Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Frv. þetta kemur hingað aftur óbreytt frá hv.Nd., að öðru leyti en því, að 42. gr. þess hefir verið breytt lítillega þar í deildinni og viðauka skotið inn í 48. gr., hvorttveggja eftir tillögum samvinnunefndar allsherjarnefnda beggja deilda. Breytingarnar á 42. gr. eru tvær; önnur sú, að sá, er frávísun sakar vill krefjast, skuli tilkynna það hæstarjettarritara, í stað gagnaðilja, og hin er sú, að tilkynningin skuli fara fram viku áður en mál skal þingfesta, í stað 2 dögum áður eftir frv., eins og það fór hjeðan. Viðbótin, sem skotið hefir verið inn í 48. gr., er þess efnis, að að eins skuli greiða hálf dómgjöld í málum, sem ekki nema 100 kr., og stendur sú breyting í sambandi við það, að summa appellabilis í stjórnarfrv. var 100 kr., en færð niður hjer í deildinni í 25 kr. Jeg leyfi mjer fyrir hönd samvinnunefndarinnar að vænta þess, að hv. deild telji breytingar þessar til bóta og samþ. frv., helst í einu hljóði, eins og það nú liggur fyrir.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil að eins taka undir síðustu orð háttv.frsm. (Jóh. Jóh.) um það, að hv. deild samþ. frv. í einu hljóði. Þessi dagur er merkilegur í sögu þjóðarinnar, þegar það er ákveðið, að æðsta innlenda dómsvaldið verði flutt inn í landið.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Við 2. umr. þessa máls var margt sagt eftir að jeg var dauður, sem kallað er. Aðalmótmælin komu frá hv. 1. þm. Rang. (E. P). Aðalástæður hans voru, að verðgildi jarða hljóti að vera mjög mismunandi eftir því, hvar í sveit þær liggi eða í hvaða sýslum, og að ókunnugum mönnum sje síst ætlandi að færa til betri vegar mat kunnugra manna. Fyrri ástæðunni er jeg alveg samdóma, en hinni síðari ekki nema að nokkru leyti. Þekking á jörðu er að mínu áliti, eins og hv.þm. (E. P.), eitt allra þýðingarmesta skilyrði þess, að hún geti orðið rjett metin. En þó kunnugir menn meti, geta þeir haft mismunandi verðmælikvarða, sumir metið eftir meðalverði landskulda síðari ár á líkan hátt og gert er ráð fyrir í þjóðjarðasölulögunum, aðrir farið eftir braskaraverði, sumir miðað við verðlag fyrir stríðið, aðrir við stríðstímaverð o. s. frv. Mismunur getur því orðið stór á mati kunnugra manna, og ekki vanþörf á að samræma niðurstöður þeirra. Þar að auki getur ekki verið um nákvæma þekkingu að ræða í öllum tilfellum, þegar einir 3 menn eiga að meta jarðir í heilli sýslu. Að vísu munu flestir matsmenn hafa ferðast nokkuð um, en það gefur ekki staðgóða þekkingu á jörð, þó varið sje einum degi til að skoða hana, og því síður ef skoðaðar eru margar jarðir á dag, sem dæmi munu til. Það má því telja víst, að matið verði þá aðallega bygt á lýsingum ábúanda og annara kunnugra manna, sem teknir eru af hálfgerðu handahófi, og er það fremur veill grundvöllur til að byggja matið á. Jeg er alveg samdóma hv.þm. Ísaf. (M. T.) um það, að þetta mat verði tæplega gert svo úr garði hjeðan af, að það verði rjettlátur grundvöllur skattalaga. En jeg hygg, að það megi þó umbæta það töluvert, einkum að því leyti, að meira samræmi verði komið á milli sýslnanna. Og eins má búast við, að athuganir þessarar tilvonandi landsnefndar leiði til ýmislegs, sem að gagni má verða þegar næsta jarðamat fer fram.

Guðjón Guðlaugsson Jeg er fullkomlega sammála hv.þm. Ísaf. (M. T.) um það, að yfirstandandi jarðamat er langt frá því að vera sanngjarn grundvöllur undir skattgjöld. En þegar þess er gætt, að ekki er úr háum söðli að detta, því vitlausara en matið frá 1861 getur þetta mat aldrei orðið, þá er eins og maður verði ánægðari með nýja matið. Það verður altaf sanngjarnari grundvöllur en eldri möt. Mjer virðist hv.frsm. (S. F.) leggja of mikið upp úr nákvæmri skoðun undirmatsnefndanna. Löggjafarnir, sem lögin settu, virðast ekki hafa talið skoðunina nauðsynlega. Hún er heldur ekkert aðalatriði. Þó ekki hefði verið varið nema einum degi til þess að skoða hverja jörð, þá hefði matið orðið miklu langdrægara og dýrara en ráð var gert fyrir. Mín reynsla er það, að það hafi verið frostavetrinum að þakka, að við í Strandasýslu gátum ferðast sæmilega um sýsluna. Vegna ísa gátum við afkastað meiru á dag en ella á viku. En nákvæma skoðun gátum við þar fyrir ekki framkvæmt. Enda engin nauðsyn. Þegar tveir menn eru valdir sinn af hverju sýsluhorni, og þegar formaður nefndarinnar hefir búið í 4 hreppum sýslunnar, eins og átti sjer stað í minni sýslu, þá er ekki svo mikil ástæða til að hræðast ókunnugleika matsmannanna. Margra ára kunnugleiki hefir meira að segja en ferðalögin. Yfirleitt reyndust okkur skýrslur almennings vel. Þær voru ábyggilegar, þó að vísu þyrfti að færa þær til betra máls. Þessar skýrslur kunnugra manna voru nokkuð notadrýgri en ferðalög. Jafnvel þó maður hefði verið leiddur þangað, sem fólkið var að slá, þá hefði ekki verið hlaupið að því að gefa rjetta lýsingu á slægjum jarðanna stærð þeirra og gæðum. Matsnefndin spurðist alstaðar fyrir, og reyndist það best. Í lögunum var svo fyrirskipað, að halda fund á einum stað í hverjum hreppi. Þessi fundarhöld reyndust að vísu svo, að fáir eða engir komu. En þó varð þetta ákvæði þess valdandi, að nefndirnar ferðuðust og leituðu upplýsinga. Að vísu datt okkur ekki í hug að koma á nokkurn einn einasta bæ, þar sem við hefðum fengist við úttektir eða vorum af öðrum ástæðum nákunnugir jarðkostum. Það kemur ekki fram af skýrslum nefndanna, hvað þær hafa ferðast mikið, heldur sjest það af kostnaðarreikningnum. Árangurinn er ekki hlutfallslegur við kostnaðinn, heldur kunnugleikann. Landsnefndin mun eiga erfitt verk fyrir höndum, og vandasamt verður að komast niður á rjettan mælikvarða. Mjer er næst að halda, að nefndin eigi sem minst að starfa á kontorunum hjer í Reykjavík, heldur eigi hún að ferðast og hafa tal af mörgum undirmatsnefndum úti um landið. Þetta hefði þurft að gera í byrjun matsins, en betra er seint en aldrei.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg sje, að engin brtt. hefir komið fram við þessa umr., og vil því líta svo á, að skýring háttv.frsm. (S. F.) á orðinu „endurskoðun“, sú, að yfirmatsnefnd megi jafnt hækka sem lækka matsgerðir undirnefnda. sje með þögninni samþ. af háttv. deild.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Háttv. 4. landsk.þm. (G. G.)virðist ekki hafa skilið orð mín rjett. Jeg gerði aldrei kröfu til nákvæmrar skoðunar af hálfu undirmatsnefnda, eftir því sem ástæður lágu til, en taldi hins vegar, að matið gæti ekki verið fullkomlega ábyggilegt þar, sem kunnugleika vantaði, og stóð það í sambandi við þá skoðun mína, sem fram er tekin í nál., að heppilegra mundi hafa verið að hafa undirmatsnefndirnar fleiri og með smærri verkahring.