Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 343 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. ásamt hv. 5. þm. Austurl. Hjörleifi Guttormssyni til hæstv. samgrh.: "1. Er þess að vænta að snjómokstursreglur Vegagerðar ríkisins verði endurskoðaðar á næstunni? 2. Hverjar eru líkur á rýmkun reglna um ruðningsdaga um Oddsskarðsveg og Fjarðarheiði?" Ekki þarf að orðlengja um eðlilegar kröfur fólks sem við vissa einangrun býr varðandi snjómokstur og einnig meiri sveigjanleika varðandi ruðningsdaga. Ég minni á samþykkt bæjarstjórnar Neskaupstaðar, senda hæstv. samgrh. í byrjun desember, þar sem býsna fast er að orði kveðið um þörf úrbóta þar sem það er m.a. talið til sjálfsagðra mannréttinda að snjó sé rutt af Oddskarðsvegi þegar þess er kostur. Orðrétt segir þar, með leyfi forseta: "Það hljóta að teljast sjálfsögð mannréttindi að íbúar þessa stærsta byggðarlags á Austurlandi sitji við sama borð og nágrannabyggðirnar, m.a. með tilliti til sívaxandi samskipta þeirra á milli, svo sem á heilbrigðis-, mennta-, félags- og viðskiptasviði. Þá er það gjörsamlega óþolandi að það skuli margendurtaka sig að fólk kemst ekki leiðar sinnar um Oddsskarð vegna þess að smáfarartálmar loki veginum." Í síðari hluta fsp. okkar er einnig vikið að öðru byggðarlagi eystra, álíka settu, sem er Seyðisfjörður. Þaðan hafa oftlega borist óskir svipaðs eðlis. Þá kemst ég ekki hjá því að vekja athygli á bréfi til hæstv. ráðherra frá Breiðdalsvík, dags. 15. janúar s.l., sem kemur beint inn á endurskoðun reglugerðar um snjómokstur. Vikið er þar að mögulegum mjólkurflutningum úr Breiðdal í Egilsstaði vegna breyttra aðstæðna á því svæði. Orðrétt segir svo, með leyfi forseta, um Breiðdalsheiði: "Breiðdalsheiði er ekki eins bagaleg og af er látið. Breiðdalshreppur lét opna heiðina 19. desember s.l. og er hún fær jeppum enn í dag, 15. janúar. Með tilliti til ofanritaðs ítrekar undirritaður tilmæli til ráðherra um að hann breyti reglugerð um snjómokstur á þjóðvegum, Breiðdælingum og nærliggjandi sveitarfélögum til hagsældar." Undirritað af sveitarstjóranum í Breiðdalshreppi. Hér er aðeins að þrem stöðum vikið en fleiri staðir koma vissulega inn í myndina hvað Austurland snertir. Það er því von að víða sé spurt hvort von sé breytinga á snjómokstursreglum í rýmkunarátt og því er þessi fsp. fram borin.



Herra forseti. Snjómokstursreglur hafa verið endurskoðaðar á nokkurra ára fresti og þær gefnar út að nýju. Þannig var reglunum breytt í janúar 1977, október 1980 og desember 1985. Allar breytingar hafa leitt til aukningar á snjómokstri. Svo var einnig um breytingarnar 1985. Hin síðustu ár hefur Vegagerðin einnig reynt að viðhafa meiri sveigjanleika í snjómokstri meðan snjólétt er að haustinu. Breyttar reglur 1985 og aukin haustþjónusta hafa aukið snjómoksturskostnað nokkuð frá því sem ella hefði verið. Í ljósi þess að svo skammt er um liðið frá því að reglum var síðast breytt mun ég ekki leggja til að snjómokstursreglum verði breytt á þessum vetri. Er þá einnig horft til þess að fjárframlög til vegamála hafa farið minnkandi að raungildi og því ekki raunhæft að auka hlut snjómoksturs nú. Innan skamms verður lögð fyrir Alþingi þingsályktunartillaga um nýja vegáætlun. Þar gefst þm. tækifæri til að endurskoða reglur um skiptingu til hinna ýmsu þarfa í vegamálum. Ef menn vilja auka hlutdeild í snjómokstri gengur það út yfir aðra kafla vegáætlunar en það er þá að sjálfsögðu til umræðu og afgreiðslu hér á hv. Alþingi. Svar við síðari lið fsp.: Oddsskarð og Fjarðarheiði eru meðal allra dýrustu fjallvega landsins að því er tekur til snjómoksturs. Meðalkostnaður áranna 1981-1984 var 4,1 millj. kr. á Oddsskarði og 3,3 millj. kr. á Fjarðarheiði. Sömu reglur gilda um þessa vegi og aðra dýrustu og erfiðustu fjallvegi landsins, t.d. Breiðadalsheiði og Botnsheiði. Það leiðir því af svari við lið 1 að ekki er að vænta rýmkunar reglna um snjómokstur á þessum leiðum umfram það sem gert var í árslok 1985. Rétt er að geta þess að á báðum þessum stöðum eru veittir styrkir til snjóbifreiða. Þá má einnig benda á að flugsamgöngur við Neskaupstað hjálpa til að draga úr einangrun þess staðar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin þó að ég sé ekki alls kostar ánægður með þau, að vonum. Hæstv. ráðherra kom inn á það réttilega að þessar reglur sem nú gilda hafi verið settar í desember 1985. Það er rétt, að sjálfsögðu. Þá þegar var óánægja með þessar reglur einmitt varðandi þá fjallvegi sem hann gat um að væru dýrastir en um leið erfiðastir og sem hefur auðvitað mesta þýðingu að séu ruddir reglulega eða sem allra reglulegast vegna þeirrar einangrunar sem viðkomandi byggðarlög búa við. Hæstv. ráðherra gat um það að brátt mundi vegáætlun verða lögð hér fyrir Alþingi. Hann gat um það að þar gæfist mönnum kostur á því að breyta eitthvað hlutföllum innan vegáætlunarrammans og leggja þá meira í snjómokstur og minna til annarra hluta. Ég minni hæstv. ráðherra á það að þarna hlýtur að skipta öllu máli hvaða heildarfjármagn verður til skipta og inn á það kom hæstv. ráðherra mjög glögglega því að hann sagði að framlög hefðu minnkað til vegamála. Það er m.ö.o. stefna hæstv. ríkisstjórnar að minna sé til skiptanna og þar með minna svigrúm til þess að færa á milli einstakra liða. Það er auðvitað alveg ljóst að því þrengri sem þessi rammi er því erfiðara er vitanlega að færa þarna til svo sem full þörf er á, ekki síður varðandi snjómokstursþáttinn en marga aðra þætti vegamála. Ég vil svo aðeins segja það að vissulega kostar það sitt að halda leiðum opnum. En það er líka dýrt þegar vegir eru lokaðir. Það kostar marga mikið, ekki bara einstaklinga, ekki fyrirtæki eingöngu, heldur samfélagið líka, auk margvíslegra þæginda og annmarka í mannlegum samskiptum almennt. Hæstv. ráðherra kom inn á það að sveigjanleiki hefði verið aukinn varðandi snjómokstur. Ég hef nú ekki orðið svo mjög var við það þó að ég viðurkenni að eitthvað hefur verið gert í þeim efnum. Þar mætti miklu meira gera því að allt of oft þykir mér sem hefðbundnir ruðningsdagar séu látnir gilda og ekki sé litið til næstu daga ef veður hamlar opnun á ákveðnum degi. Það er vissulega miður þegar sá ósveigjanleiki gildir allt um of. Öll mismunun í þessu efni einnig, ef hún er stingandi, er af hinu illa og kemur illa við íbúa viðkomandi staðar á margan veg. Hér er í raun og veru um grundvallarþátt að ræða um greið samskipti og samgöngur sem þarf og á að tryggja sem best. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að þessi mál koma til frekari umræðu við afgreiðslu vegáætlunar. Þá tökum við þessi mál upp í heild sinni, m.a. það sem hæstv. ráðherra kom réttilega inn á, að framlög til vegamála eru minnkandi og þar af leiðandi er þrengra um búið af hálfu hæstv. ríkisstjórnar til þess að lagfæra þá hluti sem brýnast er að lagfæra.



Herra forseti. Það eru auðvitað engin tök á því að gera að umræðuefni reglur um snjómokstur í fyrirspurnatíma en mér finnst ástæða til þess að ítreka að það er nauðsyn á breyttum reglum. Reglur eru annað en það hvernig eftir þeim er farið og sveigjanleikinn við að framkvæma þær. Ég held nefnilega að þar skorti mjög á. Ég hef ástæðu til þess að ætla að það skorti á a.m.k. á nokkrum stöðum sem ég þekki til að sveigjanleiki sé hjá Vegagerðinni um það að fara eftir reglunum. Ég bendi t.d. á að varðandi Botnsheiði og Breiðadalsheiði er gífurleg óánægja ríkjandi vegna þess hvernig staðið er að mokstri á þeim leiðum. Það hefur verið gífurleg óánægja í allan vetur og áður. Ég held að fullkomin ástæða sé til þess, hvað sem mönnum sýnist um það að rýmka um reglurnar sem slíkar, að fara ofan í það með hvaða hætti þær reglur eru framkvæmdar sem fyrir eru.



Herra forseti. Ég get alveg tekið undir það með hv. fyrirspyrjanda og síðasta ræðumanni að það er ekki alltaf sá sveigjanleiki viðhafður í framkvæmdinni sem maður hefði kosið. Oft á tíðum hef ég, þau ár sem ég hef verið samgrh., orðið að beita mér fyrir því að auka þennan sveigjanleika víða á landinu og reynt svona að greiða fyrir eftir bestu getu. Hins vegar verðum við auðvitað að átta okkur á því að við getum ekki orðið við öllum kröfum um mokstur hvaðan sem þær koma. Ef við slökum á á einum stað telur annar staður sig vera beittan ranglæti og gerir kröfur um úrbætur. Þessar snjómokstursreglur eru byggðar á ákveðnum forsendum sem gilda jafnt hvar sem er á landinu. Yfir þetta var farið vandlega í árslok 1985. Engar reglur eru þó það fullkomnar að ekki sé sjálfsagt að endurskoða þær. En ég tel ekki rétt að gera það á þessu stigi. Hins vegar er sjálfsagt að slík endurskoðun liggi fyrir fyrir næsta haust. En á þessum vetri er það ekki fyrir hendi. Vegna orða hv. fyrirspyrjanda tek ég eftirfarandi fram: Ég sagði að framlag til vegamála væri minnkandi að raungildi. Þrátt fyrir það hefur náðst mjög góður árangur í nýframkvæmdum bæði vegna útboða og lengingar á verktíma. Slitlagsframkvæmdir hafa því aldrei orðið meiri en á síðustu þremur árum. Það lengsta sem komist hefur verið var á s.l. ári, um 280 km, þó að þar sé að vísu að hluta um einbreiðan veg að ræða.



Herra forseti. Út af þessum síðustu orðum hæstv. ráðh. vil ég taka fram að ég hélt að það hefði verið olíulækkunin sem hefði verið þess valdandi að menn gátu lagt meira af bundnu slitlagi en ekki útboðsgróðinn, sem hæstv. ráðh. talar svo gjarnan um, því að ekki höfum við eystra orðið varir við að við hefðum rýmra fé til framkvæmda vegna einhvers útboðsgróða. En ég skal koma því á framfæri núna við endurskoðun vegáætlunar að fá upplýsingar hjá Vegagerðinni um hvað mikið sé til ráðstöfunar á þessu ári af útboðsgróða síðasta árs.



