Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þórarinn Jónsson Jeg hef skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, og sá fyrirvari er talsvert víðtækari en svo, að hann eigi við nokkurt sjerstakt atriði, því það er sem sje skoðun mín, að frumv. ætti helzt ekki að ganga í gegnum þingið að þessu sinni. Þær ástæður, sem fram eru teknar með því, eru aðallega þær, að þetta símamál sje þar með komið í fast og ákveðið horf, og símastjórnin hafi þá vissa og ákveðna leið að fara eftir og símalagningin verði þá gerð eftir þeim reglum, sem frumv. ákveður. En bæði er það nú, að upptalning af hinum upptöldu símum í frumv. er alls ekki tæmandi, og á hina hliðina, að símastjórnin mundi geta fylgt sömu reglum fyrir það, sem hún hefur skapað sjer. Enda get jeg þess líka til, að jafnvel þegar á næsta þingi muni verða gerð breyting á þeirri röð, sem frumv. gerir ráð fyrir að fylgt verði. Og jeg fyrir mitt leyti hefði óskað, að málið hefði verið alt öðruvísi undirbúið til næsta þings og á alt annan hátt, því það fyrirkomulag, sem nú er á símamálum, álít jeg óheppilegt og órjettlátt, sem þegar er farið að vekja óánægju, og mun því að því reka, að óumflýjanlegt verði að breyta því. Það sem jeg vil, er að landssjóður taki að sjer alla starfsrækslu símans, eins og hann nú kostar öll póstmál landsins, því það er auðsætt, að mikið misrjetti kemur fram í því fyrirkomulagi, sem nú er, þar sem það er að eins tilviljun ein, sem ræður því, hvort hjeruðin eða sveitirnar þurfa að halda símanum fjárhagslega uppi, bara eftir því, hvar þau eru í landinu. Þau, sem eru svo heppin, að 1. flokks línur liggi yfir þau, þurfa ekkert að borga, en hin þurfa að leggja mikið fram. Jeg get ekki fallizt á, að það sje rjett, að aukalínurnar lifi á aðallínunum, heldur sjeu aukalínurnar jafnnauðsynlegar til þess, að auka framleiðsluna eða tekjurnar, færa nýja og aukna næringu í heildina. Hvað það snertir, að starfsræksla á símastöðvunum yrði dýrari, ef landssjóður þyrfti að kosta hana, þá sýnist mega vel fyrir það byggja, og mætti fá ábyggilega áætlun um það, hve mikið slíkt mundi kosta landssjóðinn. Þegar safnað væri starfsrækslukostnaði út um landið eins og hann er nú, og hann væri borinn saman við tekjur hverrar stöðvar, þá mætti sjá, hve mikið hundraðsgjald af tekjum hverrar stöðvar starfsrækslukostnaðurinn er, og miða við það, þannig að landssjóður greiddi ákveðið hundraðsgjald af tekjum stöðvanna til starfsrækslu þeirra; með tilliti til þess, hvað þær hafa gefið af sjer að meðaltali áður, þó aldrei yfir einhverja vissa upphæð, en hrykki það ekki til, yrðu hlutaðeigandi sveitarfjelög að borga það, sem á vantaði. Og með það fyrir augum ætti að gefa kost á nýjum stöðvum. Eftir þessu vinst það, að landssjóður hefur altaf sínar vissu tekjur, hlutfallslegar tekjur, og símastöðvarnar vita, að hverju þær ganga, og verður þeirra sameiginlega viðleitni að auka tekjurnar. Jeg býst við, að þessi skoðun mín muni ekki eiga upp á pallborðið hjer í þessari h. deild; en við það verður að sitja. Það má t. d. benda á Vestmannaeyjasímann og gjarnan líka Siglufjarðarsímann, sem gefur af sjer stórfé, sem dæmi upp á rangsleitnina í þessu máli. Hvað snertir breytingartillögur þær, sem fyrir liggja, þá mun jeg greiða atkvæði með þeim, sem fara í þá átt, sem eg nú hef tekið fram. Jeg hreyfði því í nefndinni, að línan til Hvammstanga væri sett í 2. flokk, en jeg hætti við það, af því að símastjórinn upplýsti mig um, að hann kæmi jafnsnemma fyrir það. Hann sagðist taka hann fyrst af 3. fl. símunum, og að röðin á þeim væri alls ekki bindandi, heldur yrðu þeir símar teknir fyrst, sem mest almennu not hefðu, og líkindi væru fyrir að bæru sig sæmilega, eins og Hvammstangasíminn. Verði hinsvegar breytingatillögur þær, sem fram eru komnar, samþyktar, mun jeg gera breytingartillögu um þetta við 3. umræðu. Þótt jeg sje ekki áfram um að frv. þetta verði að lögum, þá er jeg ekki viss um, að jeg greiði atkvæði með að fella það, ef breytingartillögurnar verða samþyktar.

Jósef Björnsson Eins og háttv.frsm. tók fram, er flokkun símalínanna bygð á tveim meginatriðum. Í fyrsta lagi því, að þær línur, sem í fyrsta flokk eru settar, sjeu þær, sem hafi mesta almenna þýðingu, eins og t. d. línan frá Seyðisfirði og til aðalkaupstaðanna allra. Á þeim stöðum verða vitanlega notin mest. Annað meginatriðið, sem háttv.frsm. tók fram, var það, hversu hinar einstöku línur borguðu reksturskostnaðinn. Í 2. gr. frv. eru upptaldar aðallínurnar; og eru þar ýmsar línur, sem enn eru ekki lagðar, og verður því ekki sagt, nema með áætlunum, hver not þeirra kunna að verða, og hversu vel þær koma til að borga sig. Það er eðlilegt, að menn spyrja, hvort flokkunin sé rjettlát, - ef tekið er tillit þeirra tveggja meginatriða, sem hún er bygð á. Nefndin hefur lagt til, að bætt sje inn í 2. gr. símanum til Vestmannaeyja, sem nú er samþykkt orðið að landssjóður kaupi að því leyti, sem hann var einkasími. Jeg hef nú leyft mjer að leggja það til, að upp í 1. flokk verði einnig tekin línan frá Sauðárkróki til Siglufjarðar; og með því virðist mjer öll sanngirni mæla, en ekkert á móti. Háttv. framsm. gat þess, að tekjur af Vestmannaeyjasímanum væru nú 16 þús. krónur, og 12 þúsund af Siglufjarðarsímanum. En þetta er ekki rjett, að því leyti að tekjurnar af Siglufjarðarlínunni hafa verið allmikið hærri. Af stöðinni á Siglufirði að eins voru tekjurnar árið 1911 kr. 12.720,10, eða nokkru hærri en sú upphæð, sem framsm. nefndi. En á línunum Sauðárkrókur - Siglufjörður eru auk þess stöðvarnar; Haganesvík, Fell, Hofsós, Kolkuós og Vatnsleysa, og af öllum þessum stöðvum eru talsverðar tekjur, 1911 voru þær: Vatnsleysa 74,75 kr., Kolkuós 131,65 kr., Hofsós 673,90 kr., Felli 66,75 kr., Haganesvík 233,10 kr., og þegar við þetta bætast tekjurnar á Siglufirði, þá eru allar árstekjur þessara línu nær því 14 þúsund krónur. Til að byggja þessa línu hefur landssjóður lagt fram 25.264,75 kr., svo að 14 þús. kr. eru góðir vextir af þeirri upphæð, og jeg hygg, að enginn annar partur símanna hjer á landi borgi sig eins vel tiltölulega, nema þá kannske bæjarsíminn hjerna í höfuðstaðnum. Og ekki er til neins, að vitna til þess, að Siglufjarðarlínan sje aukalína. Því jeg er samdóma hinum háttv. 1. þm. Húnvetninga um það að aðallínan beri ekki upp aukalínurnar, heldur muni með eins miklum rjetti mega segja, að aukalínurnar beri uppi aðallínurnar, eins og aukapóstar bera uppi aðalpósta. En hjer á við hið sama um símana og um líkamsheildina. Hinir einstöku hlutar símanna standa í svo nánu sambandi hver við annan, að ekki verður auðvelt að gera fulla grein á milli þess, hvaða gagn hver hlutur gerir heildinni eða heildin einstökum hlutum, en það er jafnvíst að þetta er víxlverkandi, eins og að einstöku líffæri líkama vors haldast fullfær fyrir verkanir heildarinnar, og að likamsheildin verður að njóta hæfileika einstakra líffæra til að geta notið sín. En sje nú bætt við kostnað þann, er landssjóður hefur lagt til Siglufjarðarsímans, þeim 10 þús. kr., sem viðkomandi hjeruð lögðu fram, þá er allur kostnaðurinn við þá línu 35.264.75 kr. Nú er Vestmannaeyjasíminn keyptur fyrir 45.150 kr. eða. fyllilega 1/5 hærra verð en nemur öllum kostnaði Siglufjarðarsímans, og er því auðsætt, að 14 þús. kr. tekjur eru betri af Siglufjarðarlínunni, þótt allur kostnaður sje reiknaður (35 þús. kr.) en 16 þús. kr. af Vestmannaeyjalínunni (45 þús. kr.). Og þegar maður nú gætir þess, að Vestmannaeyingar hafa ekkert lagt til símans, sem ekki er borgað að fullu, þar sem nú landssjóður hefur keypt hann við fullu kostnaðarverði, þá verður ekki vel sjeð, að þeir öðrum fremur eigi kröfu til að sleppa við starfsrækslukostnað á aðalstöðinni í Vestmannaeyjum. Það verður einmitt í þessu efni að takast til greina og teljast Siglufjarðarsímanum til yfirburða, að sýslufjelögin nyrðra hafa lagt fram 10.000 krónur til línunnar. Það fje hefur landssjóður haft vaxtalaust frá því síminn var lagður, þó það yrði endurborgað einhverntíma. Þetta er ekki lítill vinningur landssjóði, ef langt liði þar til endurgreiðsla færi fram. Þetta fje er og ekki afturkræft, og nú er ekki verið að fara fram á, að svo sje, þótt ósennilegt sje, að það yrði ekki endurborgað síðar; en þá hljóta allir að sjá, hvílíkt órjettlæti og ósamræmi kemur fram í þessu gagnvart íbúum hinna einstöku hjeraða, ef Vestmannaeyjasíminn verður 1. flokks lína, en Siglufjarðarsíminn ekki. Jeg verð því að halda því fast fram, að öll sanngirni mæli með því, að taka þessa línu upp í 1. flokk, - en þar með er ekki sagt, að jeg sje beint að mæla á móti Vestmannaeyjalínunni; hún hefur líka sinn rjett, þótt jeg líti svo á, sem sá rjettur sje ekki eins ríkur og rjettur Siglufjarðarsímans. Háttv. framsm. talaði um, að tekjur Siglufjarðarlínunnar, væru aðallega á sumrin; látum svo vera, mjer fyrir mitt leyti finst það enginn galli. Þetta gerir, að starfið við línuna er stundum mikið en stundum lítið, og er því ekki ólíklegt, að komast mætti af með ódýra starfsrækslu að vetrinum. Nú kosta sveitirnar því nær alla starfsrækslu á línunni, en verða þó að búa við þann annmarka, að línan er notuð sem ritsímalína yfir sumarið, en það takmarkar afnotin af henni sem talsíma. Það hefur að vísu orðið stundum á sumrin, að taka mann til aðstoðar á stöðinni, þegar allra mest hefur verið að gera, en það hefur sannarlega borgað sig vel. Síðastliðið ár var allur sá reksturskostnaður, sem landssjóður lagði fram við Siglufjarðarlínuna kr. 316,66 aurar; og sjá allir, að það er ekki mikið í samanburði við tekjurnar. Þá vil jeg minnast á br.till. á þingskj. 329, sem er orðabreyting, að í stað orðsins „ætíð“ komi: „fyrst um sinn“. Mig furðar á því, ef menn vilja halda því fram, að hjeruðin skuli ætíð skyldug til þess að leggja fram svo og svo mikið fje til að leggja símana, en landssjóður skuli þó hirða allar tekjurnar. Hið eina eðlilega væri það, að landssjóður legði fram allan kostnaðinn, en hjeruðin ekkert. Þó hef jeg og meðfylgjandi minn ekki viljað fara fram á þetta að svo stöddu. Það sem með því mælir, að fyrst um sinn sje haldið reglunni, að heimta nokkurt tillag frá hjeruðunum, er, að það verður til þess að takmarka nokkuð óskir um að fá síma sem fyrst bygða á þeim og þeim stað. Ef kröfunni um framlag er haldið, verða óskirnar færri og koma helzt þaðan, sem þörfin er mest og fjölmennast er. En það ætti að vera föst regla, að þær línurnar kæmust fyrst upp, sem að mestum notum geta komið og gefa mestan arð. Þá kem jeg að síðari br.till. á þingskj. 329. Með henni er farið fram á, að í stað þess sem frumv. gerir ráð fyrir, að „jafnan“ sje skilyrði fyrir að stöðvar komist á í sveitum, að starfrækslan sje kostuð af sveitinni, komi: að þetta verði að eins „fyrst um sinn“ skilyrði. Hið eina eðlilega væri, að allar stöðvar væru kostaðar af fje símans, af því landssjóður fær tekjurnar allar. Þetta væri í samræmi við stærri og smærri póstafgreiðslur. Kostnaðurinn þyrfti heldur ekki að vera mjög mikill. Jeg hef litið yfir skýrslur landssímans 1911, og af henni má sjá, að hjer eru 57 stöðvar, sem fá ekkert fje greitt til starfsrækslu. Væri nú starfsrækslan á þessum stöðum borguð að nokkru leyti að eins, sem jeg tel ekki alveg fráleitt, þá má nærri því telja hjer um smáræði eitt að tefla. Á eftirlitsstöðvum til sveita eru víðast greiddar 60 kr. árlega, og má það heita viðunandi. Ef nú er miðað við þetta, og áætlaðar 60 kr. til hverrar af þessum 57 stöðvum, og að 2/3 kostnaðar væri borgaður af landssjóði en 1/3 af sveitarsjóðum, þá er það, sem um er að ræða fyrir landssjóðinn 57X40 eða 2.280 kr. Þetta er þá allt og sumt, sem vinst, því meira en þetta er óþarfi að borga upp og ofan, því þótt það væri oflítið sumstaðar, þá væri hægt að komast af með minna á öðrum stöðum. Finst nú háttvirtum þingdeildarmönnum, að það svari kostnaði fyrir landið, að beitt sje argasta misrjetti við sum landsins börn fyrir jafnlítinn ávinning og liðugar 2.000 kr. eru. Jeg vona, að svo sje ekki. Og að hjer sje sannarlegt misrjetti um að ræða, vona jeg, að menn verði að játa. Sveitirnar leggja fyrst fram stórmikið fje til þess, að ýmsar línur komist upp, en síðan kosta sömu menn starfsrækslu á stöðvunum. Kaupstaðarbúarnir leggja aftur á móti ekkert fram til hvorugs - hreint ekki neitt. Jeg álít því, að herfilegt og óviðunandi misrjetti komi hjer fram, að sumir þurfa ekki að leggja neitt fram, en aftur sje fje plokkað úr vasa annara hvað ofan í annað. Jeg álít, að þetta sje ósæmilegt fyrir þjóð og þing og frumv. því ekki þess vert, að verða að lögum í þeirri mynd, sem það hefur nú.

