Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg mun ekki fremur venju fara út í almennar aths. við þennan kafla fjárlagafrv. Jeg vil þó geta þess, að fjvn. bárust fleiri erindi en nokkru sinni áður, og var tekið harðar á þeim en venja hefir verið. Fjvn. leggur til, að 14. gr. fjárlagafrv. hækki um 41500 kr., 15. gr. um 1800 kr., 16. gr. um 63730 kr., 17. gr. um 1000 kr. og 18. gr. um 7208 kr. Samtals eru þá hækkanir nefndarinnar á þessum kafla 115238 kr. Á móti þessari hækkun koma svo lækkunartill., sem nema 17040 kr., svo að nettóhækkun nefndarinnar á þessum kafla frv. nemur 98198 kr. Svo hafa einstakir hv.þm. borið fram till., sem nema 104250 kr. hækkun, svo að allar hækkunartillögur á þessum kafla, bæði nefndarinnar og einstakra þm., nema samtals 202448 kr. Sje nú þessi útkoma borin saman við samskonar tillögur undanfarinna ára á þessum kafla, þá hefir fjvn. lagt til þessar nettóhækkanir: 1925 220 þús. kr., 1926 170760 kr. og nú í ár 98198 kr., sem er ekki alveg helmingi lægra en í fyrra. En nettóhækkunartill. einstakra þm. eru þessar: 1925 380 þús. kr., 1926 128680 kr. og 1927 202448 kr. 1. brtt. við þennan kafla fjárlagafrv. er sú, að nefndin leggur til, að greitt sje 5000 kr. álag á Langholtskirkju í Meðallandi, enda taki söfnuðurinn við henni í núverandi ástandi hennar. Jeg get vísað í ummæli nefndarinnar í nál. Það má telja víst, að samkomulag náist við söfnuðinn á þessum grundvelli um afhending kirkjunnar, og telur nefndin rjett, að að því sje stefnt, að söfnuðum verði afhentar þær kirkjur, sem enn eru í umsjón landsins. Um aldamót var gert ráð fyrir, að ríkissjóður þyrfti að borga 3200 kr., og ef það er borið saman við núverandi verðgildi peninganna, þá er þessi upphæð, sem nú er farið fram á að borga með, raunverulega lægri. Það er skylda ríkissjóðs eins og hvers annars kirkjuhaldara að halda kirkjunum vel við, og það verður ekki staðið á móti því að búa kirkjurnar orgelum og ofnum. Söfnuðurinn hefir borið fram kröfu um þetta og áður en langt líður verður að reisa kirkjuna að nýju. Nefndin áleit því frá fjárhagslegu sjónarmiði rjettast og hyggilegast að losna við kirkjuna og telur, að best verði sjeð fyrir henni, ef söfnuðurinn annast hana sjálfur. Biskup hefir mælt með afhendingunni á þessum grundvelli, og hæstv.dómsmrh. (MG) hefir óskað þess, að nefndin bæri þessa tillögu fram. Næsta brtt. nefndarinnar er sú, að fella niður námsstyrkinn til Markúsar Kristjánssonar. Þar sem nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að sinna neinu af hinum mörgu styrkbeiðnum til náms ytra, vill hún, samræmisins vegna, láta sama gilda um þennan námsmann. Þá er 22. brtt. um 1500 kr. til vornámsskeiðs fyrir barnakennara, Frá því að kennaraskólinn var stofnaður og alt til 1923 voru þessi námsskeið haldin á hverju vori. Aðsókn var mikil, 15–20 manns á hverju námsskeiði. Þessi námsskeið kosta lítið, kenslukraftar eru þeir sömu og námsskeiðskenslan liður í starfi þeirra. Húsnæðið er til og um upphitun er ekki að ræða úr miðjum maí og í júní. Það er mikil hressing, mikil vakning fyrir kennarana að koma hingað t. d. 5. hvert ár, og þessi styrkur á að gera þeim kleift að sækja námsskeiðið. Skólastjóri kennaraskólans, sjera Magnús Helgason, hefir mælt mjög fastlega með því, að styrkur þessi verði veittur. Næst kemur 23. brtt., um 9000 kr. viðbótarfjárveitingu til Hvanneyrarskóla. Um bændaskólana er það að segja, að eins og hv.þm. muna, var í fyrra veitt fje í fjárlögum til búauka á Hólum. Skólastjóri setti það sem skilyrði fyrir því, að hann tæki við búinu, að það væri aukið, og var fallist á það. Ennfremur var byrjað að veita til fjárhúss og hlöðu á Hólum og nú er í stjfrv. aftur veitt fje til þessa, enda vita það allir kunnugir, að staðurinn er, eins og er, alls ekki viðunanlega húsaður. Hliðstætt erindi barst nefndinni frá skólastjóranum á Hvanneyri. Fjósrúm og hlöðurúm er orðið óviðunandi lítið, svo að búið líður mjög við. Auk þess þarf gamla fjósið höfuðaðgerðar við, sem skólastjóri framkvæmir á eiginn kostnað. Hefir húsameistari gert áætlun um viðbót við fjósið og nýja hlöðu. Vegna aðstöðu. annara húsa verður hlöðurúmið sjerlega ódýrt. Áætlunarupphæðin nemur 18 þús. kr. Leggur nefndin til, að helmingur þeirrar upphæðar verði veittur nú, en helmingur bíði næsta árs. Þá er komið að Blönduósskólanum. Nefndin leggur til, að honum verði veittar 6000 kr. til raflýsingar. Þess var getið í fyrra, að hann hefði ekki fengið hlutfallslega jafnháan styrk upp í stofnkostnað sinn og aðrir skólar, og svo er enn. Þessi skóli hefir verið prýðilega rekinn, kenslan hefir verið góð og skólinn vel sóttur. Hefir reglugerð skólans verið breytt og námstíminn lengdur, svo að hann nær nú frá 15. sept. til 20. júní, án þess að farið hafi verið fram á hærri rekstrarstyrk. Í fyrra var veitt fje til miðstöðvar upp í skuld ríkissjóðs við skólann, vegna vangoldins stofnstyrks; nú leggur nefndin til, að veitt verði fje til raflýsingar í skólanum. Eins og sjá má af þessari tillögu, og fleirum, sem á eftir fara, hefir nefndin fallist á að veita meira fje en áður til húsmæðrafræðslunnar í landinu; álítur nefndin, að ríkið hafi vangert í því efni hingað til, en þar sje um að ræða mjög þýðingarmikla fræðslu. - Óski einhverjir háttv.þm. frekari upplýsinga um Blönduósskólann, mun hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) geta gert betur grein fyrir honum. 25. brtt. er orðabreyting á aths. samkvæmt ósk fræðslumálastjóra. Næst kemur 26. brtt., um styrk til unglingaskóla, að í staðinn fyrir 38 þús. komi 45 þús. kr. Um þetta atriði leitaði nefndin umsagnar fræðslumálastjóra, og gat hann þess, eins og kemur fram í nál., að vöxtur þessara skóla væri svo mikill, að óhjákvæmilegt sje að hækka styrkinn til þeirra, svo framarlega sem ríkið ætlar að styrkja þá í eitthvað svipuðum stíl og áður. Samkv. brjefi fræðslumálastjóra hafa hjeraðsskólarnir hvergi nærri fengið svo mikinn styrk sem athugasemdin gerir ráð fyrir og sem ætlað er, að hinn væntanlegi samskóli Reykjavíkur fái, samkv. frv. hæstv. stjórnar. Um stærstu skólana gildir t. d., að eftir því hlutfalli, 3/4 af kostnaði við skólahaldið, hefði Hvítárbakkaskólinn árið sem leið átt að fá 12668 kr., en hann fjekk 9100 kr. Laugaskóli hefði átt að fá 16767 kr., en hann fjekk 10500 kr., og Núpsskólinn hefði átt að fá 8081 kr., en hann fjekk 6000 kr. Aðrir skólar, t. d. unglingaskólinn á Ísafirði, hafa líka orðið hart úti. Fræðslumálastjóri lagði til að hækka þennan styrk upp í 50 þús. kr., en nefndin treysti sjer ekki til að fara hærra en í 45 þús. kr. En þó að það verði samþykt, þá er þó ekki nærri eins vel búið að þessum skólum eins og t. d. Flensborgarskóla, kennaraskólanum í Reykjavík og Eiðaskóla. 27. brtt. er um aukinn styrk til kvenfjelagsins „Ósk“ á Ísafirði, til húsmæðraskólahalds. Nefndin leggur til að hækka styrkinn úr 3000 kr. upp í 5000 kr. Lá fyrir nefndinni umsókn, þar sem gerð var grein fyrir því, að kostnaðurinn við rekstur skólans hefði farið fram úr 10 þús. krónum í fyrra. Skólinn er mjög myndarlega rekinn og hefir náð miklu áliti. Kvenfjelagið óskaði eftir 8 þús. kr. styrk, en nefndin treysti sjer ekki til að fara hærra en þetta. Þá vill nefndin enn leggja til, að húsmæðrafræðslan í landinu sje styrkt með því að veita með venjulegum skilyrðum 2/5 stofnkostnaðar til væntanlegrar húsmæðradeildar við alþýðuskóla Þingeyinga á Litlu-Laugum, alt að 11 þús. kr. Jeg tel ekki þörf í sambandi við þessa tillögu, fremur en í sambandi við hinar, að gera sjerstaka grein fyrir nauðsyn húsmæðrafræðslunnar. En það liggja alveg sjerstakar ástæður til þess að taka þessari fjárbeiðni vel. Laugaskólinn er rekinn með meiri myndarbrag en nokkur hjeraðsskólanna og betur að honum búið en nokkrum öðrum. Það er því sjerlega aðlaðandi að koma þar upp fjölbreytilegri kenslu. Vitanlega gætu báðar þessar skóladeildir haft hinn besta styrk hvor af annari, kenslukraftar notast betur o. s. frv. Þá hafa þingeyskar konur svo myndarlega hafið fjársöfnun til þessa skóla, að einsætt þykir, að fjárveitingavaldið komi á móti þeim áhuga. Hafa þær haft forgöngu: Helga Kristjánsdóttir, kona Arnórs skólastjóra á Laugum, Kristbjörg Marteinsdóttir, ekkja Sigurðar Jónssonar ráðherra, og Hólmfríður Pjetursdóttir, ráðherra Jónssonar, kona Sigurðar á Arnarvatni. Liggur fyrir þinginu mjög rökstutt erindi frá þeim um nauðsyn þessa máls, og það ætla jeg, að hjer sje um að ræða eitt stóra sporið í fræðslumálum okkar og vildi gjarnan, að þingið sæi sóma sinn að styðja þessa merku starfsemi. Fjárhæðin er sett með hliðsjón af áætlun Jóhanns húsameistara Kristjánssonar, sem fylgdi umsókninni. Um 29. brtt. nægir að vísa til nál. Þar er aðeins um leiðrjettingu að ræða, Erindi barst nefndinni frá hinu nýstofnaða Færeyjafjelagi „Grími Kamban“ um styrk til starfsemi, sem það vill reka. Standa að því fjelagi ýmsir mætir mentamenn hjer í bænum og Færeyjavinir. Tilgangur fjelagsins er að efla menningarsamband milli Íslands og Færeyja. Telur nefndin fjelag þetta þarft og nauðsynlegt, en hún lítur svo á, sem meiru skifti fyrir það að fá á sig opinberan stimpil en að fjárhæðin sje há, og leggur til, að því sje veittur 300 kr. styrkur. Dr. Jón Stefánsson hefir tvisvar áður fengið styrk af opinberu fje til Íslandssögu á ensku, sem hann hefir í smíðum, og enn leggur nefndin til, að honum sje veittur 1500 kr. styrkur í því skyni að gera honum fært að hafa mikið af vönduðum myndum í bókinni. Jeg skal geta þess, að dr. Jón Stefánsson hefir skrifað nefndinni erindi, sem jeg býst við, að háttv.þm. þætti fróðlegt að lesa. Nefndin treystir vel manninum til þessa starfa og vill styðja að því, að sagan geti orðið sem myndarlegust.  31. brtt. nefndarinnar er viðvíkjandi listamannastyrknum. Er hún borin fram eftir ósk hæstv.dómsmrh. (MG). Honum þóttu tormerki á því að úthluta styrknum, er enginn mátti fá minna en 1000 kr. Meiri hl. nefndarinnar vildi því leggja til, að í stað 1000 kr. komi 500 kr. 32. brtt. er sjálfsögð, þar eð sá mæti maður er látinn. Jeg skal geta þess, að nefndin mun bera fram brtt. síðar um styrk í 18. gr. til ekkju hans. 33. brtt. er um það að fella niður af 15. gr. styrkinn til veðurathugana. Það fer betur á því að taka hann heldur upp í 16. gr. Þá kem jeg að brtt. við 16. gr. Fyrsta brtt. þar, sem er 34. brtt. nefndarinnar, er um það að fella niður styrkinn til dýralækninganáms. Eins og segir í nál., lýkur sá maður prófi á þessu ári, sem þennan styrk hefir haft. Nefndinni er ókunnugt um, að nokkur annar maður sje að stunda þetta nám. Sjer hún ekki ástæðu til þess að láta þennan lið standa áfram í fjárlögum. 35. brtt. er um veðurstofuna. Jeg skal geta þess, að niðurstaða upphæðanna er sú sama og var í 15. gr. Einnig vil jeg geta þess, til athugunar fyrir skrifstofuna, að það þarf að útfæra heildarupphæðina síðar. Nefndinni þótti rjett að sundurliða upphæðina fyrir þm., svo að það komi skýrt fram, hvernig fjenu væri varið. En sundurliðunin er gerð eftir till. forstöðumannsins, og hefir nefndin þar engu breytt. Þá hefir nefndin lagt til að hækka styrkinn til Fiskifjelags Íslands um 5000 kr. Hjer er þó ekki um hækkun að ræða frá því í fyrra, því að í núgildandi fjárlögum eru veittar 70 þús. kr., en í stjfrv., sem nú liggur fyrir, er þessi upphæð lækkuð. Forseti fjelagsins kom á fund nefndarinnar og gerði grein fyrir þörfum fjelagsins og upplýsti, hvernig fjenu væri varið. Nefndin álítur, að ekki beri að lækka styrkinn. Annars munu sumir aðrir þm. vera fróðari í þessum sökum en jeg, og býst jeg við, að þeir muni gera frekari grein fyrir þessu, ef því verður mótmælt. 37. brtt. nefndarinnar er aðeins leiðrjetting á óaðgæslu í stjfrv., eins og segir í nál. Það eru talin laun eins matsmannsins í staðinn fyrir laun þeirra allra. Um 38. brtt. get jeg verið stuttorður. Í nál. er gerð grein fyrir umsóknum um styrk til bryggjugerðar. Nefndin leggur til, að þessi liður verði lækkaður um 5000 kr. En umsóknirnar frá Breiðdalsvík, Búðardal og Akranesi telur hún alveg sjálfsagðar. Hjer er um mjög þarfar og nauðsynlegar umbætur að ræða. Liggja fyrir nefndinni skjöl viðvíkjandi þessum mannvirkjum, og get jeg vísað til þeirra og svo nál. Þá hefir nefndin tekið aftur upp í fjárlögin styrk til að dýpka Snepilrásina við Stokkseyri, og nemi hann helmingi kostnaðar. Hafa áður verið veittar til þessa verks 10 þús. kr. Af þeim hafa nú verið notaðar 4600 kr., og eru því 5400 kr. endurveiting. Það sjest á till., að nefndin hefir fallist á þá ósk þeirra manna, sem hlut eiga að máli, að ekki verði krafist nema helmings framlags á móti, eins og gert er viðvíkjandi brimbrjótnum í Bolungarvík. Ástæðurnar fyrir þessari ósk eru aðallega þrjár. Í fyrsta lagi hefir kauptúnið orðið fyrir því áfalli, að stærsta verslunarfyrirtækið, Ingólfur, sem þar hefir verið, starfar nú ekki lengur. En það var einmitt einn stærsti þátttakandinn í kostnaðinum við að dýpka Snepilrásina. Kemur hann því þyngra niður á hinum, sem eftir eru. Þá verður hlutfallslega dýrari gröfturinn eftir því sem dýpkar. Í þriðja lagi hefir þorpið orðið fyrir miklu áfalli, eins og kemur fram í annari till., við brunann í vetur. Nefndin verður því að fallast á, að ekki komi nema helmingur á móti framlagi ríkissjóðs. Þá er 40. brtt., þar sem nefndin leggur til, að veittar verði 20 þús. kr. styrkur til brimbrjótsins í Bolungarvík, gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar frá. Það er enginn nýr gestur, sem hjer um ræðir. Síðan 1910 hefir hann meira og minna staðið í fjárlögum. Það var sagt í hitteðfyrra, er nefndin lagði til, að 16 þús. króna lán, sem tekið var til hans, yrði gefið eftir, að það yrði þá skoðað sem lokaveiting. Samt var enn veitt til hans í fyrra. Loks hefir nefndin nú ekki sjeð sjer annað fært en að verða við óskum manna þar vestra. Samkvæmt athugunum hygg jeg, að búið sje að veita til brimbrjótsins af opinberu fje rúmlega 83 þús. kr. Verður því upphæðin um 100 þús. kr., ef samþ. verður að veita þessar 20 þús. kr., sem nefndin leggur til. Ástæðan fyrir því, að nefndin hefir lagt þetta til, er sú, að upplýst hefir verið, að það er um líf eða dauða að ræða fyrir þorpið að fá gert við þetta mannvirki, enda hafa þorpsbúar lagt mikið á sig til að koma því upp og halda því við. En það, sem þegar hefir verið unnið við það, er í hættu, ef verkið verður ekki fullgert sem fyrst. Jeg býst við, að hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) muni geta gefið frekari upplýsingar, ef þess yrði óskað. Ekki getur þó nefndin fallist á þá aðferð, sem höfð er af hálfu hreppsnefndarinnar í Hólshreppi, að vilja snúa baki við allri fagþekkingu um eftirlit með verkinu og færa þannig áætlunina meira niður en eðlilegt er. Nefndin getur ekki sætt sig við það, og um leið og hún leggur til, að styrkurinn verði veittur, vill hún beina því til hæstv. stjórnar að hafa svo gott eftirlit með verkinu, að það verði forsvaranlega af hendi leyst. Eins og kunnugt er, áætlar hreppsnefndin kostnaðinn um 70 þús. kr., en vitamálastjóri áætlar hann allmiklu hærri. Hjer er ekki gert ráð fyrir að veita alt, sem veita þarf til þessara framkvæmda, heldur verður það auðvitað á valdi síðari þinga, hvort þau vilja veita meira síðar. Þá er 41. brtt. Er það líka gamall kunningi. Niðursuðuverksmiðjan „Mjöll“ hefir nokkrum sinnum áður fengið styrk. Í núgildandi fjárlögum eru henni veittar 2 kr. á hvern kassa mjólkur, sem hún framleiðir. Nú leggur nefndin til, að verksmiðjan fái 1 kr. og 50 aura á hvern kassa, alt að 6000 kr. En þótt nefndin lækki þannig styrkinn um (4, vill hún samt halda áfram að styrkja þessa starfsemi. Gerist þess og þörf, þar sem slík fyrirtæki eiga oft við mikla byrjunarerfiðleika að stríða. Er því nauðsynlegt að styrkja þau í fyrstu. 42. brtt. er um mál, sem áður hefir legið fyrir þinginu. Nefndin leggur til, að kvenfjelagi Hvammshrepps í Mýrdal verði veittar 600 kr. til heimilisiðnaðarnámsskeiðs. Er þetta sama upphæð og stendur í núgildandi fjárlögum, en stjórnin hefir lækkað hana um 14 hluta. Liggur erindi þaðan að austan fyrir nefndinni. Hefir fjelagið rekið þessa heimilisiðnaðarkenslu prýðilega og er mjög vinsælt, enda eru námsskeiðin vel sótt. Nú hefir það ákveðið að auka þessa starfsemi sína, og mælir því öll sanngirni með því, að það fái sama styrk og áður. Að því er snertir 43. brtt. get jeg vísað til nál. Fyrir nefndinni lá erindi frá Jóni Sívertsen skólastjóra verslunarskólans um styrk til utanfarar, til þess að kynna sjer starfrækslu erlendra kaupþinga. Fylgdi því langt erindi um nauðsyn þess vegna afurðasölu og verðbrjefasölu, og eindregin meðmæli frá verslunarráðinu. Nefndin getur fallist á nauðsyn þess að undirbúa stofnun kaupþings hjer á landi. Leggur hún því til, að þessi styrkur verði veittur, og komi hann í stað þess styrks, sem verslunarráðið fær til símskeytasendinga, sem fremur virðist eiga að koma til greina eftir að kaupþingið er stofnað. 44. brtt. er um það, að hætt verði að starfrækja Helgustaðanámuna. Leggur nefndin til, að liðurinn falli niður og vill helst, að hætt verði við framleiðsluna þegar á þessu ári. Get jeg vísað til nál. og landsreikninganna í þessu efni. Náman er nú ávalt rekin með tapi. Hefi jeg fyrir mjer ummæli fjármálaráðuneytisins um það, að litlar líkur sjeu fyrir því, að 70 þús. kr. lánið, sem tekið var til þessarar starfsemi, fáist endurgreitt. Mikið af silfurbergi er fyrirliggjandi, en lítið selst. Er því ástæðulaust að vera að grafa meira. En nefndin vill, að stjórnin fái sjer ódýrari aðstoð en nú er til þess að sjá um sölu silfurbergsins. Hefir sumum nefndarmönnum komið til hugar, að stjórnin fengi t. d. hv. 1. þm. G.-K. (BK), sem mjög er vel að sjer í þessum efnum, sjer til aðstoðar við sölu silfurbergsins, ef hann gæfi kost á sjer til þess. Tvö fordæmi eru fengin fyrir því að veita styrk til að gera fossa laxgenga, er skýr gögn hafa verið lögð fram og tilskilið framlag annarsstaðar að. Nú liggur hjer fyrir erindi frá Búnaðarsambandi Austurlands um styrk til þess að gera Lagarfoss laxgengan. Rannsókn hefir farið fram um það, hvort líkindi væru til þess, að lax gengi í Lagarfljót, ef fossinn yrði gerður laxgengur, og jafnframt, hvort hægt væri að gera hann laxgengan. Vegamálastjóri hefir áætlað kostnaðinn við þetta 10 þús. kr. Nefndin leggur til, að styrkurinn verði veittur á sama grundvelli og áður hafa verið veittir styrkir til slíkra fyrirtækja og í sama hlutfalli, sem sje 1/3 kostnaðar. Ef þetta gengur vel, er ekki að efa, að það geti komið að gagni fyrir stór hjeruð. Og þegar á það er litið, virðist miklu rjettmætara að veita þennan styrk heldur en þá, sem veittir voru í fyrra, þar sem um mun minna gagn var að ræða, jafnvel þótt vel takist. Þá kem jeg að 46. brtt., sem er um það að lækka framlag ríkissjóðs til að gera skipulagsuppdrætti úr 6000 kr. niður í 4000 kr. Þetta er gamalt deilumál. Stóð það glögt í fyrra og sundruðust þá um það allir flokkar, en þó tókst ekki að fella það. Lítur nefndin svo á, að ríkinu skuli heimilað að leggja fram fje til þessa, en það miðist við það, hve mikið unnið er. Hinsvegar þótti henni rjett að draga ofurlítið saman seglin, og vill því lækka þessa upphæð um 1/3 hluta. Jeg þarf ekki að segja nema örfá orð um 47. brtt. a, sem er styrkur til flugnáms, 2000 kr. Nefndin hefir ekki bundið þessa fjárveitingu við neinn sjerstakan mann. En það getur haft þýðingu á sínum tíma, að stjórnin hafi hjer fje til þess að ráðstafa, ef þurfa þykir. Síðasta brtt. við 16. gr. er um 10 þús. kr. styrk til Stokkseyrarhrepps vegna brunatjóns, en er bundinn því skilyrði, að honum verði varið til endurgreiðslu á viðlagasjóðsláni, sem hreppurinn tók vegna brunans. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. Árn. (MT og JörB) geri frekari grein fyrir þessu, ef þurfa þykir. Við þennan bruna mistu margir smáatvinnurekendur aleigu sína. Þá eyðilögðust bæði veiðarfæri og beita, sem þeir höfðu tekið lán til þess að geta útvegað sjer. Stóð því hreppurinn mjög höllum fæti. Fiskiveiðasjóðurinn kom til hjálpar og veitti hreppnum 5000 kr. styrk og landsstjórnin veitti honum 10 þús. kr. viðlagasjóðslán, eins og minst hefir verið á. Vitanlegt er, að eins og sakir standa, eru engin líkindi til þess, að lánið verði hægt að borga. Nefndinni þótti rjett að láta þetta koma fram sem styrk, en með því skilyrði, að viðlagasjóðslánið yrði greitt með honum. Við 17. gr. er aðeins ein brtt. Er hún um það að hækka styrkinn til stórstúkunnar upp í 10 þús. kr., eins og hann var í fyrra. Jeg býst við, að menn sjeu alment sammála um, að góður árangur hefir orðið af þessari bindindisstarfsemi. Útbreiðsla fjelagsins er nú meiri en nokkru sinni áður. Vona jeg því, að hv.þdm. sjeu fúsir til að veita því lið. Orðalaginu vill nefndin líka breyta eftir ósk stórstúkunnar. Þá kem jeg að brtt. við 18. gr. Þarf jeg lítið um þær að segja, enda eru þær sjálfsagðar. Sigvaldi Kaldalóns læknir hefir nú fengið embætti í Flatey og er því ekki ástæða til þess, að hann fái eftirlaun í 18. gr. 50. brtt. er styrkur til ekkju Ólafs Gunnarssonar læknis. Gerir nefndin ráð fyrir því, að hún fái einnig venjuleg eftirlaun úr ríkissjóði og framlag með börnunum. 51. brtt. er um eftirlaunaviðbót til tveggja presta, sjera Björns Þorlákssonar á Dvergasteini og sjera Stefáns Jónssonar á Staðarhrauni. Er þessi uppbót veitt til þess, að eftirlaun þeirra komist upp í 1000 kr. Nefndin vill hækka eftirlaun Helgu Skúladóttur, ekkju sjera Pjeturs Jónssonar á Kálfafellsstað, um 230 kr., og verða þau þá samtals 300 kr. Þá vill nefndin veita ekkju Þorvalds Arasonar póstafgreiðslumanns 300 kr. styrk. Þorvaldur var lengi starfsmaður hins opinbera og reyndist hinn nýtasti maður. 54. brtt. er um eftirlaun þriggja pósta. Hefir aðalpóstmeistari eindregið mælt með þeim öllum, enda hafa þeir starfað lengi í þjónustu landsins. Liggja fyrir erindi frá þeim öllum. Þá er 55. brtt., sem er skáldastyrkur til Einars Benediktssonar. Kom erindi frá prófessorum heimspekideildar háskólans og landsbókaverði þess efnis, að Einari Benediktssyni yrðu veitt árlega hæstu prófessorslaun. Nefndin er á einu máli um það, að úr því að veitt eru skáldalaun á annað borð, þá verður Einar Benediktsson að teljast þeirra verðugur. Er því lagt til, að honum sje veittur styrkur jafnhár þeim hæsta, sem veittur er sem skáldalaun í 18. gr. Nefndin leggur til, að þrem ljósmæðrum sje veittur ellistyrkur. Fleiri umsóknir lágu fyrir. En þessar konur hafa allar starfað yfir 35 ár og getið sjer hið besta orð. Það var auðvitað ekki hægt að sinna öllum, sem sóttu, en nefndinni þótti rjett, eftir því sem áður hefir verið gert, að veita þessum þrem ljósmæðrum smáupphæðir. Þá kem jeg loks að síðustu brtt. Þar er farið fram á að hækka eftirlaun Steinunnar Sigurðardóttur, ekkju Magnúsar Vigfússonar, úr 400 kr. upp í 600 kr. Er það gert eftir ósk hæstv.forsrh. (JÞ). Samkvæmt umtali við þáverandi forsrh., Sigurð Eggerz, voru konu þessari veittar ívilnanir um húsnæði, er hún flutti úr stjórnarráðshúsinu. Hefir síðan verið greidd húsaleiga fyrir hana úr ríkissjóði. En nú verður þessi húsaleiga ekki greidd lengur, og hefir því nefndin fallist á að hækka eftirlaun hennar. Þá hefi jeg mælt með öllum till.fjvn. og skal ekki fjölyrða um þær frekar. En um afstöðu nefndarinnar til brtt. einstakra þm. ætla jeg ekki að tala fyr en þeir hafa mælt fram með þeim.

