Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég held, að þær brtt., sem hér liggja fyrir við frv., séu ekki svo mikils varðandi um hag ríkissjóðs, að ríkisstj. hafi neina ástæðu til þess að leggja sérstaklega á móti neinni þeirra. Brtt. á þskj. 541, frá hv. 2. þm. Skagf., sem fer fram á það, að ríkissjóður greiði 6 þús. kr. meira til búfjárræktar en gert er ráð fyrir í frv., sé ég ekki að geri neitt til eða frá fyrir fjárhag ríkissjóðs. Brtt. á þskj. 347, um læknishéraða- og prestakallasjóði, sem fer fram á 3000 kr. greiðslu í prestakallasjóði, getur heldur ekki varðað neinu fyrir ríkissjóðinn. Þá eru loks brtt. um að færa inn í frv. ný ákvæði, sem áður hafa verið í öðru frv., og mér finnst satt að segja, að þær till. séu heldur ekki svo mikils varðandi, að ríkisstj. hafi neina sérstaka ástæðu til að hafa nokkur sérstök afskipti af því, hvort þær verða samþ. eða ekki. Veigamesta till. er á þskj. 620, um að fresta prentun á umræðuparti þingtíðindanna fyrir árið 1940. Það er rétt, sem hv. þm. Borgf. sagði, að þessi till. er borin fram í samráði við ríkisstj., ásamt ýmsu öðru, sem fjvn. hefir tekið til greina að meira eða minna leyti. Ég get staðfest það, að það var samkomulag um það innan ríkisstj., að þessum till. skyldi verða hreyft. Ég fyrir mína parta hefi haft þá skoðun, að þetta væri minna fjárhagsatriði fyrir ríkissjóð en margir vilja vera láta. Sannleikurinn er sá, eins og hv. 6. þm. Reykv. benti sérstaklega á, að önnur prentun þingtíðindanna myndi vaxa nokkuð við þetta, vegna þess, að það kæmi fram í skjalapartinum ýmislegt, sem annars er í umræðupartinum. Það er líka ýmiskonar kostnaður við umnæðupartinn, þó hann sé ekki prentaður, sem helzt eftir sem áður, og verður kannske nokkru meiri en áður. Ég get fært nokkur rök að því, að kostnaðurinn myndi sennilega verða engu minni, ef umræðuparturinn verður ekki prentaður, heldur en þó hann væri prentaður, þegar líka er eins ástatt eins og nú, að það er fyrirtæki ríkisins, sem vinnur þetta verk, en af því leiðir, að ef prentunin er felld niður, þá verður afkoma þessa ríkisfyrirtækis nokkru lakari heldur en ef það hefði áfram þetta verk. Það má gera ráð fyrir, að þetta verði að taka úr einum vasanum og láta í hinn, ef fella á niður prentunina. Það er á gangi vísa hér í þingsölunum um, að ríkisstj. ætli að fara að fara að verða góð stjórn. Eftir málvenjunni er venjulega átt við, þegar drengur á að vera góður drengur og stúlka góð stúlka, að þá eigi að sýna þeim eftirlæti, sem svo hefir mælt. Ég hygg, að svo muni og verða um ríkisstj., hún muni verða þinginu eftirlát um það, hvernig farið verður með þessa till., og ekki gera það að neinu deilumáli, hver úrslit till. fær.

*Steingrímur Steinþórsson: Fjhn. hefir borið hér fram nokkrar brtt. við þetta frv., og skal ég lýsa þeim stuttlega. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 620, en þar ber fjhn. fram tvær brtt. um það, að tvær gr. úr frv. um nokkrar bráðabirgðaráðstafanir, á þskj. 595, verði fluttar þaðan og inn í þetta frv. Hv. 1. þm. Rang. (SvbH) hefir mælt fyrir þeim við meðferð þess máls hér í d. á síðasta fundi og getið þess, hvers vegna fjhn. tók þessa afstöðu, og þarf ég ekki að endurtaka það hér. Ég get aðeins tekið það fram, að þessi ákvæði voru um það, að fresta framkvæmd l. um ferðaskrifstofu ríkisins og að fresta prentun á umræðuparti Alþt. fyrir árið 1940. Talið var, að þessar gr. ættu samkv. eðli sinu heima í þessu frv. og væri því sjálfsagt, ef þessar till. yrðu samþ., að þær yrðu fluttar þangað inn. En þó skal ég nefna það, að ekki voru allir nm. sammála um, að flytja bæri þessi ákvæði inn í þetta frv., ef Nd. vildi samþ. þau, og í öðru lagi voru nm. mjög ósammála um það, hvort ætti að samþ. þau eða ekki. Hv. 6. þm. Reykv. (SK) hefir borið fram brtt. á þskj. 623, um það, að fella niður síðari hluta fyrri brtt., sem er um það, að heimila ríkisstj. að verja svipaðri fjárhæð eins og sparast með því að fresta framkvæmd l. um ferðaskifstofu ríkisins til þess að bæta aðbúnað á gistihúsum og auka hreinlæti á ferðamannaleiðum. Ég mun ekki ræða þessa brtt. fyrr en hv. flm. hefir mælt fyrir henni. En sumir þeirra, sem sæti eiga í fjhn., eru því mótfallnir að fresta prentun á umræðupartí Alþt. fyrir árið 1940, og skal ég geta þess, að ég er einn af þeim. Ég er andvígur því, vegna þess að allt frá þeim tíma, er Alþ. var endurreist, hefir verið talið sjálfsagt að prenta umr., og ég er svo fastheldinn, að mér finnst það færi illa á því að fella þetta niður. Ég álít ekki, að þar sé um svo stórt fjárhagsspursmál að ræða, að það geti orkað nokkru um afkomu ríkissjóðs né þjóðarhaginn almennt, og þess vegna sé engin ástæða til að grípa til slíkrar samþykktar. Ég tel, að fjárhagshliðin skipti minnstu máll. En ýmsir halda því fram, að umræðupartur Alþt. sé nú orðinn mjög léleg heimild, því að svo að segja engir af hv. þm. leiðrétti ræðu sínar. En mér finnst það heldur leiðinlegt að þurfa að viðurkenna þetta, og ef það er rétt, held ég, að þm. ættu heldur að taka upp hinn forna sið, að leiðrétta ræður sínar, svo að það yrði ekki til hindrunar því, að leyfa mætti þeim að birtast á prenti. Alþ. á að vera opinber stofnun fyrir alla þjóðina, en því aðeins getur það verið það, að Alþt. séu birt almenningi á þennan hátt. Ef Alþ. því er sérstaklega annt um að viðhalda því áliti, að þingið sé fyrir almenning í landinu, verður það ekki gert með því, að almenningi gefist ekki kostur á að fylgjast með þeim umr., sem fara fram á Alþ. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta að svo stöddu, því að ég geri ráð fyrir, að einhver úr meiri hl. fjhn. geri grein fyrir þessu, því að eins og ég hefi tekið fram, er það meiri hl. þeirrar n., sem er með því að flytja þetta ákvæði inn í frv. Þá ætlast fjhn. til þess, að þessar brtt. verði 19. og 20. liður í 1. gr. frv. til l. um bráðabirgðabreyt. nokkurra l. Þá flytur fjhn. brtt. á þskj. 547, sem verður 10. liður 1. gr. og fer í þá átt, að fresta framkvæmd 5. gr. laga nr. 98 19. júní 1933, um læknishéraða- og prestakallasjóði. Því hefir verið haldið fram, og fjhn. fært rök fyrir því, að aldrei myndi nema eitt læknishérað verða læknislaust í einu. Nefndin féllst á að fella þetta ákvæði niður um leið og heimilað væri, að í prestakallasjóði mætti renna 3 þús. kr. Ég sé ekki ástæðu til þess að tala meira að svo stöddu um þessa brtt. Það eru nú ekki fleiri till., sem fjhn. hefir borið fram við frv. En svo hefi ég borið fram brtt. við 12. tölul. 1. gr. á þskj. 541, sem í raun og veru þarf ekki að eyða orðum að, en þar er farið fram á að greiða 68 þús. kr. í stað 62 þús. til búfjárræktar. Ég vænti þess því, að hv. d. samþ. þessa brtt. Ég skal svo geta þess, að eins og hv. þm. vita, er nú kominn 2. jan. 1940, en í 2. gr. frv. stendur: Lög þessi öðlast gildi 1. jan. 1940. –Ég vil því fyrir hönd n. bera fram skrifl. brtt. við 2. gr., svo hljóðandi: Lög þessi öðlast þegar gildi. Ég sé ekki ástæðu til að tala meira um þetta, á. m. k. ekki að svo komnu.



Á þskj. 620 flytur fjhn. brtt. um að fella niður að prenta umræðupart Alþt. fyrir árið 1940. Það er nú ekki í fyrsta sinn, sem till. kemur fram um þetta á Alþ., annaðhvort að fresta að prenta Alþt. eða um það, að hætta að láta skrifa niður ræður manna og birta þær. En slíkar till. hafa ávallt verið felldar. Síðast var þetta til umr. árið 1935; þá bar fjvn. fram slíka till., sem var felld af Sþ., og þar sem mikill meiri hl. þeirra manna, sem þá greiddu atkv. gegn till., eiga nú sæti á Alþ., vildi ég vænta þess, að þau yrðu afdrif þessarar till., að hún yrði felld. Eins og hv. 2. þm. Skagf. tók fram og vitað er, þá hafa þingtíðindi verið prentuð allt frá því Alþ. var endurreist, nærri því um 100 ára skeið. Þrátt fyrir það, þó að ekki birtust orðréttar ræður manna, þá eru þær samt mikilsverðar heimildir fyrir nútímamenn, sem fylgjast vilja með störfum þingsins, og eigi síður mun það þegar frá liður verða talin söguleg heimild, þrátt fyrir það, þó að ekki birtist orðréttar ræður manna. Ég er því í engum vafa um, að það myndi fordæmt af ýmsum seinni tíma mönnum, ef hætt yrði að prenta þingtíðindin. Það má einnig benda á, að sem betur fer er ekki það hallæri hér á landi nú, að ástæða sé til þess að láta hætta að prenta þingtíðindin. Það má benda á, að á hinu mikla hallæristímabili, sem gekk yfir landið 1880 til 1890, var þessu haldið áfram, enda þótt þau útgjöld, sem af þessu stöfuðu, væru þá miklu stærri hluti af útgjöldum ríkisins heldur en nú er. Þessi útgjöld eru nú hlutfallslega miklu minni en þau hafa nokkru sinni áður verið. Ég tel það mjög illa ráðið, ef farið verður á þennan hátt að loka þinginu að verulegu leyti fyrir mörgum landsmönnum. Ég vil benda á það ennfremur, að einmitt með því að gera þessar ráðstafanir, sem hér er lagt til, þá er þeim mönnum, sem eru á móti þingræðinu, gert léttara fyrir en áður að bera fram við landslýðinn ýmiskonar blekkingar um það, hvað gerist á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Það er ekki rétt af okkur að draga á þennan hátt úr þeim upplýsingum, sem almenningur getur fengið af störfum þingsins. Ég vil að síðustu henda á í sambandi við þessa till. um að fresta prentun Alþt. árið 1940, að þingið fyrir það ár er ekki byrjað, en ef útlitið verður svo ískyggilegt, þegar þingið hefst, að þessi ráðstöfun þyki nauðsynleg, þá er nógur tími til að bera slíka till. fram þá; það er engin þörf á því að lögfesta slíkt nú. Ég vil vænta þess, að hv. þd. felli þennan lið till., og vil jafnframt vænta þess, að forseti beri hann upp sérstaklega.

*Jón Pálmason: Ég geri ráð fyrir, að hv. þd. hafi veitt því athygli, að ég hefi flutt brtt. við frv. ásamt hv. þm. Borgf. og hv. 2. þm. Rang. Brtt. er á þskj. 635 og fer fram á það að fresta á þessu ári framkvæmd l. um eftirlit með opinberum rekstri, svokölluðum rekstrarráðum. Eins og menn muna, var þessi löggjöf sett 1935 á þeim grundvelli, að þetta ætti að vera áhrifaríkt vald, sem ætti að koma í veg fyrir, að það fé yrði misnotað, sem Alþ. veitti, og að það færi ekki fram úr áætlun. Nú hefir reynslan orðið sú, að þessi löggjöf hefir haft litla þýðingu. Þess vegna er það, að fjvn. hefir lagt til, að framkvæmd þessara l. falli niður næsta ár. Ég skal geta þess strax, að till. er miðuð við það, að þessi l. væru til umr. og afgreiðslu fyrir áramót. Þess vegna stendur, að umboð þeirra, sem um ræðir í þessum l., falli niður frá 1. jan. 1940. Af því nú er komið fram yfir áramót, er rétt að flytja skrifl. brtt. við þessa grein, að í staðinn fyrir „l. jan.“ komi: nú þegar. - Ég skal svo ekki fara um tillöguna fleiri orðum. Út af því, sem hv. þm. V.-Húnv. og hv. 2. þm. Skagf. sögðu um brtt. þá, sem komið hefir fram um að fresta prentun Alþt. fyrir árið 1940, vildi ég segja nokkur orð. - Till. þessi er, eins og menn vita, runnin frá hv. fjvn., eins og margar till. hér. Þessi till. er um það, að draga saman þann kostnað, sem hjá ríkinu hefir verið undanfarin ár; hún er einn liður í því kerfi, sem n. hefir hugsað sér til þess að færa niður gjöld, sem á ríkinu hvíla. Það eru þó fáar till. í þessu kerfi, sem miða að því að færa niður gjöldin. Ég verð að segja það hvað mig snertir, að ég mundi aldrei hafa gengið inn á það, að færa niður gjöld á fjárl. til nýbýlasjóðs, hefði ég ekki búizt við, að það ætti að ganga miklu lengra í því að færa niður þau gjöld, sem ekki eru nauðsynleg, t. d. elns og það, að fresta prentun Alþt. Ég skal þó játa, að það er minni ástæða til þess að samþ. hana en ella myndi, af því að þingið hefir ekki lagt rækt við að lækka útgjöldin á öðrum sviðum. Eigi að síður verður að taka það til athugunar, hve miklu sé sleppt við að samþ. þessa till. Ég skal ekki halda um það langa ræðu, en aðeins geta þess, að aðstaðan er breytt frá því, sem áður hefir verið, þar sem landsfólkið fær nú útvarpsfréttir af því, sem gerist á þinginu. Menn hafa einnig tækifæri til þess að fylgjast með blöðum landsins. Þar að auki er til þess ætlazt, ef þessi till. verður samþ., að ræður manna séu skrifaðar á þinginu eftir sem áður og handritin geymd. Út í þetta skal ekki farið lengra, því það er sjálfsagt nokkurn veginn ljóst fyrir öllum þm., hvað hér vakir fyrir, því hér er um að ræða 40 þús. kr. útgjöld, og um það hvort þessi gjöld eigi að spara eða ekki. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, en leyfa mér að afhenta hæstv. forseta skrifl. brtt.

*Ásgeir Ásgeirsson: Ég vil aðeins lýsa yfir því f. h. þm. Alþfl., að þeir munu greiða atkv. á móti því að fella niður prentun Alþt. Þessi till. á ekki þann rétt á sér nú eins og fyrst þegar hún kom fram. Í síðasta ófriði, 1914–18, var aldrei gripið til þess að fella niður prentun Alþt., og það þarf vissulega meira hallæri en nú er til þess, að gripið verði til slíkra ráðstafana, og við vonum allir, að til þess komi ekki. Þó að það megi nefna þá breyt., sem orðið hefir síðasta áratug með útvarpinu, þá kemur útvarpið aldrei í staðinn fyrir Alþt. Það hefir reynzt svo á okkar þingi, að það hefir heldur dregið úr notkun útvarps fyrir þingið. Það sama má segja, að orðið hafi á öllum Norðurlöndum, að mjög hefir dregið úr notkun útvarps í sambandi við þinghald. Það gilda sumstaðar, t. d. í Englandi, bönn við því að útvarpa ákveðnum málum frá þinginu. Alþt. eru öruggasta sönnunin, sem samtiðin getur fengið um það, hvað gerist á þinginu. Prentun Alþt. stendur í lifandi sambandi við okkar stjórnskipulag, og það mundi verða því skipulagi hættulegt, að slík prentun félli niður. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta, en vildi, að það kæmi í Alþt., sem ég vona, að verði prentuð. Alþfl. stendur á móti því, að þau séu felld niður. Það þarf neyðarástand til þess að grípa til slíkra ráðstafana, og þó að gripið yrði til þess, mundi það vafalaust verða prentað upp síðar, sem niður hefði fallið.

