Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að á fundi framtíðarnefndar, sem haldinn var þann 18. apríl sl., var Halldóra Mogensen kosin varaformaður nefndarinnar.

Borist hafa bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1506, um skimun fyrir krabbameini, á þskj. 1507, um krabbameinsgreiningar, og á þskj. 1509, um aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum, allar frá Evu Sjöfn Helgadóttur.

Virðulegi forseti. Í gær var haldinn opinn fundur hjá umhverfis- og samgöngunefnd um loftslagsmarkmið Íslands. Markmið núverandi ríkisstjórnar í loftslagsmálum eru metnaðarfull. Ríkisstjórnin vill gera betur en Parísarsamkomulagið og stefnir að kolefnishlutlausu Íslandi í síðasta lagi árið 2040. Auk þess eigum við að vera orðin óháð jarðefnaeldsneyti árið 2050. Til að markmið ríkisstjórnarinnar verði að veruleika þurfa allir Íslendingar að leggjast á árarnar með stjórnvöldum auk þess sem óumflýjanlegt er að huga að frekari orkuöflun með grænni orku. Virðulegi forseti. Það er ekki ágreiningur um að við þurfum að ná þessum markmiðum og það er sátt um orkuskipti í samgöngum. Ljóst er að það þarf umtalsverðar fjárfestingar í orkuskiptum, nýsköpun og tækniinnleiðingu svo að þetta markmið náist. Við erum líka sammála um að tími aðgerða er runninn upp og ég held að við séum meðvituð um ábyrgð okkar allra á þessum markmiðum. Því miður er staðreyndin sú að á sama tíma og við ætlum að verða kolefnishlutlaus erum við að nota milljón tonn af jarðefnaeldsneyti og raforkuöryggi er ekki tryggt um allt land. Við erum sammála um að við viljum halda áfram að byggja upp velferðarþjóðfélag en það verður ekki gert nema að halda áfram að treysta raforkuöryggi um allt land ásamt því að auka raforkuframleiðsluna. Þá vil ég að lokum nýta tækifærið og minnast á kolefnislosun frá landbúnaði sem er metin töluverð en hún er metin út frá tveimur þáttum, annars vegar kolefnislosun frá framræstum jarðvegi og hins vegar losun sem verður vegna annarra þátta innan býlanna. Þessa losun þarf að rannsaka og kortleggja, sér í lagi kolefnislosun í framræstu ræktarlandi. Það þarf samtakamátt margra þátta til að ná árangri í loftslagsmálum. Það er ekki til ein lausn en fyrst og fremst þurfum við samvinnu og samtal.

Virðulegi forseti. Ég ætla að gera hér að umtalsefni þær ömurlegu aðstæður sem bændur við Miðfjörð standa nú frammi fyrir. Skorið hefur verið niður á tveimur bæjum vegna riðu og það er með engu móti hægt að setja sig í spor þeirra bænda sem þar eru og sitja núna heima fyrir við gjörbreyttar aðstæður og tóm fjárhús. Sá annatími sem senn fer í hönd, þ.e. sauðburður, verður ekki þetta árið og væntanlega ekki næstu tvö eða þrjú vor í viðbót. Það verkefni sem bændur á Bergsstöðum og Urriðaá standa frammi fyrir núna er þá samningsgerð vegna afurðatjónsbóta. Þegar maður kannar hvernig þar er í pottinn búið þá er alveg ljóst að endurskoðunar er þörf og veit ég að hæstv. matvælaráðherra er með það til skoðunar. Útreikningur á afurðatjónsbótum byggist á reglugerð nr. 651/2001 en sú reglugerð er komin vel til ára sinna og í engum takti við þann veruleika sem er nú um stundir í sauðfjárbúskap hvað varðar gjörbreyttar afurðir eftir sauðfé sem afurðatjónsbæturnar eru reiknaðar út frá. Því kem ég hér upp með þá hvatningu til matvælaráðherra að endurskoða þennan útreikning og reglugerðina, því þótt við getum alltaf verið bjartsýn þá er þetta væntanlega ekki í síðasta skiptið sem við þurfum að skera niður vegna riðu, því að við erum ekki enn þá komin á þann stað í dag að geta farið í aðrar aðgerðir.

Virðulegi forseti. Í sjónvarpsfréttum Ríkisútvarpsins í gærkvöldi var fjallað um ópíóíðafaraldurinn og faraldur lyfjatengdra andláta ungmenna sem færst hefur í aukana hér á landi sem og annars staðar í heiminum á síðustu árum. Staðan er sú að ópíóíðafíkn verður útbreiddari með hverju árinu sem líður samkvæmt tölum landlæknisembættisins. Embættið hefur þó ekki gefið út staðfestar tölur um fjölda þeirra sem hafa látist vegna lyfjafíknar á síðustu mánuðum. Gögn frá sjúkrahúsinu Vogi sýna þó að 35 einstaklingar undir 50 ára, sem hafa nýtt þau úrræði sem sjúkrahúsið býður upp á, hafa látist það sem af er ári og virðist sem dauðsföllum sé enn að fjölga ofan á þá fjölgun sem við höfum séð undanfarin ár. Vegna fjölda andláta og umræðunnar í samfélaginu hafa fleiri leitað í skaðaminnkandi úrræði Frú Ragnheiðar til að afla sér þekkingar um skammtastærðir, áhrif þeirra efna sem þau eru að nota og fá upplýsingar um notkun Naloxone, neyðarúða sem getur komið í veg fyrir ofskömmtun. Það er engin nýlunda að nota ópíóíða sem fíkniefni en sérfræðingar hér á landi hafa bent á að samhliða aukinni neyslu þessara lyfja hafi eðli hennar breyst. Ópíóíðar séu í meira mæli en áður fyrsta fíkniefni sem einstaklingur notar en áður fyrr hafi neysla ópíóíða verið einkennandi fyrir fólk sem hafi verið í langvarandi alvarlegri neyslu og notað slík efni í æð. Þetta er grafalvarlegur vandi sem við stöndum frammi fyrir sem samfélag. Málaflokkurinn er stór og í senn velferðar-, félags- og heilbrigðismál. Það er því ljóst að til þess að takast á við hann þarf fjöldi aðila að koma saman. Það er engin ein lausn. Við þurfum forvarnir gegn sýkingarhættu og leiðbeiningar eins og veittar eru í skaðaminnkandi úrræðum Rauða krossins. Við þurfum gagnreyndar aðferðir til að hjálpa fólki sem vill losna undan fíkninni. Við þurfum að tryggja eftirfylgni sjúklinga því að áhrifin á notendur eru oft langvarandi, flókin og snerta bæði andlega og líkamlega heilsu. Þá eru ótalin þau verulegu félagslegu áhrif sem þau kunna að hafa í för með sér. Ég tek undir með hæstv. heilbrigðisráðherra: Við verðum að samþætta þjónustuna við fólk með fíknisjúkdóma og taka utan um alvarleika málsins.

Hæstv. forseti. Mig langar einnig að gera að umræðuefni opinn fund í hv. umhverfis- og samgöngunefnd sem fór fram í gærmorgun. Þar blasti við þingmönnum árangursleysi ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Þessi ríkisstjórn hefur setið núna í fimm og hálft ár og árangurinn í loftslagsmálunum, þ.e. í samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda, er enginn, losunin eykst bara og eykst. Aðgerðaáætlunin skilar okkur engu. Ný aðgerðaáætlun lítur kannski dagsins ljós í lok þessa árs, ársins 2023. Árið 2015 gengumst við undir Parísarsamkomulagið í loftslagsmálunum. Á meðan ekkert gerist eru markmið ríkisstjórnarinnar og Íslands ekkert annað en innantóm orð. Það er ömurlegt að þurfa að segja það af því að það er nefnilega eins og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir nefndi áðan, það er sátt um þessi markmið. Við erum í raun öll sammála um að við viljum gera þetta en það er algjör pólitísk lömun þegar kemur að því að hrinda aðgerðum sem stuðla raunverulega að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda í framkvæmd. Það gerist ekki neitt. Það er í rauninni með ólíkindum að við skulum vera stödd hér tæplega sex árum eftir að þessi ríkisstjórn tók við og með allar upplýsingar í höndunum um það hvað við þurfum að gera og hvernig við þurfum að gera það og við vitum það líka að verkefni okkar Íslendinga er tiltölulega létt miðað við verkefni annarra þjóða.  
            

Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að ræða uppbyggingu húsnæðis, ætla að ræða svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins og minn heimabæ, Hafnarfjörð. Ég vil tengja þetta allt saman. Þau metnaðarfullu markmið sem stjórnvöld hafa sett sér um uppbyggingu 35.000 íbúða á næstu tíu árum eru mjög mikilvæg. Það er innlegg í það mikla verkefni að ná jafnvægi á húsnæðismarkaði, innlegg í það að byggja húsnæði fyrir þá hópa sem eru tekjulágir, námsmenn, óhagnaðardrifin leigufélög o.s.frv. Það hefur verið skortur á húsnæði sem þessu og við verðum að vinna okkur áfram. En það er full þörf á átaki sem þessu og mikilvægt að öll sveitarfélög komi að borðinu og taki þátt í þessu samfélagslega verkefni. Nú er staðan svo að það eru því miður ekki öll sveitarfélög sem eiga tiltækt land til uppbyggingar. Þar getum við nefnt Hafnarfjörð, minn heimabæ, sem dæmi. Þar liggja tvö byggingarlönd sem eru svo gott sem tilbúin undir byggingarlínum. Það er fyrirstaðan. Þar getum við nefnt lönd eins og Ásland 4 og Vatnshlíð sem eru nú þegar innan svæðisskipulags höfuðborgarsvæðisins. Því miður eru önnur sveitarfélög í mínu kjördæmi ekki jafn heppin, þ.e. að eiga land til að brjóta sem er innan svæðisskipulags. Við þekkjum það nefnilega öll vel að svokölluð þéttingarverkefni eru kostnaðarsamari en þau svæði sem kallast nýbyggingarsvæði og það er mikilvægt að gera hvort tveggja. Ef okkur öllum er alvara í því verkefni, og við höfum ekki borið gæfu til þess enn sem komið er að færa línurnar, að byggja fyrir alla hópa samfélagsins á næstu tíu árum þá hlýtur það að koma til skoðunar að gefa þeim sveitarfélögum sem eru í svipaðri stöðu og Hafnarfjörður einhvers konar undanþágu frá svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins svo hægt sé að tryggja nauðsynlega uppbyggingu húsnæðis innan þessa tímaramma og ég hvet ráðherra til að taka þetta strax til skoðunar.

Herra forseti. Formaður Miðflokksins sagði hér í pontu í vikunni að við þyrftum að innleiða festu og aga til að bregðast við því sem hann lýsir sem öldu ofbeldis og fíkniefnafaraldri hér á landi. Í því samhengi vísaði þingmaðurinn til borgarstjóratíðar Rudys Giulianis í New York á tíunda áratugnum. Giuliani hefur vissulega stært sig af því að hafa tekið óeðlilega hart á minni háttar afbrotum, svo sem rúðubrotum, veggjakroti og maríjúanareykingum með þeim afleiðingum að glæpatíðni hafi hrapað í borginni. Það sem kom síðan á daginn var að aðferðir borgarstjórans komu helst niður á fátækum og minnihlutahópum sem máttu dúsa í fangelsi fyrir til þess að gera lítil afbrot með skelfilegum félagslegum afleiðingum. Hin jákvæða breyting sem átti sér stað í New York var forvera hans að þakka sem fjölgaði lögreglumönnum verulega, bætti í menntunarstigið og breytti aðferðum, lagði áherslu á að lögreglan kynntist fólki í hverfunum og hjálpaði til við að leysa vandamál frekar en að koma eftir á og refsa. Þetta var líka þekkt í Reykjavík og virkaði vel. Við þurfum auðvitað að bregðast við auknum vopnaburði og aukinni notkun ópíóíða hér á landi. En að ætla að takast á við félagsleg vandamál með því að þyngja refsingar hlýtur að vera einhvers konar heimsmet í afturhaldssemi og popúlisma. Í öllu falli þurfum við að varast snákaolíuna og sölumenn hennar, varast að þykjast ætla að leysa flókin vandamál með töfralausnum. Við vitum öll að lausnin felst ekki í því að fylla fangelsin af ungmennum sem hafa villst af leið eða veiku fólki sem hefur sjúkdóms síns vegna horfið á vit ískaldra undirheima. Við þurfum einfaldlega að gera svo miklu betur en það.

Virðulegur forseti. Þetta er allt fötluðum að kenna. Já, þetta er allt saman fötluðum að kenna. Málflutningur ríkis og sveitarfélaga, þar sem aftur og aftur er talað niður til fatlaðs fólks, um þunga fjárhagsbyrði er algerlega óþolandi og ólíðandi með öllu. Í augum ríkis og sveitarfélaga eru fatlaðir bara kostnaður og ástæðan fyrir stórum hluta af hallarekstri þeirra. Sveitarfélögin telja að það vanti milljarða króna á ári í tekjur vegna málefna fatlaðs fólks til að standa undir kostnaði. Hvers vegna eru bara málefni fatlaðs fólk kostnaður hjá ríki og sveitarfélögum? Eru mannréttindi bara kostnaður hjá fötluðu fólki en engu öðru fólki? Ríki og sveitarfélög eru að nota fatlað fólk sem blóraböggul fyrir eigin vanhæfi í fjármálum og getuleysi sitt til að semja rétt um málefni þeirra. Er hægt að leggjast lægra í drullusvað fjármálanna hjá ríki og sveitarfélögum en að ráðast á þá veikustu og fátækustu og þá sem síst geta risið upp sér til varnar? Að ráðast á þá einstaklinga sem standa nú þegar hvað höllustum fæti gagnvart pólitíkinni og stjórnsýslunni er fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð og högg sem er langt undir beltisstað og málflutningur viðkomandi til ævarandi skammar, þ.e. ef þeir kynnu yfir höfuð að skammast sín. Hver er síðan þessi kostnaður sveitarfélaga vegna eigin getuleysis í samningum við ríkið um málaflokkinn. Jú, búseta, þ.e. húsnæði. Kostar að byggja húsnæði fyrir fatlað fólk en ekki aðra? Ja, hérna þetta vissi ég ekki. Börn með þroska- og geðhamlanir eru einnig kostnaður. Vá, þvílíkur kostnaður. Þetta eru einstaklingar sem eiga fullan rétt á aðstoð samkvæmt stjórnarskránni, mannréttindum og samningi Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Að gefnu tilefni: Ríkisstjórn og sveitarfélög, hættið þessu fjárhagslega ofbeldi gagnvart fötluðum og þá einnig að skatta fátækt.

Virðulegur forseti. Ein af efnahagsaðgerðunum sem stjórnvöld fóru í þegar Covid-faraldurinn reið yfir var átak sem kallaðist Allir vinna og fólst í því að endurgreiðsla á virðisaukaskatti vegna vinnu við íbúðarhúsnæði var hækkuð úr 60% í 100%. Þetta átak féll niður í fyrra og því var alltaf ætlað að vera tímabundið. Gott og vel. Nú ber hins vegar svo við að í nýjustu fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er lagt til að lækka þessa endurgreiðslu niður í 35%, átak sem mætti kannski kalla Allir tapa. Ætlunin með þessu er beinlínis að hægja á þeim vélum sem reynt var að örva í Covid og skipta niður í gír. Þetta eru miklar sveiflur á þessu hlutfalli á skömmum tíma og möguleikinn á frekari sveiflum samhliða þróun stöðunnar í hagkerfinu er viðraður í fjármálaáætluninni. Þetta hlutfall er þannig allt í einu orðið eitt helsta hagstjórnartæki ríkisstjórnarinnar. Ég sakna hins vegar rakanna fyrir því að þetta sé nauðsynlegt, ekki síst í ljósi þess að þessi boðaða skattahækkun, því að þetta er það í reynd, hækkar kostnað almennings vegna þeirrar lífsnauðsynjar sem húsnæði er og kemur ofan á þær miklu kostnaðarhækkanir sem hafa verið á fjármögnun húsnæðis í gegnum húsnæðislánin og sér jafnvel ekki fyrir endann á því. Það var nú allt og sumt. Ég sakna rakanna fyrir þessari aðgerð.

Forseti. Miðað við tölfræði Umferðarstofu voru á síðasta ári afskráðir 8.585 fólksbílar. Nýskráðir fólksbílar voru hins vegar 20.710. Dreift yfir árið eru þetta 33 bílar sem bætast við á hverjum degi. Til þess að setja tölurnar í samhengi myndu viðbótarbílar síðasta árs duga í bílaröð frá Granda upp á Akranes. Miðað við framkvæmdaáætlun sáttmála um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu hefðu 8 milljarðar átt að berast í sáttmálann á síðasta ári frá ríki og sveitarfélögum, þar af 7 milljarðar frá ríkinu. Það sama gildir um árið í ár. Nú spyr ég, forseti: Hvar er þetta fjármagn? Miðað við núverandi stöðu er langt í að borgarlínan fari að keyra. Við þurfum að bregðast við strax því samgöngur á höfuðborgarsvæðinu þurfa hressilega innspýtingu. Þær tilraunir til að ná almennilegri aukningu í tíðni, sem er helsta ástæðan sem fólk gefur fyrir því að nýta ekki strætó, hafa gengið það stutt að þær hafa ekki dugað til. Við höfum einfaldlega ekki kost á öðru þar sem við getum í fæstum tilfellum bætt við fleiri akreinum á stofnvegi, fyrir utan að flestar greiningar sýna að það myndi ekki duga til. Eigi árangur að nást þarf að fækka bílum á götunum. Þótt borgarlína muni án nokkurs vafa leysa vandamálin betur en við getum með núverandi kerfi þá þurfum við að leysa vandamálin núna. Það er of seint að leysa þau 2025. Því skora ég á ríkisstjórn og Alþingi að standa við sáttmálann og setja það fjármagn sem sáttmálanum tilheyrir strax í almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu.

Herra forseti. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson gerði athugasemd við ræðu sem ég hélt fyrr í vikunni um störf þingsins þar sem ég m.a. fjalla um þann stórkostlega árangur sem lögreglustjórinn William Bratton og aðrir náðu í því að takast á við skipulagða glæpastarfsemi og raunar alla glæpastarfsemi í New York á sínum tíma. Svo vel gekk það að hann var svo ráðinn til Los Angeles til að taka þá borg í gegn. Hv. þingmaður talaði hins vegar um eitthvað allt annað en ég ræddi og þess vegna er óþarfi að verja frekari tíma í það, enda hafði ég hugsað mér að ræða hér aðeins nýjasta útspil hæstv. dómsmálaráðherra sem hefur boðað reglugerðarsetningu til að takast á við mikinn straum hælisleitenda til Íslands. Nú leggur hann til fyrst um sinn að boðið verði upp á greiðslur upp á allt að 3.000 evrur til þeirra sem hafa komið hingað og sótt um hæli en ekki átt rétt á hæli; farið í gegnum allt ferlið og ekki fengið hæli. Þetta er eitthvað sem hefur verið gert sums staðar annars staðar, það er rétt hjá hæstv. ráðherra, og það getur reynst ódýrara en að fylgja fólki út nauðugu með ærnum tilkostnaði. En enn á ný sjáum við á viðbrögðum þessarar ríkisstjórnar að það er ekkert hugað að forvörnum ef svo má segja. Það eru alltaf bara viðbrögð eftir orðinn hlut. Og hvað telja menn að þetta muni hafa í för með sér varðandi strauminn hingað? Ef við lítum á að það sé áhyggjuefni að hingað komi fleiri einstaklingar til að sækja um hæli en til Danmerkur, væri þá ekki rétt að huga að straumnum? Hvaða áhrif mun það hafa á hann að ríkið lofi að ef þú ert búinn að fá stuðning til að fara í gegnum allt ferlið, jafnvel þó að þú virðist ekki eiga neinn rétt, ætli ríkið engu að síður að greiða út allt að 3.000 evrur?

Forseti. Árið 2020 voru sett ný lyfjalög, ásamt reglugerð, sem m.a. fjölluðu um miðlæga lyfjaávísanagátt og miðlæg lyfjakort. Þar var eftirlitsgeta heilbrigðiskerfisins aukin til að sporna við ofútgáfu lyfseðla fyrir vanabindandi lyf á borð við ópíóíða. Þrátt fyrir þessa ágætu breytingu stöndum við nú þremur árum seinna frammi fyrir ópíóíðafaraldri sem dregur fólk til dauða og leggur heilu fjölskyldurnar í rúst. Nú þykir sjálfsagt skrýtin mótsögn fólgin í því að eftirlitið hafi batnað til muna á sama tíma og vandinn versnar. Þá verður að spyrja: Hvers vegna sést ekki orsakasamhengi milli aukins eftirlits og minnkandi misnotkunar? Slíkt orsakasamhengi ætti að sjást ef lausnin við misnotkun fíkniefna er aukið eftirlit. Ef sú tilgáta er rétt, hvers vegna sjáum við þá ekki minnkandi misnotkun? Sú tilgáta hefur verið allsráðandi í vímuefnamálum í fimm áratugi að lausnin við vímuefnavandanum sé að draga úr framboðinu með eftirliti og að refsa vegna ólöglegra vímuefna. Það er ekki róttæk skoðun að halda því fram að þessi tilgáta sé fallin. Það blasir við að aukið eftirlit og lögregluvald virkar ekki til að draga úr neyslu. Við vitum öll hvernig fór þegar reynt var að banna áfengi sem dæmi. Fyrir fimm áratugum hófst hið svokallaða dópstríð í Bandaríkjunum. Yfirvöld þar voru logandi hrædd við alls konar vímuefni en kannski helst við ákveðna frelsishugsun sem neytendur voru samsamaðir við, t.d. kynfrelsi, efasemdir um lögmæti yfirvalda, andstaða við stríðsreksturinn í Víetnam og fleiri hugmyndir sem yfirvöld töldu vera hættulegar. Það er kannski orðin klisja en þetta dópstríð er búið og dópið vann. Eftir stendur einungis þráhyggjukenndur mótþrói stjórnmálafólks sem keyrir sinn pólitíska málflutning á ásýnd þess að beita valdi, stálhnefa og refsingum gegn fólkinu sem hlýðir ekki. En þú refsar ekki burt fíkn. Það gerir bara illt verra. Við þurfum að sýna fíklum umhyggju og bjóða upp á aðstoð.

Herra forseti. Þegar okkur mistekst ætlunarverk okkar þurfum við að setjast niður og finna nýtt leikskipulag, hvort sem er í einkalífi, við leik og störf eða við rekstur samfélags. Við þurfum saman að finna nýtt leikskipulag því okkur hefur mistekist að byggja hér upp velferðarsamfélag sem heldur utan um alla íbúa landsins. Fréttir af dauðsföllum vegna lyfjaeitrana og sjálfsvíga eru daglegar og eftir standa fjölskyldur og vinir lömuð af sorg. Því áfalli sem samfélagið verður fyrir við hvert andlát má líkja við blæðandi sár. Það þýðir ekki að smella litlum plástri á sárið og vona að það dugi til heldur þarf að skoða hvað veldur þessu blæðandi sári. Gerum við það með aukinni einstaklingshyggju þar sem hver hugsar um sig og sitt? Gerum við það með aukinni hörku, með refsingum og vopnaburði og með orðræðu um „þau“ og „okkur“? Eða munum við búa yfir því hugrekki að ráðast að rótum vandans og hefja alvörusjálfsskoðun á samfélagsgerðinni okkar? Að mínu áliti þurfum við að auka samkennd og minnka einstaklingshyggju. Samkennd er nefnilega hægt að þjálfa frá fyrsta andardrætti barnsins með því að hægja á kapphlaupinu, með því að fjölga samverustundum fjölskyldunnar, taka betur utan um þá hópa sem eiga á hættu að útskúfast og einangrast og sýna þeim mildi en ekki fordæmingu og útskúfun sem höllum fæti standa. Herra forseti. Við þurfum að græða hið blæðandi sár með þjóðarátaki sem stjórnvöld og við, kjörnir fulltrúar, þurfum að leiða saman með mildi og kærleika að leiðarljósi en ekki með því að auka hér hörku, auka aðskilnaðarstefnu með orðum og gjörðum. 

Virðulegur forseti. Nú þegar 1. maí er fram undan, alþjóðabaráttudagur verkafólks og launafólks í landinu, er gott að horfa til þeirrar yfirskriftar sem er yfir deginum: Jöfnuður, réttlæti og velferð. Erum við komin á þann stað að jöfnuður ríki í landinu? Ég segi nei. Það skortir enn mikið þó að margt hafi verið gert og margt áunnist í baráttu launafólks með aðkomu stjórnvalda og verkalýðshreyfingarinnar. Við getum nefnt ójöfnuð í búsetuskilyrðum, ójöfnuð í launum fyrir sömu störf eftir kyni, aldri og búsetu. Við getum nefnt ójöfnuð sem birtist í gífurlegum launamun innan fyrirtækja þar sem sumir stjórnendur taka sér margföld laun starfsmanna. Er réttlætinu fullnægt í þjóðfélaginu? Nei, ég er ekki þeirrar skoðunar. Það verður trúlega aldrei ef við stöndum ekki alltaf á verðinum og tökumst á við óréttlæti hverju sinni sem sprettur alltaf upp og þarf stöðugt að reyna að uppræta. Það er ekki réttlátt að efnaminna fólk geti ekki framfleytt sér á launum sínum og búi við gífurlega verðbólgu, hátt húsnæðisverð og vöruverð og geti ekki framfleytt fjölskyldu sinni. Ég er nýbúin að fá svör frá félags- og vinnumarkaðsráðherra um framfærsluviðmið ríkis og sveitarfélaga fyrir árið 2023. Þar er einstaklingur með um 309.000 kr. ef hann býr með öðrum, en 389.000 kr. ef hann býr einn. Við sjáum að þetta eru ekki háar fjárhæðir til að framfleyta sér á þegar skattar eru dregnir frá þessu og þetta er eitthvað sem þarf virkilega að taka á, bæði varðandi lágmarkslaunin og lágan lífeyri. Verkalýðshreyfingin hefur frá upphafi lyft grettistaki við að byggja upp það velferðarsamfélag sem við búum við í dag þó að þeirri vinnu ljúki aldrei í nýju og breyttu þjóðfélagsmynstri. Sterk launþegahreyfing veitir stjórnvöldum aðhald og kemur að félagslegum áherslum sem annars hefði jafnvel ekki orðið. Og það er gott að vita að stjórnvöld hafa átt gott samtal við verkalýðshreyfinguna undanfarið til þess að jafna kjör í landinu 

Virðulegi forseti. Hér hafa þingmenn tekið upp ákall aðstandenda fólks sem glímir við vímuefnavanda. Aðstandenda sem hafa misst ástvini í glímunni við þennan sjúkdóm. Ákall um að stjórnvöld og við hér í þinginu bregðumst við þessum faraldri sem geisar nú og ungt fólk fer verst út úr. Mig langar að taka þetta hér upp enn og aftur. Okkur hér má vera það fullljóst að fólk með vímuefnavanda fær ekki sama stuðning og þjónustu í félags- og heilbrigðiskerfinu og annað langveikt fólk, hvað þá aðstandendur þess. Við aðstandendur þekkjum það að koma alls staðar að lokuðum dyrum og að sjúklingarnir séu flokkaðir sem annars flokks í kerfinu okkar. Hvaða skýring gæti verið önnur á sinnuleysinu gagnvart því að ungt fólk deyi unnvörpum úr vímuefnasjúkdómi? Og hver er ábyrgð okkar sem hér sitjum? Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur talað fyrir því að við tökum á vímuefnavandanum innan heilbrigðiskerfisins, sagt að við þurfum að skera upp herör gegn þróuninni í málaflokknum. Þar hafa undanfarið verið stigin fjölmörg jákvæð skref þegar kemur að skaðaminnkandi úrræðum en það er bara hluti af meðferðinni við þessum langvinna sjúkdómi. Bara hjá SÁÁ eru að staðaldri 300 manns í viðhaldsmeðferð og sjúklingum með ópíóíðafíkn hefur fjölgað mikið, mest hjá yngsta hópnum. Fjárveitingin frá okkur dugar hins vegar ekki fyrir nema tæplega þriðjungi þess fjölda og mun meiri eftirspurn er eftir meðferðarúrræðum en kerfið annar. Við þurfum að bregðast við þeirri staðreynd að ungt fólk með lífshættulegan sjúkdóm komi að lokuðum dyrum í heilbrigðiskerfinu, deyi á banvænum biðlistum. Við þurfum að efla og auka skilvirkar forvarnir, fræðslu og meðferðarúrræði. Það er besta meðalið gegn þessum faraldri.  
            

