Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég geri ráð fyrir því, að þessi till. verði athuguð í n., og vildi ég óska eftir því, að hv.n. talaði við landssímastjóra um þetta mál. Hann er kunnugur vélunum þarna og auk þess í stjórn síldarbræðslu ríkisins. Tel ég víst, að hv.n. geti fengið ýmsar gagnlegar upplýsingar hjá honum. Hv. flm. sagði, að alltaf væri hægt að fá skip til þess að taka olíuna. Þetta tel ég vafasamt, og það er ennfremur mjög vont að vita það fyrirfram, hvenær skipið skuli fengið. Þó er þetta atriði ekki svo mjög fráfælandi. Það er alveg rétt, að síldarbræðsla dr. Pauls liggur mjög vel til sameiginlegs rekstrar við síldarbræðslu ríkisins. En hægt er að taka tillit til aðstöðunnar yfirleitt, ef samið væri við aðra. Það er einnig rétt, að rekstrarkostnaður yrði vafalaust minni, ef þessi verksmiðja yrði leigð, en ef tekin væri verksmiðja á öðrum stað. Samt álít ég, að rétt sé að tiltaka ekki þessa ákveðnu verksmiðju í till., því að það gefur stj. frjálsari hendur um samninga. En eftir því sem fagmenn segja, þá er sérstök þörf á því að athuga, hvort til séu varahlutir í vélar verksmiðjunnar. Ef slíkir varahlutir eru ekki til á staðnum getur tekið langan tíma að ná í þá, og varaði framkvæmdarstjóri ríkisbræðslunnar sérstaklega við þessu atriði, af því að hann hélt, að varahlutir í vélarnar í verksmiðju dr. Pauls mundu ekki vera fyrir hendi.

Jón Baldvinsson Ég er ekki að áfellast hæstv. forseta fyrir hlutdrægni; hann sýnir yfirleitt liðlegheit í fundarstjórn. En mér virðist hann venjulega ekki ganga jafnríkt eftir því, að hv.þm. úr hinum tveim flokkunum, Sjálfstfl. og Framsfl., greiði atkv. eins og hann gengur fast eftir því við mig, eða þá hann vill hlífa sjálfum sér við því að kveða upp sína frægu úrskurði, en nokkuð er það, að hæstv. forseti hefir allt aðrar venjur í þessum efnum heldur en gerist í hv.Nd.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Þá þarf a. m. k. að vera búið að leggja þá menn að velli pólitískt, sem hafa valdið því, að þessi atvinnugrein er að fara um koll hér. En viðvíkjandi því, að ráðstafanir hafa verið gerðar, eins og hv.frsm. sagði, til þess að athuga, hvernig og með hvaða kjörum mætti fá togara á leigu á yfirstandandi vertíð, þá var það eingöngu með það fyrir augum að greiða götu þeirra, sem vildu ganga inn á tilboð, sem bæjarstj. kynni að fá í þessu efni, og hagnýta sér þau, ef brúkleg skip væru fáanleg frá útlöndum. Annars vil ég bæta því við, að um þetta spursmál hafa gengið dómar oft og margsinnis í bænum, bæði um socialistíska útgerð og einkaútgerð, og til þessa hafa þeir verið í minni hluta, sem hafa viljað socialistíska útgerð hér í Reykjavík. Og svo mun það verða framvegis, ef svo stefnir, sem nú horfir.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég þarf ekki miklu við að bæta. Ef hv. 4. þm. Reykv. er fullviss um vilja bæjarbúa í þessu, þá vil ég leggja til, að hann verði með í því að samþ. þetta frv., og ég vil bæta því við, að það yrði að því áskildu, að meiri hl. kjósenda við almenna atkvgr. í Reykjavík samþ. frv.

Forseti (GÓ): Ég verð að segja það, að ég kann yfirleitt illa við það, er hv.þdm. greiða ekki atkv., þegar nafnakall er viðhaft, án þess að tilgreina ástæður, en sízt þykir mér það eiga við hjá þeim, er sjálfir óska nafnakalls. 

Jón Þorláksson [óyfirl]: Fyrst umr. voru teknar upp um þetta mál, þá vil ég ekki láta hv. 3. landsk. standa hér einan uppi með þá skoðun, að hér sé verið að fara af stað með mjög ómaklega tilraun um að nota kreppuástand landbúnaðarins til að gera byltingu á búnaðarástandinu, sem alveg er óséð, hverjar afleiðingar muni hafa. Ég kannast að vísu við það, að raddir hafa heyrzt úr sveitunum hin síðustu ár, að menn vildu helzt losna við jarðir sínar á einhvern hátt. Og ef ekki væri hægt öðruvísi, þá á þann hátt, að hið opinbera keypti þær fyrir eitthvert verð. En þetta er áreiðanlega kreppufyrirbrigði, og ekkert annað. Og það kemur fram nú. af því menn eru í vandræðum með að láta búskapinn bera sig hér á landi sem annarsstaðar, vegna þess að sveiflurnar á gengi verðmælikvarðans hafa tekið stöðvun á þann hátt, sem landbúnaðinum er sérstaklega óhagstæður. Hv. flm. nefndi eitt dæmi - og ætlast til, að löggjöfin stefni að því að fyrirbyggja slíkt. Hann nefndi jörð, sem seld hafði verið árið 1909 á 7000 kr., en 1931 hafi sama jörð verið seld á 30000 kr., og þó tekið undan henni eitthvað af hlunnindum. Þetta er nú ekkert ákaflega sannfærandi dæmi, ef það er brotið til mergjar og borið saman við annað, er gerzt hefir á þessu 22 ára tímabili, sem líður á milli þessara tveggja söluára. Verðið í krónutali hefir að vísu rúmlega ferfaldazt, og eitthvað hefir verið tekið undan. En sé það nú borið saman við verkakaupið í Rvík, þá sést, að það hefir hækkað á sama tíma úr 25 aurum upp í 136 aura eða meira á klukkustund. Þetta er hækkun í aura- og krónutali, en þýðir í rauninni það, að þrátt fyrir allt umrót á gildi verðmælikvarðans, þá hefir verðið á fasteignum haldizt í hlutfalli við önnur verðmæti í þjóðfélaginu. Þetta hefir verkamannakaupið gert líka. Það hefir sexfaldazt á þessum 22 árum og svarar því fullkomlega til þeirrar verðhækkunar, sem orðið hefir á jörðunum. Þetta dæmi er því ekkert annað en ímynd þeirrar verðbreytingar, sem á öllu hefir orðið síðan 1909. Þegar því farið er fram á að losa bændurna við jarðir sínar, þá er í raun og veru verið að tala um það, að losa bændastéttina við að eiga verðmæti, er halda gildi sínu á hverju sem veltur, og fá verðbréf eða annað í staðinn, sem reynslan hefir sýnt, að fallið getur niður í 1/6 af upphaflega verðgildi sínu á 22 árum. Það getur verið, að sumir bændur hafi ekki áttað sig á þessu enn. En ég er sannfærður um, að ef farið verður inn á þessa braut, þá verður það einungis til ógagns þeim atvinnurekstri, sem nú er talinn þurfa að losa sig við jarðeignirnar. Ég þykist nú reyndar vita, að þótt þessi till. gengi fram nú, að bændastéttin mundi átta sig á þessu áður en til framkvæmda kæmi af völdum till. Þeir mundu átta sig á því, að það er ekkert, sem tryggir eins vel framtíð bændastéttarinnar eins og eignarréttur hennar á fasteignum. Engar aðrar eignir eru eins öruggar að halda verðmætum sínum eins og fasteignirnar. hverju sem á gengur. Mín sannfæring er sú, að ef sú neyð, sem nú ríkir í landbúnaðinum, væri notuð til þess að stiga þetta ógæfuspor, að losa bændur við jarðirnar, þá væri um leið höggvið á þá langsterkustu taug, er heldur fólki við sveitirnar. En hinsvegar skil ég það vel, að hv.flm., út frá sínu sjónarmiði og þess flokks, er hann fyllir, vilji nota það tækifæri, sem núv. neyðarástand veitir, til að höggva þetta skarð í eignarrétt einstaklinganna. Það kippir sér vitanlega enginn upp við það, þó svoleiðis till. komi úr þeirri átt.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það er rétt hjá hv.þm. Snæf., að af hálfu okkar flm. frv. og brtt. hafa ekki komið fram neinar till. til fjáröflunar í það skarð, sem frv. og brtt. höggva í tekjur ríkissjóðs. En ég ætla, að ég hafi bent á það, þegar ég bar fram mína brtt., að ég teldi, að hægt væri að vinna upp sem svaraði þeirri tekjurýrnun, er hún kæmi til að valda, með sparnaði á fé ríkissjóðs, og hygg ég, að það væri heppilegasta leiðin. Væri betur farið nú, ef meira hefði verið að gert í þá átt undanfarin ár.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Ég ætla ekki að bera brigður á það, að landbúnaðurinn þurfi nú aðstoðar með; ég veit, að sjá atvinnuvegur er nú í mikilli þröng staddur, enda geri ég ekki ráð fyrir því, að þetta þing líði svo, að eitthvað talsvert verði ekki gert í þá átt að hjálpa bændum. Hitt verð ég að segja, að þó þetta frv. sé fram borið í góðum tilgangi, þá sé það nú í raun og veru meira til að sýnast en vera. Það, sem hér ræðir um, er svo mikið smælki, svo óverulegt atriði, að ekki er hægt að hugsa sér, að það sé nokkur hjálp fyrir bændur. Það er kunnugt, að meiri hl. af öllu kjöti, sem út er flutt, er flutt fryst til Englands. Það mun láta nærri, að á síðasta ári hafi kjötverðið verið 50 aurar pr. kg. Meðalþyngd á hverju lambi er nálægt 12 kg., eða 6 kr. virði lambskroppurinn. Ef nú útflutningsgjaldið yrði fellt niður, þá mundi það nema verðuppbót 9 eða í hæsta lagi 10 au. á hvern skrokk. Sá bóndi, sem hefði 100 dilka til innleggs, fengi þá 9-10 kr. meira fyrir innlegg sitt, ef útflutningsgjaldið yrði fellt niður. Ég segi það eitt, að það stendur nokkuð í járnum fyrir þeim bónda, sem þetta getur orðið til björgunar. Á hitt er aftur að líta, þó þetta muni hvern bónda lítið, þá er þetta talsverð tekjurýrnun fyrir ríkissjóðinn, og ef sú tekjurýrnun á að ganga út yfir ræktunarsjóð, sem gert er ráð fyrir í 1. frá 29. maí 1925, að fái samtals 1 millj. kr. af útflutningsgjaldinu, þá verð ég að telja það vafasama ráðstöfun. Eins og kunnugt er, þá hafa verið gefin út jarðræktarbréf af sjóðnum, og trygging fyrir þessum bréfum er einmitt þessi eina milljón, sem sjóðurinn á að fá af útflutningsgjaldinu, og þó ég telji það að vísu fullljóst, að jarðræktarbréfin eru vel tryggð og ef til vill betur tryggð en önnur verðbréf hér á landi, jafnvel þó ekki kæmi til sjóðsins nema þær 800 þús. kr., er hann hefir þegar fengið af útflutningsgjaldinu, þá tel ég það alveg vafamál, að ríkissjóður geti verið að hringla með það, sem treyst hefir verið á í þessu efni, að ræktunarsjóður fengi samtals 1 millj. kr. Mætti ætla, að eigendur jarðræktarbréfanna teldu sig gabbaða og að það gæti haft áhrif á sölu þeirra. Ef þær yrðu afleiðingarnar, er sýnt, að ókostir frv. yrðu meiri en kostirnir. Hitt verð ég og að segja, ef frv. verður samþ. óbreytt og ræktunarsjóður heldur sínum tekjum, þá er það ekki sanngjarnt að láta sjávarútveginn einan gefa þessar tekjur ræktunarsjóðs, sem ómótmælanlega aðeins koma þeim til hagsbóta, sem landbúnað stunda. Þegar gætt er að öllu þessu, er það auðséð, að vinningur af þessu frv. er mjög lítill og ekki líklegur til að koma þeim að gagni, sem til er ætlazt, en hinsvegar nokkurnveginn séð, að eitthvert tjón gæti hlotizt af samþykkt þess. Þykir mér réttast að greiða atkv. móti frv. þegar við þessa umr.

Jón Jónsson Ég hefi ekki tekið þátt í umr. um þetta mál og ætla að láta það afskiptalaust að mestu, því að ég lít svo á, að hér sé um smámál að ræða, sem skipti litlu fyrir landbúnaðinn. Það, sem hér er farið fram á, er að fella niður útflutningsgjald af landbúnaðarvörum, og eins og hv. 4. landsk. benti t. d. á, þá munar það hvorki til né frá fyrir bændur, hvort það er fellt niður eða ekki, þar sem það mun ekki nema meira en 10-15 aur. á hvern dilk, en slíkt dregur ekki langt. Það var alveg réttilega tekið fram af flm. frv., að gjald þetta kemur mjög illa niður, þar sem það lendir eingöngu á þeim, sem sæta verða hinum erlenda markaði, en hinir sleppa, er selt geta afurðir sínar á innlendum markaði. Hvað snertir brtt. á þskj. 220, þá verð ég að andmæla henni. Ég vil alls ekki fá þau hlunnindi, sem frv. felur í sér, ef hún á að fljóta með, því að hún hefir í för með sér 300 þús. kr. tekjurýrnun fyrir ríkissjóðinn. Samkv. síðasta yfirliti yfir tekjur og gjöld ríkisins nam útflutningsgjaldið um 1 millj. kr., en hér er farið fram á að lækka það um 1/3 part. Ég fæ ekki séð, að ræktunarsjóður sé svo öflugur, að hann megi við því, að felld verði úr lögunum frá 1925 þau ákvæði, sem brtt.hv. 1. þm. Reykv. fjallar um. Ég legg því mikla áherzlu á það, að hún verði felld. Mér liggur raunar í léttu rúmi, þó slík yrðu einnig afdrif þessa frv., enda geri ég ráð fyrir því, að það verði tæplega að lögum, þó það verði samþ. hér í þessari hv. d. Ég veit, að innan skamms er von á till. hér í þinginu um hjálp handa bændastéttinni. Þær vona ég, að verði samþ. á þessu þingi, og ef það verður, þá munu þær verða bændum mjög til stuðnings á þessum vandræðatímum. En brtt.hv. 1. þm. Reykv. er svo stórfelld, að hún má ekki ná fram að ganga.