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Það getur vel verið, að hv. deildarmönnum hafi hnykt við, er þeir sáu þann mikla fjölda brtt., er frv. fylgja frá nefndinni. En jeg vona samt, að þeir, sem hafa kynt sjer brtt. hafi verið fljótir að jafna sig og sjeð, að meira kvað að fyrirferð brtt. en að eiginlegum efnisbreytingum. Aðalbreytingin, sem nefndin stingur upp á, er sú, að ekki sje sett á fót skrásetningarskrifstofa sú, sem farið er fram á í 4. gr. frv. Nefndin leit svo á, að ekki væri brýn þörf á skrifstofu þessari. Skipastóll vor er enn ekki svo stór, að taki því að sifja upp heila skrifstofu í þessu skyni. Nefndin játar það, að ólag sje á skrásetningunni, en telur það ekki að kenna vöntum skrásetningarskrifstofu. Skrásetningin fór áður fram í Kaupmannahöfn, og var stjórnarráðið milliliður milli þeirrar skrifstofu og skrásetningarstjóranna, sem sje sýslumanna og bæjarfógeta. Aðalgallinn á skrásetningunni var í því fólginn, að nægilega aðstoð brast til þess að framkvæma mælingarnar eins og greinilegar er sýnt í nál. Enn fremur má geta þess, að nefndin telur rjettara að hliðra sjer hjá að stofna ný og kostnaðarsöm embætti, meðan kostur er, og er í því samdóma stjórninni í greinargerð hennar fyrir 4. gr. Þarf jeg svo ekki að fjölyrða um þetta; býst við, að öllum sje þetta ljóst, hvort sem eru með eða móti. Við 1. gr. vill nefndin gera samskonar undanþágu sem samþykt var hjer í siglingalögunum fyrir skip, sem skrásett voru fyrir 1. desbr. 1918. Við 1. gr. má og vænta breytinga í samræmi við siglingalögin, eftir því hvaða skilyrði verða sett fyrir því, að skip verði skrásett hjer. Þá vill nefndin láta hækka sektarákvæði frv. af þeim ástæðum, sem fram eru teknar í nál., bæði að sektirnar eru í sjálfu sjer lágar, og einkum vegna þess, hve lágt er gildi peninga nú. Jeg hefi nú drepið á efnisbreytingarnar, og kem nú að því, sem fyrirferðinni veldur, en það er orðalag frv. Nefndin þóttist ekki geta komist hjá því að endurskoða málið á frv. Þykist nefndin vita, að frv. sje flýtisverk; er það mest sniðið eftir lögunum 1895, sem að mestu leyti mun hafa verið þýðing á útlendum lögum. Jeg get sparað mjer og hv. deild langan fyrirlestur um þessi efni. Þótti nefndinni svo, að úr því að hún þurfti víða að grípa niður í frv., væri rjett samtímis að fjarlægja óíslenskuleg orð og þunglamalega setningaskipun, en ekki hygg jeg, að í þessum brtt. felist efnisbreyting. Jeg vil að eins benda á það, að eftir 4. brtt. nefndarinnar á orðið „skipsins“ ekki að falla burt, enda segir það sig sjálft. Sömuleiðis hafa tveir stafliðir í 46. brtt nefndarinnar víxlast, en skrifstofan getur væntanlega leiðrjett þetta. Jeg þykist ekki þurfa að fjölyrða meira um þetta, en ef hv. deildarmönnum sýnist nefndinni hafa í einhverjum atriðum verið mislagðar hendur, er nefndin fús til samvinnu og til breytinga eftir atvikum. Nefndin hefir, eftir atvikum, lagt mikla vinnu í frv. og vonar, að verk hennar verði virt vel og fái góðar viðtökur.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg verð að telja, að aðalbreyting nefndarinnar sje á engan hátt til bóta, og nefndin hefir algerlega misskilið, hvert sje starf skrásetningarskrifstofunnar, með því að í nál. er talið, að þótt skrifstofan sje sett á stofn, þurfi sjerstaka endurskoðun mælingabrjefanna, en endurskoðun þeirra er einmitt aðalverk skrásetningarskrifstofunnar. Og þessi endurskoðun fer nú fram á aðalskrifstofunni í Kaupmannahöfn. Jeg skal játa það, að jeg hafði sterka tilhneiging til þess að gera þennan kostnað sem minstan, en eftir að jeg hafði átt tal um þetta við mann, sem hefir sjerþekking um þetta, sem sje Ágúst Flygenring, sannfærðist jeg um það, að ekki yrði komist hjá því að setja á fót skrásetningarskrifstofu. Aðalhlutverk þessarar skrifstofu yrði að öðru leyti að koma lagi á skrásetninguna og gefa leiðbeiningar eftir að skrifstofan hefði sett sig inn í, hverjar breytingar væru nauðsynlegar til þess að koma málinu í rjett lag. Annars er það mjög vandasamt verk að eiga við þessar mælingar og þó málið verði áfram í stjórnarráðinu eins og nefndin vill, þá verður að fá þangað sjerstakan og vel launaðan fulltrúa til að sjá um það, og svo er endurskoðunin að auki úti í bæ, svo jeg hygg að kostnaðurinn yrði ekki minni. Eins og allir geta sjeð, nema nefndin, eru þessi störf alóskyld störfum þeim, er stjórnarráðið fer með, og auk þess á að láta það í þá deild stjórnarráðsins, þar sem minst húsrúm er. Það er eins og nefndin hugsi sjer, að málið sje áfram í sama káki og trassaskap og verið hefir og ef það er ekki ætlunin, þá verður að fá sjerstakan mann í stjórnarráðið til að annast þetta eins og jeg tók áðan fram, og þá er munurinn, fjárhagslega sjeð, mjög lítill milli stjórnarinnar og nefndarinnar Og eins og menn vita, eru ekki mælingafróðir menn í stjórnarráðinu, svo mjer skilst, að eftir sem áður þurfi að senda menn utan til að kynna sjer þau störf. Þá vill nefndin láta taka upp í fjárlögin fje til aðstoðar við mælingarnar úti um land,  (K. E.: Það er nauðsynlegt)  , en stjórnin ætlaðist til að skrifstofan athugaði þetta. Það væri alls ekki óhugsandi að þessu yrði breytt t. d. svo, að allar stærri mælingar yrðu framkvæmdar hjer í Reykjavík; líka gæti það verið, að skrifstofan sendi mann kringum landið til mælinganna; mætti vel koma því fyrir t. d. eins og ferðum umsjónarmanns mælis og vogar. En ef það á að fullnægja þeim kröfum nefndarinnar, að mælingarfróðir menn, launaðir, sjeu í öllum kauptúnum landsins, þá hlyti að leiða af því mikinn kostnað, en yrði að litlu gagni, ef enginn sjerfróður maður væri til þess að leiðbeina þeim. Það er auðvitað mjög leitt að þurfa landssjóðs vegna að kosta sjerstaka mælingarskrifstofu, en ef farið yrði að tillögum nefndarinnar, þá yrði kostnaðurinn mjög lítið minni. Þetta er aðalbreyting nefndarinnar og hún er, eins og jeg hefi sýnt, ófær. Að því er snertir málleiðrjettingar nefndarinnar, þá tel jeg líklegt, að sumar þeirra sjeu til bóta; jeg hrósa mjer ekki af því, að jeg sje neinn sjerstakur íslenskumaður, en heyrt hefi jeg góðan íslenskumann í háttv.Nd. segja, að betra mál sje hjá stjórninni í 4. gr., þar sem hún segir „heyra undir“, heldur en, eins og nefndin vill hafa það, „liggja undir“. (K. Þ. Nei). Ja, þetta sagði ágætur íslenskumaður í hv.Nd.  Um íslenskuna á frv. skal jeg enn láta þess getið, að jeg fór skyndilega utan og hafði þá ekki tíma til að yfirfara hana, enda varð að semja athugasemdirnar við frumvarpið í Kaupmannahöfn. Þá vil jeg benda á það, að ef aðalbrtt. nefndarinnar verður feld, þá hefir hún áhrif á ýmsar aðrar brtt. nefndarinnar, sem samþyktar yrðu, og yrði þá að leiðrjetta það til 3. umr. Jeg vænti þess fastlega, að háttv deild sjái það, er hún athugar málið, að sjálfsagt er að fella aðalbrtt. nefndarinnar, þar sem sú till. miðar að því að sem seinast komist gott lag á þessi efni.