Forseti. Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra hefur núna lagt fram svokallað áformaskjal um lög til að slíta ÍL-sjóði í beinu framhaldi af því að 20 lífeyrissjóðir sögðu engar forsendur fyrir því að breyta leikreglum eftir á eins og fjármálaráðherra nú krefst. Staða ÍL-sjóðs er alvarleg og hún á rætur að rekja í alvarleg pólitísk mistök á sínum tíma en lækningin má ekki valda meiri skaða en sjúkdómurinn sjálfur. Lögfræðiálit um að fjármálaráðherra sé í stríði við eignarréttinn er ekki eitthvert léttvægt hjal. Eignarréttarákvæði stjórnarskrár er undir. Fjármálaráðherra segir raunar í þessu áformaskjali sínu að hann búist beinlínis við dómsmálum um það hvort hann sé brotlegur við stjórnarskrá en hann talar í staðinn bara um sparnað fyrir ríkissjóð, sparnað sem felst í því að fara í sparnað lífeyrisþega og sparifjáreigenda til að rétta af bókhald ríkissjóðs. Þekkist sambærileg nálgun um skuldabréf með ríkisábyrgð? Meginreglan er að samningar skuli standa og að líftími skuldabréfa standi. Er hægt að breyta leikreglunum bara vegna þess að lánskjörin eru ríkinu óhagstæð? Væri ekki gott fyrir heimilin ef þau gætu leyft sér þetta, hætt bara við að skulda núna? Trúverðugleiki ríkissjóðs er í hættu, bæði sem marktækur aðili við fjármálastjórnina og sem lántakandi gagnvart fjármálamörkuðum. Ætlar ríkið, sem öruggasti skuldarinn á markaði núna, að fara að stunda kennitöluflakk? Hver mun treysta ríkissjóði sem gengur svona fram eða hver vill eiga viðskipti við íslenska ríkissjóðinn sem haga sér svona? Heimilin vita að lánstraust byggist á greiðslusögu og það sama á við um ríkið. Ráðherrar tala núna um það sem vandamál að lánshæfismat Íslands sé ekki betra og að við njótum ekki sannmælis um vaxtakjör eftir hrunið. 

Herra forseti. Versnandi staða leigjenda og skortur á félagslegu húsnæði. Þetta er fyrsti punkturinn sem ég kem með í þessari þörfu umræðu sem mér finnst löngu tímabær og við verðum í rauninni sem löggjafi og fulltrúar fólksins í landinu að fara að taka almennilega umræðu um. Hver þekkir ekki söguna af henni Brynju, öryrkjanum sem fyrir jólin fékk skilaboð frá Ölmu, leigufélagi sínu, þar sem átti að hækka leiguna hennar um 75.000 kr. á milli mánaða, úr 250.000 kr. í hvorki meira né minna en 325.000 kr.? Frá árinu 2011 hefur húsaleiga hækkað um 127%, meira heldur en verðlag. Tæplega 40% örorkulífeyrisþega á leigumarkaði reiða sig á ættingja og hjálparstofnanir með framfærslu. Biðtími eftir félagslegu húsnæði á höfuðborgarsvæðinu er hvorki meira né minna en tvö ár a.m.k. Hlutfall félagslegs húsnæðis hér nær ekki 5% en í nágrannalöndunum er hlutfallið allt að 25%. Ég velti fyrir mér: Hvernig stendur á því að staða okkar er orðin eins og raun ber vitni? Hvernig stendur á því að við eigum hér land eins og Keldnalandið sem greinilega á að taka núna í einhverri skiptimynt sem uppgreiðslu í borgarlínu? Hvernig stendur á því þegar hefur verið vitað í mörg ár í hvað stefni að það er ekki búið að taka betur utan um húsnæðismálin en raun ber vitni? Við höfum sýnt það í verki eins og þegar við reistum bæði hverfið í Breiðholti og Grafarvogi og annað slíkt að allt sem þarf er vilji. Við þurfum bara að keyra í það. Samdráttur í uppbyggingu á húsnæði og uppsöfnuð íbúðaþörf er smá punktur sem ég kem með líka því að samkvæmt Samtökum iðnaðarins þá stefnir í 65% samdrátt í uppbyggingu íbúða á næstu 12 mánuðum, 65% samdrátt. Hægt er að nefna aðrar tölur. Árið 2018 mat átakshópur þjóðhagsráðs uppsafnaða íbúðaþörf á bilinu 5.000–8.000 íbúðir. Það eru fimm ár síðan. Bara í fyrra fjölgaði okkur um 11.000 og við vitum það að þessi fimm ára gamla spá um uppsafnaða þörf á íbúðum, 5.000–8.000, er svo löngu úrelt og svo löngu út úr korti. Síðan þá hefur uppbygging íbúða rétt haldið í við fólksfjölda og okkur fjölgaði sem sagt um 11.000 á síðasta ári. Að loknum heimsfaraldri eru íbúðir að hverfa af markaðnum til þess að hægt sé að nýta þær frekar í Airbnb. Við þekkjum það. Ráðherra hefur gert rammasamkomulag við sveitarfélögin um uppbyggingu á 3.500 íbúðum á ári en þörfin er miklu meiri, enda tekur samkomulagið hvorki mið af þessari uppsöfnuðu íbúðaþörf né þeim 4.000 einstaklingum sem munu þurfa varanlegt húsnæði eftir að hafa fengið samþykkta umsókn um alþjóðlega vernd. Við erum að sjá það árlega, við erum að taka á móti fleiri einstaklingum sem óska alþjóðlegrar verndar en við höfum nokkurn tímann gert áður. Það er algerlega fordæmalaust. Þriðji punkturinn sem ég kem með hér er fjárfestingarvæðing fasteignamarkaðarins eftir hrun. Frá árinu 2009 til ársins 2017 sölsaði Íbúðalánasjóður undir sig 4.300 íbúðir og seldi síðan til græðgisvæddra leigufélaga í stórum kippum, allt að 400 íbúðir í einum pakka. Þá seldi líka Kadeco um 2.000 íbúðir við Ásbrú á árunum 2002–2017. Flestar þessara íbúða hafa ratað í hendur leigufélaga og fjárfesta. Frá árinu 2005 hafa 66% nýbyggðra íbúða ratað í hendur fjárfesta og fyrirtækja. Í fyrra fóru 56% allra nýbygginga til fjárfesta og fyrirtækja. Þekkt er hvernig fjárfestar hafa flakkað á milli húsa á undanförnum árum. - Ég trúi ekki að tíminn sé að verða búinn, ég er rétt að byrja. En alla vega er það þannig að stjórnvöld hafa ekkert gert til að koma í veg fyrir þessi uppkaup og þessa þróun. Að lokum verð ég að koma með þennan punkt, sem er innreið Vinnumálastofnunar á leigumarkaðinn. Það líður varla sá dagur að ekki berist fregnir frá leigutökum sem hefur verið gert að yfirgefa húsnæði sitt 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þessa sérstöku umræðu hér upp. Sú umræða sem verið hefur um húsnæðismálin hefur dálítið farið úr einu í annað og menn hafa kastað fram tölum. Enda kannski ekki skrýtið, við verðum að viðurkenna að við höfum í gegnum árin ekki haft mikla vitneskju um hvað væri verið að byggja og hversu mikið. En það er breytt vegna vinnu stjórnvalda síðustu árin. Helsta áskorunin á húsnæðismarkaði er auðvitað framboð á húsnæði, til að skapa húsnæðisöryggi og bætt aðgengi að húsnæði, eða öllu heldur má segja að helsta áskorunin sé framboðsleysið sem nú er til staðar. Eitt stærsta áherslumálið í sáttmála ríkisstjórnarinnar er að ná jafnvægi á húsnæðismarkaði og koma þannig í veg fyrir þær miklu sveiflur sem við þekkjum og hafa einkennt húsnæðismarkaðinn síðustu ár og áratugi. Mikilvægt er að ríkið stígi inn af festu til að fólk geti komið sér þaki yfir höfuðið og til að húsnæðiskostnaður sé ekki of íþyngjandi, sérstaklega fyrir þá tekjuminni, en auðvitað fyrir alla. Nýlega var birt endanleg útgáfa grænbókar sem er eins konar stöðuskýrsla um húsnæðismál og er það í fyrsta sinn sem unnin er formleg stefna á landsvísu í húsnæðismálum, af því að hv. þingmaður spyr hvað stjórnvöld hafi verið að gera. Í nýlegri samantekt OECD kemur fram að jafnvægi á húsnæðismarkaði verði ekki náð nema með skýrri stefnu í húsnæðismálum þar sem skipulag miði að fjölbreyttu framboði af húsnæði. Það er því þjóðhagslega brýnt að gott aðgengi sé að húsnæði á viðráðanlegu verði til að draga úr ójöfnuði, þar erum við hv. þingmaður sammála. Á síðasta ári var undirritaður rammasamningur við Samband íslenskra sveitarfélaga þar sem ríki og sveitarfélög náðu í fyrsta sinn saman um sameiginlega framtíðarsýn um mikilvægustu verkefnin sem fram undan eru næstu tíu ár við að auka framboð nýrra íbúða og líka til að mæta fyrirsjáanlegri þörf næstu tíu ára. Samkvæmt samningnum á að byggja 35.000 íbúðir um land allt. Af heildaruppbyggingunni hefur það verið markmið okkar að 30% íbúða skuli vera svokallaðar hagkvæmar íbúðir á viðráðanlegu verði og þar til viðbótar 5% félagsleg húsnæðisúrræði til að bæta stöðu viðkvæmra hópa á húsnæðismarkaði. Það er sem sagt verið að leggja sérstaka áherslu á að byggja ríflega 12.000 hagkvæmar íbúðir til viðbótar við þær sem eru á markaðnum og verður þá talsverð breyting á því hlutfalli sem er í dag. Húsnæðisáætlanir sveitarfélaga gegna mjög stóru hlutverki í að ná utan um stöðu húsnæðismála á landsvísu og í hverju sveitarfélagi fyrir sig en hlutverk þeirra er að draga fram mynd af því hver þörfin er í hverju sveitarfélagi, greina framboð og eftirspurn og setja fram áætlun um hvernig sveitarfélagið ætli að mæta húsnæðisþörf heimila, enda er það skylda sveitarfélaganna að byggja yfir sitt fólk eða eiga húsnæði bæði til skemmri og lengri tíma. Með gerð þessara húsnæðisáætlana er verið að stuðla að auknu heimilisöryggi fyrir íbúana. Húsnæðisáætlanirnar, sem eru viðvarandi, bæta á hverjum degi upplýsingagjöfina um það hvernig staðan er, ekki aðeins einu sinni svo að hægt sé að fara bara með þær tölur. Mannvirkjaskráin, sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun heldur utan um, inniheldur nákvæmar upplýsingar um það hversu margar íbúðir er verið að byggja nákvæmlega núna. Það er hins vegar rétt, og það eru fjölmargar spurningar sem hv. þingmaður kom inn á, að staða leigjenda er að versna núna. Á árunum 2018 og 2019, sérstaklega 2020 og 2021, á Covid-tímanum, þegar dró úr Airbnb-leigunni, var staða leigjenda bara býsna góð. Það voru lægri tölur á leigjendamarkaði og það var allt öruggara; fólk upplifði það líka og það kom fram í skoðanakönnunum. En staðan er að versna. Þess vegna bættum við í húsnæðisstuðninginn á síðasta ári, síðast nú um áramót. Við vitum að það eru 1.750 einstaklingar á biðlista eftir þessu félagslega úrræði, þessum 5%, og þess vegna erum við að auka þann hluta sérstaklega á næstu tíu árum til að byggja yfir þann biðlista, til að reyna að stytta hann. Það er ekki víst að við þurfum að gera það endalaust en við þurfum að gera það núna, ég er sammála hv. þingmanni í því. Greiningarnar í húsnæðisáætlununum benda til þess að það þurfi 3.000–4.000 íbúðir á ári, 35.000 á þessum tíu árum. Sveitarfélögin og húsnæðisáætlanir þeirra miðuðu við 37.000 en það geta komið fram nýjar upplýsingar á næsta ári. Ef okkur fjölgar um 11.000 á hverju ári mun þurfa að uppfæra þetta. Þetta er bara staðan eins og hún er núna en svo getur þetta breyst og það er það sem við megum ekki festa okkur í. Aðeins um fjárfestavæðinguna, ég kemst ekki heldur lengra en hv. þingmaður, þá voru 14,7% íbúða í höndum lögaðila árið 2008. Ef hv. þingmaður er að tala um þá, þá er sú tala komin í 17% núna. En þar af eru 2% óhagnaðardrifin leigufélög, þ.e. 15 upp í 17, þannig að það hefur ekki fjölgað. 

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra talaði hér um rammasamning ríkis og sveitarfélaga um húsnæðisuppbyggingu. En eins og ég vakti athygli á í fyrri umræðu um fjármálaáætlun, þá er þessi samningur alvarlega vanfjármagnaður og nú hefur Samband íslenskra sveitarfélaga, sem er einmitt aðili að þessum samningi, skilað umsögn um fjármálaáætlun og þar segir um þetta, með leyfi forseta: „Hér er um að ræða fullkominn forsendubrest.“ Þetta eru orð Sambands íslenskra sveitarfélaga sem er aðili að rammasamningnum; fullkominn forsendubrest. „Verði þessi reyndin blasir við að íbúðaþörf næstu ára verði alls ekki fullnægt með fyrirsjáanlegum áhrifum á íbúðaverð og þar með verðbólgu.“ Forseti. Íslenskt samfélag á mjög mikið undir því að markmið þessa rammasamnings raungerist og þar er hlutverk ríkisstjórnarinnar ekki bara að tryggja fyrirsjáanlega fjármögnun, gera samninga við sveitarfélög og ég ætla rétt að vona að það séu samningar við fleiri sveitarfélög en bara Reykjavík í farvatninu. Vonandi fara þeir að koma fram og svo þarf ríkisstjórnin að hafa forgöngu um ákveðnar lagabreytingar og undir þessu hlutverki verða þau að standa. Innviðaráðherra átti að leggja fram á þessu löggjafarþingi tvö lagafrumvörp, annars vegar um Carlsberg-ákvæði, heimildir sveitarfélaga til að tryggja blandaða byggð óháð eignarhaldi lóða. Þetta er mál sem ríkisstjórnin lofaði reyndar 2019 við gerð lífskjarasamningsins en hefur ekki staðið við. Hins vegar er það frumvarp um að tímabinda uppbyggingarheimildir til að sporna gegn því að verktakar liggi á lóðum án þess að uppbygging fari af stað. Ég skora á hæstv. ráðherra að koma sem allra, allra fyrst með þessi mál hérna inn í þingið þannig að við getum fjallað um þau og helst samþykkt á þessu þingi. Ég veit að það er strax farinn af stað hamagangur gegn þessum lagabreytingum frá sérhagsmunaöflum, frá aðilum sem græða á núverandi óbreyttu ástandi. Við erum strax farin að heyra ramakvein um að Carlsberg-ákvæði ógni eignarréttindum verktakafyrirtækjanna og landeigenda. En þá mega stjórnvöld og Alþingi ekki bara að lyppast niður heldur verðum við að standa með almenningi í landinu, 

Virðulegi forseti. Allir þurfa þak yfir höfuðið og við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja fólki húsnæði hér á landi. Því miður hefur staðan á húsnæðismarkaði verið erfið undanfarin ár sem skýrist fyrst og fremst af því að uppbygging húsnæðis hefur ekki fylgt íbúaþróun í landinu. Við höfum vitað mjög lengi að við þurfum að byggja að lágmarki 2.500 íbúðir á ári til að mæta þörf en síðustu tíu ár höfum við verið langt á eftir hvað það varðar. Samtök iðnaðarins hafa nýverið gert könnun meðal félagsmanna sinna þar sem kom í ljós að áform byggingaraðila um fjölda verkefna hafa snarminnkað á einu ári. Fyrir ári síðan sögðust þessir aðilar vera að byrja á um 1.500 íbúðum en í dag eru þeir að byrja á um 500. Byggingarkostnaður hefur hækkað mikið sem skýrist einna helst af því að laun hafa hækkað verulega, verð á byggingarefnum hefur margfaldast, það er orkukrísa, verðbólga um alla álfuna og vextir hafa hækkað. Allt leiðir þetta til hækkunar húsnæðisverðs. Hér á landi er reynt að bregðast við með ýmsum hætti til að kæla markaðinn. Lánaskilyrði hafa verið þrengd, vextir hækkaðir og í fjármálaáætlun eru uppi hugmyndir um aðrar aðgerðir til að hægja á húsnæðismarkaðnum. Ég hef áhyggjur af því að við séum nú að búa til snjóhengju sem verður snúið að vinna sig út úr í náinni framtíð. Fasteignamarkaðurinn er svo til lokaður ungu fólki nú um stundir. Fjöldi fólks leitar færis á að komast inn á markaðinn og þegar fólk sé glufu verður staðan eins og að fjarlægja tappa úr baðkari. Eftirspurn verður mikil, of lítið hefur verið byggt, verð mun hækka og í þessari stöðu er erfitt að sjá að hægt verði að lækka vexti eða ná niður verðbólgu.

Forseti. Öll verðum við að hafa þak yfir höfuðið, það er ein af grunnþörfum okkar. Forgangsröðun fólks er enda oftast á þá leið að greiða af húsnæðisláni eða leigu áður en það greiðir nokkuð annað. Eftir hrun spruttu fram leigufélög fjársterkra aðila sem nýttu sér það að græða á þessari grunnþörf og því að fólk gerir yfirleitt hvað sem er áður en það lendir á götunni. Leigufélögin sögðust nýlega neyðast til að grípa til fordæmislausra hækkana á leigu á sama tíma og þau skila milljarða hagnaði. Á kostnað hverra er sá hagnaður? Jú, hann er á kostnað leigjenda sem hafa litla vörn fyrir þessum aðgerðum leigufélaganna. Á Íslandi er það ekki val að vera á leigumarkaði. Ríkisstjórnir Íslands hafa rekið séreignarstefnu í húsnæðismálum árum og áratugum saman. Leigumarkaðurinn hefur verið fyrir þau sem eiga ekki bakland til að styðja sig til fasteignakaupa. Stökkbreyting húsnæðisverðs síðustu ár fækkar síðan sífellt þeim sem geta keypt eignirnar. Það eru því þau sem standa höllustum fæti og minnst hafa milli handanna sem eru á leigumarkaði. Hjá þeim þarf lítið út af að bregða til að þau lendi í verulegum fjárhagsvanda og sá hópur stækkar sífellt. En til hvaða bragðs hafa ríkisstjórnir þessa lands gripið í kjölfar hrunsins? Jú, að styrkja eignafólk til að eignast meira í eigin húsnæði, skattfrjálst. Á meðan mega leigjendur éta það sem úti frýs og taka á sig hækkanir leigufélaganna upp á tugi þúsunda á sama tíma og verðbólgan étur upp launin þeirra, laun sem eru nánast sköttuð tvöfalt á við tekjur leigusalanna. Forseti. Í þessu landi búa tvær þjóðir. Hvernig hyggst ráðherra bregðast við þessu ástandi?  
            

Herra forseti. Ég vil koma inn á arðsemi í byggingariðnaði. Það er ljóst að hærra fasteignaverð, hærri afborganir af lánum og hærri leiga haldast í hendur og áhrifin af hækkandi verði á íbúðarhúsnæði kemur beint niður á leigjendum, fólki sem oftar en ekki er í þeirri stöðu að komast ekki inn á fasteignamarkaðinn, eins og við þekkjum, fyrstu kaupendur og unga fólkið. Á síðustu 10 árum hefur fasteignaverð á Íslandi hækkað um 104% að raunvirði í samanburði við hækkun í Danmörku upp á 36% og í Noregi upp á 23% á sama tímabili. Hækkandi fasteignaverð kemur ekki aðeins til af mikilli eftirspurn. Byggingarkostnaður er lykilþáttur í þeirri jöfnu, eins og við vitum. Í nýlegu Hagkorni BHM bendir Vilhjálmur Hilmarsson, hagfræðingur BHM, á, með leyfi forseta, „að meðalálagning á seldar íbúðir í fjölbýli á höfuðborgarsvæðinu í lok árs 2022 hafi verið rúmlega 100% samanborið við rúmlega 50% á árinu 2018“. Hann bendir á að með þessu hafi byggingarverktakar tvöfaldað hverja krónu miðað við söluverð íbúðar í lok ársins 2022. Þessi gríðarlegi hagnaður brýst að sjálfsögðu út í verðlagið, þrýstir upp söluverði og ýtir undir þensluna. Samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands hefur arðsemi byggingaiðnaðarins verið umtalsvert meiri en í öðrum atvinnugreinum undanfarin ár og var árið 2021 ríflega 25% í byggingariðnaði þegar hagnaður á sama tíma var í heild í viðskiptakerfinu um 15%. Mér þykir mikilvægt að halda þessum sjónarmiðum á lofti því þetta eru samverkandi áhrif og mikilvægt að umræðan um húsnæðismál taki til allra þátta sem hafa áhrif á húsnæðis- og leigumarkað í landinu. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvað hann sjái fyrir sér í þessum efnum og hvernig megi stemma stigu við ofsagróða í byggingariðnaði sem skili sér út í verðlagið, bæði fyrir kaupendur og leigjendur.

Virðulegur forseti. Í sameiginlegu átaki ríkis og sveitarfélaga sem hleypt var af stokkunum á síðasta ári er verið að gera ráð fyrir að byggðar verði 20.000 íbúðir á næstu fimm árum. Samkvæmt rammasamningi er gert ráð fyrir að 30% nýrra íbúða verði hagkvæmar íbúðir á viðráðanlegu verði sem byggðar verði með stofnframlögum frá ríkinu eða með hlutdeildarlánum, samtals um 6.000 íbúðir á næstu fimm árum. Þá er áætlað að 5% íbúðanna verði félagslegt húsnæðisúrræði á vegum sveitarfélaganna, eða um 1.000 íbúðir á næstu fimm árum. Með þessum aðgerðum á að mæta þeim hópi sem hefur átt erfitt með að komast inn á húsnæðismarkaðinn, bæði fyrstu kaupendum og tekju- og eignalægri hópum. Þetta eru háleit markmið, en er einhver von um að þessi markmið náist? Er markaðurinn tilbúinn í slíka uppbyggingu? Ég verð að segja að mér er það til efs. Þessa dagana erum við að sjá samdrátt á byggingarmarkaði. Byggingarverktakar eru áhyggjufullir og tala um mikinn samdrátt fram undan. Ráðherra hefur í þessum ræðustól talað um að stofnframlög gangi hreinlega ekki út. Fáir eru að nýta sér svokölluð hlutdeildarlán vegna þess að fáar íbúðir eru í boði sem standast þau skilyrði sem til þarf. Þá hefur fyrstu kaupendum fækkað verulega eða þeir hafa gjörsamlega horfið vegna aukinna skilyrða um eigið fé. Á sama tíma erum við að sjá mikla fólksfjölgun á ákveðnum vaxtarsvæðum þar sem aðstæður eru mjög krefjandi. Nægir að nefna Árborg og Reykjanesbæ sem dæmi. Það gefur augaleið að það reynir verulega á þau sveitarfélög sem eru í þeirri stöðu. Það dugar ekki að úthluta bara lóðum heldur verður uppbygging innviða að fylgja og þess vegna þarf að huga að stöðu þessara sveitarfélaga sérstaklega.

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu en við ræðum hér enn eitt málið sem er stjórnlaust hjá þessari ríkisstjórn. Öll þessi stjórnlausu mál hafa áhrif hvert á annað, ekki hvað síst vegna þess að það virðist algjörlega skorta nokkra heildarsýn hjá ríkisstjórninni. Þegar þessi ríkisstjórn slær ítrekað Íslandsmet í útgjöldum og útgjaldavexti, sem hefur aldrei verið eins gegndarlaus og hjá þessari ríkisstjórn, þá leiðir það til verðbólgu og vaxtahækkana og það hefur áhrif á húsnæðisverð, svo sannarlega. Þegar málefni hælisleitenda eru stjórnlaus og það mæta fleiri einstaklingar til Íslands, litla Íslands, á þessu ári til að sækja um hæli en til Danmerkur og allt þarf fólkið húsnæði þá hefur það áhrif á húsnæðismarkaðinn, ekki hvað síst á leigumarkaðinn sem var nú nógu erfiður fyrir og jafnvel dæmi um, eins og nefnt hefur verið, að fólki sé vísað úr íbúðum sínum til að rýma til fyrir hælisleitendum og gert nánast ómögulegt að keppa um verð þegar ríkið, eða sveitarfélög, yfirbýður og leigir allt húsnæði sem það nær í. En um leið þá gleymist að hafa einhverja sýn um hvernig húsnæðismarkaðurinn eigi að þróast. Það er t.d. að því er virðist algerlega búið að gefast upp á hugmyndinni, sem reyndist vel hérna áratugum saman, um að gefa fólki tækifæri til að eignast eigið húsnæði. Í staðinn eru margir að borga miklu hærri leigu en þeir þyrftu að greiða í afborganir af húsnæði sem viðkomandi myndi þá smátt og smátt eignast hlut í.

Virðulegur forseti. Staða fólks á húsnæðismarkaði fer stöðugt versnandi. Segja má að sú vegferð hafi hafist eftir hrun þegar örvæntingarfullt fólk var hreinlega selt í hendur bankanna sem fengu að leika sér að því að vild. Leigumarkaðurinn stækkaði svo til í sama hlutfalli og heimilin voru hirt af 15.000 fjölskyldum því fyrir utan þær þúsundir sem flúðu land lenti stærsti hluti þessa fólks á honum. Upp risu leigufélög, mörg hver stofnuð og rekin af fólki sem hafði komið ár sinni vel fyrir borð fyrir hrun og fékk nú tækifæri til að koma fjármagni sínu í vinnu með því að kaupa íbúðarhúsnæði á gjafprís. Svo átti sér stað einhvers konar hringrás þar sem Sigga, Jón og Anna ásamt fjölskyldum fluttu úr sinni íbúð sem leigufélagið hirti og leigði þeim svo sitt á hvað; Sigga flutti í íbúð Jóns, sem fékk íbúð Önnu sem aftur flutti í íbúð Siggu. Ekkert þeirra bar sök á ástandinu og öll guldu þau það dýrum dómum. Bankarnir og leigufélögin hafa hins vegar allar götur síðan grætt á tá og fingri þannig að ekki sér enn fyrir endann á því. Síðan hefur staðan á húsnæðismarkaði stöðugt versnað og ekki hvað síst undir stjórn þessarar ríkisstjórnar. Nú er svo komið að þúsundir munu missa heimili sín á næstu árum, bæði þau sem eru að greiða af lánum sem hafa hækkað stjarnfræðilega á skömmum tíma og þau sem leigja, því að þessi ríkisstjórn krossar sig bara og biður guð um hjálp, vogi einhver sér að stinga upp á leigubremsu eða að einhverjum böndum sé komið á stjórnlausan leigumarkað. Nei, ríkisstjórnin stefnir að því leynt og ljóst að koma þúsundum fjölskyldna í viðbót í klær hrægammanna með því að firra sjálfa sig ábyrgð og benda fólki á náð og miskunn bankanna. Þessi ríkisstjórn er meira að segja svo óforskömmuð að benda á verðtryggð lán sem lausn fyrir þá sem ekki ráða við stökkbreyttar afborganir, vitandi fullvel að verðtryggð lán eru ekkert nema sæði fyrir enn ríkulegri uppskeru bankanna innan fárra ára. En ólíkt ástandinu eftir hrun mun dæmið ekki ganga upp þegar afleiðingar vaxtahækkana, verðtryggingar og hás leiguverðs koma fram og fólk stendur ekki lengur í skilum. Núna er Ísland uppselt og ekkert húsnæði til. Sigga, Jón og Anna munu ekki geta skipst á íbúðum, 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Við erum vissulega í krefjandi efnahagsástandi en ástandið er ekki eingöngu bundið við Ísland. Okkar verkefni er að reyna að lágmarka áhrifin hérlendis. Við sjáum að vandinn er að vaxa hratt á húsnæðismarkaði. Að baki vandanum er ekki ein ástæða og því er ekki til ein lausn. Sú sem hér stendur veit að unnið er hörðum höndum að því að tryggja eðlilega húsnæðisuppbyggingu í landinu. Þar má ekki halla sér aftur. Staða leigjenda er erfið. Verðbólga hækkar húsnæðisverð sem aftur hækkar leiguverð. Húsnæðisstuðningur hefur hækkað um 24% síðustu ár, sem er vel, það er staðreynd, og húsnæðisbætur draga úr fjölda leigjenda sem búa við íþyngjandi húsnæðiskostnað. En við þurfum fleiri aðgerðir til. Það er aðkallandi að auka húsbyggingar í óhagnaðardrifnu húsnæði. Stjórnvöld hafa unnið að því síðustu ár að fjölga slíku húsnæði og er stefnt á að 10.000 íbúðir verði byggðar innan slíks kerfis. Að mínu mati er einnig mikilvægt að fá lífeyrissjóðina um borð. Við þurfum að skapa skynsamlegt umhverfi sem hvetur til þess að fjárfest sé í uppbyggingu á leiguhúsnæði. Á endanum mun það skila sér til samfélagsins. Það er frost á húsnæðismarkaðnum þar sem fjárfestar sitja á íbúðum til að halda háu verði. Mikið væri nú gott að búa í samfélagi sem ekki væri ávallt að hugsa um að hámarka hagnaðinn. Stjórnvöld eiga erfitt með að leysa þann vanda sem við erum í ef enginn vill aðstoða við verkið. Við munum öll söguna um litlu gulu hænuna. Virðulegi forseti. Að lokum langar mig aðeins að koma hér inn á þann vanda sem skapast hefur vegna Airbnb. Fjölmargar íbúðir víðs vegar um landið eru nú nýttar undir skammtímaleigu. Víða um heim þar sem skortur er á íbúðarhúsnæði hefur verið sett bann á útleigu sem þessa. Þetta þurfum við að skoða nánar.