Herra forseti. Vímuefnavandinn hefur að mati flestra farið vaxandi í þjóðfélagi okkar á s.l. árum, ekki síst að mati þeirra sem hafa mest afskipti af fórnarlömbum vímuefnaneyslu. Þessi þróun hérlendis helst í hendur við það sem gerst hefur í nágrannalöndum okkar. Þó hefur hún orðið talsvert hægari hér en víða annars staðar meðal fjölmennari þjóða og það gefur okkur aukið svigrúm til að bregðast við. Þrátt fyrir miklar umræður bæði hér á Alþingi og í fjölmiðlum og vaxandi áhyggjur alls þorra fólks hafa stjórnvöld ekki séð ástæðu til þess hingað til að beina sérstökum aðgerðum að því að sinna þeim unglingum sem illa eru staddir vegna vímuefnaneyslu. Neyðarathvarfi hefur samt verið komið á fót af Rauða krossi Íslands og mun ég víkja að því í fsp. hér á eftir. Enn vantar aðstöðu til að meðhöndla þau börn og unglinga sem eiga við geðræn vandamál að stríða þó nokkrar fjárveitingar hafi fengist til þeirra mála nú. Ekki er til meðferðarheimili fyrir unglinga sem ánetjast hafa vímuefnaneyslu. Það að koma í veg fyrir frekari útbreiðslu vímuefnaneyslu er langtum yfirgripsmeira og erfiðara verkefni og varðar í raun jafnframt pólitíska stefnumörkun í málefnum fjölskyldunnar því að mikil vímuefnaneysla er oft nátengd félagslegum vandamálum af ýmsum toga, auk þess sem hún er tengd áfengisneyslu. Eitt fyrsta verk núv. hæstv. menntmrh. eftir að hann tók við embætti var að vitna í skýrslu frá landlækni um vímuefnaneyslu unglinga og lýsa áhyggjum sínum og vilja til að leita úrbóta. Það var í nóvember 1985. Síðan hefur hann að vísu verið önnum kafinn við að hreinsa íslenska tungu, Lánasjóð ísl. námsmanna, reka mann og annan, kaupa hús og þeyta herlúðra. Í janúar fyrir réttu ári kallaði hann þó samráðherra sína saman til að samræma aðgerðir og það mun svo hafa leitt til þess að hæstv. forsrh. skipaði þá nefnd sem hér er gerð fsp. um. Nú bíða menn eftir aðgerðum, bíða eftir að heyra verkin tala. Framtak áhugahópa er lofsvert og nauðsynlegt, en stjórnvöld geta ekki firrt sig ábyrgð í þessum efnum. Því spyr ég hæstv. forsrh.: "Hvað líður störfum framkvæmdanefndar ríkisstjórnarinnar sem forsrh. skipaði 25. maí 1986 til þess að samhæfa aðgerðir í baráttunni gegn útbreiðslu og notkun ávana- og fíkniefna? Hvenær hyggst nefndin skila áfangaskýrslu eða ljúka störfum?



Herra forseti. Framkvæmdanefnd ríkisstjórnarinnar til að samhæfa aðgerðir í baráttunni gegn útbreiðslu og notkun ávana- og fíkniefna hefur á undanförnum mánuðum unnið að söfnun upplýsinga og ábendinga víðs vegar að. Eins og nefndinni var gert í skipunarbréfi hefur hún leitað samstarfs við opinbera aðila og stofnanir, félög og áhugamannasamtök og einstaklinga sem sýnt hafa hug á að starfa að þessum málum. Alls hefur nefndin leitað til 28 opinberra aðila eða stofnana, átt fundi með 23 félögum eða áhugamannasamtökum auk nokkurra einstaklinga sem hafa sérþekkingu á hinum ýmsu sviðum sem nefndinni er ætlað að fjalla um. Nefndarmenn hafa sem fulltrúar síns ráðuneytis haft milligöngu um upplýsingaöflun frá ráðuneytinu eftir því sem tök hafa verið á. Erlendir sérfræðingar hafa einnig komið á fund nefndarinnar. Fundir hafa verið haldnir nokkuð reglulega eftir því sem við hefur verið komið. Auk þess hafa óformlegir fundir verið margir. Þeim verkefnum sem nefndinni hefur verið ætlað að vinna má skipta í eftirfarandi þætti: 1. Fræðslu þar sem lögð er áhersla á einstaklinginn en ekki efnin og skaðsemi þeirra. Samkvæmt nýjustu rannsóknum sérfræðinga á þessu sviði hefur hin svokallaða "fræðsluaðferð", þar sem fíkniefnin og afleiðing neyslu þeirra hafa verið þungamiðjan í fræðslunni, ekki haft tilætluð áhrif. Slík fræðsla getur jafnvel haft þveröfug áhrif, vakið forvitni og ýtt undir neyslu að mati þeirra sérfræðinga sem við hefur verið rætt. Fræðsla telst til 1. stigs forvarnar. 2. Félagslegar forvarnir, t.d. á vegum barnaverndarnefndar, skóla og sveitarfélaga. Undir þennan lið heyra einnig tómstunda- og félagsstörf ýmiss konar. 3. Áróður og kynning til foreldra og almennings. Þáttur fjölmiðla er mjög mikilvægur í þessu sambandi. Hefur nefndin fjallað um hvaða leiðir mætti nota til þess að áhrifamáttur fjölmiðla nýttist sem best í baráttunni gegn fíkniefnum. 4. Tollgæsla. Á þessu sviði hefur nefndin t.d. kynnt sér sérstaklega hvernig framkvæmd tollgæslu mun verða háttað í nýju flugstöðinni á Keflavíkurflugvelli. 5. Löggæsla og löggjöf. Undir þennan þátt heyrir löggjafarsvið ávana- og fíkniefnamála, refsiframkvæmd við brotum á lögum um ávana- og fíkniefni og fangelsismál svo að eitthvað sé nefnt. Fíkniefnadeild lögreglunnar og starfssvið hennar hefur einnig verið til umfjöllunar undir þessum lið. 6. Meðferð og meðferðarúrræði. Telst sá þáttur til 3. stigs forvarnar. Hefur nefndin orðið þess áskynja í viðræðum við hina ýmsu aðila að meðferðarúrræði vanti fyrir ákveðinn hóp ungra fíkniefnaneytenda. Fjöldi ábendinga og tillagna hefur safnast á sviði meðferðarúrræða almennt. Þá eru talin upp þau sex svið sem nefndin flokkar starfsemi sína undir. Nefndin hefur talið að ekki væri rétt að skila einstökum tillögum sínum til ríkisstjórnarinnar fyrr en heildarmynd lægi fyrir undir lok starfs nefndarinnar. Þó gerði nefndin eina undantekningu þar á. Lagði hún til við ríkisstjórnina í desember 1986 að kennsluverkefni, Lions Quest, á ensku, yrði kennt til reynslu á ensku í þremur skólum. Lionsumdæmið á Íslandi hafði snúið sér til nefndarinnar og boðið íslenskum yfirvöldum þetta námsefni til kennslu í skólum landsins. Leitaði nefndin álits skólaþróunardeildar og ýmissa annarra sérfróðra aðila á þessu kennsluefni og hefur það fengið mjög jákvæðar viðtökur. Er það í anda nýjustu hugmynda um fyrirbyggjandi fræðslu á þessu sviði þar sem lögð er áhersla á að styrkja einstaklinginn til sjálfstæðra skoðana og auka hæfileika hans til þess að standast hópþrýsting. Þessar tillögur voru ræddar í ríkisstjórninni og var einróma samþykkt að standa að þeim og tók menntmrh. að sér framkvæmd tillagnanna, en menntmrn. annast að sjálfsögðu alla framkvæmd tilraunakennslunnar sem ráðgert er að hefjist nú í febrúar. Þrír kennarar sem kenna munu efnið hafa þegar sótt námskeið erlendis, en þriggja daga námskeið kennara er skilyrði fyrir því að kenna þetta Lions-námsefni. Auk þess hafa fulltrúar skólaþróunardeildar og Námsgagnastofnunar sótt sama námskeið. Gert er ráð fyrir að tilraunakennslan standi yfir út þetta ár og mun þá verða tekin nánari ákvörðun um þýðingu og staðfærslu í ljósi þeirrar reynslu sem fæst. Sem stendur vinnur nefndin að tillögugerð á þeim sviðum sem áður hafa verið upp talin. Munu þær tillögur fylgja lokaskýrslu nefndarinnar sem er vel á veg komin og þess er vænst að verði lögð fram fyrir lok þessa mánaðar. Ég vil taka það fram út af orðum hv. fyrirspyrjanda að ég tel það vera mikinn misskilning að ekki sé töluvert unnið að þessum málum. Þessi umrædda nefnd hefur fengið allt það fjármagn sem hún hefur beðið um. Það hefur ekki staðið á því á nokkurn máta. Mér er kunnugt um að þeir sem í nefndinni sitja vinna að þessu máli af mjög miklum áhuga og er það sannarlega vel því að hér er um mikinn vágest að ræða. Ég a.m.k. vænti því mikils af störfum nefndarinnar og hef lagt á það áherslu að nefndarmenn taki þann tíma sem þeir þurfa til að skila góðu og ítarlegu yfirliti sem á megi svo byggja. Ég tel vel að verki staðið í því mikla starfi sem þarna er unnið að skila heildarskýrslu fyrir lok þessa mánaðar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svör hans. Það er greinilegt og mjög ánægjulegt að nefndin hefur verið starfsöm á stuttum starfstíma sínum þó að verkefni hennar sé mjög yfirgripsmikið. Hins vegar tel ég afar mikilvægt að tillögur nefndarinnar komist til þessarar ríkisstjórnar áður en þinginu lýkur þannig að ríkisstjórnin geti hafist handa áður en valdatímabili hennar lýkur um að framkvæma þessar tillögur sem ég þykist fullviss um að séu unnar af alúð og miklum áhuga og vandað til þeirra. Þess vegna m.a. var fsp. borin fram til þess að kanna hvort ekki yrði örugglega hægt að byrja framkvæmdir að einhverju leyti. Ég fagna því að þetta kennsluverkefni skuli vera í þann veginn að hefjast, en það er svo fjarskalega margt annað sem á þarf að taka og ætla ég m.a. að víkja að því við umræður um fsp. sem ég flyt hér á eftir.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 240 leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. heilbrmrh.: "Hvaða ráðstafanir hafa heilbrigðisyfirvöld gert eða hyggjast gera til að mæta þeim vanda er óhjákvæmilega hlýtur að skapast á sjúkrahúsum vegna fjölgunar alnæmissjúklinga á Íslandi á næstu árum.?" Í Morgunblaðinu s.l. laugardag var frétt á forsíðu þar sem segir, með leyfi forseta: "Verður alnæmisfaraldurinn verri en plágur fyrri alda? Alnæmið getur orðið að svo alvarlegri farsótt að plágur fyrri alda, svo sem svartidauði, kúabóla og taugaveiki, komist þar í engan samjöfnuð við. Kom þetta fram í ræðu sem Otis R. Bowen, heilbrigðismálaráðherra Bandaríkjanna, flutti á fimmtudag hjá bandaríska blaðamannafélaginu." Nú er það svo að vísu að fréttir um sjúkdóma og heilbrigðismál í dagblöðum eru ekki alltaf ýkja áreiðanlegar, en með fullri virðingu fyrir blaðinu sem hér um ræðir og þeim heimildum þess sem vitnað er til er þetta auðvitað mjög alvarleg yfirlýsing en jafnframt kemur hún kannske ekki svo mjög á óvart. Mér er það minnisstætt að fyrir einum 2-3 árum ræddi ég um þessi mál við lækni. Það var löngu áður en þessa sjúkdóms hafði orðið vart hér á landi. Þá lét þessi íslenski læknir einmitt orð falla í þá veru að það kynni að vera að hér væri á ferðinni ný plága á borð við drepsóttir fyrri alda. Það er staðreynd að velflestar spár um aukna útbreiðslu þessa hræðilega sjúkdóms hafa staðist með óhugnanlegri stærðfræðilegri nákvæmni þannig að vafasamt er í rauninni að tala um spár. Í Morgunblaðinu 29. nóv. s.l. birtist grein eftir Harald Briem smitsjúkdómalækni sem er einn þeirra er gleggst þekkja til þessara mála hér. Þar segir, með leyfi forseta: "Ef stuðst er við tímasetningu greiningar alnæmissjúklinganna kemur í ljós að fjöldi þeirra fylgir veldisfalli sem bendir til tvöföldunar á sex mánaða fresti. Reynslan annars staðar sýnir að slík fjölgun sjúklinga verður í byrjun faraldursins. Síðan virðist tvöföldunartíminn lengjast í tólf mánuði að nokkrum árum liðnum án þess þó að raunverulega dragi úr útbreiðslunni. Ef gert er ráð fyrir að tvöföldunartíminn lengist að ári liðnu í tólf mánuði á Íslandi má gera ráð fyrir samtals um 20 alnæmissjúklingum fyrir árslok 1987 og um 40 fyrir árslok 1988." Ef þessi spá er framlengd um eitt ár, þ.e. til loka ársins 1989, og það er ekki svo ýkjalangur tími þangað til, væru alnæmissjúklingarnir hugsanlega orðnir 80 talsins. Eins og ég sagði í upphafi máls míns er það staðreynd að spásagnir um útbreiðslu þessa sjúkdóms hafa staðist með óhugnanlega stærðfræðilegri nákvæmni. Ég sé ekki, herra forseti, að ég þurfi að fylgja þessari fsp. úr hlaði með fleiri orðum, en það er alveg ljóst að þetta krefst sérstakra aðgerða í heilbrigðiskerfinu og því er þessi fsp. fram borin.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Spurt er hvaða ráðstafanir heilbrigðisyfirvöld hafi gert eða hyggist gera til að mæta þeim vanda er óhjákvæmilega hlýtur að skapast á sjúkrahúsum vegna fjölgunar alnæmissjúklinga á Íslandi á næstu árum. Síðustu tvö ár hefur heilbrigðisstjórnin, eins og flestar heilbrigðisstjórnir í heiminum, unnið mjög markvisst að því að mæta þeim vanda sem alnæmi er að skapa og mun skapa í heilbrigðisþjónustunni. Fyrstu viðbrögð voru að sjálfsögðu þau að afla sér sem gleggstra upplýsinga um sjúkdóminn og sjá til þess að vitneskja um hann og þá hættu sem af honum stafaði bærist öllum almenningi sem allra fyrst. Upplýsingaherferð um sjúkdóminn var því hér á landi eins og annars staðar það sem hæst bar á árinu 1985 og raunar enn. Næsti þáttur var upplýsingastarfsemi vegna starfsfólks heilbrigðisstofnana. Má segja að allt smitgátarkerfi sjúkrahúsanna hafi verið endurskoðað og endurbætt með tilliti til þeirrar hugsanlegu hættu sem af alnæmissjúklingum gæti stafað. Á vegum landlæknisembættisins voru gefnar út mjög nákvæmar reglur til starfsfólks um hegðan þess og umgengni við sjúklinga. Þá var öll vinna á rannsóknarstofum endurskoðuð og endurskipulögð með tilliti til þess að öll blóðtaka færi fram í lokuð ílát til þess að hættan af mengun frá blóði yrði eins lítil og kostur væri. Þá má minna á þær umræður sem fram fóru hér á síðasta þingi er alnæmi var bætt við í flokk þeirra sjúkdóma sem heyrðu undir kynsjúkdómalögin. Einnig má minna á þær sérstöku fjárveitingar sem fengust til að byggja upp sérstaka rannsóknarstofu sem fengist við rannsóknir á veirusjúkdómum almennt en alnæmi sérstaklega. Þessi rannsóknarstofa verður tilbúin fljótlega, jafnvel fyrir lok þessa mánaðar. Þá ber að geta þess að á miðju s.l. ári var hafin skimun á öllu blóði í blóðbanka til þess að fyrirbyggja að smit berist við blóðgjafir. Enn fremur er til umræðu nú og stendur fyrir dyrum ákvörðun um að allt blóð sem tekið er á spítölunum verði rannsakað í öryggisskyni, en aðstaða til þess skapast þegar rannsóknarstofan tekur til starfa. Á nýliðnu hausti hófst sérstök upplýsingaherferð í sambandi við alnæmi. Aukafjárveiting fékkst til þess verkefnis á s.l. ári og á fjárlögum fyrir árið 1987 er sérstök fjárveiting í þessu skyni að upphæð 5 millj. 350 þús. kr. Sú upphæð er að vísu ekki há þegar til þess er litið hvað hér er um að tefla, en á hinn bóginn hefur komið í ljós að mjög margir eru fúsir til að leggja hönd á þennan plóg og hafa þegar gert það. Fyrir nokkru er kominn út upplýsingabæklingur sem prentaður var í 40 þús. eintökum og sendur heim til allra landsmanna á aldrinum 15-24 ára og í undirbúningi er bæklingur sem á að fara inn á hvert heimili. Verður hann væntanlega tilbúinn eftir nokkrar vikur. Auk þess má nefna að dagblöðin öll hafa boðið fram liðsinni sitt, m.a. ókeypis heilsíðurúm fyrir auglýsingar í þessu skyni. Morgunblaðið gaf út fjórblöðung um þetta efni þar sem einnig voru ókeypis auglýsingar og fleira af þessu tagi mætti nefna. Ríkisfjölmiðlarnir og sömuleiðis aðrir fjölmiðlar sem senda út á öldum ljósvakans hafa einnig verið mjög hjálplegir í þessari fræðsluherferð. Sérstakt námskeið hefur verið haldið fyrir skólahjúkrunarfræðinga og heilsuverndarhjúkrunarfræðinga vegna fræðslu um þetta efni í skólum. Herra forseti. Ef fyrirspyrjandi skyldi taka aftur til máls fæ ég kannske tækifæri til að tala hér öðru sinni og mun þá reyna að ljúka þessu svari sem er mjög umfangsmikið eins og gefur að skilja þó að ekki sé tæpt nema á því allra helsta.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrmrh. fyrir þann hluta svarsins sem þegar hefur verið fluttur og ekki skal ég draga úr því sem gert hefur verið t.d. á upplýsingasviðinu og varðandi ýmislegt annað. Hins vegar bíð ég enn eftir að heyra í svari hæstv. ráðh. og vonandi kemur það síðar hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar á sjúkrahúsum til að tryggja hjúkrun og aðhlynningu þeirra sem við vitum með fullri vissu að eiga eftir að leita til sjúkrahúsanna og heilbrigðiskerfisins vegna þessa hræðilega sjúkdóms. Ég vona eindregið að upplýsingar um það verði að finna síðar í svari hæstv. ráðh.