Jón Jónsson Hér er um svo stórt og þýðingarmikið mál fyrir landbúnaðinn að ræða, að ég kann ekki við, að það fari órætt gegnum þessa umr. Þetta er vitanlega stórt stefnumál, er fer í alveg öfuga átt við stefnu undanfarandi ára, þar sem þjóðin hefir verið að selja í hendur einstaklinga þær jarðir, er hún hefir sjálf átt. Um réttmæti þess má vitanlega deila, en þetta hefir verið stefnan. En nú er lagt til, að alveg verði snúið við blaðinu og ríkið látið kaupa allar jarðir landsins, þær sem það ekki á nú. Þetta er vitanlega mál, sem skiptir landbúnaðinn afarmiklu. Og ég held, að réttast væri, að almennar óskir væru fram komnar frá bændastétt landsins, áður en málið er borið fram á Alþ. En mér er ekki kunnugt um, að slíkar almennar óskir hafi komið fram. Hið eina, sem hægt er að skjóta sér á bak við sem vörn fyrir, að þetta mál er fram borið nú, er núv. neyðarástand. Í einstaka héraði hafa kannske nokkrir menn fyllzt æðru og ekki séð aðrar útgöngudyr en þær, að biðja landið að hlaupa undir bagga á þann hátt að taka af sér jarðirnar. En það væru meira en lítil ósköp, að nota sér svo neyð bænda, að farið sé að taka af þeim jarðirnar, og það með slæmum skilmálum fyrir þá, því annað yrði ekki hægt á þeim erfiðleikatímum, er nú standa yfir. Og ég býst við, að bændunum mörgum hverjum mundi verða þetta viðkvæmt mál, sem sannarlega er að vonum. En á þetta mál ber einnig að líta frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Það er nú einu sinni svo, að eiginhagsmunahvötin er töluvert sterkur þáttur til að hvetja menn til dáða og framtaks. Því er það, að þær jarðir eru meira bættar, sem eru í sjálfsábúð, en þær, sem eru í leiguábúð. Till. þessi fer að því leyti inn á varhugaverða braut. Menn segja að vísu, að þetta megi tryggja betur með bættri ábúðarlöggjöf. En þótt um þetta hafi verið rætt, þá er þetta þó svo skammt á veg komið enn, að við höfum enga reynslu í því efni. Mér þykir það ólíklegt og trúi því ekki, að erfðaábúð veki sömu hvöt til dugnaðar og framtakssemi eins og sjálfseignarábúð. Að jarðirnar séu eign bændanna sjálfra, ætti að skapa festu í þjóðfélaginu og festa menn við byggðina. Er það mikilsvert atriði fyrir landbúnaðinn, að þar sé ekki allt á hverfanda hveli. Hv. flm. gat þess, að allt að helmingi jarða væri í leiguábúð. Það er rétt, að þetta er alvarlegur hlutur. Þingið hefir líka tekið þetta til athugunar og hefir á undanförnum þingum verið að undirbúa vandaða landbúnaðarlöggjöf, sem tryggir á mikilsverðan hátt rétt leiguliða. Vona ég, að þessu Alþ., er nú situr, takist að reka smiðshöggið á það mikla verk, sem þar er verið að vinna. En hitt teldi ég illa farið, ef þingið færi nú að láta undirbúa ríkisrekstur á jörðunum. Ég held, að bændum kæmi það nokkuð á óvart og mundi líka það illa. Það er jafnvel særandi fyrir bændur, ef að því ráði yrði horfið nú, þegar þeir eru í hinum mestu erfiðleikum, sem yfir þá hafa komið um langt skeið.

Halldór Steinsson Þetta mál hefir nú verið allmikið rætt, en þrátt fyrir það hefi ég ekki heyrt neitt á það minnzt, á hvern hátt á að bæta ríkissjóði upp þá tekjurýrnun, sem bæði frv. og brtt.hv.l.þm. Reykv. valda honum. Hér er um að ræða hvorki meira né minna en á fjórða hundrað þús. kr. tekjurýrnun, og fæ ég ekki séð, hvernig ríkissjóður fær á þessum tímum risið undir slíku. Það væri sannarlega ekki vanþörf á því að benda á leiðir til þess að bæta upp þennan tekjumissi ríkissjóðs, en á það hefir ekkert verið drepið. Ég vil því endurtaka það, sem ég tók fram við fyrri umr. málsins: að ég vildi gjarnan heyra till. í þá átt, og ennfremur það, hvernig hæstv. fjmrh. lítur á þetta mál. Mig furðar á því, að hann skuli ekki sýna sig hér í þessari hv.þd., þegar slíkar skerðingar á tekjum ríkissjóðs eru á dagskrá. Ég sé mér því ekki fært að samþ. þetta frv. eða brtt., meðan hvorki hæstv. ráðh. né aðrir þdm. benda á ráð til þess að bæta ríkissjóði tekjumissinn.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég álít, að því megi tæplega vera ómótmælt, sem hv. 5. landsk. sagði, þegar hann var að bera saman landbúnaðinn og sjávarútveginn, að landbúnaðurinn stæði undir 50 millj. kr. höfuðstól, þar sem sjávarútvegurinn stæði ekki undir neinu, eftir því sem hv.þm. helzt virtist halda fram. Hvort rétt er eða rangt skýrt frá um höfuðstól landbúnaðarins, skal ég láta ósagt, en hitt er víst, að höfuðstóll sjávarútvegsins er margfalt meiri. Þó það sé rétt, að fiskurinn fáist ókeypis úr djúpinu, þá vantar ákaflega mikið á það, að ókeypis sé sótt á miðin. Það kann nú að vera, að afkoma sjávarútvegsins sé að þessu sinni eitthvað skárri en landbúnaðarins, en ég er ekki viss um, að þar muni eins miklu og hv.flm. heldur fram, og það liggur a. m. k. í augum uppi, að þegar um framtíðarskipulag er að ræða, dugir ekki að miða við aðeins eitt ár, þegar öðrum atvinnuveginum gengur óvenjulega illa. Hin almenna sanngirniskrafa hlýtur því að verða sú, að útflutningsgjaldið falli niður jafnt í báðum tilfellum. Það er ómögulegt með neinum rökum að halda því fram, að útflutningsgjald á landbúnaðarafurðum sé ósanngjarnt, en útflutningsgjald á sjávarafurðum sanngjarnt.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) [óyfirl]: Ég álít, að ég þurfi ekki að svara hv. 4. landsk., þar sem hv. 1. landsk. hefir nú hrakið þær almennu ástæður, sem hann færði á móti frv. En ég veit, að hv.þd. hefir tekið eftir því í umr., að engin gagnrýni hefir komið fram á því, sem er aðalatriði frv., sem sé því, að það sé ekki sanngjarnt að taka skatt af nokkrum hluta einnar atvinnustéttar, þeim, er erfiðast gengur að selja sína framleiðslu, og nota svo það fé til þess að byggja grundvöll stéttarinnar í heild. Þetta mál er nefnilega fyrst og fremst réttlætismál og þar næst fjárhagsatriði. Þó hér sé ekki um að ræða nema 45 til 50 þús. kr., þá er það gjald, sem kemur mjög óréttlátlega niður, eins og ég hefi lýst, og því getur það munað ekki alllitlu. Þá var það ekki alveg rétt, sem hv. 1. landsk. hélt fram, að þetta tvennt, útflutningsgjaldið og tillagið til ræktunarsjóðs, yrði undir öllum kringumstæðum að fylgjast að. Þegar þessi skattur var lagður á útflutta vöru í tíð 1. landsk. sem fjmrh., var svo fyrir mælt, að allt útflutningsgjaldið skyldi ganga til ræktunarsjóðs í 2 ár, en síðan ekki nema ¼ hluti þess, og þegar tillögin samtals væru búin að ná vissri hæð, þá átti útflutningsgjaldið allt að ganga til sjávarútvegsins, þá átti að hætta að styrkja landbúnaðinn; það verður kannske eftir svo sem 2 ár. Af þessu sést, að það þarf hreint ekki endilega að láta þessi tvö atriði fylgjast að. Ég álít því réttast að láta lögin hafa sinn gang um tillagið til ræktunarsjóðs, nema ef frestun gæti komið til mála. En það, sem mestu máli skiptir nú, er að létta skattinn á þeim, sem harðast verða úti.

Halldór Steinsson Það má vera, að mér komi þessi deila ekki mikið við, en þó hygg ég, að hún komi mér eins mikið við og hv. 5. landsk. Ég skal hiklaust taka undir það með honum, að forseti megi ekki sýna hlutdrægni í þessum efnum, en ég vil jafnframt mótmæla því harðlega, að hann hafi gert það hvað okkur sjálfstæðismenn snertir.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Ég vildi nú strax geta þess, af því að mér er það kunnugt, að það er ekki samkv. ósk bæjarstj. Rvíkur, að þetta frv. er borið hér fram, heldur hefir verið farið á bak við hana með það, líklega til þess, ef það verður samþ., að nota það sem svipu á bæjarstj. til þess að knýja hana til að fara að gera út togara héðan úr Rvík á kostnað bæjarmanna, þegar skip þau, sem héðan hafa verið gerð út, ýmist eru að hverfa burt héðan eða að ganga úr sér með ári hverju, án þess að nokkur von sé til þess, að hægt sé að endurnýja þau með því að kaupa ný skip. M. ö. o.: Meðan svo standa sakir, að þessi atvinnugrein er að leggjast í rústir, að því er virðist. En eins og bæjarstjórnin er skipuð nú, þá mun henni ekki þykja fýsilegt að taka stór lán til þess að leggja í þesskonar fyrirtæki, taka við af borgurunum og halda starfseminni áfram með sama tapi, til þess svo að borga hallann með sköttum af bæjarmönnum gegnum bæjarsjóðinn.

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) [óyfirl.]: Ég vildi aðeins segja fáein orð viðvíkjandi ræðu hæstv.dómsmrh. Það er auðvitað, að eitthvað þarf að gera við stöðina, þar sem hún var ekki starfrækt síðastl. ár. En ég hefi fyrir mér umsögn manns, sem hefir gætt vélanna í þessari stöð, um það, að þær séu í ágætu lagi. Þegar ég talaði við forstjóra síldarbræðslu ríkisins, var hann ekki í vafa um, að vélarnar í verksmiðju dr. Pauls væru í góðu lagi, en hann áleit, að þurrkofnarnir þyrftu kannske aðgerðar við. En ég vorkenni stj. ekkert að búa svo um leigusamninga, að stöðin verði í leigufæru ástandi í vor. Hvað olíugeyminn snertir, þá var forstjórinn á því, að engin vandræði yrðu af því, þó að skipið, sem tæmir hann, yrði látið fara fleiri ferðir, og kæmi þá ekki til þess, að nota þyrfti tunnur. Það má vera, að hæstv.dómsmrh. hafi rétt fyrir sér í því, að ekki sé æskilegt að binda heimildina við ákveðna stöð, því að hugsanlegt er, að eigendur hennar notuðu sér þá sérstöðu og krefðust hærri leigu en annars. En því var þessi stöð tekin fram í till., en ekki einhver önnur, að hún liggur svo ágætlega fyrir sameiginlegan rekstur hennar og ríkisbræðslunnar. Ég sé ekki svo mikla áhættu fyrir ríkissjóð í þessum framkvæmdum og hæstv.dómsmrh. Áhætta ríkisins á rekstri síldarbræðslustöðva verður ekki meiri, þó að þessi stöð sé tekin með, en hún er nú þegar. Og með því fyrirkomulagi að reka stöðvarnar saman yrði kostnaður við rekstur þeirra ábyggilega miklu minni en hann yrði af því að reka stöðvarnar sitt í hvoru lagi. Ég vona, að hæstv. stj. taki vel í þetta mál, þar sem líka hæstv.forsrh. lét þau orð falla í umr. um norska samninginn, að sjálfsagt væri að kosta kapps um það, að sem mest síld verði tekin í bræðslu hér á landi.

Forseti (GÓ): Þetta eru nú að verða mikið skemmtilegar umr., og mun ég sjálfsagt, þar sem fundartíminn er nægur, leyfa, að þær haldi áfram nokkuð enn. Á eftir mun ég kannske svara þeim hv.þm. nokkru, sem vakti umr.

Forseti (GÓ): Ég býst nú ekki við, að ég hafi síðasta orðið í þessum umr., en ég vil taka þetta fram: Ég hefi jafnan fylgt þeirri reglu að ganga ekki eftir því, að hv.þdm. greiddu atkv., þegar ég sé, að það hefir ekki áhrif á afdrif mála, en mér fannst ástæða til þess að gera þá aths., er ég gerði áðan við atkvgr. hv. 5. landsk., því það er ekki algengt, að sá, sem biður um nafnakall, greiði ekki atkv.

Hann hefir gert það áður

. Ég man ekki eftir því, þó það geti verið, en ég kann illa við það og ég býst við, að fleiri muni líta svo á, að sá, sem óskar nafnakalls, eigi sjálfur að greiða atkv.

Jónas Jónsson Ég get vel skilið það, að hv.þm. Snæf. skilji þetta ekki.

