Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir umfjöllun hans um frumvarpið, svo lítið sem hann kannski fjallaði um það, en vil fyrst og fremst biðjast undan því að ráðherra komi hingað upp í ræðustól með slíka ofanígjöf í garð alþingismanna og nefnda sem hér starfa. Nefndin hefur starfað ágætlega að þessu máli alla tíð og verið að ræða milli umræðna, bæði 1. og 2. Eftir að nefndin sendi málið frá sér til 2. umr. sem við erum nú í halda menn auðvitað áfram að þróa þær hugmyndir sem þeir telja að þurfi að betrumbæta í frumvarpinu. Við áskiljum okkur allan rétt til þess sem ég efast um að ráðherra sé að reyna að koma í veg fyrir. Það stendur ekki til að takmarka rétt íbúanna með nokkrum hætti, ég get fullvissað ráðherra um það. Frumvarpið felur í sér aukinn rétt íbúa til að hafa áhrif á gang sveitarfélaga. Ég held að það sé algerlega óumdeilt að samanborið við gildandi lög um sveitarstjórnir er þetta nýja frumvarp gríðarlega mikil bót hvað það varðar að auka lýðræðislegan rétt og aðkomu íbúa að stjórn sveitarfélaga. En það getur hins vegar verið áherslumunur milli þingmanna, samgöngunefndar og ráðuneytis o.s.frv. um hvernig útfærsla á því hefur farið fram. Ég nefndi það í ræðu minni í kvöld að við mundum endurskoða ákveðna hluti eða taka til umræðu ákveðna hluti á nefndarfundi í fyrramálið og m.a. þau atriði sem hæstv. ráðherra nefndi í ræðu sinni áðan. Það verður þá bara að koma í ljós hvort þingið tekur undir tillögur okkar eða ekki ef það verða einhverjar tillögur. Nefndin á eftir að fjalla um málið.

Hæstv. forseti. Ég vil að það komi mjög skýrt fram að ég er ekki að vefengja rétt þingsins eða samgöngunefndar til að gera breytingar á þessu frumvarpi og samþykkja síðan það sem meiri hluti er fyrir á Alþingi. Ég er alls ekki að vefengja þann rétt. Það sem ég er hins vegar að segja er að mikilvægt er, eins og fram hefur komið í máli þingmanna í umræðu um þetta mál, að það séu opin og heiðarleg samskipti og skoðanaskipti á milli og það hefur einkennt vinnslu þessa máls. Það er einvörðungu það sem ég á við. Ég hef margoft lýst því yfir að ég tel þetta atriði vera einn af grundvallarþáttum þessa frumvarps og ef til stendur að gera breytingar á því þá hefði ég fyrir mitt leyti, sem aðstandandi þessa frumvarps, viljað vita það og getað tekið þátt í umræðu um málið. Ég er ekki að vefengja rétt þingsins eða nefndarinnar, það er ég ekki að gera.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með formanni samgöngunefndar, Birni Val Gíslasyni, að í þessum nýja lagaramma er verið að efla rétt og stöðu íbúanna langt umfram það sem við höfum séð áður í sveitarstjórnarlögum. Ég minni líka á það sem ég rakti í ræðu minni áðan að sum sveitarfélög hafa á umliðnum árum verið að þróa þessa lýðræðisstefnu með ýmsum hætti, m.a. með íbúakosningum sem hafa verið framkvæmdar og settar í reglur og samþykktir sveitarfélaga. Það sem ég vakti athygli á og er afar mikilvægt er að það sé skýr rammi í kringum það hvernig slíkar kosningar og slíkur réttur er útfærður þannig að það sé enginn að velkjast í vafa um það í hvaða stöðu sveitarfélag eða íbúar eru þegar til kastanna kemur. Ég bendi á að í umsögn frá stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga frá því núna 14. september sem send var til samgöngunefndar er vakin sérstök athygli á því hvað þetta atriði snertir að það sé mikilvægt að horfa til þess að undanskilja fjárhagslega þætti í slíkri kosningu. Ég spyr hæstv. innanríkisráðherra hvort hann telji ekki að rétt sé að horfa til þess þar sem útsvar er til að mynda stærsti tekjustofn sveitarfélaganna með ákveðið svigrúm, af því að við búum ekki bara við eitt almennt útsvarsstig í landinu, að verið sé að binda hendur sveitarstjórna jafnvel til nokkurra ára eða alls kjörtímabilsins með ákvörðun úr slíkri íbúakosningu sem almennt yrði þannig opin að sveitarstjórnin hefði ekki stöðu eða vald til að geta ákvarðað þær tekjur sem menn vildu nota til þjónustu og reksturs í sveitarfélaginu.

Hæstv. forseti. Ég er þeirrar skoðunar að ef meiri hluti í sveitarfélagi vill kjósa um tiltekið mál, hvaða mál sem er, líka fjárhagsleg málefni, þá er það hans réttur að gera það en ekki stjórnmálamanna sem eru milligöngumenn í lýðræðinu að skammta hvað sé þeim þóknanlegt að láta fólk kjósa um. Ef fólk óskar eftir að taka þennan rétt til sín og greiða um það atkvæði þar sem meiri hlutinn ræður þá á svo að vera að mínu viti.

Virðulegi forseti. Ég horfi þannig á þetta mál að mikill munur sé á því hvort við erum að tala um fjármál sem tekjur eða útgjöld og það sé lykilatriði í sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga að þau geti markað sér þær tekjur sem þarf til að reka sveitarfélagið. Ég horfi til þess að í þeim almennu kosningum sem fara skipulega fram á fjögurra ára fresti samkvæmt lögum og reglum til sveitarstjórnar sé í raun og veru verið að kjósa um þá þjónustu, skattstefnu og fjármálastefnu sem sveitarfélagið og þeir fulltrúar sem bjóða sig fram leggja upp með fyrir nýtt kjörtímabil. Það séu þær íbúakosningar sem eiga að ráða um það eftir hvaða tekjuramma menn ætla að vinna. Hins vegar getur komið upp á kjörtímabilinu, eins og við þekkjum dæmi um í mörgum tilfellum, deilur um hvort eigi að fara nákvæmlega í ákveðnar framkvæmdir við byggingu á tilteknum mannvirkjum hvort sem það eru skólar, íþróttahús eða hvað annað. Það lýtur að fjárhagslegum þáttum, það getur lotið að skipulagsþáttum, umhverfisþáttum og þá er eðlilegt að íbúarnir hafi allan rétt til að segja sínar skoðanir í þeim efnum og kjósa um það í sérstökum íbúakosningum.

Hæstv. forseti. Þarna erum við einfaldlega á öndverðum meiði ég og hv. þingmaður, sem setur fram sjónarmið sem eru fullkomlega virðingarverð og kalla á umræðu um málið. Mín gagnrýni byggist fyrst og fremst á því. Ef menn ætla að gera á þessu grundvallarbreytingar hefði þurft að fara fram ítarleg umræða um það. Ég ber fulla virðingu fyrir þessum sjónarmiðum en ég er ekki sammála þeim. Ég tel að rétturinn til lýðræðislegrar ákvörðunartöku eigi að taka til allra mála. Ég er einfaldlega á þeirri skoðun.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði mér ekki að halda nema eina ræðu um þetta mál í kvöld en ég sé mig knúinn til að taka þátt í þeim umræðum sem hafa átt sér stað á milli hv. þingmanna og hæstv. ráðherra. Ég er algjörlega sammála hæstv. ráðherra um þessi mál. Það er að mínu viti, og er ég búinn að starfa töluvert við sveitarstjórnarmál, algjörlega óframkvæmanlegt að ætla að láta kjósa um fjárhagsáætlanir sveitarfélaganna við útsvarshækkanir eins og hv. þm. Lúðvík Geirsson benti á og álögur sveitarfélaganna til að fylgja eftir sínum lögbundnu skyldum. Þetta er að mínu viti ekki skynsamleg leið. Þá held ég að þetta missi marks. Við hæstv. ráðherra deilum ekkert um það að með þessu frumvarpi er verið að auka rétt íbúanna og lýðræðið í sveitarfélögunum, það er eitt af markmiðum frumvarpsins, en að skrumskæla svona það sem hæstv. ráðherra leggur til finnst mér algjörlega óviðunandi. Væri þá ekki eðlilegt, hæstv. ráðherra, að kjósa til að mynda um skattahækkanir hjá ríkisstjórninni? Er það ekki sama lýðræðið hjá íbúunum á landsvísu og íbúunum í sveitarfélögunum hvort sem menn kjósa um útsvarið eða skattprósentuna? Ég er algjörlega ósammála þessum þætti. Ég bendi hæstv. ráðherra á nokkuð sem ég hef sagt áður í þessum ræðustól, ég teldi það vera til athugunar og hvet hæstv. ráðherra til að skoða það þegar farið er að útfæra nánar fjármálareglurnar en ítreka þó að það verður að gera það í sátt við sveitarfélögin. Ég treysti hæstv. ráðherra til að gera það. Ef menn fara í stórar fjárfestingar í sveitarfélaginu, til að mynda að byggja íþróttahús eða sundlaug, er spurningin hvort forsvarsmenn sveitarfélaganna þurfi þá að leggja fram um það tillögu og fá til þess leyfi hjá íbúunum þegar verið er að skuldsetja sveitarfélögin til margra ára. Sveitarstjórnarmenn koma ekki alltaf þar að með skýrum hætti. Í því sveitarfélagi sem ég þekki best til var tekin ákvörðun um að byggja íþróttahús. Þá sögðum við sem störfuðum í sveitarstjórninni og gerðum öllum grein fyrir því í kosningabaráttu okkar að sú ákvörðun þýddi að á næstu árum yrði ekki hægt að gera neitt annað. Skólarnir yrðu ekki stækkaðir, ekki leikskólarnir, þetta væri það sem við legðum í, annað væri óraunhæft. Aðrir lögðu fram frekari tillögur en við vorum kosnir. Við komum heiðarlega fram en það er því miður ekki alltaf tilfellið. Það er gríðarlega mikilvægt út af þessari umræðu sem við sjáum í einstaka sveitarfélögum. Það eru kannski 2–3 þús. íbúar í sveitarfélagi en einungis sjö einstaklingar sitja í sveitarstjórn og jafnvel bara fjórir í meiri hluta sem tekur ákvarðanir fyrir alla íbúana. Það er spurning hvort menn gætu í samvinnu við sveitarfélögin þróað þetta áfram í þá veru, eins og ég hef látið liggja að, að þegar farið væri í miklar framkvæmdir sem hefðu einhverja prósentu af heildartekjum sveitarfélagsins yrðu forsvarsmenn sveitarfélagsins að bera það undir íbúana. Það teldi ég betri nálgun til að styrkja íbúalýðræðið en að fara þessa arfa- - ég ætla ekki að nota það orð, fara þá leið að kjósa um tekjustofna sveitarfélaganna eða hvort íbúarnir geti safnað undirskriftum um það að ráða æskulýðsfulltrúa eða tómstundafulltrúa, íþróttafulltrúa. Með allri virðingu fyrir þeim stöðum verða þeir fulltrúar sem eru að stýra sveitarfélögunum á hverjum tíma að standa undir og axla þá ábyrgð. Það er akkúrat það sem maður sér fyrir sér með hertum fjármálareglum og líka umgjörð í kringum sveitarfélögin, þá verður það gert þannig og því segi ég fyrir mína parta að það er nauðsynlegt að fara með þetta ákvæði lengra þannig að það sé skýrt og skilmerkilegt um hvað er hægt að kjósa til að það sé hægt að kalla það lýðræði. Ef við teygjum okkur of langt og förum að kjósa um fjárhagsleg málefni með beinum hætti eins og hæstv. ráðherra var að tala um áðan er ég hræddur um að við séum að eyðileggja þetta ákvæði í lögunum. Ég bendi hæstv. ráðherra á að skoða frekar að fara aðrar leiðir í því að leyfa íbúunum að kjósa hugsanlega um einhverjar dýrar framkvæmdir því að það geta líka komið kröfur og við verðum líka að horfa á þetta úr hinni áttinni. Ég hef aldrei skilið þá sveitarstjórnarmenn sem hafa gert athugasemdir við þetta. Ég lít svo á að þetta verndi sveitarstjórnarmennina gegn óraunhæfum kröfum. Þess vegna er ég mjög hlynntur því að menn setji fjármálareglur. Sú stemning getur komið upp í einhverju sveitarfélagi að fara í einhverjar framkvæmdir sem eru algjörlega óraunhæfar. Það hefur því miður allt of oft gerst og af því þurfum við að læra. Ég vona að ég hafi komið skoðun minni alveg skýrt á framfæri hvað þetta mál varðar og vænti þess að það verði náið og gott samstarf áfram í hv. samgöngunefnd um þessi mál hér eftir sem hingað til og að við klárum að setja þessi lög eins og stefnt er að fyrir þinglok sem væntanlega verða á morgun.

Hæstv. forseti. Þetta var prýðisgóð ræða, málefnaleg og innihaldsrík en þar var einn grundvallarmisskilningur, að ég væri sérstakur áhugamaður um að efna til kosninga í sveitarfélögum um tekjustofna sveitarfélaganna, þ.e. útsvarið. Ég er ekki að leggja neitt slíkt til. Ég andmæli því hins vegar að það verði sett í landslög að fólki verði bannað að óska eftir kosningu um slík málefni. Um það snýst þetta. Staðreyndin er sú að ég hygg að íbúalýðræði eða krafa um kosningu verði miklu frekar í þá veru sem hv. þingmaður nefnir um tilteknar framkvæmdir eða tiltekin deilumál sem eru uppi, hvort eigi að stækka álver eða annað af því tagi. Það eru málin sem kallað verður eftir, held ég. Það eina sem ég segi er að það á ekki að setja takmarkanir á fólk með þessum hætti. Mér finnst það bera vott um forræðishyggju sem á ekki heima í lögum af þessu tagi. Ég tel að þetta eigi að vera alveg opið og ég held að það sé ekki nokkur réttur fyrir því, og þar að auki óþarfi út frá reynslu manna, að vantreysta fólki með þessum hætti. Þegar skoðanakannanir hafa til dæmis verið gerðar um hvort fólk vilji greiða skatta og jafnvel hærri skatta til að fjármagna heilbrigðisþjónustu hefur svarið alltaf verið á einn veg. Ég hef margar kannanir Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands um það, alltaf á einn veg. Yfirgnæfandi meiri hluti, hlutfallið hefur verið 70–80%, segir: Já, við erum tilbúin að gera það. Ég held að það sé bara gott að virkja fólk í ábyrgri ákvarðanatöku af þessu tagi eins og hv. þingmaður 

Virðulegi forseti. Nú eru hlutirnir að snúast við. Hæstv. innanríkisráðherra bendir mér á að það sé ekki skynsamlegt fyrir mig að tala fyrir of mikilli forræðishyggju. Það er kannski nýtt út frá pólitískum vinkli, en að öllu gamni slepptu heyrist mér hæstv. innanríkisráðherra meina að hann sé ekki að leggja til að það sé kosið um fjárhagsáætlanir eða útsvar heldur finnist honum ekki rétt að setja það inn í landslög. Þá velti ég upp spurningunni: Af hverju erum við með lágmarksútsvarsprósentu í landslögum? Mætti það ekki vera eitthvað sem menn gætu þá ráðið og þessi ríku sveitarfélög gætu haft þau lægri? Af hverju erum við með það? Það eru margir vinklar á þessu. Ég átta mig hins vegar á því í þessum skoðanaskiptum að kannski er ekki svo langt á milli okkar í þessum hlutum. Mér finnst hæstv. innanríkisráðherra taka þetta fullóstinnt upp að því leyti til að ég tel mikilvægt að menn hafi skýr markmið og skýra stefnu um það í hvað menn ætla að virkja íbúalýðræðið. Við erum öll sammála um að virkja það. Ég heyri að við hæstv. innanríkisráðherra erum sammála um að þróa frekar áfram ákveðnar hugmyndir um það þegar sveitarstjórnarmenn sem oft og tíðum eru afskaplega fáir, kannski fjórir sem stýra 2–3 þús. manna sveitarfélagi, meiri hlutinn þá, þurfa að leggja undir íbúana hvort eigi að fara í mjög stórar fjárfestingar þannig að allir geri sér grein fyrir hvað það þýðir fyrir íbúana. Það eru hugsanlega hærri álögur, það þýðir líka að ekki hægt sé að fara í önnur verk. Ég tel líka mikilvægt að það sé gert. Svo vil ég benda á að það eru endurskoðunarákvæði í lögunum um það með hvaða hætti þetta hefur reynst eftir þrjú ár. Það er gríðarlega mikilvægt. Væri ekki nær fyrir okkur að þróa þetta áfram í þá veru? Ef upp koma annmarkar og stórar kröfur um að þetta muni þróast 

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu eiga öll lög að vera háð endurskoðun og sem betur fer er ekki bannað með lögum að breyta lögum. Ef reynslan sýnir okkur fram á að einhverju er ábótavant í þessari lagasmíð er ekkert sem stendur í vegi fyrir því að breytingar verði gerðar á lögunum. Það sem ég er einfaldlega að segja er þetta: Ef tiltekið hlutfall, hvort sem er í sveitarfélagi eða hjá þjóðinni allri, óskar eftir að virkja lýðræðið og freista þess að ná fram meiri hluta fyrir einhverju tilteknu máli á ekki að setja hömlur á það. Menn eiga ekki að vera svona hræddir við fólkið og þegar allt kemur til alls er rétturinn hjá því. Við erum bara milligöngumenn og við höfum ekki rétt til að vera einhverjir skömmtunarstjórar á frelsi.

Virðulegi forseti. Við hæstv. innanríkisráðherra erum algjörlega sammála um að við eigum ekki að vera skömmtunarstjórar á frelsið. En menn verða að hugsa þetta lengra og nú er ég að hugsa upphátt út af þeirri umræðu sem á sér stað akkúrat þessa stundina. Segjum sem svo að í fámennu sveitarfélagi þar sem búa bara 100–200 manns, jafnvel 50 manns eða guð má vita hvað, væri einhver stemning fyrir því hjá ákveðnum hluta íbúanna að láta kjósa um útsvarsprósentuna, láta lækka hana vegna þess að það fólk ætti ekki krakka í skóla eða leikskóla. Það gæti alveg gerst. Sveitarfélögin búa við það að vera með lögbundna þjónustu og þá liggur fyrir að sveitarfélagið yrði að skerða þá þjónustu sem er ekki lögbundin. Við vitum hver hún er. Hver er sú þjónusta sem er ekki lögbundin hjá sveitarfélögunum? Til dæmis leikskólarnir og tónlistarnámið. Þá gæti komið upp sú staða að það yrði kosið um að lækka útsvarið, fara með það niður þó að geta sveitarfélagsins væri ekki fyrir hendi til að sinna þeirri þjónustu sem í boði væri. Þetta gæti gerst í fámennu sveitarfélagi þar sem ákveðinn hluti íbúanna á ekki börn í skólum og væri jafnvel með búsetu annars staðar. Það er hægt að taka marga vinkla í þessu máli. Það er ekki allt klippt og skorið eins og ég er að reyna að koma að í þessu svari við hæstv. ráðherra. Þetta er nokkuð sem við þurfum að þróa áfram. Það eru miklar lýðræðisumbætur í frumvarpinu sem ég fagna sérstaklega og tel að við ættum að þróa frekar, eins og ég sagði áðan, að þegar sveitarfélögin færu í mjög dýrar framkvæmdir væri íbúunum leyft að koma að þeim en ekki beint að ákvarðanatöku um tekjustofna sveitarfélagsins, hvort sem það er útsvar eða annað. Þetta er nokkuð sem við verðum að þróa áfram 

Borist hefur bréf frá Auði Lilju Erlingsdóttur, 2. þm. Reykv. n., um að hún geti ekki lengur setið sem varaþingmaður á Alþingi meðan Katrín Jakobsdóttir er í fæðingarorlofi. Í dag tekur sæti á Alþingi í hennar stað Davíð Stefánsson. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný. Nú verður þessum fundi frestað til kl. 11.30.

Borist hefur bréf frá Þuríði Backman, þingflokksformanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, um að Lilja Rafney Magnúsdóttir, 6. þm. Norðvest., geti ekki sótt þingfundi á næstunni af persónulegum ástæðum. Í dag tekur sæti á Alþingi varamaður hennar, Halldóra Lóa Þorvaldsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um Stjórnarráð Íslands og frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna heildarendurskoðunar á lögum um Stjórnarráð Íslands. Þetta er fyrst og fremst tæknilegs eðlis. Hér er um að ræða frumvarp sem felur í sér breytingar á ýmsum lögum sem leiðir af því frumvarpi sem hefur verið hér til viðamikillar umræðu á þinginu síðustu daga. Ég ætla því ekki að fjölyrða um það nefndarálit sem liggur fyrir. Það var afgreitt frá allsherjarnefnd með stuðningi meiri hluta nefndarinnar, þingmönnum stjórnarflokkanna auk fulltrúa Hreyfingarinnar. Leggur meiri hlutinn til að það verði samþykkt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 56/2008, um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn um umhverfisvernd. Nefndarálitið er frá utanríkismálanefnd. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 56/2008, um breytingu á svokölluðum XX. viðauka við EES-samninginn frá 1992, og til að fella inn í samninginn reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 916/2007 um breytingu á reglugerð nr. 2216/2004 um staðlað og varið skráakerfi samkvæmt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins. Sex mánaða frestur, samkvæmt EES-samningnum, til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 25. október 2008. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála frá 1. október 2010. Markmiðið með reglugerðinni er að gera tæknilega breytingu á kerfi fyrir skrá yfir losun gróðurhúsalofttegunda sem er hluti af svonefndu ETS-viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi og fjallar frumvarp umhverfisráðherra til laga um breytingu á lögum nr. 65/2007, um losun gróðurhúsalofttegunda, um efnið, en það er 710. mál á þskj. 1229. Það frumvarp er nú til umfjöllunar í umhverfisnefnd. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið skrifa Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Virðulegur forseti. Fréttir dagsins eru þær að Bandaríkjaforseti hafi skrifað sínu fólki ákveðið erindisbréf og með þeim texta er hafin deila milli bandarískra og íslenskra stjórnvalda eða komin á nýtt stig. Hvaða álit sem menn hafa á efni erindis Bandaríkjaforseta hljótum við að vera sammála um að þetta er alvarlegt mál og kemur sér ekki vel fyrir Íslendinga eða íslensk stjórnvöld. Þetta hlýtur að verða rætt á Alþingi. Ég fer fram á það við forseta að hann athugi hvort heppilegt sé að ráðherra sjávarútvegsmála eða utanríkismála, annar eða báðir, flytji þinginu skýrslu í munnlegu formi samkvæmt 3. mgr. 45. gr. þingskapa, og legg áherslu á að það verði kynnt, hvort þetta geti gengið fyrir lok þessa þings.

Frú forseti. Ég er orðinn dálítið áttavilltur. Samkvæmt dagskrá er 1. mál um Stjórnarráð Íslands en síðan er tekið fyrir eitthvert mál sem er langt fyrir aftan. Ég hljóp til og ætlaði að reyna að ná í þingskjöl en náði því ekki af því að svo mikill fjöldi er af þingskjölum þarna frammi og ekki sérstaklega skipulagt, þannig að ég náði ekki að finna þingskjölin til að fara í þetta mál, sem ég held að hafi verið nr. 36, um ákvörðun EES-nefndarinnar. Mér finnst þetta ekki vera nógu góð vinnubrögð. Ég þekki ekki neitt samkomulag. Þingflokksfundir hafa ekki verið haldnir. Ég held að við ættum að gera hlé í 20 mínútur þannig að þingflokkar geti komið saman og upplýst þingmenn um ef svo er að eitthvert samkomulag hafi verið gert.

Forseti mun gera hlé til þingflokksfunda innan skamms, en samkomulag er um að klára samkomulagsmál frá utanríkismálanefnd. Að lokinni umræðu um þessi mál verður síðan gert hlé.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar EES-nefndarinnar nr. 50/2010 um breytingu á IX. viðauka og XII. viðauka við EES-samninginn, annars vegar um fjármálaþjónustu og hins vegar um frjálsa fjármagnsflutninga. Hér er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 50/2010 um breytingu á umræddum viðaukum við EES-samninginn. Markmið með þessum tilskipunum er að breyta ákvæðum tveggja tilskipana vegna aukinna tenginga milli greiðslukerfa yfir landamæri. Breytingar hafa orðið því að áður voru kerfin meira og minna landsbundin og sjálfstæð. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi og munu fyrirhuguð frumvörp efnahags- og viðskiptaráðherra um breytingu á lögum um öryggi greiðslufyrirmæla í greiðslukerfum og innanríkisráðherra um breytingu á lögum um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir fjalla um það efni. Með þessu nefndaráliti fylgir einnig álit viðskiptanefndar sem óskað var eftir vegna málsins. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið skrifa Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Hér er verið að fjalla um ákvörðun EES-nefndarinnar um fjármálaþjónustu og fjármagnsflutninga. Það er kannski eitthvað sem menn eiga strax að vekja athygli á vegna þess að við höfum farið mjög illa út úr ákvörðunum Evrópusambandsins einmitt á sviði fjármálamarkaðarins, mjög illa, bæði í sambandi við innlánstryggingar og sitthvað fleira. Nú er ég ekki að efast um að þetta sé ekki allt í lagi. Ég vil aðeins spyrja framsögumann hvort hann geti sagt okkur í örstuttu máli að þetta sé allt í lagi, þetta sé ekkert sem geti komið í bakið á okkur seinna. Ég hafði ekki tíma til að fara fram og ná í fylgiskjalið eða þingskjalið sjálft því það lá ekki fyrir en ég efa það ekki að þetta sé allt í góðu samkomulagi og sé allt saman meinlaust. En ég vildi gjarnan að hann gæti rétt aðeins rakið í stuttu máli um hvað málið snerist og hvort þetta sé nú ekki örugglega allt í lagi.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 149/2009 um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn um umhverfismál. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 149/2009, frá 4. desember 2009, um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn, og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2001/81 frá 23. október 2001 um landsbundin efri mörk losunar fyrir tiltekin loftmengunarefni. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum, til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 4. júní 2010. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála frá 1. október 2010. Markmið tilskipunarinnar er að loftmengun haldist innan viðmiðunarmarka. Í því skyni er losun loftmengandi efna sem falla undir gildissvið tilskipunarinnar takmörkuð. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi og mun fyrirhugað frumvarp umhverfisráðherra um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, með síðari breytingum fjalla um það efni. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið skrifa Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Ég er ekki viss um hvaða þýðingu það hefur að óska eftir andsvari þegar maður fær engin svör og maður er hreinlega niðurlægður í ræðustól. Hér er verið að fjalla um mjög stórt mál. Áðan var verið að fjalla um enn stærra mál. Þetta leiðir til þess að setja þarf lög á Íslandi. Þetta eru miklar breytingar. Maður vill helst vita um hvað málið fjallar. Þó að búið sé að gera samkomulag um málið og þetta sé nú allt saman vel rætt vildi ég gjarnan vita um hvað málið snýst og fá svar. Ræðan sem var flutt sagði ekkert um hvað þetta snerist, ekki nema að setja þyrfti alls konar lög á Íslandi í kjölfarið um koldíoxíðlosun, sem getur verið mjög dýrt fyrir efnahagslífið og getur verið mjög skaðlegt ef við búum við atvinnuleysi. Mér finnst að menn þurfi nú rétt aðeins að átta sig á því hvað þeir eru að gera. Þó að samkomulag sé, tímaþröng og allt slíkt, þá þurfa menn rétt aðeins að upplýsa venjulega þingmenn um það sem er að gerast.

Frú forseti. Til upplýsingar kemur það fram í málinu að markmiðið með tilskipuninni, eins og ég gat um áðan, er að vernda umhverfið og heilsu manna gegn skaðlegum áhrifum súrrar ákomu, ofauðgunar jarðvegs og áhrifum ósons við yfirborð jarðar. Auk þess er gerðinni ætlað að vinna að því langtímamarkmiði að halda loftmengun innan marka sem nauðsynleg eru til að koma í veg fyrir skaðleg áhrif á lífríkið og heilsu manna. Þau efni sem falla undir gildissvið tilskipunarinnar eru hér tilgreind en þau eru brennisteinsdíoxíð, köfnunarefnisoxíð, rokgjörn lífræn efnasambönd og ammoníak. Gildissvið tilskipunarinnar nær til losunar þessara efna af manna völdum frá uppsprettum á landi viðkomandi ríkja og innan efnahagslögsögu þeirra. Stefnt var að því með þessari tilskipun að ná skammtímamarkmiðum fyrir árið 2010. Við erum sem sagt aðeins á eftir í að innleiða hana. Eins og ég gat um áðan er gert ráð fyrir frumvarpi til breytinga á lögum til þess að ná þeim markmiðum sem hér eru sett. Gert er ráð fyrir að aðildarríkin útbúi sérstaka aðgerðaáætlun þar sem fram kemur hvernig þau hyggjast draga úr losun þannig að það samræmist þeim losunarmörkum sem fram koma í sérstökum viðauka með samningnum. Ég tel því að það eigi nú að vera nokkuð ljóst hvað hér er á ferðinni og við höfum fjallað um þetta í utanríkismálanefnd og fengið kynningu á því. Það er samdóma álit allra nefndarmanna að mæla með því að tillagan verði samþykkt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 35/2010, um breytingu á XIX. viðauka við EES-samninginn um neytendavernd. Með þessari tillögu er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, frá 12. mars 2010, um breytingu á XIX. viðauka um neytendavernd við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2009/22/EB um að setja lögbann til verndar hagsmunum neytenda. Framsetning þessarar tillögu telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála frá 1. október 2010. Með þessari tilskipun er endurútgefin tilskipun 98/27/EB sem hefur verið breytt nokkrum sinnum. Þetta er gert til hagræðingar. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að í reynd væri einnig verið að víkka út gildissviðið. Markmið tilskipunarinnar er eftir sem áður að koma í veg fyrir ólögmætar athafnir sem hafa áhrif á hagsmuni neytenda þegar viðskipti eru stunduð yfir landamæri. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi og mun fyrirhugað frumvarp innanríkisráðherra um breytingu á lögum um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda, nr. 141/2001, með síðari breytingum, fjalla um það efni. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 85/2010 um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn um fjármálaþjónustu. Hér er verið að leita heimildar Alþingis til þess að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 85/2010, um breytingu á IX. viðauka um fjármálaþjónustu við EES-samninginn frá 2. maí 1992, en einnig fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2009/111/EB frá 16. september 2009 um breytingar á tilskipunum 2006/48/EB, 2006/49/EB og 2007/64/EB að því er varðar banka sem tengjast miðlægum stofnunum, tiltekna þætti eigin fjár, stórar áhættuskuldbindingar, fyrirkomulag eftirlits og krísustjórnun. Framsetning þessarar tillögu telst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála frá 1. október 2010. Markmið þessarar reglugerðar er að takmarka það hversu mikla áhættu fyrirtæki geta tekið að því er varðar einn aðila og bæta áhættu- og krísustjórnun, sem og að efla eftirlit og samvinnu eftirlitsaðila yfir landamæri. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi og fjalla frumvörp efnahags- og viðskiptaráðherra til laga um breytingu á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, með síðari breytingum, og um greiðsluþjónustu um þetta efni. Frumvörpin eru nú til meðferðar í viðskiptanefnd. Þá er fyrirhugað frumvarp efnahags- og viðskiptaráðherra um breytingar á lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, nr. 87/1998, með síðari breytingum, sem einnig mun fjalla um þetta efni. Eftir framlagningu mun það að öllu óbreyttu sömuleiðis koma til meðferðar í viðskiptanefnd. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Hér liggur fyrir tillaga til þingsályktunar um athugun á fyrirkomulagi fraktflutninga við austurströnd Grænlands. Tillaga þessi er flutt af Íslandsdeild þingmannanefndar Vestnorræna ráðsins, en með þessari tillögu er lagt til að Alþingi feli ríkisstjórninni að kanna vilja grænlensku landsstjórnarinnar til að láta meta hagkvæmni þess að breyta fyrirkomulagi vöruflutninga við austurströnd Grænlands í ljósi þeirra takmarkana sem núverandi sérleyfisfyrirkomulag hefur í för með sér fyrir byggðir þar. Tillagan byggist á ályktun nr. 6/2010 sem samþykkt var á ársfundi Vestnorræna ráðsins í ágúst 2010 í Tasiilaq á Grænlandi en þar er áskorun þessa efnis beint til ríkisstjórnar Íslands og landsstjórna Færeyja og Grænlands. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að frumkvæði í málinu kemur frá landsdeild Grænlendinga vegna ábendinga frá bæjarbúum í Tasiilaq. Ályktun Vestnorræna ráðsins var samþykkt eftir að fulltrúar allra grænlensku stjórnmálaflokkanna afgreiddu einróma tillögu þar um í landsdeild Grænlands að viðstöddum samstarfsráðherra Grænlands. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Hér liggur fyrir tillaga til þingsályktunar um vestnorrænt samstarf til að bæta aðstæður einstæðra foreldra á Vestur- Norðurlöndum sem Íslandsdeild þingmannanefndar Vestnorræna ráðsins flytur. Utanríkismálanefnd hefur fjallað um þessa tillögu, en með henni er lagt til að Alþingi skori á ríkisstjórnina að hafa frumkvæði að samstarfi við Færeyjar og Grænland um að stuðla að umbótum á aðstæðum einstæðra foreldra á Vestur-Norðurlöndum. Lagt er til að samstarf við Færeyjar og Grænland verði aukið, m.a. með því að ríkin skiptist á hugmyndum, þekkingu og reynslu. Markmiðið verði að leggja fram sameiginlegar tillögur um það hvernig best væri að bæta aðstæður fjölskyldna einstæðra foreldra. Sem fyrsta skref í þessa veru er skorað á velferðarráðherra að skipuleggja ráðstefnu, í samvinnu við velferðarráðherra Færeyja og Grænlands, þar sem skipst verði á hugmyndum og árangursríkar aðgerðir kynntar. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Hér er enn fremur til umfjöllunar tillaga til þingsályktunar um eflingu samgangna milli Vestur-Norðurlanda, enn ein þingsályktunartillaga í hópi þeirra sem Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins flytur. Með þessari tillögu er lagt til að Alþingi feli ríkisstjórninni að stofna vinnuhóp, í samvinnu við Færeyjar og Grænland og með mögulegri þátttöku Norrænu Atlantsnefndarinnar (NORA), til að vinna tillögur til eflingar innviða flug- og sjósamgangna á milli Vestur-Norðurlandanna í þágu aukins samstarfs á sviði ýmiss konar viðskipta og þjónustu auk vöru- og farþegaflutninga á milli landanna. Byggt verði á þeirri vinnu sem þegar hefur farið fram hjá ýmsum stofnunum á svæðinu. Sérstaklega er lagt til að skoðaðar verði í þessu sambandi forsendur fyrir auknum tengslum á sviði þjónustu og viðskipta á milli Vestfjarða og Austur-Grænlands. Þessi tillaga byggist á ályktun nr. 3/2010 sem samþykkt var á ársfundi Vestnorræna ráðsins í ágúst 2010 í Tasiilaq á Grænlandi en þar er áskorun þessa efnis beint til ríkisstjórnar Íslands og landsstjórna Færeyja og Grænlands. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um samvinnu milli vestnorrænu ríkjanna um stjórn veiða úr sameiginlegum fiskstofnum. Þetta er þingsályktunartillaga sem þingmannanefnd Vestnorræna ráðsins flytur og utanríkismálanefnd Alþingis hefur haft til umfjöllunar. Með þessari tillögu er lagt til að Alþingi feli ríkisstjórninni að koma á samvinnu við Færeyjar og Grænland um stjórn veiða úr sameiginlegum fiskstofnum og skori jafnframt á hana að vinna með löndunum tveimur að undirbúningi viðræðna og samstarfs við aðrar fiskveiðiþjóðir á Norður-Atlantshafi um stjórn veiða úr sameiginlegum fiskstofnum. Þessi tillaga byggist á ályktun nr. 4/2010 sem samþykkt var á ársfundi Vestnorræna ráðsins í ágúst 2010 í Tasiilaq á Grænlandi en þar er áskorun þessa efnis beint til ríkisstjórnar Íslands og landsstjórna Færeyja og Grænlands. Nefndin leggur til breytingu á orðalagi þannig að í stað orðanna „koma á“ í tillögugreininni komi orðið „efla“, en tillögugreinin hefst þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að koma á samvinnu við Færeyjar og Grænland …“ Nefndin leggur til að hér verði sagt að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að „efla“ samvinnu við Færeyjar og Grænland. Það er gert vegna þeirra upplýsinga sem komu fram við afgreiðslu málsins að þessi samvinna er nú þegar til staðar, en talið er brýnt að hún verði efld. Það er því breytingartillaga í nefndarálitinu, sem liggur fyrir frá utanríkismálanefnd, og þannig breyttri leggur nefndin til að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um samvinnu milli ríkissjónvarpsstöðva vestnorrænu ríkjanna. Þetta er tillaga sem Íslandsdeild þingmannanefndar Vestnorræna ráðsins flytur, en þar er lagt til að Alþingi hvetji mennta- og menningarmálaráðherra fyrir hönd Ríkisútvarpsins til að útvíkka og styrkja samstarf RÚV við útvarp Grænlands og útvarp Færeyja með því að auka framboð á fréttum og fréttatengdu efni frá Færeyjum og Grænlandi. Ríkisútvarpið geri sjónvarpsútsendingar frá Færeyjum og Grænlandi aðgengilegar í svo miklum mæli sem unnt er. Til lengri tíma litið verði stefnt að samstarfi milli stöðvanna um framleiðslu á efni, svo sem sjónvarpsþáttaröðum. Tillagan byggist á ályktun nr. 5/2010 sem samþykkt var á ársfundi Vestnorræna ráðsins í ágúst 2010 í Tasiilaq á Grænlandi en þar er áskorun þessa efnis beint til ríkisstjórnar Íslands og landsstjórna Færeyja og Grænlands. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, með fyrirvara sem er almenns eðlis, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Við höfum nú hlýtt á ýmis mál sem varða viðskipti og menningartengsl og annað slíkt milli landa, sérstaklega nágrannalanda okkar, Grænlands og Færeyja og fleiri. Ég spyr mig: Hvernig er það, er utanríkisþjónustan ekki til staðar til að leysa svona mál og koma á slíkum samningum? Þarf Alþingi að skipta sér af þessum málum? Fyrir utan það að nú á dögum netvæðingar geta menn hlustað á nánast hverja einustu útvarpsstöð og sjónvarpsstöð um allan heim hvar sem er, þannig að þeir sem kæra sig um það geta hlustað á grænlenskar sjónvarpsstöðvar á Íslandi. Ég reikna með að þær séu með nettengingu, alla vega er sú íslenska með netaðgang. Þetta er orðið dálítið skrýtið og mér finnst furðulega mikil ríkisafskipti felast í þeim frumvörpum sem við höfum hlustað á undanfarið.

Frú forseti. Hér er til umræðu tillaga til þingsályktunar um samvinnu milli ríkissjónvarpsstöðva vestnorrænu ríkjanna. Eins og fram hefur komið í greinargerð er tillagan lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins. Þessi tillaga var rædd í utanríkismálanefnd og þar gerði ég fyrirvara við stuðning minn við málið. Þann fyrirvara kem ég upp til að ræða stuttlega en ég vil láta það koma skýrt fram að efnislega finnst mér erindið sem vestnorræna ráðið hefur með þessari tillögu komið á framfæri jákvætt og uppbyggilegt. Mér þætti mjög æskilegt ef því markmiði sem stefnt er að með tillögunni væri hægt að ná fram, en fyrirvari minn lýtur að því að setja Ríkisútvarpinu eða ríkisstöðvunum einhver fyrirmæli varðandi sína dagskrárgerð. Ég verð líka að segja alveg hreint út að tillagan gerir ráð fyrir því að ráðherrann sé hvattur t.d. til að auka framboð á fréttum frá Færeyjum og Grænlandi með því að útvíkka og styrkja samstarf RÚV við hinar vestnorrænu sjónvarpsstöðvarnar. Að mínu áliti erum við komin alveg út á ystu nöf þess sem við getum sett ráðherranum fyrir í þessu efni. Við erum líka hugsanlega komin út fyrir þau mörk sem æskilegt er að gildi í samskiptum þings og ráðherra annars vegar og ráðherra og síðan yfirstjórnar Ríkisútvarpsins hins vegar. Þrátt fyrir þessa fyrirvara mína við að þingið eigi að hafa skoðun á því að það sé grænlenskt fréttaefni í Ríkisútvarpinu, ég hef sem sagt mikinn fyrirvara á því, vil ég samt sem áður vera á þessu nefndaráliti til að undirstrika áhuga minn á því að efla norrænt samstarf á hverju því sviði sem hægt er að gera það, þar með talið í fjölmiðlum, að svo miklu leyti sem það er hægt með raunhæfum hætti. En tillagan er varla raunhæf. Þetta vildi ég hafa sagt og hef nú komið því á framfæri við þessa umræðu.