Herra forseti. Mig langar til að fá að upplýsa í örfáum orðum sem einn af fulltrúum Alþingis í stjórnarnefnd ríkisspítalanna að sú stofnun, stjórnarnefnd ríkisspítala, hefur ítrekað tekið þessi mál fyrir, sem eðlilegt má teljast, og að innan ríkisspítalanna er viss lausn, a.m.k. tímabundin lausn, hvað varðar vistun sjúklinga sem hér um ræðir í undirbúningi. Læknaráð Landspítalans hefur líklega á flestum fundum sínum s.l. ár fjallað um þetta og verið stjórnarnefnd til ráðuneytis um þau mál. Það sem ég hins vegar óttast sérstaklega og hvet hv. alþm. og ráðamenn til að hugleiða er sá geysilegi kostnaður sem hlýtur að leiða af glímunni við þennan sjúkdóm, bæði vegna vistunar og ekki síður vegna ýmissa varúðarráðstafana sem óhjákvæmilegt er að gera í rekstri heilbrigðisstofnana.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Gerð hefur verið spá um áhrif alnæmisfaraldurs á heilbrigðisþjónustuna fram til ársins 1990. Í þessari spá er stuðst við hugsanlegan fjölda alnæmissjúklinga frá október 1986. Í spánni er gert ráð fyrir að lífslíkur alnæmissjúklings á lokastigi séu 12-13 mánuðir, en meðallega hvers sjúklings á sjúkrahúsi séu 16 vikur, að þessi sjúkrahúsvist dreifist eftir ákveðnu munstri sem þykir sennilegt. Lágmarksspá í þessu sambandi er að samtals hafi greinst 40 alnæmissjúklingar í árslok 1989, meðalspá að 80 alnæmissjúklingar greinist á sama tíma og hámarksspá að þeir verði 160. Ef við miðum við meðalspá yrði heildarlegudagafjöldi um 9000 á þessu tímabili. Miðað við þessa meðalspá gætu greinst á þessu ári fimm nýir sjúklingar og þrír látist, á árinu 1988 greinst tíu nýir og fimm látist og á árinu 1989 tuttugu nýir og tíu látist. Miðað við þessa spá yrðu síðari hluta ársins 1987 að jafnaði 1-2 sjúklingar á sjúkrahúsi, í lok ársins 1988 4-5 og í lok ársins 1989 5-7 að jafnaði á sjúkrahúsi síðari hluta ársins, 3-5 fyrri hluta ársins. Það er ljóst af öllum þessum tölum að næstu þrjú ár þarf ekki að gera ráð fyrir slíkri fjölgun alnæmissjúklinga á sjúkrahúsum að nauðsynlegar séu neyðarráðstafanir til að koma upp sérstökum sjúkrahúsadeildum vegna þeirra. Sjúklingar með alnæmi vistast nú bæði á Borgarspítala og Landspítala. Það er gert ráð fyrir því að Borgarspítalinn verði valinn sem aðalvistunarstaður, þar er betri aðstaða til einangrunar, en einstök tilvik geti vistast í Landspítala. Vitanlega fer þetta m.a. eftir ýmsum kvillum sem alnæminu fylgja. Eingöngu er um að ræða vistun á sérstökum einbýlum þar sem allrar varúðar er hægt að gæta vegna starfsfólksins sem hjúkrar sjúklingnum. Vissulega skapa þessir sjúklingar mjög mikla vinnu hver fyrir sig, en ekki meiri vinnu þó en fjöldamargir aðrir sjúklingar sem á sjúkrahúsum dveljast. Það er því mat heilbrigðisstjórnarinnar að heilbrigðiskerfið og sjúkrahúskerfið íslenska geti nú þegar leyst þann vanda sem að steðjar í þessu efni og sem fyrirsjáanlegur er á allra næstu árum. Það er rétt, sem hv. þm. Steingrímur Sigfússon sagði hér áðan, að ýmsar þessar aðgerðir, sem þó fara fram við það kerfi sem fyrir er, kalla á mikinn aukakostnað í vinnu og varúðarráðstöfunum vegna blóðsýna o.s.frv. Það er ekki tími til að fara nánar út í það hér, en ljóst er að við þessu verður að bregðast í sjúkrahúsarekstrinum á næstu árum. Það er þó mitt mat að ef það sýnir sig að þessi umrædda spá reynist röng gefist tími til að setja upp sérstaka deild á sjúkrahúsi fyrir alnæmissjúklinga. En eins og málið horfir nú við er ekki líklegt að þörf sé á slíkri sérstakri deild fyrr en kemur fram á miðjan næsta áratug eða í lok þess áratugs ef ekki hafa á þeim tíma komið fram nein lyf sem breyta gangi sjúkdómsins eða lækna hann. Ég vil þó enda á því að leggja áherslu á að sú upplýsingaherferð sem er í gangi og aðgætni almennings sjálfs skiptir í raun og veru mestu máli í þessu sambandi því að árangurinn af því getur ráðið því hvort þessi spá, sem hér hefur verið getið um, stenst eða í henni verði miklu hærri tölur ef full aðgætni er ekki höfð. Þess vegna verður ekki um of lögð áhersla á þýðingu þess að menn bregðist vel við þátttöku í því efni.



Herra forseti. Ég skal gera örstutta athugasemd. Ég leyfi mér að draga í efa að sjúkrahúsin séu tilbúin að bæta við sig sjúklingum þegar við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að skortur á hjúkrunarfræðingum og sjúkraliðum leiðir af sér að sjúklingar eru lagðir inn á gangana á sjúkrahúsunum og stofum er lokað. Það hlýtur hver og einn að gera sér grein fyrir því að sjúklingur sem þarf að vera í einangrun kallar á mun meiri vinnu en aðrir sjúklingar og það er ekki mjög algengt á sjúkrahúsum í dag að það séu margir sjúklingar í einangrun. Það kallar á mjög mikla vinnu og mikla nákvæmni og það hleypur enginn í að sinna sjúklingi ef deild er yfirfull miðað við starfsmannafjölda. Þess vegna vil ég ítreka þá skoðun mína og það hefur áður verið rætt hér á Alþingi: Á ekkert að gera í því vandamáli sem við stöndum frammi fyrir varðandi skort á starfsfólki á sjúkrahúsunum? Getum við leyft okkur að halda því fram hér í fullri hreinskilni að það verði ekkert vandamál þegar við stöndum frammi fyrir því að eyðnisjúklingum fjölgar og þeir kalla á mun meira starfslið en við höfum til staðar í dag?



