Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Einar K. Guðfinnsson, 3. þm. Vestf., Gísli S. Einarsson, 4. þm. Vesturl., Guðmundur Árni Stefánsson félmrh., Gunnlaugur Stefánsson, 5. þm. Austurl., Halldór Blöndal landbrh., Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl., Jóhann Einvarðsson, 7. þm. Reykn., Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh., Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, 6. þm. Vestf.

Borist hefur bréf um að heilbr.- og trn. hafi kosið sér formann Gunnlaug Stefánsson og Ingibjörgu Pálmadóttur varaformann. Þá hefur einnig borist bréf um að menntmn. hafi kosið sér formann Sigríði Önnu Þórðardóttur og Petrínu Baldursdóttur varaformann. Borist hefur tilkynning um að félmn. hafi kosið sér formann Rannveigu Guðmundsdóttur og Guðrúnu J. Halldórsdóttur varaformann. Einnig hefur borist bréf um að samgn. hafi kosið sér formann Pálma Jónsson og varaformann Petrínu Baldursdóttur. Þá er einnig bréf um að landbn. hafi kosið formann Egil Jónsson og Gísla S. Einarsson varaformann. Iðnn. hefur kosið sér formann Svavar Gestsson og varaformann Gísla S. Einarsson.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1995. Frv. var lagt fram fyrir rúmri viku á fyrsta þingdegi og hafa hv. þm. því haft gott tækifæri til að kynna sér helstu efnisatriði þess. Ég tel því ekki ástæðu til þess að fjalla ítarlega um einstök efnisatriði frv. Í ræðu minni mun ég því ekki síður fjalla um stefnumörkun ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar í efnahagsmálum, þann árangur sem stefnan hefur skilað og þau umskipti sem orðið hafa á flestum sviðum efnahagsmála á þessu kjörtímabili. Meira jafnvægi er nú í efnahagslífinu en verið hefur um áratuga skeið þrátt fyrir ýmis áföll síðustu ár vegna niðurskurðar aflaheimilda, erfiðs efnahagsástands í helstu viðskiptalöndum okkar og verðfalls á útflutningsafurðum. Verðbólga er með því lægsta sem gerist í heiminum. Tekist hefur að snúa meira en 20 milljarða kr. halla á viðskiptum við útlönd árið 1991 í afgang og horfur eru á afgangi á næsta ári, þriðja árið í röð. Erlend skuldasöfnun hefur því verið stöðvuð og raunskuldir fara nú lækkandi ár eftir ár. Þá hafa vextir lækkað verulega og eru nú lægri en verið hefur um langt árabil. Með lægri vöxtum fjárfesta fyrirtækin meira og ráða til sín fleira fólk. Enn fremur lækkar vaxtabyrði heimilanna og kaupmáttur þeirra eykst. Jafnframt er atvinnuleysi minna hér á landi en annars staðar. Þennan árangur má einkum rekja til markvissrar stefnu ríkisstjórnarinnar í peninga- og ríkisfjármálum, sérstakra efnahagsaðgerða stjórnvalda og ábyrgrar afstöðu aðila vinnumarkaðarins. Hagvöxtur hefur nú glæðst á nýjan leik hér á landi og horfur á hægfara aukningu næsta ár. Boðskapur þessa fjárlagafrv. er skýr. Ekki verður hvikað frá þeirri aðhaldsstefnu í ríkisfjármálum sem ríkisstjórnin hefur fylgt. Nú þegar loksins rofar til í efnahagslífinu eftir erfiðleika og samdrátt undanfarin ár er afar mikilvægt að sá tekjuauki sem efnahagsbatinn skilar gangi til þess að minnka halla ríkissjóðs. Lækkun ríkisútgjalda og jafnvægi í ríkisbúskapnum eru forsendur þess að treysta hagvöxt í sessi og bæta lífskjörin. Þetta er kjarninn í stefnu ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum. Verði efnahagsaðstæður hagstæðar er í senn æskilegt og raunhæft að ná þessu markmiði á næsta kjörtímabili. Trúverðug stefna í ríkisfjármálum sem byggir á þessum grunni er forsenda fyrir lægri vöxtum, auknum hagvexti, eflingu atvinnulífs og bættum lífskjörum. Skilningur á mikilvægi hallalausra fjárlaga fer vaxandi, enda ljóst að hallarekstur í dag þýðir einfaldlega skattahækkun á morgun. Enda þótt stefnan í ríkisfjármálum gegni lykilhlutverki þarf fleira að koma til. Afkoma atvinnulífs hefur batnað, m.a. vegna aðgerða sem ríkisstjórnin hefur gripið til og aukinnar hagræðingar í rekstri. Í kjölfarið hafa umsvif í efnahagslífinu aukist. Hvort tveggja hefur jákvæð áhrif á atvinnustig og tekjur. Þessar aðstæður eiga að gera aðilum vinnumarkaðarins kleift að leiða komandi kjarasamninga til lykta án atbeina ríkisvaldsins. Að mörgu leyti verða næstu kjarasamningar gerðir við breyttar aðstæður frá því sem verið hefur. Vextir ákvarðast nú á markaði og almennar efnahagshorfur og væntingar hafa því í vaxandi mæli áhrif á vaxtastigið hér á landi líkt og gerist annars staðar. Þá mun frekari opnun fjármagnsmarkaðar gagnvart útlöndum um næstu áramót hafa þau áhrif að vextir verða enn viðkvæmari fyrir utanaðkomandi áhrifum en ella. Það er því afar mikilvægt að niðurstaða komandi kjarasamninga samræmist því jafnvægi sem náðst hefur í efnahagsmálum að undanförnu og kauphækkanir verði í takt við efnahagsbatann. Þannig tekst að tryggja áframhaldandi stöðugleika í efnahagslífinu. Langvinn efnahagslægð hefur haft neikvæð áhrif á þjóðarbúskapinn og nánast enginn hagvöxtur orðið hér frá árinu 1987. Síðari hluta þessa tímabils, eða frá árinu 1992, hefur verið sérstaklega erfiður vegna mikillar en óhjákvæmilegrar skerðingar á þorskveiðiheimildum. Alþjóðleg efnahagslægð sem gekk yfir á sama tíma bætti gráu ofan á svart og olli m.a. verðlækkun á erlendum mörkuðum og minnkandi sölu. Ekki bætir úr skák að í kjölfar langvarandi tímabils óðaverðbólgu stóðu mörg fyrirtæki frammi fyrir miklum örðugleikum sem kölluðu ekki einungis á aukið aðhald og hagræðingu í rekstri heldur grundvallarskipulagsbreytingar. Eins og öllum er kunnugt hefur ríkisstjórnin ekki setið auðum höndum heldur gripið til margvíslegra aðgerða til þess að bregðast við þessum vanda. Að öðrum kosti hefði skapast hér alvarlegt ástand og atvinnulífið komist í þrot og atvinnuleysið orðið mun meira en raun ber vitni. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar miðuðu að því að renna styrkari stoðum undir atvinnulífið með því að lækka skatta, ná niður vöxtum og treysta þannig almenn starfsskilyrði þess. Jafnframt hefur verið leitast við að draga úr áhrifum efnahagssamdráttarins á hag hinna tekjulægstu og efnaminni. Virðisaukaskattur á matvæli var lækkaður og aðstöðugjald fellt niður en hvort tveggja leiddi til verðlækkunar á helstu nauðsynjum. Einnig var tekjuskattur á fyrirtæki lækkaður verulega til að treysta atvinnulífið og styrkja samkeppnisstöðu fyrirtækja gagnvart erlendum keppinautum. Þá voru fjárframlög úr ríkissjóði til ýmissa framkvæmda og atvinnuskapandi verkefna aukin verulega til að hamla gegn atvinnuleysi. Þessar aðgerðir hafa aukið halla ríkissjóðs um sinn. Ríkisstjórnin mat aðstæður hins vegar svo að það væri réttlætanlegt til þess að tryggja stöðugleikann í sessi, enda yrði tekið á ríkissjóðshallanum strax og betur áraði. Á þessu ári hefur árangur efnahagsaðgerðanna og stefnu ríkisstjórnarinnar komið glögglega í ljós. Í stað stöðnunar og jafnvel samdráttar undanfarandi ára birtast æ fleiri vísbendingar um að efnahagslífið sé að rétta úr kútnum og hagvöxtur sé tekinn að glæðast á nýjan leik. Engin merki eru þó um þenslu og verðbólga lítil og nánast engin samkvæmt nýjustu upplýsingum frá Hagstofu Íslands. Afgangur er á viðskiptajöfnuði og erlendar skuldir fara því lækkandi. Vextir hafa því lækkað og atvinnuleysi er minna hér en annars staðar. Loks eru horfur á að afkoma ríkissjóðs á árinu 1994 verði nær markmiðum fjárlaga en verið hefur um langt árabil. Allt eru þetta merki um að þáttaskil hafi orðið í efnahagsmálum hér á landi. Þau má að verulegu leyti rekja til markvissra efnahagsaðgerða og umbóta í hagstjórn í tíð ríkisstjórnarinnar. Þá skiptir ekki síður máli sú samstaða og sá skilningur sem almenningur í landinu hefur sýnt þessum aðgerðum, m.a. nauðsyn þess að skapa þyrfti atvinnulífinu traust starfsskilyrði. Þessi ábyrga afstaða hefur ráðið miklu um þann stöðugleika sem við búum við nú. Á sviði ríkisfjármála hefur aðhald í rekstri verið hert og ábyrgð stjórnenda aukin. Sjálf fjárlagagerðin er markvissari og ábyrgð einstakra ráðherra og ráðuneyta meiri en áður. Ýmsar aðrar umbætur hafa orðið í ríkisrekstri. Ríkisstjórnin hefur markað ákveðna stefnu í útboðum á vegum ríkisins sem hefur skilað umtalsverðum sparnaði og aukið samkeppni. Þá er unnið að gerð þjónustusamninga milli ráðuneyta og stofnana, en með þeim verður reksturinn hagkvæmari og þjónusta við almenning betri. Einnig má nefna að á undanförnum árum hafa mörg ríkisfyrirtæki verið seld, Gutenberg, Jarðboranir, Ferðaskrifstofa Íslands, Íslensk endurtrygging, SR-mjöl og Þróunarfélag Íslands, og öðrum verið breytt í hlutafélög sem greiðir fyrir sölu þeirra síðar. Ríkisendurskoðun vinnur nú að sérstakri úttekt á þessum málum. Með samningum milli fjmrn. og Seðlabanka hefur verið lokað fyrir yfirdrátt ríkissjóðs í Seðlabanka og frá síðustu áramótum hefur ríkissjóður alfarið mætt fjárþörf sinni á almennum lánamarkaði. Þessi breyting þjónar margvíslegum tilgangi. Hún veitir nauðsynlegt aðhald við meðferð á almannafé, stuðlar að eflingu innlends fjármagnsmarkaðar og sýnir mjög áþreifanlega þá þýðingu sem afkoma ríkissjóðs hefur fyrir þróun vaxta. Á peningamarkaði hafa verið gerðar margvíslegar aðrar umbætur sem stuðla að frekari uppbyggingu verðbréfamarkaðar hér á landi. Þessar breytingar hafa gert Seðlabanka fært í ríkari mæli en áður að taka virkan þátt í viðskiptum á fjármagnsmarkaði og hafa þannig áhrif á vaxtaþróunina. Það, ásamt þeirri ákvörðun sl. haust að láta ríkissjóð leita á erlendan lánamarkað ef vextir lækkuðu ekki innan lands, átti stóran þátt í þeirri vaxtalækkun sem náðst hefur. Einnig vil ég geta þess að í þessari viku verður fyrsta útboð ríkissjóðs á skuldabréfum með tengingu við Evrópsku mynteininguna ECU og er fyrirhugað að þau verði framvegis tvisvar í mánuði. Með þessari nýjung er senn komið til móts við þarfir þeirra fjárfesta sem vilja dreifa áhættu og kaupa bréf í erlendri mynt og hamlað um leið gegn fjárstreymi úr landi. Ég vil taka það fram að með þessu útboði er ekki verið að afla viðbótarfjár til ríkissjóðs heldur er ætlunin að nýta þetta fé til að greiða upp skammtímalán. Ríkissjóður hefur þegar aflað alls þess lánsfjár sem á þarf að halda á þessu ári. Styrkari stjórn efnahagsmála hér á landi hefur einnig leitt til hagstæðari lánskjara Íslendinga erlendis. Ég hef nú farið nokkrum orðum um stefnumörkun ríkisstjórnarinnar, aðgerðir hennar og þann árangur sem stefnan hefur skilað. Næst vil ég gera stutta grein fyrir helstu niðurstöðum fjárlagafrv. og þeim áherslum sem þar ber hæst. Í fyrsta lagi vil ég nefna, og það skiptir meginmáli, að með fjárlagafrv. er stefnt að því að lækka halla ríkissjóðs um þriðjung frá fjárlögum yfirstandandi árs. Þannig er gert ráð fyrir að halli ríkissjóðs árið 1995 verði 6,5 milljarðar kr. eða 3 milljörðum lægri en á fjárlögum ársins 1994. Þetta svarar til 1,5% af landsframleiðslu samanborið við 2,5% árið 1994. Lögð er áhersla á að betri efnahagshorfur verði nýttar til þess að minnka halla ríkissjóðs verulega á næsta ári. Í öðru lagi lækka skatttekjur ríkissjóðs á næsta ári, þriðja árið í röð. Samkvæmt tekjuáætlun fjárlagafrv. lækka bæði heildartekjur og skatttekjur í hlutfalli við landsframleiðslu og þarf að fara allt aftur til ársins 1987 til að finna lægri skatthlutföll. Ríkisstjórnin mun því ekki grípa til skattahækkana til að draga úr halla ríkisins. Í þriðja lagi lækka útgjöld ríkissjóðs á næsta ári um rúma 4 milljarða kr. að raungildi. Þetta endurspeglar þá staðföstu stefnu ríkisstjórnarinnar að freista þess að draga úr halla ríkissjóðs með aðhaldi og sparnaði í ríkisútgjöldum. Hlutfall ríkisútgjalda af landsframleiðslu á næsta ári verður einnig það lægsta sem mælst hefur frá árinu 1987. Ég vek sérstaklega athygli á því að útgjöld ríkisins á næsta ári verða tæplega 9 milljörðum kr. lægri að raunvirði en á árinu 1991. En á næstu fjórum árum þar á undan jukust þau um tæplega 20 milljarða kr. Í fjórða lagi minnkar lánsfjárþörf ríkissjóðs og annarra opinberra aðila um þriðjung 1995 eða úr 22 millj. kr. í 14 millj. kr. Þetta svarar til 3,2% af landsframleiðslu en það er lægsta hlutfall sem mælst hefur í áratug. Minni lánsfjárþörf ríkisins skapar skilyrði fyrir lægri vöxtum en ella. Þessi fjögur atriði sýna að ríkisstjórnin hyggst líkt og hingað til fylgja ábyrgri stefnu í ríkisfjármálum. Í fjárlagafrv. er því ekki að finna kosningavíxla eins og t.d. gerðist 1991 sem þó magnaðist upp einkum og sér í lagi vegna þess að ekki tókst að loka lánsfjárlagafrv. fyrr en löngu eftir áramót og þegar nær hafði dregið kosningum. Ég mun nú gera grein fyrir helstu þáttum á tekju- og gjaldahlið fjárlagafrv. auk lánsfjármála. Tekjur ríkissjóðs árið 1995 eru áætlaðar 109,4 milljarðar kr. samanborið við 106,8 milljarða á þessu ári. Aukin umsvif í efnahagslífinu styrkja tekjuhlið ríkissjóðs. Skatttekjurnar eru þó talsvert minni en við upphaf samdráttarskeiðsins á árinu 1991, hvort sem mælt er í hlutfalli við landsframleiðslu eða á föstu verðlagi. Á móti tekjuauka vegna efnahagsbatans vegur lækkun tekna í kjölfar ýmissa skattbreytinga á þessu ári en áhrif þeirra skila sér ekki að fullu fyrr en á næsta ári. Þar má nefna lækkun virðisaukaskatts á matvælum, breytingar á tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga, lækkun skatts á gjaldeyri og brottfall sérstaks tímabundins tekjuskatts, svonefnds hátekjuskatts. Samanlagt lækka þessar breytingar tekjur ríkissjóðs um 1,5 milljarða kr. á næsta ári. Þá vil ég nefna nokkur atriði sem lúta að hertu skatteftirliti og aðgerðum gegn skattsvikum. Í kjölfar tillagna nefndar sem ég skipaði á síðasta ári var störfum við skatteftirlit fjölgað og skatteftirlit þannig aukið verulega. Þá vinnur sérstök skrifstofa hjá embætti skattrannsóknarstjóra eingöngu að rannsóknum á svartri atvinnustarfsemi. Reglur um ýmsa frádráttarliði í rekstri fyrirtækja hafa verið endurskoðaðar og loks vil ég nefna að ég hef nýverið skipað sérstaka framkvæmdanefnd til að fjalla um þessi mál og koma með frekari tillögur til úrbóta. Ríkisstjórnin hefur kannað rækilega ýmsa kosti er varða samræmingu í skattlagningu eignatekna og annarra tekna. Afgreiðslu þessa máls var hins vegar frestað, ekki síst vegna ábendinga um að álagning eignatekjuskatts kynni að valda vaxtahækkun og vinna þannig gegn þeim aðgerðum sem stjórnvöld beittu sér fyrir til að lækka vexti. Auk þess var bent á að svipað gæti verið upp á teningnum vegna opnunar fjármagnsmarkaðarins gagnvart útlöndum og fjármagn kynni að streyma úr landi. Heildargjöld samkvæmt fjárlagafrv. eru 115,9 milljarðar kr. og lækka um 0,5 milljarða kr. að raungildi frá fjárlögunum 1994 og um 4 milljarða kr. frá áætlaðri útkomu á þessu ári. Frá árinu 1991 hafa útgjöld ríkissjóðs lækkað um tæpa 9 milljarða kr. að raungildi. Helstu einkenni á gjaldahliðinni eru þau sem ég mun nú lýsa. Áfram er unnið að því að efla þjónustu ríkisstofnana og auka hagkvæmni í rekstri þeirra. Áhersla er lögð á að auka ábyrgð stjórnenda og flytja ákvarðanir um rekstur sem næst vettvangi. Framlög til skólastofnana aukast að raungildi frá fjárlögum í tengslum við stefnumótun í málefnum grunnskóla og framhaldsskóla. Þá er rekstur stærstu sjúkrahúsa landsins styrktur með hliðsjón af verkaskiptingu milli þeirra. Í byrjun næsta árs taka gildi ný lög um húsaleigubætur. Hlutur ríkisins í þeim bótum er ákveðinn 400 millj. kr. en úthlutun bótanna verður á ábyrgð sveitarfélaga. Áfram er lögð áhersla á stuðning við rannsóknir, þróun og markaðssókn. Á árinu 1995 sér þessa m.a. stað í þátttöku í rannsóknaráætlun Evrópusambandsins og framlagi í nýstofnaðan lýðveldissjóð sem Alþingi samþykkti í sumar. Enn fremur er í undirbúningi stefnumótun um stuðning stjórnvalda við nýsköpun í atvinnulífi. Gert er ráð fyrir að átaksverkefni sveitarfélaga og ríkisins til atvinnueflingar haldi áfram, þriðja árið í röð. Verkefnið hefur gefist vel og átt þátt í að atvinnuleysi á yfirstandandi ári er talið vera minna en spáð var í upphafi árs. Stjórnvöld hafa óskað eftir viðræðum við sveitarfélög um þetta mál eða aðrar hugsanlegar leiðir að sama marki. Til að styrkja stöðugleika í ríkisfjármálum er stefnt að afnámi ákvæða um sjálfvirkar hækkanir á sköttum og bótagreiðslum. Þess í stað verði hækkanir ákveðnar við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni. Mikilvægt er að efnahagsbatinn verði nýttur til þess að draga úr lánsfjárþörf hins opinbera og auka svigrúm atvinnulífsins til fjárfestingar og fjölgunar starfa. Hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs og annarra opinberra aðila, svo sem húsnæðiskerfisins, fjárfestingarlánasjóða og opinberra fyrirtækja, er áætluð 14,4 milljarðar kr. á árinu 1995, um þriðjungi minni en í ár. Frá árinu 1991 hefur hrein lánsfjárþörf hins opinbera lækkað úr 10% af landsframleiðslu í 3% miðað við áform fjárlagafrv. Veruleg lækkun á lánsfjárþörf ríkissjóðs og hins opinbera stuðlar að enn frekari lækkun raunvaxta á innlendum lánamarkaði. Í tíð núv. ríkisstjórnar hefur þannig margt áunnist. Nú þegar allt bendir til þess að umskipti til hins betra hafi orðið í efnahagsmálum og fram undan sé hægfara efnahagsbati er brýnt að marka og fylgja skýrri efnahagsstefnu til nokkurra næstu ára. Þar ber hæst mikilvægi þess að draga úr halla ríkissjóðs. Fyrr á þessu ári kynnti ég skýrslu fjmrn. um áætlun í ríkisfjármálum til næstu ára. Skýrslan var unnin í samráði við Þjóðhagsstofnun og Seðlabanka Íslands. Í henni eru sýndar niðurstöður tveggja dæma um hugsanlega þróun efnahagsmála fram til ársins 1998. Þar kemur fram að eina örugga leiðin til þess að örva hagvöxt og efla atvinnulífið felst í stöðugleika í verðlagsmálum og lægri vöxtum. Forsenda fyrir því er að áfram verði dregið úr halla ríkissjóðs með ströngu aðhaldi í ríkisútgjöldum. Með því eykst svigrúm einstaklinga og fyrirtækja til athafna. Framleiðsla og eftirspurn í þjóðfélaginu eykst. Ný atvinnutækifæri verða til og atvinnuleysi minnkar. Það er engin tilviljun að í nágrannaríkjunum er sífellt meiri áhersla lögð á stefnumörkun til lengri tíma, ekki einungis hjá stjórnvöldum heldur ekki síður hjá einkaaðilum. Skýringin er fyrst og fremst gjörbreyttar aðstæður á alþjóðamarkaði þar sem fjármagn streymir meira eða minna frjálst milli landa. Hér skipta væntingar miklu máli, ekki síst á peningamarkaði þar sem vaxtastigið er mikilvægur mælikvarði. Þessi mál sem ég hef hér verið að ræða hafa verið fyrirferðarmikil í efnahagsumræðu á alþjóðavettvangi undanfarin missiri. Á sameiginlegum fundi efnahags- og fjármálaráðherra EFTA- og ESB-ríkjanna, sem haldinn var í Brussel í síðasta mánuði, og eins á ársfundi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og Alþjóðabankans í Madrid í síðustu viku var breið samstaða um að meginviðfangsefni hagstjórnar á næstunni sé að skapa skilyrði fyrir auknum hagvexti og draga úr atvinnuleysi. Aðhaldssöm stefna í ríkisfjármálum og markviss áætlun um hvernig stjórnvöld hyggjast draga úr halla ríkissjóðs á næstu árum er veigamesta forsendan fyrir því að þessum markmiðum megi ná. Aðeins þannig er talið unnt að stuðla að áframhaldandi lækkun vaxta. Virðulegi forseti. Þegar þessi ríkisstjórn tók við á árinu 1991 var stjórn efnahagsmála í uppnámi. Gífurlegur halli var á viðskiptum við önnur lönd. Yfirdráttarskuld ríkisins í Seðlabanka var yfir 10 milljarðar kr. Hallinn á ríkissjóði þrefalt meiri en fjárlög höfðu gert ráð fyrir. Lánsfjárþörf opinberra aðila nam hátt í 45 milljörðum kr. og gleypti allan sparnað landsmanna og gott betur. Vextir voru því háir. Þessari þróun hefur verið snúið við. Þrátt fyrir margvíslegt andstreymi vegna samdráttar í efnahagslífinu hefur ríkisstjórnin beitt sér fyrir miklum breytingum til þess að treysta undirstöður efnahagslífsins en þar var víða pottur brotinn. Stöðugleiki ríkir á öllum sviðum efnahagsmála. Verðbólgan er með því lægsta sem gerist í heiminum og samkvæmt nýjustu upplýsingum frá Hagstofunni er framfærslukostnaður heimilanna sá sami í dag og var fyrir einu ári. Afgangur er á viðskiptajöfnuði og erlendar skuldir þjóðarinnar farnar að lækka. Lánsfjárþörf ríkissjóðs og annarra opinberra aðila er nú einungis þriðjungur þess sem var þegar ríkisstjórnin tók við og sparnaður nær þrefalt meiri. Þá hafa vextir lækkað um nær helming. Enn fremur hefur tekist að koma í veg fyrir að atvinnuleysi ryki upp líkt og gerst hefur í flestum nágrannalöndum okkar. Af þessu má ráða að stefna ríkisstjórnarinnar hefur verið árangursrík. Ríkisstjórnin hefur gripið til almennra aðgerða til að treysta stöðu atvinnulífsins, m.a. lækkað og fellt niður skatta. Um leið hefur verið leitast við að verja kaupmátt almennings, m.a. með lækkun virðisaukaskatts á matvælum og sérstökum stuðningsaðgerðum við hina lægst launuðu. Jafnframt var gripið til tímabundinna atvinnuskapandi framkvæmda til að hamla gegn atvinnuleysi. Um þessar aðgerðir hefur ríkt almenn sátt í þjóðfélaginu enda þær undirbúnar að höfðu samráði við aðila vinnumarkaðarins. Nú er svo komið að kaupmáttur ráðstöfunartekna heimilanna er farinn að aukast á ný og er gert ráð fyrir að framhald verði á þeirri þróun á næsta ári. Á sviði ríkisfjármála hefur einnig margt áunnist. Ég vil sérstaklega nefna að frá árinu 1991 hefur tekist að lækka ríkisútgjöld um 7% að raunvirði eða sem nemur tæplega 9 milljörðum kr. Þetta er grundvallarbreyting og má til samanburðar nefna að næstu fjögur ár á undan jukust útgjöldin um tæplega 20 milljarða kr. Þá hefur yfirdráttur ríkissjóðs í Seðlabanka verið lagður af og tekin upp sú stefna að mæta fjárþörf ríkissjóðs alfarið á markaði. Með þessu hafa vaxtaákvarðanir færst út á markaðinn og efnahagsumhverfið styrkst til muna. Þetta var einn mikilvægasti þátturinn í því að skapa skilyrði fyrir þeirri vaxtalækkun sem orðið hefur. Þá er stefna ríkisstjórnarinnar um nýskipun í ríkisrekstri að skila árangri. Það er þess vegna fyrir öllu að halda þessu uppbyggingarstarfi áfram á næsta ári og næstu árum. Við megum alls ekki fórna þeim ávinningi og stöðugleika sem náðst hefur að undanförnu. Skammtímahagsmunir verða að víkja fyrir mikilvægari markmiðum til lengri tíma, m.a. um frekari lækkun erlendra skulda, aukna atvinnu og varanlegan hagvöxt. Það er forsendan fyrir bættum lífskjörum til framtíðar. Það er oft haft á orði að fjárlög á kosningaári séu marklaus því þá falli stjórnmálamenn oft í þá freistni að gefa út kosningavíxla og kaupa þannig atkvæði. Vissulega hefur raunin oft orðið sú á undanförnum árum. Dæmi frá síðustu kosningum árið 1991 er einna skýrast en þá voru útgjöld aukin verulega rétt fyrir kosningar með þeim afleiðingum að halli á ríkissjóði á kosningaárinu varð meiri en nokkru sinni fyrr. Það má ekki endurtaka sig. Þetta eru sem betur fer vinnubrögð sem almenningur telur ekki lengur boðleg. Þeir sem borga brúsann átta sig á því að viðbótarútgjöld og halli í dag þýðir einfaldlega skattahækkun á morgun. Markmið fjárlagafrv. fyrir árið 1995 er að leggja grunn að auknum hagvexti á næstu árum, festa stöðugleikann í sessi, halda vöxtum lágum og auka atvinnu. Brýnasta verkefnið er að skapa víðtækan skilning á því að þetta sé eina færa leiðin til þess að treysta og bæta lífskjörin í landinu. Alls staðar á Norðurlöndum hafa stjórnmálaflokkar, bæði til hægri og vinstri, sett fram hugmyndir um hvernig draga megi úr ríkisútgjöldum. Stjórnmálamönnum er ljóst að jafnmikil aukning ríkisútgjalda og verið hefur á undanförnum árum og áratugum getur ekki gengið. Ríkissjóður er ekki óþrjótandi peningauppspretta. Í þessu sambandi vil ég nefna nokkur mikilvæg viðfangsefni. Í fyrsta lagi er brýnt að ná jafnvægi í ríkisfjármálum með aðhaldi í útgjöldum en ekki skattahækkunum. Ég vil af þessu tilefni leyfa mér að vitna til viðhorfskönnunar sem fjmrn. lét vinna nýlega. Þar var spurt um afstöðu fólks til þess hvort það teldi mikilvægt að draga úr halla ríkissjóðs og hvernig ætti að ná því markmiði. Niðurstöðurnar voru mjög afdráttarlausar, þ.e. stuðningur við þá stefnumörkun ríkisstjórnarinnar að draga úr halla ríkissjóðs en það studdu 84% þeirra sem tóku afstöðu. Þegar spurt var um hvernig fólk teldi æskilegt að ná því markmiði voru svörin einnig afdráttarlaus: Meira en fjórir af hverjum fimm töldu að draga ætti úr ríkisútgjöldum en innan við 8% að hækka ætti skatta. Í öðru lagi vek ég athygli á því að á næstu árum munu útgjöld á ákveðnum sviðum velferðarmála aukast, m.a. vegna breyttrar aldursskiptingar þjóðarinnar og fjölgunar ellilífeyrisþega. Til þess að geta mætt auknum útgjöldum þarf að endurskoða forgangsröð verkefna, hagræða og beina greiðslum í auknum mæli til þeirra einstaklinga sem þurfa mest á þeim að halda en hætta að greiða þeim sem betur mega sín. Þannig má treysta stoðir velferðarkerfisins sem var fyrst og fremst byggt upp til að liðsinna þeim sem minnst mega sín. Í þriðja lagi þarf að hagræða í ríkisrekstri, m.a. með sameiningu og fækkun ríkisstofnana. Fjárlagafrv. fyrir árið 1995 gerir strangar kröfur um aðhald í ríkisrekstri, ráðuneytin eiga m.a. að hagræða hjá sér um 2% í rekstri og víða annars staðar verður sparað. Tryggja þarf að nýjum útgjöldum verður mætt með sparnaði. Í fjórða lagi tel ég eðlilegt og æskilegt að afskipti ríkisins beinist í ríkari mæli en nú að stuðningi við menntamál ekki síst rannsókna- og vísindastarfsemi um leið og dregið verður úr starfsemi sem einkaaðilar geta betur sinnt. Í fimmta lagi er eðlilegt að afnema ríkisábyrgð á sem flestum sviðum, einkum hjá þeim opinberu fjármálastofnunum sem starfa í beinni samkeppni við einkaaðila því að hún skekkir samkeppnisstöðu á fjármagnsmarkaði og heldur uppi vöxtum. Besta leiðin til að tryggja það er að breyta ríkisbönkum og fjárfestingarlánasjóðum í hlutafélög og selja hlutabréfin. Þangað til er eðlilegt að þessir aðilar greiði sérstakt ríkisábyrgðargjald. Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er til umræðu er síðasta fjárlagafrv. þessarar ríkisstjórnar. Af því tilefni er eðlilegt að horft sé yfir farinn veg og spurt hvað hafi áunnist og hvernig við stöndum í samanburði við aðrar þjóðir. Ég hef bent á fjölmarga þætti sem horfa ótvírætt til framfara. Hér má nefna gerð rammafjárlaga, aukna ábyrgð einstakra ráðherra og umtalsverðan sparnað og lækkun útgjalda. Viðamiklar breytingar á peninga- og lánsfjármarkaði sem hafa leitt til lækkunar vaxta og ýmsar nýjungar í ríkisrekstri. Enn fremur hefur ríkisstjórnin gripið til umfangsmikilla aðgerða til að styrkja atvinnulífið og hamla gegn atvinnuleysi. Þá hafa skattar lækkað þrjú ár í röð og heildarskattbyrði sem hlutfall af landsframleiðslu reyndar ekki verið lægri síðan árið 1987. Þetta er mikilsverður vitnisburður þess að ríkisstjórnin hefur fylgt ábyrgri en um leið framsýnni stefnu í efnahagsmálum. Samanburður við aðrar þjóðir leiðir þetta enn rækilegar í ljós. Þannig er verðbólga hér á landi minni en í flestum iðnríkjum heims. Vextir eru einnig með því lægsta sem þekkist. Skuldir ríkissjóðs eru einnig minni en víðast hvar annars staðar. Loks er hallinn á ríkissjóði minni en í flestum nálægum löndum. Með stefnufestu ríkisstjórnarinnar og samstöðu þjóðarinnar eru Íslendingar að komast upp úr efnahagslegum öldudal. Mikilvægt er að nýta batnandi árferði til að styrkja enn frekar það jafnvægi sem nú ríkir í efnahagsmálum. Markviss efnahagsstefna sem miðar að jafnvægi í ríkisbúskapnum er forsenda aukinnar framleiðslu í landinu, fjölgunar starfa og þar með batnandi lífskjara almennings. Með fjárlagafrv. er stigið mikilvægt skref í þessa átt. Virðulegi forseti. Að svo mæltu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjárln.

Virðulegi forseti. Við höfum nú hlýtt á fjárlagaræðu hæstv. fjmrh. Hann er nokkuð borubrattur og hefur dregið upp mikla glansmynd á sviði ríkisfjármála. Ég verð því miður að segja að það vantar nú að skyggnast á bakhliðina á þeirri mynd og draga fram ýmislegt sem hæstv. fjmrh. lét undir höfuð leggjast í sinni ræðu. Það er nefnilega ljóst hvers konar blekkingarleik hér er verið að fara með. Hæstv. fjmrh. hefur gumað af því að hann ætli sér ekki að leggja fram kosningafjárlög, hér séu ekki kosningavíxlar á ferðinni. Þetta er sniðug flétta, en hún er því miður gegnsæ. Þetta er sett þannig upp að opinberar framkvæmdir eru skornar niður og þegar talað er um hvaða áhrif það hefur á atvinnustigið þá er einfaldlega sagt: Atvinnulífið í landinu er komið í svo fínt lag undir núverandi ríkisstjórn að það mun taka við. En er þetta nú svona? Er myndin svona rakin, hrein og tær eins og hæstv. fjmrh. lætur í veðri vaka? Ég held ekki, því miður. Ég mun koma aðeins að því síðar. Það sem fyrst kemur í hugann þegar fjárlagafrv. er skoðað er á hve traustum forsendum niðurstöður þess eru fengnar. Það er gert ráð fyrir því að halli fjárlaga verði 6,5 milljarðar á næsta ári, en lagt var upp á síðasta ári með 9,8 milljarða. En við skulum athuga það að þetta plagg sem hér liggur fyrir eru ekki staðreyndir. Þetta er áætlun yfir tekjur og gjöld ríkissjóðs á næsta ári. Niðurstaða fjárlaga á yfirstandandi ári verður alls ekki 9,8 milljarðar. Það er nú þegar orðinn 11 milljarða kr. halli á ríkissjóði á yfirstandandi ári og enn er árinu ekki lokið og það þrátt fyrir að tekjuaukning hafi verið 2,6 milljarðar á árinu, það sem af er. Útgjaldaaukningin varð bara einfaldlega miklu meiri. Þannig að frávikið nemur 6,4 milljörðum kr. Hér er því ekki um neinar staðreyndir að ræða og þess vegna er nauðsynlegt að skyggnast í það á hvaða forsendum þessi gerningur er byggður og hvaða forsendur liggja hér að baki. Það er reiknað með því að hagvöxtur verði 1,4% á næsta ári. Það eru vissulega jákvæðar fréttir og ég ætla að vona að það markmið standist að hagvöxtur verði það, ekki veitir af, og sú forsenda fjárlagafrv. standist. En því miður er það svo að jafnvel þetta markmið er að mati Þjóðhagsstofnunar byggt á óvenju mikilli óvissu að þessu sinni. Það hafa verið góð aflabrögð í ýmsum greinum á þessu ári. Úthafsveiðar hafa verið miklar, en því miður ríkir óvissa um hluta þessara úthafsveiða. Alger óvissa um það ef veiðar minnka í Smugunni eða á Svalbarðasvæðinu hvort önnur mið koma í staðinn. Vissulega vonum við að okkur takist að tryggja okkar rétt þar og halda uppi aflanum, en þessi forsenda er eigi að síður óviss. Því síður er hann kominn til fyrir snilli þessarar ríkisstjórnar því það var nú frekar að það væri dregið úr útgerðarmönnum að fara í þessar veiðar heldur en að það væri ýtt undir þá. Fjárlagafrv. er byggt á því að atvinnuleysi næsta ár verði 4,9%. Það er gert mikið úr því að atvinnuleysi sé minna heldur en í nágrannalöndunum þar sem atvinnuleysi upp á tveggja stafa tölur hefur verið landlægt um árabil. En við stöndum eigi að síður í þeim sporum að atvinnuleysi hefur þrefaldast á þessu kjörtímabili og ég er hræddur um að hæstv. ráðherrar séu farnir að líta á þessa tölu eins og sjálfsagðan hlut og segja að ástandið sé bara harla gott. Og þá komum við að því, hvernig er brugðist við þessu? Hvernig á að halda atvinnuleysisstiginu svona? Er útlit fyrir að þetta markmið haldist? Er útlit fyrir að þetta verði minna eða meira? Það er staðreynd að opinberar framkvæmdir samkvæmt frv. eru skornar niður um 24,9%. Og svarið við því hvaða áhrif þetta hefur á atvinnustigið er það, eins og ég rakti áðan, að atvinnulífið í landinu sé þannig á vegi statt að það taki við þessum niðurskurði. Fjárfesting er í lágmarki í þjóðfélaginu. Ég vil beina þeirri spurningu til fjmrh. hvort hann telji í raun að þetta gangi eftir, hvort atvinnulífið sé í raun tilbúið til þess að skapa fleiri störf á næstu árum? Ég tók eftir því í framsöguræðu hæstv. fjmrh. áðan að hann fer með þessa fullyrðingu í framsöguræðu sinni: Með lægri vöxtum fjárfesta fyrirtæki meira og ráða til sín fleira fólk. Stenst þessi fullyrðing? Er lokið þeirri hagræðingarvinnu í fyrirtækjum sem fækkar fólki í stað þess að ráða til sín fleira fólk? Ég veit ekki betur en fyrirtæki hafi verið að fækka fólki á undanförnum árum en ekki ráða til sín fleira fólk. Ég veit ekki betur en í stórfyrirtækjum hér þá eigi fólk von á því enn þá, á hverjum degi, að fá sín uppsagnarbréf og það sé enginn öruggur um atvinnu sína. Þessi mynd ber a.m.k. ekki saman við þann heim sem ég lifi í, en ég veit ekki í hvaða heimi hæstv. ráðherrar lifa. Er búið þannig að nýsköpun og uppbyggingu nýrra atvinnufyrirtækja í þjóðfélaginu að þessi nýju atvinnufyrirtæki ráði til sín fleira fólk á næsta ári og fjárfesti í stórum stíl, t.d. í byggingum, vélakosti og öðru slíku? Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. þessarar spurningar. Er eiginfjárstaða fyrirtækja orðin það sterk eftir erfiðleika undanfarinna ára að bati, ef hann verður í afkomu, sem vonandi verður, og það hefur verið bati í afkomu, verði ekki notaður til þess að bæta hana í staðinn fyrir að fara í auknar fjárfestingar? Telur hæstv. fjmrh. að atvinnufyrirtækin í landinu muni hella sér út í fjárfestingar á næstu árum í stað þess að bæta eiginfjárstöðu sína? Það er staðreynd að fjárfesting hefur verið mjög mikil á síðasta áratug og hún hefur verið það mikil, það viðurkennum við öll, að það hefur verið talað um offjárfestingu. Það er vannýtt atvinnuhúsnæði í mörgum greinum. Mun atvinnulífið fara í það á næsta ári að fjárfesta stórlega í byggingum og taka þannig á móti fleira fólki í byggingariðnaðinum? Ég stórefa að myndin sé svona björt eins og hæstv. fjmrh. dregur fram í einni setningu í sinni framsöguræðu. Alþýðusamband Íslands hefur gefið út ályktun, eftir formannafund sinn, um þetta frv. og þá nálgast ég það atriði frv. sem gerir ráð fyrir að launaþróun á næsta ári verði í takt við batann í þjóðfélaginu og launahækkanir eða kaupmáttarhækkanir verði á bilinu 2--2,5% á næsta ári. Er líklegt að launafólk sé í því skapi núna að það markmið standist? Hefur jarðvegurinn verið undirbúinn þannig undir kjarasamninga, sem eiga að fara fram um áramótin, að það sé líklegt að þetta markmið náist? Að mati Alþýðusambands Íslands vantar 700 millj. upp á að það hafi verið staðið við fyrirheit um opinberar framkvæmdir til atvinnuaukningar og samkvæmt gögnum sem liggja fyrir frá þeim liggur fyrir að fjárfestingar til kaupa á nýrri björgunarþyrlu hafa verið taldar með fjárfestingum í þessu skyni. Ég held að þetta sé til þess fallið að fara í kringum hlutina og það er ljóst að á meðan þetta er ekki frágengið og þetta kemst ekki á hreint milli ASÍ og ríkisstjórnarinnar þá er ekki gott andrúmsloft í kjarasamninga, hvað þá þegar til viðbótar við þessar vanefndir kemur að opinberar framkvæmdir eru skornar stórlega niður til viðbótar og gengið á bak öllum orðum um framkvæmdir til atvinnuaukningar, sem m.a. hæstv. forsrh. var að ræða um sl. sumar. Vegaframkvæmdir í stórum stíl upp á eina 7 milljarða, sem að vísu átti að borga einhvern tíma í framtíðinni. En nú hefur greinilega verið snúið heldur harkalega við og reynt að setja upp þennan blekkingavef núna á kosningavetri. Ég get ekki varist því að minnast á önnur samskiptamál ríkisstjórnarinnar í þessum fyrri ræðutíma mínum og það eru samskipti hæstv. ríkisstjórnar við sveitarfélögin sem eru með miklum endemum og þær tölur sem eru í frv. og varða þau geta auðvitað ekki staðist og gera það að verkum að þetta plagg stenst ekki raunveruleikann. Það er alveg ljóst að hæstv. fjmrh., hæstv. félmrh. og hæstv. forsrh. skrifuðu undir yfirlýsingu um það á sl. hausti að það yrði ekki framlengt 600 millj. kr. gjald sveitarfélaganna í Atvinnuleysistryggingasjóð. Þetta liggur fyrir skjalfest, en það er gengið á bak þessara orða í frv., auðvitað til stórtjóns fyrir öll samskiptin við sveitarfélögin. Hér segir t.d. Sigurður J. Sigurðsson, bæjarfulltrúi Sjálfstfl. á Akureyri, í viðtali við Dag nýverið, að langlundargeð manna sé á þrotum hjá sveitarfélögunum. Það eru fleiri samskipti sem eru einkennileg varðandi sveitarfélögin. Þau hafa verið í skipulagsbreytingum, breytingum á verkaskiptingu sem áætlaðar eru á næsta ári. Það á að yfirtaka grunnskólann um mitt næsta ár. Þess sér hvergi stað í þessu frv. að það sé reiknað með neinum kostnaðarauka á sveitarfélögin þess vegna. Ég sé ekki betur en með þessari uppsetningu sé því máli stefnt í voða og það mál sé í uppnámi. Það er ekki reiknað með fjárveitingum í að framkvæma ný grunnskólalög, en sveitarfélögunum er vafalítið ætlað að gera það með þeim kostnaðarauka sem því fylgir. Það er líka ljóst að ríkisstjórnin lofaði því á síðasta hausti að Byggðastofnun kæmi með öflugum hætti inn í atvinnuuppbyggingu í sameinuðum sveitarfélögum. Í sameinuðum sveitarfélögum yrði gert átak í vegamálum. Hver einasta sveitarstjórn í sameinuðu sveitarfélagi sem hefur komið til viðtals við fjárln. undanfarna daga hefur minnt á loforðið og krafist efnda. En hverjar eru efndirnar? Byggðastofnun fær 25 millj. kr. í viðbótarframlag til að standa undir svokallaðri stefnumótandi byggðaáætlun. Það er góðra gjalda vert. Hitt er ljóst að skorið hefur verið niður til hennar fjármagn í stórum stíl á undanförnum árum. Hún hefur enga möguleika á að koma inn í atvinnuuppbyggingu í sameinuðum sveitarfélögum. Yfirlýsing ríkisstjórnarinnar er því markleysa ein. Yfirlýsingar hennar um vegamál eru hrein markleysa. Samskipti hæstv. ríkisstjórnar við sveitarfélögin, sem hún á að hafa samskipti við úti í þjóðfélaginu, stórspilla fyrir því trausti sem þarf að vera milli ríkis og sveitarfélaga til þess að þau samskipti séu skikkanleg og hægt sé að koma á eðlilegri verkaskiptingu milli þeirra. Ég held að í þessu frv. sé ekki horfst í augu við raunveruleikann. Tekjur hafa stórminnkað hjá almenningi, fjöldi fólks er atvinnulaus, reiknað er með fimm prósent atvinnuleysi. Þess vegna krefst launafólk hlutdeildar í þeim bata og að eiga svolítið af þeirri glansmynd sem hefur verið dregin upp. Ekki er að sjá að það eigi neitt af henni. Hins vegar eiga þeir sem hæst hafa launin svolítið af henni vegna þess að hátekjuskattur hefur verið felldur niður og því er frestað enn um sinn að leggja skatt á fjármagnseigendur í landinu. Þetta frv. mun verða til þess að breikka bilið milli manna fremur en að jafna kjörin í landinu og það er miður.

