Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Eggert Pálsson) Margt fer öðruvísi en ætlað er, má segja um meðferð hv. deildar á fjárlagafrv. Þegar fjvn. skilaði frv. í deildina, lá það þannig fyrir, að ætla mátti, ef brtt. hennar fengju að standa, að tekjuhallinn mundi aukast um 12 þús. kr., að frádregnum 10 þús. kr., sem var sjálfsögð leiðrjetting á reikningsskekkju, sem var í frv., er það barst frá hv.Nd., svo eiginlega var ekki að ræða um nema 2 þús. kr. aukinn tekjuhalla. Nú hefir farið svo, að tekjuhallinn hefir aukist í meðferð hv. deildar við 2. umr. um rúm 58 þús. kr., eða rjettara sagt, þegar 10 þús. kr. reikningsskekkjan er dregin frá, hefir tekjuhallinn orðið frekar 48 þús. kr. Eftir 3. umr. er viðbúið, að tekjuhallinn aukist allmikið, en ekki hægt að segja fyrirfram, hve mikið það verður; en hitt er auðsætt, að gera megi ráð fyrir, að alllangt sje horfið frá því, sem ætlast var til í upphafi. Ef svo færi, að allar þær brtt., sem fram eru bornar til hækkunar, yrðu samþyktar, mundi aukning tekjuhallans nema um 68 þús. kr. eftir þeim brtt., sem bornar eru fram á þskj. 457; en nú bætist við hækkunartill. á þskj. 463, sem hækkar hann um 2500 kr. Svo að ef þessar allar till. yrðu samþyktar, mundi láta nærri, að allur tekjuhalli frv. yrði um 327 þús. krónur. En ef nú aftur á móti allar lækkunartill. yrðu líka samþyktar, sem varla þarf að gera ráð fyrir, mundi tekjuhallinn verða alls rúmar 278 þús. kr. Þannig yrði þá útkoman, þegar deildin sendi frv. frá sjer. En um þetta er vitaniega ekkert hægt að fullyrða að svo komnu, því að enn er ekki sjeð um fylgi hinna einstöku brtt. Nefndin hefir ekki komist hjá að gera nokkrar brtt. við frv., og er þær allar að finna á þskj. 457. Fyrsta brtt. nefndarinnar er sú VIII. í röðinni og fer fram á að bæta aths. við 14. gr. A. b., 4. lið, um að greiða megi Kjartani prófasti Helgasyni í Hruna full prestslaun með dýrtíðaruppbót, ef hann lætur af prestsskap og tekur við skólastjórn á Laugarvatni. Við þessa brtt. hefir svo komið önnur brtt. á þskj. 463, en hún breytir að engu innihaldi hinnar. Þó að brtt. þessi verði samþykt, hefir hún engin áhrif á reikningsútkomu fjárlaganna á pappírnum, eins og aths. ber með sjer, heldur aðeins á ríkissjóð eða prestlaunasjóð. En þó að brtt. þessi sje fram borin af fjvn., eins og þskj. ber með sjer, þá er jeg henni mótfallinn og get því ekki mælt með henni. Er það þó ekki vegna þess, að eftirlaunasjóð eða prestlaunasjóð muni um þessa upphæð, eða að jeg sjái eftir því, að þessum virðingarverða og jeg vil segja einum mætasta presti landsins sje greidd sómasamleg eftirlaun, er hann lætur af prestsskap. Það, sem fyrir mjer vakir, er það, að þessi mæti maður er leiddur í töluverða freistni. Það er freistni að bjóða manni full laun fyrir að láta af starfi, sem hann hefir gegnt með sóma og prýði fyrir sína stjett, og taka við öðru starfi, sem hann fær vitanlega laun fyrir, en tæplega það há, að hann geti lifað af þeim eingöngu. Og því fremur er þetta freisting fyrir mann á gamalsaldri, sem á við þröngan hag að búa. Hjer er líka um fleiri ástæður að ræða, sem gera þetta tilboð tvíeggjað fyrir hinn mæta mann, sem hjer um ræðir. Á aðra hliðina er þess að gæta, að skólinn er eða verður að ýmsu leyti af vanefnum gerður og mikil óánægja risin upp í hjeraðinu út af valinu á skólastaðnum. Er því sýnt, að það yrði vandi mikill og ótal örðugleikum bundið fyrir sjera Kjartan að taka við skólastjórninni, og þó að vel ætti við hann að gera og sómasamlega; sem hann hefir fyllilega verðskuldað, gæti svo farið, að honum reyndist það harmabrauð eitt að taka við þessu nýja starfi og koma skólanum á rjettan kjöl. - Frá sjónarmiði Árnesinga er það líka varhugavert, þó að sýslan við þennan gerning yrði þess aðnjótandi að komast hjá í bili að greiða skólastjóra eins há laun og ella, þá mundi síðar sjeð, að það leiðir dilk á eftir sjer og verður síst til sparnaðar í framtíðinni. Sá næsti, sem við skólastjórninni tæki, mundi líta á, hvaða laun fyrirrennari hans hafði og sækjast eftir svipuðum kjörum. Afleiðingin yrði þá sú, að Árnesingar mundu ekki komast hjá að bæta þeim, sem næst tæki við skólastjórninni, það ríflega upp launin, að þau yrðu talsvert hærri en nú er gert ráð fyrir. Og þetta meðal annars gerir það, að jeg á bágt með að ganga að brtt. En það er vegur fyrir sjera Kjartan Helgason að komast út úr öllum þessum óþægindum með því að taka við skólanum um 2 til 3 ár, fara svo frá og njóta eftirlauna sinna. En jeg þekki svo skap hans, að hann mun aldrei gera það, heldur mun hann starfa við skólann, ef hann tekur hann að sjer, á meðan líf og heilsa endist. Þá kem jeg að næstu brtt., þeirri X. í röðinni, og er hún í 2 liðum og snertir eingöngu Vallanesprestakall. Jeg verð nú að segja eins og það er, að það er hart, að einu stærsta vandamáli þingsins skuli skotið á frest þangað til á síðustu stundu og þessari hv. deild ætlað að ráða fram úr því. En svo er um þetta mál, sem hjer liggur fyrir, að það hefir legið fyrir hv.fjvn.Nd. og hún komist hjá að taka ákvörðun um það. Mál þetta er þannig vaxið, að þegar sjera Magnús Blöndal ljet af prestsskap og fór frá Vallanesi, var honum gert að skyldu að svara álagi að upphæð 11095 kr. Að álagið er svona hátt, kemur til af því, að bær sá, sem fylgir prestakallinu, er í algerðri niðurníðslu vegna berklasýkingarhættu. Bænum hefir ekki verið haldið við í 15 ár, eða síðan presturinn flutti úr honum. Og þó að sjera Magnús hafi reynt til að leigja hann og haft vilja til að bæta upp á hann, hefir enginn fengist til þess að búa í honum eða snerta þar við neinu, vegna sýkingarhættunnar. Bæði landlæknir og þáverandi hjeraðslæknir, Jónas Kristjánsson á Sauðárkróki, hafa gefið þá yfirlýsingu, að nærri þessum bæ mætti ekki koma á annan hátt en til þess að brenna hann til ösku. Af því að álagið er svo hátt, hefir fráfarandi prestur ekki sjeð sjer fært að greiða það, og því skotið máli þessu til þings og stjórnar. Upp í þetta álag er virt spýtnarusl og útihús, sem samtals verður 1815 kr., sem viðtakandi prestur vill þó ógjarnan taka við, en eftir standa þá 9280 kr., sem allir sjá, að er óvanalega hátt álag, er fráfarandi Vallanespresti er gert að skyldu að svara. Og eins og áður er tekið fram, stafar það eingöngu af sýkingarhættu þeirri, sem málsmetandi menn telja að bænum fylgi. Það virðist nú liggja í augum uppi, að ósanngjarnt væri að heimta slíkt álag af fráfarandi presti, en samkvæmt lögum er ekki önnur leið fær. En til þess að einhver sanngirni kæmist hjer á, hefir málinu verið skotið til þings og stjórnar, og ákvörðun fyrst tekin um það hjá fjvn. þessarar hv. deildar nú á síðustu stundu, af því fjvn.Nd. hratt öllum vanda af sjer. Fráfarandi prestur í Vallanesi, sjera Magnús Blöndal, hefir eignast sneið af Vallaneslandi, sem nefnist Jaðar. Þar hefir hann reist dýrar og vandaðar byggingar: stórt og mikið íbúðarhús, fjós og önnur útihús - og allar þessar byggingar eru úr steinsteypu. Öll þessi eign er virt á 37 þús. kr. eftir síðasta fasteignamati. Nú hefir verið hugsað sjer, að þessi eign fjelli aftur undir Vallanesprestakall, og yrði það mikil viðbót við þá eign, sem fyrir er, og sem prestlaunasjóði ætti að koma að notum síðar. Landið er talið víðáttumikið og gott undir bú og búið að rækta stórt og mikið tún á Jaðrinum, svo gera má ráð fyrir, að eftirgjald jarðarinnar hækkaði að miklum mun við næsta mat. Til þess nú að fara þann veg, sem báðir aðiljar gætu sætt sig við, hefir verið hugsað, að ríkissjóður keypti af fráfarandi presti Jaðarinn með öllum byggingum og öðrum mannvirkjum fyrir 25 þús. kr., en gefa svo presti eftir helming álagsins. Að vísu hefði mátt orða þetta öðruvísi, t. d. að kaupa alla eignina á 30 þús. kr., en gefa ekkert eftir af álaginu. En hvort sem heldur yrði gert, verður með þessari útkomu mismunurinn 20 þús. kr., sem greiða yrði þá fyrir Jaðarinn. Til þess nú að komast fram úr þessu, er hugsað upp á 5 þúsund króna lán, sem prestakallið taki - en hærra lán er ekki hægt að taka eftir lögunum frá 1913 - og að ríkissjóður leggi til viðbótar 10 þús. kr. styrk. Ætti þá presturinn í Vallanesi að standa straum af þessu láni um vexti og afborganir, en prestakallinu veittur annar sjerstakur styrkur, 5 þús. kr., afborgana- og vaxtalaus, til húsakaupanna, svo að útkoman verður þá alls 20 þús. kr., eins og Jaðarinn kostar með öllum byggingum. Þetta er þá lausnin á þessu vandamáli, sem fjvn. væntir, að hv. deild geti fallist á, enda þykist hún enga aðra lausn sjá, og gerir hún ráð fyrir, að bæði núverandi og fráfarandi prestur sætti sig við hana. Að vísu mun sjera Magnús Blöndal telja sig vanhaldinn og fá heldur lítið fyrir eign sína, sem ekki er líkt því að nema fasteignamatinu, en hann fær þó að rjettu lagi 30 þús. kr., þó hann hinsvegar verði að standa skil á öllu álaginu. Þess vegna álítur nefndin, að ekki sje um annað að gera, úr því sem komið er, en að sætta sig við þessa lausn á málinu. Og viðtakandi prestur mun einnig sætta sig við þessa ákvörðun, því að þó að hann taki að sjer að borga lítilsháttar meira en prestar alment - aðrir hafa þetta 10–12 þús. kr. prestakallslán að svara af, en hann 15 þús. kr. - þá stendur hann sig vel við það, vegna þessara stóru bygginga, sem koma til með að fylgja prestakallinu. Það er innanhandar fyrir hann að taka með sjer bónda á jörðina, sem hjálpar honum til að greiða kostnaðinn. Að kunnugra manna sögn er jörðin svo stór, að báðir geta búið þar stórbúi. Þá kem jeg að XIV. brtt., um daufdumbraskólann, og er þar um annað vandamálið að ræða, sem dregið hefir verið fram á síðustu stundu að taka ákvörðun nm. Báðar fjvn. hafa nú sjeð skólahúsið, og dylst víst engum, að ekki geti dregist lengur, að þar verði einhver bót á ráðin. Er húsið svo lítilfjörlegt og ófullkomið í alla staði, að slíkt má ekki eiga sjer stað stundinni lengur, og því afarbrýn þörf á, að bætt sje úr því. Þessu húsi fylgir þó stór lóð, sem gera má ráð fyrir, að hægt muni að selja, skólanum að skaðlausu, og það fyrir svo hátt verð, að megnið af byggingarkostnaðinum ætti að vinnast upp. Áætlað er, að þessi viðbótarbygging við skólann muni kosta um 40–50 þús. kr. samkv. teikningum og áætlunum, sem gerðar hafa verið og lágu fyrir nefndinni. Er hugsun nefndarinnar, að mest af þessum kostnaði náist með því að selja lóðir, sem skólinn þarf ekki á að halda, og væntir nefndin því, að viðbótarstyrkur ríkissjóðs, ef nokkur yrði, mundi aldrei nema hárri upphæð. Þá er næsta brtt. nefndarinnar, XVI,1. ekki stórvægileg. Nefndin leggur til, að þessi liður um Lög Íslands standi óbreyttur eins og hann er í frv., að öðru leyti en því, að aftan við hann bætist eða „Lagasafni handa alþýðu“, alt að 100 kr. á örk. Með þessu er sjeð fyrir því, að ef útgáfan skyldi einhverra hluta vegna hætta, þá sje ekki loku fyrir það skotið, að fjenu megi verja til útgáfu á Lagasafni handa alþýðu, og er því jafnframt lagt til að hækka liðinn um 500 kr., svo hægt sje að gefa út það, sem fyrir hendi liggur. Þá er 9. liður sömu brtt., þar sem lagt er til, að styrkur til skálda og listamanna lækki um 2000 kr. Ástæðan til þess, að nefndin fer fram á þessa lækkun, er sú, að nú hafa þegar verið teknir inn í frv. svo mýmargir menn, sem annars hefðu hlotið að koma til greina við úthlutun styrksins. Má þar t. d. benda á skáldkonuna frú Kristínu Sigfúsdóttur, sem tekin hefir verið upp í 18. gr. Það liggur í augum uppi, að hún kemur ekki til greina við úthlutun styrksins, þar sem henni hefir verið skipað á bekk með öðrum skáldum í 18. gr. Og svo er um fleiri listamenn, sem styrks eiga að njóta samkv. sjerstökum liðum frv. og mundu annars hvíla á þessum lið. Ef á þetta er litið, sýnist það engin fásinna hjá fjvn. að lækka þennan lið. Það er búið að tína svo marga af listamönnum upp í frv. -  Þá er næsta brtt. nefndarinnar um utanfararstyrk handa Sigurði Þórðarsyni söngstjóra. Mig minnir, að nefndin hafi í einu hljóði fallist á að taka þennan mann upp í frv., enda leikur ekki á tveim tungum, hvílíka afbragðshæfileika hann hefir til að bera að æfa menn við söng og skapa úr mörgum mönnum ágætan söngflokk. Það er alveg dásamlegt, hvernig honum hefir tekist að æfa menn sinn úr hverjum flokki og hvernig honum hefir tekist að láta þá fara svo með efnið, sem raun hefir orðið á. Jeg þykist svo ekki þurfa að mæla frekar með þessum manni, því að hann er öllum hv.þdm. jafnvel þektur. Þá er brtt. XXXIV, frá nefndinni, nýr liður, til Halldóru Pjetursdóttur Briem 600 kr., sem nefndin hefir fallist á að taka upp. Að hún hefir gert það, stafar ekki eingöngu af því, hvílíkur afbragðsmaður maður hennar, Ólafur Briem, var, heldur af því, að hún er sjálf orðin heilsulaus, og svo gerir það hag hennar enn erfiðari, að hún þarf að sjá fyrir heilsulausri dóttur. Þá eru ekki fleiri brtt. frá nefndinni. Aftur á móti er hjer ein brtt., sú VII., frá mjer og hv. 6. landsk. (ÁH), sem fer fram á að hækka styrkinn til vörubifreiðaferða úr 5 þús. kr. í 7 þús. kr. Að við komum með þessa brtt., stafar af gerðum hv. deildar við 2. umr., að hún veitti 3000 kr. til ferða suður með sjó. Okkur gat ekki dulist, að hjer kom fram herfilegt misrjetti gagnvart austursveitunum: Það er engin sanngirni í því að veita 3 þús. krónur til ferða eftir afbragðsgóðum 60 km. vegi, en veita svo aðeins 5 þúsund kr. til ferða austur í Hvolhrepp, sem er 115 km. vegalengd, að Sandlæk og Torfastöðum, sem er eitthvað svipuð vegalengd, og vegirnir eru vondir og dýrir fyrir bíla. Fundum við okkur því knúða til þess að koma fram með þessa hækkun, til þess að einhver sanngirni væri í þessu, því að jeg skammast mín beinlínis fyrir að láta það vitnast, að ekki sje hafður í fjárlögunum nema 5 þús. kr. styrkur fyrir allar austursýslurnar, en 3 þús. kr. fyrir svæðið suður með sjó. Það er nú komið svo, að hvert pund af þeim vörum, sem suðurláglendið notar, þarf að flytja austur yfir heiði, því að öll verslun á Eyrarbakka má heita lögð niður. Vona jeg því, að hv. deild verði við óskum mínum um hækkun á þessum styrk. Jafnframt viljum við, að breytt verði aths. við þennan lið þannig, að hjeraðsstjórnirnar, sýslunefndirnar, hafi íhlutunar- eða tillögurjett um það, hvernig þessi styrkur verði notaður, því að það er talsverður vandi að láta hann koma rjettlátlega niður. Hjer er aðeins um álit þeirra að ræða; stjórnin hefir frjálsar hendur, en jeg kann betur við, að þeir, sem notin hafa, segi álit sitt um, hvernig haganlegast sje að nota styrkinn. Skal jeg svo ekki orðlengja meira um þetta að svo komnu, en bíð þess, sem hæstv. stjórn og hv. deildarmenn hafa að segja um till. nefndarinnar.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer finst jeg hefði haft ástæðu til þess að segja nokkur orð í framhaldi þess, sem jeg sagði við 2. umr. um störf hv.fjvn. En þar sem tveir hv. nefndarmenn eru fjarstaddir, ætla jeg að sleppa því, en gera grein fyrir 2 brtt. sjerstaklega, sem jeg hefi flutt við þessa umr. fjárlagafrv. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 457,III, þar sem jeg fer fram á, að framlag landhelgissjóðs til landhelgisgæslunnar hækki úr 125 þús. kr. í 135 þús. kr. Þetta byggist á því, að við samningu stjfrv. var gengið út frá því, að bæjarsjóður Vestmannaeyja legði fram 25 þús. kr. fyrir veiðarfæragæslu þá, sem Þór hefir þar um vertíðina. En nú hefir verið samþykt með miklu atkvæðamagni þál. í hv.Nd., sem gerir þá breytingu, að framlag Vestmannaeyinga er lækkað niður í 15 þús. kr. Og þótt till. eigi eftir að koma í Sþ., þá geri jeg ráð fyrir, að hún verði samþykt, eftir undirtektum þeim, sem hún fjekk í hv.Nd. Þurfa því þessar krónur að koma einhversstaðar frá, og sýnist mjer rjettara, að þær komi úr landhelgissjóði en að framlag ríkissjóðs yrði hækkað. Hefir því þessi till. engin áhrif á útgjöld ríkissjóðs eins og hún kemur fram í fjárlagafrumvarpinu. Brtt. IX er um það, að erfiðleikauppbótin til Ögurþinga falli niður. Þetta er ekki hugsað af minni hálfu sem nein efnisbreyting, heldur álít jeg, að hana beri að greiða úr prestlaunasjóði. Og þar sem hún hefir verið samþykt í hv.Nd. og látin óáreitt hjer, þá geri jeg ráð fyrir því, að stjórnin telji sjer skylt að borga hana úr prestlaunasjóði, í stað þess að borga hana úr ríkissjóði, og þess vegna er till. borin fram. Þá er XXIV. brtt. aðeins lítilsháttar leiðrjetting á texta þessarar till. við 15. gr. 46, námsstyrknum til Gunnlaugs Briems, að í staðinn fyrir „til lokanáms“ komi: til framhaldsnáms. Þessi maður hefir lokið háskólanámi, svo að hjer er eftir almennri málvenju ekki um að ræða að ljúka námi, heldur styrk til framhaldsnáms að afloknu prófi. Næsta brtt. er undir XXVI. lið, um bryggju á Ísafirði. Þessi till. er borin fram í samráði við hv.þm. Ísaf. (SigurjJ). En eftir því sem till, hans var orðuð, getur litið svo út, sem verið sje að gefa Ísfirðingum eftir ógreidda vexti af dýrtíðarláninu. Svo er ekki, heldur er það meiningin, að þeir fái sem rjettmætt framlag til bryggjnnnar 60 þús. kr., og þá á vitanlega ekki að borga vexti af þessari upphæð frá þeim tíma, sem verkinu var lokið og þeir áttu að fá hana. Er því till. þessi leiðrjetting á orðalagi gr. Næst koma 3 brtt., XXIX-XXXI. um eftirgjafir viðlagasjóðslána. Jeg get talað um þær allar í einu lagi, því að þær eiga saman, þótt þessar eftirgjafir sjeu annars nokkuð sjerstsæðar. Jeg þarf litlu við það að bæta, sem jeg sagði við 2. umr. Þó hefi jeg ekki getið þess, að það hafa verið gefnir eftir vextir og afborganir í 5 ár til Grunnavíkurhrepps og í 3 ár til Árneshrepps, en hvað snertir síðasta hreppinn. Innri-Akraneshrepp, þá er tímabil það, sem hann þarf ekki að greiða vexti og afborganir, ekki útrunnið, heldur nær það til yfirstandandi árs. Um þessar eftirgjafir alment vil jeg segja það, að verði þær ekki teknar út af fjárlagafrv. og verði viðaukatill. frá hv. 1. þm. G.-K. (BK) samþykt um eftirgjöf til Gerðahrepps, þá er komið hjer inn á alveg nýja braut. Jeg hefi rannsakað það, að það hefir alls ekki verið gert á undanförnum tímum, eða ekki fyr en á síðasta þingi, að gefa eftir viðlagasjóðslán. Sjóðurinn er þannig tilkominn að þingið hlýtur að telja sjer skylt að halda honum sem best við og varðveita hann á allan hátt. Hann er tekjuafgangur hinna fyrstu sjálfstjórnarára, hins fyrsta landbúskapar hins íslenska ríkis. Svo var safnað í hann og ætlast til, að hann væri varasjóður sem ríkið gæti gripið til, ef sjerstök ógæfa herjaði land og þjóð, sem gerði það ómögulegt að komast af með tekjur þess yfirstandandi árs. Og þessi sjóður, sem þannig var safnað í með sjálfsafneitun, hefir verið mjög friðhelgur í augum þjóðarinnar og Alþingis alt fram að þessu. En fljótt á litið kann að líta svo út, sem vikið hafi verið út af þessari reglu á síðasta þingi. Þá voru gefin eftir 3 lán, en þetta voru í raun og veru fjárveitingar, þótt það form væri haft að gefa lán eftir í stað þess að setja inn fjárveitingar. Handa Hólshreppi í Norður-Ísafjarðarsýslu var um að ræða eftirgjöf eða veita fje til öldubrjótsins, með því skilyrði, að hreppurinn tæki hann að sjer. Önnur eftirgjöfin var til Hvítárbakkaskólans, sem er hjeraðsskóli Borgfirðinga. Það hefir verið tekin upp sú regla, að ríkið kosti byggingu hjeraðsskólanna að 2/5 hlutum. Hefir ríkið ekkert lagt til þessa skóla, en hann hefir fengið lán úr viðlagasjóði. Hinsvegar þótti sjálfsagt, að hann nyti sömu kjara og aðrir skólar slíkir. Var því lánið gefið eftir og skoðað sem framlag ríkissjóðs til byggingar skólans. Þriðja eftirgjöfin var til mötuneytis kennaraskólans og var skoðuð sem fjárveiting til skólans. Má því skoða þetta sem fjárveitingar úr ríkissjóði. En með till. þeim, sem hjer liggja fyrir, er komið út fyrir þennan grundvöll. Það er farið fram á að gefa eftir lán án þess að lántakendur hafi farið hina rjettu og sjálfsögðu leið til þess, nefnilega þá, að snúa sjer til atvinnumálaráðuneytisins og gera grein fyrir og sýna fram á nauðsyn þess að fá lánin gefin eftir. Ef nú á að fara inn á þessa braut að órannsökuðu máli og fara aðeins eftir því, sem atkvæðum er safnað handa gjafatillögum til kjósenda, þá verð jeg að segja það, - að þá er grundvellinum algerlega kipt undan viðlagasjóðnum. Það stendur mikið af honum í lánum til bæjar- og sveitarfjelaga, og ef þingið samþykkir þessar eftirgjafir, þá er enga takmarkalínu hægt að draga í þessu efni. Jeg lít svo á, að þessi lán megi þá öll skoða sem mjög vafasamar skuldir, og ef til vill mikill hluti þeirra tapaður. En jeg er viss um, að þjóðin tekur því ekki með þökkum að þeyta sjóðnum út í veður og vind eftir geðþótta einstakra hv.þm. Það má vel vera, að þessir hreppar sjeu fátækir; jeg veit ekki um það. En það hefir verið borið fram í þinginu, að reikningar þeirra gefi ekki rjetta mynd af þeirra raunverulega fjárhag. En þessar eftirgjafir hafa ekki komið til atkvæða nema í einu lagi allar, og er það á móti allri venju að slá saman ólíkum útgjaldaliðum. Vona jeg því, að hæstv. forseti (HSteins) gefi færi á því að láta þessar till. koma til atkvæða sjerstaklega og gefi hv. deildarmönnum færi á að greiða atkvæði um hverja eina út af fyrir sig. Minni virðing má ekki ætlast til, að sjóðnum sje sýnd. Jeg vil skjóta því hjer inn um till. XXXII, um eftirgjöf á viðlagasjóðsláni Gerðahrepps; að stjórninni er það mjög kunnugt, þar sem það var veitt í tíð þeirrar stjórnar, sem nú situr. Er þessi hreppur óvenjulega bágstaddur og fjekk þetta lán til þess að geta rækt nauðsynlegar skyldur sínar. Ef farið verður inn á þessa óheppilegu braut án allra rannsókna, þá get jeg ekkert haft á móti því, að Gerðahreppur komi með, og enda fleiri hreppar. Þá kem jeg að síðustu brtt., XXXV. lið, við 22. gr., um viðlagasjóðslán til íshúsa á kjötútflutningshöfnum. Fyrri till., við a.-liðinn, er orðabreyting eða rjetting á máli. Það má ef til vill skilja a.-liðinn svo, að ekki megi taka aðrar tryggingar en ábyrgðir, en í flestum tilfellum er eðlilegt, að íshúsin sjálf komi sem trygging fyrir láninu. Tekur till. af öll tvímæli um þetta. Næsti liður þessarar till., b.-liðurinn, við d.-liðinn, er um það, að í staðinn fyrir „fyrstu 5 árin“ komi: fyrsta árið. Það hefir verið komið upp einu slíku íshúsi, í Vestur-Húnavatnssýslu, og hafa mjer borist ummæli úr þessu bygðarlagi um það, að óeðlilegt væri að hafa þessi lán afborganalaus í 5 ár. Hefi jeg því stungið upp á því, að afborganafresturinn sje aðeins 1 ár. 2. liður þessarar brtt., við 22. gr. 6, er um það, að heimilt sje að lána Mýrdalshjeraði 15 þús. kr. í staðinn fyrir 5 þús. kr., og er það sú upphæð, sem með þarf. Er nú húsið komið upp og er ákaflega myndarlegt, og er upphæð þessi ekki í neinu ósamræmi við það, sem veitt hefir verið annarsstaðar til sjúkraskýla og læknisbústaða.

