Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á milli 2. og 3. umr. hefur meiri hl. fjhn. átt viðræður um málið og kom saman um, að rétt væri að bera fram smábrtt. við 1. gr. til þess að gera þar ljós tvö atriði. Það kom fram við 2. umr., að mönnum var spurn, hvað heyrði undir önnur gjöld. Það er hægt að benda á ýmis gjöld, sem undir þetta heyra, svo sem ræsagjöld og gangstéttagjöld, þó að vitaskuld sé ekki hægt að tíunda allt. Ég veit t.d. um eitt sveitarfélag, sem innheimtir sérstök gjöld af fasteignum til vegarlagningar hjá sér. Til þess að gera þessi ákvæði ekki að neinu leyti hættuleg, þá þykir meiri hl. rétt, að sveitarstjórnum sé þetta heimilt að fengnu samþykki félmrh. Þetta er einnig gert til þess, að meira samræmi náist. Enn fremur ef ágreiningur yrði hjá sveitarstjórnum um að nota heimildina og meiri hluti vildi nota hana, en minni hluti ekki og hefði góð rök máli sínu til stuðnings, þá gæti sá minni hluti fengið leiðréttingu hjá félmrh. Enn fremur má ekki vera neinn vafi um þessa heimild, vegna þess að fasteignamat hefur ekki verið endurskoðað í 10 ár, og Alþingi gæti tekið sig til og látið endurskoða fasteignamatið. Þá er rétt að hafa það í höndum félmrh., hvort heimildin skuli gilda áfram, eftir að fasteignamat breytist. Þetta tvennt vildi meiri hl. n. leggja til að tekið verði upp í frv. Fyrsta gr. frv. verður þá orðuð þannig: „Heimilt er sveitarstjórn, að fengnu samþykki félagsmálaráðherra, að ákveða, að innheimta skuli með allt að 400% álagi alla skatta og önnur gjöld, sem miðuð eru við núgildandi fasteignamat og aukamat og renna eiga í sveitarsjóð, að vatnsskatti undanskildum.“ Inn í greinina er þá bætt orðunum „að fengnu samþykki félagsmálaráðherra“ og „núgildandi“ og „aukamat“. - Ég vona, að ég hafi gert þetta nægilega ljóst. Vil ég svo leyfa mér að afhenda hæstv. forseta brtt. Hér hefur komið fram brtt. við þessa umr. frá hv. þingmanni Barðstrendinga, sem felur í sér, að heimild þessi skuli aðeins veitt Akureyri. Ég fyrir mitt leyti vil mæla á móti þessari tillögu, því að ég tel rangt að veita aðeins einu sveitarfélagi þessa heimild. Ég þykist vita, að sveitarfélög eru sem aðrir með það, að þau vilji öll njóta sömu réttinda til álagningar í þessu efni, enda kom það fram í gær, að bæjarfélagið á Ísafirði óskar eftir að mega njóta þessarar heimildar. Það er fullvíst, að sveitarfélögin hefðu látið til sín heyra fleiri, ef þau hefðu haft tækifæri til að fylgjast með þessu máli, en það hefur ekki verið aðstaða fyrir þau til þess að gera það, því að málið var lagt þannig fram: upphafi, að þetta væri heimild fyrir allar sveitarstjórnir, og hafa þær þá ekki séð ástæðu til að láta sérstaklega til sin heyra um þetta, enda mæla öll rök með því, að þeim verði gert hér jafnt undir höfði.



Herra forseti. Ég bjóst við því, að hv. þm. Barð. mundi mæla með þessari brtt., sem hann flytur á þskj. 763. Ég vildi aðeins segja það, að ég er samþykkur þessari brtt. Ég álít ekki neina ástæðu til þess, að heimildin nái til annarra sveitarfélaga en þeirra, sem hafa óskað eftir henni. Það liggja ekki fyrir óskir frá nema einu. Hv. frsm. meiri hl. hélt því að vísu fram, að það væri eingöngu vegna þess, að frv. hefði verið lagt fram sem almenn heimild. Nú er vitað, að frv. þetta var lagt fram eingöngu fyrir tilmæli bæjarstjórnar Akureyrar. Það hefur verið venjan, að bæjar- og sveitarfélögin hafa látið í ljós óskir sínar um þær framkvæmdir, sem þau hafa óskað eftir og varða þeirra fjárhag. Þau hafa ekki látið á sér standa að gera sínar kröfur, til þess að slík mál nái fram að ganga. Ég sé því enga ástæðu til að veita hér almenna heimild, þar sem óskir hafa aðeins borizt frá einu bæjarfélagi, enda er málið gersamlega þýðingarlaust, nema bæjarfélögin vilji ástunda meira ranglæti en þau hafa nú heimild til með álagningu útsvara. Hvað snertir Ísafjörð, en hann hefur víst borið fram sömu ósk, þá er hægt að verða við því, en óskir hafa ekki komið frá fleirum. Ég vildi því spyrja hv. þm., hvort þeir geti ekki verið því samþykkir, að frv. nái aðeins til Ísafjarðar og Akureyrar, því að óskir hafa ekki borizt frá fleirum. Ég fyrir mitt leyti get verið samþykkur frv. svo breyttu.

Forseti (BSt): Ég hélt, þegar hv. 1. landsk. kvaddi sér hljóðs, að það væri aðeins um efnislega meðferð málsins, og gætti því ekki að því að skýra frá brtt., sem meiri hl. n. lagði fram, en hún er þannig: „Heimilt er sveitarstjórn, að fengnu samþykki félagsmálaráðherra, að ákveða, að innheimta skuli með allt að 400% álagi alla skatta og önnur gjöld, sem miðuð eru við núgildandi fasteignamat og aukamat og renna eiga í sveitarsjóð, að vatnsskatti undanskildum.“



Herra forseti. Ég fékk skilaboð frá hv. þm. Barð. um, að hann hafi lagt hér fram brtt. um, að þessi heimild nái aðeins til Akureyrar. Vegna þess að þessi hv. þm. forfallaðist, þá bað hann mig að rökstyðja þessa till. sína. Hv. þm. fór nokkrum orðum um þetta við 2. umr., og var það þannig, að mig minnir, að hér væri um að ræða, að verið væri að troða heimild upp á þá aðila, sem ekki hefðu óskað eftir henni, ef Alþ. og ríkisstj. ætluðu að veita öllum sveitarfélögum þessa heimild, sem Akureyri hefði ein óskað eftir. Ég held, að till. sé komin fram af þessari ástæðu. Nú hafa einnig komið fram brtt. frá meiri hl. n., sem hv. frsm. mælti með. Mér fyrir mitt leyti finnst sanngjarnt að verða við óskum Akureyrar í þessu efni, en takmarka heimildina við það. Ég hef áður látið í ljós ugg um, hvernig með heimild þessa yrði farið. Hv. frsm. vildi eyða honum og sagði, að svona tekjustofnar gæfu eðlilegan grundvöll fyrir útsvör bæjanna. Þá er rétt, að ég rökstyðji þetta, en því er nú svo farið, að meðferð þessara mála er ekki alltaf í höndum manna, sem hafa jafngóða reynslu og þekkingu á sveitarstjórnarmálum og hv. frsm. Ef svo væri, þá mætti vera, að málum þessum yrði hagað rétt og skynsamlega, en vegna þess að svo er ekki, heldur veljast til þessa menn með misjafna þekkingu og reynslu, þá álit ég nokkra áhættu að samþ. þetta svona. Með þessu er verið að gefa heimild til að afklæða borgarana enn betur en verið hefur, og veit ég satt að segja ekki, hvað er eftir nema þá húseignir fólksins. Hv. þm. S–Þ. sagði, að þeir, sem yrðu fyrir barðinu á þessum skatti, væru þeir, sem fest hefðu fé sitt í fasteignum. Ég veit ekki, hvort það er nema eðlileg þörf og náttúrleg, að menn byggi húskofa yfir sig og sína nánustu. Hv. 1. landsk. benti einnig á það, að menn svíkja undan skatti. Maður þarf ekki annað en að lita í útsvarsskrá Reykjavíkur, sem kemur út á hverju ári, til þess að sjá, að sumir menn hafa ekki gefið neitt upp á skattskýrslu og auglýsa sig þannig eignalausa menn. Þetta þekki ég vel, og ég hef fyrir löngu veitt þessu athygli. Það þýðir ekkert fyrir hv. þm. S-Þ. að segja mér þetta nú, þegar verið er að ræða um það hér að beinlínis siga sveitaryfirvöldum á almenning í landinu til þess að útvega þeim enn nýjar leiðir til þess að ná peningum frá skattgreiðendum. Það er verið að ganga þarna á allan fjölda almennings, jafnvel þá, sem með miklum erfiðismunum hafa komið sér upp einhverri húseign. Það er hvergi tekið tillit til þess, hvort skuldir hvíli á eignunum eða hvort menn hafa verið svo þjóðlegir að koma peningum sínum í fasteignir, eins og hv. þm. S.-Þ. sagði. Það er bezt að inna þá kurteisisskyldu af hendi að koma því á framfæri hér, sem einn flokksbróðir hv. 6. landsk. bað mig um að skila til flokksbræðra sinna í Ed., að þeir væru að vega að millistéttinni í landinu með því að samþ. þennan skatt. Þessi maður er mjög vel þekktur öllum þingmönnum. Að öllu þessu athuguðu er ég þeirrar skoðunar, að hér sé að óbreyttu ástandi verið með óþarfa löggjöf hvað snertir önnur bæjarfélög en þau, sem beðið hafa um hana. Ég minni á það, að það er búið að samþ. hér á Alþ. mjög eindregna áskorun til hæstv. ríkisstj. um það að láta fram fara gagngera endurskoðun á skattalöggjöf landsins, bæði til ríkisins og bæjarfélaganna. Og ég vil benda á það, að meiri hl. hv. alþm., sem nú stendur að því að samþ. þetta frv., hefur neitað bæjarfélögunum um lítinn hluta af söluskattinum á þann raunalegasta hátt, sem hægt er, með því að hóta stjórnarslítum og ráðherraburtför. En í sömu andránni segjum við hér á Alþ. bæjar- og sveitarfélögunum að taka þessa hækkun af húseignum fólks og með viðbótum við útsvörin.



