Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EÁrna): Það er ekki búið að prenta frv. eins og Nd. gekk frá því síðast, en það fær þingskjalsnr. 571. Það er að því leyti frábrugðið frv. eins og það var afgreitt héðan, að 2. og 3. gr. eru felldar niður, svo að nú er aðeins 1. gr. eftir. - Verður að veita afbrigði frá þingsköpum til þess, að málið verði tekið til meðferðar.



Herra forseti! Síðan þetta mál fór úr þessari hv. deild hefir orðið sú breyt. á því í Nd., að breyt. við 12. gr. vegalaganna og ákvæði til bráðabirgða hefir hvorttveggja verið fellt niður. Á sínum tíma mun Ed. Alþ. hafa verið ætlað það hlutverk að viðhafa meiri gætni og festu um meðferð mála en Nd. Veit ég ekki, hvort þessar kröfur eru gerðar til hennar ennþá. Þegar þetta frv. barst deildinni aftur, hafði þetta tvennt gerzt: 1) Nd. lýsti sig andvíga þeirri stefnu, sem kom fram í 2. gr. frv., að láta ríkissjóð ekki kosta nema að nokkru leyti þá vegi, sem ekki væru alþjóðarvegir, ef svo mætti segja, heldur einstökum héruðum til hagsbóta. 2) Nd. leyfir sér með þessu að stoppa um 2 ár nýlagningu 16 vega, sem verið er að leggja, þar sem fé er ætlað til sýsluvega í fjárl. og það hefir að nokkru leyti farið í þessa vegi móti framlagi frá viðkomandi sýslum, en það fé er ekki hægt að láta renna til þjóðvega skv. lögunum. Í stað þess að leyfa eðlilega þróun um framhald þessara vega með því að láta héruðin leggja á móti framlögum ríkissjóðs hefir Nd. klippt yfir þráðinn, svo að nú verða þessir vegir að bíða þar til fé er veitt til þeirra í fjárl. 1942, ef tök eru á því þá. Samhliða þessu virðist Nd. álykta, að þær 750 þús. kr., sem ætlaðar eru til viðhalds þjóðvega í fjárl., muni endast það vel, þrátt fyrir hækkað dagkaup, að óhætt sé að bæta viðhaldi þessara nýju þjóðvega á þennan lið, enda þótt undanfarin ár hafi þurft 830 þús. kr. til 1 millj. kr. til viðhalds þeirra þjóðvega, er fyrir voru. Nd. hefir með afgreiðslu þessa máls sýnt framúrskarandi ábyrgðarleysi. Ég álít því fyrir mitt leyti, að það sé óforsvaranlegt af Ed. að samþ. frv. eins og það er nú, sérstaklega ef enn er litið á Ed. sem kjölfestu Alþingis. N. hefir ekki haft tækifæri til þess að taka sameiginlega afstöðu um frv., enda er það nýlega afgr. frá Nd. og ekki enn farið að útbýta því hér í deildinni.



Ég er sammála hv. 1. þm. N.-M. (PZ), að það hefði verið réttara af hv. Nd. að fella ekki niður þau ákvæði, sem bætt var í frv. hér í d. Nd. hefir haft mikinn áhuga fyrir því að koma þessu máli áfram, og það er afgr. þaðan í flýti, eins og oft vill verða, þegar mjög er liðið að þinglokum. Ef tími hefði ekki verið svo naumur, má vænta, að afgreiðsla Nd. hefði verið á annan veg. Hitt vil ég fullyrða við hv. 1. þm. N.-M. og vegamálastjóra, að þessi ákvæði muni ekki vera úr sögunni, þó að Nd. felldi þau niður, því að lífið sjálft mun sjá til þess, enda hefir það sýnt sig, að áhugi manna úti um land er það mikill fyrir vegalagningum, að sýslurnar leggja oft mjög mikið fé til veganna, enda þótt um þjóðvegi sé að ræða. Ég vil t. d. geta þess, að veginum frá Húsavík út á Tjörnes hefir verið þokað áfram á þennan hátt, og það er eingöngu því að þakka, að þessi vegur er kominn í þjóðvegatölu. Lagning þessa vegar hefir haft þau áhrif, að þessi sveit, sem var að því komin að leggjast í eyði, blómgast nú á ný, enda eru þar mörg hlunnindi, sem kunnugt er. Nú er svo komið, að bráðlega verður vegur þessi kominn alla leið út á Tjörnes, og er gert ráð fyrir, að hann verði kominn út að Máná eftir 2 ár. Ég vil undirstrika það, að þetta hefði ekki áunnizt, ef Ingólfur heitinn Bjarnarson hefði ekki fyrir 10 árum fengið þennan veg tekinn í tölu þjóðvega. Ég get nefnt annað dæmi úr sömu sýslu. Fyrir 3 árum var vegurinn meðfram Eyjafirði að austan gerður að þjóðvegi. Áður hafði vegurinn út í Svarfaðardal verið tekinn í tölu þjóðvega, til ómetanlegs gagns fyrir þær sveitir. Nú hafa smáupphæðir verið lagðar í Svalbarðsstrandarveginn árlega úr ríkissjóði, en þið skuluð ekki halda, að sýslan hafi um leið kippt að sér hendinni. Nei, hún leggur 2–3 þús. kr. á ári til vegarins eins og áður. Það kann að vera rétt hjá hv. þm., að sumstaðar sé þessu ekki þann veg farið, en ég hefi nefnt hér þrjá hreppa, Grýtubakkahrepp, Svalbarðsstrandarhrepp og Tjörneshrepp, sem eru nú að losna við vegleysið, vegna þess að þessir vegir fengust teknir í þjóðvegatölu. Hv. 1. þm. N.