Björn Kristjánsson Jeg hefi nú leyft mjer að bera fram ósk um eftirgjöf á viðlagasjóðsláni Gerðahrepps. Ber jeg þessa till. ekki eingöngu fram vegna eftirgjafa slíkra lána annara hreppa, heldur af fullkominni og sannarlegri þörf. Jeg fylgi hæstv. fjrh. (JÞ) í því að vera á móti því, að þingið án tillagna frá stjórninni gefi eftir lán þriggja hreppa. Og jeg var samþykkur því, sem hæstv. fjrh. hjelt fram, að hreppsfjelögin ættu að snúa sjer fyrst til stjórnarinnar, er í fjárhagslegt óefni væri komið. Og jeg er sammála honum um það, að ekki sje rjett að fara inn á þá braut að snúa sjer ekki til hæstv. stjórnar með þetta, heldur til þingsins. En úr því að svo er komið, að dýrtíðarlán þriggja hreppa eru nú eftir gefin, ætti öll sanngirni að mæla með því, að fjórða og síðasta hreppnum, sem skuldar ríkissjóði dýrtíðarlán, Gerðahreppi, verði einnig gefnir eftir 2/3 hlutar af dýrtíðarlánum þess hrepps. Jeg hefi fullvissað mig um, að fleiri hreppar en fjórir skulda ekki ríkissjóði slík lán; þeir þrír, sem fengið hafa eftirgjöfina, og svo Gerðahreppur, sem sannarlega er verst stæður þeirra allra. En auðvitað skulda kaupstaðirnir sennilega eitthvað af slíkum lánum. Þegar búið var að ákveða að gefa þrem hreppum eftir dýrtíðarlán í Nd., brá hreppsnefnd Gerðahrepps við, og skrifar oddviti hreppsnefndar okkur þm. G.-K. brjef, dags. 17. þ. m., og leyfi jeg mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp kafla úr því, sem svo hljóðar: „Þar sem jeg sje nú af blöðunum, að þingið hefir til meðferðar beiðnir frá ýmsum hreppum um uppgjöf á viðlagasjóðslánum frá dýrtíðarárunum, leyfi jeg mjer að biðja ykkur að sækja um uppgjöf á lánum Gerðahrepps við sjóð þennan. Ástæður fyrir beiðni þessari eru sem hjer segir: 1. Skuld hreppsins við viðlagasjóð er nú: a. Lán vegna dýrtíðar .... kr. 37000,00 b. Lán til skólabyggingar ... - 2833,33 Lausaskuldir hreppsins í ýmsum stöðum eru ......... - 8400,00 eða alls skuldir hreppsins kr. 48233,33 2. Þar sem nú er orðið svo áliðið vertíðina, er fyrirsjáanlegt, að hún hefir brugðist svo hörmulega, að ekki aflast einu sinni fyrir útgerðarkostnaði, hvað þá meira. 3. Síðastliðið haust jöfnuðum við niður kr. 20500,00, sem er það minsta, sem hægt er að komast af með til þess að geta staðist þarfirnar ásamt vöxtum og afborgunum. Gjalddagi á útsvörunum var um áramót, en þó að altaf sje verið að reyna að innheimta, þá er nú aðeins búið að borga kr. 2800,00 af útsvörunum, og eftir útlitinu að dæma er fyrirsjáanlegt, þegar vertíðin fer svona, að ófáanlegt verður alt að helmingi útsvaranna í þetta sinn.“ Jeg ætla ekki að lesa lengra, en alt brjefið gefur glögga hugmynd um fjárhag hreppsins. Þessi tvö dýrtíðarlán, 20 þús. kr. hvort, sem tekin voru 1923 til þess að borga gamla víxla frá stríðsárunum, er teknir voru upphaflega til að kaupa landsverslunarvörur, eru nú samkvæmt vottorði ríkisfjehirðis 37 þús. kr., og er því farið fram á eftirgjöf á 2/3 þessarar upphæðar, eða eins og till. mín segir. Til þess nú að bera ekki þessa tillögu fram aðeins af þeim ástæðum, að aðrir hreppar höfðu fengið slík lán eftir gefin, heldur af skýlausri þörf, þá fjekk jeg hreppsreikning þessa hrepps fyrir árið 1924–1925, sem í fyrradag lá fyrir sýslunefnd til samþyktar. Þessi reikningur sýnir, að eignir voru þessar: Eftirstöðvar frá fyrra ári . . kr. 11205,78 Útistandandi lán .......... - 1323,48 Grundarbær .............. - 400,00 Barnaskóli ............... - 8400,00 Hreppavegast. í hreppssj. .. - 436,25 Samtals kr. 21365,51 Ekki er hægt að sjá, hversu mikils virði er yfirfærslan frá fyrra ári, sennilega liggur hún í ógreiddum útsvörum, og er því mjög óviss eign á þessum stað. Barnaskólinn gefur og engan arð, sem heldur er ekki að vænta. Og þetta 400 kr. kot getur ekki gefið mikið af sjer. Þá eru líka útistandandi lánin ávalt mjög óviss. Þá kemur skuldahliðin: Lán á skólahúsi .......... kr. 2833,33 Lán t.il landvarna ........ - 1200,00 Viðlagasjóðslán ........... - 19000,00 do. ........... - 20000.00 Samtals kr. 43033,33 Við þessi lán hefir svo þurft að bæta, svo að 17. þ. m. eru öll lán hreppsins kr. 48233,33. Sveitarstyrkur veittur er talinn í byrjun reikningsársins kr. 75106,18, en við hefir bæst á reikningsárinu kr. 10256,92. - Gjaldendur í hreppnum eru 163 að tölu, flestir fátækir og margir bláfátækir. Þegar nú þessar tölur eru athugaðar, þá virðast þær tala fyrir því, að þessum hreppi sje eftir gefin sú fjárhæð, sem farið er fram á, því að þó sú eftirgjöf sje dregin frá, á hreppurinn ekki nærri fyrir skuldum sínum. - Jeg orðlengi svo þetta ekki meir, en dreg það ekki í efa, að hv. deild láti þennan hrepp njóta jafnrjettis við þá hreppa, sem fá eftirgjöf á dýrtíðarlánum sínum. Þá á jeg aðra brtt. á þskj. 463. Svo er mál með vexti, að til mín kom maður í gærkvöldi seint, - þess vegna er till. svo seint fram borin, - er hann fornvinur Einars Jónssonar myndhöggvara og hefir styrkt hann mikið og hjálpað. Hann tjáði mjer, að Einar væri mjög áhyggjufullur út af því, hvernig umhorfs er í kringum hús hans, því að þar ægir saman allskonar skrani og óhreinindum, krökkum og hænsnum. Er það ástand sannarlega til minkunar, sjerstaklega ef útlendinga ber að garði. Einar finnur sáran til þess að geta ekki þrifað til í kringum hús sitt og skreytt garðinn, en meðan ekki er girt, er honum það ómögulegt. Bað vinur hans mig því að bera fram þessa till. Hefir Einar látið gera áætlun um girðinguna. Gerðu hana trjesmiður og steinsteypumaður og áætluðu þeir kostnaðinn um 2400–2500 kr. Þar sem upphæðin er nú svona lítil, vona jeg, að hv. deild geti fallist á till. Enda gerir hún hvorki til nje frá um hallann á fjárlögunum.

Forsætisráðherra (JM): Jeg ætla að bíða með að tala um brtt. einstakra þm., þar til þeir hafa talað fyrir þeim og gefið eitthvert tilefni til andsvara. Þá skal jeg minnast lítillega á IX. brtt. á þskj. 457, sem er frá hæstv. fjrh. (JÞ). Jeg er honum samdóma um, að rjett sje að fella niður styrkinn til Ögurþingaprestsins, því að eftir þeirri meðferð, sem málið hefir nú fengið í þinginu, er ekkert athugavert við að greiða þetta fje úr prestlaunasjóði. Má þess vegna taka þennan lið út úr fjárlögunum. Þá er næsti töluliður á þskj. 457, sem er tvær till. frá fjvn. Er jeg þakklátur nefndinni fyrir brtt. þessar. Það var vel ráðið og skynsamlega að greiða úr Vallanesmálinu. Jeg hefði kannske óskað, að styrkurinn hefði verið ríflegri, en vona samt, að hægt verði að koma málinu í gott horf með því fje, sem fjvn. hefir lagt til, að verði veitt. Jeg hefi leyft mjer að gera brtt. við nýjan lið í 14. gr. B. XIV. 7., þar sem farið, er fram á 4 þús. kr. til Dalasýslu. Það á að koma fram, hvers vegna þingið veiti þetta. En það er vegna þess, að Dalasýsla reyndi að halda uppi skóla í Hjarðarholti, en beið af því halla. Nú hefir verið hætt við þetta skólahald, og álít jeg það rjett, úr því að það gat ekki hepnast. Jeg er samdóma hæstv. fjrh. um það, að ekki sje rjett að kippa fótunum undan viðlagasjóði með því að gefa eftir lán úr honum. Þá er næst till. frá nefndinni um heimild fyrir stjórnina til þess að byggja daufdumbraskóla. Jeg hefi sýnt fjvn. fram á, hvernig þar er umhorfs og að nauðsynlegt sje að gera þar húsabætur. Hygg jeg, að hver nefndarmaður hafi sannfært sig um, að óforsvaranlegt er að láta við svo búið standa. Það má ekki dragast lengur að gera hjer nauðsynlegar ráðstafanir. Ef sýki kemur upp í skólanum, er hætt við, að í óefni komi brátt. Í till. er heimilað að stjórnin geti lagt fram fje, en selt nokkuð af lóð skólans, sem svo gengi upp í kostnaðinn. Loks er ein brtt. á sama þskj., XVI 2, og er þar stungið upp á að lækka skáldastyrkinn. Jeg verð að segja það, þótt jeg hefði viljað halda í þessa upphæð, að jeg er nefndinni þakklátur fyrir það, hve hóflega hún fer í þetta. En það er ekki nema eðlilegt, að nefndin ljeti sjer koma þetta til hugar. Mjer datt það í hug, sem sagan segir um Alexander mikla, að hann hafi í æsku grátið yfir sigrum Filipps föður síns og landvinningum, vegna þess að sjer væri ekkert eftirskilið að vinna. Ef samþyktir verða í viðbót við það, er áður er komið, þeir listamannastyrkir, sem enn er farið fram á að bæta við, þá veit jeg ekki, hvað skilið verður eftir af listamönnum handa stjórninni.

Jónas Jónsson Jeg á hjer nokkrar brtt., sumpart einn og sumpart ásamt öðrum hv.þm., og vil jeg nú nota tækifærið og minnast lítillega á þær. Fyrsta till. er sparnaðartill. Jeg var svo óheppinn að heyra ekki ræðu hv.frsm. (EP), og veit því ekki, hvernig hann tók í hana, en jeg vona, að nefndin sje ekki á móti till. minni. Yrði þá skrifstofustjóra Íslandsskrifstofunnar í Kaupmannahöfn falið að vera umboðsmaður vor, eins og að undanförnu. Þetta mál er nokkuð gamalt, og hefir töluvert verið deilt um það, hvort ástæða væri til að halda í hið dýra sendiherraembætti. Endirinn varð sá, að embættið var lagt niður stuttu eftir síðustu kosningar af miklum meiri hluta þm., og ráðstafanir gerðar þess eðlis, að erfiðara er að taka það upp aftur. Viðunanlegur sendiherrabústaður hefir verið seldur og fráfarandi sendiherra bætt upp það tap, sem hann beið af húsakaupunum. Er hann nú líka kominn heim og hefir sest hjer að. En verði embættið tekið aftur upp, þarf líklega að kaupa hús í Höfn. Hið fyrra kostaði 70 þús. kr., og verður það ekki minna nú. Einnig mun sendiherra þurfa að hafa meira risnufje en skrifstofustjórinn. Er því hjer um mikil útgjöld að ræða, sem þingið mun fá að heyra um á næstu árum. nái till. mín ekki fram að ganga. Við höfum nú svo góðum manni á að skipa í Höfn, að það er í hæsta lagi völ á jafngóðum manni, en alls ekki betri. Jón Krabbe er, enda þótt hann búi í öðru landi og mæli ekki tungu okkar sem innfæddur væri, ágætur Íslendingur. En það er vitanlega alt öðruvísi umhorfs, ef skipað er í trúnaðarstöður hjer heima. En jeg held, að bak við þessa breytingu felist ekkert annað en yfirlæti. Það er engin skynsamleg ástæða fyrir henni. Er það jafnvel vítaverð ráðstöfun, að sömu menn, sem seldu sendiherrabústaðinn, skuli vera að koma með þetta, hringla fram og til baka. Annaðhvort hefði ekki átt að selja húsið og flytja sendiherrann heim eða þá ekki að vera að stofna þetta embætti aftur. Í fyrra kom fram krafa frá háttv.þm. Dal. (BJ), sem er hinn ákveðnasti í þessu máli, um að stofna þetta embætti. Hún var drepin með miklum meiri hl. atkv., og fullyrði jeg, að báðir ráðherrarnir, sem sæti áttu í Nd., og stjórnarflokkurinn mestallur greiddu atkv. á móti. En litlu síðar frjettist, að náðst hefði samkomulag milli þm. Dal. og stjórnarinnar, þess efnis, að hún kæmi þessu embætti á aftur, en hann greiddi atkv. móti vantrausti. Meðan ekki kemur önnur betri skýring frá hæstv. stjórn, verð jeg að láta mjer þá skýringu nægja, að stjórnin hafi unnið sjer það til lífs að breyta um skoðun. Hún fjekk nefnilega vantraust rjett á eftir.  (Forsrh. JM: Fjekk hún vantraust?)  . Já, hún fjekk vantraust, og ef hæstv.forsrh. vill ekki sætta sig við þessa skýringu, getur hann komið með aðra betri á snúningi flokksbræðra sinna. Þá er jeg enn meðflm. ásamt 4. landsk. (IHB) að till. um styrk til Skúla læknis Guðjónssonar. Eins og till. var við 2. umr. var málinu fundið það til foráttu, að verið væri að stofna hjer nýtt og fast embætti, og tók deildin afstöðu gegn því. En til þess að fjarlægja þennan þyrni úr till., breyttum við henni í styrk til fræðirannsókna. Aðalverkefnið á að vera að rannsaka áhrif fæðunnar á menn og dýr og gildi bætiefnanna fyrir líkami manna og dýra. Eftir dómi vel skynbærra manna eru líkur til, að með þessu móti megi takast að finna ráð til að bjarga fjenaði bænda, þar sem mest ber á skjögurveiki. Þetta er búfræðilegs eðlis. En aðalstarf og rannsóknir þessa unga manns hefir gengið í þá átt að vinna á móti þeim mikla faraldri í mannfólkinu, sem að einhverju leyti er í sambandi við breytta lifnaðarhætti, en það er aukning berklaveikinnar. Er nú álitið, að hún stafi ef til vill öllu mest af bætiefnaskorti fæðunnar. Erlendir læknar hafa vakið eftirtekt á þessu, en enginn fengist við eins ítarlegar rannsóknir um þetta efni og Skúli Guðjónsson. Jeg held, að rjett væri að gefa honum kost á að ljúka við þessar rannsóknir. Jeg var ekki við, þegar hv.frsm. (EP) hjelt ræðu sína og mælti á móti þeirri till.fjvn. að greiða sjera Kjartani Helgasyni í Hruna full prestslaun, þó að hann tæki við skólastjórastarfi við Suðurlandsskólann. Jeg hefi þó haft veður af helstu rökum hv.frsm. Satt að segja finst mjer þessi mótmæli koma úr hörðustu átt; þar sem um er að ræða stjettarbræður þingmannsins, prófastinn í nágrannasýslu hans. Maður þessi hefir nú verið svo lengi í þjónustu landsins, að ekki væri um neina goðgá að ræða, þó að honum væri veitt lausn frá embætti með fullum launum. Nú er það ekki tilætlunin, heldur gengur till. í þá átt, að sjera Kjartan fái að halda fullum launum, þó að hann flytjist að öðru starfi. Máli þessu er þannig varið, að reynt hefir verið undanfarin ár að fá samstarf um skóla í Árnes- og Rangárvallasýslu. Þetta hefir samt ekki tekist, því að hvor sýslan um sig vill hafa skólann hjá sjer. Þegar rætt var um styrk handa þessum skóla á þinginu í fyrra, var nokkurnveginn ljóst, að ekki mundi fást samstarf þessara sýslna um skóla, og hallaðist þingið því rjettilega á þá sveif, að sú sýslan, sem fyrri yrði til þess að koma upp skóla, skyldi fá styrk. Var bent á, að rjett væri að setja engin skilyrði fyrir styrkveitingunni, sem orðið gætu til að tefja skólamálið. Nú hefir það gerst í málinu síðan, að sýslunefnd Árnessýslu hefir samþykt að setja skólann á stofn, og þó að nú sje nokkur sveitardráttur um hvar skólinn skuli standa, er því þegar slegið föstu, að Árnessýsla byggi skóla fyrir sig, sem sennilega verður þá sóttur úr Rangárvallasýslu líka og líklega víðsvegar af landinu, eins og venjulegt er um slíka skóla. Nú er það vilji skólamannanna á Suðurlandi að fá þennan merka prófast til að taka að sjer forstöðu skólans. Það er líka vilji sjera Kjartans að taka þetta starf að sjer, og það er víst, að hann gerir það. En nú mun fjárhagur skólans ekki verða betri en það, að laun skólastjórans hljóta að verða mun lægri en prestslaun sjera Kjartans. Það mun hinsvegar álit margra, að skemtilegra sje fyrir þá, sem vilja njóta hæfileika sjéra Kjartans til að móta skólann, að hann liði ekki verulegan halla af að skifta um starf. En það væri óhjákvæmilegt, ef hann ætti að sæta venjulegum launakjörum við svona skóla, launakjörum, sem ungir menn geta miklu fremur sætt sig við. Skólastjórinn á Laugum t. d. hefir miklu lægri laun en aldraðir prestar hafa. Jeg held, að þegar hv.frsm. athugar, að þetta er ekki borið fram eftir ósk sjera Kjartans, að hann veit víst ekki um, að það er borið fram, og að hann er ákveðinri í að taka við forstöðu skólans án þess að spyrja um laun, þá sjer hann, að upp úr því að fella þetta hefst ekki annað en það að gera lakari lífskjör þessa manns síðustu ár æfinnar, þessa merka manns, sem gengur í eldinn til þess að vinna að hugsjónamáli Sunnlendinga. Jeg veit, að hann gerir það glaður, en mjer finst ekki rjett að nota sjer fórnfýsi hans. Það hefir verið minst á, að með þessu væri skapað óheppilegt fördæmi. En svona tilefni eru mjög sjaldgæf. Sjera Kjartan er valinn til þessa starfs með þegjandi samkomulagi, enginn annar er tilnefndur. Hann er búinn að þjóna prestsembætti með sæmd í 30 ár, og þessi laun ber í raun og veru ekki að skoða sem viðbót, heldur samúðarmerki fyrir það, sem hann er búinn að gera, og í trausti þess, sem hann ætlar að gera. En til þess að sýna, að þetta er ekki nýtt fordæmi, skal jeg minna á, að fyrir skömmu hefir ágætum manni, Bjarna Sæmundssyni, verið veitt lausn frá embætti með fullum launum, svo að hann gæti starfað betur að hjartfólgnasta áhugamáli sínu, náttúrufræðinni. Enginn efaðist um, að hann mundi vinna öllum stundum að þessu áhugamáli sínu eins og áður. Líkt er ástatt með sjera Kjartan. Hann hefir verið prestur og kennari í 30 ár og unnið sjer ágætan orðstír. Það er því engin hætta fyrir Alþingi að láta hann halda fullum launum, þar sem hann heldur áfram svipuðu starfi. Fordæmið er komið, þar sem Bjarni Sæmundsson er, og það hlýtur að koma fyrir um ágæta menn við og við, að svona ráðstafanir sjeu gerðar. Því miður eru svona menn svo sjaldgæfir, að það er engin hætta á, að þeir þyngi á fjárlögunum, þó að þeir sjeu metnir að verðleikum þá sjaldan þeir koma fram. Hæstv. forsrh. (JM) hefir komið með brtt. við till. mína um að gefa Dalasýslu eftir viðlagasjóðslán, 4000 krónur. Ef till. hefir meira fylgi í þeirri mynd, er hún mjer jafngeðfeld, því hún miðar að því að leysa sama vandamálið. Jeg greiði því þessari brtt. atkvæði, þar sem hún er jafngóð minni fyrir hlutaðeigendur, en deildinni ef til vill geðþekkari. Þegar Dalasýsla keypti Hjarðarholt fyrir nokkrum árum, var tilætlunin sú, að styðja efnilegan mann til skólahalds þar. Skólinn gekk vel um stund, en lenti síðan í skuldum, vegna dýrtíðar og annara örðugleika, og lagðist niður, en sýslan sat með jörðina og tapið. Öll sanngirni mælir með því að hlaupa þarna undir bagga. Það var þarft fyrirtæki, sem þarna var ráðist í, þó að fyrir rás viðburðanna gæti það ekki blessast. Jeg get tekið undir það, sem hæstv.forsrh. sagði um daufdumbraskólann. Jeg hefði að vísu kunnað betur við, að um tiltekna fjárhæð hefði verið að ræða, en jeg geri ráð fyrir, að hjer verði skynsamlega á haldið. Mjer er dálítið kunnugt um þennan skóla og veit, að ástæðurnar þar eru óviðunandi. Þessi ógæfusömu börn verða að sofa, nema og leika sjer í kjallaraplássi. Ætti raunar enginn að bjóða slíkt pláss, þó kjallaraíbúðir tíðkist hjer vegna vandræða. Það er áreiðanlegt, að enginn skóli landsins á við lík kjör að búa og þessi skóli, og því er það frekar of seint en snemma, að þessi till. kemur fram. Jeg kynti mjer skólann dálítið í vetur og hafði hugsað mjer að vekja athygli á honum fyrir næsta þing, en þess gerist ekki þörf, fyrst málið er upptekið nú. Jeg vildi, að stjórnin ljeti haga þessari byggingu þannig, að hægt væri að bæta við síðar plássi fyrir blind börn og máske annmarkabörn af öðru tægi. Þá kem jeg að nýjum lið, sem er styrkur til Actaprentsmiðju til þess að gefa út Íslendingasögur með myndum og uppdráttum. Þetta mál mun hafa legið fyrir Nd., og var víst af tilviljun, að það var ekki borið fram þar. En þetta er fyrirtæki, sem heyrast mun um síðar, þó að það kunni að falla hjer í dag. Þessi till. gengur út á það að fá vandaða útgáfu af fornsögum okkar, bækur, sem gætu orðið almenningseign. Það er síst ástæða til að vanþakka þá útgáfu, sem við nú eigum. En hún er miðuð við annan tíma og nú eru gerðar meiri kröfur. Þessari útgáfu, sem hjer er um að ræða, er ætlað að flytja staðamyndir og landakort til skýringar sögunum. Á þennan hátt myndu sögurnar fá nýtt gildi og verða meira virði fyrir almenning en nú er. Jeg held, að því væri engan veginn illa varið, þó veittar væru svo sem 2000 kr. í 10 ár til þess að fá slíka útgáfu inn á hvert heimili. Jeg skal taka það fram, að Sigurður Nordal hefir lofað að hafa aðalumsjón með þessu verki, og er það næg trygging þess, að því verði vel stjórnað. Jeg álít sjálfsagt, ef till. verður samþykt, að stjórnin veiti ekki þennan styrk nema tryggilega sje um alt búið. Þá á jeg brtt. um styrk handa ungum málara, Finni Jónssyni, til Rómaferðar. Finnur er bróðir Ríkarðs myndskera og hefir farið svipaða leið og hann til að ryðja sjer braut. Ríkarður er trjesmiður og vann fyrir sjer með þeirri iðn meðan hann stundaði nám. Finnur er gullsmiður og hefir notað þá kunnáttu til að fleyta sjer áfram. Hann hefir vakið á sjer mikla eftirtekt í Þýskalandi og víðar. Hann var einn af fáum, sem kom myndum sínum á stóra sýningu í Þýskalandi í haust, og vakti hann þar mikla eftirtekt. Hann er nútímamálari og fylgir þeirri listastefnu, sem sumum hinna eldri þykir ekki eftirsóknarverð. Jeg bjóst við, að mjer mundi finnast hið sama þegar jeg sæi sýningu Finns, en það var öðru nær: Hann málar mjög hugnæmar myndir og fallegar, þó að þær sjeu mótaðar af þessari nýju stefnu. Það hefir verið venja hjer, til þess að láta sem flesta listamenn njóta sín, að gefa þeim tækifæri til að heimsækja Róm. Finnur Jónsson er búinn að ganga í gegnum þann hreinsunareld, sem gerir menn hæfa til slíkrar farar. Þá er jeg meðflutningsmaður að till. um styrk til Páls Ísólfssonar. Jeg ætlaði ekki að taka efnið frá hv. meðflm. mínum, en jeg vildi aðeins skýra fyrir þeim, sem ekki kynnu að vita, að Reykjavíkurbær og einstakir menn hafa gert miklar framkvæmdir í því skyni, að þessi maður gæti fremur notið sín, og þær framkvæmdir hljóta að hafa mikil áhrif á alt sönglíf í landinu. Páll Ísólfsson er mesti snillingur í sinni ment, sem Ísland hefir átt. Til þess að hann geti notið sín nægja ekki venjuleg orgel. Orgel við hans hæfi kostar 40-50 þús. krónur. Það leit út fyrir í fyrra, að Páll mundi ekki geta þrifist hjer, af því ekki var til orgel, þar sem kraftar hans fengju viðnám. Nú hafa nokkrir menn gengist fyrir því að kaupa orgel við hans hæfi. Það er rjett ókomið og verður sett niður í fríkirkjunni. Þetta er ákaflega merkileg framkvæmd. Frá í haust verður þarna kostur á bestu orgelhljómleikum landsins. Þar situr mesti snillingurinn við besta hljóðfærið. Reykjavíkurbær hefir viðurkent, að Páli starfaði að því að hækka listasmekk bæjarbúa og veitt honum dálítil laun. Þar sem jeg geri ráð fyrir, að Páll verði einskonar æðsti prestur í söngment hjer á landi og að á hálfsmánaðarfresti gefist almenningi kostur á að njóta listar hans, þá hlýtur hann að hafa geysimikil áhrif á alt sönglíf í landinu. Allir, sem til bæjarins koma, munu að sjálfsögðu koma í fríkirkjuna og njóta þar þeirrar tegundar af hljóðfæraslætti, sem ekki er kostur á nema í stórum borgum. Þá hefi jeg flutt hjer brtt. eftir ósk hv.þm. Dal. (BJ) um styrk til bryggju í Búðardal. Hv. þm. Dal. er veikur og getur ekki fylgt eftir málum þessa kjördæmis, en mjer þykir ólíklegt, að deildin láti kjördæmið gjalda þess. Jeg ætla því að skýra lítið eitt, hvernig þarna stendur á. Nú hefir Geir Zoëga gert áætlun um þessa bryggju og komist að þeirri niðurstöðu, að hana þyrfti 80 m. langa, og myndi hún kosta 20 þús. kr. Hjer er aðeins gert ráð fyrir, að Dalamenn fái þennan litla styrk, 3 þús. kr. Jeg vil benda á þá miklu sanngirni, sem mælir með því að veita þetta, þegar litið er á, að þessi sýsla hefir verið útundan á margan hátt enn sem komið er með samgöngur á sjó. Nú er það eitt, sem hefir mikla þýðingu í þessu tilliti. Þegar strandferðaskipin koma inn í Búðardal t. d., sem mun vera 6 sinnum á ári, þá tefjast þau oft svo mikið, að það verður að hætta útskipun og uppskipun tímum saman, þegar svo stendur á sjó, beinlínis af því að bryggju vantar. Þeir, sem vita hvað slíkt skip kostar, geta giskað á, að einn eða tveir dagar á ári, sem strandferðaskipið tefst fyrir bryggjuleysi, er meiri eyðsla fyrir ríkissjóðinn en að veita þennan styrk. Það er áreiðanlegt, að ekki verður hjá því komist að styðja Dalamenn til bryggjugerðar eins og aðra landshluta. Þá vinna menn ekki annað við að fella till. en að skjóta þessu á frest. Nú á næsta ári byggja þeir fyrir 20 þús., og þá er ekki nema sanngjörn krafa að veita þeim 3 þús. kr., sem væri í sama hlutfalli við aðra hliðstæða styrki. Þá er till. nr. 31 frá mjer og hv.þm. Vestm. (JJós), um eftirgjöf á viðlagasjóðsláni til Ólafs Hvanndals myndamótara. Af því að lagst hefir verið fast á móti þessum eftirgjöfum, bjuggumst við við, að þetta yrði torsótt, þótt málstaðurinn sje góður. Samt höfum við borið fram skriflega brtt., og væri mjer þökk á, ef hæstv. forseti á sínum tíma vildi lesa upp og bera undir atkv., ef deildin leyfir. Till. gengur út á líkt og það, sem vakti fyrir hæstv.forsrh. viðvíkjandi eftirgjöfinni til Dalasýslu, að verði fallið frá að óska eftir eftirgjöf, en farið fram á að veita 2 þús. kr. styrk í eitt skifti fyrir öll. Þessi maður er eini Íslendingurinn, sem lært hefir þessa iðn. Hefir rekið verkstæði hjer síðustu árin, þrátt fyrir ákaflega mikla erfiðleika. Hann getur ekki haft svo mikið að gera, að það eitt sje honum nóg til atvinnu. Hinsvegar er nauðsynlegt að hafa mann í landinu, sem kann þessa iðju. En aðstaða hans er svo erfið með rekstur á þessu verkstæði, að það liggur altaf við borð, að hann hætti. Og jeg er mjög hræddur um, að niðurstaðan verði sú, að hann neyðist til að hætta, ef ekki er hægt að sýna honum þá sanngirni, sem við förum fram á. Jeg vil benda hv.þd. á, að fyrir nokkrum árum byrjaði stærsta blaðið, sem gefið er út hjer í bænum, Morgunblaðið, á myndamótagerð, fjekk útlenda sjerfræðinga og rak hana í nokkrar vikur. Hver varð niðurstaðan? Verkstæðið varð að hætta eftir stutta stund. Það var of dýrt fyrir ekki meira verkefni en hjer er. Mennirnir fóru út og áhöldin liggja enn ónotuð. En verkstæðið, sem Ólafur Hvanndal rekur, er að miklu leyti í samræmi við okkar kjör og búskap, miklu minna og ódýrara. Ólafur hefir sætt sig við alla þá erfiðleika, sem bíða þeirra, sem eru að koma á fót hjer nýjum iðnaði. Hann hefir að vísu fengið lán fyrrum, og er búinn að borga að jeg held meira en helming af því í ríkissjóð. En það líta margir svo á, að það sje fullkomlega sanngirnismál gagnvart þessum vísi til nauðsynlegs iðnaðar að veita honum þennan styrk. Það eru ekki nema einar 2 þús. kr., sem við hv.þm. Vestm. förum fram á að veita, og það í eitt skifti fyrir öll. Jeg held jeg hafi þá mælt fyrir þeim till. flestum, sem jeg er eitthvað við riðinn, en fæ þá máske tækifæri síðar í dag að skýra eitthvað af því, sem jeg kann að hafa gleymt. Jeg var nærri búinn að gleyma till. um styrk til Ólafs Marteinssonar til þess að undirbúa vísindalega útgáfu á óprentuðum alþýðuvísum. Vildi jeg gjarnan tala um hana nú, þarf ekki að fara mörgum orðum um hana. Svo stendur á, að Ólafur nemur nú málfræði við háskólann og er langt kominn. Hefir hann ágæt meðmæli frá málfræðikennurum sínum. Á síðasta ári hefir hann kynt sjer í Noregi rannsókn á þessu efni. Hann er töluvert farinn að vinna að því að safna allskonar óprentuðum kveðskap og lausavísum. Í þessu er fólginn mikill og merkilegur menningarfjársjóður. Lausavísurnar eru eitt af því, sem einkennir okkar menningu. Engin þjóð hefir tiltölulega á við okkur jafnmerkilegan kveðskap af því tægi. Þessi kveðskapur hefir lifað á vörum þjóðarinnar í margar aldir, - það besta úr honum. Og það er það, sem þessi ungi maður ætlar að taka að sjer að undirbúa vísindalega útgáfu á. Þetta verk er sem sagt dálítið hliðstætt við það, sem Jón Árnason tók sjer fyrir hendur með þjóðsagnasöfnuninni. Þeir, sem unna þjóðlegum fræðum og kveðskap, mundu mjög gleðjast, ef þessi litli styrkur yrði samþyktur.

