Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan þrjú í dag fer fram umræða utan dagskrár um fjárhagsstöðu heimilanna. Málshefjandi er hv. þm. Bjarni Benediktsson. Forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 3. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í tæpa klukkustund.

Forseti. Fyrir rúmu ári komst það upp að Sjálfstæðisflokkurinn hafði tekið við háum greiðslum, styrkgreiðslum frá nokkrum stórfyrirtækjum hér á landi svo nam tugum milljóna króna. Einn þingmanna flokksins viðurkenndi síðar að hafa haft forgöngu um að afla þessara fjármuna, en lengi vel hefur verið óljóst um það hver tók síðan formlega við þeim og færði þá inn í sjóði flokksins. Viðbrögð flokksforustunnar eftir að upp komst um málið voru að styrkirnir væru óeðlilega háir og ekki í anda flokksins og yrðu því endurgreiddir hið snarasta. Því hefur síðan verið haldið fram að svo hafi verið gert. Í ljósi þess spyr ég formann Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Bjarna Benediktsson, eftirfarandi spurninga varðandi þetta mál: 1. Hversu mikið hefur verið endurgreitt af þessum háu styrkjum? 2. Á hvaða kjörum eru lánin endurgreidd? Eru þau greidd með vöxtum,  3. Hvenær áætlar formaðurinn að styrkirnir verði endurgreiddir að fullu?  Síðan væri ágætt að fá upplýsingar um hverjir taka við þessum endurgreiðslum í ljósi stöðu þeirra fyrirtækja sem þarna áttu í hlut, þ.e. FL Group og Landsbankans. Er ekki rétt í anda þess að hafa allt uppi á borðum að Sjálfstæðisflokkurinn haldi landsmönnum, kjósendum sínum og öðrum, upplýstum um gang þessa máls, t.d. á heimasíðu sinni með þeim upplýsingum sem koma við þeim spurningum sem ég hef borið hér upp, um endurgreiðslutímabilið, kjörin og annað sem varðar þessa styrki?

Virðulegi forseti. Það hefði verið hægur leikur fyrir hv. þingmann að fletta upp einhvers staðar í netheimum hvernig þetta mál er í pottinn búið. Ég gerði grein fyrir því á síðasta ári að við mundum endurgreiða þessa styrki á sjö árum vaxtalaust og án verðbóta. Fyrsta greiðslan var greidd á síðasta ári og sú næsta verður greidd núna í sumar. Svo verður þetta greitt til baka á þessum sjö árum. Það er rangt þegar hv. þingmaður segir að um sé að ræða lán. Það er engu slíku til að dreifa. Því hefur oft verið haldið fram um Sjálfstæðisflokkinn að hann vilji ekki taka þátt í samstarfi með öðrum flokkum um að auka gegnsæi í þessum málaflokki, þ.e. í fjárhagslegum samskiptum stjórnmálaflokka, fyrirtækja og einstaklinga í landinu. Því var haldið fram um Sjálfstæðisflokkinn að hann mundi aldrei vilja standa að lagasetningu um þessi mál. Það reyndist rangt. Við tókum þátt í því með öðrum flokkum á árinu 2006. Því var haldið fram um Sjálfstæðisflokkinn að hann mundi ekki vilja upplýsa um fjárhagsleg málefni sín fyrir gildistöku laganna. Það var rangt. Við höfum opnað bókhald flokksins aftur til ársins 2002. Því var haldið fram um Sjálfstæðisflokkinn að hann vildi ekki setja reglur sem vörðuðu fjárhagsleg tengsl einstakra þingmanna. Við tókum þátt í því í samstarfi við aðra flokka að setja reglur um þau málefni á þinginu og höfum tekið virkan þátt í því eins og allir aðrir þingmenn annarra flokka. Ég tók þátt í því sem nýr formaður Sjálfstæðisflokksins á síðasta ári að taka ákvörðun um endurgreiðslur þessara styrkja vegna þess að þeir eru, eins og hv þingmaður vék að, úr öllum takti við þau samskipti stjórnmálaflokks við stuðningsmenn sína sem ég vil sjá. Þess vegna var þessi ákvörðun fyrir mig tiltölulega einföld. Svörin við þessum spurningum hafa öll verið gefin fyrir löngu. Þau eru opinber og þau hefði hv. þingmaður getað fundið ef hann hefði borið sig eftir þeim.

Frú forseti. Ég biðst afsökunar á því að hafa komið of seint en við í þingmannanefndinni kláruðum fund akkúrat klukkan hálf og það tók smátíma að komast yfir Austurvöll. Ég kem hingað upp til að fá að ræða við hv. þm. Oddnýju Harðardóttur um úthlutunarreglur LÍN. Ráðherra hefur samþykkt þessar úthlutunarreglur og framkvæmdastjóri LÍN sá sér þá fært að senda nefndarmönnum menntamálanefndar reglurnar. Það var þannig að ég óskaði eftir fundi í menntamálanefnd til að ræða drög að úthlutunarreglunum áður en ráðherra hefði samþykkt þær til að við hefðum eitthvað um þau að segja. Fundurinn var haldinn og fulltrúar LÍN mættu án þess að afhenda okkur nefndarmönnum drögin þannig að við reyndum að ræða eitthvað sem við vissum ekki almennilega hvað var. Síðan passar framkvæmdastjórinn sig á að senda okkur ekki reglurnar fyrr en ráðherra er búinn að undirrita þær. Þeir þingmenn sem komu upp í ræðustól voru að tala um mikilvægi gagnsæis. Það hlýtur að vera þetta nýja sjálfbæra gagnsæi sem menn hafa talað um upp á síðkastið því að þetta er algjör leyndarhyggja og algjörlega óásættanleg vinnubrögð gagnvart Alþingi. Við eigum að vera aðhalds- og eftirlitsaðili með framkvæmdarvaldinu þannig að við þurfum að fá upplýsingar sem við óskum eftir frá framkvæmdarvaldinu til að við getum tekið afstöðu til þess hvort það sem framkvæmdarvaldið gerir sé ásættanlegt eða ekki. Ég óska eftir því við hv. formann menntamálanefndar, Oddnýju Harðardóttur, að hún kalli ráðherra menntamála á okkar fund ásamt formanni stjórnar LÍN þar sem við getum talað við þessa fulltrúa framkvæmdarvaldsins um það hvort þetta séu vinnubrögðin sem þeir telja að eigi að iðka á hinu nýja Íslandi.

Virðulegi forseti. Lögum samkvæmt setur stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna úthlutunarreglurnar og þær taka síðan gildi þegar menntamálaráðherra hefur staðfest þær og þær verið birtar í Stjórnartíðindum. Það þarf hvort tveggja að vera. Auðvitað geta þingmenn gert tillögur til ráðherra um hvernig þeim finnist úthlutunarreglurnar ættu að vera og tekið þær til umræðu eins og við höfum gert í menntamálanefnd þar sem rædd voru ný viðmið til námsárangurs. Auðvitað munu þingmenn líka fara yfir reglurnar og kanna afleiðingar þeirra. Með breytingunum núna er miðað við 60% námsárangur fyrir fullt nám til framfærslu, þ.e. 18 einingar á önn, en þessu var breytt árið 2008. Áður var miðað við 20 einingar á skólaári. Þetta var rýmkað mjög mikið en fyrir þann tíma var gert ráð fyrir 75% námsárangri eins og gert er annars staðar á Norðurlöndum en núna er talað um að breyta þessu í 60% námsárangur sem er mun lægra en annars staðar á Norðurlöndum. Svo kemur barnafólk vel út úr þessu kerfi. Þar er lítils háttar lækkun á framfærslu og til upplýsingar er kerfið gjöfult fyrir námsmenn þannig að ef maður hugsar um brúttótekjur fyrir skatt eru þær um 300.000 kr. fyrir námsmenn með tvö börn og um 360.000 kr. fyrir námsmenn með þrjú börn. Við getum haft til samanburðar að meðaltekjur í landinu eru um 306.000 kr.

Virðulegi forseti. Mig langar að eiga í dag orðaskipti við hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson sem hefur í þessum ræðustól og annars staðar rukkað stjórnarliða um gegnsæ og vönduð vinnubrögð. Svo sannarlega eigum við þingmenn alls staðar að gera kröfu um slíkt en skilgreint og markvisst og þannig að við séum sjálfum okkur samkvæm. Annars er hætt við að hljómurinn í kröfunni verði hjáróma. Mig langar að vitna í orð hv. þingmanns þegar hann átti orðastað við hæstv. forsætisráðherra um launamál seðlabankastjóra í þingsal í gær. Hann talaði um að útskýringar yrðu að vera réttar, að upplýsa ætti rétt um tiltekin mál og ef slíkt væri ekki gert væri um pólitíska spillingu að ræða. Í ljósi þessarar orðanotkunar hv. þingmanns langar mig til að inna hann eftir því, í ljósi gegnsæis og vandaðra vinnubragða, hvenær hann hyggst greina frá því hverjir þeir aðilar eru sem styrktu þátttöku hans í prófkjöri vegna alþingiskosninganna árið 2007. Hv. þingmaður þáði þar styrki frá lögaðilum og einstaklingum upp á 4.650.000 kr. Þar af eru 2.250.000 kr. yfir þeirri lágmarksupphæð þar sem þarf að tilgreina styrkveitanda sérstaklega. Mig langar að endurtaka orð hv. þingmanns frá því í gær, útskýringar þurfa að vera réttar og upplýsa þarf rétt til að koma í veg fyrir pólitíska spillingu. Ég vona að svar hans við spurningu minni verði í takt við hans eigin orð.

Virðulegi forseti. Það er rétt, ég er þeirrar skoðunar að það eigi að ástunda vönduð vinnubrögð og á erfitt með að sætta mig við það þegar ég spyr hæstv. ráðherra einfaldra spurninga að þeim sé ekki svarað. Það hefur gerst hér ítrekað. Nú er þetta seðlabankamál greinilega orðið svo óþægilegt fyrir Samfylkinguna að hv. þm. Jónína Rós  Varðandi prófkjör mín get ég upplýst hv. þingmann um að ég hef farið í þrjú prófkjör, fyrst á árinu 2002. Ætli kostnaðurinn við það hafi ekki verið 1,8 millj. kr. sem að stórum hluta rann úr mínum vasa. Prófkjör mitt 2006 kostaði 4,6 millj. kr. og á árinu 2008 1,3 millj. kr. Ég hef upplýst um þá styrktaraðila sem mér ber skylda til að upplýsa um. Það kemur fram í rannsóknarskýrslunni að ég fékk styrk frá Landsbanka Íslands. Það er ekkert leyndarmál að það hefur komið fram. Skýrslan sýnir það hins vegar og sannar að ég er ekki nema hálfdrættingur í því sambandi á við ýmsa samflokksmenn hv. þingmanns sem hafa verið styrkþegar frá Landsbanka Íslands,  Það er sjálfsagt að ræða þessi mál. Ég hef fylgt öllum þeim reglum sem mér er skylt að fylgja. Ég hef skilað inn þeim uppgjörum sem mér ber skylda til lögum samkvæmt varðandi þau prófkjör 

Hæstv. forseti. Hæstv. forsætisráðherra hélt því fram í viðtali í Kastljósi í gær að hún hefði hvorki komið nálægt umræðum né ákvörðunum um launakjör eins æðsta embættismanns þjóðarinnar, seðlabankastjóra. Henni komu launakjör embættismanna þjóðarinnar ekkert við. Öll samskipti vegna þessa umrædda embættismanns voru á vegum annarra aðila sem reyndar eru hennar eigin trúnaðarmenn. Hér hefur orðið ótrúlegur viðsnúningur í málflutningi hæstv. forsætisráðherra gagnvart embættismönnum í Seðlabanka Íslands því að fyrir rúmu ári komst ekkert annað að í höfði hæstv. forsætisráðherra en þáverandi seðlabankastjórar, störf þeirra og kjör, og ekki síður áhugi ráðherrans á því að koma öðru fólki í stól seðlabankastjóra. Hæstv. forsætisráðherra er, hvað sem þingmenn Samfylkingarinnar segja í þessum sal í dag, komin í algjörar ógöngur í málflutningi sínum um launakjör bankastjórans og bendir í allar áttir þegar spurt er einfaldra spurninga um kjör hans. Í Morgunblaðinu í gær kom fram í viðtali við hv. þm. Helga Hjörvar að sú breyting sem gerð var á lögum í sumar og gerði mönnum kleift að hækka laun bankastjórans hafi komið úr forsætisráðuneytinu. Í Kastljósi í gær hafnaði hæstv. forsætisráðherra því alfarið að hafa farið fram á þessa breytingu, hafnaði alfarið orðum formanns efnahags- og skattanefndar, samflokksmanns síns, sem þarna greindi frá staðreyndum máls. Það er því óhjákvæmilegt að spyrja hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, fulltrúa Samfylkingarinnar í efnahags- og skattanefnd: 1. Hvernig kom það til að þessi breyting var gerð síðasta sumar? 2. Hver fór fram á að þessi breyting yrði gerð? 3. Hver voru rökin fyrir breytingunni?

Frú forseti. Ég er fegin að hv. þingmaður beinir spurningu sinni til mín í þessu máli sem Sjálfstæðisflokkurinn er beinlínis kominn með á heilann. Ég var farin að halda að ég skipti svo litlu máli í þinginu að enginn ætlaði að ræða það við mig. Ég er því mjög fegin að sjá að ég tilheyri þeim skara fólks sem telst heppilegt til að ræða þetta. Þetta mál hefur verið svo mikið rætt að ég veit eiginlega ekki hvað þingmaðurinn vill ræða meira.  Málið er þannig vaxið að í efnahags- og skattanefnd kom bandormur með breytingum um launakjör forstöðumanna hjá ríkinu. Við ræddum málið þó nokkuð ítarlega, fengum marga gesti á okkar fund til að ræða það, þar á meðal kjararáð sem upplýsti nefndina um að eftirlaunakjör væru ekki ákveðin af kjararáði, og kemur það skýrt fram í umsögn kjararáðs um þessar lagabreytingar.  Ég hef ekki mikið meira um málið að segja. Við höfum fjallað ítarlega um það í nefndinni, fengið gesti sem skiluðu öllum tölvupóstum um þessi samskipti og minnisblað ráðuneytisstjóra forsætisráðuneytisins varðandi samskiptin við formann bankaráðsins sem hefur staðfest það. Ég held að málið liggi algerlega ljóst fyrir.

Virðulegi forseti. Við ræðum mál sem hefur eðli máls samkvæmt vakið nokkuð mikla athygli. Það má spyrja sig af hverju svo er en það er algerlega í samræmi við það sem við höfum séð, þ.e. að verkstjóri ríkisstjórnarinnar veit almennt ekki hvað er að gerast á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Hún hefur farið nákvæmlega yfir það að hún hafi ekki eina einustu hugmynd um hvað gerist í ráðuneytinu og er það í samræmi við það sem komið hefur fram í flestum málum sem tengst hafa þjóðmálum eftir að hæstv. forsætisráðherra tók við embætti. 
             Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kallar fram í. Eigum við að fara yfir það hversu oft hæstv. forsætisráðherra hefur sagst koma af fjöllum? Eigum við að nefna t.d. meðferð bankanna á fyrirtækjunum? Eigum við að nefna það hvernig hæstv. forsætisráðherra tjáði sig um það? Sömuleiðis um skuldavanda heimilanna, eigum við að fara yfir það, helsta mál ríkisstjórnarinnar og hæstv. forsætisráðherra? Núna kemur þetta draumamál hæstv. forsætisráðherra, þ.e. að allir eiga að vera með lægri laun en hún sjálf, og í ljós kemur að trúnaðarmaður forsætisráðherra, nánar tiltekið Lára V. Júlíusdóttir, hefur verið að uppfylla samkomulag, og hæstv. forsætisráðherra kemur algerlega af fjöllum. Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þingmönnum finnst þetta hið eðlilegasta mál, þeim sem styðja stjórnina. En einhvern tíma hefði þetta þótt slök verkstjórn.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst hafa orð á því hversu merkileg þessi styrkjaumræða er í þingsalnum. Þar takast Samfylkingin og Sjálfstæðisflokkurinn á um það hvor fékk fleiri aura frá hinum títtnefndu útrásarvíkingum. Ég held að einfaldast væri fyrir þessa ágætu flokka að taka undir með okkur sem höfum sagt að réttast væri að kjósa fljótlega til að menn fái endurnýjað umboð. Hægt væri að láta þjóðina ákveða það hverjum hún treystir til að vera hér áfram og ekki síst ef menn vilja efla veg Alþingis. Ég bið ágæta þingmenn þessara flokka að íhuga það vandlega. Ég velti því fyrir mér, frú forseti, hvort vandræðagangurinn á stjórnarheimilinu sé slíkur að ekki sé hægt að taka ákvarðanir um tiltölulega einföld mál, þ.e. mál sem að mínu viti eru einföld. Það hefur komið í ljós að ekki hefur verið hægt að gera nýjan búnaðarlagasamning, samning sem rennur út um áramót, og nú blasir við að segja þarf upp ráðgjöfum, ráðunautum og starfsfólki hjá Bændasamtökunum vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki treyst sér til að ganga frá samningi við Bændasamtökin. Hvað skýrir það að ekki er hægt að ganga frá þeim samningi? Er það vegna þess að leggja á niður landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneytið og menn hafa ekki treyst sér til að gera samninginn áður en það verður gert? Eða er það vegna þess að samkvæmt kröfu Evrópusambandsins á að búa til nýja stofnun sem á að taka að sér verkefni Bændasamtakanna því að Evrópusambandinu þóknast ekki að Bændasamtökin sinni þeim verkefnum sem þau hafa sinnt? Er það ástæðan? Hverju sem líður er það vitanlega óþolandi, frú forseti, að stjórnvöld skuli skilja enn eina atvinnugreinina eftir í uppnámi út af ákvörðunarfælni sinni.

Hæstv. forseti. Ég get ekki orða bundist vegna ræðu hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur áðan þegar hún var að lýsa aðdraganda lagasetningarinnar síðasta sumar um kjararáð. Hún skautaði nefnilega í máli sínu yfir eitt mikilvægt atriði en það er að kjararáð benti vissulega á að biðlaunaréttindi og eftirlaunaréttindi væru ekki á verksviði kjararáðs en einhvern veginn komst inn í frumvarpstextann þessu til viðbótar orðalagið „önnur atriði er varða fjárhagslega hagsmuni seðlabankastjórans“. Það er á grundvelli þessara orða sem lítur út fyrir að seðlabankastjóralaunin hafi verið hækkuð umfram það sem allir héldu að væri niðurstaðan eftir lagasetninguna með kjararáð. Einhvers staðar frá kom sú hugmynd að setja inn fjárhæðir um önnur atriði er varða fjárhagslega hagsmuni bankastjórans, ekki er sambærilegt orðalag varðandi aðra embættismenn. Í tillögum kjararáðs er ekki að finna tillögu að slíku orðalagi. Einhvers staðar kom það frá. Hv. þm. Helgi Hjörvar upplýsti það í blöðum í gær að það hefði komið úr forsætisráðuneytinu. Í forsætisráðuneytinu kannast enginn við það. Þegar tillagan um launahækkun seðlabankastjóra var sett fram kom það fram á fundum bankaráðsins að það væri samkvæmt tillögum úr forsætisráðuneytinu. Í forsætisráðuneytinu kannast enginn við það. Ég vildi spyrja hv. starfandi þingflokksformann Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hvort þingflokkur hans sé sáttur við þau svör forsætisráðherra sem birst hafa í málinu og þau fjölmörgu misvísandi skilaboð, þau fjölmörgu misvísandi atriði sem enn á eftir að gera grein fyrir í þessu máli 

Frú forseti. Litlu verður Vöggur feginn - það má segja um þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem hafa fundið sér sérstakt áhugamál í málefnum seðlabankastjórans. Ég verð að segja það eins og er að þráhyggjan sem einkennir málflutning þingmanna Sjálfstæðisflokksins í þessu máli ríður ekki við einteyming. Hér eru eilífar sakbendingar til hægri og vinstri og ég hlýt að spyrja mig að því hvort það sé þannig sem Sjálfstæðisflokkurinn ætlar að taka þátt í endurreisn íslensks samfélags úr rústum, þeim sem hann kom okkur í fyrir stuttu. Varðandi það mál sem hér er sérstaklega til umræðu vil ég segja að ég tel að málið liggi ljóst fyrir. Hæstv. forsætisráðherra hefur upplýst að henni hafi borist einn tölvupóstur frá umræddum seðlabankastjóra og honum hafi ekki verið svarað. Ég tel að málið sé fyllilega upplýst að þessu leytinu til en hins vegar verð ég að ítreka að mér finnst að við séum ekki að einbeita okkur að því sem mestu máli skiptir fyrir íslenskt samfélag satt að segja. Þess er ekki getið af hálfu þingmanna stjórnarandstöðunnar, Sjálfstæðisflokksins einkum og sér í lagi, að nú sé meiri árangur í ríkisfjármálum en bjartsýnustu menn þorðu að vona, að við séum að ná aðhaldi í ríkisrekstrinum, að vonir séu til þess að við náum jákvæðum frumjöfnuði í ríkisfjármálum strax á næsta ári, að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn verði farinn héðan af landi brott á næsta ári. 
             Ekki er verið að tala um þetta. Það er þrátt fyrir allt margt jákvætt sem við blasir í okkar rekstri. Nei, Sjálfstæðisflokkurinn tekur sig til og gerir þetta mál að stóra málinu. Við ættum kannski að gera úttekt á launakjörum seðlabankastjóra undanfarinn áratug eða svo, allra, og á heildarkostnaði ríkisins vegna launakjara seðlabankastjóra langt aftur í tímann ef það er það sem Sjálfstæðisflokkurinn vill. Ég skora á formann Sjálfstæðisflokksins að gera sér grein fyrir því og taka af skarið um á hvaða leið Sjálfstæðisflokkurinn ætlar að vera í uppbyggingu samfélagsins og kannski þarf hann að hreinsa til í eigin ranni. 
            

Virðulegur forseti. Það er áhugavert að sitja í þingsal og hlusta á karp fjórflokksins eða þríflokksins. Leikritið heldur áfram eins og undanfarna áratugi. Þingmenn átta sig ekki á því að handritinu lauk 20. janúar 2009. Þeir hafa verið að feta sig áfram handritslausir á þingi í bráðum tvö ár og því fer sem fer. Heimilin eru að fara til fjandans, efnahagslífið er að fara til fjandans, stjórnmálin eru að fara til fjandans. Nýja handritið var skrifað í aðdraganda sveitarstjórnarkosninganna fyrir nokkrum vikum. Þó að þingmenn átti sig ekki á því er komin ný umræða í stjórnmálin og ný krafa frá almenningi um hvernig stjórnmál eiga að vera. Þau eiga ekki að vera eins og verið hefur í þingsal í morgun. Annað framhjólið og annað afturhjólið, Samfylkingin og Sjálfstæðisflokkurinn, rífast um hvað gerðist. Þiggjendur útrásarþýfis saka aðra um spillingu. Fólk sem sat í embættum í bankaráði Seðlabanka, hvers reikningur til þjóðarinnar í lokafjárlögum 2008 er 192 milljarðar, sakar aðra um vanrækslu. Hvert haldið þið að þetta leiði? Hver verður niðurstaðan úr þessu? Niðurstaðan verður einfaldlega sú að fulltrúalýðræðið eins og það hefur birst fólki á Íslandi er ónýtt. Fulltrúar á þingi, fulltrúar almennings, fulltrúar kjósenda, eru fyrst og fremst fulltrúar sjálfs sín en ekki almennings. Handritið er búið. Þetta leikrit sem þið eruð að leika í er ekki lengur til. Þið verðið að fara að tala öðruvísi og hugsa öðruvísi. Hversu lengi ætlið þið að halda áfram? 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að tileinka sér hefðbundið ræðuform á þingi og ávarpa forseta en ekki þingmenn úti í sal. 
            

Hæstv. forseti. Þetta hefur verið mjög athygliverð umræða hér í dag, og sérstaklega eru athygliverð orð hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur um að þetta mál varðandi seðlabankastjórann og launahækkun hans liggi ljóst fyrir. Spurningunni um hver lofaði seðlabankastjóranum launahækkuninni er ósvarað. Það er afskaplega óþægilegt  Af hverju kom lagabreytingin fram sjö dögum eftir að hæstv. forsætisráðherra gekkst fyrir því að Már Guðmundsson var ráðinn seðlabankastjóri? Hvers vegna?  
             Og ég ítreka spurningu hv. þm. Birgis Ármannssonar: Hversu lengi ætla Vinstri grænir að láta toga sig niður í það svað sem þetta mál er orðið? Af hverju er þessum spurningum ekki einfaldlega svarað? Ætluðu menn ekki að viðhafa hér lýðræðisleg, opin og gegnsæ vinnubrögð? Var það ekki fyrirheitið? Og hvers vegna geta menn ekki staðið við þau orð sín? Er þetta of erfitt verkefni, er það það sem er? Af hverju er spurningunni ekki svarað? Ég er ansi hrædd um að hefðu formerkin verið öfug, hefðu launakjör þáverandi seðlabankastjóra, Davíðs Oddssonar, verið til umfjöllunar og hefði Geir H. Haarde verið forsætisráðherra og málið vaxið á þennan hátt, hefðu hv. þingmenn Vinstri grænna staðið hér og krafist þess að málið yrði upplýst. 

Virðulegur forseti. Við erum að fara að greiða atkvæði um lokafjárlög 2008, hrunárið mikla, afskriftir upp á 198 milljarða kr. Með formlegum hætti er verið að færa bankahrunið yfir á skattborgara landsins með þessari afgreiðslu. Ítrekað hefur verið beðið um  Ég óska eftir að hv. formaður fjárlaganefndar kalli málið aftur inn til nefndarinnar á milli umræðna og reyni að vinna í því með nefndinni með hvaða hætti sé hægt að láta fara fram rannsókn á þessu gríðarlega tapi Seðlabankans áður en lokafjárlög ársins 2008 verða afgreidd.

Frú forseti. Hér erum við að samþykkja stefnumótandi ákvörðun þingsins um að ráðast í mikla mannréttindabót fyrir fólk með fötlun á Íslandi. Hún snýst um það að fatlað fólk geti hagað lífi sínu á sjálfstæðan hátt til jafns við fólk sem er ekki fatlað. Þetta eru sjálfsögð mannréttindi sem hafa verið innleidd með notendastýrðri persónulegri aðstoð í nágrannaríkjum okkar og við ætlum sem sagt að gera það hér. Ég fagna þeirri samstöðu sem náðist í félags- og tryggingamálanefnd um þetta mál og ég fagna þeirri samstöðu sem ég sé hér á atkvæðatöflunni. Ég vil nota tækifærið og óska til hamingju þeim sem hafa barist fyrir þessum málum í grasrótarsamtökum fatlaðra á Íslandi og aðstandendum fatlaðra. Það voru þau sem opnuðu augu fjölmargra þingmanna fyrir þessu máli sem hefur leitt til þess að við höfum samþykkt þessa stefnumótandi þingsályktunartillögu núna. Ég veit ekki hvort Gaui í MND-félaginu er á pöllunum en afgreiðsla þessa máls og samstaðan um það sýnir að þrátt fyrir ýmislegt karpið sem fer fram hér inni erum við 

Frú forseti. Hér er verið að hverfa frá stofnanavæddri þjónustu sem hefur oft og tíðum verið sundurlaus. Það hefur verið kvartað dálítið mikið undan því. Hún er dýr og ekki alveg í samræmi við þarfir þeirra sem njóta. Það er verið að hverfa frá þeirri þjónustu yfir í að notandinn sjálfur skipuleggi og ákveði sína þjónustu. Ég tel það mikið til bóta, þjónustan verði betri og það er jafnvel talið að þetta sé ódýrara en sú þjónusta sem veitt er í dag í gegnum dýrar stofnanir. Ég segi já.

Hæstv. forseti. Í dag tökum við stórt og mjög mikilvægt skref til þess að tryggja fólki sem þarf á aðstoð að halda vegna fötlunar sinnar ný tækifæri til að ráða sjálft hvernig þjónustu það vill og með hvaða hætti hún verður veitt. Það er mjög mikilvægt að sjá samstöðuna sem birtist hér í dag og það er mikilvægt að við ræðum þessi mál þrátt fyrir efnahagsástand þjóðarinnar og þrátt fyrir að við stöndum í daglegu karpi um marga hluti. Ég vek athygli þingheims á því hversu mikilvægt skref við tökum hér í dag. Ég hlakka til að sjá tillöguna sem félags- og tryggingamálaráðuneytið mun leggja fram á komandi haustþingi og fylgja eftir þeim nauðsynlegu lagabreytingum sem þurfa að koma í kjölfarið. Til hamingju með daginn.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að við séum að afgreiða þetta mál. Í umræðum í gær tók ég fyrir aðdraganda málsins og nefndi þá aðila sem eru ekki hv. þingmenn en settu þessi mál af stað. Hér hafa verið nefnd nöfn eins og Guðjón Sigurðsson í MND, Evald Krog, Sigursteinn Másson, Svanur Kristjánsson og ýmsir aðrir sem hafa unnið góða undirbúningsvinnu til þess að kynna þetta fyrir þingmönnum, borgarfulltrúum og öðrum. Við erum komin á þennan stað. Þetta er ekkert ósvipuð aðgerð og Svíar gerðu í sinni bankakreppu, að fara í þessa vegferð sem ekki aðeins skilar sér í betri virkni einstaklinga í þjóðfélaginu heldur kemur sömuleiðis vel út fjárhagslega fyrir hið opinbera. Þetta, virðulegi forseti, er bara fyrsta skrefið. Núna kemur að því að framkvæma þetta og ég vona að það verði jafngóð samstaða um það og þessa atkvæðagreiðslu hér í dag.

Frú forseti. Ég vil sömuleiðis eins og aðrir þingmenn fagna afgreiðslu þessa máls. Það er tvímælalaust framfaraskref fólgið í þessari stefnumótun. Það bíður hins vegar mikil vinna við að útfæra þetta á vegum ríkis og eftir atvikum kannski meira sveitarfélaganna verði af færslu málefna fatlaðra þangað yfir. Ég er sannfærður um að þetta er rétt stefna óháð aðstæðum þótt þær séu vissulega erfiðar. Hvort tveggja á að vera hægt, að gera þessa þjónustu persónulegri og betri og ekki síður að ná árangri við að veita hana á hagkvæman hátt þótt það sé gert á þessum forsendum. Þetta er mannréttindamál, þetta er sjálfstæðismál og jafnréttismál sem varðar okkur öll og það er ánægjulegt að inni á milli, eins og hér var sagt, karpsins sem hér fer fram um mismerkilega hluti gerast þeir atburðir að við sameinumst öll um hluti af þessu tagi. Úr því að menn nefndu hér nöfn, þótt það orki alltaf tvímælis að gera slíkt þegar baráttumenn fyrir góðum málum eiga í hlut, leyfi ég mér að bæta í þann hóp nafni sem ég heyrði ekki áðan og það er Guðmundur Magnússon, núverandi formaður Öryrkjabandalags 

Forseti vill geta þess að búast má við atkvæðagreiðslum að nýju eftir nokkra stund. Þingmenn munu fá boð um það. Enn fremur vill forseti geta þess að hádegishlé verður að þessu sinni aðeins lengra en venjulega, þ.e. það stendur frá klukkan eitt til klukkan tvö.

Virðulegi forseti. Það er ekki skrýtið að það sé kliður í salnum, það kemur svo sjaldan eitthvað frá heilbrigðisnefnd inn í þingsali að það fer um alla hv. þingmenn. En það er nákvæmlega það sem hefur gerst í dag, við erum hér með mál úr hv. heilbrigðisnefnd. Það hefur komið m.a. fram hjá formanni hv. heilbrigðisnefndar sem benti réttilega á að það er mjög lítið um mál í þeirri nefnd. Það er merkilegt vegna þess að núna gengur mjög mikið á í heilbrigðisþjónustunni. Reyndar fórum við fulltrúar stjórnarandstöðunnar fram á það sérstaklega hvað eftir annað við fjárlagagerð að upplýst yrði um hvernig ætti að framkvæma fjárlögin á þessu ári. Það var ekki kynnt, virðulegi forseti, í þeim hraða sem við unnum fjárlögin á fyrir síðasta ár. Því miður, þvert á það sem menn lögðu upp með, hefur ekkert lagast í þeim vinnubrögðum. Ef eitthvað er eru þau verri en áður. Ef einhver heldur að það komi ekki niður á þjónustunni er það mikill misskilningur. Við eigum enn þá eftir að fá því svarað á vettvangi heilbrigðisnefndar, og svo sem ekki bara þar heldur annars staðar, hvernig menn ætla að ná því uppleggi sem lagt er upp með í fjárlögum. Þar voru miklu fleiri spurningar en svör. Ég held að enginn okkar, virðulegi forseti, sé á annarri skoðun en þeirri að við viljum sjá heilbrigðisþjónustu á heimsmælikvarða og við vitum að við höfum yfir minni fjármunum að ráða en áður til að ná þeim markmiðum. Þá erum við ekki bara að tala um fyrir fjárlög þessa árs, fjárlagaársins 2010, við erum að tala um að framlögin munu lækka 2011, 2012 og 2013 að öllu óbreyttu. Þess vegna hefði verið mjög æskilegt að við hefðum nýtt tíma þingsins og í þessu tilfelli tíma hv. heilbrigðisnefndar til að fara vel yfir þessi mál, en það hefur ekki verið gert. Hins vegar datt þetta mál inn í nefndina. Málið gengur út á það að hæstv. heilbrigðisráðherra mælti fyrir frumvarpi til að ná því markmiði að auka sveigjanleika hjá stofnunum í heilbrigðiskerfinu til þess að þeim væri gert auðveldara að ná fram hagræðingu og sparnaði án þess að skerða þjónustu við sjúklinga. Sá aðili sem á að hafa eftirlit með gæðum heilbrigðisþjónustunnar, landlæknir, gerði ekki neinar athugasemdir við fyrirætlanir ráðherra og þetta mál fékk mjög góða umfjöllun í nefndinni. Í örstuttu máli ákvað meiri hluti nefndarinnar hins vegar að hreinsa nokkurn veginn allt út úr frumvarpi hæstv. heilbrigðisráðherra og er að sjálfsögðu heimilt að gera það. Það eina sem maður hlýtur að spyrja er hvað ætla menn að gera í staðinn. Hvenær, núna eru nokkrir dagar eftir af þinginu, verður hv. heilbrigðisnefnd tilkynnt hvernig menn ætla að ná markmiðum fjárlaga? Núna er kominn júní og það liggur fyrir að í það minnsta hefur ekki verið upplýst hvernig menn ætla að ná sparnaði á ýmsum viðkvæmum sviðum, t.d. hjá Sjúkratryggingum, hjá sérfræðilæknum. Það er mjög viðkvæmur þáttur. Ég held að ekki sé hægt að halda öðru fram en að hv. heilbrigðisnefnd, þá sérstaklega stjórnarandstaðan, hafi sýnt mikla þolinmæði í að bíða eftir þessum upplýsingum. Þetta frumvarp er það eina sem við höfum séð um rekstur heilbrigðisstofnana. Þegar það er tekið út er það beinagrindin ein, en aðrar upplýsingar höfum við ekki fengið. Í rauninni mætti gagnrýna hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar fyrir að hafa ekki gengið harðar eftir þessu, en þó voru lagðar fram ótal beiðnir um að fá upplýsingar um það hvernig menn ætla að framkvæma fjárlögin og ná aðhaldi og sparnaði á þessu ári og þeim næstu. Það er í rauninni óskiljanlegt, virðulegi forseti, að það sé ekki gert. Það er í rauninni sama hvaða mál hæstv. heilbrigðisráðherra hefur komið með og velt hér upp, það er allt endasleppt, t.d. kragamálið sem hæstv. heilbrigðisráðherra ætlaði að fara í af miklum krafti eftir að hún tók við en hætti síðan skyndilega við. Enginn veit af hverju en hæstv. heilbrigðisráðherra hætti við í kjölfarið á því að út kom skýrsla frá hópi sem hæstv. heilbrigðisráðherra setti sjálf á laggirnar og sýndi að hægt var að ná 2 milljarða kr. sparnaði á ári án þess að skerða þjónustu. Þvert á mikla andstöðu frá þinginu sem ýmsir aðrir heilbrigðisráðherrar hafa fengið í gegnum tíðina hefur hæstv. heilbrigðisráðherra fengið mikinn stuðning frá þinginu til að fara í nauðsynlegar aðgerðir sem miða að því að halda úti þeirri þjónustu sem við viljum sjá. Það eina sem við höfum séð er þetta frumvarp sem er núna beinagrindin ein, í rauninni nafnið eitt. Því er í rauninni fullkomlega hafnað af meiri hluta heilbrigðisnefndar. Ég held að ég sé ekki einn um að átta mig ekki alveg á því hvaða röksemdir lágu fyrir því eða í það minnsta af hverju menn komu ekki með einhverja aðra valkosti. Verkefnið er hið sama. Virðulegi forseti. Ég vildi fá að vita hvenær við fáum kynningu á því hvernig menn ætla að ná þessum sparnaði á þessu fjárlagaári og því næsta. Mig minnir að einhvern tímann hafi verið sagt að það ætti að kynna það í nefndinni í apríl eða maí. Eitt sinn var svarið það að menn væru að bíða eftir fjárhagsáætlunum stofnana. Þær eru löngu komnar. Reyndar koma menn almennt með fjárhagsáætlanir fyrir viðkomandi ár og eins og ríkisendurskoðandi hefur margoft bent á er það ráðherranna og þingsins að taka pólitískar ákvarðanir um hvaða leiðir eigi að fara til að ná fram sparnaði. Ríkisendurskoðandi sá sérstaka ástæðu til að senda út yfirlýsingu um það, ég veit auðvitað ekki af hverju, en það vekur hins vegar athygli að í heilbrigðismálum eins og öðrum þáttum hjá ríkisstjórninni þar sem menn þurfa að fara að taka þessar erfiðu ákvarðanir, og ekki bara í heilbrigðismálum, virðast ráðherrar og hv. þingmenn vísa þessu öllu til stofnana og vonast til að þær leysi einhvern veginn úr þessu. Það hefur kannski verið mest áberandi í menntamálum, en þar keppast menn á háskólastigi um það í fjölmiðlum að sannfæra almenning um að þeirra stofnun eigi að lifa en aðrar eigi hugsanlega að minnka umsvif sín og jafnvel ekki verða til. Pólitísk stefnumótun af hálfu ríkisstjórnarinnar er hins vegar nákvæmlega engin. Það getur vel verið að það séu komnar mjög góðar áætlanir, eða í það minnsta áætlanir, í heilbrigðismálum. Hins vegar höfum við ekki hugmynd um það. Og við höfum kallað eftir þeim. Við höfum kallað eftir þeim hvað eftir annað. Það eina sem hefur komið er þetta frumvarp sem hefur nú verið kallað eftir af forstöðumönnum stofnana og ýmsum sem hafa starfað annars staðar. Svar hv. heilbrigðisnefndar við þessu frumvarpi hæstv. heilbrigðisráðherra er mjög skýrt; önnur tveggja efnisgreina sem frumvarpið gengur út á er hreinlega tekin út, algjörlega, fullkomlega, frumvarpsgrein ráðherrans er tekin út án þess að setja neitt annað í staðinn. Og hin frumvarpsgreinin er útvötnuð. Þetta er það sem við höfum tekið út úr heilbrigðisnefnd núna ef undan er skilið málið um ljósabekkina. Virðulegi forseti. Það getur verið að ég gleymi einhverju, en ég held þó að svo sé ekki. Það er ekki mikið búið að gerast á vettvangi nefndarinnar. Þá er ég ekki að gagnrýna hv. formann nefndarinnar, alls ekki. Hv. formaður er lipur þingmaður sem gott er að starfa með og alla jafna sanngjörn í samskiptum sínum við stjórnarliða sem stjórnarandstæðinga, þetta snýst ekki um það. Þetta snýst um það hvað stjórnarmeirihlutinn ætlar að gera í heilbrigðismálum. Ef stjórnarmeirihlutinn er búinn að taka ákvarðanir um það hvað hann ætlar að gera í heilbrigðismálum er kominn tími á að hann upplýsi bæði þá sem eiga að framkvæma ákvarðanirnar og sömuleiðis hv. heilbrigðisnefnd sem og þingheim og þjóðina. Skilaboðin fram til þessa eru einfaldlega þau að viðleitni ráðherrans, sú litla viðleitni sem við höfum séð, er afgreidd með því að hugmyndir ráðherrans eru nokkurn veginn þurrkaðar út. Það væri gaman að heyra hvort allir hv. þingmenn meiri hlutans í heilbrigðisnefnd séu sáttir við það. Ekki hafa önnur sjónarmið heyrst í umræðunni frá meiri hlutanum en að menn séu afskaplega ánægðir með það, a.m.k. hefur ekki annað komið fram í þingsalnum. Ég held að það væri skynsamlegt og eðlilegt, virðulegi forseti, ég tala nú ekki um á þessum degi þar sem ekki liggur mikið fyrir þinginu þó að við ætlum að funda fram á kvöld, að við mundum aðeins tjá okkur um heilbrigðismálin. Þau er nefnilega einn þessara stóru málaflokka og meðal þeirra stóru verkefna sem við erum að takast á við í núverandi stöðu. Það er skemmst frá því að segja að þessi risastóri málaflokkur snertir okkur öll, hvort sem við þurfum á slíkri þjónustu að halda eða ekki, því að við viljum geta gengið að heilbrigðisþjónustunni og við eigum öll einhverja nákomna eða fólk sem okkur er hlýtt til sem þarf á slíkri þjónustu að halda. Það má færa full rök fyrir því. Ég held að sjónarmið almennings sem koma fram með ýmsum hætti, m.a. í kosningum til sveitarstjórna, séu að við séum ekki að ræða hér þau mál sem skipta máli og ekki vinna hlutina með þeim hætti að þeir skili sér. Ég ætla ekki að halda ræður um óskyld en mikilvæg málefni eins og skjaldborgina um heimilin eða eitthvað slíkt, ég er bara að ræða heilbrigðismál vegna þess að þetta er eitt af sárafáum tækifærum til að ræða um það sem skiptir máli í þeim. Ég kalla eftir því að hv. þingmenn stjórnarliðsins upplýsi þingheim og þjóðina um það hvað er að gerast í þeim málaflokki. Það hefur ekki verið gert á vettvangi nefndarinnar sem við höfum beðið eftir og ég skrifa það á hæstv. ráðherra. Ég ætla hv. formanni heilbrigðisnefndar ekki annað en að fylgja eftir beiðnum stjórnarandstöðunnar um að fá upplýsingar um það hvernig menn ætla að framkvæma fjárlögin. Framkvæmd fjárlaga er bara hvernig menn ætla að haga heilbrigðisþjónustu í landinu. Sveigjanleikinn í fjárlögunum er mjög mikill og það er pólitísk ákvörðun hvernig menn framkvæma fjárlögin. Eins og ríkisendurskoðandi hefur bent á er það stjórnmálamannanna að taka ákvörðun um það. Ef við erum að tala um að við viljum auka lýðræðið og gagnsæið o.s.frv. eigum við að ræða það hér. Ég sé ekki annan vettvang til að ræða heilbrigðismálin en þennan lið og tengist þetta svo sem allt efnisatriðum frumvarpsins þar sem hér kemur fram vilji hæstv. ráðherra með tillögum til að auka svigrúm stofnana til að ná fram hagræðingu án þess að skerða þjónustuna. Önnur mál sé ég ekki á þessum síðustu dögum þar sem við getum rætt um heilbrigðismálin ef undan er skilið frumvarp um ljósabekkina.  Virðulegi forseti. Ég er áhugasamur um að sjá hvort hv. þingmenn stjórnarliðsins vilja eitthvað tjá sig um heilbrigðismálin. Það væri gaman ef við tækjum saman störf þingsins frá áramótum, hvað við erum búin að nota mikinn tíma til að ræða þennan mikilvæga málaflokk. Það deilir enginn um að hv. heilbrigðisnefnd hefur ekki mörg önnur verkefni en þau sem hún tekur upp á sjálf, eins og að fara í heimsóknir í ágætar stofnanir og slíkt, á vettvangi hv. heilbrigðisnefndar. Menn hafa ekki enn þá upplýst það sem beðið var um fyrir áramót, núna þegar komið er fram á mitt árið, um það hvernig menn ætla að framkvæma fjárlögin sem þýðir það hvernig menn ætla að sinna heilbrigðisþjónustunni á landinu. Meiri hlutinn hefur hins vegar tekið tilraunina frá hæstv. heilbrigðisráðherra um að auka sveigjanleika hjá heilbrigðisstofnunum til að ná þeim markmiðum sem við erum sammála um og gengið þannig frá málinu að það er ekkert eftir af því. Ef einhverjar aðrar hugmyndir eru um það hvernig menn ætla að ná fram hagræðingunni og sparnaðinum hefur það farið fram hjá mér. Þá væri ágætt að fá það upplýst, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Vissulega hefði verið gott og hollt fyrir okkur öll að ræða meira um heilbrigðismálin á þinginu í vetur og aðra vetur. Þetta er mikilvægur málaflokkur en ætli megi ekki túlka það svo að eins og er séu þau í þokkalegu standi hjá okkur. En viðkvæmur málaflokkur er þetta sannarlega. Ég vil minna hv. þingmann á að hann hefur mörgum sinnum kallað eftir því að farið verði í hið svokallaða kragamál, þ.e. endurskipulagningu heilbrigðisþjónustunnar á höfuðborgarsvæðinu. Farið hefur verið yfir það mál með heilbrigðisnefnd. Hæstv. ráðherra og ráðuneytisfólk hefur komið á fund nefndarinnar og skýrt frá því að það verkefni hafi verið lagt til hliðar í bili og þar við situr. Eins hefur hæstv. ráðherra og ráðuneyti verið gerð grein fyrir því á hvaða sviðum verið sé að vinna til að ná fram sparnaði, ekki eingöngu vegna niðurskurðarins nú heldur til framtíðar. Þar koma inn í myndina stórir málaflokkar eins og lyfjamálin sem verið er að vinna markvisst að. Mikil vinna hefur farið fram innan Landspítalans sem eðlilega er dýrasti pósturinn í heilbrigðisþjónustunni. Þar hefur farið fram mikil endurskipulagning í samráði við ráðuneytið til að koma til móts við mikinn skuldavanda þeirrar stofnunar og eins Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Eftir þeim umsögnum sem nefndin fékk er ekki talin ástæða til að breyta 1. gr. laganna í frumvarpinu. Hægt hefði verið að gera allar þessar skipulagsbreytingar miðað við núgildandi lög og komið er til móts við Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins þannig að ég tel að þetta sé í ágætishorfi.

Virðulegi forseti. Það er ekkert svar að segja að kragamálin séu í biðstöðu, kragamálin verða aldrei í biðstöðu. Heilbrigðisstofnanir verða aldrei í biðstöðu, það er bara fullkomlega ómögulegt. Það er búið að taka ýmsa hluti til skoðunar, þó að menn hafi ekkert verið að segja frá því, á hinum svokölluðu kragaspítölum. Til dæmis er búið að draga gríðarlega úr þjónustu á St. Jósefsspítala, menn hafa hins vegar ekkert verið að kynna það neitt sérstaklega. Forstjóri Landspítalans bað um að fá að hitta nefndina til að fara yfir stefnumótun Landspítalans sem er unnin á Landspítalanum. Það verður að segjast eins og er að eftir að fagleg stjórn kom á þann spítala hefur verið unnið afskaplega vel þar. Ég vek athygli á því að hv. þingmenn Vinstri grænna voru algjörlega á móti því að fá þar faglega stjórn og öskruðu hér á okkur sem beittum okkur fyrir því á sínum tíma. Og lyfjamálin, við skulum hafa það á hreinu að ýmislegt hefur verið kynnt hvað þau varðar. Menn hafa sérstaklega verið að kalla eftir svörum varðandi sjúkratryggingarnar. Það er ekki hægt að ganga frá því þannig að segja að kragaverkefnið sé á einhverju stoppi, það er ekkert stopp í heilbrigðismálunum. Menn þurfa að ná markmiðum fjárlaga næstu ára. Ef menn vilja ekki fara í kragaverkefnið, sem núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra lét reikna út að sparaði tvo milljarða á ári án þess að þjónusta yrði skert, þá er það bara pólitísk ákvörðun. En menn þurfa þá að upplýsa hvað á að gera í staðinn. Það hefur ekki verið gert, virðulegi forseti. Það er ekki hægt að vinna þetta handahófskennt, við verðum að taka umræðu um þetta og það hefur ekki verið gert á vettvangi nefndarinnar. Við höfum ekki verið upplýst um framkvæmd fjárlaga eins og beðið var um, við bíðum enn eftir því.

Hæstv. forseti. Það er verið að ljúka við gerð rammaáætlunar fyrir fjárlagagerð á næsta ári. Við vinnum samkvæmt rammafjárlögum. Sú vinna er á lokasprettinum. Ráðuneytin eru að fella starfsemi sína inn í þann ramma sem verið er að ganga frá. Það er heilbrigðisráðuneytið líka að gera. Það verður að skoða og endurmeta heilbrigðisþjónustuna í landinu öllu. Vissulega koma Suðvesturlandið og suðvesturhornið sterklega inn í þá mynd. Sú niðurstaða sem fékkst í ríkisstjórn hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, þegar hann var heilbrigðisráðherra, um endurskipulagningu á kragasjúkrahúsunum þarf ekki að vera sú eina rétta. Það er verið að horfa á landið í heild. Það er verið að horfa til endurskipulagningar á heilbrigðisþjónustunni allri. Eins hvað varðar sérfræðiþjónustuna, eins hvað varðar að koma hér á tilvísunarkerfi og það er allt undir. Þessi vinna er í fullum gangi. Heilbrigðisnefnd verður vissulega að fylgjast vel með en við getum kannski ekki fengið fram frekari upplýsingar, við getum ekki farið fram úr ráðuneytinu. Ráðuneytið hefur gefið okkur þær upplýsingar, komið með þær upplýsingar inn í nefndina, á hvaða stigi þessi vinna er og það segir sig sjálft að nú þýðir ekkert að fara í flatan niðurskurð. Það verður að stokka heilbrigðisþjónustuna upp þannig að hún sé trygg og örugg. Við verðum að horfa til 

Virðulegi forseti. Úr því hv. þingmaður minnist á það sem gerðist í minni tíð sem ráðherra þá var að sjálfsögðu allt undir og það snerist ekki bara um Kragann, það snerist um allt landið. Það snerist m.a. um sjúkraflutninga sem farið var í sérstaka stefnumótun út af og sérstaklega tekið til þeirra þegar menn voru að skoða hvernig halda ætti uppi heilbrigðisþjónustu. Ég heyrði ekkert nema flatan niðurskurð hjá hv. þingmanni. Það er það sem hv. þingmaður er að segja þegar hún segir að við séum að bíða eftir rammaáætlun og að við getum ekki farið fram úr ráðuneytinu. Það er mjög einfalt. Ég er ekki að halda því fram að allt sem gert var í ráðuneytinu þegar ég var þar eða það sem gert var í ráðuneytinu áður en ég kom þangað hafi verið fullkomið. Ég efast um að menn hafi náð einhverri fullkomnun við þær áætlanir sem þar eru til. Ég vil bara að það verði upplýst hvað á að fara að gera. Ef menn vilja ekki fara þær leiðir - ég vek athygli á því að það var ekki ég heldur núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra sem reiknaði það út að hægt væri að spara tvo milljarða með því að skipta verkefnum á milli Landspítalans og kragaspítalanna, tvo milljarða á ári. Það var ekki ég, það var núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra. En það hefur komið fram að ekki á að fara þá leið. Allt í lagi, þá fara menn ekki þá leið. Menn ætla bara að fara í flatan niðurskurð. Hv. þm. Þuríður Backman benti réttilega á að flatur niðurskurður er engin lausn. Það er besta leiðin til að skerða þjónustu svo að maður snúi hlutunum við. Eða réttara sagt versta leiðin til að halda uppi þjónustu, langversta leiðin. Það er eina leiðin sem núverandi ríkisstjórn hefur farið, flatur niðurskurður. Þinginu er að ljúka, virðulegi forseti, ég er í hv. heilbrigðisnefnd og ég hef ekki séð neitt annað en flatan niðurskurð. Ég hef heldur ekki séð hvernig menn ætla að framkvæma þennan flata niðurskurð t.d. í sjúkratryggingunum. Það hefur ekki verið upplýst. Mér líst ansi illa á seinni hluta ársins svo ekki sé 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla ræðu sem varpar ljósi á mjög lítið mál, sérstaklega hvað það er orðið lítið. Ég er með frumvarpið sjálft þar sem lagt var til að sérákvæði um yfirlækna, yfirhjúkrunarfræðinga og deildarstjóra hjúkrunar verði fellt brott úr lögum. Nú er allt í einu horfið frá því í meðförum nefndarinnar og þá er allt í einu farið að tala um - pínulítil grein sem segir að forstjóri og framkvæmdastjórnir heilbrigðisstofnana skuli hafa samráð við faglega yfirmenn í heilsugæslunni þegar sérmál hennar eru til ákvörðunar. Er ekki búið að draga allt bit úr því sem átti að vera? Er þetta ekki orðið tómt mál að tala um? Að það þurfi að hafa samráð, hvað þýðir það? Hvernig lýst ykkur á þetta og svona? Og svo segja þeir að þetta sé alveg hræðilegt og það skiptir ekki máli. Miðað við það frumvarp sem lagt var fram var reynt að glíma við þennan vanda sem er þrískipting heilbrigðisstofnana sem er reyndar um allan heim - hjúkrun, lækning og annað starfsfólk og að þetta fólk vinnur eiginlega ekkert saman. Það er aðalvandinn í heilbrigðiskerfinu. Ég hafði vonast til þess að hrunið yrði nægilega mikið til að menn tækju á þessu en það virðist ekki vera. Nú er komið eitthvert frumvarp sem er ekki neitt neitt, að hafa skuli samráð við faglegar yfirstjórnir en faglega yfirstjórnin á áfram að vera algjörlega ósnortin. Ég spyr hv. þingmann: Er þetta það sem við ætlum að sjá í heilbrigðisþjónustunni á næstu árum?

Virðulegi forseti. Ég man ekki eftir að forseti hafi áður haft sérstakar skoðanir á því hvernig andsvör eru almennt hjá þingmönnum, þau eru margs konar. Hvað sem því líður er hv. þm. Pétur Blöndal að velta því fyrir sér hvað þetta þýði og hv. þingmaður er bara ekki einn um það. Menn hafa verið að velta því fyrir sér hvort það séu of ströng skilyrði varðandi skipurit í lögum því að sama krafa er gerð til þess hvort sem stofnanir eru litlar eða stórar. Menn hafa talið að það sé ekki í samræmi við það sem gerist annars staðar, í löndum sem við berum okkur saman við. Það eru hins vegar allir sammála um að það er mjög mikið atriði að fagleg vinnubrögð séu höfð í heiðri. Það er stóra einstaka málið. Forsvarsmenn stofnana og ýmsir aðrir hafa hins vegar talið að þetta væri ekki endilega leið til þess og menn væru að ganga of langt. Það er væntanlega þess vegna sem þetta frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra kemur fram. Í örstuttu máli er bitið í frumvarpinu tekið út en menn segja að þetta sé gert til að hægt sé að sameina heilsugæslustöðvar í Reykjavík. Nú geta menn haft sínar skoðanir á því hvort það var hægt fyrir eða eftir, það er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er að menn taka ekki faglega eða efnislega á þessu máli varðandi skipurit heilbrigðisstofnana að öðru leyti en því að taka bara út bitið - menn geta kallað það það - í frumvarpi ráðherrans. Þetta er bara eitt af þeim verkefnum sem við þurfum að líta á núna, hvernig ætlum við að sjá heilbrigðisstofnanirnar. Flestir eru á því að þær séu of margar og of litlar og að við 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið en mig langaði að leggja orð í belg af því að við erum að ræða mál sem átti að leiða til hagræðingar í heilbrigðisþjónustunni. Heilbrigðisráðherra flutti mál sem unnið var í heilbrigðisráðuneytinu um að fella úr lögum niðurnjörvað fyrirkomulag á yfirstjórnun á sjúkrahúsum, þ.e. ákvæði um yfirlækna og yfirhjúkrunarfræðinga átti að verða opnara. Hver stofnun gæti haft þetta eftir sínu höfði og meiri sveigjanleika. Þetta átti að leiða til hagræðingar án þess að skerða þjónustu. Þetta var annað ákvæðið. Hitt ákvæðið laut að heilsugæslunni. Það var á svipuðum nótum og átti að tryggja að hægt væri að hafa einn yfirlækni og einn hjúkrunarfræðing á heilsugæslu sem tæki til nokkurra heilsugæslustöðva. Þá gætu orðið til klasar heilsugæslustöðva, saman með einn yfirlækni og einn hjúkrunarfræðing, þannig að á minni heilsugæslustöðvum og á höfuðborgarsvæðinu þyrfti ekki að vera einn á hverjum stað. Við höfum greitt atkvæði um 1. gr. í frumvarpinu, meiri hlutinn samþykkti en við flestöll í stjórnarandstöðunni, ef ekki öll, sátum hjá. Breytingartillaga meiri hlutans, 1. gr., var samþykkt og þá var hlaupið frá því sem ráðuneytið og hæstv. ráðherra ætluðu sér. Það er að mínu mati talsverður galli og reyndar stór galli að hlaupa frá því sem lagt var upp með og átti að leiða til hagræðingar. Meiri hlutinn gerði breytingu á hinni greininni en að mínu mati er innihaldið hið sama, þ.e. hún nær því fram sem heilbrigðisráðuneytið og hæstv. heilbrigðisráðherra ætluðu sér. Það verður hægt að hafa einn yfirlækni og einn yfirhjúkrunarfræðing á nokkrum heilsugæslustöðvum saman. En það voru gerðar einhverjar orðalagsbreytingar sem ég skil ekki af hverju voru gerðar því að mínu mati er niðurstaðan sú sama. Stóra málið er 1. gr. sem meiri hlutinn breytti. Hann hleypur þá frá því sem heilbrigðisráðuneytið og hæstv. heilbrigðisráðherra vildu og minnkar líkurnar á því að við náum fram hagræðingu. Ég er ekki sammála því sem meiri hlutinn hefur haldið fram í heilbrigðisnefnd, að hægt sé að ná fram hagræðingu óháð þessu lagafrumvarpi, sem sagt 1. gr. Til hvers vann þá heilbrigðisráðuneytið 1. gr., til hvers setti hæstv. heilbrigðisráðherra hana inn ef þetta skiptir engu máli? Ég tel að hæstv. heilbrigðisráðherra og ráðuneytið hafi haft rétt fyrir sér en ekki meiri hluti Alþingis. Mér finnst þetta skaði. Heilbrigðisþjónustan er svo umfangsmikil hjá okkur, hún kostar mikla peninga, við fáum sem betur fer mjög mikið út úr henni og getum verið mjög stolt af henni en hún tekur auðvitað mikið fjármagn til sín. Þess vegna þarf að hagræða í heilbrigðisþjónustunni þegar kreppir að. Við verðum að fara í gegnum það og ég held að það vilji allir gera. En þegar meiri hlutinn fellir þá tillögu sem átti að leiða til hagræðingar þá efast ég um að viljinn til að hagræða sé virkilega nógu góður. Ef horft er á það sem hefur komið frá hæstv. heilbrigðisráðherra á þessu þingi þá tekur það eiginlega ótrúlega lítið til hagræðingar. Nokkur mál hafa farið í gegn og ég ætla að nefna þau. Það eru lyfjalög, gildistaka ákvæðis um smásölu. Ágætismál en lýtur ekki að hagræðingu svo teljandi sé. Það eru sjúkratryggingar, gjaldtaka fyrir dvöl á sjúkrahóteli. Fínt mál, við studdum það öll en það er ekki hagræðingarmál. Kvartað var til umboðsmanns Alþingis um greiðslu fyrir dvöl á sjúkrahóteli og þá ákvað þingið að bregðast við með því að setja ramma um hvernig á að greiða fyrir dvöl á sjúkrahóteli. Þetta er ekki hagræðing, þetta er bara svona tiltekt. Síðan er það mál sem heitir sjúkratryggingar, frestun gildistökuákvæðis um samninga við heilbrigðisstofnanir. Það snýst um hvernig gera eigi samninga af hálfu ríkisins um hjúkrunarheimili sem aðrir reka, einkaaðilar og sveitarfélög. Ágætismál, það þurfti að fresta þessu, þetta er eiginlega bara lapsus í kerfinu, ekki hagræðingarmál. Síðan er það brottfall laga um afkynjanir. Það er gott mál, ekki hagræðingarmál. Svo er það tæknifrjóvgun með gjafaeggjum og gjafasæði. Gott mál, allir sameinuðust um það. Þetta er ekki hagræðingarmál. Núna eru þrjú mál í farvatninu. Það eru bólusetningar gegn pneumókokkum barna, bólusetningar gegn HPV-smiti og leghálskrabbameini og mál vegna ljósabekkja, að banna notkun barna á ljósabekkjum Allt mjög góð mál að mínu mati en ekki hagræðingarmál. Eina hagræðingarmálið er það sem við fjöllum um núna á lokasprettinum. Það fer svo að meiri hluti þingsins bakkar út úr því. Hv. þm. Þuríður Backman, formaður heilbrigðisnefndar, sem stendur sig með prýði í því hlutverki að mínu mati, sagði áðan að það væri ekki rétt að við færum fram úr ráðuneytinu varðandi hagræðingarkröfur og skipulagsbreytingar. Ég er svo sem sammála því. Við þurfum kannski ekki að gera það á þessu stigi. Kannski förum við einhvern tímann fram úr ráðuneytinu. Í þessu máli, sem við erum að gefast sennilega upp í núna, er alls ekki verið að fara fram úr ráðuneytinu. Það er verið að bakka út úr því sem ráðuneyti og hæstv. heilbrigðisráðherra lögðu til. Ég geri verulegar athugasemdir við það. Ég tel að heilbrigðisráðherra og heilbrigðisráðuneytið þurfi að vinna hratt og örugglega að því að koma með tillögur um hvernig á að ná sparnaði í heilbrigðisþjónustunni. Það hafa komið tillögur fram á þinginu og farið fram umræða um hvernig það sé hægt. Rætt hefur verið um valfrjálst tilvísunarkerfi og okkur er kunnugt um að hæstv. heilbrigðisráðherra er að láta vinna slíkar hugmyndir í nefnd í heilbrigðisráðuneytinu. En það þarf að setja mjög mikinn kraft í þessi mál. Að mínu mati þarf að gera kerfisbreytingar í heilbrigðisþjónustunni til að ná fram sparnaði og þá er ekki rétt að hefja þá vegferð með því að bakka út úr eina frumvarpinu sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lagt fram og átti að verða til örlítillar hagræðingar. Þetta er ekki mikil hagræðing. Það að geta breytt yfirstjórnum heilbrigðisstofnana er auðvitað bara dropi í hafið en svo er bakkað út úr því. Ég er ekki sátt við að það verði lögfest.

Hæstv. forseti. Þetta er kannski frekar áherslumunur en að við séum á öndverðum meiði hvað varðar afgreiðslu málsins. Eftir yfirferð nefndarinnar komu fram mjög ólíkar skoðanir á því hvort fella ætti út ákvæðið um innra skipulag heilbrigðisstofnana, um deildarstjóra hjúkrunar og yfirlækna sérdeilda. Það voru mjög gild rök fyrir því að núgildandi lög hefðu ekki haft tefjandi eða truflandi áhrif á allar þær skipulagsbreytingar sem hafa verið gerðar á heilbrigðisstofnunum Þá má sérstaklega líta til stærri stofnananna sem hafa gert umtalsverðar skipulagsbreytingar. Þetta er líka spurning um form og áhugi heilbrigðisráðuneytisins var ekki síður sá að hafa ekki bundið í lögum hvernig innra skipurit skuli vera. Það hefur sýnt sig að þótt þessi atriði séu bundin í lögum þá hefur verið hægt að gera allar þessar skipulagsbreytingar. Talið hefur verið að ekki væri hægt að stækka einingar hjá heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu því lögum samkvæmt þyrftu að vera yfirlæknir og hjúkrunarfræðingur á hverri starfsstöð. Með því að breyta orðalaginu þannig að það skuli vera yfirlæknir og yfirhjúkrunarfræðingur yfir heilsugæslu er hægt að breyta og stækka starfssvið heilsugæslunnar þannig að yfir stærri einingum verði yfirlæknir og yfirhjúkrunarfræðingur.

