Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Mjer finst stjórnin hafa fengið óþarfa ákúrur hjá háttv.þm. fyrir skilning þann, sem hún hefir lagt í þál. frá 1919 um að hrinda máli þessu áleiðis. Þó að jeg ætti ekki sæti í stjórninni þá, vil jeg þó segja það, að mjer virðist stjórnin eigi engar ákúrur skilið fyrir það, hvernig hún ljet sendimann sinn haga störfunum. Það var í alla staði rjett og nauðsynlegt að athuga veðbankamálið sem allra víðtækast. Enda hefir sendimaður stjórnarinnar gert þetta, og mönnum ber saman um, að hann hafi leyst þetta trúnaðarstarf sitt vel af hendi, því jeg get ekki sjeð, að aðferð hans við undirbúning þessa máls þurfi að koma í bága við hag landbúnaðarins. Hitt er annað mál, að till. sendimanns ná lengra en til landbúnaðarins eins, af því hann miðar sig við, að veðbanki sje einungis einn að svo stöddu, og taki við veðdeildinni. Þegar mál þetta kom til 1. umr., taldi jeg það ekki nauðsynlegt, að málið kæmist gegnum þingið nú til fullnaðarafgreiðslu, ef það hins vegar fengi þá meðferð, sem hægt væri, og að ráða mætti því til fullra lykta á næsta þingi, vel undirbúnu. En þrátt fyrir þetta, er jeg samt ekki á sömu skoðun og háttv. minni hl. um það, að alls engin not gætu orðið að svona stofnun nú um ófyrirsjáanlegan tíma. Því eins og kunnugt er, er þessum banka ætlað að starfrækja núverandi veðdeild, og þó þar sje ekki um nýtt verkefni að ræða, mundi það sjálfsagt gera starfsemi veðdeildarinnar líflegri og betri, ef árferðið verður ekki því óhagstæðara í öllum peningamálum, og þá er heldur ekki hægt viðgerðar hvort sem er. Hjer er gert ráð fyrir ýmsum þeim breytingum á lögum og reglum veðdeildarinnar, sem jeg hefi trú á, að verði til bóta. Einnig mundi það örfá og bæta starfsemina, að sjerstakur forstjóri verður fyrir þessum málum, og þyrfti eigi að hafa hugann verulega á öðru, því vitanlega hefir veðdeildin verið höfð nokkuð í hjáverkum hjá Landsbankanum að undanförnu. Er það ekki sagt stjórn hans til ámælis. Því það er eðlilegt, að víxlabanki geti ekki sint mjög mikið slíkum málum. Eins og fleiri finn jeg það aðallega að frv., að hvergi er í rauninni trygður sá aðaltilgangur bankans að styrkja landbúnaðinn aðallega. Hins vegar hefi jeg ekki haft tíma til þess að sökkva mjer nægilega í málið og brtt. þær, sem fram eru komnar, til þess að jeg þori algerlega að taka afstöðu. Þó virðist mjer brtt. á þskj. 258 alveg ófullnægjandi. Þar á móti finst mjer ýmislegt gott í brtt. á þskj. 290, frá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), þó jeg hafi ekki getað borið það fullkomlega saman, hvernig þær falla inn í frv. að öðru leyti. Mjer virðist það jafnvel dálítið vafamál um deildaskiftinguna, sem þar er gert ráð fyrir, þó tilgangurinn sje annars sá sami og jeg hafði hugsað mjer. Um brtt. á þskj. 320, frá þeim háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) og fleirum, finst mjer dálítið svipað og um brtt. á þskj. 258, nema hvað hún er ákveðnari, og mun jeg, að svo komnu, helst hallast að henni. Yfirleitt vona jeg, að nefndin taki þetta aftur til athugunar, og verður þá til 3. umr. hægt að skapa sjer rökstuddari skoðanir á þessu í einstökum atriðum. Í sambandi við það, sem annars hefir verið talað um veðdeildina, vildi jeg benda á það, hvað veðdeildin hafi hjálpað mönnum hlutfallslega lítið til þess að eignast ábýli sín; hún hefir meira styrkt húsabyggingar í kaupstöðum. Þá hefir í sambandi við þjóðjarðasöluna verið talað ekki lítið um það að efla sjálfsábúðina. 1905 og 1907 voru samþykt lög um sölu opinberra eigna til ábúendanna, einmitt í þeim tilgangi fyrst og fremst að hjálpa við sjálfsábúðinni. En nú stendur einmitt, þrátt fyrir þetta, svo á, að mikill fjöldi jarða er í leiguábúð, líka þó einstakir menn eigi þær. En það er áreiðanlega ekki síður, heldur miklu fremur, þörf á því að koma slíkum jörðum í sjálfsábúð heldur en opinberum eignum. Og til þess að greiða fyrir því, ætti stofnun eins og sú, sem hjer er um að ræða, ekki síst að vera hjálpleg. Það hefir ætíð verið talið mikilsvert að skapa hvatir hjá mönnum til jarðræktar og umbóta á jörðum yfir höfuð. Hefir þjóðjarðasalan verið talin besta hvöt í þeim efnum; með öðrum orðum sjálfsábúðin. Hygg jeg, að þó að ræktunarsjóðnum sje varið til jarðræktar, þá muni það skamt hrökkva, og því vera þörf á, að meira sje varið til hennar af fje bankans og meira að gert. Jeg skal eigi segja neitt um það, hvort hægt sje eða heppilegt að hafa ákvæði í frv., sem færi í þessa átt, enda þótt mjer sýndist, að þess væri þörf, en hitt taldi jeg sjálfsagt, að þetta kæmi fram við umræðurnar. Jeg hefi eigi komið fram með brtt. við frv. sökum þess, að jeg hefi ekki haft tíma til þess að undirbúa slíkt. Jeg tel það sjálfsagt, sökum þess, hve bankinn hefir litlu úr að spila meðan hann er að komast á laggirnar, að fara varlega í allan rekstrarkostnað við hann, og er því fyllilega samþykkur frv., að rjett sje að hafa einungis 1 bankastjóra í byrjun, og 2 af bankastjórum Landsbankans honum til aðstoðar sem meðstjórnendur. Hins vegar sýnist mjer ástæðulaust að borga meðstjórnendum þetta starf sjerstaklega, því fyrirhöfn þeirra eykst að litlum eða engum mun frá því, sem nú er við veðdeildina, og auk þess eru þeir sæmilega launaðir. Væri svona varlega í farið með stjórnarkostnaðinn, og auk þess lítill annar tilkostnaður til starfsmanna við bankann, þá hygg jeg, að enginn þurfi mjög að óttast kostnaðargrýluna.

Pjetur Þórðarson Hæstv. atvrh. (P. J.) tók það skýrt fram í ræðu sinni, að hann hefði ekki haft tíma til að athuga þetta mál nægilega. Kemur þetta vel heim við mína skoðun. Ræða hæstv. atvrh. (P. J.) bar þess líka ljósan vott, því að enda þótt góðar athugasemdir kæmu frá honum, þá var ræðan samt nokkuð á reiki og sundurlaus. Sannaði hann með henni það, sem hann hjelt fram við 1. umr. máls þessa, að málið væri ekki svo enn undirbúið, að ekki þyrfti að koma sjer saman um ýms atriði og undirbúa málið betur. Sjerstaklega vil jeg leggja áherslu á það, að hjer er horfið frá grundvellinum undir þál. 1919. Væri raunar eigi svo mikið um þetta að segja, ef eigi væri svo ráðstafað ræktunarsjóðnum, sem hjer er gert. Sannfærist jeg um það æ betur og betur, að með ráðstöfun þeirri verði, svo að segja, hinni einu stoð landbúnaðarins í þessu efni kipt undan honum og skotið undir kaupstaðina, og þá fyrst og fremst Reykjavík. Satt er það, að gildar ástæður mæla með því, að láta ekki þau tækifæri, sem gefast kunna landbúnaðinum til viðreisnar, ónotuð, en aðalatriðið í þessu máli er það, hvaða trú menn hafa á því, að peningar fáist til þessarar lánsstofnunar. Skyldi jeg vera fús á að samþykkja frv. þetta, ef jeg teldi nokkur líkindi á, að nægilegt fje fengist í náinni framtíð til þess að fullnægja almennum veðlánum. En eina lindin, sem úr hefir verið ausið, veðdeild Landsbankans, er nú þornuð. En fylgjendur þessa frv. hafa eigi enn vakið trúna á það, að banki þessi verði annað en pappírsgagn fyrir landbúnaðinn, að minsta kosti lengi fram eftir; væri því illa farið með ræktunarsjóðinn, ef frv. næði fram að ganga óbreytt. Brtt. á þskj. 258 tel jeg mjög lítils virði. Sýnist mjer barnalegt að halda, að ákvæði um slíkan forgöngurjett landbúnaðinum til handa kæmi að nokkru haldi, og reglugerðarákvæði í þessa átt mundi ekkert stoða, því að utan hjá því mætti sífelt komast. Virtist mjer hæstv. atvrh. (P. J.) vera mjer sammála hjer um. Eigi fæ jeg heldur sjeð, að brtt. á þskj. 320 bæti hjer um í nokkru verulegu, og erum við hæstv. atvrh. (P. J.) þar ósammála. Er þar aðeins vikið við forsendunum, líklega eftir till.hæstv. fjrh. (M. G.), en bókstafurinn er hinn sami í báðum tilfellunum, og meiningin sem sje sú að reyna til þess að fá einhverju um þokað frá frv., landbúnaðinum eða lánsþörf hans í hag. En þó sýnist mjer, að taki langt út yfir allan annan rökstuðning fylgjenda frv., þegar þeir telja trygginguna fólgna í manninum, sem veita á bankanum forstöðu. Því þó að maðurinn sje ungur og hraustur og hversu mikill landbúnaðarvinur, sem hann kann að vera, þá er tryggingin samt lítil, svo framarlega sem bankanum er lengra líf ætlað en manninum. Mig minnir, að háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gæti þess, þegar hann mælti með brtt. sínum, að hann ætti að etja við mótstöðu úr öllum áttum. Jeg skal nú taka það fram, að jeg er ákveðinn í því að greiða brtt. hans flestum eða öllum atkv., því verði frv. samþykt, þá er að þeim hin mesta bót. Hitt þykir mjer aftur á móti sennilegt, að nauðsyn beri til að samræma þær við frv. sjálft betur en enn hefir verið kostur. Er jeg sannfærður um, að ef fleiri atriði væru tekin til athugunar, mundu breytingar verða gerðar á þeim; skal jeg þar til nefna ýmislegt viðvíkjandi stjórn bankans, fyrirkomulagi hans og veðdeildarinnar, sem til hans á að hverfa, o. fl. Því hefir verið haldið fram, að brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) mundu auka störf við bókfærslu og gera hana erfiðari. Má vel vera, að þetta sje rjett, en jeg tel þar fyrir sjálfsagt, að leggjast ekki undir höfuð að koma deildinni á, því að hún er bráðnauðsynleg. Annars er í frv. sjálfu, 2. gr., gert ráð fyrir að taka að sjer mjög umfangsmikla sjerdeild, er hafi sín sjerstöku lög og reglugerðir og reikningshald; er því eigi stofnað með till.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) til neinna þeirra erfiðleika, sem eigi voru áður fyrir hendi. Það gæti annars verið full ástæða til þess að athuga, hvernig það samrýmdist við þessa stofnun, að taka veðdeild Landsbankans, með lögum hennar og reglugerðum frá 10. nóv. 1913 algerlega óbreyttum, og sameina hana stofnuninni. Meðal annars hefir 4. flokkur veðdeildarinnar heimild til að gefa út bankavaxtabrjef fyrir 5 miljónir króna. Þessi heimild hefir enn ekki verið notuð nema að hálfu leyti, sökum þess að örðugt hefir reynst að selja bankavaxtabrjefin. Ef veðdeildin verður nú tekin inn í þessa stofnun eins og hún leggur sig, og óbreytt, þá vefst fyrir mjer, hvernig á að nota þessa fyrnefndu heimild hennar, hvort gefa eigi út öll þau bankavaxtabrjef, sem henni tilheyra, og nota svo heimildina áfram, eða hvort stöðva eigi framkvæmdir veðdeildarinnar, að svo miklu leyti, sem þær eru eigi þegar stöðvaðar, og þá, ef til vill, að breyta eitthvað þeim reglugerðum, sem hún hefir starfað eftir. Jeg býst nú ekki við að geta rakið hjer neitt til hlítar þau athugaverðu atriði, sem athugunar þyrftu í máli þessu, og því tek jeg þann kostinn að leggja það til, að málið verði ekki samþykt að þessu sinni. Hins vegar er jeg stofnuninni fylgjandi, vil einungis, að þetta mál verði betur íhugað. Læt jeg þetta nægja til að gera grein atkvæðis míns um brtt. á þskj. 290, en jafnvel þó þær verði samþyktar, mun jeg samt sem áður ekki treystast til að greiða frv. atkvæði mitt.