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrmrh. fyrir svörin. Það er gott til þess að vita að unnið er að áætlanagerð á þessu sviði og menn hafa viðbúnað og undirbúning. Hins vegar tek ég undir með hv. 8. landsk. þm. Kolbrúnu Jónsdóttur að það er til lítils að gera það ef ekki fæst starfslið og starfsliðinu eru ekki búin þau kjör að það fáist til vinnu á sjúkrahúsunum. Þá er til lítils unnið. En ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin og legg jafnframt á það áherslu að af þessu hlýtur að verða verulegur og vaxandi kostnaður. Í fjölmennum löndum og hjá stórum þjóðum hafa menn látið í ljós áhyggjur um að þessi sjúkdómur og kostnaðurinn vegna umönnunar sjúklinga kynni þar að sliga heilbrigðiskerfið. Við þurfum að hafa gát á okkur í þeim efnum. Þess vegna hygg ég að því fjármagni sem varið er til kynningar, fræðslu og forvarnarstarfs sé vel varið og það beri að auka fremur en hitt.



Herra forseti. Á þskj . 531 hef ég leyft mér að bera fram fsp. um það hvort áður umrædd framkvæmdanefnd ríkisstjórnarinnar um ávana- og fíkniefni geri ráð fyrir áframhaldandi rekstri hjálparstöðvar Rauða kross Íslands að Tjarnargötu 35 í Reykjavík. Einnig hvort ríkisstjórnin muni tryggja nægilegt fé til reksturs stöðvarinnar á þessu ári. Á þinginu 1984 flutti Kvennalistinn þáltill. um athvarf fyrir unga fíkniefnaneytendur. Þessari till. var vísað til ríkisstjórnarinnar á þeim forsendum að stjórnskipuð nefnd væri þegar að vinna að þessu verkefni og gera um það tillögur. Nefndin hefur nú skilað tillögum sínum til hæstv. heilbrmrh. fyrir alllöngu en þó ekkert verið aðhafst af hálfu stjórnvalda í þessum efnum. Í desember 1985 hóf svo starfsemi sína hjálparstöð fyrir börn og unglinga á vegum Rauða kross Íslands og er hún til húsa í Tjarnargötu 35 eins og ég sagði áður. Tilgangur stöðvarinnar samrýmist þeim grundvallaratriðum sem Rauði krossinn byggist á og starfar eftir, þ.e. að veita hjálp í viðlögum og sinna fyrirbyggjandi starfi, í þessu tilfelli fyrir unglinga allt að 18 ára aldri. Einnig var þessu framtaki jafnframt ætlað að vera könnun á því hve mikil þörf er á slíku athvarfi, þ.e. hver fjöldi þeirra barna og unglinga er sem eiga í vanda vegna ávana- og fíkniefna og einnig af hvaða rótum sá vandi er runninn. Stöðin hefur nú starfað í rúmlega eitt ár og verið opin allan sólarhringinn. Á þeim tíma hafa leitað til hennar 80 einstaklingar 137 sinnum, 44 stúlkur og 36 drengir. 68 þessara einstaklinga áttu lögheimili í Reykjavík, en 46 úti á landi og 23 í nágrannabyggðum Reykjavíkur. Meðalaldur þeirra var 17 ár, meðaldvalartími 6,6 nætur. Öllum kostnaði við rekstur stöðvarinnar hefur verið haldið í lágmarki, bæði með hagsýni en ekki síður með ómældri sjálfboðavinnu. Kostnaður Rauða krossins af rekstri stöðvarinnar var 4,8 millj. á árinu 1986. Stöðin hefur haft samvinnu við opinberar stofnanir og einstaklinga sem sinna þeim vanda er að unglingunum steðjar, eins og t.d. unglingaráðgjöf ríkisins, unglingadeild Félagsmálastofnunar Reykjavíkur, SÁÁ að Vogi, félagsráðgjafa og sálfræðinga. Stöðin er ekki meðferðarstofnun í eiginlegum skilningi, en hjálp hennar er fyrst og fremst fólgin í því að veita bágstöddum börnum og unglingum húsaskjól, öryggi, næringu, svefn- og hvíldaraðstöðu, snyrti- og þvottaaðstöðu og ekki síst aðstoð við að greina vanda sinn með umræðum, hvatningu, stuðningi og ábendingum til lausnar. Aðalreglan við móttöku gesta á stöðina er að viðkomandi óski sjálfur aðstoðar. Enginn vafi er á því að hjálparstöðin gegnir mikilvægu hlutverki og ótvíræð þörf er fyrir starfsemi af þessu tagi. Rauði krossinn hefur lagt fram fé til reksturs stöðvarinnar fyrir fyrsta ársfjórðung þessa árs, en vegna annarra verkefna og skuldbindinga Rauða krossins treysta forráðamenn hans sér ekki til að leggja af mörkum meira fé til þessarar stöðvar. Velunnarar stöðvarinnar eru nú uggandi um hag hennar í næstu framtíð nema til komi stuðningur frá opinberum aðilum, bæði ríki og sveitarfélögum. Því ber ég fram þessa fsp.



Hæstv. forseti. Eins og kom fram í svari mínu áðan vinnur framkvæmdanefnd ríkisstjórnarinnar, sem starfar á þessu sviði, að lokatillögum sínum og gerir ráð fyrir að skila þeim í lok mánaðarins. Nefndin hefur í starfi sínu kynnt sér starfsemi Rauðakrosshússins og hef ég fengið staðfest frá formanni nefndarinnar að það starf er talið þýðingarmikið. Get ég tekið undir hvert orð sem hv. fyrirspyrjandi sagði um það. Ég veit að það er álit nefndarinnar. Nefndin hefur hins vegar tekið þá ákvörðun að gera heildartillögur og gerði aðeins eina undantekningu, sem ég gat um áðan, með námsefnið. Mér er tjáð að í þeim tillögum sem væntanlegar eru frá nefndinni í lok mánaðarins megi treysta því að tekið verði á þeim vanda sem hér um ræðir. Mér er kunnugt um að einhverjar umræður hafa verið um það hvort sveitarfélög eiga að koma inn í þetta ásamt ríkinu. Ég tel að treysta megi því að í lok mánaðarins liggi fyrir tillaga um afgreiðslu á því erindi sem nefndinni hefur borist frá Rauða krossinum í þessu sambandi og ég endurtek að fullur skilningur er á að þessari starfsemi verður að halda áfram og reyndar að auka.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Ég vil geta þess í sambandi við þessa fsp. að þetta er eitt hinna dæmigerðu mála sem liggja kannske á mörkum félagsmálasviðs, heilbrigðissviðs og jafnvel fleiri verkefnasviða ráðuneyta. Þetta mál hefur verið rætt við mig í heilbrmrn. og ég tel að það sé eðlilegt að beita sér fyrir því að hinn eðlilegi vettvangur verði Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Hér er um að ræða börn og unglinga frá öllum sveitarfélögum höfuðborgarsvæðisins þannig að það leiðir kannske til þess að það verði ekki eitt sveitarfélag sem tekur þessi mál að sér þó að þetta sé kannske dæmigert félagsmálastofnanamál, þ.e. verkefni félagsmálastofnana sveitarfélaga. En þessa leið vildi ég kanna til þrautar. Ef hún tekst ekki tel ég að ríkið verði með einhverjum hætti að koma til stuðnings því að ég tel að þessi starfsemi hafi sannað gildi sitt og haft mikla þýðingu í samstarfi við heilbrigðisstofnanir sem sinna börnum og unglingum.



Herra forseti. Ég fagna góðum undirtektum tveggja ráðherra, hæstv. forsrh. og hæstv. heilbrmrh. Hins vegar vil ég leggja ríka áherslu á að það skiptir í raun ekki meginmáli í gegnum hvaða stjórnunartæki fjármagn til reksturs stöðvarinnar kemur. Aðalmálið nú er að rekstur stöðvarinnar verði tryggður eftir lok aprílmánaðar því að fjárhagslegur grundvöllur hennar er ekki lengur en til aprílloka. Ég tek undir að þetta er mál sem varðar e.t.v. mörg ráðuneyti, á snertifleti við mörg ráðuneyti. Vandi þeirra unglinga sem til stöðvarinnar hafa leitað er margþættur og hann er mjög oft af félagslegum toga spunninn, að þeim steðja langvinn félagsleg vandamál, og það snýr aftur að stjórnvöldum vegna þess að það varðar beint stefnu stjórnvalda í fjölskyldumálum. Það varðar þá pólitík sem stjórnvöld reka í málum fjölskyldunnar. Hvað varðar Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu er það mjög gott ef þau hafa fjármagn til þess að sinna þessu. Ég kom með tölur áðan sem sögðu að það væru 68 einstaklingar á Reykjavíkursvæðinu, 46 utan af landi og 23 úr nágrannabyggðum Reykjavíkur þannig að þetta er greinilega blandaður hópur, enda er þetta eina neyðarathvarfið fyrir börn og unglinga sem eiga í vanda. Ég hvet stjórnvöld til þess, verði einhver töf á því að tillögurnar komi fram á þeim tíma sem ætlað var, að sjá til þess að fjárhagsgrundvöllur þessarar stöðvar verði tryggður. Það skiptir mjög miklu máli.



Herra forseti. 1. jan. 1986 tók gildi samningur sjútvrn. fyrir hönd Hafrannsóknastofnunar annars vegar og Hvals hf. hins vegar sem gerður var til að, eins og þar segir, "auka vísindalega þekkingu á ástandi hvalastofna hér við land og skapa nauðsynlegan grundvöll til endurmats á áhrifum veiðistöðvunar hvalastofnanna fyrir árið 1999. Rannsóknunum var ætlað að auðvelda endurskoðun ákvörðunar um stöðvun hvalveiða sem Alþjóðahvalveiðiráðið tók árið 1982 og Alþingi samþykkti að mótmæla ekki. Gert var ráð fyrir að áætlunin yrði endurskoðuð árlega með tilliti til árangurs rannsóknanna, en í 1. gr. ofangreinds samnings segir í 2. mgr., með leyfi forseta: "Árleg veiði árin 1986-1989 er áætluð 80 langreyðar og 40 sandreyðar. Endanleg ákvörðun um árlegt veiðimagn verður tekin af Hafrannsóknastofnun fyrir upphaf hvers almanaksárs." Í 3. gr. segir svo, með leyfi forseta: "Til að standa straum af kostnaði við hvalarannsóknir skal sérhver hvalur nýttur til fullnustu. Skal vinnsla miðuð við að veiddir hvalir séu nýttir til manneldis eftir því sem kostur er. Hvalur hf. tekur að sér að annast vinnslu veiddra hvala og sölu á afurðum. Eru allar ákvarðanir varðandi þau efni í höndum Hvals hf. og kostnaður samfara þeirri starfsemi Hafrannsóknastofnun óviðkomandi." Í 4. gr. samningsins segir að andvirði allra hvalaafurða skuli alfarið varið til greiðslu kostnaðar er tengist hvalarannsóknum. Skyldi Hvalur hf. standa sjútvrn. skil á 100 þús. kr. fyrir hvern veiddan hval óháð söluverði og greiðslutíma afurða og skyldi sú upphæð háð breytingum á byggingarvísitölu hverju sinni. Reyndist andvirði afurða hærra en til þurfti til að mæta greiðslum af rekstri Hvals hf. og greiðslum til Hafrannsóknastofnunar skyldi það renna óskipt í sérstakan sjóð í vörslu sjútvrn. og því fé skyldi verja til hvalarannsókna. Á síðasta löggjafarþingi lagði ég fsp. fyrir hæstv. sjútvrh. m.a. um það hvort sala á afurðum væri tryggð t.d. til Japans sem hefur verið aðalkaupandi þeirra. Ráðherra viðurkenndi þá að óvissa væri nokkur í stöðu málsins. Síðan hafa mörg vötn runnið til sjávar. Á fundi Alþjóðahvalveiðiráðsins í Malmö í fyrra var samþykkt að skv. 2. gr. VIII. kafla samningsins um stöðvun hvalveiða til ársins 1999 skyldu afurðir af hvölum veiddum í vísindaskyni nýttar af veiðiþjóðinni sjálfri. Eftir mikinn þrýsting, ekki síst frá Bandaríkjamönnum, sem olli stöðvun veiðanna um tíma, var ákveðið að Íslendingar skyldu sjálfir nýta 51% afurðanna en 49% skyldu seld úr landi. Þrátt fyrir harðvítuga þjóðerniskennd Íslendinga, vegna erlendra afskipta, sem braust út í verulegu hvalkjötsáti hér á landi um tíma, er vafalaust allnokkuð óselt af afurðum síðustu vertíðar þar sem ekki er vitað um sölu úr landi. Það hlýtur því að vera ástæða til að spyrja hverjar horfur séu nú í þessu máli. Ég hef því, herra forseti, borið fram fsp. á þskj. 509 til hæstv. sjútvrh. sem hljóðar svo: "1. Hverjar eru horfur á að áætlun um hvalarannsóknir samkvæmt samningi sjútvrn. við Hval hf., sem tók gildi 1. jan. 1986, standist að því er tekur til a) rannsókna, b) fjármögnunar rannsóknaráætlunar? 2. Hversu miklar hvalaafurðir frá veiðunum árið 1986 hafa selst a) á innlendan markað, b) á erlendan markað? 3. Hefur endanleg ákvörðun verið tekin um veiðar árið 1987? 4. Að hvaða þáttum hafa rannsóknir einkum beinst árið 1986?"