Virðulegur forseti. Mig langar til að veita andsvar við tveimur atriðum úr ræðu hv. þm. Í fyrsta lagi vék hann í máli sínu að því að ASÍ teldi að 700 millj. vantaði upp á að efnt væri loforð um fjárfestingu sem gefið var á sínum tíma. Ég vil eingöngu að það komi fram að við það loforð verður staðið. Það hefur margoft verið sagt. Hins vegar er rétt að vissar framkvæmdir á listanum hafa tafist, þar á meðal dómshús og reyndar skólabyggingar, en við þetta loforð verður að sjálfsögðu staðið. Ég vil láta það koma fram að fjárfestingar hafa reyndar aukist meira en ASÍ hefur tekið fram í sínum pappírum. Þetta er nauðsynlegt að komi fram. Þá er ekkert verið að tala um björgunarþyrlu í því sambandi þegar talað er um fjárfestingar. Í öðru lagi er rætt um 600 millj. í frv. sem ætlast er til að sveitarfélögin leggi til vegna atvinnuátaks. Það er hárrétt að skrifað var undir í desember sl. af hálfu félmrh. og fjmrh. að ekki væri ráðgert að taka þetta upp með samsvarandi hætti í fjárlagafrv. 1995. Við höfum hins vegar óskað eftir viðræðum við þessa aðila til að þeir legðu sinn skerf fram til þessa átaks annaðhvort með sama hætti eða með öðrum hætti sem að gagni getur komið. Ástæðan er einföld. Átaksverkefnin hafa gengið vel og þau hafa komið sveitarfélögunum til góða. Við teljum að þetta séu verkefni sem séu hjálpleg, ekki síst vegna þess að mjög stutt er á milli þess fólks sem er annars vegar á atvinnuleysistryggingaskránni og hins sem er á félagslegu framfæri sveitarfélaganna. Þarna er straumur af fólki á milli og eðlilegt að líta á þetta í sameiningu. Á þetta vil ég leggja áherslu. Við höfum óskað eftir þessum viðræðum í trausti þess að sveitarfélögin muni vilja við okkur tala. Ég er sannfærður um að niðurstaðan verður jákvæð. Ég vil aðeins minna á það í lokin að útsvör eru borguð til sveitarfélaganna af atvinnuleysistryggingabótum.

Virðulegur forseti. Það getur verið að ég sé eitthvað tregur en ég kem því ekki inn í kollinn á mér hvernig í sömu andrá er hægt að standa við þessar 700 millj. og skera síðan niður framkvæmdir á næsta ári um 3.300 millj. ef ég man rétt. En það er gott út af fyrir sig ef á að standa við þessar 700 millj. á þessu ári. Ég er hræddur um að forustumenn ASÍ muni horfa á þá tölu sem er í framkvæmdir á næsta ári, þann niðurskurð sem þar er, og verði ekki alveg fullkomlega ánægðir með þá niðurstöðu sem þar blasir við eða kaupi þær skýringar sem hæstv. ríkisstjórn gefur og fjmrh. mun áreiðanlega koma að síðar öðruvísi en í andsvari. Varðandi sveitarfélögin og átaksverkefnin hef ég aldrei skilið þessa hringferð peninganna vegna þess að sveitarfélögin hafa um áraraðir verið í átaksverkefnum í atvinnulífinu og varið til þess peningum. Ég skil ekki þá hringferð að peningarnir þurfi að fara í Atvinnuleysistryggingasjóð og úthluta þeim svo aftur til sveitarfélaganna og stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs. Sveitarfélögin hafa um árabil verið í þessum átaksverkefnum og þetta er ekkert nýtt. Þetta er einhver slaufa, svo ég noti orðalag hv. 3. þm. Austurl., sem er útbúin til að láta þetta líta vel út. Ég held að það væri langréttast og best fyrir atvinnulífið í landinu að þetta væri lagt niður.

Virðulegi forseti. Ég vil endilega að það komi skýrt fram í upphafi þessara umræðna að þær 700 millj. sem verið er að tala um er verið að tala um vegna loforða sem ríkisstjórnin gaf um tilteknar framkvæmdir. Við það verður staðið. Það er rétt að töf hefur orðið á vissum framkvæmdum en við þetta verður að sjálfsögðu staðið. Númer tvö er alveg hárrétt hjá hv. þm. að hringferð peninganna eða þessi slaufa, sem svo er kölluð, kann að virðast einkennileg. Ef það kemur í ljós í samtölum við sveitarfélögin að þau eru tilbúin til að láta af hendi álíka mikið fjármagn og þau hafa gert að undanförnu í ríkissjóð, í Atvinnuleysistryggingasjóð, til að auka atvinnuna er það að sjálfsögðu ásættanleg niðurstaða. Við erum einungis að benda á að við teljum ekki að sveitarfélögin geti verið stikkfrí. Ef þau vilja gera þetta með öðrum hætti er allt í lagi að fara öðruvísi að. En ég minni á að stutt er á milli þeirra sem eru á félagslegu framfæri bæjarfélaganna og hinna sem eru á atvinnuleysisskránni og eðlilegt er að þetta sé sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga. Enn einu sinni minni ég á að af atvinnuleysistryggingabótunum greiðir ríkið alveg eins og um laun sé að ræða til sveitarfélaganna. Það kemur kannski mörgum á óvart þegar sagt er að af staðgreiðslunni sitji eftir 18 milljarðar hjá sveitarfélögunum en einungis 15 milljarðar hjá ríkinu þótt hlutfallið sé miklu hærra hjá ríkinu.

Virðulegur forseti. Vera kann að ASÍ hafi verið lofað tilteknum framkvæmdum. Þó hygg ég að þeir hafi hugsað á þeim bæ fyrst og fremst hvert heildarmagnið væri. Ég hef ekki trú á því að ASÍ hafi sérstakan áhuga á því að knýja fram byggingu á húsnæði fyrir Hæstarétt og að það sé eitthvert sáluhjálparatriði fyrir Alþýðusambandið. Auðvitað eru það heildarupphæðirnar sem skipta máli í þessu sambandi. En það er góðra gjalda vert ef standa á við loforðið um 700 millj. á þessu ári en það breytir ekki þeirri mynd sem fram undan er í þessum efnum. Varðandi sveitarfélögin þá efast ég ekki um að þau séu fáanleg til að leggja fé til atvinnumála eins og þau hafa alltaf verið. Ekkert var rætt um það í þessari yfirlýsingu. Rætt var um að þessi skattur yrði ekki innheimtur áfram. Einhver sagði nú, mig minnir að það hafi verið flokksbróðir hæstv. fjmrh., formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga: ,,Orð skulu standa.`` Það er gengið á bak þessara orða í fjárlagafrv. En ekki ætla ég að lasta það að teknar verði upp viðræður um það eftir á. Það hefði verið betra að gera það áður en frv. var lagt fram til að forðast þau illindi sem þegar eru orðin við sveitarfélögin.

Áður en umræðan heldur áfram vill forseti lesa bréf sem barst eftir að umræðan var hafin. Það er til forseta Alþingis, dags. 11 okt. 1994. ,,Með vísan til 3. mgr. 55. gr. laga um þingsköp Alþingis leyfi ég mér að óska eftir því fyrir hönd þingflokks Alþb. að umræðutími við 1. umr. um frv. til fjárlaga verði tvöfaldur vegna mikilvægis þeirra efnahagsmála og efnahagsstefnu sem fjárlagafrv. felur í sér.`` Undir bréfið ritar Guðrún Helgadóttir, starfandi formaður þingflokksins. Skýr ákvæði eru í þingsköpum um þetta atriði. Þar segir í 55. gr.: Hver þingflokkur á rétt á að fá ræðutíma samkvæmt þessari málsgrein lengdan, [þ.e. varðandi 1. umr. um lagafrv.] allt að tvöföldum tíma, ef fyrir liggur rökstudd beiðni þar að lútandi áður en frv. er tekið til umræðu. Forseti vill upplýsa að fyrir hádegi kom hv. 8. þm. Reykn. að máli við forseta og spurði með hvaða hætti umræðan færi fram. Forseti tjáði honum að hún ætti von á því að beðið yrði um lengri umræðu, þ.e. tvöfaldan ræðutíma. Forseti tekur það fram að hún sagði að hún ,,ætti von`` á að beðið yrði um það og ef svo yrði þá yrði þetta tvöfaldur ræðutími. Síðan kom í ljós í upphafi fundar að ekki lá fyrir beiðni og því miður er þessi beiðni sem mér hefur síðar borist of seint fram komin þar sem umræðan var hafin þegar það bréf barst og því ekki hægt að verða við henni.

Virðulegi forseti. Það er rétt að ég gerði mér sérstaka ferð á skrifstofu forseta hér fyrir hádegi til að ganga úr skugga um þetta atriði. Forseti sagði ýmislegt fleira en hún greindi frá hér áðan, m.a. sagði hún við mig sem fyrsta svar að hún reiknaði með því að ræðutíminn yrði tvöfaldur. Það orðalag tók ég sem nánast ákvörðun um að svo yrði. Ég skildi orðaskipti mín við forseta á þann veg að málið væri í raun og veru frágengið enda hvarflaði varla að mér annað en að umræða um svo mikilvægt frv. sem þetta fengi tvöfaldan ræðutíma. Ég skildi ummæli forsetans í morgun þannig að það væri frágengið að ræðutími yrði tvöfaldur. Í þingsköpum stendur ekkert um að sú beiðni verði að berast skriflega að ræðutíminn sé tvöfaldur. Ég taldi erindi mitt til forseta fyrir hádegi í morgun vera að ganga úr skugga um það að ræðutíminn yrði tvöfaldur og ég skildi forseta þannig af orðalagi hennar að hún reiknaði með að svo yrði. Það er ekki í vitund minni að slíkar beiðnir þurfi að berast skriflega. Ekkert stendur um það í þingsköpum og venjulega hefur það dugað í þinginu að menn gangi á fund forseta til að ræða slík mál. Ég harma það mjög ef slíkur misskilningur á að verða til þess að menn fái ekki nægilega ríflegan tíma til að ræða þetta mikilvæga mál.

Sú venja hefur skapast síðan þetta ákvæði var tekið upp í þingsköp að slík beiðni, sem hér er um að ræða, berst bréflega.

Virðulegi forseti. Eins og vitnað hefur verið til þá segir í 55. gr. þingskapalaga að hver þingflokkur eigi rétt á að fá tíma, samkvæmt þessari málsgrein lengdan, allt að tvöföldum ræðutíma ef fyrir liggur rökstudd beiðni þar að lútandi áður en frv. er tekið til umræðu. Ég vil upplýsa það að áður en umræða hófst gekk ég á milli stjórnarandstæðinga sem sæti eiga í fjárln. og spurði þá að því hvort þeir ætluðu að biðja um lengri ræðutíma og því var svarað neitandi nema hv. þm. Guðrún Helgadóttir sem taldi sig þurfa lengri tíma en það varð þó ekki til þess að formleg beiðni kæmi fram. Ég býst við að ef við hefðum sameinast um slíka beiðni þá hefði forseti orðið við því. En kannski má segja að við stjórnarandstæðingar hefðum þurft að bera saman bækur okkar eða að þeir þingflokkar sem hefðu óskað eftir lengri tíma hefðu átt að koma slíkri beiðni á framfæri. Það hlýtur alla vega að vera ljóst að umræðan er hafin, hæstv. fjmrh. hefur flutt ræðu sína og þar að auki einn af talsmönnum stjórnarandstöðunnar. Við verðum því að gjöra svo vel og sæta því að umræðan er hafin og samkvæmt þingsköpum er ekki hægt að breyta þessu.

Virðulegi forseti. Samkvæmt þeirri venju, sem ég hef kynnst í þinginu jafngildir það formlegu erindi þegar formaður þingflokks eða formaður flokks gerir sér sérstakt erindi til forseta þingsins til að ræða fyrirkomulag umræðu. Það er eitthvað algerlega nýtt fyrir mér að samskiptahættir séu orðnir þannig í þinginu að slíkt þurfi að vera skriflegt. Erindaflutningur á skrifstofu forseta hefur að mínum dómi jafngilt beiðni. Ég taldi mig vera að flytja slíka beiðni fyrir hádegi til forseta þingsins og taldi mig skilja svör forseta á þann veg að þar sem hún reiknaði með því væri málið í höfn. Það vil ég að komi alveg skýrt fram. Ástæðan fyrir því að ég ræddi þetta ekki fyrr var að við sammæltumst um það ég og formaður þingflokks Sjálfstfl. að ég skyldi ekki koma með þetta beint í kjölfar ræðu fjmrh. heldur væri tækifæri til að ræða málið undir ræðu hv. þm. Jóns Kristjánssonar.

Virðulegur forseti. Ég vil aðeins upplýsa það út af umræðunni um ræðutímann eða málsmeðferðina á fundinum að í lok fundar fjárln. í morgun kom aðeins til tals okkar á milli hver ræðutíminn yrði í dag við 1. umr. fjárlaga og hvort það væri álit manna að þörf eða ástæða væri að biðja um lengda umræðu. Það varð reyndar ekki niðurstaða í því og ég átti síðan viðræður við nokkra fulltrúa í stjórnarandstöðunni, kannski ekki alla. Við bárum saman bækur okkar og það varð niðurstaða okkar að biðja ekki um þessa lengdu umræðu enda kannski verið á forræði þingflokksformanna eða flokksformanna að hafa um það forgöngu enda þótt álit nefndarmanna í viðkomandi nefnd sem fjallar um viðkomandi þingmál hljóti auðvitað líka að skipta máli. En þetta varð niðurstaða okkar. Ég þykist muna það rétt að í fyrra, fyrir ári síðan þegar fjárlagafrv. var til 1. umr., þá hafi það verið þingflokkur hæstv. fjmrh. sem bað um lengda umræðu en ekki fulltrúar stjórnarandstöðunnar. En það er vissulega rétt sem hér hefur komið fram að hér er auðvitað um að ræða afar þýðingarmikið mál, eitt af stærstu málum sem hvert þing fjallar um, þ.e. fjárlög hæstv. ríkisstjórnar eða fjárlagafrv., og því hefði vafalaust verið ástæða til að ræðutíminn væri tvöfaldur og ekki hef ég á móti því að það yrði gert, síður en svo, en það var sem sagt niðurstaða þeirra fulltrúa stjórnarandstöðunnar sem röbbuðu saman í morgun og eiga sæti í fjárln. að fara ekki fram á það.

Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða um framkvæmd á ákvæði sem er eins árs gamalt í þingsköpunum, var tekið inn við breytingar fyrir ári síðan. Á því eina ári sem síðan er liðið hefur sú venja skapast að þegar farið er fram á lengdan ræðutíma, þá er það gert með bréfi sem skrifað er fyrir hönd viðkomandi þingflokks, það eru þingflokkar sem eiga þennan rétt, þannig að það hefur verið framkvæmdin á þessu atriði frá því að þetta ákvæði kom inn í lögin. Hins vegar er það svo að í morgun hefur greinilega orðið einhver misskilningur milli manna þegar verið var að tala um þetta. Ég held að þetta mál sé alveg ljóst, hver efnisatriði þess eru. Það er rétt sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Í fyrra þegar beðið var um tvöfaldan ræðutíma í fjárlagafrv. var það gert með bréfi sem ég skrifaði fyrir hönd þingflokks sjálfstæðismanna vegna þess að þá lá fjmrh. kannski meira á hjarta en í dag og við komum okkur saman um að það væri ástæðulaust að biðja um það að þessu sinni. En auðvitað höfðu aðrir þingflokkar þennan sama rétt. En sem sagt, þessi beiðni kom ekki frá okkur og hún kom heldur ekki frá öðrum fyrir tilsettan tíma. Þannig liggur nú í þessu máli.

Hæstv. forseti. Nú í upphafi síðasta þings núv. ríkisstjórnar er áhugavert að líta í bækling sem þessi ríkisstjórn sendi frá sér í upphafi starfs síns og bar heitið Velferð á varanlegum grunni, stefna og starfsáætlun ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. Ekki síst er ástæða til að skoða loforð ríkisstjórnarinnar þegar hún leggur fram síðasta frv. sitt til fjárlaga. Það frv. hlýtur að verða nokkur mælikvarði á hvernig til hefur tekist um stjórn landsins. Því miður er það svo að torvelt er að ræða þau mál á málefnalegan hátt og það á til allrar ólukku við um öll önnur þjóðmál. Svo virðist sem þeir sem landinu stjórna hreyki sér af því sem sæmilega tekst en eru ábyrgðarlausir með öllu þegar illa tekst til. Gagnrýnislaus umfjöllun sýnist nægja fólki til að mynda sér skoðun á aðgerðum stjórnvalda og þegar ég segi gagnrýnislaus umfjöllun á ég kannski fyrst og fremst við þá tilhneigingu sem menn hafa til að setja allt undir einn hatt, viðhafa hnjóðsyrði um öll störf Alþingis, meta lítið það sem vel er gert og láta sér þess vegna fátt um finnast þó alvarlega sé misfarið með vald. Þessi hirðuleysislega umfjöllun fer því miður einnig fram í þingsal á stundum sem er mjög miður. Það er þess vegna eins víst að fæstir taki loforðaskrá nýrrar ríkisstjórnar alvarlega og því sé áðurnefndur bæklingur ríkisstjórnarinnar léttvægur þegar líður að lokum kjörtímabils. Ég ætla þó að leyfa mér að blaða í gegnum hann og rifja upp helstu áhersluatriði hans. Í fyrsta kafla sem heitir Framtíðarsýn segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisstjórnin vill tryggja stöðugleika í efnahagslífinu og stuðla þannig að því að sættir takist um sanngjörn kjör. Hún mun í þessu skyni beita sér fyrir aðgerðum í skatta- og félagsmálum, sem koma hinum tekjulægstu til góða.`` Hæstv. ráðherrar guma mjög af stöðugleika í efnahagslífinu og benda á að tekist hefur að halda niðri verðbólgu. Víst er það mikilvægt. En ég er hrædd um að enginn stöðugleiki sé sýnilegur á heimilum launþeganna í landinu. Komið hefur fram að hver launþegi innan ASÍ með meðaltekjur 111 þús. kr. á mánuði hefur misst 300--400 þús. kr. vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar í skatta- og félagsmálum eins og þar sagði. Hverjum það hefur komið til góða, eins og þar sagði einnig, er erfitt að sjá. Næsti kafli heitir Ráðdeild í ríkisrekstri. Þar stendur m.a.: ,,Ríkisstjórnin hyggst auka aga og ráðdeild í opinberum rekstri.`` Eftir umræðu síðustu vikna um grófa misnotkun almannafjár hljómar þetta eins og hver önnur aulafyndni. Ekki tekur betra við þegar fjallað er um sölu ríkisfyrirtækja. Þar segir m.a.: ,,Þá hefur ríkisstjórnin einsett sér að breyta ýmsum opinberum stofnunum og fyrirtækjum í hlutafélög er verði, a.m.k. fyrst um sinn, í eigu ríkisvaldsins, en hlutabréf í þeim verði síðan seld. Þessi fyrirtæki og stofnanir eiga að starfa við sambærileg skilyrði og almenn fyrirtæki enda gildi um reksturinn almennar bókhalds- og skattareglur. Þess verður gætt að einkafyrirtækjum verði ekki afhent einokunaraðstaða á markaði.`` Frú forseti. Menn geta svo skoðað örlög Skipaútgerðar ríkisins og síðar Samskipa og samkeppnisstöðuna gagnvart Eimskipum og salan á Síldarverksmiðjum ríkisins er saga út af fyrir sig sem raunar hefur verið beðið um skýrslu um í hv. fjárln. Í kafla sem heitir Frá vanda til velferðar segir m.a.: ,,Ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. mun standa vörð um afkomuöryggi landsmanna og jafna tækifæri þeirra og lífskjör.`` Hvaða leið skyldi þessi sama ríkisstjórn hafa valið til þess að ná því markmiði? Jú, þá að stórauka greiðslubyrði sjúklinga og fatlaðs fólks, lækka tekjur aldraðra, lækka greiðslur til foreldra ungra barna og skera niður Lánasjóð ísl. námsmanna svo að eitthvað sé nefnt. Í kafla sem ber heitið Íslenskir atvinnuvegir efldir segir m.a.: ,,Aðgerðir til eflingar atvinnulífi landsmanna munu miða að því að viðhalda stöðugleika í efnahagsmálum og tryggja atvinnu- og afkomuöryggi launafólks.`` Afrakstur þessara fögru fyrirheita er sá að fjárlagafrv. ársins 1995 gerir ráð fyrir 4,8% atvinnuleysi. Meira en 6.000 Íslendingum er ofaukið á vinnumarkaðinum. Þessum útilegumönnum samfélagsins er ofaukið og ekki horfur á að það breytist. Það er að vísu ekki mikið rætt um jafnrétti kynjanna í hvítu bókinni svo að segja má að ekkert sé svikið þar. En ljóst er að atvinnuleysisvofan sækir ekki síst að konum sem ævinlega eiga í vök að verjast á vinnumarkaðinum. Hæstv. forseti. Það sem hér hefur verið talið upp af loforðum þessarar ríkisstjórnar er aðeins lítið brot af því sem lofað var og svikið. Það var því furðulegt að horfa á glaðhlakkalega ráðherrana gera að gamni sínu hér í þingsölum í gær og merkja í engu áhyggjur af því ástandi sem íslenska fjölskyldan horfir framan í þessa dagana. Sýnu meiri áhyggjur mátti greina í svipbrigðum fulltrúa Þjóðhagsstofnunar á fundi með fjárln. í fyrradag. Vissulega hefst þjóðhagsáætlun á þessum orðum með leyfi hæstv. forseta: ,,Batamerki má nú víða sjá í efnahagslífinu`` og rætt er um að mikilsverður árangur hafi náðst á sviði efnahagsmála á undanförnum árum. Í hvítu bókinni var lofað hallalausum fjárlögum í árslok 1993 en fjárlagafrv. það sem nú liggur fyrir gerir ráð fyrir 6,5 milljarða halla á árinu 1995 sem er auðvitað óraunhæft með öllu. Sú hallatala er óraunhæf vegna þess að hún byggist á svo mörgum óvissuþáttum að erfitt er að taka mikið mark á henni. Um áramót eru kjarasamningar lausir og þrátt fyrir það að þorri launþega hafi nú laun sem nægja ekki fyrir brýnustu lífsnauðsynjum er ekki gert ráð fyrir neinum launahækkunum. Halda menn virkilega að launþegar sætti sig við ástandið í launamálum einu sinni enn? Það held ég ekki. Ég tel að svo sé búið að herða að launafólki að það sé tilbúið til aðgerða. Það hefur þegar fært þær fórnir sem hugsanlega er hægt að ætlast til án þess að nokkru sé skilað til baka. Traust launamanna á ríkisstjórninni er ekki fyrir hendi lengur. Það er engin þjóðarsátt á dagskrá lengur. Eitt af loforðum ríkisstjórnarinnar í hvítu bókinni var að endurskoðuð skyldu frá grunni lög um starfsmanna- og kjaramál ríkisins og skilgreind á ný réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eins og þar segir á bls. 19. Hvar er sú endurskoðun? Launakerfið í landinu er einfaldlega ónýtt. Launamenn allt upp í launaflokka sem einu sinni gáfu þokkalega framfærslumöguleika taka nú laun sem eru langt undir því sem sannanlega þarf til nauðþurfta og lægstu laun eru litlu hærri en atvinnuleysisbætur. Og hefði það nú einhvern tíma þótt ógnvænlegt að lítill munur væri á vinnulaunum og atvinnuleysisbótum. Sú var tíðin að grunnhugmyndin að baki velferðarkerfisins var sú að það skyldi aldrei vera betri kostur en vinnulaun. Sú spurning verður því enn áleitnari hvort efnahagsbatinn ber í sér þá framtíðarsýn að við Íslendingar séum á leið til þess þjóðfélags sem vinir okkar Danir búa nú við en þar þiggja nú 40% landsmanna framfærslu hins opinbera án þess að vinna nokkuð fyrir þeim. Sú leið held ég að hæfi Íslendingum ekki vel enda er atvinnuleysi eitt versta böl hverrar þjóðar. Ég trúi því þess vegna ekki að launþegasamtökin sætti sig við áform ríkisstjórnarinnar um að kaupmáttur aukist lítillega og milli 6 og 7 þúsund vinnufúsra Íslendinga gangi atvinnulausir. Sú forsenda fjárlagafrv. er því ómarktæk. Annað er það atriði sem þjóðhagsspá gerir ráð fyrir sem er byggt í mýri en það er að úthafsveiðar Íslendinga verði jafnmiklar og á þessu ári. Grunur minn er sá að framganga Íslendinga í Smugunni og við Svalbarða verði ekki til að tryggja hlut Íslendinga þar og jafnvel skaði okkur í samningum á öðrum svæðum. Það mál skal ekki rætt hér en ástæða er til að harma það mál allt. Sá stundargróði getur orðið að miklu tapi ef ekki er að gætt. Víst eiga þau 40 þúsund tonn sem á þessum svæðum veiddust sterkan þátt í efnahagsbatanum svonefnda ásamt milljarða uppgripum í loðnuveiðum en þarna er heldur ekkert á vísan að róa. Vissulega eru fiskveiðar okkar alltaf óvissuþáttur þegar um þjóðarhag er rætt en það er ótrúleg dirfska að reikna með að ævintýri ársins sem er að líða endurtaki sig. Fiskifræðingar eru tiltölulega bjartsýnir varðandi loðnuveiðar og spáð er hækkandi fiskverði en allt er þetta óvissunni háð. Þá er spáð þriggja milljarða samdrætti í fjárfestingum sem vitanlega krefst aukinna ríkisútgjalda. Síðast en ekki síst er gert ráð fyrir svipuðum þorskafla á heimamiðum og verið hefur sem líkur benda til að sé með öllu óraunhæft. Það er því ljóst að forsendur fjárlagafrv. eru í hæsta máta vafasamar og því frv. allt viðlíka vafasamt. Hæstv. forseti. Það er e.t.v. til lítils að fara yfir frv. lið fyrir lið við þessa 1. umr. Til þess gefst betra tækifæri við 2. umr. Minni hluti fjárln. fékk frv. í hendur um leið og aðrir hv. þm. og af ástæðum sem áður hafa komið fram hitti nefndin í heild fulltrúa fjmrn. ekki fyrr en í morgun. Fjölmörgum spurningum var því ósvarað þegar þessi orð voru sett á blað og er raunar enn og ekki bætir úr skák að í gær var lagt fram frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1994, sem auðvitað er samtengt hinu nýja frv. og þyrfti að ræðast í samhengi við ríkisbúskapinn á næsta ári, en enginn tími gafst til skýringa á því. Ég mun því einungis gera athugasemdir við meginlínur í frv. til fjárlaga 1995 nú en fara nánar í saumana á því við 2. umr. Áætlaðar tekjur eru 109,5 milljarðar en gjöld 116 milljarðar, þ.e. fjárlagahallinn er áætlaður 6,5 milljarðar. Eins og áður er aðeins ákveðnum hluta launþega ætlað að bera skattbyrðina og engir tilburðir eru sýnilegir til að ná til þeirra sem mikið fjármagn eiga. Mér er ekki eins sárt um hátekjuskattinn sem ríkisstjórnin er nú að heykjast á. Það er vegna þess að hann bitnaði á ýmsum þeim sem síst skyldi, ýmist þeim sem hafa mjög sveiflukenndar tekjur, t.d. sjómönnum, og ungu fjölskyldufólki sem mest þarf á fé að halda vegna íbúðakaupa og þungrar framfærslu. Tekjumarkið var einfaldlega of lágt og bitnaði ekki á þeim sem yfir verulegu fjármagni ráða. Það fjármagn fær að æxlast og auka kyn sitt í friði á meðan launafólk aflar til samneyslunnar. Fjármagnsskattur væri mun skynsamlegri leið til tekjuöflunar en hátekjuskattur af tekjum sem síst eru of háar. Það er ljóst að stefna ríkisstjórnarinnar er enn sem fyrr að auka bilið milli hinna ríku og hinna fátæku, enda verðum við að viðurkenna að við notum nú orð hér í þingsölum sem ekki heyrðist oft fyrir nokkrum árum, þetta skelfilega orð: fátækt. Fátækt er nefnilega orðin staðreynd í þessu auðuga landi. Misskiptingin og óréttlætið daglegur fylgifiskur þúsunda manna. Haldi menn að þetta sé efnahagsbati er það rangt. Slíkur efnahagbati á eftir að hefna sín grimmilega. Verði ekki snúið frá þessari stefnu misskiptingar í samfélaginu er þessi þjóð í vanda sem erfitt getur reynst að ráða við. Það er athyglisvert að skatttekjur ríkissjóðs lækka þriðja árið í röð í hlutfalli við landsframleiðslu. Þær lækkuðu á þessu ári þrátt fyrir 7 milljarða happdrættisvinning í fiskveiðum. Skattar fyrirtækjanna lækkuðu nefnilega en skattar launþeganna hækkuðu. Heildarútgjöld lækka um hálfan milljarð kr. samkvæmt frv. Það er hins vegar áhyggjuefni að skuldir sveitarfélaganna eru nú komnar í þrjá milljarða kr. Er enginn vafi á því að ríkisvaldið hefur flutt verulegan fjárhagsvanda sinn yfir til sveitarfélaganna. Og enn á að láta þau bera 600 millj. af útgjöldum Atvinnuleysistryggingasjóðs sem sveitarfélögin hafa eðlilega mótmælt. Engin áform eru sjáanleg um afnám lánskjaravísitölu, en um það mál verður umræða hér innan tíðar þegar frv. þess efnis kemur á dagskrá en hv. 6. þm. Suðurl., Eggert Haukdal, hefur um árabil barist fyrir því máli. Ég vil hvetja alla hv. þm. að lesa grein eftir Guðmund J. Guðmundsson, fyrrv. hv. þm. og formann Dagsbrúnar, í Morgunblaðinu 8. okt. sl. þar sem hann bendir á fáránleika þessarar vísitölu, sem felur í sér að í hvert sinn sem laun hækka, hækka skuldir jafnframt. Ég trúi því sjálf að þjóð sem um langt skeið hefur búið við verðbólgu reyni að sjá svo til að það gerist ekki á ný. En þá verður hún að trúa því sjálf. Lánskjaravísitala er hins vegar staðfesting á því að stjórnvöld trúa því ekki sjálf að verðbólgu verði haldið niðri. Ef þau gerðu það væri lánskjaravísitalan afnumin. Hæstv. forseti. Í frv. til fjárlaga er það staðhæft á bls. 263 að erlendar skuldir muni lækka úr 55% í 52% á árinu 1995, þ.e. af landsframleiðslu, og um að 33% af útflutningstekjum muni fara til greiðslu vaxta af erlendum skuldum á þessu ári. Á árinu 1995 munu hins vegar 26,5% af útflutningstekjunum fara í greiðslu vaxta. Þess vegna mætti ætla að erlendar skuldir ríkissjóðs færu lækkandi. Þetta er hins vegar ekki svo því hér er ekki einungis um að ræða erlendar skuldir ríkissjóðs heldur allar erlendar skuldir. Nákvæm tala yfir erlendar skuldir ríkissjóðs er ekki auðfundin í frv. En fulltrúar fjmrn. upplýstu í fjárln. í morgun að þær hefðu hækkað. Ég hef áður lagt á það áherslu, hæstv. forseti, að of lítið hafi verið gert af því að greiða af erlendum skuldum þegar viðkomandi gjaldmiðill væri á hagstæðu gengi. En samkvæmt upplýsingum sömu fulltrúa ráðuneytisins hefur nú nokkuð verið gert af því. Ég fagna því að þær ábendingar hafa verið virtar. Þrátt fyrir efnahagsbatann er áætlað að tekjuhlið fjárlaga lækki um 1,5 milljarða en útgjöld aukist um 2%. Heildartekjur árið 1994 jukust um 2,8 milljarða eða 1,7% milli ára en í frv. fyrir árið 1995 er spáð 2% samdrætti milli þjóðartekna og þjóðarútgjalda. Nú er ég hrædd um, hæstv. forseti, að ég verði aðeins að hlaupa hér yfir nokkurn kafla í ræðu minni. Ég vil taka það fram að ég gerði einnig ráð fyrir að frá því hefði verið gengið að tvöfaldur tími gæfist til að ræða þetta mikilvæga mál en það var greinilegt að svo var ekki. Í stuttu máli held ég að þetta fjárlagafrv. sé óraunhæft. Ég vona að það eigi eftir að taka miklum breytingum. Það er hins vegar athyglisvert --- og ég vildi að ég hefði tíma til þess að fara í gegnum þau áhersluatriði sem ríkisstjórnin leggur fyrir --- en ég vil þó geta þess að hér er talað um framlög til EFTA eins og það eigi að starfa allt árið. Ég vil upplýsa það að á fundi sem við EFTA-nefndarfólkið áttum með Kjartani Jóhannssyni framkvæmdastjóra EFTA í Bern fyrir skömmu þá sagði hann að ákveðið væri að EFTA starfaði af fullum styrk til áramóta. Áætlaður tími til að draga starfsemina saman væri sex mánuðir. Hann sagði engar endanlegar ákvarðanir verða teknar fyrr en í desember þegar allar þjóðaratkvæðagreiðslur um inngöngu EFTA-landa í ESB væru afstaðnar. Hann sagði umræður um framtíð EFTA ganga út á að annaðhvort væri að leggja það niður eða viðhalda lítilli skrifstofu. Hann ítrekaði að dýrt mundi reynast að viðhalda sérfræðiþekkingu innan stofnunarinnar. Þau mál eru því auðvitað öll í upplausn eins og allir vita og þar með vitanlega samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið. En að lokum, hæstv. forseti, ég mun að sjálfsögðu taka til máls aftur, en það sem auðvitað vekur athygli manns í þessu fjárlagafrv. á gjaldahlið þess er hversu gengið er hart að menntunar- og menningarkerfinu í landinu. Á sama tíma og menn klifa á því að auka beri rannsóknir, bæði í atvinnuvegunum og á öllum sviðum, þá er skorið niður nærri alls staðar í skólakerfinu, í námslánakerfinu og Háskóla Íslands er haldið í svelti. Það getur ekki komið heim og saman í mínum kolli hvernig þetta tvennt getur farið saman, þau markmið að efla tækni, vísindi og rannsóknir en skera niður alls staðar í skólakerfinu. Ég mun fara aðeins ítarlega yfir þetta á eftir en það er auðvitað einnig athyglisvert hvernig farið hefur fyrir öllu brölti þessarar lánlausu ríkisstjórnar í heilbrigðiskerfinu. Á sama tíma og milljarðar hafa verið lagðir á fólkið í landinu sýnist sparnaðurinn í heilbrigðiskerfinu allur meira og minna í upplausn. Það nægir að minna á að hér í höfuðborg landsins eru þrjú sjúkrahús  Hæstv. forseti. Ég verð að beygja mig fyrir lögum og reglum hér á hinu háa Alþingi og mun því bíða með seinni hluta ræðu minnar þar til ég fæ að komast að aftur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að hv. þm. Guðrún Helgadóttir hefur fullan skilning á því að ekki er jafnsnjallt og sýnist að halda áfram hátekjuskatti og ég get lýst því yfir að ég er sammála henni varðandi það atriði. En það er annað sem ég vil nefna hér sem kom fram hjá hv. þm. sem getur orkað tvímælis og það er þegar hv. þm. er að nota skýrslu Ríkisendurskoðunar til að sýna fram á hve laun hafa takmarkast og kaupmáttur á nokkurra ára bili og kenna núv. ríkisstjórn um. Málið er nefnilega það að Ríkisendurskoðun skoðar bilið frá 1988 til 1993 og langsamlega stærsti hluturinn er vegna aðgerða fyrrv. ríkisstjórnar sem þarna er verið að tala um. Þegar við lítum á tölurnar þá kemur í ljós að heildarskattar hafa lækkað um 1 milljarð í tíð þessarar ríkisstjórnar en hækkaði til samanburðar í tíð fyrrv. ríkisstjórnar um 11 milljarða, m.a. á þessum einstaklingum vegna þess að reglur breyttust. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson stóð fyrir því og ríkisstjórn sem hann sat í ber ábyrgð á þessu. Nú er það svo að þegar breytingar voru gerðar hjá núv. ríkisstjórn þá var á móti lækkað matarverð í landinu. Virðisaukaskatturinn var færður niður og aðstöðugjald var lækkað sem sannarlega kom fram í lægra vöruverði. Þetta hefur m.a. orðið til þess að verðbólga er engin og þannig tryggt að kaupmátturinn hefur ekki rýrnað. Þetta er munurinn á tveimur ríkisstjórnum og það er ekki hægt að leggja saman þetta tvennt úr hólfum beggja ríkisstjórna og segja svo að það sé núv. ríkisstjórn að kenna hvernig komið er í þessu máli sem hv. þm. vitnaði til. Þar verður hún að líta sér nær.

