Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Innihald þessa frv. er einvörðungu, að frestur verði gefinn til að ljúka álagningu stóreignaskatts til febrúarloka 1958. En í lögunum, eins og þau voru samþ. á sínum tíma, var gert ráð fyrir, að hægt yrði að ljúka álagningunni fyrir áramót. Þetta hefur verið talið nauðsynlegt, og voru gefin út um þetta brbl. í þinghléinu, og er hér ráðgert, að þau verði staðfest. Ég skal taka fram, að mér finnst sjálfsagt, að þessi brbl. fái sína staðfestingu, en ég vil taka fram, að stóreignaskattsálagningunni er nú lokið. Ég hef því miður ekki hér þá bráðabirgðaskýrslu, sem ég hef fengið um það. En ég hygg það muni rétt, að heildarskatturinn skv. þeirri álagningu muni nema um nálega 135 millj. kr., og er þá eftir að taka til greina kærur, sem koma, þannig að skatturinn verður nokkru lægri, en þetta endanlega.



Herra forseti. Ég get í raun og veru fallið frá orðinu, vegna þess að ég ætlaði aðeins að spyrjast fyrir um, hver hefði orðið hin raunverulega fjárhæð skattsins. Nú hefur hæstv. fjmrh. upplýst, að skv. bráðabirgðauppgjöri muni skatturinn nema 135 millj. kr., og skal ég ekki efast um, að hér sé rétt farið með. En þegar þessi skattur var til umr. hér í þinginu, var það ein aðalástæðan hjá stjórnarliðinu fyrir því, að óhætt væri að samþykkja slíkan skatt, sem sjálfstæðismenn héldu fram að væri meiri blóðtaka, en atvinnulífið mundi þola, þá var ein aðalástæðan, að skatturinn næmi aðeins 80 millj. kr. Nú er sýnilegt skv. þessu bráðabirgðauppgjöri, sem hæstv. fjmrh. hefur skýrt hér frá, að skatturinn nemur 55 millj. kr. hærri upphæð, en gert var ráð fyrir, þegar frv. var hér til umr. í þinginu.  Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh., hvort það sé ætlun stjórnarinnar að koma með brtt. við lögin um að lækka skattálagninguna, þannig að heildarskatturinn nemi ekki 135 millj. kr., eins og nú er, heldur 80 millj. kr., eins og gert var ráð fyrir, þegar frv. var samþykkt. En í því trausti samþykkti Alþ. frv., að ekki væru teknar nema 80 millj. kr. af landsmönnum í þennan skatt.



Ég vil bara leiðrétta misskilning, sem kom fram hjá hv. ræðumanni. Þegar lögin um stóreignaskattinn voru sett, var mjög greinilega tekið fram, að það væri ómögulegt að gera nokkra áætlun um, hvað hann mundi gefa. Á hinn bóginn gerðu menn sér vonir um, að hann mundi ekki gefa undir 80 milljónum. Við skulum nú segja, að þannig hefði farið, að skatturinn hefði orðið undir 80 millj. Þá hefði samt sem áður aldrei komið til greina, að það hefði verið lagt ofan á þennan skatt. Hann var ákveðinn eftir föstum reglum í frv., og hér var ekki lögð á tiltekin fjárhæð. Gildir auðvitað alveg sama um þetta og tekju- og eignarskattinn. Hann er lagður á eftir ákveðinni reglu, en ekki breytt á eftir til hækkunar eða lækkunar. Það hefði verið fullkomið siðleysi, ef ekki hefðu náðst 80 millj., að fara þá að bæta ofan á skattinn með sérstökum lögum, Slíkt hefði aldrei verið gert. Skatturinn verður vitaskuld innheimtur eftir lögunum eins og þau eru, alveg eins og farið er að skv. lögum um tekju- og eignarskatt. Svo vil ég aðeins rifja upp, þó að það sé reyndar hv. þingmönnum sjálfsagt fast í minni, að þessi skattur er þannig á lagður, að gert er ráð fyrir því, að ein milljón í eign sé skattfrjáls, en lagt á það, sem menn eiga þar fram yfir.



Herra forseti. Skatturinn er, eins og allir víta, aðallega til kominn á þann hátt, að fasteignir, sérstaklega hér í Rvík, hafa verið metnar miklu hærra, en skynsamlegt má teljast. Þær hafa verið metnar svo hátt, að sýnilegt er nú, að fjöldi manna kemst í mikil vandræði með að greiða skattinn skv. því nýja mati, sem framkvæmt hefur verið. Ein aðalástæðan og sterkustu rök stjórnarliðsins fyrir því, að óhætt væri að leggja skattinn á, var einmitt sú, að hann næmi ekki hærri fjárhæð en 80 millj. kr. Ef hæstv. fjmrh. hefði í öndverðu tilkynnt, að mjög væri líklegt, að skatturinn yrði 130–140 millj. kr., þá er engin trygging fyrir því, að þingið hefði samþ. frv. Þess vegna er þetta að fara aftan að skattborgurunum. Og ég vil spyrja: Ef skatturinn skyldi nú reynast svo sem 160 millj., þannig að hann hækkaði um 100%, því að vel getur verið, að hann hækki enn að einhverju leyti, þegar ekki er búið alveg að ljúka við útreikninginn, ætlar þá stjórnin samt sem áður að taka af skattgreiðendum, helmingi hærri fjárhæð en gert var ráð fyrir í upphafi? Ég endurtek því, að farið er aftan að skattgreiðendum með því að taka af þeim skatta á þann hátt, sem hér er gert.



Herra forseti, Ástæðan fyrir því, að ég hef kvatt mér hljóðs, er sú, að nú hefur verið birt bréf forsrh. Íslands, Hermanns Jónassonar, til forsrh. Sovétríkjanna, Bulganins. Ég ætla ekki að þessu sinni að ræða, a. m. k. ekki neitt verulega, efnishlið málsins. Um formshliðina vil ég fyrst segja það, að mér fellur miður, að í bréfinu skuli gæta nokkurrar eða jafnvel allmikillar kerskni, líkt og þegar menn í blaðadeilum eru að reyna að knésetja hvor annan. Ég álít, að það sé mjög auðvelt að svara með fullri einurð og fullri kurteisi og að það eitt eigi við í slíkum umræðum. Í 16. gr. þingskapanna segir m. a.: „Til utanríkismálanefndar skal vísað utanríkismálum. Utanríkismálanefnd kýs úr sínum hópi með hlutfallskosningu þrjá menn til ráðuneytis ríkisstjórninni um utanríkismál, enda skal stjórnin ávallt bera undir þá slík mál, jafnt milli þinga sem á þingtíma.“ Þessi undirnefnd utanrmn. hefur ekki verið kosin þrátt fyrir tilmæli sjálfstæðismanna í utanrmn. Það er út af fyrir sig vítavert, og ég víti það. Úr því að ekki var búið að kjósa hana áður, þá bar að kjósa hana nú, áður en bréfi forsrh. Sovétríkjanna var svarað, og bera undir hana það svar. En ef menn vildu áfram vanrækja þá skyldu, þá bar að leita annarra samráða við allt Alþingi á lokuðum fundi, og ef ég tala fyrir sjálfstæðismenn sérstaklega, þá tel ég vanrækslu mikla, að málið hefur ekki verið borið undir okkur. Ég vil nú leyfa mér að spyrja, úr því að svo hefur verið á málinu haldið, í hvers nafni hæstv. forsrh. Íslands tali í bréfi sínu. Hann gefur sjálfur í skyn, að hann tali þar fyrir hönd þjóðarinnar. Slíkt væri vitaskuld mjög æskilegt í svo stóru máli, að forsrh. þjóðarinnar talaði fyrir hönd sinnar þjóðar eða gæti gert það. Og undir öllum kringumstæðum bar honum að leitast við að fá þá aðstöðu með því að hafa samráð við þingflokkana alla. Þetta hefur, eins og ég áðan sagði, ekki verið gert. Við sjálfstæðismenn, sem við nýafstaðnar kosningar til bæjar- og sveitarstjórna fengum meira en helming greiddra atkvæða, höfum alls ekki verið um þetta mál spurðir. Blað hæstv. forsrh. segir um þetta: „Í Morgunblaðinu er í gær kvartað undan því, að bréfið hafi ekki verið lagt fyrir Alþingi eða þingnefnd, eins og sums staðar hefur verið gert í svipuðu tilfelli, t. d. í Noregi og Danmörku. Þessa gerðist ekki þörf hér, því að vegna bréfa Bulganins þurfti ekki að taka afstöðu til atriða, sem Alþingi hafði ekki áður tekið ákveðna afstöðu til, t. d. varðandi Atlantshafsbandalagið, hlutleysi, að hér séu aðeins vopn til varnar o. s. frv.“ Þetta segir blað hæstv. forsrh. En ég mætti nú kannske leyfa mér að minna hæstv. forsrh. á það, að þegar við sjálfstæðismenn knúðum fram á Alþingi samþykkt Alþingis fyrir aðild Íslendinga að Atlantshafsbandalaginu, þá var hann sjálfur svarnastur fjandmaður þess, að þetta samþykki yrði gefið, og í hans eigin hjarta, ef dæma má eftir orðum af hans eigin vörum, þá ríkti meira vantraust á þessum samtökum en með nokkrum öðrum manni jafnvel. Nú aftur á móti byggir hæstv. forsrh. allt sitt traust á Atlantshafsbandalaginu. Um það segir hann nú í bréfinu til forsrh. Sovétríkjanna, með leyfi hæstv. forseta, á þessa leið: „Hafa Íslendingar komizt að þeirri niðurstöðu, að öryggi Íslands verði að óbreyttum aðstæðum bezt tryggt með þátttöku í Atlantshafsbandalaginu, enda séu þau samtök helzta trygging þess, að friður haldist, meðan ekki næst samkomulag um bætta sambúð stórþjóðanna og verulega afvopnun.