Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mig langar að fagna því að frv. þetta skuli nú komið til 3. umr. og væntanlega verður það afgreitt hér á eftir og bráðlega í hv. Nd. Á frv. voru gerðar smávægilegar breytingar með fullu samkomulagi. Í rauninni er fyrri breytingin efnislega engin því að þetta hafa aldrei vérið nema heimildarlög og verið talað um að upphæðin væri allt að 2 000 millj. kr. Síðari breytingin er á þann veg að einnig sé heimilt að gengistryggja happdrættisbréfin eins og hafa þau verðtryggð með öðrum hætti. Ég legg áherslu á að eins og frá þessu frv. er nú gengið er útilokað að nota þetta fé öðruvísi en til viðbótar fjármagni á vegalögum og til vegagerðarinnar sjálfrar, en ekki til einhverra annarra framkvæmda sem áður hafa verið teknar ákvarðanir um, eins og t. d. Borgarfjarðarbrúar eða einhvers slíks stórverkefnis. Samkomulag er sem sagt um þetta, að það fé, sem út verður boðið, hvort sem það verða 2 000 millj. á ári eða eitthvað minna, komi til viðbótar öðru fjármagni á vegáætlun til að vinna þetta mikilvæga verkefni sem Alþ. hefur lengi stefnt að.



Herra forseti. Frv. þetta felur í sér að þrengd er heimild til fóstureyðinga. Skv. gildandi lögum er fóstureyðing heimiluð af þrenns konar ástæðum, þ. e. a. s. í fyrsta lagi af félagslegum ástæðum, í öðru lagi af læknisfræðilegum ástæðum og í þriðja lagi ef konu hefur verið nauðgað eða hún orðið þunguð sem afleiðing af öðru refsiverðu atferli. Með frv. þessu er lagt til að fella niður að félagslegar ástæður geti heimilað fóstureyðingu. Af þessu leiðir aðrar breytingar sem í frv. felast. Frv. þetta er flutt á þeirri forsendu, að félagslegar aðstæður eigi ekki að réttlæta fóstureyðingu. Í fyrsta lagi eru félagslegar ástæður ákaflega rúmt og teygjanlegt hugtak. Í öðru lagi á að bæta úr félagslegum ástæðum með öðrum hætti en að tortíma mannlegu lífi. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir að félagslegar ástæður heimili fóstureyðingu þegar ætla má, eins og það er orðað, að þungun og tilkoma barnsins verði konunni og hennar nánustu of erfið vegna óviðráðanlegra félagslegra ástæðna. Í lögunum er svo að finna leiðbeiningar um það, til hvers skuli tekið tillit við mat á því, hvað er „of erfitt“ í þessu sambandi og hvað eru „óviðráðanlegar félagslegar ástæður“. Það er tiltekið sem ástæða fyrir fóstureyðingu að konan hafi alið mörg börn með stuttu millibili og skammt sé frá síðasta barnsburði. Skv. þessari reglu getur fóstureyðing verið heimil þó að heimilisástæður séu góðar og heilsufar gott á heimilinu. Ef barnið er ekki velkomið í heiminn af einhverjum öðrum ástæðum skal lífi þess tortímt ef óskað er. Þá er önnur leiðbeiningarreglan sú, að fóstureyðing geti verið heimil ef kona býr við bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu. Og þriðja leiðbeiningarreglan er sú, að fóstureyðing geti verið heimil þegar konan getur ekki vegna æsku og þroskaleysis annast barnið á fullnægjandi hátt. Tvær síðustu leiðbeiningarreglurnar byggjast vissulega á félagslegum ástæðum, en naumast verður það sagt um fyrstu leiðbeiningarregluna. Þessar heimildir eru því mjög rúmar og öll tvímæli eru tekin af um það með því ákvæði laganna sem heimilar fóstureyðingu af öðrum ástæðum séu þær sambærilegar við hinar tilgreindu ástæður. Skv. þessum ákvæðum laganna liggur því nærri að álykta, að fóstureyðingar séu frjálsar í þeim skilningi að fóstureyðing sé heimil af hvaða ástæðu sem er. Lög nr. 25 frá 20. maí 1975 áttu sér þann aðdraganda, að fyrst var lagt fram á Alþ. 1973 frv. að þessari lagasmíði. Um það atriði, sem hér um ræðir, stóð þar sem hér segir: „Fóstureyðing er heimil að ósk konu, sem búsett er hér á landi eða hefur íslenskan ríkisborgararétt, ef aðgerðin er framkvæmd fyrir lok 12. viku meðgöngu og ef engar læknisfræðilegar ástæður mæla á móti aðgerð.“ Skv. þessu átti fóstureyðing að vera heimil án nokkurra félagslegra eða læknisfræðilegra ástæðna eða sem eins konar getnaðarvörn er grípa mætti til sýndist konu svo. Þegar frv. var endurflutt árið 1974 var þetta ákvæði fellt niður og í staðinn sett þau ákvæði sem nú er í lögum og áður greinir. Þessi breyting átti að vera til bóta að áliti þeirra sem vilja hamla gegn fóstureyðingum. En þetta þótti breyting til hins lakara hjá þeim sem vilja sem mest frjálsræði í þessum efnum. Oddviti þeirra sagði samt sem áður í umr. á Alþ. 29. jan. 1975 um þær reglur, sem lögfestar voru, á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Það er hægt að heimfæra svo til hvaða tilvik sem er undir þessar reglur. Ef menn lesa þær, þá ætti þeim að vera ljóst að það fer eftir mati læknis og félagsfræðings og það er hægt að framkvæma eiginlega hvaða fóstureyðingu sem er skv. þessum reglum. Ég hef ekki nokkra minnstu trú á því, að þetta feli í rauninni í sér einhverja takmörkun á þessum rétti, a. m. k. ekki miðað við þau viðhorf sem nú eru uppi hér á Íslandi“. Ég held að þetta hafi á sínum tíma verið rétt mat á þeim ákvæðum um fóstureyðingu í frv. sem lögfest voru með lögum nr. 25 frá 1975. Það hefur reynslan síðan leitt í ljós. Og hver hefur svo framkvæmdin verið? Í því sambandi skulum við athuga 28. gr. laga nr. 25 frá 1975. Í grein þessari segir, með leyfi hæstv. forseta: „Rísi ágreiningur um, hvort framkvæma skuli fóstureyðingu eða ófrjósemisaðgerð, skal málinu tafarlaust vísað til landlæknis og skal hann tafarlaust leggja málið undir úrskurð n., sem skipuð skal í þeim tilgangi að hafa eftirlit með framkvæmd laganna. Í n. skulu eiga sæti þrír menn og jafnmargir varamenn, einn læknir, einn lögfræðingur og einn félagsráðgjafi, og skulu þeir skipaðir af heilbrrh. til fjögurra ára í senn. N. skal úrskurða málið innan viku frá því að henni berst það í hendur.“ Þessi n., sem skal hafa eftirlit með framkvæmd laganna, hefur í fjögur ár ekki fengið nein mál til úrskurðar um fóstureyðingu fyrir lok 12. viku meðgöngutímans, nema tvö mál, en þá var svo ástatt að viðkomandi konur höfðu látið eyða fóstri áður á sama árinu og þessi mál komu fyrir. Skv. 11. gr. laganna skal, áður en fóstureyðing má fara fram, liggja fyrir skrifleg, rökstudd grg. tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa sé einungis um félagslegar ástæður að ræða. Spurningin er þá sú, hvort konur; sem leita eftir fóstureyðingu við þessa aðila, fái yfirleitt vilja sínum framgengt án ágreinings þar sem mál eru ekki lögð undir úrskurð eftirlitsnefndar skv. 28. gr. laganna. Þetta er spurningin um hvort fóstureyðingar séu í raun og veru frjálsar hér á landi fyrir lok 12. viku meðgöngutíma - eða er á því sú skýring að eftirlitsnefnd fái ekki mál til úrskurðar vegna þess að þegar læknar og félagsfræðingar neita að fóstureyðingar fari fram, þá láti konan það gott heita og neyti ekki réttar síns til þess að skjóta máli sínu til eftirlitsnefndar? Þrátt fyrir að dæmi eru til þess, að konur hætti við að láta eyða fóstri, renna staðreyndir því miður ekki stoðum undir síðari skýringuna, heldur hina fyrri og að fóstureyðingar fyrir lok 12. viku meðgöngutíma séu í raun frjálsar hér á landi eða því sem næst. Síðan gildandi lög um fóstureyðingar komu til framkvæmda 1975 hefur fóstureyðingum fjölgað ískyggilega. Þetta kemur greinilega í ljós þegar bornar eru saman tölur fyrir og eftir 1975. Á tímabilinu frá 1950–1970 urðu fóstureyðingar fæstar 45 á ári, en flestar 107, á tímabilinu 1950–1960 voru þær að meðaltali 57 á ári, en árin 1961–1970 83 að meðaltali á ári. En ef við tökum tímabilið frá 1964–1974, þá urðu þær að meðaltali 123 á ári. Árið 1971 urðu fóstureyðingar 142, árið 1972 151, árið 1973 224 og árið 1974 224. Síðan koma umskiptin. Á árinu 1975 eru