Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er hér flutt eftir beiðni hæstv. stj. En ástæðan til þess, að það er fram komið, er sú, að vegna alþingishátíðarinnar, sem á að fara fram síðustu dagana í júní næstk., er augljóst, að ekki er unnt að hafa kjördag til landskjörs í byrjun júlímán., svo sem nú er ákveðið í lögum. Verður því að færa kjördag annaðhvort fram eða aftur. En eftir að kemur fram um miðjan júlí, fer annríki að aukast svo mjög, að ekki þykir fært að flytja kjördag fram á sumarið. Þess vegna er hann samkv. þessu frv. færður aftur á bak, allt að 10. júní. En af því leiðir, að kjörskrár til landskjörs, sem samdar voru nú í janúarmán. og eiga að gilda frá 1. júlí 1930–30. júní 1931, verða að færast til og koma í gildi 10. júní þ. á. Meiri hl. allshn. flytur þetta frv., en þó ber ekki að skoða það svo, að hv. minni hl. (þm. Seyðf.) sé því andstæður. Við flm. frv. bárum það undir hann, en hann vildi ekki gerast meðflm., enda þótt hann kynni að styðja frv. Málið liggur ljóst fyrir, og ég vænti, að það komi fram í umr., ef eitthvað þykir við það að athuga.

Jóhannes Jóhannesson Það var ekki af því, að ég hefði nokkuð á móti frv., að ég færðist undan því að gerast meðflm. þess. Ég játa, að ef alþingishátíðin verður haldin, þá verður að breyta kjördeginum, og sú till., sem fyrir liggur, er þá ekki óheppileg. En hitt held ég að sé vafasamt, að það verði mikið um hátíðahöld í júnímánuði næstk., eftir því sem útlitið bendir til nú.

Ætla íhaldsmenn ekki að koma á alþingishátíðina?

.

Jón Þorláksson Ég vil leyfa mér að leggja það til vegna þingskapa, að þessu frv. verði vísað til nefndar. Þó það sé flutt af meiri hl. n., þá fylgir því ekkert nái. Ég tel rétt að viðhafa nefndarafgreiðslu á þessu máli.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég styð skoðun hv. 3. landsk. og tel rétt, að þessu frv. verði vísað til n. En jafnframt vil ég skjóta því til hv.n., sem fær það til meðferðar, að afgreiða það sem fyrst. Það leiðir af eðli málsins, að því verður að hraða sem mest.

Forseti (GÓ): Það sýnist óþarfi að vísa þessu frv. til sömu n. og það er frá komið, því fremur sem sá af nm., sem ekki er flm., tjáir sig því ekki mótfallinn. En ef það þykir af formsástæðum betur við eiga, þá get ég gjarnan látið svo vera.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 99. Till. gengur í þá átt, að endurmatið á bankanum sé framkvæmt af óvilhöllum mönnum, - að valinu sé vikið frá hinum pólitíska aðila til hins ópólitíska, það er að segja frá landsstj. til bankastjórnar Landsbankans. Ég hefi áður bent á, að mjög velti á því, hvaða dóm mat þetta fær, og því er illa til fallið, að fjmrh. tilefni þessa menn, en út í það mun ég ekki fara frekar, heldur vísa algerlega til fyrra máls míns. Þá hefi ég einnig gert það að till. minni, að þeir tveir menn, sem rannsakað hafa hag bankans, Jakob Möller bankaeftirlitsmaður og Pétur Magnússon lögfræðingur, skuli vera nefndinni til aðstoðar, en hafa þar ekki atkvæðisrétt. Þeir eru þegar búnir að athuga hag bankans, og því álít ég, að þeir geti létt undir með n. og flýtt fyrir matinu. Mér virðist till. þessi svo sanngjörn, að d. geti tekið henni vel, og þá einkum hæstv. fjmrh.

Magnús Guðmundsson Ég á 2 brtt. á þskj. 97. Sú fyrri gengur út á það, að sameinað Alþingi kjósi skilanefnd bankans, þegar þar að kemur, og hin síðari, að þeir menn, sem vegna stöðvunar á starfsemi bankans geta ekki staðið í skilum við skuldheimtumenn sína, skuli fá frest á skilum til 1. maí 1930. Ég gat um báðar þessar brtt. við 2. umr. þessa máls, og skildist þá á hæstv. fjmrh., að hann vildi ekki að fyrra bragði útiloka þær frá deildinni. Ég innti hann þá eftir, hvort það myndi þýða nokkuð að bera þær fram, en hann kvað það ekki útilokað. Hvað fyrri till. snertir er það að segja, að ég álít það betra, að Alþingi skipi n. heldur en að stj. geri það, því að þá verður hún ekki skipuð of einhliða. Í öðrum löndum er það venja í svipuðum tilfellum að kjósa 1–2 nm. fyrir hönd þeirra manna, sem eiga fé í bankanum. Ég er samþykkur því, að skiptameðferð bankans sé ekki dregin umfram nauðsyn, en hins sakna ég, innlánsfjáreigendanna vegna, að þeir skuli ekki eiga von á betra en því, sem ætla má, að frá stj. komi, því óneitanlega hefir mér fundizt anda kalt úr þeirri átt til þeirra, er fé eiga inni í Íslandsbanka. Hinsvegar geri ég fastlega ráð fyrir, að ef skilanefnd yrði kosin af sameinuðu Alþingi, þá yrði hún a. m. k. ekki alveg eins einhliða og ekki eins pólitískt einlit og búast má við, ef hæstv. stj. skipar nefndina. Með því yrði og skuldheimtumönnum bankans sennilega gefin dálítil íhlutun um skipti bankans, og gefin nokkur trygging fyrir, að n. yrði dálítið blönduð í pólitísku tilliti. Annars hirði ég ekki um að fara fleirum orðum um þessa till. mína að svo stöddu, en áskil mér rétt til þess síðar, ef andmæli koma fram. Í frv. stj. er ekkert ákvæði, sem verndar hagsmuni þeirra manna, sem vanskilamenn verða vegna stöðvunar Íslandsbanka. Í frv. er að vísu gert ráð fyrir því, að skilanefnd taki lán til þess að greiða innstæðueigendum, og er það gott, svo langt sem það nær. En það eru fleiri en innstæðueigendur, sem hljóta tjón og vandræði af lokun bankans. T. d. allir þeir, sem samið hafa um lán í bankanum og hafa reitt sig á, að þeir muni fá það útborgað á tilsettum tíma, verða sviptir þeim loforðum, og komast þannig í vandræði með þær ráðstafanir, sem þeir hafa gert í trausti þess, að lánið yrði útborgað eins og um var samið. Það er ómögulegt að reikna út þær víðtæku og alvarlegu afleiðingar, sem slík viðskiptatruflun getur haft. Maður á t. d. að borga ákveðna upphæð á tilteknum degi, t. d. afborgun af láni, sem svo er um samið, að falli í gjalddaga allt, ef vanskil verða á einstökum vaxtagreiðslum. Nú hefir hann fengið loforð um peninga í bankanum og treyst á það. Þegar hinn tilsetti dagur kemur, fær maðurinn ekki lánið og verður vanskilamaður fyrir þá sök. Eignir hans verða nú seldar á nauðungaruppboði, vitanlega langt undir sannvirði, eins og venja er til, og maðurinn er sviptur lífsstarfi sínu og atvinna hans stöðvuð. Nú flyt ég till. þess efnis, að draga dálítið úr þessum vandræðum, með því að ætla þeim mönnum, sem í vandræðum lenda fyrir þessa atburði, nokkurt svigrúm til þess að útvega sér fé til þess að afstýra frekara tjóni. Hvort þessi tímatakmörk, sem ég hefi stungið upp á, eru þau heppilegustu, má um deila, en að minni hyggju eru þau nálægt sanni. Ég verð að álíta, að það sé siðferðisleg skylda löggjafarvaldsins að hlaupa undir bagga með þeim mönnum, sem fyrir þessa óheppilegu rás viðburðanna verða vanskilamenn um greiðslur. Enda er slíkt algengt erlendis, að skuldunautar fá greiðslufrest, þegar þeir verða ófærir um að standa í skilum af ófyrirsjáanlegum orsökum. Ég veit, að ekki verður afstýrt viðskiptatruflun úr því að þingið hefir snúizt svona óviturlega við þessu máli, en hitt er mín skoðun, að till. mín verði þó til þess að draga verulega úr þeim vandræðum, sem afgreiðsla Íslandsbankamálsins hlýtur að leiða yfir þetta land. Þeir menn, sem hljóta óþægindi af því að fá ekki greiðslur fyrr en till. mín gerir ráð fyrir, það eru þeir menn, sem að öðru jöfnu eru betur stæðir og þurfa síður að inna greiðslur af hendi til annara, og að því leyti standa þeir bezt að vígi að bera óþægindin af lokun bankans og þeim viðskiptaófögnuði, sem slíkt hefir í för með sér. Till. mín gerir ráð fyrir, að sá, sem heldur því fram, að lokun bankans hafi gert hann ófæran til þess að standa í skilum um stundarsakir, skuli sanna, að svo sé. Það virðist einsætt, að sönnunarskyldan hvíli á honum í því efni. Ég tek þetta fram til þess að fyrirbyggja misskilning, sem ef til vill kynni að koma fram um þetta atriði.

Hákon Kristófersson Ég vil leyfa mér að bera fram fyrirspurn út af brtt. á þskj. 99, en með því að hv.flm. er ekki staddur í deildinni, vona ég, að einhver verði til þess að svara fyrir hann. Eftir mínum skilningi virðist brtt. gera ráð fyrir því, að útilokað sýnist, að bankaeftirlitsmaðurinn, Jakob Möller, yrði skipaður í nefndina. Komi nú það fyrir, að svo yrði ekki, þá verð ég þó að treysta því, að hæstv. stj., sem teljandi það sjálfsagðan hlut, muni láta bankaeftirlitsmanninn, sem sérfróðan og kunnugan mann, verða n. til aðstoðar og upplýsingar, eftir því sem þörf krefur. Ennfremur er það rökrétt afleiðing af samþykkt þessarar till., að með öllu er útilokað, að Pétur Magnússon verði skipaður í nefndina. Þykir mér slíkt næsta óviturlega ráðstafað, því ég hefi það álit á þeim manni, að hann sé vel til slíkra hluta hæfur fyrir allra hluta sakir. Þætti mér hastarlega að farið, ef honum væri fyrirmunuð seta í n., og ekki ætti það að vera til fyrirstöðu, þótt hann hafi framkvæmt lausamat á bankanum um daginn. Að öðru leyti hefi ég ekkert sérstakt út á till. að setja, en ég vildi aðeins fá upplýsingar um það, hvort þessu máli sé í rauninni þann veg háttað, sem till. virðist gera ráð fyrir. Ef svo er, mætti ætla; að stj. sé þegar búin að slá föstu um það, hverjir skuli eiga sæti í n., og ef einnig það er rétt til getið, væri ekki úr vegi, að stj. léti deildina vita um það þegar í stað, áður en frekari umr. fara fram í deildinni um þetta mál, og áður en gengið er til atkv.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. 1. þm. Skagf. flytur tvær brtt. á þskj. 97. Ég get verið mjög stuttorður um þær, en skal þó víkja að þeim nokkrum orðum. Fyrri brtt. á þskj. 97 er um það, að skilanefnd verði kosin af sameinuðu Alþingi, í stað þess að fjmrh. skipi hana. Hv. flm. færði þær ástæður fyrir þessu, að betra væri, að þessi n. væri dálítið blönduð í pólitísku tilliti. Ég get skilið það, að ef hv.flm. telur það mikils um vert, að í þessa n. veljist eingöngu sterkt litaðir menn, þá er þetta bezti vegurinn til þess að gera n. pólitíska. En er þetta til þess að tryggja gott samkomulag í n.? Ég held ekki. Ég verð hinsvegar að telja það mestu varðandi, að í n. veljist fyrst og fremst vel samhentir og viljagóðir menn, bæði vegna bankans og viðskiptamanna hans. Með tilliti til þess, verð ég að leggja á móti þessari till. - Hv. flm. kvaðst hafa lýst því yfir við 2. umr., að hann mundi flytja slíka brtt. við 3. umr. Ég tók nú ekki eftir því; það hefir farið framhjá mér. En hinsvegar taldi ég sjálfsagt, að brtt. hans fengju að komast til þessarar umr., þó afbrigða þyrfti að leita. Um aðra brtt. er það að segja, að ef hún yrði samþ., er ég hræddur um, að slíkt kynni að leiða af sér óþægilega vafninga í viðskiptalífinu. Í till. segir m. a. svo: „Þeir, sem vegna stöðvunar á starfsemi bankans geta ekki staðið í skilum við skuldheimtumenn sína, skulu hafa greiðslufrest til 1. maí“ o. s. frv. Hér er ekki einu sinni bundið við það að eiga inni í bankanum. Till. er fyrst og fremst óhæfilega víðtæk. Það gætu allir skotið sér inn undir þetta skálkaskjól og sagt: Ég ætlaði að fá víxillán í Íslandsbanka; þess vegna get ég nú ekki staðið í skilum. - Slíkt ákvæði má teygja óendanlega til þess að refjast við greiðslum. T. d. getur sá, sem á sparisjóðsbók í Íslandsbanka með jafnvel óverulegri upphæð í, ávallt sýnt bókina, þegar hann væri krafinn um greiðslur. Ég þarf ekki að eyða orðum um þetta; menn ættu að geta skilið, að slík lagasetning getur haft og hlýtur að hafa hinar háskasamlegustu afleiðingar.

Eru menn almennt svona óærlegir í viðskiptum, að þurfi að gera ráð fyrir slíku?

. A. m. k. hlýtur þetta að ýta mjög undir vanskila- og skuldarefjar; gæti auðveldlega komið af stað þeirri vanskilakeðju, sem örðugt yrði að ráða fram úr og sem seint tæki enda. Ef t. d. hv.þm. Barð. ætti hjá mér peninga og vildi fá þá greidda, þá væri mér nóg að sýna honum sparisjóðsbók í Íslandsbanka, til þess að hann gæti ekki gengið að mér.

Ég myndi nú ekki gera það hvort eð væri; þykir of vænt um þann heiðursmann til þess

. Að slepptu öllu gamni hygg ég, að ekki verði skynsamleg rök færð gegn því, að slíkt ákvæði yrði mjög misnotað. Ég verð því að ráða hv. d. alvarlega frá því að samþ. þessa breyt. hv. 1. þm. Skagf. Þá skal ég víkja nokkrum orðum að brtt.hv. 2. þm. G.-K. á þskj. 99. Sú till. fer fram á, að bankastjórn Landsbankans skipi n. til þess að rannsaka hag Íslandsbanka, og að vissir tilteknir menn verði þessari n. til aðstoðar. Mér koma þessar till. mjög á óvart, því að hv.flm. lagði mikla áherzlu á það í gær, að ég skipaði nefndina sem allra fyrst. Ég hafði líka gert ráð fyrir því, að brtt. kæmu ekki fram þessa efnis, og því get ég alls ekki léð þeim fylgi nú, þar sem ég er kominn nokkuð á veg með skipun nefndarmannanna. Ég hefi að vísu ekki slegið föstu um alla mennina, en sumir þeirra eru þegar teknir til starfa.

Hverjir?