“ Þetta er álit hæstv. forsrh. í dag, mannsins, sem mestu vantrausti lýsti á Atlantshafsbandalagið, þegar Íslendingar tóku ákvörðun um sína þátttöku í því. Og ég leyfi mér nú að spyrja hæstv. forsrh., úr því að hans eigin afstaða til NATO hefur algerlega snúizt við og er nú í engu samræmi við fortíð hans í því máli, hvernig getur hann þá treyst því, að dómur okkar sjálfstæðismanna um gagnsemi NATO sé eilíflega óumbreytanlegur, en á því byggir hann? Ég vil biðja menn að skilja, og ég legg áherzlu á það, að ég er ekki að gefa í skyn nokkurn skapaðan hlut um breytt álit okkar sjálfstæðismanna á NATO, heldur er ég aðeins að spyrja þann, sem sjálfur hefur snúizt algerlega gegn sinni fortíð í þessu máli, hvers vegna hann þykist mega treysta fastheldni okkar sjálfstæðismanna við fyrri afstöðu okkar án þess að spyrja okkur. Það er þetta, sem ég er að spyrja um. Ég vil að öðru leyti slá því föstu, þó að óþarft ætti að vera, í eitt skipti fyrir öll, að Hermann Jónasson forsrh. hefur ekkert umboð til að flytja einum né neinum skilaboð í nafni Sjálfstfl., hvorki í þessu máli né neinu öðru, án þess áður að hafa leitað leyfis okkar til þess og fengið það. Og hvað segir svo hans eigið blað um vald hans til að tala í nafni þjóðarinnar í þessum efnum? Hvað segir Tíminn um það? Hann segir í þessu sama blaði eða eintaki, sem ég áðan vitnaði í, með leyfi hæstv. forseta, - það er Tíminn frá í gær, - hann segir: „Morgunblaðið spyr um það, hvort bréfið túlki stefnu allrar ríkisstjórnarinnar. Svarið við þeirri spurningu veit þó blaðið vel, þar sem kunnugt er um, að einn stjórnarflokkurinn, Alþýðubandalagið, er andvígur þátttöku í Atlantshafsbandalaginu, og hefur þátttaka hans í stjórninni ekki breytt þeirri afstöðu hans.“ Þetta segir stjórnarblaðið um þá hlið á málinu. En nú þætti mér gaman að vita, - og ykkur þykir það sjálfsagt öllum, - hvað blað hæstv. utanrrh. segir um þetta sama mál. Forsætisráðherrans blað fullyrðir, að Alþb. hafi hreinar hendur og sé andvígt Atlantshafsbandalaginu, en blað utanrrh. segir hins vegar, með leyfi hæstv. forseta: „Þjóðviljinn virðist ekki vera alls kostar ánægður með svarbréf Hermanns og lýsir yfir, að bréfið hafi ekki verið borið undir ríkisstj. alla og lýsi því aðeins einkaskoðunum forsætisráðherra. Þetta er furðulegt “ Og svo heldur blaðið áfram: „Stjórnarsamningurinn, sem Lúðvík Jósefsson og Hannibal Valdimarsson undirrituðu, er sannarlega ekki einkaskoðun forsætisráðherra.“ Hér segir blað utanrrh., að ráðherrar Alþb. séu algerlega sammála, þeir séu bundnir af sínum samningum, en blað forsrh. segir, að þeir séu alveg óbundnir og algerlega ósammála. Hvorum á að trúa? Forsrh. og utanrrh, eru að talast við eða blöð þeirra um eitt þýðingarmesta utanríkismál þjóðarinnar, og annar segir það svart, sem hinn segir hvítt, alveg ófeimnir og alveg augljóslega. En auðvitað er skoðun Alþýðublaðsins, blaðs utanrrh. hæstv., í þessu máli alveg laukrétt. Hlífð hæstv. forsrh. við ráðherra kommúnistanna raskar auðvitað ekki því, að meðan kommúnistar sitja í stjórn hans, þá talar hann í þeirra umboði. Þetta er laukrétt hjá hæstv. utanrrh. og hans blaði. Ég vil enn fremur leyfa mér að gefa blaði stærsta stjórnarflokksins orðið, gefa orðið sjálfu fórnardýrinu, sem verið er að slátra eða gefa blóðinngjöf til skiptis. Þetta blað stærsta stjórnarflokksins fer einnig í gær nokkrum orðum um forsrh. hæstv. og bréf hans. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Bréf Hermanns er ákaflega neikvætt og þarflaust plagg. Það einkennist af því í einu og öllu, að það er ekki hugsað af íslenzkum sjónarhóli, ekki miðað við hagsmuni og viðhorf Íslendinga, heldur þræðir það algerlega viðhorf bandarískra valdamanna og fer meira að segja aldrei út fyrir stefnu Dullesar hins alræmda.“ Og svo kemur kórónan. Það er ekki nóg með, að hann hlýði algerlega Dulles, heldur er hann svo ósvífinn að dómi Þjóðviljans, með leyfi hæstv. forseta: „Bréf Hermanns gæti eins vel verið samið af Guðmundi Í. Guðmundssyni utanríkisráðherra.“ Ja, lengra verður nú víst ekki komizt í forsmáninni, býst ég við, Það gæti bara verið samið af sjálfum utanríkisráðherranum, þessum skaðræðismanni, sem þeir eru í samstarfi við í ríkisstj. og alveg réttilega segir, að hann sjálfur og forsrh. geti talað fyrir hönd Þjóðviljans í þessum efnum. Svo er talað um yfirlæti hæstv. forsrh., sem ég kannast alls ekkert við, og það er talað um siðlausan orðaleik hans, og svo segir enn fremur: „Ekkert af þessu kemur þó á óvart“ - hvorki yfirlætinu né siðlausa orðaleiknum. „Þessi sjónarmið eru í samræmi við þjónshlutverk þau, sem ýmsir forustumenn Framsóknar og Alþfl. hafa tekið sér að undanförnu, að því er virðist af frjálsum vilja. En það kemur á óvart, hversu langt Hermann Jónasson virðist reiðubúinn að ganga.“ Ja, svo bregðast krosstré sem önnur tré. Það kemur ekkert á óvart, að vinirnir og samherjarnir í ríkisstj. skuli vera að leika þjónshlutverk af frjálsum vilja, en það kemur á óvart, að Hermann Jónasson virðist reiðubúinn að ganga svona langt, þ. e. a. s, lengra en Dulles og jafnlangt og Guðmundur Í. Guðmundsson. Þetta kemur á óvart. Enn fremur segir Þjóðviljinn: „Og það er siðlaust athæfi, að hæstv. forsrh. skuli leyfa sér að afgreiða með marklausu orðahjómi mál, sem er í nánustu tengslum við sjálfa tilveru þjóðarinnar, ef illa fer. Og um það má svo eflaust deila, hvort hér er að verki þekkingarleysi í alþjóðamálum eða eitthvað enn lakara.“ Ja, þetta er engin smáskammtalækning, sem hæstv. forsrh. fær. Í bezta tilfelli alveg þekkingarlaus í utanríkismálum, en sennilega eitthvað miklu verra. Þetta mundi nú bara vera kallaður sjúklingur á banabeð í forsætisráðherrastól, sem fær svona kveðju frá stærsta stjórnarflokknum. Og þó er þessu ekki lokið, því að enn segir Þjóðviljinn, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og skýrt var frá í blaðinu í gær, bar Hermann Jónasson ekki bréf sitt undir ríkisstjórnina. Varla hefur Hermann þó þvílíkt álit á sjálfum sér, að hann haldi, að Sovétstjórnin hafi skrifað honum einkabréf og bíði þess síðan í ofvæni að heyra, hvað einstaklingurinn Hermann Jónasson hafi að segja um alþjóðamál. Bréfið er auðvitað sent íslenzku ríkisstjórninni og stílað á Hermann af þeirri ástæðu einni, að svo hittist á, að hann er forsætisráðherra um þessar mundir. Enginn gat samið formlegt svar nema ríkisstjórn Íslands, og því er einkabréf Hermanns af þeirri ástæðu einni hlálegt og marklaust plagg. Þetta hlýtur Hermann að skilja. En hverjar eru þá hvatir hans? Sízt eru þessi vinnubrögð í samræmi við hvatningarorðin, sem sézt hafa í málgagni forsrh. að undanförnu um nauðsyn þess, að vinstri flokkarnir vinni nú saman af einlægni og drengskap.“ Þetta eru orð Þjóðviljans, og það eru mörg fleiri fróðleg, en ég læt þetta nægja. Það er náttúrlega málefni út af fyrir sig, að blað stærsta stjórnarflokksins skuli brigzla forsrh. um siðleysi, grunnhyggni og oflátungshátt og telja bréf hans hlálegt og marklaust plagg, um leið og þetta blað bregður forsrh. í raun og veru um fals og ódrenglyndi. Þetta eru allt saman innanhúsmál á stjórnarheimilinu. Það er mat þeirra, sem til þykjast þekkja, á sjálfum forsrh. landsins. Kjarni málsins er hins vegar sá, að sóðaorðbragð Þjóðviljans í garð hæstv. forsrh, raskar engu um meðábyrgð kommúnistanna á hryggbroti Bulganins, meðan þeir eiga sæti í stjórn landsins, sem hryggbraut Bulganin. Þess vegna eru svívirðingarnar um hæstv. forsrh. engu síður dómur Þjóðviljans um ráðherrana, sem flokkur Þjóðviljans hefur lagt til í stjórn hæstv. forsrh. Og það veit hver einasti maður, sem nokkuð þekkir til íslenzkra stjórnmála, að hæstv. forsrh. hefur borið bréfið undir bæði hæstv. atvmrh. og hæstv. félmrh., hvað svo sem hver segir. Það vita allir. Ég tel framkomu hæstv. forsrh. ámælisverða og tel, að hún beri vott um nokkurt fyrirhyggjuleysi og nokkurn ofmetnað og einræðishneigð. Og það eykur ekkert sóma Íslands út á við, að forsrh., sem nýverið hefur fengið herfilegt vantraust við þjóðaratkvæði, telur sig bæran um að gefa yfirlýsingar fyrir hönd þjóðarinnar um margþætt og margvísleg viðkvæm vandamál, sem út á við vita, alveg án þess að hafa nokkurt samráð við þá menn og þann flokk, sem við þessar sömu kosningar hlaut hreinan meiri hluta þjóðarinnar. Ég vil svo aðeins að lokum geta þess, að ástæðan til þess, að við sjálfstæðismenn höfum farið með löndum fram að þessu, er sú, að enda þótt þjóðin hafi vísað stjórninni út úr stjórnarráðshúsinu við kosningarnar til bæjar- og sveitarstjórna, þá teljum við nauðsynlegt, að stjórninni gefist kostur áður að leggja fram varanlegu úrræðin til lausnar efnahagsmálanna, úrræðin, sem hún er mynduð til þess að leggja fram og bera fram til sigurs, úrræðin, sem hæstv. forsrh. tjáði þjóðinni að mundu gerbreyta öllu í efnahagsmálum þjóðarinnar, án þess að nokkur þyrfti í raun og veru nokkra fórn að færa. Við viljum, eins og ég segi, að þjóðin fái að sjá framan í þessi vinstri úrræði. Hún hefur beðið eftir því núna í meira en 18 mánuði, og það er ekki lengra síðan en þrír eða fjórir dagar, að hæstv. forsrh. lofaði hér á Alþingi, að nú skyldu menn ekki lengi þurfa að bíða þessa. Og þó að ég hafi nokkra ástæðu til að taka orðum hans með varfærni og þó að stærsti stuðningsflokkur hans telji hann siðlausan, yfirlætisfullan og annað því um líkt, þá vil ég nú mega treysta því, þar til ég reyni annað, að við þetta, sem hann þá lofaði, standi hann, og eftir því bíðum við, að sjá framan í þá mynd.