Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru utanríkisráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og innanríkisráðherra.

Virðulegi forseti. Við því hefur verið varað allnokkrum sinnum að það væri hættulegt að byggja efnahagsstefnu á því að auka hér einkaneyslu og að hagvöxturinn yrði einkum og sér í lagi drifinn áfram af aukinni einkaneyslu á meðan fyrir lægi að fjárfestingar í atvinnulífinu væru í lágmarki. Fyrr eða síðar kæmi að því að það drægi úr vexti einkaneyslunnar með þá tilhlýðilegum áhrifum á hagvöxtinn. Nú virðist vera að koma fram í hagtölum að í þetta stefnir. Og verra virðist líka liggja í hagtölunum, að það sé að draga úr innflutningi á fjárfestingarvörum, þannig að það er ekki ástæða til að ætla að fjárfestingarnar muni taka myndarlega við sér. Nú er liðinn langur tími þar sem fjárfestingarnar í íslensku atvinnulífi hafa verið allt of lágar. Það er áhyggjuefni að einkaneyslan vaxi ekki, fjárfestingarnar vaxi allt of hægt, uppsöfnuð fjárfestingarþörf í raun og veru, og nú er svo komið að aðilar vinnumarkaðarins hafa lýst því yfir að þeir hafi ekkert við ríkisstjórnina að tala, fara fram sjálfir með sína eigin efnahagsstefnu og stytta samninginn sem milli þeirra ríkir. Spurning mín er þessi, virðulegi forseti: Hver eru viðbrögð ríkisstjórnarinnar við þessu? Til hvaða aðgerða ætlar ríkisstjórnin að grípa til að mæta þessari þróun? Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að auka fjárfestingar fyrirtækjanna á Íslandi? Ég veit að það er stutt í kosningar 

Frú forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, það sem hagtölurnar sýna er að við gætum stefnt inn í ástand þar sem einkaneyslan dregst saman. Þær eru dregnar af kortaveltu liðinna mánaða en hins vegar höfum við ekki séð erlendu kortaveltuna. Auk þess sem óskandi er að sú fjölgun ferðamanna sem hingað hafa komið hafi einhver áhrif til mótvægis. Þessi ríkisstjórn hefur gripið til fjölmargra aðgerða til að koma efnahagslífinu í gang. Hjartað í þeirri efnahagsstefnu hefur verið að tryggja það að við stöðvum skuldasöfnun ríkissjóðs. Það er að takast þannig að það eitt og sér er stór aðgerð af hálfu þessarar ríkisstjórnar. Það er forsenda þess að hér verði hægt að losa um fjármagnshöft eins og margoft hefur komið fram hjá Seðlabankanum. Gjaldeyrishöftin eru nokkuð sem við verðum öll að ná samstöðu um að losa um sem allra fyrst til að tryggja hér einhvers konar eðlilega umgjörð fyrir atvinnu- og efnahagslíf í landinu. Núna er unnið að því að endurskoða áætlunina um afnám haftanna. Mín ósk og von er að við náum samstöðu um það í þinginu vegna þess að það er algert grundvallaratriði. Fjárfestingin hefur sem betur fer farið aðeins upp og við erum núna með tölur sem sýna að atvinnuvegafjárfestingin náði því á síðasta ári að fara aðeins yfir það sem við sáum á árinu 2002. Það skiptir okkur máli að hún er á réttri leið. Þessi ríkisstjórn þarf líka að tryggja það að við höldum áfram að skapa efnahagslega umgjörð fyrir atvinnulífið til að starfa þannig að það geti líka vaxið og aukið við fjárfestingar sínar. Hjartað í þeirri stefnu er, enn og aftur, að tryggja hér jöfnuð í ríkisfjármálunum og fara fram með 

Virðulegi forseti. Efnahagslega umgjörð, sagði hæstv. ráðherra. Það dregur úr fjárfestingum þegar stanslaust er farið fram með árásir á einn grundvallaratvinnuveg þjóðarinnar, sjávarútveginn, þar sem fjárfestingarnar eru hvað mestar. Óvissan hefur staðið nær allt þetta kjörtímabil um hvert yrði framtíðarskipulag þess atvinnuvegar. Eitt er gjaldtakan, annað er sjálft skipulagið og hér hafa hæstv. ráðherrar boðað það trekk í trekk að þeir kæmu fram með hinar og þessar hugmyndir. Það mistókst að ná sátt um rammaáætlun. Það mistókst að ná sátt um orkunýtinguna. Það hefur verið farið fram með alveg glórulausum hætti í skattamálum þessarar þjóðar, skattahækkanir boðaðar á meðal annars einn atvinnuveginn, ferðaþjónustuna, og síðan dregið í land. Skattar voru boðaðir á orkufrekan iðnað og síðan dregið í land. Og hver er niðurstaðan? Óvissa. Það er endalaust verið að senda sömu skilaboðin til þeirra sem eru að fjárfesta  Þessu verður að linna. Umgjörð efnahagsstefnunnar verður að vera stöðugleiki og vissa.

Frú forseti. Hv. þingmaður fer hér mikinn og talar um einstakar atvinnugreinar og hvernig þessi ríkisstjórn á að hafa saumað að þeim. Við erum líklega eitt af fáum ríkjum í Evrópu sem höfum verið með hagvöxt á síðustu tveimur árum, meira en 2%. Við höfum verið með vöxt í samfélaginu þrátt fyrir mikla erfiðleika þannig að það er ekki hægt að halda því fram að hér sé allt í kaldakoli. Það er aukning í atvinnuvegafjárfestingu. Það er heldur ekki hægt að halda því fram að svo sé ekki þó að menn gjarnan vildu teikna upp einhverja aðra mynd. Við erum að ná jöfnuði í ríkisfjármálum. Hér er heilmikið að gerast og það hefur ekki staðið á þessari ríkisstjórn að grípa til aðgerða til að örva atvinnulífið, t.d. með ívilnanapökkum vegna nýfjárfestinga sem skila okkur stórframkvæmdum. Við sjáum líka fjölgun í komum ferðamanna upp á 20% á síðasta ári. Þeir eyða meiru á Íslandi þannig að það er ekki hægt að segja að hér hafi þessi ríkisstjórn saumað að ferðaþjónustunni, þvert á móti. Það hefur verið lagt í mikla vinnu til að styðja við hana og sjávarútvegurinn hefur líklega aldrei skilað jafnmiklu og einmitt á síðasta ári.

Virðulegi forseti. Það hefur ekki verið hægt að halda því fram um ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar að þar fari sérstaklega frjálslynt stjórnvald. Það hefur farið vaxandi á kjörtímabilinu að ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafi verið með eins konar hótanir eða tilburði til þöggunar í garð embættismanna sinna, jafnvel forstöðumanna ríkisstofnana,  Steininn tók þó úr rétt fyrir helgi þegar hæstv. innanríkisráðherra hafði uppi þessi orð til að bregðast við ummælum forstjóra Útlendingastofnunar, með leyfi forseta, orðrétt af visir.is: „Mér þykja þessi ummæli undarleg, ég er mjög ósáttur við þau og vil að þau verði útskýrð.“ Þegar hann var spurður hvort Kristínu væri sætt í embætti forstjóra eftir þetta svaraði hann: „Ég vil láta þetta nægja í mínum viðbrögðum að ég ætli að sækjast eftir rökstuðningi og heyra hvað forstjórinn hefur til málanna að leggja.“ Það er augljóst af viðbrögðum blaðamanna og þeirri umræðu sem varð í fjölmiðlum, m.a. hjá hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni, að ummælin eru tekin sem þess eðlis að ráðherrann ýi að því að viðkomandi þurfi að velta fyrir sér hvort hann eigi að sitja áfram á sínum stóli. Að mínu mati er gerð tilraun til að þagga niður í forstjóranum. En hvað sagði forstjóri Útlendingastofnunar? Í fréttatilkynningu á vef Útlendingastofnunar kemur fram að það hafi orðið gífurleg aukning á síðustu árum og afleiðingin sé meðal annars að málsmeðferðartíminn hafi lengst. Reynsla nágrannaríkjanna hafi sýnt að best sé að koma í veg fyrir misnotkun á kerfinu ef málsmeðferðin er skjótvirk og sanngjörn. 

Hæstv. forseti. Flóttamannatúrismi er reyndar mjög umdeilt hugtak, ekki aðeins annars staðar á Norðurlöndunum heldur einnig hér á landi, og vafasamt að slíkt eigi við, hvað þá þegar ýjað er að því að fólk komi hingað sem eins konar ferðamenn til að fá ókeypis húsnæði, mat og viðurværi. Það voru ummæli af því tagi sem ég taldi ekki viðurkvæmileg og vildi fá skýringar forstjóra Útlendingastofnunar á. Þegar þingmaðurinn gerir því skóna að ég hafi ýjað að einu eða öðru um framtíð þessa forstjóra í embætti er það algjörlega úr lausu lofti gripið. Það sem ég hins vegar gerði var að efna til fundar með forstjóranum þar sem ég lýsti viðhorfum mínum og viðbrögðum við þessum ummælum og forstjóri Útlendingastofnunar gerði grein fyrir þeim forsendum sem hún byggði ummæli sín á. Við áttum mjög gagnlegan og góðan fund, það get ég fullvissað hv. þingmann um. Eins og ég hef sagt eru eftirmál af þessum málum aðeins á jákvæðum nótum. Við ætlum að reyna að stíga skref sem eru til þess fallin að gera þá verkferla sem hafa verið til umræðu skilvirkari og hraðvirkari. Ég er ekki sannfærður um að þetta snúist einvörðungu um fjármagn og mannafla, heldur hugsanlega einnig um verklag, ekki aðeins hjá Útlendingastofnun heldur öllum þeim sem að þessum málum koma. Ég hef lýst því yfir að ég hafi hug á því að taka þessa verkferla til skoðunar og það mun ég gera á næstu dögum. Það er ekkert nema jákvætt í þeirri stöðu sem við erum að vinna úr núna í þessu 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég verð að segja alveg eins og er að tilefnið er alvarlegt. Það eru ákveðin vandamál sem snerta þennan síaukna fjölda og ekki síst hversu langur málsmeðferðartíminn var. Það hefði verið fullkomlega eðlilegt að ráðherra kallaði á fund sinn forstjóra Útlendingastofnunar og aðra þá sem snúa að þessu máli. Það sem mér fannst ósmekklegt var að í kjölfarið á eðlilegri umfjöllun embættismannsins, að mínu mati, þar sem bent var á ákveðna þætti fer hæstv. ráðherra í að segja að sér finnist þessi ummæli sérstaklega ósmekkleg og að þess vegna þurfi fundinn, ekki vegna vandamálsins heldur vegna ummæla forstjórans. Ég velti fyrir mér hvort þetta hafi ekki þær afleiðingar að aðrir forstjórar stofnana undir hæstv. innanríkisráðherra eða öðrum ráðherrum, af því að mér hefur fundist vaxandi ásýnd núverandi ríkisstjórnar að koma svona fram, að það verði til þess að menn þori ekki að benda á það sem 

Hæstv. forseti. Ég ítreka það sem ég hef sagt hér og einnig í fréttum að mér hvorki fannst né finnst enn að þessi ummæli hafi verið eðlileg. Forstjóri Útlendingastofnunar er að sjálfsögðu frjáls manneskja og nýtur málfrelsis á nákvæmlega sama hátt og ég, þingmenn og allur landslýður. Auðvitað tökum við þátt í opinni umræðu um þessi mál sem önnur. En af því að við erum að tala um hælisleitendur vek ég athygli á því að við erum að tala um einstaklinga sem iðulega eru að flýja mannréttindabrot. Það er staðreynd og við þurfum að gæta orða okkar. Það er það sem ég hef hvatt til að við gerum. Það eru allir frjálsir að því að segja það sem þeim finnst og það á við um forstöðumenn ríkisstofnana sem aðra einstaklinga. Ég hef alla tíð staðið vörð um málfrelsið, einnig hjá þeim. Það gerði ég sem formaður BSRB í rúmlega 20 ár  
            

Virðulegi forseti. Í dag ritar maður að nafni Bergur Þorri Benjamínsson grein í Morgunblaðið, en hann hefur beitt sér fyrir málefnum fatlaðra og hefur ásamt mörgum fötluðum mikinn áhuga á því að ferðast um landið. Hann hefur meðal annars ítrekað spurt stofnanir umhverfisráðuneytisins um aðgengi fatlaðra að náttúrunni og ekki bara hann heldur beindi hv. þm. Kristján Þór Júlíusson spurningu til hæstv. umhverfisráðherra í mars 2011 um það hvort hæstv. ráðherra mundi beita sér fyrir því að veitt yrði undanþága vegna umferðar vélknúinna ökutækja þannig að fatlaðir gætu notið útivistar eins og aðrir í náttúrunni. Til að gera langa sögu stutta svaraði hæstv. umhverfisráðherra árið 2011 því mjög jákvætt að hún mundi beita sér fyrir því, en ekki hefur orðið neitt um efndir. Í ofanálag sjáum við núna nýtt frumvarp um náttúruvernd þar sem almannaréttur er túlkaður mjög þröngt og andi laganna er þannig að fólki er mismunað eftir ferðamáta. Það kemur auðvitað langmest niður á fötluðum, þeim sem eldri eru og börnum. Ég vildi því, virðulegi forseti, í tilefni greinar Bergs Þorra Benjamínssonar, spyrja hæstv. ráðherra um stöðu þessara mála vegna þess að hæstv. ráðherra tók mjög vel í málaleitan þessara aðila fyrir um tveimur árum, og hvort hæstv. ráðherra muni gera eitthvað í þessu áður en hún hættir 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt sem kemur fram í spurningu hans að ég hef tekið vel í málaleitan hreyfihamlaðra hvað þessi mál varðar. Af því tilefni setti ég saman samráðshóp um aðgengi fatlaðs fólks að náttúru Íslands sem var skipaður bæði fulltrúum Öryrkjabandalagsins og velferðarráðuneytis, Umhverfisstofnunar og umhverfisráðuneytis, vegna þess að ég taldi mikilvægt að hafa í heiðri þá meginreglu að ekkert sé rætt um fatlaða án aðkomu þeirra. Starfshópurinn taldi að það væri viðurkennt að fatlað fólk og hreyfihamlað gæti þurft að aka utan vega til að geta notið náttúrunnar til jafns við aðra ferðamenn. Hins vegar kemur fram í niðurstöðu hópsins að alltaf þurfi að huga að því hversu viðkvæm íslensk náttúra sé og að akstur utan vega geti valdið langvarandi skemmdum á náttúrunni. Þarna stöndum við frammi fyrir því viðfangsefni að standa bæði vörð um réttindi hreyfihamlaðra til að njóta náttúrunnar og rétt náttúrunnar til að njóta verndar. Þetta er mjög mikilvægt jafnvægi og getur verið mjög vandmeðfarið. Í frumvarpi til náttúruverndarlaga, sem nú liggur fyrir Alþingi og hv. þingmaður vísaði sérstaklega í, er sérstakt ákvæði þar sem gert er ráð fyrir því að Umhverfisstofnun geti veitt slíkar undanþágur. Ég tel afar mikilvægt að þessi undanþágumöguleiki sé fyrir hendi á grundvelli þessara réttinda. Þá er í frumvarpinu líka ákvæði um að í umsýslu- eða verndaráætlunum friðlýstra svæða sé gerð sérstök grein fyrir aðgengi fatlaðra á viðkomandi svæðum. Í náttúruverndarfrumvarpinu er því búið umtalsvert betur um rétt fatlaðra til aðgengis að náttúru Íslands en í núverandi lagaumhverfi 

Virðulegi forseti. Greinarhöfundur vitnar í þennan starfshóp og segir, með leyfi forseta: „Starfshópur þessi skilaði síðasta haust og lagði meðal annars til að veittar yrðu ákveðnar undanþágur til þeirra sem ekki geta gengið, svo þeir geti notið náttúrunnar t.d. með því að nota fjór-/sexhjól til að ferðast um óbyggð og vegalaus svæði, auk annarra tillagna til að uppfylla samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Vart þarf að taka það fram að jafnframt var í umræddum tillögum minnst á ábyrgð þess sem fer um óbyggðir á vélknúnum ökutækjum og þá staðreynd að skemmi menn landið varði það m.a. fésektum. Slíkar tillögur lúta að eðli málsins og undir þær tek ég heils hugar.“ Þetta skrifar Bergur Þorri Benjamínsson. Ég held að það geti náðst breið samstaða um að koma þessum tillögum í framkvæmd, en þetta er annar þáttur málsins. Hinn þáttur málsins er um almannaréttinn. Ef menn ætla almennt að koma í veg fyrir það að 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður tekur undir þau sjónarmið að þetta geti verið leið til að halda báðum þessum mikilvægu hagsmunum til haga, þ.e. réttindum hreyfihamlaðra til að njóta náttúrunnar og hins vegar rétti náttúrunnar til að njóta verndar. Það er hins vegar önnur umræða og lengri að því er varðar almannaréttinn. Ég vil minna hv. þingmann á það, og við ræddum það hér aðeins þegar ég mælti fyrir frumvarpi til nýrra náttúruverndarlaga, að mikilvægasta viðfangsefni náttúruverndarlaga er auðvitað náttúruverndin sem slík. Hins vegar þarf alltaf við umferð í náttúru Íslands að gæta þess að ekki sé gengið á þá hina sömu náttúru. Það kann að vera stundum með takmörkunum eða með því sem ég vil nú bara kalla umferðarreglur, sem ættu að vera til bóta. Ég vænti þess að við meðferð nýrra náttúruverndarlaga getum við átt uppbyggilegt og málefnalegt samráð og samræðu við þá sem fara um náttúru Íslands á vélknúnum ökutækjum vegna þess að ég tel 

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hver áform hennar og Samfylkingarinnar eru varðandi afnám verðtryggingarinnar á næstu fjórum árum. Hvaða tillögur hefur ráðherrann um aðgerðir á þessu kjörtímabili annars vegar og á næsta kjörtímabili hafi hún og flokkur hennar til þess völd? Hyggst ráðherrann leggja til bann við verðtryggingu neytendalána? Hyggst ráðherrann setja 4% þak á hækkun verðbóta með almennum lögum líkt og við framsóknarmenn höfum lagt til? Hyggst ráðherrann koma í veg fyrir að fjármálafyrirtæki geti grætt á verðbólgu með því að krefjast jafnvægis á milli verðtryggða eigna og skulda þeirra? Hyggst ráðherrann endurskoða reglugerðir um ávöxtunarkröfur lífeyrissjóðanna? Hyggst ráðherra breyta því hvernig staðið er að fjárlagagerð þannig að ekki sé um að ræða sjálfkrafa hækkanir tengdar vísitölu neysluverðs í útgjöldum ríkisins, og hvað, ef eitthvað, hyggst ráðherrann gera til að svara kalli almennings eftir afnámi verðtryggingar? Ég veit að þetta hljómar eins og margar spurningar en það er tiltölulega auðvelt fyrir ráðherrann að fara í gegnum spurningarnar og segja já eða nei. Það er líka hægt að benda ráðherranum á að við í þingflokki framsóknarmanna höfum lagt fram í tvígang frumvarp sem er til meðferðar hjá efnahags- og viðskiptanefnd með einmitt þessum tillögum. Ég vona að ráðherrann hafi kynnt sér þær tillögur sem byggðu meðal annars á vinnu sem var unnin á vegum þáverandi efnahags- og viðskiptaráðherra um afnám verðtryggingar. Það kom fram nýlega í könnun á Bylgjunni að verðtryggingin og skuldamálin eru meðal þeirra mála sem almenningur hefur einna helst áhyggjur af.

Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar að já, við þurfum að vinna okkur inn í umhverfi þar sem við þurfum ekki að búa við verðtryggð húsnæðislán. Verðtryggð húsnæðislán hafa verið vandamál lengi. Ég man eftir því að við gerðum könnun árið 2006, þegar staðan var þannig að hér átti allt að vera í lukkunnar velstandi í íslensku efnahagslífi, og þá kom í ljós að við á Íslandi vorum að borga húsnæði okkar svo margfalt oftar til baka en gerist í nágrannaríkjum okkar að við það var ekki búandi. Staðan er auðvitað enn verri þegar krónan hefur veikst. Staðan er einfaldlega þannig og þess vegna held ég að við hv. þingmaður séum sammála um þetta, en svo er spurningin hins vegar hvort við séum sammála um leiðirnar út úr þessu verðtryggða umhverfi. Verðtryggingin í mínum huga er ekkert annað en skattur vegna þess að við erum með of lítinn gjaldmiðil fyrir efnahagslíf okkar. Þetta er krónuskattur. Verðtrygging á húsnæðisláni er ekkert annað en krónuskattur og þess vegna teljum við í Samfylkingunni að við þurfum að taka alvöruumræðu um stöðu gjaldmiðilsins. Það er aldrei hægt að slíta umræðu um verðtryggingu úr samhengi við stöðu gjaldmiðilsins og hvernig við ætlum að haga þeim málum inn í framtíðina. Þess vegna hefur það verið stefna okkar í Samfylkingunni að leita leiða til þess að komast inn í aðra mynt og þar höfum við helst horft til evrunnar. Í evruríkjunum eru ekki verðtryggð húsnæðislán. Þannig að ég fagna því að þetta sé rætt og ég vil gjarnan eiga gott samtal um það hvernig við getum komið okkur út úr umhverfi verðtryggingar sem allra, allra fyrst. Ég geri mér grein fyrir því að það verður kannski ekki á næsta ári eða þarnæsta ári sem við göngum inn í Evrópusambandið og tökum upp mynt sem þarf ekki að tryggja eins og við þurfum að gera í dag. En fram að því er ég til í að skoða ýmsar leiðir til að koma til móts við skuldug heimili og þá sem taka lán. Þak á verðtryggingu 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra tali um möguleikann á því að setja þak, en ég vil hins vegar taka fram að þá er mjög mikilvægt að þak sé sett með almennum lögum en ekki þannig að þeir sem eigi pening geti keypt sig frá verðbólgunni eins og kom fram í skýrslu velferðarráðherra. Hins vegar hef ég verulegar áhyggjur af tímaplaninu ef hæstv. ráðherra og Samfylkingin ætlar að skila auðu í hagsmunamálum heimilanna á næstu árum vegna þess að ætlunin er að bíða eftir að gengið verði frá samningum við Evrópusambandið og evra tekin upp. Ég vil nefnilega minna á að við höfum þurft að horfast í augu við það á þessu kjörtímabili. Árið 2009 spáði til dæmis hv. þm. Árni Páll Árnason að kosið yrði um aðild að ESB árið 2010 eða í síðasta lagi árið 2011. Nú hefur hæstv. ráðherra sjálfur talað um að kosið verði um aðild árið 2014 eða í síðasta lagi 2015. Ég vil benda enn á ný á frumvarp okkar 

Frú forseti. Ég held að það sé margt í tillögum Framsóknarflokksins sem hægt er og vert er að skoða og er kannski ekkert fjarri þeim hugmyndum sem við í Samfylkingunni höfum haft. Ég tel algerlega óábyrgt af hverjum stjórnmálamanni að útiloka fyrir fram einhverjar tillögur sem lagðar eru fram þannig að ég er vel til umræðu um það hvernig við getum bætt stöðu íslenskra skuldara og íslenskra heimila til skemmri tíma. En til lengri tíma verðum við og allir flokkar á þingi að fara að skila einhverjum tillögum og hugmyndum um það hvernig við ætlum að koma gjaldmiðlinum okkar fyrir. Þar eru framsóknarmenn ekki undanskildir. Hver einasti flokkur hér inni skuldar þjóðinni það að svara því í næstu kosningum hvaða tillögur menn hafa til lengri tíma um gjaldmiðilinn okkar vegna þess að sveiflurnar sem íslensk heimili búa við og óvissan þegar kemur að lánum þeirra er í grunninn vegna stöðu krónunnar og vegna þess að við erum með gjaldmiðil  Virðulegi forseti. Hver einasti flokkur á þingi hefur hingað til skilað auðu nema Samfylkingin í þessum efnum 

Virðulegi forseti. Mig langar að beina orðum mínum til hæstv. innanríkisráðherra sem fer með málefni sveitarfélaga í stjórnsýslunni. Tilefnið er það að í gærkvöldi birtist viðtal við formann Samtaka sveitarfélaga á Norðurlandi vestra, Bjarna Jónsson, sem segir að ráðuneyti séu að brjóta lög við flutning opinberra starfa á milli landshluta. Lítið sem ekkert samráð sé haft við heimamenn á viðkomandi svæðum eins og lög geri þó ráð fyrir. Hér vísar formaður Sambands sveitarfélaga á Norðurlandi vestra til 97. gr. sveitarstjórnarlaga þar sem fjallað er um landshlutasamtök sveitarfélaga. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „Ráðuneyti og opinberar stofnanir skulu ávallt leita umsagnar hlutaðeigandi landshlutasamtaka um stefnumótun eða ákvarðanir sem varða viðkomandi landsvæði sérstaklega.“ Á síðustu árum, til að mynda frá árinu 2008, hefur verið gripið til margvíslegra fjármálalegra ráðstafana sem haft hafa mikil áhrif á sveitarfélög vítt og breitt um landið. Það hefur m.a. falist í því að skorin hafa verið niður fjárframlög til einstakra stofnana sem skipt hafa miklu máli, m.a. til grunnstofnana eins og heilbrigðisstofnana sem hafa auðvitað sjálfstæða þýðingu og eru þar að auki mjög mikilvægir vinnustaðir fyrir margt fólk á þessum svæðum. Það er með öðrum orðum alveg ljóst að slíkt inngrip hefur haft veruleg áhrif á viðkomandi landsvæði. Ef við tökum t.d. bara Skagafjörð hefur verið sýnt fram á að opinberum störfum þar hefur fækkað um 15% frá árinu 2008. Í heilbrigðisstofnuninni einni hefur verið fækkað um 33 stöðugildi eða um 28%, og á Veiðimálastofnun, sem var með litla starfsemi þar fyrir, hefur störfum fækkað um 75%. Það er alveg ljóst mál að þetta hefur haft umtalsverð áhrif í þá átt að fækka fólki í Skagafirði. Það kom nokkuð á óvart vegna þess að þar hefur byggðin verið á margan hátt styrkari en sums staðar annars staðar,  Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur ráðuneyti hans með einhverjum hætti komið að því máli í ljósi þess sem ég vitnaði til? Hyggst hæstv. ráðherra 

Hæstv. forseti. Já, við höfum komið að þessum málum og öðrum tengdum. Eins og hv. þingmaður þekkir hefur verið unnið að endurskipulagningu opinberrar þjónustu, ekki aðeins á undanförnum missirum og árum heldur áratugum. Við höfum t.d. stefnt að því, þær ríkisstjórnir sem setið hafa frá aldamótum, að fækka sýslumannsembættum og lögregluembættum með það fyrir augun að efla embættin og flytja þá jafnframt verkefni til þessara nýju embætta, stærri umdæma. Þegar ég tók við embætti dómsmálaráðherra haustið 2010 stóð til að ráðast í umtalsverðar skipulagsbreytingar á embættum sýslumanna og lögreglustjóraembættum. Var þá stefnt að áramótunum 2011, ef ég man rétt. Ég ákvað að skjóta þessum tímasetningum á frest til ársins 2015 en jafnframt er ákvæði í lögunum sem heimilar okkur að grípa til ráðstafana með þá framtíðarsýn í huga. Þannig höfum við, svo dæmi sé tekið, fækkað sýslumannsembættum á suðvesturhorninu, Hafnarfjörður og Kópavogur heyra undir sama sýslumanninn. Á Vestfjörðum hefur sýslumönnum verið fækkað, á Patreksfirði og Ísafirði, eins og hv. þingmaður þekkir vel, og það sama mun brátt gerast á Blönduósi og Sauðárkróki. Það stendur ekki fyrir dyrum að leggja þessar skrifstofur niður, alls ekki, og hugmyndin er sú að efla þessi umdæmi. Ef við horfum til Norðvesturlands sé ég það fyrir mér, þó að ég muni ekki ráða því 

Virðulegi forseti. Ég fagna yfirlýsingu hæstv. ráðherra um að hann vilji efla starfsemi sýslumannsembættanna á landsbyggðinni. Það er út af fyrir sig skoðun sem ég get mjög vel tekið undir með hæstv. ráðherra. Það sem ég var hins vegar að fiska eftir var að ákvæði í 97. gr. sveitarstjórnarlaganna kveður bókstaflega á um að ráðuneyti og opinberar stofnanir skuli leita umsagnar hlutaðeigandi landshlutasamtaka sveitarfélaganna þegar teknar eru ákvarðanir sem varða sérstaklega viðkomandi landsvæði. Ég vitnaði til þess að nú hefur verið gripið til margvíslegra aðgerða, niðurskurðar á framlögum til einstakra stofnana og menn geta deilt um það, en málið snýst um það. Málið snýst um hvort hæstv. ríkisstjórn, ráðuneyti, hæstv. ráðherrar hafi haft um það lögbundið samráð við landshlutasamtökin áður en ákvarðanir voru teknar. Ég vísaði til Skagafjarðar þar sem búið er að fækka opinberum störfum um 50 eða 60 frá árinu 2008, þar sem búið er að fækka um 33, 28% bara á heilbrigðisstofnuninni. 

