Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Brtt. á þskj. 512, sem nefndin flytur, er til að ráða bót á því, sem hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) fann að og benti á við 2. umr., að þyrfti að breyta, til þess að eigendur skipa mistu ekki þann rjett, sem þeir eiga nú að lögum, þótt skip lægi í fjöru. Jeg vænti þess, að hv. deild geti sjeð, að brtt. þessi er nauðsynleg, þar sem hún ræður bót á misrjetti frv. gagnvart eigendum skipa. Jeg vænti því, að hv. deild geti fallist á þessa brtt. og að ekki þurfi að viðhafa fleiri orð þess vegna.

Frsm, meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Þetta mál hefir nú verið nokkuð rætt á undanförnum þingum og einnig í blöðunum. Það má og segja, að það hafi oft borið á góma hjer í deildinni, þó það hafi ekki verið á dagskrá. Fjhn. Nd. hefir haldið nokkra fundi, eingöngu um þetta mál, og niðurstaðan hefir orðið sú, að nefndin hefir klofnað um það. Jeg skal geta þess, að það þurfti að koma nál. meiri hl. í prent í gærmorgun, og nefndarmenn höfðu ekki tíma til þess að lesa það yfir. Má því vera, að einhver atriði sjeu í því, er þeir hefðu kosið að orða öðruvísi. Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er í mesta máta „principmál“. Það ræðir um festing íslensku krónunnar og stýfing hennar í lægra gullgengi en lög mæla fyrir nú. Allar hinar hlutlausu þjóðir hafa kept að því, að halda peningum sínum í gullgengi, engin þeirra hefir ennþá fært niður gildi sinna peninga. Með þessu er ekki sagt, að það geti ekki verið nauðsynlegt fyrir oss, að taka aðra stefnu í gengismálinu og stýfa krónuna, en jeg held, að það sjeu ekki færðar nægar sönnur á, að það sje óhjákvæmilegt fyrir okkur að taka þessa stefnu nú, og því hefir meiri hl. fjhn. ekki getað fallist á frv. á þskj. 50. Menn hafa haldið því fram, að gengið hafi verið sett of hátt síðast liðið haust, og meiri hl. nefndarinnar er sömu skoðunar; að það hefði átt að halda krónunni í lægra gullgengi en hún var skráð að lokum, eða um 81 eyri. En það er hægt að finna ástæðu fyrir því, að gengið var sett svona hátt. En jeg skal ekki tefja tímann með því að leiða rökin fram, því að hæstv. fjrh. (JÞ) hefir gert það og mun gera það. Það verður ekki hjá því komist, að gengið verði ekki í samræmi við innlenda verðlagið á vissum tímum, það er, fari fram úr verðlaginu, ef á að hækka peningagildið, því ef ætti að bíða eftir því, að innlenda verðlagið lækkaði meðan fyrri skráningar gilda, þá myndu hækkanir vera því nær ófáanlegar, því að einmitt með því að hækka gengið fram yfir það, sem innanlands verðlag segir til, fæst það, að þá lagast fyrst og fremst verð innfluttu vörunnar eftir því breytta gengi, og á þá hitt verðlagið að sjálfsögðu að koma innan ekki mjög langs tíma. Það urðu að vísu stórfeldari hækkanir á gengi íslenskrar krónu á síðast liðnu hausti heldur en venjulega er annarsstaðar. Þó hefir eins hraðfara hækkun átt sjer stað í Danmörku á síðast liðnu ári, og í Englandi um áramótin 1919–20. Það er eðlilegt, að slíkar hækkanir þyngi fyrir hjá öllum framleiðendum, sem byggja að mestu sína framleiðslu á erlendum markaði, eða að selja vöru sína til útlanda; hinir, sem selja vöru sína innanlands, verða ekki nándar nærri eins varir við þessar sveiflur, vegna þess, að þeir njóta hærra verðlagsins, verðlags innlendu vörunnar, sem altaf kemur á eftir, oft litlu fyr en verkalaun lækka. það viðurkenna allir, að það hafi verið mjög erfiður tími seinni hluti ársins 1925, og það, sem af er þessu ári, fyrir atvinnurekendur, og þá sjerstaklega fyrir sjávarútvegsbændur. En aðalástæðan til þess, að það hefir verið sjerstaklega erfitt fyrir sjávarútveginn, er, að samfara gengishækkuninni, eða litlu eftir það, að gengið hækkaði, lækkaði verð á útflutningsvörum þeirra, bæði síld og fiski, einkum í Svíþjóð og á Spáni, og þá ekki síst á Ítalíu, mjög mikið, og það er enginn efi á því, að sú lækkun á afurðunum hefir gert erfiðleikana miklu meiri heldur en gengishækkunin nokkurn tíma hefir gert, því að það er nú svo, að ef gullverðið hefði haldist óbreytt og verið sæmilega auðvelt að selja fiskinn við því verði, sem var fyrri hluta ársins 1925, þá hefðu afleiðingar gengisbreytingarinnar orðið miklu minni, jafnvel ekki orðið sjerlega tilfinnanlegar. Það, sem mestu erfiðleikunum veldur við hækkun gengisins, er að sjálfsögðu það, að það er svo erfitt, að fá verðlagið innanlands í samræmi við hið breytta gengi, og það mun að sjálfsögðu reynast okkur erfiðast að fá vinnulaunin niður, eins og breytt gengi og þar af leiðandi lækkandi söluverð framleiðslunnar og minkandi tekjur framleiðenda heimta. Jeg er nú nokkurn veginn sannfærður um það, að allir hv. deildarmenn myndu vera hækkunarmenn, ef þeir ættu það víst, að innlenda verðlagið og þá sjerstaklega kaupgjaldið, verkakaupið í landinu, færðist niður í samræmi við það, sem hækkandi gengi heimtar. það er auðvitað ekki hægt að fá þetta alt í einu, en það ætti að geta fengist á 3 mánuðum til hálfu ári, ef alt væri með feldu. Maður verður nú að vænta þess, þar sem verkalýðsfjelögin hafa lýst yfir eindregnu fylgi sínu við það að hækka gildi íslensku krónunnar upp í 100 gullaura, þá hafi þau um leið hugsað að fylgja þeim ráðum, sem til þess eru, að þetta megi verða. Jeg efast ekki um, að svo sje, og að það sje mælt af heilum hug og frá þjóðhagslegu sjónarmiði, að fylgja þessari hækkun. En lægi hjer annað á bak við, þá er auðvitað með því gert ennþá erfiðara fyrir að ná þessu marki, sem verkamenn, ásamt öðrum launamönnum og fjölda annara, vilja keppa að, eða þeir gera það með öðrum orðum algerlega ómögulegt. Það er auðvitað aldrei hægt að komast hjá því, að gengishækkun hlýtur að baka atvinnurekendum tap að einhverju leyti, en ef hægt er að stilla öllu í hóf, eins og vera ber, þá geta líka gengisbreytingar farið fram án verulegrar truflunar á atvinnuvegunum, með því að verðlagið og kaupgjaldið innanlands lagi sig eftir breyttu gengi, og þar við minkandi dýrtíð, því það er ekki eðlilegt, ef gengið í einhverju landi fer hækkandi, að dýrtíðin sje hin sama og áður eða nálega hin sama, miðað við krónutölu, en það er ekki að vænta annars en að atvinnurekendur verði einhvers í að missa við hækkun krónunnar, því að það er ekki hægt að bera á móti því, að þeir urðu hlunninda aðnjótandi, þegar gengið fór lækkandi. Þeir, sem hafa grætt á gengislækkuninni og þar af leiðandi verðlagsbreytingu, þeir hljóta að tapa því aftur, þegar gengið fer á hinn veginn, að verðlagið lækkar og gengið hækkar. Menn greinir ekki svo mjög á um það, hvort gengið sje í samræmi við verðlagið í landinu, en menn líta þar þó nokkuð misjafnt á, sumir segja, að gengið sje svo langt á undan því verðlagi, sem nú er, að ekki sje viðunandi. Það er eðlilegt, að verðlagið sje ekki ennþá komið í samræmi við gengisbreytingu þá, sem varð í haust, vegna þess, að gengishækkunin varð svo mikil á skömmum tíma, en þó hygg jeg, að t. d. verð á aðfluttum vörum sje nokkurn veginn í samræmi við þetta breytta gengi. En það er vitanlegt, að verðlagið á innlendu vörunum og kaupgjaldið er miklu hærra en sem svarar þessu breytta gengi. Við sjáum það eftir seinustu útreikningum Hagstofunnar, þá er vísitöluverðlagið á 33 vörutegundum af innfluttum vörum 234, en á 19 innlendum vörutegundum er það 306. Okkur er nú reyndar öllum kunnugt um, að verðlagið á innlendum vörum er langt fyrir ofan verð á innfluttum vörum, við þurfum ekki annað en líta á reikninga, sem við fáum til heimilis okkar, og ástæðan til þess, að innlenda verðlagið er svo miklu hærra, er auðvitað sú, að varan er framleidd við miklu hærra kaupgjald en það, sem svarar til núverandi gengis krónunnar. Nefndin hefir ekki fengið þær upplýsingar, sem hún var að bíða eftir frá Hagstofu Íslands, um það, hvað væri hið svokallaða kaupmáttarjafngengi íslensku krónunnar. Held jeg, að hagstofan hafi ekki treyst sjer til að gefa um þetta ábyggilegar og óvefengjanlegar skýrslur, að minsta kosti hafa þær ekki komið til nefndarinnar. En menn geta farið nokkuð nærri um það, hve verðlagið innanlands er í samræmi við gengið, með því að leggja til grundvallar annaðhvort heildsöluverð eða smásöluverð. Jeg veit, að smásöluverð er lagt til grundvallar fyrir vísitöluútreikningi hjá okkur, en í öðrum löndum mun venjan vera sú, að nota til þess heildsöluverð. Og annarsstaðar hefi jeg sjeð, að talið er, að smásöluverð muni vera um 12% fyrir ofan heildsöluverð. Jeg skal ekki þreyta hv.þdm. á tölum og útreikningum, en mjer hefir talist svo til, að smásöluverð á innfluttum vörum myndi samsvara nokkurn veginn því gengi, sem við nú höfum, en á innlendum vörum myndi verðlagið samsvara 28 króna gengi á sterlingspundi, og verðlag á almennri vinnu mundi svara jafnvel ennþá hærra gengi á sterlingspundi. Af þessum sökum finst mjer, að við þurfum sjerstaklega að stefna að því, að færa niður innlenda verðlagið. Það er að vísu á leiðinni, en veruleg breyting getur ekki orðið á því fyrri en á þessu sumri, eða jafnvel ekki fyr en kemur fram undir haust. Jafnframt verður þá, ef innlenda verðlagið lækkar, kaupgjald að sjálfsögðu að lækka, og það er enginn efi á því, að það er öllum fyrir bestu, að samræmi haldist á þessum hlutum. Og það er ekki skynsamlegt af almenningi að standa á móti því, að slík verðbreyting á vinnu og verðlagi fari fram. Jeg hygg líka, að það sje skoðun þeirra manna, sem standa fyrir málum verkamanna, embættismanna og annara starfsmanna, sem vinna fyrir föstu kaupi. Náttúrlega eru þar, eins og í öllum flokkum, einstakir menn, sem eru blindir fyrir því, sem þarf að vera og á að vera. En jeg vænti þess, að slíkir menn sjeu í miklum minni hluta meðal þeirra manna, sem fyrir þessu ráða, að þessir menn sjálfir hljóti að viðurkenna, að það er nauðsynlegt að kaupgjaldið lækki, til þess að við getum framleitt vörur, sem eru samkepnisfærar á heimsmarkaðinum, og getum stefnt að því marki að ná gullgildi krónunnar. Þær einustu ástæður, að mínu viti, sem geta valdið því, að við yrðum að „stýfa“ krónuna í einhverju lægra gullgildi en hún hefir, eru þær, að það verði ómögulegt að fá þá verðlagsbreytingu, sem nauðsynleg er innanlands, bæði á kaupgjaldi og vörum, og svo máske sú, að sú þjóðin, sem hefir líkust skilyrði og við, og keppir á sömu mörkuðum og við með okkar útflutningsvörur, að hún „stýfði“ sína krónu. Það eru Norðmenn, sem jeg á hjer við, því að við höfum svo margra hagsmuna að gæta á líku sviði og þeir; við seljum mestallan fisk okkar til Spánar, og þeir selja líka mikið þangað og sömuleiðis til Ítalíu; báðar þjóðir selja síld til Svíþjóðar og eru því keppinautar á þeim markaði. Við seljum þeim mikið af kjöti, enn sem komið er, og gerum það líklega um nokkuð langan tíma enn, þar af leiðir, að það gæti verið okkur erfitt og óhagstætt, máske ómögulegt, að hafa hærra peningagildi en þeir. Nú eru margar raddir uppi um það í Noregi, hvort eigi að „stýfa“ krónuna eða ekki. Það er þar eins og ávalt verður, að þegar þyngist fyrir fæti, þá vilja menn reyna að ljetta haginn með ýmsum meðulum, og með þeim meðulum, sem þeir þá sjá nálægust sjer. Þannig er það, að einkum í Noregi eru framleiðendur í flestum atvinnugreinum mjög ákveðnir gegn hækkun krónunnar, og sumir vilja fá „stýfingu“. Maður sjer það af áliti gengisnefndarinnar norsku, að það eru margir atvinnurekendur þar, sem vilja fá krónuna „stýfða“, sumir fara svo langt, að þeir segja, að krónan eigi ekki og megi ekki hafa meira en svona 65–70 aura gullgildi. Þetta verður mörgum fyrir, þegar erfiðleikar steðja að, þá vilja þeir leita ráða til þess að draga úr mestu erfiðleikunum, og þannig er það hjá sumum hjer á landi, en maður verður líka að líta á, hverjar afleiðingar þau meðul hafa, sem menn nota. Þær þjóðir, sem staðið hafa utan við heimsstyrjöldina, hafa nú flestar komið peningum sínum í fyrra gullgildi; Danir eru langt komnir, það má segja að þeir sjeu svo að segja komnir í gullgildi, það er örlítið, sem á vantar. Þá eru það Norðmenn og Íslendingar, sem eru eftir, og auðvitað er það, að við eigum, báðar þessar þjóðir, að mörgu leyti erfiðara með að hækka gengið heldur en t. d. Danir. En jeg hygg, að við Íslendingar stöndum ekki ver að vígi en Norðmenn með hækkun gengisins, ef þeir halda þeirri stefnu, sem ennþá virðist vera ofan á hjá þeim, að „stýfa“ ekki krónuna, heldur halda þeirri hugsun, að þeir geti með tíð og tíma komið henni upp í 100 gullaura. Við erum að sumu leyti betur staddir en þeir. Norðmenn hafa feiknamiklar ríkisskuldir, og skuldir hins opinbera þar eru svo miklar, að þær eru taldar 1/3 allra þjóðareigna, sem eru ca. 9500 milj. kr., en allar skuldir hins opinbera eru samtals 3130 milj. kr., þar af eru ríkisskuldirnar 1730 miljónir, en bæjar- og sveitarstjórna 1400 miljónir. Af þessu leiðir, að þeir verða að leggja á sig talsverðar byrðar, til þess að standa í skilum með vexti, þótt lítið sje greitt af þessum skuldum. Á árinu 1924 fóru 23% af öllum tekjum ríkisins til þess að borga vexti af ríkisskuldunum. Af skattskyldum tekjum og eignum allra landsmanna, framtalsárið 1924, fóru 6,6% til ríkissjóðs, en til bæjarsjóða um 17,7%, eða alls af þessum eina gjaldstofni 24,3%, fyrir utan alla óbeina skatta og tolla. Fyrir utan verðlagsbreytingar, er röskun á eignarverðmæti einn af erfiðleikum gengishækkunar. Þeir menn, er hafa fengið innstæðu í bönkum og sparisjóðum á lággengistíma, græða á því að gengið hækkar. En þeir, sem hafa stofnað skuldir á lággengistíma, verða fyrir þungum búsifjum, því að þeir verða að greiða skuld sína með verðmeiri peningum heldur en þeir tóku á móti. Þennan agnúa viðurkenna allir, og það er ekkert hægt við þessu að gera, nema skrifa niður innstæður og skuldir. En þetta getur líka valdið misrjetti, þó það sje hugsanlegur möguleiki. Jeg hefi ekki álitið það ófrávíkjanlega skyldu ríkisins að bæta upp slíka röskun á verðmæti. Og aðrar þjóðir hafa ekki gert það heldur. Það eru t. d. í Þýskalandi og Finnlandi þúsundir manna, er höfðu safnað sjer verðmætum fyrir gengishrunið, er þeir bjuggust við að geta lifað á alla æfi. En er peningagildið breyttist, mistu þeir svo að segja alt sitt. Og það er ekki hægt að neita því, að þeir eru hart leiknir af ríkisvaldinu. Jeg hygg, að öðru jöfnu, þá sje hollara að hafa peningagildi hátt heldur en lágt. Það skapar meiri sparnaðarhugsun hjá almenningi, eins og margir erlendir fræðimenn hafa bent á, því að ef maður hefir handa á milli verðmikla peninga, sóar maður þeim síður heldur en verðlitlum peningum. Þýskur hagfræðingur gekk svo langt fyrir nokkru, að hann fullyrti, að sterlingspund hafi skapað meira aðhald til sparnaðar heldur en mörkin. Mönnum væri sárara um shillinginn, af því að hann væri brot úr stærri gjaldeiningu, heldur en mörkin, sem voru aðalgjaldeining. Meiri hl. nefndarinnar vill því ekki útiloka möguleikana til þess að gengi hækki. Vær frv. þetta samþ. nú, er það álit okkar, að gengishækkun væri útilokuð og mætti ganga að því vísu, að krónan yrði „stýfð“ í 75–80 aura gullgildi, eða ef til vill ennþá lægra. Hinsvegar neita jeg því ekki, að þær ástæður geta komið fyrir, að lækka verði krónuna. En sem stendur álít jeg, að þær ástæður sje ekki fyrir hendi. Það er ekki nema eðlilegt, að erfiðleikar verði á því hjá atvinnuvegunum, að koma verðlagi í samræmi við gengið. En við sjáum ekki ástæðu til þess að „stýfa“ krónuna, meðan ekki er annað sjeð en að þeir, sem miklu ráða, t. d. verkalýðsfjelögin, vilja hækka krónuna í gullgildi. Ef við eigum að „stýfa“ krónuna, þá álít jeg, að við verðum um leið að gera seðlana innleysanlega með gulli. Og jeg hygg, að enginn af þeim þjóðum, sem stýft hafa gjaldeyri sinn, hafi gert það fyr en ákveðin var gullinnlausn á hinu breytta peningagengi. Það stendur í nál. meiri hl. fjhn., að stjórn Landsbankans hafi lýst yfir því við nefndina, að það muni vera lítil vandkvæði á því að halda genginu óbreyttu, ef það væri yfirlýstur vilji Alþingis, að svo væri gert. Þetta er ekki nákvæmt. Bankastjórnin telur, að til þessa þurfi ennfremur að hafa hemil á útlánum og jafnvel að Alþingi geri ráðstafanir til þess, að ríkisstjórnin taki áhættu að einhverju leyti af gengisversluninni. Í svari sínu hefir stjórn Landsbankans líka tekið fram, að það muni eigi hægt að hafa fullan hemil ágenginu, þannig, að eigi komi smá sveiflur, en telur líklegt, að hægt sje að halda því óbreyttu ef hemill er hafður á útlánum bankanna og tekið tillit til þess í ráðstöfun Alþingis á fjárlögum. það er nú líka svo, að þótt seðlar væru gulltrygðir, þá væri samt sem áður eigi hægt að halda genginu sveiflulausu - hvað þá heldur eins og nú stendur. Það er ágreiningur um það, jafnvel innan meiri hl. fjhn., hvort eða að hve miklu leyti ríkissjóður skuli leggja fje til þátttöku í gjaldeyrisverslun. Jeg býst við því, að ef bankinn treystist ekki til þess að halda núverandi gengi sveiflulitlu, þá verði ríkisvaldið að taka í taumana og styrkja hann til þess, annaðhvort með ábyrgð eða fjárframlagi. Það er engin vissa fyrir því, að gengi það, sem nú er, haldist, nema ríkið lofi slíkum stuðning. Þá eru innan meiri hl. fjhn. skiftar skoðanir um það, hvort fjölga beri atkvæðisbærum mönnum í gengisnefnd. Það er ýmist um þá, sem vilja fjölga, að þeir vilja, að allir, sem nú eru í nefndinni, fái atkvæðisrjett, eða að bætt sje við fleiri mönnum og að allir hafi atkvæðisrjett. Jeg held fyrir mitt leyti, að það sje tilgangslítið að bæta við atkvæðisbærum mönnum í nefndina, nema gengisnefnd sjeu um leið gefnir möguleikar til þess að sjá um, að keypt sje á því gengi, sem meiri hl. gengisnefndar skráir. Því að bankarnir munu ekki telja sjer skylt að kaupa á því gengi ef þeim þykir það áhætta. Meiri hl. fjhn. getur fallist á orðabreytingar á dagskránni á þskj. 449, ef þær raska eigi þeirri skoðun, er í henni felst.