Stefán Stefánsson Flestir háttv.þm. hafa sjálfsagt orðið þess varir. hve umkvartanir bænda undanfarin ár hafa verið háværar, út af því að geta ekki fengið lán í bönkunum, sem mættu standa um nokkur ár, eða með öðrum orðum samsvöruðu atvinnurekstri þeirra. Bankarnir lána aðallega til mjög skamms tíma, en bændur þurfa á löngum lánum að halda; önnur lán koma þeim að litlu liði. Óskir þeirra hafa því gengið í þá átt, að komið væri á fót lánsstofnun, er sniðin væri við þeirra þarfir. Jeg hygg því, að það hafi glatt margan bóndann, er hann frjetti, að nú lægi fyrir Alþingi frv. um fasteignabanka, sem ætti að verða stoð þeirra og stytta. En þegar jeg fór að athuga frv., þá sýndist mjer svo miklir annmarkar á því gagnvart bændastjettinni, að hún hefði þaðan lítils trausts að vænta. Sló sú hugsun mig, að mest af fjenu mundi fara til bygginga í kaupstöðum og kauptúnum, og þá einkum til húsabygginga í Reykjavík, þar sem bankinn verður þar, og íbúum þess kaupstaðar því hægust heimatökin. Með öðrum orðum, mjer virtist mundi verða að nokkru leyti sama ástandið áfram og bændur sömu olnbogabörn fyrir kaupstaðarbúum og áður. Jeg hygg, að flestum háttv. deildarmönnum hafi dottið eitthvað líkt í hug og mjer, enda eru þegar komnar fram breytingartillögur frá nokkrum þm„ sem bera það fyllilega með sjer. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) flytur tillögur, sem eiga að miða að því að tryggja bændum lán til jarðræktar, og ræður til, að sjerstök deild verði stofnuð við bankann, er nefnist „Jarðræktardeild Ríkisveð banka Íslands“. Á tilgangur hennar að vera sá að veita lán aðeins til jarðræktar, sem trygð sjeu með veði í þeirri fasteign, sem láninu er varið til jarðræktar á, eða trygð á annan hátt. Ætlast hann til, að bankinn gefi út og selji sjerstök bankavaxtabrjef fyrir þeim upphæðum, sem bankinn ver til slíkra lána. Jeg get nú ekki sjeð, að þessi skifting á bankanum leiði til meiri útlána til sveitabænda eða landbúnaðarins, miklu fremur virðist mjer, að skiftingin geti orðið þess valdandi, að verðbrjef bankans seljist ver, eða þessarar deildar, þegar ekki standa á bak við þau allar þær tryggingar, sem bankinn hefir. En það yrði auðsjáanlega til þess, að útlánsfje deildarinnar yrði að því skapi minna. Af þessum ástæðum get jeg því ekki fallist á þær brtt.háttv.þm., sem að skiftingunni lúta. Háttv. þm. Mýra (P. Þ.) neitaði því ekki, að það sjerstaka reikningshald, sem af þessu leiddi fyrir bankann, mundi fremur auka fyrirhöfnina með reikningshaldið, en vildi þó styðja að stofnun sjerstakrar deildar, en sagði hins vegar ekki beinlínis um það, hver áhrif skiftingin mundi hafa á sölu bankavaxtabrjefanna, ef hún kæmist á. Allar tryggingarnar, sem nefndar eru í 7. gr., hljóta að vera öruggasta og sjálfsagðasta skilyrðið fyrir því, að brjefin seljist. Mín afstaða gagnvart þessum tillögum er því aðallega af ótta við það, að brjefin muni ekki selja.st, ef tryggingarfje sjóðsins skiftist. Og ef brjefin ekki seljast, þá er ekki meira fje til en nú. Þetta er nú mín skoðun á brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (.T. Þ.). Þá er það brtt. á þskj. 258 frá hv. 1. þm. Árn. (E.E.) og hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.). Mjer geðjast betur að henni, því að hún ætlast ekki til, að það verði nein sjerstök deild, en nokkurt aðhald að bankastjórunum, að láta jarðabótalán sitja fyrir En hún fer líka of skamt, því að hún á aðeins við jarðræktarlán, en það eru fleiri lán, sem landbúnaðurinn þarf, bæði til jarðakaupa, rekstrarkostnaðar, bæja- og húsabygginga í sveitum. Þessi lán til landbúnaðarins er mest um vert. Það er öllum kunnugt, að bændur þessi síðustu ár hafa lítið eða ekkert bygt nema það, sem allra nauðsynlegast hefir verið. Þeir hafa ekki treyst sjer til þess, en fjöldi bænda mun byggja bæina upp af nýju, er byggingarefni fellur, ef þeir fengju þá hentug lán. Þessu legg jeg mest upp úr. Þess vegna hefi jeg og 1. þm. Rang. (Gunn. S.) komið með brtt. á þskj. 320. Hún veitir bankastjóranum það aðhald, sem hægt er með breytingum á frv., en ef gengið er lengra, þá yrði eiginlega frv. algerlega fært í annað form. Að kveða harðar að orði en gert er í tillögu okkar, hygg jeg að naumast sje gerlegt, því stjórn bankans hefir þar sannarlega mjög verulegt aðhald. Það gladdi mig að heyra undirtektir hæstv. atvrh. (P. J.) undir þessa tillögu. Jeg þykist vita, að hann hafi allmikið hugsað um þetta atriði, þó hann hafi ekki gert brtt. við frv. Jeg hefi svo ekki fleiri orð að segja um tillöguna, en það eitt er víst, að hún er fram komin af velvild til landbúnaðarins, og mjer þótti vafasamt, hvort það reyndist heppilegt að ganga lengra í þessu falli. Jeg teldi það slælega að verið af þessu þingi, ef það treysti sjer ekki til að samþykkja þetta frv. með þessari meginbreytingu. Sumir hafa sett það fyrir sig, að það væri illa undirbúið. En að hverju leyti? Ætli það tæki miklum breytingum til batnaðar, þó að það yrði hjer til meðferðar þing eftir þing? Sá maður, sem það hefir samið, hefir undirbúið það svo rækilega, að ekki er að búast við, að gerðar verði stórar umbætur á því, þó að því verði frestað. En ef það er til þess að fá fullvissu fyrir að brjefin seljist, þá hugsa jeg að menn megi lengi bíða, því það sjá menn fyrst fyllilega. þegar til þess kemur. Jeg mun því greiða atkvæði með frv., í fullu trausti þess, að alt verði gert til að selja bankavaxtabrjefin, og að það takist.