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu munum við taka til skoðunar öll þau erindi sem berast ráðuneytinu og auðvitað legg ég mikið upp úr samráði við sveitarfélögin og landshlutasamtök sveitarfélaga, það höfum við reynt að rækja sem allra best. En ég vil ítreka og legg áherslu á að hvað varðar stofnanir sem heyra undir innanríkisráðuneytið, sýslumannsembættin, að ekki er verið að leggja skrifstofurnar niður, en það er það sem gagnrýnt hefur verið síðustu vikur. Við erum að tala um að einn maður gegni stjórnunarhlutverki fyrir báðar þessar skrifstofur. Ef við værum að leggja skrifstofuna niður og draga úr þjónustustarfsemi væri það náttúrlega alvarlegur hlutur, en ég tel að með þessu móti samhæfum við kraftana og nýtum þjónustuna betur fyrir þá sem byggja þetta svæði. Það er markmiðið með þeim breytingum 

Virðulegi forseti. Hér er á ferð mál sem fjallar í grunninn um eitt grundvallargildi í jafnrétti, það mikilvæga réttlætismál að gera sannfæringu fólks jafnhátt undir höfði hvort sem hún er trúarleg eða veraldleg. Það hefur lengi verið gagnrýnt að í gildandi löggjöf hér á landi sé trúarlegri sannfæringu gert hærra undir höfði en veraldlegri og það stangist á við ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Það misræmi er leiðrétt með þessu frumvarpi. Jafnframt er stigið mikilvægt skref í að tryggja jafnrétti foreldra þegar kemur að ákvörðun um hvaða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi barn þeirra skuli tilheyra. Það er reyndar mín persónulega skoðun að í nánustu framtíð eigi að afnema sjálfvirka skráningu barna í trúfélög eða lífsskoðunarfélög en það er viðurhlutamikið skref sem rétt er að metið verði ítarlega því að það hefur sannarlega ákveðnar afleiðingar fyrir samfélag okkar. En niðurstaðan er sú að hér er á ferðinni mikilvægt réttlætismál sem skilar okkur fram á veginn í jafnréttisbaráttunni.

Virðulegi forseti. Það er margt í þessu frumvarpi frekar óljóst og nauðsynlegt að hv. nefnd taki málið til frekari skoðunar. Hér er um að ræða mjög mikilvægan þátt í þjóðlífi okkar Íslendinga og því er nauðsynlegt að fara fram með gát og af yfirvegun. Ég mun sitja hjá í atkvæðagreiðslunni í trausti þess að sú nefnd sem um málið fjallar muni taka það til skoðunar milli 2. og 3. umr. og þau fjölmörgu álitaefni sem fram hafa komið skýrist áður en við höldum til 3. umr. um málið.

Virðulegur forseti. Við umfjöllun málsins í allsherjar- og menntamálanefnd fengum við til okkar gesti. Ég er sammála því að taka málið inn í nefnd á milli 2. og 3. umr. Það sem gerði útslagið gagnvart málinu af minni hálfu og varð til þess að ég tel að skoða þurfi það betur er að í þeirri fjögurra manna nefnd sem á að vera ráðherra til ráðgjafar um hvaða félög teljast til lífsskoðunarfélaga, er maður úr háskólasamfélaginu. Hann kom á fund okkar og sagði að ekki hefði farið fram umræða innan þess háskólasamfélags sem hann tilheyrir um hvernig skilgreina eigi viðmiðin varðandi það hvað er lífsskoðunarfélag. Ég tel að skoða þurfi það betur áður en við samþykkjum málið. Þess vegna munum við framsóknarmenn sitja hjá við atkvæðagreiðsluna og skoða málið í nefnd milli 2. og 3. umr.

Frú forseti. Það er rétt sem fram kom í máli hv. þm. Skúla Helgasonar að hér er um að ræða mikið jafnréttis- og mannréttindamál og verið er að stíga varlega en stórt skref í áttina að því að jafna stöðu lífsskoðunarfélaga og skráðra trúfélaga. Við erum búin að fjalla heilmikið um málið í nefndinni bæði í vetur og í fyrravetur og fara ítarlega ofan í alla þætti þess. Ég held að við séum komin að ágætisniðurstöðu hvað varðar þann þátt sem mest var rætt um, sem er skilgreiningin á lífsskoðunarfélagi. Það er auðvitað hægt að teygja hana í ýmsar áttir en ég held að lendingin í því máli í nefndinni hafi verið mjög jákvæð. Ég legg það eindregið til að þingið ljúki málinu á þessu þingi, en vegna óska og orðaskipta um að taka málið inn á milli 2. og 3. umr. var ákveðið eftir 2. umr. um daginn að málið færi inn á milli umræðna og verður á dagskrá á fundi nefndarinnar á fimmtudag. Þar förum við yfir þessa tvo þætti, annars vegar tekjuleg áhrif frumvarpsins og hins vegar skilgreiningu á lífsskoðunarfélagi.

Frú forseti. Tilurð frumvarpsins má rekja til fullgildingar á viðbótarbókun við samning Evrópuráðsins á sviði refsiréttar um spillingu frá 15. maí 2003 og tekur frumvarpið mið af fyrirmælum GRECO, samtaka ríkja gegn spillingu, sem og tilmælum vinnuhóps Efnahagssamvinnu- og þróunarstofnunar um mútur í alþjóðlegum viðskiptum. Frumvarpið kveður á um breytingar á ákvæðum almennra hegningarlaga sem taka til mútubrota þar sem lagt er til að alþingismenn og gerðarmenn í gerðardómi falli undir ákvæði laganna um mútugreiðslur og mútuþágu. Þetta er meginmarkmiðið með frumvarpinu þó að einnig séu nokkur önnur atriði talin upp, til dæmis þau að refsiábyrgð erlendra opinberra starfsmanna taki jafnframt til erlendra gerðardómsmanna og refsihámark fyrir brot vegna mútugreiðslu verði hækkað úr þremur árum í fjögur. Kjarninn er sá að þau nái til þingmanna og gerðardómsmanna. Um þetta var ágæt sátt í nefndinni og eru þingmenn allra flokka sem þar eiga sæti á meirihlutaálitinu. Leggur nefndin til að frumvarpið verði 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á almennu lífeyrissjóðalögunum. Í fyrsta lagi er lagt til að hugtakanotkun í lögunum verði færð til samræmis við notkun hugtaka í löggjöf á fjármálamarkaði. Í öðru lagi að lífeyrissjóðum verði veitt heimild til þess að skilyrða greiðslu örorkulífeyris við að sjóðfélagi fari í endurhæfingu, enda liggi fyrir álit trúnaðarlæknis sjóðsins. Í þriðja lagi að skylda ráðherra til að tilkynna um breytingar á samþykktum lífeyrissjóða í Lögbirtingablaði verði felld brott. Í fjórða lagi að reglugerðarheimild ráðherra er snýr að viðbótartryggingavernd og séreignarsparnaði verði gerð víðtækari og í fimmta lagi að framlag lífeyrissjóða samkvæmt 6. gr. laga nr. 60/2012, um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða, verði ekki núvirt við tryggingafræðilega athugun á fjárhag sjóðanna fyrir árin 2016 og 2017. Að lokum eru lagðar til smávægilegar breytingar sem varða meðal annars reglugerðarheimildir og fresti. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að ráðherra verði falin heimild til þess að kveða í reglugerð nánar á um þau atriði sem eiga samkvæmt lögum þessum að koma fram í reglum um viðbótartryggingavernd og séreignarsparnað. Um er að ræða atriði sem ekki eru talin upp í almennu lífeyrissjóðalögunum með beinum hætti en verða leidd af lögunum. Ráðherra hefur þegar heimild samkvæmt lögunum til þess að kveða í reglugerð á um form og efni samninga um viðbótartryggingavernd og séreignarsparnað. Í ákvæðinu er lagt til að ráðherra verði að auki veitt heimild til að kveða í reglugerð á um þau atriði sem eiga að koma fram í þeim reglum sem um samninga gilda og sem staðfestar eru af ráðherra, þ.e. þarna er verið að tryggja það að ráðherra setji meira kjöt á beinin. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að lífeyrissjóðum verði veitt heimild til þess að skilyrða greiðslu örorkulífeyris við að sjóðfélagi fari í endurhæfingu, enda liggi fyrir álit trúnaðarlæknis sjóðsins. Samsvarandi ákvæði er að finna í 16. gr. laga nr. 1/1997, um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þarna er verið að leggja til að öðrum lífeyrissjóðum verði heimilt að byggja á slíkum sjónarmiðum og í því sambandi er sérstaklega litið til laga nr. 60/2012, um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða, þar sem meðal annars er mælt fyrir um rétt þeirra sem þiggja örorkulífeyri frá lífeyrissjóðum til starfsendurhæfingar á vegum starfsendurhæfingarsjóða. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að frestur lífeyrissjóða til að skila tryggingafræðilegri athugun til Fjármálaeftirlitsins verði færður frá 1. júlí til 15. maí ár hvert. Breyting þessi er lögð til þar sem Fjármálaeftirlitið hefur undanfarin ár beint þeim tilmælum til lífeyrissjóða að flýta skýrsluskilum vegna tryggingafræðilegra athugana sjóðanna. Í 4. gr. frumvarpsins er í a-lið lagt til að skylda ráðherra til að tilkynna um breytingar á samþykktum lífeyrissjóða í Lögbirtingablaði verði felld brott. Upplýsingagjöf lífeyrissjóða til sjóðfélaga samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laganna þykir fullnægjandi, m.a. þegar litið er til upplýsinga er lúta að breytingum á samþykktum. Í b-lið 4. gr. frumvarpsins er lagt til að kveðið verði á um það með skýrum hætti að tilkynningarskylda gagnvart Fjármálaeftirlitinu taki jafnt til breytinga á endurskoðanda lífeyrissjóðs og þeim aðila sem annast innri endurskoðun lífeyrissjóðsins. Þess vegna er lagt til að á eftir orðinu „endurskoðanda“ í 28. gr. laganna komi: „aðila sem annast innri endurskoðun“. Í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að orðalagi 2. tölul. 3. mgr. 29. gr. laganna verði breytt. Þar er lagt til að kveðið verði á um það með skýrum hætti að verkefni stjórnar lífeyrissjóðs lúti að því að ákveða hvernig fyrirkomulagi innri endurskoðunar verði háttað, annaðhvort með því að ráða forstöðumann endurskoðunardeildar sem hefur það verkefni með höndum að annast innri endurskoðun eða semja við sjálfstætt starfandi eftirlitsaðila til þess að annast þá endurskoðun. Í 6. gr. frumvarpsins er lagt til að orðin „innri endurskoðun“ komi í stað orðanna „innra eftirlit“ í 1. og 2. málslið 1. mgr. 34. gr. þeirra laga. Um er að ræða breytingar á hugtakanotkun sem er til samræmis við notkun hugtaka í löggjöf á fjármálamarkaði. Í 7. gr. er lagt til að fyrirsögn VI. kafla verði breytt í: Rekstur, innra eftirlit og innri endurskoðun. Lagt er til að heiti kaflans endurspegli þessa breyttu hugtakanotkun. Í 8. gr. eru lagðar til breytingar á orðalagi og í 9. gr. er lagt til að 3. málsliður 6. mgr. 40. gr. laganna falli brott. Í núgildandi ákvæðum laganna er gert ráð fyrir að Fjármálaeftirlitið setji reglur, annars vegar um form og efni fjárfestingarstefnu samkvæmt 36. gr. og 36. gr. a laganna og hvernig henni skuli skilað til eftirlitsins og hins vegar um form og efni skýrslna um úttekt á eignasöfnum síðasta árs og fjárfestingarstefnu. Ráðherra hefur fjallað um þessi atriði í reglugerð nr. 916/2009, um fjárfestingarstefnu og úttekt á ávöxtun lífeyrissjóða og vörsluaðila séreignarsparnaðar, sem sett var með stoð í 56. gr. laganna. Ákvæði reglugerðarinnar hafa því leyst reglur Fjármálaeftirlitsins af hólmi og því eru þessar breytingar lagðar til. Í 10. gr. frumvarpsins eru í a-lið lagðar til breytingar á 2. mgr. 42. gr. laganna. Þar er um að ræða lagfæringar til samræmis við hugtakanotkun um endurskoðendur, innri endurskoðun og innra eftirlit. Því lagt til að orðin „og innra eftirliti, sbr. 35. gr.“ falli brott. Í b-lið er lagt til að tilvísun til laga um ársreikninga verði breytt til samræmis við núgildandi lög um ársreikninga. Í 11. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á bráðabirgðaákvæði í lögunum á þá leið að í stað orðanna „og 2015“ komi: 2015, 2016 og 2017. Þar er lagt til að framlag lífeyrissjóða samkvæmt 6. gr. laga nr. 60/2012, um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða, verði ekki núvirt við tryggingafræðilega athugun á fjárhag sjóðanna fyrir árin 2016 og 2017. Í núgildandi bráðabirgðaákvæði laganna er kveðið á um að slíkt framlag lífeyrissjóða verði ekki núvirt við tryggingafræðilega athugun sjóðanna fyrir árin 2012–2015. Frestur til að framkvæma þessa úttekt var framlengdur um tvö ár í meðförum Alþingis og því er lagt til að bráðabirgðaákvæðinu verði breytt til samræmis við framlenginguna. Þarna er því verið að samræma löggjöf. Frú forseti. Síðan er lagt til í 12. gr. að lögin öðlist þegar gildi. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta ræðu. Mig langar til að spyrja hana hvort hún telji eðlilegt að bótakerfi eins og lífeyrissjóðirnir heyri undir fjármálaráðuneytið, hvort hún telji ekki eðlilegra að það sé þá frekar hjá velferðarráðherra sem fjallar um bætur og annað slíkt. Meginhlutverk lífeyrissjóðanna er jú að greiða bætur en ekki að ávaxta fé. Þeir ávaxta fé til þess að geta greitt bætur. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji þetta eðlilegt. Svo er ég ánægður með það að flýta tryggingafræðilegri úttekt en það er spurning hvort hægt sé að skerpa á því enn frekar, það þarf að ræða í nefndinni hvort það geti unnist. En auðvitað ætti bæði bókhald og tryggingafræðileg úttekt að liggja fyrir á hverjum tíma fyrir sig þannig að þetta sé bara gert jafnóðum, sérstaklega að bókhaldið sé þannig. Það væri gaman að heyra í ráðherra hvort hún teldi ekki að ríkisbókhaldið ætti líka að vera búið í lok janúar þannig að við gætum klárað ríkisreikning í febrúar, mars.

Frú forseti. Ég held að eins og fyrirkomulagið er núna þar sem heildarlöggjöf um lífeyrissjóði er í höndum fjármálaráðuneytisins, það sé ágætt fyrirkomulag og hafi reynst vel. Það er þá heildaryfirsýn yfir lífeyrissjóðina, þ.e. að það sé á einni hendi. En ef Alþingi ákveður að breyta því fyrirkomulagi, þá verður það svo. Ég held að það sé undir Alþingi komið að ákveða hvar hvað á að vera hjá framkvæmdarvaldinu. Virðulegi forseti. Ég hef svo sem ekkert á móti því að láta frá mér verkefni en ég held hins vegar að fyrirkomulagið eins og það er nú sé hið besta mál. Ég tek undir það með hv. þingmanni að auðvitað er það best að fá sem gleggsta mynd af ríkisrekstrinum sem allra, allra fyrst þannig að við getum alltaf verið að vinna með sem nýjastar tölur og við séum alltaf með niðurstöðurnar sem nýjastar, þ.e. að við ljúkum gerð ríkisreiknings sem fyrst en það bíði ekki lengi. Hins vegar verða menn líka að gefa sér tíma til að ljúka því, þetta er flókið fyrirbæri, þetta er það mikið sem þarf að fara yfir og stemma af. Við skulum því sjá hvort það sé raunhæft að ætla að það geti verið tilbúið eins snemma og hv. þingmaður nefnir. En ég er alltaf til viðræðu um að reyna að flýta því og láta menn fá þau verkfæri sem til þarf svo það geti orðið.

Frú forseti. Risafyrirtæki eins og Microsoft og fleiri eru komin með ársreikninga sem eru miklu, miklu flóknari en ársreikningar ríkissjóðs. Menn mega ekki gefast upp fyrir fram fyrir verkefninu. Varðandi það að bætur séu undir fjármálaráðherra þá fékk ég ekki skoðun hæstv. ráðherra, kannski hefur hún enga skoðun á því, þá er það bara þannig. Ljóst er að 2. gr. tekur á mjög stórum vanda sem er verið að reyna að leysa núna, en örorkumatið, 75% matið, gerir það að verkum að endurhæfing er mjög erfið í kerfinu. Ef einhver endurhæfist niður í 74% fær hann mjög lítið sem ekki neitt og það er eiginlega enginn hvati í kerfinu og eiginlega öndverður hvati við það að endurhæfast út af þeirri reglu. 2. gr. reynir að ná til þessa. En mér finnst að það ætti að heyra undir velferðarráðherra en ekki hæstv. fjármálaráðherra.

Frú forseti. Enn og aftur, ástæðan er einfaldlega sú að lög um lífeyrissjóði eru hjá fjármálaráðuneytinu og ég tel að þau eigi vel heima þar. En hvort menn vilja taka einhvern hluta úr því og fara með það inn í löggjöf sem heyrir undir aðra ráðherra þá er það umræðuefni sem ég tel að eigi best heima á Alþingi. Það er rétt hjá hv. þingmanni að 2. gr. er mjög til bóta og almennt er þetta frumvarp að ákveðnu leyti tiltekt og ákveðnar samræmingar eru líka þarna á ferðinni. Þetta er sambærilegt ákvæði og er að finna í lögum frá 1997, um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Það var því orðið aldeilis tímabært að færa þetta, þ.e. almennu lífeyrissjóðina og lögin um þá til samræmis vegna þess að eins og ég þekki það best hefur þetta verið verklagsreglan hingað til.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér endurbætur á lagaramma lífeyrissjóðanna. Ég verð að viðurkenna að ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með þær smávægilegu breytingar sem hæstv. fjármálaráðherra leggur til á þeim lagaramma, ekki síst í ljósi þess að nú hefur komið í ljós að bókfært tap lífeyrissjóðanna er komið upp í 520 milljarða. Þetta eru peningar sem hefðu annars farið í lífeyrisgreiðslur fólksins í landinu. Við höfum nú, sérstaklega í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, verið að draga lappirnar varðandi skyldu lífeyrissjóðanna til að endurútreikna lífeyrisréttindi eða með öðrum orðum að lækka lífeyrisréttindi núverandi lífeyrisþega í samræmi við tapið. Það mun fljótt koma að skuldadögum og við höfum lært af þessu hruni að lífeyrissjóðir eru ekki óbreytanlegir heldur geta eignir þeirra tapast og rýrnað ansi mikið, ekki síst í landi þar sem þeir eru margfalt stærri en hagkerfið. Lífeyrissjóðirnir eru nú um 140% af stærð hagkerfisins. Ég velti því mér hvort hæstv. ráðherra sé sammála mér um það að lífeyrissjóðirnir séu orðnir of stórir fyrir íslenskt hagkerfi og þar af leiðandi of áhættusamir sem söfnunarsjóðir lífeyrisréttinda. Ég velti því líka fyrir mér hvort við þurfum að taka upp blandað lífeyrissjóðskerfi eins og er á Norðurlöndunum þar sem meira jafnvægi er á milli sjóðsmyndunarkerfisins og almannatryggingakerfisins en er hér.

Frú forseti. Það má vera, þetta eru smávægilegar breytingar sem við erum að gera hér. Þetta eru svona ákveðnar samræmingar og annað slíkt, svona tiltekt sem er á ferðinni í þessu frumvarpi. Hins vegar er lífeyriskerfið allt til skoðunar í nefnd á vegum fjármálaráðuneytisins. Þar er undir að skoða stöðu lífeyrissjóðanna. Það er líka verið að skoða með hvaða hætti megi færa til samræmis stöðu þeirra sem eru í lífeyrissjóðum hjá hinu opinbera og síðan á hinum almenna markaði. Þannig að allt lífeyriskerfið er undir í þeirri vinnu allri. Ég geri fastlega ráð fyrir því að þegar menn eru að skoða jafnróttækar breytingar og þær að færa þessi réttindi til samræmis, vegna þess að það er ekki einfalt mál, séu menn líka að skoða fyrirkomulag lífeyrisréttinda og lagaumhverfi þess til lengri framtíðar. Hv. þingmaður getur átt von á því að sjá fljótlega, hvort sem það næst að ljúka því á þessu þingi eða næsta, svona á næstu missirum, tillögur í þinginu til breytinga á lögum um lífeyrissjóði sem tryggi þá og styrki til lengri framtíðar og jafni líka þessi réttindi. Frú forseti. Ég held að það sé öllum stjórnmálamönnum kappsmál að tryggja að þeir sem leggja sparnað sinn í lífeyrissjóðina fái sem mest af því til baka. Ég held að við stjórnmálamenn séum sammála um að tryggja þurfi að sá ævisparnaður sem fer í þessa sjóði venjulegs launafólks skili sér til fólks, að fólk fái það sem því ber þegar ævistarfinu lýkur og geti átt öruggt og náðugt ævikvöld hér á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að búið sé að skipa nefnd sem ekki eigi eingöngu að endurskoða lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna annars vegar og starfsmanna á hinum almenna vinnumarkaði hins vegar heldur jafnframt kerfið í heild sinni. Ég tel að þetta mikla tap lífeyrissjóðanna í hruninu knýi á um að við endurskoðum hug okkar gagnvart sjóðsmyndunarkerfinu. Við höfum fram til þessa kallað sjóðsmyndunarkerfið besta kerfið í heimi vegna þess að það á að vera betur í stakk búið til að taka á öldrunarvandamálinu en gegnumstreymiskerfi. En sjóðsmyndunarkerfi getur það ekki ef það er að tapa fjármunum sem fólk hefur greitt inn í sjóðsmyndunarkerfi í gegnum iðgjöld. Við megum heldur ekki gleyma því að sjóðsmyndunarkerfi tryggir ekki jöfnuð. Fólk fær greitt út úr sjóðsmyndunarkerfinu í samræmi við iðgjaldagreiðslur og ef viðkomandi var á lágum launum þá fær hann lágar lífeyrisgreiðslur. Það kemur heldur ekki í veg fyrir fátækt þannig að almannatryggingakerfið eða gegnumstreymiskerfið verður alltaf að vera þarna til staðar. Þetta er bara spurning um hvernig jafnvægi eigi að vera á milli þessara tveggja þátta lífeyriskerfisins. Hrunið ætti kannski að kenna okkur að betra er að hafa það jafnara en ekki svona ójafnt eins og það er orðið hér á landi. Frú forseti. Ég hvet hæstv. fjármálaráðherra til að þrýsta á nefndina að skila niðurstöðum sem allra fyrst. Það liggur á að endurskoða lífeyrissjóðakerfið og jafnframt að tryggja að fólk sjái fram á lækkun iðgjalda vegna þess að við höfum hér betra lífeyrissjóðskerfi.

Frú forseti. Það sem vekur athygli við þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda er það sem ekki stendur í því. Í fyrsta lagi er ekkert rætt um að gera breytingar á stjórn lífeyrissjóðanna, hvernig hún er kosin o.s.frv. Sjóðfélagar hafa yfirleitt ekkert um stjórn sjóðsins síns að segja. Þeir eru skyldaðir til að afhenda 12% af launum sínum með lögum frá Alþingi og svo skal eitthvert annað fólk sjá um að ráðstafa peningunum enda er sjóðfélaginn sennilega of vitlaus til þess að mati þeirra sem ráða og stjórna. Ég tel að breyta þurfi lögum um stjórn lífeyrissjóðanna og það frumvarp liggur fyrir í þeirri nefnd sem þessu er vísað til. Ég mundi þá vilja að menn skoðuðu það að sameina þessi tvö frumvörp þannig að tekið yrði á því að fólk sem er skyldað til að láta 12% af tekjum sínum inn í þetta kerfi hafi eitthvað um það að segja hvernig þessu er varið, hvernig þeim peningum er ráðstafað. Hrunið var miklu meira en hv. þm. Lilja Mósesdóttir sagði. Það var nefnilega þannig að lífeyrissjóðirnir áttu erlendar eignir sem tvöfölduðust í verði. Sjóðirnir eru nefnilega gerðir upp í krónum sem lækkuðu um helming í verði. Jafnvel miðað við það var hrunið, þessar gífurlegu tölur sem hv. þingmaður nefndi, 520 milljarðar, í reynd miklu meira. Lífeyrissjóðirnir áttu 400 milljarða í erlendum eignum sem tvöfölduðust í verði vegna þess að krónan féll. Það kom sem plús út úr hruninu og afleiðingin er sú að neikvæð staða þeirra versnaði sennilega um meira en 500 milljarða, jafnvel um 700–800 milljarða; og alveg sérstaklega ef þeir hefðu nú verið mældir í evrum eða dollurum, í erlendri mynt sem sagt. Þetta frumvarp er smáplástur á það sár sem myndaðist í hruninu. Nú eru lífeyrissjóðirnir á fullu að kaupa hlutabréf en samt hefur engu verið breytt varðandi hringferla fjár í hlutafélögum sem var nú ein aðalástæða hrunsins. Menn spóluðu upp eigið fé í félögum og ég sé ekkert því til fyrirstöðu að svo verði áfram. Engu hefur verið breytt í lögunum í því sambandi. Lífeyrissjóðirnir fjárfesta núna aftur í hlutabréfum og virðast ekki gera neinar kröfur til þess að þessir hringferlar fjár séu stöðvaðir þó að ekki væri nema með yfirlýsingu frá stjórnum félaganna sem þeir eru að kaupa í, yfirlýsingu um að þeir muni ekki láta peninga fara í hring til að auka eigið fé fyrirtækjanna en mikið er horft til eigin fjár sem mælikvarða á gæði hlutafélaga. Eins og ég hef margoft nefnt er hægt að búa til það eigið fé sem menn vilja í raun með því að láta peninga fara í hring og hefur það verið margoft rætt, t.d. í sambandi við frumvarp mitt um gegnsæ hlutafélög. Í þessu frumvarpi er eitt og annað til bóta. Ég sakna þess í 1. gr. að ekki sé talið upp í lögunum það sem á að koma fram í reglugerð, að reglurnar séu settar í lög en valdið ekki framselt til hæstv. ráðherra. Mér finnst svona víðtæk reglugerðarheimild ekki vera til bóta og ég mun leggja til í hv. nefnd, sem ég sit í, að það verði skoðað að setja reglurnar inn í lögin en ekki að fela ráðherra að setja reglugerð sem hann getur haft eins og honum dettur í hug, sem er alltaf dálítið varasamt. Þetta frumvarp er ágætt eins og ég segi. Það er verið að taka þarna á innra eftirliti og innri endurskoðun. Kannski kemur það að einhverju leyti í veg fyrir annað hrun og tap vegna hlutabréfa. En hlutabréfamarkaðurinn hefur hækkað mjög mikið undanfarið og sumir telja að það sé bólumyndun vegna þess að við búum við gjaldeyrishöft, að of margar krónur séu að keppa um of fáa fjárfestingarkosti. Það kann ekki góðri lukku að stýra, frú forseti.

