Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ágúst Flygenring Eg skal leyfa mér að geta þess, í framhaldi af því, sem eg sagði við 1. umr. þessa máls, að eg er sömu skoðunar enn, og eg var þá, að misbrúka megi þá heimild, sem hér er um að ræða. Eg hefi af viðtali við þá, sem hafa flutt þetta mál inn á þingið, komist að raun um, að þeir meina aðallega, að hér sé um það að ræða, að veita ráðherranum heimild, þegar alíslenzk skip eiga í hlut, en ekki ef um útlend skip væri að ræða, sem væru skrásett hér. Þetta vildi eg biðja menn að athuga, en legg að öðru leyti til, að frumvarpið nái fram að ganga.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm).: Það getur verið, að ýmsum þyki kynlegt, að hér kemur fram frumv. um að gefa einni kirkju undanþágu frá gildandi lögum, en af því, að eg er þessu máli að líkindum kunnugri en flestir aðrir háttv. þingdeildarmenn, skal eg leyfa mér að skýra málið með nokkrum orðum. Eins og þeir muna, sem voru á þingi árin á milli 1890 og 1900, var oft talað um að losa landsjóð við kirkjur þær, sem hann átti, og var því lagt að söfnuðunum að taka kirkjurnar að sér; svo var og um Möðruvallakirkju. Þar var söfnuðurinn tregur til að taka við kirkjunni, því hún er stór og viðhald hennar dýrt. Eg átti sjálfur þátt í því máli, og vissi hvernig það fór fram. Eg áleit það rétt, að söfnuðurinn tæki við kirkjunni og átti í þjarki um það í nokkur ár. Loks tók söfnuðurinn kirkjuna að sér með því skilyrði, að fúlga sú, sem landsjóður lagði kirkjunni, væri ávöxtuð í sparisjóði hreppsins, það þótti hagnaður að fá þetta fé inn í hreppinn. Eg hefi í höndum bréf sem þáverandi prestur þar skrifaði prófasti, og kemst hann svo að orði: 
             Það var bæði að söfnuðurinn vildi fá þetta fé inn í sveitina, og líka það, að vextir voru hærri í þeim sparisjóði, en annarstaðar. Nú hefir þetta staðið svo þangað til núverandi biskup fór að eiga við málið af nýju; þótti honum þessi ráðstöfun fara í bága við lögin um hinn almenna kirkjusjóð. En söfnuðurinn álítur nú að hann sé laus við kirkjuna ef féð er tekið; enda skil eg ekki að það skifti miklu, hvort féð er þarna í sparisjóðnum eða ekki, því þó það sé þar, þá getur kirkjustjórnin litið eftir hvernig með það er farið, og að full tryggilega sé um alt búið. Eg hefi í dag talað við biskup um mál þetta, eg hefir hann ekkert á móti að söfnuðinum sé veitt þessi undanþága, ef frumv. aðeins verður breytt á þann hátt, að hún aðeins gildi meðan þessi kirkja stendur, eða með öðrum orðum, hann vill aðeins veita undanþáguna að því er þann sjóð snertir, sem nú er til, en siðar meir skuli þessi kirkja sömu lögum háð, sem aðrar, og mun eg við 2. umræðu koma með breytingartillögur, er færa frumv. það horf.

Kristinn Daníelsson Mér þykir frumv. þetta athugavert. Það fer fram á breytingu á lögunum frá 22. maí 1890. Þau lög eru sett í því skyni að tryggja sjóði kirknanna, en þó jafnframt til þess að styðja kirkjubyggingar. Og það hefir aldrei verið jafnmikill áhugi sem nú, á að reisa og bæta kirkjur, og því aldrei meiri þörf en nú á því að styðja að samvinnu meðal kirknanna í því efni. Það er það sem lögin frá 1890 gera; þau mæla svo fyrir, að kirkjur skuli hafa forgangsrétt til lána úr kirkjusjóðnum; frá þessu ákvæði eru bændakirkjur einar undanskildar. Fyrir því þykir mér varhugavert að fara að víkja frá almennri reglu, þar sem ekki ber brýnar nauðsyn til en hér virðist vera. Háttv. 6. kgk. þm. sagði, að söfnuðurinn hefði tekið kirkjuna að sér með þessu skilyrði, en sé svo, hlýtur það að vera sprottið af vanþekkingu þeirra, er hlut áttu að máli, þar sem það er gagnstætt gildandi lögum. Væri þessi undanþága veitt, þætti mér réttara að það væri gert undir hendinni, en með lagaboði, enda mætti sjálfsagt koma því við, einkum þar sem biskup er málinu hlyntur, að því er háttv. 6. kgk. þm. skýrir frá. Vil eg því helzt, að frumv. verði felt, enda finst mér satt að segja helzti umsvifamikið að vera að veifa löggjafarvaldinu út af ekki meira tilefni en þessum 2000-3000 kr. sjóði Möðruvallakirkju.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm.): Hinn háttv.þm. V.-Ísf. þarf ekki að vera hræddur um að fleiri kirkjur muni fara fram á slíka undanþágu, sem hér um ræðir, þótt þessi verði veitt, því að það stendur hvergi eins á og hér, það hefir engin kirkja verið afhent með þessu skilyrði nema Möðruvallakirkja. Og ef söfnuðurinn skilaði kirkjunni aftur, sakir þess að skilyrðinu væri ekki fullnægt, þá rynni sjóður Möðruvallakirkju í landsjóð, svo að kirkjusjóðurinn græðir ekkert á því, þótt neitað verði um undanþáguna. Ennfremur skal eg geta þess, að kirkja sú, er hér um ræðir, er meira en 40 ára gömul, og því ekki líklegt, að langt verði þar til byggja þarf hana af nýju, og þá fellur undanþágan burt. Auk þess finst mér það miður viðeigandi, að landstjórnin fari að rifta þeim samningi, er hún þegar hefir gert við söfnuðinn. Hinn háttv.þm. V. Ísf. kvað það mundu sprottið af vanþekkingu þeirra, er hlut áttu að máli, að samningurinn væri þannig úr garði gerður, að hann færi í bága við gildandi lög, en eg held ástæðan hafi öllu fremur verið sú, að landstjórnin vildi um fram alt losna við kirkjuna, og vér Möðruvallasóknarmenn treystum því, að óhætt væri að reiða sig á loforð stjórnarinnar. Eg vona að deildin að minsta kosti lofi málinu að ganga til 2. umræðu, svo mér gefist kostur á að koma fram með þær breytingartillögur við frumv., er biskup telur æskilegar.

Sigurður Stefánsson Eg skal játa það, að upplýsingar þær, sem háttv. 6. kgk. þm. kom með, breyta dálítið afstöðu minni að því er þetta frv. snertir, því að annars er eg á sama máli og háttv.þm. V.-Ísf. um að sjálfsagt sé, að alt kirknafé sé lagt inn í hinn almenna kirknasjóð. álít eg því mjög óheppilegt að veita slíkar undanþágur, sem þá er hér var farið fram á. Mig undrar ekki þótt söfnuðurinn setti þetta skilyrði; á hinu furðar mig meira, að kirkjustjórnin skyldi ganga að því, en þó má virða henni það til vorkunnar, að henni mun hafa verið mikið kappsmál, að fá söfnuðinn til þess að taka við kirkjunni. Og eitt vildi eg enn taka fram í þessu sambandi, að Möðruvallakirkja getur naumast búist við að fá lán úr hinum almenna kirkjusjóði til endurbyggingar, og gæti það ef til vill komið sóknarmönnum óþægilega. Eg mun þó, vegna upplýsinga þeirra, er háttv. 6. kgk. þm. hefir gefið, greiða atkvæði með því að frumv. gangi til 2. umræðu, enda þótt eg í raun og veru sé málinu mótfallinn.

Jens Pálsson Eg vildi að eins bæta því við, að mér virðist að hér sé verið að skapa ískyggilegt fordæmi. Má vel vera, að enn hafi enginn söfnuður hegðað sér eins og Möðruvallasóknarmenn, en það eru enn eftir 2 landsjóðskirkjur í Vestur-Skaftafellssýslu, sem landsjóður ekki hefir afhent söfnuðunum, og má búast við, að þær á sínum tíma setji einhver svipuð skilyrði, sem þessi söfnuður hefir gert, að fúlga sú, er kirkjunum kann að fylgja frá landsjóðs hendi, sé undanþegin ákvæðum laganna um hinn almenna kirkjusjóð. Sama má segja um aðrar kirkjur, er sjóði eiga, og söfnuðum gefst kostur á að taka við. Söfnuðirnir gætu sett sviplík skilyrði. Yrði slíkum beiðnum sint, gætu þær orsakað óreglu og glundroða, er hnekti tilgangi og þrifum hins almenna kirkjusjóðs, og væri þá öllum hrörlegum kirkjum, sem endurbyggingar eða endurbóta þurfa við, gert rangt til; þær færu á mis við hlunnindi, sem lögin um hinn almenna kirkjusjóð ætla þeim. Eg trúi því ekki fyr en eg sé skjöl og skilríki fyrir því, að stjórnin hafi gengið að þessu lögum gagnstæða skilyrði. Eg get vel trúað því, að söfnuðurinn hafi sett þetta skilyrði í fyrstu, en hafi hann ekki fengið formlegt samþykki stjórnarinnar, að því er það snertir, og þó tekið við kirkjunni, ber að líta svo á, sem hann hafi fallið frá skilyrðinu. Eg get gert flutningsmanni það til þægðar, að greiða atkvæði með frumv. til 2. umr., en út úr deildinni vit eg með engu móti hleypa því, nema á því séu gerðar þær breytingar, er girða fyrir það, að slíkt geti átt sér stað framvegis. Má og leita álits biskups um málið áður en frumv. verður til 2. umr. Skal eg svo ekki fara um málið frekari orðum að sinni.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm.): Eg skal benda hinum háttv.þm. G.-K, á, að fordæmið er þegar gefið. Söfnuðurinn setti þetta skilyrði, og kirkjustjórnin hefir gengið að því. Annars þykir mér það hart, að hinn háttv.þm. skuli ekki vilja taka skýrslu mína trúanlega, þar sem það einmitt var eg, er fyrir safnaðarins hönd samdi við stjórnina um afhendingu kirkjunnar.