Herra forseti. Það skal tekið fram vegna orðalags 1. tölul. fsp. að samningur sá sem vitnað er til, er gerður var í því skyni að auka vísindalega þekkingu á ástandi hvalastofna hér við land og skapa nauðsynlegan grundvöll til endurmats á áhrifum veiðistöðvunar fyrir árið 1990, er milli Hafrannsóknastofnunarinnar, Reykjavík, annars vegar og Hvals hf., Miðsandi, Hvalfjarðarstrandarhreppi, hins vegar. Vík ég þá að a-lið 1. liðs. Vegna endurskoðunar áætlunarinnar og nokkurrar óvissu um framtíð rannsóknanna fyrri hluta s.l. árs var nokkru hægar farið af stað en mögulegt hefði verið. Að öðru leyti má segja að áætlun hafi staðist miðað við það sem gert var ráð fyrir í upphafi. Í fyrstu var varið verulegum tíma í endurskoðun áætlunarinnar þar sem tekið var tillit til gagnrýni og ábendinga á einstaka þætti hennar. Niðurstöður þeirrar endurskoðunar voru birtar í maí 1986. Jafnframt var unnið að öðrum undirbúningi rannsóknanna, svo sem öflun húsnæðis fyrir hina auknu starfsemi og ráðningu starfsfólks. Til bráðabirgða var fengin á leigu aðstaða í húsnæði ríkissjóðs við Sölvhólsgötu 13 en rannsóknirnar munu flytja að Skúlagötu 4 við endurskipulagningu húsnæðis Hafrannsóknastofnunar. Á árinu voru þrír starfsmenn fastráðnir til að starfa við þessar rannsóknir, auk þeirra þriggja sem fyrir voru. Auk þess voru 15 lausráðnir starfsmenn við störf að afmörkuðum verkefnum um skemmri tíma. Um b-lið er það að segja að í samræmi við samning við Hval hf. og 8. gr. stofnskrár Alþjóðahvalveiðiráðsins var sérhver hvalur nýttur til fullnustu. Vinnsla afurðanna var miðuð við nýtingu til manneldis eftir því sem kostur var. Í samræmi við 4. gr. framangreinds samnings hefur Hvalur hf. greitt um 16 millj. kr. á árinu 1986 til Hafrannsóknastofnunar sem á s.l. ári varði rúmlega 8 millj. kr. til rannsóknanna. Mismuninum verður varið til rannsókna þessa árs. Endanlegt reikningsuppgjör liggur ekki fyrir. Reynist andvirði afurða hærra en framangreind upphæð að viðbættum rekstrarkostnaði Hvals hf. vegna útgerðar hvalveiðiskipa, rekstri vinnslustöðvar og geymslu og sölu afurða skal það sem umfram er renna óskipt í sérstakan hvalrannsóknasjóð í vörslu sjútvrn. Kostnaðaráætlun vegna rannsóknanna 1987 gerir ráð fyrir heildarrekstrarútgjöldum að upphæð 25,5 millj. kr. Stærsti útgjaldaliðurinn í ár verður vegna umfangsmikilla hvalatalninga sem ég mun fjalla nánar um undir 4. lið fsp. og er skipaleiga vegna þessa verkefnis áætluð nema 16 millj. kr. Gert er ráð fyrir að óráðstafað fjármagn í árslok 1987 muni verða u.þ.b. 1 millj. kr. 2. liður: Samkvæmt nýjustu upplýsingum frá Hval hf. hafa verið seld á innlendan markað samtals 130 tonn af hvalkjöti og rengi af framleiðslu hvalveiðivertíðarinnar árið 1986. Engar afurðir hafa enn þá verið fluttar á erlendan markað af þessari framleiðslu en útflutningur mun hefjast innan tíðar og verður flutt út það magn sem stjórnvöld hafa heimilað útflutning á, þ.e. 49% kjöts og 49% annarra afurða. 3. liður: Rannsóknaráætlunin gerir ráð fyrir veiðum á 80 langreyðum, 40 sandreyðum og 80 hrefnum árlega út rannsóknartímabilið. Endanleg ákvörðun hefur ekki verið tekin um hrefnuveiðar þar sem m.a. er beðið eftir rannsóknarniðurstöðum úr talningum frá s.l. ári. Engin áform eru uppi um breytingu á langreyðar- og sandreyðarveiðum. 4. liður: Eins og öll áætlunin gerir ráð fyrir hafa rannsóknirnar fyrst og fremst beinst að öflun upplýsinga um stofnstærðir hvala hér við land, um veiðiþol þeirra og þátt þeirra í lífkeðjunni í hafinu. Söfnun nýrra gagna í Hvalfirði: Í tengslum við veiðarnar í Hvalfirði voru sem fyrr gerðar athuganir á viðkomu og aldri allra veiddra dýra. Ítarlegum gögnum var safnað um fæðuval og ástand hvalanna, einkum með tilliti til orkubúskapar þeirra. Jafnframt voru gerðar mælingar og tekin fæðusýni á hvalamiðunum til samanburðar. Markmið þessara athugana er að auka þekkingu okkar á þætti hvalanna í fæðukeðjunni og áhrifum umhverfisþátta á lífsskilyrði þeirra. Einnig var tæpur helmingur hvalanna vigtaður í sama tilgangi en slíkt er aðeins unnt með sérstökum tilfæringum í vinnslu hvalsins. Gerðar voru ýmsar mælingar á efnainnihaldi vefja og líffæra. Þá var haldið áfram lífefnafræðilegum athugunum á erfðamörkum hvala, m.a. með nýjum aðferðum sem ætlað er að varpa ljósi á greiningu stofnanna í Norður-Atlantshafi. Þegar áætlunin var endurskoðuð í fyrra var erlendum vísindamönnum boðin þátttaka í rannsóknum og boðin aðstaða til að starfa að eigin verkefnum. Á árinu 1986 komu 20 erlendir vísindamenn og nýttu sér aðstöðu til vettvangsrannsókna í Hvalfirði. Vísindamennirnir komu frá 15 háskólum eða rannsóknastofnunum í sex löndum, tveir komu frá Kanada, þrír frá Bretlandi, fimm frá Vestur-Þýskalandi, einn frá Svíþjóð, einn frá Spáni og síðast en ekki síst komu átta vísindamenn frá Bandaríkjunum. Erlendu vísindamennirnir unnu að athugunum er snerta ýmsa þætti líffræði hvala. Helstu viðfangsefnin voru: Athuganir á tíðni sjúkdóma, eðlis- og orkufræði hreyfingar hvala, flutningur næringarefna og beinþroskun, líffæra- og vefjafræði, leiðni hljóðs í eyra hvals, mengun í vefjum og líffærum og lífeðlisfræði æðakerfisins. Söfnun nýrra gagna í leiðöngrum: Herra forseti. Hér er um nokkuð umfangsmikla fsp. að ræða og vildi ég mega nota síðari hluta tíma míns til þess að ljúka svarinu. Ljóst er nú að umfangsmikil flugtalning á hrefnu bar góðan árangur. Talningin náði til alls íslenska strandsvæðisins í júní og júlí s.l. sumar. Lokaúrvinnsla fer nú fram og verða niðurstöður lagðar fyrir vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins í júní n.k. Reglubundnar talningar og rannsóknir úr hvalveiðiskipum fóru fram í júní, júlí og ágúst. Í fyrra voru gerðar ýmsar breytingar á athugunum í samanburði við fyrra ár sem miða að því að gera gögnin betur fallin til mats á fjölda hvala á tilteknu svæði, þ.e. beinna magnmælinga. Þess má geta að skráning og aðrar athuganir á hvalskipum s.l. sumar útheimta að sjálfsögðu mun meiri þátttöku og árvekni sjómanna en áður hefur tíðkast við venjulegar veiðar. Í október og nóvember var unnið að ljósmyndun og öðrum athugunum á háhyrningum austanlands en niðurstöður sýndu verulegan fjölda dýra á síldarmiðunum. Búist er við að frekari úrvinnsla gagna gefi nýjar upplýsingar um greiningu háhyrninga í stofna á Norður-Atlantshafi og áreiðanlegra mat á fjölda dýra hér við land en nú er til. Líklegt er þó að nauðsynlegt verði að halda rannsóknunum áfram í ár og næsta ár. Úrvinnsla og skipulagning: Unnið var að skipulagningu ýmissa þátta rannsóknanna, einkum fyrirhugaðra hvalatalninga á þessu ári. Það er umfangsmesta verkefni sem ráðist verður í á rannsóknartímabilinu þar sem a.m.k. þrjú íslensk skip verða við athuganir samtímis. Gert er ráð fyrir þátttöku annarra landa í talningunum. Reiknað er með þremur skipum frá Noregi, einu frá Færeyjum og einu sem styrkt er af norrænu ráðherranefndinni. Einnig er vonast eftir að Danir leggi til skip til hvalatalninga við vesturströnd Grænlands. Gangi þetta eftir mun það verulega auka gildi talninganna og jafnframt verða mesta átak í hvalatalningum sem framkvæmt hefur verið á Norður-Atlantshafi. Haldið er áfram reiknifræðilegum athugunum á stofnum hvala, m.a. með tilliti til bættrar stjórnunar veiða. Sömuleiðis var unnið við úrvinnslu líffræðilegra sýna frá s.l. ári og frá fyrri árum en það felst m.a. í skoðun sýna, tölvuvæðingu gagnagrunns og útreikningum á niðurstöðum. Hafa ber í huga að mörg verkefnanna eru hluti langtímarannsókna sem ekki skila árangri fyrr en að nokkrum árum liðnum. Stefnt er þó að birtingu allra niðurstaðna eftir því sem þær liggja fyrir strax á þessu ári og að samantekt um rannsóknirnar verði birt í lok rannsóknartímabilsins 1989.