Halldór Stefánsson Jeg ætla mjer ekki að fara út í almennar umræður um fjárlagafrv. Jeg hefi borið fram brtt. á þskj. 284,XLII við 51. brtt.hv.fjvn. á þskj. 233, staflið a, um Björn Þorláksson fyrv. prest. Leggur háttv. nefnd það til að hækka hin lögboðnu eftirlaun hans um 208 kr. á ári, en tillaga mín fer í þá átt að hækka þau um 408 kr. Eins og háttv.þdm. mun kunnugt, þá liggur frammi í lestrarsal umsókn frá sjera Birni í þessa átt, og hefir hv.fjvn. haft hana til athugunar, eins og hv.frsm. þessa kafla fjárlagafrv. (TrÞ) gat um. Hv. fjvn. sendi umsókn þessa herra biskupnum til umsagnar, og hefir hann mælt með því, að sjera Birni yrði veitt þessi uppbót á eftirlaun hans. Háttv. fjvn. hefir ekki sjeð sjer fært að fara lengra en að veita rúman helming þess, sem biskup leggur til, eða 208 kr., og styður hún till. sína með því, að venja hafi verið undanfarið að veita gömlum uppgjafaprestum nokkra viðbót eftirlauna þeirra, er lögmælt eru, ef sjerstakar ástæður eru fyrir hendi. Þannig er nú í fjárlagafrv. 6 uppgjafaprestum auk sjera Bjarnar veitt uppbót, 325–780 kr. til hvers um sig. Um sjera Björn er það að segja, að hann hefir alveg óvenju langan embættisaldur að baki sjer, rúm 50 ár, auk þess sem hann alla þá tíð hefir haft margvíslegum opinberum störfum að gegna. Í niðurlagi umsóknar sinnar kemst sjera Björn þannig að orði: „Fyrir því vil jeg leyfa mjer að óska þess, að hið háa Alþingi taki til íhugunar, hvort jeg sje þess maklegur að fá þegar frá fardögum 1926 viðbót við lögmælt eftirlaun mín, með sjerstöku tilliti, bæði til þess að jeg hafði á hendi prestsembætti í 51 ár, - lengur en hinir 6 nefndu uppgjafaprestar, að fráteknum einum, G. V., svo og með tilliti til þess, að jeg gegndi margvíslegum störfum í þjóðfjelaginu í meira en helming aldar.“ Ástæðan til þess, að jeg hefi flutt þessa brtt., er sú, að mjer finst hv.fjvn. ekki með sanngirni hafa tekið til greina verðleika þessa manns og hið langa og nytsama starf hans í þágu þjóðfjelagsins. Jeg, sem hefi persónuleg kynni af þessum manni, veit, að störf hans öll eru sjerstaklega ábyggileg og traust. Ef nú hv. þingdeild skyldi fallast á brtt.hv.fjvn., þá verður það svo, að þessi merki maður kemur til að fá lægstu viðbótarlaun uppgjafapresta á þessu landi. Stendur það óneitanlega í öfugu hlutfalli við embættisaldur hans, þar sem hann er einn af þeim embættismönnum, er lengst hafa verið í embætti. Vona jeg því, að hv. deild taki brtt. minni vel, svo að þessi öfugu hlutföll verði ekki staðfest í afgreiðslu málsins.

Sveinn Ólafsson Jeg hafði ekki hugsað mjer að rísa svo snemma úr sæti, en þar eð enginn hefir kvatt sjer hljóðs og með því að jeg á hjer á þskj. 284 3 smáskornar brtt., þá þykir mjer hlýða að fara um þær nokkrum orðum. Jeg get sagt það um allar þessar till. mínar, að ef mjer hefðu verið kunnar brtt. þær, sem ýmsir hv. deildarmenn hafa borið fram um aukin fjárframlög til einstakra hjeraða, þá myndi jeg hafa farið nokkru lengra í till. mínum og haft upphæðirnar hærri. En jeg takmarkaði mig í till., til þess að sýna, að jeg vildi styðja þá viðleitni hv.fjvn. að auka ekki útgjöld í fjárlögunum óhóflega mikið að þessu sinni, því að jeg tel það mikilsvert, að tekjuhallinn verði þó sem minstur, eða viðráðanlegur. Jeg ætla mjer ekki að gera brtt.hv.fjvn. að umtalsefni; jeg tel það óþarft, en skal geta þess, að þó að jeg fylgi ekki hv. nefnd alstaðar í till. hennar, þá mun jeg þó fylgja henni víðast hvar. Fyrsta brtt. á þskj. 284, sem jeg á, er XXI. brtt., við 14. gr. B. XV. Fer jeg þar fram á, að veittar verði til Sigrúnar Pálsdóttur Blöndal, til húsmæðrafræðslu í Mjóanesi, 1500 kr. Kona sú, er hjer um ræðir, hefir undanfarin ár haldið uppi námsskeiðum fyrir stúlkur í handavinnu, vefnaði og öðrum þjóðlegum hannyrðum kvenna, auk þess sem hún hefir einnig leiðbeint þeim í húsmæðrastörfum öðrum. Hefir hún sýnt það, að hún er einkar vel til slíkrar kenslu fallin og hefir getið sjer góðan orðstír. Nú er hjer á ferð í þinginu frv., sem fer í þá átt að stofna húsmæðraskóla að Hallomsstað, og er ráð fyrir því gert, að kona þessi taki að sjer stjórn þess skóla, ef til kemur. Hvort sem frv. þetta nær samþykki þingsins nú eða ekki, þá má altaf búast við því, að framkvæmd á stofnun húsmæðraskólans eystra dragist, vegna þess meðal annars, að kvennaskólasjóður Austurlands, sem væntanlega verður lagður móti ríkistillagi í stofnun skólans, er enn sem komið er varla megnugur þess að leggja fram nægilegt fje eftir frv. Tel jeg því rjett til bráðabirgða að styðja með nokkru fjárframlagi þessa viðleitni konunnar og nota hæfileika hennar, og í því skyni hefi jeg leyft mjer að bera fram þessa till. Verði hún samþykt, er þegar fenginn vísir að húsmæðraskóla og bætt aðstaða til þess að halda uppi þeim námsskeiðum, sem haldin hafa verið undanfarið. Nú er lítilfjörlegur styrkur veittur konu þessari í 16. gr. fjárlaga fyrir yfirstandandi ár, og í fjárlagafrv. komandi árs er gert ráð fyrir lítilsháttar styrk til hennar. Jeg hefi í dag afhent brtt. um það að fella niður þennan styrk í 16. gr. fjárlagafrv., í trausti þess að þessi till. mín á þskj. 284 verði samþykt. Annars þykist jeg ekki þurfa að mæla frekar með till., því að konan er áður þekt af starfi sínu þarna eystra og auk þess af ritgerðum, sem eftir hana liggja í blöðum og tímaritum, eins og líka af umræðum á Alþingi undanfarin ár um starf hennar. Til þess að tefja ekki tímann, skal jeg láta mjer þetta nægja um þessa brtt., en snúa mjer að næstu tillögu minni á sama þskj. Hún er XXVII. brtt. og við 15. gr. 17 d. Fer jeg þar fram á, að veittar verði til Þórarins Jónssonar tónlistarnema í Berlín 1200 kr. Eins og kunnugt er, þá eru honum ætlaðar 2000 kr. Í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár. Er það fyrsti styrkurinn, sem hann hefir fengið af opinberu fje. Hann mæltist að þessu sinni til þess að fá 4000 kr., en jeg hefi ekki treyst mjer til að fara fram á meira en þessar 1200 kr. Vona jeg, að vel verði í það tekið af hv. dm., því jeg álít hjer mjög hóglega í sakir farið, en verðleika Þórarins mikla og þörfina brýna. Maður þessi er sjerstaklega vel gefinn, fær í tónlist, og verk hans hafa vakið athygli til og frá í löndum Evrópu. Eru skjöl, er fjalla um ný verk hans, geymd hjer hjá bæjarbúa einum, en því miður gat jeg ekki náð í þann mann, er jeg reyndi það fyrir nokkrum dögum. Nýlega var Þórarni boðið til Parísar til þess að hlýða þar á hljómleika, en þar átti að leika tvö tónverk, er hann hefir samið, en fiðlusnillingurinn Wollner hefir leikið þar og í Þýskalandi. Þrátt fyrir fátækt hefir Þórarinn barist þetta áfram á 3. ár við erfitt nám. Og jeg veit, að skuldir þær, er hann hefir nú á baki, eru svo miklar, að líkur eru litlar til, að hann geti endurgreitt þær og lokið námi. Stuðningsmenn hans hafa lagt mikið af mörkum til hans, bæði sem gjafir og einnig í ábyrgðum, og munu þær nema 8 þús. kr. Væri ilt til þess að vita, að hann yrði nú að hverfa frá námi fyrir fátæktar sakir áður en hann hefir náð fullum þroska í list sinni. En þetta blasir við, ef honum verður ekki rjett hjálparhönd. Lítil fjárhæð, sem farið er fram á hjer í því skyni, gæti þó orkað miklu. Jeg hefi frjett, að Þórarinn geri ráð fyrir að koma hingað heim að afloknu námi, ef hann sjer líkur fyrir því að geta starfað hjer. Hann er starfsvanur maður frá æsku, er íslenskur sjómaður, fær til allrar vinnu, en mundi þó sennilega helst vilja færa sjer kunnáttu sína í nyt að námi loknu. Skal jeg ekki fjölyrða um þetta atriði frekar, enda er ferill Þórarins flestum hjer kunnur. Þá á jeg XXXI. brtt. á sama þskj., við 16. gr. 9. c. Er þar farið fram á 6000 kr. til húsabóta á Hallormsstað. Árið 1921 voru veittar 5500 kr. til húsabóta á þessum stað. En þær húsabætur komust upp í 7500 kr., og var það, sem fram yfir áætlun fór, veitt í fjárlögum 1922, að því er mig minnir. Húsabætur þessar voru framkvæmdar þegar alt byggingarefni var sjerstaklega dýrt og aðstaðan því óhæg um byggingar. Reyndust því bæturnar allsendis ónógar, enda aðeins bygt búr og eldhús. Hefir því til þessa orðið að búa við fornfálega og gamla baðstofu, löngu úrelta. En á slíkum stað sem þessum, sem er heimsóttur af fjölda ferðamanna, erlendra og innlendra, og sem auk þess er einn af allra fegurstu stöðum landsins, er það næsta óviðfeldið, að ekki skuli vera bygging, er samsvari sæmilegum íslenskum sveitabæ. Fje það, sem veitt var 1921 utan fjárlaga, entist tæplega til þess að reisa eldaskála, búr og þvottaklefa, svo sem jeg áður nefndi, en upphæðin var svo takmörkuð, að ekki var vegur að endurbæta íbúðina. Því stendur þarna enn þann dag í dag 70 eða 80 ára gamall baðstofuendi og hafður til íbúðar. Fyrir hv.fjvn. hefir legið erindi frá skógarverðinum og meðmæli frá skógræktarstjóra, auk áætlunar frá byggingarráðunaut um húsagerðina. Er þar lýst húsakynnum og gerð grein fyrir, hvað mest vanhagar um. En auk þess fylgir uppdráttur af húsunum eins og þau eru og ætlast er til að þau verði. Upphæðin, sem farið er fram á hjer, er lág, ef til vill of lág, en byggingaráðunautur hefir áætlað kostnaðinn 6–7 þús. kr. Að sjálfsögðu væri hægt að leggja fram fje þetta án þess að það stæði í fjárlögum, þar sem hjer er um húsabætur að ræða á ríkiseign og ríkissjóði skylt að annast þær. En stjórnin hefir daufheyrst við öllum óskum um þetta, og því verður að leita þingsins. Skógarvörðurinn hefir í einkabrjefi til mín skýrt mjer frá, að ýmislegt, er til byggingarinnar þarf, fáist á staðnum, og má því vel vera, að kostnaðurinn fari ekki fram úr þessum 6 þús. kr., enda er byggingin eftir teikningu og áætlun ekki stór.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg á ekki margar brtt. við fjárlagafrv. Brtt. mína I. á þskj. 284 tók jeg aftur í gær, og mun jeg ekki koma fram með hana aftur fyr en við 3. umr. Jeg vil þá fyrst víkja að brtt. minni á þskj. 284 undir tölulið XXXVI við 16. gr. 40. Er það nýr liður, til Byggingarfjelags Reykjavíkur 5000 kr. Hafa styrkbeiðnir frá fjelaginu verið á ferðinni hjer á hv. Alþingi tvisvar sinnum áður og komist í fjárlög, en þá verið bundnar skilyrðum um meiri styrk annarsstaðar frá, sem hefir brugðist, svo að fjeð hefir ekki verið greitt fjelaginu. Fjelag þetta var stofnað á ófriðarárunum, þegar dýrtíðin var sem mest, og reisti það þá nokkur hús. Það má auðvitað segja, að fje það, sem fjelagið byrjaði með, hafi verið of lítið; það var aðeins 13 þús. kr. En það var þá úr vöndu að ráða, þar sem margir fátæklingar stóðu uppi húsnæðislausir. Þá var tekið lán til þess að reisa húsin. Síðan hefir fjelagið tapað allmiklu vegna þess að verð á húsum og þar með húsaleiga hefir lækkað að miklum mun. En nú er það ætlun stjórnar fjelagsins, ef þessi styrkur fæst, að reyna að grynka á skuldum þess, svo að hægt verði að lækka húsaleiguna enn meira en gert hefir verið, og þó rjetta nokkuð við fjárhaginn. Í húsum fjelagsins búa nú á annað hundrað manns, svo að þessi hjálp mundi taka til margra manna. Hingað til hefir fjelagið getað staðið í skilum án þess að þurfa að leita til annara, og mundi geta það nú, ef þessi styrkur fengist. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á brtt. mína á sama þskj. undir tölulið XXXVIII, við 17. gr. 3. Er það einnig nýr liður, 3500 kr. til styrktarsjóðs verkamanna- og sjómannafjelaganna í Reykjavík. Er þessi till. sama efnis og sú, er samþ. var í fyrra, en nú í ár láðist að' senda umsókn til stjórnarinnar, svo að styrkurinn stóð ekki í fjárlagafrv. Að sjóði þessum standa um 2000 manns, sem greiða árgjöld í hann, auk þess sem vextir renna í sjóðinn af stofnfjenu. Samkvæmt reikningum fjelaganna hafa styrkveitingar úr sjóðnum numið alls 7800 kr., eða um 165 kr. á mann að meðaltali, þó að töluverður munur sje á upphæðunum, frá 50 upp í 600 kr. Upprunalega var tilætlunin, að þetta væri aðallega slysatryggingarsjóður, en eftir að hin almenna slysatrygging var sett á stofn, var ákveðið, að sjóðurinn tæki einnig til manna, er ættu við langvint heilsuleysi að búa. Sýna reikningarnir, að sjóðurinn hefir komið að miklu gagni, og vænti jeg, að till. fái góðan byr hjá hv. dm. Loks vil jeg minnast á brtt. XXXIX, við 17. gr. 3, um 3000 kr. styrk til sjúkrasamlags Reykjavíkur, sem jeg flyt ásamt háttv. 1. og 3. þm. Reykv. Eftir upplýsingum, sem gefnar hafa verið, sjest það, að nú eru í landinu alls 9 samlög í flestum stærstu stöðum landsins, en þó ekki öllum. En ef sjúkratrygging á að verða almenn, þá verður að gera eitthvað til þess að setja á stofn ný sjúkrasamlög. Sjúkrasamlag Reykjavíkur vill nú gangast fyrir þessu, bæði að stofna ný sjúkrasamlög og svo að koma á landssambandi milli þeirra, sem þegar eru stofnuð. Eins og nú er, þá eru óþarfir örðugleikar gerðir mönnum, er flytja úr stað, þar sem sjúkrasamlag er, og í annan stað, þar sem sjúkrasamlag er fyrir. Þeir verða að byrja á nýjan leik í þessu nýja sjúkrasamlagi, í stað þess að komast þar inn án nokkurs sjerstaks biðtíma. En úr þessu mundi verða bætt, ef komið væri á sambandi milli allra sjúkrasamlaga landsins. Þá er slíkt landssamband væri komið, mundi og vera mögulegt að koma á sambandi við landssambönd sjúkrasamlaganna í öðrum Norðurlöndum, svo að menn, sem færu utan um lengri eða skemri tíma, gætu þar notið rjettinda sinna áfram sem sjúkrasamlagsmeðlimir. Þessi fjárveiting til sjúkrasamlags Reykjavíkur getur því komið að miklu gagni og er bráðnauðsynleg, ef ætlast er til, að frjáls sjúkratrygging í landinu aukist.

