Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í fjarveru frsm. hef ég verið beðinn að fylgja þessari till. úr hlaði með örfáum orðum fyrir hönd allshn. N. hefur fjallað um till. þessa og kallað á sinn fund hagstofustjóra og forstjóra Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins og hafa þeir báðir lýst sig samþykka efni till. og hagstofustjóri tekið fram, að þetta verk væri í raun og veru þegar hafið. Að þessu öllu athuguðu ákváðu nm. að mæla með því, að till. yrði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. allshn. fyrir skjótar og góðar undirtektir og meðmæli með þáltill. minni um endurskoðun byggingarvísitölunnar. Þessi endurskoðun mun að minni hyggju skapa nýjan og traustari grundvöll undir allar rökræður um byggingarmál og varpa nýju ljósi á deilur, sem jafnan eru uppi um byggingarkostnað. Samanburður á byggingarkostnaði og opinberar umræður um byggingarmálefni hafa mjög verið á dagskrá undanfarin misseri. Komið hafa fram kröfur um rannsókn á byggingarkostnaði. Vissulega væri þörf á því, að einhver opinber aðili hefði aðstöðu til þess að fræða almenning um þessi mál, aðili, sem gæti kveðið niður ýmiss konar missagnir eða rangfærslur, sem stundum eru hafðar uppi og hamrað er á. Sérhver byggingaraðili telur sjálfan sig byggja ódýrast og hefur í frammi ýmiss konar áróðursaðferðir til þess að sanna mál sitt. Óvandaðir blaðamenn grípa æsifregnir á lofti, en almenningur veit ekki hverjum hann á að trúa. Sem betur fer eru nú horfur á því, að úr þessu muni rætast á næstunni. Þegar framkvæmdanefnd byggingaráætlunar hóf byggingu Breiðholtsíbúðanna, stóð strax nokkur styr um þær framkvæmdir, sem ekki hefur linnt síðan. Byggingarmeistarar í Reykjavík, sem hafa atvinnu af því að kaupa og selja íbúðir, sáu þarna hættulegan keppinaut. Þeir brugðust við á þann hátt að stofna með sér samtök í því skyni að vinna að lækkun byggingarkostnaðar, en það ætluðu þeir einkum að gera með því að hyggja stærri áfanga en áður. Þetta voru skynsamleg viðbrögð. Meistararnir kröfðust þess, til þess að fá svipaða aðstöðu og framkvæmdanefndin, að húsnæðismálastjórn sæi þeim fyrir bráðabirgðalánum, meðan byggingarframkvæmdir stæðu yfir og íbúðirnar væru óseldar, svo að framkvæmdir þyrftu ekki að tefjast eða stöðvast vegna fjármagnsskorts. Þessa fjármagnsfyrirgreiðslu töldu byggingarmeistararnir svo mikilvæga, að þeir buðust í staðinn til að undirgangast að selja íbúðirnar einungis fullgerðar og á því verði, er húsnæðismálastjórn samþykkti. Þessir skilmálar voru svo lögfestir, og ná þeir einnig til byggingarfyrirtækja og byggingarsamvinnufélaga. Hér var um mjög mikilvægan atburð að ræða, sem menn hafa ekki veitt nægilega athygli. Húsnæðismálastjórn hefur því raunverulega í sínum höndum ákvörðunarvald um söluverð á fjölda nýrra íbúða í fjölbýlishúsum, sem nú eru í byggingu, og á íbúðum, sem byggðar verða á næstu árum á Reykjavíkursvæðinu og væntanlega einnig í fjölmennustu kaupstöðum landsins, enda hafa allmörg bráðabirgðalán þegar verið veitt. Þetta jafngildir næstum því í raun réttri, að söluverð nýrra fullgerðra íbúða í fjölbýlishúsum sé komið undir verðlagseftirlit, og var mál til komið. En þessi ávinningur hefði aldrei náðst, ef Breiðholtsáætluninni hefði ekki verið hrundið af stað. Með bráðabirgðalánakerfinu hefur líka annar mikilvægur áfangi náðst. Húsnæðismálastjórn fær nú í sínar hendur, áður en hún samþykkir söluverðið, ítarlegar upplýsingar frá byggingaraðilum, sem hér eiga hlut að máli, um raunverulegan byggingarkostnað þeirra á fullgerðum íbúðum í fjölbýlishúsum. Þannig fæst ómetanlegur samanburður á byggingarkostnaði hinna ýmsu byggingaraðila, svo að ekki þarf um að deila, hver beztum árangri nær. Ég lít svo á, að húsnæðismálastjórn, sem hefur sérfróða menn á sviði byggingarmála í sinni þjónustu, sé ásamt Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins réttur aðili til þess að fylgjast með byggingarkostnaði íbúðarhúsnæðis í landinu og upplýsa almenning um það, hverjir skili beztum árangri. Á síðustu 2–3 árum hefur byggingarkostnaður nýrra íbúða farið lækkandi á Reykjavíkursvæðinu miðað við raungildi krónunnar í innlendum viðskiptum; eða m.ö.o.: byggingarkostnaður hefur ekki hækkað á þessu tímabili til jafns við almennt verðlag í landinu. Þessu valda ýmsar ástæður, svo sem minni eftirspurn eftir íbúðarhúsnæði vegna efnahagsörðugleikanna, minni yfirborganir til byggingariðnaðarmanna og síðast en ekki sízt sú staðreynd, að Breiðholtsáætlunin hefur ýtt við byggingariðnaðinum og örvað byggingaraðila og framleiðendur til að sýna betri frammistöðu. Sem dæmi má nefna útboð framkvæmdanefndar á ýmsum innréttingum. Þessi útboð hafa lagt grundvöll að fjöldaframleiðslu á þessum vettvangi og leitt til allverulegrar verðlækkunar, sem almenningur nýtur nú góðs af. Hinu má ekki gleyma, að fjöldaframleiðsluaðferðir eru hér nýjar af nálinni og í fyrstu lotu koma eðlilega fram nokkrir annmarkar, sem yfirstignir verða með aukinni reynslu. Það er sannarlega fagnaðarefni, þegar einstakir þm. gera sér far um að kynna sér Breiðholtsframkvæmdirnar. Einna fremstur er þar í flokki hv. 5. þm. Norðurl. e., Stefán Valgeirsson, er gerði þessar framkvæmdir mjög að umræðuefni í ræðu sinni í Sþ. hinn 21. þ. m. Sá ljóður er þó á ráði hans, að hafa ekki kynnt sér málið frá öllum hliðum. Hver og einn, sem vill kynna sér þessar framkvæmdir rækilega og hleypidómalaust, lætur sér ekki nægja að skoða fáeinar íbúðir, þar sem eitthvað má að finna, og hlusta á gagnrýni og rógburð andstöðumanna, heldur verður sá hinn sami einnig að kynna sér sjónarmið framkvæmdanefndar og starfsmanna hennar og ræða við verktaka þá, sem hér koma mest við sögu. Ýmislegt af þessu virðist þessi hv. þm. hafa vanrækt. Raunar hef ég aldrei fundið aðra skýringu á hinni hörðu andstöðu ýmissa framsóknarmanna gegn framkvæmdunum í Breiðholti en þá, að framsóknarmenn eiga engan fulltrúa í framkvæmdanefndinni. En um það er auðvitað ekki að sakast við framkvæmdanefndina sjálfa, heldur þá aðila, sem völdu fulltrúa í nefndina. Hv. þm. Stefán Valgeirsson gengur svo langt að krefjast þess, að hætt verði við framkvæmdirnar í Breiðholti. Ég held, að þessi krafa eigi lítinn hljómgrunn meðal þess láglaunafólks, sem gerir sér vonir um að fá hagfelldar íbúðir með sérstaklega góðum lánakjörum í þeim byggingaráfanga, sem nú stendur yfir, og í þeim áföngum, sem síðar verða reistir. Áframhaldandi byggingar í Breiðholtinu eru í raun og veru eina von margra efnalítilla fjölskyldna um að geta eignazt þak yfir höfuðið. Hitt er mér ljóst, að ef krafa Stefáns Valgeirssonar næði fram að ganga, mundi það vekja mikinn fögnuð í herbúðum byggingarbraskaranna. För þessa hv. þm. í Breiðholtið minnir mig á það, þegar blaðamenn frá Vísi voru sendir í Breiðholtsíbúðirnar. Þeir bönkuðu upp á hjá fólki og spurðu einungis um það, hvort því mislíkaði við íbúðirnar. Margt af þessu fólki var ánægt og hafði ekkert út á íbúðirnar að setja, en þess létu blaðamennirnir að engu getið í sinni frásögn. Þeir unnu vel fyrir sína húsbændur. Tvennt er það einkum, sem hv. þm. Stefán Valgeirsson gerði að uppistöðu sinni í ádeilunni á Breiðholtsíbúðirnar. Annars vegar, að íbúðirnar væru mjög gallaðar, en hins vegar, að þær væru óhóflega dýrar. Fyrri fullyrðingin er mjög ýkt, en hin síðari á ekki við rök að styðjast. Þegar teknar eru upp nýjar byggingaraðferðir, þar sem við litla eða enga innlenda reynslu er að styðjast og m.a. beitt fjöldaframleiðsluaðferðum, er auðvitað hættara við því í fyrstu umferð, að gallar komi fram á íbúðum, heldur en þegar gamalreyndar og venjubundnar byggingaraðferðir eru notaðar. Það tekur eðlilega nokkurn tíma fyrir verktakana og starfslið þeirra að ná réttum tökum á nýrri byggingartækni. Þetta var