Herra forseti. Aðstæður á húsnæðismarkaðnum hér á Íslandi hafa yfirleitt verið í ökkla eða eyra. Nú segist hæstv. ráðherra ætla að koma jafnvægi á þann markað. Skoðum þetta nú aðeins vegna þess að það er eins og hægri höndin viti ekki alveg hvað sú vinstri er að gera. Í fjármálaáætlun boðar ríkisstjórnin 1.200 óhagnaðardrifnar íbúðir á ári en fjármagnar bara 400 og í sömu fjármálaáætlun og boðað er að spýta í eru endurgreiðslur á virðisaukaskatti vegna nýbygginga og viðhaldsframkvæmda lækkaðar. Og til hvers? Til þess að draga úr framkvæmdum. Á meðan talað er um að veiðigjöld geti fyrst hækkað eftir fimm ár til þess að skapa fyrirsjáanleika fyrir greinina þá er minnkaður stuðningur við einstaklinga og byggjendur óhagnaðardrifins húsnæðis og það á að taka gildi eftir tvo mánuði. Þetta eru nú hin breiðu bök. Við þurfum vissulega að byggja meira en við þurfum líka að hugsa til framtíðar og hugsa grunninn. Það er margt sem gerir það erfitt að byggja á Íslandi. Við búum við vont veðurlag og vegna gamaldags byggingaraðferða er framleiðni hérna minni heldur en á Norðurlöndunum. Samt sem áður hefur núverandi hæstv. ráðherra lagt niður alla nýsköpun og rannsóknir í opinberum byggingariðnaði, a.m.k. sem nýtist á almenna markaðnum. Þessar rannsóknir gætu hins vegar bæði flýtt fyrir framkvæmdum, sem er gríðarlega mikilvægt þegar við erum að glíma við hærri vexti heldur en eru hjá nágrannaþjóðunum, og þær gætu auðvitað gert okkur kleift að byggja allt árið. Við þurfum að taka á hjá hinu opinbera og annaðhvort byggja til langs tíma, þvert á allar sveiflur í hagkerfinu, eða a.m.k. breyta fyrirkomulaginu þannig að lífeyrissjóðunum sé gert að gera það.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér um stöðu á húsnæðismarkaði og síðan ég tók sæti á Alþingi árið 2016 höfum við gert það nokkrum sinnum. Húsnæðismarkaðurinn á Íslandi virðist bara í sögulegu samhengi búa við allt of miklar og skarpar sveiflur. Umræðan hefur ávallt verið eins og hér sé allt í kalda kolum. Þá er kannski rétt að rifja aðeins upp þann árangur sem við höfum náð því að samkvæmt opinberum tölum Hagstofunnar, úr lífskjararannsókninni, eru vanskil á húsnæðiskostnaði í sögulegu lágmarki núna, bæði hjá leigjendum og eigendum. Húsnæðisbyrði leigjenda hefur aldrei verið lægri, 14% árið 2022. Barnaheimilum á leigumarkaði hefur fækkað hlutfallslega, úr 26% árið 2017 í 13% árið 2022. En það eru blikur á lofti og það er efnahagsástandið og það er verðbólgan sem er auðvitað stóra málið og stóra verkefni okkar allra hér inni. Munum það þegar við ræðum um húsnæðismarkaðinn að töfralausnir fyrri tíma hafa ekki endilega virkað svo vel. Horfum á samfélagsbankann Íbúðalánasjóð sem að óbreyttu getur kostað ríkissjóð 200 milljarða.

Af hverju?

Út af því að það var enginn samfélagsbanki til að bjarga hér húsnæðismálum - í staðinn fyrir að horfa kannski á stóra málið, hv. þingmaður, því að enginn hefur rakið það. Þetta snýst um framboð, að framboð sé í samræmi við eftirspurn. Þar þurfa bæði ríki og sveitarfélög að leggjast á eitt til að tryggja hér eðlilegt framboð til að koma í veg fyrir þær miklu sveiflur sem eru og hafa verið á þessum markaði.

Forseti. Mjög mikilvægur málaflokkur að hafa þak yfir höfuðið, sá mikilvægasti ef eitthvað er, alla vega hérna á Íslandi. Hérna hefur ráðherra talað um skyldur sveitarfélaga en sveitarfélögin eru mjög mörg. Hvaða sveitarfélag ber ábyrgð á því að dekka mannfjöldaþróunina, fjölgun mannfólks sem er umfram spár? 11.000 var talað um hér að fjölgunin hafi verið á ári þegar búist var við mun minni fjölgun. Hvaða sveitarfélag á að dekka mismuninn? Það er ekkert eitt sveitarfélag sem bara tekur ákvörðun um það: Það er mín skylda að gera það. Fjárhagsstaða sveitarfélaganna er ekki á þeim stað að þau hafi fjárfestingargetu til þess bara að skella í nokkur þúsund íbúðir í viðbót. Það virkar ekki þannig. Sú samræmingarábyrgð er á stjórnvöldum. Hún hlýtur að vera það, getur ekki verið annars staðar. Við erum að tala um þessa verðbólguþróun sem er búin að vera. Það stefnir í það að hún fari eitthvað lækkandi vegna þess að stóra verðbólguskotið kom fyrir u.þ.b. ári síðan. Bara ef verðbólga hækkar eitthvað miðað við meðaltal á næsta ári þá endum við í eitthvað í kringum 8% verðbólgu. Verðbólga hækkaði um 0,6% í síðasta mánuði en á sama tíma hækkaði vísitala húsnæðisverðs um 1,8% - þrefalt hærra heldur en meðaltal verðbólgunnar. Það er enn þá þessi undirliggjandi vandi að húsnæðisskorturinn er að knýja áfram hækkun verðbólgu. Við erum búin að reka á undanförnum árum ákveðna byggðastefnu sem byggist á gróðastarfsemi, það er í rauninni ekkert flóknara en það þegar allt kemur til alls, og við öll hin borgum fyrir það í verðbólgunni.

Herra forseti. Það er öllum ljóst að húsnæðismarkaðurinn hefur verið áskorun á undanförnum árum og stjórnvöld hafa vissulega sett þau mál á oddinn. Það er rétt að umtalsverðar umbætur hafi verið gerðar á húsnæðismarkaðnum með aukinni áherslu á félagslegar lausnir. Ríkið hefur úthlutað um 20 milljörðum til byggingar eða kaupa á yfir 3.000 almennum íbúðum víðs vegar um landið, um 2.500 á höfuðborgarsvæðinu og um 580 á landsbyggðinni frá árinu 2016. Stór hluti þessara íbúða hefur verið byggður í samstarfi við Bjarg, íbúðafélag ASÍ og BSRB, samtök námsmanna og önnur samtök. Einnig hefur leigufélagið Bríet, sem er í eigu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, óhagnaðardrifið leigufélag, byggt upp fjölda íbúða í 38 sveitarfélögum, óhagnaðardrifnar leiguíbúðir. Það eru ánægjuleg tíðindi að í minni heimabyggð, Suðureyri, er nú verið að byggja í fyrsta sinn, í samstarfi við einkaaðila og Bríet, húsnæði. Það hefur ekki verið byggt húsnæði þar í um 40 ár. Það er jákvætt að það sé litið til landsbyggðarinnar líka. Sömuleiðis er gert ráð fyrir 19 milljarða stofnframlagi til uppbyggingar almennra íbúða í fjármálaáætlun, þeirrar sem hér hefur verið til umræðu. Þrátt fyrir það er ljóst að fleira en það þarf til til að bregðast við leigumarkaðnum í þessu umhverfi. Ég vil því spyrja hæstv. innviðaráðherra, varðandi vinnuna við umbætur fyrir leigjendur og starfshópinn sem hefur verið að endurskoða húsaleigulögin með það að markmiði að tryggja réttarstöðu og húsnæðisöryggi leigjenda, hvort regluverkið á leigumarkaðnum sé tekið til endurskoðunar með það í huga að jafna stöðu samningsaðila og gera leiguhúsnæði að raunverulegum öruggum valkosti til búsetu. Og í ljósi óhóflegra hækkana á húsaleigu undanfarin ár, kemur þá til álita af hálfu ráðherra að koma á leigubremsu eins og mikið hefur verið talað um og er þekkt á Norðurlöndunum? 

Virðulegur forseti. Hækkun fasteignaverðs á síðustu tíu árum er ævintýraleg og hefur verið rúmlega 100% að raunvirði. Hækkunin á hinum Norðurlöndunum er um fjórðungur. Það er ungt fólk sem tapar mest á þessu ástandi Verð á 120 m² íbúð á höfuðborgarsvæðinu jafngildir núna rúmlega 13 árstekjum einstaklinga að meðaltali. Fólk á leigumarkaði býr við ævintýralega erfiðar aðstæður og kannanir sýna að fólk á leigumarkaði hefur sjaldnast valið sér þetta hlutskipti. Á árinu munu 4.500 heimili losna undan skjóli fastra vaxta óverðtryggðra lána. Þessara heimila bíða núna þungar vaxtahækkanir. Þetta eru fyrstu kaupendur og þetta eru barnafjölskyldur. Vextir á húsnæðislánum eru mun hærri en í nágrannaríkjunum. Hér þarf að hækka vexti margfalt til að takast á við svipaða verðbólgu og er í nágrannalöndunum. Vaxtahækkanir 12 sinnum í röð hafa fryst byggingarbransann því að eftirspurn er horfin. Hert skilyrði fyrir fyrstu kaupendur hafa sömu áhrif. Og hvað gerist svo þegar frostinu linnir? Það sama og alltaf. Þá hafa skapast kjöraðstæður fyrir nýja fasteignabólu í boði ríkisstjórnarinnar sem neitar að axla ábyrgð á sínu hlutverki hér. Á sama tíma er nefnilega engin raunveruleg húsnæðisstefna hjá ríkisstjórninni. Afleiðingin blasir við. Flestu ungu fólki er ómögulegt að kaupa íbúð ef pabbi eða mamma geta ekki hjálpað til. Það er alltaf að verða skýrara að almenni markaðurinn leysir þetta ekki einn síns liðs. Það þarf félagslegt kerfi af hálfu hins opinbera sem tekur á þeirri þörf sem myndast á húsnæðismarkaði á hverju ári. Húsnæðismálin eru viðvarandi verkefni stjórnvalda en ekki málaflokkur átaksverkefna. Það þarf viðvarandi stefnu af hálfu ríkisins sem hefur skilið sveitarfélögin ein eftir með sinna þeirri grundvallarþörf fólks að eiga þak yfir höfuðið. Forseti. Það er ekki jafnt gefið á Íslandi. Í dag er forsenda þess að geta keypt að eiga pabba eða mömmu sem hlaupa undir bagga. Aðrir eiga ekki séns.

Herra forseti. Það er sama hversu oft ráðherrar ríkisstjórnarinnar boða til glærusýninga, oft reyndar sem aukaleikarar hjá borgarstjóranum í Reykjavík, til að kynna einhverjar stórkostlegar skýjaborgir; áform í húsnæðismálum, 18.000 íbúðir, 20.000 íbúðir, 25.000 íbúðir, 30.000 íbúðir. Það gerist ekkert. Skýjaborgirnar hverfa eins og dögg fyrir sólu eins og við er að búast þegar menn líta ekki til staðreyndanna, líta ekki á innihaldið, koma ekki með lausnir sem virka heldur láta nægja að búa til glærur, kynningar sem oft virðast fyrst og fremst leið til að ná öðrum markmiðum, eins og markmiðum borgaryfirvalda hér um þéttingu byggðar og borgarlínu. Ef mönnum væri alvara með mikilvægi þess að fjölga hér íbúðum myndu þeir hætta einstrengingslegri þráhyggju á borð við að allt þurfi að vera hluti af einhverri þéttingu byggðar eða einhverri borgarlínu en myndu nýta landið sem fyrir liggur til að byggja upp meira og hraðar. Menn myndu gera þær breytingar á byggingarreglugerð sem gætu hjálpað til við það. En svo þyrfti náttúrlega líka að ná tökum á efnahagsástandinu til að koma hér á heilbrigðum fasteignamarkaði, húsnæðismarkaði. Það er ekki mikil von um það með þessa ríkisstjórn sem er nýbúin að kynna fjármálaáætlun sína til að takast á við stórkostlegan vanda í formi verðbólgu og síendurtekinna vaxtahækkana - með hverju? Jú, nýjum skattahækkunum.

Herra forseti. Ég þakka hjartanlega öllum þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir þessa umræðu hér í dag. Þegar við leggjum saman okkar tvær mínútur hver þá náttúrlega kemur í ljós heildarmyndin á því hvernig við erum að horfa á markaðinn. Ef ég sé rétt segir hæstv. ráðherra að 3.500 íbúðir sé áætlað að byggja á ári næstu tíu árin. Það er langt, langt undir uppsafnaðri þörf og tekur í engu tillit til þeirrar fjölgunar sem á sér stað á íbúum landsins. Við erum að horfa upp á það að fólk með börn býr í gluggalausum, rennblautum, mygluðum kolakjallara. Við erum að horfa upp á það hvernig er verið að sniðganga reglur um eldvarnir og annað slíkt, hvernig við erum að stefna samfélaginu í hættu. Við vitum líka að grunnstoð samfélagsins er fjölskyldan, er heimilið. Það sem er fram undan, eins og hefur komið fram hjá mörgum hv. þingmönnum, er að það fer að losna um þessi föstu lán á lánamarkaði. Þau fara núna að verða frjáls með þeirri álagningu sem kemur til með að falla á þau með tilliti til verðbólgunnar sem geisar hér og nú. Þessar fjölskyldur verða sendar í náðarfaðm verðtryggingarinnar. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra hyggist gera einhverja raunverulega bragarbót? Hann talar um að það þurfi að bregðast við og talar um grænbók og ég veit ekki hvað og hvað en staðreyndin er sú að núna, akkúrat núna, er það sem við þurfum aðgerðir - ekki eftir tvö ár, ekki eftir tíu ár heldur í gær. Það er okkur til ævarandi skammar að þurfa að horfa upp á það hvernig við erum að setja barnafjölskyldur í algerlega óíbúðarhæft húsnæði. Og ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé þá ekki tilbúinn að koma með raunverulegar aðgerðir strax, eins og leiguþak, og slá skjaldborg um fjölskyldurnar í landinu núna þegar kemur að því 

Virðulegur forseti. Ég velti því stundum fyrir mér þegar ég hlusta á stjórnarandstöðuna tala hérna hvort ég sé staddur í einhverjum öðrum heimi. 

Og húsnæðislaus.

Staðan er auðvitað sú að við erum að glíma við ójafnvægi á húsnæðismarkaði. Það sem ég heyri hér,  Það er rétt að staðan er að versna núna en ef þið takið fjármálastöðugleika Seðlabankans þá er það rangt að þúsundir heimila séu að fara yfir til bankanna. Bankarnir eiga að stíga inn og hjálpa þessum 

… til í að tryggja það?

Já, tryggja það … skjaldborgin.

Virðulegi forseti. Það var fyrir 99 dögum að ég lagði fram skriflega fyrirspurn hér á Alþingi til fjármála- og efnahagsráðherra sem varðar ÍL-sjóðinn svokallaða sem hann hefur nú boðað að hann ætli að slíta með lagasetningu. Það var fyrir 99 dögum að ég lagði fram skriflega fyrirspurn hér þar sem ég vildi afla upplýsinga um Ríkisábyrgðasjóð og hvernig hæstv. fjármálaráðherra hefði á liðnum árum axlað þá lagalegu ábyrgð sína, samkvæmt lögunum þar, að gera Alþingi viðvart um stöðu sjóðsins og gera tillögur um aðgerðir til að koma jafnvægi á fjárhag sjóðsins. Við vitum að sú staða sem þar er uppi hefur legið fyrir í um áratug og í um áratug hefur fjármálaráðherra verið með þennan bolta. Hann hefur verið fjármálaráðherra og farið með yfirstjórn opinberra fjármála enda þótt sjóðurinn hafi verið í öðru ráðuneyti. Þingsköp gera ráð fyrir því að ráðherrar hafi að jafnaði 15 daga 

Frú forseti. Það er alveg áhugavert hvernig þetta gerist aftur og aftur og endalaust. Það eru 15 virkir dagar sem er gert ráð fyrir að ráðherrar hafi til að svara fyrirspurnum. Við þurfum á ákveðnum hraða að halda hérna á þingi til þess að geta haldið í við ákveðna vinnslu þingmála og þess háttar til að fá upplýsingar frá yfirvöldum. Þannig að það skiptir alveg máli að sinna þessum tímafrestum. Vissulega eru sumar fyrirspurnir fyrirferðarmeiri og það er þá alveg skilningur kannski í þeim tilvikum, en það er hérna verið að tala um mjög - ja, það er bara ekki þannig. Það eru 20 fyrirspurnir sem eru með meira en 100 virka daga. Fyrirspurnin sem var minnst á hérna áðan er með 99 virka daga, það eru miklu fleiri dagar síðan fyrirspurnin var lögð fram en það eru 99 virkir dagar sem hafa liðið. Það er alveg óþolandi ástand. Þetta er eitthvað sem þarf að bregðast við. Ég spurði hæstv. forseta áður hvort í einhverjum tilvikum forseti hafi sagt bara: Nei, ráðherra, þú færð ekki frest til að svara þessari fyrirspurn. Gjörðu svo vel og kláraðu bara að skila svari.

Forseti tekur undir með málshefjanda að 99 dagar eru töluvert meira en 15 dagar. Forseti er ekki með svör á reiðum höndum en mun grennslast fyrir um þetta hjá skrifstofu þingsins.

Virðulegi forseti. Erindið er hið sama og ég ætla að játa það á mig að ég er með heimasmíðaða kenningu um að það sé ekki hending hvaða fyrirspurnum er svarað og hvaða fyrirspurnum er ekki svarað. Fyrirspurnir sem eru erfiðar eða þungar vegna pólitískra aðstæðna eiga það til að liggja ögn lengur. Svo háttar til um þessa fyrirspurn sem ég er að tala um núna og ég lagði fram til hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra varðandi tilgreind markmið um kolefnishlutleysi fyrir Ísland árið 2040. Eftir að hafa setið opinn fund með hæstv. ráðherra í gær í umhverfis- og samgöngunefnd get ég skilið að þessi svör hafi ekki borist, einfaldlega vegna þess að aðgerðir, stefna og jafnvel markmið stjórnvalda eru ekki ljós þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi endurnýjað heit sín og sé nú á sínu öðru kjörtímabili. Ég óska eftir liðsinni forseta um það að ýta við hæstv. umhverfisráðherra um að fá fram svör 

Varðandi þá fyrirspurn sem hv. þingmaður nefnir til umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þá barst bréf fyrir rétt um mánuði þar sem óskað var frests. En mánuður í frest er eitthvað sem kallar á að við hnippum í ráðuneytið.

Herra forseti. Ég tók mér smá tíma í að rifja upp hvaða fyrirspurnum frá mér er ósvarað af hálfu ráðherra, það er svo langt um liðið. En af því að við vorum hér í húsnæðisumræðu þá á ég inni tvær fyrirspurnir sem ekki hefur verið svarað um húsnæðismál, önnur er frá nóvember á síðasta ári og síðan hálfítrekuð núna frá því í mars. Þar bið ég innviðaráðherra um upplýsingar um hve mikið af íbúðarhúsnæði í Reykjavík, annars vegar í eigu einstaklinga og hins vegar lögaðila, er flokkað eftir eignum á hvern aðila, þ.e. ein, tvær eða fleiri. Ég held að þetta séu gríðarlega mikilvægar upplýsingar og geti hreinlega bara aðstoðað, því ég tók líka eftir því að hæstv. ráðherra kallaði áðan eftir betri umræðu um málið, byggða á upplýsingum og staðreyndum. En miðað við þann tíma sem það hefur tekið ráðuneytið að svara þessu þá verð ég að ganga út frá því að þessar upplýsingar liggi a.m.k. ekki fyrir og ráðuneytið er þá heldur ekki að byggja á heildarupplýsingum og réttri stöðu mála. Þannig að ég ítreka óskir þingmanna um að forseti aðstoði okkur við að fá þessar upplýsingar þegar þingveturinn styttist í annan endann.

Hæstv. forseti. Ég sendi skriflega fyrirspurn í byrjun mars á hæstv. félags- og vinnumálaráðherra, með leyfi forseta: „Hvernig miðar áfram þeirri vinnu að „draga úr jaðaráhrifum tekjutenginga og tekjuskatts í almannatryggingum og gera kerfið gagnsærra og réttlátara“ eins og segir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar frá 2021 þar sem einnig kemur fram að ríkisstjórnin ætli að bæta afkomu ellilífeyristaka og líta sérstaklega til þeirra sem lakast standa?“ Þegar skriflegt svar hæstv. ráðherra loks barst var það ansi rýrt og fjallaði nánast í engu um það sem spurt var um, kjör ellilífeyristaka. Þetta eru óásættanleg vinnubrögð og sneiða algerlega fram hjá því að svara raunverulegu spurningunni sem borin var upp.

Herra forseti. Ég fann aðra fyrirspurn frá 8. febrúar, fyrirspurn sem ég beindi til umhverfis- og orkumálaráðherra um málefni sem er nú töluvert í deiglunni núna, þ.e. ég spyr hvernig ráðherra hyggist stuðla að vernd friðaðs lands fyrir ágangi búfjár, hvað hann sé að gera til að tryggja að land, sem ekki nær lágmarksviðmiðum um ástand vegna bágrar stöðu vistkerfa, verði ekki fyrir eyðingu vegna sauðfjárbeitar en það er talið að 10–20% fjárstofnsins gangi á slíkum svæðum. Ég spurði ráðherrann hvort hann teldi nóg gert. Nú veit ég ekki hvort svarleysið þýðir að hann telji nóg gert eða hann telji ekki nóg gert - og hvað hann hyggst þá gera. Svar við þessari spurningu er líka mikilvægt innlegg í yfirvegaða umræðu sem byggir á staðreyndum sem er jú það sem við öll þráum. Þannig að ég óska enn og aftur eftir aðstoð forseta við að knýja þessar upplýsingar upp úr ráðherra.

Forseti. Mig langar að taka undir með þingmönnum sem hafa hér komið og talað um hversu langan tíma tekur að fá svör við fyrirspurnum. Mig langaði að slást í hópinn því að ég er sjálfur að bíða eftir svari við fyrirspurn til dómsmálaráðherra 26. janúar og velti því fyrir mér hvaða úrræði við þingmenn almennt höfum þegar ráðherrar láta dragast úr hófi að svara fyrirspurnum. Þetta er eitt það tæki sem við höfum til að veita aðhald, að spyrja fyrirspurna, afla gagna. Ég tek bara undir með þeim þingmönnum sem hér kalla eftir liðveislu forseta við að fá þessi svör fram því að við hljótum að vilja sameinast um það hér á Alþingi að við verðum að fá þessi svör. Við verðum að vita um hvað málin snúast og þetta er eitt tæki sem við höfum til þess.

Forseti hefur meðtekið umræðuna og mun beina því til skrifstofu þingsins að ganga á eftir fyrirspurnum sem komnar eru yfir tíma.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjarskipti, lögum um íslensk landshöfuðlén og lögum um Fjarskiptastofu. Þar sem um er að ræða breytingu á þremur lögum er forsaga og undirbúningur frumvarpsins mismunandi. Bæði áformin um lagasetninguna og frumvarpið sjálft voru birt í samráðsgátt, en breytingarnar eru settar fram af ólíkum ástæðum. Þannig snúa breytingar á fjarskiptalögum varðandi heildsöluaðgang að fjarskiptanetum að markmiðum laganna, en ákvæði um þagnarskyldu Fjarskiptastofu varða stjórnsýslu stofnunarinnar. Aðrar breytingar á lögum um fjarskipti og breytingar á lögum um íslensk landshöfuðlén eiga rætur í vinnu sem átt hefur sér stað til að mæta netglæpum, sem einkum snúa að kynferðislegu ofbeldi gegn börnum, bæði á vettvangi Evrópusambandsins og eins hafa borist ábendingar frá stjórnvöldum hér á landi um sama efni, sem tekið hefur verið tillit til við gerð frumvarpsins. Fjarskipti gegna lykilhlutverki við að tryggja mikilvæga innviði samfélagsins og eru grundvöllur fyrir þjónustu á svo mörgum öðrum sviðum. Því er sérstaklega mikilvægt að huga að því að öll umgjörð fjarskipta sé eins og best verður á kosið. Þrátt fyrir að Ísland standi mjög framarlega í alþjóðlegum samanburði hvað varðar grunnlag fjarskipta, þ.e. gæði og fjölda háhraðanettenginga á landsvísu, er einnig mikilvægt að tryggja næsta lag, þ.e. öryggi fjarskiptanna, til að grunnvirki þeirra nýtist sem best. Nauðsynlegt er að hafa frumkvæði á þessu sviði til þess að halda í við tækniþróun og nýta þau tækifæri sem bjóðast til úrbóta. Í samræmi við þetta er þörf á nýju ákvæði í gildandi fjarskiptalög, um opinn aðgang að fjarskiptanetum sem notið hafa ríkisaðstoðar, til að mynda í gegnum Ísland ljóstengt. Setja þarf ný viðmið um verðlagningu slíkra neta og mikilvægt að veita Fjarskiptastofu heimild til að skera úr um ágreining varðandi verðlagningu, þegar hann er til staðar. Jafnframt er lagt til að stofnunin fái heimild til að veita undanþágu frá kröfu um að heildsöluaðgangur skuli byggjast á verðsamanburði, ef fyrirhuguð nýting á fjarskiptanetinu muni ekki standa undir slíku heildsöluverði. Á þessu er tekið í 2. gr. frumvarpsins. Það þarf vart að hafa mörg orð um að netið sé notað sem vettvangur fyrir kynferðislegt ofbeldi gegn börnum og hefur slík brotastarfsemi vaxið hröðum skrefum, þannig að ekkert lát er á. Unnið hefur verið að því víða að finna leiðir til hamla gegn slíkri brotastarfsemi og hefur það m.a. verið gert á vettvangi Evrópusambandsins, með því að setja reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2021/1232 um tímabundna undanþágu frá tilteknum ákvæðum tilskipunar 2002/58/EB, í þágu baráttu gegn kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Breytingarnar fela í sér undanþágu frá strangri reglu um fjarskiptaleynd, sem síðarnefnda tilskipunin byggir á og er einnig að finna í gildandi fjarskiptalögum. Sérhæfður sjálfvirkur hugbúnaður hefur nú verið þróaður til að varna efni sem inniheldur kynferðislegt ofbeldi gegn börnum, sem fjarskiptafyrirtækin geta nýtt í þeim tilgangi. Ástæðan fyrir því að um tímabundna undanþágu er að ræða er að heildarendurskoðun stendur yfir á tilskipuninni sem verið er að veita undanþágu frá. Vænta má að hin tímabundna undanþága komi þá til skoðunar í þeirri heildarendurskoðun, sem verður þá vonandi varanleg. Á þessu stigi hefur reglugerðin sem geymir undanþáguna ekki verið tekin formlega upp í EES-samninginn, en ekki þykir ástæða til að bíða með að upptökuferlinu ljúki heldur nota tækifærið nú við framlagningu þessa frumvarps, með því að leggja til að undanþágan verði lögfest. Eins og áður segir er hún mikilvæg til að veita fjarskiptafyrirtækjum heimild til að bregðast við og nýta þá tækni sem til er, til að varna efni sem inniheldur kynferðislegt ofbeldi gegn börnum. Það er síðan undir hverju og einu fjarskiptafyrirtæki komið að nýta umrædda tækni. Óhætt er að segja að bæði með því að þessi undanþáguheimild sé lögfest á vettvangi Evrópusambandsins og eins með því að leggja til með frumvarpinu að skjóta lagastoð undir hana hér á landi, feli það í sér ákveðna hvatningu til fjarskiptafyrirtækjanna til þátttöku í þessari baráttu. Lagastoð er skotið undir undanþáguna með breytingu á lögum um fjarskipti og er það nánar útfært í 1. og 3. gr. frumvarpsins. Með 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 3. mgr. 1. gr. laganna þannig að fram komi að lögin geti gilt um efni sem sent sé á fjarskiptanetum, enda sé sérstaklega kveðið á um það í lögum. Í gildandi lögum segir í 3. mgr. 1. gr. að þau gildi ekki um efni sem sent sé á fjarskiptanetum. Með 3. gr. frumvarpsins eru síðan lagðar eru til breytingar á 88. gr. laganna með því að veita fjarskiptafyrirtækjum heimild, við framboð á þjónustu sem ekki er tengd númerum, að nýta sjálfvirkan, tæknilegan búnað sem sérstaklega er ætlaður til að skanna fjarskiptaumferð fyrir efni sem inniheldur kynferðislegt ofbeldi gegn börnum. Þá er lagt til í frumvarpinu að rafrænum þjónustuaðilum verði gert kleift að bregðast við útbreiðslu barnaníðsefnis á netinu og er í þriðja lagi lagðar til breytingar á lögum um íslensk landshöfuðlén með það að markmiði að auka getu til að sporna við netglæpum, þar á meðal kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Í 4. gr. frumvarpsins er með ákveðnum hætti verið að styðja við það með tillögu um breytingu á 2. mgr. 9. gr. laga um íslensk landshöfuðlén, með því að bæta við ákvæðið kröfum um lágmarks skráningarupplýsingar til að gera það auðveldara að afla upplýsinga um ábyrgðaraðila tiltekinna léna, í tengslum við rannsókn mála hjá lögreglu eða öðrum stjórnvöldum. Ætlunin er að auðvelda lögreglu og eftir atvikum öðrum þar til bærum yfirvöldum að takast á við glæpi á netinu, með því að skerpa á heimildum lögreglu og verklagsreglum milli lögreglu og skráningarstofu íslenskra léna. Þá er í 5. og 6. gr. frumvarpsins lagðar til breytingar á 11. gr. laganna um íslensk landshöfuðlén. Í 5. gr. er lögð til breyting á b-lið 1. mgr. 11. gr. laganna, sem varðar heimildir lögreglu í 1. mgr. sömu lagagreinar til að krefjast þess, að undangengnum dómsúrskurði, að skráningarstofa loki léni sem skráð er undir íslensku landshöfuðléni í nánar tilgreindum tilvikum. Með breytingunni í frumvarpinu er vísað til efnis sem er til þess fallið að hvetja til eða stuðla að broti á almennum hegningarlögum sem varðað getur að lögum sex ára fangelsi eða miðlun efnis sem getur varðað við önnur hegningarlagaákvæði sem hafa lægri refsingu. Er upptalning ákvæða almennra hegningarlaga sett fram til að hægt sé að bregðast við t.d. stafrænu kynferðisofbeldi og hatursorðræðu. Með þessari breytingu er ætlunin að brot gegn persónulegum hagsmunum njóti ekki lakari verndar en t.d. brot gegn fjárhagslegum hagsmunum á borð við fjársvik og þjófnað sem varða sex ára fangelsi. Skilyrðið í b-lið um að ríkir almanna- eða einkahagsmunir þurfi að vera til staðar til að krafist verði lokunar léns yrði nýmæli í lögunum. Er skilyrðið sambærilegt því sem er að finna í ákvæði 83. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, er varðar stafrænar rannsóknarheimildir. Mat á því hvort að ríkir almanna- eða einkahagsmunir þurfi að vera staðar þarf ávallt að fara fram þegar krafist er lokunar léns. Í lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, sem leystu af hólmi lög um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, er ekki vísað til opinberra mála lengur heldur sakamála og því er í b-lið 5. gr. frumvarpsins lagt til að vísað verði til rannsóknar sakamáls í 2. mgr. 11. gr. í stað opinbers máls. Í 6. gr. frumvarpsins er síðan lagt til að lögfest verði ný grein, 11. gr. a., sem geymi heimild skráningarstofu til að veita lögreglu og héraðssaksóknara, netöryggissveitinni og Persónuvernd upplýsingar um rétthafa léns og tæknilegan tengilið þess. Mikilvægt er að skráningarstofa geti veitt löggæsluyfirvöldum þessar upplýsingar í tengslum við rannsóknir sakamála, netöryggissveitinni í tengslum við greiningu netöryggisatvika og til að geta tekið á t.d. svikapóstsmálum. Þá berast Persónuvernd oft kvartanir á grundvelli persónuverndarlaga. Virðulegi forseti. Í fjórða og síðasta lagi er í 7. gr. frumvarpsins að finna tillögu um breytingu á lögum um Fjarskiptastofu með því að lögfesta þagnarskyldu stofnunarinnar vegna gagna og upplýsinga um netöryggi á sviði fjarskipta. Þagnarskyldan varðar viðkvæm öryggisgögn og nauðsynlegt að þau séu undanþegin upplýsingarétti almennings, en sambærileg ákvæði er að finna í fjarskiptalögum og lögum um öryggi net- og upplýsingakerfa mikilvægra innviða, nr. 78/2019. Það er óheppilegt að þessi þagnarskylda sé ekki til staðar í lögum um Fjarskiptastofu, í tengslum við stjórnsýsluframkvæmd stofnunarinnar, en um er að ræða gögn, sem teljast sérstaklega viðkvæm og mikilvæg í rekstri fjarskiptafyrirtækja. Virðulegi forseti. Eins og heyra má af þessari yfirferð minni yfir ákvæði frumvarpsins eru hér á ferðinni breytingartillögur varðandi aðgengi að fjarskiptanetum og stjórnsýslu Fjarskiptastofu sem skipta máli, en óhætt er að segja að mikilvægustu breytingarnar varði breytingar á fjarskiptalögum og lögum um íslensk landshöfuðlén sem ætlað er að leggja baráttunni gegn netglæpum og sérstaklega kynferðisofbeldi gagnvart börnum á netinu lið. Það er nauðsynlegt að sporna gegn slíkum glæpum með öllu tiltækum ráðum. Ég trúi því að allir geti tekið undir það og stutt af heilum hug. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Það er eitthvað ólag á klukkunni í borðinu þannig að forseti vonar að þingmenn viti hvað tvær mínútur eru lengi að líða.