Jón Jónatansson Áður en jeg vík að breytingartillögu minni á þgskj. 333, vil jeg tala nokkur orð um málið í heild sinni. Jeg lít svo á, að það sem fyrst og fremst þarf að gefa gaum, þegar koma þarf þessum símamálum í fast horf, sje það að reyna að gera sem mestan jöfnuð, gæta sem mestrar sanngirni, með tilliti til hinna einstöku hjeraða, en jeg get ekki sjeð, að þetta hafi verið gert svo sem skyldi í frumvarpi þessu, og tel jeg það illa farið. Ýmsar raddir hafa þó um það heyrzt bæði innan þings og utan, að viðskifti landssímans við hjeruðin væru ekki sem allra sanngjörnust, og hafa verið leidd ljós rök fyrir misrjetti því er þar hefur þótt koma fram. Þetta hefði nú átt að taka til athugunar og lagfæringar meira en gert hefur verið, bæði af símastjóra og stjórninni, er undirbúið hafa frumvarp þetta, og sömuleiðis í háttv. neðri deild. Þessi regla, sem fylgt hefur verið, að heimta af sumum hjeruðum hátt tillag til símalína, en sumum ekkert, getur með engu móti talizt rjettmætt, og allra sízt er það rjettmætt, að heimta tillag af hjeruðum til þeirra símalína, sem beinlínis er arðvænlegt fyrir landssjóð að leggja, án nokkurs tillags. En þetta hefur verið gert, og það til símalína, sem bera sig mjög vel, eins og t. d. línan, sem háttv.þm. Skagf. (J. B.) gat um. Þá er hins að gæta, á hvern hátt þetta tillag er heimtað af hjeruðunum; þeim hefur verið gert að skyldu, að leggja fje til þessara símalína eftir kostnaðaráætluninni, en það hefur oft borið við, að áætlunin hefur verið miklu hærri en kostnaðurinn hefur reynzt að vera, en hjeruðin hafa þó ekki fengið endurgreitt það, sem þau hafa borgað um of. Þetta getur verið gott fyrir landssjóð, ef hann vill hafa hjeruðin að fjeþúfu á þennan hátt, og það getur verið gott til að fá fallega símareikninga, en hversu gott það er fyrir hjeruðin, og hve mikið rjettlti, er annað mál. Með frumv. er ekki skapað neitt rjettlæti í þessu efni, og þyrfti því að athuga frumv. mikið betur, ef það ættlað ná framgangi að sinni, sem ekki er nauðsynlegt. Í háttv. neðri deild var bent á þetta misrjetti og tilfærð ýms dæmi, en það var ekki bætt úr því þar, og lítur út fyrir, að nefndin hjer vilji helzt láta háttv. neðri deild ráða í þessu efni, og taka frumv., hvernig sem það er úr garði gert; hún hefur ekki vogað að ráða til neinna breytinga, jafnvel þó hún hafi orðið vör við ýmsa galla á frumv. - af ótta fyrir því, að neðri deild kynni þá að fella frumv., ef það kæmi til hennar aftur, en sá ótti hefur ráðið óþarflega miklu hjá nefndinni. Því þótt svo hefði farið, að frumv. hefði verið felt þar, þá var ekki mikið að orðið; það hefur þá farið fjelegra. Háttv. nefnd hefur þó tekið upp, að línan Reykjavík- Vestmannaeyjar, skuli vera í 1. flokki, eins og líka sjálfsagt var. Jeg hef nú komið fram með breytingartillögu um það, að hliðarlínan til Eyrarbakka, verði sett í 1. flokk. Til línu þessarar er heimtað af hjeruðunum 6.000 kr. Línan er als 16 kílóm. að lengd, og hefur kostað 4.800 kr., ættu þá skiftiborðin á Eyrarb. og Stokkseyri að kosta bæði 1.200 kr., til þess að tillag sýslunnar hefði verið notað upp. Þessi sími hefur gefið af sjer lágt reiknað yfir 43% og hefur því orðið landssjóði svo arðsamur, að bersýnilegt er, að hann þarfnaðist einskis tillags frá hjeruðunum. Tekjur af línum austanfjalls hefði því (að Vestmannaeyjasímanum frátöldum) gefið mun minni tekjur, ef þessi hliðarlína hefði ekki lögð verið. Hliðarlína þessi hefði því veitt landssjóði sæmilegan arð, þó hjeruðin hefðu ekkert til hennar lagt. Jeg verð því að telja tillögu mína um, að þessi lína sje tekin upp í l.flokk, á fylstu rökum bygða. Ef það er rjett,að láta hjeruðin kosta að öllu leyti eða nærfelt öllu leyti símalagningarnar, og landssjóður hefði svo allar tekjurnar, hvar er þá rjettlæti og sanngirni. Háttv. framsm. (E. J.) færði það fram sem ástæðu móti þessari breytingartillögu minni, að það gæti komið fram krafa frá öðrum stöðum um að taka hliðarlínur upp í fyrsta flokk. Jeg get nú ekki sjeð, að neinn voði væri á ferðum, þótt svo yrði, að sint yrði sanngjörnum kröfum um slíkt, og hætt væri að beita jafn herfilegu misrjetti eins og gert hefur verið. Þessi ástæða háttv. framsögumans er því ekki að neinu leyti á rökum reist, og als ekki frambærileg. Áður en jeg sezt niður, vildi jeg leyfa mjer að benda á dæmi til sönnunar því, sem jeg sagði áðan um þessa ósanngirni, sem hjeruðin hafa verið beitt, með því að láta þau greiða tillag til símalína eftir kostnaðaráætlun, en ekki eftir reikningskostnaði. Símalínan frá Reykjavík að Eystri Garðsauka (að meðtaldri hliðarlínunni Eyrarb. Stokkseyri) var áætluð að kosta 58.000 kr. og 10.000 kr. tillag, var krafizt af sýslunum, en þegar til kom kostaði síminn aðeins 40.863,71 kr. eða 17.000 kr. undir áætlun; þó var sýslunum neitað um nokkra endurgreiðslu eða lækkun á tillagi þeirra. Jeg gæti bent á fleiri dæmi þessu lík, og þykir mjer líklegt, að þau muni víðar finnast en mjer er kunnugt um Jeg verð því að álíta, að mikið vanti á, að svo sje gætt sanngirni gagnvart hjeruðunum í þessum símamálum, sem vera ætti, og að því leyti, sem úr hefði mátt bæta með þessu frumvarpi, þá sje það þar miklu minna gert en skyldi. Um breytingartillögu mína, hef jeg það eitt frekar að segja, að jeg verð að vænta þess, að hún verði samþykt, svo framarlega sem ekki verður með rökum sýnt fram á, að hún sje órjettmæt, og að jeg hafi hjer á röngu að standa. Annars sje jeg ekki ástæðu til að fara frekari orðum um málið að þessu sinni, fyr en andmæli koma fram, sem bygð eru á ástæðum, en þau hafa enn ekki komið fram.

