Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á s.l. þingi voru samþ. lög um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þau fólu í sér margvíslegar endurbætur á lífeyrismálum opinberra starfsmanna. Eftir að þessi lög höfðu verið samþ., fór Samband ísl. barnakennara þess á leit, að sams konar eða svipuð endurskoðun yrði hafin á lögum um lífeyrissjóð barnakennara. Í júnílok barst fjmrn. bréf frá Sambandi ísl. barnakennara um þetta efni. Rn. fól þá þegar Guðmundi Guðmundssyni tryggingafræðingi að endurskoða lögin um lífeyrissjóð barnakennara með hliðsjón af þeim breytingum, sem gerðar voru á lögum um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, og til samræmis við þau lög. Þetta verk var síðan unnið og haft samráð við stjórn lífeyrissjóðs barnakennara og Samband ísl. barnakennara. Hafa þeir aðilar báðir tjáð sig samþykka frv., eins og það nú liggur fyrir. Um efni frv. get ég látið nægja í meginatriðum að vísa til grg. og umr. um hið fyrra mál, sem lögfest var á síðasta þingi, og til ýtarlegrar grg., sem fylgir þessu frv. Þess má geta, að tvær eru þær meginbreytingar, sem felast í þessu frv., frá því ástandi, sem nú er. Í fyrsta lagi, að barnakennarar njóti fullra bóta og lífeyra frá almannatryggingum, sem þeir hafa ekki notið nema að nokkru leyti hingað til. Í öðru lagi, að sú 10 ára viðmiðunarregla, sem lengi hefur verið í lögum, sé afnumin. Nú er það nefnilega svo, að þegar maður lætur af starfi, skal honum ákveðinn sem lífeyrir viss hundraðshluti af meðaltali þeirra launa, sem hann hefur haft undanfarin 10 ár. Á þeim tímum verðbreytinga og launabreytinga, sem hér hafa lengi verið, hefur þetta orðið til þess að draga verulega niður þann lífeyri, sem barnakennarar, eins og aðrir opinberir starfsmenn, hafa fengið. Með þessu frv. verður hér gerbreyting á. Lífeyrir á nú að miðast við þau laun, sem starfsmaðurinn hafði, þegar hann lét af starfi. Vitanlega miðar þetta hvort tveggja að því að skapa barnakennurunum viðhlítandi lífeyri. Það eru margvíslegar aðrar breytingar til bóta í þessu frv., varðandi barnalífeyri, makalífeyri, örorkulífeyri o. fl., sem ég skal ekki rekja hér. Ég vil geta þess, að um þetta frv. var alger samstaða í hv. Ed. og þeirri nefnd, sem fjallaði um málið þar. Er frv. hingað komið óbreytt frá því, sem það var, þegar ríkisstj. lagði það fyrir. Ég vænti þess, að málið fái góðar undirtektir í þessari hv. d., og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) (frh.): Herra forseti. Í þeim fyrri hluta ræðu minnar, sem ég flutti í gær, lagði ég áherslu á að sýna fram á, að megintilgangur þessa frv. og kjarni þess máls, sem hér er um að ræða, er að bæta skilyrði Seðlabankans til að auka afurðalán sín til sjávarútvegs, landbúnaðar og hefja hliðstæð lán til iðnaðar. Ég reyndi að leiða að því sem ljósust og einföldust rök með því að vitna í sjálfa reikninga Seðlabankans, að Seðlabankanum getur því aðeins orðið kleift að auka afurðalán sín, að auka útlán sín til undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar, að eitt af þrennu gerist, þ.e. að Seðlabankinn eyði smám saman gjaldeyrisvarasjóði sínum, í öðru lagi, að hann auki seðlaveltu sína, og í þriðja lagi, að hann fái aukna hlutdeild í heildarsparnaði þjóðarinnar. Fjórða leiðin er ekki til. Seðlabankinn getur því aðeins aukið útláns, aukið kaup sín á afurðavíxlum undirstöðuatvinnuveganna, að eitt af þessu þrennu gerist annaðhvort að hann í staðinn fyrir að auka útlánaeign sína til undristöðuatvinnuveganna fórni hinni aðaleign sinni, sem er gjaldeyrisvarasjóðurinn, eða ef hann á að auka þá eign sína til undirstöðuatvinnuveganna fórni hinni aðaleign sinni, sem er gjaldeyrisvarasjóðurinn, eða ef hann á að auka þá eign sína, sem fólgin er í útlánum til undirstöðuatvinnuveganna, og halda jafnframt gjaldeyrisvarasjóðnum, þá verður ráðstöfunarfé hans að aukast með tvennum hætti, annaðhvort með því að auka seðlaveltuna, eða með því að fá aukið fé frá bankakerfinu. Um þessa þrjá möguleika er að ræða. Ég vil ekki þurfa að eiga orðastað um það við formenn hv. stjórnarandstöðuflokka, að Seðlabankinn geti aukið útlán sín án þess að gera nokkuð annað en auka útlán. Það væri að ræða kjarna íslenzka peningamála á svo lágu stigi, að ég ætla ekki hv. formönnum stjórnarandstöðuflokkanna að beita slíkum málflutningi. Ég ætla þeim ekki svo rangsnúinn hugsunarhátt, að þeim detti í hug, að Seðlabankinn geti aukiðafurðalán sín um hundruð millj. kr., án þess að nokkurð annað gerist, sem Seðlabankann snertir. Ef Svo væri, væri sannarlega miklu auðveldara aðstjórna peningamálum og fjármálum en það auðvita ð er. Nei ef Seðlabankinn á að geta aukið afurðalán sín, ein og að er stefnt og allir eru sammála um, verður eitthvað annað að gerast, og það er, í því sambandi sem ég undirstrika það þrennt sem getur gerzt. Það þrennt, sem er að velja á milli er þetta: að eyða gjaldeyrisvarasjóðnum samtímis því, sem útlánin eru aukin, að afla fjár til útlána með aukinni seðlaveltu eða að fá Seðlabankanum til umráða aukinn hlut af heildarsparifé þjóðarinnar. Nú er ekki til of mikils mælzt að æskja þess - og meira að segja æskja þess mjög eindregið, að málsvarar stjórnarandstöðunnar segi alveg skýrt til um það, hvað af þessu þrennu þeir vilja láta gerast. Hvað af þessu þrennu vilja þeir láta gerast? Vilja þeir vinna það til aukningar afurðalánanna að gjaldeyrisvarasjóðurinn smáeyðist? Vilja þeir kosta útlánaaukninguna með aukinni seðlaútgáfu? Eða vilja þeir láta Seðlabankann fá aukna hlutdeild í sparifénu, til þess að útlánaaukning sé möguleg. Stefna ríkisstj. er augljós. Hún er skýr. Hún kemur fram í þessu frv. Ríkisstj. vill fara það sem ég þarna hef nefnt þriðju leiðinu, þ.e. að gera Seðlabankanum kleift að auka heildarútlán sín með því móti að auka hlutdeild hans í heildarsparifé þjóðarinnar, með því að rýmka þær reglur, sem nú gilda um heimild Seðlabankans til að skylda viðskiptabanka og innlánsstofnanir til að leggja fé á reikning í Seðlabankanum. Ríkisstj. er andvíg því að auka útlánsgetu Seðlabankans með því að eyða gjaldeyrisvarasjóðnum. Ef hv. stjórnarandstaða er ósammála ríkisstj. um þetta, þá á hún að segja það. Það væri heiðarlegur og ábyrgur málflutningur. Í því er í sjálfu sér enginn rökvilla, það er stefna út af fyrir sig, meira að segja stefna, sem fylgt var hér á landi um árabil, að auka smám saman afurðalánin á kostnað gjaldeyrisstöðunnar við útlönd. Það var stefna sem lengi var fylgt, það var stefna út af fyrir sig, það er stefna, sem er ekki röng í eðli sínu sem er ekki órökræn. En ríkisstj. er andvíg þeirri stefnu. Ríkisstj. taldi það höfuðnauðsyn, þegar hún tók við völdum, að koma upp gjaldeyrisvarasjóði, binda enda á hallann í gjaldeyrisviðskiptunum við útlönd, greiða hinar lausu gjaldeyrisskuldir og koma upp gjaldeyrisvarasjóði. Það hefur henni tekizt. Ef stjórnarandstaðan telur þetta hafa verið höfuðsök, á hún að segja það. Og ef hún vill vinna það til aukningar afurðalánanna að eiga að fórna gjaldeyrisvarasjóðnum, á hún að segja það. En kostur stjórnarandstöðunnar er því miður sá að viðurkenna í orði kveðnu a.m.k., að gjaldeyrisvarasjóðurinn sé nauðsynlegur og gagnlegur, gera þó heldur lítið úr þýðingu hans, en halda áfram að krefjast aukningar afurðalána Seðlabankans. Það er óábyrgur málflutningur. Ríkisstj. er líka andvíg annarri leiðinni, þeirri að auka getu Seðlabankans til útlána með því að auka seðlaveltuna eða gera annað, sem jafngilti því. Ef stjórnarandstaðan telur, að þá leið eigi að fara, ætti hún að sjálfsögðu að segja það. En það væri fullkomlega ábyrgðarlaus stefna í efnahagsmálum, fullkomlega ábyrgðarlaus stefna í peningamálum, og því ber í sjálfu sér að fagna, að það skuli þó ekki vera sagt berum orðum, því að það væri að grípa til örþrifaráða í stjórn peningamálanna. En ef við viljum halda gjaldeyrisvarasjóðnum, ef við viljum vernda hann, ef við viljum láta hann halda áfram að aukast jafnt og þétt og ef við viljum forðast það örþrifaráð í stjórn peningamála að láta seðlaveltuna aukast umfram heilbrigðar þarfir viðskiptalífsins, er ekki nema þriðja leiðin eftir, ef Seðlabankinn á að geta aukið afurðakaup sín, og hún er sú að fá Seðlabankanum aukna hlutdeild í sparifé þjóðarinnar. Þess vegna er það, sem ríkisstj. hefur markað þá stefnu, sem í þessu frv. felst. Ég treysti því, að með þessu móti verði aðalatriði málsins svo skýr og svo ljós, að stjórnarandstaðan komist ekki hjá því að segja, hver er raunveruleg stefna hennar í málinu, og þess vegna lýsi ég enn eftir skýlausu svari við því: Hvernig á Seðlabankinn að geta aukið útlán sín nema með því að eyða gjaldeyrisvarasjóðnum eða auka seðlaveltuna eða fá aukið sparifé til umráða? Ég veit, að við því er ekki svar til, það er ekki nema um þær þrjár leiðir að ræða, en þá er að velja á milli þeirra. Það er ekki hægt að komast hjá því að taka skýra afstöðu til þessa máls og segja þá, ef menn eru andvígir því, að Seðlabankinn fái aukna hlutdeild í sparifénu, hvort menn í raun og veru stefna vitandi vits að því, að gjaldeyrisvarasjóðurinn eyðist, eða hvort menn, sem ég vil ekki ætla hv. stjórnarandstöðu, vilja virkilega, að heilbrigðum grundvelli sé algerlega kippt undan íslenzkum peningamálum með því að kosta aukin útlán Seðlabankans með aukinni sköpun peninga, með aukinni peningaveltu. Hvort sem hv. stjórnarandstaða mannar sig upp í að svara þessum spurningum skýrt og skorinort, þá treysti ég því, að almenningi verði ljóst, hvað hér er um að ræða, og þá um leið það, að stefna ríkisstj. í þessu máli er sú eina, sem er forsvaranleg, og sú eina, sem er verjandi frá þjóðhagslegu sjónarmiði séð. Þá langar mig til að víkja að því, sem ég held að megi telja höfuðrök hv. 1. þm. Austf., Eysteins Jónssonar, í langri ræðu hans um þetta mál. Hann taldi, að sú stefna, sem núv. ríkisstj. hefði fylgt frá ársbyrjun 1960 í peningamálum þjóðarinnar, hafi