Bernharð Stefánsson Jeg á aðeins eina litla brtt. við þennan kafla fjárlagafrv., undir XXII. lið á þskj. 284, um að styrkur til sundlauganna verði hækkaður úr 4 þús. upp í 5 þús. kr. í núgildandi fjárlögum eru veittar 5 þús. kr. í þessu skyni og mjer er kunnugt um það, að ekki veitir af þessari upphæð til þess að ríkissjóður geti greitt sinn hluta, 1/5 kostnaðar, við sundlaugar þær, sem áætlað er að bygðar muni verða á árinu. Það er því auðsætt, að þessi upphæð má ekki minka frá núgildandi fjárlögum. Til skýringar máli mínu skal jeg geta þess, að ungmennafjelög Svarfdæla í Eyjafjarðarsýslu hafa í hyggju að byggja sundlaug, helst á þessu ári. Þetta mál er nú allvel undirbúið. Jeg skal taka það fram, að teikning og kostnaðaráætlun hefir verið gerð, og jeg veit ekki betur en þær hafi legið hjer frammi á lestrarsal. Það er gert ráð fyrir, að sundlaugin muni kosta rúml. 12600 kr. Upp í þennan kostnað á fjelagið til í peningum og tryggum loforðum rúmar 4 þús. kr. En svo munu fjelögin leggja fram mikla vinnu við framkvæmd verksins. Það má því með sanni segja, að mál þetta sje vel undirbúið. Það stendur nú ekki á öðru en því, til þess að hafist verði handa, að vissa sje fyrir því, að 1/5, kostnaðar fáist hjá ríkissjóði. Þar sem hjer er um að ræða miklar framkvæmdir, en þeir, sem fyrir framkvæmdunum standa, eru aðeins tvö ungmennafjelög, þá er ekki von, að í þetta verði ráðist án þessarar litlu hjálpar. Styrkur sá, sem fyrirtæki þessu ber úr ríkissjóði, ef bygt er á kostnaðaráætluninni, er um 2500 kr. En nú hefir mjer skilist, bæði á hlutaðeigendum sjálfum og svo á stjórnarráðinu, að ekki muni vera hægt að láta svona mikið fje á þessu ári úr ríkissjóði til þessa fyrirtækis. Mjer hefir skilist, að hægt væri að fá nokkra upphæð, en ekki fyllilega 1/5 kostnaðar. En þó svo færi, að ekki væri hægt að greiða fult tillag úr ríkissjóði á þessu ári, þá mundi þó eigi að síður verða ráðist í þetta fyrirtæki, ef trygging væri fyrir því, að það, sem á vantar, fengist á næsta ári. Það kann að vera, að það yrði hægt að veita fjelögunum þetta af þessum 4 þús. kr., sem áætlaðar eru, svo ekki þyrfti þess vegna að samþykkja þessa brtt. mína. Það væri gott að fá að heyra álit hæstv. ráðherra um það. En þó kannske væri hægt að bjarga þessari sundlaug Svarfdælinga án breytinga á þessum lið, þá hygg jeg, að víðar sjeu brýnar þarfir í þessu efni og því rjett að veita sömu upphæð í þessu skyni og þá, sem er í núgildandi fjárlögum. Jeg geri ráð fyrir því, að allir geti verið sammála um það, að fáar íþróttir sjeu nauðsynlegri en sundið og því vert að styðja þá íþrótt, og það þótt meira væri en ráð er fyrir gert í brtt. minni. Sundið er fögur íþrótt og heilsusamleg og oft hafa menn bjargað lífi sínu og annara sakir kunnáttu sinnar í sundi. Jeg geri ráð fyrir því, að sá tími komi, og jeg vona að það verði sem fyrst, að það verði talið sjálfsagt, að að minsta kosti allir, sem nálægt sjó búa, kunni sund. En því aðeins er hægt að læra sund, að til sjeu einhver tæki til að kenna það. Jeg vænti því, að hv. deild verði fús á að samþykkja þessa brtt. mína, þar sem hjer er gott mál á ferðinni, en hinsvegar um litla fjárupphæð að ræða. Um brtt. annara hv.þm. ætla jeg ekki að tala, en mun með atkvæði mínu sýna, hvernig jeg lít á þær.

Jón Ólafsson Á þskj. 284 á jeg þrjár brtt. Hvergi ræ jeg þó einn á báti; við erum alstaðar tveir og þrír um hverja. Það er óþarfi að geta þess, að þessar brtt. fara fram á aukin útgjöld úr ríkissjóði. En jeg er ekki hræddur við það, þótt nokkrum smáupphæðum sje bætt við það, sem áætlað er, því að það hefir oft sýnt sig, að í þessum áætlunum Alþingis hefir ekki staðið steinn yfir steini, svo það er því síður en svo, að þessar áætlanir um tekjur og gjöld sjeu óskeikular. Þá skal jeg fyrst minnast á brtt. þá, sem jeg flyt ásamt hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um 3000 króna ferðastyrk til Ríkarðs Jónssonar til þess að kynnast þjóðlegri húsgagnalist í Noregi og Svíþjóð. Þennan styrk hefir hann sótt um vegna áskorana frá fjölda mörgum mönnum. Eins og hv.þdm. mun kunnugt, eru Norðmenn og Svíar búnir að vinna að þessu hjá sjer um langt skeið og eru komnir manna lengst í þeim efnum að eiga þjóðlegan húsgagnastíl. Á hinn bóginn hafa komið hjer á landi fram háværar raddir um það, að við þyrftum að fá fastan og þjóðlegan stíl í húsgögn okkar, stíl, sem einkendi þau frá öðrum húsgögnum. Ef þetta er krafa þjóðarinnar, að fá sjerstakan þjóðlegan stíl, þá er sjálfsagt að senda þann mann út til rannsóknar og athugunar í þessu efni, sem færastur er á þessu sviði. Ríkarður Jónsson mun nú vera flestum kunnur sem listamaður. Hann hefir lagt stund á þessa iðn; hann hefir fengist við útskurð og húsgagnagerð hjer innanlands og þykir mjög listfengur og þjóðlegur í ment sinni. Alþingi hefir líka sjeð, að þessi maður er verður styrks, því að það hefir styrkt hann ár eftir ár. Því ætti Alþingi að vera ljúft að styrkja hann til utanferðar í þessu skyni. Því er ekki hægt að neita, að þessi fjölhæfi listamaður, með sína góðu greind og glögga auga, hefir öðrum fremur skilyrði til þess að verða að liði á þessu sviði. Hann hlýtur að allra dómi að vera líklegasti maðurinn til þess að geta komið hjer á þjóðlegum stíl í húsgagnagerð. Bera því vitni verk hans og lærisveina hans, sem eru dreifð víðsvegar út um land, sem eru til prýði og ánægju á hverju heimili. Jeg vænti því, að háttv. deild taki þessari brtt. vel og samþykki hana. Þá á jeg brtt. ásamt háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) og hv. 4. þm. Reykv. (HjV), þess efnis að veita sjúkrasamlagi Reykjavíkur alt að 3000 kr. styrk. Hv. 4. þm. Reykv. hefir nú mælt fyrir henni, og get jeg því sparað mjer langt mál. Þetta er fjelagsskapur, sem miðar að því að hjálpa einstaklingunum til þess að hjálpa sjer sjálfum. En það er gott starf. Sumir eru þannig gerðir, að þeir vilja heimta alt af hinu opinbera án þess að leggja nokkurn skapaðan hlut á sig sjálfa, en fjelagar í slíkum fjelagsskap sem þessum leggja á sig töluverð fjárútlát til þess að þurfa ekki að vera upp á aðra komnir. Að minni hyggju á því að styrkja þennan fjelagsskap í þessari viðleitni sinni. Það er ætlast til, að þessum styrk verði varið til þess annarsvegar að stofna ný sjúkrasamlög úti um landið og hinsvegar til þess að koma á sambandi milli þeirra sjúkrasamlaga, sem fyrir eru, svo og einnig til þess að koma þeim í samband við dönsku sjúkrasamlögin. Jeg vil taka það fram, að það er ekki meiningin, að þessi fjárupphæð standi áfram í fjárlögunum, heldur sje þetta veitt í eitt skifti fyrir öll. Jeg vil undirstrika það, að hjer er ekki um að ræða styrk til eyðslu án þess nokkuð komi í aðra hönd. Jeg vænti, að hv. dm. kunni vel að meta það, sem á móti þessu kemur. Þá kem jeg að 3. brtt. minni, sem jeg flyt ásamt háttv. 2. þm. Árn. (JörB), þess efnis að veita Böðvari Magnússyni á Laugarvatni alt að 20 þús. kr. lán til þess að byggja upp bæjarhús á jörðinni. Jeg hygg nú, að þeim, sem mest skrafa og skrifa um hátíðahöld á Þingvöllum 1930, ægi það ekki, þótt fram komi ýmsar tillögur, sem miða að því að prýða Þingvelli eða umhverfi þeirra. Ein af þeim bollaleggingum, sem jeg hefi heyrt talað um, er að leggja veg austur í Laugardal. Það eru nú skiftar skoðanir um það, hvar sá vegur eigi að liggja, og er um tvær leiðir að velja. En það vill nú svo til, að það er sama, hvor leiðin sem valin er; hið fyrsta, sem ferðamennirnir rekast á, er Laugarvatn, eitt hið fegursta býli á landinu. Það hefir legið við borð, að skóli yrði reistur þar, en nú er vafasamt, hvort úr því verður, þótt samkomulag náist annars um skólann. Mjer hefir skilist á bóndanum, að svo muni ekki verða, og þá verður ekkert úr byggingu þar skólans vegna. Mjer fyndist nú, að hin svo kallaða Þingvallanefnd ætti að taka það til athugunar, að það er ekki mest um vert til þess að sýna menningu landsmanna að hrúga byggingum upp á Þingvöllum sjálfum, heldur verður líka að gera nokkuð til þess, að umhverfi Þingvalla bæri sem mest menningarmerki. - Þessi bóndi, sem við förum fram á styrk halda, er svo sem menn vita fátækur maður. Hann hefir alið upp fjölda barna - jeg held 13 -, sem eru hvert öðru mannvænlegra. Jörðin er í besta lagi hirt, en bónda vantar nokkra aðstoð til að koma upp góðum húsakynnum. Bærinn er í þjóðbraut, en bóndi hefir ekki getað hýst ferðamenn til þessa. Er það leiðinlegt, þegar komið er á slíkt höfuðból að fegurð og stórfengleik í landslagi, að geta ekki staðið við nokkrar nætur. Jeg veit þess dæmi, að merka útlendinga hefir langað til að staldra þar við, en ekki hefir verið hægt að láta þeim húsrúm í tje, þrátt fyrir besta vilja bóndans. Í fyrirsjáanlegri framtíð er ekki hægt að vænta þess, að bóndi geti komið upp góðum byggingum af eigin ramleik. Því leitar hann nú til hins háa Alþingis og biður það að styrkja sig með lánveitingu. Jeg vil sjerstaklega benda mönnum á, að hjer er ekki verið að tala um neina eyðslu, heldur aðeins lán, sem hæstv. landsstjórn mundi væntanlega sjá fyrir, að yrði nægilega trygt. En þar fyrir gæti það komið manninum að góðu liði. Jeg vona, að ekki þurfi um þetta mikið fleiri orð, og vænti jeg þess, að bæði hv.þd. og hv.fjvn. sjái, að hjer er um sanngjarnt mál að ræða. Er það ósk mín, að hv.fjvn. sjái sjer nú fært að verða með bæði þessari og öðrum brtt. mínum; og þótt henni kunni að þykja nokkuð nærri gengið fjárhagnum á árinu 1928 með þessum og öðrum fjárveitingum, þá veit hv. nefnd lítið um það enn, hvernig það ár verður. Henni hefir brugðist spásagnargáfan um undanfarin ár, og það má búast við, að svo fari enn.

Pjetur Þórðarson Jeg vil fyrst minnast þess, að háttv. 1. þm. Rang. (KIJ) beindi þeim aths. til hv. deildar í gær, að honum þætti sumum brtt. nokkuð seint útbýtt, og þar með vera tekinn upp siður, sem ekki ætti að eiga sjer stað. Þessi hv.þm. er nú vanur að koma þannig fram, að jeg veiti orðum hans og gerðum alveg sjerstaka athygli. Falla mjer hans skoðanir venjulega vel í geð, þær eru hreinar og einbeittar, hæfilega frjálslyndar og bornar fram með lipurð og ljúfmensku, frekar en hjá flestum öðrum hv.þm.Hv. þm. (KIJ) mintist sjerstaklega á eitt þskj. með nokkrum brtt., sem ekki var útbýtt fyr en á fundi í gær. Flestar þessar brtt. voru frá mjer, og er mjer sjerstök ánægja að fá tilefni til að skýra frá ástæðum til þessa. Jeg varð sem sje fyrstur allra manna til að leggja mínar brtt. fram á skrifstofuna, er forseti hafði tilkynt þann frest, er menn hefðu til að koma með brtt. En einmitt þetta er líklega orsök til þess, að brtt. mínar gleymdust í skrifstofunni, þegar farið var með þær till., er löngu seinna komu, til prentunar. Er þskj. 284 með brtt. einstakra þm. hafði verið útbýtt í hv. deild og jeg sá, að mínar brtt. voru þar ekki, sneri jeg mjer þegar í stað til skrifstofustjóra og bað um að láta prenta mínar till. Bjóst jeg við, að það yrði gert svo fljótt, að þeim yrði útbýtt ekki síðar en í fundarbyrjun í gær. En því var nú ekki að heilsa. Hjer hafði verið á ferðum þetta venjulega frjálslyndi, sem hjer er iðkað, og voru mínar brtt. látnar bíða, til þess að sjá, hvort ekki kæmu einhverjar eftirlegukindur, sem gætu orðið á þskj. með þeim, þótt frestur til að koma með brtt. væri löngu útrunninn. Svona stendur nú á því, að brtt. mínum var ekki útbýtt fyr en seint á fundi í gær. Þetta er ekki stórt atriði í sjálfu sjer, en jeg vona, að hv. 1. þm. Rang. (KIJ) geti nú litið á brtt. mínar með vinsemd, þar sem hann er hverjum þm. sanngjarnari og fremri að dómgreind. Því fremur þori jeg að vænta þessa, sem þessi hv.þm. hefir nýlega fengið mig og marga aðra góða menn til að greiða atkvæði með einni allsherjar brtt. við okkar þjóðskipulag, sem hann ljet sjer mjög ant um, að næði fram að ganga. Jeg vil kannast við, að jeg fylgdi honum þar með fúsu geði og að jeg ber fult traust til, að jafnan sje óhætt að fylgja því, sem þessi ósjerplægni hv.þm. beitir sjer fyrir. Vona jeg nú að fá fylgi hans með mínum brtt. til verðugs endurgjalds fyrir atkv. mitt í hinu málinu. Þá get jeg snúið mjer að brtt. mínum á þskj. 294. Fyrst eru brtt. við 15. gr. 17. d., tveir nýir liðir, sem jeg hefi merkt a. og b. A.-liðurinn er 1500 kr. til Guðmundar Kristjánssonar til sönglistarnáms. Pilturinn er nú við þessháttar nám á Ítalíu. Hann hefir hvað eftir annað fengið bestu vottorð frá kennurum sínum, sem jeg kann ekki nöfn á. Hjer fyrir hinu háa Alþingi liggja m. a. nokkur meðmæli frá þeim, bæði á frummálinu og í íslenskri þýðingu, Síðast á þinginu í fyrra bar jeg fram samskonar brtt. og þá, er hjer liggur fyrir. Þessi efnilegi piltur fann þá ekki náð fyrir augum, hv.fjvn. frekar en nú. Þess vegna gerði jeg, er fjárlögin komu þá hjer til síðustu umr., tilraun til að koma að sjerstökum styrk til hans, en gekk þó inn á að taka aftur brtt. mína, í þeirri von, að hann fengi styrk af því fje, sem stjórnin hefir til úthlutunar. Hann hefir þó enn ekki fengið neitt af þeim styrk, og mjer virðist borin von, að hann fái hann á þessu ári. En hvað sem öðru líður, er þessi piltur svo fátækur, en þó efnilegur, að óhætt er að mæla með honum framar flestum öðrum. Vænti jeg því, að hv. deild sjái sjer fært að liðsinna honum, því fremur sem aðrir söngmenn hafa notið góðs af styrk frá þinginu. Hinn liðurinn, b-liður, er um 800 kr. náms- og utanfararstyrk til Ásgeirs Bjarnþórssonar málara. Hann er hv.þd. e. t. v. ekki eins kunnur og hinn pilturinn, sem jeg var að tala um, en hefir þó haft málverkasýningar hjer í bænum. Hann dvelur nú í Suður- Frakklandi til að fullnuma sig í málaralist og er mjög efnilegur maður. Jeg hefi leyft mjer að bera hann hjer fram, sakir þess að hann hefir ekki fengið neitt af þeim listamannastyrk, sem landsstjórnin hefir til úthlutunar. Geri jeg þetta í því trausti, að hv.þd. sjái sjer fært að liðsinna þessum efnilega manni. Önnur brtt. mín er við 16. gr. 36, og er nýr liður, styrkur til Jóns Helgasonar til að gera vindknúinn þrýstiloftsumbúnað til raforkuframleiðslu. Samskonar brtt. og þessa bar jeg fram við fjárlögin á þingi í fyrra. Þá lágu tvær umsóknir af þessu tægi fyrir hv.fjvn., og vildi hún aðeins sinna annari. Nú er mjer ekki kunnugt um, að fleiri slíkar umsóknir hafi komið fram, en hitt veit jeg, að þessi umsókn hefir legið fyrir hv.fjvn. ásamt meðmælum mínum. Hv. nefnd hefir nú ekki viljað sinna þessari beiðni, og ber jeg hana því fram á ný. - Jeg hefi sett hjer þá upphæð, sem maðurinn fer fram á, og ætla jeg ekki að þessu sinni að útlista, til hvaða framkvæmda hann ætlar að nota fjeð. Jeg gerði rækilega grein fyrir því í fyrra, og þykist jeg vita, að það sje flestum hv.þdm. í fersku minni. Hafa fyrirætlanir hans ekki breyst síðan, nje heldur trú þeirra, sem þekkja manninn, hugvit hans og vilja til að nota náttúruöfl í þjónustu manna á þann hátt, sem ekki hefir áður verið gert. Jeg vænti þess, að flestir hv.þdm., sem litið hafa í þingmálafundargerð í Borgarnesi í vetur, hafi veitt því athygli, að þar er þess æskt, að þessi maður fái styrk frá hinu opinbera. - Jeg veit, að hv.fjvn. hefir tekið þá stefnu að fara nú enn varlegar en nokkru sinni fyr um styrkveitingar. Það þykist jeg sjá m. a. á till. hennar um að veita ekki námsmönnum eða listamönnum styrki. Þótt hv. nefnd vilji nú ekki víkja frá stefnu sinni um þessa menn, ætti hún að sjá, að öðru máli er að gegna um verklegar framkvæmdir og framfarir. Og það þykist jeg hafa fyrir satt, að hv. nefnd þyki hjer um þarft hlutverk að ræða. Samskonar fyrirtæki, sem í fyrra var styrkt eftir till.hv. nefndar, hefir ekki sýnt nein mistök, svo að jeg viti. Þó er vitanlega ekki við að búast, að á það sje enn komin full reynsla. En þetta er svo þýðingarmikið og merkilegt atriði, að ástæða er til að afla sjer reynslu um það á fleirum en einum stað sem fyrst, enda þótt hagur ríkissjóðs sýnist ekki upp á það besta. Þriðja brtt. er við 22. gr. og er nýr liður, alt að 20 þús. kr. lán handa Borgarneshreppi, til endurbyggingar raforkustöðvar. Fyrir Alþingi hefir legið umsókn um þetta frá hreppsnefndinni og nokkur fleiri gögn til að byggja á. Hjer stendur svo á, að fyrir nokkrum árum var sett á stofn stöð í Borgarnesi til að framleiða rafmagn, aðallega til ljósa, en þó einnig til hitunar lítið eitt. Þessi stöð var knúin með mótor og hafði og hefir venjulega raforkugeyma. Nú er það vitanlegt, að allir raforkugeymar, a. m. k. við smærri vinslu, vilja eyðast nokkuð fljótt. Sama er að segja um steinolíumótora, að þeir ganga fljótt úr sjer. Enda er nú svo komið í Borgarnesi, að þar þarf að endurbyggja stöðina algerlega, og segja fróðir menn, að ekkert sje hægt að nota aftur nema leiðslurnar. Því hefi jeg nú farið fram á, að hv. deild vildi veita hreppnum nokkurt lán, t. d. 20 þús. kr., til að endurbyggja stöðina. Jeg vil biðja hv.þd. að athuga, að mikill munur er á því, hvort farið er fram á fjárveitingu eða aðeins lán, og það því fremur, sem ekki er um stórlán að ræða og til nauðsynlegs fyrirtækis. Þetta er eitt hið minsta lán, sem beðið hefir verið um undir svona kringumstæðum. Jeg leyfi mjer að vænta þess, að þessi brtt. fái ekki aðeins atkv. margra eða flestra hv.þdm., heldur vona jeg, að einhverjir gerist nú til þess að veita mjer stuðning í að tala fyrir henni. Jeg hefi aldrei verið gefinn fyrir að tala lengi, en þó þarf jeg enn að minnast á tvö atriði í þessu máli. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 284, XXXIV, sem hv. 4. þm. Reykv. flytur. Þessi hv.þm. (HjV) var um daginn í öðru máli að minnast á umtal í Reykjavík. Mjer datt nú í hug, að sitthvað mætti heyra hjerna um ýms málefni. T. d. hefi jeg heyrt talað um Byggingarfjelagið á þann hátt, að jeg efast um, að það sje takandi trúanlegt. Því er fleygt manna á meðal, að árangurinn af stofnun þessa fjelags hafi orðið annar en til var ætlast, og að styrkur sá, sem það hefir fengið af almannafje, hafi ekki verið notaður svo sem vera bar. Jeg efast ekki um, að fjelagið hafi mikið getað mildað kjör þeirra snauðu manna, sem notið hafa góðs af starfsemi þess. En jeg hefi altaf hugsað mjer, að fjelagið ætti að geta rjett smám saman við úr skuldakröggum sínum, án þess beinlínis að fá nú opinberan styrk. Þó mun jeg ekki hafa neitt á móti þessu, ef hv.flm. (HjV) getur gert mjer ljósa grein fyrir fjárhag fjelagsins og hvernig það hefir varið því fje, sem því var veitt í upphafi. Mjer liggur nærri skapi að greiða atkv. með þessari brtt., en þó er óvíst, að jeg sjái mjer það fært, ef hv.flm. hennar verður eigi við tilmælum mínum. Hitt atriðið er nú eiginlega um frv. sjálft. Jeg hefi jafnan verið gjarn á að vilja hafa gott skipulag á öllu því, sem jeg hefi færst í fang um dagana eða fjallað um, og jeg hefi veitt því eftirtekt, að hæstv. fjrh. (JÞ) hefir verið það umhugað að hafa gott skipulag á fjárlagafrv., og yfir höfuð reikningum ríkisins, þá stund, sem hann hefir látið það til sín taka. En þó vildi jeg leyfa mjer að benda á eitt atriði í frv., sem mjer finst, að vanti til þess að fult samræmi sje um skipulagið, og það er 7. liður 16. gr. Mjer finst, að sá liður sje settur á rangan stað og að hann mundi fremur eiga heima í 13. gr. Ef hæstv. fjrh. eða hv.fjvn. vildi fallast á þetta, mætti bera fram brtt. um það við 3. umr. Að vísu er það fleira í 16. gr., sem mjer virðist, að betur ætti heima í ýmsum öðrum gr. frv., þótt jeg fari ekki frekar út í það nú, enda skiftir það ekki miklu máli. Loks skal jeg geta þess, að hjer hefir verið á ferðinni undirskriftalisti þess efnis að skora á hæstv. forseta að halda áfram fundi þangað til lokið verður umr. og atkvgr. Jeg vildi ekki skrifa undir þennan lista, en hinsvegar skal jeg styðja að því fyrir mitt leyti, að þetta geti tekist, og á þann hátt að segja ekki meira.