Ég get fúslega svarað þeirri spurningu. Á Akureyri hefi ég sett Böðvar lögmann Bjarkan til þessa starfa, og á Ísafirði Jón Guðmundsson endurskoðanda, og lagði hann af stað í nótt með „Drottningunni“. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þessar brtt., en er fullkomlega andvígur þeim öllum og legg til, að þær verði allar felldar.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Meiri hl. n. hefir talað um þessar brtt. sín á milli og leggur til, eins og hæstv. fjmrh., að þær verði allar felldar. Mér virðist töluvert erfitt að skera úr, hvorar brtt. eru vitlausari, en báðar eru þær einstakar í sinni röð. Till. hv. 2. þm. G.-K. fer. fram á það, að bankastjórar Landsbankans skipi matsnefndina, en ekki bankaráðið, sem þó ber ábyrgðina út á við. Það ætti alls ekki að blanda þessum banka inn í þetta mál, hvorki bankaráði og enn síður undirmönnum þess, bankastjórunum, umfram það, sem óhjákvæmilegt er. Landsbankanum veitir ekki af öllu sínu trausti, þó að ekki sé vísvitandi verið að draga hann inn í þessar Íslandsbankadeilur. Þessi liður till. er því á fremur litlu viti byggður og af lítilli góðgirni gerður, en við öðru var reyndar ekki að búast úr þessari átt. Þá er ákvæðið um starfsmenn n. Það virðist nú lítil þörf á því að kveða á um starfsmenn n., meðan sjálf n. er ekki skipuð. Annars segir það sig sjálft, að Jakob Möller er skyldugur til þess að vera n. til aðstoðar, ef það má verða n. að nokkru liði. Og ég geri ráð fyrir því, að n. snúi sér til hans til þess að fá upplýsingar, sem hann kynni að geta gefið, enda þótt það hafi nú greinilega komið í ljós, að hann hafi ekki fylgzt svo með þessum málum, sem ætla mætti og af honum mætti krefjast, og skýrslur hans séu harla tortryggilegar. Yrði n. þess vegna að taka upplýsingum þessa manns með hæfilegri varúð. Ég held því, að þetta ákvæði sé ástæðulaust, og því fremur ákvæði um, að Pétur Magnússon skuli vera n. til aðstoðar. Sá maður hefir ekkert sérstakt til brunns að bera, sem geri það nauðsynlegt að setja hann til hjálpar n., að honum þó ólöstuðum. Hann hefir ekkert komið nálægt þessu máli, nema þennan hálfa sólarhring, sem rannsóknin stóð yfir, og slíkt er engin ástæða til þess að lögfesta hann sem aðstoðarmann n. Enda er jafnvel mjög óvíst, að Alþingi hafi nokkurn rétt til að skipa einstökum borgara að taka að sér slíkt verk. Ég hygg, að þingið geti alls ekki skipað Pétur til þessa starfs, nema hann sjálfur vilji. Um brtt.hv. 1. þm. Skagf. mætti tala langt mál, en ég mun þó leiða það hjá mér að mestu, því að þær eru, eða einkum síðari hluti þeirra, svo frámunalega vitlausar, að jafnvel hv. 1. þm. Skagf. var vart trúandi til þess að láta slíkt plagg frá sér fara. Um fyrri liðinn er það að segja, að það er oft heppilegra, að sameinað þing kjósi slíkar nefndir, en í þessu tilfelli held ég þó að sé bezt, að fjmrh. geri það. Síðari ákvæði brtt. gengur út á það, að lögfesta almenna óskilvísi í landinu þangað til á hátíðardegi jafnaðarmanna, 1. maí; þá skal aftur taka upp almenna viðskiptaskilsemi að síðaðra þjóða hætti. Mig furðar á því, að þeir hv.þm., sem svo mjög þykjast bera lánstraust landsins fyrir brjósti, skuli láta sig henda annað eins og það, að vilja lögleiða, að enginn sé skyldugur til að borga skuldir sínar. Varla er hugsanlegt öllu sterkara meðal til þess að eyðileggja lánstraust landsins, bæði inn á við og út á við. Öll viðskipti, sem ekki færu fram gegn greiðslu peninga út í hönd, mundu tafarlaust stöðvast. Það má skipta viðskiptamönnum Íslandsbanka í tvo flokka, þá, sem eiga inni, og þá, sem ekki eiga inni í bankanum. Samkv. lögum þeim, sem hér eru á ferð í þinginu, geta innstæðueigendur fengið lán út á innstæðurnar, eða a. m. k. nokkurn hluta þeirra. Það, sem þeir ekki fá út á, er þá álitið tapað, og ég get ekki séð neina skynsamlega ástæðu til þess að þeir, sem tapa fé á þessu fyrirtæki, séu með lögum undanþegnir að standa í skilum, fremur en þeir, sem tapa fé á annan hátt. Um það, hvort menn hafi fengið loforð um lán í bankanum, býst ég við, að oft geti orkað tvímælis. Sjaldnast er nokkuð skjalfest um slíka hluti, svo að örðugt yrði um sönnunargögn í slíkum málum. Auk þess er það lítil sönnun þess, að maður geti ekki borgað skuldir sínar, þótt hann hafi fengið munnlegt loforð hjá bankastjórunum - fyrrverandi auðvitað - um lán, sem svo hafi brugðizt. Þó að nú lán bregðist í Íslandsbanka, þá er það í rauninni ekkert tap, því sami maður getur þá því auðveldar fengið lán í Landsbankanum eða annari peningastofnun. Þessir menn þurfa því alls ekki að lenda í vanskilum, nema því aðeins, að Íslandsbanki eigi sama sem ekkert upp í skuldir sínar. Annars er það mjög varhugavert að lögleiða slík ákvæði, vegna þess hversu víðtækar afleiðingar þau hljóta að hafa. Ef t. d. hv. 2. þm. G-K. á að gjalda hv. 1. þm. Skagf. einhverja upphæð, en hv. 2. þm. G.-K. ber það fyrir sig, að hann hafi ætlað að fá víxil í Íslandsbanka, þá er hv. 1. þm. Skagf. ekki heldur skyldugur til þess að greiða sínum skuldheimtumönnum, og svo framvegis endalaust. Þar af leiðandi verður það auðvitað, að það verður sama sem enginn maður, sem fæst við viðskipti og verzlun, skyldugur til að borga sínar skuldir, því að flestir munu geta vísað til einhverrar fjárheimtu, sem þeir eiga á Íslandsbanka. Afleiðingin af því, ef þetta verður samþ., verður þá það, að enginn þorir að lána neinum neitt. Hvernig fer um framleiðendur yfirleitt, ef þeir geta skotið sér inn undir það, að þeir þurfi ekki að borga verkamönnum sínum, og hvernig ættu verkamenn að geta þolað að veita þeim 3–4 mánaða gjaldfrest? Þetta er svo vitlaust, að það er ekki eyðandi frekar orðum að því. Þá ætla ég að beina einni fyrirspurn til hæstv. fjmrh. Ég sé, að brtt. sú, sem var samþ. á síðasta fundi, við 1. gr., er orðuð þannig, að fjmrh. sé heimilt að fresta upphafi skiptameðferðar til 1. marz 1930. En í gr. á undan stendur, að skilanefnd skuli framkvæma skiptin á bankanum frá lokunardegi bankans, 3. febr. síðastl. Þetta er ekki alveg glöggt orðað, en ég geng út frá, að hér sé verið að fresta því, að þessi lög komist í framkvæmd, en ekki að skiptameðferðin taki ekki til tímans frá 3. febrúar. Í því sambandi við ég ámálga það, sem hv.þm. Ísaf. talaði um á fundinum, að það er mjög óviðkunnanlegt, að bankastjórn Íslandsbanka haldi áfram störfum, eftir að bankanum hefir verið lokað. Það segir sig sjálft, að þeir verða að taka á móti þeim peningum, sem viðskiptamenn bankans ætla að greiða honum, en þar af leiðir ekki, að þeir hafi heimild til að veita mönnum gjaldfrest um fleiri mánaða skeið við langar framlengingar víxla o. s. frv. Ef skiptanefnd kemur að bankanum, ætti ekki að taka slíkt til greina. Ég vænti þess fastlega, að hæstv. fjmrh. taki þetta mál að sér og athugi, að hve miklu leyti bankastjórarnir halda áfram störfum sínum út á við, og stöðvi það, að svo miklu leyti sem það er ekki óhjákvæmilegt.

Magnús Guðmundsson Er ekki hæstv. fjmrh. við? Það var hann, sem ég ætlaði aðallega að svara. Það væri synd að segja, að þessi brtt. mín hefði fengið góðar viðtökur hjá hv. stjórnarliði, og bjóst ég reyndar ekki við því fyrirfram, því að það er auðséð af meðferð þessa máls, hverjum tökum það er tekið og hvert stefnir. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri auðséð, að ég vildi hafa skilanefndina pólitískt litaða. Það sagði ég nú ekki neitt um, og kosningar í sameinuðu þingi geta verið ólitaðar af pólitík.

Svo!

. Já, það getur vel verið, og slíkar kosningar hafa farið hér fram, en þegar sagt er, að hún verði pólitískt lituð, þá verð ég að svara því, að hún mundi víst verða eins mikið lituð, þótt hæstv. ráðh. skipaði n., vegna þess að maður á ekki að venjast því úr garði hæstv. stj., að n. séu skipaðar án tillits til stjórnmálaskoðana, svo að ég held, að hæstv. ráðh. hefði allra sízt átt að nefna þetta sem rök á móti minni till. Ég veit, að þessi till. tekur dálítið vald af hæstv. ráðh, en ég hélt, satt að segja, að honum myndi ekki vera svo sérlega annt um það.

Þá er ekki löngunin mikil til að beita því pólitískt!

. Ég hélt, sagði ég, en það virðist vera dálítið sárt, og maður fær kannske að sjá, hvernig útnefningin fer. Ég var ekki að tala um það við 2. umr., hvort ég fengi að flytja brtt. Ég vissi að ég hafði fulla heimild til þess sem þm. að gera það, og þótt hæstv. fjmrh. hafi lofað því að veita afbrigði, er það einskis virði, því að það þurfti afbrigði um málið í heild sinni, og þó að við minnihl.menn séum ekki sterkir í d., getum við þó fyrirbyggt, að öll afbrigði verði leyfð, svo að það getur ekki hafa verið það, sem hann var að gefa mér undir fótinn með, þegar hann var að tala um flutning þessarar till. Um síðari till. sagði hæstv. ráðh. það, að hann gæti ekki gengið að henni vegna þess, að hún myndi valda svo miklum truflunum í viðskiptalífinu, skildist mér, og sagði, að maður gæti logið sig út úr því, sýnt einum og öðrum sömu bókina, og þannig logið sig frá skyldum sínum. Mér er það að sönnu ljóst, að svo má fara að í einstöku tilfellum, en ég hélt, að hæstv. ráðh. væri nokkurn veginn sannfærður um það, að margir hljóta að komast í kröggur vegna lokunar bankans, og ég hélt, að það væri meira virði að geta verndað dálítið þá menn heldur en þó menn vissu, að nokkrir óráðvandir menn kynnu að geta notað sér þetta um leið. Þá er að athuga, um hvað langan tíma hér getur verið að ræða. Það er talað hér eins og það sé verið að losa menn við allar skuldbindingar til eilífðar. En það er eitthvað annað. Tíminn er tveir mánuðir, og þótt sá aðili, sem skuldina á, fari í mál undir eins, þá fengi hann ekki sína skuld fyrr þrátt fyrir það, en hann getur gert sínum skuldunaut mikinn óhag, og jafnvel gert hann gjaldþrota, með því að hann hefir undirtökin á honum og getur stimplað hann sem óskilamann. Þetta vill till. fyrirbyggja, og það er satt að segja það minnsta, sem ætti að vera heimtandi af hv. meiri hl. í þessu máli, að hann vildi vernda þá menn, sem hafa alveg án eigin tilverknaðar komizt í slíkt öngþveiti. Það er þó svo, að tveggja mánaða tími gefur mönnum talsvert svigrúm til að leita eftir láni annarsstaðar, og þar sem auðsætt er, að alstaðar þar, sem hlutaðeigandi getur ekki borgað, fær skuldareigandi hana ekki greidda fyrr, þó að þetta sé ekki samþ., og hjálpin í þessu liggur þá í því, og eingöngu í því, að honum sé ekki gert erfiðara fyrir heldur en þörf er á, og hann eigi það ekki yfir höfði sér að verða talinn vanskilamaður þessa tvo mánuði, sem um er að ræða. Ég verð að segja það, að þrátt fyrir undirtektir hæstv. ráðh. og hv. 2. þm. Reykv., sem nú fylgjast að eins og bræður, vona ég það fastlega, að þeir menn séu nógu margir í þessari hv. d., sem vilja rétta hjálparhönd til þessa sjálfsagða réttlætis. Hæstv. ráðh. lét í veðri vaka, að það væri búið að kveða á um það, hverjir ættu að skipa þessa rannsóknarnefnd hér í Reykjavík.

Það er ekki búið að skipa hana hér; aðeins á tveim stöðum úti á landi

. En þá vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Er það ekki ráðið, hvaða menn eigi að skipa hana hér í Reykjavík á aðalsetri bankans? Það kemur mér mjög undarlega fyrir, að ekki skuli vera búið að skipa n. hér, því að í fyrrakvöld, þegar hæstv. ráðh. var að tala um þetta mál, lýsti hann yfir því, að n. þyrfti að fara að starfa sem fyrst, og get ég þá ekki skilið, hvers vegna hann lætur hana ekki þegar taka til starfa. En það gerir ekkert annað en að herða mig með brtt.hv. 2. þm. G.-K., að hæstv. ráðh. hefir ekki ennþá skipað þessa n., því að ég veit þá ekki yfir höfuð, hvort hún verður skipuð; það er engin skylda eftir lögunum að gera það. Hæstv. ráðh. hefir að vísu sagt, að það liggi á með þessa nefndarskipun, og ég vil þá spyrja, hvers vegna hann gerir ekkert í málinu. Bærinn er fullur með það, hverjir eigi að vera í n., bærinn nefnir ákveðin nöfn, og ég hefi enga ástæðu til annars en að nefna þau einnig, ef vill, því að það gengur staflaust um allan bæinn. Og ef það er meiningin, að n. eigi að fara að taka til starfa sem fyrst, lítur það undarlega út að vera ekki búinn að skipa hana. Nei, það er nefnil. annað, sem liggur á bak við; ég sé það vel nú, það er það, að hæstv. stj. vill hafa þetta mál út úr deildinni, áður en n. verður skipuð. Hún vill það af því, að hún veit, að í rauninni er það svo, að meiri hl. d. er á móti því að nota þessa aðferð, sem hér á að gera, og þess vegna er því hraðað svo. Ég spurði þrem sinnum um það í fyrrinótt, hvers vegna þessu máli lægi svo mjög á, á undan nefndarskipuninni, og ég fékk ekkert svar, enda er engu hægt að svara, því að það sjá allir, að ekkert er hægara fyrir n. en að fara að starfa áður en þetta mál er útkljáð hér í d. Ég frétti það líka í gær, að bankaráð Íslandsbanka hefði ákveðið að fela Sveini Björnssyni sendiherra einhverjar samningaumleitanir fyrir hönd bankans, og mér er ennfremur kunnugt um það, að hæstv. ráðh. símaði sendiherranum og spurði hann um, hvort það myndi hafa ill áhrif á þessar samningaumleitanir hans, ef þetta mál yrði afgr. héðan úr d. Ég veit ekki til, að svar hafi komið frá sendiherra, enda tæpast við því að búast. En ef svo er, að það er verið að leita samninga þar ytra, og sendiherra óskar eftir að málið sé ekki látið ganga lengra fram á meðan, þá er það vitanlega það sama að láta málið ganga fram nú og að bregða fyrir það fæti. Og ef nokkur alvara fylgir um frestun þessa máls til 1. marz, þá þykir mér undarlegt að vera að keyra það út úr d. sem fyrst, þar sem sú n., sem á að skoða bankann, er enn ekki tekin til starfa, því að það er hennar starf, sem allt stendur á, en alls ekki lög frá þinginu. Ég held, að það hafi verið hæstv. fjmrh., sem drap á, að það gæti farið svo, að það yrði gert fjárnám hjá bankanum, en það getur ekki orðið, af þeirri einföldu ástæðu, að enginn af skuldheimtumönnum bankans hefir þann grundvöll, sem þarf til að gera fjárnám. Enginn getur gert fjárnám, nema hann hafi dóm, sátt eða veðbréf, þar sem það er tiltekið, að það megi gera fjárnám án undanfarandi dóms. En það mætti hugsa sem svo, að einhver af skuldheimtumönnum bankans léti fara fram löggeymslu eða kyrrsetningu, en þar til er því að svara, að kyrrsetning fellur ætíð úr gildi, ef hlutaðeigandi verður gjaldþrota áður en skuldheimtumaður er búinn að fá dóm, gera fjárnám eða selja. Þess vegna myndu þeir menn, er svo færu að, alls ekkert hafa upp úr því, vegna þess að í frv. stendur, að allt skuli fara eftir gjaldþrotalögum, og þótt einhver hefði kyrrsett hjá bankanum fyrir 1. marz, og engin lög komið fyrr, þá hefði hans kyrrsetning fallið úr gildi, vegna þess að þetta frv. varð að lögum, sem vísar til gjaldþrotalaganna. Fyrir mér stendur það alveg ljóst, að þessu frv. liggur ekki nokkurn skapaðan hlut á; það, sem á liggur, er nefndarskipunin, en hana dregur hæstv. stj. von úr viti; og ég skora á hæstv. ráðh. að skýra frá því, hvers vegna hann er að draga að skipa hana. Þá er ég kominn að hv. 2. þm. Reykv., en honum þarf ég ekki miklu að svara. Hv. þm. sagði aðeins það um mínar till., að þær væru vitleysa, og ekkert annað, og það skildust mér vera hans höfuðrök, - og svo annað, að það bæri upp á 1. maí sá tími, er þessi frestur endaði. Það er kannske öll von til, að honum sé minnisstæður 1. maí, því að alltaf þynnast fylkingarnar hans á þeim degi, og ég get hugsað mér, að hv.þm. horfi með skelfingu fram til þess dags. Annars vil ég minna hv.þm. á það, að 1. maí er merkisdagur að fleiru en kröfugöngu jafnaðarmanna, það er t. d. fæðingardagur hæstv.dómsmrh.

