Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg þarf nú raunar varla að standa upp, og verð því ekki langorður. Frv. er komið frá Ed., og hefir hv.Ed. gert breytingar á fjórum atriðum. Við 5. gr. hefir verið bætt inn í umframgreiðslu fyrir árið 1919; þó að óþarfi sje að taka þetta upp í fjáraukalög, þar sem lagaheimild er fyrir þessari greiðslu samkvæmt öðrum lögum, þá hefir þó Ed.-nefndin gert það vegna þess, að samskonar umframgreiðsla var tekin upp í frv. fyrir árið 1918, og hefir því nefndin heldur tekið þetta upp til samræmis, heldur en að fella hina töluna niður. Að öðru leyti hefir nefndin tekið upp í þessa grein, undir „önnur gjöld“, umframgreiðslu á árinu 1918. kr. 13.844,15. Er þessi liður sjálfsagður, en hafði skotist undan endurskoðunarmönnum landsreikninganna, og því ekki verið athugað hjer í þessari hv. deild. Viðvíkjandi 8. gr., tölul. 8. b., hefir verið færð niður umframgreiðsla á launum skógarvarða fyrir árið 1918 um kr. 200.00, þar sem það hafði sparast á þeim lið árið áður. Og að lokum er það við sömu gr. ferðakostnaður síldarmatsmanna. Hafði hann verið færður út með rangri tölu, sem orsakaðist af því, að í prentuninni hafði ruglast saman ferðakostnaður síldarmatsmanna og fiskimatsmanna. Fleira hefir nefndin ekki að athuga, og leggur til að frv. verði samþ. eins og það liggur hjer fyrir.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg býst ekki við að þurfa að vera langorður að þessu sinni, því að nefndarálitið er svo greinilegt, að þar er óvíða nokkru verulegu við að bæta. Vona jeg og, að háttv. deildarmenn hafi lesið það, þó að þeir, ef til vill, nú hafi gleymt sumu, þar sem svo langt er liðið síðan það kom fram. En þá gera þeir svo vel og rifja það upp fyrir sjer aftur, enda mun jeg þá síðar, undir umr., gefa allar þær upplýsingar, sem mjer er unt, ef þess yrði óskað. Og þótt mjer kynni að skjótast yfir að gera grein fyrir einhverju atriði, sem háttv. deildarmenn vildu vita, vænti jeg þess, að þeir geri fyrirspurnir, ef þeir þykjast þurfa frekari skýringa. Einnig vona jeg, að þeir, sem eru á móti einstökum brtt., láti til sín heyra, svo nefndin geti gefið allar þær upplýsingar, er hún telur nauðsynlegar, og borið hönd fyrir höfuð sjer. Brtt. nefndarinnar á þskj. 129 hafa í för með sjer rúmlega 116 þús. kr. gjaldaauka, ef samþyktar verða, en þrátt fyrir það, þó að nefndinni og öðrum þyki þetta nokkuð há upphæð, þá mun vart verða litið svo á, að hún hafi getað gengið skemra, nje farið mjög öðruvísi að ráði sínu. Og þó að þessi upphæð, eins og jeg tók fram, kunni að þykja nokkuð há, þá eru ekki þar með öll kurl til grafar komin frá nefndinni, því að hún mun neyðast til að bera fram fyrir 3. umr. nokkrar brtt. Hversu miklu þær muni nema, er enn ekki unt að segja, enda þótt sumar sjeu þegar ákveðnar, þá eru þó enn eftir nokkur skjöl, sem nefndin hefir enga afstöðu tekið til, en mun, að sjálfsögðu, ákveða sig fyrir síðustu umr. Af þessum atriðum get jeg t. d. nefnt tvo skóla, sem æskja aukastyrks. En það eru Hvítárbakkaskólinn og Flensborgarskólinn, og enn fleiri erindi liggja fyrir. Að svo mæltu vil jeg snúa mjer þegar að brtt., og reyna, í sem allra fæstum orðum, að gera grein fyrir þeim. Það getur verið, að fyrsta brtt. láti illa í eyrum sumra háttv. deildarmanna, af því, að þar er um launabætur að ræða, en jeg er þó sannfærður um, að ekki þurfi mörg stuðningsorð að fylgja henni, því að ofurlítil umhugsun hlýtur að vera næg til þess að sannfærast um sanngirni hennar. Ráðherrarnir hafa nú að launum, svo sem kunnugt er. enda tekið fram í nál., 10 þús. kr. á ári. Það verður ekki um það deilt, að þetta getur ekki verið nægilegt fyrir þá til framfærslu hjer í Reykjavík, og nefndin lítur svo á, að ráðherrarnir eigi ekki að þurfa að gefa með sjer, til þess að fá að gegna þessu embætti, en svo hlýtur þó að fara á þessum tímum. En það vil jeg undirstrika, að upptök þessara launabóta eru ekki komin frá ráðherrunum sjálfum, og ekki mega þær heldur skoðast sem persónubætur, enda er það skýrt tekið fram í nál. 128, að þetta er upp tekið af nefndinni sjálfri. Nefndin lítur svo á, að launa eigi ráðherrana svo, að þeir beri ekki það skarðan hlut frá borði, að þeir neyðist til að biðja hjálpar, eftir eð þeir hafa látið af starfinu. Sú braut er hættuleg; hjer er sporið stigið í rjetta átt, og það mun reynast best. Þessar uppbætur á ráðherralaununum eiga að vera fyrir árin 1920-1921, og eru því ekki bundnar við nöfn, heldur við embættin, og koma því ekki eingöngu til þeirra, sem nú sitja að völdum, heldur og til annara, sem gegnt hafa starfinu eða munu gegna því á þessum tíma. Um næstu brtt. er það að segja, að litlu er við að bæta það, sem um hana er sagt í nál. Þó vil jeg taka það fram og undirstrika, að reiða má sig á, að maður sá, sem þarna er nefndur, er svo á vegi staddur, að hann getur ekki aflað sjer þeirrar heilsubótar, sem læknar gefa honum vonir um, nema því aðeins að ríkið hlaupi að einhverju leyti undir bagga með honum. Að vísu býst jeg við, að ýmsum hv. deildarmönnum þyki þetta hættuleg braut, sem hjer er gengið inn á, en jeg sje ekki aðra leið færa, og þó að það sje ótítt hjer, hefir slíkt þó tíðkast um langt skeið í öðrum löndum, að embættismönnum sje veitt frí um 1 ár, en haldi fullum launum, og einnig þekt hjer, að minsta kosti við stofnanir, sem ekki eru reknar af ríkinu. Og þó að nokkru öðruvísi sje farið með þennan sýslumann en hann fór sjálfur fram á, að yrði gert, þá ætti það vonandi ekki að breyta neinu. Hann fór fram á að fá styrk til þess að reka embættið upp á sína ábyrgð, en hæstv.forsrh. (J. M.) lagði til að láta hann halda fullum launum eitt ár, og að ríkið sæi um rekstur embættisins á meðan, og setti þar mann til þess að þjóna því á eigin ábyrgð. Og þessa leið hefir nefndin líka talið heppilegri. Þá kem jeg að þriðju brtt., um styrk til sjúkrahússins á Akureyri. Er í nál. gerð grein fyrir þessari till., og þess getið einnig, að hún sje eina till., sem nefndin hafi ekki orðið sammála um, enda er nú komin fram brtt. frá einum manni úr nefndinni. En þó vil jeg bæta við það, sem áður er sagt í nál. viðvíkjandi þessum styrk, og taka fram fyrir hönd allrar nefndarinnar, að skilyrði fyrir slíkum styrk eigi fyrst og fremst að vera það, að uppdrættir og kostnaðaráætlanir sjeu sendar stjórnarráðinn til athugunar. En þetta hefir ekki verið gert, og þó að nefndin láti við svo búið standa, að sinni, er hún á einu máli um það, að út frá þeirri reglu eigi ekki að víkja í framtíðinni. Ástæðurnar fyrir því, að stjórnarráðinu hafa engin slík plögg borist, munu vera þær, að Akureyringar hafa litið svo á, að hjer væri um aðgerð að ræða, en ekki nýbygging, enda mun hafa verið svo til ætlast í upphafi, að gera aðeins við sjúkrahúsið, þó að úr því yrði samhliða nýbygging. Að vísu er þetta nýja hús ætlað til íbúðar starfsfólkinu, sem áður bjó í spítalanum, og mætti því hugsast, að Akureyringar hefðu ekki talið heyra undir áðurnefnt ákvæði. En þá má skjóta því fram hjer, til upplýsingar hv.