Páll Hermannsson Ég skal játa það, að hv. 2. landsk. er laginn stjórnmálamaður og kann að nota heppileg tækifæri til framdráttar stjórnmálaskoðunum sínum. Þó að ég hafi þetta álit á hv.þm., er ekki þar með sagt, að sú hafi verið ástæðan fyrir því, að hann flutti þáltill. þessa nú, að hann vildi nota sér hið erfiða ástand landbúnaðarins, sem nú ríkir. Því verður nefnil. ekki neitað, að allvíða - og þ. á. m. í hópi bænda sjálfra - hefir bólað á þeirri skoðun, sem liggur til grundvallar fyrir þáltill. þessari. Þetta þótti mér rétt að láta hv. 2. landsk. heyra hér í d., og má hann af því ráða, að ekki líta allir svo á, að þáltill. þessi sé einungis hrekkjabragð frá hans hendi. Eins og kunnugt er, þá er um að ræða þrennskonar ábúð fyrir bændur. Í fyrsta lagi sjálfsábúð, sem er algengust. Í öðru lagi ábúð á jörðum, sem eru í opinberri eign, og í þriðja lagi ábúð á jörðum, sem eru einkaeign. Að undanförnu hefir sú skoðun verið almenn, að bezt færi á því, að hver bóndi ætti sjálfur ábýli sitt. Að þetta hafi verið ríkjandi stefna bæði hjá einstaklingum og þjóðfélaginu, sést bezt á hinni miklu sölu þjóðjarðanna. Á síðustu árum hafa svo nokkuð skipzt skoðanir um það, hvort betra muni fyrir bændur að búa á eignarjörð eða jörð, sem væri opinber eign, og því verður tæplega neitað, að sú skoðun hafi frekar farið í vöxt, að heppilegra myndi fyrir bændur að vera í leiguábúð hjá hinu opinbera heldur en rogast undir stórskuldum vegna ábýla sinna. Ég verð því að telja fyllilega réttmætt, að mál þetta sé athugað í nefnd. Ég mun alls ekki á þessu stigi málsins fara að ræða það í einstökum atriðum, og það því síður, þar sem ég á sæti í n. þeirri, sem sennilega fær það til meðferðar. Þó get ég ekki varizt því, að láta mér detta í hug, að ábúð á sjálfseign sé ekki svo mjög ákjósanleg, ef sú verður reynslan, þegar á reynir, að þeir kvarti minna, sem á þjóðjörðum búa, heldur en hinir, er búa á sínum eigin jörðum. Mér er það að sjálfsögðu ljóst, að margir þeir, sem eignarrétt hafa á jörðunum, hafa lagt í mikinn kostnað vegna umbóta á þeim og stynja nú undir þeirri byrði. Hvort úr því rætist þegar þær þrengingar hverfa, sem svo mjög þjaka landbúnaðinn nú, er engin vissa. Tel ég sjálfsagt, að mál þetta gangi til landbn. til nákvæmrar athugunar.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Út af því, að hæstv. forseti sagðist við nýafstaðna atkvgr. kunna sérstaklega illa við það, að þeir, sem óskuðu nafnakalls, greiddu sjálfir ekki atkv., vil ég benda honum á, að þetta er misskilningur hjá honum. Það er vitaskuld skylda forseta að veita nafnakall, þegar um það er beðið, og sömuleiðis að ganga eftir því, að greidd séu atkv., eða þá fullgildar ástæður færðar fram, ef atkv. er ekki greitt. Hinsvegar er það, ef það er orðin venja að ganga ekki eftir því, að atkv. séu greidd eða ástæður færðar fram, þá kemur forseta það ekkert frekar við, hvort þm., sem ekki greiðir atkv., hefir óskað nafnakalls eða ekki. Í þessu tilfelli hafði ég fulla ástæðu til þess að greiða ekki atkv., þar sem hér var um að ræða sjálfstæða brtt., sem var frv. mínu alveg óviðkomandi. Ég hygg, að hæstv. forseti fallist á þetta við nánari athugun.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Eins og kunnugt er, var gerður samningur við Mikla norræna ritsímafélagið 1926, um sæsímasambandið milli Íslands og útlanda. Hann átti að gilda í 8 ár, eða til ársloka 1934. Þó mátti segja honum upp með eins árs fyrirvara. Nú er það ákvæði í þessum samningi, að Íslendingar megi ekki setja upp neitt samband við útlönd, nema loftskeytasamband til afnota fyrir skip eða þegar sæsíminn er bilaður. En talsamband er ekki heimilt að setja upp. Nú hefir þessu þráðlausa talsambandi fleygt fram erlendis á undanförnum árum, og það hafa komið fram sterkar raddir um, að nauðsyn væri á því fyrir okkur Íslendinga að koma á þráðlausu talsambandi við útlönd. Til þess að gera þetta mögulegt var leitað eftir því við Mikla norræna, hvort það vildi ekki gera þá breyt. á samningnum, að við fengjum heimild til að setja upp þetta talsamband, og í þeim erindagerðum fór landssímastjóri til útlanda um síðustu áramót. Afleiðingin af því varð sú, að Mikla norræna lofaði þessu, þó með því skilyrði, að þráðsamband yrði ekki sett fyrir árslok 1934. Þetta var okkur alveg útlátalaust, því fyrst og fremst er það ekki kleift nú sökum kostnaðar að setja þráðlaust samband, og auk þess gæti það ekki orðið fyrir árslok 1934. Félagið fékk það á móti, að samningurinn standi áfram eftir árslok 1934, svo framarlega sem honum er ekki sagt upp með 9 mánaða fyrirvara. En ef þetta hefði ekki fengizt, þá var heimilt að segja upp samningnum nú, til þess að hafa frjálsar hendur. Annað, sem hagfellt er í þessu fyrir okkur, er það, að borgun sú, sem ríkið fær fyrir að reka símastöðina á Seyðisfirði, er hækkuð. Þó var ekki farið fram á það; heldur það, að ekki væri reiknaður hluti Mikla norræna í gulli, eins og þó var ákveðið í samningnum. Þetta vildi félagið ekki gera vegna viðskipta sinna við önnur lönd, heldur skyldi það koma á móti kröfu Íslendinga, að meira væri borgað fyrir rekstur stöðvarinnar á Seyðisfirði. Afleiðingin af þessu er sú, að líklegt er, ef gengið breytist ekki meira, að hægt sé að halda þeim töxtum, sem hafa verið síðastl. ár. Þessi till. gengur út á það að fá samþ. þingsins fyrir þessum breytingum á leyfisbréfi Mikla norræna ritsímafélagsins. Af hálfu ríkisstj. var ekki farið fram á meira, en í hv.Nd. var því bætt við, að heimila ríkisstj. að koma á talsambandi við útlönd svo fljótt sem henni virtist það tiltækilegt. Ég tel, að stjórnin hefði haft rétt til að undirbúa málið án nokkurrar heimildar. En ég hafði búizt við, að málið yrði ekki komið lengra fyrir næsta þing, en að þá yrði í hæsta lagi lagt fram tilboð í þessu efni. Landssímastjóri kvaðst ekki hafa rannsakað kostnaðinn til hlítar, en álítur, að hann muni ekki verða minni en 300-500 þús. kr. við að koma á talsambandi. Auðvitað sér stjórnin enga ástæðu til að vera á móti því að fá þessa heimild, en ég vil taka það fram, að ég geri ekki ráð fyrir, að málinu verði komið lengra fyrir næsta þing en að fyrir liggi tilboð eða kostnaðaráætlun um það, og mér þykir líklegt, að þessi heimild, sem hér er nefnd í þáltill., verði ekki notuð án þess að vera borin undir þingið, og ég segi fyrir mig, að svo framarlega sem ég ætti að fara með þessi mál á næsta þingi, þá teldi ég tryggilegast að gera það. Ég geri ráð fyrir, að hv. d. þyki það réttara, að þessi till. sé athuguð í n., og legg ég þess vegna til, að umr. verði frestað og málinu vísað til samgmn.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Ég vildi aðeins í sambandi við brtt.hv. 1. þm. Reykv. rifja upp þau rök, sem ég hefi áður fært fram í þessu máli. Eftir lögunum frá 1925 er greinilegur eðlismunur á útflutningsgjaldinu af þessum tveimur tegundum framleiðsluvara, þar sem annarsvegar á að verja tekjunum til þess að standast varanlegan kostnað, sem ekki er hægt að gera ráð fyrir að falli niður, þar sem er hin dýra strandgæzla, er eingöngu er framkvæmd vegna sjávarútvegsins, sem á þess vegna að greiða skatt til hennar. Hinsvegar á útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum að renna til ræktunarsjóðs, þangað til hann er búinn að fá vissa, ákveðna upphæð. Ef haldið er svo áfram með þennan skatt af landbúnaðarafurðum, verður útkoman sú, að eftir nokkur ár fer landbúnaðurinn að borga í hinn varanlega kostnað strandgæzlunnar. Á það er ennfremur að líta, eins og hv. 3. landsk. tók fram, að með því að taka útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum er mikið ranglæti framið, þar sem það nær ekki til nema nokkurs hluta þeirra manna, sem framleiða landbúnaðarafurðir, og það einmitt þess hluta bænda, sem langverst fer út úr kreppunni. Það getur því varla verið alvara hv. 3. landsk., úr því hann skilur þennan órétt, að láta sér á sama standa, þó hann haldi áfram. Ef þörf er á því að leggja skatt á bændur til þess að styrkja ræktunarframkvæmdir, þá á það að vera almennur skattur, en ég hygg, að hv. 3. landsk. fái bændur aldrei til að líta svo á, að ranglátur skattur sé lítils virði.

Jón Baldvinsson Ég vil beina því til hv.flm., hvort ekki væri réttara að fela bæjarstjórn þetta verk en borgarstjóra.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Hv. flm. taldi það ekki hyggilegt að samþ.brtt. mína fyrir þann, sem annt væri um að fella niður útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum, en ég lít svo á, að stj., sem auðvitað lætur sig miklu skipta mál eins og þetta, sem hefir áhrif á tekjur ríkissjóðsins, hún leggi áherzlu á það, að heldur sé farin sú leið, sem tryggði það, ef hægt væri, að ríkissjóður þyrfti einskis í að missa. Ég tel því þá, sem annars vilja fella útflutningsgjaldið niður, gera réttast í því að greiða brtt. minni atkv. Hitt kemur mér ekki á óvart, að hv. 4. landsk., sem verið hefir forstjóri ræktunarsjóðs frá því hann var stofnaður árið 1925, þyki sárt að missa framlagið til sjóðsins, en rök þau, er hann færði fyrir sinni skoðun, gat ég hinsvegar ekki fallizt á. Það er að vísu rétt, sem hann tók fram, að þessi fyrirhugaða milljón er trygging fyrir jarðræktarbréfum ræktunarsjóðs, en lög sjóðsins mæla svo fyrir, að gefa megi út jarðræktarbréf, er nemi samtals sexfaldri sjálfseign sjóðsins. Það er álitið nóg, að sjálfseigin sé 1/6 móti jarðræktarbréfunum. En enn er nú ekki búið að gefa út fleiri bréf en það, að hlutfallið er þannig, að jarðræktarbréfin eru aðeins 1/10 hærri en sjálfseignin. Það á því svo langt í land, að þetta skipti nokkru um tryggingu jarðræktarbréfanna, hvort tillagið til ræktunarsjóðs fellur niður eða ekki, að ekki er sjáanlegt, að um það þurfi að hugsa í næstu framtíð. Í sambandi við það, sem hv.flm. sagði um, að það gæti komið til mála að fresta greiðslunni til ræktunarsjóðs, þá vil ég benda á það, að jafneðlilegt væri, að ákvæðið um að fella niður útflutningsgjaldið væri þá einnig til bráðabirgða. Þetta tvennt, útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum og tillag til ræktunarsjóðs, er sama eðlis, og því eiga ráðstafanir um þessi atriði að haldast í hendur. Ef þær verða gerðar til frambúðar, þá á það að ná til þessara atriða beggja, en ef ráðstafanirnar verða aðeins til bráðabirgða, þá eiga þær að ná jafnt til útflutningsgjaldsins og ræktunarsjóðsins. Það má ekki ganga framhjá því, að þegar þetta framlag til ræktunarsjóðs var ákveðið, þá var jafnframt ákveðið að afla tekna á sérstakan hátt í því augnamiði. Þess vegna er það eðlilegt, að þessi tvö atriði verði látin fylgjast að, hvort sem ráðstafanirnar verða látnar gilda til bráðabirgða eða frambúðar. En ég er ekki hræddur við það, þó nú verði gerðar breyt. til frambúðar í þessum efnum, því ræktunarsjóður getur sér að meinalausu misst þessar tekjur. En hitt er hvorki rétt né hyggilegt á þessum tímum, að vera að safna fé í sjóð með skatti á lamaðan atvinnuveg til þess að veita sama atvinnuvegi lán.

Pétur Magnússon Það má segja, að ég hafi gefið tilefni til þeirrar deilu, sem hér hefir risið út af þingsköpum, þar eð ég var sá fyrsti, sem ekki greiddi atkv. Úr því farið er að gera þetta veður út af atkvgr., þá vildi ég sýna fram á, að ég hafði fullgilda ástæðu til þess að greiða ekki atkv. um brtt. Ég hafði sýnt það bæði við 1. og 2. umr. þessa máls, að ég var á móti málinu í heild sinni; ég gat því ekki greitt atkv. með brtt., og heldur ekki á móti, þar sem ég áleit, að réttast væri, að hún næði fram að ganga, ef frv. yrði samþ. á annað borð. Ég skal játa það, að ég hefði átt að gera grein fyrir þessu í upphafi, en mér fannst málið svo lítilfjörlegt, að ekki tæki því að fara að tilgreina ástæðu, þótt ég greiddi ekki atkv.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. er gamall kunningi í þessari hv. d., en hefir hingað til sofnað í þinginu. Það er viðauki við samþ. um lokunartíma sölubúða í kaupstöðum frá 1917 og fer fram á að bæta þar við, að sendisveinar þurfi ekki að hafa eins langan vinnutíma og nú er. Í frv., sem hefir verið rætt nokkuð ýtarlega við umr. á undanförnum þingum í þessari hv. d., hefir verið gerð grein fyrir þessu, og þykir mér ekki ástæða til þess að fara frekar út í það. Vil aðeins gera þá aths. um skilning á 2. gr., að ég tel, að undir þessa gr. mundu koma allar þær búðir, sem þar eru nefndar, og auk þess sala á heimabökuðu kaffibrauði, sem ýmsar konur hafa tekið upp og selt er í heimahúsum. Það er nú byrjaður atvinnurekstur á þessu sviði, sem auðvelt er að fella undir það sama og aðrar verzlunarbúðir eftir þessari gr. frv. Vil ég svo mælast til, að frv. verði vísað til allshn. og 2. umr. Vil jafnframt mælast til þess við hv.allshn., að afgreiða þetta frv., sem sérstaklega tryggir þessari ungu kynslóð í verzlunarstéttinni skaplegan vinnutíma. Það ætti ekki að vera heimilunum nein óþægindi þó ekki væri verið að senda vöru fram eftir öllu kvöldi. Menn mundu fljótt átta sig á þessu og panta vöruna í tíma.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Allir verða varir við það, að kreppan hefir lamað Reykjavík með þeim ofurþunga, er ráða má af skráningu atvinnulausra manna hér í bæ. Samkv. þessum skýrslum eru mörg hundruð manna atvinnulausir, og það sem meira er, að margir eru þeir, sem ekki hafa játið setja sig á skrár þessar, vegna þess að þeim hefir fundizt örvænt um, að slíkt mundi að nokkru leyti greiða úr vandræðum þeirra. Einkum verður þetta skiljanlegt, er vitað er, að útilokaðir voru allmargir menn frá bæjarvinnunni, allir einhleypir menn. Og samt sýndu skráningarnar, að í bænum voru frá 7 upp í 12 hundruð manns atvinnulausir. Síðastl. sumar var atvinnuleysi æðimikið einmitt um þann tíma, er helzt hafa verið skilyrðin fyrir að bjarga sér hér á landi. Ekki varð mönnum að vonum sú atvinna, er fengizt hefði við byggingarvinnu, og litlar líkur eru til þess, að brátt lifni verulega yfir þeim. Ekki bætir það heldur úr skák, að opinber vinna er stórkostl. dregin saman og þar með bætt við atvinnuleysingjahópinn. Af þessu sjáum við, að bráðnauðsynlegt er að hafa atvinnubótavinnu allt árið um kring. Bæjarstj. lét hana falla niður, er vertið byrjaði, út frá því sjónarmiði, að eðlilegt virtist, að þar fengist nóg atvinna til handa öllum bæjarmönnum. En þrátt fyrir það, að vertíð hafi byrjað svo snemma og sé meiri en áður, kom þetta ekki að haldi, því að sami fjöldinn gengur atvinnulaus eftir sem áður í bænum. Þetta má alls ekki halda áfram í þessu horfi. Atvinnu þarf að útvega. Atvinnubótavinna er nauðsynleg, þótt hún gefi ekki af sér mikinn arð, til þess að koma atvinnunni á réttan kjöl aftur. Útgerðina þarf að auka. Hún hefir minnkað allt of mikið, og einstakir menn og félög virðast ekki auka hana mikið, enda er venjulega svo um einkaútgerð og félaga, að togurum er haldið úti, er vel árar, en seglin eru saman dregin, er illa stendur á. Þess vegna þarf hið opinbera að koma til hjálpar, því að ekki er víst um framgang einkaútgerðar togara um þessar mundir. Meiri hl. fólksins óskar eftir bæjartogaraútgerð, enda virðist slíkt alveg sjálfsögð aðferð til þess, að notaður verði sá vinnukraftur, sem bærinn á völ á, og ennfremur til þess, að þessi vinnukraftur haldist í bænum óskertur til langframa. Nú eru tvær till. um þessi efni. Önnur er að taka togara á leigu, en ekki tel ég hana mjög heppilega, því að nokkrum erfiðleikum mun slíkt vera bundið. Hitt er að athuga og rannsaka öll skilyrði fyrir því, að bærinn komi sér upp 5-10 góðum togurum, búnum öllum nýtízkutækjum, og enn athuga, hvort notaðar skuli í þessu sambandi gufuvélar eða dieselvélar. Notkun dieselvéla er nú óðum að færast í vöxt meðal erlendra þjóða, en ennþá er samt rannsóknaratriði, hvort þær reynist betur. Ef nú bærinn kaupir 5-10 nýja togara, svarar það til um 1-2 millj. kr. vinnukaupsgreiðslu yfir árið. Eftir venjulegum tekjum verkamanna nú er auðvelt að sjá, hve stórkostlega þetta mun bæta aðstöðuna. En hvar á að taka féð? Að vísu er ekki ómögulegt, að bæjarsjóður geti tekið lán út á hin nýju skip, er hann kaupir, en greiðlegar myndi slíkt ganga með ábyrgð ríkissjóðs að baki. Og því er í frv. gert ráð fyrir, að ríkissjóður ábyrgist lántöku, allt að 23 millj. kr. Tala togaranna er óákveðin, vegna þess að óvíst er um, hver lánskjör mundu fást. Í frv. er ætlazt til ríkissjóðsábyrgðar á 2/3 hluta kaupverðs togaranna, en það, sem á vantar, myndu skipasmíðastöðvarnar láta í té, ef á þyrfti að halda. Ég tek það fram, að ég kem ekki auga á neina áhættu fyrir ríkissjóð í þessu máli, og hinsvegar er engum blöðum um það að fletta, að ríkissjóði er jafnskylt að létta undir bagga með Reykjavíkurbæ eins og öðrum héruðum landsins. Það er reyndar nokkuð til í því, að í Reykjavík sé mest um háar tekjur, og auður sé þar mestur saman kominn, en þess er hinsvegar að gæta, að ef skipin ganga svo úr sér, að útgerð leggst niður að öllu, þá verður ekki velmegun Reykjavíkur lengi að fjara út, ef ekki verða séð bjargráð við slíkri ógæfu í tæka tíð. Vænti ég þess fastlega, að óvild sú, sem svo oft hefir skinið í gegn hér á þingi í garð Reykjavíkurbæjar, fái að hvíla sig í þessu máli, sem ég hefi þegar tekið fram, að getur vel tekið á sig svip atvinnutryggingar. Vil ég svo að loknu máli mínu bera fram þá ósk, að frv. verði vísað til kreppunefndar.