Virðulegi forseti. Við hv. þm. Þuríður Backman erum sammála um seinna atriðið varðandi heilsugæsluna. Ég tel að breyting meiri hlutans skipti engu máli fyrir frumvarpið eins og það kom frá hæstv. heilbrigðisráðherra og heilbrigðisráðuneytinu, orðalagið er bara annað. Ég tel því að atriðið með heilsugæsluna sé í lagi, það nær tilgangi sínum. Ég er ósammála hinu, varðandi innra skipulag heilbrigðisstofnana almennt. Þar var talað um sjúkrahúsin og meira en heilsugæslustöðvar. Það er auðvitað ekki svo, að heilbrigðisráðuneytið og hæstv. heilbrigðisráðherra útbúi lagagrein og hæstv. heilbrigðisráðherra flytji hana ef hún skiptir ekki máli. Það gæti svo sem verið en ég held að það sé ekki þannig í þessu tilviki. Hv. þm. Þuríður Backman sagði að hæstv. heilbrigðisráðherra vildi ekki hafa bundið í lögum hvernig innra skipulagi skyldi háttað á heilbrigðisstofnunum og það er rétt. Það var megintilgangur frumvarpsins. En það er verið að hlaupa frá þessu. Hér eru þau rök borin fram að þetta skipti svo sem engu máli því að talsvert mikilli hagræðingu hafi verið náð og breytingar gerðar án breytinga á lögum. Ég tel að það sé ekki þannig. Ég tel að hægt sé að ná mun meiru fram ef lögunum er breytt eins og hæstv. heilbrigðisráðherra vildi. Það er rétt að það komu fram ólíkar skoðanir í umsögnum sem við fengum og það er eðlilegt. Þetta er stór og mikil hagsmunabarátta. Menn geri sér fyllilega grein fyrir því. Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, Læknafélag Íslands og læknasamtökin voru á móti þessu. Af hverju? Þetta er hagsmunabarátta. Við eigum ekki að hlaupa eftir henni að mínu mati í þessu máli. Innra skipulag stofnana á að vera sveigjanlegt. Það á ekki að vera rígbundið í lög. Það er gamaldags og úrelt. Við áttum að samþykkja lagabreytingarnar eins og þær komu frá hæstv. heilbrigðisráðherra.

Hæstv. forseti. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að í skipuriti hverrar stofnunar sé alveg skýrt hverjir bera faglega ábyrgð. Ég tel að það sé mikilvægast að við höldum áfram þeirri þróun sem hefur verið, sem betur fer, að innan hverrar heilbrigðisstofnunar sé unnið með þverfaglegum hætti og menn deili ábyrgð. Það verður alltaf einhver að vera ábyrgur fyrir faglegri vinnu, að skýrt sé hvar ábyrgðin endanlega liggur. Það er ekki hægt að vísa faglegri ábyrgð til faglegra yfirstjórnenda sem eru ekki fýsískt í nágrenninu. Á deildum á stofnunum þarf einhver að vera faglega ábyrgur. Sem betur fer er gert ráð fyrir því í núgildandi lögum að aðrir fagstjórnendur en þeir sem við höfum talað um innan heilbrigðisstofnunar, beri faglega ábyrgð á þjónustunni sem þeir veita og heyrir undir þá í samræmi við stöðu þeirra í skipuriti stofnananna. Aðrir fagaðilar koma því hér inn. Ég hef ekki litið svo á að þetta væri hagsmunabarátta ákveðinna heilbrigðisstétta, alls ekki. Auðvitað getur hagsmunagæsla á einhverjum sviðum blandast inn í en þetta snýst fyrst og fremst í mínum huga um faglega ábyrgð og að hún sé skýr. Í þeim niðurskurði og skipulagsbreytingum sem við stöndum frammi fyrir tel ég ekki síður mikilvægt að við stöndum vörð um faglega ábyrgð. Komi svo í ljós að núgildandi lagasetning tefji eða komi í veg fyrir algera umbyltingu eða skipulagsbreytingar þá eigum við að skoða það og ég tel að það sé á ábyrgð nefndarinnar að taka upp þá umræðu.

Virðulegi forseti. Það er svolítið merkilegt að sú er hér stendur skuli verja núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra sérstaklega og standa fyrir því máli sem hæstv. ráðherra flutti, í röksemdafærslu gegn formanni heilbrigðisnefndar sem er þó úr sama flokki. Það er merkileg staða. Það var ekki þannig að hæstv. heilbrigðisráðherra Álfheiður Ingadóttir hafi lagt málið fram til að draga úr faglegri ábyrgð í heilbrigðisþjónustu. Halda menn það? Það var ekki tilgangurinn. Það kom skýrt fram í frumvarpinu að það átti ekki að draga úr faglegri ábyrgð á heilbrigðisstofnunum, alls ekki. Hver vill gera það? Ekki sú er hér stendur og ekki hæstv. heilbrigðisráðherra heldur. Því er ekki hægt að halda fram með réttu, að mínu mati. Hins vegar átti að fella úr lögum niðurnjörvað fyrirkomulag á innra skipulagi stofnana. Það gat leitt til þess að færri bæru faglega ábyrgð. Það þýðir að í dag, að mati margra, eru of margir sem bera faglega ábyrgð, óþarflega margir. Auðvitað vilja þeir sem bera hana bera hana áfram og fá greitt fyrir það. Þeir vilja ekki láta taka það af sér, ef það má orða það þannig. Maður skilur því að þær stéttir sem hér um ræðir rísi upp og mótmæli. En það er hlutverk okkar að reyna að hafa heilbrigðisþjónustuna sveigjanlega, góða, faglega og sem besta úr garði gerða. Við hefðum verið nær því takmarki hefðum við samþykkt upphaflegt frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra, að mínu mati. Þetta er ekkert stórslys eða neitt slíkt en við erum að fara í ranga átt. Við sköpum ekki svigrúm til hagræðingar, það svigrúm sem hefði getað náðst. Það fer fram hjá okkur með því að samþykkja ekki frumvarpið eins og það var lagt fram upphaflega.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með upphafsmanni umræðunnar að ýmislegu er áfátt í fjárlagagerðinni, en því miður er það ekkert nýtt. Það afsakar hins vegar ekki hvernig þetta er í dag en það tekur tíma að breyta. Ég hef því sagt það fyrr í ræðustól að ég er tilbúin að fyrirgefa þetta árið en ég er hins vegar þeirrar skoðunar að hinar stóru línur í fjárlagagerðinni í því hvernig haga á t.d. stórum þáttum í heilbrigðisþjónustu, menntamálum eða hverju það er eigi að liggja fyrir í mars og í síðasta lagi í apríl. Þá er ég að tala um hina stóru drætti en ekki einstakar stofnanir. Þær geta síðan haft sinn tíma fram á haust til að setja niður rekstraráætlanir sínar. Þetta hefur ekki verið svona um árabil og er því miður ekki orðið svona núna og þess vegna liggur ekki fyrir í heilbrigðisnefnd hvernig skera á niður næsta ár. Auðvitað er miklu meira áríðandi í árferði eins og er núna þar sem gera þarf svo miklar breytingar að þetta liggi fyrir fyrr en ella. Ég held hins vegar að þeim sem vinna að þessum málum sé vorkunn, ég held að mikil vinna sé í gangi og ég vona að ekki líði mjög langur tími þangað til það liggur ljóst fyrir hvernig heilbrigðiskerfið á Íslandi er hugsað næsta árið eða tvö því að vonandi verður það þannig að við réttum einhvern tíma úr kútnum og getum …  En til að víkja að því frumvarpi sem er til umræðu vil ég segja þetta: Almennt er ég á móti því að festa í lög að einhver ákveðin manneskja eigi að vera á einhverjum ákveðnum gangi á einhverjum ákveðnum tíma. Hins vegar hlýtur að vera alveg ljóst að hjúkrunarfræðingar annast og bera ábyrgð á hjúkrun á spítölum hvar sem er. Það er líka ljóst að læknar hljóta að bera ábyrgð á læknisverkum. Það er líka ljóst að lyfjafræðingar hljóta að bera ábyrgð á lyfjaávísunum og öllu því sem varðar lyf. Það er hins vegar ekkert sem segir að fólk með þessa menntun þurfi endilega að stjórna deildum, stjórna spítölum eða stjórna apótekum. Það er ekkert sem segir að skólastjóri þurfi að vera kennari. Auðvitað þarf yfirkennari að vera kennari, það er alveg ljóst, og bera ábyrgð á því að kennslan fari fram. Það er ekkert sem segir að forstjóri flugfélags þurfi að vera flugmaður. Það er ekkert sem segir að maður sem rekur bifvélaverkstæði þurfi að vera bifvélavirki en hann þarf náttúrlega að sjá um að viðgerðirnar séu í lagi og vera yfir því. Það er svona mitt almenna viðhorf til lífsins að það sé alveg óþarfi að setja í lög að ákveðin manneskja þurfi að vera á einhverjum ákveðnum stað á einhverjum ákveðnum tíma ef hún ekki sinnir nákvæmlega því verki sem hún á að sinna, læknir t.d. að skera upp en ekki einhver annar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega og góða ræðu og það væri betra ef við tækjum hér einmitt umræðu eins og þessa. Ég tel að við þurfum að skoða ekki bara þessa þætti heldur líka heildarskipulag heilbrigðismálanna í landinu. Það er skoðun mín að við séum með of margar og of litlar stofnanir og við gætum náð hagræðingu í yfirstjórn. Við höfum stigið nokkur skref en of smá og á meðan þau eru of smá mun það koma harkalega niður á þjónustunni því að þá þarf að fara í flatan niðurskurð alls staðar. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að breyta þarf vinnulagi hvað þetta varðar. En ég var ekki að kalla eftir því áðan og hef ekki verið að kalla eftir því hvað eigi að gerast einungis á næsta ári. Ég vil fá að vita, og ég vildi nú kanna hvort hv. þingmaður er ekki sammála því, hvernig menn ætla að framkvæma fjárlögin í ár. Það hefur t.d. ekki verið gert enn þá varðandi sjúkratryggingarnar, við vitum það bara ekki, en það liggur fyrir að þar er mikil aðhaldskrafa á ákveðnum liðum og það er auðvitað pólitísk ákvörðun hvernig menn framkvæma það. Ég ætlaði því að kanna hvort hv. þingmaður væri ekki sammála mér um það að við ættum að fá þær upplýsingar og ræða það mál. Sömuleiðis vildi ég spyrja hv. þingmann beint, af því að mér fannst það mjög athyglisvert sem kom fram hjá henni, hvort hv. þingmaður styðji meiri hlutann í þessari vinnslu nefndarinnar. Ef ég man rétt var hv. þingmaður ekki í nefndinni þegar þetta var tekið út og er ekki á nefndarálitinu, en ef mig misminnir getur hv. þingmaður leiðrétt mig og þá útskýrt af hverju hún styður málið.

Virðulegi forseti. Ég er ekki á því nefndaráliti sem hv. þingmaður vísar til. Við erum ábyggilega sammála um það, ég og hv. þingmaður, að ýmsu má breyta í heilbrigðiskerfinu. Ég er hins vegar alls ekki viss um að við séum sammála um hvernig á að gera það. Ég held að þar sé hægt að gera mjög margt. Ég held t.d. að með því að breyta framkvæmd lyfjalöggjafar, hvernig farið er með hana, væri hægt að lækka lyfjakostnað mjög fljótt. Ég minni hv. þingmann á að forstjóri Landspítala – háskólasjúkrahúss kom til okkar á fund í heilbrigðisnefnd um daginn og lýsti hvernig gengur að ná niður rekstrarkostnaði þar og að vera innan áætlunar sem var mjög athyglisvert og má náttúrlega þakka bæði góðri stjórn en svo líka hinu, kreppunni, vegna þess að starfsfólk á Landspítalanum er núna tilbúið að gera alls konar hluti sem það var ekki tilbúið til áður, bara hver og einn starfsmaður fyrir sig. Þegar hinn stóri mannlegi máttur kemur saman er náttúrlega hægt að gera ýmislegt gott og það vona ég að okkur takist öllum að gera í framtíðinni og eiga þá kannski svona viðræður en reyna ekki alltaf að bregða fæti hvert fyrir annað.

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt að það er afskaplega mikilvægt að vera ekki að bregða fæti hvert fyrir öðru, það er ekkert unnið með því. Það kemur ekki á óvart að ég og hv. þingmaður séum sammála um hverju eigi að breyta í heilbrigðismálunum og það er samhljómur í mörgu. Síðan geta menn verið ósammála um hvernig á að fara að því, það getur vel verið, en ef við erum alla vega sammála um hverju eigi að breyta erum við komin á einhvern punkt. En jafnvel þó að við værum ekki sammála um alla hluti, sem er örugglega, held ég að stóra málið sé að ganga í verkefnin. Sem betur fer, af því að hér var nefndur Landspítalann, fór Landspítalinn í miklar breytingar löngu fyrir hrun, t.d. skipulagsbreytingar, fækkaði sviðum úr 21, ef ég man rétt, í 7. Hv. þingmaður þekkir það mjög vel og margar af þeim viðhorfsbreytingum sem hafa orðið komu fram fyrir þann tíma og það er ekki lítið. Landspítalinn ber höfuð og herðar yfir aðrar stofnanir heilbrigðisþjónustunnar og er alveg ljóst að hann verður í forustu og menn munu líta til Landspítalans. Í ofanálag er Landspítalinn opinn allan ársins hring og sparnaður annars staðar kemur þess vegna beint niður á Landspítalanum og því þurfa menn að líta á þetta í heild sinni. Ég skildi hv. þingmann svo að hún væri ekki sammála breytingum meiri hlutans þó svo að hv. þingmaður segði það ekki beint. Hv. þingmaður leiðréttir mig ef ég mistúlka orð hennar og ég biðst þá afsökunar á því ef ég hef gert það. Hins vegar svaraði hv. þingmaður því ekki hvort henni fyndist ekki eðlilegt að við fengjum betri umræðu um það hvernig menn ætla að framkvæma fjárlög þessa árs. Ég segi það einfaldlega vegna þess að ég tel það mjög mikilvægt og ég held að það sé m.a. mikilvægt fyrir hæstv. ríkisstjórn til að fá þá stuðning ef fara á í erfiðar aðgerðir. En mér hefur fundist tónninn vera þannig í þinginu að menn séu tilbúnir til að styðja erfiðar en nauðsynlegar aðgerðir.

Virðulegi forseti. Ég sagði áðan og ég segi það aftur að ég er á því að standa eigi öðruvísi að fjárlagagerð hér á landi og ég er líka á því að þá gæfist meira tækifæri fyrir þingið að fylgja fjárlagagerðinni eftir. Þá á ég ekki við að þingmenn sitji með nefið ofan í dagbókum, dagbókarfærslum, kredit og debet hjá einstökum stofnunum, heldur er ég að tala um hina stóru mynd. Til þess höfum við frábærar stofnanir eins og t.d. Ríkisendurskoðun sem við getum beðið um skýrslur og við ættum að gera meira af því. Ég hef út af fyrir sig ekki meira um þetta að segja, ég held að þá færi ég bara að endurtaka það sem ég hef áður sagt. En ég endurtek samt það sem ég sagði áðan að ég er í prinsippinu á því að lög eigi ekki að ganga út á það að ákveðin manneskja sé á einhverjum ákveðnum stað á einhverjum ákveðnum tíma nema hún sé að sinna nákvæmlega því verkefni sem hún menntunar sinnar vegna ber ábyrgð á.

Frú forseti. Ég var áðan í andsvörum við hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson. Ég vildi inna hann eftir nánari skýringum á vissum atriðum og ég fékk þær skýringar. Mér skildist hins vegar á fasi hæstv. forseta að það væri ekki eðlilegt andsvar og því ákvað ég að fara í ræðu og það er skýringin á því að ég er kominn í ræðupúlt, ég túlkaði svar forsetans þannig. Við stöndum frammi fyrir miklum halla á ríkissjóði sem þarf að ná niður, annaðhvort með sköttum eða niðurskurði. Niðurskurðurinn verður sennilega það sem mest verður um vert og er því mjög mikilvægt að unnið sé í samvinnu við heildarsamtök ríkisstarfsmanna - 70% af útgjöldum ríkisins eru laun og ekki verður skorið niður nema skera niður laun. Frumvarpið er því ákveðinn þáttur í þeirri vinnu. Ég hef sagt að það sé miklu gáfulegra að segja hverjum starfsmanni upp 20% en að segja upp 20% starfsmanna alveg vegna þess að þá rofna tengslin við vinnustaðinn og það fólk færi hvort sem er á atvinnuleysisskrá að miklu leyti. Ríkisútgjöldin halda áfram en hinar hörmulegu afleiðingar atvinnuleysis koma þá fram sem ég tel vera mjög slæmt. Ég held því að menn ættu að hafa það í huga að fara frekar í hlutauppsagnir en algerar uppsagnir einstakra starfsmanna en sú er hættan ef menn fara í flatan niðurskurð. Það er stóra hættan ef menn fara í flatan niðurskurð. Það frumvarp sem við ræðum hér er angi af þessu. Mér leist nokkuð vel á það þegar það kom fyrst fram, að taka ætti í burtu tvær greinar sem fjalla um fagstjórnendur. Það er verið að segja það í lögum að yfirlæknar sérgreina og sérdeilda innan heilbrigðisstofnana beri faglega ábyrgð á þeirri læknisþjónustu sem undir þá heyra. Af hverju í ósköpunum stendur þetta í lögum? Deildarstjórar hjúkrunar innan heilbrigðisstofnana bera faglega ábyrgð o.s.frv. Ég var mjög hlynntur því að þetta væri tekið burt til að uppbygging skipuritsins yrði meira í hendi þeirra sem stjórna stofnuninni og til að hægt væri að laga það að litlum og stórum stofnunum. Skipuritið er svo niðurnjörvað að maður gæti haldið að á minnstu stofnunum þyrfti að vera deildarstjóri hjúkrunar og yfirlæknir o.s.frv. Ég var því mjög ánægður með frumvarpið eins og það kom fram í þá veru að reyna að gera skipurit heilbrigðisstofnana ekki svona stíft. Ég er alveg sammála hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur og þótti gott að heyra þegar hún sagði að forstjóri flugfélags þyrfti ekki endilega að vera flugmaður. Hann lýtur að sjálfsögðu skipuriti og það er einhver yfir honum sem segir honum: Nú átt þú að fljúga þessa leið á þessum tíma og þá bara hlýðir hann. Eins er með flugfreyjur og aðra í stofnuninni. Auðvitað ber þetta fólk faglega ábyrgð á því. Flugmaðurinn ber faglega ábyrgð á því að flugvélin pompi ekki niður eða eitthvað slíkt. Það er einfaldlega innbyggt í skipuritið að menn beri faglega ábyrgð. Í dag sjáum við frumvarpið eftir 2. umr. og búið er að taka allt bit úr því. Fella átti niður þær tvær greinar sem ég nefndi hér en það er hætt við það. Það á sem sagt að vera smákóngaveldi út um allt í heilbrigðisþjónustunni sem gerir mjög erfitt um vik að skipuleggja eða hagræða eða gera nokkurn skapaðan hlut. Þetta fólk getur sagt: Samkvæmt lögum á ég að vera yfirmaður yfir þessari stofnun með þrjá undirmenn, einn undirmann eða engan undirmann. Þetta dregur allt bit úr því sem menn ætluðu að gera. Þessi þrískipting skipuritsins - ef ég ætti heilbrigðisstofnun mundi ég aldrei reka hana svona að hafa hjúkrunina sér, lækningarnar sér og svo hitt starfsfólkið sér. Það er ekkert samráð þarna á milli. Menn mega ekki vinna milli þessarar þrískiptingar. Læknirinn má ekki gefa sprautu. Þó að sprautan sé á borði við hliðina á honum og sjúklingurinn í rúminu fyrir framan hann verður læknirinn að kalla á hjúkrunarfræðing. Þetta er oft alveg fáránlegt. Verkaskiptingin í heilbrigðisþjónustunni er fáránlega þröng og það kostar óhemjufé. Menn ættu að fara að huga að því að reyna að laga þetta, líka þær stéttir sem þarna vinna og kannski helst þær. Þær ættu að sjá hvar fjármunirnir gusast út. Svo kemur frumvarpið og ég ætla ekki að hafa mörg orð um það. Það átti að fella niður 1. og 2. mgr. 10 gr., það er hætt við það. Svo átti að fella niður 2. mgr. 17. gr. og það er gert óbeint með því að setja í staðinn ákvæði sem er í rauninni - ég veit ekki hvað ég á að kalla það, á ég að segja, frú forseti, bla bla? Það liggur við. Það stendur í ákvæðinu: „Forstjórar og framkvæmdastjórnir heilbrigðisstofnana skulu hafa samráð við faglega yfirmenn í heilsugæslunni þegar sérmál hennar eru til ákvörðunar“ - nema hvað, frú forseti? Nema hvað? Hvernig reka menn fyrirtæki? Ætla menn að fara að taka ákvarðanir þvers og kruss og hafa ekkert samráð við starfsmennina? Ætlar kannski stjórnin að vera í New York eða einhvers staðar allt annars staðar? Ætlar hún ekki að ræða neitt við fólkið sem hún er að stjórna? Ég hef aldrei heyrt annað eins, að hafa eigi samráð við þá starfsmenn sem ákvörðunin varðar - nema hvað? Ég mundi aldrei nokkurn tíma reka fyrirtæki nema einmitt hafa samráð við þá starfsmenn sem ákvarðanirnar varða. Hvort menn fara eftir því er önnur saga en að sjálfsögðu gerir maður það. En það er sett inn eitthvert tómt ákvæði í staðinn fyrir 2. mgr. 17. gr. sem sumir hafa túlkað á þann veg að á hverri heilsugæslustöð skuli vera yfirhjúkrunarfræðingur o.s.frv. Af því að hafa á samráð við yfirlækni og yfirhjúkrunarfræðing hafa sumir ályktað að á hverri einustu heilsugæslustofnun eigi að vera yfirhjúkrunarfræðingur og yfirlæknir. Mér þykir mjög miður hvernig þetta mál hefur þróast. Að nefndin skuli hafa komið í bakið á heilbrigðisráðherra með þessum hætti og dregið allt bit úr því máli sem við höfum hér í höndunum. Það verður að hagræða, það verður að ná niður launakostnaði. Gerð var tilraun til þess af hæstv. heilbrigðisráðherra og hv. nefnd kemur í bakið á henni og tekur þá tilraun til baka.

Frú forseti. Það hefur löngum verið þannig að ef stofnanir eru þokkalega reknar þá þýðir það að innan þeirra stofnana er samvinna á milli þeirra sem þar vinna. Oftar en ekki, hvort heldur við ræðum stéttir innan heilbrigðisgeirans eða aðrar stéttir, ráða innbyrðis átök fagstétta, hver á að vera hvar og hver á að gera hvað. Oftar en ekki hefur reynst erfitt að ná þessum fagstéttum saman að borðinu til að ræða heildarmyndina af því hvernig hlutirnir eigi að vera, hvernig skynsamlegast sé, fyrir þjóðina, íslenska ríkið, fyrir þann sem heldur utan um, að reka heilbrigðisstofnanir og hvernig skynsamlegast sé að nálgast það á þann veg að fagþekkingin sé fyrir hendi en hagkvæmni í rekstri. Oft er talað um að eigi fagþekkingin að ráða verði ekki hagkvæmni í rekstri. Í mínum huga er sú nálgun röng. En þegar við stöndum frammi fyrir því, í þeim þrengingum sem íslensk þjóð er í og við þurfum að fara í gegnum allt frá a til ö, hvernig við getum veitt þá grunnþjónustu og þá þjónustu sem íbúar þessa lands eiga rétt á og þeim finnst að þeir eigi rétt á, hlýtur löggjafinn að þurfa að velta því fyrir sér hvar og hvernig hann getur komið að. Ætlar hann að taka undir og ýta við því að hagkvæmni ráði för? - í því hugtaki felst fagþekking, þ.e. hagkvæmni í rekstri getur aldrei verið til staðar nema fagþekkingin fylgi. Það er algerlega ljóst og menn geta ekki í sjálfu sér farið undan hvað það varðar. Það er engin hagkvæmni í rekstri heilbrigðisstofnana á landinu, heilsugæslustofnana eða hvaða stofnunar sem er nema fagþekkingin sé fyrir hendi hjá þeim sem eiga að veita þjónustuna. Hins vegar vita það allir sem vilja vita að það má aldrei og hefur aldrei mátt, hvorki innan heilbrigðisgeirans né annarra geira, hrófla við toppunum. Það er bara þannig. Þeir hafa oftar en ekki staðið keikir á meðan hinir sem vinna á gólfinu, eins og stundum er talað um, geta fengið að fjúka. Það hlýtur að vera hægt, frú forseti, að hagræða innan heilbrigðisþjónustunnar, að þar þurfi ekki að vera hver silkihúfan upp af annarri svo að hægt sé að reka einfalda heilbrigðisþjónustu eða flókna heilbrigðisþjónustu. Það frumvarp sem hér liggur fyrir - þar sem talað er um í 1. gr. að 2. mgr. 17. gr. laganna verði svohljóðandi: „Forstjórar og framkvæmdastjórnir heilbrigðisstofnana skulu hafa samráð við faglega yfirmenn í heilsugæslunni þegar sérmál hennar eru til ákvörðunar“ - er í sjálfu sér gott og gilt. En vinna menn ekki svona öllu jöfnu? Og hvað þýðir það að hafa samráð? Þýðir það að menn þurfi að komast að sameiginlegri niðurstöðu, þýðir það að menn þurfi að ræða sig niður á einhverja niðurstöðu? Og ef niðurstaðan er sú að forstjórar og framkvæmdastjórar hafa aðrar skoðanir en faglegir yfirmenn í heilsugæslunni, hver ræður þá? Hvað verður þá ofan á? Væntanlega verður það ofan á sem þeir sem stýra telja skynsamlegast að verði gert án þess að fagleg grunnþjónusta skerðist. Hvort það þýðir að einhver yfirlæknir fýkur eða einhver yfirhjúkrunarkona fýkur er ekki meginmálið. Meginmálið hlýtur alltaf að vera, frú forseti, að í landinu sé heilbrigðisþjónusta sem veitir þá grunnþjónustu sem fólkið í landinu á rétt á, sem fólkið í landinu vill að hér sé en ekki heilbrigðisþjónusta sem ræðst af því hvort eða hvaða yfirlæknir eða hvort eða hvaða yfirhjúkrunarkona er í hverri stöðu á hvaða heilsugæslu sem er.

Virðulegi forseti. Þetta er kjarni máls sem kom fram hjá hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur. Þetta snýst bara um eitt, það snýst um það hvernig við getum haldið hér heilbrigðisþjónustu á heimsmælikvarða. Þetta snýst, virðulegi forseti, um hvert sé hlutverk löggjafans og hvað löggjafinn geti gert til að auðvelda okkur þetta verkefni sem er sameiginlegt verkefni þjóðarinnar. Virðulegi forseti. Ég gæti best trúað að það væru ekki margir fleiri á mælendaskrá hér eftir að ég hef talað þó að ekkert sé útilokað í þeim efnum. Það þýðir að við höfum þá væntanlega rætt í einn og hálfan tíma á þessu þingi um málið, einn og hálfan tíma. Virðulegi forseti. Nú er það bara þannig að orð gera eitt og sér lítið, það þarf meira að koma til. Ég veit ekki hvað við erum búin að fara yfir mörg mál og hve lengi á þessu þingi, mörg afskaplega mikilvæg en þó eru fá sem eru jafnmikilvæg og þetta verkefni, að ná fram því markmiði að vera með heilbrigðisþjónustu á heimsmælikvarða með minni fjármunum. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum bæði stjórnarliðum og stjórn fyrir málefnalega og góða umræðu en ég hef ekki enn þá, virðulegi forseti, - ég bið hv. formann nefndarinnar Þuríði Backman að fylgjast með því - fengið frá stjórnarliðum hvort þeir vilji fara í nefndina og upplýsa hvernig við ætlum að ná fjárlögum þessa árs. Virðulegi forseti. Mér þykir það skipta afskaplega miklu máli og ég held að það sé ekki góður bragur á því þegar búið er að biðja um það frá því fyrir áramót og nú tala ég í mestu vinsemd og reyni að gera þetta eins kurteislega og mér frekast er unnt að við yfirgefum ekki þingið núna í júní og vitum ekki hvernig við ætlum að framkvæma fjárlögin. Það er í það minnsta ekki búið að upplýsa hv. heilbrigðisnefnd. Ég teldi æskilegra að taka þá umræðu í þinginu en það getur verið að við komumst ekki í það, en að hv. heilbrigðisnefnd gerði alla vega það sem hv. heilbrigðisnefnd bað um, í það minnsta fulltrúar minni hlutans, en ég hélt að góð samstaða væri í nefndinni um að gera það fyrir áramót. Það var ekki útskýrt, ekki í hv. heilbrigðisnefnd, ekki í hv. fjárlaganefnd hvernig menn ætluðu að ná þessum markmiðum og hvernig menn ætluðu að vinna innan þessara ramma sem liggja fyrir. Þá er enginn, virðulegi forseti, að tala um að fá einhverja einstaka færslu hjá viðkomandi heilbrigðisstofnun, það er enginn að tala um það. En það er afskaplega mikilvægt að það sé stefna í heilbrigðismálum og hún sé skýr. Enn sem komið er hefur ekki komið nein stefna, virðulegi forseti, önnur en sú sem síðasta ríkisstjórn var með, það hefur engin önnur komið. Hæstv. heilbrigðisráðherra vildi í það minnsta taka part af þeim stefnumálum. Að vísu er hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra að vinna mjög í anda þess sem gert var varðandi lyfjamálin og hefur verið góð sátt um það. Einhvern tíma hefði verið slegist um það hér á þinginu ef menn færu í þær aðgerðir en það hefur verið góður samhljómur á milli fyrrverandi ríkisstjórnar og núverandi ríkisstjórnar hvað það varðar. Hins vegar eru allir sammála um það að sparnaðurinn muni koma einhvers staðar niður. Menn eru almennt sammála um að versta leiðin sé flatur niðurskurður en það er sú leið sem við förum núna. Það sem meira er þá verður flati niðurskurðurinn innan sjúkratrygginganna ekki framkvæmdur öðruvísi en það komi einhvers staðar verulega niður, meira en t.d. með flötum niðurskurði varðandi sjúkratryggingahluta sérfræðilækninga. Það er alveg ljóst og þær tölur sem menn samþykktu í fjárlögunum eru þess eðlis að það verður að gera það með einhverjum öðrum hætti en því sem kallað er almennt flatur niðurskurður, með því að setja einhverja prósentutölu á hverja stofnun. Virðulegi forseti. Þetta er verkefni okkar. Það er þannig að margir stjórnmálamenn í Svíþjóð og Finnlandi, sem voru í svipaðri stöðu og við í bankakreppunni, áttu ekki afturkvæmt í pólitík. Þeir þurftu að taka sér það erfið verkefni. Það er vanþakklátt og þó svo að þeim væri þakkað það einhvern tíma seinna þá voru þeir meðvitaðir um það þegar þeir fóru í þá vegferð að það gæti þýtt að þeir fengju í rauninni bara að klára verkefnin en þyrftu síðan að bíða í einhvern tíma áður en þeir kæmust í eitthvað álíka aftur eða snúa sér að einhverju allt öðru. Núna, virðulegi forseti, svo maður tali um hlutina eins og þeir eru, ýtum við bara vandanum á undan okkur. Við erum að vonast til þess að hver dagur leysist einhvern veginn án þess að við þurfum að taka þessar nauðsynlegu ákvarðanir. Af því að hv. þm. Þuríður Backman vísaði á aðgerðir mínar, hvernig ég nálgaðist þetta á sínum tíma, þá er ég ekkert að biðja um að menn geri hlutina nákvæmlega eins og ég lagði upp með. Það eina sem ég er að segja er að menn þurfi hins vegar að segja hvernig þeir ætli að gera það. Ef við trúum því að við viljum fá lýðræðislega umræðu, gegnsæja eða hvað þetta er allt saman, þá verða menn að upplýsa hvaða leið þeir ætla að fara. Flatur niðurskurður á næstu 3–4 árum mun þýða að það verður milljarði minna fyrir spítalann á Akureyri. Alveg sama hve vel mönnum gengur að ná hagræðingu í rekstri þýðir það einfaldlega að spítalinn á Akureyri verður ekki eins og við þekkjum hann nú. Það er útilokað. Það er fullkomlega útilokað. Hann mun ekki komast neitt nálægt því að vera með það þjónustustig sem hann er með nú. Við þurfum að ákveða það. Viljum við fara þá leið eða ætlum við að ná þessu fram með einhverjum öðrum hætti? Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir vísaði í það sem menn oft notuðu í ræðum að aldrei megi, eins og hv. þingmaður notaði á skýrri íslensku og gerir oft, hrófla við toppunum. Ég er þeirrar skoðunar að það sé það sem við þurfum að gera. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að geta samið eins og var gert á Landspítalanum þar sem menn tóku 21 svið niður í 7. Ég tel að það sé það sem við þurfum að gera yfir landið. Þetta hefur verið gert á sumum sviðum. Nú er meira og minna sameinuð Heilbrigðisstofnun Vesturlands, stofnun sem verður allt frá Akranesi til Hólmavíkur og Hvammstanga með báða síðastnefndu staðina undir. Ef menn trúa því að gott sé að gera það af hverju gera menn það ekki á þeim stöðum þar sem á eftir að fara í slíkar aðgerðir? Ef við trúum því að þessar sameiningar geti skilað sér í því að við getum haldið uppi þjónustustiginu með minni fjármunum þá er næsta spurning: Ætlum við þá að refsa íbúum annarra svæða eða ætlum við að umbuna þeim og setja meiri fjármuni þangað en á svæðin sem verða fyrir sameiningu ef þannig má að orði komast? Við þurfum líka að ræða það sem er mikilvægt, hvernig við sjáum til þess að staðarþekkingin á hverjum stað, því að þetta eru gríðarstór svæði, nýtist við stjórnun viðkomandi stofnana. Þetta eru allt saman praktískir hlutir sem við þurfum að fara yfir. Það þýðir ekki að við ætlum að skipta okkur af því. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir sagði að það væri ekkert unnið með því, ef ég skildi hv. þingmann rétt, ef þingmenn væru að vesenast í einhverjum smæstu atriðum í stofnunum. Ég er alveg sammála því. Ég held að það sé mjög óskynsamlegt. Ég held að ég hafi ekki misskilið hv. þingmann þegar hún fór yfir það. Það er ekki það sem ég er að tala um. Það sem ég er að tala um er einfaldlega þetta: Heilbrigðisþjónustan í landinu er eitthvað sem við viljum viðhalda. Ég hef ekki heyrt einn einasta þingmann eða Íslending, ef út í það er farið, sem vill ekki hafa heilbrigðisþjónustu á heimsmælikvarða fyrir alla Íslendinga. Ég þekki nákvæmlega engan. Núna er þetta svo, virðulegi forseti, að það er ekki sjálfgefið að við gerum nokkurn veginn flest það sem við þurfum að gera fyrir þá sem veikjast á Íslandi á Íslandi. Nágrannar okkar, Færeyingar og Grænlendingar, þurfa t.d. að sækja mjög mikla þjónustu annað. Við höfum smátt og smátt hins vegar, þessi fámenna þjóð, rúmlega 300 þúsund, fært nokkurn veginn allt nema sértækustu aðgerðir hingað til Íslands. Það eru gæði sem er ekki sjálfgefið að halda í fyrir utan, virðulegi forseti, að við eigum bæði aðstöðu og starfsfólk sem getur gert fleiri aðgerðir en nú. Að vísu eru þó nokkuð margir erlendir aðilar sem sækja þjónustuna, t.d. augnsteinaaðgerðir, margir Færeyingar og aðrir Norðurlandabúar, en við getum gert miklu meira af þessu. Við eigum spítala sem eru ekki notaðir eða mjög lítið og þá er ég að vísa í skurðstofurnar. Það er mjög lítil nýting á þeim.  Við verðum að ræða þetta, virðulegi forseti. Mín tilfinning er sú að þetta sé viðkvæmt mál meðal stjórnarflokkanna. Í það minnsta hefur núverandi ríkisstjórn stoppað að þessi tækifæri séu nýtt, hreinlega stoppað það. Það þýðir að heilbrigðisstarfsfólk Íslands hefur ekki fengið að nýta þau tækifæri og við höfum stöðvað möguleikann á gjaldeyristekjum inn í landið. Nú geta menn haft allar skoðanir á því hvernig eigi að framkvæma þessa hluti og það er sjálfsagt að fara yfir það en þetta er umræða sem við verðum að taka. Eins og margoft hefur verið nefnt í umræðunni er í raun það eina sem við höfum séð á þessu þingi í þá veru að löggjafinn komi að þessu verkefni. Þetta er það eina því að með fullri virðingu fyrir þeim fjórum málum sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir fór ágætlega yfir áðan, allt ágætis mál sem góð sátt var um, þá hefur það ekkert með þetta verkefni að gera. Við klárum fljótt þessa umræðu, það er mín spá. Þá höfum við rætt í einn og hálfan tíma, virðulegi forseti, á öllu þessu þingi um málið, einn og hálfan tíma, og meiri hlutinn er búinn að taka allt bit úr viðleitni hæstv. ráðherra. Virðulegi forseti. Þar sem ég fagna því að hv þm. Þuríður Backman ætli að fara í andsvar þá vildi ég biðja hv. þingmann að svara því hvort það sé ekki vilji hv. þingmanns að fara sérstaklega yfir það sem við báðum um að yrði gert í desember, þ.e. framkvæmd fjárlaga fyrir þetta ár.

Hæstv. forseti. Ég veit eiginlega ekki hvernig ég á að svara hv. þingmanni. Hann hefur óskað eftir því að farið verði yfir fjárlög þessa árs, fjárlög heilbrigðisþjónustunnar sem varðar þetta ár. Ég lét hv. heilbrigðisnefnd vita af áformum mínum strax í haust um að við mundum kalla reglulega til, a.m.k. ársfjórðungslega, fulltrúa ráðuneytisins til þess að gera grein fyrir því hve erfið rekstrarstaða heilbrigðisstofnana væri. Heilbrigðisráðuneytið kom eftir áramótin og eftir páska og þegar þriggja mánaða uppgjörið var komið. Það er ánægjulegt til þess að vita að langflestum stofnunum hefur tekist á þessum þremur fyrstu mánuðum að vera innan fjárlagarammans. Því miður eru nokkrar sem eiga í erfiðleikum og það verður fylgst mjög vel með þeim og það munum við gera áfram. Lengra komumst við ekki að sinni en þetta hefur verið gert og þó svo að ekki hafi verið farið í kragaverkefnið svokallaða á þessum tíma þá er verið að gera aðra hluti. Ráðuneytið hefur gert nefndinni grein fyrir þeim áætlunum sem núna eru í gangi hvað varðar lyfin og það er verið að undirbúa breytingar á rekstri ýmissa stofnana. Sem dæmi má nefna skipulag Heilbrigðisstofnunar Vesturlands og skipuleggja hana. Til að fara aðeins inn á frumvarpið sem við erum nú að ræða þá hafa núgildandi lög ekki haft nein hindrandi áhrif á skipulagningu þjónustu heilbrigðisstofnana Austurlands þau árin sem hún hefur unnið og verður horft til hennar með skipulagningu svæðisbundinna stofnana. Ég tek undir orð hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur sem komu fram um rammafjárlögin að þau þurfi að koma fyrr fram til að hægt sé að sjá og skoða hvernig eigi að uppfylla þau og hvaða skipulagsbreytingar verði að fara í hvað varðar heilgbrigðisþjónustuna.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður þekkir mætavel að við kölluðum eftir hvaða stefna væri í heilbrigðismálum sem kemur fram í fjárlögunum. Hv. þingmaður getur ekki klifað á því að ekki hafi verið farið í kragaverkefnið. Þetta snýst ekki um það. Við vitum alveg hvað er búið að gera hvað varðar St. Jósefsspítalann, við fengum kynningu á því að þar er búið að segja upp alveg gríðarmörgum sérfræðingum og þar er núna í rauninni partur af þeirri þjónustu sem var áður. Við höfum ekki fengið neinar upplýsingar um það sem við báðum um í desember, hvernig menn ætla að ná fram hagræðingunni í sérfræðilækningunum. Við höfum séð í fréttum að búið er að segja upp samningum við sjálfstæða lækna og þeir ekki endurnýjaðir sem er ódýrasta formið af heilsugæslunni en við höfum ekki rætt það í nefndinni. Svo sannarlega höfum við ekki séð neina stefnumótun eða stefnu heilbrigðisráðuneytisins til næstu ára, nákvæmlega ekki neina. Það dugar ekki að koma og segja að það sé ekki farið í kragaverkefnið. Það hefur alveg komið fram. Það er heldur ekki farið í sameiningarnar úti á landi sem lagt var upp með ef undan er skilið Vesturland. Gott og vel. Það er allt í lagi. Hvað ætla menn þá að gera í staðinn? Er það bara þannig að menn ætla að halda sig við flatan niðurskurð eins og var lagt upp með í þessum fjárlögum? Er það það sem menn eiga að gera? Er það stefna ríkisstjórnarinnar, flatur niðurskurður? Ég kalla að vísu eftir því þó að það sé flatur niðurskurður að menn útskýri hvernig þeir ætla að ná niður kostnaðinum hjá sjúkratryggingunum, sérgreinalækningunum. En ef ég skil hv. þingmann rétt er þetta bara flatur niðurskurður. Önnur stefna er ekki í gangi en það breytir því ekki að við þurfum samt sem áður að fara yfir framkvæmd þessara fjárlaga.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé rétt að rifja það enn og aftur upp, það er eins og menn bara gleymi því, að hér varð efnahagshrun. Við sitjum uppi með það að við erum ekki búin að vinna okkur út úr því og stjórnmálaflokkur hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar átti fulla aðild að því hruni, með þeirri stjórnmálastefnu sem hann stendur fyrir. Við þurfum að vinna okkur út úr hruninu, ég ætla að vona að stjórnmálaflokkur hv. þingmanns og þingmenn allir standi með okkur í því að koma okkur út úr þeim vanda sem við erum í núna. Og nú þýðir ekkert að halda áfram að þrýsta á hverja einustu stofnun um að halda áfram að spara, í svona efnahagshruni dugar ekkert annað en að við horfum á landið allt og sjáum hvernig við getum endurskipulagt heilbrigðisþjónustuna svo við molum hana ekki niður, svo við höldum grunnþjónustunni og með því verðum við að efla heilsugæsluna. Við þurfum að koma á valkvæðu tilvísunarkerfi, við þurfum að auka samstarf á milli stofnana, við þurfum að auka og koma á samþættingu milli heilbrigðisþjónustunnar og félagsþjónustunnar. Við þurfum að styrkja Landspítalann í þeirri skipulagsbreytingu sem þar á sér stað og undirbúa stofnunina fyrir að fara í nýjan spítala. Hvað varðar Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins mun hún örugglega geta þjónað íbúum þessa svæðis vel þó að rekstrareiningarnar verði stærri og þær breytingar sem hér hafa verið gerðar og það frumvarp sem við erum núna að afgreiða gerir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins mögulegt að stækka rekstrareiningarnar án þess að draga úr faglegri þjónustu.

Virðulegi forseti. Ég held að hver einasti þingmaður hér inni hafi verið að tala um það að út af breyttum aðstæðum, út af efnahagshruninu, þyrftu menn að koma með stefnumótun í heilbrigðismálum. Ég veit ekki alveg af hverju hv. þingmaður leggur það út með öðrum hætti. Ég held að vísu að öllum sé að verða ljóst, og sérstaklega þegar frá líður og menn fara að skoða það, að aðrir flokkar bera svo sannarlega líka ábyrgð þegar kemur að efnahagshruninu. Við skulum bara taka þá umræðu seinna. Ég ætla ekki neinum þeim sem komið hefur að heilbrigðismálum annað en að líta á landið allt og svo sannarlega lögðu menn upp með það. Það er liðið eitt og hálft ár frá því að efnahagshrunið varð, þetta eru allt bara staðreyndir sem menn þekkja. Við hljótum að vera komin á þann stað, þar á meðal ríkisstjórnin, að ákveða hvernig við ætlum að ná þeim markmiðum sem hv. þingmaður var hér að lýsa. Ef það eru áætlanir um það, af hverju í ósköpunum eru þær ekki kynntar fyrir hv. heilbrigðisnefnd? Ef menn ætla að fara út í suma þessa hluti sem hv. þingmaður vísaði hér í, sumt getum við sagt að sé sjálfsagt, eins og að skipuleggja þetta í heild sinni og samvinna milli stofnana o.s.frv., en ýmislegt var bara ekki þarna því að það sem hér var nefnt er ekki nóg - ef menn eru komnir með áætlanir, komnir með stefnuna, ætla menn ekki að fara að kynna hana? Það er liðið eitt og hálft ár. Ég skil það þannig, virðulegi forseti, að hv. þingmaður ætli ekki að skoða þetta neitt sérstaklega, þetta stóra mál, ætli ekki að taka það fyrir í nefndinni, það hvernig við ætlum að halda á málum, hver í rauninni stefnan er í heilbrigðismálum. Það er auðvitað hreinskiptið svar.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjarnefndar um frumvarp til laga um stjórnlagaþing. Gert er ráð fyrir kosningum til stjórnlagaþings í haust og að drög að nýrri stjórnarskrá liggi fyrir u.þ.b. ári síðar. Þannig verður hægt að taka málið til afgreiðslu fyrir næstu kosningar svo ný stjórnarskrá gæti öðlast samþykki um mitt ár 2013. Stjórnarskráin skilgreinir stjórnskipun landsins. Hún kveður á um að landinu sé stjórnað af fólkinu og hvernig það vald skiptist. Uppspretta valdsins er þannig beisluð í sáttmála milli fólksins, samfélagssáttmála. Hún hefur að geyma grunngerð samfélagsins. Hún er teikningin að lýðveldinu, sjálft skipurit ríkisins. Sagt er að fallegustu stjórnarskrár veraldar hafi verið í hörðustu einræðisríkjunum, að ægifagrar lýsingar í löngu máli á réttindum einstaklinganna hefðu verið nýttar til að berja fólk til hlýðni með járnhnefa. Það er því ekki sjálfgefið að langar, miklar og orðfagrar stjórnarskrár séu endilega trygging fyrir fyrirmyndarríkið. Stjórnarskráin þarf að vera vönduð, vandlega hugsuð og þeir sem hana skrifa verða að gera það með þá staðreynd í huga að af henni sprettur allur annar lagarammi samfélagsins. Þetta eru okkar æðstu lög. Þetta er lýsingin á því hvernig við ætlum að halda friðinn og gæta sameiginlegra hagsmuna sem hin íslenska þjóð. Hefði betri stjórnarskrá komið í veg fyrir banka- og gjaldmiðilshrunið? Það er erfitt að halda því fram. Meginástæða hrunsins eru tveir mannlegir eiginleikar; heimska og græðgi, en stjórnkerfið sem brást er grundvallað á stjórnarskránni. Lengi býr að fyrstu gerð. Einn okkar fremsti heimspekingur sagði í lok árs 2008 að nú lægi fyrir að endurskapa okkar sameiginlega veruleika. Það væri upplausn á mikilvægu sviði fyrir hinn sameiginlega veruleika okkar, nefnilega fjármálaheiminum. Orðrétt sagði Páll Skúlason, með leyfi forseta: „Sú upplausn veldur glundroða á öðrum sviðum samfélagsins vegna þess að peningar eru alls staðar nauðsynlegir til að afla lífsnauðsynja og greiða fyrir viðskiptum milli einstaklinga og þjóðar. Mannfélagið er ein heild þannig að ef upplausn skapast í einu kerfi, eins og fjármálakerfinu, fer hún yfir á svið stjórnmálanna og jafnframt inn á heimilin. Þá er líf okkar í uppnámi, bæði einkalíf og sameiginlegt líf okkar. Þetta krefst flókinnar endurskipulagningar sem þarf að eiga sér stað á öllum sviðum og kerfum samfélagsins.“ Sé raunverulegur vilji til að byggja nýtt samfélag á rústum þess gamla, er þetta fyrsta skrefið. Ný stjórnarskrá fyrir nýtt land. Samfélag sem byggir á félagslegri velferð og samfélagsgerð sem tryggir að leit einstaklinganna að hamingjusömu lífi sé grundvölluð á jöfnum tækifærum. Stjórnarskrá sem viðurkennir að hin raunverulegu verðmæti Íslands er sameiginleg menning, sem við eigum að sækja í styrk okkar, land okkar og saga eru dýrgripir okkar og sjálfsvitund sem þjóð. Í henni er okkar mesti styrkur. Raunveruleg verðmæti eru fólgin í samfélagi þar sem börnunum okkar líður vel, eru hamingjusöm og njóta stuðnings, ástar, kennslu og tíma með foreldrum sínum. Páll Skúlason heimspekingur sagði í árslok 2008 að hann hefði sterka tilhneigingu til að álíta að hugmyndafræðin sem hefði undanfarið drottnað yfir þjóðfélagi okkar og heiminum væri háskaleg mannlegu siðferði. Orðrétt sagði hann, með leyfi forseta: „Ég kalla þessa hugmyndafræði „markaðshyggju“, en hún snýst um að líta svo á að öll mannleg samskipti séu viðskipti og að heimurinn snúist ekki um annað en að kaupa, selja og græða. Þessi boðskapur hefur dunið á okkur í mörg ár og er ekki heppilegur. Honum fylgja því miður óheilindi sem ógna og stuðla að upplausn hins sameiginlega veruleika okkar. Mikill áróður hefur verið rekinn gegn því opinbera og ríkisstofnunum sem hafa veikst á undanförnum árum og standa nú margar á brauðfótum sem er afar slæmt. Til að reka þjóðfélag þarf sterkar opinberar stofnanir sem standa vörð um sameiginlega hagsmuni okkar, almannaheill. Það er löngu tímabært að endurskoða hvernig við tökum ákvarðanir í sameiginlegum málum og skipuleggjum starfsemi hins opinbera. En það sem er mikilvægast er núna er að leiða hugann að þeim grundvallargildum sem við vitum öll að skipta mestu máli. Mikilvægast er að við deilum lífinu, njótum þess að lifa saman en séum ekki í endalausri samkeppni og átökum. Það er gömul speki frá Aristótelesi að án ástvina mundi enginn kjósa að lifa. Það sem mestu skiptir í mannlegum samskiptum og er svo dýrmætt fyrir okkur öll er að treysta hvert öðru og geta reitt okkur hvert á annað. Sem einstaklingar erum við veikburða verur, sem eru sífellt háðar því að þiggja stuðning og hjálp annarra. Þetta þurfum við að rækta núna.“ Í stöðunni eins og hún er núna felast gríðarleg tækifæri sem gefa okkur færi á að endurmeta landið okkar og stjórnmálakerfi, ekki síður en viðskipta- og atvinnulíf. Undirstöðuatvinnugreinarnar verða að eiga sér skírskotun í stjórnarskrána. Eign þjóðarinnar á sameiginlegum auðlindum sínum á að vera það meitluð í steininn að hún verði aldrei tekin af henni. Páll Skúlason að nýju, með leyfi forseta: „Fólk veit að í húfi eru grunntengsl okkar og gildi sem tengjast sjálfri mennsku okkar. Við getum ekki unnið okkur út úr þessum ógöngum nema við stöndum saman. Grunngildin tengjast samstöðu og trausti. Við þurfum að læra að treysta hvert öðru, vinna saman og tala saman. Það sem virðist hafa farið úrskeiðis, sérstaklega í fjármálaheiminum, er traustið sem er af siðferðilegum toga.“ Þegar traustið í samfélaginu hefur beðið jafnmikinn skaða og raun ber vitni, hlýtur fyrsta vers í endurreisninni að vera endurreisn traustsins. Til þess þurfum við nýjan sáttmála - samfélagssáttmála - stjórnarskrá. Markmið stjórnlagaþings er að undirstrika stoðir hvers lýðræðisþjóðfélags þannig að allt vald spretti frá þjóðinni, því skulu stjórnlög sett af fulltrúum fólksins. Þessum þjóðkjörnu fulltrúum er falið að setja þær grundvallarreglur sem gilda um æðstu stjórn og skipulag ríkisins, uppsprettu ríkisvaldsins, verkefni handhafa ríkisvaldsins, verkaskiptingu þeirra og valdmörk. Hugmyndir þessar birtust m.a. í ritum heimspekinganna John Locke um uppsprettu ríkisvaldsins og Rousseau um samfélagssáttmála, svo og kenningum fleiri stjórnmálaheimspekinga 17. og 18. aldar. Þær byggjast á því að ríkisvaldið réttlætist af samkomulagi borgaranna um að fela yfirvöldum tiltekin afmörkuð verkefni. Jafnframt skal ríkisvaldinu sett ákveðin mörk sem það má ekki fara út fyrir. Ákvörðun um gerð slíks sáttmála er þannig í höndum þjóðarinnar, því hún er stjórnarskrárgjafinn. Með frumvarpinu er lagt til að forseti Íslands skuli boða til ráðgefandi stjórnlagaþings til að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Stjórnlagaþing skal skipað minnst 25 og mest 31 þjóðkjörnum fulltrúa. Í frumvarpinu er lagt til að starfstími stjórnlagaþings verði á tilgreindum átta mánuðum og að það komi þrisvar sinnum saman á þeim tíma, fjórar til sex vikur í senn. Þingið kýs fimm manna forsætisnefnd og þrjár þriggja manna starfsnefndir sem starfa á milli samkomutíma þess. Stjórnarskráin er grundvöllur stjórnskipunar landsins og öðrum lögum æðri. Byggist það ekki einungis á efni hennar heldur fyrst og fremst á vandaðri setningarhætti en gildir við almenna lagasetningu. Ákvæði 79. gr. stjórnarskrár mælir fyrir um að stjórnarskránni verði aðeins breytt sé breytingin samþykkt á tveimur þingum og fari alþingiskosningar fram í millitíðinni og eru það þá gild stjórnarskipunarlög. Stjórnarskránni er því ætlað að vera ákveðin grunnstoð sem á að geta staðið af sér hin tíðu veðrabrigði stjórnmálanna og stundarátök þjóðfélagsaflanna en hún verður að vera í samræmi við ríkjandi hugarstefnur og þjóðfélagsskoðanir og breytingar sem lagðar eru til á henni þurfa að vera mjög vel ígrundaðar. Meiri hlutinn telur að með því að fela stjórnlagaþingi það verkefni að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins eins og lagt er til í frumvarpinu sé verið að vanda mjög til þessa mikilvæga verkefnis. Stjórnlagaþingi sem getur einungis verið ráðgefandi vegna ákvæða stjórnarskrár er því í reynd falið að vinna ákveðna grunnvinnu og undirbúa frumvarp til stjórnarskipunarlaga fyrir Alþingi. Þegar það hefur verið samþykkt skal það sent Alþingi til meðferðar. Um meðferð málsins á Alþingi fer samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár og lögum um þingsköp Alþingis. Nefndin ræddi nokkuð ákvæði 2. mgr. 27. gr. frumvarpsins en þar er gert ráð fyrir því að verði frumvarpið ekki samþykkt af stjórnlagaþingi skuli það engu að síður sent Alþingi ásamt þeim breytingartillögum sem fram komu við meðferð málsins. Meiri hlutinn telur það grundvallaratriði að samstaða verði á stjórnlagaþingi um þær breytingar sem lagðar eru til á stjórnarskrá í frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. Meiri hlutinn leggur því til að þessi málsgrein falli brott. Nefndin ræddi skipan þingsins á fundum sínum og komu fram ýmsar ábendingar, m.a. varðandi fjölda þingfulltrúa sem samkvæmt frumvarpinu er minnst 25 og mest 31. Samkvæmt frumvarpinu veltur þó endanlegur fjöldi á því hvernig hlutfall milli kynja verður, sbr. sérreglu 3. mgr. 14. gr. sem ætlað er að tryggja að hlutfallið verði innan markanna 40%–60%. Fái annað kynið minna en 40% skal bæta við allt að sex sætum að því marki sem þarf til að rétta hlutföllin af. Meiri hlutinn telur rétt að vilji kjósenda ráði því hverjir veljist til stjórnlagaþings en telur þó nauðsynlegt að hafa slíka varúðarreglu ef kynjahlutföll verða mjög ójöfn enda nauðsynlegt að sjónarmið kynjanna vegi nokkuð jafnt á stjórnlagaþingi. Í frumvarpinu er lagt til að stjórnlagaþingið verði skipað þjóðkjörnum fulltrúum sem skuli kosnir persónukosningu. Nefndin fjallaði nokkuð um þessa tilhögun, þ.e. að þingfulltrúar gefi kost á sér til verksins, afli meðmælenda o.s.frv. Meiri hlutinn telur ljóst að ef þessi háttur er hafður á sé líklegt að þeir sem bjóða sig fram hafi áhuga og telji sig hafa getu og eitthvað fram að færa til verkefnisins. Meiri hlutinn telur þó að með þessu séu möguleikar þeirra sem ekki eru þekktir í þjóðfélaginu til þess að bjóða sig fram og ná kjöri takmarkaðir. Nefndin ræddi í þessu sambandi hvort rétt væri að leggja til að einungis sumir fulltrúanna yrðu þjóðkjörnir en aðrir valdir t.d. með úrtaki úr þjóðskrá. Meiri hlutinn telur að það geti einnig verið vandmeðfarið þar sem greina þyrfti hvernig sá hópur ætti að endurspegla þjóðina. Með þessu gætu einnig orðið ákveðin skil, þ.e. milli þeirra sem væru þjóðkjörnir og hinna sem væru valdir með slembiúrtaki. Niðurstaða meiri hlutans er því sú að ekki sé rétt að leggja til breytingar í þessa veru. Nefndin ræddi einnig í þessu sambandi um aðkomu almennings að stjórnlagaþingi. Í 18. gr. frumvarpsins kemur fram að þingfundir stjórnlagaþings skuli haldnir í heyranda hljóði og verði öllum opnir eftir því sem húsrúm leyfi. Þá er í 20. gr. frumvarpsins ákvæði um kynningu og þátttöku almennings. Þar er gert ráð fyrir að kynningarefni verði á vefsíðu og að stjórnlagaþing skuli auglýsa með víðtækum hætti eftir tillögum frá almenningi, hagsmunasamtökum og öðrum sem vilja koma tillögum eða öðrum erindum á framfæri við þingið. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt vegna þeirrar umræðu sem þarf að fara fram um málið að stjórnlagaþing efni til víðtæks samráðs og haldi opna fundi í hverju kjördæmi á fyrsta starfstímabili sínu. Með því verði unnt að vekja áhuga almennra borgara á verkefninu og kalla eftir umræðu um málið. Meiri hlutinn leggur mikla áherslu á að þetta samráð verði haft strax eftir að nefndir hafa verið kosnar af stjórnlagaþingi og áður en eiginleg vinna stjórnlagaþings hefst. Þannig getur samráðið og afrakstur þess orðið undirstaða undir vinnu nefndarinnar, auk þess sem allir geta komið tillögum sínum og athugasemdum á framfæri við stjórnlagaþing frá því að það hefur verið kjörið, t.d. í gegnum vefsíðu. Við leggjum hér til að við 20. gr. bætist nýr málsliður þess efnis að samráðsfundi skuli halda í hverju kjördæmi á fyrsta starfstímabili stjórnlagaþings. Á fundum sínum ræddi nefndin nokkuð um hlutverk og viðfangsefni stjórnlagaþings, en í 3. gr. frumvarpsins er kveðið á um að það skuli taka ákveðna þætti sérstaklega til umfjöllunar auk þess sem stjórnlagaþing getur ákveðið að fjalla um fleiri þætti. Það urðu nokkrar umræður í nefndinni um það hvort rétt væri að telja upp viðfangsefni stjórnlagaþings með þeim hætti sem gert er í frumvarpinu eða láta stjórnlagaþingi það eftir að ákveða viðfangsefnið. Þá var einnig rætt hvort rétt væri að bæta við upptalninguna fleiri viðfangsefnum. Við í meiri hlutanum töldum nauðsynlegt að taka fram í þessu sambandi að eins og 2. mgr. 3. gr. ber með sér er hér ekki um tæmandi talningu að ræða. Meiri hlutinn tekur hins vegar fram að það eru þessi viðfangsefni sem stjórnlagaþingi er einkum ætlað að vinna að og telur því eðlilegt að leggja áherslu á þau, auk þess sem slík upptalning veitir aðhald og er ákveðinn rammi utan um starf þingsins sem þarf að vera markvisst. Við fjölluðum töluvert um breytingu á greininni og nefnum sem dæmi að utanríkismálakafli stjórnarskrárinnar er vanbúinn þar sem vantar t.d. ákvæði um samskipti Íslands við önnur ríki, framsal ríkisvalds til alþjóðastofnana og meðferð utanríkismála, sem og um umhverfismál, þar á meðal um eignarhald og nýtingu náttúruauðlinda. Þessi málefni hafa verið mikið til umfjöllunar síðustu missiri og telur meiri hlutinn eðlilegt að taka sérstaklega fram að þau verði meðal þeirra verkefna sem stjórnlagaþingi er ætlað að fjalla um. Meiri hlutinn leggur því til að við upptalningu verkefna stjórnlagaþings í 3. gr. bætist tveir nýir töluliðir, þ.e. um framsal ríkisvalds til alþjóðastofnana og meðferð utanríkismála og svo í annan stað umhverfismál, þar á meðal um eignarhald og nýtingu náttúruauðlinda. Skiptar skoðanir eru um framgang þessa máls innan allsherjarnefndar. Því miður kunna sumir að segja, en ég held að það sé óhjákvæmilegt að um jafnstórt mál og það sem hér um ræðir sé grundvallarmunur á milli fólks og stjórnmálaflokka. Um afstöðuna til ríkisvaldsins hefur reyndar verið tekist í hundruð ára. Í nefndinni hafa verið mismunandi skoðanir á málinu, svo ég tali hér bara fyrir sjálfan mig, ég hef skipt um skoðun oftar en einu sinni eftir því sem málinu hefur verið þokað fram. Ég hef líka verið á þeirri skoðun, líkt og fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í allsherjarnefnd, að alþingismenn eigi að koma að ritun stjórnarskrárinnar. Það er ekkert í frumvarpinu sem girðir fyrir þá aðkomu því Alþingi mun fjalla um tillögu stjórnlagaþingsins og tillögurnar geta ekki annað en komið til kasta þingsins og þar með þjóðkjörinna fulltrúa þjóðarinnar á Alþingi. Ég vil líka, eins og hv. þm. Þráinn Bertelsson hefur sagt í nefndinni, að ákveðnir einstaklingar sem hafa eytt drjúgum hluta starfsævi sinnar í að hugsa um hugtök eins og réttlæti, réttindi og skyldur og búa yfir mikilli reynslu af stjórnskipuninni gefi kost á sér til stjórnlagaþings eða komi að þeirri vinnu með einum eða öðrum hætti. Hvernig er hægt að tryggja það? Hvernig fáum við rétta fólkið til verksins? Lýðræðið er því miður óvilhalt hógværðinni. Sumt fólk mun aldrei bjóða sig fram í kosningum. En ég tel að Alþingi Íslendinga og þjóðin öll geti með sínum eigin hætti tryggt að þeir einstaklingar sem við teljum að eigi að koma að þessu, annaðhvort bjóði sig fram eða verði fengnir til ráðgjafar. Hver eru viðfangsefnin sem stjórnlagaþingið leggur til að verði tekin til sérstaklega skoðunar? Það eru í fyrsta lagi grundvallarhugtök stjórnarskrárinnar sjálfrar, hvernig við skilgreinum okkur sem land. Það eru lykilhugtök stjórnarskrárinnar. Það er hvernig valdmörk framkvæmdarvalds og löggjafarvalds skiptast á milli. Þetta hefur verið mikið í umræðunni undanfarin ár. Upp á síðkastið hefur þetta líka verið rætt innan allsherjarnefndar í tengslum við frumvarp hv. þm.Valgerðar Bjarnadóttur um það að ráðherrar víki sæti á Alþingi á meðan þeir gegna störfum sem ráðherrar. Því er líka beint til stjórnlagaþingsins að fjalla sérstaklega um hlutverk embættis forseta Íslands í stjórnskipuninni. Dómsvaldið er sérstaklega tiltekið. Eftirlitshlutverk þess með hinum örmum ríkisvaldsins. Því er beint til stjórnlagaþingsins að fjalla sérstaklega um kosningalöggjöfina og kjördæmaskiptinguna. Í sjötta lagi er rætt um aðkomu almennings að sjálfu lýðræðisferlinu. Nefndin bætti einnig við framsali valds til alþjóðastofnana og í sérstökum kafla, í áttunda lagi, er rætt um umhverfismál, eignarhald og nýtingu náttúruauðlinda. Þorvaldur Gylfason hagfræðingur hefur lýst því í minnisblaði að mörg undanfarin ár hafi legið fyrir tillögur frá dómarafélaginu og öðrum um að umskipa dómsvaldi og hafa dómstigin þrjú frekar en tvö. Rökin eru þau að of mörg mál koma nú til kasta Hæstaréttar. Þess vegna sé eðlilegt að nýtt millidómstig taki við málum sem áfrýjað er úr héraði og að Hæstiréttur fjalli aðeins um þau mál sem talin eru mikilvægust. Nú eru skilyrði hans betri til að vanda til verka. Eitt af þessum atriðum er tekið sérstaklega og vil ég gera það að umtalsefni, vegna þess að ég tel það mjög mikilvægt í ljósi þeirrar stöðu sem samfélagið er í en sé þetta gert þarf er að leggja niður störf allra dómara í Hæstarétti samkvæmt heimild í 61. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segir um dómara: „ ... og ekki verða þeir heldur fluttir í annað embætti á móti vilja þeirra, nema þegar svo stendur á, að verið er að koma nýrri skipun á dómstólana.“ Í tillögu Þorvaldar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Þessi heimild stjórnarskrárinnar er ótvíræð og auðskiljanleg: Hægt er að flytja dómara í annað embætti á móti vilja þeirra, sé verið að koma nýrri skipun á dómstólana. Síðan er hægt að skipa dómara í Hæstarétt upp á nýtt með nýrri aðferð, þar sem erlendir menn, t.d. lagaprófessorar og dómarar verða fengnir til að hjálpa til við að meta hæfi umsækjenda ...“ Ég nefni þetta sérstaklega hér vegna þess að tveir stjórnmálaflokkar á Íslandi, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, hafa frá árinu 1926 skipað alla dómara landsins, ef frá eru talin sex ár. Nefndin ræddi nokkuð um áætlaðan kostnað við stjórnlagaþing og hvort unnt væri að lækka hann, t.d. með því að stytta starfstíma þingsins. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þingið starfi á afmörkuðum tímabilum og þess á milli starfi sérfræðinganefndir. Meiri hlutinn telur að með því geti ákveðinn tími nýst til umræðu og kynningar meðal almennings og að ekki sé efni til að stytta starfstímann sérstaklega þegar litið er til þeirra breytinga sem meiri hlutinn leggur til á frumvarpinu. Meiri hlutinn leggur til að stjórnlagaþing haldi sem fyrr segir samráðsfundi í öllum kjördæmum strax á fyrsta starfstímabili sínu. Ekki er gert ráð fyrir kostnaði við stjórnlagaþing í fjárlögum ársins 2010 og nauðsynlegt er að heimila aukafjárveitingu til þess að unnt verði að kjósa til þingsins fyrir 30. október. Breytingar á stjórnarskrá hafa lengi verið á döfinni og hafa margar tilraunir verið gerðar á vettvangi Alþingis og einungis fáar hafa orðið að veruleika en aðrar runnið út í sandinn eins og rakið er í greinargerð með frumvarpinu. Við þær aðstæður sem sköpuðust í þjóðfélaginu við fall bankanna og þau víðfeðmu áhrif sem það hafði á þjóðfélagið í heild, stjórnvöld, efnahagsástandið, ríkisfjármálin og það uppgjör sem fara þarf fram í kjölfarið hefur krafan um breytingar á stjórnskipun landsins orðið háværari. Þá hefur krafa um beint og milliliðalaust lýðræði aukist mjög sem og þörfin fyrir að ná sátt í samfélaginu. Meiri hlutinn telur rétt að fela þjóðkjörnu stjórnlagaþingi að vinna að þessu afmarkaða verkefni með víðtæku samráði við almenning í landinu. Vinna stjórnlagaþings við frumvarp til stjórnarskipunarlaga er í reynd undirbúningur fyrir þá vinnu sem fara þarf fram á vegum Alþingis þegar það fær frumvarpið til meðferðar. Meiri hlutinn telur að með þessu móti verði unnt að vanda mjög til verkefnisins og leggja grunn að því að breið samstaða náist um málið. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Róberti Marshall fyrir um margt ágæta framsöguræðu þar sem hann fór almennum orðum um ýmis sjónarmið sem gott er að hafa í huga varðandi setningu stjórnarskrár. Get ég tekið undir þær almennu hugleiðingar. Eins og fram kemur í nefndaráliti okkar sjálfstæðismanna í allsherjarnefnd er hins vegar enn um að ræða fullkominn ágreining um þá leið sem hér er lögð til varðandi endurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi skoðun á því hvort það væri ekki í anda þeirrar sáttar sem nauðsynleg er í samfélaginu að leita víðtækari samstöðu um aðferðina við stjórnarskrárbreytingar en gert væri með því að samþykkja frumvarpið óbreytt í öllum atriðum. Það hefur verið ljóst frá upphafi að ekki yrði sátt um þessa leið. Ég velti fyrir mér hvort hv. þm. Róberti Marshall finnist ekki að það hefði verið ástæða til að reyna að ná breiðari samstöðu á þingi um leiðina til þess að fara í stjórnarskrárbreytingar. Um leið vil ég taka skýrt fram, eins og raunar kemur fram í nefndaráliti okkar sjálfstæðismanna í allsherjarnefnd, að við teljum fulla ástæðu til að endurskoða stjórnarskrána Um það er í sjálfu sér ekki ágreiningur. Við getum haft mismunandi skoðanir á því hvernig það er gert og hvaða ákvæði á að skoða en það er hins vegar ljóst að stjórnarskrána þarf að mörgu leyti að endurskoða. En hefði ekki verið nær að leita sátta í staðinn fyrir að fara þá leið sem ríkisstjórnin leggur til í ósætti við stjórnarandstöðuna?