Virðulegi forseti. Mér finnst ástæða til að fjalla aðeins um hugmyndir mínar um hvernig verði að breyta lífeyrissjóðakerfinu hér á landi í ljósi þess að bókfært tap lífeyrissjóðanna er komið upp í 520 milljarða. Samkvæmt skýrslu nefndar sem gerði úttekt á lífeyrissjóðunum þá töpuðu þeir 480 milljörðum á hruninu og síðan kom frétt nýlega í fjölmiðlum um að tap lífeyrissjóðanna af stöðutöku með krónunni næmi um 40 milljörðum. Lífeyrissjóðirnir þurfa að mæta þessu tapi og þeir hafa þar af leiðandi verið mjög tregir til að fallast á kröfu skuldsettra heimila um að afnema verðtrygginguna og leiðrétta verðtryggðar skuldir sem hafa hækkað um 420 milljarða frá hruni. Vörnin sem verðtryggingin veitir sjóðunum gegn óvæntum verðbólguskotum, eins og átti sér stað hér eftir hrun, hefur reyndar ekki dugað til að tryggja þeim 3,5% raunávöxtun frá 2007. Til að mæta tapinu af hruninu og of lágri raunávöxtun, sem hefur ekki verið nema um 2,5% samkvæmt ársskýrslu Fjármálaeftirlitsins en þar er að finna ýmsar upplýsingar um fjármálamarkaðinn, hafa lífeyrissjóðirnir þurft að skerða réttindi frá hruni um 130 milljarða á hinum almenna vinnumarkaði. Enn vantar 120 milljarða í sjóðina til að þeir geti staðið við réttindaloforð sín. Lífeyrissjóðir opinberra starfsmanna töpuðu líka á fjárfestingum sínum í hruninu. Tap þeirra er reyndar inni í þessum 520 milljörðum. Lífeyrissjóðir opinberra starfsmanna eru auk þess að sligast undan réttindum sem margir sjóðfélagar fengu í kaupum fyrir mun lægri laun en greidd voru á hinum almenna vinnumarkaði. Þar af leiðandi er mikil tregða hjá lífeyrisþegum lífeyrissjóða opinberra starfsmanna að samþykkja lækkun lífeyris. Að óbreyttu stefna lífeyrissjóðirnir okkar í þrot vegna þess að eignir sjóðanna munu ekki duga til að greiða lífeyri sem sjóðfélögunum hefur verið lofað, jafnvel þó að lífeyrissjóðirnir á hinum almenna vinnumarkaði hafi þegar lækkað lífeyrisgreiðslur í samræmi við hluta af tapinu. Fjármálaeftirlitið hefur lagt til hækkun iðgjalda, frekari skerðingu réttinda og hækkun lífeyrisaldurs sem er reyndar sá hæsti í allri Evrópu. Fjármálaeftirlitið er því að þrýsta á að við hækkum iðgjöldin og að lífeyrissjóðirnir skerði enn frekar réttindi og að við á Alþingi hækkum lífeyrisaldurinn. Aðilar vinnumarkaðarins hafa nú þegar samþykkt að hækka iðgjöld úr 12% í 15,5% á hinum almenna vinnumarkaði og Fjármálaeftirlitið vill að iðgjaldið verði hækkað meira, eða upp í 20%, hjá opinberum starfsmönnum. Það verði þá 15,5% fyrir fólk á hinum almenna vinnumarkaði en fólk sem starfar hjá opinberum aðilum greiði 20% iðgjald. Í raun er verið að leggja til að við herðum kapphlaupið við að safna í lífeyrissjóði með því að greiða hærra iðgjald í lengri tíma og sættum okkur við lakari réttindi. Þessi tillaga Fjármálaeftirlitsins ætti að fá marga til að velta fyrir sér hvort ekki sé rétt að staldra við og íhuga hvort við séum á réttri braut. Fjármálakreppan afhjúpaði veikleika lífeyrissjóðakerfisins, eða þess sem við köllum sjóðsmyndunarkerfi, en kerfið byggir á þeirri forsendu að ávöxtun á fjármálamarkaði sé alltaf meiri en hagvöxtur og að sjóðirnir geri ekki mistök í fjárfestingum. Þeir gera ekki mistök ef þeir hafa fullkomnar upplýsingar um alla fjárfestingarmöguleika en krosseignarhald margra fyrirtækja á Íslandi fyrir hrun varð meðal annars til þess að lífeyrissjóðirnir gátu ekki metið raunhæft fjárfestingarvalkosti sína. Því verður ekki breytt nema við krefjumst þess með lögum að öll fyrirtæki upplýsi um raunverulega eigendur. Markaðir á Íslandi og ekki bara á Íslandi heldur erlendis líka búa ekki yfir fullkomnum upplýsingum þannig að sjóðir eins og lífeyrissjóðir, sem eru langtímafjárfestar og ávaxta lífeyri fólks, munu alltaf gera mistök í fjárfestingum sínum og tapa á einhverjum þeirra. Fjármálakreppan sem við búum við í dag hefur leitt til mikillar eignaverðslækkunar og margir álíta að sú eignaverðslækkun sé bara byrjunin á því sem við munum sjá þegar lífeyrissjóðirnir, sérstaklega okkar sem eru mun stærri en stærð hagkerfisins, þurfa að selja eignir til að fjármagna útgreiðslu á lífeyri því að þá muni eignaverð á Íslandi aftur lækka verulega og jafnvel hrynja þegar stórir árgangar fara af vinnumarkaði og hefja töku lífeyris. Ef eignaverð lækkar við sölu eigna lífeyrissjóðanna munu fjármagnstekjur skattgreiðenda líka lækka þannig að skattgreiðendur eru í raun og veru að taka á sig skell vegna þess að við erum með sjóðsmyndunarkerfi, ekki í gegnum hærri skatta eins og þegar við erum með gegnumstreymiskerfi heldur í gegnum lægri fjármagnstekjur. Við erum ekki að verja skattgreiðendur gegn öldrunarvandamálinu með því að byggja upp öflugt sjóðsmyndunarkerfi. Þegar stórir árgangar fara á lífeyri og við búum við stórt gegnumstreymiskerfi þá þarf, eins og ég hef áður getið, að hækka skatta til að mæta fjölgun lífeyrisþega. Með öðrum orðum, öldrunarvandamálið verður ekki leyst með sjóðsmyndunarkerfi því að vandi þess er að fjármagnstekjur í hagkerfinu lækka almennt hjá mörgum skattgreiðendum en skattgreiðslurnar þurfa ekki endilega að hækka eins og gerist í gegnumstreymiskerfinu. Þetta er í raun og veru þversögn sem hefur ekki verið rædd mikið heldur hafa margir hagfræðingar búið til goðsögn um mikla yfirburði lífeyrissjóðakerfisins, eða sjóðsmyndunarkerfisins, samanborið við gegnumstreymiskerfið til að takast á við fjölgun lífeyrisþega. Sjóðsmyndunarkerfið hefur aftur á móti ekki mikla yfirburði þegar kemur að því að takast á við öldrunarvandamálið hvað varðar að verja vinnandi fólk gegn tekjutapi af völdum öldrunarvandamálsins. Við vitum nú að lífeyrissjóðir geta rýrnað og tapast eins og við sáum í hruninu. Auk þess hefur legið ljóst fyrir að lífeyrissjóðakerfið tryggir hvorki jöfnuð né lífeyri sem dugar til framfærslu fyrir hvern og einn þar sem réttindi fara eftir launum viðkomandi yfir starfsævina. Ef viðkomandi hefur verið á lágum launum alla starfsævina, sem á í mörgum tilfellum við um konur, þá verður lífeyririnn lágur og dugar ekki endilega til framfærslu. Uppbygging lífeyrissjóðakerfisins leggur jafnframt afar þungar byrðar á kynslóðirnar sem byggja upp lífeyrissjóðina. Þessar kynslóðir þurfa að greiða skatta til að fjármagna lífeyri eldri kynslóða, sem eiga ekki rétt á lífeyri, og safna fyrir eigin sparnaði. Viðvarandi halli á lífeyrissjóðakerfinu þýðir auk þess að vinnandi kynslóðir gefa eftir réttindi sín til að fjármagna lífeyri þeirra sem hafa hafið töku lífeyris. Það er einmitt að gerast núna. Það er ekki búið að leiðrétta upphæð lífeyris í dag í samræmi við tap lífeyrissjóðanna þannig að lífeyrissjóðir, bæði lífeyrissjóðakerfi opinberra starfsmanna og starfsmanna á hinum almenna vinnumarkaði, taka í raun lífeyri sem vinnandi kynslóðir eru nú að safna fyrir sig og greiða út sem lífeyri til kynslóða sem hafa þegar hafið töku lífeyris. Á Íslandi hafa málin þróast þannig að við höfum búið við óvenjuhraða uppbyggingu lífeyrissjóðakerfisins, eða sjóðsmyndunarkerfisins, ekki síst í gegnum verðtrygginguna, en verðtryggingin er einmitt að sliga skuldsett heimili í dag, sem eru þá þeir vinnandi einstaklingar sem sjá á eftir lífeyri sínum, sem átti að vera fyrir þá þegar þeir færu á lífeyri, til kynslóða sem eru hættar á vinnumarkaði og hafa hafið töku lífeyris. Eftir bankahrun hafa lífeyrissjóðirnir verið háðir viðvarandi hallarekstri hins opinbera til að geta fjárfest viðbótarlífeyri sem greiddur er inn á hverju ári til sjóðanna. Talið er að það séu um 120 milljarðar sem lífeyrissjóðirnir fá í auknar iðgjaldagreiðslur á hverju ári. Frá hruni og fram til dagsins í dag hafa sjóðirnir ekki haft mörg fjárfestingartækifæri til að setja þessa 120 milljarða í. Þeir hafa því fyrst og fremst verið að kaupa ríkisskuldabréf. Nú eru um 50% af eignum sjóðanna í verðbréfum sem ríki og sveitarfélög hafa gefið út. Það má því segja að helmingur af eignum lífeyrissjóðanna sé í einni körfu, þ.e. hjá hinu opinbera. Krafa lífeyrissjóðanna um að fá undanþágu frá gjaldeyrishöftunum til að fjárfesta erlendis mun aukast og hefur aukist í takt við minnkandi halla ríkissjóðs. Fram til þessa hafa lífeyrissjóðir gleypt megnið af sparnaði landsmanna. Það má eiginlega segja að ástæða þess að sparnaður landsmanna í formi innlána er lítill sem enginn séu þessar iðgjaldagreiðslur í lífeyrissjóðina, þ.e. í stað þess að spara með því að leggja fyrir þá greiðir vinnandi fólk hér á landi í lífeyrissjóði. Atvinnulífið hefur því haft mjög takmarkaðan aðgang að lánsfé til að fjármagna áhættusamar fjárfestingar eins og nýsköpunarstarfsemi og uppbyggingu nýrra atvinnutækifæra. Í raun og veru er atvinnulífið háð lífeyrissjóðum, langtímafjárfestum, um fjármagn til fjárfestinga en langtímafjárfestar eins og lífeyrissjóðir hafa ekki áhuga á nýsköpunarstarfsemi sem er oft afar áhættusöm. Þeir eiga ekki að fjárfesta í áhættusamri fjárfestingu heldur. Það má segja að lífeyrissjóðirnir hafi búið til skort á fjármagni til áhættufjárfestingar í landinu. Það skýrir meðal annars hvers vegna svona mikill þrýstingur er á lífeyrissjóðina að fara í áhættusamar fjárfestingar. Það kerfi sem við ættum að hafa og hefur reynst best er blandað kerfi, kerfi þar sem er meira jafnvægi milli sjóðsmyndunarkerfis og gegnumstreymiskerfis.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lilju Mósesdóttur fyrir ágæta ræðu. Hún kom víða við og fór meira að segja að bera saman gegnumstreymiskerfið og söfnunarkerfið og kosti og galla hvors tveggja, en þau eru í sjálfu sér ekkert mjög frábrugðin hvort öðru ef þau eru starfandi í einu landi, þ.e. ef menn flytja ekki ávöxtunina til annarra ríkja til að standa undir afborgunum til baka þegar að því kemur. En ég er ekki sáttur við það sem hv. þingmaður sagði um áhrif lífeyrissjóðanna á vexti í framtíðinni og öldrunarvandamálið. Öldrunarvandamálið felst í því að það er sífellt fleira sprækt fólk hætt að vinna, fólk sem gæti alveg unnið. Auðvitað eigum við að hækka ellilífeyrisaldurinn fyrir þá sem vilja vinna þegar fólk er orðið svo miklu langlífara og er miklu sprækara fram eftir aldri en áður var. Fólk er miklu sprækara um sjötugt núna en það var áður um sextugt af einhverjum ástæðum; betra heilsufar og annað slíkt. Það sem ég vil segja er að fyrst þegar lífeyrissjóðirnir byrja að starfa þá sullast inn peningar og iðgjöld, það eru fáir á lífeyri og þetta er eins konar skyldusparnaður þjóðarinnar og er skyldusparnaður. Síðan þegar lífeyrissjóðirnir hafa náð hámarki, sem verður væntanlega í kringum 2020–2030, fara þeir að greiða út jafnmikið í lífeyri og þeir taka inn í iðgjöldum. Þá hætta þeir að dæla peningum inn í atvinnulífið og til einstaklinga og fyrirtækja og fara jafnvel að taka peninga til baka. Þá verður skortur á lánsfé af því að innlendur sparnaður er mjög lítill. Þá hækka vextir. Vextir hækka þegar skortur verður á peningum vegna þess að lífeyrissjóðirnir soga peninga út úr atvinnulífinu í stað þess að dæla þeim inn í atvinnulífið eins og þeir hafa gert frá stofnun.

Virðulegi forseti. Við erum misvel í stakk búin líkamlega til þess að eldast og ég er ekki sammála hv. þingmanni um það að við eigum að hækka ellilífeyrisaldurinn eða aldursmörkin til töku lífeyris heldur eigum við fyrst og fremst að tryggja að fólk geti, kjósi það sjálft, haldið áfram að vinna. Við eigum ekki að byggja kerfið á því að hér vinni allir fram í rauðan dauðann, þetta á fyrst og fremst að vera val. Varðandi það hvað gerist þegar lífeyrissjóðirnir fara að greiða út meiri lífeyri en sem nemur iðgjaldagreiðslum er kannski réttara að tala um að arðsemi fjárfestinga dragist saman vegna þess að eignaverð lækkar verulega. Eignaverðið lækkar vegna þess að lífeyrissjóðirnir eru að selja miklar eignir. Þetta eru áhrif sem mjög fáir hagfræðingar hafa metið og það væri mjög áhugavert að skoða hvort rétt sé að gera ráð fyrir því, eins og hv. þingmaður, að ekki verði til neinn nýr sparnaður eins og til dæmis sparnaður hjá þeim sem eru byrjaðir að taka lífeyri. Reyndar er það þannig að í flestum tilfellum getur fólk farið að spara þegar það hættir vinnu vegna þess að það hefur ekki þann kostnað sem aðrir hafa af því að vera í vinnu.

Frú forseti. Það er beint samhengi á milli raunvaxta og eignaverðs. Ef ákveðin eign gefur af sér ákveðna arðsemi sem er fyrir fram ákveðin og vextir hækka þá lækkar verð á eigninni vegna þess að það myndast aðrir kostir sem menn geta fjárfest í. Það er einmitt það sem hv. þingmaður sagði, eignaverð lækkar, ekki bara vegna þess að lífeyrissjóðirnir selja heldur vegna þess að vextir, raunvextir munu hækka. Nú er það þannig að fólk lifir að meðaltali í um 13–14 ár eftir að það hefur töku lífeyris og starfsævin er ekki nema 30 ár þannig að segja má að helmingurinn af starfsævinni sé á ellilífeyristímanum. Þess vegna verður ellilífeyrir alltaf töluvert lægri en laun og það er hæpið að reikna með sparnaðargetu fólks þegar það er komið á eftirlaun, mjög hæpið. Þess vegna held ég að menn eigi að skoða miklu betur þau aldursmörk sem voru ákveðin af Bismarck 1891, þessi 67 ár. Það var þá meðalaldur hermanna en nú hefur meðalaldur hækkað verulega. Menn ættu því að skoða vel að hækka þessi viðmið, þennan meðalaldur, sérstaklega fyrir þá sem eru vinnufærir og sprækir og vilja vinna. Vinnan er nefnilega miklu meira en bara brauðstrit. Vinnan er líka hlutverk og félagslegt atriði þannig að ég tel að það sé engum manni greiði gerður að gera hann að lífeyrisþega nema hann endilega vilji það og það eru ekkert voðalega margir sem vilja það. Þannig að ég hugsa að viðbrögð okkar við öldrunarvandamálinu svokallaða þegar frískt fólk er komið á lífeyri ættu að vera fólgin í því að hækka lífeyrismörkin.

Virðulegi forseti. Vandamálið við fjármálamarkaðinn er að hann er fákeppnismarkaður þannig að eftirspurn og framboð stýra ekki vöxtum á sama hátt og þegar fullkomin samkeppni ríkir. Við sáum til dæmis eftir hrun að hér var lítil sem engin eftirspurn eftir lánsfé en samt settum við Evrópumet í vaxtastigi. Það var ekki síst vegna þess að það var eitthvert annað markmið sem stýrði vöxtunum en að tryggja jafnvægi eftirspurnar og framboðs. Þess vegna segi ég að það er mjög mikilvægt að skoða og búa til módel yfir það hvað gerist nákvæmlega þegar lífeyrissjóðir, sem eru 140% af stærð hagkerfisins, fara að selja eignir sínar og það verður ekki lengur eftirspurn eftir verðbréfum og skuldabréfum sambærileg við þá sem við höfum séð á undanförnum árum. 
             Ég veit að þessi tenging milli eignaverðs og vaxta á við þegar um er að ræða fullkomna markaði, en fullkominn markaður á ekki við um fjármálamarkað, það er vandamálið.

Frú forseti. Með þeirri tillögu sem ég mæli hér fyrir er leitað heimildar Alþingis til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 200/2012 um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn um umhverfismál, og fella inn í þann góða samning reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 66/2010, um umhverfismerki ESB. Í þeirri reglugerð er kveðið á um stofnun og notkun á valfrjálsu kerfi umhverfismerkja innan Evrópusambandsins og þar er jafnframt lýst þeim kröfum sem þarf að uppfylla svo menn og stofnanir geti notað umhverfismerki sambandsins. Innleiðing þessarar merku reglugerðar kallar hins vegar á setningu löggjafar hér á landi um umhverfismerkjakerfið og notkun þess á Íslandi. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hefur þess vegna þegar lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Í staðfestingu þess frumvarps fælist innleiðing á ákvæðum reglugerðarinnar. Frú forseti. Þetta frumvarp er að finna á þingmáli sem ber númerið 287. Ég veit að það gleður alla þingmenn sem á mig hlýða að ekki er gert ráð fyrir því að verulegur fjárhagslegur eða stjórnsýslulegur kostnaður hljótist af því að innleiða reglugerðina hér á landi enda er kveðið á um það í henni að umsýslukostnaður verði innheimtur í tengslum við afgreiðslu umsóknar um heimildir til þess að nota þetta góða merki. Þessi umrædda ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, eins og ég hef þegar rakið, kallar á lagabreytingar hér á landi. Þess vegna var hún á sínum tíma tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Þess vegna er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í þessari ákvörðun felst þannig að aflétta megi þeim stjórnskipulega fyrirvara. Frú forseti. Ég legg til að þegar þingmenn hafa rætt þetta mál til hlítar verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á þeim ákvæðum laganna sem fjalla um svokallaðar öryggisráðstafanir, en með því er átt við úrræði vegna þeirra sem framið hafa afbrot en ekki er unnt að beita refsingu einhverra hluta vegna, sem og þeirra sem fylgjast þar með eftir að afplánun lýkur. Kveðið er á um þessar ráðstafanir í 62. og 67. gr. almennra hegningarlaga. Með frumvarpinu eru ákvæði gildandi laga færð í nútímalegra horf og þau aðlöguð að þeim úrræðum sem unnt er að grípa til í dag. Þá er samspil einstakra úrræða og skilyrði fyrir beitingu þeirra skilgreint betur þannig að skýrt sé við hvaða aðstæður heimilt sé að beita úrræðum á borð við þvingaða vistun á stofnun og hvenær beita megi vægari úrræðum, svo sem rafrænu eftirliti, lyfjameðferð eða áfengis- og vímuefnameðferð. Þá er kveðið skýrara á um hvernig ábyrgð stjórnvalda og fullnustu dóma um öryggisráðstafanir er háttað. Í 62. gr. almennra hegningarlaga er kveðið á um öryggisráðstafanir sem felast annars vegar í vistun á viðeigandi hæli þar sem viðkomandi hlýtur meðferð við hæfi og hins vegar öðrum vægari úrræðum svo sem tryggingu, bann við dvöl á ákveðnum stöðum eða sviptingu lögræðis. Þessi úrræði 62. gr. eiga við um þá sem eru sýknaðir vegna sakhæfisskorts samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga eða ef niðurstaða dómstóls er sú að refsing sé árangurslaus samkvæmt 16. gr. laganna. Skilyrði fyrir því að þessum úrræðum sé beitt er að nauðsynlegt sé, vegna réttaröryggis, að gera ráðstafanir til að varna því að háski verði af viðkomandi einstaklingi. Samkvæmt 15. gr. laganna eru þeir einstaklingar taldir ósakhæfir sem sökum geðveiki, andlegs vanþroska eða hrörnunar, rænuskerðingar eða annars samsvarandi ástands voru alls ófærir um að stjórna gjörðum sínum á þeim tíma sem þeir frömdu hinn refsiverða verknað. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga skal ekki refsa manni fyrir afbrot hafi hann verið andlega miður sín, svo sem vegna vanþroska, hrörnunar, kynferðislegs misþroska eða annarrar truflunar, en þetta ástand er ekki á eins háu stigi og getur í 15. gr., nema ætla megi eftir atvikum og leitað hefur verið læknisumsagnar að refsing geti borið árangur. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að orðalag 62. gr. verði fært til nútímalegra horfs sem og þau úrræði sem unnt er að grípa til svo varna megi frekari afbrotum viðkomandi. Er þar meðal annars lagt til að unnt verði að beita rafrænu eftirliti og lyfjameðferð sem og vistun á geðdeild eða viðeigandi heimili eða stofnun. Þá er lagt til að heimild til lögræðissviptingar verði afnumin enda hefur hún almennt ekki verið notuð við úrlausn mála á grundvelli 62. gr. Heimild til lögræðissviptingar er hins vegar að finna í lögræðislögum. Í 3. mgr. 2. gr. frumvarpsins er að finna nýmæli þar sem kveðið er á um þau atriði sem dómara ber að líta til við mat á því hvort dæma skuli mann til að sæta öryggisráðstöfunum og við val á þeim. Er þar tekið fram að einkum skuli líta til eðlis brots og sjúkdómsástands brotamanns og að vistun á geðdeild eða viðeigandi heimili eða stofnun verði að jafnaði ekki beitt nema ætla megi að lífi, heilsu eða frelsi annarra þyki hætta búin og nauðsynlegt þyki að fyrirbyggja þá hættu. Þá er í 3. gr. frumvarpsins lagt til að lögfestar verði reglur um tímalengd öryggisráðstafana. Hingað til hafa öryggisráðstafanir sem ákveðnar hafa verið með dómi verið ótímabundnar án tillits til eðlis hins refsiverða verknaðar. Í ákvæðinu er lagt til að ákvörðun um hvort öryggisráðstafanir séu tímabundnar eða ótímabundnar ráðist bæði af eðli hins refsiverða verknaðar og eðli þeirra ráðstafana sem viðkomandi er gert að sæta. Gert er ráð fyrir að vistun á geðdeild, viðeigandi heimili eða stofnun skuli vera ótímabundin þegar viðkomandi hefur gerst sekur um alvarleg brot eins og manndráp, rán, frelsissviptingu, nauðgun eða alvarlegt kynferðisbrot, en þau brot sem um ræðir eru tæmandi talin í 1. mgr. 3. gr. frumvarpsins. Hafi einstaklingur gerst sekur um önnur brot en þar eru talin upp eða ákveðið sé að beita öðrum ráðstöfunum en vistun er gert ráð fyrir að ráðstafanir séu tímabundnar. Skal hámarkstími almennt ekki vera lengri en fimm ár en þó er gert ráð fyrir að dómstóll geti í sérstökum tilvikum framlengt þennan tíma um tvö ár. Í 66. gr. almennra hegningarlaga er fjallað um ráðstafanir gagnvart þeim sem heitist við annan mann eða hótar honum bana, brennu eða öðrum óförum. Skilyrði fyrir beitingu úrræða samkvæmt ákvæðinu er að refsingu verði ekki við komið, t.d. vegna þess að hótunin sé í sjálfu sér ekki refsiverð eða refsing veiti ekki næga tryggingu. Er gert ráð fyrir að ákæruvaldið geti, ef það þykir nauðsynlegt vegna réttaröryggis, krafist dómsúrskurðar um hvort gera skuli ráðstafanir til varnar því að hótunin sé framkvæmd, þar á meðal hvort setja skuli heitingarmann í gæslu. Í 67. gr. almennra hegningarlaga er að finna ákvæði um öryggisráðstafanir gagnvart vanaafbrotamönnum. Ákvæðið á við um sakhæfa einstaklinga sem dæmdir hafa verið í fangelsi. Skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins er að viðkomandi hafi verið dæmdur í fangelsi og mjög sennilegt megi telja af því hvernig glæp hans var háttað og andlegu ástandi hans er varið, að hann muni drýgja afbrot af vana eða í atvinnuskyni og sé því hættulegur umhverfi sínu. Við slíkar aðstæður má ákveða í dómi eða síðar í sérstöku máli að beita skuli öryggisráðstöfunum að refsingu lokinni. Í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að í stað þessara tveggja ákvæða komi ný grein þar sem kveðið er á um öryggisráðstafanir eftir að sakborningur hefur afplánað dóm með fangelsisvist. Með þessari breytingu er orðalag gildandi 67. gr. fært til nútímalegra horfs þannig að það geti orðið raunhæft og virkt úrræði, og ákvæði 66. gr. í raun fellt niður enda er mælt fyrir um úrræði við þeim atvikum sem þar eru tilgreind í ákvæðum laga um meðferð sakamála, meðal annars í heimildum til að beita gæsluvarðhaldi. Með 5. gr. frumvarpsins er lagt til að sé maður dæmdur í fangelsi fyrir manndráp, stórfellda líkamsárás, nauðgun eða annað gróft ofbeldis- eða kynferðisbrot og dómur telur verulegar líkur á því í ljósi sakaferils og andlegs ástands dómþola við lok afplánunar, svo og af undanfarandi breytni hans, að hann muni drýgja ofbeldis- eða kynferðisafbrot þegar afplánun lýkur og sé því hættulegur umhverfi sínu megi dómari ákveða í sérstöku máli, sem höfðað er að tilhlutan ákæruvaldsins eigi síðar en þremur mánuðum fyrir lok afplánunar, að beitt skuli öryggisráðstöfunum að lokinni afplánun. Þannig verður ákæruvaldið eigi síðar en þremur mánuðum fyrir lok afplánunar að leggja mat á hvort höfða skuli sérstakt mál þar sem krafist verði að öryggisráðstöfunum verði beitt að afplánun lokinni. Dómari metur þá í framhaldinu hvort skilyrðum ákvæðisins sé fullnægt og þá hvort beita skuli vistun á geðdeild, viðeigandi heimili eða stofnun eða vægari ráðstöfunum á borð við eftirlit, þar á meðal rafrænt eftirlit, ákvörðun varðandi dvalarstað og vinnu, meðferð vegna áfengis- og/eða vímuefnanotkunar eða geðmeðferð. Þessi heimild 5. gr. frumvarpsins, eins og gildandi 67. gr. almennra hegningarlaga, felur í sér frávik frá þeirri grundvallarreglu að maður skuli frjáls ferða sinna eftir að hafa lokið afplánun fangelsisdóms. Á hinn bóginn byggjast þessi ákvæði á því að hagsmunir samfélagsins áskilji að í lögum séu til staðar fullnægjandi heimildir til að bregðast við þeirri hættu sem stafar frá manni sem verulegar líkur eru á að muni fremja alvarleg brot þegar að lokinni afplánun. Ljóst er að sú byrði hvílir á ákæruvaldinu að sýna dómara fram á að skilyrði til öryggisráðstafana séu fyrir hendi. Heimildin á fyrst og fremst við í alvarlegum tilvikum og ekki er sjálfgefið að ástæða sé til að beita öryggisráðstöfunum í formi vistunar á geðdeild eða stofnun. Nægjanlegt kann að vera að beita vægari ráðstöfunum á borð við eftirlit, þar á meðal rafrænt eftirlit, ákvörðun um dvalarstað og læknisfræðilega meðferð. Sem dæmi má nefna að þegar maður hefur verið dæmdur fyrir kynferðisbrot gegn börnum og verulegar líkur eru taldar á því að hann muni fremja slík brot að nýju að lokinni afplánun kæmi til greina að mæla fyrir um rafrænt eftirlit þannig að unnt sé að fylgjast með ferðum hans og honum yrði bannað að koma nálægt stöðum þar sem börn halda til. Þá er í frumvarpinu kveðið á um skyldur og hlutverk Fangelsismálastofnunar og velferðarráðuneytisins. Er ekki gert ráð fyrir neinni breytingu á þeim valdmörkum sem nú gilda en rétt þykir að kveða á um ábyrgð þessara aðila í lögum. Þá er í 6. gr. frumvarpsins kveðið á um skyldu til að skipa þeim sem dæmdir eru til að sæta vistun á geðdeild, viðeigandi heimili eða stofnun, tilsjónarmann sem fylgist með ástandi viðkomandi og að vistun vari ekki lengur en nauðsynlegt er og ráðherra veitt heimild til að setja í reglugerð nánari ákvæði um tilsjónarmann. Um slíkan tilsjónarmann er nú kveðið á um í 62. gr. laganna. Þá er lagt til í 7. gr. frumvarpsins að ákæruvaldið gæti þess að öryggisráðstafanirnar vari ekki lengur en nauðsyn krefur. Sambærilegt ákvæði er ekki í gildandi lögum. Þá er í sömu grein kveðið á um hverjir geti farið fram á að ráðstöfunum sé breytt eða þær felldar niður. Er hér um rýmri reglur að ræða heldur en í gildandi lögum. Ákvæði þessa kafla almennra hegningarlaga hafa að ýmsu leyti staðið óbreytt í rúmlega 70 ár. Endurskoðun á ákvæðunum er því löngu tímabær, ekki síst með tilliti til sjónarmiða um mannréttindavernd ósakhæfra manna. Þá er einnig nauðsynlegt að kveða skýrt á um heimildir til beitingar öryggisráðstafana gagnvart þeim sem sakhæfir eru og afplánað hafa dóma sína en eru hættulegir umhverfi sínu. Ég hef hér gert grein fyrir helstu ákvæðum frumvarpsins. Legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að fá að tipla á nokkrum atriðum varðandi þetta mál sem ég tel vera frekar merkilegt. Þetta eru ekki mjög margar greinar, þetta eru níu greinar, fjalla um ansi flókið mál. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra fjallar það um það hvernig beita eigi svokölluðum öryggisráðstöfunum í almennum hegningarlögum. Eins og ég skil það, og fram kom í máli hæstv. ráðherra, er verið að reyna að færa þetta til nútímahorfs og réttarfarsnefnd samdi greinarnar sem eru í frumvarpinu. Við sem fáum þetta til okkar í allsherjar- og menntamálanefnd þurfum auðvitað að fara vel yfir það, en ég skil það alla vega svo að að einhverju leyti sé verið að skipta þessum öryggisráðstöfunum í tvennt. Þær hafa reyndar verið í þeim farvegi en verið er að setja tímabundna fresti á öryggisráðstöfunum. Í 3. gr. kemur fram að þegar þeir sem fremja afbrot og lenda í því að vera vistaðir á geðdeild eða á viðeigandi heimili eða stofnun, samkvæmt 2. mgr. 62. gr., skal sú ráðstöfun vera ótímabundin við ákveðin skilyrði, þ.e. endalaus, þegar viðkomandi hefur gerst sekur um manndráp, rán, frelsissviptingu, alvarlega líkamsárás, brennu, nauðgun eða annað alvarlegt kynferðisbrot eða fyrir tilraun eða hlutdeild til þessara brota. Það hljómar mjög illa að vera dæmdur í ótímabundna vistun en það er ekki alveg þannig. Þegar ég lít nánar á þessi ákvæði skil ég það þannig - ofarlega í 7. gr. segir: „Nú er vistun ótímabundin og leitar ákæruvaldið þá úrskurðar dómstóls eigi síðar en fimm árum eftir uppkvaðningu dóms um hvort vistunin teljist lengur nauðsynleg eða hvort beita skuli vægari ráðstöfunum í stað vistunar. Slíkt skal þó ekki gert hafi úrskurðar verið krafist innan síðustu tveggja ára. Síðan skal leita úrskurðar dómstóls að minnsta kosti á tveggja ára fresti.“ Þá fer í gang einhvers konar ferli þannig að á tveggja ára fresti skoða menn hvort ástæða sé til að halda viðkomandi áfram í þessu úrræði, af því að hlutirnir geta skánað þannig að hægt væri að sleppa viðkomandi eða breyta ráðstöfununum í rafrænt eftirlit eða að viðkomandi verði að halda sig á ákveðnum svæðum eða í einhvers konar léttari úrræði. Ég skil það því svo að í þessum alvarlegustu tilvikum, þó að menn séu dæmdir í ótímabundna vistun, sé það alltaf tekið upp eftir fimm ár að minnsta kosti og síðan á tveggja ára fresti eftir það. Ég skil það líka þannig að við annað skilyrði geti hámarksrefsing eða hámarksúrræði varað mest í sjö ár. Neðarlega í 3. gr. segir: „Þegar ákveðið er að vista mann sem framið hefur önnur brot en greinir í 1. mgr.“ - Ég ætla að skjóta því inn hér að önnur brot en hin brotin, þessi alvarlegu, þ.e. manndráp, rán, frelsissvipting, alvarleg líkamsárás, brenna, nauðgun eða annað alvarlegt kynferðisbrot eða tilraun eða hlutdeild til þessara brota; sem sagt við önnur og þá væntanlega vægari brot en þau sem ég taldi upp núna: „skal hámarkstími ráðstafana ekki vera lengri en fimm ár.“ Þá eru það sem sagt fimm ár mest. Svo segir: „Að kröfu ákæruvalds getur dómstóll í sérstökum tilvikum framlengt þennan tíma um tvö ár.“ Sem sagt fimm ár plús tvö ár, mest sjö ár. Það er ekkert sagt að það megi gera þetta aftur og aftur. Ég skil það því svo að samkvæmt 3. gr. séu það þessi þyngstu mál eða þessi alvarlegustu brot, þar sem menn eru dæmdir og þeir geta verið ósakhæfir, þar sem hægt er að halda þeim mjög lengi inni ef þörf er á, bæði vegna þeirra sjálfra, þeir séu sjálfum sér hættulegir, eða vegna umhverfis síns, það þurfi að halda þeim lengi inni. En við þessi aðeins vægari brot, þó mjög alvarleg, sé hámarkstími sjö ár og eftir það fari þeir út úr úrræðinu. Mér finnst þetta góð nálgun. Ég sé að hér er verið að velja svokallaða danska leið og mér skilst af greinargerðinni að Norðmenn hafi þetta aðeins öðruvísi. Þar eru þetta úrræði sem vara í lengri tíma, hámarkstími skal almennt ekki vera lengri en 15 ár og aldrei lengri en 21 ár o.s.frv. þannig að mér finnst þetta athyglisvert. Ég held að talsverð vinna felist í þessu máli og er að reyna að skoða það með sérfræðingum til að skilja það til fullnustu. Ég sé að hér er líka verið að taka á kynferðisafbrotum gegn börnum og barnagirnd á háu stigi, hvernig taka eigi á því, það er að einhverju leyti kveikjan að því að farið var í að semja þetta frumvarp, þetta er að einhverju leyti svar við því. Mér finnst líka mjög merkilegt að lesa greinargerðina með þessu máli, í fylgiskjali 1 á bls. 17 er svokölluð dómaframkvæmd um beitingu 62.–67. gr. almennra hegningarlaga sem gilda í dag. Þetta eru mjög margir dómar, frá bls. 17–33, þar eru dæmi um dóma í flóknum málum af þessu tagi, þ.e. hvenær eru skilyrði til að dæma mann ósakhæfan og hvenær ekki. Hvenær hefur viðkomandi brotið svo alvarlega af sér að taka þarf hann úr umferð með því að láta hann sæta svokölluðum öryggisráðstöfunum og dæma hann til vistunar á því sem áður hét hæli en heitir nú samkvæmt þessu frumvarpi geðdeild, heimili, það eru notuð önnur nýtískulegri orð. Það er þyngra en tárum taki að lesa þetta og ég ætla ekki gera það hérna, ég ætla ekki að taka dæmi. Ég hafði hugsað mér að taka dæmi, eitt um karlmann sem braut af sér og annað um konu sem braut af sér en ég ætla ekki að gera það. En maður sér bara, þegar maður les þetta, hvað þetta geta orðið ótrúlega þung mál og hvað frelsissvipting er, eins og allir vita, alvarleg. Ég vil benda á varðandi þetta mál í heild, af því að ég ætla ekki að tala lengi, að á bls. 14 kemur kjarninn í þessu máli svolítið fram. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Það er ljóst að heimild 5. gr. frumvarpsins, eins og gildandi 67. gr. hegningarlaga, felur í sér frávik frá þeirri grundvallarreglu að maður skuli frjáls ferða sinna eftir að hafa lokið afplánun fangelsisdóms. Á hinn bóginn byggjast þessi ákvæði á því að hagsmunir samfélagsins áskilji að í lögum séu til staðar fullnægjandi heimildir til að bregðast með raunhæfum og virkum hætti við þeirri hættu sem stafar frá manni sem verulegar líkur eru á að muni fremja alvarleg brot þegar að lokinni afplánun í ljósi fyrirliggjandi upplýsinga um sakaferil hans og andlegt ástand við lok afplánunar.“ Hér er bæði verið að viðhalda og skýra betur en gert er í núgildandi lögum við hvaða skilyrði hægt er að halda einstaklingi áfram inni, t.d. í fangelsi, eftir að dómi er fullnægt, eftir að refsing er úttekin. Allir venjulegir aðilar hugsa þessa hugsun kannski ekki alveg til enda. Þú bara færð dóm í x ár, þú framdir lögbrot, refsivert athæfi, þú ert dæmdur í x ár. Svo líður þessi tími og tíminn er útrunninn en þá er samt hægt að halda þér áfram inni af því að það er best fyrir alla, samfélagið og viðkomandi, það er sem sagt mat dóms. Þetta þarf auðvitað allt að vera stutt gríðarlegum gögnum og ég ætla ekkert að fara yfir það, það þarf sálfræðilegt mat, alls kyns vottorð o.s.frv., þannig að mér finnst þetta mjög athyglisvert mál. Ég hafði líka hugsað mér að spyrja hæstv. ráðherra, og ég get svo sem gert það en á kannski ekkert endilega von á því að hann sé með slík mál í huga varðandi þessa umræðu, en þetta mál vakti mig til umhugsunar um hvenær hægt er að dæma fólk í meðferð, áfengis- og fíkniefnameðferð o.s.frv. Lítillega er fjallað um það í þessu máli en ég hef svolitlar áhyggjur af börnum og unglingum, sérstaklega eftir að hafa kynnt mér starfsemi Stuðla. Ég fór og heimsótti Stuðla, annaðhvort í fyrra eða hittiðfyrra, og í þeirri heimsókn heyrði ég á starfsfólki Stuðla, sem er nú allt framúrskarandi duglegt og að vinna mikla og góða vinnu, hálfgert ákall eftir því að það yrði gert auðveldara frá því sem nú er að dæma ungmenni í meðferð, áfengis- og fíkniefnameðferð. Slíku væri mjög sjaldan beitt í dag og ég held bara eiginlega ekki, og það þyrfti að skoða það mál sérstaklega. Ef ráðherra hefur eitthvað um það að segja væri ágætt að heyra það hér. Ég ætla ekki að gera neina kröfu um að ráðherrann fari hér aftur í pontu heldur lýsi því yfir að við fyrstu yfirferð held ég að þetta mál horfi til framfara, við erum að velja danska leið - og lýsi mig alla af vilja gerða til að skoða þetta mál með jákvæðum hætti. Ég geri mér grein fyrir því að þetta eru erfið mál, leiðinleg, hafa áhrif á marga og hve mikilvægt er að þau séu í góðu lagi.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og hversu vel hv. þingmaður fór yfir málið. Hann tók vel í meginefni frumvarpsins. Það er rétt sem fram kom hjá hv. þingmanni að það eru ýmis efni þarna sem eðlilegt er að séu gaumgæfð í nefnd, en þingmaðurinn vakti máls á þeim grundvallarstefjum sem er að finna í frumvarpinu. Þarna er tekið á því hvernig og á hvaða forsendum hægt sé að dæma ósakhæfa einstaklinga til meðferðar og einstaklinga sem eru sakhæfir en óttast er að fremji brot eftir að afplánun dóms lýkur. Það er alveg rétt, og ég tek undir með hv. þingmanni, að slíkt er mjög íþyngjandi. Þess vegna þarf tvennt að vera til staðar, í fyrsta lagi að slíkt sé alltaf gert á forsendum dóms og í öðru lagi þurfa lögin og reglurnar að vera skýr. Hv. þingmaður vék að tímasetningum hvað það snertir því að það er alveg rétt að það má ekki henda að einstaklingur sé dæmdur til stofnanavistar eða til eftirlits og síðan sé hann gleymdur. Í lögunum er skýrt kveðið á um tímaramma í þessum efnum, hvenær lög kveða á um að málið skuli tekið til endurmats. Allt er það því satt og rétt. Hér var vísað til áfengismeðferðar og vímuefnameðferðar, það er að finna í í 2. gr. þessara laga, en það er eðlilegt að nefndin sem fær málið til umfjöllunar gaumgæfi öll þau atriði. Ég vil í grófum dráttum taka undir þær megináherslur sem fram komu í máli hv. þingmanns. Það er mjög mikilvægt að Alþingi afgreiði málið nú á næstu vikum áður en þingi lýkur. Ég hygg að um það sé þverpólitísk sátt.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að ráðherra geti heimilað sveitarfélögum, að beiðni þeirra, að íbúakosning samkvæmt X. kafla sveitarstjórnarlaga fari eingöngu fram með rafrænum hætti og að kjörskrá vegna íbúakosninga verði rafræn. Verði frumvarpið að lögum munu sveitarstjórnir hafa um það val hvort íbúakosningar á grundvelli laganna fari fram á hefðbundinn hátt eða eingöngu með rafrænum hætti. Markmið frumvarpsins er tvíþætt, þ.e. annars vegar að efla rafrænt lýðræði og hins vegar að auka lýðræðisþátttöku íbúa. Með frumvarpinu er m.a. komið til móts við tillögu nefndar um eflingu sveitarstjórnarstigsins um aukna möguleika á rafrænni framkvæmd í íbúakosningum og stuðning við þróun rafræns lýðræðis í sveitarfélögum, en með aukinni tækni hefur krafan um rafrænar kosningar orðið sífellt háværari í samfélaginu. Með þeim væri hægt að ná fram sparnaði og hagræðingu bæði fyrir hið opinbera sem og kjósendur, og erum við þar að tala um hagræðinguna og kjósendur sem skattgreiðendur. Í X. kafla sveitarstjórnarlaga, sem ber heitið Samráð við íbúa, eru settar eru fram leiðbeinandi reglur um samráð en sveitarstjórnum eftirlátið að meta hvaða leiðir þær vilja fara til þess að virkja þátttöku íbúanna varðandi samráð. Verði frumvarpið að lögum er sveitarstjórnum skapað svigrúm til þess að meta hvaða leið þeir telja besta til að virkja samráð sitt við íbúa, þ.e. hvort þær vilja halda sig við þá hefðbundnu framkvæmd sem kveðið er á um í X. kafla sveitarstjórnarlaga eða nýta sér heimild frumvarpsins til að íbúakosningar fari eingöngu fram með rafrænum hætti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að ráðuneytið skuli í reglugerð mæla nánar fyrir um undirbúning, framkvæmd og fyrirkomulag rafrænna kosninga og gerð rafrænnar kjörskrár. Gert er ráð fyrir að í slíkri reglugerð sé m.a. fjallað um öryggi við framkvæmd sem tryggir leynd kosninga, gerð kosningakerfa, dulkóðun og framkvæmd öryggisúttektar. Jafnframt er gert ráð fyrir að í reglugerðinni sé mælt fyrir um hlutverk Þjóðskrár Íslands í innleiðingunni, þar á meðal um gerð og umsjón vefsvæðis, auðkenningu, uppflettingu í þjóðskrá og talningu. Þá er sveitarstjórn heimilt að beita ákvæðum reglugerðarinnar við framkvæmd rafrænna íbúakannana eftir því sem við á. Um tímabundið þróunarverkefni er að ræða sem ætlað er að ná yfir rúmlega fimm ára tímabil, þ.e. frá 1. janúar 2013 til 31. maí 2018. Sveitarstjórnarkosningar fara fram vorið 2014 og mun verkefnið því taka til að minnsta kosti eins heils kjörtímabils. Ráðgert er að á þeim tíma verði byggð upp þekking opinberra aðila á rafrænu lýðræði í sveitarfélögum sem unnt er að nýta til frekari þróunar rafræns samráðs og lýðræðis bæði við stjórnun og ákvarðanatöku í sveitarfélögum sem og á landsvísu. Þá mun verkefnið jafnframt efla traust almennings á rafrænu lýðræði og vera skref í þá átt að greiða fyrir innleiðingu þess hér á landi. Gert er ráð fyrir að lögin taki gildi 1. janúar 2013 en ljóst er að rafrænar íbúakosningar munu ekki geta hafist fyrr en reglugerð þar að lútandi hefur verið samin og fundin lausn á tæknilegum framkvæmdaatriðum. Þá gerir frumvarpið ráð fyrir að ráðherra skipi þegar ráðgjafarnefnd sem muni vinna að innleiðingu og undirbúningi verkefnisins og leita eftir sveitarfélögum til að taka þátt í því þróunarverkefni á sviði rafræns lýðræðis í sveitarfélögum sem í frumvarpinu felst. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til umhverfis- og samgöngunefndar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og fagna því að málið sé lagt fram. Ég held að þetta sé afar mikilvæg tilraun og byrjun á því að nota rafrænt lýðræði og rafrænar kosningar í meira mæli en er nú þegar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort í þessu skrefi sé fyrst og fremst hugsað um rafræna kosningu á kjörstað eða hvort hugsað sé um rafræna kosningu með þeim hætti að menn gætu t.d. með rafrænum skilríkjum greitt atkvæði á öðrum stöðum en kjörstað, til að mynda við sínar eigin tölvur eða á einhverjum tilteknum öðrum opinberum stöðum sem væntanlega þá yrði ákveðið í reglugerð eða öðrum umbúnaði um málið.