Frsm. (Jakob Möller) Það er nú margt og mikið búið að tala um þetta mál, en mig langar þó til að tefja háttv. deild ofurlítið. Það eru þó raunar fá orð, í svo löngum umræðum, sem þarf að svara. Háttv. frsm. minni hlutans (J. A. J.) vill láta fresta stofnun fasteignabankans. En samkvæmt forsendum hans í nál. minni hl., þá virðist það ekki vera nein „frestun“, sem fyrir honum vakir, heldur ætlast hann til þess, að horfið sje algerlega frá því að stofna veðbanka á þessum grundvelli, og vill beinlínis láta fella frv., og þar með að vísu fresta, að það komi til framkvæmda um fyrirsjáanlegan tíma! Hann segir í ástæðunum, að bankavaxtabrjefin seljist, en byggir í ræðum sínum á óseljanleik þeirra. Meiri hl. byggir á því, að það sje hægt að selja slík brjef hjer á landi eins og annarsstaðar, og bendir á sjerstaka aðferð til að fá menn til að kaupa þau. Sú aðferð hefir verið reynd í öðrum löndum og gefist þar vel. Ef háttv. minni hluti ætlar að fá menn til þess að fallast á þá kenningu, að Ísland sje í þessum efnum undantekning frá almennri reglu, þannig að hjer geti engan veginn átt við sama fyrirkomulag á fasteignabanka eins og í öðrum löndum, vegna þess, að bankavaxtabrjef sjeu óseljanleg hjer, þá verður hann að gæta þess, að sönnunarskyldan hvílir á honum. Háttv. frsm. minni hl. (J. A. J.) gat þess, að útbú Landsbankans á Ísafirði hefði gert talsvert til að koma bankavaxtabrjefunum út, og tekist það svo, að þar hafi selst meira en annarsstaðar, að tiltölu. Það er sönnun þess, hvaða þýðingu það hefir, að eitthvað sje gert til að selja þau. - Meiri hl. byggir á því, að með því að stofna sjerstakan veðbanka sje einmitt unnið að því, að meira verði gert til að selja vaxtabrjefin. Og einmitt með þetta fyrir augum er í frv. gert ráð fyrir umboðsskrifstofum úti um landið. Að starf slíkra umboðsskrifstofa muni ekki verða til ónýtis, má einmitt ráða af því, sem háttv.frsm. minni hl. (J. A. J.) sagði um bankavaxtabrjefasöluna á Ísafirði. Ef háttv.frsm. minni hl. hefir getað selt meira en gert hefir verið annarsstaðar, þá má gera ráð fyrir því, að mörgum svo áhugasömum mönnum, dreifðum út um land alt og algerlega óháðum hinum bönkunum, mundi verða mikið ágengt í þessum efnum. Það var alls ekki tilgangurinn að móðga háttv.frsm. (J. A. J.), er jeg sagði, að það, að hann liti svo óhýrt til þessa máls, mundi ef til vill stafa af því, að hann einmitt veitir forstöðu bankastofnun, er fæst við almenna bankastarfsemi. Ef svo væri, sem jeg gat til, þá finst mjer það bera vott um lofsverða umhyggju hv.þm. (J. A. J.) fyrir stofnuninni, sem hann ber ábyrgð á. Þá verð jeg að leiðrjetta misskilning, sem kom fram hjá sama háttv.þm. (J. A. J.) á því, sem jeg sagði um sölu bankavaxtabrjefa til útlanda. Þótt aðallega sje bygt á sölu þessara bankavaxtabrjefa innanlands, þá er ekki þar með sagt, að alls ekki sje gert ráð fyrir því, að markaður geti orðið fyrir þau erlendis. Það er svo alstaðar í öðrum löndum, að aðalmarkaður vaxtabrjefa slíkra stofnana er innanlands. Verður að gera ráð fyrir því, að eins verði hjer. En þó má gera ráð fyrir einhverri sölu til útlanda í framtíðinni, þegar stofnunin er kunn orðin, og það er einmitt í frv. gert ráð fyrir þessu, því að heimildin til að selja heila flokka fyrir fram er auðvitað gefin með sölu til útlanda fyrir augum. Í raun og veru þarf jeg ekki að svara háttv.frsm. (J. A. J.) fleiru. Það gildir einu, hvort vextirnir af skuldabrjefum stofnsjóðanna ganga beint til bankans til að standast kostnaðinn, eða þeir eru greiddir til ríkissjóðs, og hann leggur bankanum svo aftur fje, til að standa straum af rekstrinum. Bæði sjóðirnir og bankinn eru og verða eign ríkisins, og spurningin er því aðeins um það, í hvorn vasann eigi að láta þetta fje. Ef bankann á að stofna, þá er óhjákvæmilegt að greiða rekstrarkostnað hans. Jeg get ekki fallist á það, að það sje á nokkurn hátt heppilegra að leggja bankanum árlega einhvern styrk í fjárlögum, og síst yrði það fremur til að ávinna honum traust. - Spursmálið um þessa vexti getur því aldrei orðið neitt höfuðatriði, og ekki neitt sjálfstætt atriði, ef að öðru leyti verður talið rjett að stofna bankann. Háttv. þm. Mýra (P. Þ.) er ekki alveg sammála háttv.frsm. (J. A. J.). Hann þvertekur ekki fyrir, að komið geti til mála að stofna veðbanka á fyrirsjáanlegum tíma, en álítur, að það sje ekki rannsakað, og sjerstaklega horfir hann í það að leggja ræktunarsjóðinn í bankann. En hann gerir þó ráð fyrir, að þessi stofnun verði einhverntíma í náinni framtíð tímabær. Hann segir hins vegar, að bankinn verði pappírsgagn fyrst um sinn, og þess vegna vill hann fresta framkvæmdunum. En það er hætt við því, að sú ástæða til frestunar verði altaf fyrir hendi, þegar til á að taka. Það, að bankinn verði aðallega „pappírsgagn“ fyrst í stað, verður aldrei umflúið, hvað lengi sem frestað verður stofnun hans. Hvers vegna á þá að draga stofnun hans von úr viti? Ef háttv. þingmaður ekki hugsaði sjer, að þetta gæti lagast, og að aldrei kæmi sá tími, að bankinn yrði annað en pappírsgagn, þá væri það eðlilegt, að hann vildi fresta. Viðvíkjandi því, að 4. fl. veðdeildarinnar hafi ekki getað starfað neitt að ráði undanfarin ár, þá er þess að gæta, að samkvæmt lögum veðdeildarinnar verður vöxtunum ekki breytt. Brjefin eru því óseljanleg nú, þar sem sparisjóðsvextir og vextir af föstum innlánum eru jafnvel töluvert hærri en vextir af brjefunum. En þessu þarf að breyta. Vextir af fasteignalánum verða að vera breytilegir, eins og aðrir vextir. Og í frv. er einmitt gert ráð fyrir því, að bankinn geti gefið út brjef með mismunandi vöxtum. Mönnum er sárt um og bera kvíðboga fyrir því, að landbúnaðurinn verði hafður útundan, eða verði ekki látinn sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum atvinnuvegum. - Það kom greinilega fram hjá háttv.þm. Mýra. (P. Þ.), að hann hefir ekki gert sjer ljóst, af hverju sá ótti helst ætti að geta stafað. Jeg vil því benda á það, að vissulega má gera ráð fyrir því, að landbúnaðurinn verði ver settur, meðan veðdeildin er í sambandi við almennan viðskiftabanka; að bankastjórnin liti minna á hag hinna aðkomnu, stopulu viðskiftamanna en hinna föstu viðskiftavina bankans. Þessir föstu viðskiftavinir bankans hafa oft margvísleg viðskifti með höndum, og það getur oft komið sjer vel, bæði fyrir þá og bankann, að geta flutt þunglamaleg viðskiftalán úr bankanum yfir í veðdeildina. Þannig er hætt við því, að veðdeildin sje oft og einatt notuð til að ljetta af bankanum, og minna tillit tekið til þess, hver „verðugastur“ er, og sjerstaklega þá einmitt hætt við, að landbúnaðurinn verði útundan. - Og einmitt af þessu, meðal annars, hve mjög það getur verið freistandi fyrir bankann að misbrúka veðdeildina, ætti mönnum að geta skilist, að þetta samband sje óheppilegt. Jeg vil taka það fram, að jeg get fyrir mitt leyti alls ekki fallist á rökfærslu þeirra manna, er halda því fram, að landbúnaðurinn eigi sjerstaklega að hafa forgangsrjett að lánum úr veðbankanum, vegna þess að ræktunarsjóðurinn og kirkjujarðasjóðurinn verða lagðir til bankans. Eins og þessir sjóðir sjeu sjereign landbúnaðarins! Þeir eru sameiginleg eign alls landsins, þó að þeir hafi verið notaðir eingöngu til að styrkja landbúnaðinn, og hann hafi sölsað þá undir sig. Kirkjujarðir og þjóðjarðir eru sameign alls landsins, og þá einnig andvirði þeirra, þegar þær eru seldar, og ætti því öll þjóðin að njóta sjóða þessara jafnt. Hvað því viðvíkur, að jarðræktarlán verði látin ganga fyrir, þá tel jeg þó hins vegar engan vafa á, að það verði gert. Jeg verð að líta svo á, að slík fyrirtæki sjeu einhver hin þörfustu, seni til mála getur komið, að bankinn eigi að veita fje til, og ber þá af þeirri ástæðu að sjálfsögðu að láta þau sitja fyrir. Það verður að gera ráð fyrir því, að bankanum verði altaf stjórnað af skynsamlegu viti, og það má gera ráð fyrir því, að stjórn bankans verði að minsta kosti ekki hliðhollari öðrum atvinnugreinum en landbúnaðinum. En hvað sem því liði, þá yrði nú eftirsjónin að þessum umræddu sjóðum ekki mikil. Þess ber að gæta, að sjóðirnir eru nú algerlega útlánaðir. Til útlána framvegis verður því aðeins það, sem borgast af gömlu lánunum. Það fje verður vitanlega ekki að engu, þó að sjóðirnir hverfi undir veðbankann, en alveg víst má telja, að því verði eingöngu varið til landbúnaðarlána. - Hins vegar er um það að ræða að nota þessa óhandbæru sjóði til þess að afla handbærs fjár til nýrra lánveitinga til allskonar þjóðþrifafyrirtækja, og er þá að athuga, hvernig það fje fæst. Það verður að fást frá öllum stjettum, ekki eingöngu frá bændastjettinni. En ef bankinn yrði fyrirfram stimplaður sem eingöngu eða fyrst og fremst „lánsstofnun fyrir landbúnaðinn“, þá gæti það orðið til þess, að aðrar stjettir legðu síður fje sitt í vaxtabrjef bankans.  Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) taldi æskilegra, að stofnanirnar væru 2, en ekki 1. Jeg get skilið þessa skoðun eftir till. hans, sem er í samræmi við þær. En höf. frv. hefir þótt þessi leið óheppileg, og er jeg honum þar sammála. Jeg held, að 2 keppandi stofnanir hlytu að spilla hvor fyrir annari, t. d. við sölu brjefa. Það er hætt við að minsta kosti önnur stofnunin, ef ekki báðar, biðu hnekki við þessa tilhögun, enda kemur það fram í till.háttv. þingmanns, að hann hefir haft grun um, að svo yrði. Sami háttv.þm. (J. Þ.) sagði, að veðdeildin hefði orðið landbúnaðinum að litlu gagni. Ef til vill hefir hann gert of lítið úr því gagni, sem landbúnaðurinn hefir haft af veðdeildinni, en ekki er ólíklegt, að það hefði mátt verða meira. Jeg hefi nú bent á það, af hverju þetta muni stafa, sem sje sambandinu við Landsbankann. En hinu hefi jeg ekki haldið fram, og jeg býst ekki við, að háttv.þm. (J. Þ.) geri það heldur, að um vísvitandi tilhneigingu bankastjórnarinnar í þá átt að láta landbúnaðinn sitja á hakanum hafi verið að ræða. Veðdeildin og Landsbankinn, sem er almennur viðskiftabanki, eru svo ólíkar stofnanir, að ekki er eðlilegt að hafa þær undir sömu stjórn. Alt öðru máli er að gegna um sameiginlega fasteignalánsstofnun fyrir sveitir og kaupstaði. Og hvað jarðræktarbrjefimum viðvíkur, þá geta þau eins verið sjerstök, þó að stjórn bankans sje ein. Jarðræktarlán verða veitt til skemri tíma, og er eðlilegt, að brjefin verði, samkvæmt því, útgefin til skemri tíma en önnur brjef bankans. Þá hjelt háttv.þm. (J. Þ.) því fram, að ákvæðin um jarðræktarlánin væru óljós í frumvarpinu, og á þeim væri ekki tekið nægilega föstum tökum. Og það var ekki nema eðlilegt, að háttv. þingmaður teldi till. sínar bæta úr því. Um það vil jeg ekki þrátta, aðeins benda á það, að brtt.háttv.þm. (J. Þ.) eru, að efni til, teknar upp úr samsvarandi grein frv., og jeg fæ ekki sjeð, að orðalag þeirra nái betur þeim tilgangi, sem ætlast er til. Jeg hefi áður sýnt fram á þetta, og tel óþarfa að gera það aftur, en ef háttv. deildarmenn eru enn í vafa, bið jeg þá að lesa saman 15. gr. frv. og brtt., og sannfæra þannig sjálfa sig. Það er á báðum stöðum gert ráð fyrir að veita lán til jarðabóta út á jarðeignir, en þau lán á ekki að greiða fyr en jafnóðum og jarðabæturnar eru gerðar. Samkvæmt frumvarpinu njóta þessi lán sama rjettar, þó að þau sjeu í raun og veru lakar trygð en önnur lán, eða með öðrum veðrjetti. Vaxtabrjefin, sem bankinn gefur út fyrir þessum lánum, verða trygð eins og önnur brjef hans. Tryggingin í heild sinni verður ef til vill rýrari, en með þessu eru þó einmitt jarðabótalánin gerð auðveldari á kostnað annara lána. Ef til væri sjerstök stofnun fyrir þessi lán eingöngu, gæti slíkt ekki orðið, og yrðu því brjef þeirrar stofnunar ver trygð en hin brjefin, og stofnunin stæði ver að vígi. Brtt. háttv.þm. (J. Þ.) geta því ekki orðið til þess að hlaða undir jarðabótalánin, heldur þvert á móti. Um aðrar brtt.háttv.þm. (J. Þ.) get jeg verið stuttorður. Jeg get fallist á sumar þeirra, þó að jeg sjái ekki sjerstaka ástæðu til þess að samþykkja þær. Helst væri það till. um virðingamar, en hún er í beinu sambandi við tvískiftinguna, og kemur því ekki sjerstaklega til atkvæða. Jeg er heldur ekki á móti brtt. við 16. gr., en þó vil jeg benda á það, að slíkt ákvæði, sem þar er um að ræða, er ekki einsdæmi eða með öllu óþekt í löggjöf. Erlendis er veðbönkum gefin heimild til að hafa hönd í bagga með hvernig sveitar- og bæjarfjelög haga sjer í lántökum sínum, og sje jeg ekki sjerstaka ástæðu til að óttast það. Brtt. við 22. gr. er ekki stórvægileg, en vera má, að heppilegra sje að taka þetta fram. Um lántökugjaldið er það satt, sem hv.þm. (J. Þ.) sagði, að það hefir ekki þekst hjer fyr en í 4. veðdeild; en það er ekki eins óskiljanlegt eða óþarft og háttv.þm. (J. Þ.) vill vera láta. Þetta tíðkast annarsstaðar, og er vitanlega til þess eins að efla stofnunina, sem sje, að afla með því varasjóðnum tekna. Sama er að segja um eigendaskiftagjöldin. Bankanum er nauðsynlegt að „fylgjast með“ öllum eigendaskiftum, því að verðmæti veðanna og trygging sú, sem í þeim felst, getur farið eftir því, hver á þau. Þess vegna er sjálfsagt að leggja einhverjar sektir við því, ef bankanum er ekki gert aðvart um eigendaskiftin. En þess er vert að geta, að í 4. flokki veðdeildar er þetta skyldugjald, sem greiða ber við öll eigendaskifti, hvort sem þau eru tilkynt eða ekki. Þá vill háttv.þm. (J. Þ.), að stjórnin borgi út stofnfje bankans smátt og smátt. Stjórninni er þetta vitanlega í sjálfsvald sett, og gæti hún gert hvort sem hún vildi. En jeg tel óheppilegt að draga úr tryggingunni af ásettu ráði, með því að ákveða þetta. Það þarf ekki að óttast, að ríkisstjórnin eigi erfitt með að greiða þessa tryggingu, því hún getur lagt hana fram í ríkisskuldabrjefum, ef henni líst svo. Þá hefi jeg minst á aðalatriðin úr ræðu háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), og svarað því, sem jeg áleit athugavert. Jeg sný mjer þá að háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) og till. hans á þskj. 320. Hann gat þess, að það væri á valdi bankastjórnarinnar, hve langt ætti að ganga í því, að láta landbúnaðinn sitja í fyrirrúmi. Þessi ummæli áttu að taka broddinn af till. hans og gera hana aðgengilegri. En jeg hygg, að svo fari, sem hv.þm. (St. St.) benti á, hvaða skorður, sem kunna að verða reistar. Bankastjórnin hlýtur altaf að ráða því, hvað langt skuli ganga í þessu efni, og ómögulegt er að gefa ákveðna reglu um það. Setjum svo, að bankastjórninni berist á einum degi 20 lánbeiðnir úr kaupstöðum, en 10 úr sveitum; hvað á hún þá að gera? Ef hún veitir 9 af kaupstaðabeiðnunum, en 5 af hinum, þá er ilt að segja, hver sitji í fyrirrúmi í raun og veru. Eins geta tryggingarnar verið mismunandi og bankastjórnina vantað fje, þegar lánbeiðnirnar berast t. d. frá sveitunum. Ef setja ætti ströng ákvæði, yrði það engum til góðs; það yrði til þess eins, að komið gæti fyrir, að bankinn lægi með fje sitt og þyrði ekki að binda það. Hæstv. fjrh. (M. G.) beindi spurningu til nefndarinnar um vextina af fje stofnsjóðsins, eða þeim sjóðum, sem hann verður stofnaður af. Hann sá eftir þeim, og skal jeg ekki lá honum það. Honum þótti óþarfi að ætla varasjóði bankans svo miklar tekjur, og benti á varasjóði veðdeildanna. En þeir eru aðeins til tryggingar veðdeildinni, eins og hún er nú, eða hennar vaxtabrjefum. Við tryggingu þeirra brjefa má ekki hrófla, og verður þessu því ekki breytt. Og þó að ríkissjóður missi vexti af þessum margumræddu sjóðum, þá er þess að gæta, að þeim verður varið til að efla stofnunina, og er þetta því ekki sama sem að kasta þessu fje á glæ. Það getur þó komið til mála, að nefndin geti fallist á, að bankinn greiði hærri vexti en 2% - að þeir hækki t. d. úr 2% í 3%, en jeg tel vafasamt, að það sje til bóta, því ríkissjóð munar þetta ekki miklu, en bankanum er það meira virði. Þá spurði hæstv. ráðherra (M. G.) hvers vegna ætti að skrásetja vaxtabrjef bankans í stjórnarráðinu. Jeg býst við, að það sje aðeins tryggingarákvæði, en jeg hefi ekki athugað það nánar, hve verulega þýðingu það hefir. Hæstv. ráðherra kunni illa við það, að svo er fyrir mælt, að bankastjórnin semji, en ráðherra staðfesti reglugerð bankans. En þetta ákvæði er, eins og nú er, í veðdeildarlögunum, og sje jeg ekki ástæðu til að amast við því. Þá var hæstv. ráðherra (M. G.) eitthvað að amast við ákvæðum 19. greinar frv. En í því sambandi þarf hann ekkert að óttast, því að með þessum ákvæðum er ríkissjóður vitanlega ekki skyldaður til að takast neina ábyrgð á hendur. Ákvæði þessi koma því aðeins til framkvæmda, að þingið taki síðar upp þá stefnu að hlynna að grasbýlarækt á landinu á þennan hátt, með því að ábyrgjast þannig lán til þeirra, eða í öðru lagi getur hjer verið um að ræða húsabyggingar í kaupstöðum o. fl. Hann viðurkendi þó, að vel mætti vera, að farið yrði að vinna að ræktun landsins með grasbýlarækt, en það liggur í augum uppi, að til þess þarf fje, og það fje er tæplega hægt að fá nema með einhverjum tilstyrk ríkissjóðs. Sama er að segja um húsagerð, ef húsnæðisskortur þrengir að, og hefir stjórnin viðurkent það, með því að styðja slík byggingarfyrirtæki, sem hjer er um að ræða, þó ekki hafi það verið í stórum stíl. Loks taldi hæstv. ráðherra (M. G.) óþarfa að launa bankastjóra og endurskoðendur Landsbankans fyrir störf þeirra við þessa bankastofnun. Við álítum það þó viðkunnanlegra, og það er heppilegra, ef það er rjett, að menn vinni betur það, sem vel er launað. Við gerum þetta ekki að kappsmáli, að minsta kosti ekki hvað endurskoðendurna snertir. Þeirra starf verður væntanlega svipað því, sem verið hefir. Um bankastjórana er nokkuð öðru máli að gegna, því að þeir verða að ætla starfi sínu við veðbankann sjerstakan tíma, og verður starfið þannig beinlínis aukið starf á þeim frá því, sem verið hefir. Jeg ætla svo ekki að segja fleira að sinni. Jeg get yfirleitt verið þakklátur háttv. þingmönnum fyrir það, að þeir hafa talað vingjarnlega um málið, og jeg vona, að frv. nái fram að ganga með sem minstum breytingum.