*Pétur Ottesen: Það fara nú að ganga nokkuð víða umr. um þessi mál. Þær byrjuðu í sambandi við annað frv., sem hér liggur fyrir. Ég vil þó segja það út af því, sem fram hefir komið hér, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, er einn liður í því samkomulagi, sem orðið hefir innan stj., eftir því sem ég bezt veit, um að greiða götu ýmissa till., sem eru fólgnar í frv. um að fresta framkvæmd ýmissa ráðstafana í sambandi við ófriðarástandið. Þess vegna þykir mér það einkennilegt, ef ég á að skilja það svo, að þetta sé samkomulag, þegar einn af þm. jafnaðarmanna stendur hér upp og lýsir því yfir, að jafnaðarmannafl. sé á móti þessu ákvæði. Það hefir þá eitthvað skolazt til á leiðinni til mín um afstöðu ríkisstj. til þessa frv., ef þetta er tilfellið. Ég þykist hafa góðar heimildir fyrir því, að stj. öll hafi sameiginlega afstöðu til þess að greiða götu þessara ákvæða um að fella niður prentun umræðuparts Alþt. fyrir árið 1940. Það hafa ýmsir hér verið að reka hníflana í þessar till., sem hér liggja fyrir, og er það náttúrlega ekki í áframhaldi af því, sem til var ætlazt, þegar till. voru bornar fram. Þó eru numdir í burtu þeir agnúar, sem ýmsir hafa vitnað í. Að því er snertir niðurfellingu Alþt., þá er það að segja, að þetta er ekkert nýtt mál hér á þingi; það hafa oft komið fram tili. um að fella þetta niður. Það er um gerbreyttar ástæður að ræða að því er það snertir að láta landsfólkið fylgjast með því, sem gerist í meðferð mála á þinginu. Áður fyrr var náttúrlega ekki um aðra leið að velja heldur en þá, að lesa Alþt., til þess að kynna sér mál þingsins. Nú er sem kunnugt er þetta breytt, bæði að því er blaðakost snertir og nú er einnig útvarpið komið til sögunnar og flytur daglega fregnir af öllu, sem á þinginu gerist. Niðurstaða mála er lesin upp í útvarpinu og einnig grg., sem fylgja frv. Þannig er það, að þessi mál koma fyrir eyru alþjóðar, þeirra, sem vilja hlusta á útvarpið, og einnig kemur það í blöðum. Einnig geta menn gert sér ljósa grein fyrir afstöðu einstakra þm. með því að fylgjast með atkvgr. Þannig eru ótal leiðir til þess að koma þessu á framfæri við landslýðinn. Þetta er því breytt aðstaða, og ekki nema eðlilegt, þó að þær framfarir, sem orðið hafa, komi hér til greina og verði til þess að breyta þessu. Það er vitanlega sjálfsagt að varðveita umr. og geyma handritin. Ég tel, að það væri rétt að láta vélrita ræðupartinn og eiga hann eins og í 4 eintökum til frekara öryggis fyrir seinni tímann. Ég tel þess vegna, að þessi breyt. sé ekki annað en afleiðing af breyttum aðstæðum í þessu landi, sem engum dettur í hug að rísa upp á móti, þar sem allt verður að breytast og laga sig eftir hinum breyttu aðstæðum í þessum efnum. Ég veit ekki annað en um þessa liði hafi orðið samkomulag innan ríkisstj. um að koma þeim fram. Ég læt mig þess vegna ekki miklu skipta, þó einstaka þm. sé að reka hníflana í eitt og annað, því ríkisstj. er ábyrg um að koma þessu áfram, þar sem hún er búin að taka þetta að sér. Þessu máli öllu var skotið til ríkisstj., og það, sem hún gat fengið samkomulag um, átti fram að ganga. Við sjáum svo, hvernig ríkisstj. tekst að koma þessu áfram. Það er nokkurskonar prófsteinn á styrkleika hennar og samstarfið í hinum einstöku flokkum. Það á ekki við að ræða aðrar gr. í frv., t. d. 5. gr., um útvarpið, nú. Ég mun þess vegna láta biða að gera mínar aths. við þær umr., sem fram fóru um það hér áður.

*Sigurður Kristjánsson: Ég á brtt. á þskj. 623 við fyrri liðinn, sem fjhn. hefir lagt til, að færður verði af frv. um nokkrar bráðabirgðaráðstafanir yfir á þetta frv. um bráðabirgðabreyt. nokkurra l. - Ég skal taka það fram, að ég vissi ekki annað, þegar þessar brtt. voru að fara í prentun, en þar væri miðað við tölul., en nú sé ég, að þær koma fram í stafl. 1. brtt. er við þá gr. í frv. um nokkrar bráðabirgðaráðstafanir, þar sem lagt er til, að fresta skuli framkvæmd l. um ferðaskrifstofu ríkisins. Við litum svo á allir nm., að ef þetta væri samþ., þá ætti það heima í frv. um bráðabirgðabreyt. nokkurra l., og lögðum við þess vegna til, að það væri fært þangað. En ég var ósamþykkur síðari málsgr. gr., að heimila ríkisstj. að verja svipaðri upphæð til þess að bæta aðbúnað á gististöðum og auka hreinlæti á ferðamannaleiðum, því það er meiningin að innheimta þetta gjald, sem átti að vera til að halda uppi ferðaskrifstofu, en því er bætt við, að það eigi ekki að fara beint í ríkissjóð, heldur megi það fara til að auka hreinlæti á gististöðum úti um landið og bæta skilyrði til gistingar. Ég er sannfærður um, að þó mjög sé ábótavant skilyrðum til gistingar víða á landinu, þá er það órannsakað mál, hvort þetta fé hefir mikla þýðingu í þessu sambandi. Það verður fyrst að liggja fyrir athugun um það, hvað gera eigi með þessu fé. Það er þess vegna rétt, að ríkissjóður taki við þessum tekjum í almennar þarfir, þangað til búið er að gera einhverja athugun á því, hvað nauðsynlegt er að gera til þess að bæta skilyrði til gistingar, og hvað slíkt myndi kosta. Ég held þess vegna, að það væri rétt fyrir hv. d. að fallast á, að síðari málsgr. falli niður, enda væri þá síðar hægt að taka upp greiðslu úr ríkissjóði, ef hann er þess megnugur, til þess að bæta gististaði í landinu, ef það sýnist vera hægt að gera það fyrir smáupphæð, því hér er vitanlega ekki nema um smáupphæð að ræða. Mér þykir ólíklegt, að stj. kæri sig um að taka við þessu á þennan hátt, því það er vandaverk að ákveða, hvar eigi að nota þetta fé, þar sem svo mikil þörf er fyrir hendi. Um hinn liðinn, prentun þingtíðindanna, ætla ég að segja örfá orð. Ég ætla í fyrsta lagi að lýsa því yfir, að ég er því mótfallinn, að hætt sé að prenta þingtíðindin, en ef sú till. verður samþ., þá álit ég eins og meðnm. mínir, að hún eigi heima í frv. um bráðabirgðabreyt. nokkurra l. Rök mín fyrir því, að ekki beri að hætta að prenta þingtíðindin, eru að miklu leyti hin sömu og þeirra, sem hér hafa talað. Ég tel ekki hæfa að loka þessari heimild fyrir almenningi, hvort sem hún er meira eða minna notuð. Ég vil segja það um kostnaðinn, að ég held, að hann myndi ekki minnka mikið, þó hætt væri að prenta þingtíðindin. Ég er sannfærður um, að skjalaparturinn myndi bólgna geysilega mikið. Þegar menn vissu, að ræður þeirra kæmust ekki til almennings, þá myndu menn taka upp það ráð að skrifa heilar ritgerðir í skjalapartinn sem grg. fyrir máli sínu, og ég er óviss um, að það yrði miklu ódýrara en prentun þingtíðindanna. Sú mótbára gegn því að prenta umræðupartinn, að hann sé ekki rétt mynd af því, sem sagt er í þinginu, hefir við nokkuð að styðjast. Þegar að menn leiðrétta ekki ræður sínar, þá er ekki við öðru að búast en þar standi mikið af ónákvæmni og að málfarið sé, öðruvísi en það var hjá manninum, þegar hann flutti ræðuna. Þó ræðurnar séu leiðréttar, þá er heldur engin trygging fyrir því, að þær komi réttar fyrir almenningssjónir, því þm. geta breytt því, sem þeir hafa þó vissulega sagt. En það er einfalt ráð til þess að ræðurnar verði eins og maður talar þær, og það er að láta menn tala í hljóðnema. Mér er sagt, að sá útbúnaður kosti ekki geysimikið. Þá yrði hver ræða að vera eins og hún er töluð, því þá fengju menn ekki að breyta neinu, og gæti það orðið til þess, að ekki yrði eins mikið málskraf á þessari samkundu og verið hefir, ef menn vissu, að hvert orð kæmi fyrir almenningssjónir eins og þeir hafa talað það. Ég tel það ótækt að gefa fólki ekki kost á að sjá, hvað menn hafa sagt og hvernig menn hafa greitt atkv. við nafnaköll um þingmál. Það er ein brtt. á þskj. 635, sem minnzt hefir verið á, en hún er um það, að fresta framkvæmd l. um svokölluð ráð. Mér þykir ástæða til að minnast á þetta, þar sem mér er þetta mál dálítið kunnugt. Þegar þessi ráð voru samþ., þá var ég mótfallinn því, að það væri gert, en síðan hefi ég átt sæti í einu af þessum ráðum, móti vilja mínum. Ég hefi aldrei haft trú á þeirri leið til þess að hafa eftirlit með opinberum rekstri. Ég hefi lagt til, að í þeirra stað hefðu endurskoðendur ríkisreikninganna, a. m. k. einn þeirra, daglega slíka gagnrýni á hendi. Af þessu geta hv. þm. skilið, að mér er ekki mjög annt um þessi ráð. En mér þykir það hlægilegt að koma með till. um að fresta framkvæmd þessara l., en koma ekki með till. um að afnema þau. Þetta á víst að vera sparnaðartill. En vita menn, hvað þessi ráð kosta? Ég hefi nokkra vissu fyrir því, að það ráð, sem ég starfa í, hefir starfað mest af þessum ráðum, en fyrir starf í því ráði voru greiddar á síðastl. ári 900 kr. Það er því ekkert fjárhagslegt gagn að því að fresta framkvæmd l. um þessi ráð. Mér þykir líklegt, að hin ráðin hafi ekki nema 1/3 af þessari upphæð. Þar sem um þetta hefir verið rætt nokkuð, þá vil ég geta þess, að það ráð, sem ég starfa í, skrifar mánaðarlega skýrslu um tekjur og gjöld þeirra stofnana, sem það er sett yfir. Það reiknar út þessi gjöld og ber þau saman við fjárveitingarnar, og ef einhver liður fer fram úr áætlun, þá sendir ráðið ráðh. það til athugunar. Ég get getið um það, að ráðið hefir eftir beiðni ráðh. rannsakað eina stofnun og gert till., sem þegar eru komnar til framkvæmda, um útgjaldasparnað, sem nemur um 60 þús. kr., og það er þó stofnun, sem ekki hefir rekstur upp á 1 millj. kr. Ég hefi getið þessa til þess að skýrt sé rétt frá um þetta, svo menn hafi ekki rangar hugmyndir um þessi ráð. Ég mun að sjálfsögðu ekkert hafa á móti því, að framkvæmd l. um þessi ráð sé frestað. Mér finnst það þó hlægilegt, þegar ætlunin er að koma með eitthvað til sparnaðar fyrir ríkið, að það skuli þá ekki vera komið með frv. um að fella þessi l. úr gildi. Það er það eina, sem vit væri í til sparnaðar í þessum efnum, því það gæti orðið til þess, þegar þessi ráð væru úr sögunni, að þingið setti eitthvert öryggi i staðinn, en það er hlutur, sem ég þykist hafa sýnt fram á áður, að það vantar gagnrýni á eyðslu ríkissjóðsins, sem framkvæmd er á sama tíma og greiðslurnar fara fram. Það þýðir lítið að vera að endurskoða ríkisreikningana löngu síðar, eða 2 árum eftir að greiðslurnar hafa farið fram. Ég vil því alvarlega beina því til hv. þm., að ef þeir vilja halda við og auka gagnrýnina á greiðslum úr ríkissjóði, þá verður það ekki gert með þessum ráðum, heldur með því að hafa daglega gagnrýnandi endurskoðanda hjá ríkinu, en hitt vil ég einnig, að þessi ráð séu látin njóta sannmælis, því eftir því, sem ég þekki til, þá hafa þessi ráð reynt að rækja sitt starf og þau kosta ríkissjóðinn sáralítið.