Herra forseti. Það vinnst ekki tími til að fara efnislega ofan í þetta mál. Ég tók eftir því í svari hæstv. ráðh. að það er áformað að halda áfram stórhvelaveiðum næsta sumar. Ég bið hæstv. ráðherra að endurskoða þessa ákvörðun sína og athuga vel sinn gang. Það hlýtur að vera svo að við erum með þessu móti að ganga á bak samþykkta okkar hvort sem þær hafa verið réttar eða rangar. Við erum að halda við efnið hópum öfgamanna sem sýnt hafa að þeir láta einskis ófreistað til að stöðva þessar veiðar okkar og ég get ekki séð meðan enn er ekkert flutt út af þessum afurðum að við séum að vinna neinum gagn, fremur skemmta skrattanum.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessar mjög svo gagnlegu upplýsingar sem ég tel að hafi verið mjög nauðsynlegt að fá. En eftir stendur og ég vil taka undir með hv. þm. Birni Dagbjartssyni að það er ákaflega erfitt að sjá nauðsyn þess að halda þessum veiðum áfram, eins og nú er komið, í blóra við alþjóðlega samþykkt. Ég veit alveg hverju hæstv. ráðh. svarar því. Hann telur sig ekki ganga ólöglega á samninginn og hann hefur rök fyrir því. En það er alveg vitað að Íslendingar hafa sett sig í afar slæma stöðu á alþjóðavettvangi með þessum veiðum. Nú lítur einnig út fyrir að þetta fé sem Hvalur hf. virðist hafa greitt samviskusamlega hafi farið að verulegu leyti í rannsóknir sem krefjast þess hreint ekki að eitt einasta dýr sé drepið. Eftir þá veiði sem fram fór í fyrra held ég að til hljóti að vera verulegt efni til rannsókna á dýrum sem drepin hafa verið, en menn hafi nú meiri áhuga á því að komast að stofnstærðum, telja dýrin í sjónum, jafnvel úr lofti, og annað slíkt, enda minntist hæstv. ráðh. á talningu og ljósmyndun háhyrninga sem þrjú íslensk skip verða tekin til og það gefur auðvitað auga leið að þær rannsóknir eru í engu samræmi við hvaladrápið sem hér á sér stað og mælist afar illa fyrir, því er ekki að neita. Fyrst og fremst þótti mér þó áhugavert að heyra hæstv. ráðh. segja að þessar hvalkjötsbirgðir verði fluttar út. Ég hlýt að spyrja hann: Hvert verða þær fluttar út? Hefur verið gerður einhver samningur um sölu á þessari vöru? Það væri þá fróðlegt að heyra hvert vörurnar fara og hvenær. Ég ætla ekki að mæla bót öfgahópum sem standa fyrir skemmdum á mannvirkjum. Með slíkt fólk verður auðvitað að fara sem aðra lögbrjóta. Það sem mér er miklu ofar í huga er að Íslendingar haldi þeirri virðingu sem þeir hafa haft varðandi alþjóðlega samninga sem við nýtum okkur þegar við þurfum á því að halda en skirrumst ekki við að fara í kringum þegar það er okkur í hag. Til þess að draga saman spurningar mínar eru þær fyrst og fremst: Hver hefur lofað að kaupa hvalaafurðir af Íslendingum og hvenær? Og hvenær má vænta endurskoðunar eða ákvörðunar um veiðar ársins 1987?



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessar mjög svo gagnlegu upplýsingar sem ég tel að hafi verið mjög nauðsynlegt að fá. En eftir stendur og ég vil taka undir með hv. þm. Birni Dagbjartssyni að það er ákaflega erfitt að sjá nauðsyn þess að halda þessum veiðum áfram, eins og nú er komið, í blóra við alþjóðlega samþykkt. Ég veit alveg hverju hæstv. ráðh. svarar því. Hann telur sig ekki ganga ólöglega á samninginn og hann hefur rök fyrir því. En það er alveg vitað að Íslendingar hafa sett sig í afar slæma stöðu á alþjóðavettvangi með þessum veiðum. Nú lítur einnig út fyrir að þetta fé sem Hvalur hf. virðist hafa greitt samviskusamlega hafi farið að verulegu leyti í rannsóknir sem krefjast þess hreint ekki að eitt einasta dýr sé drepið. Eftir þá veiði sem fram fór í fyrra held ég að til hljóti að vera verulegt efni til rannsókna á dýrum sem drepin hafa verið, en menn hafi nú meiri áhuga á því að komast að stofnstærðum, telja dýrin í sjónum, jafnvel úr lofti, og annað slíkt, enda minntist hæstv. ráðh. á talningu og ljósmyndun háhyrninga sem þrjú íslensk skip verða tekin til og það gefur auðvitað auga leið að þær rannsóknir eru í engu samræmi við hvaladrápið sem hér á sér stað og mælist afar illa fyrir, því er ekki að neita. Fyrst og fremst þótti mér þó áhugavert að heyra hæstv. ráðh. segja að þessar hvalkjötsbirgðir verði fluttar út. Ég hlýt að spyrja hann: Hvert verða þær fluttar út? Hefur verið gerður einhver samningur um sölu á þessari vöru? Það væri þá fróðlegt að heyra hvert vörurnar fara og hvenær. Ég ætla ekki að mæla bót öfgahópum sem standa fyrir skemmdum á mannvirkjum. Með slíkt fólk verður auðvitað að fara sem aðra lögbrjóta. Það sem mér er miklu ofar í huga er að Íslendingar haldi þeirri virðingu sem þeir hafa haft varðandi alþjóðlega samninga sem við nýtum okkur þegar við þurfum á því að halda en skirrumst ekki við að fara í kringum þegar það er okkur í hag. Til þess að draga saman spurningar mínar eru þær fyrst og fremst: Hver hefur lofað að kaupa hvalaafurðir af Íslendingum og hvenær? Og hvenær má vænta endurskoðunar eða ákvörðunar um veiðar ársins 1987?



Herra forseti. Ég ætla aðeins að undirstrika það að Íslendingar eru með þessum vísindaveiðum ekki að brjóta nein alþjóðalög eða alþjóðasamninga. Hins vegar þykir mér furðulegt að heyra hv. þm., þá tvo síðustu sem hafa talað, koma hér upp og leggjast gegn þekkingarleit, vísindarannsóknum og öflun vitneskju um lífkerfið og lífkeðjuna í hafinu umhverfis landið. Þetta þykir mér furðulegt og enn furðulegra þegar það kemur fram líka, eins og það gerði hjá hv. þm. Birni Dagbjartssyni, að í rauninni eigum við bara að beygja okkur fyrir villimönnum á borð við þá sem komu hingað s.l. sumar og unnu skemmdarverk. Það er ekki háreistur málflutningur, herra forseti.



Herra forseti. Þessi mál hafa oft verið rædd hér á þingi og af nokkrum hita en ég hélt að það væri öllum í minni þegar samþykkt var á sínum tíma að mótmæla ekki banni við hvalveiðum. Það var gert á þeim forsendum að við notuðum tímann til þess að afla okkur þekkingar á hvalastofnunum við Ísland. Með þeirri áætlun sem hefur verið í gangi erum við að standa við þá samþykkt sem var gerð á sínum tíma. Auðvitað geta einstakir þættir slíkrar áætlunar verið álitamál en ég tel það fráleitt að líta svo á að við séum að ganga þar gegn alþjóðlegum samþykktum á einn eða annan hátt. Við hljótum að skoða þessi mál út frá langtímahagsmunum Íslendinga, að nýta lífrænar auðlindir hafsins með skynsamlegum hætti þannig að þær verði varðveittar. Við þurfum ekkert að fara í grafgötur um það að það verða til andstæðingar við veiðar á hvölum og fleiri sjávardýrum eftir að þessu banntímabili lýkur sem við höfum gerst aðilar að og við eigum ekki að vera að beygja okkur fyrir slíkum öflum að nauðsynjalausu.



Herra forseti. Mig langar aðeins til að mótmæla því mjög harðlega að við séum að ganga á bak samþykkta okkar. Ég mótmæli því einnig mjög harðlega að við séum að brjóta alþjóðlega samþykktir. Við höfum farið í einu og öllu eftir okkar eigin samþykktum og alþjóðlegum samþykktum og það er furðulegt að mínu mati að slíkt skuli koma fram hér á Alþingi. Þessar hvalafurðir sem ég nefndi verða fluttar út en ég sé ekki ástæðu til að upplýsa það hér hvenær það verður gert eða hvert.



Herra forseti. Ég sagði ekki að hæstv. ráðh. væri að brjóta lög. En það er vitað að þessar hvalveiðar eru langt frá því að vera í anda þeirra ákvarðana sem teknar voru í Alþjóðahvalveiðiráðinu og raunar hér á Alþingi Íslendinga. Menn geta haft á því hvaða skoðun sem er hvort hér er um að ræða raunverulega þekkingarleit eða hvort annarleg sjónarmið ráða málum, svo sem afkoma þess góða fyrirtækis Hvals hf. Ég ætla ekkert að fara út í þá umræðu. Eitt er víst að hv. þm. Eiður Guðnason virðist verða mjög tiffinningaheitur þegar þetta mál er á dagskrá. Að lokum, herra forseti: Ég hlýt að eiga nokkurn rétt á því að fá að vita hvert hvalaafurðirnar eiga að fara. Hvers vegna er það leyndarmál? Hvert á að flytja þær? Mér finnst það alveg með hreinum ólíkindum að þetta skuli ekki vera upplýst. Það sem við vitum er að sala þessara afurða á að standa undir hinum vísindalegum rannsóknum. Við hljótum að eiga rétt á að vita þetta.