Hæstv. forseti. Vegna þess að hæstv. fjmrh. hnaut um það sem ég sagði um hátekjuskattinn vil ég segja þetta: Mér er það mjög vel ljóst að minn flokkur, Alþb., hefur ályktað um að það væri æskilegt að setja á hátekjuskatt en þá verður það líka að vera hátekjuskattur. Hluturinn er nefnilega sá að tekjuhugmyndir manna eru orðnar svo fráleitar að það sem einhvern tíma hétu háar tekjur eru það ekki lengur og það eru ekki háar tekjur þó að ungar barnafjölskyldur hafi 300--350 þús. kr. á mánuði með mikilli vinnu í laun þegar litið er til hvað þessar fjölskyldur eru að borga. Það heita þess vegna ekki hátekjur lengur. En það brennur við að fólk kallar stéttir eins og kennara, skólastjóra og hjúkrunarfólk hátekjufólk. Þetta var hátekjufólk þegar ég var barn en síðan er alveg óralangt. Hæstv. ráðherra vil ég segja þetta: Ég ólst upp í kaþólska skólanum í Hafnarfirði. Þess vegna þarf ég ekki alltaf siðferðisvottorð frá hv. virðulegum ríkisendurskoðanda. Ég hef þess vegna ekkert farið í smiðju til hans um lækkun kjara í þessu landi. Þau blasa við hverri manneskju sem þarf að nota peninga. Og þar sem ég er kona þá verð ég venjulega að kaupa inn fyrir heimilið og það fer ekkert fram hjá neinum hvernig búið er að fara með laun fólks í landinu og það mætti vera íhugunarefni fyrir það háa Alþingi hver áhrif sú stefna er að hafa á hið háa Alþingi sjálft þar sem menn fást ekki lengur í framboð af því að þeir hafa ekki efni á því. Ég hef tvisvar heyrt þá skýringu í dag að fólk sem ég bjóst að byði sig fram til starfa á hinu háa Alþingi hefur ekki efni á því það þó að það borgaði ekki hátekjuskatt.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála rökum hv. þm. um hátekjuskattinn, þar erum við sammála. Það sem ég var að veita andsvar við var að hv. þm. sagði áðan að það væri þessari ríkisstjórn sem nú situr að kenna að breytingar hefðu orðið á persónuafslætti og tekjuskatti. Ég var að benda á að þegar verið var að fara með þær tölur sem hv. þm. fór með þá var verið að taka miklu lengra tímabil og meginþorrinn af þessum breytingum átti sér stað í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Það sem hins vegar gleymist að telja fram þegar verið að ræða um hvað núv. ríkisstjórn hefur gert er það að þegar fiktað hefur verið í tekjuskattinum þá hefur það verið gert vegna þess að það þurfti að bæta upp að nokkru leyti tekjutap sem varð vegna þess að við færðum niður virðisaukaskattinn og hv. þm. og ég stóðum saman að því. Og af hverju var það gert? Við megum ekki gleyma því. Það var gert af því að við vildum koma betri og meiri kaupmætti til þeirra sem eru undir skattleysismörkunum. Um það vorum við, ég og hv. þm. og reyndar hennar flokksfólk, sammála í umræðunum fyrir síðustu jól. En það má ekki gleyma þessari tekjubót sem felst í þessu þegar við ræðum um skerðinguna sem hefur orðið í tekjuskattinum. En ef hv. þm. vill skammast út af því hvernig var farið með tekjuskattinn þá held ég að hann geti auðveldlega gert það í komandi tíð á þingflokksfundum í sínum eigin þingflokki.

Hæstv. forseti. Ég held að hæstv. ráðherra hafi misskilið svolítið það sem ég sagði. Ég var að vitna í hvítu bókin þar sem talað var um aðgerðir í skatta- og félagsmálum sem kæmu hinum lægst launuðu til góða. Ég vil minna hæstv. ráðherra á að það eru ekki aðeins skattar sem eru vandamálið. Hefur ráðherrann gleymt því sem búið er að leggja á fólk sem leita þarf læknis? Það eru gríðarlegar upphæðir sem fólk verður að greiða fyrir hvað lítið sem er og því miður er nú ástandið þannig að fólk hefur mjög dregið úr t.d. að láta fylgjast með tannhirðu barna sinna. Fólk fer ekki til læknis út af einhverjum smámunum. Það fer helst ekki til læknis eða kaupir lyf nema það nauðsynlega þurfi. Þetta er ekki það heilbrigðiskerfi sem við vildum reka og ég held að fyrrv. hæstv. fjmrh. hafi ósköp lítið með þessar aðgerðir að gera. Ég hef hins vegar engan áhuga á að verja hans fortíð á nokkurn hátt enda reyndi ég að segja í upphafi ræðu minnar að ég mundi reyna að halda mig við nútímann og reyna að ræða þetta fjárlagafrv. sem við erum að ræða um hér málefnalega. Ég vænti þess að menn geti haldið þá reglu því hér er um alvarlegri mál að ræða en svo að menn eigi að fara að bítast um það hvort eitthvað hafi verið gert í ráðherratíð flokksformanns míns og það verði aðalumræðuefni hér. Núv. hæstv. fjmrh. hefur setið hér fínn og fallegur í fjögur ár bráðum og það er hann sem við erum að ræða um og við.

Virðulegi forseti. Það er merkilegt að hlusta á þá umræðu sem hér fer fram og þá ræðu sem hv. fjmrh. flutti í upphafi umræðunnar því það má öllum lýðum vera ljóst að það eru kosningar fram undan og þetta fjárlagafrv., sem hann hefur lagt fram, hið síðasta á þessu kjörtímabili, það ber þess vitni að það eru kosningar fram undan. Hér er áhersla lögð á björtu hliðarnar, sem betur fer er nokkur ástæða til, en það er ekki horft á dökku hliðarnar sem eru reyndar mjög alvarlegar og ég ítreka það sem ég sagði í ræðu minni í gær. Ég spyr: Í hvaða heimi lifa þessir menn sem draga upp þessa glansmynd af ástandinu í íslensku þjóðfélagi en nefna ekki hin alvarlegu teikn eins og atvinnuleysi, eins og þá miklu kjararýrnun sem hér hefur átt sér stað og annað það sem ég ætla reyndar að koma hér að á eftir? Þegar farið er í gegnum þetta frv. og þær skýringar sem hér eru gefnar þá blasir við og endurómar hugmyndafræði frjálshyggjunnar þó allnokkuð hafi dregið úr frá því sem við sáum á fyrstu árunum enda hefur þessi ríkisstjórn rekið sig rækilega á. En þó er megininntak þessarar hugmyndafræði það að draga úr umsvifum ríkisvaldsins, gefa fyrirtækjunum aukið svigrúm í efnahagskerfinu án þess að skoða í alvöru hvað ríkisvaldið þarf að gera og hverju það þarf að sinna miðað við það ástand sem við stöndum frammi fyrir. Ríkisstjórnin hefur nú sett það markmið fram í fjárlagafrv. að ná ríkishallanum niður á tímabilinu fram til 1988. Við minnumst þess þegar þessi ríkisstjórn tók til starfa þá setti hún sér það markmið að ná halla ríkissjóðs niður á tveimur árum. Það átti nú að fara býsna bratt í það. En ég hygg að það markmið sem hér er sett fram, gott væri ef tækist að ná ríkishallanum niður á þessum tíma en ég held þó að menn verði að fara sér hægt, og ég hygg að þetta sé óraunhæft markmið. Kannski ekki jafnóraunhæft og það sem sett var fram í upphafi kjörtímabilsins en ég rökstyð þetta álit mitt með því að þær forsendur sem menn eru að gefa sér fyrir þessu frv. til fjárlaga fyrir árið 1995 og svo framhaldinu eru býsna veikar. Spárnar sem Þjóðhagsstofnun hefur sett fram og byggir sínar tillögur og álit á eru býsna veikar. Þetta er það sem við verðum að hafa í huga þegar við ræðum þetta frv. og þegar við horfum á framtíðina að það eru stórir og miklir óvissuþættir í efnahagslífinu. Það má auðvitað segja sem svo að sá samdráttur sem spáð var á þessu ári hefur ekki gengið eftir, sem betur fer, en þar kemur auðvitað fyrst og fremst til úthafsveiðarnar sem skilað hafa milljörðum inn í þjóðarbúið, meiri loðnuafli en reiknað hafði verið með, meiri aukning í ferðaþjónustu en reiknað hafði verið með o.s.frv. Þarna hafa komið inn utanaðkomandi áhrif sem ekki er hægt að þakka ríkisstjórninni fyrir. Þessi bati hefur einmitt orðið þrátt fyrir ríkisstjórnina en ekki vegna hennar. En þessir óvissuþættir eru þarna til staðar. Það veit enginn hver úthafsafli verður á næsta ári, það veit enginn hver loðnuaflinn verður og rétt eins og við höfum orðið að skera niður þorskaflann ár eftir ár þá er nokkuð óljóst hver þorskafli innan íslenskrar landhelgi verður á næsta ári. En eins og við vitum þá hafa aðrir fiskstofnar verið að koma sterkar inn í veiðarnar og það skiptir auðvitað máli en þetta eru óvissuþættir sem geta breytt öllum forsendum og allri niðurstöðu fjárlagafrv. allverulega. Þá vil ég nefna það líka að það eru kjarasamningar fram undan. Í frv. er gengið út frá því að niðurstaða þeirra verði á hófsömum nótum rétt eins og verið hefur. En ég hef grun um það að þessir kjarasamningar muni verða erfiðari en menn kannski halda því það er mjög mikill þrýstingur úti í þjóðfélaginu. Fólk hefur orðið fyrir mikilli kjaraskerðingu, heimilin eru orðin gífurlega skuldsett eins og við höfum séð í þeim tölum sem lagðar hafa verið fram og þetta veldur auðvitað vaxandi þrýstingi á það að fólk fái verulegar kjarabætur í komandi samningum. Þar að auki verðum við að horfast í augu við þá staðreynd að það launakerfi sem við búum við hér á landi er afar óréttlátt, það bitnar harðast á konum. Sannarlega er kominn tími til að ríkisvaldið gangist fyrir því að stokka upp launakerfi sitt. Það þarf ekki að þýða aukin útgjöld heldur fyrst og fremst að meiri jöfnuði og meira réttlæti verði komið á. Það launamisrétti kynjanna, sem við búum við hér á landi, er orðið algjörlega óþolandi og íslensku þjóðfélagi til skammar enda vil ég benda á að stofnanir Sameinuðu þjóðanna hafa gert athugasemdir við launamisréttið hér á landi sem bitnar á konum. Þá er enn einn þáttur sem veikir forsendur þessa frv. og það eru þau áform ríkisstjórnarinnar að skera niður fé til framkvæmda. Ríkisstjórnin ætlar að treysta á að efnahagsbatinn skili sér í auknum framkvæmdum einkaaðila og þar er m.a. vísað til Hvalfjarðarganganna en sú framkvæmd mun hugsanlega hefjast á næsta ári. En ef meiningin er að reyna að halda atvinnuleysinu í kringum 4,8% eins og spáð er af Þjóðhagsstofnun, og er auðvitað allt of mikið atvinnuleysi, þá efast ég um að ríkisstjórnin komist upp með að skera framkvæmdafé niður með þessum hætti. Ég efast stórlega um að þetta nái fram að ganga enda er það hlutverk ríkisvaldsins að halda atvinnu uppi. Enn einn þáttur sem gengið er út frá í fjárlagafrv. er það atriði að ríkisstofnunum er enn eitt árið gert að spara með hagræðingu. Öllum er gert að hagræða mismunandi mikið eftir því hvar er. Ég spyr mig að því: Hversu lengi geta stofnanir hagrætt án þess að einhver veruleg uppstokkun eigi sér stað? Ég hef ekki heyrt annað en að hver stofnunin á fætur annarri lýsi því yfir að lengra verði ekki gengið í hagræðingu og sparnaði. Ég vil þá vísa til þess að fulltrúar Háskóla Íslands gengu á fund menntmn. í morgun til að greina frá ástandinu innan háskólans. Það er alveg ljóst að Háskóli Íslands er í hættu. Hann hefur sætt svo miklum niðurskurði af hálfu ríkisvaldsins að starfsemi hans er hreinlega í hættu. Spurningarnar um það hvort háskólinn getur sinnt þeim kröfum sem til hans eru gerðar verða æ áleitnari. Kennsla hefur verið skorin niður, fjölgað í hópum og allt gert til að mæta þeim sparnaði sem háskólinn hefur orðið fyrir og lengra verður ekki gengið enda eru þeir að biðja um auknar fjárveitingar. Þetta er mjög alvarlegt mál og gengur auðvitað þvert á það sem ríkisstjórnin hefur sagt um áherslur á bætta menntun, rannsóknir og vísindi þó að reyndar hafi orðið aukning á fjárframlögum til rannsóknarsjóða. En grunnurinn er auðvitað í skólunum og þangað verður fjármagn að koma. Þetta er mál sem við þurfum að ræða mjög alvarlega og skoða. Enn eitt atriði sem ég vil benda á í forsendum fjárlagafrv. er það atriði að fjárfestingar í atvinnulífinu eru enn í sögulegu lágmarki eins og sagt var í fjárlagafrv. þess árs sem nú er senn á enda. Fjárfestingar eru afar litlar og það segir okkur þá sögu að það er lítil nýsköpun á ferð, lítil von er til þess að einhver veruleg fjölgun verði á nýjum störfum í atvinnulífinu. Þetta er auðvitað afar alvarlegt mál. Þar af leiðandi bendi ég aftur á það að ég held að það sé afar hæpið að ríkisstjórnin eða ríkisvaldið dragi úr fjárframlögum til framkvæmda. Afleiðingin getur einfaldlega orðið sú að atvinnuleysi verði mun meira en hér er reiknað með. Reiknað er með því í þessu fjárlagafrv. að sveitarfélögin komi til liðs við ríkisvaldið og leggi fram peninga til atvinnusköpunar þvert á það samkomulag sem gert var við sveitarfélögin í fyrra. Auðvitað vaknar sú spurning hvers sveitarfélögin eru megnug. Hvað geta þau gert ef ríkisvaldið ætlar að skera niður framkvæmdafé? Samkvæmt því sem upplýst var á fundi fjárln. í gær hefur skuldastaða sveitarfélaganna í landinu versnað allverulega og sveitarfélögin eru í samkeppni við ríkisvaldið og aðra aðila um fjármagn á lánsfjármarkaði. Og hvað geta þau gert? Þetta eru allt stórar spurningar og svörin óljós. Því er niðurstaða mín sú að ýmsar af þeim forsendum sem menn gefa sér í þessu fjárlagafrv. séu vægast sagt hæpnar. Til þess að vera ekki öll á neikvæðu nótunum er auðvitað rétt að verulega hefur dregið úr verðbólgu, vextir hafa lækkað sem kemur bæði skuldugum heimilum og skuldugum fyrirtækjum til góða. En sú spurning vaknar hvað það segi um efnahagslífið að verðbólga skuli komin niður í núll. Ég er ekki hagfræðimenntuð en ég veit þó að skoðanir eru nokkuð skiptar um það hvað er eðlileg verðbólga og á hvaða stigi á hún að vera. Það að verðbólga skuli komin niður í núll segir okkur að það er ekkert að gerast í íslensku efnahagslífi. Þetta er merki samdráttar en ekki þess að það sé einhver hreyfing þó það sé auðvitað best að halda verðbólgu niðri en verðbólga í núlli eða jafnvel í mínustölum speglar auðvitað allt annað ástand. Ég ætla aðeins að víkja að tekjuhlið fjárlaganna. Ég hefði eins og aðrir óskað eftir lengri ræðutíma en verð auðvitað að bíta í það súra epli að ekki var beðið um það formlega. Það vekur furðu að í frv. er því frestað enn eitt árið að koma á fjármagnstekjuskatti. Má ljóst vera að aldrei hefur verið mikil alvara í þeim áformum af hálfu Sjálfstfl. Því er borið við í þessu frv. að fjármagnstekjuskattur kynni að hafa slæm áhrif á vaxtaþróun og hugsanlega ýta undir að fjármagn flyttist úr landi vegna þeirra breytinga sem munu eiga sér stað um áramótin. Nokkuð kann að vera til í þessu enda hefði átt að vera búið að koma þessum skatti á fyrir löngu. Auðvitað er ekki gott að gera miklar breytingar sem hugsanlega ganga hver gegn annarri með stuttu millibili. Það er furðulegt að þessi ríkisstjórn skuli ekki hafa komið þessum skatti á fyrir lifandis löngu. Auðvitað speglar það sjónarmið þessarar ríkisstjórnar að stöðugt er verið að hygla hinum ríku en verið að velta sköttum og byrðum yfir á þá sem verr standa. Sama gildir um hinn svokallaða hátekjuskatt sem hefur verið til umræðu. Það er afar sérkennilegt þegar halli á ríkissjóði er jafnmikill og raun ber vitni að áform skuli vera uppi um að fella þennan skatt niður þó hann ætti auðvitað að miðast við hærri tekjur en nú er gert. En ég fæ ekki séð að ríkissjóður megi við því að fella skattinn niður og mundi leggja til t.d. að þessum skatti verði haldið inni og þeir peningar renni til Háskóla Íslands sem sárlega vantar fé þó eflaust mætti benda á ýmsilegt annað sem ekki þarf síður peninga til. Ögn um gjaldahlið frv. Hér er ekki tími til að fara út í einstaka þætti en ég vil aðeins nefna menntamálin og menningarmálin. Í kaflanum um menntmrn. er farin sú leið reyna að skera niður í menningarmálunum. Þar kemur m.a. fram sem tillaga að leggja niður listskreytingarsjóð sem er afar lítið dæmi í heildarútgjöldum menntmrn. og ég lýsi því yfir að ég mun leggjast hart gegn þeirri breytingu og ég sé engan rökstuðning fyrir því að leggja þennan sjóð niður. Þetta er eitt af fáu þar sem um er að ræða beinan stuðning ríkisins við myndlistarmenn ef frá eru talin starfslaun. Ég held að ekki veiti af að reyna að fegra byggingar hér á landi með listaverkum. Í frv. kemur reyndar fram að verið sé að skoða lögin um þennan sjóð en á meðan það hefur ekki verið gert legg ég til að við hlífum þessum sjóði og haldið verði áfram að skreyta byggingar með listaverkum. Í frv. er ekki gert ráð fyrir því að grunnskólinn flytjist til sveitarfélaganna á næsta ári. Það er reiknað með útgjöldum til grunnskólanna. Ég verð að segja að ég tel þetta vera rétta stefnu því það er einfaldlega mikil umræða eftir um flutning grunnskólans til sveitarfélaganna og mörg mál óleyst varðandi það mikla mál að ég tel óraunhæft að sá flutningur eigi sér stað með þeim hætti sem rætt hefur verið um og miklu réttara að gefa sér tíma til að skoða það mál rækilega. Ég ætla ekki að nefna Háskóla Íslands meira en ég hef gert. Auðvitað vekur líka athygli niðurskurðurinn á framlögum ríkisins til Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Þegar við höfum fengið nánari upplýsingar um stöðuna í sjóðnum og hvernig mál hafa þar þróast mun ég ræða þau mál betur við 2. umr. um fjárlög. En þarna er haldið áfram á sömu braut. Framlög ríkisins eru skorin niður í beinum framlögum til lánasjóðsins og honum vísað enn og aftur út á lánamarkaðinn. Þetta er verið að gera um leið og nemendum fjölgar í framhaldsskólum og á háskólastiginu. Heilbrigðismálin eru mál málanna þegar um útgjöld ríkisins er að ræða. Sú spurning sem vaknar er: Hvaða sparnaður hefur náðst í raun og veru í heilbrigðiskerfinu? Í mínum huga er afar óljóst hvort þar er um nokkurn árangur að ræða og hvort þarna er nokkuð annað á ferðinni en tilfærslur úr heilbrigðiskerfinu yfir í tryggingakerfið, frá ríkinu yfir til sveitarfélaganna o.s.frv. Svo mikið er víst að miklum byrðum hefur verið velt yfir á sjúklinga og aðstandendur þeirra. Hér á að stíga enn eitt skrefið og velta 100 millj. kr. yfir á þá sem þurfa að koma inn á göngudeildir þar sem unnin eru svokölluð ferliverk, þ.e. verk sambærileg við þau sem unnin eru á stofum út í bæ. Hér er ekki stórmannlega að verki staðið frekar en fyrri daginn. Ég vil nota þessar síðustu sekúndur sem ég á eftir til að leggja enn einu sinni áherslu á það að vissulega er þörf á því að skoða heilbrigðiskerfið og hvaða leiðir eru þar til sparnaðar þar sem það tekur gríðarlega stóran og mikinn hluta af ríkisútgjöldunum en ég held að menn séu einfaldlega ekki að spyrja þar réttra spurninga. Spurningin er ekki sú: Hvernig getum við skorið niður í viðgerðarþjónustunni? Heldur á spurningin að vera sú: Hvernig getum við bætt heilsu þjóðarinnar? Hvaða aðgerða getum við gripið til til þess að bæta heilsu þjóðarinnar þannig að fólk þurfi ekki að leita til heilbrigðiskerfisins í jafnríkum mæli og gert er? Þær leiðir eru margar. Þær byggjast á forvörnum og aftur forvörnum. Ég vil gjarnan upplýsa hæstv. fjmrh. um það að ég var svo heppin úti í Bandaríkjunum að hlusta þar á heilbrigðisráðherra Bandaríkjanna. 

Virðulegi forseti. Það er einungis eitt atriði sem mig langar til að komist hér á framfæri strax og það varðar Lánasjóð ísl. námsmanna. Eins og kemur fram í frv. og sést sérstaklega vel á bls. 356, þá munu veitt lán aukast úr Lánasjóði ísl. námsmanna. Ástæðan fyrir því að hægt er að draga úr framlögum ríkisins er að við gerum ráð fyrir því að lægri vextir skili sér betur, lántökukostnaðurinn verði lægri og það er slíkt endurmat sem leiðir til þess að við búumst við því að leggja þurfi sjóðnum minna til beint úr ríkissjóði. En þetta gefur mér hins vegar tilefni til þess að undirstrika það sem hefur gerst á undanförnum árum og það er að ríkisstjórnin leggur nú til sjóðsins það mikla fjármuni að það er ekki gengið á eigið fé sjóðsins. Hér áður og fyrrum og kannski sérstaklega á árunum 1990 og 1991 voru tekin lán en framlag ríkissjóðs dugði hvergi nærri til þess að standast þær kröfur að eigið fé sjóðsins væri óskert þannig að sú upphæð sem þarna er um að ræða helgast einungis af þessu. Við höfum gert miklar breytingar á sjóðunum yfir höfuð, bæði Byggingarsjóði verkamanna og Lánasjóði ísl. námsmanna og reynt að koma í veg fyrir að búinn sé til nýr fortíðarvandi eins og var hér þegar ríkisstjórnin tók við.

Virðulegi forseti. Mér er vel kunnugt um það að ríkisstjórnin hefur búið sér til ákveðna reglu í þessu sambandi og leggur til sjóðsins ákveðið hlutfall eða 54% af áætlaðri námsaðstoð. En það breytir auðvitað ekki því að þessum sjóði hefur verið vísað út á hinn almenna lánamarkað og það er mjög athyglisvert að skoða þær tölur sem hér er að finna yfir sjóðinn, þar sem það kemur berlega í ljós hversu mikill hluti af fjármagninu fer í það að borga vexti og lán. Þetta er grundvallarspurning sem við erum að fást við og ræddum hér mikið þegar lánasjóðurinn var til umræðu, þ.e. hvert á framlag ríkisins að vera til námsaðstoðar og hvernig er eðlilegt að hafa þau mál. En það vekur athygli mína að hér á bls. 355 í frv. er vikið að þessu endurmati varðandi sjóðinn og þar segir, með leyfi forseta: ,,Leiði endurmat á kostnaðarhlutfallinu til annarrar niðurstöðu verða útlánareglur og vaxtakjör sjóðsins endurskoðuð í samræmi við þá stefnu ríkisstjórnarinnar sem áður er lýst.`` Ég skil þetta þannig að það geti komið til að vextir verði hækkaðir í lánakerfinu, sem er auðvitað mjög alvarlegt mál, og mér sýnist að þær áhyggjur sem við höfðum af Lánasjóðnum á sínum tíma séu fyllilega réttmætar og að því miður munum við standa frammi fyrir því á næstu árum, ekki síst í ljósi þeirrar launaþróunar sem hér hefur átt sér stað, að fjöldi lánþega mun eiga í miklum erfiðleikum með að greiða þessi lán. Ég tala nú ekki um ef það er meiningin að hækka vextina í lánakerfinu. Þetta er því mjög alvarlegt mál sem þarna er á ferð.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, sem talaði áðan, minntist á merkilegt erindi sem hún hafði hlýtt á hjá heilbrigðisráðherra Bandaríkjanna, Donnu Shalala, þar sem hún gat um mikilvægi forvarna varðandi heilbrigðismál. Það er auðvitað hárrétt og er löngu vitað að forvarnir í heilbrigðismálum eru afar mikilvægar til þess að koma í veg fyrir að skemmdir eigi sér stað á síðari stigum. Nákvæmlega það sama er mikilvægt varðandi efnahagslífið og að halda efnahagslífinu heilbrigðu, þ.e. að grípa til forvarna. Til forvarna hefur einmitt verið gripið á þessu kjörtímabili. Það hefur tekist að draga úr þessum sjálfvirku útgjaldahækkunum sem hafa viðgengist hér allt of lengi með þeim árangri að verðbólgan er niðri og langt innan þeirra marka sem er í öðrum OECD-löndum. Viðskiptajöfnuðurinn hefur breyst frá því að vera árið 1991 í um 20 milljörðum í mínus og er orðinn hagstæður. Það hefur einmitt skapast vegna þess að menn hafa gripið til forvarna, menn hafa tekið saman höndum um að verjast á því samdráttarskeiði og einmitt í þeirri vissu að einungis þannig væru möguleikar á betri tíð og möguleikar á heilbrigðu efnahagslífi hér á Íslandi. Það frv. sem hér er til umræðu ber auðvitað með sér þennan stöðugleika sem tekist hefur að skapa. Margir hafa sagt, og það var ekki síst um það talað á nýliðnu sumri, að nauðsynlegt væri að grípa á haustdögum til kosninga þar sem ríkisstjórnarmeirihlutinn mundi ekki koma sér saman um frv. til fjárlaga eða fjárlög. Það er liðin tíð og menn munu aldrei, fullyrði ég, upp frá þessu leggja fram frv. til fjárlaga fyrir kosningar sem ekki er trúverðugt frv. Menn eru farnir að sjá í gegnum slíkar myndir, slíkar brellur takast ekki og þær eru einungis til þess fallnar að auka við þann vanda sem við er að búa í framtíðinni. Ýmsir stjórnarandstæðingar hafa haft á orði hér á undan að það sé mikill veikleiki í þeim forsendum, í þeim spám, sem lagðar eru til grundvallar í þessu fjárlagafrv. Víst er það svo að alltaf er erfitt að spá um framtíðina, en hitt er jafnljóst að um þessar mundir sjáum við einmitt ótrúlega og óvenjumargar efnahagsstærðir talsvert langt fram í tímann. Rannsóknir okkar hafa aukist, t.d. á stofnstærð þorsks og á stofnstærð lífríkisins í hafinu og við höfum gert langtímaspár sem virðast vera áreiðanlegri heldur en fyrr var. Auk þess hefur lækkun verðbólgu og lækkun vaxta og sá stöðugleiki sem við höfum verið við að búa, gert það að verkum að það er mun auðveldara að sjá fram í tímann heldur en verið hefur. Hitt er jafn augljóst að við getum aldrei með fullkominni vissu séð það fyrir hversu mikið mun aflast og hversu erlendir markaðir verða tilbúnir að taka við þeirri framleiðslu sem við höfum. Fyrir fáum missirum höfðu samtök launþega uppi spár um að yrði ekkert að gert mundi atvinnuleysi stefna í tveggja stafa tölu og fara jafnvel upp í um 20%. Þetta hefur sem betur fer ekki gengið eftir vegna þess að í samráði við aðila vinnumarkaðar hefur ríkisstjórnin gripið til aðgerða á undanförnum árum. Fyrirtæki búa við lægri skatta heldur en verið hefur og fyrirtæki og almenningur búa við lægri vexti. Virðisaukaskattur hefur verið lækkaður á matvæli og aðstöðugjöld numin brott. Auk þess hafa verið sérstök framlög til atvinnuskapandi verkefna og ýmissa verklegra framkvæmda og sumt af því hefur verið jafnframt í samráði og samvinnu við sveitarfélögin í landinu. Þannig mætti nokkuð áfram telja. Vissulega hefur halli ríkissjóðs aukist með þessum aðgerðum umfram það sem ráð var fyrir gert. Ríkisstjórnarmeirihlutinn taldi hins vegar nauðsyn að bregðast við með þessum hætti til að koma í veg fyrir enn meiri vanda. Það er rétt, sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir sagði hér áðan, að nokkru, að það er hlutverk ríkisvaldsins að halda uppi atvinnu. Síðan er það aftur spurning, sem við eflaust erum ekki öll sammála um, á hvern hátt ríkisstjórnin og ríkisvaldið eigi að halda uppi atvinnu. Það er mín skoðun að ríkisvaldið eigi fyrst og fremst að halda uppi atvinnu með þeim hætti að skapa skilyrði til þess að atvinnulífið fái viðgengist með heiðarlegum hætti. Það hefur tekist með efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar að skapa þessar aðstæður. Það kom fram í fréttum í gær að verðbólgan er einmitt í núlli á meðan verðbólga á OECD-ríkjunum er um 3%. Þetta hefur vissulega bætt stöðu útflutningsgreinanna verulega í samkeppni við vörur annars staðar frá. Þannig hefur til að mynda útflutningur iðnvarnings aukist til muna á þessu ári, má þar t.d. nefna veiðarfæri og tölvuvogir, vegna þess að tekist hefur verið á við efnahagsvandann og það með heilbrigðum aðferðum. Allt þetta hefur auðvitað í för með sér aukna atvinnu. Við 3. umr. fjárlaga í desember í fyrra ræddi ég mikið um verkefni sem biði okkar stjórnmálamanna, þ.e. að vinna trúverðuga áætlun um að eyða halla ríkissjóðs. Að þessum málum hefur hæstv. fjmrh. vikið hér á undan og glögg greinargerð er um þessi efni í fjárlagafrv. sem hér er til umræðu. Ég hvet þingheim og reyndar alla þá sem hafa tök á að kynna sér þessa greinargerð og vega hana og meta. Það er fullljóst að þeir sem koma til með að fara með stjórnartauma að afloknum næstu kosningum verða að ganga út á þær brautir og marka stefnu til þess að ná hallanum niður á tilteknu árabili, hugsanlega á kjörtímabili eða rúmlega það. Það verður skylda þeirra sem við stjórnartaumunum taka. Það verða öll tækifæri til þess ef tekst að afgreiða það fjárlagafrv. sem hér er til umræðu með skynsamlegum og ábyrgum hætti. Þessi ríkisstjórn mun skila góðu búi. Sú ríkisstjórn sem við tekur þarf ekki að takast á við vanda fortíðar. Ég ætla einnig að vona að þjóðin verði ekki fyrir þeim búsifjum á næstunni sem við höfum þurft að þola undanfarin ár. Ég ætla ekki að eyða löngu máli í framvinduhorfur efnahagsmála. Hæstv. fjmrh. hefur farið yfir það hér á undan. Ég átti þess hins vegar kost á dögunum að fylgjast með umræðum í Evrópuráðinu um áætlun og horfur í efnahagsmálum í OECD-ríkjunum. Eftir samdráttarskeið sem þar hefur ríkt þá ríkti þar nokkur bjartsýni um framgang mála á næstu árum. Efnahagsbati væri í nánd, menn horfðu fram á hagvöxt. Efnahagsbati í þessum helstu viðskiptaríkjum okkar mun auðvitað skila sér til okkar með ýmsum hætti. Það fór þó ekki hjá því að stórum hluta af tíma sínum eyddu forustumenn OECD og aðrir þeir sem þátt tóku í umræðunni í umræður um atvinnuleysið og áhyggjur vegna þess. Það sem þeir aðilar sem þar ræddu bundu hins vegar mestar vonir við í baráttunni gegn auknu atvinnuleysi og til þess að reyna að draga úr atvinnuleysi voru efling rannsókna- og vísindastarfsemi og nýsköpun. Það eru einmitt þættir sem lögð er nokkur áhersla á í því fjárlagafrv. sem hér er til umræðu og e.t.v. hefur mikið skort á að við höfum á undanförnum árum varið jafnmiklum fjármunum og æskilegt hefði verið til eflingar rannsókna- og vísindastarfsemi. Eins og fram kemur í greinargerð með frv. eru horfur á að tekjur verði ívið minni á næsta ári, sem hlutfall af landsframleiðslu, þrátt fyrir bjartari horfur um framvindu efnahagsmála. Þannig hafa ýmsar skattalagabreytingar neikvæð áhrif á tekjuhliðina og valda því að tekjur dragast saman. Á undanförnum árum höfum við hér í hinu háa Alþingi gengið fram í því að auka tekjutengingu ýmissa bóta og annarra slíkra liða. Það er e.t.v. að verða og má kannski verða okkur nokkurt áhyggjuefni hvort ekki hafi verið of langt gengið. Stundum á handahófskenndan hátt höfum við tekjutengt ýmsar bætur og ýmsa slíka liði án þess jafnvel að hafa yfirsýn yfir sviðið. Þetta hefur ekki einungis verið að gerast hér á Íslandi. Það sama hefur verið að gerast í öðrum ríkjum Vestur-Evrópu. Þetta er eitt af þeim atriðum sem mikið voru til umræðu varðandi OECD-umræðuna sem ég vitnaði til hér. Þannig voru menn með dæmi um það að þegar tekjuaukning varð upp á einn dollara væri það sem fólk bæri í raun og veru úr býtum 5 cent eða 5%. Ég hygg að það hljóti að verða verkefni okkar á næstu missirum að reyna að nálgast heildarsýn yfir þá tekjutengingu sem við höfum komið á á undanförnum árum. Það er nefnilega svo að ef gengið er of langt í tekjutengingu þá er það hvati til skattsvika og það er jafnvel mjög letjandi til vinnu. Nokkrar umræður hafa orðið við þessa umræðu á síðustu dögum um hátekjuskatt. Það hefur komið fram áður að ég er því fylgjandi að hátekjuskattur verði lagður á og honum verði viðhaldið. Menn vita að í þeim lögum sem samþykkt voru fyrir tveimur árum var sólarlagsákvæði, eins og sagt er, þannig að hátekjuskattur skyldi falla niður um áramót. Þó svo að í prinsippinu sé ég fylgjandi hátekjuskatti þá er óþarft að vera ósveigjanlegur í þeim efnum. Það kann að vera að við þurfum að breyta álagningu hátekjuskattsins á einhvern veg þannig að við hækkum mörkin og lítum jafnvel til fleiri þátta í þeim efnum, en ég tel að hátekjuskattur eigi að vera við lýði, en e.t.v. ekki endilega í þeirri mynd sem verið hefur undanfarin tvö ár. Í hvítbók ríkisstjórnarinnar var frá því sagt að ríkisstjórnin mundi á kjörtímabilinu vinna að samræmingu á skattlagningu eigna og eignatekna. Þetta er stundum nefnt fjármagnstekjuskattur öðrum orðum. Auðvitað ber ríkisstjórninni að ljúka þeirri vinnu sem unnið hefur verið að á undanförnum missirum. Það er sannfæring mín að það sé mikið réttlætismál að unnið sé að skattlagningu í þessa veru. Það er jafnljóst að tekjuhliðin hefur ekki verið að fullu rædd fremur en gjaldahliðin, þó svo að gjaldahliðin hafi verið mun meira rædd, í það minnsta í þingflokki Alþfl. Ég minni og á að hér er um frv. að ræða og við vitum það öll að frumvörp taka ávallt breytingum í meðferð nefnda. Nú sem aldrei fyrr ríður á að sett séu trúverðug fjárlög. Fyrir dyrum eru kjarasamningar aðila vinnumarkaðar. Ein meginforsenda þess að á þeim vettvangi megi vel til takast er að traust fjárlög verði sett, að verðbólga fái haldist á þeim lágu nótum sem hún sannanlega er, að möguleikar skapist fyrir enn lækkandi vöxtum. Einungis þannig skapast svigrúm fyrir frekari viðgang atvinnufyrirtækjanna í landinu og þar með möguleikar til að auka kaupmátt launafólks og halda atvinnustiginu uppi. Mál eru ekki flóknari en það að ef skilyrði eru ekki sköpuð fyrir fyrirtækin í landinu til samkeppni við fyrirtæki annarra landa verður enginn hagvöxtur í landinu. Þá náum við ekki að draga úr skuldum, þá náum við ekki að auka kaupmátt, þá náum við ekki að koma böndum á vexti. Öllum er einnig ljóst að þrengt hefur að íslenskri þjóð á undanförnum árum. Þjóðin á heiður skilinn fyrir baráttuna gegn hruni efnahagslífsins. Vissulega hefur það ekki verið þrautalaus barátta. Í mótlætinu höfum við snúið bökum saman og tekist á við vandann. Nú erum við að uppskera í samræmi við það. Sá tími er liðinn og þau vinnubrögð heyra fortíðinni til að vandanum sé ýtt til hliðar og komandi kynslóðir séu látnar um lausnir.

Virðulegi forseti. Hv. þm., formaður fjárln., sem nú var að ljúka máli sínu, gaf fjárlagafrv. og efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar þá einkunn að nú væri sá tími liðinn að menn veltu vandanum yfir á komandi kynslóðir. Hann sagði fyrr í ræðu sinni að ríkisstjórnin skildi ekki eftir sig fortíðarvanda fyrir aðra til að glíma við. Hv. þm. kinkar kolli til staðfestingar því að rétt er eftir haft. Ég vil spyrja formann fjárln.: Er ekki vandi fyrir komandi kynslóðir að hreinar skuldir hins opinbera, sem yfir 90% eru til ríkisins, hafa aukist á þessu kjörtímabili samkvæmt frv. úr 177 milljörðum í 247 milljarða? Nærri því 80 milljarðar hafa bæst við skuldir hins opinbera á kjörtímabilinu. Er það ekki framtíðin sem á að glíma við þær skuldir sem ríkisstjórnin hefur aukið? Hefur formaður fjárln. ekki tekið eftir því að samkvæmt fjárlagafrv. hafa hreinar skuldir hins opinbera, sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, aukist frá því að vera 16--17% á árunum 1989--1991 yfir í að vera 34--35% í ár og á næsta ári? Hreinar skuldir hins opinbera sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hafa því tvöfaldast frá árunum 1989--1991 til 1994--1995. Erlendar skuldir hins opinbera hafa líka stórvaxið á kjörtímabilinu þannig að næsta kjörtímabil og komandi kynslóðir verða að greiða mun meira af erlendum lánum ríkisstjórnarinnar en áður. Hlutfall erlendra skulda af vergri landsframleiðslu var 1990 og 1991 16 og 17%, var komin 1993 í 25% og hefur vaxið síðan. Ég spyr því formann fjárln.: Er það ekki að velta vanda yfir á framtíðina, er það að skilja ekki eftir sig neinn fortíðarvanda að auka skuldir hins opinbera um 80 milljarða, að tvöfalda skuldir hins opinbera vergri landsframleiðslu, að stórauka erlendar skuldir ríkisins?

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni að skuldir hafa aukist. Ég sagði það í máli mínu áðan að við hefðum búið við mun lakari aðstæður í samfélaginu, við samdrátt í tekjum. Þrátt fyrir það hefur mönnum tekist að koma böndum á efnahagslífið í landinu. Hluti af þeim vanda sem hefur verið við að glíma á kjörtímabilinu, sem nú er senn liðið, er auðvitað afleiðing til að mynda kosningafjárlaga sem síðast voru gerð fyrir fjórum árum sem stendur ekki til að gera að þessu sinni. Það er áhyggjuefni okkar hvernig þessi kynslóð sem við erum af hefur einmitt ýtt vandanum á undan sér til skamms tíma en fyrst nú á allra síðustu árum hafa menn orðið sammála um að taka á vandanum en við snúum ekki í einu vetfangi við blaðinu þótt við fegnir vildum og sérstaklega ekki við þær aðstæður sem við höfum búið við á undanförnum þremur árum.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að formaður fjárln. er að nálgast veruleikann. Hann er að byrja að viðurkenna að ríkisstjórnin skilur eftir sig meiri aukningu á skuldum hins opinbera, meiri aukningu á erlendum skuldum hins opinbera og meiri samanlagðan fjárlagahalla á kjörtímabilinu en nokkur önnur ríkisstjórn í sögu lýðveldisins. Svo geta menn talað um einhver kosningafjárlög 1991 sem Alþfl. greiddi atkvæði með og sótti hart í að fá öll þau atriði inni í því frv. sem þá var afgreitt. En engu að síður er það þannig að þótt allar hallatölur síðasta kjörtímabils séu teknar samanlagt ná þær ekki hallatölum þessa kjörtímabils. Það væri nær fyrir formann fjárln. að viðurkenna þá stórkostlegu skuldasúpu sem ríkisstjórnin skilur eftir sig sem er lýðveldismet í skuldaklafa sem nokkur ríkisstjórn hefur skilið eftir sig á Íslandi en að fimbulfamba í ræðu um það að þessi ríkisstjórn hafi ekki skilið eftir sig neinn fortíðarvanda handa framtíðinni að leysa.

Formaður fjárln. hefði óskað þess að staðan væri betri en raun ber vitni og þess hefðum við eflaust öll óskað. Formaður fjárln. hefði jafnframt eins og við öll sem þessari þjóð tilheyrum, og væntanlega hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson líka, viljað búa við það að við hefðum stöðugan afla þorsks upp á 300--400 þús. tonn. Þar hefur aflinn minnkað stórlega niður í um 150 þúsund tonn eins og við öll vitum. Og hvernig í ósköpunum átti mönnum að takast að eyða fjárlagahallanum sem menn höfðu þá sett sér að markmiði miðað við þær aðstæður sem við höfum búið við undanfarin ár? Það var ógerlegt, það var ekki gerlegt og ég bið fólk að hugsa til þess ef þannig hefði verið haldið á spilum hver staða atvinnulífsins, hver staða fólksins í landinu hefði verið.