Jens Pálsson Eg lít svo á, að söfnuðurinn haldi þessum sjóði í heimildarleysi, og óhlýðnist þar með kirkjustjórninni.

Stefán Stefánsson (6.kgk.þm.): Við 1. umræðu málsins gat eg þess, að við 2. umræðu mundi eg koma með breytingartillögu; hún er á þgskj. 700, og vænti eg þess, að deildin samþykki hana. Með breytingartillögunni er loku fyrir það skotið, að undanþágan haldist lengur en til er tekið. Breytingin er gerð í samráði við biskup; og er hann málinu meðmæltur. - Mótmælum þeim, sem komu fram við 1. umr., mótmælti eg þá og sýndi fram á, að þau væru á engum rökum bygð. Það var talað um hættulegt fordæmi; en um slíkt getur ekki verið að ræða hér þar sem þær ástæður, sem hér eru fyrir hendi, eru einstakar og hrein undantekning.

Jens Pálsson Eg tók ljóst fram, að fordæmið væri hættulegt; og verður því ekki mótmælt, og að því leyti er þetta mjög svo viðsjárverð breyting. - En hvað það atriði snertir, að biskup sé þessu máli meðmæltur, þá skal eg ekki segja um það, hvor okkar hefir talað við hann síðar. ; En þegar eg talaði við hann nú milli umræðna, þá lét hann í ljósi við mig, að hér væri um »princip«-brot að ræða; kvaðst þó vilja vera svo frjálslyndur og eftíigefanlegur í þessu efni við þann söfnuð, sem hér er um að ræða, sem fram á yrði farið með sanngirni, kalla eftir sjóðnum smátt og smátt og taka í heild sinni ástæður af fremsta megni til greina. Þetta sagði hann við mig. - En hvað sem því líður, þá álít eg, að alls ekki sé rétt að samþykkja slíka undanþágu frá gildandi lögum, sem og enda ríður beint í bága við anda laganna, og hlýt eg að vera slíku algjört mótfallinn.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm.): Háttv. síðasti ræðumaður talaði mikið um, hver hætta gæti af þessu stafað, að því er fordæmin snertir. En það er vitanlegt, að þar er þó að eins að ræða um 2 landsjóðskirkjur, sem líkt stendur á með. - Hins vegar hefir söfnuðurinn tekið við kirkjunni beint með þessu skilyrði; og væri það því beint brot á samningi, ef stjórnin fer nú að taka sjóðinn aftur af þessari kirkju. Nú hefir einmitt reynst svo að söfnuðurinn hefir ekki viljað taka að sér þessa kirkju með öðru móti en því, sem í samningi þessum er til tekið. Eg skal ekki deila um það, hverja heimild stjórnin hafi haft til að gangast undir þau skilyrði, sem hér er um að ræða. En hins vegar hlýtur hver maður að sjá að sé samningurinn ekki haldinn, úr því hann er fram kominn á annað borð, þá er það hin mesta rangsleitni gagnvart söfnuðinum. - Hvað biskup segir því viðvíkjandi, að hann vilji sýna söfnuðinum mildi eða vægð, þá getur slíkt ekki komið hér til greina. Hér er að eins um það að ræða, hvort halda beri gjörðan samning, og annað ekki.

Jens Pálsson Eg hlýt að halda fast Við þá skoðun mína, að hér sé um hættulegt fordæmi að ræða, sem komið geti til greina í miklu fleiri tilfellum en þeim tveimur, sem hv. 6. kgk. þm. talaði um. Það liggur ljóst fyrir, að hvar sem söfnuður tekur við kirkju, getur hann eftir þessu gert það að skilyrði, að hann megi gera hvað sem honum þóknast við kirkju-portsiónina. - En hver hefir annars samþykt þetta skilyrði sem söfnuðurinn setti?  (Stefán Stefánsson: Landstjórnin)  . Málið átti að ganga til héraðsfundar og biskups, og hafi héraðsfundur og biskup eigi samþykt hið umrædda skilyrði, en söfnuðurinn samt tekið við kirkjunni, hefir hann frá skilyrðinu fallið, og er það þá að mínu áliti ekki bindandi. Hvað landshöfðingi hefir veitt ádrátt um fyrir fram er mér ókunnugt um; en til biskups hefir skilyrðið og málið aldrei komið í þessu formi, að minsta kosti hvað sparisjóðnum viðvíkur. - Annars hefi eg ekki séð það neinstaðar, að stjórnin hafi samþykt þetta; enda er það óhugsandi, því slíkt samþykki hefði verið henni heimildarlaust að lögum, og því þýðingarlaust.

Kristinn Daníelsson Eg hlýt að vera því algjört mótfallinn, að kirknafé sé dregið undan tilgangi laganna um stofnun almenns kirkjusjóðs, ekki sízt á þessum tímum. - Hvað fordæminu viðvíkur, þá gæti það náð til allra kirkna; hver einasta kirkja landsins, sem nokkuð á í sjóði, gæti farið að nurla með hann í sparisjóð, o. s. frv. Það kann að standa sérstaklega á hér, að því er það snertir, að hér liggi gjörður samningur fyrir hendi. Sé svo, þá er slíkt algjörlega á landstjórnarinnar ábyrgð; og verður hún þá að taka sjálf afleiðingunum. En í heild sinni verð eg að vera því meðmæltur, að frumv. þetta sé felt. því sé þetta látið ganga í gegn, þá stendur leiðin opin fleirum svipuðum tilfellum.

Jósef Björnsson Hér finst mér að eins tvent mögulegt: annaðhvort hafi söfnuðurinn tekið við kirkjunni með þessum skilyrðum, sem til hafa verið nefnd og stjórnin lagt samþykki sitt þar á, að söfnuðurinn fengi hönd yfir kirkjusjóðnum, eða stjórnin hefir ekki samþykt skilyrðin, og þá hefir söfnuðurinn ekki tekið ennþá við kirkjunni. Þess vegna mun eg greiða atkvæði með frumvarpi þessu; og get eg einnig búist við, að ýmsir fleiri muni ekki kæra sig um að kippa samningnum upp eða rifta honum, og greiði því atkvæði með honum.

Ágúst Flygenring Fyrst að næsta máli á undan (um kaup á hlutabréfum Íslandsbanka) var vísað í nefnd, er ekki síður ástæða til að vísa þessu máli í nefnd, og leyfi eg mér því að stinga upp á að málinu verði vísað til nefndarinnar, sem sett var í næsta mál á undan.

Ágúst Flygenring Þegar þetta frumvarp var fyrst lagt fyrir þingið var eg í efa um hvernig eg ætti að taka því. Eg leit svo á að með því að gefa út ný vaxtabréf fyrir 2 milj. kr. væri helst til mikið sett á markaðinn, sem landsjóður hefði ábyrgð á. Og meðan þau voru óseld var líka óvíst um það verð, sem þau yrðu seld fyrir; en nú hefir að vísu fréttst að þau séu þegar seld og það með góðu verði. Hér er farið fram á, að landsjóður kaupi fyrir 2 miljónir kr. hlutabréf í Íslands banka og endurborgi lánið með jöfnum afborgunum á 50 árum. Með því móti tekur landsjóður mikinn þátt í stjórn bankans og hefir þá ætíð yfirhöndina þar; þessu hefir einmitt verið sóttst eftir og að því fundið, að yfirráðin yfir þessum banka væru í höndum útlendra manna og landið gæti ekki notið eins góðs af honum og vera ætti, sakir þess, að það ætti ekki hlut í bankanum. Þessi agnúi hyrfi því og landið gæti hagnýtt sér bankann á bezta hátt. Eg sé heldur ekki betur en, að svo framarlega sem atvinnuvegir landsins eiga skilið að fá lán, og flestir munu játa að þá beri að styrkja, þá sé eðlileg afleiðing af því, að nauðsynlegt sé að efla bankana, því eins og kunnugt er, er um þessar mundir mikil eftirsókn eftir peningum og mörg þarfleg fyrirtæki, sem fyllilega ættu rétt á sér, verða að sitja á hakanum, vegna þess að fé er ekki til. Næsta spurningin sem hér verður að gera er sú, hvort þetta verði beinn gróði fyrir landsjóð eða ekki; skuldabréfin eiga að vera arðberandi með 4½ og þess utan á að gefa á milli 60,000 kr. En enginn getur sagt hvað þessi bréf gefa af sér á næstu 50 árum, því það er undir hag landsmanna komið. Ef bréfin ættu fyrir sér það sem menn vona, þá hlýtur bankinn að geta gefið af sér svo mikla vexti að þessi kaup borgi sig. Síðustu ár hefir Íslands banki gefið af sér 6 l/2 % sem má teljast að séu háir vextir, og þó hann ekki gæfi af sér nema 6 % á næstu 50 árum, þá væri það fullgóður arður, þó munurinn nemi þá um helmingi af þeim afborgunum, sem eiga að borgast á þessum 50 árum. Og þó landsjóður hefði ekki beinan hagnað af þessu, þá fengi þó landið yfirtökin í stjórn bankans og með því er bankinn orðin innlend stofnun og þess hefir alt af verið óskað, eins og áður er tekið fram. En mest er þó um vert að hægt sé að útvega peninga til þess að lána út, þegar þarfleg fyrirtæki eiga hlut að máli, og það er auðséð að með því að setja landsjóðsskuldabréf fyrir 2. milj. kr. er bætt úr sárustu þörfinni í bráð að minsta kosti. Eg veit auðvitað ekki um sölu þessara bréfa, en þó hefir mér verið sagt að þau séu seljanleg með góðu verði, 98 %; og Íslandsbanki er fús á að taka þau upp í hlutabréfin. Þessi kaup ættu því að vera hagur fyrir landsmenn, og á það er mest að líta, því nú ríður á að geta haldið fjárhagslegum málefnum landsins og landsmanna á réttum kili, þangað til komið er yfir þá fjárþröng, sem nú stendur yfir. Og ef nefnd verður skipuð í málið, þá eru það tilmæli mín til þeirrar nefndar að hún athugi málið sem allra best.