Karl Einarsson Jeg vil að eins minnast á eitt atriði, er hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) hefir gefið tilefni til, þar sem hann rjeðst með hvössum orðum á brtt. nefndarinnar við 4. gr. frv., Meðal annars góðgætis, er hann sagði um það, var „að nefndin gæti ekki skilið það“, að það „væri hreint kák“ og „að skrásetningin væri öll í mestu óreglu“, ásamt fjölmörgu fleiru af líku tægi. Það er óvandur eftirleikur, þegar svo er að manni farið, en auðsjeð er það, að hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) þekkir ekkert til málsins. Nú eru í gildi tvær tilskipanir frá 1869, báðar frá 25. júní, önnur um mælingu skipa, en hin er um skrásetning skipa, og háðar þessar tilskipanir gilda enn þá. Í hinni fyrri eru nákvæmar reglur um mælingu skipanna, og er það mikið verk að setja sig inn í þær reglur. Að þessar mælingar sjeu rjett gerðar er mjög áríðandi; eftir mælingunni er reiknuð stærð skipsins, og við stærðina eru öll gjöld af skipinu miðuð. Þetta er annað aðalmarkmið skrásetningarinnar; hitt, að lýsing skipsins sje svo fullkomin, að ekki verði um vilst, hvert skipið er. Brtt. nefndarinnar er um, að skrásetningarskrifstofa sú, sem gert er ráð fyrir í frv. að sett verði á fót í Reykjavík verði ekki stofnuð, en að mál þetta verði, eins og verið hefir, í stjórnarráðinu. Nú er það svo, að þegar einhver vill láta skrásetja skip, þá snýr hann sjer til viðkomandi lögreglustjóra, er gætir þess, að öll skjöl, er að skipinu lúta, svo sein eignarskjöl, þjóðernis o. fl., sjeu í lagi. Þegar það er gert, mælir hann eða lætur mæla skipið og reiknar út stærð þess og sendir síðan stjórnarráðinu skjölin. Stjórnarráðið hefir síðan sent þetta skrifstofu þeirri í Kaupmannahöfn, er þetta annast, og hún endursendir það aftur og gerir breytingar ef þörf er á. Jeg get skilið það, að stjórnarráðið hafi fundið til þess, að það þurfti mælingarfróða menn til endurskoðunarinnar, því mælingarfróðleikur finst ekki, eins og eðlilegt er, í stjórnarráðinu. En úr þessu er ekkert bætt með frv. eða skrifstofunni. Þeir sem við mælingarnar fást eða lögreglustjórarnir eru jafnómælinafróðir og áður. Ef sú leið er farin, sem nefndin leggur til, þá sparast nokkurt fje frá því, er frv. gerir ráð fyrir, og mætti þá verja því til að útvega lögreglustjórunum mælingarfróða menn. Það þyrfti ekki fleiri en 6–7 menn, og kostnaðurinn við fræðslu þeirra um þetta hlyti að verða mjög lítill. Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) hjelt því fram, að það væri ókleift að öðlast þennan fróðleik, nema að láta menn sigla, en jeg tel, að það sjeu svo mælingarfróðir menn hjer, að það sje hreinn óþarfi, og það megi spara þann kostnað. Jeg skal í því sambandi bandi á Pál skólastjóra Halldórsson og Ágúst kaupmann Flygenring. Þá var hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) að tala um það að skrifstofustjórinn á þessari skrifstofu gæti ferðast um landið til að leiðbeina sýslumönnum. Hvaða gagn heldur hann að þeir hafi af því, þó að til þeirra komi einhver embættismaður úr Reykjavík og lesi yfir þeim tilskipunina frá 1869 eða annað álíka hnoss, eða þótt hann skreppi með þeim niður í eitthvert skip til að sýna þeim mælingu. Vitanlega er ekkert gagn að því. Það verða að vera mælingarfróðir menn á staðnum: annað er þýðingarlaust. Það er innan handar fyrir lögreglustjóra landsins að kynna sjer tilskipunina frá 1869 eða önnur ámóta skjöl: til þess þarf ekki að stofna skrifstofu suður í Reykjavík og senda skrifstofustjórann með miklum hátíðleik í embættisferð um landið. Jeg mótmæli því, að þessi skrifstofa geti úrskurðað vafaatriði, ef þess þyrfti: til þess þyrfti skrifstofustjórinn að vera lögfræðingur, en lögfræði og mælingar falla ekki saman. Það eru ólíkar fræðigreinar: mælingarnar standa miklu nær skipasmíði t. d. Eftir því sem verið hefir hin síðari ár, þá mundi þessi skrifstofa kosta 20–30 þús. krónur eftir 2–3 ár, og það tel jeg óþarfa. Stofnunin bæði dýr og óþörf. Skipastóll okkar er því miður ekki svo stór enn, að hann hafi þörf á svo dýrri skrifstofu. Eins og sakir standa, verður að leggja áherslu á að útvega lögreglustjórunum nóga aðstoð við mælingar skipa, því þeir bera hvort sem er alla ábyrgð á mælingunum.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg tók það fram, er jeg lagði fram frv., að tilskipuninni frá 1869 væri ekki breytt, og var það af því að stjórnin vildi fá upplýsingar frá sjerfróðum manni um það, hvort og þá hvernig ætti að breyta tilskipuninni. Forstöðumaður skrifstofunnar ætti auðvitað að veita þessar leiðbeiningar, eftir að hafa kynt sjer málið ytra. Það mætti t. d. taka upp aðrar mælingaraðferðir. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að stjórnarráðinu barst nýlega fyrirspurn um eftir hvaða reglum mælingar yrðu framkvæmdar hjer, og var því svarað, að það yrði eftir sömu reglum og hingað til. Hingað til hefir skrifstofan í Kaupmannahöfn endurskoðað mælingarnar (K. E.: Það er ekki rjett. Jú, og hún hefir hvað eftir annað gert athugasemdir og skipaskránni hefir verið breytt samkvæmt því. Þetta gæti þm. sannfærst um, ef hann liti upp í 3. skrifstofu stjórnarráðsins. Ef frv. þetta verður samþykt þá verða frummælingarnar framkvæmdar, eins og verið hefir, af sýslumönnum eða umboðsmönnum þeirra., en þeir senda síðan skjölin til skrifstofunnar hjer, er athugaði öll skilríki, er að því lytu, eignarskjöl, mælingar o. s. frv. Verði ágreiningur um það, hvort skip hafi rjett til að sigla undir íslenskum fána, þá má skjóta þeim ágreiningi undir dómstólana. Jeg veit, að það verður ekki komist hjá því að senda mann utan til að læra þessi fræði. Páll skólastjóri Halldórsson segir, að hann yrði að fara utan til þess að auðga þekkingu sína um þetta, og er hann þó fróðastur maður hjer í skipamælingum, ásamt Ág. Flygenring, er auðvitað mundi ekki taka þær að sjer. Og þó brtt. nefndarinnar verði samþykt, þá verður ekki komist hjá því. Niðurstaðan í þessu máli fer mikið eftir því, hvað menn leggja upp úr, að lögskráningarstarfið sje í góðu lagi. Jeg álít, að slíkt hafi mikla þýðingu, og með öðrum þjóðum er lögð mjög mikil áhersla á það. Háttv. þm. Vestm. (K. E.) misskildi mig, þar sem jeg sagði, að nefndin hefði misskilið hlutverk skrifstofunnar, og vildi halda því fram, að hún ætti ekki að fást við endurskoðun, en það verður einmitt eitt af aðalstörfum hennar. Það þýðir ekki að vera að deila um þetta fram og aftur. Hjer er að ræða um 2 leiðir, kákleiðina og endurbótaleiðina. Og þó þingið í ár telji heppilegra að fara kákleiðina, mun mál þetta rísa upp á næstu þingum og þá verða sett í nýtt og betra horf, eins og jeg hefi nú stungið upp á. Nefndin ætti að taka mál þetta til frekari íhugunar og um fram alt að hafa tal af þeim mönnum, sem sjerþekkingu hafa í þessum efnum, t. d. Ágúst Flygenring.