ekki gefizt betur en sú stefna, sem fylgt var á næstu 5 árunum á undan, þ.e. á árunum 1955–1959, sem ég hef gert að umtalsefni. En í framsöguræðu minni hafði ég einmitt lagt á það mikla áherzlu, að ríkisstj. hefði, þegar hún tók við völdum í árslok 1960, tekizt að gerbreyta um stefnu í peningamálum þjóðarinnar, m.a. með því að taka fyrir hina sjálfkrafa aukningu á afurðalánum Seðlabankans og fylgja þeirri stefnu, að afurðalán Seðlabankans væru ekki aukin, nema því aðeins að Seðlabankanum væri um leið séð fyrir auknu ráðstöfunarfé. En það var eitt megineinkenni peningamálastefnunnar, sem fylgt hafði verið árin áður, sérstaklega á tímabilinu frá 1955–1959, að Seðlabankinn var látinn auka afurðalán sín, bæði til sjávarútvegs og landbúnaðar, en alveg sérstaklega til landbúnaðar, án þess að honum hafi um leið verið séð fyrir auknu ráðstöfunarfé. Í þessu hafði ég sagt, að meginstefnubreytingin 1960 hafi verið fólgin, sú stefnubreyting hafi verið rétt, hún hafi verið til mikilla bóta og í raun og veru grundvöllurinn undir því, að heildarefnahagsmálastefna ríkisstj. gæti tekizt, eins og ég tel að átt hafi sér stað í meginatriðum. Þessari röksemdafærslu vildi hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, andmæla, og hann andmælti henni á eftirfarandi hátt, hann sagði: Á árunum 1955-1959 hækkaði vísitala framfærslukostnaðar úr 1513 stigum í 212 stig, um 54 stig, eða um 6.8% að meðaltali á ári. Þetta gerðist á þeim árum, sem ríkisstj. telur stefnuna í peningamálum hafa verið mjög gallaða, ranga í grundvallaratriðum. Og nú spyr hv. þm., Eysteinn Jónsson: Hvernig hefur vísitalan þróazt síðan 1960, á þeim tíma, sem ríkisstj. telur stefnuna í peningamálum hafa verið rétta og heilbrigðari en áður? Og hann segir: Síðan í ársbyrjun 1960 hefur vísitalan aukizt um 44 stig, sem svarar 88 stigum, eftir gömlu vísitölunni, eða um 11%, á ári. Hann segir: Vísitala framfærslukostnaðar hefur vaxið hlutfallslega meira á því tímabili, sem viðskmrh, segir að rekin hafi verið heilbrigð stefna í peningamálum, en á hinu tímabilinu, sem hann segir að rekin hafi verið óheilbrigð stefna í peningamálum. Þetta eru meginrök hv. 1. þm. Austf. gegn þeim málflutningi, sem ég hafði beitt í framsöguræðu minni. Síðan bætir hann við og leggur áherzlu á, að það sé rangt að ætla sér að stjarna efnahagskerfinu algerlega með ráðstöfunum í peningamálum, þar verði annað að koma til. Það er vissulega hverju orði sannara hjá hv. 1. þm. Austf., að góð stjórn peningamála, heildarstjórn peningamála, er sannarlega ekki einhlít til að tryggja heilbrigða efnahagsþróun í nokkru landi, og er hér ekki um neina nýja vizku að ræða. En stjórn peningamálanna verður m.a. að vera heilbrigð, ef heildarstefnan á að vera heilbrigð. Hins vegar er það grundvallarmisskilningur, sem röksemdafærsla hv. þm., sú sem ég gat um áðan, byggist á, að þróun verðlags sé ein mælikvarði á það, hvort stefnan í peningamálum sé heilbrigð eða óheilbrigð. Það er grundvallarmisskilningur, að dæma megi það, hvort stefna í peningamálum er heilbrigð eða óheilbrigð, eftir því einu, hvernig verðlag þróast, og enn síður eftir því, hvernig vísitala framfærslukostnaðar þróast. Í því sambandi, svo að ég taki hana fyrst, kemur það auðvitað fyrst og fremst til mála, að vísitalan er misjafnlega áreiðanlegur mælikvarði á raunverulega verðlagsþróun, og á því er ekki nokkur minnsti efi. Það held ég, að enginn maður, sem til þekkir, dragi í efa, að á árinu 1955–1959 var vísitalan miklu ónákvæmari, miklu rangari, miklu meira villandi mælikvarði á þróun verðlagsins en hún hefur verið síðan 1960, vegna þess að þá var uppbótakerfi og haftakerfi eitt aðalhagstjórnartæki, sem beitt var með alrangri gengisskráningu og margs konar afskiptum af verðlagi innanlands og meira að segja verðlagi útflutningsafurða, þannig að undir slíkum kringumstæðum hlýtur vísitala að verða mjög ónákvæmur mælikvarði á raunverulega þróun verðlags. Það má jafnvel segja, að undir slíkum kringumstæðum sé vísitala framfærslukostnaðar mjög oft beinlínis fölsuð. Það má meira að segja segja, að eðli víðtæks uppbótakerfis sé beinlínis að falsa verðlag í landinu og þá um leið auðvitað mælikvarðann á verðlagið, sem er vísitala framfærslukostnaðarins. Um leið og horfið er frá haftabúskap, um leið og horfið er frá útflutningsbótakerfi og margs konar nákvæmum afskiptum af verðlagi, eins og gert hefur verið síðan 1960, þá um leið verður verðlagsvísitalan sjálfkrafa mun betri og nákvæmari mælikvarði á verðlagið, þó að erfitt sé að sjálfsögðu að gera slíka vísitölu þannig úr garði, að hún verði alfullkominn mælikvarði á verðlagið. En á því er enginn vafi, að síðan 1960 hafa verðlagsbreytingar mælzt sannar og réttar í breytingum á vísitölunni en þær gerðu á árunum 1955–1959, og um þetta hygg ég engan ágreining vera milli manna, sem þekkja til grundvallaratriða þessara mála. En þetta er í raun og veru aukaatriði í sambandi við röksemdafærslu hv. 1. þm. Austf., Eysteins Jónssonar. Það er rétt, að vísitalan hefur hækkað síðan í ársbyrjun 1960 hlutfallslega meir en hún gerði á árunum 1955–1959. En það segir bókstaflega ekkert um það, það er enginn vitnisburður um það, á hvoru tímabilinu stjórn peningamálanna hafi verið heilbrigðari. Þar er um grundvallarmisskilning að ræða. Þróun verðlags er auðvitað fyrst og fremst komin undir þróun framleiðslukostnaðar í landinu og þó fyrst og fremst undir þróun launa. Ef vísitala hækkar á einu árabili meir en á öðru, þá er orsökin auðvitað fyrst og fremst sú, að framleiðslukostnaður hefur vaxið meir á því tímabili, sem vísitalan hækkar meir, heldur en hinu, sem hún hækkaði minna. Sjálf stjórn peningamálanna þar er aukaatriði. Það er ekki hægt, - og það var það rétta í því, sem hv, þm. sagði í því sambandi, - það er ekki hægt með því að beita stjórn peningamálanna einni, að koma í veg fyrir hækkun vísitölu framfærslukostnaðar, ef stórfelldar breytingar verða á framleiðslukostnaði. Svo voldugt hagstjórnartæki er stjórn peningamálanna ekki. Það, sem gerzt hefur, er það, að síðan 1960 hefur orðið svo mikil breyting á framleiðslukostnaði í landinu, fyrst og fremst svo mikil breyting á launum, að þessi breyting hefur orðið á vísitölu framfærslukostnaðar, á verðlaginu. Hækkun framleiðslukostnaðarins, hækkun launa, hefur orðið svo miklu meiri síðan 1960 en hún varð á árunum 1955–1959, að hjá þessari hækkun vísitölu framfærslukostnaðar hefur ekki verið hægt að komast. Engin stjórn peningamála hefði getað komið í veg fyrir þessa þróun. Til þess dugir góð stjórn peningamálanna ekki. Þetta hygg ég líka að hljóti að teljast algerlega óumdeilanlegt atriði. En hitt er svo annað mál, hvort þróun verðlagsins ein er mælikvarði á það, hvort um þenslu í hagkerfinu er að ræða eða ekki. Ef hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, hefði sagt sem svo, - það gerði hann að vísu ekki beinlínis, óbeinlínis vildi hann koma þessu inn hjá hv. þm. og almenningi, það er ályktunin, sem ég veit, að hann vildi láta menn draga af orðum hans, en skal segja það, sem ég hygg hans meiningu, alveg skýrt, hann vildi segja: Vegna þess að vísitalan hefur síðan 1960 hækkað um 11% á ári að meðaltali, en hækkaði ekki nema um 6.8% að meðaltali á árunum 1955–1959, er það sönnun þess, að ú síðara tímabilinu, valdatíma núv. ríkisstj., hafi verið meiri þensla í efnahagslífinu en var á árunum 1955 –1959. Þetta hygg ég, að hv. þm, hafi viljað segja. Þessa ályktun vill hann láta draga af þeim tölum, sem hann þarna teflir fram. En þessi ályktun er algerlega röng, því að - og það vil ég leggja á sérstaka áherzlu - það er nauðsynlegt, að allir geri sér skýra grein fyrir því, að þróun verðlagsins, sérstaklega eins og hún er mæld með framfærsluvísitölunni, er alls ekki mælikvarði á það, hvort þensla ríkir í efnahagskerfinu eða ekki. Þróun verðlagsins, sérstaklega eins og hún er mæld í vísitölu framfærslukostnaðar, er alls ekki fullnægjandi vitnisburður um þá þenslu, sem ríkir í efnahagskerfinu hverju sinni. Til þess að geta dæmt um það, hvort þenslan er meiri eða minni, er ekki nóg, - einn mælikvarði á hana er auðvitað þróun verðlagsins, - þá er ekki nóg að líta á hana eina, heldur verður jafnframt að líta á stöðuna gagnvart útlöndum. Það er hin hliðin á dæminu. Það er hægt að koma í veg fyrir áhrif mikillar þenslu á verðlagið innanlands með því að reka hallabúskap gagnvart útlöndum. Það er hægt að koma í veg fyrir áhrif mikillar þenslu á verðlagið innanlands með því að láta þensluna valda halla gagnvart útlöndum í stað þess að valda verðhækkun innanlands. Meginbreytingin, sem hefur orðið síðan 1960, miðað við 5 næstu árin á undan, er nú, að hallabúskap gagnvart útlöndum hefur verið snúið í greiðsluafgangsbúskap í utanríkisviðskiptum þjóðarinnar, greiðsluhalla gagnvart útlöndum hefur verið snúið í greiðsluafgang gagnvart útlöndum. Þetta hefur tekizt þrátt fyrir þá miklu aukningu á framleiðslukostnaði í landinu, þetta hefur tekizt þrátt fyrir þá miklu aukningu á launum í landinu, sem orðið hefur. Þess vegna hefur tekizt að safna um 1200 millj. kr. gjaldeyrisvarasjóði síðan í ársbyrjun 1960. Það hefur verið þensla í landinu, það er rétt, því miður. Að því leyti hefur ríkisstj. ekki tekizt að ná því markmiði, sem hún setti sér í upphafi. Það ber að játa hiklaust og skýlaust. Það gagnar engum að loka augunum fyrir þeirri staðreynd. Þensla hefur því miður verið, framleiðslukostnaður hefur aukizt, fyrst og fremst af því að laun í krónum hafa aukizt umfram aukningu þjóðartekna. Undir þeim kringumstæðum er ógerningur að koma í veg fyrir hækkun verðlags, eins og því miður hefur átt sér stað. En - og nú kem ég að kjarna málsins - en þrátt fyrir þensluna síðan 1960, þrátt fyrir þá gífurlegu aukningu framleiðslukostnaðar; sem átt hefur sér stað, þrátt fyrir þá gífurlegu aukningu launa í krónum, sem átt hefur sér stað, þrátt fyrir þá miklu hækkun