reynslan í Breiðholtinu. Þar voru í fyrsta áfanga byggð 6 stór fjölbýlishús með samtals 312 íbúðum. Í fyrstu blokkunum komu fram nokkrir gallar, en litlir sem engir í hinum síðustu. Aðeins í einu stigahúsi voru gallarnir verulegir, en í þessu stigahúsi voru innan við 3% af íbúðafjöldanum. En það virðist fyrst og fremst hafa verið þetta stigahús, sem hv. þm. skoðaði. Andstæðingar Breiðholtsáætlunarinnar reyna hins vegar að koma því inn hjá fólki, að þessir gallar séu miklu stærri og útbreiddari en raun ber vitni. Framkvæmdanefndin samdi svo um við verktaka, að þeir bæru sérstaka ábyrgð á göllum, er fram kynnu að koma á fyrsta notkunarári íbúðanna. Við þessa ábyrgð verða verktakarnir að standa og því hefur nú nýlega farið fram eins konar viðbótarúttekt á íbúðunum. Úr göllunum verður bætt íbúðareigendum að kostnaðarlausu, og um þetta ríkir fullt samkomulag milli framkvæmdanefndarinnar og húsfélaganna í Breiðholti, og allar fyrirætlanir um málaferli út af þessu eru úr sögunni. Hv. alþm. Stefán Valgeirsson nefndi í ræðu sinni nokkur dæmi um áberandi galla í Breiðholtsíbúðunum. Hann sagði m.a.: „Víða voru veggir sprungnir langt fram yfir það, sem ég hafði séð í nokkrum byggingum.“ Eigi veit ég, hversu glöggskyggn Stefán er, þegar hann skoðar byggingar, en sannleikurinn er sá, að múrsprungur í veggjum eru fátíð fyrirbrigði í Breiðholtsíbúðunum og mun sjaldgæfari en almennt gerist í nýjum íbúðum. Þá segir Stefán, að flísar hafi hrunið af veggjum í baðherbergjunum. Þetta er út af fyrir sig alveg rétt. En ástæðan var sú, að flutt var til landsins gallað lím. Fjöldamargir aðrir byggingaraðilar hér í borginni urðu fyrir þessari sömu reynslu, en hvergi hefur þetta verið talið mönnum til ámælis nema í Breiðholtinu. Í 6 íbúðum af 312 hefur verið kvartað um einangrunargalla, en starfsmenn framkvæmdanefndarinnar viðurkenna þó ekki, að þarna sé um ágalla að ræða. Þetta orðar hv. þm. þannig: „Einangrunargallar munu vera algeng fyrirbrigði.“ Annaðhvort fer hann þarna með ranga staðhæfingu eða hann notar þá orðið „algengur“ í einhverri alveg nýrri merkingu. Hv. þm. segir, að miklar sprungur hafi verið hjá stigum, þannig að þeir virtust hanga í lausu lofti. Múrfylling við stigapalla hefur að vísu sprungið á örfáum stöðum, en þessi múrfylling er ekki notuð til þess að festa stigann eða bera hann uppi. Stiginn er því jafntraustur eftir sem áður. Hins vegar er slíkt vel til þess fallið að villa um fyrir hrekklausum mönnum um traustleika stiganna og burðarþol, einkum ef leiðsögn er nokkuð ófullnægjandi. Ég skal svo láta útrætt um þennan þátt málsins, en þess vildi ég óska, að hv. þm. þyrftu ekki að byggja skoðanir sínar á ásigkomulagi Breiðholtsíbúðanna eingöngu á því; sem við Stefán Valgeirsson höfum um þetta mál að segja, heldur eigi þeir þess kost að skoða þessar íbúðir með eigin augum, því að sjón er sögu ríkari. Þá vík ég að hinu ádeiluefninu, en það er, að Breiðholtsíbúðirnar séu óheyrilega dýrar. Á sínum tíma var birt opinber fréttatilkynning um verðið á Breiðholtsíbúðunum, stærð þeirra og gerð, og sýnt fram á með rökum, að íbúðarverðið væri 8% lægra en rúmmetraverð samkv. vísitölu byggingarkostnaðar. Aðrir byggingaraðilar hafa ekki haft sama hátt á, þegar þeir tilkynna um verð íbúða sinna. Ég hef lagt mig fram um að kynna mér verð á nýjum, fullgerðum íbúðum í fjölbýlishúsum í Reykjavík af svipuðum stærðum og Breiðholtsíbúðirnar og byggðum á svipuðum tíma. Allar þessar íbúðir voru dýrari en Breiðholtsíbúðirnar, og mér er ekki kunnugt um eina einustu íbúð, sem var ódýrari. Hins er rétt að geta, að meiri hluti nýrra íbúða, er seldar voru á þessum tíma, voru ekki seldar fullgerðar, heldur tilbúnar undir tréverk og málningu. Seljendur þessara íbúða birtu stundum ótrúlega lágar kostnaðaráætlanir um það, hvað það kostaði að fullgera íbúðirnar og gátu með þeim hætti nálgazt Breiðholtsverðið. Um slíka útreikninga og áætlanir má lengi deila. Byggingarmeisturunum datt hins vegar aldrei í hug að bera saman verð á fullgerðri Breiðholtsíbúð og fokheldri íbúð í öðrum byggingum. Að þessu leyti er hv. alþm. Stefán Valgeirsson meisturunum snjallari. Láta mun nærri, að þegar íbúð er fokheld nú til dags, sé fram kominn u.þ.b. 1/4 hluti af endanlegu kostnaðarverði hennar. Í þessu dæmi eru þó allt of margar óþekktar stærðir, til þess að unnt sé að gera nokkurn samanburð af viti, og skal ég ekki um það deila við Stefán Valgeirsson, hvort betri séu kaup í kú eða kálfi. Annað dæmi nefnir þessi hv. þm. til samanburðar við Breiðholtsverðið. Hann kveðst hafa uppgötvað fjögurra herbergja íbúðir byggðar af einhverju byggingarsamvinnufélagi á sama tíma og Breiðholtsíbúðirnar og kosti þær innan við 900 þús. kr., en íbúðir í Breiðholtsframkvæmdunum af svipaðri stærð kosti 1132 þús. kr. Vissulega hefði hér verið unnið kraftaverk, ef byggðar hefðu verið á þessum tíma stórar fjögurra herbergja íbúðir fyrir tæpar 900 þús. kr. Má það furðu sæta, að slíku afreki hafi verið haldið leyndu fram að þessu. Hér eru þó ekki öll kurl komin til grafar. Hjá byggingarsamvinnufélögum er það svo, að endanlegt íbúðarverð liggur yfirleitt ekki fyrir, fyrr en nokkrum árum eftir að flutt er inn í íbúðirnar. Stundum er líka um að ræða mikil vinnuframlög félagsmanna, sem ekki eru reiknuð með íbúðarverðinu. Í þessu tilviki kemur það ekki berum orðum fram, hvort íbúðirnar séu fullgerðar eða ekki. Ekkert er heldur tilgreint um stærð þeirra í rúmmetrum eða fermetrum, en lakast er þó, að hvorki er skýrt frá því, hvaða byggingarsamvinnufélag hefur reist þessar íbúðir né hvar þær eru staðsettar. Að svo komnu er ógerlegt að kanna staðreyndir um raunverulegan byggingarkostnað þessara leyniíbúða. Hitt veit ég, að verð það, sem hv. þm. gefur upp, er langt fyrir neðan verðlag á íbúðum hjá því byggingarsamvinnufélagi hér í borg, sem ég álit að hafi náð beztum árangri meðal byggingarsamvinnufélaga. Mér þykir því trúlegt, að hér sé ekki um að ræða neitt kraftaverk í byggingariðnaðinum, heldur miklu fremur skáldverk af hendi Stefáns Valgeirssonar. Aðaltrompið á hendi þessa hv. þm., að því er varðar samanburð á íbúðaverði, er sú staðhæfing hans, að verð á rúmmetra í fjölbýlishúsunum í Breiðholti sé 3096 kr., og sé það 109 kr. hærra á rúmmetra en verð samkv. meðalbyggingarvísitölu á árunum 1967 og 1968. Þessir útreikningar eru ljóslega gerðir af sérfróðum undirhyggjumönnum, til þess ætlaðir að nota í blekkingarskyni í rógsherferðinni gegn Breiðholtsbyggingunum. Til eru margar aðferðir til þess að reikna út rúmmetrafjölda íbúðarhúsnæðis. Aðalatriðið er vitaskuld, þegar samanburður er gerður við byggingarvísitöluna, að rúmmetrinn sé reiknaður á sama hátt og í vísitöluhúsinu. Það var einmitt þetta, sem framkvæmdanefnd gerði, en heimildarmenn Stefáns Valgeirssonar hafa látið ógert, og í því felst blekkingin af þeirra hálfu. Samkv. reglum byggingarvísitölunnar er hvert fjölbýlishús í Breiðholtsbyggingunum 18153 m3 og verðið á m3 er 2797 kr. Þar frá ber að draga vexti, sem ekki eru reiknaðir í byggingarvísitölunni, og verður þá rúmmetraverð 2710 kr., sem er 277 kr. lægra en byggingarvísitalan, en ekki 109 kr. hærra. Og ef nákvæmlega er út í þetta farið, þarf reyndar að taka tillit til fleiri atriða, sem raunverulega lækka þetta verð enn. Enn eitt ádeiluefni er það, að í reikningum framkvæmdanefndarinnar komi fram 59 millj. kr. útgjöld, sem ekki séu nægilega ljós og hljóti allverulegur hluti þeirrar fjárhæðar að vera viðbótarkostnaður við Breiðholtsíbúðirnar, sem ekki komi fram í söluverði þeirra. U.