Ágúst Helgason Jeg á hjer 2 brtt., aðra á þskj. 457, VII. lið, við 13. gr., um að hækka styrkinn til bifreiðaferða austur yfir fjall um 2 þús. kr., eða úr 5 þús. upp í 7 þús. krónur. Það er ekki af því, að jeg sjái ofsjónum yfir þeim styrk, sem talað er um til Gullbringu- og Kjósarsýslu, heldur af því, að jeg sje, að 5000 kr. eru í raun og veru mjög lítill styrkur til þess að halda uppi svo miklum ferðum, sem hjer er um að ræða. Aðalleiðirnar eru 3 og allar langar, austur um Garðsauka, sem er um 115 km., að Sandlæk um 100 km. og að Torfastöðum yfir 100 km. Eftir þessum leiðum á nú að flytja á næstu árum alla vöru í 26 hreppa í báðum sýslunum, Árnes- og Rangárvallasýslum. Verslun á Eyrarbakka og Stokkseyri er nú að leggjast niður og allir aðflutningar á sjó að hætta, og leiðir af því, að hjer verður um geysimikla flutninga að ræða, þegar alt verður að flytja á bifreiðum hjeðan frá Reykjavík. Af þessum ástæðum hefi jeg ásamt hv. 1. þm. Rang. leyft mjer að fara fram á, að þessi liður verði hækkaður. Hin brtt. er á þskj. 463, og er brtt. við brtt. á þskj. 457, VIII. lið, við 14. gr., um að greiða Kjartani prófasti Helgasyni í Hruna full laun, ef hann lætur af prestsskap og tekur við skólastjórn á Laugarvatni. Mjer þykir rjettara að orða till. svo, að miðað sje við skólann, hvar sem hann verður, en ekki við vissan stað. Að vísu má ef til vill gera ráð fyrir, að skólinn verði aðeins fyrir aðra sýsluna, en jeg vona þó, að samvinna geti orðið um hann, svo að hann verði fyrir báðar, og er þá óvíst, hver staðurinn verður. Jeg vænti þess svo, að mönnum þyki ekki óaðgengilegra að samþykkja till., þó að hún sje svona orðuð, eins og mjer sýnist rjettara, að miðað sje við hjeraðsskóla Suðurlands, hvar sem hann verður.

Ingvar Pálmason Jeg skal ekki vera langorður, því að jeg á aðeins eina brtt. á þskj. 457,XI, við 14. gr., um að hækka styrkinn til byggingar barnaskóla úr 20 þús. upp í 30 þús. kr. Við 2. umr. fjárlagafrv. flutti jeg brtt. þess efnis, að ákveðin upphæð yrði veitt til barnaskólabyggingar á Nesi í Norðfirði. Þessi tillaga var feld, og má vera, að gildar ástæður hafi verið fyrir því, þótt jeg gæti ekki sjeð þær. En það kom fram í ræðu hæstv.forsrh. þá viðurkenning á því, að þó að upphæðin væri ekki áætluð hærri, mundi hún tæplega fullnægja þörfinni á byggingu barnaskóla yfirleitt. Jeg lýsti þessu að nokkru við 2. umr., og þá sjerstaklega á Norðfirði, og skal jeg ekki taka það upp aftur hjer. Það mun vera mjög víða svo, að bygging barnaskóla getur ekki dregist lengur. Ástæðurnar til þessa eru auðvitað erfiðleikar undanfarinna ára, fjárhagsörðugleikar bæði hjá sveitarfjelögum og ríkinu, og auk þess geysihátt verðlag á byggingarefnum. Það er því mjög eðlilegt, að þörfin komi greinilega í ljós nú, þegar framkvæmdir í þessu efni hafa svo að segja legið niðri mörg undanfarin ár, og kröfurnar verði háværar um að hafist sje handa til að bæta úr þessu. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að þörfin fyrir húsabætur á prestssetrum hefir nú verið fullkomlega viðurkend og altaf verið að hækka þann lið fjárl. frá ári til árs. Er þó þörfin á því sviði tæplega brýnni en bygging barnaskólanna. Jeg tel það mjög varhugavert að skera mjög við neglur sjer þessa upphæð til barnaskólabygginga, því að þar er mikið í húfi, að þeir sjeu í góðu lagi. Í skólunum á öll hin uppvaxandi kynslóð þessa lands að búa að miklu leyti um fjögra ára skeið, og því þarf ekki að lýsa, hve mikil hætta þjóðinni getur stafað af því að ala börn sín upp í óhollum og ófullkomnum húsakynnum. Því að svo sje nú komið með fjárl., að nokkur tekjuhalli sje á þeim orðinn, finst mjer jeg geta með góðri samvisku lagt það til, að þessi liður verði hækkaður. Hæstv. stjórn hefir líka sjeð sig knúða til að hækka hliðstæða liði, þrátt fyrir hið illa útlit með fjárlögin. Jeg skal geta þess, að þó jeg fari fram á þessa hækkun, geri jeg það ekki aðeins vegna þess sjerstaka skóla, sem áður er nefndur, heldur og einnig vegna þess, að, jeg veit, að þörfin er bæði mikil og álmenn fyrir styrk til slíkra bygginga. Hinsvegar vænti jeg þess, verði þessi till. samþykt, að það hjerað, sem jeg ber sjerstaklega fyrir brjósti, standi þá nær með að fá styrk af þessari fjárveitingu. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta, en vona, að hv. deild kannist við sanngirni þessarar brtt. Um aðrar brtt., sem liggja fyrir, sje jeg ekki ástæðu til að tala, en læt nægja að sýna afstöðu mína við atkvgr. Við 2. umr. flutti jeg, eins og hv. deildarmenn muna, till. um að heimila stjórninni að ábyrgjast alt að 80 þús. kr. rafveitulán til Neshrepps. Till. var feld, og jeg sá ekki vænlegt að taka hana upp aftur lækkaða. En jeg minnist á þetta nú af því, að það kom fram í ræðu hv.frsm.fjvn., að honum virtist það nokkuð hár skattur á íbúum kauptúnsins, sem eru um 1000, sem þeir tækju á sig með því að ráðast í þetta fyrirtæki, og taldist honum svo til, að það yrðu um 80 kr. á nef að jafnaði. Í sambandi við þetta vil jeg benda hv.frsm. á hvort honum þyki það ekki nokkuð hár skattur á þessum mönnum, að þeir greiða nú í tollum og sköttum til ríkissjóðs sem nemur um 240 kr. á nef að jafnaði. Honum þykir þetta ef til vill ótrúlegt, en það er nú tilfellið, svo mjer blöskrar það alls ekki, þó að ráðist væri í fyrirtæki, sem mundi kosta 80 kr. á nef. Jeg segi þetta ekki af því að jeg sje að berja lóminn fyrir lönd Norðfjarðar, enda er ekki ástæða til þess. Jeg álít þvert á móti, að kauptúnið sje svo stætt fjárhagslega, að það geti jafnvel ráðist í þetta fyrirtæki án ábyrgðar ríkissjóðs, en hinsvegar var þess að vænta, að hægt hefði verið að ná betri vaxtakjörum á lánum til fyrirtækisins, ef ábyrgðin hefði verið veitt. Jeg álít sem sje, að það hefði ekki verið neitt gustukaverk, en hinsvegar sanngjarn stuðningur af ríkisins hálfu við svo þarft fyrirtæki, ef það hefði orðið til þess, að hægt hefði verið að ná betri vaxtakjörum en annars. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta. Við 2. umr. var tekin aftur svipuð till. frá hv.þm. Vestm. Hefir hann nú flutt hana breytta við þessa umr., og skal jeg lýsa því yfir strax, að jeg mun fylgja henni, því að jeg álít hana sanngjarna, þó að það sje vafasamt, hvor aðilinn. Vestmannaeyjar eða Norðfjörður, eigi að ganga fyrir. Hins vegar mun jeg, ef þessi heimild handa Vestmannaeyjum verður samþykt, reyna að gera ráðstafanir til þess, að svipuð heimild handa Norðfirði komist að við eina umr. í hv.Nd. Jeg bið svo hv. deild velvirðingar á því, að jeg fór út fyrir efnið um till. mína á þskj. 457, en það var af því, að mjer gafst ekki tækifæri að svara hv.frsm. við 2. umr., en mjer þótti hlýða að láta þessi orð falla yfir moldum till. minnar um ábyrgðarheimildina, sem þessi hv. deild feldi. Að öðru leyti mun jeg láta mjer nægja að sýna afstöðu mína við atkvgr.

Sigurður Eggerz Við 2. umr. flutti jeg enga brtt., en nú hefi jeg leyft mjer að bera fram nokkrar till., bæði einn og með öðrum hv.þm. Fyrsta brtt. mín er á þskj. 457.II, við 11. gr., um að hækka liðinn til skrifstofukostnaðar bæjarfógeta og sýslumanna úr 92 þús. upp í 100 þús. kr. Á undanförnum þingum hefir verið nokkuð deilt um þetta, og jeg held, að það sje nú farið að skýrast, að það sje ekki hægt að ganga á móti þeirri sanngirniskröfu þessara manna, að þeir fái skrifstofukostnað greiddan úr ríkissjóði samkvæmt lögum. Það er ákveðið í launalögunum, að sýslumenn skuli fá skrifstofukostnað og kostnað við þingaferðir greiddan úr ríkissjóði. En þrátt fyrir skýlaus ákvæði laganna um þetta, hefir reynslan orðið sú, að þessir menn hafa orðið að greiða allverulegan hluta af þessum kostnaði úr eigin vasa. Áður voru hjer á landi nokkur embætti, sem voru vel launuð og keppikefli hinna bestu lögfræðinga. Nú er þetta orðið öðruvísi; svo mjög hefir kjörum sýslumanna verið breytt til hins verra, að menn eru hættir að sækjast eftir þeim embættum. Og svo langt er gengið í þessu, að þessir menn eru ekki einusinni látnir njóta lagalegs rjettar, og er það æðihart, vægast sagt, og óvíst, hversu holt það er. Yfirleitt finst mjer kenna kulda til þessara embættismanna á hinu háa Alþingi. T. d. vil jeg leyfa mjer að benda á það, að síðasta þing tók af þeim aukatekjur, sem var alveg víst, að þeir áttu samkvæmt lögum, og þó eru þeir látnir greiða kostnað við embætti sín sjálfir. Þegar á þetta er litið og svo hitt, hve mikilsvert starf það er, sem þeir hafa með höndum, t. d. dómsvaldið, þá virðist það næsta óheppilegt, að þeir menn, sem eiga að gæta laga og rjettar gagnvart almenningi, skuli ekki sjálfir vera látnir njóta lagalegs rjettar af þeim, sem yfir þá eru settir. Jeg verð að vona það, að þessi háttv. deild vilji ekki fara svo illa með þessi embætti, að góðir lögfræðingar hætti að sækja um þau. Jeg er hræddur um, að það mundi hefna sín, ef því yrði haldið áfram að fara svona illa með þessa menn, því að árangurinn yrði sá, að þeir einir, sem ekki ættu annars úrkosti, fengjust til að gegna þessum embættum. Hingað til hafa það verið margir hinir bestu lögfræðingar, sem hafa valist í þau. Jeg ætla svo ekki að rökstyðja þessa till. mína frekar, en jeg verð að gera þá kröfu til greindar hv.þm., að þeir sjái, að hún er í fullu samræmi við þá rjettlætiskröfu, sem þessir embættismenn eiga til þingsins. Þá hefi jeg tekið upp aftur 900 króna sjúkrastyrk til Haralds Sigurðssonar. Við 2. umr. var þessi upphæð 1000 kr., og jeg held, að það hafi verið fyrir hreinustu mistök, að till. fjell þá, og jeg held, að ekki sje þörf á að rökstyðja þessa till. sjerstaklega nú. Þá á jeg enn eina litla brtt. á þskj. 457, XII, við 14. gr., nýjan lið, og eru það 800 kr., sem farið er fram á til útgáfu fræðslumálarita. Á síðasta þingi var slík till. sem þessi samþykt hjer í þessari hv. deild með miklum meiri hluta atkvæða, en þegar hún kom til hv.Nd., fjell hún á því, að maður sá, sem átti að standa fyrir útgáfu ritsins, vildi ekki greiða atkvæði. Jeg býst við, að það sje öllum hv.þm. ljóst, að það er ekki hægt að halda úti riti slíku sem þessu án styrks. Kaupendur eru of fáir og gjöld fyrir blöð greiðast yfirleitt illa. Það virðist líka nóg, að útgefendur slíkra rita vinna að jafnaði kauplaust, þó þeir þurfi ekki sjálfir að bíða halla af útgáfunni. Þá á jeg XVII. brtt. á þskj. 457, ásamt hv.þm. Vestm. (JJós). Þessi brtt. var borin fram við 2. umr. og er um styrk handa 2 efnilegum mönnum til að ljúka söngnámi, og var þá farið fram á 2000 kr. til hvors. Nú hefir upphæðin verið lækkuð niður í 1500 kr. til hvors þeirra. Um báða þessa menn er óhætt að segja, að þeir sjeu hinir efnilegustu menn og vel líklegir til frama. Sá síðarnefndi hefir orðið fyrir óhappi vegna veikinda, og tafði það hann nokkuð frá náminu, en nú er hann orðinn frískur aftur. Þá er það 3. brtt. mín, nr. XXI á þskj. 457, um 2 þús. kr. til Páls Ísólfssonar í viðurkenningarskyni. Um þennan mann er það að segja, að hann hefir náð, ef jeg mætti svo að orði kveða, upp í hið hærra veldi listarinnar. Slíkir menn eru það, sem endurgreiða þjóðinni með list sinni alt það, sem lagt er fram í styrkjum til listamannanna, því auðvitað er það, að þeir einir listamenn eru mikils virði, sem ná hátt upp. Hina met jeg að engu. En þeir fáu úrvalsmenn borga fyrir þá mörgu, sem ekki ná upp fyrir meðaltalið. Bæði erlendur og innlendur dómur er fyrir því, hvað Páll Ísólfsson hefir komist langt í list sinni. Jeg vona því, að þessi litla tillaga verði samþykt. Þá kem jeg að brtt. minni við 16. gr. 34, sem er sú XXVIII. á þskj. 457, um 5 þús. kr. til fjelagsins Landnáms til nýbýlaræktunar. Þetta fjelag var stofnað hjer í bæ 23. mars 1924 og er aðalmark þess að styðja að nýbýlarækt og yfir höfuð að vinna að ræktun landsins. Fjelagið hefir gefið út ávarp til almennings og látið birta í blöðunum, til þess að ýta undir nýbýlamálið. Það yrði alt of langt mál, ef jeg ætti að fara að lesa upp öll nöfn þeirra manna, sem hafa ritað undir þetta ávarp, og jeg læt mjer nægja með að geta þess, að þar á meðal eru ýmsir helstu menn þjóðarinnar; enda er þetta mjög merkilegt mál og er eitt þeirra mála, sem nú á dögum er veitt mikil athygli meðal erlendra þjóða. T. d. eru í Danmörku veittar stórupphæðir til nýbýlaræktunar og í Noregi fær fjelagið „Ny Jord“, sem er landnámsfjelag, um 1 milj. kr. tillag á ári úr ríkissjóði. Það er og allflestum hjer á landi ljóst, að þetta mál er einnig mjög þýðingarmikið fyrir okkar þjóðfjelag, og meðal þeirra, sem hjer hafa ritað nafn sitt undir ávarp fjelagsins Landnáms, er núv. hæstv. atvrh. (MG). Jeg lít svo á, að þessi byrjun, sem hjer er hafin til að koma hreyfingu á þetta mál, verði fyrst um sinn aðallega bundin við Reykjavík og hina aðra stærri kaupstaði á landinu. Hjer í nágrenni bæjarins hafa þegar verið reist 3 nýbýli og tekið þar land til ræktunar, og bráðum verða bygð um 10 nýbýli í viðbót. Það er mjög vel til fundið að vekja athygli þeirra, sem búa hjer við sjávarsíðuna, og sjerstaklega þeirra, sem stunda sjómensku og þessháttar, að vekja athygli þeirra á því, að þeir geta ekki betur varið frístundum sínum en til þess að rækta landið. Ekki eingöngu til þess að geta lifað betra og þægilegra lífi á eftir, heldur til þess einnig að hafa getað lagt sinn skerf til ræktunar landsins. Þetta mun og verða til þess að vekja smám saman almennan áhuga á ræktunarmálum þessa lands og það verður einnig til þess að færa bæina nær sveitunum, þ. e. það opnar augu kaupstaðabúanna fyrir því, hversu margt gott leiðir af því að rækta landið, og menn fara þá að skilja, hversu mikla þýðingu það hefir fyrir velmegun alls almennings. Í stjórn fjelagsins Landnáms eru nú ýmsir duglegir og áhugasamir framkvæmdamenn, t. d. Pjetur Halldórsson, Jón Ólafsson framkvæmdarstjóri, Grímúlfur Ólafsson, Jón bóndi á Bessastöðum og formaður Búnaðarfjelags Íslands, sem er mjög mikill framfaramaður og lætur sjer ant um alla nýbreytni, sem mætti verða til eflingar ræktun landsins, og er maður mjög stórhuga. Fjelaginu er, eins og jeg nú hefi sagt, stjórnað af duglegum framkvæmdamönnum og undir ávarp fjelagsins hafa ritað ýmsir okkar mestu áhugamenn, og má því vænta þess, að háttv. þingdeild taki þessa till. til greina og viðurkenni, að þetta er eitt hið mesta stórmál og mjög athyglisvert. Jeg get ekki sjeð, að hjer standi neitt sjerstaklegar á hjá okkur en hjá öðrum þjóðum, nema ef vera kynni, að hjer væri enn meiri þörf þessa máls en t. d. í Danmörku, Noregi eða Svíþjóð. Hjá öllum stórþjóðunum í nágrenni okkar er þessi hreyfing mjög öflug og alstaðar er krafist meiri ræktunar landsins. Fjelagið Landnám hafði í fyrstu skrifað umsókn til háttv.Nd. og farið fram á 20 þús. kr. styrk. Nú hefir fjelagið breytt þessu og biður nú aðeins um 5 þús. kr. Þó að þetta sje lítil upphæð, getur hún þó komið að góðu liði. Það er t. d. í sjálfu sjer fjelaginu mikil stoð, að Alþingi yfir höfuð viðurkenni starfsemi þess. Samúð og skilningur löggjafarvaldsins er fjelaginu mikils virði. Hvað ætlar fjelagið að gera við þessar 5 þús. kr.? Auðvitað á að styrkja með fjenu þá, sem eru að byrja á nýbýlum, og auk þess á að verja nokkru af upphæðinni til þess að vekja áhuga á málinu. Jeg býst við, að þó menn gerðu yfirlit yfir ýmsar fjárveitingar í fjárlögunum og gerðu upp á milli þeirra, hver væri rjettmætust, leyfi jeg mjer að halda því fram, að örðugt mundi að finna upphæð, er öllu nauðsynlegri væri en þessi. Jeg er sannfærður um, að enginn verður til að andmæla þessari brtt., og jeg vænti, að háttv. deild lýsi yfir fylgi sínu við þetta framfaramál, þetta nýja mál, sem hjer er að byrja að ryðja sjer til rúms, og samþykki brtt. með öllum atkv. Þá á jeg ekki fleiri brtt. sjálfur og um brtt. annara þm. hefi jeg ásett mjer að vera ekki margorður; þó er þar á meðal ein brtt., sem jeg verð að gera undantekning um. Það er brtt.hv. 3. landsk. (JJ). sú I. á þskj. 457, um að leggja niður sendiherraembættið í Kaupmannahöfn. Jeg verð að segja, að jeg undraðist mjög, er jeg sá þessa brtt. um að fella niður fjárveitingu til þessa embættishalds. Háttv. Nd. hefir samþykt þetta samkvæmt tillögu hæstv. stjórnar með allmiklum meiri hluta og sýnt með því vaxandi skilning á þessu máli. Annars hefi jeg svo oft talað um þetta sendiherramál, að jeg fer ekki að endurtaka neitt af því nú. En það segi jeg aðeins, að svo þykist jeg þekkja á hljóðið í þinginu núna, að jeg get fullyrt það, að þessi brtt. fær ekki áheyrn. Það er öllum þingheimi fyrir löngu orðið ljóst, að þetta mál má ekki við svo búið standa lengur. Það eru nær allir sammála um það, að embætti þetta verði að endurreisa. Það eru einnig allir sammála um það, að hr. Jón Krabbe hefir gegnt starfi sínu ágætlega, enda hefir hann ætíð notið óskifts trausts þings og þjóðar. En hitt verða menn að játa, að það eru gerðar of miklar kröfur til starfsþreks eins manns, að hann gegni þessu allerfiða embætti í viðbót við það embætti, sem hann hefir í utanríkisráðuneytinu danska. Enda hefir og hr. Jón Krabbe beðist undan því að gegna þessu embætti lengur vegna heilsubilunar. Háttv. 3. landsk.þm. talaði um, að íslenska ríkið hefði átt sendiherrabústaðinn í Kaupmannahöfn. Þetta var rangt. Sendiherrann keypti húsið fyrir sitt eigið fje og seldi aftur sjer í óhag, enda tapaði hann allmiklu fje við það að gegna þessu embætti, jafnilla launuðu. Auk þess verður að telja miklu heppilegra að ýmsu leyti, að sendiherrann búi í Kaupmannahöfn sjálfri, en ekki utan til við borgina. Nei, hljóðið í mönnum viðvíkjandi þessu máli er áreiðanlega orðið breytt, og hver tilraun til að „agitera“ þetta mál niður mun mishepnast. Jeg hefi verið á mörgum fundum uppi til sveita, þar sem þetta mál hefir borið á góma, og jeg hefi þar sýnt fram á nauðsyn þessa embættis og aldrei sætt neinum mótmælum; enda munu bændur nú farnir að skilja betur en áður nauðsyn og gagnsemi þessa embættis og viðurkenna nú þá þýðing, sem sendiherrann hafði fyrir heppilega úrlausn eins hins mesta vandamáls, sem bændastjettinni hefir ennþá borið að höndum, þ. e. kjöttollssamningarnir. Jeg vænti, að hv. 3. landsk.þm. hætti nú bráðlega að standa öndverður gegn þessu máli, og jeg er sannfærður um, að ef menn gætu sjeð inn í instu fylgsni hugskots hans, þá mundu menn sjá, að hann álítur sjálfur þetta mál betra en hann vill viðurkenna. Jeg trúi ekki öðru en hv.þm. (JJ) breyti bráðlega um stefnu í þessu máli, enda er það óvænlegt fyrir hans stjórnmálaflokk að ætla að halda því fram, að þjóðin hafi enga eða sem minsta íhlutun um sjálfstæðismálin.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það eru aðeins fá orð til hv. 1. þm. G.-K. (BK) út af brtt. hans um eftirgjöf á láni til Gerðahrepps. Jeg er sammála hv.þm. um það, að heppilegast væri, að slíkar málaleitanir sem þessi kæmu til þingsins frá ríkisstjórninni. Það er enginn mælikvarði á fjárhag hreppsins, þótt þingmaður kjördæmisins hafi tekið að sjer að flytja brtt. við fjárlögin um eftirgjöf á láni, og það er heldur enginn mælikvarði um slæman fjárhag hreppsins, þótt hann sje í skuld við viðlagasjóð. Jeg skal taka það fram, að ef þessi brtt. verður feld, er jeg fús til að taka efnahag þessa hrepps og annara, sem líkt er ástatt um, til athugunar, ef þeir vilja snúa sjer þessu viðvíkjandi til stjórnarinnar, og mun þá verða leitast við að gera tillögur um að greiða fram úr vandræðum þeirra, og ef það reynist ekki hægt á venjulegan hátt, þá mun stjórnin bera fram tillögur um þetta við fjárlögin á næsta þingi. Það getur og vel átt sjer stað, að hreppar sjeu hjálparþurfar án þess að þeir sjeu þegar komnir í skuld við viðlagasjóð. Nýlega hafa verið samþykt lög um breyting á fyrirkomulagi bjarðráðasjóðs, svo hann mun nú geta veitt nokkra hjálp illa stæðum hreppsfjelögum. Sjóðurinn er nú um 600–700 þús. kr. og getur veitt hagkvæm lán til alt að því 20 ára. Vextir af lánunum fara ekki fram úr 5%. Þó geta sveitarfjelög verið svo illa stæð, að þau þoli heldur ekki að taka lán og sjeu beinlínis gjafaþurfar. Jeg skal leyfa mjer að benda á, að þegar jeg fyrir liðlega tveimur árum síðan átti sæti í fjvn.Nd., komu þar fram beiðnir frá ýmsum hreppum um styrk og eftirgjafir. Þá þótti ekki fært að verða við þeim beiðnum, en hitt ráðið var heldur tekið, að gera ráðstafanir til, að bjargráðasjóðurinn gæti greitt úr þessum málum. Sjóðurinn er nú geymdur í Landsbankanum, og það er sanngjarnara að hreppar, sem eru illa stæðir, fái lán úr sjóðnum með vægum kjörum heldur en að hafa það þarna inni á lágum vöxtum. Þess vegna tel jeg rjettast, að hreppsfjelög, sem telja sig styrksþurfa, snúi sjer fyrst til stjórnarinnar, sem þá lætur rannsaka hag þeirra og allar kringumstæður, og verði ekki hægt að bjarga þeim við á annan hátt, mun stjórnin þá snúa sjer til þingsins fyrir þeirra hönd. Út af orðum hv. 3. landsk. (JJ) um fjárveitingu til sendiherrans í Kaupmannahöfn vildi jeg aðeins segja það, að grundvöllurinn undan till. hans hverfur, þegar það er upplýst, að maður sá, sem gegnir starfinu nú, getur ekki gegnt því lengur. Jón Krabbe hefir tilkynt stjórninni, að hann treysti sjer ekki til að hafa starfa þennan lengur á hendi. Þetta er ekki nema eðlilegt. Maður þessi hefir verið og er enn mjög störfum hlaðinn, og er því orðinn þreyttur, enda þótt hann sje ekki eldri en ca. 50 ára gamall. Vill hann því ljetta af sjer einhverju af þessum mörgu störfum. Þar sem nú það er margviðurkent, að við þurfum að hafa góðan mann í Kaupmannahöfn, er ekki unt annað að ræða en að senda hann hjeðan, þegar þessi ágæti maður. Jón Krabbe, sem mun eiga fáa sína líka, hefir ofboðið svo kröftum sínum, að ekki er um að ræða að fá hann til þess að gegna þessu starfi lengur.