þm., að í brjefi frá spítalastjórninni er það tekið fram, að reynist svo, að spítalinn verði samt of lítill, þrátt fyrir aðgerðina á sjálfum spítalanum, þá sje svo um hnútana búið, að taka megi 1–2 stofur í hinu nýja húsi handa sjúklingum, og er þetta því einnig sjúkrahús. Þá kem jeg að 4. lið nál., um styrk til berklahjúkrunarfjelagsins „Líknar“. - Þetta fjelag var sett hjer á stofn fyrir aðstoð góðra kvenna. Störfum þess var að ýmsu áfátt í fyrstu, húsnæði ilt og ófullkomið, og læknir enginn. Olli því fjárskortur þá. En nú hefir fjelagið útvegað sjer ágætt húsnæði, útbúið það vel og sent hjúkrunarkonu til útlanda, til þess að kynnast fyrirkomulagi slíkra stofnana erlendis. Það var því eðlilegt, að nefndin, og ekki síst jeg, vildi styrkja þessa stofnun ríflega, þar sem hjer er um að ræða varnir gegn berklaveikinni. Það hefir að vísu heyrst, að ekki væri rjett að styrkja þessa stofnun, vegna þess, að hún væri eingöngu fyrir Reykjavík. En til þessa er tvennu að svara. Fyrst því, að bæjarsjóður Reykjavíkur styrkir einnig þessa stofnun ríflega. Og í öðru lagi er það ekki heppilegt, að hvert sveitarfjelag sjái um sig í þessum efnum, heldur þarf að vera samvinna milli sveitarfjelaga og stjórnar, og ríkissjóður að bera nokkurn hluta kostnaðar, ef að fullu gagni á að koma. Það er og ekki rjett, að þessi stofnun sje fyrir Reykvíkinga eingöngu, heldur er fjöldi utanbæjarmanna, sem gagns nýtur af þessu fjelagi, ekki síst þar sem læknir heilsuhælisins á Vífilsstöðum, Sigurður Magnússon, er nú orðinn læknir þessarar stofnunar. Þá kem jeg að næsta lið, sem er um uppbót á launakjörum A. L. Petersen, fyrv. stöðvarstjóra í Vestmannaeyjum. Jeg verð að játa það, að mjer mun hjer verða orðfátt, því að þetta er vandræðamál og allflókið. Væri því æskilegt, að hæstv. stjórn aðstoðaði mig í því að gera málið háttv.þdm. skiljanlegt. Eftir þeim skjölum, sem nefndin hefir fengið í hendur, lítur helst svo út, sem þessum manni hafi einhvernveginn verið komið burt úr embættinu, jafnvel keyptur til þess, því að í skjölunum segir landssímastjóri, að hann hafi sagt Petersen, að ef hann segði lausri stöðunni, þá myndi hann (landssímastjóri) styðja beiðni hans um 10.000 kr. uppbót. Stjórnin sjálf hefir og mælt með því, að kröfum þessa manns verði að einhverju sint. Sjálfur fer þessi maður fram á 17000 kr. í skaðabætur. Þessi liður er í mínum augum talsvert varhugaverður. Það er óviðkunnanlegt að veita starfsmönnum uppbót á margra ára gömlum launum. Og ef slíkt yrði gert að reglu, þá yrðu þeir vafalaust allmargir, er gert gætu kröfu til slíkrar uppbótar. En það er ekki meining nefndarinnar að ganga inn á þá braut. Nefndin hefir í þessu efni farið eftir brjefi frá hæstv. stjórn, þar sem hún mælir með því, að beiðnin verði að einhverju leyti tekin til greina. Og í samtali, sem nefndin átti við hæstv. atvrh. (P. J.), þá stakk hann upp á 5000 kr. upphæð, sem nefndin svo fjelst á. Og er þetta bygt á þeirri hugmynd, að þessi maður hafi að einhverju leyti verið illa meðfarinn og orðið að ósekju fyrir tjóni. Annars eru þessi skjöl allfróðleg, og gaman fyrir háttv.þm. að kynnast þeim. Skylt er að geta þess, að ekki er í neinu hægt að ráða það af skjölunum, að þörf hafi verið á að losna við þennan mann úr stöðunni. Þvert á móti hefir landssímastjóri gefið honum vottorð, sem ber það með sjer, að hann hafi staðið mætavel í stöðu sinni. Um næstu tvo liði og brtt. við 4. gr. held jeg, að sje óþarft að ræða, umfram það, sem fram er tekið í nál. Hvorugt er flókið atriði. Þá kemur 8. liður nál. og brtt. 4 c. á þskj. 129. um 3000 kr. hækkun á námsstyrk mentaskólasveina. Háttv. þm. mun það kunnugt, að sá styrkur er nú 2000 kr., en í skólanum eru rúmlega 150 nemendur. Styrksins njóta að vísu einkum utanbæjarsveinar, og þá helst hinir eldri þeirra og efnilegri. Samkvæmt brjefi frá rektor eru um 40 nemendur, er þessa styrks njóta, og koma þá 50 kr. á hvern þeirra til jafnaðar. Nú geta háttv.þm. sjeð, hvaða styrkur þetta er, einar 50 kr.! Og ekki síst þegar þess er gætt, að samkvæmt skýrslu frá rektor mun vetrarkostnaður nemenda vera ca. 2200–2400 kr. til jafnaðar. En fyrir ófriðinn var þessi kostnaður ca. 500 kr. Nefndinni fanst því sýnilegt, að ef styrkurinn ætti ekki að vera algert humbug, þá þyrfti að hækka hann, og það að mun. Sýndist henni rjettast, að styrkurinn hækkaði í samræmi við verðhækkun nauðsynja, og studdist því við vísitölu dýrtíðaruppbótar að mestu leyti. Þessa styrks njóta einkum efnilegir og fátækir utanbæjarsveinar. En bændur hafa aldrei átt erfiðara að kosta syni sína í skóla en einmitt nú. Er hjer því önnur ástæða fyrir hendi, til þess að auka styrkinn. Þá kemur örlítil upphæð, 300 krónur, til þess að borga fyrirlestrahald á Stýri, mannaskólanum. Skólastjóri Stýrimannaskólans skrifaði stjórninni og bað um styrk, áður en fyrirlestrarnir hófust. En stjórnin kvaðst þá ekki hafa heimild til að veita fjeð, en lofaði að mæla með því, að þingið veitti þessa litlu þóknun. Nefndin telur þetta gott verk og þarft, og vill því mæla með þessari tillögu hið allra besta. Þá hefir ennfremur fræðslumálastjóri farið fram á að fá skrifstofukostnað, þar sem skrifstofuhald hans er orðið allkostnaðarsamt, enda óhjákvæmilegt, samkvæmt starfi hans, að hafa opna skrifstofu fyrir almenning. Kveðst hann hafa farið fram á það við stjórnina að fá húsrúm fyrir skrifstofuna í stjórnarráðshúsinu. En þar var ekkert laust húsrúm fyrir hendi, og því ekki hægt að verða við beiðninni. Stjórnin hafði nú ekki heimild til að veita þetta fje, en hæstv. forsætisráðherra (J. M.) mælti með þessari fjárveitingu við fjárveitinganefnd. Nefndinni finst þá ekki nema sanngjarnt, í samanburði við aðra starfsmenn, er hafa opinberar skrifstofur, að þessi maður fengi einnig að njóta sömu kjara. Við 11. gr.nál., eða brtt. 4.e á þskj. 129, hefi jeg engu að bæta, að svo stöddu. Nærri sama máli er að gegna um dýrtíðaruppbót til Páls Erlingssonar sundkennara. Hann getur þess, að stjórnin hafi tjáð sig ekki hafa heimild til þess að greiða honum dýrtíðaruppbót, eins og jeg líka álít að rjett hafi verið, og því snýr hann sjer til þingsins. Nefndin telur sjálfsagt að verða við ósk þessa gamla heiðursmanns, og telur hann alls góðs maklegan. Þá hefir nefndin gengið inn á að hækka um 500 krónur ferðastyrk til fulltrúa kvenrjettindafjelagsins, til þess að fara á alþjóðafund kvenrjettindasambandsins í Sviss, þó með því skilyrði, að fjelagið leggi sjálft jafnt af mörkum. Virðist nefndinni rjett, úr því áhugi virðist svo mikill fyrir málinu hjá fjelaginu, að það leggi þá fram a. m. k. 500 krónur. En samkvæmt sanngjörnum reikningi hefir þessi kostnaður orðið um 4000 kr. Þá kemur 14. gr.nál., sem fjallar um þrjá listamenn, er nefndinni þykir rjett að styrkja. Þessir menn hafa ekki komist á lista hjá nefnd þeirri, er úthlutar listamannastyrknum. En hún hefir þó mælt fram með sumum þeirra. Fjárveitinganefnd vill nú liðsinna þessum mönnum, af þeim ástæðum, sem teknar eru fram í nál. Þótt fjárveitinganefnd líti svo á, að úthlutunarnefndin eigi ekki að undanskilja verðuga menn, í þeirri von, að þingið muni síðar miskunna sig yfir þá, þá sýnist henni þó rjett að taka slíkt til greina, að þessu sinni, og hjálpa þessum efnilegu mönnum, ekki síst, þar sem hún veit, að fje það, sem nefndin hefir til úthlutunar, er mjög af skornum skamti. Við 15. liðinn, dýrtíðaruppbót til Jóhannesar L. L. Jóhannssonar, tel jeg nægilega skýringu í nál. Þá kem jeg að 5 námsmönnum, sem í nál. eru teknir í einu lagi og ónafngreindir. Fanst nefndinni að ástæður þessara manna væru svo skyldar, að ekki væri ástæða til að skrifa sjerstaklega um hvern þeirra. Þó mun það þykja hlýða, að jeg kynni nokkuð hvern þeirra fyrir hv. deild. Fyrsti maðurinn, Steinn Emilsson, hefir