þ.b. helmingur þessarar fjárhæðar er andvirði eigna, sem framkvæmdanefndin hefur keypt, svo sem krana, stálmóta, mötuneytisskála, birgðageymslu og kyndistöðvar. Hinn helmingurinn er að langmestu leyti kostnaður við tæknilegan undirbúning og hönnun 850 íbúða á efra svæðinu í Breiðholti, en þeim undirbúningi er nú lokið. Það er eftirtektarvert, að þrátt fyrir erfiða afkomu manna tvö síðustu árin, hefur öllum þorra íbúðareigenda í Breiðholtinu tekizt að standa vel í skilum með greiðslur afborgana og vaxta, einkum eftir að 10% bráðabirgðalánunum var breytt úr 2 ára lánum í 6 ára lán. Það er fátítt, að íbúðir í Breiðholtinu séu seldar. Slíkt kemur helzt ekki fyrir nema af sérstökum ástæðum, svo sem vegna dauðsfalls, hjónaskilnaðar eða brottflutnings. En þegar íbúð losnar, er það fjöldi manns, sem sækir um kaup á henni til húsnæðismálastjórnar, svo að úthlutunarnefndin kemst í stökustu vandræði. Þessar staðreyndir benda vissulega ekki til þess, að íbúðareigendurnir í Breiðholtsbyggingunum séu hart leiknir, enda er fjarri lagi, að svo sé. Í ræðu sinni benti hv. þm. Stefán Valgeirsson réttilega á það, að byggingarkostnaður hér á landi væri allmiklu hærri en á hinum Norðurlöndunum. Þetta stafar af tvennu: Við byggjum yfirleitt vandaðri og íburðarmeiri íbúðir en nágrannar okkar, og við stöndum þeim að baki í byggingartækni og skipulagi við byggingarframkvæmdir. Af þessum sökum leitaði framkvæmdanefnd byggingaráætlunar einmitt til Norðurlanda um leiðbeiningar og fyrirmyndir, þegar hún hóf undirbúning að byggingu 1250 íbúða í Breiðholtshverfinu, og aðalráðgjafi nefndarinnar var ráðinn þekktur danskur arkitekt, sem hafði mikla reynslu í því að skipuleggja og undirbúa stóra byggingaráfanga. Þessi ráðgjafi sagði nefndinni, að hér þyrfti að taka upp nýjar byggingaraðferðir eftir fyrirmyndum frá hinum Norðurlöndunum. Slík nýbreytni mundi að vísu kosta erfitt reynsluskeið og einhver víxlspor í fyrstu, en í það bæri ekki að horfa, því að nýja byggingartæknin mundi sanna gildi sitt, þegar fram liðu stundir. Þessum ráðum var hlítt, enda voru þau gefin af velvilja og mikilli þekkingu. Og vissulega kom þetta fram, sem hann sagði. Sérstaklega vil ég í því sambandi benda á, að þegar framkvæmdanefndin bauð út á s.l. sumri byggingu 180 íbúða í Breiðholtinu og gaf bjóðendum frjálst val um það, hvort þeir vildu nota byggingaraðferðir nefndarinnar, sem þá höfðu verið endurbættar að fenginni reynslu við fyrsta áfangann, eða nota heldur gömlu aðferðirnar, þá kom í ljós, að mun ódýrara var að byggja á grundvelli hinnar nýju tækni. Í fyrsta áfanga voru, eins og áður segir, reistar 6 blokkir með samtals 312 íbúðum. Þessar blokkir voru þriggja hæða og U-laga. Lögun blokkanna er óhentug fyrir hinar nýju byggingaraðferðir, en um aðrar byggingar var ekki að velja á þeim tíma. Lögun blokkanna gerði það líka óhjákvæmilegt að hafa margar stærðir af íbúðum, og þessir stærðarflokkar urðu alls 9 hjá framkvæmdanefndinni. Á efra svæðinu í Breiðholti, þar sem nefndin mun byggja 850 íbúðir í fjölbýlishúsum, þar af eru 180 nú þegar í byggingu, verða blokkirnar fjórar hæðir og allar beinar, og þar verða einungis byggðar íbúðir af þrem stærðarflokkum. Við þessar aðstæður mun nýja byggingartæknin njóta sín mun betur. Það mun vera skoðun þeirra manna, sem bezt þekkja til, að almennt sé meira borið í íbúðir hér á landi en á hinum Norðurlöndunum. Ég minnist þess t.d., þegar norræni byggingardagurinn var haldinn hér á landi sumarið 1968, að margir erlendir fulltrúar komu og skoðuðu Breiðholtsíbúðirnar. Einn dönsku fulltrúanna sagði þá við mig: Hvað er að sjá þetta, tvö ljós í baðherberginu. Þetta er bruðl. Það var almennt álit þessara manna, að íbúðirnar væru of fínar og þar af leiðandi of miklu til þeirra kostað. Svipað var álit amerísks prófessors í þjóðfélagsfræði, er hafði kynnt sér húsnæðisvandamál víða um lönd. Hann skoðaði íbúðirnar og spurði: Ef þetta er byggt fyrir láglaunafólkið, í hvernig íbúðum býr þá hitt fólkið? Þessi sjónarmið útlendinganna tel ég rétt að komi hér fram, þó að ég sé þeim sjálfur ekki alls kostar samþykkur. Einn er sá þáttur Breiðholtsáætlunarinnar, sem gagnrýnendur hennar hafa yfirleitt ekki fundið að, þótt ástæða væri til. En það er, hvers vegna framkvæmdirnar séu svona langt á eftir áætlun. Þetta aðfinnsluleysi finnst mér benda til þess, að gagnrýnin komi fyrst og fremst frá mönnum, sem hafa verið á móti áætluninni frá upphafi og látið sér jafnvel vel líka, hversu hægt gangi. Í yfirlýsingu ríkisstj. um húsnæðismál, útgefinni 9. júlí 1965, þar sem byggingaráætlunin var ákvörðuð og tilkynnt, var það boðað, að byggja skyldi 250 íbúðir á ári hverju á árunum 1966–1970 að báðum meðtöldum, eða alls 1250 íbúðir. Þessi áætlun var gerð í skyndingu og lítill tími til athugunar. Ég hef því fremur litið á hana sem stefnumark en nákvæm fyrirmæli. Þrjár ástæður eru þess fyrst og fremst valdandi, að það var gersamlega útilokað að standa við þessi tímamörk. Framkvæmdanefndinni bar í fyrsta lagi að taka upp nýja byggingartækni, en athugun og undirbúningur að vali nýrrar byggingaraðferðar tekur óhjákvæmilega langan tíma og gerir nauðsynlega byggingu tilraunaáfanga, eins og gert var. Af þessum ástæðum einum var því ekki unnt að standa við tímaáætlunina, þótt annað hefði ekki komið til. Í öðru lagi var útilokað, að Reykjavíkurborg gæti lagt fram lóðir undir 250 íbúðir á ári hverju á árunum 1965–1969, þótt forráðamenn borgarinnar væru allir af vilja gerðir. Í þessu sambandi vil ég taka fram, að samstarf framkvæmdanefndarinnar og Reykjavíkurborgar hefur verið mjög gott, þegar á heildina er litið, og borgin hefur veitt nefndinni alveg sérstaklega góða fyrirgreiðslu á efra svæðinu í Breiðholti. Í þriðja lagi er fjármagnsskortur ástæða fyrir drættinum. Hans gætti að vísu ekki við fyrsta byggingaráfangann, en núverandi áfangi, 180 íbúðir, gæti verið miklu stærri, ef nægir peningar væru fyrir hendi. Ég er þeirrar skoðunar, að framkvæmdanefnd byggingaráætlunar eigi að búa við gagnrýni eins og aðrar opinberar stofnanir og aðrir, sem að byggingarframkvæmdum standa. En því miður hefur lítið verið um jákvæða, leiðbeinandi gagnrýni á byggingarframkvæmdunum í Breiðholti. Gagnrýnin hefur mestmegnis verið ýkjur, rangfærslur og níð, og er mál að því linni. Á þessu stigi málsins verður enginn lokadómur kveðinn upp um árangurinn af störfum framkvæmdanefndarinnar. Það verður í fyrsta lagi gert, þegar hún hefur lokið verkefni sínu. En sú stefna nefndarinnar var tvímælalaust rétt að mínu viti að hika ekki við að reyna ýmsar nýjungar í fyrstu til þess að reyna að tryggja sem beztan lokaárangur. Ég held, að heilbrigð þróun í byggingariðnaði okkar og lækkandi útgjöld manna til húsnæðiskaupa verði bezt tryggð með því móti að veita öllum þeim aðilum, er við byggingarstarfsemi fást, svo sem byggingarmeisturum, byggingarfyrirtækjum, byggingarsamvinnufélögum og opinberum byggingarstofnunum, góða aðstöðu til þess að sýna, hvers þeir eru megnugir. Milli þessara aðila má gjarnan ríkja heilbrigð samkeppni, en jafnframt samvinna og vilji til þess að læra hver af öðrum. Jafnframt verður að tryggja, að almenningur eigi aðgang að öruggum upplýsingum og fræðslu um byggingarmál, svo að menn geti ekki með skefjalausum áróðri ruglað almenning í ríminu og snúið öllum staðreyndum við. Sitthvað fleira mætti nefna, og vil ég þar sérstaklega benda á nauðsyn þess að endurskoða uppmælingartaxta byggingariðnaðarmanna undir opinberu eftirliti. Nú hefur komið fram krafa um að stöðva Breiðholtsframkvæmdirnar. Þetta er í raun réttri krafa um að svíkja láglaunafólkið og rjúfa samninga við verkalýðsbreytinguna. Þetta er krafa um að hafa rógburðinn að leiðarljósi í byggingarmálum okkar. En síðast en ekki sízt er þetta krafa um að stöðva þá byggingarstarfsemi í landinu, sem líklegust er til að leggja nýjan tæknigrundvöll að byggingariðnaði okkar og tryggja landsmönnum hagkvæmara íbúðaverð. Af þessum sökum ber að hafna þessari kröfu.



