Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Forseti. Ég kvaddi mér hljóðs á síðasta fundi vegna ummæla, sem hér komu fram frá hæstv. atvmrh. En hann er hér ekki viðstaddur nú. Mér skildist á honum, að hann vildi hugsa um það, hvort mögulegt væri að greiða fyrir þeim einum eða tveimur bátum, sem brtt. fjallar um, þó að heimild til þess væri ekki sett í það frv., sem hér liggur fyrir. Og ætlaði ég að leita eftir svari hjá hæstv. atvmrh. við því, hvort hann sæi sér það fært, því ef svo væri, þá skilst mér, að hugsanlegt væri að taka brtt. aftur, ef skýlaus yfirlýsing lægi fyrir um þetta efni. En þar sem hæstv. ráðh. er hér ekki viðstaddur, sé ég mér ekki fært að fara langt út í umr. um málið.



Forseti. Það kom fram í ræðu hv. 1. þm. Eyf. áðan, að fyrirspurn hefði borizt stjórnarráðinu út af þessu máli. - Svo var málum komið um miðjan ágúst s.l., að tíðarfar var gott og ekki var talið vonlaust um, að eitthvað kynni að geta veiðzt af síld, þó að þetta væri orðið áliðið síldveiðitímans. En svo var komið fyrir útvegsmönnum þeim, sem gerðu út báta sína til síldveiða, á afliðnu sumri, að þeir áttu erfitt eða alls ómögulegt með að standa í skilum með launagreiðslur til starfsmanna sinna, sjómanna. Sú hætta var einnig yfirvofandi af þeim sökum, að hásetar færu af skipunum. Þessi vitneskja barst mér frá formanni síldarverksmiðja ríkisins og fleiri aðilum. Mér var það þegar ljóst, að sjómennirnir, sem höfðu fengið litla peninga í hlut sökum aflaleysis á vertíðinni, mundu telja vænlegast að hverfa af skipunum við svo búið. Er hér var komið sögu, var töluverð eftirspurn eftir landverkafólki og auglýst eftir því hér syðra. Ég tók því þetta mál til athugunar og lagði það fyrir ríkisstj. Viðbragð ríkisstj. var svo það, að reynt skyldi að koma í veg fyrir, að flótti yrði frá síldveiðunum að svo komnu máli. Síðan var það ákveðið, að bankarnir veittu bráðabirgðalán til útvegsmanna, svo að þeir gætu gefið fólki sínu úrlausn og greitt því kaup sitt. Að þessum ráðstöfunum loknum héldu síldveiðiskipin áfram hlutverki sínu á miðunum fyrir Norðurlandi. Bráðabirgðalög voru svo gefin út um þetta. Ég held, að það megi telja það víst, að hefði ekki verið brugðið svo skjótt við, þá hefðu veiðarnar stöðvazt um 10. ágúst. Eftir þetta kom talsverður afli á land. Nú hefur verið að því spurt, hvar bátar þeir, sem aðstoðar nutu, hafi lagt upp afla sinn. Ég veit nú ekki um sölurnar, en ég geri ráð fyrir, að mestur hluti hans hafi farið í verksmiðjur ríkisins eða aðrar síldarverksmiðjur, eins og vant er. Það er og vitað mál og kunnara en frá þurfi að segja, að bátarnir þurfa að standa undir fleiru, en greiðslum til starfsmanna sinna. Ráðuneytið krafðist ekki neinna skuldbindinga um það, hvar aflinn væri seldur. Hins vegar var gert ráð fyrir því, að bankarnir tryggðu endurgreiðslu á láni því, sem þeir veittu. Ég tók þetta ekki upp í fjárlagafrv. vegna þess, að ekki var vitað, hvað upphæðin yrði stór. Það verður að hafa í huga, að á gefnu augnabliki mun hæstv. fjmrh. leggja fyrir hv. fjvn. brtt. um að taka í fjárlagafrv. sérstaka upphæð í þessu skyni. Hitt væri svo allt önnur aðferð, að ríkisstj. tæki sérstakt lán, en hvort tveggja var ótímabært, þegar fjárlagafrv. var undirbúið. Ég sé, að fjhn. hefur flutt brtt. við orðalag 1. gr. frv. Álít ég þá breyt. vera til bóta. Ég vil og þakka n. fyrir það, að hún vill standa undir tilraunum fyrrv. ríkisstj. á síðustu, síldarvertíð. Hins vegar eru hinar till. á þskj. 242 nokkuð annars eðlis. Þar er sagt, að bréf hafi borizt frá eigendum Hafdísar, en ég hafði ekki fallizt á, að slík ábyrgð væri leyfð. Þótt orðið hafi að hlaupa undir bagga í neyðartilfellum, þá hefur ekki þótt fært að fara út í slíka starfsemi. Vissulega er mikið færzt í fang að gera út á Grænlandsmið. Ég var einn af þeim, sem hafði áhuga á því, að möguleikar væru athugaðir til slíkrar útgerðar, en enginn þeirra manna, sem síðar fóru af stað, báru sig saman við Útveg h.f., félagið, sem var stofnað í þessum tilgangi og gerði út til Grænlands í tilraunaskyni. Einstaklingar þeir, sem gerðu út til veiða við Grænland, höfðu engin samráð um það við sjútvmrn. Hins vegar hefði slíkt verið æskilegt, en ef um styrk til slíkra hluta ætti að vera að ræða, yrði slíkt að vera afráðið fyrir fram, að mínum dómi. Að öðrum kosti gætu dæmin orðið svo mörg. Menn kæmu þá í ráðuneytið og segðu: Ég fór í útgerð og tapaði, og þið verðið að bjarga mér frá skuldunum með því, að ríkið taki ábyrgð á láni, til þess að ég geti greitt fjárhagslegar skuldbindingar mínar. Dæmin gætu orðið nokkuð mörg, ef út í þetta yrði farið, en annars er það ekki mitt að segja hér síðasta orðið í þessu sambandi, heldur hæstv. fjmrh., sem er hér ekki viðstaddur nú. Ég vildi gefa þessar upplýsingar um þetta nú, en ég get því miður ekki setið lengur undir þessum umræðum nú, því að ég hef verið kvaddur til þess að sitja annan fund, sem er rétt að byrja.