Frú forseti. Ég kem hér upp sem fyrrverandi formaður Vestnorræna ráðsins og formaður Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins þaðan sem þessi tillaga er upphaflega sprottin. Ég er þakklát því nefndaráliti sem meiri hluti hv. utanríkismálanefndar hefur látið frá sér fara um þetta mál, sem og önnur þau sem eru til umræðu hér og eru komin frá Vestnorræna ráðinu þar sem álit nefndarinnar er að samþykkja þau erindi óbreytt nánast með einni undantekningu. Varðandi þá athugasemd að það sé ekki hlutverk hins opinbera að segja fyrir um dagskrárgerð sjónvarpsstöðva þá er það að sjálfsögðu alveg rétt, enda er það ekki lagt til í tillögu Vestnorræna ráðsins. Hér er um ræða viljayfirlýsingu um menningarlegt samstarf sem er auðvitað mjög æskilegur hlutur og í fullu samræmi við þá stefnumótun sem Alþingi Íslendinga hefur tekið í málefnum Norðurlandasamstarfs og ekki síst varðandi vestnorræna samstarfið. Það er aftur á móti sjónvarpsstöðvunum sjálfum í fullt sjálfsvald sett hvernig þær útfæra nánar þetta samstarf eins og skilja má greinilega af texta tillagnanna sem hér eru til umræðu.

Frú forseti. Við höfum verið að ræða Stjórnarráðið nokkuð ítarlega, þar hafa menn að sjálfsögðu rætt aðgreiningu framkvæmdarvalds og löggjafarvalds sem og dómsvalds. Ég hef margoft bent á að þegar Alþingi fer að skipta sér af framkvæmdum og leggja til ákveðnar framkvæmdir hverfur um leið ábyrgð framkvæmdarvaldsins á þeim sömu framkvæmdum. Og þar sem Alþingi á að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu er það dálítið undarlegt ef það fer sjálft að standa í framkvæmdum. Hver á þá að hafa eftirlit með þeim framkvæmdum sem Alþingi ákveður? Segjum að þessi tillaga og fleiri sem við höfum verið að ræða floppi, þetta verði bara algjört fíaskó, algjör vandræði, kosti mikið og mislukkist á allan máta og slíkt, hver ætlar þá að hafa eftirlit með því? Á Alþingi að hafa eftirlit með ákvörðunum sem það sjálft lagði til og tók? Ég vara við þessu og vildi gjarnan að framkvæmdarvaldið fengi að vera í friði fyrir Alþingi en jafnframt að Alþingi fái að vera í friði fyrir framkvæmdarvaldinu.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um Þjóðminjasafn Íslands og fyrir liggur nefndarálit frá meiri hluta menntamálanefndar. Nefndin fékk til sín marga góða gesti. Markmið frumvarpsins er að skýra nánar lagalega stöðu Þjóðminjasafnsins þar sem kveðið er á um að Þjóðminjasafn Íslands taki við og varðveiti muni, sýni og önnur rannsóknargögn úr fornleifarannsóknum og beri ábyrgð á gripum í kirkjum landsins. Þjóðminjasafninu er einnig veitt heimild til að fela viðurkenndu safni varðveislu gripa til langframa, eins og til að lána safngripi tímabundið vegna sýninga eða rannsókna. Þá er lögð til gjaldtökuheimild til handa Þjóðminjasafninu fyrir aðgengi að safninu og ýmsa sértæka þjónustu. Það kemur fram í 3. gr. frumvarpsins að hlutverk Þjóðminjasafnsins sé að stuðla sem best að varðveislu íslenskra menningarminja og miðla sögu þjóðarinnar. Hjá umsagnaraðilum kom fram nokkur gagnrýni á að safnið skuli eiga að taka við og varðveita fornmuni, sýni og önnur rannsóknargögn úr fornleifarannsóknum þar sem slíkt mundi veita Þjóðminjasafni Íslands einkaleyfi á forvörslu gripa úr fornleifarannsóknum og þar af leiðandi skerða atvinnufrelsi sjálfstætt starfandi forvarða. Meiri hlutinn bendir á að samkvæmt lögum ber Þjóðminjasafn Íslands ábyrgð á varðveislu forngripa. Í því felst umsjón forngripa, bein forvarsla sem og fyrirbyggjandi forvarsla gripa sem berast safninu, en ekki hafa verið nógu skýr ákvæði í lögum um skil gripa til safnsins. Þannig hafa skil forngripa í mörgum tilvikum dregist í áraraðir þar sem skýr ákvæði um skilaskyldu gripa hefur skort og ætla má að ekki færri en 100 þúsund gripir séu í vörslu einkaaðila við mismunandi skilyrði. Þannig eru dæmi um að gripir hafi orðið fyrir skemmdum í vörslu rannsóknaraðila vegna ófullnægjandi forvörslu á rannsóknarstað eða vegna þess að skilyrðum um forvörslu hefur ekki verið fullnægt. Því telur meiri hlutinn eðlilegt að Þjóðminjasafn Íslands hafi yfirumsjón með og annist forvörslu íslenskra menningarminja þar sem gripir sem finnast við fornleifarannsóknir eru frumheimildir um menningarsögu Íslands og almannahagsmunir krefjast þess að varðveisla þeirra og frágangur sé með tilskildum hætti. Ábyrgð Þjóðminjasafns Íslands verður því að vera ótvíræð en meiri hlutanum þykir þó rétt að benda á að safnið getur að sjálfsögðu nýtt sér þjónustu sjálfstætt starfandi forvarða þar sem safnið telur slíkt henta. Fram kom hjá umsagnaraðilum að mikilvægt væri að undirstrika rannsóknarhlutverk Þjóðminjasafns Íslands. Meiri hlutinn vill benda á að samkvæmt 3. gr. frumvarpsins er kveðið á um að Þjóðminjasafn Íslands eigi að rækja hlutverk sitt, meðal annars með því að rannsaka og annast kynningu á menningarminjum með sýningum, útgáfu á fræðilegum ritum og annarri fræðslustarfsemi. Meiri hlutinn vill einnig árétta að samkvæmt 1. gr. frumvarpsins er safnið höfuðsafn á sviði menningarminja. Í 2. mgr. 3. gr. frumvarps til nýrra safnalaga, sem liggur fyrir þinginu á þskj. 1152, segir meðal annars: „Með söfnun, skráningu, varðveislu, rannsóknum, sýningum og annarri miðlun er það hlutverk safna að tryggja menningar- og náttúruarf Íslands.“ Nefndin ræddi hugmyndir um embættisheiti forstöðumanns Þjóðminjasafns Íslands sem verið hefur „þjóðminjavörður“ um árabil. Í máli nokkurra umsagnaraðila kom fram það sjónarmið að nafngiftin væri villandi því að hugtakið „þjóðminjar“ tæki til ýmissa þátta sem ekki eru lengur á verksviði Þjóðminjasafns Íslands, svo sem fornleifa, mannvirkja og húsa. Meiri hlutinn vill í þessu sambandi árétta að Þjóðminjasafn Íslands er samkvæmt 1. gr. höfuðsafn á sviði menningarminja og gegnir sem slíkt lykilhlutverki í þjóðminjavörslu í landinu. Nafngiftin getur því ekki talist villandi þó að umsýsla og ábyrgð tiltekins hluta þjóðminja sé á forræði annarra aðila. Meiri hlutinn telur eðlilegt að gætt sé samræmis milli heitis Þjóðminjasafns Íslands og embættisheitis forstöðumanns þess og telur ekki tilefni til þess að gera á þeim breytingar að svo stöddu. Meiri hlutinn leggur til þá breytingu á 8. gr. frumvarpsins, er lýtur að aflögðum kirkjugripum, að ákvæðið nái eingöngu til aflagðra, friðaðra kirkjugripa, enda þykir ljóst að annað gæti skapað vanda. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið umsagnaraðila um að eðlilegt sé að veita rýmri aðlögun að breyttu umhverfi hvað varðar meðal annars skilaskyldu forngripa og leggur til að gildistöku laganna verði frestað til 1. janúar 2013. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 1. Við 2. gr. a. Fyrri málsliður 2. mgr. orðist svo: Forstöðumaður Þjóðminjasafns Íslands, þjóðminjavörður, stjórnar starfsemi og rekstri safnsins. b. Fyrirsögn greinarinnar verði: Skipulag og yfirstjórn. 2. Á eftir orðinu „aflagða“ í 1. mgr., orðinu „aflagðra“ í 2. mgr. og orðinu „aflagðir“ í fyrirsögn 8. gr. komi: friðaða; friðaðra; og friðaðir, þ.e. við erum að tala um að einungis komi til varðveislu friðaðra kirkjugripa. 3. Í stað ártalsins „2012“ í 11. gr. og ákvæði til bráðabirgða komi: 2013. Undir þetta álit skrifa Skúli Helgason, formaður nefndarinnar, Þuríður Backman, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Unnur Brá Konráðsdóttir, Margrét Tryggvadóttir, Oddný G. Harðardóttir, Auður Lilja Erlingsdóttir og Jónína Rós Guðmundsdóttir, með fyrirvara sem hún mun gera grein fyrir í atkvæðaskýringu.

Virðulegi forseti. Ég hleyp hér inn og segi frá nefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar um safnalög. Nefndin hefur fjallað mikið um þetta mál og fengið til sín fjölmarga gesti. Hér er kveðið á um skipulag og stjórnsýslu safnamála á Íslandi með það fyrir augum að efla starfsemi safna í landinu og tryggja markvissari nýtingu fjárveitinga. Staðan hefur verið þannig að á Íslandi hafa verið mjög mörg söfn. Gerð hefur verið skýrsla um það þar sem fram kom að við þyrftum að gera þessa starfsemi markvissari. Almennt má segja um frumvarpið að þar komi fram sú stefna stjórnvalda að stuðla að auknu samstarfi og skýrari verkaskiptingu safna í landinu og ýta undir samstarf safna. Þetta frumvarp tekur til safna í eigu ríkisins og annarra safna. Hér er talað um „safnvísa“, „setur“ og „sýningar“ og það skilgreint talsvert því að stór hluti stofnana í landinu sem stunda safnatengda starfsemi telst fremur til safnvísa en safna. Það kemur fram að safnvísir starfi að nokkru leyti sem safn en uppfylli ekki öll skilyrði laganna, en síðan erum við með viðurkennd söfn og síðan sýningar þar sem eru afmörkuð svið. Hér er talað um safnaráð, og í nefndarálitinu kemur fram hvernig það er skipað. Talað er um viðurkennd söfn þar sem fram kemur að ráðherra veiti safni viðurkenningu að fenginni tillögu safnaráðs. Þetta er formlegt ferli sem er nýmæli í íslenskri löggjöf. Í frumvarpinu er síðan fjallað um þau skilyrði sem þarf til þess að söfn geti fengið þessa viðurkenningu þar sem þarf að uppfylla ýmis skilyrði, bæði ytri og innri. Viðurkennd söfn þurfa að taka á sig þá skyldu að þau veiti skólanemendum sem heimsækja þau vegna náms aðgang án gjaldtöku, en um þetta er síðan nánar fjallað í nefndarálitinu. Um starfsemi viðurkenndra safna er talað um aðgang að fjármagni og hvernig þau nýti það og talað um aðgangseyri. Að lokum er talað um safnasjóð. Fjallað er um hlutverk safnasjóðs í VI. kafla frumvarpsins en meginhlutverk sjóðsins er að efla starfsemi safna sem undir lög þessi falla. Styrkjum er úthlutað úr safnasjóði að fengnum tillögum safnaráðs. Í núverandi frumvarpi er talað um að það sé safnaráð sem úthlutar styrkjum. Það komu fram hjá umsagnaraðilum athugasemdir þess efnis að betra væri að viðhalda núverandi fyrirkomulagi en leggja til þessar breytingar, en meiri hlutinn bendir á að það hlutverk safnaráðs að setja safnasjóði úthlutunarreglur sem ráðherra svo staðfestir. Með þessari breytingu er fyrirkomulag úthlutunar styrkja fært til þess sem gildir um ýmsa aðra sjóði á sviði menningarmála. Sem dæmi má nefna úthlutanir úr tónlistarsjóði og leiklistarsjóði þar sem fagnefndir gera tillögur til ráðherra. Meiri hlutinn telur því eðlilegt að sama fyrirkomulag verði viðhaft um úthlutanir úr safnasjóði, þ.e. að úthlutun sé í höndum æðra stjórnvalds á grundvelli tillagna frá safnasjóði. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali þar sem ég bara vísa til þess skjals, það er þskj. 1845, þar sem fyrst og fremst eru formlegar breytingar um að ýmis ákvæði falli brott og nýjar skilgreiningar komi á lögum. Við veltum því til dæmis mikið fyrir okkur hvernig við ættum að skilgreina safnvísa og safnatengda starfsemi og vísa ég hér til ágætrar umfjöllunar í þessu nefndaráliti. Undir þetta nefndarálit skrifa Skúli Helgason formaður, Þuríður Backman, Oddný G. Harðardóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Margrét Tryggvadóttir, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Unnur Brá Konráðsdóttir og Auður Lilja Erlingsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér minnihlutaálit hv. þm. Eyglóar Harðardóttur sem á sæti í menntamálanefnd: „Haustið 2008 voru kynnt drög að frumvarpi til nýrra laga um muna- og minjavörslu. Hlutverk og staða safna í samfélaginu var þar skilgreind á þrengri hátt en í gildandi löggjöf. Einnig var gert ráð fyrir að nýrri stofnun, Minja- og safnastofnun Íslands, yrði falið að sinna stjórnsýslu málaflokksins undir menntamálaráðuneytinu. Var frumvarpið þannig á margan hátt sambærilegt hinum dönsku „museumloven“ sem fjalla um bæði söfn og menningarminjar. Þar er „Kulturarvstyrelsen“ stjórnsýslustofnun málaflokksins og ber þannig ábyrgð á fornminjum, friðuðum byggingum, ríkissöfnum og söfnum sem fengið hafa viðurkenningu stjórnvalda. Með framlagningu frumvarpa um söfn (650. mál) og menningarminjar (651. mál) tók mennta- og menningarmálaráðherra ákvörðun um að velja frekar sænska módelið. Þar með yrði sett á stofn sérstök stofnun um menningarminjar en skipan safnamála yrði áfram að mestu leyti með svipuðum hætti, samanber hin sænsku „lag om kulturminnen“, auk sérlaga um einstök höfuðsöfn. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um safnamál frá maí 2009 er að finna margvíslegar ábendingar um rekstur safna á Íslandi. Þar kemur fram að á fjárlögum ársins 2009 varði ríkið 1,6 milljörðum kr. til safnamála, fyrir utan bóka- og skjalasöfn. Fjárlaganefnd Alþingis úthlutaði langstærstum hluta fjárins, um 52%, safnaráð um 15%, menntamálaráðuneyti um 23%, önnur ráðuneyti um 8% og húsafriðunarnefnd um 2%. Í skýrslunni var fjallað um fyrri frumvarpsdrög og komið með fjölmargar ábendingar til Alþingis um hvað mætti betur fara í muna- og minjavörslu og safnastarfi í landinu. Ríkisendurskoðun hvatti Alþingi til að leggja til að menntamálaráðuneytið mótaði skýra safnastefnu, forræði menntamálaráðuneytis yfir safnamálum yrði aukið, þáverandi væntanleg Minja- og safnastofnun Íslands fengi aukið vægi, mótuð yrði langtímastefna um fjárveitingar til safnamála, styrkjakerfi safna einfaldað, fastmótaðar reglur um styrkveitingar yrðu settar, markvisst yrði unnið að því að fækka og styrkja söfnin, komið yrði á sjóðakerfi fyrir aðila sem starfa utan núgildandi safnalaga og eftirlit með styrkjum yrði eflt og samræmt. Í frumvarpinu sem nú liggur fyrir er aðeins komið til móts við þessar ábendingar að litlu leyti. Það er mat minni hlutans að skynsamlegra hefði verið að vinna frumvörp um menningarminjar og söfn saman líkt og upphaflega var lagt til með framlagningu málanna. Í frumvarpinu er safnaráði falið að vinna að stefnumörkun um safnastarf í samvinnu við höfuðsöfn sem send er ráðherra til samþykktar í stað þess að mennta- og menningarmálaráðuneytið móti sjálft skýra stefnu. Þyrfti þá að horfa til landsins í heild og einstakra landshluta og marka forgangsröðun verkefna samkvæmt því. Einnig þarf að taka skýra afstöðu til hvaða safna- og sýningarstarfsemi ríkið á sjálft að annast og hvaða starfsemi einkaaðilar eða sveitarfélög eiga að sinna. Mætti þá horfa til skýrslunnar „Udredning om fremtidens museumslandskab“ sem nýlega var unnin á vegum danska menningarmálaráðuneytisins. Það er mat minni hlutans að það fyrirkomulag sem nú er lagt til muni veikja væntanlega Minjastofnun og málaflokkinn í heild. Skilvirkni minjavörslu verður ekki aukin og stjórnkerfi hennar ekki einfaldað né samræmt nægilega vel. Í núverandi efnahagsástandi er mikilvægt að leita allra leiða til að auka skilvirkni einstakra málaflokka sem mun vonandi skila aukinni hagkvæmni til framtíðar. Mætti þá einnig horfa til Noregs og Bretlands þar sem skjala- og bókasöfn falla einnig undir viðkomandi stofnanir. Í 5. gr. frumvarpsins eru í fyrsta sinn skilgreindar stofnanir sem stunda safnatengda starfsemi, þ.e. safnvísar, setur og sýningar. Þessum stofnunum hefur fjölgað ört á undanförnum árum án þess þó að skýr stefnumörkun hafi legið fyrir. Óljósar upplýsingar hafa komið fram um breytingar á fjárveitingum til safna í gegnum Alþingi og litlar upplýsingar liggja fyrir um hvernig eftirliti með styrkjum mun verða háttað. Minni hlutinn tekur undir að nauðsynlegt sé að taka núverandi styrkjakerfi til endurskoðunar. Það verður þó að byggjast á pólitískri framtíðarsýn um uppbyggingu safnastarfs í landinu og ekki leiða til aukins flækjustigs fyrir safnatengda starfsemi og skorts á yfirsýn og eftirfylgni löggjafarvaldsins með styrkveitingum. Því leggur minni hlutinn til að frumvarpið nái ekki fram að ganga að sinni.“ Frú forseti. Ég hef lokið við að lesa upp nefndarálitið.

Virðulegi forseti. Hér fjöllum við um frumvarp til laga um Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn, heildarlöggjöf, og hér liggur fyrir framhaldsnefndarálit frá meiri hluta menntamálanefndar. Nefndin hafði frumvarpið til athugunar eftir 2. umr. og fékk til sín gesti bæði frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu og starfsmenn Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns. Nefndin ræddi að nýju stjórn Landsbókasafns – Háskólabókasafns. Sú gagnrýni kom fram hjá starfsmönnum þess að með þeirri breytingu á hlutverki stjórnar safnsins sem felst í frumvarpinu sé komið í veg fyrir atvinnulýðræði innan stofnunarinnar. Eins og fram kemur í nefndaráliti menntamálanefndar um málið á þskj. 1592 er hlutverk stjórnar safnsins í samræmi við almenna þróun á hlutverki stjórna í opinberum stofnunum hér á landi, þ.e. að forstöðumaður beri fulla ábyrgð á starfsemi stofnunarinnar, sbr. 38. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Meiri hlutinn telur mikilvægt að horfa heildstætt á hlutverk stjórna hjá opinberum stofnunum og vill árétta að einn megintilgangur með setningu laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins var að auka sjálfstæði forstöðumanna ríkisstofnana. Nefndin ræddi einnig ítarlega hlutverk starfsmanna við stjórnun opinberra stofnana og er það niðurstaða nefndarinnar að tilefni sé til að meta heildstætt stöðu aðvinnulýðræðis í opinberri stjórnsýslu á Íslandi. Meiri hlutinn leggur því til að ríkisstjórnin skipi starfshóp er geri úttekt á aðild starfsmanna að stjórnun ríkisstofnana hér á landi borið saman við Norðurlöndin, meti þörf fyrir úrbætur og leggi eftir atvikum fram tillögur um breytingar á vægi og aðkomu starfsmanna að stjórnun, stefnumótun og ákvarðanatöku innan stofnana ríkisins. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 8. gr. orðist svo: Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafni er heimilt að innheimta gjöld fyrir þjónustu sína, svo sem útgáfu útlánsskírteina, millisafnalán, afritun, fjölföldun, gerð ljósmynda, sérfræðilega heimildaþjónustu og heimildaleit í gagnagrunnum. Umrædd gjöld skulu ekki vera hærri en raunkostnaður safnsins vegna þjónustunnar og er ætlað að standa straum af eftirfarandi kostnaðarþáttum við hana: a. launum starfsfólks sem sinnir þjónustunni, b. sérstökum efniskostnaði vegna þjónustunnar. Safninu er heimilt að innheimta dagsektir fyrir afnot safnefnis fram yfir skilafrest, svo og bætur fyrir safnefni sem glatast eða skemmist í meðförum notenda. Landsbókavörður setur gjaldskrá um alla gjaldtöku samkvæmt 1. mgr. og dagsektir og bætur samkvæmt 3. mgr. að fenginni umsögn stjórnar. Gjaldskrá skal birta notendum á aðgengilegan hátt. Samanlagðar dagsektir fyrir afnot safnefnis fram yfir skilafrest mega aldrei vera hærri en 4.000 kr. fyrir hvern lánþega. Bætur fyrir safnefni sem glatast eða skemmist í meðförum notenda skulu að hámarki nema innkaupsverði viðkomandi efnis. Undir nefndarálitið skrifa Skúli Helgason, Þuríður Backman, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Margrét Tryggvadóttir, með fyrirvara, Unnur Brá Konráðsdóttir og Auður Lilja Erlingsdóttir.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 74/1996, um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að fullgilda fyrir Íslands hönd samning um gagnkvæma stjórnsýsluaðstoð í skattamálum. Með frumvarpi þessu er leitað heimildar Alþingis til að fullgilda bókun sem gerð var í París á árinu 2010 um breytingu á samningi um gagnkvæma stjórnsýsluaðstoð í skattamálum milli aðildarríkja Evrópuráðsins og aðildarlanda Efnahags- og framfarastofnunarinnar OECD, en hann var gerður í Strassborg í janúar 1988. Samningurinn var fullgiltur með heimild í lögum nr. 74/1996 og öðlaðist gildi gagnvart Íslandi 1. nóvember 1996. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að ákvæðum bókunarinnar verði veitt lagagildi hér á landi þegar bókunin hefur öðlast gildi að því er Ísland varðar. Í athugasemdum við frumvarpið segir að tilgangurinn með gerð þessarar bókunar sé að færa samninginn að þeim alþjóðlega mælikvarða sem nú gildir um upplýsingaskipti og snúi einkum að aðgengi stjórnvalda að upplýsingum sem eru í vörslu banka og annarra fjármálafyrirtækja. Auk þess verður ríkjum sem hvorki eru aðilar að OECD né Evrópuráðinu gefinn kostur á að gerast aðilar að samningnum að undangengnu samþykki aðildarríkjanna. Samningurinn sem bókunin er gerð við kveður meðal annars á um skipti á upplýsingum, sameiginlegar skattrannsóknir, útvegun gagna og skjala og aðstoð við innheimtu skatta, en jafnframt er fullveldi ríkja og réttindi skattgreiðenda virt og vernd tryggð í því skyni að gæta trúnaðar vegna þeirra upplýsinga sem veittar eru á grundvelli samningsins. Bókunin um breytingu á samningnum kveður á um strangari skyldur aðildarríkja til að skiptast á upplýsingum frá því sem nú er. Það kemur fram í umsögn sem fylgir þessu máli að breytingarnar sem í þessari bókun felast muni auka möguleika íslenskra stjórnvalda á því að fá upplýsingar um tekjur og eignir aðila erlendis og geti þar með gert skattlagningu réttari og bætt innheimtu á opinberum gjöldum. Margir mundu kannski segja að ekki væri vanþörf á við þær aðstæður sem nú eru uppi í íslensku samfélagi og í kjölfar efnahagshrunsins. Í fylgiskjali með frumvarpinu eru ákvæði bókunarinnar sett upp á íslensku og ensku á greinargóðan hátt. Utanríkismálanefnd hefur áður talið nægjanlegt og eðlilegt, með tilliti til íslenskra laga og meðferðar mála á Alþingi að alþjóðasamningar séu lögfestir á íslensku. Hin enska gerð bókunarinnar við samninginn er birt í frumvarpinu og er eðlilegt skýringargagn en hún á að mati nefndarinnar ekki fremur erindi í Stjórnartíðindi og lagasafn heldur en texti samningsins á sínum tíma. Nefndin vekur enn athygli á að opinber tungumál samningsins eru enska og franska og enda þótt einungis íslenski textinn verði lögtekinn geta enski og franski textinn verið mikilvægir, m.a. til túlkunar á vafatilvikum um merkingu orða samningsins. Er því mikilvægt að sérfræðingar og allur almenningur eigi greiðan aðgang að samningnum á frummálum hans jafnt sem íslensku þótt einungis hin íslenska þýðing hans birtist í Stjórnartíðindum og hinu íslenska lagasafni. Nefndin leggur til að sú breyting verði gerð á frumvarpinu að fylgiskjalið sem frumvarpinu fylgir, sem er bókun um breytingu á samningi um gagnkvæma stjórnsýsluaðstoð í skattamálum, verði einungis lögfest á íslenskri tungu. Nefndin leggur sem sagt til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu og sú breyting er lögð til í sérstöku þingskjali, nr. 1534. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir áliti meiri hluta utanríkismálanefndar um frumvarp til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Það er skemmst frá því að segja að hér er um að ræða frumvarp sem hefur alloft verið flutt á Alþingi. Ég hygg að þetta hafi verið í tíunda sinn sem það var lagt hér fram og það hefur í gegnum tíðina notið stuðnings þingmanna frá flestum stjórnmálaflokkum. Utanríkismálanefnd hefur fjallað um málið en markmið frumvarpsins er að gera allt íslenskt yfirráðasvæði kjarnorkuvopnalaust, afla hinu friðlýsta svæði alþjóðlegrar viðurkenningar, draga úr hættunni á kjarnorkuóhöppum á Íslandi og í grennd við Ísland og stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Um þetta mál urðu allnokkrar umræður innan nefndarinnar og skoðanir voru nokkuð skiptar á afgreiðslu þess. Í umsögn utanríkisráðuneytisins kemur fram að markmið frumvarpsins sé að meginstefnu til í samræmi við yfirlýsta stefnu íslenskra stjórnvalda eins og hún hefur birst í yfirlýsingum stjórnvalda en einnig í samþykkt Alþingis um stefnu Íslands í afvopnunarmálum. Á hinn bóginn geti ýmis ákvæði frumvarpsins farið í bága við skuldbindingar Íslands á alþjóðavettvangi og því þurfi að huga betur að því hvort og þá hvernig meginstefnan yrði bundin í lög. Meiri hlutinn telur liggja fyrir að gera megi nokkrar breytingar á frumvarpinu ef það eigi að verða að lögum enda um margflókið mál að ræða sem hefur snertifleti við mikilvæga og viðkvæma hagsmuni. Hafa þegar verið unnar nokkrar breytingartillögur í þessu skyni sem varða meðal annars afmörkun svæðisins, nánari skilgreiningu á undanþáguheimildum, tilvísun í hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna o.fl. Á undanförnum árum hefur utanríkisráðuneytið unnið að greiningu á öryggi og vörnum Íslands. Þar má nefna skýrslu áhættumatsnefndar frá árinu 2009 sem er ítarlegt plagg. Það er mat meiri hlutans að þar sem nú stendur fyrir dyrum mótun þjóðaröryggisstefnu, samanber næsta dagskrármál á þessum fundi, sé eðlilegt að nefnd sú sem fyrirhugað er að verði sett á laggirnar til að móta þjóðaröryggisstefnu taki efnisatriði þessa frumvarps til meðferðar. Í því efni ber einnig að benda á að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er því lýst yfir að Ísland skuli friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum og nefnd um þjóðaröryggisstefnu hlýtur þar af leiðandi einnig að fjalla um hvernig hrinda megi því markmiði í framkvæmd. Við mat á alþjóðlegum skuldbindingum Íslands komi m.a. til skoðunar ályktun Alþingis um stefnu í afvopnunarmálum frá árinu 1985, 30 ára samfelld stefna og yfirlýsingar íslenskra stjórnvalda um bann við staðsetningu kjarnavopna hér á landi og lög og alþjóðasamningar sem Ísland er aðili að, svo sem um allsherjarbann við notkun og tilraunum með kjarnorkuvopn, bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna, bann gegn tilraunum með kjarnorkuvopn í gufuhvolfinu, himingeimnum og neðan sjávar, bann við staðsetningu kjarnorkuvopna og annarra gjöreyðingarvopna á hafsbotni og í honum, o.s.frv. Meiri hlutinn telur ljóst að ekki verði komist hjá því að taka framangreind mál til skoðunar með heildstæðum hætti við mat á þjóðaröryggisstefnu Íslands. Í ljósi alls þessa og að teknu tilliti til þeirra sjónarmiða sem ég hef nú þegar reifað leggur meiri hluti nefndarinnar til að frumvarpið fái frekari vinnslu í fyrirhugaðri nefnd um þjóðaröryggisstefnu og í því augnamiði verði málinu vísað til ríkisstjórnarinnar. Og það er tillaga meiri hluta utanríkismálanefndar að þessu frumvarpi verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Helgi Hjörvar var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Álfheiður Ingadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Björgvin G. Sigurðsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Valgerður Bjarnadóttir.

Frú forseti. Hér kemur til umfjöllunar tillaga til þingsályktunar frá hæstv. utanríkisráðherra um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Tillögutextinn hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að skipa nefnd tíu þingmanna til að móta þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Ráðherra leiti tilnefningar tveggja þingmanna frá þingflokkum sérhvers eftirtalinna stjórnmálaflokka: Samfylkingarinnar, Sjálfstæðisflokks, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Framsóknarflokks, auk eins frá Hreyfingunni. Ráðherra skipi formann án tilnefningar. Hlutverk nefndarinnar verði að fjalla um og gera tillögur um stefnu sem tryggi þjóðaröryggi Íslands á grundvelli herleysis. Við mótun stefnunnar taki nefndin mið af áhættumatsskýrslu fyrir Ísland frá árinu 2009, stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og öðrum alþjóðlegum skuldbindingum Íslands. Nefndin skilgreini meginforsendur stefnunnar og setji fram tillögur um markmið og leiðir til að ná þeim. Þingmannanefnd um mótun þjóðaröryggisstefnu skili tillögu til utanríkisráðherra svo fljótt sem verða má og eigi síðar en í júní 2012. Ráðherra leggi að því búnu tillögu að þjóðaröryggisstefnu Íslands fyrir Alþingi.“ Í athugasemdum með þessari tillögu kemur fram að með breyttu öryggisumhverfi hafi öryggisþarfir breyst frá því að íslensk stjórnvöld tóku upphaflega ákvörðun um þátttöku í vestrænu varnarsamstarfi. Í meginatriðum sé þar um að ræða sex þætti: i) Varnarsamstarfið við Bandaríkin er gjörbreytt frá því sem áður var; ii) öryggis- og varnarsamstarf á vettvangi Atlantshafsbandalagsins hefur verið í örri þróun undanfarin ár; iii) grannríkjasamningar um öryggissamstarf á friðartímum hafa breikkað grundvöll íslenskra öryggismála auk þess sem öryggis- og varnarmál eru nú viðfangsefni norrænnar samvinnu; iv) öryggissamstarf Íslands og Evrópusambandsins hefur farið vaxandi; v) öryggisumhverfi Íslands hefur gjörbreyst; vi) brýn þörf hefur skapast um verndun öryggishagsmuna á hafsvæðum kringum og norður af Íslandi í kjölfar hraðrar bráðnunar ísþekju Norðurhafa. Meiri hluti nefndarinnar telur rétt að sú nefnd sem skipuð verður vinni tillögur að þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland á grundvelli her- og vopnleysis. Lögð er til orðalagsbreyting á 1. málsgrein þar sem ráðherra er falið að skipa nefndina samkvæmt tilnefningu þingflokka eins og þar er mælt fyrir um. Við mat á alþjóðlegum skuldbindingum Íslands komi til skoðunar og áréttingar 30 ára samfelld stefna íslenskra stjórnvalda um bann við staðsetningu kjarnavopna hér á landi, samþykktir Alþingis um stefnu Íslands í afvopnunarmálum og enn fremur frumvarp til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja (18. mál yfirstandandi þings) sem meiri hluti utanríkismálanefndar leggur til að verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Í ljósi þess hve umhverfi öryggishugtaksins hefur breyst mikið á undanförnum árum, eins og hér hefur verið nefnt, leggur meiri hluti utanríkismálanefndar áherslu á að öryggishugtakið verði skoðað á breiðum grunni. Þannig verði við starf nefndarinnar m.a. horft til atriða eins og umhverfisvár, svo sem vegna náttúruhamfara og áhrifa loftslagsbreytinga, heilsufarslegrar vár, svo sem vegna farsótta, öryggis mengunarvarna, fæðuöryggis, siglingaöryggis, netöryggis, fjarskiptaöryggis, þeirrar vár sem stafar af alþjóðlegri glæpastarfsemi o.s.frv. Meiri hlutinn leggur til að þessi tillaga verði samþykkt með breytingu sem gerð er grein fyrir hér að framan og lögð er til í sérstöku þingskjali, en hún fjallar sem sagt um orðalagsbreytingu á tillögutextanum sjálfum en er ekki nein efnisbreyting. Helgi Hjörvar var fjarverandi við afgreiðslu þessa máls. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Álfheiður Ingadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Björgvin G. Sigurðsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Valgerður Bjarnadóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Auk mín skrifar undir álit þetta hv. þm. Einar K. Guðfinnsson. Sú tillaga sem við ræðum gengur út á það að fela utanríkisráðherra að skipa nefnd tíu þingmanna eins og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, framsögumaður meiri hlutans, fór yfir í nefndaráliti sínu. Nefnd þessari er ætlað að móta þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Ég vil taka það skýrt fram að þetta tel ég vera ákaflega þarft verkefni og eigi skilið að fá allítarlega umfjöllun. Það má alveg halda því fram að þetta sé nokkuð sem við hefðum átt að huga að fyrr en það hefur ekki verið gert og fagna ég því umræðunni um málefnið. Engu að síður telur minni hluti utanríkismálanefndar vandséð hvernig hægt verði að afgreiða þetta mál. Ýmsar ástæður eru fyrir því, til að mynda þær að verkaskipting um málaflokkinn er svo óskýr. Ofan á það bætast beinlínis rangar forsendur við málatilbúnaðinn og ætla ég að fara aðeins yfir þær. Í tillögunni er m.a. fjallað um ógnanir sem geta verið af öðrum völdum en hernaðarlegum. Það hefur verið staðhæft að verulega hafi dregið úr hernaðarumsvifum á norðurhveli jarðar. Minni hlutinn telur of sterkt til orða tekið og telur að ekki hafi verið nægilegt tillit tekið til þess sem raunverulega er að gerast í kringum Ísland. Ekki þarf annað en að fylgjast með fréttum til sjá að ástandinu er um margt öfugt farið í þessu samhengi. Í skýrslu frá kanadísku varnar- og utanríkismálastofnuninni frá því í mars 2010 segir m.a., með leyfi forseta: „Norðurskautsríkin eru kannski að tala um samvinnu, en þau eru öll að búa sig undir átök.“ Nefna má yfir 60 flug herflugvéla frá Rússlandi á undanförnum árum yfir Noreg, Ísland og lofthelgi Bretlands en ekki er látið vita af ferðum þessara véla og þær senda ekki merki frá sér sem getur svo valdið hættu fyrir farþegaflug. Bandaríkjamenn eru nýbúnir að uppfæra ratsjárkerfi sitt í Thule, Norðmenn hafa fært aðalherstöðvar sínar norður á bóginn og hafa keypt fimm nýjar freigátur sem eru af fréttum að dæma dýrustu hergögn í norskri sögu. Danir eru nú með eina sameiginlega norðurskautsherstöð í stað minni bækistöðva á Grænlandi og í Færeyjum til að gera starfið á svæðinu markvissara og einbeittara. Kanadamenn hafa einnig ráðgert fjárfestingar í nýjum varðskipum, þjálfunarbúðum, djúpsjávarskipalægi og einnig er þar ráðgert að koma á fót sérstakri herdeild fyrir norðurskautið. Af hverju er ég að nefna þetta? Það er ekki svo að ég telji að hér eigi að eiga sér stað stórfellt vígbúnaðarkapphlaup og að við þurfum öll að fara í var. Það sem ég vil taka fram er að sú fullyrðing utanríkisráðherra að verulega hafi dregið úr hernaðarumsvifum á norðurhveli jarðar, m.a. í nágrenni Íslands, sé röng. Við þurfum að hafa opin augun fyrir þessu. Í raun má telja fullyrðinguna varasama og nokkuð óábyrgt að setja slíkt fram í greinargerð með tillögu til þingsályktunar.  Ég vil líka nefna að mér þykir verkaskiptingin vera óljós milli mismunandi ráðherra. Fyrir liggur að miðað við forsendur tillögunnar fellur hugtakið þjóðaröryggi og verkaskipting þar um á milli utanríkis- og innanríkisráðuneytis. Sem dæmi má nefna ógnir og hættur á borð við mengunarslys, farsóttir, skipulagða glæpastarfsemi, hryðjuverk, netglæpi, efnahagsþrengingar eða yfir höfuð hvernig tryggja má að nægjanleg þekking sé til staðar hjá borgaralegum stofnunum um þjóðaröryggismál, en öll þau verkefni eru á hendi innanríkisráðherra og velferðarráðherra. Utanríkisráðherra sér hins vegar um varnarmál, samskipti og samstarf við erlend ríki, hermálayfirvöld og alþjóðastofnanir svo sem Atlantshafsbandalagið, Sameinuðu þjóðirnar o.s.frv. Af þessu má ráða að viðfangsefni tillögunnar fellur ekki nema að litlu leyti undir verksvið utanríkisráðuneytisins. Því má spyrja, og ég gerði það við fyrri umræðu málsins: Af hverju lagði ekki innanríkisráðherra þessa tillögu fram? Ekkert bólar á því að ríkisstjórnin greiði úr málum hvað varðar verkaskiptingu milli ráðuneyta og ráðherra í þessu samhengi. Samkvæmt frumvarpi ríkisstjórnarinnar um breytingar á lögum um Stjórnarráðið, sem við höfum verið að ræða hér ítarlega undanfarna daga, verður þessi meðferð mála frekar gerð óskýrari en hitt. Svo aðeins sé tekið eitt dæmi af málasviði öryggismála, sem viðfangsefni þessarar tillögu fellur að stórum hluta undir, verður ábyrgð málaflokksins innan Stjórnarráðsins dreift svo víða og á svo óskýran hátt að engin leið virðist til þess að greiða úr flækjunni. Á sviði öryggismála má í frumvarpinu finna dæmi um minnst átta flokka ráðherra. Það má nefna ráðherra sem fer með málefni almannavarna- og öryggismálaráðs (b-liður 492. gr. frumvarpsins), ráðherra sem fer með málefni almannaöryggis, ráðherra sem fer með málefni lögreglu og löggæslu, ráðherra sem fer með málefni varna gegn ofanflóðum, ráðherra sem fer með málefni varnar- og öryggissvæða, ráðherra sem fer með málefni varnarsvæða, ráðherra sem fer með málefni öryggissvæða og ráðherra sem fer með varnarmál og samskipti við önnur ríki. Ef af samþykkt frumvarpsins í máli nr. 675, bandorminum varðandi breytingarnar á Stjórnarráðinu, yrði sem mér sýnist stefna í miðað við hvernig þingstörf hafa þróast hér, hvernig færi með afdrif þeirrar tillögu sem nú er til umfjöllunar og vinnunnar á grundvelli hennar? Yrði verkaskiptingin milli innanríkis- og utanríkisráðherra skýrari? Yrði pólitískt umboð ráðherranna skýrara? Hvað með pólitísku ábyrgðina? Í athugasemdum með tillögu hæstv. utanríkisráðherra segir, með leyfi forseta: „Þjóðaröryggisstefnu þarf að byggja á skýrum forsendum.“ Hér hittir ráðherrann nefnilega naglann á höfuðið.

Eins og áður.