verðlags, sem átt hefur sér stað, þrátt fyrir allt þetta hefur samt tekizt að safna erlendum gjaldeyrisvarasjóði að upphæð 1200 millj. kr. Hverju skyldi þetta vera að þakka? Þetta er fyrst og fremst að þakka þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið í peningamálum. Þetta er fyrst og fremst afleiðing þeirrar heilbrigðu stefnu í peningamálum, sem núv. ríkisstj. tók upp 1960. Þetta er fyrst og fremst að þakka þeirri stefnubreytingu á sviði peningamálanna, sem núv. ríkisstj. kom í framkvæmd 1960 með stofnun Seðlabankans, þeirri stefnu, sem Seðlabankinn hefur fylgt í samræmi við vilja og óskir ríkisstj. En það er einmitt þessi stefna, sem nú í þessum umr. liggur undir hvað harðastri gagnrýni af hálfu hv. stjórnarandstöðu. Ef við lítum á tímabilið 5 árin fyrir valdatöku núv. ríkisstj., árin 1955–1959, þá er það rétt, sem hv. 1. þm. Austf. sagði: Verðlagið hækkaði minna en það hafði gert undanfarin ár, þó að það hafi að vísu hækkað mun meira en vísitalan bar vott um, - mun meira, en sleppum því, - verðlagið hækkaði minna en það hafði gert undanfarin ár. En hvað kostaði það, hvernig kom þenslan fram, hverjar voru afleiðingar þenslunnar, sem átti sér stað, fyrst hún kom ekkí fram í hækkun verðlagsins innanlands? Jú, afleiðingar þenslunnar komu fram í gífurlegum greiðsluhalla gagnvart útlöndum. Á árunum 1955–1959 rýrnaði gjaldeyrisstaða þjóðarinnar um 795 millj. kr., miðað við núverandi gengi. Það var verðið, sem þá var greitt fyrir þensluna. Þenslan á þessum árum kostaði þetta. Hún kostaði 795 millj. kr. rýrnun á gjaldeyriseigninni. Og það var vegna þess, að óheilbrigðri stefnu var fylgt í peningamálum þjóðarinnar. Seðlabankinn stjórnaði ekki peningamagninu, sem í umferð var innanlands. Hann var látinn auka útlán sín ár frá ári. Peningamagnið í landinu var aukið, auðvitað með þeirri afleiðingu, að hallinn gagnvart útlöndum jókst frá ári til árs og varð 6 þessu 5 ára tímabili samtals hvorki meira né minna en 795 millj. kr.  Það er til þess að varðveita þessa meginstefnu, sem hefur haft þennan árangur, sem ríkisstj. fylgir þeirri stefnu, sem þetta frv. er grundvallað á: Ef nú væri aftur horfið frá stefnunni, sem fylgt hefur verið síðan 1960; og tekin upp sú stefna, sem fylgt var á árunum 1955–1959, m.ö.o. að láta Seðlabankann auka útlán sín án þess að tryggja honum fé til þess að standa undir útlánunum, þá mundi aftur síga á sömu ógæfuhlið og áður, þá mundi gjaldeyrisaðstaðan aftur taka að versna, þá mundi heildarniðurstaðan út á við verða sú sama og hún var á árunum 1955–1959. Nú er það auðvitað fjarri mér að segja, það skal ég taka fram til að spara hv. stjórnarandstæðingum að snúa út úr þessu máli mínu, - auðvitað dettur mér ekki í hug að halda því fram, að sá gífurlegi bati, sem orðið hefur á gjaldeyrisstöðunni eða afkomunni gagnvart útlöndum, eigi eingöngu rót sina að rekja til þess, að gerð hefur verið gagnger breyting á stefnunni í peningamálum innanlands. Fleiri atriði koma þar auðvitað til greina, aukin framleiðsla fyrst og fremst og bætt verzlunarárferði, hækkandi verðlag á ýmsum útflutningsafurðum og hagstæð breyting á viðskiptakjörum. En það, sem skiptir meginmáli, er, að jafnvel þó að þetta hefði snúið gjaldeyrisstöðunni nokkuð til betri vegar, þótt aukin framleiðsla hefði auðvitað haft í för með sér batnandi gjaldeyrisaðstöðu og hækkandi verðlag hefði haft áhrif í sömu átt og þótt breytt viðskiptakjör hefðu auðvitað haft áhrif í sömu átt, þá hefði sú þróun samt sem áður ekki nægt til að gera þá gerbreytingu á gjaldeyrisstöðunni út á við, sem orðið hefur, ef grundvöllurinn innanlands hefði ekki verið heilbrigður, ef ekki hefði verið snúið frá villu í íslenzkum peningamálum til heilbrigðrar stefnu í íslenzkum peningamálum. Það er meginatriði þess máls, sem hér er um að ræða. Raunar er það svo, að það er ekki aðeins á þessum árum, árunum 1961 og 1962, sem framleiðsla hefur verið mikil og verzlunarárferði gott. Árið 1958 var hagstæðasta ár, sem komið hafði fyrir íslenzkt atvinnulíf fram til þess tíma. Það eru aðeins árin 1961 og 1962, sem eru hagstæðari en árið 1958, þannig að á tímabilinu 1955–1958 gætti líka geysihagstæðra áhrifa, og niðurstaða þjóðarbúsins gagnvart útlöndum í árslok 1958, sem oft er vitnað til af hv. stjórnarandstöðu, á auðvitað rót sína að rekja til þess, að árið 1958 var óvenjulegt aflaár og óvenjulega hagstætt hvað verzlunarárferði snerti, - eins og ég sagði áðan, hagstæðasta ár, sem komið hafði til þess tíma á Íslandi, - og það er auðvitað meginskýringin á því, hvernig afstaðan var til bráðabirgða í árslok 1958. En samanburðurinn við þau árslok er algerlega villandi, vegna þess að sá gjaldeyrir safnaðist fyrir á árinu 1958, stóð aðeins stutt við og hvarf á næsta ári vegna þeirrar grundvallarstefnu, sem fylgt var og var röng, fyrst og fremst í peningamálunum innanlands, enda voru í skjóli góðærisins 1958 gerðar ráðstafanir á gjaldeyrinum, sem komu til framkvæmda strax á árinu 1959 og eyddu upp til agna þeim gjaldeyrisvarasjóði, sem fyrir var í árslok 1958. Það er því algerlega villandi, og ég vil því miður segja: áreiðanlega vísvitandi villandi, þegar á því er hamrað sýknt og heilagt, að bráðabirgðagjaldeyrisstaðan í árslok 1958 sé einhver sönnun á því, að sú stefna, sem fylgt hafði verið á þeim áratug eða á 5 undangengnum árum, hafi verið rétt og heilbrigð, enda kom það í ljós. Þessi gjaldeyrisvarasjóður hvarf eins og dögg fyrir sólu á árinu 1959 vegna ráðstafana, sem gerðar voru á árinu 1958. Í ræðu sinni lagði hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, og mikla áherzlu á það, að í málflutningi mínum og ríkisstj. yfirleitt á undanförnum árum hafi verið gert allt of mikið úr þýðingu þess, að gjaldeyrisvarasjóðurinn hafi vaxið, vegna þess að hann sagði, að á móti aukningu gjaldeyrisvarasjóðsins hafi komið auknar erlendar lántökur, bæði mikil aukning fastra lána og auk þess mikil aukning lausaskulda verzlunarinnar, sem hann taldi vera orðnar óeðlilega miklar. Ég held, að það sé rétt að nota þetta tilefni til að hrekja einu sinni fyrir allt villurnar í þessum málflutningi, til að skýra einu sinni fyrir allt frá réttum tölum um þessi efni. Undanfarna mánuði hefur mátt lesa það í blöðum stjórnarandstöðunnar hvað eftir annað, að aðstaða landsins út á við, heildaraðstaða landsins út á við sé verri en hún var í árslok 1958 og hún hafi yfirleitt verið að versna á undanförnum árum samtímis því, sem stjórnin gumi geysimikið af því, að gjaldeyrisstaða bankanna hafi batnað svo mjög sem allir þekkja til eða allir vita. Áður en ég skýri frá tölum, sem ég hef óskað að teknar væru saman um þetta efni og eru öruggar og algerlega óyggjandi, finnst mér nauðsynlegt að skjóta því fram, að umr. um lausaskuldir verzlunarinnar eða staðhæfingar um þýðingu þeirra talna eru mjög villandi. Í fyrsta lagi er þess að geta, að til skamms tíma var það ekki leyft, að innflytjendur stofnuðu til stuttra vörukaupalána erlendis. Hins vegar var það á allra vitorði, að það var um slík vörukaupalán að ræða og áreiðanlega í stórum stíl. Það var ógerningur fyrir gjaldeyrisbanka að hafa eftirlit með því, að slík lán væru ekki tekin. Það þótti hins vegar ekki samrýmast innflutningshöftum og gjaldeyrishöftum að leyfa slíkar lántökur. Þess vegna var það ekki gert að forminu til, en það var viðurkennt í reynd, að um slík lán væri að ræða, með því að gera aldrei, ekki áratugum saman, neina gangskör að því að ganga úr skugga um, hvort um slíkar lántökur væri að ræða eða ekki, og taka fyrir þær, ef svo reyndist vera. Ég vil því leyfa mér að fullyrða, að allar ríkisstj., sem hafa setið að völdum undanfarna áratugi, og öll gjaldeyrisyfirvöld og allar stjórnir gjaldeyrisbanka hafi vitað, að um slíkar lántökur var að ræða í meiri eða minni mæli, og þau hafi í raun og veru viðurkennt nauðsyn og réttmæti slíkra lána erlendis, svo framarlega sem þau færu ekki fram úr vissu marki, með því að aðhafast ekkert til að koma í veg fyrir slíkar lántökur. Núv. ríkisstj. tók hins vegar upp þá heilbrigðu stefnu í þessu efni, eins og mörgum öðrum, að opna augun og forða mönnum frá því að þurfa að fara á bak við yfirvöld í þessum efnum og leyfa þessar lántökur upp að vissu marki, en hafa eftirlit með þeim. Það er því algerlega villandi, þegar upphæð þessara lána er tekin með í heildaraðstöðuna út á við á þann hátt, að þessi lán séu talin hafa engin verið fyrr en 1960 og aukning þessara lána talin vera hrein nettbskuldaaukning erlendis. Það er villandi. En vegna þess að engar skýrslur eru til um upphæð þessara lána, áður en farið verður að leyfa þau, þá er í sjálfu sér ekkert í þessu hægt að gera, og ég skal ekki gera neina tilraun til að áætla, hvað þau lán hafi verið mikil áður, heldur taka lánin eins og þau eru núna samkv. skýrslum, eins og þau nú eru á pappírnum, sem hreina skuldbindingu gagnvart útlöndum. Ég viðurkenni, að í skýrslum er ekki hægt að gera annað en þetta. En ég vek athygli á því, að þetta er í sjálfu sér rangur samanburður. Áður en ég kem að þeim töluupplýsingum, sem ég vildi veita, vildi ég líka vekja athygli á því, að þegar heildarstaða landsins gagnvart útiöndum er metin, er í sjálfu sér engan veginn nóg að benda á, hver er nettóskuld landsins gagnvart útlöndum. Sú tala, ef hún, er t.d. 2000 millj. kr., segir í raun og veru ákaflega lítið, að eitt árið hafi hún verið 2000 millj., annað árið hafi hún verið 1500 millj., -einhvern tíma í fyrndinni hafi hún verið 1000 millj., þ.e. heildargjaldeyrisskuld landsins gagnvart útlöndum. Slíkur samanburður er svo yfirborðslegur, að við honum verður að gjalda mikinn varhug, því að auðvitað skiptir meginmáli, hvernig heildarskuldin er samsett. Það skiptir auðvitað meginmáli, hversu mikill hluti skuldarinnar er föst, erlend, umsamin lán og hversu mikill hluti skuldarinnar er lausaskuldir, og þá hvernig greiðsluháttur þeirra lausaskulda er. Það