Forseti. Vegna þess að mér finnst þessi brtt. hv. 1. þm. Eyf. vera óvenjulegs eðlis, og það jafnvel á þessum styrkjatímum, þá vildi ég ræða þetta mál nokkuð. Ég tel hér vera nokkurn mun á, hvort hjálpa eigi sjómönnum með sérstökum ráðstöfunum, þegar almennur aflabrestur hefur eyðilagt veiðarnar, eða hvort er um að ræða hæpnar veiðitilraunir á fjarlægum miðum. Þegar aflaleysisár koma, þá er það þjóðarógæfa, sem eðlilegt má telja, að þjóðin öll beri byrðarnar af, eins og þegar síldveiðarnar brugðust á afliðnu sumri, sem er og fimmta sumarið í röð, sem slíkt gerist. Það er vart hægt að gera ráð fyrir því, að þeir menn, sem þá atvinnu stunda, geti risið undir þeim skakkaföllum, sem slíkur aflabrestur leiðir af sér. Þá er eðlilegt, að reynt sé að hlaupa undir bagga til þess að afstýra vandræðum. Hitt er svo allt annað mál, þegar einstakir atvinnurekendur skera sig út úr og gera tilraunir til þess að fara eftir nýjum leiðum við veiðarnar. Það kann að vera, að í sumum tilfellum væri það ekki óeðlilegt, að slík viðleitni nyti einhverra styrkja, en það yrði þá að vera um það samið fyrir fram. Það yrði að vera áður, en ævintýrið hefst, því að varla hefðu ævintýramenn þessir hug á því að skila ríkinu gróðanum eftir á, ef vel hefði nú tekizt í gróðabralli þeirra og gróði fengizt af tilrauninni. Sá gróði kemur ekki í ríkiskassann, nema þá sá hluti hans, sem skattalöggjöfin mælir fyrir um. En einmitt vegna þess, að þegar menn ráðast í slík ævintýri og vita jafnvel fyrir fram, að um mikla áhættu er að ræða, þá verða þeir að gera sér grein fyrir því, að í slík stórræði er vart farandi, nema leita aðstoðarinnar fyrir fram, ef þeir telja sig ekki vera þess umkomna að standa undir tapinu. Þetta er mjög ólíkt því og þegar um er að ræða almennan aflabrest. Hér eru menn að ráðast út í hæpna tilraun, þar sem eins líklegt er, að tap verði um að ræða, jafnt sem gróðamöguleikana. Þess vegna er það, að ef þeir geta ekki staðið undir Gapi, þá eiga þeir að koma fyrir fram og spyrja um styrk, en ég tel það vera mjög hæpna aðferð að koma eftir á til ríkisins og beiðast þess, að það borgi tapið. Mér eru ekki kunn einstök atriði þessarar útgerðar við Grænland, og gat ég ekki greint í hinni greinargóðu ræðu hv. frsm., að hér væri um neinar sérstakar ástæður að ræða. Hv. frsm. sagði, að ef skipið hefði selt afla sinn til útlendra veiðileiðangra, þá hefði ekki orðið tap á útgerðinni. Hver ætli hafi bannað það? Ef útgerðarmaðurinn hefur fyrir fram selt afla sinn til Útvegs h.f., eða annað, fyrir lægra verð en honum bauðst, þá má hann sjálfum sér um kenna, hvernig til hefur tekizt. Hitt er svo annað mál, að hann hefði samkv. l. um meðferð gjaldeyris orðið að gera grein fyrir honum og skila til bankanna. Í þessu sambandi má minna á, að einn þeirra útgerðarmanna, sem fóru, út í ævintýri við veiðar á miðum Grænlands, er nú sóttur til saka, ekki fyrir það, hvar hann hafi selt afla sinn, heldur fyrir það, að hann hafi ekki skilað gjaldeyrinum. Þetta er tvennt ólíkt. Mér finnst, að till. sem þessi eigi ekki heima hér. Ætti frekar við að bera þetta mál fram í sérstöku frv. en sem lið í þessu frv. Á þessu stigi málsins vil ég ekki segja um það, hvernig ég snýst í afgreiðslu slíks máls sem þessa, en ég treysti mér ekki að mæla með því, að því verði blandað í þetta mál, sem hér liggur fyrir þessari hv. þd. Að hinu leytinu áskil ég mér rétt til þess að mynda mér sjálfstæða skoðun varðandi þetta mál, þegar um er að ræða, að það komi eitt fyrir sig.



