Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Halldór Stefánsson) Frv. þetta hefir tekið dálítilli breytingu í hv. efri deild, sem er í því fólgin, að þar sem í frv., eins og það var afgr. hjeðan, var skylda fyrir þessa starfsmenn að kaupa sjer lífeyri, þá er þeim það nú í sjálfsvald sett, hvort þeir vilja tryggja sjer þennan lífeyri eða ekki. Jeg fyrir mitt leyti tel breytinguna ekki til bóta, en get þó látið hlutlaust, hvort frv. verður samþykt eða ekki.

Jón Sigurðsson Jeg sje, að hv. meðflm. minn og 1. flm. að brtt. 267 er ekki viðstaddur, og jeg ætla því að segja nokkur orð um þessa brtt. okkar. Það, sem fyrir okkur vakir með þessari brtt., er það, að gera kröfurnar um verklegt nám nokkuð ákveðnari en er í frv. því, sem hjer liggur fyrir. Því hefir verið lýst yfir af hæstv. stjórn, að það, sem þetta frv. fer fram á, eigi að vera nokkurskonar tilraun um það, hvaða leið muni líklegust til að fara í þessum efnum í framtíðinni. En úr því að þessi tilraun er gerð, þá óskum við flm.brtt. á þskj. 267, að hún verði gerð þannig, að eitthvað verulegt verði á því að græða. Eins og frv. nú er orðað, er engin skylda til þess, að þeir piltar, sem skólana sækja, stundi verklegt nám. Það er því alveg undir hælinn lagt, hvort skólarnir láta í tje þá verklegu kenslu, sem þyrfti og æskilegt væri. Því er það, að við flm.brtt. 267 viljum binda það fastar, að piltar skuli stunda verklegt jarðyrkjunám í 8 vikur, til þess að fá upptöku í eldri deild skólans. Eins og tekið var fram við 1. umr. málsins, hefir verklega námið fram að þessu verið hreinasta kák, og það er sorglegt til þess að vita, að sá afturkippur í áhuga fyrir búnaðarfræðslu, sem hefir farið í vöxt ár frá ári, er í raun og veru mikið að kenna þessari vöntun á verklegu námi við búnaðarskólana. Ef þessi tilraun með ákveðið jarðyrkjunám leiðir það í ljós, að ekkert er að óttast í þessu efni, þá er um leið hrundið þeim mótbárum, sem fram hafa verið færðar gegn verklegu námi, bæði því, að fólk fáist ekki til að sinna því, og að ekki fáist hentug kensla fyrir pilta, því að reynslan mun sýna, að svo er ekki. Við leggjum til, að það verði gert að skilyrði fyrir upptöku í eldri deild skólans, að piltar hafi lokið 8 vikna jarðyrkjunámi. Við höfum ekki sjeð ástæðu til að fara nánar út í þetta, en um leið og við stingum upp á því, að þetta verði framkvæmt við Hólaskóla, leggjum við til, að landsstjórninni heimilist að gera tilraunina einnig á Hvanneyri. Ef þess er þörf við annan skólann, þá ætti líka að vera vert að gera tilraunina við hinn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það eru aðeins örfá orð út af brtt. á þskj. 267. Mjer þykir það nokkuð þröngur skór, sem eldri deild Hólaskóla er sniðinn með þessari brtt., þar sem sagt er í henni: „enda fái þeir einir inngöngu í eldri deild skólans, sem lokið hafa 8 vikna jarðyrkjunámi“. Mjer finst þetta nokkuð langt gengið, þegar tekið er tillit til þess, hve aðsókn að skólanum hefir verið lítil. Ef aðsókn eykst ekki að honum, má jafnvel búast við, að ekki verði nema 3–4 piltar í eldri deild hans á ári hverju. Hví má ekki nota hús og kenslukrafta, sem til eru á Hólum? Jeg vil því leyfa mjer að bera fram svo hljóðandi skriflega brtt., sem jeg óska, að komi til atkvæða hjer í hv. deild, ef afbrigði fást: „Fyrir orðin „enda fái þeir einir“ komi: enda sitji þeir fyrir. Jeg get tekið það til dæmis, að hv.þm. Mýr. sótti um inngöngu í eldri deild Hvanneyrarskóla. Hann hafði ekki lokið 8 vikna jarðyrkjunámi. En hvað er á móti því, að hann fái inntöku, ef nóg rúm er fyrir hann? Jeg get gengið inn á þá hugsun, sem liggur til grundvallar þessari brtt., en mjer finst tilgangi hv.flm. fyllilega náð með þessari skriflegu brtt. minni. Jeg afhendi hjer með hæstv. forseta brtt. og óska, sem sagt, að hún verði borin undir atkvæði, ef afbrigði fást.

Frsm. (Jón Ólafsson) Það er eins og hv.flm. þessarar brtt. 267 hafi þótt hún svo ákaflega nauððynleg, að þeir yrðu að koma með hana nú, þótt nefndin sje búin að lýsa því yfir mörgum sinnum, og 2 hv.þm. úr milliþinganefndinni í landbúnaðarmálum hafi tekið undir það, að lagt mundi verða fyrir næsta Alþingi ítarlegt frv. um bændaskóla, samið af milliþinganefndinni. Og með það frv. í huga áleit landbn. rjett, þegar þetta frv. kom fyrst til umr., að gera sem minst í þessu máli, áður en milliþinganefndin hefði látið uppi álit sitt. Jeg get ekki sjeð, að menn sjeu nokkru nær því að hafa þá bráðabirgðabreytingu, sem með þessu frv. er ætlast til, að gerð sje á skólanum, í góðu lagi, þótt þessi brtt. sje samþ. Jeg sje heldur ekki, að þessi bráðabirgðaframkvæmd, sem gert er ráð fyrir í brtt., verði betri en hin, sem ætlast er til að hæstv.atvmrh., sem á að ráða skipun skólans í samráði við skólastjórann á Hólum og stjórn Búnaðarfjelags Íslands, myndi ákveða. Margir segja, að það sje að mörgu leyti erfitt að koma á jarðyrkjunámi og halda því uppi. Bændur megi ekki missa syni sína frá vinnu um þennan tíma nema af mjög skornum skamti. Það virðist því ekki ástæða til þess að ákveða með lögum, að þetta skuli vera svo, og því rjett, að mínu áliti, að halda sjer við þá skoðun, að slíka breytingu eigi ekki að framkvæma fyr en að vel athuguðu máli. Jeg verð því að líta svo á, að þessi brtt. sje alls ekki nauðsynleg. Annars mun nefndin taka alt þetta til athugunar og gera þá tilhögun á skólunum, sem henni líst heppilegust fyrir þá báða. Það er óhætt fyrir mig að segja það fyrir hönd nefndarinnar, að hún mun ekki mæla með brtt. á þskj. 267.

Bjarni Ásgeirsson Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um brtt. á þskj. 267, því að hv. meðflm. minn hefir þegar gert það, en jeg vil aðeins svara þeim andmælum, sem síðar hafa komið fram gegn brtt. Það er þá fyrst hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), sem benti á það, að það lægi fyrir að endurskoða rækilega löggjöfina um alt þetta mál og leggja tillögur milliþinganefndarinnar í landbúnaðarmálum um það fyrir næsta þing; þess vegna lægi ekki á að fara nú að hraða þessu máli. Jeg lít svo á, að það liggi svo mikið á þessu máli, að það megi alls ekki draga lengur að framkvæma þessar ákaflega mikilsverðu breytingar á bændaskólunum, þar sem nú gefst tækifæri til þess. Þá hafði hv.þm. (JÓ1) heyrt því fleygt, að bændur mættu ekki missa syni sína frá vinnu þennan tíma vor og haust. Það má vel vera, að einhverjir líti svo á, en jeg verð að halda, að ef þeir hafa efni á að missa þá frá vinnu til annars hluta námsins, þá muni þeir eins geta það til þessa. Jeg vil í þessu sambandi leyfa mjer að benda á tillögu, sem fram hefir komið frá skólastjóranum á Hvanneyri, um það að ljetta mönnum þetta verklega nám með því að veita nemendum styrk til þess að stunda það. Og ef sú tillaga nær fram að ganga, þá get jeg ekki sjeð, að mönnum ætti að verða tilfinnanlegt að stunda námið. Hæstv. fors.- og atvmrh. sagði, að það væri dálítið hart, ef ekki væru nægilega margir nemendur í skólanum, að vísa mönnum frá eldri deild vegna skilyrðanna um verklega námið, og láta skólann standa hálftóman fyrir bragðið. Jeg álít, að uppfylling þessa skilyrðis sje ekki svo mikil kvöð, að það eigi þeirra hluta vegna að geta komið til greina, að menn hætti við að setjast í eldri deild. Jeg álít, að þeir menn, sem ekki vilja leggja það á sig að læra handtök við jarðyrkju, þeir eigi ekkert erindi upp í þá deild. svona var það með mig. Það er alveg rjett, að þetta var einmitt ástæðan. Jeg var þá svo mikið barn, að jeg hafði ekki vit á að gera það, og jeg gerði það ekki vegna þess að það var ekki skylda. En síðar í lífinu hefi jeg sjeð, hve illa farið það var, og þess vegna vil jeg stuðla til þess, að aðrir lendi ekki í sömu fordæmingunni og jeg. Jeg vil því mæla mjög eindregið með brtt. okkar hv. 2. þm. Skagf., en leyfi mjer að leggja til, að hin skriflega brtt.hæstv.atvmrh., sem eyðileggur það, að brtt. okkar komi að notum, verði feld.

Magnús Guðmundsson Jeg man ekki betur en að hæstv.forsrh. lofaði við 2. umræðu þessa máls að svara ákveðnu atriði við þessa umræðu. Og nú vil jeg spyrja um, hvort þetta svar komi ekki. Jeg verð að segja það, að það var bæði leitt og ilt, að brtt. skyldi ekki vera útbýtt fyrr en á fundinum, því að fyrir vikið er illkleift fyrir þm. að átta sig á þeim og taka afstöðu til þeirra. Hin skriflega brtt.hæstv.forsrh. er að mínu áliti miklu varlegri en till. þeirra hv. 2. þm. Skagf. og hv.þm. Mýr. Það er rjett að hafa skilyrðin ekki harðari fyrst um sinn, meðan fyrirkomulagið er að komast á. Annars var það aðalatriðið fyrir mjer, að ýta undir hæstv.forsrh. að svara.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af fyrirspurn hv. 1. þm. Skagf. vil jeg geta þess, að jeg bjóst við, að fram kæmi till. á grundvelli þeirra aths., sem bæði hann og hv.þm. Borgf. komu með við 2. umr. skal annars segja það, að samkv. frv. á stj. að ákveða í samráði við stjórn Búnaðarfjelags Íslands, hvort hafa skuli opinberan búrekstur. Jeg er því ekki ákveðið meðmæltur, en jeg veit, að einn stjórnarmeðlimurinn er það, hv.þm. Mýr. Það er því undir fulltrúa Íhaldsflokksins í stjórn Búnaðarfjelagsins komið, hvaða stefna verður tekin í málinu. En stj. ræðst ekki í opinberan búrekstur, nema eftir ein dregnum kröfum Búnaðarfjelagsins, og þær koma ekki frá mjer; þær koma frá hv.þm. Mýr. og fulltrúa Íhaldsflokksins, ef þær koma.

Pjetur Ottesen Jeg bar fram rökstudda dagskrá við 2. umr. þessa máls, sem gekk út á það að breyta ekki lögunum um bændaskólana á þessu þingi, þar sem milliþinganefndin í landbúnaðarmálum hefir málið til meðferðar og mun gera till. um framtíðarskipulag skólanna fyrir næsta þing. Einn nefndarmannanna hefir lýst yfir þessu, og því sje jeg enga ástæðu til breytinga og finst sjálfsagt að bíða. Og mjer er þyrnir í augum, ef á að fara að gera þá höfuðbreytingu á skólunum að stofna til ríkisrekstrar á skólabúunum. Hæstv. atvmrh. lofaði við 2. umr. að gefa svar við því nú við þessa umr., hvort hann mundi stofna til ríkisrekstrar á skólabúinu á Hólum nú þegar, eða láta sitja við það, sem er, þar til útsjeð er um, hvernig fer um væntanlegar tillögur milliþinganefndarinnar í landbúnaðarmálum um breytingar á bændaskólunum, og því geymdi jeg dagskrártill. mína þar til nú. Hæstv. ráðh. hefir brugðist þeim vonum, fer nú undan í flæmingi og skírskotar til þess, að stj. eigi að ákveða þetta í samráði við Búnaðarfjelag Íslands. Hjer á þingi er ekki hægt að vita neitt um, hverjar verða till. stj. Búnaðarfjelags Íslands í þessu máli. Það, sem jeg fer fram á hjer, er að fá skýr og ótvíræð svör við því frá hæstv.atvmrh., hvort hann ætlar að láta reka skólabúið á Hólum fyrir ríkisreikning, ef frv. verður samþykt, eða ekki. Jeg ætla að bíða eftir ákveðnu svari um þetta, en á því veltur, hvort mjer þykir ástæða til að láta dagskrá mína koma undir atkvæði eða ekki. Mjer virðist, að brtt., sem útbýtt hefir verið á fundinum, geti alls ekki - hvað sem framtíðarskipulagi skólanna líður - komið til framkvæmda nú, þar sem hjer er aðeins um eins árs frest að ræða, og finst þær því algerlega óþarfar. Hjer er gert ráð fyrir, að þeir einir fái að sitja í efri deild skólans, sem lokið hafi jarðyrkjunámi, en hinsvegar eru nú útskrifaðir menn úr neðri deild án þess að hafa átt nokkurn kost á slíku námi. Það nær þess vegna ekki nokkurri átt að ætla að útiloka þá frá efri deild skólans fyrir þessar sakir. Frekar ætla jeg ekki að ræða um þetta að sinni, en vænti þess að fá ákveðin svör frá hæstv. ráðh.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer þykir það nokkur ósanngirni, þegar háttv.þm. Borgf. bregður mjer um það að hafa ekki gefið ákveðin svör. Í frv. stendur, að ráðherra afráði málið í samráði við aðra aðilja, og því er ósanngirni að ætlast til, að hann gefi ákveðin svör án þess að hafa talað við þessa aðilja. Auk þessa á að kjósa í stjórn Búnaðarfjelagsins á þessu þingi, svo að ekki er gott að segja, hverjir muni skipa hana. Jeg álít, að samvinnan sje alls ekki nein „húmbugs“-ráðstöfun. Búnaðarfjelagið er til til þess að sjá um þrifnað landbúnaðarins og bændaskólanna, og því er rjett, að það ráði nokkru í þessu efni. sjálfur hefi jeg enga sjerstaka tilhneigingu til ríkisrekstrar, en mun ekki standa á móti, ef fram kemur sterk áskorun og það verður skoðun Búnaðarfjelagsins, að rekstur skólanna og verklega kenslan sje „húmbug“ nema af opinberu fje. Jeg er ekki að segja, að svo fari. Það er ekki síst komið undir væntanlegum fulltrúa Íhaldsflokksins, svo að hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Borgf. geta treyst því, geri jeg ráð fyrir, að ekki verður hrasað að neinu. Í sambandi við till.hv.þm. Borgf. vil jeg geta þess, að fyrir svo sem klukkutíma voru samþ. lög um breytingu á lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, og með því að núverandi skólastjóri á Hólum setti sem skilyrði fyrir því, að hann starfaði í þágu Búnaðarfjelagsins, að slík breyting gengi í gegn, má vita nú með vissu, að skólastjórastaðan á Hólum losnar í vor. Og því vil jeg, að afgreidd sjeu hjer lög um þetta, svo að hægt sje að velja mann með tilliti til þess, hvort hann á að standa fyrir verklegum eða bóklegum skóla. Og þess vegna legg jeg til, að frv. komi fyrir báðar deildir.