skiptir auðvitað líka meginmáli, hvort hin föstu, umsömdu lán eru til stutts tíma, hvort þau eru til 3 ára eða hvort þau eru til 30 ára. Þetta er svo augljós staðreynd, að ekki ætti að þurfa að undirstrika hana mjög rækilega. En það er einmitt þetta, sem gerir samanburð á heildarskuldum landsins gagnvart útlöndum og þá jafnframt heildarnettóskuldum landsins gagnvart útlöndum svo varhugaverðan frá ári til árs, ef engar frekari skýringar fylgja, að sú breyting hefur á síðasta áratug orðið á samsetningu heildarskulda Íslands gagnvart umheiminum, að hlutdeild langra og fastra lána í heildarnettóafstöðu landsins gagnvart útiöndum, að hlutdeild fastra, umsaminna lána með góðum kjörum og löngum gjaldfresti hefur stórlega vaxið, en hlutdeild stuttra lána, 3–7 ára lána, með dýrum vöxtum hefur stórkostlega minnkað, og í þriðja lagi hafa lausaskuldir gjaldeyrisbankanna algerlega horfið. Sú tegund skulda, sem hefur aukizt umfram föst, umsamin lán til langs tíma, eru lausaskuldir verzlunarinnar, en um þennan skuldalið gildir einmitt það, sem ég sagði áðan, að sú aukning, sem í skýrslum kemur fram, er ekki raunveruleg, og sú upphæð, sem nú er um að ræða, um 600 millj. kr., verður engan veginn talin óeðlilega há upphæð miðað við heildarinnflutning til landsins. Það er alþjóðleg venja í alþjóðaviðskiptum, að seljendur veiti innflytjendum í öðru landi nokkurn gjaldfrest, minnst 2 og upp í 3 mánaða gjaldfrest. Það er heilbrigð viðskiptavenja. Seljandinn hefur aflað sér síns fjármagns með hliðsjón af því að geta veitt slíkan gjaldfrest og getur því oft lánað kaupanda í öðru landi fé með tiltölulega ódýrum hætti í slíku formi. Varðandi hin stuttu lán verzlunarinnar er því það að segja, að það er skoðun mín, þó að ég geti ekki sannað það, að aukningin sé alls ekki mjög veruleg og engan veginn sú, sem skýrslurnar bera vitni um, og svo í öðru lagi, og það er augljóst öllum, sem vilja skoða það, að 500–600 millj. kr. 1–3 mánaða viðskiptaskuldir gagnvart erlendum seljendum eru ekki óeðlilega há upphæð, og má segja, að þar sé um að ræða eins konar gjaldeyrisvarasjóð, sem íslendingar geti fengið aðgang að með tiltölulega ódýrum hætti í utanríkisviðskiptum sínum, og það er sjálfsagt fyrir Íslendinga eins og allar aðrar þjóðir að nota sér heilbrigðar lánsheimildir í venjulegum, eðlilegum viðskiptum. Það væri barnaskapur að gera það ekki. Sú þjóð, sem notar sér ekki slíkan 1–3 mánaða gjaldfrest í utanríkisviðskiptum sínum, ef einhver þjóð notar hann ekki, þá er það venjulega af því, að hún fær ekki að nota hann, af því að erlendir seljendur treysta ekki innflytjendunum og vilja ekki lána þeim vörur til landsins með slíkum gjaldfresti. Hafi þessi gjaldfrestur fyrir 5–10 árum verið mun minni en hann er í ár, á það án efa að einhverju leyti rót sína að rekja til þess, að íslenzkum innflytjendum var þá miður treyst vegna þess, hve gjaldeyrisaðstaða landsins var veik. Erlendir seljendur vildu ekki selja annað en gegn staðgreiðslu til landsins, af því að þeir treystu því ekki að fá greiðslu, þegar gjaldfresturinn væri liðinn. Einn af kostum þess, að land hafi sterka gjaldeyrisaðstöðu, einn af kostum þess, að land eigi gjaldeyrisvarasjóð, er einmitt sá, að með því móti á landið auðveldara með að fá heilbrigðan og ódýran gjaldfrest á vörukaupum sínum til landsins. Málflutningur stjórnarandstöðunnar um þetta efni er því í raun og veru, ef hann er skoðaður ofan í kjölinn, mjög villandi, jafnvel rangur í grundvallaratriðum. Þetta var eins konar innskot, sem ég bið menn að hafa í huga, þegar menn heyra þær tölur, sem ég skal nú lesa upp varðandi heildargjaldeyrisstöðu landsins gagnvart útlöndum. Ég held raunar, að rétt sé, að ég lesi líka tölur um föst erlend lán, vegna þess að ég efast um, að heildarskýrslur um það efni hafi áður verið birtar opinberlega hér í þeim ritum, sem annars birta reglulegar skýrslur um þessi efni. Ég skal þá fyrst lesa heildarupphæð fastra erlendra lána Íslendinga í lok hvers árs síðan 1954. Það eru opinber lán, lán vegn0. fiskibáta og önnur einkalán,. en ég les aðeins heildartöluna til að íþyngja hv. þm. ekki allt of mikið með allt of mörgum tölum. En niðurstöðutala fastra erlendra lána siðan 1954 er sem hér segir: 1954 788.7 millj. kr., 1955 811.4 millj. kr., 1956 1177.9 millj. kr., 1957 1654.7 millj. kr., 1958 1924.6 millj. kr., 1959 2491.5 millj. kr., 1960 28 71.9 millj. kr., 1961 2853,1 millj. kr., 1962 2775.6 millj. kr. M.ö.o., upphæð fastra erlendra lána í lok s.l. árs var lægri en hún var í árslok 1960, hún nam í árslok 1962 2775.6 millj. kr., en hún nam í árslok 1960 2871.9 millj. kr. Á árunum 1961 og 1962 tókst m.ö.o. að lækka föst erlend lán íslendinga um u.þ.b. 100 millj. kr., eða upphæð, sem þarna er um að ræða  Í þessu sambandi ber svo einnig að hafa það í huga, sem ég gat um áðan, að í sambandi við þessar heildartölur skiptir það meginmáli, hvernig samsetning lánanna er, og hún hefur breytzt mjög verulega, þannig að hlutdeild lána til langs tíma með góðum kjörum hefur stórvaxið, en hlutdeild stuttra lána með óhagstæðum kjörum hefur stórminnkað, og það skiptir í raun og veru miklu meira máli en heildarupphæð lánanna. Um það eru eflaust allir, a.m.k. þeir, sem setið hafa í ríkisstj., sammála mér, að erlendar lántökur Íslendinga í heild eru enn engan veginn orðnar eins miklar og þær mættu gjarnan vera, ef við ættum kost á lánum til nógu langs tíma og með nógu góðum kjörum. En það, sem gerir mikil erlend lán varhugaverð, er það, ef þau eru til stutts tíma og ef þau eru með óhagstæðum kjörum. Og það, sem var höfuðgallinn á skuldaupphæðinni, sem átti sér stað, þegar núv. ríkisstj. tók við völdum, sem var þá tæpar 2500 millj. kr., höfuðhættan við þá erlendu skuld var sú, hversu mikill hluti skuldarinnar voru lán til stutts tíma með óhagstæðum kjörum. Auðvitað segir þetta ekki allt um stöðuna gagnvart útlöndum. Það er alveg rétt, sem margoft hefur verið sagt: Þetta eitt segir ekki alla söguna, frekar en gjaldeyrisstaða bankanna ein segi alla söguna og frekar en verzlunarskuldirnar segi alla söguna. Vilji menn mynda sér hugmynd um heildarstöðuna gagnvart útlöndum, þarf að taka þetta allt saman í eina tölu, föstu erlendu lánin, gjaldeyrisstöðuna og vörukaupalánin innanlands. Og það hefur hér verið gert, og nú skal ég leyfa mér að lesa þá niðurstöðu. Það er hún, sem í sjálfu sér skiptir máli í þessari deilu. Það er hún, sem skiptir máli í þeirri deilu, sem átt hefur sér stað undanfarnar vikur, mánuði og ár um það, hver sé raunveruleg gjaldeyrisstaða landsins gagnvart útlöndum. Það er í raun og veru alveg furðulegt, og í raun er verið að misbjóða almenningi, misbjóða dómgreind almennings algerlega, að það skuli geta átt sér stað, að blöð stjórnarandstöðunnar, meira að segja alþm. hér standi hver framan í öðrum og blöðin rífist hvort við annað um það, hver sé raunveruleg staða landsins gagnvart útlöndum. Þetta eru þó allt saman tölur, sem tiltölulega lítill vandi er að taka saman eða fá teknar saman. Ég hef áður skýrt frá tölum um þetta á einstökum árum. Það hafa blöð stjórnarandstöðunnar látið eins og vind um eyrun þjóta og haldið áfram að endurtaka staðhæfingar, stundum studdar röngum tölum, oftast studdar engum tölum, um það, að heildarstaða landsins gagnvart útlöndum hafi farið versnandi undanfarin ár, einkum sé hún verri en hún var 1958, og margendurtekið: hún hefur farið versandi undanfarin ár. En um þetta á ekki að þurfa að deila, og hér skal ég nú leyfa mér að lesa tölur um þetta, með leyfi hæstv. forseta, síðan í árslok 1954. En niðurstaðan af föstum erlendum lánum, gjaldeyrisstöðu og vörukaupalánum alls er sem hér segir: 1954, skuld 461.5 millj. kr., 1955 801.1 millj. kr., 1956 1299.3 millj, kr., 1957 1859.9 millj. kr., 1958 2044.7 millj. kr., 1959 2685.3 millj. kr., 1960 2986.8 millj, kr., 1961 2620 millj. kr. og 1962 2038.1 millj. kr. M.ö.o.: heildargjaldeyrisskuld Íslands gagnvart útlöndum náði hámarki í lok ársins 1960 og nam þá tæpum 3000 millj. kr., eða 2986.8 millj. kr. Þetta var fyrirsjáanlegt árið 1959, eftir að stjórn Hermanns Jónassonar var farin frá völdum, á árinu 1959 og árinu 1960, að heildargjaldeyrisstaða landsins mundi fara versnandi til ársloka 1960, einmitt vegna þess, hve tekin höfðu verið mörg stutt lán erlendis á árunum 1956–1959. Og stuttu lánin 1959 voru að mjög verulegu leyti afleiðing ákvarðana, sérstaklega um skipakaup, sem teknar höfðu verið á árinu 1958. Það var ekki heldur við því að búast, að stefnubreytingin, sem núv. ríkisstj. ákvað í ársbyrjun 1960, gæti haft áhrif á því sama ári, það væri sannarlega til allt of mikils mælzt. En við gerðum okkur von um, að hún mundi hafa áhrif árin 1u61 og 1962 til lækkunar á hinum stuttu og dýru lánum erlendis. Og þessar tölur, sem ég hef lesið, bera ótvírætt vitni um, að það hefur tekizt. Á undanförnum tveimur árum, á árunum 1961 til 1962, hefur heildarskuld landsins gagnvart útlöndum minnkað um næstum 1000 millj. kr., hún hefur lækkað, og þessari tölu bið ég um að veita sérstaka athygli, heildarskuld landsins hefur lækkað á undanförnum árum; 1961–1962, úr 2986.8 millj. kr. í 2038.1 millj. kr., eða um tæpan 1 milljarð kr. Það er í þessu, sem ég æ ofan í æ held fram, að fyrst og fremst komi fram jákvæður árangur efnahagsmálastefnu núv, ríkisstj. Það hefur tekizt að minnka skuldabyrðina erlendis um þessar 1000 millj. kr. vegna greiðsluafgangs í utanríkisviðskiptunum á árunum 1961–1962, og þó er batinn í raun og veru miklu meiri en þetta, af því að hlutdeild stuttu lánanna og dýru lánanna í heildarlánasúpunni hefur minnkað alveg stórkostlega. Það er því ekki rétt, að skuldirnar í árslok 1962 hafi verið hærri en þær voru í árslok 1958, þær voru í árslok 1962 nokkru lægri en þær voru í árslok 1958, þó munar það ekki mjög miklu. Skýringin á því er sú, sem ég sagði áðan, að á árinu 1958 batnaði gjaldeyrisstaðan til