undanfarin 5 ár stundað nám í því, sem á útlendu máli nefnist „Mineralogisk Kemi og Geologi“. Hann er nú nær fullnuma í þessari grein, en vill fara suður til Jena í Þýskalandi, til þess að ljúka náminu þar. Af þessum manni er mjög vel látið, og grein hans getur vafalaust orðið oss mjög nytsamleg, í sambandi við námur hjer. Þar sem nú maðurinn er fjelaus og þarf að hætta námi, ef hann fær ekki hjálp, þá sá nefndin sjer ekki fært að neita honum. Hann hefir og ferðast hjer um land á sumrin, og kvað þá hafa safnað allmiklu af steinum og eiga allmerkilegt safn. Sýnir það, að hann er ekki áhugalaus og vill verja tímanum í þarfir greinar sinnar. Næsti maður, Valdimar Sveinbjörnsson, stundar nú íþróttanám við kennaraháskólann í Kaupmannahöfn. Hefir hann fengið ágæt meðmæli, bæði frá kennurum sínum í Kaupmannahöfn og einnig hier frá Birni Jakobssyni leikfimikennara. Hann hefir nú lokið sundkennaraprófi og býst við, ef hann fær styrk, að geta lokið leikfimikennaraprófi næsta vor. En vegna fjárskorts verður hann að hætta nú, ef hann ekki fær styrk. Eins og allir vita, er hjer skortur á slíkum kennurum, en líkamsæfingar eru taldar eitt hið besta uppeldismeðal meðal siðaðra þjóða. Nefndin vildi því ekki verða til þess, að maðurinn yrði nú að hætta námi á síðustu stundu. Brynjólfur Stefánsson hefir fjögur undanfarin ár numið verkfræði við Hafnarháskóla. Hefir hann notið Garðstyrks þau ár, en varð að hætta námi síðastliðið haust, er Garðstyrkurinn þraut. Hann er mjög efnilegur maður og námsmaður ágætur. Nefndin vill því stuðla til þess, að hann þurfi ekki nú að hröklast út af þeirri lífsbraut, er hann hefir valið sjer og þegar lagt mikið fje í. Næst kemur fjárveiting til Arnórs Sigurjónssonar og konu hans, Helgu Kristjánsdóttur, til framhaldsnáms. Arnór er sonur Sigurjóns Friðjónssonar alþm. frá Laugum í Þingeyjarsýslu, og mun hann vera háttv.þm. kunnur. Hann fekk 1919 utanfararstyrk kennara, til þess að kynna sjer alþýðumentun á Norðurlöndum, og hefir verið ytra síðan. Hann skýrir nú frá því, að auk þessa styrks hafi hann orðið að taka 4500 króna lán, til þess að geta haldið áfram. Eftir þeim skjölum, sem fyrir liggja, lítur svo út sem þetta sje meira en meðalmaður. Vil jeg síst rengja þau ágætu vottorð, sem með umsókn hans fylgja, frá mönnum eins og dr. Sig. Nordal, Sig. Guðmundssyni magister og prófessor Jóni Aðils. Jeg vil nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa tvær, þrjár línur úr hverju vottorðanna. Mun jeg með því gefa háttv. deild ljósasta hugmynd um mann þennan. - Sig. Nordal segir, meðal annars: „Um íslenskukunnáttu hans veit jeg það sannast, að hún muni vera prýðisgóð, ekki einungis málfræðisþekking hans, heldur líka smekkur og stíll og skilningur á bókmentum.“ Og síðast í sama vottorði: „tel jeg Arnór efni í miklu meira en meðalkennara og leiðsögumann æskumanna, og þann skóla heppinn, sem fær að njóta starfs hans.“ Sigurður Guðmundsson segir um Arnór, eftir að hafa hælt honum fyrir óvenjugóða þekkingu á íslensku máli: „Og þau kynni hefi jeg haft af honum, að kennara með líku skaplyndi og hann kysi jeg börnum mínum til handa.“ Nú segist þessi maður vera að þrotum kominn með fje, og hefir þegar tekið lán, svo sem jeg gat um áðan, en hins vegar litlar líkur til, að hann geti fengið lán framvegis, þar sem hann hefir enga tryggingu að setja, nema framtíð sína. Þess vegna leitar hann nú til Alþingis. Kona hans, Helga Kristjánsdóttir, leggur hið sama fyrir sig og maður hennar. Hún hefir og ágæt meðmæli, bæði frá skólastjóra kennaraskólans hjer, og einnig frá erlendum mönnum. Þessi kona gerir ráð fyrir að fara til Svíþjóðar til þess að kynna sjer heimilisiðnað þar, einkum vefnað, og síðan samband lýðskóla og húsmæðraskóla. Þá er sá síðasti af þessum námsmönnum. Steinn Steinsson, verkfræðinemi. Þetta er síðasta árið, sem hann er við nám, og hann gerir ráð fyrir því að geta lokið við það, ef hann fær þessa hjálp; er þetta því lokaveiting. Maðurinn er talinn efnilegur af þeim, sem hafa haft kynni af honum og þekkingu hafa á þessum fræðum, og vill nefndin því láta hann fylgjast með. Jeg vil geta þess, að hann hefir verið að vinnu með Þórarni Kristjánssyni, og hann hefir gefið honum bestu meðmæli og telur hann ágætan starfsmann og efnilegan verkfræðing. - Jeg býst við, að sumum háttv. deildarmönnum finnist annað að gera við fje nú en styrkja pilta til náms, en það verður að gá að því, að það hefir aldrei verið meiri þörf á því en nú. Þetta eru alt fátækir námsmenn, sem sumpart eru að berjast áfram upp á eigin spýtur, eða með hjálp vandamanna eða vandalausra. Og það er ofur skiljanlegt, að vegna erfiðleikanna núna verði styrktarmenn þeirra að kippa að sjer hendinni, og er þá fokið í flest skjól fyrir þeim. Er þá ekki annað fyrir hendi en leita á náðir Alþingis eða hætta námi, og þar sem þeir eru að enda nám sitt, þá er það mikið tjón fyrir þá sjálfa, og kannske ekki síður fyrir þjóðfjelagið. Jeg veit ekki, hvort jeg þarf að fara sjerstaklega út í brtt. þær, sem hjer fara á eftir; það er skýrt frá þeim í nál., en jeg býst við að þurfa síðar að taka til máls, eftir að hafa heyrt, hvað aðrir hv. deildarmenn segja um þær, ef einhverjir kynnu að andmæla, sem ekki er líklegt. Jeg ætla því strax að snúa mjer að öðrum brtt. en þeim, er nefndin ber fram, og þá fyrst að brtt. samgmn. á þskj. 181. Það er nú sá ljóður á því ráði, að fjvn. hefir aldrei fengið hana til umsagnar, og hefir ekki sjeð hana, fyr en henni var útbýtt hjer í deildinni. En af því, að hjer er um stóra upphæð að ræða, og ýmislegt í henni, sem fjvn. vildi fá að íhuga betur, þá eru það tilmæli mín til háttv. samgmn., hvort hún vildi ekki haga því svo, að brtt. kæmi ekki til atkv. fyr en við 3. umr., svo að fjvn. fái tækifæri til að íhuga þær; þetta gildir og um þær brtt. aðrar, sem eiga við 13. gr. C. í fjárlögunum 1920 og 1921, fjáraukalaganna, og eru á þskj. 181 og 198. Jeg vænti þess, að háttv. samgmn. verði við þessum tilmælum, þar sem um veruleg útgjöld er að ræða, og viðkunnanlegra, að fjvn. kynni sjer þau fyrst, ekki síst, þar sem um er að ræða breytingar á samgöngunum frá því, sem nú er. Jeg skal strax lýsa því yfir um hinar brtt., að nefndin er sammála hæstv. atvrh. (P. J.) um brtt. hans, og vill einnig styðja tillögu háttv.þm. Barð. (H. K.). Jeg hefi svo lokið máli mínu fyrir nefndarinnar hönd, en ætla nú að tala sem þm. Strandamanna. Jeg á sjálfur brtt. um viðbótarstyrkiun til sjúkrahússins á Akureyri, að hann verði 3000 kr. lægri. Það er ekki af því, að jeg sje að amast við því, að styrkurinn sje ríflegur, heldur er þetta stefnumál. Það hefir verið föst stefna hjá þinginu að veita ekki byggingarstyrk til sjúkrahúsa eða sjúkraskýla, fram yfir 1/3 kostnaðar. Eftir þeim skýrslum, sem fyrir liggja, hefir allur kostnaður orðið 120 þús. kr., og 1/3 af því verður 40 þús. kr. Þessu sjúkrahúsi hafa þegar verið veittar 23 þús. kr., og er það tillaga mín, að því verði veittar þessar 17 þús. í viðbót, og látið sitja við það. Jeg skyldi ekki amast við þessu, ef framvegis væri tekin upp sú stefna að veita meiri styrk en 1/3 af stofnkostnaði sjúkrahúsa og sjúkraskýla. En jeg býst ekki við, að slíkt ráð verði upp tekið, enda vil jeg þá benda á, að stærri atriði koma til þingsins, þar sem er að ræða um sjúkrahúsin á Eyrarbakka og Ísafirði. Gætu það orðið stórar fjárhæðir, ef farið væri út frá þessari stefnu.