fóstureyðingar 308, árið 1976 367, árið 1977 447 og 1978 rúmlega 500. Þetta er reynsla okkar af því að heimila fóstureyðingar af svokölluðum félagslegum ástæðum. Skráðar fóstureyðingar hér á landi á hverjar 1 000 konur á aldrinum 15–49 ára voru árið 1965 1.8, árið 1970 2.1, árið 1971 3, árið 1972 3.1, árið 1973 4.5, árið 1974 4.4, árið 1975 6, árið 1976 6.7, árið 1977 8.4 og á árinu 1978 um 9.3. Þessar tölur segja ótvírætt sína sögu. Við Íslendingar erum ekki einir um þessa reynslu af því að fella niður hömlur á fóstureyðingum. Fjölgun fóstureyðinga í mörgum löndum hefur verið mjög mikil þar sem fóstureyðingar í reynd hafa verið gefnar frjálsar. Tölur frá Norðurlöndum fyrir og eftir að hömlum á fóstureyðingum hefur verið aflétt sýna þetta glöggt. Árið 1969 voru fóstureyðingar í Danmörku 7 474, en 1973, eftir að löggjöf hafði verið færð mjög í frjálsræðisátt, 18 750 og árið 1977 26 661. Í Finnlandi voru fóstureyðingar 1969 8 175, en 1973 23 362 og árið 1977 17 772. Í Noregi voru fóstureyðingar 6 270 árið 1969, en 13 680 árið 1973 og árið 1977 15 528. Og í Svíþjóð voru þær 196913 735, en 25 990 árið 1973 og árið 1977 31 462. Af upplýsingum, sem má finna í heilbrigðisskýrslum, sem Sameinuðu þjóðirnar gefa út, má sjá t. d. að í New York-ríki í Bandaríkjunum var árið 1970 löggjöf um fóstureyðingar breytt í þá áttina að frjálsar fóstureyðingar voru upp teknar. 1971 voru skráðar fóstureyðingar í New York-ríki 179 900, árið 1972 urðu þær 228 100. Í Japan voru lög um fóstureyðingar færð í það horf að þar voru heimilaðar fóstureyðingar að ósk konu árið 1949. Á árunum 1949–1972 voru skráðar leyfðar fóstureyðingar í Japan um 20 millj. Þannig mætti telja áfram. Hér þarf ekki lengur vitnanna við. Það er og staðreynd, að í þeim Íöndum, þar sem fóstureyðingar hafa verið gefnar frjálsar, yfirgengur reynslan það sem gert hafði verið ráð fyrir. Mönnum ofbýður hin óhugnanlega þróun sem málið hefur tekið. Á sama tíma sem Íslendingar hafa gengið til meira frjálsræðis í þessu efni hafa þær þjóðir, sem reynsluna hafa fengið af þessu frjálsræði, tekið til meðferðar nauðsyn þess að þrengja aftur heimildir og hamla á móti fóstureyðingum. Eru þess dæmi víða og hér í Evrópu bæði austan og vestan járntjalds. Það væri fróðlegt að ræða hér frekar um reynslu annarra þjóða af fóstureyðingum. Þeim mun fremur væri ástæða til þess, að oft er látið liggja að því í umræðum um þessi mál að við gætum ýmislegt lært af þeim sem hömlulausastar hafa fóstureyðingar. En ég held að sá lærdómur örvi ekki til fóstureyðinga hér á landi. Þvert á móti hræða sporin. Þar sem ég þekki til virðist margt benda til þess að þróunin hnígi frekar í öfuga átt, þ. e. a. s. að þrengja heimildir til fóstureyðinga. Það yrði of langt mál að fara að ræða þessi mál almennt í þessum umr., en ég get ekki stillt mig um að víkja rétt aðeins að tvennu í þessu sambandi. Haustið 1972 var lögð fram á þingi Evrópuráðsins tillaga, vandlega undirbúin og ítarleg, um fóstureyðingar í aðildarríkjum Evrópuráðsins. Um þessa tillögu urðu miklar og eftirminnilegar umr. Í till. þessari fólst m. a. áskorun á aðildarríki Evrópuráðsins að rýmka heimildir til fóstureyðinga þannig að í undantekningartilfellum, eins og það var orðað, yrðu fóstureyðingar heimilaðar af félagslegum ástæðum. Reglurnar um fóstureyðingar eru mjög mismunandi í aðildarríkjum Evrópuráðsins, svo sem kunnugt er. Það eru líka miklar deilur um mál þetta á þingi Evrópuráðsins og aðallega um heimild til fóstureyðinga af félagslegum ástæðum. Till. þessi hlaut þau örlög að vera felld, svo að ekki fékk Ísland sem aðildarríki Evrópuráðsins uppörvun úr þessari átt til að lögfesta heimild til fóstureyðinga af félagslegum ástæðum. Ég skal víkja að öðru atriði erlendis frá um fóstureyðingar. Það er frá Vestur-Þýskalandi. Í júnímánuði 1974 samþykkti ríkisþingið í Bonn lög um fóstureyðingar sem rýmkuðu heimildir til fóstureyðinga. Þessi lög voru samþ. eftir mikinn ágreining og sterka andstöðu í vesturþýska þinginu. Andstæðingar þessarar lagasetningar áfrýjuðu lögum þessum til stjórnlagadómstóls ríkisins á þeirri forsendu að sú rýmkun heimildar til fóstureyðinga, sem lögin fólu í sér, bryti í bága við stjórnarskrá Vestur-Þýskalands. Stjórnlagadómstóllinn kvað upp úrskurð sinn 25. febr. 1975 á þá leið, að fóstureyðingalögin voru dæmd ógild þar sem þau samrýmdust ekki stjórnarskrá ríkisins. Í forsendum úrskurðarins vitnar dómstóllinn til 1. málsgr. 1. gr. stjórnarskrár ríkisins, þar sem segir að mannhelgi megi ekki raska og það skuli vera skylda ríkisvaldsins að virða hana og vernda. Dómstóllinn vitnaði og til 2. málsgr. 2. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir að sérhver maður skuli hafa rétt til lífs og friðhelgi. Með þessum úrskurði hafnaði stjórnlagadómstóllinn að nokkur stjórnskipulegur mismunur væri á mannlegu lífi, hvort heldur það væri fætt eða ekki fætt. Þá var tekið fram í forsendum þessa úrskurðar, að hin bitra reynsla af þýska nasismanum hvetti til þess að ófætt mannslíf væri verndað. Þessi tvö dæmi, sem ég hef nú drepið á erlendis frá, sýna harðnandi andstöðu gegn fóstureyðingum og vissa tilhneigingu til að þrengja heimildir til að eyða fóstri. Þetta er ekki að ófyrirsynju. Þetta er vegna hinnar hörmulegu reynslu sem fengist hefur víða um lönd af frjálsum fóstureyðingum eða rúmum heimildum til fóstureyðinga. Það var því fullkomin öfugþróun sem átti sér stað hér á landi með setningu laga nr. 25/1975. Með frv. þessu er því lagt til að bregða á annað ráð. Það er lagt til að þrengja heimildir til fóstureyðingar. Frv. felur í sér að fóstureyðingar verði ekki heimilar af félagslegum ástæðum. Enginn neitar að félagsleg vandamál eru fyrir hendi. Bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis á heimili eða þroskaleysi móður getur skapað félagslegt vandamál. En spurningin er hvernig á að bregðast við þeim vanda. Það á ekki að gera með því að veita heimild til fóstureyðingar. Þjóðfélag, sem leyfir fóstureyðingar af félagslegum ástæðum, lítur fram hjá hinum raunverulega vanda, sættir sig við óleyst vandamál. Félagslegur vandi verður ekki leystur nema með félagslegum ráðstöfunum. Það vill svo til að í þessu landi búum við við víðtæka almenna tryggingarlöggjöf og margs konar opinbera aðstoð í félagslegu tilliti. Við teljum okkur standa allframarlega í þessum efnum og erum stundum harla ánægð með það sem áunnist hefur á síðustu áratugum til lausnar hinum ýmsu félagslegu vandamálum. En satt er það, að mörgu er enn ábótavant og að ýmsu þarf að hyggja. Betur þarf að gera í málum barnshafandi kvenna, svo sem fæðingarorlofi og mæðraheimilum. Barnaheimilum þarf að fjölga og bæta, svo og vöggustofum, dagvistarheimilum og leikskólum. Það þarf að bæta félagslega þjónustu og ráðgjöf við barnshafandi konur svo að þær fái mætt tímabundnum erfiðleikum. Það þarf að beita almannavaldinu og samhjálp þjóðarinnar um land allt, jafnt í strjálbýli sem í þéttbýli, til aðstoðar við þá konu sem býr við slæmar heimilisaðstæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu, svo að barnið, sem hún gengur með, verði velkomið í þennan heim og góður aðbúnaður þess sé tryggður. Ekkert annað er til lausnar þeim vanda sem um er að ræða. Hér þarf að ganga beint til verks. Þær konur, sem ekki eiga rétt á fæðingarorlofi, þurfa að fá greidda óskerta dagpeninga skv. 33. gr. almannatryggingalaga í þrjá mánuði vegna fæðingar. Mæðralaun greidd ógiftum, mæðrum og fráskildum konum skv. 15. gr. almannatryggingalaga þarf að hækka verulega. Setja þarf ný lagaákvæði um að einstæð móðir eigi auk þess rétt á greiðslum, t. d. í 6 mánuði eftir fæðingu barns, og nemi þessar greiðslur