Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg ætla ekki að standa upp til þess að halda neina ræðu í þetta skifti. Jeg vil að eins leyfa mjer að geta þess, að með brtt. nefndarinnar, ef þær verða samþyktar, hækka aðalupphæð frumv. um 4650 krónur, eða alls upp í 89000 kr. Þær hafa því ekki mikla fjárhagslega þýðingu. Jeg mæli með því, að frumvarpið fari umræðulaust til 2. umr.



Eins og nefndarálitið ber með sjer, og jeg benti á við 1. umr., er hjer um það að ræða, að gefa út lík lög og þau, er talið var nauðsynlegt að gefa út á síðasta þingi, út af Norðurálfuófriðnum, sem sje lög um að heimila landstjórninni að gjöra ýmsar ráðstafanir vegna þess ástands, er ófriðurinn kynni að skapa á milli þings. Öll nefndin er sammála um það, að óhjákvæmilegt sje að setja ný lög í þessari átt, í stað laganna frá í fyrra, sem að eru úr gildi gengin. Nefndin er einnig sammála um efni laganna að öllu leyti öðru en því, sem kemur fram í nefndaráliti minni bl. nefndarinnar á þgskj. 123 og í brtt. á þgskj. 113. Um þau atriði, sem nefndin er sammála um, skal jeg ekki fjölyrða. Jeg vil að eins drepa á það, að í 2. gr. laganna frá í fyrra var stjórninni heimilað að alt að 500 þús. kr. lán til matvörukaupa, ef á þyrfti að halda. Þessa heimild mun stjórnin hafa notað að mestu leyti á síðasta hausti. Nefndin leit svo á, að óþarft væri að binda þessa heimild við svo lága upphæð, og leggur því til að stjórninni verði heimiluð 1 milj. króna lántaka, en auðvitað í því trausti, að þessi heimild verði ekki notuð að fullu, nema brýn þörf krefji. Þá skal jeg víkja örfáum orðum að breytingartillögum þeim, sem fram hafa komið. Brtt. á þgskj. 102 fer fram á þá breytingu á 1. setningu 2. gr. frv:, að bætt sje inn orðinu »brýn« á undan orðinu »þörf«. Jeg held, að þessi brtt sje í sjálfu sjer óþörf. Þessi setning í frv. nefndarinnar er tekin orðrjett úr lögunum frá í fyrra. Jeg held, að ekkert það hafi fram komið, sem gefi ástæðu til að »brýna« stjórnina í þessu efni, og því mætti eins vel fara að halda hjer sama orðalaginu, sem haft var um þetta atriði í lögunum í fyrra. Þá eru brtt. á þgskj. 113 frá minni hl. nefndarinnar. Eins og sjá má á frv. á þgskj. 88, hefir meiri hl. nefndarinnar viljað leggja til, að auk útflutningsbannsins á útlendum vörum, sem heimilað var í lögunum í fyrra, verði einnig heimilað að leggja útflutningabann á íslenskar afurðir; þó þannig, að landstjórnin hafi heimild til að veita undanþágur frá slíku banni, með þeim skilyrðum, sem hún telur nauðsynleg. Minni hl. nefndarinnar hefir ekki getað fallist á þetta. Hann leggur til, að stjórninni sje að eins heimilt að leggja útflutningsbann á íslenska matvöru, og þó því að eins, að »aðflutningur til landsins af útlendum matvælum heftist svo, að til voða horfi fyrir landamenn«. Eins og sjá má á nefndarálitinu á þgskj. 123; hefir minni hlutinn gjört grein fyrir ástæðum þeim, er hann telur mæla með þessari breytingu. Skal jeg leyfa mjer að athuga þær ástæður lítið eitt. Ástæðan til þess, að meiri hl. nefndarinnar hefir stungið upp á því, að stjórninni sje heimilað að leggja útflutningsbann á íslenskar afurðir, er sú, að hann óttast, að svo geti farið, að hið háa verð, sem nú er á íslenskum afurðum erlendis, gjöri það að verkum, að menn flytji svo mikið út, að innlend vara til manneldis verði ekki fáanleg í landinu. Meiri hlutinn lítur svo á, að ef þessu geti leitt það böl fyrir landsmenn, að ekki sje forsvaranlegt fyrir þingið að loka augunum fyrir því, heldur skylda þess að sýna þá forsjálni, að gjöra ráðstafanir til þess að afstýra voðanum. Minni hlutinn lítur ekki svo svörtum augum á þetta mál. Hann viðurkennir að vísu, að það geti komið fyrir, að þurð verði á íslenskum vörum í landinu, en hann telur það ekki munu koma að sök, meðan hægt sje að fá nóg af útlendri vöru. Við þetta er það að athuga, að það er erfitt fyrir stjórnina, hver sem hún er, að setja undir lekann, ef hún má ekki grípa til neinna ráðstafana í þessu efni, fyrr en það er komið á daginn, að aðflutningur á útlendri vöru hefir tepst. Jeg skal taka dæmi þessu til skýringar. Íslenska kjötið er flutt út í október og nóvember. Nú er það hugsanlegt, að á meðan útflutningurinn fer fram, flytjist nægilega mikið til landsins af útlendri vöru. En í desember teppast allir aðflutningar. Hvernig á stjórnin þá að geta sett undir lekann? Jeg sje ekki hvernig hún á að fara að því. Hjer er einnig á annað að líta. Landsmenn eru þannig gjörðir, að þeim þykir ilt að lifa á brauði einu saman. Hingað til hafa þeir orðið að hafa annað sjer til viðurværis en erlenda kornvöru. Mönnum er næstum ómögulegt að neita sjer um alla íslenska vöru til manneldis. Mörgum mun því þykja ilt, ef innlenda varan flytst svo mikið út, að hún verði ekki fáanleg í landinu, jafnvel þótt ekki komi til þess, að það leiði til hungursneyðar. Þetta nær ekki heldur eingöngu til matvæla. T. d. má flytja svo mikið út af ull, að til vandræða horfi fyrir landsmenn. Að minsta kosti eru deildar meiningar um það, jafnvel þótt hægt væri að fá bómull frá útlöndum í staðinn, að heppilegt sje að skifta á henni til klæðnaðar og góðri íslenskri ull. Minni hlutinn heldur því fram, að ekki hafi verið flutt meira út af íslenskum afurðum en venja hefir verið til, og að engin ástæða sje til að halda, að svo verði. Meiri hlutinn heldur aftur á móti, að mjög mikil hætta sje á því, og byggir þá skoðun sina á þeirri skiljanlegu ástæðu, að innlendu afurðirnar eru í svo óvenjulega háu verði. Minni hl. segir, að kjöt muni verða fáanlegt í landinu við sama verði og bændur fái fyrir það annars staðar. Þetta getur rjett verið. En þó get jeg nefnt dæmi til þess, að íslenskt sauðakjöt hefir ekki verið fáanlegt hjer í Reykjavík, nema fyrir mun hærra verð en það var á sama tíma selt fyrir í Kaupmannahöfn. Þá fer minni hlutinn inn á annað spursmál, sem líka hefir vakað fyrir meiri hlutanum, að nauðsynlegt geti orðið að takmarka verð á matvælum; kjöt og fiskur geti stigið svo í verði, að það verði gjörómögulegt fyrir fátæklinga að afla sjer þeirrar fæðu. Þar til svarar minni hlutinn því, að það gjöri ekki mjög mikið til, þótt svo verði; vegna þess, að verkkaup manna hafi hækkað svo að þeir geti staðið sig við að kaupa hærra verði. Þessu er því til að svara að þótt lítið sje burtu frá föstum embættismönnum, þá hefir kaup fastra, starfsmanna eða sýslunarmanna landssjóðs eða opinberra stofnana alls ekki hækkað og þótt kaup verkamanna hafi hækkað um 10–15%, þá hrekkur það ekki langt upp í verðhækkun nauðsynjavara, sjerstaklega ef svo reynist, að kjöt hækki um 100% sem menn eru hræddir um að verði. Þá talar minni hlutinn um útflutning á fiski og bendir á það, að Reykjavík geti alt af verið vel birg að fiski, þar sem botnvörpungarnir geti vegna ófriðarins, ekki flutt ísfisk til Englands; það verði því auðvelt að kaupa hann ódýru verði. Satt að segja hjelt jeg, að háttv. þm. N. Þ. (B. S.) væri að minsta kosti svo kunnugur botnvörpuútveg, að hann vissi, að þýðingarlítið var að benda á þetta. Honum ætti að vera kunnugt um það, að það hefir alls ekki svarað kostnaði að veiða fisk til að salta á haustvertíðinni. Þess vegna hafa botnvörpungar »fiskað í ís» og selt ísfiskinn til Englands. En það getur alls ekki borgað sig að fiska á þann hátt fyrir Reykjavík, vegna þess, að markaður hjer er alt of lítill og útgjörðarmenn geta ekki staðið sig við að halda skipunum úti sjer til stórskaða. Þá finnur minni hl. ekki ástæðu til þess, að hefta á neinn hátt útflutning hrossa, af þeirri ástæðu, að bændur mundu aldrei fækka. hestum sjer til skaða. En það þarf ekki að leita víða um land, til þess að finna þess dæmi, að sum hjeruð hafa fækkað hestum sjer til tjóns, vegna hins háa verðs og stundargróðans - og íslenski hesturinn er svo nauðsynlegur, að án hans getum við ekki verið. Jeg vil undirstrika það, að meiri hlutinn fer hjer að eins fram á varúðarráðstöfun - heimild til stjórnarinnar, til þess að gjöra það, sem kann að verða nauðsynlegt vegna þess ástands, sem getur skapast, vegna Norðurálfuófriðarins. Meiri hlutinn álítur þetta heppilegri aðferð, heldur en að vísa til bráðabirgðalaga. Það er betri regla, að þingið reyni að hafa töglin og hagldirnar um það, sem gjöra þarf, meðan það situr, en það neyðarúrræðislöggjafarvald, sem bráðabirgðalöggjafarvaldið er, og ekki á að grípa til, nema í allra ítrustu nauðsyn. Jeg skal svo ekki lengja mikið umræðurnar, en vil að eins drepa á það, að mjer virðist það liggja í nefndaráliti minni hlutans, að tillögur meiri hlutana sjeu sprottnar af ástæðulausum ugg Reykvíkinga og annara sjávarkauptúna um, að hjer sje meiri hætta á ferðum en í raun og veru er, og jafnframt, að óskir þeirra stafi af smásmuglegri öfund yfir því, að landbóndinn græði dálítið meira nú en venjulega; nú sje verið að reyna að ná í hans litla hagnað. Þetta er hinn mesti misskilningur. Meiri hlutinn hefir ekki einu sinni viljað fara eins langt og margir aðrir, nefnilega að leggja ófriðarskatt á - skatt á þann hagnað einstaklinga, sem þeir fá af framleiðslu sinni eða starfi, vegna tilviljunar einnar, en ekki fyrir eigin tilverknað. Jeg get fullvissað menn um, að það eina, sem fyrir meiri hlutanum vakir, er, að reyna að tryggja það, að næg matvæli sjeu í landinu, og menn með litlum tekjum þurfi ekki að fara á sveitina eða svelta. Meiri hlutinn væntir þess því, að brtt. 1. og 2. á þgskj. 113 og brtt. á þgskj. 106 verði feldar. Þá er 3. brtt. á þgskj. 113. Hún fer í þá átt, að fella burtu heimild til stjórnarinnar, til þess að verja því fje úr landssjóði, sem nauðsynlegt sje til framkvæmdar þessara laga. Jeg skil ekki annað en þessi tillaga sje sprottin af einhverjum misskilningi. Það er rangt að leggja stjórninni skyldur á herðar, sem heimtað er af henni að hún ræki vel, og hún verður að rækja vel, ef að gagni á að koma, en leyfa henni ekki að verja neinu fje til þessa. Slíkt er óframkvæmkvæmanlegt. Sjeu menn hræddir um, að stjórnin fari illa með þessa heimild, þá eru alt af til eftirlits með henni 5 menn, sem settir eru til höfuðs henni, kosnir af Alþingi.



