Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréf Ásmundar Stefánssonar sem er 1. varamaður Alþb. í Reykjavíkurkjördæmi. Nefndin sér ekkert athugavert við kjörbréfið og var sammála um að leggja til að það verði samþykkt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fyrir hæstv. iðnrh. fsp. varðandi uppsagnir starfsfólks á Orkustofnun nú nýverið og eru þær á þskj. 36 í þremur liðum. Ég spyr hæstv. iðnrh. fyrst og fremst hvers vegna gripið er til þessara uppsagna með svo stuttum fyrirvara eða nær fyrirvaralaust, hvers vegna það er ekki gert í tengslum við neina stefnumörkun eða skoðun á starfsemi stofnunarinnar sem þó stendur fyrir dyrum. Það er einnig spurt að því hvað verði um þau verkefni sem þetta starfsfólk hefur sinnt og hvaða áhrif þessar aðgerðir muni hafa á framtíðarrannsóknir sem heyra til verksviði þessarar stofnunar. Enn frekar er spurt hvort vænta megi fleiri aðgerða af þessu tagi. Ég tel, herra forseti, nauðsynlegt að menn átti sig á því í tengslum við þessa fsp. að starfsemi Orkustofnunar hefur dregist mikið saman á undanförnum árum. Þar hefur fækkað um 30–40 manns á sl. fáeinum árum. Það er í tengslum við minni verkefni á sviði virkjanarannsókna, en það er síður en svo að þörf fyrir starfsemi þessarar stofnunar sé gufuð upp, öðru nær. Orkustofnun á lögum samkvæmt að sinna mjög viðamiklum verkefnum á sviði upplýsingaöflunar og grunnrannsókna er tengjast hvers kyns orkuöflun og upplýsingasöfnun þar að lútandi í landinu. Hæstv. fyrrv. iðnrh. Sverrir Hermannsson lét gera úttekt á starfsemi stofnunarinnar í eina tíð sem varð nokkuð fræg. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri óeðlilegt að rúmlega 120 manns störfuðu að þessum verkefnum, en það er nákvæmlega sá fjöldi sem var í störfum áður en þessar fyrirvaralausu uppsagnir komu til framkvæmda. Ég hygg, herra forseti, að þessar harkalegu og fyrirvaralausu aðgerðir stjórnar stofnunarinnar lýsi nokkurri vanþekkingu á þörfum fyrir verk hennar og að það sé í raun og veru furðulegt, með hliðsjón af 2. gr. orkulaga í 1. kafla, um hlutverk Orkustofnunar, að gripið sé til svo mikilla og skyndilegra uppsagna þar sem jafnmikil verkefni bíða úrlausnar í sambandi við upplýsingaöflun og grunnrannsóknir á sviði orkumála í landinu. Það er svo að á meðan mest var umleikis hjá þessari stofnun ýttust nánast allar grunnrannsóknir í landinu til hliðar, viku fyrir þeim miklu verkefnum sem uppi voru í virkjunarrannsóknum á seinni hluta áttunda áratugarins og í byrjun þess níunda. Þess vegna kemur það úr hörðustu átt að mínu mati, þegar um hægist hjá stofnuninni á þessu sviði og meira tóm ætti að gefast til að sinna grunnrannsóknum, að gripið sé til svo harkalegra og lítt rökstuddra aðgerða sem hér frá greinir. Ég bíð því spenntur eftir að heyra rökstuðning hæstv. iðnrh. fyrir nauðsyn þessa.



Herra forseti. Svar við fyrstu spurningu á þskj. 36 frá hv. 4. þm. Norðurl. e. er þetta: Orkustofnun hefur á undanförnum árum gegnt veigamiklu hlutverki í rannsóknum vegna undirbúnings virkjanaframkvæmda hér á landi. Er þar bæði um að ræða virkjanir á sviði vatnsafls og jarðhita. Hlutur Orkustofnunar í þessum undirbúningi hefur verið mjög mismikill eða allt frá almennum athugunum á orkulindunum í heild til athugana á einstökum virkjunum og tilhögun þeirra eða vinnslutæknilegum úttektum á afmörkuðum sviðum svo sem útfellingum á hitaveituvatni. Áherslur og rannsóknir á sviði orkumála hafa breyst á undanförnum árum. Nú er gert ráð fyrir hægari uppbyggingu vatnsaflsvirkjana en áður og hitaveitur hafa verið lagðar í flesta þéttbýlisstaði þar sem heitt vatn er tiltækt. Rannsóknum til undirbúnings virkjunar fyrir Hitaveitu Reykjavíkur að Nesjavöllum er að mestu lokið og framkvæmdir hafnar. Verkefni Orkustofnunar sem beint tengjast virkjunum á sviði vatnsafls eða jarðhita hafa því dregist mikið saman. Á sl. tveimur árum vann stofnunin einnig að umfangsmiklum verkefnum fyrir varnarmáladeild utanrrn. sem nú er lokið. Tilraunir til að selja verkefni til útlanda hafa enn ekki borið teljandi árangur. Á þessu ári hefur Orkustofnun unnið að verkefnum tengdum vatnsöflun á heitu og köldu vatni vegna fiskeldis, en Alþingi hefur veitt fé sérstaklega til þessa verkefnis. Auk þess sem áður er talið hafa ýmsar breytingar orðið að undanförnu, svo sem að Jarðboranir ríkisins sem nutu þjónustu Orkustofnunar voru gerðar að hlutafélagi og að Landsvirkjun yfirtók eignir Jarðvarmaveitna ríkisins sem áður voru í umsjá Orkustofnunar. Hér hafa viss verkefni verið flutt frá stofnuninni. Í fjárlagafrv. því sem nú liggur fyrir Alþingi er lagt til að draga úr fjárveitingu til stofnunarinnar og er tillaga um nánast óbreytta fjárveitingu að krónutölu frá því sem er á þessu ári. Þar er gert ráð fyrir fækkun starfsmanna. Við þessar aðstæður hafa stjórnendur Orkustofnunar metið stöðuna svo að verulega muni draga úr sértekjum stofnunarinnar á næsta ári og að óhjákvæmilegt sé að draga starfsemina saman. Stjórnendur Orkustofnunar ákváðu því í lok september sl. að höfðu samráði við iðnrn. að segja upp 18 starfsmönnum í 16 ársverkum frá og með nk. áramótum. Uppsagnir þessar dreifast á allar aðaldeildir stofnunarinnar. Miðað var við að uppsagnir þessar tækju gildi um næstu áramót, enda hefði seinkun ákvörðunar, t.d. þar til fjárlög næsta árs hafa verið afgreidd um áramót, einungis valdið auknum kostnaði á næsta ári. Hefði það jafnvel getað leitt til þess að segja hefði orðið upp fleiri starfsmönnum til að ná endum saman. Auk ofangreindra uppsagna er ekki gert ráð fyrir að ráða í nokkur störf sem losna á næsta ári, þannig að um meiri samdrátt er að ræða en uppsagnirnar gefa beinlínis til kynna. Eins og hér hefur verið lýst stafa uppsagnir þessar af aðstæðum sem þegar hafa skapast vegna samdráttar í verkefnum og þar með tekjum, bæði sértekjum og fjárveitingum. Þær eru því ekki í tengslum við athugun þá sem fyrirhuguð er á starfsemi stofnunarinnar og getið er um í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar. Svar við annarri spurningu: Reynt verður að láta ofangreindar breytingar á starfsmannahaldi hafa sem minnst áhrif á verkefni þau sem unnið er að, en að sjálfsögðu verður aldrei komið í veg fyrir að áhrifa gæti í einhverjum mæli. Athugun þeirri sem fyrirhuguð er á starfsemi Orkustofnunar er m.a. ætlað að meta framtíðarrannsóknir og starfsemi Orkustofnunar. Erfitt er að meta áhrif þessara breytinga í dag, en ekki verður séð að um bein áhrif sé að ræða. Svar við þriðju spurningu: Óhjákvæmilegt er að sníða hverri starfsemi stakk eftir vexti. Það er jafnan svo að þegar um aukningu á starfsemi er að ræða þykir hún sjálfsögð, en þegar um er að ræða samdrátt kemur hann því miður niður á einstaklingum og verður því mun tilfinnanlegri. Þess vegna hefur ríkisstjórnin ákveðið að gera rannsóknastofnanirnar rekstrarlega sjálfstæðar en það mun væntanlega hvetja meira til verkefnabundinna ráðninga og hærra sértekjuhlutfalls en nú er. Með hliðsjón af fyrrgreindum aðstæðum hefur ráðuneytið talið nauðsynlegt að taka starfsáætlun stofnunarinnar fyrir 1988 til endurskoðunar í samstarfi við Orkustofnun og Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Leitað verður leiða til að draga sem frekast er unnt úr útgjöldum. Jafnframt verður óskað eftir hækkun fjárveitinga til að mæta að nokkru skerðingu sértekna. Takist þetta er þess vænst að ekki þurfi að koma til frekari uppsagna á næsta ári. Ekki er um að ræða tilsvarandi samdrátt hjá öðrum stofnunum sem undir ráðuneytið heyra.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. svörin. Ég get ekki lýst ánægju minni með þau. Ég tel að það hafi í reynd komið fram í máli hans hversu lítt ígrundaðar þessar hópuppsagnir voru og hversu óeðlilegt það er með öllu að gripið sé til þeirra á því stigi málsins sem raun ber vitni. Þó að það fréttist frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun eða frá fjmrn. að þar sé í smíðum fjárlagafrv. þar sem gert sé ráð fyrir einhverjum niðurskurði til stofnunarinnar tel ég ekki ástæðu til fyrir stjórnendur og yfirvöld sömu stofnunar að rjúka til og fara að segja upp fólki. Ef menn beittu þeirri vinnureglu í hvert skipti tel ég að þær uppsagnir sem gripið væri til á hverju hausti næmu þúsundum en ekki tugum eins og hér ber raun vitni. Við skulum gera okkur grein fyrir því að áður hafa sést niðurskurðartölur sem síðan hafa gengið til baka og þó að mikið sé rykti fjmrn. eða Hagsýslustofnunar er það þó Alþingi sem afgreiðir fjárlög. Ég tel að eðlilegra hefði verið að á það hefði verið látið reyna hvort þessi niðurskurður á fjárframlögum til Orkustofnunar nyti stuðnings á Alþingi áður en stjórnendur stofnunarinnar gripu til slíkra aðgerða. Ég tel að það hafi einnig komið fram hjá hæstv. iðnrh., sem auðskiljanlegt er, að í raun og veru var fyrst gripið til uppsagnanna en síðan var farið að kanna hvaða áhrif það hefði hugsanlega á starfsemina, vegna þess að ekkert liggur fyrir um það. Þessar uppsagnir eru ekki í tengslum við neitt skipulag, ekki í tengslum við neina framtíðarkönnun á umfangi eða verkefnum þessarar stofnunar. Hér er því flausturslega að hlutunum unnið og ég verð að segja það, herra forseti, að ég tel hæstv. iðnrh. byrja heldur báglega ef hann ætlar e.t.v. að taka upp aðferðir forvera síns að höggva fyrst og spyrja svo. Ég tel að þetta mál gefi síðan tilefni til þess og það sé óhjákvæmilegt að ræða það betur við 1. umr. fjárlaga á morgun, herra forseti, og ég treysti því að hæstv. iðnrh. verði viðstaddur til að taka þátt í þeirri umræðu.