Virðulegur forseti. Ég get að mörgu leyti tekið undir það, það er miður að ekki skuli vera meiri samstaða um hvernig tjaldað er til málsins í þinginu. Á hinn bóginn vil ég taka það fram að í nefndinni urðu gríðarlega góðar samræður á milli nefndarmanna um þau grundvallaratriði sem fjallað var um. Það er samstaða og samkomulag um það á milli allra flokka að nauðsynlegt er að fara í leiðangurinn að breyta stjórnarskránni. Megininntak málsins, eða markmiðið sjálft, er ekki deiluefni, þ.e. við erum öll sammála um að nauðsynlegt sé að breyta stjórnarskránni. Ég er fylgjandi því að boða til stjórnlagaþings en er jafnframt á þeirri skoðun að það væri hugsanlegt að skoða aðrar leiðir. Æskilegt hefði verið að við hefðum náð samkomulagi um hvernig það skyldi gert en eftir nokkra fundi með nefndinni kom einfaldlega í ljós að það er það langur vegur á milli fólks, þrjár leiðir uppi á borðum í þeim efnum, að ekki verður komist lengra í samkomulagsátt. Þá einfaldlega verða menn að taka málið til efnislegrar umræðu í þingsal. Það blasti við mér að ekki mundi nást samkomulag hvort sem var, eins og staðan var orðin. Það eru mismunandi sjónarmið uppi og fólk er ekki tilbúið til að hnika mikið frá þeim. Það sem ég tel mikilvægast í þessu öllu er að samkomulag er um megininntak málsins, að ráðast í breytingar á stjórnarskránni. Það skiptir mig mestu máli. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að við ráðum málið til lykta á þinginu núna.

Hæstv. forseti. Það er vissulega rétt að við áttum um margt ágætar samræður í allsherjarnefnd um þetta mikilvæga mál. Það er líka rétt að það var ljóst að ekki næðist full samstaða um þá leið sem ríkisstjórnin leggur til í málinu. Vandinn að mínu mati hefur verið sá að núverandi ríkisstjórn hefur frá upphafi verið geirnegld við þá afstöðu að það yrði að stofna til einhvers fyrirbæris sem kallað væri stjórnlagaþing, nánast óháð því í hvaða formi það væri, bara að það héti stjórnlagaþing. Ég hef metið það svo, eiginlega frá upphafi, að þetta væri fyrst og fremst viðleitni af hálfu hæstv. ríkisstjórnar til að láta líta út fyrir að hún væri að gera eitthvað, frekar en að það stafaði af raunverulegum áhuga á stjórnlagaþingi. Ég virði það ef hv. þm. Róbert Marshall hefur aðra skoðun en þetta hefur verið mín upplifun frá því að núverandi ríkisstjórn tók fyrst 

Virðulegur forseti. Ég vil ekki fara að eiga orðastað um upplifanir hv. þingmanns á ásetningi ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Hann lýsir þeim hér og ég er sannfærður um að hann talar þar frá dýpstu hjartarótum. Ég er ekki sömu skoðunar. En það er einlægur ásetningur minn sem þingmanns á Alþingi að ráðist verði í þessar breytingar. Ég tel það gríðarlega mikilvægt skref, eins og ég lýsti í ræðu minni, í endurreisn okkar samfélags í því að byggja upp nýtt traust á milli fólksins og á milli þjóðarinnar og stofnana stjórnskipunarinnar. Það held ég að hafi skaðast mikið á síðustu 2–3 árum og við þurfum að ráðast í að lagfæra það.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á að þakka formanni allsherjarnefndar fyrir framsögu hans fyrir hönd meiri hluta allsherjarnefndar. Ég hef litið svo á að eitt af grunnhlutverkum þingmanna sé að fjalla um stjórnarskrána og því hef ég talið, líkt og ég held að hv. þm. Róbert Marshall hafi sjálfur sagt, að þingið eigi helst ekki að vísa slíku verkefni frá sér. Nú vitum við öll hér inni að stjórnlagaþing er gamalt áhugamál, gamall draumur hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur sem hefur látið sig dreyma um þetta í 15 ár og hygg ég að hún láti nú reyna á undir lokin að þetta komist í gegn. Ég vil hins vegar vekja athygli hv. formanns allsherjarnefndar á þeirri staðreynd að ekki einn einasti ráðherra ríkisstjórnarinnar er í salnum til að taka þátt í þessari umræðu, jafnmikilvægt mál og þetta er, og það eru bara tveir þingmenn stjórnarliða staddir í þingsal við umræðuna. Ég spyr hv. formann: Finnst honum ekki óþægilegt að hafa framsögu í aðalumræðu um jafnmikilvægt mál og stjórnlagaþing er og að hæstv. forsætisráðherra skuli ekki láta svo lítið að láta sjá sig í salnum?

Virðulegur forseti. Þau eru mörg málin sem rædd eru á þinginu sem æskilegt væri að sem flestir þingmenn væru viðstaddir umræðu um og ráðherrar líka. En ég verð að svara spurningu hv. þm. Óla Björns Kárasonar neitandi. Mér fannst það ekki óþægilegt að forsætisráðherra væri ekki í salnum, ég geri ráð fyrir að hún lesi nefndarálitið. Það er svo að það er margt á dagskrá ríkisstjórnarinnar og án þess að ég sé beinlínis með dagskrá forsætisráðherra í höndunum geri ég ráð fyrir að hún sé upptekin við annað eða hún fylgist með þessari umræðu úr fjarlægð, eins og ég geri ráð fyrir að fjölmargir þingmenn stjórnarandstöðunnar geri líka. Það vantar nokkuð marga þeirra í salinn líka. Auðvitað væri æskilegt að sem flestir tækju þátt í umræðu um sjálfa stjórnarskrána en mest er um vert að mínu mati að alþingismenn munu koma að því að ræða um tillögur þær sem koma frá stjórnlagaþinginu. Vegna þess að ég deili þeirri skoðun með hv. þm. Birgi Ármannssyni og að mér heyrist Óla Birni Kárasyni að það eigi þjóðkjörnir fulltrúar á Alþingi líka að gera, enda er það svo að í ritgerð breska heimspekingsins Johns Lockes um ríkisvald segir hann klárum stöfum, svo maður vitni í nokkur hundruð ára gamlan texta, að löggjafarvaldið geti ekki framselt frá sér það vald. Það getur ekki gert það og það stendur ekki til.

Frú forseti. Ég þakka hv. formanni allsherjarnefndar fyrir þetta svar. Þá spyr ég á móti: Af hverju er þá verið að efna til stjórnlagaþings með öllum þeim kostnaði fyrst við erum ekki að afsala okkur einu eða neinu? Við getum bara klárað þetta verk sjálf og fengið sérfræðinga í lið með okkur, sérfræðinga sem hafa vit á stjórnskipunarrétti o.s.frv., í staðinn fyrir að fara í þá rúllettu sem mér sýnist stjórnlagaþingið vera. En ástæðan fyrir því að ég spurði hv. formann allsherjarnefndar að því hvort honum liði ekki illa yfir því að hæstv. forsætisráðherra væri ekki í salnum við aðalumræðu þessa máls er einföld og vil ég þá vitna í nefndarálit meiri hluta allsherjarnefndar þar sem segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að forsætisráðherra fari með eins konar yfirstjórnarhlutverk gagnvart stjórnlagaþingi.“ Ég spyr: Eigum við í þingsal að vera í aðalumræðu þegar yfirverkstjóri á væntanlegu stjórnlagaþingi lætur ekki svo lítið að kíkja hingað inn?

Virðulegur forseti. Það verður efnt til kosninga til stjórnlagaþings næsta haust sem skiptir gríðarlega miklu máli. Ég mundi ekki ganga svo langt, mér finnst það nokkuð djúpt í árinni tekið hjá hv. þingmanni og mikill æsingsbragur á því þegar menn nota það orð um lýðræðislega kjörna samkomu eins og stefnt er að að þar sé á ferðinni rússnesk rúlletta. Mér finnst vera svolítill æsingsbragur á þeirri orðanotkun og ég mundi óska þess að við gætum talað um þetta mál í aðeins hófstilltari tón en þeim sem heyrðist frá hv. þingmanni. Af hverju erum við að gera þetta? Til hvers er stjórnlagaþingið? Því er lýst í greinargerð og í nefndarálitinu, en það er fyrst og fremst til að tryggja lýðræðislega aðkomu almennings að stjórnarskrárvinnu. Það er hún, eins og ég sagði í nefndarálitinu og framsöguræðu minni, sem er stjórnarskrárgjafinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Róberti Marshall fyrir framsöguræðu hans og einnig þeim þingmönnum sem hafa komið upp og veitt andsvör, en það er mjög mikill boðskapur og fróðleikur sem þeir þingmenn hafa komið með inn í umræðuna. Mig langar til að spyrja hv. þm. Róbert Marshall, formann allsherjarnefndar, þar sem þjóðin stendur nú á miklum tímamótum og fyrir dyrum stendur í kjölfar bankahrunsins mikill niðurskurður um ókomin ár: Finnst þingmanninum ekki fullmikið í lagt eins og kemur fram í frumvarpinu að stjórnlagaþing standi yfir í 11 mánuði og það séu tæpar 500 milljónir sem það á að kosta? Væri ekki réttara hjá Alþingi eins og málin standa núna að verja þeim fjármunum hreinlega til að endurreisa þá stofnun sem við störfum í, til að bæta löggjafarvaldið, styrkja nefndasviðið, heldur en að fara með þá beint inn í stjórnlagaþing, sem ég minni þingmenn á að er eingöngu ráðgefandi? Það var ekki það sem fólk kallaði eftir í búsáhaldabyltingunni, að hér yrði komið á fót ráðgefandi stjórnlagaþingi. Það hefur margoft komið fram í umræðum. Við framsóknarmenn vildum, úr því að hugmyndin var að framselja stjórnskipunarvaldið, að þetta yrði bindandi stjórnlagaþing sem kæmi hér inn og stjórnvöld gætu ekki verið að krukka í það hvað kæmi út úr þeirri stjórnarskrá sem stjórnlagaþing með bindandi ákvörðun hefði og þá færi það í gegnum þingið, boðað yrði til þingkosninga og svo mundi Alþingi samþykkja það aftur eins og stjórnskipunarvaldið er. Nú er tími minn búinn. Þetta var spurningin í fyrri umferð en svo er ég með aðra spurningu sem ég verð að koma að í seinna andsvari.

Virðulegur forseti. Okkur er nokkur vandi á höndum því að mér heyrist að hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að efna eigi til stjórnlagaþings en eingöngu ef það getur gefið bindandi niðurstöðu en það er okkur ekki unnt að gera eins og stjórnarskráin lítur út í dag. Hv. þingmaður er því þeirrar skoðunar að breyta eigi stjórnarskránni en hún er ekki til í að breyta stjórnarskránni fyrr en búið er að breyta stjórnarskránni. Það er dálítið erfitt að fást við slíka röksemdafærslu vegna þess að málið blasir einfaldlega við með þessum hætti, stjórnarskráin heimilar okkur ekki að setja bindandi stjórnlagaþing. Sú er staðan. Varðandi kostnaðinn þá finnst mér, eins og ég lýsti í máli mínu áðan, þetta vera eitt mikilvægasta skrefið í endurreisn samfélags okkar eftir algert hrun fjármálakerfisins sem hefur svo haft áhrif á traust almennings á stjórnmála-, viðskipta- og atvinnulífinu. Mér finnst þessum fjármunum vel varið sem eyða á í það að setja þjóðinni nýja stjórnarskrá. Ég tel það gríðarlega mikilvægt verk og sé ekki eftir þeim peningum. Ég held að þeir séu nauðsynlegir, ég held að þetta sé nauðsynlegt skref fyrir okkur sem þjóð að stíga og ég geri ráð fyrir því að það muni kosta meira en 500 milljónir og sé ekki eftir þeim peningum heldur.

Virðulegi forseti. Það var ágætt að þetta kom fram að þessum peningum væri vel varið. Þá skal það upplýst jafnframt að ráðgefandi stjórnlagaþing er einungis ráðgefandi og það vill svo til að þjóðin treystir ekki þeim stjórnvöldum sem nú sitja þannig að þegar þetta verður komið inn, eitthvert svokallað frumvarp, geta stjórnvöld sífellt verið með puttana í því og breytt því af því að þetta er ekki bindandi. Mig langar til að spyrja á ný. Ég sit í allsherjarnefnd ásamt hv. formanni allsherjarnefndar. Þar liggur inni frumvarp frá hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur um að ráðherrar skuli víkja af þingi og á það að byggjast á lögum um þingsköp. Er ríkisstjórnin ekki að fara svolítið fram úr sér með þessum ráðherrapælingum og hugmyndum um að það sé svo mikið vinnuálag á þeim sem sitja í meiri hlutanum að að fjarlægja þurfi ráðherrana af þingi og kalla inn varamenn, er þetta ekki t.d. það sem á að breyta í nýrri stjórnarskrá? Telur þingmaðurinn að það sé yfir höfuð hægt að vera að krukka í þessu á miðju kjörtímabili og ekkert í augsýn sem vísar til þess verið sé að breyta stjórnarskránni?

Virðulegur forseti. Við áttum afar gott samtal, nefndarmenn í allsherjarnefnd, um frumvarp hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur um viðveru ráðherra í þinginu. Ég held að það sé fullkomlega tímabært að taka þá umræðu. Við erum í sífellu að fást við valdmörk löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins og ég held að á hvaða tíma sem er, hvort sem menn eru að fikta í stjórnlagaþingi, stjórnarskránni eða nokkru slíku, sé hollt fyrir okkur að ræða þá hluti, enda er það svo að í þeim tímaramma sem við erum að leggja hér upp eru nokkur ár, a.m.k. þrjú, í það að við getum tekið í gildi nýja stjórnarskrá, ef vel gengur. Ég sé því ekki hvernig það mál hv. þingmanns flækist í sjálfu sér nokkuð fyrir þeirri vinnu sem hér fer fram.

Frú forseti. Þetta er enn eitt málið sem maður þarf að taka þátt í umræðu um, aðalumræðu, þar sem forvígismaður málsins, í þessu tilfelli hæstv. forsætisráðherra, er ekki viðstaddur. Ég var í mikilli og ítarlegri umræðu um breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki sem hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra lagði fram 

Forseti mun gera ráðstafanir til að athugað verði hvort hæstv. forsætisráðherra geti verið viðstödd.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að taka jafn vel í málaleitan hv. þm. Óla Björns Kárasonar og raun ber vitni. Sú staða er uppi að hæstv. forsætisráðherra hefur sjálfur lýst því yfir hvarvetna, bæði innan þings og í fjölmiðlum, að það mál sem er hér til umræðu sé eitthvert hið mikilvægasta ef ekki mikilvægasta mál þessa vorþings. Það skýtur því óneitanlega skökku við að hæstv. forsætisráðherra skuli ekki vera hér til að taka þátt í umræðum eða eftir atvikum fylgjast með umræðum og svara spurningum sem til hennar kunna að koma. Málið er, eins og öllum er kunnugt, runnið undan rifjum hæstv. forsætisráðherra sem hefur átt allt frumkvæði í því. Þetta er sérstakt áhugamál hennar, baráttumál, og þess vegna skýtur það skökku við að hún skuli ekki láta sjá sig við þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil í ljósi þeirra ummæla sem féllu hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni um viðveru, eða viðveruleysi, hæstv. forsætisráðherra benda á að hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa ekki sést við þessa umræðu enn sem komið er. Ef minnið svíkur mig ekki voru þeir einnig mjög fáliðaðir hér þegar þetta mál var í 1. umr. Mér fyndist nú bragur á því ef a.m.k. fulltrúar Vinstri grænna í hv. allsherjarnefnd væru við þessa umræðu, í þessu mikilvæga máli. Ég vil áður en ég rek sjónarmið þingmanna Sjálfstæðisflokksins í allsherjarnefnd aðeins bregðast við því nefndaráliti sem hv. formaður allsherjarnefndar fór yfir áðan og við ræðu hans almennt. Þá held ég að það sé í sjálfu sér áhugaverð umræða, og kannski umræða sem við ættum að taka í þessum sal en ekki vísa annað, hvaðan vald sé sprottið til þess að setja stjórnlög. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni, um það deilir enginn, að það vald er hjá þjóðinni. Löggjafarvaldið sprettur auðvitað þaðan en þá hlýtur maður að álykta í framhaldi af því að það geti enginn annar aðili en löggjafarsamkundan tekið við því valdi og fært það til baka. Það getur ekki verið með öðrum hætti, það getur ekki verið þannig að ráðgefandi apparat, með fullri virðingu fyrir því, taki þetta vald. Það er bara ekki hægt. Og um það er kannski mesti ágreiningurinn eða skoðanaskiptin í hv. allsherjarnefnd í málinu. Það er óþarfi um að deila og eyða mjög löngum tíma í það en allir flokkar og flestir þingmenn eru á þeirri skoðun að gera þurfi breytingar á stjórnarskránni. Við getum kannski verið ósammála um það hversu langt eigi að ganga á einstökum sviðum. Sumir vilja ganga lengra, aðrir skemur. Það er ekki deilumálið. Það sem við höfum verið að deila hér um, og þetta er ekki fyrsta þingið þar sem um þetta er deilt, við deildum mjög mikið um þetta á síðasta þingi, er það hvernig eigi að fara að því að breyta stjórnarskránni og einnig hvort við eigum að taka breytingaferli stjórnarskrár úr samráðs- og samvinnuferli yfir í það að verða deilumál milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Það hefur mér kannski þótt það versta við allt þetta mál, alveg frá því í fyrravetur, að breytingar á stjórnarskrá skyldu lenda í ágreiningi á milli flokka um hvernig ætti að gera þær. Það finnst mér mikill skaði. Mér hefur þótt umræðurnar í hv. allsherjarnefnd á margan hátt mjög gagnlegar. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Róberti Marshall, okkur hefur að mörgu leyti miðað áfram. Ég er alveg sannfærð um að tíminn að þessu leyti hefði unnið með okkur og ég sé ekki af hverju við þurfum að afgreiða þetta mál núna á vorþinginu. Ég bara sé það ekki og ég held að það hafi einmitt verið vaxandi samhljómur á milli manna í nefndinni um það hvernig hægt væri að láta sjónarmið mætast með því að fela ákveðnum aðilum breytingar á stjórnarskrá en halda jafnframt því valdi hjá Alþingi að gera breytingar á stjórnarskipunarlögum. Hér er mikið talað um virðingu Alþingis og það sett í samband við hrunið sem varð hér á landi. Það þarf ekki heldur að deila um það, það sjáum við í þjóðfélaginu, að við þurfum að skoða það hér í þessu húsi hvernig á því stendur að virðing og traustið er ekki meira en raun ber vitni. En ég er þeirrar skoðunar að hluti af þeim vanda öllum sé akkúrat það að alþingismenn ætla sér ekki að taka þá raunverulegu umræðu sem þarf um þetta grundvallarmál sem stjórnarskráin er. Hv. þm. Róbert Marshall fór yfir það dálítið í sinni ræðu hvaða atriði það hugsanlega gætu verið sem stjórnlagaþingið ætti að taka til greina, hvað ætti að skoða, nefndi þrígreininguna sjálfa, skil á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds, ýmis atriði er varða atvinnuhluta stjórnarskrárinnar, hvort ætti að setja síðan inn ákvæði hvað varðar auðlindanýtingu o.s.frv. Mér finnst líka svolítið sérkennilegt ef hugsunin er sú að stjórnlagaþing eigi að taka að sér að endurskoða stjórnarskrá að við séum þá að gefa stjórnlagaþinginu einhver fyrirmæli. Ef við höfum einhverja skoðun á því hverju á að breyta hví getum við ekki tekið þá umræðu hér í þessu húsi? Hví þurfum við að segja stjórnlagaþinginu að það eigi að skoða þetta og ekki hitt? Okkur finnst t.d. koma til grein að þetta yrði skoðað, við teljum kannski að þetta eigi að vera með þessum hætti. Hví komum við þá ekki með þau sjónarmið hingað inn? Það er slík umræða sem ég taldi að væri að þroskast í allsherjarnefnd. Það er nú bara þannig, hvað sem mönnum finnst um það, að það er eðli stjórnarskipunarlaga að þróast hægt og það er eðlilegt að það sé nokkuð erfitt að breyta stjórnarskrá. Um leið og hún þarf auðvitað að taka mið af því þjóðfélagi sem við búum í þarf hún líka að standa dálítið sér á báti. Hún þarf líka að veita aðhald því þjóðfélagi sem er á hverjum tíma. Hún þarf að vera hornsteinn um ákveðin grunngildi sem þjóðfélagið er sammála um. Þess vegna gerir stjórnarskráin ráð fyrir því að ekki sé hægt að breyta henni nema að kosið sé í millitíðinni eins og við þekkjum að ákvæði stjórnarskrárinnar mælir fyrir um. Þetta er svona grundvallaratriði um það hvernig við lítum á málið áður en við hefjumst síðan handa við að velta fyrir okkur hvernig við eigum að breyta henni. Ég hef þess vegna mjög ríka sannfæringu fyrir því að við eigum að hugsa þetta mál með töluvert öðrum hætti en hér er gert. Og ég held að við alþingismenn ættum að segja við okkur og viðurkenna fyrir sjálfum okkur að við sitjum á stjórnlagaþingi. Hér er stjórnlagaþingið. Við getum þess vegna ákveðið að taka stjórnarskrána okkar til meðferðar með ákveðnum hætti á þessu löggjafarþingi og gefa til þess ákveðinn tíma, taka málið á dagskrá og reyna að fá hvern einstakan þingmann til að koma fram með þau sjónarmið sem honum finnst skipta máli þegar litið er til breytingar á stjórnarskránni. Ég held að það sé of mikið óðagot á þessu máli. Mér fannst mjög oft mörg atriði í nefndinni enn óljós þegar við vorum að ræða þetta og ganga frá þessu. Eins og hv. þm. Róbert Marshall nefndi í framsögu og kemur fram í nefndarálitinu voru afar skiptar skoðanir um það hvernig kjósa skyldi á þetta stjórnlagaþing. Margir voru þeirrar skoðunar að það ætti að vera miklu fjölmennara, menn töluðu um slembiúrtak, menn töluðu um hvort verið væri að loka ákveðna hópa úti. Þessi umræða var enn þá í fullum gangi þegar ákveðið var að það þyrfti endilega að koma þessu út úr nefndinni og inn í þingið. Og mér þykir það miður, mér þykir miður að við skyldum ekki hafa gefið okkur þann tíma sem þurfti til þess að vita hvort við gætum nálgast betur. Síðan var það svo að úti í samfélaginu höfðu jafnvel þeir menn sem höfðu talað fyrir stjórnlagaþingi áttað sig á því að það væri kannski rétt að leggja til aðrar leiðir til að mæta þeim sjónarmiðum sem uppi voru og til þess að reyna að ná mönnum saman. Ef það er ekki þörf á því núna fyrir okkur að sýna einhverja samstöðu um þetta mál veit ég ekki hvenær það er. Ég nefni í því sambandi Njörð P. Njarðvík sem hefur haft miklar skoðanir uppi um stjórnlagaþing. Ég hef ekki deilt þeim sjónarmiðum með honum en ég hef hins vegar hlustað eftir því sem hann hefur sagt vegna þess að mér finnst hann koma með innlegg í umræðuna sem við eigum að hlusta á. Hann kom núna fyrr í vetur og skrifaði grein, í Fréttablaðið að mig minnir, þar sem hann benti á að það væri kannski ráð fyrir þingið í þeim ógöngum sem þetta stjórnlagaþing var komið, þegar fallið var frá því að það væri bindandi eins og var í fyrra, þegar búið var að gera það ráðgefandi, þegar það í raun var orðið að einhverjum óljósari hlut en lagt var upp með, að þingið sjálft kæmi að því að setja menn til ákveðinna verka. Þessi hugmynd hans Njarðar P. Njarðvíks er af sama meiði og þau sjónarmið sem við sjálfstæðismenn höfum haft uppi í þessu máli. Við höfum raunar haft þau uppi um dálítinn tíma. Þegar við deildum í fyrra um breytingar á stjórnarskrá, þar sem þá var fjallað um bindandi stjórnlagaþing og það er ekkert um það að tefla, vorum við afskaplega mótfallin því að sett yrði hliðstætt stjórnlagaþing við hlið þess sem hér situr og þá lögðum við til að hér yrði kosin stór nefnd manna, 25 menn yrðu kosnir hér, til að endurskoða stjórnarskrá sem síðan kæmi inn í þingið. Það er af þessum rótum sem minnihlutaálitið okkar sprettur. Ég vil nú fara yfir sjónarmið fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í allsherjarnefnd. Við teljum nauðsynlegt að koma til móts við þau sjónarmið að endurskoða þurfi stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. 1. minni hluti telur þó að sú leið sem farin er í frumvarpinu, að leggja til að kjörnir verði 25–31 fulltrúi til þess að sitja á stjórnlagaþingi og endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sé ekki til þess fallin að auka traust þjóðarinnar á Alþingi. Samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins kjósa Íslendingar 63 þjóðkjörna fulltrúa á Alþingi til að setja landinu lög. Stjórnarskráin heimilar ekki að öðrum þjóðkjörnum fulltrúum sé falið það hlutverk. Þá er það með sama hætti grundvallarhlutverk Alþingis að fjalla um stjórnarskrá og því mikilvæga verkefni getur þingið ekki vísað frá sér. Það er skoðun 1. minni hluta að Alþingi eigi þvert á móti að setja stjórnarskrána á dagskrá með skýrum hætti og að í slíkri vinnu komi fram afstaða alþingismanna til þeirra breytinga sem gera þurfi á stjórnarskrá. Það frumvarp sem nú liggur fyrir um stjórnlagaþing er ófullburða. Fjöldamörgum spurningum er ósvarað og er óhjákvæmilegt að komast að þeirri niðurstöðu að málið sé sett fram í miklu óðagoti og taugaveiklun. Engin ástæða er til að fjalla um mál af þessum toga á síðustu dögum þingsins þegar fyrir liggur að meginverkefni Alþingis þessa dagana er að koma heimilum og fyrirtækjum til bjargar. Það er skoðun 1. minni hluta að ýta eigi öllum öðrum málum til hliðar og einhenda sér í það að koma með lausnir fyrir heimilin og fyrirtækin í þessu landi. Þar fyrir utan leggur meiri hlutinn til ráðgefandi stjórnlagaþing sem er allt annað en það sem lagt var upp með á síðasta ári. Það er miklu nær fyrir Alþingi að taka málefni stjórnarskrárinnar á dagskrá á vettvangi þingsins, fá mótaðar tillögur frá helstu sérfræðingum á sviði stjórnarskipunarréttar og leiða málið til lykta á vettvangi Alþingis í kjölfarið. Á síðasta vorþingi lagði þingflokkur Sjálfstæðisflokks fram tillögu til þingsályktunar um undirbúning að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar í anda þeirrar umræðu sem fór fram á Alþingi og úti í þjóðfélaginu. Tillagan var sú að Alþingi kysi í hlutfallskosningu 25 manna nefnd sem hefði það verkefni að leggja fyrir Alþingi tillögu að endurskoðaðri stjórnarskrá í tæka tíð fyrir 17. júní 2011 svo álykta mætti um hana á hátíðarfundi Alþingis í tilefni af 200 ára afmæli Jóns Sigurðssonar. Fyrsti minni hluti leggur til að skynsamlegt sé að farin sé leið af þessum toga og kosin verði níu manna nefnd fyrir lok yfirstandandi löggjafarþings. Þannig verði leitað í umboði Alþingis eftir ráðgjöf frá mönnum utan þings án þess að Alþingi afsali sér valdi til að breyta stjórnarskránni. 1. minni hluti leggur áherslu á að vinna nefndarinnar fari fram fyrir opnum tjöldum og að hún skuli leita samráðs og samtals við almenning, hagsmunaaðila og aðra hópa sem áhuga hafa á þessu mikilvæga máli. Tillaga þessi tekur mið af aðferðum sem beitt hefur verið við endurskoðun stjórnarskrár í nágrannalöndum, þar á meðal Svíþjóð, og vekur 1. minni hluti sérstaka athygli á fordæmi Svía í þessu máli og hvernig hefur verið staðið að undirbúningi að endurskoðun sænsku stjórnarskrárinnar með því að virkja sem flesta til þátttöku. 1. minni hluti telur að í störfum ráðgjafarnefndarinnar beri t.d. að líta til fordæmis hjá íbúaþingum á vegum sveitarfélaga og að beitt verði svipuðum aðferðum og þar hefur verið gert til að virkja almenning til þátttöku. Fyrsti minni hluti leggur til að þegar nefndin hefur skilað tillögum sínum til Alþingis verði þær teknar til meðferðar á fyrir fram afmörkuðu tímabili á starfstíma þingsins, þ.e. að þá verði ekkert annað mál til umræðu en breytingar á stjórnarskrá. Með því móti væri einnig tryggt að umræðum um stjórnarskrárbreytingar væri gefinn sá tími í störfum þingsins sem viðeigandi er í ljósi þess að um er að ræða grundvallarlöggjöf lýðveldisins. Fyrsti minni hluti telur að með samþykkt tillögunnar væri lagður grunnur að vandaðri endurskoðun stjórnarskrárinnar í þeim anda sem hefur verið til umræðu síðustu missiri og að meiri líkur séu til að almenn samstaða náist um frumvarp til stjórnarskipunarlaga og afgreiðslu þess. 
            

Forseti fer þess á leit við hv. þingmann að hún geri nú hlé á ræðu sinni þar sem nú á að fara fram áður boðuð utandagskrárumræða um fjárhagsstöðu heimilanna.

Ég get ekki verið hérna kl. fjögur. Það verður þá að fresta þessu lengur en til fjögur.

Forseti mun þá kanna það að ræðunni verði frestað eitthvað lengur. Umræðan mun hins vegar halda áfram að lokinni utandagskrárumræðunni.

Ég bið forseta að athuga málið.

Forseti mun kanna það, en biður hv. þingmann að gera hlé á ræðu sinni núna.

Og hvenær hyggst hæstv. forseti leyfa hv. þingmanni að ljúka ræðu sinni?

Umræðan um þetta mál mun halda áfram þegar að lokinni utandagskrárumræðu.

Já.

Það eru allmargir á mælendaskrá þannig að ef hv. þingmaður getur ekki verið viðstaddur á þeim tímapunkti verður þingmaðurinn að komast að um leið og hún getur.

Er þá meiningin að framsögumaður nefndarálits klári mál sitt einhvern tímann í miðri umræðu?

Ja, forseti mun ráða þessu máli til lykta áður en að þeim tímapunkti kemur með hv. þingmanni.

Ég mun gera alvarlegar athugasemdir við það.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að umræða um stöðu heimilanna og skuldavanda þeirra komist á dagskrá þingsins í dag. Ég vil byrja á að taka fram að allt frá því að efnahagshrunið varð hér á landi, og við þingmenn og ríkisstjórnin, bæði sú fyrri og sú sem nú starfar, höfum róið að því öllum árum að koma á friði að nýju í samfélaginu, höfum við í Sjálfstæðisflokknum talað um það og það verið sjónarmið okkar að þeim friði og þeirri ró væri ómögulegt að koma á fyrr en sátt hefði skapast á heimilunum í landinu. Sú sátt byggir ekki bara á þeim lýðræðisumbótum sem oft ber á góma í umræðum í þinginu, hér stendur yfir og er í fresti umræða um stjórnlagaþing og oft ræðum við um ýmsar aðrar lýðræðisúrbætur sem vissulega er þörf á að vinna að, en ég tel engu að síður að þessi sátt muni miklu frekar nást, fyrr og öruggar, með því annars vegar að tryggja úrræði sem vinna gegn atvinnuleysinu og hins vegar að ráða bót á skuldavanda heimilanna. Því miður er það svo að þrátt fyrir að nú séu bráðum tvö ár liðin frá bankahruninu hefur aldrei hærra hlutfall heimila í landinu verið með neikvæða eiginfjárstöðu. Tölurnar sem rannsóknir Seðlabankans sýna okkur, þ.e. tölur sem kynntar voru núna á vormánuðum, eru auðvitað mjög sláandi. Þar kom fram m.a. að alveg sérstaklega hátt hlutfall ungs fólks skuldar meira en það á í húsnæði sínu, þ.e. eiginfjárstaðan er neikvæð. Þar kom líka fram að íslensk heimili eru meðal þeirra skuldsettustu í sögunni sem hafa gengið í gegnum fjármálakreppu af þeim toga sem við erum að glíma við. Vandinn er mikill og við höfum í sjálfu sér verið sammála um það en okkur hefur greint dálítið á um úrræðin. Það sem ég kem upp til að ræða sérstaklega við forsætisráðherra er hversu seint úrræðin hafa gengið eftir, þ.e. þau hafa reynst hægvirkari en vonir stóðu til. Í haust afgreiddum við mál t.d. varðandi skuldaaðlögunina og í þingstörfunum gerðum við ráð fyrir því að um 3.000 heimili gætu nýtt sér þau úrræði sem þar voru til umræðu. Það kom síðan í ljós á vormánuðum að í vetur höfðu einungis 300 heimili nýtt sér þau úrræði eða u.þ.b. 10% af þeim fjölda sem við höfðum vonast til. Heilt yfir, þegar maður lítur á þau þingmál sem eru til afgreiðslu á þinginu og til meðferðar í nefndum, blasir við manni mikill bútasaumur, engin heildstæð sýn á vandann sem við er að etja. Það er mikið áhyggjuefni, sérstaklega þegar tölurnar sýna okkur að við erum ekki búin að ná tökum á vandanum. Ég tek þó fram að margt hefur áunnist, t.d. hafa bankarnir verið að bjóða upp á niðurfellingar sem augljóslega var þörf fyrir, t.d. á gengistryggðum lánum. Bankarnir hafa líka boðið höfuðstólsleiðréttingar á verðtryggðum lánum og sérstaklega þegar viðkomandi er tilbúinn til að færa sig yfir í óverðtryggt umhverfi, en heildstæð tök á vandanum höfum við ekki enn sem komið er og það er töluvert langt í land. Við getum horft t.d. til Íbúðalánasjóðs þar sem engin slík úrræði standa fólki til boða sambærileg þeim sem bankarnir bjóða upp á. Við horfum líka fram á það samkvæmt nýjustu tölum sem við höfum að u.þ.b. 23% heimila í landinu eru líkleg til þess að lenda í greiðsluerfiðleikum, hér um bil fjórðungur allra heimila í landinu. Þetta er vandi sem ekki er hægt að víkja sér undan. Minn flokkur hefur allt frá því fyrir rúmu ári síðan, frá því fyrir síðustu kosningar og strax í kjölfar þess að kosið var vorið 2009, boðið upp á þverpólitíska samstöðu um þessi mál. Ég held að það muni ekki koma margar nýjar hugmyndir upp á borðið hversu lengi sem við ræðum málin í þinginu, hugmyndirnar eru allar komnar fram. Við þurfum hins vegar að hafa kjark og áræði til að hætta að rífast um það hver eigi bestu hugmyndina og fara að grípa til aðgerða. Því miður hefur umræðan haft tilhneigingu til að fara ofan í skotgrafir um það hversu viturleg eða óviturleg hin og þessi hugmyndin er og þá skiptir yfirleitt mestu úr hvaða þingflokki hún hefur átt upptök sín. Það sem mér finnst brýnt að við gerum okkur grein fyrir núna þegar einungis lifa nokkrir dagar eftir af þingstörfunum á vorþinginu er þetta: Þær tillögur sem liggja fyrir þinginu eru ólíklegar til að ná utan um vandann, við okkur getur blasað enn stærri vandi strax á haustmánuðum ef ekki verður tekið dýpra í árinni. Ég tel einsýnt að sá friður sem þarf að nást í samfélaginu, sú ró verði ekki unnin nema stigin verði stærri skref til að koma til móts við greiðsluvanda heimilanna. Ég vil lýsa alveg sérstökum áhyggjum af stöðu ungra heimila, eflaust má reikna það út að viðkomandi fjölskyldur geti með herkjum staðið í skilum næstu 15, kannski 20 árin, en þá fer líka bróðurparturinn af öllum ráðstöfunartekjum viðkomandi heimilis næstu árin, jafnvel næsta áratuginn, í það að vinda ofan af þeim vanda sem er orðinn til. Hvers konar framtíðarsýn er það fyrir unga fólkið í landinu? Hvers konar framtíð er það fyrir barnafjölskyldur í landinu að þurfa að eyða meira og minna öllum ráðstöfunartekjum sínum í það að uppfylla þröng skilyrði bankanna eða til að passa inn í þau úrræði sem ríkisstjórnin er tilbúin til að bjóða upp á sem lausn á vandanum? Við höfum rætt það allt frá hruninu, allt frá því að nýja bankakerfið var stofnað, hversu mikil og augljós þörf væri fyrir niðurfærslu skulda og það hefur síðan komið í ljós að bankarnir sjálfir hafa tekið frumkvæðið og fært niður skuldir. Ég hef nefnt hér dæmi þess bæði varðandi erlendu lánin og íbúðalánin, en það þarf að ganga lengra. Við gerum það til að viðhalda kaupmætti í landinu og við gerum það til að tryggja ríkinu áframhaldandi tekjur af eðlilegum umsvifum. Við gerum það til að losa um þá spennitreyju sem heimilin eru í og við þurfum á því að halda til að skapa frið í samfélaginu. Hin hliðin á þessu máli sem ég hef svo sem ekki getað farið djúpt í í þessari stuttu ræðu minni eru auðvitað atvinnumálin. Atvinnumálin eru eitt stærsta velferðarmál heimilanna. Þar vitum við auðvitað að ríkisstjórnin hefur verið aðgerðalaus og henni hafa verið mislagðar hendur í því að skapa ný störf. Ekki er tími til að fara ofan í það en að sjálfsögðu verður að gera heimilunum í landinu kleift að afla sér ráðstöfunartekna til að geta staðið í skilum.

Virðulegi forseti. Eitt af mikilvægustu markmiðum ríkisstjórnarinnar hefur frá upphafi verið að tryggja að heimilin í landinu komist í gegnum tímabundna en mikla erfiðleika sem hrun bankakerfisins og skipbrot frjálshyggjunnar kallaði yfir þjóðina. Það er rétt sem fram hefur komið að samkvæmt útreikningum Seðlabankans gætu 23% heimila verið í fjárhagsvanda þegar aðeins hefur verið tekið tillit til almennra aðgerða stjórnvalda vegna skuldamála. Það fer auðvitað enginn í grafgötur með það að vandinn er víðtækur og alvarlegur en í því sambandi er afar mikilvægt að hafa líka í huga að greining Seðlabankans tekur ekki tillit til þeirra fjölmörgu sértæku úrræða sem þegar hafa komið til framkvæmda eða bíða afgreiðslu Alþingis. Útreikningar Seðlabankans gefa því ekki nema takmarkaða mynd af stöðu mála. Þessar tölur eiga hins vegar ekki að koma mönnum alveg á óvart. Skuldsetning íslenskra heimila var orðin mjög mikil fyrir bankahrunið en þá áttu um 20% heimila í sambærilegum erfiðleikum, samanborið við 23% nú. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir þeirri staðreynd að vandi heimilanna varð ekki til við hrunið. Vandinn varð að stórum hluta til á árunum á undan og fjöldi heimila var þegar kominn í það veika stöðu að þau þoldu ekki áföll, enda jukust skuldir heimilanna í hlutfalli við ráðstöfunartekjur, úr 178% árið 2000 í um 250% haustið 2008. Frá þeim tíma hefur gjaldmiðillinn hrunið, verðbólgan dregið úr kaupmætti og hækkað lán, þúsundir einstaklinga misst vinnuna og efnahagsleg staða og lífskjör dregist verulega saman hjá flestum landsmönnum. En útreikningar Seðlabankans benda einnig til þess að þrátt fyrir þessar fordæmalausu efnahagshamfarir hefur ríkisstjórninni með þeim boðuðu aðgerðum sem nú bíða afgreiðslu meðal annars og þeim sem þegar hafa verið teknar, tekist að mæta verulegum hluta þess vanda sem hrunið olli skuldsettum heimilum. Reynist það niðurstaðan er það órækur vitnisburður um góðan árangur ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Á það skal hins vegar engin dul dregin að staða heimilanna verður eftir sem áður erfið, enda höfum við öll þurft að sætta okkur við lækkandi kaupmátt ráðstöfunartekna og tilheyrandi lífskjaraskerðingu og sú kjaraskerðing bitnar eðli málsins samkvæmt harðast á þeim sem hafa lítið svigrúm. Ástæða er til að hafa af því verulegar áhyggjur, jafnvel þó að aðgerðir í skattamálum, hækkun barna- og vaxtabóta og ýmislegt annað í aðgerðum ríkisstjórnarinnar hafi sérstaklega verið útfært með þennan hóp í huga. Það eru einkum þrjár aðgerðir sem helst hafa gagnast þeim sem eru í miklum skuldum. Í fyrsta lagi hefur greiðslujöfnun verðtryggðra og gengistryggðra lána verið komið á en hún lækkar greiðslubyrði verðtryggðra lána um 20% og gengistryggðra lána um 25–40%. Þrjú ár munu að hámarki bætast við lánstímann. Það sem út af stendur mun verða afskrifað. Í öðru lagi hafa vaxtabætur verið hækkaðar umtalsvert frá efnahagshruninu en sú breyting hefur komið fjölskyldum með lágar og millitekjur mjög til góða. Það bendir t.d. úttekt Seðlabankans á að ekki er tekið tillit til þessarar hækkunar þegar lagt er mat á hversu margar fjölskyldur hafa komist réttu megin við strikið í kjölfar aðgerða stjórnvalda og það munar verulega um þær aðgerðir sem þó eru ekki teknar með í þessari úttekt. Í þriðja lagi er frumvarp félags- og tryggingamálaráðherra um lækkun bílalána nú til umræðu í efnahags- og skattanefnd þingsins. Í skýrslu Seðlabankans kemur skýrt fram að skuldsetning heimila í greiðsluerfiðleikum vegna bílakaupa eiga stóran hlut í því að skapa þann vanda sem þau eiga við að etja. Þannig bera þau 22% heimila sem eiga í alvarlegum greiðsluvanda 42% af heildarbílaskuldum íslenskra heimila. Vandi heimilanna er hins vegar margbrotnari en svo að hann verði aðeins leystur með skuldavandaúrræðum. Kjaraskerðingin sem hrunið olli, m.a. sem gengishrun, verðbólga og atvinnuleysi hafa kallað yfir samfélagið, verður ekki unnin til baka nema með endurreisn á efnahag þjóðarinnar. Þar miðar okkur í rétta átt. Í nýjustu spá OECD, sem birtist í lok síðasta mánaðar, kemur skýrt fram að sá góði árangur sem náðst hefur í efnahagsstjórn á Íslandi undanfarin missiri skapi góðan grunn fyrir efnahagsbata á seinni hluta ársins 2010. Og líkt og Seðlabankinn gerir OECD ráð fyrir samdrætti í ár upp á 2,2% en 2,3 % hagvexti á næsta ári. Gangi þetta eftir verður vöxturinn á Íslandi orðinn sambærilegur við OECD-löndin í heild strax á næsta ári. Styrking krónunnar á síðustu mánuðum er einnig mikilvæg vísbending um þann árangur sem náðst hefur, en frá áramótum hefur krónan styrkst um 10% og flest bendir til þess að sú þróun haldi áfram næstu missirin. Annað mikilvægt atriði í batanum er að verulega hefur dregið úr verðbólgunni, en þegar ríkisstjórnin tók við mældist verðbólgan hér á landi 18,6% en hún er í dag 7,5% og hefur ekki verið lægri í um tvö ár. Spá Seðlabankans gerir síðan ráð fyrir að verðbólgan innan ársins verði um 3,5% á þessu ári en um 2% á því næsta. Vextir hafa þróast þannig að stýrivextir voru 18% fyrir rúmu ári en eru nú 8,5%. Gangi þessi spá Seðlabankans eftir yrði það lægsta verðbólga og lægstu vextir sem við Íslendingar höfum séð undanfarin 6–7 ár. Þessi þróun er gríðarlega mikilvæg fyrir heimilin í landinu, enda er hún forsenda þess að lánin hætti að þenjast út og kaupmáttur að rýrna. Allt mun þetta vinna með okkur í því að efla atvinnulífið og vinna enn frekar gegn atvinnuleysinu. Staðan á atvinnuleysinu er auðvitað áhyggjuefni eins og málshefjandi kom inn á. Atvinnuleysið hefur haldist milli 8 og 9% síðustu mánuði en ekki hækkað þó eins og spár höfðu gert ráð fyrir, en yfir sumartímann mun draga töluvert úr því. Atvinnuleysi lækkar hins vegar ekki að öllu jöfnu fyrr en um hálfu ári eftir að hagvöxtur hefur hafist á ný og ólíklegt er því að atvinnuleysi lækki að marki fyrr en um mitt ár 2011 nema vegna árstíðabundinna sveiflna, og í þessum efnum erum við hins vegar á svipuðu róli og önnur OECD-löndin. Virðulegi forseti. Sé hlutfall heimila í greiðsluvanda skoðað í samhengi við stöðuna í janúar 2008, um níu mánuðum fyrir hrun, sést vel hverju almennar aðgerðir stjórnvalda hafa þegar áorkað. Samkvæmt tölum Seðlabankans voru um 20% heimila í greiðsluvanda í janúar 2008 þegar svokallað góðæri var enn í hámarki, en þessi heimili eru nú 22% eða 2% fleiri en voru þegar hrunflokkarnir töldu allt leika í lyndi. Almennar aðgerðir stjórnvalda í skuldamálum heimilanna hafa náð að vega upp að miklu leyti hrun heils hagkerfis á mjög skömmum tíma þar sem atvinnuleysi hefur tífaldast, verðlag hækkað um 20–35% og gjaldmiðill lækkað um 50%, og eru á alla mælikvarða ágætur árangur þótt betur megi ef duga skal. Það skiptir líka miklu máli að ná fram þeim úrræðum sem nú bíða í þinginu. Í þeim efnum er afar mikilvægt að frumvörp um umboðsmann skuldara, greiðsluaðlögun og lækkun bílalána fái skjóta og góða afgreiðslu Alþingis. Ég treysti á samstöðu þingmanna til að ná fram þeim mikilvægu málum áður en gert verður hlé á störfum þingsins.

Virðulegur forseti. Hér var mynduð minnihlutastjórn sem hafði það verkefni að ráðast í úrbætur á stöðu heimilanna, þeim brýna vanda sem þá var þegar kominn upp og var svo brýnn að við töldum aðeins þrjár vikur til stefnu. Nú, hátt í einu og hálfu ári seinna, hefur ósköp lítið gerst. Forsætisráðherra fer hér með sömu hagtölur og við höfum heyrt alllengi, eini munurinn er sá að nú er hæstv. forsætisráðherra farin að skilgreina Samfylkinguna sem hrunflokk með Sjálfstæðisflokknum en áður hefur Sjálfstæðisflokkurinn einn verið settur í þann hóp af hæstv. forsætisráðherra. Ég ætla ekki að rifja upp allar þær tillögur sem við höfum lagt fram varðandi nauðsynlegar, almennar aðgerðir varðandi skuldastöðu heimilanna en vil þó benda á að nú sjáum við loksins að þær forsendur sem þar voru lagðar til grundvallar standast. Það er til staðar svigrúm til að ráðast í almennar aðgerðir og nú sjáum við augljóslega þörfina fyrir slíkar aðgerðir. Hér var talað um niðurstöður Seðlabanka Íslands sem eru sláandi og sýna að 23% heimila eru í vanda. En það gleymist að nefna, þó að reyndar sé það nú tekið fram hjá Seðlabankanum sjálfum, að bankinn tekur ekki tillit til hinna ýmsu útgjaldaliða heimilanna. Hann lítur bara á lágmarkskostnað við að eiga mat til að halda sér gangandi og eitthvert þak yfir höfuðið. Kostnaður við tryggingar og fasteignagjöld er ekki tekinn með í reikninginn og ekki heldur við síma, eldsneyti, áskriftir, ekki einu sinni afborganir af námslánum eða kostnaður við að hafa börn í skóla. Þegar allt þetta kemur saman og þessum óhjákvæmilegu útgjöldum er bætt við er líklega um eða yfir helmingur íslenskra heimila í þeirri stöðu að ráða ekki við skuldir sínar. Og það er neyðarástand sem kallar á aðgerðir sem menn mundu kannski ekki grípa til við aðrar aðstæður. Í staðinn er gripið til fleiri og fleiri frestunaraðgerða. Það var ágætisdæmi um þetta á vefmiðlinum Pressunni þar sem fjölskyldufaðir sagði frá því að það hefði átt að leysa skuldavanda fjölskyldu hans með því að lengja lánstímann úr þremur árum í fimmtán og láta restina falla á ábyrgðarmenn. Þetta átti að vera þessi varanlega lausn og er þá kannski svolítið í stíl við lausn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins fyrir Ísland sem gengur út á það að bæta við skuldum en sjá svo fyrir sér að menn borgi endalaust af þeim, nánast alveg út í hið óendanlega. Þetta eru ekki varanlegar lausnir, þetta eru allt frestunaraðgerðir. Í október á þessu ári verður ekki hægt að fresta vandanum lengur. Þá þurfa menn að fá niðurstöðu í það hvernig eigi að bregðast við til framtíðar. Og það verður að klára það mál á þessu þingi. Þess vegna eigum við ekki að ræða þessi 108 mál eða hvað það nú er sem ríkisstjórnin vill klára á þessum síðustu dögum, við eigum að einbeita okkur að 

Herra forseti. Ég hef áhyggjur af því að skuldaúrræði okkar gangi ekki nógu langt. Úrræðin ná ekki til allra heimila og fela í sér allt of litlar afskriftir. Tregða okkar til að taka á skuldavanda heimilanna dýpkar fjármálakreppuna. Of stór hluti heimila hefur ekki nóg aflögu þegar búið er að greiða af lánum og kaupa nauðsynjar. Mörg heimili sjá ekki aðra leið út úr skuldafangelsinu en gjaldþrot. Önnur heimili álíta fasteignakaup of áhættusöm og bíða átekta. Herra forseti. Grípa verður til eftirfarandi aðgerða strax: Lækka þarf almennt höfuðstól lána til að örva eftirspurn, ekki aðeins þarf að lækka höfuðstól lána hjá bönkunum, heldur líka hjá Íbúðalánasjóði. Byggja verður upp félagslegt leigukerfi fyrir þá sem ekki geta greitt sanngjarna leigu. Samræma þarf skuldaúrræðin þannig að vildarvinir bankanna njóti ekki betri úrræða en þeir sem eru tekjulægri. Hækka þarf verulega framfærsluviðmið í sérstakri skuldaaðlögun og greiðsluaðlögun þannig að fólk þurfi ekki að leita á náðir hjálparstofnana. Gera þarf fólki kleift að skila lyklum að eign sinni eigi það tvær eignir og hafi það keypt eign þegar fasteignaverð var í hámarki. Setja þarf þak á vexti lána til að koma í veg fyrir að lánastofnanir hækki vexti til að ná inn höfuðstólslækkun lána. Að lokum, herra forseti, þarf að koma í veg fyrir að gjaldþrota einstaklingar séu krafðir til dauðadags um greiðslu eftirstæðra skulda.

Herra forseti. Þegar innstæður þeirra landsmanna sem þær áttu voru tryggðar að fullu á kostnað ríkisins en þeim landsmönnum sem skulduðu fé t.d. vegna íbúðakaupa var gert að greiða af stökkbreyttum höfuðstólum lána rofnaði samfélagssáttmálinn. Þá breyttist Ísland og varð að óbærilegu þjóðfélagi. Í grein í Fréttablaðinu í morgun reifaði hæstv. ráðherra, Árni Páll Árnason, ýmsar hugmyndir til sparnaðar fyrir ríkisvaldið, t.d. um að frysta laun ríkisstarfsmanna sem hafa þó margir mátt þola launalækkanir og skerðingu starfshlutfalls nú þegar. Við erum öll á sama báti. Ef við eigum að ná okkur upp úr þessari kreppu, þessu hruni, er nauðsynlegt að við séum samtaka. Það er því rétt sem hæstv. ráðherra bendir á, einhvers konar þjóðarsátt er nauðsynleg, en hún verður ekki fyrr en lán heimilanna verða leiðrétt, bæði verðtryggð lán og gengistryggð lán. Án þess verður engin sátt í samfélaginu, ekki nú, ekki á næstu árum og kannski ekki á meðan við lifum. Ríkisstjórninni er tíðrætt um gífurlegan fjölda sértækra úrræða sem eru í boði fyrir lánþega. Málið er bara að þau virka ekki. Það er vissulega orðið huggulegra að verða gjaldþrota og fólki með háar tekjur er bjargað en venjulegu fólki með börn, svokallaðri millistétt, virðist fátt standa annað til boða en lenging á hengingaról. Lágtekjufólk, öryrkjar og atvinnulausir ná ekki endum saman og raðir við matarúthlutanir lengjast þótt minna sé í pokunum en áður. Herra forseti. Í gær sagði vefritið Pressan frá manni sem fór í sértæka skuldaaðlögun og líkti því við fjárhagslegt sjálfsmorð. Fjögurra manna fjölskyldu er gert að lifa á lágmarksframfærslu næstu árin án þess að hafa fengið mikla úrlausn sinna mála. Þess má geta að sú framfærsla er mun lægri en t.d. hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Sértæk skuldaaðlögun er hönnuð af fjármálafyrirtækjum fyrir fjármálafyrirtæki en ekki fólkið sem þarf á aðstoð að halda. Nú þurfum við að hugsa út fyrir rammann og beita óhefðbundnum aðferðum. Það er skoðun mín að almenn leiðrétting á skuldum heimilanna sé eina leiðin til að Ísland eigi von svo fólk sjái tilgang í að búa hér. Hver vill búa í óréttlátu landi? Vill hæstv. forsætisráðherra búa í svona landi?