Stefán Stefánsson Mjer kom það ekki á óvart, þótt brtt. á þskj. 163 kæmi fram, og að flutningsmaður hennar legði áherslu á að draga af þeim styrk, sem fjárveitinganefndin samþ. að veita sjúkrahúsinu á Akureyri. Eins og mönnum er kunnugt og háttv.frsm. (M. P.) tók fram, þá hefir allur kostnaður við það numið 120 þús. kr. Eins og hann sömuleiðis skýrði frá, þá hafa verið veittar 23 þús. kr. í fjárlögunum, og til þess að halda venjulegri stefnu um styrkveitingu til sjúkraskýla, vill hann draga úr því, svo að ekki fari fram úr þá kostnaðar. Ef hjer væri aðeins um sjúkraskýli að ræða, þá væri það, samkvæmt venjunni, aðeins 1/3 kostnaðar, sem því bæri, og þar af leiðandi rjett, að það fengi ekki nema þessar 17000 kr. í viðbót. En þessi stefna er ekki jafnsanngjörn í báðum tilfellunum, bæði um sjúkraskýli í sveitum og sjúkrahús, sem taka á móti sjúklingum úr heilum landsfjórðungum, og jafnvel enn víðar að. Sjúkraskýli í sveitum eru ekki stærri en svo, að þau nægja aðeins fyrir þann fjölda, sem þarf að leita til þeirra úr viðkomandi hjeruðum. En reynslan á Akureyri á undanförnum árum hefir sýnt það, að þangað leita sjúklingar tugum saman úr öðrum hjeruðum, og einnig útlendingar, einkum á sumrin. T. d. dvöldu þar síðastliðið ár 71 utanhjeraðssjúklingar í samtals 3620 legudaga, og auk þess 8 utanhjeraðssjúklingar til ljóslækninga, og þurftu þeir að vera talsvert lengi, svo að samtals munu legudagar utanhjeraðssjúklinga hafa verið alt að 4000. Er nú nokkurt samræmi eða sanngirni í því, að miða styrkinn til þessa sjúkrahúss við það, sem veitt er til sjúkraskýla í sveitum, sem ekki hafa nein slík tæki, aðstöðu eða pláss, til að taka á móti svo mörgum utanhjeraðssjúklingum. Hvað viðvíkur þeim ljós- og Röntgentækjum, sem fengin hafa verið til hússins, þá hygg jeg, að gjafir til þeirra innkaupa muni hafa numið um 14 þús. kr., og það komi því ekki við, á hvern hátt þessi upphæð hefir náðst, heldur sje eðlilegt, að skoða hana sem framlag frá hjeraðinu, enda er hún talin í þessum 120 þús. kr. kostnaði. Þegar tekið er tillit til þeirrar læknishjálpar, sem veitt er utanhjeraðsmönnum, og framlaga frá hjeraðsbúum, sem jeg nefndi, - því að þau sýna þó ljóslega áhuga þeirra fyrir því, að sjúkrahússvistin geti borið sem bestan árangur, - þá er sannarlega sanngjarnt að veita 3000 kr. fram yfir þennan 1/3 kostnaðarins, þar sem mikill hluti Norður- og Austurlands nýtur sjúkrahússins. Jeg hygg, að enginn geti talið það til of mikils mælst. Enda hefir sjúkrahússnefndin farið fram á 60 þús. kr. viðbótarstyrk, vegna þess, að hjeraðið treystist ekki til að taka á sig svo mikil fjárútlát, ofan á árlegt rekstrarfje, sem nemur fleiri þúsundum króna. Áætlunin, sem gerð var áður en byrjað var á verkinu, nam í hæsta lagi 68 þús. kr., en eftir að byrjað var á verkinu, fór vinna og efni langt fram úr því, sem hugsað hafði verið, og kostnaðurinn þar af leiðandi altaf meiri og meiri, þangað til komið var svo langt, að hjeraðið gat enga rönd við reist. Jeg sje því ekki annað fyrir hendi, ef Alþingi neitar enn svo lítilli viðbót, fram yfir þennan 1/3, sem á að vera sú fasta stefna um framlag ríkissjóðs í sjúkrahúsmálum, og það hvernig sem á stendur, að þá muni það leiða til þess, ásamt öðru, að hækka þurfi legugjald sjúklinga, eða með öðrum orðum, að Alþingi vinni að því að gera sjúklingum ókleift að nota sjúkrahúsið. Ljós- og Röntgentækin hafa aukið aðsókn að sjúkrahúsinu, bæði af Norðurlandi og víðar að. Það má því búast við, að þeir sjúklingar þurfi mikið pláss og langan tíma á sjúkrahúsinu, og stækkun sjúkrarúmsins því gerð af fylstu þörf. Jeg vona því, að það verði helst enginn annar en háttv.frsm. (M. P.), sem ekki greiðir atkvæði með þessari smávægilegu auknu styrkveitingu. Jeg verð að segja það, að komi slík mál fyrir sem þetta, um að veita styrk til byggingar stórra sjúkrahúsa, sem nægðu fyrir fjarliggjandi hjeruð, þá mundi jeg ekki svo stefnufastur, að jeg vildi ekki víkja frá þessu þriðjungsframlagi, sem miðað er við styrk til sjúkraskýla til sveita, því að það tel jeg ekkert rjettlæti.

Frsm. samgmn. (Þorsteinn Jónsson) Háttv. frsm.fjvn. (M. P.) vjek að því, að brtt. á þskj. 181 kæmu ekki til atkv. við þessa umr. Jeg býst við, að samgmn. verði ekki á móti því, að atkvgr. um þær verði frestað, en mjer finst samt rjett að ræða þær við þessa umr. Allir landsmenn hafa fundið til þess, hvað samgöngur á sjó hafa verið óhentugar og ófullnægjandi undanfarandi ár. Samgöngur á milli Reykjavíkur og útlanda hafa verið þær einu, sem hafa mátt heita þolanlegar. Mikið af vörum þeim, sem flutt hefir verið til landsins, hefir verið sett á land í Reykjavík, og svo sent þaðan til annara hafna á landinu. Útflutningsvörur hafa verið teknar aðeins á fáum höfnum. Flutningsgjöld hafa því orðið tvö- og þreföld að og frá mörgum höfnum. Skipaútgerðarfjelögin hafa sjeð mestan gróða í því, að láta skipin aðeins koma á allrastærstu og bestu hafnir landsins. Um þarfir landsmanna hafa þau minna hugsað. Þau hafa, eins og eðlilegt er, hugsað mest um sinn hag. Undanfarandi ár hefir ekkert millilandaskip siglt eftir áætlun. Undan því hefir verið mjög kvartað, því að áætlunarlausar ferðir koma vitanlega ekki nándar nærri að eins miklum notum sem áætlunarferðir. Til strandferðanna hefir miklu verið kostað þessi síðustu ár, en þó hafa þær verið afarófullnægjandi. Sjerstaklega hefir ferðunum fyrir farþega verið illa fyrir komið. Oft hafa t. d. ferðamenn af Austurlandi orðið að bíða hjer í Reykjavík í fleiri vikur, áður en þeir hafa fengið ferð heim til sín, þó að auðvelt hafi verið að komast til útlanda. Og svo þegar ferð hefir fallið, þá hefir hún verið norður um land, sem er miklu lengri og dýrari leið heldur en sunnan um land. Eitt aðalmeinið á sjósamgöngunum hefir verið skipulagsleysið, ekkert samræmi á milli millilandaferða, strandferða og flóabátaferða. Á þessu ári verður ekki hægt að ráða bót á þessu meini. En vitanlega verður þingið að hafa það hugfast, að þetta má ekki lengi við svo búið standa. Það verður að koma föstu skipulagi á allar skipaferðir vorar. Það verður eftir föngum að sjá um, að ekki leggist margfalt flutningsgjald á aðfluttar og útfluttar vörur. Það verður líka, áður en langt um líður, að koma strandferðunum í það horf, að ferðir milli landshlutanna verði svo örar, að menn þurfi ekki að eyða löngum tíma til að bíða eftir skipum, þó að það, ef til vill, verði langt að bíða þess, að ferðir verði svo örar, að á fárra daga millibili geti menn farið hvert á land, sem þeir vilja. Þetta er samgmn. ljóst, og hún hefir því fundið mjög til þess, að sjá sjer ekki fært að leggja til, að, meiri viðbótarstyrk verði varið á þessu ári úr ríkissjóði til skipaferða heldur en hún leggur til á þskj. 181. Jeg skal taka það fram, að síðastliðið ár hefir verið varið úr ríkissjóði til flóabátaferða 160–170 þús. kr. Þar af 70 þús. samkvæmt fjárl.; 80 þús. samkvæmt þál., sem samþ. var á þinginu 1920, og 11 þús., sem stjórnin hefir veitt Ísafjarðarbátnum, og sem hún hefir nú sett í frv. til aukafjárlaga fyrir árin 1920–1921. Þetta er því talsvert há upphæð, þegar tekið er tillit til þess, að þessir bátar hafa verið illa úr garði gerðir og hlutaðeigandi hjeruð hafa verið meira og minna óánægð með þá. En það hefir sannast þar sem oftar, að mönnum hefir þótt betra að veifa röngu trje en öngu. Skipið „Suðurland“ hefir á síðastl. ári fengið úr ríkissjóði 125 þús. kr. styrk, og það mun óhætt að fullyrða, að almenn óánægja hefir verið út af því skipi, og má segja, að flestum hafi fundist ferðir þess skips hafa verið of dýru verði keyptar, borið saman við not ferðanna. Til „Suðurlands“ og fjarðabátanna hefir því á síðastl. ári verið varið úr ríkissjóði um 290 þús. kr. Í raun og veru má telja Suðurland með flóabátunum, því að til erfiðari strandferða er það of ljelegt. Og það gat ekki farið allar þær ferðir, sem það átti að fara. En þó hefir stjórnin veitt því aukastyrk, fram yfir þessar 125 þús. kr., til einnar ferðar á Hornafjörð. En enn meira hefir verið kostað til strandferðanna, því að vitanlega hefir orðið halli á ferðum Sterlings. Mjer er tjáð úr stjórnarráðinu, að hallinn á ferðum Sterlings muni nema um 300 þús. kr., en af þeim ferðum hafa vitanlega orðið mikil not, og meiri en af samanlögðum ferðum flóabátanna, að meðtöldu „Suðurlandi“. Og er það þá samtals um 600 þús. kr., sem