bráðabirgða mjög verulega vegna metafla, sem þá var, og hagstæðra gjaldeyrisviðskipta að öðru leyti, en á því sama ári voru ákvarðanir teknar um ráðstöfun meira en alls þess gjaldeyris, sem safnaðist á árinu 1958, enda kom það ljós strax á árinu 1959, að þá var um gífurlegan greiðsluhalla að ræða og gjaldeyrisvarasjóðurinn hvarf, eins og ég sagði áðan, eins og dögg fyrir sólu. Þess vegna er það í raun og veru alveg út í bláinn að miða nokkurn alvarlegan samanburð við gjaldeyrisstöðu í árslok 1958, sem vitað var að var eingöngu til bráðabirgða. Það hafði verið gjaldeyrisskuld í árslok 1957 og var aftur komin gífurleg skuld í árslok 1959, - að einblína stöðugt á örlítinn gjaldeyrisvarasjóð 1958 sem tákn þess, að mörg undanfarin ár hafi verið rekin skynsamleg stefna, það er svo villandi sem mest má vera. Og það er þeim til lítils sóma, sem hafa geð í sér til að halda áfram að hamra stöðugt ú slíkri blekkingu. Einu atriði vil ég að síðustu bæta við að gefnu sérstöku tilefni af hálfu hv. 1. þm. Austf., Eysteins Jónssonar, í tilefni af þeirri margendurteknu staðhæfingu hans í ræðu hans hér í þessari hv. þingdeild og vegna margendurtekinna fullyrðinga af hálfu stjórnarandstöðunnar í heild um, að það sé inntak stefnu ríkisstj. í peningamálum að halda sparifé úr umferð, að takmarka útlán, í því sambandi vildi ég leyfa mér að minna á, hve gífurleg aukning útlánanna hefur verið á undanförnum árum. Samkvæmt upplýsingum í Fjármálatíðindum Seðlabankans námu heildarútlán banka og sparisjóðs í ársbyrjun 1960 3899.0 millj. kr. í lok sept. s.l. námu heildarútlán banka og sparisjóða 6134.5 millj. kr. Síðan í árslok 1960 hafa útlán banka og sparisjóða m.ö.o. aukizt um hvorki meira né minna en 2200 millj. kr., um meira en tvo mill jarða. Ber þetta vitni um, að ríkisstj. hafi lagt ofurkapp á að takmarka útlán, sýna atvinnuvegunum fjandskap með því að frysta spariféð? Getur það verið rétt, að útlán vaxi um 2200 millj. kr., samtímis því sem níðzt sé á atvinnuvegunum með því að halda fyrir þeim sparifé landsmanna, halda því úr umferð? Nei, hitt er auðvitað sanni nær, eins og hv. þm. Framsfl., prófessor Ólafur Jóhannesson, hélt fram í útvargsumræðum hér á hinu háa Alþ. fyrir skemmstu, að ef gagnrýna má núv. ríkisstj., ef gagnrýna má Seðlabankann og bankakerfið fyrir eitthvað í meðferð peningamála og fjármála, þá er það frekar fyrir það, að útlánaaukningin hafi einkum upp á síðkastið verið óvarleg, enda var það kjarni í málflutningi sjálfs varaformanns Framsfl., prófessors Ólafs Jóhannessonar, að ríkisstj. hefði á þessu ári a.m.k. gert þá höfuðskyssu að leyfa bönkunum að auka á útlán sín með mjög ógætilégum hætti. Það er sannarlega ekki samræmi í þessum málflutningi varaformanns Framsfl, og þeim ásökunum formanns flokksins, að ríkisstj. takmarki útlánin með alveg óeðlilegum hætti á þann hátt að frysta sparifé landsmanna. Það sem af er þessu ári hafa útlán banka og sparisjóða aukizt um hvorki meira né minna en 1000 millj. kr., á þessu eina ári, eða frá ársbyrjun til septemberloka, á 9 mánuðum þessa árs hafa útlán banka og sparisjóða aukizt um næstum helming þess, sem þau hafa aukizt um allar götur frá ársbyrjun 1960. Bera þessar tölur vitni um, eru þær staðfesting á þeirri höfuðgagnrýni hv. formanns Framsfl., Eysteins Jónssonar, að ríkisstj. sé að níðast á atvinnuvegunum með því að halda fyrir þeim lánsfé, með því að frysta spariféð í Seðlabankanum? Nei, hér er auðsjáanlega um rangan málflutning að ræða. Með þessi móti held ég, að ég hafi vikið að öllum meginatriðunum, sem fram hafa komið í ræðum formanna stjórnarandstöðuflokkanna um þetta mikilvæga frv.



Herra forseti. Ég er vanur að tala blaðalaust, en ég skrifaði nú hluta af ræðu minni og verð þess vegna ekki eins skemmtilegur, og er þó af litlu að taka. Annars ér freistandi að svara hæstv. viðskmrh. nokkrum orðum og eiginlega varla hægt að komast hjá því. Ég er að hugsa um að enda samt á því. Það er ekki nýtt, að þessi hæstv. ráðh. skammi sjálfan sig. Hann vill aldrei taka árið 1959 með, þegar hann er að reikna út ástæðurnar hjá þjóðarbúinu, en framsóknarmenn bera a.m.k. enga ábyrgð á því ári, og ég held, að hæstv. viðskmrh. hafi verið einn aðalmaðurinn í stjórn þá. Það er þess vegna ómögulegt fyrir hann að sleppa við að taka það með, ef á að taka dánarbú Framsfl., þegar hann skildi við, og gera það upp. Árið 1959 var útkoman á gjaldeyrisstöðunni þannig, eða ástandið breyttist þannig, að í raun og veru versnaði gjaldeyrisaðstaðan um 1038 millj., hvorki meira né minna, og þegar er verið að tala um útkomuna á tímabilinu frá 1954–1959 og segja, að hallinn hafi verið 795 millj., þá er það eitthvað rúmum 2000 millj. minna en hallinn var árið 1959, þegar hann var aðalmaðurinn í ríkisstj., og þetta er einfaldlega þannig, að föst erlend lán samkv. því, sem hann las upp áðan, hækkuðu á þessu tímabili, á árinu 1959, um 567 millj, og greiðsluhallinn versnaði frá því að vera jákvæður um 228 millj, í að vera neikvæður uni 143 millj., eða um 471 millj. Samtals eru þetta 1938 millj. Þetta er allt birt í Fjármálatíðindum, og getið þið séð það þar. Það er ekki ég, sem skrökva því. Viðskmrh. þurfti ekkert að vera að taka þessi 5 ár, hann getur bara tekið þetta eina ár, og þá er hallinn kominn og miklu meira en það. Ég er ekkert að hæla fjármálastjórn Framsfl. Það voru margar yfirsjónir, sem sá flokkur gerði, en það er alveg óþarfi að vera að gera hans yfirsjónir meiri en þær eru. Hann getur átt þessa yfirsjón einn, hæstv. ráðh. Þessi halli er ekki kominn á þeim árum, sem Framsfl. var í stjórn með þessum hæstv. ráðh., heldur getur hann átt þetta bara einn. Á tímabilinu, sem Framsókn var í stjórn, var eitthvað gert til gagns. Það voru byggðar verksmiðjur, og það voru miklar umbætur gerðar. Hann talaði ekki um það, þó að það séu fleiri milljarðar, sem lagðir séu í umbætur á þjóðarbúinu. Það er ekki étið upp. En það skal ég segja, því að ég vil aldrei halla á neinn og vil segja satt, að vörubirgðir jukust árið 1959. Raunverulegur halli var ekki 1038 millj., - það má deila um það, það er að deila um keisarans skegg, - í raun og veru eru seljanlegar útflutningsvörur sama og erlendur gjaldeyrir. En ég hygg, að raunverulegi hallinn hafi þá verið nálægt því, sem hæstv. ráðh. telur að hann hafi verið á 5 árum; þannig að það þarf ekkert að vera að taka þetta 5 ára tímabil: Hæstv. ráðh. getur bara tekið þetta eina ár. Annars var hann að lesa upp föst erlend lán hér og sagði, að það hefði enginn þessar sönnu upplýsingar nema hann. En þetta er ekki rétt, því að þetta er birt allt í Fjármálatíðindum. Hins vegar reyndi hæstv. ráðh, að blekkja á því viðvíkjandi lausaskuldum og gjaldeyrisábyrgðum,. að þær hefðu verið miklar árið 1958; en sannleikurinn er sá, að þær voru sáralitlar. En það var farið að leyfa þær lántökur, eftir að þessar efnahagsráðstafanir voru gerðar 1960, því að bannað var að lána mönnum innanlands nema mjög takmarkað, en leyft að taka lán erlendis, og það breytir viðhorfinu: En ég ætla að svara hæstv. ráðh. að nokkru leyti síðar, en byrja þá á þeirri ræðu, sem ég var búinn að semja, áður en hann hélt þessa ágætu ræðu sína. Í frv. til I. um breyt. á l. nr. 10 frá 29. marz 1961, um Seðlabanka Íslands, felast tvær breytingar, sem báðar miða að því að binda meira fé í Seðlabankanum. Látið er í veðri vaka, að þetta sé gert til þess, að hægt sé að lána meira út á afurðir. Að mínu áliti er þetta eigi ástæðan, heldur hitt, að með því að binda meira fé í Seðlabankanum á að reyna að draga úr fjárfestingunni. Morgunblaðið, sem telja verður aðalmálgagn ríkisstj., hefur talað um það í 4 ár, hve viðreisnin hafi tekizt vel og hve gjaldeyrissjóðir þjóðarinnar væru orðnir gildir. Í nokkrar vikur hefur blaðið hins vegar ekki minnzt á þessa hluti. Það bendir til þess, að eitthvað sé að. Ekki þyrfti að gera þessar ráðstafanir, ef allt væri í lagi, ef viðreisnin hefði tekizt vel. Allir vita, að óvenjulega mikill skortur er á rekstrarfé hjá einstaklingum og fyrirtækjum. Nú á að skylda allar innlánsstofnanir til að leggja 25% af öllu innstæðufé inn á bundinn reikning í Seðlabankanum. Enn fremur er Seðlabankanum heimilað að selja gengistryggð verðbréf. Á þann hátt er Seðlabankanum sköpuð alger sérstaða að draga til sín sparifé þjóðarinnar. Ráðh. hélt því fram, að þetta mundi sannfæra þjóðina um, að gengið yrði ekki fellt. Því fer fjarri. Seðlabankinn á ekkert á hættu. Hann átti í septemberbyrjun 1081 millj. í erlendum innstæðum, sem hækka í verði, ef gengið er lækkað. Aðrir bankar geta ekki selt gengistryggð verðbréf án áhættu og er raunar ekki leyft. Framkvæmi Seðlabankinn útgáfu slíkra verðbréfa í stórum stíl, hlýtur það að verka lamandi á þjónustu annarra lánsstofnana við almenning. Það dylst engum, að eitthvað er að, og eigi úr því að bæta, ber að leita orsakanna. Árið 1960 var gengið lækkað um ca. 27% meira en verðgildi krónunnar stóð raunverulega þá, miðað við útflutningsverzlunina, og vextir stórhækkaðir. Þessar ráðstafanir verkuðu gagnstætt. Vaxtahækkunin á að draga úr eftirspurn eftir lánsfé, en gengislækkanir auka ábyrgðarleysi í fjármálum og eftirspurn eftir lánsfé. Aftur var gengið lækkað 1961. Þessar ráðstafanir eru hliðstæðar því, ef tveir menn ætla að setja bát, og togi annar í landátt, en hinn til sjávar. Það er réttmæt ráðstöfun að taka vísitöluna úr sambandi. Lengra átti ekki að ganga, og allt, sem ég sagði um það mál 1960, er komið fram. Gengið hefur raunverulega verið lækkað um 40%, þannig að sparifjáreigendur hafa enga vexti fengið af fé því, sem þeir áttu 1960. Eftirspurn eftir lánsfé er ótakmörkuð. Rekstrarfjárþörfin óx mjög við verðhækkanir og fólkið trúir eigi öðru en krónan haldi áfram að lækka, hvað sem yfirlýsingu ráðh. líður. Þeir tala nú í svipuðum tón og ég gerði 1960. Það er erfitt að stöðva steininn, þegar búið er að velta honum að stað í brattri brekku. Ég skal ekki fullyrða um, hvort krónan verður lækkuð, en hitt veit ég, að nú er erfiðara að stöðva hana en 1960. Síðustu missirin hefur hún raunverulega óbeint verið að lækka, því að minna verðmæti fæst fyrir hverja krónu nú en fyrir einu ári. Rétt var að láta þjóðina eignast hæfilegan gjaldeyrissjóð til þess að koma í veg fyrir svartamarkaðsbrask og yfirfærsluörðugleika. Að því leyti til var réttlætanlegt að binda hluta af sparifé í Seðlabankanum. En jafnhliða því, sem hluti af sparifé efnalítils fólks hefur verið bundinn, því að ríkir menn eiga ekki peninga í sparisjóðsbók, hefur einstaklingum og fyrirtækjum verið leyft að taka vörukaupalán erlendis og kaupa skip, bíla og veiðarfæri, að einhverju leyti með margra ára gjaldfresti. 