Eins og áður, kallar ráðherrann sjálfur fram í. Skýrar forsendur liggja nefnilega ekki fyrir, hvorki til grundvallar því umhverfi sem þingmannanefnd er ætlað að starfa í né um efnislegan grundvöll þjóðaröryggisstefnunnar sjálfrar. Því er það niðurstaða minni hluta utanríkismálanefndar í ljósi alls framangreinds að við leggjum eindregið til að Alþingi fresti því að fela utanríkisráðherra að skipa fyrrnefnda nefnd tíu þingmanna til að vinna tillögur að þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland vegna þeirra röngu forsendna sem ég hef rakið og þeirra ályktunar um að verulega hafi dregið úr hernaðarumsvifum á norðurhveli jarðar, einnig og sérstaklega í ljósi þess að þingmannanefndinni er falið að skila tillögu til utanríkisráðherra svo fljótt sem verða má og eigi síðar en í júní 2012. Fullvíst má telja að ríkisstjórnin verði ekki fyrir þann tíma búin að leysa úr viðfangsefnum sínum um málefnaskiptingu milli ráðuneyta. Minni hlutinn telur því misráðið að ætla þingmönnum að vinna að þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland við slíkar aðstæður. Ég vil ítreka það sem ég sagði í upphafi, áður en hæstv. utanríkisráðherra kom í salinn, og við fyrri umræðu þessa máls þegar við skiptumst á skoðunum að málefnið er þarft. Ég hvet til þess að varnar- og öryggismál þjóðarinnar verði rædd mun ítarlegar og mun oftar af öllum sem að þeim málum koma. En mér fyndist skynsamlegra í ljósi sem ég hef rakið að bíða með þessa skipan og skýra verkaskiptinguna milli hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. innanríkisráðherra og búa til samstarfshóp frekar en að hæstv. utanríkisráðherra skipi hóp eða nefnd þegar hann er í rauninni ekki með forræði yfir málaflokknum í heild sinni. Að þessu sögðu, frú forseti, ætla ég að ljúka máli mínu.

Frú forseti. Ég er nú þeirrar skoðunar eftir að hafa hlustað á hv. þingmann og þegar ég fer yfir fyrri samræður okkar yfir þennan ræðustól á hinu háa Alþingi að það sé ekki mjög langt á millum viðhorfa minna og hennar. Hv. þingmaður sagði það algjörlega skýrt að viðfangsefnið væri þarft. Hún taldi hins vegar að það mætti nálgast með öðrum hætti og hún var ekki nægilega ánægð með það að forsendur væru nógu skýrar. Ég er henni ósammála um það. Ég held þvert á móti að þrátt fyrir það sem má kallast skautun í íslenskum stjórnmálum sé mjög mikil þörf á því að skapa vettvang af þessu tagi þar sem ólíkir flokkar með ólík sjónarmið geta ræðst við, kafað djúpt í málefnin og vonandi komist að niðurstöðu sem felur í sér breiða samstöðu um aðalatriðin í því sem kalla má öryggisstefnu fyrir Ísland. Það tekur bæði til varnarmála en það tekur ekki síður til þeirra nýju ógna sem hafa verið felldar undir hina síðari tíma og þörfu skilgreiningu á öryggishugtakinu. Það má segja að þróun þess hér á landi hafi hafist í stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins í samstjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks á sínum tíma með skýrslum sem þá komu frá utanríkisráðuneytinu þar sem menn voru einmitt að leggja drög að því að Íslendingar tækjust á með skipulögðum hætti við þessar nýju ógnir. Við höfum séð það í kringum okkur í löndum sem ekki liggja víðs fjarri að það er brýn nauðsyn á því. Ég nefni sem dæmi að við höfum séð það í löndunum í kringum okkur, einu af okkar kærasta nágrannalandi til dæmis, að þessi lönd eiga á hættu að sæta árásum t.d. á fjarskiptakerfi þeirra. Ef fjarskiptakerfi lamast með einhverjum hætti í landi eins og Íslandi eru það ekki bara samskiptin við útlönd heldur hugsanlega líka lífæð okkar, orkuvirkin o.s.frv. Ég gæti nefnt margt fleira. Ég held að það sé brýn þörf á því að ræða þetta. Hugsanlega verður það erfitt, hugsanlega verður erfitt að ná samstöðu. 

Forseti vill vekja athygli hv. ræðumanna á því að það er bilun í klukku hér í borðinu en forseti mun gera aðvart um tímann.

Frú forseti. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra um að við getum verið sammála, ég sagði það í ræðu minni áðan að við getum verið sammála um það að þörfin er vissulega til staðar um að taka þessi mál fyrir og ræða þau á breiðum grundvelli og þröngum grundvelli. Það sem ég geri athugasemd við er að það sé verið að fjalla um þau mál sem hæstv. ráðherra nefndi. Við getum örugglega náð breiðri samstöðu um hvernig bregðast skuli við náttúruhamförum, farsóttum og öllu því sem ég taldi hér upp áðan. Þetta eru verkefni sem eru bara óvart ekki á sviði hæstv. ráðherra og það er það sem ég er að gera athugasemd við. Svo finnst mér þetta líka dálítið, ef ég má nota orðið, barnalegt. Hæstv. ráðherra talar um að við eigum að tala okkur niður á að ná samstöðu um viðhorf okkar í varnar- og öryggismálum. Þá spyr ég: Heldur hæstv. ráðherra að það sé einhver von til þess að til dæmis Vinstri hreyfingin – grænt framboð breyti skoðun sinni gagnvart veru okkar í Atlantshafsbandalaginu? Ég er þeirrar skoðunar að þeir muni ekki gera það og þá tel ég voðalega litlar líkur á því að ég og flestir í mínum flokki og allmargir í flokki hæstv. utanríkisráðherra getum náð samstöðu um það hver stefna okkar í þeim málum eigi að vera sameiginleg, jafnvel þótt Vinstri hreyfingin – grænt framboð hafi ekki sett sig upp á móti ýmsum hlutum sem við þekkjum og ákvörðunum sem hafa verið teknar á vettvangi bandalagsins en það er önnur umræða. En þetta er líka svo mikið byggt á skýrslu áhættumatsnefndar sem skilaði niðurstöðum sínum fyrir tveimur árum og komst að því að það væri ekki svo mikil ógn sem steðjaði að Íslandi svona almennt. Sem betur fer er það rétt. En ég gagnrýndi á þeim tíma niðurstöðu þess hóps sem dálítið „naívar“ 

Frú forseti. Ef hv. þingmaður á við varnir í hinum hefðbundna skilningi þess orðs vísa ég til þess að hún og hennar flokkur skildu eftir samkomulag við Bandaríkin sem einmitt gerir ráð fyrir því að ef til þess dregur muni þau í krafti tvíhliða samkomulagsins frá 1951 bregðast til varna. Mjög fáir hafa séð það skipulag, ekki sá ég það á þeim tíma sem ég sat í utanríkismálanefnd en ég hef reyndar kynnt mér það síðan og ég hef séð það. Ég er ekkert ósáttur við það. Danir komust að nákvæmlega sömu niðurstöðu og við varðandi þeirra eigið öryggi, að það steðjaði engin hernaðarleg ógn að þeirra ríki. Þegar hv. þingmaður gefur sér það fyrir fram að það verði erfitt að ná breiðri samstöðu vil ég biðja hv. þingmann um að skoða söguna frá stofnun lýðveldisins. Þá kemst hún að því að eitt af því sem er rauður þráður í gegnum samlyndi eða ósamlyndi íslenskra stjórnmálaflokka er þrátt fyrir allt breið samstaða um grunnþætti í varnar- og öryggismálum. Sú samstaða hefur haldist í grófum dráttum án tillits til þess hvernig ríkisstjórn er skipað á hverjum tíma. Þær nýju ógnir sem við okkur blasa og eru kannski ekki endilega af hernaðarlegum toga, það kann að vera að hægt sé að bregðast við þeim t.d. í samstarfi við þær herdeildir eða flotadeildir sem hv. þingmaður réttilega gat um hér í upphafi ræðu sinnar að ýmsar þjóðir sem vilja nýta norðurheimskautssvæðið sem tilheyrir þeim í framtíðinni eru einmitt að koma sér upp. Ég segi þetta vegna þess að eitt af því sem var fleinn í holdi hv. þingmanns, eins og ég skildi mál hennar, var sú skoðun mín að það hefði dregið úr hernaðarlegri spennu á norðurheimskautssvæðinu. Ég geri mér grein fyrir því að þessar þjóðir eru færa meira af hernaðarlegu atgervi norður eftir, en ég vil samt leyfa mér að halda því fram að norðurheimskautið sé lágspennusvæði og það séu ekki neinar blikur á lofti sem benda til þess að það mætti flokka það undir háspennusvæði eða það sem segir á ensku „high tension“. 

Virðulegur forseti. Það er alveg rétt og það eru allir mjög uppteknir af því þegar rætt er um þessi mál og um öryggi á norðurslóðum að hafa það einmitt þannig. Og frasi forsætisráðherra Noregs og utanríkisráðherra „High North – low tension“ sem mætti þýða yfir á íslensku norðurslóðir – lágt spennustig, eins og hæstv. utanríkisráðherra vísaði í áðan, er það sem allir eru að stefna að. Við megum samt ekki og getum ekki afgreitt þetta svona einfalt frá okkur. Ég hef nefnt hér áður í ræðustól samskipti mín við rússneskan þingmann á NATO-þingi í fyrra þegar ég var að flytja skýrslu um þessi mál eða skýrslu um öryggismál á norðurslóðum og hlutverk NATO þar. Þá gerði hann athugasemd við það þegar ég var að gera athugasemd við Rússaflugin inn í lofthelgi okkar, og sagði mjög mektugur: Þetta er bara „pilot training“ - þjálfun flugmanna. Ég sagði: „Heyrðu, allt í lagi, ef það þarf að þjálfa þessa flugmenn er þá ekki bara fínt að hafa kveikt á radarnum þannig að við séum ekki í hættu með okkar farþegaflugvélar?“ En af hverju eru þeir ekki með kveikt á radarnum? Jú, af því að þeir vilja ekki sjást. Af hverju vilja þeir ekki sjást? Er það af því að þeir eru bara að leika sér þarna? Nei, auðvitað er þetta liður í hernaðarlegri uppbyggingu, hernaðarlegri þjálfun. Þessu þurfum við að hafa augun opin fyrir. Samkomulagið við Bandaríkin um varnir okkar er mjög mikilvægt. Ég vil hafa öryggis- og varnarmál þjóðarinnar í lagi og ég mundi ekki, til þess að ná breiðri samstöðu allra stjórnmálaflokka á Íslandi, fórna hvorki varnarsamningnum við Bandaríkin né aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu fyrir það. Það er það sem ég er að tala um. Við verðum að átta okkur á því. Hæstv. utanríkisráðherra talar um  
            

Frú forseti. Ég vil aðeins koma hér öðru sinni í umræðu um þetta mál í kjölfar ræðu hv. þm. Ragnheiðar Elínar Árnadóttur. Ég er þeirrar skoðunar að mjög mikilvægt sé að horfast í augu við það að gríðarlega miklar breytingar í alþjóðamálum hafa orðið á undanförnum árum, ekki síst á síðustu tveimur áratugum eða svo með endalokum kalda stríðsins og reyndar auðvitað líka pólitískum og efnahagslegum hræringum í okkar heimshluta, og það sé eðlilegt að við horfum á það og förum í endurskoðun á okkar öryggis- og varnarmálastefnu. Það er rétt sem kom fram í tveggja manna tali hér við hliðina á ræðustólnum rétt áðan milli hæstv. utantanríkisráðherra og hv. þm. Ragnheiðar Elínar Árnadóttur að það hafa verið skiptar skoðanir milli stjórnmálaflokka og hreyfinga á Íslandi um áratugaskeið. Ég tel sjálfur að það væri ákjósanlegt ef það næðist þverpólitísk samstaða um megináherslur í utanríkis- og varnarmálum Íslands. Það þýðir ekki að menn þurfi endilega að vera sammála um alla hluti en ég tel það ákjósanlegt að það geti orðið góð pólitísk samstaða um megináherslurnar. Mér finnst það alla vega tilraunarinnar virði, eins og hæstv. utanríkisráðherra leggur til í þingsályktunartillögu sinni, að sett verði á laggirnar þverpólitísk nefnd til að fara í saumana á þeim málum. Það verður auðvitað bara að koma í ljós í þeirri vinnu hvort menn verða sammála um einhverja tiltekna þætti og þá hverja eða ekki. Ég vil líka segja að sá tónn og niðurstaðan í nefndaráliti minni hluta utanríkismálanefndar, sem hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir gerði hér grein fyrir, finnst mér ekki alveg hafa komið fram í umræðunni á vettvangi nefndarinnar. Þar voru menn jákvæðir gagnvart þessari tillögu, auðvitað voru sjónarmið um það hvort tekið væri alveg rétt á öllum hlutum og svona, og það kom fram við afgreiðslu úr nefndinni að enda þótt fulltrúar Sjálfstæðisflokksins, eins flokks, væru ekki með á nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar mundu þeir ekki leggjast gegn afgreiðslu málsins. Ég hefði frekar átt von á því að í sérstöku nefndaráliti þeirra kæmu fram áherslur þeirra en ekki beinlínis andstaða við að málið væri afgreitt hér og nú. Það kemur mér á óvart og ég harma það. Ég hefði talið ákjósanlegt að við hefðum í meginatriðum getað orðið samstiga. En kannski er þetta bara til vitnis um að hinar pólitísku línur, ef svo má segja, í þessum málum, íslenskum stjórnmálum, séu að breytast og það verði kannski til framtíðar aðrir stjórnmálaflokkar, þrír eða fjórir, sem eigi meiri samleið um áherslur í þessum málum en verið hefur undanfarna fimm áratugi eða svo. Það er erfitt að spá fyrir um það. Í öllu falli finnst mér ákjósanlegt og rétt af okkur að ráðast í þessa vinnu og sjá hvert hún leiðir okkur. Sú tillaga sem hér er til umfjöllunar gerir ráð fyrir því að það sé þverpólitískur hópur sem fer í þá vinnu, tekur á þeim álitamálum sem lýst er í tillögunni og einnig í breytingartillögu utanríkismálanefndar og í nefndaráliti. Ég bind því talsverðar vonir við að það verði hægt að taka á þessum málum með heildstæðum hætti og helst í sem allra breiðastri sátt. En það er rétt hjá hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur að það verða áreiðanlega skiptar skoðanir um hluti eins og afstöðu til hernaðarbandalaga og það er ekkert óeðlilegt að í samfélaginu og í stjórnmálum séu ólík viðhorf til slíkra hluta. Mér finnst fínt ef þau koma saman á vettvangi eins og nefndin um mótun þjóðaröryggisstefnu á að vera og menn reiða fram sín rök og sín sjónarmið og takast á, en vonandi gætu menn, eins og ég segi, komist að samkomulagi um meginlínurnar jafnvel þó að einhverjir kynnu að hafa fyrirvara eða bóka sérstaka afstöðu til einstakra þátta. Það verður bara að koma í ljós í vinnunni.

Virðulegi forseti. Fyrst aðeins varðandi ummæli hv. þingmanns um að þau viðhorf sem koma fram í nefndaráliti okkar hafi ekki endurspeglast á vettvangi utanríkismálanefndar þá vil ég segja um það að ég á ekki fast sæti í utanríkismálanefnd heldur er ég varamaður. Ég kom þessum sjónarmiðum mínum sem birtast í nefndarálitinu á framfæri við 1. umr. málsins og ég og hæstv. utanríkisráðherra og gott ef ekki formaður utanríkismálanefndar áttum það samtal hér. Ég kom því miður ekki sjálf að annarri vinnu nefndarinnar fyrr en á seinasta fundi og við hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, sem vorum þarna bæði sem varamenn, vorum að sjálfsögðu sammála um að þetta væri okkar afstaða. Ég ætlaði ekki að fara standa í vegi fyrir því að málið yrði tekið út. Ég þarf ekki að samþykkja málið, ég er með aðra tillögu um að málinu verði vísað í annan farveg, að því verði frestað, ekki bara út frá því sem við höfum verið að ræða hér um mismunandi áherslur í varnar- og öryggismálum, heldur líka vegna þess að mér finnst verkaskiptingin óljós eins og ég fór yfir í ræðu minni. Við getum verið mjög sammála og ég tek undir það hjá báðum ræðumönnunum sem töluðu á undan mér að við getum haft breiða samstöðu gegn ýmissi vá sem á okkur herjar. Öll viljum við taka höndum saman til að efla viðbrögð við náttúruhamförum, öll viljum við bregðast við alþjóðlegum glæpasamtökum. Það þarf ekki að telja þetta upp. Auðvitað getum við sameinast um þetta. En það er ekki bara það sem við eigum að vera að tala um. Það var það sem ég var að gagnrýna. Varnar- og þjóðaröryggisáætlun á grundvelli herleysis þarf ekki að þýða að við séum með lokuð augun fyrir því sem er að gerast og sú staðreynd að við höfum mismunandi skoðanir til varnarbandalaga, vil ég kalla það, kemur óneitanlega 

Virðulegi forseti. Þetta var ágætt andsvar hjá hv. þingmanni og þarf svo sem ekkert að bregðast við því sérstaklega, enda voru þetta bara almennt vangaveltur og skoðanir og sjónarmið hv. þingmanns. Ég vil bara segja varðandi afstöðu sósíalíska vinstri flokksins í Noregi að hann hefur í sinni stefnu, samþykktri á þeirra landsfundum, lýst andstöðu við aðild Noregs að Atlantshafsbandalaginu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta félags- og tryggingamálanefndar vegna breytinga á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, með síðari breytingum. Nefndin fékk á sinn fund fjölda gesta og umsagnaraðila sem getið er í nefndaráliti. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um fæðingar- og foreldraorlof. Breytingarnar eru þrenns konar. Í fyrsta lagi er um að ræða breytingar sem eru til komnar vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og varðar það sérstaklega lengd foreldraorlofsins. Í öðru lagi eru breytingar sem miða að því að skýra frekar þá reiknireglu sem Fæðingarorlofssjóður hefur viðhaft við framkvæmd laganna. Í þriðja lagi eru svo lagðar til ýmsar breytingar á lögunum, meðal annars í því skyni að skýra betur tiltekin ákvæði sem þótt hafa óskýr við framkvæmd laganna og tryggja betur rétt fólks. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með örlitlum breytingum. Þær eru tæknilegs eðlis og það er aðallega fyrsta breytingin sem varðar það að víða í lögunum er talað um að barn hafi náð 18 mánaða aldri, en eins og alþingismenn vita var rétturinn til töku fæðingarorlofs lengdur úr 18 mánuðum í 36 mánuði og við erum með nokkrar aðlaganir að því . Þá teljum við mjög eðlilegt að leiða athugasemdir ESA í lög enda fela þær í sér rýmkaðan rétt foreldra til töku foreldraorlofs sem er heimild til launalauss leyfis í allt að 14 vikur til að vera með barni sínu. Undir nefndarálit þetta rita Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Guðmundur Steingrímsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir.

Frú forseti. Fyrst um undirskrift undir nefndarálitið, hvernig á því standi. Ég hefði viljað að sú regla yrði tekin upp í nefndum að þegar aðeins eitt nefndarálit berst sé ekki einungis sagt hverjir skrifi undir það og hverjir hafi verið fjarverandi heldur getið um þá sem ekki skrifa undir nefndarálitið því að fyrir því er yfirleitt alltaf einhver ástæða. Þetta er bara framkvæmdaratriði en ég vildi gjarnan koma þessu að, að það kæmi þar fram að einhverjir nefndarmenn skrifa ekki undir nefndarálitið. Nú þurfa menn eiginlega að fara að leggjast í að ráða gátur til að finna út úr því hverjir af nefndarmönnum voru viðstaddir en skrifuðu ekki undir. Ég og hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, fulltrúar Sjálfstæðisflokksins, skrifuðum ekki undir nefndarálitið, vegna þess að í 4. gr. er tekið á vandamáli sem kemur upp varðandi ESA. Það snýr að því hvort erlendir aðilar, sem eru þátttakendur á vinnumarkaði í einhverjum skilningi, fái fæðingarorlof hér á landi. Við vildum láta reyna á þetta vegna þess að íslenskir aðilar njóta ekki sama réttar í útlöndum eða innan Evrópusambandsins. Þetta er nefnilega ekki almennur réttur og miklu betra hefði verið að fá úrskurð frá ESA um þetta þannig að Íslendingar, sem flytja erlendis og eiga sín börn þar, geti þá veifað því áliti til að fá rétt í þeim löndum. Það varð ekki ofan á og þess vegna skrifuðum við ekki undir þetta nefndarálit, við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins. Þetta er svo sem ekki stórt mál, ekki er talið að stór hluti fólks falli undir þetta og lítil hætta á misnotkun. Menn fara ekki að skipta um land til þess eins að fá fæðingarorlof o.s.frv., síst af öllu að fólk fari að flytja til einhvers lands til að eignast barn til þess eins að fá fæðingarorlof. Menn sjá því ekki neina hættu á misnotkun í þessu en við vildum tryggja gagnkvæmni í þessu fyrir íslenska aðila. Að öðru leyti gæti maður alveg stutt þetta mál og það mun koma í ljós í atkvæðagreiðslu hvað af því við styðjum. Svo er annað, frú forseti, sem ég vildi gjarnan koma inn á, það er sú tíska eða lenska að setja inn í frumvörp, sem lögð eru fram af ákveðnu tilefni, eitthvað allt annað og óskylt og í þessu frumvarpi er eitthvað um það og það gerir það að verkum að málin verða ekki nógu markviss. Fæðingarorlofssjóðurinn. Það er mjög dapurleg þróun þar. Hann var upphaflega settur á laggirnar fyrst og fremst til að auka jafnrétti á vinnumarkaði, fyrst og fremst til að gera karlmenn jafndýra og konur fyrir atvinnulífið. Áður var það þannig að konur fengu fæðingarorlof og hættu þá í vinnu meðan á því stóð en karlmenn gerðu það ekki. Þar af leiðandi voru karlmenn í einhverjum skilningi betri vinnukraftur fyrir fyrirtækin og var það talið geta stuðlað að launamisrétti. Það var hreinlega dýrara að hafa konur sem gátu farið í fæðingarorlof hvenær sem er og þess vegna var fæðingarorlofið tekið upp. Aukaafurð af fæðingarorlofinu er náttúrlega það að það var bæði lengt og fjárhæðin hækkuð mikið sem gerði það að verkum að kerfið varð miklu betra, líka fyrir börnin. Það sem kom líka út úr því var það, sem er mjög jákvætt, frú forseti, að tengsl feðra við börn sín urðu miklu nánari, þeir þekktu krílin sem áður var kannski misbrestur á. Þetta var því mjög gott kerfi en í sparnaðaraðgerðum undanfarinna ára hafa menn stöðugt verið að skerða hámarkið. Það gerir það að verkum að þessi áhrif um jafnrétti gilda eiginlega bara um lægri laun. Það er ekki alveg nógu gott að menn stefni að jafnrétti í lágum launum en í háu laununum eigi karlmennirnir enn að vera ódýrari. Afleiðingin af þeirri skerðingu á hámarkinu, eða sem sagt af upptöku hámarks sem sífellt er verið að lækka - það er komið niður í rétt 300 þús. kr., ef ég man rétt - er sú að karlmenn eru hættir að nota fæðingarorlofið og þá hverfa burt þau jákvæðu áhrif sem ég nefndi hér áðan. Karlmenn eru þá aftur orðnir ódýrari fyrir fyrirtækin fyrst þeir fara ekki í fæðingarorlof. Það kostar heilmikið að ráða nýja starfsmenn og er heilmikið umleikis fyrir fyrirtæki að skipta um starfsmenn, ráða nýjan, hætta á mistökum, það þarf að kenna nýjum starfsmanni o.s.frv., og svo þegar sá sem var í fæðingarorlofi kemur til baka vill sá starfsmaður sem var ráðinn í stöðu hans vera áfram. Það er því heilmikil röskun í fyrirtæki við það að fólk fer í fæðingarorlof. Að sjálfsögðu á það að vera þannig, fólk þarf að sinna börnum. Það er bara spurning hvort það séu eingöngu konur eða líka karlmenn. Þessi áhrif eru að hverfa og þar af leiðandi eru karlmennirnir aftur orðnir ódýrari fyrir fyrirtækin. Hættan er þá sú að það hægi á launajafnrétti eða jafnvel að það gangi til baka, sem er afskaplega neikvætt. Það er mjög miður, frú forseti, að við skulum horfa upp á það núna 30 árum eftir kvennafrídaginn fræga, sem ég batt miklar vonir við, að launamisréttið skuli enn vera til staðar, það er ömurlegt. Af hverju er það ömurlegt, frú forseti? Í fyrsta lagi er það bara af réttlætissjónarmiðum, manni finnst að ekki eigi að mismuna fólki eftir kyni. En það er líka efnahagslegt sjónarmið, þegar fólki er mismunað í einhverjum skilningi er ekki verið að nýta bestu hæfileikana og bestu eiginleikana. Þá eru stöður ekki eins vel mannaðar og mögulegt er og það hefur skaðleg áhrif á efnahag landsins. Fæðingarorlofið er því efnahagslegt mál líka og misrétti kynjanna er efnahagslegt mál eins og misrétti yfirleitt.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það með hv. þm. Pétri H. Blöndal að margt í frumvarpinu er mjög jákvætt. Ég vil einnig taka undir með hv. þingmanni varðandi nefndarálitið. Þeir þingmenn sem ekki eru á því en voru engu að síður við afgreiðslu málsins - það væri mjög skynsamlegt að taka það fram á meirihlutanefndarálitum. Ég vildi koma hingað upp af því að ég ætlaði í andsvar við hv. þm. Sigríði Ingibjörgu hér áðan. Ég vildi bara koma því að í umræðunni að ég styð þær fjölmörgu góðu breytingar sem frumvarpið hefur í för með sér. En ég mun ekki styðja það ákvæði sem hv. þingmaður kom inn á áðan og snýr að þessum athugasemdum frá ESA af sömu ástæðu og hv. þm. Pétur H. Blöndal, að eðlilegast væri að láta á það reyna. Auk þess sem það er að mínu viti mjög óeðlilegt að við séum að setja inn í lög matskennt ákvæði sem felur í sér að Vinnumálastofnun eigi með einhverjum óljósum hætti að meta hvort aðilar hafi verið á innlendum eða erlendum vinnumarkaði og engar frekari reglur eða skýringar á því hvernig eigi að meta það eða til hvers skuli nákvæmlega horft í því eða hvar mörkin skuli dregin. Að öðru leyti tek ég undir margar þær athugasemdir sem komu fram í ræðu hv. þingmanns.

Frú forseti. Ég mun koma þessum athugasemdum til hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur.

Frú forseti. Ég kem hingað upp vegna ummæla hv. þm. Péturs H. Blöndals um skerðingar á fæðingarorlofi og áhrif þess. Ég vil í fullri vinsemd benda þingmanninum á skýrslu sem við í félags- og tryggingamálanefnd óskuðum sameiginlega eftir til að fá upplýsingar um áhrif þessara skerðinga á töku fæðingarorlofs. Mér skilst að henni verði dreift hér í þinginu nú í kvöld og kannski tími til kominn. Þar getum við farið yfir hvaða áhrif þær skerðingar sem við í meiri hlutanum höfum svo sannarlega staðið fyrir hafa haft á töku fæðingarorlofs. Ég verð að segja það og hef margoft sagt það í þessum ræðustól að það var ekki skemmtilegt að skerða fæðingarorlofið en það var gert á þeim forsendum að það var langríkulegasta tryggingakerfið okkar og því var eðlilegt að það tæki á sig hlutfallslega mesta skerðingu. Þó að það kunni að hljóma ankannalega stend ég með því að það hafi verið eðlileg ráðstöfun í stað þess að skerða til dæmis atvinnuleysisbætur sem eru langtum lélegri tryggingar. Ég tel mjög mikilvægt að félags- og tryggingamálanefnd eða ný velferðarnefnd, hverjir svo sem í henni munu sitja, fari mjög ítarlega í saumana á þessari skýrslu og kanni hvaða áhrif þessar skerðingar hafi haft, fari í grundvallarumræðu um fæðingarorlofið og að við ræðum við velferðarráðherra um það að skipaður verði þverpólitískur hópur um það að endurskoða fæðingarorlofslögin og ákveða hvernig við ætlum að auka fjárveitingar til kerfisins, hvort ekki standi til að lengja fæðingarorlofstímann og í hvaða tímasettu skrefum við treystum okkur til að gera það. Fyrir mér skiptir það alla vega mjög miklu máli að við sjáum fram á að fæðingarorlofið verði aftur öflugt tæki til að tryggja börnum samvistir við foreldra sína og jafnrétti á vinnumarkaði og heimili.

Frú forseti. Ég þakka athugasemdir hv. þingmanns og bíð spenntur eftir skýrslunni eins og hún.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 30/1987, um orlof, með síðari breytingum. Nefndin fékk fulltrúa frá velferðarráðuneyti á sinn fund en með frumvarpi þessu er lögð til breyting á rýmkun á rétti starfsmanna til töku orlofs í kjölfar veikinda. Samkvæmt gildandi lögum um orlof þarf starfsmaður, sem vegna veikinda gat ekki farið í orlof á þeim tíma sem ákveðið hafði verið, að ljúka orlofi fyrir 31. maí næstan á eftir ellegar fá orlof sitt greitt út. Felur frumvarpið í sér að þetta skilyrði verði fellt niður en áfram er gert ráð fyrir því að starfsmaðurinn taki orlof eins fljótt og unnt er. Enginn af átta umsagnaraðilum gerir athugasemd við málið sem unnið hefur verið í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Telur nefndin efni frumvarpsins til hagsbóta fyrir starfsmenn þar sem réttur þeirra til orlofs er rýmkaður og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álit þetta rita Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Pétur H. Blöndal, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Unnur Brá Konráðsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta félags- og tryggingamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 44/1998, um húsnæðismál, með síðari breytingum. Nefndin fékk fjölda gesta á sinn fund sem getið er um í nefndaráliti og eins bárust umsagnir um málið. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um húsnæðismál þess efnis að Íbúðalánasjóði verði falið það verkefni að bjóða íbúðarhúsnæði sem hann hefur leyst til sín til kaupleigu í stað þess að leigja það út eins og nú er kveðið á um. Þá verði sjóðnum heimilt að veita óverðtryggð lán. Auk þess er lögð til með ákvæði til bráðabirgða tímabundin breyting á lánsheimildum þannig að sjóðnum verði heimilt að veita að uppfylltum nánari skilyrðum lán til endurbóta sem geti numið allt að 90% af kostnaði við framkvæmdir þó svo að fjárhæð lána sem þegar eru áhvílandi sé hærri en lögbundin hámarksfjárhæð lána Íbúðalánasjóðs svo fremi að samanlögð fjárhæð lána verði ekki hærri en nemur fasteignamati eignar. Meiri hlutinn telur ljóst að framangreint ákvæði til bráðabirgða getur aukið áhættu sjóðsins. Í kostnaðarumsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytis kemur fram að engin greining hafi farið fram á þessu atriði og því ekki forsendur hér til að meta breytingu á áhættunni til fjár. Með vísan til þessa telur meiri hlutinn ekki unnt að samþykkja þessa breytingu að svo stöddu og leggur til að ákvæðið falli brott. Hvað varðar heimild Íbúðalánasjóðs til þess að bjóða í fasteignir í eigu sjóðsins telur meiri hlutinn þennan hluta frumvarpsins ekki nægilega vel útfærðan og að hér sé um of mikið framsal löggjafarvalds að ræða. Einnig kom fram á fundum nefndarinnar að ekki lægi fyrir hvernig ætti að útfæra kaupleigukerfið. Leggur meiri hlutinn til að ákvæðið falli brott en telur jafnframt ástæðu til að áfram verði skoðaðir möguleikar Íbúðalánasjóðs til þess að bjóða íbúðir í eigu sjóðsins til kaupleigu. Meiri hlutinn telur mikilvægt að veita Íbúðalánasjóði heimild til að gefa út óverðtryggða skuldabréfaflokka og þar með að veita óverðtryggð lán, samanber 2. gr. frumvarpsins, enda geti þessi heimild aukið valmöguleika lántakenda. Meiri hlutinn áréttar þó að útfærslan á því hvernig Íbúðalánasjóður hagar útgáfu og fjármögnun slíkra lána er eftir. Hér er því einungis stigið fyrsta skref í átt að óverðtryggðum útlánum sjóðsins en síðar kemur í ljós hvaða kjör bjóðast á markaði og þar með hvort hér sé um raunhæfa leið að ræða fyrir fólk til að fjármagna íbúðarkaup sín án þess að taka þurfi mikla áhættu hvað varðar sveiflur í greiðslubyrði. Samkvæmt 4. mgr. 21. gr. húsnæðislaganna er kveðið á um að vextir skuli vera óbreytanlegir á lánstíma. Til að lágmarka afföll og áhættu Íbúðalánasjóðs telur meiri hlutinn þó mikilvægt að vextir óverðtryggðra útlána sjóðsins geti verið breytilegir. Leggur meiri hlutinn því til breytingu þess efnis en áréttar að sú breyting mun einungis ná til óverðtryggðra útlána sjóðsins. Verðtryggð lán hans verða áfram á föstum óbreytanlegum vöxtum. Meiri hlutinn telur þó ekki rétt að kveða á um að óverðtryggð lán skuli ávallt vera með breytilegum vöxtum heldur setji Íbúðalánasjóður reglur um vexti af óverðtryggðum lánum sínum enda hlýtur vaxtastefna hans að fara eftir fjármögnun sjóðsins á þessum skuldabréfaflokkum. Það er skýr vilji meiri hlutans að Íbúðalánasjóður nýti sér þá heimild sem honum er veitt með frumvarpinu til að kanna möguleika á útgáfu óverðtryggðra skuldabréfaflokka og eftirspurn eftir þeim. Meiri hlutinn áréttar að komi til óverðtryggðra lánveitinga verði sjóðurinn að vanda mjög upplýsingagjöf til lántaka. Verði vextir slíkra lána breytilegir felur það í sér áhættu fyrir lántakendur þar sem greiðslubyrðin getur breyst umtalsvert í kjölfar vaxtabreytinga. Mikilvægt er að Íbúðalánasjóður stundi ekki lánveitingar sem fela í sér mikla áhættu fyrir lántakendur. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum, þ.e. að 1. gr. laganna og ákvæði til bráðabirgða falli brott. Þá er bætt við ákvæði varðandi möguleika til breytilegra vaxta á útlánum Íbúðalánasjóðs ef um óverðtryggð lán er að ræða og síðan er gerð breyting á gildistökuákvæði laganna. Undir nefndarálitið rita Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Pétur H. Blöndal, Guðmundur Steingrímsson, Unnur Brá Konráðsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir. Jónína Rós Guðmundsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Frú forseti. Meginefni þessa frumvarps er að gera Íbúðalánasjóði kleift að bjóða upp á óverðtryggð útlán og jafnframt að veita sjóðnum heimild til að slík útlán beri breytilega vexti. Breytingartillögur meiri hlutans snúa jafnframt að því að fella brott aðra þætti frumvarpsins en þá sem varða heimild til handa sjóðnum að veita óverðtryggð lán. Í upphafi er rétt að taka fram að undirritaður styður meginþætti frumvarpsins og leggur til að það verði samþykkt eins og það kemur fyrir. Hins vegar er mikilvægt að fram komi sú staðreynd að hér er aðeins um mjög lítið skref að ræða og tekur frumvarpið á engan hátt heildstætt á þeim vanda sem verðtryggingin er í íslensku samfélagi. Áður en Íbúðalánasjóður getur boðið upp á óverðtryggð útlán þarf sjóðurinn að vinna sig út úr verðtryggingunni. Í fyrstu þarf sjóðurinn að kanna möguleika á útgáfu óverðtryggðra skuldabréfaflokka eins og kom fram hjá hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur. Sjóðurinn er fjármagnaður að stærstum hluta gegnum Íbúðalánasjóð (70%). Stærstur hluti þessarar fjármögnunar er í formi verðtryggðra skuldabréfa sem eru án uppgreiðsluheimilda. Af u.þ.b. 800 milljarða útlánasafni sjóðsins eru einungis tæpir 40 milljarðar sem hægt er að greiða upp strax, afganginn er ekki hægt að greiða upp fyrr en að 25 árum liðnum og því þarf sjóðurinn að ná samningum við lífeyrissjóði um uppgreiðslu á þessum verðtryggðu bréfum og nýrri fjármögnun í formi óverðtryggðra bréfa. Niðurstöður liggja ekki fyrir og áætlar sjóðurinn að þessi vinna geti tekið að lágmarki tólf mánuði og kom það fram hjá fulltrúum sjóðsins sem komu fyrir nefndina og hefur reyndar gert í fjölmiðlum einnig eftir að málið kom úr nefnd. Það kom einnig fram hjá sjóðnum að vinna við þetta sé á byrjunarstigi sem þýðir að óverðtryggð fasteignalán eru ekki alveg handan við hornið eins og margir hafa látið í veðri vaka. Í þessari umræðu þarf einnig að huga að þeirri staðreynd að lífeyrissjóðirnir eru lögum samkvæmt skuldbundnir til að verðtryggja lífeyri og hvernig geta sjóðirnir staðið við slíkt án þess að umræðan sé tekin um umgjörð lífeyrissjóðakerfisins á sama tíma? Verðtrygging útlána er án nokkurs vafa eitt stærsta vandamál venjulegra heimila í landinu í dag og ljóst er að stærsta verkefni stjórnvalda er að leita leiða til afnáms hennar. Það eitt og sér er ekki nóg heldur verður einnig að taka á vanda þeirra sem í dag eru með verðtryggðar skuldir sem hækka gríðarlega um hver mánaðamót, sér í lagi þegar verðbólgan hefur verið eins og hún hefur verið undanfarin ár. Í ljósi þungrar skuldabyrði heimilanna er ekki mikil von til þess að margir fari úr verðtryggðum lánum yfir í óverðtryggð húsnæðislán. Reyndar hefur það komið fram hjá Íbúðalánasjóði að hann muni ekki í það minnsta í fyrstu bjóða upp á endurfjármögnun lána og óvíst hvenær það muni hefjast. Vegna þess ætti verkefni okkar sem hér erum að vera að setja þak á verðtrygginguna á ársgrundvelli sem miðast við verðbólgumark Seðlabankans með þolmörkum. Framsóknarflokkurinn lagði þetta til haustið 2009 og aftur á yfirstandandi löggjafarþingi og er málið nú til umfjöllunar í viðskiptanefnd. Þakið yrði í raun fyrsta raunverulega skrefið sem stigið yrði í þá átt að afnema verðtrygginguna. Samkvæmt útreikningum Marinós G. Njálssonar ráðgjafa hefur komið fram að ef 4% þak hefði verið sett á verðtrygginguna síðustu 20 ár hefði raunávöxtun lífeyrissjóðanna náð að jafnaði 3,5%. Annað mikilvægt atriði er að ná fram raunvaxtalækkun fasteignalána. Staðreyndin er sú að raunvextir innlendra verðtryggðra húsnæðislána eru hærri en þegar kemur að óverðtryggðum húsnæðislánum í nágrannalöndum okkar. Það er ljóst að slík vaxtalækkun mundi minnka greiðslubyrði íslenskra heimila mjög mikið. Þessar tillögur komu reyndar fram í áliti framsóknarmanna auk hv. þm. Lilju Mósesdóttur þegar skýrsla um afnám verðtryggingar var lögð fram á síðasta vori. Um leið og mælt er með samþykkt þessa máls skal það tekið fram að frumvarpið tekur á engan hátt á þeim vanda sem fylgir verðtryggingunni og því er gerð sú krafa að ríkisstjórnin svari nú kalli þjóðarinnar og undirskriftasöfnunar sem hefur verið í gangi um allnokkurt skeið og hefji raunverulega vinnu við að taka á þeim vanda sem verðtryggingin veldur daglega bæði hjá heimilum og fyrirtækjum landsins.