Jakob Möller Jeg á fáeinar brtt. við þennan kafla fjárlaganna, sem jeg ætla að láta fylgja fáein orð. Þær eru allar á sama þskj., 284, og sú fyrsta er þar undir tölulið XIV. Hún er um námsstyrk handa Valgarði Thoroddsen stúdent. Síðustu árin hefir slíkur styrkur verið veittur ákveðinni tölu stúdenta, er nám stunda við erlenda háskóla. En frá þessu hefir þó stundum verið vikið, og virðist benda til þess, að þingið hafi ekki viljað binda svo hendur sínar, að ekki mætti frá þessari venju bregða í einstökum tilfellum. Um þennan stúdent er það að segja, að hann er sonur Sigurðar yfirkennara Thoroddsens, sem um langt skeið hefir verið í þjónustu landsins með litlum launum. Hann hefir átt fyrir stórri fjölskyldu að sjá og á erfitt með að standa straum af því, sem kostar að manna börn sín og menta. Pilturinn er efnilegur að dómi þeirra manna, sem hann þekkja; hann ætlar að leggja stund á rafmagnsfræði, en þar er þó um verkefni að ræða, sem komið gæti þjóðinni að haldi, þegar farið verður að virkja fossa hjer á landi. Það er talið, að nám þetta kosti um 2–3 þús. kr. yfir árið, eða frá 7–10 þús. kr. yfir allan námstímann, svo það er augljóst, að það sje erfitt og jafnvel ómögulegt fyrir mann með lágum launum, eins og faðir hans er, að standa straum af því. Jeg skal geta þess, að umsókn þessari fylgja meðmæli Steingríms Jónssonar verkfræðings, sem mun manna kunnugastur þessari fræðigrein, og hann leggur eindregið til, að styrkur þessi verði veittur. Pilturinn hefir um tíma unnið á vegum Steingríms, sem telur hann mjög efnilegan og hæfan til þess að stunda þetta nám. Vænti jeg því, að hv. deild sjái sjer fært að veita þennan styrk. Næsta brtt. er sú XXVI. í röðinni og er um það að hækka styrkinn til Hljómsveitar Reykjavíkur um 700 kr. Á síðasta þingi var þessi styrkur settur inn í fjárlögin og var þá 2000 kr., en hæstv. stjórn hefir í frv. sínu lagt til, að hann lækkaði niður í 1800 kr., og mun sú lækkun hafa verið gerð í samræmi við aðrar lækkanir frv. En jeg vil aðeins benda á, að um þennan styrk er talsvert öðru máli að gegna en ýmsa aðra, sem lækkaðir hafa verið. Það stendur svo á, að hljómsveitin þarf meira fje en í fyrra. Tekjur hennar eru ekki aðrar en styrkur frá þingi og bæjarstjórn og svo afgangur sá, sem verða kann af hljómleikum hennar. En vegna örðugs fjárhags almennings, hefir þessi styrkur af leikum hennar orðið. mjög hverfandi. Þingið leit svo á í fyrra, að það væri ekki vansalaust fyrir okkur að hafa ekki hljómsveit, sem stæði fyllilega á sporði samskonar sveitum erlendis, og með tilliti til hátíðahaldanna 1930 er það talið okkur mjög nauðsynlegt, að þessi sveit verði þá til taks og svo skipuð, að okkur megi það til sóma verða. Í fyrra var sveitin skipuð 18 mönnum, en nú mun hún telja 24 menn, og því haldið fram, að þeim þurfi að fjölga upp í 30, til þess að fullnægja þeim kröfum, sem gera verður til hljómsveitar, sem koma á fram fyrir landið við opinber tækifæri. En þessi fjölgun eykur kostnað sveitarinnar til muna, auk þess sem hún þarf að kaupa hljóðfæri eftir þörfum. Hún hefir síðastliðið ár bætt við sig nýjum hljóðfærum og sömuleiðis styrkt menn til náms erlendis, sem vantaði í sveitina. Sveitin hafði gert ráð fyrir, að þessi 2000 kr. styrkur, sem hún naut í fyrra, mundi nægja þetta næsta ár, en þegar hún sjer fram á minkandi tekjur af hljómleikum sínum, hefir hún ekki sjeð sjer annað fært en að sækja til þingsins um þennan viðbótarstyrk, sem jeg hefi leyft mjer að leggja til, að yrði samþyktur. Vænti jeg því, að hljómsveitin mæti þeirri velvild meðal hv.þdm., að þeir sjái sjer fært að samþ. þessa brtt. Þá er næsta brtt. mín sú XXVIII. í röðinni, og þó að hún sje í mörgum liðum, lúta þeir þó allir að því sama, leiklistinni. Það er styrkur til Freymóðs Jóhannssonar, til að fullnuma sig í leiktjaldamálun, utanfararstyrkur til Friðfinns leikara Guðjónssonar, til Hallgríms Bachmanns, til þess að kynna sjer ljósaútbúnað og ljósbreytingakerfi í leikhúsum erlendis, og loks er það styrkur til Einars Markans söngmanns. Allir þessir styrkir lúta að því sama, sem sje þjóðleikhúsinu, sem stendur til að reisa og margir hafa vænst eftir, að komið yrði upp um 1930. Hjer er enginn sjerstaklega leikinn í því að mála leiktjöld, enda er það sjerstök list út af fyrir sig, eins og best sjest á því, að í öðrum löndum, þar sem leiklist er talin á háu stigi, þá eru það sjerstakir listamenn, sem leggja stund á að mála leiktjöld og gera ekkert annað. Þess vegna mundi þjóðleikhúsið ekki verða sæmilega úr garði gert, ef það getur ekki fengið þau leiktjöld til sýninga sinna, sem því eru samboðin. Hinsvegar er Freymóður Jóhannsson efnilegur listmálari, sem lagt hefir stund á leiktjaldamálun í tómstundum sínum og þótt vel takast. Hann þarf því ekki annað en æfingu og að komast út til þess að kynnast þessu frekar. Friðfinn Guðjónsson þekkja allir sem sjerstaklega skemtilegan leikara. Hann hefir leikið hjer í mörg ár og haft alveg sjerstakt lag á því að koma mönnum í gott skap. Hann hefir aldrei út fyrir landsteinana komið, en langar nú til að fara utan. Og þar sem sú venja hefir verið upp tekin í þessu skyni, vænti jeg, að hv. þingdeild sýni það við atkvgr., að hún telji Friðfinn maklegan að verða þessa styrks aðnjótandi. Hallgrímur Bachmann Jónsson hefir sjeð um ljósaútbúnað Leikfjelags Reykjavíkur og þótt takast það svo vel, að hann hefir fyrir það þegið lof almennings. Hv. þm. hafa ekki átt kost á að sjá þetta, eins og við Reykvíkingar, eða að kynnast hæfileikum mannsins á þessu sviði. En jeg skal sjerstaklega geta þess, að í haust leiddi hann fram einkennilega falleg lósbrigði, sem allir áhorfendur dáðust að. Og fyrir þjóðleikhús er það nauðsynlegt að hafa hæfum manni á að skipa, er stjórni og ráði ljósbúnaði öllum við hinar einstöku sýningar. Þess vegna vænti jeg, að þessi tillaga mín finni einnig náð fyrir augum hv. deildar. Og þá er loks eftir styrkur til Einars Markans söngmanns. Hann hefir áður fengið styrk, er talinn mjög efnilegur söngvari, sem þjóðleikhúsinu mundi mikill styrkur að, þegar farið verður að sýna hjer stærri söngleiki. Vænti jeg því, að háttv. deild geti fallist á að styrkja hann, eins og hún gerði í fyrra. Næsta brtt. mín er sú XXX. í röðinni, og hana bið jeg hv.þdm. sjerstaklega að athuga. Hún er um það að veita Einari Ó. Sveinssyni 2500 kr. styrk til þess að ljúka námi í norrænum fræðum við Hafnarháskóla. Um þennan mann stendur alveg sjerstaklega á, og eftir meðmælum þeim, sem umsókninni fylgja og eru gefin af Sigurði prófessor Nordal, er hann sjerstaklega góðum gáfum gæddur. Nordal fer þessum orðum um hann: „... Honum er svo farið um flest, sem ungum fræðimanni má best vera: ágætum gáfum gæddur, starfsamur og áhugamikill, alvörugefinn og sjálfstæður í hugsun og sannarlegt prúðmenni í hvívetna“. En nú er svo ástatt fyrir þessum manni, að hann á aðeins eftir að ljúka námi, en hefir tafist frá því um þrjú ár vegna veikinda. Var hann kominn að því að ljúka prófi, er hann veiktist. Nú hefir hann frískast það mikið, að hann hefir tekið námið upp aftur, en telur þó engin líkindi þess að geta lokið því, nema hann fái þennan styrk. Faðir hans er ekki það efnum búinn, að hann geti styrkt hann, enda hefir hann orðið að leggja mikið af mörkum þessum syni sínum til styrktar; fyrst námskostnað bæði innan lands og utan, og svo bættist við sjúkdómskostnaður hans. Hann er maður hniginn á efri ár, orðinn blindur og hættur að geta unnið fyrir sjer, enda segir hann í umsókninni, að tekjur sínar sjeu ekki aðrar en þær að selja og veðsetja það litla, sem hann eigi eftir, sem lítið sje þó annað en nokkur smíðatól og partur í húsi. Vænti jeg því, þegar svona alveg sjerstaklega stendur á, að hv. deild geti fallist á, að nauðsyn beri til að hjálpa þessum unga efnilega manni til þess að ljúka námi sínu. Þá kem jeg að XXXIII. brtt., sem er einnig nýr liður og fer fram á, að upp í fjárlög sje tekinn 500 kr. styrkur til Kvenrjettindafjelags Íslands. Það virðist næsta undarlegt, að Alþingi skuli ekki áður hafa viljað styrkja þetta fjelag, þar sem það hefir þó styrkt Samband norðlenskra kvenna og Bandalag kvenna hjer í Reykjavík. Kvenrjettindafjelag Íslands er þó elsta kvenfjelagið, sem stofnað hefir verið hjer á landi, og hefir langmest unnið fyrir mál kvenna. Þess vegna virðist það eiga vel skilið að verða einhvers styrks aðnjótandi af opinberu fje. Þess má líka geta, að það eitt allra kvenfjelaga hjer er í hinu stóra alþjóðakvenrjettindasambandi kvenna, og þá um leið eina kvenfjelagið hjer, sem erlend kvenfjelög snúa sjer til um allar upplýsingar. Það hefir líka sent fulltrúa á sambandsfundi erlendis, en það út af fyrir sig er ekki lítils virði, að Ísland komi þar fram sem sjerstakt ríki. En kvenfjelag þetta hefir beitt sjer fyrir fleiru en utanferðum. Það hefir t. d. látið landskosningarnar til sín taka, og landsspítalann má að mestu þakka því. Nú hefir þessu fjelagi verið falið að standa fyrir næsta landsfundi kvenna, sem verður hjer í Reykjavík 1930, en slíkur undirbúningur hlýtur að hafa mikinn kostnað í för með sjer, og það er meðal annars með það fyrir augum, að þessi styrkbeiðni er fram komin, og þegar ekki er um stærri upphæð að ræða en öll sanngirni mælir með að hún sje veitt, vænti jeg, að þessi brtt. mín verði samþykt. Þá er það XXXIV. brtt., um 1500 kr. styrk til Jóns Eyjólfssonar, til sölutilrauna á söltuðum og reyktum rauðmaga erlendis. Það er nú svo um þessa veiði, að það berast feiknin öll af þessum nytjafiski á land, en hinsvegar er markaðurinn mjög takmarkaður fyrir þessa vöru innanlands, en ekkert til þess gert að leita að nýjum markaði erlendis. Virðist það því ómaksins vert að styrkja mann til þessara sölutilrauna og freista þess, hvort ekki megi færa út markaðinn. Hinsvegar hefir maður þessi meðmæli frá velþektum mönnum, svo sem Sveinbirni Egilsyni, ritstjóra Ægis, Geir Sigurðssyni, skipstjóra, og Jes Zimsen, kaupmanni, sem allir eru fróðir í þessu efni, og vísa jeg því til ummæla þeirra sem sjerstakra fræðimanna á þessu sviði og að hjer sje ekki um neina vitleysu að ræða. Þá á jeg nú aðeins eftir að minnast á tvær brtt., sem báðar eru við brtt. nefndarinnar og fara báðar í sömu átt, að hækka eftirlaun tveggja manna. Fyrri brtt. er sú XLIII. í röðinni og fer fram á að hækka ellistyrk Hans Hannessonar pósts úr 300 kr. (sem hv.fjvn. leggur til) upp í 1000 kr. Þessi maður hefir verið póstur um langan tíma, eða yfir 30 ár, og er nú farinn mjög og slitinn, er hann lætur af starfi. Jeg skal að vísu játa, að allmikill munur er á upphæð þeirri, sem jeg legg til að greidd verði þessum manni, og því, sem venja hefir verið um aðra pósta fram að þessu. En hjer stendur líka sjerstaklega á. Þessi maður hefir verið austanpóstur um alllangt skeið, og síðari árin orðið að leggja í allmikinn kostnað, sem fylgdi af bættum samgöngum. Hann hefir orðið að hafa marga hesta og vagna, en síðari árin hafa bílarnir tekið frá honum mestan póstflutninginn á meðan þeir geta gengið, og hestarnir því orðið ómagar. þeim gat hann þó ekki fargað vegna vetrarferðanna. Svo má líka líta á það, að hann er búsettur í Reykjavík, þar sem allur framfærslukostnaður er margfalt hærri en víðast úti um land. Mun því síst fjarri, að sumir úti um land sjeu eins vel settir með 300 krónur til þess að lifa af eins og menn í Reykjavík með 1000 kr. Jeg hefi ekki annað heyrt en að maður þessi hafi staðið prýðilega í stöðu sinni, og þá virðist mjer ekki annað hægt en að veita honum þessa uppbót, sem hjer er farið fram á, og með því votta honum lítilsháttar þakkir fyrir langt og vel unnið starf. Um styrkinn til Steinunnar Sigurðardóttur sje jeg ekki ástæðu til að orðlengja. Þar er um svo litla hækkun að ræða frá því, sem nefndin leggur til, að jeg leyfi mjer að skjóta því til hv. deildar, að hún sjái sjer fært að samþykkja það.

Jón Guðnason Jeg á hjer nokkrar brtt. við þennan kafla fjárlaganna og vil leyfa mjer að minnast á þær nokkrum orðum. Fyrsta brtt., sem jeg flyt ásamt hv. 2. þm. Reykv. (MJ), er á þskj. 284,X, við 14. gr., þess efnis, að verja megi alt að einum prestslaunum til þess að greiða ferðakostnað handa prestvígðum manni, einum eða fleirum, til eflingar andlegri samvinnu meðal presta og kristilegra áhrifa á söfnuði úti um land. Þessi aths. var sett inn í fjárlögin í fyrra, en hefir nú láðst að taka hana upp aftur. Eftir því, sem jeg hefi komist næst, mun það ef til vill hafa stafað af því, að búist var við, að veita mætti upphæðina áfram án þess að hún stæði í fjárlögum. Þessi till. miðar í sjálfu sjer ekki að því að hækka fjárlögin neitt frá því sem er, heldur að verja nokkru af því fje, sem sparast á þessum lið nú, til andlegu stjettarinnar. Og úr því að Alþingi varð einu sinni svo vingjarnlegt í garð kirkjunnar að taka upp þessa upphæð, þá veit jeg, að það fer ekki þegar í stað að fella hana niður. Jeg vil leyfa mjer að ganga út frá því sem sjálfsögðu, að hv.þdm. geri það með ljúfu geði að taka þessa aths. upp í fjárlögin nú. Næsta till. er námsstyrkur. Fyrst til Sigurkarls Stefánssonar, sem nú stundar stærðfræðinám við háskólann í Kaupmannahöfn. Nú í vetur tók hann annað aðalprófið með hæstu 1. einkunn. Þessi stúdent útskrifaðist hjeðan úr stærðfræðideild mentaskólans fyrir hjer um bil 5 árum með allra hæstu einkunn, hafði hjer um bil 7 út í meðaleinkunn. En eins og gefur að skilja, hefir hann haft mikin kostnað af námi sínu og sjer fram á mjög mikla erfiðleika á að ljúka því. Hinsvegar býst jeg við, ef hann fengi nokkurn styrk, að hann gæti lokið námi sínu í vor. Þessi stúdent hefir hin ágætustu meðmæli bæði frá kennurum sínum við háskólann í Danmörku og einnig frá dr. Ólafi Dan, sem lögð eru hjer fram. Hann telur hann með allra efnilegustu námsmönnum, sem hann hefir kent síðan hann kom að mentaskólanum, og mun með þeim orðum nokkuð mikið sagt. Það vill svo til, að það er mikil þörf vegna skóla okkar að fá góðan mann og vel lærðan í þessari grein. Vænti jeg því, að hv.þdm. geti ljeð þessum litla styrk, sem er lokastyrkur, atkvæði sitt. Þá er undir sama lið styrkur til Kristjáns Einarssonar, til þess að nema rafmagnsfræði í Þýskalandi. Þessi piltur hefir stundað gagnfræðanám á Akureyri og einnig framhaldsnám, svo að hann átti ekki langt eftir til stúdentsprófs. En hugur hans horfði reyndar aldrei í þá átt, heldur miklu fremur að verklegum efnum. Nú hefir hann bráðum í heilt ár starfað hjá bræðrunum Ormsson hjer í Reykjavík, til þess að undirbúa sig verklega, áður en hann færi lengra út á þessa námsbraut. Auk þess nýtur hann líka bóklegrar tilsagnar í þessum fræðum. Jeg þekki vel þennan unga mann, hefi að nokkru leyti undirbúið hann til náms; og jeg get fullyrt það, að hann er með þeim allra efnilegustu námsmönnum, sem gerast, - ágætlega gefinn, iðjusamur og í alla staði reglusamur. Það, sem einkum vakir fyrir honum með námi sínu, er að beina síðar starfsemi sinni til rafmagnsvirkjunar á sveitabæjum. Þá flyt jeg á sama þskj. XVII. till. ásamt hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), þess efnis að hækka um 1 þús. kr. styrk til húsmæðraskóla á Staðarfelli, sem stendur til, að reistur verði nú í vor. Eins og gefur að skilja, er allmikill áhugi á því þarna vestra, að skólinn geti farið sem allra myndarlegast af stað. Á þingmálafundum í vetur komu fram eindregnar áskoranir um, að hlynt væri að honum sem best, svo að hann gæti náð sem best tilgangi sínum. Fyrir því er það, að við flytjum þessa tillögu, því að okkur er ljóst, hversu er mikilsvert, að skólinn geti notið sín þegar í byrjun. Og ekki mun honum veita af þessum styrk, því að byrjunarörðugleikarnir eru vissulega miklir og margvíslegir. Þótt að ýmsu leyti sje vel í garðinn búið á Staðarfelli, eftir því sem um er að gera um sveitaheimili, þá er það vitanlega margt, sem þarf að gera með tilliti til skólastofnunarinnar. Það væri þá heldur ekki lítils vert fyrir stjórnina, þegar hún setur reglugerð fyrir þennan skóla, að geta sjeð, hvaða stefnu Alþingi ætlar að taka, svo að hún sníði ekki skólanum of þröngan stakk og geri of litlar kröfur til hans. Mjer virðist, að minni en 4 þús. kr. megi styrkurinn ekki vera, ef hann á að geta náð tilgangi sínum. Að minni hyggju væri skóli þessi í raun og veru alls ekki vel settur í samanburði við ýmsa aðra skóla, sem styrktir eru af almannafje, þótt hann fengi þennan styrk. Þá er brtt. XXXII, um styrk til Eggerts Magnússonar, til dýralækninga. Þessi maður, sem nú er kominn á sextugsaldur, hefir reyndar frá því hann varð fulltíða maður altaf unnið nokkuð á þessu sviði, af því að hann hefir altaf verið einkar nákvæmur og umhyggjusamur að hjálpa skepnum, sem mikil þörf er fyrir í hans nágrenni, þar sem langt er til dýralæknis. Næstliðinn vetur hefir hann notið tilsagnar hjá Magnúsi Einarsyni dýralækni, bæði bóklegrar og verklegrar, og eðlilega kostað til þess allmiklu fje. Nú er það ósk bæði hans og hjeraðsbúa þarna vestra, að hann geti framvegis gefið sig enn meir að þessum störfum og honum verði gert það mögulegt með því að veita honum dálítinn styrk, eins og Alþingi hefir í mörg árstyrkt Hólmgeir Jensson dýralækni. Jeg vil sjerstaklega taka það fram um þennan mann, að það, sem einkennir hann í þessu - eins og í öllu öðru - er framúrskarandi gætni og nákvæmni. Allir, sem þekkja hann, hafa mikla trú á hans hæfileikum í þessum efnum. Þá er enn ein till. á sama þskj., XIII, sem jeg er nokkuð við riðinn. Hún er flutt af mentmn. og hefir hennar áður verið getið hjer í deildinni. Till. fer fram á, að háskólanum verði veittar 2 þús. kr. til þess að halda kennara í grísku, sökum þess að grískudósentsembættið verður lagt niður. Eins og hv.þdm. vita, hefir háskólinn lagt ríka áherslu á þetta, að slík kensla mætti alls ekki missa sig. En hinsvegar, eins og nú standa sakir, er ekki hægt að koma því til leiðar, að neinn af núverandi háskólakennurum taki að sjer þá kenslu fyrir ekki neitt. Undir sama lið er önnur upphæð, sem minst var á í sambandi við dósentsembættið. Það er alt að 2000 kr. til þess að greiða kostnað við heimsóknir erlendra vísindamanna, sem halda fyrirlestra í háskólanum. Þegar frv. um dósentsembættið var á ferð, var gerð grein fyrir þessari till., og get jeg vísað til þess, sem þá var sagt. Jeg vona, að hv.þdm. setji ekki fyrir sig að greiða atkvæði þessari litlu upphæð, svo mikið gagn sem má af henni leiða. Fleiri brtt. er jeg ekki við riðinn. Um brtt. annara hv.þm. ætla jeg ekkert að fjölyrða. En það er ein till., frá hv. 2. þm. Eyf. (BSt), sem jeg vildi mæla mjög með. Þegar þess er gætt, hversu sund er holl og nauðsynleg íþrótt, þá finst mjer óhætt að segja, að of lítið er gert til þess að styrkja þá íþrótt af því opinbera, í samanburði við það, sem á sjer stað um aðrar greinir íþrótta og menta.