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Herra forseti. Hv. þm. G-K. talaði hér um tvö mál. Hann talaði um bréfið, sem skrifað hefur verið til forsrh. Sovétríkjanna, og um dýrtíðarmálin og að ósamkomulag mundi vera um þau, og hann var ákaflega hneykslaður yfir þessu hörmulega ósamkomulagi, sem hann lýsti að væri til staðar í stjórnarflokkunum um þessi mál. Áður en ég vík að öðrum ummælum heldur en þessum, ætla ég að leyfa mér að minna hann á, einmitt vegna þess að hann talaði um þessi tvö mál, að meira eymdarástand, meiri fjandskapur, meiri ringulreið hefur aldrei verið, svo að ég viti til, í þessum málum heldur en meðan hann var í ríkisstj, sællar minningar, meðan verið var að eyða nýsköpunarfénu, og er skemmst á það að minnast, að það hefur ekki hingað til komið fyrir í neinni ríkisstj., að það gekk svo langt, án þess að ég ætli að fara að greina ummæli, sem þar fóru á undan, að einn ráðherra úr ríkisstj., núv. hv. þm. Siglf., bar einn fram frv., gaf fyrirskipun um að flytja frv. hér á Alþingi um ríkisábyrgð og lausn dýrtíðarmálanna, sem er raunverulega upphaf alls þess, sem hefur gerzt síðan, ríkisábyrgð, án þess að væri séð fyrir tekjum til þess að borga það, sem borga þurfti. Þannig var samkomulagið í þeim málum, áður en þingnefnd tók svo málið til meðferðar og réð fram úr því á sinn hátt. Viðkomandi þeim ummælum, sem hann var svo leiður yfir og bar mig svo mikið fyrir brjósti yfir, að þau skyldu hafa birzt í Þjóðviljanum, vii ég spyrja hann um það: Hver réð í utanríkismálum, þegar hann var í þeirri sömu stjórn sem ég minntist á áðan? Var samkomulag um utanríkismálin? Það er ekkert launungarmál, áður en ég vík að því nánar, að í öllum stjórnum, sem eru samsteypustjórnir, er ósamkomulag meira og minna um mál. Það hefur að sjálfsögðu í öllum stjórnum, sem jafnaðarmenn og Alþýðubandalag hafa verið í, verið ósamkomulag um það, hvernig eigi að reka þjóðarbúið, grundvallarósamkomulag um þjóðnýtingu eða ekki þjóðnýtingu. En það dettur engum í hug í sambræðslustjórnum, að það komi til mála, að minnihlutaflokkar fái að ráða því, að komið verði á þjóðnýtingu á Íslandi, þó að það sé stefna flokka, sem eru í ríkisstj. og eru þar í minni hluta og minni hluta með þjóðinni. Svo er um mörg mál. Slíkar stjórnir hafa setið í mörgum löndum og verið ósamkomulag um ýmislegt, sem minnihlutaflokkarnir hafa orðið að sætta sig við að hreyfa ekki. Þannig mætti nefna stjórnir, sem nú sitja hér í nálægum löndum; og ég vík aftur að utanríkismálunum. Ég ætla ekki að fara á þessu stigi, þó að raunverulega hafi gefizt nægilegt tilefni til þess, að lýsa samkomulaginu í ríkisstj. Ólafs Thors og milli flokkanna, sem ég horfði á út um þessar dyr, við dyrnar á Sjálfstæðishúsinu. Það er a. m. k., hv. þm. G-K., enn ekki komið svo langt.  Það er ekki furða, þó að þessi maður risi hér upp og lesi upp úr blöðum og þykist vera hneykslaður, - hugsið ykkur það, - með þetta samkomulag, sem var hjá honum í dýrtíðarmálunum og utanríkismálunum. Ég veit ekki, hvort það er rétt, að það var þá tekin ákvörðun, að sagt var, í ríkisstj., án þess að sumir ráðherrarnir vissu um það, um þann samning, sem deilan reis um. Ég skal ekki fullyrða það, en það er a. m. k. fullyrt af þeim, sem þar stóðu að. Ég skal ekkert fullyrða um, hvort svo hefur verið. Og það var nýtt mál, sem var verið að taka ákvörðun um. Nei, það er ekki furða, þótt þessi hv. þingmaður reisi sig hér í stólnum út af ósamkomulaginu í ríkisstjórn Hermanns Jónassonar, með þá sögu, sem hann hefur að baki sér. Viðkomandi utanríkismálunum núna, þá er það auðvitað mál, að um það eru flokkarnir ekki sammála, og um það liggur fyrir greinileg samþykkt frá Alþingi, m. a. liggur hún fyrir frá 28. marz, þegar var farið fram á það af Alþb., að atkvgr. væri skipt, til þess að þeir gætu komið því við að greiða atkvæði gegn nokkrum hluta till. frá 28. marz, þ. e. a. s, um áframhaldandi veru í Atlantshafsbandalaginu og samstarf við Atlantshafsbandalagið. Það er því alveg augljóst, að hér hafa verið uppi þrjár stefnur í utanríkismálum, sem Alþingi hefur greinilega gengið frá eða atkvgr. á Alþingi hefur greinilega sýnt, og það er stefna Sjálfstfl., sem vildi ekki láta herinn fara, þó að friðarhorfurnar hefðu breytzt til batnaðar 28. marz, stefna Framsfl. og Alþfl., sem vilja láta herinn fara, undireins og fært þykir, og stefna Alþb., sem vill láta herinn fara undir öllum kringumstæðum og óskar meira að segja eftir, að við höfum ekki samstarf við Atlantshafsbandalagið, eins og kom fram við þessa atkvgr. Þetta liggur alveg ljóst fyrir og hefur komið fram hvað eftir annað. Og þegar svarað er bréfi eins og því, sem lá fyrir að svara, lá það í hlutarins eðli, að það þurfti ekki að bera það undir Alþingi eða aðra aðila, sem hefur greinilega verið markað hvað eftir annað af meiri hluta þjóðarinnar og meiri hluta Alþingis. Og ég vil gjarnan fá að heyra það frá hv. þm., hvar það atriði er í bréfinu, þar sem vikið er frá þessum höfuðlínum. Það hefur verið sagt frá því, að ýmsir aðrir, eins og t. d. Danir, hafi borið þetta undir utanríkismálanefnd. Þar stendur að verulegu leyti öðruvísi á. Þeir eru þar að ræða um alveg nýja stefnu, sem þeir hafa ekki tekið ákvarðanir um áður, hlutlausa beltið eða beltið í miðri Evrópu, sem ekki hafi atómvopn. Það er þess vegna, þegar spurt er um, í hvers nafni sé svarað, þá er svarað í samræmi við þá stefnu, sem Alþingi og þjóðin hefur tekið, og það er það, sem er meginefni bréfsins. Ég heyrði, að það var á það minnzt, að ég væri meðal þeirra, sem ekki hefðu greitt atkv. með því að ganga í Atlantshafsbandalagið. Það er alveg rétt. Ég vildi láta setja það í samning, að jafnhliða og við gengjum í Atlantshafsbandalagið, settum við það að skilyrði fyrir atkvgr. með því að ganga í Atlantshafsbandalagið, ef ég man rétt, að ákveðið væri, að herinn skyldi fara héðan, hvenær sem við álitum, Íslendingar sjálfir, að svo ætti að vera. Það fékkst ekki tekið upp í neinn sérsamning, var þá ekki talið hægt, og það voru ástæðurnar fyrir því, að ég taldi mér ekki fært að greiða atkvæði með, heldur sat hjá við atkvgr. af þessum ástæðum. En ég vil segja það, að hvernig sem atkvgr. mín hefði verið við inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið og ákvörðun Alþ., þá kemur vitanlega ekki til mála annað, en hver þm. beygi sig fyrir þeim ákvörðunum, sem yfirgnæfandi meiri hl. Alþ. hefur samþ. og er samningur milli þjóða. Ég og hv. þm. G-K., ef ég man rétt, skrifuðum að gefnu tilefni grein í Nýtt Helgafell vegna fyrirspurnar, sem það gerði til formanna flokkanna um það, hver væri afstaða þeirra flokka til ýmislegs að því er snertir utanríkismálin, og ég svaraði því þannig, - efnislega er það sama og kemur fram í bréfinu og allt efnislega það sama viðvíkjandi Atlantshafsbandalaginu, - að, að sjálfsögðu stæðum við, við okkar samninga, sem við hefðum gert, því að ég áliti, að þjóðinni væri það í blóð borið að halda samninga og hún vildi halda sína samninga, enn fremur álíti ég það hið óskynsamlegasta, sem nokkur smáþjóð gæti gert, að bregðast sínum samningum. Það er vitað mál, að okkar sjálfstæði byggist á því, að samningar og lög séu haldin, og við megum þess vegna auðvitað síðastir verða til þess, enda höfum við ekki tilhneigingu til þess að brjóta samninga. Það væri því sama að mínu áliti, hvernig ég hefði greitt atkv., eftir að samningurinn er gerður, verður að standa við þann samning, sem gerður hefur verið. Ég get því ekki betur séð en þessi vinnubrögð séu á allan hátt eðlileg, og ég endurtek það, að svarið er í samræmi við þær pólitísku línur, sem hér hafa verið lagðar á Alþ. með yfirgnæfandi meiri hl. Viðkomandi samkomulaginu við Alþb. um þessi mál hef ég sagt það, sem setja þarf. Það er vitað, að flokkarnir eru ósammála um þau mál, og þar er stefna minnihlutaflokks, sem ekki getur búizt við því að koma sinni stefnu fram frekar, en viðkomandi þjóðnýtingu eða öðru, fyrr en þeir hafa unnið þann meiri hl. með þjóðinni.