Frú forseti. Við ræðum hér heimild Íbúðalánasjóðs til að veita óverðtryggð lán og það er eiginlega það sem situr eftir af frumvarpinu eftir að nefndin er búin að fara í gegnum það, og ég er því mjög hlynntur. Ég hef alltaf talið það mjög neikvætt að Íbúðalánasjóður, stærsta lánastofnun landsins í lánveitingum til almennings og heimila, beini fólki markvisst inn í verðtryggingu. Og ekki nóg með það, frú forseti, heldur beinir hann með ákveðnum hætti fólki inn í löng lán, jafnvel 40 ára lán, þar sem eignamyndun er mjög hæg. Hann hefur reyndar stundum boðið 20 ára, 25 ára og 30 ára lán, en allt skal það vera verðtryggt. Þetta er mjög slæmt vegna þess að eignamyndunin verður mjög hæg og fólk er mjög berskjaldað fyrir sveiflum í verði fasteigna. Það er reyndar vandi um allan heim að þegar fasteignaverð lækkar mikið lenda menn í vandræðum með eigið fé. Það er ekkert síður á Spáni og í Danmörku en hér á landi og ég hygg meira að segja að staðan sé verri í Danmörku varðandi eigið fé fjölskyldna en á Íslandi þó að ég hafi ekki um það nákvæmar tölur. Það væri gaman að skoða það einhvern tíma í hv. félagsmálanefnd vegna þess að þetta er félagslegt atriði. Um leið og tekin eru upp óverðtryggð lán, sem margir binda miklar vonir við og kannski óraunhæfar, þurfa menn að upplýsa um áhættuna af óverðtryggðum lánum eins og upplýsa hefði þurft um áhættuna af verðtryggðum lánum. Nú er það spurningin hvort menn hugi að uppruna fjárins, sem margir virðast ekkert átta sig á hvaðan komi, þeir virðast halda að peningarnir komi frá guði, frá himnum eða frá bankanum en gleyma því að banki er ekkert annað en millifærsluaðili, banki á ekkert sparifé sjálfur. Þar leggur fólk inn sparifé og svo lánar bankinn það sama sparifé út. Bankinn gerir því ekkert annað en að flytja peninga frá sparifjáreigendunum - sem sumir kalla fjármagnseigendur, og það á víst að vera ljótt - yfir til lántakenda. Sparifjáreigandinn, hinn svokallaði fjármagnseigandi, er nánast alltaf heimili, þannig að þeir sem gæta hagsmuna heimilanna ættu að gæta sérstaklega að sparnaði. Þegar menn eru með óverðtryggð lán og ef menn ætla ekki að hlunnfara sparifjáreigendur, þ.e. stela af þeim peningum, eins og gert var hér frá 1950 til 1980 - þá var vöxtum kerfisbundið haldið neikvæðum af Seðlabanka Íslands og við það myndaðist mikil eignaaukning hjá skuldurum og sparnaður landsmanna hvarf, hann brann. Það var mjög alvarlegt og sennilega er það ein mesta eignatilfærsla á Íslandi frá lágtekjufólki til hátekjufólks, sem hafði efni á því að taka lán, og til fyrirtækja. Það eru margar sögur af því þegar menn eignuðust fasteignir, það var erfitt að borga fyrst en svo var ekkert eftir og menn fengu fasteignina að miklu leyti gefna þegar lánin voru óverðtryggð. Ef menn ætla ekki að fara í þessa stöðu aftur þurfa menn að búa sig undir það að ef hér verður verðbólguskot, segjum mjög hóflegt, 10%, þá fari vextir upp í 10% að minnsta kosti. Það er ákveðinn kostnaður fólginn í að flytja peningana á milli. Það er vaxtamunur hjá banka, hann þarf peninga til reksturs og reikna má með að í 10% verðbólgu þurfi bankinn að fá svona 1–2%, það er lágmark, þannig að útlánsvextir ættu þá að vera 11–12%. Tólf prósent vextir á láni sem er nokkuð hátt, segjum 30 milljónir, væru þá 3,6 milljónir og það er óbærilegt fyrir venjulegt fólk að borga 3,6 milljónir bara í vexti á ári. Þessu þurfa menn að átta sig á. Það mundu vera 300 þús. kr. á mánuði bara í vexti ef menn ætluðu ekki að hlunnfara sparifjáreigandann. En svo getur vel verið að það sé markmið hjá mörgum að hlunnfara sparifjáreigandann, það getur vel verið að það sé bara tilgangurinn með dæminu. Manni heyrist oft að það sé eiginlega hið besta mál að fara illa með sparifjáreigendur, en menn gleyma því að sparifjáreigendur eru bara venjulegt fólk og venjuleg heimili sem geta tekið ákvörðun um að hætta að spara og þá þornar upp sú lind sem menn taka lánin úr. Þegar menn því fara út í óverðtryggð lán þarf að kynna fyrir fólki þá áhættu sem felst í því að það komi verðbólguskot og menn þurfi að borga mjög mikið af láninu. Það er einmitt kostur verðtryggingarinnar að hún dreifir þessu álagi eða áfalli yfir á allan lánstímann sem sumir líta á sem kost en aðrir líta á sem galla. Verðtryggingin hefur því sína kosti og galla og óverðtryggð lán hafa líka kosti og galla. Kosturinn felst í því að eignamyndunin er hraðari og greiðslubyrðin er yfirleitt þekktari. Menn vita betur hvað þeir skulda, skuldin vex ekki, og menn vita betur hvað þeir hafa tekið af skuldbindingum, en greiðslubyrðin verður yfirleitt alltaf mikið þyngri og harðari í óverðtryggðum lánum, sem er kannski ágætt til að auka aga í fjármálum. Þetta þurfa menn að vita. Ég hef grun um að margir horfi til þess að breyta yfir í óverðtryggt og allt í einu bara þurfi þeir ekki að borga neitt eða mjög lítið; að það sé draumurinn að skuldirnar nánast hverfi. Þannig verður það ekki nema meiningin sé að hlunnfara þann sem lagði til upprunalega féð, hvort sem það er lífeyrissjóður eða eitthvert heimili, að taka af honum peningana sem hann sparaði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir hans ræðu. Hann hefur talsverða reynslu af fjármálamörkuðum og meiri innsýn og þekkingu en margir aðrir í þessum sal. En ég glöggvaði mig kannski ekki nægilega vel á því hvort þingmaðurinn teldi það vera framfaraskref að Íbúðalánasjóður byði hin óverðtryggðu kjör og þá kannski ekki síður hvort hann telji að það hafi almennt reynst farsælt fyrir okkur að vera með svo stóran hluta af skuldum heimilanna í verðtryggðu formi. Ég skil áhyggjur hans af sparifjáreigendunum en telur hann ekki að þær miklu álögur sem þessu kerfi hafa fylgt fyrir heimilin í landinu hafi ekki skilað hagstæðum vaxtakjörum til fólks á húsnæðislánum og annað slíkt, og hvort hann telji ekki almennt að æskilegra væri að við hefðum fyrirkomulag húsnæðislána okkar meira eins og hjá venjulegum þjóðum. Ég nefni Þjóðverja sem dæmi, þeir eru sérfræðingar miklir í efnahagsmálum og hv. þingmaður þekkir vel til hvernig þeir halda á fjármálum og skipuleggja sín fjármálakerfi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir ágætt andsvar. Ég tók það fram strax í byrjun að þetta væri framfaraskref vegna þess að þetta eykur kosti fólks. Ég er alltaf hlynntur því að fólk hafi sem flesta kosti og alveg sérstaklega að ríkið sé ekki að stýra fólki inn á ákveðnar brautir sem það kannski vill ekki fara. Varðandi það hvort þetta séu álögur á heimilin: Ef maður lítur á hina hliðina, sem menn gera mjög ógjarnan, þá er einhver sem hefur lagt til hliðar, hvort sem það er með frjálsum sparnaði eða í gegnum lífeyrissjóðinn sinn - allir Íslendingar eru skyldaðir til að borga í lífeyrissjóð og það gleymist stundum að hver fjölskylda á þar 15 milljónir að meðaltali, meira en hún á yfirleitt í húsinu sínu. Álögur á heimilin felast einmitt í því að 80% af innstæðum í bankakerfinu, svona eftir minni, eru óverðtryggðar. Af hverju eru 80% af innstæðum í bankakerfinu óverðtryggðar? Vegna þess að það er skilyrði að binda innstæðuna í þrjú ár minnst til að geta fengið á hana verðtryggingu, sem gerir það að verkum, af því að fólk treystir ekki bönkunum og treystir því ekki að innstæður verði ekki á einhvern hátt skertar eða skattlagðar  Ég man ekki eftir að hafa heyrt nokkurn þingmann á hv. Alþingi kvarta yfir því að vextir á sparifjárinnstæðum séu neikvæðir, nema helst sjálfan mig.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir hans greinargerð í þessu. Hann hefur áhyggjur af hinni hliðinni og inneignarhöfum í bankakerfinu, en nú er það náttúrlega ekki þannig að Íbúðalánasjóður sé fjármagnaður með innstæðum í viðskiptabönkunum. Ég velti því fyrir mér, og hv. þingmaður þekkir það betur en ég, því að hann situr í nefndinni, hvort ekki sé í þessu tilfelli fyrst og fremst ástæða til að hafa áhyggjur af ríkissjóði vegna þess að í Íbúðalánasjóði er það væntanlega ríkissjóður sem lánar íbúðakaupendunum fé og tekur síðan lán til þeirrar lánastarfsemi aftur á markaði. Verði misvægi á milli þeirra lána sem hann tekur og þeirra lána sem hann veitir lendir það væntanlega á ríkissjóði og skattgreiðandanum endanlega og þess vegna er einmitt mjög mikilvægt að sem minnst áhætta sé í fjármögnun Íbúðalánasjóðs og hann sé fjármagnaður á sambærilegum kjörum og hann er að lána út á. Ég vildi kannski biðja þingmanninn um að reifa það stuttlega hvernig þetta sé hugsað, að þessi óverðtryggði lánaflokkur sé fjármagnaður og hvernig nefndin hafi hugsað fyrir því að áhætta af þeirri útlánastarfsemi sé sem allra minnst og sjóðurinn fjármagni sig á sambærilegum kjörum og hann er að lána út á, þ.e. á óverðtyggðum kjörum.

Frú forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta var rætt nokkuð ítarlega í nefndinni. Að sjálfsögðu þarf Íbúðalánasjóður, sem reyndar gefur út skuldabréf með ríkisábyrgð, sem hann selur á markaði, að fjármagna sig með óverðtryggðum hætti. Það er einmitt það sem er verið að heimila í þessum lögum, þ.e. að hann hafi heimild til að gefa út óverðtryggð bréf með ríkisábyrgð til þess að standa á móti þessum óverðtryggðu útlánum. Þar kemur því beint samhengið á milli uppsprettu fjárins, sem er sala á óverðtryggðum ríkisskuldabréfum til almennings og lífeyrissjóða, og hins vegar útlánin. Þetta er það sem menn þurfa alltaf að hafa í huga, menn þurfa að huga að uppsprettunni, að hún þorni ekki. Ef menn ganga of hart á uppsprettuna gæti hún þornað og þá fá menn ekki lán, það er mjög einfalt, eða ef vextir hækka upp í himininn, ef ekki er nægilegt framboð af lánsfé. Þetta er mjög vandasamt af því að ég er ekkert viss um að margir vilji lána, jafnvel með ríkisábyrgð, til mjög langs tíma með föstum vöxtum. Þess vegna var rætt um það í nefndinni að hafa þetta fimm ára tímabil, að vextirnir yrðu breytilegir á fimm ára fresti eða eitthvað slíkt. Þetta var rætt mikið og þetta er náttúrlega ákveðin kúnst sem menn þekkja vel í útlöndum þar sem lengi hefur verið unnið með óverðtryggð bréf á markaði í sveiflukenndri verðbólgu, sem er reyndar alltaf miklu lægri en hér. Þá komum við kannski inn á stjórnun peningamála og það hvernig okkur tekst til að halda verðbólgunni niðri, og það er nú kannski okkar vandamál en ekki verðtryggingin. Vandamálið er sveiflukennd verðbólga sem kemur í bakið á sparfjáreigendum, sem eru uppspretta fjárins, eins og ég gat um. Það þarf að gæta vel að þeirri uppsprettu því að það er svo auðvelt að hætta að spara. Það er miklu auðveldara að hætta að spara en að hætta að skulda.

Virðulegur forseti. Það er hárrétt sem fram kom hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal að rót vandans er ekki verðtryggingin, rót vandans er auðvitað sú hversu illa hefur verið haldið á stjórn efnahagsmála á Íslandi um áratugaskeið og hve sveiflur hafa einkennt hagkerfi okkar, og verðtryggingin er í sjálfu sér bara afleiðing óstjórnar og birtingarmynd hennar. Það þýðir þó ekki að hún geti ekki átt hlut að því að magna vandann. Ég held að eftir okkar miklu efnahagslegu ófarir sé óhjákvæmilegt að við ræðum það til þrautar hvort við þurfum ekki að hverfa frá þessu fyrirkomulagi og ég er eindregið þeirrar skoðunar að eitt af brýnustu verkefnum okkar á sviði efnahagsmála sé að gera það. Ekki þar fyrir að það hafi ekki verið og staðið full rök til þess að taka upp verðtrygginguna á sinni tíð. Það er alveg rétt lýsing að hér í landinu var verið að brenna upp sparifé, kannski ekki síst eldra fólks sem lagt hafði í lífeyrissparnað eða í sparnað í bönkum sem brann upp á báli verðbólgunnar og varð að engu. Það var ákaflega ósanngjarnt og þróun sem óhjákvæmilegt var að bregðast við á þeim tíma. Ég er ekkert frá því að það hafi verið rétt á sínum tíma að bregðast við því nánast neyðarástandi sem var með því að taka upp þá háttu sem verðtryggingarkerfið er. Það er líka rétt að í kenningunni eða teoríunni er ýmislegt sem getur bent til þess að verðtrygging sé gagnlegt tæki í hagkerfi og á fjármálamörkuðum og það má leiða ýmis rök að því að hún sé hentug við hitt og þetta. Nú hins vegar höfum við búið við þetta kerfi í um aldarþriðjung og það er auðvitað löngu orðið tímabært að við spyrjum okkur að því hvort kerfið virki í veruleikanum eins og því hefur verið lýst í kenningunni, hvort praxísinn hafi reynst jafnhaldgóður og teorían og reynslusannindin sem við höfum aflað af því að hafa þetta kerfi í liðlega 30 ár séu jafnjákvæð og skynsamleg og við höfum kannski haldið, mörg, framan af af þessu tímabili. Ég held að svo sé ekki og það sé sannarlega eitt af því sem við þurfum að læra, Íslendingar, af efnahagslegum óförum okkar að séríslenskar lausnir í efnahagsmálum er ekki stefna sem við eigum að fylgja. Við þurfum að læra það af óförum okkar að við eigum í öllum meginatriðum í stjórn efnahagsmála að temja okkur sömu hætti, sömu venjur, beita sömu stjórntækjum og aðferðum og aðrar þjóðir í okkar heimshluta og þróuðum ríkjum í veröldinni yfirleitt, en falla frá hinum séríslensku lausnum vegna þess að reynslusannindin í þessi liðlega 30 ár eru einfaldlega þau að séríslensku lausnirnar hafa ekki reynst haldbærar, ekki einu sinni til þess að verja grunngerð efnahagskerfisins, því að það hrundi náttúrlega, en þær hafa heldur ekki í veruleikanum reynst skila okkur minni sveiflum í efnahagsmálum eins og þó kenningin er né hefur þetta kerfi skilað okkur lægri raunvöxtum á íbúðalánum en almennt gerist í okkar heimshluta heldur þvert á móti hefur kerfið í reynd skilað okkur umtalsvert hærri raunvöxtum á íbúðalán en þekkist í okkar heimshluta og þó að leitað væri jafnvel víða um lönd. Að fenginni þeirri reynslu held ég að eitt af grundvallaratriðunum við að læra betri siði í efnahagsmálum sé að hverfa frá þessu fyrirkomulagi og hverfa að því fyrirkomulagi sem menn beita annars staðar sem eru hin óverðtryggðu kjör. Í þessu eigum við hins vegar ekki að halda að felist nein patentlausn. Það er einn af þeim ósiðum sem við höfum tamið okkur í efnahagsmálum og þurfum að leggja af. Við eigum heldur ekki að horfa til þess að við eigum að ráðast í þetta á einni nóttu eða fara í eina kollsteypuna enn og hverfa frá verðtryggingu í einu vetfangi. Mikilvægt er að við þróum kerfið okkar frá þessum háttum eins og viðskiptabankarnir hafa verið að gera meira og minna án afskipta okkar stjórnmálamanna með því að þeir hafa boðið óverðtryggð lán þeim sem hafa verið að taka ný lán á markaði og þau lán hafa verið mjög vinsæl hjá neytendum. Þar með hefur valkostum fjölgað. Það er líka fagnaðarefni að a.m.k. einn viðskiptabankanna hefur boðið öllum viðskiptavinum sínum sem hafa verið með verðtryggð lán að flytja sig yfir í óverðtryggð kjör og raunar boðið þeim fyrir það 10% lækkun á höfuðstól og þannig hafa þeir sem voru í eldra kerfinu líka átt valkost. Þannig að í þeim banka, Íslandsbanka, er a.m.k. víst að þeir sem enn eru með verðtryggð lán eru það vegna þess að þeir hafa kosið að vera áfram með verðtryggð lán. Við því er í sjálfu sér ekkert að segja, þeim voru boðin þau á sínum tíma og þeir tóku þau og auðvitað eiga þeir fullan rétt á því að halda þeim áfram. Þetta skref sem hér er verið að taka, að bjóða óverðtryggð lán á vegum Íbúðalánasjóðs, er síðan mjög mikilvægt skref í þessari þróun. Ég held að ef þess væri nokkur kostur að leita leiða til að bjóða, með svipuðum hætti og Íslandsbanki hefur gert, þeim sem eru með verðtryggð lán hjá Íbúðalánasjóði að flytja sig á síðari stigum í þessari þróun - ég er ekki að tala um á næstu mánuðum en þegar Íbúðalánasjóður hefur fengið nokkra reynslu af því að gefa út óverðtryggð lán með þessum hætti - þá væri það líka mikilvægur kafli í því að skilja við þessa séríslensku sögu sem var auðvitað viðbrögð við neyðarástandi í lífeyrismálum hér fyrir liðlega 30 árum en hefur kannski ekki reynst farsælt tæki til frambúðar að styðjast við. Ég fagna því mjög þeirri heimild sem hér er verið að opna Íbúðalánasjóði að bjóða óverðtryggð lán og tel að okkur sé ekkert að vanbúnaði að veita sjóðnum þá heimild og vona bara að honum gangi sem allra best og skjótast að bjóða þennan nýja valkost og taka síðan frekari skref í framhaldinu.

Frú forseti. Þetta er of viðamikið mál til að menn geti rætt það í andsvari. Í fyrsta lagi um skipti frá verðtryggðu yfir í óverðtryggt. Þar er einn hemill sem þingmenn hafa byggt inn í kerfið sem eru stimpilgjöldin. Auðvitað ættum við að afnema þann hemil á samkeppni þannig að ríkið sé ekki að hagnast á því þegar menn skipta á milli. Hv. þm. Helgi Hjörvar sagði í sinni ágætu ræðu að þetta hefði eflaust verið nauðsynlegt á sínum tíma. Það vill svo til að ég þekkti þann tíma og ég átti þátt í að taka upp verðtryggingu vegna þess að ég var forstjóri Lífeyrissjóðs verslunarmanna og ég reiknaði út að árið 1969 hefði sá sjóður getað sleppt öllum iðgjöldum til sjóðsins ef hann hefði bara fengið verðtryggingu miðað við byggingarvísitölu, þvílík var brennslan. Öll iðgjöldin fóru í að bæta upp brennsluna á peningunum, 10% af launum allra sjóðfélaga hjá þeim sjóði. Allt sparifé landsmanna var horfið og óréttlætið æpti á menn alls staðar frá þar sem heilu fasteignirnar höfðu horfið og orðið að engu af því að menn seldu þær og lögðu söluverðið í banka. Eins og ég sagði í ræðu minni held ég að þetta hafi verið mesta eignatilfærsla í Íslandssögunni þar sem þeir sem tóku lán græddu og græddu og græddu og þeir sem lögðu fyrir töpuðu og töpuðu og töpuðu. Upptaka verðtryggingar var neyðarástand. Ég var þá tryggingafræðingur að reikna út stöðu ýmissa lífeyrissjóða og þeir voru allir gjaldþrota, allir. Ég vissi líka sem forstjóri Lífeyrissjóðs verslunarmanna, ég var að taka á móti makalífeyrisþegum sem komu, kannski ofan úr Breiðholti, til að ná í lífeyrinn sinn fyrir allt árið, þeir náðu í lífeyrinn fyrir allt árið því að það tók því ekki að koma oftar. Lífeyririnn, sem dugði kannski fyrir ferð með leigubíl frá Breiðholti og aftur til baka, var óverðtryggður og hann bara hvarf. Lífeyrissjóðirnir gátu ekki staðið undir skuldbindingum sínum, langt í frá, og þetta var ömurleg staða. Þá voru vextir á lífeyrissjóðslánunum 30%. Ef menn tóku lán borguðu þeir þriðjunginn ári seinna. En, frú forseti, verðbólgan var 60%, þannig að ef þeir réðu við þessa 30% greiðslubyrði stórgræddu þeir á því að taka óverðtryggt lán. Þetta var látið viðgangast, því að hinum megin voru sparifjáreigendur sem fengu kannski bara 10 eða 20% vexti í 60% verðbólgu. Og þeir sem skulduðu gátu meira að segja á tímabili dregið vextina frá skatti þannig að skuldarar græddu líka þar, þeir borguðu minni tekjuskatt. Þetta var alveg óþolandi ástand. Ég er persónulega, frú forseti, á móti verðtryggingu. Ég er á móti henni vegna þess að hún býr til nýja mynt í efnahagslífið, nýja mynt sem er verðtryggð, og hvað gerist ef myndast verðbólga í þeirri mynt? Þá getur komið upp óðaverðbólga eins og við þekkjum frá ýmsum löndum og er alveg stórhættulegt. Þess vegna þarf að hafa hemla á þeirri mynt eins og gert er með því að menn þurfa að leggja fyrir innstæður í þrjú ár og lán þurfa að vera minnst til, minnir mig, fimm ára. Það eru hemlar til þess að þessi mynt taki ekki yfir og spóli sig lausa. Hv. þm. Helgi Hjörvar sagði með réttu að við ættum að taka upp sömu venjur og hætti og eru í löndunum í kringum okkur. Þá skulum við byrja á því, hv. þm. Helgi Hjörvar, að fara að ræða um sparifjáreigandann, því að ef það væri 5% verðbólga eins og núna er - og það er alveg ágætt að hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra situr hér - ef í Þýskalandi væri 5% verðbólga eins og hér er og vextir væru 2,5% og skattlagningin 20% á vextina væri allt vitlaust í þýska þinginu, ég lofa því. En hv. þingmenn hér horfa ekki einu sinni á það, þeim kemur það bara ekkert við að það sé verið að refsa fólki fyrir ráðdeild og sparsemi. Þeim kemur það ekkert við að það sé verið sé að lemja á sparifjáreigendum og það sem meira er, menn tala þá um að sparifjáreigendur hafi allt sitt á þurru og séu fjármagnseigendur, eitthvað ljótt, fólk sem hefur neitað sér um utanlandsferðir, ekki keypt sér flottan bíl og ekki flott hús. Það er það sem við erum að refsa fyrir. Menn áttu sem sagt að fara í utanlandsferðir, menn áttu að kaupa sér stóran jeppa og stórt hús. Þá hugsum við nefnilega um hag fólksins. Ef það fer sér að voða með allt of mikilli skuldsetningu þá kemur 110% leiðin og ég veit ekki hvað og hvað. Það er mikið hugsað um skuldara hér á landi. Þetta er skuldaraþjóðfélag og er búið að vera ansi lengi. Það er kannski grunnástæðan fyrir því að hér koma kollsteypur reglulega og reglulegar verðbólgur, vegna þess að það er hagur skuldara að það komi verðbólga þegar þeir skulda óverðtryggt. Menn hafa meira að segja komið hér með hugmyndir um 4% hámark á verðtrygginguna svona til þess að hrekkja sparifjáreigendur enn meira og launa skuldurunum. Við erum enn þá skuldaraþjóðfélag og ég sé það ekkert breytast, frú forseti. Ég hef ekki heyrt hv. þingmenn hafa áhyggjur af því að sparifjáreigendur séu hlunnfarnir. Svo tala menn um að þeir hafi allt sitt á þurru. Hafa menn reiknað spariféð yfir í evrur, hafa menn gert það? Við hrunið töpuðu allir íslenskir sparifjáreigendur alveg gífurlegum fjármunum vegna þess að krónan hrundi, það sem þeir áttu í innstæðum.  Skuldsetningin er vandamálið, frú forseti, skuldsetningin, en ekki of mikill sparnaður. Og við erum alltaf að refsa sparnaðinum, hugmyndir um 4% hámark á verðtryggingu, hugmyndir um að gera þetta og hitt og skattlagningu á sparifé. Og það að það skuli vera 2,5% vextir í 5% verðbólgu og enginn hafi neinar áhyggjur af því er vandamálið, frú forseti. Það hvetur til skuldsetningar, við hvetjum og hvetjum til skuldsetningar og þegar menn eru komnir yfir um kemur 110% leiðin sem kostar skattgreiðendur, þar á meðal sparifjáreigendur, mikla peninga. Þetta er nefnilega vandamálið, frú forseti. Ég ætlaði ekki að tala mikið en þetta er mér mikið hjartans mál, ekki vegna þess að ég sé sjálfur sparifjáreigandi heldur finnst mér svo ósanngjarnt að það sé verið að refsa fólki fyrir ráðdeildarsemi og sparnað.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar. Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa frá velferðarráðuneyti og einnig bárust henni umsagnir frá nokkrum aðilum eins og getið er í nefndaráliti. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um starfsmannaleigur í kjölfar athugasemda Eftirlitsstofnunar EFTA þess efnis að tiltekin ákvæði laganna brjóti hugsanlega í bága við 36. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið þar sem kveðið er á um frjáls þjónustuviðskipti. Stofnunin gerir meðal annars athugasemdir við að einstök ákvæði laganna jafngildi kröfu um að erlendar starfsmannaleigur þurfi að sækja um leyfi fyrir fram til að geta hafið starfsemi hér á landi. Þá telur stofnunin unnt að ná þeim markmiðum laganna þó að umræddum ákvæðum sé breytt þannig að efni þeirra falli betur að ákvæðum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru að öllu leyti sambærilegar breytingum sem gerðar voru með lögum nr. 96/2010 á lögum nr. 45/2007, um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjör starfsmanna þeirra. Enginn umsagnaraðila gerir athugasemd við fyrirliggjandi frumvarp sem er samið í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Ásmundur Einar Daðason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Pétur H. Blöndal, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Unnur Brá Konráðsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir.

Virðulegi forseti. Við tökum nú aftur til við að ræða frumvarp til laga um framlengingu heimildar til að hafa við lýði höft á fjármagnsflutningum. Umræðan var umtalsverð um þetta mál í þingsal fyrir nokkrum dögum þótt núna hafi í nokkurn tíma verið hlé á efnisumræðum um málið. Í mínum huga er ljóst að ákvörðun um að setja á gjaldeyrishöft var óhjákvæmileg í efnahagshruninu. Sú ákvörðun hjálpaði okkur að ná tökum á efnahagsástandinu í kjölfar hrunsins, koma á stöðugleika og forða mjög óheppilegri þróun sem hefði getað orðið með gríðarlegu falli krónunnar langt umfram það sem þó varð. Það er þannig með gjaldeyrishöft að það er oft auðveldara að setja þau á en að taka þau af. Síðast þegar þau voru sett á tók það meira en 60 ár að afnema þau að fullu. Það er mjög mikilvægt að íslenskt efnahagslíf sætti sig ekki við gjaldeyrishöft, venjist þeim ekki og telji þau ekki eðlilegan þátt í efnahagslífinu. Forsendur þess eru að við höfum stöðugt auga með því hvernig við getum afnumið höftin og hraðað því afnámi eins og kostur er. Efnahagslíf sem er til langframa í skjóli hafta verður mjög skakkt og óheilbrigt og það verða til alls konar ambögur og skekkjur sem draga úr arðsemi, hindra erlenda fjárfestingu og draga þrótt og kraft úr mikilvægum samkeppnisgreinum sem eiga sér uppbyggingarmöguleika annars staðar. Þetta er sérstaklega mikilvægt í tilviki hugverka og þekkingargreina sem eru orðin okkur mjög mikilvæg stoð í útflutningstekjum en eru mjög hreyfanlegar og þurfa á hverjum degi að taka ákvarðanir um það hvar framtíðaruppbygging fari fram, hvar næstu 300 störf verði til. Er það hér eða þar? Gjaldeyrishöft eru gríðarleg hindrun í augum þessara aðila til uppbyggingar hér á landi. Þess vegna er það hluti heilbrigðrar efnahagsuppbyggingar að gefa skýra sýn um það hvernig hægt er að aflétta gjaldeyrishöftum og skapa samkeppnisgreinunum traustari rekstrargrundvöll. Hluti af því er líka fyrirheitið um betri og traustari gjaldmiðil og meiri efnahagslegan stöðugleika. Virðulegi forseti. Forsendur afnáms hafta eru margar og eru raktar í þeirri áætlun um afnám hafta sem fylgir frumvarpinu. Þær eru helstar efnahagslegur stöðugleiki, traust á fjármálakerfi og skýr framtíðarsýn um gengis- og peningamálastefnu. Þess hefur nokkuð gætt í umræðu um þetta mál hér að þingmenn hafa velt upp þeirri hugmynd hvort hægt væri að ganga miklu hraðar í afnámi hafta og hvort það væri mögulegt að afnema höft á nokkrum mánuðum, þremur eða fjórum. Slíkar hugmyndir bera auðvitað vitni um mikið traust á efnahagsstjórninni og eru mikil viðurkenning á því verki sem við höfum unnið í að koma á efnahagslegum stöðugleika  Hins vegar tek ég alvarlega þær ábendingar að það kunni að vera mikilvægt að skýra betur það ferli sem er hafið, afnámsferli hafta, og gefa skýrari fyrirheit til atvinnulífsins um að við séum á fullu í því að afnema höftin, að róa að því öllum árum að skapa þær aðstæður að haftaafnámið sé mögulegt og að við reynum að hraða sem kostur er þessu ferli. Með öðrum orðum sköpum við ekki þá tilfinningu að þetta sé eitthvert mál sem við vísum til framtíðar heldur þvert á móti mál sem við vinnum að á hverjum degi og markmið okkar sé að losa höft eins fljótt og mögulegt er. Ég er sammála því að það megi gera bragarbót á opinberum yfirlýsingum að þessu leyti og sníða agnúa af frumvarpinu til að ná þessum árangri. Það er þó rétt að slá þann varnagla að aðstæður núna eru mjög erfiðar og viðkvæmni mikil á alþjóðlegum fjármálamörkuðum, sérstaklega á skuldabréfamörkuðum með ríkisskuldabréf. Þessi óvissutími, sá mikli ólgusjór sem núna gengur yfir evrópska bankakerfið, nær ekki til okkar vegna gjaldeyrishaftanna akkúrat núna. Það er mikilvægt að við höfum í huga að þau veita okkur verðmætt skjól þessar vikurnar en það eru ekki rök til að halda þeim til langframa. Það eru rök til að halda þeim núna en ekki endilega til langframa. Í umræðunni hér hefur tvennt verið rakið sérstaklega, annars vegar hvort mögulegt sé að taka efnisreglur sem er að finna í frumvarpinu eins og það er búið úr garði núna og setja þær frekar í lög eins og gert var í fyrirkomulaginu sem verið hefur verið í gildi hingað til. Því er til að svara að samkvæmt ráðleggingum fremstu lögfræðinga er rétt að bregðast við þeim athugasemdum sem fram hafa komið opinberlega um að lagagrunnur haftanna mætti vera sterkari og sumir lögfræðingar hafa gengið svo langt að gera því skóna að brot á lögunum eins og þau standa núna séu hreint og beint ekki refsiverð. Það er mjög mikilvægt að meðan við höfum höft sé farið eftir þeim því að annars skapa þau bara gróðrarstíu og skjól fyrir spillingu og tvöfalt hagkerfi og þess vegna er ábyrgðarhluti fyrir okkur sem við verðum öll að rísa undir að tryggja að refsiákvæði laganna virki. Því miður getum við ekki komist hjá því að setja efnisreglurnar almennt í lög með þeim hætti sem nú er lagt upp með. Hitt sem hefur verið rætt er tímalengd löggjafarinnar. Þar er ekki um að ræða dagsetningu sem er klöppuð í stein. Eins og ég hef margoft tekið fram fól frumvarpið í sér að við sæktumst eftir lagaheimild sem gæfi rúman tíma til afnáms hafta, gæfi okkur möguleika á að takast á við fjölbreyttar aðstæður og þess vegna að ýmsir hlutir kæmu upp á og þá þyrfti ekki að breyta áætluninni um afnám hafta. Það hefur alltaf legið fyrir að þessi mörk væru í lengra lagi en við teldum nauðsynlega þurfa í þetta ferli. Ég held að það sé full ástæða til þess, og það hefur orðið niðurstaða af samtölum til að greiða fyrir meðferð málsins, að gera breytingu á árafjöldanum og leggja til við nefndina að hún setji fram breytingartillögu um að stytta hámarkstímann sem höftin standi og miða við árslok 2013 í stað ársloka 2015 eins og er í frumvarpinu. Jafnframt tel ég í ljósi þess sem ég hef þegar rakið rétt að taka saman og lýsa í stuttu máli þeim atriðum sem við teljum mikilvægt að setja í forgrunn svo þau skilaboð séu sett skýrt fram að við erum að vinna skipulega að afnámi hafta og að við útskýrum þau verkefni sem vinna þarf að á næstu mánuðum og missirum til að greiða fyrir afnámi hafta og mögulega flýta því. Þá getur öllum verið alveg ljóst að unnið sé á mörgum vígstöðvum að því að skapa þær aðstæður sem geta auðveldað okkur hratt afnám hafta. Þess vegna er niðurstaða mín sú að leggja til að tímamörk afnáms gjaldeyrishaftanna verði mun skemmri en nú er gert ráð fyrir og að heimilt verði, eins og ég rakti, að viðhalda höftum til 31. desember 2013. Því verði þó haldið opnu að heimild til að viðhalda höftunum verði framlengd eftir þann tíma en þó ekki lengur en brýnasta nauðsyn krefur. Ég mun óska eftir tímasettri áætlun frá Fjármálaeftirlitinu fyrir 1. nóvember nk. um þær aðgerðir sem ráðast þarf í til að búa fjármálakerfið undir afnám hafta með úrvinnslu efnahagsreikninga og uppbyggingu innviða. Það er gríðarlega mikilvægt að enginn vafi leiki á því að íslenskt fjármálakerfi þoli afnám hafta og sé í stakk búið til að takast á við frjálsa fjármagnsflutninga. Fyrsta skrefið í þessu er lögfesting nýs innstæðutryggingakerfis fyrir lok þessa árs og samstaða hefur náðst um að þingleg meðferð þess frumvarps verði greið. Tímalengd lagaheimildarinnar um afnám hafta verði síðan endurmetin til styttingar, m.a. í ljósi þessarar áætlunar. Ef hratt gengur að þessu leyti getur það orðið til þess að skapa rök fyrir því að flýta haftaafnáminu enn frekar. Að höfðu samráði við efnahags- og skattanefnd hyggst ég skipa þverpólitíska nefnd sérfræðinga sem meti áfram svigrúm til að flýta afnámsferlinu og veiti stjórnvöldum og Seðlabanka aðhald. Það er mikilvægt að stjórnmálin fylgist með þessu ferli, séu í talsambandi við stjórnvöld og Seðlabanka sem fer með framkvæmd gjaldeyrishaftanna og að þar með leiki minni vafi á þeirri þörf sem er fyrir höftin og einstakar íþyngjandi reglur þeim tengdum á hverjum tíma. Ég mun fyrir lok október 2012 leggja fyrir Alþingi mat á því hvort áfram sé þörf á að höft verði við lýði til loka árs 2013 eða hvort mögulega séu forsendur til styttingar tímabilsins. Í efnahags- og viðskiptaráðuneytinu og Seðlabankanum munum við fara yfir lagaákvæði um gjaldeyrishöft, kanna möguleika á að einfalda ákvæði laganna og fella út óþarflega íþyngjandi atriði er lúta að heimildum heimila og fyrirtækja. Þar horfum við sérstaklega á heimildir sem valda óþægindum en hafa ekki grundvallaráhrif á virkni haftanna að öðru leyti. Frumvarp þessa efnis verði lagt fyrir Alþingi ekki síðar en 1. nóvember nk. Ég hyggst leggja fram skýrslu, og frumvarp ef með þarf, fyrir Alþingi um nauðsynleg þjóðhagsvarúðartæki til að greiða fyrir framkvæmd gengis- og peningamálastefnu og afnámi hafta fyrir lok febrúar 2012. Í þeirri skýrslu verður fjallað um þau tæki sem Seðlabanki og eftir atvikum önnur stjórnvöld gætu nýtt sér til að hafa stjórn á frjálsum fjármagnshreyfingum og koma í veg fyrir hættulegan óstöðugleika í kjölfar afnáms hafta. Margar slíkar heimildir munu væntanlega rúmast innan gildandi lagaheimilda og því ekki þurfa lagaheimildir til en ef lagabreytinga er þörf mun þeirra sjá stað í frumvarpi á þessum tíma. Ég hyggst jafnframt skipa nefnd fulltrúa allra stjórnmálaflokka til samráðs um mótun gengis- og peningamálastefnu. Það er mjög mikilvægt að við höldum áfram því verki sem við höfum hafið sem stjórnvöld, að leita samtals og samráðs um framtíðargengis- og peningamálastefnu. Ég kynnti hugmyndir í þessa veru í upphafi þessa árs og við höfum átt fundi með aðilum vinnumarkaðarins og hagsmunasamtökum í atvinnulífi og kannað hug þeirra að þessu leyti. Efnahags- og viðskiptaráðuneytið hefur gengist fyrir málþingum um þetta mál og fengið álit sérfræðinga um gengis- og peningamálastefnu, m.a. til andsvara við hugmyndir Seðlabankans sem settar voru fram í riti Seðlabankans, Peningamálastefna eftir höft, sem kom út í desember á síðasta ári. Þetta samtal þarf að fara lengra og verða með aðkomu allra stjórnmálaflokka. Við munum væntanlega leggja fram frumvarp til breytinga á einstökum atriðum í lögum um Seðlabanka Íslands á vorþingi 2012, fyrst og fremst atriði sem eru til einföldunar, hagræðingar og skýringar til að Seðlabankinn nái betur að gegna hlutverki sínu. Alþingi gefst við það tækifæri færi á að fjalla um lagagrunn peningamálastefnunnar við meðferð þess máls á Alþingi. Ég hef þegar ákveðið að leggja skýrslu fyrir Alþingi um umgjörð fjármálamarkaðarins í nóvember nk. og kynnti þá hugmynd í viðskiptanefnd fyrir nokkru. Hugur minn stendur til þess að sú skýrsla fari til efnislegrar umræðu í þinginu og umræðu og afgreiðslu í nefnd þannig að þingmenn fjalli um þessar hugmyndir um umgjörð fjármálamarkaðarins og skili áliti þar um. Sérfræðingahópur með aðkomu erlendra sérfræðinga mun síðan vinna tillögur að lagabreytingum á grunni þeirrar skýrslu sem lúta bæði að umgjörð fjármálamarkaðarins og stjórnskipulagi Seðlabanka og Fjármálaeftirlits. Ég á von á því að sá sérfræðingahópur gæti skilað af sér á vormánuðum á næsta ári þannig að þær tillögur gætu komið fram í frumvarpi haustið 2012. Virðulegi forseti. Myndin af þingstörfum gefur oft samfélaginu ranglega til kynna að hér geti engir menn talað saman, að hér standi menn löngum stundum og flytji innihaldslausar ræður og að allt sé stöðugt í illindum og hnýfilyrðum. Í þessu máli hefur því alls ekki verið þannig farið. Við höfum átt mjög hreinskiptin og góð samskipti og skoðanaskipti og ég þakka sérstaklega fulltrúum stjórnarandstöðunnar í efnahags- og skattanefnd fyrir gott samstarf um þetta mál, hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni, Pétri Blöndal, Birki Jóni Jónssyni, Þór Saari og Lilju Mósesdóttur. Ég held að það skipti miklu máli í miklu hagsmunamáli eins og þessu sem varðar miklu um framtíðarhorfur íslensks efnahagslífs að menn geti talað saman, komist að sameiginlegri niðurstöðu og vísað áfram veginn af skynsemi.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri yfirlýsingu efnahags- og viðskiptaráðherra að hér sé um að ræða viss tímamót frá því sem áður var á dagskrá. Þetta mál olli miklum deilum í vor og var eitt af samkomulagsmálum um að fresta í fyrravor. Því var frestað fram á þennan svokallaða septemberstubb. Það er óhætt að segja að róðurinn hafi verið þungur til að byrja með en nákvæmlega eins og hæstv. ráðherra lýsti tókst að lokum mjög gott samkomulag um hvernig málið yrði afgreitt. Þrátt fyrir að komin sé lausn í málið og að við í stjórnarandstöðunni munum á engan hátt standa í vegi fyrir því eru gjaldeyrishöft, nákvæmlega eins og hæstv. ráðherra lýsti, alvarlegur hlutur og mikið þjóðfélagsböl, getum við sagt. Það koma upp alls konar bjaganir í hagkerfinu sem leiða til spillingar og þess að auðæfunum er endurúthlutað á óréttlátan hátt að mörgum finnst. Í grunninn erum við á móti gjaldeyrishöftum en við höfum aftur á móti skilning á því að þau er ekki hægt að afnema einn, tveir og þrír. Sú leið sem er sett hér fram sem er árangur samræðna og samninga er það skásta sem er í boði. Ég lýsi yfir ánægju minni með málalyktir og þakka hæstv. ráðherra fyrir samstarfið í því, auk þess sem formaður efnahags- og skattanefndar hefur staðið sig mjög vel í að leiða þetta mál til lykta.

