Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ingólfur Bjarnarson Fyrir hönd nefndarinnar ber ég fram þá ósk, að málinu verði vísað til 2. umr. að þessari lokinni.

Haraldur Guðmundsson Um eitt munu allir sammála: að tímar þeir, er við nú lifum á, séu erfiðir fyrir mestan hluta þjóðarinnar. Síðastl. ár voru í kaupstöðum og kauptúnum um 3000 manns atvinnulausir svo mánuðum skipti og margir þeirra mestan hluta árs. Svarar það til þess, að 12 til 15 þús. manns hafi átt og eigi enn við skort og bjargarleysi að búa af völdum atvinnuleysis, og hag flestra smábænda mun nú svo komið, að verði ekki sérstakar ráðstafanir af hálfu hins opinbera gerðar til þess að létta undir með þeim í viðureign þeirra við erfiðleikana, er ekki annað fyrirsjáanlegt en að þeir neyðist til að yfirgefa jarðir sínar og bú, flosni upp og bætist í hinn fjölmenna hóp atvinnuleysingjanna við sjóinn. Og líkt mun vera um hag og horfur margra smáútgerðarmanna og iðnaðarmanna. Því hefir af ýmsum mjög verið á lofti haldið, að á slíkum erfiðleikatímum sem þessum myndi „þjóðstjórn“ vera heillaráð til úrlausnar vandræðunum. Við Íslendingar eigum nú því vafasama láni að fagna að eiga, að sögn stjórnarflokkanna, eina slíka gersemi. Að vísu er stjórnin fjarri því að vera réttnefnd þjóðstjórn. Hún er samsteypustjórn tveggja þingflokka af þremur og er þannig skipuð, að Framsóknarfl. leggur til 2 mennina. báða guðfræðinga, en Íhaldsfl. 1. lögfræðinginn. Ætti því stj. að kunna vel bæði guðs lög og manna. Álit mitt á samsteypustjórnum eða þjóðstjórnum yfirleitt er það, að því aðeins sé slík stjórnarmyndun eðlileg, að þeir flokkar, sem taka þátt í myndun hennar, séu sammála um þau mál, sem fyrir koma og úrlausnar þurfa. Ella er hún óeðlileg og til ills eins, því þá eru flokkadeilurnar fluttar úr þingi inn í stjórnina, og gerir slíkt hana vitanlega óstarfhæfa með öllu. Þegar þessi samsteypustjórn var mynduð, var Alþýðufl. boðin þátttaka, en við höfnuðum því tilboði, af því að við áttum enga samleið við hina flokkana um úrlausn þeirra mála, sem nú eru efst á baugi. En þau verkefni, sem fyrir stj. lágu til úrlausnar, eru aðallega tvö: 1) að finna og framkvæma bjargráð til varnar gegn kreppunni og afleiðingum hennar, og 2) leiðrétting á hinu herfilega ranglæti kjördæmaskipunar og kosningalaga. Að því er kjördæmamálið snertir get ég sagt það, að engin trygging var fáanleg fyrir því, að hinir flokkarnir, og þó einkum Framsóknarfl., vildu fallast á það, sem við Alþlflm. töldum sæmilega lausn á því máli. Þar bar svo mikið á milli, að samvinna virtist útilokuð. Og um lausn kreppunnar eða ráð við henni vorum við Alþýðuflokksmenn svo gersamlega á öndverðum meið við hina flokkana báða, að fyrirsjáanlegt var, að aldrei hefði fengizt samvinna á því sviði. Bjargráð hinna flokkanna við kreppunni voru þannig, að við töldum fyrirsjáanlegt, að þau myndu aðeins gera illt verra, auka á vandræðin í stað þess að draga úr þeim. Bjargráð þeirra voru fólgin í því að skera sem mest niður verklegar framkvæmdir, þ. e. auka á atvinnuleysið í landinu, en við álítum það höfuðatriðið að halda við og auka atvinnuna eftir fremsta megni. Þeir vilja hækka nauðsynjatolla, við viljum afnema þá eða stórlækka. Samvinna var því einnig óhugsandi á þessu sviði. Við neituðum því alveg að taka þátt í stjórnarmynduninni. Hinsvegar virðist samvinna og samkomulag allt hafa verið hið ljúfasta með Framsókn og Íhaldi, bæði meðan núv. dómsmrh. (MG) og fyrrv. (ÓTh) áttu sæti í stjórninni. Og sannast því enn, að íhaldið er eitt, þótt flokksnöfnin séu tvö til að villa kjósendum sýn. Ekkert virðist ráðherrunum hafa borið í milli, nema helzt, hver skyldi hafa á hendi stjórnina á Kleppi. Svo innileg er samvinnan og svo langt teygja flokkarnir sig hvor fyrir annan, að þau tíðindi gerðust fyrir skömmu á fundi í sameinuðu þingi, er vantraust á Magnús Guðmundsson var þar rætt, að Framsókn lét Tryggva Þórhallsson víkja úr forsetastóli til þess að bera skjöld fyrir dómsmálaráðh. Magnús Guðmundsson, er hann var varnarþurfi og óvíst hvort hann héldi embættinu. Er ekki furða, þótt bændur hafi undrazt, þeir sem fest hafa í minni og lagt trúnað á fyrri ummæli TrÞ um MG. En þetta sannar aðeins enn betur það, sem áður er sýnt, að flokkurinn er einn, að enginn ágreiningur er lengur milli Íhalds og Framsóknar, enginn um mál og ekki einu sinni lengur um menn. En hverjar eru nú efndir stjórnarinnar? Hvort hefir hún leyst af hendi höfuðverkefnin? Hefir hún leitt til lykta kreppuvandræðin? Er fengin leiðrétting á hinni fádæma ranglátu kjördæmaskipun, sem veldur því, að þriðjungur kjósenda í landinu ræður meiri hl. þings, en 2/3 kjósenda hinsvegar eru að baki minni hl. Varla er hægt að hugsa sér verra ástand, lakari skrípamynd af þingræðisfyrirkomulagi. En engin lausn hefir enn fengizt á þessu máli, heldur engin bjargráð við kreppunni. Menn segja nú máske, að ekki sé von, að úrlausnir séu fengnar á báðum þessum vandamálum nú þegar. En er þá ekki stjórnin búin að gera ráðstafanir í þessa átt, hefir hún ekki lagt fyrir þingið frv., sem miða að því að afstýra kreppuvandræðum og koma kjördæmamálinu í sæmilegt horf? Og ætlar hún ekki að fylgja þessum málum skörulega og drengilega og leggja við líf sitt, að þau nái að ganga fram? Nei, það er nú eitthvað annað. Stjórnin hefir reyndar lagt fram frv. til breytinga á stjskr., sem að vísu er til nokkurra bóta, þótt ýmsu sé þar mjög áfátt, en framsöguræða hæstv.forsrh. var harla vesaldarleg. Svo var helzt á honum að heyra, að hann teldi litlar líkur til þess, að frv. næði fram að ganga. Enda lagði hann sjálfur alls enga áherzlu á það. Er hann var spurður, hvort hann myndi segja af sér, ef frv. næði ekki samþykki, svaraði hann engu, og ekki gaf hann neitt út á það, hvort hann hefði þegar tryggt frv. nægilegt fylgi innan síns flokks, 3-4 atkvæði, til þess að það yrði samþ., ef bæði Alþýðufl. og Íhaldsfl. greiddu því atkv.Dómsmrh. var spurður, hvort íhaldið myndi taka það til bragðs að neita stj. að samþ. fjárl. og tekjuaukafrv., ef stjskrfrv. næði ekki fram að ganga, en hann svaraði heldur engu. Af þessu mun það hverjum manni augljóst, að flutningur frv. er kák eintómt og málamyndahandaþvottur hæstv. stj. Stjórnin leggur enga áherzlu á, að frv. verði samþ., og þegar af þeirri ástæðu eru litlar sem engar líkur til þess, að lausn málsins fáist á þessu þingi, og rætist þar spá okkar Alþýðuflþm. frá í fyrra. Svo ber eru óheilindin orðin, að mikilsráðandi framsóknarmenn, t. d. Jón í Stóradal, lýsa því yfir í opnu þingi, að er stj. var mynduð, hafi aðeins verið samið um að leggja fram frv. um lagfæringu kjördæmaskipunarinnar, en alls eigi um, að frv. næði samþykki, og við þessu þögðu Íhaldsflþm. Svona eru nú efndirnar í kjördæmamálinu. Ekki verður heldur séð, að stj. hafi haft nokkurn áhuga á því að létta kreppuvandræðin. Reyndar hefir hún skipað mþn., og er henni ætlað að rannsaka hag bænda og gera tillögur um hjálp til þeirra. Nefnd þessi er skipuð mestu sómamönnum, stökum bændavinum!, svo sem Tryggva Þórhallssyni og Pétri Ottesen, sem nú eru samherjar orðnir. Ennþá sést þó enginn árangur af starfi þessarar nefndar, engar tillögur. Enginn stafur er frá henni kominn, og eru þó liðnar 6 vikur af þingtímanum og fjárlög senn afgr. til 2. umr. Ég lasta ekki þessa nefndarskipun, síður en svo. En hitt verð ég mjög að átelja, að nefndinni skuli eingöngu ætlað að athuga hag bænda og gera tillögur þeim til hjálpar. Því að fleiri eiga um sárt að binda af völdum kreppunnar en bændur einir, eins og ljóslega sést af skýrslunum um hina áðurnefndu 3-4 þús. atvinnuleysingja. Og ekki er hagur smáútgerðarmanna öllu beisnari en bænda. Því miður vofir sama hættan yfir þeim mörgum hverjum: að þeir flosni upp, verði að láta af sínum atvinnurekstri, ef ekki eru gerðar sérstakar, víðtækar ráðstafanir þeim til hjálpar. Eftir tillögu okkar Alþýðuflþm. var skipuð kreppunefnd innan þings. Sú nefnd hefir til þessa haldið alls einn fund, og það eitt gerðist á þeim fundi, að Tryggvi Þórhallsson var kjörinn form. Annað liggur ekki eftir þá nefnd, og ekki er útlit fyrir, að hún haldi fundi bráðlega. Helzta ráðið, sem stuðningsmenn stj. hafa komið auga á til þess að bjarga þjóðinni úr klóm kreppunnar, virðist vera það, að veita straum af ákavíti, whisky, rommi, brennivíni og kognaki yfir landið, í viðbót við Spánarvín og heimabrugg. Vitað er og, að a. m. k. 2 hæstv. ráðherrar, forsætisráðh. og dómsmála, eru þessu bjargráði fylgjandi. Því verður að vísu ekki neitað, að af stj. hálfu hafa verið gerðar ýmsar ráðstafanir, utan þings þó og í óheimild þess algerlega, sem ef til vill ber að skoða sem einskonar kreppuráðstafanir af hennar hendi. Þar má til nefna sparnað verklegra framkvæmda. Er forsrh. lagði fram í Nd. frv. til fjárlaga og gaf skýrslur um árið 1932, virtist hann alldrjúgur yfir, hve stj. hafði gengið vel að halda í skildingana. Til dæmis hefðu gjöldin ekki farið nema hálfa aðra millj. fram úr áætlun fjárl., rekstrarhallinn ekki verið nema 1250000 og greiðsluhallinn ekki nema 2 millj. 200 þús. Þessi „góða“ útkoma væri stj. að þakka, að hún hefði farið svona gætilega með féð. Hún hefði sparað stórfé á ýmsu. T. d. á framlagi til vegagerða 250 þús., til vitamála 50 þús. og á öðrum verkl. framkv. 30 þús., og enn eitthvað á framlagi til vísinda, menntamála og heilbrigðismála. Nú felst megnið af þessu í vinnu, og þýðir þetta því ekki annað en aukið atvinnuleysi, aukin vandræði. Þá er önnur kreppuráðstöfun hæstv. stj.: Ríkislögreglan. Hún gerir talsvert meira en að éta upp allan sparnaðinn, því hæstv. ráðh. hefir upplýst, að kostnaður við hana sé kominn hátt á annað hundrað þús. króna. Það er um 1100 kr. á dag, eða sem svarar til 200 dilka. Þetta svarar til 700 þús. dilkaskrokka á ári, og ef ríkislögreglan æti þetta allt, þá hefðum við ekki þurft að sæta afarkostum af Norðmönnum til að losna við kjötið. En því er ekki að heilsa, herinn vill fleira, heimtar fleira en kjötið. Hitt er þó enn verra, að fullvitað er, að þessi heimskulegi peningaaustur verður fyrst og fremst til þess að auka á óróa og stuðla að óhappaverkum. Slíkar kreppuráðstafanir sem þessar verða ekki til að draga úr kreppunni, heldur þvert á móti til að auka hana, auka vandræðin og atvinnuleysið. Gerir nú stj. tilraun til þess að bæta ráð sitt með fjárlfrv.? Ekki verður þess neinstaðar vart. Við skulum snúa okkur að því fé, sem verja á til verkl. framkvæmda. Það er til síma rúm 100 þús., til nýrra vega 162 þús., til brúargerða 100 þús., til fjallvega 20 þús., til lendingarbóta og hafnargerða 45 þús. Alls er til verkl. framkv. veitt um 1 millj. kr. Til samanburðar skulum við taka þá fjárhæð, sem undanfarin ár hefir verið varið í sama augnamiði. Hún var nærri 4 millj. á ári, nema síðastl. ár. Þetta er þá kreppuráðstöfunin. Af hverjum 4 mönnum, sem áður var þarna veitt vinna, fær einn að lafa, nema enn frekar verði klipið af. Árið 1929 voru unnin 130 þús. dagsverk og 1930 150 þús. í vegavinnu. Það hefir skapað 1000 manns vinnu í 6 mánuði. Með samþ.fjárlfrv. verður dregið enn úr atvinnu, nýir menn látnir bætast í flokk atvinnuleysingja. Frumvörpin um framlengingu tolla, gengisviðauka og fleiri þvílík bæta heldur ekki úr skák. Þetta verður einungis til þess að skapa dýrtíð enn meiri en við nú lifum við, og klípa þannig af þeim fáu krónum, sem verkalýðurinn vinnur sér inn. Þá er frv. um ríkislögregluna, ráð það, er stj. tók á síðastl. hausti, sem eins og áður á minnzt hefir nú þegar kostað stórfé og ekkert gagn gert, nema síður sé. Liðið á að vera ótakmarkað að fjölda og engar skorður setja við því, hve mikið fé má nota til þessa nýja hernaðar, né til hvers liðið á að nota. Þá má nefna norsku samningana, sem þegar hafa vakið megnan ugg og ótta og kvíða meðal allra þeirra, er síldveiðar hafa stundað, enda er slíkt ekki furða, því fátt er eins hættulegt og spillir eins mikið möguleikum og von um atvinnu fyrir þessari stétt verkamanna eins og þeir. Allar þessar svokölluðu „kreppuráðstafanir“ hæstv. stj., bæði þær, sem þegar hafa verið framkvæmdar, og hinar, sem enn eru í fæðingunni, teljum við Alþflm. ganga í þveröfuga átt. Að spara verklegar framkvæmdir er að auka atvinnuleysið, auka sjálfa kreppuna, og sama er um það, að leyfa Norðmönnum að landsetja meira af síld en verið hefir. Með þessu tekur stj. beinlínis atvinnuna, brauðið, frá landsins börnum. Við höldum því fram, að atvinnuna þurfi að auka, svo að hún verði a. m. k. í sama horfi og áður var og helzt aukin á krepputímum. Við teljum, að til þess þurfi að gera ráðstafanir um stofnsetning nýrra atvinnufyrirtækja. Og loks teljum við, að gera þurfi alveg sérstakar ráðstafanir til þess, að smærri atvinnurekendur, bændur, smærri útvegsmenn og iðnrekendur verði ekki sviptir jörðum sínum, húsum, skipum eða öðrum starfstækjum. Það er svo, að þessar vinnandi stéttir þjóðfélagsins fá ekki haldið starfstækjum sínum, nema sérstakar ráðstafanir séu gerðar. En þær ráðstafanir kosta fé. Og hvar á að taka það fé, mun verða spurt. Því er fljótsvarað. Það er vitanlega ekki í önnur hús að venda en til þeirra, sem betur eru megandi, þeirra manna í þjóðfélaginu, sem kreppan nær ekki til. Það er hægt að hækka tekju- og eignarskattinn. Sá, sem nú hefir t. d. 10 þús. kr. skattskyldar tekjur, greiðir 460 kr. í skatt af þeim. Þennan skatt mætti gjarnan tvöfalda. Á slíkum tímum sem nú eru væri sá maður, sem slíkar tekjur hefir, sannarlega ekki of góður að greiða 920 kr. - Hæstv. forsrh. mun hafa sagt það í nýársboðskap sínum, að á slíkum erfiðleikatímum og þeim, sem nú standa yfir, yrðu allir að leggja hart að sér. Ég get tekið undir það. Og ég álít, að ekki væri sérlega hart að neinum gengið, þótt tekjuskatturinn væri tvöfaldaður og eignarskatturinn þrefaldaður tvö næstu ár. Sú hækkun mundi nema um 2 millj. króna. Mundi sú upphæð, veitt til atvinnubóta ásamt framlögum bæjar- og sveitarfélaga, verða mikil hjálp. Skýrslur sýna, að innstæðu- og sparisjóðsfé landsmanna muni vera um 60 millj. kr. Ef að láni væri tekið af því 3 millj. kr., eða %, og varið til kaupa á atvinnutækjum, sem mundu skila því aftur, gæti það orðið til stórmikillar atvinnuaukningar. Því mætti verja til báta- og skipakaupa, bústofnskaupa og til að koma af stað ýmsum smærri iðnrekstri, svo sem í ullariðnaði o. s. frv. Féð er til, bara ef stjórnin vill fara þessa leið. Áfengistollurinn nemur nú um ½ millj. kr. Þennan toll mætti hækka. Þeir, sem á annað borð eru svo gerðir, að þeir vilja kaupa „dropann“, væru ekki of góðir til að borga 1-2 kr. meira fyrir flöskuna. Ef það væri gert, mundi á þann hátt nást um 1½ millj. kr. Þarna er líka möguleiki til fjáröflunar, og svona mætti lengi telja. Ég hefi nú sýnt fram á vanefndir stj. í tveimur stærstu málunum, stjórnarskrármálinu og kreppumálunum. Á hvorugu þeirra mála er nein lausn enn sjáanleg. Og ég verð að játa það, að lítil von er um, að till. okkar jafnaðarmanna nái fram að ganga, ef dæma skal eftir reynslunni. Ef eitthvað verður gert, má búast við, að það verði eitthvað líkt og gert var á þinginu í fyrra. En þrátt fyrir 4 mánaða setu þess, var hið eina, sem eftir það lá á sviði kreppumálanna, l. um gjaldfrest bænda, sem allir vita og vissu, að eru algerlega þýðingarlaus og koma engum að haldi. Það hefir verið mjög kvartað yfir því, að virðing fyrir Alþ. færi mjög þverrandi hin síðari ár. Ég held, að talsvert sé hæft í þessu, og mér finnst það að vonum, að svo sé. Og glöggast merki um það, hve ástandið er orðið bágborið í þessu efni, er það, að sjálf ríkisstj. telur ástandið svo ískyggilegt, að hún hefir talið nauðsynlegt að setja á stofn herlið, ríkislögreglu, til þess, eins og hún orðar það, að halda uppi friði, en þ. e. vernda hana og betri borgara aðra. Svona er ástandið, að hennar dómi, fyrir aðgerðir hennar og aðgerðaleysi. Stj. óttast sjáanlega, að með sömu stefnu, þeirri að auka atvinnuleysið og hækka tolla á neyzluvörum almennings, þá verði ástandið bráðlega svo bágborið, að nauðsynlegt verði að hafa þennan her eða ríkislögreglu til að verja sig og yfirstéttirnar árásum hins hungraða lýðs, - vinnandi stéttanna, sem enga atvinnu fá, en allir vita, að lögregluliði stjórnarinnar er teflt á móti. Stefna mín og stj. í þessum málum er gerólík. Stj. vill spara fé sem mest til atvinnufyrirtækja og atvinnubóta í landinu. Hún vill hækka tolla á nauðsynjum, og hún vill hafa ríkisher, til að bæla niður brauðkröfur atvinnuleysingjanna. Ég vil auka atvinnu í landinu og gera þar með barefli ríkislögreglunnar óþörf. Ég vil létta tollum á nauðsynjum almennings, en ná þó meiru fé í ríkissjóð með beinum sköttum og tolli á óhófsvörum. Og ég vil gera alla ríkislögreglu óþarfa með aukinni atvinnu og bættum lífskjörum. Stj. vill gefa fólkinu högg af bareflum ríkislögreglu í brauðs stað. Ég og skoðanabræður mínir krefjumst þess, að fólkinu sé gert fært að vinna fyrir sér, afla sér brauðs, svo bareflin verði óþörf. En það er ekki eingöngu, að virðing þjóðarinnar fyrir Alþ. fari þverrandi. Hið sama á sér einnig stað um tvo aðra þætti þjóðvaldsins, sem er framkvæmdavaldið og dómsvaldið. Og það er heldur ekki hægt að segja, að það sé að ástæðulausu. Skal ég víkja nánar að þessu hvorutveggja, og þá fyrst að framkvæmdavaldinu. Skal ég þá fyrst minnast á landhelgisgæzluna. Allir eru sammála um þá miklu nauðsyn, sem á því er, að hún sé vel og samvizkusamlega af hendi leyst. Það er ekki ofmælt að segja, að smábátaútgerðin eigi afkomu sína að miklu leyti undir því. Það eru til margar sannar sagnir um það, og hafa þær oft heyrzt áður hér á Alþ., hversu togararnir hafa gerspillt veiði og veiðarfærum smáútgerðarinnar með yfirgangi sínum og þjófnaði úr landhelgi. Jafnvel hafa þeir gerspillt og eyðilagt lífsafkomu heilla veiðiplássa. Auk hins mikla tjóns er það og hreinn álitshnekkir fyrir okkur í augum erlendra manna og erlendra þjóða, ef sleifarlag er á landhelgisvörnum vorum. Góð og örugg vörn landhelginnar aflar okkur virðingar annara þjóða. Þetta er bæði viðurkennt og sannað. Alþ. hefir viðurkennt þýðingu landhelgisvarna með því að samþ. að leggja úr ríkissjóði stórfé til þeirra mála. Skipastóll landhelgisgæzlunnar er nú 3 skip, Ægir, sem er metinn 800 þús. kr., Óðinn 400 þús. kr. og Þór 200 þús. kr. Þessi skip kostuðu að vísu miklu meira í upphafi, en hafa verið afskrifuð. Auk þess eru nú bifreiðar og hestar, metið 6000 kr., og útgerðartæki yfir 60 þús., eða alls um 1470 þús. kr. Þetta er stofnfé landhelgisgæzlunnar - þótt sumt af því sýnist nú raunar lítið koma henni við, svo sem bílarnir og hestarnir -, auk þess sem afskrifað hefir verið af verði skipanna. Kostnaður vegna landhelgisgæzlunnar hefir samkvæmt skýrslu frá skipaútgerð ríkisins numið þessu: 1930 ........... 700 þús. kr., 1931 ............ 830 þús. kr. og 1932 ............ 600 þús. kr. Hver er svo árangurinn af þessu? Það sést m. a. á því, hve mörg skip varðskipin hafa tekið og fengið sektuð. En þau hafa verið: 1930: Ægir 18, Óðinn 4 = 22 skip. 1931: Ægir 12, Óðinn 2, Þór 2, dönsk varðskip 1 = 17 skip. 1932: Ægir 4, Óðinn 1, dönsk skip 3 = 8 skip. Sektarféð þessi ár hefir verið: 1930: Ægir 213,5 þús. kr., Óðinn 58 þús. Samtals 273,5 þús. kr. 1931: Ægir 201 þús., Óðinn 38 þús., Þór 20 þús. Samtals 259 þús. kr. 1932: Ægir 86 þús., Óðinn 37 þús. Samtals 123 þús. kr. Kostnaðurinn við varðskipin er því 100 þús. kr. minni 1932 en hann var 1930. En tekjurnar eru líka um 170 þús. kr. minni. Það stingur mjög í stúf, hve fáir togarar hafa verið teknir síðastl. ár. Er þó vafalaust, að ágengni togaranna hefir ekki verið minni þá en áður. Bendir nokkuð á það, að á síðasta ári taka dönsku varðskipin 3 togara, en Ægir aðeins 4 og Óðinn 1. Hefir þó reynsla margra ára sýnt, að Danir eru ekki aðfaraharðir við landhelgisgæzluna. Er því sýnilegt, að ekki hefir minna verið um lögbrot á þessu sviði síðastl. ár, nema meira sé. Það má að vísu segja, að minni kostnaður hafi verið við landhelgisgæzluna 1932 en árin á undan. En sektarféð hefir líka orðið miklu minna. Með svipaðri gæzlu 1932 og 1930-1931 hefði án efa sektarféð, þ. e. tekjur af varðskipunum, aukizt sem svaraði til hins aukna kostnaðar. En hæstv. stj. hefir enn viljað spara eyrinn og kasta krónunni. Um gæzluna eru glöggar skýrslur í tímaritinu Ægi, og vil ég með leyfi hæstv. fors. lesa nokkra kafla upp úr því riti, er lúta að landhelgisgæzlunni þessi ár. Um landhelgisgæzluna 1930 er sagt: „Hana önnuðust sömu skipin og árið áður. Af ísl. ríkisins hálfu Óðinn og Ægir og auk þess tveir mótorbátar, annar fyrir Vestfjörðum um sumarið og fram á haustið, en hinn í Garðsjónum. Vitaskipið „Hermóður“ hafði á hendi björgunarstarfsemj þá við Vestmannaeyjar, sem Þór hafði áður annazt, sömul. eftirlit með netum og veiðarfærum fyrir yfirgangi togara“. Um landhelgisgæzluna 1931 segir í Ægi: „Hana önnuðust af Íslendinga hálfu á árinu þrjú skip, varðskipin Óðinn, Ægir og Þór. Að vísu var Þór bundinn við björgunarstarfsemi við Vestmannaeyjar fyrri hluta ársins, og auk þess var hann tímunum saman ýmist við þorsk- eða síldveiðar, svo að það hefir auðvitað tafið hann töluvert frá gæzlustarfinu“. Og enn segir í sama riti um landhelgisgæzluna 1932, eftir að sagt hefir verið frá því, að sömu skip hafi annazt hana og árið áður: „Síðari hluta ársins voru þó varðskipin Óðinn og Ægir sjaldan samtímis við gæzluna, heldur skiptust þau á við starfann. Það má því segja, að mikinn hluta ársins hafi landhelgisgæzlu aðeins verið haldið uppi af Íslendinga hálfu með einu skipi“. Og um sjálfa gæzluna segir svo í sama hefti : „Það stingur því mjög í stúf, hve háværar kvartanir hafa komið frá Vesturlandi síðastl. sumar út af yfirgangi togara, einkum þó frá Arnarfirði, enda er sumarveiði stunduð þar mest og eingöngu af smábátum. Alls hafa 8 togarar verið teknir á árinu fyrir ólöglegar veiðar, og er það rúmlega helmingi lægri tala en árið áður“. Hinn 12. des. 1932 skrifar þriggja manna nefnd á Bíldudal, sem falið hafði verið að leita álits sjómanna og farmanna um framkvæmd strandgæzlunnar fyrir Vestfjörðum það ár. Þar segir svo : „Það er einróma álit allra þeirra, sem sjó hafa stundað, ekki sízt þeirra, sem búa við utanverðan fjörðinn, að strandgæzlan hafi verið miklu verri en undanfarin ár, síðan sérstakur vélbátur fór að annast gæzluna - -“. Ennfremur segir þar svo: „Á þeim erfiðu tímum, sem víða við koma og ekki sízt hafa þrengt að Arnfirðingum í vor, vegna þess hve afli brást, hefir það orðið meira áberandi, hversu togararnir hafa leikið lausum hala í landhelginni, og má fullyrða, að sú ásókn þeirra, sem löngu er orðin landskunn, hefir með öllu eyðilagt þær fiskigöngur, sem komið hafa síðari hluta sumars og í haust, enda standa líka sjómenn uppi með tvær hendur tómar eftir sumarið og haustið“. Þetta eru nú aðeins sýnishorn af þeim mörgu kvörtunum, sem borizt hafa um gæzluna síðastl. ár. Þetta sýnishorn er tekið frá Vestfjörðum. En kvartanir hafa borizt mjög víða annarsstaðar að. Er það og að vonum, þar sem aðeins eitt varðskip hefir annazt gæzluna, að viðbættum Þór, sem bundinn var við björgunar- og eftirlitsstarfsemi við Vestmannaeyjar langan tíma, og einum vélbát fyrir Vesturlandi, sem lítið gat afrekað. Það hafa líka borizt stöðugar kvartanir þaðan. Ein slík kvörtun frá Arnarfirði mun hafa komizt í útvarpið. Samskonar umkvörtun frá Ísafirði var útvarpinu bannað að taka. Um síldveiðitímann var gæzlan afarléleg Norðanlands. Ekki stuggað við einu einasta síldveiðaskipi. Það var ekki einu sinni svo, að stuggað væri við þeim af þeim ástæðum, að þau hefði rekið fyrir straumi og vindi inn í landhelgina. Það er engu líkara en að norski samningurinn hafi verið farinn að verka fyrirfram. Það hefir gengið saga um Austfirði, sem sýnir það á skemmtilegan hátt, hvernig menn hugsuðu sér, að á því gæti staðið, að gæzlan væri eins léleg og hún er. Fiskibátar voru að veiðum inni á svonefndri Vaðlavík, rétt uppi við land, og togari, með breitt yfir nafn og númer, var þar einnig að veiðum. Íslenzkur maður, sem stóð á brú togarans, átti tal við menn á fiskibátunum. Sagði hann þeim, að þessi togari hefði leyfi ríkisstj. Það er nú sjálfsagt lygi, að stj. hafi veitt þetta leyfi. En þetta sýnir þó, hvert álit menn hafa skapað sér um landhelgisgæzluna, eins og hún var framkvæmd síðastl. ár. Nú á vetrarvertíðinni hafa togararnir sótt geysiafla undir Öndverðanes. Og það er trú kunnugra manna, að talsvert af þeim afla hafi verið tekið á grunnmiðum. Einn togari kom þrisvar sinnum fullur þaðan á 10 dögum, 3., 8., og 13. marz. Ég vil nú spyrja hæstv. stjórn: Hefir varðskipið verið á þessum slóðum til eftirlits? Og hefir nokkuð verið tilkynnt til hæstv.dómsmrh. um það, að varðskipið Ægir hafi hitt einn íslenzka togarann undir grunsamlegum kringumstæðum nálægt Öndverðanesi 2. marz síðastl.? - Kunnugir menn segja, að fiskurinn sé tekinn á grunnmiðum undan Öndverðanesi. En varðskipin hafa engan togara tekið. Það er von, að virðing manna fyrir þessum þætti framkvæmdavaldsins rýrni og um hann ríki almenn óánægja. Menn spyrja, hvort hér eigi aftur upp að taka þá reglu í strandvarnarmálunum, sem áður gilti, að reka öðruhvoru hina brotlegu togara út úr landhelginni, en láta ógert að kæra þá! - Ég veit, að ríkisstj. svarar því, að hún sé að spara. Í sparnaðarins nafni má auðveldlega halda hlífisskildi yfir öllum lögbrotum, í hans nafni er drýgður fjöldi vamma og skamma. En hér er um mjög vafasaman sparnað að ræða. Þótt kostnaður við landhelgisgæzluna hafi verið nokkru minni síðastl. ár, þá var líka sektarféð fyrir brotlega togara nær því að sama skapi minna. En hvernig er svo þessum sparnaði háttað? Honum er þannig fyrir komið, að Ægir og Óðinn eru látnir ganga sinn mánuðinn hvor og hásetarnir ráðnir til jafnlangs tíma í einu. En allir yfirmenn skipanna sitja á föstum launum þann mánuðinn líka, er skipið liggur kyrrt. Nemur sá kostnaður samkvæmt launaskrá 3200-3300 kr. fyrir hvort skip á mánuði. Auk þess fæðispeningar, sem eru 3 kr. á dag, vátrygging, viðhald o. fl. o. fl. Aðeins laun hásetanna eru spöruð þann mánuðinn á hvoru skipi fyrir sig, sem það er ekki í gangi. Ef verulegur sparnaður ætti að verða að þessu, þá væri nær að leggja alveg öðru skipinu og segja öllum skipverjum upp, yfirmönnunum líka. En á þessa leið til sparnaðar hefir stj. ekki komið auga. Nú mun láta nærri, að ekki sé nema 1 skip í stöðugum gangi. En eigi að síður eru 4 skipstjórar á fullum launum, því skipstjórinn á Ægi, sem settur var í land í ágúst síðastl., mun enn hafa full laun. Er þetta ágætt sýnishorn af sparnaði stj. í þessu efni. Þá er það enn í hinum sama sparnaðaranda, sem hæstv. stjórn er svo mjög haldin af, að Guðmundi Sveinbjörnssyni skrifstofustjóra í dómsmálaráðuneytinu hafa verið greiddar 8 þús. kr. fyrir umsjón með varðskipunum þau tvö ár, sem hann hafði þá umsjón ekki með höndum. Og svo á hann að fá 4 þús. kr. á ári framvegis vegna sömu umsjónar, sem skipaútgerð ríkisins framkvæmdi tvö síðastl. ár fyrir ekki neitt. - Þetta er að vísu nokkuð undarlegur sparnaður, en hann er þó í góðu samræmi við annan sparnað hæstv. stjórnar. Önnur hlið á starfi varðskipanna er björgunarstarfsemin, bæði á smærri og stærri skipum, einkum þó bátaútgerðinni. Það gefur nú að skilja, að eitt skip er ónógt til þeirrar starfsemi. Tekjur hafa varðskipin nokkrar af björgun erlendra skipa. En þær tekjur minnka vitanlega eftir því sem skipum er fækkað. Á tímabilinu frá 8. ágúst 1930 til 1. febrúar 1932 hafði Ægir bjargað 5 skipum og fengið í björgunarlaun 111219 kr. Og Óðinn einu fyrir 20000 krónur. Um það samdi Guðmundur Sveinbjörnsson fyrir 15,3%. En annars hafði skipaútgerð ríkisins samið um miklu hærri prósentur sem björgunarlaun. - Þarna er nú sparnaðurinn á þessu sviði. Væri annars ekki nær að hætta alveg? Er ekki von, að trúin á gæzluna sé orðin lítil? Réttara er reyndar að segja, að vantrúin á hana sé orðin almenn, og fer það mjög að vonum. Í þessu sambandi er rétt að minnast á Einar Einarsson skipherra Ægis, sem stj. vék frá starfi og setti undir rannsókn í sumar er leið. Síðan hefir stj. látið hann ganga í landi starfslausan. - Ég skal nú á engan hátt álasa stj., þó hún láti rannsókn fara fram. Ég vil mega vona, að sú rannsókn verði framkvæmd á hlutlausan hátt og leiði það í ljós, að sakarefni eru ekki slík sem á lofti er haldið af óvildarmönnum skipstjóra. Ég harma það, ef Einar Einarsson, sem tvímælalaust hefir sýnt mestan dugnað af varðskipstjórunum, verður að játa af starfi sínu. Ég veit, að veiðiþjófum hefir staðið langmest ógn af honum. En ef svo ólíklega fer, að sakir á hann verði sannaðar, sem gera það að verkum, að hann verði að fara, er vitanlega ekkert hægt við því að segja. Þess má geta, að Einar Einarsson tók og fékk sektuð 34 skip á meðan öll hin varðskipin til samans fengu dæmd aðeins 13 skip. Rétt þykir mér í þessu sambandi að nefna annað framkvæmdaafrek dómsmrh., en þó ekki þess, er nú situr, heldur hv.