Herra forseti. Það lítur út fyrir, að hv. 3. landsk. þm., Jóni Þorsteinssyni, hafi orðið illa við, þegar farið var að ræða þessi mál á hv. Alþingi. Ræða hans bar þess merki og ekki síður yfirlýsing hans í Alþýðublaðinu, annaðhvort í gær eða í dag. Eins og hv. þm. er kunnugt, var þessi ræða mín flutt hér, þar sem ég hafði framsögu í sambandi við þál., sem við fluttum nokkrir þm. Framsfl. Þessi þál. er þess efnis, að Alþ. kjósi sjö manna nefnd til þess að athuga og rannsaka, hvað sé rétt og satt í þessum málum. Það kom ekki fram í ræðu hv. þm. Jóns Þorsteinssonar, hvort hann legðist gegn þessari till., en þó var andinn í ræðu hans þannig, að hún væri algjörlega óþörf. Ég er á allt annarri skoðun, og ég vona, að meiri hl. hv. þm. sé á annarri skoðun. Ég held, - enda viðurkenndi hv, þm. það, - að byggingarkostnaðurinn hér sé meiri en t.d. á Norðurlöndum. Hann viðurkennir það, en hins vegar vildi hann meina, að við bærum meira í húsnæðið. Ég skal ekkert um það segja, ég hef aldrei komið til annarra landa, og þess vegna get ég ekki um það dæmt. En þeir, sem hafa verið þar, a.m.k. sums staðar, telja, að t.d. í Svíþjóð séu víða byggðar sambærilegar íbúðir og enn fremur í Finnlandi. Þetta er sögusögn annarra, og það er bezt, að það rétta komi fram, og það væri gaman, að þetta væri athugað af fróðum mönnum. Alþýðublaðið sagði, að ég hefði verið hér með illmælgi o.s.frv., en ég verð að minna á og benda á það sérstaklega, að hv. þm. Jón Þorsteinsson taldi upp marga af þessum göllum, sem ég benti á, og viðurkenndi þá. Hann sagði að vísu, að ég hefði ýkt sumt af þessu. En hann gat ekki um annað, t.d. í sambandi við innréttingarnar. En það vill svo vel til, að ég hafði með mér þrautreyndan og þekktan byggingarmeistara, sem ég kæri mig ekki um að nefna hér, en get aðstoðað nefndina, ef hún vill skoða íbúðirnar, sem ég skoðaði, sýnt henni og talað við það fólk, sem hefur byggt þessar íbúðir. Hann sagði t.d., þessi byggingarmeistari, og það hafa viðurkennt fleiri menn, sem eru byggingarfróðir, að innréttingarnar væru þannig, að það væri alls engin fagvinna á þeim mörgum hverjum. Ég get alveg sagt ykkur, að t.d. á skápshurðum var sjónarmunur. Það var eins og þetta hefði allt sigið og brenglazt. Þetta eru íbúðir, sem búið er að búa í eitt ár. Hvar sést þetta? Það þarf að lyfta upp sumum hurðunum til þess að geta lokað þeim, og mörg af þeim gólfum, sem ég skoðaði, voru þannig, að ég mundi ekki telja annað, og byggingarmeistarinn gerði það ekki heldur, - það má meira marka það en mína dómgreind, - en að það yrði að taka þessi gólf alveg upp. En hv. þm, sagði, að það ætti að bæta úr þessum göllum. Þegar ég skoðaði þessar íbúðir fyrir jólin, vissu a.m.k. engir af eigendunum um það, að til stæði að bæta úr þessum göllum. En það er vel, ef þessi þáltill. og blaðaskrif og annað hafa orðið til þess, að þetta verði gert, því að sannarlega eru þessar íbúðir nógu dýrar til þess, að þeim sé skilað í sómasamlegu ástandi. Eitt af því, sem hv. þm. Jón Þorsteinsson gat um, að hefði komið fram í ræðu minni, var, í hvaða ástandi bessar íbúðir hefðu verið, sem ég vitnaði til. Ég tók það fram, að þær væru frágengnar og m.a.s. lóðin.  Ef við tökum t.d. útbúnaðinn á geymslunum, hef ég aldrei séð annað eins nokkurn tíma. Þar getur ekkert verið til friðs, vegna þess að í því efni, sem skilrúmin eru byggð úr, er ekki hægt að koma fyrir læsingu eða neinu. Það er hægt að taka þetta frá hjörunum, jafnvel með nöglum, og ganga inn um þetta. Hv. þm. sagði, að við hefðum skoðað örfáar íbúðir. Ég skoðaði það margar, að ég var orðinn uppgefinn, ég taldi þær ekki. Og sums staðar sagði fólkið: Þetta eru nú bara beztu íbúðirnar, sem eru í þessum blokkum. En gallarnir voru þó æðimargir á þessum góðu íbúðum. Ég gat ekki um það heldur, að ég kom t.d. inn í svefnherbergi, þar sem var skápur á milli klósettsins og svefnherbergisins og sást í gegn. Ég hef hvergi komið í íbúðir með svona fyrirkomulagi, aldrei á ævi minni. Og það væri hægt að telja upp hér þangað til kl. 5 ýmis smáatriði, sem koma raunar ekki málinu við, því að það er ekki það, sem verið er að deila um, heldur hitt, hvort þessar íbúðir í heild séu forsvaranlegar og hvort þær séu með svipuðu verði og byggingar, sem eru byggðar af öðrum. Eitt af því, sem hv. þm. sagði, var um blaðamenn Vísis, að þeir hefðu komið þarna upp eftir og talað við fólk. Ég er nú á því, að þessi ferð blaðamanna Vísis hafi verið út af því, að einn af formönnum húsfélags þarna skrifaði Húsnæðismálastofnuninni bréf og kvartaði mjög yfir ýmsum frágangi á þessum byggingum. Ég held, að það hafi verið fyrst og fremst vegna þessa bréfs, sem Vísir fór á stúfana. Hann hefur kannske líka átt viðtal þarna við fólkið. En mér er tjáð, að það sé fyrst og fremst þetta bréf, sem sjálft fólkið skrifaði eða aðili í umboði þess, sem varð kveikjan að Vísisfréttinni. Það væri ákaflega ánægjulegt, ef fyrrv. formaður framkvæmdanefndar hefði þetta bréf og vildi lofa hv. Alþ. að heyra það. Ég er ekki viss um, að þar sé minna sagt en það, sem ég hef sagt eða aðrir um þessar byggingar. Á eitt verður að líta í þessu sambandi, þegar verið er að tala um byggingarkostnaðinn. Og það er, að það er dálítið önnur aðstaða, sem samvinnubyggingarfélögin hafa haft og aðrir, sem byggja. Það er fjármagnsskorturinn, sem flestir verða við að búa, en er ekki til að dreifa í sambandi við þessar byggingar, því að ég veit ekki betur en þeir hafi getað fengið peninga hjá Húsnæðismálastofnuninni jafnóðum og þeir þurftu. Þetta er stórt atriði í málinu, sem hefði átt að lækka byggingarkostnað til stórra