Frú forseti. Tvennt þótti mér slæmt í ræðu hæstv. ráðherra, annars vegar þegar hann túlkaði það að við vildum afnema höftin strax sem traust á efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og hins vegar þegar hann þakkaði mér fyrir samstarfið. Ég vil ekki eiga neinn þátt í því sem hér er gert. Það á að setja í lög að hafa gjaldeyrishöft til ársins 2013 og ég spái því, frú forseti, að það verði 60 ár þar til þau verða afnumin. Nú eru þrjú ár liðin frá hruni og það hefur ekkert miðað í að afnema gjaldeyrishöftin. Því miður er ég á þeim aldri að ég þekki gömlu gjaldeyrishöftin. Gallar gjaldeyrishaftanna voru siðrof, svindl og prettir, mjög dýrt mál, og það eru ekki bara stórir aðilar heldur fara menn almennt að svindla á kerfinu. Svo er afnám einkalífs, Seðlabankinn er að snuðra í greiðslukortum einstaklinga og endar sjálfsagt á því að kíkja í veskið þegar maður kemur frá útlöndum eða þegar maður fer út. Það er afnám eignarréttar sem er í stjórnarskránni. Ég get ekki flutt peningana mína með mér ef ég skyldi flytja til útlanda og það eru alls konar takmarkanir. Það þurrkar út fjárfestingar innan lands og það sem meira er, það veldur einangrun landsins, hefur mikinn kostnað í för með sér og veikir myntina, frú forseti, vegna þess að gjaldeyrishöft eru merki til allra, innlendra aðila sem erlendra, að myntin þurfi aðstoðar við. Hún er svo veik að hún þarf gjaldeyrishöft. Gjaldeyrishöftin minnka í sjálfu sér traust á myntinni. Í heildina má segja að gjaldeyrishöft vinni og virki svipað og ópíum á mannslíkamann, valdi ákveðinni þægindatilfinningu og gleði til að byrja með og svo koma fram skemmdir, menn verða háðir því og geta ekki hætt. Svona er það. Ég man umræðuna þegar átti að afnema gjaldeyrishöftin hin fyrri sem stóðu í 60 ár. Svei mér þá, mér finnst ég upplifa hana aftur. Þetta er nákvæmlega sama umræðan um áhættuna þegar gjaldeyrishöftunum er aflétt o.s.frv. Þetta er það sem er hættulegt við þetta vegna þess að menn munu segja: Það er svo mikil áhætta þegar við afnemum gjaldeyrishöftin að við getum ekki afnumið þau. Það verður alltaf þannig, frú forseti, það mun ekkert breytast. Ég ætla ekki að tefja málið og standa í vegi fyrir því að hæstv. ríkisstjórn komi þessu máli í gegn með sínum hv. stjórnarþingmönnum en ég er mjög hryggur og eindregið á móti því að lögbinda gjaldeyrishöft. Ég er mjög mikið á móti því vegna þess að ég óttast að það verði alltaf hættulegt að afnema þau aftur og þau verða framlengd og framlengd aftur og aftur. Ég vona að ég verði ekki sannspár.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fyrir þá skýrslu sem hann flutti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að þegar frumvarpið um gjaldeyrishöftin kom fram voru uppi um það nokkrar efasemdir í stjórnarliðinu, hjá stjórnarandstöðunni og úti um samfélagið. Ýmisleg gagnrýni var uppi á það enda um að ræða mjög alvarlegar skerðingar í þeim höftum sem voru innleidd árið 2008. Ég held að það sé mikilvægt að við höfum í huga að gjaldeyrishöftin voru innleidd 2008, það er ekki verið að innleiða þau hér og nú og enginn að flytja um þau frumvarp af því að þeir vilji gjaldeyrishöft eða viðhalda þeim. Við viljum auðvitað öll losna út úr þeim en það var nokkuð langt gengið, kannski sérstaklega í ákvæðum sem lutu að almenningi í því frumvarpi sem fram kom, og í sumar höfum við í efnahags- og skattanefnd tekið út til að mynda ákvæði sem lúta að skilaskyldu á gjaldeyri og annarri slíkri smásmygli sem óþarfi er að gera borgurunum armæðu með. Við höfum á síðustu dögum farið yfir ólík sjónarmið um það hversu hratt megi vinna að afnámi gjaldeyrishaftanna. Það er ákaflega vandrataður meðalvegur milli þess sem raunsætt er annars vegar og hins vegar þess að hafa þau ekki of lengi í gildi. Niðurstaðan úr því er sú sem hæstv. ráðherra kynnti, að þau verði út árið 2013, og ég mun flytja hér á morgun breytingartillögu þess efnis. Þar með er tímalengd haftanna stytt um tvö ár frá því sem var í upphaflegu frumvarpi. Þau verða engu að síður framlengd til liðlega tveggja ára sem er sá tími sem Seðlabankinn þarf að hafa ef raunsætt á að vera að hann geti markvisst í skipulögðum áföngum unnið okkur út úr þessari stöðu. Ég þakka hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fyrir þá yfirlýsingu sem hann gaf. Hún er í framhaldi af samræðum sem hafa átt sér stað milli fulltrúa í efnahags- og skattanefnd frá öllum flokkum. Ég tel að hún spegli þau sjónarmið sem fram komu hjá fulltrúum allra flokka og raunar einum þingmanni utan flokka í nefndinni. Ég þakka nefndarmönnum sérlega fyrir gott samstarf í þessu og legg áherslu á mikilvægi þess að í stórum hagsmunamálum þjóðarbúsins megi takast á vettvangi þingsins að skapa sem víðtækasta sátt um niðurstöðuna. Ég tel að það hafi tekist og að það sem þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa lagt til málanna megi vera ágæt fyrirmynd um það hvernig megi þróa mál áfram og vinna og ná sameiginlegri niðurstöðu þegar uppi eru, eðli málsins samkvæmt, ólík sjónarmið hjá fjölda fólks um allt samfélagið um erfið álitaefni eins og hér er verið að leiða til lykta.

Virðulegi forseti. Hv. alþingismenn geta kynnt sér nefndarálitið og breytingartillögurnar sem liggja fyrir á þingskjölum. Ég vil geta um breytingartillögur sem ég mun flytja við 3. umr. málsins á morgun og unnar hafa verið undanfarna daga. Í meginatriðum lýtur þetta mál að þrennu og ég ætla að fara hratt yfir það því að við erum að reyna að ljúka umræðu um fjölda mála á síðustu dögum þessa þings. Í fyrsta lagi er um að ræða hæfi stjórnarmanna í lífeyrissjóðum. Hér er verið að endurskoða hæfiskröfur til þeirra eins og annarra stjórnenda í samfélaginu í framhaldi af efnahagshruninu og var þó gert ráð fyrir því að hæfiskröfur til þeirra væru með nokkrum undantekningum frá þeim meginreglum sem gilda almennt á fjármálamarkaði. Nefndin fellst ekki á tvær af þeim þremur undanþágum, 3. og 5., og telur að meginsjónarmiðið eigi að vera það að stjórnarmenn í lífeyrissjóðunum uppfylli sömu hæfiskröfur og aðrir og þurfi ekki að sitja til að mynda í fleiri en einni stjórn hver en fellst þó á að út frá lýðræðissjónarmiðum sé nauðsynlegt að hafa ákveðnar heimildir um frávik frá þeim meginreglum vegna eðlis lífeyrissjóðanna sem ættu að vera lýðræðislegar stofnanir. Í öðru lagi er leitað aukinna heimilda til fjárfestingar í óskráðum félögum og kvöðum létt af þeim fjárfestingum, en nefndin hafnaði að mestu leyti að gera þær breytingar nú. Ástæða þess er að rannsókn á því hvað gerðist í lífeyrissjóðunum stendur yfir og munu niðurstöður hennar verða kynntar síðar á þessu ári, eftir tvo mánuði hygg ég. Við teljum að það sé óskynsamlegt og óráðlegt að auka heimildir sjóðanna til kaupa í óskráðum félögum fyrr en fyrir liggur niðurstaða úr þessari rannsókn og þau tilmæli um breytingar á fjárfestingarheimildum sem leiða af þeim rannsóknarniðurstöðum og það eigi að gera með heildstæðum hætti. Að síðustu er í málinu, og mun einkum koma fram í breytingartillögum á morgun, verið að framlengja heimildir til útgreiðslu séreignarsparnaðar. Þeirri heimild lauk 1. apríl á þessu ári og hefur komið í ljós að talsvert af fólki sem á enn í fjárhagserfiðleikum þarf áfram á þessari heimild að halda. Við opnum hana því frá 1. október næstkomandi til 1. júlí á næsta ári og hækkum þá fjárhæð sem fólk getur tekið út úr séreignarsjóðunum í 6.250.000 kr. úr 5 millj. kr. Þessa heimild hafa nú þegar 56 þús. Íslendingar nýtt sér og tekið út rétt liðlega 60 milljarða kr. eða um 1 millj. kr. hver sem hefur skipt marga verulegu máli til að komast í gegnum þau erfiðu ár sem núna eru að baki. Við sjáum vöxt í hagkerfinu á þessu ári og spár eru um vöxt í hagkerfinu á komandi árum svo að vonandi þarf fólk ekki á þessari heimild að halda í mörg missiri enn, en sjálfsagt er að framlengja hana að þessu sinni.

Frú forseti. Ég skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara og fyrirvari minn beinist eiginlega að tvennu. Í fyrsta lagi hef ég mikinn fyrirvara við þá aðferð að framlengd verði heimild til að taka út séreignarsparnað. Mér finnst eins og hæstv. ríkisstjórn sé með þessu að eyðileggja þennan sparnað sem hefur haft mikið að segja fyrir heimilin. Það sem meira er getur þetta á vissan hátt eyðilagt sparnað sem er í vari fyrir uppboðum og öðru slíku og gert það að verkum að hann tapast ef menn taka fyrst út séreignarsparnaðinn, borga niður skuldir og svo geta þeir ekki borgað meira og þá er sparnaðurinn eyðilagður. Í öðru lagi er ég með fyrirvara sem ég flyt breytingartillögu við. Hér er fjallað um stjórnir og stjórnarsetur. Ég hef mjög lengi, frú forseti, haft þá skoðun að sjóðfélagar eigi að koma meira að stjórn. Lífeyrissjóðirnir voru settir á laggirnar með lagasetningu á Alþingi 1974 og aftur 1980 þar sem í fyrri lagasetningunni var öllum launþegum rétt og skylt að borga iðgjald í lífeyrissjóð og í seinni lagasetningunni voru allir sjálfstætt starfandi líka skyldaðir til að borga í lífeyrissjóð. Þetta var lagasetning sem gerði það að verkum að lífeyrissjóðirnir eru hluti af almenna tryggingakerfinu, hinu félagslega kerfi, vegna þess að allir landsmenn voru skyldaðir til að borga í lífeyrissjóð og áttu þar að eignast tekjuháð lífeyrisréttindi sem áttu svo að létta á almannatryggingum þegar fram liðu stundir. Um leið var ekki tekið á þeim þáttum hver ætti lífeyrissjóðina og hver stjórnaði þeim. Nú eru lífeyrissjóðirnir með gífurlegar eignir, 2 þús. milljarða sem er eins og ég gat um fyrr í dag 15 milljónir á hverja einustu fjölskyldu, mikið meira en fólk á almennt í húsinu sínu. Þetta er eign heimilanna í landinu því að það eru heimilin, launþegarnir, sjóðfélagarnir, sem eiga réttindin. Aðrir eiga ekki réttindi í lífeyrissjóði og eignir standa á móti réttindunum þannig að í gegnum réttindin eiga sjóðfélagarnir alla þessa peninga, enginn annar. Þess vegna stendur í 1. gr.: „Lífeyrissjóður er eign sjóðfélaga sinna.” Afskaplega einfalt og ég vona að allir hv. þingmenn greiði því atkvæði því að maður spyr sig: Hver annar ætti að eiga lífeyrissjóðina? Þegar svo miklir peningar koma saman þarf að huga að því hver stjórnar þeim. Tveir lífeyrissjóðir eru með lýðræði þar sem sjóðfélagar kjósa stjórn en öllum hinum er stýrt af fulltrúum aðila vinnumarkaðarins, SA og ASÍ. Þetta er í rauninni hryggjarstykkið í þeim gífurlegu völdum sem þessir aðilar hafa á Íslandi og hafa þeir aldrei verið kosnir til þeirra starfa, ekki af almenningi. Í gegnum stjórnir lífeyrissjóðanna er þeim veitt mjög mikið efnahagslegt vald til að kaupa og selja fyrirtæki, ráða forstjóra og allt sem tengist því. Það er nefnilega heilmikið vald og hagsmunir fólgnir í að stýra 2 þús. milljörðum. Hér er lagt til að sjóðfélagarnir kjósi stjórn. 1. gr. fjallar um að lífeyrissjóðir séu eign sjóðfélaganna til að kristalla það. Síðan eiga sjóðfélagar að kjósa stjórn og er meira að segja lagt til hvernig sú kosning gæti verið. Ég treysti sjóðfélögum ágætlega til að kjósa stjórn, vinna lýðræðislega að því að finna gæslumenn fyrir það mikla fé sem þeir eiga og eru mjög háðir. Sjóðfélagar hafa mikla hagsmuni af því að ekki sé farið illa með þetta fé. Í hruninu varð mikil eignarýrnun hjá lífeyrissjóðunum og stendur reyndar yfir rannsókn á því sem lífeyrissjóðirnir hafa annars vegar sett sjálfir af stað en ég ætla ekki að fara nánar út í það. En hrunið varð meira hjá lífeyrissjóðunum en kemur fram. Af hverju? Vegna þess að þeir færa eignir sínar í krónum og krónan hefur rýrnað um helming frá því sem áður var. Erlendar eignir sjóðanna sem voru yfir 40% héldu nokkurn veginn verðgildi sínu í erlendri mynt og hafa þar af leiðandi haldið uppi eignum lífeyrissjóðanna þannig að það varð miklu meira tap hjá lífeyrissjóðunum en kemur fram í efnahagsreikningum ef maður mundi meta það í evrum sem væri eðlilegt. Það hefur líka komið fram í umræðunni um sparnað af sparifé að tapið varð meira. Ég ætla ekki að tefja umræðuna mikið en ég vænti þess að allir hv. þingmenn greiði atkvæði með því annars vegar að lífeyrissjóðir séu eign sjóðfélaga sinna, annaðhvort væri, og hins vegar að sjóðfélagar geti kosið í stjórn, annað er dálítið ankannalegt. Sjóðfélagi er skyldaður til að borga mikið fé, 12% af launum borgar sjóðfélaginn í lífeyrissjóð, reyndar í því formi að atvinnurekandinn borgar 8% og sjóðfélaginn 4% en það er í reynd sjóðfélaginn sem borgar hvort tveggja því að það mætti hækka laun allra landsmanna um 8% og þeir yrðu látnir borga 12% eftir sem áður í lífeyrissjóð og ekkert mundi breytast sem segir að launakostnaður atvinnurekenda eru laun starfsmannsins. Ég lít svo á að 12% af launum Íslendinga renni í lífeyrissjóð. Þetta eru miklir fjármunir. Ég vil að sjóðfélaginn geti fylgt þessu mikla fé eftir og gætt þess og haft hönd í bagga með því hverjir veljist til að ávaxta það.

Virðulegur forseti. Ég hef áður mælt fyrir þessu máli við 1. umr. því að það er flutt af hv. efnahags- og skattanefnd og því óþarfi að fara mörgum orðum þar um. Hér er um að ræða skattalækkun, það að rafrænar útgáfur af bókum og tónlist teljist í lægra þrepi virðisaukaskattskerfisins. Hér er jafnframt verið að fella niður tolla og vörugjöld á lestæki fyrir rafbækur til að mynda það sem kallað er „kindle“ svo dæmi sé tekið, á ýmis hlustunartæki eins og ipod og önnur slík tæki, mp3-spilarar sem mikil verslun hefur verið með erlendis en tiltölulega lítill hluti verið keyptur hér heima vegna þess að menn hafa tekið of mikil gjöld af þeim, og litlar hvetjandi aðgerðir fyrst og fremst með það að markmiði að hraða rafbókavæðingu á Íslandi. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur sem málsvæði og til að halda menntakerfi okkar í fremstu röð að hér verði útgáfa rafbóka meðal þess sem fremst gerist hjá þjóðum en það er alveg ljóst að við erum ekki fremst í rafbókavæðingunni. Það eru talsvert margar þjóðir á undan okkur þar og mikilvægt að við sköpum almenn skilyrði til að örva þessa þróun og líka þær skapandi greinar sem starfa í þessu umhverfi. Þetta tíðkast ekki í löndunum í kringum okkur. Alls staðar tíðkast það þó að bækur séu í lægra virðisaukaskattsþrepi þar sem því er til að dreifa en ég hygg að við Íslendingar yrðum fyrstir til að stíga það með rafrænar útgáfur á bókum, verði þetta að lögum á morgun sem ég vona, enda er þverpólitísk samstaða um málið. Ég þakka nefndarmönnum í efnahags- og skattanefnd kærlega fyrir gott og farsælt samstarf um flutning þessa máls og þessara þörfu breytinga.

Virðulegur forseti. Hér er lítið mál sem hefur verið flutt nokkrum sinnum af þeim sem hér stendur og tveimur öðrum þingmönnum ágætum. Það hefur hlotið umfjöllun í efnahags- og skattanefnd og afgreiðslu af hálfu þingmanna allra flokka í nefndinni, en hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur þó minnihlutaálit um málið. Auk mín eru á nefndarálitinu hv. þingmenn Magnús Orri Schram, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, með fyrirvara, Tryggvi Þór Herbertsson, Birkir Jón Jónsson og Lilja Mósesdóttir. Þetta lýtur að því að fella úr gildi bann við því að lífeyrissjóðir eigi íbúðarhúsnæði. Það felur ekki annað í sér en það að lífeyrissjóðum er þá ekki lengur óheimilt að lögum að eiga íbúðarhúsnæði. Það er í sjálfu sér ekkert sem mælir með því að löggjafinn banni sjóðunum það. Með því er löggjafinn ekki að segja að lífeyrissjóðirnir eigi að fjárfesta í íbúðarhúsnæði. Það er einfaldlega þeirra ákvörðun hvort og hvernig þeir vilja fjárfesta í því en lífeyrissjóðir í ýmsum löndum sem hafa haldið vel á sínum efnahagsmálum, svo sem í Þýskalandi, hafa talið það hagfellt fyrir sig að fjárfesta verulega í íbúðarhúsnæði. Auðvitað er kannski farsælast að sjóðirnir eigi aðild að félögum um slíkan rekstur en það skyti nokkuð skökku við ef sjóðirnir ættu aðild að félögum um rekstur íbúðarhúsnæðis þegar blátt bann væri við því í lögum að þeir ættu íbúðarhúsnæði. Því fer best á því að fella bann þetta niður að áliti okkar sem að nefndarálitinu stöndum og einfaldlega heimila sjóðunum að eiga í íbúðarhúsnæði þó að þeirra sé síðan ákvörðun um hvort og að hve miklu leyti þeir vilja gera það, enda ekki okkar stjórnmálamanna að segja þeim fyrir um í hverju þeir eigi að fjárfesta og í hverju ekki.

Frú forseti. Ég er á móti þessari tillögu vegna þess að hér vex þrýstingur á stjórnir lífeyrissjóðanna að fjárfesta í húsnæði sem jafnvel sjóðfélagarnir eiga og þá lenda þeir í þeim hagsmunaárekstri, ef þeir ætla sér að ná arðsemi út úr eigninni með því að hafa sæmilega leigu, að þá er það sjóðfélaginn sem greiðir það og hagsmunir hans verða öndverðir. Þetta mun valda því að það verður mikill þrýstingur á stjórnir sjóðanna að kaupa fasteignir til að leigja sjóðfélögum. Nú segja sumir að það sé allt í lagi að menn geti fengið lífeyrinn á þennan hátt en það verður alltaf mismunun vegna þess að það geta ekki allir sjóðfélagar búið í húsnæði sem lífeyrissjóðirnir eiga og þá lenda menn í því, ef þeir hlýða þeim sjóðfélaga sem býr í húsnæðinu og vill fá lága leigu, að þeir ganga á hagsmuni hinna sjóðfélaganna. Það væri miklu betra að hafa þetta á formi hlutafélags því að þá er meiri fjarlægð frá stjórn lífeyrissjóðsins yfir til þess sem leigir. Ég óttast að þetta muni bara valda því að hagsmunir sjóðfélaga sem lífeyrisþega seinna meir verði fyrir borð bornir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, nr. 87/2008, með síðari breytingum. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu var við samþykkt umræddra laga ákveðið að þeim sem byrjað hefðu kennaranám fyrir gildistöku laganna yrði veittur frestur til 1. júlí 2011 til að fá leyfisbréf til kennslu að loknu bakkalárprófi og tilskildu námi í uppeldis- og kennslufræðum. Mennta- og menningarmálaráðuneytinu höfðu borist talsvert margar fyrirspurnir frá aðilum sem ekki höfðu getað lokið námi sínu til kennsluréttinda innan þessara tímamarka og var lagt til í frumvarpi menntamálanefndar að þau yrðu færð til 1. janúar 2012. Við meðferð málsins skoðaði nefndin sérstaklega hvort þessi frestur væri nægjanlega langur og var það niðurstaða nefndarinnar að svo væri ekki. Leggur nefndin til breytingu á frumvarpsgreininni í þá veru að þessi frestur verði lengdur til 1. júlí 2012 til að gefa svigrúm þeim nemendum sem ekki eru nú þegar skráðir til náms í umræddu námi og þykir nefndinni það vera sanngirnismál þar sem skráningarfrestur til að sækja nám er liðinn á haustmissiri. Rétt er að árétta það að hér er verið að koma til móts við tvo hópa, annars vegar þann hóp sem lauk sínu námi fyrir tilskilinn frest en veittist ekki ráðrúm til að sækja um leyfisbréf fyrir 1. júlí sl. Það munu vera um það bil 90 manns sem svo er ástatt um. Hins vegar eru þeir aðilar sem eiga eftir tiltölulega lítinn hluta í náminu og fá þá frest til 1. júlí 2012 til að ljúka sínu námi. Nefndin telur hins vegar mikilvægt að um leið og veittur er lengri frestur sé nauðsynlegt að afmarka eins og unnt er þann hóp sem þarf að nýta sér þann möguleika sem fresturinn gefur til að ljúka sínu námi svo að það sé engum vafa undirorpið hverjir eigi í hlut. Því leggur nefndin til þá breytingu að miðað verði við þá sem áttu við lok vormissiris 2011 30 eða færri einingum ólokið til prófs sem svarar til þess að vera fullt nám á einu missiri. Nefndin vill árétta það að ekki verður um frekari framlengingu á fresti að ræða til að sækja um útgáfu leyfisbréfs. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem kemur fram á meðfylgjandi þingskjali. Undir nefndarálitið rita allir fulltrúar í hv. menntamálanefnd þingsins. Ég þakka gott samstarf nefndarmanna um þetta mál.

Frú forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá 1. minni hluta sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar um frumvarp til laga um breyting á lögum nr. 24/1986, um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Nefndin hefur fjallað allítarlega um málið og fengið til sín fjölda gesta eins og kemur fram á nefndarálitinu. Með frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að felldur verði á brott II. kafli gildandi laga um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins sem fjallar um greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Í öðru lagi að í stað hins brottfellda kafla komi nýr kafli sem hafi að geyma ákvæði þar sem framleiðendum sjávarafurða, öðrum fiskkaupendum og þeim sem taka sjávarafurðir í umboðssölu verði gert skylt að greiða hlutfall af samanlögðu verðmæti afla smábáta inn á reikning hagsmunasamtaka útvegsmanna að beiðni útvegsmanns eða hagsmunasamtaka útvegsmanna, samkvæmt skrá. Í þriðja lagi er lagt til að heiti laga um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins verði breytt í lög um skiptaverðmæti, þ.e. að sá hluti heitisins sem varðar greiðslumiðlun falli brott. Það er mat 1. minni hluta að ákvæði 2. gr. frumvarpsins feli ekki í sér að farið sé gegn frelsi útgerðarmanna smábáta til að velja sér þann félagsskap sem samræmist skoðunum þeirra. Þá virðast þvingandi áhrif þess vera takmörkuð þar sem einstakir smábátaeigendur hafa val um það hvort þeir greiða til hagsmunafélags eða ekki. Ætlunin er að þeir sem kjósa að greiða gjald samkvæmt ákvæðinu greiði það til einkaréttarfélaga. Á móti kemur þó að greiðendur fá að ákveða til hvaða félags greiðslur þeirra berast. Þá virðist komið í veg fyrir að gjaldheimta verði eins kerfisbundin og framhaldandi og í máli Varðar Ólafssonar með því að útgerðarmanni er heimilað að hætta að greiða gjaldið að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Eins og fram hefur komið byggist hagræðið af 2. gr. á þeim rökum að ákvæðið ýti undir tryggar heimtur á framlagi til Landssambands smábátaeigenda vegna þess mikla starfs sem sambandið hefur unnið á síðustu árum, auk þess sem gert er ráð fyrir að greinin gildi um önnur sambærileg félög útvegsmanna. Eins og fram hefur komið var bent á að innheimtuhagræði 2. gr. frumvarpsins hefði íþyngjandi áhrif á ákveðinn hóp. 1. minni hluti telur verulegar líkur á að téð hagræði muni hafa í för með sér að aðilum í sömu stöðu verði tryggð mismunandi réttindi. Landssamband línubáta virðist telja eðlilegt að það njóti hagræðis frumvarpsins. Afstaða Samtaka íslenskra sjómanna liggur ekki fyrir og önnur félög útgerðarmanna telja að með sömu rökum ættu þau einnig að njóta sama hagræðis og hagsmunasamtök smábátaeigenda. Þrátt fyrir að ekki verði dregið í efa að Landssamband smábátaeigenda hafi gegnt mikilvægu hlutverki, bæði fyrir félagsmenn sína og aðra, og muni eflaust gera það áfram, verður ekki hjá því litið að hlutverk þess hefur ekki þau nánu tengsl við almannahagsmuni sem 1. minni hluti telur nauðsynleg til að réttlæta að ákveðnum hópi aðila verði fengið lögákveðið hagræði umfram aðra. Má í því sambandi meðal annars benda á að Landssamband smábátaeigenda virðist ekki hafa lokið gerð kjarasamninga við sjómenn sína. Þá telur 1. minni hluti sig ekki geta litið fram hjá ábendingum sem komu fram á fundi nefndarinnar þess efnis að félaginu væri frjálst að ganga til samninga við fiskkaupendur um að koma á því innheimtuhagræði sem 2. gr. frumvarpsins kveður á um. Af þeim sökum leggur 1. minni hluti til að 2. gr. frumvarpsins verði felld brott en bendir um leið á að sá tími sem líða mun fram að gildistöku frumvarpsins ætti að nýtast til að leita leiða til að tryggja rekstrargrundvöll Landssambands smábátaeigenda. Í ljósi framangreinds leggur 1. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „2. gr. falli brott.“ Undir þetta nefndarálit ritar hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður nefndarinnar. Hv. þingmenn Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Helgi Hjörvar og Björn Valur Gíslason rita sömuleiðis undir þetta álit. Fjarverandi við afgreiðslu málsins í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd voru hv. þingmenn Sigurður Ingi Jóhannsson, Einar K. Guðfinnsson og Róbert Marshall.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara náið út í efnisatriði málsins sem nú kemur til atkvæða, það hefur verið gert í allmörgum ræðum. Ég vildi geta þess að nú stefnir auðvitað í að frumvarpið taki verulegum breytingum milli 2. og 3. umr. Það gerir að verkum að við þingmenn Sjálfstæðisflokksins munum sitja hjá við allmörg ákvæði frumvarpsins, bæði þau sem eiga eftir að breytast og önnur sem þeim tengjast. Við munum hins vegar láta í ljósi andstöðu okkar við ákveðnar breytingartillögur sem hér koma til atkvæða og undirstrikum að þrátt fyrir að við teljum að vonir séu um að málið batni þegar það kemur til 3. umr., leggjumst við gegn frumvarpinu sem slíku.

Hæstv. forseti. Þetta frumvarp felur í sér verulega tiltekt í stjórnsýslunni eftir hrunið, m.a. samkvæmt ábendingum rannsóknarnefndar Alþingis. Þar á ég við bætta stjórnarhætti, að gera stjórnsýsluna skilvirkari og betri og gagnsærri og auðvelda breytingar á verkaskiptingu milli ráðuneyta í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar. Ég vil nota þetta tækifæri, virðulegi forseti, til að þakka allsherjarnefnd fyrir góða vinnu í þessu máli og þá niðurstöðu sem hér er fengin.

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um þetta stóra mál sem við erum búin að ræða hér nokkuð ítarlega. Við þingmenn Framsóknarflokksins munum sitja hjá við allflestar breytingartillögur sem hér eru lagðar fram en í öðrum greiða atkvæði á móti, þær eru mun færri. Síðan munum við að sjálfsögðu gera grein fyrir endanlegri afstöðu okkar er kemur að lokaafgreiðslu málsins eftir 3. umr. Málið mun að sjálfsögðu taka töluverðum breytingum og við munum gefa almenna yfirlýsingu um það við atkvæðagreiðslu að lokinni 3. umr.

Frú forseti. Þetta frumvarp er að koma til atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. Ég hef gagnrýnt marga þætti í frumvarpinu og fundist að með því sé vald fært frá Alþingi til framkvæmdarvaldsins, sem ég hef ekki aðhyllst. Þetta mál er að taka miklum breytingum á þinginu og sérstaklega ein grundvallargrein þess, en boðaðar hafa verið breytingar á henni fyrir 3. umr. og ég fagna því sérstaklega. Ég vil segja að ég mun sitja hjá við einstakar tilteknar greinar í frumvarpinu en að öðru leyti styð ég að sjálfsögðu að það gangi til 3. umr.

Frú forseti. Þetta mál þokast áfram. Í upphafi kom þetta sem gallað frumvarp í þingið og er dæmigert um frumvörp sem eiga að vinnast með öðrum hætti en gert hefur verið, þ.e. að embættismenn í forsætisráðuneytinu semji þau alfarið. Engu er líkara en það hafi verið samið til að komast fram hjá niðurstöðum þeirra skýrslna sem vísað er til í því en sem betur fer og fyrir valinkunna verkkunnáttu hv. formanns allsherjarnefndar Róberts Marshalls hefur það tekið grundvallarbreytingum. Það skiptir hins vegar höfuðmáli að breytingartillögur sem liggja frammi við frumvarpið nái allar fram að ganga. Ef þær ná ekki allar fram að ganga er verr af stað farið en ekki því frumvarpið er meingallað eins og það liggur fyrir óbreytt. Ég hvet alla þingmenn til að taka vel undir breytingartillögurnar.

Hæstv. forseti. Þegar þetta frumvarp fór frá ríkisstjórninni á sínum tíma, lýsti ég því yfir að ég hefði fyrirvara á stuðningi mínum við málið. Ég ítrekaði þann fyrirvara í þingræðu í gær og jafnframt að ég hef gagnrýnt þann hugmyndagrunn sem þetta frumvarp að hluta til byggir á og hvetur til aukinnar miðstýringar innan stjórnsýslunnar. Það er nokkuð sem ég er mjög ósáttur við. Frumvarpið hefur hins vegar tekið ákveðnum breytingum í umræðunni og fyrirhugaðar eru enn meiri breytingar á því. Ég verð að segja að eftir því sem málið hefur þróast og þroskast hefur dofnað yfir fyrirvara mínum. Ég er ekki að fullu sáttur við málið, alls ekki, síður en svo. En ég vildi 

Virðulegur forseti. Sú breytingartillaga við 2. gr. sem hér er til atkvæðagreiðslu er kölluð inn til nefndar á milli umræðna, ekki til að draga hana til baka heldur til að gera á henni breytingar í samræmi við það samkomulag sem tekist hefur á milli flokka á Alþingi. Ég vil jafnframt geta þess að tvær aðrar greinar verða kallaðar til nefndar í sama tilgangi, til að gera á þeim breytingar í meðförum nefndarinnar.

Forseti. Ég sem allsherjarnefndarmaður og samfylkingarmaður er aðili að því samkomulagi sem hér er í uppsiglingu um þessa grein og aðrar í frumvarpinu sem deilur hafa staðið um. Ég vil hins vegar taka fram af þessu tilefni að ég harma mjög að við skyldum ekki hafa komist að betri niðurstöðu í þessu. Ég tel að þetta eigi að vera eins og í Noregi, Svíþjóð og Danmörku, sem ég hef nefnt nokkuð í þessum umræðum, það bæti starf Alþingis, geri það skilvirkara og efli eftirlitshlutverk þess að hafa það þannig að framkvæmdarvaldinu sé sinnt og löggjafarvaldinu sinnt. Það er þess vegna með harm í huga sem ég hlýði á þá tillögu hv. þm. Róberts Marshalls að þetta verði kallað til 3. umr.

Hæstv. forseti. Sú breytingartillaga sem hér kemur til atkvæða kom inn í frumvarpið frá meiri hluta allsherjarnefndar í nefndarstörfum. Hún felur í sér að út úr lagatextanum er tekin grein sem hljóðar svo að hvert ráðuneyti skuli lagt óskipt til eins og sama ráðherra, þ.e. það sé bara einn ráðherra í hverju ráðuneyti. Við þingmenn Sjálfstæðisflokksins teljum að með þessari breytingartillögu sé opnað fyrir heimild til að hafa fleiri en einn ráðherra í hverju ráðuneyti. Við teljum þá hugmynd varasama og á margan hátt ómótaða og óútfærða og eingöngu til þess fallna að rugla stjórnsýsluna en ekki til að bæta vinnubrögð.

Frú forseti. Breytingartillaga þessi er nánast orðrétt samhljóða því sem segir í skýrslu þingmannanefndar Alþingis sem þessi þingheimur samþykkti 63:0 á sínum tíma. Breytingin er sem svo segir: „Haga skal fundargerð með þeim hætti að í ljós sé leitt hverjir hafa með ráðum, fortölum, atkvæði eða á annan hátt stuðlað að hverju því sem tekið er fyrir á ríkisstjórnarfundi. Bókuð sé afstaða hvers ráðherra til mála.“ Í greininni óbreyttri stendur að bóka megi afstöðu hvers ráðherra að hans eigin ósk. Ekki er farið að tilmælum skýrslu rannsóknarnefndarinnar né skýrslu þingmannanefndarinnar ef greinin er samþykkt óbreytt. Þingið er á einkennilegri vegferð ef það ætlar nú nokkrum mánuðum seinna að breyta þar út af.

Hæstv. forseti. Breytingartillagan sem hér er til atkvæða er afrakstur umræðna sem áttu sér stað í allsherjarnefnd, m.a. um það hversu nákvæmar fundargerðir skulu vera. Ég hef verið þeirrar skoðunar að ákvæðið eins og það er orðað í breytingartillögu hv. þm. Þórs Saaris gangi fulllangt, ég hef t.d. talið nægilegt að það sé möguleiki fyrir ráðherra að bóka afstöðu sérstaklega en óþarfi sé að tilgreina afstöðu ráðherra til allra þeirra fjölmörgu mála sem geta komið fyrir á ríkisstjórnarfundi. Að okkar mati er óþarflega langt gengið í þessari breytingartillögu og því getum við ekki stutt hana.

Virðulegi forseti. Ég mun greiða atkvæði á móti þessum breytingartillögum við 7. gr. Ástæðan er einfaldlega sú að ég held að ekki sé búið að ganga þannig frá málum að þetta sé framkvæmanlegt og virki á þann hátt sem hugsunin er í tillögunni. Ég tek heils hugar undir meininguna í tillögunum en ég held að þetta gangi hreinlega ekki upp í framkvæmd og muni ekki skila því markmiði sem til er ætlast. Þess vegna mun ég segja nei.

Virðulegur forseti. Við greiðum atkvæði um lið sem náðist ekki sátt um í nefndinni. Í þessu efni er engin flokkslína heldur hafa þingmenn sömu flokka mjög ólíkar skoðanir á þessu. Ég er mjög hlynntur þessari grein og breytingartillögu hv. þm. Þórs Saaris. Ég þykist vita að samflokksmenn mínir, a.m.k. sumir sem sátu í nefndinni, séu það ekki. Þetta felur einfaldlega í sér nákvæmari lýsingu á þeim atriðum sem færa á til bókar í fundargerðir ríkisstjórnar. Ég segi já.

Forseti. Þessi tillaga er borin fram af góðum hug og hefur … 

Frú forseti. Nú sit ég ekki í allsherjarnefnd og hef ekki hlýtt á þær rökræður sem þar fóru fram en ég verð þó að segja að það kemur mér afar spánskt fyrir sjónir að gerð sé krafa um að fært sé til bókar það sem einstakir ráðherrar segja í ríkisstjórn um mál sem þar eru til umfjöllunar líkt og þeir ættu þar sæti í fjölskipuðu stjórnvaldi. Það er ríkisstjórnin að sjálfsögðu alls ekki. Það er því undarleg tillaga að færa eigi sérstaklega til bókar hvernig einstakir ráðherrar tjá sig um þau mál sem aðrir ráðherrar hafa ýmist lagt fram eða mælt fyrir í ríkisstjórninni. Mér finnst þetta satt best að segja vera enn eitt dæmi um að menn hrökkvi til í kjölfar hrunsins og rannsóknarskýrslunnar og ræði alls konar útfærslur á atriðum í stjórnsýslunni og haldi að þeir séu að færa mál til betri vegar þegar því er einmitt þveröfugt farið. Á sama tíma sitja mál sem öllu varða um hag heimilanna í landinu á hakanum.

Virðulegur forseti. Við höfum fellt tillögu um mjög ítarlega skráningu upplýsinga á ríkisstjórnarfundum. Það er afar mikilvægt að upplýsingar séu færðar með nákvæmum hætti og var eitt af þeim atriðum sem mikil áhersla var lögð á í þeim skýrslum og álitum sem við miðuðum við við vinnslu þessa frumvarps. Það er því afar þýðingarmikið að málsgreinin sem þarna er sett fram hljóti samþykki í þessari atkvæðagreiðslu. Hún felur í sér að allir fundir ríkisstjórnarinnar skulu hljóðritaðir og afrit geymd í vörslu Þjóðskjalasafns í 30 ár. Ég segi já.

Hæstv. forseti. Hér eru greidd atkvæði um hvort hljóðrita beri alla ríkisstjórnarfundi og geyma hljóðritin í 30 ár áður en þau verði opinber. Í fyrsta lagi er ég ekki viss um að búið sé að hugsa eða skoða nægilega vel hvernig þetta kemur til með að vera í framkvæmd. Í öðru lagi lýsti ég því sjónarmiði í umræðum um málið að ég hefði áhyggjur af því að þetta breytti eðli ríkisstjórnarfunda þannig að viðkvæm mál yrðu hugsanlega færð út af ríkisstjórnarfundum í umræðu og efaðist þess vegna um að breytingartillagan mundi ná þeim tilgangi sínum að til yrðu góðar heimildir um starf ríkisstjórna. Á grundvelli þeirra efasemda get ég ekki stutt þessa breytingartillögu. Ég verð raunar að geta þess líka að það er ákveðið umhugsunarefni að þarna er gert ráð fyrir 30 ára varðveislutíma þessara hljóðrita og vernd yfir þeim, ef svo má segja, en þeim tíma má auðvitað breyta með einfaldri lagabreytingu hér á þingi hvenær sem er.

Frú forseti. Þetta er ein af þeim mikilvægustu breytingum sem gerðar hafa verið á frumvarpinu. Verið er að tryggja rekjanleika og upplýsingar þó að allt að því 30 ár líði þangað til upplýst er um hvað menn hafa haft fram að færa á ríkisstjórnarfundum. Þetta er mjög mikilvæg tilraun til að stöðva þá leyndarhyggju sem hefur verið alls ráðandi í stjórnsýslunni áratugum saman. Það er mjög mikilvægt að við förum eftir þeim leiðbeiningum sem okkur voru gefnar í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, í skýrslu þingmannanefndar Alþingis sem var samþykkt 63:0, í skýrslu starfshóps forsætisráðherra um breytingar á Stjórnarráðinu, sem og í skýrslunni Samhent stjórnsýsla. Þetta er skref í þá átt og ég skora á þingmenn að taka vel undir þessa breytingartillögu. Annað væri ekki sæmilegt sé miðað við þær skýrslur sem um hefur verið talað.

Frú forseti. Af öllum greinum ritlistar er færsla fundargerða einna mest skapandi, allt frá fundargerðinni stuttu: „Umræður“, sem er alveg sannleikanum samkvæmt og segir í einu orði frá því sem gerðist á fundi. Ég greiddi áðan atkvæði með breytingartillögu frá Þór Saari um hvernig ætti að færa fundargerðir og hvað ætti í þeim að standa en þekkjandi mannlega náttúru, afl pennans og sköpunargáfu þeirra sem honum stýra þá treysti ég engu nema því að þessar heimildir verði geymdar, að sannleikurinn komi í ljós um síðir. 30 ár eru langur tími en oft þarf maður að bíða í lengri tíma en 30 ár eftir sannleikanum. Það sem skiptir máli er að sannleikurinn komi í ljós og menn viti það, bæði þeir sem sitja á fundunum og þeir sem færa fundargerðina. Því styð ég þessa tillögu.