Júlíus Havsteen Þetta frumvarp hefir þann titil sem forseti las upp og eftir honum að dæma mætti ætla að hér væri um verulegar breytingar að gera, en þegar maður les frumv., þá verða nærri engar breytingar fyrir manni. Aðal breytingin er ákvæðið um afnám kúgildanna, en allt annað sem er í þessu frumv. er í lögunum frá 12. jan. 1884. Að vísu stendur ekki mikið þar um bygging húsa á jörðum, en hún er talin jarðabót og hefir því um húsbyggingar verið farið eftir þeim og stjórnarbréfi frá 25. maí 1880, sem kom fram samkvæmt þingsályktunartillögu 1879. Eg sé ekki betur en að þetta mál sé mjög einfalt, og þarf því eigi að kjósa nefnd í það. Helzt sæi eg að það næði eigi fram að ganga, af því að afnám kúgildanna er einungis til ógagns að minni hyggju, enda til stór skaða fyrir landsjóð, að því leyti er þjóðjarðirnar snertir.

Sigurður Stefánsson Eg játa að eg hefi ekki getað kynt mér þetta frumv. sem skyldi og borið það saman við lögin frá 1884, en við fljóta yfirvegun, finst mér liggja í því mikil réttarbót og álít það því mjög þarflegt. Aðalbreytingarnar eru þrjár, nfl. atriðin um jarðabætur, um bygging húsa á jörðum og um afnám kúgildanna; ákvæðin sem nú gilda um þessi atriði eru þannig löguð, að réttar leiguliða er þar mjög lítið gætt. Leiguliðar geta að vísu fengið að einhverju leyti endurgjald fyrir jarðabætur, en það er mjög vafningasamt. Eins er það um hýsingar, og er oft svo, að þeir, sem bezt húsa, verða verst úti. Um kúgildin er það að segja, að eg álít að það sé röng krafa á leiguliða. Leigan er okurleiga og leiguliðar vilja víst alment losast við þau. Eg tel því þetta frumv. ágætt; þó eg þykist vita að þingtíminn því miður ekki leyfi að lokið sé við það, þá vona eg að háttv. deild taki því með virktum og veiti því sæmandi undirbúning, og eg vil því gera að uppástungu minni að málið verði sett í 3 eða 5 manna nefnd að lokinni umræðunni.

Júlíus Havsteen Það er gleðilegt að háttv.þm. Ísf. bjóst ekki við að þetta frumv. næði fram að ganga á þessu þingi. Eins og eg sagði í fyrri ræðu minni, höfum vér aðalinntak þessa frumv. í öðrum og miklu betri lögum, einum af okkar allra beztu lögum (12. jan. 1884). Ákvæðin þar eru auðvitað um þjóðjarðir, en eg get ekki sagt um hvernig einstakir menn fara með sína leiguliða, naumast eins vel og landstjórnin. Að því er snertir ákvæðin um jarðabætur, þá ná húsabætur einnig þar inn undir. En svo á að afnema kúgildin; það finst mér undarlegt, og menn eru oft of fljótir á sér að breyta góðum og gömlum venjum og lögum, sem staðið hafa langan aldur. Menn eru fljótir að hlaupa eftir dæmi þeirra þjóða sem eru nýjungargjarnastar, t. d. Finna og Ameríkumanna, en vér förum ekki eftir þeirri þjóð, sem er mest og bezt allra þjóða, Englendingum, sem eru fastheldnir á allar gamlar og góðar venjur. - Eg álít að það sé nauðsynlegt að halda kúgildunum, því flestir verða þeim fegnir, að m. k. framan af búskapartíma sínum, og þó sumir ef til vill vilji losast við þau, þá er það ekki fyr en þeir hafa búið nokkurn tíma. Venjan um kúgildin er mjög gömul, eldri en Jónsbók og virðist í fyrstu hafa farið eftir samkomulagi. Einnig yrðu þessi lög um afnám kúgildanna til skaða fyrir landsjóð; og eg mótmæli því að leigan sé of há. Landsdrottinn á einlægt nokkuð á hættu, hvað kúgildin snertir, og hef eg haft nokkur dæmi fyrir mér frá þeim tíma að eg var amtmaður, fyrir því að landsjóður hefði alt annað en ábata af kúgildum sínum. En eg skal ekki fara lengra út í þetta, því eg hef þá von að frumvarpið nái ekki fram að ganga á þessu þingi, og er mér í rauninni sama, hvort nefnd verður sett í málið eða ekki.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Menn muna að síðast þegar mál þetta var á ferðinni hér í deildinni, bað eg um að það væri tekið út af dagskrá, vegna þess að frétst hafði, að bréf þau, er átt var við, væru seld, því ekki var hægt annað að ráða af hraðskeyti því, sem sent var hingað, en að svo væri, enda þótt fullkomin vissa sé ekki fyrir hendi enn þá, Þess vegna hefir meiri hluti nefndarinnar komið með frumv. aftur, þó með þeirri breytingu, að heimild sé að kaupa önnur bréf, ef þessi, sem fyrst var átt við, eru seld. Það getur vel verið, að sumir segi, að óþarfi sé að veita landssjóði heimild til þess, því að landssjóður beri ábyrgð á bankanum og því geti bankinn eins fengið lán með sömu tryggingu. En nú stendur svo á, að stjórnin á einmitt víst lán, en það á mér vitanlega bankinn ekki, ef hann þarf á að halda, og þess vegna viljum við að stjórninni veitist heimild til að styrkja bankann á þennan hátt- ef þörf krefur. Lánið er til 30 ára, en bréfin verða innleyst á skemmri tíma, svo hér er ekkert að óttast. Þetta væri þó ekki svo afarnauðsynlegt, ef bankinn sjálfur gæti fengið lán upp á sömu kjör og stjórnin. En þar erum við svo óheppnir, að bankar okkar hafa ekki nægilegt lánstraust - og þótt slíkt sé að ástæðulausu, þá kemur það út á eitt í afleiðingunum.

Jón Magnússon Það er fyllilega rétt, að nefndin öll varð sammála um að leggja það til, að tekið væri lán til að kaupa bankaskuldabréf þau, sem landsbankanum var heimilað með lögum 22. nóv. f. á. að gefa út, af því að það þótti óvíst, að þessi verðbréf mundu seljast í útlöndum fyrir sæmilegt verð. Nú eru þessi verðbréf, sem nema 2 miljónum kr., seld fyrir viðunanlegt verð, og af því að landssjóður stendur í ábyrgð fyrir þessum bréfum, þá nemur ábyrgð sú, er landssjóður hefir tekið á sig fyrir bankann 3 miljónum eða meira, að meðtaldri þeirri ábyrgð, er landssjóður hafði áður tekið á sig fyrir bankann. Minni hl. í nefndinni telur ekki rétt að láta landssjóð að svo stöddu taka á sig meiri ábyrgð fyrir bankann; að vísu á landssjóður að fá fyrir lánsféð verðbréf hjá bankanum, en sú trygging, sem í því er fólgin, er ekki nema að nokkuru leyti veruleg trygging, því að bankinn er landssjóðs eign, og maður getur ekki í venjulegum skilningi sett sjálfum sér trygging. Ef landssjóður þyrfti sjálfur á peningum að halda, þá er enginn efi á því, að þetta lán, sem hér er um að ræða, spillir fyrir því, því að það veikir efalaust lánstraust landssjóðs. Með þessu móti gerist landssjóður nokkurs konar aukabanki eða varabanki, og það verð eg að telja alveg óforsvaranlega fjármálapólitík. Svo er á það að líta, að við söluna á verðbréfunum fær landsbankinn nú um 2 miljóna viðbót við starfsfé sitt, og veit eg ekki nema það ætti að nægja í bráð; tímarnir, sem yfir standa, eru töluvert viðsjárverðir, og það er viðsjárvert að vera alt af að sökkva landinu dýpra og dýpra í skuldir við útlönd. Alt öðru máli hefði verið að gegna, ef um það væri að ræða að kaupa hluti í Íslands banka. Við það eignaðist landssjóður nýja eign. Eg skal samt ekki fara frekara út í samanburð um þetta, né heldur deila frekar um þetta mál. Að eins vil eg enda mál mitt með því að biðja háttv. deild að íhuga nákvæmlega hvert stefnir, ef slík lög sem þessi eru samþ., og farið er að gera landssjóðinn að banka. Fyrir mínum augum er það svo, að verði þetta frv. samþ., þá erum vér komnir inn á mjög hættulega braut.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Það eru afarmiklar líkur til að verðbréf þessi séu seld. Eitthvað hefir þó getað komið í veginn, þó ekkert skeyti hafi komið. Ef það reynist rétt, að alt sé í góðu lagi, eins og ætla má að sé, þá er gott að stjórnin hafi heimild til að kaupa þriðja flokks bankavaxtabréf, enda er það uppástunga okkar. Eg vil minna á, að það getur komið sér vel að stjórnin hafi þessa heimild, ef bankinn ætlar að flana út í einhverja vitleysu og mun hún þá neyta þess réttar, ef þörf gerist.

Jón Magnússon Ef að eins er um það að ræða að kaupa bankaskuldabréf, þá er frumv. alveg gagnslaust. Eg mæli því á móti þessari breyt.till. Eg álít beinlínis skaðlegt að fara lengra út í þær sakir, og búa til svo að segja óeðlilegan »kúrs«, enda er það í eðli sínu alveg rangt. Það getur naumast borið sig að ábyrgð sé lögð á slík bréf og eg hygg, að vel bankafróðum mönnum mundi sýnast það óráð. Háttv. meiri hluti mun ekki hafa skilið mismuninn á þessu tvennu, bankaskuldabréfum og bankavaxtabréfum. Ef landssjóður hefði fé aflögu, væri þetta tiltækilegt, en nú er því svo varið, að hann skortir peninga og það mjög tilfinnanlega. Eg get ekki skilið, að á nokkurn hátt sé hægt að verja slíka pólitík.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Eg hygg, að það sé ofurhægt, ef bankinn þarf að senda þau á markaðinn, svo þau falli í verði, en það gerir hann auðvitað út úr peningavandræðum, að bjarga bréfunum, ef landssjóður eða stjórnin hefir heimild til þess og eg get ekki betur séð, en það sé gott og gagnlegt, að landið hlaupi undir bagga, þegar svo á stendur, þó slíkt sé reyndar ekki altítt í öðrum löndum. Eg er sannfærður um, að bráðnauðsynlegt er að sjá um, að verðbréfin séu ekki seld í stórfúlgum út úr bláberum vandræðum, bankanum og landinu í skaða, og til þess notar stjórnin lánstraust landssjóðs, ef hún fær heimildina. Því er nú einu sinni svo varið, að landssjóði verður betur til, en bönkunum. Þessi vegur er til þess að ná takmarki sínu og það mun verða landinu til heilla.