Hæstv. forseti. Það er ekki tími til að gera langar athugasemdir við það sem hæstv. iðnrh. sagði. Mig langar þó til, á þessum stutta tíma sem mér er ætlaður, að harma það að hæstv. iðnrh. skuli beina athygli sinni að mestu leyti að málum innanlands, vegna þess að innanlandsframkvæmdir og innanlandsathuganir eru heldur minni en þær hafa verið í fortíðinni, en minna að því sem á að geta verið stórmarkaður erlendis. Þegar ég lét af - var rekinn úr embætti iðnrh., má segja, voru samningar við Kína á leiðinni. Það voru samningar sem vísindamenn okkar á Orkustofnun hefðu getað unnið og áttu að vinna. Það voru gerðir samningar við Tíbet sem vísindamenn okkar áttu að vinna og voru að vísu byrjaðir að einhverju leyti. Það voru nemendur frá Kína, frá Tíbet, frá Kenýa sem áttu að koma hingað til þess að læra það sem við getum kennt í háskóla Sameinuðu þjóðanna og það voru mjög athyglisverðir samningar við Ísrael á leiðinni. Það er ekki tími til að skýra þessi mál, en sérstaklega vil ég þó leggja áherslu á þá samninga við Kenýa sem þegar hafa verið undirritaðir og undirbúnir og eru á framkvæmdastigi. Ég vil líka minna á að það er á vísindalegu rannsóknarstigi nú sala á raforku héðan til Evrópu sem er miklu stærra mál en hægt er að ræða á svona stuttum tíma. Það eru nóg verkefni fyrir okkar vísindamenn og Orkustofnun og ég mótmæli því að mönnum þar sé sagt upp og þekkingin látin þar með fjara út.



Herra forseti. Mér finnst nýr hæstv. iðnrh. ekki byrja vel í sambandi við þá stofnun sem ætluð er ráðgjöf við ríkisstjórnina á tilgreindu sviði lögum samkvæmt og ætlað mjög þýðingarmikið hlutverk í sambandi við undirstöðurannsóknir í landinu. Alveg sérstaklega eru ámælisverð þau vinnubrögð sem hér eru höfð í frammi gagnvart starfsmönnum á þessari stofnun. Það er ekki annað hægt en að taka undir með fyrirspyrjanda og öðrum sem hér hafa talað að þar er mjög óeðlilega að staðið og miklu til hætt í rauninni að hrekja burt reynt starfslið áður en búið er að marka stefnu varðandi framtíðaráherslur á þessu sviði. Ráðherrann hefur boðað endurskoðun á starfsemi Orkustofnunar og ekkert er við það að athuga og sjálfsagt að fara yfir starfsemi ríkisstofnana alltaf öðru hvoru og endurmeta þættina, en það á ekki að taka ákvarðanir um uppsögn og breytingar á starfsliði áður en slíkt hefur verið gert. Ég minni á það, herra forseti, hér að lokum að í tíð ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens var búið að undirbúa endurskoðun á lögum varðandi öll helstu fyrirtæki og stofnanir á sviði orkumála og þau frv. voru lögð hér fram áður en sú stjórn fór frá völdum. Síðasta ríkisstjórn gerði ekkert í þessum efnum og stóð hins vegar fyrir handahófskenndum vinnubrögðum eins og hér hefur verið minnt á og það virðist ætla að verða framhald á því. Því hljótum við hér að mótmæla og gera kröfu um að þessi mál verði fyrst rædd hér á Alþingi og stefna mörkuð áður en framkvæmdarvaldið gengur fram með þeim hætti sem hér er gert.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka undir með þeim sem hér hafa talað að það er mjög óeðlilega staðið að þessum uppsögnum, sérstaklega með tilliti til þess að það virðist vera fyrst og fremst gert í frv. til fjárlaga sem alls ekki er búið að fjalla um í þinginu né heldur að samþykkja. Ég bendi á að það hefur verið talað um að mörg verkefni sem unnin hafa verið á Orkustofnun muni stöðvast vegna uppsagnanna og hefur verið bent t.d. á seiðaeldisverkefni stofnunarinnar þar sem þeir eru að athuga ferskvatn vítt og breitt um landið. Þó að hér eigi að vera að spara getur því vel verið að þegar upp er staðið verði fjárhagslega tjónið enn meira en ef haldið væri svolítið betur á málum og undirbúið örlítið betur það sem verið er að gera.