Jónas Jónsson Ég held fast við það að átelja hæstv. forseta fyrir, að hann beitir flokkana misrétti um að ganga eftir því, að einstakir þm. tilgreini ástæður. Og hann getur ekki með neinum rökum mótmælt þeirri ástæðu, sem ég hefi fært fram fyrir því, að ég greiddi ekki atkv. Að öðru leyti kemur hæstv. forseta ekki við, hvort þm. greiða atkv. eða ekki, þegar ástæður eru færðar fram.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Það var rétt, að þegar ég talaði um milljón króna höfuðstól ræktunarsjóðs, átti ég við framlag ríkissjóðs. Ég skal ekki fara út í deilur um það, hvort rétt sé að fella niður framlagið. En hitt vil ég leggja áherzlu á, að ósæmilegt sé að hafa landbúnaðarvörur sem skattstofn. Hitt er annað mál, að ég tel eðlilegra, að staðið verði við samningana um framlagið, en mér finnst, að komið gæti til greina, ef hv. 1. landsk. tæki brtt. sína aftur, að fresta þessu framlagi ríkissjóðs um stund. Ég vil ekki mótmæla hv. 1. þm. Reykv. um það, að útflutningsgjald á sjávarafurðum sé ekki skemmtilegur skattstofn heldur, en markaðurinn er þó ekki lokaður fyrir þeim vörum og verðið ekki sem verst, og heldur batnandi. Í öðru lagi er það eðlilegt fyrir það, að sjávarútvegurinn hefir að sumu leyti betri aðstöðu en landbúnaðurinn, þar sem sjávarútvegurinn byggist á rányrkju. Hann tekur fiskinn í hafinu án þess að kosta nokkru til þess að ala hann upp handa sér, en landbúnaðurinn þarf aftur á móti að afborga og standa undir 50 millj. kr. höfuðstóli í hinu nýtilega landi. Þess vegna er það ekki hyggilegt fyrir þá, sem vilja afnema útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum, að samþ.brtt. 182. Hitt er annað mál, að hægt væri að fresta um eitt ár styrkveitingu til ræktunarsjóðsins, ef mönnum sýndist það svara fyrirhöfn.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Landbn. hefir athugað þáltill. og leggur til, að hún sé orðuð nokkuð öðruvísi, svo að ekki geti orkað tvímælis, að tilgangurinn sé að fá lögunum um innflutning sauðfjár breytt á þann hátt, að einstökum mönnum eða félögum verði leyfð stofnfjárrækt hinna erlendu kynja. Vér viljum því, að tillgr. verði orðuð upp, svo að þetta komi skýrt fram. Tveir nm., þeir þm. Borgf. og þm. Mýr., hafa skrifað undir nál. með fyrirvara, en eru annars samþykkir þessari breytingu. Ég mun ekki fara lengra inn á það mál, því að þessir hv.þm. munu sjálfsagt gera grein fyrir fyrirvaranum sjálfir, en þeir eru nú reyndar hvorugur viðstaddur nú.

Halldór Steinsson Ég þóttist í síðustu ræðu minni gera grein fyrir því, hvers vegna ég greiddi ekki atkv.  Frv. samþ. með 6:4 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JónasJ, MT, PHerm, EÁrna, IP, GÓ. nei: PM, BSn, GL, JakM. JónJ1), JónÞ2), HSteins, JBald greiddu ekki atkv. Frv. afgr. til Nd.

Jónas Jónsson Ég ætla að nota mér það leyfi, sem hæstv. forseti hefir gefið til þess að tala um þingsköp. Hæstv. forseti verður að skilja það og viðurkenna, að hann verður að hafa fasta reglu um það, að heimta grg. af þm., ef þeir greiða ekki atkv. Það verður ekki þolað, að hann heimti það af sumum, en ekki öllum. Við verðum að heimta af honum jafnrétti, og þó það sé leiðinlegt fyrir mig, sem lengi hefi starfað með honum sem samflokksmanni, og það með góðri samvinnu, þá verður ekki hjá því komizt að segja honum þetta, úr því hann finnur það ekki sjálfur, að hann verður að vera réttlátur í kröfum sínum. En það hefir komið fyrir í vetur oft, að hæstv. forseti hefir sýnt hlutdrægni með því að líða það átölulaust, að hv. sjálfstæðismenn greiddu ekki atkv. við nafnakall án þess að tilgreina ástæður. Og í þetta sinn tilgreindi ég ekki ástæðu fyrir því, að ég greiddi ekki atkv., til þess að vita, hvort ástæður yrðu heimtaðar af mér fremur en öðrum.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það, sem var uppistaðan í ræðum, þeirra tveggja hv.þm., er andmæltu till., var það, að þær raddir, sem uppi væru meðal bænda um að heppilegra mundi vera, að allar jarðir væru opinber eign, væru fram komnar vegna þess neyðarástands, sem margir bændur eiga nú við að búa. Þessu er þó alls ekki svo farið, Ýmsir höfðu séð þetta áður. Kreppan hefir aðeins máske orðið til þess, að menn hafa betur komið auga á þennan algilda sannleika: öryggisleysi það, er leiguliðar eiga við að búa, og erfiðleika sjálfseignarbændanna við að borga jarðir sínar, og jafnframt hversu ótryggt það er, að börn ráði við að taka og leysa út ættaróðal sitt. Það er því alveg ósatt, að þetta sé fram komið til þess að nota sér núv. neyðarástand bænda. Næg sönnun þess er, að þegar Alþfl. tók þetta mál upp, þá var ekki um neitt neyðarástand hjá bændum að ræða. Háttv. þm. getur því ekki með neinum rétti borið mér það á brýn, að till. sé fram komin nú til þess að nota sér núv. kreppuástand. Þá skildist mér á hv. 3. landsk., að hann líta svo á, að eiginhagsmunahvötin væri aðalskilyrðið til þess, að bændur og aðrir björguðu sér áfram. En ég hygg, að öruggasta leiðin til þess að hjálpa bændum í framtíðinni verði einmitt þetta, að ríkið kaupi jarðirnar. Þá verður hagsmunum þeirra betur borgið en ef jarðirnar eru einkaeign. Það gerir afkomu þeirra öruggari. Annars býst ég við, að það verði sama, hvaða ábúðarlög þingið setur; eigendur jarðanna munu alltaf finna einhverja smugu til þess að koma leiguliðum sínum burtu, ef þeir þurfa, til þess að geta selt jarðirnar. Ég get vel skilið, að einstaka bóndi, sem tekið hefir ástfóstri við jörð sína, verði þetta viðkvæmt mál, en slíkt má ekki taka til greina, ef málið er þess eðlis, að almenningsheill krefji hins. Þá gerði hv.þm. ráð fyrir, að bændur myndu yfirleitt sitja jarðirnar betur, ef þeir ættu þær sjálfir, heldur en ef þeir væru leiguliðar. Þetta kann að vera rétt að einhverju leyti. Hitt veit þó hv.þm. sjálfsagt, að leiguliðar fara líka vel með jarðir sínar. Til þess að fá sönnun fyrir því þarf hann ekki annað en ganga upp á hæðirnar hérna fyrir austan bæinn og líta í kringum sig og sjá ræktunina þar. Þá eru heil hverfi í Reykjavíkurbæ byggð á leigulóðum. Blettirnir kringum húsin sanna það bezt, hvernig margir leiguliðar hirða leigubýli sín. Í þessum málum hefir orðið nokkur stefnubreyt. hér á seinni árum, og það einmitt fyrir tilstilli jafnaðarmanna. Áður þekktist ekki annað en að menn keyptu lóðir undir hús sín dýrum dómum, áður en þeir fóru að byggja. En nú vilja allir fá leigulóðir, sem eðlilegt er, heldur en byrja á því að leggja út fleiri þús. fyrir lóðir undir húsin. Alveg það sama gildir um bændur. Maður, sem t. d. gæti lagt fram 10 þús. til þess að kaupa niðurnídda jörð, myndi ólíkt betur settur, ef hann notaði það fé til þess að kaupa sér bústofn fyrir, og til ræktunar. Það myndi bæta lífsafkomu hans og gera búskap hans sæmilega tryggan, í stað þess, ef það væri bundið í jörðinni, myndi það sitja þar fast og koma honum aðeins að litlum notum. Þá taldi hv.þm. réttara, að um mál þetta væri fyrst leitað álits bænda, áður en það væri borið fram á Alþingi. Út af þessum ummælum vil ég benda honum á, að bændur eiga fulltrúa hér á Alþingi, sem hafa aðstöðu til þess að láta uppi álit sitt um málið. Hinu hefi ég t. d. ekkert á móti, þó n. sú, sem málið fær til meðferðar hér, sendi það Búnaðarfélagi Íslands og búnaðarþinginu til umsagnar. Annars hefir mál þetta verið á dagskrá hjá þjóðinni undanfarin 7-8 ár, svo fjöldi bænda hefir þegar myndað sér ákveðnar skoðanir um það. Ég hefi t. d. heyrt marga framsóknarmenn halda því fram, að þetta sé mesta nauðsynjamál, að ríkið kaupi jarðirnar af bændum. Það geri búskapinn miklu öruggari. Alveg sama uppistaðan var í ræðu hv. 1. landsk. Hann komst svo að orði, að þetta væri ómakleg tilraun á þessum tímum til þess að nota sér neyðarástand bænda. Þessum ummælum hv.þm. vísa ég algerlega á bug. Hann vildi ekki gera mikið úr dæminu, sem ég nefndi um jörðina, er seld var 1909 fyrir 7 þús. kr., en fyrir 30 þús. kr. 1931, og þá án allra hlunninda, sem talin voru um 50% af jarðarverðinu. Verð jarðarinnar að meðtöldum hlunnindum hefði því átt að vera 45 þús. kr. Það hljóta nú allir að sjá, að þessi verðhækkun jarðarinnar er miklu meiri en hún svari til þeirrar almennu verðhækkunar, sem orðið hefir á þessum tíma. Þetta dæmi er þó aðeins eitt af fjölda slíkra dæma, sem mætti nefna. Þannig mætti t. d. benda á, að árið 1933 var seld jörð hér á milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, að sjálfsögðu alveg á móti anda þjóðjarðasölulaganna. Nú er það talið, að eigandi þeirrar jarðar muni fá eins mikið fyrir skæklana af henni og hann gaf fyrir hana alla fyrir 9 árum. Ef þessi sala hefði farið fram milli bænda, þýddi hún helmingshækkun á jarðarverðinu, eða jafnvel meira á þessum stutta tíma. Annars eru þessi dæmi um verðhækkun á jörðum gegnum sölu alveg óteljandi, og það er staðreynd, að fjöldi bænda er alveg að sligast undir hinum miklu vöxtum af þessum dýru jörðum, sem þeir hafa náð eignarhaldi á. Á þessu verður alls ekki ráðin bót, nema með því, að ríkið kaupi jarðirnar, og jafnframt verði sett í lög; að þær verði leigðar út miðað við notagildi þeirra, og þá helzt eftir sérstöku mati. Skal ég svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, en vænti þess, að hv.þdm. taki þessu stóra máli vel. Ég segi stóra máli, því að ég býst við, að hvorki hv. 3. landsk. eða aðrir neiti því, að það sé mikilsvert atriði að fá það rannsakað, á hvern hátt hægt sé að gera atvinnuveg bændanna í landinu sem tryggastan. Ég fyrir mitt leyti álít þetta, að ríkið kaupi af þeim jarðirnar, eitt aðalráðið til þess. Því er það, að ég tel málið fyllilega þess vert, að það sé athugað.

Forseti (GÓ): Ég býst við, að hv. 2. landsk. hafi ekki síður ástæðu til að kvarta heldur en hv. 5. landsk.