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Hv. þm. Vestm. (K. E.) hefir tekið af mjer ómakið og gert mjög ljóslega grein fyrir ástæðum nefndarinnar. Er það því betra, þar sem jeg verð að kannast við að vera sístur postulanna í þessum efnum, en gat fallist á röksemdir samnefndarmanna minna. Í tilefni af ræðu hæstv. fjármálaráðh. (S. E.), þar sem hann sagði, að alstaðar annarsstaðar  Hvað hinu viðvíkur, að ólag hafi verið á lögskráningunni, þá er um að gera, að tekið sje fyrir rótina á meininu. En það verður ekki gert með því að stofna sjerstaka skrásetningarstofu - slíkt er að grípa á skökkum stað - heldur með því að reyna að koma því þannig fyrir, að frumfrágangurinn sje í sem bestu lagi. Hitt nær ekki nokkurri átt, að nefndin hafi ekki viljað, að þetta væri í sem bestu lagi, og von mín er sú, að skipastóllinn vaxi svo, að í framtíðinni kunni að verða þörf á sjerstakri skrásetningarstofu, en nú er það ótímabært. Jeg tel ekki nauðsynlegt að fara út í deilur um orð, en vil fyrir hönd nefndarinnar leggja það til, að tillögur hennar nái fram að ganga í hv. deild.

Karl Einarsson Það er að eins örstutt athugasemd. Hæstv. fjármálaráðh. (S E.) sagði, að nefndin væri mótfallin því, að sjerstök skipamælingaskrifstofa væri stofnuð, en sagði svo á öðrum stað, að hún ætlaðist til, að sjerstakir skipamælingaembættismenn væru á öllum stöðum úti um landið. Þetta er ekki rjett. Nefndin ætlast að eins til, að fje verði veitt til að útvega lögreglustjórum nægilega aðstoð sjerfróðra manna við skipamælingar. Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) sagði, að nefndin hefði misskilið starf skrifstofunnar. Nefndin hefir ekki misskilið það. Þar er ekki um annað að ræða en venjuleg skrifstofustörf, en útreikninga og endurskoðun á hún enga að hafa á hendi. Hitt er sjálfsagt, að sá, er endurskoðunina á að hafa á hendi, verði styrktur til að afla sjer sem mestrar þekkingar, og getur hann þá einnig kent þeim, er skipamælingar eiga að hafa á hendi í hverju skrásetningarumdæmi. Jeg get t. d. bent á Þorkel Þorkelsson, forstjóra voga- og mælingaskrifstofunnar, sem einkarhæfan mann til slíkrar endurskoðunar. Hann hefir þegar um nokkurra ára skeið mælt upp skip við Eyjafjörð, og mun ekki hafa svo mikið að gera, að hann komist ekki yfir endurskoðun mælinga. Jeg tel það ekki ofvaxið verk stjórnarráðinu að hafa á hendi skrásetning skipa jafnt eftirleiðis sem hingað til og það að athuga, hvort heimild sje til þess, að skipið sigli undir íslenskum fána. Fje því er samkvæmt frv. stjórnarinnar á að verja til skrifstofuhalds, finst mjer miklu betur varið til að útvega praktiska þekkingu við mælingarnar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er greinilega tekið fram í athugasemdum stjórnarinnar við frv. um skrásetning skipa, að til þess sje ætlast, að maður sá, er stjórni aðalskrásetningarskrifstofunni, eigi að vera mælingarfróður, þar sem þar á bæði að reikna út og endurskoða mælingarnar. Háttv. þm. Vestm, (K, E.) getur ekki neitað því, að endurskoðun fór fram í Kaupmannahöfn.  (K. E.: Nei, hún fór ekki fram þar)  . Endurskoðunin er aðalhlutverk mælingarskrifstofunnar, auk umsjónar með þeim, sem við mælingar fást. Hvort sem stofnuð verður sjerstök mælingarskrifstofa, eða þeim störfum verður hlaðið á stjórnarráðið, er endurskoðunin aðalatriðið. Stjórnarráðið hefir til þessa ekki haft neitt með endurskoðun að gera. af þeirri einföldu ástæðu, að hún fór fram í Kaupmannahöfn, og hafa þaðan oft verið sendar leiðrjettingar við útreikninga hjeðan,  (S. E.: Þær hafa verið mjög lítilfjörlegar)  . Hvort sem skrásetningin verður í stjórnarráðinu eða sjerstakri skrifstofu, verður maður að fara utan til að kynna sjer hana, ef hún á ekki að verða hreinasta kák. Hv. þm. (K. E.) sagði, að skrásetningastörfin mundu ekki taka nema „part úr fulltrúa“. Jeg hygg það verði lítið, sem hinir partarnir gera. Að minsta kosti verður það svo eftir skoðun þess manns, er nú hefir það starf á hendi. Jeg endurtek það, að nefndin hefir algerlega misskilið hlutverk skrásetningarskrifstofunnar, þar sem hún heldur fram, að þar eigi engin endurskoðun að vera, en endurskoðunin er, eins og jeg þegar hefi bent á, aðalhlutverk skrifstofunnar. Þetta hefir hún ekki skilið, og því ekki getað fallist á, að sjerstök skrifstofa sje nauðsynleg; sem og ekki væri ef nefndin hefði lagt rjettan skilning í frv. Jeg er ekki að álasa nefndinni fyrir þennan misskilning. Það getur komið fyrir alla. Um tvent er að velja, annaðhvort að hafa sjerstaka skrásetningarskrifstofu innan stjórnarráðsins, eða hún verði úti í bæ. Kostnaðurinn býst jeg við að verði líkur. Að hafa sjerstaka skrifstofu hefir meðal annars þá kosti fram yfir hitt að henni verður stjórnað af manni, er ber sjerstaka ábyrgð á því starfi, og auk þess hefir betri skilyrði til þess að leiðbeina lögreglustjórum, ef eitthvað þarf að lagfæra. Jeg veit, að mjer tekst ekki að sannfæra háttv. nefnd. en reynslan mun sýna, að nái till. hennar fram að ganga, mun þetta verða kák. Ef háttv.þm. eru hræddir um, að þessi nýja skrifstofa hafi ekki nóg að gera, má benda á það, að t. d. formaður hins nýja sjóvátryggingarfjelags hefir kvartað yfir því, að hjer vantaði „dispacheur“, og mætti þá fela honum það, og gæti hann lært það um leið og hann sigldi til að læra um skipamælingar. Einnig mætti leggja ýms störf undir þessa skrifstofu, er samrýmanleg væru aðaltilgangi hennar. Jeg vil skjóta því til nefndarinnar, hvort hún vilji ekki. með leyfi hæstv. forseta, taka málið út af dagskrá og tala við menn, er sjerþekkingu hafa á þessu sviði, t. d. Ágúst Flygenring. Í upphafi var tilhneiging mín, að stjórnarráðið hefði þetta á hendi, vegna kostnaðarins, en er jeg hafði talað við menn, er sjerþekkingu höfðu í þessu efni, sá jeg, að með gamla laginu mundi alt lenda í óreglu, þar sem það með nýja laginu gæti alt verið í röð og reglu.