Framsögumaður (Ólafur Briem) Aðalefni frumv. þessa er það, að hin árlegu gjöld til prests og kirkju verði færð saman í eitt persónugjald, sem nemi 1 kr. 50 au. til prests og 75 aurum til kirkju fyrir hvern mann, 15 ára eða eldri. Eg skal ekki fara mörgum orðum um aðalefni frumv., með því að það er samhljóða frumv. frá milliþinganefnd þeirri, er hefir íhugað skattamál landsins og hefir það legið fyrir þinginu ásamt athugasemdum; það hefir verið íhugað í Ed. og liggur nú fyrir nefndarálit þaðan. Eg skal játa, að persónugjald gæti verið þungbært, þar sem það kemur jafnt niður á ríkum og fátækum, ef um svo hátt gjald væri að ræða, að það misbyði gjaldþoli hinna fátæku. En hér er því ekki til að dreifa, þar sem prestsgjöldin eru ekki hærri en 1,50 og kirkjugjöldin 0,75. Hins vegar á slíkt persónugjald hvergi betur við en hér, ef á annað borð verður lagður skattur jafnt á alla. Viðvíkjandi breytingum þeim, sem nefndin hefir leyft sér að koma fram með (á þskj. 594) skal eg geta þess, að 3. breyt.till lýtur að því, að ef hið lögskipaða kirkjugjald með hækkun þeirri, er sóknarnefnd hefir ákveðið, og safnaðarfundur og héraðsfundur hefir samþykt, nægi ekki fyrir nauðsynlegum útgjöldum kirkjunnar, þá sé sóknarnefndinni heimilt að jafna niður því sem á vantar á alla gjaldskylda safnaðarlimi, eftir efnum og ástæðum. En í frumv. því, sem afgreitt hefir verið frá háttv.Ed. er svo ákveðið, að ávalt þegar kirkjugjald í sóknum, þar sem söfnuður hefir á hendi umsjón og fjárhald kirkju, er hækkað frá því sem lögákveðið er, skuli gjaldaukanum jafna niður að hálfu leyti eftir efnum og ástæðum. Með þeirri breytingu, sem nefndin hefir stungið upp á, vinst það, að langt um sjaldnar þarf að koma til aukaniðurjöfnunar, og ekki nema þegar persónugjaldið að öðrum kosti mundi verða hærra en góðu hófi gegnir. Hámark kirkjugjaldsins mætti að vísu til taka í lögunum og setja það t. d. 1 kr. eða jafnvel 1 kr. 50 a. ef það þætti hentugt, en ráðlegra þykir að leggja það á vald sóknarnefndar, að ákveða gjaldið eftir því, sem hæfa þykir, og setja henni í því efni engar skorður nema þær, sem felast í samþykki safnaðarfundar og héraðsfundar, enda virðist mega bera það traust til sóknarnefndanna, að þær gæti jafnan hófs í þessu efni. 4. breyt.till. fer fram á að fella burt orðið »minst« úr 8, gr., þar sem landsstjórninni er veitt heimild til að ákveða kirkjugjald í sóknum, þar sem söfnuður hefir ekki tekið að sér umsjón og fjárhald kirkju, þannig að það nemi jafnmikilli upphæð og allar sóknartekjur kirkjunnar eftir 10 ára meðaltali 1899-1909. Þessi breyting er alsendis nauðsynleg til að fyrirbyggja þann misskilning, að stjórninni sé í sjálfsvald sett að ráða hámarki gjaldsins. Þetta orð (»minst«) hefir ófyrirsynju komist inn í frumv. Í Ed., en stóð ekki í frumv. skattamálanefndarinnar. 1. og 5. breyt.till. nefndarinnar fer fram á, að gjalddaginn skuli vera 31. desember ár hvert, í staðinn fyrir 15. okt., ekki fyrir þá sök, að 15. okt sé ekki að mörgu leyti heppilegur, en með því að manntal fer ekki fram fyr en í desembermánuði eða í október, að því er snertir Reykjavíkurkaupstað og ekki er byggjandi á manntali frá fyrra ári, þá verður ekki komist hjá slíkri færslu á eindaga gjalddaganna. 6. breyt.till. er við 11. grein og er hún að eins gerð til þess að orðalagið verði nákvæmara en nú er. Um þessar breytingartillögur hefir öll nefndin orðið sammála, en tveir af nefndarmönnunum hafa gert ágreiningsatkvæði, að því er snertir gjaldskyldu utanþjóðkirkjumanna og skal eg ekki fara frekar út í það, fyr en eg heyri ástæður þeirra.

Jón Sigurðsson Eg er ásamt öðrum riðinn við breyt.till. á þskj. 622. Hún fer fram á breytingu á frumv. þannig, að þeir einir eru gjaldskyldir til þjóðkirkjunnar, sem teljast til hennar, en þeir séu lausir við að greiða gjöld til þjóðkirkjunnar, sem ekki teljast til hennar. Frumv. þetta fer áreiðanlega í rétta átt, að því leyti að breyta sóknargjöldunum í persónugjöld, en um leið og það er gert, þá finst mér sjálfsagt, að stíga sporið nokkuð lengra, þannig að einungis þeir, sem teljast í þjóðkirkjufélaginu séu gjaldskyldir til hennar. Þeir sem aftur á móti ekki tilheyra neinu kirkjufélagi og hafa jafnvel þá skoðun, að öll kirkjufélög og trúarbrögð séu óþörf, þá er ranglátt að þvinga þá til þess að greiða þessi gjöld. Ef þetta ákvæði er sett inn í frumv., þá nálgast það mun meira fríkirkjuhugmyndina. Það sem sérstaklega er haft á móti þessu ákvæði, er einkum það, að þjóðkirkjan missi tekjur. Getur verið að það sé rétt, en enginn getur sagt um það, hvað mikið, eða hvort það væri til tjóns fyrir hana, og þótt svo væri að fleiri eða færri segðu sig úr henni fyrir þessa sök, þá get eg ekki séð, að það sé hinn minsti skaði fyrir kirkjuna að missa þá menn. Það bætir ekki hugsunarhátt þeirra manna, þótt þingið með lagaákvæðum gerði þá gjaldskylda. Eg álít hið gildandi fyrirkomulag óhafandi, að allir séu jafngjaldskyldir, og það er mín skoðun, að kirkjulegur áhugi vaxi ekki við það. því meira frelsi í þeim sökum, þess meiri áhugi - nægir að benda á Vesturheim í þessu efni. - Það bætir ekki kirkjulífið eða trúaráhugann, þótt menn séu tjóðraðir með lagaböndum, hvort sem þeim er það ljúft eða ekki. Ef þessi persónugjöld eru samþykt, sem eg álít alveg rétt, þá finst mér það réttast, að jafnframt séu þeir menn ekki gjaldskyldir til þjóðkirkjunnar, sem ekki telja sig til hennar. Þetta fyrirkomulag hygg eg mundi verða til þess að vekja áhuga á kirkjumálum, en ekki verða til skaða. Þeir menn, sem þannig eru skapi farnir, að þeir vilja ekki vera í þjóðkirkjunni, geta aldrei orðið nýtir menn fyrir hana, þótt þeir séu bundnir við hana með lögum. Eg fer ei fleiri orðum um tillöguna. Vona, að nokkurir menn verði mér samdóma um það, að þetta sé heppilegt spor.

Jón Ólafsson Eins og háttv.þm. Mýr. (J. S.) hefir skýrt frá, þá höfum við minnihlutamenn í nefndinni lagt það til, að 2. gr. frv. sé breytt þann veg, að allir, sem ekki eru í þjóðkirkjunni sé undanþegnir gjöldum til hennar. Það er skoðun mín, að það sé að minsta kosti andi stjórnarskrárinnar, að ekki séu lögð aukagjöld á menn fyrir það, að þeir eru ekki í þjóðkirkjunni, því í stjórnarskránni er það tekið fram, að enginn skuli missa borgaraleg réttindi sakir trúar sinnar. En ef þeim mönnum er gert að skyldu að greiða gjald til þess kirkjufélags, sem þeir heyra ekki til, þá er það aukakostnaður, sem lagður er á þá sakir trúarbragðanna. Þetta er misrétti. Eg veit ekki, hvort meirihluti þessarar þingdeildar - meiri hluti beggja flokka - vill unna öllum jafnréttis. En það munu þó allir játa, sem nokkra trú hafa, að það er samvizkuspursmál að neyða menn til að greiða gjöld til trúarfélags, sem þeir ekki tilheyra. Eg vona það, að engir menn frekar en prestarnir viðurkenni það, að það er samvizkuspursmál að láta menn greiða gjöld til trúarfélags, sem þeir tilheyra ekki. - Eg vona að flestir játi, að sú kirkja, sem ekki getur staðist án þess að henni sé haldið við með kúgunargjöldum af hendi þeirra manna, sem ekki heyra henni til, hún muni lítið gildi hafa fyrir trúarþörf manna eða sálarheill. Eg hefi heyrt þá mótbáru, ekki frá prestum, heldur leikmönnum, að ef þetta yrði samþ. myndu margir ganga úr þjóðkirkjunni til þess að losna við gjöldin. Eg held það sé óþarfa hræðsla. Að minsta kosti þætti mér það minkun fyrir mig - ef eg heyrði þjóðkirkjunni til -, að búast við því, að hún hafi svo lítil áhrif á meðlimi sína, sé svo lítils metin af þeim. Eitt er víst, að í hvaða kirkjufélagi, sem slíkir menn væru, mundu þeir vera því meira til ógagns en gagns. Þeir væru dauðir limir á líkama þess trúarfélags, og ættu þar ekki heima. En það verður að gæta að því, að þessir dauðu limir kirkjunnar hafa atkvæðisrétt um hennar mál, og þá ekki víst að atkv. þeirra væru æfinlega til hagsmuna fyrir hana. Eg vona, að það séu margir úr báðum flokkum þessa þings, sem kannast við réttmæti breyt.till., og sjái að þær röksemdir, sem við höfum fært fyrir henni, séu góðar og gildar.