Eiríkur Briem Jeg vildi gera nokkra grein fyrir atkvæði mínu; jeg lít svo á, að það sje gott, að frumv. þetta verði að lögum, þar eð með því er fengin grind til að byggja á, grind sem seinna megi fylla út; mjer dettur ekki í hug, að ekki þurfi síðar að athuga það eða breyta, en það mætti gera t. d. í fjárlögum, en hins vegar mundi frumv. þetta mjög greiða fyrir meðferð málsins. Mig vantar þekking til þess að hafa rökstudda skoðun, að því, er snertir einstakar tillögur, sem fram hafa komið í þessu máli, því að það þarf að líta á þær, eigi aðeins út af fyrir sig, heldur og í sambandi við aðrar tillögur, svo að það meira nauðsynlega verði ekki látið sitja á hakanum fyrir því minna nauðsynlega, og yfir höfuð verð jeg að skoða það skakka aðferð, að vera að koma fram með slíkar tillögur fyrst á alþingi; leiðin ætti að vera sú, að þær væru fyrst sendar til stjórnarráðsins, og að stjórnarráðið rannsakaði þær í sambandi við símastjórann og gæfi síðan álit með eða móti. Jeg hef þess vegna ætlað mjer að vera á móti öllum breytingartillögunum sem hjer liggja fyrir; þó tel jeg fyrri breytingartillöguna á þgskj. 329 sanngjarna, en síðari tillöguna tel jeg athugaverða. Það hefur verið haft á móti þeirri grundvallarreglu, að hrepparnir kosti starfsrækslu stöðvanna að meiru eða minna leyti, en jeg álít hana sjálfsagða; og í Noregi fóru ekki símarnir að bera sig, fyr en hún komst á þar. En álitamál gæti verið, hvort ekki væri rjett, að landssjóður legði til nokkurt minsta gjald, en hrepparnir borguðu það, sem kostnaðurinn færi þar fram yfir, í stað þess að miða við eitthvert hundraðsgjald eins og háttv. 1. þm. Húnvetninga (Þ. J.) talaði um; annars álít jeg, að orðalag 9. gr. megi vel standa eins og það er.

Jósef Björnsson Jeg ætla fyrst að byrja á því, að háttv. framsögum. taldi það meðmæli með Vestmannaeyjasímanum sem fyrsta flokks síma, að með því fengist 2000 kr. til annars síma. En þegar litið er á nefndarálitið, þá kostar það landssjóð 4.000 kr.; svo jeg skil ekki í því, að landssjóður græði á því, að fá 2.000 kr. fyrir 4.000 kr. Góð verzlun getur það ekki kallast, þótt svo liti út, sem háttv. framsögum. skoði það svo. Jeg er eins og háttv. þingm. Strandam. á því, að það eigi að byggjast á notkun Siglufjarðarsímans, hvort taka skuli þann síma inn í 1. flokk. En þegar um notin er að ræða, er á það tvent að líta, hve margir nota símann, og hve miklar tekjur hann gefur. Þetta stendur vitanlega nokkuð í sambandi hvað við annað, þótt ekki falli það saman að öllu leyti. Þótt síminn sje menningarmeðal, má ekki gleyma því, að hann er fyrirtæki, sem á að gefa vexti, vera sem gróðavænlegast, og frá fjármálasjónarsmiði landssjóðs er það aðalatriðið, að fá tekjur af símanum. Að því leyti, sem síminn þannig er gróðafyrirtæki, þá má gera ráð fyrir, að kaupstaðirnir gangi fyrir með 1. flokks línur. Í kaupstöðunum er fólkið margt, síminn mikið notaður og tekjurnar miklar. En það má eiganda símans standa á sama, hvort peningarnir koma frá útlendingum eða öðrum, og ætíð er töluvert af tekjunum í kaupstöðunum frá útlendingum. Þá skal jeg minnast á það, að mjer skildist svo sem þingm. Strandam. benti til mín, að jeg vildi láta starfsræksluna; á öllum stöðvum á þeim línum, sem teljast til 1. flokks, vera kostaða af landssjóði. Það sagði jeg ekki, enda getur slíkt ekki komið til mála, fyr en þá að allar stöðvar eru kostaðar af fje símans. Jeg ætla mjer ekki að mæla á móti br.till. háttv. þingm. Strandam. nje öðrum þeim tillögum, sem fara fram á að taka línur í 3. flokk, þótt litlar líkur sjeu til, að þær verði bygðar fyrst um sinn. Línurnar, sem nefndar eru í þeim flokki, eru teknar sem dæmi, og sjálfsagt verða margar fleiri línur bygðar, en þar eru nefndar. Hefði jeg litið svo á, að það hefði nokkra þýðingu í bráðina, þá hefði jeg haft ástæðu til að koma með br.till. um línu fram Skagafjörð frá Sauðárkróki, því hjeraðið er stórt og fjölment, og vafalaust verður lína lögð þessa leið áður en mjög langir tímar líða. En hvað það snertir hjá háttv. þingm., að sumar sveitir hefðu ógagn af því, að stöðvar væru í nágrannasveitunum, þá get jeg ekki skilið, á hverju sú hugsun er bygð. Að lokum skal jeg taka það fram, að mjer er eins farið og þingm. Strandam., að jeg ætla ekki í nein hrossakaup í þessum efnum, enda er jeg ekki hrifinn af hrossakaupaaðferðinni, hvar sem hún er notuð.

Steingrímur Jónsson Jeg lýsi því yfir, að jeg greiði atkv. gegn öllum breytingartill. við þetta frumvarp. Geri jeg það til þess, ef unt er, að bjarga frumv. á þessu þingi. Ef breytingar á því ná fram að ganga hjer í deildinni, hygg jeg, að koma muni nýir straumar af breytingartillögum í neðri deild, og frumvarpið dagi uppi.

Þórarinn Jónsson Það var satt, sem háttv. 2. kgk. þm. tók fram, að ósamræmi væri í breytingartillögunum. Því var það, að jeg vildi engar breytingar gera, að jeg sá, að jeg gat ekki vigtað það svo, hvað sanngjarnt væri, og hvað ekki. En þar sem jeg þekki sjerstaklega til, og veit, að landsímastjórnin hefur ekkert á móti því, þá mun jeg gera breytingartill. við 3. umr. um það, að setja línuna til Hvammstanga á 3. gr. eða 2. flokk, ef að þær breytingartillögur, sem hjer liggja fyrir, verða samþ.Háttv. þingm. Strandamanna gat þess, að hreppana munaði ekkert um það, að kosta starfsræksluna. Þetta er alls ekki rjett álitið. T. d. hefur þurft til að borga til Blönduósstöðvarinnar 2-400 kr., og er það mikið fyrir lítinn hrepp, þar eð illa gengur að fá fje frá næstu hreppum. Árið 1911 frá ársbyrjun til 11. okt., þegar stöð þessari var lokað, þá voru tekjurnar af henni orðnar 2082 kr. En hvað skeður svo, þegar hreppurinn færist undan að borga til stöðvarinnar. Landsímastjórnin lokar stöðinni og brýtur þannig hreint og beint lög og rjett. Ef símastjórnin hefði álitið, að hreppurinn væri skyldugur til þess að borga, þá var þetta ekki leiðin, heldur að ganga að hreppsnefndinni, en svifta ekki símanotendur þeim rjetti, er þeir óskorað höfðu, en líklega hefur símastjórninni þótt þessi leið hál, úr því hún ekki fór hana. Og það var ekki henni að þakka, að mál þetta fjekk sæmilegan endi. Þegar nú símastjórnin snýst þannig í einstökum atriðum símamálsins, þá skapar hún sjer ekki traust í þeim yfir höfuð, eða kemur þeim í betra horf, og svo mun jafnvel verða, þó þetta frumvarp yrði að lögum. Þá getur það og verið mikið efamál, hvort rjett sje að draga það að leggja nýjar línur, unz nægur fæst tekjuafgangur af símanum. Í sumum tilfellum getur það hreint og beint verið hagfræðilega rjett, að taka lán til þess að leggja nýjar línur, og alls ekki rjett, að láta landssjóðinn verða af símatekjum árum saman, vegna þess að menn vilja ekki byggja línur með lánum. Tökum t. d. Siglufjarðarlínuna, sem borgaði sig á tveimur árum. - Fjölyrði jeg svo ekki meira um þetta mál, og mun ekki geta greitt því atkvæði.

Framsögumaður. Einar Jónsson: Jeg ætla ekki að halda langa ræðu. Menn hafa þegar skýrt og rætt þær breyt.till., sem fram hafa komið, svo háttv. deild getur metið þær, og hve rjettmætar þær eru. Háttv. þingm. Skgf. talar um Siglufjarðarsímann, og tók þá aukastöðvarnar með og sagði, að tekjurnar af línunni væri 14.000. - Lína sú, sem við leggjum til að fari í 1. flokk, er frá Ölvesárbrú til Vestmannaeyja, og það eru einnig aukastöðvar á þeirri línu, og mun óhætt, að telja tekjurnar af þeim álíka og af aukastöðvunum á Siglufjarðarlínunni. Jeg ætla ekki að fara að rekja það, sem háttv. þingm. talaði um Siglufjarðar og Vestmannaeyjasímann; að eins taka það upp aftur sem aðalástæðu, að Vestmannaeyjasíminn hefur meiri almenna þýðingu. Þar eru skipaferðir alt árið um kring, og þar er mikið um fiskiskip og fiskiútveg mikinn tíma árs. Því kom nefndin með þessa breytingartill. Annars er mjer ekkert fast í hendi með hana. Og fari svo, að hún verði til þess, að fleiri breytingartill. komi, sem valdi því, að frumv. falli, þá væri eins gott að sleppa henni. En það var eitt, sem jeg tók ekki fram áðan, er studdi að því, að við komum með þessa breytingartillögu; það var, að við álitum þetta flýta fyrir símanum til Víkur, sem við álitum mjög nauðsynlegan, þar eð Vestmannaeyingar ætla að greiða til hans 1-2 þús. kr., ef lína þeirra kemst í 1. flokk, eins og símskeyti það sýnir, sem jeg hef í höndum. - Ef til þess kæmi, að greiða Rangárvallasýslu aftur upphæð þá, sem hún hefur lagt til símans að Garðsauka, þá mætti gera það að skilyrði, að þeir legðu svo sem 2000 kr. til símans til Víkur. En ef allt situr við það, sem er, þá býst jeg við, að þeir Rángvellingar leggi lítið til símans til Víkur. Jeg vildi benda á þetta atriði, þar sem jeg tel það sjerstaklega mæla með því, að línan úr landi til Vestmannaeyja sje sett í 1. flokk. Þá sagði og þingm. Skagfirðinga, að hann teldi ekki sjálfsagt, að það fje, sem sýslurnar hefðu lagt til símanna, yrði endurgreitt, þegar línurnar eru settar í 1. flokk. Víst er það engin skylda. En bænir um það munu koma bráðlega fyrir þingið, ef svo færi. En jeg veit auðvitað ekki, hvað þingið samþykti um það efni. Það væri ekki skuldbundið til að skila aftur útlögðu fje, en sanngjarnt mundu beiðendur telja það. Nefndin leggur eindregið til, að frumv. verði samþykt. Og símastjórinn, sem mikinn áhuga hefur á þessu máli, hann óskar mjög eftir því, að frumv. verði sem minst breytt nú, svo það komist í gegn um þingið. Jeg geri ráð fyrir, að viðaukar og breytingar komi við lög þessi á næstu þingum. Þá getur einnig ýmislegt litið öðruvísi út, og hægra orðið um ýmsar breytingar. En símastjórinn álítur gott að hafa þetta frumv. eins og það nú er, sem undirstöðu til að byggja á. Honum er það áhugamál, að síminn komi sem víðast. Nefndin vill það einnig, og hún væri fús til þess, að skylda landssjóðinn til þess, að taka lán til þess, að leggja nauðsynlegar símalínur, ef fjárhagur landsins væri ekki eins bágur og hann er. Fyrir 1915 eru engin tök á að leggja fleiri línur, en þær, sem óbygðar eru, og taldar eru í 2. og 3. gr. Þær eiga að sitja fyrir öðrum. Því er góður tími til stefnu að ákveða, hvernig framhaldið skuli vera. Háttv. þingm. Árn. sagði, að nefndin mundi vilja láta háttv.Nd. ráða. En þessu er ekki svo varið, að hún bindi sig neitt um of við það. En nefndin vildi fara sem mest eftir tillögu símastjórans í málinu, og hann gerir ráð fyrir breytingum síðar. Jeg verð því eindregið að leggja það til, að frumv. verði samþykt, og að menn verði ekki á móti því, þótt þeir fái ekki sínar breytingartill. samþyktar. Því síðar mun verða hægt úr því að bæta, áður en nokkru er spilt.