Herra forseti. Í dag ræðum við fjárhagsstöðu heimilanna en Hagstofan gaf einmitt út Hagtíðindi fyrir nokkrum dögum með sama heiti. Þar er gerður samanburður á árunum 2004 og 2009 og kemur fram að vanskil íslenskra heimila voru svipuð þessi ár, þó að þau hafi jafnvel verið minni í húsnæðislánum árið 2009. Þá vil ég benda á, herra forseti, að þetta var áður en almennar og sértækar aðgerðir ríkisvaldsins voru farnar að hafa veruleg áhrif á greiðslubyrði lána. Ég ætla þó ekki að draga dul á það að með efnahagshruninu, banka- og gjaldeyrishruninu, varð mikið eignatjón á Íslandi og lífskjaraskerðing. Eftir þetta hrun hefði verið mjög freistandi að fara í almennar aðgerðir og færa niður höfuðstól lána heimilanna. Ástæðuna fyrir því að það var ekki gert er m.a. að finna í nýlegu svari efnahags- og viðskiptaráðherra við fyrirspurninni þar sem fram kemur að það mundi kosta Íbúðalánasjóð og Lánasjóð íslenskra námsmanna um 125 milljarða að færa lánin niður um 20% og tvo stærstu lífeyrissjóðina 20 milljarða. Þarna vantar náttúrlega inn alla hina lífeyrissjóðina í landinu. Þessi kostnaður er að sjálfsögðu kostnaður fyrir íslensk heimili í formi hærri skatta, minni opinberrar þjónustu og lægri lífeyris. Þess í stað ákvað ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar og síðar Samfylkingar og Vinstri grænna að leggja höfuðáherslu á að fólk héldi heimilum sínum og að laga greiðslubyrði þess eða greiðslugetu. Í nóvember síðastliðnum tóku gildi lög um sértæka skuldaaðlögun sem þverpólitísk samstaða var um og við bundum miklar vonir við en tregðan til að beita þessu úrræði hefur valdið miklum vonbrigðum og fréttin á Pressunni sem hér hefur verið vitnað til sýnir fjölskyldu sem fékk tilboð sem jók enn á vanmátt þeirra og vonleysi. Það er þess vegna sem við erum nú með róttækum aðgerðum að setja á fót embætti umboðsmanns skuldara sem á að gæta hagsmuna skuldugra heimila í hvívetna. Við erum að afnema þá skyldu að skuldarar séu með lögheimili á Íslandi til að tryggja að fólk sem hefur flúið land treysti sér til að flytja aftur heim. Við erum með úrræði fyrir þau þúsund til fimmtán hundruð heimili sem eiga tvær eignir svo þau geti losað sig við aðra eignina. Við erum að koma á frjálsum samningum sem umboðsmaður skuldara ber ábyrgð á, sem ná bæði til samningskrafna og veðkrafna. Auk þess erum við að teygja úrræðið þannig að það nái til þeirra sem eru með rekstur samofinn heimilisrekstri. Félags- og tryggingamálanefnd er nú í samstilltu, róttæku átaki um að bæta 

Hæstv. forseti. Fagna ber umræðunni hér í dag um mikilvægasta mál sem við þingmenn þjóðarinnar glímum við á þessum stundum. Heimilin eru hornsteinn samfélagsins og skuldavandi heimilanna er vandi þjóðarinnar. Ef heimilin fara halloka í þessari baráttu er þjóðin í miklum vanda. Fyrr í vetur kynnti ríkisstjórnin aðgerðapakka sinn til þess að taka á skuldavanda heimilanna með miklum lúðrablæstri og stórum blaðamannafundi þar sem fram kom að þegar þessi úrræði væru komin væri búið að svara öllum þeim vanda sem ríkisstjórninni væri kunnugt um varðandi skuldavanda heimilanna. Þetta er frekar stór yfirlýsing og stórt tekið upp í sig með svona orðalagi. Þrátt fyrir að félagsmálanefnd starfi nú einhuga að því að finna leiðir til þess að aðstoða þá einstaklinga og þau heimili sem eru komin í mikinn greiðsluvanda við að fá bót sinna mála er aðalspurningunni enn ósvarað. Með hvaða hætti ætlum við að tryggja að það verði ekki fleiri heimili sem þurfa að nýta sér úrræðin? Það er stóra spurningin. Stærsta spurningin sem við glímum við og henni hefur ekki verið svarað. Ég verð að segja, herra forseti, að sú ræða sem hæstv. forsætisráðherra flutti hér áðan olli miklum vonbrigðum. Hér var ekki á ferðinni forsætisráðherra sem var kominn til að vekja von í brjóstum þeirra þúsunda einstaklinga sem eru í miklum skuldavanda. Því miður. Hér fór ekki forsætisráðherra fram með neina framtíðarsýn um það hvernig íslensk heimili eiga að ná að byggja sig upp að nýju. Því miður. Þau frumvörp sem liggja fyrir þinginu og eru í vinnslu í félagsmálanefnd og eins bílalánafrumvarpið sem er í efnahags- og skattanefnd koma ekki til með að breyta því að fleiri heimili þurfi á úrræðum að halda. Því miður. Það skýtur svolítið skökku við að sú ríkisstjórn sem situr í landinu kenni sig við norræna velferð eða velferð yfir höfuð þegar áhuginn á þessum málaflokki og lausn þessara mála virðist ekki vera meiri en hér birtist. Ég er mjög hrygg yfir þessari niðurstöðu og því að þurfa að segja þetta en svona er þetta bara. Ég er þess fullviss að það væri betra að eyða tímanum sem við eigum eftir á sumarþinginu í þessi mál. Hvernig ætlum við að svara þessari aðalspurningu? Ég skora á allan þingheim að stilla nú saman strengi og forgangsraða í þágu íslenskra heimila. Það er það sem við þurfum. Forgangsröðun í þágu íslenskra heimila með það að markmiði að vekja íslenskum fjölskyldum þá von að við séum að gera eitthvað sem skiptir máli, sem tekur á þessum skuldavanda þannig að það eina sem blasi við sé ekki að fara í þrot og leita í þau 

Virðulegi forseti. Þegar núverandi ríkisstjórn tók við völdum kaus hún að kalla sig norræna velferðarstjórn. Hennar fyrsta verk var að lofa heimilunum í landinu að um þau yrði slegin skjaldborg og skjaldborgin var vissulega reist. En skjaldborg ríkisstjórnarinnar er ekki heimilunum til varnar eins og almenningur hélt. Skjaldborgin sem hin svokallaða norræna velferðarstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna reisti um heimilin hefur aðeins eitt hlutverk, að halda þeim í herkví banka og fjármagnseigenda og tryggja að hægt sé að blóðmjólka alþýðuna þar til henni þverr allur máttur. Íslensk heimili eru bundin á skuldaklafa og ráðherrar hinnar svokölluðu velferðarstjórnar ganga hver undir annars hönd til að tryggja að þau losni ekki þaðan. Nú eru liðnir sextán mánuðir frá því framsóknarmenn lögðu fram heilsteyptar tillögur um aðgerðir í efnahagsmálum með áherslu á aðgerðir til stuðnings heimilum og fyrirtækjum. Síðan þá höfum við kynnt frekari tillögur um aðgerðir til hjálpar heimilunum. Við lögðum fram vel rökstuddar tillögur um almennar niðurfærslur lána sem hægur vandi hefði verið að hrinda í framkvæmd á meðan ríkið fór með stjórn allra stærstu banka og fjármálastofnana landsins. Með því hefði verið hægt að skipta að hluta til tjóni af hruninu milli almennings og fjármagnseigenda. En, nei, ríkisstjórnin kaus að varpa öllum byrðunum á íslenskan almenning og aðstoðar nú þá huldumenn sem eiga bankana við að blóðmjólka íslensk heimili. Það er öll skjaldborgin. Við lögðum fram tillögur um þak á verðtryggingu og afnám hennar til lengri tíma. Með því væri hægt að skipta áhættu af verðbólgu milli lántakenda og lánveitenda og tryggja að þeir hefðu gagnkvæman hag af því að halda verðbólgunni niðri. En, nei, ríkisstjórnin þráast við. Lántakendur skulu sitja uppi með alla áhættuna og borga upp í topp kostnað við verðbólguhvetjandi útrás fjármagnseigenda. Það er öll skjaldborgin. Virðulegi forseti. Það er hneyksli að sú ríkisstjórn sem nú situr skuli kenna sig við norræna velferð. Sú ríkisstjórn sem nú situr virðist hafa það eina hlutverk að tryggja að allur herkostnaður útrásarinnar og efnahagshrunsins sem hér varð verði greiddur af íslenskum almenningi. Þetta er ríkisstjórn alþjóðlegs auðmagns, ekki norrænnar velferðar.

Virðulegi forseti. Nokkur þeirra mála sem eru í meðförum þingsins hafa verið talin hér upp. Við getum verið sammála mörgum sem hafa komið og talað í ræðustól um að auðvitað megi alltaf gera betur en innan þingsins eru mörg mál til meðferðar. Hér hafa verið talin upp mál eins og greiðsluaðlögun einstaklinga, lyklafrumvarp og fyrning gjaldþrots eftir fjögur ár. Við getum lengi upp talið og auðvitað vitum við að við erum að bregðast við vanda sem við hefðum svo gjarnan viljað losna við að takast á við. En þannig er það nú að margir taka á sig byrðar, auka við sig ábyrgð á uppbyggingu samfélagsins og það eru margir sem ættu ekki að þurfa þess. Hér er atvinnuleysi. Ríkisstarfsmenn hafa tekið á sig kjaraskerðingar, aldraðir og öryrkjar og svo mætti lengi telja. Virðulegi forseti. Það væri vel til fundið hjá hv. málshefjanda að taka ábyrgð með okkur hinum og bjóða samflokksmönnum sínum að gera slíkt hið sama. Við tækjum því fagnandi.

Virðulegur forseti. Við ræðum afleiðingar aðgerða ríkisstjórnarinnar í málefnum heimilanna. Þær koma skýrt fram í þessari grein hér, m.a. í Pressunni og skýrslu Seðlabankans. Þær eiga rætur sínar í þessu blessaða frumvarpsdæmi sem var samþykkt með þvílíku hraði hér síðastliðið haust að ekki stóð steinn yfir steini. Frumvarp til laga um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins. Frumvarp sem félags- og tryggingamálanefnd brást skyldu sinni algjörlega með því að afgreiða það. Frumvarp sem tók ekki tillit til athugasemda sem fram komu í því. Það var keyrt með hraði í gegnum þingið. Ósk um vandaðri meðferð var hafnað af nefndinni. Það líður mér aldrei úr minni þegar ég óskaði eftir því að málið færi aftur til nefndarinnar milli 2. og 3. umr. til þess að fá vandaðri umfjöllun þá gerði forseti þingsins þáverandi, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, hlé á þingfundi í hálftíma. Þá stóð þáverandi formaður félags- og tryggingamálanefndar upp fyrir þingsal og sagði: „Það tekur nú ekki nema fimm mínútur að afgreiða þetta.“ Svo var fundað hér eins og hænur á priki undir stiganum. Vegna þessa - vegna þessa - eru heimilin í þeim vanda sem þau eru í í dag. Vegna þessa. Þetta frumvarp sem var samþykkt síðastliðið haust hefur valdið meira tjóni en gert gagn. Nú ætlar félags- og tryggingamálanefnd og félagsmálaráðherra að gera eitthvað til að bæta málið. Það er bara of seint. Líftími þessa fólks á þingi er útrunninn og líftími þessarar ríkisstjórnar er útrunninn hvað varðar vanda heimilanna. Hún ræður ekki við vandamálið, það hefur einfaldlega sýnt sig. Það vantar almenna, réttláta og sanngjarna lausn fyrir heimilin. Sú almenna, réttláta og sanngjarna lausn felst í almennum niðurfærslum á höfuðstóli lána. Þetta vita allir en Samfylkingin getur ekki stigið það skref einhverra hluta vegna. Það var jafnframt hlálegt að hlusta áðan á hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur vitna í fyrirspurn sína til efnahags- og viðskiptaráðherra um kostnað ríkissjóðs af niðurfærslu skulda heimilanna þar sem fram kemur að ríkissjóður muni bera 125 milljarða kr. kostnað af slíkri aðgerð. Í öllum þeim tillögum sem fram hafa verið settar um almenna niðurfærslu höfuðstóls kemur hvergi fram að ríkissjóður muni bera nokkurt tjón. Þessi fyrirspurn hv. þingmanns og svar efnahags- og viðskiptaráðherra var leikrit sem var sett á svið til að blekkja almenning og til þess að viðhalda þeirri þráhyggju Samfylkingarinnar að koma ekki heimilum landsins til hjálpar. Þetta er hluti af því leikriti sem Samfylkingin hefur leikið hér í hálft annað ár. Ég geri mér enga grein fyrir því hvers vegna það er - enga - en það er ekki í þágu almennings sem þessi ríkisstjórn starfar. Það er í þágu einhvers annars, einhverra duldra hugmynda um áframhaldandi völd til æviloka sennilega, en ekki í þágu almennings.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu undir þessum dagskárlið í dag. Það sem stendur auðvitað upp úr er að við erum öll sammála um að vandinn sé mikill en við erum hins vegar ósammála um hvort nægilega mikið hafi verið að gert. Svo grípa auðvitað nokkrir þingmenn tækifærið og tala um hverjum allt saman sé um að kenna. Ég held að ef við festumst í þeirri umræðu verði enn þá minna gert en raun ber vitni. Áhyggjur mínar snúast fyrst og fremst um fjölmenna kynslóð ungs fólks í landinu sem rétt nær endum saman og hefur greiðslubyrði þar sem ráðstöfunartekjurnar fara meira eða minna allar í að standa í skilum með húsnæðislánin. Stórt hlutfall þessa hóps skuldar í dag meira en virði þeirrar eignar sem fjölskyldan býr í. Þetta er ungt barnafólk. Ef við bjóðum þessu unga barnafólki, framtíð landsins, upp á það næstu árin að nota meira eða minna allar ráðstöfunartekjur sínar til þess að standa í skilum með fasteign sem er minna virði en lánið sjálft, þar sem nánast öll afborgun allra lánanna fer í að borga vexti, þá erum við að bjóða upp á framtíð sem er ekki spennandi og sá valkostur að láta gera sig upp verður raunhæfari, þá erum við að bjóða upp á framtíð sem er ekki glæst og getur orðið ein helsta hvatning þess að viðkomandi fjölskyldur bregði búi, flyti annað, nýti sér allt frelsið sem Evrópska efnahagssvæðið hefur upp á að bjóða, réttinn til þess að fá menntun sína viðurkennda annars staðar og atvinnuréttindi sín viðurkennd hvar sem er á öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Auðvitað höfum við því miður séð of mikið af því nú þegar. Það sem ég kalla hér eftir er meira raunsæi. Það sem ég kalla eftir er að menn virði þær upplýsingar sem liggja fyrir þinginu um að vandinn sé gríðarlegur. Það sem ég er auðvitað líka að kalla eftir eru markvissari aðgerðir í þágu atvinnuuppbyggingar, að okkur takist að skapa störf. Það gagnast fjölskyldum lítið sem eru að glíma við atvinnuleysi að fá skuldaleiðréttingu tímabundið ef þeim eru á sama tíma allar bjargir bannaðar til að standa í skilum. Við þurfum að vinna að verðmætasköpun í landinu. Ég hef auðvitað margoft tekið það fram hér í þingsölum að hugmyndir ríkisstjórnarinnar eru ekki til þess fallnar að auka verðmætasköpun þegar við erum með undirstöðuatvinnugreinarnar í ákveðnu uppnámi. Við þurfum að hafa kjark og vit og þor til þess að nýta þær auðlindir sem landið býr yfir til að halda áfram atvinnuuppbyggingu, verðmætasköpun og lífskjaraþróun þannig að við stöndumst samkeppni við aðrar þjóðir. Heilt yfir er staða skuldavanda heimilanna sú að opinberar tölur sýna okkur að þær aðgerðir sem nú þegar hefur verið gripið til duga ekki. Fólk nýtir sér ekki úrræðin, einungis í kringum 10% af þeim sem gátu leitað skuldaleiðréttingar gerðu það eða 10% þeirra sem við spáðum fyrir um. Að öðru leyti hefur staða heimilanna því miður batnað afskaplega takmarkað þrátt fyrir hinar margvíslegu aðgerðir. Þetta sýna tölur Seðlabankans. Þetta er áhyggjuefnið. Þetta er tilefni umræðunnar hér í dag. Þetta er málið sem við þurfum að fara að ná betur utan um, ríkisstjórnin að horfast í augu við vandann og við á þinginu að taka höndum saman um að leysa vandamálið. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram um skuldavanda heimilanna. Ég held þó að ástæða sé til að halda því til haga, í ljósi þess að ýmsir af þeim sem hér hafa talað hafa haldið því fram að lítið sem ekkert hafi verið gert til þess að koma til móts við skuldavanda heimilanna, að frá hruninu hefur verið gripið til 50 margvíslegra aðgerða til að koma til móts við skuldavanda heimilanna. Það liggur einnig fyrir að að lágmarki 60–80 þúsund manns hafa notið úrræðanna og reiknað er með að hækkun vaxtabóta, lækkun dráttarvaxta og útborganir séreignarsparnaðar vegna úrræðanna, nemi um 45–50 milljörðum kr. Það er alveg ljóst að hægt er að lesa það út úr útreikningum Seðlabankans að í stað þess að bankahrunið hefði fjölgað heimilum í vanda um a.m.k. níu þúsund, hefði ekkert verið að gert, stefnir í að fjölgunin verði lítil sem engin. Ég viðurkenni fúslega að það blasir vandi við mörgum heimilum. Ríkisstjórnin er ávallt í viðbragðsstöðu að skoða fleiri úrræði og meta vanda, vegna þess að það er auðvitað viðvarandi verkefni okkar stjórnmálamanna. Ég tek líka eftir því að í umræðunni hafa ekki komið fram nein ný úrræði um hvernig leysa eigi vandann. Það er athyglisvert. Ég vil þó halda fram að ágæt þverpólitísk samstaða hafi verið um mörg af þeim málum og úrræðum sem hafa komið fram og orðið að lögum. Ávallt er verið að halda því fram að það þurfi að fara í almenna niðurfærslu á lánum. Ég sé ekki að hægt sé að halda því fram að það hafi engin áhrif á ríkissjóð eða Íbúðalánasjóð, eins og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir sýndi fram á. Þetta eru útreikningar sem sýna hvaða áhrif það hefði t.d. fyrir Íbúðalánasjóð að fara í 20% niðurfærslu.  Ég held að við ættum frekar að skoða það sem liggur fyrir þinginu. Það er auðvitað fráleitt að hlusta á einn stjórnarþingmanna halda því fram að þau mál sem bíða afgreiðslu þingsins, eins og greiðsluaðlögun og lækkun á bílalánum, hafi ekkert að segja, þau breyti engu. Þetta er auðvitað fjarstæða. Skynsamlegra er að fara í fyrirhugaða greiðsluaðlögun, samanborið við almenna 20% niðurfærslu sem allir eigi að fá, hvort sem þeir þurfa á því að halda eða ekki, vegna þess að í sumum tilfellum er 20% niðurfærsla ekki nægjanleg. Í sumum tilfellum þarf að niðurfæra um 90%,  
             Ég vil líka nefna varðandi það sem fram kom hjá hv. þm. Lilju Mósesdóttur að ég tek sannarlega undir að það þurfi að fjölga almennum leiguíbúðum og efla leigumarkaðinn. Það liggur fyrir frumvarp um það, en ekki er víst að um það náist samstaða eða tími verði til að afgreiða það á þessu þingi. Það er eitt af þeim frumvörpum sem við eigum að skoða. Ég mótmæli því kröftuglega að þessi ríkisstjórn hafi ekkert gert til að taka á skuldavanda heimilanna. Þvert á móti hafa allar þær fjölmörgu aðgerðir, 50 talsins, sem ríkisstjórnin hefur gripið til, líka með þverpólitískri samstöðu á Alþingi, mörg þessara mála, 

Virðulegi forseti. Maður er hreint að gefast upp á vinnubrögðum sem eru viðhöfð á Alþingi. Hér er á dagskrá umræða um stjórnlagaþing, sem sett var á dagskrá klukkan tvö í dag. Ég er eini framsögumaður 2. minni hluta á nefndaráliti sem fylgir með því. Nú er búið að fresta stjórnlagaþingi eftir þessar utandagskrárumræður til klukkan hálfsex. Ég á vera á fundi klukkan fimm. Út af hverju er hér allt í uppnámi og rugli? Hvernig eiga þingmenn að geta skipulagt sig? Ég minni á markmið forseta þingsins þegar hún tók við sem forseti þingsins, að þetta ætti að vera barnvænt Alþingi. Ég vil fá skýr svör við því hvers vegna alltaf er verið að breyta dagskrá. Ég vil líka benda á að eftir lok ræðu minnar á að taka aftur á dagskrá heimild fjármálafyrirtækis til að veita veðréttindi, sem er stjórnarfrumvarp. Er hreinlega verið að gera þetta svona til að stytta ræðutíma hjá þingmönnum? Fullt af fólki sem ætlaði ekki að tala um stjórnlagaþingið er ekki í húsi, en ætlaði að tala í málinu sem er hér á dagskrá og það var ekki boðað fyrr en í kvöld. Ég óska eftir faglegum vinnubrögðum. Það er ekki hægt að reisa landið við ef þetta á að halda svona áfram. 
            

Forseti vekur athygli á því að fjölmörg mál eru til umræðu á dagskrá fundarins og það er reiknað með því að þingmenn sem vilja taka þátt í umræðum um þau séu viðstaddir umræðuna þegar hún fer fram.

Herra forseti. Ég mótmæli harðlega þessum vinnubrögðum. Hér er verið að ræða stjórnlagaþing, því var frestað frá því í gær vegna óskar um að það yrði rætt á skikkanlegum tíma. Það var orðið við þeirri bón. Umræðan hófst klukkan tvö og hún á að sjálfsögðu að fá að halda áfram óbreytt. Þetta er dæmi um hringlandahátt og ófagleg vinnubrögð. Þingið á ekki að ganga fram með fordæmi fyrir samfélagið ef það hagar sér svona. Þetta er óásættanlegt og ég mótmæli þessu. 
            

Virðulegi forseti. Það hefur svo sem lengi verið hefð á síðustu vikunum á þingi að lítið skipulag sé á hlutunum, en ég held að nú séum við að vissu leyti að slá met. Ég frestaði einmitt fundi í hádeginu vegna þess að ég taldi að við ættum fljótlega eftir umræðuna um heilbrigðisþjónustuna að ræða heimild fjármálafyrirtækis til að veita veðréttindi, sem er í minni nefnd og er mjög stórt mál. Í framhaldinu ætti síðan að ræða framhaldsskólana sem er einnig mál sem ég ætlaði að tala í. Síðan er tilkynnt um að það eigi að byrja á því að ræða um stjórnlagaþingið og maður fær SMS og skilaboð um það. Síðan var mjög einkennilegt að fylgjast með því, virðulegi forseti, þegar framsögumaður 1. minnihlutaálits var í miðri ræðu og hafði sérstaklega nefnt að hún hygðist nota sinn tíma og þyrfti síðan að vera annars staðar eftir aukadagskrárumræðuna, að hún var stoppuð í miðri ræðu, í staðinn fyrir að gefa þingmanninum tækifæri til þess að klára ræðu sína. Síðan hefði átt að  Ég vil því óska eftir að við fáum, þó ekki væri annað, 

Virðulegi forseti. Ég vil benda þingmönnum á að það liggur ekki enn þá fyrir hvenær t.d. þingfundur byrjar á morgun. Hvernig er hægt að stunda þessa vinnu? Ég var inni á vef Alþingis áðan og ég fann ekki út úr því hvenær þingfundur ætti að byrja. Mér er bent á að samkvæmt hefð sé það kl. 10.30 á þriðjudögum. Gott og vel. Við erum gjarnan ekki boðuð í nefndir nema með klukkutíma fyrirvara. Hvernig er hægt að skipuleggja sig þegar umgjörð Alþingis er með þessum hætti? Mér er algjörlega nóg boðið hvernig meðhöndlun á umræðu um stjórnlagaþing er hagað í þinginu. Þetta er ekki ásættanlegt. Og það að þingmenn þurfi að vera að undirbúa sig með kannski hálftíma og klukkutíma fyrirvara fyrir mál sem eru skyndilega sett á dagskrá - mér finnst engu líkara en hreinlega sé verið að reyna að stytta ræðutíma og gefa þingmönnum ekki kost á því að tala í málum, fyrst sífellt er verið að breyta dagskrá þingsins. Herra forseti. Ég mótmæli þessu harðlega. 
            

Forseti vekur athygli á því að utandagskrárumræðan sem hér fór fram var boðuð með allgóðum fyrirvara. Þannig háttaði til að hv. flutningsmaður, framsögumaður 1. minni hluta nefndar, var í miðri ræðu sinni og féllst góðfúslega á að gera hlé á henni. Hann átti ekki kost á því að hefja hana á nýjan leik að lokinni þessari umræðu. Í samráði við varaformann þingflokks viðkomandi þingmanns var ákveðið að fresta umræðum til kl. 17.30.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti meiri hluta hv. viðskiptanefndar um frumvarp til laga um heimild fjármálafyrirtækis til að veita veðréttindi í tengslum við uppgjör vegna ráðstöfunar Fjármálaeftirlitsins á eignum og skuldum vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði. Í 2. umr. um þetta frumvarp var einkum gagnrýnt að ekki lægi ljóst fyrir hver aðdragandi frumvarpsins hefði verið, því var frumvarpinu vísað aftur til viðskiptanefndar eftir 2. umr. Við umfjöllun um málið í nefndinni kom fram að í desember 2009 hefði verið samið um að NBI, eða Nýi Landsbankinn, gæfi út skuldabréf til Landsbanka Íslands sem skyldi tryggt með veði í eignum bankans. Þegar samningaviðræðurnar stóðu yfir komu upp efasemdir um hvort íslensk lög um samningsveð næðu yfir veðsetningu á svo stóru eignasafni í svo langan tíma. Vegna þessa var veðsetningum slegið á frest fram í apríl og skuldbatt fjármálaráðherra sig til að undirbúa frumvarp til laga þess efnis að setja ákveðinn ramma utan um veðsetningar af þessu tagi. Í því fólust þó engin fyrirheit um að slíkt frumvarp yrði samþykkt sem lög frá Alþingi. Meiri hlutinn bendir á að frumvarpið veitir fjármálafyrirtækjum ekki heimild til að veita veð í eigum sínum til tryggingar fjárskuldbindingum því að slíka heimild hafa þau nú þegar. Frumvarpið miðar að því að auðvelda uppgjör fjármálafyrirtækja sem Fjármálaeftirlitið tók yfir á grundvelli neyðarlaganna og ljúka því ferli sem hófst með setningu laganna. Ákvæði sem felast í frumvarpinu gera þeim fjármálafyrirtækjum sem frumvarpið nær til auðveldara fyrir en að óbreyttum lögum að viðhalda fullnægjandi veðhlutfalli með því að bæta við eignum í veðsafn sem og að skipta út einstökum eignum. Í frumvarpinu felst grundvallarfrávik frá 1. mgr. 3. gr. laga um samningsveð um að veðréttur verði ekki stofnaður í einu lagi þannig að gildi hafi að lögum í öllu því sem veðsali á eða eignast kann. Vegna þessa leggur meiri hlutinn til að gildistími frumvarpsins verði 10 ár. Fylgir breytingartillaga með framhaldsnefndaráliti meiri hluta hv. viðskiptanefndar. Herra forseti. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þessari einu breytingartillögu. Undir framhaldsnefndarálitið rita Lilja Mósesdóttir, formaður viðskiptanefndar, Magnús Orri Schram, Þuríður Backman, Mörður Árnason og Jónína Rós Guðmundsdóttir. Að lokum langar mig að geta þess, í ljósi þeirrar miklu umræðu sem farið hefur fram á síðum Morgunblaðsins, að ástæða þess að nauðsynlegt er fyrir Nýja Landsbankann að gefa út skuldabréf að upphæð 260 milljarðar er sú að ríkisstjórn Geirs Haardes ákvað við fall bankanna að tryggja innstæður að fullu. Með öðrum orðum, ef ekki hefði komið til þessi ótakmarkaða ríkisábyrgð á innstæðum, þá tel ég að Nýi Landsbankinn hefði ekki þurft að gefa þetta skuldabréf út til gamla Landsbankans.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hef hins vegar nokkrar athugasemdir við það sem kom fram í þessari stuttu ræðu, sérstaklega fullyrðinguna um að ef ekki hefði komið til ríkisábyrgð á innstæðum hefði ekki verið nauðsynlegt að gefa út þetta skuldabréf. Ég mótmæli því algjörlega. Eins og ég hef skilið þetta er í rauninni ákvörðunin um að byggja nýja bankakerfið upp á innlendum útlánum ástæðan fyrir því að það þarf að gefa út þetta skuldabréf. Ef byggt hefði verið á þeirri forsendu að búa til bankakerfi sem samsvaraði innlánum hefði aldrei verið nauðsynlegt að gefa út þetta skuldabréf og þá hefðu bara verið skildar eftir í gamla Landsbankanum eignir sem voru umfram sem eru samkvæmt þessu skuldabréfi 300–400 milljarðar kr. þegar þær hafa verið reiknaðar upp. Hins vegar óskaði ég sérstaklega eftir því í meðferð nefndarinnar milli 2. og 3. umr. að fá upplýsingar um þetta skuldabréf. Því miður urðu hvorki samningsaðilar né formaður nefndarinnar, hv. þm. Lilja Mósesdóttir, við þeirri beiðni minni heldur aðeins þeim búti sem varðaði nákvæmlega ákvæði þessa frumvarps. Því er ansi sláandi að lesa á síðum Morgunblaðsins að þetta skuldabréf sé með svokallaða veðsetningarþekju upp á 127,5%. Þetta jafngildir veðsetningu helmings eigin fjár bankans, þau framlög sem koma frá skattgreiðendum. Ég óska eftir upplýsingum hér og nú um það hvort formaður viðskiptanefndar hafi haft upplýsingar um þetta þegar hún skrifaði undir nefndarálitið. Að mínu mati er algjörlega óásættanlegt þegar viðskiptanefnd fer fram á það við samningsaðila, þar sem ríkið er einn af þremur samningsaðilum, að við fáum ekki upplýsingar um að búið sé að veðsetja allt að helmingi þess eigin fjár sem fjármálaráðuneytið lét inn í Landsbankann.

Herra forseti. Að beiðni hv. viðskiptanefndar sendu samningsaðilar þann hluta úr samningnum sem var gerður við þrotabú Landsbankans varðandi þetta skuldabréf. Ákvæði úr samningnum greinir frá loforði um að ríkisstjórnin leggi fram frumvarp sem tryggi þá fullnægjandi veðsetningu. Jafnframt kemur fram í öðru ákvæði í þessum samningi að ef þingið samþykkir ekki slíkt frumvarp muni bæði gamli Landsbankinn og nýi Landsbankinn setjast niður og reyna að finna leið sem tryggi fullnægjandi veð á bak við viðkomandi skuldabréf. Aðrar upplýsingar hefur hv. viðskiptanefnd ekki fengið í hendur þannig að ég get ekki staðfest þær upplýsingar sem hafa verið birtar í Morgunblaðinu um að veðþekjan á bak við skuldabréfið sé 127%.

Virðulegi forseti. Það var kannski ástæða til að fá að sjá þetta skuldabréf. Í umræðu í nefndinni kom fram að a.m.k. sú sem hér stendur hefði enn á ný verið tilbúin til að stíga inn í hið margumtalaða leyniherbergi, sem við erum með hérna þar sem geymdar eru ýmsar leynimöppur, til að lesa í gegnum þetta skuldabréf. Það hefði ekki einu sinni þurft að þýða það, heldur bara fá upplýsingar um hvað þetta nákvæmlega þýðir. Að við skulum þurfa að lesa um það í Morgunblaðinu að veðþekjan sé allt að 130% á þessu skuldabréfi, þ.e. um helmingur eigin fjár bankans, er nokkuð sem ég hefði talið mjög eðlilegt að við ræddum milli 2. og 3. umr. þannig að við gerðum okkur grein fyrir hvað um væri að ræða. Hv. þm. Lilja Mósesdóttir benti á ekki væri verið að veita hérna leyfi til að veðsetja eignir bankans, það liggur þegar fyrir, heldur hef ég áhyggjur af þessum skilaboðum frá Alþingi um að við séum að auðvelda þessa veðsetningu, að þetta sé nokkuð sem við teljum allt í lagi. Við tókum ákvörðun á þingi, að vísu forverar okkar, um að setja innstæður í forgang í þrotabú, þá til þess að tryggja ábyrgðirnar, þannig að ég spyr hv. þingmann hvort skilaboðin frá Alþingi séu ekki þau að það eigi bara að afnema forgangsröðina og hvort við eigum ekki bara að drífa okkur í það og þar með líka að afnema þessa svokölluðu ríkisábyrgð á innstæðum.

Herra forseti. Skilaboðin með samþykkt þessa frumvarps eru ekki þau að verið sé að afnema forgang Tryggingarsjóðs innstæðueigenda vegna þess að viðskiptabankarnir hafa nú þegar heimild til að veðsetja eignir sínar. Eins og ég kom inn á í ræðu minni er bara verið að auðvelda þeim fjármálafyrirtækjum sem falla undir neyðarlögin veðsetninguna, auðvelda þeim að færa eignir til, taka eignir út úr veðsafninu og setja inn nýjar. Það er þó rétt sem hv. þm. Eygló Harðardóttir bendir á, viðskiptanefnd var ekki kunnugt um þessa miklu veðsetningu á bak við skuldabréfið og henni hafði verið boðið að fá að sjá samninginn í trúnaði, þó á fundi viðskiptanefndar. Ástæðan fyrir því að samningsaðilar vildu halda trúnaði á þessum samningi er sú að í honum eru margar viðkvæmar upplýsingar um þau viðskipti sem felast í þessu skuldabréfi milli nýja og gamla bankans.

Virðulegi forseti. Þegar við fengum fyrst þetta mál til umfjöllunar í viðskiptanefnd virkaði það lítið og einfalt. Við sátum á nefndarfundi og nánast klóruðum okkur í kollinum yfir því af hverju í ósköpunum væri eiginlega staðið í þessu. Síðan sýndi sig náttúrlega þegar menn fóru að skoða málið að hér er um að ræða, eins og ég orðaði það sjálf, mjög áhugavert mál. Það eru mjög margar hliðar á því. Þó að í sjálfu sér sé ekki verið að heimila nýja Landsbankanum að veðsetja þessar eignir fyrir þessu skuldabréfi er verið að gefa ákveðin skilaboð. Með því að fjármálaráðuneytið samþykkir að vinna þetta frumvarp og sjá til þess að það verði lagt fram, þá af efnahags- og viðskiptaráðherra, er verið að gefa mjög skýrt þau skilaboð að ríkið samþykki og vilji auðvelda fjármálastofnun að tryggja það að skuldabréf fari fram fyrir innstæður í forgangsröðinni. Fyrst þetta eru skilaboðin sem ríkisstjórnin er að gefa með því að samþykkja að flytja þetta frumvarp og stjórnarliðar að samþykkja það hefði kannski verið einfaldast að við hefðum afnumið algjörlega þessa klausu um forgangsröðun í neyðarlögunum og tekið skrefið til fulls. Eins og kemur síðan fram í umfjöllun bæði hjá okkur í viðskiptanefnd og í Morgunblaðinu sem hefur fylgt málinu mjög vel eftir eru ýmsar upplýsingar sem við í viðskiptanefnd höfum ekki fengið um þetta skuldabréf. Þetta er risaskuldabréf. Það sem mér hefur fundist einkenna þessar samningaviðræður og þetta skuldabréf er þessi mikla leynd sem hefur hvílt yfir því. Við höfum varla fengið neinar upplýsingar nema upphæðina og síðan hefur hæstv. fjármálaráðherra staðið hérna í stórum málum, Icesave-málinu, veifað þessu skuldabréfi og talað um að hér með gætum við borgað 100% eða meira af Icesave vegna þess að 1/3 ætti að koma frá viðskiptamönnum nýja Landsbankans. 1/3 af kostnaðinum við Icesave á að koma frá þessu skuldabréfi. Alþingi Íslendinga fær nánast engar upplýsingar um hvað stendur í því. Gildir nákvæmlega eins um það að við höfum fengið mjög takmarkaðar upplýsingar um þær eignir sem eru þar á bak við, nema nú fáum við að vita það á síðum Morgunblaðsins að veðsetningin á þessu skuldabréfi jafngildi veðsetningu helmings eigin fjár. Þetta eigið fé hefur komið frá íslenskum skattgreiðendum. Það sem kom líka fram þegar við fórum að skoða málið betur og gleymdist algjörlega að minnast á í greinargerð með þessu frumvarpi er að þessi samningur sem er gerður á milli gamla og nýja Landsbankans og fjármálaráðuneytisins mun gera það að verkum að ef nýi Landsbankinn fer aftur á hausinn mun Tryggingarsjóður innstæðna eiga mun erfiðara með að sækja eignir í þrotabúið, þ.e. ef það kemur til gjaldþrots, eins og segir í Morgunblaðinu, með leyfi forseta: „Veðsetning eigna til tryggingar skuldabréfinu færir því skilanefnd Landsbankans í raun ofar innstæðueigendum í kröfuröð, þar sem veðkröfur standa utan hefðbundins kröfuraðarfyrirkomulags. Heildarinnlán NBI í lok mars 2010 námu tæplega 427 milljörðum króna samkvæmt árshlutauppgjöri.“ Ég verð að segja að þetta er áhyggjuefni. Við erum að vinna mjög stór mál hérna í miklum flýti án þess að vera búin að skoða þau til hlítar. Það er líka sláandi að hlusta á hv. þm. Lilju Mósesdóttur, formann viðskiptanefndar, tala um að þetta sé því að kenna að fyrri ríkisstjórn hafi sett á þessa ótakmörkuðu ríkisábyrgð. Ég er algjörlega sammála því sem ég held að þingmaðurinn hafi verið að segja, að kannski hefði átt að fara aðra leið í því að veita þessa ótakmörkuðu ríkisábyrgð, en ég er hins vegar algjörlega ósammála því að þetta frumvarp og þetta skuldabréf megi rekja til þess. Það má rekja þetta skuldabréf til hugmyndafræðinnar á bak við það hvernig við stofnuðum nýju bankana, að við tókum ákvörðun um að byggja þetta á innlendum útlánum en ekki innlánum. Skuldabréfið er gefið út til að dekka þennan mismun. Í tilfelli Arions banka fór skuldabréfið í hina áttina, þannig öfugt miðað við það sem var með Landsbankann. Glitnir var að vísu í sömu átt og hérna, nema að þar eru mun lægri upphæðir og í raun og veru mun minna undir fyrir íslenska ríkið. Eignasafnið sem er hjá nýja Landsbankanum er það sem á að borga Icesave-kröfurnar. Við framsóknarmenn lögðum fram á síðasta þingi þingsályktunartillögu - því að þá var ekki búið að ganga frá þessu uppgjöri á milli gömlu og nýju bankanna - þess efnis að við mundum reyna að endurreisa bankakerfið út frá annarri hugmyndafræði, að við mundum endurreisa það á grundvelli innlánanna þannig að ekki væri nauðsynlegt að gefa út þessi skuldabréf. Í tilfelli Landsbankans hefði þeim eignum sem hefðu verið umfram innlánin hreinlega verið skilað yfir í gamla Landsbankann. Þegar ég nefndi þessa hugmynd okkar framsóknarmanna og þingsályktunartillöguna á fundi viðskiptanefndar virtist koma svolítið á menn að einhverjum dytti í hug að gagnrýna þessa ákvörðun sem hefur væntanlega verið tekin á sama vel ígrundaða hátt og aðrar ákvarðanir sem voru teknar þessa helgi þegar allt hrundi. Við bentum þarna á að í t.d. þessu tilviki værum við bara með nýja Landsbankann og gamla Landsbankann í nákvæmlega sömu stöðu og við erum núna með Arion og Kaupþing og Íslandsbanka og Glitni. Þá bættist bara við þannig að við værum með sex banka sem væru að einhverju leyti starfandi. Slitastjórninni virtist finnast mjög einkennilegt að einhver væri að tala um þetta, enda virðist fólk almennt ekki mikið fyrir að líta í baksýnisspegilinn og velta fyrir sér hvort við hefðum kannski átt að hugsa hlutina aðeins öðruvísi. Það eru mjög margir vinklar á þessu máli. Ég ítreka að ég tel alveg ástæðu til - venju samkvæmt situr hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra ekki hér meðan við erum að ræða málin hans - að hæstv. ráðherra hefði komið í þessa lokaumræðu og svarað því hvort hann væri sammála hinum undirliggjandi skilaboðum með þessu frumvarpi, að það eigi hreinlega að taka út þessa klausu í neyðarlögunum, afnema forgangsröðunina og taka næsta skref, afnema ríkisábyrgðina. Þetta eru stórar spurningar. Ég hefði talið mjög eðlilegt að hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra, sá sem fer með bankamálin í landinu, sem fer með efnahagsmálin, sem á líka að hafa eftirlit með slitastjórnunum, væri hérna til að svara þessum spurningum. Ég óska hér með eftir að þessum skilaboðum verði komið til ráðherrans og að þingið sjái sér jafnvel fært, þar sem við höfum stöðugt verið að breyta dagskrá þess, að fresta þessari umræðu þar til ráðherrann sér sér fært að koma hingað og svara þessum spurningum. Þetta eru spurningar sem ég tel að hann eigi ekki að svara í andsvörum. Hann þarf að koma hingað í ræðu og tala um hvert planið sé varðandi bankakerfið hjá okkur. Hvað ætlum við að gera? Á morgun stöndum við frammi fyrir því í viðskiptanefnd að afgreiða út úr nefnd nýtt frumvarp um innstæðutryggingarsjóð.  Þetta eru stórar spurningar, þetta eru mál sem hafa klofið þjóðina. Við höfum tekið tvær mjög stórar umræður um Icesave þar sem grundvallarspurningin er: Er ríkisábyrgð á innstæðum eða ekki? Ég tel algjörlega óásættanlegt að við séum að afgreiða þetta mál og mál sem varðar nýtt fyrirkomulag á innstæðutryggingarsjóðnum án þess að við fáum skýr svör. Á að vera ríkisábyrgð eða ekki? Er kannski í raun alltaf ríkisábyrgð á innstæðum? Ef það er alltaf ríkisábyrgð, af hverju í ósköpunum reka einkaaðilar banka þegar tapið á bönkunum á sem sagt alltaf að vera ríkisvætt en hagnaðurinn einkavæddur?  Ég ítreka beiðni mína um að ráðherra sjái sér fært að mæta og svara þessum spurningum því að þetta eru stórar og mikilvægar spurningar.

Forseti hefur óskað eftir því að það verði kannað hvort hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra geti verið viðstaddur þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Það var mjög athyglisvert að hlusta á ræðu hv. þm. Lilju Mósesdóttur. Það er augljóst að hv. þm. Lilja Mósesdóttir, formaður viðskiptanefndar, hefur enga sannfæringu fyrir þessu máli og byrjaði að segja að þetta væri allt neyðarlögunum að kenna, þ.e. að menn hefðu verið að tryggja þar innstæðurnar. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að ég er ansi hugsi yfir því hvort það sé orðin algjör regla hjá stjórnarliðum að upplýsa ekki hvernig mál eru tilkomin. Ég er hér með ræðu hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra þegar hann flutti þetta mál. Hv. þm. Lilja Mósesdóttir fór að vísu yfir það af hverju þetta mál væri tilkomið og ekki bara út af þeirri ástæðu sem hún gaf varðandi neyðarlögin, heldur vegna þess að samið var sérstaklega við kröfuhafa um að þetta mál yrði lagt fram. Hvar halda menn að það komi fram í þessari ræðu hæstv. ráðherra? Hvergi. Ekkert einasta orð. Og þegar ég spurði hæstv. ráðherra, sem hv. þm. Eygló Harðardóttir bendir á enn og aftur að er ekki hér við umræðuna þegar við erum að ræða mál sem svo sannarlega koma honum við og eru þess eðlis að augljóslega eru enn að koma fram sjónarmið á milli umræðna, þá mætir hæstv. ráðherra ekki. Hann var hins vegar mjög pirraður yfir því að vera spurður út í það af hverju hann upplýsti ekki þingið um forsendur frumvarpsins og sagði eitthvað á þá leið, virðulegi forseti, að sá sem spurði hefði bara getað séð það sjálfur út úr ræðunni sinni. En í þessu samkomulagi sem kom inn í nefndina, við fengum þetta minnisblað þar sem tekinn er þessi partur úr samningnum, þar eru meira að segja dagsetningar. Þar er dagsetning, þetta átti að vera komið inn í þingið eða búið að klára þetta í þinginu 15. apríl. Þetta er nú orðin algjör lenska að ekki er upplýst um mál almennt, og ég ætla ekki að fara að rifja upp umræðuna sem er búin að vera í þinginu að undanförnu. Hv. þm. Eygló Harðardóttir benti hér á kjarna málsins sem er sá að við erum að fara að byggja upp nýtt bankakerfi. - Eru menn ekki sammála um það? Við erum sammála um að við ætlum ekki að gera sömu mistökin og við gerðum áður, en það er algjörlega allt í lausu lofti um það hvernig við ætlum að gera þetta. Og núna á handahlaupum ætla menn að klára þetta mál og ný lög um innstæðutryggingarsjóð. Virðulegi forseti. Klingir þessi innstæðutryggingarsjóður einhverjum bjöllum? Ó, jú. Hv. þingmaður kallar hér fram: Það er Icesave. Við erum að fást við það vandamál að Evrópusambandið segir að við höfum lofað ríkisábyrgð upp á 20.000 evrur. Og núna á handahlaupum ætla menn að fara að ábyrgjast 100.000 evrur sem eru held ég um 16 millj. kr. - hv. þm. Pétur Blöndal leiðréttir mig ef ég hef rangt fyrir mér - á hvern einasta reikning. Hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra er ekki enn búinn að upplýsa hv. viðskiptanefnd um hvort hann telji vera ríkisábyrgð þarna eða ekki. Hins vegar er alveg ljóst hvað Evrópusambandið telur. Það telur að um ríkisábyrgð sé að ræða og taldi það þegar 20.000 evrurnar voru og samt sem áður kvað tilskipunin sem við byggðum þá löggjöf á ekki jafnfast að orði og sú tilskipun sem er núna. Ég held að við séum öll sammála um það. Og við ætlum að klára þetta á handahlaupum. Þetta mál, eins og hv. þm. Eygló Harðardóttir vísaði í, var kynnt fyrir okkur sem tæknilegt mál, úrlausnarmál sem átti að ganga frá hratt og vel, en það var ekki fyrr en við spurðum spurninga í umfjöllun nefndarinnar að við fengum upplýsingar um það samkomulag sem hv. þm. Lilja Mósesdóttir gerði að umtalsefni og við höfum farið hér yfir áður. Virðulegi forseti. Það er allt satt og rétt sem sagt hefur verið á þá leið að nú þegar hafa bankar rétt til að setja kröfur fram fyrir innstæðutryggingarsjóð. Hér er fyrst og fremst um það að ræða að í staðinn fyrir að þeir þurfi að senda bréf til viðkomandi kröfuhafa og segja að þeir hafi veðsett kröfuna, og það eru aðilar sem skulda bönkunum, erum við að einfalda verkið þannig að ekki þurfi að senda út hundruð eða þúsundir bréfa. Út á það gengur þetta mál. En heildarmyndin er stærri, hún er sú að við erum að byggja upp bankakerfi þar sem fjármögnun bankanna verður með þeim hætti að innstæðutryggingarsjóður við hrun banka, þó að hann sæki á bankana og eigi að hafa forgang, hefur í raun ekki forgang vegna þess að öll fjármögnun er farin fram fyrir innstæðutryggingarnar. Miklar líkur eru á því að við náum miklum heimtum af Icesave vegna þess að innstæðutryggingarsjóðurinn hefur forgang en nú erum við að fara í það umhverfi að slíkur forgangur verður ekki til staðar. Það er ekki bara út af þessu 260–280 milljarða skuldabréfi hjá Landsbankanum sem við erum að ganga frá núna sem hefur þann forgang að ef Landsbankinn fer yfir á næstu árum verður fyrst greitt í þetta skuldabréf, síðan í innstæðutryggingarsjóðinn, þetta verður ekki bara hjá Landsbankanum, heldur hjá öllum öðrum bönkum líka. Þetta er umhverfið sem við erum að fara í. Einhver kynni að spyrja: Eru einhverjar líkur á því að bankarnir fari á hausinn, að Landsbankinn fari á hausinn? Það er ekki langt síðan það gerðist, það hefur verið upplýst í nefndinni að ef fyrningarleiðin verður farin mun þessi sjávarútvegsbanki, Landsbankinn, ekki þola það. Ef ætlun ríkisstjórnarinnar nær fram að ganga mun Landsbankinn ekki þola það. Þetta er ekkert fjarlægara en það. Það þýðir ekki fyrir hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra að láta svo að hér sé um að ræða einhverja truflandi umræðu hjá hv. þingmönnum, ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn verður að svara því á hvaða vegferð þau eru. Búið er að upplýsa hvað eftir annað í nefndinni að eins og uppleggið er varðandi innstæðutryggingarsjóð mun hann aldrei, a.m.k. ekki á næstu áratugum, gera annað en að verja lítinn sparisjóð. Ef við miðum við 50.000 evrur mun það taka 96 ár að safna í sjóð til að verja Landsbankann. Og þá er ég ekki að tala um hina tvo viðskiptabankana eða neina aðra banka heldur bara Landsbankann. Ég verð að viðurkenna að við erum búin að taka umræðu hér hvað eftir annað um rannsóknarskýrslu Alþingis og ekki að ástæðulausu. Þar er mikið um gagnrýni. Við eigum auðvitað ekki að líta gagnrýnislaust á allt sem stendur í rannsóknarskýrslunni, alls ekki, þá værum við að bregðast meginniðurstöðu skýrslunnar sem er sú að við eigum að líta gagnrýnum augum á allt, þar með talið rannsókn eins og hjá rannsóknarnefnd þingsins. Þar er hins vegar mjög mikið af upplýsingum sem nýtist okkur vel. Ég held að allir séu sammála um að við eigum að vanda til verka og allir sem hafa skoðað þetta mál eru sammála um að við séum ekki búin að hugsa það hvernig umhverfi við ætlum að byggja fyrir fjármálafyrirtækin. Enginn getur haldið því fram að við séum komin með umhverfi fyrir nýja starfsemi fjármálafyrirtækja ef við höfum ekki svarað spurningunni um innstæðutryggingar. Það er fullkomlega ómögulegt að halda því fram. Látum það vera að ekki hafi verið svarað spurningunni um hvort fjárfestingarbanki og viðskiptabanki eigi að vera saman, um sameiningu Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans, reglur um eignaraðild og alla þessa þætti. Látum það allt saman liggja á milli hluta, en það er algjörlega ljóst að á meðan það er í lausu lofti hvernig við ætlum að leysa málin ef til falls banka kemur og reynum bara að ýta því máli frá okkur einhvern veginn inn í framtíðina, erum við í besta falli að blekkja okkur sjálf og setja hér upp kerfi með fullkomlega fölsku öryggi. Virðulegi forseti. Þetta er það sem við erum að fara að gera. Á morgun ætlar meiri hlutinn að keyra innstæðutryggingarsjóðinn út úr nefnd og klára þetta helst fyrir helgi. Það er bara þannig. Eru þeir að útskýra fyrir okkur í nefndinni hvernig menn ætla að bregðast við ef kemur til falls banka? Nei. Ekki eitt einasta orð, virðulegi forseti. Í rauninni var það þannig að hér kom hv. þm. Lilja Mósesdóttir og talaði um að það væri neyðarlögunum að kenna að við værum í þessari stöðu. Það má vel vera að menn hafi gert mistök með neyðarlögin, það er ekkert útilokað í því. En það breytir því ekki að núna erum við að fjalla um það hvaða umgjörð við ætlum að skapa fyrir fjármálafyrirtækin á hinu nýja Íslandi eins og oft er talað um. Það er öllum ljóst að meiri hlutinn ætlar að gera mistök og með einbeittum brotavilja ætla þeir að keyra hér í gegn mál sem gengur ekki upp. Ég skal, virðulegur forseti, taka fleiri daga og vikur í að ræða af hverju hrunið varð, hver ber ábyrgð og allt það, ekkert vandamál, en stóra einstaka málið er þetta: Hvað ætlum við að gera núna? Nú stendur upp á meiri hluta hv. viðskiptanefndar. Hvernig ætlar hv. viðskiptanefnd að bregðast við? Það er búið að leggja fram stefnuna, að það eigi að klára frumvarp um innstæðutryggingar sem menn eru ekki með nein svör við hvernig á að framfylgja, eða í rauninni hvernig virka. Reyndar er það þannig að við erum að setja í lög tilskipun sem er ekki einu sinni komin í EES-samninginn. Við erum að ganga frá umgjörð sem flestar aðrar þjóðir sem við berum okkur saman við eru að skoða vegna þess að þau vita, þótt þau lentu ekki í sama gríðarlega áfalli og við, að það gengur ekki upp. En nei, virðulegur forseti, í sól og sumaryl ætlar meiri hlutinn á þinginu að keyra þetta í gegn og vonast til þess að það fari fram hjá fjölmiðlum, Alþingi og almenningi og það verði einhvern veginn hægt að klára þetta án þess að það verði neitt sérstaklega spyrnt við fótum. Virðulegi forseti. Málið var kynnt þannig, og það er margt sem bendir til þess, að hér sé fyrst og fremst um tæknilegt mál að ræða. Það láðist að segja frá því hver forsenda þess væri. Það er nokkuð sem stjórnarmeirihlutinn, réttara sagt hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra, ákvað að segja hv. þingheimi ekki frá. Það upplýstist hins vegar í meðförum nefndarinnar og var það svolítil upplifun þegar allt í einu einn af umsagnaraðilum segir við okkur, virðulegi forseti: Heyrðu, þið verðið að fara að klára þetta, þið vitið alveg um tímafrestina, þið lofuðuð að gera þetta fyrir 15. apríl. Svo fengum við frest til 26. maí. Og nú er tuttugasti og eitthvað maí, ég man ekki hvort það var 22. eða hvað. Það brá held ég öllum í hv. viðskiptanefnd, það hafði enginn heyrt af þessu, ekki eitt einasta orð. Þá var þetta mál upplýst og eftir því sem ég best veit, virðulegi forseti, hefur þingið frest. Kröfuhafarnir eða fulltrúar þeirra hafa samþykkt að veita þinginu frest til 26. júní til að klára sína vinnu. Það er mjög margt sem bendir til þess að ekki verði komist hjá því að fara þessa leið, það er að vísu ekki nokkur einasta leið að kenna neyðarlögunum um þetta. Samningurinn sem var gerður - og ég man það alveg rétt að fulltrúar ríkisstjórnarinnar og ríkisvaldsins töldu sig hafa gert mjög góða samninga þegar þeir náðu samningum við kröfuhafa og töluðu sérstaklega um góð vaxtakjör. En vaxtakjörin grundvallast á því, virðulegi forseti, að við klárum málið með þessum hætti. Það hefðu verið mun eðlilegri vinnubrögð, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, að þingið væri upplýst um þetta. Það hefði gert umræðuna og meðferð málsins mun auðveldari. Á sama hátt tel ég eðlilegt að meiri hlutinn upplýsi um það hvernig hann sér fyrir sér nýtt bankakerfi eða fjármálakerfi eftir að búið er að keyra í gegn nýju lögin um vinnustaðatryggingar. Hvernig gerist það, virðulegi forseti? Ætla menn virkilega að horfa framan í hv. þingmenn og þjóðina og segja í fullri alvöru að 100.000 evrur séu eitthvað sem þessi innstæðutryggingarsjóður þolir. Það er í rauninni bara full ríkisábyrgð á öllum inneignum, eða svo til. Að vísu held ég að enginn geti sýnt fram á það með neinum útreikningum. Hv. viðskiptanefnd hefur fengið útreikninga sem sýna fram á, og ég held að ég fari rétt með, að miðað við 50.000 evrurnar taki það 96 ár að safna upp í inneign fyrir stærsta viðskiptabankann, bara hann, ekki kerfishrun heldur bara hann. Það er vitað að við munum aldrei - og það er enginn innstæðutryggingarsjóður sem þolir kerfishrun. Ef menn ætla að ræða þetta af einhverri alvöru komast þeir að þeirri niðurstöðu að innstæðutryggingarsjóðurinn muni aldrei þola þetta. Og þá er næsta spurning, virðulegi forseti: Hver á þá að taka skellinn? Er það túlkun Evrópusambandsins sem gildir, að ríkisstjórnin eða skattgreiðendur eigi að taka skellinn? Er það svo, virðulegi forseti? Ég held að það sé fullkomlega útilokað að fara þá leið? Og ég held að ef við ræðum þetta í stærra samhengi verðum við að byggja upp bankakerfi sem er ekki með þessa miklu áherslu á að tryggja innstæður. Ég get ekki séð það ganga upp. Ef einhver í stjórnarmeirihlutanum eða einhvers staðar annars staðar getur sannfært mig um það og komið fram með rök um að það sé nauðsynlegt, eðlilegt og rétt hvet ég viðkomandi aðila til að gera það. Núna erum við með bankakerfi sem í grófum dráttum er þannig að þeir sem eiga fjármagn hafa það á vöxtum í bönkunum af því að þeir telja að það sé besta leiðin, vaxtastigið er enn hátt. Bankarnir eru síðan með þetta sama fjármagn í Seðlabankanum og þar fá þeir einhvern vaxtamun miðað við það sem þeir greiða innstæðueigendum. Við erum með mikla fjármuni þarna inni og hið opinbera borgar í rauninni vaxtamuninn með einum eða öðrum hætti. Okkur sárvantar peninga fyrir framkvæmdaraðila til að fjárfesta og koma hjólum atvinnulífsins af stað. Hér er atvinnuleysi sem er mikið böl. Fram til þessa hefur það verið lítið á Íslandi en aukist allt of mikið á versta tíma. Fjöldi fólks fær ekki störf og á erfitt með að framfleyta sér og sínum. Það er staða sem maður vonaðist til að fá aldrei að sjá, en því miður er það þannig. Þetta er eitt af stóru málunum í dag. Við tölum mikið um fjárhagsvandræði heimilanna og skjaldborg fyrir heimilin. Núna rétt áðan hlustuðum við á hæstv. forsætisráðherra útskýra fyrir fólki að komið hefði verið til móts við þennan skuldavanda sem er ein blautasta tuska sem hefur komið, held ég, í andlit almennings lengi. Við vitum öll hver staðan er og við hv. þingmenn fáum marga tölvupósta á dag frá fólki sem er í miklum vanda. Allt að 40% þeirra sem keyptu sína fyrstu íbúð árið 2006 geta ekki staðið í skilum. Við fáum þau skilaboð úr mörgum áttum að við höndlum ekki verkefnið sem okkur var falið. Okkur var falið það verkefni að slá skjaldborg um heimilin, okkur var falið það verkefni að fá hjól atvinnulífsins til að snúast en það hefur mistekist. Núna er eitt og hálft ár frá hruninu og þetta hefur mistekist. Við þurfum, virðulegi forseti, að horfast í augu við þennan vanda og taka á honum. Einn liður í því er það sem snýr að fjármálafyrirtækjunum. Við þurfum að skapa umgjörð fyrir fjármálafyrirtækin þannig að þau geti sinnt hlutverki sínu sem er m.a. ekki bara það að gæta fjármuna þeirra sem eiga það, heldur einnig að koma því í umferð og nýta til góðra verka. Það þarf að skapa hér verðmæti, atvinnu og tækifæri fyrir fólkið í landinu. Við gerum það ekki. Það er afskaplega dapurlegt og mikil vonbrigði að við höfum ekki getað unnið saman úr þessu, stjórn og stjórnarandstaða, en enn er von. Það er þó útilokað að samstaða muni nást um það að keyra frumvarpið um innstæðutryggingar út úr hv. viðskiptanefnd á morgun. Það er fullkomlega útilokað að sátt verði um það. Það er illa farið með tímann hjá okkur hv. þingmönnum að karpa um mál eins og það, sem allir vita sem skoða - og ég trúi ekki öðru, virðulegi forseti, en að þeir hv. þingmenn meiri hlutans sem skoða málið sjái ómöguleikann í því og hvaða alvarlegu afleiðingar það getur haft. Ég hvet hv. þingmenn meiri hlutans til að setjast niður með okkur, þeir hafa forustu í þessum málum og það er nokkuð sem við sættum okkur að sjálfsögðu við. Reynum núna að vinna að málinu þannig að það verði ekki ófriður um það. Við höfum ekki fengið nein rök fyrir því að klára málið um innstæðutryggingarsjóð, engin.  Ég hvet enn og aftur meiri hlutann til dáða í þessum málum og þá er ég að vísa til þess að við setjumst yfir það. Við í hv. viðskiptanefnd hittumst kl. 7 í kvöld. Það eru tveir fundir á morgun og ef við þurfum að bæta við fundum gerum við það. Það hefur ekki vantað viljann hjá stjórnarandstæðingum að vinna í hv. viðskiptanefnd. Það væri nú gaman að upplýsa það hvað við erum búin að funda mikið. Ég efast um að margar nefndir í þinginu hafi hist jafnoft og jafnlengi og hv. viðskiptanefnd. Er það bara sjálfsagt og eðlilegt. Við skulum gera enn meira ef það verður til þess að hjálpa. Það er alveg ljóst, virðulegi forseti, að við verðum að líta á þessi mál í samhengi. Það er líklegra að við náum árangri fyrir fólkið í landinu ef við vinnum þetta saman. Og í þessu tilfelli er ég sannfærður um að allir hv. þingmenn eru sammála um markmiðin. Við skulum ekki gera mistök núna á síðustu dögum þingsins sem við munum sjá eftir. Virðulegi forseti. Ég ætla að enda á bjartsýnu nótunum, ég hef mikla trú á því að hv. formaður viðskiptanefndar og aðrir nefndarmenn í meiri hlutanum muni gera rétt í þessu máli. Og ég hlakka til að vinna með þeim að því.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um heimild fjármálafyrirtækis til að veita veðréttindi í tengslum við uppgjör vegna ráðstöfunar Fjármálaeftirlitsins á eignum og skuldum vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði og tvö nefndarálit, frá meiri og minni hluta hv. viðskiptanefndar. Ég skynja það þannig, frú forseti, að þetta sé afskaplega veigamikið mál þótt það hafi látið lítið yfir sér í byrjun. Í fyrsta lagi er alls ekkert auðskilið hvað felst í því að fjármálafyrirtæki sé heimilt að veita veð í eignum sínum, þar á meðal kröfuréttindum. Ég hélt að þetta væri til staðar en það virðist ekki vera. Fyrst af öllu langar mig til að gagnrýna hæstv. forseta kurteislega fyrir hringl með dagskrána. Ég átti von á að hér yrði stjórnlagaþing rætt fram eftir degi og átti ekki von á því að þurfa að ræða þetta mál. Þetta er dálítið flókið mál og mig skortir kannski greind til að skilja það, en maður þarf að setja sig inn í mjög flókin mál. Satt best að segja er ég ekki enn búinn að átta mig á því, ég hef fylgst með umræðunni hérna, um hvað málið raunverulega snýst. Þótt við séum að ræða tvö nefndarálit úr hv. viðskiptanefnd væri ekki verra að hafa ráðherrann til staðar til að útskýra fyrir manni hvaða sýn hann hefur með þessu frumvarpi og hvaða markmið. Er það virkilega rétt sem hér hefur komið fram, að frumvarpið sé flutt sem viðhengi við samning sem gerður var 15. desember sl. á milli kröfuhafa gamla Landsbankans og nýja Landsbankans, NBI. Þar var gerður samningur og þar voru allar eignir og skuldir NBI núllaðar út með skuldabréfi sem hann gaf út og skuldar þá gamla bankanum. Það skuldabréf átti reyndar að vera bara, hélt ég, eins og hvert annað skuldabréf sem bankinn gæfi út. En nei, samkvæmt þessu frumvarpi er meiningin að setja á bak við þetta skuldabréf stóran hluta af eignum Landsbankans, þ.e. kröfur hans á íslensk heimili, fyrirtæki og einstaklinga, þær kröfur sem hann á vegna útlána gamla Landsbankans sem hann yfirtók, til einstaklinga, bílalán og íbúðalán og annað slíkt, þau skuldabréf eru sem sagt sett að veði fyrir gamla bankann, þ.e. kröfuhafana. Nú vill svo til að Icesave og innlánstryggingarkerfið hafa samkvæmt neyðarlögunum forgang inn í gamla bankann og þar af leiðandi eru kröfuhafar þar eiginlega bara þrír, þ.e. breska og hollenska ríkið sem greiddu út stóran hluta af Icesave, og svo innlánstryggingarsjóður á Íslandi sem hefur greitt eða mun standa klár á öðrum innlánum sem voru í gamla bankanum og ekki flutt yfir. Það sem maður hlýtur að gera athugasemd við, frú forseti, er að 15. desember er gerður samningur milli nýja bankans og gamla og að inni í þeim samningi er ákvæði um að ríkisvaldið eigi að sjá til þess að sett verði lög. Það er sem sagt búið að færa löggjafarvaldið yfir til þessara tveggja aðila sem sömdu þarna. Maður hlýtur að gera athugasemd við þetta. Það hefði verið eðlilegra að fá lagasetningu á Alþingi strax og segja hreint út um hvað málið snerist, ekki vera með þennan feluleik. Þessi lagasetning varð að koma fram fyrr en seinna og kannski hafa menn treyst því að enginn sæi í gegnum þetta eða skildi og treyst á að það færi bara í gegn, en það er greinilegt að gerður var samningur 15. desember sl. sem krafðist lagasetningar. Þetta er það fyrsta sem maður gerir athugasemd við, fyrir utan það að ráðherrann er ekki viðstaddur. Svo vantar alla sýn. Ég verð að segja að þegar menn gera svona hluti þurfa þeir að hafa sýn. Hvernig lítur bankakerfið út á Íslandi og atvinnulífið allt þar með eftir fimm ár, 10 ár og 20? Bankakerfið er eiginlega miðpunktur atvinnulífsins og ég hef hvergi séð þá sýn. Ég á því miður ekki sæti í hv. viðskiptanefnd og þar af leiðandi kem ég dálítið utan frá inn í þetta mál og hef ekki fengið alla þá fræðslu sem þar hefur átt sér stað, því miður. Í nefndinni er verið að ræða innlánstryggingarkerfi og ég verð að segja, frú forseti, að það er líka nokkuð sem við þurfum að gæta okkar mjög vel á. Mér finnst dálítið skorta á að leitað sé eftir því hjá þingmönnum almennt hvaða góðu hugmyndir hver og einn hefur. Við sáum hvað gerðist með Icesave. Einhverjir kappar gátu stofnað innlánstryggingarkerfi um alla Evrópu og það er ekkert sem hindrar það í dag að þessir þrír íslensku bankar með innlánstryggingarkerfi, þess vegna á Ítalíu, Grikklandi eða hvar sem er, bjóði mjög háa vexti - jafnvel í Hollandi skilst mér að vextirnir hafi farið upp fyrir útlánsvexti - og fái inn geysimikil innlán með þeim hætti að bjóða bara nógu háa vexti. Hvað gerist þá? Þá hafa þeir til ráðstöfunar mjög mikinn gjaldeyri. Nú hefur ekki einu sinni komið fram hverjir eru eigendur tveggja bankanna á Íslandi og þeir gætu sem sagt leikið þennan leik. Svo á að vera ríkisábyrgð á innlánunum samkvæmt nýrri tilskipun Evrópusambandsins sem mér skildist reyndar að Evrópska efnahagssvæðið væri ekki búið að yfirtaka.