Hæstv. forseti. Markmiðið er að kosning geti farið fram með þeim hætti sem hv. þingmaður nefnir, að menn geti kosið við tölvur sínar. Hins vegar er þetta þróunarverkefni og við erum að leggja drög að undirbúningi að reglugerð um framkvæmd þessarar kosningar. Hér er sem sagt um tilraunaverkefni að ræða sem við eigum eftir að þróa.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna því að hér er komið fram frumvarp varðandi rafrænar kosningar og rafrænar kjörskrár. Þetta er mál sem lengi hefur verið í umræðu og á döfinni og óhætt er að segja að ákveðið hik hefur verið á stjórnvöldum að fara fram með þetta mál. Ótti við að kerfið og skipulagið sem slík kosning byggi á sé ekki og hafi ekki verið á nægjanlega traustum fótum til þess að fara fram með jafnáhrifamikla breytingu og felur í sér að fara úr því hefðbundna formi sem við höfum haft í kjörskrám yfir í rafræn kjör. Það er hins vegar mjög eðlilegt að þetta verkefni sé unnið í nánu og góðu samstarfi við sveitarfélögin vegna þess að þau hafa víða verið að þróa mál í þessar áttir. Við höfum reynslu af því að menn hafa nýtt rafrænar kosningar og rafrænar kjörskrár þar sem íbúakosningar hafa farið fram. Við höfum líka reynslu af því að einstakir stjórnmálaflokkar, til að mynda Samfylkingin, hafa nýtt sér þetta fyrirkomulag mjög, bæði í prófkjörum og í formannskosningu sem nú stendur yfir hjá flokknum. Reynslan er auðvitað til staðar. Hún hefur í flestum og öllum tilvikum sýnt að þetta hefur gengið vel fyrir sig. Ég minnist þess að stærsta kosning í þessa veru, með þátttöku upp á yfir 90% íbúa, átti sér stað árið 2007 í Hafnarfirði þegar íbúar þar fengu að kjósa um skipulagsmál varðandi fyrirhugaða mögulega stækkun álversins í Straumsvík. Það er alveg ljóst að kostirnir sem felast í því að hafa rafræna kosningu og rafræna kjörskrá eru mjög margir. Það er ekki bara hagræðing og sparnaður, heldur er einfaldari aðkoma og leið fyrir íbúa til þess að kjósa. Það er alveg klárt mál að ef þessi mál fá að þróast í góðri sátt til næstu framtíðar mun það frekar ýta undir heldur en hitt að sveitarfélög nýti sér tækifæri til að fara fram með íbúakosningar um ýmis þau álitamál sem koma upp út af skipulagi, umhverfi og öðrum stærri framkvæmdamálum heima í héraði. Ekki þarf að setja fyrir sig kostnað eða fyrirhöfn eða aðra slíka þætti sem hafa jafnvel talið kjark úr mönnum í því að fara fram með þessa hluti. Annað atriði finnst mér líka skipta máli í þessu. Á þeim tíma sem hér er horft til sem tilraunatíma, 2013–2018, þ.e. inn á nýtt kjörtímabil sveitarstjórna, er innanríkisráðuneytið og hæstv. ráðherra innanríkismála að kynna fyrir þinginu áhugaverðar og athyglisverðar tillögur sem lúta að persónukjöri. Við fáum vonandi tækifæri til þess að hafa umræðu um það hér í þinginu og umfjöllun í þingnefndum. Þar er verið að stíga mjög stór og áhugaverð skref sem í mínum huga haldast mjög í hendur við þetta fyrirkomulag. Það er grundvöllur og forsendur fyrir því að útfæra það með þessu rafræna formi. Í þeim tillögum sem ég vil gera að umtalsefni er auðvitað gengið út frá því að kjörseðlar og kosningafyrirkomulag sé með allt öðrum hætti en við þekkjum í dag. Tækifæri til að merkja við lista sem menn kjósa og jafnvel aðra lista líka, kjósa fulltrúa af sínum lista og öðrum listum persónukjöri. Í þeirri venjubundnu framkvæmd sem við þekkjum í kosningum og talningu væri um mjög flókið, viðamikið og tímafrekt verkefni að ræða, að ætla að vinna það allt í höndum. Með því að vera með samhliða tengingu á því að fara fram með rafræna kjörskrár og kosningar og þær útfærslur og hugmyndir sem eru núna uppi á borðum um persónukjör, sem við fáum vonandi að ræða nánar á næstunni, mun það auðvelda mjög og ýta frekar undir það heldur en hitt að menn séu tilbúnir að fara fram með þær áhugaverðu leiðir sem ég tel að sé orðið löngu tímabært að við þróum. Það er fagnaðarefni að ráðuneytið sé tilbúið og hafi unnið góða heimavinnu í þessum efnum, bæði hvað snýr að þessum rafræna þætti og þeim persónukjörsútfærslum sem hafa verið lagðar fram sem þingskjöl í dag. Ég vil ítreka enn og aftur að það er fagnaðarefni að þessar tillögur og þessi frumvörp eru komin hér fram og að við fáum tækifæri til þess að fara yfir þetta. Ég vænti þess að menn fái umræðu, umsagnir og samstöðu um þetta mál þannig að hægt verði að afgreiða það annaðhvort núna á vorþingi eða ekki seinna en í byrjun komandi hausts, þannig að menn hafi þann tíma og svigrúm sem þarf til að hrinda þessum málum í framkvæmd.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði raunar að koma í andsvar við hæstv. innanríkisráðherra en ég er svolítill grænjaxl í þessum skeytasendingum þannig að mér mistókst eitthvað. Ég beini orðum til hv. þm. Lúðvíks Geirssonar í staðinn. Rafrænar kosningar eru ekki einungis framtíðin, þær eru nútíminn. Við sjáum að í þessari viku á sér stað stór rafræn kosning um formannskjör í Samfylkingunni. Það er mjög mikilvægt að þróa og greiða fyrir farvegi þessara mála. Við munum með þessum hætti stórauka aðkomu og áhuga íbúa á þátttöku í sínu samfélagi og ekki síst gerum við ýmsum hópum, öldruðum og hreyfihömluðum, býsna mikið auðveldara að tjá sig og skipta sér af málefnum. Við þurfum ekki að hafa áhyggjur af þessu hérna á Íslandi. 95% Íslendinga hafa aðgang að neti og geta greitt atkvæði gegnum símana sína. Sem sveitarstjórnarmaður fagna ég þessu. Hins vegar velti ég fyrir mér hvort við stígum nógu stórt skref. Ég þekki nú illa mitt heimafólk ef það verður fljótt að hringja í innanríkisráðherra og sækja um heimild til þess að fá leyfi til að breyta um vinnuaðferðir. Hefðum við ekki bara átt að ýta mönnum út í þetta óbeðnum? Ég spyr fyrrverandi bæjarstjórann að því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég get alveg tekið undir með honum í þeim vangaveltum hvort við séum að stíga nógu stór skref. Hvort menn eigi að sætta sig við að þetta sé sett fram sem tilraunaverkefni eða hvort menn hefðu ekki bara átt að setja þetta fram með fullum þunga og stíga skrefið alla leið. Ég hefði gjarnan viljað sjá það þannig, en ég held að meira máli skipti að við fáum tækifæri til að láta á það reyna í alvöru til þess að reynslan sýni okkur og þeim sem hafa haft efasemdir í málinu að það er ekkert að óttast, miðað við að rík fyrirstaða hefur verið í þessum málum fram til þessa. Það hjálpar mjög til að þau sveitarfélög mörg hver sem hafa verið framsækin í þessum efnum vítt og breitt um landið hafa viljað fara fram með þetta verkefni. Þau hafa gert það sem þau hafa haft tækifæri til inni á heimaslóðum og viljað útfæra málið í almennum kosningum líka, vegna þess að drjúgur kostnaðarþáttur og útgjöld eru fyrir sveitarfélög að standa fyrir kosningum samhliða því að það er verið að sækja á með auknar kröfur um þátttöku íbúa í ákvarðanatöku og ýmsum hlutum. Það er auðvitað allt af hinu jákvæða, að sá vilji að setja málið í þennan farveg endurspeglist og komi fram af hálfu hins opinbera, ráðuneytisins og stjórnvalda. Það að menn séu tilbúnir að fara samstiga inn í þetta verkefni þó skrefið sé ekki nema eitt og til ákveðins tíma leiðir til þess að ég er sannfærður um að niðurstaðan verður sú að menn munu halda þessu verkefni áfram.

Hæstv. forseti. Já, ég er auðvitað sammála að betra er að stíga lítil skref en engin. Ég ætla ekki að virka neitt ósanngjarn í því og fagna þessu auðvitað, en ég þekki það bara af sjálfum mér að það er ótrúlega margt sem hefur orðið mér til auðnu sem ég hefði aldrei gert ef mér hefði ekki verið ýtt út í það. Ég jafnvel hræddur um að lítil og dreifð sveitarfélög, þar sem þetta er ekki hvað síst hagsmunamál út frá aðgengi kjósenda að kjörborði, komi kannski hugsanlega til að veigra sér við að stíga þetta skref. Þá er það bara að hvetja þau til þess. En ég fagna þessu auðvitað.

Frú forseti. Því ég sit nú í ríkisstjórn með hæstv. innanríkisráðherra get ég vitnað um það að mér gefast oft tækifæri til þess að dást að framtaki hans. Ég kem hingað til þess að hrósa honum fyrir þetta þingmál sem hér liggur fyrir og hefur almennt hlotið góðan hljómgrunn meðal þeirra hv. þingmanna sem hafa tekið þátt í umræðunni. Ég tel mikið framfaraspor sé stigið þarna. Ég tek að vísu undir með hv. þingmönnum sem hér hafa talað í þá veru að það hefði ekki verið síðra ef mönnum hefði verið hrundið út í djúpu laugina og þetta hefði verið gert að lögum. Hugsanlega með valkvæðum ákvæðum fyrir sveitarfélög, en að allir ættu kost á þessu. Ég vil rifja upp að hér fyrr á árum var Samfylkingin í fararbroddi þeirra sem vildu taka upp íbúalýðræði. Ég ásamt hv. þáverandi þingmanni Margréti Frímannsdóttur lögðum fram frumvörp og þingsályktunartillögur um íbúalýðræði, íbúakosningar og íbúaþing, sem eru aðferðir sem síðan hafa verið nýttar töluvert vel af mörgum og í vaxandi mæli. Ég var sömuleiðis einn af þeim sem flutti hér ár eftir ár þingsályktunartillögur um milliliðalaust lýðræði sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson hafði frumkvæði að. Þá var akkúrat verið að benda á þá möguleika sem framþróun í fjarskiptum opnaði til þess að hægt væri að taka upp þróaðra og virkara lýðræði með því að kjósa um mál sem væru í umræðu eða umdeild. Ekki bara á grundvelli sveitarfélaga, heldur líka til þess að útkljá erfið deilumál í samfélaginu. Þess vegna segi ég að hæstv. ráðherra er með sínu ágæta framtaki í reynd að vinna upp sleifarlag síðari ára. Við töluðum um þetta árum saman, lögðum fram tillögur um fjárveitingar til að fara í þróun á búnaði til þess að geta tekið upp rafrænt lýðræði. Sömuleiðis voru menn með tillögur og hugmyndir um að fara í ýmiss konar tilraunir á því sviði. Þess vegna ber að fagna þessu. Það má rifja það upp að kerfi af þessu tagi hefur verið við lýði í sumum stórum héruðum í löndum Evrópu eins og Bretlandi og sums staðar í Frakklandi. Ég held að Þjóðverjar séu líka að fikra sig í áttina að þessari tækni. Hvarvetna hefur það gengið mjög vel. Reynslan af þessu er mjög góð. Ég er þeirrar skoðunar að við séum núna að fara inn í skeið þar sem líklegt er að þjóðin muni fá tækifæri til þess að útkljá erfiðar deilur með þjóðaratkvæðagreiðslu í mun ríkari mæli en áður. Við erum að fara inn í mikla umræðu í þinginu um stjórnarskrá. Sýnist nú sitt hverjum um þá ágætu skrá, en þó virðist vera meðal þeirra atriða sem allir eru sammála um að gera eigi þjóðinni kleift að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu með bærilegri hætti heldur en verið hefur og sömuleiðis að láta til hennar kasta koma margvísleg erfið úrlausnarefni. Því auðveldara sem hægt er að koma því við með nýrri tækni, því mun tíðara og kostnaðarminna er líklegt að slíkar þjóðaratkvæðagreiðslur verði. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að þau orð sem hæstv. ráðherra ritaði í þingmálið og talaði í framsögu sinni áðan séu í tíma töluð. Ég tel að þetta sé kall tímans og hann sé í reynd boðberi nýrra vinnubragða. Ég tel að þetta frumvarp ryðji brautina að því sem koma skal, sem er rafrænt lýðræði þar sem þjóðin á þess kost að taka þátt í að útkljá margvísleg deiluefni sem velkjast hér á fjörum okkar alþingismanna án þess að við höfum getað leyst úr þeim. Ég nefni sem dæmi að ekkert er að því að taka fyrir mál sem hafa verið heiftarlegar deilur um áratugum saman eins og t.d. stjórnkerfi fiskveiða. Það er hægt að útkljá þau með þessum hætti. Það getur vel verið að menn séu hræddir við að þjóðarviljinn komi fram og við að svo auðvelt sé að ná honum fram, en ég held að það sé lýðræðislegt og ég held að það sé þarft. Frú forseti, þegar menn eru að ræða þetta finnst mér líka rétt að geta þeirra sem ruddu þessa braut. Ég tel að enginn maður hafi opnað augu samfélagsins fyrir þessu eins og einn af fyrrverandi kollegum mínum úr ritstjórastétt, Styrmir Gunnarsson þáverandi ritstjóri Morgunblaðsins, sem lét árið 1987 að ég held gefa út sérstakt aukablað um möguleika milliliðalauss lýðræðis. Þar sá hann fyrir, fyrstur af þeim sem tóku til máls um það hér af einhverjum krafti innan lands, þá möguleika sem felast akkúrat í fjarskiptabyltingunni. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta framtak hans og tek undir með þeim sem hér hafa tekið þátt í umræðunni. Hugsanlega hefði hann mátt stíga stærra skref, en ég get auðvitað kennt sjálfum mér um að hafa ekki hrundið honum til þess þegar við ræddum þetta í ríkisstjórninni.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framlag hans til umræðunnar og hans jákvæðu viðbrögð. Ég er sammála honum um að við erum að svara hér kalli tímans. Það er tímabært að þetta komi fram. Ég vil einnig þakka hv. þingmönnum Ólafi Þór Gunnarssyni, Lúðvík Geirssyni og Loga Má Einarssyni fyrir framlag þeirra til þessarar umræðu og jákvæð viðbrögð. Ég legg áherslu á að við munum að vinna þetta í mjög nánu samstarfi við sveitarfélögin og Samband íslenskra sveitarfélaga, enda er málið sprottið upp úr þeim sameiginlega jarðvegi. Það var ein af þeim tillögum sem fram komu í sameiginlegri nefnd Sambands íslenskra sveitarfélaga og ráðuneytisins undir formennsku Þorleifs Gunnlaugssonar. Þar var þetta ein áherslan sem þessir aðilar lögðu til sameiginlega og sameiginlega erum við að leggja úr vör með þetta. Við hefðum aldrei hreyft okkur án þess að það væri gert í mjög nánu samráði við sveitarfélögin og samtök sveitarfélaganna. Ég er sammála þeim áherslum sem hér komu fram að þetta er það fyrirkomulag sem mun ryðja sér til rúms mjög hratt á komandi árum. Það var vísað í kosningar innan stjórnmálaflokka. Hér erum við að taka á íbúakosningum. Síðan munum við færa okkur upp á skaftið, þá verða sveitarstjórnarkosningar og síðan verða kosningar á landsvísu. Það er gott að framkvæma þetta sem tilraunaverkefni þannig að við lærum á kerfið, þær ögranir sem þar eru og líka þær hættur sem eru í þessu fólgnar. Ég er hjartanlega sammála því sem fram hefur komið hjá öllum sem hafa tekið til máls í umræðunni. Þetta mun verða til hagræðis og hagsbóta fyrir kjósendur, fyrir samfélagið, fyrir skattgreiðendur og fyrir lýðræðið.