31. ágúst var gjaldeyriseignin samkv. Fjármálatíðindum, sem ég held að sé eitt áreiðanlegasta rit um fjármál, sem gefið er út, því að t.d. síðustu Fjármálatíðindi virðast mér vera óhlutdrægt skrifuð og því ábyggilegar tölur, sem hægt er þar að fá, og miklu áreiðanlegri tölur en hér eru oft lesnar upp, 31. ágúst var gjaldeyriseignin 1130 millj. Stuttar ábyrgðir voru þá hjá bönkunum 345 millj. Aðrar greiðsluskuldbindingar voru 475 millj. Þar frá má draga kröfur, sem bankarnir áttu á önnur 1önd, 151 millj. Hin raunverulega gjaldeyriseign var því í ágústlok, - þetta hefur eðlilega breytzt síðan, því að það breytist hvern mánuð, - 461 millj., þegar búið er að draga frá stuttar ábyrgðir og aðrar greiðsluskuldbindingar. Þetta er raunveruleg gjaldeyriseign í ágústlok, 461 millj., þegar ekki er tekið tillit til fastra, umsaminna lána. En þessi gjaldeyriseign var í árslok 1958 288 millj. Hin raunverulega gjaldeyrisstaða hefur því batnað um 170 millj. En það skal tekið fram, eins og ráðh. tók fram áðan, að það liggja ekki fyrir skýrslur um lausaskuldir eða bankaábyrgðir 1958, en það er alveg víst, að þær voru tiltölulega litlar og ekkert sambærilegar við það, sem nú er. Samkv. Fjármálatíðindum hefur raunveruleg gjaldeyrisstaða batnað um 170 millj., ef tekið er tillit til ábyrgða bankanna og greiðsluskuldbindinga. En þetta hefur vafalaust ekkert batnað frá 31. ágúst, annará akal ég ekki fullyrða um breytingarnar: Fastar erlendar skuldir voru í árslok 1962 2775 millj. kr., en voru í árslok 1958 1924 millj. Hækkun fastra lána er því 851 millj. á þessu tímabili. Bætt gjaldeyrisstaða er, eins og ég las upp áðan, 170 millj., skuldir þjóðarinnar hafa því samkv. þessu aukizt um 681 millj. miðað viti ágústlok í sumar. Ég skal játa það, að skuldirnar hafa minnkað frá því í ársbyrjun 1960, en ef miðað er við árið 1958, hafa þær aukist um 681 millj. Það munar nefnilega nokkuð um 1038 millj., sem verður breyting á gjaldeyrisstöðunni 1969, en það er ómögulegt að klína því á Framsfl., það verða kratarnir að eiga einir með aðstoð Sjálfstæðisins að litlu leyti. En ráðh: miðaði nú aðallega við þessi tvö ár, 1961 og 1982, þegar hann var að tala hér um, að þjóðin hefði grætt meira en 1000 millj. Þetta er alveg rétt, skuldirnar stórhækka árin 1959 og 1980, en þær lækka um 1000 millj, árin 1961 og 1962. En það er ekki neinum viðreisnarráðstöfunum að þakka, það er einfaldlega því að þakka, að aflamagnið stóreykst. Það er ekkert óeðlilegt, þó að þurfi að lána ofur lítið meira út á afurðirnar, þegar aflamagnið hefur nú á 5–6 árum allt að því tvöfaldazt. Það er vitanlega ekki hægt fyrir fyrirtækin að reka atvinnu, ef þau geta ekki fengið einhver lán til að auka viðskiptaveltuna, og það er búið að auka lánin eftir því, sem ráðh. sagði áðan. 1960 hélt ríkisstj. því fram, að greiðslubyrði af erlendum lánum í hlutfalli við tekjur af vörum og þjónustu væri allt of há. 1958 var þessi greiðslubyrði 5.1%, 1959 var hún 8.7%, 1962 var greiðslubyrðin orðin 10.8%, þrátt fyrir það að sjávarafli var 50% meiri 1962 en 1958 og verðlag hagstæðara. Það var mjög hagstætt verðlag 1962, aflinn 50% meiri, og þó að hæstv. viðskmrh. hér óðan annálaði, hvað árið 1958 hefði verið gott, og það var út af fyrir sig gott ár, þá var bara enn betra ár 1962. Vinstri stjórnin færði Sjálfstfl. völdin á silfurfati í árslok 1958. Fólkið var fúst til að leggja á sig nokkrar byrðar, ef hægt væri að stöðva frekari verðhækkanir og tryggja verðgildi krónunnar. Þetta gerði stjórninni fært að afnema vísitöluna og taka úr sambandi við kaupgjaldið. Ríkisstj. þurfti ekki annað að gera, þegar búið var að afnema vísitöluna, en að rétta gengið af, miðað við afurðaverð, og hafa hæfilegt eftirlit með fjárfestingu. Það var hægt að spara hagfræðingunum alla útreikninga. Þeirra útreikningar hafa aldrei staðizt, hvort sem er. Þetta var ekki gert. Fjárfestingin var eftirlitslaus og skipulagslaus. Ríkisstj. virðist hafa ætlazt til og virðist enn vænta þess, að háir vextir og binding sparifjár nægi til að skapa jafnvægi í efnahagsmálunum. Reynslan hefur sýnt, að þetta nægir ekki. Það verður að hafa skynsamlegt eftirlit með fjárfestingarmálunum. Smáþjóð, sem er jafnháð utanríkisviðskiptum og við erum, hefur ekki efni á því að gera stórfelld mistök í fjárfestingarmálum. Hendur þeirra efnaminni hafa verið bundnar, en þeir hafa haft óbundnar hendur, sem áttu fjármagnið. Þeir ríka geta byggt íbúðir og selt þeim efnaminni með ríflegum hagnaði gegn því að útborgun sé lítil. Bankahús eru byggð og stórhýsi yfir verzlun og iðnað, á sama tíma og bönkum er bannað að lána alþýðufólki smávíxla. Innflutningur bifreiða hefur verið skefjalaus, en rekstur þeirra eyðir miklum gjaldeyri fyrir þjóð eins og okkur, sem allt þarf að kaupa til þeirra. Arið 1962 bættust 39 skip í flotann. Til. 30. nóv. 1963 bættust önnur 30 skip í flotann. Nú eru í smíðum 56 skip. Þessar tölur eru teknar upp eftir formanni stjórnar L.Í.Ú., og geri ég ráð fyrir, að hann hafi haft öruggar heimildir fyrir sér. Vitanlega þurfum við að kaupa skip eða láta byggja þau hér heima, en þau þurfa að vera hæfilega mörg og byggð þannig, að rekstur þeirra megi vera hagkvæmur fyrir þjóðarheildina. Þessa hefur ekki verið gætt. 180–300 tonna skip, sem ætluð eru til síldveiða; streyma til landsins. Við höfum þegar of mörg skip, til þess að hægt sé að fá á þau hæfar skipshafnir. Frekari innflutningur skipa þýðir, að minni og ódýrari skipum verður lagt, skipum, sem gætu borið sig, án þess að síld veiddist. Allt er sett á eitt spil. Ef síldveiði bregzt að meira eða minna leyti, sem áreiðanlega á eftir að koma fyrir, verður stórtap ú nær öllum stærri og dýrari bátunum, hliðstætt því, sem nú er með togarana. Fiskibátar þurfa að vera hæfilega margir, og má ekki miða stærð þeirra nær allra við einhæfar veiðar. Þessar aðfarir í fjárfestingar- og bankamálum eru hliðstæðar því, að verið sé að ausa vatni í tunnu í þeim tilgangi að fylla hana hæfilega, en það er gat á botninum, svo að vatnið rennur út jafnóðum. Það er ekki til neins að auka bundið fé í Seðlabankanum með þvingunarráðstöfunum óg viðskiptabankarnir verði að neita um framlengingu á smávíxlum og afhenda þá lögfræðingum til innheimtu, jafnhliða því að gjaldeyrisskuldir hlaðast upp vegna óþarfrar og skipulagslausrar fjárfestingar. Það þýðir ekki að ausa vatni í ílát, sem lekur, hvort tappinn er úr korki eða einum eða tveimur hagfræðingum, skiptir ekki máli, aðalatriðið er, að ílátið hætti að leka. Ríkisstj. getur tæplega vænzt þess, að menn séu fúsir til þess að auka enn á rekstrarfjárskort fyrirtækja og einstaklinga, nema tryggt sé, að það komi að notum. 1960 sagði ríkisstj., að seðlaveltan mætti ekki aukast og afurðalán ekki hækka í krónutölu, þó að gengið væri lækkað og verðlag hækkaði um 50–70% í krónutölu eða krónutalan hækkaði um það. Eg sagði þá, að þetta væri ekki hægt. Þetta hefur reynzt svo. Seðlaveltan var í árslok 1959 412 millj. kr., en í sept. í ár 669 millj., hefur aukizt um 62%. Og endurkeyptir víxlar voru í ágúst 825 millj:, eru nú yfir 900 millj. Í sjálfu sér er hættulaust fyrir Seðlabankann að lána út á afurðir, sem sala er trygg á til annarra landa. Slíkar vörubirgðir eru í rauninni jafngildi erlendra innstæðna. Hins vegar má segja, að allt að 100% lán út á útflutningsafurðir geti í vissum tilfellum gert mögulega aukna fjárfestingu innanlands. Afurðalánunum þarf því að stilla í hóf. Hitt er í meira lagi andstætt, að leyfa nær ótakmarkaða gjaldeyriseyðslu og skuldasöfnun í stuttum vörukaupalánum og skipa- og bifreiðakaupum, en neita fyrirtækjum, sem þjóðinni er lífsnauðsyn að geti starfað, um hæfileg rekstrarlán. Það eru aðrir aðilar, sem þarna eiga hlut að máli. Sumir eru neyddir til að spara. Aðrir hafa óbundnar hendur að eyða. Þegar ríkisstj. lækkaði gengið og hækkaði vexti 1960, reiknaði hún með, að hægt væri að hindra kauphækkanir í krónutölu að mestu. Ég sagði þá, að þetta mundi ekki takast, þrátt fyrir það að fjölskyldubætur hækkuðu og beinir skattar lækkuðu ofurlítið í bili. Vaxta- og verðhækkanir misjöfnuðu kjör fólksins og ýttu á eftir kaupkröfum. Nær ógerlegt var fyrir ungt fólk að byggja yfir sig í bæjum eða reisa bú í sveit. Eftir margvíslegan skæruhernað í launamálum afsalaði ríkisstj. sér raunverulega aðstöðu til að hafa úrslitaáhrif í þeim efnum með kjaradómslögunum. Íslenzkir embættismenn hafa jafnan verið lágt launaðir. Landið er strjálbýlt og fólkið fátt. Það á sinn þátt í því, að ríkislaunaðir starfsmenn verða tiltölulega margir miðað við það fólk, sem þeir veita þjónustu. Þetta veldur því m.a. að erfitt hefur reynzt fyrir þjóðfélagið að greiða starfsmönnum sínum sömu laun og stærri þjóðir gera og geta gert. Ég skal ekki dæma um það, hvort kjaradómur hefur ákveðið laun opinberra starfsmanna of há. En víst er, að með kjaradómnum myndaðist misræmi í launakerfinu, miðað við það sem áður var. Launamunur hefur verið minni hér á landi en í flestum öðrum löndum, og fólk kann því þess vegna illa, a.m.k. í bili, ef á að verða snögg breyting á því. Það er eðlilegt, að ríkisstj. vilji ráða, og ríkisstj. þurfa þess til þess að geta framkvæmt það, sem þær telja rétt á hverjum tíma. 1960 sagði ríkisstj., að launasamningarnir væru mál atvinnurekenda og launþega og hún ætlaði ekki að skipta sér af þeim. 1961 greip hún samt inn í og lækkaði gengið, af því að kaup hækkaði. 