… búið að taka það upp … í EES-samninginn.

Er búið að taka það upp í EES-samninginn? Nei, það er ekki búið að því, nei. Ég þakka hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni fyrir góðar upplýsingar utan úr sal vegna þess að ég sit ekki í nefndinni og get ekki spurt gesti að þessu. Það sem við erum að glíma við hérna er afleiðing af neyðarlögunum. Þau settu öll innlán í forgang í þrotabúum bankanna. Þau gilda líka um nýju bankana þannig að innlánseigendur á Íslandi geta treyst því að þeir eru í forgangi í kröfum nema, frú forseti, í Landsbankanum þar sem þetta frumvarp hér á að veita bankanum heimild til að veðsetja kröfur í nýja bankanum, þ.e. eignirnar sem hann á, skuldir heimila og fyrirtækja við Landsbankann. Það er hægt að veðsetja það og verður væntanlega gert í samræmi við þetta samkomulag þannig að innlán eru ekki lengur með fyrsta forgang í eignir Landsbankans nýja, NBI. Þetta finnst mér þurfa að ræða miklu meira. Ég verð að segja, sem við þurfum að taka dálítið alvarlega, að við mig hafa haft samband þrír aðilar sem eiga innstæður í bönkum og hafa af þessu töluvert miklar áhyggjur. Ég ætla að vona að allt gangi betur. Það eru öll merki þess, gengið er að styrkjast og það er búið að leysa vandamál með tvo banka á nokkuð góðan hátt. Ég vona að það reyni ekki neitt á innlánstryggingarkerfið og við verðum bara að vona það. En traustið er númer eitt, tvö og þrjú, það er mjög mikilvægt. Þess vegna ætti hæstv. viðskiptaráðherra að vera hérna til að byggja upp traustið á innlánstryggingarkerfið og á innstæður yfirleitt. Hér er sem sagt verið að veita einu skuldabréfi væntanlega, ég vona að þau verði ekki fleiri, forgang í eigur nýja bankans sem eins og ég sagði áðan eru kröfur á íslensk heimili og fyrirtæki þar sem hann hefur áður lánað þeim og þau skulda honum. Þótt það komi kannski þessu máli ekki við kemur það í rauninni inn á þær lausnir sem menn eru að bjóða sérstaklega heimilum núna með ýmiss konar lagasetningu, að létta byrðum af heimilunum. Eins og ég sagði snýst allt þetta um framtíðarsýnina. Ég vil sjá hana mjög skýra. Mér finnst hæstv. ríkisstjórn ekki vera með skýra framtíðarsýn. Ef hún hefði haft skýra framtíðarsýn hefði hún getað komið hérna 15. desember og sagt: Við ætlum að skrifa undir samkomulag á milli nýja og gamla Landsbankans og þar í er skuldabréf sem á að vera með veði í eignunum. Bara koma hreint til verks, segja: Svona er þetta. Þá hefðum við getað rætt hvort hægt væri að leysa það svona eða einhvern veginn öðruvísi, hvort innstæðurnar ættu að hafa forgang umfram þetta bréf, vera jafnsettar eða hvernig það nú er. Nei, það er skrifað undir samkomulag í leyni og síðan er Alþingi stillt upp við vegg með klárað dæmi og á að skrifa upp á. Mér finnst þetta ekki nógu gott, frú forseti. Varðandi framtíðarsýn bankakerfisins sé ég að það verður að fara að setja upp innlánstryggingarkerfi sem byrjar með nokkuð góða stöðu. Bankarnir þurfa að borga dálítið vel inn í það, töluvert meira en gert hefur verið. Ég held að það sé reyndar stefnan um alla Evrópu. Það verður örugglega gert í Bretlandi og víðar þar sem bankakerfið hefur þurft mjög safaríkan stuðning frá ríkinu, það verður látið borga til baka með auknum gjöldum á vaxtamuninum. Vaxtamunurinn mun væntanlega vaxa eða hagnaður bankanna minnka. Þetta sæi ég sem framtíðarsýn, að innlánstryggingarsjóðurinn yrði byggður upp nokkuð hratt og síðan verði menn mjög varkárir í því að veita tryggingar á innstæður. Innstæðutryggingar eiga í rauninni ekki að vera til staðar nema upp að einhverri ákveðinni upphæð. Of mikil ríkisábyrgð á innstæður leiðir til agaleysis og ábyrgðarleysis hjá þeim sem veita útlán. Það hefur sýnt sig og það þarf að gæta mjög vel að því. Þess vegna legg ég til að innstæðutryggingarkerfið verði byggt upp nokkuð hratt, góð trygging sem ræður við áföll sem bankakerfið gæti orðið fyrir þannig að innstæðueigendur telji sig nokkuð vel trygga og horfið verði frá því sem lýst hefur verið yfir úr ræðustól, að hæstv. ráðherrar taki á sig ábyrgð eða segi að innstæður séu 100% tryggðar. Ég bendi á að það eru bara orð ráðherra en ekki lög. Traustið á bankakerfið á að byggja upp á annan hátt þannig að menn treysti því að bankarnir séu vel reknir, það geti ekki komið upp sama staða og gerðist hér í hruninu, að stórir eigendur bankanna holuðu þá að innan sem skaðaði gífurlega mikið aðra hluthafa, minni hluthafa, og skaðaði líka álit bankanna þannig að það er mjög brothætt í dag og hefði skaðað innstæðutryggingar ef menn hefðu ekki leyst málin með þeim hætti sem gert var með neyðarlögunum og með því að setja nýju bankana undir gömlu bankana sem er í sjálfu sér mjög góð lausn.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp sem í upphafi, þegar það var lagt fram af hálfu hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra, var sagt vera tæknilegs eðlis. Þetta er frumvarp til laga um heimild fjármálafyrirtækis til að veita veðréttindi í tengslum við uppgjör vegna ráðstöfunar Fjármálaeftirlitsins á eignum og skuldum vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði. Nokkuð flókinn titill á þessum lögum og hann er ekki einu sinni verulega gagnsær. Á mannamáli varðar þetta mál uppgjör á milli gamla og nýja Landsbankans og er í raun eins konar viðbót við neyðarlögin sem sett voru á árinu 2008. Við erum komin til 3. umr. um þetta mál. Ég vil nota tækifærið og þakka formanni nefndarinnar fyrir málsmeðferðina. Ég hef sjálfur óskað eftir því að frekari gögn yrðu lögð fram í nefndinni á milli 2. og 3. umr. og hv. þm. Lilja Mósesdóttir formaður nefndarinnar hefur orðið við þeim beiðnum mínu og fyrir það vil ég þakka. Ég dreg reyndar ekki dul á það að ég hefði svo sem viljað að nefndin tæki sér lengri tíma í að fara yfir einstök atriði eins og samningana á milli nýja og gamla Landsbankans og fjármálaráðuneytisins um það uppgjör sem þeir kveða á um milli gamla og nýja Landsbankans en engu að síður beitti formaður nefndarinnar, hv. þingmaður, sér fyrir því að nauðsynleg gögn yrðu lögð fyrir nefndina til að auðvelda okkur þingmönnum að taka afstöðu til málsins. Það sama verður hins vegar ekki sagt um hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra. Því miður er það orðið að undantekningu að sá ágæti hæstv. ráðherra, Gylfi Magnússon, sé viðstaddur umræður um þau mál sem hann ber sjálfur fram. Það er auðvitað mikill ljóður á ráði ráðherrans að geta ekki verið hér og svarað þeim spurningum sem hv. þingmenn vilja bera fram við hann og tekið þátt í umræðum um mál sem varða gríðarlega mikilsverða hagsmuni til framtíðar, bæði fyrir fjármálakerfið sjálft, þær stofnanir og fyrirtæki sem þar starfa, og ekki síður fyrir landsmenn alla í kjölfar þess efnahagshruns sem hér varð.

Hv. þingmaður: Forseti vill upplýsa að von er á hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra innan tíðar.

Frú forseti. Þakka þér fyrir upplýsingarnar. Það er aldeilis kominn tími til að hæstv. ráðherra verði viðstaddur umræður um þau mál sem hann ber sjálfur fram. Við þingmenn stjórnarandstöðunnar höfum gagnrýnt hann harðlega fyrir að sýna þinginu þá vanvirðingu að vera ekki viðstaddur umræður um eigin mál. Það er út af fyrir sig ánægjuefni að hæstv. ráðherra ætlar að láta svo lítið að mæta í þingið til að vera viðstaddur umræðuna. Í þessu frumvarpi, eins og það er lagt fram, eru lagðar til, eins og áður segir, breytingar sem miða að því að auðvelda uppgjör á milli gamla Landsbankans og þess nýja. Þar eru ekki síst tvær tillögur sem skipta máli, annars vegar er hinum almennu riftunarreglum gjaldþrotalaganna breytt í þessu skyni en hins vegar er verið að breyta hinum almennu veðsetningarreglum sem kveðið er á um að meginreglu til í lögum um samningsveð sem lögfest voru á Alþingi fyrir nokkrum árum síðan. Í því framhaldsnefndaráliti sem hér er til umfjöllunar segir beinlínis að í frumvarpinu felist grundvallarfrávik frá 1. mgr. 3. gr. laga um samningsveð, um að veðréttur verði ekki stofnaður í einu lagi þannig að gildi hafi að lögum í öllu því sem veðsali á eða eignast kann. Vegna uppgjörsins á milli gamla og nýja Landsbankans er verið að gera breytingar á þessum reglum til að mögulegt sé fyrir Landsbankann að leggja að veði skuldabréf sem undirritað var á grundvelli samnings sem gerður var á milli nýja og gamla Landsbankans og fjármálaráðuneytisins og auðvelda þann gerning að uppgjörið á milli þessara aðila geti farið fram. Það sem þessi breyting þýðir eða kann að þýða er að auðveldara verður fyrir nýja Landsbankann að veðsetja eigur sínar og lánasöfn og annað til að gera upp við gamla Landsbankann og veðsetja réttindi og eignir í heilu lagi gagnvart erlendum kröfuhöfum. Þetta þýðir að við slíka veðsetningu fellur niður svokallaður ofurforgangur Tryggingarsjóðs innstæðueigenda verði það örlög hins nýja Landsbanka að verða gjaldþrota. Með öðrum orðum þá leiðir þetta til þess að réttur tryggingarsjóðsins sem kröfuhafa gagnvart nýja Landsbankanum við gjaldþrot hans er rýrari en hann hefði annars verið. Einhver kynni að telja að í ljósi þess sem gerst hafi væri það heldur fjarlægur möguleiki að nýi Landsbankinn, sem reistur var á rústum þess gamla m.a. með innspýtingu frá ríkinu og íslenskum skattgreiðendum - en hins vegar hefur núverandi formaður eða bankastjóri Landsbankans lýst því yfir, bæði fyrir nefndinni og annars staðar, að til að raska rekstrargrundvelli Landsbankans allverulega þurfi ekki meira að koma til en að farin verði svokölluð fyrningarleið í sjávarútvegi. Með öðrum orðum að ef ríkisstjórn Íslands dytti í hug að framfylgja því stefnumáli sem a.m.k. einhverjir í stjórnarflokkunum hafa lagt áherslu á, að fara fyrningarleið í sjávarútvegi, kynni það að leiða til þess eða mundi leiða til þess að Landsbankinn yrði gjaldþrota. Þetta er ekki bara skoðun núverandi bankastjóra Landsbankans heldur einnig endurskoðunarfyrirtækisins Deloittes og sömuleiðis þeirra fræðimanna sem fjallað hafa um áhrif fyrningarleiðar á íslenskan sjávarútveg. Það má því búast við að fari ríkisstjórnin fyrningarleið í sjávarútvegi muni það leiða til þess að nýi Landsbankinn verði gjaldþrota. Hafi þessi lög tekið gildi áður en af því verður eignast kröfuhafar Landsbankans, þar á meðal væntanlega Hollendingar og Bretar, ríkari rétt í krafti þess veðréttar sem hér er verið að leggja til en innstæðueigendur hafa í gegnum Tryggingarsjóð innstæðueigenda við gjaldþrot bankans. Þetta er auðvitað sú hætta sem í málinu er. Ég finn það þegar ég hlusta á hv. formann viðskiptanefndar, Lilju Mósesdóttur, ræða um þetta mál og fylgja því framhaldsnefndaráliti sem hér er til umfjöllunar úr hlaði að hún áttar sig á þeim hættum sem í þessu máli felast og það verður nú ekki sagt að hv. þingmaður hafi fulla sannfæringu fyrir ágæti þess máls sem hér er til umfjöllunar. Það má segja um fleiri. Við höfum fylgst með því í fjölmiðlum að bent hefur verið á ýmis atriði þessu máli tengd sem leitt geti til þess að ríkið kynni að verða fyrir alveg gríðarlegum búsifjum við hugsanlegt fall Landsbankans. Í þessu framhaldsnefndaráliti segir að það sem einkum hafi verið rætt á fundi nefndarinnar á milli 2. og 3. umr. hafi verið aðdragandi frumvarpsins og að við umfjöllun um málið í nefndinni hafi komið fram að í desember 2009 hafi verið samið um að nýi Landsbankinn gæfi út skuldabréf til Landsbanka Íslands hf., þ.e. gamla Landsbankans, sem skyldi tryggt með veði í eignum bankans. Þegar samningaviðræðurnar hafi staðið yfir hafi komið upp efasemdir um hvort íslensk lög um samningsveð næðu yfir veðsetningu á svo stóru eignasafni og í svo langan tíma. Þetta er auðvitað ástæðan fyrir því að frumvarpið var lagt fram. Enda segir að vegna þessa hafi veðsetningum samkvæmt þessum samningum og þessu skuldabréfi verið slegið á frest fram í apríl og að hæstv. fjármálaráðherra hafi skuldbundið sig til að útbúa frumvarp, það frumvarp sem við ræðum hér, til laga þess efnis að setja ákveðinn ramma utan um veðsetningar af þessu tagi. Í nefndarálitinu segir að í því hafi þó ekki falist nein fyrirheit um að slíkt frumvarp yrði samþykkt sem lög frá Alþingi. Nú er það auðvitað svo að hæstv. ráðherra gat með aðkomu sinni að þessu máli ekki skuldbundið sig eða ráðuneyti sitt til þess að frumvarpið yrði samþykkt hér á þingi, enda ræður hann eftir því sem ég best veit ekki yfir atkvæðum fleiri hv. þingmanna en sínu eigin. Það er hins vegar alveg ljóst að með því að semja um það í samningi milli gamla og nýja Landsbankans og fjármálaráðuneytisins, var fjármálaráðherra með framlagningu frumvarpsins og með því að berjast fyrir því auðvitað að gefa því undir fótinn að þetta yrði niðurstaðan og eins og fram kom á fundi nefndarinnar gerðu kröfuhafarnir ráð fyrir því að það yrði þannig. Það sem mér finnst ámælisvert í því sambandi er að þetta frumvarp byggir á samningaviðræðum milli gamla og nýja Landsbankans. Það má því segja að í raun sé þetta frumvarp afrakstur samningaviðræðna aðila sem hvorki fara með framkvæmdarvald né löggjafarvald á Íslandi. Í raun er þetta afrakstur samningaviðræðna tveggja fjármálastofnana. Það má auðvitað setja stórt spurningarmerki við það hvort slíkt verklag sé þinginu bjóðandi, ég tala nú ekki um að í tengslum við þetta allt saman og í aðdraganda þessarar löggjafar var þingið ekki upplýst um það fyrr en á allra síðustu stigum málsins að skuldabréfið sem gefið var út og sá samningur sem gerður var á milli nýja og gamla Landsbankans byggði á þeirri forsendu að þetta frumvarp gengi í gegn. Þar var miðað við dagsetningar. Fyrst ef ég man rétt 15. apríl og síðan 25. eða 26. maí. Í samkomulagi milli gamla og nýja Landsbankans kom fram að yrðu þessar dagsetningar ekki virtar og frumvarpið ekki orðið að lögum fyrir þann tíma hefðu aðilar samningsins og aðilar skuldabréfsins, nýja og gamla Landsbankans, heimild til þess að rifta skuldabréfinu og setja uppgjörið á milli bankanna tveggja í algjört uppnám. Þetta vorum við ekki upplýst um fyrr en á síðustu stigum málsins. Það er auðvitað málsmeðferð sem er þinginu ekki sæmandi. Ég vil taka fram að það er ekki við hv. þm. Lilju Mósesdóttur, formann hv. viðskiptanefndar, að sakast í þeim efnum. Ábyrgð á þessu vinnulagi öllu ber að sjálfsögðu hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra, sem ber þetta mál upp, heldur greinilega upplýsingum frá þinginu og hefur ekki treyst sér til að vera viðstaddur þessa umræðu.

Frú forseti. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vakti athygli á því að verið væri að auðvelda tveimur fjármálastofnunum veðsetningu. Ástæðan er sú að í stað þess að setja gömlu bankana í þrot á sínum tíma ákváðu stjórnvöld sem voru við völd í október 2008 að reisa nýja banka á grunni þeirra gömlu. Ég velti því fyrir mér eftir ræðu hv. þingmanns hvort hann hafi verið sammála þessum gjörningi, þ.e. að keyra ekki gömlu bankana í þrot á sínum tíma. Það hefði að mínu áliti gert uppgjörið, sem nú er í gangi og frumvarpið er hluti af, milli nýju og gömlu bankanna mun skýrara og auðveldara, ekki síst fyrir löggjafann.

Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar að leiðin sem farin var með neyðarlögunum og þær ráðstafanir sem farið var í við fall bankanna hafi verið þær skástu sem í boði voru. Kannski það hafi verið betra að fara frekar þá leið sem hv. þingmaður nefndi, að keyra bankana í þrot, en það hefði eflaust kostað önnur og jafnvel stærri vandamál en þau sem við eiga við í dag. Við þær aðstæður sem voru við hrun bankakerfisins hafi enginn kostur verið góður. Ég held að leiðin sem valin var hafi verið sú skásta. Hefðu menn farið aðrar leiðir hefðum við kannski ekki þurft að ráðast í lagabreytingar eins og þær sem hér eru ræddar. Ég hafði svo sem ekki undirbúið mig undir þessa spurningu frá hv. þingmanni en mér sýnist að leiðin sem við fórum hafi verið sú skásta, en hún er alls ekki gallalaus.

Virðulegi forseti. Við ræðum merkilegt mál. Þegar það kom fyrst fyrir þingið var gefið í skyn að það væri einungis tæknilegt frágangsmál, það þyrfti einungis að lagfæra reglurnar sem gilda um það hvernig hægt er að veðsetja eignir til að uppfylla einhverja tæknilega núansa. Ég veitti þessu máli ekki mikla athygli fyrst í stað en fór síðan að spá í það. Málið gengur sem sagt út á það að þegar neyðarlögin voru sett og fjármálaráðuneytið samdi um skuldabréf með veði í eignum Nýja Landsbanka við gamla Landsbanka þá var vandi á höndum. Því án lagabreytinganna gat veðsetningin ekki átt sér stað á fullkomlega löglegan hátt. Þetta snýst um það að breyta forgangsröðuninni þannig að innstæðutryggingarnar lenda fyrir aftan bréfið sem gamli Landsbankinn á í Nýja Landsbankanum. Allt hljómar þetta hálfruglingslega en í sinni tærustu mynd er þetta einfaldlega þannig að verið er að tryggja eignir gamla Landsbankans. Verið er að tryggja það sem erlendu kröfuhafarnir munu fá og meira öryggi verður á þeim eignum sem munu á endanum skapa peninga sem renna til Hollendinga og Breta út af Icesave. Þetta er stutta útgáfan af þessu. Það er eitt sem hefur vakið mig til umhugsunar. Úti í Evrópu er mikil umræða um innlánstryggingarsjóði og að það gangi ekki upp að hvert land sé með sérinnlánstryggingarsjóð. Margir bankanna starfa yfir landamæri og þá geta komið upp vandamál svipað Icesave-málinu. Háværar raddir eru um að stofnaður verði sér- eða samevrópskur innlánstryggingarsjóður. Allir sem hafa leyfi fyrir bankastarfsemi yfir landamæri þurfi að vera aðilar að sjóðnum. Innlán verða tryggð þar ef einhver af bankastofnunum sem starfa á Evrópska efnahagssvæðinu fara á höfuðið. Nú víkur sögunni aftur til Íslands. Ef þessi samevrópski innlánstryggingarsjóður verður ofan á að er hugsanlegt að Nýi Landsbankinn geti ekki fengið aðild að honum. Út af hverju? Jú, vegna þess að eignir Landsbankans eru veðsettar gamla Landsbankanum til að standa undir kröfum kröfuhafanna í bankann. Spurningin er hvort þessi einfalda tæknilega útfærsla sem rædd er verði til þess að Landsbanki Íslands geti ekki orðið aðili að samevrópskum innlánstryggingarsjóði. Þetta er punktur sem ekki hefur komið til umræðu en er vel þess virði að huga að. Það er ljóst að vandamálið með innlánstryggingarsjóðinn hefur lengi legið fyrir. Allt frá því árið 1999–2000 hafa menn velt fyrir sér hvernig mætti helst leysa vandamál bankanna sem starfa yfir landamæri. Ég var á fundi í Istanbúl í Tyrklandi árið 2000 þar sem rætt var hvernig ætti að leysa þetta vandamál. Þar virtust menn vera sammála um að eina raunhæfa lausnin væri samevrópskur tryggingarsjóður enda hefur það komið á daginn. Stöðugt fleiri menn hafa talið þetta vera einu lausnina fyrir bankastarfsemi yfir landamæri. Einnig væri hægt að leysa vandamálið með því að brjóta bankana upp þannig að þeir væru bara heimabankar. Þegar búið væri að skilja á milli fjárfestingar- og viðskiptabankastarfsemi yrðu aðeins til sparisjóðir í Evrópu en ég efast um að svo langt verði gengið. Það er ljóst að þegar neyðarlögin voru sett hugsuðu menn ekki út í þetta enda var engin ástæða til þess. 6. október árið 2008 sáu menn ekki fyrir sér samninga á milli gamla og Nýja Landsbankans. Það má spyrja sig að því hvort mistökin sem voru gerð hafi ekki verið þau að íslenska fjármálaráðuneytið skyldi ljá máls á að bréfið sem gekk á milli gamla og Nýja Landsbankans skyldi vera með veði í eignum nýja bankans. Það er óvenjulegt að bankar setji fram veð eins og þessi. Meginreglan er að fjármögnun viðskiptabanka sé annars vegar með eigin fé og hins vegar með ótryggðum bréfum. Það þekkist að vísu að eignir séu notaðar til veðsetningar þegar mikil áhætta er komin í spilið eða bankarnir eru áhættumeiri en hinir hefðbundnu viðskiptabankar. Getur verið að samningamenn fjármálaráðuneytisins hafi spilað afleik, að mistökin hafi ekki gerst við setningu neyðarlaganna heldur hafi þau orðið við samninga milli gamla og Nýja Landsbankans. Mér er ekki kunnugt hvernig þessu er farið í hinum bönkunum, en bréfin þar á milli eru mun lægri, hvort þar liggi veð til grundvallar. Það er ljóst að við hrunið í október 2008 urðu vandamálin mörg. Sum þeirra eru enn að koma í ljós og tveim árum seinna eru menn að uppgötva nýja fleti og vinkla á þessu öllu saman. Ég legg til að málið verði skoðað aðeins betur. Ég er alls ekki að segja að ég leggist á móti því. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að gert er gert. Það þarf að leysa vandamálin en spurningin er hvort hægt sé að taka aftur upp bréfið á milli gamla og nýja bankans og þá væntanlega setja hærra áhættuálag. Ég sé þetta sem lausn ef ótti minn um að þetta gæti skemmt fyrir aðild að samevrópskum tryggingarsjóði í framtíðinni er á rökum reistur. Ég legg til að málið verði skoðað aðeins betur. Það á ekki að þurfa að taka langan tíma en það er ljóst að það liggur ekki jafneinfalt fyrir og kynnt var í upphafi. Þar var sagt að í þessu fælist ekki nein hætta, heldur væri einungis um smávægilegar tæknilegar breytingar að ræða. Við verðum að hafa varúðina að leiðarljósi. Undanfarin ár höfum við farið fram með óðagoti og súpum nú seyðið af því. Við verðum að hugsa okkur vel um, skoða þær hættur sem geta leynst, eins og hættuna sem ég var að benda á. Ef á næsta ári yrði kynntur til sögunnar samevrópskur tryggingarsjóður sem Landsbankinn nýi gæti ekki fengið aðild að þá liggur ljóst fyrir að það verður erfiðara eða ómögulegt fyrir hann að taka á móti innlánum. Þar vill enginn leggja inn peninga í banka nema ríkisstjórnin ákveði að ríkisábyrgð á innlánum íslensku viðskiptabankanna verði til frambúðar. En það er mér til efs, bæði er það áhættusamt fyrir ríkið og það býr til óheilbrigða hvata fyrir viðskiptabankana að taka meiri áhættu en eðlilegt og æskilegt er. Ég segi það enn og aftur að ég vil að skoðað verði hvort þetta gæti komið í veg fyrir að Landsbankinn geti átt aðild að samevrópskum innstæðutryggingarsjóði og hvort það leynast fleiri hættur sem einhverjir aðrir hafa bent á í umræðunni.

Frú forseti. Hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson velti upp áhugaverðum vinkli, hvort samþykkt þessa frumvarps muni koma í veg fyrir það að Landsbankinn fái aðild að fyrirhuguðum samevrópskum tryggingarsjóði. Þetta er í fyrsta skipti sem ég heyri þessa hugmynd. Það er hins vegar nokkuð ljóst að ef við komum ekki upp hér nýjum sjóði með því að samþykkja fyrirliggjandi frumvarp um innstæðutryggingar munum við sitja uppi með gjaldþrota sjóð. Fá evrópsk lönd vilja samstarf við okkur um tryggingarsjóð þegar við erum innan lands með gjaldþrota sjóð vegna Icesave-skuldbindinganna. Það er að mínu mati mjög brýnt að við samþykkjum frumvarp um innstæðutryggingar þannig að við getum sett þennan gjaldþrota innstæðutryggingarsjóð sér eða kallað hann samkvæmt frumvarpinu B-deild og stofnað nýjan sjóð sem heitir A-deild og byrjað að greiða inn í hann til að vera boðleg í þessum samevrópska tryggingarsjóði. Ég efast um að það að við auðveldum Landsbankanum veðsetningu muni koma í veg fyrir að hann eigi aðild að evrópskum tryggingarsjóði því að heimildin til veðsetningar er fyrir hendi og samkvæmt lögum um samningsveð hafa veðkröfur forgang yfir kröfur Tryggingarsjóðs innstæðueigenda. Ég veit sjálf ekki betur en að það sé þannig annars staðar en auðvitað er ekkert mál að kanna þá hlið á málinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Mósesdóttur fyrir andsvarið. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að þessi umræða er nátengd því frumvarpi sem liggur fyrir þinginu og þeirri hugmynd að búa til nýjan tryggingarinnstæðusjóð. Það er alveg rétt að tryggingarinnstæðusjóðurinn eins og hann er núna er gjaldþrota. Það er algjörlega ljóst. Ef af samevrópskum tryggingarinnstæðusjóði verður er spurningin hvort við viljum vera aðilar að honum eða hvort við viljum einhvern séríslenskan tryggingarinnstæðusjóð með einhverri B-deild eða annað slíkt eða hvort hann mundi þá bara renna inn í þennan sjóð. Ég held að það breyti litlu um þann punkt sem ég var með áðan. Það er alveg hárrétt hjá þingmanninum að það er búið að veðsetja eignirnar. Við erum að gera breytingar hérna á lögum þannig að þetta sé raunverulega skýrt, þeir samningar sem hafa verið gerðir. Ég velti þessari hugdettu upp til að menn hugsi málið. Ég veit ekki hvort það er ástæða til að hafa áhyggjur af þessu. Það getur vel verið að svo sé ekki en aðalpunkturinn hjá mér áðan var samt að það var ekki mjög klókt að veðsetja eignir bankans eins og gert var.

Forseti hyggst halda sig við áður tekna ákvörðun um að frumvarp um stjórnlagaþing verði aftur tekið á dagskrá nú kl. hálfsex þótt klukkuna vanti reyndar 20 mínútur í sex. Því er umræðu um 11. mál á dagskrá, heimild fjármálafyrirtækis til að veita veðréttindi, hér með frestað og tekið fyrir að nýju 15. mál, framhald 2. umr. um stjórnlagaþing.

Virðulegi forseti. Ég hyggst greina frá sjónarmiðum fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í allsherjarnefnd til þess máls sem hér er til umræðu, stjórnlagaþings, en eins og fram kemur í nefndaráliti 1. minni hluta allsherjarnefndar er það skoðun Sjálfstæðisflokksins að þetta mál sé ótækt til afgreiðslu. Hér er um að ræða breytingar á stjórnarskránni sem eru settar í þann búning að forræði málsins er tekið frá Alþingi og fært út fyrir þetta hús.

Forseti vill upplýsa hv. þingmann um að verið er að kanna hversu margar mínútur hv. þingmaður átti eftir af fyrri ræðutíma sínum og klukkan verður sett af stað um leið og það er ljóst.

Þakka þér fyrir. Mér þótti í vinnu allsherjarnefndar, eins og nokkur grein hefur þegar verið gerð fyrir, töluverð tækifæri til að ná breiðari samstöðu um það hvernig breyta skyldi stjórnarskrá. Ég er enn þeirrar skoðunar að mikið sé til reynandi að ná slíkri samstöðu. Ég hygg að það breytta verklag sem hér var kynnt í fyrravor þegar ákveðið var að fara fram með breytingar á stjórnarskrá í ágreiningi milli stjórnar og stjórnarandstöðu hafi ekki verið heillavænlegt spor. Ég mun gera grein fyrir helstu sjónarmiðum 1. minni hluta til þessa máls eins og þau birtast í nefndaráliti og eins og þau hafa birst í umræðum í hv. allsherjarnefnd. Fyrsti minni hluti allsherjarnefndar telur nauðsynlegt að koma til móts við þau sjónarmið að endurskoða þurfi stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Fyrsti minni hluti telur að sú leið sem farin er í frumvarpinu að leggja til að kjörnir verði 25–31 fulltrúi til að sitja á stjórnlagaþingi og endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins sé ekki til þess fallin að auka traust þjóðarinnar á Alþingi. Samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins kjósa Íslendingar 63 þjóðkjörna fulltrúa á Alþingi til að setja landinu lög. Stjórnarskráin heimilar ekki að öðrum þjóðkjörnum fulltrúum sé falið það hlutverk. Þá er það með sama hætti grundvallarhlutverk Alþingis að fjalla um stjórnarskrá, og því mikilvæga verkefni getur þingið ekki vísað frá sér. Það er skýr skoðun 1. minni hluta að það sé gert með því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Þetta er grundvallarstef í viðhorfi Sjálfstæðisflokksins til þessa máls sem hér er um að ræða. Á síðasta vorþingi þegar deilurnar voru hvað mestar um þá fram komnar hugmyndir um breytingar á stjórnarskrá lagði þingflokkurinn fram sáttatillögu til að reyna að mæta þeim sjónarmiðum sem þá voru uppi um að farið skyldi af stað með það sem þá átti að vera bindandi stjórnlagaþing. Nú hefur verið fallið frá því. Það virðist vera einbeittur vilji a.m.k. annars ríkisstjórnarflokksins að breyting á stjórnarskránni þurfi að vera með því fororði að um sé að ræða eitthvað sem kallast stjórnlagaþing. Þegar búið er að falla frá upphaflegri hugmynd um bindandi stjórnlagaþing spyr maður sig hvers vegna ekki sé þá hægt að ganga þetta skref til fulls og segja miklu frekar að þingið sjálft taki að sér að leiða breytingar á stjórnarskrá. Þá koma þær gagnrýnisraddir að þingið hafi ekki haft til þess burði, því hafi mistekist það verkefni. Það er ekki alls kostar rétt. Verulegar breytingar hafa verið gerðar á stjórnarskránni. Það voru gerðar breytingar þegar mannréttindakaflinn var færður inn í stjórnarskrá. Það hafa líka verið gerðar breytingar á kosningafyrirkomulagi sem voru mjög til þess fallnar að jafna atkvæðavægi. Vissulega er ýmislegt fleira sem þarf að gera í þessu efni, en ef menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að það hafi ekki gefist vel að alþingismenn réðu ráðum um stjórnarskrá, hví er þá ekki hægt að hugsa um málið með þeim hætti að við kjósum utanaðkomandi aðila til að fást við það verkefni í stað þess að setja af stað heilt stjórnlagaþing? Ég get ekki betur séð en að það sé smækkuð útgáfa af Alþingi, það hefur berlega komið fram í nefndinni. Það er talað um að fara eigi í að halda fundi fyrir opnum tjöldum í stjórnlagaþingi. Hvernig er það hér? Er það ekki þannig? Eru ekki allar upplýsingar um það sem gerist hér á alþingisvefnum? Er eitthvað gert hér sem ekki liggur fyrir? Hver er munurinn á því og því smækkaða stjórnlagaþingi sem hér er lagt til? Eða er það bara það að þeir sem eru hingað kosnir séu eitthvað síðri til að breyta stjórnarskránni en einhverjir sem við vitum ekki hverjir verða og bjóða sig fram á stjórnlagaþing? Hví halda menn að það sé svo? Hví halda menn að ráðgefandi stjórnlagaþingi sem hefur ekki einu sinni endanlega með það að gera hvernig þessi stjórnarskrá lítur út sé rétta leiðin? Hví halda menn að þar muni myndast svona mikil samstaða um það hvernig breyta skuli stjórnarskrá? Ég hygg að mörg okkar hafi þegar sagt að endurskoða þurfi vinnubrögð Alþingis og að við þurfum að gera breytingar sérstaklega gagnvart því aðhaldshlutverki sem við þurfum að veita framkvæmdarvaldinu. Er það þá mjög til bóta að við byrjum á því að vísa frá okkur því grundvallarverkefni sem við höfum? Við segjum bara við þjóðina: Nei, við treystum okkur ekki til að sinna grundvallarskyldum okkar. Við ætlum að láta aðra um það. Eru að þessu leyti viðhorf okkar til þessa máls leyst? Ég vildi segja frá, og það kemur fram í nefndaráliti 1. minni hluta, að strax síðasta vor kom fram tillaga af hálfu okkar sjálfstæðismanna um að kosin yrði 25 manna nefnd til að móta tillögur að breyttri stjórnarskrá sem síðan skyldi fara inn í þingið. Vegna þess ástands sem er uppi í þjóðfélaginu og þess að við þurfum bæði að vanda okkur og líka spara í leiðinni er það tillaga í þessu nefndaráliti og tillaga fulltrúa Sjálfstæðisflokks í allsherjarnefnd að kosin verði níu manna nefnd til að koma með tillögur að breytingum á stjórnarskrá. Mér finnst mikilvægt í því að það sé þá ekki tilskipun frá Alþingi um nákvæmlega hvað þessi nefnd ætti að skoða sem mér finnst reyndar dálítið skína í í því frumvarpi sem hér um ræðir þar sem nokkuð er ákveðið hver verkefni þessa stjórnlagaþings eiga að vera. Við þurfum að fá hugmyndir að því hverju breyta skuli í stjórnarskránni, raunverulegar tillögur til að ræða sem við þurfum síðan að takast á um í þessum sal. Það þýðir ekkert fyrir okkur að segja mönnunum fyrir fram hvað það er sem þurfi að skoða og láta sem við vitum nákvæmlega hvaða veikleikar eru í stjórnarskránni, jafnvel þótt við gætum haft á því mjög miklar skoðanir. Ég hef velt fyrir mér og velt því upp í allsherjarnefnd og þess sér stað í þessu nefndaráliti að það væri mjög hollt fyrir Alþingi á þessum tímapunkti að taka raunverulega umræðu um stjórnarskrána og gera það með skipulegum hætti þar sem engin önnur mál eru á dagskrá. Það kerfi sem stjórnarskráin gerir ráð fyrir um breytingar á stjórnarskrá, að það þurfi að kjósa á milli o.s.frv., hefur þýtt að stjórnarskrárbreytingar eru oft mjög seint á vettvangi þingsins, rétt fyrir kosningar. Væntanlega hefur það verið þannig í því samráðsferli sem jafnan hefur verið, að breytingar hafa komið í kjölfar stjórnarskrárnefndar sem þingið hefur sjálft skipað sínum mönnum í. Engu að síður hafa menn þurft að klára breytingar fyrir kosningar svo unnt sé að kjósa um þær í kosningum. Ég hygg að það hafi verið galli á því hvernig á þessum málum er haldið og það er miklu skynsamlegra fyrir okkur að sammælast um að setja málið skýrt á dagskrá, ýta öðrum málum til hliðar og taka ekki þetta mál á dagskrá meðan við erum í miðju kafi að bjarga hér því sem bjargað verður í efnahagslífi þjóðarinnar. Það fer ekki nógu vel saman. Við teljum þess vegna ástæðu til að leitað verði í umboði Alþingis eftir ráðgjöf frá mönnum utan þings án þess að Alþingi afsali sér því valdi að breyta stjórnarskránni. Fyrsti minni hluti leggur áherslu á að vinna nefndarinnar fari fram fyrir opnum tjöldum og að hún skuli leita samráðs og samtals við almenning, hagsmunaaðila og aðra hópa sem áhuga hafa á þessu mikilvæga máli. Tillaga þessi tekur mið af aðferðum sem beitt hefur verið við endurskoðun stjórnarskráa í nágrannalöndum, þar á meðal Svíþjóð, og vekur 1. minni hluti sérstaka athygli á fordæmi Svía í þessu máli og hvernig staðið hefur verið að því að undirbúa sænsku stjórnarskrána. Fyrsti minni hluti telur að í störfum löggjafarnefndarinnar beri t.d. að líta til fordæmis á íbúaþingum á vegum sveitarfélaga og að beitt verði svipuðum aðferðum og þar hefur verið gert til að virkja almenning til þátttöku. Það er vafalaust í mínum huga að ýmsir þjóðfélagshópar hafa verulegar skoðanir á því hvernig þróa eigi þessa stjórnarskrá og það hefur verið þannig um langan tíma. Það er ekki bara eitthvað sem gerðist í fyrra. Menn hafa lengi haft á því töluvert miklar skoðanir. En það er nokkuð athyglisvert þegar þetta mál er tekið til umfjöllunar að þær rannsóknir sem fræðimenn hafa gert á stjórnarskránni undanfarin ár mættu vera meiri. Mér finnst að við þyrftum jafnvel þegar við förum í að endurskoða stjórnarskrá - og ég vonast enn þá til þess að það sé hægt að ná betri samstöðu um það en hér birtist - að gera okkur grein fyrir því hversu miklu máli skiptir að setja fé í rannsóknir á því hvernig þróa skuli áfram stjórnarskrána og hvað í henni hefur ekki reynst nógu vel, jafnvel þótt við getum kannski fyrir fram einhvern veginn gert okkur grein fyrir því hvar helstu veikleikarnir eru og enn fremur hvernig þróun stjórnarskráa hefur verið í löndunum í kringum okkur. Það grundvallarrit sem enn er notað þegar rætt er um stjórnarskrána er rit Ólafs Jóhannessonar prófessors frá 1960. Vissulega hafa margir skrifað um stjórnarskrá síðan, vissulega erum við með prófessora í stjórnarfarsrétti og í stjórnarskipunarrétti, en engu að síður liggur það rit enn til grundvallar þegar fjallað er um og vélað um efni stjórnarskrárinnar. Ég held að þarna sé líka færi fyrir okkur að hugsa til sérstakrar áherslu. Fyrsti minni hluti leggur til að þegar nefndin hefur skilað tillögum sínum til Alþingis verði þær teknar til meðferðar á fyrir fram afmörkuðu tímabili á starfstíma þingsins, þ.e. að þá verði ekkert annað mál til umræðu en breytingar á stjórnarskrá. Með því þarf þingið sjálft og allir þingmenn að móta sér skoðun á framkomnum tillögum nefndarinnar. Með því móti væri einnig tryggt að umræðum um stjórnarskrárbreytingar væri gefinn sá tími í störfum þingsins sem viðeigandi er í ljósi þess að um er að ræða grundvallarlöggjöf lýðveldisins. Fyrsti minni hluti telur að með samþykkt tillögunnar væri lagður grunnur að vandaðri endurskoðun stjórnarskrárinnar í þeim anda sem hefur verið til umræðu síðustu missiri og að meiri líkur séu til þess að almenn samstaða náist um frumvarp til stjórnarskipunarlaga og afgreiðslu þess. Fyrsti minni hluti tekur jafnframt fram að þessi leið er mun hagkvæmari en sú leið sem er lögð til í frumvarpinu. Ég nefndi það í minni fyrri ræðu að Njörður Njarðvík prófessor hefur haft töluvert mikinn áhuga á því máli sem hér um ræðir. Hann hefur einnig orðið var við það að samstaða um þessa leið hefur ekki verið nógu góð innan þingsins. Ég hygg líka að hann hafi talið þá leið sem var rædd í fyrra betur til þess fallna þótt ég hafi reyndar verið henni alveg andsnúin. Engu að síður hefur hann orðið var við það að ná þarf betri samstöðu og hann lagði t.d. fram í grein í Fréttablaðinu nýverið tillögu sem er mjög í anda þess sem hér hefur verið gert að umtalsefni. Ég sé ekki að það sé svo langt á milli í raun og veru þegar litið er til þess að þetta stjórnlagaþing er ráðgefandi. Hvers vegna vill Alþingi þá ekki sjálft taka þetta verkefni að sér? Hvað veldur því? Af hverju er það ekki hægt? Ég held að það væri mjög mikið til bóta ef menn gæfu þessu máli aðeins meiri tíma. Það hefur þroskast nokkuð í allsherjarnefnd, umræðurnar hafa verið mjög gagnlegar og ég held að það væri mjög gagnlegt að slíkar umræður ættu sér líka stað í þessum sal. Ég held að tíminn hafi unnið með okkur í þessu máli. Við erum að deila um aðferð til að breyta stjórnarskránni, hvernig best sé að gera það. Sumir í þessum sal hafa viljað að miklu fleiri kæmu að því máli en það er alltaf spurning um aðferðina. Ef við erum sammála um að það þurfi að gera þetta finnst mér það meira en einnar messu virði að gefa þessu örlítið meiri tíma vegna þess að við höfum aðeins tíma til að hugleiða þetta mál betur. Hvers vegna þarf að afgreiða þetta á fyrstu dögum júnímánaðar? Ég hef ekki fengið haldbæra skýringu á því. Eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni og hef líka nefnt á fundum allsherjarnefndar hygg ég að það væri mjög til bóta ef hv. formaður allsherjarnefndar og meiri hlutinn í allsherjarnefnd tæki það til alvarlegrar athugunar að menn yrðu tilbúnir að reyna að ná samstöðu um það hvernig eigi að afgreiða breytingar á stjórnarskrá.

Frú forseti. Inn í þennan þingsal berast raddir, það heyrast köll, það er kallað eftir auknu lýðræði, betra stjórnarfari og það er kallað eftir einhverju sem heitir stjórnlagaþing svo núna er til meðferðar frumvarp til laga um stjórnlagaþing. Vissulega fjallar þetta frumvarp um stjórnlagaþing í þeim skilningi sem leiðtogar stjórnarflokkanna leggja í það orð. Ég efast um að sá skilningur sé réttur, ég held að þetta frumvarp til laga um stjórnlagaþing sé ekki svar við því ákalli sem heyrst hefur og hefur borist inn í þessa sali. Það er kallað eftir auknu lýðræði, það er kallað eftir því að hlustað sé á allar raddir samfélagsins úr öllum hornum þess og afkimum. Enginn hefur kallað eftir því að kosinn verði 25–31 fulltrúi til að gera nokkurn skapaðan hlut. Fólk hefur kallað eftir því að rödd þess megi heyrast. Þess vegna er ég andsnúinn þessu frumvarpi og tala gegn því hérna. Lýðræði er okkur öllum hjartans mál, ég dreg það ekki í efa. Ég efast ekki um að allir þeir sem sitja hér á þingi séu einlægir lýðræðissinnar. En þá vildi ég að þessi lýðræðisást þingmanna birtist í lýðræðislegum vinnubrögðum. Skynsamleg vinnubrögð virðast vera okkur ofviða oft og tíðum, en lýðræðisleg vinnubrögð gætum við þó haft í hávegum. Lýðræðisleg vinnubrögð eru fólgin í því að taka tillit til allra sjónarmiða, að vaða ekki á skítugum skónum yfir þá sem ekki eru sama sinnis. Það er inntak lýðræðisins. Það frumvarp til laga sem hérna liggur frammi er dæmi um það hvernig meiri hluti ætlar að vaða á skítugum skónum yfir minni hluta. Meiri hlutinn er skipaður Samfylkingu og Vinstri grænum. Minni hlutinn samanstendur af Sjálfstæðisflokki, Framsóknarflokki, Hreyfingu og óháðum þingmanni. Það er ekkert tillit tekið til þess að það eru deildar meiningar um þetta frumvarp, það er lagt fram á lokaspretti núna á vorþingi og það á að reyna að rusla því í gegn svo hægt sé að kjósa til stjórnlagaþings í haust. Þetta eru vinnubrögð sem eru svo fráleit, þau eru svo ólýðræðisleg, þetta er svona dólgalýðræði af verstu gerð. Þessi vinnubrögð sannfæra mig um að það er enginn skilningur hjá þeim sem að þessu frumvarpi standa eða þeim sem ætla að keyra það í gegn á því kalli sem heyrst hefur inn um þykkar rúðurnar í þinghúsinu, á þessu kalli frá þjóðinni. Þetta frumvarp, svo ég ræði það aðeins nánar, er afskaplega furðulegt að efni og uppbyggingu. Mér sýnist að það séu einar 12 línur í frumvarpinu sem fjalla um stjórnlagaþing sjálft, hvernig það eigi að vera og hvað það eigi að gera, en það eru átta blaðsíður sem fjalla um hvernig eigi að kjósa til þess, hvernig starfshættir stjórnlagaþingsins ætli að vera því að það á að setja reglur hér á þinginu um annað þing sem á að vinna allt annað verkefni en þetta þing virðist treysta sér til að gera, og þetta þing ætlar að skipa því þingi nákvæmlega fyrir verkum, hvernig það á að haga störfum sínum. Það eru ótrúlega flóknar kosningareglur sem eiga að gilda, þær eru mjög nákvæmlega settar fram hérna og allt vel um það. Það sem ég er að reyna að segja er að hugsunin er aðallega bundin við hvernig í dauðanum eigum við að rusla upp einhverju stjórnlagaþingi til að svara einhverju óljósu kalli um stjórnlagaþing, ekki hvað þetta stjórnlagaþing á að gera og hvernig við getum tryggt að það nái sem bestum árangri og að það séu eyru á þessu þingi sem nema vilja þjóðarinnar, sem nema skilaboðin frá þjóðinni og færa þau í letur inn í það grundvallarplagg í starfsemi þjóðarinnar sem stjórnarskrá á að vera. Ég reiknaði með í upphafi þegar þetta frumvarp til laga kom til allsherjarnefndar að þetta væri a.m.k. byrjun sem hægt væri að vinna út frá og ná einhverri samstöðu um hvernig ætti að líta út að lokinni umfjöllun allsherjarnefndar. Eins og ég upplifði störf nefndarinnar var sú vinna á ágætu róli þar til að allt í einu glymur klukka og það verður uppi fótur og fit og það er ákveðið af meiri hlutanum að það sé ekki hægt að ná neinni lendingu. Ég held að minni hlutinn sé alveg sammála um að hægt sé að ná lendingu í þessu máli en meiri hlutinn er sammála sjálfum sér um það að engu tauti sé hægt að koma við minni hlutann og þess vegna keyrum við þetta bara í gegn. Lýðræðið eins og það verður ljótast í framan. Það hafa komið fram margar hugmyndir um stjórnlagaþing og hvernig við eigum að setja okkur stjórnarskrá. Ég er sammála þeirri tillögu sem mér finnst skynsamlegust og þeirri hugmynd sem Njörður P. Njarðvík hefur talað fyrir, m.a. í grein í Fréttablaðinu. Sú hugmynd, ef ég skil hana rétt, snýst ekki um að kjósa með átökum, kosningabaráttu, auglýsingum og þeim átökum sem því fylgja, einhverja nefnd, mjög stóra ritnefnd, 31 manns ritnefnd, til að vinna þetta verk. Sú hugmynd snýst um að við skulum halda raunverulegt stjórnlagaþing. Það fer þannig fram að fengin er til starfa nefnd manna til að vera ritnefnd að þessari nýju stjórnarskrá. Þessari nefnd er uppálagt að halda stjórnlagaþing alls staðar, úti um allt land, þar sem þjóðin getur komið saman. Þeir sem hafa áhuga á þessu máli geta komið, lagt sitt af mörkum, hver og einn, án þess að vera kosinn til þess, án þess að tala í umboði eins eða neins nema sínu eigin umboði. Það er lýðræði. Kosningar eru dásamlegar en þær eru ekki lýðræðið með stórum staf. Þær eru hluti af lýðræðinu, þær eru aðferð til að ljúka deilum, til að skera á ágreining, til að skera úr. Maður kýs ekki um það hvernig hugmynd verður til. Það er ekki hægt með handauppréttingu að móta hugmynd, maður getur valið milli ólíkra hugmynda með kosningum. Hér er verið að setja kerruna fyrir framan hestinn. Það á fyrst að kjósa og svo á að móta hugmyndirnar í staðinn fyrir að safna saman hugmyndum, ritstýra þeim og kjósa síðan um árangurinn af þeirri vinnu. Hér er verið að leggja til, eins og hv. þm. Ólöf Nordal sagði, að Alþingi Íslendinga setji á stofn eða feli þjóðinni að kjósa sér míní-Alþingi til að vinna það verk sem þingið hefur ekki getað lokið þótt það hafi haft til þess ærinn tíma. Þetta er áætlað í þessu frumvarpi að kosti 300 millj. kr. Ég hef engan rökstuðning séð fyrir þeirri tölu, ég held að engum sem talar um þetta detti í hug að nefna lægri tölu en 500 millj. kr. Hin raunverulega tala er að mínu mati örugglega hærri og ef þessari ófreskju verður sleppt lausri mun hún kosta okkur meira en 1.000 millj. kr. áður en hún hefur lokið störfum. Af hverju í dauðanum að kosta öllu þessu til? Maður skrifar ekki texta, maður býr ekki til hugmyndir með stórvirkum vinnuvélum, þær þjóna sínum tilgangi en hugmyndavinna, textagerð, er ekki gerð með peningum og offorsi og þeim málatilbúnaði sem hér er uppi. Því er það von mín að þetta frumvarp verði kallað til baka milli 2. og 3. umr. til allsherjarnefndar til þess að fá þar þá vinnu, meðhöndlun og umhugsun sem hugmyndin um stjórnlagaþing og nýja stjórnarskrá á skilið, að ég tali nú ekki um virðingu. Ég ítreka að lýðræðislegasta aðferð til að halda stjórnlagaþing er að halda mörg þing um allt land sem væru öllum opin, þar sem allar hugmyndir geta komið fram. Þetta hafa meira að segja ólýðræðislegustu menn mannkynssögunnar skilið. „Leyfum þúsund blómum að blómstra“, sagði Maó formaður, sá armi þrjótur og illi einvaldur. Af hverju mega þúsund blóm ekki blómstra? Af hverju bara 25–31? Af hverju að safna saman 31 blómi þegar við getum öll skemmt okkur í blómabreiðu? Það að kjósa er lýðræðislegt en það er hvorki upphaf né endir lýðræðis. Við kunnum betri vinnuaðferðir en að kjósa, við kjósum t.d. ekki landslið í fótbolta, við felum ákveðnum aðila að velja það. Við eigum að gera okkur nýja stjórnarskrá, það er löngu tímabært, en sem betur fer erum við ekki að falla á tíma með það verkefni. Það kostar okkur ekkert að hugsa, það kostar okkur ekkert að doka við og reyna að skilja það ákall sem okkur hefur borist frá þjóðinni. Það kostar ekkert að leggja eyrað við jörðina. Í umsögn frá Borgarahreyfingunni um þá tillögu sem ég lagði fram í allsherjarnefnd um að skipuð yrði utanþingsnefnd til að halda utan um vinnu við gerð nýrrar stjórnarskrár segir m.a., með leyfi forseta: „Gerð nýrrar stjórnarskrár er afar mikilvægur þáttur í sjálfsskoðun og uppbyggingu þjóðfélagsins eftir hrunið og tilvalið tækifæri til að setja í gang umræðu um þær grunnstoðir og gildi sem við viljum sem þjóð miða okkur við. Að því gefnu að tilgangur nefndarinnar sé öðru fremur að skipuleggja fundi víða um land og taka við tillögum frá almenningi, aukast líkur á því að víðtæk sátt náist um tillögur að nýrri stjórnarskrá.“ Víðtæk sátt, er það ekki það sem þetta blæðandi þjóðfélag okkar vantar? Það er mín skoðun. Mín skoðun er sú að við eigum að leita að víðtækri sátt, að við eigum að reyna að skilja eðli lýðræðisins og vinna í anda þess, einkum og sér í lagi þegar kemur að því sem á að vera sameiginlegur grundvöllur þjóðfélags sem verður kannski ekki mitt þjóðfélag til lengdar en þjóðfélag barna minna, barnabarna og afkomenda og þá vil ég að þau búi í þjóðfélagi sem er samkomulag allrar þjóðarinnar, allra stjórnmálaflokka, en ekki bara hugarsmíð eða draumur æðstu manna í Samfylkingu og Vinstri grænum.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um stjórnlagaþing. Eins og fram hefur komið í máli margra þá er ýmislegt við það að athuga. Ég hef alla tíð haft ákveðnar skoðanir á því með hvaða hætti stjórnlagaþing ætti að vera og þær hafa byggst á þeim efasemdum mínum kannski í grunninn um það grundvallaratriði hvernig valið er á stjórnlagaþing. Það er sá punktur sem maður kemur alltaf að aftur og aftur. Hverjir eiga að skrifa nýja stjórnarskrá? Hvernig á að velja þá til verksins? Þetta frumvarp sem hér liggur fyrir var gallað frá upphafi og hugmyndin einnig vegna þess að þar er gert ráð fyrir einni ákveðinni aðferð um hvernig eigi að velja á stjórnlagaþingið og fyrir hverja stjórnlagaþingið eigi að vera. Ég hef alla tíð talið að ný stjórnarskrá, hvort sem hún er samin af stjórnlagaþingi eða einhverju öðru, ætti að vera gerð fyrir almenning og af almenningi og ætti að fjalla um almenning. Þetta frumvarp tekur ekki á því. Þetta frumvarp hefur frá upphafi vega, þ.e. frá því í fyrravor þegar skipaður var vinnuhópur fólks úr öllum flokkum til þess að reyna að vinna að lýðræðisumbótamálum, tekið miklum breytingum til bóta þó það sé enn þá meingallað. Mikið hefur verið fjallað um þetta frumvarp í allsherjarnefnd og nefndin hefur lagt á sig mikla vinnu í sambandi við upplýsingaöflun og annað. Ég vil sérstaklega nefna þar hv. fyrrverandi þingmann og formann allsherjarnefndar, Steinunni Valdísi Óskarsdóttur, sem lagði sig mjög fram um það að ná sátt í málinu eins og mögulegt var og sýndi öllum sjónarmiðum virðingu og kallaði til fólk og vissi að það mætti ekki rasa um ráð fram. Það var talsverður eftirrekstur á málinu af hálfu fjölmiðla og forsætisráðuneytisins með að frumvarpið lægi bara í allsherjarnefnd og það þyrfti að fara að koma því í gegn og klára það. Sá eftirrekstur var ósanngjarn vegna þess að það var verið að vinna mikið með málið. Þetta er stórt mál og þetta er mikilvægt mál. Það liggur ekki á því og þó að ég skilji e.t.v. vel áhuga hæstv. forsætisráðherra á að koma því í gegn þá er þetta mál stærra en svo að það megi flýta sér við það. Það eru ýmis nýmæli í frumvarpinu sem rétt er að halda til haga og ég tel vera góð. Hér er t.d. verið að lögfesta það sem kallað er persónukjör í fyrsta skipti. Það er vonandi einhvers konar varða á leiðinni til frekari lýðræðisumbóta í framtíðinni. Ég tel persónukjör mjög mikilvægt lýðræðisumbótamál. Hér er sú aðferð notuð við val á þetta stjórnlagaþing. Það ber að hafa í huga þegar menn gagnrýna þetta, hér eru hugmyndir. Þetta frumvarp er eins og fram hefur komið frumvarp um stjórnlagaþing Alþingis. Þetta er frumvarp um Alþingi og þetta er frumvarp fyrir Alþingi. Þetta er ekki stjórnlagaþing Íslendinga um Íslendinga og fyrir Íslendinga. Það er afleitt. Það er óásættanlegt. Hér á landi hefur alla tíð vantað alla umræðu um það hvernig þjóð og hvernig samfélag við viljum vera. Sú samræða þarf að fara fram áður en vinna við nýja stjórnarskrá hefst. Við tókum við stjórnarskrá Danakonungs, sem ef ég man rétt var frá miðri 19. öld. Þá tíðkaðist að konungur afhenti þjóð sinni nýja stjórnarskrá. Í þessu frumvarpi mun Alþingi afhenda þjóð sinni nýja stjórnarskrá. Það hefur ekkert breyst á 150 árum hvað varðar aðkomu almennings að stjórn landsins. Þennan þátt þarf að taka fyrir og skoða gaumgæfilega hvernig hægt er að afgreiða áður en vinna við nýja stjórnarskrá hefst. Þetta er hægt að gera með ýmsum aðferðum ef menn vilja. Við höfum t.d. lagt til að leysa þetta að einhverju leyti með því að velja til stjórnlagaþings þverskurð af þjóðinni með slembiúrtaki úr þjóðskrá. Slembiúrtak úr þjóðskrá er ekki eitthvert hugtak sem mönnum dettur í hug, slembiúrtak úr þjóðskrá er vísindalegt tölfræðihugtak. Með slíku úrtaki er hægt að fá þverskurð þjóðarinnar og niðurstöðu af slíkum fundi mætti nota t.d. sem grunn að samræðu um hvernig þjóð og samfélag við viljum vera. Kosning á stjórnlagaþing er í sjálfu sér einhvers konar lýðræðislegt ferli en það fer þó allt eftir því hvernig sú kosning fer fram. Sú kosning sem gert er ráð fyrir hér er ekki góð. Hér eru ákveðnar aðferðir við kosningu á stjórnlagaþing þar sem einfaldlega verður í boði að kjósa auðmenn eða tindáta þeirra vegna ákvæða laga um fjármál stjórnmálaflokka og frambjóðenda, eins og fram kemur hér í 9. gr. frumvarpsins, þar sem lögaðilar og nafnlaus framlög verða áfram í gildi. Þetta þarf að girða fyrir. Um þetta var talað í nefndinni, að það þyrfti að reyna að koma böndum á þetta. Niðurstaðan var sú að í stað þess að girða fyrir þetta mundi dómsmálaráðuneytið sjá um kynningu inn á öll heimili í landinu en jafnframt hafa opið fyrir auðmenn og súperstjörnur inn á stjórnlagaþingið. Þar komum við aftur að meginvandamálinu, hvernig er valið á stjórnlagaþing? Það er ekki einfalt mál. Í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir neinni þátttöku almennings. Lítillega er talað um það í 20. gr. og svo er breytingartillaga við 20. gr. um að stjórnlagaþingið eða einhver nefnd þess þurfi að halda fund í hverju kjördæmi ef ég man rétt. Jú, með leyfi forseta: „Stjórnlagaþing skal á fyrsta starfstímabili sínu halda fundi í öllum kjördæmum til þess að kalla eftir sjónarmiðum og tillögum almennings.“ Það er ekki formgert með neinum hætti hvernig stjórnlagaþingið á að nota þessar hugmyndir. Það hefur alla tíð verið hægt að leggja fram tillögur og hugmyndir. Hver sem er getur sent inn tillögur og hugmyndir inn á Alþingi Íslendinga. Við vitum hvernig fer með þær. Það vantar algjörlega að með formlegum hætti fái almenningur að taka þátt í þessu. Fundur í hverju kjördæmi, það eru sex fundir. Þeir geta verið hvar sem er, hvenær sem er, hversu langir sem er. Það er ekkert í frumvarpinu sem skilgreinir hvernig þeir eiga að vera. Þátttaka almennings í þessu er engin nema að örlitlu leyti að nafninu til. Þriðja stóra vandamálið við þetta frumvarp er að þjóðin sjálf fær ekki að segja álit sitt á nýrri stjórnarskrá. Í 27. gr. segir beinlínis, með leyfi forseta: „Þegar stjórnlagaþingið hefur samþykkt frumvarp til stjórnskipunarlaga skal það sent Alþingi til meðferðar.“ Að sjálfsögðu á þjóðin fyrst að fá að greiða atkvæði um frumvarp um nýja stjórnarskrá, grein fyrir grein eða þær samhangandi greinar sem þurfa að vera samhangandi, áður en það fer til Alþingis til þess að vilji þjóðarinnar sé skýr þegar Alþingi fær málið til umfjöllunar, þ.e. ef menn vilja að hér verði búin til stjórnarskrá af almenningi og fyrir almenning en ekki af kónginum og fyrir kónginn. Þetta er algert grundvallaratriði. Þessi þrjú atriði eru þau sem ég sem áheyrnarfulltrúi í allsherjarnefnd talaði mest um og hamraði mest á og ekkert þeirra náði í gegn. Því miður er það svo að á meðan aðkomu almennings að gerð stjórnarskrárinnar er hvergi getið eða hvergi tryggð þá getum við ekki annað en mótmælt þessu frumvarpi. Að auki er búið að færa hér gríðarlegt vald til forsætisnefndar Alþingis þar sem í 21., 22. og 28. gr. er gert ráð fyrir valdi forsætisnefndar Alþingis yfir stjórnlagaþinginu, þ.e. valdið um ýmis atriði hvað varðar umgjörð og rekstur stjórnlagaþingsins er tekið af stjórnlagaþinginu og fært undir vald forsætisnefndar Alþingis þar sem pólitískur meiri hluti ræður ríkjum. Stjórnarskráin er samin af kónginum og fyrir kónginn. Þetta atriði minnist ég ekki að hafi nokkurn tímann verið rætt í nefndinni, ekki nokkurn tímann. Þó var ég duglegur að sækja fundi í þeirri nefnd, þótt verið geti að ég hafi misst af þessu atriði. Þetta atriði eitt og sér er gríðarlega mikilvægt. Verið er að gera breytingar með breytingartillögum núna á þremur greinum frumvarpsins þar sem mikið vald er fært til forsætisnefndar Alþingis. Þar er ég áheyrnarfulltrúi líka og mér lýst einfaldlega ekki á að sú nefnd taki ákvarðanir um stjórnlagaþing. Ég verð líka að taka hér undir fjögur atriði úr nefndaráliti 2. minni hluta, sem hefur að vísu ekki verið hafin framsaga á enn þá vegna þeirra breytinga sem gerðar voru á dagskrá þingsins í dag en hér segir m.a. orðrétt, með leyfi forseta: „Stjórnvöld ætla með öðrum orðum að koma á gervilýðræði undir stjórn sjálfra sín.“ Svo aftur þegar fjallað er um stjórnarskrá: „Ákvörðun um gerð slíks sáttmála er þannig í höndum þjóðarinnar því að þjóðin sjálf er stjórnarskrárgjafinn.“ Fram hjá þessu er algerlega litið í frumvarpinu. Þriðji punkturinn, með leyfi forseta, segir orðrétt: „Samfylkingin og Vinstri hreyfingin – grænt framboð vilja augljóslega hafa lýðræði í orði en ekki á borði og að auki stjórna lýðræðisumbótum með handafli. Þessi afskipti eru óásættanleg og geta leitt af sér að frambjóðandi hljóti sæti á stjórnlagaþinginu þrátt fyrir að hafa hlotið færri atkvæði en frambjóðandi af öðru kyni.“ Hér er verið að ræða um þennan hluta þar sem kosnir verða 25–31 vegna kynjasjónarmiða. Ég hef sagt það áður að kynjasjónarmið eru góð og gild og bráðnauðsynleg, svo langt sem þau ná, en þau eiga ekki að ná út fyrir og ráða lýðræðislegu vali almennings í kosningum. Að endingu segir hér í áliti þess minni hluta hvað varðar aðkomu Alþingis að niðurstöðum stjórnlagaþingsins: „… [það] eru takmarkaðar líkur á því að farið verði eftir niðurstöðum stjórnlagaþings verði þær núverandi stjórnvöldum ekki að skapi.“ Það held ég að sé algjörlega augljóst vegna þess m.a. að því hefur verið hafnað að bera málið undir þjóðina áður en Alþingi fær það til meðferðar. Hv. þm. Róbert Marshall, formaður allsherjarnefndar, reifaði málið mjög vel og vandlega hér í ræðu sinni fyrr í dag og ég fagna því að hann skuli vera formaður allsherjarnefndar. Hann hefur haldið vel á málum þar, mjög vel. Hv. þm. nefndi áhugaverðan hlut, hvort öðruvísi stjórnarskrá hefði komið í veg fyrir hrunið og taldi svo ekki vera. Það sem skorti hér á landi og skortir enn var möguleiki almennings til að afturkalla umboð sitt til þingmanna með öðrum hætti en þurfa að standa fyrir utan Alþingishúsið og öskra og kasta í það drasli. Það er atriði sem vantar í dag. Það frumvarp fær ekki framgang í allsherjarnefnd, frumvarp um þjóðaratkvæðagreiðslur þar sem almenningur getur kallað eftir þeim. Þetta frumvarp tryggir ekki slíkt. Þetta frumvarp er um stjórnlagaþing. Það er ekki um lýðræðisumbætur þó að vonandi komi einhverjar lýðræðisumbætur út úr því. Miðað við þetta frumvarp og afstöðu Alþingis sem á að afgreiða þessa nýju stjórnarskrá, afstöðu Alþingis til aðkomu almennings að stjórn landsins hingað til, þá er einfaldlega ekkert sem bendir til þess að hér verði breyting á umhverfinu um þjóðaratkvæðagreiðslur, þ.e. að Alþingi muni að loknu þessu stjórnlagaþingi og niðurstöðu þess tala fyrir frekari þjóðaratkvæðagreiðslu. Það hafa verið næg tækifæri til þess hingað til. Það eru næg tækifæri til þess núna. Það er frumvarp í nefnd. Það er búið að ræða það tvisvar sinnum í þinginu en það er engin hreyfing á málinu - það er engin hreyfing á því máli. Ég verð einfaldlega að lýsa efasemdum mínum með þetta frumvarp og vilja núverandi ríkisstjórnarflokka á lýðræðisumbótum alfarið. Vissulega hafa þau heiðarlegan ásetning í því að vilja breyta stjórnarskránni og það er vel, það þarf að gera það. En það er ekki sama hvernig það er gert. Ef frumvarpið fer hér óbreytt í gegn þá er einfaldlega verið að tryggja afleita aðferð til að breyta stjórnarskránni. Ég verð því að taka undir með hv. þm. Þráni Bertelssyni um að málið fari aftur inn til allsherjarnefndar og verði unnið þar áfram og reynt að ná meiri sátt um það. Frá okkar hálfu sérstaklega um þau þrjú atriði sem ég tæpti á, þ.e. að girða fyrir fjáraustur í kosningabaráttu á stjórnlagaþingi, að tryggja með formlegum hætti - með formlegum hætti - aðkomu almennings að gerð stjórnarskrárinnar og að tryggja með formlegum hætti að almenningur fái að segja álit sitt á nýrri stjórnarskrá, grein fyrir grein, áður en Alþingi afgreiðir hana. Þetta eru slík grundvallaratriði að þegar ég nefni þau hér slær hjartað í mér hraðar. Ég vona svo sannarlega að það verði niðurstaðan úr þessu máli og það verði unnið betur. Við heitum því að leggja okkar vinnu fram við það og vinna hana heiðarlega ef svo ber undir, en þetta frumvarp má ekki fara í gegn óbreytt.