Út af ræðu hæstv. forsrh. dettur mér í hug: „Vreiður vas þá Vingþór, es hann vaknaði, ok síns hamars of saknaði.“ Ég held, að þessi „sterki maður“ hafi fundið, að hann hefur stundum getað barið fastara, en hann gerði að þessu sinni. Hann hefur týnt hamrinum einhvers staðar. Vesælari vörn held ég að hafi ekki verið færð fyrir allsterkri árás, en hann gerði núna. Getur þó verið, að hann bæti úr þessu, þegar hann kemur aftur í ræðustólinn, því að hann hóf mál sitt með því, að hann ætlaði að svara tvíþættri gagnrýni minni, annars vegar varðandi utanríkismálin og hins vegar varðandi efnahagsmálin. Það var ekki mikil ástæða til að fara að svara miklu varðandi efnahagsmálin, enda gleymdi hæstv. forsrh, því alveg. „Þetta var annars ágæt vísa, einkum seinni parturinn“, þ. e. a. s. það, sem hann gleymdi. Hæstv. ráðh. var að minna mig á, að það hefði aldrei verið önnur eins og eymd og sundurþykkja í neinni stjórn eins og nýsköpunarstjórninni. Ég hef átt sæti í nokkrum stjórnum með honum og okkur komið mætavel saman oft og einatt, enda hæstv. forsrh. sízt alls varnað. En aldrei hefur samkomulagið verið eins ánægjulegt í neinni ríkisstjórn, sem ég hef verið í, eins og í nýsköpunarstjórninni, enda hefur það heldur skyggt á ástir t. d. hæstv. fjmrh. og mín, öfund hans og afbrýðissemi í garð kommúnista út af því, hvað mér þó var vel við þá, meðan ég var að vinna með þeim. Hitt er svo annað mál, að síðan sú stjórn sat að völdum, hafa allir heimsatburðir og öll aðstaðan út á við gerbreytzt. Ég vann með ánægju með þessum mönnum, sem ég ber hlýjan hug til eins og flestra annarra manna, sem ég hef þurft að vinna með hér á Alþ., og þá var afstaðan í veröldinni sú, að forustumenn lýðræðisþjóða töldu vonir liggja til, að hægt væri að starfa með þeim eins og öðrum flokkum. Þær vonir hafa mjög dofnað og voru víst taldar kulnaðar, þegar hæstv, forsrh. fann eldinn í hjarta sínu og hlýjuna frá kommúnistum og situr nú við arininn og þylur sínar vísur með þeim. Hæstv. ráðh. minntist á það, að svo bölvuð hefði samvinnan verið, að jafnvel einn núverandi þm., sem þá var ráðh., hefði borið fram frv. einn. Ég veit ekki betur, en að þess séu nokkuð mörg dæmi, að ráðherrar beri fram sín frv., ef þeir vilja, einir. Ég er auk þess ekki viss um nema þáverandi atvmrh. hæstv. hafi haft einhver samráð um það, það getur legið á milli hluta, svo að við ekki drögum um of athyglina frá því, sem hér er verið að ræða um. Hæstv. forsrh. hugðist mundu knésetja mig með því að spyrja, hvort ég myndi ekki eftir því, að það hefði verið ósamkomulag í ríkisstj. um utanríkismálin. Jú, ég man sannarlega eftir því, að því meira sem leið á starfstíma nýsköpunarstjórnarinnar, því meira varð þess vart, að kommúnistar vildu hafa hönd í bagga með utanríkismálunum, og ég skildi vel, að eins og komið var í veröldinni, var ekki hægt að sameina eld og ís, og þess vegna klofnaði ríkisstj. Hún klofnaði einmitt þess vegna. Nú er alveg það sama, sem fyrir liggur, og við erum að ræða hér í dag. Blað hæstv. utanrrh. segir frá því og segir áreiðanlega satt, að kommúnistar vegna setu sinnar í ríkisstj. séu ábyrgir fyrir orðum hæstv. forsrh. Sjálfur lýsir forsrh. því yfir, að utanrrh. og hans málgagn séu ósannindamenn hvað þetta áhrærir. En hvað sem öðru líður, er greinilegt, að í þessum stóru málum ríkir fullkomið ósamkomulag innan stjórnarinnar og svo mikið siðleysi, svo að ég noti nú orðin, sem blað stærsta stjórnarflokksins notar um hæstv. forsrh., - svo mikið siðleysi, að fyrir opnum tjöldum koma þessir menn og lýsa hver annan ósannindamann. Ég sannaði það í minni fyrri ræðu með orðréttum tilvitnunum, eins og ég sannaði, að það er rétt, sem utanrrh. segir, að hæstv. forsrh. talar í nafni kommúnistanna. Meðan þeir eru geirnegldir við ráðherrastólana, þá eru þeir líka geirnegldir á svör forsrh. í þessum efnum. Þetta er óumdeilanlegt. Og ég vil gjarnan, að hæstv, forsrh. skýri frá því hér að viðstöddum hæstv. utanrrh., hvort utanrrh. og blað hans segja það beinlínis ósatt, eins og hæstv. forsrh. var að lýsa yfir, sem ég áðan las upp úr leiðara blaðsins í gær, - beinlínis ósatt, að forsrh. tali fyrir hönd ríkisstj. allrar. En um það segir Alþbl. í gær, með leyfi hæstv. forseta: „Þjóðviljinn virðist ekki vera alls kostar ánægður með svarbréf Hermanns og lýsir yfir, að bréfið hafi ekki verið borið undir ríkisstj. alla og lýsi því aðeins einkaskoðunum forsrh. Þetta er furðulegt, því að bréfið byggist efnislega á þeirri stefnu í utanríkismálum, sem ráðherrar Alþb. undirrituðu í stjórnarsamningnum og fylgt hefur verið síðan. Stjórnarsamningurinn, sem Lúðvík Jósefsson og Hannibal Valdimarsson undirrituðu, er sannarlega ekki einkaskoðun forsrh.“ Er þetta satt, eða er það ósatt? Er utanrrh. og hans blað ómerkilegir ósannindamenn, eða er hæstv. forsrh. að reyna að hlífa kommúnistum, jafnvel þó að hann gangi á sannleikann og virðingu og mannorð síns utanrrh.? Þetta viljum við gjarnan vita, og það dugir ekkert slúður um fortíðina til þess að skyggja á þessa staðreynd, sem blasir við mönnum og menn vilja fá beinar skýringar á. Hæstv. ráðh. sagði, að það, sem einu sinni hefði verið borið undir Alþingi, það stæði. Skoðanaskipti þekkti hann ekki, hvorki þingflokka né þingmanna. Þetta segir maðurinn, sem var mestur fjandmaður þess, að við gengjum í Atlantshafsbandalagið, þó að nú sé hann að reyna að fela sig á bak við það, að andstaða hans hafi eingöngu stafað af því, að hann hafi viljað láta það verða ljóst, að herinn færi úr landinu, þegar Íslendingar óskuðu, Ég veit ekki, hvort hæstv. forsrh. ræður yfirleitt nokkrum sköpuðum hlut núna. Það getur vel verið, að hann sætti sig við að heita forsrh. og ráði engu. En ég man, að í þá daga réð hann talsverðu og var þó ekki í ráðherrastól, og a. m. k. réð hann svo litlum hlut sem þeim, að ef þetta hefði staðið á milli, þá gat hann margfaldlega með því að lyfta litla puttanum ráðið. Hann þurfti ekki annað en að segja: Vinir mínir, ég hætti minni andstöðu, ef þið viljið ganga inn á þessa kommubreytingu, ef nokkurn tíma nokkra kommubreytingu þurfti til þess. - Svona ódýru verði kaupa menn sig ekki frá leiðinlegri fortíð í svona mikilsvarðandi efnum, enda sagði hæstv. ráðh.: „Ef ég man rétt, þá var það um þetta.“ Það skyldi nú aldrei vera, að hann myndi ekki rétt? Ég er að sönnu ekki ánægður með þau svör, sem hæstv. ráðh. hefur gefið, af því að þau eru engin svör. Það eina, sem kannske sættir mig við þau, er það, að jafnvanur rökræðumaður eins og hæstv. forsrh, hefur ekki annað fram að bera. en þetta. Það sýnir, hversu herfilega aumur hans málstaður er. En þó langar mig nú til að biðja hann, ef hann vildi gera það af gamalli persónulegri vináttu til mín, að segja mér, hvor það er, sem segir ósatt, hæstv. utanrrh. og hans blað eða hæstv. forsrh., sem segir, að ekkert sé að marka það, sem hæstv. utanrrh. og blað hans segir.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það er nú ekki ýkja margt, sem ég þarf að minnast á, en hv. þm. sagði, að það hefði verið álitið á þeim tíma, sem hv. þm. vann með kommúnistum, 1944–46, að þá væru þeir að breyta þannig um stefnu, að það væri eðlilegt, en svo hefði það komið í ljós í utanríkispólitíkinni, að þetta hefði ekki verið hægt, - þá átti hann við ósamkomulagið, sem ég var að lýsa lítils háttar og skal ekki endurtaka. En þetta kemur nú ekki alveg heim við staðreyndirnar, því að um haustið, eftir ósamkomulagið við Sjálfstæðishúsið, þá er það nú upplýst mál, að hv. þm. G-K. gekk eftir kommúnistum að koma þá aftur í ríkisstj. og reyndi að koma stjórninni saman að nýju og gerði þá meira að segja tilboð hæstv. núverandi forseta hér í þessari hv. d., sem ekki hafa verið gerð honum sennilega betri, til þess að fá hann í samstarf aftur. Og það er vitað mál, að þegar er verið að tala um þetta samstarf millj flokka, þá er viljinn öðruvísi og hefur komið öðruvísi fram á bak við tjöldin heldur en talið er, án þess að ég fari að teygja umr. út á þann breiða grundvöll. Hann svaraði ekki verulega þeirri fullyrðingu minni, að það væri eðlilegt, að hver og einn, hvernig sem hann hefði greitt atkvæði um samninga milli ríkja, stæði að þeim samningum á eftir. Ég man nú ekki betur, og ég hygg, að við séum báðir það fróðir, hv. þm. G-K. og ég, að radikalir í Danmörku - mig misminnir það áreiðanlega ekki - voru á móti því að ganga í Atlantshafsbandalagið. En þeir starfa vitanlega, eftir að gengið hefur verið í Atlantshafsbandalagið, með núverandi stjórn að því að vinna áframhaldandi að því samstarfi af þeirri einföldu ástæðu, að það er samningur milli ríkja, alveg eins og samningur okkar, og þeir standa þess vegna að því. Ég óskaði eftir því áðan, að það kæmi fram, ef því væri til að dreifa, hvar vikið væri frá þeirri stefnu, sem mikill meiri hl. Alþingis með þjóðina að baki sér hefur tekið í utanríkismálum, og ég hef ekki heyrt bent á það atriði enn. Viðkomandi því, að samstarfsflokkar beri ábyrgð á því, sem gert er í einni ríkisstj. af einum ráðh., þá vitum við ósköp vel, hver sú venja hefur verið á Íslandi. Vegna þess að flokkar, sem eru ósammála um mál, eru oft saman í ríkisstj., þá hefur það verið þannig og er þannig og verður áreiðanlega þannig með aðrar sambræðslustjórnir, að flokkarnir ganga til samstarfs við þá flokka, sem þeir telja að þeir komist lengst með að framfylgja sínum áhugamálum, þó að þeir verði að leggja önnur stefnumál til hliðar, eins og ég benti á áðan að tíðkast bæði hér og annars staðar. Að sjálfsögðu gerir Alþb. sér ljóst, þegar það gengur í ríkisstj., að það verður fylgt þeim ákvörðunum, sem teknar voru 28. marz, með þeim skýringum á breyttu ástandi, sem þeir flokkar, sem fyrst og fremst stóðu að þessari samþykkt, telja að séu til staðar. En ég geri ráð fyrir, að það sé gert með það fyrir augum, að þeir telja, að þó að þeir slitu samstarfi um mörg mál, sem þeir geta komið fram í ríkisstj., þá mundu þeir ekki fá samstarf um utanríkismálin, sem þeim væri frekar að geði, við aðra flokka og þeim mundi ekki verða stjórnað frekar þeim að geði, þó að aðrir flokkar tækju við. Meira held ég að það hafi ekki verið, sem kom fram, sem ég þarf að svara.