*Steingrímur Steinþórsson: Ég mun ekki hafa langt mál um þetta. Ég ætla fyrst aðeins að minnast á brtt. á þskj. 635, frá hv. þm. A. Húnv. og fleirum, um að fresta framkvæmd l. um eftirlit með opinberum rekstri. Fjhn. hefir ekki tekið afstöðu til þessarar till., svo ég veit ekki, hvernig einstakir nm. líta á hana. En einn nm., hv. 6. þm. Reykv., sem á sæti í einu ráðinu, talaði um hana út frá sínu sjónarmiði. Mér skildist á honum, að hann hefði upphaflega verið á móti þessum ráðum og hann teldi rétt að afnema þau. Hann taldi þó, að þessi ráð hefðu gert eitthvert gagn. Hann hélt því jafnframt fram, að þessi ráð kostuðu ríkið litið, þar sem dýrasta ráðið og það ráð, sem hann á sæti í, kostaði ekki nema 900 kr. á ári. Ég hygg, að ef þau gera eitthvert gagn, sem mér skildist á hv. þm., að þau gerðu, þá sé það ekki ofborgað með þessum kr. Ég verð að segja, að eftir ræðu hv. þm. fóru að renna á mig tvær grímur með það, hvort ég ætti að fylgja þessari brtt. Þá er brtt. á þskj. 623, frá hv. 6. þm. Reykv., um að fella niður síðari hluta a-liðs á þskj. 620, um að heimila ríkisstj. að nota þá upphæð, sem þarna sparast, til þess að bæta útbúnað á gististöðum og fleira í því sambandi. Mér virðist, að ekki sé mjög langt bil milli hv. þm. og annara í fjhn., sem ekki vilja ganga inn á að samþ. þessa brtt., sem hv. þm. bar fyrst fram í fjhn. Hv. þm. viðurkennir, að það muni vera brýn þörf á, að eitthvað sé gert í þessum efnum, að bæta aðbúnað á gistihúsum og athuga betur um hreinlæti á ferðamannaleiðum. Hv. þm. taldi það helzt mæla á móti því að samþ. þetta nú, að ekki hefði farið fram nauðsynleg rannsókn á þessu ennþá, og taldi hann, að ríkisstj. ætti að láta þá rannsókn fara fram og síðan heimila fé úr ríkissjóði til þessara aðgerða. Ég ber nú það mikið traust til ríkisstj., að þar sem þarna er aðeins um heimild að ræða, þá vil ég fela henni þetta í því trausti, að hún láti athuga, hvað nauðsynlegt er að gera, og leggi ekki í aðrar framkvæmdir en þær, sem hún telur nauðsynlegt að gera eftir því ástandi, sem fyrir hendi verður á hinu nýbyrjaða ári. Með það fyrir augum hefir sá hluti n., sem ég fylgi í þessu, ekki viljað fella niður síðari hluta gr. Það kann vel að vera, að ástandið á hinu nýbyrjaða ári verði þannig, að engin ástæða sé til að hefja framkvæmdir í þessum efnum, því ef til vill koma engir ferðamenn til landsins. Ég sé ekki annað en það sé óhætt, ef þörf er á að gera eitthvað í þessum efnum, að heimila ríkisstj. að gera það, og það er ekkert annað, sem farið er fram á með þessu ákvæði í a-lið brtt. á þskj. 620. Ég ætla ekki að ræða frekar um prentun þingtíðindanna, því ég hefi sagt álit mitt um það efni áður, en ég vil taka það fram út af því, sem hv. þm. Borgf. sagði, þar sem hann áleit, að við, sem værum á móti þessu ákvæði og ef til vill einhverjum öðrum ákvæðum, sem fram hafa komið frá fjvn., værum bundnir við að fylgja till. í öllum atriðum, að ég get ekki verið þessu samþykkur. Fyrst og fremst er það af þeirri ástæðu, að ríkisstj. hefir aldrei komið á fund fjhn. til þess að ýta undir það, að n. fylgdi þessu, og í öðru lagi hefir ríkisstj. ekki þannig beitt sér fyrir þessu máli í umr. hér í hv. d., að það liti út fyrir, að hún hafi þessa aðstöðu til málsins. Ég hefi litið þannig á, þó sjálfsagt væri, að höfuðatriðin næðu fram að ganga, eins og ég álít líka, að gert hafi verið, þá væri langt frá því, að einstakir þm., sem annars styðja ríkisstj., væru bundnir við að fylgja þessum till. í einstökum atriðum. Það, að fella niður prentun þingtíðindanna, er gamalt deilumál í þinginu, svo það er ekki að vænta þess, að þeir þm., sem áður hafa verið andvígir því að fella niður prentun þingtíðindanna, muni fylgja því frekar nú, nema þeir þá sjái, að víðtækar ástæður séu fyrir hendi til þess að gera það. En ég hefi ekki getað sannfærzt um það af rökum þeirra hv. þm., sem mælt hafa fyrir því að fella prentunina niður: Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða frekar um þetta.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég hefi áður talað um þetta mál, þegar það var hér til 1. umr., og lýst afstöðu minni til þess, hvað ég ætla ekki að endurtaka. Það er auðséð, að svo slæmt sem þetta frv. var í upphafi, þá hefir það þó versnað í meðferðinni og niðurskurðurinn á ýmsum gömlum l. orðinn enn meiri en áður, en ég ætla ekki að sinni að fara frekar út í það. Hinsvegar ætla ég að víkja að þeim brtt., sem nú liggja fyrir, og skal ég þá sérstaklega víkja að fyrstu brtt., um að fresta prentun þingtíðindanna. Ég hefi áður komið inn á þetta mál; það var þegar sú till. lá hér fyrir í sínu gamla höggormslíki. Ég lýsti þá andstöðu okkar flokks við till., og get ég ekki sagt, að ég sé hrifnari af henni, þótt hún hafi nú verið sett inn í bandorminn. Út af ummælum hv. þm. Borgf. um till. vil ég minnast frekar á það, sem hann sagði, að vegna þess blaðakosts, sem flokkarnir nú hefðu til umráða, væri frekar hægt að sleppa prentun umr.parts Alþt. Blöðin birta yfirleitt lítið um þingið. Þau minnast ekki einu sinni á öll mál, sem fyrir það koma, og þau birta yfirleitt alls ekki þingræður, ekki einu sinni ræður sinna eigin flokksmanna, og það, sem þau skýra frá af þessu, er yfirleitt mjög litað, eftir því hvaða flokkur hefir átt í hlut í hvert skipti og hvaða flokks blöð það eru, sem skýra frá, svo blaðakosturinn hjá okkur er, hvað snertir upplýsingar um ræður frá Alþingi, einskis virði, og stundum verri en það, ef nota ætti hann til þess að fá þaðan sögulegar heimildir. Við þekkjum það, að þótt aðeins sé skýrt frá almennum fundi úti á landi, þá eru ummæli blaðanna oft svo mismunandi, að erfitt er að finna, að það sé sami fundurinn, sem skýrt er frá. Það nær ekki nokkurri átt að ætla að vísa mönnum í þessar heimildir. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. sagði, að menn fengju að heyra í útvarpinu af þingtíðindunum, þá er þar aldrei sagt frá neinum ræðum, þannig að landslýðurinn fær ekkert að vita um þær ræður, sem fluttar eru í Alþingi. með þingtíðindum útvarpsins. Það er langt frá því, að nokkrar þær framfarir, sem orðið hafa viðvíkjandi blaðakostinum og útvarpinu, geti að öllu leyti komið í stað prentunar Alþt. Þegar svo það bætist ofan á, að skera á niður útvarpsumr. þær, sem fram fara hér, eins og stjórnarflokkarnir hafa nú ákveðið, þá hefir þörfin fyrir prentun umr.partsins sannarlega ekki minnkað. Það var skemmtilegt að heyra yfirlýsingu hv. þm. Borgf. og bera hana saman við ræðu hæstv. forsrh. í hv. Ed. fyrir skömmu, þegar rætt var um lögregluna þar. Hv. þm. Borgf. lýsti því yfir, að ríkisstj. væri ábyrg fyrir því, að þetta frv. kæmist í gegnum þingið, rétt eins og framkvæmdarvaldið ætti að fara að skipa löggjafarvaldinu fyrir um, hvað það ætti að gera, en hæstv. fjmrh. lýsti því yfir, að þetta myndi ekki verða gert að kappsmáli, heldur yrði þingviljinn látinn ráða, og virtist hæstv. fjmrh. vilja undirstrika, að hann liti öðruvísi á þetta en hæstv. forsrh. gerði, þegar hann gaf sýnar yfirlýsingar í sambandi við ríkislögregluna. Virtist hann vera farinn að óttast, að nú væri að skapast hér ný stjórnarkreppa, og þar sem ekki eru liðnir nema eitthvað 2 eða 3 dagar síðan við lá, að ríkisstj. væri felld, þá er eðlilegt, að hún fari nú varlega í sakirnar. Annars gleður það mig, hvað þetta frv. fær slæmar undirtektir, þar sem hver hv. þm. hefir staðið upp á fætur öðrum til að mótmæla því. Ég vil undirstrika það, sem hv. þm. V.-Húnv. tók fram, að frá lýðræðislegu sjónarmiði væri hættulegt að hætta að prenta þingtíðindin. Það er sannarlega ekki svo mikið eftirlit, sem alþýða manna getur haft með þinginu, og svo léleg sem þau tök eru, sem kjósendurnir hafa á þm. almennt nú orðið, þá er ekki þar á bætandi. Að síðustu vil ég minnast á brtt. um ráðin. Ég verð að segja, að þegar ég sá þessa brtt. fyrst, og þegar hv. 6. þm. Reykv. byrjaði að tala, þá virtist mér hann færa ákveðin rök fyrir því, að þessi ráð væru aðeins slæmur og gagnslaus bitlingur, sem ekki mundi gera neitt gagn. En ef á það er litið frá því sjónarmiði, hvort eigi að spara með. því að koma þessari till. í gegn, þá virtist nú með því dæmi, sem hann nefndi, þar vera kastað frá sér möguleika til að spara 60 þús. kr. með því að borga 900 kr. Ég verð því að segja, að þótt ég hafi litla tiltrú á þessum ráðum, þá finnst mér, að þau mættu fá að sýna sig heldur lengur en þau hafa gert. Þá kem ég að því, sem ég vildi segja almennt viðvíkjandi þessu frv. Það sækir áfram í sama horfið í öllum þeim liðum, sem bætzt hafa inn í „bandorminn“. Niðurskurðurinn er alltaf á verklegum framkvæmdum og þörfum styrkjum, en aldrei á því, sem raunverulega mætti spara í þjóðfélaginu; það er aldrei hreyft við háu laununum eða yfirleitt neitt tekið af þeim, sem einhverju hafa að tapa. Ég verð að segja, að það er nokkuð sláandi dæmi um, á hvern hátt sparnaðurinn er, þegar helzti sparnaðarpostuli þingsins - ég á við hv. þm. A.-Húnv. - lýsti því áðan yfir, að hann mundi ekki hafa gengið svo vægt fram í fjvn. með niðurskurð fjárl., ef hann hefði haldið, að tekið yrði svo linum tökum sem gert hefir verið á því að skera niður aðra liði. Ég hefi oft áður bent á hin hálaunuðu embætti, og ég ætla ekki að endurtaka það, en það er von, að þjóðinni blöskri, þegar hún sér, að sífellt er verið að bæta í „bandorminn“ niðurskurði verklegra framkvæmda, en ekki hreyft við hálaunamönnunum.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég vil taka það fram, að brtt. á þskj. 620 er orðuð þannig: „Fresta skal að prenta umræðupart þingtíðindanna fyrir árið 1940“, og vil ég geta þessa, svo hún verði ekki misskilin. Hygg ég, að hún sé rétt skilin þannig, og mun það hafa verið tilætlun flm., að átt sé við þá prentun, sem fram á að fara á árinu 1940, en ef ekki er gerð sérstök grein fyrir þessu, má skilja það svo, að fresturinn eigi aðeins að ná til prentunar þingtíðinda frá þingi, sem haldið verður á árinu 1940, en prentun fer fram á 1941. Ég veit ekki, hvort hæstv. forseti álítur, að bera þurfi fram brtt. við tillgr., til þess að réttur skilningur náist. Ég sé ekki ástæðu til að gera brtt. að umræðuefni, en skýt því til hæstv. forseta, hvernig hana beri að skilja, og mun úrskurður hans verða óvéfengjanlegur, eins og aðrir úrskurðir hans. Út af því, sem hv. þm. Borgf. sagði, að ríkisstj. hefði tekið það að sér að tryggja, að frv. um bráðabirgðabreyt. nokkurra l. kæmist í framkvæmd, þá skal ég geta þess, að hann mun hafa það eftir mér. Ég skal játa, að ég skildi málið þannig, að ríkisstj. stæði saman um þau frv., sem hún hefir sjálf gengið frá og talað um sín á milli. Hinsvegar verð ég að segja, að sumt af því, sem síðar hefir gerzt með samþykkt fjárl„ gæti gefið ríkisstj. ástæðu til að óska eftir að breyta þeirri afstöðu, en það breytir ekki því, að ég mun greiða atkv. með frestun á prentun þingtíðindanna. Ég verð að líta svo á, að þessi prentun sé nauða ómerkileg, og ekki hefir henni farið fram við það, að hv. þm. hafa yfirleitt hætt að lesa ræður sínar yfir. En ég verð að segja, að ég tel þau rök fremur léttvæg, að ekki verði mikill sparnaður að þessu vegna þess, að kostnaðurinn við prentun skjalapartsins muni aukast svo mjög E. t. v. fer svo, en einnig það tel ég til bóta. Ég vil leyfa mér að telja það heppilegra að stækka skjalapartinn, svo að hv. þm. fengju tækifæri til að gera skriflega grein fyrir skoðunum sínum, en fella aftur niður ræðupartinn. Með því fá menn rétta grein gerða fyrir skoðunum sínum, en það fá þeir ekki í umr.partinum. Þm. myndu vanda sig meira með ræður sínar, ef þeir vissu, að þær kæmu almenningi fyrir sjónir eins og þær eru fluttar á Alþ. Þá vildi ég segja það út af brtt. hv. 6. þm. Reykv. um, að síðari liður a-liðs brtt. á þskj. 620 verði felldur niður, að ég hefi frétt, að hv. 2. þm. Skagf. hafi fellt þetta ákvæði inn í brtt. n. Hér er ekki um annað að ræða en að veita ríkisstj. heimild til að verja nokkurri upphæð til að bæta gististaði, og ég held, að vel megi fella saman framkvæmd þessarar heimildar og skoðun þá, sem lýsti sér í ræðu hv. 6. þm. Reykv. Ég held, að ríkisstj. sé fær um, ef hún fær þessa heimild, að framkvæma hana eins og hv. þm. óskar. Hún mun áreiðanlega gera sér grein fyrir, hvar þörfin er brýnust, og verja svo fénu til að bæta nokkra gististaði, en ég hygg, að allir hv. þm. séu sammála um, að þess sé þörf. Mér þætti betra, ef hv. 6. þm. Reykv. vildi annaðhvort falla frá brtt. sinni, eða þá að hún yrði ekki samþ., út frá þeim rökum, sem ég hefi nú í fáum orðum skýrt frá.

Forseti (JörB) : Út af ummælum hæstv. atvmrh. vil ég taka það fram, að ég skil brtt. um, að prentun umræðupartsins verði frestað fyrir árið 1940, svo, að þar sé átt við umr.part fyrir það þing, sem haldið verður á þessu ári. Ég heyrði á hæstv. ráðh., að hann skildi brtt. ekki þannig, en þetta hefir komið glöggt fram í umr., og hv. n. hefir nú lokið störfum án þess að bera fram nokkra brtt. Mér virðist brtt. svo skýrt orðuð, að ekki sé hægt að leggja annan skilning í hana en að hún eigi að taka til umræðupartsins fyrir aðalþingið, sem haldið verður á þessu ári.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) ; Ég vil beina því til hv. fjvn. að athuga þetta, þótt úrskurður hæstv. forseta sé óvefengjanlegur, eins og allir hans úrskurðir. En ég álít, að hv. fjvn. hafi ætlazt til, að sá skilningur, sem ég nefndi, væri lagður í brtt., enda kemur það saman við fjárl., þar sem ekki er áætluð nein upphæð til þess að standast kostnað af prentun ræðuparts á þessu ári.

Forseti (JörB) : Ég vil beina þeirri ósk til þeirra ræðumanna, sem eiga eftir að taka til máls, að stytta mjög mál sitt, svo hægt verði að ljúka umr.

*Jón Pálmason: Ég vil byrja á því að segja nokkur orð í sambandi við brtt. á þskj. 635, viðvíkjandi rekstrarráðunum. Það kom fram hjá hv. 6. þm. Reykv., að það væri óviðfelldið að fara fram á að fresta þessu með l., en afnema það ekki. Ég vil geta þess, að hugmynd okkar flm. þessarar brtt. var, að þessu yrði frestað með l. þetta ár, en svo var auðvitað meiningin, að ráðin yrðu aldrei látin ganga aftur. Viðvíkjandi því, sem sagt hefir verið um kostnaðinn, sem af þessu leiðir, þá skal ég segja það, að það hefir komið í ljós hér eins og viðar í okkar fjármálakerfi, að ekki hefir verið farið sem nákvæmast eftir l., þegar verið er að borga þeim, sem þarna eiga hlut að máli. Í nokkrum tilfellum hefir a. m. k. verið borgað hærra en tilskilið er í l., og ef ég man rétt, hefir öðru því ráði, sem enginn veit til, að hafi starfað neitt verulega, verið borgað hærra en því ráði, sem hv. 6. þm. Reykv. á sæti í og er eina ráðið, sem nokkuð hefir starfað. Sumarið 1938 voru útgjöldin við þessi ráð 4 þús. kr. Það er auðvitað lítil upphæð í augum þeirra manna, sem hugsa í hundruðum þúsunda og milljónum og sjá ekki ástæðu til að binda sig við smáupphæðir. En ég er svo smásmugulegur, að ef þetta er óþörf upphæð, þá vil ég láta fetla hana niður. Ég get fallizt á það, að heppilegra muni vera að hafa eftirlit með starfsemi ríkisstofnana á annan hátt; sérstaklega held ég, að haga þurfi aðalendurskoðun ríkisins á annan hátt. Snertandi það, sem sagt hefir verið um niðurfellingu þingtíðindanna, þá var það að skilja á hæstv. ráðh., að litlu skipti hvað kostnaðinn snerti. Það hefir verið reiknað út, að það muni nema um 40 þús. kr., og svo verða menn að gera sér grein fyrir því, að nú hefir pappír hækkað mjög mikið í verði, svo þetta verður dýrara en það mundi áður hafa orðið. Ég ætla, að fjvn. hafi með þessu ákvæði ætlazt til, að það næði til prentunar, sem fram ætti að fara á árinu 1940. Ef það er réttur skilningur, sem hér hefir komið fram, þá mun það ekki ná til prentunar, sem fram fer á árinu, heldur til þingt. fyrir það þing, sem haldið verður á árinu, svo nauðsyn ber til að koma með brtt. um það. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál. Ég vil vekja athygli á því, sem einnig kom fram í ræðu hæstv. atvmrh., að ef þessi till. verður felld, þá eru þau fjárl., sem búið er að ganga frá, orðin skökk sem þessari upphæð nemur, því við afgreiðslu fjárl. var gengið út frá því, að þessi till. yrði samþ.