Forseti. Ég þakka hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir kynningu á frumvarpinu. Mig langaði að byrja á að vekja athygli á nýyrði sem er að finna í 2. gr. frumvarpsins, sem er jafnræðisvið, þó að mig gruni að þetta hafi ekki átt að vera nýyrði heldur hafi átt að vera þarna bil, jafnræðis við. Ég hvet til þess að það verði kannað hvort þetta nýyrði eigi að standa eða hvort það standi til að breyta því. En hvað varðar 2. gr. þá langaði mig líka til að spyrja hvort þar væru sett einhver markmið eða aðgerðir sem tryggi samkeppni. Að lokum langar mig að víkja að 3. gr. og spyrjast fyrir um hvort hún sé í raun bara fullkomin Evrópuinnleiðing eða hvort þarna séu einhverjar viðbætur frá ráðuneyti eða ráðherra sem varða það mál.

Virðulegi forseti. Við lagfærum þetta, ég bind vonir við að hv. nefnd lagfæri þessa innsláttarvillu í frumvarpinu og hafi bil. En varðandi 2. gr. þá er spurt almennt um samkeppni og við erum auðvitað búin að stuðla að góðum samkeppnismarkaði á fjarskiptamarkaði og lögin sem voru innleidd hér, lög um fjarskipti, heildarendurskoðun á þeim, ýtir undir ákveðið samstarf þar sem er markaðsbrestur, þar sem okkur vantar sterkari nettengingu, sterkara símasamband og annað. Hér er verið að tryggja að það séu ekki hindranir, það séu leiðir og tól hjá Fjarskiptastofu til að skera úr um ágreining sem verður t.d. þegar Neyðarlínan er að fá aðgang til að tryggja betri fjarskipti á ákveðnum svæðum. Við erum að reyna að tryggja öryggi í þessari 2. gr. En í lögunum um fjarskipti í heild sinni erum við auðvitað að ýta undir heilbrigða samkeppni á þessum markaði ásamt líka ákveðnu samstarfi þar sem við á til að við getum stigið stærri skref, sérstaklega gagnvart ákveðnum hlutum á stofnvegum og á landsbyggðinni. En 3. gr. byggir eingöngu á Evróputilskipun, við töldum mikilvægt að koma með hana bara strax þó að hún hafi ekki verið innleidd en það er engu við bætt úr ráðuneytinu.

Forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir svarið. Það sem ég var kannski fyrst og fremst að horfa til hvað varðar samkeppni er að þetta er í eðli sínu starfsemi sem útheimtir mikinn og flókinn og dýran tæknibúnað og þarna þurfi að tryggja að nýir aðilar geti með einhverjum hætti rutt sér til rúms þrátt fyrir þá aðila sem fyrir eru á markaði, sem geta verið afar stórir. Það sé hætta á að það geti verið ómögulegt fyrir nýja aðila að keppa við þá ef þeir eru orðnir það stórir og mögulega þurfi að kanna og tryggja að það séu tækifæri fyrir nýja aðila að koma inn á markaðinn.

Virðulegi forseti. Ég heyri það sem hv. þingmaður segir og það sem við erum auðvitað að reyna að leysa hér er að reyna að auka aðgengi notenda einmitt að háhraðaþjónustu, hvort sem það eru lögheimili eða vinnustaðir í dreifbýli, og ýta undir að það verði þannig, ef verðið er það sem stoppar aðila á markaði að fara inn á þau svæði, að þá sé einhver aðili sem geti klippt á þann ágreining. En almennt gagnvart fjarskiptamálunum og öðru og lögunum í heild þá verðum við auðvitað að búa þannig um hnútana að þar þrífist eðlileg samkeppni þar sem komi inn nýir aðilar og jafnvel með nýja tækni til að veita fjarskiptaþjónustu sem við mögulega þekkjum ekki einu sinni í dag og þar sé heilbrigð og öflug samkeppni.

Forseti. Það kom fram í framsögu hæstv. ráðherra varðandi 3. gr., að þetta væri tæknilegur búnaður sem skannaði einungis eftir kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Tæknilega séð er það rangt. Þessi búnaður verður að skanna alla netumferð, hvern einn og einasta bita netumferðarinnar, til að geta fundið hvort eitthvað inniheldur efni sem er kynferðislegt ofbeldi gegn börnum. Það þýðir bókstaflega að það er verið að setja upp búnað sem skoðar alla netumferð, alla, ekki bara þessa sem er brotleg gagnvart lögum. Ég velti fyrir mér hvort ráðherra vilji í alvörunni að það sé settur upp búnaður sem les alla netumferð fólks alls staðar. Er það markmiðið með þessum lögum?

Virðulegur forseti. Tækninni fleygir auðvitað fram og það er gríðarlega mikilvægt að við tökum ekki stór skref í að aflétta fjarskiptaleynd eða það séu til möguleikar á að deila því sem þar fer fram víðar. Það er aftur á móti búið að búa til þannig þjónustu, með sjálfvirkum tæknilegum búnaði, sem einungis flaggar án þess að vista, afrita eða geyma önnur gögn, einungis flaggar kynferðislegu ofbeldi gagnvart börnum. Þetta er eitthvað sem nefndin þarf að skoða. Á vettvangi Evrópusambandsins hefur þetta verið skoðað alveg sérstaklega og hefur verið legið lengi yfir þessu og nú er þessi innleiðing yfirstandandi og ég tel því rétt að koma með hana hérna inn í þingið til umræðu og að nefndin skoði þau gögn sem liggja fyrir hjá Evrópusambandinu um þennan búnað og hvernig hann er leyfður og skoði það algerlega í bak og fyrir. Við hv. þingmaður erum sammála um að ganga ekki of langt í þessu en vonandi er hann líka sammála markmiðinu, að við verðum að reyna að spyrna gegn því mikla kynferðislegu ofbeldi gagnvart börnum sem á sér stað á netinu.

Forseti. Ég kann tæknina í þessu ágætlega en lausnin getur aldrei verið að lesa öll samskipti allra, þó að flaggað sé einungis því sem tæknibúnaðurinn segir að sé athugavert. Það býður upp á svokallað „phishing“ t.d., fólk getur kannski borið það saman við svokallað „Rickrolling“, þ.e. þegar fólk fær sendan tengil sem það smellir á en þá kemur ekki myndbandið eða eitthvað annað sem fólk bjóst við að sjá heldur sér það Rick Astley syngja Never gonna give you up. Ef fólk nær óvart í eitthvert slíkt efni sem þessi búnaður flaggar sjálfkrafa þá er það óvart búið að brjóta lög, óvart komið á einhvern frekar slæman lista yfir kynferðisafbrotamenn. Þetta er bara rosalega erfitt. Það er svolítið héðan sem Píratar koma, það átti að nota brot á höfundaréttarlögum til að réttlæta allsherjarnjósnir á fólki til að finna það þegar tveir aðilar voru að deila á milli sín höfundaréttarvörðu efni. Það er kaldhæðnislegt að það er nákvæmlega sami hugbúnaður og var búinn til til þess að reyna að koma í veg fyrir það sem er notaður í þetta. Tæknina kann ég alveg en afleiðingarnar eru þær að það er verið að hlusta á alla nettraffík. Hvernig sem reynt er að snúa út úr því þá þarf að gera það til að sjá þessa einu mynd eða myndband sem rennur í gegn. Það sem er kannski augljósast í þessu fyrir fólk sem er í tæknigeirum er að ekkert af því sem er dulkóðað finnst með þessu en þar eru öll samskiptin í þessu ólöglega fyrirbæri þannig að þetta myndi ekki ná utan um nákvæmlega það, þar sem vandinn liggur, þegar allt kemur til alls.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að útskýra tæknina fyrir hæstv. ráðherra. Ég treysti því að hv. umhverfis- og samgöngunefnd muni fara yfir þetta. Þarna er veitt heimild sem liggur hjá fjarskiptafyrirtækjunum og þeirra er síðan að gæta að ekki sé gengið lengra en heimildin leyfir og skoða þann búnað sem hv. þingmaður fór vel yfir og ég bind vonir við að þingnefndin skoði það ítarlega.

Forseti. 3. gr. frumvarpsins kann við fyrstu sýn að virðast ósköp venjuleg afgreiðsla á Evróputilskipun. Ef betur er að gáð er þó hægt að sjá að svo er ekki. Í því er nefnilega að finna ákvæði sem heimilar fjarskiptafyrirtækjum að nýta sjálfvirkan búnað til að skanna fjarskiptaumferð. Tilgangur ákvæðisins er vissulega góður; að sporna við efni sem inniheldur kynferðislegt ofbeldi gegn börnum. Það er enginn vafi að slík viðleitni er afar mikilvæg og vert að styðja. Hér er þó þörf á að staldra aðeins við því að hér skortir alla útfærslu og eftirlit með því sem slíkar heimildir gætu haft í för með sér. Hvernig er það tryggt að þetta dragi ekki úr möguleikum einstaklinga til nafnleyndar á internetinu sem hefur verið hornsteinn þess svo til frá upphafi? Kannanir meðal ungmenna benda til þess að ungt fólk styðji ekki þessar ráðstafanir. Ungu fólki er nefnilega annt um friðhelgi sína og nafnleynd á internetinu. Svo þegar við víkjum að friðhelgi þá er það annað sem við leggjum að veði með þessu ákvæði í frumvarpinu. Hvernig tryggjum við að þessar ráðstafanir gangi ekki óhóflega gegn friðhelgi einkalífs netnotenda? Mögulega er alvarlegasta atriðið hvernig við tryggjum að þessar ráðstafanir komi ekki niður á öryggi netnotenda með því að rýra dulkóðun. Svör við þessum spurningum er ekki að finna í frumvarpinu og raunar er ég ekki viss um að það sé yfir höfuð hægt að bregðast við þeim með fullnægjandi hætti. Hér skortir alveg takmarkanir á því hvar það efni er varðveitt sem safnað er. Hér skortir alveg takmarkanir á því hver hefur aðgang að efninu sem safnað er og hér skortir tímamörk á því hversu lengi skuli geyma efni sem safnað er. Hér skortir alveg varnir fyrir því að efni verði ranglega flokkað sem skaðlegt, sem verður að teljast afar líklegt en miðað við ríkislögreglu Sviss eru 80% slíkra skýrslna sem sjálfkrafa er aflað án ástæðu. Hér eru engin viðmið sett um hvaða skilyrði búnaðurinn sem á sjálfvirkt að vakta efnið þurfi að uppfylla. Fær hver aðili hugsanlega að útfæra það sjálfur? Ég vona að ég þurfi ekki að benda á hversu stórhættulegt það væri. Að lokum er hér ekki að finna nein viðurlög við því að aðilar misnoti efnið með einhverjum hætti sem aflað er eða nokkra leið yfir höfuð til þess að komast að því að svo sé. Hér er gengið fram með nokkuð gerræðislegum hætti á þann veg að skerða svo um munar friðhelgi netnotenda og því miður breytir engu hversu góður tilgangurinn er. Hann helgar ekki meðalið. Hvernig verjum við t.d. fólk fyrir því að verða ranglega merkt í gagnagrunnum og verða hugsanlega í kjölfarið hneppt í varðhald í kaupbæti við sumarfríið? Fyrir utan það augljósa, að aðilar sem stunda þá háttsemi sem þessu ákvæði er beint gegn geta nokkuð auðveldlega komið sér undan þessum ráðstöfunum. Við erum hér að bjóða hættunni heim á að gera fólk berskjaldað fyrir tölvusvindli með því að rýra dulkóðun. Við erum að bjóða hættunni heim á að efni verði ranglega flokkað og sendandi geti á sama tíma orðið fyrir miklum skaða í kjölfarið. Við vitum heldur ekki neitt um hvaða aðilar fá að vinna úr efninu. Forseti. Ég vara við þessu. Það bæði hræðir mig og hryggir á sama tíma að ekki hafi verið hugað að þessum þáttum. Netsvindl hefur sjaldan verið meira og geta tölvuþrjóta til að stunda iðju sína hefur aldrei verið meiri og fer hratt vaxandi. Þessi lausn kann að hafa virkað á sínum tíma, þótt ég í raun efist um það, en hún er tíu ára gömul og mun í dag vera algerlega ófullnægjandi til að ná markmiðum sínum. Hún er hins vegar frábær leið til að draga úr netöryggi og gera hinn almenna netnotanda berskjaldaðri en hann er í dag fyrir svindli, gagnaleka og jafnframt því að þurfa að ósekju að sæta aðgerðum yfirvalda einmitt vegna þess að hér skortir ákvæði um hver fái aðgang að efninu sem safnað er. Það gæti alveg eins verið um að ræða aðila sem gæti nýtt það í óprúttnum tilgangi til lögbrota sem gætu alveg eins beinst gegn börnunum sem ætlunin er að vernda.

Forseti. Hvernig er hægt að vera á móti þessu, á móti því að koma í veg fyrir að það sé brotið kynferðislega á börnum? Það er ekki hægt. En hvernig á að koma í veg fyrir það er alltaf risastór spurning. Er réttlætanlegt að koma í veg fyrir það með því að stunda allsherjarnjósnir á allri netumferð, jafnvel þó að það sé með einhverjum búnaði sem á bara að finna og merkja viðkomandi efni þar sem brotið er á börnum? Er tryggt að það sé eina notkunin eða er það fyrsta skrefið? Er það svona fótur inn fyrir dyrnar sem býr til aðgang að skönnun á öllum öðrum mögulegum brotum þegar allt kemur til alls? Þetta frumvarp gefur fjarskiptafyrirtækjum heimild til að setja upp svona búnað, skyldar þau ekki til þess. En það er verið að ræða skylduna til þess að gera það á vettvangi Evrópusambandsins í dag, svokallað „chat control“, eða að stjórna spjalli ef við þýðum það beint. Það breytir því þó ekki, hvort sem þetta er heimild eða skylda, að þetta er tæknilegur möguleiki, löglegur möguleiki til að setja búnað á alla netumferð til að skoða innihald netumferðarinnar, samskiptanna. Það er ekkert öðruvísi í rauninni en að setja búnað á öll símkerfi þannig að í öllum símtölum sem við eigum sé verið að hlusta eftir ákveðnum lykilorðum. Það er ekkert öðruvísi við þetta hérna, ekki neitt, þó að það væri einhver gervigreind á bak við sem væri að greina þetta og myndi flagga einhverju: Hérna finnst mér ég vera að heyra eitthvað óeðlilegt, best að láta lögregluna vita svo að hún geti sent sérsveitina af stað eða eitthvað svoleiðis til að handtaka fólk sem er að tala saman í síma. Það er önnur vídd í þessu sem gerir þetta allt svo mikið flóknara og það er dulkóðun. Fyrir nokkrum árum síðan stakk þáverandi innviðaráðherra, Ögmundur Jónasson, upp á því að einfaldlega banna dulkóðun sem er stjarnfræðilega galin hugmynd til að byrja með af því að dulkóðun sem slík er mörg hundruð ára, ef ekki þúsund ára gömul, hefur fylgt okkur í rauninni frá því að við tókum upp skrifleg samskipti. Alls konar afkóðunartæki voru notuð, held ég, alveg frá tímum Rómverja og örugglega fyrr, til að vernda mikilvæg samskipti milli aðila, hernaðarleyndarmál og slíkt. Nú til dags eru það bankaviðskipti og í rauninni öll samskipti sem við eigum í á netinu vegna þess að við erum í heimi samskiptamiðla, samfélagsmiðla þar sem er að finna ýmiss konar upplýsingar sem varða friðhelgi einkalífs. Friðhelgi einkalífs er enginn brandari sem við eigum að henda undir rútuna bara af því að við myndum vilja stunda allsherjarnjósnir til að koma örugglega í veg fyrir það að hryðjuverkamenn geti átt í samskiptum eða að einhverjir geti brotið kynferðislega á börnum. Þetta er rosalega erfiður málstaður að verja því að, eins og ég segi, við viljum að sjálfsögðu koma í veg fyrir að það sé brotið kynferðislega á börnum og að sjálfsögðu viljum við koma í veg fyrir að hryðjuverkamenn og ýmsir slíkir geti skipulagt einhverjar hryllilegar árásir. En gerum við það með allsherjarnjósnum? Það er risastóra spurningin. Ég held að svarið hljóti og verði alltaf að vera: Nei, við gerum það ekki þannig. Ástæðan er einmitt dulkóðun því að það er ekki hægt að nota svona búnað til að lesa dulkóðuð samskipti sem þessir aðilar, sem þessari tækni er beint að, nota alltaf. Þar liggur þessi vettvangur. Þannig að eina fólkið sem þetta beinist að er fólkið sem í grandvaraleysi á í samskiptum á ódulkóðaðan hátt. Þar er fólkið sem gæti lent í því að fá send frá einhverjum nafnlausum aðilum einhver myndbönd sem svona hugbúnaður myndi flagga og segja: Heyrðu, þú náðir í ólöglegt myndband, gjörðu svo vel, hérna er dómur, við erum með alveg grjótharðar sannanir fyrir þessu. Er hægt að segja: Þetta var bara tengill sem ég smellti óvart á, ég vissi ekkert hvað ég væri að fá? Væri það málsvörn? Kannski, en það er erfið málsvörn að flytja. Það er erfitt að þurfa að flytja málsvörn yfirleitt, að þurfa að standa í því að verja sig á þann hátt ef viðkomandi lendir í svoleiðis atburði. Hvað mig varðar þá er þessi áætlun Evrópusambandsins um að leyfa í rauninni svona allsherjarnjósnir - við vitum að ríki, stjórnvöld, stórfyrirtæki, heimsveldi, eru að njósna um okkur dagsdaglega. Snowden kom upp um það. Það er enn í gangi en hérna á bara að gera þetta löglega. Hérna er tækið sem gefur aðganginn og ekki bara fyrir stjórnvöld víðs vegar um heim heldur líka óprúttna aðila. Þetta býr til ákveðinn aðgangspunkt að samskiptum sem óprúttnir aðilar gætu jafnvel misnotað. Það að hafa aukatæki í öllu samskiptanetinu sem er gagngert búið til til þess að lesa alla netumferð þýðir að það er þvílík gullnáma að komast í það tæki, ná aðgangi að því tæki og fá þá sjálfkrafa allar upplýsingarnar sem fara þar í gegn. Þar er ekki bara efni sem er mögulega brot á höfundaréttarlögum eða samskipti milli hryðjuverkamanna eða kynferðisbrot gagnvart börnum. Þar er allt annað líka sem er löglegt en eðlilega varið réttinum um friðhelgi einkalífs. Þetta er stórt vandamál að glíma við. Viljum við fara í svoleiðis allsherjarvernd og passa upp á allt og alla? Væntanlega nýta stjórnvöld, sem eru kannski í gerræðislegri kantinum, tæknina aðeins meira en leyfilegt er. Ah, en þetta var nú samt vel meint, við vildum koma þessu á til að koma í veg fyrir hluti en þetta er misnotkun, það má ekki. En það mun samt gerast. Það verður mun auðveldara með þessu fyrirkomulagi. Já, því miður held ég að við verðum að sætta okkur við erfiðari leiðina, þá leið sem við höfum verið að nota alveg hingað til. Við þurfum að fara í gegnum dómskerfið þegar verið er að leita að sökudólgum, það þarf að leita eftir heimildum til að hlera, það þarf að fá úrskurð dómara til þess af því að friðhelgi einkalífs eru okkar borgaralegu réttindi. Við erum með annað frumvarp hérna sem fjallar um njósnaheimildir lögreglu. Það er ekkert mikið öðruvísi en þetta þegar allt kemur til alls. Það er mjög merkilegt að sjá í rauninni. Hér vorum við með frumvarp í gær sem fjallaði um kosningaaldur í íbúakosningum sveitarfélaga þar sem er verið að lækka þann kosningaaldur niður í 16 ár. Það er ráðherra sem leggur til að það verði gert, leggur ekki til að almenni kosningaaldurinn verði lækkaður niður í 16 ár. Ráðherra segist leggja það í hendur þingsins að ákveða það, það er greinilega ekki skoðun ráðherra að það eigi að leggja það til í frumvarpinu sjálfu heldur gerir Alþingi eins og það vill og greiðir atkvæði um það eins og það vill o.s.frv. En í þessu frumvarpi er það ráðherra sem leggur til þessa breytingu, að hægt sé að setja upp búnað sem einfaldlega hlustar á öll netsamskipti allra alltaf. Vissulega er markmiðið göfugt en tilgangurinn helgar ekki meðalið, gerir það bara alls ekki. Við ættum að hafa lært af því, svona heimssögulega séð, hversu slæm hugmynd það er að gefa yfirvöldum tækifæri á því að njósna um allt og alla. Það eru engin góð söguleg dæmi um að það hafi verið góð hugmynd. Engin.

Virðulegi forseti. Það sést kannski á mælendaskránni núna í þessu máli að það eru fjórir tölvunarfræðingar sem sitja á þingi fyrir Pírata akkúrat núna. Þetta er að vissu leyti dálítið tæknilegt mál og ég held að það sé mjög mikilvægt þegar þetta mál verður skoðað af þeirri nefnd sem það fær í hendur að nefndin fái góða innsýn í tæknilegu hliðina, sér í lagi á 3. gr. Hún hljómar eins og hún sé mjög einföld og það sem er verið að reyna að ná fram með henni er að sjálfsögðu eitthvað sem við öll vonandi stöndum fyrir, að berjast gegn kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. En ekki bönnum við öll börn eða allar myndavélar eða alla fullorðna til að stöðva þetta, við þurfum að finna hvernig við gerum þessa hluti á sem markvissastan hátt og sannleikurinn er sá, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson benti á, að flestir þeir sem eru að leita sér að svona efni dulkóða sín samskipti. Þá ná kerfi eins og þessi alls ekki til þeirra samskipta sem í rauninni er verið að reyna að ná til. Í staðinn er opnað á alls konar hættur. Það er nefnilega þannig að þegar við setjum einhvern búnað inn hjá fjarskiptafyrirtækjunum, búnað sem öll samskipti fara í gegnum, þá opnum við mjög hættulega öryggisholu í því að ráðast á og nýta sér gögn sem fara þarna í gegn vegna þess að hvert einasta tæki sem við bætum inn er eitt tæki í viðbót, ein leið í viðbót fyrir þá sem vilja brjótast inn í gögn og fjarskipti, ein leið í viðbót til þess. Þó svo að þarna sé verið að reyna að gera góða hluti þá verðum við að passa að það búi ekki til í rauninni meiri hættur á öðrum sviðum á sama tíma. Það er þannig í sumum ríkjum, við vitum alveg um þó nokkur ríki, þar sem er fylgst með allri nettraffík og jafnvel bannað að nota dulkóðun og ýmislegt og þar eru einmitt mannréttindi oft mjög brotin. Við erum hér að opna á það að óprúttnir aðilar, nú eða ríkið, ef það verður einhvern tímann það spillt að það fer að hlusta á öll fjarskipti allra, geti gert alls konar hluti sem eru jafnvel enn verri en það sem við erum að reyna að takmarka hér. Þetta kemur frá Evrópusambandinu. Það er mikilvægt að átta sig á því að um er að ræða tímabundna tilskipun. Þar eru menn enn að reyna að átta sig á því hvort þetta hafi yfir höfuð farið í rétta átt. Við þurfum miklu frekar að finna aðrar leiðir og mun öflugri til þess að ná þeim sem eru að senda á milli sín myndir og annað sem sýna kynferðislegt ofbeldi gegn börnum. Það viljum við alls ekki að líðist og því miður er það að aukast. En það verður ekki stoppað með svona tækjum. Við þekkjum það í allri brotastarfsemi að um leið og við setjum hindrun á einn stað þá finna menn aðrar leiðir. Í gegnum tíðina tíðkaðist nú að smygla bjór til Íslands og sígarettum. Þetta var alltaf ákveðinn leikur milli tollaranna og þeirra sem voru að smygla, einhvern tímann festu þeir sígaretturnar upp og máluðu yfir þær þannig að þær litu út eins og þær væru bara einhver panell í káetunum. Svo fattaðist það og þá hættu þeir að nota það og settu sígaretturnar einhvers staðar annars staðar og svo koll af kolli. Tæknin er einfaldlega að breytast það hratt að það sem verið er að tala um hér skapar meiri hættu og nær ekki þeim sem er verið að berjast við. Ég hefði miklu frekar viljað sjá okkur setja meira fjármagn í rannsóknardeild kynferðisbrota þar sem þeir geti keyrt þessi mál miklu hraðar í gegn. Það er von mín að sú nefnd sem fær þetta mál, virðulegi forseti, umhverfis- og samgöngunefnd sem hefur með þennan hluta fjarskipta að gera - annað af fjarskiptunum fellur undir atvinnuveganefnd, ég næ því aldrei hvert hlutirnir fara hérna innan þings - fái góðar tæknilegar útskýringar á þessu til þess að menn átti sig á því hvort hér sé verið að fara í rétta átt eða ekki og hvort aðrar leiðir til að ná þessu fram séu jafnvel betri.