Jón Þorláksson Jeg ætla fyrst að minnast á eitt lítið atriði, sem ekki kemur við brtt. mínum. Háttv. frsm. meiri hl. (Jak. M.) hefir þrisvar gert að umtalsefni afstöðu háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), í sambandi við hann sem bankastjóra. Til þess er lítil ástæða, og er það í litlu samræmi við það, að sjálft frv. ætlast til þess, að tveir af bankastjórum Landsbanka Íslands skuli vera meðstjórnendur bankans fyrst um sinn, og þannig skipa meiri hluta stjórnar hans. Jeg held, að það sanna í máli þessu sje, að ekki þurfi að gera ráð fyrir mótstöðu af hendi landsbankastjórnarinnar gegn þessum veðbanka. Jeg er miklu hræddari um, að þessari stofnun muni ganga ver að selja brjef sín, er hún missir það samband við Landsbankann, er veðdeildin hafði. Jeg held, að öllum sje það ljóst, að brjefin hafi selst betur í veðdeildinni, einmitt vegna sambands hennar við bankann. Þá vil jeg minnast á brtt. mínar og þau andmæli, sem komið hafa fram gegn þeim hjer í deildinni. Það hefir verið sagt, einkum af háttv. 1. þm. Árn. (E. E.), að þær hefðu í för með sjer óþarfa aukning bókfærslu og skriffinsku. Þetta er alveg tilhæfulaust, eins og háttv.þm. Mýra. (P. Þ.) hefir rjettilega bent á. Þessi fasteignabanki byrjar með því að starfrækja 5 deildir, og þó sú 6. komi í viðbót, þá skiftir það engu máli. Það þarf ekki að gefa út fleiri bankavaxtabrjef, og það þarf heldur ekki að gefa út fleiri skuldabrjef eða veita fleiri lán. Bókfærslan er öll sú sama og áður, nema ef þarf að skifta henni niður í fleiri bækur en ella. Þá kem jeg að öðru mikilvægara atriði, sem fundið hefir verið að. Háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) talaði annarsvegar um það, að brtt. mínar veiktu fyrirtækið í heild sinni, og hjelt því hins vegar fram, að jarðræktardeildin væri lakar trygð en bankinn í heild sinni. Þessu hvorutveggja skal jeg nú svara. Það nær ekki nokkurri átt, að tillögur mínar veiki stofnunina, þar sem þær fara fram á, að stofnsjóðurinn verði aukinn úr 3 upp í 4 miljónir kr. Það er þó miklu fremur styrkur. Raunar fer jeg fram á, að ekki skuli skylt að leggja fram allar þessar 4 miljónir kr. þegar í stað, því að mjer hafði ekki hagkvæmst ráð til þess, en jeg kannast við, að það er rjett athugað hjá háttv.frsm. meiri hl. (Jak. M.), að þetta má gera á þann hátt, að gefin sjeu út ríkisskuldabrjef, og gæti jeg því fallist á þá breytingu á tillögu minni, að alt stofnfjeð yrði lagt fram á þennan hátt þegar í upphafi, og þá er ekki hægt að tala um, að stofnunin sje veikt. Þá kem jeg að hinu atriðinu, jarðræktardeildinni. Jeg skildi fyrst af ummælum háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), hvað átt hefði verið við með áður fram komnum ummælum frá háttv. 1. þm. Árn. (E. E.), að gert væri ráð fyrir því í till. mínum, að tryggingarnar í 7. gr. nái ekki til bankavaxtabrjefa jarðrækrtardeildarinnar. Þetta er misskilningur. Stofnsjóður jarðræktardeildarinnar er henni til tryggingar, og stofnsjóður aðaldeildar er þeirri deild sjerstaklega til tryggingar, en hinar tryggingarnar eru sameiginlegar og óskiftar; það er ábyrgð ríkisins og varasjóðurinn. Yfir höfuð gera mínar brtt. engar breytingar á tryggingarákvæðum 1. liðs 7. gr. Þótt jeg helst hefði viljað tvær lánsstofnanir, þá hefi jeg ekki í brtt. mínum farið svo langt. Stofnunin er aðeins ein, því varasjóðurinn er einn, svo og aðrar tryggingar. Af þessu hefir svo loks verið dregin sú ályktun, að brjef jarðræktardeildarinnar seldust ver en hin. Sú ályktun fellur auðvitað burt með forsendunum. Jeg geri ekki ráð fyrir því, en skal þó viðurkenna, að ef um sölu erlendis væri að ræða, þá gæti hugsast, að lítill markaður væri fyrir jarðræktarbrjef þar. Jeg get ímyndað mjer, að erlendis þyki varhugavert að kaupa brjef, trygð af ræktun lands, er liggur jafnnorðarlega og Ísland. En jeg held, að frv., eins og það er, spilli ekki síður fyrir sölu hinna brjefanna. Menn í útlöndum verða tregari til að verja fje í fyrirtæki á því landi, sem þeir hafa ekki trú á. Þess vegna er hentugra að taka jarðræktardeildina út úr, enda verður altaf markaður fyrir brjef þeirrar deildar innanlands. Hæstv. atvrh. (P. J.) vildi ekki „gera sjer miklar skrúplur“ út úr togstreitunni milli kaupstaða og sveita. Það er leiðinlegt að heyra slíkt, en það er ekki óalgengt, að menn mi á tímum geri sjer heldur far um að auka þá togstreitu, þótt ekki væni jeg hæstv. atvrh. (P. J.) um neitt slíkt. En jeg verð að líta svo á, og umræður í þessari háttv. deild hafa sýnt það, að það er ekki að ófyrirsynju sagt, að með frumvarpinu sje stofnað til togstreitu milli kaupstaða og sveita. Sú togstreita er beinlínis komin hjer inn í deildina með brtt. á þskj. 258 og 320. Og jeg er ekki í neinum vafa um það, að takist ekki að afgreiða þetta mál svo, að hjá þessari togstreitu verði komist, þá verður það fyrirtækinu til hins mesta hnekkis. Þess vegna er best að stilla svo í hóf, að ekkert verði úr slíku, og að því lúta brtt. mínar, að skilja ræktunarsjóðinn frá. Hann verður ávalt ásteytingarsteinninn, og honum þarf að ryðja úr vegi. Sú tillaga er hvorki af því fram komin, að jeg beri sjerstaklega hag kaupstaðanna eða hag sveita fyrir brjósti, heldur af því, að jeg vil, að hver fái sitt. En svo geri jeg ráð fyrir, að lánveitingar til jarðakaupa og húsabygginga falli undir aðaldeildina. Hæstv. atvrh. (P. J.) gerði ekki alveg rjettan samanburð, að því er mjer fanst, er hann sagði, að það væri ótækt, að það væri ekki eins greiður aðgangur að lánum til jarðakaupa í sveitum og til húsabygginga í kaupstöðum. Jeg held, að það sje nú ekki svo vont, að ógreiðari aðgangur sje til þess að kaupa jarðir, því að slík lán eru oft misbrúkuð, og það væri ilt, ef stofnunin stuðlaði að aukningu jarðabrasks. Og mjer er það beinlínis ánægja að sjá það, að höfundi frumvarpsins hefir verið það ljóst, að það megi ekki verða svo rúmt um jarðakaupalán, að það verði til þess að koma á jarðaprangi. En jeg skal kannast við það, að það ætti að vera jafngreiður aðgangur að lánum til jarðabóta og nauðsynlegra húsabygginga í sveitum eins og til húsabygginga í kaupstöðum. Þá kem jeg að brtt. á þskj. 258 og 320. og verð jeg að segja, að jeg get hvoruga þeirra aðhylst. Að efninu til fellur mjer betur við till. á þskj. 258, þótt hún sje nokkuð óhönduglega orðuð. En hin till. væri ágæt, ef hún stæði í frv. til laga um sjerstaka lánsstofnun fyrir landbúnaðinn. Jeg skyldi þá hafa greitt henni atkvæði mitt, en þar sem nú er verið að ræða um stofnun fasteignabanka, sem á að vera jöfnum höndum fyrir sveitir og kaupstaði, þá er till. mjög ósanngjörn. Því að það er auðsætt, að fjárráð þessarar stofnunar verða um langt árabil ekki meiri en svo, að eingöngu yrði hægt að veita lán til landbúnaðar, ef till. næði fram að ganga. Það væri því sama og að gera bankann að stofnun fyrir landbúnaðinn, og inn í hana væri svo tekin, það er í reyndinni lögð niður, sú stofnun, er verið hefir fyrir kaupstaðina, veðdeild Landsbankans. Háttv. frsm. (Jak. M.) gat þess, að það mundi mega gefa út sjerstök brjef, til styttri tíma en önnur brjef, eftir frumvarpinu óbreyttu. Jeg held, að frv. geri alls ekki ráð fyrir því, en hins vegar er gert ráð fyrir því, að flokkarnir verði tveir, með mismunandi háum vöxtum. 