Forsætisráðherra (JM): Það er að mestu leyti búið að svara háttv. 3. landsk. (JJ) út af því, sem hann sagði um sendiherramálið. Bæði hæstv. atvrh. (MG) og háttv. 1. landsk. (SE) hafa sýnt fram á, að ekki verði hjá því komist að senda mann í þessum erindum til Kaupmannahafnar. Hv. 3. landsk. var með ýmsar fullyrðingar, sem jeg get ekki sjeð, að eigi sjer nokkurn stað. Hann talaði fyrst um, að sendimaðurinn hefði fengið einhverjar bætur fyrir húsakaup. Og síðan talaði hann um, að það hefði verið rangt að selja sendiherrabústaðinn. Hjer kennir því hins mesta misskilnings. Húsið, sem selt var, var fullkomin einkaeign sendiherrans, en ekki ríkissjóðs. Bætur þær, sem hann fjekk fyrir að hafa keypt húsið á hinum dýrustu tímum, en selt það aftur þegar alt var farið að falla í verði, voru eiginlega viðurkenning til mannsins sjálfs. Hús það, er hjer var um að ræða, er ekki í Kaupmannahöfn sjálfri, og hefði aldrei komið til mála að hafa það fyrir sendisveitina, skrifstofur o. s. frv. Þær verða að vera á góðum stað í borginni sjálfri. Það er ekki nauðsynlegt að kaupa hús, hvorki fyrir skrifstofur nje handa sendiherranum sjálfum. Það má vel komast af með að leigja. Að minsta kosti mun sendimaður Ameríku í Kaupmannahöfn búa í leigubústað. Ættum við því að geta komist af með það líka fyrir okkar sendimann. Þá hefir því verið haldið fram sem ástæðu gegn fjárveitingu þessari, að ekki muni hægt að fá betri mann í þessa stöðu en Jón Krabbe, sem nú gegnir henni. Engum er það ljúfara en mjer að viðurkenna, hve afarmikið og gott starf Jón Krabbe hefir unnið fyrir oss einnig í þeirri stöðu. En hann er ekki beint íslenskur þegn, þótt hann sje íslenskur í móðurætt. Og það hefir í þessu efni nokkra þýðing. Annars þýðir ekkert um það að ræða. Hann hefir tilkynt það, að hann treysti sjer ekki til þess að gegna þessu starfi öllu lengur, enda tók hann það fram í fyrstu, að hann mundi gera það aðeins um stund, meðan fjárhagur ríkissjóðs væri þröngur. Þegar nú þess er gætt, að hann gegnir starfi þessu fyrir ekki neitt, eða sama sem ekki neitt, hvernig getum við þá heimtað af honum, að hann haldi áfram, þegar það er vitað, að hann er svo hlaðinn öðrum störfum, að miklu fyrir oss, að ærið nóg er fyrir hvern mann, og jafnframt svo störfum hlaðinn, að hann með engu móti telur sig geta gegnt því lengur? Um þetta alt hlýtur hv. 3. landsk. að vera kunnugt, því að skírteini fyrir þessu hafa verið lögð fyrir fjvn. í vetur. Þá var þessi hv.þm. að tala um, að eitthvað sjerstakt lægi bak við þetta. Bak við þetta liggur ekkert annað en það, sem öllum er kunnugt. Á þinginu 1924, þegar verið var að ræða um að leggja embætti þetta niður, þá sagði jeg strax, að jeg teldi það ótækt, en gæti sætt mig í bili við það fyrirkomulag, sem nú er, og þá sjerstaklega af því, að völ var á Jóni Krabbe til þess að gegna þessum störfum. Varð það því úr, að lögin voru látin standa. Hefir það þannig frá upphafi verið haft fyrir augum, að hvenær sem hægt væri vegna fjárhagsins, yrði sendur maður til Kaupmannahafnar aftur. Og nú er svo komið fjárhag okkar, að við getum það. Um þetta hlýtur hv. 3. landsk. að vera mjer samdóma, eftir tillögum hans að dæma, því að þær sýna ekki annað en hann hljóti að telja fjárhaginn mjög góðan. Í fyrra þegar hv.þm. Dal. (BJ) kom með till. um að endurreisa sendiherraembættið, fylgdi jeg þeim eftir megni. Er því ekki nema eðlilegt, að jeg fylgi enn fram þeirri skoðun, sem jeg hefi fylgt um mörg þing. Þetta mál horfði þó dálítið öðruvísi við í fyrra, því að þá var ekki komin yfirlýsingin frá Krabbe, um að hann gæti ekki gegnt störfum þessum, en nú er hún komin, og það gerir stóran mismun. Jeg get alveg fallist á þá skoðun háttv.þm. Dal., að það sje ekki einungis vegna sóma landsins, að nauðsynlegt sje að hafa íslenskan sendiherra í Kaupmannahöfn, heldur geti það orðið beinn fjárhagslegur hagur og ómetanlegt gagn í samningum við aðrar þjóðir, eins og t. d. sýndi sig í kjöttollsmálinu. Jeg held, að sjálfs sín vegna gerði hv. 3. landsk. rjettast að vera ekki að spyrna á móti þessu. Augu þjóðarinnar eru altaf meir og meir að opnast fyrir þeirri gagnsemi, sem við getum haft af því að hafa einn reglulegan sendiherra í útlöndum. Að þessu leyti hafa hugir manna mjög breyst síðan 1923. Þá var það dálítið spaugilegt, þegar þessi hv.þm. var að tala um, að stjórnin hefði fengið vantraust í hv.Nd. í fyrra. Jeg óska gjarnan, að hann vildi upplýsa það nánar, hvenær stjórnin hefði fengið slíka vantraustsyfirlýsingu, og þá út af hverju sjerstaklega. Jeg kannast ekkert við það; þó held jeg, að jeg hefði munað slíkan atburð. Þá ber hv. 1. landsk. (SE) fram brtt. um að auka skrifstofufje sýslumannanna. Jeg skal ekki mótmæla því, að hún verði samþykt, en segja sögu þessa máls eins og hún hefir gengið til hjer í þinginu. Jeg sje ekki, hvaða þýðingu það hefir í þessu sambandi af háttv. 1. landsk. að vera að tala um tekjur, sem sýslumennirnir hefðu átt, en verið sviftir. Hefðu þeir átt þessar tekjur qua embættistekjur samkvæmt lagaheimild, gat þingið ekki tekið þær af þeim. Þetta er því misskilningur. Þeir áttu rjett til að fá 10 aura gjaldið af fiskiskipum, og það hafa þeir haft og hafa enn. En önnur skipagjöld hafa átt að renna beint í ríkissjóðinn. Hvað snertir skrifstofukostnað sýslumanna og lögreglustjóra, þá hefir hann altaf verið ákveðinn af stjórninni. Eina undantekningin frá þessu er með lögreglustjórann og bæjarfógetann í Reykjavík. Þeir embættismenn hafa sjerstöðu, bygða á lögum um embættin. Hefir þingið sjálft því fjallað um skrifstofukostnað þeirra og ákveðið beinlínis og óbeinlínis laun starfsmannanna. Þetta hefir af misskilningi vakið óánægju hjá sýslumönnunum; þeir hafa ekki athugað nægilega, að hjer er sagt öðruvísi fyrir um í lögum. Skrifstofufje sýslumannanna var ákveðið á þann hátt, að þegar eftir að launalögin gengu í gildi voru þeir látnir segja um, hve mikið skrifstofufje þeir myndu þurfa. Þetta gerðu þeir. En reikningar þeirra voru svo mjög misjafnir, að við samanburð þeirra kom í ljós, að þeir mátu þessi störf mjög mismunandi. Þannig taldi sýslumaðurinn í Ísafjarðarsýslu, sem jafnframt er bæjarfógeti á Ísafirði, sig þurfa full 18 þús. kr. Honum voru svo ákveðnar 13 þús. kr. En síðar kom reikningur frá honum upp á 12 þús. kr., og það var það, sem hann notaði. Annað dæmi má nefna, og það er af sýslumanninum í Strandasýslu. Hann telur sig þurfa um 5000 kr., þar sem sýslumaðurinn í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu taldi sig þurfa miklu minna en sýslumaðurinn í Strandasýslu. Sýslumaður Strandasýslu kom þó með reikning, sem alls ekki var ósennilegur. En sýslumaðurinn í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu kom með reikning, sem var alveg ágætur. Jeg nefni þessi dæmi til þess að sýna fram á, að það er ekki hægt að fara eftir þeim tölum, sem hinir ýmsu embættismenn gefa upp. Í byrjun var því reynt að fara eftir því, sem rjettast þótti, en auðvitað verður þetta mat ekki svo nákvæmt, að ekki kunni að víkja frá fullri sanngirni og samræmi. Úr því að hjer er um mat að ræða á þessum kostnaði, og það er svo eftir lögunum, þá verður ekki hjá því komist að hafa skrifstofufjeð nokkuð svipað í þeim sýslum, sem svipaðar eru að mannfjölda, erfiðleika o. s. frv., dýrleika á staðnum m. m. Á hinn bóginn getur það verið misjafnt, hvað hver embættismaður kemst af með undir líkum kringumstæðum, en til þessa er örðugt að taka fult tillit. Upphæð sú, sem þá var úthlutað til þessa skrifstofukostnaðar var um 80 þús. kr. En þegar hv. 1. landsk. varð forsrh., var hún komin niður í 61 þús. kr. Og næsta ár þar á eftir var hún fallin niður í 56 þús. og í fjárlögunum fyrir 1924 fer hann ekki fram á nema 42 þús. til þessa. Þegar svo núverandi stjórn tók við, fjekk hún upphæð þessa hækkaða um 100%. Var það því mikil bót, en eigi að síður of lítil. Nú komu fulltrúar sýslumannanna og töluðu um þetta við fjvn.Nd. og hún aftur við mig. Reyndum við svo að athuga málið og komumst að þeirri niðurstöðu, að ekki myndi fjarri lagi að bæta við 8 þús. kr., sem var um helmingur af þeirri upphæð, sem sýslumennirnir fóru fram á. Jeg skal ekki segja, að hitt hafi verið alveg á það rjetta, en hjer er um áætlunarupphæð að ræða. Jeg ætla að sæmilega sje aukið skrifstofufjeð með þessari viðbót. Á hinn bóginn mun jeg reyna að hafa vakandi auga á þessu máli og bæta upp enn þar, sem jeg tel fulla þörf. Þessi kostnaður er altaf að aukast og á enn fyrir sjer að aukast, og hv.þm. getur ekki sagt, að störfin hafi aukist að sama skapi. Það sýnir sig, að sumir sýslumenn geta komist af með miklu minna en aðrir, sem líkt stendur á um, telja sig þurfa. Sýslumaður Snæfellsnessýslu gerir reikning fyrir rúmum 4 þús. kr., sem jeg geri ráð fyrir, að hann fái. Sýslumaður Skaftafellssýslu segist ekki þurfa meira en hann hefir nú, og er þar þó mikið að gera eins og hv.þm. veit. Ef hv. deild vill veita 100 þús. kr., þá er það gott og vel; það munar ekki mikið um 6–8 þús. kr. Það hefir verið reynt að taka sanngjarnlegt tillit til krafna sýslumanna og bæjarfógeta, og mörgum þeirra mun verða fullnægt, með 92 þús. kr. alls. Jeg hefi reynt að halda hlutfallinu frá því fyrsta yfirleitt eins og hv. 1. landsk. Háttv. þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) var að tala um misrjetti í þessu sambandi. Jeg veit ekki, við hvað hann hefir átt. Hafi hann átt við skrifstofukostnaðinn í Húnavatnssýslu, þá vil jeg vísa því á bug. Hækkunin þar er alveg hlutfallsleg, en kröfurnar frá sýslumanninum í Húnavatnssýslu hafa verið hlutfallslega háar. Þannig var það t. d., er spurt var 1920, þá kvaðst sýslumaðurinn í Húnavatnssýslu þurfa um 4600 kr., en sýslumaðurinn í Skagafjarðarsýslu aðeins um 2700 kr., og þó mundi mega ætla, að þær sýslur væru nokkuð svipaðar að þessu leyti. Kostnaðurinn var 2000 kr., en er nú 3000 kr. Mjer dettur ekki í hug, að þessir embættismenn noti neitt af skrifstofufjenu handa sjálfum sjer, en það er ekki nema eðlilegt, að þeir vilji heldur hafa það í rífara lagi. Aftur á móti finst mjer þing og stjórn verða heldur að halda í.



Jeg á 2 brtt. á þskj. 457 ásamt 2 hv. deildarmönnum. Sú fyrri, V. brtt., sem jeg flyt ásamt hv. 3. landsk. (JJ), er gamall kunningi og var flutt við 2. umr. þessa máls, en þá tekin aftur til 3. umr. Tókum við hana þá aftur af því, að við vildum leita okkur frekari upplýsinga um það, hvort styrkur þessi mundi koma að tilætluðum notum fyrir Skúla Guðjónsson lækni. Höfum við nú fengið þær, og flytjum því till. óhikað. Með því að fá þennan styrk verður honum (Sk. G.) unt að halda áfram og ljúka að einhverju leyti við rannsóknir þær, sem hann hefir haft með höndum síðastl. missiri. Það, að útbreiða þekkingu á hollum lifnaðarháttum og þýðingu þeirra fyrir heilbrigði og vellíðan þjóðarinnar, tel jeg eitthvert hið þýðingarmesta mál, og allur þorri landsmanna þekkir því miður alt of lítið til þeirra mála. Jeg skal taka það fram hjer, eins og jeg gerði við 2. umr. þessa máls, að það, sem Skúli Guðjónsson fer fram á fyrst og fremst, er það, að fá tækifæri til þess að, starfa hjer heima á báðum þeim sviðum, sem hann sjerstaklega hefir lagt stund á með sjernámi sínu, það eru hinar ýmsu greinir heilsufræðinnar og bætiefnarannsóknir. Og því er brtt. okkar flm. orðuð svo, að hann eigi að kynna sjer lifnaðarháttu manna hjer á landi í sambandi við bæti efnarannsóknir sínar, en þær geta haft ómetanlega þýðingu fyrir land og lýð. Jeg veit, að margir hvetja Skúla Guðjónsson lækni til þess að koma heim, setjast hjer að og fá sjer læknishjerað eða ryðja sjer braut með því að „pralaisera“ t. d. hjer í borginni eins og svo margir læknar aðrir. Jeg efast ekki um, að þessi leið sje honum opin. En jeg skal vekja athygli hv. deildar á því, að þá getur hann ekki unnið að því, sem hann hefir varið dýrmætum tíma og miklu fje til að búa sig undir. Vona jeg því, að hv. þdm. hugsi sig um áður en þeir fella þessa till. Þá sný jeg mjer að hinni brtt., sem við flytjum hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) og jeg, undir XXXVII. lið, um styrk til Guðmundar Jónssonar frá Mosdal, til þess að halda uppi kenslu og námsskeiðum í trjeskurði og öðrum heimilisiðnaði. Ástæðan til þess, að við berum þessa till. fram, er sú, að aftan við liðinn í 16. gr. 21, þar sem veittur er styrkur til Sambands íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga, hefir á 2 undanförnum þingum verið hnýtt þeirri aths. að veita hluta af styrknum á nafn. Í Nd. var Guðmundur Jónsson settur inn í staðinn fyrir ungfrú Ástu Sighvatsdóttnr, sem ekki hefir notað styrkinn. Það er nú síður en svo, að jeg álíti Guðmund Jónsson styrksins ómaklegan, en jeg vildi aðeins benda á það, hve fráleitt það er að úthluta á nafn 1/5 rúml. af því litla fje, sem veitt er Sambandi íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga. Þar er um tvo jafnrjettháa aðilja að ræða, Heimilisiðnaðarfjelag Norðurlands og Heimilisiðnaðarfjelag Íslands, sem myndað hafa með sjer Samband íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga. Er stjórn þess skipuð 5 fulltrúum, 2 fyrir Heimilisiðnaðarfjelag Norðurlands, búsettum á Akureyri, og 3 fyrir Heimilis iðnaðarfjelag Íslands, búsettum í Reykjavík. Er því fje, sem veitt er sambandinu, skift til helminga milli þessara tveggja aðilja, sem svo aftur styrkja ýms smærri heimilisiðnaðarfjelög víðsvegar á landinu. Við, sem erum í stjórn Sambands ísl. heimilisiðnaðarfjelaga og eigum að úthluta styrk þeim, sem um nokkur undanfarin ár hefir verið veittur í fjárlögum í þessu skyni, vitum, hve erfitt það er að láta hann koma að tilætluðum notum, hvað þá heldur ef búið er að ráðstafa rúmum 5. parti hans. Þó skal jeg kannast við það, að Alþingi hefir sýnt það nokkur undanfarin ár með fjárveitingu til Sambands ísl. heimilisiðnaðarfjelaga, að það viðurkennir þýðingu heimilisiðnaðarins. En samt hefir styrkurinn jafnan verið skorinn svo við nögl, að næsta lítið hefir verið hægt að gera fyrir hann. Þetta vil jeg, að hv. deildarmenn athugi áður en úrskurður er feldur um þessa till. Og í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að í ár var sótt um 10 þús. kr. styrk, en þeirri fjárbeiðni var synjað; styrkurinn var ekki hækkaður. Svarið var því: nei, þið getið fengið þá upphæð, sem þið hafið haft, og ekki meira. Svo var á ný veitt á nafn í hv. Nd., eins og til að segja: Þið, þ. e. Samband ísl. heimilisiðnaðarfjelaga, hafið ekki vit eða ráðdeild til þess að útbýta styrknum eins og hagkvæmast er. Jeg hefi reynt,, að stuðla að því í fjvn., að aths. þessi fjelli burt. Það var ekki af því, að jeg áliti, að Guðmundi Jónssyni bæri ekki rjettur til styrks, og að ekki væri rjett og sjálfsagt að veita honum einhverja viðurkenningu fyrir það, sem hann hefir gert; síður en svo. Hann er, eins og allir hv. þdm. vita, mjög vel að sjer í iðn sinni; nam hana hjá Stefáni Eiríkssyni og fór að loknu námi, með styrk frá Heimilisiðnaðarfjelagi Íslands, til Noregs. Kom síðan heim aftur eftir nokkurn tíma til Íslands og settist að á Ísafirði við lítil laun, og mun það fátítt, að menn, sem hafa svo lítil laun fyrir starf sitt sem hann, búi við þau til langframa, nema þá fyrir það, að þeir hafa fest trygð við starf sitt. Vona jeg því, að till. á þskj. 457, um 1000 kr. styrk til þessa manns, verði samþykt. Jeg er viss um, að ef Guðmundur Jónsson fær þennan styrk, þá starfar hann ekki aðeins á Ísafirði, heldur fer um alt land og heldur námaskeið. Hann hefir sýnt það, að hann hefir haft sjerstakt lag á því að laða unglinga þá að sjer, sem hann hefir haft til kenslu, og tekist að leiða athygli þeirra að störfum, sem verið hafa við þeirra hæfi. Fyrir það á hann mikla viðurkenningu skilda. Vona jeg því, að hv. þdm. ljái þessari styrkbeiðni fylgi sitt.

Einar Árnason Jeg á hjer tvær litlar brtt., um styrk handa tveim mönnum til utanfarar. Jeg skal fyrst minnast á b-liðinn, sem er utanfararstyrkur til Freymóðs Jóhannssonar listmálara, til þess að fullkomna sig í leiktjaldamálun. Þessi maður er Norðlendingur. Hugur hans snerist snemma að málaralist. Eftir að hann lauk námi við gagnfræðaskólann á Akureyri, hefir hann stundað málaralist af kappi, bæði sem húsamálari og listmálari. Eftir hann eru til ýmiskonar málverk, einkum landslagsmyndir, sem margar eru ágætagóðar, að dómi þeirra manna, sem skyn bera á slíka hluti. Enda eru málverk hans farin að fá töluverða útbreiðslu, og jeg hefi orðið þeirra var á nokkrum stöðum hjer í Reykjavík. Þessi listamaður er náttúrunnar barn, jafnframt því, sem hann hefir ágætan listasmekk og hugmyndaflug, án þess þó, að hann hafi látið leiðast út á hálar nýtískubrautir í list sinni, sem nú virðist vera orðin tíska. Og það er meira en hægt er að segja um suma þessa svokölluðu listamenn og skáld síðari ára, þar sem það er nú mest í hávegum haft, sem lengst gengur í því að misbjóða og misþyrma heilbrigðri skynsemi óbrjálaðra manna. Þessi maður er algerlega laus við þann ófögnuð. Það er gleðin og hin bjarta hlið lífsins, sem er sterkasti þátturinn í eðli hans sem listamanns. Hann hefir einnig lagt stund á að mála leiktjöld og útbúnað á leiksviði; hefir hann verið mjög leikinn í því og tekist það mjög vel, að dómi þeirra manna, sem vit hafa á. Hann hefir málað tjöldin í „Æfintýri á gönguför“, „Fjalla-Eyvindi“, „Nýársnóttinni“ o. fl. leikritum, og yfirleitt verið aðalhjálparhellan við leikstarfið norðanlands. Hafa tjöldin, sem hann hefir málað, ekki staðið að baki leiktjöldum hjer í Reykjavík. Nú fer hann fram á að fá 2000 kr. til þess að dvelja í Kaupmannahöfn l. ár til að fullkomna sig í „dekorations“-málun, aðallega leiktjaldamálun. Umsókn hans fylgja meðmæli 16 helstu mentamanna á Akureyri, sem allir eru mjög kunnugir störfum hans. Þessi maður er fátækur; það þekki jeg persónulega. Hann er ekki fær um að kosta sig til náms ytra, enda hefir hann fyrir heimili að sjá. Er því útilokað með öllu, að hann geti fengið þessa fullkomnun í málaralistinni án styrks. Hinsvegar er hjer full þörf fyrir mann, sem er vel fær í þessari grein. Jeg ætla þá ekki að tala meira um þennan mann, en snúa mjer að Sigurði Birkis. Það, sem fyrir mjer var aðalástæðan til þess að flytja þessa till., var það, að jeg varð þess var í skrifstofunni, að komnar voru fram brtt. um styrki til tveggja söngvara. Og eftir því sem jeg hafði kunnugleika til um þessa styrki, sem settir hafa verið í fjárlagafrv. til listanáms, þá kom jeg ekki auga á, að nokkur væri eftir, sem ekki hefði fengið áheyrn, annar en þessi maður. Fanst mjer því vera ástæða til þess að gefa hv. deild tækifæri til að sýna afstöðu sína til þessa manns sem annara. Jeg vil taka það fram, að jeg þekki þennan mann ekkert persónulega. En það, sem jeg veit um hann, er það, að hann tók fyrir tveim árum próf við konunglega sönglistaskólann í Kaupmannahöfn. Hafði hann þá hug á því að leita sjer framhaldsnáms í Ítalíu, en gat það ekki vegna efnaskorts. Dvaldi hann síðan 1½ ár við söngkenslu hjer í bænum. Nú er þessi maður staddur í Ítalíu við þetta nám, sem hann lengi hafði þráð, og hefir fengið lán til þeirrar farar. Hefir hann nú sótt um 4 þús. kr., en jeg hefi ekki þorað að fara fram á nema 1500 kr. Fengi hann þær, væri það mikill styrkur fyrir hann, til þess að losa hann við þann kostnað, sem hann hefir haft af förinni til Ítalíu. Jeg hefi í höndum meðmæli frá söngkennara hans á Ítalíu, dags. 17. mars í vetur, og ætla jeg að lesa það, með leyfi hæstv. forseta: „Jeg undirritaður votta, að hr. Sigurður Birkis, sem kominn er að stunda söng í söngskóla mínum, hefir fagra og blíða, lyriska tenorrödd, og er jeg þess vegna sannfærður um, að hann muni, með því að halda áfram ástundun sinni, eiga í vændum fagran feril og verða ágætur listamaður.“ Auk þess hefir hann meðmæli frá 4 dönskum söngkennurum og söngmönnum. Hafa sumir þeirra kent honum, en sumir hlýtt á hann, þegar hann hefir dvalið í Höfn. Jeg þekki þennan mann ekkert persónulega. Það, sem jeg veit um hann, hefi jeg algerlega frá öðrum. En menn, sem bera gott skyn á söng, segja, að maðurinn sje mjög efnilegur. Eitt virðist sameiginlegt um þessa tvo menn, sem brtt. mín hljóðar um. Þeir hafa ekki haft formælendur utan þings eða innan, og þess vegna orðið á hakanum. Reynslan er sú, að þeir komast lengst, þegar um styrkveitingar er að ræða, sem duglegasta hafa „agitatora“ innan þings eða utan. Það eru þá ekki altaf verðleikarnir, sem mest koma til greina. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Jeg vænti, að deildin taki þessum mönnum vel og láti þá ekki gjalda þess, að þeim er fátæklega fylgt úr hlaði af minni hendi. Mjer er óljúft að teygja lopann með löngum lofræðum um menn, og læt jeg skeika að sköpuðu, hvernig deildin fer með þessa till. Þá vildi jeg drepa á örfáar brtt. á þskj. 457. Þar er brtt. frá hv. 1. landsk. (SE), um styrk til fjelagsins Landnáms. Jeg verð að segja, að jeg á dálítið örðugt með þessa till. Jeg viðurkenni, að þetta er gott fjelag, en mjer finst eðlilegast, að Búnaðarfjelag Íslands hafi yfirumsjón þessara mála, og þaðan fengi fjelag eins og þetta styrk. Það má vel vera, að styrkurinn til Búnaðarfjelagsins sje of lítill til þess, að það geti látið nokkuð teljandi af hendi rakna. En hjer virðist, ef gengið er inn á þessa braut, að mörg fjelög gætu orðið sett á stofn, sem þá yrðu hliðstæð við þetta fjelag. En það er langeðlilegast, að öll þessi ræktunarfjelög starfi undir yfirstjórn Búnaðarfjelagsins. Þá er 24. brtt. á sama þskj., um styrk til Gunnlaugs Briems, að fyrir „lokanám“ komi „framhaldsnám“. Jeg skildi „lokanám“ í frv. þannig, að ekki yrðu veittir fleiri styrkir þessum manni. Með því að samþykkja þessa brtt. finst mjer bent í þá átt, að styrkur þessi geti haldið áfram, en það hjelt jeg, að væri ekki tilætlunin. Þá eru þrjár brtt. frá hæstv. fjrh. (JÞ), XXIX–XXXI, eftirgjafir á lánum til þriggja hreppa, að liðirnir falli niður. Jeg sje ekki, hvernig hægt er að sigla þessum brtt. framhjá þingsköpunum. Mjer sýnist hjer vera alveg sama mál á ferðinni og felt var við 2. umr. fjárlaganna. Jeg skal ekki fara langt út í þetta, en vænti þess, að hæstv. forseti segi til, hvort hann telur fært að láta þetta koma til atkvæða. Jeg tel mig ekki skyldan til að greiða atkv. um þessar till. Jeg gerði það við 2. umr. og þykist ekki þurfa að gera það aftur.