Virðulegur forseti. Líkt og háttvirtur kollegi minn, Gísli Rafn Ólafsson, kom inn á í sinni ræðu er mælendaskráin heldur einsleit í dag en það helgast að sjálfsögðu af því að þetta málefni er bæði Pírötum mjög mikilvægt og sér í lagi okkur fimm sem erum tölvunarfræðingar innan Pírata. Netfrelsismál og allt því tengt er ein af ástæðunum fyrir því að Píratar voru stofnaðir á sínum tíma þannig að þetta er ákveðið grundvallarmál. Ég ætla sem sé að tala aftur um 3. gr. Mér finnst hinar greinarnar í besta falli til bóta og í skásta falli hættulausar. Þessi 3. gr. hins vegar, eins og aðrir hafa komið inn á, vekur miklar spurningar. Þarna er á ferðinni svolítið gamalkunnugur draugur, þessi draugur þeirra hugmynda um að leiðin til að taka á ákveðnu efni á netinu sé að skanna bara allt saman og svo sé hægt að flagga því og grípa það. Það er þó alla vega viðurkennt þarna að það er beinlínis markmiðið að skanna allt. Ég man eftir því fyrir einhverjum árum að þegar svona hugmyndir um einhverjar netvarnir og skildi á netinu voru uppi að þá voru menn stundum með þær grillur að það væri hægt að gera það án þess að skanna allt og án þess að hafa þetta almennt. En hér er greinilega hugsunin komin aðeins lengra varðandi það. Já, til að grípa svona tilteknar tegundir efnis þá þarf að skanna allt saman. Ég ætla svo sem ekki að bæta mjög miklu við það sem þeir sem komu hér upp á undan röktu um vandamál sem felast í því og hættur en ég vildi samt einna helst staldra við afmörkunina. Þetta er í raun almenn heimild sem er verið að gefa. Það er ekki talað um hvernig búnaður þetta er, hvað má geyma og hvað má ekki geyma o.s.frv. og ekki síst þá er ekkert talað um hvað á að gera við þetta efni ef það er gripið. Í hvaða tilgangi fer þessi vöktun fram? Hver er þá skyldan um samstarf við t.d. löggæslu? Hvað skal gera þegar svona efni er gripið og einhver fær þá ábyrgð í hendur að leggja mat á hvers eðlis það er og hvað á að gera við það? Það er mjög vandasamt því það er alveg vitað mál og meira að segja eru rannsóknir sem sýna að þessi búnaður er mjög ónákvæmur, hann er ekki nákvæmur. Hann getur verið að grípa alls konar efni sem er í rauninni ekki það sem er verið að leita að. Mér finnst þessir þættir allir leiða svolítið til að það falli óhjákvæmilega á umhverfis- og samgöngunefnd að fara vel yfir þetta, ekki bara tækniþættina í þessu og reyna að afmarka einhvern veginn hvers konar búnað sem þetta nær yfir heldur líka bara að taka afstöðu til þess hvort þetta ákvæði eigi heima í lögum og í þessu frumvarpi að þessu sinni. Líkt og kveðið er á um í 1. gr. þá er beinlínis verið að breyta fjarskiptalögum samhliða til að opna á það að fjarskiptalög geti náð yfir efni á fjarskiptanetum en ekki bara netið sjálft sem er að sjálfsögðu mjög viðamikil breyting í sjálfu sér. Ég ætla bara að varpa því fram hvort þessi breyting sé ekki mögulega það viðamikil, snúin og flókin að hún eigi kannski heima í sérstöku lagafrumvarpi, ef ætlunin er að innleiða þetta á annað borð, þar sem er farið aðeins ítarlegar í þetta en hér er gert, þar sem þetta kemur inn sem eitt ákvæði í annars ágætu frumvarpi, og farið aðeins betur yfir álitamálin. Ég vil ítreka það að lokum aftur varðandi þessa almennu skönnun að hún er alltaf almenn. Jafnvel þó að það sé einhver sjálfvirkni í gangi sem grípur ákveðið efni og flaggar því þá þarf þetta kerfi sem er innleitt í sjálfu sér alltaf að skanna allt. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á uppljóstrun Edwards Snowdens árið 2013 á víðtækri skönnun leyniþjónustu í Bandaríkjunum á netumferð sinna borgara. Sá búnaður var þess eðlis að hann vaktaði allt en flaggaði síðan bara ákveðnu efni og sendi það áfram. Þannig að þetta eru, svo ég ítreki það, í rauninni alltaf sömu prinsippin sem eru í gangi óháð tækniatriðum. Þetta er þessi spurning hvort það eigi að leyfa svona almenna vöktun og skönnun eða ekki. Gott og vel, kannski er það óhjákvæmilegt. Við vitum það að netþjónustuaðilar sjálfir hafa vald til að gera þetta. Þetta hefur verið innleitt á ýmsan hátt og þeir sem fá kannski mjög stóran hluta af netumferð eins og Google skanna hana alveg villt og galið og nýta á alls konar hátt í gróðatilgangi og til að vinna alls konar upplýsingar úr þessu sem við kannski vitum ekkert alveg endilega hverjar eru eða hvernig er farið með. En þó að þetta sé óhjákvæmilegt kannski og þó að málstaðurinn sé vissulega góður sem er hérna verið að berjast fyrir, þá hljótum við að þurfa að spyrja hver afmörkunin er nákvæmlega, hvað má gera með þessa vöktun og hver ber t.d. ábyrgð á eftirliti með henni og þar fram eftir götunum.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir. Hér komu fram ýmsar góðar ábendingar sem auðvitað hafa verið ræddar á vettvangi Evrópusambandsins og hjá fjarskiptafyrirtækjunum. Áhyggjur þessar þarf auðvitað að skoða í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég vildi kannski nefna það við hv. þingmann og þá þingmenn sem hafa komið hér upp að hér er verið að ræða búnað sem fjarskiptafyrirtækin þekkja og það er auðvitað sjálfsagt og eðlilegt að farið sé yfir hann með þeim í nefndinni til að átta sig betur á þeim búnaði og hvort við viljum taka þessa heimild inn svona eða með öðrum hætti. Þetta á að vera mjög þröng heimild og mjög mikilvægt að sjónarmið um fjarskiptaleynd verði tekin til greina og skoðunar og skoðað hvort þessi undanþága sé of víðtæk. Við verðum að gæta meðalhófs. En hér eru líka brot sem við þurfum að finna leiðir til að taka á með einhverjum hætti og í þessu hefur Evrópusambandið talið að hér sé farið mjög varlega í sakirnar varðandi þessa undanþágu með þessum búnaði. Það eru áhyggjur hjá fjarskiptafyrirtækjum um svona söfnun upplýsinga af þeirra hálfu, hvort sem það er misnotkun á efni, barnaníðsefni sem er til staðar eða annað. Ég bind vonir við að hv. nefnd taki til greina áhyggjur hv. þingmanns og fjalli um það líka með fjarskiptafyrirtækjunum sem þekkja þennan búnað vel og þá umræðu sem nú þegar hefur átt sér stað í Evrópu af því að þetta hefur ekki nú þegar verið tekið upp, þannig að við höfum góðan tíma til að fjalla um þennan hluta frumvarpsins í nefndinni.

Virðulegi forseti. Já, ég vil þakka fyrir góðar undirtektir. Ég upplifi það ekki að það sé mikill ágreiningur hér um álitaefnin, þau séu til staðar og það þurfi að huga vel að þeim. Ég held að þetta hafi bara verið uppbyggilegar umræður sem hér hafa farið fram.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um handiðnað, nr. 42/1978. Efni frumvarpsins er einfalt en það er að flytja útgáfu sveinsbréfa frá ráðherra iðnaðarmála til sýslumanna. Sveinspróf sem slík eru á ábyrgð mennta- og barnamálaráðherra og hafa stoð í lögum um framhaldsskóla. Þegar nemi hefur lokið iðnnámi og samningsbundnu vinnustaðanámi getur hann sótt um að þreyta sveinspróf. Niðurstöður slíkra prófa eru þá skráðar í svonefndan sveinsprófagrunn þaðan sem háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið prentar og gefur út sveinsbréfin. Aðkoma ráðuneytis míns felst þannig í umsýslu, prentun og undirritun allra sveinsbréfa, samskiptum við framkvæmdaraðila sveinsprófa og við staðfestingu sveinsréttinda eða endurútgáfu sveinsbréfa þegar áður útgefin bréf hafa glatast. Árlega eru útgefin um 700 sveinsbréf á landinu. Samkvæmt frumvarpi þessu er útgáfa ráðuneytisins á sveinsbréfum flutt til sýslumanna sem standa þegar að útgáfu meistarabréfa. Meistarabréf veitir handhafa þess rétt til að reka sjálfstæða atvinnustarfsemi í viðkomandi iðngrein, taka nemendur til náms í greininni og kalla sig meistara. Nú er hægt að sækja um útgáfu meistarabréfa rafrænt gegnum Ísland.is. Hér er sem sagt lagt til að sami útgáfuaðili verði að bæði meistarabréfum og sveinsbréfum, þ.e. sýslumaður. Fyrir þeim flutningi liggja sterk og einföld rök: Núverandi gagnagrunnur um sveinsbréf er kominn til ára sinna og uppfyllir ekki nútímakröfur. Með útgáfu af hálfu sýslumanna verða upplýsingar úr grunninum fluttar yfir í starfskerfi sýslumanna sem hefur þann eiginleika að geta haldið utan um mál og þaðan er hægt er að miðla upplýsingum. Sveinsbréf verða alfarið rafræn og umgjörð um útgáfu þeirra þannig einfaldari. Handhafar bréfanna geta nálgast bréfin á rafrænan hátt gegnum Ísland.is sem gerir þeim auðveldara fyrir að sýna fram á réttindi sín auk þess sem endurútgáfa sveinsbréfa verður þá að öllu óþörf. Mögulegt verður að birta opinberlega lista yfir útgefin sveinsbréf og auka þannig gagnsæi og neytendavernd. Þegar er að finna í lögum um handiðnað heimild fyrir ráðherra til að fela öðrum útgáfu sveinsbréfa að fullnægðum skilyrðum laga en með vísan til skýrleika er talið rétt að lögfesta hlutverk sýslumanna við útgáfu bréfanna. Enn fremur er lagt til að við bætist ákvæði sem finna má í ýmsum lögum sem snúa að framkvæmd verkefna sýslumanna og mælir fyrir um að ráðherra sé heimilt í reglugerð að ákveða að þau verkefni sem sýslumanni eru falin með lögunum verði á hendi eins sýslumanns, til að mynda starfsstöð á landsbyggðinni. Við undirbúning frumvarpsins var samráð haft við dómsmálaráðuneyti, sýslumannaráð, mennta- og barnamálaráðuneyti og Stafrænt Ísland. Kostnaður hins opinbera við yfirfærsluna sem frumvarpið mælir fyrir um er óverulegur. Ekki er gert ráð fyrir nýjum fjárveitingum vegna frumvarpsins en þetta gæti sparað ýmis handtök og gert kerfið einfaldara og skilvirkara. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. atvinnuveganefndar og 2. umr.

Forseti. Ég vil þakka hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir góða kynningu á frumvarpinu, þetta virðist vera bara hið besta mál að flestu leyti. Það er samt eitt sem ég velti fyrir mér, hvort það verði ekki örugglega þannig að við það að færa útgáfu sveins- og meistarabréfa yfir í stafrænt form, verði ekki örugglega tryggt að eldri sveinsbréf verði þá jafnframt aðgengileg á slíku formi eða í það minnsta að handhafar slíkra bréfa geti fengið þau skráð með sambærilegum hætti og þau sem eru nýútgefin.

Virðulegur forseti. Jú, það hlýtur að vera markmiðið, að reyna að koma þessu á, ef við ætlum að færa þetta alfarið, að við stöndum ekki heldur í endurútgáfu eldri sveinsbréfa. Það er spurning hvort þetta komi í tveimur fösum eða hvernig það verður framkvæmt. En ég bind vonir við það að öll sveinsbréf og meistarabréf geti verið á einni hendi, bæði ný og eldri, og það er kannski eitthvað sem hv. atvinnuveganefnd ætti að hnykkja á af því að það er kannski ekki sérstaklega tekið á því í frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu um stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi til ársins 2025. Þessi tillaga felur í sér stefnu og aðgerðaáætlun á sviði háskóla- og vísindastarfs í nýsköpun og hugverkaiðnaði, í fjarskiptum, upplýsingatækni og netöryggi, en við flutning þessara málaflokka til háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis skapaðist grundvöllur fyrir mjög markvissa stefnumótun og stjórnsýslu á þessum sviðum með aukinn vöxt, verðmætasköpun og velsæld að leiðarljósi. Tillagan er með þeim hætti að fyrst er farið yfir skýra framtíðarsýn sem við settum í upphafi þess að við mótuðum þetta nýja ráðuneyti, að hugvitið verði grunnurinn að stærstu útflutningsgreinum þjóðarinnar og í stað þess að byggja á takmörkuðum auðlindum sem hafa í gegnum tíðina valdið sveiflukenndu efnahagsástandi verði sjónum beint að sjálfbærri þróun atvinnulífs og samfélags með þekkingu og hugvit að leiðarljósi. Farið er yfir ákveðin meginmarkmið sem skipt er í þrennt. Það eru annars vegar meginmarkmið í háskóla- og vísindastarfi, meginmarkmið í nýsköpun og hugverkaiðnaði og meginmarkmið í fjarskiptum, upplýsingatækni og netöryggi. Á grundvelli þeirra markmiða eru síðan settar stefnumótandi aðgerðir sem verður lýst í mælaborði háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytisins og árlegri skýrslu um framgang þingsályktunarinnar. Aðgerðirnar skiptast einnig í þrennt og mig langar að nýta tíma minn hér, virðulegur forseti, til að fara yfir þær þar sem þær eru mjög stefnumótandi, eru fjölmargar og fjölbreyttar en eiga það sameiginlegt að sú framtíðarsýn sem birtist í þessari þingsályktunartillögu er saga samfélagsins og hvernig við getum stuðlað að fjölbreyttara atvinnulífi og öflugra þekkingarsamfélagi af því að við höfum endalaus tækifæri í þessum málaflokkum. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er farið mjög skýrlega yfir bæði stöðuna í málaflokkunum, þær áskoranir og þann árangur sem hefur nú þegar náðst en ekki síst framtíðaráskoranir sem reynt er að mæta með mjög skýrum aðgerðum. Síðan er fjallað um þessar aðgerðir og þær skiptast í þrennt eins og áður sagði. Í fyrsta lagi er farið yfir aðgerðir sem styðja markmið í háskóla- og vísindastarfi. Þar er fyrst nefnt átak í STEAM-kennsluaðferðum. Hvað er meint með því? Jú, markmiðið er að mæta þverfaglegri samvinnu námsgreina. Það þarf að fjölga þverfaglegum greinum í háskólunum okkar og ekki síst þarf að mæta vaxandi eftirspurn eftir tækniþekkingu, svara breytingum sem eru að verða á vinnumarkaði og auka samkeppnishæfni háskólanna til að fjölga nemendum í vísindum, tækni, verkfræði og stærðfræði, en hlutfall útskrifaðra úr þessum greinum á Íslandi er lægra en á Norðurlöndunum. Það eru um 25% sem útskrifast úr tækni-, verkfræði-, stærðfræði- og vísindagreinum og þarf svolítið upp á til þess að við svörum því ákalli og þeim breytingum sem eru að verða á vinnumarkaði. Einnig nálgumst við þetta verkefni og setjum listir þar inn af því að mikilvægt er að nálgast raungreinar með skapandi aðferðafræði lista. Síðan er fjallað um fjölgun nemenda í heilbrigðisvísindum. Með nýrri fjármálaáætlun sjáum við strax skýran árangur í því og með áætlun þessarar ríkisstjórnar um að fjölga læknanemum á tímabilinu upp í 90 og fjölga hjúkrunarfræðinemum verulega sem og í öðrum heilbrigðisvísindagreinum. Það er auðvitað forsenda þess að geta boðið upp á öfluga heilbrigðisþjónustu að geta mannað hana einnig. Það er líka þörf á auknu samstarfi háskólanna og er það því sett hér sem aðgerð þrjú, enda erum við í dag með sjö háskóla í frekar litlu samfélagi og eigum að einblína á það að bæta gæði námsins sem og að efla rannsóknir. Það verður einungis gert ef þessir skólar vinna miklu betur saman en í dag. Það að auka samstarf háskólanna hefur nú þegar reynst vel og lagt er til að áfram verði unnið að því. Ég trúi því að þannig getum við eflt gæði háskóla á Íslandi og stefnt að því að bjóða upp á háskólanám á heimsmælikvarða. Við fyrstu úthlutun verkefna úr samstarfi háskólanna var horft til öflugra fjarnáms, fjölgunar erlendra stúdenta, fjölgunar í þessum STEAM- og heilbrigðisvísindagreinum sem og eflingar rannsóknarinnviða. Út úr því komu ótrúlega spennandi og öflug verkefni þar sem þetta var úthlutun með fjárhagslegum hvötum í þessi verkefni. Síðan er það sameiginleg innritunargátt háskóla, en við höfum sett það á dagskrá að við sjáum að við erum að mennta færri í háskólum en löndin í kringum okkur, hvort sem litið er til Norðurlandanna eða OECD-landanna. Ákvörðun um háskólanám er stór í lífi hvers einstaklings og mikilvægt að hún byggist á haldgóðum og fjölbreyttum upplýsingum og að fjölbreyttara fólk sjái tækifæri til að fara og mennta sig í háskólunum okkar. Það er ekki gott hvað þróun samfélagsins varðar ef fjölbreytnin skilar sér ekki inn í háskólana, sama fjölbreytni og við sjáum í samfélaginu. Þá má líta til fólks með erlendan bakgrunn, sérstaklega drengja, en líka fólks með minni stuðning heima fyrir og er mikilvægt að hjálpa fólki að sjá tækifærin sem felast í því að skrá sig í háskóla. Í fimmta lagi er stefnt að því, sem er mjög mikilvægt fyrir framfarir í háskólastarfi, að innleiða nýtt reiknilíkan sem unnið hefur verið að. Áhersla er á að líkanið hafi hæfilegan fjölda árangursmælikvarða, gagnsæi verði aukið og stefnu stjórnvalda í menntamálum, eins og Vísinda- og nýsköpunarráðs, verði komið á framfæri líkt og við sjáum í reiknilíkönum Norðurlandanna. Í dag er fjármögnun háskóla þannig að beinir hvatar eru ekki til staðar og hún ýtir frekar undir magn en gæði. Í sjötta lagi er greint frá nýju Vísinda- og nýsköpunarráði sem þingið hefur nú þegar samþykkt og er mikilvægur hlekkur í því að efla stefnumótun og samhæfingu á sviði vísinda, tækniþróunar og nýsköpunar og til að efla íslenskt þekkingarsamfélag og auka samkeppnishæfni þjóðarinnar. Í þessu felast líka tækifæri til að horfa til lengri tíma, enn þá lengri en þessi þingsályktunartillaga gerir. Í sjöunda lagi er áhersla lögð á aukna alþjóðavæðingu í háskóla- og vísindastarfi með sérstakri áherslu á fjölgun erlendra nema. Við þurfum að gæta þess að læra af öðrum háskólum og sinna samstarfi við alþjóðasamfélagið betur, en einnig að fá til liðs við okkur fleiri erlenda nema svo að þekking flæði ekki bara frá landinu. Fjöldi íslenskra nema sækir háskólanám erlendis. Það er mjög jákvætt, sérstaklega þegar þeir koma til baka með þekkinguna sína, en að sama skapi verðum við að stefna að því að fá fólk erlendis frá inn í okkar skóla. Í áttunda lagi er áhersla lögð á aukið jafnrétti í háskólunum þar sem við sjáum að staðan gæti verið miklu betri. Ég kom aðeins inn á þetta hér áðan varðandi val á menntun og það að hjálpa fólki að sjá tækifærin sem felast í margs konar háskólamenntun, en við verðum að gæta þess að háskólarnir höfði til fjölbreytts hóps nemenda. Hér fellur m.a. undir jafnrétti óháð kyni, búsetu, efnahag, kynhneigð og uppruna og einnig er mikilvægt að fötluðum bjóðist aukin tækifæri til háskólanáms. Þá er lagt til að endurskoða lög um Menntasjóð námsmanna en við setningu laganna sem nú eru í gildi gáfu stjórnvöld fyrirheit um úrbætur og að reynslan af því nýja kerfi yrði metin. Af markmiðum þá er hér markmið til árangurs í nýsköpun og hugverkaiðnaði. Að sama skapi er í greinargerð með frumvarpinu farið yfir núverandi stöðu og framtíðaráskoranir þar sem margt hefur gerst í þessum málaflokki hjá ríkisstjórninni á undanförnum árum, en enn eru gríðarleg tækifæri til umbóta, að gera betur til að ná enn þá meiri árangri. Aðgerðirnar eru í fyrsta lagi að stuðningsumhverfið verði skilvirkara og einfaldara, m.a. sjóðaumhverfið þar sem við verjum í dag 8 milljörðum í sjóðakerfi, þar af eru 55 sjóðir um nýsköpun og mjög misstórir. Þarna er tækifæri til að gera betur, einfalda kerfið og nýta fjármagnið betur af því að það er líka orðið flókið fyrir frumkvöðla og þungbært fyrir minni fyrirtæki og einstaklinga jafnvel að sækja um í þetta kerfi. Þarna er markmiðið að einfalda kerfið verulega, spara fjármagn en líka létta á því hvernig sótt er um og gera það rafrænt í meira mæli. Einnig er litið til endurskoðunar rannsókna og þróunar sem og stöðu Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins og Kríu. Í öðru lagi er áhersla lögð á uppbyggingu sameiginlegra rannsóknarinnviða. Þar eru tækifæri og við erum að vinna að því að innleiða deilihagkerfi um innlendan tækjakost í þágu rannsókna og nýsköpunar. Þar eru gríðarleg tækifæri þar sem tækjakostur hér er víða mikill en ekki nýttur sem skyldi. Aðgengi að honum er oft mjög lokað og þarna eru gríðarlega spennandi tækifæri til að auka aðgengi frumkvöðla, rannsókna- og vísindamanna, fólks úr háskólanum og fólks úr stöndugum fyrirtækjum að tæknibúnaði sem þarf ekki að eiga heldur er hægt nýta gagnvart einhverri þróun. Það er mjög mikilvægt að frumkvöðlar og þekkingarfyrirtæki hafi aðgengi að hágæðarannsóknarinnviðum og deilihagkerfi með rannsóknarinnviði, þ.e. tæki og tól, getur verið gríðarlega spennandi lausn til þess að ná auknum árangri í háskólastarfi og atvinnulífi. Í þriðja lagi er lögð til endurskoðun á lögverndun iðngreina, þ.e. að reynt verði að forgangsraða hvar lögverndun er mikilvæg og hvernig sé best að standa að henni. Í greiningum OECD á samkeppnishæfni hefur komið fram gagnrýni á þann mikla fjölda iðngreina sem krefst löggildingar hér á landi. Það er mikilvægt að fjarlægja einhverjar aðgangshindranir og einfalda umhverfið til þess að laga það að nútímanum en á sama tíma að leggja áherslu á að viðhalda löggildingu þeirra iðngreina sem mikilvægt er að lögvernda í þágu öryggis og heilsu, svo sem í byggingar- eða málmiðnaði, en fella hana út þar sem hennar er ekki þörf út frá almannahagsmunum og atvinnufrelsi. Í fjórða lagi er lögð áhersla á aukna hagnýtingu réttindakerfa fyrir vernd hugverkaréttinda með áherslu á fjölgun einkaleyfisumsókna tengdum rannsóknum og nýsköpun, en mikilvægi hugverkadrifinna atvinnugreina hefur almennt aukist á alþjóðavettvangi og er mjög mikilvægt að Ísland verði ekki eftirbátur annarra þjóða á þeim vettvangi. Í fimmta lagi er skýrt markmið um að liðka fyrir komu alþjóðlegra sérfræðinga. Þau frumvörp hafa nú þegar komið inn í þingið og hafa gengið hratt og vonum framar. Þar er bæði verið að leggja til að hraða afgreiðslu fyrir ákveðin störf og gefa erlendum nemendum dvalar- og atvinnuleyfi hér til þriggja ára, sem er afar ánægjulegt. Þá er líka lagt til að sjálfstætt starfandi einstaklingum verði gert kleift að reka sína atvinnustarfsemi hérlendis sem ekki hefur verið hægt fyrir einstaklinga utan Evrópska efnahagssvæðisins. Hérna eru gríðarleg tækifæri fyrir þau fyrirtæki sem vilja stækka á Íslandi sem myndu hafa aukinn aðgang að mannauði utan Evrópu. Í sjötta lagi er innleiðing nýsköpunar í heilbrigðisþjónustu. Það er gríðarlega mikilvægt, ætlum við að standa straum af þeim kostnaði og umfangi heilbrigðisþjónustu með öldrun þjóðarinnar að leiðarljósi, að nýsköpun og stafrænar lausnir verði innleiddar í heilbrigðiskerfið okkar. Þar eigum við framúrskarandi fyrirtæki og rannsókna- og vísindafólk sem hefur komið með lausnir á heimsmælikvarða sem nýttar eru um allan heim. Aftur á móti hefur hið opinbera heilbrigðiskerfi ekki verið að nýta sér mikið af þessum lausnum til að ná auknum árangri, stytta biðlista, veita betri þjónustu og létta á starfsfólki á sama tíma. Hér er mikið verk fyrir höndum, svo verður áfram og við höfum nú þegar hafið styrkveitingar til innleiðingar nýsköpunar. Í sjöunda lagi er lagt til að hugvitið verði í auknum mæli virkjað í þágu loftslagsmála, sjálfbærni og matvælaframleiðslu til að takast á við margs konar samfélagslegar áskoranir. Staðan í loftslagsmálum krefst þess að við nýtum tæknilausnir, leyfum þeim að spreyta sig og spretta upp og að við styðjum við þær með öllum mætti, en einnig þarf að greina kosti þess að beina opinberum styrkjum og fjármögnun meira í átt að stuðningi við nýsköpun í þágu loftslagsmála. Í áttunda lagi er talað um stefnumótun um sjálfbæran hugverkaiðnað en það er í samræmi við þingsályktun þess efnis. Þar eru ákveðnar áskoranir gagnvart því hvernig eigi að skilgreina iðnaðinn. Lagt var upp með það að koma með sjálfbæra iðnaðarstefnu sem gæti einfaldlega orðið mjög umfangsmikil atvinnustefna fyrir Ísland. Það er spurning hve mikið af þessari þingsályktunartillögu svarar þeirri stefnu og sýn en verið er að skoða hvernig við getum horft á þessa stefnu sem mikilvægt plagg í rannsóknum, þróun og nýsköpun og hvernig bæta megi framleiðni, fjölbreytni og sjálfbærni íslensks iðnaðar. Í níunda lagi er alþjóðasamstarf í þágu rannsóknar, nýsköpunar og stafrænna mála. Það eru auðvitað miklar breytingar að eiga sér stað í tækninni, upplýsingatækni og gervigreind, þar sem Ísland má ekki verða eftirbátur annarra landa og við þurfum að átta okkur á þeim tækifærum sem í því felast á sama tíma og áskorunum. Hér er bæði verið að horfa á samstarfsvettvang, fræðslu, menntun og rannsóknir á sviði netöryggis, en líka miðstöð snjallvæðingar með stuðningi Digital Europe. Í tíunda lagi er síðan horft til jafnra tækifæra í nýsköpunarverkefnum og fjármögnunar þeirra. Það hefur vakið athygli hvað stuðningur við nýsköpun er skakkur þegar kemur að stöðu kynjanna og hvað konur fara fyrir mikið færri fyrirtækjum sem fá stuðning frá hinu opinbera. Það þarf að skoða hvernig styrkveitingar verði aðgengilegar og hvaða tækifæri við höfum til að efla það að félög með eignarhaldi kvenna fái aukna athygli og eigi jöfn tækifæri í sjóðaumhverfinu okkar. Hér hefur m.a. verið bent á Tækniþróunarsjóð þar sem staðan hefur þó batnað verulega. Í fyrirtækjastyrkjum sáum við að konur fóru í fyrra í fyrsta skipti fyrir 40% verkefna. Seinustu markmiðin eru til árangurs í fjarskiptum, upplýsingatækni og netöryggi. Þar er einnig farið yfir núverandi stöðu þar sem Ísland er framúrskarandi, en við gætum orðið fyrsta gígabitaland í heimi og þannig fengju allir landsmenn aukin tækifæri til menntunar og fleiri starfstækifæri. Einnig er farið yfir þær áskoranir sem við mætum í þessum málum. Í fyrsta lagi er lagt til að alþjóðlegt samstarf verði nýtt betur til uppbyggingar öflugs upplýsingasamfélags. Í öðru lagi er lagt til að við setjum okkur það markmið að Ísland verði gígabitaland. Það þýðir að allir vinnustaðir og heimili á Íslandi hafi aðgang að netsambandi um ljósleiðara og 5G og að almennt aðgengi að áreiðanlegum netsamböndum sé með besta móti. Þar eru ýmis tækifæri og eru taldar upp sérstakar aðgerðir til að ná því. Í þriðja lagi er markmiðið að samfellt háhraðafarnet verði á öllum stofnvegum. Það er forsenda sambands við Neyðarlínuna, hagnýtingar upplýsingakerfa og mikið öryggisatriði. Unnið verði skipulega að uppbyggingu um landið allt til að ná fram samfelldu háhraðafarneti. Í fjórða lagi er farið yfir aukið öryggi með nýja fjarskiptasæstrengnum, IRIS, sem verður tekinn í notkun. Hann eykur auðvitað samkeppnismarkað fjarskipta, fjölgar tækifærum á sviði gagnaflutninga og eykur öryggi fjarskipta við útlönd. Í fimmta lagi verði mótuð umgjörð fyrir stafræna þróun í stjórnsýslunni, um þann málaflokk sérstaklega, og leidd fram tækifæri til að takast á við notkun opinberra upplýsinga, gervigreindar og rafrænnar auðkenningar. Í sjötta lagi verði geta til viðbragða við netöryggisógnum og -atvikum betur tryggð, þ.e. að viðbúnaður verði efldur til ástandsgreiningar og geta netöryggissveitar Fjarskiptastofu aukin. Þarna þarf líka að endurskoða tilkynningargátt. Með aukinni fjárfestingu í máltækni og því hvað íslenskan er komin langt á veg í stafrænum heimi þá sjáum við líka miklu vandaðra netsvindl og ógnir sem við sáum ekki áður. Þar eru áskoranir sem við ætlum að takast á við. Í sjöunda lagi er greint frá lykilaðgerðum í netöryggisstefnu, sem er mjög víðtæk og er sú fyrsta sinnar tegundar hjá íslenskum stjórnvöldum. Hægt er að sjá í mælaborði ráðuneytisins, sem er opið öllum, hvað framgangi þeirra aðgerða líður í dag. Í áttunda lagi er markmið um að aðgengi að háhraðafjarskiptasambandi ýti undir störf og nám óháð staðsetningu sem er gríðarlega mikilvægt gagnvart þeim áskorunum að auka hér fjarnám, að allri byggð bjóðist aðgangur að áreiðanlegu háhraðafjarskiptasambandi og að fækka þeim byggðakjörnum þar sem innan við 80% heimila hafa aðgang um ljósleiðara. Í níunda lagi er áhersla á jafnrétti við forgangsröðun aðgerða um netöryggi, sem snýr líka að dreifbýli, og að forgangsröðun aðgerða jafni stöðu kynja og þjóðfélagshópa. Drög að þessari tillögu fóru í samráðsgátt og barst fjöldi umsagna og góðar athugasemdir sem reifaðar eru í greinargerð, en hér er farið vítt og breitt yfir sviðið með mjög spennandi áform og aðgerðir sem ég bind vonir við að nefndin fjalli vel um, enda af miklu að taka og mögulegt að fleiri en ein nefnd þurfi að taka þessa þingsályktunartillögu til umræðu. Virðulegi forseti. Ég tel að með þessari framtíðarsýn og þingsályktunartillögu séum við að setja fram skýr markmið, skýra framtíðarsýn og aðgerðir í þessum málaflokkum. Það er forsenda vaxtar að áherslur í menntakerfinu séu skýrar, að við grípum tækifærin í samlegð þessara málaflokka vísinda, nýsköpunar, iðnaðar, upplýsingatækni, gervigreindar, öflugra fjarskipta og netöryggis. Verði tillagan, sem ég mæli hér fyrir, samþykkt þá hlakka ég til að takast á við þær aðgerðir og leysa úr læðingi ýmsa krafta í samfélaginu okkar sem ég trúi að við getum leyst enn betur úr læðingi. Farið er vel yfir það í greinargerð hvar við stöndum í málaflokkunum og víða stöndum við gríðarlega vel. Við höfum stigið stór skref á undanförnum árum í þessum málaflokkum og getum verið ánægð á mörgum sviðum, en ég trúi því að við getum gert enn þá betur og að samþætting þessara hugmynda og málaflokka geti verið mikilvægt hreyfiafl til enn stöndugra efnahagslífs með hugvitið að leiðarljósi, til nýrra starfa og tækifæra og vaxtar og verðmætasköpunar íslensks atvinnulífs. Virðulegur forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til frekari umfjöllunar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, fyrir góða kynningu á þingsályktunartillögu sem virðist vera afar metnaðarfull. Það er mjög ánægjulegt að sjá marga þætti hér, sérstaklega ánægjulegt að sjá gervigreind sérstaklega ávarpaða sem er náttúrlega eitthvað sem hefur bara á síðustu dögum, vikum og mánuðum verið að ryðja sér sífellt meira og meira inn í okkar raunveruleika. Það er alveg ljóst að til þess að við náum árangri þá þurfum við bæði að nýta okkur þau tækifæri sem í gervigreindinni felast og takast á við þær áskoranir sem hún óhjákvæmilega hefur í för með sér. Við sjáum nú þegar þess dæmi um að það eru skuggahliðar á gervigreind og við þurfum að bregðast við því. Ein tegund gervigreindar eru þessir algóritmar, eða reiknilíkön, svo við notum íslenskuna, stórfyrirtækja sem matreiða efni ofan í notendur samfélagsmiðla. Þetta væri eitt af því sem ég væri gjarnan til í að væri skoðað, þ.e. hvort það sé hægt að hafa, ekki endilega áhrif en hvort það sé mögulegt að stýra því að þessi reiknilíkön séu landinu til góðs og reyna að hafa áhrif á hvernig sú útfærsla er hjá stóru tæknifyrirtækjunum því að við erum óhjákvæmilega ansi mikið háð umheiminum þegar kemur að þessum stóru samfélagsmiðlum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þetta og þetta er hárrétt en ég er ánægð með hvernig hv. þingmaður leggur þetta upp af því að í gervigreindinni eru líka gríðarleg tækifæri og hér mun verða alger bylting þegar hún hefur rutt sér meira til rúms. En við þurfum að vera tilbúin og við erum búin að stíga stór skref undir forystu menningar- og viðskiptaráðherra gagnvart gervigreindinni varðandi íslenskuna sem skiptir gríðarlega miklu máli og gefur okkur ákveðið forskot þegar kemur að því að grípa tækifæri um notkun gervigreindarinnar og hvernig við ætlum að nýta hana. En það gerir það líka að verkum að við þurfum að spyrja okkur mjög stórra spurninga, bæði stjórnvöld, menntakerfið, atvinnulífið og einstaklingar: Hvernig ætlum við að nýta hana og að hvaða þáttum þurfum við að gæta svo að hún komi okkur ekki í koll? Ég tel gríðarlega mikilvægt að við nálgumst þetta þannig að við förum að spyrja okkur stórra spurninga um áhrifin sem gervigreindin getur farið að hafa á störf, á menntakerfið en ekki síst bara á atvinnulífið, framleiðslu á vörum og fleira og þá samkeppni sem óhjákvæmilega mun breytast gríðarlega. Við sjáum að sum lönd bregðast þannig við að þau banna ákveðnar gervigreindarlausnir í stað þess að átta sig á því hvernig þau geti nýtt þær og veitt betri upplýsingar um notkun þeirra. Ég held að í þessu geti falist mikil tækifæri af því að við höfum nú þegar forskot með tungumálið okkar en ekki síst af því að við erum mjög vel nettengd og vegna þess hvernig fjarskiptum okkar er háttað og hvað tæknin er komin langt á veg hjá langflestum Íslendingum. En það eru á þessu líka skuggahliðar og hliðar sem við þurfum að gæta að og þetta er eitthvað sem við þurfum síðan að taka lengra en gert er í þessari þingsályktunartillögu en hún tekur aðeins á þessu og hvetur kannski líka stjórnvöld, atvinnulíf og menntastofnanir til að huga enn betur 

Forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og fyrst að ráðherra kemur inn á íslenskuna þá er alveg hárrétt að það er ekki lítið afrek hversu mikið hefur unnist í því að fá sjálfvirkar þýðingar og hversu mikið íslenskan hefur náð að festa sig í sessi sem tungumál sem hefur sess hjá tæknifyrirtækjunum. Nú hef ég reynslu sjálfur af því að læra örlítið um máltækni og við að greina íslensku og ensku og það eru t.d. margfalt flóknari greiningar sem þarf að gera til þess að meta íslenskt tungumál þannig að það er bara gríðarlega vel af sér vikið hversu vel er búið að koma því fyrir, svo það sé sagt. Ég tek undir þetta, það eru mikil tækifæri í þessu og það er alla vega mjög gott að heyra að við séum að vinna í að takast á við áskoranirnar því að þær verða fjölmargar. Ég ætla að koma betur inn á fleiri punkta í ræðu á eftir.

Virðulegi forseti. Það var kannski ekki bein spurning í seinna andsvari hv. þingmanns en ég tek bara undir þetta með áskoranirnar og tel ég að við séum í alveg einstakri stöðu. Við þurfum að átta okkur á því hversu stórt þetta er og hversu miklu svona aðgangur getur breytt. Greinendur í dag geta fengið á örfáum sekúndum tilvitnanir í t.d. allar rannsóknir á ákveðnu málefnasviði um ákveðið mál, það er búið að lesa allar skýrslurnar, finna tilvitnanir og blaðsíðunúmer og linka á þetta og geta unnið starf sem nemur vinnu fjölda starfsmanna á örfáum sekúndum með því að fá gögn úr gervigreindinni í dag. Og fyrir fyrirtæki og aðra sem eru að huga að tæknilausnum þá er bakendinn síðan allur opinn og hægt að taka forritunina og gera enn þá betur og hlaupa með það, stofna fyrirtæki til að koma með hinar ýmsu lausnir o.s.frv. Þessar áskoranir gagnvart fólki og störfum beinir sjónum okkar mjög víða, ekki síst að menntakerfinu og læsi og mikilvægi læsis þegar kemur að því að nýta gervigreind betur eða geta lesið sig í gegnum gögn sem gætu mögulega verið röng og villandi og fleiri atriði. Þannig að ég hlakka til að eiga meiri samskipti við hv. þingmann um gervigreind.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra háskóla, iðnaðar og nýsköpunar fyrir þessa kynningu á þessari mikilvægu þingsályktunartillögu. Það er náttúrlega ekki miklu við þetta að bæta. Þetta er alveg sérlega vel unnin tillaga en það eru þó nokkur atriði sem mig langar aðeins að hnykkja á. Það er í fyrsta lagi með þessar STEAM-greinar sem eru náttúrlega undirstaða fyrir svo margt núna, sérstaklega í okkar hröðu framþróun í vísindum og tækni. Ég vil nefna bara greinar eins og eðlisfræði, efnafræði, stærðfræði, verkfræði; líffræði kemur alls staðar inn og þetta er ekki bara með tilliti til hugverkaiðnaðarins heldur er þetta líka fyrir bæði grunn- og framhaldsskólanemendur, að þeir geti þá lesið sér til um hvað er að gerast í vísindum og tækni. Við vitum náttúrlega að það er skortur á sérfræðingum til að hámarka vaxtargetu hugverkaiðnaðarins. Og mig langar að vitna, með leyfi forseta, í nýjasta iðnþing þar sem er beinlínis ákall frá iðnaðinum um að menntakerfið lagi sig betur að framtíðinni og tækifærunum og ég eiginlega verð að segja að mér finnst mjög mikilvægt, og ég heyrði það á mörgum af þessum fyrirtækjum hugverkaiðnaðarins, að þá vantar tilfinnanlega mikið menntað fólk, sérstaklega í líftækninni og því sem varðar gervigreind og annað. Við þurfum að fjölga greinilega doktorum til að framleiða fleiri sérfræðinga, ekki bara fyrir hugverkaiðnaðinn heldur líka bara fyrir framtíðina og börnin okkar og afkomendur. Mér finnst mjög spennandi tilhugsun varðandi doktorsnámið, það eru margir sem verða hálfhræddir þegar maður minnist á doktorsnám, en það er hægt að gera þetta mjög skemmtilega með því að tengja verkefni doktorsnemanna kannski betur við tæknifyrirtækin og hugverkaiðnaðinn þannig að þau geti tekið hluta af sínu námi, að sjálfsögðu með mikilli umsjón og samstarfi við háskólana. Þetta er eitthvað sem mér finnst mjög spennandi. Annars vitum við náttúrlega að það hefur orðið mikil breyting til batnaðar á umhverfi nýsköpunar á undanförnum árum. En ég vil segja líka að fjölgun í heilbrigðisvísindum er mjög mikilvæg. Þá erum við að tala um lækna og hjúkrunarfræðinga og annað starfsfólk sem kemur að umönnunarstörfum. Aukið samstarf háskóla var algjörlega nauðsynlegt og ég vona að það haldi áfram og ég veit að það mun gefa vel af sér, það verður sennilega þannig að það verður alltaf stöðugt í gangi ný og ný umræða um þetta. Alþjóðavæðing háskóla og nýs vísindastarfs er náttúrlega eitthvað sem hefur kannski alltaf verið til staðar. Við erum, sem höfum kennt við háskóla, þá í sífelldum samskiptum við aðrar þjóðir og kollega okkar í útlöndum. T.d. hefur reynst mjög mikilvægt að komast í tækjakost í útlöndum vegna þess að það hefur skort. En ég heyri að hæstv. ráðherra kynnir til leiks samþjöppun á tækjabúnaði. Það er þessi djúptæknikjarni sem menn eru að horfa á að verði þá jafnvel staðsettur í Vísindagörðum og það er mjög spennandi. Aukin nýting hugverkaréttinda er eitthvað sem við þurfum að efla okkur í. Það hefur verið verulegur skortur á hugverkum sem hafa verið lögð fram. En þetta horfir vonandi til betri vegar. Ég ætlaði að minnast á eitt varðandi hugverkaumsóknir. Það er náttúrlega Auðna tæknitorg sem er í Grósku sem hefur aðstoðað vísindamenn, bæði í háskólum og stofnunum með einkaleyfi. Ég held að það sé mjög gott ráð að leita til þeirra og annarra sem eru í þessum geira því að maður þarf oft mjög mikla aðstoð við gerð einkaleyfa því það er alls ekki sama hvernig þau eru lögð fram. En ég held að ég láti þetta nægja og bara fagna innilega þessari þingsályktunartillögu, takk fyrir.

Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að fagna líka þessari þingsályktunartillögu hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Ég hef það líka sem hefð að fagna öllum menntamálum sem koma hingað inn. Þó að við séum auðvitað að ræða menntamál í víðara samhengi með nýsköpun og tækni þá er þetta vissulega eitthvað sem snýr að menntun þjóðarinnar og auðvitað Íslandi sem þekkingarsamfélagi, sem er auðvitað skemmtilegt markmið. Ég er líka mjög spennt að sjá hvernig framkvæmdin mun reynast og sjá það mælaborð sem mun lýsa framvindu aðgerða sem eru margar og listaðar upp í ályktuninni. Háskólar eru auðvitað gríðarlega mikilvægar stofnanir í lýðræðislegu samfélagi og það er ofboðslega mikilvægt að við leggjum góðan grunn fyrir rannsóknir og vísindastarfsemi því það er auðvitað lykillinn að auknum lífsgæðum. Hlutverk háskólanna er auðvitað ekki bara að mennta einstaklingana heldur skila þeir svo miklu meira af sér til samfélagsins með þá auðvitað ýmiss konar rannsóknum og nýsköpun og annarri vísindastarfsemi. Meginmarkmiðið með uppbyggingu menntakerfisins verður auðvitað að vera líka aukin gæði í mennta- og skólastarfinu. Því fagna ég því að meginmarkmið í háskóla- og vísindastarfinu verði að auka gæði náms og námsumhverfisins í samkeppnishæfum háskólum, og ekki bara samkeppnishæfum háskólum innan lands heldur líka í alþjóðlegu tilliti. Mig langar að fara svolítið yfir þessar stefnumótandi aðgerðir sem listaðar eru upp og taka þá bara þær sem mér finnst mjög spennandi og ég tel mikilvægt framfaraskref og hef vonandi eitthvað fram að færa í þeim málum. Sú fyrsta er auðvitað átakið í STEAM-kennsluaðferðum. Það er auðvitað þannig að það mun efla fjölbreytni hér og mæta kröfum atvinnulífsins og auðvitað vaxandi kröfum um hraðari tæknibreytingar í íslensku samfélagi. Það er auðvitað mikilvægt að það sé verið að leggja áherslu á gagnrýna hugsun. Það er mjög jákvætt. Ég velti þá líka fyrir mér hvort það megi skoða að leggja meiri áherslu á kennslu í STEAM-greinum og þjálfun í gagnrýninni hugsun á fyrri skólastigum til að undirbúa þá nemendur sem eru að koma inn á háskólastigið. Þó svo að þetta falli auðvitað kannski ekki undir þessa þingsályktunartillögu, þar sem ég er að tala um kannski grunnskólastigið og framhaldsskóla, þá held ég að þetta spili svo ofboðslega vel saman, að ef við byggjum grunninn upp góðan þá séu meiri líkur á að fólk sækist í og hafi áhuga á því að fara í þessar greinar seinna meir. Svo er það aðgerð um fjölgun nemenda í heilbrigðisvísindum, sem er ofboðslega mikilvægt og við þekkjum það öll hér. Umræðan um heilbrigðismál snýst auðvitað oft líka um manneklu og mannaflaþörf og oft verið að tala um greiningu þar og við vitum að við þurfum að mennta fleiri í heilbrigðisvísindum. Það hefur t.d. komið fram í þessu aukna samstarfi háskólanna að það eigi að fara í að setja upp hermi- og færnisetur sem er ofboðslega mikilvægt því það hefur verið fyrirstaða í kennslu í heilbrigðisvísindum að aðgengi að klínísku námi er afar takmarkað. Það er mjög takmarkandi þáttur í því hversu marga við náum að mennta í heilbrigðisvísindum, þá hjúkrunarfræði og læknisfræði og fleiri greinum undir þeim hatti. Það er ofboðslega mikilvægt að við finnum leiðir til að skapa þar samfélag og betra aðgengi. Þegar við erum að tala um fjölgun nemenda í heilbrigðisvísindum og mannaflaþörf í heilbrigðiskerfinu þá þurfum við líka að horfa á dæmi kanadíska hjúkrunarfræðingsins sem kom í fréttir um daginn sem var fastur í kerfinu og fékk ekki starfsleyfi. Það er algerlega óþolandi að fá svona fréttir þegar við höfum hæft starfsfólk sem vill vinna í íslensku samfélagi, að við séum enn að stuðla að því að þarna séu íþyngjandi reglur. Við eigum auðvitað að taka á þessu og það á að gera það og það er fagnaðarefni að liðka eigi fyrir viðurkenningu á menntun og starfsréttindum heilbrigðismenntaðs fólks frá ríkjum utan EES eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni. Svo er aukið samstarf háskólanna sem ég kom inn á áðan. Það er ofboðslega mikilvægt verkefni. Þetta hefur strax fleytt okkur gríðarlega langt áfram og hrint mjög mörgum mikilvægum aðgerðum í framkvæmd. Til dæmis er það mjög stórt að loksins er verið að auka aðgengi að tæknifræði og tæknimenntun í samstarfi við Háskólann á Akureyri. Lengi hefur verið kallað eftir því að aðgengi að tækninámi verði bætt á landsbyggðinni og því er þetta ofboðslega mikið fagnaðarefni. Við finnum alveg sérstaklega hvað það hefur mikil áhrif á samfélagið eins og þegar tölvunarfræðin kom í samstarfi HA og HR, hversu mikilvægt það er til þess líka að fá unga karlmenn í háskólanámið. Þeir sækjast oft frekar í þessar greinar og við viljum efla unga karlmenn um allt land og þá er þetta frábær leið til þess. Við tölum oft um að styðja betur við atvinnulífið með því að íþyngja því ekki um of með reglusetningu. Við megum líka alveg hafa það í huga þegar kemur að menntakerfinu. Það má leita leiða til að ýta undir fjölbreyttara rekstrarform í skólakerfinu til að auka samkeppnishæfni og draga úr miðstýringu í skólastarfinu því við vitum að þegar valfrelsi í þjónustu er aukið þá leiðir það oftast til betri þjónustu fyrir alla. Ef við leyfum og ýtum undir fjölbreyttari rekstrarform í háskólunum þá gætum við líka ýtt undir meira samstarf og jafnvel sameiningu háskólanna. Svo er fjallað um nýtt reiknilíkan fyrir fjármögnun háskólastarfs sem er ofboðslega mikilvægt því að reiknilíkanið var fryst 2015, að mig minnir. Það hefur verið mjög óhagstætt þeim háskólum sem hafa fjölgað nemendum en verið hagstætt þeim sem fækkað hafa nemendum af því að það byggist á nemendaígildum. Það er mjög mikilvægt að það eigi að taka tillit til fleiri þátta í nýju reiknilíkani og þetta er búin að vera mjög vond staða til að vera í, sér í lagi að það hafi liðið svona rosalega langur tími og skekkjan hefur auðvitað bara aukist. En á þessu verður tekið og ég legg áherslu á að það gerist hratt og vel og það verði einmitt lögð áhersla á gæði náms, það verði tekið á brottfalli nemenda. Það er bara gott og vel og ég hlakka til að sjá hvað verður úr þeirri vinnu. Svo er punkturinn aukið jafnrétti í háskólunum, um sérstaka áherslu á fleiri unga karla í háskólanámi og aukið fjarnám. Við þurfum að fjölga körlum í öllum greinum og við þurfum að horfa til þess að fjölga konum í STEM-greinum. Við eigum ekki að vera feimin við að ræða stöðu drengja í skólakerfinu í heild sinni og það er gott að í þessari þingsályktunartillögu sé tekið á stöðu karlmanna í háskólum. Hlutfall karla í íslenskum háskólum fer hratt lækkandi og það er auðvitað bara áhyggjuefni út af fyrir sig og gott að verið sé að leggja sérstaka áherslu á það. Undir þessum punkti er talað um öflugt fjarnám og aukið fjarnám. Það er sögð ein tryggasta leiðin til að jafna aðgengi mismunandi hópa að háskólanámi. Þá er ekki verið að einskorða það við landsbyggðina á móti höfuðborgarsvæðinu eða slíku. En ég verð auðvitað að nefna hversu mikilvægt fjarnám er fyrir landsbyggðina. Í þingsályktunartillögunni segir að aðgengi að háskólanámi sé nokkuð gott, ég get lítið annað en tekið undir það. En ég myndi vilja skoða hvernig aðgengi allra íbúa á landinu er að háskólanámi og í því samhengi leggja áherslu á fjarnám. Ég skil það að vilja leggja áherslu á fjarnám enda er eðlilegt að vilja halda frekar í unga fólkið í heimabyggð í stað þess að senda það í nám til höfuðborgarsvæðisins og freista þess að það snúi aftur, sem það gerir vitaskuld ekki alltaf því þetta eru mótunarárin. Nefna má sérstaklega að í ár eru 25 ár liðin frá því að fjarkennsla í hjúkrunarfræði hófst við Háskólann á Akureyri og þar er talsverð reynsla sem hægt er að byggja á til framtíðar, hvernig byggja á upp fjarnám. Þannig að þetta er ekki nýlunda, þetta er bara eitthvað sem við þurfum að víkka út. Það er auðvitað samkeppni um starfsfólk um allt land, það á ekki bara við á höfuðborgarsvæðinu. Við þurfum því að færa aðgengi að menntun nær fólkinu til að viðhalda byggð um allt land. Þeir háskólar sem höfðu lagt áherslu á tækni fyrir Covid-19 heimsfaraldurinn, voru sem sagt með eitthvert fjarnám í boði eða sveigjanlegra form á námi, gátu mætt nemendum sínum miklu betur. Það sýnir hversu mikilvægt það er að tileinka sér jafnóðum þá tækni sem er í boði þegar kemur að einhverjum áskorunum í samfélaginu. Við þurfum að horfa til þess líka að efla fjölbreytta kennsluhætti í háskólunum og þar eru margar leiðir færar, nýstofnuð samtök menntatæknifyrirtækja og innan þeirra raða eru risavaxin fyrirtæki í menntatækniiðnaði, greinin er ung á Íslandi og hún er í hröðum vexti. Ég sé að tíminn er að verða búinn en það er svo margt sem mig langar að segja. Förum aðeins í nýsköpun. Nýsköpun er auðvitað lykillinn að farsælum lausnum á áskorunum í nútímasamfélagi. Það er mikilvægt að við innleiðum nýsköpun í heilbrigðisþjónustu. Þjóðin er að eldast og við þurfum að huga að því. Þetta er auðvitað líka byggðamál þar sem aðgengi að heilbrigðisþjónustu er ekki jafn gott og á höfuðborgarsvæðinu. Þá þurfum við líka að horfa til þess að regluverkið sé ekki íþyngjandi, persónuverndarlög hamli ekki vexti og framþróun þegar við erum að horfa á aukna þjónustu til fólks. - Ég verð að láta hér staðar numið.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir býsna góða ræðu og góða yfirferð og fjölmargt sem ég væri til í að koma inn á sem var í ræðunni, t.d. um fjarnám og möguleika fólks víða um landsbyggðirnar og líka úti í heimi til þess að stunda nám, það er mjög mikilvægt þó að við skulum ekki vanmeta kosti þess og þann lærdóm sem fæst af því að vera í staðnámi og eiga í samskiptum við kaffivélina og allt það. Við þurfum að hlúa líka vel að því. Mig langar að nota þennan stutta tíma til þess að ræða möguleika fólks til að fá viðurkenningu á menntun af því að hv. þingmaður kom inn á það og kannski ákveðna þröngsýni hjá okkur og þá ofboðslega háu þröskulda sem eru hér á landi varðandi viðurkenningu á menntun fólks. Hv. þingmaður talaði um heilbrigðismenntun, af því að það komst í fréttirnar um daginn, og við erum auðvitað með fjöldann allan af fólki frá ýmsum löndum sem jafnvel hefur stýrt læknadeildum erlendis, ég veit um eitt slíkt tilvik þar sem einstaklingur hefur stýrt læknadeild erlendis og er sprenglærður doktor en fær ekki leyfi til að starfa hér á landi, bara af því að viðkomandi talar ekki ensku, er að læra íslensku og talar sitt tungumál. Maður veltir fyrir sér, þegar íbúar af erlendum uppruna eru orðnir svona margir eins og raun ber vitni, hvort það gæti ekki verið einmitt ákjósanlegt að hafa manneskju sem hefur annað móðurmál en íslensku, sem ákveðinn hópur gæti leitað frekar til en annarra, einmitt út af því 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og góðar pælingar og ég tek undir með henni að við skulum ekki vanmeta gott staðnám. Ég sjálf nam lögfræði við Háskólann á Akureyri, þar er lögfræðin nú vissulega komin í fjarnám en við vorum skikkuð í staðnám á sínum tíma og ég hefði ekki sjálf persónulega viljað missa af tengingunni við kennarana og samtalinu og öllum námsstundunum sem ég átti með samnemendum mínum á staðnum. Mér fannst það algerlega dýrmætt og ég held að við þurfum líka að bjóða upp á háskólasamfélag á staðnum, ekki bara háskólasamfélag í netheimum. En svo ég víki að spurningu hv. þingmanns varðandi tungumálakunnáttuna, hún sé hindrun í vegi þeirra sem vilja koma hingað og starfa og öðlast starfsréttindi, þá er þetta bara úrlausnarefni. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að það er dýrmætt ef við höfum heilbrigðisstarfsfólk sem kann önnur tungumál en íslensku og ensku og getur skilið það fólk sem þarfnast heilbrigðisþjónustu hér af því að við erum ekki einungis að sjá vaxandi fjölda innflytjenda heldur líka bara vaxandi fjöldi túrista og það er gríðarleg áskorun í heilbrigðiskerfinu að mæta þeim. Ég man sjálf alveg eftir því að hafa sótt heilbrigðisþjónustu á bráðaþjónustunni á Sjúkrahúsinu á Akureyri og þar tók á móti mér maður sem kunni ekki íslensku. Þá var ég náttúrlega heppin að vera bara mjög flink í ensku og geta átt samtal við þann lækni. Ég myndi að sjálfsögðu vilja ryðja úr vegi öllum þeim hindrunum vegna fólks sem vill koma hingað og vinna og tungumálakennsla er auðvitað eitthvað sem við þurfum að efla og erum að efla.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það þarf vissulega og ég held að það sé algjört lykilatriði að þú getir talað við þann heilbrigðisstarfsmann sem þú mætir á íslensku. Mér finnst það skipta mjög miklu máli af því að það tala ekki allir ensku. Hins vegar í ákveðnum geirum mætti sjá fyrir sér að þú sért með mjög sérhæfðan lækni sem fær til sín sérstaka viðskiptavini, tannlækni t.d., og þá getur þú beint viðskiptum þínum sérstaklega á þessa heilsugæslustöð af því að þú veist að þar er einhver pólskumælandi eða einhver sem talar arabísku eða kínversku eða hvað sem er, þar er einn af fjölmörgum læknum eða fjölmörgum hjúkrunarfræðingum sem talar þetta tungumál. Þannig sé flóran líka. Ég held að það væri óheppilegt að við stillum því þannig upp að viðkomandi fær menntunina metna og er svo kannski eini heilbrigðisstarfsmaðurinn á staðnum og íbúar sem eru innfæddir, sem eru væntanlega í meiri hluta, geta ekki talað við viðkomandi. Ég held að það gangi ekki. En auðvitað er það líka þannig að fólk sem hingað kemur leggur sig fram að læra okkar tungumál og gengur langflestum mjög vel. Ég held að við þyrftum að setja smá kraft í að viðurkenna þessa menntun af því að það vantar fleira fólk til starfa, það er viðurkennt, við erum svo fá. Það þarf að setja smá kraft í að láta þetta ganga. Við þurfum lækna, við þurfum sjúkraliða, við þurfum hjúkrunarfræðinga í öllum geirum og við ættum að láta þetta ganga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar. Við þingmennirnir erum ekkert ósammála og þetta eru bara fínir punktar. Þegar þú ert í þeirri viðkvæmu stöðu að þurfa að sækja þér heilbrigðisþjónustu, hvort sem það er bráðaþjónusta eða eitthvað annað, þá viltu auðvitað skilja viðkomandi starfsmann og að viðkomandi skilji þig. Það er auðvitað lykilþáttur þegar við erum að tala um heilbrigðisgeirann. En það eru auðvitað aðrir þættir og aðrir geirar sem við getum leyft okkur að vera opnari með, útfært aðeins öðruvísi. En við erum líka að horfa á það að sérnámslæknum fjölgar ekki nógu hratt og það leiðir líkur að því frekar að við þurfum kannski að flytja inn fólk, fá fólk að utan sem kann kannski ekki íslensku, kann kannski bara eitt tungumál, ég veit það ekki, það eru bara alls konar aðstæður hjá þeim fjölbreyttu einstaklingum sem munu koma og þá þurfum við bara að sjá þeim fyrir almennilegri íslenskukennslu. Ég veit að íslensk stjórnvöld hafa verið að veita fjármagn í auka íslenskukennslu. Hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra kom í fréttum bara í gær eða fyrradag og leiðrétti þær rangfærslur að stjórnvöld væru ekki að leggja sérstaklega til fé í íslenskukennslu en þar hlupu tölurnar á hundruðm milljóna, 150, 160, minnir mig, á háskólastiginu. Þannig að það er vissulega verið að leggja kraft í tungumálakennsluna en við þurfum að liðka til reglurnar og við þurfum að liðka fyrir fólki sem er utan EES að koma hingað. Það er búið að kynna aðgerðir og ég bíð spennt eftir því að þær verði að veruleika og þeim þarf að hrinda í framkvæmd sem fyrst.