Hæstv. dómsmrh. er fæddur sósíalisti. - HV: Er það í tilefni af því, að hv. 1. þm. Skagf. setti 1. maí?

. Nei, það er ekki í því tilefni gert. Annars vil ég benda hv. 2. þm. Reykv. á, að þessi kröfuganga er orðin svo vesaldarleg, að hún er úr minni flestra liðin. Um till.hv. 2. þm. G-K. sagði hv.þm., að það væri vitlaust að láta bankastjóra Landsbankans fara að útnefna rannsóknarnefndarmennina, þar sem bankastjórarnir bæru ábyrgð gagnvart bankaráðinu og engum öðrum. En þessi athöfn, sem yrði falin þeim með sérstökum lögum, kemur vitaskuld ekki neitt við bankaráðinu. Það er einungis á sínum bankastjórastörfum, sem þeir bera ábyrgð gagnvart bankaráðinu, og það er hægt að fela þeim ýms störf, sem þeir bera ekki ábyrgð á gagnvart bankaráðinu. Það er þess vegna misskilningur, þegar hv. 2. þm. Reykv. ber þessu við. Annars voru hans aðalmótbárur gagnvart minni till. þær, að menn myndu svíkja hver annan í viðskiptum eins og þeir gætu. Það getur vel verið, að svo yrði í einstökum undantekningatilfellum, en það er jafnan svo, að það er ekki hægt að fyrirbyggja, að menn svíki, en hitt er rétt og sjálfsagt, að reyna að verja þá menn, sem lenda í vanskilum af þeim algerlega óviðráðanlegum orsökum, og það er vitaskuld aðalatriðið, og eina atriðið í þessu máli, sem verulegu skiptir. Hitt þarf maður ekki að óttast, að fjöldi manna, sem í raun og veru getur borgað, muni slá sér undir þetta, því að þeir hafa sjálfir sönnunarskylduna um að þeir hafi komizt í vandræði af þessum ástæðum, og þar einmitt hefir hv. 2. þm. Reykv. nokkurn veginn fulla tryggingu fyrir því, að þessi ákvæði komi ekki öðrum að gagni heldur en þeim, sem hafa lent í vandræðum fyrir þessar orsakir. Svikararnir allir, sem hv.þm. er að tala um, myndu aðeins verða sér til minnkunar, ef jafnslyngur „forretnings“maður og hv. 2. þm. Reykv. færi að athuga þeirra framferði; hann mundi ekki verða lengi að reka þá „á stampinn“, sýna, að þeir væru svikarar, ef þeir gætu ekki sýnt fram á, að þeir væru komnir í vandræði vegna þess að bankinn lokaði.

Sigurður Eggerz Það var í rauninni ekki hugsun mín að tala við þessa umr., ekki af því, að ég teldi það eftir mér, en mér hefir fundizt vera svo mikið skilningsleysi og kuldi gagnvart þessu máli, að ekki þýddi að hafa langar umr. En ástæðan til þess, að ég stend upp, er eitt atriði, sem hv. 2. þm. Reykv. vék að, að sú starfsemi, sem rekin er í Íslandsbanka, sé ekki heimil. En um það vil ég segja það, að eftir víxillögunum er bankinn skyldur til að taka við greiðslum. Hitt atriðið er það, að það hafa verið framlengdir víxlar, þegar tryggingar standa að öllu leyti óbreyttar. Ég hygg, að þeir örðugleikar, sem viðskiptamenn Íslandsbanka hafa átt við að stríða vegna þessarar stöðvunar, séu nægilega miklir, þótt ekki sé verið að bæta við þá. Auk þess vildi ég taka það fram, að bankinn er ekki gjaldþrota ennþá. Annars er það auðvitað, að bankastjórn Íslandsbanka vill haga starfsemi sinni þannig, að það sé sem haganlegast frá sjónarmiði viðskiptamanna sinna, til þess að auka ekki erfiðleika þeirra meira en nauðsynlegt er. En það, að ekki er neinn órói ennþá um þetta mál, stafar mikið af því, að ennþá er það trú manna, að verið sé að endurreisa bankann. Ég ætla að draga upp litla mynd af þeim örðugleikum, sem lokun Íslandsbanka hefir í för með sér. Eitt stórt útgerðarfélag hefir haft viðskipti við bankann, félag, sem ber 1/40 hluta af framleiðslu landsins. Nú fór það í Landsbankann og leitaði fjár til að geta rekið starfsemi sína áfram, en fékk þau svör, að fyrst yrði það að semja við Íslandsbanka um sína aðstöðu. Á þessu má sjá, hvernig fyrirkomulagið verður, ef Íslandsbanka verður lokað. Landsbankinn mundi heimta af félögum, sem leituðu fjár hjá honum, að fyrst yrðu þau að komast á öruggan grundvöll. Nú má auðvitað segja sem svo, að þetta sé ekki óeðlilegt, að Landsbankinn vilji ekki lána fé nema til tryggrar starfsemi. En með þessu móti gæti farið svo, að annaðhvort verði félögunum gefið óþarflega mikið eftir, eða starfsemi þeirra stöðvuð. Við bankann skipta ýms félög, sem njóta sérstaks trausts bankastj. og annara, svo að talið hefir verið sjálfsagt að láta þau starfa, og jafnsjálfsagt, að ef þau gætu haldið áfram að starfa, mundu þau vinna sig upp og geta goldið hverjum sitt. Ef slíkt félag þarf að bíða eftir starfsfé, getur svo farið, að við það séu starfsmöguleikar þess ónýttir; og hver verður afleiðingin? Bankinn bíður tap, sem hann þurfti ekki að bíða, og framleiðsla þjóðarinnar bíður hnekki, sem ekki heldur hefði þurft að verða. Mér finnst því, að öllum hljóti að vera það ljóst, hver vandræði hljóta að verða af stöðvun bankans. Mér er með öllu óskiljanlegt, hvað liggur á að samþykkja gjaldþrotafrv. Íslandsbanka, svo framarlega sem mönnum er alvara að vilja gera tilraun til að reisa bankann við. Þessi smuga, sem í frv. er, nefnilega fresturinn til 1. marz, er að skapa vonir fyrir ýmsa menn, og í trausti þeirra hafa nýir kraftar verið settir í gang til að vinna að viðreisn þessa máls. En þeir, sem horfa dýpst, hafa séð, að svo fremi þessi gjaldþrotalög verði samþ. hljóti þau að verða til þess að draga úr árangri þeirra, sem vilja vinna að viðreisn bankans. Ég gæti hugsað mér, að fram kæmi sú mótbára, að verið væri að gera ráðstafanir til að vernda bankann. En það má gera í einum hvelli með sérstöku frv. með afbrigðum í báðum deildum. Sannleikurinn er sá, að það hefir verið bent á ýmsar leiðir til hjálpar bankanum, af bankaráði og bankastjórn. Frv. kom fram, sem féll í hv. d. En það er hægt að benda á ótal aðrar leiðir. Það er t. d. enginn vafi á því, að líf bankans er tryggt, ef ríkissjóður leggur fram 3 millj. í hlutafé og tekur ábyrgð á einni millj. og samningar fást við Hambro-bankann og Privatbankann. Skuldin við Dani er til 18 ára. Ef danski skuldunauturinn sér, að búið er að endurreisa bankann, mundi hann róast. En hvernig fer þá með sparisjóðsfé? - munu menn spyrja. Verður það ekki tekið út? Jú, víst gæti það komið fyrir, en nota mætti einn möguleika. Að vísu er það hart aðgöngu - sem sé að stjórnin fái heimild til að stöðva sparisjóðsúttekt. Ef þetta fé fengist, sem ég nefndi, mundi það blása nýjum lífsanda í bankann og gera hann sterkari en hann hefir áður verið. Og hér er þó ekki að ræða um nema 3 millj. í hlutafé og einnar millj. ábyrgð. Mér finnst svo augljóst öllum landslýð, sem í alvöru vill hugsa um þetta mál, hversu miklu ákjósanlegri sú leið er en að loka bankanum og kalla yfir okkur öll þá miklu örðugleika, sem af lokuninni hljóta að stafa. Ég veit líka, að það fé, sem Landsbankinn ræður yfir - ef Íslandsbanka verður lokað - getur ekki á nokkurn hátt dugað til þess að firra okkur þeim örðugleikum, sem stafa af endanlegri lokun bankans. Það hafa komið upplýsingar um 8 millj., sem Landsbankinn átti um áramót í útlöndum. Þessi upphæð er minni nú, af eðlilegum ástæðum, því að eftir áramót fer að reyna á féð í útlöndum. Féð fyrir fiskinn er komið, síðan kemur kyrrlátt tímabil, og þá verður að draga á innieignirnar erlendis. Það má benda á, að í hinu mikla góðæri 1925, þegar krónan hækkaði mest vegna þess að Landsbankinn treysti sér ekki til annars en lækka verðið á pundunum af hræðslu við að tapa á þeim, voru innieignir miklu meiri en nú, en þegar kom fram í marz-apríl, var mikið af því fé farið. Sást á því, að þetta var óþarfa hræðsla hjá Landsbankanum. Það er óhætt að segja, að Landsbankinn hefir minna fé til umráða nú en í fyrra, enda er fé Landsbankans ekki meira en það, sem hann verður að hafa á venjulegum tímum, ef hann fær engin áföll. Ríkissjóður hefir að vísu tekið 5 millj. kr. lán í banka í Englandi, en það mun varla reynast nóg, enda mun mikið af því ætlað til þess að koma landbúnaðarbankanum á stað. Þeir, sem komast í sterkasta eldinn, ef Íslandsbanka verður lokað, eru stj. og þjóðbankinn. Þessu má ekki loka augunum fyrir. Vér verðum að gera einhverjar ráðstafanir til að afstýra því, að sú óhamingja, sem þegar hefir leitt af lokun bankans, grípi ennþá dýpra inn í líf þjóðarinnar. En hvernig á að útvega fé, þegar stöðvunin er búin að skapa vantraust á landi og þjóð? Er það hægt, nema með einhverjum ókjörum? Ég bið hv.þm. að gera sér ljóst, að ég er ekki að tala til þess að kveikja neina elda í þessu máli, eða vekja „agitation“. Ég tala í þessu máli af því, að yfir því hvílir svo mikil alvara, að það er skylda okkar þingmanna að reyna að finna einhvern grundvöll til að endurreisa bankann. Það eru ýms verzlunarhús hér, sem hafa notið trausts erlendis og unnið áratug eftir áratug í skjóli þess trausts. Hvað verður um þetta traust? Vér verðum að athuga, hversu margar millj. eru í voða, ef vér ekki vogum því litla, sem um er að ræða, til að bjarga lífi bankans. Ég vil þess vegna - en vera má, að það hafi enga þýðingu - í djúpri alvöru beina þeirri málaleitan til hæstv. stj., hvort hún sjái sér ekki fært að láta frv. bíða enn nokkurn tíma, og ef nauðsynlegt er að gera ráðstafanir til að vernda bankann í bili, þá séu þær gerðar í flýti með afbrigðum. Og ég bið hæstv. stj. að taka enn til nýrrar athugunar, hvort hún vilji ekki sjálf reyna að taka endurreisn bankans í sínar hendur. Þetta mál er í eðli sínu svo mikilvægt, að það á ekki að vera mál nokkurs flokks. Það er alveg ómögulegt fyrir samvizkusaman mann að láta flokksástæður ráða niðurlögum þessa máls. Menn verða að spyrja sína eigin samvizku. Ég endurtek það, að sú ótrúlega ró, sem um þetta mál hefir verið ennþá, stafar ekki af því, að því sé tekið með glöðu geði, heldur af hinu, að menn eiga enn þá trú, að á Alþingi Íslendinga séu enn þeir menn, sem ekki láti flokksástæður hamla þeim frá að gera það, sem rétt er.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég verð að segja, að ég undrast það mjög, ef hv. 1. þm. Skagf. hefir gengið með þá flugu síðan í fyrrinótt; að ég hafi lofað að greiða atkv. með sérhverri brtt., sem hann kæmi fram með. Þetta eru draumórar hjá hv.þm. Ég tók það fram, að ég væri tilbúinn að skipa nefndina, ef hv. d. væri tilbúin að afgreiða frv. til 3. umr. þá um nóttina. Hv. 1. þm. Skagf. kvaðst ekki vera reiðubúinn til þess, af því að hann ætlaði sér að flytja brtt. Þá kom fram uppástunga um, að málið yrði tekið fyrir kl. 10 næsta morgun. Hv. þm. þótti það líka of snemmt, og niðurstaðan varð sú, að það var tekið fyrir kl. 1 í gær. Það er vitanlegt, að á hvaða tíma, sem málið var tekið fyrir, þurfti til þess afbrigði, og það eina, sem ég lofaði hv.þm., var, að hann fengi afbrigði fyrir till. Ég held, að a. m. k. margir hv. dm. hafi komið með þá hugsun á fundinn í gær, að engin fyrirstaða yrði um að leyfa afbrigði um frv. En þá kom annað hljóð í strokkinn. Hv. 1. þm. Skagf. óskaði þess, að málið yrði tekið af dagskrá, til þess að hann og hans flokksmenn þyrftu ekki að beita þeirri aðferð að neita um afbrigði. Hv. þm. áfellist mig fyrir það, að ég skuli ekki vera búinn að skipa matsnefndina. En það er komin fram till. um að taka af fjmrh. það vald, að skipa nefndina. Hvernig getur nú fjmrh. skipað n. áður en hann veit, hvort honum er það leyfilegt eða ekki. Meðan þetta vofir yfir, er ekki hægt að skipa n. En þessi fundur hefir á valdi sínu, hvað gert verður í því efni. Hv. 1. þm. Skagf. sagði frá því, að einhverjir samningar hefðu staðið yfir milli bankaráðs Íslandsbanka og Sveins Björnssonar sendiherra. Mér er alveg ókunnugt um það. Ég verð að segja, að meðan ég fæ enga vitneskju um, í hverju þær samningaumleitanir eru fólgnar, get ég ekkert tillit tekið til þeirra. Ég skal ekki fara langt út í málflutningsflækjur um, að ekkert sé hægt að gera bankanum, þó að hann sé látinn liggja óuppgerður og óverndaður af lögum. Ég er enginn lögfræðingur, en ég hefi talað um þetta mjög rækilega við gleggstu lögfræðinga í bænum, og þeirra álit er allt annað en álit hv. 1. þm. Skagf. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í ræðu hv.þm. Dal. Ég efast ekki um, að hann meini allt vel, en hann gleymir því, að til eru tvær hliðar á þessu máli, og nú stendur einmitt svo á, að ekki liggur fyrir nein atkvgr. um það, hvort við eigum að endurreisa Íslandsbanka eða ekki. Það getur ekki orðið fyrr en eftir nokkra daga, og þá fyrst má taka málið á sama grundvelli og hv.þm. Dal. talar um.

Magnús Guðmundsson Það er auðsætt af orðum hæstv. fjmrh., að hann vill ekki skipa n. fyrr en málið er komið úr deildinni. Þá sagðist hann verða tilbúinn. En hann lét þau orð falla, að ekki væri víst, nema ráðin yrðu af sér tekin, áður en málið væri útkljáð hér í deild. En í hinni d. þykist hæstv. ráðh. öruggur um vissan framgang málsins. Í þessari d. gæti hann fengið að vita vilja flokksmanna sinna innan einnar klst. Hæstv. fjmrh. veit, að sumir af samherjum hans hér í deildinni eru honum alls ekki sammála í þessu máli, en þegar málið er úr d., þá er það algerlega á valdi þeirra manna, sem vilja eindregið loka bankanum til fulls. Það veit hæstv. ráðh. Annars hygg ég, að n. sé þegar skipuð. A. m. k. gengur það staflaust um bæinn, hverjir það starf eigi að taka.