muna. Og ef svo er sem ég hef grun um, að þessar íbúðir séu langtum dýrari en aðrar byggingar byggðar á sama tíma, þá þarf að taka þetta með í reikninginn, þegar þetta er athugað. Sannleikurinn er sá, að önnur byggingarstarfsemi hefur dregizt saman, vegna þess að þessar hyggingar sátu fyrir fjármagninu. Þær fengu fyrst allt, sem þær þurftu eða notuðu, og síðan var hinu deilt á milli húsbyggjenda í landinu. Hv. þm. sagði, að þessir stigar þarna, sem ég sá og virtust í lausu lofti, - það væri þannig, að annað bæri þá uppi, þeir væru í raun og veru ekkert tengdir veggnum. Það getur vel verið. En byggingarmeistarinn, sem var með mér þarna, sagðist aldrei hafa séð neitt því líkt nokkurs staðar. Hv. þm. sagði, að þessar íbúðir væru U-laga og þeir hefðu fengið danskan arkitekt sem nokkurs konar ráðunaut, þegar þetta fór af stað. Hvers vegna fóru þeir ekki eftir ráðleggingum arkitektsins? Ráðlagði arkitektinn að byggja þessar U-íbúðir? Ég hef það eftir áreiðanlegum heimildum, að enginn muni hafa ráðlagt slíkar byggingar. Það hefur verið fullyrt við mig, að það tíðkist ekki, t.d. á Norðurlöndum, að tengja saman hornin, sem er sennilega ein orsök þessara miklu galla á íbúðunum í Breiðholti og hefur áreiðanlega aukið byggingarkostnaðinn mjög mikið, eftir því sem fróðir menn tjá mér. En aðrir segja, að þetta muni vera til. Ef enginn ráðleggur slíkar byggingar; hvers vegna var þetta þá gert? Annars er það ekki mín meining, að það sé eitthvert sérstakt byggingarform, sem við eigum að hafa. Ég hef sjálfur verið við að byggja margar byggingar í samvinnufélagi, og ég hef reynslu fyrir því, að á þeim tíma, sem það var gert, kom það langtum betur út en aðrar byggingar byggðar á sama tíma. En það var ekki vegna þess, að ekki væri reiknuð öll vinnan, og ég veit ekki, hvernig það gæti verið, eins og hv. þm. sagði hér áðan, að það kæmi ekki í ljós fyrr en eftir mörg ár, hver byggingarkostnaðurinn í samvinnubyggingunum raunverulega er. Það þekki ég ekki. Ég hélt, að það væri í þeim byggingum eins og öðrum, að byggingarkostnaður væri gerður upp jafnóðum og menn vissu alltaf, hver kostnaðurinn væri á því stigi, sem húsið eða byggingin stæði. Hins vegar hefur ekki verið upplýst, og var ekki gert í þessari ræðu, sem hv. þm. flutti hér áðan, hver væri raunverulegur byggingarkostnaður Breiðholtsíbúðanna. Það hefur ekki komið fram nein skrá yfir það, hvað það sé í raun og veru, sem framkvæmdanefndin á í tækjum og öðrum eignum, hve mikið sé búið að afskrifa og hver sé í raun og veru munurinn á söluverðinu og því, sem eftir stendur. En kunnugir efa, að það geti verið nálægt því 50 millj., eins og virðist þarna vera. En þetta eru allt saman aukaatriði, ef hv. þm. vill standa að því í sínum flokki að samþykkja þessa till. og láta fara fram réttlátt mat bæði á þessum og öðrum byggingum hér í Reykjavík og annars staðar, og ef við erum sammála um það, að þeir aðilar, sem byggja ódýrast, - hvort sem það eru Breiðholtsbyggingarnar eða aðrar, eigi að sitja fyrir fjármagninu, enda hlýtur það að vera sú krafa, sem þjóðin gerir til þeirra, sem ráða þessu máli. Hv. þm. sagði áðan, að menn hefðu staðið í skilum þarna, flestir borgað rentur og afborganir. Mér er ekki kunnugt um það, en ég hefði viljað spyrja hv. þm. að því, hvort búið væri að þinglýsa kaupunum á íbúðunum. Það eru ekki margir dagar síðan mér var tjáð, að það væri ekki búið. Mér kæmi ekki á óvart, - ef það er meining hæstv. ríkisstj. og framkvæmdanefndarinnar, að þessir húsbyggjendur borgi þau gjöld, sem krafizt er, en t.d. þeir, sem byggja í samvinnubyggingarfélögunum, þurfa ekki að borga, - þótt erfitt yrði fyrir þá að greiða þau gjöld, enda er greiðslan þá ekki 1132 þús., heldur næstum því 1160 þús. Eitt af því, sem við skulum hafa í huga, er, að fyrir þetta fólk þarf auðvitað að gera allt, sem hægt er. Þegar samið var um þessar byggingar, var stefnt að því og samið um það, að þeir, sem væru með lægstu tekjurnar, verstu aðstöðuna, fengju þessar íbúðir, en ég get ekki betur séð, þegar gengið er frá þessum kaupum, en að ætlazt sé til þess, að þeir, sem hafa keypt þær, séu allir hátekjumenn, ef þeir eiga að geta staðið undir þessum kostnaði. Og má mikið vera, ef það kemur ekki fram á næsta ári, að þetta fólk getur engan veginn staðið undir þessum greiðslum. Það má mikið vera. Ég skil ekki, hvernig það á að geta það. Þetta ætti hv. þm. og aðrir, sem bera ábyrgð á þessu, að hugleiða. Ég er það minnugur, að ég man eftir því, þegar farið var af stað með þessar byggingar. Þá var það sagt og því lofað, að þetta yrðu ódýrustu byggingarnar, það væri verið að lækka mikið byggingarkostnaðinn. Ég get ekki séð, að það hafi komið fram, heldur hið gagnstæða. Og ég veit ekki, hvort það er í raun og veru verjandi - ég verð að segja verjandi - að semja um það, eins og gert var á þeim tíma, þegar júnísamkomulagið var gert, - að semja um það í raun og veru að gefa eftir af kaupkröfum til þess að láta byggja svona byggingar. Eðlilegra væri að mæta kröfum þessa fátæka fólks öðruvísi en að verið væri að verzla með það í kaupgjaldssamningum. Það er náttúrlega ýmislegt, sem hægt væri að segja um þetta, en ég geri ráð fyrir því, að ég og vinur minn, Jón Þorsteinsson, hv. 3. landsk., getum ekkert síður talað um þetta í blöðunum en hér á hv. Alþ., og ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar á þessum vettvangi. En ég vil endurtaka þá áskorun mína, að hann standi að því að samþykkja þessa till., því að geri hann það ekki, tel ég, að ekki sé hægt að skilja annað en hann sé eitthvað hræddur við að láta athuga þessa byggingarstarfsemi.