-M. minntist á viðhaldsféð. Öllum er kunnugt, að viðhaldsfé þjóðvega fer ekki eftir því, hvað veitt er í fjárl. árlega; það hefir æfinlega verið bætt við fjárlagaupphæðina. Annars geri ég ekki ráð fyrir því, að t. d. Bárðardalsvegurinn fái eina krónu af viðhaldsfé, en hitt geri ég mér vonir um, að vegurinn muni smáþokast áfram fyrir það, að hann er gerður að þjóðvegi. Þetta er einskonar jólaglaðning, sem fólkið fær með svona samþykktum, og ég álít t. d. alls ekki rétt að svipta þá í Fljótsdalnum þeirri ánægju að vita, að munað sé eftir þeim. Nú er verið að hugsa um að byggja brú þarna í Fljótsdalnum, og þegar hún er komin, vantar veginn. Ég geri ekki ráð fyrir því, að Fljótsdælingar fái 1 kr. af viðhaldsfé til síns vegar frekar en Bárðdælingar, en þeir fá þá trú, að munað sé eftir þeim, þótt þeir búi í dreifbýlinu. - Ég vil geta þess, að úr þessari sveit í kjördæmi hv. þm. þurfti maður nýlega að ná í strandferðaskipið á Reyðarfirði. Hann var 3 daga að komast þessa leið á hestum, og enda þótt ég viti, að þetta er ekkert eindæmi, læt ég þessa getið, því að ekkert hefir fólkið á móti því að komast dálítið fyrr áfram. Ég vildi óska þess frá sjónarmiði dreifbýlisins, að menn litu dálítið breitt á þetta mál, og enda þótt ég við meðferð þessa máls hafi sannfærzt um, að það sé rétt hjá hv. 1. þm. N.-M. og vegamálastjóra, að nauðsynlegt sé að gera ákvæði 12. gr. vegalaganna sterkari en þau nú eru, álít ég, að með samþykkt þessara vega sé spor stigið í rétta átt, og ætti hv. 1. þm. N.-M. að geta fylgt þessu frv.



Þegar ég kvaddi mér hljóðs áðan, hafði ég þá ánægju að sjá hæstv. ráðh. hér í stólunum, sem ekki hefir verið algengt á þessu þingi, þar sem hæstv. atvmrh. hefir varla sézt hér í d. og hæstv. fjmrh. sjaldan, en báða þá þurfti ég að tala við. Ég ætlaði mér að leggja fyrir þá tvær spurningar, sem geta haft afgerandi þýðingu um afstöðu mína til málsins. Þess vegna veit ég ekki, hvort ég á að fara að spyrja tóma stólana. Það, sem ég ætla að spyrja um, er það, í fyrsta lagi: Treystir hæstv. atvmrh. sér til þess, og hæstv. fjmrh., að láta það fé, sem ætlað er á fjárl. fyrir 1940 og 1941 til akfærra sýsluvega, og hefir gengið til 16 af þeim vegum, sem verða teknir í tölu þjóðvega, ef frv. þetta verður að lögum, ganga til þess að leggja þá áfram, eftir að þeir kallast þjóðvegir? Þetta hefir afgerandi þýðingu fyrir afstöðu mína í málinu. Ef þeir treysta sér til þess, þrátt fyrir það þó að búið sé að taka þessa vegi, sem hér er um að ræða, í þjóðvegatölu, þá verður haldið áfram að leggja þessa vegi, og þeir togast áfram, eins og þeir hafa gert, smátt og smátt til síns áfangastaðar. Í öðru lagi: Treysta þeir sér til þess að hlutast til um það við vegamálastjóra, að ákvæði 12. gr. vegal., sem hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta, verði framkvæmd: „Ríkissjóður kostar umbætur og viðhald þjóðvega. Skulu þeir gerðir akfærir svo fljótt sem fé er veitt til í fjárlögum. Nú verður álitið gagnlegt að gera einhvern þjóðvegarkafla akfæran, og má þá, þegar sérstakar ástæður eru fyrir hendi, gera það að skilyrði, að hlutaðeigandi sveitarfélög eða sýslufélög leggi fram tiltekinn hluta alls vegagerðarkostnaðar.“ Þessu hefir verið beitt, eins og hv. þm. S.-Þ. minntist á, við einstaka vegi hér á landi. Þeir eru þó innan við 10 alls. Nú koma þarna inn tuttugu og nokkrir nýir vegir, og þá vil ég fá að heyra frá hæstv. atvmrh., sem hefir æðstu stjórn þessara mála, hvort hann treystir sér til þessa, að láta beita þessu skilyrði þannig lagað, að eitthvað komi á móti ríkissjóðsframlaginu í framtíðinni, svo að það verði haldið áfram að leggja þessa vegi. Þetta tvennt hefir afgerandi þýðingu fyrir afstöðu mína í málinu. Ef hæstv. ráðh. treysta sér til þess að láta sýsluvegasjóðsféð næstu 2 ár ganga til þessara vega, svo að haldið verði áfram að leggja þá, þá er burt rýmt einum af þeim annmörkum, sem ég sé á því að taka þessa vegi í þjóðvegatölu nú. Ef hæstv. ráðh. treysta sér til þess ennfremur að láta beita ákvæðum 12. gr. vegal., sem nú gilda, frekar en gert hefir verið, þá jafnar það líka metin, svo að hægra verður að vera með frv. eftir það, þó að stórgallað sé. Hinsvegar vil ég fá þessum tveim spurningum svarað, áður en ég marka mína afstöðu í málinu. Hæstv. ráðh. hafa varla sézt hér á þessu þingi. Þó hefir það komið fyrir, að hæstv. fjmrh. hafi komið í sinn stól hér í þessari hv. d.; hæstv. atvmrh. hér um bil aldrei. Og það er dálítið harðleikið, þegar búið er að tilkynna honum, að ég muni spyrja hann um mál, sem heyrir undir hann, og hann er í næsta herbergi, að hann komi þá ekki hér inn í hv. d. Það lítur ekki út fyrir, að hann hafi sérstakan áhuga á málum, sem undir hann heyra, þegar hann hagar sér þannig, enda er áhugaleysi hans áður alkunnugt, þótt atvikin hafi skolað honum í ráðherrastólinn. Ég tek ekki endanlega afstöðu til þessa máls, fyrr en ég heyri svör hæstv. ráðh. við þessu, sem ég geri ráð fyrir, að einhverjir þeirra manna geti fært þeim, því að það skiptir ákaflega miklu máli. Ef þeir í þessu efni hvorki treysta sér til að framkvæma fjárl. eða beita ákvæðum 12. gr. vegal. frá 1933 í framtíðinni á þessum vegum, þá mun ég ekki geta fylgt frv. Sjái þeir sér það aftur fært, mundi ég eftir atvikum geta fylgt því eins og það liggur fyrir, enda þótt ég sé ákaflega óánægður með það.