Jóhann Jósefsson Jeg ætla að fara nokkrum orðum um þær brtt., sem jeg flyt eða er riðinn við. Það er þá fyrst XVIII. brtt., sem jeg flyt ásamt hv. 1. og 3. landsk. (SE og JJ). Fyrri lið þeirrar till., um styrk til Sigurðar Skagfeldts, flutti jeg við síðustu umr. og sje ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þann mann en jeg gerði þá. Jeg skal geta þess, að það er mitt álit og margra annara, að sá maður geti fyllilega komið til greina, þegar úthlutað er styrk til söngnáms. Um b-lið till. hefi jeg lítið að segja, enda hefir hv. 1. landsk. talað rækilega fyrir honum. Jeg heyrði til þessa manns fyrir nokkrum árum og virtist hann þá efni- legur söngvari. Síðan hefir hann varið miklum tíma til að fullkomna sig. Þá hefi jeg tekið upp af nýju styrk til Guðbrands Jónssonar til að semja íslenska miðaldamenningarsögu. Þessi liður var upphaflega í fjárlagafrv. stjórnarinnar, en var feldur í Nd. Jeg held, að þetta hafi ekki verið fyllilega rjettmætt, því eftir upplýsingum, sem jeg hefi fengið um, hvað maður þessi hefir unnið fyrir styrkinn, hygg jeg, að hann hafi fullkomlega átt skilið að fá hann. Verkefni það, sem hann hefir valið sjer, er víst ekki ómerkilegra en mörg menningarsöguatriði, sem menn hafa tekið sjer fyrir hendur að rannsaka. Mjer er kunnugt um, að hann hefir samið 16 prentarkir, sem Bókmentafjelagið hefir tekið til prentunar. Hann hefir rannsakað handrit í Árnasafni og varið miklum tíma til að tína saman handritaslitur á bókaspjöldum. Hefir honum hepnast með þessum rannsóknum að koma saman einu heilsteyptu handriti. Á þessum spjöldum hefir hann fundið 14 miðaldasálmalög, sem hvergi eru til annarsstaðar og eru líklega íslensks. Jeg gæti talið fleira, en ætla þó að nema hjer staðar. Jeg skal aðeins geta þess, að þegar sambandslaganefndin var að rannsaka í Khöfn í sumar, hvaða gripi skyldi heimta úr dönskum söfnum samkvæmt kröfu frá Alþingi, þá naut hún aðstoðar þessa manns. Það sýnir, að hann hefir verið álitinn vel fær til þess að gefa leiðbeiningar um það efni. Jeg treysti því, að þessi styrkur verði tekinn upp aftur. Hv. 3. landsk. hefir minst á brtt. viðvíkjandi Ólafi Hvanndal og það, að við vegna andúðar þeirrar, sem eftirgjöf á viðlagasjóðslánum hefir mætt, höfum breytt til og farið fram á styrk í eitt skifti fyrir öll, 2000 krónur, til myndamótunarstarfsemi. Hv. 3. landsk. er þessu máli kunnugri en jeg, enda lýsti hann því svo vel, að jeg þarf engu við að bæta. Aðeins skal jeg geta þess, að mjer er kunnugt um, að viðkomandi maður, Ólafur Hvanndal, á við fjárhagslega örðugleika að búa, því að iðn þessi, þó nauðsynleg sje, mun gefa fremur lítið af sjer. Eins og hv. 2. þm. S.-M. (IP) drap á, flutti jeg við 2. umr. samskonar till. um rafstöð og feld var fyrir honum við þá umr., nema hvað mín till. fór fram á mun lægri upphæð. Þegar jeg sá, hvaða afdrif hans till. fjekk, þótti mjer tilgangslaust að bera mína upp. Jeg skal ekki víta þá stefnu, sem virðist ríkjandi í þinginu nú eins og í fyrra, að vilja forðast sem mest ábyrgðir fyrir einn eða annan. Það er víst góð stefna, þegar hægt er að koma henni við, og vegna þeirrar stefnu hefir víst till.hv. 2. þm. S.-M. verið feld. Jeg get ekki sagt það sama um mitt kjördæmi og hann um sitt, að það sje svo vel stætt, að í raun og veru þurfi það ekki á þessu að halda. Vestmannaeyjar eru ekki vel stæðar sem sveitarfjelag nú sem stendur, þó von sje um, að úr því rakni, þegar fyrirtæki þeirra fara að gefa af sjer arð. Það ætti ekki að vera nein áhætta fyrir ríkissjóð að veita þetta lán eins og farið er fram á í brtt. minni. En á hinn bóginn er það svo, eins og jeg tók fram við 2. umr., að bærinn getur ekki hliðrað sjer hjá því að efla rafstöðina. Það hefir verið dregið í lengstu lög, en nú er svo mikill skortur á rafmagni, að stækkun stöðvarinnar er óumflýjanleg, enda er auðsjeð, að stærri stöð ber sig tiltölulega betur, því að þó vjelaafl sje aukið að nokkrum mun, þurfa ekki allir útgjaldaliðir að hækka í jöfnu hlutfalli; mannahald t. d. eykst lítið. Jeg vona, að þessari till. minni verði tekið vel í deildinni, og jeg þakka hv. 2. þm. S.-M. þá yfirlýsingu, að hann mundi fylgja því máli. Jeg skal geta þess, að till. mín á þskj. 457 er ekki fullkomin. Það vantar aftan við hana um lánskjörin og til hve langs tíma lánið skuli veitt. Jeg hefi því búið til viðaukatill., svo hljóðandi: „Aftan við tillögugreinina bætist: Lánið veitist til 15 ára með 6% vöxtum og jöfnum afborgunum á hverju ári.“ Jeg afhendi hæstv. forseta þessa viðaukatill. og vona, að deildin leyfi, að hún komi undir atkvæði um leið og hin till. er borin upp.

Frsm. (Eggert Pálsson) Jeg skal fyrir mitt leyti verða sem stuttorðastur; en hinsvegar er það svo, að jeg verð víða við að koma. Býst við að verða að víkja að flestum ef ekki öllum brtt. Mjer þykir fyrir mitt leyti hentugast að taka mælendaskrána í röð eins og hún liggur fyrir. Reyndar er hæstv. fjrh. ekki við, sem fyrstur tók til máls. Um till. hans hefi jeg sáralítið að segja. Þrjár af þeim eru aðeins til skýringar. 3. brtt. á þskj. 457 raskar ekki útkomu fjárlagafrv. Eins og hæstv. ráðh. tók fram, er þessi brtt. fram komin fyrir þá skuld, að nú er ætlað samkv. þáltill. í Nd., að tillag frá Vestmannaeyjum til útgerðar skipsins Þórs verði aðeins 15 þús. kr., í stað 25 þús. Nefndin er þessu fyllilega samþykk. Viðvíkjandi 2. brtt., frá hæstv. fjrh., hefir nefndin ekkert á móti, að hann falli niður, með þeim skýringum, sem hann hefir gefið og hæstv.forsrh. (JM) hefir tekið gildar, að presturinn fái þessa erfiðleikauppbót greidda úr prestlaunasjóði. Þá er till.hæstv. fjrh. nr. XXIV. Hana er ekki að skoða öðruvísi en sem leiðrjettingu. Það var víst ekki öllum nefndarmönnum ljóst, eða þdm., að þessi maður var búinn að ljúka námi í þessari grein. Nú hefir hæstv. fjrh. upplýst þetta, og þá er ekki rjett að kalla það lokanám, ef menn bæta við sig einhverju námi. Þó hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hafi gert aths. um þetta, þannig að ef þessu er breytt, gæti af því leitt, að maðurinn fengi styrk til framhaldsnáms koll af kolli, þá kemur það ekki til greina, úr því að búið er að yfirlýsa því, að það sje ekki meiningin með till. XXVI. till., sem er frá hæstv. fjrh., verður einnig að skoðast sem leiðrjetting, og hefir nefndin ekkert á móti henni að segja. Þá eru aftur á móti brtt. hans nr. XIX, um eftirgjafirnar. Það er áður upplýst, hvernig meiri hl. nefndarinnar hefir litið á þær eftirgjafir, og þarf ekki þar við að bæta. En hinsvegar getur verið nokkuð álitamál um það, hvort þessar brtt. megi komast að samkv. þingsköpum. Heyrðist mjer það á ræðu hv. 1. þm. Eyf., að hann áliti það ekki leyfilegt. Jeg veit ekki, hvernig nefndin lítur á þetta þingskapaspursmál, en jeg lít svo á, að þetta sje fullkomlega leyfilegt. Miklu fremur er það þingskapabrot að bera þessa liði upp alla saman í einu heldur en að greina þá sundur og bera upp hvern fyrir sig. Jeg get tekið ógnar einfalt dæmi. Það er frv., sem við höfðum fyrir skömmu með höndum, um veitingu ríkisborgararjettar. Þar var talið sjálfsagt að bera hvern lið upp út af fyrir sig. Nú getur það átt sjer stað, að þær upplýsingar kæmu fram, að deildinni þætti með öllu óverjandi að veita einhverjum af þessum mönnum, sem um væri að ræða, ríkisborgararjett. En eftir þeim skilningi, sem hv. 1. þm. Eyf. ljet uppi, ætti þá að vera algerlega ómögulegt að breyta því. Einnig má benda á annað algengt dæmi. Við 2. umr. hvers frv. er hver einstök grein borin upp út af fyrir sig og samþykt. En svo kemur það einatt fyrir, að við 3. umr. þykir nauðsynlegt að breyta einhverri sjerstakri grein eða fella úr, ef greinin þykir skaðleg. Annars skal jeg ekki fara frekar út í þetta. Það er mál, sem forseti hefir úrskurðarvaldið um. Um till. frá hv. 1. þm. G.-K. (BK), um eftirgjöf til Gerðahrepps, er það að segja, að eftir því, sem á undan er farið, er það ekki nema eðlilegt, að þm. beri hana fram. Það liggur í hlutarins eðli, að svo framarlega sem hinar eftirgjafirnar fengju að standa óhreyfðar, þá hefir þessi hreppur eftir atvikum meiri rjett til eftirgjafar. Hv. þm. las upp hjer í deildinni skýrslur, sem sýndu, hversu illa þessi hreppur er staddur. Þar að auki höfum við haft þær skýrslur með höndum í nefndinni; svo að mjer er óhætt að segja, að nefndin getur ekki snúist á móti þessari beiðni, svo framarlega, sem hinar eftirgjafirnar fari í gegn. Enda væri engin sanngirni í öðru; því að þótt mönnum sje ekki vel kunnugt um hag hinna þriggja hreppa, sem hjer er um að ræða, þá hafa að minsta kosti legið fyrir reikningar Árneshrepps. Og það verð jeg að segja, að ólíkt er að sjá hag þess hrepps í samanburði við hag Gerðahrepps. Hinsvegar vænti jeg þess af hv.flm., að verði hinar eftirgjafirnar feldar, taki hann sína till. aftur. Enda hefir hæstv. atvrh. (MG) talað hjer mjög hlýlega að því er snertir þessar till. og lofað öllu góðu um það, að hann mundi taka ástand þessara hreppa og annara, sem eru líkt á sig komnir, til alvarlegrar íhugunar síðar meir og reyna eitthvað að bæta úr hinum erfiðu kjörum þeirra, án þess að endilega þyrfti að koma til uppgjafar á viðlagasjóðsláni. Það er, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) tók fram, hál braut að fara að gefa eftir viðlagasjóðslánin. Hætt við, að reki hver beiðnin aðra um eftirgjafir, og þá verði loks að loka viðlagasjóðnum fyrir öllum lánum, því að þá væri aldrei trygging fyrir því, að nokkurt lán úr honum kæmi til baka. Viðvíkjandi till. sama hv.þm. (BK) get jeg ekkert sagt fyrir hönd nefndarinnar, með því að hún er svo seint fram komin, að nefndin hefir ekki átt kost á að koma sjer saman um hana. En frá mínu sjónarmiði vil jeg segja, að þar sem svo margt nauðsynlegt verður að bíða, þá getur þetta beðið um stund, sjerstaklega með tilliti til þess, að þegar er nokkur girðing um húsið. Kæmi það til að taka sig einkennilega út, ef tvær girðingar yrðu kringum húsið. Yrði girðing utan við girðingu á parti. Hæstv. forsrh. (JM) tók næstur til máls. Um hans ræðu hefi jeg sama sem ekkert að segja. Jeg er honum samþykkur í því að fella niður styrkinn til Ögurþingaprestsins, þar sem hann lýsti því yfir, að hann fengi sem því svaraði úr prestlaunasjóði. Frá hæstv.forsrh. er fram komin brtt. við XXIII. brtt. á þskj. 457, um eftirgjöf á viðlagasjóðsláni til Dalasýslu til Hjarðarholtsskólans. Þessu vill hæstv. ráðh. breyta þannig, að það verði styrkur til Dalasýslu vegna halla á skólahaldi í Hjarðarholti. Þó að um sömu upphæð sje að ræða og komi í sama stað niður fyrir sýsluna, hvort veitt er, þá er það óneitanlega margfalt aðgengilegra að veita þessar 4 þús. í þessu formi. Og það er að vissu leyti ekki ósanngjarnt, að ríkissjóður hlaupi undir bagga með þessari sýslu fyrir það óhapp og tap, sem hún hefir beðið af því að ráðast í þetta skólahald. Þótt tala megi um of mikinn ákafa um það að koma upp skólum, þá er ekki hægt að lá slíkt einn hjeraði fremur en öðru. Þá ljet hæstv. ráðh. (JM) í ljós, að hann væri ekki fullkomlega samþykkur tillögu nefndarinnar að lækka skáldastyrkinn um 2 þús. kr. Þótti nefndin hafa tekið helsti litla upphæð til þess að klípa af taldi hann vandkvæði á að fá hæfa menn til að þiggja þennan styrk, eftir það að búið væri að tína svo marga einstaka, bæði skáld og listamenn. Þá er næst hv. 3. landsk. (JJ). Fyrst er till. hans um að fella niður fjárveitingu til sendiherrans í Kaupmannahöfn. Eins og allir sjá, er hjer um 45 þús. kr. að ræða, og væri það vitanlega gott og blessað að geta sparað slíka upphæð. En meiri hluti fjvn. lítur svo á, að það sje ekki unt. Það stóð nú svo á, er sendiherraembættið í Kaupmannahöfn var lagt niður, að þá höfðum við ágætum manni á að skipa, er allir flokkar báru mikið traust til að fara með þessi mál um stundarsakir. Og væri hann fús til þess áfram, mætti segja, að lítil ástæða væri til að endurreisa sendiherraembættið nú þegar. En eins og skýrt hefir verið frá, hefir maður þessi óskað að vera leystur frá þessu starfi, sem hann hefir gegnt með prýði þann tíma, sem hann hefir haft það á hendi, og jeg get ekki skilið; hvernig þingið ætti að þvinga hann til að gegna því áfram. Það getur því ekki verið um annað að ræða en að veita honum þessa lausn, sem hann hefir beðið um. Enda væri það lítil virðing eða þakkarskuld, sem við sýndum þessum manni fyrir gott og vel unnið starf, ef við yrðum ekki við ósk hans um lausnarbeiðnina. Og hvert eigum við þá að fara? Mjer vitanlega er enginn sá Íslendingur í Höfn, er við getum borið það traust til að fara eins með þessi vandamál þjóðarinnar eins og Jón Krabbe gerir. En hinsvegar getum við ekki falið það dönskum manni, þótt fáanlegur væri. Mjer skilst því, að hjer sje ekki um annan veg að þræða en að endurreisa sendiherraembættið í Kaupmannahöfn: Við komumst hvort sem er ekki hjá því að hafa þar mann. Mjer er um tvö sjálfstæð ríki að ræða, sem eru í „personalunion“. og úr því sambandsríkið sendir hingað sendiherra, sem er búsettur hjer, verðum við að gera sömu skil og hafa sendiherra búsettan í Kaupmannahöfn. Þetta er ekki aðeins kurteisisskylda, heldur er þetta þjóðarmetnaður. Það liggur í augum uppi, að okkur getur verið afarnauðsynlegt að hafa slíkan mann búsettan í Höfn, ekki vegna Dana eingöngu, heldur vegna svo margs annars sem við höfum saman að sælda við önnur ríki, er sá maður mundi gera samninga um fyrir okkar hönd. En svona mann eins og Jón Krabbe er ekki hægt að senda fram og aftur til Svíþjóðar, Noregs eða Englands, en gagnvart öllum þessum ríkjum höfum við hagsmuna að gæta, og þau störf mundi sendiherrann annast fyrir okkar hönd. Reynslan hefir líka sýnt okkur að við höfum fulla þörf fyrir svona mann. Allir flokkar eru nú sammála um og viðurkenna, að lausnin á kjöttollsmálinu mundi hafa orðið önnur, hefðum við ekki átt jafnágætum manni á að skipa eins og fyrverandi sendiherra okkar, Sveini Björnssyni, til þess að eiga í þeim samningum fyrir okkar hönd. Þá mintist hv. 3. landsk. (JJ) á V. brtt., sem hv. 4. landsk. (IHB) er meðflm. að. En af því að hv. 4. landsk. talaði um hana líka, ætla jeg að hlaupa yfir hana í bili, en taka hana til athugunar, er jeg svara þessum hv.þm. (IHB). Þá mintist hv. 3. landsk. sjerstaklega á mig vegna ummæla minna um VIII. brtt., um að greiða Kjartani prófasti í Hruna full laun, ef hann lætur af prestsskap og tekur við stjórn Suðurlandsskólans. Um það, sem hann vjek að mjer í ræðu sinni, verð jeg að segja, að hann umhverfði nokkuð orðum mínum, sem jeg get raunar fyrirgefið honum, vegna þess að jeg þykist vita, að hann hafi ekki gert það viljandi, því að hann var ekki við, er jeg flutti ræðu mína. Jeg tók það skýrt fram, að jeg teldi sjera Kjartan alls hróðurs og heiðurs maklegan. Hann hefir rækt köllun sína framúrskarandi vel í þau 35 ár, sem hann hefir verið þjónandi prestur. Jeg tók það líka fram, að jeg teldi ekki eftir ríkissjóði að greiða sjera Kjartani full laun, þegar hann ljeti af prestsskap hvenær svo sem það yrði. Slíkt er ekki ilt fordæmi og má á margan hátt forsvara. Jeg sje ekki eftir, þó slíkur ágætismaður væri leystur frá embætti með fullum launum, þegar hann vildi hætta, eins og t. d. var gert við Bjarna Sæmundsson. þegar hann ljet af starfi sínu við mentaskólann. En það, sem jeg hefi á móti þessu, eru skilyrðin, sem honum eru sett. Með þeim er hann leiddur í freistni að nota sjer þetta, og það held jeg, að honum sje ekki til róðs. Hann er maður á sjötugsaldri, þegar honum er boðið þetta, fjárhagur hans þröngur, og mundi kannske freistast til að taka því, þótt meinbugir sjeu á. Að sjera Kjartan sje reiðubúinn að taka við stjórn skólans, hvar sem hann stæði í hjeraðinu og með þeim launum, sem sýslusjóður sæi sjer fært að greiða, efast jeg um, að sje rjett. Jeg get ekki ímyndað mjer, að maður á sjötugsaldri breyti um stöðu og taki upp nýtt starf fyrir mun lægri laun en hann hafði áður og flytji þaðan, sem hann hefir svo lengi búið. En hitt get jeg betur skilið, að hann hefði viljað taka við skólastjórninni, ef skólinn hefði verið reistur á Högnastöðum eða í námunda við Hruna, því að þá hefði hann getað tekið kapelán. Frá því sjónarmiði horfir málið alt öðruvísi við, því hefði honum ekki líkað skólastarfið, er hann fór að kynnast því, hefði verið hægt um vik fyrir hann að hverfa að sínu gamla starfi, er hann hafði svo lengi þjónað með heiðri og sóma. En segi hann af sjer prestsskap, er ekki um neinar útgöngudyr að ræða fyrir hann, færi svo, að honum fjelli ekki á einhvern hátt skólastjórnin. Hjer er erfitt hlutverk og um mikinn vanda að ræða fyrir hvern sem er, að taka við stjórn á skóla, sem reistur er af vanefnum og sárfátækt sýslufjelag á að kosta, sem sokkið er í óbotnandi skuldir, en á hinn bóginn ólgar óánægja hjeraðsbúa undir. Það er meira vandaverk en menn gera sjer í hugarlund að stýra því máli í höfn, svo að allir verði ánægðir. En jeg þekki svo skaplyndi sjera Kjartans, að hann mundi ekki hætta, þótt á móti bljesi, tæki hann á annað borð við skólastjórninni, heldur mundi hann berjast við í lengstu lög að halda skólanum uppi. Hinsvegar hefði honum verið í lófa lagið, ef skólinn hefði verið reistur á Högnastöðum, að hafa skólastjórnina með höndum 2 eða 3 ára bil ásamt prestsskapnum, og sleppa því þá, fjelli honum það ekki, og hverfa aftur að sínu fyrra embætti. En jeg þekki sjera Kjartan svo vel, að hann mundi ekki hætta við skólastjórnina á Laugarvatni eða annarsstaðar og halda áfram samkvæmt tillögu þessari sínum fullu prestslaunum, heldur stritast við örðugleikana á meðan kraftar hans entust. Þar að auki er leiðin hættuleg fyrir sýslufjelagið, því jeg býst ekki við, að það noti sjer það að greiða sjera Kjartani lægri laun fyrir skólastjórnina en hann hefir áður haft. Heimilishagir hans leyfa honum ekki að taka lægri laun en hann hefir haft. En svo kemur hitt líka til athugunar, að maður, sem kominn er á sjötugsaldur, getur ekki stýrt skólanum nema skamma stund. Því ræður lífsins lögmál, sem allir verða að beygja sig fyrir. Og þá þarf að ráða annan skólastjóra, þegar sjera Kjartans nýtur ekki lengur við, og kæmi mjer þá ekki á óvart, að sýslunni reyndist erfitt að ná í annan eins skólastjóra fyrir 3 þús. kr. árslaun, þó að dýrtíðaruppbót fylgdi, og mundi því verða að hækka launin á annan hátt, ætti eftirmaður sjera Kjartans að gera sig ánægðan með þau. Það er frá þessum tveimur hliðum sjeð, að jeg verð að vera á móti brtt. En hinu mótmæli jeg kröftuglega, að það sje óvild eða öfund gegn mínum gamla vini og bekkjarbróður, sem liggi til grundvallar. Honum vil jeg unna alls góðs og tel hann fyllilega maklegan hvers sæmdarauka, sem í boði væri. Um eftirgjöfina til Dalasýslu sleppi jeg að ræða meira en jeg hefi gert í svari mínu til hæstv.forsrh. (JM). Þá mintist hv. 3. landsk. á daufdumbraskólann og var mjer sammála um, að brýn þörf sje á viðbótarbyggingu við skólahúsið, en ljet þess jafnframt getið, að koma þyrfti þar upp blindraskóla og hæli fyrir önnur vanefna börn. Jeg efast ekki um, að full þörf væri á að koma upp slíkri stofnun, en skal ekkert um það segja, hvort hentugt muni að hafa það í sambandi við daufdumbraskólann. Annars skal jeg leyfa mjer að benda á annað, sem er hæli fyrir fábjána, er brýn nauðsyn væri til, að kæmist sem fyrst á stofn. Sem stendur munu vera um 100 fábjánar í landinu, og eins og gefur að skilja, þá eru þeir alstaðar vandræðapersónur. Í frv. þessu, er hjer liggur fyrir, mun vera 1000 kr. styrkur handa einum slíkum manni til dvalar erlendis. Nefndin og þingið hefir ekki haft á móti því að veita slíkan styrk, enda mun sýnt verða, að brýn nauðsyn sje til að hjálpa slíkum aumingjum, og því fremur, sem fólkið á heimilum sveitanna er mun færra en áður var. Í annarihverri sveit er svo að segja fábjáni, sem koma þyrfti fyrir vegna þess að heimilin geta ekki annast þá sem þyrfti. Jeg þekki t. d. eitt heimili í minni sveit, þar sem svo er ástatt, að einn slíkur krossberi er, og enginn kvenmaður nema móðirin til þess að annast um aumingjann, og hún oft sárveik; og svona getur það verið víðar. Þess vegna er spurning um, hvort heilbrigð skynsemi leyfi lengur að ekkert sje gert aumingjum slíkum til bjargar. Um 2500 kr. styrkinn til prentsmiðjunnar Acta get jeg sagt, að ekki væri nema gott og blessað, að þingið sæi sjer fært að veita hann, því óneitanlega væri það gaman, að geta gefið fornsögur okkar út með myndum og landabrjefum. En við getum ekki veitt okkur alt, sem löngunin þráir; til þess erum við of fátækir og smáir. Hinsvegar er mjer ekki ljóst, þótt styrkur þessi yrði veittur, hvort útgáfan yrði svo úr garði gerð, að almenningur gæti eignast bækurnar. Þetta kæmi því aðeins að fullu liði, að bækurnar yrðu ekki dýrari en svo, að almenningur geti keypt þær. Bækurnar mega ekki vera dýrari en útgáfa Sigurðar Kristjánssonar af Íslendingasögunum, til þess að alþýðu manna verði kleift að eignast þær. Þá kem jeg að Rómaferðarstyrk til Finns Jónssonar málara. Nefndinni finst nóg komið af þessum utanfararstyrkjum inn í frv. og finst ekki hægt að bæta þar meiru við. Um verðleika mannsins og dugnað skal jeg ekkert segja, en nefndinni finst, að á þetta sje ekki bætandi, og leggur því á móti brtt. Þá flytur sami hv.þm. (JJ) ásamt hv. 1. landsk. (SE) brtt. um 2000 kr. styrk til Páls Ísólfssonar í virðingarskyni. Nefndin verður að segja eins og er að fyrir sitt leyti var henni mjög illa við, er brtt. þessi kom fram, og það af þeim ásæðum, að þó að þessi maður hafi leyst starf sitt mjög vel af hendi, þá sje hann enn of ungur til þess að honum verði veittur sjerstakur styrkur í virðingarskyni. Það er leiðinlegt mannsins vegna, að bera fram svona till., sem hv.þdm. neyðast til að vera á móti. Þessi maður fjekk styrk á sínum tíma til fullkomnunar í list sinni, sem honum hefir tekist vel. En það er ekki rjett gagnvart svo mögum öðrum að þjóta strax í, er hann hefir gert arðberandi þann styrk, sem hann hefir fengið, að veita honum sjerstaka viðurkenningu. Að Páll Ísólfsson hafi með fullkomnun á listabraut sinni bætt fyrir alla þá styrki, sem mishepnast hafa, eins og hv.þm. (JJ) komst að orði, getur vel verið. En upp úr slíkri fullyrðing er þó tæplega það hafandi, að hv. deild eigi nú að bregða við og veita þennan styrk. Ef að þessu ráði yrði horfið mætti segja, að líkt stæði á um bæði Ásgrím málara og Nínu Sæmundsson. Sá styrkur, sem þeim hefir verið veittur, hefir borið fullan árangur, að dómi þeirra manna, sem vit hafa á þeim hlutum. Þau ættu því að koma á eftir, væri Páli Ísólfssyni veitt þessi viðurkenning, sem brtt. fer fram á. Nei, við eigum að geyma okkur það þangað til menn fara að reskjast, að veita slíkar viðurkenningar, nema þá að sjerstaklega standi á, eins og t. d. um frú Björgu Þorláksdóttur doktor, sem er eina íslenska konan, er gert hefir fræðimensku að æfistarfi sínu. Við höfum átt afbragðsmann á sama sviði og Pál Ísólfsson, og eigum enn, þar sem er Sveinbjörn prófessor Sveinbjörnsson, og þó hefir ekki verið fengist um að veita honum viðurkenningu fyr en á elliárum hans. Þá kem jeg að brtt.hv. 3. landsk. um 3 þús. kr. styrk til bryggjugerðar í Búðardal. Jeg verð nú að segja fyrir mig, að jeg man ekki til, að erindi um þetta efni hafi legið fyrir fjvn.