Herra forseti. Ég vil ekki lengja þessar umr. úr þessu, en vil vekja athygli hv. þm. Vestm. á því, af því að hann er nýkominn hér inn í d., að hér liggur nú fyrir brtt. við 1. gr. frv., sem gæti haft einhverja þýðingu fyrir skilning hans á því, hvað rétt er að gera í þessum efnum fyrir Akureyri og aðra. Hann heldur því fram, að það sé ekki rétt að samþykkja þessa heimild til annarra en þeirra, sem beðið hafa um hana. Nú hefur Akureyri beðið um þessa heimild. En ég vil benda á það, að önnur sveitarfélög hafa, síðan málið kom hér fram, ekki haft aðstæður til þess að láta til sín heyra. Og þótt nú sé áformað að breyta skattalöggjöfinni og endurskoða hana, þá er þörf margra bæjar- og sveitarfélaga svo brýn, að þau komast ekki hjá því að hækka sína skatta, áður en þau lög verða afgreidd, svo sem hæstv. félmrh. hefur skýrt frá. Meiri hl. n. leggur til, að ekki þurfi að biðja um þessa heimild hverju sinni eða á hverju ári, heldur verði öl] bæjar- og sveitarfélög hér samferða með sama rétti. Hv. þm. Vestm. tók það fram, að frv. fæli það í sér, að sveitarfélögunum væri gefin heimild til þess að hækka gjöld á fólkinu, og afleiðingarnar mundu verða gjaldahækkanir einu sinni enn. Eins og sýnt var fram á í gær, þá er það ekki ætlunin með þessu frv. að gefa sveitarstjórnum tækifæri til þess að afla meiri tekna, en það á að vera til þess að létta á útsvörunum, því að sú upphæð, sem jafnað hefur verið á almenning í útsvörunum, hefur verið óþægilega há, miðað við þær losaralegu reglur, sem um niðurjöfnun þeirra gilda. Sá mælikvarði, sem fasteignaskatturinn er, var upp tekinn 1937, og þótti þá ástæða til þess að gefa sveitarstjórnunum heimild til þess að hækka hann síðar. Og nú eru enn breyttir tímar og það miklu meira en þá, og tilkostnaður bæjarfélaganna er farinn fram úr öllum tekjum þeirra, þó að heimildin frá 1937 sé notuð til fulls. Það, sem frv. felur í sér, er ekkert annað en að setja nokkra vísitöluhækkun á grunntölurnar frá 1937, en ekki er einu sinni farið yfir hálfa vísitöluhækkunina, ef miðað er við þær verðbreytingar, sem orðið hafa síðan. En það, að þessi mælikvarði var upp tekinn, byggðist á þeirri skoðun, að þeir, sem eignast fasteignir, standi betur að vigi en aðrir og megi greiða nokkuð til samfélagsins sérstaklega. Það er sanngjarnt, að menn greiði eftir efnum og ástæðum, og það eru ástæður að að eiga hús eða eiga ekki hús. Ég tel ekki rétt að lengja umr. meira, þó að mikið væri hægt að tala um þetta mál. En ég vil leggja áherzlu á það, að mér finnst ekki ná nokkurri átt að gefa heimild til hækkunar þessara gjalda hjá einu eða tveim sveitarfélögum, en ekki hjá öðrum, af því að þau hafi ekki beðið um hana, og með þeirri brtt., sem hér liggur nú fyrir, er séð fyrir því, að öll sveitarfélög geti notfært sér þessa heimild.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. n. var að halda því fram, að þetta frv. væri ekki flutt til þess að hækka álögur á þegna bæjarfélaganna, vegna þess að útsvarsuppbótin kæmi núna í staðinn fyrir þetta frv. En til hvers er þá verið að flytja þetta frv.?

Til þess að lækka þá upphæð, sem þarf að jafna niður með útsvörum og er óþægilega há.

Hvers vegna er það óþægilegt, þessari upphæð er hvort sem er jafnað niður eftir efnum og ástæðum? Það hefur verið sýnt fram á það hér í d., að málið er óþarft. Það er bara til þess fallið að hafa meira ranglæti við álagningu skatta og útsvara en verið hefur. Þessir skattar eru ekki lagðir á menn eftir efnum og ástæðum og ekki tekið tillit til þess, hvort menn eru fátækir eða ríkir, hvort þeir eiga eignir, sem þeir skulda í, eða hvort þeir eiga skuldlausar eignir. Það er þetta, sem sérstaklega er ranglátt. Hv. frsm. meiri hl. n. sagði, að það ætti að hjálpa mönnum til þess að eignast þessar fasteignir, og það er alveg rétt. En. þetta er undarleg rökfærsla, ef það er ekki til annars en að geta lagt á þetta sérstakan skatt á eftir. Fyrst á þá þjóðfélagið að hjálpa mönnum til þess að ná þessum réttindum, síðan að leggja á skatta til þess að reyna að svipta menn aftur þessum réttindum, þeim réttindum að hafa þak yfir höfuðið, og að því miðar frv. Hér er um að ræða ekki svo lítinn skatt. Skatturinn, sem hefur skipt hundruðum, skiptir nú þúsundum, eftir að þessi heimild hefur verið samþ. og notuð. Ég vildi taka það fram, að ég er á móti þessu frv. og vil láta fella það. En það, sem hér liggur fyrir, er beiðni frá einu bæjarfélagi í landinu um að mega hækka álögur sínar. Og það er sýnilegt, að meiri hl. alþm. vili verða við þeirri bón, en mér finnst, að ekki ætti að ganga lengra, því að það er rangt að vera að gera þessa heimild almenna, áður en nokkrar óskir eru fyrir hendi um það frá bæjarfélögunum. Það liggur nú fyrir sams konar beiðni frá öðru bæjarfélagi, þ.e. Ísafjarðarkaupstað, og eru það því tvö bæjarfélög, sem óska þessarar hækkunar. Ég vil af þessu tilefni bera hér fram brtt. við brtt. hv. þm. Barð. á þskj. 763, þess efnis, að þessi heimild nái ekki til Akureyrar einnar, heldur líka Ísafjarðar, og þá finnst mér, að Alþ. hafi orðið við óskum manna í þessu efni, því að ekki liggja beiðnir fyrir frá öðrum aðilum. Ég vil svo afhenda forseta þessa brtt.



Herra forseti. Ég ætla ekki að taka mikinn þátt í þessum umr. og mun ekki tefja málið með löngu máli. Það er vitanlega alltaf óvinsælt að leggja á nokkur gjöld. Hins vegar er það ekkert óvinsælla að leggja á útsvör og skatta en að leggja á önnur gjöld, en á þeim byggjast allar framkvæmdir bæjar- og sveitarfélaganna fyrir borgarana, þótt það sé skoðun sumra, að sú þóknun, sem ríkið lætur af hendi í staðinn, sé allt of lítil móti öllum þeim sköttum, sem menn greiða. Það er þetta sjónarmið, sem einstaklingarnir taka. Það er óvinsælt, ef skattur er innheimtur, og það er óvinsælt, ef fjárveitingar úr bæjarsjóðum og ríkissjóði eru ekki ríflegar. Þó er þetta hvort tveggja sama málið, annað er úthverfan, en hitt innhverfan. Ég fyrir mitt leyti hef ástæðu til þess að taka þessi mál með fullkominni varúð af þeim ástæðum, sem hv. þm. Barð. tók fram. Það hefur verið flutt hér frv. um það að hækka fasteignamatið. Það hefur verið flutt, þó að það hafi verið óvinsælt. Og það er rétt, sem hv. þm. Vestm. sagði, að sjálfsagt er að færa fasteignamatið í samræmi við núgildandi verðmæti hlutanna. Fjöldi manns er samkvæmt skattskýrslum alveg eignalausir menn, en geta þó átt hundruð þúsunda og jafnvel milljónir, ef miðað er við núverandi peningagildi. Þetta er af þeim ástæðum, að þótt þessir menn teldu sig milljónamæringa samkvæmt skattframtali, þá yrði skrifað á það með rauðu bleki og allar eignir færðar þar á fasteignamatsverði. Af þessum ástæðum borga þessir menn mjög lágan eignarskatt, en það er samkvæmt landslögum. Því er það, að þótt menn eigi fasteignir, sem metnar eru á 50–60 þús. kr., þá nema þær fasteignir í raun og veru 5–6 hundruðum þús. kr., ef ekki meira. Þess vegna er það, að á meðan fasteignamatinu er ekki breytt, þá er þetta nokkurt mótvægi, því að þessir menn greiða ekki nema sáralítinn eignarskatt til ríkisins, og þá er það ekki nema til þess að jafna metin að nokkru, að þeir greiði til bæjarfélaganna þessi gjöld sín með 400% álagi, svo sem hér er farið fram á. En ég vil slá þann varnagla, þegar ég segi þetta, að ef fasteignamatið yrði endurskoðað og því breytt, þá verður þessi ákvörðun ekki réttmæt. Ég vil taka það fram, að það getur staðið svo á, að það hvíli miklar veðskuldir á eignum þeirra manna, sem þessi gjöld eru lögð á, og þá kemur þetta fram á annan hátt. Þetta vildi ég taka fram, og sérstaklega ef fasteignamatinu yrði breytt til samræmis núverandi verðgildi fasteignanna, sem verður að teljast eðlilegt að gert verði, þá tel ég þessi lög heldur ekki lengur sanngjörn. En eins og ástandið er nú, eru þessi lög ekki óeðlileg. Það er einnig annað, sem ég vildi minnast á. Hv. þm. Barð. sagði, að þessi gjaldahækkun kæmi vitanlega mest niður á þeim, sem eiga mjög miklar fasteignir. Og það er ekkert launungarmál, hvaða félagsskap þessi gjöld koma þyngst niður á á Akureyri, og sýnir það glöggt, að ég er ekki að fylgja þessu máli af einhverjum annarlegum ástæðum. Það verða ekki litil gjöld á verzlunarfyrirtæki, sem þarf að eiga margar fasteignir, og á ég þar við KEA, mjólkurbúin o.fl. En ég verð að telja það eðlilegt, að bæjarfélög ráði því, hvernig þau stjórna sínum málefnum. Þannig höfum við líka alltaf orðið við kröfum Reykjavíkurbæjar. Ég fylgi þessu máli þrátt fyrir þetta, því að það er ekki óeðlilegt, að þeir, sem svona mikið eiga eða hafa mikið undir höndum, greiði nokkur gjöld, sérstaklega af því að fasteignamatið er svo lágt, meðan það er enn ekki endurskoðað.

Forseti (BSt): Hv. 1. landsk. þm. hefur bætt öðrum tölulið við brtt. sína. Þetta er afleiðing af aðaltill., og vildi ég mega skoða afbrigði veitt fyrir þessu án atkvgr., ef enginn hreyfir mótmælum.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þetta mál verulega með því, sem ég segi. Ég hef á ýmsum tímum álitið, að það þyrfti breytingu á sviði fasteignamatsins, en ég hef því hugsað mér hana sem heildarbreyt., gerða með sérstöku tilliti til skatta, sem renna til ríkisins. Hér liggur þetta ekki fyrir, heldur einstök breyt. í skattamálum til uppbótar ofan á útsvör eða til tekjuaukningar fyrir sveitar- og bæjarfélög. Hitt liggur svo ekki fyrir hér að ræða um breyt. á fasteignamatinu hvað ríkið áhrærir. Ég hef lengi verið sannfærður um, að margar misfellur á skattgreiðslum til ríkisins eigi rót sína að rekja til úrelts fyrirkomulags. Ég sagði í upphafi, að það væri farið flaumóslega af stað með breyt. í þessum efnum og væri að því leyti til óþæginda. Hæstv. ráðh. upplýsti, að í þeim bæ, sem við höfum fyrir augum, væri það vitanlega eitt fyrirtæki, sem yrði fyrst og fremst fyrir barðinu á þessum l. Þessu gæti ég trúað, því að ég hef heyrt, að fyrirsvarsmenn þess fyrirtækis væru farnir að sjá, að sú sérstaka hlífð, sem þessi starfsemi hefur notið, hefði komið bæjarkassanum þar svo um koll, að það þyrfti að grípa til nýrra úrræða. Það stendur sérstaklega á um Akureyri, þar sem eitt fyrirtæki er búið að leggja undir sig alla verzlunina. Þegar þess er gætt, hvernig útsvör eru annars staðar, þar sem margar smáverzlanir eru og engin sams konar yfirgnæfandi velta hjá einu fyrirtæki eins og á Akureyri, horfir þetta öðruvísi við. Það er því þess vegna, eins og hæstv. ráðh. sagði, að þetta er rökstuðningur fyrir að láta þessa tilhnikun á l. varðandi fasteignamatið staðna við Akureyri. Það er af þessari ástæðu og líka vegna þess, að bærinn hefur beðið um þetta. Ég skal svo ekki orðlengja þetta, en ég vil aðeins í einfeldni minni biðja þingbróður minn, hv. þm. S–Þ., að skýra málið, því að hann er greinargóður og þekkir betur inn á sveitarstjórnarmál en ég. En af því að hv. þm. hélt því fram hér, að hér væri skattur á ferð, sem lagður væri á eftir efnum og ástæðum, og það er vitað, að svona fasteignaskattur, hvort sem hann er 400% eða hvað mikill hundraðshluti sem hann er, er lagður jafnt á alla húseigendur, hvort sem þeir eru skuldugir eða skuldlausir, hefði ég gaman af því, að hv. þm. gæti sannfært mig um, að svona skattur væri í raun og veru lagður á eftir efnum og ástæðum. Það er mikils um vert, ef hann getur fengið mig til að skilja, að maður, sem á 100 þús. kr. hús, en skuldar í því 90 þús. kr., eigi að greiða sömu upphæð og maður, sem á sömu eign skuldlausa, og segja svo, að þetta sé að leggja skatt á eftir efnum og ástæðum.