þm. G.-K., sem hljóp í skarðið, meðan núverandi dómsmrh. beið hraðsýknunar í hæstarétti. Sá dómsmrh. sat nú að vísu ekki nema knappa hundadagalengd í ráðh.stóli, og hefir hann af sumum fengið nafn eftir því, en réttara mundi þó að kenna hann við þann mánuð, sem hann var ráðh., en það var gormánuður. En þó honum væri jafnað til Jörundar, þá var þó Jörundur athafnamaður meiri. Samt sýndi hv.þm. G.-K. eitt þrekvirki, sem var það að framkvæma stjórnarbyltingu á Kleppi. Lárus Jónsson varð að fara og Helgi Tómasson að koma í hans stað. Skal ég ekki mikið gera úr þessum mannabýttum, né gera samjöfnuð á þessum tveimur heiðurslæknum. - En jafnframt þessu tók þáverandi dómsmrh. þá rögg á sig að fyrirskipa opinbera réttarrannsókn á „drykkjuskap“ Lárusar Jónssonar. Og til að framkvæma þá réttarrannsókn var skipaður harðvítugur lögfræðingur, sem að sögn hefir reynslu í slíkum efnum. Ég hefi nú ekkert út á það að setja, þótt rannsókn sé skipuð á þá lækna, sem drykkfelldir eru. Tel það rétt. En í þessu sambandi er vert að benda á, að víðtækar kvartanir hafa komið úr tveimur héruðum, Siglufirði og Norðfirði, út af drykkjuskap héraðslæknanna þar. En ekki hefir enn heyrzt, að fyrirskipuð hafi verið réttarrannsókn út af því, eða þeir læknar settir af. Virðist þó vera rétt að láta eitt og hið sama ganga yfir alla þá lækna, sem drykkfelldir eru og yfir er kvartað. Fyrst nú að reyndur maður hefir verið settur til þess að rannsaka drykkjuskap lækna, þá er ekki nema réttmætt, að hann fái að starfa eftir því sem drykkjuskapur lækna gefur tilefni til. Annars eru þessi mannaskipti á Kleppi að því leyti merkileg, að það virðist, samkvæmt yfirlýsingu hinna ráðh. í Tímanum, vera eina málið, sem samsteypustjórnin hefir ekki verið sammála um. Báðir ráðh. hinir lýstu því yfir, að þáverandi dómsmrh. hefði gert þetta „á eigin ábyrgð“. Er þetta gott dæmi þess, þó broslegt sé, að hjá þessum tveimur flokkum, sem standa að stj., getur aðeins komið fram ágreiningur um menn, en ekki um málefni. Eina áhugamálið, sem þeir eiga, er það, að stj. fái að hanga við völd. En nú skal ég til þess að mýkja þetta ofurlítið drepa á mildi og hjartagæzku hæstv.dómsmrh. Það er kafli, sem má ekki sleppa þegar rætt er um gerðir hans sem ráðherra. Maður er nefndur Þórður Flygenring. Hann var fyrir nokkru kærður fyrir svikið bókhald- og sölu á veðsettum fiski o. fl. Fyrir þetta var hann dæmdur í undirrétti í 15 mán. betrunarhúsvinnu og sviptur æfilangt leyfi til að reka verzlun. Þessi maður var síðan í fangelsinu hér í Rvík í 40 daga og á Litla-Hrauni í 115 daga, samtals 155 daga, en dæmdur var hann í 15 mán. fangelsi. Þegar hann nú hafði verið í fangelsinu þessa 155 daga, þá glúpnaði hið góða hjarta dómsmrh. og náðaði hann, og það var ekki aðeins svo, að hann fengi uppgjöf á þeim fangelsisvistartíma, sem eftir var, heldur var honum líka gefið til leyfis að reka verzlun áfram og þar með gefið tækifæri til að taka upp samskonar starfsemi aftur. Geta má þess, að þessi maður hafði skaðað bankana með veðsvikum um 400 þús. kr., og hann var dæmdur fyrir brot á flestum gr. þess kafla hegningarlaganna, sem fjalla um svik, því að þetta er eitthvert stærsta fjársvikamál hér á landi, og svo er hegningin þessi. Þá vil ég minnast á annan mann. Ísleif Briem, starfsmann franska konsúlsins. Franski ræðismaðurinn fékk bréf frá útlendum vínkaupmönnum, sem þökkuðu honum fyrir viðskiptin, en hann hafði þá aldrei skipt neitt við þá. Konsúllinn kærði því Ísleif Briem, sem varð þá uppvís að því að hafa misnotað trúnaðarstöðu sína. Var hann í undirrétti dæmdur fyrir nafnafölsun og áfengissmygl. Var honum dæmt 90 daga fangelsi og 6160 kr. sekt. Málinu var ekki áfrýjað, sem er þó ekki algengt um svona mál. Sektina mun hann hafa greitt og setið í fangelsi frá 9. sept. til 8. okt. Þá þoldi dómsmrh. ekki lengur að horfa upp á písl mannsins og útvegaði honum konunglega náðun. Þriðji maðurinn er Björn Björnsson konunglegur hirðbakari. Hann kom á skrifstofu lögreglustjóra í sambandi við mál Ísleifs Briems og játaði á sig að hafa smyglað fáeinum whiskyflöskum, sem hann hefði nú reyndar ekki notað, heldur kastað í sjóinn. Þá var málið rannsakað, og játaði Björn þá að hafa flutt inn marga kassa af áfengi og verzlað með, en neitaði að segja, hverjum hann hefði selt. Hann var látinn sleppa við það í réttarhaldinu. Það hefir ekki þótt heppilegt, að nöfnin væru gefin upp. Hann var síðan í undirrétti dæmdur í 60 daga fangelsi og 24000 kr. sekt. Dóminum var ekki áfrýjað, sem má heita undarlegt. En svo hefir ekki heyrzt, að dóminum hafi verið fullnægt, heldur hefir heyrzt, að dómsmrh. hafi samið um það við Björn, að hann greiddi sektina og léti að nokkru leyti koma upp í hana útistandandi skuldir og annað þess háttar, en fengi alveg að sleppa við fangelsið. Þessa náðun virðist hæstv.dómsmrh. hafa veitt á eigin ábyrgð, en ekki fengið konung til þess. Ég hefi enga löngun til að fjölyrða um þessi mál eða ræða mikið um þessa menn, en þetta, sem ég hefi nú sagt, sýnir, að hæstv. ráðh. hefir tekið mjög mjúkum móðurhöndum á þessum mönnum. Hér er um mjög stórvægileg afbrot að ræða, reikningsfölsun, veðsvik, bréfafölsun, misnotun embættis, smygl og sölu áfengis. Þessum mönnum er svo gefin upp fangelsisvistin ýmist að miklu eða öllu leyti. Þetta er mikil mildi, en ég efast um, að hún sé heppileg. Ég efast um, að þetta skapi ótta og aðhald fyrir þá, sem tilhneigingu hafa til að afla sér fjár á ólöglegan hátt eða annara lögbrota, sízt ef þeir eiga jafngóða borgara að og þessir menn. Það er engum vafa bundið, að þessir menn eru sekir, því að það liggur fyrir játning frá þeim öllum, svo að ekki er hægt að bera því við. Ég hefi í þessu sambandi aðeins nefnt hæstv.dómsmrh. og hefi talað svo sem hann hafi verið þar einn um, en ég get lýst því yfir, að ég álít það næsta ólíklegt, að hann hafi gert þetta upp á sitt eindæmi. Ég tel a. m. k. sennilegt, þar sem um svona mikilsverð mál er að ræða, að hann hafi borið það undir meðráðh. sína, áður en hann ákvað náðunina. En það eru fleiri en þessir menn, sem dómsmrh. hefir tekið mjúkum höndum á. Sakamálarannsókn, sem fyrrv. stj. fyrirskipaði gegn bankastjórum Íslandsbanka, hefir núv. dómsmrh. látið niður falla. Þetta mál, sem hæstv.dómsmrh. vildi ekki láta rannsaka, er það allra stærsta fjárþrotamál, sem komið hefir fyrir hér á landi. Þetta mál vildi hæstv.dómsmrh. ekki láta rannsaka. Ég kemst ekki hjá því að rekja sögu þessa máls í stuttum dráttum. Eins og menn muna, var Íslandsbanka lokað 2. febr. 1930. Gat bankinn þá ekki haldið störfum áfram, nema ríkisábyrgð fengist á öllum skuldbindingum hans. Þetta var tekið fyrir á næturfundi hér í þinginu og því hafnað. Þá lágu fyrir svokallaðar skýrslur um hag bankans, þar sem látið var í ljós, að hann mundi eiga fyrir skuldum, ef sleppt væri hlutafé. Þegar þingið neitaði bankanum um þessa ábyrgð, varð hann að hætta störfum sínum. Var þá rannsókn látin fara fram í annað sinn, og var Helgi Briem formaður þeirrar nefndar, sem rannsóknina gerði. Rannsóknarnefndin komst að þeirri niðurstöðu, að bankinn ætti 4½ millj. minna en ekki neitt og auk þess væri allt hlutafé og varasjóður tapað. En nú mun það hafa sýnt sig, að tapið er a. m. k. 3 millj. meira. Í þessu sambandi vil ég minna á það, að árið 1922 var sagt í Alþýðublaðinu, að hagur bankans væri annar og verri en reikningar hans sýndu. Fyrir þetta var ritstjóri blaðsins, Ólafur Friðriksson, dæmdur í sekt, 25000 kr. ef ég man rétt. En svo kom það í ljós svo sem kunnugt er, að þetta var allt saman satt, svo að Ólafur Friðriksson var þarna dæmdur í stórsektir fyrir að segja sannleikann. Það getur ekki talizt annað en rétt og sjálfsögð krafa, þegar banki kemst í fjárþrot, að rannsakað sé, hvort bankastjórarnir eigi sök á því eða ekki. Þess vegna var það líka, að verkamannafélagið Dagsbrún í Reykjavík sendi kæru til lögreglustjóra Reykjavíkur og heimtaði, að málið væri rannsakað. Lögreglustjóri sendi ríkisstj. bréfið samdægurs, en hún ákvað að láta fram fara utanréttarrannsókn á orsökum til lokunar bankans, svo að séð yrði, hvort ástæða væri til að láta fara fram opinbera réttarrannsókn. Síðan var skipuð þriggja manna n. í þessu skyni og í hana valdir Einar Arnórsson þáv. þm. og prófessor, en núv. dómari hæstaréttar, Stefán Jóhann Stefánsson hæstaréttarlögmaður og Þórður Eyjólfsson hæstaréttarlögmaður. Þessir menn rannsökuðu síðan málið og afhentu lögreglustjóra skýrslu um það í febrúar 1932. Þessi skýrsla mun svo hafa verið send ráðuneytinu til athugunar, og þar liggur hún þar til í maí 1932. Þá fyrirskipar þáv. dómsmrh., Jónas Jónsson, opinbera réttarrannsókn í málinu og ritar lögreglustjóra bréf um það. En þá um sama leyti stóðu yfir samningar milli Íhalds og Framsóknar um nýja stjórnarmyndun. Þáv. forsrh., Tryggvi Þórhallsson, heimtaði þá skjölin til athugunar áður en rannsóknin væri hafin, og þau lágu hjá honum þegar stjórnarskiptin urðu, en sennilega hefir hann skilað þeim síðar í dómsmálaráðuneytið. Svo verður Magnús Guðmundsson dómsmálaráðherra um mánaðamótin maí-júni. Hann gerir ekkert í málinu, heldur liggur á skjölunum eins og Fáfnir á gullinu, þar til nú fyrir skömmu, að hann tók rögg á sig og afturkallaði fyrirskipunina um réttarrannsókn á hendur bankastjórunum og bar því þá aðallega við, að málið væri orðið svo gamalt, að þeirra hluta vegna væri ekki ástæða til að taka það upp. En þá hafði hann sjálfur legið á því í 9 mánuði. Skýrsla þessara þriggja manna er í 10 köflum og mjög ýtarleg. Hún fjallar um almenna starfsemi bankans og viðskipti hans við einstaka viðskiptamenn. Af því að tíminn er svo naumur, verð ég að sleppa því nú að fara út í einstök atriði skýrslunnar, og er þó full ástæða til þess, en niðurstaðan er þessi: Nefndin er sammála um það: 1) að reikningar bankans hafi verið rangir [falsaðir] og fjarri því að gefa rétta hugmynd um hag bankans, 2) að ónýtar týndar skuldir hafi verið taldar sem eign, skuldir, sem skiptu mörgum milljónum króna, 3) að bankanum hafi verið taldir til tekna vextir af skuldum, sem vitað var, að voru tapaðar. 4) Skuldir bankans í erlendum gjaldeyri voru of lágt bókfærðar í ísl. krónum. 5) Einstökum mönnum og félögum höfðu verið veitt lán svo hundruðum þúsunda skipti, samtals fleiri millj., mönnum, sem bankastjórarnir hlutu að vita, að ekki gátu staðið í skilum. 6) Um viðskipti bankans við Landsbankann og Privatbankann, sem voru aðallánardrottnar hans, er farið hörðum orðum í skýrslunni. 7) Óforsvaranlegt eftirlitsleysi með skuldunautum bankans er einnig fært bankastjórunum til áfellis í skýrslunni. Þetta er í stuttu máli sú niðurstaða, sem n. komst að, og um þetta er enginn ágreiningur meðal nefndarmanna. Allir eru þeir sammála um, að hér sé um stórvægileg atriði að ræða. Enn má geta þess, að einn bankastjóranna, Kristján Karlsson, höfðaði mál gegn Útvegsbankanum og krafðist sér tildæmdra launa í eitt ár eftir að bankanum var lokað og Útvegsbankinn tók við fjárreiðum hans. Máli þessu lauk svo í hæstarétti, að Kristján Karlsson tapaði því. Var hann dæmdur frá öllum rétti til launa vegna misfellna á reikningum og stj. bankans, og þó er hann sá bankastjórinn, sem síðastur kom í bankann og minnsta ábyrgð ber á því, hvernig hagur bankans varð að lokum. En þrátt fyrir þessa ýtarlegu skýrslu og þær niðurstöður, sem hún sýnir, og þrátt fyrir dóm hæstaréttar í máli Kr. Karlssonar álítur hæstv. núv. dómsmrh. ekki ástæðu til að láta fram fara opinbera réttarrannsókn í málinu. Til samanburðar má minna á, hvernig tekið hefir verið á svona málum í Danmörku. Þar kom nýlega upp mál, þar sem sannaðist, að reikningar banka höfðu verið vísvitandi rangir og slælegt eftirlit verið haft með meðferð lántakenda á lánsfé. Stjórn bankans var þar dæmd til refsingar og skaðabóta. Landmandsbankamálið muna allir hv.þm. Ég hefi nú dvalið nokkuð við mildi og mýkt hæstv. stj., sýnt fram á, hversu hæstv. stj. getur verið mjúkhent á gæðingum sínum, því að ég tel áreiðanlegt, að hæstv.dómsmrh. hefði skort kjark til að gera þetta einn, og að öll stj. hafi verið sammála honum í þessum málum. Það er líka talið, að hæstv.forsrh. hafi látið þau orð falla í sambandi við Íslandsbankamálið, að okkar litla þjóðfélag þoli ekki, að slíkt mál sé upp tekið, en það þýðir: að svo háttsettir menn og pólitískir mattadorar séu látnir sæta sakamálsrannsókn. En þó að þessum hæstv. ráðh. ef til vill standi nokkur ótti af afleiðingum slíkrar málshöfðunar, þá má hann vita það, að þjóðin óttast meir afleiðingar þess, ef slík mál eru þögguð niður og lögin ekki látin ná til manna, sem þykjast eiga mikið undir sér. Hæstv. dómsmrh. hefir verið mjúkhentur á þessum mönnum, sem ég hefi nú drepið á, en hann hefir líka sýnt á sér aðra hlið. Hann hefir sýnt, að það er talsverð harka til í honum þegar við aðra er að eiga. Út af þeim atburðum, sem gerðust á bæjarstjórnarfundunum 7. júlí og 9. nóv. hefir hæstv.dómsmrh. fyrirskipað sakamálsrannsókn og sakamálshöfðun gegn h. u. b. 30 mönnum. En það eru menn af allt öðru sauðahúsi en þeir, sem ég hefi til þessa verið að tala um. Meðal þessara manna eru formenn 2 stærstu verkamannafélaganna hér í bænum, þeir Sigurjón Ólafsson, formaður Sjómannafélags Reykjavíkur, og Héðinn Valdimarsson, formaður verkamannafélagsins Dagsbrúnar. Gegn þessum mönnum er umsvifalaust hafin sakamálsrannsókn og fyrirskipuð sakamálshöfðun, jafnvel áður en niðurstaða rannsóknanna er orðin kunn. Til þess nú að sýna fram á, hver sakarefnin eru, sem borin eru á þessa menn, vil ég minnast lítið eitt á mál eins þeirra, sem er kærður fyrir aðgerðir sínar 7. júlí, Sigurjóns Á. Ólafssonar, og annars, sem kærður er fyrir framferði sitt 9. nóv., Sigurðar Ólafssonar. Framburður ýmissa vitna hefir sýnt það, sem nú skal greina: Matthías Sveinbjörnsson lögregluþjónn segir, að hann hafi 9. nóv. séð Sigurð Ólafsson með spýtu í hendinni. Ekki sá hann þó Sigurð berja neinn, en heyrði hann hrópa: „Hættið að berja“, og hafi þá orðið hlé á barsmíðunum. Þetta er nú allt og sumt, sem þessi lögregluþjónn segir: að Sigurður hafi verið með spýtu, en sagt mönnum að hætta að berjast. Annar lögregluþjónn, Sveinn Sæmundsson, segir, að Sig. Ól. hafi látið það í ljós, að ef þeir, sem úti væru, fengju ekki að fara inn í húsið, væru þeir nógu fjölmennir til að taka þann rétt sjálfir, en þó hafi hann ekkert gert til þess. Þá segir Sigurður Albertsson, að Sig. Ól. hafi tekið í fingur á einhverjum lögregluþjóni og hótað að snúa hann af, ef lögregluþjónninn sleppti ekki manni, sem hann var að reyna að koma út. En enginn lögregluþjónn hefir borið sig upp undan því eða kannast við, að Sig. Ól. hafi tekið í fingur á honum. Þá er að athuga, hvað Sigurður Ólafsson segir sjálfur, því að auðvitað var hann kallaður fyrir rétt. Hann segist hafa staðið við dyrnar í þrengslunum og ekkert gert af sér, en þá hafi verið ýtt á sig utan frá og hann borizt inn í dyrnar og í fangið á lögreglunni, og þá hafi einn lögregluþjónninn tekið í hárið á sér og í því hafi hann fengið 3 kylfuhögg í höfuðið, sem lögregluþjónarnir við dyrnar hafi veitt sér, en hann hafi ekki snert við neinum lögregluþjónanna nema þeim, sem tók í hárið á honum, en utan um hann hafi hann tekið. Sjálfur kvaðst hann ekki hafa tekið neinn þátt í ryskingunum, en aftur á móti hjálpaði hann lögregluþjóni, sem barinn var í götuna. Þá segist hann hafa tekið upp spýtu, er hann var barinn með, og hafi hann haft þessa spýtu í hendinni, er einn lögregluþjónninn hafði ráðizt að honum, en þá hafi hann kallað: „Hættið að berja“, og við það hafi barsmíðunum hætt. Það virðist vera vandlifað í þessu landi, ef ekki má taka upp og halda á spýtu, sem menn hafa verið barðir með, og ef fyrirskipuð er sakamálsrannsókn og sakamálshöfðun gegn mönnum fyrir slíkt. Og ef einhver finnur upp á því að segja, að einhver hefi tekið í fingur á lögregluþjóni, sem þó enginn lögregluþjónn kannast við, þá er það tilefni til sakamálshöfðunar. Athæfi dómsmrh., að fyrirskipa sakamálsrannsókn og málshöfðun fyrir slíkt, er fyrir neðan allar hellur. Það er bæði heimskulegt og ósæmilegt. Þá vil ég minnast á afbrot Sigurjóns Ólafssonar, sem er ákærður fyrir ólöglegt athæfi 7. júlí í sumar. Honum er fundið það eitt til saka, að hann hafi átt að segja í ræðu af tröppum Þórshamars: „Þarna kemur Jakob Möller. Látið hann nú standa fyrir máli sínu“. Lögregluþjónarnir segja, að Sigurjón hafi verið að halda ræðu af tröppum Þórshamars, en ekkert hafi verið athugavert við ræðu hans og hún hafi ekki valdið neinum æsingum. Þegar bæjarfulltrúarnir komu út af fundinum, hafi athyglin snúizt að þeim, svo að Sigurjón hafi orðið að hætta að halda ræðuna. En það, sem mestu ætti að skipta í þessu máli, mun þó vera vitnisburður Jakobs Möllers sjálfs. Hann segir það eitt, að Sigurjón hafi sagt: „Þarna kemur Jakob Möller“ - og hafi þá athyglin snúizt að sér, en þó hafi hann ekki orðið fyrir neinum beinum árásum. Þetta er framburður Jakobs Möllers, og alveg samhljóða þessu er framburður Knúts Zimsens borgarstjóra. Hvorugur segir, að Sigurjón hafi hvatt menn til að gera aðsúg að Möller, enda varð hann ekki fyrir neinu hnjaski. Ég hefi þá tekið 2 af þessum 30 sakamálum, sem stj. hefir ákveðið að láta höfða út af þessum atburðum. Annað dæmið er tekið frá 7. júlí, en hitt frá 9. nóv. Geta menn nú athugað og borið saman meðferð hæstv. stj. á þessum málum og málunum út af gjaldþroti Íslandsbanka. Í Íslandsbankamálinu, sem ég drap áðan lítillega á, fyrirskipar stj. ekki einu sinni réttarrannsókn, sennilega af ótta við, að það mundi leiða til málshöfðunar og dóms, en í þessum smávægilegu málum tekur hún rögg á sig og fyrirskipar sakamálsrannsókn og sakamálshöfðun á þessa 2 menn og 28 aðra, sem svipað virðist ástatt um suma hverja. Ég efast um, að þetta háttalag hæstv.dómsmrh. verði til að auka virðingu manna fyrir yfirvöldum landsins, réttarfari og lögum. Ég hygg þvert á móti, að ef hann með þessu hefir ætlað sér að brjóta niður trú fólksins á löggæzlu og réttarfari, þá hafi hann með aðgerðum sínum í þessum málum náð þeim tilgangi prýðilega. Réttarfarinu í landinu er misþyrmt með slíkri misbeitingu á valdi dómsmrh., annarsvegar með óafsakanlegum sakaeftirgjöfum gæðinga og hinsvegar með tilefnislausum sakamálshöfðunum á andstæðinga. Mun ég víkja að þessu í næstu ræðu minni.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég mun ekki tala eins langt mál og hv. síðasti ræðumaður. Það er að vísu eldhúsdagur í dag, en það er útlit fyrir, að meira sé til að brenna en bíta, og svo mun yfirleitt vera í okkar landi, að ekki sé margt að bíta, en hægt að brenna upp eitthverjum af þeim möguleikum, sem við höfum á þessum vandræðatímum. Hitt er ekki síður nauðsynlegt, að þingflokkar starfi á slíkum tímum fremur en ella með tilliti til allra stétta og hagsmuna þeirra. Og ég vil óska, að þessi stjórn mætti fá það eftirmæli, að hún hafi eftir mætti reynt að sinna allra þörfum án tillits til stuðnings eða andstöðu. Ef svo verður, hefir hún reynzt þjóðstjórn í þeirri merkingu, sem ég vil leggja í það orð. Það hefir verið sagt, að stjórnin hafi verið mynduð á síðasta þingi í því skyni, að hún leysti úr tveim vandamálum, kreppumálunum og stjskrmálinu. Jafnaðarmenn segjast ekki hafa viljað eiga sæti í stjórninni, Vegna þess að þeir hafi enga tryggingu fengið fyrir því, að lausn fengist á stjskrmálinu. Þetta er rétt, því að slíka tryggingu er ekki hægt að gefa, en hana fengu jafnaðarmenn ekki fremur, þótt þeir stæðu utan við stjórnina. En óhætt er að fullyrða það, að stjskrmálið stendur nú nær lausn sinni en nokkurn tíma áður. Og eins og öllu er háttað, hlýtur það mál að fá sína lausn innan skamms tíma. Loftið hreinsast ekki og önnur þjóðmál fá ekki notið sín fyrr en þetta mál hefir hlotið viðunanlega afgreiðslu. Hv. þm. Seyðf. sagði, að samvinnan innan stj. hefði verið góð, nema um eitt mál, sem opinber sundurþykkja væri um. Já, samvinnan hefir verið góð, og jafnvel við andstæðingana hefir hún verið svo góð, að ég ætla, að nú hafi ekki meira eldsneyti verið saman dregið heldur en oft og tíðum í betra árferði. Eins og ég hefi þegar sagt, hefir stj. reynt að fullnægja óskum og þörfum manna án þess að fara í pólitískt manngreinarálit. Hún hefir reynt í senn að framfylgja heimildum þingsins og framkvæma sparnað á ríkisbúskapnum. Kröfurnar til stj. hafa gengið í mjög gagnstæðar áttir, framkvæmda og sparnaðar hefir verið krafizt í senn. Ég hygg, að stj. hafi tekizt að samríma þetta hvorttveggja svo vel sem unnt var á síðastl. ári. Hv. þm. Seyðf. sagði, að ekkert stjfrv. hefði enn komið fyrir þingið um kreppumálin. Viðurkenndi hann þó, að stj. hefði skipað n. til að athuga kreppumál bænda. Þessi n. hefir starfað af kappi og hefir nú skilað till. sínum í 5 frv., og mun þó von á fleirum. Er það ósk nefndarinnar og stj., að þau verði lögð fyrir öll í einu lagi og verði rædd óslitið þegar 2. umr. fjárl. í Nd. er lokið. Þessar till. verða eitt af höfuðviðfangsefnum þingsins. Áður hefir nokkuð verið reynt að sinna málum annara og draga úr mesta atvinnnuleysinu, eftir því sem heimild hefir verið til. Þetta hefir tekizt svo viðunanlegt má teljast í slíku árferði án þess að fara nokkuð að ráði fram úr heimildum. Stj. hefir veitt 316 þús. til atvinnubóta, í stað 300 þús., sem heimilaðar voru. Nú virðist heldur vera að lifna til við sjóinn. Tvö undanfarin ár hafa verið mikil tapsár. En nú hefir smáútvegurinn rétt sig og betri horfur um stórútgerð en áður. Nú í ársbyrjun 1933 er meira um atvinnu við sjóinn en undanfarin tvö ár, og síðasta hálfan annan mánuð hefir verið meiri eftirspurn eftir vinnu en um langan tíma áður. Kaupgeta hefir vaxið. Tekjur ríkisins hafa orðið meiri en á sama tíma í fyrra. Vegna batnandi verðlags og vaxandi framkvæmdavilja er því nú betur statt við sjóinn en áður, þótt ekki sé um að hælast. En um landbúnaðinn er öðru máli að gegna. Landbúnaðarkreppan þjakar enn öllum heimi. Lægra verðlag og þrengri markaður fylgist að. Landbúnaðurinn getur ekki svarað kreppunni á sama hátt og iðnaður og sjávarútvegur. Þessar atvinnugreinar draga saman seglin í kreppunni, en bóndinn neyðist til að auka sína framleiðslu. Svo er þetta í öllum löndum, og því verður kreppan erfiðari viðfangs í landbúnaðinum en í öðrum atvinnugreinum. Nú er kaup bænda ekki sambærilegt við nokkurt annað kaupgjald. Bændur eru erfiðismenn, sem leggja hart að sér, en nú er kaup þeirra 60% lægra en það var fyrir 3 árum. Þessir menn reka margir búskap með fjármagni, sem þeir skulda að talsverðu leyti. Þessar skuldir eru jafnháar og fyrir 3 árum, en eru orðnar meira en helmingi þungbærari en þá. Því er engin von til þess, að þessi atvinnuvegur fái staðizt án aðstoðar ríkisvaldsins, þetta verður að gera með því að lækka vexti og öðrum ráðstöfunum til að kjörin geti orðið skaplegri. Tillögur um þessi efni munu bráðlega koma fyrir þingið. Þegar svona er ástatt, er þess ekki að vænta, að ríkið hafi peninga til allra hluta. Hv. þm. Seyðf. sagði, að ég væri rogginn yfir 1,25 millj. kr. tekjuhalla ársins. Ég taldi útkomuna ekki verri en við mátti búast, en svona góða útkomu er auðvitað ekki hægt að fá nema draga nokkuð úr framkvæmdum. Það verður ekki bæði sleppt og haldið. Ég minntist þess í fjárlagaræðu minni, að ýmsir útgjaldaliðir hefðu lækkað stórum. Þannig hefir kostnaður við dómgæzlu og lögreglustjórn lækkað um 200 þús. kr. Hefir sá sparnaður einkum orðið á minnkuðu úthaldi varðskipanna. Meðan síðasta stj. sat við völd var farið að tala um að halda ekki úti nema einu varðskipi á sumrin. Hv. þm. Seyðf. talaði um óánægju út af minnkaðri landhelgisgæzlu og talaði um, að slíkar raddir hefðu borizt vestan af fjörðum. Ég býst að vísu við, að landhelgisgæzlan sé varla eins góð og áður, en minnkað sektarfé út af fyrir sig þarf ekki að þýða annað en að hún sé „effektiv“. Út af þessum óánægjuröddum, sem hv.þm. Seyðf. sagði, að hefðu komið fram, get ég sagt það, að í mínu kjördæmi var á fjölmennum fundi lýst ánægju yfir landhelgisgæzlunni og samþ. sú ósk, að hún yrði með sama fyrirkomulagi framvegis. Að vísu hafði varðbáturinn tvisvar orðið var við togara, sem ekki varð náð, en grunur leikur á, að það hafi verið sami togarinn í bæði skiptin. Annars mun ég játa hæstv.dómsmrh. um það að ræða landhelgismálin. Það má vitanlega segja, að sparnaður ríkisins auki jafnan vandræði fólksins, en þegar heimildir um framlög til atvinnubótavinnu eru notaðar til hins ýtrasta verður ekki annað sagt en að ríkisvaldið reyni að milda kreppuna og draga úr afleiðingum, svo að það vegi töluvert á móti þeim framkvæmdum, sem felldar hafa verið niður. 316 þús. til atvinnubóta þýðir sama sem 1 millj., því að bæjar- og sveitarfélög eiga að leggja fram 2/3 á móti. Ég minntist á sparnaðinn á dómgæzlunni, en þess má geta, að á vegamálum hafa verið sparaðar 750 þús. kr. Þetta þýðir að vísu minni vinnu, en jafnframt að tekið er tillit til ríkissjóðs. Á strandferðum hafa verið sparaðar 100 þús. kr. og á kennslumálum 150 þús. kr. og á sérstökum lögum og fjáraukalögum 400 þús. krónur. Þessi dæmi ættu að sanna, að stj. hefir haft auga á sparnaðarþörf ríkissjóðs. Þetta veldur auðvitað því, að vinna minnkar, en á móti kemur 1 millj. til atvinnubóta. Nú er þess ekki að vænta, að stj. geti lagt fyrir þingið fjárlfrv., sem gerir ráð fyrir svipuðum framkvæmdum og 1929 og 1930. Nú hafa bætzt við sérstakar kröfur um lausn á kreppumálunum, og þá einkum bændakreppunni. Allt, sem kynni að verða umfram það að halda uppi svipuðum framkvæmdum og í fyrra, verður að ganga til þessa. Hv. þm. Seyðf. fann að því, að stj. flytti öll hin sömu tekjufrv. og í fyrra. Þetta er alveg rétt. Þau önnur tekjufrv., er flutt kunna að verða, verða í sambandi við hin sérstöku kreppumál. Ætti engan að furða á því, þótt stj. hafi ekki fellt niður gamla tekjustofna, þegar þess er gætt, hve mjög þeir hafa fallið. Tóbakstollurinn hefir lækkað um 470 þús., vörutollur um 200 þús., verðtollur um 775 þús. síðan 1931 og 1½ millj. síðan 1930. Ágóðinn af áfengisverzluninni er 150 þús. kr. minni og af viðtækjaverzluninni 135 þús. minni. Er því meiri ástæða til að bæta við nýjum tekjustofnum en fella þá gömlu niður. Ég vil lítið eitt minnast á ríkislögregluna, sem stofnuð var á síðasta ári og kostað hefir nokkurt fé. Það er sorglegt til þess að vita, að þörf skuli hafa orðið á stofnun hennar, en þeir, sem valdið hafa óróanum, eiga sökina á þeim kostnaði. Auk þess myndi kostnaðurinn hafa orðið stórum minni, ef ekki hefði verið lagt verkbann á þessa menn, og mega því þeir, sem verkbanninu ráða, kenna sjálfum sér um allmikinn hluta kostnaðarins. Ég vil segja, að þetta þing eigi ekki skilið vanvirðu, ef það styður að því að koma atvinnuvegunum í betra horf en ella, og það getur þingið með því að taka myndarlega á samningunum við Norðmenn og Englendinga, sem nú standa yfir og þarf að taka á, ekki þannig eins og við eigum allskostar við alla, heldur eigum við að hugsa um okkur, okkar þjóðarheild og hennar mesta gagn. Við eigum að hugsa um, að viðskiptin geti haldið áfram, en ekki að mikla þann möguleika, að ekkert geri til, þótt allt stöðvist, atvinnulíf okkar og nágrannaþjóðanna. Það er þetta, sem nú þarf helzt að sinna, það er fjárhagur ríkisins og möguleikar atvinnuveganna og hin miklu skuldamál bændastéttarinnar íslenzku. Það er erfitt fyrir þá stétt að starfa, sem hefir hálfu lægra kaup en áður og hálfu þyngri skuldabyrði en hún hafði fyrir þrem árum. Ef þessi mál verða leyst, þá á þetta þing og þessi stj. enga vanvirðu skilið, heldur þvert á móti heiður. En til þess að slíkt geti orðið, þá nægir enginn eldhúsdagur. Fyrsta skilyrðið er, að menn vilji fá beztu úrlausn sem kostur er á, því að úrslitin koma ekki án þess að einstakir þm. vilji fá þau. Ég óska, að þingið beri gæfu til, að sá vilji sé fyrir hendi.