Hæstv. forseti. Það er fundur í gangi úti í sal.

Hljóð í salnum.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigbjörn Gunnarsson, formaður fjárln., hóf mál sitt á því að fara nokkrum orðum um forvarnir. Mig langar í ljósi þess að minna hv. formann á að í fjárlögum yfirstandandi árs er liður 02-989, undirliður 1 16, sem heitir Íþróttafélög, styrkir. Þessi liður er dottinn út úr því frv. sem hér er lagt fram og var verið að mæla fyrir í dag. Nú held ég að enginn deili um það að íþróttir og það starf sem þar fer fram er eitthvert það almesta forvarnastarf sem til er. Því vil ég spyrja hv. formann hvort hann muni beita sér fyrir því í fjárln. að því slysi sem núna vofir yfir verði afstýrt.

Virðulegi forseti. Formaður fjárln. er gefinn fyrir forvarnir. Formaður fjárln. er gefinn fyrir íþróttir. Formaður fjárln. er gefinn fyrir að afstýra slysum. Ég mun auðvitað leitast við að afstýra öllum þeim slysum sem kunna að finnast í þessu frv. Við í fjárln. munum auðvitað ræða við menntmrn. um þessi mál og ég get fullvissað hv. þm. Inga Björn Albertsson um það að formaður fjárln. er maður forvarna og mun reyna að koma í veg fyrir slys.

Hæstv. forseti. Ég er viss um að allir sem hér sitja eru tilbúnir að taka þátt í því að koma í veg fyrir slys. Ég vildi engu að síður inna eftir skýrari svörum við spurningu minni. Er formaður fjárln. tilbúinn að beita sér fyrir því að íþróttasjóður, en það er hann sem verið er að leggja niður með þessari aðgerð, verði endurreistur og hann verði í þeim fjárlögum sem verða samþykkt í desember? Það er mikilvægt að menn hlaupi ekki undan því að svara jafnskýrum spurningum og hér eru lagðar fram vegna þess að þau skilaboð, sem þar með eru send til íþróttahreyfingarinnar, til æskufólksins og til foreldranna sem eru að berjast við aukna fíkniefnaneyslu, aukna áfengisneyslu, aukin afbrot, aukið agaleysi í þjóðfélaginu, það eru skýr skilaboð í fjárlagafrv. eins og það er í dag og ég vil kalla það slys ef menn eru ekki tilbúnir til að leiðrétta það sem þarna er og ég tel að menn eigi að koma hér upp og segja alveg skýrt og skorinort: Eru menn tilbúnir að beita sér fyrir því að íþróttasjóður og fjárlög til févana íþróttafélaga verði í fjárlögum fyrir árið 1995?

Virðulegi forseti. Svo að það sé alveg skýrt þá vil ég engu slíku lýsa yfir á þessari stundu. Hér hafa heyrst raddir fyrr í þessari umræðu sem telja það eitt hið mesta slys sem hugsast getur að listskreytingasjóður falli niður. Íþróttasjóður hefur margt gert gott á mörgum árum. Ég er þó ekki endilega sannfærður um það að ekki sé mögulegt að verja fjármunum betur á annan hátt. Ég hef raunverulega ekki á því skoðun. Ég vil fá minn tíma til að huga að þessum málum, ræða við það ráðuneyti sem fer með íþróttamál og hefur lagt þetta til. Ég vil ekki lýsa því fyrir fram að ég sé því fylgjandi að íþróttasjóður verði áfram við lýði. Það má hins vegar öllum ljóst vera, þingheimi og þjóð, að forvarnir eru nauðsynlegar og íþróttir og íþróttalíf er stór liður í forvörnum.

Hæstv. forseti. Ég tel í það minnsta bæði æskilegt og nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. sé viðstaddur umræðuna og hefði reyndar ekki talið vanþörf á því að fleiri hæstv. ráðherrar væru viðstaddir. Meðan ég bíð a.m.k. eftir hæstv. fjmrh., ætla ég að biðja forseta að slökkva hér á klukkunni sem gengur á mig.

Fjmrh. er genginn í salinn.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir og ítreka að ég tel að það hefði verið ástæða til þess að hér sætu fleiri hæstv. ráðherrar og hlýddu á umræður um fjárlagafrv. hæstv. ríkisstjórnar sem er auðvitað ekki bara stefnumótun í ríkisfjármálum og stefnumótun í starfsemi ráðuneyta og ríkisstofnana heldur er einnig hið mikilvægasta frv. til umfjöllunar um stefnumótun í efnahags- og atvinnumálum og stefnu hæstv. ríkisstjórnar á því sviði. Ég verð að segja það að þrátt fyrir að hæstv. fjmrh. virtist harla ánægður í framsöguræðu sinni með það verk sem hann hefur lagt fyrir Alþingi þá finnst mér varla ástæða til þess að fagna svo mjög. Við höfum að vísu líka heyrt hæstv. forsrh. blása kreppuna af aftur og aftur með miklum lúðrablæstri en það er eins og sá lúðrablástur hafi ekki heyrst inn í fjmrn. Einhverra hluta vegna er það a.m.k. svo að í þessu plaggi sem hæstv. ráðherra leggur fyrir okkur er enn spáð auknu atvinnuleysi. Gert er ráð fyrir því að atvinnuleysið vaxi frá því sem er í ár og það getur varla verið fagnaðarefni. Að vísu er smáhuggun í greinargerðinni en þar er sagt að atvinnuleysið sé minna hér á landi en annars staðar. Ég segi nú eins og einhvers staðar hefur verið sagt áður: Litlu verður Vöggur feginn. Það er einhvers staðar rætt um það líka að svigrúm sé til frekari vaxtalækkana en hæstv. ríkisstjórn hefur hrósað sér mjög að hafa náð vöxtum nokkuð niður frá þeirri hækkun sem hún stóð fyrir í upphafi valdatíma síns en mér finnst ég hafa heyrt í fréttum í dag að vextir væru þvert á móti að hækka. Mig minnir að ég hafi hlýtt á það í fréttum Ríkisútvarps í morgun eða dagskrárþætti einhverjum að nú væru vextir að hækka og það væri m.a. vegna óvissu í ríkisfjármálum sem m.a. stafaði af óvissu í kjarasamningum og svo það að einhverjir --- ég veit ekki eiginlega hverjir eru svo bjartsýnir --- eru svo bjartsýnir að halda að einhverjar framkvæmdir eða fjárfestingar væru á döfinni. Þá fer auðvitað fjármagnseigendaliðið af stað og hækkar vextina til þess að geta þá e.t.v. komið í veg fyrir slíka þróun eða þá a.m.k. grætt eitthvað á henni ef hún skyldi nú þrátt fyrir allt eiga sér stað. Þetta stangast náttúrlega á við röksemdafærslu hæstv. fjmrh. og þá sem kemur fram í þessu frv. eins og öðrum frv. hæstv. ríkisstjórnar um ríkisfjármál, að meginröksemdin fyrir því að ná niður vöxtum sé sú að draga úr ríkissjóðshallanum og skera niður ríkisútgjöldin. Vissulega er þó nokkur tekjuauki í ríkisfjármálunum nú þegar í ár og stefnt að því --- hvað sem reynslan segir okkur til um --- að ríkissjóðshallinn verði minni á næsta ári. Í einni setningu í greinargerð þessa frv. segir, með leyfi forseta: ,,Afkoma ríkissjóðs 1994 er nær markmiðum fjárlaga en verið hefur um langt árabil.`` Þetta er kannski ástæða til að skoða aðeins nánar. Að vísu segir að tekjur aukist um 2,5 milljarða kr. í ár og hæstv. fjmrh. lýsti því yfir í framsöguræðu sinni að tekjuauka ætti að nýta til þess að lækka halla ríkissjóðs. En er það svo? Er það staðreyndin á yfirstandandi ári? Í frumvarpsgreinargerðinni er nefnilega líka greint frá því að útgjöldin hækki um tæpa 4 milljarða. Er það að halda sig við markmið fjárlaga, hæstv. fjmrh.? Tekjurnar aukast að vísu um 2,5 milljarða þannig að hallinn eykst þá ekki nema um 1,5. En útgjöldin fara auðvitað langt umfram það sem fjárlögin gerðu ráð fyrir og kemur sumum hér inni ekki á óvart, þó það kunni að koma hæstv. fjmrh. á óvart og e.t.v. öðrum hæstv. ráðherrum. Þetta er svo sem rökstutt með því að segja: Þetta eru sérstakar aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Ríkisstofnanir halda sig við fjárlög, þær hafa staðið við stefnumótunina og það sem þeim var markað og það er vissulega rétt, a.m.k. að hluta til. En í hverju eru þá ráðstafanir ríkisstjórnarinnar fólgnar? T.d. nýjum kjarasamningum upp á 450 millj. kr. í nýjum útgjaldaauka. Datt engum það í hug? Var það eitthvað ófyrirséð? Vissi enginn að það væru lausir kjarasamningar og það þyrfti kannski að semja við það fólk og það gæti kostað einhverja fjármuni? Það leiðir til þess að eingreiðslur lífeyris- og atvinnuleysistrygginga eru hækkaðar um 400 millj. kr. Vissi enginn þetta heldur? Var þetta algerlega óvænt og ófyrirséð? Sjúkratryggingar hækka um 900 millj. kr. Þetta vissu auðvitað allir nema þá kannski hæstv. fjmrh. og hæstv. heilbr.- og trmrh. A.m.k. held ég að flestum öðrum hv. þm. hafi verið ljóst að markmiðin sem sett voru í fjárlagafrv. í fyrra voru algerlega óraunhæf. Og skólar og sjúkrahús og fleiri stofnanir hækka um 200 millj. kr. Þetta eru samtals 2 milljarðar af þessum 4 sem útgjöldin aukast í ár. Í fjárlagafrv. er gerð grein fyrir stefnumörkun til lengri tíma. Það er út af fyrir sig virðingarvert að setja sér stefnu og markmið til fleiri ára til þess að vinna að, en það hefði verið skynsamlegra af hæstv. ríkisstjórn að setja þennan boðskap fram í upphafi síns valdatíma en ekki í lok hans. Ég geri a.m.k. síður ráð fyrir því að það verði framlenging á lífi þessarar hæstv. ríkisstjórnar, kæmi það mjög á óvart ef svo yrði og þess vegna finnst mér að þó þessi fyrirheit séu út af fyrir sig í mörgu ágæt þá séu þau ekki mjög markviss. Ég get tekið undir sumt af því sem hér er sagt og reyndar höfum við framsóknarmenn ályktað um að það eigi að setja sér markmið og það sé mikilvægt að ná jöfnuði milli tekna og gjalda og koma í veg fyrir hallarekstur ríkissjóðs og slíkum markmiðum þurfi að ná í áföngum. Við höfum sett fram hugmyndir um hvernig það verði gert og m.a., með leyfi forseta, segir í samþykkt síðasta flokksþings framsóknarmanna fyrir tveimur árum síðan: ,,Samþykkt verði rammafjárlög til þriggja ára í senn þar sem rekstrarframlög til stofnana verði ákvörðuð í meginatriðum. Einstökum stofnunum verði sett ákveðin markmið um aukna hagkvæmni í rekstri. Sjálfstæði stofnana verði aukið jafnframt því sem frumkvæði og ábyrgð stjórnenda verði meiri og skipulagsbreytingar verði í samráði við starfsfólk einstakra stofnana . . . `` Svo dæmi séu tekin úr þessari stefnu. Um þetta get ég út af fyrir sig verið sammála hæstv. fjmrh. En það er annað sem kemur fram í þessari stefnumótun hans sem ég er ekki jafnsammála um. Það eru þær forsendur sem hann gefur sér við þessa stefnumótun. Má t.d. nefna í fyrsta lagi að það er sagt: ,,Verulegur samdráttur verður í fjárfestingu, a.m.k. í upphafi tímabilsins . . . `` sem þýðir þá líklega næsta ár og kannski þar næsta. Í öðru lagi segir: ,,Stefnt er að 7% útgjaldalækkun, raunlækkun á tímabilinu.`` Í þriðja lagi segir: ,,Þeir sem njóta þjónustu taki meiri þátt í kostnaði henni samfara.`` Hefði nú kannski sumum fundist að nóg væri komið af því. Og í fjórða lagi segir hér að upp skuli tekin ný forgangsröðun og væri fróðlegt að vita í hverju hún á að vera fólgin. Það er nauðsynlegt að fá svör við þeim spurningum, helst við 1. umr. fjárlaga frá hæstv. fjmrh., hvernig hann hugsar sér að ná þessum markmiðum fram. Mig langar aðeins að fara nánar yfir þessi fjögur atriði sem ég nefndi. Í fyrsta lagi þann verulega samdrátt sem boðaður er í fjárfestingu sem hlýtur að hafa áhrif á atvinnustigið og vera áhyggjuefni, bæði þingheims og svo þeirra fjölmörgu launþega sem annaðhvort hafa litla atvinnu eða óvissa atvinnu og ég tala nú ekki um alls þess fjölda sem hefur enga atvinnu. Ég hefði frekar viljað sjá boðaða stefnu í þessu fjárlagafrv. sem benti til þess að það væri von á betri tíð. Í öðru lagi var þetta með útgjaldalækkunina á tímabilinu. Það er sett upp nokkuð sem kallað er annars vegar halladæmi og hins vegar jafnaðardæmi og gerð grein fyrir því í greinargerð fjárlagafrv. hvernig þetta er reiknað út og hugsað. Annars vegar er sagt að það skuli stefnt að þessari 7% útgjaldalækkun að raungildi yfir tímabilið sem ég nefndi áðan. Hins vegar ef ekki verður gripið til aðgerða eða tekið í taumana muni útgjöldin aukast um 11%. Ég hefði viljað sjá dæmi og hugmyndir frá hæstv. ríkisstjórn og ég mundi gjarnan vilja láta skoða slíka hluti, hvort ekki væri hægt að setja sér markmið til þriggja eða fjögurra ára eða eins kjörtímabils þar sem stefnt væri að því að jafna tekjur og gjöld ríkissjóðs með því að binda útgjaldahliðina. Það er þegar nokkuð búið að skera hana á undanförnum árum og þykir sjálfsagt sumum nóg komið, a.m.k. í ýmsum málaflokkum --- við höfum oft rætt um bæði menntamál og heilbrigðismál og ætla ég ekki að taka langa umræðu um það hér, það gefst betri tími til þess síðar --- en leggja síðan alla áherslu á það að auka ríkissjóðstekjurnar með aukinni þjóðarframleiðslu, með meiri veltu í þjóðfélaginu og aðgerðum sem ríkisvaldið getur vissulega gripið til til þess að ná jöfnuðinum á þann hátt frekar en ganga enn lengra í niðurskurði. Auðvitað er sjálfsagt að ganga eins langt og hægt er í skynsamlegri hagræðingu og koma í veg fyrir eyðslu og bruðl en ég hygg að flestar ríkisstofnanir hafi lagt hart að sér á undanförnum árum og kemur það e.t.v. fram í því sem ég nefndi áðan að ríkisstofnanirnar standa flestar við fjárlögin og þann útgjaldaramma sem þeim hefur verið settur. Síðan langar mig að ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra: Hvað er átt við með því þegar hann segir í grg. frv.: ,,Þeir sem njóta þjónustu taki meiri þátt í kostnaði henni samfara``? Erum við þá enn að tala um að hækka þjónustugjöld í menntakerfinu, í heilbrigðiskerfinu eða erum við að tala um kannski sölu á þjónustu ýmissa annarra stofnana, rannsóknastofnana, sem er nú ein af skrautfjöðrunum í frv., og á nú að verja auknum fjármunum til þróunar- og rannsóknarstarfsemi til þess að efla atvinnulífið? Það er allt saman af hinu góða ef rétt er en hvað þýðir þá þetta? Á þá aftur að ætla þessum sömu stofnunum að selja þjónustu sína og eru það kannski auknu framlögin sem stofnanirnar eru að fá? Eru það auknar sértekjur, hæstv. fjmrh.? Ég nefndi síðan í fjórða lagi varðandi þessa nýju langtímastefnumörkun hina nýju forgangsröðun. Mér er auðvitað alveg ljóst að við búum við sjálfvirkar hækkanir af ýmsum máta, t.d. vegna fjölgunar þjóðarinnar og vegna breyttrar aldursskiptingar aukast lífeyrisgreiðslurnar og er sjálfsagt ýmis annar sjálfvirkur kostnaðarauki sem þarf að taka tillit til. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvar er þessi nýja forgangsröðun? Hvað á að draga saman á móti? Eða er það kannski rétt skilið hjá mér, sem mér fannst ég hafa séð í greinargerðinni einhvers staðar, ég fann það ekki í fljótheitum, og held að ég hafi heyrt hæstv. fjmrh. nefna sérstaklega áðan í framsöguræðu sinni, að það ætti að afnema sjálfvirkar hækkanir á bótagreiðslum? Það þýðir sem sagt það að lífeyrisþegar þessa lands geta ekki lengur átt það nokkuð öruggt að bætur hins opinbera til þeirra fylgi því sem gerist á hinum almenna markaði, fylgi því sem gerist í kjarasamningum og þeirri þróun sem að öðru leyti kann að vera í þjóðfélaginu og þeir hafa þó getað reitt sig nokkuð á að undanförnu. Mér finnst því miður í þessu frv. vera mest áberandi að ríkisstjórnin hafi gefist upp í baráttu sinni við atvinnuleysið, gefist upp í baráttunni við það að draga úr atvinnuleysinu og hún sé um það bil að sætta sig við viðvarandi kannski 5% eða, sem enn væri verra, vaxandi atvinnuleysi. Og mér sýnist á því að kreppan, sem hæstv. forsrh. hefur þó reynt að blása af, sé enn við lýði, sé enn viðvarandi. Ég ítreka þess vegna að það hefði verið nær að ríkisstjórnin setti sér skýr markmið um fjölgun starfa, um að auka hagvöxt í þjóðfélaginu og skapa ný atvinnutækifæri. Héðan af verður það trúlega verkefni nýrrar ríkisstjórnar að fást við það. Ríkisstjórnin hefur einblínt á stöðugleikann, sem er auðvitað mikilvægur, það er mikilvægt að halda stöðugleika í efnahagslífinu, og hún hefur hælt sér af lítilli verðbólgu eða engri. En er það nú nóg? Er nóg fyrir ríkisstjórn að ná þessum markmiðum eða vita hæstv. ráðherrar og hv. stuðningsmenn þessarar ríkisstjórnar ekkert um það ástand sem ríkir á fjölmörgum heimilum í landinu vegna atvinnuleysis og vegna samdráttar í atvinnulífinu? Veit hæstv. ríkisstjórn ekkert um það að í landinu er því miður vaxandi fátækt og það er átakanleg alvörufátækt til á fjölmörgum heimilum? Veit hæstv. ríkisstjórn ekkert um þá gífurlegu eignatilfærslu sem orðið hefur sem afleiðing af hinni óheftu markaðshyggjustefnu sem ríkisstjórnin hefur framfylgt? Og veit hæstv. ríkisstjórn ekki um það vaxandi óréttlæti sem er í tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu, sem m.a. stafar af röngum áherslum í skattkerfinu? Ég gæti nefnt t.d. hátekjuskattinn, sem hefur verið nokkuð ræddur hér áður og hv. formaður fjárln. gerði að umræðuefni áðan. Ég gæti nefnt fjármagnstekjuskatt en nú hefur verið upplýst af starfsmönnum fjmrn. að sú vinna er ekkert lengur í gangi. Menn eru hættir að hugsa til þess að koma á fjármagnstekjuskatti. Menn eru ekkert lengur að velta því fyrir sér. Hæstv. ríkisstjórn virðist því vera hætt við það markmið sitt. Auðvitað þarf að leggja enn aukna áherslu á bætt skatteftirlit. Ég veit þó að hæstv. fjmrh. hefur verið að vinna á því sviði allnokkurt starf og verið með nýjar áherslur sem eru þakkarverðar en ég hygg að þar þurfi að gera enn betur. Og að lokum langar mig til að spyrja: Veit hæstv. ríkisstjórn ekkert um þær breyttu áherslur annarra þjóða sem eru í baráttunni við atvinnuleysið, um þá miklu áherslu hjá öllum þjóðum sem búa við það böl sem atvinnuleysið er og er að verða eitt aðalviðfangsefni þjóða um allan heim? Ég heyrði að hv. formaður fjárln. gat um umræðu á þingi Evrópuráðsins sem haldið var í síðustu viku um starfsemi OECD-ríkjanna. Þar voru fulltrúar fleiri ríkja en Evrópuríkjanna. Þar voru t.d. fulltrúar frá Kanada og ég hjó sérstaklega eftir því að fulltrúi Kanada gerði það að umtalsefni að hin félagslegu viðfangsefni verða ekki lengur skilin frá hinum efnahagslegu. Hann taldi að þessi viðfangsefni bæði, efnahagsleg og félagsleg, yrðu að leysast í sameiningu og í sátt og menn yrðu að finna leið til þess. Og það var álit fleiri ræðumanna í þessari umræðu, sem mér þótti mjög athyglisverð og merkileg og hafði gaman af að hlýða á, að markaðslögmálið eitt og sér gæti ekki lengur leyst allan vanda í þjóðfélögunum. Hin félagslegu vandamál sem því miður fylgja oft þessu markaðslögmáli, ef það á eitt og sér að rétta af stefnuna, séu svo stór að nauðsynlegt sé að taka þau með inn í dæmið og fjalla um það samhliða settum markmiðum í efnahagsmálum. Ég hefði gaman af því að vita, hvað hæstv. núv. ríkisstjórn hefur fjallað um í þessu sambandi og sett sér í þessu sambandi. Mér finnst því miður að það sé ekki boðskapurinn sem við lesum út úr þessu fjárlagafrv. frekar en öðrum fjárlagafrumvörpum hennar og þó að ég geti út af fyrir sig tekið undir með hv. formanni fjárln. þegar hann var að tala um nauðsyn þess að forvarnastarf ætti sér stað víðar heldur en í heilbrigðiskerfinu, forvarnastarf þyrfti líka að eiga sér stað í efnahagskerfinu, í efnahagsmálunum og í fjárlögum ríkisstjórnar á hverjum tíma, þá þarf það forvarnastarf að vera þess eðlis og með þeim hætti að við séum í alvöru að leysa öll mál og sjáum yfir allt sviðið en horfum ekki á mál einangruð og sér og segjum: Þetta mál ætlum við að leysa núna og búa með því til ný vandamál. Það höfum við því miður verið að gera. Það höfum við verið að gera með því að ráðast t.d. á ýmsa þætti heilbrigðisþjónustunnar á þann hátt að forvarnastarfi þar hefur verið hent fyrir borð, ef það má orða það þannig. Ég óttast að við séum einnig að gera það í sambandi við efnahagsstefnuna að með því að byggja hana upp svo einangrað og afmarkað á markaðslögmálinu eins og þessi ríkisstjórn hefur gert allan tímann í sinni stjórnartíð séum við að kasta félagslegum markmiðum fyrir róða. Þá er forvarnastarfið lítils virði. Ég er hræddur um að þá sitjum við uppi með fortíðarvanda frá núv. ríkisstjórn sem sú ríkisstjórn, sem kann og verður að taka við af þeirri sem nú situr, verður að takast á við. Þetta eru þau atriði, virðulegur forseti, sem ég vildi leggja áherslu á við 1. umr. um fjárlagafrv. Ég sé að minn tími er alveg á þrotum og mig langar aðeins í lokin að segja það um einstaka efnisþætti frv. og athugasemdir um tekju- og gjaldahlið verður fjallað nánar við 2. umr. frv. eftir að hv. fjárln. hefur haft það til meðhöndlunar Þar á ég sæti og hef því kost á að fylgjast með því og gera athugasemdir og reyna að koma fram þeim lagfæringum eða úrbótum sem ég tel vera þörf, en það verður að bíða síns tíma.

Hæstv. forseti. Það hefði verið æskilegt að hæstv. heilbrrh. hefði getað verið viðstadur umræðuna hér í dag, en mig langar til að leggja nokkur orð í belg um málaflokk hans. Í athugasemdum með því frv. til fjárlaga sem við ræðum í dag kemur fram að hæstv. heilbrrh. hyggst ná fram sparnaði í sérfræðiþjónustu með endurupptöku á tilvísunarkerfinu svokallaða. Fyrir tveimur árum var sami ráðherra með svipaðar hugmyndir uppi á borði og var þeim mótmælt bæði af almenningi í fjölmiðlum og hér á hinu háa Alþingi, m.a. af mér og hv. þm. Pálma Jónssyni. Rökin voru bæði að ekki væri sýnt fram á að sparnaður fælist í slíku kerfi og að tilvísanakerfið skerti valfrelsi fólks til læknisþjónustu. Ég vil að gefnu tilefni við 1. umr. um frv. til fjárlaga endurtaka umfjöllun mína um þessa þrálátu hugmynd núv. hæstv. heilbrrh. að unnt verði að ná sparnaði í heilbrigðiskerfinu með endurupptöku þessa kerfis og spara þannig um 100 millj. kr. Svo virðist sem rökin fyrir endurinnleiðingu tilvísanakerfis séu þau sömu og sami ráðherra hafði fyrir tveimur árum, þ.e. að sparnaður náist í heilbrigðiskerfinu ef sjúklingar leita eingöngu til sérfræðinga fyrir tilstilli heimilislækna. Þessu vil ég eindregið andmæla, enda hafa hvergi komið fram útreikningar frá heilbrrn. né fjmrn. sem styðja þessa hugmynd hæstv. ráðherra. Þvert á móti tel ég að endurinnleiðing tilvísanakerfis muni fremur leiða til aukinna útgjalda ríkisins nema það sé ætlun ráðherra að draga úr eftirspurn fólks eftir nauðsynlegri læknisþjónustu sem getur haft sínar afleiðingar. Ef við höfum í huga þær breytingar sem orðið hafa í sjúkrahúsþjónustu á undanförnum árum og að umtalsverður hluti þeirrar þjónustu hefur færst út á lækningastofu sérfræðinga þá má í raun segja að það sé ótrúlegt að hlutur sérfræðikostnaðar í heilbrigðisþjónustu hafi ekki vaxið enn meir á undanförnum árum. Raunin er sú að hlutfall sérfræðikostnaðar nam á sl. ári um 3,6% af heildarkostnaði við heilbrigðisþjónustuna en var 3,3% árið 1989. Útgjöld vegna sérfræðikostnaðar 1993 nam um 1.020 millj. kr. en nam miðað við sama verðlag 1.132 millj. kr. árið 1989. Það er því varla unnt að halda því fram með réttu að sérfræðikostnaður utan sjúkrahúsa miðað við aukin afköst undanfarinna ára sé dragbítur í kostnaðarlegu tilliti. Þvert á móti tel ég að það kerfi sem viðgengst í dag og felst í því að fólk njóti valfrelsis og leiti til þeirra lækna sem það telur geta leyst sem skjótast og hagkvæmast úr vanda þess þegar á bjátar skili sér í lágmarkskostnaði fyrir ríkissjóð. Ég vil sérstaklega taka fram að að sjálfsögðu leitar fólk fyrst til síns heimilislæknis þegar þannig stendur á. Ég hef áður lýst því yfir að ég telji almenning vel færan um að meta sjálfan í langflestum tilvikum hvort það sé heppilegra að leita beint til sérfræðings eða fá um það ráð frá heimilislækni. Það hlýtur að gefa auga leið að ef fólk verður á einn eða annan hátt þvingað til að leita til tveggja lækna í stað eins þá leiðir það af sér óþarfa útgjöld ríkisjóðs auk óþæginda fyrir sjúklinga. Enn vil ég benda á að meðalgreiðsla ríkissjóðs vegna heimsókna til heimilislæknis er að öllum líkindum ekki lægri en að leitað sé sérfræðiaðstoðar því að sjúklingar greiða mun meira úr eigin vasa til sérfræðinga. Þannig á það ekki að skipta sköpum fyrir ríkissjóð til hvors sé leitað, heimilislæknis eða sérfræðings. Álag á heimilislæknisþjónustu hefur einnig vaxið mjög á undanförnum árum og vil ég aftur benda á að auk tvöföldunar á kostnaði sem af hlytist í langflestum tilvikum við endurupptöku tilvísunarskyldu þá yrði viðbótarálag á heimilislækna umtalsvert. Heimilislæknar á landinu öllu eru nú um 400 talsins en gera má ráð fyrir að heimsóknir til sérfræðinga nemi um 400 þúsund heimsóknum á ári. Það yrði því heldur betur að fjölga í stétt heimilislækna til þess að ráða við tilvísanafarganið. Í frv. er enn fremur áformað að bjóða út meinefnarannsóknir fyrir sjúklinga sem þarfnast ekki innlagnar og lækka þannig útgjöld um 70 millj. kr. Ég er í grundvallaratriðum samþykk þeim aðferðum en þó tel ég að fara verði afar varlega með slíka samninga þannig að menn sitji við sama borð við útboð þeirra. Líklegt er að boðið verði í þjónustuna bæði af einstaklingum og opinberum stofnunum og því nauðsynlegt að gæta að skekkju sem valdið gæti mismun í hag opinberra rannsóknarstofa. Tryggja þarf að slíkar skekkjur liggi ekki í tilboðum aðilanna. Til nánari útskýringinar vil ég benda á að tilboð einkarekinna rannsóknarstofa munu miðast við allan reksturskostnað einkarekinna rannsóknarstofa að meðtöldum fjármagns- og stofnkostnaði. Hins vegar er enn þá erfitt að skilja að fjárhagsleg tengsl rannsóknarstofa opinberra stofnana við aðrar þjónustudeildir þeirra og þá ekki síst fjármagns- og stofnkostnað. Því gæti reynst erfitt að bera saman tilboð frá einkareknum aðilum og rannsóknarstofum á vegum hins opinbera. Enn fremur er nauðsynlegt að tryggja að útboð leiði ekki til rýrnunar á þjónustugæðum og hefti framfarir í heilbrigðisþjónustu. Enn fremur áformar hæstv. heilbrrh. að lækka útgjöld vegna sjúkraþjálfunar um 50 millj. kr. en ekki er nánar greint frá því hvernig þeim sparnaði verður náð. Hæstv. heilbrrh. áformar einnig að flýta seinni gildistöku nýrra lyfjalaga um heila tíu mánuði. Sl. vor náðist samkomulag milli stjórnarflokkanna um að skoða og meta áhrif þeirra þátta lyfjalaga sem væru bein afleiðing af gildistöku EES-samningsins sérstaklega og fá þannig á hreint hvaða áhrif EES-samningurinn hefði á lækkun á lyfjakostnaði. Reyndar var það skoðun margra að sú gildistaka, sem sátt varð um að lokum, kæmi of snemma, hálft ár til viðbótar væri mun eðlilegri tími með gildistöku 1. júlí 1996. Það gefur auga leið að sex mánaða reynsla á EES-samninginn með seinni gildistöku 1. jan. 1995 nægir engan veginn til að meta að fullu eða með nokkurri sanngirni áhrif samningsins á lyfjaverð í landinu og get ég því með engu móti fallist á flýtingu gildistöku seinni áfanga lyfjalaganna um nk. áramót, hvað þá heldur þau rök að sú flýting lækki á einu ári lyfjakostnaðinn um 200 millj. kr. Að lokum vil ég leyfa mér að nefna fyrirhugaðar breytingar á verkaskiptingu sjúkrahúsanna í Reykjavík. Það er viss áherslubreyting í frv. þar sem ekki er minnst á sameiningarhugmyndir Borgarspítala og Landakotsspítala heldur einvörðungu er talað um flutning barnadeildar Landakotsspítala á Borgarspítala. Gert er ráð fyrir 50 millj. kr. viðbótarreksturskostnaði af þeim sökum. Hins vegar er ljóst að leggja þarf í framkvæmdir vegna flutnings á hjartadeild og breytingu á núverandi húsnæði hennar vegna barnadeildar. Það virðist ekki gert ráð fyrir neinum sérstökum framlögum vegna þessara breytinga en stofnkostnaður er óbreyttur til spítalans. Ég vil hvetja til þess að fundin verði sem fyrst framtíðarlausn á sameiningarmálum Landakots og Borgarspítala og að horft verði til framtíðar með framþróun og faglegt og fjárhagslegt aðhald í huga.

Hæstv. forseti. Mig langar að gera að umræðuefni nokkur mál sem sérstaklega heyra undir menntmrn. við 1. umr. fjárlaga. Það er í fyrsta lagi mál sem varða Háskóla Íslands. Á fundi hv. menntmn. í morgun fengum við gesti frá háskólanum sem hafa miklar áhyggjur af því hvernig fjárlagafrv. lítur út og það sem að þeim snýr. En framlög á nemanda hafa lækkað um 10% frá árinu 1991, sem sagt í tíð þessarar ríkisstjórnar og það vantar í raun 300 millj. til að hægt sé að tala um að reka háskólann á sómasamlegan hátt. En þeir fara ekki fram á þá upphæð á fjárlögum 1995 heldur að fá 100 millj. til viðbótar. Það er svipuð upphæð og nú innheimtist af skólagjöldum í háskólanum en háskólinn hefur þurft að fara þá leið að innheimta háar upphæðir í skólagjöldum. Hver nemandi greiðir 18 þús. kr. til reksturs háskólans. Háskólamenn svöruðu því aðspurðir að þeir treystu sér ekki til þess að hækka skólagjöldin um helming enda held ég að þá heyrðist hljóð úr horni. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann ætli virkilega að standa þannig að málum að Háskóli Íslands verði nánast óstarfhæfur. Það kom einnig fram hjá háskólamönnum að miðað við þá bjartsýni sem ríkir hjá hæstv. forsrh. þá undrast þeir mjög að svona skuli vera staðið að málum gagnvart þeim. Þá má nefna Lánasjóð ísl. námsmanna sem er skertur um 50 millj. kr. og meira að segja formaður sjóðsins telur að það sé ekki hægt að ganga lengra í skerðingu við námsmenn og það verði þá að fara út í auknar lántökur sem er nánast þversögn við það sem talað var um þegar lögunum var breytt á hv. Alþingi fyrir örfáum árum. Ég vil þá spyrja hæstv. menntmrh. að því hvort hann muni beita sér fyrir auknu framlagi til Lánasjóðs ísl. námsmanna á árinu 1995 eða hvernig hann sjái fyrir sér að málefni sjóðsins verði leyst á annan hátt. Það vekur athygli, svo ég víki að grunnskólanum næst, að miðað við framsetninguna í fjárlagafrv. er ekki að sjá að gert sé ráð fyrir því að grunnskólinn færist yfir til sveitarfélaganna 1. ágúst 1995. Þess vegna leiðir maður hugann að því hvort það sé kannski bara grín að hér eigi að taka upp mikla umræðu um skólamál og breyta lögum bæði um grunnskóla og framhaldsskóla. Ég hefði haft ánægju af því ef hæstv. menntmrh. vildi fræða okkur um hvernig stendur á þessu ósamræmi sem þarna er á milli. Það er enn reiknað með því að skerða grunnskólann vegna þess að gert er ráð fyrir hagræðingu í rekstri upp á 1% sem mun gefa um 40 millj. kr. og ég get ekki séð hvernig er hægt að ná þeim sparnaði fram eftir allan þann niðurskurð sem hefur átt sér stað á síðustu árum. Það væri hægt að hafa mörg orð um grunnskólann og hvernig þau mál hafa öll þróast á síðustu árum. Hæstv. menntmrh. sagði reyndar í sinni ræðu undir stefnuræðu forsrh. að hann ætlaði að standa sig mjög vel og skila þessum kennslustundum aftur þegar hann hætti og má kannski segja að það sé virðingarvert. En ég veit ekki hvernig hann ætlar að skila því til þeirra nemenda sem hafa verið svo óheppnir að vera einmitt í grunnskólanámi þessi síðustu ár. Ég er hrædd um að þau ár komi aldrei aftur, hæstv. menntmrh. Mig langar til þess að snúa mér að öðru málefni sem er listskreytingasjóður ríkisins, hæstv. forseti. Eitt af því sem vekur athygli í frv. til fjárlaga er að ekki er gert ráð fyrir neinum fjárveitingum til listskreytingasjóðs en framlög á þessu ári voru 12 millj. kr. En í frv. segir, með leyfi forseta: ,,Allt frá því að lögin um listskreytingasjóð voru sett hafa fjárveitingar til sjóðsins verið skertar. Menntmrn. vinnur nú að endurskoðun laga um listskreytingasjóð.`` Þar sem núv. hæstv. menntmrh., Ólafur G. Einarsson, var einn þriggja flm. að frv. til laga um listskreytingar opinberra bygginga langar mig til þess að spyrja hann hvaða þættir það eru í lögunum, sem samþykkt voru árið 1982, sem hann er ósáttur við. Eða er hann e.t.v. aðeins ósáttur við það að lögunum var ekki framfylgt? Ef svo er þá legg ég til að sjóðurinn verði ekki settur í algjört fjársvelti heldur fái nokkurt fjármagn þannig að hann hjari áfram þangað til ný lög hafa verið samþykkt. Það er engin ástæða til að höggva algjörlega á fjárveitingar meðan beðið er eftir nýjum lögum ef eina markmið þeirra er að tryggja betur en tekist hefur að sjóðurinn fái það sem honum ber. Þau lög sem nú gilda voru sett í tíð Ingvars Gíslasonar sem menntmrh. og þó að þeim hafi ekki verið framfylgt sem skyldi þá er ég sannfærð um að þau hafa gert mikið gagn og orðið til þess að opinberar byggingar hafa verið listskreyttar. Mér finnst það mjög alvarlegt mál sem hér blasir við okkur og hæstv. menntmrh. getur ekki komist hjá því að segja okkur frá því í þessari umræðu hvernig hann ætlar að leysa þessi mál ef engin verði framlögin. Hæstv. forseti. Það er ekki langur tími sem hver ræðumaður hefur þannig að ég ætla að venda mínu kvæði í kross og koma aðeins að öðru máli sem er Landsbókasafn Íslands -- Háskólabókasafn, en það mun verða vígt þann 1. des. 1994 og er þá lokið langri byggingarsögu sem ekki er að öllu vansalaus eins og þingheimur veit. Það er trúlega óþarfi að rifja upp þá sögu svo kunn sem hún er en af því að rannsókn á fortíðinni getur oft forðað okkur frá því að gera aftur sams konar mistök þá vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um sögu safnsins áður en ég vík að ætluðum framlögum til safnsins á fjárlögum. Það má eiginlega rekja söguna a.m.k. til ársins 1957 er Alþingi samþykkti þáltill. þess efnis að sameina bæri Háskólabókasafn Landsbókasafni eins fljótt og unnt væri. Frv. til laga um þjóðarátak til byggingar Þjóðarbókhlöðu var samþykkt á Alþingi 22. apríl 1986 og skyldi sérstakur eignarskattsauki fyrir árið 1987--1989 verða varið í því skyni að ljúka smíði bókhlöðunnar. Ekki urðu efndirnar þó með sama stórhug sem loforðin. Álagning eignarskattsaukans árið 1987--1989 nam samtals 687 millj. Af þeim skiluðu sér 540 millj. á verðlagi september 1989. Ef maður færir það til verðlags í dag þá má reikna með að það sé yfir 700 millj. Þarna hefur því ekki verið staðið vel að málum. Á hinn bóginn samþykkti Alþingi 19. maí 1989 lög um áframhald álagningu eignarskattsaukans og skyldi honum að þessu sinni verða varið til að standa straum af kostnaði við endurbætur á húsakosti menningarstofnana, stuðla að verndun gamalla bygginga í eigu ríkisins og ljúka byggingu Þjóðarbókhlöðunnar. Til að taka af allan vafa að í upphafi skyldi lokið smíði bókhlöðunnar var eftirfarandi ákvæði sett í lok laganna, með leyfi forseta: ,,Þar til byggingu Þjóðarbókhlöðu er lokið skal sérstakur eignarskattur samkvæmt lögum þessum renna til þeirrar framkvæmdar eftir því sem þörf krefur.`` Þrátt fyrir þessi ákvæði var jafnnaumt skammtað til bókhlöðunnar næstu árin og áður hafði verið og það var ekki fyrr en árið 1992 sem þau umskipti urðu á framkvæmdum laga um eignarskattsaukann að meginþorri hans rann til framkvæmda á bókhlöðunni. Á þeim langa tíma sem liðinn er frá því að fyrst var ýtt úr vör með hugmyndir um sameiningu Landsbókasafns og Háskólabókasafns hefur margt breyst. Ég hygg að í dag mundi ekki verða farið af stað með byggingu eins safns yfir svo margþætta starfsemi en það er annað mál. Fjárveitingar til starfsmanna Landsbókasafns og Háskólabókasafns á árinu 1994 eru áætlaðar tæpar 68 millj. og eru þá ótalin átta störf sem greidd eru af stofnkostnaði Þjóðarbókhlöðu. Fjárveitingin byggir á 55 störfum. Samkvæmt fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir er vafasamt hvort unnt verði að ráða allt fastráðið starfsfólk til hinnar nýju stofnunar enda þótt í athugasemdum við frv. til laga um Þjóðarbókhlöðu hafi verið sagt um starfsmannamál, með leyfi forseta: ,,En rétt er að benda á að sökum hinnar auknu og víðfeðmu starfsemi bókasafnsins samkvæmt þessu frv. eru ekki líkur á að fækka megi starfsmönnum safnsins heldur hið gagnstæða.`` Þá er enn fremur ástæða til þess að benda á að fjmrn. hefur veitt umsögn sína og birtist hún í fskj. I um frv. til laga um Þjóðarbókhlöðu og verður að ætla að niðurstaða fjmrn. eigi að geta orðið viðmiðunartölur um að ekki verði komist lægra án þess að stefna þeim markmiðum sem menn setja sér í hættu. Um launamál og starfsmannahald farast ráðuneytinu svo orð, með leyfi forseta: ,,Samstarfsnefndin [þ.e. samstarfsnefnd um nýtt þjóðbókasafn] telur að miðað við fullan rekstur verði störfum að fjölga í 107. Fjmrn. telur óhjákvæmilegt að nokkur fjölgun verði á starfsmönnum við það að söfnin tvö sameinast og flytja í nýtt húsnæði. Við sameininguna eykst þjónustuhlutverk safnanna og umfang hins nýja húss kallar á aukið starfslið. Telja verður ásættanlegt að starfsliði fjölgi í 82, en viðbót um frekari 25 starfsmenn eftir hugmyndum samstarfsnefndarinnar verður að bíða síðari tíma og kosta það eftir því sem fé fæst á fjárlögum.`` Um rekstrarkostnað safnsins segir fjmrn. í áður tilgreindu fskj., með leyfi forseta: ,,Heildaraðföng bóka, tímarita og nýsigagna beggja safnanna eru talin kosta 52 millj. kr. á árinu 1994 á verðlagi þess árs en samstarfsnefndin telur að auka þurfi fjármuni til aðfanga um 18 millj. kr. . . . Fjmrn. telur ásættanlegt að sú fjárhæð verði óbreytt milli ára.`` --- Litlu síðar segir: ,,Áætlun samstarfsnefndar um rekstur húsnæðis upp á 44 millj. kr. er að mati fjmrn. vel unnin og endurspeglar væntanlegan rekstrarkostnað á raunsæjan hátt.`` --- Og litlu síðar segir: ,,Önnur rekstrargjöld eru talin nema 49 millj. kr. . . . Að mati fjmrn. mætti komast af með lægri fjárhæð.`` Mig langar til þess að spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann muni ekki beita sér af alefli í þá veru að í stað áætlunar upp á 161 millj. kr. til Landsbókasafns Íslands -- Háskólabókasafns verði niðurstaða Alþingis a.m.k. í samræmi við álit fjmrn. í umsögn sinni um frv. Með leyfi forseta vil ég enn vitna í umsögn ráðuneytisins þar sem segir: ,,Samandregin niðurstaða fjmrn. er því á þann veg að launakostnaður verði 101 millj. kr. á fyrsta ári og annar rekstur kosti 141 millj. kr.`` Alls 242 millj. kr. --- Er hæstv. menntmrh. bara algjörlega horfinn undir þessari ræðu?  Ég vil einnig árétta að niðurstaða fjmrn. er umtalsverð lækkun frá upphaflegri áætlun eða um 50 millj. kr. Ég treysti því að hæstv. menntmrh. sé hér einhvers staðar í hliðarsölum og heyri mál mitt og muni svara þessari spurningu minni. Hæstv. forseti. Ég hef ekki hugsað mér að hafa hér lengra mál að þessu sinni, en ég hef að sjálfsögðu tækifæri til þess að koma aftur inn í þessa umræðu síðar þegar hæstv. menntmrh. er viðstaddur.

Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns vil ég ítreka það að ég tel mjög miður að sá misskilningur hafi orðið milli mín og forseta þingsins að ekki er hægt að ræða fjárlagafrv. hér með þeim hætti að þingmenn hafi nauðsynlegan ræðutíma til að fara yfir þessa stöðu. Nauðsynin er sérstaklega brýn nú vegna þess að fjmrh. og forsrh. hafa að undanförnu verið að gefa svo falska mynd af stöðu efnahagsmálanna, stöðu ríkisfjármála og skuldastöðu þjóðarbúsins og ríkisins sérstaklega að það er alveg nauðsynlegt að fara rækilega yfir þessa stöðu svo að bæði þingheimur og reyndar þjóðin öll og kannski ráðherrarnir sjálfir átti sig á þeim óskapnaði sem felst í heildaruppgjöri á valdaferli þessarar ríkisstjórnar. Hvað væri sagt um ríkisstjórn sem í upphafi ferils síns mundi lýsa því yfir að við lok kjörtímabilsins ætlaði hún að tvöfalda skuldir hins opinbera? Í lok kjörtímabilsins ætlaði hún að setja lýðveldismet í hallasöfnun? Í lok kjörtímabilsins ætlaði hún að stórauka erlendar skuldir ríkisins? Í lok kjörtímabilsins ætlaði hún ekki að ná neinum árangri í sparnaði á rekstrargjöldum ríkisins? Í lok kjörtímabilsins mundi hún ekki ná neinum árangri í lækkun tilfærslna nema þeim sem fyrri ríkisstjórn hefði ákveðið? Hvað hefði verið sagt um prógramm slíkrar ríkisstjórnar? Hún hefði auðvitað verið hrópuð út af borðinu, ég tala nú ekki um ef svo hefði verið bætt við að í lok valdaferils síns yrði skattbyrði einstaklinga í landinu meiri en nokkru sinni fyrr. Allt þetta sem ég hef hér lýst eru staðreyndir um niðurstöðurnar á valdaferli ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar og fjármálastjórn Friðriks Sophussonar, hæstv. ráðherra. Og það þarf satt að segja alveg ótrúlega óskammfeilni til þess að koma hér í ræðustól og lýsa ástandinu sem gífurlegum bata, góðu jafnvægi, traustum grunni fyrir framtíðina og annað af því tagi sem ráðherrarnir hafa notað. Ég hef tekið eftir því að þegar einstökum þingmönnum hefur verið sagt það að hreinar skuldir hins opinbera hafi tvöfaldast á þessu kjörtímabili þá verða menn undrandi. Þetta á við hvort heldur eru teknar heildarupphæðirnar eða hlutfall af vergri landsframleiðslu. Það er mjög athyglisvert að á árunum 1989, 1990 og 1991 var hlutfall hreinna skulda hins opinbera af vergri landsframleiðslu stöðugt. Á bilinu 16,4--17,4% öll þrjú árin í tíð síðustu ríkisstjórnar. En á árinu 1993 er það komið upp í 30,8% og verður samkvæmt fjárlagafrv. í ár 34,1% og 35,2% á næsta ári, þ.e. um tvöföldun á hlutfalli hreinna skulda hins opinberra af vergri landsframleiðslu hjá þessari ríkisstjórn. Og heildarskuldir hins opinbera, eins og ég rakti hér fyrr í dag, hafa aukist úr 177 milljörðum 1991 í 247 milljarða á næsta ári og hreinar skuldir hins opinbera úr 85 milljörðum 1991 í 156 milljarða á næsta ári. Þetta eru hrikalegar tölur. Þær sýna að fjmrh., sem kemur fram með sitt síðasta fjárlagafrv. á kjörtímabilinu, getur ekki með nokkrum hætti haldið því fram að hann hafi verið að leggja hér traustan grunn fyrir næstu ríkisstjórnir til að byggja á. Það verður satt að segja risavaxið verkefni fyrir næstu ríkisstjórn að snúa við þeirri stórfelldu skuldasöfnun hjá hinu opinbera sem viðgengist hefur í tíð þessarar ríkisstjórnar og hefur satt að segja verið helsta stjórntæki ríkisstjórnarinnar. Að því leyti eiga bæjarstjórinn fyrrv. í Hafnarfirði á síðasta kjörtímabili og öll núv. hæstv. ríkisstjórn það sameiginlegt að beita fyrst og fremst stórfelldri skuldasöfnun sem hagstjórnartæki. Og forsrh. og fjmrh. og reyndar umhvrh. líka hafa í umræðum verið að hæla sér af því að erlend skuldastaða hafi batnað. Það á ekki við um skuldastöðu ríkisins því það kemur greinilega fram í fjárlagafrv. að á árunum 1989--1991 er hlutfall erlendra lána hins opinbera af vergri landsframleiðslu, þ.e. ríkissjóðs, á bilinu 17,1--17,9% þessi þrjú ár. En það hefur vaxið þannig að á árinu 1993 er það komið upp í tæp 25% og er örugglega orðið rúm 26% á þessu ári. Þannig að þessi ríkisstjórn hefur haldið áfram að beita erlendum lántökum ríkisins sem hagstjórnartæki. Og halda menn virkilega að þjóðin og þingheimur sé svo einföld að það dugi að telja inn gjaldeyristekjurnar af Smuguveiðunum, loðnuveiðum og öðru slíku og halda fram þessari frægu 23 milljarða tölu hér í umræðu? Þar með er verið að slá hulu yfir hina stórkostlegu erlendu skuldasöfnun ríkisins á þessu tímabili. Það er alveg sama á hvaða mælikvarða er litið, samanlagðan halla, hreinar skuldir ríkisins, heildarskuldir ríkisins, hlutfall skulda ríkisins af vergri landsframleiðslu eða erlendar lántökur og erlendar skuldir ríkissjóðs, bæði í heildartölum og hlutfalli af vergri landsframleiðslu, alls staðar hefur á kjörtímabilinu orðið risavaxin aukning. Það er þess vegna alveg ljóst, því miður, að það verður, eins og ég sagði áðan, risavaxið verkefni fyrir nýja ríkisstjórn að glíma við þessa arfleifð. Og það er ekkert fagnaðarefni að þjóðin skuli við lok þessa kjörtímabils fá þetta í arf. En það eru staðreyndirnar, hæstv. fjmrh. og hv. stuðningsmenn þessarar ríkisstjórnar, sem blasa við úr þessu fjárlagafrv. Það væri hægt að rekja hér miklu fleiri tölur um þessa skuldaþætti til þess að sýna fram á þennan veruleika. En hefur þá tekist að ná árangri í rekstri ríkissjóðs í einhverjum umtalsverðum sparnaði, sem hæstv. fjmrh. hefur nokkuð oft gert að umræðuefni? Því miður blasir það sama við þar. Á verðlagi ársins 1994 voru rekstrargjöld ríkisins á árunum 1989--1990 44 milljarðar. Þeir verða á þessu ári og á næsta ári 45 milljarðar, voru á árinu 1991 47 milljarðar. Þannig að ef skoðuð eru árin 1988, 1989 og 1990 þá hefur enginn árangur náðst í að minnka ríkisútgjöldin hjá þessari hæstv. ríkisstjórn. Það er aðeins með því að taka þetta eina ár, 1991, sem þau geta fundið einhverja smávægilega breytingu. Þannig að ef borin eru saman heilu árin hjá þessari ríkisstjórn og síðustu ríkisstjórn þá hefur ekki orðið sparnaður í ríkisútgjöldum. Og ef skoðaðar eru tilfærslurnar, jú, þá hefur þar orðið sparnaður. En í hverju felst hann? Hann felst í því að á þessu kjörtímabili hefur komið til framkvæmda þriggja milljarða sparnaður á útgjöldum til landbúnaðarmála sem byggður var á búvörusamningnum sem gerður var í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þessi ríkisstjórn hefur þess vegna ekki náð neinni umtalsverðri aðgerð til sparnaðar í ríkisútgjöldum á öllu kjörtímabilinu sem samsvarar þeim sparnaði af útgjöldum til landbúnaðarmála sem lagður var grundvöllurinn að í tíð síðustu ríkisstjórnar. Það er staðreyndin ef horft er yfir kjörtímabilið að það er ekki hægt að finna eitt einasta umtalsvert tilvik um eðlisbreytingar í ríkiskerfinu samanborið við búvörusamninginn sem gerður var í tíð síðustu ríkisstjórnar. Ég skora á stuðningsmenn þessarar ríkisstjórnar að benda á eitt einasta atriði sem ákveðið hefur verið á þessu kjörtímabili sem felur í sér umtalsverðan kerfisbundinn sparnað hjá hinu opinbera sem sé varanlegur samkvæmt fráganginum sjálfum. Á sama tíma gerist það svo að fjmrh. Sjálfstfl., ríkisstjórn undir forsæti Sjálfstfl., flokks sem lofaði landsmönnum umtalsverðri skattalækkun einstaklinga fyrir síðustu kosningar, kemur hér við lok kjörtímabilsins og skilur eftir sig nánast lýðveldismet í skattlagningu einstaklinga. Það er alveg rétt að skattar á fyrirtækjum hafa verið minnkaðir. En loforð Sjálfstfl. og Alþfl. fyrir síðustu kosningar var fyrst og fremst að lækka skattana á einstaklingum. Þegar allar þessar staðreyndir eru reiddar fram um skuldirnar, um rekstrarútgjöldin, um tilfærslurnar, um erlendu lántökurnar, um metin í skattlagningu einstaklinga, þá er reynt að tala um þorskinn og að það hafi ekki orðið álver. Hæstv. fjmrh. var varaður við, m.a. af þeim sem hér stendur, þegar hann lagði fram sitt fyrsta fjárlagafrv., að hann væri að byggja það á fölskum forsendum þegar hann reiknaði með álveri. Það var okkur öllum orðið ljóst fyrir síðustu alþingiskosningar að það væri í meira lagi hæpið að einhverjar líkur væru á því að hin erlendu fyrirtæki mundu reisa hér álver. Það sögðum við í okkar kjördæmum fyrir síðustu þingkosningar, bæði ég og þáv. hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson, hlutum ekki vinsældir fyrir í okkar kjördæmum, en það var raunsætt mat. Fjmrh. sem fór síðan að byggja sitt fjárlagafrv. á slíkum falsvonum reyndist ekki byggja það á traustum grunni og þess vegna þýðir ekkert að koma hér og skjóta því fyrir sig sem afsökun, vegna þess að hann var varaður við, honum var sagt að það væri falskur grundvöllur að byggja fjárlagafrv. á því. Hin vörnin er þorskurinn, en þá ber að geta þess að það hefur ekki orðið nein umtalsverð lækkun í tekjum þjóðarbúsins af verðmæti sjávarafurða á þeim árum sem hér eru til umræðu vegna þess að sem betur fer hefur loðnan, Smuguveiðarnar, rækjan og úthafskarfinn komið þar á móti, ásamt traustari framleiðsluháttum og meiri arðsemi í rekstri sjávarútvegsfyrirtækja. Síðan eru það vextirnir. Í sporum hæstv. fjmrh. hefði ég ekki talað um vextina hér í dag, því hvað segir þetta fjárlagafrv. um vextina? Það segir, að vísu í ekki löngu máli en engu að síður mjög skýrt: Hæstv. fjmrh. og ríkisstjórn hefur mistekist að selja verðbréf ríkisins á frjálsum markaði. Hæstv. fjmrh. hælir sér af því að það sé ekki lengur yfirdráttarlán hjá ríkissjóði í Seðlabankanum. En ég spyr hæstv. fjmrh.: Er einhver eðlismunur á því að taka yfirdráttarlán í Seðlabankanum upp á 9 milljarða og Steingrímur Hermannsson og Birgir Ísl. Gunnarsson séu síðan aðalkaupendurnir að ríkisbréfunum sem ráðherrann er að reyna að selja? Vegna þess að Seðlabankinn hefur á þessu ári keypt 9 milljarða, 9 milljarða sem Seðlabankinn hefur keypt á þessu ári af ríkisvíxlum og ríkisbréfum af fjmrn. Og þessi sami hæstv. fjmrh., sem kemur hér og reynir að tala um stöðugleika og markaðsárangur í sölu ríkisbréfa, mætir þeirri staðreynd að þetta er nákvæmlega sama tala og hann fordæmdi mig hér úr þessum ræðustól með stórum orðum mánuð eftir mánuð á fyrsta þingi þessa kjörtímabils fyrir að vera með 9 milljarða yfirdrátt í Seðlabankanum þegar núv. fjmrh. tók við.

Það eru rúmir 10.

Já, þó að það séu rúmir 10 hæstv. ráðherra. En ráðherra, sem hefur orðið að láta Seðlabankann hinum megin við götuna kaupa af sér nánast obbann af öllum bréfunum sem hann hefur verið að gefa út, er í raun og veru að segja það að markaðurinn neitar að skipta við hann. Og það er meira en þetta. Seðlabankinn hefur líka orðið að kaupa 4 milljarða af húsbréfunum vegna þess að það hefur enginn annar keypt húsbréfin eða með öðrum orðum Seðlabankinn hefur á þessu ári keypt fyrir 13 milljarða þá ríkispappíra sem fjmrn. sjálft eða Húsnæðismálastofnun hafa verið að reyna að koma út. Þannig að vaxtastefna og markaðsstefna ríkisstjórnarinnar varðandi vextina er auðvitað gersamlega sprungin. Ef þetta hefðu verið hinir frjálsu kaupendur á hinum frjálsa markaði sem hefðu keypt fyrir þessa 9 milljarða, þá hefði maður sagt: Gratulera, hæstv. fjmrh. En að fara bara yfir götuna með ríkisbréfin í hjólbörum til Steingríms Hermannssonar og Birgis Ísl. Gunnarssonar, það er ekki mikill árangur. Það er einfaldlega yfirlýsing um að það er ekki nokkur maður sem ber traust til þessarar efnahagsstefnu á markaðnum sjálfum. Þannig að 9 milljarðarnir og 4 milljarðarnir sem hafa verið að hlaðast upp í Seðlabankanum eru vantraustsyfirlýsing markaðarins á vaxtastefnu og fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar. Það vantraust birtist líka í öðru. Það birtist í því, ef ég man rétt, að 5--6 milljarðar hafa streymt hér út úr landinu í fjármagni sem menn hafa varið á erlendum mörkuðum til þess að kaupa erlend verðbréf, mun stærri upphæð en nokkurn óraði fyrir. Og hvað gerist svo um áramótin þegar algerlega verður opnað fyrir? Þá heldur auðvitað fjármagnið áfram að streyma út, enda er svo komið núna að Sigurður B. Stefánsson, einn helsti kunnáttumaðurinn á peningamarkaðnum, spáði í fyrradag verulegri vaxtahækkun, að vísu á skammtímamarkaði, en það breytir satt að segja, því miður, mjög litlu. Það er þess vegna alveg ljóst að þessi skuldasöfnun ríkisstjórnarinnar, mistökin í framkvæmd vaxtastefnunnar, getuleysið í að selja markaðsbréf ríkisins hafa leitt til þess að vextirnir munu hækka á næstunni.  að berja hér einhverja þingmenn Sjálfstfl. og Alþfl. til þess að greiða atkvæði gegn vantrausti á þessa ríkisstjórn, en markaðurinn hefur nú þegar greitt atkvæði með vantrausti á hana. Nú er fjmrh. að bjóða ECU-bréf og auglýsir þau sérstaklega með því að birta mynd af erlendri belju í Morgunblaðinu dag eftir dag. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh.: Þegar farið er að selja ríkispappírana í ECU-mynt, er það ekki bara erlend lántaka alveg eins og þegar verið er að taka lán í dollurum eða pundum? Auðvitað vegna þess að slík bréf lúta sömu lögmálum og erlendar lántökur. Þegar gengið fellur, þá aukast skuldirnar, en ef lánin eru í íslenskri mynt, þá aukast þær ekki þó að gengið falli. Og þegar gjaldbreytingar verða á frankanum og markinu og öðrum slíkum evrópskum myntum þá breytist líka hlutfallið innan ECU. Þannig að fjmrh. sem ætlar að nota ECU-bréfin til þess að greiða til baka hluta af 9 milljörðunum sem Seðlabankinn er búinn að kaupa fyrir fram á þessu ári er bara einfaldlega að fara bakdyrnar og auka erlendu skuldirnar með þessum hætti. Hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson ætti satt að segja að temja sér meiri hógværð í umræðu um efnahagsstefnu þessarar ríkisstjórnar og vaxtaviðskilnaðinn. Virðulegi forseti. Því miður er það þannig að þau tímamörk sem hér eru sett leyfa ekki fleiri atriði af þessu tagi. Ég vil þó aðeins nefna það að lokum að alls staðar þar sem menn eru að skoða efnahagslegar framfarir, alls staðar þar sem menn eru að greina hagvöxt, og að því leyti er þessi skýrsla Alþjóðabankans um efnahagsárangurinn í Asíu mjög merkileg og reyndar einnig tillögugerð Alþb. sem er sprottin af sama toga, er niðurstaðan sú að fjárfesting í menntun og almenn fjárfesting sé meginforsenda þess að menn geti bætt lífskjörin og aukið hagvöxt. Hvort tveggja er skorið niður í þessu fjárlagafrv. og samkvæmt efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Í þessu fjárlagafrv. er því verið að vega að þeim tveimur meginundirstöðum sem helstu sérfræðingar á alþjóðavettvangi eru sammála um að eru meginforsenda framfara. Svo kemur hæstv. fjmrh. og talar um það sem staðreynd að hallinn á næsta ári verði 6 milljarðar og segir að þetta séu ekki kosningafjárlög. Ég var á fundi Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu sl. laugardag, hæstv. fjmrh. Þar reis upp hver forustumaðurinn frá Sjálfstfl. á fætur öðrum og fordæmdi ákvæðið um sveitarfélögin í þessu fjárlagafrv. Þar eru nú 700 millj. í viðbót eða 600. Síðan er reiknaður í þessu fjárlagafrv. 2% sparnaður í öllum ráðuneytum, svokallaður flatur niðurskurður. Það er nú einfaldasta trikkið í bókinni að gefa sér einhver 2% og reikna þau svo inn í allt fjárlagafrv. eins og það sé í hendi. Það eru engin rök færð fyrir því í þessu frv. að slíkur niðurskurður sé í hendi. Ef horft er á óraunhæfni þessara 2%, á framgönguna við sveitarfélögin, loforðið gagnvart verkalýðshreyfingunni, að ógleymdu heilbrrn., þá má þakka fyrir ef hallinn á næsta ári verður undir 9--10 milljörðum.

Virðulegi forseti. Ég mun í ræðu minni síðar í dag svara því sem hefur komið fram hjá hv. þm. mestan part því hann er sérfræðingur í að snúa öllu við og gera svart hvítt og hvítt svart. En það er eitt sem ég tel ástæðu til að ræða núna sérstaklega og það er þegar hann ræðir um skuldir ríkisins og skuldir þjóðarinnar. Það er hárrétt hjá hv. þm. að skuldir ríkisins hafa verið að vaxa. Auðvitað fer það ekki öðruvísi þegar halli er á ríkissjóði ár eftir ár. Hitt er hins vegar staðreynd að skuldir þjóðarbúsins erlendis eru nú að minnka, sem betur fer. Það er ekki lengur 20 milljarða halli á þjóðarbúinu eins og var árið þegar hv. þm. hvarf úr ríkisstjórn. Auðvitað hafa gengisbreytingar áhrif á skuldir ríkisins erlendis. Það hefur líka áhrif þegar ríkisstjórn þarf að taka yfir gamlar syndir t.d. Framkvæmdasjóðs, Byggðasjóðs, Atvinnutryggingarsjóðs og fleiri aðila. Það hefur líka áhrif þegar á árinu 1992 þurfti að taka erlent lán til að borga upp gamlar skuldir frá árinu áður sem höfðu myndast, eins og þingmaðurinn sagði, fyrri hluta ársins 1991. Síðan segir hv. þm.: Hafa ekki skuldir ríkisins tvöfaldast á árunum 1991--1995? Og það er rétt. En hvað haldið þið, hv. þm., að hefði verið sagt ef sá sem var fjmrh. 1988 hefði lýst því yfir að hann ætlaði að tvöfalda skuldir ríkisins --- ekki á heilu kjörtímabili heldur á einu ári. Það hefði eitthvað verið sagt. En hver skyldi hafa gert þetta annar en hv. þm.? Hann er að segja það hér að ég hafi tvöfaldað skuldir ríkisins á heilu kjörtímabili, ég get gefið skýringar á því. Sjálfur tvöfaldaði þessi sami maður, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, skuldir íslenska ríkisins á einu ári.

Virðulegi forseti. Samkvæmt eigin fjárlagafrv. ráðherrans voru heildarskuldir hins opinbera 1988 147 milljarðar, voru árið 1989 166 milljarðar og ef ráðherrann getur fengið það út að það sé tvöföldun á 147 milljörðum að verða 166 milljarðar þá hefur hann satt að segja lært reikning einhvers staðar annars staðar en þar sem hann kenndi hann. Ég held því að ráðherrann verði að temja sér vandaðri vinnubrögð í málflutningi en svona útúrsnúninga eins og kom fram hjá honum áðan. Síðan er hann í öðru lagi að skýra út þessa miklu skuldasöfnun með því að ríkissjóður hafi orðið að taka að sér Atvinnuleysistryggingasjóð og Hagræðingarsjóð. Ég veit ekki betur en þessi ríkisstjórn hafi á síðasta þingi flutt þessar skuldir yfir á sjávarútveginn með því að setja þær inn í --- hvað heitir hann nú aftur --- Þróunarsjóð sjávarútvegsins. Er það ekki rétt munað? Þessar skuldir hafa bara verið fluttar frá ríkissjóði yfir á frystihúsin og útgerðina í landinu. Svo eru það aðalrökin fyrir því að þessi skuldastaða hafi aukist svona mikið sem búið er að bókfæra á atvinnulífið sjálft. Satt að segja ætti hæstv. fjmrh. að temja sér vandaðri vinnubrögð í túlkun á staðreyndum en að reikna hjá sér skuldir sem hann flutti frv. um á síðasta þingi að reikna hjá sjávarútveginum.

Hv. þm. getur ekki einu sinni þegar hann kemur í tvær mínútur í ræðustól notað þessar tvær mínútur til þess að segja satt. Í fyrsta lagi stendur það svart á hvítu og kemur fram í þessu frv. að hv. þm. tvöfaldaði skuldir ríkissjóðs á einu ári. Það stendur svart á hvítu. Síðan segir hv. þm. að ég sé að bera mig illa undan því að hafa þurft að taka skuldir sem hann skildi eftir yfir á ríkissjóð og bendir á að það sé ekki mikill manndómur í því að setja slíkar skuldir til að mynda inn í Þróunarsjóð sjávarútvegsins. Við látum tekjur á móti. Ríkissjóður hafði tekjur af sjávarútveginum. Þessar tekjur renna nú til þessa sjóðs til þess að greiða þessar skuldir niður. Það er meiri mannsbragur á því en 

Hæstv. forseti. Það er alveg greinilegt að þegar farið er að tæta þessa glansmynd í sundur þá loksins kemst fjmrh. að raun um það hvar hann er staddur og bregst við reiður og sár og fúll. Það þýðir ekkert að koma í ræðustólinn reiður, sár og fúll, hæstv. fjmrh. Við getum haldið áfram í allan dag og alla nótt að reiða þessar staðreyndir fram. Og segja hér að fjmrh. hafi látið sjávarútveginn fá tekjur á móti. Hvílíkt grín. Það gerðist á þessu kjörtímabili að ríkisstjórnin tók upp á að skattleggja sjávarútveginn. M.a. átti hann að standa undir rekstri ríkisstofnana. Það hafði aldrei tíðkast áður. Svo þegar það er lagt niður þá er sagt að það sé verið að skila tekjum á móti. Hvílíkar hundakúnstir í málflutningi. Svo er hæstv. ráðherra að tala um húsnæðismálin. Ráðherra sem stendur frammi fyrir því að það hefur enginn viljað kaupa þau bréf sem Húsnæðisstofnun hefur boðið á markaði aftur og aftur og aftur á undanförnum mánuðum. Og Seðlabankinn, Steingrímur Hermannsson og Birgir Ísleifur, hafa hlaupið til til að bjarga ráðherranum frá þessum vanda í húsnæðismálum og hafa látið Seðlabankann kaupa húsnæðisbréf fyrir 4 milljarða það sem af er þessu ári.

Það eru margar hjólbörur.

Já, það eru margar hjólbörur, hv. þm., sem hafa verið keyrðar á milli þvert yfir götuna á milli Seðlabankans og fjmrn. Þannig að fjmrh. sem er að tala um viðskilnað í húsnæðismálum á sama tíma og það er Seðlabankinn sem með 4 milljörðum hefur bjargað hruni húsbréfakerfisins bara á fáeinum mánuðum ætti lítið að vera að tala um viðskilnað í húsnæðismálum. Það er satt að segja alveg sama hvar litið er á hallann hjá ríkissjóði, skuldasöfnunina, lánakerfið í húsnæðismálunum, erlendu skuldirnar, tekjuskatt einstaklinganna, alveg sama hvar litið er á alla þessa mælikvarða sem Sjálfstfl. hefur viljað leggja á undanförnum árum. 

Tíminn er búinn.

Og þegar hún er tætt í sundur þá ókyrrist hann svo í salnum að hann getur ekki einu sinni hlustað á einfalt mál.

Af hverju svararðu ekki spurningunni?

Andsvörum er lokið. Það er bara einn sem hefur orðið í einu í þessum hv. þingsal.

Hæstv. forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls við 1. umr. um fjárlögin en sé mig knúinn til þess vegna viðbragða hv. formanns fjárln. við andsvari sem ég veitti um íþróttasjóð sem nú stendur til að leggja niður. Þegar lögin um verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga voru til umræðu háðum við nokkuð harða baráttu fyrir tilvist íþróttasjóðs sem þá stóð til að leggja niður. Eftir harða rimmu náðist að verja sjóðinn. Þótt veikur væri og lítið fé sett í hann þá litu menn á það sem ákveðinn sigur og mætti í framhaldi af því vinna að því að efla þennan sjóð og styrkja þannig að hann yrði verulegur styrkur fyrir íþróttirnar í landinu. Nú kemur fram í þeim fjárlögum sem hér eru lögð fram að ætlunin er að leggja íþróttasjóð niður. Í frv. sjálfu, í skýringum við þennan lið, sem er liður 989, segir, með leyfi forseta: ,,Fjárveiting til íþróttafélaga að fjárhæð 14,5 millj. kr. er felld niður. Fjárveiting þessi hefur verið nýtt til að styrkja framkvæmdir á vegum íþróttafélaga. Með breyttri verkaskiptingu á árinu 1990 tóku sveitarfélög að sér byggingu íþróttamannvirkja og stuðning við framkvæmdir á vegum íþróttafélaga.`` Þegar slík rök eru borin á borð þá hlýtur maður að líta til þess hvernig stuðningur Jöfnunarsjóðs hefur verið við íþróttafélögin í landinu vegna þess að það er gefið í skyn í skýringum með þessum lið að þetta sé allt með felldu og stuðningur úr Jöfnunarsjóði frá sveitarfélögunum sé eitthvað sem marktækt er. Ég er hér með útskrift yfir útgreiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga fyrir árið 1993 og ég ætla að fara aðeins yfir það hvernig hann hefur stutt í raun og veru hina frjálsu íþróttahreyfingu og félög eins og sagt er í greinargerð með frv. Ef við lítum fyrst yfir árið 1993, þessu er skipt eftir kjördæmum, þá fékk Reykjanes 0 kr., Vesturland fékk 1.547 þús. kr., Vestfirðir 0 kr., Norðurland vestra 0 kr., Norðurland eystra 167 þús. kr., Austurland 100 þús. kr. og Suðurland ekkert. Samtals á árinu 1993 1 millj. og 814 þús. kr. úr Jöfnunarsjóði. Lítum á árið 1994. Reykjanes ekkert, Vesturland ekkert, Vestfirðir 1,5 millj. kr., Norðurland vestra 1 millj. 992 þús. kr., Norðurland eystra ekkert, Austurland 1.722 þús. kr. og Suðurland 3,5 millj. kr. Þetta er allur styrkurinn sem kemur frá sveitarfélögunum í gegnum Jöfnunarsjóðinn. Þetta er nákvæmlega það sem við óttuðumst þegar verkaskiptalögin voru samþykkt að sérstaklega smærri sveitarfélögin réðu ekki við að styrkja íþróttirnar í sínu umdæmi. Það er nákvæmlega sú mynd sem birtist á þessum tölum sem koma frá Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Og nú ætla menn að færa fyrir því rök í fjárlagafrv. að það sé hægt að leggja íþróttasjóð niður vegna þess að sveitarfélögin og Jöfnunarsjóður eigi að sjá um hann. Menn hafa það svart á hvítu hver reynslan er. Rökstuðningurinn eða það sem er gefið í skyn í fjárlagafrv. er þess vegna villandi. Í hæsta máta villandi. Ég mun því fyrir 2. umr. leggja fram brtt. við þennan lið og mér þykir sárt, virðulegi forseti, að hæstv. menntmrh. er ekki viðstaddur þessa umræðu því þetta er málaflokkur sem heyrir undir hann en ég skil það og veit ástæðuna fyrir því að hann getur ekki verið viðstaddur umræðuna en hef engu að síður sagt honum mína skoðun á þessu þannig að hann veit nákvæmlega minn hug í málinu. Það er hlálegt að á sama tíma og menn tala um forvarnir og mikilvægi forvarna skuli svona tala birtast í fjárlagafrv. fyrir árið 1995. Það er reyndar ekki hlálegt, það er sorglegt og menn geta farið yfir þættina. Það þýðir ekkert að standa hér í ræðustól og berja sér á brjóst og tala um forvarnir og gera sig að einhverjum englum með geislabaug en meina svo nákvæmlega ekkert með því vegna þess að það er ekkert til í íslensku þjóðfélagi sem er betri forvörn gegn alls kyns villum sem fólk getur lent í en einmitt íþróttastarfið. Um það eru til rannsóknir sem voru gerðar á vegum Háskóla Íslands og á vegum íþróttanefndar ríkisins fyrir tilstilli Þórólfs Þórlindssonar prófessors. Þar kemur þetta alveg skýrt í ljós og þessi skýrsla verður lögð fram á íþróttaþingi sem verður um næstu helgi. Hvað kemur þar í ljós? Það koma í ljós bein tengsl t.d. við námsárangur. Þeir sem stunda íþróttir ná betri námsárangri en þeir sem stunda þær ekki. Þeir sem stunda íþróttir neyta minna áfengis en þeir sem stunda þær ekki. Þeir sem stunda íþróttir lenda síður á villigötum fíkniefnanna en þeir sem stunda þær ekki. Svona er hægt að telja upp lið fyrir lið fyrir lið að ógleymdu heilsufari almennt. Svo ætla menn að koma hér og bjóða upp á þetta, þetta eru litlar 14,5 millj. kr. en það er prinsippið sem gildir í þessu máli. Það er stefnan og það eru skilaboðin sem er verið að segja við fólkið í landinu. Og það er ekki hægt að taka það gott og gilt að á sama tíma komi menn og tali um forvarnir, vegna þess að það eru innantóm orð. Menn segja náttúrlega berum orðum: Við meinum ekkert með þessu. Hér ættu menn að vera að koma og styrkja forvarnir í landinu. Menn ættu að rifja upp nýlega umræðu um fíkniefnin. Viðtöl við unga, glæsilega stelpu í sjónvarpinu sem hafði lent í þessum ósköpum, viðtöl við móðurina. Menn ættu að labba hér í Austurstræti um helgar og sjá ástandið þar. Menn ættu að fletta í lögregluskýrslum um afbrotin. Ég fullyrði að fjöldanum öllum af þessu fólki væri hægt að bjarga með því að leiða það inn á brautir íþróttanna. Þess vegna finnst mér sorglegt að sjá þá stefnu og þau skilaboð sem æskan í landinu, sem foreldrarnir, uppalendur, kennarar og allir þeir sem bera hag æskunnar og framtíðarinnar fyrir brjósti, eru að fá með þessum tillöguflutningi sem hér er. Meira að segja RLR getur ekki spornað við fæti. Þeir vita af þessu öllu, en þeir hafa ekki mannskapinn, þeir hafa ekki fjármagnið. Það er því alveg sama hvar við berum niður á þætti forvarnanna, það eru engar raunverulegar forvarnir til. Þær eru til á tyllidögum, þær eru til í afmælum og í veislum og öðru slíku, stórræðum, en þegar komið er að aðgerðunum þá eru þær ekki til. Þess vegna harma ég að þetta sé. Síðan spyr ég hv. formann fjárln., sem var mikill og þekktur íþróttagarpur hér áður fyrr, hvort hann treysti sér til þess að segja hér úr ræðustól að hann mundi beita sér fyrir því, ekki að hann gæti lofað mér því að þetta yrði að veruleika, að sjóðnum yrði bjargað, en hann mundi beita sér fyrir því að svo færi. Nei, það var aldeilis ekki hægt að taka á því. Það er hægt að finna hér í þessu plaggi fjöldann allan af fjárhæðum sem væri betur varið til íþrótta heldur en þar sem þær eru, fjöldann allan. Hv. formaður treysti sér ekki til að taka þessa afstöðu, einfaldlega hvort hann vildi beita sér fyrir þessu, en hann treysti sér til þess að taka afstöðu til þess að hátekjuskattur eigi að vera á. Það var stórmannlegt, en hitt er ekki mjög stórmannlegt. Ég tek undir sjónarmið hv. þm. með hátekjuskattinn. Ég er því fylgjandi að hann verði á og þess vegna mætti þrepa hann upp, fara með hann í fleiri þrep svipað og t.d. er gert í Svíþjóð og ég hef reyndar lagt fram fyrirspurn þess efnis hvernig sú skipting kæmi út. En ef menn eru tilbúnir að taka afstöðu til jafnstórs máls og hátekjuskattur er, hljóta menn að geta litið á þetta, þá hljóta menn að geta gert það. Ég get ekki úr því að ég er kominn hérna upp stillt mig um, svipað og fyrir 2--3 dögum, að inna hv. þm. Framsfl. enn einu sinni eftir því: Ætla þeir að fara með virðisaukaskattinn í eitt þrep ef þeir komast til valda? Þeir hafa hlaupið hér fagnandi um götur eftir að skýrsla Ríkisendurskoðunar kom fram. Reyndar skilur enginn hverju þeir eru að fagna. Barið sér á brjóst og sagt: Sjáið þið, sjáið þið. Fleiri þrep í skattkerfinu auka möguleikana á skattsvikum. Þvílík uppgötvun! Hver ætli hafi ekki gert sér grein fyrir því. Eftir því sem eru fleiri dyr á húsum eru fleiri leiðir út úr þeim. Þvílík uppgötvun. Og síðan að það yrði flóknara bókhaldskerfið eða bókhaldsfærslan á þeim. Önnur eins stórkostleg uppgötvun. Þetta vissi auðvitað hver einasti maður. En eftir öll þau stóru orð sem féllu hér og eru enn að falla þá á þjóðin það inni hjá Framsfl. að þeir segi það skýrt og skorinort, ætla þeir að setja matarskattinn aftur á, vegna þess að það sögðu þeir á síðasta þingi. Nú er aðeins farið að reka í bakkgírinn og segja: Það er erfitt að breyta til baka, og annað slíkt. En á sömu stundu er sagt: Þetta er eitthvað það vitlausasta sem gert hefur verið. Og þá er jafnvel verið að segja: Við ætlum þá bara að lifa við þetta vitlausa kerfi. Það er því kominn tími til að hv. þm. Framsfl. segi þjóðinni, skýrt og skorinort eins og þeir gerðu hér á síðasta þingi: Við ætlum að auka byrðarnar á ykkur, við ætlum að hækka matarverðið í landinu. Það eru nákvæmlega skilaboðin sem voru hér. Nú er bara spurning. Menn tala um kosningaþing. Eru menn menn til þess að standa við fyrri orð? Um skattsvikin vil ég endurtaka það sem ég sagði áðan. Skattar eru orðnir allt of háir. Allt of háir. Það er allt of mikið af fólki sem lifir ekki vegna skattanna, fyrst og fremst. Af hverju halda menn að skattsvik aukist? Það er fyrst og síðast vegna þess að fólk verður auðvitað að bjarga sér, því er ýtt út í það vegna þess að skattarnir eru of háir. Hvað gerum við ekki til að brauðfæða börnin okkar? Við förum aðeins fram hjá kerfinu, ef þess þarf með, og það erum við hér inni sem setjum skattalögin sem berum stærstu ábyrgðina á því. Ég er tilbúinn að axla þá ábyrgð. En það er okkur að kenna. Við eigum fyrst að líta hér inn heldur en að líta út um allt þjóðfélag og reyna að finna einhverja seka menn þar, sem eru sekir af því að við settum þá í þá stöðu. Þannig að það er alveg ljóst að skattbyrði á þorra fólks verður að létta með einum eða öðrum hætti. Þess vegna tek ég undir þá gagnrýni sem hefur komið fram, að hátekjuskatt á ekki að leggja niður. Ég trúi ekki öðru, þegar upp verður staðið rétt undir jól, en að við verðum búnir að setja hann á aftur. Ég trúi ekki öðru. Það er bara ekki réttlæti í öðru.