Magnús Kristjánsson Jeg þarf ekki að fara langt út í málið sjálft. Tveir meðnefndarmenn mínir hafa gert það ítarlega. Mig furðar stórlega á því kappi sem hæstv. fjármálaráðh.(S. E.) hefir sýnt í þessu máli,  Jeg álít ekki heppilegt að ákveða með lögum, að skipaskrásetning skuli verða sjerstakur starfi. Til hins væri meiri ástæða, að sameina ýms skyld málefni undir eina skrifstofu, er stæði undir eftirliti stjórnarráðsins. Mætti þar til nefna löggilding mælis- og vogartækja, samábyrgðina, dispacheur-starfann, ef hann á að vera undir umsjón stjórnarinnar o. fl.  (M. T.: Vörumerki. firmaskrár, einkaleyfi)  . Hæstv. fjármálaráðh. (S. E ) hjelt því fram, að starf nefndarinnar væri frekar til hins verra en til bóta  Hvað kostnaðinum viðvíkur, þá treysti jeg hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) að draga úr útgjöldunum, eins og hans er von og vísa, og segi jeg honum þetta ekki til lasts. Mjer dettur nú í hug uppástunga til bráðabirgða, ef svo er, að stjórnarráðið með engu móti treystir sjer til að hafa skrásetningarstarfann á hendi. Væri ekki reynandi að fela hagstofunni hann? Henni er fullkomlega treystandi til að leysa hann vel af hendi. Skeð getur, að hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) álíti þetta ekki tiltækilegt, en mjer finst, að una mætti við það til bráðabirgða, þar til búið væri að sameina fleiri skylda starfa. Hvað hinu viðvíkur, að ekkert lag muni verða á skrásetningunni, þar sem mælingarfróða menn vanti, er því til að svara, að mjer er kunnugt um, að í hverjum landsfjórðungi eru menn, sem vaxnir eru starfanum; en engin von til, að þeir vinni fyrir litla eða enga borgun. Þar sem fundurinn er þegar orðinn langur, skal jeg ekki fjölyrða meira um málið, en vil að eins benda á, að starf þeirrar skrifstofu, er getur um í frv. stjórnarinnar, er ekki í öðru fólgið en að taka við skjölum, sem undirbúin hafa verið í hinum ýmsu skrásetningarumdæmum, og færa þau inn í aðalskrá. 

Forseti: Eftir samkomulagi við formann samvinnunefndar deildanna er lagt til, að þetta frv. gangi nefndarlaust fram í hæstv. deild.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Jeg þykist vita, að hv.þm. hafi kynt sjer frv., svo að ekki þurfi langrar útlistunar við. Frv. er samið af vegamálastjóra landsins eftir undirlagi nefndarinnar og í samráði við hana eftir rækilega athugun; þær breytingar, sem nefndin gerði, voru að eins lítilfjörlegar. Hjer er um stórt nauðsynjamál að ræða, og er svipað fyrirkomulag í frv., sem í vegalögunum og símalögunum, að brýrnar eru settar í kerfi eftir svipuðum reglum. Eitt nýmæli er og í frv., mjög eðlilegt, en það er heimild handa stjórninni til þess að taka lán til að koma brúnum upp sem fyrst. Gildar ástæður eru til þess að lán verði tekið til þess að hrinda þessu nauðsynjamáli áfram; það er sem sje ranglátt, að þeir, sem nú lifa, beri einir þungann af þessum framkvæmdum, heldur beri hann einnig eftirkomendurnir, sem njóta þeirra. Það er og athugavert í þessu sambandi, að brýr heimta ekki eins mikinn vinnukraft og vegagerðir; til brúargerðanna mun ekki þurfa nema einn nokkuð stóran flokk, svo að lítið mundi skerðast sá vinnukraftur, sem vjer annars þurfum til atvinnuveganna. Með lántökunni er það og unnið, að fá má mikið efni í einu og ódýrra. Og hvað sem segja má um aðrar samgöngubætur, þá er það þó víst, að jafnan er hægara að leggja vegarspottana eftir að brýrnar eru komnar. Jeg þykist viss um, að frv. verði vel tekið, enda er það samþykt í e. hlj af samvinnunefnd beggja deilda í samgöngumálum.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil að eins skjóta fram þeirri spurningu hvort meiningin sje að láta taka eitt stórt lán eða fleiri lán smám saman. Mönnum má vera það kunnugt, að það er dýrt að taka lán í bili, og sjálfsagt mundi verða tap á því að geyma lánið í bönkunum, sem ekki yrði hjá komist, ef lán væri tekið í einu lagi. Hitt er rjett, að ódýrra efni fengist, ef mikið yrði keypt í einu, og myndi þetta að líkindum vera á valdi stjórnarinnar.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Það er rjett, að til þess er ætlast, að stjórnin annist um þessa lántöku á þann hátt, sem henni þykir hagkvæmast, hvort heldur hún telur hagkvæmt að taka lánið í einu lagi eða smátt og smátt eftir því, sem verðlagið er, þegar þar að kemur. Um aðflutt efni er vart að ræða annað en sement og járn; um timbur er ekki lengur talað í þessu sambandi. Ef sjáanlegt er, að þessar vörutegundir falli í verði, þá er stjórninni ætlað að hinkra við, og yfirleitt haga sjer sem skynsamlegast. Það er ekki meiningin, að endilega verði strax hlaupið til og tekið lán, heldur að stjórnin hafi heimildina, hvenær sem henni þykir rjett að grípa til hennar, og ráði því þá einnig, hvort lánið sje tekið í einu lagi eða smátt og smátt.