13. gr. frv. gerir ráð fyrir því, að sjerstök virðing megi undan falla, ef lánið fer ekki fram úr af skattvirðingarupphæð fasteignarinnar. Líklega er átt við, að lán, sem veitt er að viðbættu áður fengnu láni, fari ekki fram úr hálfri skattvirðingarupphæðinni. Segjum nú svo, að bóndi treysti sjer til að rækta svo og svo mikið á ári, og biður um lán til þess. Nú mundi bankinn ekki treysta sjer að veita slíkt lán fyrir meira en 1, 2 eða 3 ár. En þegar sá tími er liðinn, þarf bóndinn að fá viðbótarlán. Þá er það mjög Óhagkvæmt, að fram þurfi að fara ný virðing á allri eigninni. Að þessu efni lýtur 6. brtt. mín, að í reglugerð megi setja, að viðbótarlán úr jarðræktardeild megi veita, án þess að nýtt mat á eigninni í heild fari fram. Þetta ákvæði þarf að komast inn í frv., ef jarðabótalán eiga að verða almenn, en það er þar ekki nú. 5. brtt. mín rýmkar heimildina til veitinga á jarðræktarlánum. Jeg tel forsvaranlegt að gera það, ef þau lán eru sett í sjerstaka deild. Jeg verð að segja það, að þessar till. mínar eru ekki sprottnar upp úr umræðum málsins hjer í deildinni. Efni þeirra er gamalt í huga mínum, því að mjer hefir lengi verið ljóst, að ef lánveitingar eiga að geta fleygt ræktun landsins áfram, þá þarf að vera greiðari aðgangur að þeim lánum en að fasteignaveðlánum alment, en til þess þarf að vera sjerstök lánsstofnun, eða sjerstök deild í lánsstofnun, fyrir þau lán. Með tímanum þarf að rýmka ennþá meira um þessi lán en brtt. mínar fara fram á, og vil jeg minnast á eitt atriði því viðvíkjandi. Brtt. mínar gera eingöngu ráð fyrir jarðræktarlánum til jarðeigenda. En ef jarðrækt landsins á að komast í gott horf, þá þarf einnig að vera unt að veita ábúendum slík lán, þótt ekki eigi þeir jarðirnar. Jeg sje enga leið fyrir veðbankann að veita þessi lán samkvæmt frv., en ef stofnuð verður sjerstök jarðræktardeild, þá er nokkuð öðru máli að gegna, og mætti þá finna til þess einhver ráð. Ef til vill þarf þá að gefa út til þess sjerstakan flokk skuldabrjefa, en út í það skal jeg ekki fara nú. Jeg tel mikla þörf á, að slík lán geti verið fyrir hendi, sjerstaklega handa þeim ábúendum, sem hafa langan ábúðartíma. Mætti tryggja slík lán í sambandi við ákvæði ábúðarlaga með því, að jarðeiganda sje gert að skyldu að kaupa jarðabótina, þegar leiguliðinn flytur af jörðinni. En þetta held jeg, að verði afarerfitt að sameina veðbankanum, eins og hann verður eftir frv., nema að það veiki traust hans.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal vera stuttorður, enda fátt komið fram, sem hnekt hafi staðhæfingum okkar minni hl. nefndarmanna. Hv. framsögumaður meiri hl. (Jak. M.) segir, að við verðum að sanna, að erfitt verði að selja bankavaxtabrjefin. Nú vil jeg segja, að sönnunarskyldan í þessu máli hvíli á háttv. meiri hl., en jeg veit, að þeir hvorki geta nje gera tilraun til að sanna, að brjefin seljist; þvert á móti hefir háttv.frsm. (Jak. M.) játað erfiðleikana á því. Það er altaf erfitt að sanna það, sem ekki er komið fram. En við bæði getum og höfum bent á sterkar líkur fyrir því, að svo muni verða, - líkur, sem ekki verða hraktar, nema með reynslunni sjálfri. Nú hafa t. d. verið til sölu skuldabrjef, ágætlega trygð af ríkinu sjálfu, og býst jeg við að minsta kosti sje háttv.þm. Ak. (M. K.) kunnugt um, að af þeim hefir selst sáralítið. Þessi vel trygðu brjef, sem seld voru undir „pari“, gefa sterkar líkur fyrir því, að veðbrjef bankans muni að minsta kosti ekki seljast betur, nema þá að vextirnir verði afarháir, en slíkt tel jeg ekki heppilegt, enda beinlínis bannað með lögum að taka meira en 6% ársvexti af lánum gegn 1. veðrjetti í fasteignum. Og ef að því ráði verður horfið að hækka mikið vextina, þá held jeg, að ver sje farið en heima setið um stofnun bankans. Háttv. frsm. (Jak. M.) sagði, að það væri óheppilegt, að veðdeildin stæði í sambandi við Landsbankann. Jeg get gengið inn á það, að þetta sje óheppilegt fyrir bankann, en það er aftur heppilegt fyrir veðdeildina. Bankinn sjálfur hefir hlaupið undir bagga með veðdeildinni og keypt vaxtabrjef hennar, af því þau ekki hafa selst. Þetta hefði ekki orðið, ef veðdeildin hefði ekki staðið í sambandi við bankann, en einmitt þetta samband hefir til þess orðið, að veðdeildin hefir getað veitt góð og ódýr lán. Jeg finn ekki ástæðu til þess að fara út í einstakar greinar frv., af því að við minni hl. peningamálanefndar erum algerlega á móti því, að frv. verði samþ., jafnvel með þeim breytingum, sem hjer hafa fram komið. Háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) gat þess, að það þyrfti að vekja trú manna á bankavaxtabrjefunum og kenna mönnum að kaupa þau. Já, það þarf að vekja trúna, en það þarf jafnframt að efla möguleikana til að kaupa. Því þeir eru sáralitlir fyrir hendi, nú sem stendur. Jeg held að trúin ein nægi þar ekki, þótt sterk sje hjá sumum. Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) sagði, að sjer væri sjerstaklega sárt um afstöðu mína til þessa máls. Jeg veit ekki almennilega, hvað hv.þm. (Gunn. S.) á við með þessu. Mínir hagsmunir eru samir, hvort þetta frv. verður samþ. eða ekki. Jeg á að vísu hús á Ísafirði, sem jeg þyrfti að fá lán út á. En jeg er á móti frv. af því jeg tel það gagnslaust nú. Þessi sami háttv.þm. (Gunn. S.) sagði, að bankarnir hefðu legið á ríkisskuldabrjefunum og ekkert reynt til að selja þau. Þetta er algerlega rangt með farið. Jeg veit til þess, að bankarnir hafa talsvert mikið reynt til að selja þessi brjef, en ekki tekist það.  (Gunn. S.: Það hefi jeg ekki orðið var við)  . Allir vita, að þessi brjef eru til sölu, þótt ekki sjeu þau beinlínis auglýst. Ekki legg jeg heldur mikið upp úr þeim ummælum þessa háttv.þm. (Gunn. S.), að fá þyrfti sjerstakan mann, til þess að kenna mönnum að kaupa brjefin. Jeg er hræddur um, að sú kensla verði árangurslítil, og muni tæplega borga sig, því líklega þarf að greiða þessum manni einhverja þóknun fyrir kensluna. Jeg held, að sumir menn hjer í Reykjavík hafi kent fáráðum mönnum fullmikið í verðbrjefakaupum. Hæstv. atvrh. (P. J.) gat um það, að meiri hluti veðdeildarlánanna mundi hafa verið veittur kaupstöðunum til húsabygginga. Út af þessum ummælum hefi jeg átt tal við fyrverandi bankastjóra Landsbankans. Hann sagði þvert á móti, að sveitalánin hefðu verið látin sitja fyrir kaupstaðalánunum, og sveitunum aldrei neitað um lán, ef fje var fyrir hendi. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) mintist á gleði bænda úti um land, er þeir hefðu frjett um þessa fyrirhuguðu bankastofnun. En jeg held, að bændur sjeu naumast svo lítt hugsandi yfirleitt, að þeir gleðjist yfir máli, sem þeir ekki þekkja til, annað en fyrirsögn frv., og vita ekki, hvort er til bóta. Ef þeir þektu efni þessa frv., er jeg viss um, að gleði þeirra myndi fljótt snúast í gremju. Margir háttv.þm. líta svo á, að þetta frv. sje mjög vel bygt. En það geta þeir einir sagt, sem hafa blinda, óbilandi trú á erlendu fyrirkomulagi. En jeg hefi ekki slíka trú; vil fremur líta á skoðun en trú í slíkum málum. Jeg hygg, að þetta frv. þurfi mikilla endurbóta við, ef það á að koma okkur að notum. Og jeg sje ekki, að það verði lagað svo á þessu þingi, að jeg geti greitt því atkvæði mitt. Það, sem hefir valdið því, að við háttv.þm. Mýra (P. Þ.) snerumst á móti frv. þessu í nefndinni, var þetta: 1. Að okkur þótti þar ekki sjeð fyrir nægilegum og hagkvæmum lánum til bænda. 2. Að nýju bankavaxtabrjefin mundu ekki seljast. 3. Að bankastofnunin er afarkostnaðarsöm og kemur að sáralitlu gagni, en gerir stórt ógagn, t. d. með hækkuðum vöxtum á lánsfje þeirra sjóða, sem fyrir eru. Brtt. háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) b:eta hjer lítið úr skák. Jeg held, að ekki verði hægt að koma lánveitingum til landbúnaðarins í sæmilegt horf, nema með því að setja á stofn alveg sjerstaka lánsstofnun, sem þá væri utan við veðbankann. Jeg held, að það sje engin bót að fá lán með 6–7% vöxtum til jarðræktar. Slík lán mun mega alveg eins fá annarsstaðar, og síst með verri kjörum.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal aðeins stikla á stærstu steinunum. Út af ræðu hæstv. atvrh. (P. J.) vil jeg taka það fram, að jeg tel drátt á framkvæmdum þessa máls afaróheppilegan og líka þarflausan. Frv. þetta er svo vandlega samið og vel athugað, að betur undirbúið frv. mun ekki hafa komið fyrir þingið í langa tíð. Jeg held því, að ekki sje að vænta betri undirbúnings, þótt málið yrði nú saltað í kjöltu stjórnarinnar. Háttv. þm. Mýra. (P. Þ.) talaði um, að bankinn yrði pappírsstofnun; slíkt eru ómaklegar hrakspár. enda fjarstæða, þar sem bankinn fær strax nokkurt veltufje. Hann harmaði ennfremur að ræktunarsjóðurinn legðist niður. Eins og nú standa sakir. munar sáralítið um lán þau, er veitt eru úr ræktunarsjóði út um sveitir, en með brtt. okkar háttv.þm. Eyf. (St. St.) er einmitt farið fram á það, að sveitirnar sitji fyrir lánum, og er það mikilsvert atriði fyrir sveitarhjeruðin. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) talaði um togstreitu milli kaupstaðanna og sveitanna, og .sagði, að við vildum með brtt. okkar gera sveitunum hærra undir höfði. Þetta má satt vera. En þess ber þá að gæta, að sveitunum hefir hingað til altaf verið gert lægra undir höfði í þessu efni. Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) þarf jeg fáu að svara. Það hefir verið margsýnt fram á það áður, að ástæður hans fyrir því, að vera á móti frv. eru sáraveigalitlar. Það má að vísu setja sig á háan hest og spá hrakspám um sölu bankavaxtabrjefanna. En jeg get þá með sama rjetti spáð hinu gagnstæða, að brjefin í framtíðinni muni seljast ágætlega, og stuðst þar ekki við ómerkilegri líkur um jafntrygg brjef.