Framsögumaður (Ólafur Briem) Br.till. á þingskj. 622, fer fram á að í stað þess að í frumv. er sett það skilyrði fyrir gjaldfrelsi utanþjóðkirkjumanna, að þeir séu í einhverju kirkjufélagi, því er prest hefir eða forstöðumann, er fengið hefir konunglega staðfestingu, þá séu undanþegnir sóknargjöldum allir þeir, sem ekki eru í þjóðkirkjunni. Formælendur þessarar br.till. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) og þm. Mýr. (J. S.), hafa tekið það fram, að nú væri einmitt hentugur tími til þess að bera hana fram. Þótt eg að mörgu leyti geti fallist á réttmæti hennar í eðli sínu, og þau rök, er þeir hafa flutt, þá get eg ekki orðið þeim sammála um það, að breyt.till ætti nú að verða samþykt. Eg held að ekki sé hægt að losa alla þá við gjöld til þjóðkirkjunnar, sem ekki teljast til hennar, fyr en ríki og kirkja eru aðskilin. Það mál er nú einmitt á dagskrá, og verður líklega hreyft við því alvarlega, áður en langt um líður. Að ekki sé hægt að samþ. líkt ákvæði og það sem felst í breyt.till., fyr en ríki og kirkja eru aðskilin byggist á því, að samkvæmt í prestalaunalögunum, sem samþ. voru á þinginu 1907, verður landssjóður að ábyrgjast prestum lögákveðin laun, og að svo miklu leyti sem tekjur prestasjóðs nægja ekki til að borga þau, verður landssjóður að greiða mismuninn. Ef margir menn losnuðu við að greiða sóknargjöld til prests, mundi prestlaunasjóður rýrna að sama skapi og afleiðingin verða sú, að landssjóður þyrfti að borga þeim mun meira til launa handa prestum. Því takmarki verður því ekki náð, sem ætlast er til með breyt.till., að þeir sem ekki tilheyra þjóðkirkjunni borgi ekkert til hennar. Þeir verða eftir sem áður að borga í landssjóðinn og þeim mun meira, sem hann hefir meiri útgjöld og þarf í fleiri horn að líta. Hér er því einungis hálft spor stigið, og samsvarar ekki tilganginum nema að nokkru leyti. Sú skoðun er einnig ríkjandi, að löggjafarvaldið megi ekki rýra tekjur bændakirkna. Ef breyt.till. gengur fram, þá sviftir hún þær tekjum, og þá gæti verið að tala um, að þær ættu skaðabótakröfu á hendur landssjóði. Eg verð því að halda fast við skoðun meiri hluta nefndarinnar í þessu efni, þrátt fyrir röksemdir þær, sem í fram hafa verið fluttar. Og það hygg eg, að allir verði að viðurkenna, að frumv. gerir miklar bætur á núverandi ástandi einnig í tilliti til utanþjóðkirkjumanna, að því leyti, sem þeir eru alveg losaðir við öll gjöld til þjóðkirkjunnar, ef þeir fullnægja lögákveðnum skilyrðum, í stað þess, að hingað til hafa þeir þó ekki með lögum verið leystir undan þeirri skyldu aðgreiða fasteignartíund og kirkjugjald af húsum til annara kirkna en þeirra, sem eru landssjóðseign, né heldur eru þeir að lögum lausir við lausamannsgjald til prests og kirkju. Og í annan stað er í þessu frumv. slept því skilyrði fyrir gjaldfrelsi utanþjóðkirkjumanna, sem sett eru í lögum 4. marz 1904, að söfnuðurinn hafi komið sér upp kirkju, sem að áliti kirkjustjórnarinnar teljist sómasamlegt guðshús.

Jón Ólafsson »Litlu verður Vöggur feginn« og sannast það á mér, því eg er háttv. framsm. (Ól. Br.) þakklátur fyrir, að hann er samdóma röksemdum vorum, þótt hann væri okkur ekki samdóma um veginn eða niðurstöðuna, og vilji þannig afneita sjálfsagðri afleiðing þeirra röksemda, er hann kannast við að réttar séu. Ein röksemd hans var skaðabótakrafa bændakirknanna. Ef þetta frv. yrði að lögum, er engin trygging fyrir því, að þær rýrni ekki sökum ákvæða þess. Eg vil því að eins svara því á þann hátt, eða minna á, að sá sem sannar of mikið sannar ekki neitt.

Jón Sigurðsson Þessi hræðsla við það, að kirkjan muni missa tekjur, ef breyt.till. verður samþ., styðst við enga reynslu, og það kemur fyrst í ljós, þegar farið er að reyna ákvæðin, hvort hún er á rökum bygð. Að þetta mundi verða skaði fyrir landssjóð er ekki rétt. Peningarnir koma að eins á annan hátt. Ef breyt.till. verður samþ. mundi hún greiða fyrir fríkirkjuhreyfingunni, og eg held ekki að það sé heppilegt, að skilnaður ríkis og kirkju dragist. Till. um fjölgun presta - þvert ofan í lög síðasta alþingis - hafa komið fram hér á þinginu. Það er heldur engin trygging fyrir því, að tekjur bændakirkna haldist, sem nú eru þær, þótt frv. yrði samþ. án breyt.till. En ef breyt.till. kæmist í gegn þá myndi meiri hluti þeirra manna, sem aldrei sækir kirkjur hætta að borga til þeirra, og legðust þær þá niður af sjálfu sér. Ef svo færi með bændakirkjur, þá myndi það verða ábati en ekki skaði, því fæstir bændur munu græða á þeim.

Jón Ólafsson Aðalatriðið í þessu máli er það, hvort það sé rétt að neyða menn til þess að styðja það trúarbragðafélag, sem þeir vilja ekki vera í, hvort það sé réttlætanleg framkoma, að samþykkja það, hvort sem það kostar krónunni meira eða minna. Þetta er allur kjarninn.

Björn Sigfússon Eg er alveg samdóma þeirri grundvallarhugsun í frv., að gjöld til prests og kirkju eigi eftir eðli sínu að vera persónuleg gjöld, en þó er eg ekki ánægður með frumv. eins og það er. Eg hefi of seint tekið eftir breyt.till. minni hlutans, væri hún víðtækari, þá væri eg henni samdóma. Eg get ekki álitið það rétt eða heppilegt, að menn geti losað sig undan gjaldinu sem slíku, en mér finst, að það mætti koma gjaldinu þann veg fyrir, að það væri sanngjarnt gjald án þess þó að vera borgað til kirkjufélagsins, t. d. ef þeir, sem ekki eru í þjóðkirkjunni væru látnir greiða þetta gjald til barnaskóla eða til fræðsluhéraðsins, sem þeir eru í. Ef svo væri, fellur freistingin í burtu að losa sig undan gjaldinu með því að segja sig úr kirkjufélaginu sökum þess. Eg er viss um að ýmsir, sem ekki fella sig við að borga til prests eða kirkjunnar, mundu miklu fúslegar vilja borga sama gjald til barnafræðslu. Eg vildi gjarnan sameina mig við h. flutningsmenn breyt.till. við 3. umr. og laga hana í þessa átt.

Jón Magnússon Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) þótti sem þessi breyting, sem hér er um að ræða. væri hættuleg, og til neinu kirkjufélagi, skuli fyrst borga mundi verða til þess að leiða menn í freistni, til þess að segja sig úr kirkjunni af smásálarskap, vegna þess þeir ekki tímdu að greiða hin lögboðnu gjöld, og mundi einnig gera erfitt fyrir að áætla tekjur kirkna. Eg er h. þm. samdóma um þetta, og tel skynsamlega tillögu hans um að láta heldur þá menn, sem ekki geta verið í þjóðkirkjunni né í viðurkendum söfnuði utan hennar greiða jafnhátt gjald í fræðslusjóð, og þá hverfur einnig hættan, sem þm. talaði um. Háttv. þm. Mýr. (J. S.) sagði, að bændakirkja, sem eigi fengi nægar sóknartekjur, yrði að leggjast niður. Þessu er ekki svo farið. Ef sóknartekjurnar hrökkva ekki til, þá verða eigur kirkjunnar, heimajörð og hjáleigur að borga það sem á vantar. Eg fyrir mitt leyti er mjög glaður yfir því að frumv. þetta er fram komið. Eg er viss um, að miklu hægara verður að innheimta þessi gjöld eftir að þau koma í gildi. Eg veit raunar ekki, hvernig það hefir gengið annarsstaðar, en hér í bænum varð að taka gjöld þessi lögtaki hjá 9 hundruð manns um síðastliðin áramót, en það þýddi sama sem tvöfalt gjald fyrir þessa menn eða meira. Alt öðruvísi er háttað með t. d. styrktarsjóðsgjald, þar þarf aldrei lögtak, og sem sagt er eg milliþinganefndinni, sem fram með frumv. kom, þakklátur fyrir hennar tillögur og er því feginn, að frumv. er komið svona langt.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það hlýtur að vera bygt á hraparlegum misskilningi, að br.till. á þskj. 701 sé komin fram eftir tilmælum frá mér. Eg hefi engan hlut átt þar að máli. Að mínu áliti gerir hún lögin enn þá margfalt verri. Þessi breyting er að eins til að gerspilla frumv. Á breyt.till. 708 og 713 skal eg ekki minnast. Það eru að eins orðabreytingar. Aftur á móti vildi eg fara nokkrum orðum um br.till. á þskj. 707. Hún fer fram á, að undanskilja frá þessu gjaldi utanþjóðkirkjumenn, sem greiða minst 2 kr. til eflingar og stuðnings trú þeirra með fastri skipulagsskrá, sem ráðherra staðfestir, enda sé sjóðurinn undir stjórn þeirra manna, er ráðherra tekur gilda. Undanþegnir þessu gjaldi eru líka utanþjóðkirkjumenn, sem greiða minst 2 kr. til sérstaks fræðslusjóðs fátækra barna í sínum hreppi, enda hafi sá sjóður stjórn og skipulagsskrá staðfesta af ráðherra. Þetta er ekki gert til þess að létta á hreppsfélögunum, heldur til að styrkja aukreitis fátæk börn til fræðslu. Eg vona, að háttv. deild fallist á þessar till. og samþ. frumv. þannig breytt.