Herra forseti, Þessari hólmgöngu er nú að verða lokið, - Hæstv. ráðh. sagði, að um haustið 1946 hefði það verið vitað, að ég hefði gengið á eftir kommúnistunum til að fá að endurreisa stjórnina. Ég hafði fengið mitt fram í deilunni við þá, og ég get vel skilið það, að menn, sem höfðu unnið með mér alveg heiðarlega, væru reiðir við mig að vissu leyti út af því, hvernig ég hélt á málum og hve fast ég hélt við þá stefnu, sem þeir voru algerlega andvígir. Og mér fannst, að það minnsta, sem ég gæti sýnt þessum mönnum eftir ánægjulegt samstarf, væri leita hófanna um það, hvort okkar samstarf gæti tekizt áfram, þannig að þeir sættu sig við, að ég fengi að ráða utanríkisstefnu, en ég var þá bæði forsrh, og utanrrh. Þegar mér varð ljóst, að þess arna varð ekki auðið, þá stóð ég upp og tilkynnti þeim, að samstarfinu væri slitið. Þetta skeði þannig, að stjórnarflokkarnir allir voru á fundi uppi í stjórnarráði til samninga um hugsanlega slíka möguleika, og ég held, að ég segi það með góðri samvizku, að ég hafði ekki neitt umboð frá neinum til þess að lýsa því yfir, að nú væri þessu lokið, þegar ég stóð upp úr herbergi því, sem kommúnístarnir höfðu þá til umráða, gekk niður og talaði við sjálfstæðismenn og Alþýðuflokksmenn, kallaði síðan alla flokkana saman á fund þá þegar og lýsti yfir, að mínum tilraunum væri lokið, því að mér væri ljóst, að þau skilyrði, sem ég gerði að aðalatriði, að Sjálfstfl. réði stefnunni í utanríkismálunum, mundu ekki blessast, a. m. k. ekki til langframa. Þetta er það, sem skeði. 

Spursmálið var, hvort þetta var fyrir eða eftir hárreytinguna.

Ég veit það nú ekki. En ég sé, að það hefur líka minnkað hárið á mínum elskulega fjmrh., og er hann þó yngri en ég, og ef hann vill snúa að mér bakinu, þá sé ég, að það hefur bara verið reytt talsvert upp á síðkastið, og þau hafa gránað líka og gleraugun eru með á myndinni og öll ellimerki, sem ég hef. - Ég hef verið að spyrja hæstv. forsrh. um, í hvers umboði hann talaði. Utanrrh. og hans blað segja: Hann talar í umboði allrar stjórnarinnar. - Stærsta stjórnarblaðið segir: Þetta er ósatt, - Og forsrh. af hlífð við kommúnista og gegn betri vitund staðfestir það. Það vita líka allir, að Hermann Jónasson er sá fyrirhyggjumaður, að hann hefur haft samráð við ráðh. kommúnistanna um svarið við þessu bréfi. Þá sagði hæstv. forsrh. að lokum: Hvar er vikið frá yfirlýstri stefnu Íslendinga í mínu svari? - Ég segi: Væri þá ekki hyggilegra að spyrja Alþingi fyrst og svara svo? Hér er alveg sama fyrirhyggjan á ferðinni eins og þegar samþykkt var 28. marz 1956, að þrátt fyrir gefið loforð til NATO-ríkjanna um að taka ekki ákvörðun um að senda varnarlið úr landi án þess að hafa áður borið sig saman við þau, þá skyldi samt sem áður tafarlaust og án þess að hafa haft samráð við NATO-ríkin tekin ákvörðun um að senda varnarliðið úr landi. Því var að vísu bætt við, að svo mætti vel spyrja hina á eftir, hvað ætti að gera. Ég hef áður lýst yfir, að þetta voru viðlíka hyggindi eins og dómari dæmdi mann fyrst til dauða og léti hengja hann, en ákvæði svo á eftir að láta rannsaka, hvort hann hafi verið sekur. Ég vil að lokum segja hæstv, forsrh., að þó að hann geti ekki mikið af mér lært vegna hans yfirburða vitsmuna á öllum sviðum, þá vildi ég nú samt kenna honum það að spyrja fyrst til ráða og svara síðan eftir að hafa fengið ráðin. Það mundi ekki hafa sakað hann, hvorki í þessu né ýmsu öðru.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. spurði hér hvað eftir annað um það, í hverju væri vikið frá fyrri stefnu Íslendinga í utanríkismálum í því bréfi, sem hann hefur nú sent forsrh. Sovétríkjanna, og vill byggja á því, að þar sem hvergi sé vikið frá því, sem áður hafi verið gert, hafi verið óþarft að leita ráða Alþ., utanrmn. eða samráðs við stjórnarandstöðuna um svarið, og hyggur sig á þessum grundvelli geta talað fyrir alla íslenzku þjóðina, eða a. m. k. meiri hluta hennar, eins og fram kemur bæði í hans ræðum hér í dag og í bréfinu sjálfu. Hann heldur því fram og styður mál sitt með því, að hér horfi töluvert öðruvísi við, en í Danmörku, þar sem Danir þurfa að taka afstöðu til þess, sem þeir áður hafi ekki haft til ákvörðunar, hvort ætti að vera eins konar friðlýst belti, a. m. k. laust við atómvopn, í Mið-Evrópu, er tæki einnig til Danmerkur. Hv. þm. G-K. (ÓTh) sagði alveg réttilega, að áður en svarað var, þá hefði verið skynsamlegt af hæstv. forsrh. að spyrja, og vel væri hugsanlegt, eins og hann sjálfur verður að viðurkenna mjög breytta afstöðu sjálfs hans í utanríkismálum frá því, er áður var, að aðrir breyttu einnig um sína stefnu. En látum það vera. Ekkert slíkt liggur fyrir varðandi okkur sjálfstæðismenn. En þess er hér að gæta, að það, sem fyrst og fremst er tekin afstaða til í bréfi hæstv. forsrh., er atriði, sem aldrei fyrr hefur þurft að taka afstöðu til af íslenzkum stjórnarvöldum. Það er algerlega nýtt mál fyrir Íslendinga, sem ekki hefur verið rætt á Alþ., í utanrmn., milli flokka og þá hvergi, nema ef hæstv. ríkisstj. hefur rætt það, sem mjög fer tvennum sögum af. Sú staðreynd, sem hér liggur fyrir og er alveg ný og við komumst ekki hjá að gera okkur grein fyrir, sú staðreynd, sem kann að hafa mikla þýðingu eða litla þýðingu, er, að eitt af stórveldum heimsins, það, sem sennilega í dag er voldugasta herveldi í heiminum og voldugasta herveldi, sem nokkurn tíma hefur verið til í þessum heimi, Sovétríkin, hefur sent íslenzku ríkisstj. tilboð um það, sem kallað er í bréfi forsrh. Sovétríkjanna „tryggt hlutleysi Íslands“. Við gætum verið með eða á móti þessu tilboði. Við gætum talið, að tilboðið kunni að vera af undirhyggju gert eða að það sé af heilum hug mælt. En fram hjá þeim sannleika komumst við ekki, að með þessu er okkur Íslendingum boðin trygging á hlutleysi, sem aldrei áður hefur verið fram boðin. Það hlutleysi svokallaða, sem var eftir sambandslögunum 1918, var aldrei viðurkennt af neinum öðrum, nema ef vera skyldi hinu mikla herveldi Danmörku. Það var nánast þýðingarlaus yfirlýsing okkar Íslendinga sjálfra. Það hlutleysi er fyrir löngu úr sögunni fyrir atburðanna rás. En það er algerlega nýtt í okkar sögu, að nokkur, hvað þá mesta herveldi heimsins, snúi sér til íslenzku stjórnarinnar og segi: Ég býð fram tryggingu á hlutleysi landsins. Ég skal ekki í dag ræða efnishlið þess tilboðs. Jafnskjótt og það kom fram, ritaði ég grein, þar sem ég tók fram, með leyfi hæstv. forseta, - það er hinn 18. des., þá rita ég grein, þar sem stendur: „Íslendingar verða eins og aðrir að fylgjast með öllum veðrabrigðum í heiminum. Af reynslunni er rétt að læra, en gamlir fordómar mega ekki verða mönnum fjötur um fót. Sjálfsagt er, að íslenzk stjórnarvöld verða af fullri alúð að kynna sér og meta tilboð sovétstjórnarinnar um ábyrgð og öryggi Íslands.“ Og ég bætti við: „Þess vegna hlýtur það að vekja ugg, að ríkisstj. skyldi ekki nota það tækifæri, er henni gafst við fyrirspurn Bjarna Benediktssonar á Alþ. í fyrradag, og lýsa tafarlaust yfir því, að samráð yrði haft við Alþ. um svar Bulganinbréfsins.“ Það var ekki ástæðulaust, að þarna var sagt, að þessi afstaða stjórnarinnar hlyti að vekja ugg, vegna þess að nú er komið á daginn, að stjórnin hefur talið sér fært að taka ákvörðun um þetta mjög þýðingarmikla atriði án þess svo mikið sem virða stjórnarandstöðuna viðtals um þetta mál, þrátt fyrir það þó að jafnskjótt kæmi fram á Alþ. ósk frá okkur um það, að samráð yrði við okkur haft, og þrátt fyrir það að upplýst er nú, að stjórnarflokkarnir eru gersamlega ósammála um það svar, sem gefið hefur verið. - Þó að þeir séu ósammála, þá haggar það ekki því, að hæstv. sjútvmrh. og félmrh. bera í einu og öllu ábyrgð á því svari, sem gefið hefur verið, eftir þingræðislegum reglum og stjórnlögum Íslands. Það má vel vera, að þeir hafi, og er alveg eftir hæstv. sjútvmrh. t. d. að hafa samþ. það við hæstv. utanrrh. og hæstv, forsrh., að svarið væri sent, eins og það var gert, þó að hann áskildi sér rétt til þess að láta Þjóðviljann skamma þá fyrir það. Það er eftir þeirra vinnubrögðum. En það liggur fyrir, hvað sem hinni stjórnskipulegu ábyrgð þessara manna liður, að stjórnarflokkarnir eru gersamlega klofnir í málinu og að ekki hefur verið haft samráð við Sjálfstfl. um málið, þann flokk, sem er langsamlega stærstur samkvæmt úrslitum síðustu alþingiskosninga og hefur nú við nýafstaðnar bæjar- og sveitarstjórnarkosningar unnið meiri kosningasigur en þekkzt hefur í innanlandsmálum á Íslandi nokkru sinni fyrr. Svo leyfa sér þessir tveir flokkar, sem aldrei hafa haft, frá því er Alþ. nú kom saman eftir síðustu alþingiskosningar, nema réttan þriðjung þjóðarinnar á bak við sig, - svo leyfa þeir sér að taka afstöðu til slíks tilboðs sem hér liggur fyrir algerlega upp á eigin spýtur og berja sér svo á brjóst og þykjast bæði hér innan þingsalanna og gagnvart umheiminum tala í nafni meiri hluta íslenzku þjóðarinnar. Það má vel vera, að niðurstaða að lokum leiði til þess, að Bulganin-tilboðinu eigi að hafna vegna íslenzkra hagsmuna. Fyrir fram þykir mér það mjög sennilegt. En það er atriði, sem þó vissulega er þess vert, að um það sé rætt, og það þýðir ekki að koma hér og segja, að menn einhvern tíma áður fyrr hafi tekið ákvörðun um mál, sem feli það í sér, að slíku tilboði eigi að neita. Hvenær hefur slíkt tilboð áður legið fyrir? Og því miður verður að segja, að það er fleira en þetta eitt, sem leiðir til þess, að alvarlega verður að gagnrýna, hvernig þessu bréfi hefur verið svarað. Það hefur ekki enn þá gefizt kostur á að skoða það nema að litlu leyti og þarfnast auðvitað rækilegrar íhugunar við, en það eru þó í því augljós ósannindi, sem ekki er rétt að ganga fram hjá strax við þetta fyrsta tækifæri án þess að benda á, Ja, ég segi augljós ósannindi, ef miða má og marka nokkuð orð hæstv. forsrh. Þegar hann verður gersamlega tvísaga, þá veit ég ekki, hvort hann hefur áður sagt ósatt eða segir nú ósatt. En í þessu bréfi segir hæstv. forsrh. varðandi það, sem gerðist í utanríkismálunum í nóv. og des. 1956, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna óvæntra og hörmulegra atburða, sem gerðust haustið 1956, óx uggur og óvissa í alþjóðamálum svo að nýju, að sjaldan hafa horfur verið uggvænlegri, og voru því tilmælin um endurskoðun samningsins afturkölluð.