Jeg vona, að nefndarálit minni hlutans á þgskj. 123 sje svo skýrt, að ekki þurfi að árjetta það með mörgum orðum. Mjer virtist háttv. framsm. meiri hl. (S. B.) ekki geta hrakið mikið af því, sem í því stendur. Það, sem meiri og minni hl. greinir aðallega á um í þessu máli, er það, að meiri hlutinn álítur, að nú sje svo hörmulega komið, að nauðsynlegt sje að banna útflutning á aðalafurðum landsins, en minni hl. vill ekki kannast við, að ástandið sje svo geigvænlegt. Á þinginu í fyrra, þegar rætt var um dýrtíðarráðstafanir, og hvað gjöra bæri, til þess að koma í veg fyrir hungursneyð, þá voru samþykt lög, er öllum virtust vera nógu skýr og svo ströng, að þau mættu að haldi koma. Þá var stríðið í byrjun, ófyrirsjáanlegt hvernig fara mundi og því eðlilegt, að mikill geigur væri í mönnum. En nú hefir það þegar staðið í eitt ár, og það hefir sýnt sig, að betur hefir rætst úr en menn bjuggust við, og það er ólíklegt, að meiri hætta sje á ferðum nú en þá var. Það hefir ekki borið á, að nein teppa væri á aðflutningum frá útlöndum. Skipin koma nú hvert eftir annað fullfermd af matvöru og öðrum nauðsynjavörum, sem raunar verður að borga allháu verði, en það mundi ekki heldur lækka, þótt útflutningsbann kæmist á hjer. En ef þingið gefur nú heimild til útflutningabanns, þá eru einmitt líkurnar fyrir því, siglingateppa gæti orðið, því að skipin fengju þá engan farm til útlanda, og með hverju ættum við þá að borga útlendu vöruna? Mjer finst við mega þakka fyrir, meðan við komum afurðum okkar á útlendan markað og getum náð þaðan í þá vöru, sem við þurfum á að halda. En hætti aftur á móti útlend vara að flytjast til landsins, þá er auðvitað sjálfsagt að banna útflutning á íslenskum vörum, að einhverju eða nokkru leyti. Að því leyti viljum við halda okkur við lögin frá í fyrra. Háttv.framsm. meiri hl. (S. B.) sagði, að erfitt mundi verða að fá kjöt og fisk í vetur. Jeg get ekki skilið að svo verði. Ef einstakir menn eða bæjarfjelög panta vöruna í tíma, þá ætti engin þurð að verða á að fá hana með sama verði og hún selst í útlöndum. En jeg þykist vita, að sú hugsun liggi bak við hjá háttv. þm. (S. B.), að varan verði svo dýr, að mönnum verði ókleift að kaupa hana. Menn halda það nú, að kjöt verði svo dýrt, að það verði ókaupandi. En þótt nú sem stendur sje útlit fyrir hátt verð á því, þá er ekki víst, að svo reynist í haust. Ef Bretar t. d. taka það, sem ekki er ólíklegt, þá mundi: það strax falla í verði. Þeir hafa nú byrjað með ullina, og ekki ólíklegt, að þeir haldi áfram með kjötið. En við það verða öll viðskifti svo hæpin, að verðhækkun hlýtur að eiga sjer stað. Hins vegar finst mjer það ekki sanngjarnt að ætlast til þess, að einmitt kjötið haldist í sama verði og áður, þar sem allar aðrar matvörur hafa stigið. Menn verða að sætta sig við þetta, sem ekki verður hjá komist. Þess ber líka að gæta, að öll vinna og verkakaup hefir stigið að mun, svo mjer finst það beinlínis ósanngjarnt að ætlast til þess, að hægt gje að ákveða af stjórn og velferðarnefnd sama verð á afurðunum og áður. Jeg get að vísu skilið það, að háttv. þm. Rvk. (S. B.) vilji fá útflutningsbann heimilað, því að mikil áhersla er á það lögð hjer í bæ. Það sjest best á blöðunum, sem alt af eru að tala um dýrtíð, og hvernig forðast megi hungursneyð. Auðvitað liggur á bak við, að bannað verði að flytja út tiltekinn forða af kjöti, og stjórn og verðlagsnefnd leggi svo »hæfilegt« verð á það, sem eftir er. Það er ekki láandi háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) þótt hann láti undan, þessari »pressu«, sem á hann er lögð. Jeg sá nýlega í blaði uppástungu um það, að þingið sjálft bannaði útflutning á íslenskum afurðum; í stað þess að heimila stjórninni að setja slíkt bann. Greinarhöfundur hefir auðsjáanlega verið hræddur um, að stjórnin yrði rög á það, að banna útflutninginn og lækka verðið á íslenskum vörum. Enda þótt jeg treysti því, ef lög þau komast á, sem meiri hl. stingur upp á, að stjórnin mundi vilja reyna að vera sem varkárust í þessu efni, þá er þó hætt við því, að svo verði lagt að henni, að hún sjái sig knúða til að liðka eitthvað til og láta að óskum manna. Einkum er hætt við því, að menn leggi fast að Velferðarnefndinni, sem tómir Reykvíkingar sitja í, og að hún reynist síður föst fyrir, þegar svo hart er að gengið. Auðvitað stafar þetta alt af ótta fyrir því, að menn fái ekki kjöt, nema við afarverði. Jeg skal játa það, að það getur orðið erfitt að afla sjer kjöts; en jeg tel það afar varhugaverða aðferð, að ætla sjer að heimila það með lögum, að banna allan útflutning á því, vegna þess, að bæjarbúar í einni borg eiga erfitt með að kaupa þessa einu vörutegund. Af öðrum vörutegundum hafa þeir nóg. Í sömu blaðagrein og jeg mintist á áðan, er talað um það, að þurrabúðarmenn hjer muni þurfa að svelta, vegna þess, að þeir sjeu ekki færir um að kaupa kjöt sama verði og útlendingar. Það er auðvitað mikið leitt, að menn skuli þurfa að neita sjer um þá fæðutegund. En þetta er ekki nein ný bóla. Jeg hefi ekki heyrt það, að fátæklingar lifðu hjer mikið á kjöti, jafnvel þótt ekki sje ófriður, svo að fyrir þá mundi verðlækkunin ekki hafa mikla þýðingu. Þeir munu mestmegnis lifa á fiski og útlendri matvöru, og fiskinn er alt af hægt að fá hjer auðvitað er hann í háu verði nú, en ekki eins gífurlegu og kjötverðinu. Þetta er þó alt af bót í máli. En fari nú svo, að bjargarvandræði beri að höndum, þá álít jeg það rjett, að lækka ekki beinlínis vöruverðið, heldur að landið alt hlaupi undir bagga, annaðhvort með því að leggja þenna margumtalaða ófriðarskatt á framleiðendur, og kann ske kaupmenn og aðra, sem hafa grætt á stríðinu, eða með hallærislánum til bæja og sveitafjelaga, eins og átt hefir sjer stað undanfarið. Þótt tillögur meiri hlutans verði samþyktar, þá er ekki þar með loku fyrir það skotið, að hægt sje að rjetta einstaka þorpum, bæjum eða sveitarfjelögum hjálparhönd. Það lítur út fyrir, að allir Reykvíkingar haldi, að menn í sveitum eigi við ákaflega mikla velsæld að búa; það er auðvitað rjett, að þessi verðhækkun á afurðunum hefir mikið að segja, en í fyrsta lagi er ekki hægt að vita, hvort þetta er annað en skyndilegt uppþot, sem ekki stendur lengi, og í öðru lagi ber þess að gæta, að þó að nú í ár sje góðæri víða til sveita, þá er ekki lengra síðan en í fyrra, að megnið af Suðurlandi og talverður hluti af Vesturlandi varð fyrir. stórtjóni á búpeningi. Sennilegast er, að arðurinn í ár gjöri lítið betur en að jafna upp það tjón. Nú í vor hefir og landbúnaðurinn orðið fyrir allmiklu tjóni sumstaðar. Nýlega hefi jeg t. d. fengið skýrslu úr einum hreppi í minni sýslu, um að þar hafi fallið úr ormaveiki um 1700 fjár, og nemi sá skaði að minsta kosti um 30 þús. kr. í þeim eina hreppi, en íbúar þar eru alls 220. Þetta tjón væri, miðað við fólksfjölda, sama sem ef Reykjavík hefði orðið fyrir 1½ miljónar króna skaða. En þótt íbúar þessa hrepps hafi orðið fyrir þessu tjóni; þá eru þeir ekki að mögla, og má þó geta nærri, að ekki geta þeir lagt mikið í búið af kjöti, og ekki gjöra þeir kröfur til verðlækkunar hjá hin- um, sem selt geta kjöt, nje þess, að stríðs- skattur verði lagður á aðra handa sjer. Auðvitað mál er það, að ef þeir geta ekki sjeð sjer farborða, eru þeir neyddir til að leita til landssjóðs um lán. Hjer í Reykjavík hafa menn ekki, svo jeg viti, orðið fyrir neinu slíku áfalli. Aðalbjargræðisvegur manna hjer, fiskveiðarnar, hafa gengið með besta móti, og fólk hjeðan streymt nú í aðra hluta landsins til atvinnu með hærra kaupi bæði til sjávar og sveita. Þess vegna virðist ekki svo, sem hjer sje nokkur hætta á ferðum; það er að eins og þessi kvíði með kjötið, sem þó er ekki hægt segja um, hvort hækkar eða lækkar í verði. Þaðan stafar það; að sumir vilja banna útflutning á kjöti og jafnvel útflutning á hrossum og ull. Mjer er nú spurn: Hver þörf er Reykvíkingum á fleiri hrossum en þeir hafa, eða horfir til svo mikillar hrossafækkunar, að skaði sje fyrir landið? Jeg skil það ekki. Eins er um ullina. Ekki býst jeg við, að Reykvíkingar fari að setjast við tóvinnu á meðan nóg vefnaðarvaran fæst í búðunum; með allgóðu verði. Svo að jeg sje að minsta kosti ekki brýna þörf á því, að banna útflutning á þessum afurðum. Hitt er satt, að þetta dýrtíðarmál er mikið alvörumál, sem á ríður að þing stjórn gjöri sitt besta til að bæta úr. Jeg býst við; að Velferðarnefndin sjái um, að korn verði nóg og sömuleiðis steinolía og kol, til þess að vjelbátar og botnvörpuskip geti stundað veiðar, og þá mun hægt að fá nægan matarforða handa landsmönnum. Háttv. 1: þm. Reykv. (S. B.) sagði, að ekki þýddi að vísa til botnvörpuskipanna, því að hjerlendis væri ekki nægur markaður fyrir þeirra afla. En jeg býst nú við, að það mundi heyra undir dýrtíðarráðstafanir, að landið borgaði eitthvað fyrir aflann, ef um neyð væri um að ræða. Auðvitað verður að kippa í taumana og banna útflutning, þegar líkur eru fyrir siglingsteppu hingað. En til þess hefir stjórnin og heimild samkvæmt tillögum okkar. Því leggjum við áherslu á að þessi brtt. okkar við 3. gr:, verði samþykt. Hina brtt. við 5 gr. leggjum við ekki eins sjerstaklega áherslu á; þótt ekki getum við sjeð, til hvers eigi að verja þessu fje úr landssjóði. Jeg hefi ekki ástæðu til að fara lengra út í málið. Mjer finst háttv. 1. þm. Reykv. (S. B.) ekki geta hrakið ástæður minni hlutans, og yfirleitt liggur málið svo ljóst fyrir, að jeg ímynda mjer, að allir þingmenn hafi myndað sjer ákveðna skoðun í því.