Frsm. (Jakob Möller) Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) virðist hafa misskilið, eð.i að minsta kosti ekki lagt alveg rjettan skilning í orð mín um samband veðdeildarinnar og bankans. Hann virtist skilja þau svo, að jeg teldi stjórn bankans óvinveitta veðdeildinni. Það hefi jeg ekki sagt. En hitt sagði jeg, að það væri ekki nema eðlilegt, að bankastjórarnir ljetu sig aðalbankann mestu varða, en veðdeildin sitji þar af leiðandi nokkuð á hakanum. Jeg held því enn fram, að veðbankinn eigi að verða óháður Landsbankanum, en þó hefi jeg ekki þar með sagt, að hverskonar samband hljóti að vera stórskaðlegt veðbankanum í byrjun. Og jeg get vel fallist á það, að eitthvert samband við hinn bankann hafi einhver þægindi í för með sjer fyrir veðbankann fyrst framan af, meðan ekki er kleift að fá honum forstjóra, sem ekki þurfi um annað en hann að hugsa, því jeg læt mjer ekki koma til hugar, að meðstjórnendur veðbankastjórans, bankastjórar Landsbankans, muni leggja stein í götu hans. En svo má nokkuð í milli vera, hvort veðbankinn er algerlega undir sömu stjórn og Landsbankinn, eða algerlega slitinn frá honum. Og nú gerir frv. ekki ráð fyrir því að slíta sambandinu algerlega fyrst í stað, og þarf þá engin grýla að vera að svo komnu. Þar sem háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vjek að því, að hjer á landi væri alveg sjerstakur markaður fyrir jarðræktarvaxtabrjef, þá held jeg, að því sje frekar slegið fram sem líklegri tilgátu, vegna þess, að háttv.þm. (J. Þ.) hyggur, að menn vilji kaupa þessi brjef sjerstaklega vegna velvildar til jarðræktarinnar. Jeg hefi ekki eins mikla trú á þessari velvild. Það kann að vera, að einhverjir kaupi slík brjef fyrst í stað, sjerstaklega með það fyrir augum að styðja að lánveitingum í þessa átt, en jeg hefi heldur litla trú á því til frambúðar. Þessari „almennu velvild“ eru oftast takmörk sett. Það hefir verið fundið að því, að brtt. á þskj. 258 sje óhönduglega orðuð, þar sem sagt sje að „bankinn hafi takmarkað fje til umráða“. Hæstv. fjrh. (M. G.) segir, að þetta sje lokleysa, því að vitanlega geti bankinn aldrei haft ótakmarkað fje. Jeg get þó ekki sjeð, að það sje nein vitleysa að komast svo að orði, því það er vitanlegt, að eftirspurnin er takmörkuð, því að bankinn má aðeins veita lán gegn 1. veðrjetti í fasteignum, eða álíka öruggum tryggingum. Ef hann hefir nægilegt fje til að fullnægja þessari eftirspurn og meira, þá má vel segja, að hann hafi ótakmarkað fje til umráða. En þá hefir hann takmarkað fje, ef hann getur ekki fullnægt eftirspurninni. En jeg viðurkenni, að háttv. tillögumenn hefðu getað orðað þetta betur; en ekki ættu menn að setja það svo mjög fyrir sig, að þeir þess vegna samþ. fremur till. á þskj. 320. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði, að það stafaði af ónógri athugun hjá mjer, að jeg áleit, að bankinn mundi standa ekki lakar að vígi til að veita jarðræktarlán, þó brtt. hans ekki yrðu samþyktar. En jeg held, að þessum háttv.þm. (J. Þ.) hafi orðið það á að gera aukaatriði að aðalatriðum, einmitt af því, að hann hafi ekki athugað málið nógu vandlega. Ákvæðið, sem hann vill koma að um virðingamar, er að mínu viti algert aukaatriði. Það getur aldrei orðið neinn þröskuldur á vegi manna, sem þurfa að fá lán, að þeir verða að láta nýja virðingu fara fram á eign sinni. Og auk þess hygg jeg, að ákvæði frv. sje alveg fullnægjandi. Það getur engu máli skift, hvort fyrirhugaðar jarðabætur á að vinna á 4–5 árum eða alt að 10 árum; því að þær má ,eins meta fyrirfram, hvort sem er, og ákveða lánsupphæðina eftir því. Jeg sagði nú að vísu við 1. umr., að jeg hefði athugað frv. svo vandlega, að jeg þættist geta fullyrt, að á því þyrfti engar breytingar að gera. En þar með sagði jeg auðvitað ekki, að það væri loku skotið fyrir það, að aðrir gætu sjeð betur og fyndu eitthvað, sem ástæða væri til að breyta. Og þannig gæti jeg, háttvirtum sþm. mínum (J. Þ.) til þægðar, vel fallist á slíka breytingu, sem hjer um ræðir, ef sjerstök tillaga kæmi þar að lútandi til 3. umræðu. En eins og hún er, er ekki hægt að samþykkja hana. Þá er það fullkominn misskilningur hjá háttv. samþm. mínum (J. Þ.), að ekki sje hægt samkvæmt frv. óbreyttu að gefa út sjerstaka brjefaflokka til styttri tíma en gert er ráð fyrir, að vaxtabrjefin sjeu yfirleitt í umferð. Það er að vísu svo fyrirmælt, að ekki megi vera nema tveir flokkar (seríur) opnar í einu, en innan þeirra flokka geta verið sjerstakar deildir til mislangs tíma. Þá vjek háttv. samþm. minni (J. Þ.) að leiguliðalánum. Jeg sje ekki, að betur sje sjeð fyrir þeim með till. hans heldur en í frv. sjálfu. Það þarf talsvert meira til þess, að slík lán verði veitt, en í hans tillögum felst. Það er rjett, að í frv. er ekki gert ráð fyrir því, að lán sjeu veitt út á jarðabætur aðskildar frá jörðu. Það er heldur ekki í brtt., og það verður aldrei gert, því að jarðabæturnar verða aldrei frá skildar, jafnvel þó að leiguliði hafi lífstíðarábúð. Því ef leiguliðinn deyr áður en lánið er endurgreitt, þá er tryggingin þar með farin, því jarðabótin verður ekki skilin frá jörðinni, en hún er annars manns eign. Til þess að bæta úr þessu, þarf að setja sjerstök lög, og þá á þá leið, að jörð skuli vera að veði fyrir slíkum lánum, þó að lántakandi sje ekki eigandi jarðarinnar. En til þess að það verði gert, þarf ekki brtt.háttv. samþm. míns (J. Þ.) með. Háttv. frsm. minni hl. (J. A. J.) talaði í svipaða átt og áður. Hann þóttist ekki vera skyldur til að sanna, að staðhæfingar sínar um, að brjefin væru óseljanleg, væru rjettar, en kvaðst hafa leitt sterkar líkur að því. Jeg neita því, að þær líkur sjeu svo sterkar, að þær ósanni reynslu allra annara þjóða. Það má vel vera, að þau seljist illa í byrjun, því alt nýtt mætir venjulega mótspyrnu og ótrú. Líkt má segja um sölu ríkisskuldabrjefa. Þau hafa aldrei verið seld fyr hjer á landi, og þess vegna get jeg neitað því, að sala þeirra hafi gengið hrapallega. Það seldist af þeim fyrir miljón króna, og jeg get ekki sagt annað en að það sje ágæt útkoma í fyrsta sinni. Meira átti aldrei að selja almenningi, og þó að salan gengi seint, verður að taka tillit til þess, hvað lítið var gert til þess að fá menn til að kaupa þau.  Háttv. frsm. (J. A. J.) heldur, að fasteignavextir sjeu og eigi að vera óbreytanlegir. En þetta er vitleysa. Fasteignalánavextir hljóta að hækka og lækka með öðrum vöxtum. Í öðrum löndum mun þeim að vísu hafa verið haldið óhreyfanlegum, víðast hvar að minsta kosti. En af því leiðir auðvitað að sjálfsögðu verðfall á vaxtabrjefunum, þegar almennir vextir hækka. Eru menn nú alment farnir að viðurkenna það, að hitt muni heppilegra, að hafa vextina breytilega.