Hæstv. forseti. Við hv. þm. Þór Saari höfum um margt ólík sjónarmið varðandi málið sem er hér til umræðu. Ég get þó tekið undir mjög margt í ræðu hans, ekki síst lokaorðin. Þetta frumvarp er ekki til þess fallið að skapa sátt um þá aðferð sem við þurfum beita við breytingar á stjórnarskrá. Ég tel mjög æskilegt og raunar nauðsynlegt að hv. allsherjarnefnd fjalli um málið í því skyni að reyna að leita að víðtækari sátt, þó við gerum okkur grein fyrir því að enn eru um margt ólík sjónarmið uppi. Ég deili eindregið þeirri skoðun hv. þm. Þórs Saaris að frumvarpið megi ekki fara óbreytt í gegn. Ég deili raunar líka ýmsum öðrum sjónarmiðum sem fram koma í máli hans varðandi atriði sem lúta að breytingum. Ég ætla nú ekki að taka að mér það hlutverk að vera málsvari meiri hluta allsherjarnefndar, enda er ég á minnihlutaálitinu. Ég hygg þó að sú breyting sem hv. þm. Þór Saari vísaði til og fjallar um það að forsætisnefnd Alþingis sé falið tiltekið hlutverk samkvæmt frumvarpinu, ég hygg að hún sé til bóta. Í upphaflegu frumvarpi var gert ráð fyrir að þessi verkefni væru á hendi forsætisráðherra, þ.e. forsætisráðherra semdi frumvarpið og legði það fram þannig að forsætisráðherra ætti með einhverjum hætti að hafa yfirumsjón með starfi stjórnlagaþingsins. Ég tel að sú breyting sem meiri hluti allsherjarnefndar leggur þarna til sé til bóta að því leyti að ég held að það sé skárra að meiri hluti forsætisnefndar taki við slíkum verkefnum en að þau séu á hendi forsætisráðherra eins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni andsvarið. Það er alveg rétt að það er til bóta. Með fullri virðingu fyrir forsætisráðherra þá er ekki æskilegt að ein manneskja hafi yfirumsjón með stjórnlagaþingi og ráði eins miklu og gert var ráð fyrir í upphaflegu frumvarpi.

Hvað eru margar manneskjur í forsætisnefnd?

Það eru níu manneskjur í forsætisnefnd, hv. þm. Mörður Árnason.  Það gengur ekki að forsætisnefnd Alþingis fundi út og suður um hvað stjórnlagaþingið eigi að gera og ákveða hitt og þetta um framgang mála þar. Ég er ekki mótfallinn breytingunni sem slíkri heldur tel ég að verkefnið ætti frekar að flytjast til stjórnlagaþingsins en til forsætisnefndar Alþingis. Ég segi ekki að ég vari við breytingunni, en hún er ekkert endilega til bóta.

Hæstv. forseti. Ég vildi bæta við öðru atriði sem ræða hv. þm. Þórs Saari gaf tilefni til að velta upp. Það lýtur að því að hv. þingmaður og flokkssystur hans í Hreyfingunni hér á þingi hafa margoft lýst því yfir að þau telji mikilvægt að ná fram ýmsum breytingum í þá átt að auka lýðræði og hafa bæði lagt fram tillögur og talað fyrir því hér. Sumar af þeim breytingum sem þau hafa talað fyrir snúa að breytingum á stjórnarskránni sem slíkri, kalla einfaldlega á breytingu á stjórnarskrá. Ég vildi inna hv. þm. Þór Saari eftir því hvort hann telji nauðsynlegt að fara þá leið, að kjósa til sérstaks stjórnlagaþings til að gera tillögur um breytingar á stjórnarskrá áður en til nokkurrar stjórnarskrárbreytingar kemur, eða hvort hann teldi hugsanlegt að taka þetta í skrefum. Hugsanlega væru tekin skref sem fælu í sér að við þingmenn mundum, innan tiltölulega skamms tíma, taka ákvörðun um stjórnarskrárbreytingu, sem fæli t.d. í sér einföldun á því ferli að breyta stjórnarskrá. Það er hugmynd sem var töluvert rædd hér síðasta vetur, að það mundi einfalda ferlið við það að breyta stjórnarskránni og gera það greiðara, m.a. með því að auka vægi þjóðaratkvæðagreiðslu og fleira þess háttar. Hugsanlega gefa sér lengri tíma til að fara yfir efnislega þætti stjórnarskrárinnar lið fyrir lið með einhverjum aðferðum sem reynt yrði að ná víðtækari samstöðu um en næst með þessu frumvarpi.

Virðulegur forseti. Ég vil árétta orð mín varðandi forsætisnefnd áðan, þau eru ekki áfellisdómur yfir starfi nefndarinnar eða nefndarmönnum sem slíkum, heldur snúast þau um að forsætisnefnd er pólitísk nefnd og þar mun pólitískur meiri hluti ráða niðurstöðu mála. Ég tel einfaldlega að það sé óæskilegt, ekki síst þegar haft er í huga það sem hv. þm. Þráinn Bertelsson sagði áðan um að hið svokallaða meirihlutalýðræði ætti það til að vaða á skítugum skónum yfir minni hlutann. Það er alltaf hætta á því og það má einfaldlega ekki vera til staðar í málum eins og þessum. Hvað varðar það sem hv. þm. Birgir Ármannsson sagði, þá má vissulega hugsa sér ýmsar aðferðir við að útbúa nýja stjórnarskrá. Ég hef ekki traust á Alþingi eða þingmönnum til þeirra verka. Þeir hafa haft til þess 60 ár og þeim hefur ekki tekist að færa þjóðinni þær lýðræðisumbætur sem tíðkast í nágrannalöndunum. Þeim hefur ekki tekist að ná saman um stjórnarskrárbreytingar. Þeim hefur ekki tekist að lyfta pólitískri umræðu í sölum Alþingis upp úr þeim hjólförum sem þau hafa verið í, síðan stuttu eftir stofnun lýðveldisins. Þannig að ég hef í rauninni einhvers konar eðlislægt vantraust á Alþingi og alþingismönnum, byggt á sögulegri skoðun á framvindu mála á þingi. Ég treysti Alþingi ekki sérstaklega vel, frekar en 90% landsmanna. Þess vegna tel ég brýnt að stjórnarskráin verði unnin með öðrum hætti en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Með fullri virðingu fyrir því sem hv. þm. Róbert Marshall segir, ég treysti því að hann sjálfur muni af heilum hug vinna eftir sannfæringu sinni. Því miður mun hann ekki fá að ráða nógu miklu í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ein af kröfum fólksins eftir hrunið var svokallað stjórnlagaþing - þing fólksins þar sem sett yrði saman ný stjórnarskrá, lagður grunnur að nýju Íslandi. Slíku stjórnlagaþingi var lofað fyrir síðustu kosningar og biðin hefur verið löng. Stjórnarskráin geymir æðstu lög landsins, grunnlögin okkar. Við fengum hana að gjöf frá kónginum okkar þáverandi, Kristjáni IX., árið 1874. Ísland var nefnilega nýlenda Dana. Fyrir margt löngu stundaði ég nám í almennri bókmenntafræði við Háskóla Íslands. Þar kynntist ég svokölluðum eftirlendufræðum eða „post-colonial studies“ eins og þau fræði kallast á útlensku. Samkvæmt þeim kenningum eiga þjóðir sem hafa verið nýlendur annarra þjóða ýmislegt sameiginlegt. Við skoðuðum þó ekki Ísland eða íslenskar bókmenntir í ljósi þessara kenninga, heldur rýndum í ástralskar bókmenntir og nýsjálenskar. Við mátuðum meira að segja kenningarnar við Bandaríkin og Kanada og fleiri lönd, en þó ekki Ísland. Ísland var auðvitað best í heimi, hafði svo mikla sérstöðu og hér á landi höfðu málin þróast með öðrum hætti. Hver kannast ekki við þessa möntru? Ef við bara endurtökum hana nægilega oft hlýtur hún að verða sönn. Og hún virkaði lengi vel. Við fall fjármálakerfisins kom þó annað í ljós. Samfélagið sem við héldum að væri í lagi - mælingar hér sýndu lágmarksspillingu svo dæmi sé tekið - var það ekki. Við vitum nú, þökk sé skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, að allir sem áttu að gæta hagsmuna okkar brugðust. Þingið brást. Eftirlitsstofnanirnar brugðust, stjórnsýslan brást. Frú forseti. Við horfum upp á það að allt kerfið sem við höfum lagt upp með og byggt á, er ónýtt. Við verðum að leyfa okkur að byrja upp á nýtt með hreint borð. Það er ekki hægt að byggja nýtt Ísland úr fúnum spýtum. Við verðum að fara að spyrja okkur hver við séum og hvernig þjóðfélag við viljum. Frú forseti. Við erum ekki 19. aldar Danir. Sú stjórnarskrá sem við búum við skiptir fæst okkar máli. Við fengum hana að gjöf eins og áður sagði. Börnin okkar læra ekki um hana í skólum og fæstir hafa lesið hana. Við, gamla nýlenduþjóðin, höfum aldrei farið í þá vinnu að ákveða hverjar grunnstoðir samfélagsins eiga að vera. Við tókum það sem að okkur var rétt og settum upp styttu af kónginum með stjórnarskrána fyrir framan Stjórnarráðið. En hvernig á stjórnarskráin okkar að vera? Sú umræða verður að fara fram á breiðum vettvangi þar sem allir landsmenn eiga þess kost að koma saman að borðinu. Það verður ekki gert á lokuðu stjórnlagaþingi örfárra fulltrúa. Umræðan verður að koma úr grasrótinni, frá fólkinu í landinu og vera samþykkt af fólkinu í landinu. Þjóðin á ekki og má ekki vera bara ráðgefandi. Við verðum að tryggja að á hana sé hlustað. Það verður að vera krafa okkar að væntanleg stjórnarskrá verði borin undir þjóðina, lið fyrir lið, áður en hún kemur til lokaatkvæðagreiðslu Alþingis. Þjóðin verður að fá að segja sína skoðun í byrjun og allt til loka. Og nýja stjórnarskráin, grunnlögin okkar, sem einhvern tímann fæðast, undirstaðan að því sem við ætlum að byggja framtíð okkar á, verður að vera okkur hjartfólgin. Frú forseti. Í mínum huga skiptir meginmáli að við sem þjóð leggjum í þennan leiðangur saman, horfumst í augu hvert við annað og komum okkur saman um í hvernig þjóðfélagi við viljum búa. Ástæðan er ekki bara sú að gamla stjórnarskráin sé ómöguleg, það er ekki endilega svo. Kannski hefur hún staðist tímans tönn ágætlega, en hún er ekki okkar. Hún er ekki afrakstur þjóðarinnar. Hún er ekki leiðarvísir okkar í rétta átt. Því kalla ég eftir stjórnlagaþingi fólksins í landinu, stjórnlagaþingi sem öllum íslenskum þegnum finnst koma sér við. Við fáum bara þetta eina tækifæri til að eiga þetta samtal, landsmenn allir. Gerum þetta vel og göngum alla leið.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Margréti Tryggvadóttur fyrir ágæta ræðu, sem um margt endurspeglar sjónarmið sem við heyrum víða í samfélaginu, sérstaklega um að nauðsynlegt sé að ná fram víðtækri sátt og að þjóðin sé sátt við stjórnarskrána sína og að sem víðtækust samstaða sé um hana. Ég velti fyrir mér sömu spurningu eiginlega og ég spurði hv. þm. Þór Saari áðan. Ef við lítum á stöðu okkar nú með þeim hætti að við séum að hefja ferlið við endurskoðun stjórnarskrár, þá gæti það verið ákveðin nálgun að byrja á breytingum sem hugsanlega gætu falið í sér að einfalda ferlið við að samþykkja breytingar á stjórnarskrá, og auka hlutdeild almennings í þeirri ákvarðanatöku, t.d. með því að gera það að skilyrði að niðurstöðu stjórnarskrárbreytinga skuli bera undir þjóðaratkvæði. Í framhaldi yrði síðan farið í þá vinnu sem lýtur að breytingum á einstökum atriðum í stjórnarskránni, með það að markmiði að taka fyrst úr vegi ákveðna hindrun sem vissulega er nú fyrir hendi með því þunglamalega fyrirkomulagi sem tengist stjórnarskrárbreytingum. Þá mætti ef til vill ná meiri tíma, meiri sátt og aukinni aðkomu almennings að endanlegri niðurstöðu varðandi stjórnarskrárbreytingar.

Frú forseti. Ég er nú hreint ekki viss um að ég hafi náð þessari spurningu, ég verð bara að viðurkenna það. Eins og ég skildi hv. þingmann er hann að spyrja hvort við eigum að krukka eitthvað í stjórnarskrána áður en við byrjum á þessu eða leggja til einhverjar breytingar. Ég vil byrja með hreint borð, þannig að það sé alveg á hreinu, og ég held að það sé almenn sátt um það í þjóðfélaginu að fara í þessa vinnu. Ég er hins vegar ekki viss um að það sé almenn sátt um það í Sjálfstæðisflokknum, en vil þá benda hv. þingmanni á að þjóðin er ekki Sjálfstæðisflokkurinn.

Hæstv. forseti. Ég biðst afsökunar ef ég hef ekki orðað spurningu mína nægilega skýrt áðan. Ég var auðvitað að reyna að segja marga hluti í stuttu máli. Varðandi afstöðu Sjálfstæðisflokksins hefur það lengi legið fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn væri tilbúinn að fara í stjórnarskrárbreytingar, það var sett af stað vinna að frumkvæði m.a. sjálfstæðismanna 2005 til þess að fara í breytingar á stjórnarskrá. Í stjórnarskrárumræðu á þingi í fyrravetur tókum við ávallt skýrt fram að við styddum það að farið yrði í stjórnarskrárbreytingar. Við mótmæltum því bara að það væri reynt að keyra þær í gegn á nokkrum vikum. Varðandi stöðuna núna segjum við enn og aftur: Við teljum nauðsynlegt að breyta þáttum í stjórnarskránni, við viljum vanda til verka. En varðandi spurningu mína konkret, ef ég reyni að afmarka hana eða skýra nánar en mér lánaðist að gera hér áðan, þá er ég að segja: Meðal þeirra gagnrýnisatriða á núverandi stjórnarskrá er að til þess að breyta stjórnarskrá þarf að samþykkja breytingar á tveimur þingum með alþingiskosningum á milli. Sú hugmynd hefur oftar en einu sinni verið hér í þinginu, 2007 og raunar 2009, að byrja á þeirri einföldu breytingu að breyta 79. gr. sem snýr að því hvernig stjórnarskránni er breytt, ákvæðinu eða reglunni um það hvernig stjórnarskránni er breytt, með það að markmiði að einfalda ferlið og tryggja þjóðaratkvæðagreiðslu um niðurstöðuna, afgreiða slíka breytingu fyrst og fara síðan í efnisbreytingar sem varða allar hinar 80 og eitthvað greinarnar. Það var eiginlega það sem ég var að fiska eftir hvort hv. þingmaður hefði mótað sér afstöðu til.

Frú forseti. Ég hef nú náð spurningunni. Ég get tekið undir að það hefði verið gott að fara í þær breytingar til að auðvelda frekari stjórnarskrárbreytingar, en það hefði verið gott að gera það fyrir síðustu kosningar. Sú gæs var ekki gripin. Ég held að við ættum ekki að fara að hengja okkur í það atriði núna. Nú förum við í þessar breytingar og þær taka þann tíma sem þarf. Ég er á því að breytingar eigi að gerast hratt og sársaukafullt. Við eigum að kippa plástrinum af strax og ég sé ekkert því til fyrirstöðu, ég sé ekki af hverju í ósköpunum við ættum að bíða eitthvað með þetta.

Virðulegi forseti. Ég ætla fyrst að minnast á það sem gerðist í þinginu í dag. Það er oft búið að fresta þessu máli. Í gærkvöldi kom fram krafa um að þetta mál, stjórnlagaþingið, yrði ekki rætt að kvöldi til eða á nóttunni heldur fyrir opnum tjöldum og í dagsbirtu þegar einhverjir gætu fylgst með. Nú er þetta komið á dagskrá klukkan átta. Það stóð þannig fyrir dyrum að ég var u.þ.b. að komast á mælendaskrá í dag, af því að ég er framsögumaður 2. minni hluta allsherjarnefndar, en þá vildi svo illa til að forseti frestaði þessari umræðu til hálf sex vegna aðstæðna sem e.t.v. hefur verið farið yfir. Ég veit það ekki af því að ég var búin að boða mig á fund klukkan fimm og tafðist því. Núna mæli ég fyrir þessu nefndaráliti og einhverjir hafa farið fram fyrir mig í röðinni en það verður að hafa það vegna þeirra vinnubragða sem hér eru viðhöfð. Ég hefði gjarnan viljað heyra þær umræður en mér var ekki gert það fært vegna þessara vinnubragða. Þarna töluðu þingmenn Hreyfingarinnar og einnig hv. þingmaður utan flokka, Þráinn Bertelsson. Við sitjum saman í allsherjarnefnd og ég veit að hann hefur mjög skemmtilega sýn á þessar lýðræðisumbætur sem snúa að því að búa til nýja stjórnarskrá og samþykkja hana. Allir vita að í marga áratugi hefur verið reynt að taka stjórnarskrána til heildarendurskoðunar, laga hana og færa að nútímanum. Það tókst árið 1995 þegar mannréttindakafli var settur inn í stjórnarskrána en síðan má segja að engu hafi verið breytt í henni, fyrir utan ákvæði um kjördæmamörk og einhverjar smávægilegar breytingar. Það sem gerðist í kjölfar bankahrunsins velti af stað miklum hugmyndum og von um að hér gætu orðið einhverjar lýðræðisumbætur. Sumir segja að búsáhaldabyltingin hafi ekki verið bylting heldur valdarán og eftir því sem líður á starfstíma þessarar ríkisstjórnar fer maður jafnvel að halda að hér hafi hreinlega verið framið valdarán. Það á ekkert skylt við byltingu. Svo fast sitja ráðherrar í sínum ráðherrastólum, þrátt fyrir að eiga jafnvel ekkert erindi þangað, að furðu sætir. Það kom fram t.d. í gær varðandi hæstv. forsætisráðherra sem komin er marga hringi um laun seðlabankastjóra. Hvernig á að vera hægt að fara fram á það við ráðherra að þeir ráði við að stjórna landinu eða taka á stórum og erfiðum málum þegar launamál þvælast fyrir ráðherranum? Ég bara spyr. Strax eftir hrunið skapaðist svigrúm til að prófa þá leið að boða til stjórnlagaþings. Haldin hafa verið stjórnlagaþing út um allan heim, oft í kjölfar mikilla umbrota. Í Þýskalandi var t.d. boðað til stjórnlagaþings árið 1949 eftir lok síðari heimsstyrjaldarinnar. Þá þurftu Þjóðverjar að meta allt upp á nýtt, stjórnkerfi sitt, lífsskoðun og hvert skyldi stefna. Afrakstur þessa stjórnlagaþings var stjórnarskrá þeirra sem er frá 1949 og er enn í gildi. Þá var boðað til stjórnlagaþings í Nýfundnalandi árið 1946 og síðan er nýtt dæmi frá Evrópuríki en það er ráðgefandi stjórnlagaþing sem sett var á fót í Austurríki árið 2003. Takið eftir, hér stendur í greinargerð á bls. 16 að það starfaði í tvö ár en tillögur þess um breytingar á austurrísku stjórnarskránni, sem er að stofni til frá 1920, hafa ekki náð fram að ganga. Þarna kemur skýrt fram að vegna þess að stjórnlagaþingið í Austurríki var eingöngu ráðgefandi ber stjórnvöldum að sjálfsögðu engin skylda til þess að fylgja því eftir, þótt vilji sé til staðar og þegnunum sé jafnvel talin trú um að þetta sé eins og um bindandi athöfn væri að ræða. Mig langaði til að minnast á þetta af því að það stjórnlagaþing sem liggur nú fyrir þinginu er af allt öðrum toga en stjórnlagaþingið sem Framsóknarflokkurinn barðist fyrir í aðdraganda síðustu alþingiskosninga. Nú komum við inn á stjórnskipunarréttinn og aðdáendur mínir í þingsalnum verða aldrei leiðir á því að heyra mig fjalla um og halda innblásnar ræður um réttarríkið. Stjórnskipunarvaldið liggur fyrst og fremst hjá tvöföldu Alþingi með þingkosningum á milli. Það var það sem Framsóknarflokkurinn fór af stað með fyrir síðustu þingkosningar en því miður náði það ekki fram að ganga. Stjórnlagaþing er ekki það sama og stjórnlagaþing. Bindandi stjórnlagaþing er, eins og ég benti á, ekki það sama og ráðgefandi stjórnlagaþing. Þetta er eins og að bera saman greipappelsínu og appelsínu. Auðvitað heita þær báðar appelsína en eru ekki sama appelsínan. Við könnumst við það að lýðræði þessarar ríkisstjórnar nær ekki lengra en svo að þegnunum í landinu eru einungis gefin takmörkuð lýðræðisréttindi. Þegnarnir eiga að halda að þeir fái að koma að málum með afgerandi hætti, eins og t.d. að fá að kjósa á stjórnlagaþing, en það vill ekki betur til en svo að í frumvarpinu er ekki búið að ákveða hvort þar muni sitja 25 eða 31 fulltrúi. Ríkisstjórnin ætlar að hlutast til um það með framlagningu þessa frumvarps hvort þar sitji 25, 26, 27, 28, 29, 30 eða 31 þingmaður. Ef kynjahlutföllin verða ekki nógu góð úr stjórnlagaþingkosningu þjóðarinnar á bara að bæta við því kyni sem ekki er kosið til þess að halda jafnvæginu 40:60. Ég er ekki að gera lítið úr kynsystrum mínum, því eftir hrunið hafa sprottið fram afar klárar og flottar konur og það gætu alveg eins verið karlar sem á að raða þarna inn, en þetta er það sem ég kalla „gervilýðræði“. Það á að vera með handstýringu á lýðræðinu. Eins er sjálft stjórnlagaþingið einungis ráðgefandi. Sitji stjórnlagaþingið í 11 mánuði kostar það tæpar 500 milljónir. Í framsögu hv. þm. Róberts Marshalls í dag kom fram að það væri varlega áætlað, hann teldi að þetta væri langtum hærri upphæð en 500 milljónir. Þá spyr ég aftur um forgangsröðun. Ég opna ekki svo blöð eða les ekki svo netmiðla að þar sé ekki hinn venjulegi Íslendingur kominn að fótum fram út af erfiðleikum og sjái ekki fram á að eiga fyrir mat næsta dag. Þá á að fara af stað með þetta, kjósa á stjórnlagaþing í haust, eyða til þess a.m.k. 500 milljónum og stjórnvöld þurfa ekki að fara eftir þeirri niðurstöðu sem kemur út úr því frekar en þau vilja. Bendi ég þá aftur á hið óbundna, ráðgefandi stjórnlagaþing í Austurríki sem fjallað er um á bls. 16, þar sem stjórnvöld hunsa það sem kom út úr því. Þetta gætum við alveg örugglega horft upp á hér. Við skulum minnast orða hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra frá því í byrjun mars þegar þau hreinlega hvöttu til þess að Íslendingar sætu heima þegar þjóðaratkvæðagreiðslan um Icesave-samninginn fór fram. Var sú þjóðaratkvæðagreiðsla þó stjórnarskrárvarin og niðurstöður hennar bindandi. Hvernig eiga hinir venjulegu Íslendingar að hafa trú á stjórnvöldum sem ganga svo yfir stjórnarskrárbundinn rétt þegna sinna? Hvernig á íslensk þjóð að trúa því að ríkisstjórnin fari eftir því sem stjórnlagaþingið kemst að þegar nánast er búið að handvelja inn á þingið með þessum hlutfallsútreikningum og færa fólk upp þótt það sé með lægra atkvæðamagn á bak við sig, og síðan að þetta sé einungis ráðgefandi? Ég eyddi mörgum klukkutímum í það þegar við ræddum ESB-umsóknina í sumar að komi einhvern tímann samningur til landsins varðandi aðildarumsókn að Evrópusambandinu skuli fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Úr því það er ekki ákvæði um fullveldisframsal til annarra ríkja í stjórnarskránni getur sú þjóðaratkvæðagreiðsla aldrei orðið annað en ráðgefandi fyrir stjórnvöld og þess vegna ber ég vantraust í brjósti gagnvart þessu. Þótt sagt sé á hátíðarstundum að auðvitað fari stjórnvöld eftir ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu og ráðgefandi stjórnlagaþingi og hvað þetta heitir allt saman höfum við enga vissu fyrir því að sú ríkisstjórn sem nú situr fari eftir því sem út úr því kemur. Ég tek það aftur fram, sú ríkisstjórn sem nú situr, því að þessi ríkisstjórn er algjörlega rúin trausti. Fólk hefur enga trú á henni og er orðið hrætt um að hún sé frekar til óþurftar og skaða en hitt, því miður. Það verður bara að koma fram í þingræðu. Ég bendi líka á að varnaðarorð mín gagnvart stjórnlagaþinginu beinast náttúrlega fyrst og fremst að núverandi ríkisstjórn því við vitum ekkert hvað framtíðin ber í skauti sér, sem betur fer. Ég segi það enn og aftur að ég vonast til að þessi ríkisstjórn sitji sem styst og fari fljótlega frá völdum til að hægt verði að taka upp hjálp fyrir heimilin og fjölskyldurnar og skapa einhverja atvinnu. Svo gæti verið, af því það er mikið búið að nota það sem rök - mikið er ég orðin þreytt á samfylkingarrökunum að allt sé Davíð Oddssyni að kenna. Það gæti vel verið að ríkisstjórnin mundi finna það upp hjá sér að útkoman út úr stjórnlagaþinginu væri bara Davíð Oddssyni að kenna. Síðast í þingræðu í gær var eitthvað fundið upp sem var Davíð Oddssyni að kenna. Þetta er með ólíkindum. Ef ríkisstjórnin heldur að hún slái pólitískar keilur með þessu og slái í gegn hjá fjölmiðlum eða íslensku þjóðinni er það hinn mesti misskilningur. Líklega verður fundin upp einhver ástæða fyrir því að þetta verði ekki notað, því að ráðgefandi stjórnlagaþing getur aldrei komið í stað bindandi stjórnlagaþings. Kannski erum við jafnvel búin að missa tímann til að við getum haldið stjórnlagaþing, því það eru að verða tvö ár liðin frá hruninu og ekkert svo sem farið að gerast. Samkvæmt þessu frumvarpi til laga á bls. 16, þar sem vísað er til þess hvaða þjóðir hafa verið með stjórnlagaþing, kemur fram að þau hafa verið sett á stofn eftir mikla krísu, miklar þrengingar og mikla erfiðleika. Nú erum við löngu komin út úr því. Það spunnust einmitt mjög góðar umræður um þetta í nefndinni. Frumvarpið er eins konar málamiðlun og það eru ekki endilega allir á sama máli. Hv. þm. Þráinn Bertelsson kom með þá hugmynd að þetta yrði sjö manna nefnd og vísaði þar í rannsóknarnefnd Alþingis, að það hefði heppnast vel. Skýrsla rannsóknarnefndarinnar er framúrskarandi, enginn hefur efast um hæfi nefndarinnar og hún nýtur mjög mikils trausts. Þess vegna kom hv. þm. Þráinn Bertelsson fram með þessa hugmynd, hvers vegna málið væri ekki frekar sett í þennan farveg. Það væri langtum ódýrara og þarna yrðu aðilar sem Alþingi allt mundi velja. Við erum með fulltrúalýðræði hér inni og gert yrði nákvæmlega eins og með rannsóknarnefnd Alþingis. Ég er eiginlega farin að hallast á þá skoðun að úr því að svo langt er liðið frá hruni og ekkert farið að gerast almennilega sé það mjög álitleg hugmynd. Við ræddum það meira að segja í nefndinni og ég kastaði því fram að jafnvel mætti kjósa þessa sjö aðila úr 14 manna hópi fólks sem væri til þess bært að fjalla um stjórnskipunarmál. Meira að segja langar mig mest af öllu að sjá að hér yrði valin sjö manna nefnd til að búa til nýja stjórnarskrá og þá mundum við sækja ráðgjöf, hjálp, fróðleik og fagleg vinnubrögð til þjóðþinga hinna Norðurlandanna. Ég held að við séum komin á þann stað í dag að við þurfum að sækja hjálp út. Þetta eru aðilar sem hafa borið virðingu fyrir sínum þjóðþingum. Norðurlöndin, Noregur, Danmörk og Svíþjóð, hafa byggt upp sín þing, gert þau óháð sjálfu framkvæmdarvaldinu og alltaf borið mikla virðingu fyrir aðskilnaði dómsvalds og hinna greinanna tveggja. Þetta er eitthvað sem við þurfum að laga hjá okkur. Ég hef eins og flestir vita lagt fram frumvarp um lagaskrifstofu Alþingis, sem á að taka á lagasetningu, svo að þingið komi ekki með handónýt mál, jafnvel frá ráðherrum, sem þarf að kollvarpa. Þá eiga sér alltaf stað mikil mistök í lagasetningu þegar frumvörp breytast mikið á milli umræðna á Alþingi. Þetta er eitt af því sem við þurfum að laga. Og þær áætluðu 500 milljónir sem talað er um að fari í stjórnlagaþing, að mínu mati væri þeim langtum betur varið í að styrkja stoðir Alþingis, styrkja nefndasviðið og lagasetningarvaldið, og ráða prófessor í lögum til að styrkja þetta. Ég minni líka á að þegar við samþykktum EES-samninginn og þurftum að innleiða tilskipun á reglugerðum frá Evrópusambandinu, var ekki hugað að því að styrkja Alþingi, hvorki fjárhagslega né faglega. Alþingi stendur mjög illa gagnvart framkvæmdarvaldinu. Alþingi hefur á fjárlögum til reksturs stofnunarinnar tvo milljarða, á meðan framkvæmdarvaldið hefur rúmlega fimm milljarða. Þetta er algjörlega óásættanlegt. Ég fékk fregnir af því í vikunni að það yrði enn að skera niður á Alþingi. Við þingmenn getum ekki sætt okkur við að enn sé verið að þrengja að lagasetningarvaldinu og draga úr aðstoð við þingmenn og enn sé verið að draga saman á nefndasviði. Þetta verðum við að standa vörð um og framkvæmdarvaldið verður á einhvern hátt að taka þessa skerðingu á sig, nóg er nú ójafnvægið samt. Meira að segja liggja fyrir tvö frumvörp í allsherjarnefnd um að ráðherra víki af þingi og kalli inn varamenn. Annað í gegnum stjórnarskrána, sem kallast stjórnarskipunarlög, sem þarf þá að fara í gegnum tvær atkvæðagreiðslur og þingkosningar. Á meðan ekki er boðað til þingkosninga þá liggur það, þótt það fái umræðu. Hitt frumvarpið er frá hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur sem leggur þetta til í gegnum þingskapalögin. Að mínu mati er það ófært, því það er ekki hægt að óbreyttri stjórnarskrá. Hvers vegna í ósköpunum ætti framkvæmdarvaldið að leggja til nú að kalla inn 10 varaþingmenn ríkisstjórnarflokkanna? Tveir ráðherrar eru óháðir. Þetta mundi auka enn meira á ójafnvægið og þau yfirráð sem framkvæmdarvaldið hefur yfir löggjafanum, í stað þess að menn opni augun fyrir því hve Alþingi Íslendinga er veikburða í að takast á við mál og lagasetningu. Sjáum t.d. þetta, klukkan er að verða hálf níu og verið er að ræða stjórnlagaþing. Boðaðir eru dag-, kvöld- og næturfundir alla vikuna og á laugardaginn líka. Svo eru nefndarfundir. Síðan kvarta ríkisstjórnarflokkarnir yfir miklu álagi og erfitt sé fyrir þessa aðila að mæta til vinnu í nefndir. Svona er lífið. Nú eru vinstri flokkarnir komnir í ríkisstjórn Nú finna þeir hvernig það er að stjórna landi, hvernig er að takast á við alla þessa vinnu. Það þýðir ekki að ætla að hoppa allt í einu af stað og taka inn varamenn fyrir ráðherrana, enda er það ekki hægt að óbreyttri stjórnarskrá. Ég er með það nefndarálit sem ég skilaði inn. Ég er talsmaður 2. minni hluta allsherjarnefndar og mig langar, með leyfi forseta, að fá að lesa það hér upp. Það hljóðar svo: „Framsóknarflokkurinn stendur vörð um þær raunverulegu lýðræðisumbætur sem kallað er eftir í þjóðfélaginu. Ber þar hæst persónukjör, þjóðaratkvæðagreiðslur og bindandi stjórnlagaþing sem leggur grunn að nýrri stjórnarskrá. Sú ríkisstjórn sem nú situr vinnur á móti þeim frumvörpum sem liggja fyrir þinginu með því að draga úr vægi þegnanna til ákvarðanatöku sem boðað er til í frumvörpunum. Sem dæmi má nefna að formanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs finnst frelsi persónukjörsfrumvarpsins of mikið því að ekki er tryggt í frumvarpinu sjálfu að t.d. konum sé tryggður helmingur sæta á lista. Lýðræði af þessu tagi er handstýrt af stjórnvöldum og er ekki það sem þjóðin vill eftir bankahrunið. Stjórnvöld ætla með öðrum orðum að koma á gervilýðræði undir stjórn sjálfra sín.“ Ég má til með að benda á það, út frá í þessum kafla í nefndaráliti mínu, að lýðræðið á bara stundum að virka hjá ríkisstjórnarflokkunum. Samt eru þetta allt stjórnarfrumvörp, öll þessi frumvörp sem ég minntist á - frumvarp um persónukjör, frumvarp um þjóðaratkvæðagreiðslu og frumvarp um stjórnlagaþing. Ég bað um það margoft í allsherjarnefnd að frumvarp um persónukjörið yrði rætt samhliða frumvarpinu um stjórnlagaþing, vegna þess að það á að kjósa inn á stjórnlagaþingið eins og lagt er til í persónukjörsfrumvarpinu. Það var ekki orðið við því og fékk ég höfnun frá þáverandi formanni allsherjarnefndar, Steinunni Valdísi Óskarsdóttur, sem nú hefur vikið af þingi vegna ástæðna sem fólk veit hverjar eru. Því var hafnað vegna þess, eftir því sem mér er sagt, að það er svo óskapleg andstaða við frumvarpið, sérstaklega hjá Vinstri grænum og líka hjá hinum svokallaða Kvennalistaarmi Samfylkingarinnar. Þess vegna á að svæfa málið í nefnd. Þetta eru þrjú mál sem búið er að krossa við á 100-mála lista ríkisstjórnarinnar sem lagður var fram þegar ríkisstjórnin var mynduð. Þegar maður horfir upp á þetta hugsar maður: Bíddu, hvað eru mörg mál komin fram í þinginu bara svo hægt sé að krossa við þennan lista, ef hjarta og vilji ríkisstjórnarinnar fylgir ekki með? Að mínu mati finnst mér persónukjörsfrumvarpið langmesta lýðræðisbótin, því þá getur fólk valið sér sína fulltrúa á kjördag og kosið fólk en ekki bara lista. Það frumvarp situr fast inni í allsherjarnefnd og mér skilst að eigi ekki að taka það út. Hv. þm. Þór Saari bað um það síðastliðinn föstudag að það yrði tekið út en því var hafnað, m.a. af nýjum formanni allsherjarnefndar sem situr í salnum, Róberti Marshall, vegna þess að það hentar ekki samfylkingarlýðræðinu. Ég ætla að halda áfram í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Lagt er til með frumvarpi þessu að boðað skuli til ráðgefandi stjórnlagaþings til að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Hér eru stjórnvöld enn á ný með fingurna í ákvarðanatökunni. Að leggja til að stjórnlagaþing verði einungis ráðgefandi eru skilaboð um að stjórnvöld treysti ekki þeim sem kjörnir verða á stjórnlagaþingið sjálft til að gera tillögu um nýja stjórnarskrá. Stjórnarskrá hvers ríkis er grundvöllur og grunnstoð sem lýðræðisþjóðfélag byggist á. Það á að vera erfitt fyrir löggjafann að breyta stjórnarskrá og í 79. gr. stjórnarskrárinnar er tekið fram að henni verði aðeins breytt sé breytingin samþykkt á tveimur þingum og að kosið sé til Alþingis í millitíðinni.“ Þetta er grundvallaratriði. Það á að vera erfitt að breyta stjórnarskrá. Segjum sem svo að hér kæmi einræðisherra sem mundi ríkja yfir Íslandi og gæti breytt stjórnarskránni að vild. Við höfum dæmi um það frá Evrópu. Það á að vera erfitt að breyta stjórnarskránni, og hún á ekki að vera eitthvað sem er hægt að breyta svona, eins og liggur núna fyrir, að taka varamenn inn á þing í gegnum þingskapalög. Það á ekki að vera hægt, því stjórnarskrá hvers ríkis er fyrst og fremst til þess að verja réttindi þegnanna fyrir stjórnvöldum, svo við tölum nú ekki um vanhæfum stjórnvöldum. Stjórnarskráin er fyrst og fremst þannig. Þess vegna á að vera erfitt að breyta henni. Ég held áfram í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Í greinargerð með frumvarpi þessu kemur fram að markmið stjórnlagaþings sé að undirstrika þær stoðir hvers lýðræðisþjóðfélags að allt vald spretti frá þjóðinni og því skuli stjórnlög sett af fulltrúum fólksins. Þessum þjóðkjörnu fulltrúum er falið að setja þær grundvallarreglur sem gilda um æðstu stjórn og skipulag ríkisins, uppsprettu ríkisvalds, verkefni handhafa ríkisvaldsins, verkaskiptingu þeirra og valdmörk. Hugmyndir þessar birtust m.a. í ritum heimspekinganna John Locke (1632–1704) um uppsprettu ríkisvaldsins og Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) um samfélagssáttmála (Du contrat social), svo og kenningum fleiri stjórnmálaheimspekinga 17. og 18. aldar sem byggjast á því að ríkisvald réttlætist af samkomulagi borgaranna um að fela yfirvöldum tiltekin afmörkuð verkefni en jafnframt að ríkisvaldinu skuli sett ákveðin mörk sem þau megi ekki fara út fyrir.“ Þetta kemur fram svona snemma, það sem ég vísaði í, stjórnarskrá er fyrst og fremst sett til að setja ríkisvaldinu ákveðin mörk. Svo held ég áfram í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Ákvörðun um gerð slíks sáttmála er þannig í höndum þjóðarinnar því að þjóðin sjálf er stjórnarskrárgjafinn. Þessar hugmyndir ná ekki fram að ganga í frumvarpi þessu því að með ráðgefandi stjórnlagaþingi hefur þjóðin ekki síðasta orðið. Stjórnlagaþinginu er treyst að hluta en ekki að öllu leyti til að skrifa nýja stjórnarskrá því að þegar upp er staðið þurfa stjórnvöld ekki frekar en þau vilja að leggja frumvarp það sem kemur út úr vinnu stjórnlagaþings fyrir Alþingi til samþykktar á tveimur þingum með kosningum á milli. Í 3. mgr. 14. gr. frumvarpsins er ákvæði um kynjakvóta þingfulltrúa. Fjöldi þingfulltrúa skal vera minnst 25 en mest 31 og skal endanlegur fjöldi ráðast af því hvernig hlutfall milli kynja verður en þessari sérreglu er ætlað að tryggja að hlutfallið verði innan 40%–60% markanna. Fái annað kynið minna en 40% kosningu skal bæta við allt að sex sætum til að rétta kynjahlutföllin af. Þarna birtist ofríki og stjórnsemi ríkisstjórnarflokkanna, fyrir fram er ákveðið að úrslitum í kosningum til stjórnlagaþings verði breytt og því ekki farið að vilja kjósenda sem taka þessa kosningu alvarlega eins og aðrar kosningar sem boðað er til.“ Það væri mjög skrýtið að eiga t.d. að kjósa og vita að atkvæði mitt hefði ekki jafnmikið vægi og atkvæði aðilans við hliðina á mér, því ég á það kannski til að kjósa bara konur en aðilinn við hliðina á mér hefur þetta 50:50. Mínu atkvæði er breytt og það fært niður vegna þess að ég kýs ekki karla. Þetta er mjög skrýtið. En í almennum þingkosningum, sérstaklega þegar persónukjör er innleitt, þá verður þetta náttúrlega með þessum hætti. „Samfylkingin og Vinstri hreyfingin – grænt framboð vilja augljóslega hafa lýðræði í orði en ekki á borði og að auki að stjórna lýðræðisumbótum með handafli. Þessi afskipti eru óásættanleg og geta leitt af sér að frambjóðandi hljóti sæti á stjórnlagaþinginu þrátt fyrir að hafa hlotið færri atkvæði en frambjóðandi af öðru kyni. Að mati 2. minni hluta er kostnaðaráætlun vegna stjórnlagaþings tæpar 500 millj. kr. sé áætlað að þingið starfi í 11 mánuði. “ Nú hefur strax komið fram að þetta er vanáætlað eins og ég sagði áðan „Telji ríkisstjórnin þessa eyðslu á almannafé réttlætanlega í stórkostlegum niðurskurði án þess að niðurstaða sé bindandi er það á hennar ábyrgð. Rétt er að minna á að sú ríkisstjórn sem nú situr þverskallaðist við að halda þjóðaratkvæðagreiðslu fyrr á árinu þrátt fyrir að sú atkvæðagreiðsla hafi verið skilyrt í stjórnarskrá og verið bindandi fyrir stjórnvöld. Forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar gengu svo langt að hvetja fólk til að nýta ekki kosningarrétt sinn og sitja heima í stað þess að taka þátt í mannréttindum hvers manns í lýðræðisríki, að nota kosningarrétt sinn.“ Það er rétt að minna á það, herra forseti, að hæstv. forsætisráðherra lét meira að segja hafa það eftir sér í fréttum að hún sat heima. Á Vesturlöndum hefur verið barist fyrir kosningarrétti í áratugi og sumir hafa ekki einu sinni kosningarrétt. Mig minnir að kosningarréttur kvenna hafi verið lögleiddur á Íslandi 1916 eða 1918, ég man það ekki. Fyrsti kvenforsætisráðherrann nýtir ekki atkvæðisrétt sinn í kosningu, fyrstu þjóðaratkvæðagreiðslunni sem haldin var samkvæmt stjórnarskránni. Fyrsti kvenforsætisráðherra Íslands sat heima í fyrstu þjóðaratkvæðagreiðslu þjóðarinnar. Þetta er hneyksli. Þetta sýnir að lýðræðið er í orði en ekki á borði hjá ríkisstjórnarflokkunum, sérstaklega hjá hæstv. forsætisráðherra. Eins og hún veit best sjálf var búið að taka stjórnlagaþingsfrumvarpið og leggja það til hliðar í allsherjarnefnd og skoða átti aðrar tillögur. Svo var málið allt í einu aftur komið á borð allsherjarnefndar, enda hefur forsætisráðherra sagt að þetta sé mikilvægasta málið á þessu þingi. Mikilvægast er að afgreiða stjórnlagaþingsfrumvarpið áður en Alþingi fer í sumarfrí. Svona er forgangsröðunin hjá ríkisstjórninni. Ég ætla að klára minnihlutaálitið, með leyfi forseta: „Að mati 2. minni hluta eru takmarkaðar líkur á því að farið verði eftir niðurstöðum stjórnlagaþings verði þær núverandi stjórnvöldum ekki að skapi. 2. minni hluti ítrekar þá skoðun sína að leitað verði til sérfræðinga á þjóðþingum Norðurlanda til ráðgjafar um endurskipulagningu Alþingis og uppbyggingu og form nýrrar stjórnarskrár. “ Herra forseti. Ég læt þetta duga, enda tími minn á þrotum. Ég ætla að biðja hv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá og setja mig á ný í röðina því að ég hef ekki lokið við að fara yfir þær hugmyndir sem ég hef fram að færa fyrir þing og þjóð í stjórnlagaþingsmálinu.

Hæstv. forseti. Ég og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir erum ekki sammála um alla hluti er varða stjórnlagaþing og nálgun okkar og flokka okkar er með ýmsum hætti ólík. Mér hefur þó þótt að í störfum nefndarinnar gætum við fundið fleti á því að ná samstöðu um ákveðin atriði í þessu sambandi. Ég vil spyrja hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur hvort hún telur, eins og ég, að miðað við afgreiðslu allsherjarnefndar séum við hér á Alþingi talsvert fjær því að ná nokkru samkomulagi um þessar breytingar en við vorum þegar við komum til þings í haust. Það er mín upplifun, hæstv. forseti, að stífni stjórnarflokkanna í þessu máli - eftir umræður í allsherjarnefnd sem vissulega hafa verið ágætar og fínar á köflum - hafi endað í útfærslu sem er svo til hin sama og var í upphaflegu frumvarpi forsætisráðherra. Tilraunir til að auka samkomulag eða samstöðu hafa ekki náð neitt lengra. Ég vil því spyrja hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur hvort við séum hugsanlega í þeirri stöðu að enn meira ósætti sé hér á þingi nú á vordögum 2010 en þegar þingið kom saman haustið 2009. Ég vil líka spyrja hvort hún telji það góðan aðdraganda að því að ná samstöðu meðal þjóðarinnar 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni kærlega fyrir þessa spurningu, ég deili þessum hugleiðingum með honum. Við erum vissulega fjær því að ná samstöðu um stjórnlagaþing á Alþingi nú en þegar við komum hér saman, nýtt þing, fyrir ári. Sem dæmi má nefna að þingmenn Hreyfingarinnar hafa fallið frá því að styðja stjórnlagaþing. Þeir koma inn upp úr búsáhaldabyltingunni með þá nýju, fersku hugmynd og ósk frá kjósendum sínum að hér verði lýðræðisumbætur. Ég missti því miður af ræðu hv. þm. Þráins Bertelssonar, ég veit ekki hvernig hann ætlar að greiða atkvæði, en hann efast stórkostlega um þetta. Ég sjálf efast stórkostlega um þetta. Það er ekki hægt að bera saman greipappelsínur og appelsínur þó að það heiti bæði appelsínur, það er ekki sami hluturinn. Ég veit ekki með vinnubrögð ríkisstjórnarinnar en sú ógæfa virðist hvíla á henni að öllu þurfi að koma í gegn í ósætti. Það er leiðinlegt að segja þetta en enginn vilji er til að ná sáttum í einu einasta máli. Ég vitna oft í það að meira að segja náttúruverndaráætlun fór í ósætti í gegnum þingið, samt vorum við komin á seinasta dag og enginn hafði efast um neitt í því. En sem dæmi gat ríkisstjórnin ekki farið fram með vilja heimamanna sem kom fram í því skjali, það var keyrt í gegn til þess að friða annan stjórnarflokkinn. Ég veit ekki hvernig atkvæðin falla í atkvæðagreiðslunni en ég get vottað það að 

Hæstv. forseti. Í framhaldi af þessu vil ég spyrja hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur hvort hún hafi einhverjar skýringar á því af hverju við erum lent í þessum farvegi og af hverju um er að ræða þessa ægilegu stífni, og þá sérstaklega af hálfu annars stjórnarflokksins, í þessu máli. Ég furða mig á því að ekki skuli lengra seilst til að ná sáttum í málinu og ég velti því fyrir mér hvort hv. þm. Vigdís Hauksdóttir getur aðeins hjálpað mér að átta mig á því hvað gæti búið að baki. Ég er ekki að spyrja hv. þingmann, ég vil bara nefna, í tilefni af orðum hv. þingmanns í ræðu hér áðan, að þegar talað er um u.þ.b. hálfan milljarð í sambandi við kostnað við stjórnlagaþing hallast ég fremur að þeirri tölu sem hv. þm. Þráinn Bertelsson nefndi í ræðu sinni áðan, að þegar allur kostnaður yrði saman tekinn væri ólíklegt að hann yrði undir milljarði. Við höfum ekki miklar forsendur til að draga ályktanir í þeim efnum. Fjármálaráðuneytið birti kostnaðaráætlun með upphaflegu frumvarpi þar sem mér sýnist að flestir kostnaðarliðir séu afar varlega áætlaðir svo ekki sé meira sagt. Þegar liggur fyrir að kostnaður vegna kosninga til stjórnlagaþings verður umtalsvert meiri en þar kemur fram því að þá var gert ráð fyrir að kosningarnar færu fram samhliða sveitarstjórnarkosningum en nú er ljóst að kosningar þurfa að fara fram sérstaklega. Svona kosningar geta kostað 160–180 milljónir bara í beinan útlagðan kostnað. Bara þar erum við að tala um umtalsverðan kostnað sem ekki er talinn með í kostnaðaráætluninni sem birtist með frumvarpinu. Að auki eru það allir óvissuþættirnir sem fjármálaráðuneytið gerir vissulega grein fyrir. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni enn á ný. Þær hugleiðingar hans að þessu fylgi jafnvel helmingi meiri kostnaður en stendur í frumvarpinu vekja hjá mér spurningar. Rétt hefði verið að spyrja forsætisráðherra á morgun: Er búið að láta Alþjóðagjaldeyrissjóðinn lesa frumvarpið yfir? Þegar kostnaður er farinn að skipta mörg hundruð milljónum, útgjaldaauki ríkisins, hlýtur Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn að setja puttana í það, hann hefur gert það hingað til. Þar fyrir utan get ég upplýst að á fjárlögum ársins 2009 er ekkert talað um stjórnlagaþing. Það er því verið að fara með þetta mál í gegnum þingið og beint út í skurð, ekki hefur verið sýnt fram á hvaðan taka eigi peninga til að halda stjórnlagaþing. Sjáiði hvað ríkisstjórnin vinnur öll mál illa. Það var sagt á miðstjórnarfundi okkar framsóknarmanna um daginn að þetta frumvarp um stjórnlagaþing væri líklega skárra en ekkert. Ég er eiginlega komin á þá skoðun að það sé ekki skárra en ekkert því að það er svo langt frá upphaflegum markmiðum og illa undirbúið. Hv. þm. Birgir Ármannsson krefur mig um skýringar á því hvers vegna illa gangi að fara fram með þetta mál í sátt og er það mín prívatskoðun að það sé fyrst og fremst hæstv. forsætisráðherra sem keyrir þetta mál fram af miklu afli. Eins og við vitum hefur hún þing eftir þing lagt fram frumvarp um stjórnlagaþing og ætli hún sé ekki bara að reyna að lyfta sér upp hér í þinglok og reyna að fá einhver af stefnumálum sínum fram, mál sem hún hefur verið með á sinni stefnuskrá í mörg ár, búin að sitja hér í 30 ár. Ég hugsa því að þetta sé einhver persónulegur metnaður hjá henni frekar en að hún sé að hugsa um þjóð sína.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um stjórnlagaþing, mál sem í breyttu formi er lagt fram á þessu þingi en við ræddum svo dögum skipti á vorþinginu 2009. Þá vorum við sjálfstæðismenn og -konur í mikilli andstöðu við þær hugmyndir sem þar komu fram en tefldum fram öðrum hugmyndum um hvernig standa ætti að setningu nýrrar stjórnarskrár eða miklu frekar breytingum á þeirri stjórnarskrá sem við höfum. Við héldum þá á lofti afar mikilvægu sjónarmiði sem er það að við gerum ekki breytingar á stjórnarskránni í ágreiningi á þinginu. Það hefur aldrei tíðkast. Við höfum haft það sem meginreglu að sum mál eru ekki afgreidd í ágreiningi milli flokka. Hér erum við með mál þar sem enginn flokkur gerir ágreining um að þörf sé á breytingum. Það er þörf á tiltekt í stjórnarskránni, það er þörf á að ræða nokkra kafla hennar og ýmsar greinar. Við þekkjum stjórnarkreppuna sem kom upp hér árið 2004 í tilefni af synjun forseta Íslands á staðfestingu laga um fjölmiðla. Það kallaði fram ákveðna krísu í þjóðfélaginu sem er auðvitað ekki við búandi. Í kjölfarið urðu menn sammála um að taka þyrfti til endurskoðunar t.d. kaflann um forseta Íslands og skýra betur ýmis ákvæði þar, leiða inn í stjórnarskrána ný ákvæði t.d. um beina aðkomu þjóðarinnar að endanlegri ákvörðun um ýmis mál. Við þekkjum líka sjónarmiðin um frumkvæðisrétt þjóðarinnar til að fá ákveðin mál tekin á dagskrá í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það var mjög lifandi og lífleg umræða um þá þætti upp úr árinu 2004 og á árinu 2005. Síðan tók stjórnarskrárnefndin til starfa og ég tók sæti í henni um tíma, eftir breytingar í ríkisstjórn þurfti að skipa sæti í nefndinni sem ég fyllti og tók þannig þátt í því starfi sem stjórnarskrárnefnd innti af hendi. Það var mjög áberandi í störfum nefndarinnar að fulltrúar þeirra flokka sem voru í minni hluta á árinu 2004 voru þar með mjög ákveðin markmið í huga, t.d. það að standa mjög stíft vörð um 26. gr. stjórnarskrárinnar og rétt forseta Íslands til að senda mál til þjóðarinnar þegar svokölluð gjá hefði myndast á milli þings og þjóðar. Dálítið annað hljóð kom í strokkinn núna í upphafi þessa árs þegar sami forseti gerði sama hlut, en sömu aðilar og ég var að vísa til að höfðu ákveðnar skoðanir á málinu árið 2004, skiptu skyndilega um skoðun og töldu nú að forsetinn ætti alls ekki að beita þessu ákvæði með þeim hætti sem hann gerði í fyrstu viku janúarmánaðar þessa árs. Það var einkennandi fyrir starfið í stjórnarskrárnefndinni á sínum tíma að því miður féll endurskoðunin að hluta til í þennan pólitíska farveg. Ég segi því miður vegna þess að menn náðu ekki að hefja sig upp úr pólitískum skotgröfum. Að þessu leyti til fór umræðan um þörfina fyrir endurskoðun á kaflanum um forsetaembættið á vissan hátt fram í skugga þess sem þá hafði tiltölulega nýlega gerst. Það var sjónarmið okkar í Sjálfstæðisflokknum, svo ég ljúki þessari umræðu um 26. gr. og þjóðaratkvæðagreiðslurnar, að fella bæri niður 26. gr. stjórnarskrárinnar og koma þessum rétti fyrir með öðrum hætti í stjórnarskránni. Það er bæði hægt að gera með því að tiltekið hlutfall þingmanna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um einstök mál, líkt og t.d. á við í dönsku stjórnarskránni, en einnig er hægt að búa þannig um hnútana að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna geti kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um framtíðargildi laga sem stafa frá þinginu. Í sjálfu sér erum við ekki með fyrir framan okkur mál þar sem fjallað er nákvæmlega um hvað beri að taka til skoðunar en þó liggur það fyrir samkvæmt frumvarpinu að það virðist vera gengið út frá því að viðfangsefnið, eins og það er orðað í 3. gr. frumvarpsins, sé býsna opið og almennt og ekki minna en það að taka eigi til sérstakrar umfjöllunar t.d. undirstöður íslenskrar stjórnskipunar og helstu grunnhugtök stjórnskipunarinnar. Hér þykir vera þörf á að fara yfir skipan löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Ræða á stöðu og hlutverk forseta lýðveldisins - ég held að það sé mjög brýnt að gera það. Sjálfstæði dómstóla og eftirlit með öðrum handhöfum ríkisvalds - ekki hefur staðið á því hjá ríkisstjórninni að hafa skoðun á endurskoðun stjórnarskrárinnar. Við höfum fengið inn í þingið til meðferðar frumvörp um það með hvaða hætti betur sé hægt að tryggja sjálfstæði dómstólanna. Síðan eru taldir upp fleiri þættir undir 5. og 6. lið 3. gr. eins og ákvæði um kosningar og kjördæmaskipan og lýðræðislega þátttöku almennings. Það sem ég vildi benda á með þessu er að hér er einfaldlega verið að velta öllu yfir í fang stjórnlagaþingsins. Og hvernig á að skipa til þessa stjórnlagaþings? Stjórnlagaþingið á að vera fulltrúaþing og í grundvallaratriðum kosið til þess með svipuðum hætti og kosið er til Alþingis Íslendinga, þó að nokkuð aðrar reglur gildi, t.d. um vægi atkvæða og þess háttar. Á endanum verður þetta bara fulltrúaþing, við verðum með úrtak af þjóðinni, alveg eins og Alþingi er fulltrúaþing. Og það sem meira er, Alþingi er samkvæmt gildandi stjórnarskrá löggjafarvaldið. Það er Alþingis að endurskoða ákvæði stjórnarskrárinnar og sú staðreynd leiðir auðvitað til þess að í þessu frumvarpi er ekki gert ráð fyrir öðru en að stjórnlagaþingið sé ráðgefandi vegna þess að ekki eru stjórnarskrárheimildir til að ganga neitt lengra. Það sem ég er að segja með þessu er að ég held að það vinnist mjög lítið, við höfum enga tryggingu fyrir því í sjálfu sér að þeir fulltrúar sem munu veljast til stjórnlagaþingsins verði á nokkurn hátt betur til þess fallnir að skoða stjórnarskrána en þeir sem hafa gefið kost á sér til setu á þinginu og sitja á Alþingi í dag, ýmist fulltrúar flokka eða hreyfinga.  Mig langar til að taka til sérstakrar umræðu þann þátt málsins sem lýtur að lýðræðislegri þátttöku almennings og ákvæðum um kosningar og kjördæmaskipan. Hvers vegna telja flutningsmenn þessa frumvarps og stuðningsmenn að við þingmenn getum ekki komið okkur saman um að hefja endurskoðun eða vinnu við að meta möguleika til að tryggja beina aðkomu íbúa sveitarfélaganna eða beina aðkomu kjósenda í landinu að málum sem við tökum til ákvörðunar hér? Og um leið að meta kosti og galla síðustu breytinga á kjördæmaskipaninni og kosningalögunum, taka saman yfirlit yfir það sem best hefur reynst annars staðar og bera saman kosningakerfi okkar og kjördæmaskipan við það sem þar gerist. Hvað hefur breyst frá því áður þegar þurft hefur að endurskoða stjórnarskrána og ýmsa slíka þætti þar til í dag? Hvers vegna treysta menn ekki þinginu til að leiða þetta mál til lykta? Þingið er jú einu sinni eini aðilinn sem er til þess bær að leiða málið til lykta. Ég tek eftir því að meiri hluti allsherjarnefndar vill t.d. í breytingartillögum sínum fella út hluta af 27. gr. frumvarpsins sem fjallar um hvernig fara eigi með það ef stjórnlagaþingið sjálft er ekki einhuga um tillögur sínar. Meiri hluti allsherjarnefndar segir: Nei, það má ekki vera þannig, við tökum einungis við tillögum til Alþingis ef stjórnlagaþingið er einhuga um niðurstöðuna. Þingið verður því væntanlega að sitja þar til það hefur talað sig niður á eina niðurstöðu. Ef menn treysta stjórnlagaþingi sem kosið er með sambærilegum hætti og við sem hér sitjum sem fulltrúar þjóðarinnar til að komast að einhuga niðurstöðu, hvers vegna ættum við ekki að geta gert það hér? Hvers vegna í ósköpunum? Hvers vegna förum við ekki þá leið sem 1. minni hluti, fulltrúar Sjálfstæðisflokksins, tala fyrir hér, að taka frá sérstakar vinnulotur á þinginu til að fara sérstaklega ofan í stjórnarskrármálið? Ég vil meina að fyrir utan það sem ég hef rakið hér um hlutverk forsetans og það hvernig umræðan þróaðist í stjórnarskrárnefndinni sem ég sat í um hlutverk forsetans hafi vinnan gengið ágætlega. Það má t.d. sjá af þeirri áfangaskýrslu sem nefndin gaf út að þar hafði heilmikil undirbúningsvinna farið fram, þar hafði sagan og þróun stjórnarskrárinnar fengið ágætisumfjöllun, þar höfðu verið móttekin erindi. Stjórnarskrárnefndin, sem skipuð var fulltrúum frá flokkunum, starfaði í raun og veru með nákvæmlega sama hætti og hugmyndin er að stjórnlagaþingið geri, þ.e. leitað var eftir sjónarmiðum almennings, sett var upp vefsíða, það gátu allir fylgst með því sem var að gerast á fundum nefndarinnar. Haldin voru málþing, málþingin voru sett upp með þeim hætti að til okkar komu sérfræðingar, fyrst og fremst úr háskólaumhverfinu og aðrir sem þóttu hafa eitthvað fram að færa um þau málefni sem voru til umfjöllunar á hverju málþingi fyrir sig. Í framhaldinu hefðu tillögur stjórnarskrárnefndarinnar að sjálfsögðu komið til þingsins þar sem þinghaldið hefði verið haldið fyrir opnum tjöldum. Allt er þetta með sama hætti og hugmyndin er að stjórnlagaþing hagi hlutunum, þar er mikið lagt upp úr því að samráð verði haft við almenning. Þannig höfðum við það þegar við vorum að endurskoða stjórnarskrána. Hér er lagt mikið upp úr því að þinghaldið fari fram fyrir opnum tjöldum. Þannig er það hjá okkur á Alþingi sem mun hvort eð er á endanum taka málið til skoðunar. Mér finnst sem menn hafi lagt árar í bát, gefist upp á samráðinu, gefist upp á því að vinna verkið í því samráði sem menn hafa getað leitt fram breytingar á stjórnarskránni fram til þessa, eins og til að mynda um mannréttindakaflann og um aðra þá þætti sem síðast hafa verið teknir til breytinga. Við urðum t.d. í öllum meginatriðum sátt við breytingar á kjördæmaskipaninni, það var svo sem ekki full sátt um það á þinginu en það tókst nokkuð breið samstaða um þær breytingar sem þá voru gerðar. Það voru miklar grundvallarbreytingar. Þær fólu t.d. í sér að í fyrsta sinn var vægi þeirra kjördæma sem liggja í höfuðborginni eða nærri henni, höfuðborgarkjördæmin tvö, Reykjavík norður og suður og Suðvesturkjördæmi, þannig að þaðan kom meiri hluti þingmanna. Það var mjög mikil og veigamikil breyting. Önnur breyting sem þar var leidd inn í stjórnarskrá var stækkun kjördæmanna. Ég held að það sé í raun alveg órætt á þinginu hvernig þar hefur tekist til. Mín tilfinning er sú að þingmenn hafi fjarlægst kjósendur of mikið með þeirri breytingu, það er upplifun mín af samtölum við fólk úti í þessum stóru kjördæmum að það sé óánægt með síðustu kjördæmabreytingu hvað þetta snertir. Ég tala nú ekki um hversu óánægðir margir þingmenn í þessum landsbyggðarkjördæmum eru sem sumir hverjir aka upp undir 60.000 km á ári til að komast yfir kjördæmið. Menn ættu bara að taka það saman hve langan tíma þeir sitja undir stýri á árinu. Þarna eru ýmsir gallar en það er ekkert kerfi fullkomið í þessu. Ég átti samtal við þingmann frá Írlandi fyrir skemmstu þegar ég var á vegum þingsins úti á Spáni. Írar eru með mjög áhugavert kerfi hjá sér sem er mjög frábrugðið okkar. Þar er persónukjör til þingsins og fjögurra manna kjördæmi, þ.e. minni kjördæmin en þó í kringum 100 þúsund kjósendur í hverju kjördæmi hjá þeim, fjórir þingmenn í hverju kjördæmi. Hann var mjög upptekinn af því að koma því til skila til mín að persónukjörið hefði þann mikla ókost í för með sér, sem hann var mjög óhress með, að prófkjörsbaráttan eins og við þekkjum hana á Íslandi er leidd þar fram í raun og veru í kosningunum sjálfum. Það var reyndar mjög athyglisvert að heyra þennan þingmann lýsa því að einn gallinn sem menn telja vera á því að hafa þessa miklu nálægð með persónukjörinu er sá að þar hefur umræðan, á Írlandi, orðið um það að menn hafi um of verið að elta sérhagsmuni í þessum smáu kjördæmum á kostnað heildarhagsmuna þjóðarinnar. Þannig hafi þeir mögulega ratað í ýmsar ógöngur í efnahagsmálum sínum sem ekki hefðu komið til ef menn hefðu haft heildarhagsmunina meira að leiðarljósi. Þetta eru mjög áhugaverðar umræður og þær eiga heima hér í þingsölum. Mér finnst við ekki hafa gefið okkur nægan tíma til að velta þessu fyrir okkur. Það hefur í rauninni aldrei, a.m.k. það ár sem ég hef verið formaður í Sjálfstæðisflokknum, verið komið að máli við mig og látið á það reyna hvort við værum tilbúin til að ýta af stað sameiginlega með öðrum flokkum einhverri skoðun á t.d. þeim þáttum sem varða lýðræðisumbætur í landinu. Ég vil þó taka það fram að ég tel að Sjálfstæðisflokkurinn standi fremst allra flokka í því að virkja lýðræðið. Enginn annar flokkur hefur t.d. treyst kjósendum jafnrækilega fyrir því að raða upp listum og Sjálfstæðisflokkurinn. Hvaða annar flokkur hefur fleiri kjósendur að baki þeim listum sem stillt er fram til þingkosninga eða til borgarstjórnarkosninga en Sjálfstæðisflokkurinn? Við höfum núna nýlega dæmi um flokka sem treysta fólkinu, t.d. í borginni síðast í borgarstjórnarkosningunum, bara ekki yfir höfuð til að hafa skoðun á því hverjir eiga að vera í framboði. Og síðan í framhaldi af því að engum er treyst, þá er stillt fram lista þar sem meira en helming kjósenda þarf til að gera eina einustu breytingu. Ég veit ekki hversu lýðræðislegt mönnum þykir þetta vera. Við höfum í Sjálfstæðisflokknum verið mjög áfram um það að treysta fólki til að taka ákvarðanir með okkur. Ég vil undirstrika það í þessari umræðu að ég er mjög áfram um að halda áfram þróun lýðræðisins á Íslandi. Ég er tilbúinn til að ræða alla þá þætti sem hér á að senda til stjórnlagaþings, fulltrúaþings sem starfar með sama hætti og við gerum hér. Ég tel að menn hafi allt of snemma gefist upp á samvinnunni um það verkefni sem stjórnarskráin felur okkur þingmönnum. Ég tel að hér sé verið að kosta of miklu til. Ég tel að þetta sé enn eitt dæmið um að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur æðir fram í grundvallarmáli án eðlilegs samráðs. Það eru viss mál hvarvetna á þjóðþingunum í kringum okkur sem er óumdeilt að menn eiga að leiða fram í sátt og samlyndi og reyna til hins ýtrasta að ná sameiginlegri niðurstöðu um. Varnar- og öryggismál eru meðal slíkra mála, breytingar á stjórnarskránni eru augljóslega líka meðal slíkra mála. Það er ekki gert í því máli sem við erum hér með til umfjöllunar og það ber að harma. Við sjáum það meira að segja á umræðunni sem farið hefur fram í dag að hér hafa talað fulltrúar frá a.m.k. þremur flokkum sem taka ekki undir hugmyndirnar sem þetta frumvarp byggir á. Ég vil líka láta þess getið fyrst hér segir í greinargerð með frumvarpinu að það hafi verið unnið í samráði við alla flokka, að ég get ekki tekið undir það að mikið samráð hafi verið haft við mig eða minn flokk um samningu þessa frumvarps og það er á engan hátt hægt að halda því fram að Sjálfstæðisflokkurinn standi að því.