Jón Baldvinsson Ég tel það ágætt, ef það næðist fram, sem til er ætlazt með till. þessari, að taka síldarbræðsluverksmiðju dr. Pauls á leigu og starfrækja hana í sambandi við síldarbræðslustöð ríkisins. En ég hefði viljað ganga lengra en hv.flm. og gefa stj. heimild til að kaupa þessa verksmiðju, og væri það góð viðbót við síldarbræðslu ríkisins, og getur verið, að ég komi með till. síðar, er fari fram á slíka heimild. En fáist ekki annað, mun ég auðvitað styðja að framgangi þessarar till.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta er lítið frv., sem hér liggur fyrir, og er það búið að ganga í gegnum Nd. og hefir hlotið samþykki þar. Aðalatriði þess er það, að heimild á lögtaksrétti á gjöldum til nautgriparæktarfélaga hefir af einhverri vangá ekki verið tekið upp í búfjárræktarlögin frá síðasta þingi, en í sjálfu sér stendur þar, að jafnframt geti önnur löggjöf breytt þessu, sem líka virðist vera réttmætt. Loks eru felld úr gildi lög um nautgriparækt, frá 7. maí 1927, ef þetta verður að lögum. Þess skal getið, að lögin voru rangt ársett. Þau eru talin frá 1927 í staðinn fyrir 1928. Svo er frágangur á þessu frv. ekki eins og venja er til. Það er ekki vanalegt, þegar fluttar eru breyt. við fleiri en eina grein í lögum, að þá sé frv. talið ein frvgr., heldur er bezt, að þær séu það margar, sem greinarnar eru, sem breytt er. Þess vegna leggur n. til, að fyrirkomulagi frv. verði breytt samkv. því, sem segir á þskj. 252, en fellst að öðru leyti á, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem ég nefndi.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég skal ekki mæla móti þessari till. á þessu stigi málsins, og álít rétt, að hún sé skoðuð í n. En í sambandi við þær upplýsingar, sem hv.flm. gaf, vil ég taka það fram, að ég hefi talað um þetta mál við framkvæmdarstjóra ríkisbræðslunnar á Siglufirði og einnig mann úr stjórn verksmiðjunnar, og töldu þeir varhugavert að taka verksmiðju dr. Pauls á leigu, nema með þeim skilyrðum, að heitið væri að setja í stand vélar verksmiðjunnar, og að leigusali bæri ábyrgð á öllum þeim bilunum, sem fyrir kynnu að koma yfir sumarið. Það er svo með þessa verksmiðju, að hún hefir ekki verið rekin síðastl. 1-2 ár, og hafa fagmenn sagt mér, að vegna þessa sé nákvæmt eftirlit mjög aðkallandi, og gæti aðgerð orðið nokkuð dýr. - En um lýsis- eða olíugeyminn, sem hv.flm. talaði um, er það að segja, að hann er sízt of stór nú fyrir síldarbræðslu ríkisins eina. Hann er ekki stærri en svo, að það verður að fá skip um miðjan síldveiðitímann til þess að tæma hann, svo að verksmiðjan verði ekki að stöðvast. Til þess að bæta úr þessu, hefir nú verið ákveðið að byggja nýjan geymi fyrir síldarbræðslu ríkisins. En ef báðar verksmiðjurnar væru reknar þarna sameiginlega, gæti farið svo, að kaupa yrði tunnur undir olíuna, en það er miklu dýrara en að nota geyma. Mér er það ljóst, að það er talsverður vandi fyrir stj. að hafa heimild sem þessa. Alltaf geta orðið stórtöp á rekstri slíkra verksmiðja. Og það, sem gerir aðstöðuna sérstaklega erfiða, er það, hvað l. um síldarbræðslustöð ríkisins eru ófullkomin. Þar hefir ekki verið hægt annað en að viðhafa þá aðferð að nota undanþáguheimild 1. til þess að kaupa síld af sjómönnum. Þetta getur verið mikil áhætta fyrir stj., þó að vel hafi tekizt með síldarbræðslu ríkisins t. d. síðastl. sumar. -Ég veit ekki, hvort rétt er að binda heimildina við þessa einu síldarbræðslustöð, og held ég, að eins gott væri að hafa það óákveðið, hvaða bræðslustöð skyldi leigja. Auðvitað er eins hægt að bæta úr síldarsöluþörf sjómanna með því að taka einhverja aðra verksmiðju á leigu og held ég, að gott væri að láta heimildina vera óákveðna.

Jón Jónsson Hv. 2. landsk. vildi ekki kannast við það, að neyðarástand það, er nú ríkir hjá bændastéttinni, væri aðalorsök þess, að hann hefði komið fram með þáltill. þessa nú. Þetta kann rétt að vera. En þó er það grunsamlegt, að þetta skyldi vilja svona til. Annars má vel vera, að hann hafi rætt þetta eitthvað í flokki sínum áður. Þá benti hv.þm. á ýms dæmi þess, að leiguliðar færu vel með jarðir sínar og leigulönd. Mér dettur ekki í hug að mótmæla þessu; það er sem betur fer í mörgum tilfellum rétt. Jafnframt benti hv.þm. á það, að hversu góð löggjöf sem sett væri um ábúðarrétt manna á jörðum, þá yrði þó réttur leiguliðans alltaf ótryggari en réttur eigandans. Þetta er að sjálfsögðu rétt hjá honum, og það enda þótt allmjög megi bæta rétt leiguliðans frá því, sem nú er, því svo mun jafnan verða, að „ríkari verði eign en umboð“. Þá vildi hann halda því fram, að það í sumum tilfellum gæti verið ægilegt fyrir foreldra að hugsa til þess, að börn þeirra tækju við jörðunum. Þarna held ég, að hv.þm. fari villur vegar, því ég get miklu frekar hugsað mér það, að það sé ánægjuleg tilhugsun fyrir foreldrana að láta börn sín taka við jörðunum. Hitt getur frekar átt sér stað, að það barnið, sem fær jörðina, fari betur út úr skiptunum en hin. Annars er það svo, að eftir því sem ræktunin fer í vöxt, þá verður auðveldara að skipta jörðunum. Geta þá fleiri börn en eitt notið sömu jarðarinnar, og það verður það æskilegasta. Þá benti hann á, þeirri staðhæfingu til sönnunar, að leigujarðir og leigulönd væru jafnvel betur hirt en þau lönd, sem væru í eigin ábúð, ýms býli, sem risið hefðu upp hér í Rvík og kringum Rvík. En þetta sannar bara ekki neitt af því, sem hv.þm. vildi láta það sanna. Hér er aðstaðan allt önnur en annarsstaðar á landinu. Já, svo allt önnur, að slíkt þolir engan samanburð. Þá sagði hv.þm. eftir mér, að ég hefði talið rétt að leita álits bænda um þetta mál. Þetta voru alls ekki mín orð, en hinu hélt ég fram, að það væri ekki venja að flytja á Alþingi slík mál sem þetta, nema þau kæmu frá bændum sjálfum. Annars vil ég að síðustu undirstrika það, að ég teldi það neyðarúrræði fyrir bændastéttina í landinu, ef jarðirnar yrðu gerðar að opinberri eign, eins og nú standa sakir. Dæmin, sem hv.þm. nefndi um verðhækkun jarðanna, sýna aðeins það, að það er ekki alltaf skaði fyrir bændur að eiga jarðir sínar.

Flm. (Jakob Möller) Það yrði bara orðabreyting. Bæjarstjórn ræður öllu um þetta, en borgarstjóri hefir framkvæmdarvaldið. Orðalag frv. er í samræmi við l. frá 1920.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Frv. þetta flytjum við þm. Reykv. að tilhlutun bæjarstj. Rvíkur. Landið, sem hér um ræðir, er Nauthólsvík, sem nú er eign ensks félags, The Harbours and Piers Association, en félag þetta hefir ekki starfað neitt á þessu svæði um langan tíma. Um landið er það að segja, að víkin virðist afar vel fallin til sjóbaða fyrir bæjarmenn, svo að varla er völ á betra landi til þess. Bæjarbúar almennt óska þess, að þetta gangi í gegn, því að þeir hafa ekki hingað til átt kost á öðru eins, hvað þá betra tækifæri til baðstaðar. Ég mun ekki fjölyrða um þetta, en óska þess, að málinu verði vísað til allshn.

Halldór Steinsson Mér finnst þetta vera ómakleg orð hjá hv. 5. landsk. til forseta. Ég get ekki annað séð en að hæstv. forseti hafi nákvæmlega fylgt þingsköpum með því að finna að því, að hv. 5. landsk. greiddi ekki atkv. án þess að tilgreina ástæður, því eins og allir vita, er það gagnstætt þingsköpum, það er af því, að hann og hans flokksmenn eiga hér hlut að máli. Það hefir þrásinnis komið fyrir í þessari hv. d., að hæstv. forseti hefir liðið þeim að sitja hjá við atkvgr. án þess að tilgreina ástæður, en beitt valdi þingskapanna gegn mönnum úr öðrum flokkum. Það á því sízt við, að hv.þm. Snæf. sé að blanda sér inn í þessa deilu; hún kemur honum og öðrum sjálfstæðismönnum ekki við. Hinsvegar er það, ef hæstv. forseti ætlar nú að taka rögg á sig og fara að krefjast þess, að þdm. tilgreini ástæður, ef þeir greiða ekki atkv., þá býst ég við, að þdm. krefjist þess, að hann láti ganga jafnt yfir alla.

1) JónJ: Ég tek mér meiri menn til fyrirmyndar og greiði ekki atkv.

Er þetta nægileg ástæða?

.

Flm. (Jakob Möller) Þetta frv. er flutt að tilhlutun bæjarráðs Reykjavíkur. Eins og menn vita, er svo ákveðið í 1. frá 1901, að manntal í Reykjavík skuli framkvæmt af lögreglustjóra. Áður var það dómkirkjupresturinn, sem stóð fyrir þessum framkvæmdum, og svo er það enn úti um land, að prestarnir taka manntalið. En í 1. um manntal á Íslandi frá 1920 er ákveðið, að bæjarstjórn framkvæmi það manntal. Því er það, að sjálfsagt þykir að láta bæjarstj. líka framkvæma hið árlega manntal. Lögreglustjórinn hefir orðið að fá fjölda starfsmanna fyrir utan sína skrifstofu til að vinna þetta verk, og bæjarstj. verður að láta vinna úr því að nokkru leyti. En verkið verður dýrara, ef það er unnið svona á tveim stöðum, en ef öll vinnan væri framkvæmd á einum stað. Ég geri ekki ráð fyrir því, að um þetta frv. verði ágreiningur, en þó má vísa því til allshn., ef þurfa þykir.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég býst við að geta greitt frv. þessu atkv. mitt, ef brtt. á þskj. 182 verður samþ. En að mínu viti gildir það ekki um landbúnaðinn einan, að útflutningsgjald sé óheppilegur skattstofn. Ég ætla, að sama megi segja með sanni um sjávarafurðir. En ef þessi ráðstöfun þarf ekki að koma við hag ríkissjóðs, tel ég ekki skipta máli, þótt frv. verði samþ., en sú samþykkt verður til að styrkja þá kröfu, að útflutningsgjald verði einnig fellt niður á sjávarafurðum.