Forseti (JörB) : Út af ummælum hv. þm. A.Húnv. vil ég benda á, að þegar er byrjað á prentun umr.partsins fyrir fyrri hluta þessa þings, og er varla gerlegt að fresta prentun nokkurs hluta ræðnanna, en prenta nokkuð af þeim. Enda er brtt. þannig orðuð, að tvímælalaust er átt við það þing, sem haldið verður á árinu 1940.

*Sigurður Kristjánsson: Það er eiginlega út af ræðu hv. 2. þm. Skagf., sem ég kvaddi mér hljóðs, því ég ætlaði að taka fram, að brtt. mín á þskj. 623 er alls ekkert kappsmál frá minni hendi, og það er rétt hjá honum, að í n. varð enginn ágreiningur um þetta. Ástæðan fyrir því, að ég bar hana fram, er, eins og ég tók áður fram, að ég tel, að til þess að hægt sé að bæta gististaðina, þá þyrfti að liggja fyrir skilgreining á einhverjum vissum þætti, sem þingið reyndi svo að bæta úr, en þessi undirbúningur er ekki fyrir hendi. Svo er það í öðru lagi, sem ég tók ekki fram áðan, að ég lít svo á. að ef sá liður, sem hér ræðir um, væri gerður að l., þá yrði sú framkvæmd til hagsbóta fyrir ríkissjóð, en ég tel, að ef leggja á niður ferðaskrifstofuna, þá eigi að taka þetta fé til annara hluta, en ekki koma ríkissjóði til tekna.

Ríkið hefir nú líka borgað nokkuð til þessarar skrifstofn

. Það er satt, og þetta er ekkert stórt atriði. Þar að auki er mér þetta ekki meira kappsmál en svo, að ég mun taka till. aftur. Ég vildi geta um það, sem hv. þm. V.-Húnv. sagði í sambandi við prentun þingtíðindanna. Hann komst svo að orði, að fjvn. hefði flutt þetta mál, og ég hefi orðið var við þann skilning hjá fleirum. Það er ekki rétt. Fjvn. hefir ekki gert annað en að leggja til, að þetta kæmi til úrslita í öðru frv., er það var upphaflega flutt í, en nm. hafa algerlega óbundnar hendur um atkvgr. í þessu máli, og mun ég greiða atkv. á móti því. Mér er ekki kunnugt um það, sem hv. þm. A.-Húnv. sagði, að nokkrum þessum ráðum hafi verið greitt meira en l. heimila, og er óþarft fyrir stjórnina að gera slíkt. En ég veit, að rétt er frá skýrt um það ráð, sem ég er í. Það hefir haldið marga fundi og starfað margt, en reikningur formanns okkar fyrir sumarið var 900 kr. og hygg ég, að það hafi fullkomlega unnizt við það aðhald, sem forstöðumenn stofnananna höfðu af því að vita, að um hver mánaðamót væri athugað af ráðinu, hvort greiðslur hefðu farið fram úr heimildum, og ríkisstj. tilkynnt jafnóðum, ef svo var. Þetta hefir ráðið gert.

*Pétur Ottesen: Það hefir nú komið fram hér frá þeim tveimur hæstv. ráðh., sem talað hafa, að ríkisstj. stendur óskipt að þeim till., sem hér liggja fyrir ásamt yfirleitt öllum þeim till., sem teknar voru út úr frv. um nokkrar bráðabirgðaráðstafanir vegna núverandi styrjaldarástands, og fluttar sem sérstök frv. hver fyrir sig. Það var á ekki færri en 5 þskj., sem slíkar till. voru fluttar af fjhn. Ed., að tilhlutun og eftir sameiginlegri ósk ríkisstj. allrar, auk þess, sem eftir stóð þá í því upphaflega frv. um nokkrar bráðabirgðaráðstafanir. Af þessu má því marka það, að í þessu upphaflega frv. var ekkert smáræði af till., hvorki að fyrirferð eða efni til. Hefði það komið enn betur í ljós, ef öll atriði upphaflega frv. hefðu verið flutt áframhaldandi, sem mikið skortir á, að gert hafi verið. Því að þegar þessar till. komu fram, sem fjhn. Ed. flutti að ósk ríkisstj., kom í ljós, að ríkisstj. hafði látið niður falla nokkrar mjög veigamiklar og þýðingarmiklar till., sem með þeim hætti hefir verið stjakað frá og geta þess vegna ekki komið til úrslita Alþ. Það er komin fram yfirlýsing frá þessum tveimur ráðh. um það, að ríkisstj. standi að þessu. Það er því undarlegt, að samtímis skuli koma fram yfirlýsing um, að heill stjórnmálafl. ætli að taka afstöðu á móti einu af þessum atriðum, sem ríkisstj. hefir lagt til við hæstv. Alþ., að skuli ná fram að ganga. Skal ég svo ekki fara lengra út í það. En út af því, sem hæstv. fjmrh. var að tala hér um og leiða inn í þessar umr. einhvern húsgang - vísupart, sem gengi hér á milli þm. -, þá eru það náttúrlega ýmsir, sem vega og meta gæði ríkisstj. eftir því, hve skelegg hún er um að leggja til við þingið að samþ. ráðstafanir, sem gera þarf. Því að eftir því fer gildi og þýðing ríkisstj., að hún dragi ekki af sér í því efni og standi við ákvarðanir, sem hún hefir tekið. Út af því, sem hæstv. fjmrh. talaði um í sambandi við niðurfellingu prentunar á umræðuparti þingtíðindanna, vil ég segja það, að mér virðast þær röksemdir, sem hann þar greip til, léttvægar, því að mér virtist hann halda því fram, að prentun umræðupartsins þyrfti að vera eins og nokkurskonar atvinnubótavinna handa prenturunum í Gutenberg. Mér virðist prentsmiðjan muni geta dregið saman seglin og þannig dregið úr tilkostnaði með þessari ráðstöfun í samræði við það, sem þessar tekjur stofnunarinnar minnka. Þess vegna held ég, að þetta séu ákaflega léttvæg rök, sem hæstv. ráðh. kom með. Auk þess hefir prentsmiðjan orðið að neita allmikilli prentun, sökum þess að hún hefir á hendi svo mikla prentun vegna þess opinbera. Þyrfti hún þá máske ekki að draga saman seglin, heldur gæti tekið að sér það, sem hún annars verður að neita um. Út af því, sem líka kom fram hjá hæstv. fjmrh. skráning og ráðstafanir í því sambandi (stjfrv.) og einhverjum fleirum, að það yrði eins mikill kostnaður við vélritun og annað, sem leiddi af niðurfellingu prentunarinnar, eins og af prentuninni sjálfri, vil ég segja, að þetta er ekki rétt. Því að við í fjvn. höfum leitað upplýsinga um þetta í skrifstofu hæstv. Alþ., sem hafa staðfest það fyrir okkur, að þrátt fyrir það, þó að umræðuparturinn væri vélritaður í 3–4 eintökum, mundi það og annað, sem leiddi af niðurfellingunni á prentuninni, ekki verða meira en svo, að mikill sparnaður yrði við þessa ráðstöfun, samanborið við að láta prenta umræðupartinn.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Eins og nál. allshn. ber með sér, leggur hún til, að frv. verði samþ. Frv. hefir aðeins inni að halda breyt. á ákvæðinu um kjörtíma landsbankanefndarinnar. Það var áður ákveðið, að kjörtímabilið væri til 6 ára, en er nú miðað við almanaksár. Var kjörtími landsbankanefndarmanna oft breytilegur, vegna þess hve Alþingi starfar oft á mismunandi tímum. Þá er einnig lagt til að fella burt fyrirmæli laganna um, að aðalfund skuli boða með mánaðar fyrirvara, vegna þess, að það hefir oft viljað gleymast fyrir mönnum að sækja fundi, sem boðaðir eru með svo löngum fyrirvara. Nefndin mælir með því, að frv. verði samþ.

* Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) : Meiri hl. allshn., þ. e. a. s. allir nm. nema hv. 7. landsk. þm., leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt. Okkur virðist svo, að hér sé um réttarbót að ræða, þar sem fylgt verður sömu reglum um þá menn, sem hafa fengið rétt til þess að flytja mál í hæstarétti áður en l. um einkamál í héraði voru sett. Ég legg þess vegna til, að frv. verði samþ. óbreytt.

*Garðar Þorsteinsson: Ég hefi ekki skilað sérstöku nál. hér, en mun bera fram brtt. við frv. við 3. umr. Að ég gat ekki fylgt samnm. mínum, var ekki af þeirri ástæðu, að ég vilji fella frv., heldur af því, að ég vil hafa það í öðru formi, á þann veg, sem ég skal nú skýra. Sá frestur, sem tiltekinn er í réttarfarslögunum, var útrunninn í gær. Ég vil að hann verði framlengdur þannig, að þeir, sem hér eiga hlut að máli hafi sömu aðstöðu til að ljúka þessu prófi og þeir höfðu fyrir 1. jan. Það er engin ástæða til þess, að þessir menn hafi sérstöðu, þar sem þeir hafa sömu reynslu og aðrir lögfræðingar. Ég vil benda á það, að það er sett sem skilyrði til að verða málaflutningsmaður í hæstarétti, að hafa 1. einkunn. Nú er það svo, að ýmsir lögfræðingar höfðu ekki 1. einkunn, þegar l. öðluðust gildi, en fengu þó sama rétt og þeir, sem höfðu 1. einkunn, til þess að leysa prófraun sína. Það er sanngjarnt af ástæðum þeim, sem skýrt er frá í grg. frv., að tryggja það, að þessir menn geti lokið prófi sínu. Ég mun því við 3. umr. bera fram brtt. um, að fresturinn verði lengdur um 2–3 ár. Hinsvegar sést við nánari athugun, að þessi leið er ekki farin í frv., og gert er ráð fyrir, að þessum mönnum verði veittur meiri réttur en áður.

* Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) : Með því að hv. 7. landsk. þm. hefir ekki borið fram brtt. að þessu sinni, er ekki ástæða til að halda uppi umr. um þetta. Ég vil aðeins geta þess viðvíkjandi síðustu málsgr. frv., að varla getur komið til mála, að þeir menn, sem hafa verið í embætti og hafa fengið réttindi og skyldur til þess að dæma í héraðsdómi, séu skyldir til þess að taka þetta próf. Ég hefi svo ekki um þetta fleiri orð að sinni.

*Garðar Þorsteinsson: Ég vil aðeins benda þessum hv. þm. á það, að í l. var ekki gerður neinn greinarmunur á því, hvort þeir lögfræðingar, sem tækju þessi próf, hefðu áður gegnt dómarastörfum eða ekki. Vitanlega eru margir menn hér í Rvík, sem hafa gegnt dómarastörfum, og ef þessir menn vildu fá réttindin, urðu þeir að taka þetta próf, allt fram á þennan dag. Ég sé ekki ástæðu til þess, ef nýir menn koma með sömu skilyrði, að þeir ættu frekar að sleppa. Það er allt annað að vera málaflutningsmaður eða dómari.



Meiri hl. sjútvn., allir nema hv. þm. Ísaf., hefir borið fram brtt. á þskj. 625 við 4. gr. frv. Í Ed. bættist inn í frv. ákvæði um að láta fátæka, efnilega námsmenn sitja fyrir vinnu, allt að helmingi þeirrar aukningar, sem yrði á atvinnu við Raufarhafnarverksmiðjuna, þegar sú aukning er komin, sem frv. gerir ráð fyrir. Við fengum þær upplýsingar, að það myndu vera um 40 menn, sem bættust við af starfsmönnum við þessa aukningu, og okkur finnst óeðlilegt, að meira en 1/3 af þessari tölu yrðu fátækir, efnilegir námsmenn. Það er kunnugt, að margir þeirra manna, sem ganga gegnum langt nám, eru svo fátækir, að þeim veitir ekki af að fá sumaratvinnu, og okkur fannst ekki rétt að loka alveg leiðinni fyrir þeim. Okkur fannst einnig ekki ástæða til, að verkamenn yrðu óánægðir með þetta, þó að þessi hlunnindi séu veitt fátækum námsmönnum, með tilliti til þess, að hér er aðeins um að ræða 13 menn. Ég legg svo til, að þessi brtt. verði samþ.

*Finnur Jónsson: Ég hefi borið fram 2 brtt. við þetta frv., og eru þær á þskj. 612. Þær eru um það, að 4. gr. falli niður. Ég hefi talið ástæðulaust að vera að lögfesta nokkuð um þetta, því það hefir sýnt sig, að ekki hafa verið nein vandkvæði með það að fá samninga af frjálsum vilja hjá ýmsum verksmiðjum um að láta fátæka námsmenn fá vinnu. Í hverri verksmiðju og í hverju fyrirtæki, sem hefir verið sett á stofn, hafa nokkrir námsmenn komizt að vinnu. Ef farið væri að lögfesta eitthvað um þetta atriði, gæti það orðið til þess, að heldur yrði farið að amast við námsmönnum af hálfu verkamannanna, sem hér eiga hlut að máli. Ennfremur tel ég, að það sé ekki hlutfallið milli atvinnulausra verkamanna og námsmanna, sem réttlæti það, að helmingur af viðbótinni við verksmiðjuna komi úr hópi námsmanna. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið frá forstjóra síldarverksmiðjanna, verður bætt við um 40 mönnum. Það yrði ekki hjá því komizt, að margir verkamenn yrðu atvinnulausir, ef helmingurinn af viðbótinni kæmi úr hópi námsmanna, utan Raufarhafnar. Í flutningi frv. kemur fram ósamræmi frá hálfu einstakra þingmanna. Sá sami þm. vill nú ákafur lögfesta ákvæði um, að námsmenn gangi fyrir vinnu, sem gert hefir ítrekaðar tilraunir til þess að loka menntastofnunum fyrir þeim, sem þangað vilja sækja. Það er lítið samræmi í því, að gera það að skilyrði fyrir að fá vinnu, að sækja menntastofnanir landsins, en vilja þó loka þessum skólum. Ef hv. þd., mót von minni, fellst ekki á, að 4. gr. verði felld burt, hefi ég til vara flutt aðra brtt. á þskj. 63t). Hún er á þá leið, að inn í gr. bætist á eftir orðunum „verksmiðjustjórnin láta“: „utanhéraðsverkamenn, þar á meðal“. Nokkur hætta gæti orðið á því, að menn þyrptust til Raufarhafnar í von um vinnu við hina nýju verksmiðju. Þess vegna væri þörf á að koma í veg fyrir með lagaákvæði, að þorpið yfirbyggist, og leyfa utanhéraðsverkamönnum að ganga fyrir vinnu. Ég ber þessa till. aðeins fram sem varatill., en mun fylgja minni aðaltill. á þskj. 612, um að Alþ. fari ekki að blanda sér inn í þessi mál. Það hefir sýnt sig, að þar sem síldarverksmiðjur hafa verið reistar, hafa gengið mjög greiðlega samningar við verklýðsfélögin um að veita utanhéraðsmönnum nokkra vinnu, og eins námsmönnum. Ég fyrir mitt leyti tel, að sú reynsla, sem fengizt hefir í þessu efni, sýni, að engin þörf er á löggjöf um þetta og að bezt muni vera, að atvinnurekendur og verkamenn semji á frjálsan hátt um þetta sín á milli. Ég vænti þess svo, að hv. þdm. greiði atkv. með till. minni um að fella niður 4. gr., en ef hún yrði felld, þá að styðja brtt. mína á þskj. 630, um að utanhéraðsmenn megi ganga fyrir vinnu.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Þessi brtt., sem deilan stendur um, var sett inn í frv. í Ed. af hv. þm. S.-Þ. Fyrir honum vakti að koma í veg fyrir, að óeðlilega mikið aðstreymi yrði að verksmiðjunni á Raufarhöfn, vegna þeirrar sumaratvinnu, sem verksmiðjan hefir í för með sér. Einnig vakti fyrir honum að tryggja fátækum námsmönnum atvinnu að nokkru leyti. Ég bar fram brtt. í Ed. við brtt. hv. þm. S.-Þ., að tala þeirra námsmanna, sem hefðu aðgang að vinnunni, yrði færð niður úr 2/3 í ½. Fyrir mér vakti, að með brtt. vildi ég viðurkenna grundvallarhugmyndina um nauðsyn þess að tryggja námsmönnum aðgang að þessari vinnu, en fannst of langt gengið með till. hv. þm. S.-Þ. Nú kom till. um að fella þetta ákvæði alveg niður, og ég vil taka það fram, að ég er alveg andvígur henni. Sú till. fullnægir öðrum tilgangi, og þó hún veiti námsmönnum nokkur fríðindi. þá er hún alls ekki trygging fyrir atvinnu þeirra. Þess vegna er ég andvigur henni. Þriðja till. er frá 4 nefndarmönnum sjútvn., á þskj. 625, og er um það, að færa tölu námsmanna, sem atvinnu fá við verksmiðjuna, niður í 1/3 Ég mun ekki sækja fast að greiða atkv. gegn henni. en mun þó halda mig við það, sem er í frv. Það má deila um, hvort skynsamlegra og réttara sé að ganga svo langt sem gert er með minni till. eða samþ. till. sjútvn. Ég er sannfærður um, að það er ekki rétt hjá hv. þm. Ísaf., að ef ákvæði þetta yrði lögfest, myndi draga úr viðleitni manna til þess að hjálpa þessum ungu, efnilegu mönnum til að standast kostnaðinn af námi sínu. Mér finnst, þó að þessar till. verði samþ., að þær gangi ekki á neinn hátt út yfir verkamenn né dragi úr atvinnumöguleikum verkalýðsins. Ungir, fátækir námsmenn þurfa oft að liggja uppi á foreldrum sínum, og þeir þurfa að veita þeim aðstoð sína til þess að geta lokið námi. Ég held því síður en svo, að það sem fer til fátækra námsmanna, sé tekið frá verkamönnum. Ég legg eindregið til, að samþ. verði till. meiri hl. sjútvn.