Virðulegur forseti. Það var mjög athyglisvert sem hv. þm., Ingi Björn Albertsson, sagði hér áðan. Hann sagði: Við vissum að sjálfsögðu að þetta mundi auka skattsvikin. Við vissum að skilvirknin mundi minnka. Ætlar þessi hv. þm. að gerast fulltrúi skattsvikaranna í landinu? Ef það er sannað að skattsvik aukast með flóknara kerfi, vill hann viðhalda því? Vill hann viðhalda því fólki í störfum sem er að fylgjast með þessum tveimur þrepum? Það er staðfest í skýrslu Ríkisendurskoðunar að það hafa verið ráðnir í það 14 menn bara til að fylgjast með því. En það var sagt hér í annarri skýrslu að það þyrfti 23--26. Það er vitað mál að þetta fólk gæti fylgst með öðru. Það gæti verið með í því að uppræta skattsvikin, þessa 11 milljarða. Það þýðir ekkert fyrir hv. þm. að koma hér ár eftir ár, berja sér á brjóst og segja: Við viljum uppræta skattsvik, en vilja síðan gera skattkerfið flóknara og flóknara. Ég vil aðeins benda hv. þm. á eitt. Það stendur í fjárlagafrv., sem mér skilst að hann styðji, af því að hann styður núv. ríkisstjórn: ,,Þyngst vegur að undanþágurnar eru fleiri en að var stefnt í upphafi og horfið hefur verið frá því grundvallarmarkmiði að hafa aðeins eitt skattþrep, a.m.k. um sinn. Þessar breytingar hafa óneitanlega dregið úr skilvirkni kerfisins og gert framkvæmdina erfiðari en ella. Það er óumdeit að í skattalegu tilliti er eitt þrep og sem fæstar undanþágur æskilegasti kosturinn.`` Þetta er fjárlagafrv., hv. þm., sem hér er borið fram. Og ég segi það fyrir mig að auðvitað eigum við að taka upp það kerfi sem gefur mesta jöfnun, mesta skilvirkni og mest réttlæti og það er alveg vitað að það er eitt þrep, hvað svo sem hv. þm. segir.

Virðulegi forseti. Það fór á alveg sömu leið og hér um daginn að þegar komið er örlítið við kaunin á hv. þm. Framsfl. þá lokast eyrun og þeir heyra eitthvað illa. Í sama húsi og Sjálfstfl. er með höfuðstöðvarnar eru seld tæki sem hjálpa mönnum sem heyra illa eða heyra óskýrt. Þau eru sett svona inn í og það er hægt að stilla pínulítið. Vegna þess að ég sagði aldrei að skattsvik hefðu aukist. Ég sagði að það yki möguleikana á þeim og það er allt annað, hv. þm.  Það voru skýr skilaboð loksins frá Framsfl. til fólksins í landinu. Við ætlum að hækka matarverð ef við komumst til valda. Við ætlum að taka upp á nýtt matarskatt. Það komst loksins til skila. Það þurfti að spyrja þá nokkrum sinnum að því, en þetta eru skilaboðin. Við ætlum að auka byrðarnar á ykkur, kæra fólk, sem reyndar hafið nægar byrðar í dag. Mér þykir þetta afar athyglisvert. Mér þykja þetta reyndar bágleg tíðindi, en þó ekki, vegna þess að nú veit fólk þetta og ég held að það detti ekki nokkrum heilvita manni í hug að fara að kalla slíkt yfir sig, ekki nokkrum heilvita manni. Hvað varðar hins vegar skýrslu Ríkisendurskoðunar, þá stend ég við það sem ég sagði áðan. Auðvitað auka fleiri þrep möguleikana á skattsvikum. Að sjálfsögðu. Það þarf ekki að kosta til stórfé Framsfl. í skýrslu frá Ríkisendurskoðun til þess. Og auðvitað verður bókhaldið þyngra í vöfum. Að sjálfsögðu. En til hvers að eyða skattpeningum af almannafé til þess að fá Ríkisendurskoðun til að fara yfir slíkt?

Virðulegur forseti. Ég kannast nú ekki við þessar græjur sem menn geta keypt á kontórum íhaldsins hér í bænum. En mér heyrist nú að hv. þm. hafi a.m.k. hætt að nota þessi tæki, ef hann hefur einhvern tíma fengið þau ókeypis hjá flokknum. En trúlega hefur það verið tekið af honum eins og margt annað í þessum íhaldsflokki. Hv. þm. segir: Auðvitað aukast möguleikarnir á skattsvikum. En er það þannig, hv. þm., að ef að möguleikarnir aukast, þá sé það nokkurn veginn víst að enginn muni notfæra sér þá? Hefur hv. þm. ekkert kynnt sér skýrslu skattsvikanefndar? Hefur hann ekkert reynt að fara ofan í það sem þar stendur og hvernig skattvik eru tilkomin í þessu landi? Auðvitað er það m.a. vegna þess að það er alltaf verið að hringla í skattkerfinu og það er alltaf verið að breyta skattalögum. Heldurðu að það hafi ekki haft mikil áhrif að skattkerfið var allt upptekið af þessari breytingu það sem af er árinu? Ég reikna með því að hæstv. fjmrh. geti staðfest það að skattsvik hafa aukist. Auðvitað notfæra menn sér þessa möguleika ef þeir eru til staðar. Þannig að mig undrar það að hv. þm. virðist álíta svo að það sé bara allt í lagi að auka möguleikana á skattsvikum í kerfinu almennt vegna þess að það megi ganga út frá því að allir séu svo heiðarlegir að þeir muni að sjálfsögðu ekki notfæra sér þessa glufu. Ég hélt að hv. þm. vissi betur um ýmsa aðra möguleika á skattsvikum líka sem við ættum öll að þekkja.

Hæstv. forseti. Það er afar athyglisvert að hlusta á framsóknarmenn hér, þeir eru í miklum vandræðum, vegna þess að ég get ekki túlkað málflutning formanns Framsfl. á annan hátt en að hann sé á móti hátekjuskatti. Er það virkilega svo, að Framsfl. sé líka á móti hátekjuskattinum? Hann ætlar að hækka matarverðið, setja matarskattinn á aftur og hann ætlar að létta byrðarnar á hátekjufólkinu. Þetta er nákvæmlega boðskapurinn sem hér var fluttur. Við erum á móti að þrepa skattana, það eykur líkurnar á því að það verði svikið undan skatti. Og hvað gerir þá hátekjuskatturinn? Hann er annað þrep í tekjuskatti einstaklinga. Þar með hlýtur Framsfl. að vera á móti hátekjuskatti. Ja, það eru aldeilis skilaboð sem hér komu í dag. Það eru aldeilis skilaboð. Við ætlum að auka byrðarnar á fólkið í landinu, allan almenninginn, og svo ætlum við að lækka það á hátekjufólkinu. Þetta er nýja stefna Framsfl. Þetta er glæsilegt. Síðan segir hv. formaður Framsfl. að skattsvik hafi aukist. Ég er ansi hræddur um að hann hafi ekkert fyrir sér í því. Ég leyfði mér alla vega að skilja höfuðhreyfingu hæstv. fjmrh. á þann veg að skattsvik hafi ekki aukist. En það getur vel verið að hv. formaður Framsfl. hafi einhverjar aðrar upplýsingar. Ég hef þær ekki. Ég ætla ekkert að fullyrða hvort þau hafi aukist eða aukist ekki. En skilaboðin frá Framsfl. eru auðvitað glæsileg frá hendi hins nýja formanns flokksins.

Hæstv. forseti. Vegna misskilnings um lengd ræðutíma hér í dag, í upphafi fundar, átti ég nokkuð eftir af ræðu minni. Ég hafði hugsað mér að fara nokkuð gegnum áætlanir hinna einstöku ráðuneyta, en verð að stytta mál mitt, sem kemur ekki að sök þar sem félagar mínir í þingflokknum munu einnig ræða ýmsa málaflokka. Um málefni forsrn. er ekki mikið að segja. Beðið var um 70 millj. í fjárlögum fyrir árið 1994 til lýðveldishátíðar og auðvitað er ekkert í fjárlagafrv. 1995 um hana. En í frv. til fjáraukalaga 1994, sem lagt var fram í gær, er beðið um 42 millj. til sömu lýðveldishátíðar, þar sem allur kostnaður fór úr böndunum meðan stór hluti hátíðargesta sat fastur á þjóðveginum og komst aldrei til Þingvalla. En það hefur komið í ljós að enginn var ábyrgur og vegna þess sem hv. 5. þm. Reykv. hefur verið að tala um hér í dag, um framlög til íþrótta, þá vil ég benda á að gott hefði nú verið að eiga uppi í erminni þessar 42 millj. Ég hlýt að fagna því að margra ára baráttumál mitt, embætti umboðsmanns barna, verður nú að veruleika. Ég vona að hæstv. forsrh. beri gæfu til að ráða til þess mann sem reynslu hefur af starfi með börnum og umfram allt mann sem hefur áhuga á börnum og virðingu fyrir þeim. Ég hlýt hins vegar að spyrja hæstv. fjmrh. hvort allri vinnu við svæðisskipulag Þingvallasvæðisins sé lokið, þar sem fjárveiting til hennar fellur brott. Eða hefur hæstv. ríkisstjórn látið að vilja einhverra þeirra sem þar eiga þröngra einkahagsmuna að gæta? Ég vænti svars við þessari spurningu. Ég er ekki of kunnug því máli, svo allrar einlægni sé gætt. Hv. 9. þm. Reykv., Svavar Gestsson, mun fara yfir þátt heilbrrn. hér á eftir. En ef honum skyldi hafa skotist yfir eina setningu hér á bls. 324 í kaflanum um heilbrigðismálin þá stendur hér, með leyfi hæstv. forseta, og ég bið hv. þm. að taka eftir: ,,Útgjöld lífeyristrygginga lækka samtals um 850 millj. kr. Eins og greint er frá í kafla 6.3 hér að framan er ekki áætlað fyrir eingreiðslum í fjárlagalið lífeyristrygginga,`` --- og nú bið ég menn að taka eftir --- ,,einnig er áformað að endurskoða heimildarbætur lífeyristrygginga í m.a. ljósi nýrra laga um húsaleigubætur.`` Ég vil biðja hv. þingmenn að íhuga hvort nú eigi að fara að láta það bitna á lífeyristryggingum hvort menn fá húsaleigubætur. En ég ætla að öðru leyti að láta heilbrigðisþáttinn eiga sig. Ég lýsti í fyrri ræðu minni áhyggjum mínum af alvöruleysi í menntamálum. Á töflu á bls. 291 má sjá hvernig skorið hefur verið niður á öllum sviðum grunnmenntunar á sama tíma og gumað er og gasprað um aukna áherslu á vísindastörf og rannsóknir. Háskóli Íslands verður að treysta á spilafíkn fólks til að fjármagna framkvæmdir sínar og kennarar skólans og raunar kennarar allra annarra skóla berjast í bökkum við að draga fram lífið af launum sínum. Rekstrarframlag til háskólans lækkar samt um 66,4 millj. í frv. til fjárlaga fyrir 1995. Hver er hugsunin í þessu? Sömu sögu er að segja um Kennaraháskólann sem einnig eru stórlækkuð framlög til. Enn furðulegra er þó að sjá að Rannsóknarráð Íslands sem stofnað var í stað Vísindasjóðs og Vísindaráðs, Rannsóknaráðs ríkisins og Rannsóknasjóðs á að fá sömu upphæð og hinar fyrri stofnanir fengu 1994. Samt á ráðið að ,,treysta`` stoðir íslenskrar menningar og atvinnulífs með því að stuðla að markvissu vísindastarfi, tækniþróun og nýsköpun, eins og þar segir. Frú forseti. Maður hlýtur að spyrja: Hvers konar rugl er þetta? Í lið 299 stendur orðrétt: ,,Háskóla- og rannsóknastarfsemi. Framlag lækkar um 27,6 millj. kr. og verður 38,9 millj. kr.`` Árið 1994 fóru rúmar 300 millj. í EFTA og Evrópska efnahagssvæðið, skrifstofuvinnu fyrir þau góðu fyrirbæri. Engin aukning er á framlögum til Námsgagnastofnunar sem um langt skeið hefur verið í fjársvelti. Enn síður stendur til að efla handmennt og verkmennt í grunnskólanum enda ekki fullljóst hver á að reka grunnskólann á næsta ári. Þegar komið er yfir í menningararfinn, þennan sem við töluðum svo fallega um á Þingvöllum í sumar, blasir ófögur sjón við. Sú stofnun sem varðveitir hinn sýnilega hluta arfsins, Þjóðminjasafn, er skorin niður bæði í rekstri og framkvæmdum. Framlag til endurbyggingar gamalla húsa er lækkað. Það er e.t.v. stefnan að þetta dót brenni bara smám saman eins og gerðist fyrir skömmu. Það leysti vitaskuld heilmikinn vanda. Safnahúsið, þetta eitt fegursta hús landsins, skal nú lækkað um 44% þó að engin ákvörðun hafi verið tekin um rekstur þess. Listasafn Íslands á enn að búa við sömu kjör og verið hefur. Önnur söfn skulu enn búa við fjársvelti. Hv. 5. þm. Norðurl. e., Valgerður Sverrisdóttir, gerði Þjóðarbókhlöðu skil og ég skal ekki þreyta hv. þm. á því að endurtaka þau orð. En athyglisvert er að eignarskatturinn frægi skal halda áfram til aldamóta. Og sorglegt er að listskreytingasjóður skuli nú aflagður. Ég hlýt að spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann hafi rætt það mál við félaga sinn, virðulegan seðlabankastjóra Birgi Ísleif Gunnarsson, fyrrv. hæstv. menntmrh., sem mjög bar þennan sjóð fyrir brjósti á sínum tíma. Önnur sorgarsaga, frú forseti, er niðurskurður á Kvikmyndasjóði. Sú skammsýni sem birtist í því er ótrúleg á tímum samdráttar og atvinnuleysis. Kvikmyndir geta skilað miklum tekjur ef stutt er við bakið á þessari starfsgrein í fyrstu og getur skapað mikla vinnu ef vel er á málum haldið. Það er að bera í bakkafullan lækinn að minnast á virðisaukaskatt á bókum og blöðum sem þessi hæstv. ríkisstjórn hefur lagt á og hefur þegar haft hörmuleg áhrif á bókaútgáfu í landinu og þekkja þá sögu allir. Fjárveiting til íþróttafélaga er bara stutt og laggott afgreidd með hreinni aftöku. Fjárveiting er núll. Það þarf hjartahreinni persónu en þá sem hér stendur til að eygja áhuga hæstv. menntmrh. á mennt og menningu í landinu. Eða skilning hæstv. ríkisstjórnar á mikilvægi hvors tveggja fyrir alla framtíð þessarar þjóðar. Ég hlýt að spyrja að lokum hæstv. menntmrh. og hef gert það reyndar í virðulegri fjárln. um ástæðuna fyrir því að hann treystir sér ekki til að birta lista yfir fjárveitingar ráðuneytisins úr svokölluðum ráðherrasjóði. Það held ég að sé listi sem við eigum öll rétt á að sjá og veitti okkur ekki af að sjá eitthvað sem gæti glatt okkur sem lagt hefur verið fram til lista og menningar þegar við horfum á þann niðurskurð sem hér er að finna í núverandi frv. Rétt að lokum: Ef við færum okkur yfir í sjútvrn. þá hnýtur maður um Hafrannsóknastofnun. Framlög til hennar lækka um 5 millj. í frv. Hún á hins vegar að sækja um fé í lýðveldissjóðinn fræga þannig að sá sjóður er svo sem engin viðbót þegar upp er staðið. Hann á einfaldlega að nota í staðinn fyrir fjárveitingar ríkisins til Hafrannsóknastofnunar. Það þarf ekki mikla skynsemi til að hafa áhyggjur af því hvernig sú stofnun á að ráða við það mikla verkefni sem henni hefur verið fengið og á tímum þar sem við verðum að gæta vel að því sem í sjónum er og hvernig með það er farið. Rétt að lokum vegna þess að í upphafi máls míns fyrr í dag minntist ég á hvernig umræða um þjóðmál er í landinu, hvernig áhersla er lögð á það sem sagt er hér á hinu háa Alþingi, hvernig áherslu við leggjum sjálf á það sem við segjum hvert við annað. Það var ekki liðinn langur tími frá ræðu minni þegar ég heyrði af tilviljun í Ríkisútvarpinu, ekki brot eða bita úr langri og allefnismikilli ræðu sem ég flutti hér heldur orðaskiptum okkar hæstv. fjmrh. um hátekjuskatt og andsvör hans. Og trúið mér til, það sem eftir stendur af ræðu minni í fjölmiðlum er það að ég styðji hátekjuskatt. Ég vil þess vegna leitast við að leiðrétta það. Ég lýsti hins vegar efasemdum um þann mælikvarða sem hæstv. ráðherrar og hv. þm. og þjóðin öll leggja á háar tekjur. Ég spyr: Eru það hátekjur sem fréttabréf kjararannsóknanefndar lýsir sem bráðnauðsynlegum 

Hæstv. forseti. Það eru nokkrar fyrirspurnir sem hefur verið beint til mín sem ég skal reyna að svara. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir ræddi nokkur atriði sem varða menntmrn., kom fyrst að málefnum Háskóla Íslands og spurði hvort ég ætlaði að standa þannig að málum að háskólinn yrði nánast óstarfhæfur. Því er fljótsvarað að ég hef ekki hugsað mér að standa þannig að málum og tel ekki að það sé hægt að lesa það út úr fjárlagafrv. að framlög til háskólans séu þannig að hann verði óstarfhæfur. Framlögin til Háskóla Íslands eru má segja óbreytt frá gildandi fjárlögum yfirstandandi árs. Þess vegna er það rangt sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir sagði að framlög til Háskóla Íslands lækkuðu í raun um 66,4 millj. kr., held ég að hún hafi sagt. Það þarf að taka tillit til þess að það er breytt uppsetning vegna sameiningar Landsbókasafns Íslands og Háskólabókasafns í eitt safn þannig að þar er tilfærsla á milli liða. Það færist frá háskólanum sem þýðir í raun að framlögin til Háskóla Íslands eru óbreytt frá gildandi lögum. Mér er alveg ljóst að það hefur orðið fjölgun nemenda í Háskóla Íslands sem undir öllum venjulegum kringumstæðum hefði átt að kalla á aukin framlög en Háskóli Íslands verður að búa við það sem aðrir að hagræða í rekstri vegna þess ástands sem enn ríkir í okkar efnahagsmálum. Ég hef minnst á það stundum áður í þessari umræðu þegar fækkun hefur orðið á nemendum á milli ára í Háskóla Íslands sem hefur orðið á þessu kjörtímabili að þá hefur aldrei verið talað um lækkun til Háskóla Íslands þess vegna. Það hefur ekki verið gert. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir nefndi einnig Lánasjóð ísl. námsmanna, að það væri gert ráð fyrir skerðingu á ríkisframlaginu um 50 millj. sem er rétt og spurði hvort ég mundi beita mér fyrir auknu fjármagni til lánasjóðsins. Á þessu stigi málsins get ég ekki svarað því öðruvísi en svo að ég reikna með að framlagið verði eins og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Það stendur hins vegar yfir athugun á sjóðnum, það er Hagfræðistofnun háskólans sem annast þá úttekt og það hefur verið litið svo á að þetta framlag gæti lækkað án þess að námsaðstoðin verði skert. Það má vel vera að þetta kalli á aukna lántöku og það er nú einu sinni svo að hag sjóðsins er þannig komið núna eftir þær breytingar sem gerðar hafa verið á þessu kjörtímabili að hann mundi þola kannski á einu ári og jafnvel lengri tíma meiri lántökur en gert hefur verið ráð fyrir. Hins vegar er unnið að ýmsum öðrum atriðum í sambandi við sjóðinn, t.d. lækkun lántökukostnaðar sem hefur veruleg áhrif á hag sjóðsins. Lántökukostnaður sjóðsins eru óeðlilega hár vegna þess að hann hefur þurft að borga ábyrgðargjald til ríkisábyrgðasjóðs sem er talið óeðlilegt og sjóðurinn eigi að losna undan. Þannig að þetta er eitt með öðru sem haft er í huga þegar gert er ráð fyrir að ríkisframlög geti lækkað um 50 millj. til lánasjóðsins. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir kom einnig að málum grunnskólans og nefndi að það sæist ekki í fjárlagafrv. að flytja ætti grunnskólann til sveitarfélaganna 1. ágúst 1995 eins og gert er ráð fyrir í frv. til nýrra grunnskólalaga sem lagt verður fyrir Alþingi nú á næstu dögum eða vikum. Það þarf í sjálfu sér engum að koma á óvart þótt í fjárlagafrv. sé gert ráð fyrir óbreyttri þátttöku ríkisins í rekstri grunnskólans. Það verður hins vegar tekið til endurmats ef ný grunnskólalög verða samþykkt fyrir afgreiðslu fjárlaga. Ef svo verður hins vegar ekki en grunnskólalög yrðu samþykkt fyrir þinghlé í vetur þá sé ég ekki að það þyrfti að hafa svo mikla erfiðleika í för með sér þótt ekki sé búið að breyta skattalögum sem þarf að breyta vegna aukinnar þátttöku sveitarfélaganna í staðgreiðslunni. Þá má hugsa sér að þetta mál yrði leyst á árinu 1995 með hliðstæðum hætti og leyst voru málin þegar aðstöðugjald var fellt niður og ríkissjóður greiddi beint til sveitarfélaganna það sem ætlað var að þau hefðu innheimt í aðstöðugjaldi. Á sama hátt sé ég það fyrir mér að ríkissjóður mundi greiða beint til sveitarfélaganna kostnaðinn við rekstur grunnskólans síðari hluta ársins 1995 þannig að menn mega ekki mikla það fyrir sér að það sé eitthvað óleysanlegt vandamál. Svo er ekki. Hv. þm. talaði um að enn væri reiknað með skerðingu á framlögum til skólamála. Það er ekki rétt. Þvert á móti er reiknað með aukningu og sú aukning kemur fyrst og fremst fram í kennsluliðunum. Í grunnskóla aukast framlög um nær 200 millj. kr. og á framhaldsskólastiginu um yfir 70 millj. Að hluta til stafar þetta af auknum nemendafjölda í einstökum árgöngum. Það eru að koma inn stórir árgangar núna, bæði í grunnskóla og framhaldsskóla, og til þess er tekið tillit í fjárlagafrv. En einnig er bætt við kennslustundum í grunnskólanum, það er bætt við sex kennslustundum á þessu hausti, á nýju skólaári var bætt við sex kennslustundum og gert er ráð fyrir að bætt verði sex kennslustundum við á næsta skólaári og þá hefur verið skilað aftur þeim 12 stundum sem kennsla var skert um 1992 í þeim sérstöku aðhaldsaðgerðum sem þá áttu sér stað. Hv. þm. minntist einnig á listskreytingasjóð en það er ekki gert ráð fyrir neinu framlagi til hans í fjárlagafrv. Mér er alveg ljóst að þetta veldur vonbrigðum. Það er tekið fram í athugasemdum við fjárlagafrv. að ætlunin sé að endurskoða lög um listskreytingasjóð og ég vona að menn geti verið sammála um það að lögin um listskreytingasjóð þola endurskoðun og eiga hana skilið, m.a. vegna þess að það sem ætlað var með lögunum um listskreytingasjóð hefur aldrei náð að fullu fram að ganga. Hann hefur verið skertur, að vísu ekki mjög mikið, en hann hefur verið skertur á undanförnum árum eins og svo sem margir og jafnvel flestir aðrir sjóðir. Ég held að þegar af þessari ástæðu að það hefur ekki náð fram að ganga sem ætlað var með lögunum um listskreytingasjóð sé ástæða til þess að endurskoða hann. Það sem ég vildi sjá í þessari endurskoðun er að hverri opinberri byggingu verði tryggt fjármagn einmitt til listskreytingar. Það er ekki svo í dag. Núna fara umsóknir frá þeim, sem standa fyrir opinberum byggingum, til stjórnar listskreytingasjóðs sem er skipuð þremur mönnum, ef ég man rétt. Ég er ekkert sannfærður um að það sé eina rétta skipulagið. Við höfum reynt það og það má vel vera að menn komist að þeirri niðurstöðu að best sé að hafa þetta miðstýrt frá þriggja manna stjórn. Ég sé fyrir mér annan möguleika: að haldið sé eftir tiltekinni prósentu af byggingarkostnaði hverrar einustu opinberrar byggingar og þannig tryggt að hver einasta opinber bygging verði skreytt með einum eða öðrum hætti listaverkum. Hvort það sé heppilegast að ákvarðanir um listskreytingar verði teknar á hverjum stað, hjá hverjum og einum sem stendur fyrir byggingunni heima í héraði, ef ég má orða það svo, það er leið sem mér finnst sjálfsagt að verði athuguð. Ég get séð fyrir mér að það tryggir enn betur heldur en þetta fyrirkomulag sem við búum við að listskreytingar verði í öllum opinberum byggingum. Hv. þm. minntist svo á Landsbókasafn -- Háskólabókasafn, hið nýja sameinaða safn og talaði þar um eignarskattsaukann sem nú er reyndar orðinn fastur í sessi með lögum frá 1989 um endurbótasjóð. Þessi skattur hefur runnið að langmestu leyti óskertur til Þjóðarbókhlöðunnar eins og lögin segja raunar að hann eigi að gera þar til framkvæmdum við Þjóðarbókhlöðu er lokið. Nú sjáum við fyrir endann á þeirri framkvæmd. Þjóðarbókhlaða verður vígð þann 1. desember nk. Það lá hins vegar ljóst fyrir þegar fjárlög voru afgreidd fyrir yfirstandandi ár að endurbótasjóðurinn nægði ekki til þess að greiða þann kostnað sem félli á Þjóðarbókhlöðuna á þessu ári. Það var gert ráð fyrir að það þyrfti að bæta við þar 230 millj. ef ég man rétt, fremur en 250, ég held það hafi verið 230 millj. Sú upphæð verður að renna til Þjóðarbókhlöðu af endurbótasjóðnum á árinu 1995. En eftir það verður hægt að beina þessum fjármunum í aðrar menningarbyggingar sem svo sannarlega eru margar og þarfnast verulegra fjármuna. Ég nefni nú bara þær stofnanir sem byrja á þjóð, það er einkum þær sem eru í mestum vandanum, Þjóðleikhús, Þjóðminjasafn, Þjóðskjalasafn og áfram mætti telja. Þarna er um að ræða milljarða króna sem þörf er á að leggja í þessar byggingar. Og ekki bara þessar, þær eru fleiri sem þarna er um að ræða. Þannig að verkefnin fyrir endurbótasjóð eru mörg á komandi árum. Auðvitað er gert ráð fyrir að það þurfi að bæta við starfsliði í hinu sameinaða safni því þarna er auðvitað ætlunin að bæta alla þjónustu. Þess vegna var lagt í þetta viðfangsefni fyrir að vísu allt of mörgum árum. Það hefur auðvitað verið ljóst frá fyrstu tíð að það mundi kosta meira að flytja inn í byggingu sem er rúmlega 11 þús. fermetrar úr byggingum sem voru rúmir 3 þús. fermetrar ef ég man rétt, sameinuð Landsbókasafn og Háskólabókasafn. Það liggur í augum uppi að þetta mun kosta aukna fjármuni og meiri þegar þetta er allt komið í fullan rekstur en gert er ráð fyrir í þessu fjárlagafrv., það er alveg ljóst. En þarna verðum við, sem víða annars staðar að taka mið af getu okkar núna, og þetta verður að eiga sér stað á einhverjum árum þessar auknu fjárveitingar sem þarf að veita til hins nýja Landsbókasafns -- Háskólabókasafns. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir minntist á að hið nýja Rannsóknarráð Íslands það fengi sömu upphæð og áður. Það er rétt að sjóðirnir sem nú eru vistaðir hjá hinu nýja Rannsóknarráði voru áður hjá Rannsóknaráði ríkisins og Vísindaráði. Það er gert ráð fyrir að þeir sjóðir fái sömu upphæð og áður. En ég minni bara á það, fyrst verið er að gagnrýna það núna, að ekki sé um aukningu að ræða frá árinu 1994--1995, að frá árinu 1992 á þessu kjörtímabili þá nær tvöfaldaðist rannsóknasjóður Rannsóknaráðs ríkisins úr 110 millj. í 200 millj. á yfirstandandi ári. Það er gert ráð fyrir að hann fái, sjóður sem nú heitir að vísu Tækja- og byggingasjóður ef ég man rétt, en er gamli rannsóknasjóðurinn, hann fái sömu upphæð, 200 millj. kr. Það er unnið að áætlunum um að efla hinn gamla Vísindasjóð sem hefur tekjur sínar fyrst og fremst úr arðsjóði Seðlabankans, aðeins 25 millj. af fjárlögum, sú upphæð er óbreytt. Ég sé það fyrir mér að það mætti sjá meira fé renna úr arðsjóði Seðlabankans til rannsókna- og vísindastarfa. Og ég mun beita mér fyrir því í samvinnu við hæstv. viðskrh.

Ég legg til að dalurinn verði seldur.

Já, það er sjónarmið. Það er Holtsdalurinn, er það ekki? Ekki veit ég hvað fengist fyrir hann. Hv. þm. nefndi einnig Þjóðminjasafnið og ég held ég hafi skilið hv. þm. þannig að það væri gagnrýnivert að ekki væri varið meiru fé til viðhalds safnhússins við Suðurgötu en nú væri gert. Ég minni líka á í því samhengi að aldrei fyrr hefur verið varið jafnmiklum fjármunum til viðhaldsframkvæmda við Þjóðminjasafnshúsið við Suðurgötu en á undangengnum árum. En það er rétt að það er ekki varið jafnmiklu samkvæmt frv. núna eins og á þessu og síðasta ári. En það er unnið þarna af meira afli en áður hefur verið gert og þörfin er mikil. Því fer víðs fjarri að þetta hús hafi verið þannig úr garði gert að það réttlæti það að þar séu geymdir mestu dýrgripir okkar. Þess vegna er það sem núverandi ríkisstjórn hefur brugðist við og varið verulegum fjármunum til þessa húss. Þá minntist hv. þm. á niðurskurðinn á Kvikmyndasjóði sem hefur valdið mikilli ókyrrð og ég er svo sem ekkert hissa á því. Það er vissulega slæmt, ég viðurkenni það fúslega, það er vissulega slæmt að þurfa að skerða framlögin til Kvikmyndasjóðs vegna þess að þarna er verulegur vaxtarbroddur í okkar menningarlífi. Það er rétt sem hefur verið dregið fram í þessari umræðu að hin mikla gróska sem hefur verið í kvikmyndagerð á undanförnum árum hún hefur dregið inn verulegt fjármagn erlendis frá, einkum frá tveimur kvikmyndasjóðum, Eurimages og Norræna kvikmyndasjóðnum, og svo frá öðrum sem hafa fjármagnað kvikmyndir sem gerðar hafa verið af Íslendingum og hér heima að mestu leyti. Þetta er alveg rétt. Menn mega hins vegar ekki mála þetta svona dökkum litum eins og allt sé að hrynja vegna þess að Kvikmyndasjóður sé skertur á árinu 1995. Skerðingin er þó ekki meiri en svo að þetta framlag ríkisins er lítið eitt lægra heldur en var á árinu 1991, það er lítið eitt lægra. Það er ekki eins og þetta sé að gerast í fyrsta sinn, að það sé verið að skerða Kvikmyndasjóð. Ég er ekki að segja að það sé einhver sérstök málsvörn. En í guðs bænum ekki tala um þetta eins og þetta sé að gerast í fyrsta sinn. Ég athugaði framlögin nokkur undanfarin ár. Ég tók þau þrjú ár sem ég hef haft afskipti af fjárlagagerðinni og hvað rennur í Kvikmyndasjóð. Á síðustu þremur árum, þau ár sem ég hef haft afskipti af þessu, hefur Kvikmyndasjóður fengið yfir 302 millj. en skerðingin er liðlega 30 millj. á þessum þremur síðustu árum, 1992--1994. Skerðingin er liðlega 30 millj. kr. en framlögin 302 millj. Á þremur árum þar á undan, sem ég réði nú engu um, voru framlögin 229 millj. en skerðingin 80 millj. Ég man nú eftir að --- jú það var fundið að þessu --- en ekki með þeim látum sem nú hafa verið. Ég man ekki eftir því að menn hafi talið þá að allt væri að hrynja þótt skerðingin væri margfalt meiri. Meira að segja þó það yrði bætt við fjórða árinu sem ég hef afskipti af þessu ef þetta verður eins og frv. gerir ráð fyrir þá næ ég ekki skerðingunni sem var á síðustu árum forvera míns, ég næ henni ekki. Það tosast kannski upp í 75 millj. kr. skerðingu á fjórum árum á móti 80 millj. á þremur árum. Þetta bið ég menn að hafa í huga. Ég er ekkert að setja þetta fram sem einhverjar sérstakar málsbætur fyrir skerðingunni núna, hún er vond, ég viðurkenni það. Ég hefði gjarnan viljað sjá að sjóðurinn gæti orðið óskertur sem hann hefur aðeins einu sinni verið. Aðeins einu sinni hafa framlög til Kvikmyndasjóðs verið óskert á fjárlögum og það var árið 1993, 111 millj. kr. átti framlagið að vera og það varð 111 millj. kr. Það er eina skiptið í sögu sjóðsins sem hann hefur ekki verið skertur. Þá að lokum listi yfir ráðstöfunarfé ráðherra sem ég er búinn víst alveg óvart að gera að einhverju óskaplega spennandi máli í þjóðfélaginu. Það er nú ekki aldeilis. Ég býst við að menn verði fyrir óskaplega miklum vonbrigðum þegar listinn verður birtur, því ég ætla auðvitað að birta hann. En mér fannst á hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, sem á sæti í fjárln., eins og fjárln. hefði bara aldrei séð hvernig þessum lið í fjárlögunum er varið. Fjárln. hefur á hverju ári beðið mig um yfirlit og að sjálfsögðu hefur fjárln. fengið þetta yfirlit. Og núna hins vegar er þetta fréttamatur að fjárln. biður ráðherrana um greinargerð um þetta ráðstöfunarfé. Það er ekki nýtt, það hefur alltaf verið gert. Ég taldi mig hafa svarað þessu nægilega vel í fréttatilkynningu frá ráðuneytinu að af þessum 18 millj. hef ég ráðstafað 12 millj. núna þann 1. okt. og dreift því á aðra safnliði ráðuneytisins. Það er það sem er öðruvísi í menntmrn. en hjá öðrum ráðuneytum að það eru margir safnliðir í menntmrn. sem eru allt of naumt skammtaðir og þetta ráðstöfunarfé ráðherra fer til þess að bæta upp þessar naumu fjárveitingar. Þannig hefur þessu verið varið og það er hrein tilviljun hverjir lenda á þessum lista yfir styrki af ráðstöfunarfé ráðherra. Það eru þeir sem hafa ekki verið afgreiddir meðan hinir safnliðirnir voru enn þá til. Þetta er ástæðan. Ég býst við að menn séu að bíða eftir einhverjum hneykslismálum frá menntmrn., að ég sé að verja ráðstöfunarfé ráðherra í menntmrn. til einhverra alls óskyldra verkefna heldur en heyra undir menntmrn., en það er ekki svo. Það mun koma í ljós því ég ætla að svipta hulunni af þessum mikla leyndardómi og ég vona að ég geti gert það á morgun.

Nú hafa fimm hv. þm. óskað eftir að veita andsvar við ræðu hæstv. menntmrh. Verður því forseti að takmarka ræðutíma hvers og eins við eina mínútu.

Hæstv. forseti. Hér kemur hæstv. menntmrh. og þarf óneitanlega að biðjast afsökunar á ansi mörgum hlutum sem heyra undir hans ráðuneyti. Það vekur upp þá spurningu hjá manni hvort þetta sé alveg í samræmi við málflutning hæstv. forsrh. sem gumar mjög af því hvað ástandið sé gott í þjóðfélaginu á öllum sviðum, efnahagslífið hafi aldrei blómstrað annað eins. Það fer ekki hjá því að maður velti því fyrir sér hvort það sé fyrir linku í hæstv. menntmrh. eða hvort ástæðurnar séu einhverjar aðrar að svo illa er leikinn hans málaflokkur, mennta- og menningarmál. En þar sem hann kom inn á háskólann í sínu máli og vitnaði þar til minna orða þá vil ég endurtaka það að ég var að tala um að miðað við nemendafjölda hefðu framlögin lækkað um 10% frá því hæstv. ráðherra tók við.

Herra forseti. Það skiptir náttúrlega mestu máli í sambandi við háskólann hver staða hans er nú. Stöðu hans metur háskólarektor, Sveinbjörn Björnsson, þannig í viðtali við sjónvarpið þann 5. þessa mánaðar, svo ég hafi það eftir, með leyfi forseta: ,,Þegar við reiknum kostnað hér og notum íslensk launakjör þá kemur samt svo út að okkur vantar um 20% á okkar fjárveitingar til að vinna með sama lagi og evrópskir skólar vinna.`` Þetta eru auðvitað alvarleg tíðindi, hæstv. menntmrh., og ástæða til að staldra við. Skerðing Kvikmyndasjóðs verður auðvitað ekkert léttbærari þó hann hafi verið skertur áður. Það er náttúrlega alveg einkennileg ráðstöfun af því að þessi sjóður aflar gjaldeyristekna og mokar peningum inn í landið eins og hæstv. menntmrh. viðurkennir að þá skuli vera notað tækifærið til að skerða hann.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað ljóst að það atriði sem stendur með vissum hætti upp úr fjárlagafrv. að því er varðar menntmrh. er staða Háskóla Íslands. Það er auðvitað hægt að segja margt um niðurskurðinn á sjóðunum þremur, listskreytingasjóði, Kvikmyndasjóði og húsafriðunarsjóði sem ég tek undir það sem fyrr hefur verið sagt um það mál. En niðurskurðurinn á Háskóla Íslands er svakalegur. Þannig að það er stórkostleg hætta á því að Háskóli Íslands muni, ef svo heldur fram sem horfir, ekki standast samkeppni við erlenda háskóla og okkar unga fólk sem kemur út úr Háskóla Íslands geti í raun og veru ekki hafið nám í erlendum háskólum með jafnöruggum hætti og verið hefur. Þetta skýrist náttúrlega mjög vel, hæstv. forseti, af þeirri staðreynd að fjárveiting á nemanda í Háskóla Íslands var 340 þús. kr. árið 1991 en er árið 1995 284 þús. kr. Hér er um að ræða niðurskurð í kringum 17% í rauntölum á nemanda í Háskóla Íslands. Ég spyr ráðherrann: Ætlar hann virkilega að gera tilraun til þess að láta fjárlagafrv. fara í gegn óbreytt að því er Háskóla Íslands varðar?

Herra forseti. Það liggur náttúrlega í augum uppi að fjárln. á eftir að fjalla um allt fjárlagafrv. Og ég efast ekki um að fjárlaganefndarmenn hafa skoðanir á hinum ýmsu efnisgreinum fjárlagafrv. Ég fagna náttúrlega þeim áhuga sem hér er sýndur á málefnum Háskóla Íslands. Það er svo sannarlega ástæða til að vera vakandi yfir málefnum Háskóla Íslands. Það er illa komið fyrir okkur ef þar getur ekki ríkt sá metnaður sem þarf að gera varðandi málefni hans. Ég sé hins vegar ekki að það sé eitthvað sérstaklega gagnrýnisvert þó kostnaður á nemanda hafi lækkað hjá Háskóla Íslands. Það þarf ekki út af fyrir sig að vera tilefni til gagnrýni. Háskólinn hefur tekið mjög myndarlega á ýmsum málum innan sinna vébanda sem hafa orðið til þess að hagræða í rekstri háskólans og er ekki í sjálfu sér tilefni til gagnrýni nema síður sé.

Virðulegur forseti. Það er út af fyrir sig rétt að kostnaður á nemanda í Háskóla Íslands segir ekki allt. En það er auðvitað ein talan sem hægt er að miða við. Það liggur hins vegar fyrir hver er skoðun Háskóla Íslands sjálfs á því hvað hann þurfi í minnsta lagi til að halda uppi þó þeim gæðum í háskólakennslunni sem um var að ræða á síðasta námsári og það eru 75 millj. kr. til viðbótar við það sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Og ég fagna því að hæstv. menntmrh. opnar í raun og veru fyrir það í sínu svari hér áðan að fjárln. taki myndarlega á því máli og reyndi að bæta þarna nokkru við. Því það er alveg ljóst að Háskóli Íslands þolir ekki áframhaldandi niðurskurð með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv.

Virðulegi forseti. Það hefur nú verið svo að ráðherrarnir hafa gumað af því hver á fætur öðrum að staðfesta ráðherra og stefnufesta ríkisstjórnarinnar sé hennar helsta einkenni. Nú kemur það dálítið á óvart þegar hæstv. menntmrh. segir það hér áðan að Lánasjóður íslenskra námsmanna sé orðinn það vel stæður að hann muni ekki mikið um að taka lán til að geta staðið við þær skuldbindingar sem honum hefur verið ætlað. Helsta röksemdin fyrir þeim harkalegu aðgerðum sem ríkisstjórnin greip til gagnvart námsmönnum með því að breyta í grundvallaratriðum lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna var sú að lánasjóðurinn væri gjaldþrota og hann gæti ekki starfað áfram. Og því þyrfti að skerða svona kjör stúdenta og því þyrfti að grípa til þessara róttæku aðgerða. Nú segir hins vegar hæstv. menntmrh. tveimur árum síðar, að staða lánasjóðsins sé orðin það góð að hann geti alveg tekið lán til þess að standa undir skuldbindingunum. Þetta er öll stefnufestan.

Herra forseti. Það eru svolitlir útúrsnúningar í þessu hjá hv. þm. Finni Ingólfssyni. Ég sagði aldrei að lánasjóðurinn væri þannig settur að hann munaði ekki mikið um að taka lán. Ég orðaði það ekki svoleiðis, það er töluverður blæbrigðamunur á því sem hv. þm. hafði eftir mér og því sem ég sagði. Ég sagði að staða sjóðsins væri þannig orðin eftir aðgerðir núv. ríkisstjórnar að hann kynni að þola það að taka meiri lán eitt árið heldur en hann ella hefði getað. Við sögðum heldur ekki þegar við vorum að breyta lögunum um lánasjóðinn að hann væri gjaldþrota. Við sögðum að það stefndi í gjaldþrot ef ekkert yrði að gert og á þessu er líka verulegur munur.