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Minni hl. fjhn. hefir skýrt afstöðu sína til frv. allgreinilega í nál, sínu, enda voru mörg aðalatriðin tekin hjer fram við 1. umr., og hirði jeg eigi að endurtaka það. Um brtt. minni hl., er það að segja, að hann telur heppilegt að festa hið raunverulega gengi, er rannsókn leiðir í ljós, að rjett sje. Og þeir, sem treysta núverandi gengi, ættu ekki að óttast þá rannsókn. Önnur brtt. okkar fer í þá átt, að fella niður ríkisábyrgðina. Hún er óþörf, ef gengið er fest, og hættuleg, ef það er laust. Minni hl. fjhn, lítur einnig svo á, að það geti ekki verið nema um einn banka að ræða, er beri ábyrgð á gengisversluninni, og það sje seðlabankinn. Má hann óhætt gera ráð fyrir því, að Alþingi taki ábyrgð á þeim fyrirskipunum, sem það hefir gert. Þegar Alþingi hefir látið í ljós sinn vilja, þarf landsstofnun, eins og Landsbankinn, ekki að óttast, því að það hefir um leið tekið ábyrgð á ákvörðunum sínum. Með þessum breytingum hefir minni hl. fjhn. lagt til, að frv. verði samþ. Minni hl. fjhn. telur ekki þurfa að fárast út af þeim verðbreytingum, sem orðið hafa af völdum ófriðarins mikla, þó þær verði varanlegar. Þær koma jafnt fram í kaupi og vöruverði. Það verður ekki sagt með sanni, að dýrtíð sje meiri í landinu nú en var fyrir ófriðinn, ef orðið „dýrtíð“ er notað í rjettri merkingu. En þetta hefir margfaldlega verið misskilið. Þótt verðgildi krónunnar sje nú lágt, þá jafnast það upp, ef kaupgreiðslur hafa hækkað að sama skapi. Dýrtíð er því aðeins, að ósamræmi sje milli kauphæðar, vöruverðs og verðgildis peninga. Jeg þarf ekki að nefna nein söguleg dæmi um hið sama, sem ófriðurinn mikli hefir leitt af sjer, að gjaldeyrir falli í verði. Þegar hann hefir þannig lækkað, þá er það engin ógæfa, þótt verðgildi hans festist. Og það hefir reynst bjargráð, þar sem stöðvun hefir komist á, enda verður það mesta rjettlætið, eftir langvarandi verðlækkun hans. Því að þegar verðlækkun gjaldeyrisins hefir staðið svo lengi, að verðlag í landinu hefir lagað sig eftir því, þá er hlutfalli milli kaups og vöruverðs ekki raskað. Út af öllu þessu og mörgum fleiri ástæðum leggur minni hl. fjhn. það til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem jeg hefi talað um. Hv. meiri hl. fjvn. virðist aftur á móti ekki samstæður, nje hafa „stabiliserað“ skoðanir sínar, eða svo virtist mjer á ræðu hv.frsm. hans (JAJ). Í frv. er ætlast til, að landsstjórn, bankastjórn og gengisnefnd starfi í sameiningu að því að koma festingu á verðgildi erlends gjaldeyris. Því er ekki rjett að nota orðið stýfing, eins og háttv.frsm. (JAJ) gerði. Enda kom það fram hjá honum, að þessari notkun á orðinu stýfing fylgir og annar misskilningur. Best er að halda sjer við það, að kalla það eitt stýfing, þegar myntlögunum verður breytt, og til þess kemur ekki fyr en festingarviðleitnin hefir sigrað. Meiri hl. segir, að engin hlutlaus erlend þjóð hafi stýft gjaldeyri sinn, þetta tal um, hvort þjóðirnar hafi verið hlutlausar eða ekki, kemur ekki þessu máli við, að öðru leyti en því, að hve miklu leyti það hefir áhrif á verðlagið í löndunum. Vitanlegt er, að þjóð vor hefir ekki auðgast á stríðinu. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir sýnt fram á það í bók sinni „Lággengi“, að íslenska þjóðin sje ekki auðugri nú en hún var fyrir stríð. Er líklegt, eftir þeim rökum, sem hann færði fram, að þetta sje rjett hermt. En hitt er vitanlegt, að ófriðurinn hafði áhrif á verðlagið í landinu, jafnmikil og hjá mörgum ófriðarþjóðunum. Alt tal um hlutlausar þjóðir og ófriðarþjóðir á hjer ekki heima. Aðalástæðan fyrir festingu gjaldeyrisins eru hinir miklu örðugleikar á því að breyta verðlaginu í landinu sjálfu, framleiðslukostnaði útflutningsvarnanna. Þetta er aðalatriðið, en eigi, hvort þjóðirnar hafa verið hlutlausar eða ekki. Þessir örðugleikar eru jafnmiklir hjá oss og hjá ófriðarþjóðunum, ef okkar gjaldeyrir er jafnfallinn í verði og þeirra, að rjettu lagi. Nú er það að vísu rjett hjá frsm. minni hl. (JAJ), að allir deildarmenn, já, allir landsmenn, mundu vera hækkunarmenn, ef þeir væru vissir um, að verkakaupið, skuldir atvinnuveganna o. fl. færðist niður sem svaraði gengishækkuninni. En þetta lögmál hv. meiri hl. hangir alt á þessu litla orði: ef, sem er aðalorðið í þessu spakmæli hv.frsm. Það má búa til ótal sannleikskorn með samtengingunni ef aftan í. Ef-ið táknar bara, að hjer sje ekki um sjálfan raunveruleikann að ræða. Af slíkum sannleika var líka mikið í ræðu hv.frsm. (JAJ). Meiri hl. nefndarinnar hyggur, að auðvelt sje að koma verðlaginu niður. Í nál. stendur: „þess er að vænta, að allir sjái nauðsyn þess, að kaupgjaldið fari lækkandi, samfara þverrandi dýrtíð.“ Og enn segir þar: „Svo framarlega sem atvinnurekendur og vinnusalar eru samtaka, og verkamenn sjá nauðsyn og sanngirni kauplækkunar í samræmi við hækkandi gengi og þverrandi dýrtíð, þá er hækkun í gullgildi vel framkvæmanleg, án tilfinnanlegrar röskunar á atvinnulífinu.“ Það er þetta ef, svo framarlega sem og þess er að vænta, sem álit meiri hl. byggist á. En reynslan hefir sýnt, að það gengur ekki eins og í sögu að koma verðlaginu niður. Langvarandi deilur og verkföll hafa hlotist af hækkuninni, jafnvel „5 aura stríð“ hefir verið háð hjer í bænum nýlega. Þó segir meiri hl., að þess sje að vænta“, að þetta geti gengið friðsamlega. Það væri rjettara fyrir þá að útvega sjer vottorð, t. d. frá háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) eða Alþýðusambandinu, um, að hann sje þessu sammála. Jeg býst við, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald), sem mun vera skoðunarbróðir meiri hl. í þessu hækkunarmáli, lýsi því yfir, að treysta megi þessu ef og þess er að vænta o. s. frv. En sannarlega hefir ekki í þeim kaupgjaldsdeilum síðustu mánaða verið sýnd sú sanngirni, sem hefði „mátt vænta“. En meiri hl. segir „ef“ og „þess er að vænta“ rjett eins og Jótinn sagði: „A benægter facta“. Hv. frsm. meiri hl. (JAJ) skýrði frá því, að verðlagið á aðfluttum vörum væri nú komið í samræmi við gengið, en innlendu vörurnar væru eftir. Hann sagði, að innlenda verðlagið væri 306, en hið útlenda fyrir neðan 250. En slík skýrsla kippir fótunum undan því, að „vænta megi“ rólegrar gengishækkunar. Minni hl. beygir sig fyrir reynslunni og fylgir festingu, af því að engin von er til þess, að samstarf komist á, enda þótt það væri hið æskilegasta. Háttv. frsm. meiri hl. (JAJ) sagði, að atvinnurekendur hefðu orðið hlunninda aðnjótandi við lækkun gengisins, en nú ættu þeir að tapa því aftur við hækkunina En jeg segi, að þeir sjeu þegar búnir að tapa því. Það er alt farið, og veit háttv.þm. það best sjálfur. Svona er það um alt land. Það, sem þeir græddu á „inflationinni“ er alt tapað, meira og minna, enda var sá gróði að miklu leyti skynvilla. Frsm. meiri hl. (JAJ) ætlar að taka það, sem eftir er! En hvar er það? Það er hjá innstæðueigendunum, og jeg skil þetta svo, að leggja eigi þá skatt á þá. Það er afleiðing af kröfu þeirra manna, er ekki vilja festa gildi innstæðunnar. Ef því á að taka þennan gróða aftur, þá er hann hjá innstæðueigendunum og hvergi annarsstaðar. Við viljum ekki fara svona langt, en óskum, að verðgildi innstæðunnar verði fest. Það er hin minsta sanngirni, sem innstæðueigendum verður sýnd, og þeir eiga heimtingu á henni. En þetta fje er „inflationsfje“, dregið saman í þeim seðlum, sem valdið hafa gengislækkuninni. Örlítill hluti af þessari innstæðu er síðan fyrir stríð. Til þess er varla hægt að taka tillit. Hjer verður að gera það eitt, sem flestum verður til góðs, mesta rjettlætið skapar og þjóðarhagurinn heimtar. Háttv. frsm. meiri hl. (JAJ) gat þess, að hið háa verðlag í landinu stafaði af háu kaupi og framleiðslukostnaði. En mundi ekki þá hinn hái framleiðslukostnaður koma niður á vörum þeim, er út eru fluttar, og af því stafi svo aftur vandræðin, sem koma af því, að útflutta varan er framleiðendum of dýr og ekki samkepnisfær, nema hún sje seld með miklu tapi. Það er þessvegna hin mesta nauðsyn á því, að kaupmáttarjafngengi komist á. Það eitt gefur atvinnuvegunum fastan grundvöll. Þá kom háttv.þm. með þá upplýsingu, að hagstofan treystist ekki til að reikna út kaupmáttarjafngengið. Jeg hefi ekki heyrt þetta fyr. Og þegar jeg færði þetta í tal við hagstofustjóra, fjekk jeg ekki það svar, að svo væri. Hún væri einmitt að reyna að kanna þetta til botns, Enda bar háttv.þm. þetta til baka með því að fara sjálfur að reikna þetta út, og hjelt hann því fram, að verðlagið á erlendri vöru væri sem næst í samræmi við núverandi gengi. Ef miðað er við innlendu vöruna, ætti gengið á sterlingspundi að vera 28 kr. En ef hann treystir sjer til að reikna þetta út, hve miklu fremur ætti þá ekki að vera hægt að treysta hinum lærðu hagfræðingum til þess, með allar þær skýrslur og skilríki, sem þeir hafa til þess. Hv. frsm. meiri hl. (JAJ) taldi, að ef menn miðuðu gengið við vinnulaunin, ætti sterlingspundið að vera hærra en 28 kr. Jeg vil nú benda á samræmið milli þessa og smáorðanna „ef“, „svo framarlega sem“ og „þess má vænta“, sem er undirstaðan í nál. meiri hl. Dregur þessi staðreynd ekki eitthvað úr trú þeirra á, að „þess megi vænta“, að kaupið fylgi genginu. Þetta, að vinnulaunin eru nú í miklu ósamræmi við gengið, ætti að gera það að verkum, að menn leyfðu sjer ekki að „vænta“ þess, að alt gengi hljóðalaust, ef hækka skal krónuna upp í sitt fyrra gullgildi. Annars skal jeg ekki deila mikið um þetta við háttv.þm. Jeg get fallist á margt af því, sem hann sagði um verðlagið og slíkt, en alt undirbyggir það stefnu okkar festingarmanna og grefur undan honum. Meiri hl. viðurkennir nauðsyn þess, að hafa vinnulaunin og verðlagið í samræmi við það, sem það er í þeim löndum, er við skiftum við og keppum við. En gengisskráningin á einmitt að koma á því samræmi. Við það er hún bundin, ef skráð er af nokkru viti. Verðlagið er aðalatriðið. Það gleður mig, að þessi kenning hefir rutt sjer til rúms, sem annars hefir verið lítið nefnd í sambandi við gengismálið hjer á þinginu alt til þessa. Að allir viðurkenni þetta aðallögmál gengismálsins, er fyrsta skilyrðið til þess, að festingarstefnan sigri. Hún stendur því nær markinu, því betri skilning, sem menn hafa á þessu atriði, en því fjær því, sem menn eru fávísari um það. Háttv. þm. gat þess, að í Noregi væru framleiðendur fylgjandi festing gengisins, af því miklir erfiðleikar steðjuðu að, til þess að losna við þá. En hví eru framleiðendur hjer ekki líka með festingu? Það mun víst vera af því, að hinir norsku framleiðendur skilja betur þýðingu gengisskráningarinnar fyrir hag þjóðar sinnar. Undarlegt er það, hve litla áherslu hinir íslensku framleiðendur leggja á festingu gengisins. Jeg skil ekki þetta tómlæti um hið þýðingarmesta mál fyrir afkomu þjóðarinnar og atvinnulífs hennar, sem til þessa hefir komið til kasta þingsins. Háttv. frsm. meiri hl. (JAJ) bað mig að athuga afleiðingar þess að festa gengið. Afleiðingarnar verða þær, að viðskiftalífið verður öruggara, grundvöllur atvinnuveganna traustari, fjárlögin rjettar áætluð og hægt að reikna út framtíðina með meiri vissu en verið hefir um langt skeið. Það verður auðveldara að segja fyrir um afkomu atvinnuveganna, þegar gengið er fast og óbreytt. Þegar gengið er fest, losnum við við kreppur, stöðvun atvinnufyrirtækjanna, verðföll o. s. frv., að svo miklu leyti, sem slíkt á rætur sínar í gengisbreytingum. Það er vegna þessara afleiðinga, að við hikum ekki við að leggja til, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, verði samþ. Þá kem jeg að samanburðinum á Noregi og Íslandi og möguleikunum þar til hækkunar. Ríkisskuldir Noregs eru hærri en okkar, en jeg hygg, að skattaálögurnar sjeu þyngri hjer en í Noregi. Einnig sje jeg það á fjárlögunum, að ekkert útlit er fyrir, að skattar verði lækkaðir svo nokkru nemi í náinni framtíð. Til þessa verða menn að taka tillit, auk ríkisskuldanna. Atvinnuvegirnir verða að bera gífurlega skatta, sem einir nægja til þess að tæma sjóði þeirra, svo að ekkert verður afgangs. Þess væri óskandi, að fulltrúar framleiðenda, þeir, sem sæti eiga á þingi, hefðu vit á að leggja meiri áherslu á festing gengisins en á hinar litlu lækkanir á sköttunum, sem þeir nú leita skálkaskjóls hjá gagnvart kjósendum sínum. Hjer má þó vinna höfuðorustuna! Það eiga ekki að vera þessar smáskærur eða metningur, sem mestu ræður um flokkadeilurnar. Aðalmálin eiga að fá sinn rjett. En það sjer á gengismálinu og lækkun smátolla, t. d. á síldartunnum, að menn þekkja ekki úlfaldann frá mýflugunni. Um það, hvort hollara sje að hafa hátt eða lágt peningagildi, skal jeg fátt segja. Það er óþarfi að tala um slíkt. Hjer er ekki um meira að ræða en það, hvort krónan á að vera í 75 aurum eða 100 aurum. Og það er enginn sparnaður í því að hækka gildi krónunnar um 30%. Það er ekkert hættulegt að hafa t. d. líka mynt og Frakkar, sem eru ein mesta sparnaðarþjóð heimsins. En ef svo væri, að þetta hefði mikla þýðingu, þá ættum við að taka upp einhverja gífurlega mynt, sterlingspundið eða eitthvað enn hærra. Jeg hygg þó, að jafnljett yrði í buddunni hjá fólkinu fyrir það. Sennilega er þetta tal háttv.frsm. meiri hl. (JAJ) komið til af því, að hann ruglar saman áhrifum hárrar eða lágrar myntar á fólkið og hinu, hvaða áhrif það hafi að hafa gullmynt eða pappírsmynt, það, að menn spari fremur gull en seðla, hefir stundum verið rætt um meðal hagfræðinga - en við gengismálið á það ekki skylt. Annars hygg jeg, að hv.frsm. meiri hl. (JAJ) hafi fremur vilst inn á þetta atriði en að hann hafi ætlað að leggja nokkra áherslu á það. Jeg verð að játa, að háttv.frsm. meiri hl. (JAJ) lagði ekki eins mikla áherslu á hækkun krónunnar og jeg hafði búist við og fjrh. (JÞ) hafði gert hjer í deildinni áður. Hv. þm. vill ekki útiloka möguleikana fyrir hækkun, og er það þó vafasamt. eftir rökum hans að dæma. Yfirleitt fanst mjer á ræðu hv.þm. sem hann væri staddur miðja vegu milli hækkunar- og festingarmanna. Þar sem jeg nú geri ráð fyrir, að hv.þm. sje á leiðinni úr flokki þeirra hækkunarmanna, vona jeg, að þess verði ekki langt að bíða, að hann, ásamt fleiri fjelögum sínum, komi alveg yfir um til okkar, sem ekki hikum við að mæla með verðfesting ísl. krónunnar sem næst núverandi sanngildi. Háttv. frsm. sagði, að ef krónan yrði stýfð, yrði að gera seðlana innleysanlega í gulli þegar í stað. Jeg hefi því ástæðu til að halda, að hann hafi ekki gert sjer vel ljósan muninn á verðfestingu og stýfingu eins og jeg hefi raunar áður drepið á. Frv. er þess efnis, að halda verðgildi krónunnar föstu, en ekki að stýfa hana. Tilgangur þess er að reyna að koma verðgildi krónunnar í rjett samræmi við verðlag í landinu, þá fyrst, þegar í það er komin festa, sje krónan stýfð með breytingu á myntlögunum. Frv. er því alls ekki stýfingarfrv., heldur verðfestingarfrv. þegar um verðfestingu er að ræða, er um tvær leiðir að velja. Önnur er sú, að lögleiða gullmyntfót þegar í stað og gera seðlana um leið innleysanlega, og ef mjer skjátlast ekki, er það skoðun hv. meiri hl., að þetta verði að gera, nýrri mynt hleypt af stokkunum og innlausnarskylda þegar lögleidd. Jeg held, að þetta væri mjög ógætilega að farið. Hitt er betra, að byrja með að hafa gullvíxilfót, þ. e. að seðlabankarnir hafi jafnan á boðstólum verðfasta „valutu“, t. d. enska, þetta er það, sem jeg kalla verðfestingu. Finnar stýfðu ekki sinn gjaldeyri fyr en þeir höfðu haldið honum sæmilega föstum í 2–3 ár; það var ekki fyr en á síðast liðnu hausti, að þeir samþyktu stýfinguna. Austurríki hafði gullvíxilfót fram að ófriðnum. Þar var engin gullinnlausn lögleidd, heldur voru seðlarnir innleystir, þegar óskað var, með erlendum gjaldeyri, sem gull stóð á bak við. Það, sem við viljum með þessu frv., er það, að gengið sje fast og að til sje ávalt í bönkunum á reiðum höndum „valuta“, sem hægt sje að selja við fastákveðnu verði. Þetta er gætilegri og öruggari aðferð en hitt, að skella á gullinnlausn þegar í stað. Jeg hefi nú sýnt fram á, hversu veigalitlar ástæður hv. meiri hl. eru, og það að treysta á það, að allir geti orðið samtaka um að hækka gengið og lækka verðlag sem því svarar, er svo barnalegt, að það tekur engu tali. Jeg eyði ekki frekar orðum að því. Þá virðist mjer dagskrártillaga meiri hl. engu síður fótfúin en nál.Hv. frsm. (JAJ) sagði, að Landsbankinn hjeldi fast við þær kröfur, sem hann ljet bera hjer fram á lokuðum fundi í þinginu í vetur, um ábyrgð ríkissjóðs á gengistapi á þeim lánum, sem bankinn kynni að verða að taka vegna gjaldeyrisverslunarinnar, ef hann á að hafa hana á hendi framvegis. En þessi krafa er miðuð við, að stjórnin hjeldi við sömu stefnu og áður í þessu máli. Ef stöðugt skal hækka, getur hann auðvitað aldrei verið öruggur fyrir tapi á erlendum viðskiftum sínum. En ef tekin er ákvörðun um festingu, þarf hann ekki að óttast. Í dagskránni er lagt til að afgreiða þetta mál „í fullu trausti“ þess, að stjórnin hagi sjer alt öðruvísi en áður og taki nú upp þveröfuga stefnu við þá, sem hún hefir haft til þessa. Jeg veit ekki, hvort ber að skoða þetta sem „traust“. Jeg held jafnvel, að rjettara orðalag hefði verið „í fullu vantrausti þess“ o. s. frv. Jeg segi svo ekki fleira um þetta að sinni, en get þess aðeins aftur, að þingið getur ekki sóma síns vegna afgreitt svo mikilvægt mál með jafnfúinni dagskrá, sem þessari.