Herra forseti. Ég verð að játa, að ég mundi þykjast mega vera hreykinn, ef ég gæti frætt hv. þm. Vestm., svo vel er hann að sér í þingmálum. Þó að ég vantreysti mér í þessum efnum, þá vil ég reyna að rökstyðja, að ef maður á fasteign, er ástæða til að hafa hana sem mælíkvarða á, hvað hann á að greiða í skatt. Ég veit vel, að þeir menn, sem eiga hús, eru misjafnlega skuldugir, og held ég, að ég hafi minnzt á það í gær. Þó að ég telji, að grundvöllur útsvarsálagningar eigi að vera eftir efnum og ástæðum, þá er það lítt vinnandi vegur að nota hann, og er þá gripið til skattskrárinnar og búinn til skali, sem er látinn segja til, hvaða útsvar hver eigi að greiða. Ég held, að það sé miklu heldur vinnandi vegur að taka tillit til, hvað menn skulda út á fasteign. Sem betur fer er ástandið þannig í þjóðfélaginu, að þeir eru færri, sem þarf að gera undantekningu með, þegar tekið er tillit til þeirra, sem skulda mikið út á fasteign, en þeirra, sem eiga skuldlausar eignir. Verði fasteignaskatturinn til sveitarsjóða hækkaður, er framkvæmanlegt að ívilna í sjálfu útsvarinu aftur á móti þeim mönnum, sem mikið skulda vegna fasteigna sinna. Út af því, að hv. þm. minntist á sérstöðu, sem Akureyri hefði, vil ég taka fram, að það á ekki að taka tillit til neinnar sérstöðu við afgreiðslu málsins, enda hefur Akureyri enga sérstöðu í þessu efni. Fleiri bæir og kauptún hafa slík fyrirtæki sem hv. þm. nefndi, og hafi Akureyri þörf á að fá að beita fasteignaskattinum allt að fimmföldum vegna þessara fyrirtækja, þá hafa fleiri bæir einnig ástæðu til að fara fram á það sama. Ég bið hv. þm. að athuga þetta, þó að ég telji mig ekki vera færan um að kenna honum í stórum stíl.



Herra forseti. Mér virðist þessi brtt. frá hv. 4. landsk. geta slétt úr þeim ágreiningi, sem var á milli mín og hv. frsm. þessa máls, og vissulega er hún honum, hv. frsm., til mikillar hjálpar, þar sem hann virðist hafa það fyrir augum, að þessi skattur verði lagður á nokkuð eftir efnum og ástæðum, því að ég tel víst, að hv. frsm. fagni þessari brtt. Ég hef deilt mikið um það, að hve miklu leyti þetta „eftir efnum og ástæðum“ gæti átt sér stað. En hér virðist vera kominn góður sáttasemjari, þar sem hv. 4. landsk. er, og ef hv. frsm. getur ekki fallizt á þessa brtt., þekki ég ekki hjartalag hans rétt. Ég kvaddi mér hljóðs til að þakka hv. frsm. fyrir þá skýrslu, sem hann gaf varðandi þá spurningu, sem ég lagði fyrir hann. Hv. frsm. leysti úr þessu eftir beztu getu og komst að þeirri niðurstöðu, að slagsíðuna þyrfti að jafna með því að taka tillit til skattsins í útsvarsgreiðslum. Hv. þm. sagði, að vitaskuld væri tekið tillit til eigna og skulda við útsvarsálagningu, en sjálft gjaldið verður þá ekki lagt á eftir efnum og ástæðum. Ég vil bæta því við, að ef maður ætti alls staðar svipaða sveitarhöfðingja á borð við hv. þm. S-Þ., þá gæti maður borið fyllsta traust til þeirra. En ég tel mig hafa þá reynslu af niðurjöfnunarnefndum, að þær séu ekki gefnar fyrir að taka tillit til slíkra hluta. Menn geta haft það hugfast, að hv. þm. mun gera slíkt, en því miður eru ekki allir oddvitar hans líkar. Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en mér virðist brtt. hv. 4. landsk. þm. vera úrlausn á þessu máli og álít sanngjarnt að fylgja henni, því að hún greiðir úr því, að þetta mál verði ekki eins ranglátt, og þess vegna vil ég fylgja henni.



Herra forseti. Það er lengi hægt að segja, að allar reglur um útsvör séu ranglátar og að aldrei finnist réttlát leið. En ég held, að hv. flm. þessarar brtt. hafi ekki hitt á það, sem er lausn í þessu máli. Hann leggur hér til, að það megi leggja fimmfalt gjald á þann hluta eigna, sem er fram yfir skuldir, samkv. fasteignamati. Þetta hlýtur að missa marks. Ég þekki mann, sem á fjögur hús, hvert þeirra er metið nálega á 20 þús. kr., og hann rekur verzlun. Hann veðsetur húsin til að fá rekstrarfé. Hann skuldar meira en fasteignamatsverðið út á húsin. Þessi maður er raunverulega vel efnaður. Það eru einmitt þeir menn, sem eiga slíkar fasteignir, sem ég álít fullkomlega réttlætanlegt að hækka fasteignagjaldið hjá. Það væri fjarstæða. að hann kæmist undan þessum skatti, eins og till. felur í sér. Enn fremur eru til menn, sem ekki hafa getað fengið veðlán út á fasteignir, en skulda stóra víxla. Hvers ættu þeir að gjalda? Réttlæti næst ekki með tillögunni - því miður. Til eru fjöldamörg dæmi svipuð þessu. Það er auk þessa óframkvæmanlegt að greina menn 3 flokka við skattlagninguna eftir því, hvort þeir skulda út á fasteignirnar sem veð eða ekki. Hvílík skriffinnska mundi vera því samfara frá ári til árs! Lánahreyfingarnar mundu valda sífelldum villum og fyrirhöfn í skrám og reikningum sveitarfélaganna. Að öllu þessu athuguðu undrast ég, ef hv. þm. Vestm. telur skynsamlegt að samþykkja þessa tillögu eða hefur hjartalag til þess að gera það.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja umr. mikið. Það er aðeins út af ummælum hv. þm. S-Þ., sem ég vil segja nokkur orð. Ég ætla mér ekki þá dul að fullnægja öllu réttlæti og ætla mér ekki að bera á móti því, að slík dæmi finnist, sem hann talaði um. En þó áliti ég það skárra, að slíkt kæmi fyrir, en að menn, sem skulda næstum allt húsverð sitt, missi húsin, en dæmi þess verða mörg, að þessi skattur riði baggamuninn. Og í því dæmi, sem hv. þm. S-Þ. tók, held ég að betra væri og meira virði að bjarga þeim manni, sem væri að því kominn að missa hús sitt, en þótt ef til vill opnaðist smuga fyrir hinn manninn, sem hv. þm. tók dæmið af.



Því miður er þessi tillaga þannig, að ekki er hægt að greiða um hana atkv. Ég greiði ekki atkv.



Þessi till. fullnægir ekki neinu réttlæti. Menn geta verið stórskuldugir, þótt ekkert hvíli á fasteignum þeirra. Ég segi nei.



Ég sé ekki, að neinn hagur sé í að samþ. till. eins og þessa, og segi því nei.



Ég segi nei og vísa til ýmissa grg. því til stuðnings.



Herra forseti. Af því að ég fékk í gær rangar upplýsingar, en hef í dag fengið réttar, vil ég láta það rétta koma fram. Ég hélt því fram í gær, að ekki væri greitt fyrir lán á sundlaugum í sambandi við skyldusundnám skólabarna úti á landi. og ég vildi láta jafnt yfir allt landið ganga hvað þetta snerti. En fræðslumrh. sagði, að greitt væri sem svaraði viðhaldskostnaði. Þetta er ekki rétt. Það er greidd leiga fyrir sundlaugarnar og sundkennaralaun, og í trausti þess sem íþróttafulltrúi og fræðslumrh. sögðu, að þetta skuli ná jafnt til allra, mun ég fylgja þessu máli.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá orðið.

Ekkert að þakka.

Ég hef heldur fátt um þetta mál að segja. N. kom saman að beiðni og boði hæstv. forseta. Hún klofnaði um málið, og voru tveir með og tveir móti. Hv. 1. þm. N-M. (PZ) hafði við orð að bera fram brtt. í málinu, en hv. 1. landsk. og hv. 6. landsk. þm. kváðu sig vera á móti málinu. Við töldum ekki ástæðu til að skila skriflegu nál., og mér skildist, að hv. 1. þm. N–M. mundi ekki skilja sig frá, en hann kvaðst mundu koma með brtt.



Herra forseti. Ég vil láta það koma fram í frv. sjálfu, að um leið og leyft er að leggja þessi 10% á, sé sætagjaldið fallið niður. Ég hef talað við hæstv. dómsmrh. og hv. 7. þm. Reykv., borgarstjórann í Reykjavík, og málið mun liggja þannig fyrir, að tvö bíó eru ekki skyld að greiða þetta sætagjald, og mun því erfitt að rukka hin. Ég legg því til, að aftan við 2. gr. bætist svo sem segir á þskj. 751.



Herra forseti. Þegar hæstv. dómsmrh. reifaði þetta mál, taldi hann, að ekki væri verið að leggja á nýjan skatt. En í 1. gr. frv. er ekki aðeins heimild fyrir bæjarstjórn Reykjavíkur til að innheimta þetta 10% gjald, heldur fyrir allar sveitarstjórnir. Forstjóri eins kvikmyndahúss sagði, að flest bíó úti á landi yrðu að loka, ef þetta yrði samþ. Ekki er vafasamt, að sveitarfélögin yrðu að nota þessa heimild í neyð sinni. Ég vil því, að þetta frv. verði fellt og á þeim stöðum, þar sem þetta hefur verið innheimt áður, verði það gert eftir öðrum leiðum. Enn fremur, ef til þess kemur, að frv. verði samþ., yrði að undanþiggja þessu gjaldi íslenzkar kvikmyndir og fræðslukvikmyndir. Ég mun því ef til vill bera fram brtt. um þetta, ef ekki verður unnt að fella frv.