Það er aðeins eitt atriði, sem ég vildi minnast á vegna ræðu hv. 1. þm. N.-M. viðkomandi kostnaðinum við vegina. Ég vil beina athygli hv. þd. að því, að þetta frv., sem nú er flutt, verður ekki staðfest sem l. fyrr en nú eftir mánaðamótin. Og það er ekkert ákvæði um það, að þau gangi strax í gildi. Þá eru 12 vikur frá því að tilkynnt er, að l. séu staðfest og þangað til þau ganga í gildi. Þá verður sennilega komið fram í ágúst, þegar þau öðlast gildi, úr því að þessi tími er kominn. Og þar af leiðandi geri ég ekki ráð fyrir, að hægt verði að vinna neitt verulega fyrir þetta fé á þessu ári. Það kemur sennilega ekki til neins verulegs kostnaðar á þessum vegum á árinu 1940.

*Magnús Gíslason: Ég greiddi atkv. með þessu frv. eins og það fór hér frá þessari hv. d. Og enda þótt ég telji, að hér sé mjög stórt spor stigið í þá átt að auka útgjöld ríkissjóðs við vegalagningar hér á landi, og kannske þannig, að ekki liggi alveg nauðsyn fyrir hendi um alla þessa vegi, þá taldi ég þó, að með þeim gr., sem bætt var við, 2. og 3. gr., um að 1/3 kostnaðar skyldi greiddur af héruðum, og með því bráðabirgðaákvæði, sem sett var í frv. um, að viðhald þeirra vega, er bættust við tölu þjóðvega eftir frv. þessu, skyldi árin 1940 og 1941 kostað af viðkomandi héruðum, mundi verða dregið mikið úr þeim útgjöldum, sem ríkið fengi af l. þessum á næstu árum, ef að l. yrði. Útgjöld ríkissjóðs vegna vega eru nú þegar það mikil, að ef haldið verður vegum við eins og verið hefir, þá get ég ekki skilið annað en að þau mundu verða yfir 1 millj. kr. með þeim aukna kostnaði, sem leiðir af hækkuðu kaupgjaldi og verðhækkun á benzíni. Þess vegna ætla ég, að það sé ógætilega farið fyrir hönd ríkissjóðs að taka á hann svo mikinn kostnað, án þess að eitthvað komi á móti frá þeim héruðum, sem hlut eiga að máli. Hefi ég því viljað sætta mig við, að frv. gangi fram með því móti, að það væri í því formi, sem það hafði, er það fór héðan frá hv. d.

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 11. landsk. þm., hv. 2. landsk. þm. og hv. þm. Vestm., svo hljóðandi: [sjá þskj. 574]. Þetta eru þær gr., sem felldar voru úr frv. í Nd. - Afbrigða þarf við, svo að till. megi koma til meðferðar, og vil ég biðja hv. dm. að greiða um þau atkv.

* Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson): Ég vildi aðeins benda á, að það er miklu réttara að fella frv. hreinlega heldur en að samþ. þessa brtt., sem nú hefir verið borin fram og samþ. afbrigði fyrir, með því að búið er að fella þetta atriði í hv. Nd. Þess vegna er það að samþ. þetta hér sama sem að fella frv., þó að það sé ekki eins hreinleg aðferð. Ég lít því þannig á, að þeir, sem vilja fella frv., eigi að ganga hreint að því. Ég vildi beina máli mínu til skrifstofustjóra fjármálaráðuneytisins, sem er sá eini, sem hér er mættur af valdamönnum stjórnarinnar, sem hefir óbeint með þetta atriði að fara, og spyrja hann, hvort hann ekki treysti sér til samkv. sinni stöðu að framkvæma hreint og beint vegal. eða leggja til við stjórnina að framkvæma þau eftir þeim till., sem hv. Ed. hefir lagt til. Þessi d. hefir staðið nokkuð fast saman um það að benda á þessa leið, sem hefir verið fellt í Nd., að farin verði. En það er hægt að ná því takmarki, sem vakir fyrir d., einmitt með því að samþ. frv., en með því, að þessi hv. skrifstofustjóri, sem er það fasta vald í stjórnarráðinu viðvíkjandi fjárframlögum, beiti 12. gr. vegal. gagnvart þessum vegum um þau tvö ár, sem um er að ræða. Ef þessi hv. þm. treystir sér til að gera það, þá er það sama og l. Því að enginn vegamálastjóri eða ráðh. fer að breyta á móti því, sem svona væri tryggt af skrifstofustjóra í ráðuneytinu og stuðningi þessarar hv. d. Ef hv. þm. sér sér ekki fært að gera þetta finnst mér hann bregðast sinni trú í þessum efnum. Þetta er algerlega á hans valdi í stjórnarráðinu, og mundi líka hafa þau áhrif, að hægt væri einmitt í samráði við vegamálastjóra að beita þessu víðar. Því að í hans sýslu hefir þessi gr. á undanförnum árum verið notuð um þrjá vegi. Og kenni ég ekki í brjósti um aðrar sýslur, þó að slíkt hið sama væri gert þar líka. Ég vil skjóta því til hv. 11. landsk. sem skrifstofustjóra ráðuneytisins og sem þm. að bjarga þessu máli með stjórnarfarslegri röggsemi.