Herra forseti. Vegna orða hv. 5. þm. Reykv. vil ég segja að athugunum á verkefnum Orkustofnunar erlendis hefur verið haldið áfram. Því miður var árangur svokallaðra samninga ekki meiri en sá að okkur hefur ekki enn tekist að festa þau verkefni í sessi, en ég get sagt við hann að að því er unnið með nákvæmlega sama hætti og var gert í tíð hans sem iðnrh., sem hann reyndar veit ósköp vel, enda getur hann gengið eftir því hjá þeim starfsmönnum sem hann hafði þá í sinni þjónustu. Nýlega fóru til Kína tveir sérfræðingar Orkustofnunar, þeir Einar Tjörvi Elíasson og Guðmundur Pálmason, og gerðu þar athuganir og ég bíð eftir að fá skýrslu frá þeim um hugsanleg verkefni þar. Enn hefur ekki orðið af frekari framkvæmdum, en vonandi tekst það innan tíðar. Sömuleiðis má minna á verkefni í Kenýa sem menn hafa beðið eftir að fá en enn hefur ekki tekist að afla. Þessi verkefni mundu verða unnin af Orkustofnun erlendis og sjálfstæðum íslenskum fyrirtækjum en snerta í raun og veru ekki beinlínis þau störf sem þeir starfsmenn vinna sem nú hefur verið sagt upp, eins og fyrrv. iðnrh. veit gjörla ef hann hefur kynnt sér málið. Ég fagna áhuga fyrrv. iðnrh. Hjörleifs Guttormssonar á stofnuninni. Það er skiljanlegt. En ég vil aðeins segja þetta að lokum: Þegar verkefni uxu í þessu landi, þegar olían hækkaði, hlutum við að stækka þessa stofnun, leggja áherslu á virkjanir, leggja áherslu á hitaveitur. Þegar saman dregst, verkefnum fækkar, verða menn að hafa kjark til að horfa framan í staðreyndir. Þeir menn sem hafa starfað í einkarekstri, sem hefur gengið illa stundum, orðið að segja upp fólki, geta ekki komið til ríkisvaldsins og beðið um hjálp. Við sem berum ábyrgð á þessari starfsemi verðum því miður að viðurkenna að þegar verkefni dragast saman ber okkur, m.a. skattborgaranna vegna, að draga saman seglin. Ég vonast til þess að það fólk sem nú hættir hjá Orkustofnun fái vinnu við sitt hæfi annars staðar í þjóðfélaginu, enda ber svo vel í veiði nú að um næga atvinnu er að ræða víðast hvar í þjóðfélaginu. Þetta bið ég menn um að hafa í huga. Það er ekki skemmtiverk fyrir ráðherra að þurfa að segja upp fólki. Það er ekki gert vegna þess að það sé mönnum til skemmtunar. Það er gert vegna þess að það er skylda þeirra sem bera ábyrgð á verkefnum eins og þessum að halda þeim í því lágmarki sem kostur er, en bæta frekar við þegar á þarf að halda. Þetta vona ég að hv. þm. skilji. Ég skil ósköp vel að þessar umræður komi upp í þinginu í dag, en ég bið um að menn geymi sér allar tillögur í þessu efni þangað til fjárlagafrv. verður til umræðu.

Má þá ekki geyma uppsagnirnar líka?

Nei, það er ekki hægt því að við yrðum þá að segja upp fleira fólki og það er engin ástæða til að geyma þessar uppsagnir. En það kemur út skýrsla næsta vor. Þá skulum við ræða þessi mál frekar. Og við getum enn fremur rætt það þegar fjárlagaumræðan fer fram á morgun eða síðar. En ef Alþingi þóknast að auka við rannsóknir sem þessi stofnun getur framkvæmt, eins og t.d. í Öxarfirði við fiskeldi, svo ég nefni eitt sveitarfélag sem er fyrirspyrjanda kært, verður ráðið fólk til þess. Ég minni á að sumt af þessu fólki er verkefnaráðið, það er bundið við sérstök verkefni, og er eðlilegt að slíkt fólk komi til tímabundinna starfa en sitji ekki ævilangt í þeim stofnunum sem það hefur einu sinni komið inn á. Þetta bið ég menn um að hafa í huga þegar þeir ræða um stofnanir ríkisins.



Herra forseti. Í lok síðasta þings var samþykkt hér á Alþingi svohljóðandi till., með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela heilbrmrh. að efla verulega fræðslu um kynferðismál meðal almennings með það að meginmarkmiði að koma í veg fyrir ótímabærar þunganir og hindra útbreiðslu sjúkdóma. Sérstök áhersla skal Lögð á að upplýsa fólk á aldrinum 15–19 ára um kynlíf og getnaðarvarnir." Samþykkt þessarar till. var okkur kvennalistakonum vissulega fagnaðarefni, en við höfum haldið þessu máli vakandi og reynt að ýta á framkvæmdarvaldið með fyrirspurnum og tillöguflutningi allt frá okkar fyrstu dögum á hv. Alþingi. Þeim til upplýsingar sem e.t.v. hafa ekki kynnt sér þessi mál er hér um það að ræða að fá stjórnvöld til að framkvæma þann kafla laganna frá 1975 um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir sem er í raun og veru undirstaðan undir síðari kafla laganna sem fjallar um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Því miður er langt frá því að lögboðinni fræðslu og ráðgjöf hafi verið sinnt þó nú séu liðin meira en tólf ár frá setningu laganna og er það vitanlega með öllu óviðunandi. Herra forseti. Ég kann því hálfilla þegar verið er að beina máli til hæstv. heilbrmrh. að hann hefur ekki frið fyrir samþingmönnum sínum. 
             Með samþykkt sinni frá sl. vori hefur Alþingi staðfest þann vilja sinn að við þessi lög verði staðið. Þar sem ekkert hefur frést af framkvæmd þessarar till. og ekki síður vegna þess að ekki verður séð að til þess sé ætlað fé í frv. til næstu fjárlaga hef ég leyft mér að spyrjast fyrir um framkvæmd málsins og beini þeirri fsp. til hæstv. heilbrmrh. á þskj. 38: "Hvað líður framkvæmd þál. sem samþykkt var á Alþingi 19. mars sl. um fræðslu meðal almennings um kynferðismál?"