“ Ég spyr: Hvenær hefur Íslendingum fyrr verið sagt frá því, að íslenzk stjórnarvöld hafi afturkallað tilmælin um endurskoðun varnarsamningsins í nóv. eða des. 1956. Ég hef a. m. k. hér eitt vitni, sem sagði þá allt annað í þessum sama þingsal, það var hæstv. forsrh., og ég hef hér Tímann fyrir framan mig, gefinn út föstudaginn 7. des. 1956, þar sem með heilsíðufyrirsögn er sagt: „Ákveðið að fresta viðræðum um brottför varnarliðsins.“ Samkvæmt því var alls ekki verið að afturkalla óskina, heldur var aðeins viðræðunum frestað. Það er sú mynd, sem Íslendingum var gefin af þessum atburðum, þegar þetta skeði, og daginn eftir, hinn 8. des. 1956, voru birt í Tímanum nokkur atriði úr ræðu Hermanns Jónassonar forsrh. við lok umr. Alþ. og mikið látið yfir, hvað hann hafi staðið sig þar vel, eins og líklegt var, og það er m. a. eftir honum haft: „Langur eða skammur frestur. - Forsrh. vék nokkrum orðum að ræðum manna um það, hvort frestun sú, sem nú hefur verið gerð, verði langvinn eða skammvinn. - Þarna er einungis talað um frestun, en alls ekki það, að niður sé fallin sú ósk eða afturkölluð, sem fram hafi verið borin. Og öll munum við það, að þegar hv. þm. Siglf. seinna í fyrravetur hélt því fram, að ályktunin frá 28. marz 1956 væri úr gildi fallin, þá var því mjög eindregið mótmælt í Þjóðviljanum, og Tíminn tók undir það, að það væri ekki réttur skilningur, að ályktunin væri úr gildi fallin, Að vísu heyrum við það svo nú, að það sé verið að framkvæma ályktunina. Hæstv. forsrh. hélt því fram áðan, blygðaðist sín ekki fyrir það. Það var bara með þeim breytta skilningi, sem stjórnarflokkarnir höfðu lagt í ályktunina. Það var sem sagt að gera hana að engu. Nei, hér er varðandi mjög mikilvægt atriði alveg ný mynd, sem kemur fram fyrir íslenzku þjóðina, en er sennilega ekki ný mynd hjá þeim, sem áreiðanlega hafa lagt til alveg að ólöstuðu frumdrögin að þessu svari, Atlantshafsráðinu. Þetta er það, sem því hefur verið tilkynnt, og það hefur verið látið vita, að það væri búið að afturkalla ályktunina, og það er vitað mál, að frumdrögin að því svari, sem hæstv. forsrh. sendir nú Bulganin, eru komin frá höfuðbækistöðvum Atlantshafsráðsins, svo að það er eðlilegt, að þessi okkur nokkuð annarlegi vísdómur komi þarna fram og einmitt við þetta tækifæri. Hitt er svo enn annað, að ekki hefur verið haft fullkomið samræmi varðandi þær kenningar, sem í Atlantshafsráðinu að öðru leyti er haldið fram um heimsástandið, við það, sem hæstv. forsrh. er látinn halda fram í sínu bréfi. Honum er sem sagt ætlað að flytja fjarstæðari kenningar en forsvarsmenn þessara samtaka vilja sjálfir taka sér í munn. Í þessu bréfi tekur hæstv. forsrh. það upp eftir Bulganin, að vegna hins alvarlega ástands, sem nú ríkir, og vaxandi ófriðarhættu sé ekki hægt að láta varnarliðið fara burt héðan að svo stöddu. Og þessi setning er gripin úr bréfi Bulganins til þess að sýna fram á, að hann geti ekki vonazt eftir því, að Íslendingar láti herinn hverfa héðan á braut. En er það nú rétt, sem þarna kemur fram? Er það í samræmi við það, sem hinir fróðustu menn telja, þegar þeir tala áróðurslaust, að það sé vaxandi ófriðarhætta í heiminum? Ja, um það leyfi ég mér að vitna til orða Spaaks, framkvæmdastjóra Atlantshafsráðsins, sem sagði í ræðu, er hann hélt 14. sept. s. l., á þessa leið m. a., með leyfi hæstv. forseta. „Að þessu leyti er það mitt einkasjónarmið, og það er sjónarmið, sem ég hef öðlazt, síðan ég varð framkvæmdastjóri NATO, að ég held ekki, að á komandi árum, og með því meina ég svo langt fram, sem maður getur séð stjórnmálaviðburði, muni ganga yfir okkur þriðja heimsstríðið. Ég hygg, að mér beri að skýra bjartsýni mína um þetta.“ Þetta er orðrétt tekið eftir honum. Síðan gerði hann rækilega grein fyrir, á hverju hann byggði skoðun sína um, að þriðja heimsstyrjöldin muni ekki verða. Og hann lauk þeim skýringum með þessu, orðrétt á þessa leið: „Að því áskildu, að við höldum áfram að vera sterkir, er enginn efi á, að þriðja heimsstríðið verður umflúið.“ Þetta eru orð Spaaks. Þarna kemur fram hjá honum, að hann telur enga bráða hættu á heimsstyrjöld, en hann byggir þá bjartsýni sína á því, að hvergi verði slakað til á vörnum Atlantshafsbandalagsins. Á þennan boðskap Spaaks hefur hvað eftir annað verið bent nú í haust af okkur sjálfstæðismönnum, en stjórnarliðið hefur aldrei fengizt til þess að ræða það, þeir sem þar eru í forsvari um utanríkismálastefnu stjórnarinnar. Það er vegna þess, að ef tekin eru orð Spaaks, eins og þau eru töluð og liggja fyrir, þá er það óvefengjanlegur vitnisburður um, að ef ætlunin er á annað borð að láta varnarliðið, herinn hverfa frá Íslandi í fyrirsjáanlegri framtíð, þá er ekki eftir neinu að bíða. Það eru ekki líkur til þess, að það verði friðvænlegra um langt bil, svo langt sem við sjáum, heldur en er einmitt í dag. En það fylgir með, að Spaak segir: Mín bjartsýni hvílir einungis á því, að ekki sé slakað á vörnunum. - Þar af leiðir, að Íslendingar verða að gera sér grein fyrir, að sú ákvörðun að láta varnarliðið hverfa á braut kann að breyta heimsástandinu á þann veg, að þriðja heimsstyrjöldin geti færzt nær. Það eru þessi meginsjónarmið, sem menn verða að hafa kjark til að skýra fyrir Íslendingum: að segja þeim eins og er, að það er rangt, sem segir í bréfi Bulganins og Hermann Jónasson gerir að sínum orðum, að þriðja heimsstyrjöldin hafi verið að færast nær okkur undanfarið, að ófriðarhættan hafi verið að vaxa. Ófriðarhættan er ekki meiri nú, en allar líkur eru til, að hún verði um ófyrirsjáanlegan tíma, og menn verða að gera upp við sig: Vilja menn leggja það á sig til þess að halda ófriðarhættunni burtu að okkar leyti að leggja það af mörkum að láta þetta lið vera hér eða ekki? Þetta er mál, sem núverandi stjórnarflokkar reyna að skjóta fram af sér, reyna að dylja kjarnann í fyrir almenningi vegna þess, hvernig þeirra völd eru til komin. En þetta er meginkjarni þessa máls, eins og það nú liggur fyrir. Og ég tel, að það sé ekki aðeins rangt, heldur stórlega vítavert, þegar hæstv. forsrh. tekur með þeim hætti, sem hann gerir, setningar út úr bréfi Bulganins til þess að rökstyðja á þann veg, að ófriðarhættan sé að aukast, þegar einmitt þeir menn, sem að öðru leyti hafa leiðbeint honum mest um samningu þessa bréfs, segja hiklaust: Þessi hætta er ekki fyrir hendi og hefur ekki farið vaxandi að undanförnu, heldur fer rénandi, að því áskildu, að við höldum allir saman og leggjum okkar fram. Það er því miður svo í þessu máli eins og mörgum öðrum, að hæstv. ríkisstj. vill forðast málefnalegar umr. Hún reynir að breiða yfir brestina í sínu eigin ósamkomulagi með því að dylja sannleikann fyrir almenningi og sínum fylgismönnum, og það er ekki það, að stjórnin hafi viljað vera svo trygg fyrri utanríkisstefnu, að hún hafi talið þess vegna óþarft að leita samráðs við stjórnarandstöðuna. Það er annars vegar, að það er gengið fram hjá Alþ., utanrmn. og stjórnarandstöðu vegna þess, að það á að gera hlutskipti kommúnistanna ívið mildara, að þeim er sagt: Ja, þið fyrirgefið, þó að við höfum ykkar orð í blöðunum að engu, við virðum okkar andstæðinga ekki meira heldur, það er ekki við þá talað, þó að lög bjóði, að svo skuli gert. - Þetta er önnur ástæðan, sem allur þingheimur veit að er fyrir því, að ekki hefur fengizt kosin undirnefndin í utanrmn. Til viðbótar þessu kemur svo hitt, að stjórnin hefur tekið við völdum með blekkingum í utanríkismálunum. Þeim blekkingarhjúp var svipt í sundur með atburðunum, sem gerðust haustið 1956. Stjórnin hefur ekki kjark í sér til þess að taka upp ærlegar og hreinar umr. frammi fyrir alþjóð um hið raunverulega ástand í utanríkismálum nú, vegna þess að hún metur meira að lafa við völd eitthvað lengur, heldur en að segja satt til um það, hvernig stendur í hinum þýðingarmestu málefnum þjóðarinnar.