Vill hv.þm. ekki hringja upp í stjórnarráð og vita, hvort búið er að skipa?

Ég vildi heldur hringja beint inn í höfuðið á hæstv. fjmrh., því að þar er ákvörðunin, hvort sem skipunarbréfin eru rituð nú þegar eða ekki. Brtt. mínum var ekki tekið verr en ég bjóst við. Ég sá í hendi mér, að afbrigði gat ég fengið, alveg eins og hæstv. fjmrh. En það var efni tillagnanna, sem ég skaut til hans. Og mér fannst hann fyrst ekki taka því ólíklega. En nú snýst hann alveg á móti og lætur sem hann hafi átt við afbrigði frá þingsköpum. Annað var það, að hæstv. fjmrh. þóttist ekki vita til neinna samninga milli bankastj. og sendiherra. Þetta þótti mér leiðinlegt að heyra, því að ég heyrði sjálfur í gær, og hæstv.forsrh. getur vitnað hið sama, að hæstv. fjmrh. var sagt frá þessu, og að einn eða tveir menn voru kosnir af hálfu bankaráðsins til að senda símskeyti til sendiherra. Það er hart, að hæstv. fjmrh. skuli vilja neita þessu svo afdráttarlaust sem hann gerði, þegar hann kvaðst ekki taka neitt tillit til þeirra samninga, sem hann þekkti ekki. Það er rétt eins og þeir, sem ákveðnir eru með lokun bankans, þykist eiga hann með húð og hári. Þá talaði hæstv. fjmrh. um lagaflækjur mínar, sem hann væri ekki nógu mikill lögfræðingur til að skilja. Ef hann getur ekki skilið, hvað lög eru, og kallar lagaflækjur þegar lög eru skýrð fyrir honum, þá er ekki til neins að ræða málið við hann. Hæstv. fjmrh. sagði í fyrrinótt, að nú mætti fara að gera fjárnám hjá bankanum. Ég sagði honum þá, sem satt er, að fjárnám getur ekki farið fram nema eftir dómi, sátt eða veðbréfi.

Getur ekki dómur gengið?

. Jú, en hvað þarf langan tíma til þess að fá dóm? Lengri tíma en nú er til 1. marz, svo að enginn gæti áunnið neitt í þessu með málssókn. Þessi fjárnámsótti, sem ekkert er nema hugarburður og lagaleg fjarstaða, sýnist hafa verið svo sterkur hjá hæstv. stjórn, að þetta frv. var meira að segja tilbúið, áður en bankanum var lokað, og bendir slíkt ótvírætt á, í hvaða átt stj. ætlaði sér að fara í þessu máli í byrjun.

Magnús Torfason Ég ætla ekki að fara út í efni frv. að svo stöddu. En drepa vildi ég á þau orð hv. 1. þm. Skagf., að vitanlegt sé um allan bæ, hverjir muni verða skipaðir í n. Ég veit það ekki. Þó sit ég við hlið eins þingnefndarmannsins, og hann getur ekki sagt mér það. Og ég veit, að stj. ætlar sér ekki þá dul að ráðgast ekki við samherja sína um það mál. Svo mikils varðandi sem viðfangsefnið er, mun stj. a. m. k. vilja heyra flokk sinn um val nefndarmanna. Ég skil ekki það mikla vantraust, sem andstæðingar Framsóknarflokksins hafa á honum í þessu máli. Enginn framsóknarmaður hefir fengið svo mikið sem að líta inn um skráargat Íslandsbanka frá því að hann var stofnaður og allt til þessa dags. Og þegar stj. loks neyðist til að láta gera rannsókn, þá skipar hún til þess íhaldsmenn. Ég efast um, hvort fyrrv. stj. og núv. stjórnarandstæðingar yfirleitt hefðu fundið sér geðfelldari menn. Mér finnst, að andstæðingarnir verði að líða sætt og súrt með okkur stjórnarstoðunum og reyna á þolinmæðina, unz málið er komið svo langt, að hægt sé að taka endanlega ákvörðun.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Ég gat ekki verið við umr., svo að ég hefi ekki heyrt, hverju vikið hefir verið að till. minni, nema að litlu leyti. Læt ég mér nægja að drepa á örfá atriði. Fyrst er að minnast spaugsyrða hv. 2. þm. Árn. Hann sagði, að allt frá stofnun bankans og til þessa dags hefði enginn framsóknarmaður fengið að líta þar inn um skráargatið. Þetta ber vott um, að hann hafi ekki sjálfur skyggnzt inn. Annars hefði hann komið auga á einn bankastjórann, Kristján Karlsson, sem talinn er framsóknarmaður. Einhverntíma hefði hann kannske séð hæstv.forsrh. á bankaráðsfundi. Klemens Jónsson mætti líka nefna, Halldór Stefánsson og áður fyrr Magnús Kristjánsson. Nema kannske þeir fari út úr flokknum, þegar þeir fara inn í bankann. Orð hæstv. fjmrh. gefa mér tilefni til að tala um skeytaskiptin. Hann lætur sem sér komi þau á óvart. Það sætir undrum, hvað hann er minnislaus. Hv. 1. þm. Skagf. gat minnt hann á. Ég var einnig viðstaddur, þegar ráðh. var sagt frá þessu. Og hann segir, að þetta skipti sig engu. Markmið þessara skeytaskipta er að stuðla að því að reisa við bankann, og í öðru lagi að fá umsögn erlendra viðskiptamanna um, hvort þeir vilji eyða nokkrum hluta innieigna sinna bankanum til viðreisnar. Það er ósæmilegt, ef hæstv. fjmrh. lætur sig slíkt engu skipta. Það verður þó að láta stærstu viðskiptamenn hafa umsagnarrétt a. m. k. um það, hvað þeir vilja sjálfir af mörkum leggja til að bjarga sínu eigin fé. Ég hefi borið fram brtt., sem ég gerði grein fyrir í dag, um það, að bankastjórn Landsbankans skipi matsnefnd til að rannsaka Íslandsbanka og að hinir fyrri matsmenn tveir (Pétur Magnússon og Jakob Möller) skuli aðstoða hana. Mér hefir verið bent á, að það væri undarlegt, að ég, sem í gær hefði skorað á hæstv. fjmrh. að útnefna strax nefndarmenn sjálfur, skyldi nú bera fram till. um, að það vald sé af honum tekið. En mér datt ekki í hug annað en að þær aðvaranir um óhlutdrægt val matsnefndar, sem komu fram í umr., mundu hafa einhver áhrif á ráðh. En það er ekki sjáanlegt. Ég skal þá segja hv. 2. þm. Árn. það, sem hann virðist ekki vita, að stj. muni skipa þá Helga Briem skattstjóra, Stefán Jóhann Stefánsson hrm. og Sveinbjörn Jónsson lögfræðing til að meta bankann. Af þeim get ég talið einn hæfan, en tvo óhæfa. Annar þeirra stendur mjög framarlega í Alþýðuflokknum, og allir vita vilja þess flokks. Svívirðingargreinar Alþýðublaðsins bera bezt vitni um hann. Hinn er of ákveðinn opinber stuðningsmaður stj., sem á líf sitt undir lokun bankans, úr því sem komið er. Að öðru leyti er ég ekkert illt að segja um þessa menn. En það má hvorki velja menn eins og mig né þá. Við erum of riðnir við stjórnmálin. Ég vil brýna það enn fyrir hæstv. fjmrh., að velja verður menn, sem þekktir eru að því að vera engir öfgamenn. Ég gæti nefnt ýmsa menn úr Framsóknarflokknum, sem væru hæfir, af því að vitað er um þá, að þeir hafa aldrei látið stjórnmálaskoðanir hafa áhrif á tillögur sínar til málsins.

Haraldur Guðmundsson Ég get skilið, að hv. 2. þm. G.-K., hans flokksmenn og fyrrv. stjórn úr hans flokki óttist mjög að veita núv. stj. vald til þess að skipa menn í þessa matsnefnd. Hv. íhaldsmenn hljóta að bera kvíðboga fyrir því, þegar þeim verður litið aftur og þeir sjá, hvernig þeir notuðu sér slíka aðstöðu áður, að valdið verði misnotað nú. Hv. þm. óttaðist pólitískt mat á bankanum. Þegar íhaldsstjórnin tilnefndi menn til þess að meta Landsbankann, voru allir nefndarmennirnir úr Íhaldsflokknum. Af þessum 5 mönnum, sem þá voru skipaðir, sat a. m. k. einn á þingi og tveir höfðu þrásinnis verið frambjóðendur íhaldsins. Er því ekki að furða, þó að íhaldsmönnum detti í hug, að óvandur sé eftirleikurinn. Hv. 2. þm. G.-K. talar digurt að vanda. Læzt hann vita með vissu, hverja menn hæstv. fjmrh. ætlar að skipa til að framkvæma matið, og tók svo til orða, að tveir þeirra væru óhæfir, af því að þeir væru yfirlýstir banamenn bankans. Ég fæ ekki skilið, hvað hann meinar með þessu. Bankastjórarnir, sem stýrt hafa bankanum í þessa ófæru, og flokksbræður hv.þm., sem valdið hafa töpum bankans, eru þeir menn, sem réttu nafni má nefna banamenn bankans. En engir þessara manna get ég hugsað mér að verði settir til að meta bankann. Hv. þm. talar um fjandskap og svívirðingargreinar Alþýðublaðsins. Ég kannast ekki við þær.

Ég hygg ég hafi lesið eina í Alþýðublaðinu í gær, jafnvel áður en hún kom fyrir augu ritstjórans