jafnhárri upphæð og ekkjulífeyrir. Ef einstæð móðir hefði barn innan 17 ára á framfæri sínu auk nýfædda barnsins ætti hún að eiga rétt á frekari greiðslum. Þessu til viðbótar ættu að vera heimildarákvæði um að greiða einstæðri móður um tiltekinn tíma allt að fullum lífeyri einstaklings ásamt tekjutryggingu, ef sýnt þykir að hún geti ekki komist af án þess og aðrar tekjur hennar en bætur almannatrygginganna fari ekki fram úr ákveðnu tekjumarki. Þetta ætti að gilda um einstæðar mæður. En tryggingaráð ætti að geta ákveðið að kona í hjúskap geti fengið sömu greiðslur og einstæð móðir ef tekjur hjónanna færu ekki fram úr ákveðnu tekjumarki. Þetta ætti þá að vera bundið því skilyrði að konan byggi við þær félagslegu aðstæður sem í gildandi lögum heimila fóstureyðingu, þ. e. 1) hafi konan alið mörg börn með stuttu millibili og skammt er liðið frá síðasta barnsburði, 2) eigi konan við að búa bágar heimilisaðstæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu, 3) vegna annarra ástæðna sem eru sambærilegar við þessar ástæður. Það er skoðun mín að með slíkum eða álíka aðgerðum, sem ég hef hér vikið að, eigi að vera hægt að leysa þau félagslegu vandamál sem nú geta heimilað fóstureyðingu. Ég þekki hv. þdm. illa ef þeir kjósa ekki frekar að leysa hin félagslegu vandamál en að heimila fóstureyðingar á þeirri forsendu að þau séu óbreytt. En var einhver að hugsa um kostnað? Það er rétt, þetta kostar peninga. Samt eru það smámunir, sem ekki er til að hafa orð á, samanborið við hið óbætanlega tjón sem blóðfórnir fóstureyðinganna valda nú hinni fámennu íslensku þjóð, sem þarfnast mest af öllu fleiri handa til að halda uppi sjálfstæðri tilveru sinni. Við Íslendingar höfum sérstöðu í ýmsum efnum og svo er ekki síst að því er varðar áhrif fóstureyðinga á fólksfjölda í landinu. Í sumum löndum og þá einkum þeim fjölmennustu, er fólksfjölgun eitt meginvandamálið sem við er að glíma. Fólkinu fjölgar þar um of miðað við efnahag, félagslegar aðstæður, náttúruauðlindir og hagnýtingu þeirra til mannsæmandi lífskjara, jafnvel þótt takmarkaðar kröfur séu til lífsins gerðar. Áhrif fóstureyðinga á fólksfjölda í slíkum ríkjum eru oft sett í samband við offjölgunarvandamál sem þar er við að stríða, þótt það breyti engu um eðli þess verknaðar sem felst í fóstureyðingu. Hins vegar er þessu þveröfugt farið hjá okkur Íslendingum. Áhrif fóstureyðinga hér á landi á fólksfjöldann hljóta að vera mikið alvörumál. Íslenska þjóðin hefur því sögulega hlutverki að gegna að halda uppi í þessu landi sjálfstæðu ríki með öllu sem því fylgir. Í þessu efni höfum við sérstöðu vegna fámennis þjóðarinnar. Okkur finnst þetta sjálfsagt og eðlilegt og getum ekki hugsað okkur annað er. að halda okkar sjálfstæðu tilveru. En það hljóta samt að vera takmörk fyrir því hvað fámennið leyfir. Einhvers staðar eru takmörkin fyrir því, hve margar hendur þarf til að geta haldið uppi sjálfstæðu ríki og hagnýtingu auðlinda okkar til lands og sjávar. Ef farið er niður fyrir þessi mörk er í húfi að þjóðin megni að halda uppi sjálfstæðu ríki með þeim skyldum sem því fylgja. Það er í húfi að þjóðinni haldist á hinum miklu auðlindum sínum ef hún hefur ekki bolmagn til að hagnýta þær í þurfandi heimi. Sjálf tilvera hinnar íslensku þjóðar er þá í húfi. Að þessu er skylt að huga þegar rætt er um áhrif fóstureyðinga hér á landi á fólksfjölda þjóðarinnar. Í Hagtíðindum frá nóvember s. l. er að finna upplýsingar um vaxtarmegin þjóðarinnar. Þar er um sérfræðilega útreikninga að ræða sem ég fer ekki hér út í. En þar segir að eftir fæðingum árin 1976–1977, kynferðishlutfalli fæddra 1851–1977, og dánarlíkum árin 1975–1976 sé vaxtarmegin þjóðarinnar 0.53% á ári. Þetta svarar til tvöföldunar þjóðarinnar á 130 árum. Á árunum 1976 og 1977 voru að meðaltali rúmlega 400 fóstureyðingar á ári. Ég hef beðið Hagstofuna að reikna út eftir sömu forsendum hvaða áhrif breytt tala fóstureyðinga hefði á vaxtarmegin þjóðarinnar miðað við að fæðingartala breyttist að sama skapi. Eru það þrjú dæmi sem sett eru upp. Í fyrsta lagi, ef fóstureyðingar hefðu að meðaltali verið 250 færri eða um 150 að meðaltali þessi ár, þ. e. 1976 og 1977, hefði vaxtarmegin þjóðarinnar hækkað upp í 0.75% á ári, en það svarar til tvöföldunar þjóðarinnar á 92 árum. Í öðru lagi, ef fóstureyðingar hefðu verið 500 fleiri eða samtals 900 á ári færi vaxtarmegin þjóðarinnar niður í 0% á ári. Þetta þýðir þó ekki að fólksfjölgun stöðvist strax, þ. e. að lifandi fæddir verði jafnmargir og dánir. Vegna aldursskiptingar mannfjöldans nú liði á löngu þar til fólksfjölgun stöðvaðist, svo að að gefnum forsendum næði mannfjöldi á Íslandi um 335 þús. um miðja næstu öld og héldist síðan óbreyttur. Í þriðja lagi, ef fóstureyðingar væru 900 fleiri eða samtals 1300 á ári minnkaði vaxtarmegin þjóðarinnar í -0.38% á ári, en það svaraði til þess að þjóðinni fækkaði um helming á 180–190 árum. Í síðasta dæminu er reiknað með jafnmörgum fóstureyðingum og svarar til tíðni fóstureyðinga í Danmörku árið 1975. Í útreikningum á vaxtarmegni þjóðarinnar er ekki tekið tillit til fólksflutninga inn og út úr landinu. Ég legg áherslu á að í öllum þessum útreikningum um áhrif fóstureyðinga á vaxtarmegin þjóðarinnar er gengið út frá ákveðnum forsendum varðandi aðra þætti sem eru ákvarðandi um fólksfjöldaspár. Þessar forsendur kunna að sjálfsögðu að geta breyst í einhverju, en samt sem áður hljóta þessar athuganir að gefa hugboð um hversu alvarlegur þáttur fóstureyðingar hljóta að vera fyrir vöxt og viðgang þjóðarinnar. En hvað sem þessu líður, svo alvarlegt sem það er fyrir þjóðarheildina, varðar frv. þetta fyrst og fremst einstaklinginn, siðferðilega afstöðu og lífsskoðun. Hér er gengið út frá að félagslegar ástæður geti aldrei réttlætt fóstureyðingu. Þetta leiðir af því, að það er um mannslíf að tefla þegar rætt er um eyðingu fósturs. Það er grundvallaratriði að þetta mannslíf hefur rétt til þess að vera borið í þennan heim. Réttinn til lífsins verður að viðurkenna. Það er siðferðisleg skylda að varðveita líf, jafnvel líf ófædds barns. Fóstureyðing á því ekki að koma til greina nema líf móður sé í fyrirsjáanlegri hættu eða telja megi auðsætt að barnið verði svo vangefið að ekki verði komist hjá að grípa til örþrifaráða eða konan hafi verið þunguð af refsiverðu atferli. Á þessari forsendu er frv. þetta flutt. En fóstureyðingar eru ekki einungis brot á rétti hins veika og varnarlausa mannlega lífs í móðurkviði. Þær fela í sér hættuna á þjóðfélagslegri upplausn. Ef þjóðfélagið viðurkennir að fólk geti notið hamingju, ánægju og unaðar, en það þurfi ekki að bera afleiðingarnar, ef það vill það ekki, þá er það sama þjóðfélag að kippa stoðunum undan sjálfu sér og stefnir til hruns. Þá duga ekki jafnvel félagslegar ráðstafanir. Þá getur til þess komið að jafnvel eigin geðþótti og makræðissjónarmið ráði því, hvort mannlegu lífi er tortímt eða ekki. Fjárhagur og félagsleg aðstoð verður þá aldrei einhlít vörn í þessum vanda, því það er ekki einungis um félagslegt vandamál að ræða, heldur siðrænt vandamál. Til þarf að koma lífs- og manngildismat á siðferðilegum grunni. Oft liggur leiðin til varanlegrar hamingju gegnum andstreymi, að ófríska konan ali barn sitt og lifi með því og fyrir það. Þau eru óteljandi dæmin um börn sem hafa fengið góða umönnun og gott vegarnesti út í lífið þótt efni hafi verið af skornum skammti. Jafnvel ríkidæmi er engin trygging fyrir því að aðhlynning og uppeldi fari vel úr hendi. Það verður að byggja á því lífs- og manngildismati sem. er undirstaða íslenskrar menningar og arfleifðar. Samkv. því mati er rétturinn til lífs undirstaða allra annarra mannréttinda. Það