Fjármálaráðherra (JÞ): * það var aðeins af því að jeg kann ekki við, að umræðum þessum verði lokið, án þess að jeg tæki þar til máls, en að öðru leyti hafði jeg ekki hugsað mjer að skifta mjer af þeim ágreiningi, sem kominn er upp milli hv. meiri og minni hl. fjhn., því að jeg tel þá fullfæra til að eigast þar við. Mál þetta var talsvert rætt frá almennu sjónarmiði við 1. umr. þess og síðan hefir það alloft borið á góma í sambandi við ýms önnur mál. Það er svo komið, að mjer skilst, að báðir nefndarhlutarnir viðurkenni; að verðlag á útlendum vörum sje í samræmi við hið núverandi gildi peninganna í viðskiftum landsmanna, og nærri mun láta, að á standist inn- og útflutningur úr landinu. Þessvegna fela viðskiftin það í sjer, að landsmenn fá jafnmikið af útlendum varningi fyrir útfluttar vörur hjeðan og þeim ber að fá. Það er þá ekki um það að ræða, að þjóðin tapi á núverandi gengi, samkvæmt skoðun nefndarhlutanna. Allir erfiðleikarnir nú af undanfarinni gengishækkun hljóta því að stafa af því, að við komum okkur illa saman um að skifta á milli okkar þeim verðmætum, sem til falla í þjóðarbúskapnum, t. d. er kaupgjaldið eitt af deiluatriðunum. Það er viðurkent, að verðlag á innlendum vörum er of hátt, en það mun lagast, ef kaupgjaldið kemst í samræmi við núverandi gengi á peningunum. En af þessu draga nefndarhlutarnir mismunandi ályktanir; og vill minni hl. stýfa peningana. Hv. frsm. minni hl. (ÁÁ) vill ekki láta tala um stýfingu fyrst um sinn, heldur festingu, og hann er að leitast við að sýna fram á, að báðir sjeu jafngóðir, festingarmenn, sem vilja verðfesta krónuna í 80 aurum, og þeir, sem vilja hafa hana í 100 aurum. Að hv.þm. (ÁÁ) vill ekki nefna þá verðfestingu, sem hann ræðir um, stýfingu, ber vott um fremur slæma samvisku, er hann vill ekki nota orð, sem er búið að fá fullkomna festu í málinu og er hin besta og fullkomnasta lýsing á því hugtaki, sem hjer ræðir um. Það er fúslega viðurkent, að kaupgjaldið sje að krónutali of hátt á ýmsum sviðum, en síðan er þetta tilfært sem ástæða til að þjóðin gripi til þeirra óyndisúrræða að stýfa gengið. Þjóðin hefir ávalt búið við miklar og margvíslegar verðlagssveiflur, því verðlag á útfluttum vörum hefir verið mjög breytilegt. Það hefir ýmist verið há- eða lággengi á afurðunum. Þegar verðlagið hefir fallið að mun, hefir kaupgjaldið orðið of hátt, svo að afrakstur framleiðenda hefir orðið of lítill til að standast framleiðslukostnaðinn, og það er ekkert útlit fyrir annað en þetta sama ástand haldi áfram í framtíðinni. Ef á að stýfa peningana nú, vegna þess að kaupgjaldið sje of hátt, getur orðið að gera það aftur eftir 5–7 ár og oftar. Það er því hin mesta villa að halda því fram, að með festingunni verði hægt að reikna út fyrirfram alla hluti í ókominni framtíð.