Það, sem manni verður fyrst fyrir að spyrja um er það, hvort það sje virkilega nauðlegt að gjöra þær ráðstafanir, sem hjer er farið fram á af meiri hluta dýrtíðarnefndarinnar. Því að það, að nú er mikill ófriður í heiminum, er út af fyrir sig ekki nægileg ástæða til að grípa til slíkra örþrifaráða. Það verður að vera sjáanlegt, að styrjöldin hafi þau áhrif á hag vorn, er gjörir slíkar tiltektir rjéttmætar. Og hvernig horfir þetta við? Eru menn hræddir við matarvandræði og hungur í öllu landinu? Eða er það hitt, að menn sjéu hræddir við of hátt verð, svo að einstökum mönnum eða flokkum manna verði óbært að kaupa ýmsar nauðsynjar, svo sem kjöt og fleira og þessum mönnum hljóti því að verða svo erfitt að framfleyta lífinu á komandi tímum, að löggjafarvald og landsstjórn hljóti að skerast í leikinn. Það eru þá eiginlega tvö atriði, eða tvö tilfelli, sem í mínum augum mynda tvær hliðar á málinu. Önnur hliðin á málinu verður þá sú; hvort líkur sjeu til, að matarforða muni vanta í landinu, fyrst og fremst af því, að innflutningar á útlendum matvælum muni teppast. Og í öðru lagi, hvort líkur sje til, að innlend matvara svo sem kjöt og slátur og fiskur; muni ekki verða framleitt og fáanlegt, eins og á undanförnum árum Ef svo væri; að það væri full sönnun, eða að minsta kosti mjög sterkar og ábyggilegar líkur fyrir því, að matvælaskortur muni verða í landinu, þá er það hið eina, sem getur rjettlætt aðra eins neyðarráðstöfun og hjer er um að ræða. Hin hliðin á málinu er svo þessi: Að vísu eru ekki horfur á neinum skorti á matvælum, hvorki á útlendum og allra síst á innlendum, en það eru líkur til, að ýmsar vörutegundir verði svo dýrar, að mörgum mönnum; jafnvel heilum flokkum og stjettum, verði afar erfitt að kaupa þær, og að þessir menn verði því í meiri eða minni vandræðum og basli með að framfleyta lífinu, og sumir telja svo mikil brögð að þessu, að Alþingi verði að koma til skjalanna. Jeg held nú reyndar, að ekki sje enn um þá dýrtíð að ræða, að hið opinbera þurfi að fara að gjöra nokkrar ráðstafanir, og skal jeg lítið minnast á það seinna. En þótt svo væri, að hjer sje einhver hætta á ferðum, og jafnvel svo alvarleg, að yfirvöldin og hið opinbera verði að leita einhverra bráðabirgðabjargráða, þá verða þó skiftar skoðanir um það, á hvern hátt slík bjargráð skuli gjörast. Hjer eru víst þó nokkrir þingmenn, sem álíta það þægilegustu og fyrirhafnarminstu bjargráðin, að bæta kjör þessara illa stöddu manna á beinan kostnað sveitabænda og fiskimanna, þ. e. að gjöra eins konar eignarnám hjá þessum stjettum, og rjetta svo það, sem af þeim er tekið á þann hátt, til annara, er þeir álíta að hafi meiri þörf. Að leggja útflutningabann á vöru, sem maður vill selja; er að fastsetja eign hans, og því sama sem að taka af honum fje. Viðskiftafrelsi hans er heft eða takmarkað, og hann er að meira eða minna leyti sviftur fjárforráðum. Jeg álít, að með þessu athæfi sje stigið það spor, sem sje alls ekki forsvaranlegt, nema í lífsnauðsyn, en jeg held, að enn sje ekki um svo svartar horfur að tala. Það eru að vísu margar útlendar vörur nokkuð dýrar og sumar mjög dýrar, en það eru líka sumar útlendar vörur ekkert dýrari en þær hafa oft verið áður, t. a. m. grjón, kaffi o. fl., og það er vafamál, hvort útlend vara hefir stigið hlutfallslega meira en atvinna manna. Annars ættu fátækir menn nú á þessum erfiðu tímum, að leggja áherslu. á það, að kaupa hinar ódýru vörutegundir, bæði útlendar og innlendar, og sneiða hjá öllum kostnaði eins og mögulegt er. Það er fallegri og mennilegri aðferð, en að fara í vasa annara og lifa af þeim. Jeg finn reyndar, að þetta væri mikið efnahagsspursmál fyrir mig, því að jeg á enga kind og hefi engan útveg, og verð því að kaupa mjög mikið bæði af fiskmeti, kjöti og ull, svo að það væri mjög þægilegt fyrir mig, ef löggjafarvaldið vildi útvega mjer þær vörur með niðursettu verði. En jeg vil samt ekki leggja það til; jeg vil ekki gjöra mig að því lítilmenni, að fylla ask minn með slíkum svitadropum af annara erfiði. Jeg heyri, að háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) leggur einna mesta áherslu á kjötið og vill hefta útflutning á því, og; að því er mjer skilst, sjá um, að það verði ekki of dýrt. Jeg býst við, að honum þyki kjötið nokkuð gott, og því vilji hann fyrst og fremst reyna að krækja í það. Sá hugsunarháttur virðist annars mjög almennur hjer í Reykjavík og hefir víst gripið marga af háttv. þingmönnum, að það kjötverð, sem bændur eiga von á í haust, sje langt of hátt og þeir (þ. e. framleiðendurnir) eigi ekki að njóta þess, nema að nokkru leyti, þeir verði því að miðla öðrum stjettum landsmanna af þeim gróða með sjer, annað hvort með því, að þeir (kaupstaðamennirnir) fái vöru þeirra keypta fyrir neðan gangverð, eða þá að á hana sje lagður hár stríðsskattur til styrktar bæjarmönnum. Það er víst skoðun þessara manna, að sveitabóndinn eigi nú við svo glæsileg kjör að búa, að hann geti nú bætt á sínar breiðu herðar talsverðu af þunga þeim, sem nú liggur á meðbræðrum hans við sjávarsíðuna. En vjer megum ekki gleyma því, að það er nú ekki nema eitt ár siðan, að í mörgum hjeruðum landsins var ástand og útlit miklu alvarlegra og ískyggilegra, heldur en það er nú hjer nokkursstaðar í bæjum og kauptúnum. En þrátt fyrir hið bágborna ástand, sem var í sveitunum í fyrra, er mjer ekki kunnugt um, að nokkursstaðar hafi komið fram orð eða tillaga í þá átt, að hlaupa undir bagga og bera eitthvað af þessu tjóni, sem sveitamenn urðu fyrir. Það eina, sem reynt var að gjöra fyrir þessa menn, var að útvega þeim dálítið bráðabirgða hallærislán úr landssjóði fyrir fulla vexti, og er víst mörgum enn í fersku minni, hversu myndarlega og röggsamlega með, það mál var farið. Jeg held því, að það væri eitthvað það allra ósanngjarnasta, sem gjört yrði, ef þrengt væri á einhvern hátt kjörum þessara manna, eða gjört nokkuð það, sem gæti tálmað eða tafið fyrir viðreisn þeirra á hinu stórkostlega fjártjóni þeirra á síðasta ári. Svo er líka á það að líta, að það er alls ekki of hátt verð á kjöti, þótt það skyldi verða á 50 aura pundið. Hjer ætti sjálfsagt aldrei að vera lægra verð á því en það. Það mundi vera kallað ódýrt kjöt annarastaðar í álfunni. Eða hví ættu bændur á Íslandi ekki að fá eins mikið fyrir þessa vöru og bændur í nálægum löndum? Ekki er það alment álitið, að þetta land sje svo mikið frjósamara og gæðasamara en önnur lönd, að hjer sje hægt að framleiða fjenað og foldargróða með minna kostnaði en annarsstaðar. Það er líka alstaðar talinn stór þjóðarhagur, að þær vörur sjeu í háu verði, sem mikið eru til útflutnings hafðar, og hví skyldi það þá ekki vera hjer svo líka? Það mun ekki vera yfirleitt mikið verri atvinna í kaupstöðum á Íslandi en víða annars staðar og á einn og ýmsan hátt ekki dýrara að lifa, svo að bæjarmenn hjer ættu að geta lifað á kjöti eins og annarstaðar, en það mun nú yfirleitt vera vanalegt, að fátækir kaupstaðamenn lifa litið á kjöti, jafnvel fátækari sveitabændur verða líka að neita sjer um það að miklum leyti. Jeg verð því að álíta af þeim ástæðum, sem hjer eru nefndar, að vegna hina háa verðs, sem nú er á útlendum og innlendum vörum, þá geti ekki komið til mála að hefta útflutning á íslensk. um vörum eða á nokkurn hátt binda eða þvinga frjálst viðskiftalíf, hvorki út á við nje inn á við. Það er að eins ef innflutningur á útlendum matvælum stöðvast, að jeg þá álít leyfilegt að grípa til þeirra neyðarúrræða, enda trúlegt, að þá um leið verði útflutningur af sjálfu sjer teptur: Háttv. framsögum. meiri hl. (S. B.) sagði, að það væri svo ískyggilegar horfur vegna dýrtíðarinnar, bæði í Reykjavík og öðrum kauptúnum, að það yrði að gjöra eitthvað til að hjálpa þeim mönnum. Það væri of seint að byrgja brunninn, þegar barnið væri dottið í hann. Það er ótrúlegt, að ekki sjeu til fegri og mennilegri bjargráð að grípa til en að ræna einstaka menn arði af afla sínum og sletta honum í svanginn á þessum þurfamönnum og í ýmsa aðra menn, sem ekkert hafa til þess unnið. Það væri betur viðeigandi af háttv. þm. Rvíkur ásamt bæjarstjórninni, að reyna að bjargast af sjálfsdáðum, að reyna á eigin spítur að sjá sínu eigin hjeraði borgið, og sýnist mjer ekki betur en að þeir ættu að hafa nóg ráð til þess. Þeir gætu t. d. leigt 1, 2 eða 3 botnvörpunga til að afla fiskjar handa bænum og selt hann svo ódýrt, sem þeim sýndist, án þess að hugsa um að hafa . ábata af því fyrirtæki, og þeir gætu líka pantað svo mikið sem þeim sýndist af útlendu bjargræði á meðan tími er til og átt það fyrirliggjandi, hvað sem fyrir kann að koma. Einnig gætu þeir keypt svo mikið sem þeir vildu af kjöti í haust og haft það handa bæjarmönnum í vetur, auðvitað með fullu verði, og þannig ætti hvert kauptún og hvert hjerað að bjarga sjálft sínum eigin málum, og jeg myndi vilja styðja að því, að landssjóður hjálpaði þar að einhverju leyti til bráðabirgða. Það hefði sjálfsagt oft verið þörf á því, að birgja ýms hjeruð á landinu upp með nægilegum bjargarforða, sökum þeirrar áhættu, að innflutningur gæti tepst. En það eru þau hjeruð, sem hafísinn segir stundum stríð á hendur og bannar aðflutninga að ströndum þeirra, en þó veit jeg ekki til, að þing eða stjórn hafi nokkurn tíma gjört ráðstafanir vegna þessarar áhættu. Þessum hjeruðum hefir verið lofað að sjá um sig sjálf. Jeg heyri að þeim kemur saman um það, háttv. framsögum meiri og minni hluta, að ráðherra muni fara varlega með þessa heimild, og ekki nota hana nema honum virðist full þörf. En alt af verður skoðanamunur um það, hvað sje full þörf. Mjer fer nú líkt og manni, sem stendur í bardaga í erfiðri og ískyggilegri aðstöðu, og sem skipað er eða boðið að leggja af sjer vopn og verjur og sagt, að þá muni hann frið og grið hafa, en um annað fær hann engin fyrirheit; og þótt hann að vísu trúi því, að þetta kunni satt að reynast, þá er honum þó samt mjög óljúft að verða að ganga að þessum kostum; vildi heldur mega hafa vopnið í sinni eigin hendi. Jeg lít nú svo á, að þrátt fyrir það þó að jeg að vísu gjöri mjer von um, að stjórnin muni ekki beita harðneskjulega þessu valdi sínu í þessu falli, þá get jeg þó ekki verið alveg óttalaus um, að svo kunni að verða, sjerstaklega þegar jeg lít á, hvað sterkur áhrifastraumurinn er hjer í Reykjavík. Jeg vil því ekki að þessi heimildarlög sjeu samþykt svona fyrirvaralaust, og vil ekki að þjóðin standi uppi vopnlaus og verjulaus gagnvart stjórninni, hvað sem í skerst.