Herra forseti. Þegar frv., eins og það kom frá Nd., var í prentun í gærmorgun, þá hélt menntmn. d. fund um málið og hugsaði sér eftir nokkrar viðræður að reyna að koma fram með það litlar brtt. við málið, að ekki yrði hætta á, að það mundi þess vegna verða fellt í Nd. Þess vegna var það, að margar till., sem ýmsir vildu gjarnan koma á framfæri, voru ekki teknar til greina í áliti því, sem hér liggur fyrir á þskj. 741, heldur reyndu þessir 4 menn, sem standa að því áliti, að miða till. við það að verða sem allra næst frv. milliþn. annars vegar og nál. og till. menntmn. Nd. hins vegar. Seinna í gær var svo eftir ósk hæstv. kirkjumrh. haldinn fundur með n. í Nd. Þar voru að vísu ekki allir mættir; þar voru ekki nema þrír menn, sá fjórði kom þegar við vorum að fara hér inn á fundinn. Tveir af þeim mönnum, sem þar komu, töldu sig geta mælt með frv., þó að þær brtt., sem eru á þskj. 741, yrðu samþ., en einn faldi sig ekki mundu geta það. Það var borgarstjórinn í Reykjavík, sem taldi, að hann mundi ekki geta það, ef ekki væri látinn halda sér Breiðabólstaður á Skógarströnd. Nú skal ég til að byrja með reyna að gera grein fyrir brtt. á þskj. 741 og hafa það eins stutt mál og ég get. Þá er það fyrst till. viðvíkjandi Hraungerði, en við leggjum til, að Hraungerðisprestur, sem nú er, hafi sömu kirkjur og hann nú hefur, en Selfoss ekki gerður að sérstöku prestakalli. Ég skal geta þess, að þetta er eitt af þeim prestsembættum í landinn, sem virðist hvað bezt þjónað; það hafa verið í því 70–80 messur undanfarin ár, og það er meira en hægt er að segja viðast hvar annars staðar, þar sem eru 10–20 messur og sums staðar minna, svo að frá því sjónarmiði er ekki ástæða til að létta á prestinum í Hraungerði. Hins vegar leggjum við til, að það sé sett inn, að presturinn sitji í Hraungerði eða á Selfossi. Í Hraungerði er uppbyggt, og þarf ekki þar við að gera í náinni framtíð, en á Selfossi er ekkert prestsseturshús til, ef horfið yrði að því að flytja prestinn þangað, en þá kostaði það nýtt prestsseturshús. En það er ekkert atriði, því að á Selfossi er ekki enn þá nein kirkja, en það er kirkja í Laugardælum, og ég geri ráð fyrir því, að það sé stefnt að því, að hún verði flutt að Selfossi og fá prest þangað. En þótt hér sé sett Hraungerði eða Selfoss, þá er það ekki aðkallandi að byggja upp á Selfossi, það getur dregizt. En úr því að farið er út í breyt., sem Nd. gerði og ég ætla ekki að skipta mér af, þá vil ég spyrja, hvernig stendur á því, að presturinn í Heydölum er áfram með tvær kirkjur, en presturinn á Djúpavogi með fjórar. Prestakallan. var sammála um að jafna þarna á milli, af því að kominn er bílvegur milli Heydala og Beruness, en Nd. hefur breytt þessu, sem ég tel til skemmda. Þessi breyt. virðist vera gerð af Nd. af vanafestu við það, sem er, án þess að taka tillit til nýrra aðstæðna, en n. kemur ekki með brtt. um þetta. Þá er 2. brtt. n. sú að fella niður Staðarhraunsprestakall. Þetta eru fámennar sóknir með svolítið á annað hundrað manns, eins og það er nú í frv., sem er auðgert að þjóna annars staðar frá, og sjáum við ástæðu til að leggja til, að þessu verði breytt í sama horf og var, þegar frv. fór úr d. Ég skal geta þess, að milliþn. veiti Staðarhrauni ákaflega mikið fyrir sér og hvort þar ætti ekki að vera kennsluprestur. Það reyndist n. þannig, að hún gat ekki lagt það til, og það af þeirri ástæðu, að allir hreppar Mýrasýslu eru búnir að gera með sér samtök um að koma á heimavistarskóla við Varmaland í Stafholtstungum. Þar er laug, sem sýslan á og getur hitað skólann upp, og þar eru allir hreppar sýslunnar búnir að leggja fram fé til að koma upp heimavistarskóla fyrir öll börn á skólaaldri. Þetta er skipun, sem ég tel rétta, og ég tel, að kennslumálastjórnin á hverjum tíma sé allt of áköf í að koma upp skólum, sem kosta fleiri hundruð þúsundir, þar sem ekki eru nema 10–20 krakkar. Ég tel þá stefnu rétta þarna, að ríkið komi upp einum góðum heimavistarskóla, og þess vegna er það, að fræðslumálastjórnin mælti ekki með því við mþn., að kennsluprestur yrði á Staðarhrauni, og þess vegna tók n. það ekki upp. En nú hafa tveir ráðh. komið með brtt. um þetta, og tel ég illa farið, ef þessi viðleitni Mýramanna við að koma upp einum allsherjar barnaskóla fyrir alla sýsluna verður brotin á bak aftur af Alþ. Þá er brtt. um Breiðabólstað á Skógarströnd. Þar horfir málið þannig við, að þar hefur verið prestslaust lengi, þangað til nú að þar er prestur, sem þó býr ekki á prestssetrinu, en stundar kennslu og er þess vegna nokkurs konar fyrirrennari kennsluprestanna, sem hér er gert ráð fyrir. Þar eru tvær kirkjur, á Breiðabólstað og Narfeyri. Kirkjan á Narfeyri er búin að vera ómessuhæf lengi. Það var þess vegna samróma álit mþn., að það væri ekki ástæða til að hafa þarna prest; hún lagði þess vegna til, að prestakallinu yrði skipt þannig, að önnur kirkjan, Breiðabólstaðarkirkja, félli undir Kvennabrekku í Dalaprófastsdæmi, en hin undir Stykkishólm. Þessu breytti Ed. og lét prestinn á Setbergi, sem býr langt frá barnaskólanum og á erfitt með að taka að sér kennslu, bæta við sig einni annexíu frá Stykkishólmi, Bjarnarhöfn, en lét Breiðabólstaðarprestakall leggjast undir Stykkishólm. Við leggjum til, að þessu sé aftur breytt og Stykkishólmur látinn taka við Breiðabólstað og Narfeyri, en Bjarnarhöfn verði lögð undir Setberg. Næsta brtt., sem við gerum, er sú, að við leggjum til, að tekinn sé aftur út prestur, sem settur var inn í Nd., það er á Tjörn á Vatnsnesi. Í því prestakalli eru 143 menn. Það eru tveir prestar þarna í sama hrepp og þrjár kirkjur. Þetta var kannske eðlilegra, meðan vegleysur voru og vondir vegir, eins og sums staðar var, en nú, þegar akvegur er kominn eftir hreppnum endilöngum, þá sá mþn. ekki ástæðu til að hafa tvo presta í þessum hreppi og lagði til, að annar presturinn yrði felldur niður, en hann var tekinn upp í Nd. Nú leggjum við til, að hann sé tekinn út og annexian lögð undir Breiðabólstað í Vesturhópi. Nd. hefur tekið upp Breiðabólstað á Skógarströnd sem kennsluprestakall, og þess vegna höfum við líka lagt til, að Breiðahólstaður á Skógarströnd sé tekinn úr 6. gr. Þetta eru þær till., sem við 4 nm. stöndum að. Ef frv. fer svona breytt til Nd., þá halda sumir, að það verði gerðar á því breyt., svo að það fari í sameinað þing og kannske dagi uppi. Sumir hafa af því áhyggjur, ef það dagar uppi, og vilja ekki hafa það yfir höfði sér við næstu kosningar, eins og sumir orða það hér í þinginu; öðrum er það sama. Mér er alveg sama, hvort það er hér fyrir kosningar eða eftir kosningar. En ég geri ráð fyrir, að till. ráðh., sem fram eru komnar, séu miðaðar við að tryggja frekar fylgi við frv. í Nd. En þá vil ég alvarlega biðja þá að athuga það, ef þeir vilja halda þeirri till. til streitu og láta þingið samþ. það, að taka þá Staðarhraun út úr till. og gera ekki þann óvinafagnað að brjóta það samkomulag, sem er komið á í Mýrasýslu, og lofa þá þessum presti að vera yfir 124 sálum. Ég vil það heldur en kennsluskyldu á þann hrepp einan til þess að eyðileggja það myndarlegasta átak, sem ég tel að hafi verið gert í landinu með samkomulagi í Mýrasýslu um að byggja heimavistarskóla. Þá hef ég sjálfur flutt fáeinar till. á þskj. 750, og um þær skal ég vera stuttorður, enda getur vel verið, að ég á síðara stigi taki þær aftur. Það eru aðallega tvær till., sem um er að ræða. Annars vegar legg ég til, að Hofteigur verði lagður niður, eins og þessi hv. d. gerði og ég talaði um þá, og skal ég því ekki eyða orðum að því núna; það er öllum kunnugt frá þeim umr. - Hin till. er um það, að við höldum okkur við það prinsip, sem mþn. tók og þessi d. samþ., að kalla brauðin eftir prestssetrunum, en vera ekki með einhver nöfn, sem ekkert hafa að segja annað en sem einhverjar sögulegar minjar. En Nd. hefur á einstaka stað fundið upp á slíkum till., t. d. að kalla Söðulsholtsprestakall Miklaholtsprestakall eftir þeirri jörð, þar sem einu sinni bjó prestur og einu sinni var kirkja. Nú er búið að færa kirkjuna að Fáskrúðarbakka og prestssetrið að Söðulsholti, og þess vegna er ekkert eftir, sem tengir söfnuðinn við þetta gamla prestssetur, sem einu sinni var. - Það sama er að segja um Stóra-Núp. Þar bjó á sínum tíma prestur og ríkissjóður átti jörðina, en 1907 var ákveðið að leggja prestakallið þar niður, og með því stóð presturinn þá, en söfnuðurinn var óánægður með, að það yrði lagt niður, og fékk það aftur tekið upp, að þar skyldi vera sérstakt prestakall, Stóra-Núpsprestakall. Þá var búið að selja jörðina, og þá var fengin önnur jörð fyrir prestinn til að búa á, sem er Skarð, og þar hefur hann búið síðan, og það er sjálfsagður hlutur að kenna söfnuðinn við Skarð, en ekki jörð, sem komin er í einstaks manns eigu, þó að einhvern tíma hafi búið á henni prestur. - Sama er að segja um Þingeyraklaustur; það eru nokkur hundruð ár síðan það var lagt niður. Ég tel það lýti á kirkjunni að binda sig við svoleiðis nöfn og finnst það fjarri öllu lagi. Ég vil láta halda þeirri reglu, sem fyrir forgöngu Vilmundar Jónssonar var tekin upp, þegar læknaskipuninni var breytt, að kenna hvert læknishérað við læknissetrið. Ég vil þess vegna láta prestaköllin heita eftir prestssetrunum, með þeirri undantekningu þó, þar sem ekki er hægt að ákveða prestssetur, eins og t. d. í Hvítanesprestakalli, sem hefur verið kallað Ögurþing. Það er vafasamt, hvort presturinn á heldur að búa í læknisbústaðnum, sem stendur auður í Ögri, eða byggja á yfir hann nýtt hús í Súðavík. Af því að þetta er óákveðið og n. er ekki sammála um þetta, þá lét hún þarna halda sér nafnið Ögurþing á þessu prestakalli. En alls staðar þar, sem mögulegt er að ákveða, hvar presturinn verður, þá á að kenna prestakallið við það. Loks vil ég svo benda á, að við það að samþ. brtt., sem við 4 nm. flytjum sameiginlega, sparast kostnaður. Einnig vil ég benda á, að tvö af þessum prestssetrum eru enn prestslaus og ekki líkur til, að prestar fáist þangað, fyrr en byggt hefur verið upp þar. Það er augljóst, að það verður að láta sitja fyrir að byggja yfir þá presta, sem búa í álíka lélegum húsakynnum, en þjóna fleiri hundruð eða þúsund manns. Það er ljóst, að þótt þetta verði samþ., eru líkur til, að það líði 2–3 áratugir, þar til ríkið sér sér fært að byggja og þangað til þarna kemur prestur, en sá prestur, sem þjónar þar, verður á hálfum öðrum launum. Nú er þetta svo, og það er bezt að klykkja út með því, að áhuginn fyrir þessari þjónustu, prestsþjónustu úti á landi, sýnir sig í því, - verst að biskup er ekki hér staddur í hliðarherberginu, - að í vetur er einn prestur landsins, sem situr í Hafnarfirði og lætur nágrannaprestinn þjóna fyrir sig. Áhuginn er ekki meiri en þetta. Þennan prest vantar eitt ár til að ná aldurstakmarkinu, en getur ekki hugsað sér að þjóna þennan tíma og fær nágrannaprestinn til að þjóna fyrir sig, og það eru fleiri slík dæmi, sem mætti nefna.