Herra forseti. Ég vona, að hv. 5. þm. Norðurl. e. hafi ekki misskilið mig. Ég vildi ekki gera hér sérstaklega að umtalsefni, ekki berum orðum, till. hans um að kjósa nefnd til að rannsaka byggingarkostnaðinn, þar sem hún var ekki á dagskrá. Ég var fyrst og fremst að svara árásinni á Breiðholtsíbúðirnar. Hins vegar var ég að benda á, að horfur væru á, að úr þessum málum væri að rætast, því að það færu að liggja fyrir hjá Húsnæðismálastofnuninni glöggar upplýsingar um raunverulegan byggingarkostnað, þannig að svona deilur þyrftu síður að rísa í framtíðinni. En að því er sérstaklega varðar þær deilur, skulum við segja, um þennan 1. byggingaráfanga í Breiðholti og aðrar íbúðir í Reykjavík og nágrenni og jafnvel annars staðar á landinu, sem byggðar hafa verið síðustu 2–3 árin, þá er ég eindregið samþykkur því, að þetta verði rannsakað, því að vissulega mun málstaður Breiðholtsmanna batna því meira og betur, sem þetta mál verður krufið til mergjar og rannsakað ofan í kjölinn. Þess vegna er ég algerlega samþykkur því. Hitt er annað mál, að ég er ekki viss um, að þingkjörin nefnd sé rétti aðilinn til þess. Ég mundi frekar álíta, að húsnæðismálastjórn eða Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, einhver stofnun, sem hefði yfir að ráða tæknimönnum á þessu sviði, - ég teldi það æskilegra, en það er kannske minni háttar atriði. Hinu er ég alveg sammála, að þetta má mjög gjarnan rannsaka og það væri æskilegt. Hv. þm. gerði líka nokkuð að umræðuefni afborganir af þessum íbúðum og erfiðleika fólksins með að standa í skilum. En það gefur auðvitað auga leið, að þegar farið er að lána fólki 90% af byggingarkostnaði, verður auðvitað baggi afborgana og vaxta ærið þungur. Það er óhjákvæmilegt, jafnvel þó að lánað sé til langs tíma og með hagstæðum vaxtakjörum. En af því, sem hv. þm. sagði í ræðu sinni á fimmtudaginn var, þá sýnist mér, að hann hafi verið samt sem áður allt of svartsýnn, því að hann var t.d. þar að áætla meðaltekjur manna, sem voru langt undir því, sem Hagstofan hefur gefið upp sem meðaltekjur verkamanna. Auk þess eru ekki allir verkamenn í Breiðholtsbyggingunum. Það eru skrifstofumenn, verzlunarmenn og iðnaðarmenn jafnvel, þannig að sumt af þessu fólki hefur allgóðar tekjur. Þinglýsingu á kaupunum hafði framkvæmdanefndin ekki með að gera, og ég er því ekki vel kunnugur, en það er vissulega mjög ósanngjarnt að bera saman verð á Breiðholtsíbúðunum og hjá byggingarsamvinnufélögunum, enda var hv. þm. kannske ekki að meina það sem slíkt; aðeins að bera saman, ef annar aðilinn þarf að borga stimpilgjöld, en hinn er laus við það. Það kemur raunverulega ekki sjálfum byggingarkostnaðinum við. Það eru sérstakar kvaðir, sem hið opinbera setur á annan aðilann, en ekki hinn, en þarna ættu auðvitað báðir að sitja við sama borð. Hv. þm. sagði, að þegar hann hefði komið í þessa frægu heimsókn sína fyrir jólin, þá hefði fólkið ekki haft neina vissu um það, að bætt yrði úr þessum göllum. Þetta tel ég naumast geta staðizt, því að það er 2. des., sem samkomulag milli framkvæmdanefndarinnar og húsfélaganna í Breiðholti um þessi mál er undirritað, auk þess sem það hafði auðvitað nokkurn aðdraganda, en ég er ekki að efa það, að hv. þm. segi rétt frá þessu. Hins vegar hygg ég, að þær upplýsingar, sem hann fékk í þessari för, hafi ekki allar verið traustar og sumu leynt fyrir honum, sem hann hefði átt að fá að vita. Og mér finnst í raun og veru afar undarlegt að draga einhvern byggingarmeistara utan úr bæ sem leiðsögumann í þessar íbúðir. Hvernig stendur á þessu vali? Hafa byggingarmeistarar í Reykjavík tekið upp einhverja þjónustu við að leiðbeina mönnum og sýna þeim gallaðar íbúðir í Breiðholti og fræða þá um ýmsa hluti í sambandi við þetta? Þetta væri ákaflega fróðlegt að fá að vita. En að kynna sér þetta ekki þannig að fá t.d. að ræða við framleiðendur; segja bara: Það er ekki fagvinna á skápunum; tala ekki við fyrirtækið, sem smíðaði skápana og setti þá upp, fá skýringar eða spyrja; það finnst mér ekki rétt að farið og ekki þannig, að menn vilji fá öruggar upplýsingar um hlutina. Mér fannst líka ákaflega undarlegt, hvað hv. þm. víssi mikið um stöðu Vísis í þessum málum, - af hvaða ástæðum Vísismenn höfðu skrifað sínar greinar. Það er svo sem bægt að segja það hér, sem sýnir bara eitt dæmið um, hvernig um þessar Breiðholtsíbúðir hefur oft og tíðum verið skrifað. Þá voru byggingarnar ekki búnar. Þær voru langt komnar. Það var búið að setja upp 150 eldhúsinnréttingar í Breiðholtinu, og fólk var flutt inn í 150 íbúðir, u.þ.b. helminginn. Það voru ung hjón þarna í einni íbúð. Þau voru nýgift, og þau höfðu fengið ákaflega mikið af stellum og glertaui í brúðargjöf. Þau hrúguðu þessu öllu inn í eldhússkápinn, hann var alveg fullur og sett miklu meira í hann en eðlilegt var, að hann gæti borið. Það bilaði ein festing í þessum skáp og skápurinn skekktist á þilinu. Sem betur fer voru nú smiðir þarna að vinna, og það var gert við þetta strax.  Hv. þm. spurði, hvort þessi danski arkitekt hefði ráðlagt þessar U-blokkir og hver bæri ábyrgð á því, að í þær hefði verið ráðizt. Ég held, að hann hafi eitthvað misskilið það, sem ég sagði um þetta efni. Þegar nefndin hóf byggingarframkvæmdir eða hóf undirbúning réttara sagt, þá var ekki hægt að fá neinar aðrar blokkir í Reykjavík, það voru ekki tilbúnar neinar aðrar lóðir, en reyndar var skipulagið komið. Að vísu fékkst því breytt, blokkirnar áttu ekki einu sinni að vera U-laga, þær áttu sumar að vera alveg lokaðar og tveggja hæða. Því fékkst nú breytt. Það var ekki eingöngu verk framkvæmdanefndarinnar heldur einnig annarra byggingaraðila að gera þær þriggja hæða og þeir höfðu þær líka U-laga, það var þó skárra. En engu að síður eru þessar blokkir óheppilegar fyrir nýjar byggingaraðferðir. Þær eru mun óheppilegri fyrir nýjar aðferðir en þær gömlu, þó að þær séu óheppilegar fyrir hvort tveggja. Það var þess vegna ekki um neitt annað að velja. Nefndin varð að gera þetta upp við sig: eigum við að gera þá nauðsynlegu tilraun þarna, sem við þurfum að gera til þess að komast á sporið með þessar nýju aðferðir undir svona að ýmsu leyti erfiðu kringumstæðum? Og framkvæmdanefndin tók þá ákvörðun að gera þetta, og ég segi það enn í dag, að sú ákvörðun var rétt. Hv. þm. getur alveg treyst því, að sú yfirlýsing; sem gefin var, þegar byggingarkostnaðurinn var tilkynntum og reiknaður, er rétt, og þó að ég hafi ekki undir höndum reikninga yfir þessar Breiðholtsframkvæmdir, - ekki eftir að ég hætti þar formennsku, - þá er auðvitað alveg ljóst, að mjög miklu hefur verið kostað þar til í tækjum og eignum, og það kostar mikið að hafa fjölda af fagmönnum og verkfræðingum í sinni þjónustu til þess að undirbúa, teikna og skipuleggja 850 íbúða hverfi á efra svæðinu í Breiðholti, sem þegar er búið, þannig að segja má, að nú sé allri bönnun og undirbúningi lokið. Nú sé bara eftir að fá peningana, bjóða út og byggja. Það er það, sem eftir er, og það er að vísu allt of mikið eftir, því miður. Ég vil svo að lokum undirstrika, að um það skilur ekkert á milli mín og hv. þm., að ég vil mjög gjarnan, að byggingarkostnaður sé rannsakaður, ekki bara byggingarkostnaður þeirra íbúða, sem nú er verið að hefjast handa um og síðar verða byggðar, heldur einnig byggingarkostnaður þeirra íbúða, sem deilt hefur verið um síðustu árin, þó að því miður verði að játa, að það er í mörgum tilfellum nokkuð erfitt, vegna þess að menn selja íbúðir á mismunandi byggingarstigum. Oft má deila um það, hvað það kostar að klára þessar íbúðir. Um hitt erum við líka sammála, hann sagði það líka í sinni fyrstu ræðu, að fyrst og fremst eigi að komast að raun um það, hver stendur sig bezt og undir hann á að lyfta. Hitt er svo annað mál, og það má mönnum ekki yfirsjást í þessu sambandi, að íslenzkur byggingariðnaður var orðinn á eftir, og einhver aðili þurfti að koma fram til þess að reyna að koma með nýjar byggingaraðferðir. Þetta kostar mikið, og þetta var kannske það umfangsmikið og stórt í sniðum, að e.t.v. var ekki hægt að ætlast til þess, að einstakur byggingarmeistari eða einstök byggingarfélög reyndu hér róttækar og nýjar byggingaraðferðir. Til þess var áhættan fyrir svona smáaðila allt of mikil. Það varð að vera á vegum hins opinbera, og það var m.a. það, sem gert var með Breiðholtsáætluninni, fyrir utan það félagslega átak, að byggja þarna íbúðir með sérstaklega góðum kjörum fyrir tiltekinn hóp fólks, og mér finnst það mjög ósanngjarnt, þegar þessi hv. þm. er að saka verkalýðshreyfinguna um að hafa eiginlega gefið eftir af kaupi. Ég veit ekki til þess, að verkamenn eða aðrir hér í Reykjavík hafi lægra kaup en annars staðar úti á landi, enda er eðlilegt, að kaup sé alls staðar hið sama. Þessi háttur var tekinn upp á vinstristjórnarárunum og þá stjórn studdi þessi hv. þm. dyggilega, og ég er ekkert að álasa henni fyrir þetta. Það skilyrði var sett sem einn þáttur í lausn kjaraágreinings að leggja fram svo og svo mikla peninga til húsbygginga, og er vissulega ekkert út á það að setja. Slíkir samningar eru iðulega gerðir, og hefur slíkt reyndar oftar verið gert heldur en í þessu tilfelli, það hefur líka verið gert, þegar Framsfl. hefur verið í ríkisstj., þannig að mér finnst mjög óviðfelldið að segja sem svo, að með þessu móti hafi reykvískur verkalýður eiginlega fórnað einhverju af kaupi sínu til þess að geta fengið íbúðir með hagkvæmum kjörum.