Jeg á hjer mjög stutta brtt. á þgskj. 102, en allþýðingarmikla. Hún fer fram á það, að lánsheimildina megi ekki nota, nema brýn þörf sje til. Eins og orðalagið er nú, finst mjer það teygjanlegt, og ekki að vita, hve gætnir menn verða í nefndinni. Að öðru leyti ætla jeg mjer ekki að blanda mjer inn í umræðurnar.

Bjarni Jónsson : Út af 2. málsgr. 3. gr. ætla jeg að gjöra þá almennu athugasemd, að það er ekki tilgangurinn, að heimilt sje að leggja lag á vörur, er lægra nemi en markaðsverð, því að það er sú eina rjetta regla, hvort sem vörur eru seldar landsmönnum eða öðrum. Jeg tel sjálfsagt að verja landsmenn fyrir of háu verðlagi, eins og gjört var í fornöld. En hitt tel jeg rangt, að leggja verðlag á það, sem selt er útlendingum; oss ber engin skylda til að verja þá, enda væri það og skemd á verslun landsins. En jeg er ekki hræddur um, að stjórnin misbeiti heimildinni. Bóndinn, sem kjötið á, og fiskimaðurinn, sem aflann á, eiga kröfu til þess, að fá ekki minna fyrir afla sinn en þeir geta fengið á útlendum markaði, því að ella væri að ræða um skatt á einstökum mönnum. Þótt það happ hendi bændur, að afurðir þeirra komist, í hátt verð í ár, þá muna menn það, að báglega fór víða í fyrra með tjóni bænda og felli sumstaðar. Úr því að bændur verða að bera óhöpp sín sjálfir, hví mega þeir þá ekki njóta happanna? Slíkur stríðsskattur mundi horfa öfugt við. Þaðan er sprottið þetta hnittiorð: Hví þá ekki að leggja skatt á horskrokkana frá í fyrra og hafísinn í ár. Því að þess ber að gæta, að nú er ekkert veltiár? bæði ís fyrir landi og grasbrestur. En hitt er fullkomlega rjett, að öll ástæða er til þess fyrir þing og stjórn, að líta einnig á hag þeirra, sem enga framleiðslu hafa, lifa á daglegri vinnu sinni eða kauptekjum, eins og flestir kaupstaðarmenn, þegar öll varan stígur svo, að ein króna gildir nú 62 aura, eftir því sem hagglöggur maður hefir skýrt mjer frá. Mjer finst, að bjargráðin ættu að verða með þeim hætti, að landsstjórnin setji það verð á vöruna, sem henni finst sanngjarnt, en þó má framleiðandinn ekki bíða neinn halla við það, og því , verður landssjóður að greiða þann mismun, sem er á því verði, er landstjórnin setur á vöruna, og því, sem fyrir hana fæst í útlöndum. Þetta finst mjer vera mjög, sanngjarnt; með þessari tilhögun bera allar stjettir landsins jafnt þær byrðar, sem af þessu leiðir; verði aftur samþyktar tillögur háttvirta meiri-hluta nefndarinnar, þá lendir allur skatturinn á framleiðendum í landinu. Jeg vil sjerstaklega beina þessum athugasemdum mínum til stjórnarinnar, og vona fastlega, að hún taki þær til greina. Hvað atkvæði mínu í þessu máli við- víkur, þá skal jeg lýsa yfir því, að jeg mun greiða atkvæði með brtt. minnihluta nefndarinnar. Því jeg lít svo á, að stjórnin þurfi ekki heimild til frekara en þar er ráð fyrir gjört. Jeg ætla, áður en jeg lýk máli mínu, að koma með eina athugasemd, sem þó beinlínis snertir ekki það mál, sem hjer er nú á dagskrá. Það sýnist vera orðin tíska hjer í þinginu, að beygja skakt hluttaksorð nútíðar af íslenskum sögnum. T. d. stendur hjer í nefndarálitinu á þgskj. 120 framleiðendum fyrir framleiðöndum. Það má ekki minna vera, finst mjer, en að sjálft Alþingi sjái móðurmálið okkar í friði og spilli því ekki. Jeg skal ef vill flytja frumvarp um það efni! Jeg vil geta þess, að enginn má skilja orð mín svo, sem jeg beini þessu sjerstaklega til þessarar nefndar. Þessi nefnd er ekki í þessu efni sekari en aðrar nefndir í þinginu.

Framsögum. meiri hl. (Sveinn Björnsson) : Mjer virtist það koma fram í ræðu háttv. framsm. minni hluta nefndarinnar. (Þ. J.), að það, sem hjer væri um að ræða, væri aðallega stríð á milli Reykjavíkur annars vegar og landbænda hins vegar. Þessi sama skoðun er mjer sagt, að hafi komið fram í ræðu háttv. þm. Mýra. (J. E.). Því miður heyrði jeg ekki nema lítið eitt af því, sem hann sagði, þar á meðal misti jeg víst af að hlusta á mestu kjarnyrðin. Það, sem mjer virtist háttv. framsm. minni hl. (Þ. J.) leggja mesta áherslu á í ræðu sinni, var það, að nú þyrftu Reykvíkingar að kaupa háu verði sínar vörur, og því fyndist þeim hentugt að fara niður í vasa landbóndana og sækja þangað þau auðæfi, sem þeir þyrftu á að halda, og bæta með þeim þann mismun, sem verður við það, að vörur eru nú dýrari en þær voru áður en stríðið byrjaði. Háttv. framsögum. minni hlutans hjelt því einnig fram, að nú væri ekkert neyðarástand og því væri óþarft að samþykkja tillögur meiri hlutans í þessa máli. Hjer er ekki um það að ræða, að banna þegar í stað útflutning á allri innlendri matvöru. Hjer er einungis að ræða um það, að stjórnin hafi heimild til að gjöra slíkt, ef voða bæri að höndum. Eins og nú standa sakir, dettur engum í hug, að fara að banna útflutning á ull og kjöti, en það er alveg ómögulegt að vita neitt um, hvernig ástandið verður eftir þrjá, fjóra eða fimm mánuði eða misseri. Þetta er eingöngu gjört af forsjálni. Háttv. framsm. minni hlutans sagði, að tímarnir nú væru ekkert ískyggilegri en í fyrra. Það getur nú verið álitamál. Jeg skal t. d. benda á það, að síðan í fyrra hafa orðið ýmsir örðugleikar með viðskifti og siglingar, sem engum datt þá í hug að yrðu eða gætu komið fyrir, og það er álit margra, að þegar bardagaþjóðunum alái fyrir alvöru saman í sjóorustu í Norðursjónum, þá verði ómögulegt líklega um langan tíma að sigla um hann. Og hvert eigum við þá að senda skip? Jeg býst við, að mjer verði svarað því sama og háttv. frsm. minni hlutans sagði áðan, að þá sendum við skip til Ameríku, en jeg vil spyrja: Hvar er tryggingin fyrir því, að við þá eigum nokkur skip, sem við getum notað? Það getur komið fyrir, að skip okkar verði þá fyrir austan Norðursjó, og hvert eiga þau þá að sigla? Með öðrum orðum, það er ekki útilokað, að matvöruflutningur til landsins teppist, og því álítur meiri hluti nefndarinnar óforsvaranlegt, að heimila ekki stjórninni, að viðhafa þau ráð, sem duga, til að girða fyrir það, að við verðum matarlausir. En jeg vil spyrja háttv. minni hluta að því, hvar hann haldi að við stöndum, þegar flutningar teppast til landsins. Að hverju gagni koma þá tillögur hans, þegar stjórnin hefir ekki mátt til að girða fyrir það, að alt ætilegt yrði flutt út úr landinu? Jeg býst ekki við, að háttv. minni hl. svari mjer við þessari spurningu. Nei, hann heldur einungis því fram, að þetta sje ekki annað en tilraun hjá mjer til þess, að Reykvíkingar geti laumað hendinni ofan í vasa landbóndans. Háttv. framsm. minni hlutans (Þ. J.) ljet þá glósu fylgja með í ræðu sinni, að landbændurnir fengju að bera sínar byrðar einir, þegar eitthvað á bjátaði fyrir þeim. Ekki hlypu Reykvíkingar þá undir baggann. Vegna þessa get jeg ekki stilt mig um að taka það fram, að þótt sí og æ sje stagast á því, að Reykjavík sje baggi á landinu, þá er það þó svo fjarri sanni, að það er einmitt Reykjavík, sem ber mestar byrðar landssjóðs, greiðir mest í landssjóðinn. Það er Reykjavík, sem tekur við ómögum af öðrum sveitum og elur þá hjer árum saman, og það oft fjölda manns. Það er Reykjavík, sem veitir móttöku sjúklingum og veitir þeim hjúkrun og lækningu. Jeg tek þetta ekki fram til þess, að níða önnur hjeruð, en jeg gat ekki stilt mig um að benda á þetta, þegar sífelt hvín um salinn þetta söngl um að Reykjavík sjé baggi á landinu o. s. frv. Það er ekki hægt að fullyrða um það, hve nær stjórnin þyrfti að grípa til að nota þessi heimildarlög, sem við leggjum til að verði samþykt, en að sjálfsögðu yrði í því efni mjög farið eftir tillögum velferðarnefndarinnar, og yrði þá hún og stjórnin að útkljá það mál, hve nær þeim sýndist þurfa að grípa til þessa úrræðis. Jeg gjöri ekki ráð fyrir, að það yrði gjört fyrr en brýn þörf væri á því. Og þótt örlítið yrði fært niður verðið á innlendu vörunni frá því, sem fengist fyrir hana í útlöndum, þá býst jeg ekki við, að það yrði svo mjög mikið, sem munaði um það. Það er ekki mikill hluti af öllu kjöti, sem flytst til bæjarins, sem Reykvíkingar þurfa; hitt, sem yrði mestur hlutinn, yrði vitanlega flutt út. Háttv. framsm. minni hlutana (Þ. J.) gat um það í ræðu sinni, að við værum »pressaðir« af kjósendum okkar, og við hlypum eftir öllu voli úr þeim. Jeg tek mjer það ekki nærri, þótt slíkum hnútum sje beint til mín. Jeg álít það ekki annað en sjálfsagða forsjálni, að fara eftir tillögum meiri hluta nefndarinnar, og jeg tel mjer það ekki neina vansæmd að fylgja því fram, sem jeg, óþvingaður af öllum, er persónulega sannfærður um, að sje sjálfsögð fyrirhyggja. Jeg vil leyfa mjer að benda háttv. andmælendum mínum á það, að það er ekkert annað en forsjálni Þjóðverja sem hefir gjört það að verkum, að þeir standa sig svo vel í ófriðnum, sem raun er á orðin. Þeir höfðu búið sig undir ófriðinn árum saman, en ekki geymt alt þangað til í óefni var komið, og því eru þeir nú allbirgir heima fyrir og geta staðið á móti fjandmönnum sínum. Við eigum ekki í ófriði við neina þjóð, en samt mundi það ekki skaða okkur, að fara að dæmi Þjóðverja og byrgja brunninn áður en barnið er dottið í hann. Jeg skal nú ekki fjölyrða frekara um þetta mál, en jeg vildi leyfa mjer að óska eftir því, að við atkvæðagreiðslu um málið yrði haft nafnakall um brtt. á þgskj. 113.