Herra forseti. Það má segja um afstöðu hv. 1. þm. N-M., að hún er að öllu leyti samkvæm þeirri afstöðu, sem hann tók í upphafi þessa máls í mþn., þar sem hann hafði sérstöðu, og hún kom fram í umr. um þetta mál. Að því leyti eru till. hans í samræmi við þetta og þá einnig það, að hann gerir sér ljóst, að ef þessar till. eru samþ., er hann ber fram bæði sem nefndarmaður og einnig á sérstöku þskj. margar brtt., sem n. hefur ekki fallizt á, þá fer frv. ekki í gegn á þessu þingi. Og það er hans afstaða í málinu, eins og fram kom við umr. Ég gat þess, þegar málið kom aftur til þessarar hv. deildar, að ég vildi, að málið væri afgreitt á þessu þingi, ef unnt væri. Ég benti á það, sem að vísu þarf ekki að endurtaka, en má þó minna á, að sú n., sem farið hefur með þetta mál, hefur tekið tillit til þeirra tillagna, sem samþ. hafa verið, og gert að kennsluprestum álíka marga presta og fækkað hafði verið um í þeim l., sem hér hafa verið samþ., en framkvæmd hefur beðið á. Ég lýsti þá þó yfir, að þessi tala væri e. t. v. rausn af ríkisins hálfu, en það er svo um fleira og því ástæðulaust að ganga lengra í að fækka prestum að sinni, meðan ekkert slíkt er gert á öðrum sviðum í þjóðfélaginu. Það mætti að sjálfsögðu, ef þau mál væru hér til umræðu, benda á með svipuðum rökum, að hægt væri að fækka annars staðar. Ég hef álitið, að kirkjunni væri bezt borgið með því, að tölu presta væri stillt í hóf og hægt væri að byggja upp á prestssetrunum, en á því hefur orðið töf víða, og gert þannig við presta, að þeir hefðu hæfilega vinnu og sæmilega aðbúð af ríkisins hálfu. Við þetta miðaðist afstaða mín, er mér fannst tala presta rausn, og við þetta miðast fylgi mitt við frv. Ég áleit, að ef frv. yrði raskað frá því, sem það kom frá n., yrði erfitt að koma því í gegnum þingið. Sjónarmiðin eru næstum jafnmörg og þm. Það er svo með hv. 1. þm. N-M., að hann hefur verið í þessari n. og athugað þetta mál og hefur sína skoðun á því. En það hafa einnig allir aðrir hv. þm., sem þekkja til í einhverjum hluta landsins, og það má endalaust deila um, hvar prestssetur á að vera og hvar er of og hvar er van, og það er ekki líklegt, að betri niðurstöðu verði að finna í málinu en þá, sem n., er setið hefur yfir rannsókn málsins heilt sumar og í eru valdir menn, hefur komizt að niðurstöðu um. Eins og ég tók fram, hefur þessu frv. verið breytt nokkuð í hv. Nd., og lýsti ég þeim breytingum, er umr. hófst, og sagði, að afstaða mín til málsins væri undir því komin, hvaða möguleikar væru til að koma málinu gegnum þingið, og það var af þeim ástæðum, að ég óskaði eftir, að menntmn. þessarar deildar héldi fund með menntmn. hv. Nd., og sá fundur hefur nú verið haldinn. Það kom í ljós á þessum fundi, að ekki er líklegt, að hægt verði að ná samkomulagi um málið, ef gerðar verða verulegar breytingar á því hér í þessari deild. Það stendur þannig á, að það er ekki hægt að fá þær breytingar á málinu, er ég lýsti yfir, þegar málið kom aftur til deildarinnar, að ég teldi eðlilegar breytingar, sem sagt, að málið væri fært í það horf, sem menntmn. hv. Nd. leggur til, og það stafar af því, að alþm. hafa mismunandi áhuga fyrir prestaköllunum, af því að þeir telja þau mismunandi nauðsynleg, m. a. hefur hv. Sósfl. staðið óskiptur með Breiðabólstað á Skógarströnd. Það er skrýtið, og er útilokað, að samkomulag náist um það, þótt samkomulag næðist um að fella niður önnur prestaköll. Sem sagt, það geta komið einkennileg atriði og áhugamál inn í þessi trúmál, ekki síður en önnur mál. Ég held þess vegna, að fyrsta leiðin til að ná samkomulagi sé sú að breyta ekki verulega til frá því, sem frv. var samþ. í hv. Nd. Það hefur, eins og ég gat um, sú breyting verið gerð á frv. frá því, sem það kom frá mþn., að fjölga um tvo presta, og það get ég ekki talið stórfellda breytingu. Ég hef þess vegna hugsað mér, að hægt væri að ná samkomulagi um frv. á þeim grundvelli, að samþ. væru úr till. meiri hl. menntmn. a-liðurinn og b-liðurinn, sem leiðir af samþykkt a-liðarins, því að þannig stendur á, að í Árnessýslu eru, eftir að frv. kemur frá Nd., 9 prestar. M. ö. o. fjölgar þar frá því, sem var, um einn prest, og raunar tvo, því þótt samkvæmt l. væri prestur á Þingvöllum, hafði það ekki komið til framkvæmda. Um leið og Stóri-Núpur er samþ. sem prestssetur, er eðlilegt að fella Selfoss niður sem sérstakt prestssetur og hafa prestinn í Hraungerði. Ef Selfoss svo stækkar og þessi brtt. verður samþ., er leyfilegt að flytja prestinn þangað. Með þessu móti verða 8 prestar í Árnessýslu. Hins vegar get ég ekki mælt með, að neinar aðrar till. hv. menntmn. verði samþ. Og satt að segja bjóst ég við því eftir samtali mínu við ýmsa nm., að þeir mundu fallast á að draga till. að öðru leyti til baka, af því að þeim er kunnugt eftir viðræðurnar við menntmn. hv. Nd., að ef þessar till. verða samþ., eru miklar líkur til, að frv. nái ekki fram að ganga, og mér er kunnugt um, að margir þeirra telja breytingarnar á frv., þar sem ekki er fjölgað um nema tvo presta, ekki svo stórvægilegar, að þeir geti ekki fellt sig við þær. - Með því að þessar breytingar hafa verið gerðar, leggjum við hæstv. dómsmrh. svo til á þskj. 753, að prestunum á Tjörn á Vatnsnesi og Staðarhrauni verði gert að skyldu að annast kennslu jafnhliða sínum prestsstörfum. - Ég vil svo ítreka þessi tilmæli mín og hef ástæðu til að halda, að sumir nm. muni geta fallizt á að verða við þessu. Afstaða hv. 1. þm. N-M. kann að vera sú, að hann geti ekki fallizt á þetta, vegna þess að hans afstaða til þessa máls, eins og ég sagði áðan, miðast við það, að málið nái ekki fram að ganga á þessu þingi. Ég þarf naumast að taka fram, að ég er andvígur till. hv. 1. þm. N-M. á þskj. 750, því að auðsætt er, að ef brtt. n., sem ég vek athygli á að er samin áður en n. átti samtal við menntmn. hv. Nd., yrði til að stöðva málið, gefur að skilja, að till. hv. 1. þm. N-M. yrði því fremur til að stöðva það, þar sem hún er enn fjarlægari vilja hv. Nd. - En til þess að fullnægja þeim sjónarmiðum, sem fram hafa komið í þessu máli í þessari deild, hef ég ásamt hæstv. utanrrh. flutt brtt. á þskj. 753 um, að Tjörn á Vatnsnesi og Staðarhraun verði gerð að kennsluprestaköllum. Það hafa ekki komið fram mótmæli um, að þessi háttur verði á hafður um Tjörn, enda erfitt að mótmæla því. Hins vegar komu frá hv. 1. þm. N-M. mótmæli gegn því, að prestinnm á Staðarhrauni væri gert að kenna jafnhliða, vegna þess að sýslan hefði í hyggju að stofna barnaskóla sameiginlega fyrir alla sýsluna. Það fer að verða vandlifað með þessa presta og störf þeirra, ef prestur á ekki að geta kennt í skóla, þó að hann sé ofar í héraðinu. Hvers vegna skyldi hann ekki geta búið í skólanum? Það mætti taka þau rök, sem háttvirtir andstæðingar hafa notað, og benda á, að prestar hafa sinnt kennslu í stórum stíl og ekki alltaf nálægt prestssetrunum, sem rök fyrir því, að prestarnir hafi lítið að gera. Hvers vegna ætti þessi prestur ekki að geta búið í skólanum yfir veturinn og sinnt kennslu? Ég vil benda á, að presturinn á Prestsbakka í Hrútafirði hefur á annan áratug kennt við Reykjaskóla og búið þar, og er þó meiri vegalengd að fara og oft ófært yfir Hrútafjörð. Held ég þó, að enginn á þeim stað, sem presturinn átti að þjóna, hafi haldið því fram, að þau störf væru ekki vel af hendi leyst. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu, þar sem starf þessara manna er ekki meira en raun ber vitni, að þeir annist kennslu jafnframt. Það talaði enginn um, þegar séra Jón Guðnason var aðalkennari við Reykjaskóla, að hann sinnti illa starfi sínu, og hafði heldur enginn ástæðu til. Ef þessi brtt. verður samþ. ásamt a- og b-lið brtt. menntmn., held ég, að verði hægt að ná samkomulagi í Nd. og koma málinu fram. Og ég held, að það sé ekki hægt að ganga fram hjá því, að um leið og prestarnir taka við kennslunni, þar sem kennaralaun eru allhá, sé að því verulegur sparnaður fyrir ríkið, að prestar annist kennsluna, og með því er fullnægt að nokkru sjónarmiði þeirra, sem vildu fella prestssetrin niður. Það verður alltaf að reyna að samhæfa sjónarmiðin þannig. Hvað viðkemur till. hv. 2. þm. S-M. um að taka aftur upp Mjóafjörð, þá greiddi ég atkv. gegn því, að hann væri felldur niður, og mun greiða atkv. með því, að hann verði aftur tekinn upp. Ég geri ráð fyrir eftir áhuga hv. Nd. á að hafa marga presta í landinu, að það verði ekki til fyrirstöðu þar. Varðandi till. hv. þm. Barð. um Þingvallaprestinn veit ég ekki, hve mikla áherzlu Nd. leggur þar á. En ég get sagt það hér, að vitanlega er þetta ekkert annað en formsatriði fyrir ráðherra, því að engum kirkjumrh. dytti í hug að skipa í þetta embætti nema að fengnum tillögum frá biskupi og guðfræðideild háskólans. Viðvíkjandi því að fella niður 7. gr. frv., þá finnst mér þetta vera svona álíka og Holtavörðuheiði vegamálanna, þ. e. a. s., þessi prestur hefur ekki fast aðsetur í neinu ákveðnu kjördæmi og er því ekki neitt sérstakt áhugamál neins hv. þm. En ég mun greiða atkvæði á móti því að fella þessa gr. niður, af því að ég hafði ákveðið að fylgja frv. nokkurn veginn í aðalatriðum eins og það kom frá milliþn. Ef samþ. eru a- og b-liður till. meiri hl. menntmn. og brtt. mín og hæstv. dómsmrh., tel ég víst, að frv. verði samþ. í hv. Nd. Ég tel því, að þeir hv. þm., sem eru á móti því að taka upp þessa nýju presta, sem samþykktir voru í Nd., ættu að sættast á þessa lausn, svo að málinu verði borgið á þessu þingi.