. Vill ekki hv.þm. segja, hvað hann á við, eða þegja ella? Skal ég svo víkja að kjarna þessa máls. Fylgismenn bankans, sem hafa verið harðorðir og margorðir, sumir hverjir óskiljanlega, halda því æ og ávallt fram, að hér sé um það að ræða að bjarga Íslandsbanka. Þetta er rétt, en ekki nýtt. Óslitið síðan 1921 hafa stj. og Alþingi verið að rembast við að bjarga bankanum. Sú björgun hefir tekizt eins og reikningar bankans sýna, eins og yfirlýsingar bankastjórnarinnar herma, eins og viðskipti bankans sýna. Hver einasta björgunartilraun virðist hafa orðið til þess eins að þrýsta bankanum lengra niður. 1921 var Íslandsbanka fyrst bjargað. Þá, meðan hv. 1. þm. Skagf. sat í ráðherrasæti, var tekið mesta ókjaralán, sem landið hefir fengið, gegn okurvöxtum og veðsetning tolltekna landsins. Mestur hluti þess, nærri 300 þús. stpd., var settur í Íslandsbanka, honum til bjargar. Þetta sama ár, 1921, fór fram mat á bankanum, og var þá talið, að bankinn ætti því nær allt hlutaféð, 4½ millj. kr., óeytt, en varasjóðurinn, 4 millj. kr., væri tapaður. Hver varð árangurinn af þessari björgun, - þessari björgun, sem varð þjóðinni svo dýr? Hann varð sá, að þegar Íslandsbanki næst bað um björgun, árið 1926, og enn fór fram mat á eignum hans, var talið, að aðeins helmingur hlutafjárins væri til; hinn helmingurinn hefði tapazt síðan 1921. Árangur björgunarinnar 1921 varð því sá, að bankinn tapaði til viðbótar á næstu 5 árum yfir 2 millj. kr., umfram rekstrarhagnaðinn allan. Árið 1926 var Íslandsbanka aftur bjargað frá stöðvun. Þá fékk ríkisstj. loforð fyrir nærri 10 millj. kr. láni í Ameríku. Af því var þó aðeins tekin 1 millj., og hún fór öll í Íslandsbanka - til þess að bjarga bankanum. Og hv.þm. Dal. hefir ekki talað í þessu máli, svo að hann minntist ekki á, að bankanum hefði verið bjargað með þessari millj. Enn þurfti að bjarga Íslandsbanka. Árin 1926, 1927 og 1928 var hann leystur undan þeirri skyldu að draga inn eina millj. kr. af seðlum sínum hvert árið. Þetta var sama og að lána bankanum beinlínis 2/3 úr millj. á ári, eða 2 millj. öll þrjú árin. Þetta var gert til að bjarga bankanum, en dugði þó ekki. Enn þurfti að bjarga Íslandsbanka. Landsbankinn var látinn lána honum millj. á millj. ofan - á nú hjá honum talsvert á 5. millj. - allt til að bjarga bankanum. Hver hefir nú orðið árangurinn af þessari sífelldu björgunarstarfsemi ríkissjóðs og Landsbankans síðustu 4 árin, 1926–1929? Enn hefir farið fram mat á bankanum. Nú er talið, að allt hlutaféð sé tapað, og ef til vill meira. Bankinn á ekki eyris virði af eigin fé; hæpið, að hann eigi fyrir skuldum, segir matið. Björgunarstarfsemin 1926–29 hefir þá, að því er möt á bankanum segja, orðið til þess eins, að Íslandsbanki tapaði öllum síðari helming hlutafjárins, 2¼ millj. kr., umfram rekstrarhagnað þessara ára. Er nokkurt vit í því að halda slíkri björgunarstarfsemi áfram? Er ekki kominn tími til að hætta? Hver björgun virðist hafa orðið til þess, að Íslandsbanki týndi nýjum millj. af fé sínu, til viðbótar því, sem áður var tapað. Árið 1921, þegar bankanum var fyrst bjargað, taldist hann eiga nær allt hlutaféð. Björgunin varð til þess,að næstu 5 árin týndi hann 2–2½ millj. kr. Þá og síðar var honum aftur og enn bjargað. Sú björgun varð til þess, að næstu 4 árin týndi hann enn 2¼ millj., og á nú ekkert, eða minna en ekkert, að því er mötin herma og bankastjórn játar. En mötin hafa verið reikul og óáreiðanleg. Reikningar bankans rangir öll þessi ár. Árið 1920, árið áður en björgunarstarfsemi ríkissjóðs og Landsbankans hófst, var eigið fé bankans samkv. reikningum hans 8.500.015 kr. og 3 aurar. Þar af var hlutaféð 4½ millj. kr., en í varasjóði 4.000.015 kr. og 3 aurar. Síðan hefir bankinn alltaf verið að græða, eftir því sem reikningar hans herma. Árið 1921 græðir bankinn 2.206.270 kr. og 81 eyri. Samtals hefir hann á þessu tímabili, frá 1920–1928 grætt 9.670.871 kr. og 58 aura, að því er reikningar hans segja. Þetta eru sömu árin og ríkissjóður og Landsbankinn sífellt eru að bjarga Íslandsbanka. Sum þessi ár greiðir Íslandsbanki hluthöfum sínum arð, bankaráðinu stórfúlgur og bankastjórunum fjöldamörg jarðarverð í ágóðahluta. Greiddur arður til hluthafanna þessi tapsár bankans, meðan sífellt er verið að bjarga honum frá lokun, nemur samkv. reikningum bankans 1.125.000 kr. Þessi arður var að mestu greiddur í dönskum krónum. Hefir því bankinn greitt í arð þessi ár, meðan hann alltaf hefir verið að sítapa, og ríkissjóður og Landsbankinn alltaf að bjarga honum, um 1.350.000 íslenzkar krónur. Séu reikningar Íslandsbanka teknir trúanlegir, hefir bankinn haft til að mæta töpunum 1920–29: Hlutaféð 4½ millj., varasjóðinn, 4.000.015 kr. og 3 aura, ágóða áranna 1920–28, að frádregnum þeim arði, sem hluthöfunum hefir verið greiddur, eða 8.320.871 kr. og 58 aura. Samtals hefir bankinn þannig haft til að mæta töpunum 1920–29 nærri 17 millj. kr., auk rekstrarhagnaðar árið 1929. Hv. 2. þm. G.-K. var að tala um banamenn Íslandsbanka. Ef rétt er að tala um banamenn Íslandsbanka, þá eru það þeir menn, sem hafa komið þessum 17 millj. kr. í lóg. Því að allt þetta fé - og líklega meira til, - hver einasti eyrir, er tapað. Ætti því bankinn, ef reikningar hans væru réttir, að hafa tapað til uppjafnaðar um 2 millj. kr. á ári öll þessi ár, sem ríkissjóður og Landsbankinn hafa sífellt verið að bjarga honum. En reikningar Íslandsbanka hafa ekki verið réttir. Hann hefir gefið út ranga reikninga ár eftir ár. Ef menn tryðu reikningunum, hlytu þeir að halda, að bankastjórarnir hefðu verið annaðhvort stórglæpamenn eða bjánar. Reikningarnir eru falsaðir. Bankinn átti ekki 8½ millj. kr. í árslok 1920. Og hann hefir ekki grætt 9.670.871 kr. og 58 aura síðan. Hitt er rétt, að hann hefir greitt hluthöfum 1.350.000 kr. í arð sömu árin sem hann virðist hafa tapað. Mikið af töpum bankans var til orðið fyrir lok ársins 1920, þegar hann greiddi 10% og 12% í arð til hluthafa. Ágóðinn, sem talinn er í bankareikningunum, er falsaður, til þess að „punta upp á“ reikningana, til þess að friða erlenda og innlenda lánardrottna, og til þess að ginna fólk til að trúa bankanum fyrir sparifé sínu. Vextir af töpuðum skuldum, sem aldrei fengust, eru taldir sem tekjur bankans. Þannig er ágóðinn búinn til. Og af þessum tilbúna ágóða hefir hluthöfunum verið greiddur arður svo millj. kr. skiptir. Íslandsbanki var orðinn gjaldþrota, þegar honum var bjargað í fyrsta sinn, árið 1921. Þá hefði átt að gera hann upp. Íslandsbanki hefir verið gjaldþrota alltaf síðan. Hann var gjaldþrota, þegar honum var bjargað 1926, 1927 og 1928. Hann er gjaldþrota enn, að því er jafnvel sjálf bankastjórnin og bankaeftirlitsmaðurinn segja. Allan þennan tíma hefir bankinn verið ómegnugur þess að styrkja atvinnuvegina. Sjálfur hefir hann sífellt verið styrkþegi. Féð, sem ríkissjóður og Landsbankinn hafa lagt honum, og spariféð, sem almenningur hefir trúað honum fyrir, hefir að miklu leyti runnið út úr landinu, sumpart til þess að greiða hluthöfunum arð, og sumpart til þess að borga skuldir bankans við erlenda lánardrottna, þá, sem ágengastir voru. Íslandsbanki hefir t. d. notað þetta fé til þess að lækka skuld sína við Privatbankann um margar millj. Aðeins örlítið, ef nokkuð, af þeim 9½–10 millj., sem Landsbankinn og ríkissjóður eiga nú hjá Íslandsbanka, hefir runnið til atvinnufyrirtækjanna í landinu. Það hefir farið mest í lánardrottnana og hluthafana. Bankinn á ekkert til, hefir ekkert lánstraust, getur hvergi af eigin rammleik aflað sér starfsfjár. Þessi er árangurinn af 9 ára björgunarstarfseminni. Er ekki kominn tími til þess að snúa sér að því að bjarga atvinnuvegum þjóðarinnar? Er ekki réttara að veita því fé, sem ríkissjóður og Landsbankinn ráða yfir, beint til heilbrigðra atvinnufyrirtækja, og efla og auka með því framleiðslustarfsemina í landinu, heldur en að fleygja því enn í hít Íslandsbanka, bankans, sem stöðugt hefir verið reynt að bjarga síðustu 9 árin - alltaf árangurslaust? Er ekki komið nóg af þessari björgunarstarfsemi? Er ekki réttast að taka bankann strax til skiptameðferðar, úr því sem komið er? Að fara að draga skiptin til 1. marz er hið mesta glapræði. Því getur enginn neitað, að örðugleikarnir, sem stöðvun Íslandsbanka veldur, eru mjög miklir. Margir eiga fé sitt geymt í bankanum, og þeir, sem við hann hafa skipt, geta ekki leitað til annara um lán, á meðan allt er óvíst um örlög bankans og allar eignir þeirra veðbundnar honum. Því lengur sem málið er dregið á langinn, því meira aukast þessir örðugleikar. Ef skiptin færu strax fram, geta öll heilbrigð fyrirtæki, sem skipt hafa við Íslandsbanka, flutzt yfir í Landsbankann, eða nýjan banka, sem stofnaður yrði á rústum hans samkv. till. okkar Alþýðuflokksþingmanna hér í þessari hv. d. Þetta ástand, að aðaldyr bankans séu lokaðar, en bankinn opinn bakdyramegin, er með öllu óþolandi. „Það, sem þú gerir, það gerðu fljótt“. Það er hið mest glapræði að fresta enn úrlausn þessa máls.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. 1. þm. Skagf. taldi, að ég þyrfti ekki að sjá atkvgr. í deildinni um till.hv. 2. þm. G.-K. og að mér hefði verið unnt að grennslast fyrir um það á klukkutíma, hvernig till. standi. Ég sá nú ekki þessa till. fyrr en í fundarbyrjun og hafði því engan klukkutíma til umráða í þessu efni, enda veit ég ekkert, hvernig till. stendur í deildinni. Hv. 1. þm. Skagf. og hv. 2. þm. G.-K. þykjast sannfærðir um, að til einskis sé að vera að bera till. fram. En hví er þá verið að því? Er það aðeins til að tefja fyrir málinu“ Ég tel það mjög varhugavert að vera að draga Landsbankann inn í þetta mál að óþörfu. Hagsmunir Íslandsbanka og hans geta rekizt á, og það er ekki gott að vita, hve vel það yrði tekið upp af viðskiptamönnum Landsbankans erlendis, ef bankinn fer að blanda sér í málið á þann hátt, sem ekki er heppilegt fyrir viðskiptin hér. Hv. 1. þm. Skagf. og hv. 2. þm. G.-K. töluðu mikið um það, að mér hefði verið sagt það í gær, að samningaumleitanir stæðu nú yfir milli bankaráðs Íslandsbanka og Sveins Björnssonar sendiherra. Ég skal gjarnan skýra frá því, að þó að ég frétti eitthvað á hlaupum, tek ég ekkert tillit til þess um framgang þessa máls. Bankaráðið hefir ekkert sagt mér. Ég hefi heyrt, að það hafi sent fyrirspurn um það til sendiherrans, hvort rétt væri að leyfa þessu frv. að ganga til 3. umr. Mér fannst þetta hlægilegt. Bankaráð Íslandsbanka er að spyrjast fyrir um það í útlöndum, hvort Alþingi megi láta mál ganga áfram eða ekki. Fyrr má nú rota en dauðrota. Hv. 1. þm. Skagf. taldi mjög hætt við því, að núverandi stj. yrði hlutdræg í skipun rannsóknarnefndarinnar. Mér dettur ekki í hug að bera fyrirfram af mér eitt eða annað í því efni, en ég vil undirstrika það, sem hv.þm. Ísaf. sagði, að þegar skipuð var n. hér um árið til þess að taka út Landsbankann, skipaði íhaldsstj. þáverandi eintóma íhaldsmenn í hana.

Þetta er ekki rétt

. Nöfnin eru til. Ég minnist þess ekki, að það væri neinn sérstakur gauragangur um það fyrirfram, hvernig skipað mundi verða í n. Ég segi ekki með þessu, að n. hafi ekki unnið verk sitt sómasamlega, en hún var pólitísk - pólitískt einlit.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Ég stóð satt að segja í þeirri meiningu, að ég ætti aðeins eftir stutta aths., og því hefir fallið niður hjá mér að skrifa margt úr ræðum andstæðinga minna, sem ástæða hefði þó verið til að svara, úr því að ég átti ræðu eftir. Ræðu hv.þm. Ísaf. sé ég ekki ástæðu til að svara. Hún lá fyrir utan efni það, sem hér er verið að ræða. Það er ekki verið að tala um að endurreisa Íslandsbanka eins og hann var fyrir 10 árum síðan, heldur þann Íslandsbanka, sem lokað var mánudaginn 3. febrúar. Þær tölur, sem hann færði fram, eru því málinu, eins og það liggur fyrir nú, alveg óviðkomandi. Ég mun því ekki leitast við að hrekja þessar tölur nú, enda skrifaði ég þær ekki niður hjá mér, af þeim ástæðum, sem ég hefi þegar greint. Ég tók eftir því, að hv.þm. Ísaf. minntist á gamla matsnefnd, sem metið hafði Landsbankann fyrir nokkrum árum. En af því að hv.þm. er ekki í deildinni, ætla ég að hlaupa yfir þetta atriði í bili og snúa orðum mínum til hæstv. fjmrh. Hann gat ekki neitað því, að hann hefði vitað um einhverja samninga milli bankaráðs Íslandsbanka og erlendra skuldheimtumanna með milligöngu Sveins Björnssonar sendiherra. Þessu hafði hann þó neitað. En nú segir hann, að í gær hafi sér borizt til eyrna um þessa samninga, en hann hafi ekki lagt neinn trúnað á það. Ég var viðstaddur, þegar hæstv. fjmrh. var tilkynnt þetta, ásamt hæstv.forsrh. Það gerði hv. 3. landsk. og á þann hátt, að hæstv. ráðh. hafði alls enga ástæðu til að véfengja alvöruna. Hv. 3. landsk. er enginn flysjungur, það veit hæstv. ráðh. eins og allir aðrir. En úr því að hæstv. ráðh. vissi um samningana, eins og nú er upplýst, þá gat hann ekki látið eins og málið væri honum óviðkomandi. Ég sé, að hv.þm. Ísaf. er kominn í sæti sitt, og ætla ég þá að víkja að því, sem ég varð frá að hverfa áðan. Hv. þm. spurði, hvort ég hefði ekki munað eftir nefnd, sem metið hefði Landsbankann, og hvernig hún hefði verið skipuð. En ástæðan til þess, að hann spurði um þetta, var sú, að ég hafði látið orð falla um það, að hæstv. stj. væri miður fær til þess að skipa rannsóknarnefnd á Íslandsbanka og lét í ljós nokkurn ugg um það, að sú n. hlyti að verða pólitísk. Byggði ég þetta á því, að hæstv. stj. hafði látið á sér skilja utan þings, að hún mundi leggja niður völd, ef bankinn yrði opnaður. Ég hafði varað við að skipa í n. pólitíska öfgamenn, en með því átti ég alls ekki við alla pólitíska samherja hæstv. fjmrh., sem margir eru gætnir menn. Hv. þm. Ísaf. vildi halda því fram, að matsnefnd Landsbankans hefði verið einlit pólitískt séð, eða eingöngu skipuð flokksmönnum þáv. stj. Ég skal nú leyfa mér að nefna nm., svo hv.þdm. geti dæmt um, á hvað miklum rökum staðhæfing hv.þm. Ísaf. er reist. Það er þá fyrst hv. 1. þm. G.-K., Björn Kristjánsson, fyrrum bankastjóri, sem að vísu er mjög gætinn maður og samvizkusamur, en þó studdi þáverandi stjórn. Þar næst nefndi ég þá Ólaf Johnsen stórkaupmann og Björn Árnason lögfræðing. Um þessa menn er það að segja, að þeir höfðu ekki látið í ljós pólitískar skoðanir. Fjórði maðurinn var Einar Arnórsson, sem var talinn andvígur stj. og fimmti Jakob Möller, sem var alger andstæðingur hennar. En auk þess var hér á sá höfuðmunur, að þá valt á engu fyrir stj., hvort matið var bjartsýnt eða svartsýnt, en núv. stj. á líf sitt undir því, að matið verði sem svartsýnast. En auk þess var ekkert upp úr matinu lagt, þegar til kom. Ef hv.þm. Ísaf. vill, að ekkert tillit verði tekið til mats þessarar væntanlegu n., þá skal ég verða honum sammála, vegna þess hvernig vænta má, að n. verði skipuð. En mér er það ljóst, að nauðsynlegt er, að allir geti tekið mark á niðurstöðum n., og því vil ég, að n. sé svo skipuð, að enginn geti véfengt hana. Ég vil að lokum drepa á eitt einkennilegt atriði í ræðu hv.þm. Ísaf. Hann sagði, að hefðu þegar í upphafi verið teknar ákvarðanir um lokun bankans, hefði verið hægt að flytja atvinnurekendur yfir í Landsbankann með viðskipti sin. En því er það ekki eins hægt, þó að ekki sé tekin fullnaðarákvörðun um lokun bankans? En veit hv.þm. Ísaf. það ekki, að algerð lokun bankans getur orðið því valdandi, að mörg fyrirtæki hrynji, sem annars hefði verið lífvænt, og vill hann taka á sig þá ábyrgð, að fjöldi manna missi atvinnu sína og uppihald um leið og þessi fyrirtæki hrynja um kolli Sú ábyrgð verður síðar gerð gildandi gagnvart honum og öðrum þeim, er taka í svipaðan streng. Ég minntist eitthvað á ummæli Alþýðubl. í garð Íslandsbanka fyrr og síðar, og brást hv.þm. Ísaf. illa við og kvaðst vita eins vel og ég, hvað í því blaði stæði. Ég benti á, að það er ekki lengra síðan en í gær, að hv.þm. Ísaf. varð að afsaka sorpgrein, sem hann sagði, að komizt hefði inn í blaðið án síns vilja og vitundar. Það var rétt hjá hv.þm. að afsaka þetta, en þar með eru líka ómerk ókvæðisorð hans til mín út af þessu atriði. Ég treysti því, að hæstv. forseti, sem er frjálslyndur maður, skoði þessi fáu orð mín sem aths., en leyfi mér að flytja ræðu mína síðar.  (Forseti BSv.: Varlega skal hv.þm. treysta því)  . Ég geri það nú samt.