Forseti. Ég vil leyfa mér að gera grein fyrir fyrirvara mínum í nál., sem fylgir þessu frv. Frv. þetta, með þeim brtt., sem nú hafa verið lagðar fram við það, er í raun og veru tvíþætt. Annar hluti þess er staðfesting á brbl., sem út voru gefin 12. ágúst s.l., en hinn hlutinn felst í síðari málsgr. 1. gr. skv. brtt. og er algerlega óskyldur hinu málinu, sem felst í brbl. Lög þessi, ef samþ. verða, eru aðeins heimildarlög, og er því farið gætilega í málið. Annar þátturinn er spunninn um gamlan atvinnuveg og gamla atvinnuhætti og er því mjög skiljanlegur. Hinn þátturinn spinnst um nýja atvinnugrein. Samkvæmt skýrslu, sem hér liggur fyrir frá h/f Nirði, er gerð grein fyrir bráðabirgðauppgjöri um veiðarnar við Grænland, og er þar gerð grein fyrir um 80 þús. kr. rekstrarhalla á þeirri útgerð. Þar er ekki gerð grein fyrir lausaskuldum félagsins, og væri því æskilegt, að hæstv. ríkisstj. léti athuga þetta nánar, áður en frekar verður farið út í þetta mál, ef samþ. verður. Eftir því sem fyrir liggur hjá n., munu það vera aðeins 2 eða 3 bátar, sem bera sjóveð enn á herðum sér, og munu þeir að sjálfsögðu leita aðstoðar ríkisins. Ég geri fastlega ráð fyrir, að jafnvel þótt þessir bátar hefðu ætlað að spila upp á eigin spýtur, þá muni eigendur þeirra, er þeir sjá þetta frv., leita til ríkisins um aðstoð til að leysa sjóveðin. Mér finnst þegar vera orðin of mikil ásókn á fé ríkisins, þótt ekki sé verið að lofa miklum fúlgum fyrir fram og gefa undir fótinn með styrki, eins og hér er gert. Ég tel, að þing og stjórn hafi verið of víðfaðma í sinni styrkjapólitík, og vel má vera, að þegar þeir, sem skilvísastir hafa verið, sjá, að öðrum, sem meira mega sín, er veitt aðstoð, þá dragi það úr sjálfsbjargarviðleitni þeirra og þeir reyni ekki eins að losa sig úr skuldum sínum. Að öllu þessu athuguðu og einnig því, sem hæstv. dómsmrh. sagði hér áðan, að 2. mgr. 1. gr. eigi hér alls ekki við, því að það, sem þar er talað um, sé alveg óskylt, þá vildi ég helzt, að þessi brtt. hefði aldrei komið fram. Ég sé mig alveg tilneyddan að greiða atkv. á móti henni, þótt ég aftur á móti sæi ekki ástæðu til að kljúfa n., þar sem öll n. var sammála um meginatriði frv.