Gunnar Sigurðsson Fyrst að svo lítur út, að enginn ætlar að hefja umr., þá neyðist jeg til að kveðja mjer hljóðs. enda þótt jeg hafi ekki ætlað mjer að ríða fyrstur úr hlaði. En þeir munu ekki vera komnir í sæti sín enn, sem búast má við að eitthvað hafi að segja og vilji segja áður en gengið verður til atkv. um frv. þetta. Jeg á litla brtt. á þskj. 319, að færa aldurstakmarkið um kosningarrjett og kjörgengi úr 25 árum niður í 21 ár. Jeg hefi áður talað fyrir þessari brtt., svo jeg ætti ekki að þurfa að fara mörg um orðum um rjettmæti hennar. En mín sannfæring er sú, að hún sje í alla staði rjettlát og sanngjörn. Það má vel vera, að jeg sje næmari fyrir þessu af því, að jeg er ungur og get því fremur sett mig inn í hugsunarhátt ungu mannanna heldur en öldurmenni þau, er sæti eiga hjer á þingbekkjunum. Og um sjálfan mig man jeg það, að ekki var jeg minna áhugasamur um stjórnmál á meðan jeg öðlaðist ekki kosningarrjett heldur en jeg hefi verið síðan, enda sárlangaði mig að geta með atkv. mínu sýnt skoðun mína á mönnum og málefnum á þeim árum. Frá sjónarmiði frjálslynds manns lítur þetta þannig út: Ungir menn ganga til kosninga óbundnir og frjálsir. Hjá þeim ráða hreinni og betri hvatir, er þeir greiða atkv., heldur en hjá þeim, sem eldri eru og rígbundnir við margra ára venju í pólitísku tjóðurbandi.  (M. K.: Þetta er „nærmest“ ósvífni)  . Það geta vitanlega verið undantekningar, þó að jeg sjái ekki beinlínis ástæðu til að telja hv.þm. Ak. (M. K.) þar með. Auk þess er hættara við, að gamlir menn láti fremur stjórnast af hagsmunahvötum. Það kemur langtum síður fyrir unga menn, því fullyrða má, að þeir fari venjulega eftir því, sem þeir álita hreint og gott og samrýmist rjettlætistilfinningu þeirra. Ungir menn, áhugasamir og framgjarnir, hafa líka opnari augun fyrir mörgu því, er gera þarf til bóta og skifta um til framfara fyrir þjóðina, heldur en þeir, sem aldraðir gerast og stara á gömlu venjurnar. Jeg skal nefna eitt dæmi, máli mínu til sönnunar. Það eru U. M. F. svo nefndu. Þó að ýmislegt hafi verið fundið fjelagsskap þessum til foráttu, þá hefir hann þó mörgu góðu til leiðar komið. Og dæmið, sem jeg ætlaði að nefna, er þetta: Gamall bóndi bjó á sandjörð, sem lá undir uppblæstri. Sandurinn var kominn heim að túninu, og ekkert sýnilegra en að túnið legðist í auðn. þessi bóndi gat ekkert gert. Hann skorti fje til þess að verja túnið, eða kann ske að hann skildi ekki fyllilega, hvað gera þurfti. Þá tók sig til U. M. F. sveitarinnar og hlóð grjótgarð ágangsmegin við túnið, og bjargaði með þeirri framtakssemi túninu og fyrirbygði með því frekari skemdir. Jeg skal taka það fram að þetta var ekki í mínu hjeraði, en hjer voru það ungu mennirnir, sem riðu á vaðið; þeir sáu betur og rjettara heldur en gömlu mennirnir og ljetu ekki þar við staðar numið. Þeir fylgdu hugsjóninni fram til sigurs. Það er sagt um unga menn, að hjá þeim gildi meira kapp en forsjá. Jú, þetta getur verið, en kappið getur líka mörgu góðu til leiðar komið, þegar því er beitt til stuðnings góðu máli. Og ekki dæmi jeg unga menn fyrir það, þó að þeir sjeu djarfir og áræðnir. Það getur líka hent fullorðna menn að kunna ekki fótum sínum forráð og vera skammsýnir í „spekúlationum“ sínum. Við þurfum ekki annað en hugsa til togaraútgerðarinnar hjer í bæ og hvernig hún er komin; skipin falla úr 600 þús. kr. niður í 350 þús. eða jafnvel minna, og ekkert sýnna en að sum útgerðarfjelögin verði að leggja árar í bát. Að þessum fjelagsskap hafa þó eldri mennirnir starfað, svo þá getur hent glappaskotin eins og þá, sem yngri eru. Þess skal getið, að jeg áfelli ekki þessa menn, því aðalorsök þessa óhapps þeirra, er það, að tímarnir hafa breyst. Það, sem jeg ætla að vegi fyllilega upp á móti vanhugsun yngri mannanna, er hnignun þeirra eldri að átta sig á þeim hlutum, sem framsókninni fylgja og því, sem fram undan er. Jeg drap á það um daginn, að jafnsanngjarnt væri að taka atkvæðisrjett af mönnum, þegar þeir hefðu náð ákveðnum aldri og væru orðnir lítt starfhæfir í þjóðfjelaginu og áhugalausir um velferðarmál þjóðarinnar, eins og að svifta þessa menn, sem hjer ræðir um, atkvæðisrjetti. Jeg segi, að þetta gæti komið til mála, en það er ekki þar með sagt, að svo ætti að vera. Þessar eru nú ástæðurnar frá sjónarmiði frjálslynds manns. En frá sjónarmiði íhaldsmannsins finst mjer, að lögráðaaldurinn hljóti að ráða. Og þar er aldurstakmarkið 21 ár. Og þar sem svo er litið á, að 21 árs maður sje það þroskaður orðinn, að löggjafarvaldið trúir honum fyrir fje sínu, hlýtur einnig að mega treysta honum að fara með atkv. sitt í opinberum málum. Við lifum nú og störfum á erfiðum tímum, svo engir kraftar mega ónotaðir liggja, sem til bjargar gætu orðið þjóðinni. Þess vegna er nauðsynlegt, að samvinna takist á milli eldri og yngri manna, þann veg, að þeir standi jafnt að vígi, þegar um úrlausn áhugamálanna er að ræða. Af þessum ástæðum er hún fram komin, brtt. á þskj. 319; og vænti jeg, að hv. deild samþ. hana

Jón Baldvinsson Jeg hefi leyft mjer að flytja brtt., sem er að finna á þskj. 253. Þessar breytingar þykja nú kann ske ekki mikilsverðar. Jeg hefi aðallega tínt upp þau lög og þær greinar þeirra, sem mjer skilst að falli úr gildi með hinum nýju lögum. Er þá fyrst að telja lög nr. 49, 30. júlí 1909, eins og nánara er tekið fram í brtt. Allar hinar breytingarnar snerta lög þau, sem út hafa verið gefin um bæjarstjórnir í landinu á ýmsum árum, svo sem um bæjarstjórn Reykjavíkur, Akureyrar, Ísafjarðar, Hafnarfjarðar, Seyðisfjarðar, Vestmannaeyja og Siglufjarðar. Hjer er ekki um neinar efnisbreytingar að ræða, en mjer fanst rjett að telja upp í einu þau lagaákvæði, sem falla úr gildi með þessum nýju lögum, svo menn gætu betur glöggvað sig á því. Jeg býst varla við, að brtt. þessi mæti nokkurri mótspyrnu; hún er svo meinlaus; svo að þess vegna ætti ekki að þurfa langt mál að fylgja henni úr garði.

Þórarinn Jónsson Það er aðeins ör stutt athugasemd, sem jeg vildi leyfa mjer að skjóta að háttv.flm.brtt. á þskj. 253 (J. B.). Hann hefir líklega tekið eftir því, að ef sumar af þessum greinum ýmsra laga, sem taldar eru upp í brtt., eru feldar úr gildi, þá falla einnig niður ýms önnur atriði, sem ekki koma kosningarrjettinum við, t. d. að konur verða eftir þessari brtt. skyldugar að taka sæti í hreppsnefnd, en eru það ekki eftir núgildandi lögum; sömuleiðis fellur niður ákvæði um skyldleika þeirra, sem sæti mega taka í hreppsnefnd. Vitanlegt er, að um leið og konur hafa fengið jafnrjetti við karlmenn, þá hafa þær líka tekið á sig skyldurnar, sem rjettindunum fylgja, en þó er óviðkunnanlegt að neyða þær til að gegna þeim störfum, sem þær eru frábitnar, enda nóg fyrir þær flestar að starfa heima á búum sínum. Það var aðeins þetta, sem jeg vildi taka fram, svo mönnum sje það ljóst; annars hefi jeg ekki haft tíma til að bera tilvitnanir brtt. saman við öll lögin og veit því ekki, hvort upptalning þessi er tæmandi.

Jón Baldvinsson Jeg hafði tekið eftir þessu, en gerði það með fullum vilja að lofa því að standa, enda eru brtt. mínar engar efnisbreytingar við frv. Veit ekki, hvort alt er upp talið, en held þó, að alt sje tekið, sem nokkru máli skiftir, enda hafði jeg aðallega fyrir augum ákvæði þau, sem farið hefir verið eftir nú á síðari árum, og þá einkum það, sem snertir kaupstaðina. Jeg álít ekki rjett að leysa konur undan þeim skyldum, sem þær hafa á sig tekið með auknum rjettindum, og tel enga ástæðu til þess að veita þeim heimild til að skorast undan því að taka sæti í hreppsnefnd eða bæjarstjórn, enda getur það stundum komið sjer illa, ef konur þær, sem vel er treyst og hafa nægan tíma frá heimilisstörfunum, geta skorast undan því.

Magnús Jónsson Það er aðeins út af því, sem hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) sagði, að jeg stend upp. Mjer finst það alveg sjálfsagt, að þetta ákvæði komist inn í lögin, að konur geti ekki skorast undan að taka þátt í hinu opinbera lífi, og engin ástæða til að láta þær hafa undanþágur frá borgaralegum skyldum, er þeim hafa greiðlega verið veit: borgaraleg rjettindi til jafns við karlmenn. Hver kona eða karl hefir vörn í móti því, að þeim sje nauðugum troðið í sæti í sveitarstjórn. Hafi menn gildar ástæður, geta menn spilt slíkri kosningu, og býst jeg við, að menn, svona fyrst um sinn að minsta kosti, taki ástæðurnar gildar, ekki síst hjá konum, sem oft og einatt eiga enn óþægilegra með að sinna slíkum störfum en karlmenn. En það er ósamræmi, að konur sjeu undanþegnar þessum skyldum. Jeg álít, að brtt.hv. samþm. míns (J. B.) sje til mikilla bóta, þó að upptalningin sje ef til vill ekki í alla staði tæmandi. Það er vitanlegt, að öll lagaákvæði, sem fara í bág við ný lög, eru úr gildi fallin þar með, hvort sem þau eru nefnd eða ekki, en það er góð regla og til mikils hægðarauka fyrir þá, sem lögin þurfa að nota, að sem flest sje upp talið af því, sem úr gildi á að falla.