er aftan úr grárri forneskju að ætla félagslegum ástæðum að breyta hér nokkru um. Langt er nú um liðið síðan aflagður var sá siður að heimila barnaútburð hér á landi. En barnaútburðurinn var heimilaður af féfagslegum ástæðum þeirra tíma: ómegð, fæðuskorti og öðrum framfærsluvandamálum. Ef fóstureyðing hefði í þá tíð verið framkvæmanleg með sama hætti og nú hefði sú aðferð verið vafalaust notuð í stað barnaútburðar. Það var nefnilega ekki sama hve lífið hafði langt fram gengið þegar því var tortímt. Samkv. Grágás var ekki heimilt að bera út barn eftir að það hafði fengið næringu: Þá hét það morð og varðaði við lög. En verknaðurinn var heimill og löglegur ef barnið hafði ekki fengið næringu. Okkur finnast slík lög og reglur nú víðs fjarri. En árið 1975 setjum við samt lög sem heimila að mannlegu lífi sé tortímt af félagslegum ástæðum og um lögmæti þess fari eftir því hvað þroska þessa lífs sé langt komið. Hér var stigið spor um langan veg aftur á bak, því að félagslegar ástæður eiga aldrei að geta heimilað tortímingu mannlegs lífs, á hvaða þroskastigi sem það er. Kristilegar siðgæðishugmyndir leiddu til afnáms hins forna siðar um tortímingu mannlegs lífs af félagslegum ástæðum. Síðan hefur þjóðin á löngum ferli við harðæri og áþján megnað að halda í heiðri þau lífsviðhorf sem liggja þessu til grundvallar. Það væri kaldhæðni örlaganna ef þjóðinni ætti ekki að takast þetta á mestu velmegunar- og velgengnistímum sem hún hefur búið við. Með frv. þessu er þess freistað að svo megi verða. Því verður vart trúað að þetta megi ekki takast. Nú ber hátt umræður um velferð barnsins. Má ekki vænta þess að hið svokallaða barnaár, sem nú stendur yfir, verði okkur einhver hvatning í þessu efni? Hvarvetna í þjóðfélagi okkar leggur sig nú fram velviljað og áhugasamt fólk, einstaklingar og félagasamtök, um að vinna að velferðarmálum barnsins. Aldrei hefur áhugi og skilningur verið meiri á þörfum hinna umkomulausu og varnarlausu en einmitt nú. En ekkert er umkomulausara og varnarlausara en það mannslíf sem á undir högg að sækja um að það fái að vera borið sem barn í þennan heim. Þessa ætti að minnast á sjálfu barnaárinu og raunar alla tíð. Hér er verk að vinna. Hvað væri háleitari hugsjón en að þjóðin setti sér á þessu ári barnsins það markmið, að ekkert íslenskt barn væri óvelkomið í þennan heim af félagslegum ástæðum: Í því trausti er frv. þetta lagt fram. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Margt var sem vonlegt var mætavel sagt í máli hv. flm., þó að skoðanir okkar í því meginmáli, sem hann talaði um og er hér með frv. um, fari ekki saman. Ég tek undir margt af því sem hann þar sagði vel og fallega og skal koma örlítið nánar að því, þó ég ætli ekki að upphefja hér neinar allsherjarumræður um þetta mál nú. Ég tók á sínum tíma þátt í lagasetningu af því tagi sem hér er verið að leggja til breytingar á. Ég tók þátt í því að leggja til þá grein sem hér er lagt til að felld verði niður. Ég þóttist hafa gert það að vel yfirlögðu ráði og að höfðu góðu samráði við samvisku mína. Hitt er svo annað mál, að það er ósköp eðlilegt, eins og hér urðu um deilur á sínum tíma, að þetta mál komi fram aftur og menn vilji skoða það, m. a. í ljósi þess sem síðan hefur gerst. Þetta mál fer hins vegar til þeirrar n. sem ég á sæti í, svo ég tel óþarft að fara um það mörgum orðum nú, en vil aðeins leggja áherslu á fáein atriði. Það er nauðsynlegt að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, kanni það mjög vel, ekki síst í ljósi þeirra upplýsinga sem fram koma í frv. um fjölgun fóstureyðinga. Ég dreg ekkert úr því, að hér sé um viðkvæmt mál að ræða. Ég dreg ekkert úr því, að hér er komið að mörkum sem okkur er sannarlega vandi á höndum að setja þannig að séu sem réttlátust og taki um leið tillit til sem flestra mannlegra sjónarmiða í þessu efni. Ég lagði á það áherslu þegar þetta mál var hér til umr. á sínum tíma, að ég vildi leggja mikinn þunga á sjálfsákvörðunarrétt konunnar í þessu efni. Ég geri það enn og aftur. Ég gerði það m. a. á þeim forsendum sem ég er jafnsannfærður um og ég var þá, að fóstureyðing hljóti ævinlega að vera neyðarúrræði konunnar. Og mín skoðun, þrátt fyrir það sem segir í grg. frv., hefur þar ekkert breyst. Við fengum ýmis sjónarmið á þá nefndarfundi sem við héldum marga um þessi mál á sínum tíma, misjafnar skoðanir hinna færustu manna þar um. En þó voru þeir, sem gleggst máttu hér um fjalla og best vit áttu að hafa á, nokkuð á einu máli hér um, á þann hátt sem breytingin varð á sínum tíma, í átt til þess sem sagt er frjálsari fóstureyðingar - eða kannske í átt frá ólöglegum fóstureyðingum mætti jafnt kalla það eða fóstureyðingum erlendis. Varðandi spurninguna um þá fjölgun fóstureyðinga sem vitnað er til í grg., þá held ég að það væri kannske það þarfasta sem við gerðum í þeirri n., sem fjallar um þetta mál, heilbr.- og trn., að reyna að átta okkur á því, hvað hefði valdið þeim fjölgunum sem hér er um að ræða og ég efa ekki að sé nákvæmlega rétt. Það voru nefnilega uppi sterkar grunsemdir um það, sem ekki tókst að kveða niður, að þeir, sem á því höfðu efni, leituðu til útlanda með fóstureyðingar af þeim sömu ástæðum sem og kannske enn síðri ástæðum en það sem við köllum félagslegar ástæður. Það voru einnig uppi sterkar grunsemdir um það, að framkvæmdar væru ólöglegar fóstureyðingar og þeim grunsemdum var ekki heldur eytt. Um þetta verður kannske seint fullyrt, en engu að síður hlýtur það að koma inn í þetta dæmi þegar fjallað er um að fella niður þessa heimild sem vegur hér sannarlega þungt. Ég tek afstöðu mína enn sem fyrr, eins og ég sagði, varðandi þetta mál, afstöðu byggða á þeirri sannfæringu minni að sjálfsákvörðunarréttur konunnar í þessu efni hljóti að vera það sem við eigum að taka mest tillit til, þó fleira komi þar vissulega inn í. Ég vil sem sagt líka vita um það og fæ upplýsingar um það í hv. n., hvort, eins og sagt er í grg., þetta er reynsla okkar af því að heimila fóstureyðingar af svokölluðum félagslegum ástæðum, að hve miklu leyti sú fullyrðing í grg. á við rök að styðjast. En svo að við víkjum að hinum félagslegu aðstæðum, þá kom hv. flm. þessa frv. beinlínis þar inn á. Hann segir þar margt í grg. og hann taldi upp enn fleiri atriði í máli sínu sem ég get verið honum hjartanlega sammála um og get tekið algerlega undir. En þegar hann ræðir um félagslegar ástæður og segir að þjóðfélag okkar eigi ekki að vera þannig að þær félagslegu ástæður, sem eiga að vera forsenda þessara heimilda, eigi hreinlega ekki að vera til, þá kemur hann engu að síður inn á það í grg. að mörgu sé enn ábótavant, að mörgu þurfi enn að hyggja. Síðan kemur löng upptalning á því sem þurfi úr að bæta og gera í þessum málum, og ég skal sannarlega taka undir með flm. og fylgja honum og þá væntanlega hans flokki í því að koma fram þeim úrbótum sem þar um ræðir og okkur hefur stundum ekki þótt vera allt of mikill áhugi á sums staðar í þeim röðum. Hann tók einnig fram í sinni framsögu veigamikil tryggingaleg atriði sem þarna kæmu inn í einnig, og ég skal sannarlega taka undir þau líka. Og þegar allt þetta er til framkvæmda komið, sem hv. flm. réttilega benti á að við ættum að stefna að, þá skal ég vera til viðræðna um breytingar hér á, en fyrr ekki. Ég segi það enn og aftur, að hér eru það forsendur konunnar sem ég álít að eigi að ráða mestu, að konan sjálf beri þarna ábyrgð. Hún fær til þess ráðgjöf, fyrir því er séð í lögum, hún fær leiðbeiningar. Það er ekki rasað að neinu um ráð fram í því efni. En skoðun mín er sú, að enginn utanaðkomandi aðili geti þarna tekið ákveðnari og skýrari afstöðu en einmitt konan sjálf.