Þó það sje ekki alveg hægt, er þó meiri vissa

. Það er ekki fremur hægt þá, því það yrði aðeins enn meiri óvissa; næsta stýfing væri altaf yfirvofandi. Þeir, sem vilja stýfa nú vegna kaupgjaldsins, verða að búast við því, að það þurfi oftar að gera en í þetta eina skifti, því það verður ekki hægt að losna við verðlagssveiflur með þeim hætti. Jeg er ekkert hræddur við að sú kauplækkun, sem við nú þörfnumst, komi ekki. Kaupgjaldið fer eins og annað eftir framboði og eftirspurn, og það er engin hætta á, að þetta eðlilega lögmál viðskiftalífsins fái ekki beitt sinum venjulega krafti til að koma þeim jöfnuði á, sem þarf.

Hvaða lögmál er þetta?

. Jeg get vísað hv.þm. á allar venjulegar skóla- og kenslubækur í hagfræði, og getur hann þar lært það, sem þar er sagt, um þetta alviðurkenda lögmál viðskiftanna, um framboð og eftirspurn. Það var aðeins eitt atriði af því, sem hv.þm. (ÁÁ) sagði, sem jeg ætla að nefna hjer. Hann kom með einhverja nýja skýringu, og óljósa þó, um dýrtíð, hvað væri dýrtíð. Hann virtist eitthvað tala um þetta sem hlutfallið milli vöruverðs og kaupmáttar peninganna, en þó var þetta alt hálf-þokukent hjá hv.þm. það er dýrtíð, þegar minna fæst af vörum fyrir sömu peninga en áður, eða fleiri peninga þarf til að kaupa sama vörumagn. þetta er dýrtíð, sem þó er ekki jafn-tilfinnanleg fyrir alla, en orsakar þó ýmislega röskun í þjóðfjelaginu, sem getur orðið all-tilfinnanleg á mörgum sviðum. Samkvæmt skýringum hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) á dýrtíðinni og eðli hennar, vill hann endilega, ef dýrtíð skellur yfir, láta lögfesta hana þegar í stað. Hún má ekki ganga sinn eðlilega gang og hverfa aftur fyrir þeim kringumstæðum, sem rás viðburðanna gefur tilefni til. Nei, heldur á að grípa til ýmislegra óvenjulegra ráðstafana til að takast mætti að lögfesta dýrtíðina í landinu. Jeg hefi þegar áður tekið fram það, sem jeg hefi að segja gegn stýfingu að nauðsynjalausu, og þarf því ekki að fara lengra út í það að þessu sinni. En af því hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) lagði svo mikla áherslu á, að það gætu komið þær kringumstæður, að engin mundi mæla gegn stýfingu, þá vil jeg segja aðeins það, að það geta stundum komið fyrir atvik, sem gerðu það að verkum, að meira rjettlæti væri í því að leyfa það, sem lögin ella banna eða refsa fyrir. Það gæti t. d. staðið svo á, að það væri meira rjettlæti í því, að leyfa bændum að svíkja vinnufólk sitt eitt árið, um tiltekinn hluta af kaupi þess, í stað þess að láta lögin neyða þá til að inna þær greiðslur af hendi, eða leyfa hjúum að stela af húsbændum sínum. En ekkert þjóðfjelag leyfir þegnum sínum að fara út á þær brautir, eða að fara út fyrir þau siðferðislegu takmörk, sem nauðsynleg eru til, að sambúð þegnanna verði viðunandi. Stýfing er ekki annað en lögleiðing þess, að annar helmingur landsmanna, skuldunautarnir, megi svíkja hinn helminginn, lánardrotnana.

Þetta er þveröfugt.

. Sje það svo, eru það hrein mismæli, sem auðvelt er að leiðrjetta. það yrði að vera mjög rík nauðsyn, sem ekki væri unt að komast undan, ef það yrði talið forsvaranlegt að taka til slíkra óyndisúrræða. Það er ekki hægt að ábyrgjast, að genginu verði haldið föstu, nema gerðar sjeu einhverjar sjerstakar ráðstafanir, og meiri hluti gengisnefndarinnar lýsti því, hvaða ráðstafanir það væru. Það er fyrst og fremst það, að ríkisstjórn taki þátt í áhættunni af gjaldeyrisversluninni með lántökum eða ábyrgð á lánum og þeim halla, sem verða kynni af notkun slíks láns. Jeg skil nál. meiri hlutans svo, sem það sje ekki hans skoðun, að það eigi að beita ríkisábyrgð á gengistöpum eða styrk úr ríkissjóði, því að meiri hlutinn segir sem svo, að svo lítil hætta sje samfara gjaldeyrisversluninni, að ekki þurfi til ríkisábyrgðar að koma. Jeg skil þessi ummæli og sambandið á milli þeirra þannig, að látin sje í ljós mjög eindregin ósk um, að gengið haldist óbreytt til næsta þings, en að meiri hlutinn vilji ekki gera tillögur um ráðstafanir til þess, að stjórnin leggi ríkisfje í áhættu. Jeg verð að játa, að þetta verður dálítið óljóst, eftir því á hvora málsgreinina í nál. er lögð meiri áhersla. Ef þetta er ekki rjett skilið hjá mjer, vænti jeg, að hv.frsm. (JAJ) leiðrjetti það. Viðvíkjandi sjálfri tillögunni finst mjer, að þetta, sem jeg var að segja, felist einnig í sjálfri dagskrártillögunni, en það kynni þó að orka tvímælis um orðalagið á upphafi hennar. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Neðri deild Alþingis lítur svo á, að ha1da beri núverandi gengi íslenskrar krónu föstu til næsta þings.“ Ef þetta er tekið eftir orðanna hljóðan, er það svo, að ef beri að halda því föstu, er hjer tiltekin skylda, sem hvílir á einhverjum, en í tillögunni er engin bending um, að það sje tilætlunin að leggja þetta sem skyldu á neinn. Gengið á erlendum gjaldeyri er ákveðið eftir framboði og eftirspurn. Jeg geri ráð fyrir, að samkvæmt till. líti neðri deild Alþingis svo á, að æskilegt sje, að núverandi gengi verði haldið föstu til næsta þings. Með þessum skilningi skal jeg ekki hafa á móti dagskránni. En jeg vil taka það fram, að það er misskilningur hjá hv.frsm. minni hl. (ÁÁ), þegar hann heldur, að það þýði fult traust til fjármálaráðherra og stjórnarinnar um, að farið verði öðruvísi að en á síðasta ári. Jeg verð að segja um mig, að jeg veit ekki, í hverju jeg ætti að fara öðruvísi að en á síðasta ári.

Ef eftirspurnin verður mikil, hvað gerir hæstv. fjrh. þá?

. Það eru ekki þær kringumstæður fyrir hendi nú, sem voru fyrir hendi síðast liðið ár. Jeg get sem sagt fallist á rökstuddu dagskrána, ef hún er þannig skilin. En ef meiningin er að leggja skyldur á einhvern, þætti mjer æskilegt að fá að vita, hvort þær skyldur á að leggja á stjórnina. Ef þingið vill heimta eitthvað af stjórninni, verður það að leggja henni í hendur tækin og valdið til að framkvæma það. *Ólesið af ræðumanni.

Jón Baldvinsson Jeg frestaði við frh. 1. umr. þessa máls að taka til máls, af því að jeg vildi flýta þeim málum, sem þá voru fyrir, og geymdi því þessi orð mín til 2. umr. það er svo að minsta kosti um stærri málin nú orðið, að það leyfist að tala alment um þau við 2. umr. Nú eru loks komin bæði nál. um frv. hv.þm. Str. (TrÞ); en það er sýnilegt af því, hvað seint þau koma fram, að frv. getur ekki komist í gegn á þessu þingi. Jeg ætla fyrst að víkja nokkrum orðum að hv.frsm. meiri hl. fjhn. (JAJ) og að einhverju leyti að nál. meiri hl. það er ákaflega mikil áhersla á það lögð hjá hv, frsm. (JAJ), að kaupgjald þurfi að lækka, og eins er í nál. oft og mörgum sinnum vikið að því, að vinnulaun verði og hljóti að lækka. Það er vandalaust að segja þetta, en það verða þá líka að vera þær ástæður fyrir hendi, að slík lækkun geti átt sjer stað. Ef farið er niður úr kaupgjaldsgreiðslu þeirri, sem verkamenn þurfa til þess, að þeir geti komist af, leiðir það af sjálfu sjer, að þeir verða að fá annars staðar að það, sem á vantar. Þá tekur sveitin við, svo skemtilegt sem það er, og þegar hana þrýtur, verður að flýja til Alþingis, og það verður í fyrsta lagi að veita hreppunum lán og síðan gefa þeim þau eftir aftur. Nei; það, sem þessir hv. þm, ættu að athuga, er það, hvað sje sæmilegt kaupgjald. Það, sem á að miða við, er þetta: Hvað verkamannafjölskylda þarf í árskaup til þess að hún geti lifað sómasamlegu lífi. En þetta getur verið dálítið mismunandi á ýmsum stöðum í landinu. Það hefði átt að gera tilraunir af hálfu hins opinbera til þess að rannsaka þetta og einnig vinnuleysistímabilin; með því móti mátti fá nokkurn grundvöll til þess að byggja á, hvað tímakaupið ætti að vera. Að kaupgjaldið geti fylgt öllum sveiflum á markaðsvörum nær engri átt, enda er það svo, að þótt útflutningsvörur standi hátt nokkurt tímabil og atvinnurekendur hafi hagnað af því, þá er ekki venjan sú, að greiða verkamönnum á því tímabili hærra kaup. þessvegna er ekki heldur sanngjarnt að lækka kaupið, þó að afurðirnar falli í verði eitthvert tímabil. Atvinnurekendur vilja taka á sig áhættuna af atvinnurekstrinum og vilja hafa verkamenn fyrir eitthvert ákveðið kaup og þykjast vilja láta svo ráðast, hvort þeir sleppa með það eða ekki. Þegar svo gengur miður, vilja atvinnurekendur láta verkamenn taka þátt í tapinu, og þá árekstra eða vinnudeilur, sem nú eru tíðastar, er ekki hægt að kenna verkamönnum eða bera þeim ósanngirni á brýn, enda er sýnilegt, að verkamenn bera síður en svo of mikið úr býtum. Lággengið bitnaði líka fyrst og fremst á verkafólkinu, og það viðurkendi hv.frsm. (JAJ) að minsta kosti óbeinlínis, því að hann sagði, að atvinnurekendur hefðu hagnast á lággenginu, en það var auðvitað á kostnað verkalýðsins. Ef það væri rannsakað, sem jeg nefndi áðan, hvað meðalfjölskylda þarf til þess að lifa af yfir árið, þá myndi koma í ljós, að það kaupgjald, sem nú er greitt, er þó nokkuð þar fyrir neðan. Í kaupdeilum hefir stundum verið gert yfirlit yfir það, sem 5 manna fjölskylda þyrfti yfir árið, og þá hafa menn altaf komist upp fyrir þá fjárhæð, sem hugsanlegt er, að verkamenn hefðu í laun. Í sambandi við hækkun krónunnar má benda á það, að kaupgjald var 1914 of lágt, og ef það ætti að komast á eðlilegan grundvöll, ætti kaupið nú að vera tiltölulega miklu hærra en það var þá, auk þess sem menn gera meiri kröfur nú, bæði hvað snertir húsakynni og mataræði, og þær kröfur eru þó enn allvíða of lágar. En þeir menn, sem sífelt eru að tönnlast á ósanngirni í kaupgjaldsmálum og of háu kaupi verkalýðsins, verða þó að játa, að það hafa farið fram miklar lækkanir á kaupi. Kaup sjómannastjettarinnar hefir lækkað mikið árlega, og hennar kaup reiknast eftir dýrtíð í landinu. Verkamenn í landinu hafa líka lækkað tímakaup sitt svo, að enn frekari lækkanir eru mjög ósanngjarnar. Jeg get ekki verið samþykkur hæstv. fjrh. (JÞ) um, að kaup eigi að fara eftir framboði og eftirspurn, m. ö. o., að með verkamenn eigi að fara eins og hverja aðra dauða vöru. Jeg álít, að um kaupgjald fólks eigi þó að minsta kosti að taka tillit til þess, að hjer er um lifandi verur að ræða, en ekki dauða hluti. Þó að jeg sje ekki sammála hv. meiri hluta í mörgu í hans áliti, býst jeg samt við, að jeg greiði atkvæði með till. til rökstuddrar dagskrár. Jeg hugsa, að hún verði, eftir því, sem nú er komið, sú lausn á gengismálinu, sem gæti sameinað flesta. Það má að vísu greiða atkvæði með henni út frá mismunandi forsendum, og jeg hefi mínar sjerstöku ástæður til þess. Jeg held, að það eitt að hindra verðfall peninga myndi verða til þess, að verðgildi íslensku krónunnar hækkaði heldur; að minsta kosti hafa þesskonar ráðstafanir, að hindra verðfall peninga, þótt ekkert væri gert sjerstakt til þess að hækka þá, haft þá verkun annarsstaðar, að peningar þess lands hafa hækkað, ef engin ófyrirsjáanleg atvik hafa komið fyrir. En það eru ekki allir, sem álíta það „praktiskt“ að láta uppi, að stefna eigi að því, að koma peningunum upp í gullgengi, af því að það gæti orðið til þess að gefa þeim mönnum, sem vildu „spekúlera“ í gjaldeyrinum, byr undir báða vængi til þess að hafa óheppileg áhrif í þessu efni. Þessvegna geta þeir, sem vilja festa gjaldeyrinn um stund, án þess að stýfa, og þeir, sem vilja koma honum upp í gullgildi, sætt sig við þessa úrlausn málsins. Hv. þm. Str. (TrÞ) hefir bæði nú og við 1. umr. sagt margt um gengismálið, og yrði það að sjálfsögðu of langt mál, ef ætti að svara honum orði til orðs. Þessvegna ætla jeg ekki að drepa á nema örfá atriði í sambandi við málið og út af orðaskiftum, sem urðu milli okkar, þegar mál þetta var til 1. umr. Svo var ýmislegt í ræðu hans þá, sem ekki var rjett. Hv. þm. (TrÞ) tók svo til orða, að enginn útgerðarmaður vonaðist eftir því, að útgerðin myndi borga sig á þessu ári. Þetta kalla jeg nokkuð freklega fullyrðingu, enda getur hver maður skilið það, að ef útgerðarmenn hefðu slept allri von um það, að hún myndi bera sig, þá myndu þeir alls ekki gera út, en það hafa þeir gert til þessa, hvað sem við tekur, þegar vertíð er búin, því að þótt illa kunni að líta út núna í bili, þá hafa slík tímabil oft komið, að verðfall hefir orðið á afurðum, og menn ekki slept allri von fyrir það, að atvinnuvegurinn geti borið sig. Svipað sagðist hv.þm. Str. (TrÞ) um landbúnaðinn. Hann var að segja sögu af tveimur bændum, sem hefðu orðið að hætta búskap vegna lággengisins. Um þetta atriði verður að sjálfsögðu að taka meira tillit til þess, er hv.þm. (TrÞ) segir, heldur en þegar hann talar um sjávarútveginn, því að bæði hefir hann mikinn áhuga fyrir landbúnaði og hefir sjálfsagt mikla þekkingu á sveitabúskap. Og sje þetta nú rjett, að ungir, efnaðir og duglegir bændur sjeu að flosna upp af jörðum sínum vegna lággengisins, þá hlýtur manni að koma sú spurning í hug, hvort ekki sje eitthvað bogið við búskaparlagið hjer hjá okkur, því sje sá atvinnuvegur svo illa staddur, sem hv.þm. (TrÞ) segir, þá hlýtur hann að vera á heljarþröminni, ef ungir, duglegir og efnaðir bændur treysta sjer ekki til þess að búa. En jeg held, að þetta sje nú eins og hitt, að hv.þm. Str. (TrÞ) líti of svart á hlutina. Hv. þm. Str. (TrÞ) taldi það hin mestu bjargráð fyrir verkamenn, að peningar landsins hefðu fast og stöðugt gildi. Þessu vil jeg alls ekki neita. En jeg er hræddur um, að hans aðferð til að festa peninga landsins sje ekki óyggjandi. Gæti ekki svo farið, ef nú verður farið að fella peninga í verði, en það er ljóst af öllu, að slíkt er ætlun hv.þm. (TrÞ), að þá verði fallið meira en hann ætlar, og að við fáum nýtt lággengistímabil? En það vil jeg segja hv.þm. (TrÞ), að mesta lággengistímabilið er eitt hið allra versta tímabil, sem komið hefir yfir verkalýð þessa lands. Nú, en hvað er svo þessi stýfing, sem hv.þm. Str. (TrÞ) krefst, að fulltrúi verkamanna fylgi sjerstaklega? Það, sem ómótmælanlega vakir fyrir hv.þm. (TrÞ), er það, að fella krónuna í verði. Síðan á að finna með einhverri rannsókn, sem enginn veit hvernig á að verða, kaupmátt krónunnar innalands og stýfa hana þar eftir kannske svo og svo langan tíma. En á meðan á þessu öllu stendur, á aumingja krónan að vera á sálnaflakki milli þessara „póla“, sem um getur í 3. gr. frv. Og svo er engin vissa fyrir því, að þótt krónan yrði nú feld í verði og reynt að halda henni þar, að ekki komi „samhljóða og sameiginlega“ krafa frá fulltrúum landbúnaðar og sjávarútvegs og heimti enn meiri lækkun, af því að útlitið sje svo vont og ískyggilegt um afkomu atvinnuveganna. Þetta er sú braut, sem mjer finst að hv.þm. Str. (TrÞ) vilji fara út á, þótt mjer detti ekki í hug að efa það, að hans ætlun er að halda verðgildinu föstu, þar sem krónan er „stýfð“. En hann verður að fyrirgefa það, sá góði maður, þótt fulltrúi verkamanna geti eigi fylgt honum út á þessa braut, því að það er ekki að mínu áliti ráðið til þess, að verkamenn fái fasta peninga. Jeg skyldi vera með því að „stýfa“ krónuna, ef jeg hefði nokkra trú á því, að sú aðferð lukkaðist, en það eru þessi hundrað „ef“, sem eru milli þess að tala um stýfinguna og koma henni fram í raun og veru, sem gera það að verkum, að jeg get ekki verið með frv. hv.þm. Str. (TrÞ). Jeg hefi aldrei dregið dul á það, að jeg tel það rjett, að við ættum að hafa það markmið fyrir augum að koma krónunni okkar í hið gamla gullgildi. Og þetta tel jeg kleift. Hinsvegar dettur mjer ekki í hug að halda því fram, að það eigi vísvitandi að skapa óeðlilegar gengissveiflur upp á við. En að jeg tel það kleift, að koma krónunni aftur í gullgildi, er af þeim ástæðum, sem jeg gat um við 1. umr. þessa máls, að góðærið 1924–1925 gerði bönkunum kleift að losna við talsvert af erlendum skuldum, og að hagur ríkissjóðs hefir batnað stórkostlega. Þetta hvorttveggja á að mínu viti að gera það mögulegt, að halda áfram stefnu hins háa Alþingis í þessu máli, að hindra verðfali krónunnar og jafnvel stuðla að varlegri hækkun hennar. Það má vel vera, að það sje rjett, sem hv. samþingismaður minn, 3. þm. Reykv. (JakM) sagði við 1. umr. málsins, að ráðstafanir, sem gerðar væru aðeins til þess að hindra verðfall peninga, verkuðu þannig, að gengið hækkaði. En hvort við eigum að halda þeirri skipun um gengisskráningu og gjaldeyrisverslun, sem nú er, er annað mál. Verði gengisnefnd haldið áfram, þá ætti að minsta kosti að bæta í hana mönnum frá Alþýðusambandi Íslands og sambandi starfsmanna ríkisins, svo sem farið var fram á í fyrra. En mjer finst, að komið gæti líka til mála að fela Landsbankanum málið á þeim grundvelli, að hann sæi um, að ekki yrði verðfall á íslenskum peningum. Þetta er frá mínu sjónarmiði því eðlilegra, sem Landsbankinn var á stríðstímunum og síðar bjargvættur landsins um peningaskifti út á við, þótt öðrum stæði það jafnvel nær þá, og ennfremur af því, að af greinargerð frv. háttv.þm. Str. (TrÞ) er það ljóst, að Landsbankinn hefir haft alla forgöngu gengismálsins á síðast liðnu ári, og að mínu áliti á hann þökk skilið fyrir það, að hann ljet ekki hafa sig til þess að halda verðgildi íslenskra peninga í óhæfilega lágu verði, og að hann sprengdi þá afaróheppilegu ráðstöfun gengisnefndar að halda föstu gengi um ákveðinn tíma, hvernig sem alt veltist. Í umræðunum um gengismálið hefir oft verið bent á Finnland sem fyrirmynd. Þar hafa peningar að sögn verið festir í 1/10 af upprunalegu verði. Það er náttúrlega ekki saman berandi að hækka peninga úr 10 í 100 eða úr 80 í 100. En þessu má þó gefa gaum. Af stýfingarmönnum hefir verið talað um þá feikna áhættu, sem bankarnir taki á sig með hækkun peninganna, og það kann náttúrlega vel að vera, að því fylgi tap. Í blaði hv.þm. Str. (TrÞ) hinn 7. nóv. s. 1., er gert að umtalsefni tap, sem danski þjóðbankinn hefir orðið fyrir vegna gengishækkunar. Þetta er svo notað til þess að koma þeirri spurningu að, hvort íslensku bankarnir muni þola tap af gengishækkun, og segir svo í greininni: „Spurningin, sem valdhafar eiga að svara, er þessi: Þola íslensku bankarnir að taka á sig í viðbót töpin, í ár og síðar, í hundruðum þúsunda og jafnvel miljónum króna, sem beinlínis stafa af gengishækkuninni?“ Þetta er náttúrlega ekki álitlegt fyrir bankana og sjálfsagt rjettara fyrir þá að hallast að stýfingunni, - ef það væri þá nokkuð áhættuminna. Þessi grein, sem jeg drap á, virðist skrifuð af ritstjóranum sjálfum, og var hún á 1. síðu í blaðinu. En á 2. síðu er grein eftir aðstoðarritstjóra blaðsins og heitir hún „Festing peninga í Finnlandi“. Upphaf þeirrar greinar hljóðar svo: „Áður er frá því sagt, að í Finnlandi hafi myntin um mörg ár verið fallin og svikin eins og hjer. En síðustu þrjú árin hefir þjóðbankinn finski, oft með miklu fjárláti, haldið markinu nokkurnveginn stöðugu.“ Já, þarna sjer maður það. Á fyrstu síðu er sagt frá miklu tapi banka við að hækka gengið, en á 2. síðu er líka sagt frá „miklu fjárláti“, sem finski þjóðbankinn þyrfti að inna af hendi til þess að halda peningum þeirra „nokkurnveginn“ stöðugum í þrjú ár, svo að myntin yrði hæf til stýfingar. Athugi menn nú þetta. Að hækka gengið og koma því í gullvirði, kostar bankana fjárútlát. En það kostar líka mikil fjárútlát að undirbúa stýfinguna. - Fara þá ekki rökin fyrir stýfingu, að því, er þessa hlið málsins snertir, að verða nokkuð vafasöm? Hv. þm. Str. (TrÞ) endaði ræðu sína hjerna á dögunum með bæn, eins og góðum klerki sæmdi. Hann bað verkamennina að fyrirgefa mjer, af því að jeg vissi ekki, hvað jeg gerði. þetta var nú ósköp fallega gert af honum. En skyldu það nú ekki vera fleiri en jeg, sem ekki vita hvað þeir eru að gera, og þyrftu á fyrirgefningu að halda? Jeg er hálf-hræddur um það. - Jeg ætla ekki að enda með því að stíga í stólinn eins og hv.þm. Str. (TrÞ). Slíkt mun ekki leyft óvígðum mönnum. En mig langar til að segja háttv.þm. (TrÞ) sögukorn, sem einu sinni gerðist í kjördæmi hans. Þar fóru einu sinni þrír menn á rjúpnaveiðar, og var einn þeirra útlendur. Bjó hann sig ekki nógu vel til að þola íslenskan vetrarkulda, og varð honum kalt á fótum. Kvartaði hann um það við fjelaga sína. En þeir hafa sjálfsagt verið nokkuð galsafengnir, því að þeir gáfu honum það ráð, sem jafnan hefir verið nefnt „skammgóður vermir“. Maðurinn leiddist til að fylgja þessu ráði; honum hlýnaði í svip, en sagan segir, að hann hafi prísað sig sælan að komast ókalinn heim. - Mjer finst ráð hv.þm. Str. (TrÞ) í gengismálinu eitthvað svipað þessu. Hann vill með því ylja atvinnuvegunum, en gæti ekki farið svo, að það slái að þeim á eftir? Mjer þykir vænt um, að hæstv. fjrh. (JÞ) virðist nú eindreginn þeirrar skoðunar, að koma beri íslensku krónunni aftur í hið fyrra gullgildi. Vona jeg, að áframhald verði á þessari skoðun hans. En jeg get ekki haft algerlega óbifandi trú á honum í þessum efnum, því að árið 1923 skildist mjer hann vera að predika mönnum lággengi af miklum sannfæringarkrafti. Sagði hann þá meðal annars, að með því fengju menn afslátt á framleiðslukostnaði á vörum sinum. Kallaði hann lággengi læknislyf fyrir sjúkt viðskiftalíf. Það örvaði útflutning, en minkaði innflutning o. s. frv. þessi skoðun hæstv. fjrh. (JÞ) er nú orðin þriggja ára og því úrelt; nú er hann orðinn eindreginn fylgismaður hágengis. - Jeg segi þetta ekki til að vita það, að hæstv. ráðh. (JÞ) hefir skift um skoðun í þessu máli. En hann hefir snúist einu sinni, og þá getur maður ekki verið öruggur um, að hann geri það ekki í annað sinn.