varið hefir verið til strandferða á liðnu ári. Þó að halli hafi orðið á Sterlingsferðum, þá er þeim peningum ekki illa varið, því að hann er lægri en styrkur hefði orðið til margra minni skipa, til þess að annast strandferðir. Til þess að menn eigi hægra með að átta sig á strandferðum yfirleitt, vil jeg benda á það, að styrktar hafa verið bátaferðir við Skaftafellssýslu, Rangársand, Faxaflóa, Rauðasand, Breiðafjörð, Ísafjörð, austurhluta Norðurlands og Austfirði. Nú hefir komið fram beiðni um hækkun á styrk til Ísafjarðarbátsins, en nefndin hefir ekki getað fallist á þá hækkun, og er ástæðan tekin fram í nál. Stjórnin hefir einnig lagt til í aukafjárlögum, að veittur yrði 11 þús. kr. viðbótarstyrkur, auk styrks þess, er í fjárlögum stendur, og lengra álítur nefndin að ekki sje hægt að ganga. Nefndin leggur til, að styrkur til Breiðafjarðarferða verði hækkaður um 3 þús. kr., og er ástæðan tekin fram í nál. Nefndin hefir orðið ásátt um að mæla ekki með fleiri styrkjum í heild sinni, en við það eru einstaka nefndarmenn ekki bundnir. Þeir geta þess vegna verið með lítilsháttar styrkveitingum, þar sem þeir álíta að sjerstök nauðsyn eða sanngirni mæli með. Þetta á við mig um bátaferðir frá Hornafirði til Austfjarða. Jeg gleymdi að taka fram áðan, að nefndin leggur til, að 8 þús. krónur verði veittar til bátsferða við Rangársand. Sá bátur hafði síðastliðið ár 10 þús. kr. styrk, og farið hefir verið fram á, að sá styrkur hjeldist þetta ár, en nefndin hefir ekki álitið flutningskostnað svo mikinn þangað, að ástæða sje til að hafa styrkinn svo háan. Samgöngur við útlönd verða nægilegar þetta ár, eftir öllum sólarmerkjum að dæma. Bergenska fjelagið mun láta eitt skip sigla til landsins, Sameinaða fjelagið eitt eða tvö, en þau skip koma þó aðeins á helstu hafnir landsins, og því ekki með því ráðin bót á því meini, sem verið hefir um samgöngur við útlönd. Eimskipafjelag Íslands hafði einnig hugsað sjer að láta skip sigla milli útlanda og helstu hafna landsins, en þær ferðir áttu ekki að verða eftir áætlun, og var því ekki eins mikill fengur í þeim sem ella. Nefndinni var það þess vegna ljóst, að nauðsynlegt væri að komast að samningum við Eimskipafjel. Íslands, um að láta eitt eða tvö skip sigla eftir áætlun. En það varð ljóst, að slíkar áætlunarferðir voru óhagkvæmari fjelaginu, því að þeim fylgdi fjárhagsáhætta og sennilega tap. Það varð þó að samkomulagi, að fjelagið ljeti Goðafoss sigla milli Íslands og útlanda, frá júní og til ársloka, og skal þeim ferðum svo háttað, að skipið fer frá Kaupmannahöfn og til Austfjarða, kemur á margar hafnir á Austurlandi og Norðurlandi, til Ísafjarðar og þaðan beint til Reykjavíkur. Siglir svo frá Reykjavík aftur sömu leið til útlanda. Að þessu verður mikil bót fyrir Austur- og Norðurland, því að það hefir bagað einna mest undanfarin ár, að hafa ekki beinar samgöngur við útlönd. En af því, að fyrirsjáanlegt er, að tap yrði af þessum ferðum fyrir fjelagið, vildi það ekki ganga að þeim, nema það fengi 60 þús. kr. styrk úr ríkissjóði. Jeg álít, að þessar ferðir sjeu ekki of dýru verði keyptar, því að með þessu fær Austur- og Norðurland 4 áætlunarferðir frá útlöndum og 3 til útlanda. Það verður einnig sjeð fyrir millilandaferðum til Suður- og Vesturlands, því að Eimskipafjelagið ætlar að láta Gullfoss sigla til helstu hafna þar, en jeg veit ekki, hvort hann á að sigla eftir áætlun eða ekki, og þætti mjer vænt um að fá upplýsingar um það hjá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem sæti á í stjórn Eimskipafjelagsins. Með þessu móti er vel sjeð fyrir vöruflutningi frá og til útlanda á komandi ári, og þó að það kosti 60 þús. kr., þá vona jeg, að menn sjái ekki í þá fjárhæð. Það kostaði meira, ef millilandaskipin kæmu aðeins á fáar hafnir, og að flestir landsmenn þurfi að borga tvöföld flutningsgjöld. Jeg vil taka nánar fram, hvernig nefndin hefir hugsað sjer samgöngur á sjó, og vil jeg þá geta þess, að búið er að semja áætlun fyrir Sterling. Það er ætlast til, að skipið sigli aðallega við Norður- og Austurland. Skipið Suðurland mun halda uppi ferðum milli Reykjavíkur og Vestfjarða, og á að fara 4 ferðir til Hornafjarðar. Háttv. þm. Mýra. (P. Þ.) og hv.þm. Borgf. (P. O.) hafa kvartað undan því, að samgöngur væru ónógar við Borgarnes, því að þangað sigldi aðeins flóabáturinn Skjöldur. Þegar nefndin fór að athuga þetta, komst hún að raun um, að skipið Suðurland ætti að fara óþarflega margar ferðir vestur á firði, og þótti rjett að fækka þeim ferðum, og láta skipið sigla til Borgarness í staðinn. Nefndin spurði stjórn Suðurlandsfjelagsins, hvort hún hefði nokkuð á móti því að breyta svo til, en svar hennar var á þá leið, að hún áliti sjer það ekki fært nema gegn 21 þús. kr. viðbótarstyrk. Með þessu móti hefði fjelagið 146 þús. kr. styrk, en nefndinni þótti það óhæfilega hátt og vildi hætta samningum við fjelagið. En þegar til kom, fekk nefndin vitneskju um það, að stjórnin hefði gert bindandi samninga við fjelagið um þessar Vesturlandsferðir, svo að nefndin fekk ekki um þokað. Jeg skal geta þess, að nefndin lítur svo á, að stjórnin hafi hjer verið óhæfilega fljót á sjer, og lýsir óánægju sinni yfir þessum samningum hennar. Vjer hefðum líklega getað sparað okkur að mestu þetta tillag til Suðurlands. Nefndinni er það ljóst, að ýmsum landshlutum muni finnast þeir verða útundan með samgöngur, en það er ekki hægt að gera öllum til hæfis. En þó er ástandið á sumum stöðum svo, að varhugavert er að neita um styrk. Á þetta sjerstaklega við Austur-Skaftafellssýslu. Það hafa komið beiðnir frá Þórhalli Daníelssyni í Hornafirði um 15 þús. kr. styrk, til þess að halda uppi ferðum milli Hornafjarðar og annara fjarða þar eystra. Nefndin sjer fulla þörf á ferðum þessum, þó að eigi treystist hún til þess að mæla með styrkveitingu til þeirra. En þess vil jeg geta, að þessi maður, sem sækir um styrkinn, hefir á undanfarandi árum sýnt lofsverðan dugnað, með því að halda uppi ferðum til Hornafjarðar. Þessar ferðir eiga að standa yfir frá nýári og fram í júní, og stendur svo á þeim, að útgerðarmenn eystra gera út frá Hornafirði á þeim tíma, og þurfa þeir því að hafa samgöngur við þá staði, sem þeir eru frá. Háttv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hafa komið fram með brtt., um að veita 15 þús. kr. til slíkra ferða, og ráði sýslunefndir Austur-Skaftafellssýslu og Suður-Múlasýslu yfir styrknum. Nefndin hefir ekki rætt þá brtt., en jeg býst við því, að afstaða hennar sje sú sama og til málaleitunarinnar, sem áður var komin í sama tilgangi. Jeg veit, að almenn óánægja er þar eystra yfir því, að taka af styrk til flóabátanna, sem gengið hafa þar. Áður gengu 2 bátar frá Seyðisfirði, annar suður, hinn norður, en síðasta ár var aðeins 1 bátur. En þó að tjón sje fyrir Austfirðinga að missa af þessum styrk, þá væri þó meira tjón fyrir þá, ef Goðafossferðirnar yrðu ekki í ár, og þess vegna hefir nefndin hugsað sjer að spara styrk til þessara báta og fá Goðafoss í þeirra stað. Til bátanna við Norður- og Austurland gengu á síðastl. ári 45 þús. kr. úr ríkissjóði, og verða Goðafossferðirnar að eins 15 þús. kr. dýrari, en nefndin álítur að sá kostnaðarmismunur borgi sig. En ef ekki verður gengið að styrknum til Goðafoss, þá mælir nefndin með styrk til flóabáta á Norður- og Austurlandi. Jeg álít ekki þörf að fara um þetta fleiri orðum; jeg á, ef til vill, eftir að tala mánar um styrk til Hornafjarðarbátsins, en læt það bíða að sinni. Jeg vona, að háttv. fjárvn. geti fallist á niðurstöðu samgmn., og að háttv. þingdeild sætti sig við hana líka.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg get ekki látið hjá líða að segja fáein orð um frv. þetta og brtt. þær, sem hjer liggja fyrir frá háttv. nefnd og frá ýmsum hv.