Framsögumaður (Ólafur Briem) Út af ummælum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), vil eg taka það fram, að það skiftir engu, hvort breyt.till. nefndarinnar á þingskj. 701 sé fram komin eftir bendingu frá honum. Hvað sem því líður, þá er tillagan jafn réttmæt í sjálfu sér, þar sem hún á að miða til þess, að koma í veg fyrir, að menn geti komist undan, að greiða lögboðin gjöld til prests og kirkju, að eins með því, að látast vera í utanþjóðkirkjusöfnuði, sem ekkert leggur fram til safnaðarþarfa, og því er naumast hægt að heimfæra undir sérstakt kirkjufélag, jafnvel þótt það að nafninu til hafi prest eða forstöðumann, er fengið hefir konunglega staðfestingu. Eg hef heldur ekki getað sannfærst af orðum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) um það, að það sé rétt, að menn geti leyst sig undan gjaldi til prestlaunasjóðs (sama sem landssjóðs) með því, að greiða árgjald til fræðslusjóðs í hreppnum (í reyndinni sama sem sveitarsjóðs). Miklu fremur virðist það liggja í augum uppi, að slíkri heimild gæti orðið hraparlega misbeitt, einmitt þar sem sízt skyldi, með því að freista manna til þess, að skjóta sér undan lögboðnum gjöldum í hagsmunaskyni.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Áður en frv. þetta fer frá þinginu sem lög, þá verð eg að fara um það nokkrum orðum, til þess að það sjáist í þingtíðindunum, hvað háttv. meiri hluti er að gera, og hvernig hann fer með valdi sínu. Eg vil taka fram nokkur atriði, sem eg vil undirstrika. Meiri hlutinn sýnir það áþreifanlega, með þessum læknaskipunarlögum og hinum öðrum samskonar lögum, sem þegar er búið að samþykkja, að hann vílar ekki fyrir sér, að láta kjördæmi sinna manna sitja fyrir. Þetta hefir háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) oftar en einu sinni játað, og er hann maður að betri fyrir hreinskilnina. Eins og allir vita, þá voru samin ný læknaskipunarlög á síðasta þingi fyrir land alt, og verður því víst ekki með rökum neitað, að þau lög taka svo jafnt tillit, sem yfir höfuð er mögulegt, til alls landsins, allra landshluta. Nú raskar meiri hlutinn þessari reglu algerlega, þar sem hann stofnar 3 ný læknahéruð á einu svolitlu horni af landinu, Vestfjörðum, þar sem læknarnir voru hvað þéttast settir áður, en neitar um fjölgun lækna, þar sem ástæður eru miklu meiri, eins og eg hefi sýnt fram á hér í deildinni fyr, þegar ræða var um stofnun læknishéraðs í mínu kjördæmi. Hér kemur því fram bersýnilegt og beint misrétti, og það er hinn ráðandi meiri hluti nú, sem því beitir, vísvitandi og með opnum augum. Með stofnun þessara nýju læknahéraða eru landssjóði gerð allþung útgjöld. Að vísu er svo fyrir mælt, að ekki skuli setja lækna í þessi héruð, og þarf því landssjóður ekki að borga launin, fyr en héruðin verða veitt. En þótt þau séu sannarlega ekki girnileg fyrir góða lækna, þessi nýstofnuðu héruð, þá er óhætt að gera ráð fyrir, að einhverjir, sem skortir atvinnu í bráð, verði til að sækja um stöðuna, auðvitað í því skyni, að ná í annað betra, þegar kostur er á. Mundi þá svo fara, að eftir lítinn tíma, eitt eða máske fáein ár, yrði héraðið aftur læknislaust, og yrðu þá nágrannalæknar auðvitað settir til að þjóna þar, og launin yrði landssjóður að greiða, en íbúar læknishéraðsins yrðu jafnfjarri læknishjálp og þeir eru nú. Afleiðingin engin önnur en sú, að landssjóður yrði að greiða svo þúsundum skifti árlega síðan. Og það eru mennirnir sem hæst og mest hafa talað um sparnaðinn á þessu þingi - eg sé þá hér á báðum bekkjum, sparnaðarmennina - það eru þeir, sem setja og samþ. þessi lög. Eg læt mína sögu þar við lenda, að eg lýsi yfir því, að löggjafarvaldið misbýður réttlætistilfinning góðra og réttsýnna manna með þessari lagasetning.

Skúli Thoroddsen Í tilefni af ræðu háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) er hann gat þess, að yrði frumv. þetta samþ., væri raskað skipun þeirri, er gerð hefði verið á læknahéruðum landsins, þá er því að svara, að eigi verður neinstaðar bætt úr læknafæð án slíkrar röskunar, en það verður þó einhverntíma að gerast, þar sem umkvartanir út af læknafæðinni berast úr eigi all-fáum héruðum, og full þörf á, að úr henni sé bætt, ekki sízt á útkjálkunum. Á þeim stað, er frumv. ræðir um, er þörfin mjög mikil, og engin hætta á því, að læknir fáist ekki, til að setjast þar að, og því rétt að fresta því eigi, að verða við óskum hlutaðeigandi héraðsbúa. - En að gera ráð fyrir því, að einhver sæki um embættið rétt í svip, í því skyni einu, að nágrannalæknir geti síðan hirt hálf launin fyrir það, að gegna því, ásamt eigin embætti sínu, svo sem mér skildist hinn háttv.þm. gera ráð fyrir, virðist mér fjarstæða. En fyrir meiri hluta þingsins vakir að bæta úr læknaþörfinni smátt og smátt, þannig að fyrst sé bætt þar úr þörfinni, er skórinn þrengir mest að, því að hitt teljum vér landssjóði um megn, að auka við 10-12 læknahéruðum í einu, og fæ eg eigi séð, að í þessu þurfi að felast misrétti, sem neinu verulegu skiftir. Háttv. sami þm. sagði, að meiri hluti þingsins vildi láta sín kjördæmi sitja fyrir, og er það hverju orði sannara, að hann hagar svo til að þessu sinni, og sér háttv. minni hluti sig þá sem í spegli, því að eigi er honum ókunnugt um, hversu hann hagaði sér, meðan hann hafði völdin. En því er svo farið, að menn sjá oft bezt sína eigin breytni, er þeir sjá samskonar illa breytni annara, því að það sem miður fer í fari náungans hafa allir mjög glögt auga fyrir, þótt illa gangi, að sjá, hvað að er hjá sjálfum sér, Þyki hv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) þessi aðferð meiri hlutans á þingi ekki falleg, en bera vott um yfirgang, þá er honum og ljóst orðið, hversu gerðum hans eigin flokks var varið, er hann lét matar-pólitíkina setjast í hásætið og ráða sínum aðgerðum. En eiga þeir, sem beita illum vopnum að gera þá kröfu til annara, að þeir láti þeim haldast alt uppi, og kynoki sér við að taka þá sömu tökum, sem þeir beita aðra, svo að þeir fái einir öllu ráðið? Núverandi minni hluta var þráfaldlega bent á, hve óheppileg aðferð hans væri, er hann gerði »matar-pólitíkina« að stefnu sinni; en slíkar fortölur þýddu alls ekkert. - Nú sér hann betur, hvað hann aðhafðist, þegar hann finnur sig beittan vera sínum eigin vopnum, sem er fyllilega heimilt, fyrst hann fór svo á undan, sem hann gerði.

Jón Jónsson (S.-M.): Á síðasta þingi, þegar læknaskipunarmálið var leitt til lykta, var það gert með samkomulagi flestallra þingmanna, og var als ekki flokksmál. Ummæli háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um hlutdrægni fyrv. stjórnar og meiri hluta í þessu máli, eru því algerlega ástæðulaus og röng. Háttv. þm. segir fyrir hönd síns flokks að það sé tilætlun þeirra, að fjölga læknahéruðum smátt og smátt, líklega þangað til allir eru orðnir ánægðir. Þetta er nú gott að heyra og vonandi komast þá aðrir að en Vestfirðingar, því að varla mun þurfa að lappa upp á læknaskipunina þar fyrst um sinn, þar sem nú eiga að vera 12 - tólf-embættislæknar á því horni landsins, sem ekki er stærra en sumar einstakar sýslur. Hann kannast við það, eins og hans var von og vísa, að meiri hl. láti það ráða úrslitum hér, að það eru hans fylgismenn, sem búa á þessum svæðum, þar sem nú á að setja nýju læknana. - Eg sé nú, mér til sorgar, að eg hefi brugðist mönnum í mínu kjördæmi óvitandi. Í Norðfirði og Mjóafirði, þar sem óskað var eftir að fá lækni, búa yfirleitt fylgismenn núverandi meiri hluta og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Hefði eg gætt þess í tíma að láta h. þm. vita þetta, þá hefði Norðfjarðarhérað víst ekki verið felt um daginn, heldur sjálfsagt samþ. með fögnuði, þar sem allir vissu og enginn þorði eiginlega að neita, að þar var ástæðan langmest til að stofna nýtt læknishérað. Háttv. þm. sagði, að við, sem að undanförnu höfum haft meiri hluta á þingi, hefðum gott af að sjá okkur í spegli og að við hefðum brúkað þessa sömu aðferð, sem nú er verið að beita. Hann kallar það »matarpólitík«. Eg mótmæli þessum áburði og skora á þingmanninn að koma með dæmi. Geti hann það ekki og það er víst, að hann getur það ekki, þá hefir hann farið hér með dylgjur og ósannindi. Það tók einhver þm. fram í áðan og vefengdi, að það væri rétt, að 12 yrðu nú embætttislæknar á horninu því, er Gilsfjörður og Bitrufjörður takmarka. En þetta er rétt og skal eg leyfa mér að telja héruðin upp til sönnunar mínu máli. Þau eru þessi: 1. Reykhóla. 2. Flateyjar. 3. Patreksfjarðar. 4. Bíldudals. 5. Þingeyrar. 6. Flateyrar, nýstofnað. 7. Ísafjarðar. 8. Nauteyrar, nýstofnað. 9. Hesteyrar. 10. Reykjarfjarðar, nýstofnað. 11. Stranda. Þannig verða læknahéruðin 11. En þar sem 2 læknar eru í einu þeirra, Ísafjarðarhéraði, þá eru læknarnir 12, eins og eg hefi sagt. Og nú bið eg þm. og aðra að líta á uppdrátt Íslands og taka eftir því, hve stór hluti alls landsins það er sem á að hafa þessa 12 lækna, og skera svo úr, hvort eg hafi flutt rétt mál eða rangt, þegar eg talaði um að misboðið væri réttlætistilfinningu sanngjarnra manna.