Ætli það yrði ekki 3. sinn!

. Jeg mun greiða atkvæði með dagskrá hv. meiri hl. En jeg hefi þegar skýrt; að jeg geri það af nokkrum öðrum ástæðum en í nál. greinir.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hefi heyrt á ýmsum hv. deildarmönnum, að þeir hafa búist við löngu og miklu máli frá mjer, þar sem jeg er flm. frv. Munu þeir og hafa dregið það af því, að jeg hefi oft komið að þessu máli í umræðum, og sýnt viðhorf þess frá ýmsum hliðum. Hefir ekki farið dult, að jeg hafi álitið það stærsta og langþýðingarmesta málið, sem nú er á dagskrá með þjóðinni. En þetta mun ei fara svo sem menn hafa búist við. Jeg skal játa það, að jeg er farinn að þreytast á þessum löngu fundum dag eftir dag. Virðist mjer að einnig megi sjá þreytumörk á öðrum hv.þm., þar sem nú er ekki viðstaddur nema helmingur hv.þdm. Veit jeg því, að ekki þýðir að lengja mikið umræðurnar. - Við þetta bætist og enn það, að ekki þarf að fara út í einstök atriði þessa máls, þar sem háttv.frsm. minni hl. fjhn. (ÁÁ) hefir gert það mjög vel og rækilega. - En jeg vil láta það koma fram, að hvenær sem jeg tala um þetta og hvernig sem jeg er fyrir kallaður, þá tala jeg út frá þeirri bjargföstu sannfæringu, að hjer sje bent á þá leið, sem happadrýgst verður fyrir alda og óborna og öllum landslýð til mestrar blessunar. Vil jeg sem flm. byrja á því, að þakka hv. minni hl. fjhn. undirtektir og meðferð þessa máls. Hann hefir skilað rækilegu og vel sömdu áliti og tekið alveg sömu stefnu í málinu og jeg. Því miður get jeg ekki fært hv. meiri hl. jafnmiklar þakkir, því að bæði hefir staðið á nál. frá honum og auk þess er afgreiðsla hans öll losaralegri. - Jeg ætla ekki að víkja að einstökum atriðum í nál.hv. minni hl. eða brtt. hans. þær eru ekkert aðalatriði fyrir mjer, og munar því einu, að hv. minni hl. er nokkru djarfari en jeg var í frv. mínu, og álítur óhætt að stíga nokkru stærra spor. Það varð svo við 2. umr. bankamálsins, að þá urðu nokkuð almennar umræður, enda þótt það sje ekki í fullu samræmi við þingsköp. Eins hlýtur nú að verða. Um hin sjerstöku atriði málsins get jeg vísað til hv.frsm. minni hl. (ÁÁ), enda hefir hann skýrt þau ljóslega. En mig langar til að sýna afstöðu þeirra, sem nú vilja stíga sporið, og hinna, sem halda vilja lausgenginu. Jeg vil bregða upp mynd af því, hvernig aðstaðan er á þessum alvarlegustu og erfiðustu tímum, sem nú virðast vera framundan fyrir atvinnuvegi vora. Jeg vil benda á, í stórum dráttum, hvernig tíðindi þau, sem gerast hjer heima, og þau, sem berast utan úr heimi, tala til okkar og skipa okkur að hefjast handa. En hinir hv. andstæðingar vilja ekkert gera og daufheyrast við öllu, sem fram fer í kringum þá. Þá brestur kjarkinn til að stíga það spor, sem hæstv. fjrh. (JÞ) vill ekki stíga. Hópurinn, sem stendur á móti okkur, er tvístraður og ekki sammála nema um það eitt: að gera ekkert. Og það hefir aldrei þótt giftusamlegt að fara að ráðum þeirra, sem ekkert vilja gera. Nú vil jeg bregða upp myndum af ástandinu í öðrum löndum og hjer heima, til þess að skýra málið. Mun jeg þá fyrst benda á það, sem gerist úti í heimi og muninn á aðstöðu okkar verðfestingarmanna og þeirra, sem ekkert vilja gera. Við höfum okkur til stuðnings hina frægustu fræðimenn á Norðurlöndum og í hinum breska heimi. Við viljum fara að ráðum þessara manna, eins og sjúklingur, sem hlýðir lækni sinum. Við getum líka vitnað í það, að á alþjóðafundum fjármálafræðinga hafa verið samþyktar áskoranir til þjóðanna um að festa verðgildi peninga sinna sem fyrst. Við viljum fara eftir því, sem þessir menn kenna. Andstæðingar okkar vilja ekki hlusta á þá. - Þá er vert að líta á reynslu þjóðanna: 1. þeirra, sem fest hafa gjaldeyri sinn, 2. þeirra, sem hafa hækkað hann, og 3. þeirra, sem enn eru óráðnir. Í fyrsta flokki eru Þjóðverjar, Finnar og Tjekkar. Þeir áttu allir við mikla örðugleika að stríða vegna lausgengisins, en hefir tekist vel að festa gengið. Þetta er eftirtektarvert fyrir okkur. Úr því að þessum þjóðum, sem svo átakanlega voru þjakaðar af stríðinu, tókst að fara þessa leið, hví skyldi okkur þá ekki takast það líka? - Þá er annar flokkurinn, þeir, sem reynt hafa að þokast upp á við. En jeg vil benda mönnum á það, að enn hefir engum tekist að koma peningum sínum í gullverð, sem fallnir hafa verið eins djúpt og okkar. Danir og Bretar hafa tekið þá stefnu að festa peningana. Jeg mun tala fátt um Dani. Mönnum er kunnugt, hvílíkt atvinnuleysi er hjá þeim, hvernig iðnaðurinn á í vök að verjast og hve illa bændur eru stæðir. Auk þess hefi jeg það eftir mönnum, sem vel fylgjast með og þeim blöðum, sem jeg hefi sjeð að tala um þetta, að óvíst sje, hvort Dönum takist að halda gjaldeyri sínum í því verði, sem hann er nú. - En sjest það nokkursstaðar betur en í Englandi, hvílíkar afleiðingar hækkunarstefnan getur haft? Það er nú orðið alllangt síðan pundið komst í gullverð, og nokkuð síðan það var gert innleysanlegt. En þetta hefir haft þær afleiðingar, að ríkissjóður hefir orðið að standa straum af kolanámunum með stórkostlegum fjárframlögum. 1. maí nú síðast gáfust menn loks upp við þetta skipulag. 5 miljónir manna eru atvinnulausar og ástandið alvarlegra en það hefir verið í margar aldir, þannig að sjálft breska hermsveldið riðar vegna gengishækkunarinnar. Þó liggur í augum uppi, hve mikið auðugri þjóð Englendingar eru heldur en við, og hve mikið færari þeir hefðu átt að vera um það, að stíga þetta spor. Keynes, hinn stórfrægi fjármálafræðingur, segir, að afleiðingarnar af þessu standi í 12 ár. - þessi eru nú tíðindin úr þeim löndum, sem valið hafa þá leið, að hækka peninga sína, og í þeim, sem fest hafa. Hrópa þau ekki til okkar, og benda okkur, hvaða leið skuli farin? Hvernig geta andstæðingar okkar skelt skollaeyrunum við öllu þessu. Þrjú lönd hafa þegar fest peninga sína, og líklegt er, að Noregur geri það líka, svo að það yrði ekki eins dæmi, þótt við færum þá leið. - En þótt þeir menn, sem ekkert vilja aðhafast, sjeu daufir og sljóir, ætti þó ástandið í Englandi að hafa áhrif á þá. Þar vofir nú borgarastyrjöldin yfir, og þetta stafar af engu öðru en því, að þeir hafa hækkað peninga sína. Hjer á landi hafa einnig gerst stórtíðindi, ef hitt er ekki nægilegt til að sannfæra þessa menn. Öllum er í fersku minni, hve ákaflega atvinnuvegirnir voru skattlagðir í haust, með hinni miklu gengishækkun. Því eiga þeir nú erfitt með að taka á sig ný áföll. - Nú er nýútkomin hjer í bæ fróðleg bók, skrá yfir útsvör manna. Á sumum helstu útgerðarfjelögunum er nú tífalt lægra útsvar en í fyrra. Sýnir þetta ekki greinilega afkomuna? - Og hvað er nú fram undan? Jeg veit, að á landbúnaðarafurðum stendur fyrir dyrum mikið verðfall á þessu ári. Þarf jeg ekki að nefna neinar tölur um það. Hitt vita allir, hve lágt verð er á sjávarafurðum, Hið þriðja er það, að sá tími, sem mestu ræður um afkomu sjávarútvegsins er nú nær um garð genginn, og er verri en menn muna dæmi til. Eftir því, sem allra kunnugustu menn segja, má búast við, að öllum togaraflotanum verði lagt í höfn eftir nokkrar vikur. Í öllu þessu á hækkunin sinn drjúga þátt. Þá skal jeg bregða upp annari mynd af ástandinu. Í haust sem leið var áætlað, að íslenskir bankar mundu eiga ca. 200 þús. sterlpd. inneign erlendis um þetta leyti. En ástandið er það, að þeir skulda nú ca. 180 þús. sterlpd. Og nú má búast við því, að á morgun eða hinn daginn verði hjer samþ. óbreytt fjárlög, sem enginn getur sagt, að afsakanlegt sje að samþykkja, nema verðgildi krónunnar sje fest. Þetta er það, sem nú blasir við, það er þetta, sem hrópar til okkar og segir, hver leið skuli farin. Og með þetta fyrir augum verða hv, þm. að taka ákvörðun sina. Jeg vil spyrja háttv. meiri hl. fjhn.: Hvar sjáið þið vonirnar um, að hægt verði að halda krónunni í stað, hvað þá hækka hana? Það má furðu gegna, ef menn gera sjer vonir um slíkt, Allir vilja ná því marki, að verðfesta peningana, en sú leið, er við viljum fara, er öruggust. Jeg er ókvíðinn um dóm framtíðarinnar um afstöðu þá, er við höfum tekið til þessa máls. En jeg öfunda ekki háttv. meiri hl. af eftirmælum þeim, er þeir munu hljóta fyrir samþykt sína í þessu máli, að gera ekkert. Jeg skal nú eigi tala mikið lengur, nje fara út í einstök atriði. Geri það ef til vill síðar. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) vildi vefengja þau ummæli mín, að ungir bændur gæfust upp við búskapinn sökum gengishækkunarinnar. En jeg hefi þar fyrir mjer sögn sjálfra þeirra. Má hann og vita, að ekki er heiglum hent á þessum tímum að reisa bú með skuldum. Hv. þm. (JBald) sagði, að jeg vildi ekki láta krónuna hrapa. Hann segir það, jeg hefi ekki sagt það. Mjer gengur það eitt til, að jeg vil festa verðgildi hennar, þar sem það er nú, raunverulega. En hann vill ekkert aðhafast, og í því felst hættan, að krónan falli þá og þegar. Og ef hann bæri hagsmuni verkamanna eins fyrir brjósti og vera ætti, ætti hann á hverri nóttu að dreyma vonda drauma um afdrif krónunnar. Hv. þm. (JBald) kvaðst vilja festa krónuna, ef hægt væri, en áleit hinsvegar, að það mundi ekki takast. Jeg hefi við fáa menn talað, sem efast um, að hægra sje að festa hana nálægt raunverulegu gildi, heldur en fara fyrst upp í gullgengi. Enginn óvitlaus maður getur haldið því fram. Fyrir verkamenn mun stefna hv.þm. (JBald), að gera ekkert, skammgóður vermir og auka á hættuna, sem þeim stafar af hruni atvinnuvega og atvinnuleysi, og hætt er við, að hv.þm. verði skammgóður vermir hið óbifanlega traust, er hann hefir á hæstv. fjrh. (JÞ) í þessu máli.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg skal eigi lengja umræður úr hófi fram og hefi þó margt að athuga og mörgu að svara. Sumt má bíða ósvarað. Háttv. deildarmenn hafa og að líkindum þegar myndað sjer skoðun og munu eigi frá víkja, hvað sem sagt verður. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að meiri hl. vildi ekkert gera, en hann og minni hl. fara eftir reynslu erlendra þjóða og áliti hinna merkustu hagfræðinga. Nefndi t. d. Þjóðverja, Tjekka og Finna, sem hefðu stýft gjaldeyri sinn. Hvað Þjóðverja snertir, þá er þetta eigi rjett, heldur hafa þeir tekið upp gullmark, sem er að minsta kosti jafnhátt og fyrir stríð. Hinsvegar hafa Tjekkar og Finnar stýft, hinir síðarnefndu t. d. í 1/6 gullgildis. En jeg hygg óhætt að segja, að aðstæður allar þar og hjer hafa verið næsta ólíkar, alvarlegri miklu, vegna verðlagsbreytinga á útflutningsvörum. Jeg held, að allir verði að játa,að erfitt sje fyrir eina þjóð að koma aftur upp í gullgildi peningum, sem fallnir eru niður í 1/6 fyrra gullgengis. 1920 var gjaldeyrir Finna kominn niður í 7–8%, síðan hækkuðu þeir hann upp í 13% og stýfðu þar. Ef taka ætti þetta dæmi og heimfæra upp á okkur, ættum við að geta hækkað okkar krónu upp í gullverð. Tjekkar hækkuðu gjaldeyri sinn um tæpan 1/3 eða 30% áður en þeir stýfðu. Háttv. þm. benti á reynslu þeirra, er hækkað hefðu upp í gullgengi, t. d. Englendinga, og taldi afleiðingar þess það, er nú er þar að gerast. Jeg efast um, að vandræði þessi stafi af þessu, og verður ekki sannað, að þeim valdi gjaldeyrishækkun. Kolanámudeilur Englendinga eiga sjer rætur eldri öllum gengisbreytingum. Síðan um 1874, að minsta kosti, hafa menn þar sífelt brotið heilann um, hvern veg mætti verða afstýrt verkföllum og öðru slíku í þessari miklu iðngrein Englendinga. Háttv. þm. sagði, sem og satt er, að búast mætti við verðfalli á landbúnaðarafurðum þegar á næsta hausti. En hið mesta óráð fyrir landbúnaðinn væri að krefjast lækkaðs gengis nú. Vörur mundu þá hækka í verði. Verkamenn fengju þá ástæðu til að krefjast kauphækkunar, sem væri hið versta bragð landbúnaði vorum. Þá sagði hv.þm. ennfremur, að lægi við borð, að togaraflotanum yrði lagt upp eftir 3 vikur til mánuð. Hygg jeg það rjett vera. En því verður ekki varnað með lækkun á gengi, þó að pundið færi t. d. upp í 24 kr. hefir það ekki þau áhrif, að hægt sje að gera skipin út, vegna verðlags á erlendum mörkuðum. Annars veltur alt á því, hvort hægt er að koma verðlagi innanlands (þar á meðal kaupgjaldi) í samræmi við gildi eða kaupgetu ísl. krónunnar eins og nú er. Margir hafa trú á, að þetta takist, og það áður langt líður, og þeir ráða ekki til stýfingar. En hinir, sem ekki hafa trú á slíku, vilja færa ísl. kr. niður í það gildi, sem er í samræmi við innlent verðlag. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) virtist tregur til að lofa að stuðla að því, að verðlag innanlands nálgaðist kaupmátt krónunnar. Virtist hann vilja miða kaupgjald við þurftarlaun, með hliðsjón af því, hve margar stundir verkamaðurinn fengi vinnu. En að miða við vinnudaga fjölda er ekki rjett, því að ef vinna er of dýr, verður ekki unnið nema hið allra nauðsynlegasta, en ef kaupgjald er í samræmi við innlent verðlag, ganga fyrirtækin vel, og þá er vinna mikil, það er heilbrigðara, að vinnulaun komist í samræmi við gengi krónunnar, svo að von sje til, að atvinnuvegirnir beri sig. Háttv. þm. sagði, að kaupgjald gæti eigi fylgt markaðsverði. Rjett er það. En það getur og á að fylgja gengi og innlendu verðlagi. Mjer hefir skilist, að hv.þm. hafi lagt til síðast liðið haust, að kaupgjald í hafnarvinnunni yrði kr. 1,25 um klukkutímann, þar með lækkað um 11 –12% frá því sem áður var. Ef þetta var lagt til eftir verðlagi í haust, mætti það nú vera 5% lægra. Ef kaupgjald á ekki að stjórnast af innlendu verðlagi og gengi, ætti það að vera jafnhátt, hvort heldur vísitalan er 160 eða 400. Slíkar kröfur valda því, að fleiri og fleiri komast á þá skoðun, að lækka beri gullgildi peninganna, þeir, er slíkum kröfum halda fram, hjálpa á besta máta þeim, er stýfa vilja. Dylst engum, að ef verðlag innanlands fæst ekki lækkað með hækkandi gengi, þá lendir það í stöðvun atvinnuveganna, og sá möguleiki verður einn fyrir hendi, að stýfa. Þessi möguleiki getur komið, og því vill meiri hl. ekkert ákveða, hvorki til nje frá nú sem stendur. Hv. frsm. minni hl. (AA) sagði, að seðlabanki, sem færi með seðlaútgáfu, mundi haga sjer eftir ályktunum Alþingis, eða ætti undir öllum kringumstæðum að gera það. En um það er næsta erfitt að fullyrði nokkuð. Jeg segi fyrir mig, og jeg býst við fleiri, að væri jeg bankastjóri og Alþingi hefði aðra skoðun en jeg áliti heilbrigða, mundi jeg heldur fara frá en láta segja mjer, hvað jeg ætti að gera. Hv. þm. talaði um, að samræmis væri þörf á innlendum og erlendum gjaldeyri. En á hvaða grundvelli á það að vera? Á innlendu vöruverði eða erlendu? Honum þótti og undarlegt, að jeg sagði, að engar hlutlausar þjóðir hefðu stýft, og taldi hann, að það ætti ekki að koma ófriði við. En heimilt er talið þjóðum, sem lenda í annari eins styrjöld og þeirri, er nú er nýlega um garð gengin og ekki er af þeirra völdum, að þær lentu í henni, sem þær reyndar segja hver um sig, heimilt er þeim talið, þó þær hafi önnur tök á fjármálum sínum en aðrar, sem ekki hafa orðið fyrir því óláni, að lenda í heimsstyrjöld, En þær sögðu: Við höfum lent í vandræðum styrjaldarinnar, land okkar hefir eyðilagst, við getur ekki staðið við fjármálaskuldbindingar okkar. Við strikum yfir þær. Við það er látið sitja. En jeg hygg, að það hefði verið tekið fastara á hlutunum, ef Danir eða Svíar hefðu viljað gera slíkt hið sama. Í meðvitund allra fjármálamanna er mikill munur á því, hvort vandræðin stafa af annara ráðstöfunum eða eigin tilverknaði. Hv. frsm. minni hl. (ÁÁ) segist ekki vera trúaður á það, að kaupgjaldið færist niður, þar sem verðvísitala innlendu vörunnar sje 306, en á aðfluttum vörum sje hún 234. því sje óhugsandi að fá kaupgjaldið niður. Nú er þess að gæta, að verðlag á allflestri innlendri vöru er sett einu sinni á ári, því að það er ekki nema ein kauptíð, haustið. Þessvegna stendur verðlagið venjulega heilt ár, hvort sem það er of hátt eða lágt. Á þeim tíma, sem landbúnaðurinn seldi vörur sínar undir gengisverði, þá stóð það eitt ár, og hann bar hallann, nú er selt hærra verði en gengisverði, og tekur hann þá ágóðann. Jeg tók það fram, að útreikningar mínir á verðlagi innlendrar og erlendrar vöru og kaupgjaldinu gætu ekki verið með öllu ábyggilegir. Þeir geta að einhverju skakkað, en munu þó fara nærri sanni. Háttv. frsm. minni hl. sagði, að við ættum að hafa líkt gengi og viðskiftalöndin. En það er nú ekki hægt, því að í sumum löndum er lággengi, en í öðrum hágengi. Ítalía hefir t. d. lágt gengi, en Svíþjóð hinsvegar hátt. Við bæði þessi lönd skiftum við. En þau lönd, sem við skiftum mest við, hafa hærra gengi en við, svo sem England og Danmörk. Þá fullyrti hann, að afleiðingin af því að stýfa krónuna eða festa hana, væri sú, að við losnuðum við verðbreytingar, kreppur og vinnudeilur. Ef það væri nú rjett, að við losnuðum við þessi óþægindi við stýfingu, en þau margfölduðust við hækkun, þá væri spurning, hvort við ættum ekki að stýfa. En við losnum ekki við þessi óþægindi, þótt við stýfum. Það hafa verið stórar verðbreytingar í löndum, þar sem gengið er fast. Einnig hafa orðið kreppur og harðvítugar vinnudeilur. Þótt það sjeu nokkrir erfiðleikar að fá kaupgjaldið niður, samfara hækkandi gengi, þá álít jeg ekki, að það eigi nú þegar að taka ákvörðun um stýfingu gjaldeyrisins, Jeg skal játa, að mörg rök hníga að því, að ekki hefði þurft að hækka gengið eins mikið og gert var á síðastliðnu hausti.