Jón Sigurðsson Hæstv. forsrh. hefir komið með brtt. í þá átt, að þeir nemendur sætu fyrir með inngöngu í efri deild skólans, sem lokið hefðu 8 vikna jarðyrkjunámi, og taldi, að það gæti hamlað skólanum, að ekki fengjust nógu margir menn, ef till. okkar væri samþ., og sín till. væri miðlunartill.; en það er fullkominn misskilningur. Yfirleitt fara ekki aðrir í efri deild en þeir, sem útskrifast hafa úr neðri deild, svo að till. er gersamlega þýðingarlaus og setur alt í sama farið og nú er. Hún getur þess vegna fallið niður.  (Forsrh. TrÞ: Menn koma þó beint í efri deildina)  . Já, kannske einn á sex árum eða eitthvað svoleiðis, svo að þetta hefir enga „praktiska“ þýðingu. Það er því auðsýnt, að brtt.hæstv.forsrh. færir málið í sama horf og það var, enda virðist mjer till. sýna það eitt, að hæstv. ráðh. vill ekki láta leggja meiri rækt við verklega námið en nú er gert. Hann var að tala um, að það ætti að gera tilraunir. Með hvað á að gera tilraunir, þegar verklega námið verður sama kákið sem nú er það? Háttv. 3. þm. Reykv. (JÓl) sagði, að það væri þýðingarlaust að taka þetta upp, þar sem aðeins eitt ár væri til stefnu, og að það mundi ýta undir milliþinganefndina og flýta brtt. hennar á skólalögunum, ef þetta yrði ekki gert. En þá er líka fallin burt sú ástæða, sem þessi hv.þm. og hæstv.atvmrh. voru að tala um, að væri aðaltilgangurinn með frv., að afla sjer reynslu áður en fullnaðarlöggjöf væri sett um þessi efni. - Ef litið er á frv. og till. nefndarinnar, sjest, að. 1. liður frv., um unglingaskólana, á að falla burtu. - Um 2. liðinn, verklega námið, stendur það að vísu, að auka eigi verklegt nám. Og þetta fer vel á pappírnum. En þegar ekki má setja nein föst skilyrði um námið, verður þetta aðeins, að piltum er heimilt að stunda það, en ekki skylt, eins og nú er. Það er því engin breyting frá núverandi ástandi. Í 3. lið frv. stendur líka, að reka eigi skólabúin fyrir opinberan reikning. Hæstv. forsrh. hefir nú lýst yfir því, að hann sje því andvígur, og jeg býst heldur ekki við, að það nái fram að ganga. Þá er eftir síðasti liður frv., um breytingarnar á kennaraliði skólans, með öðrum orðum heimild til að reka eitthvað af kennurunum; þessi liður er þá það eina, sem eftir er af þessu frv. stj. En jeg tel, að ástæðulaust sje að samþ. slíkt og frv. eigi hví ekkert erindi lengra. Jeg vil að lokum lýsa yfir því, að verði brtt. feld og þar með auðsýnt, að hv. deild vill aðeins taka vetlingatökum á málinu, þá mun jeg greiða atkvæði á móti frv. Fyrir mjer er jarðyrkjunámið aðalatriðið. Hæstv. forsrh. sagði það í lok ræðu sinnar, að fyrir dyrum stæðu breytingar á skólunum og að úr yrði að skera um það, hvort bóklegt eða verklegt nám eigi að skipa höfuðsessinn. Jeg er á sama máli. En hvað sker hjer úr? Frv. gerir það ekki, og hæstv.forsrh. stuðlar manna best að því, að svo verði. En brtt. mín og hv.þm. Mýr. gerir það, og verði hún feld, virðist mjer sem því sje slegið föstu, að bóklegt nám skuli framvegis vera ríkjandi í skólunum, eins og verið hefir.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. sagðist hafa búist við brtt. frá mjer viðvíkjandi rekstri skólanna. En jeg ætlaði að láta yfirlýsingu hans nægja, og þar sem hann við 2. umr. að fyrra bragði talaði um að svara, fæ jeg ekki sjeð, að ósanngjarnt hafi verið að ganga eftir svarinu. Og jeg skal taka það fram, að mjer kemur ekki til hugar að rengja, að hann standi við það, sem hann segir. Nú er jeg búinn að fá það svar, sem jeg ætlaðist til. Hæstv. forsrh. segist vera persónulega á móti því, að skólinn sje rekinn af ríkinu. spurningin er þá bara, hvort hann lætur stjórn Búnaðarfjelagsins beygja sig. Þó að í frv. standi, að stj. heimilist í samráði við Búnaðarfjelagið o. s. frv., þá þýðir það engan veginn, að hæstv. ráðh. sje skylt að fara eftir því, sem stjórn Búnaðarfjelagsins leggur til. Jeg viðurkenni þó, að skeggið er skylt hökunni, þar sem hæstv.forsrh. er og verður form. Búnaðarfjelagsins, svo að hann kemur til með að ráðgast við sjálfan sig um þetta. En þó nú að hæstv.forsrh. hafi látið uppi þessa skoðun sína, held jeg, að jeg verði að greiða atkv. með dagskrártill. hv.þm. Borgf. Einmitt vegna þess, að út fyrir lítur, að skólastjórastaðan á Hólum losni á næsta ári, virðist auðsætt, að ekki eigi að ráðstafa embættinu til langframa, heldur að setja mann í bili, á meðan verið er að gera út um framtíðarskipulag búnaðarskólanna. Það er annars álitamál, hvort ekki eigi að taka málið út af dagskrá, þar sem brtt. var ekki útbýtt fyr en á fundinum og þm. hafa ekki fengið tækifæri til að athuga þær. Út af c-lið frv. vil jeg geta þess, að mjer finst óþarfi að gefa í skyn, að kennaralið skólans sje svo skipað, að breyta þurfi um, þó að upp sje tekin ný kensluaðferð. Mjer skilst, að alþýðufræðslu eigi að veita í skólanum eftir sem áður. Ætti því c-liður frv. að falla niður.

Lárus Helgason Jeg efast ekki um, að hv.flm.brtt. hafi borið þær fram af góðum hug. Nú hefir verið sýnt fram á, að þær verða ekki að tilætluðum notum, þar sem þær komi ekki til með að gilda nema eitt ár. En þó að svo væri, fæ jeg ekki sjeð, að þær yrðu til bóta, síst sú fyrri. Jeg efa það ekki, að hæstv. stj. hafi fullan hug á, að verklega kenslan komi að sem mestum notum. En jeg fæ ekki sjeð, að brtt. ýti undir það. Að minsta kosti eru þær skorður settar með brtt., að piltar verða að hafa leyst af hendi hið verklega nám á fyrra ári, svo að þeir fái inngöngu í efri deild. Nú getur það vel komið fyrir, að piltar, sem eru í skólanum, eigi erfitt með að vera hinn tilsetta vikufjölda við verklegt nám á fyrra ári sínu í skólanum. Og svo eiga þeir ekki að fá að setjast í efri deild, þó að þeir vilji ljúka því, sem á vantar verklega námið, á næsta vori. Mjer finst því ekkert vit í að samþ. þetta. Brtt. hæstv.forsrh. virðist mjer nær sanni, því að þar eru ekki settar eins ríkar skorður, og mun jeg því hiklaust greiða henni atkv. mitt. Jeg felst á það með háttv. 1. þm. Skagf., að rjettast sje að taka málið út af dagskrá, með því að till. var svo seint útbýtt. Þetta er ekkert smámál og gott fyrir hv.þm. að fá tíma til að athuga það. Enda ætti það ekki að vera neinum kappsmál, að málið verði rekið áfram með hasti. Mælist jeg svo til þess fyrir hönd nefndarinnar, sem um það fjallar, að málið verði tekið út af dagskrá.

Frsm. (Einar Árnason) Hugmyndin, sem liggur bak við þetta frv., er ekki komin fram í fyrsta sinn á þessu þingi. Það mun hafa verið núv. hæstv.dómsmrh., sem flutti þessa hugmynd fram í frumvarpsformi í fyrsta sinn hjer á þingi 1925. Það frv. varð ekki útrætt á því þingi. 1926 er það aftur flutt af sama manni, en í nokkuð breyttri mynd. Heldur ekki þá var málið útrætt. Þá var það á síðastliðnu þingi, að hv. 1. þm.N.-M. (HStef) flytur málið á ný, og þá verður sú meðferð málsins í hv.Nd., að það er afgr. með rökst. dagskrá, þess efnis að fela málið milliþinganefnd í landbúnaðarmálum til undirbúnings undir þetta þing, sem nú situr. Það er þess vegna eftir beinum fyrirmælum síðasta þings, að þetta mál liggur nú hjer fyrir sem stjfrv. Það er óhætt að segja það, að frá því þessu máli var fyrst hreyft hjer á þingi, hefir því altaf aukist meir og meir fylgi. Það er altaf að fjölga þeim mönnum, sem betur og betur hafa sjeð það, að hjer var nauðsynjamál á ferð og stefnt var að rjettu marki. Má því vænta, að þegar málið liggur nú fyrir sem stjfrv., þá geti sú hugsjón, sem felst í frv., orðið að veruleika. Um skipulag og hlutverk þessarar lánsstofnunar, sem í frv. heitir byggingar- og landnámssjóður, er það að segja, að það er ætlast til, að tekið sje 5 milj. kr. lán og því varið á þann veg að veita lán til þess aðallega að endurbyggja sveitabýli og byggja nýbýli. skilyrðin fyrir að geta fengið þessi lán eru tekin fram aðallega í 3. gr. frv. Sje jeg ekki ástæðu til að fara nánar út í það; þykist vita, að hv.þdm. hafi kynt sjer þau atriði rækilega. Um lánskjörin er það að segja, að þau eru þrennskonar. Dýrustu lánin eru veitt til þess að endurreisa íbúðarhús á jörðum í sveitum, og eru kjörin þau, að lánin á að greiða með 5% af allri upphæðinni í 42 ár. Næsti flokkur lána er ætlaður til þess að reisa nýbýli á ræktuðu landi, eða þar, sem ræktað land fylgir að einhverju leyti, en ekki hefir verið bær fyrir. Þau eru nokkru ódýrari og eiga að greiðast með 3½% á 50 árum. Þá er þriðji flokkur lána, sem ætlaður er til nýbýla, sem reist eru á algerlega óræktuðu landi og ekkert ræktað land fylgir. Þar eru lánin vaxta- og afborganalaus fyrstu 5 árin, en annars á að greiða þau með jöfnum afborgunum á 50 árum. En vaxtalaus skulu þau altaf vera. 6. gr. frv. mælir fyrir um upphæð hinna einstöku lána, sem menn geta fengið til bygginga, og er upphæðin aðallega miðuð við verð á aðfengnu byggingarefni, sjerstaklega útlendu, og þar að auki við nokkurn hluta af kaupi nauðsynlegra steinsmiða og trjesmiða við byggingarnar. Í 9. grein frv. eru svo lagðar einskonar kvaðir á þær jarðir og býli, sem sjóðurinn lánar til. Þetta er gert til tryggingar því, að lántakendur geti ekki gert sjer þessi ódýru lán að fjeþúfu og braskað með þær jarðir eða þau býli, sem lánin hafa verið veitt til. Jeg hefi hjer talað aðallega um tvennskonar lán, til byggingar á nýbýlum og til að húsa upp bæi á ný. En í frv. er talað um þrennskonar tegundir lána: að einnig sje heimilt að lána bæjarfjelögum og kauptúnum, sem eru sjerstakur hreppur, til að koma upp nauðsynlegum byggingum á ræktuðu landi bæjar- eða hreppsfjelagsins. Nánari fyrirmæli um lán til þessara bygginga eru svo sett í 3. grein frv. og jafnframt í 7. grein. Þegar nú þess er gætt, að þessi lán, sem talað er um í frv., eru ákaflega ódýr, þá liggur í augum uppi, að það hlýtur að verða allmikill vaxtamunur á því fje, sem sjóðurinn fær að láni, og á þeim lánum, sem hann lánar aftur út. Þennan vaxtamun verður sjóðurinn sjálfur að greiða, og því er sett það ákvæði í 1. grein frv., að ríkissjóður leggi árlega fram nokkra fjárfúlgu í byggingar- og landnámssjóð. Því verður ekki neitað, að þetta hlýtur að verða allmikill baggi á ríkissjóði; en í það má ekki horfa, þar sem sjóðurinn mundi án þess alls ekki geta unnið það hlutverk, sem honum er ætlað, - það hlutverk sem sje, að gera það fjárhagslega kleift að byggja sæmilega boðleg býli í sveitum landsins. Því að það er nokkurn veginn sýnilegt, að það er ekki hægt fyrir efnalitla menn að byggja upp með þeim lánskjörum, sem nú eru fáanleg hjá lánsstofnunum, eins og nú er ástatt. Jeg verð því að líta svo á, að ef þessu máli er ekki sint á líkan hátt og þetta frv. gerir ráð fyrir, þá getum við eins vel gefið upp vonina um bætt heimili og fjölgun heimila í sveitum. Landbúnaðarnefndin, sem hefir athugað málið, flytur á þskj. 243 nokkrar brtt. við frv. Jeg skal aðeins minnast á þær örfáum orðum. Þar sem í 1. gr. er ákveðið, að ríkissjóður leggi árlega fram 250 þús. kr. til sjóðsins, þá leggur nefndin til að lækka það framlag niður í 200 þús. kr. Það er ekki af því, að nefndin viðurkenni ekki, að það sje nauðsynlegt fyrir sjóðinn að fá sem allra mest fje, að hún leggur til lækkun, heldur af því, að hún lítur svo á, að sem stendur eigi ríkissjóður erfitt með að leggja fram mjög stóra upphæð. Þó skal jeg geta þess, að nefndin vill alls ekki gera þessa brtt. að neinu kappsmáli. Ef hv. deild vill yfir höfuð sinna málinu svo vel að halda því, sem er í frv., þá mun nefndin ekki standa á móti. Þá er það við 3. gr. I. a., að nefndin vill fella burt orðin „Standi ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk“. Nefndin sjer ekki ástæðu til að binda þetta þannig, að þeir, sem kynnu að standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, skuli útilokaðir frá lánum úr þessum sjóði til þess að byggja yfir sig. Það er því síður ástæða til að halda þessu ákvæði, þar sem í næsta lið á eftir er tekið fram að nokkru leyti, hvað menn þurfi að hafa til brunns að bera til þess yfir höfuð að fá að koma til greina með lán úr sjóðnum. Þar er sem sje tekið fram, að hver maður sanni með vottorði, að hann sje duglegur, reglusamur og sparsamur. Hafi maðurinn nú þessa kosti, er svo mikið fengið, að ekki virðist ástæða að útiloka hann, enda þótt hann hafi sveitarstyrk þegið, sem vitanlega getur verið af óviðráðanlegum orsökum. Þá er 3. brtt. nefndarinnar, við 3. gr. II, 6, lið. Liðurinn er orðaður upp, en jeg geri ráð fyrir, að það sama hafi vakað fyrir þeim, sem sömdu frv., eins og kemur fram í brtt. okkar, aðeins að hjer sje skýrar ákveðið og orðað. Það stendur sem sje í frv., að sá maður geti ekki fengið lán, sem áður hefir fengið lán til húsagerðar eða nýbýla. Ef á að taka þetta bókstaflega, þá getur það verið mjög ósanngjarnt. Hitt er annað mál, að það gæti verið vel rjettlætanlegt, að sá maður, sem stendur í skuld fyrir lán, er hann hefir áður fengið undir þessum kringumstæðum, geti ekki fengið lán í viðbót. Jeg hefi líka borið þetta undir einn af þeim mönnum úr milliþinganefndinni, sem undirbjó þetta frv., og hann hefir fallist á, að þessi brtt. væri til bóta. Þá er það 4. breytingartillaga nefndarinnar, við 7. grein. Það er um lán til bæjarfjelaga og sveitarfjelaga til að byggja hús yfir nautgripi. Er gert ráð fyrir í frv., að þau lán megi nema alt að 4/5 hlutum kostnaðar. Nefndin leggur til - eða rjettara sagt meiri hl. -, að þetta sje lækkað niður í 3/5, og virðist það vera meir í samræmi við ákvæði 6. gr. frv. um lán til bygginga á býlum í sveitum, því eftir því sem þar er ákveðið, geta þau ekki orðið 4/5 hlutar kostnaðar. Í sambandi við þessa brtt. nefndarinnar leggur hún líka til, að 40 þús. í sömu grein verði færðar niður í 30 þús., en það er hámarkið af þeirri upphæð, sem megi lána til þessara bygginga. Þá kemur 5. brtt. nefndarinnar, sem ætlast er til, að verði ný grein. Það vakti fyrir nefndinni með brtt., að þegar svo er komið, að lánað er fje til bygginga til 50 ára með mjög aðgengilegum kjörum, þá verði þó að tryggja það að minsta kosti, að þær byggingar verði svo vel af hendi leystar, að þær standi eins langan tíma og lánið stendur. Það er erfitt að hafa það eftirlit með byggingunum, sem þörf er á, og það eftirlit hlýtur að kosta talsvert fje. Raunar væri það eðlilegast, að kostnaðinn við þetta eftirlit greiddu báðir aðiljar, bæði sá, sem lánið veitir, og hinn, sem þiggur það. En það er kannske erfitt á báða bóga að koma því fyrir. Eins og 5. brtt. ber með sjer, hefir nefndin orðið sammála um, að stjórn sjóðsins hafi byggingarfróða menn til eftirlits á þeim stöðum, sem sjóðurinn lánar fje til bygginga. samhliða er gert ráð fyrir, að lánþegi greiði 1% af lánsupphæðinni upp í eftirlitskostnaðinn, þegar síðasta afborgun fer fram. Það má að vísu um það deila, hvort þetta hundraðsgjald sje nógu hátt. En nefndin lítur svo á, að það megi ekki gera þennan kostnað mjög tilfinnanlegan fyrir lánþega, enda sjálfsagt að haga eftirlitinu á þann hátt, að það verði eins ódýrt og kostur er á. Fleiri brtt. flytur nefndin ekki, þótt hún hinsvegar játi, að um ýms önnur atriði frv. kunni að mega deila. Sje jeg því enga ástæðu til að hafa þessi orð fleiri að svo stöddu. Jeg hafi reynt eftir föngum að skýra frá, hvað vakir fyrir nefndinni, en hún leggur til, að hv. deild fallist á frv. með þeim breytingum, sem nú voru nefndar.