Bjarni Jónsson Mér væri forvitni á að vita, hversu lengi formaður minni hlutans ætlar að níðast á þolinmæði manna hér í deildinni og bera brigsl á oss meiri hlutamenn og undirstrika palladóma um oss og »slá þeim föstum«, Er það ærinn óþarfi að hefja nú þegar kosningaræður hér í þingsalnum. Vil eg ekki þola að mér sé um það brugðið að eg greiði atkv. gegn sannfæringu minni af fylgi við einstaka menn og hygg eg að aðrir flokksbræður mínir muni vilja hafa sömu orð hér um, því að slík brigsl eru óþolandi  (Jón Ólafsson og Hannes Hafstein: En þau eru sönn, og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir lýst því yfir)  . Það er ónýtisverk að reyna að telja mönnum trú um slíkt, og þótt þeir klifi á því eins og fuglar í bjargi, þá trúir þeim enginn, því að þeir fara með ósatt mál. Lýsi eg yfir því, að eg vil ekki þola mönnum slíkar getsakir.

Hannes Hafstein Eg mótmæli því, að hinum háttv. meiri hluta hafi verið borið neitt það á brýn í þessu máli, er þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir ekki játað sjálfur; hann hefir sagt, að þau »kjördæmi« yrðu að sitja í fyrirrúmi í læknaskipuninni, sem að dómi meiri hlutans hefðu gert sig þess verð með framkomu sinni að vera styrkt. Ásökunum þeim, er komið hafa fram gegn fráfarandi stjórn og núverandi minni hluta um sams konar pólitík áður, hefir verið mótmælt af háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) og skírskota eg til þess, sem hann hefir sagt. Lýsi eg ummæli þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um þessi atriði ósönn, og skora á hann að nefna dæmi máli sínu til sönnunar, ef hann vill ekki bera það ámæli, að fara vísvitandi með ósannar sakargiftir. Af öllum þeim framfarafyrirtækjum, er ráðist hefir verið í undir fráfarandi stjórn, veit eg ekki eitt einasta, sem um verði sagt með réttu, að meiri hlutinn hafi þar dregið taum þeirra kjördæma, er hann hafði stuðning af. Eða kom slíkt fram við ritsímalagninguna t. a. m.? Nei, þar var vissulega eins farið með þau kjördæmi, sem mest og harðvítugast börðust á móti ritsímanum, eins og þau sem voru honum mest fylgjandi. Þar var sannarlega látið »rigna jafnt yfir rangláta og réttláta«. Það væri óskandi, að h. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hætti einhverntíma þessari leiðinlegu iðju, að vera að bregða mótstöðumönnum sínum um hans eigin háttalag, sem hann nú hefir játað hér í deildinni; það er ekki ný bóla hjá honum. Það hefir til langframa verið leikið í blaði hans og fleiri blöðum sama flokks; það hefir blátt áfram verið hernaðaraðferð þeirra, að úthúða mótflokknum fyrir hitt og þetta, sem þau og þeirra menn einmitt sjálfir hafa verið sekir í, en mótflokkurinn ekki, og er víst eldgamalt bragð að kenna öðrum sína eigin klæki. En það er ljótt að heyra þetta hér í þingsalnum, og mun sú afsökunin fyrir flokkshlutdrægni eftirleiðis reynast afslepp og skammæ.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Mér kom það ekki óvart, því að við því má altaf búast, ef sannleikurinn er sagður, sem er biturt vopn, að ýmsum gremjist svo, að þeir leyfa sér ekki að eins að koma fram með fyrirþráttanir heldur og ýmsar getsakir í garð andstæðinga sinna, og kom þetta mjög glögt í ljós í ræðum háttv.þm. Eyf. og S.-Múl.  (Hannes Hafstein: Eg skora á þm. að nefna dæmi)  Fyrir mér stendur það t. d. ljóst, að á síðasta þingi hefði Nauteyrarhérað orðalaust verið samþ., ef flokkurinn, sem þá réð hefði talið Norður-Ísafjarðarsýslu meðal sinna kjördæma. Sama er og að segja um prestakallaskipunina í Norður-Ísafjarðarsýslu, hún hefði orðið öðruvísi, ef eg hefði ekki átt þar í hlut. Hinn fyrri háttv. meiri hluti gerði það og, til þess að bæta einum þm. við flokk sinn, að skera ? hluta úr einu kjördæminu, Ísafjarðarsýslu, og stofna þar nýtt kjördæmi. Þetta eru nú aðeins fádæmi, en þau eru mýmörg til, ef út í það væri farið; enda ætla eg ekki að fara að halda hér »eldhúsdag«; það hefir þegar verið gert, svo að ólíklegt er, að fyrverandi stjórn óski nú að fá frekari skil, eða að farið væri nú enn einu sinni að í rifja upp þá hlutdrægni, er komið hefir fram af hennar hálfu í veitingum sýslana og embætta, síðan hún tók við völdum. Skal eg svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en háttv.þm. ættu ekki að taka upp á því að þrátta og þræta fyrir, þótt einhver finni sig knúðan til að segja sannleikann - hann getur þá orðið enn bitrari. Ef litið er á málefnið, er hér liggur nú fyrir, þá er ekki ástæða til að áfellast meiri hlutann, þótt hann að þessu sinni hafi látið ýms kjördæmi, sem honum eru náin, sitja fyrir, enda þótt einnig hefði verið þörf annarstaðar; en þörfin getur og verið misjafnlega brýn. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) gat þess, að óskir þeirrar sýslu myndu hafa verið uppfyltar, ef hún hefði talist til meiri hlutans, eða þm. hennar. Eg skal nú að vísu játa, að þörf geti verið á þessum breytingum í Suður-Múlasýslu, en það hefir víðar komið fram lík krafa, t. d. úr Skagafirði. Og það sjá allir, að ekki er hægt að gera öllum úrlausn í einu. Hins vegar skal eg geta þess, að ef eg lifi það að eiga hér sæti á næsta þingi, þá mun eg verða þessari breytingu í Suður-Múlasýslu hlyntur.  (Jón Jónsson S.M. og Jón Ólafsson: því ekki nú?)  Það má í rauninni virðast nóg, að nú eru stofnuð 3 ný læknishéruð, það er ekki hægt að vænta meira í bráðina. Skal eg svo ekki fara frekar út í þetta, en þar sem háttv. 1. þm. S.-M. (.1. J.) hefir verið að slá þessu og þessu föstu hér í deildinni í dag, þá leyfi eg mér einnig að slá því föstu, að það er hans ummælum að kenna, að fráfarandi stjórn hefir nú verið sagt dálítið til syndanna.

Hannes Hafstein Mér kemur það ekki á óvart, þótt hinn háttv.þm. játi ekki, að hann hafi farið með ósannindi, en það eitt ætti þó að vera næg sönnun fyrir því að svo hafi verið, að hann gat ekki komið með eitt einasta dæmi, er þess var krafist.  (Skúli Thoroddsen: Þm. á ekki að skrökva)  . Þar sem hinn háttv.þm. (Sk. Th.) kom fram með það sem sönnun fyrir ummælum sínum um, að vér, meiri hlutinn sem áður var, hefðum ausið peningum í þau kjördæmi, er vér hefðum getað vænst stuðnings af, að Ísafjarðarsýslu hefði verið skift í 2 kjördæmi árið 1902, þá sýnir einmitt þetta dæmi af hans hálfu, hve gersneyddur hann er öllum sönnunargögnum, því þetta atriði getur ekki á neinn hátt komið þessu máli við. Eða hvernig getur hann talið það með hlutdrægnislegum peningaaustri, að meiri hlutinn verður við samhuga, endurteknum óskum sýslunefndar og fjölmennra þingmálafunda um það, að gera kjósendum í Vestur-Ísafjarðarsýslu hægra fyrir að neyta kosningarréttar síns, með því að skipta hinu forna Ísafjarðarkjördæmi í tvent, svo að þeir þyrftu ekki að sækja kjörfund yfir fjöll og firnindi, því eins og kunnugt er, var þá ekki komin á hreppakosning, enda einnig áhugamál fyrir Vestur-Ísfirðinga að fá sinn eigin þingmann. Eg sé ekki, að þetta geti átt neitt skylt við það, sem um er að ræða, það er alveg sitthvað, hér var ekki um framlög af landssjóði að ræða. Mér fellur illa að heyra háttv.þm. (Sk. Th.) stöðugt vera að blanda þessum flokkakrit og flokkagetsökum inn í mál, sem alveg ættu að vera laus við alla flokkspólitík. Það er furða að maður, sem hefir eins góða greind og eins margt til síns ágætis eins og háttv.þm., skuli ekki sjá, hvað þetta er smekklaust, að vera alstaðar og í hvívetna að skírskota að eins til flokkshagsmunanna, eins og það væri sjálfsögð sök, að allir hagsmunir lands og lýðs ættu að vera undir því komnir, hvað þessi og þessi þingklíka álítur sér sjálfri haganlegast og vænlegast til fylgis. Sér hann ekki, að ef hann hefir slíkar skoðanir, þá ætti hann fyrir velsæmis sakir helzt að þegja yfir því. Annars þarf hann ekki að blygðast sín fyrir, að hafa veitt þessum kjördæmum fylgi sitt í þessu máli, það er ekki nema eðlilegt, því það er margt sem mælir með því, að bæði Flateyrarhérað og Nauteyrarhérað verði stofnað nú þegar; eg hefði fyrir mitt leyti einnig getað stutt það mál, ef eg hefði ekki litið svo á, að það væri ótímabært nú, að fara að grauta í gerðum síðasta þings í læknaskipunarmálinu, og ójöfnuður, að taka einstök héruð, nema öllum væri gert jafnhátt undir höfði, þar sem þörfin er mest.