Jörundur Brynjólfsson Jeg vil byrja með því að þakka hv.fjvn. fyrir b-lið 47. brtt. hennar. Eins og háttv.þdm. er kunnugt, átti sjer stað mjög mikill bruni á Stokkseyri á síðasta hausti, er gerði sveitarfjelaginu mjög mikið tjón. Mun það hafa numið í óvátrygðum munum nær 60 þús. kr., eða jafnvel meira. Tjón útgerðarmanna á nokkrum bátum, veiðarfærum og þesskonar áhöldum nam um 30 –40 þús. kr. Þeir leituðu til Fiskifjelagsins og fengu þar nokkurn fjárstyrk til þess að afla sjer veiðarfæra aftur, og sömuleiðis til stjórnarráðsins, sem tók málaleitun þeirra vel og lánaði þessa upphæð, sem hjer er nefnd, 10 þús. kr. Þetta var ákaflega vel gert og kom að góðu haldi. En hinsvegar er það svo, að ef þeir eiga að endurgreiða þetta, er fyrirsjáanlegt, að þeir geta ekki rönd við reist. Þess má geta, að síðasta ár var vertíð þeim ákaflega óhagstæð. Útgerðarkostnaður er þar ætíð mikill; verður venjulega að sækja fiskinn langt og sjósókn stopul, meðal annars vegna hafnleysisins. Jeg vænti þess vegna, að hv. deild sjái nauðsyn þessara manna og samþ.till.hv.fjvn. Það er altaf vel til fallið, að Alþingi hlaupi undir bagga með þeim hjeruðum, sem bíða slíkt tilfinnanlegt tjón, svo að menn hafi möguleika til að stunda áfram sína atvinnu og geti staðið á eigin fótum. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þessa till., en vænti hins besta af hv.þdm. Þá flyt jeg 2 till. á þskj. 284, og að 3. till. er jeg meðflutningsmaður. Aths. við XI. lið var sett í fjárlög í fyrra. Það var gert ráð fyrir, ef Suðurlandsskólinn tæki til starfa, að þá veitti sjera Kjartan prófastur í Hruna honum forstöðu. Ætlast var til, að hann fengi öll sín prestslaun áfram. Með því móti átti að tryggja honum laun við skólann. Nú er kominn afturkippur í þetta mál. Veit jeg ekki, hvort skólinn verður reistur á þeim tíma, er þessi fjárlög gilda. En mjer þykir rjett og í alla staði kurteisara gagnvart sjera Kjartani, að þetta ákvæði, sem komst inn í fjárlög í fyrra, fái að standa þar áfram. Það eyðir engu, ef skólinn verður ekki kominn upp. Færi hinsvegar svo, að skólinn yrði það snemma upp kominn, að hann færi að veita honum forstöðu, þá kemur vitaskuld til að greiða launin. En Alþingi hefir áður lýst yfir vilja sínum í þessu efni, og því vona jeg fastlega, að hv. deild samþ. þessa aths. við 14. gr., þar sem hún var sett í fyrra. Sjera Kjartan er alls góðs maklegur. Er mjög æskilegt, að skólinn yrði reistur það snemma, að hann geti tekið að sjer stjórn hans. Hygg jeg, að allir þeir, sem láta sjer ant um mentun ungmenna þessa lands, vildu gjarnan, að hann veitti skólanum forstöðu og telji rjett að tryggja honum þessi laun. Eftir þeim veðramerkjum, sem jeg hefi veitt eftirtekt á þessu þingi um mentamálin, finst mjer það mjög svo illa við eiga að samþ. ekki þessa heimild til fjárveitingar. Næst kemur brtt. undir XXIV. lið, um að veita Sigurði Skúlasyni háskólanema styrk til þess að halda áfram íslenskum fræðiiðkunum erlendis. Er hann búinn að ljúka fyrri hluta prófs við háskólann, mjög góðu prófi, og ætlar að ljúka námi í vor. Hefir hann í hyggju að fara utan og dvelja líklega 2–3 ár til þess að halda áfram fræðiiðkunum sínum og semja síðan allmikla ritgerð um einn þáttinn í menningarsögu vorri. Þeir sjóðir, sem styrkja nemendur frá háskólanum, eru svo settir, að hann getur ekki vænst styrks þaðan fyr en eftir 2–3 ár. Það þykir honum óþægilegt; hann vill þegar halda áfram, uns því er lokið. Þessi maður, Sigurður Skúlason, hefir sótt upphaflega um meiri styrk en þetta, en þó tel jeg honum bót að því, þótt hann fái ekki meiri styrk en till. mín nær. Með aðaltillögu minni hefi jeg farið fram á það, að þessum unga og efnilega manni verði veittar 2500 kr. til framhaldsnáms í íslenskum fræðum erlendis, og til vara, að honum verði í sama skyni veittar 2000 kr. Það skiftir að vísu litlu máli fyrir ríkissjóð, hvor upphæðin samþ. verður, en fyrir manninn sjálfan skiftir það þó nokkru máli. Fyrir mitt leyti vil jeg þó lýsa yfir því, að jeg gerði mig ánægðan með það, þótt varatill. væri samþ., eða ljeti mjer það lynda að minsta kosti. Jeg veit það vel, að margir eru þeir námsmenn, sem vilja fá styrk til utanferðar. Jeg skal ekki dæma á milli þeirra, hver þeirra mundi verðugastur til þess að hljóta slíkan styrk, sem hjer er farið fram á, en um þennan mann þori jeg að fullyrða, að hann er reglusamur, áhugasamur og hefir stundað nám sitt ágætavel. - Hann leggur stund á þá fræðigrein, sem mikils er um vert fyrir oss Íslendinga að fá góða menn til að nema. Og jeg álít, að gott sje fyrir þjóðerni okkar og tungu að leggja þeim mönnum lið, sjerstaklega ef þeir eru efnilegir, sem vilja gefa sig að íslenskum fræðum. Og jeg tel það skilningsskort hjá Alþingi, ef það skyldi hafa á móti því að styrkja efnilega menn til þessa náms. Að svo mæltu fel jeg hv.þdm. þessa brtt. og vona, að þeir geti fallist á hana. Þá er jeg meðflutningsmaður að seinustu till. á þskj. 284, en þar sem hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) hefir þegar gert glögga grein fyrir þeirri till. og jeg hefi þar engu við að bæta, get jeg látið mjer nægja að vísa til ummæla hans. Þó vil jeg geta þess, að hjer er ekki um neina ölmusugjöf að ræða til þessa manns. Hjer er aðeins um lán að ræða, og það er ekki aðeins í þágu hlutaðeiganda, heldur margra annara. Hann þarf að fá þennan styrk til þess að geta komið upp hjá sjer sæmilegri byggingu. Og þeir, sem þekkja til og vita, hve marga gesti ber þarna að garði, vegmóða vegfarendur, sem þarfnast gistingar, þeir vita líka, hve brýn þörf er á því að bæta, fremur en gert hefir verið, húsakynnin á Laugarvatni. Hjer er ekki um nein sjerstök útgjöld að ræða, heldur aðeins lán, sem mikil þörf er á að veita, og vona jeg því, að hv.þdm. taki þessari till. vel. Um brtt.hv.fjvn. ætla jeg ekki að fjölyrða, nje heldur um brtt. einstakra háttv.þm., því að það yrði bara til þess að tefja tímann. Jeg mun sýna það við atkvæðagreiðsluna, hvern hug jeg ber til hverrar tillögu.

Sigurjón Jónsson Jeg skal byrja á því að þakka hv.fjvn. fyrir 27. brtt. hennar á þskj. 233, þar sem hún hefir fallist á að veita kvenfjelaginu „Ósk“ á Ísafirði nokkru hærri styrk en upprunalega var í frv. Fjelag þetta sótti um að fá 8000 kr. styrk, en hv.fjvn. hefir lagt til, að hann verði 5000 kr. Fyrir mitt leyti hefi jeg ekki gert ráðstafanir til þess að fá þennan styrk hækkaðan fram úr þessu og læt mjer nægja það, sem hv.fjvn. hefir lagt til, vegna þess að jeg sje góðvilja hennar og viðurkenning á þessu máli í till. hennar. Þessi skóli er okkur Vestfirðingum nauðsynlegur, en það hefi leg skýrt betur áður, svo að jeg skal nú ekki orðlengja um það. Á þskj. 284 á jeg enn tvær brtt., en þær miða lítið að því að hækka útgjaldahlið fjárlaganna, og önnur þeirra alls ekki neitt. Hin mun, ef samþykt verður, hafa í för með sjer 600–800 króna útgjöld. Það er brtt. undir XXV, þar sem farið er fram á það að veita Leikfjelagi Ísafjarðar styrk, gegn ákveðnu framlagi frá bæjarsjóði Ísafjarðar. Leikfjelagið sendi beiðni um það til Alþingis, að það veitti sjer 1500 kr. styrk, en fjvn. sá sjer ekki fært að taka það upp. Þó er fordæmi fyrir þessu í fjárlögum, þar sem er styrkur til leikfjelagsins á Akureyri. Leikfjelagið á Ísafirði á ekki síður skilið að fá styrk, því að þeir menn og konur, sem halda þar uppi leiklist, vinna jafnan kauplaust, aðeins af áhuga fyrir listinni, og þurfa oft og tíðum að leggja af mörkum þó nokkurt fje úr eigin vasa þar að auki. Því verður ekki neitað, enda hefir Alþingi viðurkent það áður, að leiklistin er til mikils gagns í hverju þjóðfjelagi. Ætti það því ekki að mæta neinni mótspyrnu hjá Alþingi að sýna henni viðurkenningu. Og þar sem hjer er farið fram á mjög lítinn styrk, fel jeg þessa tillögu góðvilja hv.þdm. Þá á jeg aðra brtt. á sama þskj., undir XIX. lið, þar sem farið er fram á það að veita 7500 kr. af fje því, er unglingaskólunum er ætlað, til unglingaskólans á Ísafirði. Jeg hefi borið hjer fram í þinginu frv. um að stofna gagnfræðaskóla á Ísafirði; það frv. er nú hjá mentmn. og líður víst mjög vel þar. Ekkert hefi jeg heyrt til þess, síðan það fór til þessarar hv. nefndar. Svo mikið er víst, að jeg geri mjer litlar vonir um, að það frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Þess vegna hefi jeg leyft mjer að koma fram með þessa brtt. við fjárlögin. Jeg þarf ekki nú að lýsa þessum skóla, er hjer um ræðir, því að það gerði jeg um leið og jeg lagði fram frv., er jeg mintist á áðan; en þess vil jeg geta, að styrkur sá, sem þessi skóli hefir notið, er miklu lægri en styrkur sá, er aðrir ungmennaskólar í landinu fá, svo sem Eiðaskólinn, Akureyrarskólinn og Flensborgarskólinn. Sje reiknað eftir námsvikum, er hinn opinberi styrkur skólans á Ísafirði sjö sinnum lægri heldur en styrkur skólans á Akureyri, og 10 sinnum minni heldur en styrkur skólans á Eiðum. Styrkur á námsviku hvers nemanda við þessa skóla er eins og hjer segir: Eiðaskóla kr. 20,86 Flensborg - 9,92 Akureyri - 14,40 Ísafirði - 2,06 En sjeu nú tekin dæmi af hinum alþýðuskólunum, svo sem Laugaskólanum, Núpsskólanum og Hvítárbakkaskólanum, þá verður mismunurinn svipaður. Árið 1926 er námsstyrkur í Laugaskólanum 6,90 kr. á viku, eða þrisvar sinnum meiri en á Ísafirði. Í Hvítárbakkaskólanum er hann miklu hærri, eða 12,60 kr., og á Núpi kr. 19,50 á viku, en það stafar af því, að þar voru fáir nemendur þetta ár. Jeg hefi talað um þetta við fræðslumálastjóra, og er hann mjer sammála um það, að samræma verði styrkgreiðslur ríkissjóðs til ungmennaskólanna. Jeg var fyrst að hugsa um það að bera fram till. um þessa hækkun við 14. gr. fjárlaganna B. XIV, 2, en þegar jeg sá brtt.hv.fjvn. um að hækka styrk til unglingaskóla úr 38 þús. í 45 þús. kr., þá fjell jeg frá því. Það má nú ef til vill segja, að það sje stórt stökk hjá mjer að vilja þrefalda þennan styrk, en þótt þetta fengist, þá er þó styrkur þessa skóla lægri heldur en styrkur til hinna ungmennaskólanna. Hjer ber þess að geta, að jeg ætlast alls ekki til þess, að ungmennaskólar í kaupstöðum eigi að njóta eins mikils styrks eins og skólar í sveitum, vegna þess að sveitaskólar verða jafnaðarlega dýrari í rekstri vegna heimavistar og ýmislegs fleira, sem þar kemur til greina. En jeg álít, að skólar í kaupstöðum, svo sem eins og Flensborgarskólinn og skólinn á Ísafirði, eigi að njóta svipaðs styrks úr ríkissjóði. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta, og ekki minnast á neinar aðrar brtt. Þó vil jeg leggja einni þeirra lið. Það er XLVI. brtt. á þskj. 284, um það að veita Jóni Stefánssyni málara alt að 10 þús. kr. lán til þess að reisa hjer í Reykjavík vinnustofu, gegn þeim tryggingum, sem stjórnin tekur gildar. Jeg veit ekki til þess, að þessum manni hafi verið sýndur nokkur sómi opinberlega, og þó má hiklaust telja hann með efnilegustu listamönnum vorum. Í fyrra voru ýmsum listamönnum veittir styrkir, en þá var það felt að veita honum styrk. Nú horfir talsvert öðruvísi við, þar sem hjer er ekki um styrk að ræða, heldur lán, og finst mjer, að Alþingi geti ekki neitað þessum manni um svo litla viðurkenningu, sem í brtt. felst.

Jón Auðunn Jónsson Jeg ætla aðeins að mæla hjer örfá orð til skýringar á beiðni Hólshrepps um fjárframlög til þess að fullgera brimbrjótinn í Bolungarvík, og um leið vil jeg þakka hv.fjvn. fyrir það, að hún hefir nú enn sem fyr snúist vel við þessu mikla vandamáli. Viðbót sú, sem gerð var við brimbrjótinn 1923, var ótrygg frá upphafi og lá nærri, að hún eyðilegðist á fyrsta ári. Hólshreppur tók þá á sig mikla fjárhagslega byrði til þess að endurbæta brimbrjótinn. Kostnaður við það, sem áætlaður var 32 þús. kr., komst upp í 58 þús. kr., og af þeirri upphæð varð Hólshreppur að bera 38 þús. kr. Þó er þetta mannvirki hvergi nærri trygt enn og þarf að byggja talsvert við það, svo að trygt verði. Síðastliðið vor átti hreppsnefndin kost á því að kaupa steinnökkva, 57 metra langan og 9 metra breiðan, vandaðan og sterkan, til þess að sökkva fyrir framan brimbrjótsendann og lengja hann með því og fullgera. Steinnökkvar sem þessi voru smíðaðir í Englandi á stríðsárunum og kostuðu þá um 1 milj. kr., en þennan nökkva mátti fá fyrir 20 þús. kr. Vitamálastjóri sagði, að þetta væri tryggasta ráðið til þess að gera brimbrjótinn vel úr garði og fulltryggan, og þess vegna keypti hreppsnefnd Hólshrepps steinnökkvann. Hefir verið gerð áætlun um það, hve mikið þetta alt muni kosta, steinnökkvinn og verkið við að sökkva honum og koma honum fyrir í sambandi við brimbrjótinn, og er talið, að kostnaðurinn muni nema 70 þús. kr. En áætlun sú, er vitamálastjóri hefir gert um fullnaðarframkvæmd verksins, er 90 þús. kr. Hreppsnefnd Hólshrepps hefir þó farið í gegnum þessa áætlun og allar teikningar henni aðlútandi og segir, að mikið megi draga úr þessum áætlaða kostnaði. Í brjefi til fjvn. hefir hreppurinn nú boðist til þess að taka að sjer að fullgera þetta mannvirki á sína ábyrgð fyrir 70 þús. kr. Það hefir nú verið svo, að þótt verk þetta, það sem af er, hafi verið framkvæmt undir stjórn og eftirliti vitamálastjórnar, þá er það ekki viðunandi, og hreppsnefnd Hólshrepps og ríkissjóður hafa tapað tugum þúsunda króna á því, hvað það hefir verið illa gert. En byrjunina, fyrsta spotta brimbrjótsins, hefir aldrei þurft að endurbæta. Þennan spotta gerðu Bolvíkingar sjálfir á eiginn kostnað og hann hefir aldrei haggast, þótt mest reyni á hann, þar sem brimsúgurinn er mestur uppi við land. Það sýndi sig og einu sinni, að verkfræðingur sá, sem stjórnin lagði til, stóð uppi ráðþrota við það að koma fyrir kassa fyrir framan brimbrjótinn. Þá var fenginn frá Ísafirði maður, sem kipti þessu öllu í lag, þótt ólærður sje. Nú er í ráði að fela þessum manni framkvæmd verksins, sem eftir er, og er það óhætt, þar sem hann hefir sýnt, að hann tekur lærðum verkfræðingum fram. Jeg vænti því, að þar sem hjer er um að ræða svo örugga og ódýra bót á þessu mikla mannvirki, þá taki háttv.þdm. ekki ver í þetta mál heldur en hv.fjvn. hefir gert. Tillögur hreppsnefndar eru ábyggilegar, og jeg vænti þess, að stjórnin sjái sjer fært að taka þann mann fyrir verkstjóra, sem áður hefir sýnt, að hann kann vel til verksins og hreppsnefnd hefir hugsað sjer að fá. Jeg veit ekki, hvort vitamálastjóri hefir nú nokkrum manni á að skipa til þessa verks, enda er það undir hælinn lagt, hvort maður, þótt verkfróður sje, muni reynast til jafns við þennan mann, er jeg talaði um, eða betri. Fáist þessi bót á höfninni í Bolungarvík, fær ríkissjóður framlag sitt endurgoldið með tímanum. Sjómennirnir þar vestra fá þá meiri afla með minni kostnaði, en af því koma aftur auknar tekjur í ríkissjóð.

Hákon Kristófersson Jeg á hjer 2 brtt., sem jeg vildi þó helst hafa verið laus við, vegna þess að báðar fara þær í hækkunaráttina. Er það þá fyrst brtt. við 14. gr. A. b. 7, um húsabætur á prestssetrum, að sá liður hækki um 7000 kr. Jeg hefi átt tal við háttv.fjvn. um þessa brtt., en hún hefir tjáð mjer, að hún hafi ekki getað tekið afstöðu til hennar vegna þess, að hún hafi ekki haft tækifæri til þess að ráðfæra sig við biskup. Jeg hefi því ákveðið að taka þessa brtt. aftur við þessa umr., í þeirri von, að hv.fjvn. taki hana til rækilegrar yfirvegunar. Þá kem jeg að hinni brtt. minni, XXXVII. á þskj. 284, þar sem jeg fer fram á það, að þessi hv. deild fallist á að veita Patrekshreppi í Barðastrandarsýslu 20 þús. kr. eftirgjöf á viðlagasjóðsláni. Hreppsnefnd vildi fara fram á að fá helming eftirstöðva eftirgefinn, en jeg sá mjer ekki fært að fara svo langt. Upprunalega var lánið 90 þús. kr., en eftirstöðvar nú 72 þús. kr. Jeg vil taka það fram, að lán þetta var, sem kunnugt er, tekið fyrir mörgum árum til rafveitu á Patreksfirði. Var til þessa fyrirtækis stofnað í byrjun ófriðarins mikla og hafði verið gerð áætlun um, að það mundi kosta í mesta lagi 20 þús. kr. En þá skall á ófriðurinn og hver óhappaaldan eftir aðra og gerði það að verkum, að kostnaðurinn varð svona hár, eða fullkomlega 4 sinnum meiri en áætlað var. Má nærri geta og þarf engum orðum að því að eyða, að litlu hreppsfjelagi sem þessu er langsamlega ofvaxið að rísa undir slíkri byrði. Með það fyrir augum snýr það sjer nú til Alþingis, ef verða mætti, að það sæi sjer fært að ljetta þann bagga að nokkru. Í sambandi við þessa málaleitan vil jeg geta þess, að afborganir og vexti hefir hreppurinn borgað til viðlagasjóðs um 50 þús. kr. Fram að árinu sem leið hefir hann ætíð getað staðið í skilum. En þá kom kreppan yfir það bygðarlag sem önnur, og það er nú svo lamað, að fullhart mun vera, að það geti klofið þær sjálfsögðustu greiðslur, sem gengið er út frá, að verði að borgast. Teg skal fúslega viðurkenna, að það er erfitt að fara fram á svona nokkuð. En þess ber að gæta, að það er ekki alveg fordæmalaust. Þarf ekki lengra að vitna en til síðasta þings. er slík eftirgjöf átti sjer stað gagnvart ýmsum hreppum.