Guðjón Guðlaugsson Jeg var í nefnd þeirri, er meðhöndlaði málið, og fer því ekki lengra í neinum efnum en nefndin gerir, og mjer þótti tillaga nefndarinnar um Vestmannaeyjasímann mjög varhugaverð með því að hún gæti dregið fleiri dilka á eftir sjer, enda er nú komin fram breytingartillaga um Siglufjarðarsímann. Háttv. 2. þm. Árnesinga (J. J.) var mjög mikið að tala um sanngirni og rjettlæti, en það er ómögulegt að gera öllum hjeruðum rjett til, og ef tillaga hans væri tekin til greina vegna þess að síminn borgi sig þar vel, þá væri það aðeins til að flytja hallann á önnur hjeruð. Þessi grundvallarregla, er kemur fram hjá háttv.þm., er gersamlega óframkvæmanleg, eins og háttv. 5. kgkj. þm. (St. St.) sýndi fram á við þingsályktunina um hve mikið ætti að leggja í dagsverk á Vesturlandi; annars hafði nefndin fyrir augum að spara eins mikið og hægt er án þess að draga saman kvíarnar. Að vera þannig að tala um ósanngirni í því, að hjeruðin leggi fram nokkuð af kostnaðinum við lagningu símans og rekstur stöðvanna, er ekki rjett, og ef því væri breytt, þá væri það að sýna mun meiri ósanngirni þeim símum, sem til greindir eru í 4. gr., því að þeir eiga fyrst að leggjast, þegar landsíminn getur kostað þá, og kæmi vitanlega seinna, ef hinum kostnaðinum, er jeg gat um áðan, væri dembt á hann. Það er fyrst tími til þess að fara að spara í þessu efni fyrir hjeruðin, þegar símanetið er komið um alt land; en meðan svo er ástatt, að víða vantar símann, þá ættu hjeruð þau, sem þegar hafa fengið hann, að geta beðið róleg, en ekki fara að fitja upp á smámunasemi, ef þau halda, að þau græði nokkra aura á henni. Og allra sízt situr slíkt á þeim sýrslum, sem hefur verið ausið fje í úr landssjóði til allra þeirra þarfa, svo heita megi, að þar sje ekki til sá vegarspotti, sem ekki sje gerður af landssjóði eða með styrk frá honum. Slík framkoma er með öllu ósæmandi gagnvart öðrum hjeruðum, er lítið eða ekkert hafa fengið, og ætti háttv. 2. þm. Árness. (J. J.) því ekki að bera fram kveinstafi fyrir hönd sýslu sinnar. Sem nefndarmaður greiði jeg atkvæði með því, að setja Vestmannaeyja símann í 1. flokk, því að setja símann til Miðeyjar, sem ekki borgar sig, í 1. flokk, eins og til tals kom, en sleppa símanum til Vestmannaeyja, er ber sig, álít jeg ekki rjett. Jeg mun greiða atkvæði með tillögum nefndarinnar Jeg játa að vísu, að síminn til Siglufjarðar gefur af sjer góðar tekjur, en hann hefur ekki eins almenna þýðingu fyrir landið í heild sinni eins og Vestmannaeyjasíminn. Siglufjarðarsíminn er aðallega fyrir útlendinga, þegar þeir eru þar að fiskveiðum á sumrum. Hvað snertir breytingartl. á þgskj. 329, þá greiði jeg hiklaust atkv. á móti henni. Mjer finst engin ástæða til að gefa hjeruðunum undir fótinn, að landssjóður muni taka að sjer starfræksluna með tíð og tíma. Menn mega yfirleitt þakka fyrir að geta haft stöðvar í sinni sveit. - En fjarri fer því, að sjálfsagt sje, að hjeruðin þurfi ekki að leggja til stöðvanna, sem eru á l. flokks línum, því að nær allar stöðvar t.d. á línunni frá Borðeyri til Ísafjarðar eru studdar af hjeraði sínu. Og eru öll hjeruðin hreint ekkert of góð til þess. Og með því augnamiði, að koma símanum sem víðast yfir landið, álít jeg þetta sjálfsagt. Brtill. á þgskj. 259 kom frá mjer fyrir löngu síðan, áður en nefndin kom til sögunnar. Jeg bjóst aldrei við að koma í þá nefnd. Hún hefur tekið tillöguna til yfirvegunar, og hefur hún ekkert við fyrri liðinn að athuga; það, að bæta við síma til Reykjafjarðar í Strandasýslu. En jeg hefði ekki farið fram á þetta, ef símastjórinn hefði ekki álitið það viðeigandi, að setja þessa línu í 4. gr., svo hún geti þá komið, ef hjeraðið vill leggja til hennar. En um þetta er ekkert ákveðið, þótt brtill. nái fram að ganga. Jeg veit ekkert, hvort sýslan vill leggja nokkuð til að sinni. Þeir þar vilja efalaust ekki taka lán, og sýslan er sparsöm og efnalítil; hefur líka á prjónunum kostnaðarsöm fyrirtæki, svo sem sjúkraskýli. - Með þessu sjest aðeins að komið hafi til mála að leggja þessa línu. Hún verður heldur ekki löng í samanburði við sumar línurnar, sem settar hafa verið í frumvarpið, svo sem línan til Kirkjubæjar á Síðu, sem verður 80-100 kílóm. en þessi eitthvað um 30 kílóm., reiknað frá Hólmavík. Jeg hef ákveðið endastöðina á Reykjarfirði en ekki Norðfirði, því jeg álít að Norðfirðingar geti hæglega notað stöðina á Reykjarfirði, og mættu þakka fyrir, ef stöð kæmi þar. Og frá Gjögri er að eins 1/4-1/2 míla á sjó, svo þaðan er mjög þægilegt að sækja. Framleiðslan á þessum báðum stöðum mun vera lík og hún er á Hólmavík, en jeg hef ekki getað hitt á það í verzlunarskýrslunum, hve mikil hún er. Stöðin á Hólmavík gefur af sjer 888 kr. á ári, svo sjá má, að hún er talsvert notuð. Og ekki verður hún minna notuð, línan til Reykjarfjarðar, meðan læknislaust er þar. Svo eru þetta fiskistöðvar fyrir Ísfirðinga og Steingrímsfirðinga, allir þessir staðir: Reykjarfj., Norðfj. og Gjögur; því er jeg viss um, að þessi stöð verður notuð. Þá má og geta þess, að stöð á Reykjarfirði mun geta gefið fyrst fregnir um ís, þ. e. af þeim stöðvum, sem nokkur vitneisti er í að gera að símastöðum. Auðvitað sjest fyr, hvað ísnum líður frá Horni, en jeg tel ekkert vit, að leggja síma til þeirra 20-30 manna, sem búa þar norður frá. En rjett hjá Gjögri er svo nefnd Reykjaneshyrna. Þangað ganga menn vanalega upp, til þess að sjá til íssins. Einnig frjettist fljótt til Reykjarfjarðar, ef ís sjest frá Hornströndum. En á Hólmavík vita menn ekkert um ísinn, fyr en alstaðar er orðið fult af honum, nema í síma frá Ísafirði, og ekki fyr en allir firðir eru fullir. Því hef jeg oft hlegið, þegar menn hafa verið að síma til mín og spyrja um ís, þar eð við á Hólmavík vitum ekkert um hann, fyr en hann er kominn upp í nefið á okkur. - Þetta getur og mælt með því, að lína þessi verði lögð. Auðvitað getur liðið svo sem 10 ár eða meira, ef sýslan vili ekki leggja neitt fram, en það tel jeg rangt, ef hún fær kost á að fá síma með því móti; þó er ekki að búast við því, að þetta komist á í bráð. Mjer finst þetta fremur mega standa í frumv. en Snæfjallalínan um Hesteyri og út á Horn. En því fer fjarri, að þetta sje mjer nokkurt áhugamál, eða jeg fáist í nokkur hrossakaup við nokkurn mann fyrir þetta mál. Svo „billeg“ hrossakaup legg jeg ekki út í. Þá ætla jeg að fara nokkrum orðum um 2. lið breytingartill. á þingskj. 254. Hann breytir alls ekki þeirri grundvallarregiu, að hjeruðin eigi að leggja til símans. Þann lið hef jeg tekið aftur, en vil skýra, hvernig á honum stendur. Jeg álit það ekki rjett, þegar 3 hreppar eru saman í hvirfingu, og stöð er sett í einn þeirra, þá kemur hluttakan í starfrækslukostnaðinum alveg niður á þann hreppinn, þótt allir hafi not af símanum. Til þess að jöfnuður kæmist á, þá vildi jeg, að sýslan borgaði helming þess fjár. Þetta er til þess að gera mönnum sæmilega ljett, að hafa stöð. En svo kemur það til greina, að hreppar geta verið í sýslunni, sem ekki einungis geta alls ekki notað stöðina, heldur hafa hreint og beint ógagn af henni. Þá er hart að leggja á þá gjald til stöðvarinnar. Því tók jeg þennan lið aftur. Jeg treysti mjer ekki til að orða það svo, að gjaldið kæmi niður á næstu hreppa. Það væri óákveðið til orða tekið. En formaður nefndarinnar hefur sagt mjer, að á Austurlandi borgi þeir þannig, að kostnaðurinn komi niður á næstu hreppa. En jeg hef ekki orðið var við slíkt fyrirkomulag hjer um slóðir. Jeg veit dæmi til þess, að þeir hafi verið ófáanlegir til að borga 10-15 kr. Neitað algerlega að borga nokkuð og þó notað símann jafnt á við þá hreppa, sem til hans borga. 

Steingrímur Jónsson Jeg skal leyfa mjer að gera það að tillögu minni, að þessu frv. verði vísað til nefndarinnar, sem hefur til meðferðar frv. um afgjald af verzlun og viðskiftum við útlönd, og geri jeg það í þeirri von, að 2. umr. verði lokið í síðasta lagi á fimtudaginn.

Sigurður Eggerz Jeg skal ekki verða langorður við þessa 1. umr. málsins. Frumv. er þá líka svo nýtt, að jeg hef ekki haft tíma til þess, að kynna mjer málið, og á umr. í Nd. hlýddi jeg ekki vegna tímaskorts. Jeg skal leyfa mjer að minna á það, að þegar við flutningsmenn kolatollsfrumv. bárum það frumv. fram, þá bentum við á það, að miklar líkur væru á því, að það yrði örðugt, að koma þessum umfangsmiklu tollfrumvörpum í gegnum þingið, þar sem tíminn væri orðinn svo stuttur. Við bentum sömuleiðis á það, að frumvörpin færu inn á nýjar tollbrautir, og að örðugt væri að átta sig á þessum nýjungum á jafn stuttum tíma. Þetta sannaðist og, þar sem hin háttv. deild feldi frumv. um verðtoll; og má þá fara nærri um það, hversu langan tíma hin háttv. deild fái nú til þess að athuga frumv. það, er hjer liggur fyrir, þar sem ekki eru eftir nema örfáir dagar. Hið annað, sem alstaðar hefur veitt erfiðast að ákveða, er það, hvernig tollarnir eiga að koma niður. Hjer er þyngdin aðallega látin ráða, og það er gersamlega rangt. Þetta gjald kemur því ranglátlega og illa niður. Þegar kolatollurinn var til umræðu hjer í háttv. deild, var það haft á móti honum, að hann lenti að mestu leyti á sjávarútgerðinni, en í þessu frumv. er líka tollur á kolum, 1 króna á smálest hverri, en auk þess er hjer tollað alt salt, ennfremur allar matvörur, og yfirleitt allar nauðsynjavörur, og þó ekki væri nema af þeirri ástæðu einni, þá væri sjálfsagt að athuga frumv. vendilega, og gæta að því, hvert gjaldið gæti ekki komið jafnar og réttlátlegar niður. Jeg kysi fyrir mitt leyti, að allur tollur af matvöru og salti yrði feldur burtu. Það er annars trauðla hægt, að samþykkja frumv. þetta nú á þessu þingi, svo framarlega sem háttv. þingdeildarmenn vilja átta sig á því, hvernig gjöldin koma niður, og að hve miklu leyti þau verði ranglát. Slík mál eins og þetta þarf miklu vendilegri frágang, en hægt er að veita á tæpri viku.