*Magnús Gíslason: Ég get því miður ekki orðið við tilmælum hv. þm. S.-Þ. um að gefa loforð um þetta, því að það er ekki á mínu valdi að taka að mér að framkvæma 12. gr. vegal., nema samþykkt sé fyrir því frá Alþ. En hitt tók ég skýrt fram, að ég greiddi atkv. með því, að ákvæði 12. gr. yrðu notuð, af því að ég teldi, að með því yrði dregið úr kostnaði ríkissjóðs. Verði þessi brtt. ekki samþ., sem hér var borin fram af mér og 2 öðrum hv. þm., mun ég greiða atkv. á móti frv. í heild sinni. En ég tel ekki, að um óeðlilega aðferð sé að ræða, þó að þessi brtt. væri samþ. hér nú, því að hliðstætt hefir átt sér stað um annað mál. Og þó að þessi brtt. verði samþ., er hægt að afgr. málið í sameinuðu þingi.



Ég verð að segja það, að þó að ég jafnvel hefði getað verið með svona brtt., þá hefir mér borizt það, að eitt af því undarlega við framferði hv. Nd. sé, að hún hafi þegar lokið störfum og að síðasta fundi hennar hafi verið slitið í dag, svo að hún er því ekki starfandi lengur.  (Rödd af þingbekkjum: Málið þyrfti ekki til Nd., þó að brtt. yrði samþ., til þess að verða að l.)  . Í Sþ. þarf aukinn meiri hl. til þess að afgr. málið, og segi ég því nei.



Með því að ég hefi ekki getað fengið svör við fyrirspurnum, sem ég lagði fyrir hæstv. ráðh. áðan, en hugsanlegt er, að þau hefðu getað verið þannig, að ég hefði sætt mig við frv., segi ég já.

*Jónas Jónsson: Ég ætla að flytja skrifl. brtt. Við þetta frv. á þá leið, að aftan við 1. gr. bætist: „Og kennara við héraðsskóla og aðra skóla, sem ekki eru reknir af ríkinu.“ Ég ætla að fylgja þessari brtt. úr hlaði með fáeinum orðum. Ég verð að segja það, að mér finnst, að það hefði gjarnan mátt vinnast meiri tími til að athuga þetta mál, sem hér liggur fyrir, heldur en nú hefir verið. Og það mun mála sannast, að það hafi nú á síðustu tímum verið gerðar tilraunir til launahækkunar meira en búast mætti við, eftir því sem málefni standa til. Það, sem þetta frv. fer fram á, er að lögtryggja ákaflega stórri stétt manna, sem vinnur hjá kaupmönnum og kaupfélögum, kauphækkun alveg án tillits til þess, hvernig afkoma þessara fyrirtækja verður. Og satt að segja held ég, að það sé of mikil bjartsýni hjá þeim, sem standa að þessu frv., ef þeir halda, að þeir séu að gera því fólki, sem þarna á hlut að máli, í heild nokkurt hagræði með þessu. Ég hefi við annað tækifæri hér í þessari hv. d. bent á það, að nú fyrir tæpum hálfum mánuði síðan gerðust þær breyt. á Norðurlöndum, sem lítur út fyrir, að hafi þær afleiðingar, að þjóðin tapi nokkrum af sínum allra beztu mörkuðum, sem nemur um 30 millj. kr. útflutningi, miðað við það, sem verið hefir. Og mikið af þessum mörkuðum er þannig, að það er ákaflega vafasamt, hvort hægt er að selja þær vörur, sem við höfum selt þar, með nokkuð svipuðu verði og verið hefir. Ég vil t. d. benda á það, að sumar af þeim vörum, sem vani hefir verið að selja í Skandinavíu, verður nú reynt að selja í Ameríku; en þær eru í svo ákaflega miklu lægra verði þar heldur en þær voru í Skandinavíu, að það er ekki sambærilegt. T. d. hefir síldarlýsi oft á undanförnum árum haft sinn bezta markað í Skandinavíu, en það virðist ekki hægt að selja til Norður-Ameríku vegna tolla. Ef við ætlum að reyna að selja það Bretum, sem reyna að halda öllu vöruverði niðri með járnhendi, þá eru engar líkur til þess, að Bretar gefi sérstaklega hátt verð fyrir þessa vöru, ef þeir vita, að við getum engum selt hana nema þeim. Þetta er ekki að gera ráð fyrir neinni sérstakri óvinsemd af Breta hálfu, heldur er það svo, þegar vara er ekki seljanleg nema á einum stað. Ég vil nú spyrja þá menn, sem styðja þetta frv., hvort þeir hafi gert sér ljóst, hvort kaupmenn og kaupfélög séu vissulega svo á vegi stödd, að þau geti veitt launahækkanir starfsfólki sínu, og hvort stuðningsmenn málsins séu vissir um það, að það sé ávinningur fyrir fólkið, sem vinnur þarna, að fá skyldulaunahækkun í trássi við skoðanir þeirra manna, sem eiga að borga þetta, kannske alveg á móti hagsmunum þeirra. Því að vel gæti það farið svo, að verzlanir fækkuðu enn meira við sig starfsfólki heldur en annars hefði verið, ef þetta verður samþ., og að það yrði þá sama kaup, sem þessar verzlanir greiddu, en bara færra fólk við þessi störf. Mér er kunnugt um það, að úti á landi í smákauptúnum dettur engum manni í hug, að það eigi að koma til greina kauphækkun af þessu tagi. Þar hefir verzlunarfólk viða ýmiskonar búskap með, sem gerir því léttara um að komast af, og þannig, að þetta fólk er yfirleitt ekki bundið samskonar skilyrðum eins og í stærri bæjum. Og jafnvel hér í Reykjavík er það vitað, að ákaflega mikill hluti af smákaupmönnum telur sig alls ekki geta verzlað nema með því að borga lágt kaup, og þeir borga heldur ekki nema lágt kaup. Mikið af því fólki, sem vinnur hjá