Jón Þorláksson Þetta frv. hefir nú tekið allmiklum stakkaskiftum frá því að samnefnt frv. kom hjer fyrst fram í deildinni eins og hv.frsm. benti rjettilega á. Og jeg verð jafnframt að telja, að breytingarnar sjeu til mikilla bóta; sjerstaklega tel jeg það þó mikilsvert atriði, að numin hafa verið á burt úr frv. öll þau ákvæði, sem í frumsmíðinni voru og leiddu til breytinga á skattalöggjöfinni. Enda lít jeg svo á, að það sje heppilegra fyrir alla, að skattalöggjöfin sje sjálfstæð og út af fyrir sig, en ekki blandað inn í önnur lög um óskyld efni. Að vísu mætti ef til vill deila um fjárhagsatriði frv. að því leyti, er þau viðkoma ríkissjóði. Það er sem sje stungið upp á í frv. 250 þús. kr. útgjaldaauka fyrir ríkissjóð á ári, sem hv. landbn. leggur til, að færist niður í 200 þús. kr. Þetta er að vísu talsvert mikið fje fyrir ríkissjóð að gjalda á næstu árum, en jeg verð þó að segja það, að sumt, sem brotið hefir verið upp á á þessu þingi til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóð, virðist mjer miður þarft en það, sem hjer er farið fram á. Það, sem eftir er þá í frv. af höfuðgöllum þeim, sem einkendu hina upphaflegu frumsmíð þess, eru ákvæðin í 9. gr., en þau eru líka þess eðlis, að jeg fæ ekki sjeð, á hvern hátt þau geti í framtíðinni samræmst þeim góða tilgangi, sem frv. er ætlað að vinna, sem sje þeim, að hlynna að landbúnaðinum fyrst og fremst með ódýrum lánveitingum bæði til húsabygginga í sveitum og til aukinnar ræktunar, þegar fram í sækir. Mjer sýnist ekki betur en að sá stuðningur, sem með frv. er veittur byggingar- og ræktunarstarfsemi sveitanna, sje tekinn að miklu leyti aftur með ákvæðunum í 9. gr. Með þeim er lagt til að leggja þær kvaðir á eignir lántakenda, sem ekki hvíla á neinum öðrum eignum í landinu og eru þess eðlis, að jarðirnar verða þeim bændum minna virði en öðrum eru samskonar eignir, og það vegna þess eins, að þeir hafa orðið að leita á náðir þessa sjóðs um lántökur sínar, eða svona kemur mjer það fyrir sjónir, en vildi þó gjarnan taka skýringum, ef hægt er að bera þær fram. Kvöðin, sem felst í 9. gr., er sú, að aldrei má selja eign, sem fengið hefir lán úr sjóðnum, hærra verði en síðasta fasteignamat sýnir, en þetta virðist mjer ganga beinlínis í berhögg við þá viðleitni þingsins síðustu ár, að auka arðsvon jarðanna og verðmæti með bættum samgöngum, símum, vegum og aukinni ræktun á ýmsan hátt. Nú skulum við gera ráð fyrir, að þessi starfsemi hins opinbera beri tilætlaðan árangur, að eignin hækki í verði vegna arðsvonarinnar, sem fylgir t. d. bættum samgöngum, en af því að eigandinn hefir fengið lán úr þessum ákveðna sjóði til þess að endurbæta eignina, er hann skyldugur til að selja hana ekki dýrara verði en þeirri hækkun nemur, er kemur fram við fasteignamat. Nú er það alment álitið, að fasteignamatið sje svo lágt, að það nemi sjaldnast 2/3 af því verði, sem eignirnar eru seldar manna í millum, enda kunnugt um, að víða er það jafnvel ennþá lægra. Ef því heldur áfram, að svo varlega verði farið í fasteignamatið, sem á vissan hátt er eðlilegt, þar sem hjer er aðallega um skattmat að ræða, þá er alt útlit á því, að eigendur þessara jarða verði ver settir en nágrannar þeirra, sem komist hafa hjá því að þiggja fje að láni úr þessum sjóði. Þess vegna er mjer það með öllu óskiljanlegt, hvers vegna verið er að leggja þessar kvaðir á menn um leið og þeim er rjett höndin og hjálpað til að auka arðsvon jarðanna. Þá er það síðara atriði þessara ákvæða í 9. gr. frv., að eignina má aldrei leigja hærra verði en nemur 4% landverðs, miðað við síðasta fasteignamat, að viðbættum 2% af verði húsanna. Við skulum nú gera ráð fyrir, að lánið nemi 3/5 af verði hússins og að hann fái húsið metið eins og það kostar. Fái hann það, þá má hann taka í leigu 2 kr. af hverjum 100 kr. húsverðsins, en verður sjálfur að greiða í vexti til sjóðsins 3 kr. af hverjum 100 kr., og sjá allir, hve hagkvæmur verslunarjöfnuður það er. Þar að auki tapar hann alveg vöxtum af sínu eigin framlagi til bygginganna, eða af 2/5 húsaverðsins. Þá er annað, og það er það, að ef byggingin á að verða til og í nothæfu ástandi eftir 42 ár frá því að hún var gerð, þá er komin svo mikil fyrning á hana, að viðhaldið eitt hefir kostað eigandann ekki minna fje en húsið kostaði í fyrstu. Þetta er líka kvöð, og eins og jeg hefi áður bent á, sje jeg ekki betur en að það hljóti að leiða af sjer óhjákvæmilegt tap fyrir eiganda, ef hann einhverra hluta vegna neyðist til þess að leigja jörðina. Og jeg sje bara enga ástæðu til að vera að gera sjálfseignarbændum landsins þessar búsifjar, jafnhliða og verið er að rjetta þeim höndina til þess að ljetta undir með þeim að byggja jarðir sínar og rækta. Þetta læt jeg mjer nægja í bili, en vildi gjarnan fá skýringar á þessum ákvæðum 9. gr., sem jeg hefi nú gert að umtalsefni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Mjer þykir vænt um þá verulegu stefnubreytingu, sem orðið hefir hjá hv. 3. landsk. um efni þessa frv. frá því fyrst að það kom fram og þar til nú. Mjer finst mjög ánægjuleg sú stefnubreyting og tel honum það fremur til sóma en hitt. Jeg vil ekki þreyta hv. deild með því að endurtaka eða rifja upp þau byrjunarátök, sem urðu um þetta mál. Það kom svo undarlega flatt upp á samherja hv. 3. landsk., að nú ætti að fara að styrkja bændur til þess að rækta upp sveitirnar, byggja upp bæina og gera heimilin á allan hátt vistlegri, að þeir rugluðust algerlega í ríminu og ljetu sjer sæma að draga út úr þessu þær fáránlegustu ályktanir, sem hægt er að hugsa sjer. Þá var meðal annars í blöðum þessara samherja útbásúnað, að með frv. og þeim styrk, sem eftir því átti að veita til viðreisnar sveitunum, væri verið að gera tilraun til að koma fólkinu í sveitunum, og þá sjerstaklega bændum, á hreppinn. Og ýmislegt fleira af líkum toga spunnið ljetu þeir sjer um munn fara, helstu íhaldssamherjarnir þá, til þess að koma á knje þessu þjóðþrifamáli, er þá skorti svo mjög skilning á. Þess vegna bjóst jeg alls ekki við, að slík stefnubreyting mundi verða svo fljótt sem raun ber vitni um. Hv. 2. þm. Árn. (MT) , sem annars leist vel á þetta, spáði því þá, að eftir 10 ár mundi þetta verða mesta hitamál þingsins. Nú eru aðeins 4 ár liðin síðan; öll þessi ár hefir þingið haft málið til meðferðar og því altaf að aukast fylgi, enda býst jeg nú við, að það verði afgreitt í lagaformi frá þinginu í þetta sinn. En að þetta verði síðasta orðið, sem um málið verður sagt, býst jeg alls ekki við. Jeg geri ráð fyrir, að reynslan komi hjer sem annarsstaðar til skjalanna, og hún mun kenna þjóðinni, hvað henni hentar best í þessu efni. Það, sem mest er um vert, tel jeg það, að málið er nú komið á þann rekspöl, sem vel má við una í bili. Að vísu skal játað, að lánum þeim, sem hjer er um að ræða, er öðruvísi fyrir komið í Noregi, en vegna fátæktar lands okkar og af fleiri skiljanlegum ástæðum hefir verið að því ráði horfið að hafa lánshlutföllin þessi til að byrja með. Hv. 3. landsk. gladdist yfir því, að skattalöggjöf landsins væri ekki blandað inn í þetta mál. Jeg vil engu spá um það, hvað langvinn sú gleði verður, en þessar 250 þús. kr. verða þó að fást. Það er búið að taka svo mörg lán og há fyrir ríkisins hönd, að sú leið virðist tæplega fær. Til þess að sjóðurinn fái þessa upphæð sje jeg ekki betur en að hækka verði skattana á einhvern hátt. Annars verð jeg að segja það, að það er ófyrirgefanleg ljettúð af þinginu, þegar það samþ. að skella öllum berklavarnakostnaðinum á ríkið, án þess að gera ráð fyrir, hvar taka eigi peningana til þess að greiða þann mikla kostnað. Jeg geri líka ráð fyrir, að nú verði að skipa milliþinganefnd í skattamálum. Því að þegar svo er komið, að lagðar eru 100 kr. á hvern mann í landinu, á barnið í vöggunni og örvasa gamalmenni, þá er óhjákvæmilegt að endurskoða skattalöggjöfina og leita uppi hin breiðu bök, sem borið geta gjöldin. Ef haldið verður áfram að leggja á öreigana, verður ekki hægt að komast hjá því að kveðja dyra hjá þeim, sem hafa talsvert fje. aflögu. Þeir verða líka beðnir að vera með og taka á sig byrðar ríkisins að sínum hluta. Jeg segi þetta ekki til þess að hryggja hv. 3. landsk., heldur bendi jeg á þetta til þess að sýna, að framhjá þessu er ekki hægt að komast. Þungamiðja þessa máls er þörfin á að fjölga heimilum í landinu. Um þá þörf eru allir sammála, en um hitt skiftast skoðanirnar, hvort fjölga eigi heimilunum aðeins við sjóinn, eða líka í sveitunum. Með þeirri mannfjölgun, sem búast má við að verði, er nú upplýst, að bæta verður við á ári heimilum fyrir 1 miljón króna, og öllum hugsandi mönnum um heill þjóðfjelagsins blandast ekki hugur um, að mestur hluti slíkra heimila mundi best kominn í sveit, eða þar, sem ræktunarskilyrði eru fyrir hendi. En fyrir tilstilli hv. 3. landsk. og hans flokksbræðra hefir heimilafjölgun síðari ára aðallega orðið í Reykjavík og 2–3 öðrum kaupstöðum. Þessum kaupstöðum var gefin 10 milj. kr. lánsheimild núna síðustu árin, sem uppjetin verður með öllu á þessu ári.  Alt þetta fje hefir farið að mestu leyti í ný hús í kaupstöðum, og sementskassarnir, sem þotið hafa upp í verstöðvunum, eru sú áþreifanlega sönnun þess, hvað gert hefir verið við þessar lánsmiljónir. Frá menningarlegu sjónarmiði er þungamiðja frv. þó mest virði. Það er mjög ófýsilegi að hugsa sjer þá framtíð þjóðarinnar, sem byggist á því, er nú tíðkast í verstöðvunum hjá því fólki, er sjóinn stundar, þar sem húsbóndinn kemur ekki heim nema endrum og eins, þrælkaður við svefnleysi, sem hvergi þekkist nema hjer við land, en konan alein heima með börnin, sem alast upp í loftlausum, köldum og rakafullum kjallaraíbúðum, þar sem heilsa og líf þeirra er í veði. Hv. 3. landsk. virðist sjerlega óánægður með 9. gr., af því að þar er verið að koma í veg fyrir, að jarðirnar, sem sjóðurinn á að hjálpa til að rækta, og sveitabæirnir, sem hann hjálpar til að byggja, geti hækkað í verði eins og húsin og lóðirnar hjer í Reykjavík. Þetta er ekki nýtt þrætuefni milli mín og þessa hv.þm. Skoðanamunurinn er í því fólginn, að hann vill leyfa „spekulationum“ og fjárglæfrum að laumast inn í skjóli sjóðsins, en jeg vil leggja alt kapp á að koma í veg fyrir það. Þetta frv. er til þess ætlað að verða þjóðinni til varanlegra heilla. Hv. 3. landsk. heldur því vafalaust fram í góðri meiningu og samkv. sinni lífsskoðun, að það sje best að láta menn hafa óbundnar hendur um að græða á hjálp sjóðsins. En ef það yrði leyft, mundi verða nákvæmlega það sama uppi á teningnum og með sölu kirkjujarðanna. Þau hagstæðu kjör, sem ríkið veitti um hana, urðu aðeins til þess að auðga fyrstu eigendurna, en nú eru jarðirnar að verða mylnusteinn um háls hinum næstu, vegna þess að þær eru orðnar óhóflega dýrar. Jeg þekki dæmi um eina kirkjujörð, sem upphaflega var seld fyrir 4 þús. kr., en eftir nokkur ár keypti hana nýr maður, að jeg hygg fyrir 44 þús. kr. Við getum nú gert okkur grein fyrir aðstöðu þessa manns. Ef hann á að greiða vexti og afborganir af þessu óhóflega verði, er honum sá kostur nauðugur að vinna mestan hluta æfi sinnar eins og þræll - til þess að borga „spekulationsgróða“ hins fyrri eiganda. Þess vegna hafa líka ungir bændur sagt við mig, að einmitt 9. gr. væri það, sem langmesta þýðingu hefði í frv., að hún væri meira virði en 250 þúsundirnar. Fjárglæfrarnir eru langhættulegasti sýkillinn í íslenskum landbúnaði. Og fyrir þeim verður að stemma stigu. En eins og jeg tók fram, heldur hv.þm. þessu sjálfsagt fram í bestu meiningu. Hann er sjálfur kaupmaður og telur kaupmenskuna rjettmæta. Því er honum illa við, að hún sje takmörkuð. En jeg skal leyfa mjer að nefna dæmi þess, hve háskalegt hið háa jarðaverð er fyrir landbúnaðinn. Jeg átti fyrir nokkru tal við einhvern mesta búhöld í Árnessýslu. Hann sagði mjer, að jörðin sín væri metin á 9 þús. kr. og á henni væru byggingar fyrir ca. 16 þús. kr. En hann fullyrti, að ef selja ætti jörðina og húsin eftir fasteignamati, mundi hvert barna sinna, sem við tæki, þegar í stað verða gjaldþrota. Þetta fór svo, að hann afhenti syni sínum hluta úr jörðinni á lággengisárunum, og þó ekki með neinum ókjörum. Svo kom gengishækkunin og hennar erfiðleikar. Og svo fór, að jörðin reyndist unga bóndanum ofviða, og hann varð að flytjast hingað til Reykjavíkur. Það sannast, að stærsta velferðarmál íslensks landbúnaðar er það, að jarðirnar og húsin, sem þeim fylgja, sjeu nógu ódýr. Og sú merkilegasta tilraun, sem gerð hefir verið til þess að það geti orðið, er 9. gr. í frv. Hv. 3. landsk. þarf ekki að brosa. Hann hefir sjeð hugmyndina um landnámssjóð vaxa fyrir framan sig, þó að hann hafi beitt öllu sínu bolmagni gegn henni. Mánuð eftir mánuð og ár eftir ár hefir hann rægt hana við bændur landsins, með aðstoð þjóna sinna, sem skrifa í íhaldsblöðin. Með öllu sínu fylgi, fje og blaðakosti hefði hann vel mátt verða þessu ágæta máli að liði. En hann hefir valið sjer þá aðstöðu að vera til spillis og eyðileggingar í málinu. Og nú ber hann afleiðingarnar af því að leggja lið sitt verstu meinsemdinni í þjóðlífinu. Ef hann fengi nú að ráða, yrði afleiðingin sú, að nú yrði leikinn á ný hinn sami leikur og fyrrum með kirkjujarðirnar. Og það verð jeg að segja, að þegar athuguð er öll framkoma hans til þessa máls og þetta síðasta og versta tilræði, þá öfunda jeg hann ekki af því að standa fyrir máli sínu eftir næstu 4 ár.

Frsm. (Einar Árnason) Hv. 3 landsk. talaði um 9. gr. og kvað þar vera á ferðinni nýmæli, sem spilla mundi þeim árangri, sem frv. er ætlað að hafa. Aðalatriðið í ræðu hans var það, að kvaðir þær, sem 9. gr. legði á jarðirnar, hefðu þá afleiðingu, að þær yrðu minna virði en ella. - Að mínu áliti er þetta bæði rjett og ekki rjett. Það fer alveg eftir því, til hvers menn álíta, að verðmæti jarðanna eigi að vera. Hv. þm. hefir rjett fyrir sjer, ef litið er á þær sem verslunarvöru. En sjeu þær skoðaðar sem framleiðslutæki til þess að framleiða búfjenað og matjurtir, þá hefir hann á röngu að standa. Það þarf ekki að vera lakara að búa á þeirri jörðinni, sem talin er minna virði. Kýrnar mjólka eins vel og fjeð er eins vænt, þó að kvöð sje á grasinu, sem það bítur. Um þetta getur okkur því ekki komið saman. Dæmi undanfarinna ára sanna mitt mál, þegar litið er til þeirra bænda, sem tekið hafa lán til þess að byggja jarðir sínar. Nú eru þessar jarðir orðnar geysidýrar margar hverjar, af því að byggingarnar hafa kostað of mikið. Þrátt fyrir það er litlu eða engu betra að búa á þeim, og nú er ekki hægt að selja þær nógu dýrt. Að öllu þessu athuguðu held jeg, að rjett sje stefnt með ákvæðum 9. greinar. Þá talaði hv.þm. um eftirgjaldið, að ekki mundi sanngjarnt að ákveða það 4% og 2%. Jeg skal ekki að svo stöddu deila um þetta. Jeg vil koma þessu svo fyrir, að það sje hvorki of lágt nje of hátt, miðað við þann bagga, sem jarðeigandinn hefir á sig lagt. Má vel vera, að útreikningur hv.þm. hafi við eitthvað að styðjast. Sem landbúnaðarnefndarmaður mun jeg fús til að athuga tillögur hans og þau rök, sem að þeim kunna að liggja. Hefi jeg svo í rauninni ekki meira að segja. En jeg vildi aðeins skýra frá því, hvernig jeg og meðnefndarmenn mínir lítum á það atriði, sem hv. 3. landsk. gerði sjerstaklega að umtalsefni.