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Á þskj. 38 hefur fyrirspyrjandi, hv. þm. Kristín Halldórsdóttir, beint til mín fsp. um hvað líði framkvæmd þál. sem samþykkt var á Alþingi 19. mars um fræðslu meðal almennings um kynferðismál. Hv. fyrirspyrjandi hefur einnig gert grein fyrir þessari þál. eins og hún hljóðar og því ástæðulaust að lesa hana aftur, en það er hins vegar rétt til glöggvunar að rifja upp skyldur heilbrigðisþjónustunnar um ráðgjöf og fræðslu um kynlíf og barneignir skv. lögum nr. 25/1975. Í þeim lögum segir svo: "Gefa skal fólki kost á ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Landlæknir hefur á höndum yfirumsjón með framkvæmd og uppbyggingu slíkrar ráðgjafar og fræðslu." Í lögunum segir enn fremur: "Ráðgjafarþjónusta þessi skal veitt á heilsugæslustöðvum og sjúkrahúsum og má vera í starfstengslum við mæðravernd, kvensjúkdómadeildir, geðvernd, fjölskylduráðgjöf og félagsráðgjafaþjónustu." Frá því þessi lög voru sett hefur landlæknisembættið í samvinnu við ráðuneytið kappkostað að gefa heilsugæslustöðvum og sjúkrahúsum kost á upplýsingaefni um kynlíf og barneignir og hefur á hverju ári verið veitt lítils háttar fjárveiting í þessu skyni undir fjárlagalið 08 399 140, Kostnaður vegna laga nr. 25/1975. Í fjárlögum ársins í ár er varið til þessa verkefnis 826 þús. kr. Þessari fjárupphæð hefur einkum verið varið til útgáfustarfsemi, til útgáfu bæklinga með upplýsingum til hlutaðeigandi og til fræðslu í skólum. Hefur landlæknir annast málið eða haft um það forgöngu og fengið lækna og læknanema til að fara í skólana og veita þar fræðslu eða halda fyrirlestra. Landlæknisembættið stóð á sínum tíma að útgáfu þriggja bæklinga um lykkjuna, smokkinn og pilluna og hafa þessir bæklingar verið til á heilsugæslustöðvum, sjúkrahúsum og í apótekum undanfarin ár. Í tilefni af samþykkt þeirrar þál. sem minnst var á hér að framan var ákveðið að taka til endurskoðunar þessa þrjá bæklinga og er þeirri endurskoðun nú lokið og bæklingarnir komnir í prentun og munu koma út á þessu hausti. Dreifing þeirra er hugsuð með svipuðum hætti og áður hefur verið. Þegar ljóst var að gera þyrfti sérstakar ráðstafanir vegna alnæmisfaraldursins þótti ljóst að upplýsingar um varnir gegn honum og kynfræðsla almennt hlytu að fara saman og undanfarin þrjú ár hefur verið lögð áhersla, aðaláhersla í kynfræðslu á upplýsingar um alnæmi. Þannig hafa síðustu tvö ár verið gefnir út sérstakir bæklingar í tugum þúsunda eintaka sem ýmist hafa verið sendir til einstakra aldurshópa eða áhættuhópa og látnir liggja frammi á sjúkrahúsum, heilsugæslustöðvum og lækningastofum. Þessa dagana er verið að bera til allra heimila í landinu síðasta fræðslubæklinginn um alnæmi sem er gjöf til þjóðarinnar frá Ísafoldarprentsmiðju hf., Almennum tryggingum hf. og fjölmörgum öðrum aðilum sem hafa gefið alla sína vinnu og sitt framlag til þessa verkefnis. Ber að virða það og þakka. Þetta er mikið átak. Bæklingur þessi er gefinn út í 90 000 eintökum og á, eins og áður segir, að fara inn á öll heimili. Enda þótt í þessum bæklingi sé alvarlega höfðað til fólks vegna hættu á alnæmissýkingu lítur ráðuneytið svo á að hér sé einnig um að ræða mjög verulegt framlag til fræðslu meðal almennings um kynferðismál. Ráðgjafarþjónusta eins og lögin gera ráð fyrir er einnig veitt á heilsugæslustöðvum og sjúkrahúsum og þá einkum í tengslum við mæðravernd og kvensjúkdómadeildir. Í 7. gr. laga nr. 25/1975 er gert ráð fyrir því að fræðsluyfirvöld í samráði við skólayfirlækni veiti fræðslu um kynlíf og siðfræði kynlífs í skólum landsins og þessa fræðslu skuli einnig veita á öðrum námsstigum. Heilbrmrn. gerir ráð fyrir því að menntmrn. hafi að sínum hluta annast þessa fræðslu svo sem lög gera ráð fyrir. Þess má að lokum geta að yfirlæknir ráðuneytisins sem gegnir embætti skólayfirlæknis hefur verið ráðgjafi um þessi mál og hefur nú að undanförnu unnið að endurskoðun kennslugagna varðandi það sem hér er um spurt í samráði við menntmrn. Herra forseti. Ég vona að þetta hafi að nokkru svarað fyrirspurn hv. fyrirspyrjanda.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrmrh. fyrir svör hans, en verð um leið að lýsa yfir að ég er ákaflega óánægð með hversu lítið hefur gerst í þessum efnum. Í raun og veru gefur svar hans ekki til kynna að mikið hafi gerst síðan ég fyrst spurðist fyrir um þetta haustið 1983. Það er reyndar líka athyglisvert hvað snertir það átak sem hann minntist á hér áðan um útgáfu bæklings sem fljótlega yrði dreift að kostnaður vegna hans er greiddur af fjölmörgum aðilum sem hann tiltók áðan. Það er út af fyrir sig ljómandi gott, en það eru sem sagt ekki stjórnvöld sem sjá um það, þau sem þó eiga lögum samkvæmt að sjá um framkvæmdina. Eins og hæstv. ráðherra man höfum við setið saman í fjvn. í fjögur ár og þangað kemur landlæknir iðulega á fund nefndarinnar og ekki hefur hann nú verið ánægður með það sem hann hefur fengið til þessara mála. Hæstv. ráðherra minntist á grein í fjárlögum, kostnað vegna laga nr. 25/1975. Ef ég man rétt hefur sú upphæð sem þar hefur fengist að mjög litlu leyti nýst til fræðslu. Hún hefur farið til annarra hluta sem ég kann að vísu ekki að fara nákvæmlega með hérna núna, en það fengum við upplýst á fundi í fjvn. fyrir einu eða tveimur árum. Það er út af fyrir sig jákvætt að stjórnvöld skuli hafa vaknað af nokkrum dvala hvað varðar fræðslu í sambandi við sjúkdóminn eyðni því að nú er þó nokkur upphæð merkt til þeirra hluta í frv. til fjárlaga, en það er hins vegar umhugsunarefni og að minni hyggju fremur sorglegt að menn skuli þá fyrst hreyfa sig að einhverju marki til fyrirbyggjandi aðgerða þegar það blasir við að fáfræði og ógætni í kynlífi geti valdið alvarlegum sjúkdómum og jafnvel dauða og að slíkt getur hitt alla fyrir, ekki aðeins ungar stúlkur. Ég vil leggja áherslu á það og ég vil ekki trúa því að hæstv. ríkisstjórn vilji ekki framkvæma vilja Alþingis í þessu máli og skora á hæstv. heilbrmrh. að vinna ötullega að því.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Ég hafði reyndar ekki beðið um orðið, en fyrst forseti var svo elskulegur að gefa mér það samt ætla ég að bæta við einni setningu sem ég reyndar gleymdi. Það kom fram í upphafi máls hv. fyrirspyrjanda að fjárlög gerðu ekki ráð fyrir framlögum til þessa verkefnis. Það má kannski segja að það sé ekki sérmerkt þeirri þál. sem fyrirspyrjandi vitnar til, en það má samt koma fram að fjárlagaliður sem ég gerði að umtalsefni áðan og nefnist "Kostnaður vegna laga nr. 25/1975" hækkar úr 826 þús. kr. þessa árs í 1 millj. 71 þús. eða um 30% og fjárveitingar til aðgerða gegn kynsjúkdómum og eyðni hækka úr 5 millj. 350 þús. kr. í 10 millj. og 80 þús. kr. eða um 88%. Hlýtur það að teljast verulegt framlag í þágu þess sem hér er til umræðu.



Herra forseti. Ég hlýt að gera örstutta athugasemd við þetta mál vegna þess að mér finnst illa að því staðið eins og reyndar verið hefur. Ef ég man rétt var lögð fram á þinginu í þinglok síðast íslensk heilbrigðisáætlun og þar var sérstaklega minnst á stefnumörkun í heilbrigðismálum í tengslum við fjárlög. Það var einnig sérstaklega minnst á mikilvægi forvarna í heilbrigðismálum til þess að forðast viðgerðarþjónustu á þeirri forsendu að betra væri heilt en vel gróið sem er meginstefnumark Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar núna. Það örlar ekki á stefnumótun í anda forvarna við gerð þessara fjárlaga. Ég hlýt að lýsa undrun og áhyggjum vegna slíkrar forgangsröðunar. Ég bendi hæstv. heilbrmrh. á að á Norðurlöndunum, nágrannalöndum okkar, þar sem veruleg áhersla hefur verið lögð á kynfræðslu á sl. árum, hefur ótímabærum þungunum unglingstelpna á aldrinum 15–19 ára fækkað verulega í kjölfar aukinnar kynfræðslu og þar af leiðandi einnig fóstureyðingum. Ég skora því á hæstv. ráðherra að berjast fyrir þessu máli við samráðherra í fjmrn. og fá aukið fé til kynfræðslu.



Herra forseti. Hinn 19. febr. 1974 undirrituðu fjórar Norðurlandaþjóðir, Danir, Norðmenn, Svíar og Finnar, samning um umhverfisvernd. Samningurinn tekur til gagnkvæmra aðgerða gegn umhverfisspjöllum, svo sem mengun frá landi, byggingum eða öðrum mannvirkjum, mengun vatns og sjávar, loftmengun eða mengun vegna geislavirkra efna og mengun sem verður frá mannvirkjum eða athöfnum á landgrunni samningsríkjanna. Er sérhverri þjóðanna skylt að koma í veg fyrir tjón eða spjöll á umhverfi í eigin landi, en einnig í hinum löndunum sem samningurinn tekur til. Séu einhverjar þær aðgerðir í gangi í einu landanna sem gætu haft í för með sér umhverfisspjöll í öðru er viðkomandi ríki heimilt að höfða mál til að stöðva þær framkvæmdir. En þar sem Íslendingar hafa ekki gerst aðilar að samningnum er Ísland þarna undanskilið. Mikil umræða fer nú fram um allan heim um umhverfismál, en enginn tími gefst til að gera þau að umræðuefni hér. Töluverð umræða hefur farið fram á hinu háa Alþingi um þau mál og margir þm. hafa sýnt þeim áhuga. Þá hafa íslenskir þm. borið fram tillögur á sviði umhverfisverndar á þingum Norðurlandaráðs. Það má því undarlegt teljast að Íslendingar skuli ekki hafa leitað eftir aðild að norræna umhverfisverndarsamningnum enn þá og ekki síst eftir að till. til þál. um að það yrði gert var samþykkt á síðasta löggjafarþingi. Þá tillögu fluttu þeir hv. þm. Gunnar G. Schram, Friðrik Sophusson, Birgir Ísl. Gunnarsson og Valdimar Indriðason. Samþykkt hljóðaði þál. svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að leita eftir aðild Íslands að norræna umhverfisverndarsamningnum sem gerður var 19. febr. 1974 og hefur þegar tekið gildi milli Noregs, Svíþjóðar, Danmerkur og Finnlands." Þessi tillaga var samþykkt í þessum sal 18. mars 1987. Ég hef því, herra forseti, borið fram fsp. til hæstv. félmrh., en fsp. liggur frammi á þskj. 48. Fsp. hljóðar svo: "Hvað líður framkvæmd ályktunar sem samþykkt var á Alþingi 18. mars 1987 um að ríkisstjórnin staðfesti aðild Íslendinga að norræna umhverfisverndarsamningnum sem gerður var milli Noregs, Finnlands, Svíþjóðar og Danmerkur 19. febr. 1974?"