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. þm. Seyðf. talaði hér langt mál, og af því mælti hann talsvert til mín. Verð ég því að svara honum nokkrum orðum, en mun þó reyna að vera ekki eins langorður og hann. Ætla ég þá að byrja þar, sem hann endaði - á Íslandsbankamálinu. Um mánaðamótin jan. og febr. 1930 lokaði bankinn. Þá þegar var látin fara fram bráðabirgðarannsókn á hag hans. Á þinginu 1930 var málið mikið rætt og lauk þannig, að bankinn var endurreistur undir nafninu Útvegsbanki Íslands. Þetta mál var eitthvert mesta hitamálið á þinginu 1930, og nokkrir menn börðust frá byrjun hatramlega á móti bankanum. En þrátt fyrir hóflausar árásir jafnaðarmanna, sá þáv. stjórn ekki ástæðu til að skipa rannsókn á bankastj., heldur var Eggert Claessen sýnt það traust, er bankinn var endurreistur, að vera kosinn í bankaráðið, og margir vildu fá hann sem bankastjóra. Þetta sýnir, að þeir menn, sem mest áttu undir um stjórn bankans, hafa vissulega ekki álitið hann vera sakamann, sem ætti að sækja með sakamálsrannsókn og dómi. Þegar þinginu 1930 lauk, datt engum í hug nokkur sakamálsrannsókn út af lokun bankans, og svo líður allt árið 1930 og nokkur hl. þings 1931, að allt er kyrrt. Samvizkan og réttlætið, sem nú gala sig hás eins og hrafn, sofa ennþá værum svefni. En 21. marz 1931 vaknar nýr aðili, pólitískt félag hér í bænum - „Dagsbrún“- og er hv. 2. þm. Reykv. formaður þess. Þarf ekki að draga í efa, að kæra þess hafi verið pólitísk. En daginn, sem þetta félag vaknar og krefst þess af lögreglustjóranum í Reykjavík, að hann hefji réttarrannsókn út af stjórn bankans, sendir lögreglustjóri þáv. ráðh. kæruna, og svarar hann lögreglustjóra, að fara skuli fram utanréttarrannsókn út af málinu og heimilar fé til þess. 20. apríl 1931 er lögreglustjóra skrifað að láta fara fram sakamálsrannsókn, ef utanréttarrannsóknin gefi tilefni til þess. Svo líður allt árið 1931, og fram í maí 1932, að ekki verður séð af skjölum Stj.ráðsins, að nokkuð hafi gerzt í málinu. En í maí 1932 kemur bréf frá lögreglustjóra, sem er dags. 20. maí, þar sem hann sendir skýrslu Stefáns Jóh. Stefánssonar, Einars Arnórssonar og Þórðar Eyjólfssonar um utanréttarrannsóknina. Í þessu bréfi óskar lögreglustjóri, að sér verði greiddar 7750 kr. fyrir rannsóknina, og var það gert nokkrum dögum seinna. Ennfremur óskar hann þess í bréfinu að fá frekari fyrirskipun um, hvað gera skuli í málinu. M. ö. o. lítur út fyrir, að ekkert það hafi komið fram við rannsóknina, sem gefi honum ákveðna vísbendingu um, hvað hann eigi að gera, því að fyrirskipun var hann búinn að fá um það, að hann ætti að láta fara fram réttarrannsókn, ef utanréttarrannsóknin gæfi tilefni til þess. Og það stóð ekki lengi á þessari frekari fyrirskipun, því að strax eftir að fyrrv.dómsmrh. hafði fengið þetta bréf lögreglustjórans er honum skrifað svo hljóðandi bréf : „Eftir móttöku bréfs yðar, herra lögreglustjóri, dags. 20. þ. m., viðvíkjandi tildrögum að lokun Íslandsbanka, hefir ráðuneytið athugað skýrslu þá, er fylgdi bréfi yðar. Svo sem skýrslan ber með sér, verður ekki hjá því komizt að hefja þegar sakamálsrannsókn gegn fyrrverandi bankastjórum Íslandsbanka og höfða síðan, að þeirri rannsókn lokinni, sakamál gegn þeim. Jónas Jónsson. Til lögreglustjórans í Reykjavík“. Hér er sagt í þessu bréfi, að eftir að ráðuneytið hafi „athugað þessa skýrslu...“ Þessi skýrsla kemur 23. maí, en fyrirskipunin um sakamálsrannsóknina er gefin út 24. maí. „Rannsókn“ málsins hefir því staðið yfir einn dag. Það stendur, að ráðuneytið hafi athugað þessa skýrslu, en það sést ekki, að það hafi aðrir gert en ráðh. sjálfur, því að enginn embættismaður í dómsmálaráðuneytinu hefir komið þar nærri, og það, sem líka er athugavert í þessu efni, er það, sem hv.þm. Seyðf. vildi annars áfella fyrir, að skipa sakamálsrannsókn án þess að nokkuð sé áður komið fram við rannsókn, sem gefi tilefni til sakamáls, svo að hefði ég átt þarna í hlut, mundi hv.þm. Seyðf. hafa verið allillorður, en af því að honum er betur við fyrirrennara minn en mig, þá lætur hann hann vera í friði fyrir yfirsjónir þessar. Og þessi fyrirskipun er gerð án þess að leitað hafi verið með einn orði til bankastj. um málið. Sakamálshöfðun er fyrirskipuð án þess að þeir hafi verið spurðir um eitt einasta atriði, sem við kemur málinu, og er það hreint og beint brot á grundvallarreglum allra refsilaga og alls refsiréttar, því að þar er fyrsta boðorðið, að hlustað skuli á hinn sakborna. Þannig stóð málið, þegar ég tók við dómsmálaráðh.stöðunni í byrjun júní í fyrra. Þá voru liðin 2 ár og 4 mánuðir frá lokun bankans. Og þegar ég spurðist fyrir í ráðuneytinu um gang málsins, fékk ég að vita, að enginn embættismaður þar hafði farið yfir þessi skjöl, nema dómsmrh. sjálfur. Þess vegna lagði ég fyrir lögreglustjórann að endursenda mér þessi plögg, og var það gert með bréfi 13. júní í fyrra. Síðan hafa bankastjórarnir haft tækifæri til að kynna sér skjöl málsins og kæruna, og að fenginni umsögn þeirra ákvað ég, eftir að hafa kynnt mér málið, 18. f. m. að láta málið falla niður. Það var ekki rétt, sem hv.þm. Seyðf. sagði, að afturköllunin hafi ekki verið gerð fyrr en vantrauststill á mig var komin fram. Ég held, að það hafi verið nokkrum dögum áður, svo að það stendur ekki í sambandi við það. Þetta er saga málsins. En nú ætla ég að skýra frá því, hvers vegna ég lét málið falla niður. Ég verð fyrst að benda á, að málið var frá öndverðu pólitískt. Kærandinn er félag, sem rammur hatursmaður bankans er formaður fyrir. Ég vil ennfremur benda á, að þessi sakamálshöfðun er fyrirskipuð á þeim tíma, sem fyrirrennari minn veit, að hann er að fara úr embættinu. Og þetta er ekki eina málshöfðunin, heldur fyrirskipar hann sakamál á eitthvað 10 eða 12 menn þessa dagana. Ég þykist vita, að hann hafi þekkt talsvert áður til þessa máls - og hefði hann haft nægan tíma til að fyrirskipa rannsókn og þá síðan sakamál, ef hann hefði haft fulla sannfæringu fyrir því, að það væri rétt. Ég byggi þetta álit mitt á því, að á eldhúsdegi í fyrra, 4. apríl, nefndi hann hvað eftir annað og las upp ýmislegt úr þessum skýrslum, sem hinir skipuðu menn höfðu gefið um rannsóknina. Ég býst því við, að það séu þær skýrslur, sem hv.þm. Seyðf. var að kvarta um að sér ynnist ekki tími til að lesa nægilega mikið upp úr, og vona ég, að honum vinnist tími til þess síðar við umr. En allt þetta væri e. t. v. aukaatriði, ef eitthvað lægi fyrir, sem sýndi, að bankastjórnin væri í verulegri sök. En þessi tildrög málsins sýna þó a. m. k., hvernig málið er til komið. Til þess að mynda sér skoðun um það, um hve mikla sök sé að ræða hjá þessum bankastjórum, verða menn að gera sér grein fyrir, hvað þeim er borið á brýn. Ég hefi farið mjög vandlega í gegnum þessi skjöl, og ég finn ekki, að þeim hafi verið borið annað á brýn en að bankinn hafi tapað. Og það er satt - hann hefir tapað miklu. En það er ekki þessi eini banki, sem hefir tapað. Allir bankar í heimi hafa tapað og fjöldi lokað af þeim ástæðum. Og það er einnig svo um okkar banka, að þeir hafa tapað. Það lægi nærri fyrir hv.þm. Seyðf. að bera saman tapið á útibúi Íslandsb. á Seyðisfirði og útibúi Landsbankans á Eskifirði. Ef hann vildi gera þar óhlutdrægan samanburð, mundi hann komast að raun um, að tap Landsbankaútibúsins á Eskifirði er mörgum sinnum meira en tap útibús Íslandsbanka á Seyðisfirði. Það út af fyrir sig, að tap hefir orðið á bankarekstrinum, getur að sjálfsögðu ekki varðað refsingu fyrir nokkurn bankastjóra. Ef svo væri, þá myndu allir bankastjórar vera sakamenn nú á dögum, eða a. m. k. svo að segja allir. Ástæðan til taps banka yfirleitt í heiminum er sú truflun, sem varð eftir heimsstyrjöldina. Ég hefi sagt það oft áður og segi það enn, að ekki er undarlegt, þótt það komi niður á peningamálum heimsins, þegar tugir milljóna manna gera ekkert annað en drepa og myrða og framleiða vopn í stað verðmæta. Mér dettur ekki í hug að bera það af bankastjórunum, að þeir hafi lánað ógætilega. Það held ég oft hafi verið gert, og vil ég ekki draga þá undan þeirri sök, en þeir eru í því efni samsekir við alla aðra bankastjóra, því að það var nú svo á stríðstímunum og næstu árin á eftir, að flestir virtust hafa misst taum á peningamálunum. Ég tók eftir því, að hv.þm. Seyðf. talaði um, að reikningar bankans mundu vera „falsaðir“, eins og hann orðaði það, og ekkert eftirlit haft með skuldunautum. Hvað seinna atriðið snertir, þá held ég, að erfitt reynist að dæma bankastjóra til refsingar fyrir að hafa ekki eftirlit með öllum viðskiptamönnum bankans. Mér er sem ég sjái hv.þm. Seyðf. hafa eftirlit með öllum viðskiptamönnum bankans á Seyðisfirði og geta ábyrgzt, að ekki fari þar eitthvað aflaga. Slíkt er fjarstæða. Hann, sem sjálfur er bankastjóri, ætti ekki að koma með slíkar fjarstæður. En um fölsun reikninganna er alls ekki að ræða. Þvert á móti er það tekið fram, að því er ég bezt man, í öllum þrem rannsóknarskýrslunum, að bókfærsla bankans hafi verið mjög góð. En það, sem hv.þm. kallar fölsun, er að mér skilst tvennt. Annað er það, að reiknað hefir verið með öðru gengi lán eitt en hann vill vera láta. En ég þekki vel sögu þessa láns frá upphafi, og þó að ég hafi ekki tíma til þess að fara út í það hér, þá get ég ábyrgzt, að því máli er þannig farið, að ekki er hægt að telja að bankastjórnin hafi aðhafzt þar neitt saknæmt. Þá nefndi hann það sem aðra sönnun fyrir reikningsfölsun, að bankinn hefir talið meðal eigna ýmsar skuldir, sem í raun og veru hafi verið tapaðar. Ég býst við, að hv.þm. þætti það nokkuð nærgöngult, ef farið væri að höfða gegn honum sakamál vegna þess að hann gæti ekki vitað með vissu, hvaða skuldir mundu koma inn í hans banka og hverjar þeirra honum væri óhætt að telja í sínum reikningum. Ég held, að hv.þm. ætti að stinga hendinni í eiginn barm og gera ekki meiri kröfur en hægt er að uppfylla. Hluturinn er, að af þessum skjölum kemur ekkert það fram, sem sýni, að bankastj. hafi farið óheiðarlega að. Það hefir engum dottið í hug að álíta, að þeir hafi gert þar nokkuð í eigin hagsmunaskyni. Það er aðeins rétt um þessar lánveitingar, sem hafa gefið tap. Annars má nefna það, að mikið af þessu tapi eru vextir, sem hafa hlaðizt á skuldir, sem hafa staðið frá ári til árs. Ég slæ því þess vegna föstu, að ekkert í skjölunum bendi til þess, að bankastj. hafi dregið sér fé eða gert rangt vísvitandi, og held ég, að ekkert bendi til þess, að hægt sér að upplýsa slíkt. Og þegar hv.þm. Seyðf. nefndi, að launakrafa eins bankastjórans hefði ekki verið tekin til greina fyrir dómstólunum, þá er það engin sönnun fyrir því, að hann hafi aðhafzt nokkuð „kriminelt“. Og þegar hv.þm. nefndi dóminn yfir bankastjórum Landmandsbankans danska (Glückstadt o. fl.), þá er þar ósvipuðu saman að jafna. Það er kunnugt um danska bankastjórann, að í hans banka var hin mesta óreiða og þar voru bein fjársvik, og þó er hann ekki dæmdur nema í tiltölulega væga fangelsisrefsingu. En þegar tekið er tillit til þess, að ekkert bendir til, að hér hafi verið viljandi rangindi höfð í frammi, og lokið lofsorði á bókfærslu bankans, þá er hér einungis um eftirlitsleysi að ræða; eða að bankinn hefði átt að sjá, að sumar lánveitingar, sem hann framkvæmdi, voru óforsvaranlegar. Ef ég væri spurður um mína meiningu um það, hvað ég héldi, hvort þeir yrðu dæmdir fyrir þetta, þá verð ég að segja, að það væri ólíklegt. En ég skal viðurkenna, að mín meining í þessu efni er ekki beinlínis afgerandi, þótt ég álíti hana meira virði en hv.þm. Seyðf., sem mér þó fannst á þann veg, að hann álíti litlar líkur til, að bankastjórarnir yrðu dæmdir. En nú vil ég spyrja hv.þm. Seyðf., hvort hann hafi athugað vel þá löggjöf, sem gildir um þetta, því að það er betra að athuga dálítið löggjöfina, sem um sakamál gildir, því að þau eru enginn leikur. Í stjórnmálunum er það svívirðilegasta vopnið, sem til er, og hv.þm. Seyðf. vex ekki af því, ef hann vill reyna að nota þetta vopn, sem lítið hefir verið haft um hönd í þeim tilgangi hér á landi af öðrum en fyrirrennara mínum. Ég endurtek, að ekkert bendir til, að hér sé um annað að ræða en í hæsta lagi gáleysi eða eftirlitsleysi, og er ekki hægt að álíta, að bankastj. mundi hafa verið dæmd fyrir það. En hvað segir löggjöfin um þetta? Ég ætla að athuga það lítilsháttar. Það er nú svo um þessa bankastjóra, að e. t. v. er álitamál, hvort þeir voru embættis- eða sýslunarmenn ríkisins eða ekki. Þeir voru stjórnendur banka, sem var hlutafélag einstakra manna, en 2 af þeim skipaðir af stj. Nú skal ég ekki leggja neinn dóm á það, hvort þeir voru embættismenn, en ég ætla að ganga út frá því, að þeir hafi verið það, og ætla því að athuga, hvaða refsiákvæði það eru, sem eiga við opinbera sýslunarmenn, sem hafa gert sig seka í gáleysi eða embættisvanrækslu. Ákvæði um þetta eru í 144. gr. hinna alm. hegningarlaga. Þar segir, að „fyrir vanrækslu og hirðuleysi í embættisrekstri, sem ekki er lögð nein sérstök hegning við í lögum, skal sömuleiðis refsað, ef nokkrum verður það oft á eða ef hann sýnir af sér stórkostlega vanrækslu eða hirðuleysi, með sektum eða einföldu fangelsi, eða embættismissi, ef miklar sakir eru“. Ég þarf ekki að lesa 145. gr. Hún er um svipaða refsingu fyrir sýslunarmenn, en ég geng út frá því, að þessir bankastjórar hafi verið annaðhvort embættis- eða sýslunarmenn. Hér er refsingin sektir, einfalt fangelsi eða embættismissir. En ef þeir nú eru sýslunarmenn, þá er búið að framkvæma á þeim, án dóms og laga, þá refsinguna, sem hörðust er eftir þessum ákvæðum hegningarlaganna, sem er embættis- eða starfsmissir. Nú er það regla í okkar refsilöggjöf eftir hegningarlögunum frá 25. júní 1869, að engan megi dæma í tvennskonar refsingu samtímis. Setjum svo, að það bæri að telja bankastjórana embættis- og sýslunarmenn. Þau refsiákvæði, sem hér ættu þá við samkv. 144. og 145. gr. hegningarl., eru sektir, einfalt fangelsi eða embættismissir, ef miklar eru sakir. Nú voru bankastjórarnir sviptir embætti án dóms og laga. Og er það sú fyllsta refsing, sem hægt er að beita við embættis- og sýslunarmenn, eftir því sem málavextir voru í þessu tilfelli. Svo að um frekari refsingu gat ekki verið að ræða, þó að dómur hefði verið látinn ganga yfir bankastjórana í þessu máli. En nú skulum við segja, að bankastjórarnir hafi ekki verið embættis- eða sýslunarmenn. Hvað kemur þá upp á teningnum? Þá kemur það upp úr kafinu, að drátturinn á þessu máli var orðinn óhæfilega mikill. Bankanum var lokað 2. febr. 1930, og þegar ég tók við þessu embætti í júní 1932, þá var málið ekki komið lengra en það, að búið var að fyrirskipa rannsókn og sakamálshöfðun. En ef athuguð eru fyrningarákvæði hegningarlaganna, samkvæmt 67. gr. 1., þá stendur þar, að ef sakamál er höfðað og það sannast, að liðin eru 2 ár frá því að afbrotið var framið og þangað til mál var höfðað út af því við dómstólana, - skal falla niður refsing sú, sem til er unnið, ef hún ekki hefði orðið þyngri en sektir, einfalt fangelsi eða hýðing með vendi, sem vitanlega á aðeins við um unglinga. - Sökin var því fyrnd, hvernig sem á málið er litið að öðru leyti, eins og allir geta sannfærzt um, því að það voru liðin meira en tvö ár frá því brotin voru framin og bankastjórunum var vikið frá og þangað til ég tók við dómsmrh.embættinu. Nú er það gefinn hlutur, að ef bankastjórarnir eru ekki taldir embættis- og sýslunarmenn, þá getur refsingin alls ekki verið hærri fyrir það, nema síður sé, samkv. því, er ég tilgreindi úr 67. gr. hegningarl. Eins og ég þegar hefi tekið fram, þá voru liðin meira en 2 ár frá því að brotin gátu verið framin og þangað til ég tók við ráðh.embættinu, og þar af leiðir, að ég gat ekki höfðað mál á hendur bankastjórunum, svo framarlega sem þeir væru ekki taldir embættis- eða sýslunarmenn. En svo ég viki að því aftur, þá hefi ég ekki slegið neinu föstu um það, hvort tveir af bankastjórunum yrðu taldir embættismenn. Hitt er aftur á móti vitað, að ákvæði 67. gr. gilda efalaust um einn bankastj., Eggert Claessen. Hann gat ekki orðið talinn embættis- eða sýslunarmaður, og hlaut því undir öllum kringumstæðum að sleppa við málshöfðun. Hluthafar bankans völdu hann í þessa stöðu, en hið opinbera hafði engin afskipti af þeirri skipun. Og laun sín tók hann í bankanum eins og hinir bankastjórarnir. Ef hv.þm. Seyðf. vill bera fram ásakanir fyrir, að þessi mál voru eigi höfðuð gegn bankastjórunum í tæka tíð, þá verður hann að athuga það, að hann á að snúa geiri sínum í aðra átt. Það þýðir ekkert að úthúða mér. Hann á að snúa sér að vini sínum og flokksbróður, hv. 2. þm. Reykv., fyrir að hraða ekki ákærunni á hendur bankastj. meira en gert var, og öðrum vini sínum og samherja, hv. 5. landsk., fyrrv.dómsmrh., sem lá svo lengi á málinu. Ég get hugsað, að hv.þm. hefði farið hægra, ef hann hefði vitað þetta. En hann verður að snúa sér til réttra aðilja. Hv. þm. Seyðf. þykir það náttúrlega allt of lítið, að einni bankarannsóknarn. voru greiddar 7750 kr. og 2 öðrum nefndum, sem skipaðar voru til rannsóknar á bankanum, talsvert fé, og hefir það sjálfsagt numið samtals allt að 15 þús. kr. Þessu fé var fleygt út fyrir ekki neitt, eins og tíðkaðist á fleiri sviðum hjá fyrrv. stjórn. Þennan kostnað vildi hann náttúrlega margfalda, með meiningarlausum málaferlum á hendur bankastjórunum. - Ég get svo látið útrætt um Íslandsbankamálið, en ég hefi orðið svo langorður um það af því að hv.þm. Seyðf. sagði mér í dag, að það yrði aðalatriðið í ræðu hans. Auðvitað geri ég ráð fyrir, að hann eigi eftir að koma með ýmislegt fleira í þessu máli, þegar hann tekur næst til máls, en ég fæ þá líka tækifæri til að svara því aftur. Hv. þm. Seyðf. beindi ýmsum öðrum ásökunarefnum til stj. Mörgu af því hefir hæstv.forsrh. svarað. Ég sleppi því að minnast á varalögregluna, en læt það nægja, sem hæstv.forsrh. sagði um það mál. En ég vil vekja athygli á því, að þrátt fyrir þá geysilegu kreppu, sem nú er hér á landi, þá heldur hv.þm. Seyðf. því fram, að stj. geti fengið nóga peninga í ríkissjóð, ef hún vilji snúa sér að því að innheimta þá hjá þeim skattborgurum, sem hafa ráð á þeim. Ég held, að þetta sé ekki eins einfalt mál og hv.þm. gerir ráð fyrir. Sú aðferð, að afla ríkissjóði tekna að mestu leyti með tekju- og eignarskatti, er ekki sérstaklega glæsileg í því árferði, sem nú er. Ég býst við, að það muni reynast létt á metunum fyrir ríkissjóð, þó að tekjuskatturinn yrði hækkaður, þegar útkoman er eins og síðastl. ár, að enginn atvinnurekstur í landinu gefur snefil af tekjum umfram tilkostnað. Þá verð ég að fara nokkrum orðum um landhelgisgæzluna, af því að hv.þm. Seyðf. var svo langorður um hana. Ég skal fúslega viðurkenna, að það er mjög mikilsvert að verja landhelgina svo sem kostur er á. En ég vil aðeins benda á eitt í því sambandi og undirstrika það, að nú í kreppunni er alveg óhjákvæmilegt að draga úr nauðsynlegustu útgjöldum ríkissjóðs. Mér skildist, að hv.þm. teldi það illa farið, að dregið hefir verið úr landhelgiskostnaðinum á árinu 1932 sem svarar hér um bil 1/4 millj. kr., í samanburði við það, sem eytt var 1931. Ég skal að vísu viðurkenna, að það hefði verið skemmtilegra að hafa nóg fé til þess að halda uppi landhelgisgæzlu á sama hátt og 1931. En ríkissjóður hefir ekki það fé. Og það hljóta allir að sjá, að í hinni mögnuðu kreppu, sem komið hefir yfir landið, þá er ekki hægt að haga sér eins og þegar engin kreppa er. En svo er líka hægt að gæta sparnaðar í rekstri varðskipanna á annan hátt en þann, að halda þeim ekki úti við gæzlu. Það er alveg hægt að komast hjá því að láta þau gegna ýmiskonar snatti, sem er óviðkomandi landhelgisgæzlu. En fyrrv. stj. var, eins og kunnugt er, ákaflega bruðlunarsöm í því efni. Og nægir því til sönnunar að minna á einn mánaðartúr, sem eitt varðskipið var látið fara umhverfis landið vorið 1930 í kosningaleiðangur með hv.þm. Seyðf. og hv. 5. landsk., þáv. dómsmrh. Það ár var rekstrarkostnaður varðskipanna um 700 þús. kr. Hv. þm. hefir því, í þessu mánaðarorlofi á varðskipinu, átt sinn þátt í því að éta út þessa upphæð. - Það hefir greinilega komið í ljós, að eftir því sem varðskipunum fjölgar, þá fækkar þeim togurum, sem teknir eru í landhelgi, og þetta er ákaflega eðlilegur hlutur. Því fleiri sem varðskipin eru, því hræddari verða togararnir og varari um sig. Þetta viðurkenna allir. - Það er svo langt frá því, að ég vilji halda því fram, að það eigi að draga úr landhelgisgæzlunni, en það verður ekki hjá því komizt um stundarsakir, af því að ríkissjóður hefir ekki efni á því að halda öllum varðskipunum úti með fullum krafti. Hv. þm. Seyðf. talaði um, að það hefðu komið fram kvartanir úr ýmsum landshlutum um lélega landhelgisgæzlu síðast1. ár, og í því sambandi gat hann um eina sögu frá Austfjörðum, um að togari hefði sézt að veiðum í landhelgi. En um leið lét hann þess getið, að þetta væri lygasaga! Ég veit ekki, hvers vegna hann er þá að koma með hana hér. Þá gat hann einnig um aðra sögu frá Vestfjörðum, er átti að sanna hinar almennu umkvartanir um slælega landhelgisgæzlu. En þá sögu hefir hæstv.forsrh. algerlega hrakið í ræðu sinni. Það vill þá svo vel til um báðar þessar sögur hv.þm., að um aðra þeirra fullyrðir hann sjálfur, að hún sé lygasaga, en hina hefir hæstv.forsrh. hrakið samkv. upplýsingum úr sínu eigin kjördæmi. Þó að öll varðskipin séu látin vera úti, þá geta samt komið fram kvartanir um slælegt eftirlit varðskipanna og ágengni togara. En ég fullyrði, að ráðuneytið hefir gert allt, sem unnt hefir verið, til þess að halda uppi fullkominni landhelgisgæzlu, með þeim skipum, sem stjórnin taldi sig hafa ráð á að halda úti á hverjum tíma. Hv. þm. Seyðf. sagði, að nú væri mokfiskafli við Öndverðanes. Ég segi: hamingjunni sé lof fyrir það! En mér finnst hv.þm. ekki ánægður þrátt fyrir þetta; það var enga gleði á honum að finna. Hv. þm. spurði um það, hvort ekki hefði komið fram kæra til stj. út af því, að Ægir hefði orðið var við togara með ólöglegum veiðarfæraumbúnaði við Öndverðanes 2. marz síðastl. Ég get svarað því, að stj. hefir enga kæru fengið frá þeim tíma. Hér við Faxaflóa mun vera mest þörf á stöðugri gæzlu um vetrarvertíðina. Og það er álit þeirra, sem hafa gæzluna á hendi, að talsverð hætta sé á landhelgisbrotum hér í flóanum um vertíðina, þess vegna hefir alltaf verið haft þar eitt gæzluskip í vetur og stundum tvö. Hv. þm. taldi það hið mesta óráð að láta Ægi og Óðin skiptast á um gæzlu landhelginnar, af því að þá væru miklu fleiri menn á föstum launum, og mun hann þar hafa átt við yfirmenn skipanna. En þetta er að sumu leyti misskilningur. Með því að láta varðskipin skiptast á um gæzluna, þá er a. m. k. eitt skip stöðugt úti. En ef aðeins væri eitt skip í gangi, þá mundu verða hlé á gæzlunni, meðan skipið lægi í höfn við hreinsun á kötlum o. fl. Skipin þurfa því að vera tvö til þess að aldrei verði hvíldir á eftirlitinu. Að því er snertir greiðslu á launum til yfirmanna skipanna, þá er því til að svara, að þeir hafa alltaf nægilegt að gera við skipin. Það þarf að gæta þeirra, halda þeim við og hreinsa þau, og að öðrum kosti yrði að ráða aðra menn til þess. Annars ætti hv.þm. að vera það kunnugt, að yfirmennirnir á varðskipunum eru flestir fastir embættismenn, er hafa laun samkv. lögum, þannig að ekki er hægt að segja þeim upp eða losast við þá fyrirvaralaust. Þá sagði hv.þm., að nú væru 4 skipherrar á föstum launum, og var helzt á honum að heyra, að ég hefði ráðið þá alla. En ég held, að hann ætti að snúa sér að fyrirrennara mínum með aðfinnslur sínar út af því; það er hann, sem á að svara til þess, en ekki ég. Ég hefi ekki skipað neinn af þessum skipherrum. Ennfremur má geta þess, að einn af þessum skipherrum var ráðinn af öðrum en mér, til þess að gegna sérstökum störfum fyrir full laun. Þetta var gert áður en ég kom í stjórnina, og ég tek ekki þá synd á mitt bak. En nú hefi ég látið hann taka við skipstjórn á Ægi, í stað Einars Einarssonar, á meðan rannsókn fer fram í máli hans. Fyrir það þarf ríkissjóður ekkert að borga, vegna þess að núv. skipherra var á launum hvort sem var. En úr því að hv.þm. Seyðf. fann ekkert að þeirri stjórnarráðstöfun, að sú rannsókn var fyrirskipuð, þá fer ég ekkert út í það mál hér, en tek aðeins undir þá ósk hv.þm., að E. E. fari eins vel og unnt er út úr þeirri rannsókn. Það er langt frá því, að ég vænti slæmrar niðurstöðu í því máli fyrir hann; þvert á móti, ég vona, að niðurstaðan verði góð. Hv. þm. minntist eitthvað á drykkjuskaparóreglu héraðslæknanna á Siglufirði og Norðfirði og taldi, að umkvartanir út af framferði þeirra hefðu ekki verið teknar til greina. Ég vil benda hv.þm. á, að skjöl þessara mála eru nú hjá landlækni til álits og umsagnar, og skora ég á hv.þm. að leita frétta um þau hjá honum. Vænti ég, að hann fái þar glöggar upplýsingar. Þá talaði hv.þm. í háði um góðsemi mína og mannúð og reiknaði mér til syndar ýmsar náðanir gagnvart sakfelldum mönnum, enda fór þá að slá út í fyrir honum öðru hverju. Hv. þm. sagði, að þessi mannúð mín kæmi misjafnlega fram; ég hefði höfðað sakamál fyrir óspektir hér í hænum 7. júlí og 9. nóv. síðastl. gegn ýmsum borgurum, sem ekkert hefðu til saka unnið. Þetta segir hv.þm. alveg út í veður og vind. Ég skal geta þess, að ég hefi ekki höfðað sakamál á hendur neinum manni út af óeirðunum 9. nóv. síðastl. hér í bænum. Og allt það, sem hv.þm. las upp úr prófskjölum og yfirheyrslum í þessum óspektamálum hér í bænum, var úr lagi fært og slitið úr samböndum; enda kemur það mér ekkert við. Þá skal ég fara fáeinum orðum um mannúðarmálin, sem hv.þm. Seyðf. nefndi svo. Því miður á ég ekki allan heiðurinn af því að hafa náðað Þórð Flygenring. Það lágu fyrir mér boð í stjórnarráðinu, þegar ég kom í stjórnina, um að fyrrv. stj. hefði verið búin að lofa Þ. Fl. náðun eftir ákveðinn tíma. Og ef hv.þm. Seyðf. vill rengja þetta eða véfengja, þá má hann gjarnan spyrja hv. 2. þm. Rang. eftir því. Sá hv.þm. hefir sagt mér, að hann væri reiðubúinn til að staðfesta það, að þessi umsögn mín væri rétt. Út af náðun Ísleifs Briems skal ég aðeins láta þess getið, að ég tel, að hann hafi fengið nægilega hegningu fyrir sitt brot. Hann greiddi sektina að fullu. En um fangelsisvist hans getur verið, að hv.þm. Seyðf. hafi aðra meiningu en ég. Það var ég, en ekki hv.þm., sem átti að ráða þessu, og við það verður að sitja. Hv. þm. sagði, að Í. Br. hefði verið dæmdur fyrir skjalafölsun, en eiginleg eða regluleg skjalafölsun var það ekki. Um mál Björns Björnssonar bakara hirði ég ekki að ræða mikið. Hv. þm. sagði, að hann hefði fengið að greiða sekt sína með ávísun á útistandandi skuldir. En það er tilhæfulaust. Hann var dæmdur í 24 þús. kr. sekt og tveggja mánaða fangelsisvist. Hann mun verða náðaður að því er fangavistina snertir, gegn því að hann greiði sektina að fullu, ekki með útistandandi skuldum, heldur í peningum. Ég held að ég þurfi svo ekki að fara fleiri orðum um það, sem hv.þm. Seyðf. beindi til mín í ræðu sinni, enda býst ég við, að þetta verði síðasta ræðan í kvöld, því að klukkan er að verða 12. En einu atriði hefi ég gleymt. Hv. þm. var eitthvað að tala um 8000 kr. upphæð, sem ég hefði greitt til Guðm. Sveinbjörnssonar skrifstofustjóra fyrir eftirlit með varðskipunum. Þetta hefir áður komið fram í blaði hér í bænum, og virðist hv.þm. hafa gripið það á lofti. En þetta eru ósannindi, og vildi ég óska, að hv.þm. kynnti sér málið betur. Ég greiddi G. Sv. 4000 kr. fyrir árið 1932, og annað ekki. En þá upphæð hefir hann fengið undanfarið árlega, og munu fyrirrennarar mínir í stj. hafa ávísað honum þeim greiðslum árlega. Annars geri ég ráð fyrir, að ég fái tækifæri til að upplýsa þetta nánar í sambandi við annað mál síðar á þinginu. En mér þykir vænt um að fá tilefni til að lýsa þessu yfir í útvarpinn, svo að það heyrist um allt land, að það, sem blaðið Tíminn hefir sagt um þetta, eru rakalaus ósannindi. Ég hefi engar 8000 kr. greitt G. Sv. fyrir eftirlit með varðskipunum, heldur aðeins 4000 kr. fyrir árið 1932. Og fyrrv. stj. hefir greitt honum 4000 kr. árl. 1928, 1929, 1930 og 1931 í sama skyni. Ég er hv.þm. þakklátur fyrir, að hann minntist á þetta atriði, og mér þykir vænt um, að þessi leiðrétting berst nú út um allt land í útvarpinu. Læt ég svo staðar numið. Þakka þeim, sem á hafa hlýtt, og býð góða nótt.