Það er nýkomin áætlun vegamálastjóra; kom fyrst í gær

. En þessa áætlun hefi jeg ekki sjeð, og nefndin heldur ekki, að jeg held, svo jeg get ekkert um það dæmt, hvaða nauðsyn beri til að ráðast í þetta fyrirtæki. Læt því vera að minnast frekar á þessa brtt., en lýsi því yfir fyrir mitt leyti, að jeg muni að svo vöxnu máli ekki geta greitt henni atkvæði. Um till.hv. sama þm. (JJ) um eftirgjöf á láni Ólafs Hvanndals er það sama að segja og um hina, sem hann flytur um eftirgjöf á láni til Dalasýslu, að till. þessi er komin í annað horf, og býst jeg því við, að atkv. nefndarinnar sjeu óbundin um hana. Þá kem jeg að síðustu brtt. þessa hv þm. (JJ), um 1500 kr. styrk handa Ólafi Marteinsyni til þess að safna alþýðuvísum og öðrum fróðleik. Það er nú svo, að smekkur manna er mismunandi um þetta efni, og jeg get sagt fyrir mig, að jeg hefi engan smekk fyrir allskonar vísnarusl, sem gengur manna í millum, og jeg held nefndin ekki heldur. Auk þess er kunnugt, að ýmsir fleiri fást við slíka söfnun, og eru misjafnir dómar manna um það. Þá held jeg, að jeg hafi gert hv. 3. landsl., nokkur skil, og sný mjer þá næst að háttv. 2. þm. S.-M. (IP). Jeg var þá ekki inni í deildinni, er hann hóf mál sitt, en kom síðar, og býst því við, að ummæli hans hafi aðallega snúist um till. hans um hækkun á styrknum til þess að reisa barnaskóla. Nefndin lítur svo á, að vart sje gerlegt að fara hærra með þennan lið en komið er. Hann hefir nú verið færður upp um helming frá því, sem hann var í frv. stjórnarinnar. En þessi brtt. mun vera sprottin af umhyggju hv.flm. (IP) fyrir barnaskólanum í Nesi. En nú hefir mjer skilist, að ekkert sje því til fyrirstöðu, að þessi skóli geti orðið aðnjótandi einhvers af þeim styrk, sem nú er áætlaður, og ætti því brtt. að vera óþörf, enda mun fjvn. greiða atkv. móti henni. Hvað snertir það, sent hv. 2. þm. S.-M. ljelt fram, að Norðfjörður greiði svo mikið í tollum og sköttum til ríkissjóðs, að nema mundi 240 kr. á mann, þá efast jeg um, að svo sje, að þorpsbúar greiði sjálfir svo mikið. Það mun vera mikil skipakoma á þessum stað, og mun mikið af þessu fje koma frá þeim. Það mundi líka sýna sig, ef það væri athugað, að ekki yrði minna á mann hjer í höfuðstaðnum, ef ætti að eigna Reykvíkingum sjálfum öll þau gjöld, sem hjer eru greidd til ríkissjóðs. Um till.hv. 1. landsk. (SE) um að hækka skrifstofukostnað sýslumanna og bæjarfógeta þarf jeg ekkert að segja. Hæstv. forsrh. hefir lýst skoðun sinni á þessu atriði, og má skilja á honum, að hann sje ánægður með þá upphæð, sem nú er í fjárlögum, og telji hana nægilega, með þeim fyrirvara, að hann hafi leyfi til að bæta við, ef með þarf. Samkvæmt því virðist engin ástæða til þess frá þingdeildarinnar hálfu að samþykkja þessa hækkun. Þá hefir sami hv.þm. (SE) tekið upp aftur till. um sjúkrastyrk til Haralds Sigurðssonar, með þeim mun, að upphæðin er nú 900 kr., en var áður 1000 kr. Það liggur í hlutarins eðli, að afstaða þeirra, sem voru á móti 1000 kr., verður hin sama á móti 900 kr. Hjer er vitanlega ekki um svo mikið að ræða, að ástæða sje til að telja það eftir, ef þessi styrkur gæti orðið til þess, að þessi maður fengi bót á heilsu sinni. Hinsvegar gæti þetta orðið byrjun á öðru meira, að fleiri kæmu á eftir og sæktu um slíkan styrk til þingsins, og telur nefndin því varhugavert að gefa fordæmi í þessu efni. Þá hefir hv.þm. (SE) flutt brtt. við 14. gr., um 800 kr. styrk til fræðslumálarits. Þessari till. er nefndin á móti. Henni þykir ekki ástæða til að styrkja sjerstakt rit í þessu efni, fremur en önnur. Það eru til sjerstök fræðirit, svo sem Prestafjelagsritið, Læknablaðið og Tímarit verkfræðingafjelagsins. Ef ætti að fara að styrkja eina stjett manna í þessu efni, þá væri engin ástæða til að skilja hinar eftir. Það virðist líka síst ástæða til að styrkja rit fyrir kennara, þar sem sú stjett er fjölmennust, og því flestir kaupendur. Viðvíkjandi till.hv.þm. (SE) og annara hv.þm. um styrk til nýrra listamanna skal jeg taka það fram um þá alla, að nefndinni finst nóg komið af slíku og getur ekki mælt með neinum. Enda er töluverð upphæð veitt í fjárl. til styrktar skáldum og listamönnum, og ættu þessir menn að geta fengið styrk af því fje. Þá er till.hv.þm. (SE) um að veita fjelaginu Landnám 5 þúsund króna styrk til nýbýlaræktunar. Nefndin vill ekki efast um, að þetta sje gott fjelag og hafi leitt töluvert gott af sjer, en henni virðist starfsemi fjelagsins ganga mest út á það að hlynna að Reykjavík, en slíka aðhlynningu vill nefndin ekki styðja, því að hún hefir vitanlega óbeinlínis í för með sjer aukna aðsókn að bænum og dregur fólkið úr sveitunum. En þar eru margar jarðir orðnar lítt byggilegar vegna þess að fólkið streymir úr sveitunum til kaupstaðanna. Og þó að hugsað væri til nýbýlaræktunar í sveitum, hefi jeg ekki trú á því, eins og nú standa sakir. Þar varðar mestu, sem annarsstaðar, að rjettur grundvöllur sje lagður, en hann er fólginn í bættum samgöngum. Meðan sá grundvöllur er ekki lagður, er óhugsandi að smábýli geti þrifist í sveit. Það væri annað mál, ef breyting væri komin á samgöngurnar, t. d. járnbraut austur, þá lægi opið fyrir að taka nýbýlamálið til athugunar austur í Flóa eða annarsstaðar, en eins og nú standa sakir, væri það óðs manns æði að ganga inn á þá braut. Hinsvegar á fjelagið, að því leyti, sem það hefir unnið þarft verk hjer, viðurkenningu skilið, og finst mjer þess vegna, að Búnaðarfjelagið ætti að styrkja það. En ef þessu fjelagi væri veittur styrkur úr ríkissjóði, þá er hætt við, að fleiri kæmu á eftir. Það var sú tíðin, að búnaðarfjelögin voru fleiri en eitt, en menn sáu, að það var óheppilegt, og voru fjelögin því sameinuð í eitt, Búnaðarfjelag Íslands. Það veitir svo búnaðarsamböndunum styrk frá sjer, og ef það telur þetta fjelag styrks maklegt, þykir mjer ekki ólíklegt, að það veiti því einhvern styrk. Þá flytur hv. 4. landsk. (IHB) ásamt hv. 3. landsk. (JJ) till. um að veita Skúla Guðjónssyni lækni 3 þús. kr. styrk til bætiefnarannsókna. Hv. þm. er kunnugt um það, hvernig jeg lít á þetta mál, og þó að till. hafi nú verið breytt frá því, sem áður var, er afstaða mín hin sama. Þó að það eigi að líta svo út, að ekki sje verið að stofna nýtt embætti, finst mjer það liggja í loftinu, að svo eigi að verða að lokum. Ef þessi maður er ekki fær um að taka að sjer hjeraðslæknisembætti eða „praktisera“, er það vitanlega meiningin að stofna nýtt embætti handa honum. Þá er næst till.hv. 4. landsk. og hv. 1. þm. Eyf. um 1000 kr. styrk til Guðmundar Jónssonar frá Mosdal, til þess að halda uppi kenslu og námsskeiðum í trjeskurði og heimilisiðnaði. Hv. flm. er kunnugt um það, að meiri hluti nefndarinnar er þessari till. sinnandi. Meiri hlutinn telur ekki rjett að setja þennan mann hjá styrk. Þessi hv. deild feldi niður athugasemdina um styrkinn til heimilisiðnaðarfjelaganna, um að þau greiddu Guðmundi Jónssyni styrk af sinni upphæð, og ef þessi till. verður feld, er sennilegt, að sama aths. verði sett inn aftur í hv.Nd. Jeg hefi nú minst nokkuð á till.hv. 1. þm. Eyf., bæði um till. hans um styrk til nýrra listamanna í sambandi við aðra listamenn, og till. þá, sem hann flytur með hv. 4. landsk. Um till.hv.þm. Vestm. hefi jeg einnig talað að því er listamennina snertir, og er þá næst till. hans um að veita Guðbrandi Jónssyni 1200 kr. styrk til að semja íslenska miðaldamenningarsögu. Jeg held að meiri hluti nefndarinnar sje með þeirri till. Meiri hlutinn lítur svo á, að það hafi verið óverðskuldað að fella þennan lið niður af fjárl., úr því að hann var þar kominn. Það hefði verið miklu betra að veita þennan styrk aldrei en að fara að fella hann niður nú. Þessi maður hefir líka sýnt það, að hann bæði vill vinna fyrir þessum styrk og er fær um það. Að því er snertir till.hv.þm. (JJós) og hv. 3. landsl. (JJ) um eftirgjöf á viðlagasjóðsláni Ólafs Hvanndals, skal jeg geta þess, að um það eru óbundin atkv. í nefndinni. Sama er að segja um till.hv.þm. (JJós) um lán til Vestmannaeyja vegna rafveitunnar, enda horfir það nú öðruvísi við en áður. Nú er um að ræða lán, ef fje er fyrir hendi, en var áður ábyrgð. Hv. þm. kom fram með skriflega viðaukatill., en jeg hefi ekki heyrt hana.  Jeg held, að það sje svo ekki fleira, sem jeg hefi ástæðu til að minnast á.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það eru aðeins fáein orð, sem jeg vildi bæta við það, sem jeg sagði í dag, en sagði ekki þá vegna þess, að sumir hv.fjvn.-menn höfðu leyfi forseta til að vera ekki á fundi. Mjer finst jeg þurfa að taka aftur töluvert af því lofi, sem jeg bar á hv.fjvn. við 2. umr. fjárl. Það kom sem sje í ljós. þegar til atkvgr. kom að ekki var unt að treysta því, að nefndin stæði saman um nál. sitt eða tillögur. Það gilti ekki nema fyrir suma hv. nefndarmenn, því að við atkvgr. greiddu nokkrir þeirra atkv. á móti mörgum hinum veigamestu lækkunar- og burtfellingartillögum nefndarinnar, sem hin loflegu ummæli mín um nefndina aðallega voru bygð á. Jeg hefi engan rjett til að setja ofan í við hv. nefnd, og jeg ætla heldur ekki að gera það. En það er leiðinlegt og virðist óheppilegt, að eftir hverja umr., skuli fjárl. bera þess merki, að hv.fjvn. getur ekki staðið saman um sínar till. nema á pappírnum. Það er nú svo, að þessar stóru nefndir í báðum deildum geta ráðið ákaflega miklu um örlög fjárl., ef þær vilja og eru vel samstæðar. Það fór svo við 2. umr. hjer í þessari hv. deild, að fjárlagafrv. breyttist í beinu áframhaldi af meðferð þess í Nd., tekjuhallinn hækkaði mikið. - Jeg ætla ekki að segja neitt um einstakar brtt.hv.þm.; það eru heldur ekki nema fáar, sem heyra sjerstaklega undir mig. En jeg ætla að láta í ljós þá ósk mína og von, að fjvn. og þessi hv. deild geti sjer þann orðstír nú við umr. og atkvgr., sem ætlast er til, að þessi deild sjerstaklega geti sjer, sem hin aðgætnari þingdeild, sem jafnan stöðvi, þegar hin deildin sýnist fara ógætilega, og sjerstaklega í fjármálum, ef hún virðist hafa gengið lengra á leið útgjalda en heppilegt er fyrir fjárhag ríkissjóðs og gjaldþol landsmanna.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil taka það fram, að mjer finst, satt að segja, þessar aðfinslur hæstv. fjrh. (JÞ) í garð fjvn. næsta barnalegar og öðruvísi en menn eiga að venjast úr þeirri átt. Eins og hæstv. ráðherra veit, er nefndin kosin með hlutfallskosningu, og eru því nefndarmenn hvergi nærri samstæðir í skoðunum. Auk þess er það tekið fram í nál. um mörg atriði, að það er ekki öll nefndin, heldur meiri hluti hennar, sem stendur að till. nefndarinnar. Mjer finst þess vegna hæstv. fjrh. ekki hafa getað vænst þess, að nefndin stæði betur saman en hún hefir gert og mun gera í þetta sinn. Það var aðeins þetta, sem jeg vildi taka fram fyrir hönd nefndarinnar út af ræðu hæstv. fjrh.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg ætla aðeins að svara hv. form. nefndarinnar fáeinum orðum. Jeg held, að það sje mjög slæm og óheppileg venja, sem hjer gildir, að fjvn. gefi út nál. í einu lagi, þó að þar klofni og ekki sje nema hluti af nefndinni, sem stendur að því. Það má auðvitað búast við því, að það verði sinn meiri hl. í hvert skifti, en það mun þó oftast fara nokkuð eftir flokkum. Það er venja víða annarsstaðar, þar sem jeg þekki til um þingvenju, að ef nefndir klofna í málum, gefa þær út sjerstök nál., hver hlutinn í sínu lagi. Við það er það unnið, að þá vita menn, að hverju er að ganga, bæði þeir, sem lesa þingtíðindin, og aðrir. Jeg get ekki sjeð neitt barnalegt við það, þó að jeg geti ekki lofað nefndin fyrir það að gefa út samhljóða álit og till., en klofna svo um hvorttveggja í veigamestu atriðunum, þegar til atkvgr. kemur.

Jóhannes Jóhannesson Jeg skal leyfa mjer að geta þess, að síðan jeg kom á þing, og jeg hefi setið lengur á þingi en hæstv. fjrh., veit jeg ekki til þess, að fjvn. hafi klofnað. Aftur á móti hefir þetta oft átt sjer stað með ýmsar aðrar þingnefndir í ýmsum öðrum málum, en jeg man ekki eftir því, að fjvn. hafi nokkru sinni klofnað eða gefið út tvö nál. Lof það, sem hæstv. fjrh. bar á fjvn. við 2. umr., var á engan hátt „pantað“ og var eflaust veitt af frjálsum vilja.  (Fjrh. JÞ: Það er áreiðanlegt)  . Orðlengi jeg svo ekki um þetta frekar.

Halldór Steinsson Mjer finst það megi ekki minna vera en að jeg segi nokkur orð til að þakka háttv.fjvn. og þessari hv. þingdeild allri fyrir góðar viðtökur og skilning, sem sýndur hefir verið gagnvart tillögum um fjárveitingar til míns kjördæmis, og á jeg þar við fjárveitingarnar til Stykkishólmsvegarins og til hafnarbóta í Ólafsvík, sem hvorttveggja fjekk góða afgreiðslu. Háttv. frsm.fjvn. (EF) mælti vel og rækilega fram með þessum fjárveitingum, enda þótt jeg, sem ennþá kunnugri maður á þessum slóðum hefði getað fundið fleiri rök, ef þörf hefði verið. En hv. deild var fyllilega ljóst, að hjer var um nauðsynjamál að ræða, sem ekki þurftu frekari skýringa við. Það kann nú einhverjum að sýnast hálffrekjulegt af mjer, er jeg ennþá við þessa umr. kem með brtt. til hækkunar og handa mínu kjördæmi, en ef menn vilja líta á, að hjer er aðeins um smáupphæð að ræða einar 500 kr., sem verja á til góðra hluta og nauðsynlegra, vænti jeg, að háttv. deild taki vægt á þessu og leyfi því, að þessi litla fjárupphæð komist inn í fjárlögin. Kvenfjelagið á Hellissandi hefir í nokkur ár haft margvíslega líknarstarfsemi með höndum og látið margt gott sjer leiða. Fyrir liðlega hálfu öðru ári síðan rjeðist fjelagið í það að ráða í sína þjónustu hjúkrunarkonu og hefir síðan goldið henni fast kaup úr fjelagssjóði. Í slíkum sjávarþorpum og þessu eru híbýli manna talsvert lakari og þrifnaði yfirleitt meira ábótavant en í stærri kaupstöðum og kauptúnum með reglubundnara skipulagi, og þess vegna er í þessháttar smáþorpum við sjóinn almenningur ver við því búinn að taka við sjúkdómum og því öllu, er þeir hafa í för með sjer. Nú er kjörum þess fólks, sem býr þarna, þannig háttað og atvinnuháttum þess, að meiri hlutinn af íbúum þorpsins fer í brott að sumrinu vegna ýmislegrar atvinnu, og þá er venjulega ekki fleira eftir heima fyrir en húsmóðirin og börn, ef þau eru, og ef til vill eitthvað af eldra og lasburða fólki, og ef veikindi ber að höndum meðan svona er ástatt á heimilunum, eru kringumstæðurnar mjög erfiðar til að taka á móti sjúkdómum. Nú hefir kvenfjelagið þarna á Hellissandi ráðist í, og þó af litlum efnum, að hafa fasta hjúkrunarkonu til að greiða úr vandræðum almennings, ef sjúkdóma ber að höndum. En fjelagið er eignalítið og tekjur þess eru aðallega árgjöld meðlima þess og ef til vill einstaka sinnum ágóði af einhverjum skemtunum eða öðrum þessháttar samkomum. Hinsvegar hefir fjelagið margvísleg önnur útgjöld, þar sem það aðallega er góðgerðafjelag og útbýtir oft gjöfum meðal þeirra, sem þess þurfa við, svo sem matvöru, klæðnaði o. fl. Ef þessar 500 kr. fást samþyktar til styrktar starfsemi fjelags þessa, getur hv. þingdeild verið þess fullviss, að þessari fjárupphæð er fult eins vel varið og ýmsum öðrum fjárveitingum, sem veittar hafa verið. Úr því að jeg stóð upp á annað borð, ætla jeg að fara nokkrum orðum um eina brtt. á þskj. 457. Það er V. brtt., um 3000 kr. til Skúla læknis Guðjónssonar. Jeg er hræddur um, að háttv.flm.brtt. þessarar skilji ekki vel, hvað þeir eru að fara í þessu efni, og að þeir sjái ekki, að þessi brtt. er blátt áfram fálm eitt út í loftið. Það er alment viðurkent af læknum hvar sem er, að bætiefnarannsóknir eru merkileg vísindagrein, sem getur haft talsverða þýðingu fyrir lifnaðarhætti manna í ýmsum löndum, og er því sjálfsagt að styðja þessa vísindagrein til frekari fullkomnunar. Erlendis er nú víða kappsamlega unnið að allskonar bætiefnarannsóknum. Nú er það svo, að við Íslendingar eigum fyllilega aðgang að árangri þessara rannsókna, og þess vegna er eiginlega ekki veruleg ástæða til slíkra rannsókna hjer nema á þeim fæðutegundum, sem eingöngu eða mestmegnis eru notaðar af okkur sjálfum og því koma ekki til rannsókna annarsstaðar. Jeg lít svo á, að með þessari brtt. sje útilokað, að þessi tilgangur náist; mjer skilst sem sje, að á annan veg verði brtt. ekki skilin en að þessi rannsókn verði að fara fram hjer á landi, en háttv.flm. vita ekki, hve mikið þarf til, til þess að þetta geti orðið. Það þarf t. d. m. a. alveg sjerstakar vinnustofur (laboratorium) og merkileg og dýr áhöld, og auk þess þarf að hafa og ala talsvert af dýrum til að framkvæma tilraunirnar á.

Þetta vitum við vel, og er óþarfi að taka þetta fram

. Ef svo er, þá furðar mig enn meir á því, að þessi brtt. er borin hjer fram. Í stað þess hefði heldur átt að koma með brtt. um fjárframlög til að koma upp fullkominni rannsóknarstofu til bætiefnarannsókna. En til þess þarf allmikið fje. Jeg hefi talað við ýmsa lækna um þetta mál, og allir hafa þeir verið sömu skoðunar, þ. e. að það, sem brtt. fer fram á, væri fálm út í loftið.

Kemur mjer ekki á óvart, hvað þessir læknar hafa sagt

. Háttv. þm. (IHB) ætti ekki að þykjast vera upp úr því vaxin að hafa ráð sjer fróðari manna um hvaða mál sem er. Margir af landsins bestu læknum hafa látið uppi það álit, að fjárveiting þessi væri þýðingarlaus eins og hún er stíluð. Þótt háttv.þm. (IHB) trúi því ekki, sem jeg segi, mun hún að líkindum trúa þessum mönnum, svo sem Gunnlaugi Claessen, Guðmundi Thoroddsen, Þórði Sveinssyni o. fl. o. fl. Nei, til að koma hjer upp bætiefnarannsóknarstofu hefði ekki veitt af tugum þúsunda, ef rannsóknastofan ætti að vera útbúin með öllu því, er þar til þarf. En eins og jeg sagði áður, eru fullkomnar rannsóknastofur víða erlendis og árangur starfs þeirra er öllum aðgengilegur, sem skilyrði hafa til að hagnýta hann. Að vísu hafa ekki verið gerðar verulegar rannsóknir á íslenskum fæðutegundum, en þó hafa nokkrar þeirra þegar verið rannsakaðar, og þarf auðvitað að senda þær vörur út, sem rannsaka skal; t. d. hafa nokkrar ísl. fæðutegundir verið sendar til Noregs til rannsóknar, þar á meðal t. d. íslenskt smjörlíki, og þetta hefir alls ekki orðið neitt tiltakanlega dýrt; það hefir kostað 170–180 kr. hver rannsókn. Þess vegna mætti fyrir þá upphæð, sem hjer er farið fram á að veita, láta rannsaka bætiefni í ca. 20 ísl. fæðutegundum. Það er því augsýnilegt, að af hagsýnisástæðum er ekkert vit í að veita þessa upphæð með þeim forsendum, sem hjer er farið fram á. Jeg vona, að háttv. þingmenn sannfærist alment um þetta. Það getur að vísu verið, að háttv. 4. landsk. (IHB) láti ekki sannfærast, og þykir mjer það leitt, að hún skuli ekki láta sjer segjast við umsagnir sjer fróðari og meiri manna í þessum efnum.

Sigurður Eggerz Það vill oft verða svo, að lofið er hverfult í þessari syndugu veröld. Hæstv. fjrh. (JÞ) hældi nýlega (við 2. umr. fjárlagafrv.) háttv.fjvn. þessarar deildar fyrir dygðugt framferði. en nú tók hann alt þetta lof sitt aftur. Jeg hefi einnig haft ástæðu til að þakka háttv.fjvn. framkomu hennar í einni tillögu, um skáldkonuna norðlensku, en nú að síðustu verð jeg líka að taka alt mitt hrós um háttv.fjvn. aftur, því hún hefir gerst mjer skyndilega mótsnúin og erfið í viðskiftum. Jeg á við brtt. mína um hækkun á framlagi til skrifstofukostnaðar sýslumanna og bæjarfógeta úr 92 þús. upp í 100 þús. kr. Jeg hefi áður sýnt fram á, að þessir embættismenn verða mjög hart úti, og þarf ekki að endurtaka það alt aftur. En hæstv.forsrh. (JM) hjelt því fram, að í minni stjórnartíð, er jeg var forsrh., hafi þeir ekki verið betur farnir; t. d. hafi einu sinni aðeins verið áætlaðar 42 þús. kr. í þessu skyni, en jeg er búinn að skýra frá því áður, að þessi upphæð komst í fjárlögin af misgáningi og engu öðru, enda sagði jeg þegar fjvn. frá þessu, svo það yrði lagfært. En á Alþingi stóð jeg í sífeldum erjum og nærri stöðugum deilum við fjvn. út af þessum málum. Jeg taldi mig ekki vera bundinn við fjárlagaupphæð þá, sem ætluð var til þessa, og sem dómsmálaráðh. taldi jeg mig hafa vald til að ákveða skrifstofufje sýslumanna eftir þörfum, enda var eitt árið goldið um 16 þús. kr. meira í þessu skyni en stóð í fjárlögum. Þegar lögin sjálf mæla svo fyrir, að sýslumenn skuli fá skrifstofufje og ferðakostnað við þingaferðir endurgreiddan úr ríkissjóði, er það allóviðfeldið, að þeir verði að greiða þetta úr sjálfs sín vasa. Þannig er t. d. upplýst, að sýslumaðurinn í Snæfellsnessýslu hefir kostað til embættis síns um 1000 kr., sem ríkissjóður hefði átt að greiða. Hæstv. forsrh. sagði, að kröfur sýslumanna væru svo misjafnar, þó að aðstæður þeirra væru mjög svipaðar. Jeg sje ekki ástæðu til að fara aftur nánar út í þetta mál, en læt mjer nægja að benda hæstv. ráðh. (JM) á, að aðstæður sýslumanna geta verið mjög ólíkar, þó að embættin sjeu talin vera jöfn að umsvifum; t. d. geta tekjur verið mjög svipaðar hjá tveimur sýslumönnum, en aðrar kringumstæður ólíkar; t. d. getur staðið svo á í einni sýslunni, að hægt sje að fá sýsluskrifara, sem hafi starfið sem aukastarf með einhverju öðru, en í hinni sýslunni verði að ráða mann með fullum launum til þess sama verks. Hæstv. forsrh. sagði, að ekki mætti bera sýslumenn úti um land saman við lögreglustjóra eða bæjarfógetann í Reykjavík. Mjer sýnist, að auðsætt sje, að báðir eigi að fá greitt skrifstofufje sitt og kostnað umyrðalaust. Hví skyldi í þessu tilliti setja bæjarfógeta og lögreglustjóra hjer hærra en samskonar embættismenn úti um land? Jeg mun að því er snertir aukatekjur þær sem teknar voru af sýslumönnum á síðasta þingi, ekki endurtaka öll rök mín um það frá í fyrra. Aðeins með tilvísun til þess fullyrða, að fyrir hvaða dómstóli sem verið hefði, þá hefðu þeir unnið þetta mál. Því tilvísunin í aukatekjulögin var svo ákveðin, og í sjálfum athugasemdunum við stjórnarfrv. var tekið fram, við hvaða lög var átt. Jeg endurtek, að það er mjög varhugavert fyrir þjóðfjelagið að hafa þá menn, sem innheimta eiga tekjur ríkissjóðs og sem trúað er fyrir miklu fje, jafnilla launaða og sýslumennirnir eru. Þá kem jeg að brtt. minni um styrkinn til Páls Ísólfssonar. Jeg heyrði það á ræðu háttv.frsm.fjvn. (EP), að nefndin stóð gegn breytingartillögunni með mjög vondri samvisku. Og spaugilegt var, að ekki mætti viðurkenna Pál Ísólfsson af því að hann væri ekki nógu gamall. Nina Sæmundsson var yngri en Páll, og fjekk hún þó viðurkenningu fyrir þann sóma, sem hún gerði landinu. Nei, hv.fjvn. á sannarlega ekkert lof skilið fyrir að taka svona í þessa tillögu. Þau lofsyrði, sem hún var að smeygja inn, voru í meira lagi hræsniskend. þegar hún svo ætlar að rjetta puttana upp á móti tillögunni. Og svo bætir háttv.fjvn. gráu ofan á svart, þegar hún leyfir sjer að bera það fram sem ástæðu, að Páll Ísólfsson hafi ekki nógu mikið af hvítum hárum í höfðinu til þess að fá slíka viðurkenningu! En þegar kvennaskólinn í Reykjavík er hjer til umr., þá hugsa þessir sömu menn sig ekki um að ausa út fjenu.