Jón Þorláksson Hv. frsm. landbn. gerði þá grein fyrir aðalákvæðum 9. gr., að þau lækkuðu að vísu verð jarða í viðskiftum, en ekki sem framleiðslutækis. Hann hefir alveg rjett fyrir sjer þar. En hvað þýðir þetta? Jú, það þýðir, að með framkvæmd 9. gr. er verið að taka nokkuð af verði jarðarinnar sem framleiðslutækis frá eigendunum og gefa það öðrum. Ákvæðið er í sjálfu sjer svo óeðlilegt, að jeg efast um, að það verði nokkurntíma framkvæmt. Sennilega verður farið svo í kringum það, að það nái aldrei tilgangi sínum. Og þó að svo kunni að fara, að það komi til framkvæmda, þá veldur það áreiðanlega megnri óánægju, og úr henni verður bætt þegar hún er orðin svo mikil, að hinir óánægðu geta haft áhrif á löggjafarstarfsemina. Má nefna dæmi hjeðan úr Reykjavík, þegar eigendur sumra fasteigna voru gerðir rjettlægri en aðrir. En nú eru þessir menn orðnir svo margir, að ekki er lengur hægt að halda fyrir þeim þessum rjetti. Mjer þótti vænt um, að hv.frsm. tók skynsamlega í málið, eins og hans var raunar von og vísa. En ekki veit jeg, hvort jeg hirði um að bera fram neinar tillögur til breytinga. Jeg vil aðeins leyfa mjer að benda hv. nefnd á það, að jeg ætla, að leigan verði að vera svo há, að leigutaki beri allar afborganir til sjóðsins. Raunar held jeg, að tölurnar í gr. megi standa, ef aðeins er settur sá fyrirvari, að leigan fullnægi þessu skilyrði. Mig undraði ekki, þó að hæstv.dómsmrh. fyndi ástæðu til að taka til máls um þetta frv. Hann hefir auðsjáanlega þótst þurfa að helga sjer gripinn. Svo lítið er nú eftir af hans marki á kindinni. Eiginlega er það ekkert nema nafnið - og svo ákvæði 9. gr., og hafa þau þó verið stórum lagfærð frá því, er þau komu frá hans hendi. Mig furðaði ekkert á því, sem hann sagði um 9. gr. Hann talaði þar eins og sá sósíalisti, sem hann er, og það er alveg rjett, að þar erum við sinn á hvorri skoðun. En ef honum kemur það í hug í alvöru, að með 9. gr. sje komið í, veg fyrir gróðabrall, hlýtur það að stafa af tilfinnanlegum þekkingarskorti. Til þess að sjá þetta, þarf hann ekki annars en að líta í kringum sig í kaupstöðum, þar sem lóðir eru leigðar; þar hefir það sýnt sig, að þegar leigan er of lág, finna menn upp á því að selja leigurjettinn. Einmitt þar sem sú óeðlilega tilhögun, sem gert er ráð fyrir í 9. gr., á sjer stað, blómgast gróðabrallið í sinni verstu mynd. Þegar mönnum er meinað að hækka leiguna, taka þeir upp á því að selja leigurjettinn. Alveg sama mundi eiga sjer stað með bændaeignirnar. Þar hleypur „spekulationin“ einnig yfir í leigurjettinn. Það er eðlilegt, að bændurnir líti það óhýru auga, að teknar sjeu af þeim eignir þeirra, og að menn, sem engan rjett hafa til þeirra, megi auðgast á leigunni. Eins mundi fara með hitt ákvæðið, um að selja jarðir. En þar er þó ennþá hægra um samvinnu. Þá kemur upp rjetturinn til að fá jörð keypta, og hann gengur kaupum og sölum. Jeg verð að segja það, að það ber vott um alt of litla aðgæslu hjá hæstv.dómsmrh., ef hann heldur, að þetta sje aðferðin til að útrýma gróðabralli. Nei, með þessu er einmitt verið að gefa gróðabrallinu undir fótinn. Hæstv. dómsmrh. spáir því, að jeg muni bíða ósigur, ef jeg haldi fast við það að láta bændur halda eignarrjetti sínum, í stað þess að gefa hann öðrum mönnum. En jeg vil ráðleggja honum að ganga hjerna upp í Þingholtin, eða nýja hverfið, sem kallað er; þar getur hann lesið sögu hugmyndar sinnar. Þar er nú sjeð, hvor stefnan muni sigra. Nú eru lóðaleigjendurnir þarna orðnir svo margir, að þeir heimta sinn rjett til jafns við aðra borgara bæjarins. Og á svipaðan hátt mun fara með þessa missmíði hæstv.dómsmrh.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg mun ekki eyða tíma til að sanna, hve mikla vinnu jeg hefi lagt í undirbúning málsins. Jeg læt mig engu skifta annað en það, að það nái fram að ganga. Hitt, að við hv. 3. landsk. höfum ólíka aðstöðu í hinni stuttu sögu málsins, verður að vera happ og óhapp okkar beggja. Jeg get sagt hv. 3. landsk. það, að eftir að hann hafði mánuðum saman látið blöð sín básúna það um landið, að allir gerðu sig að sveitarlimum, sem þægju þessi lán, hjelt jeg eitthvað 30 fundi með kjósendum úti um landið. Alstaðar fann jeg merki um hið góða sæði, sem blöð hv.þm. höfðu sáð. Fyrst framan af var margt fólk á því, að háttv.þm. hefði rjett fyrir sjer um það, að óverjandi væri að hjálpa nýbýlabyggingunni á þennan hátt. Jeg verð að játa, að mín uppskera var í upphafi ekki meiri en svo, að jeg gat aðeins haldið í skefjum mótmælunum, sem ýmsir menn úti um landið tóku eftir blöðum hv. 3. landsk. Hann vann þannig í fyrstu einskonar sigur í málinu. Honum tókst að telja mörgum sveitamönnum trú um, að þeim og börnum þeirra væri skömm að þiggja lán úr landnámssjóði með aðgengilegum kjörum. Mjer kemur ekki til hugar að segja, að neitt óeðlilegt sje við það, að nýmæli eins og þetta sje nokkur ár að vinna fylgi manna. Jeg vil viðurkenna, að það er heppilegt fyrir slík stórmál að sæta nokkrum mótmælum í upphafi, og jeg viðurkenni, að það er skylda formanns Íhaldsflokksins að vera á móti málinu. Annars bregst hann þeirri köllun sinni að reyna að halda við kyrstöðunni í þjóðfjelaginu og að berjast á móti framförunum. Hann hefir því verið í sínum rjetti í þessu máli, enda þótt þarna verði kyrstaðan auðvitað ófær til lengdar, eins og á öðrum sviðum. Einn af tryggustu fylgifiskum hv. 3. landsk., hv.þm. Borgf. (PO), aflaði sjer á sínum tíma talsverðra vinsælda með því að leggja mikið upp úr því í ræðum sínum, hversu fáránleg sú ætlun væri, að veita styrk af almanna fje til þess að reisa við „niðurnídd býli“, en þau orð voru notuð einhversstaðar í greinargerð málsins. Þetta fanst honum þá ógurleg fjarstæða og hneyksli, að ætla að reisa „niðurnídd“ býli. En það er það, sem öllum kemur nú saman um, enda þótt ekki sje það orð notað. Þá vil jeg benda hv.þm. á það, að í annað sinn, sem þetta frv. var fram borið, var það sniðið nokkuð eftir norskri fyrirmynd, horfið að þeirri hugmynd, að í stað þess, að landssjóður lánaði sjálfur fje, þá ljetti hann undir með því að borga nokkurn hluta vaxtanna. Þetta var tvímælalaust heppilegra, en það er dálítið einkennilegt, að í fyrra, þegar málið var tekið upp í hv.Nd. af hv. 1. þm.N.M. (HStef) í nokkuð smærri mynd. þá kemur þar einmitt fram mín fyrri hugmynd, að ríkissjóður legði sjálfur fram höfuðstól lánanna. Hv. þm. (HStef) gerði ráð fyrir 100 þús. kr. á ári, en þá kom einn af þm. Reykv., hv. 3. þm. kaupstaðarins (JÓl), með till. um að hækka tillagið um helming. Það er hið einkennilega, að fyrst þegar lát verður á andstöðu Íhaldsmanna, þá fallast þeir á mína fyrstu hugmynd, sem jeg er sjálfur horfinn frá, af því að jeg hefi sjeð aðra betri. Hv. 3. landsk. segir, að hægt sje að sjá, að ákvæði 9. gr. fái eigi staðist, vegna þess að reynslan í Vestmannaeyjum og Siglufirði -, jeg man ekki, hvort hann nefndi þó þessa staði, - hafi sýnt, að þegar um ódýra leigu sje að ræða, þá verði ekki komið í veg fyrir brask með leigurjettinn. En hv.þm. aðgætir ekki, að á þessum stöðum vantar setningu, sem hjer stendur í 9. gr. frv., að enginn ábúðar- eða kaupsamningur um eignina er gildur, nema með árituðu samþykki stjórnar sjóðsins. Á Siglufirði og í Vestmannaeyjum er hindrunarlaust hægt að framselja rjettinn til leigulóðanna. Bæjarstjórnir þessara staða voru svo illa að sjer í nútíma fjelagsmálapólitík, að þær þektu ekkert ráð til að sameina hina ágætu hugmynd sína við það, að braskinu væri haldið niðri. En hjer verður fult eftirlit frá stjórn sjóðsins, og getur hún altaf tekið fram fyrir hendur þeirra, sem ætla að misbeita leigumála sínum, og getur hún þá fengið öðrum leigurjettinn. Stjórn sjóðsins verður þarna með öllu óháð. Hennar hlutverk er ekki annað en að vinna á móti hinum illa anda óheppilegrar verðhækkunar. Ef til vill þarf síðar enn kröftugri ákvæði til að koma í veg fyrir þetta, því að um það erum við hv. 3. landsk. sammála, að tilhneiging manna er mikil til þess að nota sjer slík hlunnindi. Þó vona jeg, að þessi ákvæði verði viðunandi nú um skeið. Þá talaði hv.þm. um það, sínu máli til sönnunar, að óánægja lóðaleigjenda hjer í bæ væri mikil, og vildu þeir ólmir fá að verða aðnjótandi þess gróða, sem fjepúki „Spekulationanna“ gæti fengið þeim í lóðabraski. Jeg efast ekki um, að þetta sje rjett. En jeg ætla að benda hv.þm. á það, sem honum ætti raunar að vera manna kunnugast, að þessum bæ hefir verið stjórnað á fjeglæfravísu um langt skeið. Niðurstaðan er kunn: Reykjavík er svo drepandi dýr, að hún er plága fyrir alt landið að því leyti. En alt þetta má kenna þeim mönnum, sem leyft hafa lóðabraskið og húsabraskið í bænum, svo eftirlitslaust og fávíslega, sem raun ber vitni. Hv. 3. landsk. getur því síður en svo sótt máli sínu nokkurn stuðning í óförum Reykjavíkurbæjar, þar sem það er hann og hans fjelagar, sem haft hafa tögl og hagldir um stjórn bæjarins tvo síðustu áratugi. Alt frá því háttv.þm. kom hingað til lands og rjeði því, að reist var hjer gasstöð í stað þess að virkja þá Elliðaárnar, hefir braskið og fjeglæfrarnir ráðið meginþáttunum í stjórn bæjarins. Í þeirri aths., sem hv. 3. landsk. nú væntanlega gerir, vænti jeg, að hann bendi á þau tryggingarskilyrði, sem sett hafi verið gagnvart lóðaleigjendum og sambærileg sjeu við hið óhlutdræga aðhald, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Hjer er um það eitt að ræða, hvort notagildi jarðnæðisins eða framsalsmöguleikinn á að vera aðalatriðið. Fyrir mjer vakir, að sem mest af því, er jörðin gefur af sjer, fari ábúandanum til lífsframdráttar, en ekki í eintómar vaxtagreiðslur. Það er hverju orði sannara, er merkur bóndi og vitur úr Árnessýslu sagði nýlega, að það er ómögulegt að búa á jörðunum, ef borga þarf peningavexti bæði af jörðinni ásamt húsum eftir fasteignamati. Sama lífsspekin liggur hjer til grundvallar. Það má ekki heimta vexti eftir fasteignamati jarðarhúsanna, því að þær geta ekki borið það. Hv. 3. landsk. hefir alls ekki enn leitt nein skynsamleg rök að því, að rjett sje að gefa þessari kynslóð þau hlunnindi, sem af lánunum hljótast, til þess að hún geti selt þeim næsta jarðirnar við dýrara verði. Hv. þm. vill, að fjesýslan fái að þróast í friði, og vill, að landssjóðsframlagið verði til þess að skapa einstaklingseignarmöguleika. Svo var að heyra á hv. 3. landsk., sem hann áliti, að svo skynsamlegar hugsanir sem þær, er hjer eru fluttar, gætu ekki komið frá neinum öðrum en sósíalistum. Jeg vil nú ekki draga neinn verðskuldaðan heiður af þeim merka þingflokki, hvorki hjer nje annarsstaðar, en mjer finst hv.þm. gera þeim of hátt undir höfði, ef hann vill eigna þeim einum þessar hugmyndir. Ef hv.þm. hefði haft fyrir því að kynna sjer nokkuð borgaralega löggjöf í nágrannalöndunum, þá hefði hann sjeð, að hjer er um stefnumál allra frjálslyndra flokka að ræða. Jeg vil annars benda hv. 3. landsk. á að hafa góða gát á sínu eigin sauðahúsi. Því að fjelagsumhyggjan sýnist vera farin að nema land í sjálfum Íhaldsflokknum. Ritstjóri sá, sem um langt skeið hefir verið höfuðmálsvari Íhaldsflokksins, hefir fyrir skemstu borið fram hugmynd, sem hann raunar tók að láni að mestu frá einum háskólakennaranum, um sósíalistískar framkvæmdir í bókaútgáfu landsmanna. Jeg man nú ekki, hvort hann flutti þetta fram fyr en hann var kominn úr vistinni, en hann hefir þá haft sig þetta upp síðan. Og hann hefir gert meira en að bera þetta fram í blöðum og tímaritum. Hann hefir lokkað einn harðsnúnasta íhaldsmanninn í Nd., hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), til að koma með hugmyndina inn á Alþingi, í fjelagi við fleiri þm. að vísu. Jeg ætla hvorki að lasta þessa hugmynd nje lofa. Þó verð jeg að viðurkenna, að jeg er nú ekki meiri sósíalisti en svo, að mjer þykir þarna nokkuð geyst úr hlaði riðið hjá íhaldsforkólfunum. En mönnunum gengur vafalaust gott eitt til, og má vel vera, að farið verði eftir till. þeirra síðar, að meira eða minna leyti. Hefði jeg gaman af að fá að heyra skoðun hv. 3. landsk. um þessa sósíalistísku hugmynd flokksbræðra hans.