Einar Árnason Í 1. gr. er tekið fram, að ráðh. hafi yfirstjórn allra vitamála á hendi, og er sú stjórn bundin við lög á hverjum tíma. En þar sem ráðh. ber alla ábyrgð á vitamálunum, er eðlilegt, að hann sé að öllu leyti óbundinn í úrskurðum sínum um vitamál. En mér virðist mega skilja orðalag frv. á tveim stöðum þannig, að ráðh. geti ef til vill ekki alltaf að fullu komið vilja sínum fram, heldur hafi vitamálastjóri meiri ráð. Ég geri ekki ráð fyrir, að árekstrar milli þessara manna muni eiga sér stað að öllum jafnaði, en þó hefir mér þótt rétt að breyta því orðalagi 6. gr., að ráðh. skipi vitaverði „eftir tillögum“ vitamálastjóra, og komi í stað þess að fengnum tillögum. Eins og orðalagið er nú, er ráðh. bundinn við till. vitamálastjóra. En sé sú tilætlun, eins og ég býst við að sé, að ráðh. hafi hér óbundnar hendur sem yfirmaður vitamálanna, tel ég rétt að orða þetta þannig, að það orki ekki tvímælis. Ennfremur legg ég til, að samskonar orðalagi síðar í frv. sé breytt á sama hátt. Vænti ég þess, að hv. deild fallizt á þessar breyt.