Flm. (Halldór Steinsson) Þó að greinargerð þessa frv. sje ekki löng, tekur hún þó fram meginástæður þær, sem fyrir frv. eru. Jeg þarf því að eins að skýra nánar nokkrar þessar ástæður. Það er alkunnugt, að einhver bestu fiskimið landsins eru út frá Snæfellsnesi, og hafa þau frá öndverðu verið talin einhver fiskisælustu miðin hjerlendis, svo að viðbrugðið er t. d. miðunum undir Jökli. Um þessar slóðir er sjór stundaður allan ársins hring. Áður sótti þangað fjöldi fólks úr fjarlægum hjeruðum, sem þótti borga sig að flytja sig langar leiðir vissa tíma árs til að ná í fiskinn, sem oftast var skamt undan landi. Enn þá á þetta sjer stað, þótt mikið minna kveði að því en áður. Nýlega er t. d. stofnað fjelag í Reykjavík til þess að taka aftur upp útgerð í Dritvík. Yfir höfuð má segja, að allri útgerð á Snæfellsnesi hafi hrakað á síðari árum. En orsök þessarar afturfarar er efalaust einkum sú, að ókleift er að stunda þar sjó nema á opnum bátum. Útvegurinn hefir hvarvetna tekið fljótum framförum þar sem hafnir og lendingar hafa verið í sæmilegu lagi. Þar hefir þilskipum og vjelbátum óðum fjölgað. En þar sem hafulaust hefir verið eða lendingaslæmt hefir útgerðinni þokað aftur á bak - hún hefir ekki getað fylgst með tímanum og ekki átt kost á að nota bestu veiðiaðferðir. En hafnleysið hefir líka annað ilt í för með sjer. Það verður þess valdandi, að sjórinn gleypir árlega ýmsa bestu og dugmestu sjómennina sem leggja verða í hættu líf sitt og limi í sjóðandi löðri og svarrandi brimi á opnum bátum í illum lendingum. Það er nú viðurkent, að á Snæfellsnesi sjeu einna bestir sjómenn á þessu landi, og þó munu druknanir þar almennari en annarsstaðar, og þeim mun meira að segja hafa fjölgað á síðari árum, þó jeg geti nú ekki sýnt það með tölum. Þetta kemur nokkuð af því, að menn eru nú neyddir til að vera djarfari í sjósókninni en áður og tefla tæpara sakir samkepninnar við utanhjeraðsvjelbáta og botnvörpunga, sem á síðari árum hafa vanið mjög komur sínar á þessa staði og orðið til þess ýmist að breyta hinum gömlu miðum eða fæla fiskinn lengra frá landi. Af öllu þessu virðist augljóst, að ekki megi dragast lengur að koma upp öruggri höfn á Nesinu, og er áreiðanlegt, að ekki verður dregið úr hinum miklu mannsköðum með öðru móti. Eftir rannsókn Kirks á hafnarstæðum, sem síðustu árin hefir framkvæmt þær víðs vegar um land, hefir sú orðið niðurstaða hans, að Ólafsvík væri hentugur staður til hafnargerðar og að af hinum smærri höfnum stæði hún einna fremst. Áætlanir um kostnaðinn við höfnina eru fyrir hendi, og getur væntanleg nefnd átt kost á að kynna sjer þær. Jeg þarf ekki að lýsa því, hvað mikla þýðingu þessi höfn myndi hafa, ekki að eins fyrir Snæfellsnes, heldur einnig aðra hluta landsins, að því er snertir þorskveiðar á vjelbátum, bæði stórum og smáum. Ekki er þó gert ráð fyrir höfn handa mjög stórum skipum, en talið, að 400–600 tonna skip geti örugglega legið þar. Jeg er ekkert hræddur um það, að þessi höfn myndi eigi geta borið sig vel fjárhagslega. Sem betur fer, eru nú farin að opnast augu manna fyrir því, að ef landið á að verða byggilegt, verður að vinda bráðan bug að því að koma á ýmsum framkvæmdum, sem mikil fjárútlát eru samfara. Menn þola nú orðið að heyra, að minst sje á járnbrautir, stór áveitt fyrirtæki og beislun fossanna, og sortnar ekki fyrir augum við að heyra nefnd miljónafyrirtæki, en ekki er síður þörf á því að beisla hafið en fossana. Kröfur um hafnarbætur víðs vegar af landinu verða því sífelt háværari. Að svo mæltu legg jeg til, að frv. verði vísað til sjávarútvegsnefndar, sem jeg vona að kynni sjer málið sem best.

Flm. (Karl Einarsson) Jeg skal að þessu sinni að eins fara örfáum orðum um þetta frumvarp. Þetta mál lá fyrst fyrir Alþingi 1913, og voru þá allar horfur á, að alt gengi skaplega með framkvæmdir málsins. En af ástæðum, sem hjer þarf ekki að greina - en teknar voru fram á þingi 1915 - var ekki unt að gera samning um alt verkið þá. Það sama ár - 1915 - voru svo veittar 90 þús. kr. til verksins, gegn þreföldu framlagi annarsstaðar frá, og sömuleiðis veitt heimild til þess, að landssjóður ábyrgðist 230 þús. kr. en til fyrirtækisins annarsstaðar frá. Þegar þessi lög voru samþykt, var enn ekki unt að komast að samningum um framkvæmd starfsins. Vinnukaup og efni alt var þá sem sje að hækka í verði svo að segja daglega, og enginn fjekst til að taka verkið að sjer með þeim kjörum, sem sýslunefnd gat boðið. En hins vegar hafði hún ekki heimild til þess að veita til þess ríflegri styrk, og mundi heldur ekki hafa fengið leyfi landsstjórnar til þess. En það hefði verið að renna blint í sjóinn, að sinna nokkru tilboði, eins og þá stóð á, þar sem ekkert tilboð fjekst nema á þeim grundvelli, að það breyttist eftir því, sem kaup og efni hækkaði. Í vetur voru nokkrar horfur á, að úr þessu öngþveiti rættist, og ljet því bæjarstjórn Vestmannaeyja rannsaka málið alt, og var það falið Kirk verkfræðingi. Enn þá eru einstök atriði áætlunar hans að eins til í uppkasti, en þar er þó skýrt tekið fram, að ekki þurfi að fara fram úr áætlun hans, nema verðlag breytist að mun. Hækkunin, sem samt er gert ráð fyrir, stafar því ekki eingöngu af dýrtíð, heldur líka af því, að nú er gert ráð fyrir því, að garðurinn verði sterkari og stinnari en áður, verði breiðari og hærri. Reynslan hefir sem sje sýnt, að garðarnir voru of veikir, eins og áður var gert ráð fyrir þeim. Öll þessi hækkun nemur um 600 þús. kr., en þar með er þá talin brú ein mikil, sem um leið verður þriðji bylgjubrjóturinn við höfnina. Jeg vona svo, að hv. deild leyfi þessu máli til 2. umr. og nefndar, og er þá fús til þess að gefa allar þær upplýsingar um það, sem mjer er unt.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Nefndin hefir orðið ásátt um að mæla með frv. þessu, en gert við það nokkrar lítils háttar brtt. 1. brtt. a. er gerð í því skyni, að sveitarfjelögin hafi frjálsari hendur gagnvart Búnaðarfjelaginu um grundvallaratriði samþyktanna. 1. brtt. b. er til þess að skýra það, sem mun vera ætlast til í frv., að sveitarstjórnir hafi sýnishorn af samþyktum Búnaðarfjelagsins, er þær undirbúa samþyktir sínar. Síðari brtt. er að eins til þess að gera málið liðlegra. Annars ætla jeg dálítið að minnast á, að búast má við, að svo fari um heimildarlög þessi, sem fleiri samskonar lög, að þau verði lítið notuð. En þó er eigi fyrir að synja, að það verði einhversstaðar gert og ef þau þá koma að góðum notum þar, má búast við, að fleiri komi á eftir. Aðalatriðið í því, sem að er stefnt, er það, að á sje komið lágmarki ásetnings, og að forgangsmönnum þess sje sjeð fyrir valdi og lögregluaðstoð til að framfylgja því. Meginreglan þarf að vera sú, að einstaklingurinn sjái sjer sjálfur farborða, en þó sje til sameiginleg fóðurtrygging, ef í harðbakka slæst. Ætla má einnig, að fjelagsskapur sem þessi verði til að bæta meðferðina á skepnum. Jeg legg því til, fyrir hönd nefndarinnar, að hv. deild samþykki frv. þetta.

Magnús Kristjánsson Jeg vildi að eins beina þeirri spurningu til hv.frsm. (S. F.), hvort ekki sje ofaukið orðunum: ,,og stjórnarráðið hefir“ í 1. brtt. b. lið.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Það má líta svo á, en jeg áleit, að brtt. yrði ljósari á þennan hátt.