Herra forseti. Ég var afskaplega hrifinn af ræðu flm., hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar, því að ræðan var afburðavel gerð. En hún var að mörgu leyti mér mjög andstæð. Ég hef einhvern veginn þá trú að við eigum ekki leið aftur á bak í frjálsræði fólks. Við eigum ekki neina leið aftur á bak í lögum sem skapa fólki eðlilegt sjálfræði yfir sjálfum sér. Og ef, eins og segir í 1. gr. þessa frv., félagslegar ástæður falla niður, þá held ég að við séum ekki aðeins að fara aftur fyrir árið 1975, heldur erum við sennilega líka að fara aftur fyrir árið 1937, en mig minnir endilega að lög, sem þáv. landlæknir Vilmundur Jónsson stóð að samningu á, hafi verið frá þeim tíma. Og að fara svona aftur á bak í tímanum, aftur á bak í mannréttindum, það finnst mér næstum því eins og við færum að hlaupa í fótspor þess fræga manns sem núna ræður lögum í Íran og er kallaður Ayatollah Khomeini. En við getum þetta ekki. Við getum ekki farið aftur í tímann. Við getum lagfært verk okkar, en ég tel að þarna sé tekið svo stórt stökk aftur í tímann að ég get ekki fellt mig við það. Ég er sammála flm. um það, að ég álít að nú séu á Íslandi allt að því frjálsar fóstureyðingar hjá konum sem eru ekki komnar lengra en 12 vikur í meðgöngu. En þó að þær séu allt að því frjálsar, þá eru þær alls ekki hömlulausar, eins og flm. sagði þó. Ákvæðin um greinargerð frá tveimur læknum eða lækni og félagsráðgjafa eru nefnilega þannig gerð að sé þeim rétt framfylgt, og ég held að svo sé í flestum tilfellum, eins og kemur fram í 11. gr. laganna, eru þar verulegar hömlur. Þessar hömlur koma þannig út að viðkomandi konur koma til með að geta rökrætt ástand sitt og ástæður fyrir beiðninni um fóstureyðingu. Og ég býst við að flestir héraðslæknar úti á landsbyggðinni, því þar er ekki um félagsráðgjafa að ræða nema þá að mjög litlu leyti, að ég held, - að flestir héraðslæknar þar og líklega flestir heimilislæknar í Reykjavík hafi mjög svo hindrað á hverju einasta ári konur í því að óska eftir fóstureyðingu. Félagsráðgjafar eru trúlega enn þá betur færir um að gefa þessum konum ráð heldur en læknar þeirra, því læknarnir líta fyrst og fremst á hið læknisfræðilega viðhorf sjúklingsins. En þess ber þó að gæta, að oft á tíðum eru heimilislæknar að miklu leyti nokkurs konar sálusorgarar sjúklinga og mikill hluti af þessum konum eru konur innan við tvítugt eða alla vega innan við 25 ára aldur, úr því fer þeim mjög fækkandi, og þetta er á margan hátt lífsreynslulítið fólk og býr við vankanta í þessum málum, við erfiðleika sem læknar eiga stundum gott með að hjálpa til að leysa úr, en sennilega félagsráðgjafar oft á tíðum líka. Ef við förum aftur í tímann, aftur fyrir 1975, þá skulum við gera okkur grein fyrir nokkrum hlutum. Þá munu aftur koma upp sögurnar um ólöglegu fóstureyðingarnar. Þá munu aftur koma upp sögurnar um dætur efnaðri manna sem fara til útlanda til þess að láta gera þessa aðgerð, og það sem ég veit glöggt um: þá koma læknar aftur til með að ýkja og ljúga upp andlegu ástandi í skýrslugerð sinni til landlæknis til þess að koma í gegn leyfinu um fóstureyðingar. Þetta var gert áður, og ég tel mig fullvissan um að þetta verði aftur raunin. Ég felli mig afskaplega illa við orð í grg. þessa frv. og það er: að tortíma mannlegu lífi. Þegar fóstur er innan við 12 vikna gamalt getur það ekki lifað sjálfstæðu lífi. Ég geri mér líka grein fyrir því, að ég hef verið meðsekur um að svíkja minn Hippokratesareið með því að standa að og hjálpa til við löglegar fóstureyðingar á undanförnum árum. En ég sætti mig nokkuð vel við það að ég lifi á öðrum tíma en forfaðir minnar stéttar, Hippokrates, sem var uppi nokkuð löngu fyrir Kristsburð, og aðstæðurnar eru á allan hátt aðrar. Hér á Íslandi var fóstureyðingum verulega farið að fjölga fyrir 1975. Hér á Landsspítalanum fóru fram 165 fóstureyðingar á árinu 1974. 1976 fóru fram á fæðingardeild Landsspítalans 274 fóstureyðingar, þar af voru konur 15 ára og yngri alls 15, 16–20 ára voru þær 47 og 20–25 ára voru þær 69. Rúmlega helmingurinn af þessum konum voru 6giftar konur eða fráskildar. Ógiftar voru 102, fráskildar 38 og giftar 123. Það segir nokkuð sína sögu, en ekki þó nema litla. Af þeim voru innan við 10% sem voru að láta framkvæma fóstureyðingu í annað skipti. Sjö höfðu reyndar tvisvar áður látið gera fóstureyðingu. En hvað er þetta? A. m. k. allt til síðasta árs nær þetta ekki tíunda hlutanum af þungunum í landinu? En mér segir sá fróðasti maður sem ég held að sér hér á landi um þessi mál, að á árinu 1976 sé reiknað með að 35% kvenna noti svokallaða lykkju, þeirra kvenna sem eru á frjósemisaldri, 25% noti pillu. Þetta eru 60% af konum sem eru á frjósemisaldri, og ef við þurfum að fara að tala um vaxtarmegin og slíkt ættum við, held ég, að banna pilluna og slíkt. Um 10% kvenna eru á þessu ári þungaðar og um 10% af þeim fá fóstureyðingu. Um 10% kvenna á þessu aldursskeiði vita að þær geta ekki átt börn. Sem sagt, fóstureyðing er á Íslandi sáralítið notuð sem getnaðarvörn, en getnaðarvarnir eru algengari á Íslandi en í nokkru öðru nágrannalandi okkar, eftir því sem mér er sagt. Flm. gat þess, að þegar þing Evrópuráðs fjallaði um þetta mál hafi það ekki náð framgangi þar, og mikið skil ég það vel, því margir eru kaþólskir á því þingi að ég hygg, og við vitum ósköp vel hvernig kaþólska kirkjan lítur á þetta mál. Það hefði verið næsta furðulegt ef þetta hefði komist í gegnum þingið. Nú vitum við þar að auki að fólk, sem er komið yfir frjósemisaldurinn, er yfirleitt heldur með því að draga úr öllum heimildum til fóstureyðinga. Það er frekar yngra fólkið, sem eldurinn brennur á, sem er með því. Það kann.svo sem vel að vera að þjóðarvöxtur minnki við þetta. En frjálsræði einstaklingsins má ekki skerðast af þeim ástæðum. Napóleon mun, held ég, einhvern tíma hafa sagt að hann sæi ekki fegurri sjón en þungaða konu, en þá var hann að spekúlera í fallbyssufóðrinu, og það hafa margir stjórnendur stórvelda gert. En slíkt og þvílíkt getum við ekki farið út í þegar við erum að ræða þessi mál. Ég er hins vegar alveg viss um það, að ef við kæmum því í framkvæmd sem flm. talaði hér um bætur á almannatryggingum, þá mundi fóstureyðingum fækka. Ég er alveg sannfærður um það. Nokkur hluti af beiðnunum um fóstureyðingu stafar af því að þessar ungu stúlkur sjá næstum því ekki möguleika til þess að ala barn sitt, og þar kemur einmitt félagsráðgjafinn geysilega vel inn í málið ef hann stendur í stöðu sinni. Ég skal hins vegar ekki neita því, að ég hef heyrt einstakar raddir um að það sé ekki eins og skyldi, en ég er ekki dómbær um það. Ég bið menn að skoða það ekki sem blóðfórn eða einhvern stórkostlegan glæp þó að fóstri, sem er innan við 12 vikna gamalt og getur ekki lifað sjálfstæðu lífi, sé útrýmt úr legi konu. Ég skoða það ekki sem morð. Ég skoða það ekki sem glæp. Ég mundi í sumum tilfellum skoða það frekar sem glæp að neita konu um þann rétt að losna við fóstur.



