar aldar, geti unnið sitt verk eða ekki. Ég vil því sérstaklega við upphaf þessa máls láta það koma fram af minni hálfu og míns flokks að við teljum þetta frv. eitt af mikilvægustu frv. sem þingið hefur fengið til meðferðar, þótt ekki snerti það kannske þau brýnu vandamál sem við þjóðinni blasa nú. En ef íslendingar 21. aldar eiga að geta fengið skilning á sögu 20. aldar á svipaðan hátt og við erum að reyna að fá skilning á sjálfstæðisbaráttu 19. aldar, þá er nauðsynlegt að Alþingi íslendinga setji hið fyrsta lög af þessu tagi og jafnvel enn ítarlegri og nákvæmari en það frv. til l. sem hér er til umr., felur í sér. Þótt ég eigi í fjarveru Magnúsar T. Ólafssonar sæti í menntmn. þessarar deildar, þá reikna ég ekki með því að geta verið hér viðstaddur þegar þetta mál kemur til endanlegrar afgreiðslu og vildi því nota þetta tækifæri hér til þess að nokkru leyti í nafni fræðimanna, sagnfræðinga og annarra áhugaaðila, sem hér eiga hlut að máli, að undirstrika það við þingheim að hér er á ferðinni mál sem krefst þess að það sé mjög gaumgæft. Ef við viljum viðhalda sagnfræðiáhuga og sagnfræðihefð íslensku þjóðarinnar, þá verðum við að gera þetta frv. vel úr garði þegar Alþ. sendir það frá sér. Ég vil svo að lokum óska þess að sú n., sem fær þetta mál til ítarlegrar umfjöllunar, kynni sér hvernig íslensk stjórnvöld, rannsóknarstofnanir og aðrir aðilar varðveita það fjölþætta og mikilvæga efni sem þeir eru að framleiða í fjölrituðu eða öðru formi um þessar mundir. Ég er viss um að stjórnsýsla landsins yrði mun auðveldari ef komið yrði varanlegri skipan á þau mál. Íslenska ríkiskerfið er orðið svo fjölþætt og þar starfa svo margir aðilar að enginn einn einstaklingur eða hópur manna getur haft yfirsýn yfir alla þá - ég vil kalla málefna- og rannsóknaframleiðslu sem þar fer fram. Ef hins vegar íslenska ríkið í nútíð og framtíð ætlar að geta starfað á skipulagsbundinn hátt og á grundvelli raunhæfra gagna, þá er nauðsynlegt að einhver einn aðili hafi alla þessa framleiðslu við höndina. Svo er ekki í dag, og í hverjum mánuði, hvað þá á hverju ári, þá týnast - og ég undirstrika það - tugir ef ekki hundruð grundvallargagna í íslenska stjórnkerfinu vegna þess að ríkisstofnanir, rannsóknaraðilar og aðrir eru ekki skyldaðir til að varðveita þessi gögn. Ég vil svo að lokum ítreka það enn einu sinni að ég tel þetta frv. vera mikilvægt, ekki fyrir samtíðina, heldur fyrst og fremst fyrir framtíðina. Og ég vona að það þing, sem nú situr, beri gæfu til þess þrátt fyrir mikinn efnahagsvanda þjóðarinnar að koma þessu frv. í töluvert ítarlegri gerð í heila höfn sem lögum.