þessum mönnum, eru stúlkur, sem vinna að nokkru leyti líka heima á heimilum sínum. Og smákaupmenn taka þetta fólk í þjónustu sína með tiltölulega lágu kaupi, a. m. k. miklu lægra kaupi en ef það hefði taxtakaup, alveg á sama hátt og við landssímann vinna ógiftar heimasætur, sem hafa vasapeninga upp úr sínum störfum þar, en ekki full laun. Ég býst við, að ef þessir smákaupmenn hefðu getað tekið fólk, sem eingöngu hefði gefið sig við verzlun, þá hefðu þeir gert það. Ég sé ekki ástæðu til að fara að blanda sér inn í að gera þessum litlu verzlunum erfiðara fyrir en þörf er á. Það liggja heldur engar sönnur fyrir um, að nokkur minnsta þörf sé fyrir þessa kaupuppbót, heldur hefir maður orðið var við, að þeim stéttum, sem eiga að borga þetta kaup, finnst sér vera gerður meiriháttar óleikur og það sé ekki þetta, sem þeir þurfa með frá því opinbera, heldur miklu frekar stuðningur, sem er erfitt að veita nú sem stendur. Það getur verið, að einhverjar stórverzlanir í Reykjavík telji sig svo vel stæðar, að þær geti hækkað kaupið. Mér þykir sennilegt, að nokkrar verzlanir gætu það, og þá þykir mér sennilegt, að þær geri það. Ég man ekki eftir neinu verkfalli hjá verzlunarfólki, eins og áreiðanlega hefði verið, ef það hefði verið óánægt, en þar virðist hafa verið samkomulag milli vinnuveitenda og vinnuþiggjenda, og alltaf hefir verið stöðugt aðstreymi í þessar stöður. Ég get vel trúað, að ef losnuðu 500 stöður við verzlunarstörf og þær væru auglýstar, þá væri hægt að margsetja í stöðurnar með fólki, sem kæmi úr öðrum atvinnugreinum, t. d. frá framleiðslunni, og vildi gjarnan komast í þessar stöður, af því að það hefði þar betri lífskjör en annarstaðar. Í þessu liggur óneitanlega ákaflega mikil veila, og það er hlutur, sem ég trúi ekki öðru en þessi hv. d. sjái og henni beri skylda til að athuga, ef framleiðslustörfin til sjávar og sveita eru það lakar borguð, að hvenær sem opnast einhver lítil laus staða, eins og hér er um að ræða, með þeim gömlu kaupskilmálum, þá reyni fólkið á allan hátt að reyna að komast í þær stöður. Væri þetta gagnstætt, væri svo mikil eftirsókn eftir að vera bóndi, sjómaður eða iðnaðarmaður, að erfitt væri að fá fólk til að standa í búðunum eða vera við ritvélarnar, þá gæti komið til mála að setja löggjöf því viðvíkjandi, en þá mundu bara kaupmenn og kaupfélög hækka kaupið í samræmi við það almenna ástand í landinu, svo að þau fengju fólk. Nú þætti mér vænt um að fá að heyra frá forsvarsmönnum þessa máls, hvers vegna þetta gerist ekki, heldur það gagnstæða. Ég get ekki séð, fyrst fólkið flykkist í þessar stöður úr öðrum störfum, að þær séu svo illa launaðar, að það þurfi að bæta þær upp með lagaákvæðum. Ég get því ekki séð annað en að ef þessum rökum mínum verður ekki hrundið, en frv. samt samþ., þá hafi þeir atvinnurekendur, sem fá með þessu á sig útgjaldahækkun, fulla ástæðu til að segja: „Hvers vegna var Alþ. að blanda sér inn í þetta? Það lágu fyrir Ed. fullkomin rök, sem ekki var mótmælt af kunnugum mönnum, að það var margsinnis hægt að fá fólk í þessar stöður, sem vildi heldur vera þar en sinna sínum daglegu störfum.“ Það mundu ekki eingöngu kaupmenn og kaupfélög koma með þessi mótmæli, heldur mundu framleiðendurnir segja: „Hvers vegna er þingið að ganga inn í þetta og taka upp forustu í þessu máli og hækka kaup, sem litlar líkur eru til, að hægt sé að standa undir, fyrir menn, sem ekki biðja um það, og taka það af þeim, sem geta ekki borgað?“ Ég get ekki annað séð en að þetta sé í sambandi við skoðanir, sem eru ákaflega mannlegar, sem er þó ekki ástæða til að láta hafa áhrif á úrslit þessa máls. Það er eitthvað annað en hagfræðilegar ástæður. Ég vil skjóta því fram til meðhaldsmanna málsins. hvort það sé það, að í síðasta lagi eftir 12 mánuði eiga að fara fram kosningar í þessu landi. Það er ljóst, að ýmsir þeirra, sem hér eiga sæti, bjóða sig fram aftur, ef þeir verða þá hér á jörð. Og það er ekki svo litil stétt manna, sem er í búðum og skrifstofum. Ég get látið mér detta í hug, að þeir, sem eru áhugamenn um þetta mál, hugsi sem svo, að þetta muni vera vinsælt meðal manna í þessum stöðum og fólkið kannske launi þessa vinsemd með því að berjast fyrir endurkosningu þessara mætu manna, sem að þessu vilja styðja. Það eru svo margir menn, sem vilja styðja þetta mál og geta sagt fyrir sitt leyti, hvort þetta sjónarmið er rétt eða rangt. Mér hefði ekki dottið í hug að koma með þessa ágizkun, ef ég sæi einhverja ástæðu aðra fyrir svona vel viti borna menn að koma með þetta. Nú skilst mér, að þetta mál eigi meira og minna fylgi í öllum flokkum. Og þá er komið að þeirri spurningu, að einn flokkur hafi uppgötvað, að þetta var ágætt kjósendamál fyrir hann, og þá er spurningin sú, - hvers vegna eru þá aðrir flokkar einn eða tveir með þessu? Þá sýnist mér, að ef þetta væri eina ástæðan, þá segðu þessir hinir flokkar eitthvað á sama hátt og einn merkilegur innratrúboðsmaður í Danmörku, Vilhelm Beck að nafni, þegar hann var staddur við matborð, þar sem mikið var framreitt af góðum réttum og meðal annars lambakjöt. Nú var þessi prestur ákaflega sannfærður eins og sumir trúaðir menn eru, að hann yrði sáluhólpinn og mundi fara beina leið til guðs, þegar hann dæi, og jafnsannfærður var hann um aðra, að þeir mundu fara allt aðra leið. Þegar hann nú leit yfir borðið með öllum þessum ágæta mat, þá hugsaði hann sem svo: „Hvers vegna á að láta alla þessa óguðlegu menn fá alla lambasteikina?