Virðulegi forseti. Það er með mikilli gleði sem ég kem hér í pontu til að hrósa hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra vegna tillögu hæstv. ráðherra til þingsályktunar um stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélags hér á landi. Í mínum fyrri störfum fyrir Samtök iðnaðarins var ég óþreytandi við að tala fyrir eflingu hugvitsdrifins hagkerfis hér á landi og mikilvægi þess að grunnur verðmætasköpunar í landinu verði breikkaður. Fyrir þjóð eins og okkar sem hefur í gegnum aldirnar treyst á auðlindadrifna verðmætasköpun er nauðsynlegt að færa verðmætasköpun okkar yfir til þeirrar auðlindar sem er endalaus og aldrei dvín, það er hugvitið. Nær öll ríki sem við viljum bera okkur saman við hafa mótað stefnu í nýsköpun til framtíðar. Það gerðum við líka undir forystu þáverandi nýsköpunarráðherra, Þórdísar Kolbrúnar Reykfjörð Gylfadóttur, árið 2019. Með því að marka stefnu getum við sett áherslu á það hvert við erum að fara og verðum við um leið skrefi framar í samkeppni við önnur lönd um mannauð og fyrirtæki. Allt snýst þetta um að vera skrefi framar í samkeppni og sú samkeppni er ekki bara íslensk, hún er alþjóðleg. Með þessu breikkum við grunn verðmætasköpunar eins og mér er svo tíðrætt um. Viðfangsefni framtíðarinnar eru hvorki léttvæg né smávægileg. Bregðast þarf við umhverfis- og loftslagsvandanum með nýrri hugsun, nýrri sköpun. Bregðast þarf við öldrun þjóðarinnar með nýsköpun. Bregðast þarf við áskorunum í matvælaframleiðslu hér á landi með nýsköpun. Í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu og svo mætti lengi telja þurfum við að bregðast við verkefnum framtíðarinnar og við gerum það eingöngu með nýsköpun því að nýsköpun eykur samkeppnishæfni okkar á öllum sviðum. Gleymum því ekki að til þess að gera Ísland að framúrskarandi landi hvað nýsköpun og þekkingu varðar þá gerum við það ekki án framúrskarandi menntunar. Við þurfum öflugt fólk úr iðn-, verk- og tæknigreinum. Við þurfum að fjölga iðnnemum því að sú menntun er einnig leið inn í tæknigreinar. Atvinnulífið kallar stöðugt eftir iðn- og tæknimenntuðu fólki. Til þess að íslenskt samfélag haldi áfram að vaxa og dafna þurfum við á fleiri iðn-, verk- og tæknimenntuðum einstaklingum að halda. Við verðum að gæta þess að stíga varlega til jarðar hvað lögverndun iðngreina varðar. Við megum ekki missa sjónar á því að lögverndun þýðir gæði. Lögverndun þýðir að þú sért sérfræðingur í þínu fagi og að baki þínum starfsréttindum sé mikil og sérhæfð þekking. Við megum ekki gjaldfella gæði og þess eru dæmi um lönd sem hafa fellt niður löggildingu en eru nú að reyna að taka hana upp aftur. Það er ástæða fyrir því. Ef það er vilji hæstv. ráðherra að leggja niður lögverndun iðngreina þá legg ég til að það verði aðeins gert með heildstæðri endurskoðun á iðnlöggjöfinni og í samráði við hagsmunaaðila iðnaðar. Eins og ég nefndi hér fyrr í máli mínu þá er skortur á iðn-, verk- og tæknimenntuðu fólki og mér er það til efs að það að fella niður löggildingu iðngreina verði til þess að auka áhuga fólks á náminu. Löggilding kemur í veg fyrir fúsk og tryggir gæði, eins og ég nefndi hér áðan. Um það gilda rík öryggis- og almannahagsmunasjónarmið. Löggilding eykur neytendavernd, tryggir öryggi og tryggir heilsu. Gleymum því ekki að þúsundir manna og kvenna á Íslandi eru með lögverndað starfsheiti. Ég vil sjá mun meiri sveigjanleika í námi hér á landi en verið hefur. Ég hef verið þeirrar skoðanir að nemendur eigi að geta sett saman sínar prófgráður í háskóla þannig að maður geti tekið kjarna í ákveðinni grein og svo bætt við sig einhverju allt öðru, eins og t.d. ljósmyndun, grafískri hönnun, vöruhönnun eða hverju sem er. Ég fagna því að leita eigi leiða til að auka aðgengi til náms alls staðar á landinu. Við fundum það vel í heimsfaraldri kórónuveirufaraldurs þegar háskólarnir okkar opnuðu dyr sínar í óeiginlegri merkingu fyrir auknu fjarnámi, að það var leið mjög margra einstaklinga hringinn í kringum landið til að bæta við sig námi, fara í langþráð meistaranám. Margt af því fólki hefur ekki getað klárað þetta nám vegna þess að um leið og við komumst út úr heimsfaraldrinum þá skelltu háskólarnir aftur, og þá vísa ég kannski helst til Háskóla Íslands, og fóru í gamla farið þannig að fólk sem er bundið í störfum sínum eða með fjölskyldur sínar fyrir norðan, austan og vestan hefur ekki getað klárað námið. Hugverkaiðnaður sem fjórða stoðin í útflutningstekjum þjóðarbúsins hefur svo sannarlega fest sig í sessi. Hver hefði trúað því fyrir einhverjum áratugum að leikjaiðnaður væri stóriðja, að það væru fleiri hundruð manns á hverjum einasta degi á Íslandi að vinna við það að búa til tölvuleiki? Alvotech, í lyfjaþróun, er sömuleiðis stóriðja. Marel er stóriðja og Össur er stóriðja. Allt eru þetta fyrirtæki með fleiri hundruð eða nokkur þúsund starfsmenn og margir þeirra í mörgum löndum. Að auka lífsgæði verður aðeins gert með nýsköpun. Við þurfum að búa til verðmætari störf. Nýsköpun ætti að eiga sér stað alls staðar í öllum greinum, í rótgrónum iðnaði sem og í sprotafyrirtækjum. En stærsta sóknarfærið fyrir okkur Íslendinga liggur í hugverkaiðnaði. Ég vil sjá að við byggjum hér umhverfi sem tekur utan um þá einstaklinga sem vilja ýta hugmyndum sínum úr vör þannig að umhverfið styðji við framtak fólks og sé hvetjandi. Þannig gerum við Ísland að spennandi stað sem unga fólkinu okkar langar til að búa á og skapa sína framtíð um leið og þau skapa verðmæti. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra áfram til góðra verka á þessu sviði. Framtíðin er björt.

Herra forseti. Hér er til umfjöllunar tillaga til þingsályktunar frá hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sem er að mörgu leyti alveg prýðileg og margt mjög gott að finna í þessari tillögu. Mig langaði samt að víkja að nokkrum þáttum sem ég hjó eftir í kynningu ráðherra og það eru í mörgum tilfellum atriði sem vert er að hafa í huga. Oft hefur t.d. verið kvartað undan því að við tryggjum hér á landi ekki nægjanlega vel samfellu í þeim stuðningi sem nýsköpunarfyrirtæki þurfa á að halda. Það getur verið að ágætlega gangi fyrir fyrirtæki að byrja hér en svo kemur oft að því þegar fyrirtækin hafa stækkað upp að vissu marki þá falli út stuðningur eða ívilnanir sem geta til lengri tíma tryggt að fyrirtækin sjái sér hag í að starfa hér. Það er mikilvægt að við tryggjum að fyrirtæki sjái sér hag í því að byrja hér sem sprotafyrirtæki, verða minni nýsköpunarfyrirtæki og stækka og verða hér stór fyrirtæki sem leggja heilmikið til eins og mýmörg dæmi eru um, fyrirtæki sem hafa byrjað hér og eru núna orðin stór fyrirtæki. Við þurfum að tryggja að þessi fyrirtæki haldist í landinu og við þurfum að gera það með því að tryggja samfellu í þeirri þjónustu og ívilnunum sem við veitum. Hér var líka talað um tækifæri í deilihagkerfinu. Mig langaði að benda á möguleika sem gætu falist í því, með tilliti til sjálfbærni, að taka tæki sem annars fara til úreldingar og endurvinna þau og nýta í deilihagkerfinu. Oft geta tæki sem ekki nýtast einum aðila nýst mörgum öðrum og þarna gætu verið ýmis tækifæri. Svo hefur hér verið vikið að menntun, bæði hvað varðar læsi og lögverndun iðngreina. Í því er rétt að hafa í huga að það er algjört lykilatriði að við skoðum hvernig við samþættum menntunarstigin, að það sé ákveðin samfella í því og tekið sé tillit til þess hvernig börn verða unglingar og svo fullorðin þegar farið er milli menntunarstiga og stutt sé við þau allan tímann. Það er alveg vert verkefni að skoða árangur sem aðrar þjóðir eins og Finnar t.d. hafa náð í sínu menntakerfi og er aðdáunarvert. Mig langaði að koma örlítið inn á lögverndun iðngreina. Nú vill svo til að fyrir nokkuð mörgum árum var heilmikil umræða um lögverndun iðngreinar sem er ljósmyndun og hver væri raunverulega uppruni þessarar lögverndunar, hvaðan hún kæmi. Eftir þó nokkra vinnu iðnaðarráðherra þess tíma þá kom svarið að í iðnlöggjöfina voru færðar upphaflega þær iðngreinar þess tíma og það virðist hafa byggst á því hvaða iðngreinar voru á þeim tíma kenndar í Iðnskólanum. Þetta kann að mörgu leyti að skýra það sem hæstv. ráðherra vék að hér í ræðu sinni, þ.e. hvers vegna svo margar iðngreinar er að finna hér. Það getur auðvitað verið til trafala. Að þetta hafi ekki verið endurskoðað með reglulegum hætti er eitthvað sem þyrfti að skoða. Það er líka vert að benda á að í stjórnarskrá eru atvinnuréttindi tryggð, þ.e. fólki er tryggður sá réttur að stunda þá atvinnu sem það vill nema almannahagsmunir krefjist annars. Ef á að endurskoða þetta þá myndi ég hvetja til þess að skoðað verði hvaða iðngreinar raunverulega krefjast lögverndunar út frá almannahagsmunum. En það er alveg ljóst að um margar iðngreinar gildir að nauðsynlegt er að tryggja að við þær starfi einungis fólk sem hefur til þess þekkingu og getu til að sinna þeim störfum sómasamlega. En þessi tillaga til þingsályktunar er prýðileg og mér líst mjög vel á þetta.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í málefnum hönnunar og arkitektúrs fyrir árin 2023–2026. Um er að ræða fyrri aðgerðaáætlun stefnumótunar í málefnum hönnunar og arkitektúrs sem kynnt var í febrúar síðastliðnum. Framtíðarsýn þeirrar stefnu er að aðferðafræði hönnunar og arkitektúrs sé nýtt markvisst til að auka lífsgæði á Íslandi með áherslu á verðmætasköpun og sjálfbærni fyrir samfélagið í heild. Með því að hagnýta aðferðir hönnunar á sem flestum sviðum munu stjórnvöld og atvinnulíf auka gæði, bæta heilsu og mannlíf, skapa áhugaverð störf og hraða verðmætasköpun. Virðulegur forseti. Stefnumótun í málefnum hönnunar og arkitektúrs heyrir undir menningarstefnu menningar- og viðskiptaráðuneytis og tekur mið af innleiðingu og áherslum Íslands í samhengi heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna. Unnið var að stefnunni og aðgerðum hennar með hliðsjón af ýmsum öðrum stefnuskjölum og áætlunum stjórnvalda, þ.m.t. Menningarsókn – aðgerðaáætlun um listir og menningu, Nýsköpunarlandinu – stefnu stjórnvalda í nýsköpun, Vísinda- og tæknistefnu 2020–2023 og menntastefnu fyrir árin 2021–2030. Drög nýrrar stefnu voru kynnt í samráðsgátt sumarið 2022 og bárust margar gagnlegar umsagnir og sjónarmið sem horft var til. Þá var boðað til vinnufundar um stefnuna síðasta vor þar sem fjölbreyttur hópur hagsmuna- og fagaðila úr hönnunargreinum, menntakerfi, félagasamtökum og stjórnkerfi kom saman til þess að rýna áherslusvið, móta tillögur að aðgerðum og forgangsraða þeim, og skilgreina hindranir. Ég vil kærlega þakka þeim fjölmörgu sem lögðu hönd á plóg við undirbúning og mótun þessa verkefnis. Það er rík áhersla þessarar ríkisstjórnar að skjóta fjölbreyttari stoðum undir íslenskt atvinnulíf með því að horfa til uppbyggingar innan greina sem byggjast á hugviti, hátækni, sköpun og sjálfbærum lausnum. Hönnun sem aðferðafræði er ákveðinn lykill að því að fullnýta slík tækifæri, ekki síst þau sem felast í örum tæknibreytingum, og stuðla að aukinni sjálfbærni. Aðferðafræði hönnunar er eitt besta verkfærið sem við höfum til að tengja sköpunarkraft, tækni og vísindi í þágu fólks og umhverfis. Hún nýtist með bæði beinum og óbeinum hætti við framfylgd velsældaráherslna stjórnvalda og hefur einnig sterk tengsl við mörg af undirmarkmiðum heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna. Umhverfi hönnunar og arkitektúrs hefur tekið örum breytingum síðustu ár. Skilningur almennings og atvinnulífs hefur breyst og dýpkað, aðferðafræði hönnunar hefur þróast, sérhæfing aukist og tækifærum til menntunar fjölgað. Það er kraftur og sóknarhugur í íslensku hönnunarsamfélagi. Það sést allt í kringum okkur og það eru sannarlega tækifæri til aukinnar verðmæta- og atvinnusköpunar í hönnunargeiranum. Þar er mannauður og hugvit sem við getum virkjað til hagsbóta fyrir samfélagið allt, ekki síst með aukinni hönnunardrifinni nýsköpun og þverfaglegu samstarfi eins og greina má í áherslum þingsályktunartillögunnar. Með því að virkja fagþekkingu hönnuða og aðferðafræði hönnunar enn frekar má hafa víðtæk jákvæð áhrif á þróun samfélagsins og framtíðarlífsgæði. Við höfum allt að vinna með því að efla íslenska hönnun og arkitektúr sem fag- og atvinnugreinar, útflutningsgreinar og mikilvæga aðferðafræði. Allt eru þetta leiðir að bættum lífsgæðum fyrir samfélagið í heild. Hæstv. forseti. Nú hef ég gert grein fyrir megináherslum þessarar þingsályktunartillögu og legg til að henni verði vísað til hæstv. atvinnuveganefndar.

Herra forseti. Í sjálfu sér er full ástæða til að fagna þessari þingsályktunartillögu og öllum aðgerðum sem vekja athygli á gildi góðrar hönnunar og arkitektúrs og stuðla auðvitað ekki síður að því. Ég tek það fram í upphafi að ég mun styðja þessa aðgerðaáætlun og vona að hún batni enn í meðförum þingsins. Ég verð þó að koma inn á nokkra hluti sem mér finnst skipta máli. Þegar við ákveðum að gefa einhverju gaum, samþykkjum jafnvel stefnur og þingsályktunartillögur, þá er það til bóta að við framfylgjum því. Það var nefnilega samþykkt ágætisstefna fyrir arkitektúr og hönnun árið 2007 í tíð þáverandi menntamálaráðherra, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, og síðan voru gerðar endurbætur á þeirri stefnu árið 2014 í tíð Illuga Gunnarssonar menntamálaráðherra. Að mínu mati er hún í fullu gildi og það er ýmislegt sem hefði þróast á miklu betri veg og við værum á betri stað ef henni hefði verið fylgt í meira mæli en gert hefur verið. Það hefur ekki verið. Það þýðir þó ekki að þessi þingsályktunartillaga geti ekki gert heilmikið gagn. Nú er ég ekki að gagnrýna ráðherra fyrir að leggja hana fram en ég bendi á að stundum fylgja orðum ekki athafnir. Í þessari stefnu segir, með leyfi forseta: „Byggingarlist er fjárfesting til langs tíma. Mannvirki, sem vandað er til, ávaxtar þá fjármuni sem í það er lagt, hvort heldur litið er til lægri viðhalds- og rekstrarkostnaðar eða sveigjanlegra fyrirkomulags og notagildis á líftíma þess. Þá hefur vönduð byggingarlist og góð borgarrými aðdráttarafl á einstaklinga jafnt sem fyrirtæki.“ Síðan eru talin upp fjölmörg tölusett atriði sem ber að hafa í huga og ég ætla bara að nefna tvö af því að ég ætla ekki að tala lengi. Það er talað um líftímakostnað, að við hönnun og byggingu mannvirkja verði tekið tillit til líftímakostnaðar en ekki einungis stofnkostnaðar. En það er akkúrat það sem við gerum alltaf á Íslandi, við horfum bara á stofnkostnað. Þetta er ekki aukaatriði, þetta er grundvallarmál. Ef við tökum nú bara stærstu framkvæmd Íslandssögunnar, Landspítalann, þá hefði reynt fólk á sviði hönnunar getað, með mikilli nálgun áður en kostnaðarútreikningar voru gerðir, sagt hvað sú bygging myndi kosta. Af hverju? Vegna þess að reynslutölur marga áratugi aftur í tímann segja okkur það að rekstrarkostnaður svo flókins mannvirkis sem sjúkrahús er, er eftir tvö ár hinn sami og byggingarkostnaður. Hlutfallið í skólum er fimm ár og svona er hægt að halda áfram. Hvað segir þetta okkur? Þetta segir nákvæmlega það sem ég var að lesa upp áðan, að það getur falist gríðarlegt hagræði og sparnaður í því að horfa ekki bara á stofnkostnaðinn vegna þess að hann á eftir að spara rekstrarkostnað næstu 50 ár á eftir, fyrir utan það að þá gæfist hönnuðum tækifæri til þess að nýta vandaðra og betra efni, gæða byggingarnar lífi og gera þær meira fyrir augað án þess að vera sífellt sakaðir um að bruðla eða reisa sér minnismerki. Þetta er bara lykilatriði og í sumum löndum reikna menn byggingar svona. Hér á landi reiknum við kaup á lóð, hönnun og byggingu og svo höldum við að við séum laus allra mála, erum kannski búin að spara í útveggjaklæðningum, spara í gólfefni, spara í gluggum og fáum þetta svo nokkrum sinnum í hausinn á næstu árum og áratugum. Önnur lönd reikna inn í byggingarkostnað lóðakaup, hönnun, rekstur í 40–50 ár og niðurrif á byggingunni. Þetta er því eitthvað sem mætti alveg hafa í huga og hefði betur verið fylgt eftir. Fjórði liður fjallar um rannsóknir. Þar stendur að það skuli styðja skipulagðar rannsóknir til þróunar í mannvirkjagerð og þar er bæði átt við fræðilegar, listrænar og tæknilegar rannsóknir. Þessar rannsóknir geta bæði farið fram í mennta- og rannsóknastofnunum sem og við hönnun og byggingu mannvirkja. En hver er svo staðan á Íslandi, herra forseti? Hún er sú að fyrir nokkrum árum, í tíð síðustu ríkisstjórnar, rann Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins inn í Nýsköpunarmiðstöð, sem var afar mikilvægt fyrir greinina, og skömmu síðar var Nýsköpunarmiðstöð lögð niður. Vissulega settu menn pening í mannvirkjasjóð Asks, sem er einhvers konar samkeppnissjóður sem í sækja stór og stöndug fyrirtæki, gjarnan verkfræðifyrirtæki, en við höfum enga tryggingu fyrir því að sú þekking sem þar verður til staðar skili sér almennt inn í geirann. Við höfum því beinlínis stigið skref aftur á bak þegar við höfum fellt niður og veikt rannsóknir á byggingum á Íslandi. Þetta gerist á sama tíma og hér er á hverjum einasta degi talað um að það skorti húsnæði og það sé of dýrt. Margar ástæður eru fyrir því að það er dýrt að byggja á Íslandi. Veðurlag er flókið og sviptingasamt og getur verið frost og þíða nokkrum sinnum í sama mánuðinum. Við notum gamaldags byggingaraðferðir, miklu meira gamaldags að flestu leyti heldur en margar nágrannaþjóðir okkar. Það má alveg örugglega rekja það til skorts á nýsköpun og rannsóknum. Vegna þess höfum við líka minni framleiðni, eins og hefur verið sýnt fram á, heldur en þekkist í nágrannalöndum okkar. Sumir segja 75% eða 80% framleiðni miðað við það sem þekkist í Danmörku og Noregi. Það er bara býsna dýrt, herra forseti, þegar við lifum líka í landi þar sem fjármagnskostnaður er mjög mikill, að tefja byggingu óhóflega mikið. Við höfum því í rauninni allt að vinna þegar kemur að þessu og ég hefði talið að þegar að því kom að lyfta upp hönnun og arkitektúr þá hefðu menn átt að einblína á þetta og byggja grunninn fyrst undir það. Það skiptir verulega miklu máli. Þá er rétt að benda á að arkitektar og hönnuðir yfirleitt eru ekki eyland og bak við hvert hús er auðvitað fjöldi aðila sem þarf að koma að framkvæmd; verkfræðingar, iðnaðarmenn og góður verkkaupi og það verður einhvern veginn að flétta það inn í þessa vinnu ef haldið verður áfram með þessa framkvæmdaáætlun. Þó að það sé góðra gjalda vert að ríkið komi og byggi nokkrar praktbyggingar á sérhverjum áratug þá þarf líka almennt að horfa meira á metnað opinberra bygginga. Það er ekki nóg að byggja utan um íslenskt mál og fyrrum forseta og byggja falleg menningarhús. Flestir Íslendingar eru notendur að skólabyggingum og slíku og þær eiga auðvitað líka að vera vandaðar og góðar. Ef horft væri til líftímakostnaðar þá yrðu okkar byggingar vandaðri og síðast en ekki síst þá á það að vera hlutur íslenskra stjórnvalda, eins og ég held að tilgangur hæstv. ráðherra með þessari þingsályktunartillögu sé, að bæta og efla bæði húsakost og skipulag hér á landi. Mig langar aðeins að koma inn á það vegna þess að þar finnst mér kannski vanta aðeins inn í, þótt aðeins sé minnst á það. Ég er eiginlega búinn með tímann en ég hefði gjarnan viljað ræða aðeins um skipulagsmál hér vegna þess að við höfum aðeins verið að horfa á skynsamlegri leiðir með blandaðri evrópskri byggð og höfuðborgarsáttmálinn er auðvitað mjög góður vitnisburður um það, en við erum enn of föst í þessu ameríska líkani bílsins sem getur í rauninni varla skapað gleði fyrir nokkurn mann.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir hans innlegg. Ég skal viðurkenna að ég er dálítið skotin í honum sem arkitekt, kannski ekki pólitískum en svo sannarlega fagarkitekt og beið í raun og veru full eftirvæntingar eftir því að heyra viðbrögð hans við hönnunarstefnu. Ég held að það sé rétt hjá mér að við séum núna með fyrstu þingsályktunartillöguna sem fjallar um hönnun og arkitektúr á Íslandi. Ég vil líka upplýsa hv. þingmann um að það sem við höfum verið að gera, bæði í gamla mennta- og menningarmálaráðuneytinu og svo í nýja menningar- og viðskiptaráðuneytinu, er að innleiða ný vinnubrögð sem ganga út á það að móta markvissa stefnu í hverri einustu atvinnugrein sem við berum ábyrgð á. Það er stefna, aðgerðaáætlun og eftirfylgni. Nú þegar er farið að reyna á fyrstu stefnuna sem við mótuðum, kvikmyndastefnu, og það er skemmst frá því að segja að það gengur feikilega vel. Virðulegi forseti. Ég tók eftir því þegar ég hóf störf í Stjórnarráði Íslands að mér fannst oft skorta á - það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að oft eru gerðar stefnur en eftirfylgni og framkvæmdin hefur kannski oft ekki verið nógu markviss. En ég tel að með þessu vinnulagi, þar sem við erum bæði með stefnur, aðgerðaáætlun, þingsályktun og eftirfylgni, munum við tryggja að þessi stefna verði til vegsauka fyrir málaflokkinn.

Herra forseti. Nú biðst ég afsökunar á því ef ég hef virkað of neikvæður vegna þess að það er alveg ástæða til að hrósa hæstv. ráðherra fyrir þetta framtak, jafnt á öðrum fagsviðum sem þessu, og það er heilmargt gott í þessu. Ég vildi bara draga það upp að ég tel að við séum með í gildi Menningarstefnu í mannvirkjagerð – stefnu íslenskra stjórnvalda í byggingarlist sem fjölmargt mjög flinkt fólk kemur að, m.a. annar höfundur að nýbyggingunni þarna hinum megin. Ég hefði gjarnan viljað sjá að mjög mikilvægir hlutir úr þeirri stefnu hefðu verið dregnir inn í þessa þingsályktunartillögu með beinni hætti og auðvitað er alveg hægt að bæta úr því. Tilgangur minn hingað upp var alls ekki, ef það hefur virkað þannig, að rífa niður þessa vinnu. Þvert á móti var ég mjög glaður þegar ég sá þetta og er það, en við getum þó bætt töluverðu við. Mér gafst ekki tími til þess áðan en það væri líka alveg þess virði að skrifa inn kafla um byggðarannsóknir og skipulag vegna þess að ekki eingöngu þróuðust hlutir frekar illa megnið af 20. öldinni, af því að okkar borgir byrja að byggjast upp seint í módernismanum, heldur eigum við á tímum þar sem við þurfum að hugsa um loftslagsvernd alveg ótrúleg sóknarfæri hjá þjóð þar sem 75% hennar búa nánast í einni borg.