Magnús Jónsson Það er í raun og veru nokkuð góð mynd af því, hvernig setið er við stýrið á fjármálaskútunni um þessar mundir, að stj. skuli leggja í einu tvö frv. fyrir þingið, annað um lántöku, 12 millj. króna, og hitt um að gera banka gjaldþrota. Þessi lánsheimild er svo stórkostleg, að ef litið er á landsreikningana frá 1927, sést, að allar skuldir landsins nema þá ekki 12 millj. 1921 var tekið stórt lán hér, og um það hefir verið sagt í gamni, að það hafi verið stærsta lán, sem yfir landið hefir komið. Það er einkennilegt, að ekki skuli hafa verið bent á það fyrr, að um þær mundir, sem lánið var tekið, sat hér við völd stj., sem var að miklu studd af þm. sem nú eru í Framsóknarflokkmun. Það er því rétt fyrir þá hina sömu að tala gætilega um það lán, þó að þeir fylgi nú annari stj. að málum. Það var almennt álitið þá, að betra lán hefði ekki verið hægt að fá, eins og sakir þá stóðu, enda stóðu að lántökunni menn, sem nutu trausts í báðum flokkum. En nú þegar farið er af stað aftur, þá er einmitt um leið reynt að stofna til fyrsta bankahruns á Íslandi, og það alveg að óþörfu. Því hefir verið haldið fram, og munu allir nema jafnaðarmenn fallast á það, að lokun Íslandsbanka leiði af sér alvarleg lánstraustspjöll fyrir Ísland út á við. En fyrir mörgum er þetta óákveðið hugtak, sem þeir hafa ekki gert sér ljóst hvað þýðir. Menn halda, að það verði erfiðara um lántökur en áður, og það er vitanlega rétt, en mönnum sést venjulega yfir það, að þetta lýsir sér í því, að þau lán, sem fást, verða miklu dýrari en ella. Flest fæst, ef nóg er fyrir það gefið, og svo er og um ríkislán. Nú er það alkunna, að Íslendingar hafa yfirleitt orðið að taka dýrari lán en aðrar þjóðir. Erlend fjármálafyrirtæki þekkja ekki getu okkar, og það er óvissan um efnahag lántakanda, sem veldur háum vöxtum. Það er því augljóst, að vextir hljóta að hækka um leið og lánstraustið spillist. Þetta má vel taka með í reikninginn. Þó að vextirnir verði ekki nema 1–2% hærri en ella, er hér um stórfé að ræða. Þetta sýnir, ásamt öðru, hvað það þýðir að hafa við stýrið fjármálastjórn, sem ekki er starfi sínu vaxin. Það er komið of fast inn í menn, að stj. þurfi ekki annað að gera en að annast afgreiðslu skjala uppi í stjórnarráði. Meðan ekkert bjátar á, þá eru stjórnarstörfin auðvitað eins og að stýra bát í góðu veðri. En nú hefir sézt, að þótt allt hafi gengið slysalaust til þessa, þá er stj. ekki fær um formennskuna, þegar á reynir. Hæstv. fjmrh. er ekki viðstaddur hér, en ég verð þó að segja það, að mér þykir einkennilegt, hve fast hann situr við þann keip, að vilja ekki gera ráðstafanir til að meta bankann fyrr en frv. þetta er komið í gegn. Þetta er því einkennilegra, sem hvergi er minnzt á mat í frv. Það hefir verið bent á það, að eftir að skyndimatið fór fram, hefði legið næst, að þeir, sem véfengdu það mat, hefðu þá þegar í stað látið fara fram ítarlegra mat á bankanum. Það er ætlazt til, að n. ljúki störfum sínum á 10 dögum, og það er álíka tími og síðan lokað var. Fullnaðarmati átti því að geta verið lokið nú. Hæstv. fjmrh. veit auðsjáanlega ekki, hvað gerzt hefir, hvað mun gerast eða á að gera. Hann berst bara með straumnum. Ég veit, hvaða afsökun hann hefir, sem er þó auðvitað engin afsökun. Hún er sú, að honum hefir ekki hugkvæmzt neitt. En eftir að farið hefir verið að knýja á hann nú síðustu dagana, gildir þessi afsökun ekki lengur. Honum hefir verið bent á leiðir, sem enn eru færar, og þær leiðir á hann að fara, ef ekki eru aðrar ástæður á bak við. Hæstv. fjmrh. sagði, að sig hefði grunað, að fram kæmi till. frá hv. 2. þm. G.-K. og því hefði hann viljað bíða með nefndarskipunina. Eftir þessu ætti hæstv. ráðh. að bíða eftir því, að frv. kæmist í gegnum allar umr. í báðum deildum. Annars var helzt að heyra á hæstv. fjmrh., að honum þætti einkennilegt, að við skulum ekki fúslega fallast á, að hann skipi þessa n. og að við skulum ekki verða henni samþykkir. En við þykjumst hafa nægar ástæður til að vera á verði í þessu efni. Í fyrsta lagi er það næstum undantekningarlaus regla, að stj. skipar sína fylgifiska í allar n., og er þá annaðhvort að launa þeim fylgi eða treysta þá í trúnni. Því erum við hræddir um, að þetta gæti komið fyrir í þetta skipti líka. Í öðru lagi gaf stj. skýlausa yfirlýsingu um það þegar á lokaða fundinum, að hún vildi ekki opna bankann aftur. Till. um það, sem lagði aðferðina á vald stj., var felld. Því hlýtur skipun matsnefndarinnar að verða skrípaleikur einn, ef stj. skipar hana. Mér finnst ástæða til að spyrja stj., hvað hún ætlar að gera, ef matsnefndin kæmist nú að sömu niðurstöðu og þeir, er framkvæmdu skyndimatið. Ætlar hún þá að ganga í berhögg við allar sínar fyrri yfirlýsingar og opna bankann? - eða ættar hún að fara frá? Það er ekki nema um það tvennt að gera, að n. komist að svo hroðalegri niðurstöðu um hag bankans, að samkv. henni eigi að loka honum, eða stj. verður að fara frá völdum. N. á því að ákveða um líf eða dauða þeirrar stj., sem skipar hana. Það mætti vera siðferðissterkari stj. en sú, er nú fer hér með völd, sem ekki veldi n. með hliðsjón af þessu. Það hefir þegar verið sýnt fram á það, að skipun matsnefndar Landsbankans í tíð íhaldsstj. er með öllu óhliðstæð. Niðurstaðan gat hvorki verið með né móti stj. og auk þess var n. skipuð mönnum úr báðum flokkum. Hæstv. fjmrh. sýndi, hve vel hann fylgist með þessum málum, er hann sagði, að sig varðaði ekki um það, hvaða samninga væri verið að leita fyrir hönd Íslandsbanka. Þetta er öðruvísi hjá okkur vitringunum en hjá öðrum stærri þjóðum. Þegar Privatbankinn danski lokaði, þá áleit þjóðbankinn ekki, að sig varðaði ekkert um það, og var þó hér um einkafyrirtæki að ræða, þar sem hvorki var forsætisráðherra í bankaráði né stjórnskipaðir bankastjórar. Samt hljóp þjóðbankinn undir bagga, eins og kunnugt er. Þannig fara síðaðar þjóðir að. Mér þótti vænt um að heyra það í umr. út af till.hv. 1. þm. Skagf., að hv. 2. þm. Reykv. og hæstv. fjmrh. sýnast nú loksins skilja það, að lokun Íslandsbanka muni hafa flókin vandræði í för með sér. Út af till.hv. 1. þm. Skagf. um gjaldfrest sögðu þeir, að með því væri öllum gefið tækifæri til að neita að borga skuldir sínar. Vitanlega er þetta ekki annað en fjarstæða, því að greiðslufrestur leysir engan mann undan því að borga skuldir sínar. Þetta var auðvitað hrakið, en varð þó til þess, að þeir játuðu, að almenn vandræði myndu hljótast af lokuninni, ekki aðeins hjá innstæðueigendum og skuldunautum bankans, heldur og hjá öllum þeim mönnum, er þessir menn eiga skipti við, og svo koll af kolli. Hv. 2. þm. Reykv. taldi það í dag ófært að láta Landsbankastjórnina skipa matsnefndina, af því að hún bæri ekki ábyrgð nema fyrir bankaráðinu. Hann sagði þetta, meðan hv.flm.brtt. var fjarverandi, svo að ég veit ekki, hvort hann mun svara því. En það er auðvelt að sýna fram á, að bankastj. ber ekki einu sinni ábyrgð gagnvart bankaráðinu í þessu máli, heldur aðeins á ákveðnu sviði. En einmitt þetta, að þeir bera ekki ábyrgð fyrir neinum aðilja, er ástæðan til þess, að gott er að fela þeim það. Sá aðili, sem engum stendur reikningsskap nema samvizku sinni, á að skipa nefndina. Hvers vegna er t. d. hæstarétti oft falið að skipa menn í gerðardóma eða þess háttar störf? Það er af því, að hann þarf ekki að standa reikningsskap fyrir neinum á því, sem hann gerir. Bankastjórar Landsbankans eru nokkurskonar hæstiréttur; þeir bera meiri ábyrgðarþunga en aðrir í bankamálum hér, og þess vegna eru þeir sjálfkjörnir til að skipa þessa matsmenn. - Honum þótti mjög einkennilegt, að þeir, sem þegar hafa framkvæmt skyndirannsókn á bankanum, ættu að vera n. til aðstoðar. Þetta er hugsað svo, af því að búast má við, að hinir nýju matsmenn verði e. t. v. þeim ósammála að einhverju leyti, og er þá sjálfsagt, að þeir geti varið sína skýrslu, og þar að auki geta þeir létt nýju n. starfið. Ég ætla þá að snúa mér að hv.þm. Ísaf. Ég vil byrja á því að óska honum til hamingju með að hafa fengið sína góðu rödd aftur eftir kvefið. Það var eins og þegar Þór heimti hamar sinn aftur, og þessi hv.þm. brýndi nú raustina meir en nokkru sinni áður. En sá var galli á gjöf Njarðar, að hann gerði það ekki fyrr en hv. 1. þm. Skagf., sem hann beindi orðum sínum til, var steindauður. Það hefði verið viðkunnanlegra, að hann hefði getað svarað fyrir sig, en hv.þm. hefir ef til vill búizt við, að með þessari dómadags básúnu sinni gæti hann kallað hann upp úr gröfinni. Eins og hv. 2. þm. G.-K. benti á, var meginatriðið í ræðu hv.þm. Ísaf. þessu máli óviðkomandi. Því að þegar t. d. skal kaupa einhvern hlut eða fyrirtæki, er auðvitað ekkert aðalatriði, hvernig saga þess hefir verið, hvort það hefir einhverntíma verið stærra eða smærra, heldur hvernig það þá kemur fyrir. - Þó virtist mér ýmislegt í ræðu hans talsvert úr lagi fært. Ég skrifaði margt af því niður hjá mér, en hefi ekki fengið tækifæri til þess að rannsaka það nákvæmlega; en samt get ég fullyrt, að staðhæfingar hans eru mjög hæpnar. Hann sagði, að síðan 1921 sýndist bankinn hafa tapað 17 millj. kr., og fékk það út, með því að leggja saman þann ágóða, sem talinn er á bankarekstrinum öll þessi ár, og leggja þar við varasjóð og hlutaféð. Taldi hann þetta mjög einfalt mál; fé þetta hlyti að vera tapað með öllu síðan og hefðu bankastjórarnir komið því í lóg. En þá liggur nærri að spyrja, hvort meira eða minna af þessu fé muni ekki hafa tapazt áður, en þau töp nú fyrst komið fram.

Þá eru reikningarnir rangir

. Þeir þurfa ekki að vera rangir, þó að tapið sé ekki þegar. afskrifað. Það er vitanlegt, að á stríðsárunum og fyrstu árunum eftir stríð töpuðu báðir bankarnir stórfé, eins og bankar í nágrannalöndunum. Íslandsbanki var þá miklu stærri, og hans tap því eðlilega meira. Ég ætla ekki að fara að verja þá fjármálastjórn, sem verið hefir á bankanum, heldur aðeins að benda á það, að hér er Íslandsbanki ekkert einsdæmi. Hv. þm. sagði, að síðan 1921 hefði staðið á eilífum björgunartilraunum. Fyrsta björgunartilraunin hefði verið sú, að bankinn hefði fengið stóran hluta af láni, sem hefði verið svo dýrt, að hann hafi þurft að borga af því hærri vexti en hann gæti fengið hjá viðskiptamönnum sínum. En hvað á hv.þm. við, með því að kalla þetta björgun? Ekki er von, að vel fari, ef þetta er aðalbjörgunin. En svo er mál með vexti, að þingið 1921 ætlaðist til, að bankanum yrði rétt hjálparhönd með því að kaupa forgangshluti, en framkvæmdin varð sú, að honum var veitt lán í staðinn. Og í þessu liggur ef til vill allt ólán Íslandsbanka fram á þennan dag. Þetta var nú fyrsta björgunartilraunin, sem hv.þm. sagði, að hefði verið framkvæmd, og sem gerði hann mjög undrandi, að bankinn skyldi ekki komast á réttan kjöl aftur, hvernig sem reynt hefði verið að bjarga honum. Jafnframt þessu var gerð sú björgunartilraun að skipa Íslandsbanka að draga inn 1 millj. kr. af seðlum sínum á ári. Hv. þm. var steinhissa yfir því, að bankinn skyldi ekki geta blómgast með þessari dæmalausu hjálp. Hv. þm. sagði, að hið eina rétta hefði verið að loka bankanum 1921. Það er náttúrlega ekki gott að ræða við þennan hv.þm., ef hann heldur því fram, að allir reikningar Íslandsbanka séu falsaðir. En ef farið er eftir reikningum Íslandsbanka, þá kom það fram hér á Alþingi 1923, þegar ein tilraun var gerð til þess að eyðileggja bankann, - því þetta er svo sem ekki í fyrsta skipti, sem hann er lagður við trogið -, að hann hafði afskrifað síðan 1921 yfir 7 millj. króna. Síðan bera reikningar Íslandsbanka það með sér, að frá 1923 hafi verið afskrifaðar um 2 millj. króna, að því er mér virðist. Það, sem skeð hefir þá síðan 1921, er, að bankinn hefir þó borgað upp í það tap, sem hann hafði orðið fyrir, um 9 millj. kr. Það var því ekki svo mikil hending, þegar hv.þm. Ísaf. var að leggja saman arðinn á þessum árum, að hann skyldi fá út 9 millj., og sennilega er þetta mjög svipað því, sem ég hefi talið Íslandsbanka hafa borgað í skuldasúpuna. En með því að segja, að Íslandsbanki hefði átt að fara 1921, er þá hv.þm. Ísaf. að segja, að betra hefði verið að taka tapið á Íslandsbanka 9 millj. hærra en nú er. Hv. þm. segir, að mat, sem fór fram á Íslandsbanka og gekk út á það, að hlutabréfin ættu að standa í 95%, annað mat, sem fór niður í að helmingur hlutafjárins væri tapaður og síðan allt hlutaféð, það ætti að benda í þá átt, að bankinn hefði alltaf verið að tapa síðan. En það er erfitt að meta svo stórt tap, sem Íslandsbanki varð fyrir á ógegndarárunum, og þessar mismunandi matsniðurstöður sýna ekkert annað en það, að þegar frá líður, fæst réttara mat. Það er vafalaust bezt - enda sýnir saga bankans frá 1921 það - að leyfa bankanum að starfa áfram og borga áfallin töp. Það, sem hefði hafzt af því að leggja Íslandsbanka á höggstokkinn 1921, var það, að taka þá á skuldheimtumenn bankans öll þau töp, sem hann nú hefir afborgað, auk þeirra, sem kunna nú að vera eftir. Nei, það, sem átti að gera 1921, var að framkvæma vilja þingsins og kaupa forgangshluti í bankanum. Svo er það eitt, sem mér finnst, að þeir menn, sem eru með sífelld ónot og skammir út af því, að bankinn tapi, líti allt of grunnt á. Það er eins og þeir haldi, að peningarnir beinlínis gufi upp og verði að engu; en það er langt frá því. Þær milljónir, sem bankarnir hér hafa tapað, hafa að mestu aðeins skipt um vasa; þær hafa dreifzt út meðal landsmanna. Hvernig stendur t. d. á því, þegar tap verður á fiskkaupum? Það stafar af því, að þeir, sem biðu tjónið, hafa keypt fiskinn of háu verði af þeim, sem öfluðu hans. Það, sem hér hefir gerzt, er því ekkert annað en það, sem hv. jafnaðarmenn eru sífellt að klifa á, að taka eignir af þeim stóru og dreifa þeim út meðal hinna smærri. Ef ég týndi peningum á götunni, og annar finnur þá, hafa þar aðeins orðið eigendaskipti, en ekkert tap fyrir þjóðfélagið. Hitt er annað mál, að slík vistaskipti fjárins eru ekki holl fyrir viðskiptalífið. Að lokum vil ég segja það, að hv. 2. þm. Reykv. hafði ólíkt heilbrigðari skoðun í þessu máli en samherji hans, hv.þm. Ísaf. Hann lagði grundvöllinn réttan, þótt ekki hefði hann vit eða vilja til þess að draga réttar ályktanir. Hann sagði, að tvær orsakir lægju til þess öngþveitis, sem Íslandsbanki hefði komizt í. Hann hefði misst traust viðskiptamanna sinna og haft óhentugt starfsfé. Þarna greip hann einmitt á kjarna málsins og benti á það, sem á að gera í þessu máli. Það liggur á valdi þings og stj. að endurreisa traust bankans út á við og að fá honum hentugt starfsfé. Einmitt þetta tvennt fólst í frv. Sjálfstæðismanna. Og ég vona, að niðurstaðan af öllum umr. okkar verði sú, að það verði gert.