þm. En það, sem jeg kann að segja, óska jeg að sje skoðað í sambandi við það ástand, sem nú er, og útlitið, sem framundan er. Eins og allir vita, má með rjettu segja, að ástandið fari dagversnandi og útlitið verði æ svartara og svartara. Eftir því, sem út lítur um tekjur ríkissjóðs á yfirstandandi ári, verður það að teljast áreiðanlegt, að tekjurnar minki stórum frá því, sem þær voru síðastliðið ár, og ef dæma má af líkum, verður yfirstandandi ár verra fjárhagsár fyrir ríkissjóð en nokkuð annað ár, sem jeg þekki. Jeg hefi reynt að grenslast eftir tekjunum á 1. ársfjórðungi þessa árs, og þær skýrslur, sem jeg hefi fengið, benda eindregið í þá átt, að allar tekjugreinar, undantekningarlaust, fari stórum minkandi frá því, sem var 1920. Þetta gildir meira að segja um símatekjurnar, sem hafa verið miklu minni 2 fyrstu mánuði ársins en sömu mánuði í fyrra, en annars hafa símatekjur allaf farið sívaxandi síðan síminn fyrst tók til starfa. Menn eru teknir að spara símagjöldin, og er það allgóður mælir um peningaástand almennings. Annað atriði, sem sýnir glögglega, hversu kreppan magnast, er það, að ýmsir þeirra manna, sem nú upp á síðkastið hafa flutt út síld, verða nú að biðja um umlíðun á tolli, og hefir slíkt ekki þekst fyr. Undir þessum kringumstæðum öllum sje jeg ekki betur en að það geti komið fyrir, að fje kunni að vanta í bili til daglegra þarfa ríkissjóðs. Að þessu athuguðu, virðist mjer nauðsyn bera til að reyna að spara útgjöldin á yfirstandandi ári, og verður það gert með því tvennu, að draga úr ráðgerðum framkvæmdum og með því að bæta sem minstu við af nýjum fjárveitingum. Með þessum formála vil jeg í fám orðum snúa mjer að hinum framkomnu brtt., sem allar miða að því að hækka gjöldin. Sný jeg mjer þá fyrst að brtt.háttv.fjvn. á þskj. 129. Um dýrtíðaruppbót ráðherranna vil jeg undirstrika það, sem háttv.frsm. (M. P.) og nál. segir, að till. er borin fram án minstu íhlutunar ráðherranna. En verði þessi till.samþ., skil jeg hana þannig, að hún eigi að skiftast hlutfallslega jafnt eftir tímalengd milli ráðherra þeirra, sem hafa verið og verða árin 1920 og 1921, þannig, að ekki sje annars tekið tillit til verðstuðuls í dýrtíðaruppbót. Fjárveitinguna til Ara Arnalds bæjarfógeta skil jeg þannig, að honum skuli goldinn 1/12 mánaðarlega af 9500 kr., frá þeim tíma, er hann hættir að starfrækja embætti sitt á eigin ábyrgð og þar til hann tekur við því aftur, þó ekki lengur en 12 mánuði. Ef þetta er ekki rjett skilið, bið jeg nefndina að skýra þetta. Fjárveitingunni til aðgerða sjúkrahúsinu á Akureyri mun ekki þýða að mæla í móti, en leitt er að vera þannig táldreginn á kostnaðaráætluninni, sem hjer hefir átt sjer stað, og geta vil jeg þess, að auk þess, sem greiddar hafa verið á síðasta ári 23.000 kr. til þessarar aðgerðar, voru lánaðar 20.000 kr. úr viðlagasjóði í þessu skyni. Ef till.háttv.þm. Str. (M. P.) verður samþ., verður því alt framlagið úr ríkissjóði til þessarar aðgerðar 40.000 kr. og lán 20.000 kr. Styrknum til fjelagsins „Líkn“ sje jeg ekki fært að gefa atkvæði mitt, þótt fjenu sje sjálfsagt vel varið, en það verður að vera til áður en það er veitt. Uppbótin til Petersens stöðvarstjóra frá Vestmannaeyjum kemur mjer á óvart, því að jeg veit ekki betur en að hann hafi á sínum tíma sagt af sjer skilyrðislaust, og er það næsta undarlegt, að koma á eftir með kröfu um uppbætur, og skiftir í þessu efni ekki máli, hvort hlutaðeigandi hefir staðið vel eða illa í stöðu sinni. Og að því leyti sem nál. tekur fram, að ráðuneytið hafi mælt með þessari uppbót, vil jeg taka það fram, að jeg á þar alls engan hlut að máli, enda hefi jeg ekki verið um það spurður, og, yfir höfuð að tala, ekki eitt einasta atriði í till. nefndarinnar. Jeg hefi því algerlega frjálsar hendur og mun greiða atkvæði á móti þessari fjárveitingu. Um brtt. við 4. gr. skal jeg ekki fjölyrða, að öðru leyti en því, að jeg tel maklegt að veita Páli Erlingssyni sundkennara uppbót á sundkenslustyrk hans. Það hefir verið gert hjer að blaðamáli, að jeg vildi ekki greiða honum uppbót, og mjer hefir verið ámælt fyrir það. En það er vitaskuld órjettmætt, því að jeg hafði enga heimild til þess að veita þessa uppbót. Aftur á móti ráðlagði jeg honum að fara til þingsins með beiðni sína og lofaði að mæla með henni, og inni jeg hjer með af hendi það loforð. Jeg er algerlega mótfallinu hækkun á styrk til Kvenrjettindafjelagsins, og finst mjer það sannarlega ekki til of mikils mælst, að fjelagið greiði 1/3 af kostnaði við Svisslandsför þá, er hjer um ræðir. Jeg veit það vel, að nauðsyn ber til að veita Jóh. L. L. Jóhannssyni uppbót á orðabókarlaunum hans, en jeg hafði hugsað mjer, að stjórnin mætti verja til þess hinum ógreidda hluta af orðabókarstyrk sonar hans, Jak. Smára, með því að hann er nú orðinn kennari við Mentaskólann og getur því, að mínu áliti, ekki sint orðabókarstarfinu, því að kennarastaða í íslensku við þennan skóla hlýtur að teljast svo mikilsverð og umfangsmikil, að ekki sje fært að hafa aukastörf. Þætti mjer gott að heyra, hvort meining háttv.fjvn. er, að maður þessi skuli halda styrk sínum, þrátt fyrir það, þótt hann hafi fengið embætti, sem hlýtur að taka alla vinnukrafta hans, ef það er rækt með þeirri samviskusemi, sem hið opinbera á kröfu á. Laun hans sem mentaskólakennara eru 8–9 þús. kr., og sje jeg enga sanngirni í að bæta þar við 4 þús. kr., þegar venjulegt launahámark er 9500 kr. Með þetta fyrir augum mun jeg greiða atkvæði gegn þessum lið, en tel stjórninni heimilt að greiða hið sparaða orðabókarfje til Jóh. L. L. Jóhannssonar, ef nefndin mótmælir því ekki. Þá koma allir þessir styrkir til námsmanna og listamanna. Sumum er leiðinlegt að mæla á móti, en þessir utanfararstyrkir og námsstyrkir fara nú að verða svo tíðir, að einhver takmörk verður að setja. Fjárhæð sú, er hjer ræðir um, er um 14 þús. kr., og þótt einhver þurfi styrks með, er það engin trygging fyrir því, að allir sjeu verðugir, en vandi er að gera upp á milli þeirra. Og mjer er spurn: Getur enginn þessara manna notið styrks af þeim ca. 8 þús. kr., sem veittar eru í fjárlögunum í slíkum tilgangi sem þessum? Að nokkrir listamenn hafa orðið útundan við styrkveitinguna nú á þessu ári, kom til af því, að í fyrra fór nefndin fram á það að mega útbýta 25 þús. kr., og svo í þess stað aðeins 15 þús. kr. nú, vegna þess, að svo margir þurftu að fara til Rómaborgar. En nú kemur það upp úr kafinu, að nokkrir menn hugsa einnig til suðurgöngu nú á þessu ári. Nefndin telur styrkveitinguna skorna við nögl, og tekur ekkert tillit til þeirra 5 þús. kr., sem búið var að útbýta áður. Þá kem jeg að eftirlaunum ekkju síra Matthíasar, sem hv.frsm. (M. P.) mintist ekkert á. Hæstu lögmælt eftirlaun ekkna eru 1200 kr. Mjer kemur það því undarlega fyrir, að ekkju síra Matthíasar Jochumssonar eru ætlaðar 2400 kr. í eftirlaun, og finst það skrítið samræmi. Jeg sje enga sanngirni í því að láta þessa einu ekkju fá alt að 6 þús. kr. með dýrtíðaruppbót, en allar aðrar ekkjur 1200 kr. Það er leiðinlegt að þurfa að tala um upphæðir sem þessa, en það verður samt að gera, til þess að reyna að fyrirbyggja það, að óánægja komi meðal annars eftirlaunafólks. Vil jeg skora á nefndina að taka þetta til íhugunar, því að jeg býst við, að það eigi að vera regla framvegis, að þessi ekkja fái þessi eftirlaun. Um eftirlaun hinna tveggja ekknanna skal jeg ekki tala; jeg veit, að þær eru báðar í sárri þörf fyrir þau. Um lánveitinguna til sýslumannsins í Borgarnesi er það að segja, að jeg er ekki allskostar ánægður með lánsskilmálana. Mjer finst, að nefndin hefði vel getað veitt það til 40 ára, en vextina hefði jeg viljað hafa 6%, en ekki 5%, eins og nefndin gerir ráð fyrir. Viðlagasjóðsvextir eru nú 6%, og er það 2% undir bankavöxtum. Jeg vildi því skjóta því til nefndarinnar, hvort hún sjái sjer ekki fært að breyta þessu, þannig, að vextirnir yrðu færðir upp, en lánstíminn lengdur. Auðvitað er svo ekkert á móti því að lækka vextina, ef vextir lækka alment. Hið sama er að segja um vextina samkvæmt viðaukatill. háttv.þm. Barð. (H. K.). Vextir þar ættu líka að hækka upp í 6% og lánstími að lengjast, ef þá verður hægt að veita slíkt lán, því að viðlagasjóður verður ef til vill tekinn til að koma upp veðbankanum, sem hjer var til umr. í gær. Nú, en líklega verður það ekki á þessu ári, svo þessi aths. gildir þá fyrir ókomna tímann. Um brtt. samgnm. hefi jeg lítið að segja. Jeg skal aðeins taka það fram, að rekstrarhallinn á Sterling var síðastliðið ár 300 þús. kr., svo að strandferðir hafa kostað oss í alt, með flóabátunum, undir 600 þús kr., eins og líka hv.frsm. (Þorst. J.) rjettilega tók fram. Og jeg vona, að háttv. deild hugsi sig tvisvar um, áður en hún fer að hækka þá fjárupphæð, enda sje jeg ekki hvernig ætti að útvega alt það fje. Viðvíkjandi ávítun sama háttv.frsm. (Þorst. J.) út af samningunum við Suðurland, þá hefi jeg hvergi komið þar nærri, en leyfi mjer að vísa til hæstv. atvrh. (P. J.).