Herra forseti. Það er alveg óhætt að gefa hv. 1. þm. Reykv. þau meðmæli, sem hann hefur almenna viðurkenningu fyrir hjá sínum andstæðingum, að honum er lagið að finna atriði, hvort sem þau eru í bréfum eða greinum, til þess að snúa út úr þeim og er líklega einhver fremsti maður á Íslandi í útúrsnúningum. Raunverulega þarf ég ekki öðru að svara en því, að það er ekki um auðugan garð að gresja í bréfinu, sem hér liggur fyrir til umr., þegar hv. 1. þm. Reykv. finnur ekki annað en það, sem hann benti á og ég ætla nú að undirstrika hvað er lítilfjörlegt. Það er það eina, sem hann finnur. Hann endaði ræðu sína á því, að við vildum ekki ræða um utanríkismálin, vegna þess að við vildum dylja ósamkomulagið í utanríkismálunum. Hverjum dettur í hug, að hægt sé að dylja ósamkomulag í utanríkismálum? Það leynir sér ekki og hefur aldrei leynt sér, ekki við atkvgr. 28. marz og aldrei svo að segja fyrr, þegar atkvgr. hefur átt sér stað um utanríkismál hér í þinginu, og aldrei síðar og aldrei í blöðum. Það er vitað mál, að það hefur komið fram, að Sjálfstfl. vill hafa hér her og herstöðvar, jafnvel þó að það líti nokkuð friðsamlega út, metur það öðruvísi en Framsfl., eins og kom fram í atkvgr. 28. marz. Framsfl. vill standa við sína samninga, sem hann gerði ásamt öðrum, þegar við gengum í Atlantshafsbandalagið, að hér sé her á friðartímum. Og þriðja stefnan er sú, sem er hjá Alþb., að það vill alls ekki hafa herinn hér undir neinum kringumstæðum og vill ekki hafa samstarf við NATO samkvæmt atkvgr. 28. marz. Þetta liggur ljóst fyrir. Þetta eru stefnurnar. Það er vitað mál, að þær eru ríkjandi í flokkunum, og er ekki verið nokkurn skapaðan hlut að fela. Hann sagði, að ég hefði breytt um stefnu, frá því að ég greiddi atkv. um Atlantshafsbandalagið. Ég sagði frá því, af hvaða ástæðum það var, og það mun ekki leyna sér í þingskjölum, af hvaða ástæðum ég sat hjá við þá atkvgr. Það hefur verið tryggt með samningum eða milliríkjanótum, að herinn fer héðan, hvenær sem Íslendingar óska þess, og ég er ekki í neinum vafa um það, að við það verður staðið, hvenær sem Íslendingar sjá sér fært vegna ástandsins í alþjóðamálum að krefjast þess. Þá gerði hann að umræðuefni tryggt hlutleysi Íslands. Ég held nú, að það liggi nokkurn veginn ljóst fyrir, - hann sagði, að þessu hefði ekki verið svarað áður, - að við höfum ekki sjaldnar en þrisvar sinnum, tekið afstöðu til þess, að við erum ekki hlutlausir. Hann sagði, að það væri hlutleysi í annarri merkingu, en venjulega hefði verið talað um. En það fylgdi nú tilboðinu um þetta hlutleysi, að herinn átti að fara héðan og leggja niður stöðvarnar að öllu leyti og væntanlega þá að rjúfa samninga við NATO, því að við erum bundnir þar enn, að því er a. m. k. flestir munu álíta, um tiltekinn árafjölda samkvæmt samningum, sem Alþ. hefur gert. Ég bjóst nú satt að segja ekki við því, að þessi stefna væri uppi, og skal játa, að hún kemur mér algerlega á óvart. Og ég vil spyrja hv. 1. þm. Reykv.: Vill hann leggja það til, að við segjum okkur úr NATO, vísum hernum úr landi og leggjum niður stöðvarnar og tökum upp umr. við Rússland og fleiri um verndað hlutleysi? Það er svo mikið víst, að það hefur verið tekin afstaða til þess gagnstæða með því að ganga í hernaðarbandalag, þó að varnarbandalag sé, alveg tvímælalaus, og þess vegna er búið að taka afstöðu til þessa hér áður. Það er þá breytt viðhorf, sem er náttúrlega hverjum og einum í sjálfsvald sett að koma fram með. Hv. 1. þm. Reykv. getur vitanlega lagt hér fram tillögu og heimtað umræður um það, að við teljum okkur geta sagt upp samningum okkar við NATO, þó að það séu aðrar skoðanir uppi um það, hvað við séum þar bundin, og ég hef a. m. k, heyrt þær af hans eigin vörum áður, hvað samningurinn gilti til langs tíma að hans áliti, og yfirleitt sé ekki verulegur ágreiningur um það nú, og leggja þá þetta til, sem hann kom hér fram með. Það er aðeins skýrt frá því í bréfinu, að þetta er stefna ríkisstj. fram að þessum tíma. Við höfum tekið þessa afstöðu. Ef hann kemur með þetta í þinginu og fær það samþ., að það sé tekin upp önnur stefna, þá er það hægt hvenær sem er. Það er aðeins sagt, að Alþ. hafi tekið þessa afstöðu. Ennþá lítilmótlegra verður þó það, sem hann gerði að ákaflega miklu atriði og - eins og oft vill verða - æsti sig upp, og það er furðulegt að geta æst sig upp út af atriði, sem er ekki stærra, en þetta. Hann segir, að það standi í bréfinu, að tillagan frá 28. marz hafi verið afturkölluð, en ég hafi sagt, að henni væri frestað, og las svo áfram: „Fresturinn verður stuttur eða langur eftir atvikum, eftir því, hvernig verður ástatt í alþjóðamálum.“ Þetta væri alveg ofboðslegt, að það skyldi ekki vera notað þarna orðið frestur, heldur afturköllun. Að vísu getur verið munur á þýðingu þessara orða, en ég býst við, að flestir sjái, að hann er ekki stór í þessu tilfelli. Að fresta um langan eða stuttan tíma var vitanlega ekki gert nema með samþykki okkar og eftir okkar ósk. Við vorum búin að biðja um annað. Það er því ekki frestað nema af því, að við óskum eftir frestinum, og hvort það er kallað frestur eða afturköllun, einkanlega þegar það er sagt, að fresturinn sé stuttur eða langur eftir því, hvernig ástandið verði í alþjóðamálum, þá sé ég nú satt að segja ekki, að það sé atriði til að gera að umræðuefni og sízt af öllu að æsa sig upp út af því, eins og það væri eitthvert stórt atriði, því að það munu flestir sjá, að svo er ekki. Þá er um vaxandi ófriðarhættu. Jú, hann segir, að ég hafi notað þessi orð forsætisráðherrans rússneska. En sannleikurinn er sá, að ófriðarhættan er alltaf vaxandi eða minnkandi hjá hv. 1. þm. Reykv., nákvæmlega eftir því, sem hann þarf á að halda í hvert skipti, sem hann talar hér í þinginu. Þegar lítur friðsamlega út, þá er stundum allt logandi undir niðri, ólgandi undir niðri og getur blossað upp eldgosið hvenær sem er, þegar við erum að halda því fram, að það sé friðvænlegt. Aftur á móti ef við höldum því fram, að það sé ófriðvænlegt, þá verður það allt í einu friðvænlegt. Og nú er það þannig, að hann er ekki fyrr búinn að sleppa orðinu um, að það hafi þurft að athuga það, hvort við ættum ekki að losa okkur alveg úr NATO, segja upp samningum, sem kannske er ekki hægt að segja upp, losa okkur við herstöðvarnar og herinn, heldur en hann hefur það eftir Spaak framkvæmdastjóra, að hann segir, að friðarhorfurnar séu góðar og hann trúi ekki á heimsstyrjöld, og hann segir síðan: Vitanlega eru þessar friðarhorfur algerlega komnar undir því, hvort við m. a. viljum leggja það á okkur að hafa hér her og herstöðvar, þ. e. a. s. að hvergi verði slakað á. Þá er það allt í einu komið yfir í þann dúr, tillaga hans um tryggt hlutleysi, að hvergi megi slaka á, og á því byggist það, að friður haldist í heiminum. Ég sagði í upphafi þessa máls, að hv. 1. þm. Reykv. er áreiðanlega allra manna fundvísastur á það, sem má snúa út úr. Þessi tvö atriði eru einu atriðin, sem hann hefur til þess að fetta fingur út í viðkomandi þessu bréfi, að það sé ekki í samræmi við það, sem er viðvíkjandi utanríkispólitík í okkar landi.