Svona, svona

. Það mundi lýsa skilningi hjá hv. nefnd, ef hún sæi, að einmitt nú þarf Páll Ísólfsson að fá fjárhagslegan stuðning. Þegar heimurinn er búinn að viðurkenna hann, fær hann nógu mikið í aðra hönd. Jeg vona, að þm. nefnd skilji, að jeg er henni alls ekki þakklátur, og vil jeg hjer með taka aftur alt það lof, sem jeg hefi á hana borið. 8. brtt. er viðvíkjandi prófastinum í Hruna. Jeg var að reyna að skilja rökstuðning hv.frsm. (EP), en mjer tókst það ekki. Jeg skil það svo, að þessi brtt. sje ekki fram komin til þess að ljetta undir með prófastinum, heldur til þess að greiða fyrir því, að Suðurlandsskólinn geti fengið sem bestan forstöðumann. Það er ósköp eðlilegt, að þeir menn, sem þarna standa að, vilja hafa fyrsta forstöðumann skólans slíkan sem sjera Kjartan í Hruna. Bróðir hans hefir verið forstöðumaður kennaraskólana síðan hann var stofnaður, og hygg jeg, að engum blandist hugur um, hvernig þeim skóla hefir verið stjórnað. Jeg kom einu sinni á fund austur við Þjórsá, og þar komu fram einróma raddir um að fá sjera Kjartan til að veita Suðurlandsskólanum forstöðu. Jeg gat ekki skilið andmæli hv.frsm. í þessu sambandi. Hann talaði um, að þetta væri svo mikil freisting fyrir sjera Kjartan! og væri hætta á, að hann fjelli fyrir þeirri freistingu. Þó að þessi tillaga verði samþykt, þarf hann ekki að taka skólann fyrir því. Hann gerir það, ef honum sýnist. En ef svo færi, að hann, sem nú er orðinn gamall maður þyrfti að hætta, er það ekki svo óskaplegt, þó að hann fengi þessa viðurkenningu á eftir. Það er annað í þessu máli, sem jeg skil ekki. Ef sjera Kjartan tæki við skólanum yrði svo miklum örðugleikum bundið að fá næsta mann, sagði hv.frsm. Þá yrði að hækka hans laun, en þá er líka skólanum komið á fastari fót. Mjer fanst nokkuð mikill böglingur í þessum rökstuðningi hv.frsm. Þá kem jeg að 28. brtt., um styrk til fjelagsins Landnáms. Þarna kom það sama fram hjá meiri hluta hv.fjvn. eins og þegar hún var að tala um Pál Ísólfsson. Hann viðurkendi, að málefnið væri ágætt, en hann gæti ekki sint því. Einnig var hv.frsm. hræddur um, að þetta yrði til þess að draga fólkið til bæjanna. Þetta er undarlega á litið hjá hv.frsm., því að nýbýlarækt mundi einmitt verða til þess að draga fólk úr kaupstöðunum og í sveitirnar. Þá skildist mjer á hv.frsm., að ekki gæti orðið úr neinum framkvæmdum í þessu efni fyr en járnbraut væri komin austur. Nei, þessi tvö mál finst mjer verða að skilja í sundur. Jeg hefi þegar sýnt fram á, að hjá nágrannaþjóðunum er mikil áhersla lögð á nýbýlarækt. Í Noregi er fjelagi í því skyni veitt ein miljón króna árlega, sem stjórn þess sjálf ræður yfir, og í Danmörku eru sömuleiðis veittar miljónir til þessarar starfsemi. Jeg sje ekki, hvers vegna menn ættu ekki að hafa áhuga fyrir þessu máli hjer eins og þar. Væri það t. d. ekki ákaflega holt og heppilegt, ef menn í hjáverkum sínum frá því að stunda sjó ræktuðu landið? Þetta er starfsemi, sem jeg hika ekki við að segja, að Alþingi beri skylda til að hlúa að. Jeg er hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) þakklátur fyrir, að hann lítur svo á, að Búnaðarfjelagið eigi að leggja til þessarar starfsemi. En eins og nú er ástatt um Búnaðarfjelagið, er varla hægt að gera þær kröfur til þess. Svo framarlega, sem styrkurinn til þess er hækkaður, væri mjer auðvitað sama, þó að stuðningur til nýbýlaræktunar kæmi úr þeirri átt. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða um þetta, en jeg vænti þess, að þó að hv. meiri hl. fjvn. sje á móti till., sýni deildin samt, að hún hefir trú á málinu, því að þetta er áreiðanlega eitt af þeim málum, sem á mikla framtíð hjá þjóðinni.

Jóhannes Jóhannesson Hv. 1. landsk. (SE) fann ástæðu til að fara að dæmi hæstv. fjrh. (JÞ) og taka aftur það lof um fjvn., sem hann hafði á hana borið. Fyrir hönd nefndarinnar skal jeg segja hv. 1. landsk. það sama og hæstv. ráðh. (JÞ). Um það lof var ekki beðið af fjvn. og hún mundi hafa borið fram till. sína um styrk til skáldkonunnar Kristínar Sigfúsdóttur. þó að hv. 1. landsk. hefði þar hvergi nærri komið. Það gleður mitt hjarta sem íhaldsmanns, að hv. 1. landsk. skuli hafa tekið ráðherra Íhaldsflokksins. hæstv. fjrh. (JÞ), sjer til fyrirmyndar, og jeg vil ráða honum til að gera það í sem flestu.



Jeg ætla að svara með örfáum orðum þeim athugasemdum, sem fram hafa komið gegn brtt. hv. 3. landsk. (JJ) og mín. Hv. þm. Snæf. (HSteins) fann ástæðu til að fara um hana mjög hörðum orðum. Hann notaði orð eins og fálm út í loftið, fljótfærni, fáviska o. s. frv. Við 2. umr. talaði jeg fyrir þessari brtt. og gat þess þá, að jeg teldi nauðsynlegt, að þessi umræddi styrkur yrði veittur Skúla Guðjónssyni, til þess að hann gæti haldið áfram bætiefnarannsóknum sínum erlendis. Þá mintist jeg á fjöruskjögur, og að því loknu benti jeg á, að Skúli Guðjónsson hefði einnig lagt fyrir sig heilbrigðismál. Ekkert af þessu mintist hv. þm. Snæf. á, og virðist hv. þm. því hafa lokað hlustunum fyrir aðalatriðunum í till. þeirri, sem hjer um ræðir, og mætti því vísa einhverju af „fálminu“ heim til föðurhúsanna. Þó að jeg sje ekki læknir og hafi ekki þá sjerþekkingu til brunns að bera, sem geti sannfært hv. þm. Snæf., vil jeg taka það fram, að það er ekki fálm út í loftið, að við hv. 3. landsk. berum fram þessa tillögu. Við vissum vel, hvað við vorum að fara fram á. Hjer er um tvent að ræða, að Skúli Guðjónsson geti haldið áfram rannsóknum sínum í Danmörku, því að hjer eru sem stendur engin tök á að fást við slíkar rannsóknir, og að hann geti að því búnu horfið heim og helgað krafta sína heilbrigðismálunum. Hv. þm. Snæf. sagði, að það væri alveg útilokað, að við gætum fengið bætiefnarannsóknir á okkar fæðutegundum, ef ætti að fara að káka með þetta hjer heima. Þetta nær engri átt. Í fyrsta lagi höfum við aldrei haldið því fram, að þessar rannsóknir ættu að fara fram hjer heima, og í öðru lagi hygg jeg ekki, að búið sje að senda út mikið af þeim fæðutegundum, sem á að rannsaka. Þetta vildi jeg biðja hv. deildarmenn að athuga, og þá einkum hv. þm. Snæf. Og enda þótt hann tilfæri, að Thoroddsen, Claessen og Þórður Sveinsson sjeu á sinni skoðun, þá sannfærir það mig ekki um, að einmitt á þessu sviði þurfi ekki að gera meira en gert hefir verið hingað til, og síst er vanþörf á að miðla almenningi þekkingu á heilbrigðismálum og hollustuháttum.

Jónas Jónsson Jeg hefði þurft að svara hæstv.forsrh. (JM) ýmsu sem fram hefir komið hjá honum í sendiherramálinu, en því miður er hann ekki við. Jeg hafði fært rök að því, að það væri undarlegur snúningur að hafa verið með því að leggja niður sendiherraembættið fyrir 2 árum og selja húsið, en vilja nú stofna embættið af nýju. Jeg varð forviða á því, hvað hæstv.forsrh. svaraði þessu með veigalitlum rökum. Hann sagði, að það væri ekki rjett að kalla húsið embættisbústað, því að sendiherrann hefði átt það sjálfur, en það leit út fyrir, að hæstv. stjórn skoðaði sig sem eiganda, þar sem hún hljóp undir bagga með því að leggja fram peninga upp í tap á húsinu. Ef byrjað er á embættinu aftur, er ekkert því til fyrirstöðu, að stjórnin heimti hús af nýju. Ennþá meira furðaði mig á því, að hæstv. ráðh. (JM) skyldi í sambandi við þetta gefa í skyn, að Krabbe væri ekki íslenskur. Jeg veit, að þetta hefir líka verið gert af einum þm. í hv.Nd. En það er ekki altaf hægt að fara eftir þjóðerni. Við höfum á Íslandi haft dansk-íslenska menn, sem hafa litið á íslenska hluti í gegnum dönsk gleraugu, og við höfum haft aldanska menn, sem hafa verið fyrir Ísland eins og hinir bestu Íslendingar, t. d. Rask. Jón Krabbe er að vísu að nokkru af erlendri ætt, en hefir jafnan sýnt, að hann vill vinna fyrir íslensku þjóðina eins og bestu menn hennar hafa gert. Mjer finst því mjög óviðeigandi hjá hæstv. ráðh. (JM) að tala um danskt þjóðerni í þessu sambandi. Í sumar, þegar jeg hitti hann, áttum við tal saman um ýms nauðsynjamál þjóðarinnar, og jeg hefi ekki fundið marga háttsetta embættismenn hjer, sem höfðu eins heilbrigðar skoðanir og hann, og jeg harmaði, þegar jeg hafði átt tal við hann, að við skyldum ekki eiga fleiri slíka menn hjer heima við forstöðu opinberra mála. Hæstv. ráðh. (JM) veit það vel að jeg er ekki í fjvn. og hefi því ekki haft aðgang að plöggum þeirrar nefndar, svo að þessi brjef, sem hann var að tala um, eru mjer með öllu ókunn. En því get jeg vel trúað, að þegar Jón Krabbe veit, að stjórnin er búin að gera samning og það er á allra vitorði, að endurreisa eigi sendiherraembættið, vilji hann ekki vera að trana sjer fram. Hæstv. ráðh. (JM) nefndi ekki, að þessi mikla stefnubreyting, sem varð í fyrra, hefði komið af því, að þegar borið var fram vantraust á stjórnina, sem þá var tæp, komust þessir samningar í lag á milli hæstv. stjórnar og hv.þm. Dal. (BJ). Þetta sýna atkvgr. hæstv. ráðh. (JM) þá og nú. Jeg held því, að það væri rjettara að leita orsakanna í vanheilsu stjórnarinnar sjálfrar en hjá Jóni Krabbe. Þá kem jeg að ræðu háttv.frsm. (EP). Hann viðurkendi, að þessar 45 þús. kr. væru verulegur sparnaður og það var í öllu auðheyrt á ræðu hans, að hjer var að tala sá góði og tryggi flokksbróðir stjórnarinnar, sem talar fyrir málinu, þó að honum blæði í augum fjárútlátin. Hann sagði, að það þyrfti að hafa eitthvert nafn á þessu í Danmörku. Einmitt það; það er nafnið, sem verið er að sækjast eftir, jafnvel þó að það kosti 45 þús. kr. á ári hverju. Hæstv. ráðh. (JM) tók fram, að jeg flytti margar till. og væri eyðslusamur, en jeg flyt líka stærstu sparnaðartillöguna, sem fram hefir komið á þessu þingi, einmitt um sendiherrann. Hv. frsm. (EP) eyddi alllöngum tíma til þess að verja aðstöðu sína viðvíkjandi Suðurlandsskólanum og væntanlegum forstöðumanni hans. Og þótt hv.frsm. sje þegar að miklu leyti svarað af háttv. 1. landsk. (SE), þá er þó nokkuð eftir ennþá. Jeg vil benda á það, sem háttv.frsm. sagði, að hann sæi ekki eftir laununum til þessa manns og að ekki væri hjer um neitt fordæmi að ræða. Sagði, að ekkert hefði verið þessu til fyrirstöðu, ef hann hefði verið búinn að gegna embætti í 35 ár. Þ. e. a. s., að hv.frsm. hefði verið til með að veita þessum embættismanni laun fyrir að gera ekki neitt, heldur aðeins lesa og njóta andlegrar ánægju á elliárunum. En hví vill hv.frsm. ekki vera með því, að hann fari úr vandasömu starfi og í annað vandasamt starf, að hann fái laun fyrir starf, sem hann vill taka að sjer 9? Jeg er viss um, að þetta stafar af óvild til þessa manns, þegar ekki má borga honum fyrir starf, sem hann vill taka að sjer. Þetta kann jeg ekki við að heyra frá fulltrúa úr hjeraði, þar sem allur meginþorri manna kemur til með að njóta skólans. Þá sagði hv.frsm., að með þessu væri prófasturinn í Hruna settur í freistingu, sem hann vildi forða honum frá. Jeg vil nú benda hv.þm. á það, að þetta er engin fjárhagsleg freisting fyrir mann; það er skaði fyrir hann að flytja sig og raska við því, sem hann hefir með og undir höndum, svo að, þótt um einhverja freistingu væri að ræða, getur hún ekki orðið hættuleg, ef miðað er við fjárhaginn. En það voru viss atriði í ræðu hv.frsm., sem bentu til þess, að hann skildi ekki eðli þeirra manna, sem setja sig í fjárhagslega hættu og fórna sjer fyrir áhugamál sín og hugsjónir. Hann taldi freistinguna stafa af því, að prófasturinn tæki að sjer stöðu sjer í skaða. Hjer er veilan frá sjónarmiði hugsjónamanna, nefnil. sú, að gera þá hluti, sem er beinn óhagnaður fyrir manninn sjálfan, af löngun til þess að hrinda áfram góðu máli. Nú er það svo, sem hv.frsm. tók fram, að prófasturinn hefir lýst yfir því við skólanefndina, að hann skyldi taka að sjer skólann, ef á þyrfti að halda, og hefir ekki sett nein skilyrði fyrir því, ef úr yrði. Og þessi till. er borin fram að honum óafvitandi; hún er svar þingsins við þeirri gerð hans að vilja vinna að þessu máli, þótt það verði óhagnaður fyrir hann sjálfan, og það verður það vegna breyttrar aðstöðu. Jeg tala ekki um aðra eins fjarstæðu og þá, er hv.frsm. lagði út af því, að prófasturinn gæti notið þessara kjara 2–3 ár og svo farið frá skólanum aftur. Í þessu er fólgin aðdróttun, sem jeg kann ekki við. Þegar Bjarni Sæmundsson fór frá mentaskólanum, þurfti ekki að breyta launum hans, þótt hann tæki að stunda eingöngu fiskirannsóknir. Allir vissu, að hann gat ekki annað en haldið áfram því starfi, þótt hann fengi enga sjerstaka skipun til þess. Sama yrði með sjera Kjartan Helgason, ef hann óskaði að fara frá skólanum vegna vanheilsu, þá væri rjett, að hann hjeldi launum sínum. Jeg er samdóma hv.frsm. að því leyti að jeg hefði verið með því, ef ósk hefði komið fram um það, að hann færi frá með fullum launum, en þó er meiri ástæða til þess, ef hann óskar þess sjálfur, og kemur þá að því, að hv.frsm. getur greitt atkv. með þessu. Felst þá í fyrsta lagi viðurkenning til þessa manns, að láta hann halda launum sínum, og í öðru lagi það, að þegar hann fer frá af því, að hann er orðinn slitinn, heldur hann fullum launum, sem hann heldur ekki, fari hann frá sem prestur. Í þessu felst dálítil trygging fyrir manninn, trygging, sem þjóð hans lætur honum í tje um leið og hann tekur að sjer starf, sem hann hefir fengið fyrir fórnfýsi, sem hann hefir sýnt í þágu hjeraðs síns. Jeg vildi svo segja fáein orð til viðbótar því, sem hv. 4. landsk. hefir lagt til varnar harðri sókn út af till. um styrk til Skúla Guðjónssonar. Aðalmisskilningnr hv.þm. Snæf. (HSteins) liggur í því, að hann heldur því fram, að við gerum ráð fyrir því, að Skúli Guðjónsson komi strax heim og vinni að bætiefnarannsóknum, en engar aðstæður sjeu til þess. Lækninum dettur þó víst ekki í hug, að það sje meining okkar að setja hjer upp nýja rannsóknastofu. Við höfum ekkert sagt um það, að þessar rannsóknir eigi að hafa hjer heima. En þegar jeg talaði um þessa till., mintist jeg á sjúkdóm, sem mikið gerir vart við sig hjer heima, nefnilega fjöruskjögur, sem Skúli Guðjónsson hefir varið tíma ytra til rannsókna á. Jeg geri nú ráð fyrir því, að í Danmörku og Noregi sje ekki góð aðstaða til að rannsaka það, og þá sjer hv.þm. væntanlega, að þennan hluta verksins, sem Sk.-G. hefir með höndum, verður að rannsaka hjer heima. Jeg held, að leikmennirnir á þessu sviði verði að viðurkenna, að þetta stóra mál verður ekki leyst nema með því að vinna að því bæði heima og erlendis, gera athuganirnar hjer heima og rannsóknirnar erlendis. Jeg geri og ráð fyrir því, að það verði seint, sem hægt yrði að fá útlenda sjerfræðinga til þess að rannsaka okkar gamla, innlenda matarhæfi. Mjer virðist okkar merka læknastjett vera nokkuð seinheppileg hvað það snertir, að læknar gera mikið að því að draga menn upp úr brunninum, en ekki eins mikið að því að byrgja hann í tæka tíð. Læknar hafa yfirleitt lítið eða ekkert gert til þess að draga úr tóbaksnautn og vinna móti heilsutjóni af völdum hennar. Hv. þm. Snæf. þótti till. okkar fávísleg. Jeg verð að segja það, að ekki er fávísin okkar megin, því að þessi maður, sem við förum fram á að hafi þessar bætiefnarannsóknir, er eins vel fær til starfans og frekast verður á kosið, enda verður að fara saman þekking á fæðutegundum og kunnugleiki á lifnaðarháttum manna, og svo möguleiki til þess að starfa að þessum rannsóknum undir hæfilegum skilyrðum. Gunnlaugur Claessen hefir gert meira en margir læknar til þess að fræða leikmennina um þýðingu bætiefnanna. Jeg vil ekki draga fjöður yfir störf þess manns, en jeg geri ráð fyrir því, að bæði hann og aðrir, sem að þeim vinna, eigi nóg eftir að vinna, þótt nýr liðsmaður bætist við í þann hóp. Hv. frsm. hafði það á móti styrknum til útgáfu Íslendingasagnanna, að hún yrði dýr og að ekki sje víst, að verðið fyrir hverja örk yrði með þessari till. hæfilegt. Það hefði reyndar mátt taka þetta nánar fram, en jeg hjelt, að það yrði auðveldara, þegar búið væri að ákveða styrkinn, t. d. ákveða brot og stærð bókarinnar í hlutfalli við hann, og geta hlutaðeigendur gert samning um það við landsstjórnina. Hv. frsm. var ekkert trúaður á það listgildi, sem þessi útgáfa hefði, en jeg vona, að umr. um þetta verði til þess að fleyta þessu máli áleiðis, þótt tillagan verði ekki samþykt hjer í kvöld. Jeg geri ráð fyrir, að þar sem hv.frsm. býr þar rjett hjá, sem Njála gerðist, að hann þekki bókina, sem Collingwood gaf út og sem er með ágætum myndum. Nokkuð líkt vakir fyrir mjer, söguútgáfa með myndum. Og þar sem við höfum svo mikinn áhuga á því að prýða sögustaðina í hans kjördæmi, þá vona jeg, að hann verði ekki á móti því að sjá þá komast inn í hina nýju Njáluútgáfu. Jeg get endurtekið það, sem jeg hefi áður sagt um Pál Ísólfsson. Reykjavíkurbær hefir keypt orgel til afnota fyrir þá, sem vilja hlusta á hinn fagra organslátt hans. Reykjavík hefir gert mikið til að tryggja það, að Páll verði kyr í landinu. Og þótt það sje gert í viðurkenningarskyni að veita honum þennan styrk, þá greiði jeg atkv. með þessari till. sem styrk, sem framlagi hins opinbera til þess að rækta söngsmekk þjóðarinnar. Jeg held, að það sje alveg rangt, sem háttv.frsm. sagði. Við eigum að hlynna að þeim mönnum, sem standa upp úr, þeim mönnum, sem koma aftur heim til þess að vinna þjóðinni gagn. Hvaða gagn hefði hún haft af því að styrkja Einar Jónsson, ef honum hefði svo verið kastað út á gaddinn? Hvaða gagn hefði hún haft af því að gera Pál Ísólfsson að snillingi, ef þjóðin getur eða vill ekki njóta hæfileika hans? Þetta er svo mikil óbúmenska, að mig furðar á því, að prófastur í Rangárvallasýslu skuli halda öðru eins og þessu fram. Hið vitlausasta af öllu er að ala upp sjerfræðinga, sem við notum svo ekki. Við eigum að hlynna að Páli Ísólfssyni með föstum styrk meðan hann starfar að því að auka næmleika okkar fyrir fögru andlegu lífi. Í mínum augum er þessi styrkur laun fyrir að vinna að aukinni söngment í landinu. Jeg vona, að búmannshjartað hrærist nú af hinum sterku rökum, sem jeg hefi fært fram fyrir því, að efla beri Pál til þess að geta svarað vöxtum og afborgunum af því, sem til mentunar hans hefir verið lagt. Þá vildi jeg minnast á till. um bryggjuna í Búðardal. Það lá ekkert fyrir nefndinni um hana, af því að Dalamenn urðu svo síðbúnir með þetta mál. Kom sendimaður frá þeim með Esju síðast til vegamálastjóra, sem ljet niðurstöðu sína í málinu í tje í gær. Í Dalasýslu er engin bryggja, sem landið á, og í Búðardal er engin bryggja. En hin fyrirhugaða bryggja á að vera 80 m. á lengd og 2 m. á hæð og úr steinsteypu. Er óhugsandi annað en landið verði að leggja til 1/3 kostnaðar og að byggja bryggjuna að sumri, því það er hart að láta hjeraðið verða að leggja 20 þús. kr. til hennar og bíða svo með styrkinn þangað til löngu síðar. Jeg geri ráð fyrir því, að engin hætta sje á því, að landsstjórnin borgi þetta nema vegamálastjóri leggi fram fullkomna áætlun um verkið og hafi tilsjón með því. Þá ætla jeg að víkja síðast að ræðu hæstv. fjrh. (JÞ), og sjerstaklega að tveim liðum hennar. Hann hefir komið fram með brtt., sem jeg greiði atkv. á móti. Það er brtt. hans um íshús á kjötútflutningshöfnum. Það liggur dálítið á bak við 1. lið hennar, og vil jeg skýra það nánar. Brtt. er um það, að í staðinn fyrir „ábyrgð þá, sem landsstjórnin tekur gilda“ komi: tryggingum þeim, sem hún tekur gildar. Síðara orðalagið er miklu rýmra. Bak við liggur raunverulegt dæmi. Eitt hús hefir verið bygt á Hvammstanga í samráði við landsstjórnina. Þessi fyrsta tilraun hefir tekist prýðilega. Sýslunefnd Vestur-Húnavatnssýslu uppfylti sett skilyrði, gekk í ábyrgð fyrir láni til byggingarinnar. En þegar hæstvirtur fjármálaráðherra (JÞ) átti að standa skil á þeim peningum, sem leggja átti fram úr ríkissjóði, stóð alt fast. Hann heimtaði ekki aðeins ábyrgð sýslunnar, heldur húsið sjálft í veð. En það vildi fjelagið á Hvammstanga ekki; vildi láta sýsluna fá það að veði. Þetta voru hin mestu rangindi af ráðherra, því að fyrirkomulagið, sem hjer var haft, miðaði að því að tryggja skynsamlega byggingu þessa íshúss. Og það á alls ekki við, að stjórnin sje að brúka form til þess að hindra eðlilega þróun íshúsmálsins. Með þessu ætlar hæstv. ráðh. að skapa grundvöll til þess að kúga fjelagið á Hvammstanga til þess að láta of mikið veð. Er því full ástæða til að fella þessa brtt. Þá kem jeg loks að brtt.hæstv. ráðh. um eftirgjafir viðlagasjóðslána þriggja hreppa. Jeg mótmæli skoðun hans af mörgum ástæðum. Í fyrsta lagi er það, sent hæstv. ráðh. fer fram á, fullkomið brot á þingsköpum. Hann ætlar að láta deildina fella það, sem áður hefir verið neitað að fella í deildinni. Það er brot á þingsköpum, því að ekki má fella það, sem búið er að neita að fella. Jeg vil skora á hæstv. forseta að bera þessar till. ekki undir atkvæði. Geri hann það, brýtur hann þingsköpin. Háttv. 1. landsk. (SE) kom með till. sama. eðlis og þessa, sem búið var að fella við 2. umr., og úrskurðaði forseti, að hún kæmi ekki til atkv. Nú er hið sama hjer á ferð, og treysti jeg því hæstv. forseta til þess að vera langminnugur úrskurðar síns, þegar kemur að þessum till. fjrh. Hann getur þá reynt að koma þeim að í Nd. á löglegan hátt, en ekki hjer með því að brjóta allar reglur. Þetta er nú formshliðin, og kemur þá að efnishliðinni. Fjrh. (JÞ) hjelt því fram, að ekki væri ástæða til að gefa þessum hreppum eftir, það mundi skapa fordæmi. Auk þess mætti ekki skerða viðlagasjóðinn. En þetta er alt endileysa hjá honum. Jeg ætla að taka Gerðahrepp hjer með, af því að jeg álít kröfu hans alveg rjettmæta, eins og líka 1. þm. G.-K. (BK) sýndi fram á. Jeg ætla þá að taka þessa 3 hreppa, - skal ekki segja um Innri-Akraneshrepp, en hann mun vera best stæður, - Árneshrepp, Grunnavíkurhrepp og Gerðahrepp, sem allir eiga rjettmætar kröfur til eftirgjafar. Tveir hinir fyrri eru erfiðustu sveitir landsins, útkjálkasveitir, en þó nokkuð fjölbygðir. En árið 1924, þegar sumar og vetur svo að segja náðu saman, þá leið fólkið þarna miklar hörmungar og hnekki, svo að það er sannarlega ekki um of, þótt ríkissjóður hlaupi undir bagga, en sje ekki að pína hreppa þessa til þess að borga lánin. Sama má og segja um Gerðahrepp. Öllum er kunnugt um hörmungalíf manna þar suður frá síðustu missirin, aflaleysi o. fl. Eru engar líkur til, að þeir geti borgað. Því hefir verið haldið fram, að ef gefin væru eftir þessi lán, mundi ekki vera hægt að ná inn lánum frá öðrum stöðum. Setjum, að Vestmannaeyjar, sem eru auðugasta fiskistöð landsins, tækju lán, þá má altaf gera ráð fyrir, að þær geti borgað, ef ekkert kemur fyrir. En ef nú fiskurinn hverfur frá Eyjunum og hallæri kæmi í staðinn, –mundi landið þá ganga að þeim með borgun á láninu? Nei, það væri óhugsandi. Hjer færi eins og með önnur lán, sem gefin eru upp af þörf. Hvað hafa líka bankarnir gert? Ef við lítum á skuldalista. þeirra, þá sjáum við, hve mikið þeir hafa gefið upp. Sama nauðsyn mælir með að gefa þeim hreppum eftir lán, sem við mikla örðugleika eiga að stríða. En það, sem fjarstæðast var í ræðu hæstv. fjrh., var alt tal hans um mun viðlagasjóðs og landssjóðs. Því að viðlagasjóður er í rauninni ekki annað en partur af landssjóði. Þá vildi hann ekki gefa þessum þrem hreppum eftir fyr en nákvæm rannsókn hefði farið fram, eins og niðursetningar eða þurfalingar ættu í hlut. Þá vildi hæstv. fjrh. fara að verða nokkuð húsbóndalegur gagnvart þinginu, eða gerast forsjón þess við umr. og afgreiðslu fjárlaganna. En þetta er alveg óþarfi, því að það er þingið, sem hefir valdið. Það er ekkert í þessari stjúpmóðurumhyggju ráðherrans nema ofbeldi. Það hefir aldrei heyrst annað eins, og ber því deildinni skylda til að fella þessar till. hans, en samþykkja till. 1. þm. G.-K., sem rjettmætt svar við tilraunum fjrh. að gera þingið ómyndugt.