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að Sjálfstæðisflokkurinn hefur aldrei verið til umræðu um bindandi stjórnlagaþing. Það áttuðum við okkur vel á í umræðunum þegar Sjálfstæðisflokkurinn fór hér í gríðarlegt málþóf fyrir kosningar og hindraði það að hægt væri að koma í gegn bindandi stjórnlagaþingi. Nú er ljóst að Sjálfstæðisflokkurinn vill ekki heldur ráðgefandi stjórnlagaþing, hann vill nota gömlu aðferðina að setja niður nefnd, hún á að fara um landið og hitta aðrar eins og síðasta nefnd gerði. Hún var með vefsíðu eins og kom fram hjá hv. þingmanni og hélt málþing o.s.frv. Þetta er bara gamla aðferðin sem Sjálfstæðisflokkurinn býður hér upp á. En sagan kennir okkur að sú aðferð virkar ekki, gera þarf stærri breytingar á stjórnarskránni en sú aðferð býður upp á. Við hefðum átt að vera búin að gefast upp á þeirri umræðu fyrir löngu síðan að hafa stjórnarskrárbreytingar í því ferli sem þær eru. Við verðum að brjóta okkur út úr þessu ferli, virðulegur forseti. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að stjórnarskráin heimilar okkur ekki eins og hún er núna að fara í bindandi stjórnlagaþing. Eins og staðan er í dag er þess vegna ekki um annað að ræða en að fara í ráðgefandi stjórnlagaþing. Maður verður að sætta sig við það, þó að maður hefði helst viljað bindandi stjórnlagaþing. Það er ekki hægt, það er bara hinn kaldi raunveruleiki. Því er þetta það skásta sem hægt er að bjóða upp á og reyndar getur þetta orðið gott ef við stöndum vel að því. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því að hann sagði að það væri grundvallaratriði að ekki yrði farið í stjórnarskrárbreytingar nema í sátt milli stjórnmálaflokka, mér heyrðist hann segja þetta og því vil ég spyrja hv. þingmann: Hvað á hv. þingmaður við? Er hægt að gera þá kröfu að ekki verði gerðar stjórnarskrárbreytingar nema hver einasti flokkur fallist á breytingarnar? Er það ekki eitthvað 

Virðulegi forseti. Varðandi síðustu spurningu hv. þingmanns er ég einfaldlega að vísa til þess að menn tefli ekki fram frumvarpi á þinginu um breytingar á stjórnarskránni, á grundvallarlöggjöfinni, án þess að hafa gert a.m.k. tilraun til þess að eiga um það samráð við þá flokka sem eiga fulltrúa á þinginu, ég er einfaldlega að vísa til þess. Auðvitað er það ekki þannig að það verði engar breytingar gerðar á stjórnarskránni frekar en öðrum lögum án þess að það sé gert einróma hér á þinginu. Það liggur alveg fyrir að samkvæmt þeim reglum sem um þau efni gilda dugar meiri hluti greiddra atkvæða enda rakti ég í ræðu minni dæmi þess að mál hefðu verið afgreidd til breytinga á stjórnarskránni án þess að allir væru á eitt sáttir hér í þingsölum. Vilji menn leiða fram breytingar á grundvallarlöggjöfinni eiga menn að leita sátta áður en slík frumvörp eru samin. Sú ríkisstjórn sem núna situr og sat hér fyrir síðustu kosningar með stuðningi Framsóknarflokksins óð fram með stjórnarskrárbreytingar í miðju hruninu, reyndi að selja þá hugmynd að ástæða þess að hér hefði allt hrunið til grunna hefði verið stjórnarskráin. Hvar er það aftur í rannsóknarskýrslunni, í hvaða kafla er það aftur sem rannsóknarnefnd Alþingis komst að þeirri niðurstöðu að ástæða hrunsins væri léleg stjórnarskrá? Getur einhver bent mér á það, vinsamlegast? 

Þá er það komið á hreint að það var ekki ósk um að allir flokkar yrðu sammála um stjórnarskrárbreytingar enda held ég að það sé ekki hægt. Þá yrðu aldrei gerðar neinar breytingar, aldrei, það er mín skoðun. Ekki nema einhverjar breytingar sem eru svo sjálfsagðar að þær færu frekar auðveldlega í gegn. Sú nefnd sem var sett upp til að breyta stjórnarskránni síðast var nefnd undir forustu Jóns Kristjánssonar, þáverandi hv. þingmanns. Það var algjört þrátefli í þeirri nefnd og Samfylkingin var m.a. að fastsetja málskotsrétt forsetans og Sjálfstæðisflokkurinn að passa upp á að það færi ekki inn í stjórnarskrána að sjávarútvegsauðlindin væri sameign þjóðarinnar þó að það stæði í stjórnarsáttmála. Það er alveg hægt að rifja upp alla þá leiðinlegu sögu. Þá áttaði maður sig á því, bara á eigin skinni, að Sjálfstæðisflokkurinn ætlaði ekki að standa að breytingum þó að það stæði í stjórnarsáttmála, þannig að maður er löngu búinn að gefast upp á því að þingið geti 

Virðulegi forseti. Ég vil bara taka það fram að auðvitað var stjórnarskrárnefndin skipuð fyrir kosningarnar 2007 en hún átti að halda áfram eftir að kosningarnar 2007 voru afstaðnar. Sjálfstæðisflokkurinn lagði fram á vorþinginu síðasta, á árinu 2009, tillögur um breytingar á stjórnarskránni til þess einmitt að gera það sem hv. þingmaður nefnir, að undirstrika það að sjávarútvegsauðlindin væri sameiginleg eign þjóðarinnar eins og segir í lögum um stjórn fiskveiða. Við höfum tekist á um orðalag þessarar greinar en Sjálfstæðisflokkurinn tefldi hreinlega fram sinni eigin tillögu um þetta mál sem náði ekki fram að ganga hérna á þinginu þannig að það stenst auðvitað enga skoðun að við séum á móti því að slíkt ákvæði sé leitt í stjórnarskrána. Við lögðum líka fram tillögu um breytingar á 79. gr. sem hefði tekið þingið út úr þeirri úlfakreppu sem við erum nú í, að geta ekki breytt stjórnarskránni án þess 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Benediktssyni fyrir ágæta og skemmtilega ræðu og vona að hann finni það í hjarta sínu að fyrirgefa mér óvenju strákslegt frammíkall um að þingmenn séu ekki bara frá flokkum og hreyfingum heldur hugsanlega líka frá fyrirtækjum, en það dettur náttúrlega engum heilvita manni í hug að sé meint í alvöru. Mig langaði að spyrja, af því að hv. þingmaður talaði mjög skynsamlega og áheyrilega um þær pólitísku skotgrafir sem öllum eru ljósar sem fylgjast með störfum þingsins, tveggja spurninga: Telur hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, að það sé orðið meira en tímabært að breyta, endurskrifa eða skrifa upp á nýtt stjórnarskrá fyrir íslenska lýðveldið? Í annan stað: Telur hv. þingmaður að það sé raunhæfur möguleiki á því að stjórnmálaflokkarnir á þinginu geti yfirgefið skotgrafirnar og sameinast um að semja stjórnarskrá sem ekki inniheldur einhver hagsmunamál flokkanna heldur þau grunngildi sem þjóðin getur verið sammála um að hún vilji lifa við næstu ár eða vonandi áratugi svo að maður sé nú bjartsýnn? Telur hv. þingmaður að þetta sé mögulegt og framkvæmanlegt? Og þá í þriðja lagi, ef svarið er já: Hvað gæti það tekið langan tíma? Mundi það geta gerst á minni ævi?

Virðulegi forseti. Já, ég tel að það sé tímabært að taka stjórnarskrána til endurskoðunar og sérstaklega þá kafla sem ég vék að í ræðu minni sem t.d. snúa að hlutverki forseta Íslands. Ég er hlynntur þingræðinu, ég tel að það verði ekki vikið frá þrískiptingu ríkisvaldsins. Ég er að sjálfsögðu hlynntur hlutlausum dómstólum. Ég tel að ýmis ákvæði sem snúa að samskiptum ráðherra og forsetans og ábyrgðinni þeirra á milli þarfnist endurskoðunar. Ég tel að við þurfum að velta því fyrir okkur að taka ný ákvæði inn í stjórnarskrána eins og til að mynda það sem snertir auðlindir landsins, við þurfum auðvitað að ræða málin og komast að niðurstöðu um slíka hluti. Í stjórnarskrárnefndinni var líka ágætissamstaða um það að í stjórnarskrána skorti ákvæði sem varða umhverfismál. Ég er líka þeirrar skoðunar og svara því þess vegna játandi að flokkarnir geti komið sér saman um þetta. Ég tel að það sé vel á því byggjandi að efna til þverpólitísks samráðs á þinginu og að við ættum að kalla til sérfræðinga okkur til ráðgjafar um það hvernig við eigum helst að standa að þessu. Ég tel að það sé of mikið gert úr því sem kallað hefur verið grundvallarágreiningur, til að mynda um sameign þjóðarinnar á auðlindum og hlutverk forsetans. Reyndar tel ég að nýskeðir atburðir á árinu muni á endanum leiða til þess að það verði miklu minni ágreiningur um þörfina til að fella niður 26. gr. en var í störfum stjórnarskrárnefndarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar sem mér fannst greinargott og féll mér vel í geð. Í ræðu sinni áðan rakti hv. þingmaður dæmi um mismunandi afstöðu til stjórnarskrárinnar eftir því hvort menn sátu í ríkisstjórn eða ekki varðandi málskotsrétt forsetans eða rétt hans til að vísa til þjóðaratkvæðagreiðslu. Auðvitað eru menn mismunandi glaðir og mismunandi stemmdir eftir því hvort þeir eru við völd eða ekki, en stjórnarskráin er eitthvað sem blífur og lifir vonandi margar ríkisstjórnir. En í ljósi fenginnar reynslu af stjórnarskrárvinnu, hvernig telur hv. þm. Bjarni Benediktsson 

Virðulegi forseti. Ég tel að skemmsta leiðin að því markmiði sé sú að einbeita sér að því sem við erum sammála um að þarfnist endurskoðunar. Ég tel t.d. nokkuð óumdeilt að mannréttindakafla stjórnarskrárinnar þurfi ekki að skrifa upp á nýtt. Ég tel að við þurfum líka að láta á það reyna hvort við ætlum ekki örugglega að byggja hér áfram á þrískiptingu ríkisvalds og ef svo er er talsvert þá þegar leyst. Mér finnst gefinn upp boltinn í þessu frumvarpi sem við ræðum hér að þetta sé bara allt til skoðunar, þingræðið og þrískiptingin og það er m.a.s. látið að því liggja að það megi taka sjálfstæði dómstólanna til endurskoðunar hvað sem nákvæmlega er átt við með því. Það er væntanlega átt við að það þurfi að tryggja enn betur sjálfstæðið en ekki hvort við ætlum að viðhalda sjálfstæði dómstólanna frá hinum örmum ríkisvaldsins. Með því að afmarka verkefnið og færast ekki of mikið í fang er hægt að vinna þetta á tiltölulega skömmum tíma, 

Virðulegi forseti. Ég kem hér í andsvar vegna þess að mér heyrðist það vera skilningur hv. þingmanns á þeim breytingum sem verið að gera á 27. gr. frumvarpsins að það sé afstaða meiri hluta nefndarinnar að frumvarp til stjórnskipunarlaga skuli aðeins sent Alþingi til meðferðar ef full samstaða næst um það á stjórnlagaþingi. Ég legg áherslu á að það stangast á við ákvæði frumvarpsins að öðru leyti þar sem gert er ráð fyrir að stjórnlagaþing greiði atkvæði um einstakar tillögur og síðan um frumvarpið í heild og að það teljist samþykkt og sent Alþingi til meðferðar ef meiri hluti fulltrúa á stjórnlagaþingi greiði því atkvæði enda megi telja það fyrir fram óraunhæft að full samstaða geti náðst um einstakar tillögur á stjórnlagaþingi. Ég sé hins vegar við lesturinn á nefndarálitinu að þetta má misskilja og velti fyrir mér hvort hugsanlega komi til greina að draga þessar breytingartillögur til baka í ljósi þessa því að 2. mgr. 27. gr. felur í raun einungis í sér að náist ekki slíkt meirihlutasamþykki á stjórnlagaþingi skuli stjórnlagaþing engu að síður skila formlega af sér til Alþingis. Ég vil ítreka hér að þetta er skilningur meiri hluta nefndarinnar til að það sé alveg á hreinu. Um hitt vil ég segja að úr allsherjarnefnd komu fjögur mismunandi álit, fjórar mismunandi skoðanir, á því hvernig skuli fram haldið með málið en megininntak málsins sjálfs, þ.e. breytingar á stjórnarskránni, er ekki umdeilt. Það eru allir sammála um að ráðist skuli í þær og þá er það hlutverk ábyrgs stjórnvalds, það er hlutverk ábyrgs meiri hluta að mínu mati, að ef einsýnt er að ekki náist samstaða en samstaða er um meginmarkmiðið þurfi að keyra málið áfram, draga það út úr kyrrstöðu og hreyfa við því þannig að við getum þokað málinu.

Virðulegi forseti. Það var einmitt eftir lestur nefndarálits meiri hlutans sem þessi skilningur varð til hjá mér og ég vil þá þakka formanni nefndarinnar fyrir það að koma með þessa ábendingu og leiðrétta misskilning minn um þetta atriði. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður segir, að sum mál eru þess eðlis að þeim þarf með einhverjum hætti að koma á hreyfingu jafnvel þó að um þau sé ágreiningur. Ríkisstjórnin hefur valið þá leið í nokkrum stórum málum, eins og t.d. varðandi breytingar á stjórnarskránni - og annað mál sem ég gæti hér nefnt er frumvarp til laga um persónukjör sem var til umfjöllunar á þinginu í vetur, að láta ekkert reyna á samtal við aðra flokka hér á þinginu. Við höfum afskaplega lítið rætt í raun og veru þessi stóru grundvallaratriði um það hvernig kjördæmaskipanin hefur reynst, þ.e. síðustu breytingar sem gerðar voru á henni, um það hvort ekki er stuðningur við það í öllum flokkum að finna leiðir til að tryggja þjóðinni aðkomu að úrslitaákvörðun um stór mál. Ég vil benda á að við í Sjálfstæðisflokknum afgreiddum á síðasta landsfundi okkar sérstaka tillögu um að færa þyrfti í lög ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur. Við erum mjög áfram um að taka virkan þátt og eiga samstarf við aðra flokka um þær lýðræðisumbætur sem svo mjög eru til umfjöllunar í þjóðfélaginu þessi missirin en það hefur afskaplega lítið verið látið á það reyna um hvað við værum tilbúin til að eiga samstarf. Ég er einfaldlega talsmaður þess hér að menn setjist yfir þessi mál af einhverri yfirvegun en æði ekki fram með fullbúin frumvörp eins og mér finnst ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur gera ítrekað í þessum stóru málaflokkum og gefa sér það síðan sem fyrir fram gefna niðurstöðu að það verði bara að senda málið út úr þinginu, 

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér, frumvarp til laga um stjórnlagaþing, er eitt af stærstu málum ríkisstjórnarinnar, eitt af loforðum ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna. Ég vek athygli virðulegs forseta á því að enn einu sinni sér hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, ekki ástæðu til að vera við umræðu hér, aðalumræðu þessa máls. Ég vek líka athygli hæstv. forseta á því að hann mun vera eini félaginn í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sem er hér í þingsal. Ég að vísu fagna því að hann er á mælendaskrá á eftir og hugsanlega kannski sá eini í þingflokki Vinstri grænna sem ætlar að taka hér til máls. Það vekur óneitanlega nokkra athygli og ég velti því hreinlega fyrir mér hvort það geti verið að verið sé að fara fram með mál af hálfu ríkisstjórnarinnar með svipuðum hætti og gert var á liðnu sumri þegar meiri hluti Alþingis samþykkti að senda inn umsókn til Evrópusambandsins, ósk um aðildarviðræður þar sem ljóst var að stór hluti þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs kaus gegn eigin stefnu og loforðum sem þeir höfðu gefið kjósendum í kosningum á liðnu vori. Það er rétt að halda því til haga að ekki einn einasti ráðherra ríkisstjórnarinnar, sem leggur þetta mál fram, sér ástæðu til að vera viðstaddur í kvöld. Þetta er mikilvægt mál vegna þess að stjórnarskráin er æðsta réttarheimild Íslands og yfir önnur lög hafin og við verðum því að umgangast stjórnarskrána af mikilli virðingu og allar breytingar sem kunna að vera gerðar á henni verða að vera gerðar af mikilli yfirvegun og þannig að sem breiðust samstaða náist hér á þessari háttvirtu samkomu og líka utan hennar. Það gildir ekki aðeins að menn nái saman um breytingar á stjórnarskrá á þessari virðulegu samkomu heldur er nauðsynlegt að það gerist líka í þjóðfélaginu öllu vegna þess að ekki getur hv. Alþingi gengið gegn meiri hluta þjóðarinnar eða vilja stórs hluta þjóðarinnar þegar kemur að því að breyta grundvallarlögum lýðveldisins. Sú stjórnarskrá sem er í gildi í dag er þriðja stjórnarskrá sem Íslendingar hafa fengið. Okkar fyrsta stjórnarskrá tók gildi árið 1874, sú næsta árið 1920, í kjölfar þess að við urðum fullvalda ríki árið 1918. En gildandi stjórnarskrá tók gildi við lýðveldisstofnunina árið 1944. Margir þingmenn hafa tekið til máls og rætt um breytingar og nauðsyn þess að breyta stjórnarskránni og ég fæ það stundum á tilfinninguna að hv. þingmenn, margir hverjir, standi í þeirri trú að stjórnarskráin sé óbreytt frá árinu 1944, að hún hafi ekki tekið neinum breytingum frá árinu 1944. Þetta er auðvitað kolrangt og kemur fram í skýrslu sem var gerð árið 2005 og skrifuð var af Gunnari Helga Kristinssyni stjórnmálafræðiprófessor að beiðni nefndar um breytingar á stjórnarskrá. Þar kemur fram, ef við miðum við að greinar stjórnarskrárinnar séu 79 - 80. og 81. gr. er sleppt þar sem þar eru ákvæði um stundarsakir frá árinu 1944 - að af þessum 79 greinum hefur 45 verið breytt, hvorki fleiri né færri. Ef við lítum á einstaka kafla stjórnarskrárinnar kemur hins vegar í ljós að í 1. kafla, sem er stjórnskipunin, eru tvær greinar og þeim hefur aldrei verið breytt. En í 2. kafla, sem eru forsetakosningar og ákvæði um forseta og ríkisstjórn, sem eru 28 greinar, hefur 6 verið breytt. Í 3. kafla hefur öllum greinunum verið breytt um þingkosningar. Í 4. kafla, Störf Alþingis, eru 24 greinar og 17 hefur verið breytt. Í 5. kafla, Dómsvaldið, eru 3 greinar og einni hefur verið breytt. Kirkja og trúfrelsi, þar eru þrjár greinar, tveimur hefur verið breytt. Þegar kemur að 7. kafla um mannréttindi og stjórnarskrárbreytingar, sem er 15 greinar hefur öllum breytt og í rauninni bætt við. Þegar menn tala um að hér sé ekki um lifandi plagg að ræða sem hefur fengið að þróast í tímanna rás og í takt við tímann eru menn að fara með rangt mál. En það á eðli málsins samkvæmt að vera erfitt að breyta stjórnarskrá, það er eðli hennar vegna þess að þetta er grundvallarrit. Þetta eru lögin sem tryggja fyrst og fremst réttindi einstaklinganna og réttindi borgaranna gagnvart ríkisvaldinu. Það er það sem stjórnarskráin á fyrst og fremst að gera. Hv. þm. Þráinn Bertelsson spurði félaga minn, hv. þm. Bjarna Benediktsson, að því áðan hvernig væri hyggilegt eða hvernig væri hægt að bera sig að við að breyta stjórnarskránni. Það er auðvitað mjög gagnmerk spurning. Þá ætla ég að fá, með leyfi hæstv. forseta, að vitna í hv. þingmann sjálfan, Þráin Bertelsson sem skrifar á Smuguna 27. apríl árið 2010 og ég hygg nefnilega að svarið leynist kannski að einhverju leyti í þessum skrifum: „Ég fyrir mitt leyti er mjög ósáttur við þetta frumvarp“ - þ.e. það frumvarp sem við ræðum hér - „enda hefur komið fram vel rökstudd gagnrýni á það frá ýmsum umsagnaraðilum. Ég held að það sé brýnt að þjóðin setji sér nýja stjórnarskrá en ekki með þeim hætti sem þetta stirðbusalega frumvarp gerir ráð fyrir. Mér finnst það skrýtin leið að setja á stofn einhvers konar þjóðkjörna eftiröpun af Alþingi í smækkaðri mynd til að vinna það verk á stuttum tíma sem þingið sjálft hefur ekki getað komið í framkvæmd. Ég hef engan mann heyrt mæla fyrir þessu frumvarpi af mikilli sannfæringu og sýnist helst að það hugnist ekki neinum í raun og veru. Það er vægast sagt mikið vafamál að þetta útskot eða botnlangi úr fulltrúalýðræðinu sé besta svarið við óskum þjóðarinnar um nýja stjórnarskrá. Kostnaður við þetta stjórnlagaþing er áætlaður 300 milljónir króna, mestan part launakostnaður stjórnlagaþingsfulltrúa - og ég held að bæði launakostnaður og aðrir kostnaðarliðir séu mjög vanmetnir og heildarkostnaður muni nema miklu hærri upphæð en 300 milljónum nái þetta frumvarp fram að ganga. Hin almenna krafa um stjórnlagaþing með þátttöku almennings snýst ekki um að þjóðin óski eftir því að fá að kjósa 30 manns í fulla vinnu mánuðum saman með 300 milljóna tilkostnaði til að semja stjórnarskrá - að ofan. Krafan er um að opna leið til þess að þjóðin sjálf geti átt sem breiðasta aðkomu að því að semja nýja stjórnarskrá handa sjálfri sér.“ Hv. þm. Þráinn Bertelsson heldur síðan áfram og tekur að mestu undir mjög merkilega tillögu sem Njörður P. Njarðvík lagði fram sama dag og Þráinn birti grein sína á Smugunni . En Njörður P. Njarðvík hefur verið í fararbroddi þeirra sem talið hafa nauðsynlegt að kallað verði saman sérstakt stjórnlagaþing vegna þess að hann var búinn að missa trú á þessa virðulegu stofnun, að henni mundi auðnast að breyta stjórnarskrá með þeim hætti sem hann telur nauðsynlegt að gera. Njörður P. Njarðvík skrifar grein í Fréttablaðið 27. apríl sl. og segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Til er ein leið til leysa þá pattstöðu sem þetta mál er komið í, og hefur Alþingi sjálft sýnt skýrt fordæmi sem telja má eins konar hliðstæðu. Það var þegar Alþingi skipaði sérstaka utanþingsnefnd til að rannsaka orsakir og tildrög efnahagshrunsins. Í því fólst sú afstaða þingsins að nauðsynlegt væri að fá utanaðkomandi fólk til þessa vandaverks, fólk sem sjálft ætti engra sérstakra hagsmuna að gæta. Þetta reyndist snjöll lausn. Vandað var til vals nefndarmanna og árangurinn eftir því, miklu umfangsmeiri og skýrari en nokkur þorði að vona. Þar var unnið af vandvirkni, menningarlegri reisn og djörfung. Svipaða leið er unnt að fara til lausnar þessa aðkallandi máls. Alþingi getur skipað sérstaka utanþingsnefnd sem falið yrði að semja drög að nýrri stjórnarskrá, stjórnlaganefnd. Ef vandað er til vals nefndarmanna, er í rauninni ekkert sem segir, að 7–9 manna nefnd geti ekki unnið slíkt verk jafnvel og heilt stjórnlagaþing. Og það yrði áreiðanlega mun ódýrara, þótt hún hefði einhverja starfsmenn sér til aðstoðar. Nefndin gæti haft vinnubrögð rannsóknarnefndarinnar að fyrirmynd, sótt ráð sem víðast, kallað til sín fjölda manna, haldið fundi á ýmsum stöðum á landinu. Hún ætti að geta lokið störfum á 12–16 mánuðum. Þegar hin nýja stjórnarskrá er lögð fram, tekur Alþingi hana til umfjöllunar og getur sem best vísað henni til þjóðaratkvæðagreiðslu.“ Ég hygg að Njörður P. Njarðvík og hv. þm. Þráinn Bertelsson séu í rauninni búnir að finna þá leið sem við gætum hugsanlega sætt okkur við hér öll og mynda raunverulega samstöðu um það hvernig við ætlum að vinna verkið og ná fram þeim breytingum sem nauðsynlegt kann að vera þegar kemur að breytingum á stjórnarskrá. Ég hygg að þegar einn helsti og ötulasti talsmaður og baráttumaður fyrir því að skipað verði stjórnlagaþing til að taka völdin af Alþingi leggur til slíka tillögu sem Njörður P. Njarðvík hefur gert og gerði þegar 27. apríl sl. í opinberri grein finnst mér fráleitt annað en að meiri hluti Alþingis athugi það og ræði það af fullri alvöru hvort hugmynd Njarðar P. Njarðvíks sé ekki bara skynsamleg niðurstaða og grunnur að því að við náum raunverulegri samstöðu og þeirri sem við erum þó öll sammála um að væri skynsamlegast, eðlilegast og best að við næðum hér, samstöðu um það hvernig við ætlum að ná fram nauðsynlegum breytingum á mikilvægasta plaggi sem við eigum, sem er stjórnarskrá lýðveldisins. Þingmönnum verður oft tíðrætt um að nauðsynlegt sé að endurreisa virðingu Alþingis og styrkja löggjafarsamkomuna gagnvart framkvæmdarvaldinu. Mér finnst það furðulegt að stuðningsmenn stjórnarflokkanna telji að það að kjósa til stjórnlagaþings sé besta leiðin til að auka virðingu Alþingis. Stjórnarskráin leggur nefnilega þær skyldur á herðar okkar þingmönnum að standa að þeim breytingum sem við þurfum að gera, stjórnarskráin leggur þær skyldur á okkur að standa að þeim breytingum. Að koma sér undan þeim skyldum með beinum eða óbeinum hætti, hvort heldur það er að kjósa ráðgefandi stjórnlagaþing eða fallast á tillögu líkt og framsóknarmenn hafa lagt hér fram, mun aldrei auka virðingu almennings fyrir störfum þessarar ágætu stofnunar eða samkomu. Ég fullyrði að hugmyndin að baki stjórnlagaþingi gangi þvert á 79. gr. stjórnarskrárinnar. Hún gengur gegn anda hennar, en þar er kveðið á um hvernig og með hvaða hætti standa skuli að breytingum á stjórnarskránni. Vilji meiri hluti Alþingis standa þannig að málum að kjósa eigi ráðgefandi stjórnlagaþing verða þeir að byrja á því að breyta 79. gr. stjórnarskrárinnar. Ég hygg að það sé forsenda þess að hægt sé að ræða og afgreiða það frumvarp sem við ræðum hér. Af því að ég sé að tími minn fer að styttast vil ég líka gera smáathugasemdir við frumvarpið sjálft eða réttara sagt þær áætlanir sem gerðar eru í frumvarpinu. Ég vitnaði hér í hv. þm. Þráin Bertelsson, sem taldi að kostnaðurinn væri um 300 milljónir og hefur hann þá byggt á greinargerð frumvarpsins. Það er misjafnt hvernig þetta er mælt en í greinargerð fjárlagaskrifstofu segir orðrétt, með leyfi forseta: „Erfitt er að meta kostnað við stjórnlagaþing með nákvæmni. Fyrir utan óvissu um endanlegan fjölda þingfulltrúa og tímalengd þinghalds er óvissa um margt annað sem hefur áhrif á kostnað. Gildir það um nánari tilhögun og fyrirkomulag á þinghaldinu sjálfu, aðbúnað allan og umgjörð, starfsmannafjölda, aðkeypta sérfræðiaðstoð, húsnæðismál og annað sem áhrif hefur á kostnað við þinghaldið og starfrækslu þingsins.“ Í yfirliti sem birtist með þessu kemur síðan fram að áætlaður kostnaður sé allt frá 360 og upp í liðlega 440 milljónir, fer eftir því hvort starfstíminn er áætlaður 8–11 mánuðir. En þegar þessi áætlun er gerð er alveg ljóst að kjósa átti til stjórnlagaþings samhliða sveitarstjórnarkosningum. Nú er ég ekki alveg klár á því hvað það kostar að efna hér til kosninga en ég hygg að kostnaðaráætlun þessa frumvarps sé öll úr lagi gengin, það sé ekkert að marka hana, óvissan er til staðar eins og fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins viðurkennir, mikil óvissa, og síðan bætast líklegast við u.þ.b. 200 milljónir kr. a.m.k. við að halda kosningarnar. Þá spyr ég: Haldið þið að það sé forsvaranlegt að efna til þess að stefna saman 25–31 Íslendingi til að vera ráðgefandi í breytingum á stjórnarskránni fyrir 600 millj. kr. eða meira? Ég hygg að bara þetta svari því að við erum á einhverjum villigötum og ég tel að þessi góða samkoma geti náð saman og staðið skynsamlega að verki ef við t.d. gætum náð saman um tillögu sem er í anda þess 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir um margt ágæta ræðu. Ég vil gera að umtalsefni það sem hann segir um kostnaðinn vegna þess að hann hefur verið áætlaður á þessu bili, um og í kringum 500 milljónir, og ég held að það sé varlega áætlað. Hvað sem því líður held ég að það sé erfitt að átta okkur á því hver kostnaðurinn er af því að traust vantar í samfélagið. Ég held að það sé erfitt fyrir okkur að komast að einhverri niðurstöðu um hvað það kostar okkur að hafa löggjöf og hafa stjórnarskrá sem er ekki í takti við samfélagið sem við búum í. Ég sagði í ræðu minni í dag að það væri hugsanlegt að öðruvísi stjórnarskrá hefði ekki bjargað okkur frá bankahruni og gjaldmiðilshruni en hins vegar er alveg ljóst að það var stjórnskipanin sem brást. Ég vil líka gera að umtalsefni það sem virðist vera nokkurs konar blæti hjá hv. þingmanni, að vilja sífellt hafa forsætisráðherra í salnum þegar hann flytur ræður sínar. Þetta er meðal þess sem á að taka til skoðunar á stjórnlagaþinginu, það eru samskipti löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Að mínu viti ættu ráðherrar í ríkisstjórninni ekkert erindi á löggjafarsamkomuna nema þá sérstaklega til að gefa henni skýrslu um störf sín. Þannig væru að mínu mati eðlileg samskipti á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, ráðherrar væru ekki sitjandi þingmenn í þessum sal. Ég mundi vilja spyrja hv. þingmann þeirrar spurningar: Hvers vegna er nauðsynlegt að fulltrúi framkvæmdarvaldsins sé viðstaddur þegar hann flytur ræður sínar?

Frú forseti. Mér finnst svarið liggja í augum uppi. Ég er kannski svona einfaldur norðanmaður. Ég benti á það í ræðu minni að stjórnlagaþing er helsta baráttumál ríkisstjórnarinnar og hæstv. forsætisráðherra. Frumvarpið sem við ræðum hér er samið af hæstv. forsætisráðherra og ráðgjöfum hennar. 
             Mér finnst fullkomlega eðlilegt að ég sem þingmaður geri þá kröfu að aðalhöfundur og aðalbaráttumaður frumvarpsins sem við ræðum, sé viðstaddur aðalumræðu frumvarpsins. Mér þykir það miður ef hv. formaður allsherjarnefndar skilur ekki það sem mér finnst vera eðlileg og sanngjörn krafa.

Virðulegur forseti. Ég vildi einfaldlega draga inn í umræðuna að ekki er sjálfgefið að löggjafarvald og framkvæmdarvald blandist með þeim hætti sem tíðkast hefur á Íslandi síðustu áratugi. Það er ekki sjálfgefið að það sé gert með þessum hætti.  Ég spurði einfaldlega: Hvers vegna er það? Ég fékk engin svör við því.

Frú forseti. Aðalbaráttumál hæstv. forsætisráðherra er að koma frumvarpinu um stjórnlagaþing í gegn. Ef ekki er nauðsynlegt að höfundur og aðalhugmyndafræðingur frumvarpsins sé í salnum þegar aðalumræða á sér stað, þá er það gott. Þá skal þingheimur taka málið í sínar hendur og afgreiða það með sínum hætti og á sínum hraða en ekki eftir ósk framkvæmdarvaldsins eins og hv. formaður allsherjarnefndar er að reyna að gera og þóknast framkvæmdarvaldinu.

Þá erum við sammála.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir alveg afburða skemmtilega ræðu og hlutar hennar voru eins og músík í mínum eyrum. Ég var ekki beinlínis að spyrja að því hvernig maður ætti að bera sig að því að semja nýja stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland vegna þess að á því hef ég ákveðnar skoðanir sem ég hef lagt fram og eru mjög samhljóma skoðunum Njarðar P. Njarðvíks sem hv. þingmaður vitnaði réttilega til. Ég tel af og frá að fara út í harðar kosningar hjá þjóðinni til að kjósa 25–31 aðila til verksins. Verk stjórnlagaþingsins er að semja nýja stjórnarskrá handa Íslendingum. Þetta er stjórnarskrá lýðveldisins sem ég held á í hendinni, þetta eru sjö vélritaðar blaðsíður. Að ætla að láta 30 manna þing rífast um þetta á fullu kaupi mánuðum saman finnst mér algjörlega geðveik aðferð. Ég vil litla ritnefnd sem sér um að semja stjórnarskrána upp á nýtt og leitar eftir hugmyndum frá allri þjóðinni sem menn mega setja fram án þess að hafa verið kosnir til þess, án þess að hafa neitt umboð nema frá sjálfum sér. Við erum nýbúin að kjósa nefnd á þinginu - að vísu sat ég ekki á því þingi - sem samdi skýrslu sem er miklu meiri að vöxtum. Hérna er hluti af þeirri skýrslu, hún er um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna frá rannsóknarnefnd. 

Frú forseti. Ég held að ég hefði bara getað haldið þessa ræðu sem hv. þm. Þráinn Bertelsson hélt hér áðan og hef litlu við hana að bæta. Ég bara bendi á að þær hugmyndir sem hv. þingmaður og Njörður P. Njarðvík og fleiri hafa haft eru nú svona nær samhljóða þeirri tillögu sem sjálfstæðismenn hafa lagt hér fram. Mér finnst furðulegt að menn geti ekki, jafnvel harðir talsmenn stjórnlagaþings, tekið undir með Nirði P. Njarðvík að þessu leyti og hv. þm. Þráni Bertelssyni.

Virðulegi forseti. Mér finnst allt benda til þess að úr því að við, hv. þm. Óli Björn Kárason og ég, erum fallnir hér í faðma og höfum myndað bandalag gagnkvæmrar aðdáunar sé alls ekki útilokað að draga stjórnmálaflokkana upp úr skotgröfum vegna þess að verkefni þeirra er ekki að koma stefnuskrá sinni á prent eða sem mestu af henni heldur þeim gildum sem þjóðin telur sameiginlega að hún geti lifað við án þess að verði borgarastríð í landinu. Það er verkefnið í raun og veru. Látið, ágætu þingmenn, nýfundinn kærleika milli mín og hv. þm. Óla Björns Kárasonar verða að fyrirmynd. Af hverju getum við ekki fallist í faðma um að gera þetta í samvinnu? Af hverju þarf að troða þessu niður um kokið á manni af veikum meiri hluta stjórnar 

Frú forseti. Þetta er kannski að verða eitthvert undarlegasta ástarsamband sem hefur myndast hér í þingsölum undanfarna áratugi, ég kann þó ekki þingsöguna nægilega vel, en þetta er alveg kórrétt. Ég segi núna við hv. formann allsherjarnefndar - fyrst það er svo að hæstv. forsætisráðherra er búin að segja sig frá málinu vegna þess að það var ekki hægt að skilja orð hennar öðruvísi - þá segi ég: Nú skulum við taka höndum saman í þingsalnum, löggjafinn, og mynda þá samstöðu sem við höfum öll verið að tala um og kalla eftir og vinnum verkið í sameiningu. Fyrst við Þráinn getum það þá get ég það með hv. formanni allsherjarnefndar, Róberti Marshall, enda veit ég að hann hefur efasemdir um málið.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir ágæta ræðu um stjórnlagaþingið og fræðandi. Ég hnaut um það að hann talaði frekar lítið um 79. gr., en það er nú einmitt það sem er kannski aðaláhugamál mitt í þessu sambandi vegna þess að ég tel að það verði að breyta henni áður en menn geti nokkuð gert. Málið er það að þjóðin hefur aldrei greitt atkvæði um stjórnarskrá. Það er nefnilega þannig að 79. gr., eins og hún er nú, segir að um leið og fram komi tillaga sem er samþykkt um breytingar á stjórnarskránni skuli rjúfa þing, sem þýðir að svona tillögur eru yfirleitt samþykktar í lok kjörtímabilsins. Þegar búið er að rjúfa þing á að sjálfsögðu að efna til kosninga og þá verður kosið upp á nýtt og nýtt þing á að samþykkja breytinguna sem hið fyrra hafði samþykkt. Það þýðir að þjóðin er ekkert að greiða atkvæði um stjórnarskrá, hún er að greiða atkvæði í alþingiskosningum um þing sem á að stjórna landinu næstu fjögur árin. Þetta er mjög miður. Þess vegna vildi ég spyrja hv. þm. Óla Björn Kárason að því hvort hann telji það ekki númer eitt, tvö og þrjú að breyta 79. gr. þannig að breytingar á stjórnarskránni geti verið liprari og að þjóðin sé þá raunverulega að greiða atkvæði um stjórnarskrána þegar hún greiðir atkvæði samkvæmt 79. gr. þannig breyttri. Þetta tel ég vera mjög mikilvægt og allar umræður um stjórnarskrá eru eiginlega markleysa þar til menn eru búnir að breyta þessu.

Frú forseti. Ég er sammála hv. þm. Pétri Blöndal að þessu leyti. Ég held að það sé nauðsynlegt að breyta 79. gr. stjórnarskrárinnar. Ég fór svona á hundavaði yfir það áðan að ég teldi það í rauninni forsendu þess að menn afgreiddu þetta frumvarp um stjórnlagaþing, að við breyttum 79. gr. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að mér löglærðari og lögspakari menn kunna að gera ágreining um það. En ég held að það sé alveg rétt að 79. gr. hamli og komi í veg fyrir að það sé hægt að breyta stjórnarskránni með tiltölulega þægilegum hætti. Ég hef hins vegar miklar efasemdir um að það eigi að vera auðvelt að breyta stjórnarskránni. Ég held að það eigi að vera frekar erfitt vegna þess að hér er um grunnlagarit okkar að ræða, en ég held að það sé hins vegar alveg kórrétt að 79. gr. geri það líka að verkum að þegar þing er rofið og boðað er til alþingiskosninga þá sé almenningur ekki að kjósa um breytingar á stjórnarskránni. Það er blekking að halda því fram að þegar menn gangi að kjörborði í alþingiskosningum eftir stjórnarskrárbreytingu séu þeir að kjósa um breytta stjórnarskrá. Þeir eru að kjósa stjórnmálaflokka sem þeim líkar í það og það skiptið.

Frú forseti. Þetta er einmitt það sem ég vildi fá skarpari sýn hv. þingmanns á. Ég tel að það eigi að vera mjög erfitt að breyta stjórnarskránni. Það á vera virkilega erfitt. Það á að gerast einstaka sinnum. Þess vegna mundi ég vilja hafa mörkin í svona þjóðaratkvæðagreiðslu til að breyta stjórnarskránni - sem ég tel vera æskilegt af því að ég er hlynntur þjóðaratkvæðagreiðslum - þannig að jafnvel 60% kjósenda yrðu að samþykkja það, jafnvel 65% allra kjósenda yrðu að samþykkja það. Þannig að ef þátttakan yrði minni en 65% þá væri sú breyting fallin. Það á að vera samstaða um stjórnarskrá af því að þetta er eitthvað sem öll þjóðin á að vera sátt við og það gengur ekki, eins og hér er að fara að gerast, að einhver minni hluti fari að samþykkja eitthvað í krafti flokksræðis o.s.frv. Ég tel því að það eigi að vera mjög erfitt að breyta stjórnarskránni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal hans innlegg. Ég mótmæli engu sem hann segir. Ég held að við eigum að breyta 79. gr. stjórnarskrárinnar með þeim hætti sem hann talar um, en það má þó ekki vera þannig að það verði einstaklega auðvelt að hringla með stjórnarskrána fram og til baka og koma fram með stjórnarskrá eins og við gerum hér í lagasetningu þar sem framkvæmdarvaldið dælir inn jafnvel 100 frumvörpum sem á að afgreiða á örfáum dögum, jafnvel innan við viku. Þannig vil ég ekki að menn stundi stjórnarskrárbreytingar.

Virðulegur forseti. Ég geri athugasemdir við fundarstjórn forseta, að hann skuli ekki hafa gert athugasemdir við ræðu hv. þingmanns þegar hann ber mér það hér í ræðustól að hafa efasemdir um þetta mál. Ég mælti í dag fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjarnefndar um þetta mál, hef staðið hér í ræðustól og útskýrt það eftir fremsta megni. Ég geri þá kröfu að ég fái að túlka skoðanir mínar og þær séu gerðar góðar og gildar. Ég hef skoðað þetta mál út frá öllum hliðum í störfum nefndarinnar. Ég áskil mér einfaldlega rétt til að geta borið af mér sakir þegar mér eru gerðar 

Forseti telur ekki að fram hafi komið í ræðu hv. 5. þm. Suðvest. ástæða til að hv. 8. þm. Suðurk. geti borið af sér sakir og telur því að forseti hafi staðið að fundarstjórn eins og þingsköp segja til um.

Frú forseti. Hvað ætli margir landsmenn hafi lesið stjórnarskrá okkar? Ég viðurkenni að ég hafði hreinlega aldrei lagt mig fram við að finna þessa litlu bók fyrir hrun. Það var ekki fyrr en í árdaga hrunsins að ég kynnti mér þetta plagg og komst að því að ég fann lítinn samhljóm með því sem þar stendur. Ég fékk það svo staðfest af mér fróðari mönnum að þessi blessaða stjórnarskrá væri samrit af stjórnarskrá Danaveldis. Þá skildi ég af hverju þeir lagabókstafir sem ég hafði heyrt fleygt fyndu sér ekki farveg innra með mér. Þetta er ekki stjórnarskrá samin af íslensku þjóðinni fyrir þjóðina, heldur afrit af fornu plaggi kónga og drottnara frá öðru landi, landi sem drottnaði yfir þjóðinni. Enn svíður undan því að hafa verið nýlenda annars ríkis, þó svo ég hafi svo sem ekkert upp á nútíma Dani að klaga. Í dönsku stjórnarskránni okkar var forseti límdur inn í stað kóngs. Í dönsku stjórnarskránni okkar býr ekki snefill af þjóðarsál þess fólks sem hér býr. Ég var í alls konar grasrótarhópum, frú forseti, og mætti á fjölbreytta fundi í árdaga hrunsins, með alls konar skemmtilegu og spöku fólki sem kunni góð skil á stjórnarskránni og annarra landa stjórnarskrám. Ég lærði mikið um það hvernig alls konar fólk langaði að fá tækifæri til að hafa áhrif á það hvers konar samfélag risi úr öskustónni. Þar voru margar hugmyndir sem mér hugnaðist. Ég fann samhljóm og mig langaði að taka þátt í að finna leið til að móta samfélag mitt með alls konar fólki sem ég þekkti ekki neitt, en sá með þeim möguleika á því að hrinda í framkvæmd beinna lýðræði en áður hefur tíðkast hérlendis. Á þessum tíma fór ég mikið að spá í stjórnarskrána og hugtakið stjórnlagaþing og komst að þeirri niðurstöðu að sennilega væri besti farvegur okkar sem þjóðar, til að vinna saman að því að móta hið nýja Ísland, fólginn í samræðum um það í hvernig samfélagi við viljum búa. Vettvangur fyrir slíkar samræður væri tengdur því að tala um hornstein þann sem við viljum meitla saman og gæti kallast stjórnarskrá, eða einfaldlega samfélagssáttmáli. Mér finnst hugtakið stjórnarskrá stundum frekar þurrt og óspennandi og stjórnlagaþing kveikir ekki í mér, nema það sé frekar hugsað sem þing fólksins, samkoma almennings um samfélag sitt. Kannski tek ég þetta orð í sátt ef stjórnlagaþing yrði að slíku þingi, þingi fólksins, vettvangur orðræðu um hvert við ætlum saman í framtíðinni. Hvað finnst okkur mikilvægast og hvað er það sem við getum öll verið sammála um? Við getum verið sammála um að við búum öll hér á þessu landi. Við getum kannski verið sammála um að það sé mikilvægt að tryggja að við varðveitum náttúruauðlindir okkar fyrir komandi kynslóðir. Við getum kannski tileinkað okkur hugarfar margra frumbyggja sem líta svo á að þeim beri að varðveita land sitt og allt sem á því hrærist fyrir næstu sjö kynslóðir. Það er hlutverk hverrar kynslóðar. Mér finnst það falleg hugmyndafræði, en kannski hugnast hún ekki öllum. Kannski getum við verið sammála um að við þurfum að geta veitt stjórnvöldum nauðsynlegt aðhald og kannski getum við orðið sammála um að hér þurfi að vera alvöru þrískipting valds. Ég veit eiginlega ekki hvað öllum finnst mikilvægt. Þess vegna langar mig að fá tækifæri til að eiga þetta samtal við aðra Íslendinga. Mig langar að heyra hvað fólki finnst að verði að vera í stjórnarskrá, samfélagssáttmála. Mig langar til að ræða við fólk um það og sjá hvað fær þjóðarsálina til að slá samhljóm. Ég held nefnilega að ef fólk væri hvatt til þess og gefið tækifæri og verkfæri, þá mundi það vilja hafa miklu, miklu meiri áhrif á samfélag sitt en flestir gera í dag. Mér finnst þetta frumvarp um margt ágætt, en það er enn svo langt í land með að vera það sem ég og allt það fólk sem sat fund eftir fund ræddi um, þegar okkur dreymdi um að skrifa nýja stjórnarskrá og hvernig stjórnlagaþing gæti best orðið. Ég veit að mikil vinna hefur verið lögð í frumvarpið og ég hef heyrt að vinnan hafi verið vönduð, en ég hef líka heyrt að það sé ekki samhljómur í nefndinni. Það veit ekki á ágætisbyrjun að ósætti sé við að meitla þennan mikilvæga hornstein framtíðar landsins. Því skora ég á og mæli með að þetta mál verði tekið aftur í nefnd og gefinn sá nauðsynlegi tími sem þarf til að tryggja að þetta fari út í sátt en ekki sundurlyndi. Það er lýðræðinu hættulegt að almenningur kunni ekki skil á stjórnarskrá sinni. Í skjóli vanþekkingar og áhugaleysis á þessu plaggi hafa stjórnarskrárbrot fengið að þrífast, ekki bara stundum heldur stundum daglega. Til að almenningur geti fylgst með og veitt sínum kjörnu fulltrúum nauðsynlegt aðhald, þarf aðgengi hans og skilningur á stjórnarskrá landsins að vera almennur. Sú er ekki raunin. Litla stjórnarskrárkverið sem ég fann hér á þinginu er hvergi fáanlegt og mun vera uppselt. Það fæst ekki í bókabúðum og þau svör sem fólk fær þegar það gerir sér far til að útvega sér stjórnarskrána, er að það geti bara fundið hana á netinu. Það finnst mér algerlega ótækt. Ég ætla því að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa stjórnarskrána fyrir almenning og skora jafnframt á þá sem hafa umsjón með prentun og dreifingu á stjórnarskrá landsmanna, sem þó er fengin að gjöf frá danska kónginum, að sjá til þess að allir sem það vilja geti fengið eintak af stjórnarskrárkverinu: „Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. I. 1. gr. Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn. Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið. II. 3. gr. Forseti Íslands skal vera þjóðkjörinn. 4. gr. Kjörgengur til forseta er hver 35 ára gamall maður, sem fullnægir skilyrðum kosningarréttar til Alþingis, að fráskildu búsetuskilyrðinu. 5. gr. Forseti skal kjörinn beinum, leynilegum kosningum af þeim, er kosningarrétt hafa til Alþingis. Forsetaefni skal hafa meðmæli minnst 1500 kosningarbærra manna og mest 3000. Sá, sem flest fær atkvæði, ef fleiri en einn eru í kjöri, er rétt kjörinn forseti. Ef aðeins einn maður er í kjöri, þá er hann rétt kjörinn án atkvæðagreiðslu. Að öðru leyti skal ákveða með lögum um framboð og kjör forseta, og má þar ákveða, að tiltekin tala meðmælenda skuli vera úr landsfjórðungi hverjum í hlutfalli við kjósendatölu þar. 6. gr. Kjörtímabil forseta hefst 1. ágúst og endar 31. júlí að 4 árum liðnum. Forsetakjör fer fram í júní- eða júlímánuði það ár, er kjörtímabil endar. 7. gr. Nú deyr forseti eða lætur af störfum, áður en kjörtíma hans er lokið, og skal þá kjósa nýjan forseta til 31. júlí á fjórða ári frá kosningu. 8. gr. Nú verður sæti forseta lýðveldisins laust eða hann getur ekki gegnt störfum um sinn vegna dvalar erlendis, sjúkleika eða af öðrum ástæðum, og skulu þá forsætisráðherra, forseti Alþingis og forseti hæstaréttar fara með forsetavald. Forseti Alþingis stýrir fundum þeirra. Ef ágreiningur er þeirra í milli, ræður meiri hluti. 9. gr. Forseti lýðveldisins má ekki vera alþingismaður né hafa með höndum launuð störf í þágu opinberra stofnana eða einkaatvinnufyrirtækja. Ákveða skal með lögum greiðslur af ríkisfé til forseta og þeirra, sem fara með forsetavald. Óheimilt skal að lækka greiðslur þessar til forseta kjörtímabil hans. 10. gr. Forsetinn vinnur eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni, er hann tekur við störfum. Af eiðstaf þessum eða heiti skal gera tvö samhljóða frumrit. Geymir Alþingi annað, en þjóðskjalasafnið hitt. 11. gr. Forseti lýðveldisins er ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum. Svo er og um þá, er störfum hans gegna. Forseti verður ekki sóttur til refsingar, nema með samþykki Alþingis. Forseti verður leystur frá embætti, áður en kjörtíma hans er lokið, ef það er samþykkt með meiri hluta atkvæða við þjóðaratkvæðagreiðslu, sem til er stofnað að kröfu Alþingis, enda hafi hún hlotið fylgi 3/4 hluta þingmanna. Þjóðaratkvæðagreiðslan skal þá fara fram innan tveggja mánaða, frá því að krafan um hana var samþykkt á Alþingi, og gegnir forseti eigi störfum, frá því að Alþingi gerir samþykkt sína, þar til er úrslit þjóðaratkvæðagreiðslunnar eru kunn. Nú hlýtur krafa Alþingis eigi samþykki við þjóðaratkvæðagreiðsluna, og skal þá Alþingi þegar í stað rofið og efnt til nýrra kosninga. 12. gr. Forseti lýðveldisins hefur aðsetur í Reykjavík eða nágrenni. 13. gr. Forsetinn lætur ráðherra framkvæma vald sitt. Ráðuneytið hefur aðsetur í Reykjavík. 14. gr. Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum. Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Landsdómur dæmir þau mál. 15. gr. Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim. 16. gr. Forseti lýðveldisins og ráðherrar skipa ríkisráð, og hefur forseti þar forsæti. Lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir skal bera upp fyrir forseta í ríkisráði. 17. gr. Ráðherrafundi skal halda um nýmæli í lögum og um mikilvæg stjórnarmálefni. Svo skal og ráðherrafund halda, ef einhver ráðherra óskar að bera þar upp mál. Fundunum stjórnar sá ráðherra, er forseti lýðveldisins hefur kvatt til forsætis, og nefnist hann forsætisráðherra. 18. gr. Sá ráðherra, sem mál hefur undirritað, ber það að jafnaði upp fyrir forseta. 19. gr. Undirskrift forseta lýðveldisins undir löggjafarmál eða stjórnarerindi veitir þeim gildi, er ráðherra ritar undir þau með honum. 20. gr. Forseti lýðveldisins veitir þau embætti, er lög mæla. Engan má skipa embættismann, nema hann hafi íslenskan ríkisborgararétt. Embættismaður hver skal vinna eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni. Forseti getur vikið þeim frá embætti, er hann hefur veitt það. Forseti getur flutt embættismenn úr einu embætti í annað, enda missi þeir einskis í af embættistekjum sínum, og sé þeim veittur kostur á að kjósa um embættaskiptin eða lausn frá embætti með lögmæltum eftirlaunum eða lögmæltum ellistyrk. Með lögum má undanskilja ákveðna embættismannaflokka auk embættismanna þeirra, sem taldir eru í 61. gr. 21. gr. Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki. Þó getur hann enga slíka samninga gert, ef þeir hafa í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi eða ef þeir horfa til breytinga á stjórnarhögum ríkisins, nema samþykki Alþingis komi til. 22. gr. Forseti lýðveldisins stefnir saman Alþingi eigi síðar en tíu vikum eftir almennar alþingiskosningar. Forsetinn setur reglulegt Alþingi ár hvert. 23. gr. Forseti lýðveldisins getur frestað fundum Alþingis tiltekinn tíma, þó ekki lengur en tvær vikur og ekki nema einu sinni á ári. Alþingi getur þó veitt forseta samþykki til afbrigða frá þessum ákvæðum. Hafi Alþingi verið frestað getur forseti lýðveldisins eigi að síður kvatt Alþingi saman til funda ef nauðsyn ber til. Forseta er það og skylt ef ósk berst um það frá meiri hluta alþingismanna. 24. gr. Forseti lýðveldisins getur rofið Alþingi, og skal þá stofnað til nýrra kosninga, áður en 45 dagar eru liðnir frá því er gert var kunnugt um þingrofið, enda komi Alþingi saman eigi síðar en tíu vikum eftir að það var rofið. Alþingismenn skulu halda umboði sínu til kjördags. 25. gr. Forseti lýðveldisins getur látið leggja fyrir Alþingi frumvörp til laga og annarra samþykkta. 26. gr. Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu. 27. gr. Birta skal lög. Um birtingarháttu og framkvæmd laga fer að landslögum. 28. gr. Þegar brýna nauðsyn ber til, getur forsetinn gefið út bráðabirgðalög er Alþingi er ekki að störfum. Ekki mega þau þó ríða í bág við stjórnarskrána. Ætíð skulu þau lögð fyrir Alþingi þegar er það er saman komið á ný. Samþykki Alþingi ekki bráðabirgðalög, eða ljúki ekki afgreiðslu þeirra innan sex vikna frá því að þingið kom saman, falla þau úr gildi. Bráðabirgðafjárlög má ekki gefa út, ef Alþingi hefur samþykkt fjárlög fyrir fjárhagstímabilið. 29. gr. Forsetinn getur ákveðið, að saksókn fyrir afbrot skuli niður falla, ef ríkar ástæður eru til. Hann náðar menn og veitir almenna uppgjöf saka. Ráðherra getur hann þó eigi leyst undan saksókn né refsingu, sem landsdómur hefur dæmt, nema með samþykki Alþingis. 30. gr. Forsetinn veitir, annaðhvort sjálfur eða með því að fela það öðrum stjórnvöldum, undanþágur frá lögum samkvæmt reglum, sem farið hefur verið eftir hingað til. III. 31. gr. Á Alþingi eiga sæti 63 þjóðkjörnir þingmenn, kosnir leynilegri hlutbundinni kosningu til fjögurra ára. Kjördæmi skulu vera fæst sex en flest sjö. Mörk þeirra skulu ákveðin í lögum, en þó er heimilt að fela landskjörstjórn að ákveða kjördæmamörk í Reykjavík og nágrenni. Í hverju kjördæmi skulu vera minnst sex kjördæmissæti sem úthluta skal á grundvelli kosningaúrslita í kjördæminu. Fjöldi þingsæta í hverju kjördæmi skal að öðru leyti ákveðinn í lögum, sbr. þó 5. mgr. Öðrum þingsætum en kjördæmissætum skal ráðstafa í kjördæmi og úthluta þeim til jöfnunar milli stjórnmálasamtaka þannig að hver samtök fái þingmannatölu í sem fyllstu samræmi við heildaratkvæðatölu sína. Þau stjórnmálasamtök koma þó ein til álita við úthlutun jöfnunarsæta sem hlotið hafa minnst fimm af hundraði af gildum atkvæðum á landinu öllu. Ef kjósendur á kjörskrá að baki hverju þingsæti, að meðtöldum jöfnunarsætum, eru eftir alþingiskosningar helmingi færri í einu kjördæmi en einhverju öðru kjördæmi skal landskjörstjórn breyta fjölda þingsæta í kjördæmum í því skyni að draga úr þeim mun. Setja skal nánari fyrirmæli um þetta í lög. Breytingar á kjördæmamörkum og tilhögun á úthlutun þingsæta, sem fyrir er mælt í lögum, verða aðeins gerðar með samþykki 2/3 atkvæða á Alþingi. 32. gr. Alþingi starfar í einni málstofu. 33. gr. Kosningarrétt við kosningar til Alþingis hafa allir sem eru 18 ára eða eldri þegar kosning fer fram og hafa íslenskan ríkisborgararétt. Lögheimili á Íslandi, þegar kosning fer fram, er einnig skilyrði kosningarréttar, nema undantekningar frá þeirri reglu verði ákveðnar í lögum um kosningar til Alþingis. Nánari reglur um alþingiskosningar skulu settar í kosningalögum. 34. gr. Kjörgengur við kosningar til Alþingis er hver sá ríkisborgari sem kosningarrétt á til þeirra og hefur óflekkað mannorð. Hæstaréttardómarar eru þó ekki kjörgengir. IV. 35. gr. Reglulegt Alþingi skal koma saman ár hvert hinn fyrsta dag októbermánaðar eða næsta virkan dag ef helgidagur er og stendur til jafnlengdar næsta árs hafi kjörtímabil alþingismanna ekki áður runnið út eða þing verið rofið. Samkomudegi reglulegs Alþingis má breyta með lögum. 36. gr. Alþingi er friðheilagt. Enginn má raska friði þess né frelsi. 37. gr. Samkomustaður Alþingis er jafnaðarlega í Reykjavík. Þegar sérstaklega er ástatt, getur forseti lýðveldisins skipað fyrir um, að Alþingi skuli koma saman á öðrum stað á Íslandi. 38. gr. Rétt til að flytja frumvörp til laga og tillögur til ályktana hafa alþingismenn og ráðherrar. 39. gr. Alþingi getur skipað nefndir alþingismanna til að rannsaka mikilvæg mál, er almenning varða. Alþingi getur veitt nefndum þessum rétt til að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum.“ Nú er einsýnt að ég næ ekki að lesa þetta plagg og ætla ég að biðja um að ég verði sett aftur á mælendaskrá til þess að klára þetta. Mig langar að lokum, frú forseti, að hvetja alla þá sem langar í betri stjórnarskrá, sem lifir í hjarta þeirra og þeir finna að þeir vilja eiga tilkall til, að koma í þá vegferð saman að finna þann samhljóm sem við sárlega þurfum á slíkri örlagastund sem við lifum núna. Þetta er sá tími í sögu landsins sem ætti að þjappa þjóðinni saman, en ekki sundra. Látum ekki pólitíska hugmyndafræði þvælast fyrir, heldur finnum það sem sameinar okkur og byggjum stjórnarskrá okkar á því.