Herra forseti. Það var ein fullyrðing hjá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni, sem kom mér til þess að fara í stólinn. Hún var sú, að verkalýðsfélögin hefðu gefið eftir af kaupkröfum sínum, til þess að þessar íbúðir yrðu byggðar. Og hann sagði: Við höfum gert það með júnísamkomulaginu. Það er tvennt rangt í þessu. Það var fyrst og fremst ekki samið um þessar íbúðir, þegar júnísamkomulagið var gert, og í öðru lagi er það engan veginn rétt, að verkalýðshreyfingin hafi gefið eftir af sínum kaupkröfum til þess að ná þessum samningum. Það er vitanlegt, að það eru fleiri mál en aðeins kaupið eitt, sem varða verkalýðshreyfinguna í samningum og utan samninga. Hana hlýtur líka að varða það, hvernig afkoma fólks er á ýmsan hátt og þá ekki sízt í húsnæðismálum. Það var vitanlegt og er búið að vera það lengi í þessum bæ, að afkoma hinna lægstlaunuðu í þessum efnum var ákaflega slæm. Þróunin hefur orðið sú, að það eru yfirleitt eignaríbúðir, sem menn búa í. Það er lítið byggt af leiguíbúðum. Því urðu allir að strekkja við það að eignast eigin íbúðir. Þetta er mál út af fyrir sig, að þessi þróun skuli hafa orðið. Hvort hún er heppileg eða ekki heppileg, má áreiðanlega um deila. En þannig stóðu mál. Hvert leituðu menn svo til þess að fá lán til íbúðabygginga? Það var fyrst og fremst húsnæðismálakerfið, sem átti að standa undir því. Í öðru lagi höfðu menn gjarnan lífeyrissjóði að hakhjarli til þess að geta fengið lán til íbúðabygginga. Fólk; sem vinnur fyrir því lága kaupi, sem almennt er hjá verkamönnum ófaglærðum, hafði ekki bolmagn til þess að eignast íbúð með þeim lánakjörum, sem fyrir hendi voru. Þess vegna voru samningarnir 1965 um þessar sérstöku byggingarframkvæmdir gerðir. Menn horfa gjarnan miklum öfundaraugum til þess, að óeðlilega mikið fjármagn hafi farið til þessara bygginga og jafnvel verið tekið frá öðrum. Ég vil í þessu sambandi minna á það, áð um æðilangan tíma hefur drjúgur hluti af því fé, sem atvinnuleysistryggingasjóður hefur yfir að ráða, farið til húsnæðismálakerfisins. Ég segi, að stærsti hlutinn af fé atvinnuleysistryggingasjóðs er kominn frá þessu láglaunafólki, sem ekki hafði möguleika til að fá lán úr húsnæðismálakerfinu, vegna þess að það dugði ekki til. Sem dæmi vil ég nefna, að lengst af hefur 1/5 hluti af árlegum iðgjöldum til atvinnuleysistryggingasjóðs, 20%, komið frá verkamönnum í Dagsbrún vegna þeirra vinnu. Þau lán, sem húsnæðislánakerfið hefur fengið á þennan hátt, nema núna um 100 millj. kr. á ári og hafa, fram að því að þessar hyggingarframkvæmdir hófust, að langmestu leyti farið til manna, sem höfðu allt aðra og betri aðstöðu í lífinu en þetta fólk og höfðu til viðbótar húsnæðismálalánunum einmitt lífeyrissjóðslánin og ýmsa aðra aðstöðu, bæði í tekjum og lánamöguleikum, langt fram yfir þetta fólk. Þessi samningur 1965, um íbúðabyggingar framkvæmdanefndarinnar með sérstökum lánstímum og lánakjörum, var því eini möguleikinn, sem við í verkalýðshreyfingunni komum auga á, að gæti orðið til þess, að þetta fólk gæti búið í mannsæmandi húsum. Annað mál er svo, hvernig til hefur tekizt. Það er út af fyrir sig ákaflega létt verk, eins og hv. þm. Stefán Valgeirsson velti sér upp úr, að tína til galla á þessum byggingum. Það er hægt að gera það við allar byggingar. Það er rétt; að þarna hafa orðið ýmis mistök, sem að miklu leyti stafa af því, að þarna eru viðhafðar nýjar aðferðir við byggingarframkvæmdir, en ég vil nú segja ekki einvörðungu vegna þess, heldur líka vegna of mikils flýtis, þ.e. að vandvirkni hefur ekki verið nóg. En þetta er svo hégómlega lítill hluti af þessu stóra máli, að það má vera eitthvað alveg sérstakt, sem að baki liggur, að menn skuli geta verið að velta sér upp úr því á þann hátt, sem bæði hefur verið gert hér og einnig í blaðaskrifum. Það er eins og verið sé að draga þetta í alveg sérstakan dilk, þessar byggingarframkvæmdir, sem engan veginn er réttlætanlegt, og ekki sízt, að það er eins og að setja eigi það fólk, sem þarna býr, í einhvern alveg sérflokk í þjóðfélaginu. Þetta hefur haft ýmsar afleiðingar og ég veit, að ef áfram heldur svona, þá mæta þeir menn, sem ástunda þessa iðju, samtökum þessa fólks, sem er í Breiðholtsíbúðunum, ekki bara íbúðum framkvæmdanefndar, heldur og öðrum íbúum þarna. Það er eins og að rakka eigi niður þetta hverfi og gera það næstum ekki byggilegt. Mér finnst þetta mjög illa farið, að menn skuli vera að þessu. Sannarlega er hægt að gagnrýna ýmislegt þarna, líka þætti í framkvæmdum framkvæmdanefndarinnar sjálfrar, hvernig hún hefur að þessu staðið, en það er eins og hv. þm. Jón Þorsteinsson hefur sagt hér, það var verið að fara inn á nýjar brautir, og það er alveg óhjákvæmilegt, að gallar og skekkjur komi fram, þegar það er gert, og ekki sízt það, að einmitt sú gerð húsa, sem þarna varð að byggja samkv. skipulaginu, var ákaflega óhentug til þeirra tilrauna, sem þarna voru gerðar, og kannske vafamál, að þær hefði átt að gera, einmitt vegna þess að það var vitað fyrir fram, hve óhentug þessi húsagerð var til þess. Ég skal ekki lengja þessar umr. En hv. þm. Stefán Valgeirsson taldi, að mjög erfitt mundi verða fyrir það fólk, sem er í Breiðholtsíbúðunum, að standa undir afborgunum af lánum og öðrum tilkostnaði, og að ekki sé nema fyrir hátekjumenn að gera það. Það er nokkuð til í þessu. En ekki vegna þess, að þessar íbúðir hafi orðið öðrum dýrari, síður en svo. Það liggur alveg fyrir, að þær eru með því ódýrasta, sem hægt hefur verið að fá. Það liggur hins vegar í hinu, að þrátt fyrir þau góðu lánakjör, sem þarna eru á boðstólum, er það ekki kleift fyrir láglaunafólk, barnmargt fólk með einni fyrirvinnu, að standa undir þessum kostnaði. Það er alveg rétt. En það er ekki íbúðanna sök, það er á kaupgjaldsins reikning og afkomumöguleikanna í þjóðfélaginu, sem verður að skrifa þá hluti. Úr því að ég er kominn hér í þennan stól, þá vil ég leggja mikla áherzlu á það, að allir þeir, sem hér eiga hlut að máli, sjái til þess, að hægt verði að halda þessum byggingum áfram og með miklu meiri hraða en nú er áætlað. Þetta er þegar orðið langt á eftir áætlun, og ekki sízt núna, þegar hinn almenni byggingarmarkaður er mjög takmarkaður, þ.e. byggingarframkvæmdir, tel ég einmitt, að af hálfu þess opinbera, sem stendur að þessum byggingum, ætti að leggja alveg sérstaka áherzlu á að reyna að leggja meira fram til þessara bygginga, til þess að vandi þeirra, sem verst eru settir í þjóðfélaginu, leysist þó fyrr en ella.