Herra forseti. Ég skal leiða hjá mér allt karp við hæstv. forsrh. Hans málstaður og andlega sjónarsvið lýsir sér í því, að hann getur ekki talað um hin merkustu mál nema með karpi og persónulegum hnotabitum, sem að vísu engan saka, en eiga allra sízt við, þegar rædd eru mál eins og þessi. Hæstv. ráðh. ber á móti því, að það sé verið að reyna að dylja ósamkomulag innan stjórnarinnar um utanríkismál, og segir: Það er vitað mál, að það er ósamkomulag um þessi mál. - En hvað segir málgagn hæstv. utanrrh. um þetta í gær, með leyfi hæstv. forseta: „Þjóðviljinn virðist ekki vera alls kostar ánægður með svarbréf Hermanns og lýsir yfir, að bréfið hafi ekki verið borið undir ríkisstj. alla og lýsi því aðeins einkaskoðun forsrh. Þetta er furðulegt, því að bréfið byggist efnislega á þeirri stefnu í utanríkismálum, sem ráðh. Alþb, undirrituðu í stjórnarsamningnum og fylgt hefur verið síðan. Stjórnarsamningurinn, sem Lúðvík Jósefsson og Hannibal Valdimarsson undirrituðu, er sannarlega ekki einkaskoðun forsrh.“ Þetta stendur orðrétt í málgagni hæstv. utanrrh. um það, að kommúnistar til þess að geta verið í ríkisstj. hafi orðið að fallast á allt aðra skoðun í utanríkismálum, en þeir túlka í sínum blöðum. Og þó að ég geti fallizt á það, sem stendur í Þjóðviljanum í gær um siðleysi hæstv. forsrh., þá er það ekki síður siðleysi Þjóðviljans og kommúnista að ráðast þannig að sínum samstarfsmönnum fyrir þann verknað, sem þeir sjálfir bera ábyrgð á. Það hallast sem sagt ekki á hjá stjórnarliðinu, þegar um siðleysið er að ræða. Hæstv. ráðh. segir, að ég hafi borið hér fram tillögu um það, að við gengjum úr Atlantshafslandalaginu. Ég vakti einungis athygli á því, að það fær ekki staðizt, sem hæstv. forsrh. heldur fram, og sannast sagt hlýtur maður nú að vorkenna manninum að lenda í slíkum rökþrotum sem hann gerði, þegar hann segir, að hér hafi ekki átt að taka afstöðu til neins nýs, þegar það liggur fyrir, að við höfum aldrei áður haft slíkt tilboð sem þetta, sem nú hefur verið hafnað af hæstv. ráðh. Ég sagði í minni ræðu, að ég teldi það sennilega rétt ráðið að hafna tilboðinu. Það er mál fyrir sig. En það verður ekki umflúið, að það er alveg nýtt atriði, hvort við eigum að hafna slíku tilboði, vegna þess að það hefur aldrei fyrr komið fram. Það er alger nýjung í okkar stjórnmálum, og ég verð að segja það eins og er, að ég efast mjög um, þó að rétt kunni að vera að hafna tilboðinu og sennilega sé rétt að hafna tilboðinu, að rétt sé að gera það með þeim hætti, sem í þessu bréfi er gert. Það er áreiðanlega rangt að gera það að ekki viðhöfðum öðrum undirbúningi en átt hefur sér stað, þar sem lög hafa verið brotin af hæstv. ríkisstj. við meðferð málsins. En það er ákaflega vafasamt, hvort rétt er að hafna tilboðinu á þann veg, sem gert er, með því að taka einstakar setningar út úr bréfi hins rússneska forsætisráðherra, snúa sannast sagt út úr þeim, eftir því sem bréfsemjendunum þykir hlýða, og með því að segja svo meira og minna ósatt um höfuðatriði íslenzkra stjórnmála, þau sem mesta þýðingu hafa. Slík vinnubrögð verða okkur ekki til gagns né sæmdar gagnvart neinum þjóðum, og aðrir hættir eru vissulega betur lagaðir til þess að auka álit lítillar, fámennrar þjóðar heldur en slík vinnubrögð. Vitanlega var það eina rétta að láta hafa samráð við utanrmn. um málið eða a. m. k. ræða það á lokuðum fundi Alþ. og knýja alþm. þannig til þess að taka afstöðu til málsins, gefa þeim færi á að bera ráð sín saman, hvort einhver ný atvik kynnu að gera það ráðlegt að íhuga málið nánar eða neita tilboðinu þegar í stað, eins og gert hefur verið. Það er algerlega rangt, að þó að málið hefði verið þannig tekið upp til þeirrar efnisathugunar, sem lög áskilja og velsæmi krefst, að ríkisstj. sýni, að af því hefði þurft að leiða, að við hefðum farið að brjóta samninga á Atlantshafsbandalaginu og annað slíkt. Það, sem til stendur með þeim fundi, sem nú á að fara að halda, hinna æðstu manna, er að semja um öll þessi mál á milli stórveldanna og allra aðila. Það er vegna þess, að það eru fyrirhugaðar breytingar á því valdafyrirkomulagi, sem verið hefur, og samningum, sem menn eru að tala um, að hinir æðstu menn þurfi að hittast, og vitanlega losum við okkur ekki við okkar skuldbindingar einhliða. En ef menn á annað borð telja, að slík hlutleysisyfirlýsing með tryggingu stórvelda komi til greina, þá var hún sjálfsagt umræðuefni í slíkum samningum. En aðalatriðið er það, að ég gerist ekki talsmaður þess, að gengið sé að þessu tilboði, eins og ég veit að hæstv. forsrh, lætur nú fara að skrökva upp, heldur vek ég athygli á því, að hér er um algerlega nýtt atriði að ræða, og þess vegna, jafnvel miðað við rökstuðning hæstv, ráðh. sjálfs hér á Alþ. í dag og í Tímanum í gær, var sjálfsagt að bera málið undir utanrmn. og Alþingi, en það var vanrækt. Varðandi hitt, hvort það skipti litlu máli, hvort viðræðum um endurskoðun varnarsamninganna hafi einungis verið frestað, eins og hæstv. ráðh. sagði í fyrra, eða beiðnin um endurskoðun hafi verið afturkölluð, eins og hann segir nú, þá spyr ég: Af hverju var þá lögð svo mikil áherzla á það í ræðu hans í fyrra og í frásögn Tímans, að það væri um frestun að ræða, en ekki afturköllun, ef það skipti engu máli? Var það ekki til þess að gera afturköllunarpilluna dálítið sætari, að þessu með frestunina var þá vafið utan um sem eins konar sykri? Og þá brugðust menn reiðir við, þegar ég og aðrir héldum því fram, að með þessu væri ályktunin frá 28. marz 1956 í raun og veru úr sögunni og efnislega afturkölluð. Þá var ráðizt á okkur fyrir að halda þessu fram. Nú er sagt, að hér sé bara um meinlausan orðaleik að ræða, sem enga þýðingu hafi. Nú er þetta orðaleikur, af því að það er búið að tryggja, að kommúnistar ætla að halda áfram að styðja hæstv. ráðherra, þennan siðlausa og fáfróða samningsrofa, sem þeir lýsa í blaði sínu í gær, hvað sem öllum ágreiningi í utanríkismálum líður. En þá vil ég leyfa mér að spyrja: Er enn búið að skipa þessa nefnd, var það ekki háttsettra manna, sem boðuð var í tilkynningunum í fyrra, og hverjir eru í þeirri n. og hversu marga fundi hefur sú n. haldið til þess að athuga heimsástandið síðan? Þá var okkur sagt, að hún ætti að vera vakandi, eins konar þriðja auga í þessum málum, sem ætti að tryggja hagsmuni Íslands. Það er þess vegna ekki alveg ófróðlegt að heyra, hverjir fengu þennan háttsetta stimpil á sig, hversu marga fundi þeir hafa haldið og önnur atriði varðandi það efni. Og það skyldi þó aldrei vera rétt, sem sagt er, að sá hernaðarsérfræðingur, sem Framsfl. hafi tilnefnt í n., sé Þórarinn Þórarinsson ritstjóri?



Herra forseti. Það hefur vissulega margt komið fram í þessum umræðum, sem vekja mun athygli, og þarf ég að vísu lítið að taka fram í sambandi við það. En þó er eitt veigamikið atriði, sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh., ekki einu sinni, heldur oftar, sem ég vil leyfa mér að gera nokkuð að umtalsefni, og það er í sambandi við dvöl varnarliðsins hér í landinu. Hæstv. forsrh. segir, að það hafi verið tryggt með milliríkjanótum, eins og hann komst að orði, að herinn eða varnarliðið hér muni fara, þegar Íslendingar óska þess. Það virðist svo sem af þessu megi skilja, að einhverjir samningar hafi átt sér stað í tíð núv. ríkisstj. um það að tryggja betur, en áður var aðstöðu og rétt Íslendinga til þess að varnarliðið færi úr landinu. Þar sem þessi ummæli eru viðhöfð af hæstv. forsrh., þá vildi ég leyfa mér að minna á það, að í 7. gr. varnarsamningsins milli Íslands og Bandaríkjanna var það í öndverðu tryggt, að Íslendingar gætu ráðið því, þegar þeir óskuðu þess, að herinn eða varnarliðið færi af landi brott, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Hvor ríkisstj. getur hvenær sem er, að undanfarinni tilkynningu til hinnar ríkisstj., farið þess á leit við ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins, að það endurskoði, hvort lengur þurfi á að halda framangreindri aðstöðu, og geri till. til beggja ríkisstj. um það, hvort samningur þessi skuli gilda áfram. Ef slík málaleitun um endurskoðun leiðir ekki til þess, að ríkisstj. verði ásáttar innan sex mánaða, frá því að málaleitunin var borin fram, getur hvor ríkisstj. hvenær sem er eftir það sagt samningnum upp, og skal hann þá falla úr gildi 12 mánuðum síðar.“ Frá upphafi vega var það sem sagt tryggt í þessum samningi, að Íslendingar gætu ráðið því, þegar þeim sýndist, að slíta eða binda enda á dvöl varnarliðsins hér í landi. Þess vegna er það, að þegar gerð var ályktunin 28. marz 1956 um, að Alþingi lýsti því yfir að óska þá, að varnarliðið hyrfi héðan úr landi, þá gat sú yfirlýsing ekki haft neina þýðingu aðra en það, að í henni fælist viljayfirlýsing Alþingis þá um að framkvæma rétt íslendinga samkvæmt 7. gr. Það er áreiðanlegt, að menn bjuggust við því, að það vekti þá fyrir þeim mönnum, sem stóðu að þessari ályktun. Hún fól ekki í sér neinn nýjan rétt til handa Íslendingum, en hins vegar viljayfirlýsingu þeirra, sem að henni stóðu, um það að hagnýta þann rétt, sem við áttum samkvæmt 7. gr. Hitt er svo nú fram komið, að þessi vilji hefur af þessum sömu mönnum verið afturkallaður, eins og fram hefur komið hér í umræðunum, eða a. m. k. frestað. En þetta er það veigamikið atriði, að það er nokkuð undarlegt, að hæstv. forsrh. skuli flíka því hér í þessum umr., að það hafi tekizt að tryggja það með einhvers konar milliríkjanótum, að við Íslendingar ættum þennan rétt, sem við höfum alltaf haft frá öndverðu. - Mér þótti rétt, að þetta kæmi fram í umræðunum og væri ekki ómótmælt.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að taka þátt í þeim almennu umræðum, sem hér hafa farið fram, enda var ég því miður ekki mættur í upphafi fundarins og missti af fyrstu ræðunum, sem hér voru fluttar. Út af fyrirspurn, sem hv. 1. þm. Reykv. beindi hér til mín um skipun nefndar samkvæmt ákvæði í samningnum, sem gerður var á milli ríkisstj. Íslands og ríkisstj. Bandaríkjanna í des. 1956 um endurskoðun varnarmálanna, vil ég hins vegar segja nokkur orð. Þessi nefnd hefur þegar verið skipuð. Var gengið frá skipun hennar í nóvember-desember s. l. Á s. l. ári og til þessa hefur verið unnið að undirbúningi þeirra starfa, sem hún á að fjalla um, m. a. undirbúningi þess, með hverjum hætti og hvernig því verði bezt fyrir komið, að Íslendingar taki sjálfir í sínar hendur mest af þeim borgaralegu störfum, sem eru nú í höndum Bandaríkjamanna.



Herra forseti. Það skal vel vanda, er lengi skal standa, má segja um nefnd hinna háttsettu manna, því að það hefur sem sagt samkvæmt þeim upplýsingum, sem hæstv. ráðh. hér gaf, tekið ár að undirbúa það, að gengið væri frá því, að hún yrði skipuð, en mér skildist þó að hún hefði verið skipuð í nóv.-des. s. l. Þá vil ég spyrja: Er nokkur ástæða, nokkurt hernaðarleyndarmál eða þjóðhættulegt, að þingheimi sé nú í dag skýrt frá því, hverjir þessir þrír háttsettu menn eru, sem skipaðir hafa verið?



Herra forseti. Fyrst hv. 1. þm. Reykv. langar svo mjög að heyra nöfn þeirra Íslendinga, sem skipaðir hafa verið í þessa nefnd, sé ég enga ástæðu til þess að amast við að svara þeirri spurningu. Þessir þrír Íslendingar eru Emil Jónsson og Þórarinn Þórarinsson auk mín.