Virðulegur forseti. Ég vildi upplýsa hv. þm. Loga Einarsson um að við höfum auðvitað verið að fylgja eftir áhersluatriðum sem hafa verið mótuð í fyrri stefnu. Ég nefni til að mynda stefnuna frá 2014–2018. Þar var lögð áhersla á að það ætti að styðja betur við Hönnunarmiðstöð og Hönnunarsjóð. Við höfum tekið það markvisst til greina og stóraukið alla samvinnu við Hönnunarmiðstöð. Við höfum verið að styrkja og auka fjármuni í Hönnunarsjóð og ég hef lagt mikla áherslu á að nýta það sem hefur áður verið gert, jafnvel þótt maður hafi ekki sjálfur leitt viðkomandi ráðuneyti á sama tíma. Ég get upplýst hv. þingmann um það að sú myndlistarstefna sem ég vonast líka til að við getum klárað á þessu þingi er algerlega unnin þannig að við erum að nýta þá vinnu sem fyrir var. Ég tel að það sé alger sóun á hugviti að byrja með autt blað þegar önnur vinna er til staðar og hef lagt ákveðinn metnað í að endurnýta það sem við teljum að sé gott og til farsældar fremur en að nýta það ekki. Því er ýmislegt sem við höfum verið að gera. Hins vegar höfum við verið að kynna með markvissari hætti nýja aðferðafræði í tengslum við þessar greinar þannig að við séum að sinna þeim öllum jafn vel. Það er alveg langt í land í ýmsum þeirra, til að mynda varðandi fjárveitingar, en þetta er alla vega vísir að markvissari og skilvirkari vinnu.

Herra forseti. Það er sannarlega gott að heyra og ég kann alveg að meta að það sé verið að hlúa að Hönnunarmiðstöð og slíkum hlutum. Það er líka ánægjulegt að það sé fyrirhugað að við tökum þátt í Feneyjatvíæringnum í arkitektúr því að í þau skipti sem við höfum sýnt þar og verið með skála þegar hann hefur verið gerður, sérstakan skála fyrir Ísland, þá hafa arkitektar yfirleitt ekki komið að því heldur sviðsmyndahönnuðir eða eitthvað því um líkt, án þess að ég geri lítið úr því. Feneyjatvíæringurinn hefur reynst ofboðslega farsæll stökkpallur fyrir margar þjóðir þegar kemur að kynningu á arkitektúr. Ég ráðlegg líka hæstv. ráðherra að kynna sér það átak sem Norðmenn fóru í fyrir 10–15 árum þar sem utanríkisráðherra þjóðarinnar beinlínis kynnti norskan arkitektúr víða um heim. Norðurlöndin, hvort sem er í kvikmyndagerð, leiklist, skáldsögum eða arkitektúr, hafa vakið athygli. Fólk hefur lagt sig eftir því að skoða þessa litlu skrýtnu hluti sem við gerum. Við mælum okkur kannski ekki alltaf við milljónaþjóðirnar en við eigum algjörlega frábæra arkitekta hér innan um og það verður gaman fyrir okkur, mig og hæstv. ráðherra, að spranga um í nýja húsinu okkar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að leggja það til að við horfum til Noregs. Ég vil upplýsa hann um það að þegar við vorum að leggja grunninn að þessari stefnu áttum við í sérstöku samstarfi við norsk stjórnvöld á þessu sviði og líka dönsk vegna þess að Danir standa mjög framarlega. Norðmenn eru á öðrum stað en Danir en það er alveg heilmikið sem þeir hafa verið að gera og við erum að auka enn frekar samstarfið á sviði hönnunar og arkitektúrs. Í öðru lagi vil ég upplýsa um það að Feneyjatvíæringurinn er haldinn annað hvert ár í tengslum við myndlist en hitt árið í tengslum við hönnun og arkitektúr og við höfum ekki verið þátttakendur, við höfum ekki verið eins skipulegir þátttakendur í Feneyjatvíæringnum að því er ég best veit. En ég verð nú að viðurkenna að ég sé að hv. þingmaður telur að þetta sé aðeins öðruvísi. Eins og ég hef skilið það þá höfum við verið formlegir þátttakendur í myndlistartvíæringnum en ekki í hönnun og arkitektúr. Nú viljum við breyta því þannig að við séum þátttakendur í bæði hönnun og arkitektúr og svo myndlist, af því að það sem við höfum séð er að það er alveg gríðarlegur kraftur sem fylgir þessari þátttöku og mikill áhugi og margföldunaráhrifin geysileg. Við finnum líka að það er svo margt sem við getum gert betur á sviði hönnunar. Ég vil líka nefna það hér að eitt af því sem er gott við breytt fyrirkomulag í Stjórnarráði Íslands er að hönnuninni var iðulega tvískipt. Hluti af henni var í mennta- og menningarmálaráðuneytinu; menntun, hluti af Hönnunarsjóði, og svo það sem tengdist meira atvinnuvegum var í atvinnuvegaráðuneytinu. Þetta taldi ég að væri alltaf löstur á þessari stefnumótun fyrir hönnun og arkitektúr. Það sem við höfum verið að gera er að taka hverja grein fyrir sig og að öll stefnumótun sé í einu ráðuneyti og svo eigum við í mjög þverfaglegu samstarfi við fagaðila. Að lokum vil ég nefna að sú vinna sem ég er að kynna hér er vinna sem er unnin í mjög nánu samstarfi við grasrót hönnunar og arkitektúrs. Við höfum tekið mið af öllum þeim stefnuskjölum sem hafa áður verið unnin og ég í raun og veru kem hér og er að kynna þessa vinnu og við höfum lagt áherslu á að þetta sé aðferðafræði þar sem er sterk fagnálgun sem endar svo í þessari opinberu stefnumótun og það er styrkurinn við þessa stefnumótun sem við höfum verið að leiða.

Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á fjölmiðlalögum, nr. 38/2011. Frumvarpinu er ætlað að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins, nr. 2018/1808, um breytingu á hljóð- og myndmiðlunartilskipun ESB, nr. 13/2010. Frumvarp þetta er samið í þáverandi mennta- og menningarmálaráðuneyti sem í dag er menningar- og viðskiptaráðuneyti. Miklar breytingar hafa orðið á undanförnum árum á stöðu fjölmiðla, einkum með tilkomu og vexti samfélagsmiðla, efnisveitna og mynddeiliveitna. Tilefni breytingar á hljóð- og myndmiðlunartilskipuninni var að hún fæli ekki í sér fullnægjandi vernd fyrir börn og neytendur á svokölluðum mynddeiliveitum. Þekktustu mynddeiliveitur eru Youtube og Facebook og fleiri veitur sem veita myndefni og annað slíkt. Einnig kom í ljós ósamræmi á milli krafna sem gerðar eru til línulegrar og ólínulegrar miðlunar. Reglur tilskipunarinnar um hámark auglýsingatíma þóttu ekki þjóna tilgangi lengur og ýmis atriði sem nauðsynlegt væri að endurskoða í ljósi reynslunnar af beitingu ákvæða tilskipunarinnar. Áhorfsvenjur einstaklinga hafa breyst og sérstaklega barna. Línulegt áhorf hefur minnkað og fólk horfir sífellt meira á efni í ólínulegri dagskrá og á mynddeiliveitum. Nauðsynlegt var talið að reglur um fyrrnefndar miðlunarleiðir yrðu samræmdar til að stuðla að jafnræði fjölmiðla óháð þeim miðlunarleiðum sem þeir nota. Þá hefur einnig orðið gífurleg tækniþróun á undanförnum árum, sérstaklega þegar litið er til þess hvernig efni er miðlað, og því nauðsynlegt að lagaumhverfið endurspegli þær breytingar sem hafa átt sér stað. Virðulegi forseti. Nú mun ég víkja að meginefni frumvarpsins. Í fyrsta lagi er lagt til að mynddeiliþjónusta falli að hluta undir lögsögu fjölmiðlanefndar og nýjar efnisreglur í fjölmiðlalögum. Þessi breyting er nýmæli þar sem með þessu eru ákveðnir þættir í starfsemi mynddeiliveitna felldir undir fjölmiðlalög þótt slíkar veitur séu ekki fjölmiðlar í eðli sínu. Í öðru lagi er með ítarlegum lögsögureglum kveðið á um staðfesturíki mynddeiliveitna, þ.e. undir lögsögu hvaða EES-ríkis starfsemi þeirra heyrir. Þá er með ítarlegum hætti kveðið á um þær viðeigandi ráðstafanir sem mynddeiliveitur þurfi að grípa til í því skyni að vernda börn og ungmenni fyrir efni og notendaframleiddu efni sem getur haft skaðleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðislegan þroska þeirra. Óheimilt verður að dreifa efni sem hvetur til ofbeldis, haturs og refsiverðs verknaðar, og í því efni er sérstaklega tilgreind hvatning til hryðjuverka, og efni sem lýtur að kynþátta- og útlendingahatri. Að sama skapi er skerpt á sambærilegum reglum sem gilda fyrir fjölmiðla. Hér er rétt að geta þess að reglurnar snúast ekki um að mynddeiliveiturnar ritskoði efni sem deilt er á þeirra vegum heldur að þær geri notendum sínum auðvelt að tilkynna efni sem fer gegn reglum þeirra og tilskipunarinnar. Mynddeiliveitum er skylt að grípa til viðeigandi ráðstafana ef ljóst þykir að efnið brjóti í bága við ákvæði tilskipunarinnar. Í fjórða lagi eru breytingar á ákvæðum um upprunaland fjölmiðlaþjónustu og hvernig skuli bregðast við efni sem sjónvarpað er frá einu ríki en er beint til notenda í öðru ríki. Hér er ríkjum sem efninu er beint að og sem telja að efni brjóti gróflega gegn lögum þeirra gert auðveldara að stöðva slíkar útsendingar eða krefjast þess að upprunaríkið grípi til viðeigandi aðgerða. Þá er gerð krafa um að 30% af framboði myndefnis eftir pöntun verði evrópsk verk og auglýsingareglur rýmkaðar þannig að hámark auglýsinga verði 20% á tilteknum tímabilum en ekki bundið við 20% á klukkustund eins og gildir nú. Í sjötta lagi er í frumvarpinu gert ráð fyrir að fjölmiðlanefnd fái það hlutverk að gera áætlanir og ráðstafanir til að efla og þroska fjölmiðlalæsi almennings auk annarra verkefna sem varða upplýsingagjöf til Eftirlitsstofnunar EFTA og þátttöku í starfi samráðshóps evrópskra fjölmiðlaeftirlitsstofnana. Að lokum er í frumvarpinu lagt til að nýttar séu heimildir í tilskipuninni til að setja frekari reglur en kveðið er á um þar en kveðið verður á um að aðeins þeim sem ekki stunda viðskipti sé heimilt að kosta barnaefni. Aðrar breytingar eru minni háttar. Virðulegi forseti. Ég tel að það frumvarp sem ég mæli hér fyrir feli í sér ýmsar réttarbætur í takt við þær breytingar sem hafa orðið á undanförnum árum í fjölmiðlun og samfélagsmiðlum og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra, Lilju Dögg Alfreðsdóttur, fyrir kynningu á frumvarpinu. Það er um margt prýðilegt og sérstaklega finnst mér ánægjulegt að sjá að hér er verið að setja skorður við efni sem varðar hatursorðræðu og tel það mjög mikilvægt að við pössum upp á það. Slíkt efni getur verið mjög skaðlegt þeim sem verða fyrir slíkri orðræðu og það er eitthvað sem er brýnt að við pössum upp á. En svo er annað sem er bara forvitni þess sem hér talar og það felur í sér spurninguna: Hvað er evrópskt efni? Er það landfræðilegt? Er það efni sem er framleitt innan EES? Er það menningarlegt? Væri í tilfelli Bretlands þá efni sem er framleitt í Bretlandi áður en það gekk úr Evrópusambandinu evrópskt efni en ekki lengur eftir að Bretar gengu úr því? Ég væri til í að heyra hvort það sé þá til tæmandi listi um það hvenær myndefni og slíkt uppfyllir þær kröfur að teljast vera evrópskt.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans innlegg. Nú er það svo að við ræðum það sem er evrópskt efni, til að mynda íslenskt efni er evrópskt efni, svo ég nefni dæmi. Ég hefði haldið að breskt efni væri það líka. Ég held, eins og ég hef skilið tilskipunina og vona sannarlega að það sé réttur skilningur, að það gangi út frá landfræðilegri legu og eiginlega undantekningarlaust þá er verið að uppfylla þessi ákvæði um að efni sé a.m.k. 30% evrópskt. Þetta tengist þá mjög oft því að það sé verið að einblína á innlent efni sem er þá evrópskt efni út frá þessari tilskipun. Ég hafði áhyggjur af því, svo að ég viðurkenni það hér, að hér væri verið að setja ákveðnar kvaðir á og ákveðna stýringu á efni sjónvarpsstöðva. En þegar við fórum yfir það þá er það svo að flest eða öll ríkin sem munu innleiða þessa tilskipun uppfylla þessi skilyrði og gera það tiltölulega auðveldlega, að því er ég best veit. Hvað varðar það að setja á þessar ákveðnu skorður þá er það löngu tímabært að mínu mati og við erum auðvitað í þessari ótrúlegu stafrænu byltingu og nýjasta þróunin er að sjálfsögðu máltæknin og gervigreindin. Að mínu mati eru mun meiri tækifæri fólgin í þessari nýju tækni en að sama skapi þá þurfum við að búa til ákveðinn ramma í kringum þessa þróun til þess að hún sé til hagsbóta og við getum þá spornað gegn því sem gæti mögulega haft neikvæð áhrif.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég heyri að við erum í svipuðum vangaveltum því að það eru margar áskoranir sem fylgja uppgangi gervigreindar, þ.e. að efni sem áður hefur tekið manneskju marga klukkutíma, daga, vikur eða mánuði að búa til getur gervigreind búið til á örfáum sekúndum. Þá er hættunni boðið heim að slíkt efni geti orðið mjög algengt ef ekki verður við því spornað. Þess vegna er ánægjulegt að sjá að hér sé verið að stíga skref til að tryggja að það séu viðurlög og það sé hægt að grípa inn í til að stöðva slíka þróun, komi til hennar. Það er bara mjög gott að sjá það. Mig langar samt að víkja aðeins aftur að þessari flokkun á evrópsku efni. Nú getur það verið mjög breið flokkun og innan Evrópu eru nokkrir menningarheimar og ég velti því fyrir mér í því samhengi hvort það séu einhverjar vangaveltur um það hvort efni þurfi að vera ákveðið dreift, þannig að t.d. yrði ákveðinn hluti frá Skandinavíu, ákveðinn hluti frá Mið-Evrópu, Austur-, Vestur- og Suður-Evrópu og hvort það sé eitthvað sem þurfi að skoða eða er þetta eitthvað sem engin þörf er að hafa áhyggjur af því að þetta sé raunverulega nú þegar leyst? En ef svo er þá náttúrlega vitum við ekkert hver verður næsta myndefnaveita sem kemur upp, sem er akkúrat eitthvað sem vert er að hafa í huga með uppgangi gervigreindar. Slík veita gæti komið mjög hratt og verið með mjög mikið af efni.

Virðulegur forseti. Það er svo að það er meira og minna verið að huga að innlendum markaði og þess vegna er hann skilgreindur - svo að ég víki aftur að mínu svari þá er efni þar skilgreint sem evrópskt. Ég held að það hafi þótt of íþyngjandi, af því að þetta er innleiðingarmál, að nefna sérstaklega viðkomandi þjóðríki eða eitthvað slíkt, en ég held að tilgangurinn sé að hlúa að gerð innlends efnis og að það verði ekki algjörlega undir í samkeppninni við erlent efni og það mikla efni sem hefur verið að koma í stríðum straumum frá Bandaríkjunum þar sem Bandaríkin framleiða mest af því efni sem kemur inn á mynddeili veitunnar og svo inn á stóru efnisveiturnar eins og Netflix og Disney+ og fleiri. Að því sögðu þá er það auðvitað mjög ánægjulegt að sjá að þróunin er líka sú að það er aukning á efni frá öllum heimshornum og mjög auðvelt að nálgast textun. Það sem ég sakna þó er íslensk textun og þá er það áminning til okkar um hvort við getum ekki nýtt máltæknina og gervigreindina til að koma textum að þar. Það er eitthvað sem ég er búin að skrifa hjá mér vegna þess að við þurfum að auka texta eða talsetningar á efni af því að ég tel að það myndi bæði auka og dýpka lesskilning hjá fólki. Það er líka meiri þörf á því þegar lífaldur þjóða er að hækka. Þannig að ég tel að það sé eitthvað sem við þurfum að skoða enn frekar.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir framsöguna á þessu mikilvæga máli. Mig langar líka að fagna sérstaklega b-lið 12. gr. sem fjallar um að fjölmiðlum sé óheimilt að kynda undir hatri á grundvelli ýmissa hluta. Verandi hvítur miðaldra karlmaður þá hef ég þau forréttindi að lenda ekki mjög mikið í slíku hatri en konur, fólk af erlendum uppruna og fólk með aðra kynhneigð, kynvitund og kyntjáningu lendir skelfilega illa í þessu. Það er oft þannig að þetta fólk er tekið fyrir öðruvísi í fréttum fjölmiðla. Það er fjallað um það öðruvísi, fjallað meira um það jafnvel, gert meira úr hlutum af því að það er öðruvísi. Síðan um leið og þessar fréttir eru komnar í fjölmiðla þá fyrst byrjar hatrið í kommentakerfum fjölmiðla. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að mér fannst greinargerðin ekki vera alveg nógu skýr um það, hvort það að fjölmiðlum sé óheimilt að kynda undir hatri eigi ekki örugglega líka við um það sem þeir leyfa lesendum að skrifa í kommentakerfunum hjá sér.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á mikilvægi þess að við spornum gegn allri hatursumræðu og reynum frekar að einblína á það sem sameinar í stað þess sem sundrar. Ég tel að margt í þessari tilskipun sé til þess fallið að reyna að ná betur utan um umræðuna og gera hana málefnalegri. Varðandi spurningu hv. þingmanns um það hvort þetta ætti líka við um athugasemdir sem birtast þá, eins og hv. þingmaður, sé ég það nú ekki í greinargerðinni þannig að þetta er eitthvað sem við þyrftum að skoða betur í ráðuneytinu. Það er hins vegar svo, eins og þið hafið mörg tekið eftir, að það eru margir miðlar sem hafa ekki opið fyrir athugasemdir þegar verið er að skrifa fréttir vegna þess að það gerist oft að það er verið er að skrifa frétt um einstakling eða fyrirtæki eða hvernig svo sem það er, sem er bara frétt um eitthvað sem viðkomandi aðili hefur verið að gera, og svo er bara athugasemdakerfið uppfullt af einhverju sem er kannski miður skemmtilegt. Þá hafa ýmsir fjölmiðlar gripið til þess ráðs að þeir eru hreinlega ekki með athugasemdir, leyfa ekki athugasemdir, m.a. út af þessu. Nú er ég ekkert sérstaklega að mæla með því. En ég held að þetta hljóti að vekja upp spurningar um það og brýningu til okkar um að við getum ekki nokkurn tímann verið fylgjandi því eða haft of mikið svigrúm gagnvart slíkri orðræðu og hún er til þess fallin frekar, eins og ég sagði í inngangsorðum mínum, að sundra. Við sjáum það líka að við þurfum að vera mun meira vakandi gagnvart því hvað tæknin getur boðið upp á.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og það er ánægjulegt að heyra að hún er sammála mér um að við þurfum að berjast gegn hatursorðræðu hvar sem hún er og þá kannski sérstaklega á almennum stöðum eins og í fjölmiðlum. Það er von mín að ráðherra sé tilbúin að fara í samtal við fjölmiðlana og okkur sem viljum berjast gegn hatursorðræðu og finna út hvernig við getum dregið úr þessu vegna þess að áhrifin sem þetta hefur á fólkið sem lendir í þessu eru miklu meiri en við höldum. Við sem erum forréttindafólk, við sem erum hvít á hörund, miðaldra, við vitum ekki hversu alvarlegt þetta er. Við þurfum sérstaklega að hugsa um yngri kynslóðirnar okkar þegar kemur að þessu. Það er von mín að ráðherra sé til í að vinna vel að þessu vegna þess að við þurfum bæði í fjölmiðlum, myndefni og öðru að tryggja það að við séum að byggja samfélag þar sem allir njóta þess að vera hér og líða ekki fyrir að vera einhvern veginn öðruvísi en við hin.

Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að stuðla að því að umræðan sé málefnaleg. Ég vil líka vekja máls á því í mínu andsvari að staða fjölmiðla, ekki bara á Íslandi, er grafalvarleg. Það hefur verið að gerast með tilkomu tækninnar. Við njótum hennar svo sannarlega á hverjum einasta degi og tækifærin sem eru í henni eru óendanleg og ég held að við finnum það bæði í störfum okkar og margt er alveg ótrúlega heillandi en að sama skapi þá hefur hún auðvitað valdið því að svokallað tekjumódel fjölmiðla er orðið gjörbreytt. Margir einkareknir fjölmiðlar fjármögnuðu sig meira og minna með tekjum af auglýsingum en nú þegar farvegur auglýsinga er í síauknum mæli inn á mynddeiliveitum, á samfélagsmiðlum þar sem gervigreindin er mjög flink í að finna út ákveðna hópa og hvaða hópar hafa áhuga á ákveðinni þjónustu eða vörum út frá leitarvélum og öðru slíku, þá erum við allt í einu komin í gjörbreyttan heim. Og af því að ég fór að tala um stöðu fjölmiðla þá er það viðfangsefni samtímans að taka samtalið og fara í þá vinnu að finna út úr því hvaða tekjumódel er sjálfbært til lengri tíma litið. Þar hef ég sem ráðherra verið að horfa í auknum mæli á áskriftir og líta til þeirrar þróunar sem hefur verið að gerast erlendis. Ég nefni blað eins og New York Times þar sem auglýsingatekjur hafa dvínað verulega en að sama skapi hafa áskriftartekjur aukist verulega.

Virðulegi forseti. Mig langaði að koma hér stutt upp í framhaldi af andsvari hæstv. ráðherra. Umhverfi fjölmiðla er svo sannarlega búið að breytast á undanförnum árum eða áratug. Við þurfum að vera opin og vera tilbúin að taka þá umræðu, sérstaklega hér inni og úti í samfélaginu, um það hvernig við getum gert fjölmiðlum kleift að afla tekna án þess að það kannski komi niður á fólki. Það er mjög algengt að búa til fyrirsagnir sem ganga allar út á það að maður fari með músina og velji þær til að lesa og þessar fyrirsagnir eru alltaf settar fram í æsifréttastíl: Þingmaður grenjaði í ræðustól, eða eitthvað. Eða: Þingforseti henti blaði í gólfið. Allar þessar setningar eru til þess fallnar að einhver ýti á þær. En það sem við oft áttum okkur ekki á er að það að skrifa hlutina svona, að fréttamenn séu neyddir til að skrifa hlutina svona til að auglýsingar á vefnum komi upp, gerir það að verkum að það sem verið er að fjalla um getur haft áhrif á fólkið sem er þarna á bak við og sært það. Þessi stíll, þessi æsifréttastíll, virðist vera sá eini sem tryggir þessum fjölmiðlum fjármagn. Við þurfum að hugsa um hvernig við tæklum það líka vegna þess að þetta allt saman elur síðan á þessu hatri, t.d. gagnvart þingmönnum sem gráta. Að sjálfsögðu er ég að taka slæmt dæmi vegna þess að, eins og ég sagði áðan, ég nýt þeirra forréttinda að lenda ekki mikið í þessu vegna þess að ég er hvítur, miðaldra karlmaður, með ekkert hár og grátt skegg. Það er mikilvægt að við tökum ekki bara upp Evrópusambandsreglugerðir hérna heldur hugsum þetta vel og djúpt og nýtum þetta tækifæri til þess að taka á þeim hrikalegu hlutum sem fólkið okkar, krakkarnir okkar og bara ungt fólk almennt, er að lenda í að fá svona hatur á sig. Við verðum að vera tilbúin að berjast gegn því.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um rafrænar skuldaviðurkenningar, mál nr. 980 á þskj. 1528. Með frumvarpinu er lagt til að setja heildarlög um nýtt lánaform, svonefndar rafrænar skuldaviðurkenningar sem ólíkt skuldabréfum verði gefnar út, varðveittar og þinglýst alfarið rafrænt. Tillögur frumvarpsins eru liður í að fylgja eftir stefnu Alþingis og stjórnvalda um eflingu á stafrænni þjónustu hins opinbera. Frumvarpið er samið í menningar- og viðskiptaráðuneyti og dómsmálaráðuneyti í samráði við stýrihóp um rafrænar þinglýsingar sem skipaður er fulltrúum fyrrnefndra ráðuneyta, fjármála- og efnahagsráðuneytis vegna Stafræns Íslands, sýslumanna og Þjóðskrár Íslands. Til ráðgjafar við gerð frumvarpsins var starfsfólk frá Lagastofnun Háskóla Íslands. Virðulegur forseti. Rafrænum skuldaviðurkenningum er ætlað að veita sambærilegt réttarfarshagræði og skuldabréf, auka skilvirkni í viðskiptum, einfalda lánaumsýslu, hafa jákvæð umhverfisáhrif og skapa hagræði fyrir almenning, lánveitendur og opinbera aðila. Með frumvarpinu er ekki hróflað við réttarreglum um skuldabréf sem hvíla að mestu á ólögfestum grundvelli í íslenskum rétti. Í frumvarpinu er lagt til grundvallar að kröfuréttindi samkvæmt rafrænum skuldaviðurkenningum lúti þeirri meginreglu fjármunaréttar að við framsal kröfu öðlist framsalshafi ekki betri rétt gagnvart skuldara en framseljandinn átti, þ.e. að sérreglur viðskiptabréfa um mótbárutap skuldara gildi ekki um rafrænar skuldaviðurkenningar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að rafrænar skuldaviðurkenningar verði unnt að gefa út vegna hvers konar lána. Í ákvæði til bráðabirgða er þó gert ráð fyrir að rafrænar skuldaviðurkenningar verði fyrst um sinn bundnar við fasteignalán til neytenda og neytendalán til fjármögnunar á ökutæki en slík lán eru fyrirferðarmikil í framkvæmd. Lagt er til að sú takmörkun gildi til 31. desember 2025 eða þar til meiri reynsla verður komin á hið nýja lánaform. Samhliða þessu er lagt til að komið verði á fót upplýsingagátt um rafrænar skuldaviðurkenningar þar sem aðgengilegar verði upplýsingar um efni skuldbindinga samkvæmt rafrænni skuldaviðurkenningu og önnur atriði er hana varða. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til afmarkaðar breytingar á þinglýsingalögum, lögum um aðför, lögum um nauðungarsölu, lögum um meðferð einkamála, sem dómsmálaráðherra fer með, og lögum um sértryggð skuldabréf, sem fjármála- og efnahagsráðherra fer með. Miða tillögurnar að því að bæði þinglýsing og fullnusta rafrænna skuldaviðurkenninga geti farið fram með rafrænum hætti auk þess sem þær geti verið andlag tryggingasafns og að unnt sé að höfða dómsmál vegna þeirra samkvæmt sérstökum réttarfarsreglum XVII. kafla laga um meðferð einkamála. Verði frumvarpið að lögum mun það einkum hafa áhrif á almenning, lánveitendur og opinbera aðila. Byggt er á því að umtalsverður félagslegur ávinningur felist í notkun rafrænna skuldaviðurkenninga í stað lánaskjala á pappírsformi, m.a. fyrir lántaka, fjármálastofnanir, fasteignasölur og sýslumannsembætti, þar á meðal vegna minni tilkostnaðar við umsýslu og þinglýsingar pappírsskjala og þá meira hagræði fyrir lántaka og lánveitendur. Þjóðhagslegur ávinningur af rafrænum þinglýsingum er talinn vera mikill og er hann að lágmarki metinn á bilinu 1,2–1,7 milljarðar á ári. Það er nú eitthvað. Þá er ótalinn ábati vegna vaxtamunar, hraðra viðskipta, minni ferðakostnaðar o.s.frv. Ábati ríkissjóðs mun einkum felast í aukinni skilvirkni í störfum sýslumanna. Gert er ráð fyrir því að fjárhagsleg áhrif verði óveruleg en til þess fallin að draga úr kostnaði fyrir ríkissjóð til lengri tíma. Virðulegi forseti. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.