Forseti (BSt): Mér hefur borizt svo hljóðandi skrifleg brtt. frá hv. 1. þm. N-M.: „Við 6. gr. Á eftir orðinu „Skeggjastöðum“ bætist: Mjóafirði.“ Þessi till. er of seint fram komin og þar að auki skrifleg, og þarf því tvöföld afbrigði.



Herra forseti. Ég gat ekki orðið samferða meðnefndarmönnum mínum í menntmn., og ber ég því fram minnihlutaálit, sem ég stend einn að, en þar legg ég til, að allar þær brtt., sem fram höfðu komið, er n. lauk störfum sínum, verði felldar. Um þær brtt., sem fram hafa komið síðan, var mér eðlilega ekki kunnugt þá. Þegar þetta mál kom aftur frá hv. Nd., var sú breyting á það komin, að tala presta í landinu var orðin 118, þ. e. a. s., prestaköll voru 117, en umferðarprestur einn. En eins og málið kom frá milliþn. þá var tala prestsembætta 116, prestaköll 114, en umferðarprestar tveir. Þegar maður lítur á þetta mál í heild, þá virðist, að þeir, sem er annt um, að þetta mál nái fram að ganga á þessu þingi, geti sætt sig við þá úrlausn, er það fékk í hv. Nd. En svo hefur því miður ekki. reynzt. Meiri hl. menntmn. leggur til, að prestsembættum sé fækkað um fjögur, og þar að auki er svo brtt. á þskj. 750 um að leggja niður eitt í viðbót, en þá eru þau orðin fimm. Við það bætist svo tillaga frá hv. þm. Barð. um að fella niður 7. gr. frv., sem er um aðstoðarprestana. Ég verð að segja það um hv. þm. Barð., að mér kemur þessi till. hans mjög á óvart, eins og baráttu hans í þessu máli hefur verið háttað. Hann hefur allra manna mest hér á hv. Alþ. sýnt þessu máli áhuga og barizt mjög drengilega gegn því, að prestum yrði fækkað, sérstaklega í sveitum landsins. En nú leggur þessi hv. þm. til, að þessi eini aðstoðarprestur verði felldur niður úr frv. Með þessu háttalagi sínu stefnir þessi hv. þm. málinu í voða hér á Alþ., og er það, eins og ég áður tók fram, í algerri andstöðu við baráttu hans fyrir þessu máli hér áður. Ég ætla ekki að ræða nánar um þetta nú, en legg til, að allar brtt. frá meiri hl. menntmn. á þskj. 741 verði felldar. - Hæstv. kirkjumrh. (HermJ) hefur lagt til, að a- og b-liður á þessu þskj. verði samþykktir, en þar er m. a. gert ráð fyrir, að Selfoss sé felldur niður sem sérstakt prestakall. Ég hef áður við þessar umr. lýst mig andvígan þeim tilfæringum, sem gert er ráð fyrir að fram fari í Árnesprófastsdæmi, þar sem á að leggja niður prestakall í blómlegri sveit, en fá í þess stað annað á Selfoss. Ég vil gjarnan fá prest á Selfoss, en ég vil ekki vinna það til, að Stóri-Núpur sé í staðinn lagður niður. Það er nú lagt til af meiri hluta hv. menntmn. á þskj. 741, að Selfoss verði skilinn út úr, og mun ég ekki ræða það nánar nú. Þá eru það brtt. á þskj. 750 frá hv. 1. þm. N-M., sem ég legg til að verði allar felldar. Ég vil aðeins minnast á, að samkv. till. þessa hv. þm. er gert ráð fyrir því, að í stað nafnsins „Stóri-Núpur“ komi: Skarð. Þessi breyting kom inn í frv. í Nd. vegna áskorana frá fólkinu, sem þarna á heima. Því stendur ekki á sama um, að nafnið „Stóra-Núpsprestakall“ falli niður. Það má vel vera, að þetta sé tilfinningamál, en mér finnst alger óþarfi að breyta þarna um nafn, enda þótt presturinn sitji nú sem stendur á Skarði. Mér finnst það ákaflega einkennileg röksemdafærsla, sem hv. 1. þm. N-M. beitir í þessu máli, og legg því eindregið til, að þessi brtt. sé felld. Enda þótt presturinn sitji nú um stundarsakir á Skarði getur vel svo farið, að hann flytjist brátt aftur að Stóra-Núpi. Enda þótt sú regla, sem milliþn. tók upp um nafngiftir á prestaköllum, geti sums staðar átt við, álít ég, að hún sé í sumum tilfellum fjarstæðukennd, og á ég þar einmitt við Stóra-Núp. Annars er þessi eltingarleikur þessa hv. 1. þm. N-M. við þetta prestakallamál óskiljanlegur öllum þeim, sem þekkja ekki til og vita ekki, að það, sem fyrir þessum hv. þm. vakir, er aðeins það, að málið dagi uppi. Um aðrar till., sem hér hafa komið fram, get ég sagt það, að ef breytingar verða gerðar á frv., eins og það kom frá hv. Nd., þá mun ég geta fylgt till. á þskj. 753 um kennslupresta og einnig till. á þskj. 748 frá hv. 2. þm. S-M. (VH). Ég mun ef til vill einnig geta fylgt till. á þskj. 755, þ. e. a. s. fyrri lið. - Annars vil ég segja um þetta mál, að það hefði verið langæskilegast að fella allar brtt. við þetta frv. hér í hv. Ed. og samþ. það eins og það kom frá Nd. En ef eitthvað af brtt. verður samþ. við frv. hér nú, mun ég aðeins fylgja þeim, sem ég er sannfærður um, að setji málið ekki í neina hættu.



Herra forseti. Við fyrri meðferð þessa máls hér í þessari hv. d. gerði ég grein fyrir afstöðu minni til þeirra prestakalla, sem lagt var til að felld væru niður. Öll þessi prestaköll hafa nú verið tekin upp að nýju í hv. Nd. nema Mjóifjörður, og þar að auki hefur hv. Nd. tekið upp fjögur ný kennsluprestaköll. Mér þykir sýnt, að ef frv. á að fá afgreiðslu á þessu þingi, þá verði öll prestaköll upphaflega frv. samþ. og ef til vill einhverjum bætt við. Þannig sé ég, að eins og frv. er nú, þá gerir það ráð fyrir fleiri prestum en voru í frv. milliþn. Mér finnst það því í ósamræmi við alla afgreiðslu málsins hér á hv. Alþ. að fella Mjóafjörð niður, og flyt ég því brtt. á þskj. 748 um, að hann verði aftur tekinn upp. Ég vænti þess, að hv. alþm. fallist á réttmæti till. minnar og greiði henni atkvæði.



Herra forseti. Eins og nál. meiri hl. menntmn. ber með sér, þá hefur hann fylgt fordæmi okkar ágæta kirkjumrh. (HermJ). Mér hefur yfirleitt fundizt hann vilja spara sem mest og fækka embættum eins og hægt væri, og í þessari sparnaðarviðleitni hans höfum við í meiri hl. fylgt honum eftir föngum. En satt að segja finnst mér forusta hans nú vera að bila, er hann vill taka Mjóafjörð upp á ný, en hæstv. kirkjumrh. hefur tjáð sig fylgjandi því. Mér skilst, að hann hafi upphaflega fylgt Mjóafirði og vilji nú ekki falla frá þeirri skoðun sinni, og er það ekki nema mannlegt að vilja fylgja sannfæringu sinni. Út af því, að farið er að tala um sparnað í sambandi við þetta mál, þá vil ég lýsa þeirri skoðun minni, að ég vil ekki fjölga prestum umfram það, sem nauðsynlegt er, til þess að guðs kristni biði ekki tjón. En eins og málið lá fyrir í gærkvöld, virðist vera óhjákvæmilegt að byggja 2 eða 3 ný prestssetur í prestaköllum, sem við hér í þessari d. vorum búnir að fella út. Til þess að þetta hafi sem minnstan kostnað í för með sér, hefur verið lagt til, að þessum nýju prestum verði gert að skyldu að annast einnig kennslustörf. Án þess að leggja hv. 1. þm. N-M. það nokkuð til lasts, þá held ég, að hann hafi haft slæmar draumfarir í nótt, þegar hann álítur það nú ógerning fyrir prestinn á Staðarhrauni að annast kennslu á Varmalandi. Hæstv. kirkjumrh. tók hér áðan sem dæmi prestinn á Prestsbakka, sem kenndi mörg ár við Reykjaskóla. Ég skal taka annað dæmi enn nærtækara. Annar presturinn í Mýraprófastsdæmi hefur undanfarna einn eða tvo vetur stundað kennslu við unglingaskólann á Akranesi.

Hann fékk annan til þess að gegna embættinu fyrir sig.

Svo er það hinn presturinn í þessu prófastsdæmi. Hann hefur fengið leyfi til utanfarar, og mér er ekki kunnugt, að neinn hafi verið settur í staðinn fyrir hann. Ég get því ekki annað séð en presturinn á Staðarhrauni geti vel annazt þessa kennslu, þegar ágætur bílvegur er nú kominn þarna á milli. Hann getur húsvitjað í jólafríinu og messað á sunnudögum. Mér finnst hv. 1. þm. N-M. oft hafa verið rökvísari í sínum málflutningi en nú, þegar hann heldur því fram, að þetta sé ómögulegt. Viðvíkjandi því, að búið er að ákveða með þessu frv., eins og það nú liggur fyrir, að þessir kennsluprestar afli sér einnig kennaramenntunar, þá vildi ég segja það, að mín skoðun er sú sama og áður, að ég vil alls ekki ganga miklu lengra í því en milliþn. gerði. Ég tel illa nauðsyn að þurfa að falla frá þeim breytingum, sem við vorum búnir að gera á frv. hér í þessari d., og hef ég ekki enn tekið fullnaðarákvörðun um, hvernig ég haga atkvæði mínu um þær brtt., sem fram hafa komið. Ég vil geta þess, að mér líkar að mörgu leyti vel till. hv. þm. Barð. um Þingvallaprest og betur en áður um val hans, en ég vil beina athygli manna að einu, sem varla hefur átt sér stað annars staðar, að þarna er flokkur manna sviptur kosningarrétti, sóknarmenn í tveimur sóknum á landinu, sem verða víst þeir einu á Íslandi, sem hafa ekki rétt til að velja sér prest sjálfir. Þetta er til íhugunar, og það hefði verið dálítið leiðinlegt að þurfa að gera þetta þannig, að þeir væru ekki að spurðir, sérstaklega gagnvart Úlfljótsvatnssóknarmönnum, sem hafa ekki einu sinni útsvarið hans, því að það hefur mikið að segja um það að sleppa prestinum, að hann hefur goldið útsvar í þeirri sókn, þar sem hann situr sjálfur. - En ég vildi gera grein fyrir þessu, að við höfum leitazt við að fá samkomulag um þetta, til þess að hægt sé að leysa málið á viðunandi hátt, en það hefur alls ekki fengizt, enda vil ég segja það, að ef hér kæmi fram till. nú svipuð því, sem hv. þm. Barð. bar fram hér í d., þegar málið var til fyrri umr., að senda það aftur frá sér, þá mundi ég fylgja henni. Hér var að núa okkur því um nasir einn hv. dm., að við vildum ekki geyma þetta mál vegna kosninga. En það þýðir ekki að geyma þetta frv. eins og það nú er orðið, það er engum til ánægju. Þetta hefur verið heldur vansmiðabarn, þó að margir væru um það í byrjun, og því hefur ekki farið fram við uppeldið, sem það hefur fengið hér á hæstv. Alþ.