Magnús Jónsson Frsm. fjhn. er ekki við. Ég ætla ekki að gerast frsm., en sem flm. þessarar till. get ég notað tækifærið á meðan til að lýsa því, hvernig ég lít á afgreiðslu nefndarinnar. N. hefir lagt til að breyta þessari till. þannig, að nota aðra aðferð til að ná sama tilgangi og ég miðaði að. Ég get vel fallizt á, að sú að ferð sé töluvert einfaldari. Það hlýtur að verða algerlega kostnaðarlaust ríkisféhirði og fyrirhafnarlítið. Eins og hv.þdm. sjá, er lagt til að greiða laun þeirra, sem óska, inn á reikning þeirra í Landsbankanum; og þeir embættismenn, sem þessa aðferð kjósa sér, geti gefið út tékka á þennan reikning eða sjálfir fengið þá greidda í sparisjóðum eða þeim peningastofnunum, sem þeim er hentast. Ég tel, að tilgangi till. minnar sé algerlega náð með þessari till.

Halldór Stefánsson Vegna þess að frsm.n. er ekki við, skal ég leyfa mér að skýra stuttlega frá ástæðum fyrir till.n. Nefndin leitaði álits póstmálastjóra, ríkisféhirðis og ríkisstj. um till. þessa, og sérstaklega um það, hvort þetta mundi valda auknum kostnaði og aukinni fyrirhöfn. Bæði póstmálastjóri og ríkisféhirðir gerðu ráð fyrir, að það mundi valda nokkurri aukinni fyrirhöfn og einnig nokkrum kostnaði, sem færi þó nokkuð eftir því, hvort þessa greiðslumáta yrði almennt óskað. Álit ríkisstj. var á þá leið, að hún lagði fremur á móti, að till. yrði samþ., sökum þess að hún leiddi af sér kostnað og fyrirhöfn. Það er álit n., að takast megi að ná tilgangi flm. með þessari einföldu leið, sem bent er til í till. Það gæti ekki aukið kostnað eða fyrirhöfn á nokkurn hátt, en orðið til nokkurrar fyrirgreiðslu um að hefja launin og féð kæmizt á vöxtu þegar er það er fallið í gjalddaga. Það mun að vísu vera tíðkað að nokkru og er því engin gagngerð breyting á því, sem er. Má því skoða tillögu n. aðallega sem ábendingu til starfsmanna að nota þessa aðferð. Það fellur mjög vel saman, að hv.flm.till. getur fallizt á till.n., og vænti ég því, að ekki standi á samþ.hv. deildar.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil einnig taka undir till.hv.n., en geta þess, að vitanlega mun stj. greiða laun manna í hvaða banka sem þeir óska, en ekki Landsbankann einan. Þessu fylgir lítill aukakostnaður, menn greiða bankanum 1 kr. á mánuði eða svo. Að svo stöddu ætti þessi fyrirgreiðsla að nægja, og er kostnaðarlaus fyrir ríkissjóðinn. Vil ég mæla með, að till. verði samþ. En hún felur í sér litla breyt. frá því, sem er, en mönnum er bent á að nota þessa leið.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ríkisstj. hefir látið það eftir ósk Slysavarnafélagsins að bera fram till. til þál. um að láta slá tvo minnispeninga, annan úr gulli, en hinn úr silfri, sem veittir væru mönnum fyrir sérstök hreystiverk. Ég býst við, að hér á landi muni menn ekki leggja mikið upp úr orðum fyrir slík hreystiverk. En ef einhverja má verðlauna, þá eru það þeir, sem leggja líf sitt í hættu fyrir líf og eigur annara. Þessu fylgir náttúrlega nokkur aukinn kostnaður, og verður athugað í n., hvort fært þykir að leggja í hann að svo stöddu. En stj. hefir ekki viljað synja eindregnum óskum Slysavarnafélagsins um, að þessu máli yrði hrint í framkvæmd svo fljótt sem kostur er á. Legg ég til, að málinu verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Með frv. á þskj. 205, sem flutt er af sjútvn., er áformað að veita Sveini Árnasyni á Seyðisfirði einkaleyfi um 5 ár til útflutnings og sölu á sérstaklega verkaðri tegund af saltfiski, sem útlit er fyrir, að geti orðið mun verðmætari, þegar verkunin er fullkomlega þekkt og reynd, heldur en fiskur, sem er verkaður á venjulegan hátt. Ef til vill líta einhverjir svo á, að ekki hafi þurft að leita til Alþingis með erindi þetta, heldur hefði mátt nægja að leita hjá ríkisstj. einkaleyfis samkv. l. frá 1923. En með því að þau l. binda einkaleyfistíma við 15 ár og ýms önnur óhagfelld skilyrði, hefir þessi leið verið valin. Nú er gert ráð fyrir, að sú verkunaraðferð á fiski, sem hér um ræðir, geti orðið almenningi fullkunnug og tiltæk á stuttum tíma, og er því með frv. miðað við hæfilega tímalengd fyrir leyfisbeiðanda til að kenna aðferðina og afla vörunni álits. Leyfisbeiðandi nefnir þessa fisktegund „Magna“, en hún er afbrigði þeirrar tegundar saltfiskjar, sem um nokkur ár hefir gengið á markaði Suðurlanda undir nafninu „shorefish“. Mér þykir rétt að geta þess, sem reyndar er tekið fram í grg. frv., að leyfisheiðandi hefir um nokkurt árabil gert tilraunir með þessa vörutegund og er kominn vel á veg með að afla henni álits á markaði í Suðurlöndum. Til skýringar má nefna það, að þessi verkunaraðferð er að því leyti frábrugðin þeirri almennu verkun á saltfiski, að gerð er látin koma í fiskinn á tilteknu verkunarstigi, sem alls ekki á sér stað við venjulega fiskverkun, og það er einmitt sú gerð, sem verður að ná vissu marki, en hvorki vera meiri né minni, að ekki spillist fiskurinn. Er því nokkurt vandhæfi á að framleiða vöruna, svo að útgengileg sé og njóti álits. Þess vegna er líka nauðsynlegt, að verkun fari fram í fyrstu undir handleiðslu leyfisbeiðanda, meðan æfingu skortir. Það hefir að vísu verið reynt áður af einstöku mönnum að verka fisk á þennan hátt og senda hann til Suðurlanda, en þær tilraunir hafa meira og minna mistekizt, allt þangað til þess „Magna“fiskur kom til sölunnar, sem nú er ráðgert, að geti komið á almennan markað að einkaleyfistímanum liðnum. Á þessum 5 árum hugsar leyfisbeiðandi sér að kenna almenningi til og frá í verstöðvum landsins að hagnýta þessa aðferð svo vel, að ekki verði hætta á, að tilraunir mistakist. Má því ætla, að sá hagnaður, sem að þessu mætti verða, geti orðið almenningseign að þeim tíma liðnum eða jafnvel að nokkru leyti fyrr, ef leyfisbeiðanda tækist vel á fyrsta ári að undirbúa sölu. Mundu þá jafnvel þau fiskikaup, sem hann gerði í sambandi við sérleyfið, geta orðið arðvænleg fyrir framleiðendur. Leyfisbeiðandi hefir sem sé skuldbundið sig til að flytja út árlega a. m. k. 300 smálestir af vöru þessari eftir árslok 1933. Það er að vísu ekki mikill hluti af öllum útfluttum saltfiski, en þá er líka við lágmark þess miðað, sem hann hyggst að flytja út árin 1934-38. Mætti því fara svo, áður en þessi 5 ár liðu, að þetta útflutningsmagn yrði að miklum mun aukið. Eins og 4. gr. frv. ber með sér, þá vill leyfisbeiðandi taka á sig ýmsar skuldbindingar leyfisins vegna, tiltölulega strangar, og má af því marka, að hér er ekki um alvörulítið fyrirtæki að ræða. Ég ætla ekki að tefja tímann eða fjölyrða frekar um þetta mál. Ég þykist vita, að einhverjir hv.þdm. muni vilja leggja til, að frv. fari til n. Sjálfur sé ég ekki ástæðu til að gera till. um það, því að málið er komið frá n. og var þar rækilega undirbúið. Ég er sannfærður um, að hér er um gott mál að ræða, og teldi ég það óhapp, ef frv. næði ekki lögfestingu á þessu þingi. Ég hefi einnig persónuleg kynni af þessum manni, sem hér á hlut að máli, og veit, að hann skortir hvorki áhuga né þrautseigju við að koma málum sínum fram og gefst ekki upp við fyrstu þraut, sem fyrir honum verður.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Það er eiginlega fyrst nú við þessa 3. umr., sem hægt er að tala almennt um þetta mál, án þess að koma þyrfti til afbrigða frá þingsköpunum. 1. umr. var með nokkrum hömlum vegna útvarpsins, en við 2. umr. er ekki heimilt að ræða nema einstakar gr. frv. Ég ætla nú ekki að fara nema fáum orðum um þetta mál. Ég sýndi það við 2. umr., að ég greiddi hiklaust atkv. með þessum samningi, og það byggist aðallega á tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi á því, hver nauðsyn hér er fyrir hendi fyrir landbúnaðinn að halda þeim möguleikum fyrir saltkjötsmarkaði, sem enn eru í Noregi. Ég skal ekki bæta miklu við það, sem sagt hefir verið um það atriði, enda hefir það verið mikið rætt. Það er fullkomlega viðurkennt, að saltkjötsmarkaður okkar í Noregi er að dvína, og það eru engar horfur á því, að hægt verði í framtíðinni að byggja landbúnað Íslendinga að nokkru verulegu leyti á slíkum markaði þar í landi. Norðmenn hafa aukið mjög sína kjötframleiðslu upp á síðkastið, og virðast á góðum vegi að verða sjálfum sér nógir í þessu efni. Þetta er vitanlega engin ný vitneskja fyrir ísl. framleiðendur. Þeir hafa séð, að hverju stefnir í þessu efni fyrir nokkru síðan. Og það er ljós vottur þeirrar vitneskju, að kjötverkun hefir á síðari árum breytzt mikið; hefir verið stefnt í það horf að frysta kjötið og beina sölunni í aðrar áttir. Það er sem sé búið að byggja hér í landi um 12 frystihús, sem eingöngu eða nær eingöngu eru ætluð til frystingar á kjöti til útflutnings. Auk þess er í ráði að byggja fleiri slík hús og yfirleitt leggja grundvöll að því að verka þannig kjöt í öllum þeim héruðum, þar sem hafnir eru, svo að hægt sé að koma við útflutningi. Það sýnir bezt, hvert stefnir í þessu efni, að á síðustu 4 árum hefir frystiútflutningur vaxið úr 690 smál. upp í 1760 smál., en það var hann síðastl. ár. En þó að svona sé ástatt, þá stendur svo sérstaklega á um saltkjötssöluna hjá okkur, að landbúnaðurinn má ekki undir nokkrum kringumstæðum við því, að hætt sé að halda í þá möguleika, sem enn eru til saltkjötssölu í Noregi. Þetta byggist á því, eins og ég tók fram, að það eru ekki fyrir hendi skilyrði til þess að verka allt kjöt, svo að útflutningshæft sé í frosnu ástandi. Ennfremur eru horfurnar allt annað en glæsilegar í Englandi, landinu, sem við höfum byggt vonir okkar á upp á siðkastið. Því að samkv. þeim samningi, sem Englendingar hafa gert við nýlendur sínar um takmörkun á innflutningi kjöts frá þeim löndum, sem standa utan við alríkið brezka, eru þær takmarkanir þannig að því er okkur snertir, að miðað við útflutning okkar síðastl. ár til Englands, sem var 1750 smál., megum við ekki flytja þangað nú nema sem svarar 745 smál. Með þeim takmörkunum á innflutningi kjöts, sem Englendingar bjóða nýlendum sínum upp á, er þannig kjötútflutningur okkar til Englands skorinn niður um meira en helming. Nú standa yfir af okkar hálfu samningar við Englendinga um þetta efni, og þess er vænzt, sem enn er heldur ekki beinlínis ástæða til að örvænta um, að þeir samningar geti leitt til þess, að rýmkað verði allmikið á þessari takmörkun. En meðan allt er í óvissu um þetta efni og auk þess ekki tæki í landinu til þess að frysta allt kjötið, þá er landbúnaðinum það beinlínis alveg ómissandi að halda þeim möguleikum, sem verið hafa á kjötsölu í Noregi. Eins og öllum er kunnugt stendur landbúnaðurinn nú á einhverjum þeim alvarlegustu tímamótum, sem komið hafa yfir hann á seinni tímum. Útfluttar landbúnaðarafurðir hafa á síðustu þrem árum fallið í verði sem svarar 65%. Verð á kjöti og slátri innanlands hefir á sama tíma fallið í verði um 55%. Slíkt verðfall má hreint og beint nefna verðlagsbyltingu. Og slíkar verðfallsbyltingar hljóta auðvitað að hafa mjög miklar og alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir þær atvinnugreinar, sem fyrir þeim verða. Því harðara kemur þetta niður á landbúnaðinum nú, þar sem mikið fé hefir verið lagt í búnaðarumbætur að undanförnu, sem fyrst voru vonir um að færu að bera verulegan árangur, þegar verðfallið skall svona hastarlega yfir. Af því má nokkuð marka, hversu alvarlegt ástand þetta skapar, ekki einungis fyrir landbúnaðinn, heldur fyrir þjóðina í heild, að nú lifa um 40% af allri þjóðinni af landbúnaði. Ég get bent á það, að ef lokað væri möguleikunum til kjötsölu í Noregi, án þess hægt væri að verka allt kjötið til útflutnings í aðrar áttir, og því kjötmagni, sem nú er flutt til Noregs, þannig bætt ofan á innanlandsmarkaðinn, þá mundi það leiða af sér nýtt verðfall á kjötinu hér. Hjá því yrði ekki komizt. Ég finn því sérstaka ástæðu til þess að votta hv.þm. Vestm., sem sæti á í þeirri n., sem um þetta mál hefir fjallað, þakklæti fyrir þá víðsýni og þann drengskap gagnvart landbúnaðinum, sem hann hefir sýnt með framkomu sinni í þessu máli. Eins og kunnugt er, lifa kjósendur hans eingöngu af sjávarútvegi, og lokun norska kjötmarkaðarins gat orðið til þess, að þeir fengju fyrir minna verð það kjöt, sem þeir þurfa að kaupa. En hv.þm. hefir reynzt víðsýnni en svo, að hann léti þessa stundarhagsmuni kjósenda sinna ráða gerðum sínum í málinu, og hefir tekið þá afstöðu að líta fremur á nauðsyn þjóðarinnar í heild.  Viðvíkjandi hinu atriðinu, sem ég byggi á afstöðu mína til samningsins, er það að segja, að ég álít það mjög mikilsvert í þessu máli, og við höfum nú með þessum samningi fengið viðurkenningu fyrir því frá Norðmönnum, að ívilnanir þær, sem þeir hafa notið hér við land við síldveiðar og fiskiveiðar sínar og auknar eru nokkuð með samningnum, eru beinlínis borgun af okkar hendi fyrir þau fríðindi, sem þeir hafa látið okkur í té með því að lækka tollinn á saltkjöti okkar. Eins og menn muna, var núgildandi fiskveiðalöggjöf okkar sett eða skráð af nýju, árið 1922. Ég vil benda á nokkur ummæli úr ræðu þess ráðh., sem þá lagði málið fyrir Alþingi, en það var þáverandi fjmrh., Magnús Guðmundsson. Hann segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Og frv. þetta gengur út á að tryggja oss þennan rétt fyrir oss sjálfa, að svo miklu leyfi sem alþjóðaréttur heimilar. Tilgangur frv. er að fara svo langt í þessu sem verða má, án þess að eiga á hættu réttmætar umkvartanir annara þjóða. Frv. er því sniðið eftir lögum þess lands, er svipaðast er voru landi, en það er Noregur. Þetta er og því náttúrlegra, sem vér einmitt þaðan getum búizt við umkvörtunum, ef nær væri gengið en heimilt er að alþjóðarétti, eða ef efi væri á um þetta. Hinsvegar er það auðsætt, að ef við sniðum lög vor um þetta efni eftir lögum Norðmanna, er ekki unnt fyrir þá að kvarta með réttu. Ég álít, að þetta frv. gangi eins langt og heimilt er að alþjóðarétti, og ég vil þegar vara við að gera á því miklar breyt., því málið hefir verið grandgæfilega athugað“. Þetta frv. gekk fram án þess að nokkrar efnisbreyt. væru á því gerðar. Svo sammála var þingið um málið, að öll meðferð þess tekur ekki yfir nema eina opnu í umræðuparti Alþingistíðindanna. Það kom fljótt í ljós þegar farið var að framkvæma þessi lög, að Norðmönnum, sem stundað höfðu síldveiðar hér um langt skeið og verið liðið að haga sér við þær svo að segja eins og landsmenn sjálfir, þeim þótti nú allharkalega að sér búið í þessu efni. Og lögreglustjórar úti um land, einkum fyrir norðan, spurðust þá að gefnu tilefni fyrir um það, hvernig bæri að skilja ýms atriði fiskveiðilaganna, sem í framkvæmdinni snerti engar aðrar þjóðir en Norðmenn. Þetta varð til þess, að þáverandi atvmrh., Klemens Jónsson, gaf út nokkrar skýringar á fiskiveiðalöggjöfinni, eða reglur um, hvernig bæri að haga framkvæmd hennar. Í þeim reglum fólst m. a. það, að ekki mundi verða ákært, þó norsk skip legðu hér á land t. d. 500 til 700 tunnur af síld til söltunar, að norsku síldarbræðsluverksmiðjurnar fengju óátalið að starfa hér áfram og að norsk skip mættu selja til þeirra bræðslusíld. Þegar svo Norðmenn sögðu upp kjöttollssamningnum 1924 og farið var að semja um það mál af nýju, þá fékkst engin viðurkenning frá Norðmanna hálfu fyrir því, að þeir litu á síldveiðaréttindi sín hér sem borgun af okkar hendi fyrir ívilnun á kjöttollinum. Það kom fram í skjölum, en var ekki tekið upp í samninginn sjálfan, að ekki skyldi verða hert að mun framkvæmd fiskiveiðalaganna gagnvart Norðmönnum, frá því, sem verið hafði. Í skjóli þess hafa nú Norðmenn í fullan áratug notið þeirra réttinda hér við land, sem ekki eru dæmi til, að neinar aðrar þjóðir hafi notið. Þegar nú kjöttollssamningnum var sagt upp á síðastl. vetri, virðist hafa verið litið svo á, að Norðmenn hefðu þessi síldveiðaréttindi hér eftir sem áður, því þau voru ekki af okkar hendi notuð sem ástæða til þess að byggja á kröfu um niðurfærslu á tollinum. Sést það m. a. af því, að bæta þurfti við þessi réttindi til þess að fá þann samning, sem hér liggur nú fyrir. Ég veit ekki, hvernig það er í viðskiptum þjóða á milli, ef ein þjóð notar sér um lengri tíma mikilsverð réttindi í öðru landi, sem aðrar þjóðir ekki njóta, hvort það getur leitt af sér einhverskonar hefð; hvort ein þjóð getur, með því að nota slík réttindi um svo eða svo langt árabil, skapað sér rétt til þess að njóta þeirra einnig í framtíðinni. Ég veit ekki vel, hvernig reglur gilda um þetta efni. En við sjáum, að þar sem Norðmenn hafa rutt sér braut í heimskautalöndunum, með því að stunda ýmiskonar veiðiskap, telja þeir sig ekki einungis vera búna að skapa sér rétt til þeirra gæða, sem þeim hefir um langan tíma haldizt uppi að færa sér í nyt, heldur einnig rétt til frekari umráða yfir þeim landsvæðum, þar sem þeir hafa rekið atvinnu. Hitt vitum við slíka, að hér á landi eru til lög um hefð, og sennilega eru til hliðstæð lög í öðrum löndum. Þau eru þannig í framkvæmdinni, að ef t. d. bóndi notar vissan hluta af landi annarar jarðar heldur en þeirrar, er hann hefir til ábúðar, að staðaldri í 20 ár, án þess að um sé samið eða fyrir það greitt, þá skapast við það nýr eignarréttur á því landi, þó landamerki hafi áður verið glögg milli jarðanna. Mér virðist því full ástæða til þess fyrir okkur að fara varlega í að láta Norðmenn njóta sérstakra hlunninda hér óátalið, án þess að viðurkenning liggi fyrir um, að það sé borgun fyrir fríðindi, sem við fáum hjá þeim á móti. Ég segi fyrir mitt leyti, að áður en þessi nýi samningur kom til, var kominn nokkur uggur í mig um það, að hér væri stefnt út í nokkuð óvænt efni fyrir okkur. En ég lít svo á, að með þeim samningi, sem hér liggur fyrir, og þegar er búið að staðfesta af Stórþinginu norska, sé mikil breyt. á orðin hvað þetta snertir. Með honum er í burtu kippt þeim ótta, sem ég, og sennilega fleiri, hefi alið í brjósti við það, að láta Norðmenn óátalið njóta hér réttinda fram yfir aðrar þjóðir, án þess að sérstakt endurgjald komi í staðinn. Eins og kunnugt er kemur skýrt fram í samningnum, að hann er byggður á því, að fyrir þau fríðindi, sem þar eru Norðmönnum áskilin, fáum við lækkunina á saltkjötstollinum. Og samningnum er hægt að segja upp með sex mán. fyrirvara. Norðmenn hafa þannig lýst yfir, að meðan þeir fá hjá okkur fiskveiðafríðindin, fáum við kjöttollsívilnun hjá þeim í staðinn. Þegar okkur þykir ekki lengur kjöttollsívilnunin þess virði, að við viljum láta fiskiveiðahlunnindin á móti, þá getum við losnað við hvort tveggja. Þá hafa Norðmenn ekki lengur nein réttindi hér framyfir aðrar þjóðir, sem síldveiði stunda hér við land. Viðurkenning Norðmanna á því, að við höfum í okkar höndum að gera slíka breyt. þegar okkur bíður svo við að horfa, álít ég, að hafi miklu meira að segja fyrir okkur heldur en þær tilslakanir, sem í samningnum felast Norðmönnum í vil, þó ég viðurkenni, að þær muni vera til hins lakara fyrir okkur. Ég hefi því enga tilhneigingu til þess að vera með hnútukast til þeirra manna, sem að samningunum hafa unnið, né hæstv. stj., sem ábyrgð her á þeim a. m. k. þangað til Alþingi hefir samþ. þá. Ég held, að það megi fremur þakka þeim fyrir að hafa komið í veg fyrir það, að Norðmenn geti haldið áfram með þegjandi samþykki okkar að vinna sér e. t. v. svo og svo mikla helgi á þau réttindi, sem þeir hafa notið hér að undanförnu. Og þó Norðmenn þykist nú hafa himin höndum tekið með samningnum, eftir því sem fram kemur í norskum blöðum, þá á ég von á, að af þeim renni bráðlega gleðidvalinn, og að þeir rumskist þá við það, að þeir hafa með samningnum gefið játningu eða viðurkenningu, sem e. t. v. verður þeim ekki þýðingarlaus í framtíðinni. Ég ætla ekki að fara að deila um það, hvaða munur er á þessum samningi, þegar litið er á framkvæmdahliðina, frá því ástandi, sem Norðmenn höfðu hér við að búa áður. Þeim mönnum, sem þrautkunnugir eru síldarútgerðinni, ber ekkert saman um það efni, svo ekki er að búast við, að þeir menn, sem ekki hafa þekkingu á, hvernig þessi mál ganga fyrir sig, geti dæmt um, hverjir hafa rétt fyrir sér. En mér virðist það leiða af sjálfu sér, að ef reynslan sýnir, að af síldveiðum Norðmanna hér í skjóli þess réttar, sem samningurinn veitir þeim, stafar innlendu síldarútgerðinni veruleg hætta, þá sé sjálfsagt að segja samningnum hiklaust upp. Til þess að taka síldveiðahlunnindin af Norðmönnum, þurfum við ekki einu sinni að breyta okkar löggjöf. Við höfum yfirlýsingu Norðmanna, staðfesta af sjálfu Stórþinginu, um það, að hér er aðeins um samningsatriði að ræða, sem báðir aðilar hafa sama rétt til að segja upp, hvenær sem þeim þóknast.