Herra forseti. Hv. 13. þm. Reykv., Guðrún Helgadóttir, hefur borið fram fsp. til mín um hvað líði framkvæmd ályktunar sem samþykkt var á Alþingi 18. mars 1987 um að ríkisstjórnin staðfesti aðild Íslendinga að norræna umhverfisverndarsamningnum sem gerður var milli Noregs, Finnlands, Svíþjóðar og Danmerkur 19. febr. 1974. Svar mitt er þetta: Þessi þál. barst félmrn. 22. okt. sl. frá utanrrn. Í bréfi utanrrn. dags. 20. okt. sl. kemur fram að utanrrn. telji rétt að hefja undirbúning að aðild Íslands að samningnum í samvinnu við félmrn. og biður ráðuneytið jafnframt að láta í té umsögn um hvaða ráðstafanir þurfi að gera til að geta framfylgt ákvæðum samningsins hér á landi. Félmrn. mun að sjálfsögðu bregðast við þessari málaleitan utanrrn. fljótt og vel og að svo miklu leyti sem það er á þess valdi. Ég nota þetta tækifæri til að lýsa því yfir að ég sem félmrh. er eindregið fylgjandi aðild Íslands að umræddum samningi. Enda þótt félmrn. hafi með ríkisstjórnarsamþykkt á árinu 1978 verið falið að fara með mál er lúta að umhverfismálum er sú ráðstöfun aðeins í orði því að ábyrgð í umhverfismálum er nú dreift á ein sex ráðuneyti og því enginn ráðherra öðrum fremur talsmaður umhverfismála almennt. Nú er þessum málum þannig háttað hér að heilbr.- og trmrn. fer með flesta mengunarþætti umhverfismála, menntmrn. fer með náttúruverndarmál, sjútvrn. með hvers konar mengun sjávar o.s.frv. Snertiflöt umhverfisverndarmála við þá málaflokka sem heyra undir félmrn. er fyrst og fremst að finna á sviði skipulagsmála, enda allt landið skipulagsskylt, svo og á sviði sveitarstjórnarmála almennt. Norræni umhverfismálasamningurinn frá 1974 brýtur á engan hátt í bága við gildandi skipulagslög, sveitarstjórnarlög eða önnur lög sem falla undir starfssvið félmrn. Þar þarf engu að breyta við aðild Íslands að samningnum. Önnur ráðuneyti sem fara með mengunar- og umhverfismál verða hins vegar að athuga sinn gang hvað þetta snertir. Almenn lög um umhverfismál á Íslandi eru ekki til. Allt frá árinu 1975 hafa verið lögð fram þrjú umhverfismálafrumvörp sem öll hefur dagað uppi. En nú á að taka til höndum í þessu efni. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstjórnar segir að ríkisstjórnin muni samræma aðgerðir stjórnvalda að umhverfisvernd og mengunarvörnum með því að sjá um að sett verði almenn lög um umhverfismál og samræming þeirra falin einu ráðuneyti. Forsrh. hefur í samræmi við það skipað þriggja manna nefnd sem falið er að gera drög að frv. til laga um samræmda yfirstjórn umhverfismála og er nefndinni ætlað að ljúka störfum svo fljótt að hægt verði að leggja frv. fram fyrir nk. áramót. Varðandi þá fsp. sem hér er fram borin er eins og fram kom í mínu máli af hálfu ríkisstjórnarinnar hafinn undirbúningur að aðild Íslands að norræna umhverfisverndarsamningnum og stefnt að því að leggja fram á yfirstandandi þingi umhverfisverndarsamninginn og tillögu um að Alþingi samþykki aðild Íslands að þessum samningi.



Herra forseti. Ég get aðeins þakkað hæstv. ráðherra fyrir þessi svör og treysti því að hér verði vel að unnið og ekki líði langur tími þangað til Íslendingar gerast aðilar að þessum samningi. Ég tek það sem góða og gilda vöru að þál. frá því í mars á síðasta þingi hafi farið einhverja krókaleið til félmrn. og hægt er að fyrirgefa það, en gleðilegt er að heyra að hér eigi að bæta úr. En það er alveg rétt, sem hæstv. ráðherra vék að, að umhverfismálin hafa verið hálfgerð hornreka hér á landi vegna þess að þau heyra undir allt að sjö ráðuneyti. Og þó að einstaka stofnanir, eiginlega fyrir eigið frumkvæði fremur en nokkuð annað, hafi staðið sig mjög vel hver á sínu sviði, og nægir þar t.d. að nefna Siglingamálastofnun sem hefur unnið mjög gott starf varðandi umhverfismál, hefur vantað eitthvert sameinandi afl í þessum málaflokki. Við sem höfum unnið á vettvangi Norðurlandaráðs höfum fyllilega orðið vör við að það veldur erfiðleikum í samskiptum þjóðanna á þessum sviðum að við höfum ekki aðila sem er ábyrgur fyrir öllum þáttum umhverfismála. Það hlýtur því að vera gleðilegt að í undirbúningi séu lög um umhverfismál og að þessi mál verði sett undir einn aðila hvernig sem því verður komið fyrir. En ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa brugðist mjög vel við fsp.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. sem liggur frammi á þskj. 57 og hljóðar svo: "Hvað líður undirbúningi að fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við pyndingum og annarri grimmilegri og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð og refsingu?" Samningurinn heitir "Convention Against Torture and Other Cruel Inhuman or Degrading Treatment." Samningur þessi var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 10. des. 1984 og hinn 4. febr. 1985 var hann undirritaður m.a. fyrir Íslands hönd, en 21 ríki undirrituðu hann þá. Að lokinni fullgildingu 20 ríkjanna tók hann gildi 26. júní 1987. Nú hafa 40 ríki undirritað samninginn og 22 ríki fullgilt hann. Íslendingar hafa hins vegar ekki fullgilt samninginn. Engum ætti þó að standa það nær en okkur að berjast gegn líkamlegum og andlegum misþyrmingum á fólki þar sem slíkt athæfi er órafjarri hugmyndum okkar um velsæmi. Við vitum hins vegar að um allan heim viðgengst óhugnanleg og skelfileg meðferð á fólki fyrir það eitt að hafa skoðanir sem ekki falla valdhöfum í geð. Karlar og konur víða um heim dveljast árum saman bak við lás og slá án þess að hafa komið fyrir dóm. Oftast hafa þau hvorki verið borin sökum formlega né leidd fyrir dóm af þeirri einföldu ástæðu að yfirvöld hafa engar sakargiftir fram að færa í máli þeirra. Margir eru í fangelsi vegna þess eins að þeir hafa setið í fráfarandi ríkisstjórn eða verið stuðningsmenn hennar. Menn hverfa þúsundum saman um allan heim, eru myrtir eða haldið áratugum saman í fangelsum. Heimsþekkt dæmi um slíkt er Suður-Afríkumaðurinn Nelson Mandela sem setið hefur í fangelsi án dóms í 24 ár vegna baráttu sinnar fyrir jafnrétti svartra og hvítra í landi sínu. Í skýrslum Amnesty International hreyfingarinnar er að finna mörg og skelfileg dæmi um örlög fólks sem ekkert hefur fyrir sér gert annað en það að krefjast þess frelsis til að skrifa og tala sem við teljum til sjálfsagðra mannréttinda. Ég tel því sjálfsagt og eðlilegt og raunar skyldu okkar Íslendinga að við leggjum okkar litla lóð á vogarskál jafnréttis og réttlætis og tökum þátt í því með öðrum þjóðum að berjast gegn pyndingum og illri meðferð á meðbræðrum okkar og systrum sem ekki njóta þeirra forréttinda að búa í sæmilegu samfélagi. Þess vegna vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. dómsmrh. hvað líði fullgildingu þessa samnings.