Guðjón Guðlaugsson Jeg varð til að flytja þetta frv., en þar eð jeg var ekki viðstaddur 1. umr., hefi jeg ekki tekið til máls fyr. Má það teljast óvanalegt, er um ekki ómerkara mál er að ræða en þetta. Jeg þakka hv. nefnd fyrir, hvað hún hefir farið liprum höndum um frv., og meðmæli hennar með því. Við brtt. hefi jeg ekkert að athuga. Frv. þetta er komið fram fyrir áskorun Búnaðarþings Íslands, og var mjer þar falið á hendur að koma málinu inn á hv. Alþingi. Á Búnaðarþinginu voru bornar fram þær ástæður, að fóðurbirgðafjelög væru víða þegar mynduð og áhugi fyrir þeim alment vaknaður; aftur á móti væri víða mikil mótspyrna gegn forðagæslulögunum, og vildu menn eigi kannast við nytsemi þeirra. Alstaðar þar, sem jeg þekki til og lögunum hefir verið hlýtt, hafa þessi forðagæslulög gert mikið gagn, en jeg veit til, að í mörgum sveitum, og jafnvel heilum landsfjórðungum, hefir verið mikil mótspyrna gegn þeim, og þar hafa þau vitanlega gert lítið sem ekkert gagn. Í nefndarálitinu er haldið fram þeirri skoðun, að svona lög, sem kæmu ofan frá, gætu aldrei haft eins mikil áhrif og samskonar lög, er kæmu frá almenningi sjálfum. Fyrst og fremst hefir eigi verið sýnt fram á, að svo sje, og í öðru lagi hygg jeg, að lengi megi bíða eftir, að hvert sveitarfjelag setji sjer lög um þetta efni, og ætla mætti þá líka, að sú lagasmíði verði tæplega eins vel úr garði gerð. Jeg hefi að vísu ekki trú á, að þessi fóðurbirgðafjelög verði sjerlega mörg. Jeg hygg, að menn muni trjenast upp á fyrirhöfninni fyrir þeim, eins og víða hefir sýnt sig með slíkar tilraunir. En jeg vil samt eigi vera að koma með neinar hrakspár, og síst af öllu leggja stein í götu þessa fjelagsskapar, heldur styrkja hann eftir því sem föng eru á. Í þeim fjelögum, sem stofnuð hafa verið, hafa framkvæmdirnar verið góðar og fjelagsskapurinn fastur. Það hefir verið fyrirfram ákveðið, hvað hver maður skyldi leggja til, miðað við skepnufjölda að hausti, eða þá fastákveðið árstillag. Þessum litlu tekjum hefir svo verið varið til sameiginlegra fóðurkaupa. Fjelagsmenn hafa yfirleitt sætt betri kjörum en aðrir, einkum hvað snertir innkaup, og kostnaðurinn því orðið minni, er alt var haft með samvinnusniði. Slíkur fjelagsskapur getur því gert ómetanlegt gagn, en það þarf sjerlega ósjerhlífna og ósjerdrægna menn til að standa fyrir honum. Þótt markmið frv. sje að gera forðagæslulögin óþörf, duldist Búnaðarfjelaginu ekki, að ekki tjáði að nema þau lög úr gildi þegar í stað; en sú skoðun mun hafa komið fram í hv. Nd að undanförnu. Eins og menn vita, er eigi þörf á að semja lög um, að einstök sveitarfjelög megi mynda svona fjelagsskap með sjer, en það vill auðvitað verða svo hjer, sem með annan fjelagsskap, að altaf verða einhverjir, sem þverskallast, og það er til þess að geta kúgað þennan minni hluta til að gera skyldu sína, að menn biðja Alþingi liðsinnis. Búast má við, ef þessi fjelagsskapur verður almennur, að hann eigi geti haldið þroska sínum og viðgangi, nema hann fái fje einhversstaðar að, því eigi má taka sem mælikvarða, þó hann gangi vel í bili hjá einstaka hreppum, þar sem sjerstaklega ósjerhlífnir menn stjórna honum. Í nefndaráliti Búnaðarfjelagsins er vikið að því, hvort eigi mætti nota Bjargráðasjóðina í þessum tilgangi. Virðist mjer eigi hægt að verja honum betur en einmitt til að styrkja slík fjelög. Að vísu yrði þá að breyta lögunum, því hann er eigi ætlaður til annars en þegar um veruleg harðindi er að ræða. En jeg verð að játa, að jeg með aldrinum hefi orðið langtum bjartsýnni en jeg var á yngri árum. Jeg bjóst þá við, að það gætu dunið yfir landið þau harðindi, að sjóðsins þyrfti nauðsynlega með, en nú virðist mjer, eftir öllum veðurmerkjum að dæma, að við þurfum ekki að deyja úr hungri, ef við höfum vakandi auga á hlutunum. Mjer finst árið 1918 hafa sannað, að við stöndum öðruvísi að vígi en fyrir svo sem 100 árum. Á því sama ári fengum við einhvern hinn mesta grasbrest, sem komið hefir í manna minnum, eldgos og öskufall á miklum kafla landsins, veturinn 1917–18 var með afbrigðum harður, og þar við bættist sú mesta dýrtíð, sem nokkurn tíma hefir komið fyrir í heiminum. Mjer finst þetta sanna, að við getum, og eigum framvegis að geta bjargað okkur; við eigum að hafa fje til umráða, svo við getum afstýrt vandræðunum, en ekki að safna stórfje til að nota þegar í vandræðin er komið. Jeg hygg því, að við ættum sem fyrst að breyta lögum Bjargráðasjóðsins svo, að brunnurinn yrði byrgður áður barnið er dottið ofan í.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg vil styðja þetta frv., og það af ýmsum ástæðum. Reynslan hefir sýnt það, að fóðurbirgðafjelögin hafa gert töluvert gagn. Hins vegar hefir hún líka sýnt það, að jafnvel þó áhugi manna sje að vakna á þessum fjelagsskap, hefir ekki verið unt að fá alla fjáreigendur í sveitinni til að ganga í samtökin, eða þess eru að minsta kosti dæmi úr minni sveit. Reynslan hefir sömuleiðis sýnt, að hjá þeim, sem í fjelögum þessum eru, hafa fóðurbirgðirnar frekar svarað til áhafnarinnar en annarsstaðar, og má því eflaust gera ráð fyrir því, að þau geri ekki skaða, heldur beint gagn í flestum tilfellum. En því miður verða þau sjálfsagt ekki alstaðar framkvæmd. En það, sem oftast tálmar framkvæmdunum, er að flestra dómi skortur góðra forgöngumanna. Í nál. er talað um það, að framkvæmdarvald vanti í þessum málum. Í frv. er þó gert ráð fyrir ekki ósmáu framkvæmdaaðhaldi, þar sem gert er ráð fyrir að neyða þriðjung fundar- eða sveitarmanna til þess að vera með í fjelögunum, hvort sem þeir vilja eða vilja ekki - að eins ef hinum tveimur þriðjungunum þóknast svo. Þetta er vissulega aðhald, og virðist vera brot á því frelsi, sem menn þykjast hafa, jafnvel þó fordæmi sje að slíku áður í forðagæslulögunum. Hjer er ekki harðara að gengið en t. d. í samþykt um veiðar. Annað aðhaldið, sem gert er ráð fyrir, felst í 5. gr. En um það þarf ekki að fjölyrða frekar, því öll nánari ákvæði, sem það atriði snerta, verða sjálfsagt tekin fram í því ,,formi“, sem Búnaðarfjelaginu er ætlað að semja. Að því er önnur atriði frv. snertir, vil jeg sjerstaklega minnast á ákvæðið um atkvæðisrjettinn, og vil jeg skjóta því til hv. nefndar. hvort ekki mætti breyta orðalagi þessarar greinar, sem um það ræðir. Það virðist ekki vera sanngirni í því, að binda þennan atkvæðisrjett við sömu skilyrði og atkvæðisrjett til þings eða sveitarstjórna - enda munu þess mörg dæmi, að menn undir 25 ára aldri eigi allmikinn búpening - að minsta kosti eru þess dæmi í minni sveit. Að því er snertir 8. gr., hygg jeg það mjög vafasamt, hvort rjett sje að veita undanþáguna frá ákvæðum forðagæslulaganna frá 10. nóv. 1913, því eftirlitsmenn ættu vel að geta ferðast um eftir sem áður, og í starfi þeirra væri fjelagsstjórnunum mikill styrkur.