Forseti. Ég styð þessa góðu tillögu. Ég held að hún verði ráðherrunum hvatning til að tala rétt og slétt og ég held að hún agi samskipti þeirra á ríkisstjórnarfundunum. Ég held að hún verði mjög mikilvæg sagnfræðileg heimild í framtíðinni. Einkum styð ég hana vegna þess að ég hlakka mikið til þegar við á dvalarheimilum aldraðra fáum fyrstu sendinguna af hljóðrituðum ríkisstjórnarfundum 1. janúar 2042.

Virðulegi forseti. Ég hef alla tíð lýst því yfir í allsherjarnefnd að ég gæti ekki stutt þessa tillögu og ég tel ekki að það geri mig að ósæmilegri manneskju og ætla að sitja hjá. Ég tel að þessar hljóðritanir munu ekki gefa neitt sögulegt yfirlit yfir það hvernig fólk kemst að niðurstöðu vegna þess að það ræðir það annars staðar.

Virðulegi forseti. Líkt og áðan tel ég að hugsunin í þessari tillögu sé mjög góð. Ég held hins vegar að hún gangi ekki upp. Það að taka upp fundina mun ekki eyða leyndarhyggjunni á nokkurn hátt. Ef hún er til staðar mun hún bara færast annað. Það verður búið að græja hlutina áður en að ríkisstjórnarfundi kemur. Tillagan áðan um fundargerðirnar var ekki nógu skýr að mínu viti og gekk kannski ekki nógu langt. Ég hefði talið heppilegra að vera með góða skilgreiningu á því hvernig færa ætti fundargerðir. Þetta er ekki til að leysa þau mál sem hér er rætt um. Ef vandi er til staðar þá færist hann bara eitthvert annað. Það er það sem mun gerast. Það sem við getum hins vegar hlustað á eftir 30 ár er líklega samantekt á nokkrum góðum leikritum sem hafa verið sett upp á ríkisstjórnarfundum.

Frú forseti. Ég hef lýst því áður í umræðum um málið að ég hefði fyrirvara á nefndaráliti vegna þessarar tillögu. Hana bar nokkuð brátt að og ég hef, meðan umræður hafa staðið klukkutímum og tugklukkutímum saman, hlýtt á mál þingmanna og vegið það og metið. Ég tel að tillagan eigi fullkomlega rétt á sér og hef nú afráðið að styðja hana og segi já.

Hæstv. forseti. Ég kem upp til að gera grein fyrir afar hlutleysislegu atkvæði mínu varðandi þessa tilteknu grein vegna þess að hún var nokkuð rædd í umræðum um þetta mál. Ég held að umræðan hafi kannski leitt í ljós að með orðinu samhæfður og að forsætisráðherra skuli samhæfa störf ráðherra, sé ekki átt við það sem sumir okkar höfðu áhyggjur af, að forsætisráðherra færi að skipta sér beinlínis af eða taka fram fyrir hendur á ráðherrum sem eru sjálfstæðir í störfum sínum miðað við önnur ákvæði. Í ljósi þess skilnings að um samráð og milda samhæfingu sé að ræða, greiði ég ekki atkvæði gegn þessu. Ég ítreka að miklu skiptir að ekki sé um að ræða 

Hæstv. forseti. Þær greinar sem eru til umræðu hafa ekki verið þungamiðja þeirrar deilu sem átt hefur sér stað um frumvarpið. Ég vek þó athygli á því að margar þessar greinar fela ekki í sér efnislegar breytingar frá núverandi skipan mála heldur eru, ef svo má segja, umorðun og skýring á réttarástandi sem leiða má af venju og öðrum lögum. Ég vildi hins vegar, hæstv. forseti, vekja sérstaka athygli á því að í 3. mgr. 12. gr. er komið með nýtt hugtak, óbindandi álit frá ráðherrum. Ég verð að játa að ég hef ekki enn komist að niðurstöðu um hvað í því felst þannig að ég vek athygli hv. þingmanna á því.

Frú forseti. Þetta er tilraun til að opna stjórnsýsluna og gera hana gagnsærri. Málsgreinin hljóðar svo: „Ráðuneytisstjórum er skylt að mótmæla eða koma að athugasemdum telji þeir gjörðir ráðherra ekki samræmast lögum eða vönduðum stjórnsýsluháttum. Samsvarandi skylda hvílir einnig á skrifstofustjórum óháð afstöðu ráðuneytisstjóra. Mótmæli og athugasemdir af þessum toga ber að tilkynna til umboðsmanns Alþingis.“ Við höfum legíó af tilfellum þar sem háttsettir menn í stjórnsýslunni hafa látið af störfum og aldrei hefur verið upplýst af hverju. Nýjasta dæmið er brottför forstjóra Bankasýslu ríkisins. Við höfum dæmi um fyrrverandi ráðuneytisstjóra í fjármálaráðuneytinu sem lét af störfum við mjög einkennilegar aðstæður, við höfum fyrrverandi formann einkavæðingarnefndar sem lét af störfum vegna mjög sérstakra aðstæðna. Í stjórnsýslunni er legíó af svona dæmum. Stjórnsýslan er til fyrir almenning í landinu en ekki fyrir ráðuneytisstjóra eða fyrir ráðherra og almenningur á skilyrðislaust að fá upplýsingar um þau deilumál sem eru til staðar í stjórnsýslunni. Þetta er tilraun til að opna á það en því miður er ekki áhugi á því, 

Hæstv. forseti. Frumvarp hæstv. forsætisráðherra gerði ráð fyrir því að auk þeirra aðstoðarmanna sem ráðherrar hafa samkvæmt núgildandi lögum væri heimilt að ráða sérstaka pólitíska ráðgjafa. Meiri hluti allsherjarnefndar leggur nú til að ráðgjafarnir verði einnig aðstoðarmenn og við bætist nokkur hópur aðstoðarmanna þannig að heildarfjöldi aðstoðarmanna verði ráðherrafjöldinn sinnum tveir, plús þrír, þ.e. 23 miðað við núverandi fjölda ráðherra. Hér er um að ræða fjölgun pólitískra starfsmanna ráðherranna á tímum þegar við erum að draga úr kostnaði, neyðumst til að fækka ríkisstarfsmönnum hvarvetna í kerfinu, og því hlýt ég að leggjast gegn þessari tillögu.

Virðulegur forseti. Þau okkar sem vorum aðstoðarmenn ráðherra í hrunvikunni 2008 munum eftir því hvernig var að ganga í gegnum þá tíma  Þetta er heimildarákvæði sem við búum til hér. Það er ekki þar með sagt að við séum að fjölga aðstoðarmönnum með þessu, það ræðst að sjálfsögðu af þeim fjárheimildum sem ráðuneytin hafa. Þetta sýnir vilja til að auka getu stjórnsýslunnar til að bregðast við neyðarástandi eða hverjum þeim krísum sem upp kunna að koma.

Virðulegi forseti. Ég vil segja það að þetta var athyglisvert. Það er ljóst að það er neyðarástand hjá ríkisstjórninni, því þarf að fjölga aðstoðarmönnum til að taka á því. Ég verð að segja að það er illréttlætanlegt að fara í þessa vegferð nú. Það er rétt að þetta er heimildarákvæði eins og hv. þm. Róbert Marshall greindi frá og ég vona svo sannarlega að það verði ekki nýtt. Við höfum þörf fyrir þá fjármuni sem nota á í aðstoðarmennina í annað, það þarf að styrkja Alþingi og ýmislegt annað. Við munum því greiða atkvæði á móti þessari tillögu núna af því að við munum væntanlega ekki fá tækifæri til þess í 3. umr., þ.e. þetta mun ekki taka neinum breytingum samkvæmt því samkomulagi sem hér hefur verið gert. Ég ítreka að þetta er kannski ekki það sem þarf akkúrat í dag í íslensku samfélagi, að fjölga aðstoðarmönnum.

Frú forseti. Allt frá árinu 1971 hafa verið ráðnir aðstoðarmenn í ráðuneyti í Stjórnarráði Íslands. Hér er í fyrsta sinn verið að ganga formlega frá því hver staða þeirra er og hversu margir þeir megi vera í Stjórnarráði Íslands. Þetta er heimildarákvæði eins og hér er sagt. Í reynd er litlu verið að breyta miðað við það sem tíðkast hefur á undanförnum árum en verið er að setja um þetta ramma og eftir því hefur einmitt verið kallað, ekki aðeins á Íslandi heldur í öllum löndum í kringum okkur. Nægir þar að benda á nýlega skýrslu OECD um þörfina á því að formgera það pólitíska hlutverk sem ráðherra er ætlað til stefnumörkunar og styrkja hann í því hlutverki.

Forseti. Hér er verið að halda áfram því starfi sem við hófum í vor þegar við samþykktum lög um íslenska tungu og íslenskt táknmál. Með þessu erum við vonandi ekki einungis að bæta það mál sem talað er í Stjórnarráðinu heldur að stuðla að því að Stjórnarráðið endurspegli og bregðist við kröfum frá þeim fjölbreytilega málheimi sem til staðar er í samfélagi okkar.

Forseti ályktar að hv. þingmaður hafi verið að gera grein fyrir atkvæði sínu í næstu atkvæðagreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég vek athygli á því að sú breytingartillaga frá meiri hluta allsherjarnefndar sem við greiðum atkvæði um, gerir ráð fyrir því að unnt verði að ráða aðstoðarmennina sem heimilt er að bæta við, miðað við afgreiðslu okkar fyrr í dag, þegar við gildistöku laganna. Í upphaflegu frumvarpi var gert ráð fyrir því að þessi fjölgun aðstoðarmanna og pólitískra starfsmanna í ráðuneytum biði fram yfir næstu kosningar. Það var rökstutt með tilliti til fjárhagsstöðu ríkisins og sparnaðarsjónarmiða. Nú hefur kannski eitthvað breyst varðandi fjármálin, a.m.k. hefur meiri hluti allsherjarnefndar ekki áhyggjur af fjárhagslega þættinum. Ég greiði atkvæði gegn þessu á sömu forsendum og breytingunni um fjölgun aðstoðarmanna og tel hana ótímabæra og óþarfa.

Virðulegi forseti. Verið er að greiða atkvæði um að flýta því að heimilt sé að ráða aðstoðarmennina - heimilt að ráða, við skulum halda því til haga, það er ekkert víst að af því verði. Það felst hins vegar ákveðin yfirlýsing í því að breyta þessu, það má ætla að ríkisstjórnin ætli sér að drífa í því að fjölga aðstoðarmönnum. Það hefði verið betra ef þetta hefði tekið gildi síðar en svona er þetta, það er greinilega ásókn í að fjölga aðstoðarmönnum. Það má velta fyrir sér hvort fjárhagur ríkissjóðs hafi batnað svona mikið frá því að málið kom til allsherjarnefndar en ég tel mikinn vafa leika á því og vafasamt að réttlæta það þannig. Frú forseti. Ég held að við eigum að nota þá fjármuni sem ætlaðir eru í aðstoðarmenn til að setja í sjúkrahúsin og það sem meira skiptir, Alþingi þess vegna, og ég greiði atkvæði á móti því.

Virðulegi forseti. Við greiðum nú atkvæði um ný safnalög. Í nefndaráliti mínu lagðist ég gegn því að þetta mál yrði afgreitt á þessu þingi. Ég tel að við höfum ýmis tækifæri til að vinna það betur. Það var hugsað þannig, þegar það kom inn í þingið, að það yrði unnið samhliða frumvarpi um menningarminjar. Ég hef líka horft mjög mikið til skýrslu Ríkisendurskoðunar sem fjallaði um safnamál. Þar var bent á að svo sannarlega væru tækifæri til að auka skilvirkni og hagkvæmni í þessum málum. Ég hefði líka talið mjög brýnt að við hefðum unnið þetta samhliða þeim breytingum sem nú er verið að boða í fjárlaganefnd varðandi safnliðina. Ég mun því sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu. Ég tel að við hefðum átt að gefa okkur betri tíma þannig að við hefðum getað búið til betri, skilvirkari og hagkvæmari ramma um þessa mikilvægu menningarstarfsemi.

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp til safnalaga. Hér er verið að gera skurk í því að bæta stjórnsýslu í safnamálum. Þetta er fjölskrúðugur málaflokkur og mikilvægt svið í samfélagi okkar, mikilvægt innlegg í menningartengda ferðaþjónustu í landinu. Eitt mikilvægasta ákvæði þessa frumvarps lýtur að því að auka samvinnu og samstarf safna í landinu og skýra verkaskiptingu þeirra á milli. Það hefur verið góð vinna í hv. menntamálanefnd við þetta mál og prýðileg samstaða um meginatriði þess og ég tel að það sé tilbúið til afgreiðslu frá þinginu.

Virðulegi forseti. Við fyrri umræðu um frumvarpið og innan menntamálanefndar má segja að helstu athugasemdir mínar hafi snúið að mikilvægi atvinnulýðræðis innan stofnunarinnar og horfði ég þá sérstaklega til mikilvægis stofnunarinnar sem fræðistofnunar og tengsla hennar við Háskóla Íslands. Hins vegar verð ég að segja að umræðan innan nefndarinnar hefur svo sannarlega vakið menn af værum blundi varðandi þetta mikilvæga málefni, atvinnulýðræði. Það er von mín að í framhaldinu, sérstaklega þar sem hæstv. forsætisráðherra tjáði sig mjög mikið um þetta, að hún muni taka það aftur í fangið og skoða hvernig við getum í auknum mæli tryggt atvinnulýðræði innan opinberra stofnana og hvernig stjórnun þessara stofnana eigi að vera háttað. 

Virðulegi forseti. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Eyglóar Harðardóttur að á milli 2. og 3. umr. fjallaði hv. menntamálanefnd um þetta atriði sem tengist frumvarpinu um Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn og laut að þætti starfsmanna og hlutdeild í stjórnun, stefnumótun og ákvarðanatöku innan stofnana á vegum ríkisins. Það varð niðurstaða nefndarinnar að við töldum fullt tilefni til að fram færi heildstæð úttekt í öllum ríkisgeiranum á stöðu þessara mála, á stöðu atvinnulýðræðis. Það yrði þá afgreitt heildstætt en ekki tekin sérstök ákvörðun út frá þessu eina frumvarpi því hér er í reynd verið að færa skipan mála varðandi hlutverk stjórna til samræmis við önnur lög sem samþykkt hafa verið á liðnum árum. Úttekt á stöðu atvinnulýðræðis í opinbera geiranum á fullan rétt á sér og það er niðurstaða okkar að fara fram á að slík úttekt verði gerð.

Frú forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um að vísa frumvarpi um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnavopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja, til ríkisstjórnarinnar. Þetta er mál sem hefur verið flutt á Alþingi nánast undanfarin tíu ár, hygg ég megi segja, og ekki fengið framgang fyrr en nú. Utanríkismálanefnd og meiri hluti hennar, fulltrúar fjögurra stjórnmálaflokka af fimm á Alþingi, leggja til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og unnið verði að markmiðum frumvarpsins, meðal annars í vinnu um mótun þjóðaröryggisstefnu sem fyrirhugað er að fari af stað og kemur fyrir sem næsta mál. Ég fagna því að þessu mikilvæga baráttumáli er þokað áfram og segi því já.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að hugmyndin um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sé ágæt í sjálfu sér þá mun ég ekki styðja þessa tillögu eins og hún er lögð fram hér. Þarna setur hæstv. utanríkisráðherra saman nefnd tíu þingmanna sem eiga að fjalla um málefni sem að stórum hluta til heyra undir annan ráðherra, hæstv. innanríkisráðherra. Þarna má nefna skipulagða glæpastarfsemi, netglæpi, hryðjuverk, náttúruhamfarir o.fl. Þó að hugmyndin um að kortleggja þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sé ágæt, eins og ég sagði, þá er verkaskiptingin mjög óljós og forsendur að baki tillögunni óljósar og sumar rangar. Ég legg því til í minnihlutaáliti sem við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í utanríkismálanefnd leggjum fram við málið, að réttast sé að fresta þessu og leggja málið fram t.d. þegar verkaskipting 

Frú forseti. Við greiðum atkvæði um breytingartillögu frá meiri hluta hv. félagsmálanefndar um atriði sem varðar hvort fæðingarorlof sé greitt til manna sem flytja milli landa. Það er ágreiningur um þetta í ESA og Íslendingar fá ekki greitt fæðingarorlof þegar þeir fara til annarra landa og eiga börn þar. Við vildum því að þetta yrði sett í ágreining við ESA og úr þessu skorið þannig að Íslendingar gætu veifað þeim úrskurði þegar þeir færu til útlanda og þyrftu að njóta réttar þar. Þess vegna get ég hvorki greitt atkvæði með breytingartillögunni né tillögunni sjálfri og greiði atkvæði gegn þessu.

Frú forseti. Við stígum mikilvægt skref með því að veita Íbúðalánasjóði heimild til að gefa út óverðtryggð skuldabréf. Það er mikilvægt að fjölga valkostum heimilanna á fasteignalánamarkaði. Sést hefur að þau taka nú í miklum mæli óverðtryggð lán hjá bönkunum. Því er mikilvægt að við veitum Íbúðalánasjóði sem á að gæta hagsmuna almennings í útlánum sínum þessa heimild, og að sjóðurinn horfi jafnframt til þess að heimilin þurfi ekki að taka óhóflega áhættu í lántökum sínum vegna fasteignakaupa.

Virðulegi forseti. Skáldið kvað: Hvert örstutt spor var auðnuspor með þér, og hvert örstutt spor er auðnuspor ef það er í átt að því að afnema verðtryggingu á Íslandi. Þetta er spor í þá átt og ég fagna því mjög eindregið.

Frú forseti. Íbúðalánasjóður hefur lengi vel og eiginlega alltaf lánað verðtryggt og til langs tíma. Þannig hefur borgurum þessa lands sem ætla að kaupa sér íbúð verið stýrt inn í ákveðinn farveg verðtryggingar og langra lána sem þýðir mjög hæga eignamyndun. Ég hlýt að fagna því þegar Íbúðalánasjóður lánar óverðtryggt vegna þess að ég vil að borgararnir hafi fleiri valkosti. En ég vil hins vegar leggja áherslu á það að Íbúðalánasjóður kynni muninn á lánskjörum vegna þess að óverðtryggð lán geta verið hættuleg ef það kemur verðbólguskot, nema að menn hyggist hlunnfara sparifjáreigendur sem er hinn endinn. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Hér er stigið jákvætt skref. Þó ber að geta að í máli Íbúðalánasjóðs kom fram að það séu í það minnsta 12 mánuðir þar til hann getur veitt þessi óverðtryggðu lán. Auk þess kom fram í máli starfsmanna sjóðsins að þeir hyggist ekki, í það minnsta ekki í fyrstu, bjóða upp á lausnir til þeirra sem þegar hafa tekið verðtryggð lán. Ég tel gríðarlega mikilvægt að Alþingi og ríkisstjórn fari að grípa til aðgerða fyrir þá sem þegar er með verðtryggð lán. Lagðar hafa verið fram ýmsar hugmyndir eins og til að mynda að setja þak á verðtrygginguna. Að sjálfsögðu styð ég þetta mál og hvet til frekari aðgerða til að afnema verðtryggingu í þessu landi því það er gríðarlega brýnt að það gerist hið fyrsta.

Virðulegi forseti. Brestur er kominn í brynju verðtryggingar. Í tillögum verðtryggingarnefndar lögðum við til að Íbúðalánasjóður mundi fá nákvæmlega þessa heimild og ég fagna því sem formaður nefndarinnar. En lykillinn að því að ná að afnema verðtrygginguna er bætt efnahagsstjórnun. Mitt mat er að afnám verðtryggingar sé hluti af því að bæta stjórn efnahagsmála á Íslandi. Það skiptir líka mjög miklu máli að ríkissjóður axli sína ábyrgð og gefi út bæði óverðtryggð og verðtryggð skuldabréf þannig að við fáum ákveðin vaxtaviðmið sem aðrir geta miðað við, þar á meðal Íbúðalánasjóður. En við þurfum líka öll að taka höndum saman og tryggja það að við lækkum vexti á Íslandi. Eins og kom fram í fréttum í gær hafa menn reiknað sig fram til þeirrar niðurstöðu að varla sé til óarðbærari fjárfesting en að fjárfesta í eigin húsnæði. Það segir okkur heilmikið um hvers konar vaxtakjör er verið að bjóða upp á á Íslandi. 

Frú forseti. Ég fagna því að verið sé að stíga skref í þá átt að bjóða upp á óverðtryggð lán á Íslandi. Það er mjög mikilvægt og bankarnir eru þegar búnir að stíga þau skref. Á sama tíma er náttúrlega mjög mikilvægt að vara við lánunum og að lánþegar séu fræddir um að óverðtryggðum lánum á Íslandi fylgi mikil áhætta. Meðan við höfum ekki leyst það vandamál sem felst í því að Ísland er kollsteypu- og skopparasamfélag í efnahagslegu tilliti, eru óverðtryggð lán gríðarlega áhættusöm. Um leið og við tökum þetta skref verðum við að nýta okkur það sem hvatningu í þá átt að koma á viðvarandi langtímastöðugleika í íslensku efnahagslífi og ég hef ákveðnar hugmyndir í því sambandi.

Virðulegur forseti. Hér er verið að taka til atkvæða frumvarp um skyldutryggingu lífeyrisréttinda sem lýtur að hæfi stjórnarmanna og fjárfestingarheimildum sjóðanna og sömuleiðis stuðlar það að því að opna á ný heimildir fyrir fólk til að taka út séreignarlífeyrissparnað sinn og mæta fjárhagserfiðleikum sem það kann að eiga við að glíma. Verður heimildin opnuð til 1. júlí á næsta ári og aukin nokkuð, eða í 6 millj. og 250 þús.

Virðulegur forseti. Hér er að koma til atkvæða við 2. umr. frumvarp til laga um lækkun á virðisaukaskatti á tónlist og bækur sem miðlað er á rafrænu formi, sömuleiðis afnám tolla og vörugjalda á ýmsum tækjum sem notuð eru til að neyta tónlistar og rafbóka, og er fyrst og fremst til þess að örva rafbókavæðingu Íslands og skapa góð almenn skilyrði fyrir skapandi greinar í landinu. Ég vil þakka nefndarmönnum í efnahags- og skattanefnd góða samvinnu og samstöðu um þessar skattalækkanir.

Forseti. Ég tel að við séum að stíga mikið heilla- og framfaraskref. Ég held að þetta sé í samræmi við þá hefð sem hefur ríkt á Íslandi um jákvæðar nýjungar, að þeim sé að minnsta kosti um sinn gefin undanþága frá skattgreiðslum. Ég held að eftir nokkra áratugi verði litið á þetta sem prýðilega stund fyrir Alþingi og er stoltur af því að hafa átt þátt í uppsprettu þessa máls og þakka meðflutningsmönnum mínum í salnum á tveimur tillögum, tvö eða þrjú ár aftur í tímann, fyrir samfylgdina.

Frú forseti. Hér er sá fáheyrði atburður að eiga sér stað að verið er að lækka álögur á neytendur í landinu. Kannski er skýringin sú að ekki er um að ræða frumvarp frá ríkisstjórninni heldur frumvarp sem þingmenn allra flokka komu að. Þetta eru mjög ánægjuleg tíðindi og ætti kannski að verða okkur kenning um að við eigum að vinna meira saman, alþingismenn, og styrkja Alþingi Íslendinga í löggjafarstarfinu sjálfu. Ég vil benda á að við erum ekki að ræða um tillögur frá ríkisstjórninni enda hefur ríkisstjórnin, þegar kemur að skattamálum, nær eingöngu komið með hugmyndir sem miða að því að hækka skatta og álögur á almenning í landinu. Þetta er því gleðistund. Vonandi munum við halda áfram á þessari braut, við erum nýbúin að styrkja Alþingi Íslendinga gegn framkvæmdarvaldinu í máli sem við þekkjum þannig að þetta er gleðidagur. Við skulum halda áfram að standa vörð um þingræðið í landinu og efla Alþingi Íslendinga.

Frú forseti. Við erum að greiða atkvæði um að lækka skatta á ýmsum tækjum sem líkjast bókum, upptökutækjum og slíku, og hefur ekkert með það að gera að það á að fara að hljóðrita ríkisstjórnarfundi. 

Forseti. Það er mjög ánægjulegt að við ætlum núna að lækka skatta á jafnmikilvægum málaflokki og rafrænum bókum og fleiri tengdum vörum. Ég skora á þingmenn að skoða hvort ekki sé líka kominn tími á að kennsluefni verði gert rafrænt og kostnaðurinn við breytingar á bókum á milli ára lækkaður eða jafnvel afnuminn. Þetta er mikill kostnaður fyrir nemendur og núna þegar svo margir sitja á skólabekk sem hafa enga aðra úrkosti en fara á atvinnuleysisbætur, þá held ég að mikilvægt sé að við skoðum núna í október hvernig við getum lækkað verð á skólabókum til nemenda og gert þær jafnframt allar rafrænar.

Frú forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga frá hv. þm. Helga Hjörvar og fleirum um að lífeyrissjóðum verði heimilt að kaupa íbúðarhúsnæði og leigja það út. Í sjálfu sér góð hugmynd en ég óttast að aukast muni þrýstingur á stjórnir lífeyrissjóðanna um að kaupa húsnæði handa alls konar fólki sem vantar íbúð til leigu. Þá muni rekast á hagsmunir lífeyrissjóðsins til að ná góðri ávöxtun og hagsmunir viðkomandi leigjanda að fá góða og þægilega leigu. Ég held að ekki sé ástæða til að setja stjórnir lífeyrissjóðanna undir slíkan þrýsting og bendi á að lífeyrissjóðirnir gætu keypt og stofnað hlutafélög um íbúðarhúsnæði til útleigu og keypt svo hlutafé í því sama hlutafélagi, það er mögulegt núna. Þá er líka komin lengri fjarlægð milli stjórnar lífeyrissjóðsins og viðkomandi leigjanda, sem minnkar líkurnar á hagsmunaárekstri. 
            

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um aðra breytinguna í kvöld á lagaumhverfi lífeyrissjóðanna. Ég vil leggja áherslu á það við þingheim að við tökum nú höndum saman og förum í heildarendurskoðun á lagaumhverfi lífeyrissjóðanna. Fram hafa komið margvíslegar ábendingar um það sem mætti betur fara, líka áhyggjur af því hvort lífeyrissjóðakerfið okkar sé í raun og veru sjálfbært út frá þeim lagaramma og samþykktum sem sjóðirnir starfa eftir núna. Þegar hefur verið ályktað að það þurfi að skoða þá. Þeir hafa sjálfir verið í naflaskoðun og við höfum verið að bíða eftir þeirri niðurstöðu. Það er mín afstaða að mjög brýnt sé að fram fari heildarendurskoðun á starfsumhverfi og lagaumhverfi lífeyrissjóðanna. Hins vegar fagna ég að þessi breyting sé að fara í gegn og styð hana heilshugar. Ég hvet þingmenn eindregið 

Forseti biður um ró í salinn.

Virðulegur forseti. Unnið er að rannsókn á hlut lífeyrissjóðanna í hruninu og því sem þar mætti betur fara, undir forustu Hrafns Bragasonar, fyrrverandi forseta Hæstaréttar. Við eigum von á niðurstöðum þeirrar rannsóknar á næstu mánuðum. Á grundvelli hennar verður unnið að heildarendurskoðun á lagaumhverfi lífeyrissjóðanna í landinu. Sú breyting sem ég hef hér flutt og verður vonandi að lögum á morgun er ákaflega einföld. Hún felst einfaldlega í því að afnema bann við því að lífeyrissjóðirnir kaupi íbúðarhúsnæði, enda muni reynsla síðustu ára hafa sýnt okkur að í mörgu vitlausara hafa lífeyrissjóðirnir fjárfest en steinsteypu.

Virðulegi forseti. Eins og ég rakti í umræðu um málið fyrr í dag hefur orðið samkomulag um afgreiðslu þingsins á því og það mun nú ganga til nefndar. Þar mun verða lagt til að tímalengd haftanna verði stytt frá því sem gert var ráð fyrir í upphaflegu frumvarpi og miðað við árslok 2013. Að öðru leyti vísa ég til þeirra fjölmörgu atriða sem ég rakti í máli mínu í dag og lúta að því að skapa skýrari sýn á hvernig afnám haftanna getur orðið eins fljótt og mögulegt er þannig að við sendum þau skilaboð að við viljum afnema þau eins fljótt og kostur er. Ég vil sérstaklega þakka gott samstarf um lúkningu þessa máls við formenn stjórnarandstöðuflokkanna, hv. þingmenn Bjarna Benediktsson, Sigmund Davíð Gunnlaugsson og Birgittu Jónsdóttur, og við nefndarmenn í efnahags- og skattanefnd, sérstaklega formann nefndarinnar Helga Hjörvar og Tryggva Þór Herbertsson.

Frú forseti. Hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra lagði fram þingmál um að festa í sessi gjaldeyrishöft til margra ára, frumvarp sem var með þvílíkum ólíkindum og kvað á um eftirlit með borgaranum, skilaskyldu á gjaldeyri og rannsókn á fjárhagslegri stöðu þeirra sem ætluðu sér að taka út gjaldeyri. Nú er búið að gera heilmiklar breytingar á málinu í meðförum efnahags- og skattanefndar. Það er ekki nóg. Við framsóknarmenn erum algjörlega andvígir því að festa í sessi gjaldeyrishöft til margra ára. Þessi haftastefna Samfylkingarinnar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs mun því miður skaða íslensk heimili, íslenskt atvinnulíf, til langframa. Þess vegna verður að breyta um ríkisstjórn í landinu. Með þessari löggjöf er verið að festa höftin enn frekar í sessi. Við framsóknarmenn munum ekki styðja það.

Frú forseti. Síðast þegar höftin voru framlengd lýstum við sjálfstæðismenn yfir efasemdum um að ríkisstjórninni væri full alvara með yfirlýsingum um að flýta fyrir afnámi haftanna. Við lýstum því líka yfir að við hefðum efasemdir um að ríkisstjórnin hefði burði og bolmagn til að grípa til þeirra aðgerða sem augljóslega eru nauðsynlegar til að skapa grundvöll fyrir afnámi haftanna. Við teljum að í ljós hafi komið að við höfðum rétt fyrir okkur. Það sýnir sig í öllum helstu forsendum fyrir frumvarpinu sem hér eru greidd atkvæði um að ríkisstjórninni er alls ekki full alvara og það vantar mikið upp á að réttar forsendur séu til staðar. Nú er það svo að í ágætu samstarfi, sem ég vil taka undir með hæstv. ráðherra efnahagsmála um að hefur átt sér stað í þinginu, hefur tekist samkomulag um að ríkisstjórnin gefi út ákveðna yfirlýsingu sem mun tryggja eftirlit og aðhald þingsins með framhaldi málsins. Því er eðlilegt að málið fái nú að ganga til 

Virðulegur forseti. Höft eru óskemmtilegt viðfangsefni og verður alltaf umdeilt um hversu víðtæk þau skuli vera og hversu lengi þau skuli vara. Ég vil þakka hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra sérstaklega fyrir góða samvinnu við vinnslu málsins í þinginu og tel að hann hafi sýnt með eftirtektarverðum hætti hvernig unnt er að koma til móts við sjónarmið stjórnarandstöðunnar á fleiri en einn veg og leiða mál farsællega til lykta. Um leið verð ég að segja að það er býsna broslegt að heyra formann Sjálfstæðisflokksins við þetta tækifæri lýsa því yfir að Sjálfstæðisflokkurinn hafi haft rétt fyrir sér, því Sjálfstæðisflokkurinn hafði svo rangt fyrir sér að við munum þurfa að búa við gjaldeyrishöft um mörg, mörg ár.

Frú forseti. Náðst hefur samkomulag um að stytta þann tíma sem gjaldeyrishöftin eiga að vera fest í lögum. Það er jákvætt. Það að setja gjaldeyrishöft í lög yfirleitt er hins vegar stórhættulegt. Ég held að það muni taka langan tíma að aflétta þeim aftur. Ég er mjög hryggur yfir því að þetta skuli vera niðurstaðan og menn skuli ekki taka á honum stóra sínum, setja þjóðinni markmið í efnahagsmálum sem þjóðin trúir á og aflétta svo höftunum. Ég er nærri viss um að höftin halda gengi krónunnar niðri og þau mundu frekar hækka en hitt ef þeim væri aflétt. Ég er eindregið á móti þessari lagasetningu, eindregið á móti því að setja gjaldeyrishöftin í lög. Ég þekki nefnilega frá fornri tíð hvernig er að afnema slík lög; allir eru skíthræddir við það, enginn þorir að aflétta þeim og þau standa og standa. 
            

Forseti vill geta þess að hann hyggst aðeins taka eitt mál til umræðu á þessum fundi, þ.e. 13. mál, sveitarstjórnarlög. Enn fremur vill forseti tilkynna að fundur hefst kl. 9.30 í fyrramálið.

Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti samgöngunefndar um frumvarp til nýrra sveitarstjórnarlaga. Þetta frumvarp er talsvert mikið að vöxtum, hefur fengið allmikla umræðu og þarfnast líklega enn, bæði á Alþingi, í samgöngunefnd og meðal hagsmunaaðila, sveitarfélaga og annarra þeirra sem láta sig málið varða. Samgöngunefnd hefur fjallað um þetta frumvarp frá síðasta vori, kallað til sín fjölmarga gesti eins og sjá má í nefndarálitinu auk þess að fjalla um álit ýmissa aðila sem áhuga hafa haft á að vekja athygli nefndarinnar á ýmsum þáttum frumvarpsins. Samgöngunefnd gerir allnokkrar breytingartillögur við frumvarpið, flestar minni háttar, aðrar sem skipta kannski frekara máli og ætla ég að hlaupa á helstu breytingartillögum samgöngunefndar um þetta frumvarp til sveitarstjórnarlaga. Tímans vegna mun ég ekki geta gert grein fyrir öllu því sem þar um ræðir. Með frumvarpinu er stefnt að heildarendurskoðun gildandi sveitarstjórnarlaga og er frumvarpið unnið af starfshópi skipuðum af samgönguráðherra en í þeim hópi áttu sæti bæði fulltrúar samgönguráðuneytisins og fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Eftir því sem komið hefur fram á fundum nefndarinnar var frumvarpið unnið í mikilli samvinnu við sveitarfélögin í landinu og fengu þau að minnsta kosti nokkur tækifæri til að gera athugasemdir við drög þess auk þess að koma í ítarlega vinnu við umfjöllun þess í samgöngunefnd. Samkvæmt því sem fram kemur í almennum athugasemdum frumvarpsins lágu fjögur meginsjónarmið til grundvallar gerðar þess: 1. að tryggja beri sjálfstjórn sveitarfélaga hér á landi, 2. að sömu, eða sambærilegar reglur, eigi að gilda um meginþætti í stjórnsýslu allra sveitarfélaga, 3. að búa þurfi sveitarstjórnum skýrt og skilvirkt starfsumhverfi sem taki tillit til þarfa sveitarstjórna til að sinna staðbundnum hagsmunum en feli um leið í sér skýr skilaboð um að sveitarstjórnir skuli á hverjum tíma starfa þannig að sem best samræmist hagsmunum íbúa sveitarfélagsins og samfélagsins í heild, 4. að sveitarfélögin þurfi að eflast enn frekar og öðlast þá stöðu að geta staðið sem mest á eigin fótum, bæði faglega og rekstrarlega. Umfjöllun samgöngunefndar um þetta mál hófst í maí sl. er fulltrúar innanríkisráðuneytisins komu á fund nefndarinnar og kynntu henni frumvarp til nýrra sveitarstjórnarlaga. Umsagnir um málið bárust þó nefndinni allt til miðs ágústmánaðar enda voru miklar annir hjá sveitarfélögum auk þess sem sumarfrí kunna að hafa haft nokkuð um það að segja. Eins og fram kemur í athugasemdum frumvarpsins og áður hefur verið nefnt var það unnið í góðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Mátti því frá upphafi búast við að nokkur sátt væri um efni þess. Þegar nefndin tók að fjalla um málið að nýju 17. ágúst sl., eftir sumarhlé Alþingis, lá fyrir að ráðast þyrfti í nokkra vinnu við að leggja mat á sjónarmið sem fram komu í umsögnum. Fljótlega kom í ljós að samtöl og samvinna þurftu að eiga sér stað á milli innanríkisráðuneytisins, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Félags löggiltra endurskoðenda, endurskoðunarfyrirtækja og ákveðinna sveitarfélaga auk samgöngunefndar sem sendu ýmsar athugasemdir til samgöngunefndar. Að frumkvæði samgöngunefndar var innanríkisráðuneytinu falið að funda með framangreindum aðilum á meðan nefndin fjallaði að öðru leyti um málið og skal tekið fram að nokkrar af þeim tillögum sem nefndin leggur fram til breytinga á frumvarpinu eru afurðir þessa ágæta samráðs. Eins og ég sagði áðan, virðulegi forseti, mun ég fara yfir helstu athugasemdir sem hafa komið fram við frumvarpið og gera nánari grein fyrir umfjöllun nefndarinnar um einstök atriði þess. Það verður ekki tími til að fara yfir það allt en þó þær breytingartillögur sem veigamestar eru og ég tel mestu máli skipta. Í 2. mgr. 2. gr. frumvarpsins er kveðið á um að ráðherra sveitarstjórnarmála skuli í störfum sínum standa vörð um hagsmuni sveitarfélaganna, sjálfstjórn þeirra, verkefni og fjárhag. Umsagnaraðilar hafa bent á að það skjóti skökku við að á sama tíma og ráðherra beri í störfum sínum að gæta hagsmuna sveitarfélaga eigi hann að gegna hlutverki óvilhalls úrskurðaraðila á stjórnsýslustigi og að réttaröryggi borgaranna kunni því að vera stefnt í hættu. Að mati nefndarinnar er sú ætlan að fela ráðherra að gæta hagsmuna sveitarfélaga það sem veldur áhyggjum umsagnaraðila. Telur nefndin að ekkert sé því til fyrirstöðu að ráðherra sé með lögum falið að gæta sjálfstjórnar, verkefna eða fjárhags sveitarfélaga enda stangist slíkt ekki á við hagsmuni einstaklinga eða lögaðila. Þá kunni slíkt einmitt að samræmast hlutverki ráðherra samkvæmt stjórnarskrá og alþjóðlegum skuldbindingum landsins. Þá telur nefndin að það kunni að stangast á við hlutverk og rétt ráðherra sem stjórnmálamanna og jafnvel þingmanna að vera með lögum bundnir við að gæta hagsmuna ákveðinna aðila á vettvangi ríkisstjórnar. Af þeim sökum gerir nefndin þá tillögu til breytingar á frumvarpsgreininni að í henni verði kveðið á um skyldu ráðherra til að gæta að og virða sjálfstjórn sveitarfélaga, verkefni þeirra og fjárhag. Í 15. gr. frumvarpsins er fjallað um boðun og auglýsingu sveitarstjórnarfunda. Þar kemur meðal annars fram að fundarboð skuli berast sveitarstjórnarmönnum svo fljótt sem auðið er og ekki síðar en þrem sólarhringum fyrir fund. Í ljósi eindreginna athugasemda umsagnaraðila leggur nefndin til þá breytingu á frumvarpsgreininni að fundarboð skuli berast sveitarstjórnarmönnum ekki síðar en tveimur sólarhringum fyrir fund í sveitarstjórn eins og verið hefur samkvæmt gildandi sveitarstjórnarlögum og margir umsagnaraðilar bentu á. Í 17. gr. frumvarpsins er fjallað um fjarfundi. Í umsögnum var bent á að nauðsynlegt væri að kveða berum orðum á um heimild nefnda og ráða í sveitarstjórnum til að funda með fjarfundabúnaði. Meðal annars leggur Reykjavíkurborg til að sveitarfélögum verði heimilað að kveða á um það í samþykkt um stjórn sveitarfélags hvort og með hvaða hætti slíkir fjarfundir fari fram. Ljóst verður að telja að sú meginregla sem fram kemur í 1. mgr. frumvarpsgreinarinnar að til þess að sveitarstjórnarmenn viðhafi lögmæta mætingu á fundi sveitarstjórnar verði þeir að mæta á fundi. Regla 3. mgr. frumvarpsgreinarinnar um fjarfundi er því undantekningarákvæði frá þeirri meginreglu. Af þeim sökum er auðsætt að regla 3. mgr. er undantekning en ekki almenn regla. Á fundi nefndarinnar fór fram umræða um þær breytingar sem orðið hafa á tækni síðustu árin og varða möguleika manna til fjarfunda. Var það mat nefndarmanna að 3. mgr. frumvarpsgreinarinnar fæli í sér reglu sem gengi ef til vill fulllangt miðað við raunverulegt tilefni meginreglunnar. Í því ljósi leggur nefndin til breytingu á málsgreininni í því skyni að auðvelda sveitarstjórnarmönnum að nýta sér fjarfundi þannig að slíkir fundir nálgist það frekar að vera valkostir en að heyra algerlega til undantekninga og nánast í neyð. Vill nefndin með því móti veita sveitarstjórnum ákveðið svigrúm til að haga málum eftir því sem hentar í hverju sveitarfélagi fyrir sig og auka enn frekar á tæknilegt hlutleysi frumvarpsgreinarinnar. Hjá umsagnaraðilum kemur fram að 2. mgr. 27. gr. feli í sér meginreglu og svo matskenndar undantekningar frá henni að veruleg hætta kunni að skapast á hártogunum vegna túlkunar vafa, en greinin fjallar um hvernig standa á að því að koma málum á dagskrá sem ekki eru á dagskrá boðaðs fundar. Þá geti það ekki samræmst lýðræðissjónarmiðum að einn sveitarstjórnarmaður geti tálmað því að mál verði tekið á dagskrá sveitarstjórnarfunda. Að mati nefndarinnar er í frumvarpsgreininni gengið of langt í að tryggja rétt hvers einstaks sveitarstjórnarmanns á kostnað lýðræðis og skilvirkni. Af þeim sökum leggur nefndin til að í stað þess að krafist sé samþykkis allra fundarmanna skv. 1. málsl. 2. mgr. frumvarpsgreinarinnar nægi samþykki tveggja þriðju hluta fundarmanna. Í því ljósi telur nefndin einnig ástæðu til að leggja til að 2. málsl. 2. mgr. falli brott. Í 29. gr. frumvarpsins er meðal annars fjallað um siðareglur sveitarfélaga og segir þar að sveitarfélögum sé heimilt að setja sér siðareglur sem hljóta skuli staðfestingu innanríkisráðuneytisins. Nokkrir umsagnaraðilar gerðu athugasemd við þessa frumvarpsgrein og efuðust um gildi þess að veita sveitarfélögum heimild til að setja sér siðareglur og um framkvæmd þeirra og hvernig ætti að kynna þær fyrir íbúum. Að mati nefndarinnar verður ekki hjá því komist að skylda sveitarstjórnir til að setja sér siðareglur. Sveitarstjórnir starfa í umboði íbúa sveitarfélaga sem hafa verulegan hag af því að siðferðileg viðmið sveitarstjórnar séu ljós þegar kemur að stjórn sveitarfélags. Það kann því að stuðla að opnari umræðuvettvangi í sveitarfélögum. Með því verður þó ekkert sagt um hvert efni mögulegra siðareglna kunni að verða, hvort þær verði atviksbundnar eða matskenndar eða hallist í eina átt frekar en aðra, enda er það verkefni skilið eftir handa sveitarstjórnum að leysa. Þá fellst nefndin á að rétt sé að leggja þá skyldu á sveitarstjórn að birta siðareglur sínar á aðgengilegum stað, t.d. á vefsíðum sveitarfélaga eða með auglýsingum enda ná slíkar reglur annars vart markmiðum sínum að fullu. Af framangreindum sökum gerir nefndin tillögu um breytingar á frumvarpsgreininni. Í umsögnum nokkurra aðila er 31. gr. frumvarpsins, sem fjallar um boðun varamanna, gagnrýnd og því haldið fram að ákvæði frumvarpsins bjóði heim hættu á misnotkun sem valdið geti óþarfaflækjum í tengslum við fundi sveitarstjórna. Er þannig bent á að hættan verði að allir varamenn verði alltaf mættir þegar sveitarstjórn fundar og þeir látnir taka þátt í afgreiðslu mála eftir hentugleikum. Nefndin bendir á að ef vanhæfur sveitarstjórnarmaður tekur þátt í umræðum og afgreiðslu máls getur það varðað ógildingu á ákvörðun sveitarstjórnarinnar. Hæfisreglum laga er almennt ætlað að auka verulega líkurnar á því að ákvarðanir stjórnvalda verði byggðar á málefnalegum sjónarmiðum. Slíkar reglur byggjast á rótgrónum lagasjónarmiðum og um þær hefur hingað til ekki ríkt mikill lagalegur vafi. Þá bendir nefndin á að í XI. kafla frumvarpsins er kveðið á um ýmsar heimildir ráðherra til þess að hafa eftirlit með því að sveitarstjórnir fylgi réttum lögum. Telur nefndin sterk lýðræðisleg rök liggja að baki því að boða skuli varamenn til fundar þegar aðalmenn verða að víkja af fundi vegna vanhæfis. Skoðun nefndarinnar er sú að gæta þurfi lýðræðislegra sjónarmiða þegar tekin er ákvörðun um að boða varamann á fund sveitarstjórnar. Er enda fjallað nokkuð ítarlega um réttindi og skyldur varamanna í frumvarpinu. Engu að síður telur nefndin að ekki megi ganga svo á þátt skilvirkni í starfi sveitarstjórna í nafni lýðræðissjónarmiða að fyrirsjáanlegt megi telja að málsmeðferð verði þar með óvandaðri og minni líkur verði þannig til þess að hagsmuna sveitarfélaga sé gætt. Bendir nefndin á að erfitt getur reynst fyrir staka fulltrúa stjórnmálaflokks í sveitarstjórn að mega ekki skipta varamanni inn fyrir sig þegar fjallað er um mál sem þeir hafa ekki þekkingu á. Mætti jafnvel telja hættu á að slíkt gæti í raun leitt til jafngildis þess að viðkomandi aðalmaður væri forfallaður þar sem tök hans á að hafa afskipti af máli yrðu í raun lítil. Færi svo væri lýðræðislegra sjónarmiða ekki gætt nema að forminu til. Af þeim sökum leggur nefndin til að 5. mgr. verði felld brott. Þá leggur nefndin til breytingu á 2. mgr. frumvarpgreinarinnar í því skyni að gera skýra skyldu aðalmanns til þess að tilkynna forföll sín þannig að unnt verði að bregðast við með því að boða varamann í hans stað. Í 35. gr. frumvarpsins er fjallað um byggðarráð. Reykjavíkurborg gerir í umsögn sinni athugasemdir við þær breytingar sem frumvarpsgreininni er ætlað að hafa í för með sér varðandi sérstöðu og vægi byggðarráðs. Í fyrsta lagi gerir borgin athugasemd við að sjálfstæðar fullnaðarafgreiðsluheimildir byggðarráðs samkvæmt 3. mgr. 39. gr. gildandi laga sé ekki að finna í frumvarpinu. Í öðru lagi gagnrýnir borgin að ákvæði lokamálsliðar téðrar málsgreinar 39. gr. gildandi sveitarstjórnarlaga þess efnis að meðan sveitarstjórnin sé í sumarleyfi fari byggðarráð með sömu heimildir og sveitarstjórn hefur ella sé ekki að finna í nýju frumvarpi til sveitarstjórnarlaga. Í þriðja lagi gerir borgin athugasemd við að ekki sé að finna í frumvarpinu þann fyrirvara við heimild byggðarráðs til fullnaðarafgreiðslu mála að ekki sé ágreiningur um afgreiðsluna innan ráðsins eða við framkvæmdastjóra sveitarfélags. Bendir borgin á að slíkt kunni að hafa í för með sér að minni líkur verði á því að sveitarstjórn feli byggðarráði fullnaðarafgreiðsluvald í málum. Nefndin fellst á að gagnrýni Reykjavíkurborgar virðist eiga rétt á sér. Frumvarpi til sveitarstjórnarlaga er ætlað að ná til allra sveitarfélaga hvort sem þau eru stór eða lítil. Þykir nefndinni sem þarfir stærri sveitarfélaga hafi stundum orðið undir við samningu frumvarpsins að þessu leyti. Leggur nefndin því til breytingar á frumvarpsgreininni þannig að sveitarfélögum verði í samþykktum sínum heimilað að fela byggðarráði fullnaðarákvörðun mála sem ekki snerta fjárhag sveitarsjóðs eða stofnana hans enda sé ekki ágreiningur um slíkt innan ráðsins eða við framkvæmdastjóra. Þá þykir nefndinni sömuleiðis rétt að leggja til að sveitarstjórnum verði heimilað að framselja byggðarráði heimildir sínar til fullnaðarákvörðunar á meðan á sumarleyfi hennar stendur. Á fundi nefndarinnar var 3. tölul. 1. mgr. 45. gr. frumvarpsins gagnrýndur þar sem vikið væri frá þeirri framkvæmd sem tíðkuð hafi verið, þ.e. að varpa hlutkesti ef tvær eða fleiri útkomutölur væru jafnháar. Að mati nefndarinnar er það réttari og lýðræðislegri niðurstaða að listar standi jafnt að vígi ef útkomutölur eru jafnar óháð atkvæðamagni. Því leggur nefndin til þá breytingu á 2. málsl. 3. tölul. 1. mgr. 45. gr. frumvarpsins að hlutkesti skuli ráða niðurstöðunni en ekki atkvæðamagn þegar útkomutölur eru jafnháar. Samkvæmt 46. gr. frumvarpsins skulu fundir nefnda almennt haldnir fyrir luktum dyrum. Á fundi nefndarinnar kom fram gagnrýni á það hve afdráttarlaust ákvæðið er enda töldu nefndarmenn almennt rétt að opna stjórnsýslu sveitarfélaga. Af þeim sökum leggur nefndin fram tillögu til breytingar þess efnis að heimilt sé að víkja frá meginreglunni um lokaða fundi nefnda komi fram ósk um slíkt. Jafnframt leggur nefndin til að sveitarstjórnum verði heimilað að setja málefnalegar reglur um skilyrði og meðferð óska um opna nefndarfundi. Kveðið er á um tilnefningu og réttindi áheyrnarfulltrúa í 50. gr. frumvarpsins. Nokkrar athugasemdir voru gerðar við frumvarpsgreinina í umsögnum Reykjavíkurborgar o.fl. á fundum nefndarinnar. Þannig var í fyrsta lagi gagnrýnt að 1. mgr. frumvarpsgreinarinnar girti fyrir pólitíska áheyrnarsetu í nefndum sem ekki færu með fullnaðarákvörðunarvald en bent á að athugasemdir við frumvarpsgreinina virtust þó benda í aðra átt. Í öðru lagi var 2. málsl. 2. mgr. frumvarpsgreinarinnar gagnrýndur og bent á að ekki væri þörf á að takmarka rétt pólitískra áheyrnarfulltrúa með því að skylda þá til að víkja af fundi nefnda þar sem þeir væru bundnir sama trúnaði og kjörnir fulltrúar sem sæti ættu í viðkomandi nefndum. Þá var í þriðja lagi bent á að misræmi væri á milli 2. mgr. greinarinnar og athugasemda við hana um það hvort ákvæði hennar tæki aðeins til umfjöllunar um málefni einstaklinga eða aðeins til málefna lögaðila. Nefndin tekur undir gagnrýni á 2. málsl. 2. mgr. en bendir þó á að í 4. mgr. 28. gr. frumvarpsins er kveðið á um þagnarskyldu sveitarstjórnarmanna. Þar kemur efnislega fram að sveitarstjórnarmenn skuli gæta trúnaðar um það sem þeir verða áskynja í starfi sínu og leynt á að fara samkvæmt lögum eða eðli máls og að slík skylda þeirra rofni ekki þótt þeir láti af starfi sínu sem sveitarstjórnarmenn. Samkvæmt því sem fram kemur í athugasemd við frumvarpsgreinina felur reglan í sér almenna þagnarskyldu. Af frumvarpsgreininni má sjá að eina skilyrðið sem sett er fyrir því að vera tilnefndur áheyrnarfulltrúi er að viðkomandi þarf að fullnægja kjörgengisskilyrðum í viðkomandi nefnd. Samkvæmt 43. gr. frumvarpsins er nægilegt að hafa kosningarrétt í sveitarfélagi til að teljast kjörgengur í nefnd nema annað leiði af lögum. Af framangreindu leiðir að ákveðinn vafi er að minnsta kosti uppi um það hvort áheyrnarfulltrúar eru bundnir af þagnarskylduákvæði frumvarpsins. Þar sem upplýsingaréttur almennings samkvæmt upplýsingalögum nær til upplýsinga sem njóta verndar almennra þagnarskyldureglna kann svo sem ekki að koma að sök en engu síður kann að vera að áheyrnarfulltrúar fái á fundum nefnda aðgang að upplýsingum sem þeir eru ekki að lögum bundnir til að gæta trúnaðar um. Þrátt fyrir framangreint og að teknu tilliti til lýðræðislegs grundvallar sveitarstjórna og hlutverks og ábyrgðar sveitarstjórnarmanna, sem þeir takast á hendur hvort sem þeir eru fáir í flokki eða margir, er það skoðun nefndarinnar að gera verði breytingar á ákvæði 2. málsl. 2. mgr. frumvarpsgreinarinnar þannig að áheyrnarfulltrúum verði ekki skylt að víkja af fundi undir þartilgreindum kringumstæðum heldur verði felld á þá sams konar þagnarskylda og gildir um almenna nefndarmenn. Mestar athugasemdir komu fram við efni VII. kafla frumvarpsins. Þegar nefndin tók á móti gestum óskaði hún sérstaklega eftir því að þeir gerðu ítarlega grein fyrir athugasemdum sínum við þau ákvæði frumvarpsins sem snúa að fjármálum sveitarfélaga og heyra undir þann kafla. Þá lagði nefndin sérstaka áherslu á að kalla á sinn fund fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga og endurskoðunarfyrirtækja og auk þess átti nefndin mjög gagnlegan fund með fjármálastjóra Reykjavíkurborgar og borgarlögmanni. Í kjölfar þessara fundarhalda var innanríkisráðuneytið síðan upplýst sérstaklega um framkomnar athugasemdir með bréfi. Í kjölfar þess fóru fram fundir ráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga þar sem fóru fram viðræður um það hvernig mætti bregðast við framkomnum athugasemdum. Í ljósi verulegra athugasemda umsagnaraðila við kaflann og í ljósi þess að fjármálakafli laganna felur í sér mörg nýmæli og að frumvarpið felur í sér tillögu að heildarlögum um sveitarfélög leggur nefndin til að við frumvarpið verði bætt ákvæði til bráðabirgða sem kveði á um endurskoðun laganna innan þriggja ára frá gildistöku þeirra. Telur nefndin að með því móti fáist ákveðin trygging fyrir því að þeir agnúar sem kunna að koma í ljós við framkvæmd ákvæða laganna verði lagfærðir innan skamms tíma. Í 61. gr. frumvarpsins er kveðið á um gerð og fyrirkomulag ársreikninga sveitarfélaga. Veruleg gagnrýni kemur fram á frumvarpsgreinina í athugasemdum umsagnaraðila. Þannig bendir Samband íslenskra sveitarfélaga á að mögulega sé ákvæði 1. mgr. of afdráttarlaust þar sem áætlanagerð sveitarfélaga sé háð mörgum nánar tilgreindum óvissuþáttum. Þá gagnrýna ýmsir umsagnaraðilar að í ársreikningi skuli koma fram samanburður við upphaflega fjárhagsáætlun ársins og benda á að réttara væri að nota áætlun ásamt viðauka í því skyni. Þá benda nokkrir umsagnaraðila á að áætlanagerð sveitarfélaga sé um margt háð framlagningu frumvarps til fjárlaga á Alþingi og að upplýsingar séu til reiðu hjá ýmsum stofnunum ríkisins. Eftir áðurnefnt samráð við ýmsa umsagnaraðila er lagt til að gerðar verði ákveðnar breytingar á frumvarpsgreininni til að bregðast við athugasemdum þeirra. Er það von nefndarinnar að með því sé komið til móts við sem flestar athugasemdir umsagnaraðila en þess jafnframt gætt að sveitarstjórnarlög eru sérstök að því leyti að þeim er ætlað að fela í sér verulega leiðbeiningu fyrir íbúa sveitarfélaga og þau hafa verulegt gildi fyrir þá sem taka að sér sveitarstjórnarstörf. Kveðið er á um skyldu sveitarstjórna til að samþykkja fjögurra ára fjárhagsáætlun og ársáætlun í 62. gr. frumvarpsins. Í umsögnum kemur fram að fjárhagsáætlanir sveitarfélaga séu um margt háðar fjárlögum ríkisins og að fyrir liggi forsendur frá opinberum aðilum. Þá kunni lítil sveitarfélög að ráða illa við svo hraða vinnu og því séu dagsetningar framlagningar og afgreiðslu áætlana óraunhæfar. Í ljósi þeirra athugasemda sem nefndinni bárust hvað þetta varðar leggur nefndin til breytingar á frumvarpsgreininni. Þær breytingar eiga rót sína að rekja til samráðs við hagsmunaaðila sem áður hefur verið getið um. Þá leggur nefndin til breytingar á frumvarpsgreininni í því skyni að heimila ráðuneyti sveitarstjórnarmála að veita sveitarstjórnum frest til að leggja fram fjárhagsáætlun þegar brýnar ástæður teljast fyrir hendi. Leggur nefndin áherslu á að um sérstaka undantekningu er að ræða frá reglunni um framlagningu fjárhagsáætlana. Því er það skoðun nefndarinnar að henni eigi helst aðeins að beita þegar sérstakar aðstæður eru í því sveitarfélagi sem æskir hennar. Fjallað er um gildi ákvörðunar sveitarfélags um fjárhagsáætlun ársins samkvæmt 62. og 63. gr. frumvarpsins. Þar kemur fram sú meginregla að slík ákvörðun sé bindandi regla um allar fjárhagslegar ráðstafanir af hálfu sveitarfélagsins. Í umsögnum kemur fram sú gagnrýni að ákvæði frumvarpsgreinarinnar sé of stíft, þ.e. að of langt sé gengið að krefjast þess að fyrir liggi samþykki sveitarstjórnar á viðauka við fjárhagsáætlun áður en hægt sé að færa fjármuni á milli liða. Var meðal annars á það bent að ef ákvæði laga skerðir um of heimildir fjármálastjórnar sveitarfélags til að færa á milli liða skapist mögulega ákveðinn hvati fyrir sveitarfélög til að mæta slíkum mögulegum tilfærslum á stórum safnliðum. Að áliti nefndarinnar eru framangreindar athugasemdir umsagnaraðila studdar nokkrum afgerandi rökum. Af þeim sökum leggur nefndin til að gerðar verði breytingar á frumvarpsgreininni sem sjá má á fylgiskjali með nefndaráliti samgöngunefndar þar sem breytingarnar eru tíundaðar. Umsagnaraðilar gerðu margar athugasemdir við 64. gr. frumvarpsins, enda má segja að sú grein sé hryggjarstykkið í nýjum fjármálareglum sveitarfélaga. Þannig telja margir þeirra að æskilegt sé að nefndin skoði að veita sveitarfélögum aðlögunartíma áður en farið verður að beita skuldareglu samkvæmt 2. tölul. 2. mgr. greinarinnar af fullum þunga. Þá töldu sumir framangreindra aðila að tryggja þyrfti að hægt væri að víkja frá reglunni við sérstakar aðstæður. Ekki verður annað sagt en að ákvæðið sé að stórum hluta nokkuð fastmótað, þ.e. að kveðið sé með nokkuð skýrum og hlutlægum hætti á um þau efnislegu viðmið sem ráðherra er falið að skilgreina í reglugerð við 64. gr Þá verður ekki annað séð en að 2. mgr. greinarinnar afmarki nokkuð skýrlega þær meginreglur sem ætlað er að útfæra í reglugerðinni. Þó virðist ráðuneytinu ætlað nokkuð rúmt mat varðandi undanþágur sveitarfélaga frá fjármálareglu 2. mgr., bæði hvað varðar aðlögun að henni og undanþágur samkvæmt 2. málsl. 3. mgr. Að áliti nefndarinnar er ekki tilefni til að hafa áhyggjur vegna reglugerðarheimildar frumvarpsgreinarinnar. Bendir nefndin á samráðsskyldu ráðherra samkvæmt 3. mgr. 98. gr. frumvarpsins sem ætla má að tryggi aðkomu sveitarfélaga að reglusetningu. Nefndin skilur þó áhyggjur umsagnaraðila af því hvaða áhrif gildistaka skuldareglu 2. tölul. 2. mgr. frumvarpsgreinarinnar muni hafa á sveitarfélögin í landinu. Á fundum nefndarinnar kom fram að ætla mætti að ef reglan tæki gildi í dag væri um einn þriðji sveitarfélaga á landinu yfir þeim mörkum sem hún tiltekur. Telur nefndin ótækt að ekki sé áætlun um að leiða í lög ákvæði sem taki af allan vafa um að sveitarfélög fái tíma til að laga sig að nýjum aðstæðum. Af þeim sökum og í því skyni að skýra lagalegan grundvöll skyldu ráðherra til að kveða á um aðlögun sveitarfélaga að viðmiðum 2. mgr. frumvarpsgreinarinnar gerir nefndin tillögu um að bætt verði ákvæði til bráðabirgða við frumvarpið þar sem kveðið verði skýrt á um heimild þeirra sveitarfélaga sem ekki uppfylla viðmið 2. mgr. til að gera og samþykkja raunhæfa áætlun um það hvernig þau hyggist ná viðmiðunum. Þá leggur nefndin til að öðru ákvæði til bráðabirgða verði bætt við frumvarpið til að koma til móts við þau sveitarfélög sem kunna að eiga í umtalsverðum erfiðleikum með að uppfylla viðmið 2. mgr. vegna eigna sinna í orkufyrirtækjum. Gerir nefndin þannig að tillögu sinni að ráðuneyti og eftirlitsnefnd um fjármál sveitarfélaga verði gert skylt að undanskilja í útreikningum afkomu og fjárhagsstöðu samkvæmt frumvarpsgreininni útgjöld, skuldir og skuldbindingar þeirra sveitarfélaga sem verða fyrir umtalsvert meiri útgjöldum og skuldum en annars væri vegna eigna þeirra í orkufyrirtækjum í allt að sex ár frá gildistöku þessara laga. Í 65. gr. frumvarpsins er kveðið á um skyldu sveitarstjórnar til að gæta ábyrgðar við meðferð og varðveislu fjármuna. Í umsögnum umsagnaraðila komu fram tvær meginathugasemdir við frumvarpsgreinina. Í fyrsta lagi lýstu nokkur sveitarfélög áhyggjum sínum af því að frumvarpsgreinin kynni að skerða heimildir sveitarstjórna til að koma að atvinnuuppbyggingu innan marka sveitarfélaganna. Í öðru lagi kom fram sú skoðun að engan veginn væri hægt að tryggja örugga varðveislu fjármuna með því eingöngu að leggja fé inn á innlánsreikninga fjármálastofnana eða kaupa ríkistryggð viðskiptabréf. Hvað örugga varðveislu fjármuna varðar bendir nefndin á að í frumvarpsgreininni eru innlánsreikningar fjármálastofnana og ríkistryggð verðbréf einungis nefnd í dæmaskyni og merking þess í raun og veru sú að eðli málsins samkvæmt er átt við að fjármunir skuli geymdir með þeim öruggasta og áhættuminnsta hætti sem til boða stendur hverju sinni. Þrátt fyrir framangreint telur nefndin að rétt sé að gera ákveðnar breytingar á frumvarpsgreininni og heiti hennar, í nafni skýrleika, þannig að komið verði til móts við athugasemdir umsagnaraðila. Tekur nefndin fram að í þeim breytingum felist engin raunveruleg breyting á inntaki, markmiðum og tilgangi greinarinnar. Í 72. og 75. gr. er kveðið á um endurskoðun sveitarfélaga og reglur um bókhald og reikningsskil. Mikið samráð fór fram á milli endurskoðenda og þeirra aðila sem gerðu athugasemdir við þessar lagagreinar þar sem fjallað er um endurskoðun á bókhaldi og reikningsskilum. Niðurstöðu þess samráðs sem var á milli samgöngunefndar, innanríkisráðuneytisins, Sambands íslenskra sveitarfélaga og þeirra sem sendu inn umsagnir og athugasemdir við greinarnar má sjá í breytingartillögum sem fylgja með nefndarálitinu og nefndin gerir að sínum. Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi áðan er hér um að ræða gríðarlega umfangsmikið mál, margar lagagreinar, umtalsverðar breytingar sem er verið að gera á sveitarstjórnarlögum, sérstaklega hvað varðar fjármál sveitarfélaga, eftirlit og utanumhald með fjármálum þeirra til að auka aga í rekstrinum og koma í veg fyrir þá miklu skuldasöfnun sem hefur leitt mörg sveitarfélög inn á erfiðar brautir á undanförnum árum. Það er í raun megininntak þessa frumvarps eins og ég nefndi áðan í ræðu minni og vísaði þá sérstaklega til 64. gr. frumvarpsins sem er eins og fram hefur komið hryggjarstykkið í þeim kafla laganna og í raun stærsta greinin að mínu mati og sú mikilvægasta sem fjallar um þá hlið mála í frumvarpinu. Það var líka nokkuð um það fjallað og á örugglega eftir að verða meira. Frumvarpið í heild sinni ber yfirbragð þess að bjóða upp á aukna möguleika sveitarfélaga til að starfa saman. Það er lögð áhersla á samráðsvettvang frekar en sameiningu og það þóttu tíðindi þegar frumvarpið var lagt fram að í því var fallið frá þeim markmiðum að sveitarfélög þyrftu að hafa tiltekinn lágmarksíbúafjölda til að geta talist sveitarfélag og frekar farinn sá vegur að hvetja til samráðs, bjóða upp á samráðsvettvang með það að markmiði að auka möguleika sveitarfélaga til að standa við skuldbindingar sínar og þjóna íbúunum eins og best verður á kosið. Ég held að sú stefna og það yfirbragð á frumvarpinu sé rétt, réttar áherslur sem muni á endanum leiða til þess að sveitarfélögin verða sterkari og öflugri og að íbúar þeirra um land allt muni fá betri þjónustu í framtíðinni en þeir hafa í dag. Eins og fram kom í máli mínu í upphafi var mikil samstaða um gerð þessa frumvarps og undirbúning þess hjá öllum aðilum sem að því komu. Það var eins innan samgöngunefndar, mikil samstaða og eindrægni þar um að ljúka þessu máli í sátt og án ágreinings. Það tókst. Undir þetta nefndarálit skrifa hv. þm. Björn Valur Gíslason, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Guðmundur Steingrímsson, Álfheiður Ingadóttir, Ásbjörn Óttarsson, með fyrirvara, Róbert Marshall og Mörður Árnason, en fjarverandi voru Árni Johnsen og Ólína Þorvarðardóttir. Samgöngunefnd er einhuga um að leggja fram þær breytingartillögur við frumvarpið sem ég hef hlaupið hér yfir 

Ég þakka hv. þm. Birni Vali Gíslasyni fyrir ágæta ræðu. Ég ætla að tala um peninga, hér er verið að skerpa á ýmsum ákvæðum um fjármál sveitarfélaga en svo virðist sem borgararnir komi hvergi að því með til dæmis kosningu. Þegar menn fara í stórar fjárfestingar samkvæmt. 66. gr. þætti mér ekkert óeðlilegt að borgararnir yrðu spurðir hvort það væri eðlilegt að fara í þessa fjárfestingu. Eins þegar heildarskuldir eru komnar yfir 150%, þ.e. komnar yfir hættumörk, ættu borgararnir að fá að kjósa um það hvort þeir vildu ekki fá nýja sveitarstjórn til að ganga frá því máli því að hin hafi greinilega keyrt of glannalega. Er eðlilegt að það sé heimilt að veðsetja tekjur ríkissjóðs gagnvart Lánasjóði sveitarfélaga? Það hefur nefnilega líka verið opinn kanall til að ná í pening. Einu sinni hefur verið hótað að beita því ákvæði að ganga að tekjum sveitarfélagsins, þ.e. skatttekjum, en þá var því kippt í liðinn. Ætti ekki að afnema alveg heimildir til að ganga í ábyrgðir? Stofnanir sveitarfélagsins, þ.e. fyrirtæki, eiga bara að fá fjárveitingar til þess að gangast í ábyrgðir. Svo vildi ég spyrja um þessa nýjustu tísku um einkarekstur og hvort það sé alveg klárt, ég hef heyrt það, að eftirlitsnefndin sé farin að meta hvort það sé skuldbinding fyrir sveitarfélagið eða ekki að byggja til dæmis sundlaug sem dettur af himnum ofan og enginn virðist borga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir andsvarið. Í fyrsta lagi spyr hv. þingmaður um rétt borgaranna, ef ég skildi hann rétt, til að vera spurðir álits á stærri framkvæmdum sem sveitarfélagið væri að fara í. Sá réttur er ótvíræður í frumvarpinu. Um hann má lesa í greinum númer rúmlega 100, líklega 105, 106, 107, 108, þegar fjallað er um þann rétt borgara að óska eftir því að fá að segja álit sitt á tilteknum þáttum, t.d. framkvæmdum eða ákvörðunum sem þykja meiri háttar. Þá ber sveitarfélögunum að sjá til þess að sú kosning fari fram samkvæmt reglum þar um og ákveða áður en gengið verður til kosninga hvort það verður þá bindandi kosning eða leiðbeinandi eða hvernig menn fara með það. Einn hluti frumvarpsins sem ég hafði ekki tíma til að nefna áðan er að það er verið að opna miklu frekar á aðkomu íbúa en áður var og setja skýrari reglur en eru í dag. Ég held að það sé enn einn athyglisverði flöturinn á þessu frumvarpi. Hið sama er um skuldir, það er ekki beinlínis gert ráð fyrir því í frumvarpinu að íbúar geti kosið um það ef sveitarfélag fer umfram skuldaþak, það er hreinlega lögbrot samkvæmt þessu, það verður ekki leyft verði frumvarpið að lögum. Ég get ekki séð að það sé flötur á því að bjóða íbúum að kjósa beinlínis um lögbrot, það verður bara tekið á því samkvæmt ákvæðum frumvarpsins. Hv. þingmaður spyr um heimild til að gangast í ábyrgðir. Ef ég man rétt var sú heimild afnumin í sveitarstjórnarlögum í kringum 2000 eftir mikla þrautagöngu, ég þekki sem gamall sveitarstjórnarmaður að okkur var ákaflega erfitt að vera með þetta á bakinu. Það var öðrum hvorum megin við 2000 sem sú heimild datt út úr sveitarstjórnarlögum, sem betur fer.

Herra forseti. Ég hygg að það hafi verið ákveðið gagnvart óskyldum aðilum. Samkvæmt 69. gr. er heimilt að ganga í einfalda ábyrgð til tryggingar á lánum stofnana og fyrirtækja sem sveitarfélagið á og rekur. Ég vildi ganga enn lengra og spyrja hvort það hafi komist til tals í nefndinni og hvort það sé einhvers staðar rætt að borgararnir greiði atkvæði um útsvarsupphæðina, þ.e. að sveitarfélaginu sé skylt að koma með tvær fjárhagsáætlanir. Önnur gæti verið miðuð við 12% útsvar og hin 14% útsvar og borgararnir kysu á milli, þ.e. þeir kysu milli mikilla framkvæmda og 14% útsvars eða lítilla framkvæmd og 12% útsvars. Þetta er sums staðar til, t.d. kjósa borgararnir í Sviss um útsvarið. Komst það til tals í þessari hugleiðingu um bága stöðu sveitarfélaga og aukið íbúalýðræði? Sveitarfélögin hafa að mínu mati farið mjög glannalega í fjárfestingar, sérstaklega í einkarekstur, og það sést á stöðu þeirra margra hverra. Mér finnst að borgararnir eigi að koma að því, að íþróttahúsinu sé ekki bara flaggað fyrir kosningar og sundlauginni - og frambjóðendur segi: Kjósið mig, ég er svona duglegur. Síðan kemur í ljós að það á eftir að borga þetta allt saman og það eru kjósendurnir sjálfir sem eiga að gera það. Ég hefði talið að þeir ættu að hafa miklu meira um fjárfestingarnar að segja og hversu há útsvarsprósentan á að vera.

Forseti. Ég get tekið undir síðustu orð hv. þm. Péturs H. Blöndals um glannalegan rekstur margra sveitarfélaga. Það er vissulega rétt. Eins og kom fram í máli mínu áðan bendir allt til þess miðað við stöðuna í dag að um þriðjungur sveitarfélaga í landinu muni lenda undir þeim mörkum sem frumvarpið setur um skuldir og ábyrgðir sveitarfélaga. Það eitt segir okkur að það er full nauðsyn á að setja miklu skýrari og skarpari reglur um fjárfestingar sveitarfélaga og heimildir þeirra til að skuldsetja sig. Varðandi atkvæðagreiðslu um álagningu gjalda og útsvars eða fjárhagsáætlana er ekki gert ráð fyrir öðru í frumvarpinu en að hægt verði að kjósa um fjárhagsáætlunina áður en hún fer í gjalddaga og raunar hvað sem er. Ég geri ráð fyrir því að nefndin muni ræða þetta milli 2. og 3. umr. Þetta komst talsvert til umræðu í nefndinni og ég held að það hafi verið skoðun flestra nefndarmanna að það beri að takmarka einhvern veginn hvort hægt sé að bera sérstaklega undir atkvæði heilu fjárhagsáætlanirnar eða ákvarðanir um álagningu gjalda. Nefndin mun fjalla um það milli 2. og 3. umr. Ég ítreka að meginþema frumvarpsins er aukin aðkoma íbúa að rekstri sveitarfélaga og að reyna að hafa áhrif á ákvarðanir sveitarstjórnarmanna við að reka sveitarfélögin, þar á meðal skuldbindingar þeirra og stærri ákvarðanir. Um þetta er líka kosið á fjögurra ára fresti, þ.e. þegar þeir sem bjóða sig fram til að reka sveitarfélögin, hvort sem það eru framboðslistar eða einstaklingar, leggja fram þá áætlun sem þeir hafa fram að færa um rekstur sveitarfélagsins í tiltekinn tíma. Um þetta er eiginlega kosið á fjögurra ára fresti en í frumvarpinu er opnað á mun fleiri möguleika íbúanna 

Herra forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu við frumvarp það sem hér er til umfjöllunar um sveitarstjórnarlög sem flutt er af þeim sem hér stendur og hv. þm. Merði Árnasyni um lágmarksíbúafjölda í sveitarfélögum sem er ekki til staðar í téðu frumvarpi og sá sem hér stendur saknar. Lagt er til að á eftir 6. gr. komi ný grein ásamt fyrirsögn, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Lágmarksíbúatala sveitarfélags er 1.500 íbúar. Nú hefur íbúafjöldi sveitarfélags verið lægri en 1.500 í þrjú ár samfleytt og skal ráðuneytið þá eiga frumkvæði að því að sameina það nágrannasveitarfélagi. Einnig má þá skipta hinu fámenna sveitarfélagi milli nágrannasveitarfélaga. Undantekningu frá þessu ákvæði skal gera ef sérstakar aðstæður hindra það að mati ráðuneytisins að íbúar hins fámenna sveitarfélags geti myndað félagslega heild með íbúum nágrannasveitarfélags.“ Sá sem hér stendur hefur verið talsmaður þess að auka vægi sveitarstjórna sem stjórnsýslustigs hér á landi og færa aukin verkefni til sveitarfélaganna frá ríkinu. Horfi ég þar til margvíslegra málaflokka, svo sem málefna fatlaðra sem nú þegar eru reyndar komin yfir til sveitarfélaganna, að mati flestra með ágætum árangri enda um nærþjónustu að ræða. Líta má til fleiri þátta, herra forseti, í þeim efnum, eins og málefna aldraðra sem eru á leiðinni yfir til sveitarfélaganna. Lít ég þá svo á að vegna samlegðaráhrifa sé mikilvægt að horfa þar líka til heilsugæslunnar. Einnig má nefna málefni framhaldsskólanna og fleiri þætti sem sá sem hér stendur telur að eigi heima í nærþjónustuumhverfinu sem sveitarfélögin sannarlega eru og að með því móti sé betur farið með peningana og þeim ráðstafað í betri takti við þá þjónustu sem þarf að vera fyrir hendi hverju sinni á hverjum stað. Sameining sveitarfélaga hefur verið ofarlega á baugi í íslenskri þjóðmálaumræðu um langt árabil. Er það vel. Engu að síður hefur tekið býsna langan tíma að efla það mikilvæga stig stjórnsýslunnar sem sveitarfélögin eru og nægir þar að nefna að árið 1993 var efnt til viðamikillar kosningar um sameiningu sveitarfélaga sem tókst að mati þess sem hér stendur ekki nógu vel. Þetta er viðkvæmt mál heima í héraði að mati þeirra sem þar til þekkja og enda þótt byggðasamlög hafi komið til sögunnar á undanliðnum árum og hafi aukið samstarf sveitarfélaga til mikilla muna, sem er vel, hlýtur engu að síður að vera krafa íbúa í sveitarfélögunum að þau geti staðið vel undir þeirri þjónustu sem þar er boðið upp á. Því er þessi tillaga ekki síst lögð fram í ljósi þeirrar kröfu íbúanna að þeir geti gert þá meginkröfu til sveitarfélaganna að þau bjóði upp á trygga, góða og agaða þjónustu. Margir sveitarstjórnarmenn hafa lagt það til að löggjafinn hlutist til um þessi málefni og leggi það einfaldlega fram á Alþingi að hlutast til um íbúafjölda hvers sveitarfélags. Því er ekki til að dreifa í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar og 50 manna íbúatalan í raun á brott numin. Ég tel að með þessum hætti sé hægt að svara kröfum margra sveitarstjórnarmanna sem vilja að löggjafinn hlutist til um þetta mál og efli þar með sveitarstjórnarstigið. Með þessari tillögu er tekið tillit til staðhátta eins og fram kemur í 3. mgr. breytingartillögunnar. Staðhættir kunna að vera með þeim hætti að ekki sé hægt að grípa til þeirra samninga sem hér um ræðir og því hlýtur að koma til kasta ráðuneytisins hverju sinni hvort hægt er að gera undantekningar á þessu efni. Að öðru leyti, herra forseti, tek ég undir orð hv. formanns nefndarinnar um þau mál sem hér hafa verið til umfjöllunar. Þetta er viðamikið mál. Um það hefur verið rík og góð sátt í mörgum meginatriðum, ef ekki öllum. Mjög hefur verið vandað til umfjöllunar málsins, víða leitað ráða og gott samráð haft við alla aðila, ekki síst Samband íslenskra sveitarfélaga. Þetta er mikilvægt mál, horfir til framfara og varðar ekki síst aukið aðhald með þessu sveitarstjórnarstigi sem lýtur að nærþjónustu. Það er því mjög nærri hverjum íbúa þessa lands og er vel að að því sé hlúð.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu, ætla hins vegar að taka eitt mál fyrir og ræða sérstaklega vegna þess að mér ofbýður fullkomlega hvaða leið er lagt til að hér verði farin. Hvað aðra þætti málsins varðar tek ég undir með hv. þm. Ásbirni Óttarssyni, hann á að vísu eftir að tala  Ég verð að viðurkenna að mér finnst algjörlega, ég veit ekki hvernig ég á að orða það pent en það er um þá grein að neyða Reykjavíkurborg til að fjölga borgarfulltrúum. Reykjavíkurborg gæti tekið upp á því á morgun að ákveða að fjölga borgarfulltrúum. Það er heimild fyrir því. En, nei, Alþingi Íslendinga ætlar að neyða borgarstjórn Reykjavíkur og Reykjavíkurborg til að fjölga borgarfulltrúum úr 15 í að lágmarki 23. Þeir fá að vísu valið frá 23 upp í 31. Virðulegi forseti. Hvað gengur mönnum til? Ég sá röksemdir á internetinu um að þetta væri einhver sérstakur réttur borgarinnar. Auðvitað er ekkert fjær lagi og ef við ætluðum að fara í slíkar tölur mundi ýmsum kjörnum fulltrúum fjölga úti um allt. Aðalatriði málsins er að það þýðir ekki fyrir menn að koma hingað og segja að þeir vilji efla sjálfstæði sveitarfélaganna, treysti sveitarfélögum til að fara með sín eigin mál og ætla svo að neyða Reykjavíkurborg til að fjölga borgarfulltrúum. Ég get alveg lofað því, virðulegi forseti, að vinnubrögðin í borgarstjórn Reykjavíkur verða í það minnsta ekki betri við það að neyða hana til að fjölga borgarfulltrúum úr 15 í 23, ég tala nú ekki um í 31. Stjórn borgarinnar verður ekkert betri við það, það er alveg deginum ljósara. Bara til að setja málið í eitthvert samhengi, ef þetta frumvarp nær fram að ganga og menn ganga alla leið verða borgarfulltrúarnir helmingurinn af þeim þingmönnum sem eru að vísu ekki í salnum núna, sem sagt helmingurinn af kjörnum þingmönnum. Virðulegi forseti. Þetta er fullkomlega óskiljanlegt og við sjálfstæðismenn munum flytja breytingartillögu um þetta. Ég trúi ekki öðru en að sjálfstæðir hv. þingmenn muni greiða atkvæði með þeirri breytingartillögu. Það er algjörlega útilokað að það verði eitthvert flokksræði í því. Ég hvet menn til að koma í veg fyrir þetta slys.