Jón Auðunn Jónsson Mér þykir hlýða að gera með örfáum orðum grein fyrir því, hvers vegna ég mun greiða atkv. á móti þessum samningi. Mér finnst ekki vera á bætandi þau áhrif, sem deilurnar um efni þessa samnings geta haft, sérstaklega út á við, og að ekki sé vert að halda mjög á lofti þeim hlunnindum, sem við höfum veitt Norðmönnum hér við land, fram yfir það, sem gert var með samningnum 1924. En ég tel þau hlunnindi, sem þeim eru veitt með 3., 4., 5., 7. og 12. gr. samningsins þess eðlis, að þau geti orðið okkur hættuleg í samningum við aðrar þjóðir um fiskiveiðahagsmuni þeirra við Ísland. Að öðru leyti eru þau hlunnindi, sem okkur eru veitt með lækkuðum tolli á nokkrum hluta af því saltkjöti, er við flytjum til Noregs, fjárhagslega séð svo lítil, að réttara og sjálfsagðara hefði verið fyrir þing og stj. að bæta bændum upp þann mismun á tollinum á annan hátt heldur en þann, að gefa Norðmönnum þær undanþágur frá fiskiveiðalöggjöfinni, sem samningurinn veitir þeim. Hv. þm. Borgf. sagði, að þær undanþágur snertu Norðmenn eina. Það er rétt, þetta er svo enn sem komið er, en það þarf enginn að láta sér detta í hug, að aðrar fiskiveiðaþjóðir, sem hafa hér hagsmuna að gæta, fari ekki fram á að fá samskonar hlunnindi, og fari svo, að við verðum neyddir til þess að veita þau hlunnindi til annara þjóða, þá óttast ég, að slíkt kunni að verða til þess að torvelda svo alla landhelgisgæzlu hér, að stórskemmda sé af því von í fiskveiðum landsmanna. Hinsvegar átti ég enga von þess, að sæmilegir samningar næðust við Norðmenn og tek því ekki undir þær ásakanir, sem samninganefndarmenn hafa orðið fyrir. Við höfum svo lítilla hagsmuna að gæta í viðskiptum við þá, að okkur er engin nauðsyn að semja við þá. Ég skal játa það, að síldarútvegsmönnum hefir ekki farizt stórmannlega í þessu máli, því þegar þeim var kunnugt efni þessa samnings, hefðu þeir átt að bjóða þær fórnir frá sinni hálfu, sem bætt hefðu bændum upp þá tollívilnun, sem þeir hafa af samningunum, og með því losna við þau óþægindi, sem ég álít, að síldveiðunum geti stafað af þessum samningi. Í stað þessa hafa þeir aðeins mótmælt samningnum. Slíkt tilboð hefði frá hálfu útgerðarmanna styrkt þeirra málstað, sem andstæðir eru samningnum hér á Alþingi. Sú fórn til bænda, sem fyllilega hefði samsvarað því, sem þeir munu vinna með samningunum, tel ég, að orðið hefði síldarútgerðinni margfalt léttbærari heldur en ívilnanir þær, sem Norðmenn fá með samningnum, ef hann verður samþ. og Norðmenn nota sér þá aðstöðu til síldveiða hér við land, sem samningurinn veitir þeim. Ég ætla mér ekki að fara út í efni samningsins, sem þegar er mikið rætt og að sumu leyti ekki með fullum rökum, eins og oft vill verða í heitum ágreiningsmálum. Ég óttast afleiðingar samningsins fyrir síldarútgerðina og er hræddur um, að hann geti valdið allmiklum skaða, en hér mun reynslan úr skera, þar sem gera má ráð fyrir, að Alþingi samþ. samninginn. Hinsvegar hefði verið nokkrar líkur til, að samningurinn yrði felldur, ef síldarútvegsmenn hefðu frá öndverðu sýnt, að þeir vildu stuðla að því að bæta bændum það tjón, sem þeir hefðu orðið fyrir við fall samningsins.

Héðinn Valdimarsson Áður en þessi samningur fer út úr hv. d., get ég ekki látið vera að tala dálítið nánar um eitt atriði, sem aðeins lauslega hefir verið á minnzt í umr. enn sem komið er, en það er sú aðstaða, sem samningurinn skapar okkur gagnvart öðrum þjóðum en Norðmönnum. Það er auðséð, að hann verkar gagnvart þeim þjóðum, sem hafa beztu kjarasamninga hjá okkur, samninga, sem ekki hefir verið sagt upp og ekki hefir verið talað um að segja upp. Í samningnum er gerður greinarmunur á síldveiðiskipum og fiskiskipum. Er það augsýnilega gert af ásettu ráði af Norðmanna hálfu, til þess að þorskveiðaskip þeirra eða önnur fiskiskip njóti margvíslegra réttinda við þá veiði, m. ö. o., að samningurinn nái ekki einu sinni til síldveiða, heldur allra veiða í hafinu umhverfis Ísland, og að Norðmenn geti notað Ísland fyrir bækistöð sína. Nú hefir þess að vísu verið getið, að þjóðir, sem hafa beztu kjarasamninga við Ísland, fái af sjálfu sér öll réttindi Norðmanna samkv. þessum samningi, en lítið hefir það verið skýrt, hversu hættulegt þetta geti orðið atvinnu landsmanna og sjálfstæði landsins að öðru leyti en því, er snýr að Norðmönnum. Það eru fleiri þjóðir en Norðmenn, er stunda síld og þorskveiði. Þeir eru jafnvel í síldveiðum ekki nema aðrir í röðinni. Englendingar stunda síldveiði mest allra þjóða í heimi. Þeir flytja árlega út 1½ millj. tunnur af síld, og þeir selja aðallega á þann markað, sem við erum nú að reyna að vinna í Mið-Evrópulöndunum og teljum beztan framtíðarmarkað. Englendingar selja til Þýzkalands eins 600-700 þús. síldartunnum árlega, en innflutningur Þjóðverja af síld er um ein millj. tunnur. Eitt stærsta síldarsölufirmað í heimi er brezka félagið Blumsfield Overseas. Það selur árlega mikinn hluta brezku síldarinnar til Þýzkalands og annara miðríkja. Það hefir útbú í flestum stærri bæjum í Þýzkalandi, svo sem í Berlín, Altona, Hamborg, Stettin, Danzig, Riga, Libau o. fl. bæjum. Það er auðséð, að þetta firma og önnur slík mundu hafa mikla hagsmuni bundna við sölu Íslandssíldar, sem er farin að keppa við skozku síldina á þýzka markaðnum. Enda er það svo, að Blumsfield Overseas höfðu í fyrrasumar á síldveiðitímanum uppi mann hér og höfðu umboðsmann nyrðra. Keyptu þeir alla íslenzku síldina, er flutt var út til Danzig. Með norska samningnum mundu Englendingar fá sömu réttindi hér um síld sem Norðmenn, og er þá ekkert líklegra en að þeir reyndu vegna markaðarins í Miðríkjunum að fá sér leppa hér til síldverkunar, og síðan sjálfir fara að veiða síldina og selja í land í verksmiðjur og til leppanna til verkunar. Við England er síldveiði stunduð tvö tímabil á hverju ári, hið fyrra frá miðjum júní þangað til í byrjun ágúst, en hið síðara frá því í október og til áramóta. Veiðina stunda reknetaskip af ýmsum stærðum, en aðallega 60-90 tonna. Það er auðséð, að á tímabilinu frá byrjun ágúst þangað til í september gætu þeir látið skip sín stunda síldveiði hér við land. ef þeir teldu sig hafa markað fyrir ísl. síld í Mið-Evrópulöndunum eða gætu með því útilokað veiði og síldarsölu Íslendinga þangað. Því er ekkert líklegra en að Bretar nái sér í sömu aðstöðu og Norðmenn til síldveiða hér við land. Er þá ekkert líklegra en að samkeppni þeirra gæti gersamlega eyðilagt hinn efnilega síldarmarkað okkar í Mið-Evrópulöndunum. Með samningunum er því ekki aðeins opnuð leið fyrir Norðmenn til aukinna síldveiða hér við land, heldur einnig fyrir aðrar þjóðir, sem ekki nota móðurskip, svo sem Englendinga, en á sama hátt mætti taka aðrar þjóðir, er síld veiða eða hennar neyta. En svo eru slíka í mörgum gr. samningsins ákvæði, er veita þorskveiðiskipum almennt bætta aðstöðu hér við land eins og síldveiðiskipum, og það má fyllilega ætla, að Englendingar reyni að fá þessi fiskiveiðahlunnindi samningsins yfirfærð á sinn veiðiflota í enn viðtækara formi, þegar þeir sjá, að gáttin er alveg opin um síldveiðarnar. Það hefir því með samningi þessum verið gengið út á þá braut að opna fyrir öðrum þjóðum fiskimiðin hér við land og hafnir landsins, í stað þess að reyna að tryggja Íslendingum sjálfum betur en hingað til veiði og markað fram yfir aðrar þjóðir. Ég geri ráð fyrir, að þessar upplýsingar hafi ekki mikil áhrif á atkv. þeirra þm., sem þegar bundu atkv. sín í þessu máli, og það áður en málið kom til umr., eins og var um flesta þm., tilneydda af stj. En þó er þess vert að láta þessar skoðanir koma fram vegna eftirtímans og þeirra, sem kjósa þm. og ráða, hvort þeir verða endurkosnir. Þá vil ég út af deilu þeirri, er risið hefir um það, hver afstaða Siglfirðinga sé til þessa máls, þar sem þeir forsrh. og þm. G.-K. upplýstu með miklu sigurhrósi hér í d., að þeirra flokksmenn þar hefðu gert fundarsamþykktir meðmæltar samningunum, skýra frá því, að skipstjórafélagið á Siglufirði safnaði þar almennum undirskriftum með og móti málinu meðal kjósenda, þar sem niðurstaðan varð sú, að 20 menn greiddu atkv. með samningunum en 340 á móti. Þá get ég ekki séð, að mikið sé eftir af Framsóknarmönnum og Sjálfstæðismönnum á Siglufirði, ef þeir eru móti samningunum eins og forsrh. og þm. G.-K. sögðu, að væri.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Þær upplýsingar, sem við hv.þm. G.-K. gáfum um fundarályktanirnar frá Siglufirði, eru réttar og skerðast að engu leyti af því skeyti, sem hv. 2. þm. Reykv. getur um, þeirra atkvæða hefir verið leitað í í öðrum hóp kjósenda á Siglufirði.  Um enska samninginn ætla ég ekki að ræða að þessu sinni, en finn ástæðu til þess að taka það fram, að mjög fljótlega mun haldinn leynifundur í Sþ. til þess að ræða samninginn.

Ólafur Thors Ég sé ekki ástæðu til að tefja umr. með því að svara þeim hv.þm. Borgf. og hv.þm.N.-Ísf., enda voru ummæli þeirra hógvær og aðhylltust þeir ýms ákvæði samninganna. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að andmæla þeim skýringum og rökum, sem færð hafa verið fram í umr. fyrir því, að hlunnindi þau, er Norðmönnum eru veitt með samningunum, komi einnig til handa öðrum þeim þjóðum, sem við njótum beztukjarasamninga hjá. Það liggur ekkert fyrir um þetta. Ég efast ekki um, að þessar þjóðir haldi því fram, að svo eigi að vera, en það er hinsvegar alveg ástæðulaust fyrir fulltrúa íslenzku þjóðarinnar á Alþingi að fara að slá nokkru föstu um þetta og halda því fram, að þessir samningar séu hliðstæðir beztukjarasamningum meðal annara þjóða. Þessir samningar, sem tryggja Norðmönnum viss mjög lítilfjörleg hlunnindi hér við land, veita Íslendingum mjög verulega ívilnun á tolli fram yfir aðrar þjóðir, hlunnindi, sem aðrar þjóðir gætu ekki veitt okkur. Mér svíður það, að hv. 2. þm. Reykv. skuli halda því fram sem alveg óbifanlegri vissu, að önnur ríki, sem við höfum beztukjarasamninga við, geti heimtað sér til handa sömu hlunnindi og Norðmenn hafa fengið, vegna þess að hann er einmitt nú að koma af utanríkismálanefndarfundi, þar sem einmitt var um það rætt, hvort þessi skilningur væri réttur á þessu atriði málsins, og margir þeir, sem bezt vit hafa á þeim málum, álíta einmitt, að svo sé eigi, og sé það alveg óviðeigandi, að þessum skilningi sé opinberlega haldið fram hér á landi. Þetta er því fullkomið frumhlaup hjá hv.þm. að rjúka hingað niður á Alþing og láta hér skjalfesta eftir sér þennan skilning, þó þetta sé að vísu ekki nema rétt eftir annari framkomu þessa hv.þm. í þessu máli. Þá skal ég víkja nokkrum orðum að þeim möguleika eða þeirri hættu, sem á að vera á því, að Bretar taki að stunda síldveiði hér við land. Bretar hafa nú um langan aldur stundað síldveiði við strendur Bretlands, og allan þann tíma hafa þeir haft sömu aðstöðu og nú til þess að stunda síldveiði hér við land, en þeir hafa ekki lagt út á þá braut, því þeir hafa ekki talið sér hag í því, og enn sem komið er hefir engin ný hætta myndazt í þessu efni. Ég vil víkja aftur að þeirri spurningu, hvort aðrar þjóðir hljóti af sjálfu sér þann rétt, sem Norðmenn fá með samningunum, og taka fram, að enda þótt því sé haldið fram af nokkrum mönnum, að svo sé, þá álít ég það aðeins veilu fyrir málstað okkar Íslendinga, að fleiri bætist í þann hóp, sem fyrirfram lýsa yfir áliti sínu á þessu atriði. Því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um afstöðu Siglfirðinga til þessa máls, þarf raunar ekki betur að svara en hæstv.forsrh. nú hefir gert. Skeyti það, er hv.þm. las upp, sannar ekki neitt um það, að fregnir frá félögum sjálfstæðismanna og framsóknarmanna séu rangar, fremur en það, að hv. 2. þm. Reykv. greiddi ekki atkv. móti norsku samningunum við 2. umr. hér í hv. d. sannar, að hann sé meðmæltur samningunum.  Ég efast ekki um það, að hæstv.forsrh. getur eins og ég skjalfest það, að fundirnir voru báðir einróma fylgjandi samningunum. Í öðru félaginu var samþ. ályktun um það, að samningarnir væru viðunandi, en hitt félagið lét í ljós skilyrðislausa ánægju með þá. Á fundi þeim, er félag sjálfstæðismanna hélt, voru staddir 57 félagar.