Guðjón Guðlaugsson Jeg vil að eins segja örfá orð út af athugasemd hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) um 2 málsgrein 2. gr., sem mjer skildist hann telja varhugaverða. En jeg hefi einmitt sjálfur verið að velta fyrir mjer orðalagi þessarar greinar, og helst komist að þeirri niðurstöðu, að sleppa ætti orðunum: „eiga eða“. Þetta er sem sje svo undur teygjanlegt orð. Það er t. d. algengt, að menn eigi örfáar kindur á fóðrum hjá öðrum, og mundi þetta orð því einnig verða látið ná til slíkra manna - en þeir eiga að mínu viti ekki að hafa atkvæðisrjett. Aðalatriðið í þessu máli er, að hlutaðeigandi hafi fje á fóðrum - hver svo sem eigandinn er talinn - og við þetta ætti að miða atkvæðisrjettinn, og við þetta eitt, en ekki við kosningarrjett til þings eða sveitarstjórna. Jeg vil þess vegna leyfa mjer að skjóta því til hv. nefndar, að hún felli úr 2. gr. orðin „eiga eða“.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Jeg býst við því, að nefndin muni athuga tillögur þær, sem fram hafa komið til breytinga á 2. gr. Hún hefir að vísu gert það nokkuð áður, án þess þó að breyta til, því henni fanst það ekki saka, að sem flestir greiddu atkvæði. Annars get jeg tekið það fram um þessa atkvæðagreiðslu yfirleitt, að jeg álít mjög varhugavert að þröngva svo stórum minni hluta, sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu, til að beygja sig undir samþykt, sem honum líkar ekki. Í minni sveit hefir t. d. verið reynt að hrinda af stokkunum slíkum fjelagsskap, sem hjer um ræðir, en það var þar almannaálit, að ekki væri út í það leggjandi, nema allir tækju þátt í því, eða að minni hlutinn væri að minsta kosti mjög lítill. En um þetta lætur frv. sveitarfjelögin sjálfráð, og taldi nefndin því ekki neina knýjandi ástæðu til að breyta atkvæðahlutföllum þeim, sem það gerir ráð fyrir.

Guðjón Guðlaugsson Í sambandi við ræðu hv.frsm. vil jeg að eins benda á, að í frv. eru hlutföllin milli meiri og minni hluta alveg þau sömu og nú eru í öllum gildandi samþyktum, og þessi hlutföll verða alveg þau sömu, hvort fleiri eða færri greiða atkvæði.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Lögum samkvæmt á hver einstaklingur að telja fram þann búpening, sem hann á. Börn, sem dvelja hjá foreldrum, eiga oft nokkurt kvikfje. Eftir frv. gæti þá svo farið, að reglulegir bændur yrðu í minni hluta á fundum mennirnir, sem jarðaumráðin hafa. Rjettara virðist því að binda atkvæðisrjettinn við jarðarafnot og fasta grasnyt heldur en við skepnueign. Vænti jeg, að hv. nefnd athugi þetta til næstu umr. og komi með brtt. í þessa átt.

Frsm. (Halldór Steinsson) Þar sem brtt. á þgskj. 399 var ekki útbýtt fyr en nú á fundinum, hefir nefndin ekki getað átt fund um hana, og er mjer því ókunnugt um, hvernig nefndarmenn muni snúast gagnvart henni, enda eru þeir alveg óbundnir með atkvæði sín, hvað þessa tillögu snertir.

Eggert Pálsson Jeg á brtt. á þgskj. 399. Mjer virtist svo, að vert væri að athuga þetta mál nánar, úr því deildin á annað borð væri komin í hundana. Núgildandi lög um hundaskatt eru frá 1890. Þá var 2 kr. skattur talinn hæfilegur, en síðan eru liðin 29 ár. 2 kr. mega því teljast mjög lágur skattur nú, þegar tillit er tekið til þess verðfalls, sem orðið hefir á peningum. Jeg tel víst, að skattur þessi hafi verið settur í þeim tilgangi að hamla mönnum frá að hafa óþarfa hunda, og vafalaust hefir hann þá gert gagn í þá átt. En nú getur hann ekki gert sama gagn, nema því að eins, að skattupphæðin svari nokkurn veginn til peningaverðfallsins. Nú eru 2 kr. ekki meira en 50–75 aurar voru þá, þegar skatturinn var ákveðinn. Úr því nú er verið að breyta þessum lögum á annað borð, virðist því rjett að breyta skattinum svo, að hann komi að tilætluðum notum. Það má og segja, að annar tilgangur hundaskattsins hafi verið sá, að útvega hreppssjóðum nokkrar tekjur. Nú munar hreppssjóð tiltölulega minna um þessa tekjubót, ef skatturinn er ekki hækkaður, en hann gerði það fyr á tímum. Enn fremur má segja, að talsverð ástæða sje til að hækka hundaskattinn, þar sem allmikil útgjöld hafa verið lögð á hreppa og sýslusjóði vegna hundanna. Eftirlitsmenn hafa verið settir, sem verður að gjalda nokkurt kaup, og sumstaðar hafa verið bygð sjerstök hús í þeim tilgangi að hreinsa í hundana. Og viðbúið, að þessi útgjöld, eins og önnur, vaxi fremur en minki. - Við þessa brtt. mína hefir komið brtt. frá hv. 4. landsk.þm. (G. G.) á þgskj. 401. Það má sjá, að hann er sömu skoðunar og jeg um, að hækka beri nokkuð skatt þennan, þó hann hins vegar ekki vilji fara hærra en í 3 kr. Mjer er vitanlega ekki kappsmál, hvor brtt. verður samþykt. Jeg vildi að eins benda á, að þetta atriði bæri að taka með, fyrst verið væri að breyta lögunum á annað borð.

Guðjón Guðlaugsson Mjer er vitanlega ekki mikið kappsmál, að brtt. 401 nái fram að ganga. En mjer virtist 4 kr. skattur fullmikill á dýrum, sem eru nauðsynleg, en þó arðlaus. Hundar eru nauðsynleg verkfæri til að stjórna búfje, og er því rjett að fara vægt í sakirnar. Þess ber að gæta, að hundarnir þurfa dýrara fæði en önnur húsdýr. Þeir þurfa næstum mannamat, ef þeir eiga ekki að vera húsbændum sínum til háðungar. Og það er víst, að hundar jeta ekkert, sem ekki væri líka hægt að nota öðrum húsdýrum til fóðurs. Það er því mikill kostnaður við að hafa hunda, og enginn skynsamur maður hefir fleiri en hann þarf á að halda. Mjer finst því rjett að fara ekki hátt í skattaálögum á hunda, en mun þó greiða atkvæði með 4 kr. skatti, ef brtt. um 3 kr. fellur. Jeg álít, að 50 krónur sje alt of hár skattur. Það ætti að vera nægileg hvöt á menn til að hafa ekki hunda að óþörfu, að láta þá gjalda 30 krónur. Jeg verð að taka fram, að jeg legg langtum meiri áherslu á þetta atriði en hið fyrra.