Herra forseti. Ég held að ástæðulaust sé að vera með mjög mikil stóryrði í sambandi við þetta mál eða bera mönnum á brýn að þeir séu að brjóta lög eða alþjóðasamþykktir eða samþykkt þá sem Alþingi gerði í sambandi við hvalveiðar. Ég held hins vegar að það sé full ástæða til þess að vekja athygli á að því miður hefur það ekki tekist sem meginhluti þm. mun hafa ætlast til, að hægt væri að sinna vísindaveiðum á nokkuð trúverðugan hátt, sinna þeirri stefnu sem hæstv. ráðherra hefur haldið fram að við værum að gera á þann veg að þeir sem um þessi mál fjalla tryðu því að við værum að gera þetta fyrst og fremst á vísindalegan hátt. Ég tel að ráðherra hafi ekki staðið sig þarna sem skyldi og komið of mikið fram sem pólitískur leiðtogi og pólitískur málsvari þessa máls fremur en að vísindamenn hafi verið látnir túlka þann málstað sem við höfum verið að berjast fyrir, þ.e. að nýta okkar eðlilegu náttúruauðlindir. Þetta hefur verið rekið meira og minna á pólitískum vettvangi og fyrst og fremst á ráðherravettvangi en ekki á vísindalegum vettvangi.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Að hve miklu leyti greiðir Tryggingastofnun ríkisins hjálparkalltæki fyrir sjúklinga og aldrað fólk? Beðið var um sundurliðun á greiðsluhluta stofnunarinnar í stofnkostnaði og afnotagjöldum. Svarið er þetta: Styrkurinn skal nema 90% af kaupverði viðvörunarkerfis sem Tryggingastofnun samþykkir. Að notkun lokinni er skylt að skila tækjunum til Tryggingastofnunar ríkisins og er sjúklingshluti, þ.e. 10%, afturkræfur. Stofnunin og söluaðili annast framkvæmd þessara skila. Greitt skal 80% í mánaðarlegu þjónustugjaldi vegna notkunar viðvörunarkerfisins. Stofnunin semur um nánari tilhögun á greiðslum við vaktstöð. Þessi hækkun á uppbótargreiðslum með sérstökum styrk vegna þessa var samþykkt í tryggingaráði í fyrra að tilhlutan stjórnar Framkvæmdasjóðs aldraðra og þetta er framkvæmdin nú. Þá er spurt: Hverjir eiga rétt á greiðslum? Svarið er þetta: Heimilt er að veita styrk til kaupa viðurkennds viðvörunarkerfis eða sendistöðvar fyrir elli- og örorkulífeyrisþega sem býr einn eða býr við sams konar aðstæður, enda sé hann svo sjúkur að honum sé nauðsyn á slíku viðvörunarkerfi. Kerfið skal tengt vaktstöð sem starfar allan sólarhringinn. Þeir sjúkdómar sem að jafnaði er um að ræða eru ýmsir miðtaugakerfissjúkdómar, svo sem lamanir, flogaveiki, kransæðasjúkdómar á háu stigi, hjartabilun og svæsnir lungnasjúkdómar. Einnig koma hér til afleiðingar slysa. Hvaða meginstefnu hafa stjórnvöld sett Tryggingastofnun ríkisins við afgreiðslu umsókna um fyrrgreind hjálparkalltæki? Svarið er þetta: Reglur þessar taka aðeins til einkaheimila en ekki til neins forms sambýlis eða stofnana þar sem Tryggingastofnun ríkisins eða aðrir opinberir aðilar greiða kostnað af rekstrinum. Tryggingayfirlæknir skal samþykkja umsókn fyrir fram, enda liggi fyrir nákvæmt vottorð læknis um sjúkdómsástand og þörf þess elli- og örorkulífeyrisþega sem um viðvörunarkerfið sækir. Tryggingastofnun gerir eftirtaldar lágmarkskröfur varðandi búnað og þjónustu við viðvörunarkerfi: a) Boðyfirfærslukerfið skal vera tengt með símalínu. Það skal þó vera óháð símakerfinu, þ.e. því að fá són í símann áður en unnt er að senda boð. Ástand símalínu skal vera undir stöðugri vakt. Möguleiki skal vera á talsambandi við vaktstöð. b) Kerfið skal tengt vaktstöð sem starfar allan sólarhringinn. Það skal prófa a.m.k. þrisvar sinnum á ári með því að fara í húsnæði notanda þess. c) Viðbrögð við útkalli skulu vera í því fólgin að starfsmaður vaktstöðvar sem hefur lykla að viðkomandi húsnæði fari tafarlaust á staðinn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Reglur þær sem hún vitnaði til voru ekki endanlega mótaðar þegar fsp. var lögð fram en nú eru þær það og ljóst er að einungis mjög veikir sjúklingar eiga rétt á þessum greiðslum. Ég tel þetta mjög ranga stefnu. Það má ljóst vera að æskilegt er og eðlilegt að sem flestir geti búið á sínum eigin heimilum og verið virkir einstaklingar í þjóðfélaginu sem allra lengst. Þjóðfélaginu ber að sjálfsögðu skylda til að laga aðstæður hinna sjúku og öldruðu að því samfélagi sem við höfum búið okkur svo að þeir njóti a.m.k. öryggis á heimilum sínum þegar aðstandendur eru ekki lengur til staðar til að annast þá vegna starfa úti í þjóðfélaginu. Auk þess má benda á þá biðlista sem eru við hvert einasta dvalarheimili fyrir aldraða. Ég tel einfaldlega að hinar nýju reglur Tryggingastofnunar séu allt of strangar varðandi heilsufar og ekki sé sjálfgefið að einungis þeir sem eru sjúklingar fái þessi tæki heldur eigi einnig gamalt fólk að eiga rétt á þessu þó að það sé við þokkalega heilsu, því að dæmi eru til að ekki þarf mikið út af að bera til þess að slíkt fólk geti legið hjálparlaust. Í hinum nýju reglum eru lágmarkskröfur um búnað og eitthvað hef ég heyrt um að þar þyki öðru fyrirtækinu hallað á sig. En ég held að tvímælalaust séu þau bæði fær um að sinna þessari þjónustu. Ég vil hins vegar til upplýsingar geta þess að mér hefur borist bréf frá Ásmundi J. Jóhannssyni, tæknifræðingi hjá Slökkviliði Reykjavíkur. Hann bendir þar á að óeðlilegt sé að einkafyrirtæki annist þessa þjónustu, a.m.k. á höfuðborgarsvæðinu. Hann bendir á að í Osló hafi slökkvilið borgarinnar annast þessa þjónustu frá árinu 1979 án endurgjalds. Þar kosta tækin sjálf um 14 þús. íslenskar krónur í stað okkar 43-47 þús. og ársfjórðungsleiga er þar um 900 kr. Útköllin eru hins vegar endurgjaldslaus. Orðrétt, með leyfi forseta, segir Ásmundur: "Mér hefur þótt það þyngra en tárum taki að horfa upp á að neyð öryrkja og gamalmenna er notuð sem fjárgróðabitbein tveggja fyrirtækja þar sem eingöngu er horft á tekjumöguleika fyrirtækjanna af þessari starfsemi og ttl að tryggja þá sem best er krafist aðstoðar úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Á slíkan hátt eru þessi mál látin þróast hér hjá okkur með skeytingarleysi þeirra sem eiga að gæta heilla almennings." Ég hlýt að stytta mál mitt, herra forseti. Mér finnst rétt að þetta sjónarmið komi fram. Ég skal láta ósagt hvort hægt væri að breyta aðstöðu til að hafa þessi tæki eftir ráðum Ásmundar. Það kann vel að vera að hægt væri að koma því fyrir hér á höfuðborgarsvæðinu, en líklega á annað við utan þess. Tilefni fsp. minnar var sem sagt fyrst og fremst þessar að mínu mati allt of ströngu reglur Tryggingastofnunar við ákvörðun um hverjir eigi að fá tækin. Ég skora á hæstv. ráðh. að íhuga vandlega hvort ekki sé ástæða til að gefa stofnuninni og þá tryggingayfirlækni sem ræður þessu mestan part fyrirmæli um að öðruvísi skuli að farið.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Það er kannske eðlilegt að geta þess í sambandi við lokaorð hv. þm. um að reglur þessar séu allstrangar að einmitt þetta atriði hefur verið til umfjöllunar í heilbrmrn. alveg nýlega og hjá stjórn Framkvæmdasjóðs aldraðra og samstarfsnefnd um málefni aldraðra, þar sem lögð hefur verið áhersla á að nauðsynlegt sé að geta túlkað þessar reglur nokkuð rúmt og einkanlega þá kröfu í reglunum að þetta gildi allt að því eingöngu um fólk sem er algjörlega eitt í heimili. Við teljum að það geti vissulega staðið svo á að sá eða þeir sem eru með hinum aldraða í heimili séu sjálfir svo settir að aðstaða hins aldraða að því er öryggi varðar sé fyllilega sambærileg við það að hann byggi einn.



Herra forseti. Á þskj. 515 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. menntmrh.: "Hvernig er nú háttað sálfræðiþjónustu á vegum fræðsluskrifstofu Austurlands? Hversu margir starfsmenn eru þar að verki nú?" Í utandagskrárumræðu 20. jan. s.l. ræddi hæstv. menntmrh. um hinn mikla mannafla sem fræðsluskrifstofur hefðu yfir að ráða. Það duldist engum í máli hæstv. ráðh. að honum þótti sem þar hefði verið fullmikið að gert að ekki sé dýpra í árinni tekið og kom það manni á óvart svo mikill valddreifingarmaður sem hæstv. ráðh. segist vera að öðrum kosti. En einnig kom mér þetta á óvart búandi á sama stað og fræðsluskrifstofa Austurlands er til húsa því að þar hef ég ekki orðið var neinnar ofsetningar starfsmanna nema síður væri og veit ég að hæstv. ráðh. hlýtur að kunna á því jafngóð skil og ég. Í máli hæstv. ráðh. var raunar um alhæfingu að ræða gagnvart fræðsluskrifstofunum almennt, eins og oft hendir þann ágæta mann, en þó kom mér kannske enn mest á óvart þegar hæstv. ráðh. lét að því liggja að fræðsluskrifstofurnar væru að sligast undan fjölda sálfræðinga eða eins og hann sagði, með leyfi forseta: ...að fræðsluskrifstofurnar væru með sálfræðing á hverjum fingri." Einmitt þetta atriði, að fræðsluskrifstofurnar væru að manni skildist allar með sálfræðing á hverjum fingri, varð til þess að mér þótti óhjákvæmilegt að vekja athygli á því með fsp. hvert ástand þessara mála er nú í kjördæmi því sem við hæstv. ráðh. störfum báðir fyrir, burtséð frá því þó ég hafi nokkra vitneskju um málavöxtu svo og hitt að ég veit mætavel að hér um véla hans kæru fræðsluráð fyrst og síðast þó að hitt dyljist væntanlega ekki eftir umræðurnar sem undanfarið hafa orðið um þessi mál öll hvar Valdið með stórum staf er. Þess vegna vildi ég fá skýr svör við þessu einnig til að vekja athygli á því hversu þessum málum er háttað á Austurlandi nú í beinu framhaldi af fullyrðingum hæstv. ráðh. í utandagskrárumræðum.



Herra forseti. Ég upplýsti í umræðu utan dagskrár að á fræðsluskrifstofunum hefði - hvað eigum við að segja, á 10 eða 12 ára starfstímabili fræðsluskrifstofanna - mannafli vaxið menntmrn. yfir höfuð sem næmi um þremur stöðugildum. Þetta var það sem ég upplýsti og lét þess reyndar getið að víða væru þeir vel settir með sálfræðiþjónustuna til að mynda, en hún kom þar sérstaklega til umræðu og sérkennsla og stuðningskennsla. Af því sem svo undarlegt það er og fágætt í lögum eru grunnskólalögin útbúin með þeim hætti að um þá þjónustu sérstaklega er tekið fram að hún skuli fara eftir því sem fjárlög ákveða hverju sinni. Ekki nóg með að reglugerðin sé þannig útbúin heldur lögin sjálf. Á þetta er minnt sérstaklega vegna þess að menn hafa látið svo sem afgreiðslur fjárlaganna til þessara þarfa megi hafa að engu. En ég hef fengið svar frá fræðsluráði Austurlandsumdæmis vegna fsp. hv. þm. og er svar við fyrri lið fsp. á þessa leið: Vilhelm Norðfjörð sálfræðingur sagði starfi sínu lausu 1. ágúst s.l. Enginn hefur sótt um stöðuna þrátt fyrir auglýsingar í útvarpi og blöðum. Svar við síðari lið fsp. er á þessa leið: Vilhelm var ráðinn í hlutastarf frá 1. sept. 1986 til 30. apríl 1987. Sinnir hann ákveðnum málum í samráði við fræðsluskrifstofuna og hlutaðeigandi skóla. Berit Johnsen uppeldisfræðingur starfar sem sérkennslufulltrúi í fullu starfi og hefur gert frá 1979. Hún vinnur nú m.a. að því að undirbúa tveggja ára nám í sérkennslu fyrir austfirskra kennara. Fræðsluskrifstofan hefur greitt ferðakostnað kennara sem hafa farið til Reykjavíkur til að kynna sér kennslu fatlaðra, t.d. heyrnarskertra barna svo og athuganir félagsráðgjafa o.fl. "Ég hef lagt áherslu á það", segir í bréfi fræðslustjórans, "að fræðsluskrifstofan er reiðubúin að greiða götu þeirra barna sem að dómi skólanna þurfa á sérstakri athugun að halda, enda þótt sálfræðingur sé ekki eins og er í fullu starfi við skrifstofuna."