Við háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) eigum saman brtt. á þgskj. 106. Hvað hana áhrærir, þá sjá allir, að hún er lík að efni til brtt. minni hluta nefndarinnar á þgskj. 113. Mönnum, sem lesa brtt. okkar, getur ekki dulist, að stefna okkar og háttv. minni hluta nefndarinnar í þessu máli er harla svipuð og í rauninni sú sama og var ráðandi á þinginu í fyrra, sem sje sú, að vilja ekki banna útflutning á innlendri matvöru, nema til voða horfi fyrir landamenn með samgönguleysi við önnur lönd. Þegar lögin um þetta efni voru sam. in á síðasta þingi, þá var stríðið ný skollið á og geigur mikill hafði gripið alla. Minsta kosti var það svo um mig, að hjá mjer var óttinn við stríðið, eða afleiðingar þess fyrir okkur, þá miklu ríkari en hann er nú. Nú hefir reynsla síðasta árs fært mjer heim sanninn um það, að ekki er ástæða til að óttast matvælaskort í landinu, og því finst mjer ekki vera nokkur skynsamleg ástæða til að setja nú strangari lagaákvæði en sett voru á þinginu í fyrra. Meiri hluti nefndarinnar lítur sýnilega alt öðru vísi á þetta mál. Hann telur ástandið hættulegra nú en það var um þetta leyti í fyrra, og vill því nú gefa stjórninni heimild til að banna útflutning á ýmsu, svo sem kjöti, ull, hrossum og fiski, og það meira að segja skilyrðialaust. Hann vill leyfa stjórninni, »ef þörf gjörist«, að kaupa frá útlöndum ýms matvæli. En þetta »ef þörf gjörist« þykir honum ekki einu sinni ásteeða til að hafa með, þegar ræða er um haft á útflutningi, heldur vill hann heimila stjórninni, að banna útflutning á innlendri matvöru þótt þess gjörist engin þörf, Það er því öllum sýnilegt, að hjer er ekki deilt um einstök atriði, heldur veltur hjer beinlínis á stefnumun í málinu. Það er sýnilegt, að háttv. meiri hluti telur það ekki hættulegt, að takmarka eða hefta viðskiftalífið með því, að banna útflutning á framleiðslu landsins. En jeg lít alt öðrum augum á slíkt. Mjer finst það sje í eðli sínu það sama, sem að skera á einhverja lífæð mannlegs líkama. Allir hlutir líkamans finna til og líða við það, þegar skorið er á æðina. Það er öldungis óhjákvæmilegt. Auðvitað finna þeir hlutar líkamana fyrst og mest til, sem næstir eru skurðinum, en að lokum hlýtur allur líkaminn að líða af áverkanum að meira eða minna leyti. Ef til dæmis væri alt í einu bannaður útflutningur á fiski, ætli útgjörðarmennirnir ættu þá hægt með að standa í skilum við verkamenn sína og þá aðra, sem þeir skulda? Jeg held ekki. Það er ekki hægt fyrir þá, að koma öllum fiskinum út innan lands, og með hvaða móti ættu þeir þá að fá peninga til þess að gjalda verkafólki sínu kaup? Bannið kæmi því fyrst niður á útgjörðarmanninum, en síðan einnig á verkamanninum. Alveg sama máli er að gegna um landbóndann. Með hvaða gjaldmiðli á hann að borga kaupafólki sínu, ef hann getur ekki komið afurðum sínum í peninga. Og fyrir hvað á svo kaupafólkið að kaupa, þegar það kemur hingað í haust, og hefir enga peninga fengið fyrir vinnu sína? Og enn fremur, hvernig geta kaupmenn fengið peninga, til þess að kaupa fyrir erlenda vöru, ef salan á hinni innlendu er hept? Til þess að þeir geti fengið erlenda vöru, verða þeir að koma innlendu vörunni á markaðinn utanlands, og fá fyrir hana peninga þar. Háttv. framsögumaður meiri hlutans (S. B.) sagði áðan, að ekki yrði gripið til heimildarlaganna fyrr en þörf krefði. En úr því að svo er, hví má þá ekki þetta ákvæði standa skýlaust í frumv., eins og við viljum vera láta? Jeg skil ekki hvað háttv. meiri hl. meinar, ef þetta er rjett, sem háttv. framsögumaður sagði. En hins vegar skil jeg hann vel, ef það er rjett, sem mjer finst gægjast út á milli orða hans, að meiningin væri sú, að láta lögin koma til framkvæmda strax nú í sláturtíðinni í haust. Háttv. framsögumaður meiri hlutans (S. B.) gjörir ráð fyrir því, að í haust verði verðið á íslenskum afurðum afskaplega hátt. Jeg sje ekki neina ástæðu til þessa álits hans. Jeg býst við því, að mörgum sje það kunnugt, að Sláturfjelagi Suðurlands hefir borist tilboð um 50 aura í kjötpundið af dilkakjöti, með því skilyrði, að það sje til um eða fyrir miðjan ágústmánuð. En ef bændur hjer sunnanlands vilja vinna til, að taka dýra menn frá slætti, til þess að smala fje sínu og reka það hingað, þá búast þeir ekki við háu verði i. haust. Það sjá og skilja allir. Því yrði verðið svipað eða ekki mikið lægra í haust, þá er auðsær skaðinn á því, að skilja dilka snemma frá. En setjum nú samt svo, að innlendar afurðir verði í afarháu verði. Jeg sje samt enga ástæðu til að óttast matvælaskort í landinu. Ef mörgu fje verður slátrað hjer, þá fá bæjarmenn því meira slátur til neytslu. Nema ef þeir láta enn til þess koma, að fleygja þurfi slátri fyrir þúsundir króna í sjóinn, eins og gjört hefir verið undanfarið, af því að enginn hefir viljað hagnýta sjer það. Hvað það snertir, að kjöt hafi verið í hærra verði hjer en í Kaupmannahöfn að undanförnu, skal jeg taka það fram, að mjer er vel kunnugt um, að þetta er ósatt. Jeg hefi verið í stjórn Sláturfjelags Suðurlands um nokkurra ára skeið, og veit því vel, að verðið á kjöti hjer í bænum hefir ætíð verið miðað við erlenda markaðsverðið yfirleitt. Svo að ef einstakir menn hjer í bænum hefðu viljað fá tunnu af kjöti, þá gátu þeir ætíð fengið hana fyrir hið sama og fæst fyrir hana í útlöndum, að frádregnum flutningakostnaði. En hafi þeir viljað fá kjötið brytjað sundur og í smásölu selt, og heim til sín flutt, þá hafa þeir vitanlega orðið að borga þá sundurdeilingu og kostnað aukreitis. Það liggur í hlutarins eðli. Og með tilliti til þess getur útsöluverð á hverju einstöku kjötpundi hjer í Reykjavík hafa orðið hærra en á kjötpundinu í tunnum erlendis. Það, sem mjer finst verða að leggja áherslu á í öllu þessu máli, er það, að fá sem fyrst flutt hingað nægan forða af nauðsynjavörum frá útlöndum, ef svo kynni að fara, að skipaferðir teptust. Það er aðalatriðið. Jeg sje ekki, að það sje hundrað í hættunni, þótt menn yrðu að neita sjer um að borða nema lítið eitt af kjöti í vetur. Ef nægilegt er fyrir hendi af annari matvöru, þá hygg jeg að af megi komast, og engin neyð eða hungur þurfi að vera fyrir dyrum. Það er gott að vera forsjáll og byrgja brunninn áður en barnið er dottið í hann, eins og háttv. framsögum. meiri hlutans (S. B.) sagði; því skal jeg ekki neita. En forsjálnin verður þó að vera eitthvað annað en fálm út í loftið, eins og mjer finst hjer koma fram. Það, sem mest veltur á í þessu máli, og það, sem okkur greinir mest á um í insta eðli sínu, er það, hvort heldur það er happ eða óhapp fyrir þjóðina í heild, að innlenda varan hækki í verði. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að hækkunin leiði yfirleitt til framfara og lyftingar fyrir þjóðfjelagið. En það lítur svo út, sem aðrir álíti það happadrýgst fyrir landið, að framleiðsla þess sjálfs standi sem lægst, og allar vörur, þótt innlendar sjeu, sjeu fáanlegar með sem bestu verði. En slíkt hlýtur frá mínu sjónarmiði að draga úr allri framleiðslu. Annars skal jeg nú ekki fjölyrða um þetta mál að sinni, meira en orðið er. Að eins vil jeg að lokum taka það fram, að af því að brtt. okkar háttv. þingm. N.-Þing. (P. J.) á þgskj. 106 er svo lík að efni til brtt. háttv. minni hluta, og það getur ef til vill valdið ruglingi við atkvæðsgreiðsluna, að hafa þær báðar fyrir sjer, þá hefir mjer og háttvirtum meðflutningsmanni mínum þótt rjett, að taka tillöguna aftur, og láta brtt. minni hlutans einar gilda.