Hæstv. forseti. Hv. 13. þm. Reykv. spyr hvað líði undirbúningi að fullgildingu alþjóðasamnings um bann við pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þessi samningur var, eins og kom fram í ræðu hv. fyrirspyrjanda, samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 10. des. 1984. Hinn 4. febr. 1985 var hann undirritaður, m.a. fyrir Íslands hönd. Þessi samningur hefur enn ekki verið fullgiltur af Íslands hálfu. Með bréfi dags. 10. júlí 1987 fór utanrrn. þess á leit við dómsmrn. að það léti í té umsögn um það hvort annmarkar væru á staðfestingu samningsins gagnvart gildandi lögum. Í ágúst óskaði dómsmrn. eftir því við utanrrn. að fá frekari gögn og upplýsingar varðandi þennan samning og munu þau væntanleg innan skamms, en fyrir liggur frumþýðing á samningnum. Helstu efnisatriði sem athugunar þurfa við eru þessi: Í fyrsta lagi skal hvert aðildarríki skv. 4. gr. samningsins tryggja að hvers konar pyndingar teljist til afbrota samkvæmt refsilögum þess. Það sama skal gilda um hlutdeild og tilraun til pyndinga. Skilgreiningin í 1. gr. samningsins á því hvað teljist pynding er ekki fullskýr og ekki svo skýr að ljóst sé án ítarlegrar athugunar hvort íslensk hegningarlög veiti refsivernd gagnvart öllum tegundum pyndinga. Í öðru lagi þarf sérstaklega að athuga hvort refsilögsaga skv. 5. gr. samningsins er í samræmi við íslensk lög. Í þriðja lagi eru í 14. gr. samningsins ákvæði um bætur til þess sem sætt hefur pyndingum. Ákvæðið er ekki fullskýrt og því óljóst hvort breyta þurfi íslenskum lögum til að uppfylla þau skilyrði sem 14. gr. samningsins setur. Auk þess sem að framan hefur verið nefnt er ljóst að við fullgildingu þessa samnings taka íslensk stjórnvöld á sig skyldur sem taka þarf afstöðu til hvernig fullnægja skuli. Ég ætla að nefna nokkur atriði. Skv. 10. gr. samningsins á að tryggja að kennsla og upplýsingar um bann við pyndingum verði gagngert innifalin í þjálfun löggæslumanna, starfsfólks heilsugæslu, yfirheyrslu eða meðferð hvers þess manns sem sætir handtöku, varðhaldi eða fangelsun af nokkru tagi og að aðildarríkin skuli tilgreina þetta bann í þeim reglum eða fyrirmælum sem sett eru með hliðsjón af skyldum og verksviði allra slíkra starfsmanna. Það þarf að taka afstöðu til þess hvaða starfsstéttir koma hér við sögu og hvernig hægt er að taka framangreinda kennslu upp með beinum hætti í nám þeirra. Skv. 11. gr. samningsins skulu aðildarríkin á kerfisbundinn hátt hafa eftirlit með yfirheyrslureglum og fyrirkomulagi á gæslu og meðferð manna sem sæta handtöku, varðhaldi eða fangelsun af nokkru tagi með það að markmiði að koma í veg fyrir að pyndingum sé beitt. Það þarf að taka afstöðu til þess hvernig þessu eftirliti verði hagað. Ég fullvissa hv. fyrirspyrjanda um að það vantar ekki vilja af Íslands hálfu til að fullgilda þennan samning, en við viljum vanda vel til verksins. Ég bendi á, eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að 22 ríki hafa nú fullgilt samninginn. Fyrsta ríkið sem fullgilti hann var Svíþjóð í ársbyrjun 1986. Kanada og Danmörk fullgiltu hann um mitt þetta ár. Ég mun beita mér fyrir því að undirbúningi að fullgildingu samningsins verði hraðað eins og kostur er. Góð samvinna er um þetta við utanrrn., en utanrrh. hefur sett fullgildingu þessa samnings fremst í forgangsröð þeirra samninga sem Ísland hefur undirritað og bíða nú fullgildingar. Um þetta er ég honum algerlega sammála og ekki efa ég að hv. fyrirspyrjandi sé sama sinnis. Ég vona að það verði unnt að ganga frá fullgildingunni á þessu þingi.



Herra forseti. Ég vil einungis þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör og vænti þess að vel verði að þessari vinnu staðið og samningurinn fullgiltur. Ég þakka þar með fyrir upplýsingarnar.



Herra forseti. Á 108. löggjafarþinginu spurðum við, ég ásamt Guðrúnu Helgadóttur og Karvel Pálmasyni, þáv. dómsmrh. Jón Helgason um nokkra liði í sambandi við flugrekstur Landhelgisgæslunnar. Það voru reyndar tíu liðir sem við spurðum um og fengum skriflegt svar ráðherra við fsp. okkar. Þrír af þessum liðum snertu beint hugsanlegar tekjur og hagnað sem Landhelgisgæslan gæti haft af leigu TFSYN til Flugleiða. Fyrsta spurningin sem þetta mál snertir var á þessa leið, með leyfi forseta: "Hvaða ný tæki og búnaður verða sett í TF-SYN? Á hvers vegum verða þau sett í vélina og hvað munu þau kosta?" Ráðherra svaraði þessari fsp. okkar á þennan veg: "Viðhaldsdeild Flugleiða er nú að framkvæma tíu ára skoðun á TF-SYN og er innifalin í því verki ísetning miðunarloftnets og hljóðnema, svonefnds svarts kassa. Tækja þessara hafði Landhelgisgæslan þegar aflað sér til ísetningar í flugvélina við þetta tækifæri og er hún því óháð leigu vélarinnar til Flugleiða. Á sama tíma verður settur í flugvélina jarðvari sem Flugleiðir leggja til. Kostnaður þessa tækis með ísetningu mun vera yfir 20 þús. bandaríkjadalir. Það er einnig í athugun ísetning á radartæki sem e.t.v. fæst að láni frá Kaupmannahafnarháskóla vegna áhuga þeirrar stofnunar á ísflugi norður af Íslandi. Ef úr því verður mun þetta tæki auka verulega á hæfni flugvélarinnar til eftirlits og leitarflugs." Á annan veg spurðum við: "Að hvaða leyti er leigusamningur við Flugleiðir hf. hagstæður fyrir Landhelgisgæsluna?" Svar hæstv. ráðherra var á þennan veg: "Leigusamningurinn við Flugleiðir gerir Landhelgisgæslunni mögulegt að endurbæta þyrlukost sinn sem mun gera henni kleift að beita þeirri þjónustu í sjúkra- og leitarflugi með þyrlum á sjó og landi." Og í þriðja lagi spurðum við ráðherra viðvíkjandi þessari leigu: "Hvaðan kemur það fjármagn sem á milligjöfina vantar til viðbótar við söluverð TFGRO?" Og ráðherra svaraði: "Heimild til þyrluskiptanna var veitt að því tilskildu að eigi kæmi til sérstakrar fjárveitingar af því tilefni heldur yrði mismunur á verði þyrlanna fenginn af fjárveitingu yfirstandandi árs með tilfærslu á verkefnum eða með ráðstöfun eigin tekna. Fjármagn til greiðslu á milligjöf til viðbótar söluverði TF-GRO er væntanlega leigutekjur af TF-SYN og andvirði seldra varahluta úr eldri þyrlum, TF-GNÁ og TF-RÁ N. Andvirði þeirra varahluta sem þegar hafa verið seldir nemur um 40 þús. bandaríkjadölum." Svör þessara þriggja liða eru tilefni þeirra tveggja spurninga sem ég leyfi mér að beina til hæstv. dómsmrh., en mínar spurningar eru þannig: "1. Hvað hafa Flugleiðir hf. greitt á árinu 1986 og í ár fyrir afnot af TF-SYN, Fokker Friendship-flugvél Landhelgisgæslunnar? 2. Hafa þær leigutekjur verið notaðar til kaupa á nýjum og bættum tækjakosti í TF-SYN eða á öðrum tækjum fyrir Landhelgisgæsluna?"