Það náði ekki fram að ganga. Var felt

. Nú, jæja. Það er þá misskilningur, sem jeg bið velvirðingar á. En nokkuð er það, að fast var það sótt.  Jeg skal kannast við það, að eins og nú er háttað hag ríkissjóðs, er mjer næsta ógeðfelt að fara fram á þetta. En hvernig sem á er litið, er þó hagur ríkissjóðs betur kominn en þessa bygðarlags, sem hjer á hlut að máli. Það er þýðingarlaust að tala langt mál um þetta, enda ætti mönnum að vera þegar ljóst af því, er jeg hefi sagt, að hjer er knýjandi nauðsyn fyrir dyrum. En jeg verð þó að geta þess, að þegar litið er til hinna mörgu þúsunda, er óeftirtalið af mjer fara til hinna ýmsu landsfjórðunga til brúa- og vegagerða, þá er ekki ósanngjarnt, að við Vestfirðingar fáum ívilnun hvað þetta snertir. Eins og hinu háa Alþingi er kunnugt, höfum við ekki af neinum þvílíkum styrk að segja. Það er ekki á Vesturlandi nokkur spotti af því, sem kallast þjóðvegir. Og með símalínum, sem lagðar hafa verið ekki í sambandi við aðallínur, höfum við orðið að leggja á okkur stórfje. Við því er náttúrlega ekkert að segja. En jeg vænti þess, að þeir háttv.þm., sem fengið hafa ekki ólaglegar upphæðir til vegagerða o.s.frv. í sínum kjördæmum, hiki við að leggjast gegn þessu, sjerstaklega þar sem um er að ræða efnahagsatriði annarsvegar. Læt jeg svo útrætt um það. Jeg var ekki viðstaddur, er hv.þm. Dal. (JG) hjelt sína ræðu, en býst við, að hann hafi minst á styrkbeiðni í brtt. nr. XXXII á þskj. 284 handa Eggerti Magnússyni til dýralækninga. Jeg beini þeirri spurningu til hv.þm. Dal., hvort þetta sje sá sami Eggert, sem eitt sinn var búsettur í Barðastrandarsýslu.

Jú, svo mun vera

. Nú, einmitt það. Kannast jeg við manninn, en ekki var mjer það kunnugt, að hann hefði fengist við dýralækningar.

Ekki í Haga

. Háttv. þm. þarf ekki að snúa út úr orðum mínum. Jeg spurði kurteislega og bjóst ekki við, að hann mundi taka það illa upp. Jeg skal gera ráð fyrir, að þessi maður hafi fengist við dýralækningar í Dölum og hv.þm. (JG) flytji ekki þessa brtt. af öðrum ástæðum en þeim, að viðkomandi hafi gert sig þessa styrks maklegan.

Jeg gat um það alt í ræðu minni

. En mjer er ekki kunnugt um hans dýralækningar annað en það, að hann þótti heldur laghentur við að gelda hesta. Aðrar dýralækningar þekti jeg ekki til hans, er hann var í Barðastrandarsýslu, og býst jeg við, að jeg sje þar kunnugri en hv.þm. Dal. Síður en svo, að jeg sje að reyna að koma þessari till. fyrir kattarnef. Upphæðin er svo lítil, til þess að gera. En ef við tökum upp þá reglu, að allir þeir, sem lagnir eru að fara með skepnur, fái opinberan styrk, þá yrðu nokkuð margir styrks maklegir og vandaðist málið að sinna öllum þeim styrkbeiðnafjölda, er rigna mundi yfir þingið. Jeg tel þá stefnu dálítið varhugaverða. Af gamalli vinsemd get jeg brtt. XVII. á þskj. 284, frá sama hv.þm. (JG) og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Mjer kemur sú till. ekki á óvart. En jeg vona, að hv.flm. taki mjer það ekki illa upp, þótt jeg geti ekki fylgt till. þeirra samkvæmt fyrri afstöðu minni. Mjer vitanlega liggur ekkert fyrir um það, að skólinn verði Þessa styrks maklegur eða hve mikill nemendafjöldi verði þar og þvíumlíkt. Jeg held jeg láti hjer staðar numið að sinni. Jeg treysti hv.þm. til þess að hugsa sig vel um og oftar en einu sinni, áður en þeir greiða atkvæði á móti þessari eftirgjöf á hluta af viðlagasjóðsláninu. Mætti það verða til þess, að hreppurinn geti betur staðið í skilum um það, sem eftir verður af láninu. Það segir sig sjálft, að ríkinu er enginn hagur að eiga útistandandi skuldir, sem skuldunautarnir geta ekki staðið í skilum með. Eina ráðið er að gera þeim það kleift. Og loks vil jeg bæta því við, að það er til þingfyrirheit um það, að þetta lán yrði eftirgefið að meira eða minna leyti. Þegar lánið var veitt, spáði þáverandi þm. V.-Ísf. (Matthías Ólafsson) því, að þar kæmi, að lánið yrði alt eftirgefið. Notaði jeg þá tækifærið og sló því föstu, að hjer væri um fyrirheit að ræða. Mótmælti því enginn. En sjáum til um efndirnar.

Björn Líndal Jeg á 3 brtt. á þskj. 284. Af þeim ætla jeg að taka til baka fyrstu brtt., nr. XVIII. Önnur brtt., nr. XL, er um hækkun á eftirlaunum Páls Árdals. Hæstv. stjórn hefir að vísu lagt til í fjárlagafrv. sínu, að honum verði veitt 600 kr. eftirlaun, en þetta verð jeg að telja miklum mun of lítið, þótt betra sje en ekki neitt, þegar litið er yfir æfistarf þessa mæta manns, sem nú er kominn yfir sjötugt. Hann hefir fengist við kenslu í 44 ár og þótt samviskusamur og góður kennari, svo að allir róma, er til þekkja. Auk þess hefir hann fengist við vegaverkstjórn um 15 ár, og ljúka allir upp einum munni, hve vel það starf hafi farið honum úr hendi, enda lýkur vegamálastjóri miklu lofi á fyrirmyndarverkstjórn hans. Ekki er öll iðja hans þar með talin. Enn hefir hann verið skáld og fræðimaður. Hann hefir gefið út ágrip af náttúrufræði, sem þótti góð kenslubók á sínum tíma. Af skáldritum hafa komið út eftir hann 2 ljóðasöfn, sem mjer er óhætt að segja, að nutu og njóta enn mikilla vinsælda, og 4 sjónleikir, sem sama má segja um. Aldrei hefir hann farið fram á að fá skáldastyrk, þótt Alþingi hafi margan verðlaunað, er síður skyldi. Nú er hann kominn yfir sjötugt og orðinn steinblindur og efnalaus. Það væri hreinasta vanvirða fyrir þjóðina að láta hann nú líða neyð í elli sinni. Hvers hann er metinn á Akureyri, má sjá af því, að er hann var að hætta kenslu sakir sjóndepru, samþykti bæjarstjórnin að greiða honum 200 kr. mánaðarlega til ársloka þessa árs, en frá þeim tíma var þess vænst, að honum yrði veittur sæmilegur styrkur úr ríkissjóði, Vænti jeg þess, að hann verði ekki skorinn við neglur frekar en bæjarstjórnarstyrkurinn. Jeg er þakklátur hv.fjvn. fyrir að hafa tekið upp dálitla ellistyrktarfjárveiting til nokkurra aldraðra og farlama ljósmæðra. Það hefir tíðkast á síðustu þingum að bæta þeim að nokkru upp margra ára illa launað en vel unnið starf með lítilsháttar ellistyrk. Þessi ljósmóðir, sem jeg ber fyrir brjósti, Sigurfljóð Einarsdóttir, getur að vísu ekki hrósað sjer af 50 ára ljósmóðurstarfi, en hátt upp í það. Hún hefir gegnt ljósmóðurstörfum í 48 ár, að því er jeg best veit, að meira eða minna leyti, þótt hún hafi ekki verið í opinberri þjónustu allan þennan tíma óslitið. Hjerað hennar hefir verið erfitt útkjálkahjerað, Grýtubakkahreppur í Suður-Þingeyjarsýslu, og hún hefir verið sótt jafnvel til Grímseyjar, á árabát í illu veðri og ísreki. Það er erfitt ferðalag á vetrardag fyrir konu. Hún er nú orðin 77 ára gömul, svo að jeg býst ekki við, að hún verði lengi þessarar þóknunar aðnjótandi. Í fjárlögunum eru 4 eða 5 ljósmæður, er hafa þessa upphæð, 500 kr. Með allri virðingu fyrir þeim, þá álít jeg þessa ekki síður hins sama maklega, og þó jafnvel miklu fremur. Jeg vona því, að háttv. deild sjái sjer fært að vera með þessari litlu hækkun um 200 kr. Áður en jeg sest niður, vil jeg geta þess, að af brtt.hv.fjvn. vakti mesta undrun mína 28. brtt., við 14. gr., þar sem lagt er til, að veittar verði 11000 kr. til þess að koma upp húsmæðradeild við Laugaskóla í Þingeyjarsýslu. Það væri þörf á að tala langt mál og alvarlegt um alt þetta skipulagslausa skólafargan, sem nú gengur eins og farsótt um þetta land, en jeg ætla þó ekki að gera það að sinni. Er einkennilegt í meira lagi, að slík tillaga sem þessi skuli hafa komið fram, þar sem vitanlegt er, að Alþingi samþykti 1917 lög um húsmæðraskóla á Norðurlandi. Er þar gefið loforð um, að reisa skuli þennan skóla jafnskjótt og efni og annað, sem með þarf til skólans, verður fáanlegt með viðunanlegum kjörum. Meðan dýrtíðin ríkti, var þess vegna ekki farið fram á, að skólinn yrði reistur, en lögin fela í sjer ótvírætt loforð Alþingis, að byrjað skuli á byggingu skólans jafnskjótt og dýrtíðinni ljetti. Nú má segja, að það sje sök norðlenskra kvenna, að ekki hefir verið hafist handa fyr og krafist uppfyllingar á loforðinu. En orsökin til þessa var sú, að þær hafa litið svo á, að of mikils væri krafist, að fara samtímis fram á að fá reist heilsuhæli Norðurlands og húsmæðraskólann. En svo mikil nauðsyn sem er á húsmæðraskóla, þá er þó meiri nauðsyn á að bjarga lífi fólks, sem er í hershöndum dauðans. En verði nú þessi deild stofnuð á Laugum, er auðsætt, að erfiðara verður að fá loforðið frá 1917 uppfylt, enda engin þörf á þessari húsmæðradeild við Laugaskólann, þegar hinn skólinn er kominn upp. Þá vil jeg leyfa mjer að benda á það, að þær mætu og merku konur í Þingeyjarsýslu - jeg tek það fram, að tvær þeirra, sem jeg þekki, eru mjög mætar og merkar konur -, sem standa fyrir þessari beiðni um fjárframlag til þessarar húsmæðradeildar, skýra ekki rjett frá fyrirhugaðri stofnun húsmæðraskóla í Eyjafirði. Það er skýrt fram tekið í lögunum, að við skólann skuli reka búskap og þar skuli vera heimavistir fyrir 40–50 námsstúlkur. Með öðrum orðum: skólinn á ekki að vera í kaupstað. Mjer er ekki skiljanlegt, hvernig skólinn ætti að reka búskap á Akureyri, ef hann væri bygður þar. Auk þessa er það skýrt tekið fram í lögunum, að skólann skuli reisa í grend við Akureyri. Einkennilegt er það líka við þessa skólahugmynd, að þær mætu konur skýra heldur ekki rjett frá kostnaðarhliðinni. Þær gera ráð fyrir 24 þús. kr. tilkostnaði og hugsa sjer að greiða þar af helminginn sjálfar. En húsameistari áætlar 26–28 þús. kr. Og í þeirri áætlun er ekki gert ráð fyrir öðru en allslausum hússkrokknum, en líklega þarf einhvern húsbúnað, og hann kostar líka fje, ekki síður en annað. Hv. fjvn. hefir skilið, að þetta er ekki nema fálm út í loftið og áætlar 11 þús. kr. 2/5 kostnaðar. En jeg geri ráð fyrir, að skólinn verði miklu dýrari en þetta og að lítið eða ekkert sje að byggja á þessari ónákvæmu bráðabirgðaáætlun, er hjer liggur fyrir. Og það eykur ekki trú mína á þessa áætlun, að þessi stofnun á að standa í sambandi við Laugaskólann, sem fyrir löngu er orðinn alræmdur fyrir það, hvernig fjármálum hans hefir verið stjórnað. Jeg ætla ekki að fara út í fjárhagsástæður hans nú. En benda má á, að skólinn er í botnlausum skuldum og veðsettur fyrir 25 þús. kr. Veittar voru 5 þús. kr. til byggingar sundlaugar þar að Laugum, en þegar til kom, kostaði hún 12 þús. kr. Þykir mjer í meira lagi einkennilegt, ef Alþingi fer að samþykkja að byggja þennan skóla, án þess að sýna lit á að efna 10 ára gamalt loforð um að reisa slíkan skóla í Eyjafirði strax og efni leyfðu. Verður fróðlegt að vita, hvernig hv. 2. þm. Eyf. (BSt) greiðir atkvæði um þessa fjárveiting. Þá vil jeg leyfa mjer að benda á það, að mál þetta er algerlega óundirbúið og í lausu lofti hvað fjárhagshliðina snertir. T. d. liggur ekkert fyrir um fjársöfnun til þessa. Þær mætu þingeysku konur hugsa sjer að greiða helming kostnaðar. En hvernig? þess geta þær ekki. Hinsvegar liggja fyrir upplýsingar um það, að svo var ætlast til í upphafi, að við Laugaskólann yrði húsmæðradeild, og er það atriði tekið upp í fyrstu reglugerð skólans. Það er því vitanlegt, að konur í Þingeyjarsýslu hafa þegar lagt fram fje til Laugaskólans með það fyrir augum, að húsmæðradeild starfaði þar jafnframt. Um þetta lágu fyrir ákveðin loforð, sem ekki hafa verið efnd af hálfu þeirra manna, er sölsað hafa undir sig öll völd yfir skólanum. Má vera, að aðsókn að sjálfum alþýðuskólanum hafi valdið því, að af því varð ekki, svo sem til var ætlast. Það er rjett, að aðsókn þangað er mikil. En hitt mun orka tvímælis, hver þjóðarheill stafi af þeirri aðsókn. Jeg vil biðja þá hv. herra, sem altaf þykjast vera að berjast fyrir aukinni fræðslu og fleiri skólum, að athuga það vel, hvort það muni altaf vera full sönnun fyrir ágæti hvers skóla, að mikil sje aðsókn að honum. Jeg tel það ekki sjerlega eftirsóknarvert, að mæðurnar og feðurnir sjeu alein og hjálparlaus heima við bústörf og gegningar, meðan börn þeirra þyrpast saman í stofnanir, sem skólar eru kallaðir, en stjórnað er á þann hátt og í þeim anda, að betra væri, að unglingarnir hefðu aldrei þangað komið. Ef svo hraklega tekst til, að þetta verði samþ., verð jeg að skora á hæstv. stjórn að sjá um, að það fje, sem leggja á fram gegn ríkissjóðsstyrknum, sje í raun og veru fyrir hendi og lagt til, án þess að þess verði aftur krafist eða sje aðeins lán, sem krafist verði veðtryggingar fyrir í stofnuninni sjálfri, eins og farið hefir með Laugaskólann. Laugaskólinn er nú í botnlausum skuldum, búinn að veðsetja alt, og verð jeg að krefjast þess, ef til kemur, að sjeð verði um, að fjárreiður þessa skóla komi ekki í neitt samband við fjárhag þessarar fyrirhuguðu húsmæðradeildar. Jeg sje, að hv.þm. S.-Þ. (IngB) hefir kvatt sjer hljóðs og jeg hlakka til að svara honum. En jeg býst naumast við að gera það fyr en við 3. umr., þegar jeg hefi aflað mjer nægra upplýsinga.

Jón Guðnason Þótt jeg sje vanur að sitja nokkuð fast hjer á fundum, varð mjer þó á að ganga burtu áðan, en þegar jeg kom aftur, var hv.þm. Barð. (HK) að tala fyrir sínum till.Hv. þm. mintist að nokkru á mínar brtt., og fanst mjer, að að minsta kosti sumar þeirra stæðu nokkuð öfugt í höfði hans. Þessi till., sem hv.þm. var einkum að amast við, er XXXII. till. á þskj. 284. Hann vildi ekki kannast við, að þessi maður fengist við dýralækningar, og taldi sig mundu hafa vitað um það, ef svo hefði verið, þar sem Eggert hefði eitt sinn verið búsettur í Barðastrandarsýslu. En milli hans og hv.þm. var svo langt, að þess er tæplega að vænta, að hv.þm. sje kunnugt um starf hans. Það ber sjaldan mikið á þeim störfum, sem unnin eru í kyrþey, enda mun hv.þm. sjaldan hafa farið þar um, sem þessi maður bjó, líklega helst á vorum, þegar hann hefir haldið leiðarþing. Hinsvegar mun mörgum í kjördæmi háttv.þm. kunnugt, hve laginn og heppinn þessi maður hefir reynst við að hjálpa. skepnum. Nú hefir hann fullkomnað sig í starfi sínu með því að læra hjá dýralækninum í Reykjavík. Dýralæknirinn í Stykkishólmi hefir á engan hátt amast við honum, þótt hann væri í hans hjeraði og gæti skoðast sem keppinautur hans. Þvert á móti hefir hann gefið honum bestu meðmæli. Jeg skal taka það fram, að meiningin með þessum styrk er meðfram sú, að þessi maður geti aflað sjer nauðsynlegra áhalda til þess að geta hjálpað skepnum. Það var fyrir eindregin tilmæli manna vestra, að þessi maður lagði út í þann kostnað að afla sjer meiri þekkingar í þessum efnum. Jeg veit, að hv.þm. Barð. lætur sjer mjög ant um allan hag kjósenda sinna, og þar sem gera má ráð fyrir, að starf þessa manns nái inn í hans kjördæmi, vil jeg vænta þess, að hann greiði atkvæði með þessari till. minni. Mjer kom það ekki á óvart, sem sami hv.þm. sagði um Staðarfellsskólann; jeg skil það vel, að hann vill fá hann til sín. En jeg vona þó, að hv.þm. verði mjer sammála um það, að úr því að skólinn er kominn á stofn, þá sje rjett að búa svo að honum, að hann eigi hægt með að ná tilgangi sínum. Og svo skamt er á milli Staðarfells og Barðastrandarsýslu, að jeg efast ekki um, að skólinn muni þarna, í vestanverðri Dalasýslu, verka til menningarbóta fyrir kjördæmi háttv.þm., og vænti jeg því fastlega, að hann fylgi einnig þessari till. minni, enda þótt aðrir en kjósendur hans njóti einnig góðs af þessum skóla.

Ingólfur Bjarnarson Mjer fanst anda nokkuð kalt frá hv.þm. Ak. (BL) til hins fyrirhugaða húsmæðraskóla Þingeyinga. Mjer þykir verst, að hv.þm. er ekki viðstaddur nú, því þótt jeg ætlaði ekki að fara í neinar kappræður út af þessu, vildi jeg hinsvegar gefa nokkrar upplýsingar. Það, sem háttv.þm. taldi till. um byggingu húsmæðradeildarinnar einkum til foráttu, var það, að þessi skólastofnun kæmi í bága við hinn fyrirhugaða húsmæðraskóla Eyfirðinga, í grend við Akureyri, sem lofað hefði verið fyrir 10 árum síðan. Um þetta er það að segja, að þó að loforðið um þennan skóla sje þetta gamalt, ber ekki á því, að framkvæmdirnar sjeu nálægar, og svo hitt, að þó að þessi skóli komi, held jeg, að ærið verkefni verði fyrir þá báða. Þörfin fyrir þessa skóla er nú svo mikil, að t. d. varð síðasta haust að vísa 50 umsækjendum frá Blönduósskólanum. Um það, hvar húsmæðraskólinn skyldi reistur, stóð allmikil deila á sínum tíma milli kvenna á Akureyri annarsvegar og þingeyskra og eyfirskra kvenna hinsvegar, sem lauk þannig, að hann var ákveðinn á Akureyri. Og einmitt af því að þingeyskar konur urðu þannig að lúta í lægra haldi með þá hugsjón sína, er þær hafa barist fyrir í meira en 20 ár, að fá húsmæðraskóla í sveit, mun stofnað til þessarar húsmæðradeildar. Hv. þm. (BL) mintist á það, að af þeim 3 konum, sem standa að þessari skólahugmynd, væru 2 þeirra mjög merkar, sú þriðja sennilega minna merk.