Forseti: Brtt. á þgskj. 106 er tekin aftur, og ef enginn tekur hana upp, þá er hún þar með úr sögunni.

Ráðherra : Jeg skal leyfa mjer að fara fáeinum orðum um brtt. þær, sem fram hafa komið við frv. á þgskj. 88. Það er þá fyrst brtt. á þgskj. 102. Hún er í raun rjettri mjög lítilfjörleg að efni. Það er að eins farið fram á, að bæta inn orðinu »brýn«, svo það er að nokkru leyti sama, hvort hún verður samþykt eða ekki. Um það, hvort þörfin sje brýn eða ekki, dæmir velferðarneindin og stjórnin á sínum tíma, og jeg hygg, að það sje fullkominn óþarfi, að vera að »brýna« stjórnina í þessu efni; hún mun varla grípa til þessarar heimildar, nema hún álíti fulla þörf á því. Það hefir mikið verið talað um brtt. á þgskj. l06 og 113. Brtt. á þgskj. 106 hefir víst verið tekin aftur, svo að þá koma að eins til álita brtt. á þgskj. 113. Það, að minni hluti dýrtíðarnefndarinnar vill takmarka heimild til að banna útflutning á íslenskum afurðum, byggist á hræðslu við það, að sú heimild yrði óheppilega notuð. En það vill nú svo til, að stjórnin verður ekki ein í ráðum. Samkvæmt 1, gr. frumv. er í ráði að kjósa fimm manna nefnd stjórninni til ráðuneytis. Í tíð háttv. fyrirrennara míns  (S. E:)  var það venja stjórnarinnar, að fara jafnan að ráðum velferðarnefndarinnar, og eins hefir það verið síðan jeg tók við. Jeg þekki enga undantekningu frá því, að svo hafi verið. Í breytingartillögunni er farið fram á, að bannið nái að eins til íslenskra matvæla, en ekki til lifandi hesta, lifandi sauðfjár, ullar o. þ. h. Jeg legg ekki mikið upp úr þessu, því að í haust, þegar lögin koma væntanlega til framkvæmda, verður búið að flytja út alla þá ull, sem flutt verður út á þessu ári, og sömuleiðis lifandi hross. Þetta bann gæti því ekki komið til greina í haust, og yrði þá ekki fyr en á næsta ári, sem um slíkt gæti verið að ræða. Einhver háttv. þingm. tók það fram, að það væri ekki ástæða til að ætla, að íslenskir bændur væru svo grannvitrir, að þeir myndu farga ofmiklu af bústofni sínum, t. d. hestum. Jeg vil ekki segja neitt öfugt orð í garð bændastjettarinnar, en það er kunnugt, að í öðrum löndum, þar sem upplýsing alþýðu er talin vera í góðu lagi, hefir þótt ástæða til að banna útflutning á hrossum. Svo er það t. d. í Danmörku. Vegna þess geypiverðs, sem Þjóðverjar buðu í hesta í fyrra, hafa Danir selt þeim ofmikið, svo að nú er hrossaekla þar í landi. Það hefir aftur gjört það að verkum, að að nú kaupa Danir hesta háu verði af oss Íslendingum. Jeg get vel hugsað mjer, að gífurlega hátt verð einnar vörutegundar, t. d. hrossa, freisti manna til að selja ofmikið.  (Þorleifur Jónsson: Það er betra en að fella þau úr fóðraskorti)  . Það er betra en að fella þau úr fóðraskorti, segir háttv. þingmaður. Það er auðvitað rjett; en hvaðan kemur honum sú viska, að hætta sje nú á því, að hross verði feld úr fóðraskorti? Jeg veit ekki til, að það sje siðvenja í meðalári nú orðið. Samkvæmt 1. brtt. á þgskj. 113 á bannið að eins að ná til matmæla, en takmarkað við það eitt, að aðflutningur til landsins af útlendum matvælum heftist, svo að til voða horfi fyrir landsmenn. Það hefir rjettilega verið tekið fram, að þetta bann gæti ekki komið að tilætluðum notum, því að það er ætlast til, að ekki megi banna útflutning, fyrr en aðflutningur til landsins heftist, en það gæti borið að þá og þegar. Það myndi venjulega ekki vera hægt að fá ábyggilega vissu um það löngu fyrir fram, og sennilega ekki fyrr en aðflutningateppan dytti á. Það var rjett dæmi, sem háttv. 1. þm. Rvk (S. B.) kom með áðan, þegar hann benti á, að í sláturtíðinni í haust, í október og nóvember, yrði meginið af því kjöti, sem til fjelli í landinu, flutt út eða gjörðir kaupsamningar um það, en svo gætu aðflutningar til landsins tepst í desember. Þá dygði ekki að banna útflutning á þeirri vöru, sem þegar er flutt út úr landinu. Það lifir enginn hjer á þeirri vöru úr því. Þetta er því alveg sama sem að skipa manni að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið í hann. Í 2. brtt. á þgskj. 113 er farið fram á, að 3. málsgr. 3. gr. frumv. falli burtu. Það getur verið, að ekkert sje á móti því, ef 1. brtt. verður samþykt. En jeg á bágt með að skilja hvers vegna 3. brtt. er fram komin. Ef það er tilætlunin, að stjórnin megi alls ekki verja fje landssjóðs til að gjöra ráðstafanir til þess, sem lögin heimila henni, þá eru lögin óþörf og með öllu ómöguleg í framkvæmdinni. Það verður ómögulegt að hafa neinar framkvæmdir á hendi í þessu efni, án þess, að mega verja til þess einhverju fje. Það verður t, d. oft að senda símskeyti, og hvaðan á þá að taka þann kostnað? Ef hitt er ætlunin, að stjórninni sje heimilt að verja af fje landssjóðs nægilegu, til þess að standa straum af kostnaði við ráðstafanirnar, þá er bein mótsögn í því, að koma með þessa brtt. En ef brtt. yrði samþykt, dytti manni strax í hug, að álykta andstætt, að þingið vildi banna stjórninni að verja nokkru fje í þessu skyni. Jeg kysi helst, að háttv. minni hluti vildi taka þessa tillögu aftur. Annars er nú, ef litið er á málið frá öðru sjónarmiði, ekki afskaplega mikið í hættu, þótt stjórninni verði heimilað, auðvitað með ráði Velferðarnefndarinnar, að leggja slíkt útflutningsbann á, vegna þess, að það yrði alt af mjög lítill hluti þess kjöts, sem til fellur í landinu, sem komið gæti til mála að banna að flytja út. Samkvæmt verslunarskýrslum fyrir árið 1912, voru það ár flutt út 2,407,300 kg. af kjöti. Það hefir mikið verið talað um þarfir Reykjavíkur í sambandi við þetta, en á sama tíma, 1912, voru 199,300 kg. af kjöti flutt út frá Reykjavík, eða því sem næst 1/12 partur alls útflutts kjöts frá landinu. Jeg get hugsað mjer, að líkt sje ástatt í öðrum kaupstöðum landsins, t. d. Akureyri, Ísafirði og Seyðisfirði. Þar er fólkið miklu færra en í Reykjavík, svo að það gæti aldrei orðið stórmikið, sem til mála kæmi að banna að flytja út þaðan í samanburði við allan kjötútflutning landsins. Það er ekki ástæða til að mála þetta of svart. Það getur aldrei orðið nema örlítill hluti kjötsins, sem bannað yrði að flytja út. Jeg get ekki skilið, að það sje ástæða til að bera kvíðboga fyrir, að Velferðarnefndin og stjórnin íþyngi verslun landsins meira en brýn nauðsyn krefur. Menn segja, að ástandið í landinu sje ekki svo ískyggilegt nú, að ástæða sje til að veita stjórninni heimild til slíka banns, sem um ræðir í frumv. Það er líka rjett, eins og stendur, ná í augnablikinu. En við verðum að gæta þess, að við erum að setja lög, sem eiga að gilda meðan styrjöldin stendur yfir, og það getur vel verið, að hún standi til næsta reglulegs Alþingis, eða hver veit hvað. Jeg veit vel, að háttv. minni hluti og hans fylgismenn eru að reyna að koma lögunum í það horf, sem þau komust í í fyrra að þessu leyti. En þess ber að gæta, að það sem gjört var í fyrra, var gjört í flaustri og af mikilli hræðslu. Extrema se tangunt, segir latínumálshátturinn. Ein hræðsla fæðir aðra af sjer. Hræðslan í fyrra um matvælaskort fæddi af sjer gagnstæða hræðslu um að farið yrði of langt í að banna útflutning matvæla úr landinu. Þó að menn kalli þetta óþarfa hræðslu hjer, þá er sá ótti ekki álitinn ástæðulaus annarstaðar. Í Noregi hefir t. d. verið bannað að flytja út kjöt, nema stjórnin leyfi það í hverju einstöku tilfelli. Í vor voru flutt út 400 sauðarföll, að mig minnir, og olli það töluverðu uppþoti. Þótti mönnum stjórnin hafa gengið alt of langt, að leyfa svo mikinn útflutning. Í Danmörku hefir verið bannaður útflutningur hrossa, eins og jeg mintist á áðan, vegna þess, að bændur og búalið hafa selt of mikið. Það er og kunnugt, að þar í landi er að nokkru leyti sama máli að gegna um flesk sem um kjöt hjer. Þó var því afstýrt, að útflutningur þess væri bannaður með öllu, gegn því, að samvinnusláturfjelögin eða »Andels-Slagterierne« skuldbundu sig til að láta af hendi nægilegt flesk til neytslu í landinu. Ef t. d. Sláturfjelag Suðurlands vildi gjöra hið sama hjer, þá væri öðru máli að gegna, og eins ef hægt væri að komast að sams konar samningum við sláturfjelög annarstaðar á landinu og kaupmenn, sem kaupa kjöt. Jeg skal ekki fullyrða neitt um það, hvort hægt sje að komast að slíku samkomulagi, en það ætti ekki að vera fyrir fram ómögulegt. Ef það reyndist fært, þá er bannið óþarft.  (Þorleifur Jónsson: En eignarnámsheimildin?)  Jeg held að ekki myndi hægt að nota, eignarnámaheimild fyrr en búið væri að banna útflutning og einhverjir framleiðendur sætu inni með birgðir, sem þeir neituðu að láta af hendi. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) tók nokkuð stór orð í munninn út af því skaðræði fyrir verslun landsmanna, sem af því gæti hlotist, ef þingið stuðlaði að siglingateppu milli landa, með því að leggja bann við útflutningi íslenskra afurða. En það var alt gjörsamlega rangt, sem háttv. þingmaður sagði um þetta, því það gæti aldrei komið til mála, að banna útflutning íslenskra afurða, nema að örlitlu leyti í samanburði við alla framleiðsluna.  (Jóhann Eyjólfsson: Hvar eru takmörkin?)  Hvar eru takmörkin, spyr þingmaðurinn. Það er á valdi Velferðarnefndarinnar og stjórnarinnar, að ákveða þau, og jeg verð að álíta, að stjórninni hjer sje ekki síður treystandi til að ráða fram úr því, heldur en stjórnum annara landa hjá sjer. Nú standa yfir óvenjulegir tímar, og það verða menn að taka til greina. Menn segja, að það muni ekki verða erfitt að fá íslenska vöru í haust. Það getur vel verið að svo fari, en þá er heldur ekki þörf á banninu, ef enginn hörgull er á vörunni í landinu. Þá sagði háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.), að það gæti komið fyrir, að kjöt yrði tekið á leiðinni út, og myndi það valda verðfalli á kjöti og koma því til leiðar, að ekki yrði flutt út eins mikið kjöt og ella. Þetta er líka vel hugsanlegt, en það leiðir til hins sama og áður. Þá væri ekki lengur þörf á banninu. Og jeg get ekki sjeð, að framleiðendurnir gætu haft neitt á móti því, ef þeir fengju sama verð fyrir sína vöru. Svo hefir háttv. minni hluti dýrtíðarnefndarinnar sagt sem svo, að ef til þess kæmi, að vöntun yrði á þessari íslensku vöru til neytslu á einhverjum stað, þá gæti landið hlaupið undir bagga. Jeg veit ekki hvernig landið ætti að fara að hlaupa undir bagga, áður en útsjeð er um, að aðflutningar teptust. Ef aðflutningar teptust áður en til vöntunar kæmi á íslenskri vöru, hvernig ætti landið þá að bjarga?  (Þorleifur Jónsson: Þetta höfum við búið við í eitt ár)  . Við höfum ekki búið við það í eitt ár, að ekki væri hægt að fá íslenska vöru til neytslu í landinu, en það er talað um, að svo gæti farið eftirleiðis. Ef til þess kæmi, og öll okkur vara væri áður flutt út, þá dugar ekki að tala um hallærislán, því að þótt nóg væri af seðlum og gulli í landinu, þá kæmi það að litlu haldi, ef matvaran væri farin og ekkert eftir skilið, því að gull og seðla etum við ekki. Svo var háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) að tala um, að fjenaði hefði fækkað mjög í sínum hreppi.  (Þorleifur Jónsson: Það var ekki í mínum hreppi)  . Þá var það í einhverjum hreppi í kjördæmi þm. En þetta getur ekki snert þann hrepp neitt, úr því að þaðan er farið svo mikið af fje. Útflutningsbannið gæti því ekki komið hart niður á honum sjerstaklega. Sama máli var að gegna hjá háttv. þingmanni um útflutning hrossa. Þar var hjá honum sama stefnan, eins og með kjötið og fiskinn. Hann vildi ekki láta banna útflutning hrossa, fyrr en sýnt væri fram á, að hrossaekla væri í landinu, eða með öðrum orðum, ekki setja undir lekann, fyrr en það væri víst, að það væri um seinan. Allar brtt. háttv. minni .hluta á þgskj. 113 byggjast á hræðslu við að heimildin myndi verða brúkuð óþarflega hörkulega. Jeg get ekki skilið, að háttv. minni hluti hafi ástæðu til að vera mjög hræddur við það. Hingað til er óhætt að segja, að stjórnin hafi ekki farið of hart í sakirnar í ráðstöfunum sínum út af styrjöldinni.  (Þorleifur Jónsson: En blöðin?)  Blöðin ráða engu um það, hverjar ráðstafanir verða gjörðar. Það hefir verið talað um, að þetta væri sjerstaklega gjört fyrir Reykjavík. Má vel vera, að Reykjavík hefði gott af því, en jeg hygg að líkt sje ástatt um aðra kaupstaði landsins, svo sem Hafnarfjörð, og ekki ósvipað um Vestmannaeyjar, jafnvel Eyrarbakka og Stokkseyri. Enn fremur snertir það ekki síður hina stærri kaupstaði landsins, Akureyri, Ísafjörð og Seyðisfjörð. Enn má nefna aðra Austfirði, t. d. Eskifjörð og Fáskrúðsfjörð og ef til vill fleiri. Það er að vísu satt, að fólksfjöldinn er langmestur í Reykjavík, og er að því leyti eðlilegt, að mönnum detti Reykjavík fyrst í hug. Mjer virtist það vera niðurstaðan hjá háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.), að það væri yfirleitt einkennilegt, að vera að gefa heimild til útflutningsbanns hjer á landi. Jeg skil ekki, hvers vegna það er einkennilegra á þessu landi heldur en í öðrum hlutlausum löndum. Nú er stjórnum flestra landa gefin slík heimild, og jeg veit ekki, í hverju það getur legið, að það sje sjerstaklega einkennilegt hjer.