Virðulegi forseti. Við höldum áfram umræðu um frumvarp til laga um rannsókn samgönguslysa sem var frestað fyrir helgi. Meginmarkmið frumvarpsins er að minnsta kosti tvíþætt, annars vegar að sameina lagabálkinn utan um þessar rannsóknir á flugslysum, sjóslysum og bílslysum og hins vegar að steypa rannsóknarnefndunum, sem eru þrjár í dag, í eina. Þetta mál hefur komið hér fram að minnsta kosti í þrígang áður á fyrri löggjafarþingum þessa kjörtímabils. Alla tíð hefur þau dagað uppi og þau ekki verið kláruð. Mín skoðun er sú að það sé betra. Markmið þessara laga er að fækka slysum og auka öryggi í samgöngum með því að efla og bæta slysarannsóknir. Ekki getum við deilt um að þetta eru göfug markmið og fín. Auðvitað eru allir sammála um að það væri eðlilegt að ná þessum markmiðum en ég hef hins vegar miklar efasemdir um að það náist með því að setja nefndirnar þrjár undir eina. Það hræðist ég. Ekki er þetta gert af sparnaði vegna þess að útgjöld ríkissjóðs munu aukast þó að fyrirkomulagið sé þannig í dag að nefndirnar eru þrjár og í þeim samtals 13 nefndarmenn. Síðan er gert ráð fyrir því að eftir sameiningu verði ein sjö manna nefnd en þá er reyndar gert ráð fyrir því að formaður nefndarinnar fari í um 30% starfshlutfall sem skýrir að meginhluta kostnaðinn og þar fyrir utan er gert ráð fyrir tíðari fundum hjá þessari sjö manna nefnd en hjá hinum þremur. Augljóslega er ekki verið að spara peninga með þessu og þá spyr maður hvers vegna fara eigi í þessa vegferð. Markmið laganna er skýrt. Þegar maður fer svo yfir nefndarálit meiri hlutans sem leggur til að fara þessa vegferð hér verð ég að segja að þar koma fram klárlega miklar efasemdir. Ég leyfi mér að leggja það þannig út. Það kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að umsagnaraðilar hafi gert ýmsar athugasemdir við málið á fyrri stigum. Það er meira að segja kveðið svo fast að orði, sem er rétt, að hjá fulltrúum núverandi rannsóknarnefnda hafi það sjónarmið verið áberandi að sameining nefndanna kynni að koma niður á faglegum þáttum rannsóknanna. Þá gefur augaleið að verði það niðurstaðan, sem ég óttast, við það að samþykkja þessi lög næst ekki fram fyrsta markmið laganna sem er í 1. gr. frumvarpsins um að fækka slysum og auka öryggi í samgöngum. Ef menn taka þessa ábendingu hér alvarlega, sem ég hef gert í gegnum tíðina, mun markmið frumvarpsins ekki ná fram að ganga. Í nefndaráliti meiri hlutans eru tíndar til athugasemdir fagnefndanna þriggja sem á að sameina í eina og þá koma fram þessar efasemdir sem vitnað var í en síðan kemur merkilegur texti sem ég ætla að vitna í, með leyfi forseta: „Á fundum nefndarinnar og í gögnum sem lögð voru fyrir hana komu fram gagnstæð sjónarmið af hálfu innanríkisráðuneytisins.“ Ekki er það ætlun mín að gera lítið úr því fólki sem skilar þessum upplýsingum til nefndarinnar af hálfu innanríkisráðuneytisins, það má ekki skilja orð mín þannig, en ég hefði talið að það ætti að hlusta meira á fagleg sjónarmið og þær athugasemdir sem koma frá fagnefndunum sjálfum. Ég teldi það mun skynsamlegra. Svo kemur líka fram í áliti meiri hlutans: „Ráðuneytið telur verulegar líkur á því að með sameiningu núverandi rannsóknarnefnda í eina rannsóknarnefnd verði unnt að koma þekkingu og starfskröftum sem þegar eru fyrir hendi í eina sterka og öfluga sameinaða nefnd.“ Þá staldra ég við tvennt, annars vegar að ráðuneytið telur „verulegar líkur“ á að það muni ganga eftir sem það ætlar sér og maður hlýtur að spyrja: Er það réttlætanlegt? Á að fara í tilraunastarfsemi? Það má auðvitað skilja textann þannig. Það eru taldar verulegar líkur á því að ná fram því sem ætlunin er að mati innanríkisráðuneytisins og ráðherrans en þeir sem fjalla um málin og bera ábyrgð á þeim í dag hafa miklar efasemdir um að það muni ganga fram. Þá getur maður ekki annað en spurt: Er það virkilega þannig að það eigi að gera tilraunir með því að steypa þessu saman? Er þetta einhvers konar tilraunastarfsemi? Ekki ætti það að vera, og það er auðvitað ekki þannig, að sameining rannsóknarslysanefnda geti verið pólitískt deilumál. Það er algjörlega útilokað mál. Þetta er spurning um það hvernig menn leggja við hlustir og taka mark á ábendingum. Það er líka sagt í nefndaráliti meiri hlutans, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn minnir á það eftirlitshlutverk sem Alþingi og nefndir þess fara með gagnvart framkvæmdarvaldinu og áskilur sér fullan rétt til þess að grípa inn í ef þörf krefur.“ Hvað segir þetta okkur? Ég skil það þannig að það séu ákveðnar efasemdir hjá meiri hlutanum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd um að þessi markmið og þessi vegferð sem hér er farin gangi eftir. Ég geri mér fulla grein fyrir því að nefndir þingsins gegna eftirlitshlutverki gagnvart framkvæmdarvaldinu en að sjá svona setningu í áliti meiri hlutans segir manni ekkert annað en að nefndin hefur ákveðnar efasemdir. Síðan kemur fram í nefndarálitinu að það sé mat meiri hlutans að rétt sé að láta reyna á þá samþættingu sem boðuð er í frumvarpinu. Það undirstrikar enn frekar það sem ég er að benda hér á, að hv. þingmenn í umhverfis- og samgöngunefnd hafi þessar efasemdir. Og skal engan undra. Ef maður fer yfir umsagnir þeirra sem þeim hafa skilað við meðferð þessa máls er rosalega sláandi að lesa til dæmis umsögn frá rannsóknarnefnd sjóslysa. Hvert skyldi vera niðurlag þeirrar umsagnar? Nú vil ég fá að vitna, með leyfi forseta, orðrétt í hana: „RNS vill vekja athygli á því að við umfjöllun frumvarpsins þegar það hefur áður verið lagt fram hefur í engu verið tekið tillit til athugasemda RNS og því verður að telja ólíklegt að það þjóni tilgangi að eyða miklum tíma í að senda athugasemdir við frumvarpið. Því álykta má sem svo að athugasemdum sé enginn gaumur gefinn.“ Þetta ætti að vera þörf áminning fyrir Alþingi. Þeir aðilar sem ég vitna í frá rannsóknarnefnd sjóslysa eru að lýsa meðferð málsins. Ekki er um það deilt að þeir aðilar sem stýra rannsóknarnefnd sjóslysa og sitja þar, bæði starfsmenn nefndarinnar og þeir sem sitja í henni, hafa náð mjög miklum árangri í rannsóknum á sjóslysum og ekki síst, sem er gríðarlega mikilvægt, hafa þeir aðilar sem að þessu standa náð trúnaði við þá sem lenda í óhöppum. Það er gríðarlega mikilvægt að ná þessu sambandi milli þeirra aðila sem lenda í þessum slysum og þeirra nefnda sem rannsaka þau til þess að geta brugðist við og eins að ná fram þeim markmiðum frumvarpsins að rannsóknirnar á slysunum verði betri og þar af leiðandi væri hægt að bregðast við þeim með þeim hætti að það mundi fækka slysum. Þetta hlýtur að vera mikið umhugsunarefni. Það kom fram í umræðunni fyrir helgi í andsvörum milli þess sem hér stendur og hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar - hann er formaður nefndarinnar og kemur þannig að þessu máli núna með því að fá það í fangið og þarf að fylgja því áfram - að nefndin muni fara yfir þetta milli 2. og 3. umr., þ.e. málið fer aftur inn til nefndar. Fleiri umsagnir bárust. Hér er önnur sem nokkuð margir aðilar standa að og þar eru gerðar athugasemdir og bent á það sem þarf að vera. Ég fer betur yfir umsagnaraðilana á eftir en ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að vitna orðrétt í umsögnina: „Í stuttu máli þá er það mat samtakanna að: 1. Það sé ekki verið að auka skýrleika og skilvirkni þeirra laga sem í gildi eru. 2. Með þessu frumvarpi sé dregið úr sjálfstæði rannsóknarnefndanna sem hefur verið styrkt með núgildandi lögum. 3. Hvergi er sýnt fram á að hver samlegðaráhrifin yrðu við slysarannsóknir í einstökum greinum. Slysarannsóknir krefjast mikillar sérþekkingar og reynslu, samanber þá staðreynd að það gilda ekki sömu alþjóðlegu reglur um rannsókn slysa og að sérstök sjónarmið gilda um hverja tegund starfsemi eðli málsins samkvæmt. 4. Engin rök er að finna í frumvarpinu sem sýna fram á að rannsóknum sé ábótavant eða hafi verið það. 5. Sátt ríkir um núgildandi fyrirkomulag slysarannsókna, en með frumvarpinu er umhverfið sett í óþarfa óvissu. 6. Engin gögn voru lögð fram við undirbúning frumvarpsins til að rökstyðja þá hagræðingu sem ná á samkvæmt frumvarpinu. Upplýsa ber um það kostnaðarmat sem ráðuneytið hefur gert. Samtökin hafa óskað eftir samráði við stjórnvöld varðandi undirbúning þessa máls, en því miður hefur ráðuneytið ekki kallað eftir samvinnu við samtökin, sem væri hinn eðlilegi gangur málsins, enda í allra þágu að slysarannsóknum sé sinnt af fagmennsku fyrir alla hlutaðeigandi. Við leggjum því til að frumvarpið nái ekki fram að ganga.“ Hverjir skyldu hafa þessar athugasemdir sem ég var að lesa upp og leggja til að frumvarpið nái ekki fram að ganga, kalla eftir rökum um þá punkta sem þeir taka hér saman og sýnt verði fram á með haldbærum gögnum að gangi eftir? Þetta eru Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, Landssamband íslenskra útvegsmanna, Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins, Samtök verslunar og þjónustu, Sjómannasamband Íslands, Slysavarnafélagið Landsbjörg og Félag vélstjóra og málmtæknimanna. Því hlýtur að vera eðlileg krafa að það verði farið yfir þetta mál með þeim hætti að markmið frumvarpsins nái fram að ganga, það verði sýnt fram á þau með efnislegum rökum. Nú eru þessir aðilar sem ég fór yfir og skila sameiginlegu áliti búnir að fara yfir þetta mál á fyrri stigum. Þegar við fórum yfir málið í hv. samgöngunefnd fannst mér málflutningur þessara aðila í rökræðunni í hv. nefnd þannig að það væri auðvitað skylda þingsins að taka mark á honum. Þó að það hafi orðið breyting á þessu frumvarpi frá því að það var lagt fyrst fram fyndist mér að það ætti að taka mun meira mark á athugasemdunum. Það er rosalega dapurlegt að þegar umsagnir koma til að mynda frá rannsóknarnefnd sjóslysa og þessum aðilum öllum sem ég taldi hér upp sjái menn í fyrsta lagi ekki tilganginn í því að setja inn athugasemdir og ábendingar af því að það er ekki tekið mark á þeim og telji í öðru lagi mikilvægt að málið nái ekki fram að ganga. Eru þetta ekki akkúrat þeir aðilar sem snúa til dæmis að rannsóknum á sjóslysum? Við erum með sjálfa nefndina, sjómennina, útvegsmennina og slysavarnafélagið. Hvað þarf til viðbótar? Ég veit að enginn ætlar þessum aðilum annað en að vilja efla og bæta rannsóknir á sjóslysum. Þetta er sýn þeirra á málið. Nei, bæði ráðuneytið leggur fram málið, jú, vissulega lítillega breytt að mínu mati svo ég sé ekki ósanngjarn í gagnrýni minni en eigi að síður velur meiri hluti nefndarinnar að taka við efnislega afgreiðslu málsins meira tillit til eða mark á, hvaða orð sem við notum um það, á sýn ráðuneytisins en þeirra sem ég leyfi mér að kalla fagaðila. Hún setur þá sýn til hliðar þó að hún varði aðeins leiðina og segi: Það er mikilvægt að fylgjast með og grípa þá inn í. Þetta er mál af þeim toga að ekki er hægt að bjóða upp á neina tilraunastarfsemi. Svo ég fari aðeins yfir það hvernig þetta er sett upp er þetta að sumu leyti áhugamennska hjá að minnsta kosti einstaka nefndarmönnum. Þeir menn sem sitja til dæmis í rannsóknarnefnd sjóslysa hafa sérþekkingu á ákveðnu sviði og þetta er eins konar áhugamál. Það er ekki eins og menn fari inn í þetta til að fá fyrir setuna miklar greiðslur, eins og til að mynda í stjórnum ýmissa monthúsa, t.d. Hörpu. Nei, þetta er áhugamennska. Hjá þeim sem þarna sitja er markmiðið það eitt að reyna að bæta rannsóknir, bæta ástandið þannig að hægt verði að bregðast við og árangurinn verði sá að fækka slysum. Það trúnaðarsamband sem hefur áunnist á milli þessara aðila er gríðarlega mikilvægt. En, nei, það skal tekið meira mark á því sem kemur úr innanríkisráðuneytinu, með fullri virðingu fyrir því fólki. Ég er ekki að tala það niður, ég ætla því ekki að reyna að gera annað en það sem hér stendur. Ég tel hins vegar mikilvægara að hlusta á fagfólkið. Síðan er líka sá þáttur sem snýr að rannsóknarnefnd flugslysa og það er búið að taka tillit til hluta af því sem þar kemur fram. Hér er ítarleg umsögn frá þeirri nefnd líka en það er margt annað efnislegt sem ég hvet hv. nefnd til að fara yfir því að það eru ekki miklar breytingar. Í breytingartillögum meiri hlutans er fallist á eina breytingu sem er orðalagsbreyting, að í stað orðsins „sakamálum“ komi „dómsmálum“. Það er eina breytingin sem hv. samgöngunefnd gerir þrátt fyrir allar þær athugasemdir sem hér liggja fyrir. Það eru mjög ítarlegar ábendingar sem ég næ ekki að fara yfir í þessari ræðu minni og snúa að því sem rannsóknarnefnd flugslysa gerir. Þær eru að mínu viti sumar þess virði að fara mjög vandlega yfir og taka til efnislegrar umræðu milli 2. og 3. umr. Í sumum þeirra breytinga sem þessi ágæta nefnd hefur gert á fyrri stigum málsins hefur verið brugðist við athugasemdum. Virðulegi forseti. Þess vegna segi ég það að ég hvet hv. þingmenn í umhverfis- og samgöngunefnd til að fara vandlega yfir þetta mál milli 2. og 3. umr. og fara ítarlega yfir þær efnislegu og vel rökstuddu athugasemdir og kalla þá eftir þeim rökstuðningi sem farið er fram á að komi fram við afgreiðslu málsins af hálfu ráðuneytisins eða þingsins, hvernig sem við viljum orða það. Það er ótækt að við séum með einhverja tilraunastarfsemi þegar við förum í þessa vegferð. Það er meira að segja bent á eina aðferð sem rannsóknarnefnd sjóslysa tiltekur sérstaklega í sínu áliti og hefur komið fram á fundum nefndanna, að ég tel víst, að minnsta kosti í samgöngunefnd á sínum tíma, að menn voru tilbúnir að taka efnislega rekstrarþáttinn inn, það voru ákveðnir þættir sem færu betur þannig, en ekki að steypa í mótið sem hér er gert því að það gæti haft þær afleiðingar að við færum aftur á bak í rannsóknum á sjóslysum.

Virðulegi forseti. Það leikur enginn vafi á því að þetta mál sem við erum hér að ræða, frumvarp til laga um rannsókn samgönguslysa, er ákaflega mikilvægt. Það sjáum við bara á því að lesa sjálfa markmiðsgreinina, en þar segir í 1. mgr., með leyfi virðulegs forseta: „Markmið laga þessara er að fækka slysum og auka öryggi í samgöngum með því að efla og bæta slysarannsóknir.“ Þetta er markmið sem við getum öll sameinast um. Þetta er markmið sem við höfum reynt að vinna að með öðrum hætti í gegnum tíðina og á margan hátt tekist bara nokkuð vel til í þeim efnum. En það er eins og segir í Passíusálmunum: Góð meining enga gerir stoð. Það er auðvitað það sem mér finnst blasa við þegar við lesum þetta frumvarp. Það hefur hið ágætasta markmið en þegar frumvarpið sjálft er lesið verður ekki séð að það nái utan um það sem því er ætlað að gera - þá er ég að vísa til þeirra skipulagsbreytinga sem frumvarpið kveður á um, ég er ekki að tala um aðra þætti frumvarpsins að öðru leyti. Þegar við skoðum þær skipulagsbreytingar sem hér eru boðaðar getur maður hvergi séð í raun og veru efnislegan rökstuðning fyrir því að þær muni að einhverju leyti stuðla að því sem er markmiðið; að fækka slysum og auka öryggi í samgöngum með því að efla og bæta slysarannsóknir. Hér er verið að segja að þessar skipulagsbreytingar eigi að leiða til þess að við munum efla og bæta slysarannsóknir. En það er ekki í raun sýnt fram á það, hvorki í greinargerð né öðrum þeim gögnum sem ég hef a.m.k. tiltæk hér, ég er reyndar ekki í umhverfis- og samgöngunefnd, og kemur alls ekki fram nema síður sé í þeim umsögnum sem liggja fyrir um þetta mál. Og talandi um umsagnir. Í nefndaráliti meiri hluta samgöngunefndar er fullyrt að athugasemdir umsagnaraðila, sem gera þó ýmsar athugasemdir við frumvarpið, séu fyrst og fremst tæknilegs eðlis um einstakar frumvarpsgreinar. Það er með öðrum orðum reynt að draga fram þá mynd að býsna góð sátt sé um þetta mál nema það sem lýtur að tæknilegum atriðum. Að vísu eru síðan í næstu málsgrein raktar ýmsar ábendingar og ýmis gagnrýnisatriði sem fram koma, en engu að síður virðist þessu hafa verið slegið föstu í málsgreininni á undan. Þetta er alls ekki þannig. Á vef umhverfis- og samgöngunefndar undir þessu máli getur að líta þrjár umsagnir, frá rannsóknarnefnd flugslysa, frá rannsóknarnefnd sjóslysa og síðan í einu slengi umsögn, sem ég ætla að víkja að á eftir, frá allmörgum aðilum í sjávarútvegi og landflutningum. Það er ekki hægt að segja annað en að þeir séu mjög gagnrýnir á þær skipulagsbreytingar sem þetta frumvarp boðar. Þegar við skoðum umsagnirnar verður ekki annað sagt en að frumvarpið sé flutt í algjörri andstöðu við þá sem við eiga að búa og gleggst þekkja til þessa máls, þ.e. sjómenn, eftir atvikum þeir sem koma að fluginu, þeir sem hafa hagsmuna að gæta varðandi umferðaröryggi á vegum, t.d. atvinnubílstjórar, og ýmis samtök, bæði launþega og atvinnurekenda, sem þessi mál snerta með beinum og óbeinum hætti. Þetta mál kemur þó auðvitað okkur öllum við og er mál af þeim toga að við getum engin okkar skipað okkur í aðra sveit en þá sem vill stuðla að sem mestu umferðaröryggi, öryggi á sjó og öryggi í lofti. Það sem ég tel vera mikið umhugsunarefni er að mál af þessu tagi sé flutt í andstöðu við allan þennan mikla hóp sem tjáir sig um málið og gerir það af mikilli alvöru. Vitaskuld setja aðilar eins og þeir sem ég vísa hérna til fram sjónarmið sín að gefnu tilefni vegna þess að það er sannfæring þeirra að þetta frumvarp muni ekki stuðla að því að ná því markmiði sem ég vísaði til áðan. Þvert á móti megi benda á að það geti stuðlað að hinu gagnstæða. Það er með öðrum orðum mikil andstaða við þetta frumvarp hjá þeim sem við eiga að búa. Við þekkjum það að þegar verið er að sameina stofnanir er það yfirleitt rökstutt á tvennan hátt. Stundum er okkur sagt að af því verði fjárhagslegur sparnaður og oftast er reynt að halda því fram að sameining leiði til fjárhagslegs ávinnings og sé hagræðing í ríkisbúskapnum. Nú vitum við að þetta hefur verið skoðað og metið, m.a. af Ríkisendurskoðun. Þar hefur ekki verið hægt nema í fáeinum tilvikum að sýna fram á að raunverulegur fjárhagslegur sparnaður hafi orðið. Þegar við skoðum frumvarpið verður ekki annað sagt en að þar stangist mjög á staðhæfingar um það hvort um sé að ræða fjárhagslegan sparnað eður ei. Í athugasemdum við þetta lagafrumvarp sem hæstv. innanríkisráðherra flytur, segir svo, með leyfi virðulegs forseta: „Í sameiningunni felst einnig rekstrarleg hagræðing og mun heildarfjöldi nefndarmanna minnka en nú eru í rannsóknarnefnd flugslysa þrír nefndarmenn, fimm í rannsóknarnefnd sjóslysa og þrír í rannsóknarnefnd umferðarslysa auk sama fjölda varamanna í hverri nefnd.“ Þarna er því slegið föstu að eitt markmiðið sé að auka sparnað. Flettum nú aðeins aftar. Þar getur að líta umsögn frá fjárlagaskrifstofu fjármála- og efnahagsráðuneytis. Þar kveður við allt annan tón. Þar er sko ekkert verið að tala um neinn sparnað. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „Miðað við framansagt má gera ráð fyrir, verði frumvarpið óbreytt að lögum, að útgjöld ríkissjóðs vegna rannsóknarnefndanna muni aukast um allt að 6 millj. kr. á ári frá forsendum fjárlaga fyrir árið 2012.“ Þannig að hér rekst hvort á annars horn, umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins og síðan athugasemdirnar sem fylgja frumvarpinu sjálfur. Við erum því í nokkrum vanda stödd. Hins vegar virðist það vera nokkuð sannfærandi sem fjárlagaskrifstofan segir okkur hérna, enda blasir við þegar við skoðum frumvarpið að öðru leyti að gert er ráð fyrir auknu starfshlutfalli formanns nefndarinnar, hinnar nýju sameinuðu rannsóknarnefndar samgönguslysa. Það er kannski ekki við öðru að búast þar sem ljóst er að þetta verður mun umfangsmeira verkefni fyrir formann nefndarinnar en hefur verið væntanlega fyrir formenn þeirra nefnda sem hingað til hafa starfað að rannsóknum einstakra þátta samgönguslysanna. Síðan er hitt sem ég sé ekki að hafi verið tekið á, sem er ábending, m.a. frá rannsóknarnefnd sjóslysa, um að þessi skipulagsbreyting sem hér er lögð til verði til þess að menn þurfi að kaupa margs konar sérfræðiþjónustu út fyrir raðir nefndarinnar sem hingað til hefur verið til staðar innan rannsóknarnefndanna sjálfra. Það er auðvitað í eðli sínu býsna ólíkt að rannsaka ástæður sjóslysa eða ástæður umferðarslysa eða ástæður flugslysa, eins og þessari nýju nefnd á að vera falið samkvæmt frumvarpinu. Mér finnst því blasa við að það verður enginn fjárhagslegur sparnaður og mögulega verður þetta til þess að kostnaðurinn við þessar rannsóknir aukist. Nú gæti ég vel tekið undir að ef það er nauðsynleg forsenda fyrir því að ná góðum faglegum tökum á rannsóknum umferðarslysa, sjóslysa og flugslysa að kosta til þess meiru fé, er það skynsamleg forgangsröðun. Hin fjárhagslegu rök í mínum huga á annan hvorn veginn vigta nú ekki mjög mikið eða mjög þungt. Þá komum við að hinu sem er gamall kunningi þegar við ræðum um sameiningar stofnana og slíkra hluta, það eru röksemdirnar um hinn faglega ávinning. Þá erum við hins vegar komin út á dálítið hálli braut. Hvernig á að meta faglegan ávinning? Þegar menn halda slíku fram er það jafnan gert með almennu orðalagi. Sameining stofnana gerir það að verkum að hægt er að byggja upp meiri sérfræðilega þekkingu. En eins og umsagnaraðilar vekja athygli á bendir mjög margt til þess að því verði alveg öfugt farið, einfaldlega vegna þess að eðli þessara slysa - umferðarslysa, sjóslysa, flugslysa - sé svo ólíkt að allar líkur séu á því að kaupa þurfi slíka þekkingu utan frá, með tilheyrandi kostnaði auðvitað sem enginn telur eftir sér. Það er þannig ekki hægt að færa nein fagleg rök fyrir þessari sameiningu. Enda sér maður þau ekki, hvorki í greinargerðinni sem frumvarpinu fylgir né nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Þar er, eins og hv. þingmaður Ásbjörn Óttarsson benti á, einfaldlega tekinn sá kosturinn að segja bara sem svo, eftir að hafa farið lauslega yfir röksemdir þeirra sem gagnrýna þetta frumvarp: Okkur finnst meira sannfærandi það sem þeir segja í ráðuneytinu. Okkur finnst það svona meira sannfærandi. Þeir vita þetta sennilega bara betur. Þeirra rök eru sterkari. Þar með er því máli einhvern veginn ýtt út af borðinu. 
             Ég tel hins vegar að þegar við skoðum umsagnirnar sé alls ekki hægt að víkja sér undan því að taka efnislega afstöðu til mjög alvarlegrar gagnrýni sem kemur fram í þeim. Ég ætla að vekja athygli á umsögn rannsóknarnefndar sjóslysa. Eins og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson fór yfir áðan eru þeir nú að verða dálítið langþreyttir. Þeir hafa sent inn umsagnir á fyrri stigum, því þetta mál er gamall kunningi í þinginu, og komast að því eftir að hafa lagt í þetta mikla vinnu að sennilega þjónar það engum tilgangi. Það sé í engu tekið tillit til athugasemdanna og þess vegna telji þeir frekar ólíklegt að það þjóni miklum tilgangi að eyða miklum tíma núna í að koma með frekari ábendingar. Þeir vísa í sínar gömlu umsagnir sem þeir segja að standi enn fyrir sínu, sem bendir til þess að lítið hafi verið tekið tillit til ábendinga þeirra, sjónarmiða þeirra og tillagna. Síðan spyrja þeir þeirrar grundvallarspurningar sem við eigum auðvitað að þurfa að svara hér: Er æskilegt að breyta því fyrirkomulagi sem er núna? Hefur það reynst illa? Höfum við rekið okkur á það að þetta fyrirkomulag hafi reynst illa við rannsóknir sjóslysa, svo ég taki nú bara dæmi? Erum við ekki einmitt þvert á móti sem betur fer að upplifa að það hefur dregið úr tíðni sjóslysa? Það hafa, guði sé lof, komið ár þar sem ekki hefur orðið banaslys á sjó, sem er árangur sem ég hygg að fæst okkar hefðu leyft sér að trúa fyrir einhverjum árum síðan að gæti orðið, þótt við öll vonuðumst til þess. Ætli það hafi ekki eitthvað með það að gera að við höfum farið vandlega ofan í ástæður sjóslysanna og reynt að læra af þeim? Auðvitað koma margir aðrir þættir til; betri skip, betri aðbúnaður, betri upplýsingar um veður, betri fjarskipti, væntanlega betri hönnun skipa og ýmislegt annað eins og forvarnastarf slysavarnafélaganna, meiri vitund sjómanna sjálfra og útgerða o.s.frv. En það hlýtur líka að skipta máli að við höfum aflað okkur upplýsinga um ástæður sjóslysa í gegnum starf sjóslysanefndar og gert okkur betri grein fyrir því hvar við þyrftum að láta bera niður til að reyna að tryggja það að við gætum dregið úr slysum á sjó, banaslysum á sjó. Hið sama á auðvitað við um flugslys og umferðarslys. Rannsóknarnefnd sjóslysa vekur sömuleiðis athygli á því að miklu heppilegra sé að sú þekking sem ég er að vísa til sé innan rannsóknarnefndarinnar sjálfrar í stað þess að þurfa að leita út fyrir nefndina, en nýja fyrirkomulagið mun að þeirra mati leiða til þess. Ég tek undir það sem segir í þessari umsögn, með leyfi virðulegs forseta: „Þá er ekki annað vitað en að það fyrirkomulag sem nú er á skipan rannsóknarnefndar sjóslysa og annarra rannsóknarnefnda sem rannsaka samgönguslys hafi reynst vel og því varar nefndin við breytingum á skipan nefndarinnar.“ Er þetta ekki kjarni málsins? Við höfum hérna fyrirkomulag sem hefur reynst vel í hvívetna. Hvers vegna að leggja upp í þessa skógarferð, einhverja óvissuferð, með allt þetta mál og umbylta fyrirkomulagi sem allir eru sammála um að reynist vel, þar sem enginn fjárhagslegur sparnaður er og ekki er heldur hægt að sýna fram á faglegan ávinning? Samt ætlum við að fara þessa ferð. Til hvers? Hvað vakir fyrir mönnum? Aukinheldur er þetta síðan gert í andstöðu við alla þá sem við eiga að búa, umsagnaraðilana. Í nefndaráliti er sagt að flestir umsagnaraðilar geri einhverjar tæknilegar athugasemdir. En hér hef ég rakið mjög veigamiklar athugasemdir frá sjálfri rannsóknarnefnd sjóslysa sem kvartar undan því að á hana sé ekki hlustað. Ég tel það líka heilmikil tíðindi að Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, Landssamband íslenskra útvegsmanna, Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins, Samtök verslunar og þjónustu, Sjómannasamband Íslands, Slysavarnafélagið Landsbjörg, Félag vélstjóra og málmtæknimanna, skuli senda frá sameiginlegt álit, til að reyna að auka á alvöruna og þungann í málinu, þar sem varað er við þessum breytingum með mjög alvöruþrungnum hætti. Bent er á að ekki sé verið að auka skýrleika né skilvirkni þeirra laga sem eru í gildi. Einnig er vakin athygli á því að með frumvarpinu sé dregið úr sjálfstæði rannsóknarnefndanna sem hefur hins vegar verið styrkt meðvitað með núgildandi lögum að gefnu tilefni og hefur reynst vel. Það er bent á að hvergi hafi verið sýnt fram á hver yrðu samlegðaráhrifin við þessar slysarannsóknir. Þvert á móti, eins og ég benti á úr umsögn rannsóknarnefndar sjóslysa, væri þetta til þess fallið að færa þekkinguna út úr nefndinni. Það hefur líka verið bent á að ekki gildi sömu alþjóðlegu reglur um rannsókn slysa og að sérstök sjónarmið gildi um hverja tegund starfsemi, eðli málsins samkvæmt. Það blasir auðvitað við. Það þarf engan sérfræðing til að sjá að um þær gilda mismunandi reglur og það liggja önnur lögmál til grundvallar sem valda umferðarslysum en t.d. sjóslysum eða flugslysum. Síðan er það hitt sem mér finnst vera kjarni málsins. Það er engin rök að finna fyrir því að það sé aðkallandi að gera þessar breytingar, að rannsóknum sé ábótavant eða hafi verið það. Það ríkir góð sátt eins og við sjáum á umsögnunum um þessi mál. Engin rök eða gögn eru lögð fram sem sýna fram á neina hagræðingu eins og ég hef bent á. Þvert á móti virðist manni af lestri umsagnar fjárlagaskrifstofunnar að þetta muni leiða til kostnaðaraukningar, þótt ég geri í sjálfu sér engar athugasemdir við það að við ætlum að verja meira fé til rannsókna á samgönguslysum í heild. En það er auðvitað illt ef við leggjum meiri fjármuni í fyrirkomulag sem hefur ekki hin faglegu rök á bak við sig. Það er það sérkennilega í þessu máli. Loks vil ég benda á eitt. Nú vitum við að hluti af þessari starfsemi, rannsóknarnefnd sjóslysa, er staðsett í Stykkishólmi. Ég hef ekki séð það í gögnum málsins hvernig ætlunin er að reka þessa starfsemi í framtíðinni. Hugmyndin er að steypa þessum þremur nefndum saman, ná samlegðaráhrifum eins og sagt er í þessum efnum. Það verður væntanlega gert með því að koma þessari starfsemi fyrir á einum stað. Ég sé að það kemur fram í bráðabirgðaákvæði að gert er ráð fyrir að forstöðumönnunum þremur verði boðið starf rannsóknarstjóra hjá hinni nýju nefnd. Sömuleiðis verði öðrum starfsmönnum nefndanna boðið starf hjá rannsóknarnefnd samgönguslysa. Hvar fer þessi starfsemi fram? Hvernig sjá menn það fyrir sér? Fer hún fram á einum stað? Það virðist blasa við af lestri frumvarpsins að ætlunin er að steypa þessari starfsemi saman á einn stað, það er eiginlega það sem yfir þessu máli öllu vakir. Það er ein meginástæðan fyrir því að menn eru farnir af stað í þetta ferðalag. Ég hefði talið, í ljósi þess að þetta mun valda röskun, í ljósi þess að hæstv. innanríkisráðherra, ráðherra sveitarstjórnarmála, ber lögformlega skylda til þess að ræða slíkar breytingar við sveitarstjórnarmenn á þeim stöðum og þeim svæðum sem um er að ræða, að hæstv. innanríkisráðherra hefði eytt orði á það að ræða þetta mál við sveitarstjórnarmenn. Mér er ekki kunnugt um að útskýrt hafi verið fyrir þeim né nokkrum öðrum hvernig þessi mál yrðu í framtíðinni. Virðulegi forseti. Ég vara mjög við samþykkt þessa frumvarps. Eftir því sem maður kynnir sér það betur, af lestri frumvarpsins, athugasemdum og enn fremur með því að fara yfir umsagnirnar, virðist blasa við að þetta mál hefur í raun og veru engan sjáanlegan tilgang. Það er svona „af-því-bara“ frumvarp. Það hefur ekki fjárhagslegan sparnað í för með sér. Það er ekki hægt að sýna fram á faglegan ávinning. Þá spyr maður: Til hvers er eiginlega þessi ferð farin?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ásbirni Óttarssyni og Einari K. Guðfinnssyni þann áhuga sem þeir sýna á málinu og þær athugasemdir sem þeir færa fram. Mest af því kom nú reyndar fram, eins og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson nefndi, í umræðunni fyrir helgi og kannski er ástæðulaust að ég fari aftur yfir það. Hins vegar kom fram í máli mínu og tel ég rétt að ítreka það nú að málið verður aftur tekið inn í hv. umhverfis- og samgöngunefnd á milli umræðna. Þá verður farið aftur yfir þau atriði sem hv. þingmenn komu hér inn á, og er sjálfsagt að verða við því, þar með talið vangaveltur þeirra um hvort og með hvaða hætti sparnaður verði við breytinguna eða hvort það hafi hreinlega kostnaðaraukningu í för með sér, eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson kom inn á. Varðandi faglega þáttinn er það annað atriði sem er vissulega þess virði að skoða. Í máli eins og þessu er alltaf svolítil spurning um með hvaða hætti á að tækla það þegar unnið er að einhverjum þáttum eins og þessum, sameiningu tiltekinna þátta rannsókna. Það er svolítið erfitt að meta það fyrir fram hvort fyrirkomulagið sem stungið er upp á verði örugglega betra eða örugglega öðruvísi eða leiði örugglega til faglegra framfara. Það getur maður í rauninni aldrei sagt um fyrir fram. Eins og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson kom inn á í máli sínu nefnir nefndin það sérstaklega að ástæða sé til þess að fylgjast grannt með því. Það er alveg rétt. Ég vildi óska þess að það væri sú hugsun og það verklag sem oft væri viðhaft þegar farið er í sameiningar eins og þessar. Ég vil ekki gera lítið úr þessari sameiningu eða þessari breytingu hér, síður en svo, og tek heils hugar undir það sem hv. þingmenn hafa komið inn á, þ.e. mikilvægi þess að við stöndum almennilega að rannsóknum á slysum. En ef við berum það til að mynda saman við þær vangaveltur sem komu fram þegar stærstu sjúkrastofnanir á höfuðborgarsvæðinu voru sameinaðar á sínum tíma þá fór fram sáralítil fagleg umræða um hvort sameiningin mundi skila nokkrum árangri þegar upp væri staðið. Það fór fram sáralítil umræða um hvort hún mundi skila nokkurri rekstrarlegri hagræðingu. Menn sigldu í rauninni bara af stað þrátt fyrir athugasemdir alls konar fagaðila og faghópa o.s.frv. Ég tek undir það með hv. þm. Ásbirni Óttarssyni að auðvitað er það áhyggjuefni ef þeir sem leggja fram athugasemdir eða umsagnir við þingmál telja nánast fyrir fram að ekki muni verða tekið mark á þeim. Það er náttúrlega eitthvað sem Alþingi þarf að horfa til, hvort það sé almenn tilfinning úti í samfélaginu eða hvort það eigi bara við í einhverjum tilteknum málum. Það eru atriði sem snerta til að mynda sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu o.s.frv. Ég vil í lok umræðunnar segja að það er sjálfsagt mál að taka snúning á málinu í hv. þingnefnd á milli umræðna. Ég mun sjá til þess að það verði gert og fá um það upplýsingar eins og hv. þingmenn kalla eftir, hvort með frumvarpinu sé ekki örugglega verið að stíga framfaraskref, því að það er jú það sem við viljum sannarlega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fagna því líka hvernig hann sem nýr formaður í hv. umhverfis- og samgöngunefnd nálgast málið. Ég fagna því mikið. Mig langar til að benda á það sem kemur fram í meirihlutaálitinu - sem hv. þingmaður stendur ekki að vegna þess að hann átti ekki sæti í nefndinni, svo það sé undirstrikað - þar sem segir: „Hjá fulltrúum núverandi rannsóknarnefnda var það sjónarmið áberandi að sameining nefndanna kunni að koma niður á faglegum þáttum rannsóknanna.“ Það kemur klárlega mjög skýrt fram í þeim umsögnum sem við höfum til umfjöllunar með málinu. Síðan segir líka í niðurstöðu nefndarinnar í nefndaráliti meiri hlutans: „Þá skal undirstrikað að með samþykkt þessa frumvarps verður ekki í neinu hróflað við þeirri faglegu þekkingu á slysarannsóknum í lofti, láði eða legi sem byggst hefur upp á löngum tíma.“ Þannig að hér eru áhyggjur umsagnaraðila sem snúa að rannsóknarnefndunum sjálfum og starfa þar um þennan faglega þátt, en nefndin sættir sig auðvitað ekki við að það sé með þeim hætti, það megi ekki gerast. Og margar hverjar þær ábendingar sem koma hérna fram eru mjög áhugaverðar. Því vil ég hvetja hv. þingmann til þess að hugleiða það - af því hv. þingmaður og formaður nefndarinnar hefur brugðist vel við því að fara vandlega yfir málið á milli 2. og 3. umr. - að umhugsunarvert væri að fá þessa fulltrúa frá nefndinni og ráðuneytinu til að eiga bara eðlilegar rökræður, ekki eitthvert rifrildi, heldur eiga eðlilega rökræðu á nefndarfundinum til að menn gætu metið þetta betur. Ég hvet hv. þingmann og formann nefndarinnar til að hugleiða það.