“ Og þessi ágæti prestur, sem heitir Vilhelm Beck, sem ég veit, að prófessorinn, sem hér er, kannast vel við fyrir þá guðfræðilegu starfsemi, settist við borðið og reyndi að samræma það, að vera frelsaður eins og hann sjálfur var og éta lambasteikina, til þess að þeir óguðlegu, sem voru við borðið, fengju ekki því meira. Nú vil ég spyrja, hvort þetta óeðlilega fylgi við þetta mál kunni að vera eitthvað skylt þessari guðfræðilegu skoðun Vilhelms Beeks, hvort þeir, sem voru svo óheppnir að koma ekki með frv., en eru svona með því, hvort þeir hugsi ekki sem svo: „Eigum við að láta hina flokkana sitja eina að lambasteikinni? Eigum við að láta þá eina fá fylgi allra þessara mörgu manna, sem eru við ritvélarnar, við búðarborðin, í pakkhúsunum?“ Því að það er vitanlegt, að þetta fólk vill gjarnan fá launahækkun og betri lífskjör, og menn geta sagt sem svo, að dýrtíðin hafi aukizt, og því mælir enginn í mót, og það geti verið gott fyrir þetta fólk að fá meiri peninga, ef það væri hægt að greiða þá af höndum. En þá kemur spursmálið: Þó að einn, tveir eða þrír menn geti notað þetta mál til að auka fylgi sitt við næstu kosningar, þá er það röksemd fyrir þá persónulega. En er það góð röksemd fyrir landið, og er það gott fyrir okkur hinu. sem eigum kannske ekki von á að fá neitt fylgi fyrir þetta? Ég hefi ekki reiknað það út, en ég get hugsað mér, að ef ég býð mig fram fyrir sama kjördæmi aftur, þá mundi ég kannske fá samtals fimm atkv. fyrir þetta. En ég er svo harðsvíraður, að ég er að hugsa um að vera á móti þessu frv., þó að ég með því setji nokkur atkv. í hættu, af því að ég finn enga röksemd fyrir, að þetta sé nauðsynlegt fyrir þjóðfélagið. Ef maður fer að meta það fylgi, þann stuðning, sem maður getur gert sér í hugarlund, að þetta frv. skapi sem kosningamál, þá hygg ég, að flestir þeir mætu menn, sem eru með þessu frv., mundu komast inn engu að síður. Þeir hafa yfirleitt svo marga ágæta eiginleika og hafa sýnt svo prýðilega frammistöðu í mörgum öðrum málum, að ég sé ekki neinar líkur til, að þeir þurfi að bæta þessum blómum á sig. Þess vegna hefi ég enga samvizku af því, þótt ég greiði atkv. á móti þessu máli. Ég læt svo úttalað um þennan hluta málsins með þeirri lokaniðurstöðu, að þetta séu ekki frambærileg rök fyrir málinu og þessir menn. sem að frv. standa, séu allir svo prýðilega settir í mannfélaginu, að það sé ekki minnsta ástæða fyrir þá til að leggja í þennan mikla aukakostnað, sem það er fyrir þjóðina að fá þetta skaðlega frv. samþ. Og nú ætla ég að koma að því, hvernig ég álít þetta frv. beinlínis skaðlegt. Til þess liggja margar ástæður. Ég vil fyrst taka fram, að ég álít skaðlegt á þessum árum, þegar lítur út fyrir, að verzlunarstéttin, kaupmenn og kaupfélög, muni eiga við stórkostlega erfiðleika að búa vegna minnkandi innflutnings, að fara þá að íþyngja svona þessum fyrirtækjum. Menn geta spurt mig, hvers vegna ég haldi, að verzlunin muni dragast saman, hvort ég áliti, að gjaldeyrísnefndin og ríkisstj. muni beita auknu harðræði við neytendur landsins, og hvort ég búist við, að þessir aðilar, sem hafa þótt harðdrægir hingað til, hafi öðlazt einhverja lakari eiginleika og svo kannske að þessi nýja n., sem við vorum að samþ. í dag, hafi einhver skaðleg áhrif. Ég geri ekki ráð fyrir, að stj. eða n. beiti áhrifum sínum í þessa átt, en ég er þannig gerður, að ég get ekki búizt við góðu, þegar Danmörk, sem er eitt af okkar aðalviðskiptalöndum, er þannig sett, að okkar elzta skip, Gullfoss, getur ekki komizt þaðan, og Eimskipafélagið gerir ráð fyrir að sjá aldrei svo mikið sem einn nagla úr honum, þótt skipið liggi heilt og óskaddað á legunni í Kaupmannahöfn, og 1100 Íslendingar biðja um leyfi til að fá að fara með Gullfossi, en geta ekki fengið með nokkru móti. Danmörk er því lokuð eins og niðursuðudós, svo að ómögulegt er að koma vörum þangað eða þaðan eða Íslendingum burt, og okkar elzta og bezta skip liggur þar og ómögulegt að ná því þaðan. Ég held, að enginn maður geti búizt við, að Danmörk verði fyrr en þá að stríðinu loknu leyst þannig, að við getum hafið viðskipti við hana, og vil ég leiða að því nokkur rök. Ástæðan