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg ætla ekki að fara að taka fyrir marga liði þessara brtt., en vil taka það fram, að af sömu ástæðum og hæstv. fjrh. (M. G.) býst jeg við, að mjer gangi örðugt að greiða atkv. með allmörgum af þessum brtt. Nokkrum orðum vil jeg þó fara um uppbótina til stöðvarstjórans í Vestmannaeyjum, á þskj. 129. Hv. frsm. (M. P.) sagði, að ekki sæist á framkomnum skjölum, að þörf hefði verið að losna við þann mann, og fráför hans því ekki á fullum rökum bygð. Þessi maður fór frá stöðu sinni um það leyti, sem afráðið var, að loftskeytastöðinni í Vestmannaeyjum væri á þessu ári komið á laggirnar. Hann var þá alls ekki fær um að taka hana að sjer, og því var annar, sem til þess var fær, settur í hans stað. Auk þess skal jeg geta þess, að talsverð óánægja hafði verið með manninn, og hefir það auðvitað átt sinn þátt í því, að hann færi, þótt hitt gerði útslagið. Þegar Petersen kom til stjórnarinnar með sínar kvartanir, þá var hann fyrir löngu farinn frá með samkomulagi, og hús hans keypt af honum. Stjórnin áleit því, að það væri ekki nein skylda hennar að sinna kvörtunum hans. Hins vegar vildi hún ekki hamla honum frá að skjóta máli sínu til Alþingi. Það, að atvinnumáladeildin hefir gefið honum þau meðmæli, sem fylgja skjölum hans, er sprottið af því, að kjör hans virðast hafa verið svo undanfarið, að sanngjarnt mundi að bæta honum upp með einhverri sanngjarnri upphæð, sem henni þótti þó nóg, að næmi 5000 kr. Annað atriði, sem jeg vildi fara nokkrum orðum um, er það, sem háttv.frsm. samgmn. (Þorst. J.) mintist á, samningar stjórnarinnar við „Suðurland“ í nóv. í vetur. Þegar kom að því, að semja átti áætlun fyrir Sterling, þá var auðvitað auðsætt, að Sterling mundi ekki nægja til strandferðanna. Nú var tæplega hægt að gera ráð fyrir öðrum skipum til strandferða en þeim sömu, Sterling og Suðurlandi, en nauðsynlegt að ráða málinu til úrslita áður en áætlanir Sterlings yrðu gerðar fyrir næsta ár. Suðurland stóð til boða, en eigendur þess vildu sem fyrst fá svar upp á það, hvort stjórnin vildi nota það eða ekki. Þá var ekki sjeð, að kol mundu lækka í verði neitt líkt því, sem raun er á orðin, en stjórnin hins vegar sá nauðsyn þess að hafa fastar ferðir til Vestfjarða og suður með landi, þá var samningurinn gerður um þetta leyti, slíkur sem hann nú er. Þá kem jeg að brtt. minni á þskj. 138, um að landsstjórninni heimilist að láta virkja og starfrækja á ríkiskostnað silfurbergsnámuna í Helgustaðafjalli. Þessi brtt. er í fullu samræmi við fjvn. Jeg held, að jeg hafi áður minst á það, að stjórnin rjeðist í að taka í sína þjónustu námufræðing Helga Eiríksson. Og það er eftir rannsókn hans á þessum stað og till. hans um rekstur námunnar, að þessi till. er komin fram. Stofnkostnaður er áætlaður 70 þús. kr. Mestur hluti kostnaðarins fer í það að grafa göng inn í námuna, því að öll vinsla verður ljettari og notadrýgri við það, auk þess, sem það beinlínis spillir henni, ef borað er ofan í hana eftir gömlu aðferðinni. Stofnkostnaðurinn á því að vinnast upp á rekstri hennar. Og eftir upplýsingum þeim, sem jeg hefi getað aflað mjer um eftirspurn eftir silfurbergi, og hvað við mundum geta selt árlega, þá ætti þetta fyrirtaki að geta borgað sig á heldur fáum árum. En þessu máli þarf að hraða, því að ef dráttur verður á því, að silfurberg komist á markaðinn. Þá er nokkur hætta á, að menn fari að nota önnur efni, og að þetta góða silfurberg falli þá í verði. Jeg þorði ekki að fara fram á, að stofnfje væri veitt beint úr landssjóði, heldur, að fengið væri lán, sem svo náman borgaði smátt og smátt.