Jóhann Jósefsson Hvað sem kann fram að fara um þetta mál, mun aldrei verða hægt fyrir þá, sem standa að niðurrifsverki Íslandsbanka, að bera það fyrir sig, að ekki hafi verið sýnt fram á, hverjar afleiðingar myndu af því verða fyrir landsmenn, a. m. k. í bili, og sennilega um langan aldur. Ég ætla ekki að tala hér langt mál að nýju. Ég hefi á fyrri stigum þessa máls sagt frá því, sem mér býr í brjósti um afleiðingarnar, og mér virðist sem hver dagur, sem líður, færi hv.þm. og þjóðinni allri heim sanninn um það, að við, sem höfum bent á alvarlegar afleiðingar af hinni snöggu stöðvun bankans, höfum haft rétt að mæla. Um þær brtt., sem hér liggja fyrir, skal ég ekki fjölyrða. Ég vil aðeins drepa á síðari brtt. á þskj. 97, frá hv. 1. þm. Skagf., sem fer fram á, að skuldunautar Íslandsbanka, sem vegna stöðvunar hans geta ekki staðið í skilum nú sem stendur, hvorki við hið opinbera né einstaka menn, fái lögheimilaðan nokkurn greiðslufrest. Um þessa till. vil ég segja það, að mér finnst hún fyllilega réttmæt, og ég fæ ekki skilið, að hæstv. fjmrh. hafi nægilega íhugað aðstöðu þeirra manna, sem hér er um að ræða, þegar hann hóf andmæli gegn þessari till. Hvað snertir brtt. á þskj. 99, þá sýnist mér ekki þörf að rökræða frekar réttmæti hennar, þar sem hv.flm. og hv. 1. þm. Reykv. hafa fært svo skýr og góð rök fyrir því, að það er rétt ráðstöfun, að bankastjórar þjóðbankans láti rannsaka hag hins bankans, sem nú hefir ratað í vandræði, miklu réttara en að stj. útnefni menn til þess, undir þeim kringumstæðum, sem nú eru. En það, sem aðallega olli því, að ég stend upp, er ekki það, að ég vilji fara að endurtaka neitt, sem áður hefir verið sagt, heldur vildi ég koma á framfæri við hv.þd. símskeyti, sem mér hefir borizt í dag frá bæjarstjórn Vestmannaeyja; það hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundi bæjarstjórnar 10. febr. síðastl. var samþ. með öllum atkv. þessi tillaga: Það er fyrirsjáanlegt að útibú Íslandsbanka hér verður ekki opnað til útlána fyrst um sinn. Leyfir bæjarstjórn Vestmannaeyjakaupst. sér því hér með að skora á landsstj. og þingið að sjá um: 1) Að ríkisbankinn sendi hingað tafarlaust fé til útlána handa sjávarútveginum og öðrum atvinnufyrirtækjum hér í bænum. 2) Að fé þetta sé svo mikið, að fullkomin vissa sé fyrir því, að nefnd atvinnufyrirtæki þurfi ekki að stöðvast vegna fjárskorts á hinni yfirstandandi vertíð. Til skýringar viljum við geta þessa: Vertíðin er nú byrjuð, en margir bátar geta ekki komizt út, vegna þess að peninga vantar til greiðslu hinna lögboðnu gjalda fyrir skip og menn. Undantekningalítið geta menn ekki greitt nein verkalaun hér. Þeir fáu, sem peningaráð kynnu að hafa, eiga féð fast í Íslandsbanka-útibúinu hér. Bæjarsjóður kaupstaðarins getur engar greiðslur af hendi leyst, hvorki vinnulaun né annað, vegna þess að engin gjöld er hægt að innheimta. Fleiri verzlanir eru orðnar matvörulitlar. Er fyrirsjáanlegt, að í bænum verður bráðlega matvælaskortur, vegna þess að verzlanir hér geta ekki náð í vörur, sem eru sendar gegnum banka til greiðslu eða greiðslusamþykktar, meðan enginn banki er starfræktur hér. Þetta ætti að nægja til að sýna landsstjórn og þingi það, að hingað verður að senda fé til útlána tafarlaust“. Ég vil skýra með nokkrum orðum einstök atriði þessa skeytis, og þá sérstaklega það, sem kann að koma sumum hv.þdm. undarlega fyrir sjónir, að bátar geti ekki komizt út, vegna þess að fé vanti til greiðslu á hinum lögboðnu gjöldum. Því til skýringar skal ég geta þess, að nú í seinni tíð hefir lögreglustjóri kaupstaðarins haft þá föstu reglu og gengið ríkt eftir, að vátryggingargjöld skipshafnarinnar og önnur gjöld séu greidd um leið og lögskráð er. Og þessi staðreynd er nú þess valdandi, að þegar reiðupeninga vantar, getur lögskráning ekki farið fram og bátarnir þess vegna ekki hafið starfsemi sína. En það atriði, að þeir, sem útgerð reka og eru viðskiptamenn Íslandsbanka, hafa ekkert fé annað en það, sem fast er þar inni á reikningi, skýrist á þann veg, að þau rekstrarlán, sem bankinn veitir gegn tryggingu í óveiddum fiski samkv. lagaheimild, taka þeir venjulega ekki strax út, heldur gefa ávísanir á þau jafnóðum og þörf gerist. Að öðru leyti talar þetta skeyti nógu skýrt til að sýna það, hvernig ástandið er á þessum stað, sem vitaskuld er mestmegnis háður þeirri lánsstofnun, sem hér er um að ræða, og sem er stöðvuð í bili. Þetta kemur mér ekki á óvart. Hv. þm. munu minnast þess, að ég hefi þegar bent á, að þessa örðugleika hlyti að leiða af lokun bankans í Vestmannaeyjum. Ég gat þess strax á lokaða fundinum í sameinuðu þingi, og hæstv.forsrh. tók vel í það að gera ráðstafanir til að engin truflun hlytist af lokun bankans í atvinnurekstri Vestmannaeyinga. Síðan þetta skeyti kom, hefi ég skrifað fjmrh. bréf og einnig átt tal við hann um úrlausn þessa máls. Ég skal geta þess, að hæstv. stj. hefir tekið mjög vinsamlega í að gera einhverjar ráðstafanir, en orðin tóm nægja ekki. Það þarf að gera eitthvað, og það strax. Það er óhætt að segja, að eins og er muni Landsbankinn ekki tíðka það að veita lán gegn veði í tilvonandi afla á sama hátt og Íslandsbanki gerði í Vestmannaeyjum. Þau lán hafa verið mjög tíðkuð, og undanfarin ár - síðan lagaheimild kom til þess - hefir útibúið ekki beðið neitt tjón af því, svo að ég viti til. Útibúið hefir lánað um 1½ millj. árlega án þess að verða fyrir nokkrum verulegum töpum. Viðvíkjandi aðgerðum hæstv. stj. vil ég leggja áherzlu á, að það er ekki nóg, þó að hún mælist til þess, eða mæli með því við Landsbankann, að hann veiti lán gegn tryggu fasteignaveði, heldur verður hæstv. stj., ef hún vill veita hjálp, sem dugir, að beina aðgerðum sínum strax í þann farveg, að starfsemin verði sem líkust því, sem var, á meðan útibúið lánaði fé til útgerðarinnar. Það er ekki þörf á að fara fleirum orðum um þetta núna, en ég vildi ekki láta hjá líða að gera hv. d. kunnugt það ástand, sem Vestmannaeyingar eiga við að búa. Vænti ég þess, að þingmeirihlutinn, sem auðvitað hefir öll völdin, muni leggjast á eitt með hæstv. stj. og bregðast fljótt og vel við.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Ég hefi engu að svara, þar sem mér hefir ekki verið svarað, síðan ég hélt mína ræðu í kvöld. En af því að ég hélt, að umr. væru að falla niður, fannst mér skylt að segja frá fréttum, sem borizt hafa af samningum á milli sendiherra Íslands og þeirra manna, sem bankaráðið hefir kosið til að semja fyrir hönd bankans. Þessir umboðsmenn bankans símuðu sendiherranum í gær, og hefir þeim nú borizt svar hans á þá leið, að sendiherra er hræddur um, að samþ. þessa frv. muni auka örðugleika þeirra manna, er standa fyrir samningum vegna Íslandsbanka. Sendiherra tekur - af eðlilegum ástæðum - ákaflega varlega á þessu máli, en ég vil leggja mikla áherzlu á, að hann hefir sent okkur viðvörun. Sendiherrann mundi vera óhyggnari maður en hann er, ef hann kvæði sterkara að orði. Ég verð því að mælast til þess, að þeir menn, sem áður hafa ekki verið ákveðnir í þessu máli, láti nú stjórnast af viðvörun Sveins Björnssonar sendiherra. Og þessi viðvörunarorð hafa því sterkari áhrif, sem ekkert liggur fyrir í málinu, sem bendir til þess, að þörf sé að samþykkja frv. í kvöld. Ef hæstv. stj. ætlar sjálfri sér að útnefna matsmennina, getur hún útnefnt þá nú þegar, án tillits til þess, hvort frv. verður samþ. nú eða málinu frestað.

Gunnar Sigurðsson Við 2. umr. gat ég þess, að mér fyndist mjög mikið á skorta hjá hv.þm., að þeir tækju þetta mál sem hreint fjárhagsmál. Mörgum þeirra hættir við að líta á það einungis frá pólitísku sjónarmiði. Ég hefi áður lýst því, að það, sem sjálfsagt var að gera, þegar búið var að loka bankanum, var að skipa matsnefndina strax. Allir spurðu um það, hvernig bankinn stæði. Allir hlutu að véfengja það mat, sem fram fór á svo skömmum tíma. Á matinu á að byggja. Ef það sýnir, að bankinn er ekki langt frá því að eiga fyrir skuldum, vil ég, að við reynum að endurreisa. bankann, og ég hefi trú á, að það sé hægt. Reynist það aftur á móti, að bankinn sé langt frá því að eiga fyrir skuldum, getur skiptameðferð komið til greina. Hæstv. stj. hefir að mínum dómi vanrækt að gera þetta strax, og af því leiðir, að frv. það, sem hér liggur fyrir, er hálfgerður óskapningur. En frv. er fram komið til þess að bræða saman tvær ólíkar skoðanir, þeirra, sem vilja loka bankanum, og hinna, sem vilja það ekki. Enginn maður má skilja orð mín svo, að ég vilji bjarga Íslandsbanka á sama hátt og áður. Ég er að því leyti sammála hv.þm. Ísaf., að ég vildi láta gera bankann upp fyrir löngu, og það var hægt nú, þó að honum væri ekki lokað. Ég vil láta gera bankann upp á öðrum grundvelli en áður. Ég vil ekki styðja fyrirtæki, sem ekki eru lífvænleg, en hæstv. stj. hefir ráðin alveg í höndum sér að því er það snertir, með því að skipa stj. bankans eftir sínu höfði. Það er hægt að koma bankanum á tryggan grundvöll, bæði með hlutafé og láni, en hvernig sem málið fer, kemst ríkið aldrei hjá áhættu, t. d. af því fé, sem það á, beinlínis og óbeinlínis, í bankanum. Þó að ég greiði frv. atkv. til 2. umr., er langt á milli minnar skoðunar og hæstv. stj. í þessu máli. Ég verð þó að viðurkenna, að hæstv. stj. er á réttri leið, þar sem matið er.