Hæstv. forseti. Fsp. sem hv. fyrirspyrjandi hefur beint til mín er tvíþætt. Í fyrsta lagi spyr hann: "Hvað hafa Flugleiðir greitt á árinu 1986 og á þessu ári fyrir afnot af TF-SYN, Fokker Friendship-flugvél Landhelgisgæslunnar?" Ég get upplýst að leigugreiðslurnar frá Flugleiðum námu 6,7 millj. kr. á árinu 1986, en 750 þús. kr. það sem af er þessu ári eða samanlagt 7 millj. og 450 þús. kr. Í öðru lagi spurði hv. fyrirspyrjandi: "Hafa leigutekjurnar verið notaðar til kaupa á nýjum og bættum tækjakosti í TF-SYN eða á öðrum tækjum fyrir Landhelgisgæsluna?" Svarið er já. Áðurnefndum leigutekjum var að stærstum hluta varið til að greiða milligjöf vegna makaskipta á þyrlu af gerðinni Hughes 500-D og annarri af gerðinni AS 350-B sem er skrásett sem TF-GRÓ. Verðmunurinn á þessum tveimur þyrlum var 5,8 millj. kr. en aðalmunurinn á þeim er sá að hin nýja TF-GRÓ er burðarmeiri og getur flutt fjóra til fimm farþega eða tvo farþega og tvennar sjúkrabörur en sú eldri gat ekki flutt sjúkrabörur. Þá er nýja þyrlan með hreyfil af sömu gerð og er í stærri þyrlu Gæslunnar, TF-SlF, auk þess sem ýmis sérhönnuð verkfæri eru þau sömu fyrir báðar þyrlurnar og er að þessu augljóst hagræði. Fyrir Fokkervélina TF-SYN voru keypt upptökutæki til skráningar á stjórn vélarinnar og fjarskiptum, svonefndur Flight Data Recorder og Voice Recorder, sem kostuðu 1,4 millj. kr. og er þá ekki meðtalinn kostnaðurinn við að setja þetta í vélina. Þannig má telja að samanlagt nemi þessi útgjöld ámóta fjárhæð og leigutekjurnar a.m.k. Það hefur sýnt sig á undanförnum mánuðum og reyndar árum hversu flugvélakosturinn og þá ekki síst þyrlukostur Gæslunnar er mikilvægur fyrir björgunarstörf bæði á sjó og landi. Skemmst er að minnast giftusamlegrar björgunar uppi á Mýrum á laugardagskvöldið var og björgunar áhafnarinnar á Barða GK sem strandaði við Snæfellsnes í mars sl., en í báðum tilfellum voru aðstæður mjög erfiðar og þyrlurnar komu þar mjög vel til skjalanna. Ég hef lagt áherslu á að tækjakostur Landhelgisgæslunnar verði bættur. Núna er verið að setja bógskrúfu á varðskipið Ægi og verið að athuga með hentuga ratsjá í TF-SYN til leitar á sjó. Einnig er unnið að því að bæta aðstöðu Landhelgisgæslunnar á Reykjavíkurflugvelli. Þar er næst á dagskrá að bæta aðstöðu flugmannanna, en flugskýlið þar sem viðhald og viðgerðarþjónusta fer fram er nú að komast í viðunandi horf. Fsp. sem hér er á dagskrá gefur tilefni til að velta því fyrir sér hvort það sé leið að fjármagna tækjakost Gæslunnar að einhverju leyti með leigu á tækjum hennar, þ.e. flugvélum eða skipum. Að meginstefnu tel ég að þessa leið eigi ekki að nota. Hins vegar geta komið þau undantekningartilfelli að nauðsynlegt sé að Landhelgisgæslan taki að sér verkefni sem aðrir aðilar hérlendis geta ekki leyst af hendi, t.d. þegar svo stendur á að samgöngulaust verður vegna tækjabrests. Í þeim tilfellum þarf þó jafnan að vera tryggt að Landhelgisgæslan geti engu að síður fyrirvaralaust sinnt öllum brýnum verkefnum, ekki síst leitar- og björgunarflugi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svarið og þakka honum líka fyrir að hann skuli hafa lýst hér áhuga sínum á því að endurbæta og auka tækjakost Landhelgisgæslunnar. Ég tek undir orð hans um hvað þyrlan okkar hefur verið farsælt björgunartæki nú fyrir nokkrum dögum og ekki síður þegar henni tókst við mjög erfiðar aðstæður að bjarga heilli skipshöfn undan Snæfellsnesi í vor. Svo þakka ég honum einnig fyrir þær upplýsingar sem hann gaf um tekjur af leigu TF-SY N. Mér finnst, þó ég hafi ekki beinar tölur til þess að bera saman, að út úr leigunni hafi ekki komið eins mikið og búist var við þegar þessi leiga var ákveðin. Það kemur m.a. fram í því að þau tæki sem átti að setja og talað var um að sett yrðu í TF-SYN eru ekki komin þangað enn þá. Þetta fjármagn hefur rétt dugað til að leysa erfiðustu vandamálin í kringum þyrlukaupin eins og þegar var áformað í upphafi. Eitt af því sem fyrrv. ráðherra nefndi að gert mundi verða við TF-SYN var að settur mundi verða í hana radar, þó að hann yrði fengin að láni frá Kaupmannahafnarháskóla, en samkvæmt upplýsingum ráðherra nú er þessi radar ekki í vélina kominn enn. Ég vil undirstrika það, sem hér kom fram í umræðum þegar var verið að leigja TF-SYN, að mér finnst mjög vafasamt, og fagna því að ráðherra hafi tekið undir það líka, að leigja tæki Landhelgisgæslunnar, jafnvel þó í boði sé sæmileg leiga, nema til að þjóna einhverjum sérstökum tilfellum. Við verðum að vera menn til þess að skaffa Landhelgisgæslunni tekjur á annan máta en þann að nota tæki hennar til að afla stofnuninni tekna.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fyrir hæstv. heilbrmrh. fsp. um framtíð Kópavogshælis. Helstu ástæður þessarar fsp. eru þær að umræður hafa orðið um framtíð hælisins, sérstaklega á þingi Þroskahjálpar sem nýverið samþykkti ályktun að því lútandi að gerbreyta og nánast leggja niður starfsemi í núverandi mynd á Kópavogshælinu og byggja þá þjónustu upp annars staðar og með öðrum hætti. Nú er það svo að í gangi hefur verið á Kópavogshælinu áætlun um fækkun vistmanna og uppbyggingu og endurbætur á aðstöðunni sem þar er. Stjórnendur stofnunarinnar hafa unnið samkvæmt þess konar ályktun og nýlegri samþykkt um skipulag Kópavogshælisins þar að lútandi. Þessi stefnumörkun, sem unnið hefur verið eftir, gengur í raun til sömu áttar, þ.e. að fækka vistmönnum, og er í samræmi við þá miklu áherslu sem nú er lögð á að fötluðum sé ekki safnað saman á stórar stofnanir heldur reynt að aðstoða þá í heimahúsum eða búa þeim athvarf á litlum sambýlum eða annað af því taginu. Ég held að út af fyrir sig sé engin deila um þessa stefnu. Hún er ríkjandi og ræður ferðinni í dag, en að hinu hljóta menn að spyrja hvort og þá í hve miklum mæli verði eftir sem áður þörf fyrir stofnun af tagi Kópavogshælisins þar sem vandi þeirra sem verst eru staddir er leystur. Ég vil einnig sérstaklega taka fram að hvað varðar afstöðu ríkisspítalanna liggur fyrir að þó svo að dregið yrði úr þjónustu fatlaðra á Kópavogshæli er brýn þörf fyrir allt það húsnæði sem þar mundi losna fyrir aðra starfsemi ríkisspítalanna, svo sem þjónustu á sviði aldraðra. Sú starfsemi, sem ríkisspítalarnir inna af hendi á því sviði, er nú í leiguhúsnæði sem þegar hefur reyndar verið sagt upp. Ég tel því að það komi ekki til greina og það eigi ekki að ræða þessi mál með það í huga að þó að húsnæði eða aðstaða losnaði á Kópavogshæli yrði það selt eða tekið undir annað. Ég tel að sú stofnun sem þar stjórnar málum í dag, stjórnarnefnd ríkisspítalanna, hafi nóg verkefni fyrir það húsnæði og þar af leiðandi eigi ekki að ræða málin með þeim hætti. En ég tel nauðsynlegt í öllu falli að hæstv. heilbrmrh. lýsi sinni stefnu varðandi framtíð Kópavogshælisins. Það er nauðsynlegt fyrir starfsfólk og stjórnendur að vita hver er hin eiginlega stefna heilbrigðisyfirvalda hvað framtíðina varðar. Það er einnig mjög nauðsynlegt fyrir stjórnendur ríkisspítala og fjárveitingavald Alþingis sem þarf að taka afstöðu til þess hve miklum fjármunum skal veitt og hvernig þeim fjármunum verður ráðstafað sem renna skulu til Kópavogshælisins á næstunni.