Einar Jónsson Það er ekki af því, að eg sé stofnun nýrra læknishéraða mótfallinn í sjálfu sér, að eg get ekki fallist á þessa héraðaskipun, heldur af hinu, að eg sé fram á, að hér er um misrétti að ræða. Það hafa komið fram fleiri óskir í líka átt, engu síður réttmætar en þessi, en þeim hefir þó verið neitað. Og eg er þess fullviss, þrátt fyrir fagurmæli hins háttv. meiri hluta um, að hér hafi engin hlutdrægni átt sér stað, að þetta hefir þó orðið að flokksmáli - sem margt annað. Vil eg þar til nefna beiðnir Strandasýslu og Rangárvallasýslu. Önnur fær það, sem hinni er neitað um, þótt um sama sé að ræða. Eg lít nú svo á, að mest þörf sé á nýjum læknishéruðum í Nauteyrar- og Norðfjarðar-héraði. Það hefði því verið sanngjarnt, ef 2 slík héruð væri stofnuð á annað borð, að einmitt þessi sæti fyrir, enda þótt annað þeirra teljist til minni hlutans. Þeir sem greiddu öðru þessu máli atkv. sitt, hefðu einnig átt að greiða hinu. En oft á þessu þingi hefir það komið í ljós, að hallast hefir verið á minni hlutann, enda þótt áhugamál hans hafi verið jafnréttmæt og hinna. Það er í rauninni ekki nema rétt, að meiri hlutinn fái sínum áhugamálum framgengt, ef þau eru þarfari en hin, er minni hlutinn ber fram. En þegar hinum háttv. meiri hluta farast þannig orð, þykist ekki vilja heyra getsakir og því um líkt, þar sem hann veit þó að mönnum er vel kunnugt um, að hann hefir ósleitilega dregið taum síns flokks, - þegar svona er talað, segi eg, þá er ekki að undra, þótt mönnum þyki nóg um. Þarf ekki annað en minna hér á Vestmanneyjasímann og Siglufjarðarsímann; það er víst ekki með sanngirni hægt að neita því, að Vestmanneyjasíminn sé eins þarflegur og hinn. Líkur yrði samanburðurinn á Rangárbrúnni og brúnni á Norðurá í Borgarfirði. Eg þekki auðvitað vel, hvernig tilhagar, að því er til Rangárbrúarinnar kemur og hefi áður talað um það mál, en þeir sem kunnugir eru Norðurárbrúarmálinu hafa fullyrt, margir hverjir, að miklu minni þörf væri á henni.  (Forseti (H. Þ.): Rangárbrúin liggur ekki fyrir hér)  . Eg hefi jafnan rétt og aðrir til að tala um það, sem menn hafa nú verið að tala um.  (Forseti (H. Þ.): Þm. hafa ekki leyfi til að karpa við forseta, þeir verða að hlíta úrskurði hans, ella mega þeir búast við, að tekið verði af þeim orðið)  . Ef háttv. forseti (H. Þ.) vill ekki leyfa mér að tala lengur, þá skal eg hlíta þeim úrskurði. Hitt leyfi eg mér að segja, að háttv. forseti áminnir hér of seint, því tveir vinir hans voru á þessum sama fundi að tala einmitt um þetta sama og eg var hér kominn út í. Um læknahéruðin hefi eg ekki fleira að segja - býst við að fá tækifæri síðar að taka til máls, ef eg finn ástæðu til, og verð þá væntanlega ekki búinn að gleyma háttv. meiri hl. þingsins.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætla mér ekki að lengja þessar umræður, sem nú eru orðnar. Eg vil að eins leyfa mér að þakka hinum háttv. formanni meiri hl. (Sk. Th.) fyrir það heitorð, er hann hefir nú gefið, að styðja að stofnun Norðfjarðarlæknishéraðs á næsta þingi. Eg vil undirstrika þessi orð hins háttv.þm. og bið aðra háttv. þingmenn að minnast þeirra.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg er þakklátur 2. þm. Húnv. (B. S.) og þm. Vestm. (J. M.) fyrir þá hugsun, sem virðist vaka fyrir þeim - en þegar kemur til þess að framkvæma hugsunina, er eg þeim ekki þakklátur. Þeir vilja að menn, sem ekki heyra til neinu kirkjufélagi, skuli fyrst borga alment skólasjóðsgjald jafnt öðrum og því næst eigi þeir að greiða það á ný, með öðrum orðum, þeir einu eigi að borga tvöfalt fræðslugjald, og þetta kalla þeir sannsýni. Þetta kalla eg að refsa mönnum að leggja tvöfalt gjald á þá á við aðra. Þeir sem vilja líta mest á sem lægst gjöld, en kæra sig kollótta um, í hverri Keflavíkinni þeir róa, hvað kirkjufélagsskap snertir, geta stundum bjargað sér á sinn hátt. Eg skal nefna dæmi til þess. Eins og allir vita, er eg sjálfur únítari og eg efast raunar ekki um að þeir séu býsna margir með vorri þjóð, þótt eg sé einn af fáum, sem hafa djörfung til þess að kannast við það. Fyrir fám árum komu til mín nokkrir menn hér í bæ og spurðu mig, hvort eg væri ekki fáanlegur til þess að mynda únítarasöfnuð hér. En það stóð þá þannig á, að íslenzkir únítarar vestan hafs höfðu ekki presta eða prestefni aflögu og því varð ekkert úr þessari ráðagerð. En eg spurði þá, hvort þeir væri allir únítarar og svöruðu þeir því játandi. Nú vil eg spyrja: Hvað er orðið af þessum mönnum? Jú, þeir hafa gengið í Fríkirkjusöfnuðinn hér, af því þeir voru óánægðir með prestsþjónustu þjóðkirkjunnar. En samvizkusamir menn, sem ekki eru þjóðkirkjutrúar, og vilja ekki hafa trú sína í fíflskaparmálum, ef eg mætti svo segja - þeir geta ekki samvizku sinnar vegna sætt slíkum ráðum, þar sem þeir eru fámennir. Þeir vilja ekki vera hræsnarar. En eigum vér að setja út verðlaun fyrir hræsni og yfirdrepskap?

Pétur Jónsson Eg get ekki séð neitt á móti því, að samþ. þetta frv. nú þegar. Þótt það sé eins og gripið út úr skattamálakerfi, sem enn þá er ekki komið á - nefnilega milliþinganefndarinnar - þá get eg ekki annað séð, en að það sé eins fyrir því til bóta á gjaldmáta til prests og kirkju. Eg vildi því mælast til, að minni hluti í nefndinni gerði ekki breyt.till. sína að kappsmáli. Finst ekki hægt að tala um mikla samvizkuþvingun fyrir utanþjóðkirkjumenn að gjalda þetta, þar sem gjaldið er svo lágt. Það er alment viðurkent, að kirkjan sé stofnun, sem þjóðfélagið eigi að styrkja. Á meðan þjóðkirkja á sér stað, er því eigi ósanngjarnt, að allir þeir, sem greiða gjald til annara kirkjufélaga, leggi beinan skatt svona lágan til hennar. Væri nú undanþága fyrir þá menn, sem í engu kirkjufélagi eru, mundu eigi samvizkusömustu mennirnir nota sér hana, þeim þætti það af ýmsum ástæðum ekki viðeigandi. Það yrðu einmitt þeir skeytingarminstu og þeir sem horfðu í aurana hins vegar. Flestir nota presta til allra aukaverka og mörgum þykir óviðkunnanlegt að segja sig úr kirkjufélaginu, bæði af því, að þeir vilja ógjarna styggia hlutaðeigandi prest og svo líta sumir á það sem óviðeigandi, þótt þeir séu eigi kirkjulega sinnaðir, og þetta eru einmitt betri og samvizkusamari mennirnir. Leiðrétting og réttlæti í þessum efnum fæst því ekki nema með því, að ríkiskirkja í því horfi sem nú er sé af numin.

Framsögumaður (Ólafur Briem) - viðvíkjandi breyt.till. þeim, sem fram hafa komið við þessa umr., skal eg taka það fram, að ein þeirra er frá nefndinni á þskj. 701, þess efnis, að skilyrði fyrir gjaldfrelsi utanþjóðkirkjumanna sé bundið við það, að framlög þau, er söfnuðurinn greiðir til prests og kirkju, nemi eigi minna en sem svarar 2 kr. fyrir hvern safnaðarlim 15 ára eða eldri. Þessi till. er fram komin út af bendingu frá 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) við 2. umr. málsins, þar sem hann gat þess, að dæmi væri til, að trúboðar fengju staðfestingu, sem forstöðumenn utanþjóðkirkjusafnaðar, er ekkert legði fram til safnaðarþarfa og væri í raun réttri enginn söfnuður nema að nafninu til. Um breyt.till. á þskj. 707 hefir nefndin ekki haft greiðan aðgang að bera sig saman, en eftir því sem eg kemst næst, er meiri hluti nefndarinnar samþykkur fyrri málsgreininni og æskir því þess, að breyt.till. verði borin upp í tvennu lagi. Við seinni málsgreinina er nefndin aftur á móti meira hikandi. Eins og tekið var fram við 2. umr. er gjaldið í prestlaunasjóð að nokkru leyti sama og gjald í landssjóð, þar sem landssjóður ábyrgist algerlega þau útgjöld, sem prestlaunasjóðurinn á að bera. Að veita mjög viðtækar undanþágur frá prestsgjaldinu hlýtur því að leiða til þess að útgjöld landssjóðs aukist. Sérstaklega virðist varhugavert að veita slíka undanþágu með því einu skilyrði, að hlutaðeigandi greiði árgjald til sérstaks fræðslusjóðs fátækra barna í sínum hreppi, með því að afleiðingin yrði engin önnur en sú, að þar með væru aukin útgjöld landssjóðs að sama skapi, sem létt væri undir gjaldabyrði sveitarsjóðs, sem að lögum á að leggja fram kostnað við barnafræðslu. En af þessu leiddi aftur, að eiginhagsmunahvöt gæti orðið mestu ráðandi í þessu efni. Að því er snertir áminsta breyt.till. er það heldur ekki ljóst, hvað átt er við með »hreppi«, hvort það er að eins hreppur í sveit eða þar undir heyri líka bæjarfélag.