Herra forseti. Þetta mál, sem er komið aftur til þessarar hv. d., var rætt svo ýtarlega við fyrri umr., að ég skal ekki vera margorður að þessu sinni. Ég vil aðeins benda á, að enn þá er ekkert samkomulag um málið, hvorki í menntmn. þessarar d., þar sem n. klofnaði, né heldur milli menntmn. beggja deilda, og litið samkomulag við hæstv. ráðh. og því minna við þingheim allan, sem sést bezt af þeim brtt., sem koma fram undir umr. Allt þetta sýnir, að hversu vel sem hefur tekizt að skipa í þessa n. á sínum tíma, þá hefur henni ekki tekizt að útbúa málið þannig, að Alþ. væri sammála um afgreiðslu þess, enda var n. ekki heldur sammála það sýnir sá fjöldi af brtt., sem komið hefur fram frá einum mþn.- manni, hv. 1. þm. N-M., auk þess sem það er kunnugt, að aðrir nm. gengu mjög frá sinni skoðun til að fá samkomulag. Þetta er heldur ekkert undarlegt, því að sá aðili, sem á að njóta starfskraftanna, hefur aldrei verið spurður, fólkið hefur aldrei verið að spurt. Það er prestastéttin sjálf, sem hefur verið að spurð, og sérstaklega yfirstéttin, biskup landsins, biskupsritari og þeir, sem eru yfir þessum málum. Á kirkjuþinginu voru margir prestar mótfallnir frv., og fólkið var ekki spurt. Það hafa líka komið upp raddir í blöðum um það, að þetta mál ætti ekki fram að ganga á þann veg, sem það er undirbúið hér í þinginu. - Þessi fáu orð vil ég láta falla um málið sjálft. En ég vil leyfa mér að bera fram skriflega brtt., svo hljóðandi: „1. Í stað 1.–12. gr. kemur ein grein, er verður 1. gr., svo hljóðandi: Frestað skal til 1. janúar 1954 framkvæmd laga nr. 37 1951, um breyting á lögum nr. 45 1907, um skipun prestakalla. 2. Við 13. gr. (verður 2. gr.). Greinina skal orða svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. 3. Fyrirsögn frv. verður: Frv. til l. um frestun á framkvæmd laga nr. 37 1951, um breyting á lögum nr. 45 1907, um skipun prestakalla.“ Till. mín við fyrri umr. var um frestun í eitt ár, en nú er till. mín um að fresta framkvæmdum í tvö ár, og geri ég ráð fyrir, að hæstv. forseti sjái sér fært að bera till. upp. Það gefur kirkjuyfirvöldunum, hæstv. ráðh. og fólkinu í landinu nægilegan tíma til þess að semja um málin og ræða þau; þess utan stangast það að sjálfsögðu ekkert á við næstu kosningar, því að þá er sú sprengihætta liðin hjá og ekki ástæða til að óttast það neitt. Þá eru líka nýir menn komnir hér að einhverju leyti inn í þingið til að fjalla um þetta mál. Þá hefur þetta mál fengið þann undirbúning, sem hægt er að láta það hafa. Það er ekki heldur annað sæmandi fyrir Alþ., úr því sem komið er, en að fara þannig með málið. Þá hef ég borið fram tvær till. á þskj. 755, sem eru varatill. við þessa skriflegu till. Í fyrsta lagi, að á eftir 3. gr. komi ný grein, er orðist svo: „Ráðherra skipar sóknarprest á Þingvöllum að fengnum till. frá biskupi og guðfræðideild Háskóla Íslands.“ Hæstv. ráðh. minntist á, að þetta væri raunverulega óþarft, því að hann mundi ekki skipa prest á Þingvöllum nema spyrja biskup. En ef þessi till. er samþ., þá er, eins og hv. 11. landsk. sagði, tekinn kosningarrétturinn af þessum sóknum, og það er það, sem ætlazt er til með till., að hér verði ekki kjörprestur, heldur verði valinn prestur til þess að gegna ákveðnum störfum auk hinnar venjulegu prestsþjónustu. Hv. 11. landsk. minntist á, að það væri raunverulega óviðfelldið að taka þennan rétt af sóknunum. En ég vil í sambandi við þetta benda á, að þessar sóknir hafa ekki fengið að hafa þennan rétt í meira en áratug; þeim hefur verið neitað um að velja sér prest vegna afskipta Framsfl., sem flæmdi heiðursprest frá Þingvöllum, séra Guðmund Einarsson, og síðan hefur hvorki biskup né þeir kirkjumrh., sem setið hafa að völdum á þessu tímabili, nokkru sinni auglýst þetta prestakall til umsóknar, því að þetta embætti hefur verið skipað ekki einum presti, heldur tveimur prestum. Annar hluti sóknarinnar hefur orðið að hafa prest frá Mosfelli í Grímsnesi, en hinn frá Mosfelli í Mosfellssveit, svoleiðis að það er enginn réttur tekinn af þessum mönnum annar en sá, sem hefur verið tekinn af þeim undanfarið. En að ég vil knýja þetta fram, stafar af því, að ég álít fyrst og fremst, að slíkt prestakall eigi ekki að gera að kennsluprestakalli, vegna þess að þarna hefur verið reistur heimavistarskóli. Það mætti að vísu setja það að skyldu, að presturinn skyldi kenna við þann skóla, en það vakir fyrir mér, að þessi prestur hafi önnur störf í sambandi við Þingvelli og þjóðgarðinn. Ef þessi prestur er kosinn nú, þá getur það m. a. verið ungur prestur, prestur, sem enga hæfileika hefur til að sinna því hlutverki, sem ég ætlast til að verði hans meðhlutverk, og þá situr þessi prestur þar um aldur og ævi, ef honum þóknast, og verður þá ekki hægt að koma fram þeim umbótum síðar meir. Ef það skyldi ske, að báðar þessar till. mínar verði felldar, bæði aðaltill. og þessi, þá vildi ég vænta þess, að hæstv. kirkjumrh., sem á sæti í Þingvallanefnd, hefði um það fullt samkomulag við Þingvallanefnd að setja þar prest fyrst um sinn og láta ekki fara fram prestskjör, fyrr en það er athugað nánar, því að það eru möguleikar á næsta þingi að fá ný l. um Þingvelli yfirleitt, og ég get vel hugsað mér, að það yrði gert og um það yrði kannske samkomulag, og þá er nægilegt að setja prest á Þingvöllum, þar til séð er, hvort samkomulag næst um það mál. Þriðja till. mín er einnig varatill., ef fyrsta till. verður felld, þ. e., að 7. gr. falli niður, en 7. gr. er um farandprest eða flökkuprest. Ég verð að segja, að mér er óskiljanlegt, þegar hæstv. kirkjumrh. hefur viðurkennt, að ekkert hérað í landinu vilji kannast við að eiga slíkan prest, - hann sé eins og vegurinn á Holtavörðuheiði, - hvers vegna hæstv. ráðh. er þá að berjast fyrir því, að verið sé að setja upp þetta embætti. Enginn vill eiga hann, allir vilja úthýsa honum, og enginn vill kannast við hann. Hv. 2. þm. Árn. skildi ekki afstöðu mína til þessa máls, af því að ég hef barizt fyrir því, að ekki væri fækkað prestum í landinu. Hann hefur þá ekki skilið mitt mál í umr., því að ég lagði áherzlu á, að ekki væri fækkað prestum í sveitum landsins, þar sem presturinn er í beinum tengslum við fólkið sjálft, en útilegupresturinn er ekki í tengslum við neina menn. Það er einhver fylgihnöttur, sem á að fara um allt landið - ég hygg bara til að þiggja laun af ríkissjóði, en honum er ekki ætlað neitt starf í þjónustu kirkjunnar, sem er ekki hægt að láta aðra menn uppfylla, án þess að embætti sé stofnað. Biskup setur unga menn, sem koma frá skóla, til þess að starfa í embættum um stundarsakir, þar sem verður prestslaust. Það væri að íþyngja þessum mönnum, sem eru að byrja sína braut, að ætla að ráða einn eða fleiri presta til að gegna þessum störfum í staðinn fyrir að láta ungan kandidat aðstoða til að kynna sig þar. Það er í fullu samræmi við það, sem ég hef áður haldið fram í málinu, að ég vil ekki leggja því lið, að slíkt embætti sé stofnað. Þess utan vil ég benda á, að gert er ráð fyrir, að þessi prestur komi til með að eiga heima í Reykjavík, og ég vil benda á það, að hvar sem hann á heima, þá verður að sjálfsögðu að sjá þessum presti fyrir bústað, og það þyngir þann vanda, að hægt sé að byggja yfir presta í sveitum, og það ætti að vera næg ástæða til þess, að enginn fulltrúi úr sveit legði þessu máli lið. Í sambandi við þetta vil ég spyrja hæstv. ráðh., ef 7. gr. verður samþ., um þennan umferðarprest, hvernig hann hugsar sér í framtíðinni að ráðstafa því litla fé, sem fæst til að byggja prestsbústaði. Ætlar hann sér að láta það ganga fyrst til fjölbýlisins, til þess að byggja yfir nýja presta, sem settir eru upp í kaupstöðum og bæjum landsins, t. d. þennan farandprest, eða ætlar hann sér að uppfylla þá skyldu, sem hann ætti að vera búinn að uppfylla, að byggja á prestssetrum úti á landi, þar sem fjöldi prestsseturshúsa er í eyði og niðurníðslu fyrir það, að ekki hefur verið uppfyllt þessi skylda ríkissjóðs, og það er ástæðan fyrir því, að prestar hafa ekki fengizt í þessi héruð, sem síðan er notað gegn héruðunum sem ástæða fyrir því að fækka þar prestum, af því að enginn prestur getur verið þar fyrir húsnæðisleysi? Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða meira um málið og skal ekki tefja það að neinu leyti með málþófi. Ég tel, að ég hafi gert fulla grein fyrir mínum till., og vænti þess, að mín aðaltill. verði samþ., og tel það heppilegustu afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Það er aðeins til að gera grein fyrir tveimur skriflegum brtt. - Till. hv. 2. þm. S-M. hefur þá afleiðingu, ef hún er samþ., að ákveðið verður að láta prest í Mjóafjörð. Eins og ég hef áður tekið fram, þá er þar enginn staður til, sem ríkið hefur ráð á til að byggja hús á, og enginn staður nú til að hafa heimili, en ef Alþ. byggir, þá er ekkert við því að segja, en verði þessi till. samþ., þá er enginn vafi, að þarna verður kennsluprestur, eins og mþn. lagði til. Þess vegna er mín skriflega brtt. ekki í öðru fólgin en að bæta inn í 6. gr., að Mjóafjarðarprestur skuli vera kennsluprestur, og ef svo fer, að sú till. verður felld að taka upp prest í Mjóafirði, þá tek ég mína till. aftur, en ef sú till. er samþ., þá vænti ég þess, að hv. d. láti prestinn í Mjóafirði vera kennsluprest, því að það er þó lítill vegur, að hann hafi dálítið að gera með því, en enginn með hinu. Hin brtt. mín er í því fólgin að taka burt úr till. ráðherranna Staðarhraun. Ég benti á það áðan, að ég teldi það koma úr hörðustu átt, ef Alþingi Íslendinga ætti með l. að fara að rifta því samkomulagi, sem nú er í Mýrasýslu um að byggja heimavistarbarnaskóla fyrir alla sýsluna, sem ég tel til fyrirmyndar fyrir allt landið. Það er fyrsti stóri, góði barnaskólinn, sem byggður er þannig; annars hefur hver hreppur otað fram sinum skóla, sem hefur gert þá margfalt dýrari, síðan sitja kannske í skóla, sem kostar fleiri hundruð þúsund krónur að byggja, 12 krakkar. Þegar Mýrasýslumenn hafa sýnt það framtak að sameinast um þetta og gera gott og mikið átak og byggja upp þennan skóla við heita laug, þá á Alþ. ekki að koma og freista eins hrepps, svo að hann geti ekki staðist það, því að það skilur og veit, hvernig málið horfir við, þar sem hrepparnir taka þátt sameiginlega í kostnaði við þennan skóla. Og nú er komin till. um það að setja prest á Staðarhraun, sem sé kennsluprestur, og hæstv. kirkjumrh. telur, að hann geti vel setið uppi á Varmalandi; hann ætlar honum að sitja lengra frá sókn sinni en nokkrum presti í landinu er ætlað að fara á sína annexíu. Það sér hver maður, að ef hann á að rækja prestsstarfið og söfnuðinn, þá getur hann ekki setið þarna; ef hins vegar er viðurkennt, að það sé engin þörf á honum, þá er sama, hvar hann situr. Ef hann getur þjónað Staðarhraunsprestakalli á Varmalandi, þá má fækka prestum í landinu um helming upp á það, að þá hafa þeir ekki lengra á annexíu að fara. Svo er ekki þar með búið. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að þeir prestar, sem eru kennsluprestar, hafi einum launaflokki hærri laun en aðrir prestar. Nú er það svo, að hrepparnir borga hluta af launum barnakennara; í þessu tilfelli verður sá hluti miklum mun lægri en annars staðar. Nú eiga þeir í Hraunhreppi að velja um það að rifta þeirri samþykkt, sem þeir eru búnir að gera, að sameina sýsluna um að stofna skóla og greiða árlega til skólans, eða hafa kennsluprest á Staðarhrauni og komast af með sama sem ekkert skólagjald handa sínum börnum. Ég þekki marga þessa menn, en ég þekki þá ekki svo vel, að ég viti, hvort þeir standast freistinguna að spara nokkrar þúsundir með því að taka kennsluprestinn, þegar búið er að setja þá í þessa aðstöðu, og svíkja samkomulagið, sem búið er að gera um skólastofnunina. Ég trúi því ekki, að hæstv. ráðherrar vilji setja þá í þessa aðstöðu. Ég skal viðurkenna, að þegar þessu var slegið fram í gærkvöld, þá var ég ekki búinn að átta mig á þessu, en þetta er sannleikurinn í málinu. Það er verið, með því að gera þetta, að mynda beina tilraun til þess að láta Hraunhrepp skerast úr samkomulaginn, sem búið er að gera um stofnun skólans og ég tel að öllu leyti þarft og gott og til eftirbreytni. Þess vegna er ég með þá brtt. við brtt. ráðherranna, að ef það fer svo, að till. okkar fjórmenninganna í n. á þskj. 741, um það að taka Staðarhraun út, verður felld, svoleiðis að Staðarhraun standi áfram sem prestssetur, þá er mín till. um það, að á Staðarhrauni verði prestur og prestssetur, en það á ekki að verða þess valdandi, að það sé hætta á, að þessi hreppur fari að klofna úr samkomulaginu, sem hrepparnir í sýslunni hafa gert um skólann, og ég skal lýsa því yfir, að ef meiri hl. hér í d. verður með því að láta prestinn sitja áfram á Staðarhrauni, þá skal ég sætta mig betur við það, að hann sitji þar, og sitji eins og presturinn hefur gert, messi 5–6 sinnum á ári, heldur en hann fari að sitja uppi í Stafholtstungum og ætla honum að þjóna úti á Staðarhrauni. - Það var verið að nefna dæmi um prest í Stafholtstungum, sem kenndi á Akranesi. Það er ekki til fyrirmyndar, þegar verið er að nefna dæmi um presta, sem eru prestar þarna og þarna og sitja annars staðar. Eitt af því, sem sýnir okkur, hvað fækka má prestum, er það, þegar t. d. prestarnir á Fljótsdalshéraði allir nema einn eru í Reykjavík tvo vetur í röð, og enginn virðist hafa út á það að setja. Þetta sýnir, hver áhugi er fyrir prestakallinu og hvað mikið má fækka prestum. Þegar prestur tekur að sér að kenna langt frá sínu prestsembætti og kemur einstaka sinnum í sóknina, þá vil ég ekki hafa slíkan prest. Ég er á móti þessari stefnu og víti hana. Ég vil hafa prestinn til að vera prest, og ég vil að hann hafi svo mikið að gera, að hann geti ekki bætt við sig kennslu, en ég vil ekki láta Alþ. ganga á undan og styðja að því, að rofið verði það samkomulag, sem er um barnaskólabygginguna á Varmalandi. Þess vegna vil ég heldur prest að Staðarhrauni, þó að hann geri ekkert nema að sjá um eðlilegan þroska 126 eða 130 sálna, en að setja hann í Stafholtstungur til að kenna þar krökkum.