þurfti þá nokkuð að hækka það?

. Já, jeg álít, að það hefði verið hættulegt, ef genginu hefði verið haldið óbreyttu.

En nú eru bankarnir stórskuldugir ytra

. Það mætti vera góður búskapur, ef bankarnir skulduðu ekkert nú, þegar ekkert er flutt út af afurðum vertíðarinnar, og mikið er eftir frá síðast liðnu hausti. Það er óvanalegt, að ekkert skuli vera selt af húsþurkuðum fiski frá þessari vertíð, og lítið af saltfiski. Þegar þar við bætist, að þessi vertíð er ein með lökustu vertíðum, sem komið hafa, þá er ekki við því að búast, að stórútgerðin standi í miklum blóma.

Magnús Torfason Jeg hefi í öðru sambandi lýst skoðun minni, og skal því ekki vera margorður að þessu sinni. Jeg verð að líta svo á, að eins og ástatt er nú, hvert sem litið er, þá bendi alt til þess, að það hollasta fyrir okkur sje, að okkar króna haldist sem allra sveiflu minst. Og jeg játa fúslega, að það er ósk mín, að hún lækki ekki. Jeg mundi telja það mikla ógæfu, ef svo færi. Hinsvegar dylst mjer það ekki, að að því geti rekið, að við neyðumst til þess að lækka krónuna. En reki að því, þá verð jeg að leggja mikla áherslu á, að það verði ekki gert of seint, þess verði vandlega gætt, að lækka hana í tíma, en alt verði ekki látið reka stjórnlaust fyrir vindi og straumi. En það, sem knúði mig til þess að standa hjer upp, var ein staðhæfing í ræðu hæstv. fjrh. (JÞ). Hann lýsti því yfir og lagði á það mikla áherslu, að þetta frv. væri stýfingarfrv. Jeg vil mótmæla því, að hægt sje að kalla þetta stýfingarfrv. Meira að segja liggur það einmitt í orðum 1. gr. frv., sem hæstv. fjrh. (JÞ) taldi sanna sína staðhæfing. Í þeirri grein stendur, að það beri að stöðva gildi ísl. kr. með það markmið fyrir augum, að festa verðgildi peninganna. Og einmitt í orðinu markmið liggur það, að þetta er ekki stýfingarfrv. það er ekki meira en undirbúningur undir stýfingu, undirbúningur undir það, að unt verði að stýfa krónuna. En til þess að geta stýft, þarf ný ákvæði. Reynslan er sú, að til að undirbúa stýfingu, þarf langan tíma. Til þess að stýfa gjaldeyririnn á rjettum grundvelli, þá þurfa menn að hafa fengið fulla vissu um það, hver sje kaupmáttur krónunnar, og sú vissa fæst ekki nema á nokkuð mörgum árum, og sjeu þau ár heldur erfið heldur en hitt. Með öðrum orðum, þessi spurning, hvar stýfa skuli, verður að ganga gegnum eldraun reynslunnar. Það verður að vera reynslan, sem kennir okkur, hvar stýfa skuli. Og þess vegna er það, að stýfingarfrv. getur ekki legið fyrir þinginu að þessu sinni. Og hvað mig snertir, vil jeg ekki taka ákvörðun um hlut, sem hvorki þarf nje á að taka ákvörðun um fyr en eftir mörg ár. Jeg vil, að reynslan kenni okkur, hvað hollast er og rjettast í þessu efni sem öðrum, og þar á meðal þetta, hvort rjett sje að stýfa krónuna. Og það felst ekki annað í frv. en það, að opna leið til þess, að krónan geti orðið stýfð, ef reynslan sýnir, að það sje rjett, Og jeg verð að telja það óverjandi að loka þessari leið, allra helst nú, því hvað ætti til bragðs að taka, ef krónan hrapaði t. d. ofan í 60 aura? Þá hygg jeg, að engum mundi detta í hug að leita þess að koma henni í gullgengi. Engum mundi detta í hug að kemba upp á þá Bröttubrekku, sem tekið gæti ekki aðeins mörg ár, heldur marga tugi ára. það er af þessari ástæðu, sem jeg fyrir mitt leyti tel sjálfsagt að fylgja minni hl. fjhn. En úr því jeg er staðinn upp, þá vil jeg leyfa mjer að benda á eitt fyrirbrigði í gengismálinu, og það er sambandið milli danskrar og íslenskrar krónu. Vjer vitum, að danskri krónu var haldið of lengi. Það er enginn vafi á því, að land okkar hefir beðið stórkostlegt tjón af því, hvað lengi við höfðum danska krónu. Við athuguðum það ekki, að við áttum ekki að hafa danska krónu, heldur íslenska. Í fyrra vor var íslensk króna komin á hælana á danskri krónu, og stóð þá pundið í ca. 26 kr. En hvað skeður? Krónan er látin halda áfram að standa í stað án nokkurrar nauðsynjar, sökum þess, að það þótti ekki hæfa, að íslensk króna færi upp fyrir danska krónu. En þegar danska krónan fór að fara upp, þá er hún elt á harðastökki. Jeg er viss um, að ef danska krónan hefði farið hægar upp, þá hefði okkar króna líka farið hægar, og þá værum við ekki komnir í fult eins mikið öngþveiti og nú er raun á orðin, hvað snertir afkomu atvinnuvega vorra. Nú vil jeg benda á það, að það sje mjög hættulegt að elta útlendan gjaldeyri svo sem gert hefir verið. Jeg vil benda á það, að við eigum ekki að hafa danska krónu og ekki heldur laundanska krónu, heldur íslenska krónu með verðgildi, sem miðað er við íslenskt ástand. Þetta vil jeg taka fram hjer vegna þess, að það hefir ekki áður verið gert nógu greinilega. Jeg vil alvarlega vara við því að líta til annarar handar í þessu þýðingarmesta og merkasta máli þjóðar vorrar.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Það lætur að líkum, að jeg sje mjög ósammála hv. meiri hl. um ýms atriði þessa mikla máls. Jeg verð að segja það, að það sje alveg ósannað mál, að hjer sje best að hafa litlar umr., vegna þess að skoðanir manna og umr. sjeu hjer fyrirfram bundnar. Þetta er yfirleitt rangt, og þó einkum hvað snertir slíkt mál sem þetta. Umr. hjer hafa tvennskonar tilgang. Fyrst og fremst hvað snertir afgreiðsluna á þessu þingi og ennfremur afdrif málsins í framtíðinni. Og jeg held, að umr. nú muni ekki eiga lítinn þátt í því að skýra málið og á þann hátt fá þýðingu fyrir endanleg úrslit þess, þó síðar verði. Þetta er eitt af þeim málum, sem þarf mörg þing til að útkljá, og jeg fæ ekki betur sjeð af sögu gengismálsins, alt frá árinu 1922, en að það hefir þegar unnist mikið að því, er snertir skilning þingmanna á gengismálinu, þó að aldrei hafi verið tekin föst stefna í því. Og mjer virðist alt benda til þess, að þó að þetta þing láti undir höfuð leggjast að afgreiða málið með þeim eina hætti, sem þinginu sómir, þá vona jeg samt, að málið fái á sínum tíma, þó síðar verði, heppilegan enda, og því sje jeg ekki eftir því, þótt nokkurar umræður standi uni það, og einkum þar sem nú er viðbúið, að þetta verði síðasta umr. um málið að sinni. Ávextirnir af umræðunum verða að koma eftir á. Hv. frsm. meiri hl. (JAJ) lagði mjer ýmsar skoðanir í munn, sem jeg hefi aldrei látið í ljós, og spurði mig meðal annars um það, hvort samræmið, sem eigi að verða í gengisskráningunni, ætti, að því er mjer skildist, að grundvallast á íslensku vöruverði eða á útlendu. Þetta er fávíslega spurt, því að auðvitað á gengisskráningin, samkvæmt nál. minni hl. nefndarinnar, að fara eftir hvorutveggja. Gengið á að skrá með tilliti til hlutfallsins milli innlenda verðlagsins og verðlagsins í viðskiftalöndunum. Þetta er svo einfalt og ljóst, og raunar aðallögmálið um skráning allrar pappírsmyntar, að jeg fæ ekki skilið, hvernig hv.frsm. meiri hl. fjhn. (JAJ) fer að koma með slíka spurningu. Hv. frsm. meiri hl. (JAJ) gat og um það, að ófriðurinn mikli kæmi þessu máli við að því leyti, sem utanaðkomandi ástæður hefðu ráðið verðlækkun peninga í ófriðarlöndunum, en í landi, sem var fyrir utan styrjöldina, sje það eigin ráðstöfun, sem veldur öllu verðlagi, og því sje skömmin að meiri, ef þarf að verðfesta gjaldeyrinn lægra en var fyrir ófriðinn. Nú vil jeg benda hv.frsm. meiri hl. (JAJ) á það, að það eru einmitt utanaðkomandi áhrif, sem valdið hafa verðbólgnuninni í okkar landi. Við stóðum í svo nánu sambandi við önnur lönd, að við lentum inni í hringiðunni og gátum ekki losnað þaðan. Þetta verður altaf okkar afsökun, en hitt kann líka að verða nokkur afsökun fyrir okkur, að við höfðum ekki ráð og þekkingu til að varast afleiðingarnar af heimsstyrjöldinni, því að þetta gjaldeyrismál er nýtt viðfangsefni fyrir okkar þjóð síðan við urðum sjálfstæðir; það er í fyrsta skiftið, sem þetta mál varð aðkallandi hjá okkur, og við nutum ekki þeirrar reynslu, sem aðrar þjóðir höfðu eftir. Napóleons-styrjaldirnar, bæði vegna þess, að við miðuðum ekki viðskifti við peninga í þá daga nema að litlu leyti, eins og aðrar þjóðir, og svo líka af því, að við vorum hluti af öðru ríki. En þær þjóðir, sem áttu aðra eins menn eftir Napóleonsstyrjaldirnar eins og Ricardo og Schweigaard, lentu í kreppu, og tel jeg, að ekki þurfi að ásaka okkur, þótt við höfum lent í viðskiftaöngþveitinu líka að þessu sinni. Okkar skömm er ekki meiri en annara, sem hafa þurft að verðfesta gjaldeyri sinn, og þegar sú breyting er á undan gengin, sem knýr til að taka þessa föstu ákvörðun; þá er það engin lítilmenska og engin undansláttur í því fólgin að taka fasta ákvörðun og hefja fasta stefnu; það þarf karlmensku, dugnað og heilan hug til að leiða festinguna til lykla á heppilegan hátt. Hv. frsm. meiri hl. (JAJ) sagði, að jeg hefði haldið því fram, að við ættum að hafa lágt gengi eða hátt, alt eftir því sem viðskiftaþjóðirnar höguðu sjer. En mjer hefir aldrei dottið í hug að segja slíkt. Vitanlega getum við ekki miðað okkar gengi við það, sem er hjá öðrum þjóðum, sjerstaklega ef það væri stundum hágengi og stundum lággengi. Jeg sagði, að við ættum að miða gengið við hlutfallið milli verðlagsins hjer og í viðskiftalöndunum. Þetta vil jeg ekki þurfa að margendurtaka. Í slíkum misskilningi á mínum orðum liggur töluverð vanþekking eins og þegar hv.frsm. meiri hl. (JAJ) sagði, að jeg hefði fullyrt, að gengisbreytingar ættu að verða einu sinni á ári; það hefi jeg aldrei fullyrt, jeg hefi aðeins sagt það, að ef það þyrfti að verða gengisbreyting, þá á jeg bágt með að skilja, að okkar seðlabanki geti ekki framkvæmt þær á þeim tíma, sem honum er heppilegast, þannig, að hann sjálfur verði ekki fyrir tapi, og ráðið gengisbreytingar við sig að nokkru leyti fyrirfram og til sem lengsts tíma. Hjá hinu verður aldrei komist, að viðskiftamenn hans verði fyrir tapi af hækkunum, bankinn sjálfur getur nokkuð valið tímann, ef hann gerir sjer ljóst fyrirfram, hvaða stefnu skuli hafa á árinu. Og þar sem svo hagar til eins og hjer, með miklum viðskiftasveiflum, þá virðist mjer, að slíkt sje nauðsyn, að hafa einhverja áætlun um, hvað gera skuli, en láta ekki alt ráðast og breyta kannske genginu, þegar verst gegnir fyrir alla og jafnvel bankann sjálfan. Nei, það hefi jeg aldrei sagt, að það ætti að gera gengisbreytingu einu sinni á ári, því að það er mín skoðun, að gengisbreyting eigi aldrei að verða, þ. e. a. s., að það eigi engin breyting að verða á hinu raunverulega gengi, sanngenginu, þótt það að vísu til þess að byrja með verði að færa hið skráða gengi til móts við sanngengið. Það, að halda föstu genginu, verður altaf áhættuminst. þá er ekki boðið heim neinni spákaupmensku, og þó að lítið sje um hana í okkar landi, þá hljóta þó þeir, sem vilja leggja áherslu á þá hættu, að viðurkenna, að fast gengi hlýtur að draga úr henni, eða öllu heldur gera út af við hana. Auk þess vildi jeg spyrja hv.frsm. meiri hl. (JAJ), hvort hann sjái ekki nú ástæðu til að taka dagskrá sína aftur, þar sem hann hefir lent í deilum við þann mann, sem hann þyrfti helst að hafa samkomulag við, samkvæmt sínu nál., en það er hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Þeirra samkomulag í deildinni lofar engu góðu, þegar út í kaupdeilur er komið, og þegar hæstv. fjrh. (JÞ) hefir tekið svona í dagskrána, eins og hann hefir gert, og þegar stjórn Landsbankans hefir óskað leiðrjettingar á því, sem haft er eftir henni í nál. Þegar þetta kemur alt saman, fæ jeg ekki betur sjeð en að eina ráðið sje að taka hina „rökstuddu“ dagskrá aftur og annaðhvort fylgja ákveðinni hækkunarstefnu eða ákveðinni festingarstefnu í þessu máli. Til þess að ljetta undir með hv. meiri hl. og gera honum ljósara, hvert hann stefnir, vildi jeg leggja tvær spurningar fyrir hæstv. fjrh. Fyrri spurningin er sú, hvað hann muni gera, eða að hverju hann muni stefna, ef þessi dagskrá verður samþykt og að því kæmi um líkt leyti og í fyrra, að innieign Landsbankans erlendis yrði 200 þús. sterlingspund. Síðast liðið haust þótti ekki fært að hafa áhættuna af að halda genginu föstu, eftir að innieignin var orðin svo mikil, en í dagskránni er engin ábyrgðarheimild, enda ekki hægt að fela slíkt í dagskrá, og sje jeg heldur ekki, að fyrir liggi nein sú ábyrgð, ef málið er afgreitt með rökstuddri dagskrá. Þessvegna vildi jeg spyrja, að hverju hæstv. ráðh. (JÞ) muni stefna í gengismálinu, ef á næsta hausti verður sama innieign á sama tíma og á síðasta hausti, þegar gengisbreytingin varð. Í öðru lagi vildi jeg spyrja um það, hvaða stefnu hæstv. fjrh. (JÞ) myndi hafa á sínum tíma, ef skuldir beggja bankanna við útlönd fara hærra upp eða lengra niður - hvort heldur sem á að segja - heldur en í 200 til 300 þúsund sterlingspund. Jeg óska að fá að vita, hvaða áhrif hæstv. fjrh. (JÞ) vill leyfa framboðinu að hafa á gengið, og hvaða áhrif hann vill leyfa eftirspurninni að hafa, ef núna fæst engin ábyrgð fram yfir það, sem til var á síðasta ári. þessar fyrirspurnir ber jeg að vísu fram nokkuð mín vegna, en þó ekki síður vegna háttv. meiri hl. í nefndinni, sem hefir láðst að koma með þær. Þá vil jeg snúa mjer að hæstv. fjrh. það var nokkur ágreiningur okkar á milli um notkun tveggja orða; jeg hafði óskað eftir að „festing“ væri notað um það að festa gjaldeyrinn, og „stýfing“ um það að breyta myntlögunum, til þess að hafa ákveðin, „verðföst“ orð, svo að merking orðanna þurfi ekki að valda misskilningi. Nú þótt hæstv. ráðh. (JÞ) neiti að nota orðin í þessari merkingu, hann um það, ef hann gerir jafnan ljóst, um hvað hann er að tala. Jeg nota orðin í þessari merkingu, og þessvegna nota jeg ekki orðið „stýfing“ um frv. það, sem hjer liggur fyrir. En því verður ekki neitað, að frv. stefnir að því, að hægt verði að stýfa, síðar meir, ef tilganginum verður náð. Svo var það annað orð, sem jeg hafði notað í nokkuð annari merkingu en ráðh. líkaði, sem fjekk mjög óblíðan dóm hjá honum. það var orðið „dýrtíð“. Hæstv. ráðh. (JÞ) segir, að þetta orð tákni aldrei annað en það, að minna fáist af vöru fyrir sama gjaldeyrismagn. Jeg vil ekki taka undir þennan skilning hæstv. ráðh. (JÞ). Þegar við segjum, að dýrtíð fari vaxandi, þá eigum við venjulega ekki við þetta í daglegu tali, heldur að vöruverð fari hækkandi meðan að kaupið standi í stað. Og þegar sagt er, að dýrtíðin fari minkandi, á allur almenningur við það, að vöruverð fari lækkandi, en kaupið standi í stað. Um þetta hygg jeg, að ekki sje hægt að deila, og því er það rjett, sem jeg sagði áður, að dýrtíð sje: óhagstætt hlutfall milli launa og vöruverðs. Þessa merkingu ætti að „verðfesta“. Í slíkum málum sem þessum þarf þess oft með að skilgreina orðin, og stundum þarf þess við að nota gömul orð í nokkuð nýrri merkingu, og er ekki við því að amast. En orðið „dýrtíð“ nægir að nota í þeirri merkingu, sem tíðkast, en það sjest best á ummælum hæstv. ráðh., að ekki er vanþörf á að gera sjer grein fyrir, hver hún er. Það á ekki að nota það í þeim veiðihug, sem hæstv. fjrh. (JÞ) og flokksmenn hans nota það. Þeir segja: við viljum ljetta dýrtíðinni af almenningi. Og svo skilur allur almenningur það þannig, að vöruverð eigi að lækka, en kaupgjaldið að standa í stað. Nei, það á að nota orðið í rjettri merkingu og ekki að villa menn með slíkum flugum sem þessum. Það, sem um er að ræða, þegar talað er um dýrtíð, er ekki krónufjöldi, heldur kaupmáttur dagsverksins, það, hvað fæst fyrir eins dags kaup. Það er það, sem skiftir máli, en ekki hver krónufjöldinn er, margar smáar, eða fáar stórar krónur. Ef hæstv. ráðh. (JÞ) og hv. meiri hl. fjhn. vill tala svo, að almenningur skilji, þá eiga þeir ekki að segja: við viljum minka dýrtíðina, því að það verður misskilið, heldur eiga þeir að segja: við viljum hækka kaupmátt dagsverksins. En það skilst mjer, að hæstv. ráðh. (JÞ) ætli ekki að gera, en það er aftur stefna hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Nei, þessi notkun orðanna á ekki heima í þingsal, og ekki er heldur rjett að nota þau í kosningabaráttu, þó að slík beita gæfi þar kannske nokkur atkvæði, því að þegar það svo á að skiljast þannig, að það eigi bæði að lækka vöruverðið og kaupið, þó ekki sje haft orð á því, þá er hætt við, að kjósendurnir fari að tala um, að þessir menn, sem eru svo hræddir við svikinn gjaldeyri, sjeu ekki eins hræddir við svikin orð. Hæstv. ráðh. (JÞ) tók undir með nefndinni um það, að verðlag á erlendum vörum væri nú að miklu leyti komið í samræmi við núverandi gengi, en svo bætir hann við, að afleiðingin sje sú, að við fáum jafnmikið fyrir okkar útflutningsvörur eins og okkur beri eftir framleiðslukostnaði. En þetta er ekki rjett, því að framleiðslukostnaðurinn er háður hinu háa verði á öllum innlendum vörum og vinnu, ekki síður en verðlaginu á erlendu vörunni. En það er öllum vitanlegt og líka margsagt, að hið innlenda verðlag er miklu hærra en sem svarar genginu. Atvinnurekendurnir, sem þurfa að láta sína reikninga vera í jafnvægi, þeir fá ekki það, sem þeir þurfa að fá til að komast hjá tapi, jafnvel þótt verðlag hinnar innfluttu vöru sje komið í samræmi við gengið. Út af þessu sagði svo hæstv. ráðh. (JÞ), að deilan sje í rauninni ekki um annað en það, að við eigum erfitt með að koma okkur saman um, hvernig skuli skifta því andvirði, sem við fáum fyrir okkar útflutningsvörur. En þetta er heldur ekkert smáræði. Jeg veit ekki betur en að það sje stærsti þátturinn í allri innanlandsbaráttu okkar, einmitt þetta, hvernig skuli skifta andvirðinu fyrir okkar framleiðsluvörur. Það er hægt að segja, að deilan sje „ekki um annað“ en þetta eina, en það er nú einmitt það, sem mestu máli skiftir. Hæstv. ráðh. (JÞ) virtist undrast það stórlega, að við kæmum nú fram með kröfu um verðfesting gjaldeyris, þegar við hefðum ekki aðra ástæðu fram að færa en þá, að kaupið væri heldur hátt, miðað við núverandi gengi, og þótti það heldur rýrar ástæður til að byggja á það, sem hann kallar „gífurlega röskun á öllu“. En er það ekki einmitt svo, að það er kaupgjaldið og verðlagið á innlendu vörunum, sem veldur mestu um framleiðslukostnaðinn, og á þá og að ráða mestu um gengið? Það má segja eins um þetta, að það sje ekki annað en „þetta“, en þetta er enginn hjegómi, heldur aðalatriðið. Að segja þetta „ekki annað“ í sambandi við alla örðugleika, er „ekki annað“ en að loka augunum fyrir þeim. En hjer þarf annars við. Hjer þarf að horfast í augu við örðugleikana, en það er dygð, sem hækkunarmenn iðka ekki, að játa fullkomlega, hvaða örðugleikar sjeu á þeim vegi, sem þeir eru að leggja út á. Hæstv. ráðh. (JÞ) hefði ekki þurft að verða svona hissa á því, að við leggjum aðaláhersluna á innlenda verðlagið og kaupgjaldið í landinu, því ef hann hefði litið í bók, sem heitir „Lággengi“, á bls. 152, þá hefði hann sjeð, að „sjerhverri gengishækkun verður að fylgja tilsvarandi verðlagslækkun.“ Þetta kemur okkur öllum saman um, og um að erlenda varan lagast tiltölulega auðveldlega eftir genginu, og að verð útfluttu vörunnar verður líka að lagast eftir genginu, þótt menn hafi ekki efni á að selja hana eins lágt og hið hækkaða gengi heimtar. Öll reynsla og skynsamleg athugun sýnir einmitt, að erfiðast er að fá þá lækkun á kaupi og innlendum afurðum, sem þarf til þess að gengishækkunin geti staðist. En nú er einmitt mestur hluti framleiðslukostnaðarins fólginn í kaupi. Segir prófessor Cassel, að kaupgjaldið verði ætíð „þýðingarmesta atriðið, þegar til lengdar lætur („det alldeles överväganda momentet“) til ákvörðunar á gildi gjaldeyris þjóðanna í millilandaviðskiftum“. Það er enginn nýr sannleikur, sem við flytjum, og jeg býst við, að hæstv. ráðh. (JÞ) hafi gert sjer þann sannleik ljósan manna fyrstur á þessum síðustu og verstu tímum. Nei, það eru þessvegna mjög „billeg“ rök, sem mjer finst vera hæstv. ráðh. ósamboðin, að halda því fram, að frá okkar sjónarmiði verði heimtuð stýfing, eins og hæstv. ráðh. (JÞ) orðar það, í hvert skifti sem nokkurt ósamræmi kemur á milli kaupgjalds og verðlags á útfluttum vörum. Þetta eru alt of ljettvæg rök, þar sem það er viðurkent, að kaupið er of hátt, miðað við gengið og við það kaup, sem var 1914. Og ef við samt eigum að hækka gengið óðar en jafnvæginu er náð, úr 80 aurum, upp í 85, 90, 95 og alt upp í 100 gullaura, þá er þetta ekki nein venjuleg kreppa, heldur samanhangandi röð af kreppum, þar sem má líkja hverju fyrir sig við eðlilega kreppu á venjulegum tímum. Þetta myndi kosta mörg ár og taka mjög mikið af arði atvinnuveganna. Á síðasta ári hækkaði gengið eitthvað um 20%; atvinnuvegirnir borguðu 8% af lánum sínum. Til þess að geta borið sig, hefðu þeir átt að hafa 28% í arð, en það er nokkuð mikill ágóði, og ógætilegt að reka gengispólitík á þeim grundvelli, að þeir geti þolað slíka blóðtöku ár eftir ár. Hæstv. fjrh. (JÞ) lagði áherslu á, að það væri misskilningur hjá minni hlutanum, að við losnuðum við kreppur og verðfall, ef við festum. Og hv.frsm. meiri hl. tók mjög ánægjulega undir þennan vísdóm. En jeg hefi aldrei sagt þetta, hvorki viljandi nje óviljandi, eða heyrt annan segja það. Skilningur hv.frsm. meiri hl. á orðum mínum er bara ekki meiri en þetta. Jeg hefi aldrei sagt annað en það, að við losnuðum við allar kreppur, sem að öðrum kosti myndu stafa af gengishækkuninni. Það, að vilja ekki losna við slíkar kreppur af þeirri ástæðu, að aðrar kreppur geti dunið yfir, er líkt og ef læknir, sem ætti að laga fótbrot á gigtveikum manni segði: „Það er til lítils að gera við fótbrotið; gigtin batnar ekkert fyrir það.“ Jeg býst ekki við, að hv. meir hl. fari út í þær ógöngur, að halda því fram, að kreppa fylgi ekki gengishækkunarpólitík, og til þess að vara hann við að fara lengra út í þá sálma, vil jeg lesa dálítið upp úr „Lággengi“ Jóns Þorlákssonar. Á bls. 54 stendur: „það hafði þannig tekið 32 ár, frá 1813 til 1845, að koma fullri lögun á peningamálin, og þó hafði verðfall seðlanna móts við silfur á því tímabili numið meira en 33%. Allan tímann, sem seðlainndrátturinn stóð yfir, hafði þjóðbankinn mjög haldið að sjer hendinni um útlán. Verðhækkun peninganna á þessu tímabili leiddi af sjer verðfall á eignum og afurðum; innstæðumenn fengu sína eign hækkaða í verði fyrirhafnarlaust, en athafnamenn báru byrðina, arðsvonir þeirra brugðust sí og æ vegna lækkandi verðs. Fullyrt er, að þessi hjöðnun (Deflatio) eða eyðing verðlagsbólgunnar, með þeim sífeldu vonbrigðum fyrir athafnamennina, framsóknarmennina, sem henni fylgdu, hafi gert þá kynslóð svartsýna í öllum efnum, sem hafði lifað æskuár sín á þessu tímabili.“ Hjerna er mjög ljós lýsing á því, hvaða áhrif hækkunin hefir, og þessi lýsing er ekki gerð í hita baráttunnar, heldur er hún gerð á rólegum tímum, þegar hæstv. fjrh. (JÞ) af vísindalegum áhuga liggur yfir þessu viðfangsefni. Hirði jeg svo ekki um að lesa upp fleiri lýsingar, en þeir, sem vilja kynnast þessu nánar, geta lesið um það á bls. 33–34 í „Lággengi“. Það er alveg rjett hjá hæstv. ráðherra, að þau lögmál eru til í viðskiftalífinu, sem munu valda verðlækkun, ef haldið er til langframa óeðlilega háu gengi. Viðskiftalífið læknar sig jafnan sjálft - en með þjáningum. Þegar hæstv. ráðherra sagði þetta, greip jeg fram í fyrir honum. Vísaði hann mjer þá að kynnast þessu í einhverri byrjunarbók í hagfræði. Jeg var alls ekki að spyrja hann um lögmálið sjálft. Heldur hefði mjer þótt gaman að fá hann til að útskýra verkanir þess, því að það er aðalatriðið, hvernig slík lögmál verka. Og jeg kann betur við, að hækkunarmenn dragi ekki upp eintóm köld „abstrakt“ lögmál, heldur dragi upp fyrir okkur myndir af veruleikanum, því að það talar til skynsemi og tilfinninganna að auki. Viðskiftalífið læknar sig sjálft, en með slíkum harmkvælum, að engin huggun er að því að vita af lögmálunum, ef þekkingunni er ekki beitt til að afstýra hættunni. Orðalag hæstv. ráðherra er altaf þetta sama, að hann sje mótfallinn stýfingu gjaldeyrisins „að nauðsynjalausu“. Þarna býr hann sjer ti1 dyr til þess að smjúga út um. Hann er ekki búinn að brenna skip sín eða rífa brýrnar. Þessar dyr eru ekki lokaðar. En það hefir þær afleiðingar, að hann má ekki tala um „svik“ í þessu sambandi eins mikið og hann gerir.  (Fjrh. JÞ: Jú)  . Nei! Því þá leiðir af því, að það megi svíkja, ef nauðsynlegt þykir. Það er þjóðarhagur að því að festa gengið. Þeir einu, sem geta haft tap af því, eru þeir fáu innstæðueigendur, sem eiga fje frá fornu fari. En það væri mögulegt að bæta þeim mönnum upp, sem fyrir mestu tapinu verða, t. d. þeim, sem eiga peninga frá 1914, þó að það hafi kostað mikið umstang á Frakklandi á sinni tíð, þá efast jeg um, að það sje óframkvæmanlegt á okkar litla landi. Er jeg því ekkert á móti því, að þetta sje rannsakað, og þessum mönnum sje veitt linkind, ef kleift þykir. Það var mjög harðorð setning hjá hæstv. ráðherra, og honum ekki samboðin, að segja, að festing væri sama og leyfa skuldunautum að svíkja lánardrottinn sinn.  (Fjrh. JÞ: Jeg sagði stýfin)  . Það er sama, því festing er leið til stýfingar. En úr því hann sagði stýfing, þá skal jeg fletta upp í „Lággengi“, þar standa á bls. 148 þessi orð: „þetta eru svik, sem þjóðfjelagið getur ekki leyft sjer, ef aðrar færar leiðir eru, segja hækkunarmenn. Óneitanlega væri verknaðurinn hinn sami sem sviksemi fyrri tíma í peningamálum, en hvort verknaðurinn með rjettu verður nefndur sama ljóta nafninu, ef hann er framkvæmdur opinberlega með lagasetningum, það er annað mál.“ Jeg fæ ekki skilið þessi orð öðruvísi en hæstv. ráðherra finnist þetta ljóta nafn óviðeigandi. Og að þetta mál heimti önnur orðatiltæki en þau, sem freistast er ti1 að nota, þegar afla á kosningarfylgis. Úr því jeg er með „Lággengi“ í höndunum, þá vil jeg fletta upp á „kúrantseðlunum“ dönsku, sem stóðu einu sinni í „pari“, en voru stýfðir. Á bls. 52 stendur: „það er fljótsjeð, að handhafar gömlu „kúrantseðlanna“ urðu ekki fyrir neinu ranglæti, þó verð seðlanna væri með lögum fært niður í námunda við hið raunverulega verð þeirra á sama tíma.“ Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að ráðherrann sjálfur hefir látið gefa út ríkissjóðsseðla, sem ekki eru trygðir með gulli og engin innlausnarskylda fylgdi. Og með þeim seðlum hefir hann látið greiða innstæðueigendum fyrir seðla, sem þeir hafa lagt inn og staðið hefir á, að væru innleysanlegir í gulli. Ef það orð ætti við í þessu sambandi, eru þarna svik. En að ráðherrann leyfir sjer þetta og enginn kvartar, stafar af því, að í þessu sambandi er ekki hægt að tala um svik. Því að seðlar eru ekki venjuleg skuldabrjef, og gjaldeyririnn er fyrst og fremst reikningseining. Ef við getum orðið sammála um, að gera mun á venjulegum skuldabrjefum og gjaldmiðli, þá þurfum við ekki að nota orðið „svik“ í þessu sambandi. Ef um svik er að ræða í þessu efni, þá er marga búið að svíkja. Þannig eru það þá alt af svik, í hvert skifti sem maður borgar skuld, sem stofnuð er fyrir stríð, með lággengisseðli, og ef stýfingin á að heita svik, þá er Cassel, okkar ágæti lærifaðir, foringinn í þessu svika og þjófafjelagi, sem fyrir verðfestingunni berst. Hjer á landi er kannske sjerstaklega óviðeigandi að tala um svik í þessum málum, því að þegar Íslandsbanki var settur á stofn, var honum ekki falin sjerstaklega sú skylda, að halda föstum gjaldeyrinum, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) hefir bent á í „Lággengi“. Aðeins óbeint, að því er fólst í innlausnarskyldunni. En þegar hún fjell burtu, var ekkert lagaákvæði eftir, sem skyldaði bankann til að halda gjaldeyrinum föstum. Við höfum hingað til verið eins og óvitar í þessum efnum. Við vissum fyrst ekki af því, þegar gjaldeyririnn okkar fjekk sjálfstætt gildi erlendis, hvernig á því stóð, að hann fjell. Menn kendu þetta jafnvel dönskum selstöðukaupmönnum. Og þegar verðlagshækkunin var hjer sem mest, heyrðist ekkert talað um, að hún gæti verið hættuleg, en svo hlaut þó að fara, að hún leiddi af sjer verðfall peninganna. Jeg get svo endað ummæli mín á því, sem jeg byrjaði þau, að okkur er ekki eingöngu minni svívirðing í að festa okkar peninga en öðrum þjóðum, heldur er okkur líka meiri vorkunn. Því að við höfðum ekki vit á þessum málum fyr en of seint. Og fullorðinn maður getur ekki borið ábyrgð á því, sem hann gerði, meðan hann var óvitabarn.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer þykir hv.frsm. minni hl. fjhn. (ÁÁ) hafa gefið meira tilefni til langra umræðna en sanngjarnt er gagnvart sárþreyttum þingdeildarmönnum. Jeg get ekki komist hjá því að svara nokkrum atriðum ræðu hans, því að hann beindi henni meira til mín en til hv.frsm. meiri hl. fjhn. (JAJ). Jeg skal þá byrja á því, er hann kom að, undir ræðulokin, er hann gerðist siðavandur, og vítti það, að jeg nefndi orðið svik í sambandi við stýfingu að nauðsynjalausu. Hann fór loflegum orðum um bókina „Lággengi“ og sagði, að hún væri ekki skrifuð í hita, heldur með rólegri og nákvæmri athugun. Hann las kafla úr bókinni. En þar segi jeg hið sama og nú. Hvað stendur í bókinni? Þar stendur þetta: „Þetta eru svik, sem þjóðfjelagið getur ekki leyft sjer, ef aðrar færar leiðir eru til, segja hækkunarmenn“. Þetta er skrifað með rólegri athugun, og jeg hefi ekki gert annað hjer en að endurtaka þetta. Jeg bæti svo við í bókinni, að annað mál sje, hvort verknaðurinn verði nefndur sama ljóta nafninu, þegar hann sje framkvæmdur opinberlega með lagasetningu. Því sama hefi jeg haldið fram nú. Altaf þegar jeg hefi viðhaft þetta ljóta orð, þá hefi jeg haft fyrirvarann: að nauðsynjalausu. Þá er stýfing sama eðlis sem svik. Hitt verða ekki kölluð svik, þótt þjóðir, sem eru kúgaðar og hrjáðar af langvarandi styrjöldum, gripi til þessa úrræðis, þegar þær eiga ekki annars kostar. Hitt er misskilningur, að það sjeu svik, þegar þær breytingar verða á genginu, að þjóðirnar geri seðla sína óinnleysanlega. Það er í eðli sínu líkt og greiðslufrestur. Innstæðueigendur halda rjetti sínum óskertum, þar til innlausnarskyldan er lögleidd aftur. Þá var það rjett, sem þessi hv.þm. hafði eftir mjer um stýfingu dönsku „kúrant-seðlanna“. Handhafar þeirra urðu ekki fyrir neinu ranglæti, þó að verð þeirra væri með lögum fært niður í námunda við hið raunverulega verð þeirra á sama tíma. En hv.þm. var á villigötum, er hann talaði um, að jeg hefði leyft mjer að gefa út seðla, sem ekki voru trygðir með gulli, og engin innlausnarskylda hvíldi á, og menn hefðu svo orðið að taka við slíkum seðlum upp í kröfur sínar. En það er misskilningur, að jeg hafi leyft mjer að gera þetta. Jeg gerði það samkvæmt lögum frá Alþingi. Samkvæmt stöðu minni var jeg ekki annað en verkfæri til þess að framkvæma vilja löggjafarvaldsins. En hjer er heldur ekki um svik að ræða, því að seðlarnir eru ekki almenn skuldabrjef, og á því byggist, að handhöfum þeirra er ekki órjettur ger með þessu. Jeg skal ekki fara mikið út í rjettlætið í því að fella seðlana í verði. Það er satt best að segja, að ef fara ætti að skifta gæðum milli manna eftir einhverju ímynduðu rjettlæti, þá hygg jeg, að þyrfti að stinga hendi í margra vasa og láta í vasa annara. En auðlegð og fátækt skiftast ekki eftir slíku rjettlæti. Hingað til hefir sá grundvöllur verið látinn nægja, að eignirnar væru fengnar á löglegan og heiðarlegan hátt. Annar betri grundvöllur undir vernd eignarrjettarins hefir ekki enn verið fundinn. þessu verðum við að fylgja, og á þessum grundvelli standa hækkunarmenn. þeir vilja ekki kippa í burt þeim löglega grundvelli, sem eignir og skuldir byggjast á, frekar en taka t. d. fasteign frá auðugum manni og fá hana í hendur öðrum fátækari, þótt jafnari skifting gæðanna fengist á þann hátt. Jeg skal setja fram reikningsdæmi, til skýringar á ranglæti því, sem stýfingin veldur, og háttv.þm. mun í rauninni viðurkenna. Hugsum okkur, að maður hafi átt 100 kr. 1914, og hafi haft þær á vöxtum síðan og lagt vextina við höfuðstólinn. Eftir þessi 12 ár væru 100 kr. með þessu móti orðnar að 170 kr. Árið 1914 gat hann fengið tiltekið vörumagn fyrir peninga sína. Nú vill hann kaupa vörur fyrir peninga sína, og skulum við gera ráð fyrir því, að verðlagið fari eftir smásöluvísitölu hjer. Þá fær hann nú fyrir þessa peninga sína vörur, sem kostuðu árið 1914 66 krónur. Í stað þess að fá vextina, hefir hann tapað þeim og 1/3 af höfuðstólnum. Þetta hefir hann gefið þjóðfjelaginu. Svona fer, ef stýft verður. Þá er tekinn af innstæðueigendum allir vextir og 1/3 innstæðunnar. En þetta er ekki rjettlæti, heldur lögleysa, ef önnur úrræði eru fyrir hendi. En ef krónan er hækkuð upp í gullgildi, þá verður niðurstaðan sú, að innstæðueigandinn tapar vöxtunum og 1/5 af innstæðunni.