Héðinn Valdimarsson Ég veit ekki, hverskonar hátterni það er, sem þm. G.-K. er farinn að temja sér hér í hv. d. Hann hefir enga ástæðu til að vanda um við mig, því ég hefi ekkert sagt hér af því, sem gerðist á nýafstöðnum fundi utanríkismálanefndar, en hann sjálfur fer svo einmitt að segja frá því, er þar gerðist. Ef það var leyndarmál, þá er það þm. G.-K., sem hefir ljóstað því upp. Það er ekki svo, að neitt nýtt sé í því, að Íslendingar fái aukin réttindi með verzlunarsamningi. Í því er norski samningurinn ekki frábrugðinn öðrum, því allt nema nauðungarsamningar þjóða á milli veita báðum þjóðum nokkur réttindi. Það eina, sem hægt væri að segja um norska samninginn annað en aðra samninga okkar, er það, að hann veitir öðrum margfalt meiri réttindi heldur en okkur og er það óvanalegt. Áreiðanlegt er, að við getum ekki sagt, að þjóðir, sem veita okkur beztukjara hlunnindi, hafi gert við okkur óhentugri samninga en við höfum gert við Norðmenn, og því engin ástæða til að varna þeim sömu réttinda, ef Norðmenn fengju þau, enda væri það ómögulegt eftir allra venju um beztukjarasamninga (most favoured nation treatment). Ég vil í þessu efni vitna til þess, sem Sveinn Björnsson sendiherra, sem mun hafa öllu betra vit á þessum efnum en þm. G.-K., segir út af samningunum við Norðmenn frá 1924: „Þegar Íslendingar íhuga tilslakanir um framkvæmd fiskveiðalaganna, er ákaflega nauðsynlegt að beina athyglinni að því, að eins og samningum Íslands við önnur ríki er skipað, njóta öll önnur lönd sjálfkrafa ívilnana, sem veittar eru einhverju landi, enda þótt hitt landið framfylgi ákvæðum, sem strangari eru. T. d. njóta Norðmenn hagsmuna af þriggja mílna takmörkun á íslenzku landhelginni, enda þótt Noregur sjálfur, eftir því sem frekast er kunnugt, framfylgi gagnvart útlöndum fjögurra mílna takmörkunum“. Ég veit ekki til, að nokkur mótmæli hafi komið fram gegn þessum skilningi, enda mun það alstaðar vera svo, að sú þjóð, sem hefir beztukjarasamninga við aðra þjóð, verður að láta þeirri þjóð í té hvaða vildarkjör, sem hún kann að bjóða öðrum þjóðum, gegn sérstökum fríðindum hjá þeim. Ég vona nú, að þdm. séu farnir að sjá, hvaða tjón leitt getur af samþykkt samningsins fyrir okkur Íslendinga. Það er að vísu rétt, að Englendingar hafa um nokkurt áraskeið haft sömu möguleika til að stunda hér síldveiðar eins og Norðmenn, en samningurinn hefir bætt þennan möguleika fyrir þeim, með því að veita þeim meiri rétt en þeir hafa áður haft, og það svo, að það eru mikil líkindi til, að Englendingar eða Skotar taki upp síldveiði hér við land og flytji svo þá síld, sem þeir veiða hér og selja jeppum sínum í land, til Mið-Evrópulandanna, þangað sem Íslendingar eru nú að reyna að vinna markað fyrir sína eigin síld. Ég er ekki að segja, að það sé víst, að Englendingar geri þetta, en við verðum að miða við það, að svo geti farið, að þeir noti þann rétt, sem þeim er fenginn, og það er ákaflega mikið gáleysi af Íslendingum að samþ. þessi réttindi annara þjóða hér við land í því trausti, að þær noti þau ekki. Það er ekkert líklegra en að þjóðirnar noti sér þessi réttindi, enda sækjast þær þess vegna eftir þeim, og a. m. k. er ekki skynsamlegt að búast við öðru.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég fæ ekki séð, að norski samningurinn snerti neitt enska samninginn. Þau hlunnindi, sem Norðmenn fá með þessum samningi, eru hliðstæð þeim, sem þeir áður hafa haft hér á landi. Hvort samningur þessi er kallaður beztukjarasamningur eða ekki, skiptir vitanlega ekki miklu máli og breytir í engu áhrifum þeirra. En þegar um það er að ræða, hvort ein samningsþjóð muni nota sér þau fríðindi til fulls, er hún fær með samningnum eða ekki, þá á vitanlega að miða við það, hvernig hún hefir notað sér þessi fríðindi áður, og reynslan í þessum efnum hefir orðið sú, að Norðmenn hafa ekki notað þann rétt til fulls, er þeir hafa haft til þess að setja síld á land hér, og Englendingar hafa ekki notað þann rétt á nokkurn hátt. Ég hefi spurzt fyrir um það í Noregi, hvort væri meiri viðbúnaður en áður eða hugur á því að stunda síldveiði hér við land á komanda sumri, og hefi ég fengið þau svör, að það sæjust engin merki slíks og bæri ekki á neinum ráðstöfunum, er bentu til þess, að svo mundi verða. Að vísu er undirbúningurinn fyrir síldveiði á næsta sumri ekki kominn í fullan gang enn, en þó svo, að allmikið má þegar marka af honum, hversu mikið þessi veiði muni stunduð af Norðmönnum á komandi sumri hér við land.  Það eru allar líkur til þess, að Norðmenn noti réttindi sín á líkan hátt og áður, en ef svo fer, að það verði eitthvað meira, þá verður það til þess að auka atvinnu ísl. síldarfólksins og verzlun ísl. síldarkaupenda. Á hinn bóginn vinnum við það að losna við kjötið, sem við annars yrðum í miklum vandræðum með. Ég fæ ekki séð, hvernig Englendingar eiga að fara að því að losa okkur við 6-13 þús. tunnur af saltkjöti á ári. Hinsvegar er, eins og allir vita, ógerningur fyrir bændur í hinum strjálu byggðum landsins að koma öllu kjötinu í frystingu. Samningurinn gerir það að verkum, að okkar kjöt verður 50% meira virði í Noregi en annað innflutt kjöt þar í landi. Þess vegna eru þeir okkur í raun og veru meira virði en sem svarar verði þessara 6-13 þús. tunna, því að sú lokun, sem Norðmenn halda uppi, sú girðing, sem þeir setja kringum innlendan kjötmarkað, er þess valdandi, að okkar kjöt þangað komið er selt 50% hærra en í nágrannalöndunum. Kjöt, sem selt er til Danmerkur, er um 50% lægra en í Noregi. Það hefir að vísu verið reynt að telja mönnum trú um, að þessi norski markaður væri lítils eða einskis virði, því Norðmenn mundu ekki kaupa nema lítinn part af því kjöti, sem á markaðinn kemur. Það, sem út hefir verið flutt í ár til Noregs, er allt selt, og það mundi vera hægt að selja miklu meira, ef nokkurt saltkjöt væri til. En það var af sérstökum ástæðum í haust, sem menn söltuðu ekki meira en þetta. Það mun kannske hafa verið fryst of mikið, en saltað of lítið. Þetta getur vitanlega komið fyrir, en það er náttúrlega til leiðbeiningar á næstu árum. En það var nú svo í haust, að kjötverðið var svo lágt, að bændur vildu slátra sem minnstu, og það verða vitanlega ekki tekin ráð af mönnum í slíkum efnum. Þessi hlunnindi í Noregi eru svo mikils virði, að tvímælalaust á að samþ. samninginn. Í samningagerðinni við Englendinga ættum við að standa saman um það, að tala ekki of mikið um það í opinberum umr., hvernig hver lítur á einstök atriði fyrr en að endanlegum úrslitum kemur. Meðan okkar menn og Englendingar eiga eftir ótalað og eru ekki búnir að ganga frá samningnum, þá eiga menn að hafa sem minnstar opinberar umr. um hann.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði í sambandi við hættuna, sem kynni að vera á því, að Englendingar eða Skotar kæmu hingað til síldveiða, þá get ég frætt hann um það, að þeir hafa einu sinni reynt það, en gáfust upp, og þó var það á þeim árum, sem allt var opið og þeir gátu athafnað sig á íslenzkum höfnum eins og íslenzkir borgarar. Þetta er því ekki nema viðbára, sem hv.þm. hefir fundið upp til þess að gera samningana óvinsæla, eins og flest annað, sem hann hefir tefit fram gegn þeim. Ég get gjarnan játað það, að þegar við vorum að semja við Norðmenn var alltaf í öllum atriðum höfð alveg full hliðsjón af þeim möguleikum, að það, sem Norðmenn fengju í þessu efni, fengju aðrar þjóðir slíka, og ég get slíka sagt það, að ég er sannfærður um það, að okkur stafar ekki minnsta hætta af því, þó Englendingar fengju þessi fríðindi, en þrátt fyrir það er engin ástæða fyrir okkur fyrirfram að hampa því, að þeir séu búnir að öðlast þau með því að norski samningurinn sé gerður. Við getum haft gagn af því að láta þá vera í óvissunni um það. Það er ástæða til, að það geti a. m. k. ríkt tvennskonar skilningur í þessu efni. Hv. 2. þm. Reykv. hefir ekki vit á því, og ég játa, að ég hefi lítið vit á því. En hv.þm. hefir nú í dag hlustað á umsögn þess manns, sem hér hefir bezta sérþekkingu á þessum efnum, fulltrúans í utanríkismálaráðuneytinu, Stefáns Þorvarðssonar, sem hefir kynnt sér þetta mál um langt árabil. Þessi fulltrúi sagði hv.þm. frá því, að Bandaríkjamenn héldu því fram, að slíkur samningur eins og norsku samningarnir gæfu ekki beztukjaraþjóð þau réttindi, sem þar um ræddi. Englendingar halda hinsvegar því gagnstæða fram, en þeir virðast nú hafa vikið frá þeirri skoðun sinni með Ottawasamningnum, þar sem þeir gefa vissum þjóðum réttindi, sem beztukjaraþjóðir fá ekki að njóta. Það er því hin mesta frekja og ábyrgðarleysi af þessum hv.þm., þegar búið er að reyna að mennta hann og gefa honum þessar gagnlegu upplýsingar, að hann skuli þá hér á þingi fullyrða, að í þessu efni geti einungis einn skilningur ríkt, sá, sem okkur er óhagstæður. Þetta er allt á eina bókina lært. Hv. þm. álítur sér flokkslegan hagnað í því að fara hér með rangt mál og vílar jafnvel ekki fyrir sér að vega að hagsmunum þjóðarinnar, hvar sem hann fær því við komið.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Reykv. virtist ekki vorkenna okkur hér heima að eta allt það kjöt sjálfir, sem á að fara til Noregs. Ég segi fyrir mig, að ég get ekki borðað meira kjöt en ég geri nú, og ég hugsa, að svo sé um fleiri, jafnvel um hv.þm. sjálfan. Það má vera, að eitthvað sé hægt að efla markaðinn frá því, sem nú er, en kjöt er það dýr vara, enda þótt bændur fái ekki mikið fyrir hana, að ég hygg, að ekki vinnist mikið á í því efni hér innanlands. En kjötmarkaðurinn og það, hvaða verð er hægt að fá fyrir kjötið, er eitt stærsta launaspursmálið í landinu, sem fjallar um laun allrar bændastéttarinnar. Það eru 44% af landsmönnum, sem eiga launakjör sín undir þessu. Og þó að kjötverðið sé bezt innanlands, þá er það ekki betra en það, að á síðasta hausti kostaði 1 pund ekki meira en 25-30 aur. á sama tíma sem tímakaup verkamanna hér í Rvík var 1.36 kr. Það er gamalla manna mál, að þá væri verðlag í jafnvægi, þegar kjötpundið kostaði jafnmikið og fengist fyrir eins tíma vinnu. Af þessu getur maður séð, hversu höllum fæti bændastéttin stendur nú. Það þarf ekki annan samanburð en þennan til að sjá hversu stórt þetta mál er, að halda bezta kjötmarkaðinum, sem við höfum völ á. Þetta er ekki lítið launaspursmál, þótt það séu bændur, sem í hlut eiga. Hv. þm. ákærði stj. fyrir að hafa ekki leitað fyrir sér um kjötmarkað og nefndi Danmörku, sem líklega fyrir einhverja möguleika. Má vera, að hann hafi þetta frá mér, því stj. athugaði einmitt um möguleika til að selja meira kjöt í Danmörku. Og einmitt um það leyti, sem sagt var upp verzlunar- og siglingasamningum við Norðmenn, átti ég tal við forsrh. Dana, og hann lofaði að taka málið til athugunar, því danska stj. þarf að kaupa mikið af kjöti handa sjúkrahúsum, fangelsum og fleirum opinberum stofnunum. Síðan átti ég fund í haust með forsrh. og verzlunarmrh. Dana um þetta sama efni. Þá höfðu þeir athugað málið og töldu nú enga möguleika til að kaupa kjöt frá Íslandi, og ég minnist þess, að verzlunarmrh. sagði, að þegar þeir gætu keypt kjöt í sínu landi fyrir 5 aur. pundið, þá gætu þeir ekki keypt af okkur fyrir margfalt hærra verð. Þessi 5 aur. markaður er nú heldur ekki neitt himnaríki fyrir íslenzka bændastétt. Ég nefni þetta nú að gefnu tilefni, en ég hefi ekki getið áður um þessa misheppnuðu tilraun til að selja ísl. kjöt. Þetta er eitt af mörgu, sem sýnir, að við megum sízt sleppa þeim möguleikum, sem við eigum kost á.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Mér þótti einkar athyglisverður sá samanburður, sem hæstv.forsrh. gerði á kjötverði síðasta árs og launum verkamanna. Hann sagði, að það hefði verið talið, að kjötverð og tímakaup verkamanna ætti að standast á, og mér skildist hann telja það góða reglu, eða a. m. k. reglu, sem vert væri að athuga. Ég get ekki skilið, hvað hann hefir meint með þessum samanburði, ef hann álítur þetta ekki góða og gamla reglu, sem rétt væri að athuga, hvort ekki væri vert að taka upp aftur. Hæstv. forsrh. upplýsti nú það, að kjötverð síðasta árs hafi verið 25-30 aur. pundið. Og samkv. því ætti kaup verkamanna að vera 25-30 aur. um tímann.

Nei, kjötpundið kr. 1.36

. Það var vel gert af hv.þm. að hlaupa undir bagga, en ég er nú jafnnær þrátt fyrir þetta. Ég sé ekki, að það, sem hæstv. stj. leggur til í þessum efnum, bendi neitt í þá átt, að kjötverðið fari nokkuð nálægt þessu. Mér þykir rétt úr því að hæstv. ráðh. var að gera þennan samanburð á launakjörum bænda, eins og hann orðaði það, að drepa á til samanburðar upphæðir, sem eru laun þeirra manna, sem síldveiðar stunda, og enginn neitar, að atvinnurekstri þeirra er nokkur hætta búin með samningnum, þótt menn greini á um það, hversu stórfengleg þessi hætta sé. Eftir því, sem ég veit bezt, þá munu síldveiðar síðasta árs hafa numið nálægt þessu: að saltað hafi verið 250 þús. tunnur, og má gera ráð fyrir 6-7 kr. meðalverði á tunnu. Þetta gerir 1750 þús. kr. Í bræðslu voru seld 600 þús. mál á 3 kr., sem gerir um 1800 þús. kr. Þetta er samtals 3550000 kr. Sé gert ráð fyrir, að fullur 1/3 fari til skipshafnar, þá hafa þeir, sem síldveiðar hafa stundað , fengið fyrir vinnu sína kr. 1200000.00. En verð þess kjöts, sem selt var til Noregs, - innan við 7 þús. tunnur, með ekki nema 25 kr. tolli á tunnu, ef endurgreiðsla fæst, er því áreiðanlega ekki meira en 400 þús. kr. Allt það kjöt, sem selt var til Noregs, nemur því ekki nema tæpum 1/3 af því, sem meta má aflahlut þeirra manna, sem við síldveiðar fást. Úr Rvík og Hafnarfirði gengu á síðasta sumri 4 togarar og 12 línuveiðarar, sem stunduðu saltsíldveiðar og lögðu lítilsháttar upp til bræðslu að auki. Á þessum 16 skipum voru 305 menn. Tekjur þeirra af þessari veiði námu um 250 þús. kr. Auk þess gengu 7 togarar úr Rvík til bræðslusíldveiða og munu hafa verið á þeim um 180 menn og þeirra tekjur hafa orðið um 160 þús. kr. Nú er vitað, að svo að segja allir sjómenn eru andvígir samningnum. Það munu vera komin um 2 þús. mótmæli gegn honum og fjöldi er á leiðinni. Útgerðarmenn hafa margir hverjir sagt, að þeir treysti sér ekki til að gera út á síld í sumar, ef samningurinn verði samþ. Þetta hafa flestallir eigendur þeirra 16 skipa, sem gengu úr Rvík og Hafnarfirði, sem ég hefi átt tal við, sagt. Ég hygg, að ef samanburður er gerður á þessu tvennu, á launakjörum bænda í sambandi við sölu á kjöti og launakjörum sjómanna í sambandi við síldveiðar, þá sé a. m. k. ekki of mælt, að full ástæða sé til þess að líta ekki minna á hagsmuni manna, sem við síldveiðar fást, því þar er um meira verðmæti að ræða. Ég skal ekki lengja mjög þessar umr., en ég get þó ekki látið hjá líða að benda á tvennt í sambandi við umr. og meðferð þessa máls. Annað er það, sem hefir komið fram bæði í ræðu hæstv.forsrh. og hv.þm. G.-K., að það sé hættulaust að veita þessi fríðindi, vegna þess að þau fríðindi, sem áður hafa verið veitt, hafi ekki verið notuð til fulls. Mér blöskrar, að slíkar ástæður skuli bornar hér fram á Alþingi. Þegar um samninga er að ræða, verður hver samningaaðilinn um sig að ganga út frá, að þau réttindi, sem látin eru í té, verði notuð, og er enginn vafi á því, að sótzt er eftir þessum réttindum einmitt af því, að hinn aðilinn hyggst að nota þau. Þau 4 ár, sem síldareinkasalan starfaði, voru Norðmenn útilokaðir frá því að nota þessi fríðindi, en nú er opnað aftur, og er ekki hægt að setja samskonar loku fyrir nema með því að segja samningunum upp. Loks vil ég geta þess, að mér finnst málið sótt af óeðlilega miklu kappi af hæstv. stj., og hefir því verið lýst yfir af hæstv.forsrh., að stj. mundi leggja líf sitt við, að málið nái fram að ganga. Ég verð að segja það, að mér finnst þetta næstum því ósæmilegt gagnvart þinginu. Það hefði verið sæmilegra fyrir stj. og samninganefndarmennina, að málið hefði verið lagt þannig fyrir þingið, að þeir hefðu sagt sem svo, að þeir hefðu ekki getað fengið betra tilboð en hér er um að ræða, og Alþingi verði að skera úr því þvingunarlaust, án þess að stj. sem slík leggi annað eins við og hér er gert, hvort það vilji hafna þessum samn. eða samþ. hann. Eins og ég hefi áður sagt í umr. um þetta mál, þá tel ég ekki nokkurn minnsta vafa á því, að verði þessum samningi hafnað, þá muni Norðmenn fljótt taka upp samninga á ný, samninga, sem áreiðanlega verða hagfelldari en þessir, sem hér er um að ræða. Og sérstaklega finnst mér þessi hraði, sem stj. vill hafa á málinu, óskiljanlegur, þegar þess er gætt, að það standa fyrir dyrum samningar við Englendinga, þjóð, sem við eigum miklu meira undir að ná góðum samningum við en Norðmenn, og sem áreiðanlega heimta það fyllsta, sem Norðmenn fá fyrir síldveiðaskip og fiskiskip og sennilega, þar sem við eigum meira í hættu í Englandi, meiri fríðindi fyrir sinn flota en Norðmenn fá, jafnvel eftir þessum samningi. Ég segi það hispurslaust, að ég vildi ekki standa í sporum hæstv.forsrh. og samninganefndarmannanna, sem eiga að semja við Englendinga, þegar þingið er búið að leggja samþykki sitt á þennan samning. Í þessari hv. d. hefir verið lagt fram frv. í sambandi við þetta mál, um toll á fiski og síld, sem er seld í land. Mér hefði fundizt réttara, að sjútvn. hefði athugað það áður en málið er rekið í gegnum d. Í Ed. hefir einnig verið borið fram frv. um sérstaka ráðstöfun gagnvart þeim þjóðum, sem Íslendingar eftir gildandi verzlunar- og siglingasamningum ekki njóta beztu kjara hjá. Mér finnst sjálfsagt að taka það mál einnig til athugunar í sambandi við samninginn. En að ætla sér að hraða afgreiðslu málsins svo, að leggja svo mikið kapp á það eins og hæstv. stj. gerir, finnst mér á allan hátt mjög leiðinlegt, að ég ekki segi ósæmilegt í jafnþýðingarmiklu máli og þessu.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil afbiðja allar skýringar hv.þm. Seyðf. á orðum mínum um tímakaup og kjötverð. Hv. þm. fór alveg rangt með samanburð í því efni. Ég var að tala um það, hvað örðugt bændur ættu, og þeir, sem hugsa um erfiðleika vinnandi fólks í landinu, ættu líka að líta á þessa erfiðleika. Ég minntist ekki á neina kauplækkun. Eins og gripið var fram í fyrir hv.þm., mátti helzt ráða það úr orðum mínum, að ég teldi bændur þurfa að fá kr. 1.36 fyrir kjötpundið. Nú kann að vera, að þessi gamla regla hafi raskazt eitthvað, svo að hún eigi ekki við nú. En það var mál verkamanna hér í Rvík um aldamótin, að þeir væru ánægðir með það tímakaup, sem þeir gátu keypt eitt pund af kjöti fyrir. Og þetta leggur hv.þm. svo út, sem ég sé að gera kröfu til þess, að kaup verkamanna í Rvík lækki niður í 25 aura! Þetta er sambærilegt við þau önnur rök, sem hv.þm. hefir flutt í þessu máli, og er það bara eitt atriði af mörgum, sem hann fer blátt áfram rangt með. Hv. þm. sagði, að ég hefði gleymt að benda á ráðstafanir til þess að koma kjötpundinu upp í 1,36 kr. Ég man ekki betur en að hv.þm. gleymdi því líka. En það rétta mun vera, að þarna sé ekka bara um gleymsku að ræða hjá okkur. Hvorugur okkar kann óbrigðult ráð til þess. En eitt af ráðunum er að samþ. þennan samning, og það er eitt af þeim fáu ráðum, sem okkur standa til boða. Hér er um það að ræða, hvort Alþ. vill hverfa að þessu ráði. Það þýðir ekkert fyrir hv.þm. að vera að koma með útreikninga um kaup sjómanna og annað slíkt sem vopn gegn samþ. þessara samninga. Þessir menn missa ekki neitt í við atvinnu, þó að samningarnir komist á. Hv. þm. G.-K. hefir flutt hér í d. góða og nákvæma útreikninga á því, hvað mikils virði af bræðslusíld gæti lokazt markaður fyrir í mesta lagi, ef samningarnir verða samþ., og er það ekki mikið. En það er langt frá því, að ríkisvaldinu sé sama um síldarútveginn, og sést það bezt á því, að nú þegar hafa miklar ráðstafanir verið gerðar af því opinbera til þess að koma fótum undir þessa atvinnugrein, án þess að hugsað væri um að ná fé þaðan handa bændum. Ég vil t. d. henda á ríkisverksmiðjuna á Siglufirði, og nú er komin fram í þinginu till. um að auka síldarbræðslu ríkisins. Ég get auðvitað ekki sagt um afgreiðslu hennar, en hún mun verða athuguð af þingi og stj. með mestu velvild. Þegar þessa velvilja þings og stj. í garð síldveiðanna er gætt, er hart, ef á að loka fyrir litla sölumöguleika fyrir kjöt íslenzkra bænda, þó að síldarútvegurinn þurfi að gefa smávegis tilslakanir. Hv. þm. sagði, að stj. og meðmælendur samningsins flyttu nú tómar varnir og afsakanir, og sér blöskraði, hvílíkt kapp stj. legði á þetta mál. Það er rétt, að við höldum uppi vörnum, en engum afsökunum. Og það eina blöskranlega í þessu máli er kapp það, sem hv.þm. og samherjar hans hafa lagt á það, að koma þessum samningi fyrir kattarnef. Þeir víla ekki fyrir sér að vera með stórorðar fullyrðingar á þá leið, að ekki þurfi annað en að neita að samþ. þennan samning, og þá muni Norðmenn koma þjótandi og bjóða betri kjör. Allir, sem nokkuð hafa komið nálægt þessum samningum, vita, hvað slíkt er fjarstætt, - þessi samningur inniheldur þau beztu kjör, sem fáanleg voru.