Virðulegi forseti. Já, ég get ekki annað en tekið undir með þingmanninum um það að við munum fá þær rökræður inn í nefndina og ræða þetta ítarlega, einkum og sér í lagi það sem hv. þingmaður nefnir, sem ég held nú að sé kannski það sem við hér, alla vega allir þeir hv. þingmenn sem hafa tekið þátt í umræðunni eru að tala um, þ.e. að við viljum tryggja það að faglegir þættir sem snúa að rannsóknum slysa verði ekki fyrir borð bornir, að tryggt sé að við bætum ástandið, hvort sem við erum með því að minnka eða auka kostnaðinn. Ég tek þessar ábendingar þingmannsins alvarlega og þakka fyrir þær.


             Virðulegi forseti. Hæstv. utanríkisráðherra hefur einhverjar áhyggjur af þessari ræðu minni, þannig að ég hvet hann þá til þess að hlusta vandlega.

Ekki ef það er sama ræðan …

Ég mun fara efnislega eins og svo oft áður yfir það málefni sem ég er að fjalla um og mun ekki vera með einhverja frasa eða vitleysu. Mig langar aðeins að bregðast við  Það sem ég vildi koma aðeins inn á í seinni ræðu minni snýr að því sem kemur fram í umsögn frá fjárlagaskrifstofu fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Þar kemur hugsanlega skýringin á því af hverju menn fara í þessa vegferð. Þegar menn fóru að draga úr ríkisútgjöldum á sínum tíma var gerð ákveðin krafa á viðkomandi ráðuneyti - sem hefur reyndar að mínu mati ekkert virkað - þ.e. aðhaldskrafa í viðkomandi ráðuneyti því það segir í umsögninni, með leyfi forseta: „Samkvæmt fyrirliggjandi mati á kostnaði í tengslum við frumvarpið er gert ráð fyrir að ný nefndarskipan muni þýða mun meira vinnuframlag hvers nefndarmanns ásamt því að gera þarf ráð fyrir 30% starfshlutfalli nýs formanns. Þannig er áætlað að nefndin muni kosta um 17,5 millj. kr. á ári sem er 3–4 millj. kr. hækkun frá núverandi samanlögðum nefndarkostnaði.“ Þetta er sú ábending sem við höfum verið með hér, þ.e. að við það að færa þetta í eina nefnd þá eykst kostnaðurinn. Og ekki bara það, það kemur mjög skýrt fram og hefur komið fram í athugasemdum í meðferð málsins á fyrri stigum, að með því að fækka nefndarmönnunum úr þrettán niður í sjö og taka fagnefndirnar úr sambandi, ef ég má orða það svo, mun verða meiri þörf á svokallaðri aðkeyptri þjónustu. Það mun alveg klárlega verða afleiðing af því að gera það með þessum hætti. Það hefur að mínu viti ekki verið hrakið af hálfu framkvæmdarvaldsins hingað til. Það mun verða meiri krafa og mun meiri þörf fyrir aðkeypta þjónustu. Síðan vil ég vitna aftur í umsögnina, ég held að þar sé hugsanlega hægt að finna ástæðuna fyrir því af hverju þessi vegferð var farin í upphafi. Hér segir, með leyfi forseta: „Í fjárlögum ársins 2012 er gert ráð fyrir 105,7 millj. kr. framlagi til nefndanna þriggja. Samkvæmt þessari áætlun mun hagræðingarkrafa sú sem innanríkisráðuneytið ætlaði að ná fram með sameiningu nefndanna ekki ná fram að ganga og horfur á að kostnaður haldist óbreyttur frá því sem hefur verið. Miðað við framansagt má gera ráð fyrir, verði frumvarpið óbreytt að lögum, að útgjöld ríkissjóðs vegna rannsóknarnefndanna muni aukast um allt að 6 millj. kr. á ári frá forsendum fjárlaga fyrir árið 2012. Hér er um að ræða“ - ég vil vekja sérstaka athygli á þessari setningu - „hluta af útfærslu innanríkisráðuneytisins á þeim aðhaldsmarkmiðum sem það hefur ætlað sér að ná fram líkt og önnur ráðuneyti til að fylgja eftir stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um að ná jöfnuði í ríkisfjármálum. Ef talin er þörf á að umfang þessarar starfsemi verði lítið breytt þrátt fyrir sameiningu nefndanna verður að gera ráð fyrir að innanríkisráðuneytið muni leitast við að forgangsraða til verkefnisins öðrum fjárheimildum innan síns útgjaldaramma.“ Þetta eru kunnugleg markmið. Þau voru sett í upphafi kjörtímabilsins þar sem menn ætluðu að setja ákveðna ramma utan um hvert ráðuneyti en því miður, virðulegi forseti, hefur það ekki gengið eftir. Það hefur ekki gengið eftir, og nánast bara ekki neitt, vegna þess að ráðuneytin hafa ekki fylgt því. Skýrasta dæmið í því sambandi er þegar Alþingi skilyrti 85 millj. kr. fjáraukalagabeiðni Umferðarstofu sem er undirstofnun innanríkisráðuneytisins, sett var inn í fjáraukalög 85 millj. kr. Var meiri hlutanum í hv. fjárlaganefnd kannski ekki misboðið, ég ætla ekki að nota það orð, en það hafði komið sambærileg niðurstaða frá árinu áður eða beiðni og hún samþykkt. Hvað gerði meiri hlutinn í hv. fjárlaganefnd? Hann setti sérstaka bókun inn í nefndarálitið og skilyrti í fjáraukalögunum að verða við þeirri beiðni, upp á 85 milljónir. Og þannig var það samþykkt á Alþingi að þá yrði skorið niður í innanríkisráðuneytinu á fjárlagaárinu árið eftir um 85 milljónir. Þetta var samþykkt með þeim hætti á Alþingi. Hvert var svo framhaldið? Aldrei var skorið niður um þessa upphæð. Aldrei. Samþykkt Alþingis og bókun meiri hlutans í hv. fjárlaganefnd á sínum tíma gagnvart þeirri stofnun, undir þessu ráðuneyti, hafði ekkert að segja. Samþykkt Alþingis hafði ekkert að segja, ekki neitt. Skilyrt fjárveiting með sérstakri bókun hvarf bara eins og dögg fyrir sólu. Bent var á það í umræðum um málið hvernig það gat gerst og hvernig menn ætluðu að forðast það. Við í minni hlutanum gerðum kröfu um það, og við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins, að skorið yrði þá niður á árinu á eftir, þ.e. um sömu fjárhæð, til viðkomandi stofnunar. Ráðuneytið hafnaði því. Af hverju hafnaði ráðuneytið því? Af því að það sagði: Við viljum bara hafa þetta innan fjárlagaramma ráðuneytisins og skera svo niður um þessar 85 milljónir og koma með tillögu um það. Á hvað bentum við þá? Við sögðum: Já, ætlið þið þá að skera niður hjá stofnunum sem standa við og fara eftir fjárlögum til að rétta þá af sem fara ekki eftir fjárlögum? Það var fátt um svör þá. En þessi niðurskurður og þessi leiðrétting á rammanum utan um fjárlög viðkomandi ráðuneytis hefur aldrei gengið eftir. Það er hin dapurlega staðreynd. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort þetta sé upphafið, eins og tiltekið er í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármála- og efnahagsráðuneytisins, að þetta hafi verið markmiðið að menn yrðu að fara í ákveðnar hagræðingaraðgerðir til þess að standast ákveðinn ramma, sem er auðvitað mjög skynsamlegt, ég er ekki að mæla á móti því, en þetta hafi verið eitt af þeim verkefnum sem átti að sýna fram á niðurskurðinn sem átti að verða í viðkomandi ráðuneyti. Svo halda menn einhvern veginn áfram með málið þó svo að við blasi að kostnaðaraukinn verði. Hver er síðan niðurstaða fjármálaráðuneytisins eða fjármálaráðherrans eða fjármála- og efnahagsráðuneytisins? Hún er jú sú að gangi þetta frumvarp eftir eins og hér er uppálagt og sú hagræðing sem lagt var af stað með í upphafi - sem gat aldrei gengið eftir, það sáu það allir, aldrei var sýnt fram á það með neinum efnislegum rökum - er krafan auðvitað sú, til að ná jöfnuði í ríkisfjármálum, að viðkomandi ráðuneyti skeri niður einhvers staðar annars staðar. Ég spyr, virðulegi forseti: Er einhver tilbúinn að koma hingað upp og segja: Ja, það mun ganga eftir? Það mun nefnilega ekki ganga eftir. Það sýna dæmin, ekki eitt eða tvö eða þrjú, heldur öll þau sem við höfum verið að fjalla um í fjáraukalögum og lokafjárlögum og þau voru mýmörg. Það er alltaf þessi útþensla, því miður. Þannig að þetta mun ekki ganga eftir. Þetta eru bara orðin tóm að mínu mati miðað við efndir hingað til. Ég velti því fyrir mér, virðulegi forseti, hvort þetta hafi verið eitt af þeim málum þar sem átti að nást fram hagræðing, sem verður ekki, og mjög miklar líkur verða á kostnaðarauka af þessari breytingu. Þar af leiðandi muni þau markmið um að fara í þá hagræðingu sem hér er fjallað um, til að ná jöfnuði í ríkisfjármálum, ekki ganga eftir og verða fyrir bí. Ég vil að endingu fagna viðbrögðum hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar, formanns umhverfis- og samgöngunefndar, og hvetja hv. þingmann til þess að fara mjög vandlega yfir þetta og fá þessa aðila til að koma inn á fund nefndarinnar sameiginlega og fara yfir málið með rökum. Þetta mál er ekki og mun ekki verða einhver pólitísk ádeila. Hér eigum við að vinna faglega og kalla eftir efnislegum rökum því að það eru gríðarlega alvarlegar athugasemdir sem umsagnaraðilarnir gera, hvort heldur það er rannsóknarnefnd sjóslysa eða þeir aðilar sem ég hef vitnað til, rannsóknarnefnd flugslysa einnig, ekki má gleyma henni. Það er gríðarlega mikilvægt að fara vel yfir málið og kalla eftir rökum. Ef menn hafa ekki rétt á því að fá rök frá viðkomandi ráðuneyti er illa komið fyrir okkur. Það verður að gerast að menn fari yfir þetta með rökum. Á fyrri stigum málsins þegar meiri hlutinn ætlaði að taka málið út kröfðumst við í minni hlutanum að fá inn aðila til að fara yfir stöðuna með þeim. Eftir þann fund sagði meiri hlutinn: Þetta er alveg rétt, þetta mál verður ekki klárað.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um málefni barna og ungmenna með tal- og málþroskaröskun og erum við hér vonandi að ljúka farsælu ferli sem hófst þannig að hv. menntamálanefnd sem þá var flutti skýrslubeiðni um þennan málaflokk á 139. löggjafarþingi og síðan aftur á 140. löggjafarþingi og á því sama þingi lagði síðan mennta- og menningarmálaráðherra fram mjög vandaða og vel unna skýrslu um stöðu barna og ungmenna með tal- og málþroskaröskun. Í framhaldi af því ákváðu þeir hv. þingmenn sem höfðu upphaflega flutt skýrslubeiðnina að halda málinu áfram þannig að hér liggur fyrir nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um ákveðnar aðgerðir í þágu málefna barna og ungmenna með tal- og málþroskaraskanir, sem byggir á skýrslunni. Nefndin fékk á sinn fund fjölda góðra gesta sem fóru yfir málið með henni og brýndu nefndina mjög til dáða þar sem allir þeir sem á fund nefndarinnar komu töldu að hér væri um afar þarft og brýnt málefni að ræða. En sem sagt með þessari tillögu er fylgt eftir skýrslu sem mennta- og menningarmálaráðherra lét gera og skilað var á 140. löggjafarþingi. Í skýrslunni er farið yfir stöðu barna með tal- og málþroskaröskun en of víða er pottur brotinn í þjónustu við þessi börn. Samkvæmt tillögunni skal mennta- og menningarmálaráðherra endurskoða málaflokkinn málefni barna og ungmenna með tal- og málþroskaröskun með markvissa aðgerðaáætlun í samræmi við niðurstöður skýrslunnar. En við vinnslu skýrslunnar voru lagðir spurningalistar fyrir foreldra, börn, kennara og aðra sem koma að þjónustu við börn með tal- og málþroskaraskanir og flestir töldu að mjög eða nokkuð mikilvægt væri að auka þekkingu leik- og grunnskólakennara á tal- og málþroskaröskunum, að fjölga þyrfti talmeinafræðingum og öðrum sérfræðingum, auka snemmtæka íhlutun og stuðla að auknum stöðugleika í starfsmannahaldi. Þá telja flestir að forgangsmál sé að auka stuðning við börn með alvarleg málþroskafrávik. Umsagnaraðilar og gestir nefndarinnar hafa, eins og ég hef áður sagt, allir lýst jákvæðu viðhorfi til tillögunnar. Nauðsynlegt er að mati flestra að taka málefni barna með tal- og málþroskaraskanir til heildstæðrar endurskoðunar og skapa samfellu í kerfinu. Fyrir nefndinni kom fram að foreldrar barna með þessar raskanir rata illa um kerfið og þjónusta við börnin er ógagnsæ og erfitt að nálgast hana. Regluverkið er flókið og ábyrgðarskipting milli aðila mjög óskýr. Þannig telja flestir að leik- og grunnskólar hafi mikilvægu hlutverki að gegna í stuðningi við börnin en starfsemi á þeirra vegum er á vegum sveitarfélaganna, þar og á vegum skóla- og félagsþjónustu sveitarfélaga fari fram greining á vanda barnanna en hins vegar eigi Sjúkratryggingar Íslands að sjá um kostnaðarþátttöku ríkisins vegna meðferðar barnanna en síðustu ár hefur nokkuð verið deilt um það hvernig kostnaði af greiningu og meðferð barna með þessar raskanir skuli skipt. Þannig var í samningi Tryggingastofnunar Íslands við talmeinafræðinga frá 7. mars 2006 það skilyrði sett inn að börn á grunnskólaaldri skyldu hafa fengið fyrstu greiningu, ráðgjöf og þjálfun hjá talmeinafræðingi sveitarfélags í að minnsta kosti 18 tíma en eftir það mundi Tryggingastofnun veita styrki vegna meðferðar barns. Þetta ákvæði var síðar áréttað árið 2007 um styrki Tryggingastofnunar ríkisins vegna þjónustu sjálfstæðs starfandi talmeinafræðinga sem voru án samnings við heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra sem þá var. Reglugerðin var síðan felld úr gildi frá og með 1. janúar 2012 en hins vegar er í gildi rammasamningur milli Sjúkratrygginga Íslands og talmeinafræðinga og þar er enn tekin upp reglan um 18 tíma hjá talmeinafræðingi og reglugerðin varðandi börn með tal- og málþroskaraskanir. Samkvæmt reglugerð nr. 721/2009, um þjálfun sem Sjúkratryggingar taka til og hlutdeild sjúkratryggðra í kostnaði við þjálfun, skulu þó börn greiða 23% af umsömdu heildarverði fyrir fyrstu 20 meðferðarskipti. Það virðist því vera ósamræmi milli gildandi reglugerðar og samninga Sjúkratrygginga og skilyrða fyrir greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga og kom það meðal annars fram fyrir nefndinni að Sjúkratryggingar hafi neitað að taka þátt í kostnaði við talþjálfun barns nema reglan um 18 tíma væri uppfyllt, þrátt fyrir fyrrnefnd ákvæði í reglugerð. Það sést, eins og hér hefur komið fram, að ábyrgðarskiptingin er afar óljós og flókin og virkileg þörf á því að lagfæra þetta þannig að foreldrar og fagfólk sem þarf á þessari þjónustu að halda viti hvernig rata á um kerfið. Af hálfu Sambands íslenskra sveitarfélaga er á það bent að upphaflegur samningur milli Tryggingastofnunar og talmeinafræðinga frá því 2006 hafi verið gerður án samráðs við sambandið eða nokkur sveitarfélög og án þess að lagaleg skylda hvíldi í raun á sveitarfélögum til að veita þessa þjónustu. Á það er bent að það orki verulega tvímælis að samningur tveggja aðila bindi þriðja aðila með þeim hætti sem gert hefur verið. Við setningu eftirfarandi reglugerða hafi ekki heldur verið haft samráð við sveitarfélögin. Þá er einnig á það bent að það hvíli hins vegar lagaleg skylda á Sjúkratryggingum Íslands að tryggja að öll börn undir 18 ára aldri sem þurfi á þjónustu talmeinafræðings að halda fái þá þjónustu án þess að foreldrar eða sveitarfélag þurfi að taka á sig kostnað ríkisins við veitingu þjónustunnar. Nefndin telur af þessu ljóst að verkaskipting í málaflokknum sé mjög óskýr, samvinna lítil og skortur á heildaryfirsýn yfir þarfir barna og hversu mikil þörf sé fyrir þjónustu talmeinafræðinga. Nefndin telur brýnt að úr þessu verði bætt og leggur því þessa tillögu hér fram. Fyrir nefndinni kom einnig fram að skortur sé á snemmtækri íhlutun þegar börn greinast með tal- og málþroskaraskanir. Snemmtæk íhlutun er það í raun og veru að takast eins snemma og nokkur kostur er á við vanda sem barn greinist með. Fram kom að þegar börn eru greind með þessar raskanir taki við ákveðinn biðtími og börn þurfi oft að bíða lengi eftir að fá viðunandi þjónustu. Skortur sé á samfellu í kerfinu. Snemmtæk íhlutun sé hins vegar afar mikilvæg því að hún skilar mestum árangri en sé ekki brugðist við tal- og málþroskaröskunum snemma á æviskeiðinu geti það haft miklar og neikvæðar afleiðingar fyrir þroska barna. Mál og tal er öllum gríðarlega mikilvægt og geta raskanir leitt til náms- og félagslegra erfiðleika sem og geðrænna vandamála. Nauðsynlegt er að bregðast fljótt við þegar barn hefur verið greint með tal- og málþroskaröskun svo að ná megi sem mestum árangri í meðferð en það hefur einnig samfélagslegan ávinning í för með sér að börnum sem glíma við þessar raskanir takist að vinna á þeim eða læra aðferðir til að takast á við þær svo að lífsgæði þeirra og virkni í samfélaginu verði sem eðlilegust. Þá er ekki síður nauðsynlegt að börnum verði fylgt eftir til fullorðinsára en fyrir nefndinni kom einnig fram að ákveðið rof verður í þjónustu við börn þegar þau færast frá grunnskóla yfir í framhaldsskóla. Það er afar nauðsynlegt að tryggja að börn og ungmenni á þessum aldri fái þá þjónustu sem þau þurfa. Það þarf að tryggja eðlilegan samstarfsvettvang þeirra aðila sem eiga að vinna með börnum og tryggja að sérfræðiþekking allra nýtist sem best. Foreldrar, talmeinafræðingar, sérkennarar, grunnskólakennarar og leikskólakennarar þurfa að geta unnið saman af virðingu og heilindum börnum til heilla. Í umræddri skýrslu kemur fram að foreldrum á landsbyggðinni varð nokkuð tíðrætt um að tryggja þurfi jafnræði meðal íbúa landsins í þessum málaflokki. Þjónusta fyrir málhömluð börn og ungmenni þurfi að vera til staðar í heimabyggð, til dæmis að talmeinafræðingur starfi á vegum sveitarfélaganna. Þannig að það þarf ekki bara að tryggja samfellu í máli hvers barns heldur þarf líka að tryggja að öll börn njóti þessarar þjónustu og það verður aldrei sagt með nógu mikilli áherslu hversu mikilvægt þetta í raun og veru er. Kannski þekkja flestir til þar sem barn nær ekki að fara að tala eða skilja málið á þeim tímapunkti sem algengast er og við vitum hvaða vandkvæðum það getur valdið. Málið er ákveðið stjórntæki fyrir utan að vera samskiptatæki og það getur valdið verulegum félagslegum vandamálum ef börn eru í vandræðum með mál sitt og tal. Það er ákveðin von fram undan því að nú erum við farin að útskrifa talmeinafræðinga frá Háskóla Íslands. Síðastliðið vor útskrifaðist fyrsti árgangurinn frá skólanum og er áætlað að framvegis verði 15 talmeinafræðingar útskrifaðir á ári. Það er mikil þörf á þjónustu talmeinafræðinga innan heilbrigðiskerfisins, þjónustumiðstöðva og félags- og skólaþjónustu sveitarfélaga og innan leik- og grunnskólanna. Fyrir nefndinni kom fram að kanna ætti hvort þörf væri á því að gera ráð fyrir stöðum talmeinafræðinga víðar en nú er gert og telur nefndin rétt að það verði kannað þannig að þeir verði staðsettir sem allra víðast, eins og ég sagði áðan, vítt og breitt um landið og einnig víða í kerfinu. Þeir þurfa í raun að vera bæði innan heilbrigðis- og menntakerfisins. Eftir þessa vinnu nefndarinnar og að sjálfsögðu þá vinnu sem á undan var búið að vinna með skýrslubeiðninni og skýrslunni er ljóst að heildstæðrar endurskoðunar er þörf á málefnum barna með tal- og málþroskaraskanir. Það þarf að skýra ábyrgð allra aðila sem koma að málefninu, skilgreina þjónustu betur, tryggja samfellu og gera kerfið gagnsærra og einfaldara. Það er nauðsynlegt við vinnuna að haft verði samráð við alla aðila. Við vitum að það getur gerst í svona kerfi að fagstéttir fari jafnvel að deila um það hvor sé betri eða hver sé nú bestur til þess að vinna málið en það er mikið í húfi, samstarf skiptir öllu máli og aldrei má gleyma þætti foreldranna í þessum málaflokki. Málefni barna með tal- og málþroskaraskanir heyra undir nokkra opinbera aðila en vel má vera að rétt sé að málaflokkurinn sé sameinaður undir einn hatt eða að stofnaður verði samráðsvettvangur. Skólakerfið heyrir undir mennta- og menningarmálaráðherra en grunnskólarnir eru hins vegar reknir af sveitarfélögunum svo og leikskólarnir. Talmeinafræðingarnir eru síðan heilbrigðisstarfsmenn samkvæmt lögum um heilbrigðisstarfsmenn og aðkoma Sjúkratrygginga Íslands og samningsgerð stofnunarinnar heyrir undir yfirstjórn og eftirlit velferðarráðherra og því mikilvægt að bæði ráðuneytin vinni saman við heildarendurskoðun sem og sveitarfélög og viðeigandi fagfélög heilbrigðisstarfsmanna. Með samhentri vinnu á að vera hægt að gera mikla bragarbót á málaflokknum, börnum til hagsbóta, og leggur nefndin áherslu á að náin samvinna verði milli mennta- og menningarmálaráðuneytisins, velferðarráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Í því skyni leggur nefndin til breytingu á tillögugreininni þannig að kveðið verði sérstaklega á um að þrír fyrrnefndir aðilar vinni saman að heildarendurskoðun málaflokksins og leggur því til að tillagan verði samþykkt með svohljóðandi breytingu: „Við tillögugreinina bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Endurskoðunin skal unnin í samvinnu mennta- og menningarmálaráðuneytis, velferðarráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga.“ Algjör samstaða var um þetta mál í velferðarnefnd þannig að auk þeirrar er hér stendur skrifuðu undir það: Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Oddný G. Harðardóttir, Árni Þór Sigurðsson, Einar K. Guðfinnsson, Unnur Brá Konráðsdóttir og Birkir Jón Jónsson.