Forseti. Ég vildi nú helzt leggja til, að hæstv. atvmrh. og hæstv. fjmrh. gætu verið viðstaddir umr., því að það er ýmislegt í málinu, sem búið er að ganga í gegnum hv. Nd., en ekki rannsakað til fulls, sem snertir fjármál ríkisins. Ég vildi því beina því til hæstv. forseta og gera það að minni till., hvort hann vildi ekki fresta umr., þar til hæstv. ráðn. gætu verið viðstaddir. Ég mun því fresta ræðu minni að sinni, en vildi gjarna fá að heyra álit hæstv. forseta.



Virðulegi forseti. Þetta mál er náttúrlega þannig, að það heyrir meira undir hæstv. ríkisstj., hvort hún vil] flýta eða fresta því, heldur en að ég sem forseti fari þar að ganga fram fyrir skjöldu. Við töluðum um það, hæstv. atvmrh. og ég, að það gæti verið heppileg tilhögun að ljúka umr. nú, en fresta atkvgr., og þótt nú hv. þm. ættu eitthvað ósagt, má minna á, að það er eftir ein umr. um málið. Ég veit ekki, hvort hv. þm. Barð. fellst á þetta. En ég hygg, að það megi alveg eins verða við þeirri ósk að fresta umr. En auðvitað get ég ekki ábyrgzt, hvenær allir viðkomandi hæstv. ráðh. geta verið við. Ég fresta þá einnig ræðu minni, þótt hæstv. ráðh. sitji hér enn, og fellst á, að umr. sé frestað.



Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, að ég var að tala við hann áðan og segja honum, að ég yrði að fara. Einnig er það rétt, að samkomulag varð um það hjá okkur að ljúka umr., en fresta atkvgr. Þessu er nú mótmælt. Ég hef nú svarað þeim fyrirspurnum, sem fyrir mig hafa verið lagðar, eftir því sem ég mögulega hef getað. En þar sem hv. n. sá ekki ástæðu til þess að kalla mig til yfirheyrslu, er hún afgreiddi málið, væri bezt, að þær fyrirspurnir, ef fleiri væru, sem ég ætti að svara, kæmu til mín milli umr. Ég legg svo í vald hæstv. forseta, hvort fresta á umr. eða ekki.



Virðulegi forseti. Ég tók fram áðan, hvers hæstv. atvmrh. óskaði um tilhögun þessa máls, og ef hæstv. ráðh. vill halda umr. áfram, þá verður það gert.



Ég vil nú ekki gera þetta að þrætuepli, en mín ósk var sú, að umr. yrði lokið. En frekar en að gera einhvern uppsteyt væri kannske réttara að fresta nú umr.



Virðulegi forseti. Hv. þm. Barð. stendur fast við sína till., og ég mun sem forseti hv. d. fresta umr. Aftur á móti mun ég sjá svo um, að málið verði tekið mjög bráðlega á dagskrá, sennilega á morgun.