Herra forseti. Tveir hv. þm. hafa nú rætt hér um frv. það, sem ég ber fram og er til umr., og eru ekki alls kostar sammála mér um það. Þó verð ég að segja að margt í því, sem þessir ágætu hv. þm. sögðu, fellur mér ekki illa, og ég vona að þegar grannt er skoðað séum við ekki ósammála með öllu í þessum efnum, enda kom það greinilega fram bæði hjá hv. 3. þm. Austurl. og hv. 8. landsk. þm. Mér virðist þó að eins og stendur greini okkur nokkuð á í grundvallaratriðum. Hv. 3. þm. Austurl. lagði áherslu á það sem hann kallaði sjálfsákvörðunarrétt konunnar, og hv. 8. landsk. þm. sagði að frjálsræði einstaklingsins mætti ekki skerða. Þetta sögðu þeir til stuðnings þeirri skoðun sinni, að það ætti að vera konan sem réði eða tæki ákvörðun um það hvort fóstri yrði eytt. Um þetta er ég ekki sammála. Ég vona að ég geti talist eins mikill unnandi frelsisins og hv. 3. þm. Austurl. og hv. 8. landsk. þm. þó ég fallist ekki á þessa skoðun þeirra. Og mér finnst ástin á frelsinu ganga nokkuð langt ef hún á að ganga svo langt að menn hafi frelsi til þess að skerða frelsi annarra. Þar skilur á milli. Hv. 3. þm. Austurl. sagði að það væri þýðingarmikið að það yrði rannsakað, hvernig stæði á því að fóstureyðingum hefði fjölgað svo mjög sem raun ber vitni um eftir að lögin frá 1975 voru sett. Ég hélt því fram að það væri vegna þess að tekin hefði verið upp heimild til fóstureyðinga af félagslegum ástæðum. Í mínum huga er enginn vafi á því að þetta er ástæðan. Ég vil ekki fullyrða að það geti ekki eitthvað fleira komið þarna inn í dæmið, eins og hv. 3. þm. Austurl. nefndi, að það væri minna um fóstureyðingar hjá íslenskum konum erlendis en áður. En skv. heitbrigðisskýrslum heilbrigðisstjórnarinnar í Bretlandi fyrir 1974 kemur fram að það eru 23 íslenskar konur sem létu eyða fóstri í Bretlandi það ár. Ég hygg að slíkar tölur breyti ekki heildarmyndinni. Auðvitað hefur verið hægt að framkvæma þessa aðgerð á íslenskum konum víðar en í Bretlandi, en ég hygg að það muni þó aðallega hafa verið til Bretlands sem konur sóttu í þessu sambandi. Við lendum í miklum vanda, ef við gefumst upp við þá mótun löggjafar í þessu landi sem við teljum heilbrigða, eðlilega og nauðsynlega einungis vegna þess að einhverjir geti skotið sér undan lögum með því að geta farið til útlanda. Og þá getum við ekki heldur tekið mark á slíkum sjónarmiðum í því alvarlega máli sem þetta frv. fjallar um. Hv. 8. landsk. þm. sagði að hann kynni illa við orð sem væru í grg. frv. og ég mun hafa einnig notað í ræðu minni áðan. Það er: að tortíma mannlegu lífi. Það má nota ýmis önnur orð. Ég sé nú ekki annað en að það sé réttnefni, að þegar líf er deytt sé því tortímt. En ég fer ekki út í málssmekk okkar hv. 8. landsk. þm. í þessu efni og skal ekki gera upp á milli hans. Þá fór hv. 8. landsk. þm. nokkrum orðum um það, að takmörk væru fyrir því hve langt væri hægt að snúa til baka aftur í tímann. Hann taldi að með frv. því, sem hér er til umr., væri tekið harla langt stökk aftur í tímann, þ. e. a. s. ef við ætluðum að hverfa frá því sem við tókum upp 1975: að leyfa fóstureyðingar af félagslegum ástæðum. Mér finnst það ekki að fara langt aftur í tímann. Hins vegar finnst mér það vera að fara harla langt aftur í tímann að viðurkenna félagslegar ástæður sem ástæður fyrir því að tortíma mannlegu lífi, því það hygg ég, eins og ég kom inn á í framsöguræðu minni, að hafi ekki verið gert síðan afnumin voru ákvæði, um barnaútburð hér á landi. Hv. 8. landsk. þm. fór nokkrum orðum um Evrópuþingið að gefnu tilefni. Ég vék að því. Hann taldi að þar hefði gætt mikilla kaþólskra áhrifa og þess vegna hefði heimild til fóstureyðinga í frjálsræðisátt ekki náð þar fram að ganga. Ekki er ég kaþólskur, en ég greiddi þó atkv. hér á móti, og það hygg ég að margur hafi gert sem ekki var kaþólskur. Ég gat þess í ræðu minni áðan, að nú færi um lönd hreyfing í þá átt að auka hömlur á heimild til fóstureyðinga. Það er í öfuga átt við það sem þróunin hefur verið hér á landi undanfarið. Og þessa gætir, eftir því sem ég best veit og ég vil leyfa mér að fullyrða, algjörlega án tillits til þess hvort menn eru kaþólskir eða ekki kaþólskir. Ég tók það reyndar fram, að þessara áhrifa gætti jafnt austan tjalds sem vestan, og ég hygg að kaþólska kirkjan hafi engin sérstök áhrif þar fram yfir ýmsa aðra aðila, enda er kaþólska kirkjan misjafnlega sterk í hinum einstöku þjóðríkjum eins og við þekkjum vel. Ég veit að hv. 8. landsk. þm. hefur ekki ætlað sér að gera neitt lítið úr þeim aðvörunum sem ég var með um áhrif fóstureyðinga, ef þær ganga sérstaklega út í þær öfgar sem ég nefndi dæmi um í öðrum löndum, hvaða áhrif það gæti haft á vöxt og viðgang íslensku þjóðarinnar. Og ég veit að þó hann minntist á Napóleon í þessu sambandi, þá er hann ekki að gera mér það upp að fyrir mér vaki að hafa nægilegt fallbyssufóður, eins og hann sagði Napóleon hafa haft í huga. Þetta er allt of alvarlegt mál til þess að rugla þessu saman. Eins og ég tók fram áðan þykist ég vita að ég og þessir tveir hv. þm., sem hér hafa talað á undan mér, höfum ýmislegt sameiginlegt í þessu efni. Ég efast ekki um að þeir hafi sama áhuga og ég á því að koma á þeim félagslegu umbótum sem nauðsynlegar eru og þarf til þess að fjarlægja þau vandamál sem nú eru látin heimila fóstureyðingu. En ég vona að menn geti fallist á að það er ekki rétt að láta félagslegar ástæður heimila fóstureyðingu þó að það sé ekki búið að koma í framkvæmd öllum þeim umbótum á félagslegu sviði sem stuðla að því að leysa þessi vandamál. Ég lagði líka áherslu á það, að svo gæti farið að þetta mál yrði miklu meira en félagslegt vandamál, það væri siðferðilegt vandamál. Og það er þessi heimild sem nú er í lögum um að það megi eyða fóstri af félagslegum ástæðum sem getur ýtt undir að gera þetta mál að miklu meira siðferðilegu vandamáli en nú er orðið í dag. Ég vænti þess, að hv. heilbr.- og trn. afgreiði þetta frv. svo fljótt sem verða má. Ég hef ekki ástæðu til þess að ætla að það skipti mjög miklu máli að hafa þetta mál lengi í n. Að sjálfsögðu vil ég ekki mælast til þess eða ætlast til þess að n. vinni ekki störf sín af fyllstu kostgæfni og samviskusemi. En ég tók það fram í minni frumræðu og ég vil leggja áherslu á það einnig nú og með tilliti til þess hraða sem ég vænti að verði á þessu máli, að við látum barnaárið, það ár sem nú er að líða, vera okkur nokkra hvatningu í þessu efni. Eins og ég sagði er það velviljað fólk, einstaklingar og félagasamtök, sem nú berjast góðri baráttu til þess að koma hinum ýmsu málum fram í þágu barnsins. Ég verð að segja það, að ég hef orðið fyrir nokkrum vonbrigðum að hafa ekki tekið eftir því, að það hefði komið fram hjá þessum aðilum líka sá þátturinn að vinna að því að barnið þurfi ekki að sækja undir högg til þess að fá að fæðast í þennan heim. Víða er umkomuleysi og víða er varnarleysi, en hjá engum meira en einmitt þeim sem svo er ástatt um. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi að fjölyrða frekar um þetta mál og læt máti mínu lokið.