1962 hækkaði kaupið aftur í krónutölu, þá var gengið ekki lækkað. Þá lífsspeki skildi fólk ekki, því að ef nauðsynlegt var að lækka krónuna 1961, þá var það jafnmikil nauðsyn 1962. Kjaradómurinn setti launamáIin úr skorðum. Úr því sem komið er, álít ég óhjákvæmilegt að samræma kaupið frekar en nú er. Hvort hægt verður að greiða það kaup í krónutölu, án þess að gengi lækki, er óvíst. Víst er, að frystihús, sem hafa fisk til vinnslu, en enga síld, þola ekki kauphækkun án þess að fá beina aðstoð. Þau geta jafnvel ekki greitt það kaup, sem nú er. Í sjálfu sér er ekki meira að styrkja þau en togarana. Tæplega er hægt að hafa ósamræmi í kaupgjaldsmálum og halda kaupgjaldi niðri í landinu aðeins vegna nokkurra frystihúsa. Kauphækkun iðnaðar- og verzlunarfólks er tekin af fólkinu aftur með hærri verzlunarálagningu og hækkuðu verði á iðnaðarvörum. Hingað til hefur ríkisstj. ekki séð aðrar leiðir til úrlausnar í efnahagsvandamálum en gengislækkun og vaxtahækkun: Vera má, að nú séu augu hennar opin fyrir öðrum leiðum, og er það vel, ef svo er. Vitanlega hefur stjórnin margar leiðir til þess að ná fjármunum af fólkinu, og þær leiðir hafa verið óspart notaðar. Fyrirtæki og bæjarfélög hafa verið pínd til að greiða stórfé til atvinnuleysistrygginga að óþörfu. Ríkisstj. gæti varið því fé, sem til þeirra fer, til stuðnings við frystihúsin. Það er hægt að lækka niðurgreiðslur á fiski og landbúnaðarvörum, ef með þarf, og það er hægt að lækka fjölskyldubætur. Það eru ávallt einhverjar leiðir, ef menn hafa vit og vilja til að finna þær. En það er ein leið, sem ekki er fær, og það er að samræma ekki kaupið frá því, sem nú er. Ríkisstj. heimtar meira af sparifé landsmanna í Seðlabankann, jafnhliða því að verðlag hækkar og rekstrarfjárþörf eykst. Mitt álit er, að þýðingarlaust sé að ausa vatni í botnlausa tunnu. Með því að lækka erlend vörukaupalán og greiðsluskuldbindingar og hindra áþarfa og jafnvel skaðlega fjárfestingu minnkar þörfin fyrir gjaldeyrissjóði hjá Seðlabankanum. Það ber ríkisstj. að gera, áður en hún skyldar lánsstofnanir, sem líða fyrir fjárskort, til þess að binda 25% af innstæðufé sínu í Seðlabankanum. Hæstv. viðskmrh. var að spyrja, hvað við vildum gera. Hann benti á það, að Seðlabankinn gæti ekki lánað meira fé en hann hefði til. Það er alveg rétt. Hann benti enn fremur á, að heildarupphæðin, sem bankinn hefði ráð á, væri 2291 millj. Ég skal ekki rengja það. Þetta væri stofnfé bankans, ég skal ekki rengja það, 1319 millj., það væri bundið fé, ég vil ekki segja fryst fé, því að það er engan veginn í frosti, 756 millj., og frjálsar innstæður 226 millj. Hann sagði, að þessu væri varið þannig: það væri gjaldeyrisinnstæða 1203 millj. og endurkeyptir víxlar, sem eru nú hækkaðir frá því í ágúst, 921 millj. nú, og útlán stofnlánadeildar 166 millj. Hann óskaði eftir því, að við segðum til, sem erum ekki með þessu frv., hvað við vildum gera til þess að auka afurðalánin. Ég bendi á þessa leið: Nú er verið að kaupa um 50 skip, síldarnætur eru keyptar með lánsfé, bílunum hefur verið hrúgað inn í landið, bankaábyrgðirnar og greiðsluskuldbindingar eru í ágústlok á 8. hundrað millj., mér þykir líklegt, að þær hafi hækkað síðan. Það á að setja tappa í gatið, það á að láta rétta aðila spara. Það er nefnilega meira en það, að það sé fest of mikið fé í skipum, það er fest hættulega mikið fé í þeim, því að þegar þessi 50 skip koma, þú verður að leggja öðrum bátum, sem eru ódýrari, því að sjómennirnir hugsa ekkert um það, þeir taka engan þátt í rekstrinum og vilja bara hafa sem mest kaup, reikna með því, að stóru skipin fiski meira. Þau gera það á síld, en ekki á t.d. línu- eða netaveiðum. Þá verður að leggja öðrum skipum, sem geta borið sig, til að geta starfrækt nýju skipin, sem geta ekki borið sig. Það kalla ég ekki búmennsku. Annað er það, að það verður svo mikil eftirspurn eftir sjómönnum, að það verður farið að bjóða í þá á svörtum markaði, og ekki hjálpar það til að láta skipin bera sig. Við erum allt of litlir, við þurfum að hafa of mikil utanríkisviðskipti, til þess að það sé nokkurt vit í að sleppa þeim hömlulaust eða láta þau vera algerlega frjáls. Ég veit, að þessir blessaðir sjálfstæðismenn elska frelsið, og það geri ég reyndar líka, og það er þessi frelsisást, sem gerir það, að við erum stundum samrýmdir og spjöllum saman og kemur vel saman um marga hluti. En þetta er óraunhæft fyrir svo litla þjóð. Stórþjóð, sem þarf að hafa tiltölulega litil utanríkisviðskipti, getur leyft sér þetta. Smáþjóð eins og við getur það ekki. Það er sama, hve miklum heljartökum ríkisstj. tekur á sparisjóðum, innlánsdeildum og viðskiptabönkum og kreistir út úr þeim peninga, meðan þeir, sem ráða aðallega yfir fjármagninu í landinu, mega gera allt, sem þeir vilja, við peningana, þá getur hún aldrei haft hlutina í lagi og aldrei gert fólkið ánægt, það er ekki hægt. Það er nefnilega meira en að það sé óþörf fjárfesting, hún er hættuleg, þessi fjárfesting: Og eins og ég benti á með bílana, það er eðlilegt, að fólkið langi til að eiga bíl. En það eru takmörk fyrir, hvað ein þjóð getur leyft sér, og við höfum enn þá ekkí rúð á því, að allir eigi bíl. Í öðru lagi er það, að uppbyggingin byggist ekki á neinu viti. Það þarf að athuga, hvaða skip bera sig bezt. Það er algerlega óraunhæft að ætla að setja allan flotann á síldveiðar. Ef þær bregðast, standa öll skipin ráðalaus. Það átti að hafa einhverja ákveðna tölu, við skulum segja 50–60 skip, sem stunduðu síldveiðar að vetrinum, en ekki, að allir kepptust við að komast á síldveiðar, svo bregðast þær eins og nú, og allir standa ráðalausir. Þetta er stórhættuleg uppbygging. Ég vil hafa frelsið eins mikið og hægt er vegna þjóðarhags, en ég vil ekki hafa það ótakmarkað, ef það er þjóðhættulegt. Ég er með eignarrétti og einstaklingsfrelsi, en hann má ekki koma í bága við þarfir þjóðfélagsins eða almennings í heild. Með því að draga úr innkaupum á hlutum, sem við getum komizt af án og eru jafnvel til að eyða gjaldeyri fyrir okkur, en ekki til að afla hans, ef það er of mikið af því, eins og t.d. bílunum og of mörgu skipunum, þá getum við á þann eina raunhæfa hátt bætt efnahag okkar. En það er algerlega gagnslaust að pína viðskiptabankana, leggja inn í Seðlabankann og láta svo aðra eyða því öllu. Það er alveg sama, hve Seðlabankinn á mikinn gjaldeyri erlendis, ef hann skuldar fyrir því öllu í ógreiddum lausaskuldum, - það er nákvæmlega sama. Föstu lánin hafa stórhækkað síðan 1858; og heildarfjárhagur þjóðarinnar út á við hefur ekki batnað. Hitt skal ég játa, að það eru miklu fleiri atvinnutæki, fleiri bílar og það hafa verið byggð hús. En þessi þróun hefur bara staðið í 20 ár. Þetta er ekki þessum ráðstöfunum að þakka, enda hlýtur ríkisstj. að sjá það, af því að þetta eru greindir menn, þó að þeir hafi raunar ekki verið að basla mikið við búskap eða útgerð og séu ekkert ákaflega vel inni í því sumir þeirra, hvað menn þurfa að fá fyrir mjólk og kjöt, vildu víst helzt, að menn framleiddu það fyrir ekki neitt, þá eru þetta greindir menn, og þeir hljóta að vera farnir að sjá þetta. Það vantar tappa í tunnuna, og það er tilgangslaust að ausa í hana, ef allt rennur út jafnóðum. Það er satt að segja ekki von á góðu hjá okkur, sem erum að basla í atvinnulífi og höfum tekið þétt í því, og fólki úti á landsbyggðinni, - ég er ekkert að búa þetta til, - það er gengið þannig núna eftir víxlum, að menn fú ekki smávíxla endurnýjaða, og mönnum er neitað um smávíxillán í bönkunum, vafalaust af því að bankastjórarnir halda, að þeir verði að fara að bæta við innlögin í Seðlabankann. Það á sinn rétt í því. Og á meðan er fénu gersamlega sólundað í margra millj. kr. tæki, sem við þurfum ekki að kaupa og meira að segja geta orðið okkur að einhverju leyti óhagstæð í rekstri. Það er þetta, sem ég vil gera. Ég vil, að öllum sé sagt að spara, en ekki aðeins vissum aðilum í þjóðfélaginu. Það er alveg ljóst, að með kjaradómnum kom misræmi í launakjörin, og t, d. menn, sem setja tappa í flöskur hjá vínverzluninni og vinna önnur snattstörf í þágu ríkisheildarinnar, eru orðnir betur launaðir en daglaunamenn. Það þýðir ekkert að vera að halda slíku fram. Stjórnarandstöðunni finnst ríkisstj. vera ráðrík, en ég hef alltaf skilið, að það er ekki hægt að stjórna, ef menn ráða ekki, og ég fyrirgef mönnum, þó að þeir séu ráðríkir, en ég vil bara, að þeir ráði vel. Og það er óhjákvæmilegt að samræma kaupið, hvaða leið sem svo er tekin, til þess að hlutirnir geti borið sig, það getur verið álitamál. Ég hef bent á nokkrar leiðir. Ríkisstj. getur tekið svo mikið sem hún vili af fólkinu með því að lækka niðurgreiðslur á matvæli eins og fisk, kjöt og mjólk. Hún getur líka tekið af vissum aðilum, með því t.d. að taka fjölskyldubætur af tveimur fyrstu börnunum. Það eru líklega yfir 100 millj., sem hún fengi þar. Hún getur hætt að láta ríki og einstaklinga borga til stofnana eins og atvinnuleysistrygginga, sem eru þegar stórauðugar stofnanir og hafa ekkert með meira að gera en vextina af þessu fé, og þessu fé getur hún varið til einhverra hluta, sem miða að því að samræma kaupið. Úr því sem komið er, er ekki hægt að lækka laun opinberra starfsmanna, en það er algerlega óhjákvæmilegt að samræma kaupið. Þetta er mín persónulega skoðun. Ég álít, að þessi vandræði, sem nú eru, og erfiðleikar í þjóðfélaginu séu heimatilbúinn iðnaður, sem hljóti að vera hægt að laga. Ég skal játa það, að stjórnarandataðan hefur vafalaust oft ekki verið nægilega ábyrg og ekki nógu sanngjörn í dómum sínum, en í þessum orðum, sem ég hef sagt nú, hef ég viljað tala hlutiaust og aðeins sagt það, sem ég hef meint í þessu efni.