Vilja þá hækkunarmenn svíkja?

Nei, þetta hefir tapast vegna breytinga á kaupmætti gullsins, rás viðburðanna hefir svift innstæðueigandann þessu. Þá skal jeg snúa mjer að byrjun ræðu hv.þm. Hann beindi til mín tveim spurningum. En hann getur ekki vænst þess, að jeg svari þeim nú. Verði jeg í þeirri stöðu, sem jeg er nú í, til næsta hausts, þá mun jeg fylgja ákvörðunum þingsins. Jeg hefi spurt meiri hluta nefndarinnar, hvað leggja beri í dagskrána, en ekki fengið svar, og svo er ekki vitað enn, hvort dagskráin verður samþykt eða ekki. Um orðin festing, stýfing og dýrtíð þýðir ekki að deila mikið. Það er misskilningur hjá hv.þm., að menn hugsi um hlutfallið milli kaupgjalds og vöruverðs, er þeir tala um dýrtíð. Menn miða við, hvað þeir fá fyrir peninga sína. Þannig hefir það verið alla tíð frá því að Columbus fann Ameríku. Menn hafa talað um dýrtíð í sambandi við það, að þeir fengu minna fyrir peninga sína en áður. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði það fullum fetum í ræðu sinni, að í haust mundi verða mikið verðfall á innlendum afurðum. Jeg vil nú trúa því, af því að mjer finst það eðlilegt. Verðvísitalan af innlendu afurðunum er nú 306, en af þeim útlendu 234. Þessi mismunur hlýtur að rjettast á þann hátt, að hin innlenda vara fari niður, þegar því er nú haldið fram af flm. frv., að verðlag muni lækka mikið, þá sje jeg ekki ástæðu til þess að gera örvæntingaráðstafanir; jeg hygg, að óhætt sje að bíða til haustsins. Verðbreytingar á landbúnaðarvörum fara fram einu sinni á ári. Eftir slíkum verðbreytingum verður að bíða til þess árstíma, sem er haustið. Jeg skal ekki fara mikið út í það, sem hv.frsm. minni hl. (ÁÁ) sagði um gengishækkunina í Danmörku á árunum 1813–1845. Alt, sem í „Lággengi“ stendur um það, er eftir öðrum bókum haft. Það kemur ekki oft fyrir, að menn fái tækifæri til þess að öðlast reynslu á þessu sviði. En Napóleonsstyrjaldirnar og ófriðurinn mikli hafa fært mönnum heim sanninn um það, að hægfara gengishækkun er óhagstæðari fyrir þjóðfjelögin en hröð gengishækkun. Ef hækkunarstefna er upp tekin, er betra, að hækkunin komi fljótt, heldur en hún sje dreifð yfir langan tíma. Jeg veit, að hv.þm. kannast við þessa skoðanabreytingu, sem er bygð á reynslu síðustu ára. En ef á að fara að bera saman erfiðleikana hjer og í Danmörku 1813, þá er mjög ólíku saman að jafna. Á árunum 1807–1813 dundu miklar hörmungar yfir Danmörku. Bretar skutu höfuðborgina í rústir og tóku skipaflotann o. fl., o. fl. þetta er nokkuð annað en það, sem gerðist hjer á stríðsárunum. Við höfum ekki orðið fyrir þeim efnalegum áföllum, sem rjettlæta það, að við fellum gjaldeyri vorn í verði. Það hefir mikla þýðingu fyrir rás viðskiftalífsins, hvort það tekst að hækka gjaldeyrinn og hve auðveldlega sú hækkun tekst. Hækkunin 1924–5 var framkvæmd auðveldlega. Jeg skal engu spá um þá hækkun, sem eftir er, hvort hún er möguleg eða ekki. - Jeg get ekki verið að eyða tíma í að útlista lögmálið um framboð og eftirspurn og verkanir þess á vinnulaunin. Það þekkja allir, sem komnir eru til vits og ára. Að síðustu fann þó hv.frsm. minni hl. (ÁÁ) það, að það þurfti að leita að afsökunum fyrir þjóðfjelagið fyrir að bera fram, fylgja og lögtaka aðra eins ráðstöfun og þá, sem gerð yrði, ef frv. væri samþykt. Og afsökunina fann hann þar, sem hennar var helst að leita. Hann taldi okkur hafa verið óvita. Og eins og fullorðinn maður eigi ekki að bera ábyrgð á því, sem hann gerði meðan hann var óviti, eins getum við ekki borið nú ábyrgð á þeim málum, sem fóru úr lagi, meðan þjóðin var óviti. Þetta getur e. t. v. gilt sem afsökun í sumra augum. En út á við verður þessi afsökun lítils metin. Ef við tökum þetta okkur til afsökunar, verða aðrar þjóðir hræddar um, að við sjeum ennþá óvitar, fyrst við vorum það 1918 og næstu árin þar á eftir. - Jeg er hræddur um, að lagasetning í þessa átt myndi verða lögð okkur út til ámælis í nágrannalöndunum og veikja traust á okkur. Myndi það ekkert bæta úr, þótt við gætum gefið þá skýringu, að við hefðum verið óvitar frá því 1918–23, en værum nú orðnir svo klókir, að vilja ekki bera ábyrgð á því, sem þá mistókst. Að síðustu skal jeg aðeins svara því, sem hv.frsm. (ÁÁ) gat um í ræðu sinni, að hjer hefði aldrei verið tekin nein stefna í gengismálinu. Jeg verð nú að segja það, að mjer finnast þetta ómakleg ummæli. Á þinginu 1924 var tekin svo ákveðin stefna í gengismálinu, að hún hefir aldrei komið betur í ljós. Á því þingi voru gerðar allar þær ráðstafanir, sem stöðvuðu lækkun, en ýttu undir hækkun krónunnar, - og það var hárrjett stefna. En það hefir verið sagt af kunnugum mönnum, að þá hafi aðeins eitt verið látið ógert, og það var að taka lán erlendis. Alt annað var gert; það voru föst tök, sem þá voru tekin í gengismálinu, það er fyrst nú, að horfið er frá þessari stefnu. Nú er að koma fram stefnuleysi í þetta mál. Og þótt mönnum hafi verið þetta mál óljóst, þá verða þó allir að viðurkenna, að bæði vilji og viðleitni þjóðarinnar hefir altaf miðað að því, að hindra lækkun, en auka hækkun krónunnar eftir því, sem efni hennar hafa staðið til. Svo að afstaðan 1924 var ekki annað en fullkomnun og festing á þeirri viðleitni, sem áður hafði gert sig gildandi hjá bönkum, þingi og stjórn; viðleitni, sem áður hafði ekki borið eins sýnilegan árangur og síðar fram kom. Jeg held, að meðan ekki fylgja þessari stefnu meiri erfiðleikar en nú eru fram komnir, þá eigi ekki að víkja frá henni og fara að samþykkja frv.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg hafði búist við því, að aðrir tækju til máls á undan mjer, og ef hv.frsm. meiri hl. (JAJ) vildi tala nú, sparaði það mjer að tala aftur. Mjer þykir einkennilegt, ef hv.frsm. meiri hl. ætlar ekki að segja meira í þessu máli. Hæstv. fjrh. (JÞ) talaði um, að upplýsingar ættu eftir að koma í málinu frá þeim, Jeg á og eftir að fá upplýsingar frá hæstv. fjrh. (JÞ) áður en atkvæði falla um málið. Jeg geri ráð fyrir því, að meiri hl. segi við hæstv. ráðh. (JÞ), ef hann verður tregur til svara, vegna óvissu embættisins: Við gerum ráð fyrir, að ráðh. (JÞ) sitji til næsta hausts, og að dagskráin verði samþykt. Þá er spurningin: Hvað myndi hann gera? Hann hefir áður lent í þessum vanda og ætti að vera ljett um svar. Hæstv. ráðh. (JÞ) hjelt því fram, að verknaðurinn sje hinn sami, þegar stýft sje, eins og þegar á miðöldunum var blandað saman gulli og eir. Þetta kallaði hann svik. En hjer er tvennu óskildu jafnað saman. Í þá daga var örðugt fyrir almenning að átta sig á gildi málmpeninga og blöndunarhlutföllum, og þurfti hálærða menn og víxlara til þess að ganga úr skugga um, að ekki væru svik í tafli. En nú geta allir, um leið og þeir taka við seðli, vitað, hvaða gullgildi hann hefir, og menn eru frjálsir að því, hvort þeir vilja eiga hann lengur eða skemur, vegna áhættunnar. Þeir hafa alla þekkingu á verðmæti seðilsins og þeim breytingum, sem á því kann að verða, - og er því ómögulegt að tala um, að þeir sjeu sviknir. Ef um svik væri að ræða, þá er þegar búið að fremja þau, en það var þegar innlausnarskyldan var upphafin, og nú orðið er ómögulegt að bæta þeim, sem þá voru „sviknir“ skaða sinn. Skaðabætur koma ekki í hlut hinna rjettu manna, við hækkun krónunnar. Hæstv. fjrh. (JÞ) kvaðst ekki hafa gefið út seðla, sem væru óinnleysanlegir. Hann gerir það þó samkvæmt lögum frá Alþingi. Ef hann teldi það rangt og sviksamlegt, þá hefði hann komið fram með yfirlýsingu um, að þingið yrði að vera við því búið, að innleysa þurfi þessa seðla í „pari“. Jeg skal ekki halda því fram, að þetta beri vott um, að hæstv. fjrh. (JÞ) sje deigur hækkunarmaður. En það ber vott um, að úr því að hann hefir enga athugasemd gert um þetta atriði, þá er það af því, að hann í rauninni telur innlausnarskylduna aukaatriði fyrir almenning, og til þess eins gerða, að vera aðhald að seðlaútgáfunni. Slík seðlaútgáfa er undir öllum kringumstæðum frávik frá hinni miklu áherslu, sem hæstv. ráðh. (JÞ) leggur nú á gullinnlausnina almennings vegna. Hæstv. fjrh. gerir mikið úr því, hve rjettlætið sje lítið í þessum jarðneska táradal og vill láta sjer nægja að tryggja mönnum það, að eignir, sem þeir hefðu fengið á löglegan og heiðarlegan hátt, yrðu ekki frá þeim teknar. Þetta er að vísu gott og blessað, en þó er nú svo, að frá þessu hefir oft verið vikið, þegar söfnunin er orðin of mikil annarsvegar og örbirgðin hinum megin. Þegar munurinn er orðinn of mikill, grípur rjettlætið í taumana, og verða þá þeir, sem sjerrjettindanna njóta, að gefa upp nokkuð af hlunnindum sínum eða eiga byltingu á hættu. Svo var það í Róm og á Frakklandi á dögum stjórnarbyltingarinnar miklu. En ýmsar þjóðir hafa komist hjá byltingu með því að vera ekki alt of harðar á þeirri meginreglu, sem ráðherrann gaf. Jeg nefni þetta ekki af því, að það hafi þýðingu fyrir okkur. Við erum bændaþjóð og megum sæmilega una við rjettlætið í okkar fjelagslífi og þurfum vart að óttast byltingar, sem af auðsöfnun og örbirgð leiða, og komumst hjá því harðhenta rjettlæti, sem byltingum er samfara. En jeg nefndi þetta af því, að hækkunarpólitík hæstv. ráðherra er í sjálfu sjer bylting. Aðrar byltingar eru gerðar til þess að skapa meira rjettlæti. En sú bylting, sem hækkunarstefnan felur í sjer, er ekki gerð til þess að skapa rjettlæti, heldur til þess að auka ranglæti og til þess að fullnægja dauðum lagabókstaf og rjettlætistilfinning þeirra manna, sem heldur vilja sjá himin og jörð forganga en að einn stafkrókur lögmálsins líði undir lok. Svona er það, og jeg hefði svarið fyrir það í fyrra, þegar við „byltingamennirnir“ í Framsóknarflokknum ætluðum að steypa þjóðskipulaginu með því að verja tóbakseinkasöluna, - eins og hv. andstæðingar okkar sumir hjeldu fram -, að við mundum standa hjer eftir eitt ár og verja þjóðskipulagið gegn fjármálabyltingu hækkunarmanna. Það þýðir ekki að einblína á það, að skila eigi seðlamagninu í gulli og undir því eigi almenningur alt. Því að menn miða ekki við gull, heldur gæði. Og þau gæði, sem menn fá fyrir sama seðlamagn og áður, eru 13 minni, þótt í gullverði sje. Gullið hefir fallið í verði í heiminum, og stórveldin halda verði þess sjálfrátt niðri til að komast hjá „deflation“. Menn fá því ekki greidda til fulls innstæðu, sem til var orðin fyrir stríð, þó krónan verði hækkuð. Gullið gefur ekki fullkomið rjettlæti þessum fáu innstæðum, sem rjett hafa á sjer. Í öðru lagi byggir þessi fullyrðing, að skila beri í gulli þeim innstæðum sem menn eiga, á þeirri kröfu, að gullið falli í skaut hinna sömu manna, sem áttu þær, þegar er þær fjellu í verði, því að annars væri engu rjettlæti fullnægt. En það rjettlæti fæst ekki með hækkun, því að í flestum tilfellum yrði með hækkuninni öðrum skilað fjármununum en þeim, sem þeir hafa verið teknir frá; margir, sem innstæðu áttu, þegar þær voru að falla í verði, hafa tapað öllu, sem þeir áttu, sumir eytt því og aðrir dánir. Það er ekki hægt að skila þeim aftur með hækkuninni, sem tekið hefir verið með lækkuninni. Hækkunarágóðinn lendir í alt annara manna vösum. Þetta er að hengja bakara fyrir smið. Jeg ætla ekki að þrátta frekar um það við hæstv. fjrh. (JÞ), hvor okkar noti „dýrtíð“ í rjettari merkingu. Hann nefndi dæmi, sem sannar mitt mál, því að þegar verðlækkunin varð á 16. öldinni vegna gull- og silfurstraumsins frá Ameríku, voru það peningarnir, sem byrjuðu að lækka í verði, en kaupið kom fyrst á eftir og hækkaði að sama skapi. En þetta dæmi sannar mitt mál, að alla 16. öldina var dýrtíð, þ. e. hlutfallið milli kaups og verðlags var óhagstætt. Í sambandi við þessa staðreynd má geta þess, að menn þurfa ekki að óttast, þó verðhækkunin nú verði varanleg, því að þá kom einhver hin stærsta verðhækkun, sem sögur fara af. - - -* Það má líka benda á þýsku stríðin í þessu sambandi. Þau gerðu Dani ekki svartsýna, heldur bjartsýna. Þau sköpuðu framtak og framfarir á öllum sviðum og gerðu Dani að öndvegisþjóð heimsins í búnaði. Gengishækkunin þar á fyrri hluta 19. aldar hafði aftur ekki í för með sjer örðugleika, sem slær inn og skapa dáð og dug, atorku og eldmóð. Erfiðleikar hækkunarinnar valda svartsýni og deyfð, eins og hæstv. fjrh. hefir lýst í „Lággengi“. Jeg get ekki tekið undir það, sem hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að 1924 hefði verið tekin ákveðin stefna í gengismálinu, sú, að hækka krónuna. Þá var svo ástatt, að lækkunin var orðin svo mikil, að áður en stöðva bæri gengið, þurfti að hækka það nokkuð, svo að það kæmist í samræmi við verðlagið. Verðlagið lagaði sig aldrei fullkomlega eftir genginu eins og það var lægst. Það, sem gert var 1924, var ekkert annað en að stöðva á brautinni niður á við. En 1925 vildu menn hægfara hækkun eða festingu, Og hæstv. fjrh. hefir lýst yfir því, sem skoðun sinni, að nú bljesi byrlegar meðal fjármálamanna fyrir hraðfara hækkun en hægfara. En fyrst nú hægfara hækkunar möguleikinn er úr sögunni, þá er aðeins hinn möguleikinn, festingin, eftir af þeim tveimur, sem gert var ráð fyrir á síðasta þingi. Hafi því verið tekin nokkur stefna í gengismálinu á Alþingi, þá var það sú, að halda genginu föstu, og hækka það ekki. *Óleiðrjettanlegur kafli frá hendi skrifarans.

Jakob Möller Enda þótt umræður hafi gefið tilefni til þess að segja margt, ætla jeg þó ekki að halda langa ræðu, því að mjer finst, satt að segja, umr. vera orðnar óþarflega langar.  (Fjrh. JÞ: Alveg rjett)  . Alveg rjett, sagði hæstv. fjrh. (JÞ) . Hann sagði þó í dag, að ágreiningsatriðin milli meiri og minni hl. gæfu tilefni til margskonar hugleiðinga um málið. Eftir nál. er ágreiningurinn hjer ekki annar en sá, hvort taka eigi ákveðna afstöðu til gengismálsins nú eða síðar. Minni hl. vill taka ákvörðunina nú og samþykkja verðfesting eða stýfingu, en meiri hl. vill láta halda genginu föstu til næsta þings og sjá, hvað setur. En hann vill ekki taka ákvörðun um það nú, hvað síðar eigi að gera, en eins og stendur í nál., álítur hann, að fyrir geti komið, að færa þurfi gengið niður og jafnvel stýfa það lægra en í gullgildi. Aðalágreiningurinn er aðeins um það, hvort eigi að taka ákvörðun um þetta eða fresta því til næsta þings. Meiri hl. telur ekki, að það sje neinn vinningur að lækka gengið, ef komast má hjá því, og álítur, að það verði ekki til annars en að gera glundroðann enn meiri en hann nú er. Hann vill því, sem sagt, ef unt er, halda því gengi, sem nú er, og hyggur, að verðlagið muni laga sig eftir því. Það er ekki ómögulegt, að það geti orðið eins og hv.frsm. minni hl. (ÁÁ) alls ekki vill neita, þó að hann áliti erfiðleikana svo mikla, að ekki muni borga sig að leggja út í þá. Ef á að festa gengið, þá veit maður ekki, hve langt á að fara í því að elta þetta kaupmáttarjafngengi. Hjer er runnið alveg blint í sjóinn. Það geta jafnvel komið áhrif, sem verka beint á móti, og það er lítt hugsanlegt, að hægt sje að reikna þetta út. Meiri hl. vill vinna að því, að verðlagið komist í samræmi við það gengi, sem nú er, og sjá síðan, hvort það muni borga sig að hækka krónuna upp í gullgildi. En til þess að samræma þetta, þarf kaupgildið að komast í samræmi við afrakstur atvinnuveganna. Náist það ekki, er alt í óvissu í framtíðinni, enda þótt verði farið að rjála eitthvað við gengið, og það getur jafnvel leitt til hækkunar á kaupi eða að minsta kosti tekið af alla lækkun. Nú höfum við haft ákveðið gengi í ½ ár, og verðlagið hefir verið að laga sig eftir því. Við viljum halda í þennan fasta punkt, en ekki kasta okkur út í hringiðuna. Það er auðvitað erfiðara sem stendur, því að við eigum við kreppu að búa, verðlag á útfluttum afurðum er fyrir neðan það, sem venjulegt er, og ekki hægt að segja um, hvað kaupgjaldið má vera, til þess að komast í samræmið við gengið. Það kom fram í umr., og vil jeg undirstrika það, að hagsveiflur gætu komið á venjulegum tímum, án þess að hafa áhrif á gengið, þegar peningarnir hafa fast gildi, seðlar innleysanlegir með gulli. Það hefir verið látið of mikið undan slíkum hagsveiflum nú að undanförnu, og af því stafar að miklu leyti sú ringulreið, er við komumst í og ógöngur. Gengið hefir verið notað til þess að jafna upp hagsveiflur, sem það á alls ekki við. Um dagskrártill. get jeg sagt fyrir mig, að jeg vil halda mjer við orðalagið, að halda beri genginu föstu. Er það því mjög skýrt. Rökst. dagskráin er stíluð til stjórnarinnar, og þar sem hún segir, að eitthvað beri að gera, þá ætlast þingið til, að stjórnin taki það til greina eða geri það. Í seinni málsliðnum er sagt, að treysta megi, að þetta sje hægt að gera án fjárhagslegrar áhættu. En ef ekkert ætti að gera, væri auðvitað um enga áhættu að ræða. Till. er því ekki í ósamræmi við nál., þótt hæstv. fjrh. (JÞ) líti svo á. Það er að vísu tekið fram á öðrum stað, að meiri hl. álíti, að ef yfirlýsing kemur um, að þetta eigi að gera, þurfi eigi ríkisábyrgð. Vegi það svo mikið, að til slíks þurfi ekki að taka. Það er óþarfi að vera að deila um skilning á þessu, en það er rjett, að nefndarmenn hafa viljað taka mismunandi ríkt til orða um þetta atriði. Mjer finst, að deildin ætti að geta komið sjer saman um að afgreiða málið á þennan hátt og fresta því til næsta þings. Í nágrannalöndunum hafa menn verið að glíma við þetta mál, t. d. í Noregi, en það hefir dregist á langinn að ákveða, hvað gera skuli, og er vandsjeð, hvaða leið þeir fara. En það er óeðlilegt og í raun og veru óheppilegt, að taka ákveðna afstöðu til þessa máls, án þess að vita, hvað þeir gera. Okkur liggur heldur ekkert á að taka endanlega ákvörðun fyr en á næsta þingi. Þeir, sem ekki vilja hækka gengið upp í gullkrónu, vilja hætta þar á hækkunarbrautinni, sem verðlagið kemst í jafnvægi við gengið. En hækkunarmenn álíta, að jafnvægi geti komist á, þó að ekki sje stýft. Ef það nú sýnir sig, að þessu jafnvægi er eigi hægt að ná, og ef reynslan sýnir, að málinu verði ekki ráðið á annan hátt, þá gæti bæði meiri hl. og minni hl. nefndarinnar orðið ásáttir um að festa gengið.