Herra forseti. Ég hafði í raun ekki sérstaklega hugsað mér að taka til máls við þessa umr. um þetta mál þar sem ég á sæti í þeirri n. þar sem fjallað verður um málið. Um leið og ég þakka hv. 5. þm. Vestf. fyrir mjög glögga og greinagóða framsöguræðu og þeim hv. þm., sem til máls hafa tekið, einnig fyrir ábendingar þeirra, vil ég samt gjarnan að það komi fram nú þegar við þessa umr. hver forsendan var fyrir fylgi fjölmargra þm. við lögin eins og þau nú eru. Það kemur fram í Alþingistíðindum frá þeim tíma, í fyrirvörum við atkvgr., að þm. almennt ætluðust til að þessi lög yrðu túlkuð þröngt, heimildin til fóstureyðingar af félagslegum ástæðum yrði túlkuð þröngt. Ég óttast hins vegar að framkvæmdin hafi orðið rýmri eða enn frjálsari en þm. raunverulega ætluðust til. Ég var þeirra skoðunar sjálf, og mér er kunnugt um að margir aðrir þm. voru einnig þeirrar skoðunar, að sú heimild, sem nú er í 9. gr. laga um fóstureyðingar, hafi í raun og veru ekki þá orðið miklu rýmri en hún var í gömlu lögunum. Gömlu lögin voru samkv. orðanna hljóðan allmjög frjálsleg. Framkvæmdin var aftur á móti mjög örðug og ekki frjálsleg. Ég minnist þess, að forsendan fyrir fylgi margra þm. við þessa 9. gr., þann part sem fjallar um félagslegar ástæður, byggðist á því að tekið var fram að heimildin væri vegna óviðráðanlegra félagslegra ástæðna. Hvorki ég né margir aðrir þm. voru þeirrar skoðunar að nú á dögum væru fjárhagsástæðurnar óviðráðanlegar. Ég held að hinar óviðráðanlegu félagslegu ástæður séu í ýmsum tilfellum einmitt ekki einvörðungu fjárhagslegar. Hins vegar hef ég ekki óyggjandi upplýsingar um þetta. Væri mjög gott ef n. gæti fengið glöggar upplýsingar um hvort þessi er raunin. Mig grunar að það sé misskilningur, sem ég raunar varð vör við að fram kom í hinni ágætu ræðu flm. frv., að ástæðan sé í mjög mörgum tilfellum fjárhagsleg örbirgð. Ég held, því miður, að það séu ýmsar aðrar ástæður sem þarna koma til, og ég segi: því miður, vegna þess að mér finnst fóstureyðingar hafa orðið tíðari en ég hélt þegar við samþ. þessi lög að þær yrðu. Mér virðist skorta upplýsingar um það fyrir n., sem um þetta fjallar, hve stór hluti af öllum fóstureyðingum, sem framkvæmdar eru, er einvörðungu af félagslegum ástæðum. Það þyrftum við að vita til að átta okkur á hvort einhverju þyrfti að breyta, hvort þrengja þyrfti þá heimild sem þarna er fyrir hendi. Við þyrftum einnig að vita hvort nægilega tryggilega er frá því gengið í framkvæmd að fyrir liggi skrifleg og rökstudd grg. tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa, sé eingöngu um félagslegar ástæður að ræða, eins og sagt er í 11. gr. frv. Ég vil ekki halda því fram að þessi grein laganna sé ekki nægilega vel framkvæmd. Hins vegar þurfum við að hafa um það upplýsingar, hversu hart er gengið eftir að þetta ákvæði laganna sé framkvæmt eins og til var ætlast þegar lögin voru sett. Ég lít ekki svo á að lögin, sem nú gilda í landinu, heimili frjálsar fóstureyðingar. Ég lít svo á að ákvæðið í 11. gr. laganna, ákvæðið í 9. gr. laganna og svo ákvæðið í 12. gr. laganna, sem fjallar um skyldu til að fræða konuna um þá áhættu sem samfara sé aðgerðinni, - allar þessar lagagreinar reisi skorður við því að fóstureyðingar séu algjörlega hömlulausar. Hins vegar verður það að liggja ljóst fyrir, að skilyrði, sem sett eru til þess að reisa skorður við hömlulausum fóstureyðingum, séu tryggilega uppfyllt. Það er líka réttur konunnar og réttur barnsins að þessi skilyrði séu uppfyllt. Þegar menn ræða þau mannréttindasjónarmið sem þarna liggja til grundvallar, þá þarf líka að vera ljóst að það eru ekki einungis mannréttindi konunnar að losna við þunga sem henni finnst í bili vera óvelkominn. Það eru líka mikilsverð mannréttindi að konan fái vitneskju um þá áhættu, sem slíkri aðgerð fylgir, og hún fái þá að njóta þeirra mannréttinda að fæða barn sitt í heiminn. Viðhorf hennar breytast oft á meðgöngutímanum og eftir að barnið er fætt. Og það er ekki einungis um að ræða réttindi konunnar. Það er líka um að ræða réttindi föðurins og réttindi barnsins sjálfs. Þess vegna kann ég því ekki vel þegar rætt er um þessi lög svo sem verið sé að fjalla um málefni er einvörðungu varði rétt konunnar. Ég held að það sé einfaldlega misskilningur að svo sé. Þarna er ekki einn aðili, heldur þrír sem koma til greina: móðirin, faðirinn og hið ófædda barn. Eins og hv. flm. málsins heyrir, þá er ég ekki algjörlega sannfærð um að það sé rétt að anga svo langt í breytingu laganna og hann leggur til. Ég held hins vegar, að að fengnum nánari upplýsingum geti það vel komið til greina að við verðum að grípa til þess að þrengja eitthvað þá heimild sem lögfest var á sínum tíma. Fleira hafði ég ekki séð ástæðu til að láta sérstaklega koma fram á þessu stigi, en vil að við athugum þetta mál mjög vandlega í n. með þau sjónarmið í huga sem fram hafa komið í umr.



Herra forseti. Aðeins örfá orð að gefnu tilefni. Hv. 5. þm. Reykv. sagði að menn misskilji það ef þeir teldu að það væri fjárhagsleg örbirgð sem mestu réði eða miklu réði um það, hvort félagslegar ástæður heimiluðu fóstureyðingu. Ég vil taka fram að ég tel mig ekki hafa misskilið þetta, því að ég lagði einmitt sérstaka áherslu á að þarna væri margt fleira, þar sem ég ræddi um hina siðferðilegu hlið þessa máls. Hv. 5. þm. Reykv. sagði að hún teldi að það væru ekki heimilaðar frjálsar fóstureyðingar hjá okkur núna. Ég skal ekki mótmæla þessu. En ég vil undirstrika það sem ég sagði áðan, að það væri svo að fóstureyðingar væru frjálsar þegar um væri að ræða fyrir lok 12 vikna meðgöngutíma, þá væri það frjálst eða svo sem frjálst. Það er, eins og hv. þm. gat um, fróðlegt að gera sér grein fyrir hvað félagslegar ástæður vega þungt í ástæðum sem metnar eru gildar fyrir fóstureyðingu. Hún talaði um að það þyrfti að fá upplýsingar um slíkt. Þessar upplýsingar liggja á lausu. Og það vill svo til að ég get t. d. látið þess getið núna, að 1976 voru 62% af fóstureyðingum af félagslegum ástæðum og 20% voru taldar bæði félagslegar og læknisfræðilegar. Árið 1977 voru þessar tölur 78% félagslegar ástæður og 11% bæði félagslegar og læknisfræðilegar. Af þessu má marka hve mjög þungt hinar félagslegu ástæður vega í þessu máli. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta. Þó að við séum ekki öll sammála, þá vil ég þakka fyrir þær umr. sem hér hafa orðið og hafa verið málefnalegar. En ég vænti nú þess, að við getum áður en lýkur orðið meira sammála og það þurfi ekki að vera útilokað að við verðum sammála um að afnema hina félagslegu ástæðu sem heimild fyrir fóstureyðingu í stað þess að ganga hálfa leið og fara aðeins að þrengja heimildirnar. Mig uggir, ef sú leið yrði farin, að þá yrði í raun og veru ekki í framkvæmd mikil breyting á þessu, því það hefur sýnt sig hvernig framkvæmdin hefur orðið fram að þessu, þar sem, eins og ég sagði í upphafi, félagslegar ástæður eru svo rúmt hugtak.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er flutt um rétt verkafólks til uppsagnarfrests og launa í sjúkdóms- og slysaforföllum og ríkisstj. hefur samþ. að standa að, hefur verið kynnt og rætt við fulltrúa launþegasamtakanna, Vinnuveitendasamband Ístands og Vinnumálasamband samvinnufélaganna. Fulltrúar vinnuveitenda hafa mótmælt setningu þessara laga, bæði af formsástæðum, en raunar einnig efnislega að hluta. Hvað formið varðar telja þessir aðilar að hér sé á alls óviðunandi og íþyngjandi hátt seilst með einhliða valdboði inn á samningssvið sem sé löggjafanum óviðkomandi, eins og segir í grg. Vinnuveitendasambandsins um málið. Erfitt er að taka svona staðhæfingar alvarlega. Er þess fyrst að gæta, að lagasetning um uppsagnarfrest og sjúkdóms-og slysagreiðslur til verkafólks er ekki nýmæli í íslenskri löggjöf. Við höfum nú um 20 ára skeið búið við löggjöf í þessum efnum, lög nr. 16 frá 9. apríl 1958. Getur það því vart talist óviðunandi og íþyngjandi íhlutun um mál sem sé löggjafanum óviðkomandi þótt ákvæði þessara laga séu tekin til endurskoðunar og færð í það horf sem breyttir tímar og ný viðhorf til almennra mannréttinda gera tilkall til. Hins er einnig að gæta, að löggjafinn hefur þráfaldlega talið sig til þess knúinn að grípa inn í gerða kjarasamninga með þeim hætti að umsamdar