Jens Pálsson Mig langar til að segja örfá orð í tilefni af ummælum háttv.þm. V.-Sk. Háttv. þm. talaði um það, að kolafrv. það, er hjer var afgreitt, hefði vakið hjer mikla mótspyrnu. Mótspyrnan var rjettmæt, og áköfust, meðan frumv. var með 2 kr. toll á smálest hverja, og gerði hverjum botnvörpungi því aukin ársútgjöld um 2000-4000 kr. Þar sem háttv.þm. talaði um, að gert væri hjer ráð fyrir toll á matvöru, þá er þess að gæta, að sá tollur er svo hverfandi lítill, að hans gætir ekki. Það sýndi sig á ræðu hins háttv.þm., að hann er nýr af nálinni hjer á þingi, þar sem hann var að tala um, að frumv. þetta væri nýr gestur hjer. Svo er nefnilega ekki. Frumv. þetta er gamall gestur, sem hefur legið fyrir á 2-3 síðustu þingum, svo að við, er hjer höfum átt sæti í deildinni, könnumst við það sem gamalt og kunnugt viðfangsefni, og flokkun sú, sem nú er í frumv., er svo einföld, að hver maður getur áttað sig á henni strax. Öðru máli er að gegna, er flokkarnir voru fleiri, eins og var á síðasta þingi. Annars hlýtur háttv.þm. (S. E.) að vera þetta mál kunnugt, þar sem hann hefur mikið hugsað um tollmál; og ætla má um okkur alla, er hafa íhugað skattamálin, kolatoll, árgjald o. s. frv., er hjer hefur legið fyrir, að við höfum orðið að gera oss ljóst, á hvern hátt væri hagfeldast að bæta úr fjárþörf landssjóðsins, og höfum í því sambandi hugsað framkomin frumvörp um tekjur af verzluninni handa landssjóði, og athugað, hvert þeirra væri hagfeldast hvað tollgæzlu snertir. Og það hefur verið aðaláhugamál vort allra nú, að bæta úr fjárþörf landssjóðsins, og við verðum allir að gera hið bezta til þess, eftir föngum, að svo verði gert á þingi þessu.

Steingrímur Jónsson, framsögum: Jeg get verið stuttorður um frumv. þetta, bæði af því, að aðalástæður nefndarinnar eru teknar fram á þskj. 314, og eins af því, að mjög svo mikið áhrærandi þetta efni er tekið fram í nefndaráliti sömu nefndar við frv. til laga um vatnsveitu á Sauðárkróki, sbr. þskj. 95. Að vísu telur nefndin það allvarhugavert, að samþ. frumv., sem, eins og þetta, nær til allra löggiltra verzlunarstaða á landinu, en þar sem báttv. Nd. samþykti frumv. þetta nærfelt í einu hljóði, og án nefndar, þá hefur nefndin eigi viljað ráða til að fella það, heldur hinsvegar breyta frumv. svo, að það yrði sem líkast vatnsveitulögum Reykjavíkur; en lög þau voru rækilega undirbúin og hafa reynzt vel, svo nefndin telur, að þau sjeu sæmileg fyrirmynd. Um hinar einstöku breytingartill. vorar vil jeg vera fáorður. Við álitum, að endir 2. gr., síðasta málsgreinin, sje óþörf. Nefndin lítur svo á, sem sýslunefndir fari ekki að ástæðulausu að taka fram fyrir hendur hreppsbúa í þessum efnum, enda gæti það verið, að hreppsbúar þröngvuðu um of kosti íbúa í fámennu kauptúni, þar sem vatnsveita væri nauðsynleg af sjerstökum ástæðum, t. d. vegna taugaveiki, eins og á Sauðárkrók. Í 3. grein frumvarpsins vantaði ákvæði um heimild til að taka vatn til vatnsveitunnar í landeignum hreppsbúa, og þykir nefndinni betra, að þetta atriði sje tekið beint fram. Eina verulega breytingartillögu ber nefndin fram, þar sem hún vill fastsetja hámark skattsins. Nefndin lítur svo á, sem löggjafarvaldið eigi að setja föst og ófrávíkjanleg takmörk fyrir því, en það eigi ekki að leggja það á vald landsstjórnarinnar eða sveitastjórnanna, hversu háan vatnsskatt megi leggja á húseigendur. Óvarfærni í þessu efni gæti orðið til þess að minka lánstraust almennings á þeim stöðum, þar sem hár vatnsskattur yrði lagður á, og jafnvel annarsstaðar líka, af ótta fyrir að hann gæti dunið yfir. Það getur náttúrlega borið við, að hámark skattsins 6% nægi ekki til þess að greiða vexti og afborgun af fyrirtækinu ásamt árskostnaði, en nefndin lítur svo á, að því, sem þá kynni að ávanta, mætti jafna niður með aukaútsvörum, og gæti ekki stafað af því neinn voði. Í frumvarpi vantaði einnig ákvæði um það, hvenær mætti heimta vatnsskatt af húseigendum, og áleit nefndin nauðsynlegt, að það væri tekið fram, og hefur tekið ákvæði um þetta efni eftir vatnsveitulögum Reykjavíkur. Ennfremur vantaði ákvæði um, að húseigandi væri skyldur að kosta vatnsæð inn í hús sitt, og að hve miklu leyti honum bæri að bera þann kostnað. Yfirleitt hefur nefndin breytt og aukið frumv., til þess að það líktist sem mest vatnsveitulögum Reykjavíkur og frumv. því, er háttv. deild hefur nú afgreitt um vatnsveitu á Sauðárkróki, og ræður nefndin hinni háttv. deild til þess að samþykkja frumv, með breytingum þeim, er hún kemur fram með, og prentaðar eru á þskj. 314. Að lyktum skal jeg geta þess, að það hefur orðið prentvilla hjer á þskj. 314 í breytingartill. nefndarinnar, semsje að 8. breyt.till. nefndarinnar er ekki við 7. gr. eins og þar stendur; sú grein er ekki til, heldur við 6. gr.

Steingrímur Jónsson Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að kosin verði 3 manna mefnd til að athuga frv. þetta, að þessari umræðu lokinni.

Framsögum. (Stefán Stefánsson); Okkur nefndarmönnum, sem kosnir vorum hér í deildinni til þess að athuga þetta mál, fanst ekki ástæða til að semja sérstakt nefndarálit, þar sem efri deild hefir að eins gert tvær örlitlar breytingar við frv. Þessar breytingar eru þær, að eftir frv. eins og það er nú, er öllum lögskipuðum dýralæknum heimilt að kenna læknum kjötskoðun. Efri deild leit svo á, að það væri að eins tímaspursmál að dýralæknum yrði fjölgað, og fanst því ekki ástæða til að binda heimildina einungis við þessa tvo dýralækna sem nú eru. Hin breytingin fer fram á það, að stjórnarráðið semji reglugerð fyrir þessi kjötskoðunarpróf. Báðar þessar breytingar telur nefndin heldur til bóta og ræður því deildinni til að samþykkja frv. eins og það liggur nú fyrir.

Frsm.(Benedikt Sveinsson); Það hefir verið gerð svo ljós grein fyrir þessu máli áður, að eg finn ekki ástæðu til að fara að útlista það enn á ný, en eftir þeim undirtektum, sem það hefir fengið hingað til, vona eg að það gangi greiðlega í gegn um deildina.

Framsögum. (Guðl. Guðmundsson) Það var talað svo ítarlega um þetta mál síðast, að eg sé ekki ástæðu til að tala frekar um það nú. Eg vil þó geta þess að nefndin getur ekki fallist á brt. á þgskj. 77.