Virðulegi forseti. Það er sannarlega ástæða til að fagna því að þetta mál er komið svo langt á veg sem raun ber vitni. Það á sér talsvert langan aðdraganda og í raun er til fyrirmyndar hvernig málið hefur verið unnið alveg frá upphafi. Grunnurinn var lagður með því að hv. 1. flutningsmaður málsins beitti sér fyrir því að leggja fram beiðni um skýrslu um stöðu barna og ungmenna með tal- og málþroskaröskun. Hún var fyrst lögð fram á 139. löggjafarþingi. Beiðnin var síðan endurflutt á næsta þingi á eftir, því 140. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra lagði svo fram skýrslu um stöðu barna og ungmenna með tal- og málþroskaröskun á sama löggjafarþingi. Í þeirri skýrslu kom fram að víða væri pottur brotinn í þessum málaflokki sem augljóslega kallaði á það að málinu yrði fylgt eftir. Með þessu móti má segja að efnislega hafi verið vel byggt undir það að leggja fram þingsályktunartillögu, eins og hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir hafði forustu um og gerði síðan á 140. löggjafarþingi. Málið er nú statt í síðari umræðu á 141. löggjafarþingi og eru allar líkur á að það verði samþykkt á fundi á morgun í þinginu. Fram kom í skýrslunni, þar sem farið var mjög vel yfir stöðu barna með tal- og málþroskaröskun, að víða er pottur brotinn í þjónustu við börn. Samkvæmt þeirri tillögu sem við erum að fjalla um er gert ráð fyrir því að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra verði falið að endurskoða málefni barna- og ungmenna með tal- og málþroskaröskun með markvissri aðgerðaáætlun í samræmi við niðurstöðu þeirrar skýrslu sem ég vísaði til. Ef við skoðum þessi mál má ýmislegt augljóslega til betri vegar fara. Allir þeir umsagnaraðilar og fjölmargir gestir sem komu fyrir hv. velferðarnefnd lýstu mjög jákvæðu viðhorfi til tillögunnar. Ég skal játa að fyrir mér var mjög lærdómsríkt að hlusta á það sem þarna kom fram. Þeir voru sammála um að nauðsynlegt væri að taka málefni þessara barna til heildstæðrar endurskoðunar og skapa samfellu í kerfinu. Það er þetta með samfelluna sem skiptir mjög miklu máli. Það kom einmitt fram í máli þeirra sem komu fyrir nefndina að foreldrar þessara barna hefðu átt í miklum erfiðleikum með að rata um kerfið. Þegar tal- eða málþroskaröskun kemur upp hjá börnum er foreldrum því nokkur vandi á höndum. Fyrsta spurningin er í raun: Hvar fer þessi greining fram? Eins og ég skildi málið fer greiningin annars vegar fram hjá heimilislæknum sem fylgjast með börnum, taka þau í reglulega skoðun við tveggja ára aldur, að ég hygg, og hins vegar er fylgst með því hvernig málþroska barna vindur fram á leikskólum sem langflest börn sækja. Ef ástæða er til er brugðist við og gripið inn í. Það virtist vera mat fulltrúa þeirra foreldra sem sóttu nefndina heim að þarna væri í sjálfu sér býsna vel að málum staðið. Reynt væri að fylgja málum eftir, en vandinn væri hins vegar í því fólginn þegar börn skiptu um skólastig, færu úr leikskóla í grunnskóla, úr grunnskóla í framhaldsskóla, því að þá rofnaði samfellan sem er til staðar innan einstakra skólastiga. Að mati eins talsmanns sem kom fyrir nefndina þurfa foreldrar innan grunnskólans að vera mjög meðvitaðir um það að fylgja því eftir að börn þeirra sem eru með röskun á tal- eða málþroska fái þá þjónustu sem þó er til staðar. Þetta fannst mér mjög athyglisvert og nokkuð sem við þurfum auðvitað að bregðast við. Þetta regluverk virðist sem sagt vera býsna flókið og óljós ábyrgðarskipting milli aðila, þ.e. skólans, heilbrigðisþjónustunnar og annarrar þjónustu sem stendur utan og ofan við þetta. Það er skortur á samfellu í kerfinu sem ég tel að við þurfum með einhverjum hætti að takast á við. Þess vegna var það niðurstaða okkar í nefndinni að bæta við þessa tillögugrein nýjum málslið svohljóðandi, með leyfi forseta: „Endurskoðunin skal unnin í samvinnu mennta- og menningarmálaráðuneytis, velferðarráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga.“ Það er augljóst af hverju þetta er: Leikskólar og grunnskólar heyra undir sveitarfélögin, mennta- og menningarmálaráðuneytið er hið faglega ráðuneyti yfir þessum málaflokki og á vettvangi velferðarráðuneytisins er margs konar þjónusta sem lýtur einmitt að hagsmunum þessara barna og ungmenna. Það er auðvitað fagnaðarefni að þekkingin er að aukast. Fyrsti árgangur talmeinafræðinga frá Háskóla Íslands hefur útskrifast eins og hv. þm. Jónína Rós Guðmundsdóttir, framsögumaður málsins, vakti athygli á. Það má búast við því að við munum sjá útskriftir á mörgum talmeinafræðingum á komandi árum. Þá skiptir líka mjög miklu máli að menn hafi allt landið undir. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður benti á hérna áðan, að þessi þjónusta hefur mikla tilhneigingu til þess að safnast saman á stóru þéttbýlisstöðunum, einkanlega á höfuðborgarsvæðinu og eftir atvikum líka á Akureyri, eins og þegar hefur gerst að einhverju leyti. Þess vegna skiptir það miklu máli fyrir börn og ungmenni og foreldra þeirra að þessi þjónusta sé til staðar víða um landið. Auðvitað gerum við okkur grein fyrir því að þjónustunni þarf að einhverju leyti að sinna með því að aðkomandi sérfræðingar meðhöndli þennan vanda, alla vega á tilteknum svæðum, og þá verðum við að hyggja að því. Það sem skiptir miklu máli, og ég vonast til að geti orðið afraksturinn af þessari tillögu, er að ábyrgð allra þeirra sem koma að málunum verði skýrari. Við áttum okkur á því hvaða þjónustu við sem samfélag, hvort sem það er á sveitarstjórnarstigi eða stigi ríkisvaldsins, við viljum reyna að tryggja. Síðan og ekki síst það sem kom skýrt fram í máli framsögumanns og ég hef undirstrikað, að samfellan í þjónustunni sé tryggð þannig að þeir sem sækja þjónustuna, þurfa að sækja hana, geti treyst því þegar þjónustan er hafin að hún rofni ekki einhvern tímann þegar síst skyldi og að fólki sé algjörlega ljóst hvert því beri að leita þegar upp koma tilvik um tal- og málþroskaröskun sem foreldrar og börn þurfa að takast á við. Ég hygg að eitt af því sem við þurfum líka að skoða alveg sérstaklega sé að gera foreldrum grein fyrir því strax í upphafi ef slík tilvik koma fram hvert þau eigi að leita o.s.frv. Eins og ég nefndi hér áðan þá virðist eins og menn hafi ekki áhyggjur af því að greiningunni sé ábótavant, það er ekki svo, heldur fremur eftirfylgninni, að meðhöndlun á þessum vanda eigi sér stað á öllum skólastigum til þess að auðvelda nemendum og ungu fólki að takast á við vandann sem þessi börn og ungmenni standa frammi fyrir því að hann getur verið gríðarlegur. Málþroskahömlun af einhverju tagi getur gert að verkum að efnilegir nemendur eiga erfitt með að fara í gegnum skólakerfið. Málhelti af einhverju tagi gerir það að verkum að nemendur hika við að tjá sig. Hluti af skólastarfi er einmitt tjáningin. Það svo mikilvægt fyrir okkur að takast á við þetta til að glata ekki tækifærum þeirra barna og ungmenna sem búa við þennan vanda, þessa helti. Ég er sammála því sem segir hér í nefndaráliti, enda skrifa ég undir það, að með samhentri vinnu eigi að vera hægt að gera mikla bragarbót á þessum málaflokki. Ég held að það að tillaga eins og þessi verði samþykkt geti gert að verkum að menn setjist niður og fari heildstætt yfir þetta mál og átti sig á því hvar beri að bera niður, hverju menn geti bætt úr, hvaða úrræði séu til staðar og hvaða úrræði þurfi mögulega að skapa. Við hljótum líka að binda vonir við að aukin menntun og þar með þekking á þessum málaflokki sé í sjónmáli. Hún er auðvitað til staðar í miklum mæli í dag en með útskrift talmeinafræðinga, sem vonandi hasla sér völl sem víðast á landinu, á að vera hægt að taka enn betur á þessu máli. Virðulegi forseti. Ég ætlaði aðeins að fylgja úr hlaði hugrenningum mínum út af þessu máli. Ég fagna því að málið er komið þetta áleiðis. Ég tel ástæðu til að þakka flutningsmönnum þingsályktunartillögunnar undir forustu hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur fyrir þeirra framtak í þessum efnum og undirstrika að ég held að það sé til fyrirmyndar hvernig að málinu var staðið með því að kalla fram upplýsingar um stöðu þess og af því tilefni, á grundvelli þeirra upplýsinga sem lágu fyrir, var þessi þingsályktunartillaga flutt um málefni barna og ungmenna með tal- og málþroskaröskun. Sömuleiðis er ástæða til að fagna því að um þessi mál hefur tekist góð samstaða. Málið hefur líka verið unnið mjög vel undir forustu hv. þm. Jónínu Rósar Guðmundsdóttur í velferðarnefnd. Þetta er því mjög faglega og vel unnið mál sem hefur varpað skýru ljósi á viðfangsefnið sem þessari þingsályktunartillögu er ætlað að ná utan um.

Virðulegur forseti. Þetta mál og hið næsta á dagskrá, hið 12., ársreikningar, eru mál nokkuð tæknilegs eðlis sem varða bókhald og ársreikninga og miða breytingarnar sem ráðuneytið lagði til í stjórnarfrumvarpi einkanlega að því að skýra hlutverk skoðunarmanna og endurskoðenda, og síðan að skýra betur ýmsa þætti er lúta að bókhaldi og skilum á ársreikningum. Þau atriði sem einkanlega var fjallað um í nefndarumfjölluninni lúta að upplýsingum um eigendur félaga sem við ræðum betur undir næsta dagskrárlið sem snýr að ársreikningum. Sömuleiðis ýmsar einfaldanir í tengslum við bæði bókhald og ársreikninga. Nefndarálitið er að finna á þingskjölum 93 og 94. Leggur meiri hlutinn til að með þeim breytingartillögum sem hann flytur við málin verði þau samþykkt og gerð að lögum.

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða síðara málið sem ég nefndi áðan, ársreikninga. Þær breytingartillögur sem nefndin flytur og mestu varða, lúta að upplýsingum um eigendur. Hingað til hefur þurft að upplýsa um eigendur sem eiga 10% hlut eða þaðan af meira en hér er gert ráð fyrir að upplýst sé í fylgiskjali með ársreikningi um alla eigendur hvers og eins félags til að stuðla að auknu gagnsæi. Aðrar breytingartillögur varða að mestu leyti tæknilega þætti. Nokkur umræða hefur skapast um útvíkkun á heimild til að skila ársreikningum á ensku og dönsku, í þeim tilfellum þegar eigendur fyrirtækja eða stjórnarmenn eru erlendir. Hér er ekki um nýmæli í íslenskri löggjöf að ræða. Um langt árabil, að minnsta kosti í áratug, að ég hygg, hefur verið heimilt fyrir þá sem gera upp í erlendri mynt að skila ársreikningum á erlendum málum og hefur sú heimild verið nýtt nokkuð. Ekki er kunnugt um að við það hafi skapast nokkur þau vandkvæði sem gefi tilefni til að leggjast gegn þeirri tillögu sem flutt var af atvinnuvegaráðuneytinu um að útvíkka hana jafnframt til þeirra félaga sem eru í eigu erlendra aðila eða þar sem stjórnarmenn eru erlendir. Er því fallist á tillöguna. Að öðru leyti leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með framkomnum breytingartillögum.

Virðulegi forseti. Við ræðum nefndarálit hv. efnahags- og viðskiptanefndar, þ.e. meiri hluta þeirrar nefndar við frumvarp um breytingar á lögum um ársreikninga. Þau lög taka til allra fyrirtækja eða aðila sem eru með takmarkaða ábyrgð sem þýðir að þegar viðkomandi lögaðili fer í gjaldþrot ber eigandi eða eigendur ekki ábyrgð á þeim skuldum sem eftir standa þegar búið er að selja eignir og greiða upp í skuldir. Það er mikil greiðvikni af hálfu skattgreiðenda að veita athafnafólki það frjálsræði að geta stofnað til skuldbindinga án þess að þess sé krafist að það greiði þær upp við gjaldþrot heldur eru bara eignir í þrotabúinu látnar duga. Það hefur orðið til þess að mörg okkar velta því fyrir sér af hverju skattgreiðendur geri ekki ríkari kröfur til lögaðila með takmarkaða ábyrgð en raunin hefur verið, af hverju það þykir ekki sjálfsagt að eigendur upplýsi um eignarhald og þá ekki bara á öllum lögaðilum sem eiga í viðkomandi fyrirtæki heldur líka á því hvaða einstaklingar eiga lögaðila sem eiga í viðkomandi fyrirtæki. Slíkar upplýsingar munu tryggja eitt af áhugamálum hv. þingmanns, frjálsan markað, frjáls viðskipti, því að ein af forsendum þeirra er að allar upplýsingar séu uppi á borðinu. Það þarf ekki að ganga í Evrópusambandið til þess að ganga í frjálsan markað 

Virðulegur forseti. Það er rétt að hlutafélög eru rekin með takmarkaðri ábyrgð eigenda sinna, að vissu marki því að oft er þar til að dreifa bæði eignum sem lagðar hafa verið inn, veðum og eins ábyrgðum eigenda eftir atvikum. Það er alþjóðlegt fyrirkomulag sett fram í ljósi þess að það er mikilvægt fyrir efnahagslífið í heild sinni að atvinnuþróun og nýsköpun sé virk á hverjum tíma. Það er alveg ljóst að stór hluti þeirra nýju fyrirtækja sem sett eru á stofn eiga ekki marga lífdaga og aðeins lítill hluti þeirra nær að komast á legg. Til þess að greiða fyrir því er þetta fyrirkomulag uppi. Það er hins vegar full ástæða til að taka undir það með hv. þingmanni að ástæða er til að gera mun ríkari kröfur til þeirra sem njóta hinnar takmörkuðu ábyrgðar en við höfum verið að gera, m.a. um það að veita upplýsingar um eignarhald eins og gert er ráð fyrir að betrumbætt sé í þessu frumvarpi og sömuleiðis að gerðar séu miklu strangari kröfur til þess að menn skili reikningum. Það er nú kannski meginvandamálið sem við er að fást þegar ársreikningar eru annars vegar, þ.e. að heimtur á ársreikningum eru algerlega fráleitar hjá okkur og langt frá því sem þekkist í grannríkjum okkar. Þess vegna skoðuðum við sérstaklega leiðir, og ég kallaði sérstaklega eftir minnisblaði við umfjöllun í nefndinni, til þess að herða hér á og auka viðurlög, m.a. möguleika á því að beita einfaldlega þeim viðurlögum að skuldir félags verði einfaldlega skuldir stjórnarmannanna ef þeir ekki standa skil á ársreikningum til fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður og ég áttum góðar samræður í hv. efnahags- og viðskiptanefnd um þær aðgerðir sem grípa þyrfti til til þess að tryggja betri skil ársreikninga, en þau eru mun lakari hér á landi en til dæmis á Norðurlöndunum. Fram kom í umfjöllun í nefndinni að skattyfirvöld hér á landi hafi ráðfært sig við kollega sína á Norðurlöndunum um það hvernig stæði á því að skil á ársreikningum væru mun betri á Norðurlöndunum en hér á landi. Kollegar þeirra á Norðurlöndunum skildu ekki almennilega hvers vegna það væri yfirhöfuð vandamál að fyrirtæki skiluðu ekki inn ársreikningum. Það er kannski ákveðin ástæða fyrir því sem við tókum ekki nógu vel fyrir við umfjöllun í nefndinni að á Norðurlöndunum, til dæmis í Danmörku eru fyrirtæki einfaldlega afskráð eftir ákveðinn tíma, þremur mánuðum, að ég held, eftir að síðasti skilafrestur ársreiknings rann út. Virðulegi forseti. Ég velti því fyrir mér hvort ekki hefði verið tækifæri núna þegar við fjöllum um frumvarp um breytingar á ársreikningum, til að setja slíkt ákvæði sem breytingartillögu inn í frumvarpið. Ég vil spyrja hv. þingmann og hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar hvort hann sé tilbúinn til að setja slíkt ákvæði inn í frumvarpið áður en það kemur til 3. umr.