Jón Þorláksson Jeg fer ekki fram á það hið hæstv. forseta, að hann leyfi mjer að svara þessu síðasttalda, sem hæstv. ráðherra lenti út í í flóði mælsku sinnar. En jeg vil gera aths. út af því, að hann fór óviðeigandi orð um um stjórn Reykjavíkur og málefna bæjarins á síðustu 20 árum. Orðbragð það, sem hann fann sjer sæmandi að nota í þessu sambandi, er á venjulegu máli kallað skammir. Jeg vil aðeins benda hv.þm. á það, að á þessum árum hefir stjórnendum bæjarins tekist að gera hann svo úr garði, að í honum hefir skapast slíkt aðdráttarafl, að til vandræða horfir að sumra áliti. Jeg veit nú ekki, hvort þetta ber vitni um sjerleg mistök í stjórn bæjarfjelagsins. Og ef hæstv.dómsmrh. tækist að gera einhvern annan stað á landinu, sem honum er hjartfólgnari, svo úr garði, að aðdráttarafl hans yrði svona mikið, þá efast jeg um, að hann þættist verðskulda skammir fyrir ljelega stjórn. Þá eru aðeins örfá orð til að lýsa afstöðu 9. gr. til eignarrjettarins. - Hæstv. dómsmrh. skildi það rjett, að ef lagðar eru 200 þús. kr. á ári úr ríkissjóði til þessara lána, þá heldur það verðmæti áfram að vera til, og í samræmi við það benti hv.frsm. (EÁ) á, að engin lagaákvæði geta rýrt raunverulegt verðmæti jarðanna, sem fjeð hefir farið í. Í frv. er svo frá þessu gengið, að af þessu aukna verðmæti á jarðeigandi að eiga nokkuð, en hitt á enginn að eiga. Þetta sýnir, að þótt greinin sje samin í anda jafnaðarmanna, hefir verið rjálað við henni á þann hátt, að engum jafnaðarmanni er trúandi til að vera svo klaufskur. - Jafnaðarmenn hefðu haft einurð á að segja, að ríkið ætti að eiga það af verðmætinu, sem tekið er með lögunum frá eigendunum. En þessi hluti jarðeignanna getur ekki verið eigandalaus til lengdar og lendir í höndum spákaupmannanna, og svo verður skollaleikurinn ekki stöðvaður fyr en eigendur jarðanna eru orðnir svo sterkur flokkur í þjóðfjelaginu, að þeir geti náð verðmætinu til sín, þ. e. a. s., ef jafnaðarmenn hafa ekki áður náð því í ríkisins hendur með valdboði.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil leiðrjetta eitt atriði hjá hv. 3. landsk. Hann heldur, að hjer sje verið að skapa eitthvert eigandalaust verðmæti, sem ekki geti átt sjer stað í þjóðfjelaginu. Hann aðgætir ekki, að landssjóður á að leggja fram þessa ákveðnu upphæð á hverju ári, til þess að gera fólkinu, sem á jörðunum býr, kleifara að komast fram úr lífsbaráttunni. Auðvitað á landið þetta fje, en eins og það borgar nú peninga til að breiða yfir axarsköft fjárbrallslýðsins, eins geymir það þetta fje til afnota fyrir þá, er jarðnæðanna njóta, til þess að ljetta þeim lífsbaráttuna. Þegar ábúandi getur ekki staðið í skilum og fer af jörðinni, getur sjóðurinn leyst úr læðingi fje sitt, með því að selja jarðirnar. En jeg býst ekki við, að sú verði jafnaðarlega aðferðin í framkvæmdinni. Ef jeg skil rjett þá möguleika, sem frv. hefir fólgna í sjer, þá er það beinlínis borið fram í þeim tilgangi að vinna á móti hinu lokkandi aðdráttárafli, sem hv. 3. landsk. hjelt, að hin ágæta stjórn hefði gefið þessum bæ. Þessi gamli bæjarfulltrúi og forstöðumaður framkvæmda bæjarins færði annars ekki fram nein rök gegn máli mínu. Hann gerði ekkert til að sýna fram á, að húsaleigan og lóðaleigan væru ekki alt of háar. Jeg held, að hann hefði komist rjettilegar að orði, ef hann hefði sagt, að þrátt fyrir óstjórnina streymdi fólk jafnt og þjett til bæjarins. Fje bankanna hefir undir áhrifum „Spákaupmannanna“, sem háttv. 3. landsk. nefnir svo, verið notað hjer í Reykjavík af braskarahópnum. Þeir hafa leikið svo laglega á bankana, að nú nýlega hafa tveir af eigendum Morgunblaðsins fengið uppgjöf á ½ miljón króna, sem skapþungir skilamenn verða að borga fyrir þá á löngum tíma í háum vöxtum. Jeg ætla alls ekki að fjölyrða um það, hversu vel stjórnin á bæjarmálefnunum hefir tekist. Verkin tala. Dýrtíðin í bænum er ægileg og vegna hennar hafa á undanförnum árum ótaldar miljónir króna farið í tekjuhalla atvinnuveganna. Það er búið að koma yfir á landið miklu af þessu tapi. Þegar það er að fullu greitt, geta hv. 3. landsk. og hans nótar risið upp og sagt, að spákaupmenskan í Reykjavík hafi gefist ágætlega. En fyr held jeg, að þeir ættu ekki að kasta steini að öðrum.

Björn Kristjánsson Jeg vil aðeins leiðrjetta eitt atriði í ræðu hæstv.dómsmrh., þar sem hann sagði, að í Landsbankanum hefði orðið hálfrar milj. kr. tap á tveimur kaupmönnum hjer í bæ á síðastl. sumri. Jeg vil aðeins upplýsa það, að þetta er ekki rjett. Jeg hefi farið í gegnum bækur bankans á síðastl. sumri og hefi ekki orðið var við nein slík töp á síðastl. sumri. Yfir höfuð hefi jeg við rannsókn mína á bankanum gengið úr skugga um það, að bankinn hefir tapað tiltölulega mjög litlum upphæðum á innlendum kaupmönnum hjer í bænum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ræða hv. 1. þm. G.-K. sýnir ljóst, hve langt þessi hv.þm. er kominn á hnignunarskeið. Hann telur sig hafa farið í gegnum allar bækur bankans á síðastliðnu sumri, en þó ekki orðið var við þær upphæðir, er jeg nefndi, og þykist því vita, að þær sjeu ekki til. En jeg hygg þó raunar fremur, að hann viti það, að tveir menn, sem báðir stunduðu spákaupmensku (annar var embættismaður, sem nú er dáinn, en hitt var kaupmaður), fengu eftirgefnar um ½ milj. kr. í Landsbanka Íslands. Þessir menn áttu báðir í Morgunblaðinu og voru meðal æstustu og ósvífnustu fylgismanna Íhaldsflokksins.

Flm. (Ingvar Pálmason) Jeg þarf ekki miklu við þá greinargerð að bæta, er frv. fylgir. Eins og hún ber með sjer, þá hafa ríkisstjórninni borist áskoranir frá íbúum Reykhólahjeraðs, um það, að hjeraðinu verði trygður læknisbústaður á Reykhólum. Nú hefir verið reynt að fá keypta spildu úr Reykhólalandi, undir læknissetur, en sú málaleitun hefir orðið árangurslaus. Er því sú leið farin, að fá heimild þingsins til að taka jörðina eignarnámi. Að farið er fram á að taka jörðina alla, er af þeirri ástæðu, að auk þess sem hún er vel fallin fyrir læknissetur, er þar og ákjósanlegur skólastaður, vegna jarðhita, sem er þar svo mikill, að nægja mun til að hita margar stórbyggingar. Auk þess er foss skamt frá bænum, sem er sá aflgjafi, er nægja mundi til að hita upp margar byggingar og haft gæti þýðingu í framtíðinni. Það er þýðingarlaust að lesa hjer upp þau plögg, er málinu fylgja. Þau verða væntanlega athuguð í nefnd. En jeg vil aðeins geta þess, að fasteignamatsverð Reykhóla, með hjáleigum, er nú 42 þúsund krónur. Þar sem svo er ástatt, að jörð þessi er vel í sveit sett, með tilliti til opinberra bygginga, þá þykir mjer sjálfsagt að Alþingi athugi þetta mál vel, áður en því er hafnað. - Rjett er að taka það fram, að jörð þessi er nú setin af leiguliða, og að engin líkindi eru til að eigandi eða börn hans þurfi á henni að halda til ábúðar fyrir sig sjálf í náinni framtíð. Þessi jörð stendur nærri því að lenda í braski, og er nú talin miður vel setin. Er því hætt við, að henni fari hnignandi. Það er því margt, sem mælir með því, að hún verði tekin, og því fyr því betra. Jeg tel ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta að sinni. Jeg hefi kynt mjer plögg málsins, en ekki dregið saman efni þeirra; tel víst, að þau verði rækilega athuguð í nefnd. Jeg vil svo leyfa mjer að óska þess, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. Það getur verið álitamál, hvort málið eigi fremur heima í fjhn., eða allshn. Tel þó líklegra, að það eigi heima í allshn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að frv. þessu verið vísað til fjhn., þar sem það fjallar um fjárhagsmál. 

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Frv. þetta, sem hjer liggur fyrir, er fram komið af mörgum ástæðum. Í lögum um hlutafjelög er gert ráð fyrir, að fjelögin geri skil til skrásetningarstjóra, þannig, að legið geti fyrir hjá honum plögg frá þeim mönnum, sem að fjelögunum standa. En nú er það fullyrt, af kunnugum mönnum, að mikill misbrestur sje á, að þetta sje gert. Veigamesta ástæðan fyrir því, að jeg ber frv. þetta fram, er sú, að hlutafjelög þau, sem stofnuð hafa verið á seinni árum, hafa verið mjög fjárfrek á rekstrarfje, og það hefir verið sama, hvort sem þau hafa verið stofnuð til atvinnurekstrar eða verslunar. Reynslan er nú búin að sýna það, að allmikið af rekstrarfje bankanna hefir á síðari árum legið í þessum fyrirtækjum, og þó að sorglegt sje, þá hefir ekki svo lítið af því tapast. Það virðist því nauðsynlegt, að þar sem fjelög þessi hafa svona mikið lánsfje bundið í atvinnurekstri sínum, þá sjeu þau háð opinberri gagnrýni, svo að almenningi geti gefist kostur á að sjá, hvernig þau eru rekin. Auk þess er nauðsynlegt fyrir allan þann fjölda verkamanna til lands og sjávar, sem á alt sitt líf undir gengi þessara hlutafjelaga, sem atvinnurekstur stunda, að fylgjast með rekstri þeirra. Þetta er ekki síst nauðsynlegt, þegar um ákvörðun kaupgjalds er að ræða. Það hefir þá vanalega klingt við, að hagur slíkra fjelaga sje svo bágborinn, að þau geti ekki greitt sanngjarnt kaup. En sönnunargögn fyrir því hafa verið falin; og því hæpið að leggja trúnað á slíkt. Jeg held, að flestir verði að viðurkenna, að sá stóri hópur manna, sem á atvinnu sína undir slíkum fjelögum, eigi að hafa rjett til þess að tala með um það mál. Ef sú regla verður lögfest hjer, að niðurstaða reikninga slíkra fjelaga verði birt opinberlega, þá skapast um leið aðhald fyrir þau um að hafa reksturinn í svo góðu lagi sem unt er. Og það skapar fjelögunum um leið meira álit út á við og lánstraust, ef lýðum verður ljóst, að hagur þeirra og rekstur er í góðu lagi. Það liggur í hlutarins eðli, að fjelag, sem stendur sig vel, og alþjóð veit það, getur vænst meira lánstrausts hjá opinberum lánsstofnunum. Þær stofnanir, og þá fyrst og fremst bankar, eiga að hafa aðgang að upplýsingum um rekstur og fyrirkomulag slíkra fjelaga. En reynslan sýnir, að annaðhvort hafa þær ekki haft það, eða þá, að þær hafa verið of miskunnsamar í garð fjelaganna. Það eru til of mörg dæmi þess, að stórfeld töp fyrir bankana, á lánum til slíkra fjelaga, hafa átt sjer stað. Jeg skal nú ekki, við þessa 1. umr. málsins, nefna dæmi þessu til sönnunar, en þau eru mýmörg til, sem bera sorglegt vitni þess, að hjer er síst ofmælt. Það hefir komið fyrir, bæði í verslun og atvinnurekstri, að bankarnir hafa tapað í stórum stíl á lánum til fjelaga og fyrirtækja. Jeg veit, að hv.þdm. eru kunn svo mörg dæmi þess, að jeg þarf ekki nú að fara nánar út í það. En jeg vildi aðeins benda á það hjer, að ef sú aðferð, sem farið er fram á í frv., verður tekin upp, þá mundi alþjóðleg gagnrýni verða svo sterk, að lánsstofnanirnar mundu fara varlegar í það, að lána til tvísýnna fyrirtækja, eða fjelaga, sem stæðu sig illa. Því að það er auðsjeð, að það er engin hætta að lána fjelagi, sem stendur sig vel, en mjög skuldugu og illa stæðu fjelagi er alt of mikil hætta að lána stórar upphæðir af veltufje þjóðarinnar. Jeg kem þá að annari ástæðu, sem jeg verð að segja, að mjer finst nóg ástæða ein saman, til þess að þetta frv. nái samþykki. Fróðir menn hafa sagt mjer, að í nágrannalöndum vorum sje slík regla þekt, sem farið er fram á að lögleiða hjer, með þessu frv., og þá sjerstaklega um þau hlutafjelög, sem hafa opinbert útboð á brjefum sínum. Það er ekki álitið trygt að kaupa hlutabrjef slíkra fjelaga, nema opinber skráning á þeim hafi farið fram. En það er ekki álitið trygt, að sú skráning sje rjett, nema reikningar viðkomandi fjelags hafi verið birtir, svo að alþjóð geti verið kunnugt um hag þess. Nú má búast við því, að sá tími komi, að íslensk hlutafjelög vildu bjóða út brjef sín almenningi til kaups, og þá á almenningur auðvitað heimtingu á að vita sannvirði brjefanna. En jeg hygg, að það sje svo best trygt, að ekkert sje falið fyrir almenningi í þeim efnum. Jeg vil leyfa mjer að benda á eitt stórt hlutafjelag hjer, sem nú þegar birtir reikninga sína og verður fyrir alþjóðlegri gagnrýni. Jeg á hjer við Eimskipafjelag Íslands. Það telur það enginn maður ókost við það fjelag, að reikningar þess sjeu birtir. Allir telja það rjett og sjálfsagt, að allir viti um hag þess. En því skyldi þessi regla þá ekki mega ná til annara hlutafjelaga? Því að þótt hluthafarnir sjeu þar ef til vill færri; þá er hlutafjeð kanske meira. Það er í frv. talað um, að hlutafjelög, sem hafa minni höfuðstól en 50 þús. kr., skuli vera undanþegin skyldunni til að birta reikninga sína. Ástæðan er sú, að bæði er talið, að á þeim velti minna fyrir þjóðarheildina en hinum stærri, og hefir þótt rjett að undanskilja þau, meðan reynsla er að fást í þessum efnum. Það er þá altaf hægurinn hjá, að láta regluna einnig ná til þeirra, ef þjóðinni finst þessi regla góð. Jeg vænti nú, að hjer þurfi ekki að koma fram neinn mótþrói gegn þessu frv. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að hjer sje að ræða um heilbrigða ráðstöfun, sem þjóðfjelagsheildinni sje mikið gagn að, og vænti því, að þetta frv. fái góðar undirtektir hjá hv.þdm. Vil jeg því leyfa mjer að mælast til, að því verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og allshn., því að í allshn. hygg jeg það eigi helst heima.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Þegar einkasala á tóbaki var upp tekin árið 1921, þá var það gert af fjárhagsástæðum. Sú stjórn, er þá sat að völdum, áleit, að auka þyrfti tekjur ríkissjóðs allverulega, og það var þáverandi fjármálaráðherra, núverandi hv. 1. þm. Skagf., er mest gekst fyrir því, að einkasölunni var komið á. Ætlast var til, að einkasala á tóbaki gæti gefið ríkissjóði æði miklar tekjur, með því að heildsöluhagnaður af verslun með þessa vörutegund rynni í ríkissjóð til viðbótar við tollinn, sem áður var. Þessi einkasala stóð í 4 ár, eða fram til 1925, og það sýndi sig, að ár frá ári óx hagnaðurinn af rekstri hennar. Fyrsta árið var hann lítill til þess að gera, enda ljet þá illa í ári, og annað það, að kaupmenn flestir höfðu birgt sig upp fyrir árið, áður en einkasalan gekk í gildi, því að þeir voru hræddir við það, að verða að sæta verri kjörum um kaup og sölu en þeim gott þætti. Síðan óx tollur og ágóði af þessari verslun með ári hverju og reyndist árið 1925 liðlega 1100 þús. kr. En á því herrans ári var einkasalan afnumin og verslun með tóbak gefin frjáls hverjum sem vildi. Árið eftir, 1926, var ólíkt árinu á undan, vegna þess að innflutningur tóbaks varð þá miklum mun meiri en vant var, þar sem allar verslanir tóku að birgja sig upp í ársbyrjun, og tollur hækkaður um þriðjung. Þrátt fyrir þessa miklu tollhækkun, þá reyndust þó tekjurnar þær sömu að. upphæð og árið áður, svo að geta má nærri, að þær hefðu verið miklu meiri, ef tóbakseinkasölunni hefði ekki verið af ljett. Þá bar að mörgu leyti vel í veiði fyrir verslun einstaklinga með þessa vörutegund; í desember það ár lækkaði verð á tóbaki erlendis, svo að minna bar á en annars mundi verið hafa, að verðið lækkaði í raun og veru í landssölu innanlands. En afleiðingar afnáms einkasölunnar urðu brátt þær, að tekjur ríkissjóðs af tóbakstolli fóru aftur minkandi, svo að 1927 eru þær um 230 þús. kr. minni en árið áður, meðan einstaklingsverslunin naut þessarar sjerstöku aðstöðu, og nálega jafnmiklu minni en þær voru síðasta einkasöluárið. Þá má og sjá, hversu óhentugt verslunarfyrirkomulagið er, ef einstakir menn reka, af því, að fjórfalt fleiri menn vinna nú að tóbakssölu heldur en vera mundi, ef ríkið hefði hana á hendi. Þarf ekki mikinn reikningsmann til þess að sjá, hve það gerir alla verslun dýrari, og þar af leiðandi hagnað minni, ef verðið hækkar ekki að sama skapi. Nú eru svipaðar ástæður fyrir hendi og árið 1921, er stjórnin lagði fyrir þingið frv. um einkasölu ríkis á tóbaki. Ríkissjóði er þörf tekna. Eftir því sem hæstv. fjmrh. (MK) skýrir frá, hefir tekjuhalli á rekstri ríkisbúsins árið sem leið og íhaldsstjórn fór með völd, orðið um 800 þús. - 1 milj. króna, og búast má við, að þetta árið, 1928, sem nú er að líða, þar sem fjárlögum var ráðið af Íhaldsmönnum, muni tekjuhalli reynast ½ milj. kr. Þá mun og Alþingi vart sætta sig við, að ekki verði meira um opinberar framkvæmdir næsta fjárhagstímabil en gert er ráð fyrir í fjárlfrv.hæstv. stjórnar, sem lagt er fyrir þetta þing. Mun von á till. um auknar fjárveitingar bæði frá hv.fjvn. og einstökum þm., ef að vanda lætur. Þegar svo er komið sem nú, verður okkur Alþýðuflokksmönnum fyrst að athuga, hvort ekki sje hægt að hafa tekjur af fleiri einkasölum en þeirri einu, sem nú er við liði, en það er áfengisverslun ríkisins. Ávöxtur þeirrar athugunar er þetta frv. Það er að vísu ekki eins víðtækt og æskilegt væri. Jeg mundi hafa kosið að bera fram frv. um landsverslun, svipað eins og lögin um Landsbankann, um stjórn hennar og fyrirkomulag. Væri hægt að hafa hana í mörgum deildum, þannig, að hver deild annaðist sína vörutegund, sem í einkasölu væri. Mætti fjölga deildum og fækka eftir þörfum og vild. Allar deildir stæði undir sameiginlegri yfirstjórn og teldist ein stofnun. En frv. í þessa átt hefði krafist mikils undirbúnings og meiri en hægt var að koma við fyrir þetta þing. Því hefi jeg lagt frv. fyrir háttv. deild, eins og það var síðast úr garði gert og samþ. 1921, með litlum breytingum. Sú eina breyting, er máli skiftir, er það, að álagning skuli miðuð við verð vörunnar að viðbættum tolli, eins og algengt er hjá öðrum verslunum, en ekki eins og fyr var ákveðið, á innkaupsverðið eitt. Annars hygg jeg, að ekki gerist þörf að þessu sinni að mæla meira fyrir þessu frv. Jeg vil aðeins láta í ljósi þá fullvissu mína, að þess megi vænta, að þessu máli verði nú öðruvísi tekið en áður, því að hagsmunir kaupmanna, sem ráðið hafa að miklu leyti hjá þeim flokki, er því hefir verið andvígur, eru nú úr sögunni sem ráðandi um stefnu Alþingis í þessu máli.