Frams.m. (Skúli Thoroddsen): Það er óþarft að vera langorður um þessa tillögu. Hún hefir verið höfð svo glögg, og sundurliðuð svo rækilega, sem frekast er unt, svo að hún talar því í rauninni sjálf sínu eigin máli. Tillagan hefir verið borin fram vegna þriggja málsaðila. a. Í fyrsta lagi vegna Íslendinga sjálfra, b. í öðru lagi vegna Dana, c. og í þriðja lagi vegna annara erlendra þjóða. Kunnugt er oss flutningsmönnunum að vísu, hverjum örlögum tillagan muni sæta hér í deildinni, þar sem „bræðingurinn“ svo nefndi, eða samningar við Dani, liggur nú í loftinu. En það er –máske einmitt engu síður þessa vegna – nauðsynlegt, að tillagan komi fram, því að vér rekum oss æ öðru hvoru á það, bæði í blöðunum og sjáum það af ályktunum þingmálafundanna, eins og vér og heyrum það á umræðum í þinginu, að jafnvel Íslendingum sjálfum eru efni þessi engan veginn svo ljós, sem skyldi. Það er t. d. þrefað um það fram og aftur, hvort vér höfum rétt til þess að hafa sérstakan íslenzkan fána, enda þótt vér höfum glögga viðurkennig þess frá danska löggjafafarvaldsins hálfu, að „siglingarnar“ og „verzlunin“ séu íslenzk sérmál, og þar með þá og viðurkent: a. Að það sé íslenzka löggjafarvaldsins eins að ákveða, hvaða fána Ísland hafi á skipum sínum, og b. að þeir ætli sér að sjá um, að ekkert verði því til fyrirstöðu, að sá fáni fái alþjóða viðurkenningu, þegar til kemur. Þetta þarf að vera Íslendingum ljóst, og Dönum ekki síður. Ef þeir berjast á móti íslenzkum fána, brjóta þeir loforð sín. Sama verður ofan á, ef litið er á strandvarnirnar, Það er þrefað um það fram og aftur, að Danir geri það vor vegna, - sýni oss þann „velgerning“, að hafa þær á hendi. - En þetta er ekki rétt. Það þarf að vera öllum ljóst, að þegar Danir eru að verja íslenzka landhelgissvæðið, þá eru þeir eigi að eins að gæta þess, að ekki sé gengið á rétt Íslendinga, heldur eru þeir og jafnframt að gæta þess réttar, sem íslenzka löggjafarvaldið hefir veitt þeim sjálfum til jafns við Íslendinga, - gæta réttar, sem Færeyingum þykir sig eigi hvað sízt miklu skifta. Þeim þarf að vera það ljóst, að þegar þeir bægja útlendum botnvörpungum o. fl. frá landhelgissvæðinu, þá gera þeir það því ekki einungis vegna Íslendinga, heldur og vegna sjálfra sín og Færeyinga. En jafnframt því er Dönum, sem Íslendingum o. fl., verður að vera þetta ljóst. þarf þeim og að vera það ljóst, að þennan rétt hafa þeir ekki lengur, en íslenzka löggjafarvaldinu þóknast, þar sem vér höfum viðurkenningu Dana fyrir því, að „fiskveiðarnar“ séu eitt þeirra mála, sem íslenzka löggjafarvaldinu ber einu um að fjalla. En meðan íslenzka löggjafarvaldið notar ekki þann rétt sinn, að óheimila Dönum og Færeyingum rétt til fiskveiða í landhelgi Íslands, þá eru strandvarnir Dana hér við land ekki að eins í þágu Íslendinga, heldur og í þágu annara þegna Danakonungs. Og meðan Danir hafa þessi forréttindi, verður því ekki sagt, að þeir annist strandvarnirnar fyrir ekki neitt, því að séu þau metin til peninga, ímynda eg mér að svo megi á málið líta, sem Íslendingar borgi strandgæzluna fyllilega háu verði. En þrátt fyrir alt það, er nú hefir getið verið, þá er kostnaðurinn við danska varðskipið í fjárlögum Dana þó engu að síður talinn styrkur til Íslands og íslenzkir þingmenn tala um, hve leitt það sé, að láta Dani vera að verja landhelgissviðið fyrir ekki neitt, og greiða jafnvel atkvæði með því, að láta þá fá hluta af sektunum fyrir ólöglegar veiðar. Þetta sýnir, að hvorki Íslendingum né Dönum er þetta málefni svo ljóst, sem vera ætti. Þá þrátta menn og um það, hvort vér höfum rétt til þess að hafa sjálfir strandgæzluna á hendi, gætandi eigi þess, að Danir hafa sjálfir viðurkent það í stöðulögunum, að „lögreglumálin“ séu íslenzkt sérmál, er íslenzka löggjafarvaldið og íslenzka lögregluvaldið eigi því um að fjalla, og getum vér því, hve nær sem við viljum tekið strandvarnirnar að oss, - haldið skipi úti sjálfir til að annast þær að öllu leyti. Því hefir verið slegið fram hér í deildinni af hv.þm. Vestm. (J. M.), að þegar kæmi út fyrir landhelgissvæðið, þyrfti hervald, ef handsama ætti botnvörpunga; en slíkt nær ekki nokkurri átt, að eigi sé leyfilegt að elta lögbrotsmann „in continenti“, sé hann kominn út fyrir landhelgissvæðið, þ. e. kominn út á það svæði sjávarins, sem alþjóða eign er talin. Hvað ættu alþjóðir að hafa á móti því? Er það eigi í allra þágu,að lögbrotamenn séu heftir? Það er eins og ef þjófur væri að brjótast inn í hús, og ekki mætti taka hann fastan, væri hann kominn út á götuna. Þá eru menn og að þrátta um það, hvort vér höfum heimild til að hafa;; sérstaka konsúla, gætandi þess eigi, að í því efni höfum vér og viðurkenningu Dana við að styðjast, þar sem þeir hafa í stöðulögunum viðurkent, að eigi að eins „siglingarnar“ heldur og „verzlunin“ sé íslenzkt sérmál; en hagsmunir þeirra atvinnugreina eru það, sem þörfina á „konsálum“ (verzlunarræðismönnum) skapa, og lagaákvæði er þá snerta, því í raun réttri eigi annað en einn þátturinn í verzlunar- og siglinga löggjöfinni. Sama er að segja um önnur atriði, er þingsályktunin nefnir, og sem eg hirði ekki að fara að telja upp - aðalatriðið er að gera sér það ljóst, hvað Danir hafa sjálfir viðurkent sem rétt vorn. Eg gat þess í upphafi ræðu minnar, að tillagan væri og komin fram vegna Dana, svo að þeim yrði það sem ljósast, hverju þeir hafa lofað, þar sem þeir virðast hafa gleymt því, og á það þá ekki illa við, að þetta komi einmitt fram nú, þegar ráðgert er, að fara að leita samninga við þá að nýju. En sérstaklega er oss Íslendingum þó áríðandi að hafa það hugfast, að alóþarft er að fara að semja um það, eða skoða það sem ívilnanir af Dana hálfu, sem þeir hafa þegar hafa boðið fram og viðurkent - í stöðulögunum - sem rétt vorn. Ókyrðin sem nú er hér í salnum, og „rökstudda dagskráin“, sem fram er komin, bendir annars hvorttveggja glögt á, hvers sinnis þingmenn eru, - hve mikla þeir telja sig orðna síðan „bræðingurinn“ og „sambandsflokkurinn“ kom til sögunnar. - En ætli sú geti þó enn eigi reyndin á orðið, að nógu snemma sé sigri fagnað, - að líkt geti enn farið sem í millilandanefndinni, að sigurinn verði að lokum eigi þar, sem fjöldinn er nú, en falli í skaut vor hinna, sem nú erum fáir. Að því er loks snertir það, er eg sagði, að þingsályktun vor væri og fram komin vegna annara þjóða, skal eg að eins geta þess, að verði þeim það ljóst, að Danir virði eigi loforð eða viðurkenningar sjálfra sín, þá stöndum vér betur að vígi - verður styrkur að samhug þeirra, eða velvild í vorn garð. Og sé þingsályktunartillagan athuguð. þá getur enginn íslenzkur þingmaður mótmælt því, að þar er í öllum greinum með rétt mál farið, - né heldur getur nokkur danskur þingmaður mótmælt því, eða aðrir, hverir og hverra þjóðerna, sem eru.

Guðlaugur Guðmundsson Eg ætla mér ekki að vekja umræður um þetta mál. Aðeins vildi eg taka það fram, að eg er ekki samdóma flutningsmönnunum um það ágæti stöðulaganna, sem tillagan lýsir. Hingað til hafa menn álitið þau alt annað en ágæt, og ekki talið felast í þeim þá viðurkenningu réttinda vorra, sem þessi ályktun vill vera láta. Gagnvart Dönum tel eg ekki líklegt, að ályktunin geti sannfært þá um það, sem þeir hafa ekki getað sannfærst um í 40 ár. Með skírskotun til þeirrar rökstuddrar dagskrár, sem hér er fram komin, sé eg ekki ástæðu til að segja meira.

Lárus H. Bjarnason Það eru að eins örfá orð. Eg vil leyfa mér að geta þess að eg mun greiða atkvæði með dagskránni. Annars munu inngangsorð hv. þm Ak. (G. G.) vera frá sjálfs hans brjósti og ekki annara.

Frams.m. (Skúli Thoroddsen): Eg skal taka það fram, út af því sem hv.þm. Ak. (G. G.) sagði þess efnis, að Íslendingar hefðu hingað til eigi látið mikið af ágæti stöðulaganna, að þessi ummæli hans eru blekkjandi. Hann notar sér það að Íslendingar hafa jafnan haldið því fram, sem rétt er, að stöðulögin væru eigi til orðin á löglegan hátt, - notar sér það, til þess að blekkja menn, láta þá halda, að í þingsályktunartillögunni sé verið að fara einhverju því fram, sem óíslenzkulegt, og óþjóðræknislegt sé. En þó að Íslendingar hafi ekki viðurkennt tilorðning stöðulaganna rétta, né gildi þeirra frá lagalegu sjónarmiði, þá hafa þeir aldrei neitað því, að í þeim felist tilboð frá Dana hálfu til Íslendinga, og þær viðurkenningar Dana um það, hvað þeir vilji, að talin séu sérréttindi vor, eru oss Íslendingum sannarlega ekki einskis virði.

Flutn.m. (Matth. Ólafsson): Hr. forseti! Tilefni til þess að till. þessi kemur fram er það, að á aðalfundi Búnaðarsambands Vesturlands var þess farið á leit við þingmann kjördæmisins, að skora á stjórnina að leggja minna í dagsverk á Vesturlandi, vegna þess hversu erfitt er að vinna þar. Þar er t. d. harðara grjót í jörðu en á Suðurlandi, og er því ekki hægt að vinna eins mikið verk þar á einum degi, en þó er lagt jafnmikið í dagsverk þar. Það ætti að fara eftir virkilega sönnum dagsverkum, en ekki hversu miklu einn maður fær áorkað. Eg vænti að deildin sjái hversu sanngjarnt mál þetta er, og lofi því að ganga fram.

Sigurður Sigurðsson Eg verð því miður að mæla móti þessari tillögu. Eg get að vísu kannast við, að mikil sanngirni mælir með að þessi undanþága væri leyfð. En ef það verður gert, þá er eg viss um að aðrir landshlutar koma á eftir með líkar beiðnir. Þó örðugt sé að slétta og græða út tún á Vesturlandi, þá gæti eg nefnt mörg önnur héruð á Íslandi sem líkt er ástatt um, t. d. Austfirði. Ekki er betra þar hvað grjót snertir. Og fleiri sveitir mætti nefna, þar sem jarðvegurinn er jafn grýttur og á Vestfjörðum, og engu betri til notkunar en þar, svo sem á Melrakkasléttu og Langanesi í Norður-Þingeyjarsýslu, Öræfum í Austur-Skaftafellssýslu, Þingvallasveit í Árnessýslu, Skorradal í Borgarfirði, á Snæfellsnesi og víðar. Ef tillagan yrði samþykt, mundi einnig leiða af því töluvert ósamræmi í skýrslunum og mundi það auka stjórnarráðinu mikla erfiðleika, við útreikninginn á þeim. Af þessum og fleiri ástæðum er eg á móti þessari þingsályktunartillögu og óska helst að hún verði feld.

Flutn.m. (Matthías Ólafsson): Herra forseti! Hv. síðasti ræðumaður veit það, að alt sem eg sagði er satt og rétt.  (Sigurður Sigurðsson: Já.)  Það rugl, sem hann sagði að þetta mundi valda, gæti ekki vaxið honum svo mjög í augum, af því að alt til þessa hefir hann ekki verið vanur að hallast á þá sveifina að spara yfirvöldunum ómak. Að öðru leyti er hann ekki einn til frásagnar um hægð eða erfiðleika á jarðarbótum á Melrakkasléttu, af því að þar mun hann aldrei hafa stungið spaða í jörðu, og get eg því ekki lagt mikið upp úr þessu, og eg vona að hv. deild ekki taki til greina það litla sem hann lagði á móti þingsályktunartill. okkar.

Pétur Jónsson Eg vona að fult tillit verði tekið til þess sem hv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, því að honum er þetta mál kunnugast allra manna hér á landi. En eitt atriði var það sem hann gleymdi, en mig langaði til að taka fram. Það er það, að þúfnasléttun gefur álíka misjafnlega mikið af sér og hún er misdýr. Það yrði því eins að taka tillit til þessa í úthlutun styrks, eins og til mismunandi örðugleika á sléttuninni. Og skal eg svo ekki orðlengja um það. En mergurinn málsins í þessu er sá að það er hvorki heppilegt né ráðlegt að miða jarðarbætur við dagsverk, eingöngu að kalla. Þetta eru verðlaun sem eiga að fara eftir verðleikum manna, en ekki ríkidæmi og öðrum mætti til þess að gera miklar jarðabætur, og þá auðvitað hafa tillit til örðugleika og annars slíks. Eg held helzt að það sé af ókunnugleika flutningsmanna, að þessi þingsályktunartillaga er flutt hér.

Skúli Thoroddsen Af því að eg er annar flutningsmannanna að þessari tillögu, skal eg geta þess, að eg flutti tillögu, sem gekk í líka átt, eins og tillaga þessi, fyrir nokkrum árum, og var henni þá vel tekið af mörgum í orði, þó að ekki næði hún þá fram að ganga. En það er mikið nauðsynjamál fyrir Vestfirði, að tillaga þessi nái fram að ganga, þar sem staðhættir eru þar þannig, að jarðabætur, eigi hvað sízt túnaslétturnar, eru að mun örðugri og kostnaðarsamari, en t. d. all-víðast á Suðurlandi, vegna grjóts og harðlendis, auk þess hve tíminn er þar mánuðum styttri, sem sinnt verður þar jarðabótum, en hér syðra. Það er því sízt að furða, þótt margir kunni því illa, hve landssjóðsstyrkurinn til búnaðarfélaganna kemur ranglátlega niður, meðan er sömu reglurnar eru látnar gilda um land alt. Það mælir alls ekki á móti þessari tillögu þó líkt standi á annarsstaðar, eins og á Vestfjörðum, t. d. á Melrakkasléttu, heldur sýnir það enn betur hve brýn þörfin er á því, að fara eigi að sömu reglum í þessu efni allsstaðar á landinu. Eg vil því fastlega mælast til þess, að háttv. deild samþykki þessa þingsályktunartillögu okkar.