Beztu kjör, sem buðust!

Norðmenn mátu ekki veiðiréttindi sín hér við land meira en svo, að þeir voru mjög tregir til samninga síðastl. vor. Hv. þm. sagðist ekki vilja standa í mínum sporum, þegar farið væri að semja við Englendinga. Ég tek undir það, að enginn er öfundsverður af því að standa í slíkum samningum. Þeir eru alltaf erfiðir, hv.þm. þekkir það af kaupdeilum og öðru slíku. En þegar það bætist við erfiðleika þá, sem alltaf eru á milliríkjasamningum, að eigin landsmenn gera allt miklu erfiðara fyrir en þarf að vera, þá er samningsstarfið sannarlega ekki öfundsvert. Hv. þm. getur að mínum dómi hætt fyrir framkomu sína í þessu máli með því að bæta yfirleitt sitt samningasiðferði. Það er óskráð regla, að draga ekki flokkspólitík inn í utanríkismál, nema það allra minnsta. Þegar um slík mál er að ræða, standa flestar siðaðar þjóðir sem einn maður, og láta flokkadráttinn falla niður.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Hæstv. forsrh. lýsti því yfir, að ekki bæri að skilja orð hans í fyrri ræðunni þannig, að kaup verkamanna ætti að lækka, og þykir mér það góð yfirlýsing. Hinsvegar kom hann nú með aðra fullyrðingu viðvíkjandi þessu launaspursmáli. Hann sagði nefnilega, að verkamenn hér í Rvík um aldamótin hefðu verið ánægðir með það tímakaup, sem hægt var að kaupa pund af kjöti fyrir. Ég er því ekki vel kunnugur, hvernig hagur reykvískra verkamanna var um aldamótin. En mér er nær að halda, að þeir hafi ekki verið svo harðánægðir með þetta kaup og hæstv.forsrh. vill vera láta, þótt þeir hafi orðið að sætta sig við það. Hæstv. ráðh. benti réttilega á það, að Alþ. hefir gert talsvert til styrktar síldarútveginum. Því hefi ég aldrei neitað. Það var hans flokkur ásamt Alþýðuflokknum, sem kom á stofn ríkisverksmiðjunni á Siglufirði. En það er algerður misskilningur af hæstv.forsrh., ef hann heldur, að með því hafi hann og flokkur hans keypt sér eilífa syndakvittun, sem hægi frá honum öllum árásum og aðfinnslum. Þá fullyrðir hæstv.forsrh., að norski samningurinn dragi ekki úr atvinnumöguleikum manna í sumar. Og þó stendur í grg., að verði samningurinn samþ., lokist markaður fyrir svo sem 50-60 þús. kr. virði af bræðslusíld árlega. Þetta segir hæstv.forsrh. sjálfur í grg. Ætlar hann nú að fara að lýsa sig ósannindamann að þessu? Og svo vitnar hann í hv.þm. G.-K. eins og biblíuna máli sínu til stuðnings, og ber hann fyrir því, að samþ. samningsins dragi ekkert úr atvinnumöguleikum fyrir þá sjómenn, sem stundað hafa síldveiði. Ég hélt, að mig og hæstv. ráðh. greindi ekki á um það, að þarna væri um atvinnuspjöll að ræða, heldur hitt, um hve mikil atvinnuspjöll þarna væri að tala. Ég hefi ekki heyrt því haldið fram áður, að hér yrðu engin atvinnuspjöll af ívílnunum þeim, sem Norðmönnum eru veittar í þessum samningi. Hæstv. ráðh. hefir hingað til haldið því fram, að þarna væri um minni atvinnuspjöll að ræða en ég hefi álitið, og um það er ágreiningurinn okkar á milli. Hæstv. ráðh. brá mér um vanþekkingu og fullyrðingar í sambandi við þetta mál. Slíkt gæti ég auðvitað alveg eins sagt um hann, ef ég vildi nota slík baráttumeðöl. En ég hefi áður bent á skýr rök fyrir því, að Norðmenn leggi mikið kapp á það að ná samningum við okkur og mundu vafalaust bjóða nýjar samningsumleitanir, ef þessum samningi yrði hafnað. Ég hefi bent á rök í þessu máli, og ef það eru fullyrðingar, þá er það fullyrðing hjá hæstv.forsrh., að þessir samningar feli í sér þau beztu fáanlegu tilboð frá Norðmanna hálfu. Ég held, að ekkert hafi á það reynt. Þó að þetta séu beztu kjör, sem Norðmenn hafa boðið, þá er það engin sönnun fyrir því, að það séu beztu fáanleg kjör. Norðmenn hafa aldrei orðið varir við nokkrar mótráðstafanir frá okkar hálfu. Þeir tryggðu sér fullan rétt hér sumarið 1932, án þess að láta nokkuð á móti. Ef það er einhver, sem fer hér með fullyrðingar, þá er það hæstv.forsrh., en ekki ég. Hæstv. forsrh. segir það rétt hjá mér, að erfitt sé að semja við erlendar þjóðir. Ég var ekki að tala um samninga almennt, heldur sagði ég, að erfitt mundi að semja við Englendinga, eftir að búið er að samþ. þennan norska samning, og erfiðara en ef þeir norsku hefðu verið ógerðir. Og hæstv. ráðh. bætti því við, að samningar yrðu örðugastir, þegar eigin landsmenn gerðu allt sem erfiðast fyrir með ofsa og mótþróa. Ég játa það ekki, að ég hafi sýnt nokkurn ofsa í þessu máli, en mér þykja þessi ummæli hæstv. ráðh. allskrítin. Ég geri ráð fyrir því, að ég hafi leyfi til þess að skapa mér mína eigin skoðun í þessu máli sem öðrum, og sé svo með þeim eða móti eftir málavöxtum. Og hæstv.forsrh. getur þó ekki ætlazt til þess, að ég sitji þegjandi, bara til þess að létta honum samninga, sem ég er sannfærður um, að verði þjóð okkar til óheilla. Þegar svo stendur á, álít ég það skyldu mína sem þm. að sporna við framgangi málsins eftir mætti. Hæstv. ráðh. hefir því enga ástæðu til þess að gefa mér ofanígjöf fyrir það, að vera á móti samningnum, en það hefði verið ámælisvert hefði ég verið á móti samningnum og þagað.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Hv. þm. Seyðf. sagði, að hæstv.forsrh. vitnaði í mig í þessu máli og teldi það óyggjandi. Ég vona, að hæstv.forsrh. sé þetta óhætt og hv.þm. Seyðf. hefði átt að nota sér betur þær upplýsingar, sem ég hefi gefið í þessu máli; hann hefði þá komizt hjá því að gera sig svo beran að vanþekkingu og framhleypni sem nú er orðið. En ég skal samt skýra þetta atriði, sem hæstv.forsrh. minntist á, nokkru nánar. Með samningnum 1924 öðlaðist Krossanesverksmiðjan rétt til þess að fullnægja allri sinni notaþörf með kaupum af erlendum skipum. En íslenzka stj. hefir gengið á þennan rétt verksmiðjunnar. Og hv.þm. Seyðf. veit það, að strax þegar samningar hófust við Norðmenn nú, þá héldu Norðmenn því fram, að framkoman við Krossanesverksmiðjuna væri samningssvik af Íslendinga hálfu. Þessi skoðun Norðmanna er rétt. Samningurinn 1924 veitti Krossanesverksmiðjunni ótakmarkaða heimild til þess að kaupa af erlendum skipum. Samningurinn segir, að viðvíkjandi þessu eigi sömu ákvæði að gilda framvegis og verið hafi á árunum 1922-1924, en það, sem gilti á þessum árum var, að Krossanesverksmiðjan hafði ótakmarkaða heimild til þess að fullnægja allri sinni notaþörf með kaupum af erlendum skipum. Og þegar sætzt er á 60% í stað 100%, sem hún hafði heimild til, þá er það réttarskerðing. Það er því laukrétt, sem hæstv.forsrh. sagði um þetta efni.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil minna hv.þm. Seyðf. á það, að hafi einhver vanrækt að gera mótráðstafanir gegn Norðmönnum, þá er það síðasta Alþ. Stj. hefir ekki haft annað til þess að byggja á en þingviljann um að endurreisa samninginn frá 1924. allt það, sem gerzt hefir í málinu síðan á síðasta þingi, er bein afleiðing af meðferð þess á því. Stj. mátti vita, að sá aðilinn, sem segir upp samningnum, gerir ekki svo samninga af nýju, að hann tapi á þeim. En mér þykir undarlegt það ofurkapp, sem sumir hv.þm. leggja nú í það að fá samninginn felldan, ef borið er saman við meðferð þessa máls á síðasta þingi og í utanríkismálan.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Mér fannst hv.þm. G.-K. vera talsvert utan við efnið í síðustu ræðu sinni. En svo að við séum ekki að rífast okkar á milli, skal ég vitna í mann, sem hann og hæstv.forsrh. munu báðir virða mikils og taka töluvert mark á. Í grg., sem fylgir samningnum, segir svo: „Noti verksmiðjan heimildina til fulls, er með því dregið úr sölumöguleikum íslenzkra síldveiðiskipa, en þó eigi svo verulegu máli skipti, og eigi meir en svo, að sé miðað við verðlag síðasta árs, lokast markaður fyrir svo sem 50-60 þús. króna virði af bræðslusíld árlega“.

Vill ekki hv.þm. lesa áfram!

. Jú, það er ekkert á móti því. „Í þessu sambandi þykir rétt að geta þess, að meðan heimild Krossanesverksmiðjunnar var ótakmörkuð til að fullnægja allri notaþörf sinni með kaupum af erlendum skipum, höfðu Íslendingar ekki umráð yfir neinum bræðslustöðvum og áttu því eigi í önnur hús að venda um aflasölu til bræðslu. Nú er sú breyting á orðin, að Íslendingar ráða yfir 3 stórum verksmiðjum“. En þetta breytir í engu því, sem áður er sagt, að dregið er úr sölumöguleikum fyrir bræðslusíld, svo sem 50-60 þús. kr. virði árlega.

Hv. þm. fer óráðvandlega með, hann sleppir úr þessum upplestri

. Ég vildi gjarnan fá upplýsingar um það á eftir, hverju ég hefi sleppt úr þessum upplestri. Þá sagði hv.þm., að Norðmenn hefðu haldið því fram, að Íslendingar hafi brotið lög á Krossanesverksmiðjunni. Hv. þm. sagðist að vísu hafa verið afarstífur á móti þessu niðri í Oslo, en nú segir hann, að bak við þessa ásökun liggi óyggjandi rök. Ég veit ekki, hvað hv.þm. er vel með sjálfum sér, þegar hann er að semja niðri í Oslo, en hann hefði þó átt að vera klár á því, að hann var ekki á neinn hátt bundinn af samningnum frá 1924, þar sem búið var að segja þeim samningi upp. Og mér sýnist svo sem Norðmenn hafi ekki verið neitt feimnir við það að krefjast réttar síns, hvorki fyrr né síðar. Og ólíklegt þykir mér, að þeir hefðu látið það kyrrt liggja, að Íslendingar brytu ótvírætt á þeim gerða samninga. Ég verð því að leyfa mér að draga mjög í efa réttmæti skoðana hv.þm. í þessu efni. Ég þykist þá hafa gert hreint fyrir mínum dyrum, með því að leiða sem vitni í máli mínu hæstv.forsrh. sjálfan, höfund grg., og sé ég ekki, hvernig hann og félagi hans, hv.þm. G.-K. geta þar á móti mælt, án þess að verða illilega tvísaga.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég greip fram í ræðu hv.þm. Seyðf. og vakti með því hringjaratilhneigingar hæstv. forseta. Ég sagði, að hv.þm. færi óráðvandlega með og skal ég nú sýna fram á, að það var ekki sagt út í bláinn. Hann sleppti nefnilega þeim setningum úr grg., sem mestu máli skipta um það atriði, sem hér hefir aðallega verið deilt um. Ég vil því leyfa mér að lesa þær upp: „Samkvæmt samningnum frá 1924 hafði Krossanesverksmiðjan ótakmarkaða heimild til að kaupa afla af erlendum skipum. Eftir 1924 höfðu íslenzk stjórnarvöld þó smátt og smátt þrengt að verksmiðjunni, og var svo komið, að verksmiðjan fékk ekki að kaupa nema 40% af notaþörf sinni af erlendum skipum á síðastl. sumri. Norðmenn héldu því fram, að þetta væri samningsrof, en af Íslands hálfu þótti rétt að hækka heimildina upp í 60% til samkomulags“. Hv. þm. ávítti það, að ég skyldi ekki hafa verið óðfús til að játa það, þegar ég var að semja í Oslo, að Íslendingar hefðu brotið l. á Norðmönnum. Þetta finnst mér, að ekki geta verið ámælisvert. Þó að ég hafi vitað, að þetta var staðreynd, að þetta var réttmæt ásökun frá Norðmanna hálfu, þá var engin þörf að vera að flíka því við samningsborðið. En til þess að sýna fram á, að það sé ekki gripið úr lausu lofti hjá mér, að Norðmenn hafi rétt fyrir sér í þessu atriði, vil ég benda á pésann, sem Sveinn Björnsson samdi og stj. gaf út, um samninginn 1924. Þar stendur á bls. 41, að Norðmenn skuli njóta sömu réttinda hvað framkvæmd fiskiveiðal. snerti og þeir hafi áður haft og fá í viðbót ýms nánar tilgreind hlunnindi. Þá verður spurningin: Hvaða réttindi höfðu Norðmenn hér fyrir 1924? Um það getur hv.þm. Seyðf. og hver annar, sem þess óskar, sannfærzt, með því að fá hjá atvmrh. afrit af skeytaviðskiptum þeim, sem farið hafa á milli Krossanesverksmiðjunnar og íslenzku stj. Það stendur þess vegna óhaggað, sem ég hefi sagt í þessu máli, þótt hv.þm. teldi, að þetta sé helzt þess eðlis, að helzt sé hægt að brosa að því. En hv.þm. má vita það, að ef hér er brosað að einhverju, þá er það að honum sjálfum, því að það er hann, sem helzt er broslegur í þessum málum.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég þakka hv.þm. G.-K. fyrir lesturinn, því að hann varð aðeins til að staðfesta það, sem ég hefi áður sagt. Ég vil nú þessu til viðbótar lesa upp 1. gr. norska samningsins frá 1924, sem hann vitnar til og segir, að hafi tryggt Krossanesverksmiðjunni þennan rétt. Þar segir svo með leyfi hæstv. forseta: „Þær fiskveiðastöðvar Norðmanna, sem nú eru, er heimilt að reka áfram á meðan væntanlegt samkomulag um tollalækkunina helzt, en það sé uppsegjanlegt af beggja hálfu með hæfilegum uppsagnarfresti“. Mér barst nú einnig í hendur nýtt hefti af tímaritinu „Ægi“ með grein um þetta mál, sem tekin er úr norska blaðinu „Fiskaren“. Í þessari grein er fyrst talað um það, að Íslendingar séu búnir að kaupa skip til þess að flytja á fisk til Spánar, og síðan er getið um, hvað fiskurinn sé mikill, sem þangað sé fluttur. Svo stendur þar ennfremur: „Það getur vel verið, að Íslendingar smám saman ætli sér að taka þessa flutninga í sínar hendur, en það mun taka þá langan tíma, og áður en svo er komið hafa Norðmenn máske gengið af þeim dauðum (slått dem aldeles af marken) svo að þeir hafi ekki neitt að flytja. Við vonum það að minnsta kosti“.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég geri ráð fyrir, að þessi gr., sem hv.þm. les hér kafla úr, sé um viðskipti Íslendinga og Norðmanna á saltfiskmarkaðinum. Norðmenn hafa að undanförnu kvartað undan harðri samkeppni frá Íslendingum á þessu sviði. Eina huggun þeirra hefir verið sú, að við þyldum ekki að tapa eins miklu og við töpuðum 1931. Ég hefi heyrt þau orð af vörum Norðmanna í sambandi við samkeppnina á saltfiskmarkaðinum, að þegar við værum búnir að tapa svo miklu, að við þyldum ekki meira, þá ættu þeir eftir „reserve“. Það er ekki neitt annað en þetta, sem þeir eiga við, þegar þeir tala um að ganga af okkur dauðum.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Ég ætla að óska eftir, að málið verði tekið út af dagskrá, til að hv.þdm. geti fengið tíma til þess að athuga þskj. 220. N. hefir ekki komið fram með aths. og engin till. verið gerð í málinu. Ég get sagt fyrir mitt leyti, að í rauninni tel ég mjög æskilegt, að létt verði útflutningsgjaldi af sjávarútveginum, ef hægt er, þó ekki væri farið fram á meira en að burt falli sérstök hækkun á útflutningsgjaldi (l. 1925 eru aðallega í sambandi við stofnun ræktunarsjóðs og ákveðið, að nokkur hluti af þessari gjaldhækkun rynni til rekstrar strandvarnarskipa). Frv. felur ekki aðeins í sér lækkun á útflutningsgjaldi, heldur að það verði með öllu fellt niður. Ég tek nú þá afstöðu til þessa, að ríkissjóður verði ekki fyrir halla af niðurfellingunni, og bar því fram brtt. þegar við 2. umr. En meiri hl. hv. d. leit svo á, að ekki væri þörf á að sýna ríkissjóði neina hlífð, heldur mætti hann við því að missa þessar tekjur; er þetta í samræmi við afstöðu hv. d. til ívilnunar á gjaldi sjávarútvegsins. Ég tel rétt, að frv. fari til Nd. í þeirri mynd, að báðum atvinnugreinum verði veitt ívilnun, þótt farið verði lengra að því er landbúnaðinn snertir, nefnil. að útflutningsgjaldið verði alveg fellt niður. Ég tek það fram, að ég mun greiða atkv. með brtt. á þskj. 220, og vona, að hv. d. sýni báðum atvinnugreinum fulla sanngirni.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Ég ætla mér ekki að bera brigður á mál hv. 1. þm. Reykv. og 1. landsk. Auðvitað kemur það sér vel fyrir útveginn, að létt verði af honum sköttum. En hinsvegar kemur það ekki til greina, að ríkissjóður verði látinn missa þann tekjustofn, sem þar að auki hefir til langframa ekki svo mikinn kostnað í för með sér fyrir útveginn. Á hinn bóginn er alveg sjálfsagt að fella niður gjaldið af landbúnaðarafurðum, því hér er ekki um réttlátan skatt að ræða, því að þetta háa gjald kemur einungis niður á helmingi bændastéttarinnar, meira að segja þeim hluta hennar, sem erfiðast á um þessar mundir. Allt öðru máli væri hér að gegna, ef missir þessarar tekjulindar gerði ríkissjóði miður kleift að halda uppi strandgæzlu, - en strandvarnarskip eru nú 3. En fjmrh. hefir látið í ljós þá skoðun, að þetta gjald megi missast, og verði þó kleift að halda úti öllum skipunum.

Jakob Möller [óyfirl]: Eftir útliti fjárlagafrv. eins og það er afgr. frá fjvn.Nd., þótt gera megi ráð fyrir, að eitthvað verði lækkaðir tekjuliðirnir eftir áætlun stj., er það vafasöm ástæða til neitunar, að tekjuleysi sé við borið, því að frekar má gera ráð fyrir, að tekjurnar innheimtist betur en nú yfirstandandi og síðastl. ár. Afkoma ríkissjóðs virðist mun betri, fjárlögin eru sama sem tekjuhallalaus. Ég tel því, að erfitt sé fyrir d. að neita um lækkun á útflutningsgjaldi á sjávarafurðum. Mér finnst alveg ástæðulaust að samþ. frv., þar sem engar eða miklu minni kröfur eru gerðar um ívilnun fyrir útveginn, og vona ég, að bætt verði úr þessu á sanngjarnan hátt.

Jón Baldvinsson Ég vil láta það álit í ljós, að ekki sé rétt að afgr. þetta mál sérstakt, heldur láta það bíða þangað til hægt er að taka það með öðrum málum, er miða að úrlausn á vandræðum þeim, er bændur eiga við að búa. Vil ég því mælast til þess við hv.flm. og forseta, að málið verði tekið af dagskrá og komi ekki fyrir aftur, nema í sambandi við önnur mál, er ræða um, hvernig létta skuli undir með bændum. Á slíkum till. mun vera von frá búnaðarþinginu. Að öðru leyti skal ég játa, að flm. rökstyður mál sitt vel. Rétt mun það vera, að útflutningsgjaldið komi harðast niður á nokkrum hluta bænda, sem eigi bágt með að greiða það. En hér er ekki um mjög mikla fjárhæð að ræða. - Legg ég þá til, að málinu verði skotið á frest þar til er fleiri till. um lausn á erfiðleikum bænda geta orðið því samferða.

Halldór Steinsson Ég er á sama máli og hv. 2. landsk. um, að ekki beri að flýta afgr. frv., því að það hefir í för með sér allverulega skerðingu ríkissjóðstekna, og tel ég því ekki, að frv. sé rétt afgr. án þess að fjmrh. hafi látið í ljós álit sitt á því, að hvaða leyti og hve mikið þetta hafi áhrif á ríkissjóð. Ég verð að segja, að fjmrh. hafi sýnt mikið tómlæti með því að sýna sig ekki í deildinni á meðan umr. fóru fram. Vil ég því taka undir með þeim, sem vilja taka málið af dagskrá, svo að hv. d. geti síðar fengið tækifæri til þess að heyra álit hæstv. fjmrh.

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) [óyfirl.]: Það hefir oft áður verið til umr. hér á Alþingi að lækka útflutningsgjald af saltsíld, enda ekki að ófyrirsynju, þar sem tollur sá, sem á hana er lagður, er margfalt hærri tiltölulega en annað útflutningsgjald. Á sumarþinginu 1931 var tollur þessi lækkaður úr kr. 1.50 niður í 1 kr., en samt sem áður er hann mjög tilfinnanlegur, þegar tekið er tillit til salttollsins, sem nema mun kr. 0.50 á hverja síldartunnu. Hér er farið fram á, að tollurinn haldi sér eins og hann er nú á allri þeirri saltsíld, sem ekki er veidd af landsmönnum sjálfum. Öll sú síld, sem veidd er hér við land af útlendingum, verður þannig ekki undanþegin útflutningsgjaldinu. En eins og kunnugt er, var það ein af meginástæðunum fyrir því, að lög þessi um útflutningsgjald af saltsíld voru sett, að ríkissjóður fengi tekjur af gróða útlendinga af þessari veiði, en fyrir 12 árum voru það flest útlendingar, sem hana stunduðu. Það er öllum vitanlegt, að síldarútvegurinn hefir verið til mikilla hagsbóta fyrir landslýðinn. Þó er það svo, að hann hefir oft verið nærri því kominn að sligast, bæði af tollaálögum og skerðing á réttindum þeirra, sem hann stunda. Átti þetta sér stað fyrst og fremst á þinginu 1924. Þá er og hér í uppsiglingu annað frv. í þinginu þessa dagana, sem kveður enn sterkara að orði en nokkurt annað mál, sem áður hefir komið fram, um skerðingu þessa atvinnuvegar. Getur því svo farið, að hann beinlínis falli í rústir, ef lengra verður fram haldið á þessari braut. Vænti ég því, að hv.þdm. líti með velvild á frv. þetta og athugi það, að afkoma fjölda manna er mjög undir velgengni þessa atvinnuvegar komin. Læt ég svo útrætt um málið að sinni og legg til, að því verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og sjútvn.