Ólafur Thors Jeg er ekki sammála hv.flm., að hag ríkissjóðs sje á neinn veg betur borgið, þótt tóbak sje í einkasölu. Fengin reynsla liðinna ára sannar mitt mál. Það er svo stutt síðan tóbakseinkasalan, sællar minningar, var afnumin, að það ætti öllum að vera í fersku minni. Þær tölur, er þá komu fram og sýndu afkomuna, eru þannig, að árin, sem ríkið rak einkasölu á tóbaki, reyndust tekjur ríkissjóðs af þeirri verslun að meðaltali árlega 764 þús. kr. En síðan einkasalan var lögð niður og verslun með tóbak gefin frjáls, hefir hagnaður ríkissjóðs af tóbakstollinum reynst meiri, eða rúml. 1 milj. kr. á ári, það er 250 þús. kr. meira en meðaltekjur meðan einkasala átti sjer stað. Jeg efast ekki um, að sú hliðin, sem snýr að almenningi, sje eitthvað svipuð. Jeg trúi hv. 2. þm. Reykv. eins vel til þess að reka verslun með tóbak í eigin hagsmunaskyni svo að þörfum og smekk neytenda sje fullnægt, og gæði vörunnar og gott verð haldist í hendur, eins og einhverjum og einhverjum, sem falin væri forsjá ríkiseinkasölu á tóbaki. En hv. 2. þm. Reykv. rekur sem kunnugt má vera stærstu tóbaksverslun þessa lands, og jeg ber það traust til verslunarhæfileika hans, að hagsmunum neytenda sje ekki síður borgið í höndum hans en í höndum einhvers tóbakssöluforstjóra ríkisins. Flokkaskifting á þingi er nú öll önnur en hún var árið 1925, er tóbakseinkasalan var afnumin. Jeg tel ekki nema sjálfsagt, að svo hljóti að fara, að þessu sinni, að við verðum enn að nýju að búa við samskonar einkasölu. Það er ekki nema í samræmi við ríkjandi stefnu þeirra flokka, er nú hafa tögl og hagldir í sameiningu. En þótt ekki verði við því spornað, að svo fari sem þeir vilja, tel jeg samt rjett, að við, sem erum einkasölu andvígir, bendum á, að það er ekki gert í þarfir ríkissjóðs, heldur frekar það gagnstæða, ef farið er eftir þeim tölum, sem fyrir liggja.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki lengja umr. mikið. En þegar jeg sá frv. þetta, datt mjer í hug vísan gamla: Afturgengin Grýla gægist yfir mar, ekki er hún börnunum betri en hún var. Það var fyrsta ár þingsetu minnar, er tóbakseinkasalan var upp tekin. Og það vildi svo til, að jeg tók til máls í fyrsta skifti á Alþingi við 1. umr. þess máls. Jeg andmælti því þá, eins og jeg stend upp nú til þess að andmæla þessum uppvakningi. Einkasalan stóð um nokkur ár, en var afnumin 1925. Það er því alt önnur aðstaða nú til þess að dæma um kosti og galla þess fyrirkomulags en þá, er ekki var til reynt. Ýmsir, sem þá gerðu sjer vonir um að einkasalan kynni að gefa tekjuauka í ríkissjóð, hafa nú sannfærst um, að reynslan hafi kent nokkuð annað. Hv. 2. þm. G.-K. dró fram þessa reynslu í talnaformi. Það var rætt hjer á Alþingi, er tóbakseinkasalan var lögð niður, 1925, og þá voru leidd rök að því, að einkasalan hefði ekki gefið meiri tekjur í ríkissjóð heldur en tollur af tóbaki mundi nema, ef verslunin væri frjáls. Og nú eru það engar getgátur lengur. Reynslan er ólygnust. Því var spáð 1925, að með þeirri tollhækkun, er þá var farið fram á, mundu tolltekjur ríkissjóðs af tóbaki geta orðið 800 þús. kr., en það var nóg til þess að bæta upp missi einkasölunnar. Nú er spurningin: hefir reynslan gert þessa tölu skakka, eða hefir hún staðfest hana? Jú, reynslan hefir gert hana skakka, en óvart á þann veginn, að tekjurnar hafa reynst miklu meiri af tollinum einum en einkasölunni. Árið 1926 reyndust tekjurnar kr. 1134450,00 og árið 1927 tæp 900 þús., eða 898 þús. kr. Þessar tölur ættu að vera nóg rök í málinu, því að eins og hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) sýndi fram á áðan, voru tekjur af tóbakstolli og verslunarágóði þau árin, er einkasalan stóð, til samans ekki nema talsvert á 8. hundr. þús. kr., eða liðlega 800000 kr., ef tölurnar eru lagaðar til, eins og 25% gengisviðauki hefði verið í gildi öll árin. Það merkilega skeði, að tóbaksinnflutningur reyndist miklum mun minni þessi fáu ár einkasölunnar heldur en bæði fyrir og eftir, hvernig sem á því stendur. Hvort sem það stafaði af því, að einkasalan væri svo vel rekin, að menn forðuðust að koma nærri hennar vöru, eða smyglun hafi átt sjer stað, þá var það eitt víst, að innflutningur var samkvæmt skýrslum 20–30% minni þessi ár. Það má náttúrlega segja sem svo, að tolltekjur tveggja liðinna ára sjeu hærri en við megi búast í framtíðinni. En engin ástæða er til þess að þjóta upp til handa og fóta og breyta til, meðan allir spádómar rætast. Háttv. 2. þm. Reykv., flm. þessa einkasölufrv., hlýtur að hafa fram að færa sterkari rök fyrir sínu máli en þau, er hann bauð mönnum upp á í framsöguræðu sinni, því að þau voru alls engin. Ummæli eins og þessi: „má nærri geta hve miklar tekjurnar hefði orðið 1926, ef einkasölunni hefði ekki verið af ljett“ - og: „má búast við, að þær hefði reynst hærri (1927), ef einkasalan hefði þá verið starfandi.“ Þetta er engin röksemdafærsla. Þetta heitir að slá fram sleggjudómum. Hv. þm. þarf að minsta kosti að færa einhverjar líkur fyrir því, að svo hefði reynst sem hann segir. Hv. 2. þm. Reykv. gat þess, að eitt af því, er hjálpaði hinni frjálsu verslun með tóbakið, er það var gefið laust, hafi verið það, að verð á tóbaki erlendis lækkaði í það mund, er einkasalan var lögð niður, eða í árslok 1925. Jeg ætla mjer ekki þá dul að þræta um verð á tóbaki við hv.þm., sem teljast verður sjerfræðingur á því sviði. En þess er þá að gæta, að einkasalan starfaði líka við mjög góða aðstöðu árið 1925, því að gengisgróði hennar nam 90–100 þús. kr.  Ef því er haldið fram, að hin frjálsa verslun hafi unnið á fyrir heppilega tilviljun, má það mætast, að einkasalan starfaði undir alveg sjerstaklega hagstæðum skilyrðum líka, síðustu árin. Mjer þykir ekki nema eðlilegt, að þetta frv. kemur fram. En hitt má merkilegt heita, að það kemur annarsstaðar að en frá hæstv. stjórn. Það var þó ekki svo litið af því látið í þeim herbúðum, að Íhaldsmenn væru búnir að svifta ríkissjóð svo sem 200 þús. kr. tekjum með því að leggja niður ríkiseinkasölu á tóbaki. Jeg býst nú við, að forlög Karþagóborgar sjeu nú ákveðin fyrirfram. Og það var víst ekki nema vel gert af hv.flm. að ýta við hæstv. stjórn og koma nú fram með eitthvað af þeim málum, sem hún er að renna frá, hverju af öðru. Má kalla það heppilega liðveislu úr líklegri átt. Hv. flm. fann hinni frjálsu verslun með tóbak það til foráttu, að fleiri menn hefðu atvinnu við hana en áður var, meðan einkasalan stóð. Ef verslunin er eins góð, og tekjur þær, sem hún veitir í ríkissjóð, eins miklar, er það þá galli, að fleiri menn lifa af henni? Nei, ekkert sýnir betur yfirburði frjálsrar verslunar yfir einkasölu en einmitt þessi staðreynd. Þá eiga það loks að vera hagsmunir kaupmanna, sem öllu eru valdandi um afstöðu heils stjórnmálaflokks til þessa máls. Jeg skal ekkert um það segja. En það hafa ýmsir kaupmenn sagt í mín eyru, að þeim hafi aldrei verið eins þægilegt að versla með tóbak og einmitt meðan einkasalan var rekin. Að þeir eru henni samt sem áður andvígir, orsakast af þeirri grundvallarskoðun, að verslun eigi að vera frjáls. Það er hentugast fyrir neytendur, að frjáls samkeppni fái að skapa verð, og ríkissjóði er líka best sjeð fyrir tekjum með frjálsri verslun og tollum. Reynslan hefir sýnt það. Og það fyrirkomulag er ekki ónýtt, sem veitir sem flestum mönnum atvinnu, útvegar neytendum sem besta vöru við sanngjörnu verði og skilar þó meiri ágóða í ríkissjóð en annað fyrirkomulag, sem þegar er reynt.

Sigurður Eggerz Það er aðeins örstutt athugasemd, sem jeg vil gera. Jeg ætla ekki að fara að tala alment um einokun. Til þess munu gefast mörg önnur tækifæri á þessu þingi. Jeg vildi aðeins skjóta því fram til athugunar, hvort það sje rjett, að vera altaf að breyta til, svo að 2 ár sje frjáls verslun með þessa vöru og síðan næstu 2 ár einokun. Því að þótt nú yrði sett á stofn ríkiseinokun á tóbaki, stendur hún að vonum ekki til eilífðar. Ef t. d. frjálslyndi flokkurinn kæmi til valda - og það verður áður langt líður, ef þjóðin á nokkurn þroska fyrir höndum - þá verður henni aftur kipt í burtu. Jeg vildi því leyfa mjer að skjóta því til hæstv. stjórnar, hvort það sje ekki of mikil óstöðvun á þessu sviði, að varpa þessu máli svo milli flokka, og hvort ekki sje rjettara að láta enn um stund við það sitja, sem er. Jeg hygg líka, að hæstv. stjórn sje í raun og veru alls ekki andvíg frjálsri verslun. Væri æskilegt að fá að heyra yfirlýsing hæstv.forsrh. í þessu efni. Eru það vinsamleg tilmæli mín, að hæstv. stjórn athugi þessar bendingar mínar, og hvort ástæða sje til að breyta svo fljótt um aftur.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Hv. þm. Dal, lagði mesta áherslu á það, að ekki væri altaf verið að breyta til í þessu efni. Þess er því að vænta, að þegar hann kemst til valda og hans flokkur, verði ekki breytt til aftur og horfið frá því, sem nú verður væntanlega gert, að samþykkja einkasöluna. Þá voru það þeir hv. 2. þm. G.-K. og hv. 1. þm. Reykv., sem vildu halda því fram, að ríkissjóður hefði meiri tekjur af tóbakstolluin í frjálsri samkeppni, en búast mætti við með einkasölu nú. Sje nú árið 1926 borið saman við árið 1925, sem var síðasta ár einkasölunnar, verður útkoman mjög svipuð, en sje árið 1927 tekið til samanburðar, verða tekjur ríkissjóðs um 200 þús. krónum lægri en 1925, þegar tekið er hvorttveggja saman, einkasölutekjur og tollur. - Hv. 1. þm. Reykv. taldi rjett að taka meðaltal af tekjum einkasöluáranna. Jeg álít það af ýmsum ástæðum ekki rjett, meðal annars er það vitanlegt, að innflutningur á hinum ýmsu vörutegundum getur farið minkandi eftir árferði og síðar vaxið aftur, og gefa því einkasöluárin, sem flest voru í kreppudalnum, ekki rjetta hugmynd um framtíðartolla og hagnað af tóbakinu, enda sjest hið sama af athugun á innflutningi af kaffi og öðrum nauðsynjavörum, sem engin einkasala var á, yfir sama tímabil. Þetta er ekki af neinu öðru en því, að kaupgeta fólks er ekki altaf hin sama, og það kemur fram á erfiðleikatímum, að menn spara við sig jafnvel hið allra nauðsynlegasta, hvað þá heldur tóbak. Innflutningurinn verður ekki meiri, þó frjáls verslun sje, heldur en einkasala. Þá verður úr því einkasala einstakra manna og fjelaga, í stað ríkisins, og hvernig er hægt skynsamlega að hugsa sjer, að notkunin minki, þó að verslunin komist á eina hönd í stað 3–5 heildsala, sem einkasölu hafa, eins og nú gengur. Það, að tolltekjur tapist, vegna þess að meira verði smyglað, ef einkasalan væri, sje jeg ekki ástæðu til að óttast. Jeg hefi það traust á núverandi stjórn, að hún gæti laganna á því sviði ekki ver en sú stjórn, sem sat við völdin á fyrra tímabili einkasölunnar. Enda væri það óeðlilegt, að meira væri smyglað fyrir því, þó að ríkið hefði einkasölu, en ef verslunin væri frjáls. Varla geri jeg ráð fyrir því, að þeir, sem mistu helst spón úr aski sínum við að einkasala kæmist á, legðu þá fyrir sig smyglun tóbaks í stað heildsölu. Þá vildu háttv. andmælendur mínir fá sterkari rök fyrir því, að einkasölu ætti að taka upp. Jeg geri ráð fyrir því, að eins og skoðunum er háttað, þá hafi mín rök lítið að segja fyrir þá, og þeir vita líka vel, hver þau eru. Mín skoðun er sú, alment á litið, að stærri fyrirtæki beri sig betur, vegna minni reksturskostnaðar, en hin smærri, ef þeim er jafn vel stjórnað, og geti einkasala því meiri arð gefið en samkeppnisverslanir. Því sje einkasala heppileg frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Ennfremur megi með einkasölu ríkisins koma versluninni þannig fyrir, að neytendur fái vöruna með lægra verði en annars, vegna færri milliliða. Loks renni hinn eiginlegi verslunarhagnaður með einkasölu í ríkissjóð, en ekki vasa einstaklinga, og fái ríkissjóður því bæði toll og verslunarhagnað í stað tollsins eins. Sje það vilji þingsins, að lækka ekki vöruverðið, verður hagnaðurinn því meiri, en hann rennur þá í ríkissjóðinn. Jeg verð að segja það, að eftir þeirri reynslu, sem jeg hefi haft fyr og síðar af verslun með þessa vörutegund, veit jeg, að það er heppilegra fyrir fjárhagslega afkomu verslunarinnar, að hún sje á einni hendi, og má telja víst, að ríkissjóður gæti fengið aldrei minna en 200 þús. kr. tekjuauka, án þess að verðlag vörunnar til almennings hækkaði. Hv. 1. þm. Reykv. var að tala um gengisgróða landsverslunar, 68 þús. kr., og vildi telja það til tekna. En með þessu fje var greitt útsvar, sem verslunin varð að greiða samkvæmt dómi. Einkasalan hefir greitt útsvör til Reykjavíkurbæjar, sem voru mörgum tugum þúsunda meiri en kaupmenn greiða nú árlega, og má af því, auk hagnaðar ríkissjóðs, telja þann tekjuauka fyrir bæjarsjóð Reykjavíkur, sem kæmi, ef einkasala hæfist að nýju. Þá vildi hv. 1. þm. Reykv. halda því fram, að með samkeppnisverslun fengjust yfirleitt betri vörur en ef einkasala væri. Jeg vil aðeins svara því til, að þær vörur, sem nú eru á boðstólum, eru yfirleitt nákvæmlega þær sömu og áður voru á tímum einkasölunnar, og þó síst betri nú. Sömuleiðis er verðið síst lægra nú í innkaupi fyrir heildsala, og hafa þeir þó miklu skemri gjaldfrest. Jeg vil að lokum aðeins benda á það, sem jeg hefi áður sagt, að meiri arðsvon af rekstri verslunarinnar, ef hún er á einni hendi og ef hún er rekin með sem minstum tilkostnaði, hvað snertir mannahald og annað. Jeg sje ekki hvaða gagn er að því fyrir þjóðfjelagið, að fleiri sjeu látnir starfa við slíka verslun en þörf er á. Jeg vil loks mælast til þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Jóhann Jósefsson Það er nú sennilegt, að það þýði ekki mikið að hafa á móti þessu stefnumáli hv.flm., því að eins og högum er nú háttað hjer í hv. deild, má búast við, að forlög þessa máls sjeu ráðin fyrirfram. Jeg vil aðeins minna á það, að fyrir atbeina þess flokks, sem jeg fylgi að málum, og frjálslyndra, var einkasala á tóbaki afnumin árið 1925, og þá var því haldið fram, að ríkissjóður tapaði engum á því í tekjum, að verslunin væri gefin frjáls, enda var þá tollur hækkaður. Þá var einnig sýnt fram á það, að heldur hefði dregið úr versluninni með tóbak á þeim tíma, sem einkasalan stóð og varan versnað. Nú hefir það sýnt sig, að þrátt fyrir tollhækkunina hefir smásöluverð tóbaks lækkað, bæði hjer í Reykjavík og út um land, og auk þess hefir betri og fjölbreyttari vara verið á boðstólum. Jeg er því sannfærður um, að það er gert í óþökk mikils hluta þjóðarinnar, ef einkasala er upp tekin. Og hvað sem nú hv.flm. og hans flokksmenn og fylgjendur halda fram um það, að hjer eigi að vera um eina undantekningu að ræða, þá er það víst, og enda sýnilegt af öðrum frv., sem hjer eru komin inn í þingið, að þetta er aðeins einn liður í því, sem þessir menn vilja fá ríkiseinokun eða þjóðnýtingu á. Það er náttúrlega rjett, og það þarf ekki sjerstaka skarpskygni til að sjá það, að einokunarfyrirtæki hefir betri aðstöðu til að græða en fyrirtæki, sem starfar í frjálsri samkeppni. Sína fyrri ræðu endaði hv.flm. með þeirri fullyrðingu, að afnám einkasölunnar hefði verið hagsmunamál kaupmanna, og því hefði Íhaldsflokkurinn beitt sjer fyrir því. Þetta er nú vitanlega alls ekki neitt nærri sanni, en hitt er rjett, eins og hv. 1. þm. Reykv. benti á, að flokkurinn vill ekki að nauðsynjalausu innleiða einokun í nokkurri grein, og það væri algerlega að nauðsynjalausu, ef slíkt væri gert nú. Þegar Alþingi á sínum tíma ákvað að taka einkasölu á steinolíu, var það gert af nauðsyn, sem sje til að forðast áhrif útlendra auðhringa á verslunina og verðlagið hjer. - Jeg sje nú heldur ekki, að því er tóbakið snertir, að hag ríkissjóðs sje á nokkurn hátt betur borgið með því, að ríkið hafi einkasölu á því. - Þegar hv.flm. er að tala um það, að nú sje aðstaðan önnur og ekki ástæða fyrir Íhaldsflokkinn að leggjast á móti einkasölu, þá veit jeg ekki við hvað hann á með því, nema ef það skyldi vera það, að hann er sjálfur stærsti tóbaksheildsalinn á landinu. Já, það er auðvitað ekki nema eðlilegt, að hann ætlist til þess, að menn dáist að sjer fyrir þá dæmalausu óeigingirni, að bera fram slíka till. sem þessa, gegn sínum eigin hag - einkum þegar litið er á það, að það mundi eðlilega fara svo, að hann seldi ríkissjóði allar sínar birgðir í einu lagi! Það er ekki nema eðlilegt, að hann líti smáum augum á þessa „eigingjörnu“ Íhaldsmenn, sem á sínum tíma börðust fyrir því, að fá þessa verslun frjálsa. Hann væri kanske vís til að kaupa tóbakið aftur, af landsverslun, ef breytt væri um fyrirkomulag í framtíðinni! Það er ekki að vita, hvað óeigingirni hv.þm. getur leitt hann langt.