Stefán Stefánsson Að eins örfá orð. Eg vildi að eins leyfa mér að lýsa þeirri skoðun minni, að verði þessi tillaga samþ., þá verður enn meiri óánægja og misrétti en verið hefir með mælingar á jarðabótum, því að ef á að fara að leggja minna í dagsverk á Vestfjörðum en annarsstaðar á landinu, þá má ganga að því vísu að ýms héruð komi á eftir, og krefjast hins sama; eg gæti t. d. nefnt þrjú fjögur bygðarlög í Eyjafjarðarsýslu, sem eru engu betur sett en Vestfirðir að þessu leyti, en það er ekki einasta að einstök héruð séu ólík að þessu leyti, heldur eru það líka einstakar jarðir í sömu sveit. Sem sagt, er rétt óhugsandi að fara að leggja minna í dagsverkin í einu héraði en öðru, ástandið er svo afarmismunandi, jafnvel innan einstakra héraða. að þessi tillaga þingmannanna mundi valda jafnvel enn tilfinnanlegra misrétti en er, og þá auðvitað stöðugum umkvörtunum.

Eggert Pálsson Hún er ekki fyrirferðarmikil þessi tillaga, en eg er sannfærður um það, að ef hún verður samþykt, þá raun hún hafa í för með sér óheilla afleiðingar. Það er ein regla um búnaðarfélagsstyrkinn, er gildir nú fyrir alt landið, og hygg eg það vera hið bezta. En ef nú á að fara að gera mismun á mati dagsverka í landinu og þannig koma á misjöfnum lögum, þá er eg hræddur við að orð Þorgeirs Ljósvetningagoða um það. að séu lögin tvískift í landinu, þá verði friðurinn það einnig, komi hér sem annarsstaðar til að rætast. Því er nú einu sinni þann veg farið, að mismunandi erfitt er að gera jarðabætur á landi voru, og það ekki einungis í hinum ýmsu landshlutum heldur meira að segja sömu sýslu og sömu sveit, svo að það er alveg ómögulegt að komast hjá því að nokkuð misrétti eigi sér stað. Eg vil því enga undantekningu láta gera því að misrétti yrði ávalt hvort sem væri. Það hafa heyrst raddir um það, að réttast væri að afnema búnaðarstyrkinn og held eg að með tillögunni sé einmitt verið að blása vindi í segl þeirra manna, sem það vilja, með því að vera að gera þennan ágreining. Eg vil láta sömu reglur gilda fyrir alt landið í heild sinni í þessum efnum, og hygg að það verði öllum málspörtum heilladrýgst. En ágreiningurinn eða mismunurinn valdið því að ekki verði innan skamms um neitt að deila.

Skúli Thoroddsen Eg vil leyfa mér að óska þess, fyrir hönd okkar flutningsmannanna, að tillagan verði tekin út af dagskrá, þar sem við höfum í huga, að breyta henni í samráði við þingmenn úr héruðum, þar sem líkt stendur á, sjáum við þess nokkra von að henni verði komið fram hér í þingdeildinni.

Forseti (M. A.) Samkvæmt tilmælum flutningsmanna tek eg þá út af dagskrá tillögu til þingsályktunar á þingskjali 277, um búnaðarfélög.

Benedikt Sveinsson Eg ætla að segja fáein orð út af brtill. þgskj. 318, sem eg hefi borið fram ásamt 1. þm. Rang. (E. J.). Eg tók það fram, þegar við 1. umr. þessa máls, að ekki væri heppilegt að binda þetta kenslustarf við landlæknisembættið, og færði eg rök að því. Hv. nefnd tók þau orð mín til greina að því leyti, að hún spurðist fyrir um það hjá forstöðumanni læknadeildar háskólans, hvort hann sæi læknadeildinni fært að hafa þessa kenslu á hendi. í nefndarálitinu á þskj. 219 er svo birt frá honum bréf, þar sem hann lætur uppi álit sitt um þetta. Hann felst þar á þá skoðun okkar, að eðlilegast sé að þessi kensla sé bundin við læknadeild háskólans, en ekki við landlæknisembættið, skírskotar hann til þess, að svo sé þessu fyrirkomið í Danmörku, og segir að sennilega verði einnig gert svo hér síðar meir. Eina ástæðan, sem han færir til á móti því, að háskólinn geti tekið þessa kenslu að sér nú þegar, er sú, að eins og nú er, sé störfum svo freklega hlaðið á þá kenslukrafta, sem deildin hefir á að skipa, að enginn vegur sé til þess, að bæta þessari kenslu á þá. Hann bendir á það, að nú sé þegar orðin full þörf á því að auka þá, og muni ekki líða á löngu áður ekki verði hjá því komist, að bæta þar við einum manni, hvernig sem fari um þetta frv. Og þegar það sé gert, þá sé vel fært að sami maðurinn, sem nú kennir yfirsetufræði við háskólann, taki líka að sér þessa kenslu, sem hér er um að ræða. Í samræmi við þetta höfum við nú komið fram með þessa brtill, að skotið sé inn í 3. gr. ákvæði um það, að landlæknir skuli ekki hafa þessa kenslu á hendi lengur en þangað til auknir verða kenslukraftar við læknadeild háskólans. Þetta er í fullu samræmi við álit formanns deildarinnar og sjálfsagt bæði vegna þess, að þessi kensla er alveg óskyld landlæknisembættinu, svo að þótt svo vel kunni til að vilja, að núverandi landlæknir sé vel hæfur til hennar, þá þarf eigi ætíð svo að vera, og svo vegna hins, að þegar bætt verður kennara við læknadeildina, og það verður að gera áður en langt um liður hvort sem er, og þessari kenslu að sjálfsögðu vikið þangað, þá sparast kaup það, sem landlækni er ætlað fyrir hana samkv. þessu frv. Gera má ráð fyrir að hinn nýi dósent fái 3.000 kr. í laun, hvort sem hann kennir þetta eða ekki, og þá sparast þessar 1.000 kr. ef kensla þessi er falin háskólanum. Eg vona því að deildin sjái, að ekkert vit er í að binda þessa kenslu við landl.embættið til frambúðar, og samþ. því þessa brtill. Hin breytingin, að landl. skuli ekki hafa þúsund kr. á ári, heldur 50 kr. fyrir hverja námskonu, er í samræmi við það sem nú er, og sjáum við ekki annað, en hann megi vel við það hlíta þótt við leggjum minni áherzlu á þá brtill. en hinar.

Framsm, (Jóhannes Jóhannesson); Það er tekið fram í nefndarál. á þgskj. 219 í bréfi frá forstöðumanni læknadeildar háskólans, að kensla í ljósmóðurfræði fari fram við háskólann í Khöfn, en það er ekki rétt nú orðið, því að síðan ríkisspítalinn var bygður, er hún flutt til einnar deildarinnar þar, og hefir yfirlæknir þeirrar deildarhana á hendi, en hann er ekki við háskólann riðinn lengur, svo að þetta getur ekki verið meðmæli með brtill. hv. þingm. N.-Þing. (B. Sv.). Nefndin var þó á því, að leggja þessa kenslu undir háskólann, ef það gæti orðið án verulega aukinna útgjalda fyrir landið, en þar sem formaður læknadeildarinnar færði rök að því, að það væri ekki gerlegt, nema kostað væri upp á nýjan kennara við háskólann, þá fanst nefndinni það ógerningur, að leggja það til. Eg skal játa það, að upplýsingarnar um störf kennaranna við læknadeildina benda til þess, að nauðsynlegt verði að auka kenslukraftana, og að þá gæti komið til mála að breyta þessum lögum í þá átt, að færa kensluna til háskólans, en meðan það er ekki gert, er ekki gerlegt að samþ. brtill. 318. Það verður að gæta vel að því, að landlæknir hefir enga lagaskyldu til þess, að taka að sér þessa kenslu, og þingið getur ekki neytt neinu því starfi upp á mann, sem hann ekki vill taka að sér. Og landlæknir hefir lýst yfir því, að hann vilji ekki taka þetta að sér, ef þetta frumv. nær ekki fram að ganga óbreytt. Viðvíkjandi síðari brtill. á þskj. 318 skal eg geta þess, að borgunin er ekki eins há, hvað þá hærri að tiltölu, en sú sem kennararnir við læknadeildina fá nú. Kenslan í ljósmóðurfræði heimtar ekki færri tíma, en kenslan við læknadeildina í tannsjúkdómum, augnsjúkdómum og nef- og hálssjúkdómum o. s. frv. Þingið getur því ekki látið sér sæma að færa kaupið niður úr þessu, og einkanlega furðar mig á að sjá þessa uppá stungu frá háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.), sem ekki er ætíð svo hlífinn við landssjóðinn. Eg verð því fyrir nefndarinnar hönd að leggja það til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Lárus H. Bjarnason Það er rétt hjá báðum hv.þm., sem talað hafa, að formaður læknadeildarinnar hefir lýst yfir því, að engin tök séu á því, eins og nú stendur, að deildin geti bætt á sig kenslu í ljósmóðurfræði. En hann hefir jafnframt skýrt mér frá því, að bráð nauðsyn sé á því, að fjölga kennurum þar í nánustu framtíð. Hann einn kennir það, sem 5 menn kenna annars staðar. Og hann hefir ennfremur sagt, að ef sú fjölgun fáist, þá geti sá maður, sem við bætist, tekið þessa kenslu að sér, án uppbótar. Hv. 1. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) sagði að í K.höfn færi nú ljósmóðurkensla fram utan háskólans. Hv. þm. Sfjk. (V. G.) segir mér að þetta sé ekki rétt. Kennarinn heiti Leopold Meyer, og sé háskólaprófessor, en þótt svo væri þá værum við ekki skyldir til að fara eftir því. Úr því að nauðsynlegt verður að bæta einum kennara við læknadeildina og úr því að sá maður getur tekið þessa kenslu að sér, landinu að kostnaðarlausu, þá álít eg sjálfsagt að ekki sé verið að samþykkja til frambúðar svo verulega viðbót við laun landlæknis, þau eru ekki svo lítil þess utan, 4 þús. kr., enda átti hann fyrir þau laun ekki að eins að gegna landlæknisembættinu, heldur og að vera fastamaður og kennari læknaskólans, en nú hefir hann verið leystur frá síðara starfinu, og heldur þó sínum upprunalegu launum. Auk Þess er hann einn af þeim læknum þessa bæjar, sem munu fá fleiri þúsund á ári fyrir „praxis“. Hann er ekki skyldur til þess, segir þann sjálfur, að hafa kenslu yfirsetukvenna á hendi. Ekki borgunarlaust, nei, en hann hefir borgun fyrir það, og það er til hæstir.d. frá 1887, III. b. Ldsyfgds. bls. 250 sem lýsir því, að landlæknir sé skyldur til að kenna yfirsetukonum, en gerir honum jafnframt borgun fyrir það, sömu borgun og héraðslæknar höfðu fyrir það áður, 50 kr. fyrir kvenlærling, og það er nægileg borgun, ekki sízt þegar litið er á að hann hefir verið leystur undan kenslu við læknadeildina. Benda mætti og á það, að samþykt þessa frv. mundi hækka eftirlaun landlæknis. Eg held því að öllu sé óhætt, þótt hann fái ekki þetta upp á lífstíð, og það þess heldur, sem hér er nú aukaþing, er hefir drepið eða svæft alt, sem til útgjalda horði, þar á meðal 1.500 kr. framlag til heillar stéttar og líklega einhverrar hinnar nauðsynlegustu, eg á við hækkun eina á framlagi landssjóðs til styrktarsjóðs barnakennara. Benda mætti líka á það. að sumstaðar í öðrum löndum t. d. í Danmörku, hafa slíkir læknar ekki nema þetta 1.600-2.400 kr. í föst laun, svo að eftir því ætti okkar landlæknir að hafa sæmilega nóg. Eg vil því leggja það til, að brtill. hv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) verði samþ., og mér þykir líklegt að margir hv.þm. muni gera það, a. m. k. þeir sem tekið hafa eftir því að breyting hv. nefndar í stj frv. miðar að því, að lækka laun yfirsetukvenna þeirra er eigi að vera landlækni til aðstoðar við kensluna, en láta laun landlæknis óhreyfð. Ef þessar brtill. verða ekki samþ. mun eg greiða atkv. á móti frv., og reyndar kannske hvort sem er.