Jeg þekki hana ekki

. Nú, hv.þm. hefir þá komist svona að orði af varkárni einni, en ekki í ófrægingarskyni, og má við svo búið standa. En það, sem fyrir mjer vakti, var að skýra frá, hvað langt væri komin fjársöfnun til þessa skóla. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið nýverið, munu konur þær, sem að þessu starfa, hafa um 10 þús. kr. handbærar, sumt innborgað og sumt í loforðum. Auk þess hafa þær fylstu von um, að sýslan muni á sínum tíma styrkja byggingu skólans að verulegu leyti. Þá sagði hv.þm., að konur þessar hefðu eigi skýrt rjett frá kostnaðarhlið málsins. Þetta er að því leyti rjett, að þegar Jóhann Kristjánsson húsabyggingarmeistari var á ferð nyrðra síðastl. sumar, gerði hann lauslega áætlun um byggingarkostnað skóladeildar þessarar, og taldist honum svo til, að hann yrði um 24 þús. kr., og á þessari áætlun bygðu svo forgöngukonurnar í umsókn sinni. En þegar þetta var athugað betur síðar af sama manni, varð áætlunarútkoman hærri, eða 26–28 þús. kr. En það var eftir að konurnar höfðu samið og sent umsóknarbrjef sitt til þingsins. Í fyrstu var það ætlunin að fara fram á helming kostnaðar úr ríkissjóði, en síðar var horfið frá því, og þótti rjett að fylgja venjunni um framlag til alþýðuskóla og fara fram á 2/5 hluta byggingarkostnaðarins. Hv. þm. talaði nokkur hlýleg orð og að vanda vinsamleg! til alþýðuskólans á Laugum. Sagði, að aðsókn að honum væri mikil, en vafasamt, hve mikil þjóðarheill fylgdu því, skólinn væri í botnlausum skuldum o. s. frv. Þetta ber aðeins vott um, hvern hug hv.þm. Ak. ber til þessa skóla, og margkunnugt er áður. En dylgjur hans og rangfærslur í garð skólans álít jeg hinsvegar alls ekki svaraverðar. Um undirbúninginn undir byggingu skólahússins og annað því viðvíkjandi held jeg megi fyllilega segja, að hann sje í góðu lagi. Þar sem hv.þm. var að skora á hæstv. stjórn að greiða ekki fje í þessu skyni fyr en fullvíst væri, að eitthvað væri fyrir hendi til að leggja á móti, þá er ekki til þess ætlast, og því ekkert við því að segja. Yfirleitt ætla jeg ekki í þetta sinn að fara að pexa við hv.þm. um skólamálin í Þingeyjarsýslu, og jeg held, að jeg hafi ekki fleiri upplýsingar að gefa að sinni í þessu máli, umfram það, sem áður er fram komið.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg þarf að geta hjer nokkurra till. á þskj. 284, sem jeg ásamt öðrum er flutningsmaður að. Skal jeg fyrst nefna styrk til Ríkarðs Jónssonar til að kynnast þjóðlegri húsgagnalist í Noregi og Svíþjóð. Ríkarður er vafalaust manna best fallinn til þess að fást við þessi efni, því að hann er manna kunnugastur íslenskri húsagerðarlist og trjeskurðarlist og er því mjög vel undir þetta starf búinn. Í Noregi og Svíþjóð er að ryðja sjer til rúms þjóðlegur og svipmikill stíll í húsgagnalist, og nú er einmitt rjettur tími til að vekja slíka hreyfingu hjer, því að húsagerð er hjer mikil og að nokkru leyti með nýju sniði. En í gömlu húsunum eru engin húsgögn, sem hægt er að flytja í nýju húsin, og því er einmitt nú sjerstök þörf á nýjum leiðbeiningum í þessu efni, til þess að hægt sje að koma menningarblæ á íslensku heimilin. Á fyrsta þinginu, sem jeg sat á, bar jeg fram till. um, að veitt yrðu verðlaun fyrir tillögur um híbýlaprýði, en sú tillaga var feld, og bar nokkuð á, að menn kölluðu slíkt munað. En það er alls ekki rjett, því að það er mál, sem miklu skiftir, að íslensku heimilin geti fengið þjóðlegan og stílhreinan menningarblæ, en húsgögnin setja svip á heimilin. Jeg vona, að hv. deild fallist á að veita nokkurt fje manni, sem gerast vill brautryðjandi í þessu efni og hefir bæði áhuga og hæfileika í þessa átt. Jeg held, að þessi styrkveiting sje ein hin þarfasta, sem farið er fram á, ef menn annars vilja fallast á, að menningarblær á heimilunum sje nokkurs virði. Þá skal jeg minnast á styrk til Þorsteins M. Jónssonar á Akureyri til hinnar ágætu bókaútgáfu hans, sem „Lýðmentun“ kallast. Hjer er farið óvenjulega vel af stað og útlit fyrir, að þetta verði eitt hið besta alþýðubókasafn, sem Íslendingar hafa eignast. Þarna rita ágætir fræðimenn um mikilvæg efni, og ef hægt verður að selja bækurnar lágu verði, má búast við, að þær nái mikilli útbreiðslu. En það getur varla orðið nema ríkið veiti nokkurn styrk til útgáfunnar, miðaðan við arkafjölda. Hjer er um að ræða styrk til alþýðufræðslunnar í landinu. Svona fyrirtæki getur orðið nokkurskonar alþýðuháskóli í formi góðra bóka, sem dreift er út um landið fyrir lítið verð. Þá hefi jeg borið fram tillögu um styrk handa Guðmundi Guðjónssyni, sem bráðlega lýkur námi í húsgerðarlist við þýskan háskóla. Jeg flutti þessa styrkbeiðni á síðasta þingi, og fjekk hún þá fylgi ýmsra mætra manna, sem kunnugt er um dugnað og elju þessa unga manns. En hann hefir hlotið ýmsar viðurkenningar í skólanum fyrir hæfileika og iðni. Í fjárlögunum er ekki ákveðinn neinn slíkur almennur styrkur, og er eftirsjón að því. Það varð því að flytja sjerstaka till. um þetta, og þar sem hjer er um lokanám að ræða, vænti jeg þess, að varatill. a. m. k. verði samþykt. Þá á jeg þátt í till. um lán handa Jóni Stefánssyni listmálara. Tillaga um styrk handa þessum ágæta listamanni var feld hjer í fyrra, og er hann víst sá eini af hinum meiri háttar listamönnum okkar, sem aldrei hefir fengið styrk frá þinginu. Jeg vænti þess nú, þegar hann biður um lán gegn tryggingu, að honum verði veitt áheyrn. List Jóns Stefánssonar er þung, alvörumikil og sjerkennileg. Það er skiljanlegt, að slíkur listamaður sem Jón þurfi að hafa góða vinnustofu til þess að njóta sín. Slík vinnustofa er ekki til hjer, og verður hann því að reisa hana sjálfur. Nú er farið fram á, að greitt sje fyrir honum með láni, svo að hann geti komið sjer upp vinnustofu, og væri ómaklegt að synja honum um þetta, þar sem hann hefir ekki enn verið styrktur að neinu leyti. Á þskj. 233,21 er lagt til að fella niður styrk handa Markúsi Kristjánssyni. Hjer er um stúdentsstyrk að ræða, sem veittur var á síðasta þingi, af því að þessi maður hafði tekið próf við danskan skóla og gat því ekki fengið styrk af því fje, sem ætlað er íslenskum stúdentum við erlenda háskóla. Þótti rjettara að veita svona einstakan styrk heldur en að breyta lögunum um stúdentastyrkinn. Þetta er því ekki sambærilegt við þá stúdenta, sem sótt hafa um styrk hjer heima, en ekki fengið. En þegar stúdent er veittur svona styrkur, ber honum að njóta hans í 4 ár, ef hann sýnir vottorð um elju og ástundun. Jeg hefi hjer í höndum vottorð um, að Markús Kristjánsson stundi nám sitt af elju og sje ágætum hæfileikum búinn til hljómlistarnáms, en það nám stundar hann. Er hann fyrsti Íslendingurinn, sem fer háskólaleiðina í þessu efni. Það væri brigðmælgi gagnvart þessum manni að fella styrkinn niður, enda hefir stjórnin litið svo á, að hann ætti að standa. Það væri æskilegt, að hv.fjvn. tæki þessa till. aftur, enda hefir hún væntanlega ekki athugað, að styrkurinn var bundinn við 4 ár. En það er nú stundum svo, að menn eru tregir á að taka aftur það, sem þeir hafa sagt eða gert, og ef svo fer um hv.fjvn., vænti jeg þess, að deildin láti ekki þennan mann gjalda athugaleysis hennar. Út af till.hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) um að áskilja unglingaskólanum á Ísafirði 7500 krónur af fje því, sem veitt er til unglingaskóla, vildi jeg segja það, að jeg teldi æskilegt, að hv.þm. vildi taka þá till. aftur. Ekki af því, að skólinn sje ekki alls góðs maklegur, heldur af því, að ef einn skóli er tekinn þannig út úr, raskast þau hlutföll, sem lögð eru til grundvallar fyrir útdeilingunni. Væri hætt við, að fleiri skólar kæmu á eftir, og gæti þá vel farið svo, að úthlutunin yrði ekki eins rjettlát og vera bæri. En till. mín um 50 þús. kr. styrk til unglingaskóla er bygð á því, að unglingaskólinn á Ísafirði fái sinn styrk hækkaðan upp í 5000 kr. Jeg viðurkenni, að þessi skóli er alls góðs maklegur, og jeg teldi æskilegt, að háttv.þm. (SigurjJ) bæri fram till. um nokkra hækkun á liðnum til unglingafræðslunnar, með sjerstöku tilliti til Ísafjarðarskólans. Væri skólanum þá vel borgið fyrir hans tilstilli. Jeg tel ekki óeðlilegt, þó till. um hækkun á styrk til unglingaskólans á Ísafirði komi fram, því að þetta er einhver myndarlegasti unglingaskólinn í kaupstöðum landsins, þó að hann hafi ekki fengið að njóta vaxtar síns og viðgangs um styrk úr ríkissjóði. Það hefir atvikast svo, að sveitaskólarnir hafa fengið bróðurpartinn af þessum styrk. Nemendafjöldi og lengd skólatímans ráða miklu um úthlutunina, en tilkostnaður og venjur ráða og nokkru. Það hefir ekki þótt eiga við að lækka styrk til skóla, sem ekki hefir farið hnignandi, en af því hefir hitt leitt, að skólar í vexti hafa ekki fengið að njóta vaxtar síns. Þetta hefir ekki síst komið niður á unglingaskólanum á Ísafirði. En það má ekki dragast lengi, að styrkurinn til hans tvöfaldist, eða jafnvel þrefaldist, og tryggasta leiðin til þess er að hækka upphæðina, sem ætluð er til unglingafræðslu. Önnur leið er ekki til í því efni.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg vildi aðeins gera athugasemd við till. um listamannastyrkinn. Í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár er ákveðið, að styrkur til skálda og listamanna megi ekki vera minni en 1000 kr. til hvers. Styrkinn geta því ekki fengið nema 8 menn. Nú hafa 38 menn sótt um þennan styrk, og eins og að líkindum lætur, er talsvert erfitt að gera upp á milli þessara manna. Jeg fór þess því á leit við hv.fjvn., að hún gerði þá brtt., að styrkurinn mætti vera minst 500 kr. Um leið og jeg óska, að þessi brtt. verði samþykt, skal jeg taka það fram, að jeg vil líta svo á, að eftir samþykt hennar sje mjer einnig heimilt að láta þetta ákvæði ná til styrkveitingarnar fyrir þetta ár. Það er svo um þessa umsækjendur, að þeir eru bláfátækir og mjög erfitt fyrir stjórnina að gera upp á milli þeirra. En vegna fátæktarinnar munar þá mikið um 500 kr., og jeg álít því rjettara að skifta nokkru af fjenu í 500 kr. hluti. Ef ekki koma fram andmæli gegn þeirri ráðstöfun, skoða jeg það svo, sem hv. deild sje mjer sammála um, að ekki sje rjett að binda upphæðirnar við 1000 kr., ekki heldur á yfirstandandi ári. Jeg minnist þess, að í fyrra kom fram brtt. um að hafa lágmarkið 600 kr., en hún var feld með litlum atkvæðamun. Einmitt vegna þess, að sú tillaga kom fram, vona jeg, að þessi tillaga verði samþykt.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg sje enga ástæðu til að fara að gera neinar einstakar brtt. við þennan kafla fjárlaganna að umtalsefni út af fyrir sig, en jeg skal geta þess að því er snertir hækkunartillögur hv. nefndar, að mjer virðast ýmsar þeirra vera þess eðlis, að þær mættu niður falla nú, þar sem fjárhagslegar horfur ríkissjóðs leyfa ekki aukin framlög til málefna, þó að nauðsynleg sjeu, sem að skaðlausu geta beðið betri tíma. Jeg þykist ekki þurfa að benda hv. dm. á, hvaða tillögur þetta sjeu. Það segir til sín sjálft, sem er þess eðlis, að ekki er sjerstök ástæða til þess að sinna því nú, en síðar, þegar betur stendur á. Um brtt.hv.þm. yfirleitt vil jeg geta þess, að þær hækkunartillögur, sem nema verulegri upphæð, eru þess eðlis, að rjettara er að láta þær bíða betri tíma. Af þessum greinum fjárlaganna er þó ein grein, sem heyrir undir mig, sem sje 18. gr. Um hækkunartillögur á þeirri grein frá einstökum þm. skal jeg taka það fram, að mjer finst þurfa að gæta vel að því að ætla ekki einstökum mönnum, þótt mætir sjeu, hærri upphæðir en venja er að ætla öðrum, sem eftirlaun hafa samkvæmt þeirri grein. Slíkt ósamræmi hlýtur að leiða til þess, að eftir á verður farið að líta á lægri upphæðirnar, sem fyr voru settar inn, og því hætt við breytingum. Annars er ekki sjáanlegt, að það hafi borið neinn fjárhagslegan árangur fyrir ríkissjóð, að eftirlaun voru afnumin með lögum fyrir nokkrum árum. Síðan hefir þingið farið þess lengra í að veita eftirlaun ýmsu fólki, sem ekki hefir þau samkvæmt lögum. Þetta nemur þegar töluverðri upphæð og rík tilhneiging virðist vera til þess að bæta við þá upphæð. Því er það svo, að þó að eftirlaun embættismanna minki, fara ekki eftirlaunin í 18. gr. fjárlaganna neitt lækkandi. Mjer er skylt að benda á það fyrir atkvgr., að það virðist nú þegar vera komið of langt á þessari braut. Jeg tel þess vegna, að þær brtt., sem fram eru komnar til hækkunar á 18. gr., eigi ekki rjett á sjer. Meira að segja hefir hv.fjvn. farið lengra í þessum tillögum sínum en rjett er, og eru. tillögur hennar ekki einu sinni í samræmi við venju á síðustu þingum. Það hefir verið svo, að hjá þeim embættismönnum, sem rjett eiga samkvæmt lögum til eftirlauna, hefir það verið siður, að þingið bætti einhverju við, þegar um mjög lítil efni er að ræða, þannig að fátækir embættismenn eru taldir þurfa meira en það, sem þeim er áætlað lögum samkvæmt. En í þetta sinn hefir verið stungið upp viðbót til vel efnaðra manna, sem eru alveg nýfarnir úr embætti.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg þarf ekki að eyða mörgum orðum að því að verja tillögur nefndarinnar. Af hálfu hinna mörgu, sem talað hafa, hafa ekki fallið nema fá orð í hennar garð. Jafnframt því sem gerðar hafa verið örfáar aths., hafa nefndinni borist góð orð frá hv.þm. í þeirra ræðum, hvernig sem atkvgr. kann að fara. Jeg ætla fyrst að víkja að einstökum atriðum, sem komið hafa fram út af tillögum nefndarinnar. Hæstv. fjrh. (JÞ) talaði síðast og ljet þannig orð falla, að að minsta kosti sumar brtt. nefndarinnar hefðu mátt bíða betri tíma. Þetta er vitanlega sá sami mælikvarði, sem nefndin lagði á hinar afarmörgu beiðnir, sem henni bárust. Hvað má bíða til næsta árs eða næstu ára og hverju á að sinna nú? Ef hæstv. ráðherra (JÞ) athugar, hvað óhemjumikið lá fyrir nefndinni af umsóknum, þá veit jeg, að hann játar, að í gegnum það sigti, sem við höfðum, hafi lítið smogið. Hver og einn getur svo dæmt um það, hvernig nefndinni hafi tekist að rata meðalhófið. Tillögur nefndarinnar nú og sá samanburður, sem jeg gerði á hækkunartillögum nú og í fyrra og hitteðfyrra, sýna, að sigtið var þrengra nú en nokkru sinni áður. Um það, sem hæstv. ráðh. vjek sjerstaklega að hækkunartill. á 18. gr., hygg jeg, að mjer sje óhætt fyrir hönd nefndarinnar að segja, að nefndin er sammála hæstv. ráðh. um, að þar ríður á samræmi innbyrðis. Fjvn. hefir reynt að uppfylla það skilyrði, enda hefir hæstv. ráðh. ekki nefnt einstök atriði, sem sanna, að svo sje ekki. Þá þarf jeg að svara hv.þm. Mýr. (PÞ) nokkrum orðum. Hann beindi að vísu máli sínu aðallega til hæstv.forsrh. (JÞ), en ummæli hans voru þess eðlis, að nefndin verður að taka þau til sín. Það er ekki rjett, að fjárveiting til Vestmannaeyjavegarins ætti að vera í 13. gr., heldur á hún að vera í 16. gr., þar sem ekki er um samgöngubót að ræða. Það er ekki stjórnin, heldur fjvn.Nd., sem hefir borið þetta fyrst fram. Háttv. þm. (PÞ) gleymist, að þessi vegur er fyrst og fremst ræktunarvegur, og ber því að líta á hann sem jarðabót, en ekki samgöngubót. Einni harðri árás hefir fjvn. orðið fyrir frá hv.þm. Ak. (BL). Hann veittist að nefndinni fyrir till. hennar um fjárveitingu til Laugaskólans. Hv. þm. hefir áður, að jeg ætla tvisvar sinnum, vikið að þeim skóla. Nú vóg hann í þriðja sinn í þann knjerunn, sennilega með viðlíka miklum árangri og áður. Annars þarf jeg ekki mikið um þetta að segja, því að hv.þm. S.-Þ. (IngB) hefir svarað því að efninu til. Hv. þm. Ak. talaði um „skólafarganið“. Það eru misjafnar skoðanir á því efni. Fjvn. lítur ekki á húsmæðraskólana sem „fargan“, heldur sem eitt hið nauðsynlegasta, sem stofnað er til úti um landið. Háttv. þm. (BL) benti á, að hann sem þm. Akureyrarkaupstaðar mætti taka þessa till. illa upp, því að lög væru til um húsmæðraskóla í Eyjafirði, og hjer sagði hann, að væri verið að hlaupa í kapp við þann skóla. Kvenfólk í Þingeyjarsýslu hefir sýnt mikinn áhuga og fórnfýsi og safnað fje fyrst til Laugaskólans sjálfs og nú til þessa húsmæðraskóla. Fjvn. telur rjett, að svo framarlega sem þær hafa safnað nægilegu fje, eigi ríkissjóður að koma á móti, enda ætti hv.þm. að bera það traust til hæstv. landsstjórnar, að hún fari ekki að veita fje úr ríkissjóði fyr en trygging sje fengin fyrir því, að fje komi á móti. Hv. þm. sagði, að þetta mál væri óundirbúið. Það er ekki rjett. Konurnar hafa útvegað áætlun og hafið fjársöfnun. En fje verður ekki veitt úr ríkissjóði, fyr en málið er fullundirbúið. Þó er það einna spaugilegast, þegar hv.þm. er að finna að Laugaskólanum. Hann er sárastur yfir því, hvað aðsókn að skólanum sje mikil og að varla sje hægt að hemja ungt fólk heima. Þetta er einmitt ljós vottur þess, hvað skólinn er góður. Þá held jeg, að jeg eigi ekki eftir að svara nema einum hv. þm„ hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Hann andmælti því, að styrkurinn til Markúsar Kristjánssonar væri feldur niður og upplýsti, að sjerstaklega stæði á með þennan mann; hann stundaði hljómlistarnám við háskóla og væri útskrifaður frá Kaupmannahöfn. Taldi hv.þm. styrk hans vera bindandi fyrir 4 ár. Þessi skjöl lágu ekki fyrir fjvn. og hún hefir ekki getað haldið fund síðan þessar upplýsingar komu fram. Jeg hefi því ekkert umboð frá nefndinni til þess að taka till. aftur, enda býst jeg ekki við, að nefndin viðurkenni, að styrkurinn sje bindandi fyrir 4 ár. Jeg vil spyrja þá hv. dm., sem flytja slíkar tillögur nú, hvort þær eigi að skilja svo, að ef þær verði samþ. nú, sje styrkurinn bindandi fyrir svo og svo mörg ár. Þá mun jeg hverfa að því að gera grein fyrir afstöðu fjvn. til þeirra tillagna, sem einstakir þm. hafa borið fram. Jeg vil taka það fram, að langflestar þeirra hafa legið fyrir nefndinni og hún hefir athugað þær. Það má engum koma á óvart, þó að nefndin leggi á móti þeim. Tveir hv.þm. bera fram fyrstu till. Hún er gamall kunningi, sem fjvn. bar fram í fyrra, um styrk handa prestvígðum mönnum til þess að ferðast um landið og halda fyrirlestra og ræður. Í fyrra náði hún samþykki í hv.Ed., en ekki hjer. Nú hefir orðið að samkomulagi í nefndinni, að hún vill sjá til, hvernig þetta reynist, en hún vill ekki, að það verði fastur liður. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) flytur till. þess efnis, að ef Suðurlandsskólinn verði stofnaður, þá megi greiða sjera Kjartani Helgasyni í Hruna prestslaun og dýrtíðaruppbót, ef hann taki við stjórn skólans og láti af prestsskap. Þetta stendur í núgildandi fjárlögum. Í fyrra var gert ráð fyrir, að skólinn yrði stofnaður og sjera Kjartan yrði skólastjóri. Nú horfir málið öðruvísi við, þar sem skólinn tekur ekki til starfa eins fljótt og haldið var. Hinsvegar hefir þingið lýst því yfir, hvernig það líti á þetta mál, og því var óþarfi að bera þessa till. fram nú. Næst er till. frá hv.þm. Barð. (HK) um hækkun styrks til húsabóta á prestssetrum. Mjer skildist hann hafa tekið þá till. aftur, í von um, að fjvn. athugaði málið, og það mun hún að sjálfsögðu gera, ef hún fær þau skjöl, sem um það fjalla, en um þetta mál hefir ekkert legið fyrir nefndinni. Hv. mentmn. ber fram tvær till. undir XIII. lið. Hv. þm. Dal. (JG) hefir mælt með þeim. Fyrsti liðurinn er um að veita 2000 kr. til grískukenslu við háskóla Íslands. Hv. þm. Dal. gat þess, að þessi tillaga kæmi fram af því, að leggja ætti niður kennaraembættið í grísku. En það hefir ekki verið afgreitt í gegnum þingið enn, svo að ástæðulaust er að setja slíkt ákvæði, meðan ósjeð er um, hvort embættið verður lagt niður. Jeg vil geta þess, að þó að embættið verði lagt niður, þá álítur fjvn. þessa upphæð of háa. Jeg vil því beina því til hv. mentmn., hvort hún vilji ekki láta þessa tillögu bíða. Seinni till. mentmn. er um það, að 2000 kr. verði veittar til heimsókna erlendra vísindamanna til þess að halda fyrirlestra við háskólann hjer. Þetta hefir legið fyrir fjvn., en með hliðsjón af því, hvað nefndin hefir á öllum sviðum orðið að draga saman seglin, treystir hún sjer ekki til að styðja þetta. Næst koma námsstyrkir til stúdenta. Fyrstu till. undir XIV.–XV. tölulið eru frá hv. 1. þm. Reykv. (JakM) og hv.þm. Dal. (JG), um styrk til þriggja ungra manna, og fleiri slíkar tillögur koma síðar. Jeg gat þess áðan, að fjvn. treysti sjer ekki til þess að mæla með þessum styrkjum. Miklu fleiri umsóknir en þetta lágu fyrir fjvn. Annars væri æskilegt, að háttv.þm. ljetu í ljós, hvort þeir álíta slíka styrki bindandi til margra ára, ef þeir verða samþ. Hv. þm. Dal. (JG) og hv.þm.N.- Ísf. (JAJ) bera fram tillögu um að hækka framlag til Staðarfellsskólans. Fjvn. hefir borið fram tillögu um að hlynna að húsmæðrafræðslu í landinu, og í samræmi við það mun hún ekki mæla á móti þessu, en nefndarmenn hafa óbundin atkvæði. Hv. þm. Ak. hefir tekið aftur till. sína undir XVIII. lið. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) ber fram tillögu um, að á undan aths. við 14. gr. B. XIV, 2. komi ný málsgr., svo hljóðandi: „Þar af til unglingaskólans á Ísafirði 7500 krónur“. Nefndin vill láta í ljós, að hún telur Ísafjarðarskólann hafa orðið hart úti, og mun því líta í velvild til hans. Hitt getur hún ekki fallist á, að með athugasemdum í fjárlögum sje farið að ráðstafa til einstakra skóla allmiklum fjárhæðum; um það gæti orðið reipdráttur milli skólanna. Nefndin vill því láta fræðslumálastjóra hafa með höndum úthlutun styrksins. Jeg vil svo fyrir hönd nefndarinnar beina því til hv.þm. Ísaf., hvort hann vilji ekki falla frá till. með skírskotun til þess, sem jeg hefi nú tekið fram. Þá hefir hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) borið fram till. um að veita frú Sigrúnu Pálsdóttur Blöndal 1500 kr. til húsmæðrafræðslu í Mjóanesi, og hefir jafnframt borið fram tillögu um að fella niður af 16. gr. styrk til þesskonar fræðslu. Þetta er því nokkurskonar tilfærsla, og geri jeg því ráð fyrir, að meiri hluti nefndarinnar geti fylgt till. hans. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) vill fá styrkinn til sundlauga hækkaðan, sjerstaklega með tilliti til sundlaugar í Svarfaðardal. Nefndinni er alls ekki kunnugt um, að skortur sje á fje á þessum lið; að minsta kosti hefir hæstv. atvrh. ekki upplýst það, og yfirleitt hefir hún ekki fengið upplýsingar um, að nauðsyn sje á að hækka liðinn. Getur hún því ekki fallist á þessa till. Þá bera þeir hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) fram till. um að veita Ríkarði Jónssyni 3 þús. kr. ferðastyrk til að kynnast þjóðlegri húsgagnalist í Noregi og Svíþjóð. Hafa flm. mælt mjög skörulega með till. þessari og vitnað í kröfur listarinnar um nauðsyn þessarar fjárveitingar. Það væri að vísu æskilegt að geta veitt fje í þessu skyni. En jeg á að skila frá nefndinni, að með tilliti til þess, að hún vill spara á öllum sviðum, getur hún ekki mælt með till. þessari. Hv. þm. V.-Ísf. mælti með styrk handa Þorsteini M. Jónssyni, til bókaútgáfu, og sagði, að með slíkri bókaútgáfu væri verið að stofna til nokkurskonar háskóla fyrir alþýðu. En nefndin gat eigi að síður ekki fallist á till. þessa. Þá óskar hv.þm. Ísaf. að fá styrk handa Leikfjelagi Ísafjarðar og vitnar sjerstaklega í það, að fordæmi hafi verið gefið með samskonar styrkveitingu til Leikfjelags Akureyrar. Þessu er því til að svara, að fjvn. var aldrei með styrknum til Akureyrarfjelagsins, og getur því ekki frekar verið með að þessi styrkur sje veittur. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) leggur til, að styrkurinn til Hljómsveitar Reykjavíkur verði hækkaður um 700 kr., og benti jafnframt á, að stjórnin hefði lækkað styrk þennan frá því í fyrra. Hann taldi, að hljómsveitin þyrfti meiri styrk en gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., sökum minkandi aðsóknar o. fl. En svo mun um fleiri listamenn hjer á landi, að þeir þurfi meira fje en þeir fá, því að flestir þeirra eiga við þröng kjör að búa. Nefndin sjer ekki, að nein sjerstök ástæða sje til að hækka styrkinn til þessara listamanna frekar en annara og getur því ekki mælt með, að brtt. nái fram að ganga. Þá koma þrjár brtt. um að styrkja menn til söngnáms og málaranáms. Hv. 1. þm. S.-M. leggur til, að Þórarni Jónssyni verði veittar 1200 kr. til söngnáms, og hv.þm. Mýr. (PÞ) leggur til, að Guðmundi Kristjánssyni verði veittar 1500 kr. til sönglistarnáms og Ásgeiri Bjarnþórssyni 800 kr. til málaranáms. Þetta eru 3 menn af mörgum, sem sótt hafa til fjvn. um sjerstakan styrk í fjárlögum, en nefndin getur ekki tekið þessa menn út úr þeim mikla hóp, sem sótt hefir, og leggur því til, að brtt. þessar verði ekki samþyktar. Þá ber hv. 1. þm. Reykv. fram beiðni um utanfararstyrk til fjögurra manna: 2500 kr. til Freymóðs Jóhannssonar til þess að fullnuma sig í leiktjaldamálun, 2500 kr. til Friðfinns Guðjónssonar leikara, 1800 kr. til Hallgríms Bachmanns Jónssonar, til að kynna sjer ljósaútbúnað og ljósbreytingakerfi í leikhúsum erlendis, og loks 2000 kr. til Einars Markans söngmanns. Þessar styrkbeiðnir eru flestar vegna leiklistarinnar, en eigi að síður getur nefndin ekki mælt með þeim. Þó stendur sjerstaklega á um einn manninn, Friðfinn Guðjónsson, að hann er öllum bæjarbúum o. fl. að góðu kunnur fyrir leiklist sína og hefir mörgum skemt. Jeg held því, að sumir nefndarmanna myndu geta verið með styrk til hans, ef um minni upphæð væri að ræða. Þá vil jeg frá eigin brjósti nota tækifærið og bera fram fyrirspurn til hv. 1. þm. Reykv., hvort hann líti ekki svo á, að þegar menn eru styrktir til utanferða til leiklistarnáms, þá eigi að mega ætlast til, að þeir starfi hjá leikfjelagi að náminu loknu. Þá eru tvær styrkbeiðnir til þess að ljúka námi í norrænum fræðum. Hv. 2. þm. Árn. sækir um 2500 kr. handa Sigurði Skúlasyni stud. mag. til framhaldsnáms í íslenskum fræðum erlendis, og hv. 1. þm. Reykv. um 2500 kr. til handa Einari Ó. Sveinssyni til að ljúka námi í norrænum fræðum við Hafnarháskóla. Það er hið sama um þessa námsstyrki eins og aðra, nefndin getur ekki lagt með þeim. Háttv. 1. þm. S.-M. leggur til, að veittar verði 6000 kr. til húsabóta á Hallormsstað. Erindi um þetta lá fyrir nefndinni, og voru þar færðar fram þær ástæður, að þetta væri nauðsynlegt vegna gestakomu á þennan stað. Þetta má vel vera rjett að mörgu leyti, en nefndin lítur svo á, að slíkar húsabætur gætu ekki orðið til frambúðar, þar sein fyrir hv.Ed. liggur frv. um stofnun húsmæðraskóla á þessum stað, og mikill áhugi er vaknaður fyrir því máli á Austurlandi. Jeg vil því beina því til hv. 1. þm. S.-M., hvort hann vilji ekki taka till. aftur við þessa umr., og tala svo frekar við nefndina, ef verða mætti til þess að færa till. til betra samræmis við óskir manna þar eystra. Þá ber hv.þm. Dal. fram till. um 700 kr. styrk til Eggerts Magnússonar til dýralækninga. Nefndinni þykja ekki nægileg rök færð fyrir þessari fjárbeiðni og getur hún því ekki mælt með henni. Sama er að segja um styrkinn til Kvenrjettindafjelags Íslands. Enn gildir það sama um styrk til að gera sölutilraun á söltuðum og reyktum rauðmaga. Nefndinni er ekki kunnugt um, að svo mikil framleiðsla sje af þessari vörutegund, að ekki sje nægilegur markaður fyrir hana hjer í Reykjavík. Hv. þm. Mýr. ber fram tillögu um, að Jóni Helgasyni í Borgarnesi verði veittar 8 þús. kr. til þess að gera vindknúinn þrýstiloftsumbúnað til raforkuframleiðslu. Hv. þm. bar þessa till. fram í fyrra, og treysti nefndin sjer ekki þá til þess að mæla með henni, og getur það ekki frekar nú. Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) ber fram till. um, að Byggingarfjelagi Reykjavíkur verði veittur 5000 kr. styrkur. Telur hann þetta vera endurveitingu, sem nota eigi til þess að borga skuldir fjelagsins með, svo húsaleiga lækki. Hann kemur með aðrar upplýsingar hjer í deildinni um málið en lágu fyrir nefndinni. Gæti því komið til mála að láta till. þessa bíða til 3. umr., án þess að jeg með því sje að gefa vilyrði fyrir meðmælum með henni frá nefndinni. Hv. þm. Barð. (HK) ber fram till. um eftirgjöf á 20 þús. kr. viðlagasjóðsláni til Patrekshrepps. Fyrir nefndinni lágu ekki glöggar upplýsingar um þetta mál; gat hún því ekki sannfærst um, að hjer væri um rjettmæta kröfu að ræða, og treysti sjer því ekki til að mæla með till. En vel má vera, að hv.flm.till. hafi með sinni snjöllu ræðu hrært til meðaumkunar eitthvað af hv. deildarmönnum og komi henni því í gegn. Um brtt.hv. 4. þm. Reykv. um 3500 kr. styrk til styrktarsjóðs verkamanna- og sjómannafjelaganna í Reykjavík eru óbundin atkvæði nefndarmanna. Þá bera þrír hv.þm. Reykjavíkur fram tillögu um, að sjúkrasamlagi Reykjavíkur verði veittur 3000 króna styrkur til að vinna að því að koma á sambandi milli allra sjúkrasamlaga í landinu og stofna ný sjúkrasamlög. Hafa tveir flm. mælt allvel fyrir till. þessari, en eigi að síður getur nefndin ekki mælt með henni; hún lítur svo á, að upphæðin sje of há. Væri ekki ómögulegt, að sumir nefndarmenn gætu fylgt lægri upphæð í þessu skyni. Þá er komið að brtt. við 18. gr. Jeg get tekið undir það með hæstv. fjrh., að samræmi þurfi að vera í þeim till., og skal jafnframt geta þess, að fjvn. heldur fast við sínar till., og getur því ekki mælt með þessum brtt. Á það við till. um Pál Árdal, læknisekkjuna og sjera Björn Þorláksson. Sömuleiðis á það við till. um póstinn, yfirsetukonuna og ekkju Magnúsar Vigfússonar dyravarðar. Vil jeg svo minna á, að till.fjvn. eru gerðar í fullu samræmi við hliðstæða styrki í 18. grein. Þá eru eftir till. við 22. gr.Hv. þm. Mýr. ber fram 20 þús. kr. lánbeiðni til endurbyggingar raforkustöðvar í Borgarnesi. Stöð þessi er mótorstöð, og hefir reynslan orðið sú, að þær stöðvar hafa gefist illa. Erum við sjerstaklega mintir á það með till.hv.þm. Barð., og virðist nefndinni, að fje viðlagasjóðs sje betur komið í eitthvað annað. Þá bera tveir hv.þm. fram till. um viðlagasjóðslán handa Jóni Stefánssyni málara. Það mun ekki hafa verið gert áður að veita lán úr viðlagasjóði til þess að koma upp vinnustofum; getur meiri hl. nefndarinnar því ekki fallist á þessa tillögu. Síðasta till. er um að veita Böðvari Magnússyni á Laugavatni alt að 20 þús. kr. lán til þess að byggja bæjarhús á jörðinni. Hv. flm.till., 3. þm. Reykv. og 2. þm. Árn., mæltu með henni. Hv. 3. þm. Reykv. taldi byggingu á þessum stað einn liðinn í undirbúningnum fyrir 1930; þyrfti að byggja þar, svo hægt væri að taka á móti gestum. En það lágu fleiri beiðnir fyrir nefndinni, sem fóru í þessa átt, en þessi, og getur nefndin því ekki veitt henni stuðning.