Herra forseti. Það kemur í ljós í svari hæstv. ráðh. að ekki gilda alhæfingar hans um sálfræðinga á hverjum fingri hjá fræðsluskrifstofunum alls staðar. Í því kjördæmi sem hann ætti allra best að þekkja til er ástandið þannig, eins og hann lýsti réttilega úr bréfi fræðslustjórans á Austurlandi, að þar er nú enginn sálfræðingur við störf heldur hefur sá sem gegndi þessu starfi áður farið í þetta í nokkurs konar íhlaupavinnu núna til að bjarga því brýnasta sem þarf að bjarga. Ég vildi gera athugasemd við það sem hæstv. menntmrh. hefur komið inn á bæði nú og áður um mannafla á fræðsluskrifstofum. Ég álít að það sé einmitt mjög mikil nauðsyn á því að manna fræðsluskrifstofurnar sem allra best, ekki ofmanna þær á nokkurn veg heldur manna þær sem allra best þannig að þar sé komið saman þeirri þekkingu og því starfsfólki sem best veit um hvar skórinn kreppir á hinum einstöku stöðum, miklu betur, og það er ég viss um að hæstv. ráðh. samsinnir mér um þó hann hafi sagt annað í hita umræðunnar, miklu betur en starfsmenn suður í menntmrn. Aðeins örfá orð til viðbótar í sambandi við þetta. Hæstv. ráðh. hefur gefið Austfirðingum sérstaka gæðaeinkunn fyrir það að þar hafi heldur fá börn fundist með sérkennsluþarfir. Það kann vel að vera að það sé sérstaklega til þess að hæla Austfirðingum fyrir. Ekki þykir mér það. Ég veit að bæði meðal kennara og foreldra barna sem eiga í erfiðleikum er hér um mikið áhyggjuefni að ræða, að svo skuli hafa til tekist að eingöngu er um íhlaupastarf að ræða hjá sálfræðingi, einkum þar sem það er fulljóst, og það veit hæstv. ráðh. jafnvel og ég, að könnun á högum og aðstæðum barna á þessu svæði er hvergi nærri lokið þrátt fyrir bæði gott starf Vilhelms Norðfjörðs og einnig Berit Johnsen sem hann nefndi réttilega að hefði starfað mjög mikið að þessum sérkennslumálum. Þannig er býsna mikið starf óunnið og þetta veit hæstv. ráðh. jafnvel og ég. Ég veit um mörg dæmi þess þar sem öðruvísi og betur þarf að standa að sérkennslumálum þrátt fyrir, eins og hann vitnaði til bréfs fræðslustjóra, margt það sem vel hefur verið gert og ég viðurkenni stórkostlegar framfarir frá því sem var þegar ég var í skólastjórastarfi austur þar, og þá voru erfiðleikar á ráðgjöf, greiningu og þeirri hjálp sem dygði. Hæstv. ráðh. kom inn á námskeið varðandi sérkennslu austur þar. Það ber sérstaklega að þakka hæstv. ráðh. fyrir það. Ég dreg ekki úr því. En ég held að forsendan að gagnsemi þeirra námskeiða og þess starfs sem þeir sérkennarar eiga eftir að vinna sé einmitt trygg og örugg sálfræðiþjónusta á svæðinu því okkur Austfirðingum þætti það vissulega framför ef þar yrði ráðinn aftur maður í fullt starf þó að fræðsluskrifstofan hefði ekki sálfræðing á hverjum fingri.



Herra forseti. Ég hygg að ég muni það rétt að ég hafi orðað það svo að í Norðurlandi eystra hefðu af þar til bærum sálfræðingum og sérfræðingum verið greind þrefalt fleiri börn með sérþarfir en í Austurlandsumdæmi. Það er svo nokkuð langt sótt að ég hafi verið með því að kvarta yfir því að of fá börn hefðu verið greind austur þar.

Ég þakka fyrir það.

Ég lét þess getið að það hefðu verið greind þrefalt fleiri norður þar en eystra og tvöfalt fleiri en í Reykjaneskjördæmi. Það var um það að segja. Ég verð að segja að það kann að vera að hann sé fáliðaður, fræðslustjóri Austurlands á Reyðarfirði, en ég held að starf hans og hans skrifstofu þoli fullkomlega samanburð við aðrar fræðsluskrifstofur í landinu. Það kann að vera að á skorti um sálfræðiþjónustuna og þá þarf að bæta úr því og ekki hefur gengið að fá mann í þá stöðu, en yfirleitt held ég að þetta sé afskaplega skilgóður maður í sinni stöðu og eftir hann liggi gott starf, enda veit ég að það er hv. fyrirspyrjandi mér sammála um. Það er ekki allt fengið kannske með mannaflanum. En ég get líka upplýst, þó ég ætli ekki að gera það að umtalsefni hér og nú, að innan örfárra daga mun ég leggja fyrir brtt. við grunnskólalög sem m.a. snerta beinlínis fræðsluskrifstofurnar og þar mun ég alveg áreiðanlega leggja til að tvískiptingu þessarar þjónustu á vegum menntmrn. og sveitarfélaga verði hætt, að fræðslustjórar þurfi ekki lengur að þjóna tveimur herrum, síst ef þeir skyldu kjósa að þjóna aðeins öðrum en fara á svig við allt sem hinn herrann mælir fyrir um. Og áreiðanlega fylgir ekki sá böggull skammrifi að þetta verði allt gerðir áfram að hálfgerðum fjármálaráðherrum, einum átta í landinu eins og sumir hafa litið á sig. Alveg áreiðanlega ekki. Og sveitarfélögin munu vafalaust áfram taka höndum saman um rekstur fræðsluráða og það verður þeirra mál og segja þá þeim fræðslustjórum fyrir verkum, enda þá með fulla ábyrgð á verkum þeirra, fjárráðstöfunum og öðrum rekstri, að svo miklu leyti sem sveitarfélögin sjálf vilja fela þeim í hendur. Eftirlit með gæðum kennslu og náms verður vafalaust þeirra hlutverk og skipulag á rekstri skóla í umdæmum. En eins og ég segi, þessa skipan mun ég leggja til í mínum brtt., að þessi umsýsla verði færð á herðar sveitarfélaganna. Þetta vildi ég aðeins að kæmi fram hér og nú því það er alveg nauðsynlegt af biturri reynslu að þarna verði á bragarbót.



Herra forseti. Á síðasta þingi var lagt fram frv. til l. um breytingar á kynsjúkdómalögum vegna þess nýja skæða sjúkdóms, alnæmis eða eyðni, sem komið hefur til sögunnar á s.l. árum. Umfjöllun um þetta frv. gaf tilefni til að gaumgæfa lög um varnir gegn kynsjúkdómum frá 1978 svo og önnur gildandi lög sem taka til smitsjúkdóma, en þau eru orðin býsna gömul. Má sem dæmi nefna lög um varnir gegn holdsveiki frá 1898 og 1909, berklavarnalög frá 1939, lög til varnar gegn fýlasótt frá 1940, sóttvarnalög frá 1954, farsóttarlög frá 1958, lög um ónæmisaðgerðir og lög um varnir gegn kynsjúkdómum frá 1978. Nú hefur skilningi manna og þekkingu á eðli smitsjúkdóma fleygt fram á síðustu áratugum. Rannsóknaraðferðir við greiningu þeirra, meðhöndlun með lyfjum eða varnir gegn þeim með bóluefnum hafa tekið miklum stakkaskiptum frá því að lög um þá voru sett. Eru því mörg ákvæði laganna orðin úrelt. Það er þess vegna bæði eðlilegt og reyndar löngu tímabært að endurskoða þau til samræmis við nútímaþekkingu og starfshætti. Einnig er eðlilegt að líta á smitsjúkdóma sem heild við lagasetningu þannig að heildstæð löggjöf nái til allra smitsjúkdóma en frávik og sérstaða verði mörkuð með reglugerðum. Um þetta fluttu þingkonur Kvennalistans ásamt öðrum þingkonum stjórnarandstöðu svohljóðandi till. til þál. á síðasta þingi sem ég ætla að lesa, með leyfi forseta. "Alþingi ályktar að skora á heilbrmrh. að láta fara fram svo fljótt sem unnt er endurskoðun og samræmingu á þeim lögum sem taka til smitsjúkdóma. Lagt verði fram frumvarp þar að lútandi eigi síðar en á næsta þingi." Í umræðum um þessa þáltill. 27. febr. fyrir tæpu ári upplýsti hæstv. heilbrmrh. að tekin hefði verið ákvörðun um að endurskoða sóttvarnalöggjöfina í heild sinni. Sú ákvörðun var tekin í desember 1985, sagði hún. Hún taldi mjög nauðsynlegt að vanda til endurskoðunarinnar þar sem um væri að ræða flókna löggjöf sem fjallaði um réttindastöðu manna og heimildir yfirvalda til að skerða þann rétt. Hún sagðist því leggja mikið upp úr því að hafa með í starfi að endurskoðuninni menn sem hafa mikla reynslu af sjálfri framkvæmdinni. Hins vegar sagði hún einnig að þeir aðilar sem hún hefði ætlað að fela þetta verkefni væru ekki tiltækir fyrr en um vorið 1986 og teldi hún skynsamlegt að doka við eftir því. Nú vil ég spyrja hæstv. heilbrmrh. á þskj. 533: "1. Hvenær skipaði heilbrigðisráðherra nefnd til að endurskoða og samræma löggjöf um smitsjúkdóma og sóttvarnir? 2. Hvað líður störfum nefndarinnar?"

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Verkefni það sem hér er spurt um hefur vissulega verið til umræðu í heilbrmrn. í langan tíma, en formleg skipun nefndar í þessu skyni varð með bréfi 27. nóv. 1986. Nefndin fékk það hlutverk að endurskoða öll lögin sem gilda um smitsjúkdóma, þ.e. þau lög sem hér voru upptalin, farsóttarlögin nr. 10/1958, sóttvarnalögin frá 1954, ýmis sérlög er snerta sérstaka sjúkdóma, svo sem berklavarnarlögin frá 1939, lög um varnir gegn kynsjúkdómum og ýmis lög um einstaka sjúkdóma sem jafnvel voru sum hver sett um og eftir síðustu aldamót. Þetta er gert í því skyni að samræma og færa til nútíma aðstæðna alla þessa löggjöf. Í nefndina voru skipaðir þeir Sigurgeir Jónsson fyrrv. hæstaréttardómari, sem er formaður, dr. Guðjón Magnússon aðstoðarlandlæknir og dr. Haraldur Briem sérfræðingur í smitsjúkdómum. Starfsmaður nefndarinnar er Ingimar Sigurðsson yfirlögfræðingur heilbrmrn. Svo er spurt hvað líði störfum nefndarinnar. Svo sem fram kemur af þessu hefur nefndin ekki setið að störfum svo langan tíma að fyrir liggi enn þá nein niðurstaða frá henni. Hér er um gríðarlega viðamikið og flókið mál að ræða sem þarf mjög ítarlega umfjöllun. Ég get einungis sagt að ég hygg að ekki verði þessi nefnd lengur að störfum en nauðsynlegt er þar eð hún er skipuð dugnaðarmönnum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hennar og fagna því að nefndin skuli hafa verið skipuð því að verkefni hennar er brýnt og löngu tímabært, eins og áður kom fram. Mig langaði til þess að spyrja ráðherra hvort starfslok nefndarinnar væru í raun áætluð, hvort nefndin hygðist t.d. taka mið af þeirri endurskoðun sem farið hefur fram annars staðar á Norðurlöndunum þar sem ýmissi löggjöf um þessa sjúkdóma hefur yfirleitt verið steypt saman í heildstæða löggjöf en var áður í mörgum sérlögum sem voru orðin gömul. En fyrst og fremst vildi ég spyrja ráðherra hvort það væri einhver áætlun um starfslok, hvort þetta væri nefnd sem ætti að starfa í eitt eða tvö ár eða skemur eða lengur en þann tíma.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Verkefni það sem hér er spurt um hefur vissulega verið til umræðu í heilbrmrn. í langan tíma, en formleg skipun nefndar í þessu skyni varð með bréfi 27. nóv. 1986. Nefndin fékk það hlutverk að endurskoða öll lögin sem gilda um smitsjúkdóma, þ.e. þau lög sem hér voru upptalin, farsóttarlögin nr. 10/1958, sóttvarnalögin frá 1954, ýmis sérlög er snerta sérstaka sjúkdóma, svo sem berklavarnarlögin frá 1939, lög um varnir gegn kynsjúkdómum og ýmis lög um einstaka sjúkdóma sem jafnvel voru sum hver sett um og eftir síðustu aldamót. Þetta er gert í því skyni að samræma og færa til nútíma aðstæðna alla þessa löggjöf. Í nefndina voru skipaðir þeir Sigurgeir Jónsson fyrrv. hæstaréttardómari, sem er formaður, dr. Guðjón Magnússon aðstoðarlandlæknir og dr. Haraldur Briem sérfræðingur í smitsjúkdómum. Starfsmaður nefndarinnar er Ingimar Sigurðsson yfirlögfræðingur heilbrmrn. Svo er spurt hvað líði störfum nefndarinnar. Svo sem fram kemur af þessu hefur nefndin ekki setið að störfum svo langan tíma að fyrir liggi enn þá nein niðurstaða frá henni. Hér er um gríðarlega viðamikið og flókið mál að ræða sem þarf mjög ítarlega umfjöllun. Ég get einungis sagt að ég hygg að ekki verði þessi nefnd lengur að störfum en nauðsynlegt er þar eð hún er skipuð dugnaðarmönnum.