Frams.m. (Jóhannes Jóhannesson): Hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) las upp nokkur orð úr forsendum hæztaréttardóms frá 1887. Það er enginn vafi á því, að þá hvíldi sú skylda á landlækni að hafa þessa kenslu á hendi. En með lögunum frá 13. apríl 1894 var kensla yfirsetukvenna færð frá landlækni yfir á læknaskólann og eftir þann tíma hafði landlæknir kensluna á hendi sem forstöðumaður læknaskólans, en ekki sem landlæknir, þar til allri kensluskyldu var létt af honum með háskólalögunum. Nú hvílir því ekki sam kvæmt lögum nein skylda á honum að hafa þessa kenslu á hendi, og hæztaréttardómur sá, sem hv.þm. gat um, gefur því enga leiðbeiningu lengur. Þá sagði hann að 1.000 kr. væri of mikil borgun fyrir 4 stundir á viku. Mér þykir ekki nærgætnislegt af honum að segja þetta, þar sem hann fær sjálfur 4.000 kr. fyrir að kenna 6-8 stundir á viku.

Lárus H. Bjarnason Hv. frsm sagði að enginn vafi væri á því að skyldan til að hafa þessa kenslu á hendi hefði hvílt á landlækni árið 1887. En þá hefir hann líka þessa skyldu nú, því honum var falin þessi kensla sem landlækni en ekki sem forstöðumanni læknaskólans. En þó að landlæknir væri ekki skyldur til að hafa þessa kenslu á hendi, þá er enginn vafi á því, að þá mætti jafnfæran mann t d. þann háskólakennara, sem nú kennir stúdentum yfirsetufræði, til þess að kenna yfirsetukonum fyrir sömu borgun og landlæknir hefir nú. Hér er því að eins um fastan bitling til handa landlækni að ræða Hv. þm. sagði að hann hefði ekki búist við, að eg sem hefði 4.000 kr. í árslaun fyrir 8 stunda kenslustarf á viku mundi telja 1.000 kr. of hátt fyrir þessa kenslu. Eg sagði ekki að 1.000 kr. væri of hátt fyrir þessa kenslu í sjálfu sér, heldur sagði eg að ástæðulaust væri að borga landlækni svo mikið, þar sem hann hefir 4.000 kr. undir og er skyldur að hafa kensluna á hendi. Þá er ekki mest á það að líta, hversu margar stundir háskólakenari kennir, enda get eg frætt hv.þm. um það að sumir kennarar hafa færri stundir en eg. Það er hreinn hvíldartími fyrir mig að kenna á við það erfiði að búa mig undir. Eg býzt við að eg búi mig undir kenslustundirnar eins mikið og margir stúdentarnir. Eg skammast mín ekki fyrir að segja það, að mestur hluti dagsins fer til undirbúnings undir kensluna, kunnátta mín er ekki meiri en þetta. En landlæknir þarf engan undirbúning til að geta kent yfirsetukvennafræði.

Benedikt Sveinsson Hv. frsm. sagði að nú væri orðin sú breyting á kenslunni í Danmörku, að hún væri ekki í höndum prófessora við háskólann En síðan er upplýst að þetta er rangt hjá honum, því að kennarinn í þessari fræðigrein er einmitt prófessor við háskólann. En annars skiftir það minstu máli kvernig þessari kenslu er hagað í Danmörku, við þurfum ekki að „dependera svo af þeim dönsku“, að við getum ekki hagað kenslunni hérna eins og hentugast er, hversu sem þeir fara að, enda er það varla landlæknir eða samsvarandi embættismaður er hefir hana á hendi í Danmörku. Hv. framsögum. sagði, að breyta mætti þessum lögum þegar til þess kæmi að bæta kennara við í læknadeildina, en þá gæti landlæknir sagt, að þingið hefði ekki rétt til að svifta sig kenslunni og gæti heimtað að halda laununum. Og hvað er annars mætara að breyta lögunum þá, en að samþykkja þessa breytingartillögu nú. Við tillögumenn förum ekki fram á að stofnað sé neitt nýtt embætti, heldur að þegar það verði stofnað, þá verði kenslan lögð til háskólans, svo að við förum fram á það sama sem framsögum. vill gera síðar með lagabreytingu. Eg sé ekki betur er hér sé verið að stofna bitling handa landlækni og sú hefir verið tilætlunin. Hann kemst sjálfur í hita í bréfi sínu til stjórnarráðsins, þar sem hann minnist á sín bágbornu kjör, og segist verða að heimta skrifstofulaun, ef hann fái ekki fast 1.000 króna embætti við þennan kvenna skóla! Það er alveg eins og honum sparist vinna á skrifstofunni, ef hann fær að kenna þessum námskonum, eða ef til vill ætlar hann að láta yfirsetukonurnar aðstoða sig á skrifstofunni!  Verði brtill. ekki samþyktar, þá mun eg greiða atkvæði á móti frv.

Frams.m. (Jóhannes Jóhannesson): Eg vildi að eins geta þess, að það er misskilningur hjá háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) að kenslan í ljósmóðurfræði sé bundin við landlæknisembættið. Hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) hefir heldur ekki athugað þetta nógu nákvæmlega. Með lögum frá 1894 var kenslan í ljósmóðurfræði tekin af landlækni og lögð til læknaskólans, en honum var hinsvegar gert að skyldu að kenna við skólann. En með háskólalögunum var þessi skylda landlæknis til þess að kenna við skólann úr lögum numin. Það er því hvergi í lögum nú neitt um það, hver skuli kenna ljósmóðurfræði. Yrðu því brtill. samþ. gæti vel farið svo, að engin kensla yrði í ljósmóðurfræði.

Jón Magnússon Eg er á sama máli og háttv. framsögum. (Jóh. Jóh.), að það er varasamt að breyta frumv., því afleiðingin gæti orðið sú, að engin kensla yrði í ljósmóðurfræði. Það var sagt að laun landlæknis væru svo há, að ekki væri rétt að bæta við þau, þó honum væri gert að skyldu að halda þessari kenslu. Eg veit ekki hvort ástæða er til að láta sér vaxa í augum laun hans. Þau eru vitanlega dágóð, en hann hefir líka lagt mikið í skrifstofukostnað, hefir t. d. orðið að halda skrifara í mörg ár. Auk þess hefir heilbrigðislöggjöfin aukist mjög mikið síðustu árin, og hafa embættisstörf landslæknis aukist svo mjög við það, að hann hefir ekki getað gengt læknistörfum jafnt og áður. En aðal atriðið er það, að við eigum á hættu að engin kensla verði í ljósmóður fræði ef br.till. verða samþyktar, því eg efast um að nokkur dugandi læknir fáist til að taka kensluna að sér fyrir þá borgun sem nú er; duglegir læknar hafa svo mikið að gera hér í bænum, að þeir mundu ekki líta við kenslunni fyrir þessa borgun.

Lárus H. Bjarnason Það var að eins örstutt athugasemd út af orðum háttv.þm. Vestm. (J. M.). Hafi skrifstofustörf landlæknis aukist, þá á að borga fyrir þau sérstaklega. En mér er kunnugt að hann borgaði manni, sem hjá honum var um tíma, en nú er farinn frá honum, ekki meira en kr. á mánuði fyrir skrifarastörf, og það verður þó aldrei nema 300 kr. á ári.

Bjarni Jónsson Br.till. hanga ekki svo náið saman að annaðhvort verði að samþykkja báðar eða hvoruga. Eg er með fyrri br.til. að kenslan skuli lögð til háskólans þegar manni verður bætt við deildina. En hins vegar álít eg rétt að landlæknir fái sómasamlega borgun fyrir kensluna á meðan hann hefir hana á hendi, og því er eg á móti seinni tillögunni. Borgunin gæti orðið alt of lítil, ef ekki er sett vist lágmark, heldur aðeins miðað við tölu nemenda.

Frams.m. (Jóhannes Jóhannesson): Eg vil undirstrika það sem háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði, að það yrði ekki sanngjarnt að miða við tölu nemendanna, því auðvitað er sama fyrirhöfn að kenna t. a. m. 4 eins og 8 yfirsetukvennaefnum.

Jón Magnússon Þetta frumvarp er komið fram af því, að þótt sjómenn stundum hafi staðið botnvörpunga að veiði í landhelgi, þá hafa þeir ekki hirt um að kæra þá, vegna þess að þeir mundu með því eyða miklum tíma og kostnaður yrði mikill við það fyrir þá, því að þeim gæti orðið dýr hver dagurinn, sem þeir þyrftu að vera við vitnaleiðslu o. s. frv. Þetta frumv. ætti nú að bæta úr því, og mundu þeir að mestu eða öllu leyti fá endurgreiddan þann kostnað, sem það hefði í för með sér, og ekki er ólíklegt, að það gæti gefið þeim nokkuð í aðra hönd, þar sem þeir, eftir þessu frv., eiga að fá 1/10 af sektunum. Raunar gæti það verið athugavert, að útlendingar mundu véfengja vitnisburð slíkra manna, þar sem kærendur eða vitni hefðu gróðavon með því að bera vitni og mundu ekki leggja mikið upp úr slíkri vitnaleiðslu. Eg vildi að eins benda á þetta, þó eg ekki sé beint á móti frv. Það álít eg rétt að forðast, að gera uppljóstur að gróðavon.

Bjarni Jónsson Eg vildi aðeins gera nokkrar almennar athugasemdir, en hv.þm. Vestm. (J. M.) varð á undan. Mér hefir ávalt skilist svo, sem ilt sé að skapa þá stétt manna, hér á landi og yfir höfuð alstaðar, sem á latínu nefnist „delatores“. Þessi stétt er þekt úr sögu Grikkja og Rómverja, og voru þeir álitnir þær hvimleiðustu skepnur er á tveim fótum gengu og gerðu mikið ilt af sér. Litið á þetta, bæði frá reynslunni og frá almennu sjónarmiði, þá virðist vera mjög vitlítið og ilt að ala upp svona stétt, og álít eg því að bezt væri að steindrepa þetta frv. strax og láta það ekki ganga lengra.

Jón Magnússon Eg vildi að eins bæta við örfáum orðum. Eg álít það ekki órétt að greiða mönnum til baka þann kostnað, sem þeir baka sér við uppljóstur landhelgisbrota. Að það hefir ekki verið gert mun stafa af því að heimild hefir vantað til þess frá landsstjórninni. Það mætti auðveldlega greiða þennan kostnað af landsfé, og telja það undir kostnað við lögreglumál.