Þetta litla frumv. lá hjer fyrir þinginu í fyrra. Það gekk þá greiðlega, að fá það samþykt hjer í Nd., en í Ed. var það kæft. En af því að ekki er hægt að ákveða brúarstæðið á Ljá, fyrr en frumv. nær fram að ganga, þá er nauðsyn á því, að fyrir því verði greitt sem best. Þeir, sem þekkja til í Dalasýslu, vita, að þetta; sem frumv. fer fram á er heppilegra; en þeir, sem ekki þekkja þar til, munu fljótt skilja, að svo er, þegar þeir heyra, að hjer er um það eitt að ræða, að flytja veginn á örlitlum kafla í Dalasýslu; láta hann liggja um kauptúnið og yfir brú þá, sem nú er á Laxá. Það, sem mönnum í fljótu bragði mun sýnast kostnaður fyrir landssjóð, er ekki neinn kostnaður, ef að er gáð, því ef vegurinn lægi framvegis sem nú, hjá Hjarðarholti, þá er áin þar breiðari, og því dýrara að gjöra þar brú. Jeg vil því biðja menn að láta frv. ganga rjetta boðleið gegn um deildina, því að brúin þarf að komast á í ár, svo að eigi þurfi nýjar fjárveitingar til hennar. Jeg skal svo ekki tefja tímann með þessu.



Eins og jeg hefi tekið fram, og eftir þeirri niðurstöðu, sem nefndin hefir komist að, þá álít jeg nauðsynlegt, að lögum verði komið á um mælingu á vörum. En við sáum það og, að menn eru almennt ekki færir um að mæla og reikna rjett út; og þess vegna órjettlátt, að leggja þeim þær skyldur á herðar. Nú er svo með ýmsar vörur, að þær eru bæði taldar og vegnar, og hefði verið ástæða til þess, að láta vigtarmenn hafa þar og tölu á hendi, t. d. á gærum. Jeg ætla annars ekki að tala meir um þetta nú, því að nefndin mun áskilja sjer rjett til þess að koma með brtt. við 3. umr. Jeg legg til að brtt. á þgskj. 90 verði samþykt. Jeg býst ekki við að háttv. þingmenn sjái neitt, sem mæli á móti þessu frumv., heldur að alt sje sem mæli með því. Vona jeg því, að frekari umræður þurfi ekki að verða um þetta að sinni.

Bjarni Jónsson : Jeg vildi að eins gjöra þá fyrirspurn, hvort hv. nefnd myndi ekki vilja taka til greina brtt. um það, að vogarmenn  (Hannes Hafstein: Vogamenn!)  kæmu í staðinn fyrir vigtarmenn. Benda má 1. þm. Eyf. (H. H.) á, að fleira byrjar á vog en vogur, t. d. að voga sjer aðra eins fyndni og hann kom með.



Jeg get vel hugsað mjer, að nefndin sje fáanleg til að íhuga þessa brtt., þó að jeg reyndar ekki fái sjeð að vogarmenn sje neitt heppilegra.  (Bjarni Jónsson: Það er rjettara)  . En vel má víst gjöra það háttv. þm. Dal. til þægðar, að þessir menn verði samnefndir honum.



Jeg þakka auðmjúklega, háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) fyrir tillátssemi hans við mig. En annars vil jeg benda háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) á það, að eignarfallið af kvenkynsorðinu vog er ekki hið sama og af vogur. Er það ilt, ef háttv. þm. eru ekki sæmilega kunnandi í móðurmáli sínu.

Framsm. (Guðm. Hannesson) : Jeg ætla mjer ekki að þessu sinni að gjöra grein fyrir neinu verulegu hjer að lútandi, þar eð meiri hl. nefndarinnar hefir drepið á öll helsta atriði, er koma til greina. Það var vitanlega sjerstaklega 2. gr., sem alt strandaði á, vegna þess, að okkur fanst hún koma í bág við stjórnarskrána. En það verður erfitt að bjarga frumv. ef matið, sem þar er gjört ráð fyrir, fellur í burtu. Meiri hlutinn getur ekki mælt með frumv., og ræð jeg til þess að fella það.



Jeg býst ekki við, að það hafi mikla þýðingu að tala frekar um þetta mál, þar sem jeg er einn í minni hluta í sjö manna nefnd. En mjer kemur það kynlega fyrir, hve andvígir meðnefndarmenn mínir eru nú þessu frumv., þar sem þó sumir þeirra greiddu atkvæði 1912 með frumv., er fór í mjög svipaða átt og þetta. Það er, eins og háttv. frsm. meiri hl. (G. H.) tók fram í ræðu sinni, aðallega 1. atriði í 2. gr. frumv., sem þeim fanst að væri ísjárvert, með því að það kæmi of nærri 51. gr. stjórnarskrárinnar. Úr þessu væri hægt að bæta, með því að samþykkja viðaukatillögu mína á þgskj. 96. Jeg verð að halda því fram, að með þessari tillögu sje bætt úr því, er meiri hlutinn álítur athugavert við frv: Jeg sje svo ekki ástæðu til þess, að fjölyrða meira um þetta mál, en vona einungis, að meiri hluti háttv. deildar athugi þetta vel, er jeg hefi sagt, og greiði atkvæði með breytingartillögunni og frumvarpinu.

Magnús Kristjánsson : Það er algjörlega þýðingarlaust, að fjölyrða nokkuð um þetta. Landbúnaðarnefndin virðist hafa tekið þá stefnu, að sálga flestu því, er til hennar kemur, og svo mun eiga að fara um þetta mál. Mjer finst kynlegt, að nefndarálitið skuli vera algjörlega órökstutt. Það hefði óneitanlega farið betur á því, að nefndin hefði reynt að færa einhver rök fyrir sínu máli, heldur en að koma með lagatilvitnanir, sem engri átt ná, og sanna einmitt það gagnstæða því, sem til var ætlast. Þessi tilvitnun í 2. gr. þjóðjarðasölulaganna sýnir, að háttv. nefnd hefir ekki lesið þau lög, því þar er einmitt gjört ráð fyrir þeirri aðferð, sem hjer hefir verið við höfð. Mjer þykir reyndar ekki ólíklegt, að atkvæðagreiðsla fari nokkuð eftir því, hvernig fer um frumvarpið um frestun framkvæmda á sölu þjóðjarða, sem hjer liggur fyrir. Jeg fer svo ekki fleiri orðum um þetta í bráð.



Það er þýðingarlaust, að ræða um þetta frekar. Nefndin er öll á einu máli um það, að ekki beri að selja slíka hálflendu, ekki síst er prestsetur er á jörðinni og prestakallalán tekið til húsabóta þar. Sýslumaður er heldur ekki samþykkur sölunni, að því er jeg veit, enda er og jörðin fallin til sundurskiftingar, ef vera skyldi. Annars er, eins og jeg tók fram strax, ekki til neins að tala frekar um þetta. Nefndin hefir öll verið á einu máli um það, að hún geti ekki mælt með sölunni.