til þess, að Danmörk varði sig ekki móti þýzku innrásinni, sem Danmörk þó bjóst við, var sú, að Danir vissu, að þeir gátu ekki varið sig lengi, og þeir vissu, að þeim gat engin þjóð hjálpað. Og þó að vesturveldin séu að reyna að hjálpa Noregi til að losna við þýzka innrásarherinn á landi og sjó, sem enginn veit, hvernig fer, þá er það vitað, að það tekur enginn Danmörku úr höndum þeirra núverandi húsbænda, fyrr en þessu núverandi stríði lýkur. Danmörk er því fyllilega lokuð frá öllum viðskiptum við okkur, þar sem við liggjum á þeim parti hnattarins, þar sem Englendingar hafa yfirráðin vegna flota síns. Það má náttúrlega segja, að Svíþjóð sé ekki komin í stríðið, en eftir því sem við vitum bezt, þá er eina sjóleiðin þangað lokuð af tundurduflum Englendinga, Þjóðverja og Svía sjálfra. Hér á höfninni liggja skip, sem voru að koma frá fjarlægum löndum með farm, sem Svíar gjarnan vildu fá, en komast ekki heim og engar líkur á, að geti komizt heim. Og þó það kynni að vera hugsanlegt, að við gætum komið skipum í gegnum tundurduflabeltin til Svíþjóðar, þá er það of mikil bjartsýni að gera ráð fyrir, að við getum haft nokkur viðskipti þar. Það mætti láta sér detta í hug, að við gætum fengið að flytja vörur frá og til Svíþjóðar eftir nyrztu járnbrautum Noregs og Svíþjóðar, en hvaða líkur eru þá til þess, að bandamenn vilji leyfa okkur að flytja til Svíþjóðar mikið af okkar útflutningsvörum, eins og okkar ágætu síld? Þá kemur að síðustu verzlunin, sem við höfum haft við Noreg. Maður vill vona allt það bezta um þessa frændþjóð okkar, en þar sem barátta er þar um allt landið og herflokkar tvegga stórvelda eru í landinu sjálfu, þá er mikil bjartsýni að halda, að þau verzlunarsambönd, sem við höfum haft þar, geti haldizt. Þegar við því lítum á aðstöðuna í öllum þessum löndum, þá er ekki annað að sjá en að allir markaðir þar séu okkur gersamlega lokaðir, og þá kem ég að því, sem mér finnst æskilegt að heyra frá meðhaldsmönnum málsins, sem bera kaupmannastéttina fyrir brjósti, hvort þeir geti búizt við, þegar útlitið er svona, að verzlunin verði svo blómleg á næstu árum, að þessi stétt geti haldið öllu sínu fólki og borgað því. En það, sem ég fyrst og fremst óttast um, er þó ekki verzlunarstéttin, heldur þeir, sem standa á bak við verzlunarstéttina. við megum búast við stórkostlega samandreginni verzlun frá því, sem nú er. Við erum búnir að missa verzlun okkar í Suðurlöndum, í Mið-Evrópu og Skandinavíu. Við eigum erfiðan aðgang að Englandi og nokkurn aðgang að Ameríku og mörkuðum þar, sem eru okkur óhagstæðir. Og þá virðist heppilegra að gera það, sem hægt er, til þess að létta undir með kaupmönnum og kaupfélögum heldur en að fara nú að setja l., sem auka á erfiðleika þessara fyrirtækja, sem nú sýnast vera að fá yfir sig stórkostlegt hallæri, svo að þau muni ekki geta haldið sínu fólki. Ef þessi rökstuðningur minn er réttur, - og ég hefði gaman af að heyra einhvern meðhaldsmann frv. leiða skynsamleg rök að því, að hann sé rangur, - þá þarf meiru en litla djörfung um leið og menn vilja gera gott fyrir starfsfólkið í verzlununum, að vilja leggja slíkar byrðar á stéttina. Ég veit ekki, hvort ég á að segja til smekkbætis, að hér í bænum er nú staddur Íslendingur, sem á heima í Winnipeg og hefir þar stóriðju. Og þegar maður spyr hann, hvernig baráttan sé við dýrtíðina í Kanada, sem er í stríðinu, þn hefir hann allt aðra sögu að segja en við hér. Hann segir, að það sé gert feikna átak af stj. Kanada og þingi Kanada til þess að halda dýrtíðinni niðri. T. d. má taka bændurna, sem framleiða það ágætasta hveiti, sem til er í víðri veröld og er sent út um allan heim. En þegar stj. stóð í nokkurskonar bakábyrgð fyrir bændurna, til þess að þeir færu ekki á vonarvöl, þá kostaði það ríkið hvorki meira né minni en 90 millj. dollara, og þó framleiddu þessir bændur það bezta hveiti, sem til er í heimi. Þetta var árið 1939. Nú hélt ég í minni fáfræði, að nú væri það farið að blómgast, nú væri stríðið komið og verðið því farið að hækka. Hvað haldið þið, að þessi mikli búmaður hafi sagt? „Hveitið er lítið sem ekkert farið að hækka; stjórnin heldur því niðri, og bændurnir hafa engan ávinning fengið.