Virðulegur forseti. Það kann vel að vera að ég hafi ekki haft alveg nákvæmlega rétt orðalag eftir hæstv. menntmrh. en það gildir nú einu af þeirri ástæðu að hann er í raun og veru að segja það hér enn í sinni annarri ræðu við þessu andsvari að það standi til að láta Lánasjóð ísl. námsmanna taka lán til þess að standa undir framfærslu námsmanna á næsta ári. Það er nú hins vegar svo að ríkisframlagið sem hefur farið til þessa sjóðs á undanförnum árum hefur verið einmitt til þess að lánasjóður þyrfti ekki að taka lán undangengin síðustu tvö ár. Það hefur enginn afgangur verið og þá eru menn að fara í sama farið og hæstv. menntmrh. sagði að aldrei yrði farið. Ég er því miður ekki með ræðu hans hér alla sem hann hélt í þessu máli á sínum tíma fyrir framan mig, en það má fletta upp í þeim í þingtíðindum frá þeim tíma, þar sem hæstv. menntmrh. sagði að það yrði aldrei farið í þann farveg sem fyrri ríkisstjórnir hafa farið í að láta Lánasjóð ísl. námsmanna taka lán til að standa undir framfærslunni og af því erum við nú að breyta. Ekki ætla ég að deila um það hvort hæstv. menntmrh. hafi á sínum tíma sagt að lánasjóðurinn stefndi í að verða gjaldþrota eða hann væri gjaldþrota. En það lá hér fyrir skýrsla sem benti til þess að sjóðurinn væri gjaldþrota á þeim tíma sem hún kom fram.

Herra forseti. Ég veit ekki alveg hvað hv. þm. á við þegar hann segir að það hafi ekki staðið til hjá þessari ríkisstjórn að taka lán, að lánasjóðurinn taki lán til þess að standa undir námsaðstoðinni eða framfærslunni. Auðvitað tekur lánasjóðurinn lán. Framlag ríkisins til námsaðstoðarinnar hefur verið ætlað að vera 54%. Það var komið upp í miklu hærri fjárhæð, miklu hærra hlutfall, ef ég man rétt 65%. Það hefur lækkað niður í 54% og þessi 54% eru ekkert endilega heilög tala. Það fer bara eftir getu sjóðsins og það hefur orðið veruleg breyting á bara þannig að það sé alveg ljóst að sjóðurinn þarf auðvitað að taka lán til þess að standa undir námsaðstoðinni. Hún kemur ekki öll í beinu framlagi frá ríkissjóði.

Virðulegi forseti. Ég hafði satt að segja hugsað mér að víkja hér aðeins að örfáum atriðum í fjárlagafrv. og ég verð að taka undir það sem komið hefur fram fyrr í dag að ég harma það að ræðutími skuli hafa verið skorinn niður eins og við stöndum nú frammi fyrir. Í raun og veru hefðum við þurft lengri tíma til að fjalla um þetta frv. heldur en kostur er á miðað við þau þingsköp sem við störfum nú eftir. Það sem ég vil kannski leggja aðaláherslu á í máli mínu og tel mig munu sýna fram á í ræðu minni er það að fjárlagafrv. er gatasigti, það heldur engu. Það er bersýnilegt að það vantar að gera ráð fyrir ýmsum þáttum og það er líka bersýnilegt að sparnaðaráform sem gerð er grein fyrir í fjárlagafrv. standast ekki. Ég mun koma að því síðar ræðu minni að áformin um niðurskurðinn í heilbrrn. upp á 1.910 millj. kr. eru illa undirbyggð og á bak við þau er ekki pólitískur vilji sem mun duga til þess að koma þeim málum fram í þinginu. Ég fullyrði reyndar, hæstv. forseti, að í sumum tilvikum sé það þannig að einstakir þingmenn stjórnarflokkanna eða jafnvel þingflokkar stjórnarflokkanna hafi ekki samþykkt þær lagabreytingar sem óhjákvæmilegar eru til þess að koma fram þeim breytingum sem gert er ráð fyrir í heilbrrn. Það sem ég á sérstaklega við þar, hæstv. forseti, eru hugmyndir í frv. um að aftengja elli- og örorkulífeyri hinum almennu breytingum sem verða á launakjörum í landinu. Eins og kunnugt er var það eitt meginverkefni og eitt megináhersluatriði viðreisnarstjórnarinnar á sínum tíma þegar lögin um almannatryggingar voru sett árið 1971 undir forustu Eggerts G. Þorsteinssonar, að þar væru inni ákvæði um það að elli- og örorkulífeyrir breyttist um leið og launakjör í landinu, hvort sem þar væri um að ræða breytingar vegna verðlagsþróunar, verðbólgu eða aðrar kjarabreytingar sem um yrði samið á hverjum tíma. Og í þessum lögum eins og þau voru í upphafi var gert ráð fyrir því að þessar breytingar á elli- og örorkulífeyri taki gildi ekki seinna en þremur mánuðum eftir breytingarnar eins og þetta var, að mig minnir. Síðan hygg ég að þessu hafi verið breytt, a.m.k. í verki þannig að þær breytingar sem urðu á launamarkaði komu strax á ellilaunin, jafnvel um leið eða stundum mánuði seinna eða svo. Nú er hins vegar gert ráð fyrr því að höggva á þessi tengsl milli ellilaunanna annars vegar og almennra launa á vinnumarkaðinum hins vegar. Ég vil sérstaklega spyrja hæstv. fjmrh. að því hvort það er svo að stjórnarflokkarnir hafi samþykkt þá lagabreytingu sem óhjákvæmileg er í þessu efni og ég vil einnig leyfa mér að spyrja hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, formann þingflokks Alþfl., hvort Alþfl. hefur samþykkt þessa breytingu því að hún er í raun og veru bylting í kjörum aldraðra og öryrkja í landinu. Auðvitað er það svo að í tíð núv. ríkisstjórnar hefur maður séð eitt og annað sérkennilegt að því er varðar velferðarkerfið og sem betur fer hefur tekist að verja velferðarkerfið að talsverðu leyti, m.a. fyrir öflugan málflutning stjórnarandstöðunnar og verkalýðshreyfingarinnar á þessu kjörtímabili. En hér væri um að ræða atlögu að kjörum aldraðra sem er auðvitað með þeim hætti að það er alveg óhjákvæmilegt að fá það skýrt fram. Hefur Sjálfstfl. samþykkt þessa atlögu og hefur Alþfl., Jafnaðarmannaflokkur Íslands, ofan á allt það sem hann hefur þurft að ganga í gegnum í seinni tíð lagt það á sig að samþykkja þessi ósköp? Ég held að þetta atriði sé í raun og veru eitt það ljótasta af þeim fjölmörgu atriðum sem ástæða er til að spyrja um að því er varðar fjárlagafrv. og heilbrrn. Áður en ég hins vegar kem nánar að því þá ætla ég að segja það hér, virðulegi forseti, að mér finnst að uppsetning fjárlagafrv. og umræðurnar um fjárlagafrv. beri öll þess merki að á bak við hana sé lítill metnaður. Menn eru tiltölulega duglegir að grafa í fortíð. Menn eru tiltölulega duglegir við að setja á sig eitt og annað að því er varðar tölur frá hinum liðna tíma. En ef við skoðum fjárlagafrv. og veltum fyrir okkur framtíðinni og því sem við tekur þá er í raun og veru ekki gert ráð fyrir neinni framtíð í þessu fjárlagafrv. eins og það lítur út. Hér eru menn að bora í fortíðina. Og það kemur auðvitað átakanlegast fram í fjárveitingum til menntmrn. Það er satt að segja ömurlegt að horfa upp á það einu sinni enn að þannig sé á þeim hlutum haldið í menntmrn. að ráðherrann tekur ekki einu sinni mark á sínum eigin frumvörpum um grunnskóla og framhaldsskóla sem þó munu vera tilbúin einhvers staðar í kerfinu. Hann gerir ekki ráð fyrir þeim frumvörpum í fjárlagafrv. fyrir árið 1995. Og auðvitað er það svo, hæstv. forseti, að það er ekki hægt að flytja grunnskólann á næsta ári. Það kemur málinu ekkert við hvort menn eru með því eða á móti því. Staðreyndin er bara sú að það er eftir að ganga frá samningum við kennara um lífeyrismál og guð veit hvað og það tekur allt sinn tíma og auðvitað eiga allir sanngjarnir menn að sameinast um að leyfa þessu að taka þann tíma sem nauðsynlegur er þannig að þetta verði þá verkefni næstu ríkisstjórnar eins og fleira á sviði skólamála. Fyrir utan það sem hér væri auðvitað ástæða til að fara yfir varðandi menntmrn. ætlaði ég síðan að drepa einkum á heilbrrn. og af því að tíminn er skammur þá verð ég að fara mjög hratt yfir sögu því miður. Ég gæti svo sem bætt því við að það er búið að skera niður framlög til menntamála á Íslandi á föstu verðlagi um 2 milljarða í tíð núv. ríkisstjórnar, 2 milljarða. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson gat þess hér fyrr í dag að í þeim löndum sem náð hafa mestum árangri í efnahagsmálum á undanförnum árum er lögð veruleg áhersla á það að stórauka framlög til menntamála, rannsókna og menningarmála. Hér á landi búum við við þann fornaldarhugsunarhátt að megi skera niður skóla, menntamál og rannsóknir í raun og veru bara eins og hvern annan almennan rekstrarkostnað í þjóðfélaginu þó að staðreyndin sé auðvitað sú að framlög til menntamála og rannsókna eru framlög til þess að tryggja að þjóðin geti búið hér við sæmileg lífskjör á komandi árum og áratugum. Fyrir utan þennan framtíðarskort í fjárlagafrv. ætlaði ég að víkja að einu umbótamáli áður en ég kem aðeins að heilbrrn. og það eru húsaleigubætur. Mikið óskaplega eru menn nú búnir að hæla sér margir af húsaleigubótum.

Ekki ég.

Ekki ég, segir hæstv. fjmrh. dapur og niðurkýldur og verður stöðugt lægra á honum risið eftir því sem líður lengra á þessa umræðu. Það er út af fyrir sig rétt að hann hefur ekkert verið að glenna sig mikið með þessar húsaleigubætur. En í frv. hans er þó gert ráð fyrir því og í ræðunni nefnir hann húsaleigubæturnar að það séu 400 millj. kr. sem þetta kostar. En hvaðan á að taka þessar 400 millj. kr., það stendur nefnilega líka í fjárlagafrv. fyrir árið 1995 hvaðan á að taka þær. Í fyrsta lagi ætlar hann að skera niður Byggingarsjóð verkamanna um 200 millj. kr., reyndar alls um 310 millj. kr. og það á að fækka íbúðum sem byggðar verða í félagslega íbúðakerfinu á næsta ári um 100. Það er fyrsta skrefið til að framkvæma þessi fyrirheit um húsaleigubætur, eins og fram kemur í fjárlagafrv. og greinargerð þess á bls. 320. En ekki er nóg að gert vegna þess að til þess að taka nú tekjubótina, réttarbótina örugglega alla aftur þá koma húsaleigubæturnar við sögu í fjárlagafrumvarpsgreinargerðinni á bls. 326 og þar stendur með leyfi forseta: ,,Áformað er að lækka útgjöld lífeyristrygginga um 250 millj. kr. Þar af eru 200 millj. kr. vegna endurskoðunar á svokölluðum heimildarbótum [almannatrygginga vel að merkja] í kjölfar upptöku húsaleigubóta . . . `` Með öðrum orðum, það er meiningin að lækka bætur almannatrygginga, heimildarbæturnar, sem eru sérstaklega til þeirra sem búa við afar krappan kost, það á að skera þetta niður um 200 millj. kr. og þannig að fjármagna húsaleigubæturnar. Þetta er auðvitað ótrúlegt og ég ætla líka að spyrja um þetta. Það er enginn krati lengur hér í salnum. Það er kannski ekki nema von, það er kannski fyrirboði þess sem koma skal. 

Hvar er heilbrrh.?

Það er spurt hér um heilbrrh., ég segi virðulegi forseti, ég er hættur að nenna að spyrja um þessa ráðherra Alþfl. Það tekur því varla, það eru bráðum kosningar. En það er ágætt að hafa hérna formann þingflokksins til að svara fyrir þessa hluti. En er það virkilega þannig að Jafnaðarmannaflokkur Íslands ætli að fjármagna húsaleigubæturnar, ekki með hátekjuskatti, nei. Hann hefur öðlast djúpa sannfæringu fyrir því að það verði að leggja á hátekjuskattinn. Ekki með því, heldur með því að skera niður bætur hjá öldruðum, öryrkjum og fötluðum í landinu. Hvílík jafnaðarstefna er þetta hér, hæstv. forseti, hvílík jafnaðarstefna. Og það væri fróðlegt reyndar að vita á hvaða stigi málsins við afgreiðslu fjárlaganna þessi ósköp komu upp að menn leyfðu sér að láta sér detta það í hug, hvað þá heldur að framkvæma það að skera niður bætur til fatlaðra til þess að fjármagna húsaleigubæturnar, sem menn hafa verið að monta sig af hér í ótal ræðum og greinum, í Alþýðublaðinu og m.a. hérna við útvarpsumræðurnar. Hvernig stendur á þessu? Ég skora á hv. formann þingflokks Alþfl. að svara þessu. Ég sagði það hér áðan, virðulegi forseti, að fyrir utan þessi atriði sem ég hef nefnt þá mundi ég aðeins víkja að málefnum heilbrrn. Því miður er enginn kostur á því að fara almennilega yfir þau en ég ætla að rekja þetta aðeins. Hæstv. heilbrrh., Sighvatur Björgvinsson, hefur einu sinni enn selt fjmrh. það að hann ætli að skera niður tiltekna þætti í útgjöldum heilbrigðismála og það er makalaust hvað fjmrh. lætur plata sig oft, það er alveg ótrúlegt. Látum nú vera þó að hæstv. ráðherra Sighvati Björgvinssyni tækist að plata fjmrh. einu sinni en þrisvar og í þessu frv. eru ósannindin sem hæstv. heilbrrh. hefur selt fjmrh. hvorki meira né minna en 2 þús. millj. kr. sem hæstv. heilbrrh. fullyrðir að hann muni skera niður en á bak við það er enginn pólitískur vilji að því er best verður séð. Í fyrsta lagi á að skera niður rekstrarútgjöld í heilbrrn. upp á 600 millj. kr. Og hvernig á að taka það? M.a. með því, með leyfi forseta, að Framkvæmdasjóði aldraðra er ætlað að fjármagna 175 millj. kr. af rekstri hjúkrunarheimila, sértekjur sjúkrahúsa eru auknar um 100 millj. kr. og endurskoðun á hlutverki og skipulagi sjúkrahúsaþjónustu í Reykjavík og á landsbyggðinni á að skila 100 millj. kr. Þá eru rekstrarútgjöld og til heilsugæslu og sjúkraflutninga lækkuð um 100 millj. kr. Loks er gengið út frá 80 millj. kr. almennri hagræðingu hjá stofnunum ráðuneytisins annarra en sjúkrahúsanna í Reykjavík. Það liggja engar upplýsingar fyrir um það, nákvæmlega engar, hvernig á að fara að þessu, ekki nokkrar. Og ég endurtek það sem ég sagði áðan. Ég hef ekki fyrir því að auglýsa eftir heilbrrh. svo hann geti komið hér og gert grein fyrir því hvernig hann ætlar að skera þetta niður. Í öðru lagi segir hér að það er gert ráð fyrir því að skera niður útgjöldin til lífeyristrygginga um hvorki meira né minna en 850 millj. kr. Og ég spurði: Er einhver pólitískur vilji á bak við það? Eru menn tilbúnir til þess að aftengja ellilífeyrinn annars vegar og launaþróunina í landinu hins vegar eða hvað, eins og gert er ráð fyrir í þessari greinargerð? Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því að skera niður sjúkratryggingarnar, ef ég man rétt, um 420 millj. kr. og engar upplýsingar liggja fyrir um það með hvaða hætti það á að gerast heldur. En hér stendur, með leyfi forseta: ,,Þá er áformað að lækka útgjöld sjúkratrygginga um 420 millj. kr. Þar af eru 200 millj. kr. í lyfjakostnaði, 100 millj. kr. í sérfræðikostnaði og svo kemur setning aldarinnar, þegar fjármálaráðuneytismenn hafa verið komnir í algera kastþröng við að koma frá sér þessari stílsnilld sem greinargerðin er. Svo stendur hér ofan á allt annað, þegar búið er að telja upp 200 millj. hér og 100 þar og þá eru 120 eftir og þá er sagt: Já, og svo afgangurinn í meinaefnarannsóknum og kostnaði við sjúkraþjálfun. Það er augljóst, hæstv. forseti, að höfundar greinargerðarinnar hafa ekki hugmynd um hvað þeir eru í raun og veru að segja í þessum texta. Þannig að ég fullyrði það, hæstv. forseti, og tel mig hafa fært full rök fyrir því, að á bak við sparnaðaráform heilbrrn. er mjög óljós pólitískur vilji og ber í raun og veru að líta þannig á að með því móti sé hægt að halda því fram að það séu 2.000 millj. í viðbót sem vanti inn í fjárlagafrumvarpsdæmið til þess að menn geti í raun og veru horft á það nákvæmlega eins og það er. Ég held hins vegar að með hliðsjón af því hvernig háttar hér til þá sé óhjákvæmilegt að ég ljúki máli mínu nú með því að bera fram og endurtaka þessar spurningar til hæstv. fjmrh. og hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur. Ég vil líka leyfa mér að spyrja hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, af því að ég sé að hún hefur beðið um orðið í andsvari: Hvaða niðurskurður á atvinnuleysisbótum er það sem Alþfl. hefur samþykkt? En frv. gerir ráð fyrir því að lækka atvinnuleysisbætur í raun um 200 millj. kr. Hvernig á að skerða kjör hinna atvinnulausu til þess að uppfylla þessa yfirlýsingu í greinargerð fjárlagafrv.?

Hæstv. forseti. Það eru eitt eða tvö atriði. Í fyrsta lagi varðandi húsaleigubætur, þá er hugmyndin að þær séu fjármagnaðar með því að það komi 50 millj. beint úr ríkissjóði, það eru 50 millj. sem koma vegna framlags til Byggingarsjóðs verkamanna. Það er vegna þess að við fáum vexti sem eru lægri, vaxtakostnaður sjóðsins er lægri. Það er rétt að það á að fækka byggingum eða kaupum á félagslegum íbúðum. Það eru 250 millj. En 50 millj. sem eiga að koma frá Tryggingastofnuninni af svokölluðum heimildarbótum eru eingöngu fjármunir sem hafa verið notaðir af heimildarbótunum til þess að styrkja þá sem fá húsaleigubætur með lögunum um félagslega aðstoð. Þannig að fólk á að vera jafnsett eftir sem áður. Þetta vildi ég að kæmi hér fram. Í öðru lagi varðandi eingreiðslur, þá skal það tekið fram að það verður að sjálfsögðu fyrir því séð í frv. og er fyrir því séð í frv. og í fjárlögum, að það sé farið að lögunum um almannatryggingar hvað varðar hækkun á bótagreiðslum í takt við hækkanir í kjarasamningum. Þetta var nokkuð til umræðu á yfirstandandi ári. Fjmrn. og ég vildum að þá strax yrði tekið tillit til þess að setja ákveðna fjármuni inn í grunninn í stað þess að vera með þessar eingreiðsluhugmyndir Alþýðusambandsins. Á það var ekki fallist. Alþýðusambandið vildi fá eingreiðslur hvað sem tautaði og raulaði. En við gerum ráð fyrir því hér í fjárlagafrv. að hægt sé að bæta bótaþegum upp það sem kemur út úr kjarasamningum, en það er ekki gert ráð fyrir eingreiðslum eins og þær komu út úr kjarasamningunum, enda engin ástæða til þess, því að við teljum að nú eigi að semja um laun og kjör á milli aðila á vinnumarkaði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessi svör. Það er auðvitað alveg skýrt hvað hér er á ferðinni. Það eru 50 millj. af húsaleigubótunum sem eiga að koma úr ríkissjóði, 250 millj. með því að skera niður í raun og veru Byggingarsjóð verkamanna. Og það sem eftir er á að koma af heimildarbótum almannatrygginga og það er frá þeim sem hafa fengið styrk frá almannatryggingum til þess að greiða sinn húsnæðiskostnað  Í annan stað vil ég segja, að samkvæmt fjárlagafrv. kemur það skýrt fram, hæstv. ráðherra, að það á að breyta, til endurskoðunar á verðlags- og launatengingu bótafjárhæða og framlaga fyrir veitta þjónustu, almannatryggingalögunum. Það stendur hér fullum fetum. Með öðrum orðum, til hvers á að breyta þessum ákvæðum laganna, ef það er samt sem áður ætlunin að láta ellilífeyrinn og örorkulífeyrinn fylgja í einu og öllu launaþróun. Ég sé ekki að það sé þörf á þessari lagabreytingu.

Hæstv. forseti. Nú man ég ekki gjörla út á hvað lagabreytingin gengur út af fyrir sig. En við verðum að gera mun annars vegar á bótagreiðsluauka úr almannatryggingalögunum vegna launabreytinga og hins vegar sérstökum samningum sem hafa orðið um svokallaðar eingreiðslur, sem þurfti auðvitað lagaheimild til, en reiknað er með að falli niður. Í öðru lagi varðandi húsaleigubæturnar, þá vonast ég til þess að það komist skýrt til skila að það lá fyrir strax í apríl hvernig átti að fjármagna húsaleigubæturnar og um það var meira að segja gerður skriflegur gjörningur, sem ég skrifaði upp á ásamt fyrrv. félmrh., hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Það var víðtæk samstaða um að fjármagna húsaleigubæturnar með þessum hætti, enda sé ég ekki annað en það sé eðlilegt að fella niður greiðslur úr heimildarbótakerfinu til þeirra sem eru í því kerfi og munu fá húsaleigubætur samkvæmt húsaleigubótakerfinu. Þannig að ég sé ekki annað en það sé mjög eðlilegt að fara að með þessum hætti. Það er líka þannig að Byggingarsjóður verkamanna hefur skilað gífurlega mörgum íbúðum á undanförnum árum og er kominn tími til að hægja aðeins á þeirri starfsemi og þá var spurningin: Átti að skera það niður í sjálfu sér til bóta fyrir ríkissjóð? Það kom auðvitað til greina og ég hefði þegið það, svo sannarlega. En í staðinn var fallist á að nota það fjármagn, sem þar hafði áður farið inn fyrir Byggingarsjóð verkamanna, til húsaleigubóta fyrir þá sem þurfa að leigja á almennum markaði. Þetta þarf að koma fram og vona ég að það skýri þetta mál nægilega vel fyrir hv. þm.

Virðulegi forseti. Það er alveg skýrt hvað hér er á ferðinni. Hér er verið að skera niður framlög til Byggingarsjóðs verkamanna um 250 millj. til að taka upp húsaleigubætur og hér er verið að skera niður heimildarbætur almannatrygginga um 50 millj. til að taka upp húsaleigubætur. Það er alveg kristalsklárt og það er líka alveg skýrt að það er ætlun ríkisstjórnarinnar, samkvæmt greinargerð fjárlagafrv., að höggva á hina sjálfvirku tengingu á milli breytinga á launum og ellilífeyri. Það er ætlunin að gera það samkvæmt orðanna hljóðan í textanum í greinargerð fjárlagafrv., þó að það geti hins vegar verið svo að stjórnarflokkarnir muni eiga erfitt með að koma því máli í gegnum þingið. Og ég get alla vega sagt það fyrir mig persónulega, en ekki neina aðra, að það verður auðvitað reynt að taka á móti tilraunum til að skera niður heimildarbætur almannatrygginga og tenginguna við ellilífeyrinn eins og kostur er hér úr þessum ræðustól og annars staðar hér í starfsemi þingsins. Ég tel líka ástæðu til að óska eftir því við hæstv. fjmrh., af því hann nefndi samning sem hefði verið undirritaður í apríl sl., að þá vil ég óska eftir því fyrir mitt leyti að fá afrit af þeim samningi þannig að það sé alveg skýrt um hvað er verið að tala í honum.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að hv. 9. þm. Reykv. er mjög svo hávær í ræðustólnum um þessi mál, en ég er mjög ánægð með að heyra hvaða umhyggju hann ber fyrir Alþfl. Mér finnst það vel og gott mál ef það er svo. Það er alveg rétt skilið að það var ákveðið að taka tillit til þess þáttar heimildarbótanna sem mundi létta af útgjöldum Tryggingastofnunar við að húsaleigubætur yrðu teknar upp. Eins og við vitum öll þá er húsaleigufyrirgreiðsla í Tryggingastofnun til aldraðra og við höfum gert ráð fyrir því að með þeim húsaleigubótum sem verða teknar upp þá létti af þessum þætti og það var litið til þess, það var skoðað mjög víða, eins og á að gera, hvað gerist þegar ný lagasetning kemur, hvaða aðrir þættir hafa verið til staðar sem breytast þá. Hver talan er nákvæmlega er ég ekki fær um að meta, hvað sé rétt í því, en þetta var skoðað mjög ítarlega af fyrrv. félmrh. og gerði hún það með mikilli umhyggju bæði fyrir öldruðum sem og öðrum sem hún bar fyrir brjósti. Þess vegna er það ljóst að hluti heimildabótanna sem lýtur að húsaleigustyrk fellur inn í húsaleigubæturnar og kemur þarna inn. Það getur vissulega þurft að endurskoða þá tölu sem þarna er, ef mörg sveitarfélög taka ekki upp húsaleigubætur en eru með aldraða sem þyrftu á styrk að halda. Sem betur fer er það þó svo í þeirri umræðu að Reykjavík, sem er væntanlega með mestan fjölda þeirra sem þurfa á aðstoð að halda, hefur ákveðið að taka upp húsaleigubætur og vil ég hér nota tækifærið til að lýsa ánægju minni með það. Eins og þingmaðurinn hefur væntanlega gert sér ljóst þá mundi ég ekki fyrir hönd Alþfl. geta svarað spurningu hans um eingreiðslur með einu jái. Til þess er það mál of flókið. Það er ekki sama hvernig verður unnið að þessu máli, hvernig bætur almannatrygginga verða reiknaðar út ef eingreiðslurnar verða teknar út. Það er ekki sama hvernig það er og sömuleiðis á eftir að skoða hvernig endurskoðun reglna á atvinnuleysisbótum verður. Þannig að það væri mjög gott ég ég gæti fyrir fram sagt: Nákvæmlega svona verður gagnvart atvinnulausum. Svo er ekki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir svörin. Út af fyrir sig er ekki að ætlast til þess að hún svari því í einstökum atriðum hvernig á að fara að því að skerða tekjur atvinnulausra. En það er greinilega ætlunin að skerða tekjur atvinnulausra um 200 millj. og það er nú ekki beint að ráðast á garðinn þar sem hann er hæstur verð ég að segja, með fullri virðingu fyrir alþýðuflokksmönnum. Ég get svo sem alveg borið umhyggju fyrir þeim eins og öðrum, ef þingmaðurinn óskar eftir því. En það sem ég vildi sérstaklega vekja athygli hennar á er að á bls. 326 í fjárlagafrv., í 5 línu að ofan, er setning sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Áformað er að aftengja sjálfvirka hækkun bótagreiðslna lífeyristrygginga vegna ófyrirséðra launabreytinga og miða þær þess í stað við forsendur fjárlaga hverju sinni.`` Hvað þýðir þetta? Á undanförnum árum hefur þetta verið þannig að þegar laun hafa hækkað, t.d. um 10% eða 5%, þá hefur elli- og örorkulífeyrir hækkað líka um 5% eða 10% eða hvað það nú hefur verið. Þannig hefur það verið um árabil, alveg frá því að Eggert G. Þorsteinsson knúði það í gegn í samningum við íhaldið árið 1971. Nú er hins vegar verið að segja sem svo: Þetta á ekki að fylgja launabreytingum, nei, heldur forsendum fjárlaga. Með öðrum orðum, því hversu mikið er ætlað til þessa í ríkissjóði við afgreiðslu fjárlaganna. Ef ekki er ætlað nóg til þessa á liðnum laun og verðlagsmál í fjmrn. þá fær gamla fólkið og öryrkjarnir minna en það hefur fengið til þessa. Þannig er verið að slíta í sundur ellilífeyri og laun í landinu og taka þá áhættu að kjör gamla fólksins og öryrkjanna sitji stórkostlega eftir þegar um það er að ræða að þróa launamálin áfram. Og ég spyr hv. þm.: Vill hún breyta lögum þannig að þessi tengsl launa og ellilífeyris verði slitin? Svo einfalt er málið.

Virðulegi forseti. Það kom fram í máli fjmrh. hér fyrir skömmu að þrátt fyrir að áform séu uppi um að afnema eingreiðslurnar --- og við skulum ekki gleyma því að eingreiðslur eru nýrri tíma fyrirbæri og bara hin síðari ár verið notað sem slíkt --- er fyrirhugað að vissulega taki bæturnar mið af launabreytingum, þær munu taka mið af launabreytingum. Það er ekki verið að segja þarna að það eigi að afnema viðmiðun við laun. Mig langar líka að nota þetta tækifæri til að nefna það sem ég kom ekki að áðan varðandi Húsnæðisstofnun og félagslegar íbúðir, vegna þess að þingmaðurinn var með mjög harða afstöðu gagnvart því. Við sóttum það mjög fast að koma á lögum um húsaleigubætur og við vorum tilbúin til þess að líta svo á að húsaleigubætur bættu svo mikið kjör fólks á leigumarkaði að það kæmi að hluta til inn á þá miklu þörf sem hefur verið fyrir byggingu félagslegra íbúða, bæði félagslegra leiguíbúða og félagslegra eignaríbúða, og að það mundi e.t.v. fresta að hluta til jafnmikilli þörf. Við höfum á liðnum árum byggt um 500 íbúðir á ári. Ég held að ég muni það rétt að félmrh. hafi reiknað með að það væri 30--50 íbúðum færra sem yrðu byggðar fyrst meðan verið væri að koma þessu á. Það er ákvæði um að endurskoða lögin og það er svo að þegar maður þarf að fórna einhverju til þess að koma góðum hlutum á, þá vonar maður vissulega að innan skamms tíma geti maður rétt þá hluti af. Það er trú mín að verði Alþfl. í ríkisstjórn á næsta kjörtímabili þá verði haldið áfram og stefnt á það að halda viðteknum hætti í byggingum félagslegra íbúða.

Virðulegi forseti. Ég tel að ef Alþfl. hefur keypt, eins og það er stundum kallað, niðurstöðu fjárlagafrv. á þeim forsendum sem þingmaðurinn rakti hér áðan, þá misskilur hún lóðrétt allt málið. Vegna þess, hv. þm., að hér er ekki bara verið að tala um eingreiðslurnar. Það er annað mál. Eingreiðslurnar eru samkvæmt samningum sem gerðir voru og þær hafa verið í gangi með tilteknum hætti á þessu ári, m.a. samkvæmt fjáraukalagafrv. sem hér liggur fyrir og allt í lagi með það. En ekki er gert ráð fyrir því bara að höggva frá hugsanlegar eingreiðslur, heldur er verið að tala um að höggva frá elli- og örorkulífeyri þær breytingar sem verða á hinum almennu launakjörum í landinu burt séð frá einhverjum eingreiðslum. Það er aukaatriði í þessu sambandi, hv. þm. Ég óttast að hæstv. fjmrh. hafi ekki gert mönnum nægilega skýra grein fyrir því hvað er á ferðinni og a.m.k. er niðurstaða mín sú eftir að hafa hlýtt á skýringar hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur að eftir sé að samþykkja þessar undirstöður fjárlagafrv. upp á svona hálfan milljarð eða svo þegar þetta er allt skoðað. Það er náttúrlega athyglisvert, hæstv. forseti.

Herra forseti. Ég vil grípa upp orðið í upphafi í þessum seinni ræðutíma mínum þar sem frá var horfið. Hvað hefur gerst með bætur almannatrygginga? Það sem átt er við með því að farið verði eftir forsendum fjárlaga er að sjálfsögðu það að tryggingarnar hækka ekki meira en launaforsendur fjárlaga gera ráð fyrir. Ef verður samið á almennum vinnumarkaði um hærra þá er ríkisstjórnin og Alþfl. þar með búin að ganga frá því að þessir aðilar fá ekki hærri bætur. Það er einfaldlega það sem er að gerast. Hins vegar er það svo að umræðurnar hafa leitt það í ljós að fjárlagafrv. er kannski enn þá minna marktækt plagg en ég átti þó von á í upphafi. M.a. hæstv. menntmrh. hefur lýst því yfir að illa sé farið með ráðuneyti hans í frv. og fjárln. eigi eftir að skoða málið. Það rennir kannski stoðum undir það að lokafrágangur frv. í sumar hafi verið saminn í einhvers konar timburmönnum eftir það kosningafyllerí sem Sjálfstfl. og ríkisstjórnin fór á á miðju sumri og það hafi verið bakslag eftir þau áform sem gerði það að verkum að Alþfl. hefur haft lítinn tíma til að líta á þetta frv. Á Stöð 2 var viðtal við hæstv. utanrrh. 2. október um fjárlagafrv., formann annars stjórnarflokksins og þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Ég tek undir það með fjmrh. þar sem hann segist gera sér vonir um að fjárlagafrv. verði samþykkt á Alþingi óbreytt. Ég geri mér vonir um það en engu að síður er það nú svo að við megum búast við einhverjum breytingum í meðförum þings. Ég minni líka á að ríkisstjórnin út af fyrir sig hefur ekki rætt til hlítar hugmyndir um tekjuhliðina þannig að það kann að vera eitthvert svigrúm til breytinga.`` Síðan segir hann svo: ,,En kjarni málsins er að viðhalda stöðugleikanum.`` Hvað er hér á ferðinni? Svo vill til að hæstv. ráðherrar aðrir en hæstv. fjmrh. og menntmrh. hæstv. sjá ekki ástæðu til að vera við umræðuna og er það náttúrlega algerlega ófært vegna þess að hæstv. fjmrh. hefur lagt á það mikla áherslu í sinni tíð að einstök ráðuneyti eins og hann segir beri ábyrgð á málaflokkum sínum. Hann hefur hælt sér mjög af því að hafa lagt ábyrgðina á útgjöldum í einstaka málaflokkum yfir á herðar fagráðherranna og fagráðuneytanna. Þess vegna er það furðulegt að hæstv. ráðherrar skulu ekki sjá ástæðu til þess að standa fyrir máli sínu ef ábyrgðin er öll komin á herðar þeim til þess að við vitum hvort hér er um eitthvert marktækt plagg að ræða eða sem mér skilst vera að boltinn hafi verið gefinn upp með það í umræðunni að fjárln. eigi að breyta frv. meira og minna og sníða af þá agnúa sem eru á því. Ég fagna því ef svo er og er tilbúinn að taka þátt í þeirri vinnu að laga þetta. Fleiri atriði eru óljós varðandi tekjuhliðina. Það hefur verið komið lítillega inn á skattsvikin í umræðunni. Frv. tekur engan veginn á því máli. Hér er talað hátt um skattsvik og hv. 5. þm. Reykv. talaði um það í ræðu sinni að menn yrðu auðvitað að bjarga sér og afgreiddi umræðuna um skattsvik og skattkerfið þannig að Framsfl. vildi hækka matarverð til fátæks fólks í landinu. Þetta er náttúrlega máflutningur sem er ekki mikið mark takandi á og þarf í rauninni ekki að hafa mörg orð um hann. Hins vegar er auðvitað algerlega ófært að líða það að skattsvik í þjóðfélaginu séu orðin um 15 milljarðar kr. eins og skýrslur gefa til kynna og það eina sem er gert í því sambandi sé að flækja skattkerfið og ráða fleiri menn til að líta eftir að þær aðgerðir gangi eftir sem þingið samþykkir. Eins og ég kom inn á í upphafsræðu minni hefur Alþýðusamband Íslands ályktað um fjárlagafrv. og sent frá sér greinargerð um efni þess. Þar telja þeir upp nokkur atriði og lista þau upp sem eru afnám tenginga bótafjárhæðar við kjarasamninga, afnám eingreiðslna hjá atvinnulausum og elli- og örorkulífeyrisþegum, bein lækkun atvinnuleysisbóta, hækkun vaxta í húsbréfakerfinu um 0,1% sem eykur greiðslubyrði lána, fækkun félagslegra íbúða sem hér hefur verið komið inn á, Framkvæmdasjóður aldraðra á að leggja 175 millj. til reksturs hjúkrunarheimila og aukin gjaldtaka á sjúkrahúsum og í heilbrigðiskerfinu. Þetta er talið upp, þetta er ekki áróður stjórnarandstöðunnar á Alþingi. Þetta er skoðun Alþýðusambands Íslands á frv. einmitt þegar á að fara í samninga um kaup og kjör núna á næstu vikum. Hæstv. fjmrh. hefur ekki svarað enn þá spurningum mínum um hvernig atvinnulífið eigi að taka við ef ríkið kippir að sér hendinni í fjárfestingum. Því má velta því fyrir sér hvort sveitarfélögin geti tekið við þessu hlutverki, geti tekið á í atvinnumálum. Ég hygg að sveitarfélögin séu fús til þess ef þau halda tekjustofnum sínum að taka á eins og þau hafa efni til. Hins vegar er það svo að staða sveitarfélaga hefur stórversnað á síðustu árum og þær 600 millj. sem þau greiddu í Atvinnuleysistryggingasjóð hafa ekki runnið til sveitarfélaganna aftur. Hluti af því er skattur í ríkissjóð þannig að ljóst er að ekki verður svo að sveitarfélögin taki við hlutverki ríkisins í því að halda uppi atvinnu frekar en ég stórefast um að atvinnulífið sé í stakk búið til þess að gera það. En tíma mínum er að ljúka. Ég hygg að fjárln. þurfi að leggja mikla vinnu í frv. til þess að koma í það einhverju viti og væri fróðlegt að heyra það frá fulltrúum Alþfl. hvort þeir hafi í raun samþykkt tekjuhliðina í frv. miðað við ummæli formanns flokksins í sjónvarpsviðtali 2. október sl.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jón Kristjánsson sagði eitthvað á þá leið að málflutningur minn fyrr í dag væri ekki svaraverður vegna þess að ég hélt því fram að Framsfl. vildi hækka verð á matvælum í landinu með því að taka upp að nýju matarskatt. Ég hlýt að spyrja hv. þm. að því hvort það sé rétt skilið hjá mér að Framsfl. sé klofinn í afstöðu sinni til þessa máls vegna þess að hér var alveg skýr yfirlýsing frá formanni flokksins í andsvari við ræðu mína fyrr í dag þar sem hann lýsti því yfir að Framsfl. mundi fara í eitt skattþrep í virðisaukaskatt þannig að maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort klofningur sé kominn upp í Framsfl. Síðan kom hv. þm. inn á það að ég hefði sagt að fólk neyddist oft til þess að bjarga sér með skattsvikum. Þetta er alveg hárrétt. Ég sagði þetta og ég stend við það. Það er deginum ljósara að svona er þetta. Og ég fór yfir það hvers vegna það er. Það er vegna þess að skattar í landinu eru allt of háir og fólk lifir hreinlega ekki af þeim kjörum sem það hefur í dag. Hins vegar er öllum ljóst að það er alveg sama hvaða kerfi við setjum upp í skattamálum. Auðvitað verða alltaf til skattsvikarar, þeir verða alltaf til. En það breytir því ekki að staða margra er þannig í dag að þeir lifa engan veginn af þeim kjörum sem þeim er boðið upp á. Þess vegna segi ég það að margir eru neyddir til þessara hluta vegna þess að fólk er að brauðfæða börn sín, koma þeim á legg og það gerir það sem það þarf til þess ef kerfið er jafnslæmt og það virðist vera gagnvart þessum hópi fólks.

Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv. virðist vera algerlega fastur í þeirri kenningu að ekki sé hægt að lækka matarverð í landinu nema í gegnum skattkerfið, nema flækja skattkerfið og gera það illframkvæmanlegt. Hitt getum við svo verið sammála um að kjörin í landinu eru bágborin. Hv. 5. þm. Reykv. hefur stutt þá ríkisstjórn, sem lækkaði skattleysismörk. Ætli það hafi ekki orðið til þess að rýra kjörin og að hrinda einhverjum til skattsvika eins og mér skilst að hv. 5. þm. Reykv. haldi fram? Þannig er nú komið í tíð hæstv. ríkisstjórnar að ég er ekki hissa þó að hv. 5. þm. Reykv. ætli ekki að fara fram aftur ef ástandið er orðið slíkt að búið sé að hækka skattbyrðina það mikið í þjóðfélaginu í tíð Sjálfstfl. að fólk neyðist til skattsvika til þess að brauðfæða börnin sín. Þetta er ekki falleg mynd og þetta eru ekki góð eftirmæli eftir þetta kjörtímabil af kjörum fólks í landinu. Því miður eru kjörin bágborin, bilið hefur breikkað milli manna, heimili komin í vanskil en þetta fjárlagafrv. tekur ekki með neinum hætti á þessum vandamálum.