Vilmundur Jónsson Eftir því sem mér hefir skilizt á ræðu hv. aðalflm. (JAJ) munu höfuðástæðurnar fyrir flutningi áfengislagafrv. vera þessar: Í fyrsta lagi: Að bannið hafi yfirleitt gefizt ákaflega illa hér á landi. Í öðru lagi: Að drykkjuskapur hafi aukizt mjög í landinu og sé orðinn svo mikill nú, að við það verði ekki unað. Í þriðja lagi: Að æska landsins sé í mikilli hættu stödd af áfengisflóðinu. Í fjórða lagi: Að heimabruggið leggi landið undir sig. Í fimmta lagi: Að ríkissjóður missi af miklum tekjum, sem hafa megi af áfenginu og hann megi illa án vera. Síðan gerir hv.flm. sér lítið fyrir og fullyrðir, að með því að afnema það, sem eftir er af bannlögunum og samþ. frv. það, sem hann flytur, ásamt 10 öðrum hv.þdm., þ. e. að leyfa að flytja inn og selja víðsvegar um landið til viðbótar því áfengi, sem nú er flutt inn og selt, hina brenndu drykki: brennivín, koníak, whisky og romm, verði öllu þessu, sem nú fer svo mjög aflaga að hans dómi, kippt í ákjósanlegt lag. Þá muni drykkjuskapur stórum minnka, og það telur hv.flm. vera aðalatriðið fyrir sér, heimabruggið hverfa, ungu kynslóðinni verða borgið o. s. frv., o. s. frv. Ég vil nú leitast við að athuga og gaumgæfa öll þessi atriði, sem hv.þm. hefir borið fram máli sínu til stuðnings. Fyrst er þá það, að bannið hafi gefizt illa. Þar til vil ég svara því, að í raun og veru hefir bannið aldrei verið reynt hér á landi. Þegar bannlögin voru sett í upphafi, börðust bannmenn fyrir algerðu innflutningsbanni á hverskonar áfengi, en það var ófáanlegt fyrir andstæðingunum. Ýmiskonar undanþáguákvæði voru leidd í lög: Læknabrennivínið, konsúlabrennivínið og loks kom Spánarvínaundanþágan. Það ástand, sem við eigum nú við að búa í áfengismálunum, er því ekki það, sem bannmenn æsktu eftir fyrir 1915, heldur miklu fremur það, sem andbanningarnir óskuðu. Það var aldrei krafa þeirra, að leyfa skyldi innfl. á öllum tegundum áfengis, eins og farið er fram á í þessu frv. Þeir voru fúsir til að banna innflutning á öllum sterkari tegundunum, brenndu drykkjunum, ef leyfður yrði innflutningur á hinum léttari drykkjum. Þeir vildu láta flytja inn hin „hollu, suðrænu vín“, eins og þeir orðuðu það, einmitt Spánarvínin, sem nú er leyfður innfl. á og eru ekki í miklum hávegum höfð. Þá héldu þeir, að allt mundi ganga að óskum. Við höfum því nú að undanförnu búið við það fyrirkomulag, sem andbanningarnir kusu, þegar bannlögin voru sett, en bannmennirnir vöruðu við. Fullkomin bannlög að ráði bannmanna höfum við aldrei reynt, og getum því ekki um málið dæmt á þeim grundvelli. Hinsvegar mun varla vera ágreiningur um það, að meðan bannið var eindregnast og undanþágurnar fæstar, hafi ástandið í áfengismálunum verið bezt. Það geri ég ráð fyrir, að jafnvel hv.flm. játi. Ef við berum saman áfengisneyzlu Íslendinga fyrir bannið og áfengisneyzluna nú, þá er þó þrátt fyrir allt minna drukkið nú og raunar minna hér en í nokkru öðru landi í heiminum, og er þetta staðfest af hv.flm. sjálfum. Samkv. opinberum skýrslum drekkum við nú, eftir því sem hv.flm. segir og rétt mun vera, ½ lítra á mann á ári af löglegu áfengi (miðað við hreinan vínanda). Síðan gizkar hann á, að drukkið sé sem nemur Í lítra á mann af ólöglegu áfengi, sem er auðvitað sagt út í loftið og farið eins langt og hv.flm. getur framast borið upp í sig. Eftir því ætti þá áfengisneyzla hér á landi að vera samtals 1½ l. á mann, sem má heita lágmark þess, er þekkist í nokkru landi um löglega áfengisnautn, að slepptu öllu smygli og ólöglegu bruggi, sem alstaðar viðgengst. Þótt við gengjum út frá, að hv.flm. áætlaði þetta rétt, - sem auðvitað er fjarri öllum líkindum - , þá fer það ekki heldur fram úr því, sem skýrslur herma, að drukkið hafi verið fyrir bannið. Og enginn þarf að hugsa sér, að ekki hafi þá verið smyglað miklu að auki, ekki síður en nú, sem geta má nærri, þar sem tolleftirlit þekktist þá alls ekki. Mér er kunnugt um, og öðrum eflaust miklu betur en mér, að fyrir bannið var mikið flutt inn af áfengi, sem hvergi kom á skýrslur. Stórar verzlanir höfðu jafnvel fyrir sið að flytja mikinn hluta af áfengi sínu sem skipskost - „proviant“ - á vörufl.skipum sínum. Af skipskostinum þurfti ekki að greiða toll. Og ekkert kom auðvitað á skýrslurnar, nema það, sem tollur var greiddur af. Þannig voru flutt inn í landið heil „uxahöfuð“ af hreinum vínanda, og var slíkt opinbert leyndarmál. Til dæmis um þann „móral“, sem var ríkjandi í áfengisverzlun þeirra tíma, kann ég ýmsar kátlegar sögur. Menn, sem við verzlanirnar störfuðu, höfðu það til að stela heilum tunnum af þessu smyglaða áfengi og velta heim til sín. Þeir vissu hvernig þess hafði verið aflað og gerðu ekki ráð fyrir mikilli rekistefnu, þó að upp kæmist. Er alkunn sagan um faktorinn, sem mætti þjóni sínum á leiðinni með tunnuna og sagði : „Jú annars - er þetta ekki of mikið í einu?“ Engum blandast hugur um, að bannlögin hafi verið mjög ófullkomin frá upphafi, en því eftirtektarverðara er það, að drykkjuskapur í landinu skuli engu síður hafa stórum minnkað þrátt fyrir allan þeirra ófullkomlegleika, allar undanþágurnar, mjög lélegt eftirlit, og undir gerbreyttum kringumstæðum í landinu, sem hlutu að leiða til aukinnar áfengisnautnar að öllu sjálfráðu. Það sýnir bezt, hvers fullkomin bannlög og röggsamlega framkv. væru megnug. Nú vinnur fjöldi af einhleypingum, körlum og konum, í bæjunum fyrir sæmileg laun. Það er þessi stétt manna, sem eyðir mestu til óþarfa. Og þessi stétt gat ekki heitið að vera til áður. En það eru fleiri en einhleypingarnir, sem hafa nú yfir meiru fé að ráða en áður var. Öll peningavelta í landinu hefir aukizt stórkostlega síðustu tvo áratugina, lifnaðarhættir gerbreytzt og eyðsla margfaldazt í hverri grein, einkum í bæjunum. Veizluhöld og samkvæmislíf er orðið almennara. Drykkjusiðir finni og meira aðlaðandi, einnig fyrir konur, og þarf ekki annað en að minna á kaffihúsalífið hér í Rvík, sem áður var óþekkt. En þrátt fyrir allt þetta er nú drukkið minna af áfengi en fyrir bannið og minna en nokkursstaðar annarsstaðar í heiminum. Er því furðulegt, að menn, sem ekki er kunnugt um, að séu sérstaklega viðkvæmir í þessum efnum, skuli tala um, að ástandið í áfengismálunum hér á landi sé svo illt, að réttlætanlegt sé að leggja út í glæfralegar tilraunir til þess að fá úr því bætt, eins og gert væri með samþykkt þessa frv. Þær fullyrðingar, sem ýmsir hafa borið sér í munn um óstjórnlegan drykkjuskap hér á landi, ná engri átt, þó að enginn finni betur til þess en ég, að full þörf er á, að ástandið væri betra. Þessu til frekari sönnunar skal ég vitna í heilbrigðisskýrslurnar fyrir 1931, sem ég er nú að gefa út. Eru þær teknar saman eftir skýrslum héraðslækna víðsvegar um land. Minnast þeir margir á ástandið í landinu að þessu leyti, enda telst það réttilega til heilbrigðismála. Vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa upp umsagnir læknanna, er hér að lúta.

Líka það, sem Steingrímur Matthíasson segir!