Forseti vill að gefnu tilefni benda á að stjórnarskráin er aðgengileg, uppfærð í Lagasafni Alþingis á vef Alþingis.

Frú forseti. Ég hafði hlakkað til að heyra ræðu hv. þm. Birgittu Jónsdóttur þar sem hún var mjög virk í þeirri miklu umræðu sem fór fram stuttu eftir hrunið, sérstaklega í ársbyrjun 2009. Hún sagði að hún hefði unnið með fólki sem dreymdi um að móta sáttmála þjóðarinnar og ég hafði hlakkað til að heyra um það. Svo segir hv. þingmaður og kannski með réttu að það þurfi að breiða stjórnarskrá Íslands út til þjóðarinnar og byrja að lesa úr henni. Þá fór eiginlega það sem ég ætlaði að spyrja um því ég ætlaði einmitt að fá sjónarmið hv. þingmanns á því hvernig eigi að velja á svona stjórnlagaþing eða þing eða umræðuhóp. Ég hef talað við fjölmarga af þeim sem voru í þessari virkni hér úti á Austurvelli og víðar og það var mjög áhugavert. En alltaf þegar kom að því hvernig ætti að velja vildi viðkomandi láta velja sjálfan sig. Það getur vel verið að við getum haft hér 300 þúsund manna samkundu, það er ekki útilokað, það er nefnilega ekki útilokað að hafa 300 þúsund manns á netinu, en ég er dálítið hræddur um að niðurstaðan yrði dálítið sundurlaus, út og suður, vegna þess að flestir þeir sem ég hef talað við hafa mjög mismunandi skoðanir á því hvernig þessi ágæti sáttmáli á að líta út. Þess vegna sakna ég þess, mér finnst eiginlega sorglegt að hafa hlýtt á ræðu hv. þingmanns og fá eiginlega enga umfjöllun um þessi atriði.

Frú forseti. Mér finnst einmitt að ég eigi ekki að koma með leiðsögn fyrir þjóðina um hvað hún á að vilja. Ég veit hvað ég vil. Ég veit það líka að ég vil ekki taka þátt í að búa til þessa stjórnarskrá í lokuðum hóp og ætla mér og hef akkúrat nýtt mér netið til að heyra hvað það er sem fólk vill. Það er alveg rétt að það er mjög misjafnt en í grunninn er það ákaflega samþætt. Ég held að fólk vilji í raun og veru mjög svipað samfélag og við búum í en það skortir og þráir að búa við ákveðið öryggi og langar t.d. til að upplifa að það geti treyst ráðamönnum þjóðarinnar fyrir sér og tilveru sinni. Þess vegna hefur vantað rosalega mikið upp á bæði hér og víðs vegar annars staðar að fólk taki virkan þátt í að móta samfélag sitt. Ég sé umræðuna og fundi úti á landi, ekki bara á einum stað í einu kjördæmi heldur í hverju einasta krummaskuði landsins, sem ákveðna leið til að heyra hvað það er sem fólki finnst mikilvægt og ég held að það séu alltaf ákveðnir grunnþættir. Í raun og veru er það þannig að þegar maður talar við fólk, ekki bara á Íslandi heldur úti um allan heim, þá eru ákveðnir grunnþættir sem fólki finnast langmikilvægastir. Það eru þættir sem snúa að öryggi fjölskyldunnar og hamingju og hér hefur það t.d. verið ríkjandi að fólk er sátt við að borga skatta ef allir hafa sama aðgengi að menntun og heilbrigðismálum. Mér finnst þetta vera orðræða sem við þurfum að fara í saman og síðan getum við sett saman stjórnlagaþing eða nefnd, eins og Njörður P. Njarðvík hefur lagt til. Ég er ekki sammála því að allir sem ég hef talað við um stjórnlagaþing vilji eða finnist þeir eiga að sitja á því. Ég held að flestir sem ég hef talað við sjái það sem opinn vettvang þar sem eigi að byrja á réttum enda, að tala við fólk.

Frú forseti. Ég veit ekki hvað þjóðin vill, ég þekki hana ekki. Ég þekki einstaklinga, fjölda einstaklinga en ég þekki ekki þjóð. Ég þekki ekki 300 þúsund manns og hef langt í frá talað við þá alla. Þess vegna tala ég aldrei í nafni þjóðarinnar. Þjóðin hefur örugglega einhvern sameiginlegan vilja en það er mjög erfitt að henda reiður á honum, það eru svo margir mismunandi einstaklingar. Mér fannst mjög áhugavert að heyra hv. þingmann greina hvað hún teldi að „þjóðin“ vildi, öryggi fjölskyldunnar, hamingju o.s.frv. Þetta er alvöruumræða. Svo er það spurning hvernig menn eiga að vera kosnir eða hvernig eigi að velja hópinn sem á að móta þessa umræðu. Einhver verður að ritstýra, það gengur ekki að ég skrifi eitthvað eða bloggi eða eitthvað svoleiðis og einhver annar bloggi eitthvað og enginn ritstýri eða samræmi og enginn dragi saman niðurstöður. Þá fæst aldrei niðurstaða. Ég held því að við ættum að ræða miklu meira um það hvernig ætti að velja inn á þetta svokallaða stjórnlagaþing eða sáttmálaþing eða sáttmálasamkundu eða hvað menn vilja kalla það heldur en að lesa alla stjórnarskrána. Ég er alveg sammála því, ég las hana einu sinni og hún er alveg furðulegt plagg, sérstaklega 3. kaflinn sem hv. þingmaður las um forsetann. Það má segja að allt þar séu öfugmæli. „Forsetinn gerir samninga við erlend ríki.“ Það er ekki rétt. „Forsetinn ræður opinbera starfsmenn.“ Það er ekki rétt, vegna þess að 13. gr. tekur þetta allt úr sambandi. Það segir mér og svo sem hv. þingmanni líka að þetta er náttúrlega bara „kópí peist“ úr dönsku stjórnarskránni þar sem kóngurinn var gerður valdalaus.

Já, það er einmitt út af því að ég þekki ekki þjóðina sem mig langar til að eiga samtal við eins marga og mögulegt er. Það var gerð ágætistilraun með þjóðfundinum þar sem dregið var út í raun og veru það sem flestir voru sammála um. Mig minnir að það orð sem oftast kom fyrir þar hafi verið heiðarleiki. Þar kom mjög skýrt fram að fólk vildi búa í samfélagi þar sem ríkti jafnrétti og ýmislegt mjög göfugt. Ég er sammála því að finna þarf lausn á því hvernig við veljum inn á þingið. Við lögðum til á sínum tíma að slembiúrtak yrði tekið úr þjóðskrá. Mér þætti það vera alveg jafngóð leið og jafnvel væri hægt að hafa tvær leiðir saman, þessa og þá að sérvelja einstaklinga eins og Njörð P. Njarðvík og Vigdísi Finnbogadóttur eða aðra sem þjóðin treystir. Ég held að við eigum einmitt eftir að fara miklu betur í þá umræðu en við eigum að byrja á því að heyra fyrst hvað það er sem fólk vill. Við getum gert það áður en við setjum saman stjórnlagaþing, þar sem annað hvort sitja 25 eða 31, sem fer inn í þetta hefðbundna nefndaferli sem ég held að sé eitthvert það aldauðasta ferli sem ég hef nokkurn tíma unnið í. Það kom mér eiginlega á óvart hvað það er leiðinlegt og hefur alla vega gefið mér mjög litla innsýn inn í þau mál sem verið er að fjalla um og það er lítil samræða þar, mjög lítil. Ég held því að við ættum að sýna smádjörfung og prófa nýjar leiðir í vinnu á þessu stjórnlagaþingsmáli og opna það miklu meira, annaðhvort alla leið með stóru slembiúrtaki og þjóðfundum eða byrja á að - og síðan getum við ritstýrt því og unnið einhverja heildræna niðurstöðu út úr öllu sem kemur frá almenningi.

Virðulegi forseti. Við sem erum hér inni erum að ég tel flest ef ekki öll sammála um að nauðsynlegt sé að breyta stjórnarskránni. Líklega erum við þó ekki sammála um hverjar þær breytingar eigi að vera og svo sem er ekkert líklegt við það því að ljóst er af umræðum hér í kvöld að við erum hreint ekki sammála um hvernig standa eigi að breytingunum, þ.e. með hvaða aðferðum við ætlum að reyna að nálgast það hvernig ný stjórnarskrá mun líta út. Það er gott og blessað, virðulegi forseti, og ég geri engar athugasemdir við það. Ég vil hins vegar gera alvarlegar athugasemdir við það að hv. þingmenn tali um það frumvarp sem hér liggur fyrir sem ófreskju. Þeir hafa aðrar skoðanir og ég kýs ekki að leggja þeim skoðunum eða þeim aðferðum sem þar eru lagðar til nein nöfn. Ég ber virðingu fyrir þeim, ég er ekki sammála en ég kalla þær ekki ófreskjur. Ég vil líka, virðulegi forseti, gera athugasemdir við það orðalag að meiri hluti vaði yfir minni hluta á skítugum skónum og síðan er haldið áfram, að ef smátími hefði liðið hefði minni hlutinn breyst í meiri hluta og hann þá væntanlega vaðið yfir ég veit ekki hvern og þá væntanlega á hreinum stígvélum, geri ég ráð fyrir. Mér finnst, virðulegi forseti, að við eigum almennt og yfirleitt að reyna að gæta að orðfæri okkar í þessu húsi og bera pínulitla virðingu fyrir skoðunum hvers annars þótt ólíkar séu. Mér finnst, virðulegi forseti, að við eigum að gera það með þeim orðum sem við veljum að nota. Virðulegi forseti. Ég tel áríðandi að við komumst sem fyrst að niðurstöðu um hvernig unnið verði að endurskoðun stjórnarskrárinnar og vil að sú vinna hefjist við fyrsta tækifæri. Vissulega er nauðsynlegt að vinna að skuldavanda heimila og fyrirtækja en það er einnig mjög áríðandi að huga að undirstöðum þjóðfélagsuppbyggingarinnar og stjórnskipuninni. Svo sem vitað er voru það ekki bara bankarnir sem brugðust heldur einnig stjórnkerfið og það er á okkar ábyrgð að það verði lagfært. Tillaga um að halda stjórnlagaþing er í raun og veru róttæk í þeirri merkingu orðsins að sú aðferð hefur ekki verið notuð hér fyrr. Tillagan felur í sér að þjóðin kýs sérstaklega fulltrúa sem hafa það verkefni í átta til ellefu mánuði að semja nýja stjórnarskrá. Það er sú leið sem ég tel heppilegasta við það að þjóðinni sé búin ný stjórnarskrá, að fólkið í landinu kjósi sína fulltrúa á stjórnlagaþing, konur og karla, allt að 31, til að endurskoða og endurrita stjórnarskrána. Þær hugmyndir hafa verið uppi að valið verði til stjórnlagaþings með slembiúrtaki til að tryggja að þar sitji þverskurður af þjóðinni. Einnig var í allsherjarnefnd t.d. ræddur sá kostur að hluti fulltrúa væri kosinn en hluti valinn með slembiúrtaki. Virðulegi forseti. Ég hef íhugað þessa möguleika, ég hef skoðað þá, ég hef reynt að kynna mér þá gaumgæfilega og ég hef komist að niðurstöðu. Í mínum huga er hvorugt framkvæmanlegt svo vel sé og kannski bara alls ekki framkvæmanlegt. Ég hef komist að þeirri niðurstöðu, virðulegi forseti, að þess vegna sé betra að kjósa til stjórnlagaþingsins. Það er mín niðurstaða, það þarf ekki endilega að vera að hún sé rétt, en það er mín niðurstaða og ég tel það vera eitt af hlutverkum stjórnmálamanna að komast að niðurstöðum. Hins vegar er það náttúrlega mjög nauðsynlegt og alveg bráðnauðsynlegt að hafa sem best og víðtækast samráð við þjóðina í vinnunni sem fram undan er á stjórnlagaþingi. Í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar er lögð áhersla á að fulltrúar á stjórnlagaþingi eigi samtal og hafi samráð við þjóðina og noti til þess þær aðferðir sem bestar þekkjast og teljast. Líklega væri best að fulltrúar á stjórnlagaþingi ákvæðu sjálfir hvaða aðferðir það væru. Ein aðferð gæti verið sú sem viðhöfð var á þjóðfundunum sem haldnir voru hér á landi í fyrrahaust. Aðrar aðferðir eru kunnar. Ein mun vera nefnd á ensku ,,deliberative democracy“ sem kannski mætti útleggja sem samræðu- eða umræðustjórnmál og eru fræði sem ég ætla mér ekki þá dul að kunna mikil skil á en ég skil þó að þetta er aðferð til að reyna að sameina eiginleika beins lýðræðis og fulltrúalýðræðis. Eftir því sem ég kemst næst er engin af þessum félagsfræðilegu aðferðum þó viðurkennd sem óbrigðul eða hin eina rétta. En það er bæði sjálfsagt og eðlilegt að það besta sem til er í þessum fræðum verði notað til að kanna skoðanir fólks á því áríðandi verkefni sem það er að semja nýja stjórnarskrá fyrir land og þjóð. Við getum hins vegar heldur ekki ætlast til á þessum þjóðfundum eða í þessu samráði að allir hafi óbilandi áhuga á verkefninu og því skiptir máli að kjósendur geti valið sér fulltrúa til að sinna verkefninu á stjórnlagaþingi sem hafi við þá samráð og samræður verði þar á milli. Við getum ekki ætlast til þess að hver einasta manneskja hafi óbilandi áhuga á þessu verkefni. Virðulegi forseti. Eins og við báðar vitum verður stjórnarskrá ekki hrist fram úr erminni jafnvel þó að við öll hér værum sammála um hvernig hún ætti að vera. Stjórnarskráin okkar - gömul eins og hún er - segir nefnilega fyrir um hvernig henni skuli breytt. Og þeim reglum verðum við að hlýða hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ég tek undir með mörgum þingmönnum sem hafa sagt í kvöld að það eigi ekki að vera auðvelt að breyta stjórnarskránni, ég er hjartanlega sammála því, og það er ekki auðvelt að breyta stjórnarskránni okkar. Til að breyta henni þarf Alþingi að samþykkja breytta eða nýja stjórnarskrá. Þegar Alþingi hefur gert það ber að rjúfa þing og boða til kosninga og síðan þarf hið nýja þing að samþykkja hina nýju stjórnarskrá óbreytta. Sjö sinnum hefur stjórnarskránni verið breytt hér á landi og ég held að þjóðin hafi aldrei, eins og kom fram í ræðum áðan, áttað sig á því að í kosningunum væri hún líka að breyta stjórnarskránni, nema líklega í eitt skipti árið 1959 þegar kjördæmaskipan var breytt úr einmenningskjördæmum yfir í það kjördæmafyrirkomulag eða kjördæmaskipan sem hefur verið beitt síðan og við þekkjum nánar og betur. Hinar breytingarnar eru allar meira og minna um kosningalög, að undantekinni einni, sem var breyting á mannréttindaákvæðunum. Þannig að á lýðveldistímanum hefur mannréttindaákvæðunum verið breytt og síðan hafa þetta meira og minna verið kosningalög og ég þori næstum að fullyrða að fólk hefur sjaldnast gert sér grein fyrir því að það væri að breyta stjórnarskránni þegar það kaus. Það kaus bara sína gömlu flokka af einhverjum allt öðrum ástæðum en stjórnarskránni. Virðulegi forseti. Ég ítreka það að stjórnarskránni verður einungis breytt með þessari aðferð. Hvorki stjórnlagaþing, þjóðaratkvæðagreiðsla né nokkur önnur aðferð breytir því. Þetta er aðferðin. Þetta þýðir þó ekki að löggjafinn sé stjórnarskrárgjafinn. Í bók sinni Stjórnskipunarréttur segir Gunnar G. Schram prófessor, með leyfi forseta: ,,Stjórnarskráin er sett af öðrum aðila en almenn lög.“ Það er að segja að löggjafinn á Alþingi setur lög en við getum ekki breytt stjórnarskránni vegna þess að það þarf meira til. „Stjórnarskrárgjafann verður því glöggt að greina frá almenna löggjafanum.“ Virðulegi forseti. Ég skil þetta þannig að stjórnarskrárgjafinn sé þessi þrenning, þ.e. þing, kosning og svo annað þing. Virðulegi forseti. Ég heyri á mörgum áhugamönnum um stjórnarskrárbreytingar að sú aðferð sem hér er gerð tillaga um sé alveg hreint ómöguleg vegna þess að þingið verði ráðgefandi. Þetta er hins vegar staðreynd sem ekki verður umflúin við þær aðstæður sem við búum við, eins og ég hef farið í gegnum hér. Ég tel meira liggja á en svo að hefjast handa við breytingar á þessari grunnlöggjöf okkar að við getum beðið eftir því að breyta stjórnarskránni. Þess vegna tel ég ástæðu til að við hefjumst nú þegar handa við stjórnlagaþing. Það hefur verið sagt við mig að við ættum ekki að leggja á það þá áherslu sem við gerum eða að við ættum að fara hljótt með það að þingið sé ráðgefandi vegna þess að fólk vilji það ekki. En það verður náttúrlega að segja hlutina eins og þeir eru og það stjórnlagaþing sem nú er verið að leggja til verður ráðgefandi hvort heldur okkur líkar það betur eða verr. Virðulegi forseti. Ég trúi því að komist þjóðkjörið stjórnlagaþing að niðurstöðu og sendi Alþingi tillögu að nýrri stjórnarskrá muni alþingismenn virða þá tillögu og taka fyrsta skrefið í átt að hinni formlegu breytingu á stjórnarskránni og samþykkja tillöguna. Eftir það kýs þjóðin sér nýtt þing og það þing hefur síðan lokaorðið og getur staðfest eða fellt tillöguna. Vonandi verður hið fyrrnefnda ofan á, að hið nýja þing eftir næstu kosningar staðfesti nýja stjórnarskrá og þá eru líkur til að við getum eignast nýja stjórnarskrá eftir þrjú ár. Virðulegi forseti. Hér hefur verið sagt að við sem erum á þessari skoðun viljum ekki hlusta á þá sem hafa aðra skoðun. Ég er mjög eindregið þeirrar skoðunar, virðulegi forseti, að betra sé að fólk kjósi 25 til 31 í þjóðkjöri á stjórnlagaþing en að við hér á þinginu útnefnum einhverja 9 valinkunna Íslendinga til að taka að sér verkefnið. Virðulegi forseti. Ég treysti fólki betur til að velja þetta fólk til að sinna þessu verkefni en okkur hér til að velja einhverja 9 valinkunna menn. Ég segi þetta að hluta til vegna þess að það er svo margt fólk til hér á landi sem við kannski ekki þekkjum sem hefur áhuga á þessum málum og vill láta sig þau varða. Við hér erum því miður alltaf að veiða fólk upp úr sama pottinum til að gera einhverja hluti. Því hefur verið haldið fram að við fáum ekki þessa valinkunnu einstaklinga til að taka þetta verkefni að sér ef þeir eða þær þurfa að fara í gegnum kosningar. Ég mótmæli því. Ef fólk vill ekki leggja kosningar á sig til að taka þetta veigamikla verkefni að sér spyr ég bara: Viljum við þá hafa það fólk? Vill fólk, sem vill taka að sér svo veigamikið verkefni, ekki leggja eitthvað á sig til þess? Ég vil líka benda á það, virðulegi forseti, að í þessum tillögum er kosningafyrirkomulagið alls ekki það sama og við búum við í dag. Hér er talað um persónukosningu, hér yrði einn listi með nöfnum þar sem kjósendur gætu merkt í töluröð 1, 2, 3. Ég ætla ekki að fara út í reikniæfingar um það en atkvæðið nýtist mjög vel þannig að „technical voting“ eða tæknileg atkvæði, það er nánast ekki hægt að nota slíka aðferð. Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé góð aðferð til að vinna að nýrri stjórnarskrá. Ég veit að aðrir hafa aðrar skoðanir og við munum þá takast á um þær á endanum. Væntanlega verður það þannig á endanum að atkvæði verða að skera úr um - það er nú það sem lýðræði er. Ef svo verður trúi ég að við munum öll una því hvernig sem það verður. En ég bið aftur um það að þær hugmyndir sem ég tala fyrir séu ekki uppnefndar og ég uppnefni ekki hugmyndir annarra. Ég bið líka um það að þegar ég held fram minni skoðun sé ég ekki að vaða yfir annað fólk á óhreinum skónum.

Frú forseti. Ég kem hér upp í stutt andsvar vegna þess að hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir gerði athugasemd við það orðalag mitt þegar ég lýsti því að mín upplifun af framgangi þessa máls væri sú að tæpur og sundraður meiri hluti væri að vaða yfir minni hluta á skítugum skónum. Þetta orðalag virðist særa blygðunarkennd þingmannsins. Ég get bara ekki beðist afsökunar á þessu orðalagi vegna þess að eftir 40 ár í orðabransanum er þetta alkurteisasta orðalag sem ég get fundið yfir það sem hér er í gangi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir fína ræðu. Hv. þingmaður sagði í ræðunni að hún hefði skoðað kosti og galla þeirra hugmynda um hvernig við ættum að framkvæma það að endurskoða stjórnarskrána. Hv. þingmaður sagði líka í ræðu sinni að hún hefði komist að niðurstöðu um að hún teldi þetta réttu leiðina til þess. Ég vil að það komi skýrt fram að ég ber fulla virðingu fyrir skoðun hennar. Mig langar að spyrja hv. þingmann um það að ef sú leið væri farin, sem er lögð til af 1. minni hluta, að skipa níu manna nefnd sem gæti farið yfir og skilað niðurstöðu til þingsins eins og stjórnlagaþinginu er ætlað að gera, hvað væri því til fyrirstöðu að sú níu manna nefnd gæti náð að endurspegla vilja þjóðarinnar. Það má nýta sér t.d. íbúaþing, þjóðfundi eða svoleiðis. Ég hræðist það nefnilega dálítið að ef við kjósum til þingsins 25–31 einstakling og þeir byrja raunverulega með autt blað þá sé hugsanlega ekki til staðar nægileg þekking á því sem hægt er að gera. Mín skoðun er sú að þarna inni þurfi að vera einstaklingar sem þekki til þessara hluta og hvernig eigi að framkvæma þá. Í öðru lagi vil ég spyrja hvort þingmaðurinn sjái hugsanlega einhverja leið að því - og ég tek heils hugar undir áhyggjur hennar um að við séum að skipa þetta pólitískt - ef til vill mætti skipa einhverja aðra inn í þetta eins og t.d. stúdentasamtökin eða háskólana eða eitthvað svoleiðis svo við getum leyst þetta frá pólitíkinni sem ég tek heils hugar undir að væri heppilegt.

Virðulegi forseti. Ég tel að besta leiðin til að velja fólk til að semja nýja stjórnarskrá sé að boða til kosninga og kjósa 25–31. Ég óttast ekki, og fannst ég vera að segja það áðan, að hæfileikafólk sem áhuga hefur á þessum málefnum hafi ekki vit á að bjóða sig fram til þessara starfa. Auk þess er ljóst samkvæmt frumvarpinu að stjórnlagaþing getur kallað sérfræðinga til ráðgjafar og þar fram eftir götunum. Ég held því að við þurfum ekkert að óttast það að þar sitji einhverjir blábjánar frekar en að hér sitji blábjánar. Alþingi Íslendinga hefur ekki tekist að breyta stjórnarskránni í öll þessi ár. Það eru mjög róttækar hugmyndir meðal fólks um hvernig eigi að breyta stjórnarskránni og þær þurfa allar að koma fram. Þær koma ábyggilega ekki allar fram ef við kjósum það sem kallað er níu valinkunna Íslendinga. Við þurfum að hafa á stjórnlagaþingi fólk sem hugsar mjög breitt og mjög vítt og hefur kannski, ef ég má sletta hæstv. forseti, „unconventional“ hugmyndir, þó ekki nema til að vekja alla hina upp því að þetta er mikið verkefni sem þarf að vinna og við megum ekki sigla áfram í sama farinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Hún svaraði spurningu sem ég beindi til hennar áðan, þ.e. að þeir einstaklingar sem kosnir yrðu á stjórnlagaþing mundu að sjálfsögðu þurfa að ná sér í ráðgjöf ef á þyrfti að halda. Ég sé í fljótu bragði ekki muninn á því eða hvort um er að ræða ráðgefandi nefnd sem býr yfir þekkingu sem hugsanlega komist að niðurstöðu og kynni hana á þjóðfundum eða íbúaþingum og þar fram eftir götunum til að afla hugmyndum fylgis og til að ná til hins almenna borgara eins og hv. þingmaður segir. Af því að þessi tala kemur upp í hugann, 25–30 einstaklingar, þá er það sama tala og kom hingað inn af nýjum þingmönnum fyrir einu ári þannig að ég hræðist það dálítið. Hv. þm. Þráinn Bertelsson hefur bent á að þetta gæti orðið einhver botnlangi, eins og hann orðaði það, af því sem er að gerast inni á þessari samkomu en ég ætla ekkert að fullyrða um það.

Virðulegi forseti. Ég deili ekki þessum ótta með hv. þingmanni. Ég treysti fólki til að kjósa margbreytilegan hóp á þetta þing. Ég bendi líka á að þarna yrði um einn lista að ræða, það yrði um persónukjör að ræða þannig að það er ýmislegt ólíkt því sem er um þingið hér. Ég held að við þessi 25–31 séum ekki alslæm og kannski er það það versta sem við höfum gert að við höfum hlustað of mikið á þá sem fyrir voru og höfum ekki breytt nægilega miklu. Ég hef engar áhyggjur þó að þarna komi nýtt fólk með nýjar aðferðir, ekki nokkrar.

Frú forseti. Ég hlýddi á ræðu hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur með athygli og líka það þegar hún fór í gegnum hugmynd um vélrænt úrtak úr þjóðskrá sem hugsanlegan möguleika eða einn lista sem annan möguleika og taldi að sú niðurstaða sem meiri hluti allsherjarnefndar komst að sé besta lausnin. Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Segjum að það verði sæmilegur áhugi á þessu, svo sem eins og 3.000 manns sem bjóði sig fram, og mér þætti ekkert ólíklegt að það yrði, er ekki hættan sú að sá sem af tilviljun yrði valinn efstur á lista nyti forgangs umfram aðra? Síðan er það spurningin um stjórnmálaflokkana. Segjum að einhver stjórnmálaflokkur, ég veit ekki hvað ég á að kalla hann, leggi áherslu á að kjósendur kjósi alveg endilega ákveðna þrjá menn og setji jafnvel í það dálítið fé, auglýsingar og kynningu í sínu flokksapparati. Er það ekki það sem mun gerast, að það myndist einhvers konar flokkar inni á þessum óraðaða lista þannig að þarna verði kosið í bland eftir listum þar sem flokkarnir, hver um sig, leggja áherslu á ákveðin nöfn? Svo kemur hinn dreifði fjöldi sem hefði áhuga á þessu og verður undir vegna þess að flokkarnir eru það skipulag sem er þekktast í þjóðfélaginu og hafa kannski mest vald og afl til að auglýsa menn upp. Svo er það þetta samráð við þjóðina. Ég vil bara spyrja hv. þingmann: Hvenær hitti hún þjóðina? Ég hitti alltaf einstaklinga. Ég hitti enga þjóð, ég hitti alltaf einstaklinga sem mynda þjóð.

Frú forseti. Ég verð að taka undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal, ég hef heldur aldrei hitt þessa þjóð, ég biðst bara afsökunar á að nota þetta orðalag. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni, ég hef aldrei hitt þjóðina. Ég hef hitt fullt af fólki og einstaklinga í hópum. Um líkindareikninginn á því hvort sá eða sú sem er í fyrsta sæti fái meira en aðrir, um það veit hv. þingmaður miklu meira en ég. Hann kann miklu meira í líkindareikningi en ég, ég ætla ekki að fara í þá orðræðu. Auðvitað getum við aldrei sagt að flokkarnir muni ekki beita sér eða að þeir muni beita sér. En settar yrðu reglur um hvernig haga mætti fjármagni og hvernig væri með kynningu og þar fram eftir götunum. Það er bara hluti af lífinu að sjá hvernig þar tækist til. Ég mundi kjósa að flokkarnir héldu sig til hlés. Ef ég fengi einhverju ráðið mundi ég leggja það til en það verður náttúrlega lífið að leiða í ljós. Ég kann ekki önnur svör við því.

Frú forseti. Þetta er einmitt það sem ég vildi fá fram. Það er nefnilega þannig að stjórnarskrá á að vinnast í sæmilegri sátt. Það á ekki að keyra hlutina fram eins og mér sýnist á umræðunni að hafi verið gert. Það á að vera sæmileg sátt um hlutina. Menn eiga að komast niður á einhver ákveðin grundvallarréttindi og grundvallaratriði sem þeir vilja hafa í stjórnarskránni og vera sammála um það. Það sem ég óttast er að þegar á að fara að kjósa þetta stjórnlagaþing muni menn sýna því mikinn áhuga að ná þar einhverjum ítökum vegna þess að það er verið að móta grunnstoðir þjóðfélagsins og þar með allar áherslur, t.d. í umhverfismálum, í sameignar- og séreignarmálum, í auðlindamálum o.s.frv. Ég hugsa því að það verði töluverður áhugi á að ná ákveðnum áhrifum á þessu stjórnlagaþingi.

Frú forseti. Ég ætla rétt að vona að áhugi verði á að ná áhrifum í þessu stjórnlagaþingi, annars væri til lítils að fara af stað með það. Lífið er pólitík þannig að ég vonast kannski helst til þess að hin hefðbundna flokkspólitísk mundi riðlast og þarna kæmi fólk með skoðanir sínar og kannski sumir sem ekki hefðu starfað í stjórnmálum. En fólk hefur skoðanir á Evrópumálum og aðrir hafa skoðanir á umhverfismálum og varla ætlum við að fara að gera því upp að þegar við semjum stjórnarskrá þá megi enginn hafa áhuga á því. En fólk kæmi fram, kynnti skoðanir sínar rétt eins og við gerum og ég sé ekki hver er hættan við það. Ég tel að Alþingi hafi ekki unnið það verkefni að koma því í gegn að búa okkur til nýja stjórnarskrá og ég held að við þurfum stjórnlagaþing til þess og þess vegna mæli ég fyrir því.

Virðulegi forseti. Sú er hér stendur vill fara í heildarendurskoðun á stjórnarskránni. Ef menn segja að þeir vilji fara í heildarendurskoðun á stjórnarskránni tel ég að þeir eigi líka að sýna það í verki. Maður á að meina eitthvað með því sem maður segir og sýna það í verki. Þess vegna get ég strax upplýst að ég mun styðja þetta mál. Ég mun styðja að farið verði í ráðgefandi stjórnlagaþing af því að ef menn ætla að fara í heildarendurskoðun á stjórnarskránni eiga menn að sýna það í verki og þetta er aðferð til þess. Framsóknarmenn hafa rætt þessi mál mjög lengi og mig langar til að fara yfir forsöguna. Framsóknarflokkurinn komst að því eftir talsvert mikla umræðu, sem hófst í íbúalýðræðisnefnd sem fyrrverandi hv. þingmaður og ráðherra, Jón Kristjánsson, veitti forstöðu, að endurskoða þyrfti stjórnarskrána og að rétt væri að gera það á svokölluðu stjórnlagaþingi, sem er þing í þeim anda sem við ræðum hér en ekki alveg eins. Munurinn er sá að þetta ráðgefandi þing sem nú er til umræðu á að skila heildartillögu sinni að endurskoðaðri stjórnarskrá til Alþingis. Þetta er þjóðkjörið þing sem skilar afurð sinni hingað inn og svo eigum við að taka við og annaðhvort samþykkja tillöguna óbreytta eða breyta henni eftir því hvernig okkur líst á. Í hugmyndum okkar framsóknarmanna um stjórnlagaþing vorum við með annars konar þing í huga, svokallað bindandi stjórnlagaþing sem þýðir að stjórnlagaþingið sem átti að vera þjóðkjörið, eins og það sem við ræðum hér, átti ekki að skila afurðinni hingað inn heldur til þjóðarinnar. Þjóðaratkvæðagreiðsla átti að fara fram um niðurstöðu þess stjórnlagaþings og þá fyrst ef þjóðin hefði samþykkt tillöguna hefðum við verið komin með nýja stjórnarskrá í hendurnar. Þetta er grundvallarmunurinn á þessum tveimur málum. Allt hitt er ósköp lítilvægt. Ég ætla samt líka að fara í þann mun í ræðu minni. Í ályktun Framsóknarflokksins frá því á flokksþingi okkar í fyrra koma þessi atriði fram. Það var ályktun um stjórnlagaþing og mig langar að grípa niður í hana. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „Að stjórnskipun Íslands verði endurskoðuð á sérstöku stjórnlagaþingi þar sem stjórnarskrá Íslands og eftir ástæðum viðeigandi lög um stjórnsýslu, dómstóla, löggjafarstarf og kosningar verði endurskoðuð til samræmis við framsæknar hugmyndir um stjórnskipun landsins um gagnsæi, lýðræðislega þátttöku og jafnvægi milli valdþátta.“ Síðan eru tilgreind og talin upp þau álitamál sem kemur til greina að skoða á svona stjórnlagaþingi, t.d. um valdþættina. Sú er hér stendur hefur lagt fram frumvarp um að ráðherrar eigi ekki líka að sitja samtímis á þingi og vera með tvo hatta, löggjafarhattinn og framkvæmdarvaldshattinn. Líka hvort auka eigi valfrelsi kjósenda um fulltrúa á framboðslistum, þ.e. persónukjör og ýmis mál af þeim toga. Ég ætla ekki að lesa upp þennan lista, hann er ansi langur. Síðan segir um fyrstu skrefin til að ná þessu fram, með leyfi forseta: „Þingflokkur Framsóknarflokksins skal leggja fram tillögu á Alþingi um kosningu til stjórnlagaþings í samræmi við niðurstöður íbúalýðræðisnefndar flokksins. Einnig verði lögð fram tillaga um breytingu á stjórnarskránni þess eðlis að breytingar á stjórnarskrá verði bornar undir þjóðaratkvæði.“ Hér er um að ræða þetta svokallaða bindandi stjórnlagaþing. Hér er verið að vísa valdinu til að gera breytingar á stjórnarskrá frá Alþingi. Þetta er það sem Sjálfstæðisflokkurinn talar hart gegn og telur að komi ekki til greina og það kemur fram í minnihlutaáliti Sjálfstæðisflokksins. Þeir telja að ekki komi til greina að vísa þessu valdi frá Alþingi en Framsóknarflokkurinn telur það koma mjög vel til greina og flutti frumvarp þar að lútandi sem ekki var samþykkt. Nú hef ég, virðulegi forseti, farið yfir þá ályktun sem Framsóknarflokkurinn samþykkti á flokksþingi sínu, þ.e. að við vildum stjórnlagaþing og vildum hafa það bindandi. Við þingmennirnir gerðum það sem til var ætlast af okkur. Við fluttum í framhaldinu frumvarp til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins og sú er hér stendur var 1. flutningsmaður og svo voru aðrir hv. þingmenn úr flokknum. Þetta er sem sagt breyting á stjórnarskránni. Það er grundvallaratriði að menn geri sér grein fyrir því að í þessu frumvarpi fólst breyting á stjórnarskránni, þannig að ef frumvarpið hefði verið samþykkt hefði þurft að boða til kosninga og fara svo eftir því sem innihald frumvarpsins fjallaði um og samþykkja það svo aftur á nýju þingi. Stjórnarskráin okkar í dag krefst þess og að þessu öllu gerðu hefði verið hægt að fara að vinna að stjórnlagaþinginu sem við vildum, svokölluðu bindandi stjórnlagaþingi. Í 1. gr. frumvarpsins sem við fluttum á sínum tíma segir að á þessu þingi skuli sitja 63 fulltrúar, kjörnir í almennum kosningum í landinu. Við vildum hafa 63 fulltrúa. Við vildum hafa tvöfalt fleiri en þá 25 til 31 sem nú er verið að ræða um fyrir þetta ráðgefandi stjórnlagaþing. Reyndar var í nefndinni um íbúalýðræði fjallað um miklu fleiri. Fyrst var jafnvel talað um 300 manns. Svo þótti það allt of dýrt og það var farið niður í 127 sem er tvöföld tala þingsins í dag. Svo þótti það líka of dýrt af því að það var skollin á kreppa og þá var þessi tala færð niður í 63. Það var sú tala sem við framsóknarmenn lögðum fram á þinginu. Í frumvarpinu kemur líka fram að þingið átti að starfa í sex mánuði en gat framlengt þann tíma um tvo mánuði og var þá komið í átta mánuði en það er einmitt sú tala sem er í frumvarpinu sem við ræðum hér. Þetta ráðgefandi þing á að geta starfað í átta mánuði og getur hugsanlega framlengt það um þrjá og er þá komið upp í ellefu mánuði þannig að þetta er ósköp líkt, tímalengdin er mjög svipuð. Síðan er aðeins fjallað um það hvernig þetta þing átti að vinna og svo er tilgreint að þegar stjórnlagaþingið hefði unnið sína vinnu þyrftu tveir þriðju hlutar kjörinna fulltrúa að samþykkja tillögu að nýrri stjórnarskrá á þessu bindandi stjórnlagaþingi og þá átti sú tillaga að fara til þjóðaratkvæðagreiðslu en ekki til Alþingis. Það átti að vísa valdinu frá Alþingi og beint til þjóðarinnar. Það er stóri munurinn. Mig langar líka aðeins að undirstrika að hér erum við að tala um heildarendurskoðun á stjórnarskránni, sem er mjög mikið verk og þess vegna töldum við eðlilegt að vísa ætti því í sérstakt ferli, þ.e. í stjórnlagaþing og taka það úr höndum Alþingis. Varðandi frumvarpið sem við erum að ræða er það rétt sem kemur fram að stjórnlagaþingið er ráðgefandi og í nefndaráliti meiri hluta allsherjarnefndar stendur, með leyfi virðulegs forseta: „Stjórnlagaþingi sem getur einungis verið ráðgefandi vegna ákvæða stjórnarskrár er því í reynd falið að vinna ákveðna grunnvinnu og undirbúa frumvarp til stjórnarskipunarlaga fyrir Alþingi.“ Þarna er verið að vinna ákveðna grunnvinnu á þjóðkjörnu stjórnlagaþingi þar sem þingmenn sitja ekki og þá er ekki hægt að segja annað en að þetta komist næst því að vera bindandi stjórnlagaþing. Þetta er alls ekki bindandi stjórnlagaþing en þetta er næsti bær við ef svo má að orði komast. Þarna á þjóðkjörið þing að fara yfir stjórnarskrána með heildstæðum hætti, vinna álíka lengi og bindandi stjórnlagaþing og verkefnið er það sama. Það er líka ákvæði um að á þessu þingi eigi að sitja minnst 25 og mest 31 og mig langar aðeins til að grípa niður í það af því að mér líst mjög vel á þær hugmyndir sem koma fram hjá meiri hluta allsherjarnefndar að það eigi að tryggja sem best jafnræði kynjanna. Ef annað kynið, og líklegra er að það verði konur, fer illa út úr kosningu inn á þetta ráðgefandi stjórnlagaþing þá er hægt að bæta við því kyni sem fer illa út úr kosningunni, mest upp í 31. Þetta er gert til að reyna að ná betra kynjajafnvægi og rétta hlutföllin af og ég er mjög ánægð með að þetta ákvæði skuli vera inni. Þetta er algerlega í anda Framsóknarflokksins. Í lögum Framsóknarflokksins er ákvæði um jafnrétti kynjanna og að stefnt skuli að því að hafa 40% af hvoru kyni í öllu starfi flokksins. Framsóknarflokkurinn hefur líka sett sér kynjakvóta og raðað upp á lista og ég get nefnt að þegar við röðuðum upp á lista hjá Framsóknarflokknum í Suðvesturkjördæmi, því kjördæmi sem ég sit fyrir, þá var það gert með kynjakvóta. Þar var sú regla að í efstu þremur sætunum varð að vera a.m.k. ein kona og einn karl og í efstu fimm a.m.k. tvær konur og tveir karlar. Viti menn þessi kynjakvóti virkaði. Við þurftum að færa niður tvær konur. Fimm konur lentu í fimm efstu sætunum í prófkjöri og voru færðar niður vegna kynjakvóta. Þá var um að ræða hugsanlegt þingmannssæti til fjögurra ára en ekki sæti á ráðgefandi stjórnlagaþingi í mesta lagi til 11 mánaða þannig að Framsóknarflokkurinn hefur svo sannarlega tekið kynjakvóta upp með afgerandi hætti. Framsóknarmenn gerðu þetta líka í Reykjavík fyrir síðustu borgarstjórnarkosningar. Þar var kynjakvóti, að vísu ekki mjög sterkur kynjakvóti en í efstu 12 sætunum urðu að vera 6 af hvoru kyni og í efstu 6 sætum 3 af hvoru kyni. Þannig gátu verið þrír karlmenn eða þrjár konur í efstu sætum, sem er kannski ekki mjög sterkur kynjakvóti en kynjakvóti eigi að síður má segja á þeim nótum sem einmitt er fjallað um í þessu máli hjá meiri hluta allsherjarnefndar. Virðulegi forseti. Mig langar til að grípa niður í fleiri atriði af því að það kom einnig fram umræða varðandi kostnað og fjölda. Hv. þm. Þráinn Bertelsson kom með þá orðræðu að rannsóknarskýrslan hefði verið unnin af fáum fyrir lítið, ég skildi alla vega orðræðuna þannig. Ég vil benda á að rannsóknarskýrslan sem við erum flest mjög ánægð með kostar sitt og það er eðlilegt. Ég held að hún kosti upp undir helminginn af því sem verið er að ræða um í sambandi við ráðgefandi stjórnlagaþing og það voru ekki einhverjir þrír sem unnu rannsóknarskýrsluna. Þrír voru í rannsóknarnefndinni sem vann skýrsluna og þrír voru í siðfræðinefndinni sem vann hluta skýrslunnar en 43 starfsmenn og ráðgjafar unnu með þessum aðilum þannig að samtals unnu 49 manns rannsóknarskýrsluna plús nokkrir starfsmenn Alþingis og 20 prófarkalesarar og einhverjir þrír í Seðlabankanum sem fóru í úrvinnslu o.s.frv. Það var því stærri floti fólks sem vann rannsóknarskýrsluna en mun vinna á þessu stjórnlagaþingi þannig að sá samanburður er kannski ekki alveg eins og menn héldu. Sjálfstæðisflokkurinn er með minnihlutaálit og leggur til að 9 manna nefnd verði kjörin á Alþingi, að þingið kjósi 9 menn til að fara í þetta verk. Þetta geta verið menn úti í bæ, eins og ég skil það. Þetta er að mínu mati bara gamla leiðin. Þetta er gamla leiðin sem búið er að reyna hér ótrúlega oft með ótrúlega litlum árangri. Menn hafa talað hér um og sjálfstæðismenn sérstaklega að aldeilis þurfi að nást sátt um þetta allt, ekki sé hægt að gera neinar breytingar nema einhver sæmileg sátt sé. Þá vil ég minna á að Framsóknarflokkurinn hélt að þokkaleg sátt væri um að setja ákvæði um að sjávarauðlindin væri sameign þjóðarinnar. Við héldum að frekar mikil sátt væri um það. Það var meira að segja í stjórnarsáttmála á milli Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Er það ákvæði í stjórnarskránni í dag? Nei. Þó að menn haldi að sátt sé um ýmislegt þá ganga hlutirnir svona fyrir sig. Það var nefnd sem starfaði að því undir forustu Jóns Kristjánssonar að breyta stjórnarskránni á sínum tíma og þar voru miklir erfiðleikar og vita allir sem það vilja að þar lagðist Sjálfstæðisflokkurinn þvert gegn því að fara í gegnum þessa vinnu varðandi sjávarauðlindina, taka hana inn í stjórnarskrána. Ef hann hefði ekki gert það hefði það farið inn að mínu mati. Þar var Samfylkingin líka mjög erfið og með vandræðagang út af málskotsrétti forseta Íslands. Það var þrátefli. Hægt er að fletta þessu upp og skoða betur ef menn vilja. Loks þegar allt var komið í eindaga var hægt að sameinast um texta og þá var þetta allt orðið of seint og menn komnir í mikla spennu og erfiðleika og ekki tókst að breyta stjórnarskránni. Ég vona að sjálfstæðismenn leggi við hlustir, að mínu mati var Sjálfstæðisflokkurinn helsti dragbíturinn á að við hefðum getað breytt stjórnarskránni á Íslandi. Sjálfstæðisflokkurinn var þar helsti dragbíturinn og mér sýnist að hann ætli áfram að vera helsti dragbíturinn á það að við getum breytt stjórnarskránni. Það hafa ræður þeirra sýnt og forsagan í þessu máli öllu saman. Ég tel að við eigum að samþykkja þetta mál, ná því í gegn. Við munum ekki ná fullri samstöðu um það en við munum væntanlega ná nægilega mörgum atkvæðum til að klára þessa atkvæðagreiðslu. Ég vona að menn fari ekki í mikið málþóf í þessu máli. Hingað til hefur enginn sýnt burði til þess og ég vona að svo verði ekki, af því að málþófið sem var síðast þegar við ætluðum að breyta stjórnarskránni og koma á bindandi stjórnlagaþingi var að mínu mati fyrir neðan allar hellur. Ég vona að ég þurfi ekki að upplifa slíkt málþóf aftur, og sjálfstæðismenn fóru þar fremstir í flokki og sáu til þess að við gátum ekki samþykkt bindandi stjórnlagaþing. Ef það hefði verið samþykkt þá eins og Framsóknarflokkurinn og fleiri vildu þá hefðum við kosið til þess þegar við kusum síðast til Alþingis og værum komin miklu lengra á þeirri leið að endurskoða íslensku stjórnarskrána í heild. Ég mun með mikilli gleði samþykkja þetta mál þótt það sé ekki nákvæmlega eins og Framsóknarflokkurinn vildi. Það sem Framsóknarflokkurinn vildi er ekki hægt að gera í dag. Það er hinn kaldi raunveruleiki. Það er ekki hægt af því að stjórnarskráin leyfir það ekki og það er vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn kom í veg fyrir að við breyttum stjórnarskránni fyrir síðustu kosningar. Þetta er hinn kaldi raunveruleiki og þegar maður fær ekki það besta verður maður að sætta sig við það næstbesta 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir bæði efnismikla og öfgalausa ræðu í þessu málefni. Hlátur í þingsal Ég verð þó að segja að ég á í nokkrum vandræðum með að átta mig á afstöðu Framsóknarflokksins í þessu máli. Mér þótti ræða hv. þingmanns góð og afstaða hennar kom skýrt fram. Í höndunum er ég með í höndum nefndarálit frá 2. minni hluta allsherjarnefndar sem byrjar á orðunum: „Framsóknarflokkurinn stendur vörð um þær raunverulegu lýðræðisumbætur sem kallað er eftir í þjóðfélaginu“ og síðan er nefndarálitið meira og minna gegn því máli sem hér er til umfjöllunar. Það er tvennt sem ég vil gera að umtalsefni úr nefndaráliti fulltrúa Framsóknarflokksins í allsherjarnefnd í framhaldi af ræðu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur. Það er í fyrsta lagi að hér er talað um það eins og segir í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Að leggja til að stjórnlagaþing verði einungis ráðgefandi eru skilaboð um að stjórnvöld treysti ekki þeim sem kjörnir verða á stjórnlagaþingið sjálft til að gera tillögu um nýja stjórnarskrá.“ Tekur þingmaðurinn undir þetta úr nefndaráliti fulltrúa Framsóknarflokksins? Hitt atriðið sem ég vil nefna er umfjöllunin um kynjakvótann sem þingmaðurinn kom inn á og mér finnst stangast algerlega á við það sem segir í nefndaráliti fulltrúa Framsóknarflokksins. Er þingmaðurinn sammála fulltrúa Framsóknarflokksins í hv. allsherjarnefnd um að það sé verið að stjórna lýðræðisumbótum með handafli með þessari aðferð sem kynnt er til sögunnar og segir hér einnig, með leyfi forseta: „Þessi afskipti eru óásættanleg og geta leitt af sér að frambjóðandi hljóti sæti á stjórnlagaþinginu þrátt fyrir að hafa hlotið færri atkvæði en frambjóðandi af öðru kyni.“ Mér finnst mjög mikilvægt að fá fram hvort að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sé ósammála því sem kemur fram í áliti fulltrúa Framsóknarflokksins vegna þess að ef svo er þá er komin upp önnur staða í málinu en maður gat ráðið af nefndarálitunum sem komu fram.

Virðulegur forseti. Ég reyndi að færa skýr rök fyrir máli mínu og vísaði til samþykkta flokksþings Framsóknarflokksins. Ég vísaði til frumvarps sem Framsóknarflokkurinn lagði fram á fyrri stigum þessa máls og fór líka í gegnum stefnu okkar að hafa jafnmargar konur og karla í öllu starfi sem lýtur að samfélaginu og ég stend við það. Hér var talað um ráðgefandi stjórnlagaþing. Maður treystir því ekki til að gera tillögu að nýrri stjórnarskrá. Það má vera að í nefndaráliti 2. minni hluta sé fjallað um það að ráðgefandi stjórnlagaþingið eigi ekki að klára málið og senda það svo til þjóðarinnar. Það gæti verið skýringin á þessu orðalagi, ég skal ekki segja. Sú sem hér stendur treystir allavega á að ráðgefandi stjórnlagaþing komi með skynsamlegar tillögur. Ég ætla að leyfa mér að trúa því fyrir fram að þeir sem nái kjöri, og ég ber þá von í brjósti að það verði gott fólk sem leggur sig fram í verkefnið, geti náð árangri og leggi það inn. Svo verðum við auðvitað að sýna þroska til að klára það. Ég vona að við berum gæfu til þess þegar þar að kemur. Ég stend með öllu því sem ég hef sagt. Ég hef fært rök fyrir máli mínu og mun þangað til annað kemur í ljós 

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þau svör sem hún gaf hvað þetta varðar. Ég minni á að enn þá stendur út af spurning mín um kynjakvótann. Ég er í öllum meginatriðum sammála þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður setti fram fyrir máli sínu og ég tel að hún hafi rökstutt vel afstöðu sína með vísan til þess sem flokkur hennar, Framsóknarflokkurinn, hefur sagt og samþykkt um þessi mál. En ég get ekki varist því að þykja afstaða flokksins í allsherjarnefnd vera í ósamræmi við það sem hv. þingmaður rakti máli sínu til stuðnings þar sem hún vísaði í samþykktir Framsóknarflokksins. Þetta finnst mér vera misvísandi skilaboð frá Framsóknarflokknum. Nú kann vel að vera að það sé fullkomlega eðlilegt að það séu skiptar skoðanir innan flokka um þetta mál. Þetta er ekki beint flokkspólitískt. En mér finnst mikilvægt að fá þetta fram. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu og hennar afstöðu í þessu máli sem ég í öllum meginatriðum get tekið 

Virðulegur forseti. Ég átti kannski eftir að fara aðeins betur yfir seinni spurningu hv. þingmanns varðandi kynjakvótann. Eins og ég rakti í ræðu minni er verið að opna möguleika á því að ná jafnræði með kynjunum eins og hægt er. Ef annað kynið fer illa út úr kosningu á stjórnlagaþingið þá er hægt að bæta við það kyn og ná þannig jafnræði. Mér finnst þetta vera mjög snjöll leið og réttmæt og hún er algerlega í anda stefnu Framsóknarflokksins í jafnréttismálum. Við viljum að bæði kynin komi að málum og við höfum sjálf sýnt það í verki með því að setja kynjakvóta við röðun á lista okkar. Ég rakti það þannig að þetta er algerlega í anda þeirrar hugsunar sem við ástundum í Framsóknarflokknum, þ.e. að auðvitað eiga bæði kynin að koma að því að vinna á ráðgefandi stjórnlagaþingi, annað væri þokkalegt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir hennar ræðu sem var ágæt, einkum þegar hún lýsti ættfræði þeirra tillagna sem komnar eru í nýjum og breyttum búningi í formi ráðgefandi stjórnlagaþings. Ég hef ekki athugasemdir við aðra þætti ræðu hennar. Þá sem líta má á sem pólitískan skylmingaleik ætla ég ekki að fjalla um enda hefur umræðan í kvöld verið að mestu leyti málefnaleg og ástæðulaust að breyta því. Það er eitt atriði sem vakti mig til umhugsunar þegar hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hélt sína ræðu. Hún álítur og kannski með réttu, ég ætla ekki að dæma um það þar sem ég stend í ræðustólnum, að þeim stjórnmálaflokkum sem eiga fulltrúa á Alþingi Íslendinga hafi oft og tíðum gengið illa að ná saman um breytingar á stjórnarskrá. Því spyr ég hv. þm. Siv Friðleifsdóttur: Telur hún líklegra að einstaklingar sem koma hver úr sinni áttinni með mismunandi sýn á stjórnskipunarmál, pólitík almennt og mismunandi lífsskoðanir, nái einhverri sameiginlegri niðurstöðu? Er ekki eðli málsins samkvæmt oft og tíðum skiptar skoðanir um þessi mál? Munum við ekki standa frammi fyrir sömu vandamálum að ná samstöðu um breytingar á stjórnlagaþingi og við eigum oft hér á Alþingi vegna þess einfaldlega að það er mismunandi sýn á hlutina? Er ekki fullmikil bjartsýni að ætla það að einstaklingar, sem eru kosnir án þess að vera í framboði fyrir flokka, eigi 

Virðulegur forseti. Já, ég tel að það sé mun líklegra að stjórnlagaþing nái niðurstöðu en Alþingi Íslendinga. Reynsla mína af veru í stjórnmálum segir mér það. Tökum dæmi; ég held að það muni fljótt nást samstaða á stjórnlagaþingi um að ráðherrar sitji ekki á Alþingi á sama tíma. Það er mál sem hefur verið flutt margoft í þinginu og ég held að stjórnlagaþing muni fljótt ná saman um að sjávarauðlindin eigi að vera sameign þjóðarinnar. Það hefur margoft verið rætt hér en ekkert hefur enn gerst. Reynslan segir mér að það eru talsvert miklar líkur á því að stjórnlagaþingið nái niðurstöðu hraðar en Alþingi. Þess vegna eru þessi mál rædd. Framsóknarflokkurinn var tilbúinn að ganga mjög langt, fara alla leið og taka valdið af Alþingi og setja það í hendur bindandi stjórnlagaþings og senda svo breytingar á stjórnarskránni til þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Framsóknarflokkurinn vildi ganga svo langt. Við vitum að þetta er mjög langt gengið. Við göngum aðeins skemmra núna en maður er svo sannarlega tilbúin í það af því að reynslan segir manni að það sé svo erfitt að breyta stjórnarskránni eins og málum er fyrir komið. Það er bara hægt með því að breyta stjórnarskrá rétt fyrir kosningar, fara í gegnum kosningar og breyta henni aftur. Svo stunda flokkar þau vinnubrögð að leggjast gegn breytingunum þannig að við náum ekki neinu í gegn nema einhverju minni háttar atriði.

Hæstv. forseti. Ég held að hv. þingmaður verði að átta sig á því að á öllum samkomum og á öllum þjóðkjörnum þingum sem ég þekki til skipa menn sér í einhverja flokka. Ekki af illum hvötum heldur vegna þess að það auðveldar skipulag starfa. Það er líka eðlilegt að menn sem eiga samleið í stjórnmálum og skoðunum skipi sér saman í flokka. Það er auk þess praktískt atriði, það auðveldar samskipti og auðveldar mönnum að ná málamiðlunum. Við vitum að jafnvel innan þessara flokka getur verið erfitt að ná málamiðlun eða sameiginlegri stefnu. Það hefur örlað á því í kvöld og upp á síðkastið að það getur reynst erfitt að ná samstöðu innan flokka. Það er langt frá því að nokkur trygging sé fyrir því 

Virðulegi forseti. Ég held að enginn geti tryggt það að þessir 25–31 þingmenn nái 100% samkomulagi um allt. Ég held að það sé mjög ólíklegt að hægt sé að tryggja það að þeir geti náð fram meiri breytingum en Alþingi getur gert. Svo segir sagan. Við getum náð saman um minni háttar breytingar. Sagan hefur sýnt það en við höfum ekki náð saman um stærri breytingar og hvað þá um heildarendurskoðun. Ég tel að það sé réttmætt að fela ráðgefandi stjórnlagaþingi að fara yfir þetta mál með heildstæðum hætti, 25–31 aðili einbeiti sér bara að þessu verkefni á 8–11 mánuðum og skili svo afurð sinni hingað inn. Þá fyrst reynir á okkur.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson sagði að ræða hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur hefði verið málefnaleg. Ég hlýddi á þessa ræðu sem var alveg dæmalaus að því leytinu að hún var uppfull af órökstuddum sleggjudómum og sögufölsun í ofanálag þannig að ég fann ekki neitt málefnalegt í þeim kafla ræðunnar sem ég hlustaði á. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að okkur sjálfstæðismönnum tókst með harðfylgi að stöðva þær dæmalausu hugmyndir um stjórnarskrárbreytingar sem hér voru á sveimi fyrir um ári. Þar var um að ræða hrákasmíð og við afstýrðum í raun og veru stórslysi. Ég held að allir sjái það núna sem horfa til baka að það hefði verið mjög háskalegt ef þær breytingar hefðu náð fram að ganga, enda kann það aldrei góðri lukku að stýra að reyna að gera breytingar á stjórnarskránni á einhvers konar pólitískum harðahlaupum síðustu dagana fyrir kosningar. Það er líka rangt hjá hv. þingmanni að Sjálfstæðisflokkurinn hafi staðið þversum gegn öllum breytingum á stjórnarskrá Íslands. Þær breytingar sem hafa orðið á stjórnarskránni hafa verið gerðar undir forustu Sjálfstæðisflokksins. Það er sömuleiðis rangt hjá hv. þingmanni að tala um það sem einhverja minni háttar breytingu þegar m.a. var gerð breyting á sjálfu mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Það getur varla talist minni háttar - eða er mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar talið minni háttar mál í Framsóknarflokknum? Enn fremur hitt, Sjálfstæðisflokkurinn var alveg reiðubúinn til að leggjast í vinnu um að setja inn auðlindaákvæði í stjórnarskrána. Það er hins vegar misskilningur hjá hv. þingmanni að í dag séu menn að tala um að það eigi að vera sértækt ákvæði sem lýtur að fiskimiðunum. Það dettur engum í hug, ekki nokkrum einasta manni sem núna ræðir þessi mál. Meira að segja ríkisstjórn Íslands talar um þetta á miklu breiðari grundvelli þannig að ég held að hv. þingmaður ætti að byrja á því að átta sig á þeirri þróun sem hefur orðið í þessari umræðu. Það var ekki fyrir neinn þvergirðingshátt Sjálfstæðisflokksins að ekki tókst að ná saman um þetta mál á sínum tíma, tíminn rann einfaldlega frá okkur. Þetta er vandasamt mál, það tók tíma og menn voru ekki tilbúnir til þess á þeim tíma, sem betur fer, að kasta einhverju inn í þingið sem ekki var búið að ljúka 

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan er Sjálfstæðisflokkurinn sá flokkur sem hefur verið helsti dragbíturinn á breytingar á stjórnarskrá Íslands.  
             Sjálfstæðisflokkurinn segir hér að hann hafi komið í veg fyrir stórslys. Það er þá væntanlega frumvarpið sem m.a. Framsóknarflokkurinn var aðili að. 

Virðulegi forseti. Gamansemi er farin að verða dálítið áberandi í íslenskum stjórnmálum eins og menn vita og það hlýtur að hafa verið gamansamur tónn hjá hv. þingmanni þegar hún talaði um að Sjálfstæðisflokkurinn væri valdasækinn - af því að Framsóknarflokkurinn hefur náttúrlega aldrei verið valdasækinn. Það vitum við. Framsóknarflokkurinn hefur að vísu samið á báða bóga, til vinstri og hægri,  Í öðru lagi var ræða hv. þingmanns pólitísk ímyndunarveiki um að Sjálfstæðisflokkurinn hefði alltaf verið á móti því að endurskoða stjórnarskrána þegar það blasir hins vegar við að Sjálfstæðisflokkurinn hefur haft um það forustu að endurskoða stjórnarskrána og náð miklum árangri, t.d. á mannréttindasviðinu eins og hérna var verið að tala um. Hv. þingmaður kallaði endurskoðun á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar minni háttar mál. Við þurfum að vanda okkur við þessa endurskoðun, hv. þingmaður var að fimbulfamba um einhver ákvæði sem lutu að fiskimiðunum þegar ég benti á 

Virðulegur forseti. Ég held að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson þurfi aðeins sperra eyrun betur. Ég sagði að allir flokkar væru að einhverju leyti valdasæknir og það er eðlilegt að flokkar séu það en Sjálfstæðisflokkurinn er mjög valdasækinn. Það sagði ég og ég stend við það. 
             Mjög litlar breytingar hafa verið gerðar á stjórnarskránni í þau 130 ár eða svo sem við höfum búið við hana. Það hljóta menn að viðurkenna. 

Ef þær eru unnar rétt.

Ef þær eru hins vegar umdeildar og ef menn takast á um hagsmuni og völd er það erfitt. Þess vegna er Sjálfstæðisflokkurinn svona mikill dragbítur