Hæstv. forseti. Tók þingheimur eftir því að hv. þm. minntist ekki einu orði á matarskattinn, hann minntist ekki einu orði á virðisaukaskattinn, hann minntist ekki einu orði á þá yfirlýsingu sem formaður flokksins gaf fyrr í dag. Hann gerði ekki tilraun til að svara spurningu minni um það hvort Framsfl. væri klofinn í þessu máli heldur fór hann með almennar hugleiðingar út frá ræðu minni um skattsvik í þjóðfélaginu. Það er athyglisvert að þingmenn Framsfl. eru á hröðum flótta. Þeir eru ekki bara á hröðum flótta frá yfirlýsingum sínum gagnvart matarskattinum. Nú eru þeir á hröðum flótta hver frá öðrum. Hinn nýi formaður Framsfl. fær ekki stuðning hv. þm. í andsvari rétt áðan heldur fór hann svona fram hjá því á penan hátt. Ég hlýt að spyrja aftur: Er Framsfl. klofinn í afstöðu sinni til virðisaukaskatts? Ég hlýt að túlka málið þannig. Það er alveg ljóst og það vita allir hvaða tillögu Framsfl. var með á síðasta þingi. Þeir ætluðu að fara með virðisaukaskattinn niður í 23% og síðan átti að auka greiðslur vegna barnabóta og slíkra hluta. Þetta var uppistaðan í þeirra máli. Hvað halda menn að 1,5% lækkun á matarverði hefði skilað sér? Því hefði hvergi fundið stað og hvað ætla menn að gera við einyrkja, aldraða og aðra þá sem ekki eiga börn? Hvað hefði að komið þeim að notum? Ég spyr Framsfl. hvaða jöfnuður væri í því að fara þá leið sem þeir boðuðu enda benti skýrsla Ríkisendurskoðunar á það að þetta var alversta leiðin.

Herra forseti. Framsfl. er ekki klofinn í þessu máli og hv. 5. þm. Reykv. rakti afstöðu Framsfl. til þessara mála. En hins vegar er hann algerlega fastur í þeirri kenningu að ekki sé hægt að bæta hag láglaunafólks nema flækja skattkerfið og taka upp tvær skattprósentur. Við bentum á það fyrir ári að hægt væri að ná þessum markmiðum með öðrum hætti. Ekkert af því hefur verið hrakið. Það er holur hljómur í máli þeirra sem berja sér á brjóst og ætla að berjast gegn skattsvikum í þjóðfélaginu sem berjast svo gegn því að það tæki sem þeir hafa til þess, einfalt skattkerfi, sé virkt.

Að vera á móti hátekjuskattinum?

Hátekjuskatturinn er nú dálítið annað mál, hv. þm., en tvö þrep í virðisaukaskatti. Hins vegar standa þær staðreyndir eftir að hv. 5. þm. Reykv. lýsir viðskilnaði hæstv. ríkisstjórnar svo að skattbyrðin sé orðin þvílíkar drápsklyfjar að fólk neyðist til að svíkja undan skatti til að brauðfæða börnin sín. Þetta er ljót lýsing en því miður er það kannski sannleikur að Jafnaðarmannaflokkur Íslands og Sjálfstfl. hafi skilið þannig við eftir þetta kjörtímabil.

Virðulegi forseti. Mér er ekkert að vanbúnaði að flytja mína ræðu nú fyrir matarhlé en ég heyri að það hefur verið gert samkomulag um að fresta fundi klukkan hálfátta og ég er dálítið hissa á tímaskyni forseta. Mín klukka verður fyrr hálfátta en hans klukka en að öðru leyti ætla ég ekki að gera neinar athugasemdir við fundarstjórn hans. Mig langar aðeins að beina til fjmrh. spurningum í framhaldi af lestri þessa frv. Ég hef hlýtt á hans ræðu og tekið eftir því að ekki komu fram svör við nokkrum atriðum sem eru afar athyglisverð og fyllsta ástæða til þess að vekja athygli á. En áður en ég kem að því þá langar mig til að ítreka það sem fram kom í máli hv. þm. Svavars Gestssonar þar sem hann vakti rækilega athygli á áformum ríkisstjórnarinnar að ná niður sparnaði um nokkur hundruð milljónir með því að taka út ákvæðið um eingreiðslur sem tengdust kjarasamningum og kauphækkunum. Það eru greinilega áform ríkisstjórnarinnar að aftengja þessa hluti þannig að þótt samið verði um kauphækkanir í komandi kjarasamningum, sem er augljóst að verður því hæstv. forsrh. hefur beinlínis boðið kauphækkanir strax í forgjöf, eiga þær ekki að ganga til þeirra sem njóta bóta eins og atvinnuleysistryggingabóta og lífeyrisbóta. Það kemur skýrt fram í athugasemdum í fjárlagafrv. á bls. 323 og 326 að þessi eru áform ríkisstjórnarinnar, að ná niður töluverðum fjármunum í útgjöldum með því að aftengja þennan bótalið við kjarasamninga. Það kemur t.d. fram á bls. 323, sem hv. þm. Svavar Gestsson gat ekki um en hann vakti athygli á sams konar ákvæði varðandi lífeyrisbætur, í athugasemdum um Atvinnuleysistryggingasjóð að það sé stefna ríkisstjórnarinnar að afnema sjálfvirka verðlagstengingu á atvinnuleysisbótum. Gert er ráð fyrir því að spara um 130 millj. kr. í atvinnuleysisbótum vegna þessa og auk þess að spara 200 millj. kr. sem er ekki skýrt að fullu hvernig eigi að nást fram en má skilja af textanum að eigi að einhverju leyti að nást með aftengingu bóta við kauphækkanir. Þetta verður að sumu leyti skiljanlegt þegar við skoðum fjáraukalagafrv. sem liggur fyrir og verður síðar rætt en þar kemur fram í því að þessir liðir hafa farið verulega fram úr áætlun fjárlaga 1994. T.d. kemur fram á bls. 38 í því frv. að útgjöld til lífeyristrygginga verða um 700 millj. kr. hærri á þessu ári en áætlað var í fjárlögunum vegna einmitt eingreiðslna til lífeyrisþega. Það gefur okkur nokkra hugmynd um þær tölur sem ríkisstjórnin er að seilast í að þurfa ekki að borga á þessu ári og greinilegt að hér er um að ræða allstórt mál fyrir þá sem þurfa á þessum bótum að halda. En mig langar að varpa fyrirspurn til hæstv. fjmrh. um sértekjur Fiskistofu Íslands. Í frv. undir kaflanum um sjávarútvegsráðuneyti á bls. 316 í skýringum með Fiskistofu stendur eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Sértekjur eru áætlaðar 112,1 millj. kr. Gert er ráð fyrir að lögum um stjórn fiskveiða verði breytt þannig að innheimt verði sérstakt gjald af afla báta er veiðar stunda með línu og handfærum með dagatakmörkunum.`` Þetta er ekki skýrt frekar nema þess er getið í yfirliti aftast með fjárlagafrv. þar sem listuð eru upp þau lög sem þarf að breyta til að ná fram forsendum fjárlagafrv. en þar eru talin með lögin um stjórn fiskveiða. Ég hlýt að spyrja: Hvaða breytingar er nákvæmlega gert ráð fyrir að gera á þessum lögum? Hvaða gjald á að taka upp á krókaleyfisbáta sem ekki eru í dag? Það er hins vegar athyglisvert að á lista um væntanleg stjfrv. á þessu þingi sem fylgdi með stefnuræðu forsrh. var ekki getið um þessa lagabreytingu. Ég spyr hæstv. ráðherra að því líka hvort ríkisstjórnin hafi hætt við að flytja þessa breytingu. Það sem mig langar til að eyða tíma mínum í að þessu sinni er að fara yfir framlög til vegamála og áform ríkisstjórnarinnar hvað það varðar á næsta ári. Ef við lítum á athugasemdir með frv. um vegamál þá er dálítið sérstakur kafli og athyglisverður í ljósi fyrri skýringa á framkvæmdaátaki vegna atvinnumála. Það kemur fram á bls. 342 í frv. að þar er um að ræða sérstaka skerðingu á mörkuðum tekjustofnum til vegamála og í stað þess að renna til vegagerðar þá á að taka fé í ríkissjóð. Það er útskýrt með því að segja að þessari skerðingu sé ætlað að standa undir útgjaldaaukningunni á þessu og síðasta ári vegna hins sérstaka framkvæmdaátaks vegna atvinnumála. Þetta gefur tilefni til þess að spyrja hvort ríkisstjórnin hafi gefist upp á þessu þriggja ára framkvæmdaátaki í atvinnumálum og það verði aldrei nema tveggja ára átak. Þegar við skoðum fjárlagafrv. þá sjáum við að það vantar alveg þessa átakstölu fyrir árið 1994 sem á samkvæmt vegáætlun að vera 463 millj. Eftir stendur því að það er aðeins árin 1993 og 1994 sem er sérstök fjárveiting til þess að mæta framkvæmdaátaki vegna atvinnumála, þ.e. átaki í vegamálum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort það hafi verið hætt við þetta sérstaka átak þannig að það verði bara tvö ár en ekki þrjú ár eins og áður hefur verið lýst yfir að verði. Það er reyndar staðfest í vegáætlun að það eigi að standa yfir í þrjú ár, 1993--1995. Þegar við skoðum tölurnar um fjármagn til vegamála á árinu 1995 þá er skerðingin svo mikil að hún er meiri en sem nemur þessu sérstaka framkvæmdaátaki á næsta ári. Það er því ljóst að fjárveitingin er þannig að á næsta ári verður enginn peningur til að standa undir þeim átaksverkefnum. Það hlýtur að kalla fram þá spurningu hvort það séu áform ríkisstjórnarinnar að breyta vegáætlun þannig að taka út úr henni allar þær framkvæmdir sem komu inn í hana við það að bæta við því fjármagni sem hét framkvæmdaátak í atvinnumálum. Eða ef framkvæmdirnar eiga að standa áfram og eiga að verða unnar á næsta ári er þá meiningin að Vegasjóður taki lán sem nemur mismuninum? Á að auka lántökur Vegasjóðs á næsta ári frá því sem áformað er? En það er rétt af þessu tilefni að fara aðeins yfir vegamálin því ríkisstjórnin hefur nokkuð hælt sér af þessu átaki í vegamálum og það er nauðsynlegt svo að menn vaði ekki í neinni villu um staðreyndir í þessu máli að draga fram meginatriðin í því sem hún hefur gert í vegamálum á þessum rúmlega þremur árum sem hún hefur setið. Þar er fyrst til að taka að rifja upp að eftir að ríkisstjórnin tók við byrjaði hún á því að skera niður framlög til vegamála á þágildandi vegáætlun. Hún byrjaði á því að draga saman seglin á árunum 1991 og 1992 um samtals 1.115 millj. kr. Það var fyrsta skerðingin. Næst er það að ríkisstjórnin auglýsir að hún muni grípa til sérstaks átaks til þess að draga úr atvinnuleysi í framhaldi af kjarasamningum árið 1992 og um 3.000 millj. kr. muni verða varið til vegagerðar umfram það sem áður var áætlað til þess að draga úr atvinnuleysi. Þetta er sett inn í vegáætlun á sínum tíma og dreifist á þrjú ár, 1993, 1994 og 1995. En það merkilega er að eins og kom fram í nál. meiri hluta efh.- og viðskn. 1992 þá er þetta framkvæmdaátak notað sem rökstuðningur fyrir því að taka upp sérstakan skatt, að taka upp sérstakt bensíngjald, frá og með 1993 sem átti að skila um 750 millj. kr. á ári. Það þýðir að á gildistíma vegáætlunar mun þessi skattur skila um 3.000 millj. kr. eða liðlega þeirri fjárhæð sem ætluð var í þetta framkvæmdaátak. Það er því búið að skattleggja bifreiðaeigendur fyrir þessu sérstaka framkvæmdaátaki. En gallinn er bara sá að skatturinn rennur í ríkissjóð en framkvæmdirnar eru kostaðar úr Vegasjóði. Þannig að ríkissjóður hirðir tekjurnar en lætur Vegasjóð standa uppi með skuldirnar.  Til þess að mæta þessu sérstaka átaki er þessi 3.000 millj. kr. skattur lagður á en hann rennur á annað stað en þann sem kostar átakið. Þetta er atriði númer tvö. Atriði númer þrjú er að af mörkuðum tekjustofnum Vegagerðarinnar er tekin fjárhæð á hverju ári í ríkissjóð þannig að framkvæmdagetan verður minni sem því nemur öll ár gildistíma vegáætlunarinnar. Samtals er um að ræða á þessum fjórum árum skerðingu um 781 millj. kr. Auk þess er í fjárlögum 1994 skerðingin meiri en áformað hafði verið í vegáætlun. Það hafði verið gert ráð fyrir að ríkissjóður tæki 143 millj. en varð 227 millj. meira. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því að taka 150 millj. kr. meira í ríkissjóð af tekjum Vegasjóðs en vegáætlun gerir ráð fyrir. Þarna er því um að ræða samtals um 377 millj. í skerðingu á tveimur árum umfram það sem áður hafði verið samþykkt. Síðan kemur þar að auki í fjárlagafrv. skerðing upp á 556 millj. á framkvæmdafé. Þarna erum við því komin með 2.829 millj. kr. sem Vegasjóður hefur verið skertur á þessum fjórum árum, 1993--1996, að viðbættum skerðingunum 1991 og 1992. Nýr kostnaður hefur verið settur á Vegasjóð um 2.000 millj. kr. sem eru ferjur og flóabátar þannig að það eru 4,8 milljarðar sem er ýmis fært af vegafé yfir í ríkissjóð eða kostnaður færður af ríkissjóði yfir á Vegasjóð. Það er ekki nóg með það að fara svona illa með framkvæmdaféð heldur er til þess að fela skerðinguna tekið lán upp á 3.000 millj. til að halda uppi framkvæmdum og þær lántökur á eftir að borga með tekjum Vegasjóðs samkvæmt upplýsingum fjmrh. á sínum tíma sem yrði einhvern tímann eftir að þessu framkvæmdaátaki lýkur þannig að á næstu árum eftir að þessi ríkisstjórn hefur farið frá á að borga skuldirnar sem þessi ríkisstjórn hefur stofnað til. Niðurstaðan er sú að það er búið að draga saman getu Vegasjóðs um tæpa 5 milljarða og það er búið að skuldbinda hann um 3 milljarða þar að auki sem gerir það að verkum að framkvæmdir minnka sem því nemur á næstu árum. Þetta er ekki góð staða, hæstv. fjmrh. Það má vel vera að menn geti búið til fjárlagafrv. sem sýnir skaplegar tölur með svona aðferðum, að færa tölur af einum sjóði yfir á annan, út úr fjárlagafrv. og yfir í aðra sjóði. En það breytir ekki þeirri staðreynd að þessari ríkisstjórn hefur tekist að skattleggja meira en þeim sem á undan fóru og henni hefur tekist að eyða meira en fyrri ríkisstjórnum. Það er svo sem í takt við afrekaskrá Sjálfstfl. að skilja eftir sig skuldir, eyða meira en aflað er á hverjum tíma. Það er merkileg staðreynd að bæði í ríkisstjórn og reyndar í sveitarstjórnarmálum eins og hjá Reykjavíkurborg hefur Sjálfstfl. haldið uppi þeirri stefnu að safna skuldum. Það hefur verið rakið rækilega hér hversu mjög skuldir ríkissjóðs hafa aukist. Samanlagður halli þessarar ríkisstjórnar stefnir í það að vera 40 millj. kr. og það er ekki bara að ríkissjóður hafi safnað skuldum heldur hefur hæstv. fjmrh. tekist að láta Vegasjóð safna miklum skuldum sem þeir sem á eftir koma eiga að sjá um að borga.

Virðulegi forseti. Þessi umræða um frv. til fjárlaga hefur staðið hér í allan dag frá því kl. hálftvö. Eitt helsta atriðið í málflutningi hæstv. fjmrh. var að þetta fjárlagafrv. væri forsendan fyrir lægri vöxtum. Það er meginstefið bæði í framsöguræðu hæstv. ráðherra og í greinargerð fjárlagafrv. Umræðan í dag hefur öll byggst á þeirri fullyrðingu hæstv. ráðherra í þingsalnum í dag að fjárlagafrv. tryggi lægri vexti. Nú gerist það hins vegar í stuttu fundarhléi að hæstv. fjmrh. birtist á sjónvarpsskerminum og boðar vaxtahækkun. Ég hugsa að það sé einsdæmi að fjmrh. í stuttu fundarhléi frá fjárlagaumræðu á Alþingi ávarpar þjóðina og boðar vaxtahækkun þvert ofan í allt það sem hann hefur sagt hér í dag og það sem sagt er í fjárlagafrv. Þessi tíðindi, vaxtahækkunarboðskapur hæstv. fjmrh., er með þeim hætti að það er nánast ógerlegt að halda umræðum . . .

Forseta finnst þetta ekki alveg vera varðandi fundarstjórn forseta.

Ég er nú að koma að því, virðulegur forseti, eins og ég greindi starfandi forseta frá fyrir fundinn og bið þann forseta sem nú er í stólnum að sýna bara biðlund.

Það væri ágætt að það færi að koma að því.

Ég hef greint forsetaembættinu frá því hvað ég muni segja hér. Ef samskiptahættir forsetaembættisins eru með þeim hætti að þau skilaboð komast ekki áleiðis þá verða forsetarnir að eiga um það innbyrðis en mér finnst óréttlátt að skerða ræðutíma minn vegna samskiptaörðugleika forsetanna. Það er þess vegna alveg ljóst, virðulegur forseti, að fjmrh. hefur í fundarhléinu gjörbreytt allri þessari umræðu. Hann hefur nú tilkynnt vaxtahækkun sem gerir það að verkum að öll umræðan hér í dag hlýtur að beinast inn á aðrar brautir. Þetta er fyrsta ástæðan fyrir því að ég óska eftir því að umræðunni verði frestað og hún haldi ekki áfram fyrr en á morgun svo menn fái tíma til að átta sig á þessari tilkynningu fjmrh. um vaxtahækkun. Önnur ástæðan er sú, virðulegur forseti, að hér hefur ítrekað í dag verið óskað eftir því að viðkomandi fagráðherrar, sem bera ábyrgð á þeim köflum í fjárlagafrv. sem fjalla um samgöngumál, menntamál, heilbrigðismál og félagsmál, verði mættir til umræðunnar þannig að þeir geti svarað þeim spurningum sem til þeirra hefur verið beint. Aðeins hæstv. menntmrh. gerði það í dag en fór síðan af fundi strax á eftir. Það er nánast ógerlegt að ætla þingmönnum að taka fyrir þessa götóttu þætti í fjárlagafrv. án þess að viðkomandi fagráðherrar sem fjmrh. segir að beri ábyrgð á skiptingunni í sínu ráðuneyti . . . 
             Virðulegi forseti. Ég þurfti að verja 30 sekúndum vegna frammíkalla forseta áðan og ætla mér að fá 30 sekúndur í viðbót til að ljúka máli mínu.

Það er mjög ríflegt.

Önnur röksemdin er þess vegna sú að umræðan haldi ekki áfram fyrr en þeir alvörufagráðherrar sem bera ábyrgð á málaflokkunum komi til umræðunnar. Í þriðja lagi er það líka orðið ljóst,  Ég fer þess vegna formlega fram á það fyrir hönd Alþb., virðulegur forseti, með sérstöku tilliti 

Hv. þm. verða að lúta stjórn forseta og virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Það er einhver misskilningur sem kemur fram hjá hv. þm. að ég hafi gefið yfirlýsingu um vaxtahækkun. Það sem ég sagði í dag við fjölmiðla, aðallega þó sjónvarpið, var að búast mætti við vaxtahækkunum á markaðnum á næstunni vegna þess að vaxtastigið á verðbréfamarkaðnum íslenska er orðið talsvert miklu lægra en annars staðar. Það sést til að mynda á því að í Danmörku, Finnlandi, Noregi og Svíþjóð eru vextir talsvert hærri á skammtímaskuldbindingum. Ég veit að hv. þm. á mjög erfitt með að venjast þeirri tilhugsun að vextir verði til á markaði en það er ekki svo að fjmrh. gefi yfirlýsingu um það hvað gerist á þessum markaði heldur var sá sem hér stendur einungis að segja að það væri eðlilegt að búast mætti við þessari vaxtahækkun. Vona ég að það skýri þetta mál. Þegar talað er um lága vexti og háa vexti þá er það afstætt og þegar við höfum verið að tala um lága vexti þá erum við ekki að tala um að vextirnir séu nákvæmlega stöðugir, þeir færast auðvitað til og eitt af því sem hefur áhrif á vaxtastigið hér er vaxtastig í nærliggjandi löndum. Mér þykir sjálfsagt, virðulegur forseti, að við tækifæri ræði menn um vaxtastefnu ríkisstjórnarinnar, ég er tilbúinn til þess. Að lokum vil ég geta þess, vegna þess að minnst var á að hér væru engir ráðherrar, að hæstv. umhvrh. var að ganga í salinn og ég veit að hann gegnir fleiri embættum en einu nú um stundir.

Forseti vill upplýsa að þeim hæstv. ráðherrum sem ekki hafa fjarvistarleyfi eða hafa tilkynnt veikindaforföll hefur verið tilkynnt að þeirra sé óskað í þingsalinn. Forseti gerir sér reyndar ekki grein fyrir á þessari stundu hversu mörgum embættum hæstv. umhvrh. gegnir en mun eflaust geta fengið upplýsingar um það.

Að minnsta kosti þremur.

En af þessum ástæðum telur forseti á þessari stundu að umræðan geti haldið áfram.

Virðulegi forseti. Það kom fram við umræðuna fyrir kvöldmat að hæstv. fjmrh. var spurður ákveðinna spurninga úr kaflanum um lífeyristryggingar í fjárlagafrv. Hann gat engu svarað svo mark væri takandi á. Sömuleiðis var hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, formaður þingflokks Alþfl., spurð sömu spurninga og fengust engin svör sem skýra þau atriði sem snúa að þeim mikla niðurskurði upp á 850 millj. kr. í lífeyristryggingakafla frv. Nú veit ég ekki hvort heilbr.- og trmrh. er með fjarvistarleyfi eða hvort hann hefur tök á að koma hingað í þingsalinn en það er eðlilegt að óskað sé eftir því. Þar sem ég er næstur á mælendaskrá og ætlaði að fara örlítið í þann málaflokk í minni ræðu þá óska ég eindregið eftir því að hæstv. heilbr.- og trmrh. verði gert ljóst að hann þarf að vera viðstaddur þessa umræðu. Nú getur vel verið að hæstv. umhvrh. gegni fyrir heilbr.- og trmrh. Ef svo er þá kann vel að vera að hæstv. umhvrh. geti svarað þeim spurningum er að lífeyristryggingunum snúa. Það finnst mér vera það sem menn þurfa fyrst og fremst að fá svör við. Ef svo er ekki þá finnst mér mjög eðlilegt og tek undir það með hv. 8. þm. Reykn. að umræðunni verði frestað þar til ríkisstjórnin er svo mönnuð að hún geti svarað einföldum spurningum um fjárlagafrv. sem bornar eru fram af þingmönnum og menn þurfa að fá svör við. Það er eðlilegt að svo sé þar sem hæstv. fjmrh., sem ber jú ábyrgð á fjárlagafrv., er ekki fær um að svara þeim spurningum sem hér hafa komið fram.

Hæstv. heilbr.- og trmrh. er staddur erlendis þannig að hann mun ekki geta mætt hér á fundinn.

Hann kemur víst til landsins í kvöld.


             Hæstv. umhvrh. gegnir sennilega fyrir hann og mun þá svara spurningum. Er ekki svo? 
             Forseti vill eindregið óska eftir því við hv. þm. að þeir fari ekki langt út fyrir það að ræða um fundarstjórn forseta undir þessum lið.

Virðulegur forseti. Ég tel ósk hv. 8. þm. Reykn. um frestun á umræðunni vera mjög eðlilega. Ég gat um það í ræðu minni í dag að ég hefði þóst heyra það í fréttum Ríkisútvarpsins í morgun að það væri í umræðu og taldar allar líkur á því að vextir mundu frekar hækka en lækka eins og þó er boðað í greinargerð þessa frv. sem hefur verið til umræðu hér í allan dag. En þegar hæstv. fjmrh. hefur síðan í kvöldfréttum sjónvarps staðfest að það sé raunin þá finnst mér eðlilegt að okkur, sem höfum verið að taka þátt í þessari umræðu, gefist frestur til að skoða málin í þessu nýja ljósi og halda umræðunni áfram að því loknu. Það mundi geta gerst á morgun. Annað, sem kom fram líka hjá hv. 8. þm. Reykn. sem bað um frestun á umræðunni, var að einstakir fagráðherrar hafa lítið verið viðstaddir umræður í dag. Ég hóf ræðu mína í dag á því einnig að lýsa yfir óánægju minni með það að þeir sæju sér ekki fært að sitja yfir umræðunni um fjárlagafrv. sem er eitt af þýðingarmestu og mikilvægustu frv. ríkisstjórnar á hverjum tíma. Mig langar að lesa máli mínu til stuðnings, hæstv. forseti, eina málsgrein úr greinargerð fjárlagafrv. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Á sviði ríkisfjármála hefur aðhald í rekstri verið hert og ábyrgð stjórnenda aukin. Sjálf fjárlagagerðin er markvissari og ábyrgð einstakra ráðherra og ráðuneyta meiri en áður.`` Ábyrgð einstakra ráðherra er náttúrlega alveg sérstaklega merkilegt orðalag í þessu tilviki og samhengi umræðunnar að undanförnu.

Forseta þykir hv. þm. kominn lant út fyrir umræðuefnið fundarstjórn forseta.

Nei, virðulegur forseti. Þingmaður er að reyna að rökstyðja mál sitt fyrir beiðni um að það sé nauðsynlegt að aðrir ráðherrar en hæstv. fjmrh., sem hefur með þessu orðalagi hér framselt hluta af valdi sínu til einstakra fagráðherra, séu viðstaddir þessa umræðu. Það var mín ósk, virðulegur forseti.

Þetta eru einstakir ráðherrar.

Já, það var vitað mál að þetta eru mjög einstakir ráðherrar. En það væri æskilegt að þeir væru viðstaddir umræðuna. Geti þeir það ekki nú þá finnst mér eðlileg sú ósk sem fram hefur komið að umræðu sé frestað til morguns.

Hæstv. fjmrh. bauð upp á umræður um vaxtastefnu ríkisstjórnarinnar og forseta fannst það ágætis tillaga að slík umræða gæti farið fram mjög fljótlega. Þar sem ekki er mjög löng stund síðan nokkrir hæstv. ráðherrar fengu kall er ekki útséð um hvort þeir muni birtast hér fleiri. Forseti telur ástæðu til að halda umræðunni áfram um sinn og sjá hvað setur.

Virðulegur forseti. Fjmrh. hefur í kvöld boðað alþjóð vaxtahækkun. Það voru alveg skýr ummæli í viðtali við ríkissjónvarpið í kvöld. Þau ummæli ganga þvert á alla þá stefnumótun sem fjárlagafrv. er byggt á. Við höfum verið að gagnrýna hæstv. ríkisstjórn fyrir að vaxtalækkunarloforð hennar mundu ekki standast. Fjmrh. svaraði engu um það í þingsalnum í dag en kaus að fara í fjölmiðla og gefa yfirlýsingu gagnstæða því sem hann hefur sagt hér í dag. Hæstv. fjmrh. getur svo reynt að koma aftur inn í þingsalinn og reynt að draga í land og segja að hann hafi verið að tala um vexti á markaði. Auðvitað var hann að tala um vextina sem munu gilda í þeim útboðum sem hann sjálfur stendur fyrir. Það var alveg ljóst í viðtalinu. Þess vegna var hæstv. fjmrh. að boða það að ríkið yrði að sætta sig við hærri vexti á skammtímamarkaði fyrir sín bréf, það er alveg ljóst. Það þýðir á mæltu máli vaxtahækkun. Og ég segi við virðulegan forseta: Það er gjörsamlega útilokað að halda þessari umræðu áfram, sérstaklega í ljósi þess að fjmrh. er núna að reyna að halda einhverju öðru fram, nema þingheimur fái tækifæri til að skoða rækilega þessa vaxtahækkunaryfirlýsingu ráðherrans utan þings. Við höfum tækifæri til að ræða við Seðlabankann í fyrramálið og afla þeirra gagna sem við þurfum til að geta haldið þessari umræðu áfram. Ég vona að hæstv. forseti geri sér grein fyrir því að eftir allt sem hefur verið sagt hér á undanförnum mánuðum þá er vaxtahækkunaryfirlýsing fjmrh. stórtíðindi. Og að halda að hægt sé að ræða fjárlagafrv. áfram eins og ekkert hafi í skorist er náttúrlega fullkomlega út í hött. Það er einfaldlega ekki hægt. Þegar það bætist svo við að enginn af þeim fagráðherrum sem hér hafa sérstaklega verið gagnrýndir á síðustu klukkustundum þessarar umræðu er viðstaddir enn sem komið er þá setur það líka umræðunni þannig skorður að það er ekki hægt að halda henni áfram. Nú hefur það verið upplýst að hæstv. heilbrrh. sé að koma til landsins í kvöld. Hv. þm. Svavar Gestsson og fleiri hv. þm., m.a. hv. þm. Guðmundur Bjarnason, hafa rakið hér mjög rækilega hve hæpnar yfirlýsingarnar í fjárlagafrv. varðandi heilbr.- og trmrn. eru. Fjmrh. gat ekki svarað þeim athugasemdum fyrr í dag. Vilji hæstv. forseti láta taka umræðu um fjárlög íslenska ríkisins alvarlega hér á Alþingi en líti ekki bara á þetta sem frekar leiðinlegan málfund þá er alveg ljóst að hæstv. forseta ber að skapa þingmönnum þau skilyrði að það sé hægt í alvöru að ræða fjárlagafrv. íslenska ríkisins á Alþingi. Og ég ítreka formleg tilmæli Alþb. um að þessari umræðu sé frestað til morguns.

Forseti telur rétt að það komi fram að það fer fram 1. umr. um fjárlög.

Hin fer fer nú ekki fram fyrr en í desember.

Það gefst væntanlega tækifæri síðar til þess að ræða fjárlögin.

Hvers konar svör eru þetta?

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þau ummæli sem hér hafa fallið við þessa umræðu. Það er mjög óeðlilegt að halda umræðunni áfram með þessum hætti þegar ráðherrar eru fjarverandi. Að vísu er maður orðinn svo vanur því að þeir láti ekki sjá sig að það er varla að maður hafi geð í sér til að spyrja um þá. Ég vil samt leita eftir upplýsingum um það hvar hæstv. félmrh. er að finna. Er von á honum hingað í hús? Svo vill til að það eru líka mál sem varða ráðuneyti hans eins og húsaleigubæturnar og eins og niðurskurðurinn á Atvinnuleysistryggingasjóði sem vert væri að ræða við hann og ég gat ekki komið að í ræðu minni í dag. Því spyr ég hæstv. forseta hvort félmrh. er að vænta hingað. Mér finnst rétt að við fáum upplýst hvaða ráðherrar eru á leiðinni í hús og hvort hægt verði að halda þessari umræðu eðlilega áfram. Ef svo er ekki þá tek ég undir þá ósk að umræðunni verði einfaldlega frestað.

Virðulegur forseti. Ég tek undir að það er nauðsynlegt að fleiri fagráðherrar komi og fylgist með umræðunni. Hins vegar veit ég og kannski fleiri að ekki er hægt að ætlast til þess að hæstv. félmrh. komi í kvöld og það er kannski þeim mun meiri ástæða til þess að umræðunni sé þá frestað. Hins vegar bendi ég á að hæstv. fjmrh. kaus í upphafi máls síns í dag að snúa þessari umræðu fyrst og fremst upp í almenna umræðu um efnahagsmál og sleppa nánast að fara í efnisatriði í fjárlagafrv. sem maður hefi kannski talið að umræðan ætti að snúast um. Þess vegna tel ég afar mikilvægt og spyr virðulegan forseta hvort hæstv. forsrh. hafi verið látinn vita af því að almenn umræða væri í gangi um efnahagsmál en efnahagsmálin heyra eins og við vitum undir forsrh. samkvæmt stjórnskipan okkar. Ég tel því að það væri mjög æskilegt að hæstv. forsrh. fylgdist með umræðunni, ekki síst þar sem svo fáir fagráðherrar geta mætt þannig að hann komi sem samnefnari ríkisstjórnarinnar ef það er vilji forseta að halda umræðunni áfram.

Hæstv. forseti. Ósk hefur komið fram frá einum þingflokki um að fresta umræðunni og hún studd af fleiri hv. þm. Ég legg til að hæstv. forseti frestaði þessum fundi t.d. í 10 mínútur þannig að tækifæri gæfist til að ræða við hæstv. fjmrh. um þessa stöðu sem er komin upp og þá í samráði við hæstv. forseta.



Forseti telur rétt að verða við þeirri ósk að fresta fundi og frestar fundi í 13 mínútur eða þar til kl. 21.05. Á óformlegum fundi sem var haldinn af forseta með forsvarsmönnum þingflokka náðist ekki niðurstaða en forseti metur það þó svo að ekki sé ástæða til þess að fresta þessari umræðu. Henni verður haldið áfram. Það er vitað að heilbr.- og trmrh. er að koma til landsins rétt um þetta leyti og mun koma í þingið. Eftir því sem forseti best veit eru fleiri ráðherrar væntanlegir þegar líður á kvöldið. Forseti vill taka fram að gagnrýni stjórnarandstöðunnar er réttmæt hvað það snertir að hæstv. ráðherrar hafa mætt illa við umræðuna. Engu að síður verður henni haldið áfram. --- Hv. 8. þm. Reykn. hefur þegar talað tvisvar um fundarstjórn forseta og samkvæmt þingskapalögum er honum ekki heimilt að tala oftar og tekur þá til máls hv. 11. þm. Reykv.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom hjá hæstv. forseta upplýstist það að hæstv. heilbr.- og trmrh. mun vera á leiðinni til landsins. Nú er það svo að ég er næstur á mælendaskrá og ætlaði einvörðungu að fjalla um og spyrja ákveðinna spurninga er snúa að heilbrigðis- og tryggingamálunum, mjög svipaðra spurninga og hv. þm. Svavar Gestsson spurði áðan og ekki hafa fengist svör við. Nú kann það að vera og það verður þá að vera mat hæstv. umhvrh., sem ég vildi gjarnan fá að heyra hér í, hvort hann treystir sér til að svara þeim spurningum er snúa að heilbr.- og trmrn. sérstaklega er að þessum málaflokki lýtur. Ef hæstv. umhvrh. treystir sér til þess er ég í sjálfu sér tilbúinn til að halda mína ræðu. Ef hins vegar ekki þá óska ég eftir því að fá að fresta ræðu minni þar til hæstv. heilbr.- og trmrh., sem er að koma núna til landsins, er kominn í hús. 
            

Forseti vill taka fram svo að það liggi ljóst fyrir að hæstv. heilbr.- og trmrh. mun koma til landsins um kl. 10 þannig að hann verður sjálfsagt ekki kominn í þingið fyrr en þá um 11 en forseti vill taka fram að hv. þingmönnum var kunnugt um það að hæstv. heilbr.- og trmrh. væri erlendis í dag þannig að það er ekkert að koma í ljós á þessari stundu.

Virðulegi forseti. Ég hygg að það sé alveg rétt athugasemd hjá hæstv. forseta að þingmönnum hafi verið það ljóst að hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur verið fjarri hér í dag. En ástæðan til þess að eftirspurn er eftir ráðherranum núna en var kannski ekki fyrr í dag er e.t.v. sú að hér hafa komið fram upplýsingar og spurningar sem menn hafa kannski ekki áttað sig á að væru í stöðunni núna síðdegis í dag og í kvöld. Þess vegna finnst mér satt að segja spurning hvort ekki er hægt að finna flöt á því að hinkra með umræðuna þangað til á morgun og reyna að finna því einhvern þann búning að allir haldi andlitinu. Auðvitað er vandasamt fyrir hæstv. forseta sem er þingmaður stjórnarandstöðunnar að taka af skarið í máli af þessum toga þar sem hæstv. fjmrh. leggur sjálfsagt á það ofurkapp að umræðan haldi áfram. Ég vildi beina því til hæstv. forseta og hæstv. fjmrh. að íhuga mjög vandlega það sem hér hefur gerst. Það er það að fulltrúar allra þingflokka stjórnarandstöðunnar hafa óskað eftir því að um málið verði fjallað frekar á morgun þegar ráðherrarnir eru komnir. Ég spyr: Er þá ekki hægt að semja um það hvernig umræðunni verður háttað á morgun og hvenær og hvernig henni verður lokið? Er það ekki mikið skynsamlegra en vera að þrjóskast við núna fram eftir kvöldi, sem ég er þó ekki að segja að hæstv. forseti sé að gera, en er ekki skynsamlegra að við reynum að finna einhvern rólegan flöt á málinu og ljúkum þessu eins og sæmir góðum forsetum og þingmönnum. Ég held að við hljótum að finna flöt á því að hinkra með málið til morguns þannig að við getum spurt viðkomandi ráðherra og lokið umræðunni með reisn einhvern tíma dags á morgun.

Hæstv. forseti. Ég er líklega annar maður á mælendaskrá í þessari umræðu og ég verð að taka undir þær óskir sem hafa komið fram að okkur verði ekki gert eða ætlað að halda ræður okkar við þær aðstæður að til að mynda þeir ráðherrar sem við viljum eiga orðastað við séu á leið til landsins með flugvél, muni lenda um kl. 10 og svo fer það eftir atvikum hvenær þeir verða komnir til bæjarins og hvort þeir verða þá í stuði til að koma hingað og standa fyrir máli sínu. Mér er bara ekki nokkurt gagn að því að vita það að hæstv. heilbrrh. sé einhvers staðar í flugvél yfir Ingólfshöfða núna. Ég held að mjög vel rökstuddar beiðnir hafi komið hér fram um það að fresta þessari umræðu. Þær eru vel rökstuddar, hæstv. forseti. Það er ekki þannig að þetta sé einhver ástæðulaus kergja í okkur stjórnarandstæðingum. Hér hafa gerst atburðir í umræðunni og í fréttum í kvöld. Reyndar er það ekki bara fjmrh. einn heldur líka félmrh. sem hefur hækkað vexti í dag því að í kvöldfréttum kom að félmrh. hefði samþykkt að leggja ábyrgðargjald á húsbréfalán sem mun þýða sjálfkrafa hækkun á vöxtum húsbréfa þannig að þeir fari í yfir 5%. Það eru auðvitað heilmikil tíðindi að hæstv. félmrh. skuli gera þetta í andstöðu við stjórn Húsnæðisstofnunar. Þetta og margt fleira, hæstv. forseti, gefur alveg tilefni til þess að taka umræðuna upp á morgun við þær aðstæður að ráðherrarnir geti svarað spurningum. Ef það er þannig að menntmrh., félmrh., heilbrrh., samgrh. og jafnvel fleiri ráðherrar, sem hefur verið óskað eftir að væru viðstaddir, geta allir verið hér á morgun en ekki í kvöld þá verð ég að segja alveg eins og er að ég held að forseti hafi bara engin sanngirnisrök til þess að halda umræðunni áfram. Það er engin tímanauð sem rekur okkur til þess að ganga þannig til verka á fyrstu sólarhringum þinghaldsins. --- Ef ég leyfi mér að spyrja hæstv. forseta, er eitthvað óupplýst í þessu máli sem við vitum ekki? Af hvaða ástæðum er ekki unnt að verða við því að fresta umræðunni nú og halda henni áfram á morgun? Er þar eitthvað í veginum sem ekki hefur verið upplýst um? Ég óska þá eftir því að það komi fram. Er allt í uppnámi hjá hæstv. fjmrh. ef umræðunni lýkur ekki nákvæmlega núna í kvöld? Það eru mér alveg nýjar fréttir. Ég veit að hæstv. forseti hefur kynnt sér fjárlagafrv. og veit að sjálfur grundvöllur þess er akkúrat sá vaxtalækkunarboðskapur sem þar er á ferðinni. Ég bendi forseta til að mynda að líta á bls. 242. Þar kemur fyrir lækkun vaxta líklega sex sinnum í einni málsgrein, algert úrslitaatriði, lykilatriði er það kallað aftur og aftur og aftur. Síðan fáum við þær fréttir að tveir ráðherrar hafi í dag boðað eða staðið fyrir vaxtahækkununum. Ég held, hæstv. forseti, að næg rök og meira en það séu fyrir utan alla sanngirni sem mælir með því að forseti verði við þessum skynsamlegu óskum. Ég spyr hæstv. forseta, ef ég óska eftir því að fresta ræðu minni þangað til tilteknir ráðherrar eru komnir hér á eftir ætlar þá forseti að neita mér um þá bón?

Aðalrök forseta fyrir því að halda umræðunni áfram eru þau að reiknað hafði verið með því að henni lyki þó að ekki hafi verið samið um það við þingflokka. En vegna þeirra ítrekuðu beiðna sem hér hafa komið fram um það að umræðunni verði frestað þá ætlar forseti að verða við því en vill þó taka fram að það er algerlega óljóst hvaða hæstv. ráðherrar geta verið við á morgun. Það eru líkur á því að hæstv. heilbr.- og trmrh. geti verið við. Hæstv. félmrh. getur það ekki, hæstv. forsrh. ekki og það er ekki vitað um heilsufar hæstv. samgrh. Hann hefur veikindaforföll í dag og gæti þess vegna ekki komið á morgun þannig að hv. þingmenn verða að gera sér grein fyrir því að svo gæti farið að forföll verði á ráðherrabekkjum líka á morgun. En forseti vonast þá til þess að umræðunni geti lokið á morgun á tiltölulega skömmum tíma en um það verður væntanlega reynt að semja við þingflokka.

Forseti hefur kveðið upp úrskurð?

Hún hefur kveðið upp úrskurð.

Forseti hefur þegar kveðið upp úrskurð um það að umræðunni er frestað og treystir því að það náist samkomlag við þingflokka um að umræðunni geti lokið á tiltölulega skömmum tíma á morgun.