Ólafur Thors Jeg leiði hjá mjer allar almennar athugasemdir um þetta mál, en vil leyfa mjer að leiðrjetta villur hv.flm. Sú mynd, sem hann dró upp af hinni fjárhagslegu hlið þessa máls, að því er ríkissjóðinn snertir, bæði á einkasöluárunum og síðan, er bæði skökk og villandi. Hann miðaði eingöngu við árið 1925, en auðvitað er það rangt, að miða aðeins við það eina ár. Einkasalan var rekin í fjögur ár, og það rjettasta er því auðvitað að miða við meðaltal þeirra ára, sem hún stóð. Auk þess var árið 1925 alveg sjerstakt í sinni röð að því er tekjur ríkissjóðs snerti yfirleitt. Tekjur ríkissjóðs af tóbaki, bæði af einkasölu og tolli samtals, voru, þau fjögur ár, sem einkasalan stóð, sem hjer segir: 1922 - 439 þús. kr. 1923 - 634 - - 1924 - 876 - - 1925 - 1108 - - og voru því meðaltekjur á ári 764 þús. kr. Síðan einkasalan var afnumin eru nú aðeins liðin tvö ár. Jeg tel mjer nú ekki heimilt að hafa sömu aðferðina og hv.flm., að tilgreina aðeins annað árið, þó að munurinn yrði þá enn meiri, en með því að taka meðaltal af þessum tveim árum og bera það saman við meðaltal hinna fjögra, verður útkoman sú, að hin fjárhagslega afkoma ríkissjóðsins er 251 þús. kr. betri árlega, eftir að einkasalan var afnumin, en meðan hún stóð. Það voru aðeins þessar staðreyndir, þessar talandi tölur, sem jeg vildi benda hv.þdm. á, áður en gengið er til atkv. um þetta mál, enda þótt jeg geri mjer ekki vonir um, að útkoman verði nema á einn veg.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki lengja umr., vegna þess að hv. 2. þm. G.-K. tók einmitt það í ræðu hv.flm. til athugunar, sem er mest villandi, og tók þar með ómakið að miklu leyti af mjer. Ef eitt ár er tekið út úr, er hið eina rjetta að taka besta ár einkasölunnar og besta ár hinnar frjálsu verslunar til samanburðar. En það hittist nú svo á hjer, að meðaltalsreglan er alveg rjett, þegar litið er á þessi fjögur ár, sem einkasalan stóð. Fyrsta árið, 1922, er óvenjulega rýrt ár, hið næsta talsvert betra og hin tvö, 1924 og 1925, óvenjulega góð ár. Jeg reikna dálítið öðruvísi en hv. 2. þm. G.-K., jeg tek meðaltal tveggja síðustu ára einkasölunnar, því að hin fyrri tvö var gengisviðaukinn ekki kominn til greina, en samt verður útkoman sú, að frjálsa verslunin hefir gefið um 200 þús. kr. meira í ríkissjóð árlega en einkasalan. Það er því ljóst, hvernig sem þessu er velt, að spár þeirra, sem fylgdu afnámi einkasölunnar, hafa fyllilega ræst og meira en það, að því er fjárhagshliðina snertir. Hv. flm. vildi ekki tala um gengisgróðann, af því að hann hefði farið til þess að greiða með útsvar, sem landsverslun varð að greiða samkvæmt dómi. Um þetta var nokkuð deilt á þingi 1925, og held jeg, að ekki sje hægt að komast hjá því, að útsvör verða altaf að fylgja. - Jeg hefi ekki við hendina gögn til að bera saman, hvað einkasalan hefir greitt í útsvar á þeim árum, sem hún starfaði, og hvað fæst með samkeppnisverslun. Jeg hygg, að erfitt sje að finna, hvaða tekjur fljóta af samkeppnisverslun, en hitt ætla jeg, að af sömu umsetningu hljóti að fljóta sömu tekjur til hins opinbera. Úsvör eru líka tekjur, þótt þau gangi ekki í ríkissjóð. Hv. flm. rjeð ekki vel við það atriði, hvers vegna innflutningurinn varð minni á einkasölutímanum, og skildist mjer helst, að hann vildi bera hæstv. fyrv. stjórn einhverjum sökum þar að lútandi. Jeg veit ekki, hvort hann vill halda því fram, að hún hafi ýtt undir smyglun. Mjer þykir ótrúlegt, að hann meini það, en það mátti næstum ráða það af orðum hans. Hv. flm. ætlaði að bæta fyrir sjer með því að bera fram rök almenns eðlis, eins og hann sagði, að stórfyrirtæki beri sig betur en fyrirtæki í smærri stíl. Þetta er rjett, ef stóru fyrirtækjunum er meistaralega stjórnað, en það hefir verið svo hingað til, að minni fyrirtækin hafa staðið nokkuð við hlið hinna stærri, sökum þess, að vandinn við stóru fyrirtækin er svo miklu meiri. Hv. flm. sagði einnig, að það væri miklu betra fyrir ríkissjóð að hirða allar tekjur af verslunarágóðanum, heldur en tollinn einan. Þetta er alveg satt. En þá sannast um leið önnur staðreynd, og hún er sú, að gallar ríkisrekstrarins hafa etið alt þetta upp og meira til. Ríkissjóður hefir á einkasölutímanum hirt bæði ágóða og toll, en hvorttveggja til samans hefir ekki gefið ríkinu eins mikið og tollurinn einn gefur í frjálsri samkeppni. - Þetta svona tölur í landsreikningunum, og þær tala svo ljóslega, að allar „teoriur“ nægja ekki til þess að bæta þær upp. - Fram hjá þessari staðreynd er ekki hægt að komast.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Hv. 1. þm. Reykv. hefir nú gripið til þess þrautaúrræðis, er hann altaf grípur til, sem sje að slá því föstu, að ríkisrekstur sje verri en samkeppnisrekstur. Þegar um menningarfyrirtæki er að ræða, eins og t. d. háskólann, hefir hv. 1. þm. Reykv. ekki hingað til verið á móti ríkisrekstri, eða haldið því fram, að hann sjálfur eða aðrir eigi að fá að „spekúlera“ með háskólakenslu á vísu samkeppnisrekstrar. Þetta kemur sennilega til af því, að í mentamálunum þekkir hv. 1. þm. Reykv. eitthvað til, en hinsvegar þekkir hann ekkert til um verslunarrekstur yfirleitt. Hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. þm. G.-K. gerðu samanburð milli tekna einkasölunnar og tollsins eftir 1925, eða árin 1926–27. En jeg verð að segja, að ef ætti að sanna á slíkum talnasamanburði, þá ætti ekki einungis að taka til athugunar þau árin, heldur árin á undan einkasölunni. Það þarf að gæta þess, að þegar einkasalan gengur í gildi, hefir verið flutt inn afarmikið af tóbaki árið á undan, og það svo mjög, að þessar birgðir drógu mjög úr innflutningi einkasölunnar tvö fyrstu árin, því að hún flutti ekki meira inn en eftirspurnin krafðist. Árin 1924–25 er fyrst hægt að tala um venjuleg verslunarár einkasölunnar og bera þau saman við 1926–27, þegar tollurinn var hækkaður. Árið 1926, eftir afnám einkasölunnar, hefst sami gífurlegi innflutningurinn; bæði keypti fjöldi kaupmanna miklar birgðir og fluttu inn í umboðssölu, og liggur mikill hluti þeirra enn óseldur í geymslustöðum kaupmanna eða tollgeymslu. Er þetta ár því ekki venjulegt, frekar en árið 1921, næst á undan einkasölunni. Fyrst árið 1927 kemur því fram sem venjulegt innflutningsár, með samkeppnisverslun, er þetta ár stenst ekki vel samanburð við venjuleg ár einkasölunnar. Viðvíkjandi útsvörum tóbakseinkasölunnar og þeim útsvörum, er tóbaksinnflytjendur greiða nú, þarf ekki mörgum orðum að eyða, enda er auðvelt að rannsaka í nefnd, hve mikið útsvar tóbakseinkasalan og núverandi tóbaksinnflytjendur gjalda hjer. Er eðlilegt, að hagnaður einkasölunnar sje meiri, þar sem allur verslunarreksturinn er dýrari hjá innflytjendum. Þar sem bæjarsjóður fjekk sjer dæmt útsvar einkasölunnar, 100 þús. kr., verður sú upphæð að teljast hagnaður hins opinbera, auk tekna ríkissjóðs. Hv. þm. Vestm. gat þess, að smásöluverð á tóbaki hafi lækkað, eftir að einkasalan hætti, bæði hjer og úti um land. Þótt lækkað hafi smásöluverð á einstaka tegundum, þá er það ekki nema eðlilegt, þar sem þannig stóð á, að innkaupsverð á tóbaksvörum lækkaði, um það leyti sem einkasalan hætti, í desember 1925. Ef teknar væru allar vörutegundir, mundi koma í ljós, að álag væri, töluvert meira í smásölu af tóbaki nú, en þegar einkasalan var. Hann vildi láta líta svo út sem einkasalan hefði betri aðstöðu til þess að græða, en jeg átti auðvitað við, að einkasalan stæði betur að vígi en innflytjendur, vegna þess, að hún hefði ódýrari aðdrætti og innkaupsverð, og því tiltölulega minni tilkostnað. Hann fór ýmsum háðsorðum um, og dáðist að þeirri óeigingirni minni, að vilja láta ríkið fá hagnað af einkasölunni, og sýndi um leið þá mynd af mjer, að jeg mundi selja einkasölunni mínar tóbaksbirgðir. Jeg vil taka það fram, að jeg er ekki tóbaksinnflytjandi sem slíkur. Jeg er aðeins starfsmaður hjá Tóbaksverslun Íslands, og á lítinn hluta af höfuðstól þess fyrirtækis. Jeg sje ekki, hvaða hagnaður væri fyrir þá verslun, hvað þá heldur fyrir sjálfan mig, að tóbakseinkasalan hætti. Þetta hlutafjelag hefir gefið allsæmilegan arð þessi árin, og mundi því ekki geta annað en mist hagnaðar við að hætta heildverslun og innflutningi. En kæmist einkasalan á, er hún samkvæmt frv. á engan hátt skyld til að kaupa birgðir heildsala, heldur þvert á móti hefir hún aðstöðu til að kaupa þær, ef hún á annað borð óskar þess, langt fyrir neðan innkaupsverð, vegna þess að annars yrði á þær lagður aukaskattur. Sjest af þessu, að hvorki jeg, Tóbaksverslun Íslands, nje aðrar innflutningsverslanir, geta haft hag af afnámi einkasölunnar. En hv.þm. skilur auðvitað ekki, að ýmsir menn, þar á meðal jeg geti miðað fylgi sitt við mál af öðru en eigin hagsmunum.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Grg. þessa frv. ber það ljóst með sjer, hvað fyrir flutningsmönnum þess hefir vakað. Það er öllum vitanlegt, að fiskiveiðasjóður er fyrir löngu orðinn ónógur til þess að verða við þeim lánsbeiðnum, er honum berast, og fullnægja lánsþörf bátaútvegsins yfirleitt. Þetta er alment viðurkent, sem sjest t. d. af afskiftum fiskiþingsins í þessu máli. Það er mjög nauðsynlegt fyrir bátaútveginn að aukið sje lánsfje til þess atvinnuvegar. Bátaútvegurinn hefir orðið að heyja harða baráttu fyrir tilveru sinni, engu síður en stórútgerðin, og á miklu erfiðari aðstöðu en hún. Það var farið vel af stað í fyrstu, með þessa sjóðsstofnun og henni sjeð vel fyrir tekjum, þar sem henni voru ætlaðir 1/3 hluti af sektum togara, 1/3 af afla og veiðarfærum, sem upptæk höfðu verið gerð, og 1/3 af útflutningsgjaldi af síld. Þetta var sjóðnum mikil stoð, en nú hefir sjóðurinn mist allar þessar tekjugreinir. Hefir hann nú ekki aðrar tekjur en styrk ríkissjóðs og vexti af fje sínu. Það er því ekki von, að sjóðurinn geti orkað því hlutverki, er honum er ætlað, og því síður, þegar þess er gætt, að meðferð sjóðsins hefir hvergi nærri verið eins og tilgangurinn mun hafa verið upphaflega. Upphaflega var ætlunin, að nota sjóðinn aðallega til styrktar bátaútveginum, og til þess að hjálpa mönnum til að koma sjer upp bátum. Sjóðurinn var ætlaður til styrktar þessari framleiðslugrein. Í seinni tíð hefir þetta mikið breyst, og hafa úr sjóðnum verið lánaðar stórar fjárupphæðir til hafnarbóta, t. d. hjer í Reykjavík og víðar. Upphæðir þessar hafa verið svo stórar, að sjóðurinn hefir liðið við þær, sem lánsstofnun bátaútvegsins. Auðvitað hefir verið gripið til sjóðsins í nauðsyn, þegar fje hefir ekki verið fáanlegt annarstaðar. Hefir þá stundum verið leitað samþ. sjútvn., sem þó hefir ekki verið sammála um að lána fje sjóðsins á annan hátt en reglugerð hans mælir fyrir um. Í frv. þessu er lagt til að auka sjóðinn með drjúgu tillagi úr ríkissjóði í næstu 5 ár, og þar að auki með því að gefa út vaxtabrjef. Nú er vitanlegt, að þótt vaxtabrjefin sjeu trygð, mun verða erfitt að selja þau innanlands. Vildi jeg því taka það fram í umræðum, þótt það sje tekið fram í frv., að til orða hefir komið hjá flm., að ríkið tæki lán til þess að kaupa vaxtabrjefin og ljetta þannig undir með sjóðnum, og gera hann færari til að ná tilgangi sínum. Að vísu eru til þessa fleiri leiðir, svo sem hvort komið gæti til mála að beina aftur til sjóðsins einhverju af þeim tekjum, sem honum voru upprunalega ætlaðar. En um þessi atriði og fleiri munu flm. tala við nefnd þá, er málið fer til. Í frv. er gert ráð fyrir, að fiskveiðasjóðurinn fari eftir líkum reglum og fyrirkomulagi og ræktunarsjóður. Það er mjög vel til fallið, því að hjer er um tvær stofnanir að ræða, sem eiga að hjálpa landsmönnum til þess að afla sjer framleiðslutækja og möguleika til þess að komast áfram. Það er því mjög í samræmi, að fyrirkomulag verði svipað á þessum tveim sjóðum, og jafnvel að stjórn þeirra verði á sama stað. Sje jeg svo ekki þörf til þess að tala lengi fyrir máli þessu nú, enda ætla jeg, að öllum hv.þdm. muni kunnugt, hve brýn þörf er á því að efla þenna sjóð eða aðra þá lánsstofnun, er gæti lánað bátaútveginum. Sú nauðsyn er mjög knýjandi fyrir alla þá, er bátaútveg stunda. Vona jeg, að frv. verði vel tekið, og fái að ganga til 2. umr. og sjútvn.