launahækkanir hafa ýmist verið felldar alveg niður eða þeim breytt með ráðstöfunum í verðlags- og skattamálum, jafnvel skipt á þeim og úrbótum í réttinda- og félagsmálum. Slíkt gerðist fjórum sinnum á síðasta ári. Ég hef ekki orðið var við að vinnuveitendur kvörtuðu undan því, að slíkar ráðstafanir væru ósæmileg íhlutun í samningssvið sem löggjafanum væru óviðkomandi. Þvert á móti hafa þeir látið sér slíkt vel líka og raunar stundum kvartað undan því, að ekki væri nógu langt gengið, eins og skeði í tengslum við ráðstafanirnar 1. des. s. l. þegar 6% launahækkun af þeim 14%, sem launþegar áttu samningsbundið tilkall til, var talin allt of mikil og yfir því kvartað að atvinnureksturinn fengi ekki undir slíkri hækkun staðið. Ef samningsrétturinn væri vinnuveitendum svo heilagur sem þeir nú vilja vera láta hefði þeim borið að mótmæla kröftuglega a. m. k. fjórum sinnum áður á síðasta ári einu saman, en ekki þá fyrst er verkafólk fær að endurgjaldi fyrir verulega eftirgjöf af umsaminni kauphækkun sjálfsagða leiðréttingu á lágmarksréttindum til atvinnuöryggis og afkomuöryggis þegar veikindi eða slys ber að garði. Ég tel ekki þörf á að fara mörgum orðum um efni frv. eða einstakar greinar þess og vísa í því efni til þeirra aths. sem frv. fylgja. Ég mun þó ræða nokkuð um helstu breytingar frá gildandi lögum sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Réttur verkafólks til eins mánaðar uppsagnarfrests frá störfum er rýmkaður frá því sem nú er. Honum er breytt á þann veg, að eins árs samfellt starf innan sömu starfsgreinar nægir, en skv. eldri lögum þarf launþegi að vinna eitt ár samfellt hjá sama atvinnurekenda. Rétturinn er hins vegar takmarkaður við störf hjá aðilum sem fást við atvinnurekstur og nær því t. d. ekki til einstaklinga sem ráða verkafólk tímabundið til starfa, svo sem við húsbyggingu og þess háttar. Það er nýmæli að lögfesta með þessum hætti tiltekinn réttindaávinning með samfelldu starfi innan ákveðinnar starfsgreinar þótt hliðstæð ákvæði sé víða að finna í vinnulöggjöf nálægra þjóða. Raunar eru slík ákvæði þegar komin inn í kjarasamninga a. m. k. eins starfshóps hér á landi, þ. e. Sambands byggingarmanna. Þetta nýja ákvæði kemur einkum til góða því fólki sem stundar margvíslega árstíðabundna atvinnu, t.d. í fiskiðnaði, og hefur fram til þessa ekki náð að öðlast rétt til marktæks uppsagnarfrests. Jafnframt er þó með ákvæði í 1. málsgr. 1. gr. girt fyrir misnotkun þessara réttinda með því að setja það skilyrði, að rétt og löglega hafi verið staðið að brotthvarfi úr vinnu hjá fyrri atvinnurekanda. Auk þess koma inn ný ákvæði um lengri uppsagnarfrest þeirra sem hafa verið ráðnir samfellt hjá sama atvinnurekanda um tiltekið árabil. Eftir þriggja ára ráðningu kemur tveggja mánaða uppsagnarfrestur og eftir fimm ára ráðningu þriggja mánaða uppsagnarfrestur. Ég vænti þess, að enginn hv. þm. telji það ofrausn að verðlauna með þessum hætti tryggð verkafólks við sinn vinnustað. Í 4., 5. og 6. gr. er svo kveðið á um rétt til launa í veikinda- og slysatilfellum. Er sá réttur verulega mikið rýmkaður frá gildandi lögum, en þó á þann hátt að atvinnurekendum er gert mögulegt að tryggja sig fyrir þeim aukna tilkostnaði sem getur orðið samfara þessum breytingum. Að vísu er þess að geta, að það getur skapað ákveðið vandamál um kaup á slíkum tryggingum, að hámarksréttur til veikinda- og slysagreiðslna innan sama 12 mánaða tímabils er ekki takmarkaður í 5. gr. Eins og frv. er nú getur sami starfsmaður átt rétt til þessara greiðslna oftar en einu sinni á sama ári. Hefur Vinnuveitendasamband Íslands bent sérstaklega á þetta í bréfi til hæstv. forsrh. frá 25. þ. m. Þess er þó að gæta, að þau réttindi, sem verkafólki eru veitt með 5. gr. frv. til viðbótar þeim réttindum sem það nú þegar hefur, eru takmörkuð við tiltölulega þröngan hóp eða þá eina sem hafa unnið samfellt í 3 ár annars vegar og 5 ár hins vegar hjá sama vinnuveitanda. Þau koma því aðeins til góða því fólki sem sýnt hefur sig að því að vera traust og áreiðanlegt og ekki þarf að óttast að misnoti slík réttindi. Á hitt vil ég líka benda, að þótt ekki sé til í reglum tryggingafélaganna í dag iðgjaldagrundvöllur fyrir þessari endurtekningaráhættu er ekkert vafamál að um slíkan grundvöll geta atvinnurekendur samið við tryggingarfélögin þegar það verður orðið nauðsynlegt. Hins vegar verður ekki fullyrt um það nú, hve há iðgjöld kann að semjast um vegna endurtekningaráhættunnar. Í bréfi sínu til hæstv. forsrh., sem ég áður vitnaði til, leggur Vinnuveitendasambandið þunga áherslu á að staðgengisreglan verði algjörlega numin úr gildi. Nú skal ég játa það fúslega að ég tel þessa reglu alls ekki gallalausa, langt frá því. En við skulum minnast þess, að þessi lög eru ásamt fleirum að hluta til hugsuð sem endurgjald til verkafólks fyrir verulega eftirgjöf á launagreiðslum sem það átti samningsbundið tilkall til. Það endurgjald hefur ríkisstj. ekki hugsað sér að greiða með því að skerða þann rétt sem verkafólk hefur nú þegar skv. gildandi lögum. Í 4. gr. er öllu verkafólki, sem slasast í vinnuslysi eða veikist af sjúkdómi sem rakinn verður til þeirrar vinnu sem það stundar, tryggður réttur til dagvinnulauna í þrjá mánuði. Rétturinn takmarkast þó við þá aðila sem stunda atvinnurekstur, og er þannig fyrir það girt að t. d. einstakur húsbyggjandi, sem þarf að ráða fólk til ýmissa starfa tímabundið, geti þurft að greiða slíkar veikinda- og slysabætur. Í 5. gr. er lagt til að fastráðið verkafólk haldi þeim rétti sem það nú þegar hefur til greiðslu svonefndra staðgengislauna í einn mánuð í öllum veikinda- og slysatilfellum, til viðbótar komi svo daglaun í einn mánuð eftir þriggja ára ráðningu og í tvo mánuði eftir fimm ára ráðningu hjá sama atvinnurekanda. Hér liggur aftur til grundvallar sú hugsun, sem ég veit að vinnuveitendur eru efnislega sammála um, að eðlilegt sé að launa tryggð við ákveðinn vinnustað með auknum starfsréttindum. Réttur verkafólks til þessara greiðslna er einungis háður fastráðningu um tiltekið árabil. Hins vegar skiptir það ekki máli hver er orsök veikindanna eða hvar launþegi verður fyrir slysi. Þegar þetta fastráðna fólk lendir hins vegar í eiginlegu vinnuslysi eða veikist af atvinnusjúkdómi getur það átt rétt til dagvinnulauna í allt að þrjá mánuði til viðbótar. Hámarksréttur til launa væri þannig í alvarlegustu vinnuslysum og atvinnusjúkdómum eftir 5 ára samfellda ráðningu hjá sama vinnuveitanda orðinn sex mánuðir og þar af einn eftir staðgengisreglunni. Skv. 6. gr. fær verkafólk á fyrsta starfsári viðurkenndan rétt til staðgengislauna í tvo daga fyrir hvern unnin mánuð í stað eins, eins og nú er í flestum kjarasamningum, og er það eina tilfellið þar sem staðgengisreglan er útvíkkuð. Loks er í 7. gr. ákvæði um lágmarksframlag til sjúkrasjóða verkafólks sem vera skal 1% af úfborguðu kaupi. Slíka sjúkrasjóði hafa flestir launþegar nú þegar, þó ekki verslunarfólk, og iðgjald er víða í samningum hærra en 1%. Það kann að virðast ofrausn að viðhalda þessum greiðslum eftir þá miklu aukningu á launagreiðslum í veikinda- og sjúkdómstilfellum sem frv. gerir ráð fyrir. Hér er þó þess að gæta, að þótt þetta frv. verði að lögum eru réttindi nokkurs hluta verkafólks þó enn ótrygg og geta sjúkrasjóðir því vissulega haft mikilsverðu hlutverki að gegna áfram. Eins kemur það til, að mikill áhugi er á því að taka upp reglubundið eftirlit með heilsufari alls verkafólks, t. d. með læknisrannsókn á tveggja ára fresti og oftar hjá því fólki sem starfar á vinnustöðum þar sem sérstök hætta er á atvinnusjúkdómum, t. d. vegna hávaða eða rykmengunar. Er ráðgert að setja slík ákvæði í lög þau, sem nú er verið að vinna að, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sem ég vona að hægt verði að leggja fram hér á hinu háa Alþ. eftir eina til tvær vikur. Þykir mér eðlilegt að sjúkrasjóðirnir verði látnir koma þar til og greiða kostnað af slíku eftirliti eftir því sem aðstæður þeirra og geta gefur tilefni til. Herra forseti. Að öðru leyti vísa ég til þeirra aths. sem frv. fylgja. Ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til félmn. þessarar hv. d., og vona að sú n. afgreiði það fljótlega frá sér. Einnig legg ég til að því verði vísað til 2. umr.