Frsm. (Bergur Jónsson) : Ég vil geta þess, að við bárum fram till. á þskj. 625 vegna þess, að okkur fannst þörf á að lækka tölu þeirra námsmanna, sem aðgang hefðu að þessari vinnu, úr ½ niður í allt að þriðjungi, með tilliti til annara starfsmanna. Ég vil minnast á eitt atriði í ræðu hv. þm. Ísaf., har sem hann sagði, að sá þm., sem upphaflega hefði flutt þessa brtt. við frv., - ég hygg, að hann hafi átt við hv. þm. S.-Þ. hafi með því komizt í ósamræmi við fyrri yfirlýsingar sínar um, að hann vildi takmarka tölu nemenda í framhaldsskólum. Aðsókn að þessum skólum er mjög mikil, og mér finnst ekkert ósamræmi í því, þó að þessi hv. þm. vilji sjá fyrir því, að þeir, sem komist þessa leið, geti tekið á sig hið dýra nám án þess að vera styrkþurfi vandamanna sinna. Ég mun því halda fast við miðlunartill. meiri hl. n., þótt ég geti sætt mig við ákvæði frv. eins og þau eru nú.

*Finnur Jónsson: Í hinum upprunalegu till., hv. þm. S.-Þ. var svo ákveðið, að námsmenn skyldu allt að ¾ ganga fyrir vinnu í þeirri atvinnuaukningu, er myndi leiða af stækkun síldarverksmiðjunnar á Raufarhöfn. Ég vil nú ekki fara að vekja deilur út af þessu máli eða leiða asnann inn í herbúðirnar að því leyti. En þó vil ég geta þess, að ég hefi borið mig saman við framkvæmdarstjóra verksmiðjunnar um þetta mál og taldi hann það mjög varhugavert, að fjöldi þeirra námsmanna, er vinnu fengi við verksmiðjuna, yrði 1/3 allra verkamanna, er þar ynnu. Hann kvað það vera nauðsynlegt, að meiri hluti verkafólks við verksmiðjuna væri vanir verkamenn. Þá má og í þessu sambandi geta þess, að allflestir námsmenn fara burt í byrjun september, ef ekki á að rekast á hjá þeim vinna og nám. En það er hinsvegar augljóst. að óheppilegt er að missa 1,3–½ vinnuaflsins frá verksmiðjunni áður en veiðitíminn er útrunninn. Ég benti á, að hættulegt væri fyrir námsmenn, ef farið væri að amast við þeim á veiðistöðunum, ef farið er að gera þeim áberandi ívilnanir um vinnu. Alstaðar á þessum stöðum, þar sem fyrirtæki þessi hafa verið stofnuð, eru þau bundin samningum við verkalýðsfélögin, og það er ástæða til að óttast, að kurr gæti komið upp milli hinna félagsbundnu verkamanna á vinnustaðnum og námsmanna. Ég get því ekki séð nokkur nýtileg rök fyrir því, að ákveða eigi tölu námsmanna við vinnu í verksmiðjunum með lögum frá Alþingi. Ég vil líka benda á óréttlætið í því að ákveða hlutfallið milli atvinnulausra menntamanna og verkamanna til helminga. Þetta er ranglátt bæði gagnvart fjölda verkamannanna og gagnvart þessari atvinnugrein. Hvers vegna má þá ekki eins ákveða sömu hlutfallstölu á skipum, við heyvinnu, vegavinnu, o. s. frv.? Það getur ekki orðið neitt stefnuskráratriði að ákveða, hve margt menntamanna og námsmanna eigi að fá vinnu við verksmiðjurnar. Það liggja engin skynsamleg rök að því að gera þetta að löggjafaratriði, þótt einhverjum þm. hafi dottið þetta í hug án þess að hafa skilning á því, sem um er að ræða.

*Einar Olgeirsson: Ég vil ekki láta þetta mál fara athugasemdalaust út úr deildinni frá minni hálfu. Því fer fjarri, að ég sé því mótfallinn, að ríkisstjórnin auki síldarverksmiðjurnar á Siglufirði og Raufarhöfn. En ég vil vekja athygli á því, sem gerzt hefir í sambandi við forsögu þessarar aukningar, Rauðkumálsins á Siglufirði. Stjórnin hefir sýnt sig vera mjög meðmælta byggingu síldarverksmiðju sem einkafyrirtæki. En gagnvart Siglufirði er farið illa að ráði sínu. Siglufjarðarbæ er varnað þess að koma sér upp síldarverksmiðju, er geti unnið úr 5000 málum síldar, enda þótt lánið til byggingarinnar væri fengið. Ríkisstj. hefir þarna beitt gerræði við Siglufjarðarbæ og notað vald sitt til að neita um heimild til lántökunnar og hindrað þannig hið mesta nauðsynjamál bæjarins. Svo framarlega sem Alþingi hefði staðið á verði gagnvart valdamönnunum í sambandi við þetta mál allt, þá hefði það þegar tekið málið til umræðu. Það væri æskilegt, að svo yrði gert við eldhúsumr., ef flokkar þeir, sem standa að stj., hindra þá ekki, að þær fari fram. Ég býst raunar við, að hlutaðeigandi ráðherra komi sér hjá að svara til saka í þessu máli. En ég vildi ekki láta þetta mál fara svo út úr deildinni, að ég lýsti því ekki, hvernig stjórnin kom í veg fyrir byggingu síldarverksmiðju á Siglufirði, þetta versta hneyksli, sem enn hefir komið upp á ferli núv. ríkisstjórnar. Það er hart að heyra talað um vandræði atvinnulífsins og að stjórnin sé reiðubúin til að auka atvinnuna í landinu og skipta henni réttlátlega, en á sama tíma er komið fyrir kattarnef stórkostlegu fyrirtæki, sem veitir fjölda manna vinnu og afvinnuvegunum erlendan gjaldeyri. Já, það er hart að þurfa að standa sjálfa ríkisstjórnina að slíku verki. En ástæðan fyrir þessu hermdarverki er sú, að fámenn klíka hefir náð tökunum á raunverulegu valdi yfir atvinnutækjum þjóðarinnar og að samvinnan er svo náin milli ríkisstj. og eigenda síldarverksmiðjanna. Á þetta vildi ég minnast áður en málið færi út úr þinginu. Ég er sammála brtt. hv. þm. Ísaf. og ég vil ekki endurtaka rök hans. Ég álít ekki ástæðu til, meðan atvinnuleysi er eins mikið og nú, að setja sérstök lagafyrirmæli um að útiloka almenna verkamenn frá þeirri atvinnubót, sem frv. hefir í för með sér. Þó er það skiljanlegt, hvers vegna hv. þm. S.-Þ. kemur fram með þessi ákvæði. Svo framarlega sem verkalýðnum, þar sem hann fer með völd, hefði verið leyft að koma sér upp slíku fyrirtæki, ef Siglufjörður, sem stjórnað er af verkalýðsflokkunum, hefði fengið leyfi til að byggja síldarverksmiðjuna, þá skyldi koma fram till. sem þessi. En það kemur úr hörðustu átt, þegar þeir sömu menn, sem hafa varnað verkalýðnum þess að koma sér upp fyrirtækjum, skuli reyna að koma að lagaákvæðum, sem útiloka verkamenn frá atvinnutækjunum. Hvað nemendurna snertir, þá álít ég sízt of mikið, þótt þeim yrði séð fyrir vinnu af því opinbera. En hið opinbera verður að finna aðra leið til þess en þá, að skerða vinnu verkalýðsins og ætla að troða nemendum inn á kostnað verkamannavinnunnar. Þeir, sem bera umhyggju fyrir efnalitlum nemendum, verða að útvega þeim vinnu án þess að taka frá fátækum verkamönnum. Þeir, sem vilja sýna námsfólki umönnun, ættu að hafa það hugfast, að rausnarlegast, eðlilegast og sanngjarnast er að auka framlögin til nemendanna og hækka fjárframlög til verklegra framkvæmda og ætla nemendum sinn rétta hlut af þeirri vinnu, er við það skapast.

*Pálmi Hannesson: Ég er samþykkur frv. eins og það liggur fyrir og er því meðmæltur, að brtt. verði felldar. Ástæðan til þess er sú, að eins og kunnugt er, koma menntamenn hér á landi frá öðrum stéttum en annarstaðar er siður. Erlendis er það algengast, að stúdentar og menntamenn komi frá hinum efnaðri stéttum. En hér á landi hefir þetta frá byrjun verið með öðrum hætti, þótt dregið hafi úr því á síðari árum; hér hafa margir menntamenn komið frá hinu vinnandi fólki, og þeir hafa getað unnið fyrir sér og kostað námið sjálfir. Á síðari árum hefir þetta orðið erfiðara. Verkalýðsfélagsskapur hefir hvarvetna risið upp og skyldað vinnandi menn til að standa í honum, og þeir látnir sitja fyrir vinnu. Hinir ungu námsmenn hafa því ekki átt greiðfærar götur til að kosta nám sitt. Hér hefir því þokað upp á síðkastið inn á sömu braut og erlendis, að nemendur háskólanna koma aðallega frá efnaðra fólki. Ég álít, að þetta sé til tjóns fyrir þjóðfélagið, því að það er eðlilegast, að menn geti notið menntunar óháð því, frá hvaða stétt þeir koma. Jafnframt þessu er hætt við, að takmarkanirnar á upptöku í skólana bægi fátækum nemendum frá skólunum, ef þeir geta ekki unnið fyrir lífsuppihaldi sínu. Það er auðvitað ekki nema eðlilegt, að verkamenn og fulltrúar þeirra vilji halda vinnunni fyrir sína stéttarbræður. En það er hinsvegar ekki réttlátt að útiloka nemendur frá störfum hins opinbera. Mér er kunnugt um það, að erfiðleikarnir fara vaxandi meðal skólafólks, fátækir og duglegir nemendur, sem leitað hafa sér atvinnu, hafa mjög átt undir högg að sækja. Og ég veit til þess, að hægara og betra er að koma nemendum í vinnu hjá einkafyrirtækjum heldur en hjá því opinbera, og hefir þó verið leitað fastast á hjá opinberum fyrirtækjum. Þegar hér liggur fyrir aukning á atvinnurekstri ríkisins, þá hefir verið farið fram á, að nokkur hluti fátækra námsmanna fái þar vinnu. Þetta er þó ekki nema lítið brot af þeim þurfandi nemendum, sem munu geta komizt þarna að. Vinna við síldarverksmiðjur er talin góð og gefur þeim, sem við þær vinna, eitthvað í aðra hönd. Þessir ungu nemendur hafa gott af erfiðisvinnu, og ég sé ekki neina ástæðu til að bægja þeim frá að fá aðgang að henni. Og mér virðist það með öllu sanngjarnt, að atvinnulausum nemendum sé tryggð atvinna við þessi fyrirtæki. Eg skal játa, að ég skil ekki röksemdir þeirra hv. þm., sem fram koma á þskj. 625, að í stað þess, að allt að helmingur verkamanna eigi að vera nemendur, komi allt að þriðjungur, því að ég fæ ekki betur séð en að með ákvæði sjálfs frv. sé leiðrétt það misrétti, sem á sér stað í úthlutun vinnunnar og færast mun í aukana eftir því, sem harðnar deilan um atvinnuna í landinu. Ég vil bæta því við, að mér finnst það ekki nema eðlilegt, að ríkið sé a. m. k. ekki erfiðara en einkafyrirtæki í skiptum sínum við nemendur, sem eiga eftir að verða embættismenn þess. Ég mælist því til, að brtt. verði felld, en frv. samþ. óbreytt.