Sigurður Eggerz Ég get að miklu leyti vísað til ræðu minnar í dag, en í tilefni af ræðu hv.þm. Ísaf. vil ég gera nokkrar aths. Hv. þm. var að rekja sögu Íslandsbanka. Sú saga varð í hans munni aðallega saga tapanna. Það vantaði ekki stóryrðin hjá hv.þm., og ég verð að segja, að mikið væri þjóðin illa stödd, ef það væri rétt, að reikningar, sem eru undirskrifaðir af æðstu mönnum hennar, væru falskir. Hv. þm. talaði um 16–17 millj. tap. En eins og ég hefi bent á, er þegar búið að afskrifa tæpar 11 millj., og ef þar við bætist hlutaféð, 4½ millj., verður þetta 15½ millj. Og það er fróðlegt að athuga, að þegar litið er á hag bankans 1914, í byrjun stríðsins, er varasjóður hans 376 þús. Þar við bætist hlutaféð, 3 millj. Þess vegna hlyti niðurstaðan nú að vera sú, að hlutaféð væri farið, og varasjóðurinn farinn. En nú verður ennþá að gæta eins í sambandi við þetta mál, sem sé veltu bankans. Í stríðsbyrjun var veltan 88 millj., 1921 311 millj., 1927 287 millj. og 1928 319 millj. Á þessu sést, að veltan hefir aukizt frá 1927 til 1928. Þá er fróðlegt að athuga það, að 1928 voru innborgaðar í Hambrosbanka 13 millj. 800 þús.,en 1929 voru innborgaðar 23 millj. 300 þús. kr. Og innheimtan hefir aukizt um 2 millj. Allt þetta er ljós vottur þess, hversu mikill lífskraftur er í bankanum. Og þegar maður athugar þessa miklu veltu, er augljóst, hversu þungt það hlyti að grípa inn í allt viðskiptalíf þjóðarinnar, ef bankinn verður stöðvaður. Ég skal líka geta þess, að veltan var meiri 1929 en 1928. Þrátt fyrir alla þá miklu örðugleika, sem bankinn hefir átt við að stríða, er lífskrafturinn svo mikill, að veltan var 319 millj. árið 1928, og ennþá meiri 1929. Þá hefir Íslandsbanki á síðastl. ári lánað 6 milljónir til sjávarútvegarins. Hv. þm. Ísaf. talaði um það, að stundum hefðu verið taldir til gróða bankans vextir af fé, sem í raun og veru hefði verið tapað. Það má vel vera, af því að menn hafa verið svo bjartsýnir um, að ýmislegt væri ekki tapað, þó að sýndist vera svo. Enn get ég bent á eitt atriði í lífi bankans. Íslandsbanki var einu sinni skyldugur til að yfirfæra fyrir Landsbankann. Þegar sá atburður skeði, að munur varð á danskri og íslenzkri krónu, var skilningur manna svo lítill, að þeir trúðu ekki, að svo gæti farið, að verðmunir yrði á dönsku og íslenzku krónunni. Íslandsbanki varð að taka á sig mikil töp vegna gengismunarins. Þá var því mjög fast haldið fram, hvílík vanræksla hefði átt sér stað. Íslandsbanki hefði svikið þjóðina, af því að hann gat ekki haldið áfram yfirfærslum. Þetta sýnir skilningsleysið. Enginn banki gat haldið áfram yfirfærslum, þegar gengismunurinn var svona mikill. Skuldasaga hv.þm. Ísaf. var framreidd af litlum skilningi. Það kom fram sama hugsunin hjá hv.þm. og svo oft hefir komið fram í Alþýðublaðinu. Hið pólitíska óargadýr hjá hv.þm. sýndi klærnar og heimtaði meira blóð og meiri bráð. En hv.þm. athugar ekki, að um leið og óargadýrið sýnir Íslandsbanka klærnar, er það að koma við hina fjárhagslegu líftaug þjóðarinnar. Það vita allir, að það liggja svo margþættar orsakir að þessum töpum. Það eru orsakir ófriðarins, svo ótal margar, meðal annara. Þegar verið er að tala um örlög Íslandsbanka, þegar menn eru að hampa þessum skuldatölum, þá er eins og þeir séu búnir að gleyma, hvílíkir skuldaörðugleikar hafa komið yfir allan heim, - yfir stærri þjóðir en okkur. Það er eins og þeir séu búnir að gleyma, að þessi skuldasaga hefir - því verr og miður - ekki snert Íslandsbanka einan. Það vita allir, að Landsbankinn hefir átt að berjast við alla sömu örðugleika. Og það vita allir, að Landsbankinn hefir orðið fyrir miklu tapi - það þarf ekki að vera að fela það -, en styrkur Landsb. liggur í þeirri ríkisábyrgð, sem hann hefir, þeirri samúð, sem jafnan hefir fylgt honum. Hefði Íslandsbanki notið sömu samúðar og ábyrgðar, þá vissi enginn nú, að hann væri í neinum örðugleikum. En þó að ríkisábyrgðin geri Landsbankann sterkan, þá má þó með því að ráðast á hina bankastofnunina, sem hefir fram undir 400 millj. króna veitu, vinna svo mikið óhappaverk - ekki einungis gagnvart þeirri bankastofnun, heldur gagnvart sjálfum Landsbankanum og ríkinu yfir höfuð -, að af því hljótist tjón, sem seint verður bætt. Það var eins og hv.þm. kynni ekki nokkurn skapaðan hlut úr sögu Íslandsbanka, nema söguna um tap bankans. En væri þá ekki rétt að athuga það, þegar þetta mál er gert upp, hvaða þýðingu þessi banki yfirleitt hefir haft fyrir atvinnulíf þjóðarinnar? Má ekki segja með réttu, að þessi banki sé eiginlega faðir hinnar íslenzku útgerðar? Var það ekki fyrir aðstoð þess banka, sem fyrstu botnvörpungarnir voru settir á stofn? Var það ekki einmitt fyrir það, að þessi banki kom inn í landið, að verzlunarstéttin var leyst úr þeim böndum, sem hún var í? Hún varð áður að hafa ýmsa erlenda umboðsmenn, af því að hana vantaði fé. Þessir umboðsmenn seldu svo innlendu afurðirnar og munu hafa hagnazt allvel á því. Verzlunarstétt vor varð að beygja sig undir ýms ókjör, sem hinir erlendu umboðsmenn settu henni. En hvað skeði, þegar peningamagnið færðist inn í landið fyrir tilstilli Íslandsbanka? Þá er lagður grundvöllur að íslenzkri, nýrri og ötulli verzlunarstétt. Þá var verzlunarstéttin fyrst leyst úr hinum erlendu fjötrum. Vegna þess lánsfjár, sem verzlunarstéttin fékk hjá Íslandsbanka, gat hún sjálf leitað markaða fyrir vörur landsins og keypt á eigin spýtur erlendis þær vörur, er landið þurfti. Hún á ekkert undir erlendum umboðsmönnum, hún á allt undir sjálfri sér. Er það nú gleymt, að þessi banki varð einmitt til þess að leysa verzlunarstéttina úr viðjum? Og hafa menn gert sér ljóst, hvaða afleiðingar það hefir í þessu efni, ef bankanum nú verður lokað? Verður það ekki ein af afleiðingunum, að hin ísl. verzlunarstétt verður kannske aftur að fara að knýja á náðir erlendra umboðsmanna? Eitt veit ég, - að þótt hv.þm. hér veitist allörðugt sumum hverjum að skilja, hve mikil alvara er á ferð, þá er alveg víst, að þeir menn, sem mest hafa með útgerð og verzlun að gera, skilja gerla, hvað hér er um að ræða. Annað er það, sem ég er fullkomlega sannfærður um, - að þeir menn, sem nú eru reiðubúnir til að taka á sig ábyrgð af stöðvun Íslandsbanka, þeir vita ekki, hvað þeir gera. Þegar banki með þeirri viðskiptaveltu, sem ég talaði um, er stöðvaður, þá ættu allir að sjá, hvílíkur voði er fyrir höndum. Og ég vil enn endurtaka það, hve ógnar lítinn kraft við höfum til þess að standa á móti þessari ógæfu. Þó að Landsbankinn hefði nú 5–6 millj. kr. til umráða, hvað dugir það til þess að vinna á móti þessari þjóðarógæfu? Ef ríkissjóður hefði haft nóg fé með höndum og Landsbankinn líka, þá væri aðstaðan önnur. En þetta er ekki svo. Ég hefi nú í fáum orðum skýrt frá því, hvaða þýðingu þessi banki hefir haft fyrir sjávarútveginn og verzlunina. Þegar ég nefni verzlunina, þá eru þar auðvitað innifalin kaupfélögin, því Íslandsbanki hefir lánað þeim oft. Ég skal aðeins nefna nokkrar tölur viðvíkjandi nútíðinni í þessu efni. Það eru eitthvað 14 togarar, sem lifa á viðskiptum við Íslandsbanka, fyrir utan þá togara, sem skulda bankanum nú. Ennfremur eru 236 mótorbátar, sem styðjast við fé bankans. Þessi floti allur hefir viðskipti sín aðeins við höfuðbankann. Auk þess eru ýmsir einstakir menn, sem ég get nefnt, svo sem Haraldur Böðvarsson, sem með Íslandsbankafé styrkja stóra mótorbátaútgerð, eins og hann gerir í Sandgerði. Ég gæti nefnt ýmsa fleiri. En auk þessa eru svo útibúin. Hafa menn gert sér grein fyrir, hve stórfelld útgerð er rekin í Vestmannaeyjum með tilstyrk Íslandsbanka? Hafa menn gert sér grein fyrir, hvernig velmegun hefir dafnað í þeim eyjum einmitt fyrir það, að Íslandsbanki var fær um að veita þeim fé til framleiðslunnar. Hafa menn gert sér grein fyrir, að sú duglega og ötula stétt þar er í miklum voða, ef ekki verður framvegis hjálpað á líkan hátt og áður? Ég spyr: Hafa menn gert sér grein fyrir öllu þessu? Ég skil ekki, hvernig er hægt að verja stöðvun bankans, þegar um þetta er að ræða annarsvegar, en hinsvegar það, að með á þriðju millj. kr. í hlutafé og ábyrgð fyrir einni millj. að auk væri hægt í fyrsta lagi að láta bankann verða sterkari en nokkru sinni áður, og í öðru lagi að fá samkomulag við Hambro's Bank og Privatbanken um rekstrarfé til bankans. Og ég efast ekki um, að ríkissjóðurinn danski, sem hefir veitt Íslandsbanka mjög ódýr lán með engum tryggingum, muni una vel þessari ráðstöfun. Sá er munurinn á ríkissjóðinum íslenzka og ríkissjóðinum danska, að ísl. ríkissjóðurinn hefir fullar tryggingar fyrir því, sem hann lánar, en danski ríkissjóðurinn hefir enga tryggingu fyrir sínu fé. Er það þá ekki eðlilegt, að ríkið rétti hjálparhönd?. Er það ekki sjálfsagt, fyrst ríkið með þessari litlu hjálp getur varið lánstraust sitt, sem er líftaug þjóðarinnar? Og er það ekki sjálfsagt að öðru leyti? Hvernig fer nú um tekjur ríkissjóðs. ef útvegurinn stöðvast? Hvað verður þar margra millj. tap? En hvað sem öllu öðru líður, þá ætti öllum að vera ljóst, að það má ekki gera neitt til að spilla fyrir því, að hinir erlendu skuldunautar - ef þeir vilja - rétti bankanum hjálparhönd til þess að vernda hans hagsmuni. Þá ábyrgð skyldi ekki nokkur þm. taka á sig. Nú er komið skeyti frá sendiherra vorum, sem allir vita hvað er varfærinn maður og glöggskyggn, að hann vilji ekki ábyrgjast, að það verði ekki til truflunar fyrir endurreisn bankans, ef þetta frv. verður samþ. Þegar nú er búið að marg-, margsýna fram á, að samþ. þessa frv. hefir enga þýðingu, hvernig í ósköpunum er þá hægt fyrir menn, sem hafa ósköp lítinn snefil af ábyrgðartilfinningu, að vera með því? Ég skil þetta ofurkapp sumra hv.þm. frá einni hlið. Ég skil það frá hendi hv. jafnaðarmanna, því að þeir hafa gert sér það ljóst, að þeir vilja með köldu blóði drepa bankann. Það er eins og ég sagði áðan: nú vona þeir, að gamall draumur sé að rætast hjá þeim. En þessir menn geta aldrei sloppið frá afleiðingum gerða sinna. Greinarnar í Alþýðublaðinu undanfarið hafa ekki verið skrifaðar með neinu öðru markmiði en að reyna að fá fylgi sem flestra til að vinna það óhappaverk, að leggja bankann á höggstokkinn. Verði það gert, er það eitthvert stærsta óhappaverkið, sem hefir verið unnið í nútíðarsögu þjóðarinnar. Við stöndum nú á merkum tímamótum. Við megum ekki gleyma því, að það á að halda 1000 ára hátíð Alþingis, og í tilefni af því tala svo að segja allar menntaðar þjóðir um Ísland, sögueyjuna frægu. Það er því næsta óheppilegt að sökkva okkar fjármálalífi á sama ári dýpra og dýpra niður á við. Alstaðar gæti verið líf og fjör í atvinnulífi voru - alstaðar á öllum sviðum. En svo ætla þeir vísu feður með allskonar pyndingum að taka lífsþróttinn úr atvinnulífi voru og skilja eftir fjárhagslegt lík, þar sem allt átti að iða af lífi og fjöri. Og svo á að bjóða heiminum að horfa á þetta fjárhagslega lík. Hambro's banki hefir skilið þetta. Hann sendi okkur skeyti og varaði við því, sem er verið að gera. Ef einhverjir halda, að bankinn hafi sent þetta skeyti vegna þeirra smáhagsmuna, sem hann hefir hér að gæta, þá get ég fullvissað þá hina sömu menn, að það er misskilningur. En það hefir a. m. k. einn af bankastjórum þessa banka dvalið hér um tíma og tekið því ástfóstri við þetta land og þjóð, að það má ætla honum hinar hlýjustu tilfinningar gagnvart okkur. Enda hefir Hambro's banki stutt þetta land drengilega. En þessir fjármálamenn skilja, hvað það þýðir í þessu landi, að banka með 3–400 millj. kr. veltu er lokað. Aðvörun þeirra þýðir ekki annað en það, að þeir vilja vegna vináttu sinnar til landsins gefa okkur bendingu um það, að við megum ekki steypa þessari óhamingju yfir þjóð vora. Þjóðin á ekki skilið slíka meðferð af forráðamönnum sínum. Því er miður, að hæstv. stj. hefir ekki þótzt sjá sér fært að vera með viðreisn bankans. En þó er það svo, að frv. þetta virðist fela í sér endurreisnarmöguleika fyrir bankann; það á að fara fram nýtt mat á bankanum. En ég er viss um, að bankaeftirlitsmaðurinn, Jakob Möller, og bankastjóri landbúnaðarbankans vissu það vel, hvað þeir voru að gera, þegar þeir framkvæmdu mat á bankanum. Ég er viss um, að það var engin hégóma yfirlýsing, að bankinn mundi vera nálægt því að eiga fyrir skuldum. Þá, eftir alla þessa örðugleika í ótal ár, eftir allar ofsóknirnar frá ýmsum ráðandi mönnum í landinu, þá átti bankinn þó loks fyrir skuldum. Sú niðurstaða er betri en fjandmenn bankans hafa haldið fram ár frá ári. Þeir héldu fram, að Íslandsbanka vantaði 10–11 millj. til að eiga fyrir skuldum. Ýmsir vinir bankans hafa látið í ljós við mig, að þeir teldu það mjög eftir vonum, að bankinn ætti þó fyrir skuldum nú. Ekki ætti þetta heldur að vera svo slæmt frá sjónarmiði þeirra manna, sem hafa fjandskapazt gegn hinu erlenda hlutafé, því að ekki sjá þeir svo mikið eftir því. Það er því aðallega erlenda féð, sem er tapað. Annað mál, að þegar erlendir menn leggja fé í þörf fyrirtæki hér á landi, þá getur enginn glaðzt yfir því, að þeir hafi tjón af því. Ég veit ekki, hvort forlög bankans eru þegar ákveðin. En ég veit afstöðu jafnaðarmanna: Praeterea censeo Carthaginem esse delendam, - framar öllu öðru legg ég til, að Kartagóborg verði eyðilögð. Er ekki kominn tími til að standa á móti þeim óhollu áhrifum, sem okkur stafar frá þessum hv. þingmönnum, og berlegast koma fram í umr. um þetta mál? Stjórnarfylgi þeirra fer að verða dýrt, ef þeir nú einnig heimta líf Íslandsbanka. Að endingu: Ég hefi ekki talað hér eitt einasta orð, sem ekki er mælt af þeirri allra dýpstu alvöru. Ég veit vel, hvað hér er á ferð, - það er ekki aðeins verið að stofna okkar fjármálalífi í voða, heldur er þar með okkar sjálfstæðismálum stefnt í þann stærsta voða, sem hægt er að koma þeim.

Forseti (BSv): Þá hafa ekki fleiri kvatt sér hljóðs, og er umr. lokið.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Áður en gengið er til atkv. leyfi ég mér að gera, að till. minni, að málinu verði frestað. Óska ég atkvgr. um þetta í hv. deild. Ég bar fram þessa ósk við þann forseta, sem var rétt áðan í forsetastóli, af þeim ástæðum, að Sveinn Björnsson sendiherra hefir sent fulltrúum í bankaráði Íslandsbanka skeyti, þar sem hann segir, að hann þori ekki að fullyrða, að samþykkt þessa frv. valdi ekki örðugleikum í samningaumleitunum. Hann var spurður um þetta atriði. Legg ég því til, að umr. og atkvgr. verði frestað um óákveðinn tíma.

Sigurður Eggerz Af því að þessar ástæður sendiherrans eru svo veigamiklar, vil ég skjóta því til hæstv. forseta og hv. þingdeildar, hvort það sé ekki sjálfsagt að fresta atkvgr. í þessu máli fyrst um sinn. Það eru margir, sem eru þess fullvissir, að sá frestur geti haft ákaflega mikla þýðingu fyrir niðurstöðu bankamálsins. Ég leyfi mér að skora á hæstv. forseta að verða við þessum tilmælum.

Forseti (BSv): Þar sem umr. er lokið, þá hefir þessi till. ekki áhrif á annað en atkvgr.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Ef samþ. er að fresta atkvgr. um málið, þá skilst mér, að með því sé stýrt hjá þeim vandkvæðum er ræðir um í skeyti sendiherrans. Hann óttast, að ef frv. er samþ. frá deildinni, geti það skaðað þær samningaumleitanir, sem nú fara fram.

Það kemur engin ósk fram í skeytinu

. Ég hefi lesið skeytið upp og get gert það aftur.

Forseti (BSv): Ég býst við, að allir hafi skilið skeytið, og sé óþarft að endurtaka það. Þegar atkvgr. er frestað, þá er það mál tekið fyrst á dagskrá daginn eftir og þá fer atkvgr. fram. En ég sé ekki, að það hafi neina þýðingu að fresta atkvgr.

Bjarni Ásgeirsson Vegna þess að ég get ekki séð, að þetta skeyti beri það með sér, að það hafi nokkra þýðingu að fresta málinu, þá segi ég nei við því.

1) Með svofelldri grg.: Ég lýsi yfir því, að þar sem hæstv. stj. sækir þetta mál af svo miklu kappi, þá vil ég láta hana bera sem mesta ábyrgð á málinu og segi því nei.

2) Með svofelldri grg.: Ég hefi fyrir mitt leyti í sjálfu sér ekkert á móti þessari till. En ég hefi áður lýst því yfir í þessu máli, að ég ber fullt traust til hæstv. fjmrh., og af því að ég veit, að hann er réttvís maður, þá fylgi ég ekki annari skipan á matsnefndinni og segi því nei.

3) Með svofelldri grg.: Með sama formála og hv.þm. V.-Ísf. segi ég nei.

4) Með svofelldri grg.: Þar eð ég lít svo á, að með samþykkt þessarar till. verði tekið fram fyrir hendur stj. um skipun matsnefndarinnar, en ég vænti hinsvegar, að stj. sjái sóma sinn í því að skipa hana óhlutdrægum mönnum, þá greiði ég ekki atkv.

5) Með svofelldri grg.: Með því að mér er ljóst, að þetta mál er það langstærsta, sem komið hefir fyrir þessa stj., þá álít ég, að hún eigi að bera af því sæmd eða vansæmd, og þar sem hún hefir öll ráð hér í þessari deild, þá greiði ég ekki atkv.

6) Með svofelldri grg.: Ég álít, að málið sé komið í það öngþveiti af völdum stj., að ég tek undir ummæli hæstv. forseta, að réttlátt sé, að hún beri ábyrgð á afleiðingunum, og greiði ég því ekki atkv.

Flm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er brtt. við áfengislöggjöfina, sem samþ. var á þinginu 1928. Sú löggjöf var að vísu mjög vel undirbúin, en ég vænti þess, að það sé einlægur vilji allra þm. að gera þau lög þannig úr garði, að þau verði að sem beztum notum. Nú hafa komið fram við reynslu á þessum lögum nokkrir misbrestir við framkvæmd þeirra. Sérstaklega hefir það komið í ljós, að sú reglugerð, sem sett var samkv. þessum lögum, hefir ekki nægilegan stuðning í lögunum sjálfum, svo að hægt sé að beita refsiákvæðum hennar. Brtt. lúta að því, að færa í lag það, sem ábótavant er í þessu efni. Ennfremur fylgjast með í þessu frv. nokkrar aðrar veigaminni brtt., sem eigi hefðu verið bornar fram sérstaklega, en úr því að hreyft var við þessum lögum á annað borð, þá þótti rétt að taka þær með. Þeir, sem að frv. standa, leggja mikla áherzlu á, að þær brtt., sem máli skipta, nái fram að ganga; annars gefst tækifæri til að athuga það í nefnd, hvaða till. koma helzt til greina. Eftir þeim undirtektum og fylgi, sem þessi lög fengu á Alþingi 1928, vænti ég, að hv.þdm. taki þessu frv. vel. Það er ekki ástæða til að fara inn á einstakar till. við þessa umr. En ég vænti, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.

Jón Þorláksson Ég vil aðeins leiða athygli þeirrar n., sem fær þetta frv. til meðferðar, að því, að ég hygg, að komið hafi fram við meðferð áfengislaganna fleiri misfellur en þær, sem leiðréttar eru með þessu frv. Vil ég því beina þeirri áskorun til n., að leita upplýsinga um þetta hjá þeim, sem með lögin hafa farið, og bera fram þær leiðréttingar, sem þurfa þykir.