Björn Líndal Jeg þarf ekki að halda langa ræðu, því að jeg heil engu að svara, hvorki hv.þm. S.-Þ. (IngB) eða hv.frsm. nefndarinnar (TrÞ). En það var þó dálítið atriði í ræðu hv.þm. S.-Þ., sem jeg hjó eftir og vildi fara um nokkrum orðum. Jeg vil byrja á að taka það fram, að jeg tel það ekki rjett af Alþingi að styðja að því með ógætilegum fjárveitingum, að sýslusjóðum landsins sje stofnað í fjárhagslegan voða. Hv. þm. S.-Þ. veit eins vel og jeg, að sýslusjóðurinn í Þingeyjarsýslu er ekki svo vel stæður, meðfram sakir fjárframlaga til Laugaskólans og ábyrgðar fyrir hann, að á hann sje bætandi nýjum fjárframlögum til nýrra skóla og rekstrarkostnaði þeirra. Jeg býst við, að þeim, sem bera Laugaskólann mjög fyrir brjósti, ætti að koma það best, að sem minst væri um hann talað hvað fjárreiður hans og námsgreinir snertir. Jeg ætla aðeins að minnast á eitt atriði í ræðu hv.frsm. (TrÞ), þar sem hann taldi mig hafa sagt eitthvað í þá átt, að jeg áfeldi skólann eða öfundaði fyrir það, hve mikið hann væri sóttur. Þetta er misskilningur. Jeg játaði, að skólinn væri mikið sóttur, en vildi ekki jafnframt játa, að hann væri sjerlega eftirsóknarverður, og vil jeg í því sambandi spyrja hv.frsm., hvort hann álíti, að þessi mikli fólksstraumur, sem er úr sveitunum til Reykjavíkur og kaupstaðanna, sje sönnun þess, að þetta ástand sje til blessunar fyrir þjóðina. Jeg hygg, að það, sem dregur fólkið til Reykjavíkur, eins og til Laugaskólans, sje það, að þar er fyrst og fremst kostur meiri gleðskapar og skemtana en á fámennum sveitaheimilum. Mjer er kunnugt um, að í Laugaskólanum fær unga fólkið sannarlega að leika sjer. Þar er verið að læra sund, dans og eitthvað verið að káka við smíðar og bókleg fræði, og má vel vera, að sumt af þessu komi að einhverju gagni. En það hefir litið verið prófað, hvað fólkið kann eftir þennan lærdóm. Jeg vil, að það sje sýnt í verkinu, hvort þetta fólk hefir lært nokkuð það, sem getur orðið því að gagni í lífinu, en á meðan mjer er ekki grunlaust um, að þetta unga fólk læri þar sumt, sem góðir foreldrar vilja helst ekki láta börn sín læra heima hjá sjer, þá tel jeg þetta aðstreymi að skólanum til engra bóta. Hv. frsm. sagði, að jeg hefði verið að tala um skólana yfirleitt og notað þar orðið skólafargan. Þetta er ekki rjett hjá hv.þm. Jeg taldi það skólafargan, þegar einstakar konur og menn úti um sveitir þessa lands heimta svo og svo mikið fje úr ríkissjóði til þess að koma á stofn skólum, fyrirhyggjulaust og skipulagslaust. Þetta skólafargan er að verða hreinasta landplága og veldur þjóðinni stórtjóni, ef ekki er við gert í tíma. Núverandi fræðslumálastjóri kom einu sinni með drög til laga um slíkt skipulag inn á þing, og var það mjög virðingarvert af hv.þm. (ÁÁ), en að það rísi upp menn einhversstaðar á landinu, sem safna loforðum um fjárframlög til skóla, sem svo verður kannske seint og illa eða kannske aldrei borgað, og heimti svo stórkostleg tillög úr ríkissjóði, það er fargan, sem ekki á að líðast. Að síðustu mintist háttv.frsm. á það, að jeg mundi bera það traust til hæstv. stjórnar, að jeg mundi treysta henni til þess að veita ekki fje til slíkra skólastofnana, nema því aðeins, að fulltrygg skilyrði væru fyrir, að fje yrði lagt fram annarsstaðar frá á móti. En nú hefir þessi hv.þm. sagt, að þessi stjórn yrði ekki langlíf, og ef hv.þm. reynist sannspár um það, að þessi stjórn sitji ekki að völdum árið 1928, þá verður það sjálfsagt flokkur hv.þm., og þá kanske hann sjálfur, sem fer með völdin, og verð jeg þá að segja, að jeg ber alls ekkert traust til þeirrar stjórnar. - Hjer stendur, að ríkissjóður eigi að leggja fram 2/5 kostnaðar, en ekkert um það, hvort það eigi að vera gegn 3/5 annarsstaðar frá, og heldur ekkert um það, hvort eigi að byrja á að borga þessa 2/5, áður en nokkuð er komið annarsstaðar frá. Nei, varist spor Laugaskólans; þau hræða! Mjer finst, að aldrei verði nógu varlega farið, þegar er að ræða um fjárveitingar, sem snerta Laugaskólann; og ef eitthvað þykir athugavert við þessi orð mín, þá er jeg reiðubúinn að gera frekari grein fyrir ummælum mínum með tölum, sem ekki verða hraktar.

Bernharð Stefánsson Jeg hafði nú ekki ætlað mjer að taka aftur til máls enda er það ekki sanngjarnt, að jeg sje að tefja hjer umr., vegna þess að jeg hefi stutt að því, að umr. og atkvgr. geti orðið lokið í kvöld, en það voru ummæli hv.þm. Ak. (BL) í fyrri ræðu hans áðan, sem komu mjer til að standa upp, en jeg skal ekki tala langt mál. Hv. þm. ljet í ljós sjerstaka forvitni um það, hvernig jeg myndi greiða atkvæði um 28. brtt. nefndarinnar á þskj. 233, sem fer fram á byggingarstyrk til húsmæðradeildar við Laugaskólann. Það er þó ekki svo, að jeg ætli beinlínis að svala þessari forvitni hv.þm.; það er svo skamt eftir til atkvæðagreiðslunnar, að það getur beðið þangað til, að hv.þm. getur sjeð það eða heyrt.

Jeg er ánægður, ef það verður nafnakall

. Enda sagði jeg það í gær, þegar jeg gerði grein fyrir einni lítilli brtt., sem jeg á við þennan kafla fjárlaganna, að jeg myndi sýna það með atkvæðagreiðslu minni, hvernig jeg liti á einstakar tillögur, og við þetta ætla jeg að láta sitja. En mjer þykir þó rjett að taka það fram, út af orðum hv.þm. (BL), að jeg tel hann hafa gert of mikið úr því, hvað þessi húsmæðradeild, sem fyrirhuguð er þarna á Laugum, myndi verða skæður keppinautur þessum fyrirhugaða húsmæðraskóla á Norðurlandi, í grend við Akureyri. Það er ekki ætlast til, að þetta verði nema deild við Laugaskólann, og jeg tel, að þrátt fyrir það, þótt hún kæmist á, myndi sá skóli, sem fyrirhugaður er í grend við Akureyri, eiga fullan tilverurjett, og að þessi deild við Laugaskóla myndi ekki tefja stofnun hans. Jeg hefi ekki orðið var við, að nein sjerstök hreyfing væri á því máli, að koma upp fyrirhuguðum skóla í grend við Akureyri, en ef hv.þm. hefir svo mikinn áhuga á því máli eins og ræða hans í dag virðist bera vott um, þá virðist mjer það vera rjettara fyrir hv.þm. að berjast fyrir þeirri stofnun og framkvæmd laganna frá 1917, heldur en að láta þennan áhuga sinn koma fram í því að amast við deildinni við Laugaskólann. Jeg vík að þessu, af því að jeg gat ekki betur heyrt en að hv.þm. teldi það skyldu þingmanna Eyfirðinga að leggjast á móti þessum styrk, því að hv.þm. getur annars ekki verið að heita á mig til fylgis við þessa stefnu sína. En ef það er svo, að hv.þm. hafi meint þetta, þá verð jeg algerlega að mótmæla því, að það geti sjerstaklega verið skylda þingmanna Eyfirðinga að leggjast á móti þessari styrkveitingu, því að jeg get ekki sjeð, að þetta geti skaðað Eyfirðinga, heldur jafnvel þvert á móti; því að á meðan ekki er um þennan skóla að ræða í Eyjafirði, þá álít jeg þó betra fyrir eyfirskar stúlkur að geta fengið tilsögn í þessum fræðum austur á Laugum heldur en hvergi. Jeg vil því taka það fram, að afstaða mín til þessa máls byggist alls ekki á því, að jeg er þingmaður Eyfirðinga, heldur á hinu, hvort jeg tel það gott mál eða ekki, og mun jeg alls ekki láta neina hreppapólitík ráða í því efni. Svo sje jeg heldur ekki betur en að í frv. og brtt. við það sje farið fram á styrki til húsmæðrafræðslu á ýmsum stöðum, þar sem mjer sýnist vera um eins mikið að ræða, þegar farið er fram á rekstrarstyrki, og er þar þó aðeins um smádeildir að ræða, en hjer er aðeins farið fram á 11000 króna stofnkostnað, og úr því að ekki er farið fram á meira, er ekki hægt að sjá, að þessi deild muni verða svo stór, að hún geti orðið eyfirska skólanum hættuleg. Jeg skal ekkert fara út í hugleiðingar hv.þm. um skólana yfirleitt, þar sem hann var að tala um, að sjer virtist það vera orðið einskonar þjóðarböl þetta skólafargan, og að einstök hjeruð rykju upp með að stofna þessa skóla án þess að það lægi fyrir bein ákvörðun um, hvernig ætti að skipa þessum málum í heild. Jeg lít nú svipað á þetta, en finst aðeins, að þessi skoðun komi dálítið í bág við gerðir hv.þm. og flokks hans, þar sem þeir studdu það „fargan“, sem er svo margfalt stórkostlegra heldur en nokkurt annað fargan, sem farið hefir verið fram á í skólamálum.

Við hvað á hv.þm.?

. Jeg á þar við samskóla Reykjavíkur.