*Einar Olgeirsson: Að því er nemendur snertir komst hv. 1. þm. Skagf. að þeirri niðurstöðu, að nemendum úr verkamannastétt færi fækkandi. Orsakirnar til þessa liggja í því, að innganga í marga skóla er takmörkuð, og fátækt fólk brestur fé til að búa börn sín undir skólana. Fyrir þessa sök hefir yfirstéttin fengið forréttindi fyrir börn sín í eldri skólum landsins. Þetta eru ástæðurnar til, að börn verkalýðsstéttarinnar komast ekki í skóla. Það er þess vegna að snúa málinu við, þegar hv. 1. þm. Skagf. kennir verkalýðssamtökunum um erfiðleika fátækra námsmanna. Það eru þær takmarkanir, sem ríkisvaldið hefir sett á inngöngu í skólana, sem veldur þessum breytingum í félagslegum uppruna menntamanna, en ekki verkalýðsfélagsskapurinn. Versnandi afkoma verkalýðsstéttarinnar gerir henni ókleift að undirbúa börn sín til skólagöngu, svo að þau megi standast inntökuprófið. Sökin liggur hjá núverandi ríkisvaldi og ráðamönnum þess, er verkamenn eiga fáa unglinga í hinum æðri skólum landsins. Hugsunarháttur hv. 1. þm. Skagf. er harla einkennilegur að því er þetta mál snertir. Hann talaði um það hjartfólgnum orðum, að tryggja þyrfti nemendum atvinnu. En þessi sami maður, sem vill tryggja nemendum atvinnu, heldur því fram og flytur frv. um það, að flytja skuli atvinnulausa verkamenn upp í sveit og láta þá vinna þar. Hvers vegna er nemendum meiri vorkunn en atvinnulausum verkamönnum, sem engin úrræði hafa, að fara upp í sveit sér til bjargar? Ef ætlazt er til, að verkamenn vinni fyrir 4–6 fjölskyldumeðlimum uppi í sveit, hvers vegna geta þá ekki einhleypir nemendur unnið þar líka fyrir sér? Ég álít, að það, sem ríkið eigi fyrst og fremst að gera fyrir nemendurna, sé að opna skólana fyrir þá og gera þessum fátæku nemendum, sem þessir hv. þm. vilja bera fyrir brjósti, mögulegt að verða nemendur, og í öðru lagi að hafa sérstaka styrki handa þessum nemendum, það mikla, að fátækir nemendur geti verið í skóla, en sé ekki bægt frá því sökum efnaskorts. Það má líka af hálfu þess opinbera sjá til þess, að þeir fái vinnu, en það á ekki sérstaklega að lögbjóða, að þeir gangi fyrir um vinnu, sem fjölskyldumönnum veitir alls ekki af. Hinsvegar er af formælendum þessa máls gert allt of mikið úr því, hvað nemendum liggi sérstaklega á að fá þessa verksmiðjuvinnu, um leið og þeir gleyma, hvernig þúsundir verkamanna bíða eftir að fá vinnu. Nemendur eru ekki útilokaðir frá vegavinnu, enda hefir verið þar mikið af þeim. Sömuleiðis hafa þeir talsvert fengið vinnu á síldveiðiskipum. Þetta, sem þarna er um að ræða, er sérstök tegund vinnu. Vegna þess að þetta er stærsti atvinnureksturinn hér á landi, hafa verkalýðssamtökin orðið þar sterkust, og vegna þess að ákveðnum mönnum er illa við þau, mönnum, sem eru frumkvöðlar að þessari gr., vilja þeir höggva skarð þar í með því að taka menn í þessa vinnu án þess að verkalýðsfélögin geti haft nokkuð um það að segja. Ég veit ekki betur en að nemendur hafi fengið atvinnu þarna með samkomulagi við verkalýðsfélagið á Siglufirði. Hvaða ástæða er þá til að lögbjóða, að þeir eigi að ganga fyrir svo og svo mikilli vinnu þar á Raufarhöfn? Ég veit ekki betur en alltaf séu nokkuð margir nemendur í verkalýðsfélaginu og fái þar vinnu eins og allir aðrir félagar þess. Ég veit ekki betur en að verkafólkið hafi, þrátt fyrir mikla þörf á atvinnu, alltaf reynt að hliðra til, eftir því sem fært var. En það veit hver maður, að atvinnulausum fjölskyldumanni er ennþá meiri þörf á vinnu heldur en nemanda, þó að hann hafi þess einnig mikla þörf. Nei, þeir, sem álíta, að aðalúrræðið fyrir atvinnulausa fjölskyldumenn sé að senda þá upp í sveit, hvers vegna senda þeir ekki nemendurna upp í sveit og lofa fjölskyldumönnunum að fá þá betur borguðu vinnu við verksmiðjurnar? Ég kemst ekki hjá að álíta, þegar þessu er svo hart haldið fram af hálfu Framsfl., að ástæðan til þess sé sú, að þessum komandi embættismönnum ríkisins eigi að tryggja fríðindi frá upphafi til þess að geta haft nægileg áhrif á þeirra pólitísku skoðun, en útiloka verkamenn meira og meira frá vinnu og reyna að brjóta skörð í samtök þeirra og rýra vald samtaka þeirra. Umræður þær, sem fram hafa farið um þetta mál, gefa a. m. k. fullkomna ástæðu til þess, að menn láti sér detta í hug annað eins og þetta.

*Finnur Jónsson: Ég vil leiðrétta eitt atriði í ræðu hv. 1. þm. Skagf. Ég vil lýsa því yfir sem alveg ósönnu máli, að verkamenn hafi amazt við námsmönnum um að fá vinnu í landi. Ég vil í því sambandi benda honum á, að það hafa verið í gildi um nokkurt skeið samningar við verkamenn á Siglufirði, að verksmiðjustjórnin hefði jafnan rétt til að láta 10 námsmenn, sem heima eiga utan Siglufjarðar, fá vinnu í verksmiðjunum. Þetta hefir fengizt alveg með frjálsum samningum við verkamannafélagið, og það hefir aldrei komið fram krafa um, að þessi réttindi námsmanna yrðu afnumin. Auk þessara 10 námsmanna, sem eiga heima utan Siglufjarðar, er svo meira og minna af námsmönnum, sem eiga heima á Siglufirði sjálfum, og eru þeir að sjálfsögðu í verkamannafélaginu þar og ganga þar fyrir vinnu sem heimamenn og meðlimir í verkamaanafélaginu. Ég veit ekki til, að nokkru sinni hafi verið á neinn hátt amazt við námsmönnum þarna, hvorki innan- né utanbæjarmönnum, enda liggur í hlutarins eðli, að þeir námsmenn, sem þarna eru til vinnu, eiga aðgang að sínu stéttarfélagi og öðlast á þann hátt vinnuréttindi. Það er eins og hv. 1. þm. Skagf. hafi ekki vitað um þetta, þessa sjálfsögðu reglu, sem alstaðar gildir, að menn teljast verkamenn, þó að þeir stundi nám á vetrum, og geta þannig öðlast sín vinnuréttindi eins og ég hefi þegar bent á. Annað mál er það, að löggjöfin ætli að þröngva þessari tölu námsmanna inn í það, sem viðurkennt er arðsamasta vinna á landinu, meðan þús. verkamanna ganga atvinnulausir á sama tíma. Þessi hv. þm. hlýtur, ef hann er á móti öllum brtt., að vera líka á móti brtt. sjútvn. Ég sé, að það er enginn af þessum flytjendum í d. og vildi því benda hv. 1. þm. Skagf. á, að brtt. um að færa tölu námsmanna úr helmingi niður í þriðjung er fyrst og fremst komin fram fyrir mótmæli framkvæmdarstjóra verksmiðjanna, því að hann telur mjög erfitt að reka verksmiðjuna með svo mörgum óvönum mönnum. Ennfremur er það, sem ég hefi bent á, að æðimargir af þessum námsmönnum þurfa að fara burt í byrjun sept., áður en vinnutíminn er úti í verksmiðjunum, og er því erfitt að hafa svona marga menn, sem geta ekki verið allan tímann. Og þó að hann meti þetta að engu, þá liggja fyrir mótmæli frá verkamönnum á Raufarhöfn, hreppsnefnd Presthólahrepps og þm. kjördæmisins, sem er veikur og getur því ekki komið hingað til þess að berjast fyrir máli kjördæmis sins. Má vel vera, að hann meti þetta einskis, en ég vona, að meiri hluti hv. þm. taki þetta þó til greina.

*Pálmi Hannesson: Hv. þm. Ísaf. virðist í þetta sinn hafa komizt út úr sinu venjulega geðspekt arástandi, því að hann hóf ræðu sína á því að lýsa yfir, að það væri ósatt, að verkamenn ömuðust við, að námsmenn væru teknir í vinnu. Ég hélt því heldur aldrei fram, heldur að það væri alltaf erfiðara ug erfiðara fyrir námsmenn að komast inn, vegna þess að félag verkamanna af skiljanlegum ástæðum beitti sér fyrir að halda vinnunni að sínum félögum. En fyrst hann kemur inn á þetta atriði, að upplýsa um þessa 10 námsmenn á Siglufirði, þá skal ég upplýsa um þetta mál nú. Málið er þannig vaxið, að 10 nemendur frá háskólanum og menntaskólunum geta komizt að við vinnu þarna á Siglufirði, ekki af því, að það hafi verið boðið, heldur hefir verið beðið um það. Er þetta þó aðeins örlítill hluti af því, sem hefir verið beðið um. Það skiptir ekki miklu máli, heldur hitt, hvernig með þessi pláss er farið. Verksmiðjustjórnin hefir ekki spurt um, hverjir væru mest þurfandi fyrir vinnuna. Nei, ónei. Ég man eftir því á síðasta sumri, að þá átti ég mörgum sinnum tal við hv. þm. Ísaf. út af einum námsmanni, sem var sérstaklega áríðandi að geta fengið vinnu við verksmiðjurnar, af því að hann ætlaði að nema verksmiðjufræði við háskóla erlendis. Það tókst ekki, af því að pólitískir aðstandendur þessa hv. þm. og annara, sem sjá um þetta fyrirtæki, lögðu undir sig þetta vinnupláss. Það var ekki spurt, hverjir væru mest þurfandi fjárhagslega, heldur pólitískt, en það var ekki það, sem óskað var eftir, heldur hitt, að þeir, sem frá fjárhagslegu sjónarmiði væru mest þurfandi fyrir vinnuna, fengju hana. Ég skil ákaflega vel, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, að verkamannafélögin og þeirra forsvarsmenn reyni að halda vinnunni til sinna manna eins og þeir geta. Það er vitanlegt, að vinnuekla er mikil, en hitt er Alþingis, að skera úr, hvort verkamenn eiga einir að hafa aðgang að öllum vinnuplássum, sem það opinhera veitir, eða hvort það megi taka 10 nemendur á Siglufirði og 20 á Raufarhöfn. Hv. þm. Ísaf. segir, að námsmennirnir geti farið í vegavinnu. Já, þeir hafa líka komizt þar að, en þá fá ekki verkamenn þau pláss. Það, sem um er deilt, eru þá þessi mismunandi vinnupláss og hverjir eigi að fá þau. Ég vil leyfa mér að beina því til hæstv. atvmrh., hvort hann sjái sér ekki fært, ef til kæmi, að leita umsagnar fyrirsvarsmanna menntaskólanna og stúdentaráðs um, hvaða námsmenn mundu hafa mesta þörf fyrir vinnuplássin, áður en þeim yrði úthlutað. Það teldi ég mjög mikils virði. Hv. þm. Ísaf. gat um, að verksmiðjustjórnin teldi erfitt að reka verksmiðjuna með helmingi manna, sem væru ekki vanir starfinu. Þá virðist mér hann gera ráð fyrir, að engir af þeim námsmönnum, sem hér er um að ræða, séu vanir slíkum störfum. Þetta er algerður misskilningur. Hv. þm. sagði líka sjálfur, að þarna væru 10 námsmenn á hverju sumri. Skyldi enginn þeirra vera vanur vinnunni? Ég get því ekkert gert úr þessari röksemd. Þá taldi hann það mikið til andmæla, að þessir menn færu í byrjun sept. Venjan er sú, að ef þeir fá vinnuna lengur, þá þiggja þeir hana og þakka sínum sæla fyrir. Ég hygg því, að þessi verksmiðjustjórn og hreppsnefnd, sem standa að þessum andmælum, geti haft rólega nóti af þeim ástæðum. Með tilliti til þess get ég ekki séð. að nein ástæða sé til að færa töluna úr helmingi niður í þriðjung. Ég skal aðeins ljúka máli mínu með því að segja, að frá hálfu Alþingis finnst mér fullkomin meinsemi gagnvart þessum ungu mönnum, sem við mikla erfiðleika eru að berjast til manns, að hindra þá í að geta notið þessa litla hlutar af þessari beztu atvinnu, sem ríkið hefir yfir að ráða.

*Finnur Jónsson: Ég vil bara segja hv. 1. þm. Skagf. það, að mér er ekki kunnugt um, að neinn úr verksmiðjustj. eigi neinn aðstandanda í þessum skólaplássum, neina þá ef til vili einn af hans flokksmönnum. Þar er enginn, og hefir aldrei verið. En það ræður af líkum, að það er ekki hægt að taka fleiri en 10 menn í þessi nemendapláss, fyrst það er ákveðið, að þeir skuli vera 10, og þau rúm hafa ætíð verið fyllilega skipuð. En auk þeirra hafa venjulega verið teknir 4 menn, sem stundað hafa iðnfræðinám í verksmiðjum, til þess að hafa á hendi efnarannsóknir þá um leið. Þannig hafa starfað við ríkisverksmiðjuna umfram þessa 10 a. m. k. 4 menn síðasta ár. Út af því, sem hann talaði um, að þessu væri ef til vill eitthvað misskipt, þá væri kannske rétt að flytja till. um, að þetta færi fram eftir úthlutun menntamálaráðs, eða að menntamálaráð yfir höfuð réði menn í síldarverksmiðjurnar hér á landi, hvort sem þeir væru skólagengnir eða ekki. Annars er það ekki verksmiðjustjórnin, sem hefir lagt á móti því, að þessi hlutföll yrðu, heldur forstjóri verksmiðjunnar, sem hefir hent á, að óhentugt sé að reka verksmiðjuna með óvönum mönnum, því að reynslan er sú um skólamenn, að jafnan losnar um helmingur af þeim skólaplássum, sem eru við verksmiðjurnar á Siglufirði, svo að ef þar eru 10 menn, þá er þar venjulega skipt um helminginn á hverju ári. Ég get vel tekið undir með hv. l. þm. Skagf. um hans kveinstafi vegna þeirra fátæku námsmanna, en ég vil um leið minna bæði þennan hv. þm. og aðra hv. þm. á, að það eru líka til kveinstafir frá atvinnulausum verkamönnum, og þeir eru kannske enn sárari en frá námsmönnunum, þó að þeir láti þá ekki heyrast hér í þingsalnum.

*Sigurður E. Hlíðar: Herra forseti! Hv. síðasti ræðumaður var að kveina yfir því, að enginn tillögumaður sjútvn. væri nú hér í d. Þetta var ekki rétt hjá honum, því að ég er einn þeirra manna. Við höfum fjórir af fimm nm. sjútvn. lagt til þá breyt. á frv., að í staðinn fyrir ½ komi 1/3 , þ. e. a. s. að einn þriðji hluti af þeim vinnuplássum, sem verða á Raufarhöfn vegna stækkunar síldarverksmiðjunnar þar, skuli falla í hlut námsmanna við lærdómsdeild menntaskólanna eða við háskólann. Eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, að vísu frá einum úr stjórn síldarverksmiðjanna, mun þessi aukning nema um 40 manns. Ef námsmenn fá 1/3 hlutann, þá er þar um að ræða 12–13 menn. Það er allt og sumt, sem hér er farið fram á. Hv. þm. Ísaf. er þessu mjög mótfallinn, sýnilega fyrir þá sök, að hann vill ekki láta lögfesta þetta. Það virðist vera aðalatriðið hjá honum. En svo kom í ljós, hvar refurinn var falinn, því að þessi hv. þm. sagði, að þessir námsmenn þyrftu ekki annað en að fara í verkalýðsfélag, ganga í Alþýðusambandið, þá væri þeim opin leið til þess að fá vinnu. M. ö. o., það á að þvinga námsmenn til að ganga inn í verkamannafélögin, sem er pólitískur félagsskapur, og skólastjóri menntaskólans á Akureyri hefir fyrirboðið nemendum skólans að taka þátt í pólitískum félagsskap. Þeir yrðu því að brjóta í bága við þær reglur, sem þeim hafa verið settar, ef þeir yrðu að ganga í þessi pólitísku félög til þess að geta fengið vinnu við verksmiðjurnar. En þetta er það, sem hv. þm. Ísaf. vill þvinga þá til, og ef þeir geri það, þá geri ekkert til, þó að þeir taki vinnuna frá þeim fátæku fjölskyldumönnum, sem hann telur sig vera fyrir brjósti. Ég held, að það sé miklu heppilegri leið að hafa ákvæði í l. um að opna leið fyrir þessa menn til að stunda vinnu yfir sumartímann, því að það er vitað, að allur hávaðinn af þessum námsmönnum er bláfátækir menn, og þó að nokkrir þeirra eigi efnaða aðstandendur, þá eru þó flestir þeirra fátækir. Mér finnst aðbúnaður námsmanna ekki vera svo góður, að ekki megi sýna þeim þessa hjálparviðleitni, að veita 12–13 mönnum úr þeirra hópi vinnu við þessa verksmiðju. Þess vegna held ég fast við það, sem meiri hl. sjútvn. hefir lagt til, að námsmenn fái 1/3 af þessum vinnuplássum, og er það nokkuð í samræmi við það, sem hv. 1. þm. Skagf. fer fram á.

* Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason) : Fjárhagsnefnd hefir klofnað um þetta mál og skilar áliti sínu í tveim nál., meiri og minni hluta. Nál. meiri hl. er á þskj. 632, og leggur hann til, að frv. verði samþ. með þeirri breytingu. að a-liður 2. gr. falli burt, þar sem ákveðið er, að til vaxtafjár skuli teljast innstæður hjá bönkum, sparisjóðum, innlánsdeildum félaga og öðrum lánsstofnunum, og 2. málsgr. 6. gr., sem stendur í sambandi við a-lið 2. gr. Með þessum breytingum leggur meiri hl. til, að frv. verði samþ.

* Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson): Ég er sá minni hl. fjhn., sem frsm. meiri hl. gat um, og legg til, að frv. verði fellt. Það er ekki ágreiningur milli meiri og minni hl. um þau atriði, sem meiri hl. leggur til, að verði felld úr, og þarf ég ekki að mæla með því út af fyrir sig. En frv. í heild gerir ráð fyrir því, að teknar séu upp nýjar aðferðir til þess að ná gjöldum í ríkissjóðinn. Flutningsmenn hafa haldið því fram, að þetta séu ekki skattar. heldur innheimta, en það sést á nafni frv., að það er skattur, þar sem það heitir „um innheimtu tekjuskatts og eignarskatts af vaxtafé“. Ég vil í fyrsta lagi segja, að þetta er ekki réttnefni. því það fé, sem ætlazt er til að ná þessum vaxtaskatti af, er fé, sem ekki hefir verið greiddur skattur af áður. Það gildir einn, með hverju móti þetta fé hefir ekki komið til skatts. Nú er bezt að athuga, hvernig þetta mundi koma við skattgreiðendur og hver áhrif yrðu af því. Ef frv. yrði að lögum, verður náð skatti, sem er ¼ af vöxtum af spari- og innlánsfé landsmanna. Það er nú kunnugra en frá þurfi að segja hér, að þetta spari- og innlánsfé er að miklu leyti orðið til fyrir sparsemi og sjálfsafneitun ýmissa smáborgara og fyrir viðleitni þeirra til þess að neita sér um ýms gæði til þess að eiga eitthvað til, ef sjúkdóma eða slys ber að höndum, og þessi viðleitni hefir borið þann árangur, að auk þess, sem það hefir tryggt þessa menn, hefir þaðan komið aðalveltuféð til atvinnurekstrarins. Ég held einmitt, að það verði að gæta ýtrustu varúðar um að hindra ekki þessa starfsemi, og það er alveg sama, á hvern hátt það er gert, ef það kemst í vitund fólksins, að lítið þýði að vera að safna fé til tryggingar sér og sínum. Það á fremur að reyna að auka þessa starfsemi en að torvelda hana til þess eins að fá eyðslueyri fyrir ríkissjóðinn. Það væri þá nær að lækka útlánsvextina sérstaklega til þess að létta undir með atvinnuvegunum, það gæti verið eina ástæðan til þess að ganga þannig á fé innlánseigenda, en að ætla sér að reyta af þessu fé í ríkissjóðinn, tel ég illa ráðið. Nefndin er ekki klofin um þetta atriði, og skal ég svo spara mér fleiri orð um þetta, en þætti æskilegt, ef hæstv. forseti gæti lagt þessum smáfundamönnum til sérstakt herbergi.

Ég vil biðja menn að hafa hljótt, svo ræðumaður geti flutt mál sitt

. Eftir frv. er lagt til, að þessir vextir séu teknir af opinberum verðbréfum, og teljast þar til bankavaxtabréf, ríkisskuldabréf, skuldabréf bæjar- og sveitarsjóða og stofnana þeirra, og önnur slík verðbréf, útgefin af opinberum stofnunum og fyrirtækjum, skuldabréf, víxlar og aðrar fjárkröfur, sem tryggðar eru með veði í fasteign að einhverju eða öllu leyti, eða með tryggingarbréfi í fasteign. Eitt af vandamálum okkar er sala vaxtabréfa. Alveg án þess að rannsaka. hve mikill markaður er innanlands fyrir slík bréf, hefir verið hvað eftir annað samþ. að gefa út milljónir af þessum bréfum. Menn eignast þessi bréf án þess að vilja, sumpart upp í skuldir og sumpart upp í önnur viðskipti. Þeir þurfa flestir að selja þau aftur, og það er misskilningur hjá þeim, sem fluttu þetta frv., ef þeir halda, að þessi skattur lendi á kaupanda bréfanna, því að það er skiljanlegur hlutur, að við það, að þessi kvöð er lögð á bréfin samkv. þessum nýju lögum, þá mundi kaupandi bara kaupa bréfin lægra verði. Það er því seljandi, sem mundi tapa, en ekki kaupandi. Ég held, að meðnefndarmenn mínir hafi ekki athugað nógsamlega, að nú er búið að torvelda verðbréfamarkaðinn til stórkostlegs tjóns fyrir landsmenn, og ástæðulaust að bæta við það með því að stofna til verðfalls á þessum bréfum. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en aðeins bæta því við að lokum, að það hefir þótt nauðsynlegt að leggja allverulegar álögur á almenning, sem er hækkun tollanna, með hinum nýja tollaskala. Það er alveg víst, að í venjulegu árferði nemur það milljónum króna. Það er hart fyrir þá menn, sem trúa því, að það eigi að skera niður útgjöld ríkissjóðs, að þurfa að vera með hverju frv. eftir annað, sem leggur kvaðir á almenning. Það kemur ekkert málinu við, þótt sagt sé, að þessir hlutir séu þarflegir. Menn leggja ekki féð fram nema þeir eigi það til. Ég vil í þessu sambandi leggja áherzlu á það, að raunverulega er hver einasti peningur, sem tekinn er til óheppilegrar eyðslu, tekinn af framleiðslunni. Það er því barátta gegn framleiðslunni, þegar við plokkum fé í ríkissjóðinn. Öll eyðsla, hvort sem er vegna dýrtíðar í landinu eða annars, verður að koma frá atvinnurekstrinum, og allt, sem gert er til þess að auka þessa eyðslu, kemur niður á atvinnurekstrinum. Ég held, að það Alþingi, sem nú situr, geti látið sér nægja þær álögur, sem búið er að samþykkja, og gæti látið þar staðar numið. Þess vegna vænti ég. að hv. deild aðhyllist þá tillögu mína að fella þetta frv.

* Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason): Það er ekki þörf á að svara mörgu, sem hv. 6. þm. Reykv. hafði fram að færa gegn frv. eftir þá breytingu, sem meiri hl. hafði gert við það. Hans ræða byggðist á þeim misskilningi, að hér sé um nýjan skaft að ræða, en það er aðeins um aðferð við innheimtu. Í 8. gr. síðustu málsgr. segir svo: „Nemi vaxtaskattsfjárhæð gjaldanda samkv. ofangreindu meiru en honum hefir verið gert að greiða í tekju- og eignarskatt, skal sá mismunur endurgreiddur.“ M. ö. o., það getur ekki verið um nýjar álögur að ræða, nema fyrir þá menn, sem hafa svikið undan skatti, og skil ég ekki, að nokkur alþm. hafi samúð með þeim mönnum, sem leggja það fyrir sig að svíkja undan skatti.  Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta; þess gerist ekki þörf. Ég vildi aðeins að lokum bera fram skrifl. brtt., sem fallið hefir niður hjá meiri hl. n. Í 1. gr. stendur. að þennan skatt skuli innheimta frá 1. janúar 1940, og ætti þá þetta ákvæði þegar að vera gengið í gildi. Þess vegna legg ég til að ný gr. komi til, sem verður 11. gr., svo hljóðandi: „ L. þessi öðlast þegar gildi“. - og vil ég afhenda hæstv. forseta þessa skrifl. brtt.

*Pétur Ottesen: Þó að ég geti vel tekið undir það, að skattaálögum hér er orðið svo háttað, að þær eru ef til vill farnar að verka lamandi á efnahagsstarfsemi manna, og því beri að haga skattalöggjöfinni þannig, að siglt verði fyrir þau hættulegu sker, að hún verki þannig. er þó ekki hægt að neita hinu, að ekki er hægt að koma með brtt. í þá átt að lækka tekjur ríkissjóðs, þar sem nú ríkir mjög óvenjulegt ástand að því er allar tekjur ríkissjóðs snertir. Hinsvegar hefi ég litið svo á að það sé rétt hjá hv. frsm. að í frv. sé ekki um að ræða neina nýja skatta frá því, sem ráð er fyrir gert í l. um tekju- og eignarskatt, heldur sé frv. fram komið af því, að það hefir sýnt sig að því er snertir sparifjárinnlög og verðbréf, að allt að 40 millj. kr. sleppa undan skatti, og því sé nauðsynlegt að gera ráðstafanir til þess, að skattar innheimtist af þessum sem öllum eignum borgaranna. Þessi brtt. er því í samræmi við þá reynslu, sem fengist hefir af skattalöggjöfinni. Löggjafarnir eru nú einn sinni ekki alltaf svo framsýnir, að þeir geti siglt fyrir öll sker, sem í ljós kunna að koma, og því er það mikilsverður þáttur í löggjöfinni á hverju þingi að endurbæta hana í samræmi við reynsluna, sem orðið hefir. Og þó að ég geti fallizt á. að með skattalöggjöfinni sé stefnt í varhugaverða átt að því, hve skattar eru orðnir háir, tel ég rétt að gera þessa breyt. á löggjöfinni, sérstaklega með tilliti til þess, hversu nú eru óvenjulegir tímar. Ég hefði því getað verið með frv. óbreyttu eins og það kom frá Ed. og viljað stuðla að því, að reynt væri með innheimtuna á þeim grundvelli, en hinsvegar tek ég undir þær ástæður, sem fram eru færðar fyrir breytingum, að mjög erfitt yrði að ná til þess grúa af fólki í landinu, sem á litlar upphæðir í bönkum og sparisjóðum. svo að vel gæti verið. að þetta yrði ekki mikill tekjuauki fyrir ríkissjóð, með tilliti til þess erfiðis og fyrirhafnar, sem það myndi kosta að ná þessu inn. Öðru máli gegnir um þessi verðbréf. Þau hafa verið talin nema allt að 10 millj. kr., og er það þá um fjórði hluti allrar upphæðarinnar, sem þar fellur undan skatti, ef sparisjóðsinnstæður eru taldar með. Ef athugað er, hversu miklu auðveldara þessir bréfaeigendur eiga með það að afla sér hárra vaxta, allt að því helmingi meiri en þeir, sem eiga fé í sparisjóði. þá er ljóst, að það ber að gera löggjöfina í þessu efni eins raunhæfa og kostur er á. Því tel ég, að samþ. beri frv., eftir að a-liður 2. gr. hefir verið felldur niður samkv. till., sem lagðar hafa verið fram. Þetta vildi ég láta koma fram sem mína afstöðu.

*Eiríkur Einarsson: Það er síður en svo, að ég treysti mér til að mótmæla þeirri stefnu, er kemur fram í þessu frv. En það, sem veldur því, að ég vildi segja nokkur orð, er það, hve mér þykir varasamt eða varúðarvert um lögfestingu ýmissa atriða í frv. þessu, að þau svari tilgangi sínum. Að því er snertir b-lið 2. gr. tel ég varhugavert að skattskylda veðskuldabréf bæjarfélaga og annara, því að þessu fylgir, að ýms verðbréf eiga fyrir sér að falla frekar í verði. Ég geri þetta að spurninga minni, án þess að fara frekar út í það. Þessu máli fylgir að vísu mikil nauðsyn, en líka mikil áhætta. En það, sem ég tel sérstaklega ekki nógu vel lesið í kjölinn ennþá, er skattskylduákvæðið í c-lið 2. gr. Ef þetta ákvæði væri svo traustlega undirbúið, að það gæti orðið til þess að teygja það fram úr myrkraskotunum, sem skotið hefir verið undan skatti, væri það mikilsvert, því að slík undanskot verða til þess, að þeir komast helzt undan skatti, sem sízt ættu að gera það. En mín skoðun er sú, að þetta ákvæði nái ekki tilgangi sínum. Ég er hræddur um, að þegar þetta er einskorðað við skuldabréf, víxla og aðrar fjárkröfur, sem tryggðar eru með veði í fasteignum, þá geti það orðið til þess. að refilstigamenn finni nýjar krókaleiðir til þess að komast hjá skatti. Tökum það dæmi, að maður eigi háan víxil á annan mann og víxillinn sé tryggður með veði í fasteign skuldunauts. Svo þegar veðtryggingin er sett og á að þinglýsa henni, þá hvíslar freistarinn í eyra mönnunum: Það er nú reyndar bölvað að þurfa að borga skatt af þessu, reynum annað, og frá sjónarmiði þessara manna eru slíkir refilstigavegir finnanlegir. Skuldareigandi getur, í stað þess að knýja fram fasteignartryggingu, knúið skuldunaut til að sanngilda fasteignartrygginguna með öðru framlagi, t. d. með því að fá sterk mannanöfn sem tryggingu, er jafngildir fasteignarveðinu. Þannig gætu þeir sloppið, sem sízt skyldu. Þetta gæti orðið meðal hinna lökustu viðskiptaþegna í þjóðfélaginu. Með slíku bralli er hægt að setja ýmiskonar veð, t. d. siðferðislegt, án þess að það þurfi að heyra undir þessa lagagr. Þessir menn eru oft gáfaðir í ósvífni sinni og lagnir að snúa á innheimtuna. En til þess að löggjöfin geti orðið nægilega vel úr garði gerð, þarf að sigla fyrir slík sker; það verður að koma í veg fyrir, að hinir siðferðislökustu sleppi. Þessir menn eiga ekki að eiga undankomu auðið. Fyrir mér vakir það, að frv., til þess að geta svarað tilgangi sínum, sé ekki nógu ýtarlega hugsað á ýmsa vegu. Mér hefði verið kærast, ef ýmsir hv. þdm. skyldu vera líkrar skoðunar, að frv. fengi ekki framgang á þessum síðustu flaustursdögum þingsins, heldur yrði það betur undirbúið fyrir næsta þing. Og þó að ég geri það ekki að till. minni, að frv. verði fellt eða því vísað til hæstv. ríkisstj., þá væri það mér skapi næst, en ef sú till. kæmi fram við 3. umr. frá einum eða öðrum hv. þm., þá held ég, að bezt væri að samþ. hana, því að það þarf vel að vanda til þessa viðkvæma máls.

* Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson): Hv. frsm. meiri hl. sagði, að öll mín ræða hefði byggzt á þeim misskilningi, að sami tekju- og eignarskattur ætti að haldast og sá, sem lagður er á samkv. l. þar að lútandi. En þetta er misskilningur hjá honum. Í frv. stendur, að niður skuli falla þeir skattar, sem skattan. leggja á. En hér er aðeins um að ræða skatta, sem ekki hafa náðst inn áður, því að annars hefði ekki þurft að setja þessi l. Annars vil ég benda hv. frsm. meiri hl. á það, að þessi aðferð, að skattleggja verðbréf, er hvergi nærri tæmandi. Í fyrsta lagi hefir meiri hl. n. fallizt á að undanskilja sparifé, sem er mestur hluti þess fjár, er til greina kemur, og svo eiga margir menn mikið fé hjá öðrum, sem ekki er tryggt með þinglesnum bréfum, og er ekki hægt að ná skatti af því. Hv. þm. Borgf. sagðist hafa heyrt, að fé það, sem ekki kæmi til skatts, næmi um 10 millj. króna. Hann taldi það ótækt, að ekki næðist skattur af þessu fé, en lézt þó vera samþykkur því, að 30 millj. króna innlánsfé slyppi við skatt, ef skatti yrði náð af þeim 10 millj., sem þá eru eftir. Þetta er nú skrítin lógík. En þó að þetta séu óstaðfestar tölur, þá skal ég ekki véfengja þær, bendi aðeins á, að af þessum verðbréfum er mikill hl. í höndum stofnana, sem ekki eru skyldar að greiða skatt.