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af því, sem hæstv. viðskmrh. hélt fram. - Svo var á honum að heyra, að stjórnin ætlaði að halda óbreyttri stefnu í peningamálunum, enda sjáum við það á þessu frv., sem hér liggur fyrir, að það muni vera ætlunin. Þó að þetta frv. hafi að yfirskini, að það skuli draga inn peninga úr viðskiptabönkunum til að lána þá í afurðalán framleiðsluatvinnuvegunum, þá fást engar yfirlýsingar frá hæstv. ráðh., eins og ég veit, að menn hafa tekið eftir, - þá fást engar yfirlýsingar frá honum um það, hversu mikið hugsunin væri að auka afurðalánin, hvað ætti að hækka afurðalánaprósentuna mikið, hún er núna 55% í sjávarútveginum og 53–55% í landbúnaðinum. Ég spurði, hvað væri þá hugsunin að hækka afurðalánaprósentuna mikið, en hæstv. ráðh. vék ekki að því einu orði. Enn fremur spurði ég hæstv. ráðh. að því, hvort hann vildi ekki fallast á, að það yrði tekið inn í frv, ákvæði, til þess að ekki þyrfti að vera í vafa um, hvert væri stefnt, - ákvæði um, að það, sem bættist við bundnu innstæðurnar héðan af, yrði notað til þess að lána atvinnuvegunum. Þessu anzaði hæstv. viðskmrh. ekki heldur. Ég get vel skilið þetta. Það er vegna þess, að hæstv. ráðh. vill hafa óbundnar hendur um þetta. Þeir hugsa sér að halda áfram að draga spariféð inn í seðlabankakerfið og ætla sér ekki að lána það út fremur en þeim sýnist, ætla sér að hafa þarna meiri möguleika en áður til þess að binda sparifé í seðlabankakerfinu. En það er sannast að segja ósæmilegt, að hæstv. ráðh. skuli ekkí viðurkenna, að með því sé tekið lánsfé úr umferð miðað við það, sem ella væri, þegar féð er lagt inn í Seðlabankann og ekki lánað þaðan út aftur. Hvað er að taka fé út umferð, ef ekki þetta? Þetta fé, sem hlyti að vera í umferð, ef þessar ráðstafanir væru ekki gerðar, mundi áreiðanlega vera lánað út úr viðskiptabönkunum. Hæstv. ráðh. vildi samt í raun og veru ekki viðurkenna, að þeir hefðu gert ráðstafanir til að taka fé úr umferð. Þeir hafa þó dregið inn í Seðlabankann á 8. hundrað millj. á undanförnum árum og gert ráðstafanir til þess þar með, að það fé yrði ekki lánað út. Þetta kalla ég að draga inn, draga saman lánastarfsemina í landinu. En því miður mun það vera meiningin hjá þeim að halda þessu áfram, og þess vegna hefur hæstv. ráðh. hliðrað sér hjá því að svara spurningum þeim, sem ég beindi til hans. En nú vil ég beina öðru til hæstv. ráðh., og það er þetta: Fyrst hann er svona heittrúaður á þessar aðferðir, sem þeir hafa haft í þessum efnum, að það leiði til góðrar niðurstöðu, vill hann þá skýra, hvað komið hefur fyrir, að þrátt fyrir þessa góðu eiginleika hafi leitt til meiri verðbólguþróunar og dýrtíðarþróunar en við höfum nokkru sinni áður átt við að búa. Hvað kemur til? Hvað hefur þá farið úrskeiðis, og hvernig ætlar hæstv. ráðh. sér að leysa verðbólguvandamálið með þeim aðferðum, sem hafa leitt til þessarar niðurstöðu? Auk þess skilst mér, að það sé hiklaust skoðun hæstv. ríkisstj. og hæstv. ráðh., að efnahagsmálastefna stjórnarinnar hafi þar að auki haft í för með sér gífurlega ofþenslu. Það er þeirra túlkun, að nú sé í landinu gífurleg ofþensla, og verðbólguþróunina sjá allir, hvar sem litið er, og dýrtíðarvöxtinn. Það væri mjög æskilegt, að hæstv. ráðh. gerði grein fyrir því, hvernig stendur á þessu, að allt hefur mistekizt. Er það þá hans skoðun, að þetta sé svona fyrir það, að þeir hafi ekki dregið nógu mikið úr afurðalánunum til framleiðslunnar, að þeir hafi ekki dregið nógu mikið af fjármagni þjóðarinnar inn í Seðlabankann til þess að halda því úr umferð? Þetta hlýtur að vera hugsun ráðh., fyrst þeir ætla sér að nota sömu aðferðir áfram: að allt hafi farið svona úrskeiðis og sé komið í öngþveiti, vegna þess að þeir hafi ekki verið nógu duglegir að draga sparifé þjóðarinnar inn í Seðlabankann og halda því úr umferð, vegna þess að þeir hafi ekki verið nógu duglegir að draga úr afurðalánunum. Og ég spyr enn: Er það þetta, sem hæstv. ráðh. meinar með því að loka algerlega augunum fyrir því, hvernig komið er í efnahagsmálum landsins, og gerir sig þess í stað líklegan til að halda áfram að nota sams konar aðferðir við stjórn efnahagsmálanna og leitt hafa út í þetta öngþveiti. Í þessu sambandi má svo minnast á, að hæstv. ráðh. viðhefur t.d. þess konar málflutning, að hann segir: Hafa bankalán samanlagt í landinu lækkað? Nei, þau hafa hækkað stórkostlega, svarar hann. Hann segir: Samanlögð bankalán í landinu hafa hækkað um 2000 millj. á nokkrum árum. Sýnir það lánasamdrátt? En ég spyr: Hvað hefur verðlagið hækkað? Hvað hafa fjárlögin hækkað? Fjárlögin hafa síðan 1958 hækkað sem allra næst um 1700 millj., bara fjárl. ein. Og svo segir ráðh.: Við höfum ekkert dregið úr útlánunum, því að útlánin hafa að krónutölu hækkað um 2000 millj. En hann sleppir því, að hækkun á útlánunum um 2000 millj. þýðir raunverulegan samdrátt vegna verðbyltingarinnar. Um það er ekkert að efast. Það væri fróðlegt, og ég mun gera það, ef þessum umr. heldur áfram, að bera saman, hvað lánað er út á afurðir landsmanna, sjávarafurðir og landbúnaðarafurðir nú og hvað lánað var 1958 út á sömu afurðir. Þá mun koma í ljós, hvað gerzt hefur gagnvart undirstöðuatvinnugreinunum. Þá mun koma í ljós, að hækkunin á afurðalánunum er mjög lítilfjörleg í krónutölu samanborið við rýrnun á verðgildi peninganna og hækkun á öllum fjárhæðum yfirleitt í viðskiptalífinu. Enda þurfum við ekkert um þetta að deila, því að það er alveg augljóst, hverjar útlánareglurnar voru áður og hverjar þær eru núna. Áður voru útlánareglurnar þær, að Seðlabankinn endurkeypti sem svaraði 67% út á verð afurða til lands og sjávar og spariféð var yfirleitt lánað út. En nú hafa afurðalánin verið dregin saman úr 67% niður í 55% og 750 millj. dregnar af sparifé því, sem viðskiptabankarnir hefðu ella getað haft til meðferðar og sparisjóðirnir, inn í Seðlabankann og ekki látið þaðan út aftur. : Þetta er sú breyting, sem hefur orðið á útlánapólitíkinni. En að virðist hæstv. ráðh. vera orðinn svo beygður, að hann vill ekki einu sinni viðurkenna, að þeir hafi gert ráðstafanir til þess að draga úr útlánunum, þó að það hafi verið tekin upp gersamlega allt önnur útlánastefna. Þá komum við að því, sem er í raun og veru kjarni þessarar deilu, sem hér er háð um þessi efni, um hinar mismunandi stefnur í peningamálum, og það er þetta: Hæstv. ráðh. segir: Sú útlánaregla, sem viðhöfð var áður, sem sé að endurkaupa svona mikið af afurðavíslum inn í Seðlabankann og lána spariféð út án þess að leggja hluta af því fast í seðlabankakerfið, - sú aðferð hlaut að leiða til verðbólgu og versnandi afkomu út á við, það er óhugsandi annað, segir hæstv. ráðh., og þeir, sem halda öðru fram, eru lýðskrumarar og vilja ekki ræða málin á heilbrigðum grundvelli. En aftur á móti segir hann: Ef höfð er sú heilbrigða peningapólitík, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp, og endurkaupin á afurðalánunum lækkuð, t.d. niður í 55%, og dreginn inn í Seðlabankann hluti af sparifénu og lagður þar fastur, þá verður afkoman góð út á við, segir hæstv. ráðh., og heilbrigð þróun og jafnvægi í efnahagsmálunum. En ég sýndi fram á það með algerlega óyggjandi rökum, sem hæstv. ráðh. reyndi ekki að hrekja, að á því tímabili, sem fyrri útlánastefnan var höfð, var dýrtíðarvöxturinn miklu mínni en hann hefur verið á því tímabili, sem síðari útlánastefnunni var fylgt. Þetta liggur alveg fyrir og hæstv. ráðh: gat ekki komizt fram hjá þessu. Hann var að tala um, að vísitalan væri máske lakari mælikvarði þá en núna á dýrtíðarvöxtinn, en ég held, að hver einasti heilbrigður maður, sem þekkir nokkuð til þessara mála, viti með fullri vissu, að dýrtíðarvísitalan er núna miklu verri mælikvarði á dýrtíðarvöxtinn en var þá, - eða hvað vill hæstv. ráðh. segja um þá vísitölu, þar sem gert er ráð fyrir því, að meðalfjölskyldan hafi rúmlega 900 kr. í húsnæðiskostnað á mánuði eða 10800 kr. á ári, - liður, sem væri nær, að þyrfti að vera a. m. k. 30–40 þús. kr. á ári? En þetta er mælikvarðinn, sem notaður er núna á dýrtíðarvöxtinn og ég notaði í þessum samanburði. Og svo kemur hæstv. ráðh. og vill halda því fram, að það sé vafasamt að nota vísitölusamanburðinn, því að þar muni máske hallað á þá, sem hafa staðið fyrir framkvæmdum á síðara tímabilinu.  Hæstv. ráðh. sagði, að það væri alveg rangt, að peningapólitíkin ætti að gæta þess, að stöðugt verðlag héldist í landinu, það væri eiginlega algert aukaatriði í þessu sambandi. Á hinn bóginn ætti hún að hafa ákaflega mikið að segja um afkomu landsins út á við. En hvað segja sjálf seðlabankalögin um þetta? Við hvað á að miða peningapólitíkina, með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk Seðlabankans er,“ það er fyrsti liður, ég bið menn að taka eftir því, það er fyrsti liður, - „hlutverk Seðlabankans er að annast seðlaútgáfu og vinna að því, að peningamagn í umferð og framboð lánsfjár sé hæfilegt, miðað við það, að verðlag haldist stöðugt.“ Þetta er fyrsta boðorð seðlabankalaganna. En þetta hefur farið þannig, að dýrtíðarveltan hefur orðið háskalegri en nokkru sinni fyrr, þrátt fyrir þessi nýju „patent“ í peningapólitíkinni, sem hæstv. ráðh. og hans félagar hafa verið að framkvæma og þeir segja að séu það eina, sem komi til greina, og allir þeir, sem vilja ekki aðhyllast þetta, séu lýðskrumarar og tali alveg óraunhæft, út í bláinn. En niðurstaðan er sú, að það hefur tekizt svona að uppfylla þetta fyrsta boðorð, sem á að vera markmið peningamálastefnunnar, að verðbólguþróunin hefur verið miklu örari, dýrtíðarvöxturinn stórkostlegri, eftir að nýja lánastefnan var tekin upp, stefnan, sem átti að leiða til þess, að þessu fyrsta markmiði Seðlabankaris yrði náð, stöðugu verðlagi. En ég mun svo í framhaldi ræðu minnar athuga nánar um afkomuna út á við og fleira í þessu sambandi, sem hæstv. ráðh. gaf tilefni til. [Frh.]