Bjarni Jónsson; Jeg ætla að gjöra örlitla grein fyrir undirskrift minni undir nefndarálitið, af því að jeg hefi bætt þar við einu litlu orði, orðinu ósamþykkur. Jeg vil lýsa í örfáum orðum í hverju það ósamþykki er fólgið. Jeg get ekki sjeð, að eftir þeirri stefnu, sem ráðið hefir í þessu máli, sje hægt, með nokkurri skynsemd, að gjöra upp á milli manna, sem sækjast eftir að fá ábýlisjarðir sínar keyptar, þegar svo stendur á, að hið opinbera þarf ekki á jörðunum að halda. Þó að jeg, að grundvellinum til, sje á móti allri þjóðjarðasölu og vildi helst, að þveröfug stefna væri tekin í því máli, þá get jeg ekki verið því samþykkur, að einstakir menn sjeu ranglættir, með því að draga eina og eina jörð undan, þegar ekkert mælir á móti því, að jarðirnar sjeu seldar, frá sjónarmiði þeirrar stefnu, sem annars er látin gilda. Nú er það auðsjeð, að þessi hálflenda, sem hjer er um að ræða, er ekki þannig, að hið opinbera þurfi nokkurn tíma á henni að halda. Þessi helmingur var áður skólajörð. En nú datt mönnum það snjallræði í hug, að flytja skólann til Akureyrar, og má búast við, að þeirri stefnu verði haldið áfram, að setja þar alla skóla. Hinn helmingurinn er prestsetur, og er nægur til þess, að allra dómi. Hvað mælir þá á móti því að selja þenna jarðarhelming? Jú, það er þessi undarlega grasbýlishugmynd. Nú er það vitanlegt, að ekki getur komið til mála, að nokkur maður geti framfleytt sjer og sínum á grasbýlisbúskap einum saman. Grasbýli verða aldrei nema aukageta handa þeim mönnum, sem annara stunda fiskiveiðar eða iðnað. Fyrir því er augljóst, að grasbýlin verða að vera í námunda við verstaði eða kaupstaði. Hitt er barnaskapur, að ætla sjer að skifta niður í grasbýli jörðum, sem liggja langt inni í landi, langt frá verslunarstöðum og verstöðum. En svo er því farið um þessa jörð, svo sem kunnugt er. Vegna þess, sem jeg hefi nú tekið fram, er jeg samnefndarmönnum mínum ósamþykkur í þessu máli, og vil leggja til, að frumv. verði samþykt.



Jeg vildi leyfa mjer að benda á, að mjer skilst það ekki rjett hjá landbúnaðarnefndinni, að frumvarp þetta komi í bága við 2. gr. þjóðjarðasölulaganna. 2. gr. miðar ekki til annars en að takmarka heimild umboðsvaldsins til að selja þjóðjarðir og kirkjujarðir. Hins vegar er ekkert því til fyrirstöðu, að ný lög sjeu samin um sölu á þessari jörð eða öðrum jörðum. Enn vil jeg benda á, að það getur ekki verið varhugavert, að samþykkja þetta frumv., þar sem stjórninni er með því að eins veitt heimilt til að selja jörðina. Það er ekki verið að skylda hana til þess. Eins og við vitum hafa fyrirfarandi stjórnir farið varlega í sölu þjóðjarða og kirkjujarða, og er engin ástæða til að ætla annað en að áframhald verði á því.



2. gr. þjóðjarðasölulaganna tekur það skýrt fram, að ekki sje heimiluð sala á þeim þjóðjörðum eða kirkjujörðum, sem viðkomandi sýslunefndir mæla á móti að fargað sje úr eigu hins opinbera. Þetta er í samræmi við þá skoðun, að gjöra sem flestar jarðir að sjálfsábúðarjörðum, aðrar en þær, sem hið opinbera þarf til sinna nota. Þess vegna á ekki að selja neina þá jörð, sem viðkomandi sýslunefnd mælir á móti að seld sje  (Bjarni Jónsson: Alþingi má gjöra það)  , en Alþingi á ekki að gjöra það, því að ekki er hægt að búast við, að það hafi betur vit á því, hvað heppilegast er í því efni, heldur en viðkomandi sýslunefnd. Það er hart, ef menn hafa hugsað sjer, að koma upp nytsemdarfyrirtæki, t. d. skóla, á einhverri sjerstakri jörð, sem er þjóðar eign, að Alþingi taki þar fram fyrir hendurnar á mönnum, og gjöri það fyrir einstakan mann, að farga jörðinni og gjöra þar með slíkar framkvæmdir ómögulegar. Það ætti ekki að koma fyrir. Því ætti jafnvel að bæta inn í lögin, að hreppanefndirnar hefðu einnig umsagnarrjett um þessi mál. Á því er oft full þörf. Þó að jeg sje mjög hlyntur þeirri stefnu, að sem flestar jarðir lendi í sjálfsábúð, þá vil jeg ekki að það komi fyrir, að hreppum eða fjelögum sje gjört ómögulegt að halda sjerstökum jörðum eftir, sem hentugar eru til einhverra sjerstakra framfarafyrirtækja. Ef hreppsnefndin eða sýslunefndin hafa fastar og ákveðnar hugsjónir eða stefnu um til hvers þessi sjerstaka þjóðjörð skuli notuð, hjeraðinu til gagns og gengis, þá tel jeg það óhæfu, að Alþingi beiti valdi sínu gagnvart þeirri reglu.



Mig langar til að gefa hjer orð i, þó að jeg búist við, að frumv. verði felt samkvæmt tillögu meiri hluta nefndarinnar. Mjer virðist að komið hafi í ljós, hjá sumum þeim, sem talað hafa í þessu, máli, talsverður misskilningur á anda þjóðjarðasölulaganna. Jeg vil segja, að andi stjórnarskrárinnar sjálfrar sje sá, að landssjóður haldi fast á fasteignum sínum, þar sem ákveðið er, að þeim skuli ekki fargað öðru vísi en með sjerstökum lögum. Mjer virðist ekki rjett það, sem háttv. þingm. Dal. (B. J.) hjelt fram, að hallað sje rjetti manna með því, að einstakar jarðir sjeu teknar út úr og neitað um sölu á þeim.  (Bjarni Jónsson: Í samanburði við aðra)  . Þetta hlýtur svo að vera, úr því að um þjóðjarðasölu er að ræða. Um þjóðjarðasöluna hafa þau almennu lög verið sett, að heimila að farga þeim jörðum, sem engin eftirsjón er í að missa fyrir hið opinbera. Um þær, sem eftirsjón er í, er alls ekki að tala. Það getur enginn gjört sjer neinar fastar vonir um, að fá þær keyptar.  (Bjarni Jónsson: Það er engin eftirsjón að þessari jörð)  . Þá kemur til þess, að hverjum jörðum er eftirsjón. Það eru þær jarðir, eftir 2. gr. þjóðjarðasölulaganna, sem viðkomandi sýslunefndir telja hæfar til opinberra þarfa, eða til sundurskiftingar í grasbýli. Ef ekki á að meta sýslunefndirnar að neinu í þessu efni, þá eru ekki lengur nein takmörk fyrir því, hvað selt er og hvað ekki, af fasteignum landsins. Og ef sýslunefndunum er ekki trúað til, að fara með þetta leiðbeiningarvald, þá á að taka það af þeim með lögum og koma því öðru vísi fyrir, en ekki að ónýta það, meðan það er í lögum. Það er andi þjóðjarðasölulaganna, að sem flestir búi á sjálfseign. En hina vegar er ekki mikill munur á því, hvort menn búa á sjálfseign eða opinberri eign, ef vel er með leiguliðana farið. Og þegar landssjóður er sjálfur landsdrottinn, þá er það honum í sjálfs vald sett, að fara vel með leiguliða sína. Þegar einstakir menn eiga jarðirnar, eða hafa umráð. yfir þeim, er hætt við að verr fari fyrir leiguliðunum. Jeg býst við, að okkur háttv. þingm. Dal. (B. J.) greini ekki á um þetta atriði. Háttv. þingm. Dal. (B. J.) gjörði lítið úr grasbýlishugmyndinni í þessu sambandi. En það er einmitt andi þjóðjarðasölulaganna að hlynna að sjálfsábúðinni, með því að setja takmörk fyrir því, að þær jarðir verði seldar, sem sjerstaklega eru hæfar til sundurskiftingar í grasbýli. Það var aðalatriðið í 2. greininni að koma því til leiðar, að hlífst væri við að selja slíkar jarðir, svo að þær síðar meir gætu komist í sjálfsábúð, á þann hátt, að þeim væri skift á milli þeirra manna, sem ekki geta náð í og eignast heilar jarðir, heldur að eins smærri jarðabletti, grasbýlalóðir. Mjer er þetta ljósast, því að jeg var sjálfur við, er lög þessi voru samin. Hvað þá jörð snertir, sem hjer er um að ræða, þá er það ljóst, að hún er einmitt mjög vel fallin til sundurskiftingar í grasbýli. Einnig er það mjög líklegt, eina og háttv. 2. þingm. Eyf. (St. St.) mintist á., að ef húsmæðraskóli yrði stofnaður í Eyjafirði, þá yrði hann settur á þessa jörð fremur en nokkra aðra. Jeg býst við, að erfiðara verði að velja um skólajarðir í Eyjafirði, ef þessari jörð verður ráðstafað til annars. Nýlega var fargað annari jörð þar norður frá, sem heppileg var til þessara hluta, gjarna í Eyjafirði, þó að hún væri, til allrar hamingju, ekki seld einstökum manni í hendur.



Það eru að eins örfá orð, sem jeg vildi segja. Í rauninni tel jeg þýðingarlítið að ræða þetta mál mikið, og virðist mjer, að umræður þær, sem hjer hafa farið fram, ættu betur heima þegar rætt verður um breytingu á þjóðjarðasölulögunum. Jeg vil að eins mótmæla því, sem hv. þm. S.-Þing. (P. J.) virtist leggja áherslu á, að svo framarlega sem sýslunefnd legði á móti sölu á þjóðjörð eða kirkjujörð, þá gæti ekki komið til nokkurra mála að selja hana. Jeg neita þessu algjörlega, því að þá væri niðurlag 2. gr. þjóðjarðasölulaganna algjörlega þýðingarlaust. Jeg skal svo ekki eyða fleiri orðum að því, sem þessi háttv. þm. (P. J.) sagði. Jeg skal ekki heldur tala langt mál út af ræðu hv. þm. Mýr. (J. E.). Hann virtist ganga út frá því, að sýslunefndirnar ættu að sjálfsögðu að ráða meiru í þessu máli en Alþingi, og hreppsnefndir meiru en sýslunefndir. Ef þessum hugsanagangi er fylgt út í æsar, þá verður niðurstaðan sú, að ábúandinn sjálfur ætti að ráða mestu um það, hvort hann fengi ábýlisjörð sína keypta eða ekki. Jeg skal svo ekki ræða málið frekar, með því að jeg tel það með öllu þýðingarlaust.