Það er dregið frá

. Hvaðan hefir þá hv. þm. það?

Ég hefi það frá milliþn. í skattamálum

. En hún lýsir yfir því í nál., að þetta séu ekki rannsakaðar tölur, heldur aðeins ágizkun, svo að það er víst ekki mikið á þeim að byggja. Annars skil ég það, að þeir hv. þm., sem eru með í þeim danzinum að hækka útgjöld ríkisins, geti ekki staðið á móti nýjum álögum. Hv. þm. Borgf. er í fjvn., og hún hefir gengið þannig frá fjárl., að þau nema nú hátt á 20. millj. króna, hækkunin hátt á aðra millj., og er þessi hækkun meiri en leiðir af gengisbreytingunni að viðlögðum vöxtum og afborgunum af lánum. Þeir, sem eru með þessu, geta vitanlega ekki staðið á móti því að afla ríkinu tekna. En þetta er samt röng stefna. Þær miklu álögur, sem felast í hinni nýju tollskrá, ættu að mínum dómi að nægja til að mæta útgjaldaaukningunni, því að ég vil ekki ýta undir þá stefnu að spenna útgjöldin upp úr öllu valdi með því að bæta í sífellu á nýjum álögum. Slíkt hlýtur að hafa mjög lamandi áhrif á atvinnuvegi landsmanna. En þó að þessi skoðanamunur, sem hér kemur fram, sé mikilvægur, getur verið, að hann sé ekki aðalatriðið í þessu máli, og ég vil endurtaka það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu, að hér er fyrst og fremst um það að ræða, hvort teppa eigi verðbréfamarkaðinn eða ekki. Af þessu getur ekki annað leitt en fall á verðbréfum í landinu, en það yrði sama og aukin útgjöld fyrir seljendur verðbréfa, því að kaupendur munu alltaf taka tillit til þeirra útgjalda, er þeir munu hafa af verðbréfunum. Alþingi mun nú skera úr um það, hvort það telur fært að torvelda verðbréfamarkaðinn í landinu á þennan hátt. Það væri ekki að undra, þó að t. d. bréf hreppakreppunnar féllu niður úr öllu valdi, ef þessar álögur yrðu samþ., þó að goldnir séu góðir vextir af þeim, eða 5½%. því að nú þegar er ekki hægt að selja þau fyrir nafnverð. Það má því geta nærri, hvernig fer fyrir þeim og öðrum, sem af eru goldnir minni vextir, ef enn er bætt við nýjum álögum. Mönnum kann að virðast þetta smávægilegt atriði miðað við það, sem ríkið hefir upp úr þessu. En það er engan veginn smávægilegt atriði, hvort hægt er að selja verðbréf innanlands. Þessi lúsaleit að tekjum handa ríkissjóði er stórkostlega háskasamleg. Menn eru beinlínis orðnir hræddir við að láta nokkurn mann vita, að þeir eigi nokkuð eða geti nokkuð, þeir eru farnir að fela það, eins og þeir hefðu stolið því. Eitt af því, sem styður þetta, er hin eilífa lúsaleit að möguleikum til að leggja á menn nýjar álögur. Ég sé ekki ástæðu til að fara hér út í nál. Það er mjög loðið og þvættingslegt og ber með sér, að þeir, er málið fluttu, eru ekki trúaðir á þessa tekjuöflunarleið. Þeir sjá væntanlega, að mikið af eignum manna hlýtur hvort sem er að komast undan skattgreiðslu, ef menn reyna að fela þær. Ég hefi sjálfur nokkra reynslu á því að ná framtölum af mönnum til skatta, og mér fannst til um það, þegar ég var formaður í skattanefnd í smábæ einum á Íslandi, hve menn höfðu mikla tilhneigingu til þess að leyna fé sínu, eins þeir, sem áttu lítið. En það er ekki svo undarlegt, þó að menn hafi löngun til að fela eignir sínar í því þjóðfélagi, þar sem einstaklingurinn er skoðaður sem sekur um að hafa tekið það, sem hann átti ekki, ef hann eignaðist eitthvað. Þegar svo er komið, að gerð er herferð móti öllu, sem maður á, og reytt af því í þarfir hins opinbera og þar á ofan lögð á mann óvild fyrir að hafa safnað saman þessum aurum, þá er ekki undarlegt, þó að fram komi í slíku þjóðfélagi rík tilhneiging til að fela eigur sínar. Það er miklu betra að snúa við blaðinu og leyfa mönnum að koma frjálsum fram með sínar litlu eignir til nytja fyrir þjóðfélagið.

* Flm. (Eiríkur Einarsson): Ég skal ekki gera mikið til þess, að umr. verði langar um þessa till. Ég skal í því sambandi vísa til stuttrar grg., sem fylgir till., þar sem tekin eru fram meginatriði þess, sem fyrir mér vakir. En annars vil ég árétta það, sem ég aðeins drep á í grg., að þetta svokallaða vinnuhæli, sem er á Litla-Hrauni við Eyrarbakka, á enga orsök í því, að skilyrðin eru þar óhentug. Húsið var byggt áður og ætlað til allt annara hluta. Það var ætlazt til að nota það sem sjúkrahús eða sjúkraskýli, en á því urðu mistök, og ekki unnt að framfylgja því eins og héraðsbúar ætluðust til, er stóðu að því af miklum áhuga. En er húsið stóð ónotað, var gripið til þess ráðs að nota það til þess arna, til þess að hin dýra bygging yrði þó að einhverjum notum. Eins og tekið er fram í grg., sem fylgir till., er ástæðan til þess. að ég ber hana fram, sú, að hagnýtingin á húsinu sem vinnuhæli fyrir fanga er ekki sem bezt. Það er ekki hægt að segja, að þessi staður hafi verið sem heppilegast valinn til slíks og vinnuhælið eigi rétt á sér að vera þar til frambúðar. Það er álit fjölda margra manna, sem ég vil segja, að séu vel kunnugir þarna, að allir staðhættir séu þannig, að þar eigi vinnuhæli fyrir fanga ekki að vera ákveðinn staður til frambúðar. Vissulega hagar þannig til, að að því ber að stefna að flytja þá stofnun þaðan á brott, og á annan stað, sem er hentugri. Ég hefi drepið á það fáum orðum í grg., sem fylgir till., hverjar ástæður valda því, að vinnuhælið ætti ekki að vera þarna til lengdar. Höfuðástæðan er sú, að þarna eru tiltölulega fjölmenn kauptún sitt til hvorrar handar við vinnuhælið, og að heita má alveg fast við það, og þjóðvegurinn svo að kalla um hlaðið. Það hefir gengið þannig til á liðnum árum, að vinnuhælið hefir ekki komið að tilætluðum notum í framkvæmdinni, og orsökin til þess er í því fólgin, að fangarnir, sem eiga að vera þar einangraðir frá vinnustöðvum annara manna, eru það ekki eins og ætlazt er til. Það hefir ekki reynzt kleift að fylgja því eftir. Það hefir iðulega komið fyrir, að ekki hefir verið mögulegt að framkvæma fulla aðgreiningu á vinnu hinna ófrjálsu manna og annara, sem vinna í námunda við þá. Það er sérstaklega, eins og ég hefi þegar tekið fram, vegna þess, hve stutt er til kauptúnanna, að fangarnir hafa helzt um of notað sitt takmarkaða frjálsræði til að fara þangað, og ég veit, að það hefir bæði orðið föngunum til óþæginda og þorpsbúum einnig, og er nú komið svo, að hvorugir mega vel við una. Eins og ég hefi tekið fram, er vinnuhælið alveg fast við þorpin, og þannig, að ekki er alltaf full skilgreining á vinnu fanganna og annara manna, og auk þess stendur vinnuhælið alveg fast við fjölfarinn þjóðveg. Allt þetta mun mega telja gildar ástæður til þess, að ómögulegt er að segja, að vinnuhælið á Litla-Hrauni sé á hentugum stað. Þar er ekki unnt að koma á nauðsynlegri aðgreiningu á starfsviði fanganna og starfsviði annara manna, og auk þess er annað atriði, sem raunar á skylt við þetta og gerir það að verkum, að starfsviðið sjálft, sem er landareign vinnuhælisins á Litla-Hrauni, er óhentugt. Lönd næstu jarða liggja í afmörkuðum geirum og spildum að og inn á milli Litla-Hrauns landareignar, upp um mýri, sem er fyrir ofan þjóðveginn, og á þessum ræmum, sem eru inn á milli landa, sem aðrir menn eiga, verða fangarnir að vinna úti á sumrin, vorin og haustin. Þess vegna er auðsætt, að ekki er auðvelt að framkvæma aðgreiningu á þann hátt, sem æskilegt væri, og hér um bil ómögulegt að hún geti orðið nein. Jafnframt því er það líka verkefni til athugunar, að umbætur hvað snertir starfsvið fanganna er ekki hentugt að gera á Litla-Hrauni, því að skilyrði til túnræktar og garðræktar heima fyrir eru mjög óhagstæð, af því hvernig landi er þar háttað. Þurrlendið er að mjög miklu leyti hraunland, og þess vegna óhentugt til ræktunar, og enda þótt þar sé að vísu eitthvert sandlendi, sem er hæft til garðræktar, þá er það mjög takmarkað svæði. En umbótastarfsemi hvað snertir þá vinnu ætti einkum að vera fólgin í því að rækta mýrar, sem enn eru óframræstar milli landa kauptúnanna og Litla-Hrauns. Ég tel hentugast, að land, þar sem fangar væru að heimavinnu, væri þannig, að landrými væri mikið og skilyrði góð til aukinnar ræktunar, því að það er fyrst og fremst gott, að fangarnir ynnu þar sem heimafólk að aukinni túnrækt, garðrækt og öðru slíku. Það væri hentugt, að vinnuhælið væri reist á kyrrlátum stað, þar sem fangarnir gætu starfað á afskekktu svæði, sem alls ekki er á Litla-Hrauni. Ég vil ennfremur geta þess til áréttingar, að enda þótt ætti að bæta úr þessu að nokkru leyti á Litla-Hrauni, með því að stækka landareign vinnuhælisins og nota þannig stærra svæði sem vinnustað fyrir fangana, þá er það miklum annmörkum bundið, og nokkrir af þeim annmörkum, sem ég hefi nú þegar nefnt, myndu verða þar eftir sem áður. Í öðru lagi ber á það að lita, að fjölmenn kauptún þurfa að mínu áliti þessi landsvæði sem starfsvið fyrir sitt heimafólk, og þess vegna er það varhugaverð stefna að taka nokkuð til viðbótar af löndum kauptúnanna og láta vinnuhælið á Litla-Hrauni hagnýta þau, því að fólkið, sem á heima í kauptúnunum, má ekki missa neitt af löndum sínum. Ég veit, að fjölmargir menn, sem bera gott skynbragð á þetta, eru mér sammála. Þeir óska þess, að Litla-Hraun mætti verða til annara nota en að vera áfram fangahæli. Ég tel að vísu, að ekki sé unnt að neita því, að færa mætti sumt til bóta með því að herða á umsjá með föngunum. Ég geri ráð fyrir, að það hafi verið reynt af alúð að bæta úr annmörkum vinnuhælisins, og er ekki nema gott eitt um það að segja. Þó hefir það sýnt sig, að umbótaráðstöfunum er ekki hægt að framfylgja á þessum stað svo sem þörf krefur. og vildi ég því mælast til, að þessi till. yrði samþ., því að ég tel enga von til þess, að þarna verði bætt að fullu úr ýmsum knýjandi örðugleikum. Ég vona, að hv. þm. sé ljóst, að það beri að stefna að þessu, sem ég nú hefi tekið fram, og þeir muni óska, að hæstv. ríkisstj. vinni að því að athuga þetta mál og reyna að finna heppilegan stað fyrir vinnuhæli. Þar er hagnýtt verkefni fyrir höndum, ekki minnst fyrir þá sök, að það liggur nokkurn veginn í hlutarins eðli, hvernig þeim undirbúningi verður hagað, ef málið verður afgr. til ríkisstj. að þessari umr. lokinni. Hæstv. ríkisstj. mun velja þá hyggnustu og réttsýnustu menn sér til ráðuneytis um það, hvað bezt sé að gera til þess, að vinnuhælið komi að sem beztum notum, bæði hvað snertir verkefni og legu staðarins. Ég tel líka rétt að drepa á, að tilgangur minn með því að bera fram þessa till. er, að eitt atriði, sem er í órjúfanlegu sambandi við þetta, verði tekið til gaumgæfilegrar athugunar, og það er, hvernig hagnýta megi þessa dýru stofnun sem bezt. Ég geng þess ekki dulinn, að því aðeins er hægt að framfylgja þessu nauðsynjaverki, að vinnuhælinu verði fengið sæmilegt verkefni til frambúðar handa þeim mönnum, sem hið opinbera verður að sjá fyrir hvort eð er. Ég minnist þess, að fyrir Alþ. hafa legið till. um ýmsa líknarstarfsemi, og svo að ég nefni eitt, sem er allmjög aðkallandi, má nefna byggingu hælis fyrir fávita. En ég tel, að hæstv. ríkisstj. verði að athuga það jöfnum höndum, hvaða skilyrði eru til þess, að núverandi vinnuhæli á Litla-Hrauni gæti komið að notum til slíkrar starfsemi. Ég vil taka það fram í sambandi við þetta, að auðsætt er, að rekstur vinnuhælisins á Litla-Hrauni hefir orðið nokkuð dýr, þrátt fyrir alla viðleitni til þess að láta hann ekki verða dýrari en vera ber. Hvaða orsakir liggja til þess, að rekstur vinnuhælisins hefir orðið alldýr ríkinu, verður e. t. v. ekki fyllilega skýrt, en einhverjar orsakir hljóta að liggja til þess samhliða annmörkum staðarins, og auk þess, sem ég hefi nú getið um, og sýnir það, að vinnuhælið á ekki þarna að vera. Ég vil taka það fram, að þegar íslenzk löggjöf steig þetta spor, að fara þannig með fangaða menn, að láta þá vinna til þess að gera gagn og reyna að betra þá með þeirri aðferð, þá mælti allt með því, að það yrði fært til samræmis við þær ráðstafanir, sem tíðkast hjá nágrannaþjóðum vorum á Norðurlöndum, og fá því komið þannig fyrir, að stefnt væri í hina víðsýnustu, réttustu og skynsamlegustu átt, og stefnt yrði að hinu sama fyrirkomulagi hjá okkur sem hjá frændþjóðum vorum, Norðmönnum og Dönum, hvað snertir slík vinnuhæli. Ég hefi sannfrétt frá Noregi, að á vinnuhælum fyrir fanga þar eru fangarnir svo stranglega einangraðir og þess gætt, að þeir umgangist ekki frjálsa borgara, að þar er meira að segja hafður lögregluvörður um hælin, til þess að einangrunin komi að fullum notum. Hjá okkur Íslendingum yrðu að vísu engir möguleikar til slíks, en eftir því sem hentugri staður yrði valinn fyrir vinnuhælið, því meira kynni það að nálgast, að hjá okkur yrði stefnt í sömu átt sem hjá Norðmönnum, og þá myndum við nálgast það á þann veg, sem eðlilegastur og réttastur er, með hentugum starfsgreinum fyrir fangana, og vonandi verður staðurinn fyrir vinnuhælið valinn þannig, að það geti stuðlað að því, að svo mætti verða. Ég skal verða við beiðni hæstv. forseta og ekki lengja ræðu mína frekar, og mun nú ljúka máli mínu, þó að fleira mætti um þetta segja, í fullu trausti þess, að hv. Nd. sjái sér fært að samþ. þessa till.