Herra forseti. Það hafa komið fram margir einkennilegir hlutir í þessu máli hér á hv. Alþ., enda bjóst ég við, að svo mundi verða, þegar málið var lagt fram. Ég vildi aðeins segja örfá orð um röksemdafærslu hv. 1. þm. N-M. um að fella Staðarhraun niður sem kennsluprestakall. Rökin eru notuð á víxl í þessu máli, eftir því sem mönnum hentar. Hv. þm. segir, að það veiti ekki af prestinum, en upplýsir um leið, að í prestakallinu séu 126 sálir og presturinn muni messa 5–6 sinnum á ári. Og þó má ekki nota hann fyrir kennsluprest. Sannleikurinn er sá, að ef hann verður ekki kennsluprestur, þá kennir hann í skólanum þrátt fyrir það. Það er rétt, sem hv. 1. þm. N-M. sagði, að erfitt er að byggja yfir prestana í sveitum landsins, og er því fremur ástæða til, að þessi prestur verði kennsluprestur og búi í skólanum. Sveitin er ein snjólausasta sveit í landinu, og það eiga að vera einhver ósköp fyrir prestinn að skreppa þarna niður eftir. Eftir þeim rökum, sem áður voru notuð, var ekkert á móti þessu, enda kirkja ekki sótt, nema þegar greiðfært er. Þá er því haldið fram, að presturinn geti ekki húsvitjað, en það ætti að vera hægt að gera það hjá þessum 126 sálum á öðrum tímum en hann kennir. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hefur athugað það, að þau rök, sem hann hefur komið með, eru rök gegn öllum kennsluprestum. Hann sagði, að Mýrasýsla væri þarna til fyrirmyndar, en ef þetta er til fyrirmyndar í þessari sýslu, þá er það einnig til fyrirmyndar annars staðar á landinu. Eigi að fella niður kennsluskyldu þar, er því eðlilegast að gera það alls staðar. Það sjá vitanlega allir, að þar sem fólk vill hafa prest og eru ekki nema 126 sálir, er ekki hægt fyrir þjóðfélagið að hafa prest, nema kennsluskylda sé jafnhliða prestsþjónustunni. Svo var það út af því, sem hv. 11. landsk. þm. sagði. Það var vitanlega vísdómslegt, eins og vænta mátti. Hann var að gefa mér pillur og sagði, að forusta mín í þessu máli væri nú að bila. Frv. er samið af n., sem m. a. áttu sæti í biskupsritari, skrifstofustjóri í stjórnarráðinn og landnámsstjóri. Í fyrra, þegar ósk kom fram um það, að málinu yrði frestað, bjóst ég ekki við að koma því í gegn, nema færustu menn væru fengnir til þess að kryfja það til mergjar. Ég bjóst við því, að það yrði um þetta mál eins og vegalögin, þar sem í báðum tilfellum er um hagsmunamál kjördæmanna að ræða, enda hefur raunin orðið sú, og augljóst er, að málið verður ekki afgr., nema reynt sé að ná samkomulagi. Betri skipun þessara mála er nauðsynleg, því að það er óþolandi, að margar beztu jarðir landsins liggi í vanhirðu, vegna þess að ekki er hægt að leigja þær nema eitt ár í senn, og enginn vill því gera þeim neitt til góða. Ég gæti talið fjölda slíkra jarða.

Og þó nokkrar, sem prestar sitja á.

Það er dómur þessa hv. þm., og skal ég ekki dæma um það. Ég hef alltaf verið fylgjandi því að samþ. frv. eins og það kom frá mþn., - þó að ég teldi það talsverða ofrausn, - af því að n. sýndi nokkra sanngirni. Verði hins vegar samkomulag um það, að Mjóifjörður og Selfoss falli niður og að fjölgunin nemi því ekki nema tveimur prestum, sem jafnhliða prestsþjónustunni gegna kennarastörfum, hygg ég, að ekki verði komizt nær því, sem maður hefði óskað í þessu máli. Ég vil benda hv. þm. Barð. og öllum þm. á það, að það er engin lausn á málinu að fresta því nú. Þó að því verði frestað til 1955 eða 1960, verða um það sömu deilur og í dag. Ég álít því, að við komumst ekki nær samkomulagi en þetta, og er ég sammála hv. 11. landsk. þm. um það. Ég hefði kosið, að þrjú prestaköll hefðu verið felld burt, en sætti mig við, úr því sem komið er, að þau verði gerð að kennsluprestaköllum.



Herra forseti. Þrátt fyrir þær umr., sem hafa orðið um þetta mál, hef ég ekkert lagt til málanna fram að þessu, heldur hef ég hlustað á umr. og rök með og á móti. Það hefur vakið athygli mína, að bent hefur verið á það hvað eftir annað, að þetta álag, sem reiknað er eftir mati fasteigna, hljóti að koma rangt niður, þegar það er lagt jafnt á fasteignir, sem aðili á aðeins að nafninu til, þegar hann skuldar þær að mestu, og þær eignir, sem menn eiga skuldlausar og eru þess vegna vel umkomnir að bera slíkan skatt. Mig furðar, að þessum rökum skuli ekki vera sinnt í þessum umr. Það er talað um í þessu sambandi að leggja þennan skatt á eftir efnum og ástæðum, eins og hv. þm. S–Þ. hamraði á. Ég held, að hann geti ekki sagt þetta í fullri alvöru. Það er hægt að segja, að það sé ærin ástæða til að leggja skatt á mann, að hann eigi hús. En það er ekki ástæða til þess, þó að hann eigi hús aðeins að nafninu til. Menn telja sig sjálfsagt betur setta með því að eiga hús, en þeir eru verr settir, ef þeir geta ekki haldið því, með þeim tekjum, sem þeir hafa. Það eru einmitt slík rök sem þau, sem hv. þm. S–Þ. vakti athygli á, sem eru ekkert annað en tyllirök. Til stuðnings frv. mætti nefna það, sem hæstv. landbrh. nefndi, að þótt erfitt væri að greiða þessa skatta, þá fengjust þeir dregnir frá útsvarinu. Þessi rök eru ljóst vitni um, hve léleg ástæða liggur að baki þessu frv. En tilgangur minn með því að fara að tala er ekki sá að fara að karpa við þá, sem búnir eru að tala, heldur tel ég ástæðu vera til þess að sinna betur þeim rökum, að þessi skattur sé ekki lagður jafnt á alla, sem taldir eru eiga fasteignir, heldur tekið tillit til efna og ástæðna. Ég legg því fram brtt. við 2. gr. frv. um, að við þessa grein bætist nýr málsliður, svo hljóðandi: „Álaginu má þó aðeins beita á skattstofnana að því leyti, sem ekki hvíla á þeim veðskuldir.“ Ég tel, að með því móti að taka tillit til skulda sé verjandi að taka þennan skatt upp, þó að ég sjái ekki ástæðu til að fara inn á þessa braut, heldur leggja skatt á þá, sem eiga eignir. En ef farið er inn á þessa braut, er óhjákvæmilegt að taka tillit til skulda, svo að ekki sé ráðizt að þeim, sem með erfiðismunum hafa byggt yfir sig og berjast nú við að geta haldið eignum sínum á sínu nafni. Sú barátta er nógu erfið, þó að löggjafarvaldið sé ekki að auka á erfiðleikana með þessari skattaálagningu. Ég leyfi mér svo að leggja þessa brtt. til hæstv. forseta.