Sigurjón Á. Ólafsson Þetta mál er gamall kunningi hjer, frá síðastliðnum þingum. Á síðasta þingi var skorað á stjórnina að athuga, hvað hægt væri að gera í þessu máli, og skipaði hún til þess þriggja manna nefnd. Fyrir sjútvn. liggur nú álit þeirrar nefndar í frumvarpsformi, en nefndin hefir ekki ennþá tekið afstöðu til þess. Sýnist mjer, sem hv.flm. hafi tekið sjer frv. til fyrirmyndar og bætt inn í frv. sitt grein, samhljóða að mestu ákvæðum ræktunarsjóðsins. Lítur helst út fyrir, að flm. hafi hnuplað frv. frá nefndinni, sem hún hafði hugsað sjer að bera fram í einhverri mynd. Um leið vil jeg benda á, að fyrir Ed. liggur frv. svipað þessu, til þess að bæta úr lánsþörf þeirra, er fiskiveiðar stunda, en gengur töluvert lengra. Það er frv. til l. um veðlánasjóð fiskimanna. Jeg mun greiða þessu frv. atkv. til sjúvtn., og legg til, að þar verði þessi þrjú frv. athuguð, og þar með reynt að samrýma þau og gera úr þeim eitt frv. Öllum hlýtur að vera ljóst, að þetta er mjög mikið nauðsynjamál fyrir bátaútveginn, og er þetta því sannarlega orð í tíma talað, að hefjast handa. Það er alveg rjett hjá hv.þm. Vestm. og öðrum flm., að taka þarf stórt lán til þess að koma upp öflugum sjóði. Þetta felst einnig í frv. um veðlánasjóð fiskimanna. Er því verkefni fyrir þetta þing að búa út lög um þennan sjóð, svo að hann gæti komið að verulegum notum um leið og heimildin er veitt til að mynda hann. Jeg vil taka það fram, að jeg er fyllilega vinveittur hugmynd þeirri, sem kemur fram í þessu frv., og vil ekki á neinn hátt bregða fæti fyrir þau ákvæði, sem hægt er að samrýma við þau frv., sem fram eru komin og stefna að svipuðu marki.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Mjer þykir gott að heyra undirtektir hv.4. þm. Reykv., aðrar en þær, er hann sagði, að við mundum hafa hnuplað hugmyndinni í frv. Veit jeg ekki, hvað hann á við með þessu, því að jeg veit ekki betur en till. fiskiþingsins hafi verið birtar í blöðunum og lesnar bæði af mjer og öðrum. Þessar till. hafa vakað fyrir fleirum, t. d. nefnd þeirri, er stjórnin skilaði í fyrra, fyrir þáltill. frá sjúvtn. Ed., og flokksbróðir hv.þm. (SÁÓ) hafði framsögu fyrir. Hv. 4. þm. Reykv. gat þess, að fyrir sjútvn. lægju nú till. um lánsstofnun, slíka og hjer um ræðir. Það er rjett, en þessar till. er hv. nefnd ennþá ekki farin að taka til neinnar alvarlegrar meðferðar, og er þó komið langt fram á þingtímann. Á hinn bóginn höfðu þeir menn þetta mál til meðferðar, sem eru flokksmenn hv.þm. (SÁÓ), svo að auðsætt er, að margar stoðir hafa runnið undir það mál, eins og heyra má af orðum hv.þm. um það frv., sem komið er fram í Ed. En það er einmitt með svona mál, sem er nauðsynjamál og þarf að ganga fram, að þá er það ekki nóg, að uppástungur komi sín úr hverri áttinni, jafnvel þó að þær sjeu að einhverju leyti samhljóða, heldur þarf að koma þeim í þann búning, að þær geti orðið samþyktar á formlegan og löglegan hátt. Jeg býst við, að allir hv.þm. muni sjá það, að hjer er verið að flýta fyrir málinu, með því að færa það í frv.búning og bera það síðan fram í þinginu. Það er líka miklu þægilegra að fá málið svo, heldur en að fá það sem lauslegar hugmyndir, sem svo er eytt fleiri dögum í að ræða um, hvernig eigi að taka upp. Mjer finst, að hjer sje mun ljettara að bæta inn í því, sem þykir á vanta, heldur en ef ætti að búa það til af mönnum, sem kanske hafa gagnólíkar skoðanir á málinu. Við höfum þess vegna borið fram þetta frv., til þess að flýta fyrir málinu. Hv. þm. sagðist gjarnan vilja fylgja því, sem gott væri í frv., og minti mig um leið á eitt atriði í frv., sem jeg gleymdi að taka fram áðan. Það var um sjóveð. Við höfum tekið það fram, að þau lán, sem fiskiveiðasjóður veitti eftir hinni nýju skipun, þau gengi fyrir öðrum sjóveðum, og þetta er fram komið af því, að bátar eru orðnir algerlega óveðhæfir. Það er ekki hægt að fá nokkurt lán út á tryggingu í bátum eina saman, hve góður sem báturinn er, af þeirri ástæðu, sem hjer er um að ræða, að sjóveð liggur sem mara á öllum bátum, svo að engin lánsstofnun vill lengur líta við þeim sem veðhæfum. Þetta kemur alstaðar fram, fyrst og fremst hjá lánsstofnunum, ennfremur á fiskiþinginu, og loks kemur það sama fram í áliti nefndar þeirrar, sem stjórnin skipaði til að athuga þetta mál. En um þetta verður tækifæri til að tala nánar í nefndinni. Við flm. sáum okkur ekki annað fært en að taka þetta ákvæði upp í frv. Það gleður mig að heyra, að hv.þm. vill ljá þessu máli alt sitt lið, og jeg treysti því, að það geti tekist samvinna um það yfirleitt, að kippa þessu máli í lag á þann veg, sem viðunandi sje fyrir bátaútveginn, því að það er eitt, sem ekki má gleyma, að það eina, sem dugir í þessu efni, er, að ráðin sje bót á því vandræðaástandi, sem ríkir, að því er snertir lánsfje til þessa atvinnuvegar.

Ólafur Thors Jeg vildi aðeins segja nokkur orð vegna þeirra ummæla, sem komu frá hv. 4. þm. Reykv., að þessu máli hafi verið hnuplað af okkur flm. þess, enda þótt 1. flm., hv.þm. Vestm., sje að nokkru leyti búinn að svara þessu. Við þurfum ekki að hafa nein dulmæli um það, Íhaldsmenn, sem fram fer í þessu máli. Sannleikurinn er sá, að nokkrir okkar hafa frá síðasta þingi verið að vinna að undirbúningi þessa máls; þegar svo þingmenn komu saman í þingbyrjun, var þetta eitt af þeim málum, sem við fórum að ræða, um það bil sem frv. var að mestu fullsamið og komið í frambærilegt form. En þá sáum við, að fiskiþingið hafði einnig tekið ákvarðanir um málið, með því að skora á forseta Fiskifjelagsins að vinna að framgangi þess. Þegar við nú sáum þetta, snerum við okkur brjeflega til forseta Fiskifjelagsins og tilkyntum honum, að við hefðum ætlað okkur að bera þetta mál fram, en ef hann tæki það upp á sína arma, þá mundum við láta okkur það vel líka, en óskuðum aðeins að fá að vita, hvora leiðina hann mundi velja. Við þessu fengum við svo skriflegt svar frá forseta Fiskifjelagsins, þar sem hann kveðst mundi eiga tal um málið við sjávarútvegsnefndir beggja deilda Alþingis. Þegar hjer var komið, þótti okkur þetta mál orðið of sameiginlegt mál allra, til þess að nokkuð næði fram að ganga, því að það er sem kunnugt er, að þegar allir eiga eitt mál saman, þá er það ávalt til þess, að ekkert verður gert. Þess vegna þótti okkur rjett að flýta fyrir málinu, með því að leggja fram þetta frv. Erum við fúsir til samvinnu og reiðubúnir til að hlýða á tillögur, hvaðan sem þær koma. Að því er snertir tillögur þær, sem hv. 4. þm. Reykv. gat um að lægi fyrir sjútvn. Nd., tillögur, sem komnar eru frá milliþinganefnd, sem fjallaði um þetta mál, verð jeg að segja það, enda þótt sú nefnd hafi verið skipuð ágætis mönnum, þá höfum við flm. ekki getað aðhylst tillögur þeirra, frekar en þetta frv. ber með sjer. Sá var aðalmunurinn, að nefndin ætlaðist til að starfað yrði á tvennan hátt, vildi bæði veita lán til bátakaupa og rekstrarlán annarsvegar, en í frv. okkar hníga tillögurnar að því, að lána til skipakaupa og til að stofnsetja iðnaðarfyrirtæki til þess að vinna úr fiskúrgangi. Þetta er höfuðmunurinn, en hann er líka allverulegur. Jeg vil að öðru leyti taka undir það með hv. 1. flm. frv., að jeg vil lýsa ánægju minni yfir því, að hv. 4. þm. Reykv. hefir lýst fylgi sínu við þetta mál. En af því leiðir þá líka, að hann mun leggja á móti frv. á þskj. 253, sem flutt er af hv. 5. landsk., því að það frv. fer fram á alt aðra ráðstöfun á fiskiveiðasjóði, og getur á engan hátt samrýmst því frv., sem hjer liggur fyrir. Jeg finn sjerstaklega ástæðu til að undirstrika það þakklæti, sem hv.þm. Vestm. hefir látið í ljósi, til hv. 4. þm. Reykv., fyrir það, að taka svo gersamlega andstöðu við flokksbróður sinn. Jeg á ekki slíku að venjast úr þeim Herbúðum, og finn því ríkari hvöt til að þakka hv.þm. (SÁÓ), þegar það kemur svo greinilega í ljós.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg vil segja hv.þm. Vestm. það, þegar hann er að tala um, að nauðsyn hafi borið til að bera fram þetta mál í frv.formi, að þar sem hann á sæti í sjútvn., þá gafst honum um leið tækifæri til að gera allar umbætur á því frv., er þar lá fyrir. Það litla, sem um málið hefir verið rætt í nefndinni, hefir gengið í aðra átt en að tala um það, hve mikils virði það væri. Það kemur öllum undantekningarlaust saman um, að sjálfsagt sje að leggja rækt við það. En það kom líka fram þá, að Íhaldsmenn í nefndinni sögðust vera með annað frv. Þá skal jeg svara hv. 2. þm.  (G.-K. því, að jeg hjet fylgi mínu við málið alment, og benti þá um leið á það frv., sem komið er fram í hv.Ed., frv. til laga um veðlánasjóð fiskimanna. (ÓTh: Það er alt annað mál!)  . Jeg tók það þá fram, að það væri hlutverk nefndarinnar að taka saman og samræma það úr þessum frv., sem best væri, og jeg býst við, að hægt verði að komast að ákveðinni niðurstöðu um það síðar, hvort ekki er hægt að útvega fiskimönnum okkar lán til þess að koma afurðum sínum í sæmilegt verð, og sömuleiðis að útvega þeim lán til skipakaupa. En frv. það, sem komið er fram í hv.Ed., gengur lang-lengst og er því best. Þar sem hv.þm. vitnaði í milliþinganefndina, þá skal jeg einmitt benda á, að forseti Fiskifjelagsins átti þar sæti, og er einn af tillögumönnum. Jeg skal játa það, að þetta frv. gengur skamt, en það stendur þó til bóta í nefndinni, og jeg geri ráð fyrir því, að forseti Fiskifjelagsins gangi ekki móti þeim boðum, sem hann hefir lýst í nefndinni. - Jeg sagðist skyldi fylja því í málinu, sem gott væri, en benti á um leið, að það er meginvilla, að afnema sjóveð.

Það er ekki alt sjóveð

. Jú, það er það að vissu leyti. Það er til að gera lögin kraftlaus, og líka verð jeg að benda hv.flm. á, að þetta er kanske tæplega hægt, því að það eru til gildandi lög um þetta. Þau lög verða að vísu endurskoðuð, samkvæmt þingsályktun, sent hjer var gerð í fyrra, svo að það er nokkuð snemt að ákveða nú rýrnun á lögum, sem ekki verður breytt fyr en ef til vill á næsta þingi. Ef ætti að fylgja þessu frv. sem rýrnun á veði fyrir þeirri tryggingu, sem sjómenn hafa nú fyrir verkalaunum sínum, þá mun jeg ekki fylgja því.

Pjetur Ottesen Jeg vil aðeins láta nokkur orð fylgja frv. þessu, áður en það fer til nefndar. Það er borið fram af allshn.Ed. að tilhlutun hæstv. stj. og er þannig til komið, að mjög fjölmennur fundur á Akranesi samþ. með miklum meiri hl. að fara fram á við ríkisstjórnina að fá prestssetursjörðina Garða á Akranesi keypta. Þannig hagar til þarna, að jörð þessi á land umhverfis kauptúnið að ofanverðu. En eins og kunnugt er, er mikil garðrækt á Akranesi, en jafnframt garðræktinni reka þorpsbúar og hafa rekið um alllangt skeið töluverðan landbúskap. Þeim er þetta að nokkru leyti nauðsynlegt vegna garðræktarinnar, sem útheimtir mikinn áburð. Fjenaðareign kauptúnsbúa hefir aukist allmikið síðustu árin; þannig eru nú orðið í kauptúninu það margar kýr, að þær fullnægja að mestu mjólkurþörfinni á sumum tímum árs. og um 1000 fjár mun vera í kauptúninu, auk þess sem þar er allmikið af hestum. Þessa gripi verður að fóðra að miklu leyti á heyi, sem aflað er utan kauptúnsins, og að öllu leyti á aðkeyptri beit. Þörfin fyrir aukið landrými er því mjög brýn, því kauptúninu er öryggis vegna mjög nauðsynlegt að geta haldið í horfi með fjenaðareign og garðrækt. Eins og jeg gat um, liggur Garðaland að kauptúninu að ofanverðu og er því ekki í annað hús að venda fyrir kauptúnsbúa með beitarafnot, svo kleift sje, en í Garðaland. Samkvæmt jarðræktarlögunum eiga kauptúnsbúar rjett á að fá sjer útmælt land þar til ræktunar, og hafa þegar gert það, en þó þeir á þann hátt geti fært út kvíarnar með ræktaða landið, þá er það allsendis ónóg og ófullnægjandi nema þeir hafi ráð á tilsvarandi beitarlandi. Nauðsynin á því fyrir þá að fá Garðana keypta er mjög brýn og aðkallandi. Eins og tekið hefir verið fram, hefir stj. tekið þessari málaleitun vel, og sömuleiðis hefir hún fengið góðar undirtektir í Ed., og svo vænti jeg, að verði einnig hjer. Og því meiri ástæða er til að ætla, að svo verði, þar sem þingið er áður búið að margviðurkenna nauðsynina, með því að selja kaupstöðum og kauptúnum, sem líkt hefir staðið á fyrir og þessu kauptúni, jarðir hins opinbera. Í greinargerð frv. stendur, að þurfa muni að semja við sóknarprestinn, sem hjer á hlut að máli, því að hann hafi umráð þessa lands, sem rjett er. Og er þess jafnframt getið, að komið hafi til orða að kaupa hús, sem hann hefir bygt í kauptúninu. Út af þessu vil jeg geta þess, að hvorki núverandi prestur eða fyrirrennari hans notuðu prestssetursjörðina Garða sjálfir, heldur bygðu hana öðrum. Og jeg vil taka það fram sem mína skoðun, að jeg tel mikið vafamál, hvort það sje rjett eða hyggilegt að ganga inn á þá braut að fara að byggja yfir presta í kauptúnum eða skaffa þeim íbúðir þar. Það er hætt við því, að það mundi draga dilk á eftir sjer fyrir ríkissjóðinn. Þó svo standi á hjer, að um er að ræða sölu á prestssetursjörð, þá sje jeg ekki, að það hvíli nein skylda á ríkissjóðnum í þessu efni frekar fyrir það, og það því síður, þar sem viðkomandi prestur hefir kosið frekar að byggja hús í kauptúninu og búa þar en að nota sjálfur prestssetursjörðina. Annars vænti jeg, að prestur sá, sem hjer á hlut að máli, taki það tillit til þarfa kauptúnsins í þessu máli, að hann fari ekki að nota aðstöðu sína til þess á einn eða annan hátt, að kauptúnið fái ekki uppfyltar óskir sínar um kaup á jörðinni, og heldur ekki að binda samþykki sitt til sölunnar gagnvart ríkissjóði þeim skilyrðum, sem gætu valdið erfiðleikum fyrir ríkissjóðinn síðar meir. Legg jeg svo til, að málinu verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

Sigurjón Á. Ólafsson Þetta mál hefir þegar gengið gegnum hv.Ed., allar þrjár umr., og er því óþarfi að láta því fylgja langan formála hjer. Jeg geri ráð fyrir, að svo stóru máli sem þessu verði vísað til nefndar, og vil jeg þá mælast til þess, að því verði vísað til sjútvn.