“ Hann sagði, að það væri ekki eingöngu svo með hveitið, heldur væri einnig reynt að halda kaupinu niðri. Það er fróðlegt fyrir d. að heyra það, af því að það hefir svo mikið verið talað hér um sjómenn og kaup þeirra, að þeir halda líka fargjöldunum niðri. Mér þykir verst, að form. Sjómannafélags Reykjavíkur, hv. 2. landsk., skuli ekki vera viðstaddur nú, - hinn mikli forkólfur sjómannastéttarinnar, sem barizt hefir fyrir kauphækkun sjómannanna, ekki aðeins nú, síðan að styrjöld sú, er nú geisar, byrjaði, heldur og á undanförnum árum. Ég ætlaði að segja honum, hversu mjög Bretar hefðu staðið sig verr en hann. Þeir settu nfl. kaup sjómanna sinna fast, létu það ekki hækka nema að litlu leyti, þegar hann var að heimta stórum aukið kaup og hlunnindi íslenzku sjómönnunum til handa, og það svo mjög, að stýrimenn á togara geta komizt upp í 1800 kr. á mánuði. Að sjálfsögðu eigum við alþm. hér og nokkra sök á, þar sem við höfum samþ. ýmis lög, sem hækka kaup manna fram úr öllu hófi. Hvað sjómennina snertir, þá var það vitanlega eina rétta leiðin að láta þá fá háar tryggingar, eins og hina erlendu sjómenn, því að það dettur vitanlega engum í hug að neita því, að mikil áhætta fylgir því að sigla til stríðslandanna, en með háum tryggingum var aðstandendum sjómannanna veitt það öryggi, sem þeir í raun og veru eiga kröfu til. En hið ógengdar háa kaup, sem að miklu leyti verður eyðslueyrir fólksins, er engin trygging, ekkert bjargráð, ef illa fer. Hér högum við okkur sem milljónerar, enda þótt við séum aðeins sárfátækt fólk. Að ég hefi ekki talað um þetta hvað snertir kaup sjómanna fyrr en nú, er sökum þess, að ég hefi ekki séð fram á, að það hefði hina minnstu þýðingu. Aldan, sem vakin var með kröfum þeirra, var svo sterk, að gegn henni virtist jafnþýðingarlítið að reyna að standa og að maður standi fram á brúninni á Dettifossi og reyni að standa á móti ofurþunga vatnsins, er það væri að því komið að steypast fram af brúninni. Nú er búið að skrúfa kaup sjómannanna svo hátt, að þeir eru flestir orðnir hálaunamenn. Ég veit ekki, hvort þeim er svo mikill greiði gerður með þessu. Þau verða ekki svo lítil viðbrigðin fyrir þá, er þeir hrapa niður úr þessum mikla peningamokstri, niður í litlar tekjur, þar sem gæta verður allrar sparsemi og sparneytni til þess að geta dregið fram lífið. Hið mikla kaup þeirra sjómanna, sem sigla á stríðssvæðinu, vekur óhjákvæmilega mikla óánægju innan sjómannastéttarinnar. Þeir, sem sækja á fiskimiðin heima, verða margir hverjir að láta sér nægja að búa í kjallaraholum við skarðan kost, samtímis því, sem hinir lifa í veilystingum praktuglega. Hvað snertir kauphækkun þá handa verzlunarfólki, sem hér er um að ræða, er það að segja, að ég tel hana ekki sanngjarna, þegar litið er til þess ástands, sem hér ríkir og fyrir dyrum er, að siglingar til landsins geta að meira eða minna leyti teppzt þegar minnstum vonum varir. Auk þess er till. þessi stórmóðgun við alla þá, sem bera hag þjóðarinnar fyrir brjósti. Hún hefði átt miklu meiri rétt á að koma fram hvaða ár sem verið hefði síðastl. 50 ár en nú. Verzlunarmannastéttin, sem hér á að borga brúsann, hefir oft átt erfitt á undanförnum áratugum, en aldrei eins og nú. Það eitt er víst, og á eftir að sannast betur. Að síðustu vil ég svo segja þetta, að þegar búið er að troða peningum í vasa allra - harmoníkuleikararnir eru líka, hvað þá aðrir, búnir að fá sína uppbót, þá getur varla talizt ósanngjarnt að láta þessa litlu stétt manna, kennarana við héraðsskólana, fá lítilsháttar uppbót, svo engir verði eftir, nema framleiðendur og kaupmenn, sem mega víst fara á hausinn án þess að aðrar stéttir hafi með þeim hina minnstu linkind, enda þótt þeir eigi nú í raun og veru að borga allan brúsann.

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. þm. S.-Þ., svo hljóðandi: [sjá þskj. 578]. Ennfremur hafa mér borizt svo hljóðandi skrifl. brtt. frá hv. 1. þm. N.-M.: [sjá þskj. 579]. Brtt. þessar eru of seint fram komnar, auk þess að þær eru skriflegar, og verður því að veita tvöföld afbrigði frá þingsköpum til þess að þær megi taka til meðferðar á fundinum.

Forseti (EÁrna): Eins og hv. dm. er kunnugt, hefir Nd. lokið störfum, en við það hefir skapazt sérstakt viðhorf, og í rauninni óeðlilegt ástand um afgreiðslu mála hér í d. Það er ekki lengur hægt að senda Nd. mál, sem afgr. kynnu að verða í þessari d. Þetta viðhorf hefir óeðlileg áhrif á brtt., sem þm. kynnu að bera fram, m. ö. o., að samþ. brtt. er sama og að fella frv. Þó að frv. hefði svo stóra galla, að það þyrfti að laga þá, er það ekki hægt, því að með því að laga gallana er frv. fellt. Ég vil benda hv. dm. á, að svona er ástandið nú hér í d. Ég vil ekki grípa fram fyrir hendur hv. dm., en aðeins segja þeim frá því, að svona er ástandið nú. Það er undir þm. komið, hvort þeir nú, þegar ég set næsta fund, vilja halda áfram að vinna að þessu máli; það verður lagt undir atkv. þm., hvort þeir vilja leyfa, að málið sé tekið fyrir. Ég hefi ekki fleira um þetta að segja, en vildi aðeins benda hv. d. á þetta. Ég vil mælast til þess, ef d. leyfir, að málið sé tekið fyrir, að þá yrðu um það stuttar umr., svo að hægt yrði að ljúka störfum d. eftir tiltölulega stutta stund. Ég tel ekki fært að halda þessari d. starfandi í alla nótt, þegar annars er öllum störfum lokið og ekki hægt að senda mál til Nd., og tæplega til Sþ. Ég segi svo þessum fundi slitið.