. Ég skal taka allt, undantekningarlaust, sem læknarnir hafa að segja um áfengisneyzluna í landinu. Þeim farast orð á þessa leið: Hafnarfjarðarhérað: Áfengisnautn er hér ekki á háu stigi. Skipaskagahérað: Áfengisnautn ekki mikil. Borgarfjarðarhérað: Talsvert er farið að bera á vínnautn ungra manna, einkum á skemmtisamkomum. Ólafsvíkurhérað (læknirinn þar á sæti hér á þingi): Áfengisnautn í héraðinu má teljast lítil. Flateyjarhérað: Drykkjuskapur enginn. Flateyrarhérað : Áfengisnautn er hér lítil, vegna þess að áfengi er svo sjaldan fáanlegt. Hesteyrarhérað: Áfengisnautn getur ekki talizt nein meðal innanhéraðsmanna. Hólmavíkurhérað: Áfengisnautn lítil í héraðinu, og drykkjuskapur þekkist ekki. Höfðahverfishérað: Áfengisnautn lítil. Húsavíkurhérað: Eitthvað um drykkjuskap, en ekki áberandi. Þistilfj.hérað: Áfengisnautnar verður lítið vart. Vopnafjarðarhérað: Áfengis ekki neytt hér svo teljandi sé. Hróarstunguhérað: Ekki áfengisnautn svo að orð sé á gerandi. Reyðarfjarðarhérað: Vínnautn allmikil. Berufjarðarhérað: Áfengisnautn fer frekar í vöxt. Síðuhérað: Vínnautn er hér lítil. Mýrdalshérað: Áfengisnautn hefir aukizt til muna að undanförnu. Rangárhérað: Áfengisnautn töluverð. Eyrarbakkahérað: Drykkjuskapur er lítill sem enginn meðal héraðsbúa. Grímsneshérað: Vínnautn lítil. Keflavíkurhérað: Áfengisnautn er töluverð og sérstaklega áberandi á skemmtunum. Þetta er álit læknanna um drykkjuskapinn í landinu, þegar þeir semja opinberar skýrslur. Ég hygg, að ekki þurfi að væna þá um, að þeir séu vilhallir af fylgi við stefnu bindindis og bannmanna. Steingrímur Matthíasson, sem einhver var að minnast á áðan, nefnir drykkjuskap ekki á nafn í skýrslu sinni til landlæknis. Hann mun hinsvegar eitthvað hafa skrifað um það efni í blöð. Hv. flm. benti sérstaklega á eitt land til samanburðar, til þess að sýna, hversu illa bannið hefði reynzt erlendis. Þetta land var Kanada. Ég ætla af því tilefni að fara dálítið lengra út í þá sálma og drepa á, hvernig reynslan varð þar í landi, eftir að bannlögin voru afnumin, með því að það er einkar lærdómsríkt í þessu sambandi. Sannleikurinn um reynslu Kanada af áfengisbanni er sá, að þar var bann, svo að heitið gæti bann, aðeins í 21 mánuð, þ.e. frá 1. marz 1918 til 1. jan. 1920. Þó var þetta ekki fullkomnara bann en svo, að í Quebeq mátti selja 6% öl og 15% vín. Í öðrum landshlutum var bannið fullkomnara, en þó engan veginn í samræmi við hugmyndir og kenningar bannmanna. Að vísu var bannað að selja áfengi og drekka áfengi, en hinsvegar hvorki bannað að brugga áfengi né flytja það inn eða út. Þegar þessi 21 mánuður var liðinn, var þetta bann smátt og smátt afnumið fyrst í einum landshluta og síðan í öðrum. Eftir það var ógerningur að halda nokkru banni uppi í landinu yfirleitt, einkum fyrir það, að ekki var bannað að brugga áfengi né flytja það úr einum landshluta í annan. Og bannið var að fullu afnumið. Eitt fylkið hafði þó sérstöðu í þessu. Það er eyja og á því hægara með að verjast innflutningi áfengis. Þar hefir verið bann síðan 1921, og lánast eftir atvikum vel. Ég get um þetta af því, að í þessu efni er líkt á komið fyrir okkur Íslendingum, sem búum á eyju langt frá öðrum löndum. Nú er lærdómsríkt að virða fyrir sér áfengisneyzluna í Kanada, eftir að bannið var afnumið. Ég hefi hér í höndum skýrslu um þetta efni, sem tekin er eftir opinberum hagskýrslum Kanadaríkis (Dominion Bureau of Statistics) um drykkjuskap þar í landi eftir að bannið var afnumið. Og gefur nú á að líta, hve heillavænlegur árangurinn varð. (Tölurnar sýna gallónafjölda af hverskonar áfengi: öli, vínum og brenndum drykkjum)  : 1923 .............. 38283727 1924 .............. 44029694 1925 .............. 48629625 1926 .............. 52478025 1927 .............. 53067289 1928 .............. 61432900 1929 .............. 70449110 1930 .............. 72478421 Drykkjuskapurinn hefir þannig í stað þess að minnka, aukizt á þessum 8 árum um 89,3%. Það má vel vera rétt hjá hv.flm., að bannið í Kanada hafi gefizt illa, en það hefir auðsjáanlega gefizt enn verr að afnema það. Það er eftirtektarvert fyrir okkur, að þegar bannið var afnumið í Kanada, var hið sama látið í veðri vaka þar og nú er borið fram hér, að koma ætti fullkomnara skipulagi á áfengismálin og halda áfengisnautninni í skefjum. Um þetta lét Henry Drayton, formaður áfengisráðsins í Kanada svo um mælt: „Pólitík stjórnárinnar hefir verið og verður sú, að halda áfengissölunni í skefjum“. En það hefir því miður tekizt svo hörmulega sem skýrslurnar sýna. Til þess að leiða í ljós, að það er ekki eingöngu neyzla öls og léttari vína, sem aukizt hefir í Kanada, síðan bannið var afnumið þar, heldur einnig neyzla brenndu drykkjanna, skal ég nú þessu næst lesa upp skýrslu eftir sömu heimild, sem sýnir, hve mikils af brenndum drykkjum Kanadabúar hafa neytt á árunum 1923- 1930. Sú skýrsla hljóðar þannig: 1923 ...... 1734779 gallónur 1924 ...... 1757972 - 1925 ...... 1599654 - 1926 ...... 1611711 - 1927 ...... 1836970 - 1928 ...... 2777067 - 1929 ...... 3130119 - 1930 ...... 3036755 - Aukning á neyzlu brenndu drykkjanna er því hvorki meira né minna en 75% á þessum 8 árum. Eftir að bannið var afnumið, hefir ríkisstjórnin - en hún hefir áfengissöluna með höndum - þó gert allt, sem hún hefir getað til þess að halda neyzlu brenndu drykkjanna í skefjum, með því að halda þeim mjög dýrum og að hafa á boðstólum mikið af áfengu öli, sem ýmsum hv.þm. hér á Alþingi þótti svo mikið þjóðráð í fyrravetur. Þetta öl var ásamt léttum vínum selt mjög ódýrt. Og til þess að það gengi enn betur út, voru settar á stofn aðlaðandi ölstofur með skrautlegum húsgögnum og hverskonar þægindum. Þar var ölið selt og léttu vínin, en brenndu drykkirnir naumast fáanlegir. Árangurinn varð sá, að neyzla öls og léttra vína jókst stórkostlega, en neyzla brenndu drykkjanna því miður líka um 75%. Hv. flm. tilnefndi annað land, sem við ættum að taka okkur til fyrirmyndar í áfengismálunum. Það var England. Hann sagði, að þar hefðu viðburðirnir og framfarirnar á þessu sviði verið æfintýri líkast, því að á þeim árum, sem við hefðum haft hið hættulega áfengisbann, hefði drykkjuskapur á Englandi án allrar slíkrar þvingunar minnkað stórkostlega. Þetta er satt. En það kemur til af því, að í Englandi var drykkjuskapurinn svo ægilega mikill og óstjórnlegur, að við eigum erfitt með að gera okkur hugmyndir um. Og það er hægara að minnka drykkjuskap úr óhóflegu gegndarleysi niður að vissu marki, heldur en að færa niður áfengisneyzluna eftir að hún er komin niður í það lágmark, sem hún er í með okkur. Þetta æfintýri, sem hv.þm. segir, að hafi gerzt í Englandi, er sem sé það, að þar er nú, eftir allar framfarirnar, og eftir því, sem hann upplýsir sjálfur, drukkið árlega sem nemur 2 gallónum af hreinum vínanda á hvern mann í landinu, frá barninu í vöggunni til öldungsins á grafarbakkanum. Það mun jafngilda 9 lítrum af hreinum vínanda, eða 18 lítrum af venjulegu brennivíni, eða 36 lítrum af Höskuldi, eftir því sem blöðin segja nú frá styrkleika þeirrar framleiðslu. Það svarar til 1½ tunnu af Höskuldi á hverja 5 manna fjölskyldu. En af því að svo fáar fjölskyldur hér á landi hafa áfengi um hönd, mundi áfengisneyzlan í Bretlandi jafngilda þeirri Höskuldarnautn hér, jafnað niður á þær fjölskyldur, sem á annað borð snerta við áfengi, að það nálgaðist hæfilega mjólkurneyzlu. Gegnir furðu, að nokkrum skuli detta í hug að benda á slíkt til fyrirmyndar. Eigum við, bindindissamasta þjóðin í veröldinni, að hverfa frá löggjöf okkar og taka upp siði þess lands, sem áfengisbölið leikur einna gráast allra landa? Slíkt væri fyrirgefanlegt að ráðleggja, ef Íslendingar væru þjóða verstir í þessum sökum, en nær ekki neinni átt eins og enn horfir. Englendingar og flestar aðrar þjóðir geta hér lært af okkur, en við ekki af þeim. Eina höfuðorsökina til þess að vilja afnema það, sem eftir er af bannlögunum, sér hv.flm. í því, að unga fólkið sé í hættu statt. Hann segir, að hverskonar bann espi það jafnan til mótþróa og afbrota. Það þyrsti í áfenga drykki vegna bannsins. Ef hverskonar bönn gera unga fólkið að afbrotamönnum, ferst okkur illa við unga fólkið. Þó að við förum ekki nema í gegnum dagskrána í dag, þá rekum við okkur alstaðar á eitthvað, sem við erum að banna. Ég efast líka mjög mikið um, að hv.flm. séu reiðubúnir til þess að hætta að beita hverskonar banni við ungt fólk. Áfengislagafrv., sem þeir flytja, ber þeim ekki vitni um það. Það gengur einmitt sérstaklega nærri unga fólkinu. Þeir vilja banna að selja áfengi yngra fólki en 21 árs. Ætla hv.flm. að halda því fram, að slíkt hann espi ekki unga fólkið til lögbrota? Ég hygg einmitt, að það sé sérstaklega sniðið til þess. Unga fólkið þolir áreiðanlega betur, að því sé bannað það, sem öllum er bannað, en að búa eitt við bannið. Og munu dæmin sanna það. Reynslan í Kanada hefir leitt í ljós, að unga fólkið drakk að vísu áður en bannið var afnumið, en þó helmingi meira eftir að það var afnumið. Í Ontario neyddust menn þess vegna til, eftir að bannið var afnumið, að grípa til sérstaks banns fyrir unga fólkið. Fyrst var bannað að selja mönnum innan 21 árs aldurs áfengi - og þegar það ekki dugði var aldurstakmarkið fært upp í 25 ár. Í Bandaríkjunum er kennarafélag, sem nær yfir öll ríkin og heitir „National Educational Association“. Það nýtur mikils álits meðal uppeldisfræðinga víða um heim. Er ekki fjarri sanni, að þeir menn, sem það félag skipa, muni öðrum fremur fara nærri um, hvað hollt er ungum mönnum, þegar um þessi mál er að ræða. En það er margyfirlýst skoðun þessa félags, og verður ágreiningur um það minni og minni með hverju árinu sem líður, að banninu í Bandaríkjunum eigi umfram allt að viðhalda vegna unga fólksins. Hér á Íslandi væri einnig ráðlegt að leita álits þeirra manna, sem fást við uppeldismálin, kennaranna, og mun það e. t. v. verða gert bráðlega. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að meiri hluti þeirra myndi leggja til, að hert yrði á banninu í stað þess að afnema það - vegna unga fólksins. Því verður ekki neitað, að bruggað er í landinu, svo að allt of mikið kveður að. En þó er of mikið úr því gert. Og er ekki grunlaust um, að bruggunarfregnir séu auknar, margfaldaðar og bornar út af bannandstæðingum, til framdráttar skoðunum þeirra í áfengismálunum. Get ég sagt skemmtilega sögu, sem sýnir, hvernig fregnirnar reynast, þegar þær á að sannprófa. Maður, sem er viðstaddur hér í deildinni, ættaður úr Skagafirði, gerði sér mikið far um að komast að raun um, hvort eins mikið væri bruggað þar eins og af væri látið. Því hafði verið haldið fram, að þar væri bruggað á öðrum hverjum bæ. Hann stóð vel að vígi til að rannsaka þetta, þar sem hann var þaulkunnugur í héraðinu. En reynslan varð sú, þegar nær var gengið - ja, þá var að vísu mikið bruggað í Skagafirði, víst á öðrum hverjum bæ, en það var ekki hérna megin við vötnin, heldur hinum megin. En þegar komið var yfir vötnin, þá var víst um það - jú, það var bruggað mikið í Skagafirði, sennilega á öðrum hverjum bæ, en það var ekki þeim megin við vötnin, heldur hinum megin. Nú vildi hann fá sérstakan bæ tilnefndan, þar sem bruggað væri, og þegar hann fór að ganga á menn um það, þá var honum loksins nefndur sérstakur bær. En þegar til kastanna kom, þá var að vísu ekki bruggað á þeim bæ, heldur var það maður þaðan, sem fékkst við bruggun, en hann var úti á Sauðárkróki, sá maður. Um Húnavatnssýsluna hefir einn hv.þdm. sömu söguna að segja. Bruggið flýði á undan honum eða færðist aftur fyrir hann allt eftir því, hvar hann var staddur í sýslunni! Og heim fór hann, sannfærður um, að það væri ekki eins mikið og úr væri gert. Víst tek ég undir það með hv.flm., að koma þurfi í veg fyrir bruggið. En ég er sannfærður um, að ef ógerningur er að uppræta bruggið nú, þá verður það ekki hægara, heldur margfalt erfiðara, og raunar fullur ógerningur, ef leyfður verður innflutningur sterkra drykkja. Þegar útsala er á sterkum drykkjum í sama þorpinu eða í næsta þorpi verður allt eftirlit með því, hvort bruggað er eða ekki, óframkvæmanlegt. Það er blátt áfram hlægilegt að halda því fram, að menn muni ekki vilja brugga, eftir að auðvelt er að ná í sterka drykki á annan hátt, vegna þess að menn séu svo ærukærir! Sér er nú hver trúin á æru bruggaranna. Menn brugga til þess að afla sér peninga, og ef hægt er að brugga og selja bruggið ódýrara heldur en erlendu drykkina, þá heldur bruggið áfram. Það er einfalt verzlunarlögmál. Í þessu sambandi má enn benda á þá reynslu, sem fengin er í Kanada. Þar var bruggað áður en bannið var afnumið og þar er enn bruggað eftir að bannið hefir verið afnumið. Hinir löglegu áfengissalar í Bandaríkjunum höfðu félagsskap með sér fyrir bannið þar og gáfu út sérstakt málgagn til að gæta hagsmuna sinna. 10 árum fyrir bannið birtu þeir skýrslur um, að í Chicago einni væru 7000 ólöglegir áfengissölustaðir og í Minneapolis 4000. Þetta var fyrir bannið. Sama er uppi á teningnum nú í Kanada, eftir að bannið hefir verið afnumið þar. Ýmsar ástæður liggja til þess, að hægt er að koma við bruggi og smygli í Kanada. Vínbúðir stjórnarinnar eru þar opnar aðeins frá kl. 10- 6 og lokaður á sunnudögum, frídögum og kosningadögum. Vanti nú einhvern áfengi eftir kl. 6 að kvöldi eða á lokunardögum, þá er opin leið til ólöglegu vínsalanna, enda leika þeir sér að því bruggararnir þar að keppa 100%. Til smekkbætis má geta þess, að í Montreal, sem er frjálslyndasta borg í Kanada í áfengismálunum og hefir 1 millj. íbúa, eru 1500 áfengisútsölustaðir, og samsvarar það því, að hér í Reykjavík væru 45 brennivínsbúðir. Þar eru engar takmarkanir, allir geta fengið þá víntegund, sem þeir vilja og eins mikið og þeir vilja - en samt er bruggað þar. Við gætum hugsað okkur, að hér í Rvík væru 4 útsölustaðir við Austurvöll, svo sem sérstaklega fyrir fína fólkið, 4 við höfnina fyrir sjómenn og verkalýð, einn í grennd við hvern skóla fyrir hina upprennandi kynslóð: við háskólann, menntaskólann, sjómannaskólann, gagnfræðaskólann, verzlunarskólann, samvinnuskólann, iðnskólann, kvennaskólann og vélstjóraskólann, það eru samtals 9 útsölustaðir fyrir skólana. Svo geri ég ráð fyrir, að Frímúrarar og Oddfellowar hefðu sína búðina hvor. Víðsvegar um Austurbæinn væru 10 og víðsvegar um Vesturbæinn 10. Fyrir úthverfin, Skildinganes, Grímsstaðaholt, Nesið, Sogin, Laugarnesið, Öskjuhlíðina, svo að íbúarnir þar þyrftu ekki að gera sér erfiðar ferðir í bæinn, 6 útsölustaðir. Þá hefir 45 útsölustöðum verið raðað niður í Reykjavík, og svarar þetta til 1500 útsölustaða í Montreal. Og samt gæti brugg þrifizt í Reykjavík. Því að í Montreal er bruggað á ólöglegan hátt í stórum stíl, og get ég komið með nokkur dæmi því til sönnunar. 19. janúar 1931 var gert upptækt bruggunartæki, sem brugga mátti í 300- 350 gallónur á dag, og auk þess 530 gallónur af fullbrugguðu áfengi, 1000 gallónur af ekki fullbrugguðu áfengi og 6 ámur af áfengisvökva í gerjun, og tók hver áma 4000 gallónur. 30. janúar sama ár var gert upptækt bruggunartæki, sem brugga mátti í 400 gallónur á dag, og 8 ámur með áfengisvökva, og tók hver áma 4000 gallónur. 31. marz sama ár var enn gert upptækt bruggunartæki með 8000 gallónum af vínanda í og 4 ámur með áfengisvökva, sem hver tók 2000 gallónur. 5. júní sama ár komst upp um stórkostlega bruggun á St. Lawrence Boulevard. Mér skilst, að það muni vera höfuðgatan í bænum og svarar sennilega til Laugarvegarins hér. Dæmin sýna því ljóslega, að þó að svo greiður aðgangur sé að áfengi sem mest má verða, er engu síður bruggað stórkostlega af leynibruggurum. Þá er eftir að minnast á tekjur ríkissjóðs. Ég dreg það ekki í efa, að ríkissjóði sé þörf tekna, og tel vist, að þetta gæti orðið stórkostleg tekjulind, enda er það hið eina, sem stenzt af röksemdaleiðslum hv.flm. En ég tel það aftur á móti ekki sæmandi að afla ríkissjóði tekna á þennan hátt og fer því alls fjarri. Í Kanada, svo að ég taki dæmi af því enn, hefir ríkissjóður 50 milljónir dollara tekjur af áfengi. En athugum, hvaða afleiðingar þetta hefir haft fyrir þjóðina, ef borin eru saman árin 1923 og 1930: Fólksfjöldi. . . . hefir aukizt um 10% Áfengisnautn - - - 80 - Neyzla hreins vínanda - 105 - Ölvunarbrot - 51 - Áfengislagabrot - 92 - Flakk og óregla - 115 - Ill meðferð barna - 115 - Ýms smærri brot - 153 - Ofbeldisverk og meiðingar - 91 - Rán og þjófnaður - 18 - Aðrir stórglæpir - 77 - Í Ontario var á fjárhagsárinu 1929- 30 neytt áfengis fyrir 55 millj. dollara. En á fjárlögum 1929- 30 var veitt : Til kennslumála ....... 117740000.- - barnaverndar ...... 288000.- - ellistyrkja ......... 6572000.- - mæðrastyrkja ...... 2369000.- - heilbrigðismála ..... 880000.- - opinberra stofnana (spítalar meðtaldir) 8025000.- - þjóðvega .......... 17900000.- Með öðrum orðum: Ontario eyddi 7500 þús. dollurum meira í áfengi en í allt þetta, sem talið var, til samans. Ef hægt er að draga lærdóma af reynslu annara þjóða um þessi efni, þá ætla ég, að þessar skýrslur séu lærdómsríkar. Afnám bannsins hefir haft þau áhrif í Kanada, eða a. m. k. ekki hindrað það, að áfengisnautnin hefir aukizt um 80% í stað þess að minnka, og dregið venjulega dilka á eftir sér. Áfengisnautn minnkaði mikið í Englandi á stríðsárunum fyrir margvíslegar hömlur, sem á áfengisframleiðsluna og áfengissöluna voru lagðar. Bjórdrykkjan minnkaði þannig niður í þriðjung, nautn sterkra drykkja um helming, en víndrykkjan hélzt svipuð. Á þessum árum fóru ölvunarafbrotin minnkandi eins og hér segir: 1913 voru þau 188877 1914 - - 183628 1915 - - 135811 1916 - - 84191 1917 - - 46410 1918 - - 29075 en 1919 aukast þau aftur upp í 57948, því að þá voru hömlurnar leystar, sem settar höfðu verið til hnekkis áfenginu á stríðsárunum. Ráða má í áhrifin á almenna heilbrigði af eftirfarandi yfirliti, sem er einnig frá Englandi og um sama tímabil: Dauði úr áfengiseitrun og lifrarbólgu var árið 1913 5711, en 1918 1967. Sjálfsmorð og sjálfsmorðstilraunir 1913 2446, en 1918 810. Ungbarnamorð og fæðingar í dulsmáli 1913 1226, en 1918 557. Drykkjuæði 1913 786, en 1918 32. Söm hefir reynslan orðið í Kanada að þessu leyti. Áfengisdauðinn, beinasta afleiðing drykkjuskaparins, sem skýrustu máli talar, þó að hún sé engan veginn þýðingarmest, eykst þar nú aftur með ári hverju: 1921 . .. . . . 12‰ allra mannsláta 1922 ...... 13‰ - - 1923 ...... 17‰ - - 1924 ....... 18‰ - - 1925 ...... 19‰ - - 1926 ...... 22‰ - - 1927 ...... 23‰ - - 1928 ....... 24‰ - - 1929 ...... 28‰ - - eða gerir meira en að tvöfaldast á 8 árum. Af þessu má renna grun í, að þótt ríkissjóður fái rífari tekjur af áfengisnautninni með því að afnema það, sem eftir er af banninu, þá verði sá tekjuauki ekki fenginn fyrir ekki neitt. Gjaldamegin skrifast aftur stórkostlega aukinn drykkjuskapur, slys, fár og sjúkdómar, meiri manndauði, almennari og sárari fátækt, meiri sveitarþyngsli, aukinn ólifnaður, fleiri glæpir og hverskonar basl, hörmungar og vandræði. Hv. þdm. verða að viðurkenna, að þó að ástandið sé ekki gott nú, þá er það þó betra heldur en það var áður en banninu var á komið og getur vel orðið verra. Þeir, sem hafa búizt við Paradísarástandi með banninu, hafa eðlilega orðið fyrir vonbrigðum, enda var það glópska að ætla sér að þurrka landið með banni á svipstundu, og að vísu mátti alltaf búast við, að bannleiðin yrði skrykkjótt leið. En það er þó sú leiðin, sem fara verður og lengst dregur. Á öðrum leiðum fer allt í kaf. Ég vil leggja hv.þdm. það enn og aftur á hjarta, að þrátt fyrir allt, sem aflaga fer hjá okkur í þessum efnum, ber okkur enn engin nauðsyn til að leggja út í nein æfintýri í áfengismálunum. Meðan við drekkum minnst af öllum þjóðum í heiminum, getum við ekki horft með neinni sérstakri aðdáun upp til neinnar þjóðar fyrir það, hve henni hafi tekizt að halda niðri drykkjuskap hjá sér. Og sízt til þeirra þjóða, sem neyta svo óstjórnlega mikils áfengis, að okkur sundlar beinlínis af að heyra, hve stórkostleg áfengisneyzlan er. Ég vil og mega vænta þess, að hv.þm. sansist á, að það er ósæmileg tekjuöflunaraðferð, að ætla að afla ríkinu tekna af öllum þeim hörmungum, sem aukin áfengisnautn hefir í för með sér. Að lokum vil ég taka undir það, sem kom fram í ræðu hv.þm. Borgf., að þar sem bannið var sett á með þjóðaratkvæði, er óhæfilegt að afnema það að fullu, án þess að þjóðaratkv. hafi áður gengið í málinu. Ég legg þó enga höfuðáherzlu á þetta. Þjóðaratkvæði er engin röksemd. Þm. eiga auðveldlega að geta sannfærzt um, að hér er verið að stefna frá því ástandi, sem að vísu er allillt, í annað, sem verra er, og það er kappnóg til að átta sig á, hverja stefnu á að taka. Í áframhaldi af því, sem ég hér hefi sagt, leyfi ég mér að bera fram svofellda rökstudda dagskrá: Neðri deild Alþingis skírskotar til þess, 1. að meðan áfengisbannið var fullkomnast, var drykkjuskapur áreiðanlega minnstur í landinu, 2. að með hverri tilslökun hefir drykkjuskapur aukizt, 3. að þrátt fyrir allt er drykkjuskapur minni á Íslandi en í nokkru landi, þar sem ekki er bann, 4. að ef það, sem eftir er af banninu, væri að fullu afnumið, mundi mikil hætta á, að drykkjuskapur margfaldaðist, 5. að ósæmilegt er að afla ríkissjóði tekna með innflutningi sterkra drykkja, sem leiðir til aukinnar áfengisnautnar og meðfylgjandi hörmunga fyrir land og lýð, 6. að óverjandi er að afnema bannið að fullu, án þess að bera það undir þjóðaratkvæði, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Í n. hefir ekki orðið mikill meiningarmunur um þetta mál. Hv. 1. landsk. vill samþ. það með vissum skilyrðum, en meiri hl. vill samþ. það óbreytt. Útflutningsgjaldið nemur nú 40-50 þús. kr. á ári, eða álíka upphæð og greidd er til ræktunarsjóðs. Ræktunarsjóður mun nú vera um 800 þús. kr., og vantar því um 200 þús. upp í tillög ríkissjóðs til að hann nái milljón. Nú er ekki aðskilinn fjárhagur milli landbúnaðar og sjávarútvegs, og sé ég því ekki ástæðu til að breyta ákvæðum laga frá 1925 um framlag til sjóðsins, þegar þess er gætt, að næstum allur markaður fyrir sjávarafurðir er erlendis, en meira en helmingur af landbúnaðarafurðum hefir sinn markað innanlands, og að sá markaður er bæði betri og ábyggilegri en erlendi markaðurinn. Því hlýtur öll sanngirni og skynsemi að mæla á móti að nota þá vöru landsmanna sem skattstofn, sem langverst er sett um markað, og er jafnvel ástæða til að ætla, að hættulegt geti verið að hafa þennan skatt, að það geti orðið til að spilla fyrir samningum við aðrar þjóðir að nota þessar vörur sem grundvöll undir skatti. Það liggur því í augum uppi, að þessi skattur getur ekki staðizt lengur. Hitt er annað mál, hvort menn vilja fallast á brtt.hv. 1. landsk.