Virðulegur forseti. Eins og fram kemur hjá hv. þingmanni fjölluðum við nokkuð um það atriði í nefndinni og ég sendi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu minnisblað þar að lútandi um þau úrræði sem hægt væri að grípa til til þess að skerpa á skyldum manna til að skila reikningum. Því minnisblaði hefur verið komið á framfæri meðal annars við þann hóp aðila hér í samfélaginu sem vinnur að því að koma í veg fyrir kennitöluflakk og aðra slíka hluti. Verið er að vinna að frekari endurskoðun á þeim lögum sem hér eru undir og kann að vera betra að láta slík ákvæði koma inn í þeirri endurskoðun sem næst er væntanleg sem þá fær hér fulla umfjöllun í þremur umræðum og umsagnir og aðra slíka hluti eins og vönduð málsmeðferð er. Það er kannski betra að gera það þannig en að setja það fram í einfaldri breytingartillögu hér á milli umræðna. Efnislega er enginn ágreiningur um það milli mín og hv. þingmanns að mikilvægt er að setja slík ákvæði í lögin en álitaefnin eru einfaldlega þau hvort það eigi að gera við þessa endurskoðun laganna eða þá sem næst er væntanleg.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um ársreikninga. Ég vil byrja á að fagna því að meiri hluti hv. efnahags- og viðskiptanefndar hafi komið til móts við tillögu mína og annarra nefndarmanna um að upplýst verði ekki aðeins um tíu stærstu hluthafa heldur alla hluthafa ef þeir eru fleiri en tíu. Meiri hlutinn gerir í breytingartillögu við frumvarpið um ársreikninga kröfu um að í hlutafélögum og einkahlutafélögum þar sem hluthafar eru fleiri en tíu fylgi með ársreikningnum skrá um alla hluthafa í stafrófsröð ásamt upplýsingum um hlutafjáreign hvers og eins þeirra. Þetta er til mikilla bóta. Þessar upplýsingar er reyndar hægt að ná í eftir krókaleiðum í fyrirtækjaskrá en það er auðveldara og aðgengilegra fyrir þá sem vilja kynna sér stjórnarsetu og krosseignatengsl að fletta því upp í ársreikningum eða fylgiskrám með þeim hverjir það eru sem eiga viðkomandi fyrirtæki og hvernig þeir tengjast. Virðulegi forseti. Við skattgreiðendur eigum rétt á því að fá upplýsingar um eigendur fyrirtækja með takmarkaða ábyrgð. Ástæðan er eins og ég talaði um áður í umræðunni að eigendur slíkra fyrirtækja bera ekki ábyrgð á öllum skuldbindingum fyrirtækisins, það eru eignirnar sem fara upp í skuldbindingarnar og það sem eftir stendur við gjaldþrot fellur á birgja, viðskiptavini og skattgreiðendur. Það er óþarfi að spyrja spurningarinnar: Hvers vegna eigum við rétt á að vita hverjir eru eigendur fyrirtækja eða lögaðila með takmarkaða ábyrgð? Við ættum miklu frekar að spyrja: Hvers vegna er ekki búið að tryggja að við vitum hvaða einstaklingar eiga í fyrirtækjum með takmarkaða ábyrgð? Ég tel það miður, virðulegi forseti, að meiri hlutinn ætli ekki að skylda fyrirtæki til að birta rafræna lista yfir alla eigendur. Slíkir rafrænir listar mundu auðvelda kortlagningu krosseignatengsla og slík kortlagning dregur úr áhættu við lánveitingar og almennri áhættu í hagkerfinu. Eins og við vitum flest urðu þau miklu krosseignatengsl sem urðu hér til í aðdraganda hrunsins til þess að þegar Glitnir fór í þrot urðu nokkurs konar dómínóáhrif af því þroti. Greiðsluþrot Glitnis dró svo til allt bankakerfið með sér í hrun. Ég hef brugðist við þessu með því að leggja fram breytingartillögu þar sem fyrirtæki eru skyldug til þess að leggja fram þessa lista yfir eigendur og láta ársreikningaskrá ríkisskattstjóra fá þann lista rafrænt svo ársreikningaskráin geti birt hann á heimasíðu sinni. Það væri til mikilla bóta fyrir þá sem einmitt vilja rannsaka krosseignatengslin og tryggja að þau verði ekki ráðandi afl í íslensku viðskiptalífi eftir hrun eins og þau voru fyrir hrun. Það veldur líka vonbrigðum að meiri hlutanum í hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafi ekki fundist ástæða til að skylda fyrirtæki til að birta upplýsingar um raunverulega eigendur. Slíkar upplýsingar gætu dregið úr ávinningi af kennitöluflakki og skráningu lögaðila í skattaskjólum. Ef við næðum að draga úr þessum ávinningi værum við að jafna samkeppnisstöðu fyrirtækja sem eru með starfsemi hér á landi og fyrirtækja sem eru með starfsemi annars staðar. Auk þess værum við líka að jafna samkeppnisstöðu þeirra sem hafa ástundað kennitöluflakk og hinna sem hafa staðið sig vel í rekstri og ekki farið út í slíka leikjafræði. Raunverulegur eigandi telst vera einstaklingur, ekki eignarhaldsfélag eða annað fyrirtækjaform. Raunverulegt eignarhald fyrirtækja, bæði fjármálafyrirtækja eins og Straums fjárfestingabanka, Arion banka, Íslandsbanka og annarra mikilvægra fyrirtækja eins og 365, er í dag leyndarmál vegna þess að við gerum ekki kröfu um að fyrirtækin upplýsi um raunverulega eigendur. Ef maður skoðar eigendur til dæmis 365 fær maður lista með nöfnum sem segja manni akkúrat ekki neitt. Einn stærsti eigandi 365 er Moon Capital sem á rúm 43% í því fyrirtæki. Ég veit ekki um neinn sem getur upplýst hver stendur á bak við það fyrirtæki. Þetta er algjörlega óviðunandi. Ég er því með breytingartillögu um að lögaðili þurfi að upplýsa um raunverulegt eignarhald tíu stærstu hluthafa sinna. Sönnunarbyrðin um raunverulegt eignarhald mun hvíla á lögaðilanum sem skilar inn ársreikningi, það er þá hans að tryggja að upplýsingar um raunverulega eigendur komi fram. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er íþyngjandi krafa fyrir fyrirtæki sem hafa opnað hluthafahópinn fyrir erlendum fjárfestum með aðsetur í skattaskjólum. Slík fyrirtæki eru þó nokkur hér á landi. Það getur verið erfitt að fá upplýsingar um það hvaða einstaklingar eru á bak við viðkomandi lögaðila með aðsetur í skattaskjóli, í raun illmögulegt að fá þær fram. Það er líka spurning, virðulegi forseti, hvort við eigum að sníða löggjöf okkar að skattaskjólum. Ég vil í þessu efni benda á umræðu um fyrirtæki með starfsemi í Bretlandi sem eru skráð í skattaskjólum og hafa á undanförnum árum ekki borgað krónu í skatt í Bretlandi. Nýlega komu fram upplýsingar um að af 700 stærstu fyrirtækjum Bretlands hafa um 230 þeirra aldrei borgað neitt til breska ríkisins. Þetta þykir almenningi, skattgreiðendum, gagnrýnisvert og umræðan um fyrirtæki sem hafa flúið í skattaskjól hefur orðið til þess að margir viðskiptavinir beina frekar viðskiptum sínum til fyrirtækja sem greiða skatta í Bretlandi en til fyrirtækja sem enginn veit hvort borga skatta yfir höfuð og eru þar af leiðandi í mun betri samkeppnisstöðu en fyrirtæki sem hjálpa til við að halda uppi velferðarkerfinu í Bretlandi. Ég geri ráð fyrir að það sé svipað ástand hér á landi, en við höfum ekki fengið upplýsingar um það. Það væri áhugavert að skoða hversu mörg af stærstu fyrirtækjum landsins borga skatta inn í íslenska velferðarkerfið, ekki síst eftir hrun. Mörg fyrirtæki hafa einmitt keypt upp tap annarra fyrirtækja til að komast hjá skattgreiðslum. Hvað varðar það að sníða löggjöf okkar að skattaskjólum er ég algjörlega mótfallin því. Ástæðan er ekki síst sú að í dag er mjög mikil hætta á því að vogunarsjóðir eða hrægammasjóðir eignist Ísland. Stærsti hluti snjóhengjunnar er í eigu slíkra sjóða. Hrægammasjóðir eru í dag langt komnir með að narta í alla parta hagkerfisins, að minnsta kosti heyrum við fréttir af því þótt við getum ekki sannað það að öllu leyti þar sem við vitum ekki hvað þeir eiga. Við vitum þó og höfum heyrt dæmi af því að þeir hafi eignast fyrirtæki með því að lána þeim með veði í sjóðstreymi viðkomandi fyrirtækis. Þeir hafa keypt upp fasteignir, sérstaklega miðsvæðis, sem þeir leigja á mjög háu verði og stöðugt færri Íslendingar hafa efni á því. Þeir hafa keypt upp kröfur á einstaklinga og fyrirtæki sem ekki hafa getað staðið í skilum vegna forsendubrests. Þetta er allt vegna þess að þeir eru læstir hér inni með mikla fjármuni vegna gjaldeyrishaftanna. Það hefur líka komið fram í fréttum að þessir hrægammasjóðir hafa lýst yfir áhuga á að lána bæði ríkinu og opinberum fyrirtækjum svo þau geti staðið í skilum af lánum sínum. Við getum nefnt að minnsta kosti tvö dæmi um hina svokölluðu hrægammasjóði. Það eru tveir bandarískir vogunarsjóðir sem hafa öll einkenni hrægammasjóða, York Capital Management og Burlington Loan Management. Þessir tveir sjóðir eru í eigu Davidsons Kempners og eiga samtals 511 milljarða kr. kröfu á Glitni og Kaupþing. Þetta eru engar smátölur og ættu að sýna okkur fram á að það er mikilvægt að koma böndum á þessa aðila. Þessir sjóðir eiga helming allra krafna á Glitni og þriðjung krafna á Kaupþing. Síðan er það þessi Davidson Kempner sem á auk þess ALMC vogunarsjóðinn sem er aðaleigandi Straums fjárfestingabanka. Eins og ég sagði áðan einkennast þessir sjóðir af því sem fræðimenn skilgreina sem hrægammasjóði. Þeir hafa keypt kröfur í þrotabú Glitnis og Kaupþings banka á hrakvirði, þ.e. á eftirmarkaði, „secondary market“, og munu að öllum líkindum reyna að tryggja fullar endurheimtur á þessum kröfum, jafnvel þótt þeir hafi sjálfir aðeins greitt brot af andvirði þeirra þegar þeir keyptu kröfurnar. Þeir geta tryggt fullar endurheimtur með því meðal annars að hreinsa einfaldlega eignir út úr fyrirtækjum, selja tæki og tól, flugvélar og annað. Þeir geta líka farið í málaferli, bæði hér á landi og erlendis, til að ná fram viðurkenningu á eignarrétti sínum á fullu verði kröfunnar, því verðmæti sem krafan stóð í þegar hún var upphaflega gerð. Það er óþarfi að minna á að lögheimili hrægammasjóða er nær undantekningarlaust í skattaskjólum. Þar af leiðandi er mjög erfitt að átta sig á því hvaða einstaklingar standa á bak við þessa hrægammasjóði og líka mjög erfitt að tryggja að þeir greiði skatt af þeim hagnaði og arði sem þeir hafa fengið í gegnum eignarhaldsfélögin. Með því að ganga ekki alla leið og skylda fyrirtæki með takmarkaða ábyrgð til að upplýsa um raunverulega eigendur heldur hv. meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar í raun hlífiskildi yfir kennitöluflökkurum, skattsvindlurum og hrægammasjóðum. Þetta eru alvarlegar ásakanir, en staðan er líka mjög alvarleg þar sem við erum komin með hrægammasjóði sem eiga eignir sem slaga hátt í útgjöld ríkisins á hverju ári. Þarf þá ekki að nefna nema tvo vogunarsjóði af þeim ótal vogunarsjóðum sem eiga hér eignir. Það er mikilvægt að viðurkenna stöðuna og taka á vandanum áður en þessir aðilar hafa eignast meira eða minna allar eignir og auðlindir þjóðarinnar. Það eru margvísleg rök fyrir gagnsæju eignarhaldi, þ.e. upplýsingum um raunverulegt eignarhald fyrirtækja. Þar er fyrst að nefna að með því að leyfa fyrirtækjum að fela eignarhaldið er Samkeppniseftirlitinu gert mjög erfitt fyrir við að tryggja að samkeppnislögum sé framfylgt, með öðrum orðum að ekki sé samráð á milli fyrirtækja á markaði í gegnum alls konar óbeint eignarhald. Krafan um gagnsætt eignarhald gerir viðskiptavinum kleift að forðast viðskipti við einstaklinga sem hafa ástundað kennitöluflakk. Upplýsingar um raunverulega eigendur gera líka viðskiptavinum kleift að verðlauna einstaklinga sem hafa staðið sig vel í rekstri, einstaklinga sem hafa borgað skatta og skyldur til samfélagsins og ekki ástundað kennitöluflakk til að koma sér undan slíku. Ef upplýsingar liggja fyrir um alla eigendur fyrirtækja geta lánastofnanir og eftirlitsstofnanir greint mjög auðveldlega krosseignatengsl og þannig metið raunverulega áhættu af lánveitingu til viðkomandi eigenda en það var einmitt ekki hægt fyrir hrun. Við hrunið kom í ljós að bankarnir voru að brjóta lög með lánveitingum til tengdra aðila sem starfsmennirnir voru oft og tíðum ekki meðvitaðir um að væru tengdir aðilar og höfðu í raun engin tæki til að komast að því þar sem eignarhaldsfélag átti í eignarhaldsfélagi sem átti eignarhaldsfélag sem hafði aðsetur í skattaskjóli. Ógagnsætt eignarhald fyrirtækja gerir fjárfestum kleift að komast undan skattgreiðslum. Meginhvatinn fyrir því að staðsetja eignarhaldsfélag í skattaskjóli er að komast upp með að greiða ekki skatta. Krafan um að upplýsa um raunverulegt eignarhald ætti að tryggja betri skattheimtu. Ein af forsendum þess að traust aukist í samfélaginu, ekki síst hér á landi, er að upplýsingar um eignarhald séu aðgengilegar öllum rafrænt og að ekki sé notuð gjaldtaka til að takmarka aðganginn. Ég vil að lokum árétta að meðal forsendna fyrir því að hér séu frjáls viðskipti er að viðskiptavinir, birgjar og allir aðrir sem koma að rekstri fyrirtækja hafi fullkomnar upplýsingar um fyrirtækin. Slíkar upplýsingar verða að liggja fyrir til þess að fólk geti tekið réttar ákvarðanir við kaup á vörum og þjónustu og líka þegar teknar eru ákvarðanir um lánaviðskipti. Virðulegi forseti. Það er miður að meiri hluti hv. efnahags- og viðskiptanefndar skuli ekki nota tækifærið núna til að tryggja að upplýsingar um raunverulegt eignarhald liggi fyrir á íslenskum fyrirtækjum. Það er skammt til kosninga og ég óttast að þessi bið eftir að fram komi annað frumvarp til breytinga á lögum um ársreikninga verði til þess að ekkert verði gert til að upplýsa um raunverulega eigendur. Ég óttast að við missum af tækifærinu sem við fengum eftir hrun til að draga lærdóm af því og breyta regluverkinu í samræmi við þann lærdóm. Ég held að mikilvægasti lærdómurinn af hruninu sé sá að við vitum núna að of margir aðilar leyndu markvisst eignarhlutum sínum í stórum hluta hagkerfisins og misbeittu upplýsingum sem þeir fengu gegnum eignarhlutinn til að fá lán til að hreinsa út úr bönkunum og koma þeim peningum út úr hagkerfinu áður en allt hrundi. Þessir peningar streymdu út úr hagkerfinu frá haustinu 2007 vegna þess að sumir höfðu betri aðgang að upplýsingum en aðrir og aðgengi að lánsfjármagni. Þessir peningar streymdu inn í skattaskjól og okkur hefur ekki tekist að fá upplýsingar um hverjir eru þar með eigur sínar. Nú sjáum við, virðulegi forseti, þetta fjármagn flæða hér aftur inn í hagkerfið í gegnum einhverja sérstaka fjárfestingaleið Seðlabankans með sérstökum afslætti sem Seðlabankinn veitir stórum fjárfestum þegar þeir koma aftur inn í hagkerfið með erlent fjármagn. Verið er að nota þetta fjármagn til að kaupa aftur upp fyrirtæki, hluta í fyrirtækjum, eignir sem áður voru í eigu þessara sömu aðila, lögaðila, fyrir hrun. Þetta verðum við að stoppa. Við skuldum börnunum okkar það að við drögum lærdóm af hruninu og grípum til aðgerða sem koma í veg fyrir annað hrun.

Virðulegur forseti. Hér er á ferðinni mál sem lýtur að samræmingu og um leið innleiðingu ýmissa ákvæða úr um fjórum gerðum á Evrópska efnahagssvæðinu og sömuleiðis á samþykkt Evrópuþingsins og lýtur að löggjöf okkar um verðbréfasjóði. Nefndin gerði í umfjöllun sinni óverulegar breytingar á hinu upphaflega frumvarpi. Það eru þrjár breytingartillögur sem eru fyrst og fremst til skýringar og tæknilegs eðlis. Þær ásamt nefndarálitinu er að finna á þingskjali 896 og ég vísa til þess um leið og ég legg til fyrir hönd meiri hlutans að frumvarpið verði samþykkt óbreytt með þeim breytingum sem lagðar eru til.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um strandveiðar og flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Mörður Árnason og Skúli Helgason. Markmið frumvarpsins er að auka öryggi í strandveiðum og jafna aðstöðu þeirra sem stunda strandveiðar. Að auki að stuðla að sjálfbærum og vistvænum fiskveiðum með hóflegri sókn á fiskimiðin við strendur landsins, efla atvinnu og byggð í landinu og stuðla að jákvæðri samfélagsþróun, eins og fram kemur hér í 1. gr. frumvarpsins. Þetta leggjum við til að gert verði með gagngerum endurbótum á svæðaskiptingu og fyrirkomulagi veiðanna. Frumvarpið gerir ráð fyrir að af því aflamagni sem ráðherra má samkvæmt lögum úthluta til strandveiða á hverju ári, það eru 6.700 tonn í núgildandi lögum, þá skuli heimildunum skipt jafnt milli allra þeirra sem uppfylla skilyrði laga um strandveiðileyfi. Gert er ráð fyrir því að strandveiðarnar séu bundnar við tiltekin landsvæði og við tiltekið strandveiðitímabil frá 1. maí til 31. ágúst tiltekið ár, eins og er í núgildandi lögum, og að sjálfsögðu að óheimilt sé að framselja, leigja eða veðsetja strandveiðileyfi. Skilyrði fyrir útgáfu strandveiðileyfa samkvæmt þessu frumvarpi eru strangari en í núgildandi lögum, einkum varðandi eignarhlutinn. Gert er ráð fyrir því að umsækjandi um strandveiðileyfi sé eigandi að strandveiðiskipi, að hann hafi ekki sótt um fleiri en eitt strandveiðileyfi samanlagt viðkomandi strandveiðitímabil, að eigandi skipsins sé lögskráður á það og að fiskiskip sé minna en 15 brúttótonn. Þá er einnig gert ráð fyrir því að veiðiferð standi ekki lengur en 14 klukkustundir, líkt og er í núgildandi lögum, að aldrei sé heimilt að hafa fleiri en þrjár handfærarúllur um borð og engin önnur veiðarfæri séu um borð. Heimilt sé að draga 650 kg í þorskígildum talið af kvótabundnum tegundum í hverri veiðiferð og að strandveiðiafla skuli landað í löndunarhöfn viðkomandi strandveiðisvæðis. Frá útgáfudegi strandveiðileyfis sé fiskiskipi óheimilt til loka fiskveiðiárs að stunda veiðar í atvinnuskyni samkvæmt öðrum leyfum, svo drepið sé á helstu atriðum 7. gr. frumvarpsins. Strandveiðar hófust í lok júní 2009 eftir að Alþingi hafði samþykkt ákvæði til bráðabirgða í lögum um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Veiðarnar voru festar í sessi ári síðar með breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Þegar þeim var komið á árið 2009 var boðað að á grunni reynslu og lærdóms sem draga mætti af strandveiðum yrði reynslan metin síðar og fyrirkomulag veiðanna endurskoðað í ljósi þess. Í þessum tilgangi hafa verið gerðar úttektir á reynslunni af strandveiðunum, meðal annars á aflagæðum, sem sýna að strandveiðar eiga fullan rétt á sér sem valkostur við aðra útgerðarflokka. Úttekt Háskólaseturs Vestfjarða sem var unnin sumarið 2009 sýndi að veiðarnar hafa orðið til góðs í mörgum smærri byggðarlögum og verið íbúum og þeim sem að veiðunum koma búbót og ánægjuefni. Þar með hafa strandveiðarnar sannað gildi sitt fyrir atvinnulíf í byggðum landsins sem sjálfbærar, vistvænar veiðar sem gætt hafa byggðirnar lífi og stuðlað að jákvæðri samfélagsþróun. Engu að síður hefur frá upphafi gætt ákveðinnar óánægju með áhrifin af svæðaskiptingu strandveiðanna sem og því að jafnræðisreglan sé ekki nægilega vel í heiðri höfð við framkvæmd veiðanna. Strax í 1. umr. um málið sumarið 2009 var varað við svokölluðum ólympískum veiðum sem beinni afleiðingu af þeirri ójöfnu aðstöðu sem bátar hafa til að sækja strandveiðiafla í þeim fjórum landshlutabundnu hafsvæðum sem lögin kveða á um, þ.e. á svæðum A, B, C og D. Þessi hafsvæði henta misvel til strandveiða. Á svæði A sem liggur úti fyrir norðvestanverðu landinu eru gjöfulustu og nálægustu miðin. Flestir bátar sækja því um strandveiðileyfi á svæði A og þar er mesta sóknin, kappið og veiðiharkan þá fáu daga sem smábátarnir geta sótt strandveiðiafla á því svæði. Þetta hefur valdið vaxandi áhyggjum af öryggi smábátasjómanna vegna stífrar sóknar í misjöfnum veðrum, einkanlega á þessu tiltekna svæði. Aftur á móti eru bátar á öðrum svæðum færri og þeir hafa rýmra svigrúm til að sækja sinn afla. Þess eru dæmi að strandveiðibátar á svæði A hafi aðeins haft tvo daga til veiða áður en leyfilegt aflamagn hefur orðið uppurið á meðan bátar á öðrum svæðum hafa haft jafnvel á þriðju viku. Markmiðið með þessu frumvarpi er ekki síst að draga úr þeirri áhættu og misskiptingu sem núverandi fyrirkomulag hefur leitt af sér að þessu leyti. Strandveiðar eru hugsaðar sem jákvæður valkostur við aðra útgerð og atvinnu yfir sumartímann. Þeim er ætlað að auka jafnræði og nýliðun í sjávarútvegi á sjálfbærum og vistvænum forsendum en þeim er ekki ætlað að ógna öryggi þeirra sem veiðarnar stunda eða stuðla að misskiptingu með tilheyrandi hættu á slælegri aflameðferð eða hroðvirknislegum veiðiaðferðum. Þess vegna er hér lagt til að við upphaf hvers strandveiðitímabils verði opnað fyrir umsóknir um strandveiðileyfi í tvær vikur og þegar fyrir liggur hversu margir hafa sótt um og fengið leyfi verði heildaraflamagninu skipt jafnt á milli allra þeirra báta. Þetta magn sem hver og einn fær úthlutað getur verið breytilegt milli ára. Það er háð fjöldanum sem sækir um hverju sinni enda er ekki um varanlega úthlutun eða hlutdeild að ræða sem veitir nokkurn hefðarrétt af neinu tagi. Samkvæmt 9. gr. frumvarpsins er ráðherra hvenær sem er heimilt að stöðva veiðarnar eða færa báta milli svæða eftir veiðiþoli svæða, enda gerir frumvarpið ráð fyrir að hvergi verði hvikað frá markmiðum umhverfis- og sjálfbærnisjónarmiða við framkvæmdina. Það hefur borið á því að sterkari útgerðaraðilar hafi gert út marga báta á hvert svæði í kappi við þá smábátasjómenn sem eru einir að sínum veiðum. Það samræmist illa markmiði laga um strandveiðar sem einstaklingsbundnar frjálsar handfæraveiðar smábátasjómanna við strendur landsins yfir sumartímann. Af hálfu löggjafans eru strandveiðar ekki hugsaðar sem umfangsmikil útgerð en reynslan sýnir að þess eru dæmi að útgerðaraðilar geri út báta í umtalsverðum mæli. Jafnvel sé látið nægja að sýna fram á 1% eignarhald á báti til að uppfylla ákvæði laganna um að eigandi sé lögskráður á strandveiðibát. Því leggjum við til í 2. og 5. gr. frumvarpsins að um raunverulegt eignarhald sé að ræða, það er 51% eignarhlut. Eins og fyrr segir var Háskólasetur Vestfjarða fengið til að gera úttekt á framgangi og áhrifum strandveiðanna eftir fyrsta sumarið 2009. Sú úttekt sýndi að almenn ánægja var með samfélagsleg áhrif veiðanna og almennt fyrirkomulag þeirra, ef undan er skilin gagnrýni sem kom fram á svæðaskiptinguna og áhrif hennar á öryggi sjómanna. Þessi úttekt leiddi í ljós að byggðasjónarmið hefðu náð fram og þetta fyrsta sumar dreifðust strandveiðar á 54 útgerðarstaði. Enn fremur náðust þau markmið að gefa fleirum en handhöfum kvóta möguleika á takmörkuðum veiðum í atvinnuskyni, að stuðla að nýliðun og að auðvelda fólki að afla sér reynslu og þekkingar. Úttektin sýndi að 2/3 hlutar þeirra sem stunduðu strandveiðarnar voru sjómenn að atvinnu, 40% höfðu yfir aflahlutdeild að ráða og nýliðar voru 20% útgerðaraðila. Fiskistofa gerði síðan úttekt á gæðum strandveiðiafla sumarið 2011. Sú úttekt leiddi í ljós að strandveiðiflotinn kæmi vel út í samanburði við hina hefðbundnu dagróðrabáta og að ekki væri greinanlegur marktækur munur á milli þessara útgerðarflokka. Fram kom einnig að meðferð strandveiðiafla færi batnandi með aukinni reynslu þeirra sem veiðarnar stunda og gert var ráð fyrir að svo yrði enn frekar fyrir áhrif markaðarins vegna samhengis verðs og gæða. Herra forseti. Ég vil bara segja að lokum að strandveiðarnar hafa sannað gildi sitt sem viðbót og valkostur í atvinnuflórunni. Þær hafa nú verið stundaðar í fjögur sumur og á þeim tíma hefur gefist ráðrúm til að meta og yfirvega kosti og ágalla við framkvæmd veiðanna. Þótt þær hafi sannanlega stuðlað að jákvæðri samfélagsþróun í dreifðum byggðum sem hafa átt undir högg að sækja undanfarna áratugi er hverjum manni ljóst að framkvæmdina má bæta með því að draga úr áhættusókn og mismunun innan kerfisins og uppfylla þar með enn betur markmið löggjafans með þessum veiðum. Hér er því lagt til að ráðist verði í umræddar endurbætur með því að samþykkja sérstök lög um strandveiðar á meðan beðið er eftir endanlegum lyktum heildarendurskoðunar á lögum um stjórn fiskveiða. Þegar sér fyrir endann á þeirri heildarendurskoðun er eðlilegt að lög þessi renni inn í þann lagabálk í fyllingu tímans. Herra forseti. Að svo mæltu legg ég til að málinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar þingsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu þar sem Alþingi ályktar að fela innanríkisráðherra að gera samkomulag við Slysavarnafélagið Landsbjörg um endurbætur og viðhald björgunarskipa á árunum 2014–2021. Tillaga sama efnis hefur áður verið lögð fram á Alþingi, en nú flytjum við hana á ný í þeirri von að þingið muni ljúka þessu máli. Þetta er auðvitað þverpólitískt mál og um það eiga ekki að ríkja neinir flokkadrættir. Það sést kannski best, virðulegi forseti, á meðflutningsmönnum mínum á þessu máli sem eru hv. þingmenn Björn Valur Gíslason, Vinstri grænum, formaður fjárlaganefndar, Gunnar Bragi Sveinsson, þingflokksformaður Framsóknarflokksins, og Oddný G. Harðardóttir, þingflokksformaður Samfylkingarinnar. Saga björgunarskipa á Íslandi er nokkuð löng. Fyrsta björgunarskipið kom til landsins árið 1929 þegar Slysavarnafélag Íslands beitti sér fyrir því og fékk til þess styrk frá einstaklingum að hér yrði keypt fyrsta björgunarskipið eða fyrsti björgunarbáturinn. Það var síðan árið 1989 sem björgunarskipið Henry A. Hálfdanarson kom til landsins og leysti þar með af hólmi björgunarbátinn Gísla J. Johnsen sem hafði verið staðsettur í Reykjavíkurhöfn frá árinu 1956. Það má segja að ákveðin tímamót hafi orðið árið 1993 þegar björgunarskipið Hannes Þ. Hafstein kom til Sandgerðis og þar með hafi hafist uppbygging björgunarskipa víðar á landinu, þó að vissulega hafi liðið nokkur tími þar til næstu skip komu. Á árunum 1996–1997 voru fimm björgunarskip keypt frá þýsku og hollensku sjóbjörgunarfélögunum og voru þau staðsett á Rifi, Ísafirði, Siglufirði, Raufarhöfn og Norðfirði. Það var svo árið 1998 sem við fengum fyrsta ARUN-björgunarskipið okkar, sem er sömu gerðar og þau skip sem Slysavarnafélagið rekur í dag, en það kom til Grindavíkur og var keypt frá Konunglega breska sjóbjörgunarfélaginu. Við sameiningu Slysavarnafélags Íslands og Landsbjargar árið 1999 var farið markvisst í að endurnýja gömlu þýsku og hollensku björgunarskipin. Þar sem ARUN-skipin þóttu henta afar vel við íslenskar aðstæður og vera hagkvæm í rekstri var talið skynsamlegt að stefna að því að hafa öll björgunarskipin þeirrar gerðar. Þótti það ekki síður kostur með tilliti til samræmdrar þjálfunar og viðhalds skipanna. Breska félagið var á þeim tíma að skipta út ARUN-björgunarskipum fyrir ný og stærri skip. Því gafst Slysavarnafélaginu Landsbjörg kjörið tækifæri til að endurnýja eldri skip félagsins og loka þar með hringnum, eins og verkefnið var kallað. Honum var lokað árið 2005, m.a. með sérstakri styrkveitingu frá Alþingi, þegar keypt voru skip til Skagastrandar og Hafnar í Hornafirði, en á árinu 2004 höfðu skip verið keypt til Hafnarfjarðar, Patreksfjarðar og Vopnafjarðar. Endurnýjun björgunarskipaflotans lauk þar með á árinu 2006. Þar voru björgunarskipin orðin 14 talsins, þar af 13 af ARUN Class gerð og þau eiga að geta brugðist við á hafsvæði sem kallað er A1 kringum Ísland og náð þar til hvaða staðar sem er á fimm til sex klukkustundum að hámarki. Ljóst er að þörfin fyrir björgunarskip er mikil og hún fer vaxandi. Milli 70 og 80 útköll eru skráð á þessi skip á hverju ári á landsvísu, en þar er eingöngu um að ræða útköll þar sem talin er vera bráð hætta fyrir hendi. Skipin sinna ótal öðrum verkefnum, til að mynda æfingum og öðrum verkefnum í þágu bæði opinberra aðila og einkaaðila. Engum blöðum er um það að fletta að öryggi sjómanna á nærhafinu við Ísland hefur aukist mjög með tilkomu þessara skipa, um það eru fjölmörg dæmi. Árið 2005 var gerður samningur milli Slysavarnafélagsins Landsbjargar, Landhelgisgæslu Íslands og dómsmálaráðuneytisins þar sem m.a. er fjallað um nýtingu Landhelgisgæslunnar á björgunarskipunum til eftirlitsstarfa. Þetta var vissulega svolítið umdeilt mál innan Slysavarnafélagsins en samt var ákveðið að fara þessa leið, bæði til þess að styrkja rekstur skipanna og eins til þess að gefa áhöfnunum tækifæri til að fá meiri sjóreynslu og þjálfunarreynslu á skipin. Það hafa verið mér vonbrigði að þessi samningur hefur ekki verið nýttur eins og upp var lagt með. Ég vonast til þess að Landhelgisgæslan sjái hag sinn í því að nýta þessi skip meira í framtíðinni með þeim hætti sem samkomulagið gerði ráð fyrir. Ég held að slíkt geti verið öllum aðilum til góðs og tryggt áfram undirstöður þess að öryggi sæfarenda á hafsvæðinu, nærhafsvæðinu við Ísland, sé tryggt til lengri tíma. Flest skipin sem Slysavarnafélagið rekur í dag eru ARUN-björgunarskip sem hafa eins og áður hefur komið fram reynst afar vel við íslenskar aðstæður. Þau höfðu farið í reglulegt og gott viðhald hjá fyrri eigendum, Konunglega breska sjóbjörgunarfélaginu, svokallaða klössun, sem var af mjög háum gæðum. Skipin voru því í mjög góðu ásigkomulagi almennt séð þegar Slysavarnafélagið fékk þau til landsins og fyrir mjög sanngjarnt verð að því er þótti á þeim tíma. Nú er svo komið að efla þarf viðhald þessara skipa. Það þarf að endurnýja vélar, rafmagn, siglingabúnað og tæki til að halda skipunum í góðu standi til lengri tíma. Sem dæmi má nefna að ástand skipanna á Patreksfirði og á Snæfellsnesi er orðið tiltölulega bágborið, bæði eru þau nánast bara með aðra vélina í fullum afköstum og hina með miklu minni afköstum. Þetta eru kostnaðarsamar viðgerðir sem þurfa að fara fram. Vissulega er ástandið mismunandi á þessum skipum, en viðhaldið kostar meira en svo að Slysavarnafélagið geti eitt staðið undir því. Með nýjum og öflugri vélum fengist meiri ganghraði í þessi skip, meiri langdrægni og rekstraröryggi ásamt því að eldsneytiseyðsla og allur rekstrarkostnaður mundi lækka umtalsvert. Það má búast við að öll þessi skip þurfi slíka klössun á næstu átta til tíu árum. Þar sem skrokkur og yfirbygging skipanna er í mjög góðu standi er talið hagkvæmt að fara í slíkar aðgerðir þannig að skipin endist þá a.m.k. 15–20 ár til viðbótar. Líklegt er að kostnaður við slíka klössun nemi á bilinu 20–30 millj. kr. án virðisaukaskatts. Í ljósi þessa, virðulegi forseti, leggja flutningsmenn til að Alþingi álykti að fela innanríkisráðherra að gera samkomulag við Slysavarnafélagið Landsbjörg um endurbætur og viðhald björgunarskipa á árunum 2014–2021. Telja flutningsmenn eðlilegt að slíkt samkomulag feli meðal annars í sér fjárframlag af hálfu ríkissjóðs að fjárhæð 30 millj. kr. hvert samkomulagsár miðað við verðlag ársins 2012. Þá leggja flutningsmenn tillögunnar til að innanríkisráðherra verði enn fremur falið að kanna þörf á möguleika á að fá enn öflugri skip á tiltekna staði á landinu. Úttekt hefur verið gerð á slíku með tilliti til þarfar og sú úttekt liggur fyrir og það eru vissulega möguleikar á því að Slysavarnafélagið geti í gegnum systursamtök sín í Evrópu fengið enn öflugri skip fyrir hagstætt verð. Það væri mjög áhugavert að skoða þetta enn frekar. Virðulegi forseti. Það þarf ekki að fara yfir mikilvægi björgunarfélaga okkar úti um allt land fyrir samfélag okkar og hversu mikil hagkvæmni þessa sjálfboðaliðastarfs, þessa fórnfúsa starfs, er fyrir samfélagið allt, ekki bara í öryggislegum þáttum sem vega kannski þyngst þegar þetta er metið heldur ekki síður í kostnaðalegum þáttum. Það er alveg ljóst að við gætum aldrei rekið svo öfluga björgunarþjónustu sem raun ber vitni ef hún ætti að vera að fullu launuð. Eins og hefur komið fram hjá mér er verkefnið um yfirhalningu eða klössun þessara skipa Slysavarnafélaginu ofviða. Það er um að ræða það stórar upphæðir að félagið gæti ekki staðið undir þeim eitt og sér. Það er því mjög mikilvægt að Alþingi grípi inn í og geri samkomulag við félagið sem tryggir rekstur þessara skipa til næstu 15–20 ára og tryggi þar með það rekstraröryggi sem sveitirnar þurfa að búa við og sjálfboðaliðarnir þurfa að geta starfað við. Svo ekki sé nú talað um að viðhalda því öryggi sæfarenda, sjómanna við Íslandsstrendur, sem fylgir því að hafa björgunarskipin á þessum stöðum. Ég lýk máli mínu með því að ítreka að hér er flutt mál sem er þverpólitískt. Það er samstaða um það meðal flutningsmanna að reyna að greiða því leið í gegnum þingið. Ég vonast til þess, virðulegi forseti, að þetta mál taki ekki of langan tíma í meðförum þingnefnda, það komi inn í þingið og Alþingi geti afgreitt það á vormánuðum og innanríkisráðherra, sem hefur lýst sig mjög samþykkan málinu, geti lokið því í samræmi við niðurstöðu afgreiðslu Alþingis.