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Eins og fram kom hjá síðari fyrirspyrjanda, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, mun þessi fsp. vera fram komin vegna umræðu í þjóðfélaginu að undanförnu og vegna ítarlegrar ályktunar frá landsþingi Þroskahjálpar nýverið um skipulag og framtíðarhlutverk Kópavogshælisins og svar mitt tekur þá væntanlega eitthvert mið af því. Hv. fyrirspyrjandi þekkir nokkuð til þessara mála. Eins og fram kom hjá honum á hann sæti í stjórnarnefnd ríkisspítalanna og veit þess vegna nokkuð hvernig mál hafa þróast og hver hefur verið aðdragandi að stefnumótun fyrir Kópavogshælið. Það hefur í mörg ár verið stefna heilbrigðisyfirvalda að allir sem af Kópavogshæli geta útskrifast flytji þaðan, annaðhvort á sambýli eða í annað húsnæði. Kópavogshæli er heilbrigðisstofnun og þar gilda sömu reglur og um aðrar heilbrigðisstofnanir. Þar skulu vistmenn ekki dvelja lengur en nauðsynlegt getur talist. Fyrir tveimur árum eða nánar tiltekið 11. okt. 1985 var sett sérstök reglugerð fyrir Kópavogshælið. Samkvæmt þeirri reglugerð er það hlutverk Kópavogshælisins að taka til þjálfunar, uppeldis og vistunar vangefna sem sakir fötlunar sinnar verða að dveljast á sjúkrahúsum í skilningi laga nr. 59/1983, um heilbrigðisþjónustu, eða á öðrum deildum sem frekar eru skilgreindar í reglugerðinni og falla undir ákvæði 7. gr. laga nr. 41/1983, um málefni fatlaðra. Í þessari reglugerð eru starfsemi, yfirstjórn og rekstur Kópavogshælis skilgreind allnákvæmlega svo og það sérmenntaða starfsfólk er á stofnuninni á að starfa. Þá er starfandi við stofnunina sérstakt ráðgefandi stofnunarráð sem í eiga sæti helstu sérmenntaðir starfsmenn stofnunarinnar en auk þess fulltrúi frá foreldra- og vinafélagi stofnunarinnar, frá starfsmannaráði og frá félmrn. og er honum, þ.e. fulltrúa félmrn., sérstaklega ætlað að gæta hagsmuna svæðisstjórnar skv. lögum nr. 41/1983, um málefni fatlaðra. Kópavogshælið er undir yfirstjórn heilbr.- og trmrn., en dagleg stjórn er undir faglegri stjórnarnefnd og forstjóra ríkisspítala svo og sérstökum framkvæmdastjóra sem sér um daglegan rekstur. Í ákvæði til bráðabirgða í reglugerðinni er gert ráð fyrir því að á næstu tíu árum eftir gildistöku reglugerðarinnar eigi að útskrifa á sambýli eða aðrar viðeigandi stofnanir í heimabyggð a.m.k. 75 einstaklinga þannig að miðað við þann húsakost sem á hælinu er í dag verði þar í framtíð ekki meira en 100 einstaklingar. Á þeim tveimur árum síðan reglugerðin var sett hefur verið reynt að framfylgja þessu ákvæði, en bæði er það að sambýli til að taka við erfiðum einstaklingum af Kópavogshæli hafa ekki verið finnanleg og hitt að veruleg ásókn er úr þjóðfélaginu, bæði af sambýlum og frá öðrum stofnunum, um að koma vistmönnum inn á Kópavogshælið. Af þeim sökum hefur enn ekki orðið nein veruleg fækkun vistmanna á Kópavogshæli. Af hálfu heilbr.- og trmrn. var vel vandað til þeirrar reglugerðar sem hér um ræðir og hún sett að vel athuguðu máli. Sérfræðinga greinir nokkuð á um hversu margir og hversu fljótt vistmenn skuli eða geti útskrifast. Þar eru nefndar tölur, annars vegar í þessum tillögum frá Þroskahjálp sem ég nefndi áður, að útskrifa megi og fækka á 7–8 árum um 120 vistmenn og væru þá kannski ekki nema um 30 vistmenn þar eftir, 30–40. Hins vegar er ákvæði reglugerðarinnar, sem samin var í samráði við lækna Kópavogshælisins, þar sem gert er ráð fyrir útskrift og fækkunum um 50–60 manns á 9–10 árum. Hér munar miklu og skoðanir virðast nokkuð skiptar. Hér kemur einnig mat á þáttum eins og því hvar einstaklingum sem lengi hafa vistast á Kópavogshæli muni líða best, annars vegar í umhverfi sem þeir þekkja eða hins vegar nýju umhverfi með færra sambýlisfólki. Hvað sem öðru líður er ljóst að miklar breytingar verða á rekstri Kópavogshælisins á næstu tíu árum. Stefnt hefur verið að því að hælið verði eingöngu heilbrigðisstofnun. Þangað hefur t.d. nýverið verið ráðinn hjúkrunarforstjóri til að leggja áherslu á þessa stefnu. Hversu hröð sem þessi þróun kann að verða hafa ríkisspítalar mikla þörf fyrir húsnæði Kópavogshælisins, bæði fyrir öldrunar- og endurhæfingarþjónustu, strax og þar losnar pláss. Húsnæði öldrunarlækningadeildar í Hátúni, sem ríkisspítalarnir hafa haft afnot af, hefur t.d. verið sagt upp. Nýverið hefur í stjórnarnefnd ríkisspítala verið rætt um hugsanlega vistun heila- og mænuskaddaðra á Kópavogshælinu. Engar formlegar umræður hafa farið fram innan stjórnarnefndar ríkisspítalanna um hugsanlega sölu á hælinu eða lóðum, en hvernig svo sem mál hælisins þróast er ljóst að ríkisspítalar og heilbrigðisþjónustan almennt hafa mikla þörf fyrir bæði húsnæði og landrými. Á undanförnum árum hafa orðið miklar viðhorfsbreytingar í þjóðfélaginu til málefna fatlaðra og tel ég það mjög til góðs. Hugmyndir stjórnvalda og nýjar hugmyndir frá landssambandinu Þroskahjálp um þróun og skipulag á Kópavogshæli hníga að verulegu leyti í sömu átt. Mér finnst því sjálfsagt að taka allar ábendingar og tillögur til vinsamlegrar athugunar, en endanlegt svar mitt við þessu er það að fyrst um sinn mun starfsemi og framtíð Kópavogshælisins markast af þeim starfsreglum sem í fyrrgreindri reglugerð um hælið er að finna.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir svörin og ég er miðað við aðstæður fyllilega sáttur við þau. Ég tel að á þessu stigi málsins sé naumast raunhæft að gera ráð fyrir öðru en að umtalsverð starfsemi, nálægt því að vera í svipuðu formi og undanfarið, verði áfram um sinn á Kópavogshælinu. Ég held að það hafi einnig komið fram að það er í sjálfu sér ekki ágreiningur um meginlínur í stefnumörkun hvað þetta varðar. Menn eru sammála um að æskilegast væri að geta útskrifað sem flesta og ljóst er að yfirvöld heilbrigðismála mundu ekki mæla með því að stofnun af þessari stærð og samsetningu yrði byggð í dag. En við þær aðstæður sem við búum við er nauðsynlegt að menn séu raunsæir gagnvart möguleikunum á því að draga þessa starfsemi hratt saman. Þess vegna tel ég líka nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því að það má ekki koma til þess og þessi umræða má ekki verða til þess að Kópavogshælið verði svelt, að þar ríki einhvers konar afturför og stöðnun, vegna þess að þó að vistmönnum fækki eitthvað er engu að síður nauðsynlegt að halda þar vel við húsum og bæta aðbúnað og má þar miklu betur fara en gert er í dag. Í raun og veru er Kópavogshælið, miðað við þann mikla rekstur sem þar er, e.t.v. einhver sú stofnun sem einna mest olnbogabarn hefur lengi verið í heilbrigðismálum á Íslandi. Ég vil svo að lokum taka það sérstaklega fram og undirstrika það, sem kom einnig fram í máli hæstv. heilbrmrh., að hina miklu húsnæðiseklu sem starfsemi ríkisspítalanna býr við, m.a. fyrir öldrunarlækningar og öldrunarþjónustu, verður að leysa á næstu árum vegna þess að því húsnæði, sem ríkisspítalar hafa leigt af Öryrkjabandalagi Íslands, hefur verið sagt upp. Þar kemur e.t.v. fyrst og fremst tvennt til. Annars vegar bygging deildar við Vífilsstaðaspítala, sem hefur verið til umræðu, eða að taka - og jafnvel hvort tveggja - að taka að einhverju leyti húsnæði sem kynni að losna á Kópavogshæli undir þessa starfsemi. Ég tel því að umræða um sölu lóða eða húsnæðis sé óraunhæf við þessar aðstæður.



Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svar hans í þessu máli. Þessi mál hafa verið til umræðu í fjölda ára og við sem höfum unnið að málefnum vangefinna gerum okkur grein fyrir því og teljum reyndar að ekki sé raunhæft að leggja Kópavogshælið niður. Menn mega ekki láta stefnur sem berast hingað frá útlöndum yfirgnæfa það sem er í reynd er hægt. Það er ekki hægt að útskrifa alla vistmenn, það er ekki hægt að leggja slíkar stofnanir niður. Ég hef farið víða erlendis og skoðað stofnanir af þessu tagi og hef séð að miðað við stærð þessara stofnana telst Kópavogshælið. 600 stofnana erlendis telst Kópavogshælið ekki mjög stórt. Ég vil því endilega ítreka hér að fjárveitingar til sólarhringsstofnana verði auknar því að þær hafa verið í fjársvelti undanfarin ár. Ég nefni Kópavogshælið, Skálatúnsheimilið, Sólheima í Grímsnesi, sem eru allt stórar stofnanir á okkar mælikvarða og þurfa á auknu fjármagni að halda. Ég vil að lokum þakka fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mál hér upp.