Jón Sigurðsson Jeg var hjer ekki staddur, er hæstv. stjórn lagði fjáraukalagafrv. sitt fram hjer í deildinni, og fór því á mis við þær skýringar, er hún mun hafa látið fylgja ýmsum atriðum frv. Jeg mun því ekki gera sjálft frv. að umræðuefni. En það eru atriði í greinargerð frv., sem jeg vildi gjarnan fá skýringu á. Í aths. við nokkra liði frv. er það tekið fram sem ástæða fyrir fjárveitingum, að fjvn., eða meiri hluti nefndarinnar, hafi mælt með þeim, sennilega á síðasta þingi. Mjer kom þetta einkennilega fyrir, því að eins og kunnugt er, bar fjvn.Nd. í þing lok síðastliðinn vetur fram till. til þál. um heimild fyrir stjórnina til allmargra fjárgreiðslna. Það hefði því mátt ætla, að hv.fjvn., eða meiri hl. hennar, hefði lagt allar tillögur sínar fyrir deildina til umsagnar, en í stað þess fer meiri hl. hennar að gera till. um fjárveitingar til stjórnarinnar, á bak við deildina, og þó voru þessar umsóknir komnar skömmu eftir þingbyrjun. Hjer er í raun og veru verið að koma fram fjárveitingum á bak við þingdeildina, af hvaða ástæðum, sem það hefir verið, og væri fróðlegt að heyra hvernig stæði á þessari ráðabreytni. Jeg ætla þá að snúa mjer að brtt.Frsm. fjvn. (M. P.) hefir óskað þess, að þeir, sem væru óánægðir með þær, ljetu í ljós álit sitt, og skal jeg því verða við þeim tilmælum. Jeg vil þá byrja á 1. lið, um dýrtíðarbætur til ráðherranna. Þess er getið í greinargerðinni, að laun þeirra sjeu svo lítil, að þeir geti ekki lifað af þeim. En þau rök, sem færð eru fyrir því, gátu ekki sannfært mig. Jeg sje ekki, að þeir þurfi meiru til að kosta en aðrir starfsmenn ríkisins, eins og t. d. póstmeistari, landlæknir og biskup og fleiri. Þeirra hámarkslaun eru 9500 kr. Þetta má nú vera af ókunnugleika mínum, og hugsanlegt væri, hvað forsætisráðherra snertir, að risnufje hans væri ekki nóg. En ef laun ráðherranna eru ófullnægjandi, þá vil jeg slá því föstu, að laun hinna starfsmannanna sjeu líka ófullnægjandi, og þeir hljóti því að koma á eftir. Nú er líka komin fram ósk um að nema burtu 9500 kr. hámarkið, og að full 3000 kr. dýrtíðaruppbót fái að haldast. Þá yrði að fara eins með alla hina; en því þá ekki hreinlega að taka launalögin fyrir, í stað þess að gera þessar kákbreytingar. Jeg tel þessa hækkun hreinustu fjarstæðu, og því verður ekki neitað, að eins og nú standa rakir, þá eru það embættismenn ríkisins, sem best eru staddir, og þeir, sem taka laun sín í peningum. Þá vil jeg minnast nokkrum orðum á 2. liðinn, fjárveitinguna til Ara Arnalds, sýslumanns. Skal jeg játa það, að mig brestur kunnugleik á því, hvernig fjárhag þessa embættismanns er varið, en hitt veit jeg, að það er ekkert einsdæmi, að embættismenn verði veikir og þurfi að leita sjer lækninga og hressingar. Hygg jeg, að ef vel væri að gætt, þá væru það ærið margir, sem þyrftu þessa við. Gæti jeg tilnefnt t. d. ýmsa af eldri læknum, sem síst mundi vanþörf á að ljetta sjer upp um tíma og fara utan, þar sem þeir hafa um fjölda ára gegnt erfiðum læknishjeruðum og orðið oft og einatt að brjótast áfram í illviðrum. Líkt hygg jeg að farið væri um sumar aðrar stjettir, að þeim mundi ekki vanþörf hressingar. En ef farið er inn á þessa braut, þá fæ jeg ekki sjeð, hvar á að láta þar staðar numið, og þó að það væri auðvitað ánægjulegast að geta hjálpað öllum, þá held jeg að fjárhag okkar sje nú svo varið, að um það sje ekki að ræða, því miður. - Þetta eru því, að minni hyggju, hættulegar villigötur, sem þingið er hjer að lenda á, ef þetta verður samþykt. Á eftir þessum eina manni munu margir jafnmaklegir koma í kjölfarið. En það get jeg ekki felt mig við, að synja þess öðrum, sem einum er veitt, Ef jeg segi A, hlýt jeg líka að segja B, en það vil jeg ekki. Þá kem jeg að 3. liðnum, uppbótinni til stöðvarstjórans í Vestmannaeyjum. Hæstv. fjrh. (M. G.) skýrði þetta mál nokkuð, en jeg verð að játa það, að mjer er þetta samt eigi vel ljóst, en einhvernveginn hef jeg það á tilfinningunni, að hjer sje eitthvað bogið við, og þá líklega af hálfu landssímastjórans. Mun jeg því greiða atkvæði á móti þessari fjárveitingu, og finst mjer eigi nema rjett, að skömmin skelli þar sem hún á heima, ef um hana annars er að ræða. Þá hefir nefndin mælt með fjárveitingum til ýmsra einstakra manna. Skal jeg eigi fjölyrða um þær tillögur hennar, en mun sýna, hver afstaða mín er til þeirra, með atkvæði mínu; þó er það einn liðurinn, sem jeg vildi minnast dálítið á, fjárveitinguna til Ásmundar Sveinssonar. Fjárveitingin til hans er að sönnu lítil, en það er athugavert, að hann er byrjandi. Finst mjer tæpast rjett að ýta undir menn til þess að leggja út í langt nám, eins og tímarnir eru nú. Það stæði öllu nær að reyna að halda lífinu í þeim viðurkendu listamönnum, sem við eigum, en hugsa ekki um það að unga nýjum út, úr því um það getur eigi verið að ræða að styrkja alla nægilega.

Þorleifur Jónsson Hv. frsm. samgmn. (Þorst. J.) hefir talað fyrir hönd nefndarinnar um till. þær, sem hún ber fram. Virtist mjer að vísu, sem það hefði orðið að samkomulagi, að eigi yrðu greidd atkvæði um þessar till. fyr en við 3. umr. En sökum þess, að jeg og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) eigum hjer 1 brtt., þá vildi jeg leyfa mjer að fara um hana nokkrum orðum. Jeg verð að líta svo á, að það hafi verið fyrir ókunnugleika eða vangá hv. samgmn., að hún leggur það til, að styrkur til bátaferða á Austfjörðum falli niður. Er þó þetta alleinkennilegt, þar sem 2 hv. nefndarmenn eru Austfirðingar, og ætti þeim að vera það vel kunnugt, að bátaferðirnar hafa gert mikið gagn. Veit jeg að vísu, að nefndin þykist bæta mikið úr skák, með því að koma fram með tillögu um 60 þús. kr. fjárveitingu til Goðafossferða. En þessi bót, ef svo má kalla, er aðallega fyrir Norðlendingafjórðung og norðurhluta Austfjarða. En hjer er gengið inn á nýja braut, því að mjer vitanlega hefir eigi í seinni tíð verið veitt fje til millilandaferða. Áætlun Goðafoss hefi jeg eigi sjeð, en heyrt hefi jeg, að hann eigi að fara millum landa nokkrar ferðir og koma við á þeim höfnum, sem áður hafa verið vanalegir viðkomustaðir fyrir millilandaskip. Er mjer það því eigi vel ljóst, hvað nefndin hefir áunnið til samgöngubóta fyrir þessar 60 þús. kr. En langt er það frá mjer að vilja leggjast á móti þessari samgöngubót, ef hægt er að kalla þetta því nafni, en hins vil jeg krefjast, að nefndin hafi samgönguþörf allra landshluta fyrir augum og reyni að bæta úr örðugleikum þeirra í þessu efni, en í því hefir nefndinni mistekist hrapallega. Jeg veit, að það mun verða sagt, að Suðurland eigi að verða Hornafirði hjálparhellan, en jeg hefi nú áætlun skipsins hjer við hendina, og sýnist mjer svo sem gagnið af ferðum Suðurlands til Hornafjarðar muni ef til vill verða ærið lítið. Skipið hefir fastar áætlunarferðir millum Reykjavíkur og Ísafjarðar, og ýmsra annara staða á Vestfjörðum og Breiðafirði, en neðanmáls stendur, að „eftir komu skipsins til Reykjavíkur 20. maí, 12. ágúst, 12. september og 22. okt., er áætlað, að skipið fari til Eyrarbakka, Stokkseyrar og Hornafjarðar, ef tími vinst til og sagt hefir verið til um nægilegan flutning“. Þetta eru nú allar skipaferðirnar, sem Austur-Skaftafellssýslu eru ætlaðar. Suðurland á að fara 4 sinnum, ef tími vinst til og nægilegur flutningur fæst. Er mjer alveg óskiljanlegt, að ekki hefði verið hægt að fá Suðurland til að fara þangað fastar áætlunarferðir. Auk þessa eru ferðirnar á mjög óhentugum tíma, sjerstaklega ágústferðin. Væri miklu hagfeldara, að sú ferð væri í júnímánuði eða júlí, því í ágúst eru kaupmenn búnir að draga að sjer verslunarvörur, kauptíð um garð gengin og kominn hásláttur o. s. frv. Enn er það, að jeg fæ ekki betur sjeð en Suðurland væri úr allri sök, enda þótt það færi aldrei austur; því gæti lagast svo á Vestfjörðum, að því þætti næg ástæða til að sleppa ferðunum austur fyrir það. Ennfremur er svo óákveðið, hvenær búast má við skipinu til Hornafjarðar. Það á að fara frá Reykjavík einhverntíma kringum 20. maí, og getur því skeikað á mörgum dögum. hvenær von er á því til Hornafjarðar, og mönnum því austur þar algerlega ókunnugt um, hvenær skipið kann að koma eða fara. En þó að ferðir Suðurlands væru miklu betri en þær eru, þá er þó slitið alveg sundur sambandið milli Hornafjarðar og Seyðisfjarðar, og þetta eitt, út af fyrir sig, er alveg óviðunandi. Milli Hornafjarðar og Austfjarða eru mjög mikil viðskifti, sem mjög hafa aukist í seinni tíð. Austfirðingar margir hafa útgerð á Hornafirði og menn þaðan leita sjer mikið atvinnu austur á bóginn, auk þess sem skólafólk þarf að komast bæði til Eiða og Akureyrar. Er fólki þessu fyrirmunað að komast þetta, með þessu fyrirkomulagi, öðruvísi en landveg til Djúpavogs, 2–4 dagleiðir, eftir því hvar mennirnir eiga heima í sýslunni. - Þetta sýnist því eigi að neinu leyti heppileg ráðstöfun. Af þessum sökum öllum höfum við leyft okkur að koma fram með tillögu um það, að veittur verði 15 þús. kr. styrkur til bátaferða á þessu svæði. Ferðirnar, sem hægt er að fara fyrir þennan styrk, verða auðvitað eigi margar, en við förum fram á svona lítið, með það fyrir augum, að það sje þó betra en ekkert, og vonum að fá þessu fremur framgengt, er svo sanngjarnlega er af stað farið. Það dettur auðvitað engum í hug að neita því, að fjárhagurinn sje örðugur, en alt fyrir það má síst af öllu draga úr samgöngunum, því að þær eru, að ýmsu leyti, skilyrði fyrir því, að atvinnuvegirnir geti blómgast, en undir því er aftur hagur landsmanna og ríkissjóðs kominn. Er það von mín, að þegar háttv. deild hefir kynt sjer till. okkar vel, þá muni hún fallast á þær.