2) JónÞ: Ég fylgi fordæmi hv.flm. og greiði ekki atkv.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég veit ekki, hvað hv. 4. þm. Reykv. hefir til síns máls í því, að þetta sé á móti vilja bæjarstj., því að sú till., sem um getur í grg., er að vísu samþ. á móti meiri hluta sjálfstæðisflokksins, en þó er hún samþ. með 8 atkv., svo að það er gert með meiri hluta bæjarstj. Þó að það sé ekki eftir beiðni bæjarstj., að þetta frv. er flutt, þá er það þó a. m. k. eftir ósk þeirra, sem eru með því að auka atvinnu á þennan hátt í bænum. Við skyldum hugsa okkur það, að eitt atkv. flyttist yfir um, þannig, að það yrði á móti þessu, þá vil ég þó taka það fram, að það sýnir alls ekki vilja bæjarmanna í þessu. Ef þingið óskaði eftir því, mætti með atkvgr. sanna, að það mundi hafa meiri hluta kjósenda bæjarins á bak við sig að stofna til bæjarútgerðar. Hér á að kjósa í bæjarstj. á næsta ári, og þá er ekki víst, að þeir verði í meiri hl., sem nú berjast á móti bæjarútgerð.

Jón Baldvinsson Mér finnst nú eiginlega, að þessar umr. komi mér mest við af öllum. Eins og kunnugt er, hefir þessi hæstv. forseti kveðið upp yfir mér ekki færri en 6 til 7 úrskurði í sambandi við atkvgr. á undanförnum þingum, og oft með þeim úrskurðað mig óatkvæðisbæran. Nú vil ég því nota þetta tækifæri til þess að óska þess, að hæstv. forseti kveði jafnan upp úrskurði yfir þeim hv.þm., er sitja hjá við atkvgr., ef þeir færa ekki fram nægilegar ástæður, eða ef þeirra ástæður eru ekki teknar til greina, eins og þrásinnis hefir verið með mig. Ég sé ekki, að nú sé nema um tvennt að velja, að úrskurða eða úrskurða ekki, ef á að láta jafnt yfir alla ganga.

Forseti (GÓ): Mér er ómögulegt að neita þessari ástæðu, ef það er rétt, að þm. taki sér meiri menn til fyrirmyndar, en hinsvegar dæmi ég ekki um það, hvort hann hefir fordæmi sér meiri manna eða ekki.

Jón Jónsson Út af ræðu hv. 1. þm. Reykv. vil ég taka það fram, að ég býst við, að hann hafi rétt fyrir sér um það, að brtt. hans, ef hún er lesin saman við ræktunarsjóðslögin, rýri ekki tekjur ræktunarsjóðs. Hv. 5. landsk. segir, að ég muni ekki óska eftir því, að ranglætið haldist við. Ég held því aðeins fast fram, að það skipti mjög litlu, hvort þetta útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum verður afnumið eða ekki. Það væri kannske eðlilegt gagnvart hinum atvinnuveginum, að lagt yrði eitthvert lítilsháttar gjald á landbúnaðarafurðir yfirleitt. Það kynni að þykja ósanngjarnt, að þær væru alveg undanþegnar samsvarandi skatti þeim, er sjávarafurðir standa undir. En hvað frv. hv. 5. landsk. viðkemur, þá sé ég ekki, að það skipti miklu, hvort þetta 10 til 15 aur. gjald á hvern dilk verður fellt niður eða ekki, en ef það á að kosta svo stórkostlegan hnekki fyrir ríkissjóð sem brtt.hv. 1. þm. Reykv. gerir ráð fyrir, þá get ég ekki fallizt á neina breyt. á lögunum.

Jóhann Jósefsson Ég lít svo á, að þar sem þetta fyrirkomulag á að vera til frambúðar, þar sem hér er talað um „varanlegar atvinnubætur“, en ekki bráðabirgðafyrirkomulag, þá sé það réttara, og ég legg það til, að þessu máli verði vísað til fjhn., en ekki til kreppunefndar.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Brtt. mín felur það í sér, að gjald þetta skuli fellt niður án þess að íþyngja ríkissjóði með tekjumissi, því að með henni er ríkissjóður losaður við útgjöld, er nema þeim hluta útflutningsgjaldsins, er fella á niður. Í ræktunarsjóðslögunum er svo ákveðið, að ríkissjóður skuli smátt og smátt leggja fram fé til ræktunarsjóðs, er nemi einni milljón króna. 1925 voru svo samþykkt lög um hækkun á útflutningsgjaldi, og var svo ákveðið, að ræktunarsjóður nyti þeirrar hækkunar, þó þannig, að frá 1. jan. 1927 átti þessi hækkun að skiptast svo, að ¾ rynnu til strandgæzluskips, en ¼ til ræktunarsjóðs. Var þannig ætlazt til, að gjaldaukinn af landbúnaðarafurðum rynni til ræktunarsjóðs, en útflutningsgjald af sjávarafurðum til landhelgisgæzlu. Sá hluti útflutningsgjaldsins, sem frv. fer fram á að falli niður, er því sá, er gengið hefir til ræktunarsjóðs. Ef frv. verður að lögum, er ekki sanngjarnt, að ríkissjóður haldi áfram að greiða tillagið, þar sem gert er ráð fyrir sérstökum tekjum til þess. Að því er snertir höfuðstól ræktunarsjóðs er það að segja, að hann er 2684000 kr., en hv.frsm. meiri hl. mun hafa átt við þá upphæð, er ríkissjóður átti að greiða, og er nú komin á 8. hundr. þús. Greiðsla úr ríkissjóði til ræktunarsjóðs var síðasta ár 44 þús. kr., eða sama upphæð og útflutningsgjald að landbúnaðarafurðum. Nú er það svo, að ræktunarsjóður fær ekki fé til útlána með því að stofna höfuðstól, heldur sem milliliður milli lánveitenda og lántakenda. Hann gefur út jarðræktarbréf og hefir á þann hátt haft 2921000 kr. í umferð. Þessi fjáröflunarleið stendur sjóðnum enn opin, og skiptir því litlu máli fyrir útlánastarfsemi sjóðsins, hvort hann fær 40-60 þús. kr. úr ríkissjóði eða ekki. Mér finnst óeðlilegt að leggja á skatta til að safna í sjóð, sem á að lána mönnum peninga. Viðhorf manna gagnvart skuldum og lánum er líka annað en það var 1925. Þá þótti mest um vert, að hægt væri að veita bændum sem mest lán, en nú er kvartað yfir því, að meira lánsfé sé komið í landbúnaðinn en hann geti risið undir. Hvað sem segja mátti um þetta framlag 1925, er það úrelt nú. Brtt. gerir frv. aðgengilegra, því að verði hún samþ., er hag ríkissjóðs ekki íþyngt meira en þörf er á.

Forseti (GÓ): Ég býst nú við, að ég haldi mínum siðum, hvað sem hinn virðulegi hv. 5. landsk. segir. Ég hefi haft þá reglu jafnan að heimta, að þm. tilgreindu ástæðu, ef ég sá, að það hafði áhrif á afgreiðslu mála, að þeir greiddu ekki atkv. Annars vil ég segja það, að mér finnst það koma úr hörðustu átt frá hv. 5. landsk. að bera mér á brýn hlutdrægni í þessum efnum, því ef ég hefi sýnt hér hlutdrægni, þá mundi hún helzt hafa verið honum í vil. Ég býst við, að hann geti, ef hann vill, fundið þau dæmi, þar sem ég hefi gert minni kröfur til hans en sumra annara í þessum efnum, og má þar til nefna þetta síðasta dæmi, sem er alveg óvenjulegt, að sá þm., sem óskar nafnakalls, greiðir ekki atkv. Það getur verið, að það sé þessi hlutdrægni, sem hv. 5. landsk. vill ásaka mig fyrir. Hv. þm. Snæf. bar mér góða sögu og sagði, að ég hefði ekki beitt sig eða sína flokksmenn hlutdrægni, þó í andstöðuflokki séu, og hygg ég, að það sé betri málsvörn fyrir mig heldur en umsögn frá mínum samflokksmanni. Enda býst ég alls ekki við að spyrja hv. 5. landsk. að því, hvenær ég kref hv.þm. um ástæður og hvenær ekki. Ég skal taka það fram um hv. 2. landsk., að þó ég hafi oft átt erfiðara með þennan þm. heldur en flesta aðra, þá held ég nú, að hann hafi að gamni sínu margfaldað tölu úrskurðanna.

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) [óyfirl.]: Eins og hv. dm. sjá, er farið fram á það í þessari till., að Alþ. heimili ríkisstj. að taka á leigu yfir næsta síldveiðitímabil síldarbræðslustöð dr. Pauls á Siglufirði, ef samkomulag næst við eigendur hennar um leiguskilmála, og að starfrækja verksmiðjuna í sambandi við síldarbræðslustöð ríkisins. Í grg.till. er lítillega minnzt á þörfina, sem fyrir þessu er. Það hefir oft verið svo á síðustu árum, að erfitt hefir verið að koma síld í bræðslu, af því hve aflann hefir borið ört að. Sérstaklega munu hafa verið brögð að þessu síðastl. sumar, enda var sú stöð, sem hér nm ræðir, ekki starfrækt þá, aðallega vegna þess, að hana vantaði geymi fyrir síldarolíu, en það er nú talið nauðsynlegt, því að gamla aðferðin, að geyma síldarolíuna í tunnum, er miklu dýrari. Þessi verksmiðja hefir geymsluþrær fyrir rösklega 12000 mál og getur brætt 1200 mál á sólarhring. Ég hefi heyrt það af manni, sem er þaulkunnugur verksmiðjunni, að vélar allar séu þar af beztu gerð og mjög fullkomnar, og að verksmiðjan hafi keypt 80-100 þús. mál á sumri, þegar hún hefir verið starfrækt. En svo vel vill til, að síldarbræðslustöð dr. Pauls og síldarbræðslustöð ríkisins liggja hlið við hlið, og liggur olíugeymir síldarbræðslu ríkisins á milli verksmiðjanna. Ég hefi átt tal við forstjóra ríkisverksmiðjunnar, og telur hann, að kostnaður við að leggja leiðslur frá verksmiðju dr. Pauls í þennan geymi muni verða mjög lítill. Hann er því mjög fylgjandi, að till. þessi nái fram að ganga. T. d. telur hann það afarmikinn kost, að þessar tvær verksmiðjur geta unnið í sameiningu og afgr. skip til skiptis, eftir því sem hentast þætti. - Ekki mun það valda neinum erfiðleikum að fá fljótlega leigutilboð um þennan stað, þar sem umboðsmaður verksmiðjunnar er hér í Reykjavík; það mun vera Bernharð Petersen. - Gera má ráð fyrir, að eitthvað þurfi að bæta upp á verksmiðjuna, þar sem hún var ekki starfrækt síðastl. sumar, en stj. væri alveg trúandi fyrir því að sjá um, að verksmiðjan yrði leigð í leigufæru standi. Till. þessari eru ætlaðar 2 umr. Ég vil því leyfa mér að stinga upp á, að henni verði vísað til síðari umr. og sjútvn. að þessari umr. lokinni.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég tek til máls aðallega út af ummælum hv. 3. landsk., þar sem hann hélt því fram, að ræktunarsjóður væri ekki svo öflugur, að hann þyldi að missa þær tekjur, sem honum eru ætlaðar með lögunum frá 1925. Ég ætla, að þarna sé um misskilning að ræða hjá hv.þm., því þó þau ákvæði laganna yrðu felld úr gildi, sem brtt. mín leggur til, að felld séu, þá snertir það ekki þá einu millj. kr., sem ræktunarsjóði er ætluð með þessum lögum, ef frv. á annað borð verður samþ. og útflutningsgjaldið af landbúnaðarvörum verður afnumið, því einmitt það á samkv. lögunum frá 1925 að ganga til ræktunarsjóðs. Hinsvegar á útflutningsgjaldið af sjávarafurðum alls ekki að ganga til ræktunarsjóðs. Þessi brtt. mín kemur því ekki ræktunarsjóði við. Ég vil auk þessa leiða athygli hv.þdm. að því, að það er ólíku saman að jafna með þessar tvær till. Annarsvegar er lagt til, að allt útflutningsgjaldið af landbúnaðarafurðum sé fellt niður, en hinsvegar aðeins 1/3 af útflutningsgjaldi sjávarafurða. Ég hygg því, ef það þykir sanngjarnt að fella alveg niður gjald af landbúnaðarafurðum, þá verði erfitt að sýna fram á, hver sanngirni er í því að neita með öllu niðurfærslu á útflutningsgjaldinu af sjávarafurðum, sem ég hygg, að ekki hafi verið meint, að ætti að gilda til frambúðar, fremur en útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum, heldur hafi hvorttveggja gjaldið átt að vera til bráðabirgða.