Tryggvi Þórhallsson Jeg mun ekki nú, fremur en áður, fjölyrða um einstök atriði málsins. Hv. frsm. minni hl. (ÁÁ) hefir fullkomlega haldið á málstað okkar festingarmanna að því leyti. En úr því að nú fer að síga á seinni hluta þessarar umræðu, sem jeg geri ráð fyrir, að verði síðasta umræðan á þessu þingi, vil jeg enn víkja að nokkrum almennum atriðum, jafnframt því, sem jeg geri ráð fyrir, að skiljast við málið að sinni. Það kom í ljós, sjerstaklega í ræðu hv. 3. þm. Reykv. (JakM), hve mismunandi skoðanir eru í þeim hóp, sem verður nú til þess að koma máli þessu fyrir kattarnef. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að allir væru í rauninni festingarmenn, sumir vildu festa í ca. 80 aurum en aðrir í 100 aurum. Þessa flokka má báða, með miklum rjetti, kalla festingarmenn. En í hópnum, sem fylgir hæstv. ráðherra til að drepa þetta frv., eru líka aðrir. Sumir samferðamenn hæstv. fjrh. (JÞ) vilja fresta öllum ákvörðunum, eins og t. d. 3. þm. Reykv. (JakM), og vita ekkert, hvað á að gera. Og loks eru í hópnum þeir menn, sem greiða atkv. gegn frv. með það fyrir augum, að krónan falli, án þess að hafa hugmynd um, til hvers kunni að draga. Jeg tek það fram, að jeg beini þessu ekki til hv. 3. þm. Reykv. (JakM). En þeir eru samt í þeim meiri hl., er fellir frv. Það vantar því mikið á, að allir megi bera nafnið festingarmenn. Þá sagði hv. 3. þm. Reykv. (JakM) eitt, sem jeg vil draga fram og mótmæla. Hann sagði, að við festingarmenn vildum kasta okkur út í hringiðuna. En það er einmitt hið gagnstæða. Við festingarmenn viljum losa okkur úr hringiðunni og ná föstum grundvelli. Og við förum þá leið, sem merkustu og bestu menn, sem nú eru uppi, hafa bent til, að farin yrði. Þá eru það enn tvö atriði, sem jeg vil víkja að. Vænt þótti mjer um það, að hæstv. ráðh. (JÞ) skyldi játa, að hæg hækkun krónunnar væri erfið. Hann tekur þá líklega hjer eftir þátt í því með okkur, að kveða niður tröllatrú manna á því, sem er mjög almenn, að hæg hækkun sje hið æskilegasta og besta. En fjrh. sagði aftur á móti, að margir væru komnir á þá skoðun, að ör hækkun væri ákjósanleg. Mjer finst ástæða til þess að spyrja hæstv. fjrh. (JÞ), hvort hann ætlar að keppa að því eða beita sjer fyrir því, að ör hækkun verði á hinni íslensku krónu. Mjer finst það, satt að segja, liggja beint við að álykta af orðum hans, að hann muni beita áhrifum sínum til þessa. Því ber ekki að neita, að hækkunarmenn í Danmörku eru á þeirri skoðun, enda hrósa þeir nú sigri yfir hækkun dönsku krónunnar. En skoðun þessi er ný og engin reynsla enn fengin. Er það því alveg óverjandi að slá því þegar föstu, að skoðunin sje rjett. Og eftir frjettum, sem jeg hefi frá Danmörku, vil jeg halda því fram, að það muni bráðlega koma í ljós, hve háskalegt var að gera þetta. Kem jeg þá að síðasta atriðinu, og það er tal hv.frsm. meiri hl. (JAJ) og þó sjerstaklega hæstv. fjrh. (JÞ) um svikin, ef fest yrði verðgildi krónunnar. Fjrh. vildi halda því fram, að sú leið, sem við færum í þessu máli, væri sama og að fremja svik. Jeg ætla að fara nokkrum orðum um þetta, af því að höfuðástæðan fyrir festingu er sú, að jeg er sannfærður um, að við komumst næst rjettlætinu með því að taka það ráð. Það verður ekki hægt að ráða fram úr þessu máli eftir neinni leið, án þess að framið verði eitthvert ranglæti eða svik. En jeg fullyrði, að svikin verða minni með því að festa en hækka, og vísa um það atriði til greinargerðar frv. og rita erlendra fræðimanna. Jeg vildi láta þetta koma fram, án þess að taka upp öll rök og tilvitnanir til hinna færustu manna, enda hefir hv.frsm. minni hl. (ÁÁ) minst rækilega á þetta. En það er persónuleg skoðun mín, að við náum meira rjettlæti með því að fara þessa leið. Út af dæminu um manninn, sem hafði 100 krónur á vöxtum síðan 1914 og verður nú fyrir miklu ranglæti við festinguna, vil jeg taka annað dæmi, Það er maður, sem tekur 1000 kr. lán, þegar krónan er sem lægst. Þetta lán notar hann til þess að rækta jörðina. En á meðan hækkar krónan, og loks verður þessi maður, sem unnið hefir þjóðþrifaverk, að borga lánið 50% hærra. Þetta er þó miklu þarfari maður þjóðfjelaginu en sá, sem 1914 lagði 100 kr. í sparisjóð, og þetta er miklu átakanlegra ranglæti en hitt. Jeg ætla ekki að tala meira um einstök atriði, en jeg vil fylgja málinu til grafar með örfáum orðum. Það var samkvæmt kröfu fjhn.Nd., að þetta mál kom inn í þingið. Hún lagði fyrir gengisnefndina að athuga það og koma fram með till. í því. En jeg einn af gengisnefndarmönnunum hefi lagt á mig það verk að undirbúa þetta mál og bera fram frv. viðvíkjandi því. Jeg veit, að það muni falla, og jeg harma það, því að jeg er sannfærður um, að þetta er besta og rjettlátasta lausnin á málinu. Jeg fullyrði, að ráðherra vinnur þennan sigur með atfylgi manna, sem hafa gerólíkar skoðanir á gengismálinu, en sameinast um það eitt, að gera ekkert. Sigur hans verður Pyrrusarsigur, og það mun sannast um hann, eins og um Pyrrus forðum: „Ef hann vinnur annan slíkan sigur, er úti um hann.“ En þó að jeg bíði nú ósigur um þetta frv. mitt, má jeg um margt vel við una. Jeg hefi unnið stórkostlega mikið á í máli þessu. Jeg er viss um, að hundrað sinnum fleiri menn fylgja þessari stefnu nú en þegar jeg hreyfði henni fyrst í fyrra. Þeir verða allmargir hjer í þinginu, sem greiða atkv. á móti þessari dagskrá og fylgja frv. Og sumir þeirra manna, sem hjálpa munu hæstv. fjrh. (JÞ) að koma þessu frv. fyrir kattarnef nú, hafa látið þau orð falla, að ef til vildi, yrði fyr eða síðar að fara þá leið, sem jeg held fram. Jeg get því í raun og veru að töluverðu leyti hrósað sigri um leið og jeg geri ráð fyrir, að þetta frv. muni falla.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil ekki þreyta hv. deild á því að svara hv.frsm. minni hl. (ÁÁ). Aðeins skal jeg benda honum á, hversvegna varð að gefa út millibilsseðlana. Það voru lög frá 1921 um inndrátt Íslandsbankaseðlanna, sem gerðu það óhjákvæmilegt, af því dregið var að gera endanlega skipun á seðlaútgáfunni. Það var misskilningur hjá hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að þessi rökstudda dagskrá væri stíluð til stjórnarinnar. Það þarf ekki að liggja í henni neitt til stjórnarinnar. Jeg get viðurkent það, að hún snúi sjer til stjórnarinnar að því leyti, sem hún fjallar um aðgerðir af hennar hálfu eða meðferð á ríkisfje. Jeg skal lýsa því, hvernig jeg skil dagskrána að því er snertir aðgerðir í málum, sem jeg get ímyndað mjer, að til stjórnarinnar muni koma. Jeg skil till. svo, sem stjórnarvöldin eigi ekki að gera neitt það, sem gæti gert stýfingu óhjákvæmilega eða hindrað eðlilega hækkun krónunnar síðar meir, ef svo ber undir. Jeg skil till. ennfremur svo, og get þar einnig vísað til viðtals við meiri hl. nefndarinnar, sem ekki sje ætlast til þess, að ríkissjóðsfje sje lagt í verulega áhættu til að afstýra gengissveiflum á árinu, en þó sje ekki tilætlunin að binda hendur stjórnarinnar beinlínis í því efni. Út af ummælum hv.flm. (TrÞ) skal jeg geta þess, að jeg var ekki beinlínis að lýsa minni skoðun á kostum og löstum hægfara og hraðfara hækkunar. Jeg var að lýsa breytingum þeim, sem alment hafa orðið á skoðunum manna um það efni á síðustu tímum. En þessi reynsla manna um öra hækkun er svo ný, að ekki er hægt að byggja beinlínis skoðun sína á þeirri reynslu. Háttv. flm. spurði, hvort jeg vildi beita áhrifum til þess að stöðva mjög öra hækkun krónunnar. Jeg hefi sagt áður, að svo miklu leyti, sem þessi mál geta farið eftir mínum vilja, byggi jeg ósk mína og von um hækkun krónunnar á velgengni atvinnuveganna, að hún komi á eðlilegan hátt. Hvernig jeg beiti áhrifunum fer eftir því, hvernig á stendur fyrir atvinnuvegunum.

Á þá gengið að lækka, ef illa gengur?

. Þar tek jeg undir með hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að reynt mun í lengstu lög að verjast því, að sveiflur fari með gjaldeyrinn á ringulreið. Enginn þarf að ímynda sjer, að hægt sje að bæta úr örðugleikum slæms árferðis með því að lækka gjaldeyrinn í verði. Jeg skil vel, að hv.flm. (TrÞ) vilji ekki láta mann, sem tekið hefir 1000 króna lán til jarðræktar; komast í þá raun að borga þær aftur hærra verði. En löggjafarvaldinu til afsökunar má færa það, að þegar maðurinn tók lánið, voru landslögin þannig, að hann varð að vera við því búinn að greiða aftur gullgildi peninganna. Hinsvegar hafði sá, sem lagði fje inn í sparisjóð 1914 enga ástæðu til að búast við, að hann með lögum yrði sviftur þeim rjetti, að fá fje sitt greitt aftur fullu verði. Dæmið var annars klóklega valið hjá hv.flm. (TrÞ), og vissulega hefði honum ekki verið eins ant um þennan skuldunaut, ef hann hefði tekið lán til þess að versla, t. d. með sement. Jeg tel engan óstyrk í því fólginn, þó að þeir menn, sem nú standa á móti frv., hafi mismunandi hagsmuna að gæta. Jeg tel það einmitt styrk hækkunarstefnunnar, að um hana sameinast menn, sem að öðru leyti hafa mismunandi skoðanir. En það er af þeirri ástæðu, að mörgum þykir varhugavert að gera þá röskun á peningamálunum, sem stýfing mundi leiða af sjer. Spádóm háttv.flm. um, að þetta sje Pyrrusarsigur fyrir mig, læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja. Afstaða mín er sú, að jeg byggi von mína um hækkun krónunnar á velgengni atvinnuveganna. Mjer finst það sannarlegt gleðiefni, ef atvinnuvegunum vegnar svo vel í framtíðinni, að takast má að lyfta þessari byrði. Jeg get látið mjer standa á sama, þó að það gleðji hv, flm., ef atvinnuvegunum verður svo þungt fyrir fæti, að þetta tekst ekki. En jeg gleðst ekki yfir því með honum. Jeg hefi reynt að kynna mjer gang atvinnulífsins hjá okkur undanfarin ár, og jeg verð að segja, að þó oft hafi komið erfið ár, hefir þó jafnan verið blessunarlega stutt í milli hinna áranna, sem svo mikinn arð hafa gefið, að afgangur hefir orðið. Þetta held jeg að rjettlæti fullkomlega þá stefnu að bíða hins hentuga tækifæris í þessu máli. Jeg geri mjer von um, að þessi ládeyða, sem atvinnulíf okkar er nú að sigla inn í, verði ekki svo löng, að hún nái að drepa úr þjóðinni kjarkinn nje draga úr þeim áformum að skila gjaldeyrinum í löglegu verði.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg get staðfest, að sá skilningur, sem hæstv. fjrh. leggur í dagskrána, er rjettur, að svo miklu leyti sem ekki greinir á innan meiri hl. nefndarinnar. En það er svo, að við meiri hl. menn erum ekki alveg sammála um, að hve miklu leyti ber að taka áhættu af sveiflum yfir á ríkissjóðinn. Við teljum, að ekki þurfi að óttast sveiflur til næsta þings, ef gengið er ekki lækkað, vegna þess að um hækkun geti varla verið að ræða eins og nú horfir við um atvinnuvegina. Að öðru leyti skal jeg ekki lengja umræðurnar, þó að ærið tilefni væri til að svara ýmsu, sem hv.frsm. minni hl. (ÁÁ) hefir haldið fram. Það er aðeins eitt atriði, sem jeg vildi benda honum á. Hann vill ekki viðurkenna, að hann hafi sagt, að gengið eigi að grundvallast á verðlaginu í viðskiftalöndunum. En hjer stendur á bls. 3 í nál. minni hl.: „Aðalgrundvöllur gengisins er, þegar til lengdar lætur, verðlagið í viðskiftalöndunum.“ Jeg sje, að deildin býst við atkvæðagreiðslu, og skal því ekki tefja tímann.

Tryggvi Þórhallsson Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hæstv. fjrh. (JÞ) sagði síðast. Jeg vil sem þingmaður mótmæla þeirri skoðun, að stjórnin hafi heimild til að hætta nokkru af fje ríkisins til að halda núverandi gengi, ef dagskráin verður samþykt. Jeg held, að í meiri hl. fjhn. sjeu menn, sem leggja áherslu á það atriði. Hæstv. fjrh. sagði, að dæmi mitt um 1000 krónurnar til jarðræktar hefði verið klóklega valið. Já. Það var það. Hann sagði, að jeg mundi ekki hafa borið eins mikla umhyggju fyrir manninum, ef hann hefði tekið lán til að versla með sement. Það er alveg rjett. Jeg álít, að sá, sem ræktar jörðina, vinni miklu þarfara verk heldur en sá, sem verslar með sement. Auk þess munu þeir, sem versluðu með sement í sumar sem leið, hafa grætt ekki alllítið á hækkun krónunnar, svo raunar er hjer ólíku saman að jafna. - Hæstv. fjrh. sagði, að styrkur hækkunarstefnunnar væri í því fólginn, að menn með ólíkar skoðanir að öðru leyti sameinuðu sig um hana. En hann verður að viðurkenna, að það eru fjölda margir, sem alls ekki fylgja þessari stefnu. - Hann sagðist byggja hækkunarvon sína á velgengni atvinnuveganna. Mjer fanst hann um leið vilja leggja mjer í brjóst, að mjer mundi ekki vera sjerlega ant um atvinnuvegina. En auk þess að ná meira rjettlæti er það höfuðtilgangur þessa frv., að gera atvinnuvegunum mögulegt að búa við velgengni. Það er nokkurn veginn augljóst mál.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg bjóst við því, að hv.flm. (TrÞ) væri ekki eins ant um þá skuldunauta, sem lán hafa tekið til verslunarreksturs, og hina, sem fjenu hafa varið til jarðræktar. En má jeg benda hv.þm. á, að yfirgnæfandi hluti þeirra skulda, sem nú stendur ógreiddur frá lággengisárunum, er einmitt fé, sem tekið hefir verið að láni til verslunarreksturs. Mjög mikill hluti þeirra skulda, sem hv.flm. er nú að berjast fyrir, að hlutaðeigendur fái ódýra úrlausn á, er til orðinn vegna verslunarreksturs. Hitt, sem farið hefir til jarðræktar, er örlítið. Jeg get varla farið að skattyrðast enn út af aðgerðum stjórnarinnar í gengismálinu. En það litla, sem stjórnin hefir gert í því máli, hefir alt verið í þá átt að halda í hemilinn á hækkun, bæði árið 1924 og 1925, en þingið hafði ekki þá ætlað stjórninni eiginlega neinar sjerstakar aðgerðir á því sviði, og ef sú dagskrá, sem nú liggur fyrir, verður samþ., er það einnig svo, að ekki heldur þetta þing ætlar stjórninni sjerstaklega miklar aðgerðir í málinu til næsta þings.

Tryggvi Þórhallsson Hæstv. fjrh. (JÞ) fer ekki með rjett mál, þar sem hann heldur því fram, að hans aðgerðir hafi fyrst og fremst miðað að því að halda í hemilinn á hækkun krónunnar. Hæstv. ráðh. á sök á því, að þessi mikla hækkun hófst í haust, þegar hann neitaði Íslandsbanka um styrk til þess að kaupa erlendan gjaldeyri. Út af hinu, sem okkur hefir farið á milli um lánin, vík jeg ekki frá því, að mjer er annara um þann skuldunaut, sem varið hefir fjenu til jarðræktar. En jeg vil ekki heldur láta fremja það ranglæti gagnvart hinum, sem skulda vegna verslunarreksturs, að þeir sjeu látnir borga miklu dýrari krónur en þeir fengu.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil aðeins gera þá leiðrjettingu, að í minni stjórnartíð hefir Íslandsbanka aldrei verið neitað um neitt, sem hann hefir farið fram á í sambandi við gjaldeyrisverslun. Hitt er rjett, að neitað hefir verið tilmælum eins manns úr gengisnefndinni (TrÞ).

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Það, sem jeg var að mótmæla hjá hv.frsm. meiri hl. (JAJ), var það, að jeg hefði sagt, að okkar gengi lagaði sig eftir verðlaginu í viðskiftalöndunum. Hv. þm. (JAJ) hefir líklega misheyrst. Eins og hann veit, hefir minni hl. í nál. sínu lýst, í hverju verðfestingarstefnan er fólgin, - að peningunum sje haldið í því verði, sem samsvarar kaupmætti þeirra í innanlandsviðskiftum. Hinu hefi jeg aldrei neitað, að til er sú leið, að láta verðlagið í landinu laga sig eftir genginu, en sú leið er torfærari og hefir enga kosti fram yfir hina. Þó mun jeg taka vel undir sáttaumleitanir hv. 3. þm. Reykv. (JakM), og get fallist á það fyrir mitt leyti, að frv. sje breytt í það horf, að núverandi gengi verði fest um óákveðinn tíma. Næstu þing gætu svo gert nauðsynlegar ráðstafanir til stýfingar. Þó er jeg aðeins einn um það ennþá að játa þessu sáttaboði, sem komið er frá einum manni úr hv. meiri hl. fjhn. En ef menn vilja sinna þessu, þarf ekki nema stutt hlje til að semja skriflegar brtt. við frv. til að laga þetta.

Það má líka vel bíða til 3. umræðu.

. Það tel jeg þó óráðlegra, þar eð svo gæti farið, að frv. yrði felt áður. En jeg segi aðeins þetta til hæstv. fjrh. (JÞ), að þar sem hann byggir von sína um velgengni atvinnuveganna á hækkun krónunnar, byggjum við verðfestingarmenn vonir okkar um velgengni atvinnuveganna á föstum gjaldeyri, og um það er enginn ágreiningur, að það, sem atvinnuvegirnir þarfnast helst til að geta þrifist, er, að verðlagið sje í samræmi við gengið, en samkvæmt stefnu hæstv. fjrh., ef á að fara eftir henni, hygg jeg, að þess geti orðið alllangt að bíða, að atvinnuvegirnir hljóti þetta öryggi. Þó vil jeg freista samkomulags á þeim grundvelli, sem hv. 3. þm. Reykv. hefir stungið upp á, ef hv. meiri hl. fjhn. vill fylgja honum að því máli.

Halldór Stefánsson Þessi dagskrá er svo einkennileg og þannig orðuð, að út lítur fyrir, að enginn skilji hana til hlítar, því bæði þeir, sem ætla að fylgja þessari dagskrá fram og stjórnin sjálf, sem dagskráin er stíluð til, hafa orðið að gefa orðmargar skýringar á henni, en þó svo ónákvæmar og óskýrar, að engu er enn um bættara. Nú vil jeg óska þess, að hæstv. stjórn gefi þegar skýringu, sem hún leggi skjallega fram, áður en gengið er til atkvæða, svo að menn geti áttað sig á þessu áður og ekki verði um það deilt eftir á, hvað menn hafi samþykt.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hefi þegar lagt skriflegar skýringar frá minni hendi, fyrir hv.frsm. meiri hl. fjhn., og var það rjettur vettvangur. Hins get jeg ekki vænst, að skoðanir mínar falli vel í geð hv. minni hl., og því getur hv. minni hl. heldur ekki vænst þess, að jeg leggi skýringar mínar undir hans dóm.

Halldór Stefánsson Jeg óska aðeins, að dagskráin verði þá lesin upp aftur, áður en gengið verður til atkvæða um hana.