Forsætisráðherra (JM): Jeg hefi raunar engu að svara háttv. 1. landsk. (SE). Jeg hygg, að við sjeum samdóma um skrifstofukostnað sýslumanna og bæjarfógeta. Báðir álítum við fjárveitinguna áætlunarupphæð. En dómsmálaráðherra er alls ekki bundinn við fjárveitingana. Hitt er annað mál, að jeg tel sjálfsagt að fara svo nálægt hinni áætluðu upphæð, sem hægt er. En jeg hygg, eins og jeg sagði fjvn Nd., að upphæð sú, sem bætt hefir verið við, muni verða nokkurnveginn nægileg fyrir skrifstofukostnaðinum. Það er rjett hjá hv. 1. landsk., að sýslumenn taka oft á móti fólki og hafa kostnað af því. En þetta er ekki annað en segja má um alla eða flesta embættismenn utan Reykjavíkur. Þeir hafa meiri og minni kostnað af gestum. En við hitt vil jeg ekki kannast, að sýslumenn og bæjarfógetar sjeu olnbogabörn þjóðarinnar. Jeg býst við, að það verði erfitt að skoða það svo. Þá kem jeg að háttv. 3. landsk. (JJ). Hann segir, að sendiherrahúsið í Höfn hafi verið ríkiseign. En þetta er fjarri öllum sanni. Það hefir aldrei verið eign ríkisins. En viðvíkjandi uppbótinni, sökum þess að húsið seldist ekki fyrir það verð, sem það upphaflega kostaði, þá er það aðeins tilviljun, sem átti við um öll hús þar í borginni um það leyti. Það var alveg óþarft fyrir þennan hv.þm. (JJ), að vera að taka þykkjuna upp fyrir Jón Krabbe. Allir, sem starfað hafa með þessum manni, viðurkenna ágæti hans. Hefi jeg tekið það fram áður, að jeg teldi hann góðan Íslending, enda þótt hann væri ekki íslenskur þegn. En jeg býst ekki við, að hægt sje að tala við þennan hv.þm. (JJ) um muninn á því að hafa fyrir sendiherra íslenskan þegn eða útlendan, því að hann skilur það ekki. En sem umboðsmaður okkar hefir Jón Krabbe haldið uppi rjetti landsins sem hinn besti Íslendingur. Og í sjálfstæðisbaráttunni stóð hann ætíð okkar megin og gerði þar engu minni kröfur en við hjer heima. - Þá þykist háttv.þm. ekki hafa heyrt um brjef Krabbe, þar sem hann segist ekki geta gegnt sendiherrastöðunni lengur. Ætli ekki? En það þýðir ekki að deila um það við hann. Enn talar þessi sami þm. um stefnubreytingu. En hann ætti sem minst um hana að tala, því að þá má alveg eins segja, að hún hafi eins komið fram hjá hans eigin flokksmönnum. Því að það hefir sýnt sig, að sumir af hans flokksmönnum í hv.Nd. eru nú með sendiherra. En í sjálfu sjer er ekkert við því að segja, þótt hjer hefði orðið stefnubreyting, því að þegar menn komast að þeirri niðurstöðu, að nauðsynlegt sje að hafa sendiherra, að minsta kosti á einum stað, eiga þeir að vera svo miklir drengir að kannast við það, þótt þeir væru á annari skoðun áður. En það er hverjum manni mikill heiður að fara eftir því, sem hann álítur rjettast og best. Og jeg veit, að hv. 3. landsk. er sannfærður um það í hjarta sínu, að rjett sje að taka upp sendiherraembættið. Háttv. þm. segir, að þessi till. sín sje mesta sparnaðartill., sem nú liggi fyrir. En það er alveg þveröfugt. Það er einmitt hinn mesti ósparnaður að spara þetta. Það hefir borgað sig að hafa sendiherra og það mun sýna sig, að það er beinlínis fjárhagslegur gróði. Það, sem þessi háttv.þm. sagði um kúgun af hálfu hæstv. fjrh., er bara rugl. Fjrh. var ekki að skipa þinginu neitt; hann skoraði aðeins á það að fella þessa umræddu liði burt. Það er auðvitað alt undir þinginu komið, hvort það vill gera það eða ekki. Þá segir hv.þm. (JJ), að enginn munur sje á ríkissjóði alment og viðlagasjóði. En annaðhvort talar hv.þm. hjer á móti betri vitund eða hann skilur alls ekki hvað meint er með viðlagasjóði. En við hvorutveggja þessu má búast frá hans hlið. Því að ef ríkissjóður og viðlagasjóður eru hið sama, má fult eins vel álíta, að landhelgissjóður og ríkissjóður sjeu hið sama. Ef þingið vill veita styrk, á það að veita hann úr ríkissjóði. Þá voru það nokkur orð viðvíkjandi tryggingunni fyrir íshúsin. Mjer er alveg óskiljanlegt, hvað því er til fyrirstöðu, ef ríkissjóður veitir lán til íshúsbyggingar, að veðsetja lánveitanda húsið, þó að ábyrgð frá sýslunefnd fylgi. Þannig lána bankarnir ætíð með veði í fasteignum, enda þótt ábyrgð fylgi. Það verður aðeins til þess, að ábyrgðin verður ljettari á sveitarfjelaginu. Sú trygging, sem lánveitandi hefir, kemur þannig ábyrgðarmanni til góða. Það er því alveg misskilningur, að nokkuð sje athugavert við þetta.

Það er samt mikið deilumál um þetta milli Húnvetninga og stjórnarinnar

. Það er þá aðeins sami misskilningurinn hjá Húnvetningum og hjá hv. 3. landsk. Mjer þykir undarlegt, að þessi misskilningur skyldi koma fram hjá Húnvetningum, en aftur á móti er ekkert undarlegt, þó 3. landsk. skilji þetta ekki, enda er hann þektur að því að skilja hvorki upp nje niður, jafnvel í hinum einföldustu málum.

Halldór Steinsson Jeg get verið stuttorður. Það eru aðeins örfá orð viðvíkjandi 4. landsk. (IHB). Hann sagði, að jeg hefði brugðið flm.till. um styrk til Skúla Guðjónssonar um fávísi, fljótfærni o. s. frv. En þetta er misskilningur. Hitt sagði jeg, að till., eins og hún nú er, er aðeins fálm út í loftið og einskis nýt, og við það stend jeg. Enda kannaðist hv. 4. landsk. við, að svo sje, því að hann dró til baka að tilgangurinn með henni væri bætiefnarannsóknir. Nú á þessi ungi maður að láta ljós sitt skína yfir skjögurveiki í kindum, bæta hollustuhætti hjer á landi o. fl. Jeg skal játa, að það er auðvitað gott og blessað að láta rannsaka skjögurveikina, ef það getur þá leitt til lækninga á henni. Þá er líka ekki nema gott, að bættir sjeu hollustuhættir manna. En þá á bara ekki að orða till. svona. Eins og hún er nú, siglir hún undir fölsku flaggi. Fjeð er veitt til bætiefnarannsókna, en á að fara til alls annars.

Ingibjörg H. Bjarnason Hv. þm. Snæf. (HSteins) segist ekki hafa borið þær sakir á okkur flm. till. sem jeg taldi upp áðan. En jeg hefi nú skrifað það niður hjá mjer, sem hv. þm. sagði. Það var: fálm, fáviska o. s. frv. Viðvíkjandi því, að till. sigli undir fölsku flaggi, get jeg vísað til ræðu minnar við 2. umr. þessa máls, enda voru þá flestir þdm. viðstaddir. Jeg gat þess þá, að það, sem fyrir okkur flm. vekti, væri það, að Skúla gæfist kostur á, ef hann fengi ekkert starf eða embætti hjer heima, að halda þá áfram rannsóknum sínum, svo að þær geti komið að notum hjer heima síðar meir, því væntanlega vakir það þó ekki fyrir neinum hv. þdm. að gera Skúla Guðjónsson útlægan. Jeg vil undirstrika það, að hans sje full þörf hingað, þrátt fyrir okkar góðu og vel mentuðu læknastjett. En hún hefir ekki lagt sig nægilega fram á þessu sviði. Svo vil jeg skjóta því til hv. deildarmanna, hvort þeir hafi skilið svo ræðu mína, að við flm. hefðum ætlað að flytja till. undir fölsku flaggi? Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meir um þetta mál.

Frsm. (Eggert Pálsson) Eins og allir sjá, er ekki gustuk að halda mönnum hjer lengur með langri ræðu, þar sem komið er fram yfir miðnætti. Skal jeg því vera stuttorður, enda eru það ekki margir deildarmenn, sem hafa veist að mjer og nefndinni svo nokkru nemi. Hæstv. fjrh. (JÞ) kom með ávítur í garð fjvn., af því að hún hefði brugðist vonum hans, þar sem hún hefði gefið út sameiginlegt nál., en stæði svo ekki saman um það. Var þetta skiljanlegt og eðlilegt, þar eð hæstv. fjrh. á samkvæmt stöðu sinni að hugsa um ríkissjóðinn og bera hag hans fyrir brjósti, ef honum hefir þótt nefndin nokkuð bruðlunarsöm. En því er ekki til að dreifa. Þá hefir nefndin ekki heldur brugðist nál. sínu, því að þar sem svo er ástatt, að nefndin getur ekki verið á einu máli, er það gefið til kynna í nál. og tekið fram, að það sje meiri hl., sem leggur þetta til. En hitt hefir aldrei átt sjer stað, að fjvn. gæfi út nál. í tvennu eða fleiru lagi. Hinsvegar vildi hv. 1. landsk. taka aftur lof um fjvn., en hans lof áður var aðallega fólgið í því, að hún hefði verið ör á að leggja fram fje. Nú þykir honum nefndin orðin of naum í framlögum. Skoðanir þessara tveggja manna eru því hvor á móti annari. Jeg held, að rjettast sje að lofa þeim hæstv. fjrh. og hv. 1. landsk. að bítast um það, hvor þeirra hafi rjettara fyrir sjer, þegar annar sakar nefndina um bruðlunarsemi, en hinn um nísku. Háttv. l.landsk. fór mörgum orðum um hina miklu hæfileika Páls Ísólfssonar. Jeg gat þess áður, að nefndin viðurkendi þennan mann og að hann væri þjóð sinni til sóma, en hinsvegar væri ekki sjálfsagt að borga það með peningum. Hv. þm. (SE) tók það til dæmis um, að þingið kæmist í mótsögn við sjálft sig, ef það sýndi ekki Páli þessa viðurkenningu, að það hefði keypt listaverk eftir Nínu Sæmundsson í viðurkenningarskyni. Jeg hygg, að þetta listaverk hafi fremur verið keypt af því, að það hafi verið virkilegt listaverk og því dýrmæt eign. Ef sá dómur væri feldur, að það sje lítils eða einskis virði, þá færi viðurkenningin að verða lítil. Hv. þm. (S. E) tók fram um Pál Ísólfsson, að of seint gæti orðið að sýna honum viðurkenningu síðar, því þá mundi hann verða búinn að græða svo á list sinni, að hann yrði ekki fjárþurfi. Það hefir nú verið litið svo á, að listin gæfi af sjer litla peninga og listamenn væru jafnan fjárþurfar. Jeg vil biðja hv.þm. (SE) að athuga það, að þar sem hann tekur fram, að Páll sje í fjárþröng nú, liggur í því óbein viðurkenning um, að maðurinn sje ekki enn orðinn frægur. Ef hann væri orðinn frægur, kæmi ekki til mála, að hann skorti fje, eftir kenningu hv.þm. (SE). Hv. þm. hefir því sjálfur lagt þann dóm á, að Páll væri ekki kominn svo langt, að hann gæti lifað af list sinni. Annars kemur fram alólíkur skilningur á þessari brtt. hjá flm. hennar. Annar vill veita þetta fje í viðurkenningarskyni, en hinn sem byrjun á framhaldsstyrk. Jeg get betur skilið hið síðarnefnda. Með því væri þá slegið föstu, að við vildum fremur hafa manninn hjer en að láta hann fara þangað, sem hann gæti unnið sjer frægð og peninga. Þá hafa báðir þessir hv.þm. (JJ og SE) veist að mjer persónulega fyrir það, að jeg vil ekki veita Kjartani prófasti Helgasyni full prestslaun, ef hann tekur við skólastjórastöðu þar eystra. Háttv. 3. landsk. (JJ) hjelt því ekki nú í ræðu sinni fram eins og áður, að í þessari till. minni gætti óvildar til prófastsins, enda hefði jeg ekki átt slíkt skilið, þar sem um er að ræða gamlan og kæran bekkjarbróður, nágranna og embættisbróður. Hann sneri við blaðinu og sagði, að þetta mundi stafa af óvild til hins nýja starfs. Jeg lýsi því yfir, að hjer er hvorki um að ræða vild nje óvild frá minni hálfu. Þessi skóli kemur mjer ekkert við. Mitt kjördæmi hefir ekki viljað sinna þessu máli, og því sletti jeg mjer ekkert fram í það. Báðir hv.þm. vildu halda því fram, að í þessu lægi engin freisting fyrir prófastinn. En hann væri þá talsvert öðruvísi en aðrir menn, ef honum litist ekki vel á að taka svo góðum kjörum. Hv. 3. landsk. hjelt því fram, að sjera Kjartan væri svo mikill „idealisti“, að hann mundi taka við starfinu hvort sem væri. Jafnframt hjelt hann því fram, að þetta væri gert vegna skólans, en ekki prófastsins. Með öðrum orðum, það er ekki gert fyrir prófastinn og það er ekki gert fyrir skólann, því hann fær þennan forstöðumann hvort sem er. Fyrir hvern er þetta þá gert? Hv. þm. talaði um skilningsleysi hjá mjer. Hjer er ekki síður sljóleiki á ferðinni. Báðir þessir hv.þm. töluðu um, að hjer væri ekki um mikið að ræða; þetta gæti ekki lengi staðið, þar sem maðurinn væri orðinn gamall. Hann gæti hætt fljótlega og tekið þá prestslaun sín. Jeg get skilið þetta af hálfu hv. 1. landsk. En til eru menn með þeirri skapgerð, að þeir eiga ilt með að taka við miklu fje án þess að láta nokkuð í staðinn. Þannig er sjera Kjartan Helgason skapi farinn. Hann mundi í lengstu lög reyna að gegna starfi sínu, til þess að taka ekki fje fyrir ekkert. Þá talaði hv.þm. (SE) langt mál um. 5000 kr. styrk til fjelagsins Landnáms. Hann vildi halda því fram, að þótt fjeð yrði notað til nýbýlaræktar í nágrenni Reykjavíkur, þá mundi það ekki auka aðsókn til höfuðstaðarins. En í hvaða skyni ætti að stofna til nýbýla, ef ekki til þess að gera fleiri mönnum lífið hjer þægilegt? Og því fleiri sem njóta hjer góðra skilyrða, því meira verður aðstreymið. Það yrðu þó aldrei nema fáir menn, sem þessa gætu notið hjer. Hv. þm. talaði um, hve nýbýlin reyndust vel hjá öðrum þjóðum og eins hlyti það að verða hjá okkur. Hann gætir ekki þess, að hjer eru alt önnur skilyrði. Hjer vantar samgöngur til þess, að nýbýli geti þrifist. Ef járnbraut væri lögð austur, þá gætu togaramenn úr Reykjavík átt heimili fyrir austan fjall, haft þar konu og börn og lítið bú. Þangað gætu þeir skroppið í frítímum sínum, verið þar í sumarfríi o. s. frv. Meðan núverandi ástand helst, getur þetta ekki komið til greina. Þó að menn sjeu búsettir hjer, ætti þeim að vera vorkunnarlaust að skilja þetta, en ekki vera með fimbulfamb um, að hægt sje að koma á nýbýlarækt eins og hjá þjóðum, sem hafa góðar samgöngur. Þá mintist hv. 3. landsk. á styrkveitingu til prentsmiðjunnar Acta til þess að gefa út Íslendingasögur með myndum og uppdráttum. Jeg sagði áðan og segi enn, að ef nóg fje væri fyrir hendi, gæti enginn verið á móti slíkum styrk, ef líka væri fyrir því sjeð, að útgáfan yrði svo ódýr, að almenningur gæti haft hennar not. Hv. þm. (JJ) viðurkendi, að fyrir því væri engin trygging. Meðan svo er ástatt, er ekki þess að vænta, að nokkur vilji fleygja fje í þetta fyrirtæki. Hv. þm. mintist á eina bók eftir Collingwood. Það vill svo til, að jeg á þessa bók. Það er satt, að hún er með ljómandi frágangi. En jeg get hugsað mjer, ef útgáfa Íslendingasagna á að vera með líkum frágangi, að þá verði ekki fyrir fátæklinga að leggja út fje fyrir þær. Jeg sje svo ekki ástæðu til að tala meira. Jeg ætla ekki að skifta mjer af viðureign þeirra hv. 3. og 4. landsk. (JJ og IHB) annarsvegar og hv.þm. Snæf. (HSteins) hinsvegar, um styrkinn til Skúla Guðjónssonar. Jeg hefi verið á móti þeim styrk, og verð enn.

Sigurður Eggerz Jeg vildi leyfa mjer að leiðrjetta það, sem hv.frsm. (EP) sagði í sambandi við Nínu Sæmundsson. Hann gaf í skyn, að jeg hefði talið listaverk hennar keypt í gustukaskyni. Jeg hjelt einmitt fram því gagnstæða. Jeg sagði, að Nína Sæmundsson hefði kastað ljóma yfir þjóð sína með þessu ágæta listaverki. Jeg benti á hana til fyrirmyndar því, að Páli Ísólfssyni yrði veitttur styrkur. Ef hv.frsm. hefir lesið ummæli þau, sem Páll hefir fengið í síðustu utanför sinni, þá veit hann, að mjög fast er að orði kveðið um list hans og hæfileika. Það er óhugsandi fyrir hv.þm. að friða samvisku sína með því, að jeg hafi komist í mótsögn. Það er öllum kunnugt, að það tekur nokkurn tíma að afla sjer fjár, þótt viðurkenning sje fengin, og ekki síst hjer á Íslandi. Menn mega ekki halda, að erlendir listdómarar færu þeim orðum um Pál, sem þeir hafa gert, ef hann hefði ekki sýnt ákveðin meistaratök. Jeg þarf heldur ekki að vitna í neina erlenda dóma. Jeg hefi sjálfur hlustað á Pál, og jeg vildi óska, að hv.frsm. hefði líka hlustað á hann.

Jeg hefi oft hlustað á hann

. Hv. frsm. segist hafa hlustað á hann og er samt á móti þessum styrk. Jeg verð að játa, að mjer þykir þetta ákaflega kynlegt. Hv. þm. (EP) hlýtur að vanta mjög tilfinnanlega skilning á listinni.

Páll vex ekki af meðmælum hv. 1. landsk.

. Getur verið, en hann vex þó frekar af meðmælum manns, sem ber eitthvert skynbragð á list, heldur en manns, sem komist hefir fyrir flokksfylgi í fjárveitinganefnd. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um styrkinn til Landnáms. En þar kemur einmitt glögt fram munurinn á íhaldi og frjálslyndi. Íhaldið vill setjast á það, sem búið er að skapa, og getur ekki hugsað til þess, að neitt nýtt skjóti upp höfðinu. Jeg hefi sýnt fram á, hve ómetanlega mikla þýðingu nýbýlaræktin gæti haft fyrir kaupstaðina. En þetta má ekki taka til greina, af því að nýbýlaræktin getur ekki orðið að gagni í Rangárvallasýslu. Hjer er það hið gamla og þröngsýna íhald, sem reynir að þvergirða götuna fyrir frjálslyndari hluta þjóðarinnar, sem nú er að ryðja sjer til landa. Það mun ekki takast lengi að halda þessu máli niðri, því öll sannsýni mælir með því, að kaupstaðirnir sjeu studdir til þess að rækta land sitt. Ræktunarstörf kaupstaðarbúa skapa samúð með sveitunum. Hver einasti fulltrúi þjóðarinnar á hinu háa Alþingi verður að muna eftir því, að um fleira verður að hugsa en eitt kjördæmi, sem af tilviljun hefir kosið þingmann á þing - og kýs hann kannske aldrei aftur.

Frsm. (Eggert Pálsson) Jeg þarf ekki að segja mörg orð. Ræða hv. 1. landsk. (SE) snerist um tvent: list og landbúnað, og þóttist hann þar æðsti dómari í hvorutveggja, enda þótt hann hafi lítið sem ekkert fengist við list og alls ekki neitt við landbúnað. Jeg álít því, að hann hafi á hvorugu vit. Hinsvegar kynni maður að geta vænst þess, að hann hefði eitthvert vit á fjármálum, eftir því, sem aðalstarfi hans er háttað nú. Hann hefði trauðlega lagt annað eins kapp á að komast í bankastjórastöðuna, ef hann hefði ekki fundið köllun hjá sjer til þess starfs frekar en annars. 

Björn Kristjánsson Frv. þetta er borið fram af háttv. 2. þm. Reykv. (JBald), og eftir því, sem hann segir, samkvæmt ósk bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði. Jeg ætlaði að fá að sjá þessa ályktun bæjarstjórnarinnar, en gat það ekki, því að hún var sögð töpuð. Get jeg því lítið um þetta mál sagt. Það er ekki nema eðlilegt, að Hafnfirðingar óski eftir að fá sjerstakan þingmann, þar sem Hafnarfjörður er orðinn annar stærsti kaupstaður landsins. Jeg hefi nú ekki orðið var við, að aðrir hlutar kjördæmisins óski eftir þessu, og þar sem Hafnarfjörður er þó ennþá í minni hluta að því er snertir kjósendafjölda, væri vitanlega æskilegt að fá álit kjósenda sem víðast úr kjördæminu. Í Gullbringusýslu eru nú 1082 kjósendur, í Kjósarsýslu 577. Er þannig í báðum sýslunum 1659 kjósendur. En í Hafnarfirði eru þó ekki nema 1336 kjósendur. Eru sýslurnar þannig í töluverðum meiri hluta. Verður því að sjálfsögðu að taka töluvert tillit til óska þeirra, - en þær liggja engar fyrir. Aftur á móti hefir sýslunefndin í Gullbringu- og Kjósarsýslu í tilefni af þessu máli samþykt á aðalfundi sínum svohljóðandi tillögu: „Að gefnu tilefni mótmælir sýslunefndin því, að Hafnarfjarðarkaupstaður verði gerður að sjerstöku kjördæmi við kosningar til Alþingis, án þess að álits kjósenda sýslnanna sje leitað um slíka breytingu, sem alls eigi ætti að komast í framkvæmd nema að því fulltrygðu, að sýslurnar hefðu eftir sem áður 2 þingmenn.“ Þetta er þá álit sýslunefndanna á málinu. Jeg get nú ekki sjeð, eftir því sem þessu kjördæmi er háttað, að hægt sje að bæta úr þessum óskum Hafnfirðinga á annan hátt en með breytingu á allri kjördæmaskiftingu í landinu, eða þá að Alþingi vilji ganga inn á að bæta við einum þingmanni fyrir Hafnarfjörð. Læt jeg svo háttv. deild ráða, hvernig hún fer með málið.

Sigurður Eggerz Jeg stend aðeins upp til að gera grein fyrir atkvæði mínu. Jeg sje mjer nefnilega alls ekki fært að neita Hafnarfjarðarkaupstað um sjerstakan þingmann, þar sem hann er orðinn annar stærsti kaupstaður landsins.

Forsætisráðherra (JM): Jeg verð að fallast á þá skoðun háttv. 1. þm. G.-K. (BK), að ekki sje fært að fara út í svona kjördæmaskiftingu nú í þetta sinn, þar sem ekki getur liðið á löngu, að hin almenna kjördæmaskifting í landinu verði tekin til alvarlegrar athugunar. Og eins og jeg hefi áður sagt, sje jeg enga leið út úr því aðra en að hafa kjördæmin færri og þá aftur fleiri þingmenn fyrir hvert þeirra. Jeg hefi nú hugsað mjer að gera eitthvað í þessu máli áður langt líður og þá með tilliti til flokkanna. Jeg játa fúslega, að jafnaðarmenn hafa t. d. of fá þingsæti að tiltölu við kjósendafjölda þeirra í landinu, og frá því sjónarmiði getur þetta talist sanngirniskrafa. En eigi að síður get jeg ekki fallist á, að rjett sje að fara að breyta í þessu eina kjördæmi.

Sigurður Eggerz Það er fullkomlega rjett hjá hæstv.forsrh. (JM), að fullþörf sje á að taka alla kjördæmaskiftinguna til gagngerðrar endurskoðunar. En jeg hefi ekki trú á, að það verði nú fyrst um sinn, því að jeg býst við, að örðugt verði um framkvæmdirnar. Þessvegna get jeg fylgt þessu máli, því að hjer sýnist mjer standa sjerstaklega á, þar sem um er að ræða annan stærsta kaupstað landsins. Mjer sýnist bara hreint og beint bersýnilegt ranglæti að neita kaupstaðnum um þetta.

Forsætisráðherra (JM): Þetta bersýnilega ranglæti, sem háttv. 1. landsk. (SE) var að tala um, má segja að komi víðar niður en á Hafnarfirði. Væri það kanske ekki bersýnilegt ranglæti, saman borið við mörg önnur kjördæmi, ef Gullbringu- og Kjósarsýsla ætti aðeins að hafa einn þingmann? Þannig mætti finna fleiri dæmi. Nei, jeg sje ekki annað en að það verði að láta sitja við það, sem nú er, þangað til önnur betri lausn verður fundin á þessu máli.