Forseti. Það liggur við að það sé óþarfi fyrir mig að koma í stólinn eftir þessa þrumuræðu hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar því að megintilgangur minn var að mæla fyrir breytingartillögu minni um það efni sem hann ræddi. Ég vil fyrst taka fram að bæði þessi tillaga og sú sem hv. þm. Sigmundur Ernir Rúnarsson flutti fyrir okkar hönd áðan eru ekki fluttar vegna þess að þær hafi lent í knöppum minni hluta í nefndinni heldur vegna þess að nefndin ákvað að flytja tillögur sínar nokkuð einhuga og þá passaði ekki að bera upp þessar tillögur. Því var ákveðið að flytja þær sér en það var ekki þannig að allir aðrir nefndarmenn lýstu yfir andstöðu við tillögurnar. Ég veit af stuðningi við þessa tillögu bæði í nefndinni og frá þingheimi að öðru leyti. Í mjög stuttu máli er efni hennar að Reykvíkingar ráði sjálfir innan hæfilegs ramma sem í frumvarpinu er settur. Ef maður tekur 4. og 5. tölul. 1. mgr. 11. gr. saman er það frá 15, sem er núna tala borgarfulltrúa í Reykjavík, í 31. Það er eðlilegt að Alþingi veiti íbúum ákveðinn lágmarksrétt og tryggingu, einkum í fámennum sveitarfélögum, fyrir því að fulltrúar séu það margir að lýðræði sé tryggt sem og fjölræði og fjölbreytni. Þetta á miklu síður við í hinum stærri sveitarfélögum og þá síst í Reykjavík. Það skal tekið fram í ljósi ræðu hv. þingmanns að með þessari tillögu er ekki tekin afstaða til þess hvort borgarfulltrúar í Reykjavík eigi að vera 15, 17, 23 eða 27. Vegna þess að lagt er til hámarkið 31 er að vísu komið í veg fyrir að borgarfulltrúar í Reykjavík verði 61 eins og lagt er til í annarri breytingartillögu og mér þykir ævintýraleg há tala. Einungis er lagt til að Reykvíkingar ráði þessu sjálfir innan þess ramma sem hér er tiltekinn, 15–31. Í þessum tiltekna hreppi hafa verið deilur, menn hafa verið á ýmissi skoðun um það hvað hreppsnefndarmennirnir eigi að vera margir. Þeir hafa reyndar verið 15 frá aldaöðli, ég man ekki hvenær það hófst, 1908 hljómar í mér eitthvert ártal en kannski er það rangt. Þeim var síðan fjölgað í 23, ákveðið í þeim meiri hluta sem við tók árið 1978 að fjölga í 23 og það tók gildi 1982. Þá féll sá meiri hluti, m.a. vegna þessarar fjölgunar sem hann hafði ákveðið, en sá nýi sem við tók var 23 manna og ein af fyrstu ákvörðunum hans var að fækka sér aftur í 15. Sú tillaga virðist hafa notið stuðnings í hreppnum því að þessi meiri hluti var endurkjörinn, ekki bara næst heldur líka þarnæst og þarþarnæst. Hann féll svo með brauki og bramli í kosningunum þar á eftir en þá ekki vegna sérstakra deilna um fjölda hreppsnefndarmanna. Þannig er þetta. Ég vænti stuðnings við breytingartillöguna, auðvitað einkum frá þingmönnum Reykvíkinga en líka landsbyggðarinnar og nærsveitarmanna og veit að ýmsir þeirra hafa í hyggju að styðja þetta. Það var talað um hvatir að baki tillögum og stuðningi og þetta er kannski ekki algjörlega af yndisleik og hlýju í garð Reykvíkinga og borgarfulltrúa þeirra vegna þess að sumir utanbæjarmenn vita að það kynni að verða nokkuð erfitt að taka þessa ákvörðun í borgarstjórn Reykjavíkur eða ímynda sér það, en telja að þann kaleik eigi hvergi að drekka nema í Ráðhúsinu við Tjörnina, og það er óeðlilegt að alþingismenn taki afstöðu fyrir borgarfulltrúana og verði misvinsælir á eftir. Ég ætla að láta útrætt um þetta og bara segja að ég tel mig ekki geta rökstutt tillögu okkar um fjölda í sveitarfélögum betur í stuttu máli en 1. flutningsmaður, Sigmundur Ernir Rúnarsson, gerði um hvað þar er á ferðinni. Frumvarpið er fjölbreytt, auðvitað er þetta mikið mál og við hefðum þurft að hafa meiri tíma til umræðu um það en svona er þetta. Maður er öruggari með frumvarpið vegna þess að samstaða var mjög góð í nefndinni og mjög fín vinna í kringum málið. Ég segi það vegna þess að ég þekki þessi mál miklu miður en margir þeir sem í nefndinni starfa. Það var út af fyrir sig skóli fyrir mig að horfa á vana sveitarstjórnarmenn og þekkingarmenn um þessi málefni starfa þar saman. Ég er þó glaður yfir því að hafa fengið liðsinni þeirra við að koma vonandi á fót málstefnu í sveitarfélögum svipað og við samþykktum eftir 2. umr. um Stjórnarráðið og þakka fyrir stuðning við þá tillögu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að fagna því að nýtt frumvarp til sveitarstjórnarlaga er komið í þann búning sem hér birtist og hefur verið lagt fram til 2. umr. Ég vil nota tækifærið og þakka sérstaklega samgöngunefnd og þeim sem þar hafa starfað fyrir þeirra ágæta starf í þessum efnum að vinna upp þetta ágæta frumvarp og ekki síður það samstarf sem hefur tekist og samstöðu bæði innan nefndarinnar og við þá hagsmunaaðila sem hér hafa komið að máli. Það er mjög mikilvægt einmitt á þeim tímamótum þegar sveitarfélögin eru að taka yfir sífellt stærri verkefni, nú síðast málefni fatlaðra við síðustu áramót sem eru 11 milljarða kr. viðbótarútgjaldaverkefni og þjónustuverkefni hjá sveitarfélögunum og önnur stór verkefni sem menn horfa til, hvort heldur er í öldrunarmálum eða heilsugæslu eða margvíslegri nærþjónustu, að ramminn í kringum stjórnsýslu sveitarfélaganna sé færður til þess nútíma sem hann þarf að vera og það sé gætt að því að lagaramminn fylgi þeirri þróun sem á sér stað og taki utan um þetta verkefni á víðari grunni en var fyrir í fyrri lögum þó að þau hafi um margt verið ágæt. Það er líka athyglisvert að inn í þennan lagaramma núna er verið að færa margar breytingar sem hafa orðið til í sveitarfélögunum í þeirri þróun og gerjun sem hefur orðið víða í breyttri stjórnsýslu sveitarfélaganna jafnvel á síðasta áratug. Ákvæðið hér um íbúakosningar er eitthvað sem við vorum fyrst með í framkvæmd 2002 í lagaramma sveitarfélaganna og önnur ákvæði sem hafa verið að þróast varðandi aukna valddreifingu í sveitarstjórnunum sjálfum, eins og hið gamla bæjarráð eða byggðaráð sem var nokkurs konar póstkassi í stjórnsýslunni þar sem öllum málum var safnað saman og gerði það að verkum að jafnvel minni hluti kjörinnar sveitarstjórnar hafði öll ráð í sinni hendi og stór hluti sveitarstjórnarmanna var óvirkur í sveitarstjórnarstarfinu. Þessu hefur verið breytt með því að stokka upp stjórnsýsluna í sveitarfélögunum, gera hana ráðsetta og skapa jafnvægi og jafnsetta ábyrgð í hinum ýmsu ráðum hvort sem þau fjalla um félagsmál, skólamál eða framkvæmdamál jafnt sem almenna stjórnsýslu og fjármál. Það eru nokkur atriði sem þarf að skoða betur fyrir lokaafgreiðslu til að þessi lagarammi verði enn fullkomnari og betri þó að hann sé eins og ég segi enn og aftur til mikilla bóta og framfara. Eitt af því sem Samband íslenskra sveitarfélaga hefur lagt áherslu á í athugasemdum sínum er til að mynda að það komi fram með skýrari og táknrænni hætti í 2. gr. að það sé enginn vafi á því að ráðherra sveitarstjórnarmála, hæstv. innanríkisráðherra, hafi það hlutverk að standa vörð um hagsmuni og sjálfstjórn, verkefni og fjárhag sveitarfélaganna, og finnst að verið sé að veikja í raun og veru þetta ákvæði eins og það er orðað núna í frumvarpinu, að hlutverk hans sé að gæta að og virða sjálfstjórn. Bent hefur verið á að þarna séu hagsmunaárekstrar varðandi stöðu ráðherra gagnvart sveitarfélögunum, að hann geti ekki staðið með þessum hætti vörð um þetta. Ég er ekki sammála þeirri túlkun og ég veit að sveitarstjórnarmenn og stjórn Sambands sveitarfélaga er þeirrar skoðunar að menn vilji halda í það orðalag og þær meiningar sem menn hafa haft í þeim lögum sem eru í gildi. Vikið var að þáttum eins og siðareglum í máli framsögumanns, hv. þm. Björns Vals Gíslasonar, og það er mjög mikilvægt að við tryggjum með lagasetningu að það sé tekið inn í alla stjórnsýslu sveitarfélaganna svo víðfeðm og öflug sem hún er. Ég tel eðlilegast að þetta séu samræmdar siðareglur sem gildi á landsvísu. Það eigi ekki að vera þannig að hvert og eitt byggðarlag setji sínar sérstöku siðareglur, við erum að starfa eftir sömu reglum, við erum að starfa að sömu verkefnum og sömu þjónustu og það sé mun eðlilegra að menn starfi þar með samræmdar siðareglur á sama hátt og menn hafa verið að undirbúa og leggja drög að samræmdum siðareglum fyrir stjórnsýsluna sem er á vegum hins opinbera, þ.e. ríkisins. Ég nefndi áðan íbúakosningar og lýðræðismál og það er mjög veigamikill þáttur í þessum nýmælum í lögunum að verið er að festa í sessi rétt íbúa til þess að hafa virkari áhrif á þróun og stjórnun mála heima í héraði. Það er auðvitað verið að svara kalli tímans í þessum efnum. Almennar undirskriftasafnanir í gegnum tíðina hafa oft og tíðum skilað litlu nema smáumræðu um tíma og svo hefur kannski lítið verið með það gert og gengið jafnvel af hörku og ákveðni gegn þeim vilja sem þar hefur komið fram jafnvel þó að um stóran hluta íbúa sé að ræða sem hafa verið að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Það eru auðvitað mjög breytt viðhorf í þessum efnum og eðlilegt að það sé tryggt í þessari lagasetningu, eins og gert er, að rétturinn sé bæði sveitarstjórnarinnar að geta tekið ákvörðun um að vísa ákveðnum málum beint í kosningu sem sveitarstjórnin er sammála um eða telur mikilvægt að fá álit íbúanna á og þeir hafi þar sitt að segja og svo aftur hinn þátturinn, þ.e. réttur íbúanna til að kalla eftir kosningum. Það sem ég veit að hefur verið skilið eftir í umræðunni og er til skoðunar núna milli 2. og 3. umr. er í raun sá rammi sem setja þarf í kringum slíkar reglur. Ég get talað af reynslu, hafandi gengið í gegnum þetta verkefni í mínum heimabæ, Hafnarfirði, að það er mjög mikilvægt að það sé enginn efi uppi eða einhver óljós atriði og spurningar sem menn geta ekki svarað skýrt þegar kemur að framkvæmd slíkra mála, bæði í aðdragandanum að því þegar íbúar sækja sinn rétt með undirskriftasöfnun, hvernig að þeim skal staðið og þær fram lagðar, hvaða tímamörk eru gefin til að undirbúa það og það sé tryggt að það fari allt fram með réttum og eðlilegum hætti. Og svo aftur hvernig málið heldur áfram gagnvart útfærslu í tíma og formi. En það þarf líka að horfa til þess hvort réttur sem þessi, vegna þess að hann er afar mikilvægur og skiptir máli, eigi að vera almennur og víðtækur til allra hluta, eins og sumir hafa talað fyrir, eða hvort það sé eðlilegt að ákveðnir þættir þar séu settir til hliðar og gildi ekki um í þessum efnum. Það liggja til að mynda fyrir alveg skýr sjónarmið frá sveitarstjórnum og forustu sveitarstjórna í landinu sem hefur tekið þessum tillögum með opnum huga. Stjórn Sambands sveitarfélaga ályktaði um það á síðasta fundi sínum fyrir réttri viku síðan að það sé eðlilegt að í slíkum kosningum séu undanskilin þau mál sem snúa annars vegar að fjárhagslegum þáttum varðandi tekjuöflun sveitarfélaganna, ekki útgjaldaþáttinn eins og var rætt í andsvörum fyrr í þessari umræðu heldur tekjuþáttinn, og hins vegar þau mál sem lúta að ráðningu einstakra embættismanna eða starfsmanna sveitarfélaga. Ég held að þetta séu atriði sem þurfi að hafa í huga núna þegar menn ganga frá lokaatriðum í þessu frumvarpi og menn horfi auðvitað til þeirrar reynslu sem hefur fengist af slíkum málum í nágrannalöndum okkar. Annað atriði sem ég vildi nefna og horfi til eru þau nýmæli sem lúta að fjárhagslegum reglum í sveitarstjórnarlögum. Þar er verið að setja mjög skýr og ströng fyrirmæli. Það er til bóta og það er mjög mikilvægt að það sé gert í fullri sátt við sveitarfélögin hvernig það er hugsað og hvernig það er útfært. Það er alveg ljóst að við þurfum ákveðinn aðlögunartíma í þeim efnum. Staða sveitarfélaganna er auðvitað gríðarlega þung og erfið eftir hrunið. Þar eru menn að horfast í augu við stórfelldar skuldir sem hafa safnast upp fyrst og fremst vegna gengishruns. Mönnum er mjög títt að tala um stórframkvæmdir og skuldasöfnun af þeim sökum en staðreyndin er sú að stærsti hluti þeirrar skuldasöfnunar sem sveitarfélögin horfast í augu við er vegna þess að þau lentu í hruninu líkt og ríkissjóður, bankarnir, fyrirtækin og heimilin í landinu og þau eru að takast á við það verkefni að endurfjármagna sinn rekstur. Bankakerfið er búið að ganga í gegnum endurfjármögnun, tryggingafélögin, sparisjóðirnir, stærstu fyrirtæki landsins jafnt sem þau smæstu, en sveitarfélögin eiga hins vegar eftir að fara í gegnum sína endurfjármögnun. Það verður að horfa til þess að til að ná 150% skuldaviðmiði, sem er í eðli sínu raunhæft og á að vera hægt að horfa til, þarf auðvitað að gefa þann tíma sem er eðlilegur til að menn nái þeim markmiðum, ef við horfum á þetta raunsætt. Það var gengið út frá því í upphaflegum umræðum um þessa reglusetningu að þarna væri tíu ára viðmið. Það eru sex ár í þessum ramma núna og ég tel mikilvægt að menn fari að óskum sveitarfélaganna og setji á þennan tíu ára tíma. Það verður líka að horfa til þess, ef svo fer fram sem horfir og er auðvitað mín ósk og væntanlega þingsins að við náum að afgreiða þetta frumvarp á þessu þingi, að það þarf að gefa ákveðið svigrúm og horfa til þeirra ákvæða sem lúta að bráðabirgðaákvæðum varðandi þann tíma sem þarf að vera til stefnu til að fara í framkvæmd með þá hluti sem lúta að fjárhagslegu þáttunum. Það verður að vera ákveðið svigrúm og aðlögunartími til að geta komið fram með þær áætlanir og þau markmið sem sveitarfélögunum eru sett í þeim efnum. Ég treysti því og er fullviss um að menn munu horfa til þeirra þátta í þeirri yfirferð sem menn hafa tækifæri til að vinna nánar í þessu máli á næstu klukkutímum og sólarhringum. Hér liggja fyrir breytingartillögur um lágmarksíbúatölu sem hv. þm. Sigmundur Ernir Rúnarsson kynnti fyrr í þessari umræðu. Ég dreg enga dul á það að ég er þeirrar skoðunar að sú aðferðafræði að ætla að ná fram sameiningu og fækkun sveitarfélaga með því að setja fram slíkar lágmarksviðmiðunartölur er ekki sú leið sem mun skila okkur árangri við þær aðstæður sem við búum við í dag. Það er auðvitað búið að margreyna ýmsar leiðir með sameiningarferlum og það hefur í raun gengið betur en margir hafa viljað trúa að ná fram fækkun sveitarfélaga og sameiningu á umliðnum árum og áratugum. Sveitarfélögin eru í dag rétt liðlega 80 talsins, voru vel á annað hundrað talsins fyrir ekki nema réttum áratug. Það sem blasir hins vegar við núna og hefur verið stefnumið sveitarfélaganna sjálfra er að með yfirfærslu nýrra verkefna eins og málefna fatlaðra, öldrunarmála, heilbrigðismála og fleiri verkefna sem munu koma yfir til sveitarfélaganna í auknum mæli á næstu missirum og árum, er það sjálfgefið að sveitarfélögin munu ekki geta haldið utan um þá málaflokka nema þau sameinist um þau verkefni. Varðandi málefni fatlaðra er horft til þess að þjónustusvæðin séu að lágmarki 8 þúsund íbúar með einstaka undantekningum vegna landfræðilegra aðstæðna. Það er í raun sú viðmiðun sem menn horfa til. Það liggur líka fyrir að á borðinu eru tillögur um uppstokkun og breytingar á regluverki Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og með því að hrinda þeim tillögum í framkvæmd er sjálfgefið að minnstu sveitarfélögin munu ekki geta haldið stöðu sinni með þeim hætti sem þau hafa haft hingað til. Þau munu annars vegar þurfa að ganga til sameiningar eða samvinnu við nærliggjandi sveitarfélög. Ég tel það heilbrigt og skynsamlegt að menn fylgi þessari stefnu og láti þetta leiða af sjálfu sér í þeim verkefnum sem sveitarfélögin eru að taka yfir núna á næstu mánuðum, missirum og árum. Ég ætla að láta þessu lokið, virðulegi forseti. Ég fagna þessum lagaramma. Hér er verið að fara fram með mjög góðar útfærslur í góðri sátt, en ég endurtek að lagarammi í kringum sveitarstjórnir þarf að vera í sívirkri skoðun og endurnýjun vegna þess að störf og verkefni sveitarfélaganna taka sífelldum breytingum. Hér er verið að ná utan um málin með góðri sýn til næstu framtíðar og ég er fullviss um að sá lagarammi sem hér liggur fyrir með þeim smávægilegu breytingum sem þarf að gera til að fullkomna hann enn frekar mun verða góður vegvísir fyrir sveitarfélögin inn í komandi framtíð.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til sveitarstjórnarlaga ásamt nefndaráliti sem allir hv. þingmenn samgöngunefndar skrifa undir. Reyndar er ég á því með fyrirvara. Ég vil byrja á að þakka fyrir það góða og mikla samstarf sem varð í hv. samgöngunefnd undir öruggri forustu formanns nefndarinnar, hv. þm. Björns Vals Gíslasonar. Ég er þeirrar skoðunar, og vil að það komi skýrt fram, að ef ekki hefði verið það verklag sem var notað í nefndinni við vinnslu frumvarpsins og þeirra breytingartillagna sem liggja fyrir hefðum við ekki komist í gegnum það að klára frumvarpið á þessu þingi. Það hefði verið mjög bagalegt vegna þess að kallað er eftir þessu af hálfu sveitarfélaganna. Það er rétt, sem hv. þm. Lúðvík Geirsson nefndi í lok ræðu sinnar, að í dálítinn tíma hefur verið ákveðin þróun í sveitarfélögunum, hvernig þau starfa, og verið er að færa það nær þeim ramma í því frumvarpi sem hér er. Náið og gott samstarf var enda haft við sveitarfélögin í landinu, bæði þegar frumvarpið var samið og eins þegar það kom til hv. samgöngunefndar. Þar var unnið með þeim aðilum sem eru í forsvari fyrir íslensku sveitarfélögin, sjónarmið þeirra komust á framfæri og tekið var tillit til þeirra. Ég vil líka taka undir það sem hv. þm. Björn Valur Gíslason sagði þegar hann mælti fyrir nefndarálitinu. Það var mjög athyglisvert og eftirtektarvert hvernig starfsmenn ráðuneytisins komu að málinu, Hermann Sæmundsson og Stefanía Traustadóttir. Þau lögðu mikla vinnu í að ná þeirri sátt sem hér liggur fyrir og unnu náið með forsvarsmönnum sveitarfélaganna og mörgum öðrum aðilum, endurskoðendum, borgarlögmanni, fjármálastjóra Reykjavíkurborgar o.fl., sem varð til þess að búið er að gera töluverðar breytingar. Ég ætla líka að vekja athygli á umfjöllun nefndarinnar, en nefndarálitið er um 30 bls, en það er ekki mjög algengt. Farið er efnislega yfir allar athugasemdir sem er mjög gott fyrir þá hv. þingmenn sem ekki eiga sæti í samgöngunefnd. Í þessu eru ómetanlegar upplýsingar og bæði rétt og skylt að þakka nefndarritara samgöngunefndar, Benedikt S. Benediktssyni, fyrir hans þátt í því að við erum komin á þann stað að geta klárað þetta mál. Ég lít á það skref sem við stígum hér sem áframhald af breytingum sem við gerðum á síðasta ári þegar kveðið var á um að allar skuldbindingar sveitarfélaganna þyrftu að koma fram í ársreikningi, leigusamningar o.fl. Menn höfðu tekið ákveðna hluti út fyrir efnahagsreikninginn, þ.e. búið til fasteignafélög, selt fasteignir sveitarfélaganna, skóla, sundlaugar og guð má vita hvað. Þar með gátu menn sett þá til hliðar út fyrir efnahagsreikning sveitarfélaganna og það var mjög bagalegt, við höfum slæma reynslu af því. Þær breytingar sem voru gerðar á sveitarstjórnarlögunum í fyrra gengu út á að skýrt væri kveðið á um að allar skuldbindingar kæmu fram og eins að skila yrði ársfjórðungslega til eftirlitsnefndar sveitarfélaganna til að hægt væri að fylgja hlutunum eftir og fylgjast með fjármálum sveitarfélaganna. Það er gríðarlega mikilvægt að það sé gert á þann veg sem þar er. Ég ætla að fara örstutt yfir einstakar greinar frumvarpsins. Ég sé ekki ástæðu til að fara yfir þær greinar sem búið er að fara yfir. Hv. þm. Björn Valur Gíslason mælti fyrir nefndarálitinu og fór mjög ítarlega yfir ákveðna hluti. Hv. þm. Lúðvík Geirsson fór yfir það sem snýr að íbúakosningunum og hvað menn þurfa að skoða betur og ræða þar. Ég sé ekki ástæðu til að fara efnislega yfir það. Ég tek undir það með hv. þm. Lúðvík Geirssyni, sem talaði á undan mér, að sú breytingartillaga sem hv. þingmenn Sigmundur Ernir Rúnarsson og Mörður Árnason flytja um lágmarksíbúafjölda, þ.e. að í hverju sveitarfélagi eigi að lágmarki að vera 1.500 íbúar - ég er mótfallinn þeirri aðferðafræði, mér finnst það ekki vera rétta aðferðin. Þetta er hlutur sem við þurfum að þróa áfram í samvinnu sveitarfélaganna en ekki að kveða á um einhvern lágmarksíbúafjölda, við getum allt eins miðað við stærð í ferkílómetrum eða hvað sem er. Þetta er þróun sem íbúar sveitarfélaganna verða að sjálfsögðu að ráða sjálfir. Ég vil líka benda á að í flestum tilfellum ef ekki öllum eru smæstu sveitarfélögin í góðri fjárhagslegri stöðu sem er þá kannski líka ástæðan fyrir því að þau vilja ekki sameinast, þau hafa kannski miklar tekjur. Þessa hluti þarf að þróa frekar á sveitarstjórnarstiginu því að við vitum að einstaka sveitarfélög sem hafa gríðarlega miklar tekjur eru hugsanlega að fá greitt út úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og það er hlutur sem sveitarstjórnarmenn verða að ræða sín á milli og koma sér niður á. Við eigum ekki að fara í sameiningar af þessu tagi, hvorki með því að kveða á um lágmarksíbúafjölda eða þá að stjórnvöld á hverjum tíma bjóði gulrætur til að reyna að lokka sveitarfélögin í sameiningar. Það sveitarfélag sem ég bý í, þar sem ég hef starfað sem sveitarstjórnarmaður, Snæfellsbær, var fyrsta sveitarfélagið sem sameinaðist í átakinu 1994, í fyrstu umferðinni. Þá voru gefin ákveðin loforð af hálfu stjórnvalda sem því miður var ekki staðið við að fullu leyti, sem var svokallað skuldajöfnunarframlag. Síðast en ekki síst var sagt að til að hægt væri að sameina sveitarfélögin yrði að klára veginn um Fróðárheiði og hann er ókláraður enn. Við sjáum alveg hvað þetta þýðir. Virðulegi forseti. Þegar verið var að ræða um sameiningu á öllu Snæfellsnesi var það mjög ríkt í íbúum í mínu sveitarfélagi að ekki þýddi að tala um frekari sameiningar fyrr en búið væri að standa við gefin loforð, loforð sem ekki hefðu verið efnd í vel á annan áratug. Ég tel það því ekki vera réttu leiðina að gera þetta með þessum hætti. Ég vil hins vegar lýsa því yfir í þessum stól, og hef gert það á fundum hv. samgöngunefndar, að ég styð tillögu hv. þm. Marðar Árnasonar um það að ekki komi lögboð að ofan um að fjölga borgarfulltrúum í Reykjavík. Það er svigrúm til þess í dag. Samkvæmt þeim lögum sem eru í gildi getur borgarstjórn Reykjavíkur tekið ákvörðun um 27 aðalmenn en tillaga hv. þingmanns gengur út það að sameina tvo málsliði í 11. gr. laganna þar sem miðað er við að íbúar séu 50 þúsund eða fleiri, þar yrði þá miðað við töluna 15–31 og það yrði þá val borgarstjórnar á hverjum tíma. Ég mun styðja þá breytingartillögu sem hv. þm. Mörður Árnason hefur boðað og hef sagt honum það áður á fundum nefndarinnar. Þá vil ég koma stuttlega inn á nokkur atriði sem hafa kannski ekki verið nefnd. Til að mynda er hert á þeirri skyldu aðalmanna í sveitarstjórnum að þeir sjái um að boða fyrir sig varamenn og geri það á þann veg að þegar þeir eru forfallaðir óski þeir eftir því að varamenn verði boðaðir en leggi það ekki á þá sem stýra sveitarfélaginu að vera að því á síðustu stundu. Ákvæði er komið inn í frumvarpið, sem er breyting á lögum, um að boða beri fundi með þriggja sólarhringa fyrirvara - breytingartillaga er um að færa það aftur til tveggja sólarhringa eins og það er í núgildandi lögum - og því er mikilvægt að leggja þessa skyldu á aðalmennina þannig að varamenn þeirra geti kynnt sér þau mál sem eiga að vera á dagskrá, annars hefur þetta ekki mikinn tilgang að mínu viti. Mig langar aðeins að fjalla um það sem töluvert var rætt um í sambandi við 50. gr. frumvarpsins þar sem talað er um byggðar- eða bæjarráðin. Gert er ráð fyrir að þeir aðilar sem ekki eiga rétt á kosningu í byggðar- eða bæjarráð megi tilnefna áheyrnarfulltrúa. Nefndin leggur fram breytingartillögu um að það eigi líka við um þær nefndir þar sem fullnaðarákvarðanir eru teknar, þ.e. ákvarðanir nefnda sem stýra ákveðnum málefnum, málefnum sem eru endanlega afgreidd í viðkomandi nefndum - lagt er til í breytingartillögum hv. samgöngunefndar að það gildi líka um þær nefndir sem fá þetta umboð. Við þekkjum dæmi um það í sumum sveitarfélögum - eitt sveitarfélag kemur upp í huga mér þar sem er hreinn meiri hluti með 6 bæjarfulltrúum og síðan eru aðrir 5 listar með 1 fulltrúa - að byggðarráð er skipað 5 aðalfulltrúum sem þýðir að það eru þá 3 frá meiri hlutanum, 2 frá minni hlutanum og síðan fá þeir minnihlutahópar sem ekki eiga sæti í byggðarráðunum, og hafa ekki styrk til þess samkvæmt kosningaúrslitunum, áheyrnarfulltrúa. En við megum þá ekki gleyma því að þeir aðilar sem eiga sæti í bæjarstjórninni sem tilheyra meiri hlutanum hafa ekki sama aðgang að byggðarráðinu í sveitarfélaginu, en geta að sjálfsögðu verið í öðrum sveitarfélögum. Við þurfum að vera meðvituð um að þá er staðan orðin þannig að allur minni hlutinn á sæti í byggðarráðinu en einungis lítill hluti eða helmingurinn af meiri hlutanum. Þetta eru hlutir sem menn verða að gera sér grein fyrir, og það má líka halda því fram að hugsanlega sé þar hallað á þá fulltrúa sem tilheyra meiri hlutanum. Ég vil örstutt koma inn á það sem fjallað er um í 65. gr. sem er um örugga meðferð fjármuna. Þetta var rætt og hv. samgöngunefnd leggur til að frekar sé talað um ábyrga meðferð. Við ættum að hafa lært það af því sem gerðist 2008 að erfitt er að fullyrða hvað er örugg meðferð fjármuna. Þegar búið er að setja hugsanleg refsiákvæði inn er ekki hægt að hafa þennan lagatexta með þessum hætti og þess vegna er þetta gert. Þá komum við að 64. gr. sem mikil nýbreytni er í, þ.e. um fjármálareglur sveitarfélaganna, þau viðmið sem eru sett um afkomu og fjárhagsstöðu sveitarfélaganna og þær kröfur sem eru gerðar um að skuldaþakið megi ekki vera nema um 150% af reglulegum tekjum - þetta eru hlutir sem búið er að ræða töluvert í nefndinni og margir hafa rætt. Það hefur komið skýrt fram á undanförnum dögum að um einn þriðji sveitarfélaganna í landinu er yfir þessu marki og það er sett inn í lögin að ráðuneytinu er falið að útfæra reglugerð með nánari útfærslum á þessum hlutum, bæði hvað hægt er að hafa þar inni, tekjulega séð og skuldalega séð, og eins með þann aðlögunartíma sem er. Það var ákveðin umræða um það að þetta væri hugsanlega of mikið framsal valds frá löggjafarvaldinu til framkvæmdarvaldsins en eins og kemur fram í nefndarálitinu, og hv. þm. Björn Valur Gíslason fór yfir áðan, um að nefndin hafi ekki áhyggjur af því, enda sett endurskoðunarákvæði inn í lögin þar sem þetta verður tekið upp innan þriggja ára og farið yfir hvernig þetta hefur reynst - og eins er líka vísað til 98. gr. þar sem kemur fram að ráðuneytið gerir þetta í sem mestri sátt og samstarfi við sveitarfélögin í landinu til að þetta markmið nái fram að ganga. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Lúðvík Geirssyni, sem hann benti réttilega á áðan, að við setjum inn í breytingartillöguna 6 ár, sem gætu þá hugsanlega orðið 10 ár, því að skynsamlegra er að gera það á þann veg að menn nái þeim markmiðum sem sett eru fram í frumvarpinu sem slíku. Það hefur líka verið nefnt, og hefur verið rætt um það innan sveitarfélaganna, hvað beri að hafa fyrir utan, þ.e. það sem taka eigi tillit til. Þar hafa orkufyrirtækin verið nefnd. Velta má því fyrir sér hvort það ættu líka að vera veitustofnanir, hugsanlega mætti taka tillit til hjúkrunarheimila sem verið er að byggja með svokallaðri leiguleið vegna þess að þar er gert ráð fyrir að sveitarfélögin yfirtaki og taki lán hjá Íbúðalánasjóði, byggi hjúkrunarheimilin en eins og allir vita standa sveitarfélögin straum af 15% en ríkið 8–5% þannig að það er mjög mikilvægt að skuldbinding sveitarfélaganna komi skýrt fram og líka þær leigutekjur og þeir samningar við ríkið sem koma á móti, ekki bara einhver eins árs leiga heldur það sem kemur þar á móti. Mig langar líka að tala aðeins um 85. gr. Þar er talað um að ráðherra geti sett skilyrði um stjórn fjármála sveitarfélaganna. Talin eru upp ákveðin atriði sem þarf að skoða sérstaklega og ég vil nefna eitt þeirra. Í d-lið er talað um takmarkanir á lántökum og öðrum skuldbindingum, þar á meðal um gjaldmiðil sem heimilt er að taka lán í, um endurfjármögnun og önnur lánskjör. Ég tel mjög mikilvægt að þetta verði rætt við sveitarfélögin og útfært í reglugerðinni að sjálfsögðu í samráði og samstarfi við þau. Eins og við þekkjum og hv. þm. Lúðvík Geirsson benti réttilega á áðan féll gjaldmiðillinn okkar eftir efnahagshrunið og það á eftir að leiðrétta sveitarfélögin út úr því. Eins og hv. þingmaður bendir réttilega á er búið að fara í gegnum það og hvort heldur sem það er bankakerfi, sparisjóðskerfi eða ríkissjóður þá sitja sveitarfélögin í súpunni vegna þess að þau voru mörg hver með allt of há lán í erlendum gjaldmiðli þar sem þau hafa að sjálfsögðu tekjur í innlendum krónum. Það er því mjög skynsamlegt að menn skoði þetta mjög vandlega og ræði þetta. Ég þekki þetta aðeins úr mínu sveitarfélagi þar sem ég sat í sveitarstjórn. Þar vorum við með um 2,7% í erlendum skuldum þegar hrunið varð. Við bjuggum í sjávarplássi sem byggði alla afkomu sína á gengi sjávarútvegsins og það þýddi að ef gengið félli mjög skarpt mundu tekjur sveitarfélagsins aukast. Við vorum alltaf sannfærð um að gengið væri allt of sterkt og höfðum af því miklar áhyggjur og töldum mjög varasamt að vera að taka erlent lán. Við fórum alltaf að ráði bæjarstjórans okkar sem er mjög varfærinn og vandaður maður sem barðist alltaf fyrir því að það yrði ekki gert, enda þurfti hann svo sem ekki að beita mikilli hörku, það var að sjálfsögðu skoðun okkar allra. Ég vil líka benda á annað atriði sem ég tel mjög mikilvægt. Nú er sett inn breytingartillaga um að endurskoðandi ársreikninga sveitarfélaganna þurfi að skila skriflegri skýrslu til bæjarstjórnanna. Þegar hann er búinn að fara yfir ársreikninginn skrifar hann skýrslu sem hann kynnir fyrir bæjarstjórn á fundi, fer yfir helstu atriði sem snúa að fjármálum sveitarfélaganna og rekstri og kynnir það. Þetta hefur verið gert í því sveitarfélagi sem ég hef starfað í alla tíð frá því að ég kom þangað í sveitarstjórnarstörfin og þetta er gríðarlega mikilvægt fyrir bæjarfulltrúana. Eins og ég sagði áðan þá eiga ekki allir sæti í bæjar- eða byggðarráðunum og það er gríðarlega mikilvægt að endurskoðandi sveitarfélagsins skýri þetta með þessum hætti. Einmitt þegar menn fóru að fara yfir rekstur sveitarfélaganna fór ráðuneytið að kalla eftir skýrslum endurskoðenda um rekstur sveitarfélaganna, þ.e. ársreikningum. Þá kom í ljós að ekki voru um það skilyrði í gömlu lögunum, sum sveitarfélög gerðu þetta en önnur ekki. Þetta er eitt atriði sem ég vil benda á. Ég vil í lok máls míns koma að breytingartillögu frá hv. þm. Lilju Mósesdóttur og Sigurði Inga Jóhannssyni um breytingar á 64. gr. sem mér er algerlega óskiljanleg. Ég mundi segja að það væri svipað því að einhver hv. þingmaður flytti tillögu um að við settum engin fjárlög fyrir ríkissjóð heldur væri framkvæmdarvaldinu falið að fara bara varlega með fjármuni ríkisins og hafa það í skikkanlegu lagi. Ég mun að sjálfsögðu greiða atkvæði með þeirri tillögu. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég þakka meðnefndarmönnum mínum í hv. samgöngunefnd fyrir þá vinnu sem unnin var þar og sérstaklega hv. þm. Birni Val Gíslasyni sem stýrði þessu af mikilli röggsemi. Lokaorð mín eru þessi: Við værum ekki að fjalla um og samþykkja ný sveitarstjórnarlög á morgun ef vinnubrögðin í nefndinni hefðu ekki verið eins og þau voru við afgreiðslu þessa máls.

Hæstv. forseti. Það hefur verið ánægjulegt að hlýða á þessa umræðu um ný sveitarstjórnarlög, tónninn hefur verið jákvæður og menn hafa talað um þessi mál af mikilli kunnáttu enda margir þingmenn á Alþingi sem hafa reynslu af sveitarstjórnarmálum og þekkja mjög vel til þeirra mála. Það eitt stendur upp úr í þessari umræðu að allt ferlið frá því hafist var handa um að smíða þessi lög hefur verið mjög opið og gagnsætt. Það hefur tekið langan tíma, var sett snemma á netið, fór í langt og ítarlegt og vandað umsagnarferli og síðan hefur samgöngunefnd Alþingis, sem fer með sveitarstjórnarmál, setið yfir frumvarpinu sumarlangt og átt góða opna viðræðu við innanríkisráðuneytið um þessi mál. Allt er þetta mjög gott. Það er nefnilega mjög mikilvægt að það séu opnar umræður um málið og það gefist tóm til að ígrunda þau sjónarmið og þær tillögur sem fram koma. Þess vegna brá mér óneitanlega svolítið í brún þegar ráðuneytinu bárust í kvöld kl. hálfníu, fyrir þremur og hálfri klukkustund, tillögur um grundvallarbreytingar á einni grein frumvarpsins sem ég tel vera lykilatriði þess. Það er sú grein sem fjallar um íbúalýðræði. Við skulum ekki gleyma því að sveitarstjórnarlög eru eins konar stjórnarskrá fyrir sveitarstjórnarstigið. Sveitarstjórnarlögin eiga að tryggja réttindi og stöðu sveitarfélaganna og sveitarstjórna, en líka íbúanna. Þarna kann stundum að vera togstreita á milli. Þess vegna gengur það náttúrlega ekki að koma á síðustu klukkustundum með grundvallarbreytingar á lagaákvæði sem snýr að grundvallarréttindum íbúa sveitarfélaganna og ætla síðan í fyrramálið á lokaklukkustundum þingsins að fá það samþykkt umræðulaust eða umræðulítið. Við sem erum búin að vera í þessu langa, ítarlega og vandaða ferli getum varla sætt okkur við slík vinnubrögð, það geri ég ekki. Þess vegna finnst mér harla undarlegt að þetta skuli koma fram á þessu stigi. Ég vil líka ítreka að þegar um það er rætt að tryggja stöðu íbúa í sveitarfélögum, eins og í Reykjavík, þannig að þeir njóti sömu lýðræðislegu réttinda og fólk í öðrum sveitarfélögum með tilliti til fjölda sveitarstjórnarfulltrúa þá er verið að horfa á málin út frá stöðu fólksins. Það er verið að jafna réttindi að þessu leyti og sveitarstjórnarlög eru tvennt í senn, vörn fyrir íbúana og fyrir sveitarstjórnirnar. Nú kunna menn að vera ósammála mér hvað snertir hvernig eigi að skipa þessum málum. Ég veit ekki hvaða afstöðu samgöngunefnd þingsins tekur í málinu á morgun en það er að sjálfsögðu þingið sem ræður á endanum. En sú krafa sem við hljótum að reisa á hendur nefndinni er að hún vinni opið og engin undirmál séu í þeirri vinnslu og ekki sé komið á lokastigi með breytingar á grundvallarþætti laganna, sem allar götur frá því að þetta frumvarp kom fram hefur verið lögð áhersla á af minni hálfu að beri að virða í hvívetna. Ég hefði viljað taka þá umræðu. Ef menn ætla sér virkilega að takmarka réttindi fólks til lýðræðislegra kosninga þarf að sjálfsögðu að taka þá umræðu. Ég vil segja þetta á þessari stundu. Ég var að fá þessar tillögur í hendur núna. Þær voru sendar til innanríkisráðuneytisins í kvöld kl. hálfníu, tillögur um að gera grundvallarbreytingar sem takmarka lýðræðisréttindi, einn af grunnþáttunum í þessu frumvarpi. Ég vil á þessu stigi koma því sjónarmiði mjög sterklega til skila til nefndarinnar að það er vægast sagt mjög umdeilt