Herra forseti. Þetta verða ekki nema örfá orð. Það vakti athygli mína, að hv. 2. landsk. þm. sagði áðan, að í raun og veru mætti segja, að það væri fyrir of mikinn flýti, að þessi mistök hefðu átt sér stað í byggingunum, en svo endar hann aftur ræðu sína á því að segja, að þetta hefði dregizt langt fram yfir það, sem um var samið, að koma þessum byggingum áfram. Ég segi fyrir mig, að mér hlýtur að hafa misheyrzt, því að þetta kemur ekki heim og saman. Hv. þm. sagði svo til það sama sem Alþýðublaðið var búið að segja áður, að ég væri að koma einhverju óorði á allt þetta hverfi væri að rakka það niður, eins og þeir sögðu. Ég vil minna á, að í minni ræðu um daginn nefndi ég aðeins eina byggingu á nafn, Leirubakka 18 og 20, til samanburðar og til þess að hægt væri að skoða og vitnaði í byggingarkostnaðinn. Hvar er Leirubakki? Er hann ekki inni í Breiðholti? Þetta hefur farið fram hjá bæði hv. þm. og enn fremur þeim, sem ritstýra Alþýðublaðinu. Hv. 3. landsk. þm., Jón Þorsteinsson, var að tala um og vitna mjög í, hvernig Vísir hefði hagað sér í sambandi við þessar byggingar. Það getur vel verið, að það sé vitleysa hjá mér, en ég hélt, að dagblaðið Vísir styddi þessa hæstv. ríkisstj., og það getur þá ekki verið af þeim ástæðum, að hann var að gefa í skyn, að ég mundi vera í einhvers konar bandalagi við Vísi. Ég hélt, að það væri í raun og veru hv. þm. Jón Þorsteinsson, sem væri í bandalagi við Vísi, en ekki ég, en þó var það nú svona, að þetta blað hefur séð ástæðu til þess að athuga þessa framkvæmd, þrátt fyrir bandalagið. Hv. þm. Jón Þorsteinsson sagði, að það hefði ekki verið á færi framkvæmdanefndarinnar að ákveða, hvernig byggt var. Það getur vel verið. En hver ber ábyrgð á því? Er það þá skipulag í Reykjavík, sem segir alveg fyrir um það og þrátt fyrir alla sérfræðinga, erlenda og innienda, er ekkert farið eftir því, heldur farið eftir einhverjum ákveðnum, fyrir fram ákveðnum reglum í þessu, þó að allir aðilar, sem reynt er að ráðfæra sig við, leggi til hið gagnstæða? Hver ber ábyrgðina? Það væri ákaflega fróðlegt að vita. Hv. þm. Jón Þorsteinsson furðaði sig á því, að ég hefði eitthvert samband við fólkið þarna inni í hverfinu og vissi ýmislegt, sem þar hefði skeð. Ég er nefnilega ekki alveg viss um, að það sé rétt hjá hv. 2. landsk. þm. eða hv. þm. Jóni Þorsteinssyni, að fólkið sé svona ánægt. Ég þekki nefnilega svolítið til þarna í Breiðholtshverfinu.



Herra forseti. Liðið er nokkuð á annan áratug síðan Alþ. samþykkti einróma stefnuyfirlýsingu, þar sem ákveðið var að sameina hin vísindalegu bókasöfn Íslendinga, Landsbókasafn og Háskólabókasafn. Fyrir þessari stefnu voru færð mjög veigamikil rök, sem ég sé ekki ástæðu til þess að rifja upp, enda veit ég ekki til þess, að þau hafi verið vefengd af neinum. En þótt þessi stefnuákvörðun væri tekin, var henni ekki fylgt eftir með athöfnum í mörg, mörg ár. Það var ekki fyrr en á þinginu haustið 1967, að þetta mál var tekið til umr. á nýjan leik, og þá náðist um það einróma samkomulag að taka í fyrsta skipti inn á fjárlög fjárveitingu til framkvæmda í þessu skyni. Þessi fjárvelting var að vísu ekki há, þetta var 1/2 millj. kr., en hún hefur staðið í fjárlögum síðan, og í þessari ákvörðun fólst það í raun og veru, að Alþingi var að ákveða að hefja athafnir. Mér er einnig kunnugt um það, að þessar fjárveitingar hafa leitt til þess, að unnin hafa verið ýmis undirbúningsverk. T.d. komu hingað á síðasta ári tveir erlendir sérfræðingar á vegum UNESCO og könnuðu aðstæður hér og áttu að leggja okkur góð ráð, og væri fróðlegt, ef hæstv. menntmrh. gæti eitthvað greint frá niðurstöðum þeirra. Jafnframt hafa síðustu árin orðið miklar umr. innan þings og utan um þetta stórmál, og það hefur tengzt hugmyndinni um, að Íslendingar geri eitthvað til hátíðabrigða á 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar. Hafa margir orðið til þess að benda á það, að þetta verkefni væri einna nærtækast af stórum verkefnum, sem hægt væri að ráðast í af þessu tilefni. Þetta mál var rætt í þjóðhátíðarnefnd, sem skipuð var að tilhlutan Alþingis til þess að gera till. um það, hvað Íslendingar ættu að gera til að minnast 1100 ára afmælis Íslandsbyggðar. Og 7. febr. 1968 var svo hljóðandi till. samþ. einróma í þjóðhátíðarnefnd, með leyfi hæstv. forseta: „Þjóðhátíðarnefnd lýsir yfir því, að hún telur eðlilegt og sjálfsagt, að þjóðin byggi sér þjóðarbókhlöðu á 1100 ára afmæli byggðar landsins og að bókasafnshúsið verði stærsta gjöfin, sem þjóðin færi sjálfri sér á afmælinu.“ Þetta var sem sé einróma till. þjóðhátíðarnefndar, og þessi till. mun hafa verið send hæstv. ríkisstj. fljótlega, eftir að hún var samþ., eða fyrir um það bil tveimur árum. Ég veit ekki betur en um þetta mál hafi einnig verið haft samráð við alla þingflokka, og ég hygg, að þessi hugmynd hafi hvarvetna fengið hinar beztu undirtektir. Hins vegar er það augljóst mál, að eigi þessi hugmynd að verða að veruleika og einhver umtalsverður áfangi þjóðarbókhlöðu eigi að verða tilbúinn 1974, þá veitir sannarlega ekki af að fara að taka formlega ákvörðun um þessa framkvæmd, og ég fæ ekki séð, ef að þessu á að stefna, að við komumst hjá því, að þessi ákvörðun verði tekin nú á þessu þingi. Þess vegna vildi ég einnig beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh., hvort þess megi ekki vænta, að hæstv. ríkisstj. hafi forustu um það, að þetta mál verði tekið til ákvörðunar á þessu þingi.



Herra forseti. Í fjárlögum 1968 er gert ráð fyrir 11/2 millj. kr. til byggingarsjóðs safnahúss, í fjárl. 1969 eru veittar 500 þús. kr. til sjóðsins og í fjárl. fyrir árið 1970 eru veittar 500 þús. kr. til sjóðsins; þannig að samtals hafa verið veittar 2.5 millj. kr. til byggingarsjóðs safnahúss. Fengnir hafa verið tveir erlendir sérfræðingar á vegum Menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna, UNESCO, til ráðuneytis varðandi bygginguna, og dvöldust þeir hér á landi 23.-30. okt. 1969 og áttu þá ítarlegar viðræður við landsbókavörð og háskólabókavörð og aðstoðarmenn þeirra og enn fremur við háskólarektor og húsameistara ríkisins. Þessir sérfræðingar eru dr. Harald L. Tveterås, ríkisbókavörður í Noregi, og Englendingurinn Edward J. Carter, en hann er arkitekt og bókavörður. Ýmiss viðbúnaður hefur verið hafður að undanförnu vegna hugmyndarinnar um byggingu bókasafnshúss við Birkimel, er leysi til verulegrar frambúðar húsnæðisvandamál Landsbókasafns og Háskólabókasafns og stuðli jafnframt að því, að þessum söfnum verði steypt saman í eina heild, að svo miklu leyti sem auðið er og hyggilegt telst. En um sameiningu safnanna hefur verið fjallað á undanförnum árum, og markaði Alþingi stefnu í því máli með samþykkt þáltill. 29. maí 1957, eins og fram kom í ræðu hv. fyrirspyrjanda. Hinir áðurnefndu erlendu sérfræðingar hafa gert skýrslu um verkefni sitt, og telur húsameistari ríkisins, að í húsi þeirrar tegundar, sem þar ræðir um, kosti hver rúmmetri 5000 kr., miðað við byggingarverð síðustu missira. Hússtærðin er ráðgerð 25 þús. rúmmetrar, en gólfflöturinn áætlaður 7625 fermetrar. Húsbúnaður er ekki innifalinn í þessum áætlunum. Byggingarkostnaður er ráðgerður um 150 millj. kr., þar af 125 millj. kr. í byggingarkostnað og 25 millj. kr. vegna húsbúnaðar. Eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, var af hálfu n. þeirrar, sem skipuð var til að gera till. um ráðstafanir í sambandi við 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar, gerð till. um að reisa fyrirhugaða bókasafnsbyggingu við Birkimel og ljúka henni fyrir þjóðhátíðina 1974 í tilefni af 1100 ára afmæli byggðar landsins. Engar endanlegar ákvarðanir hafa þó verið teknar um þetta. Ef Alþ. og ríkisstj. telja sér fært að ráðast í slíka byggingu og farið yrði eftir till. þjóðhátíðarnefndar að reisa hana í minningu 11 alda afmælis Íslandsbyggðar, yrði árlegur byggingarkostnaður 371/2 millj. kr. árin 1971–1974. Í skýrslu hinna erlendu sérfræðinga, Tveterås og Carters, er tekið fram, að Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna sé reiðubúin að senda þessa tvo sérfræðinga í annað sinn til Íslands vorið 1970 til frekari ráðagerða, eða eins og komizt er að orði í skýrslu þeirra; „Verði fallizt á þessa kostnaðaráætlun og samþykki ríkisstj. og Alþ., að ráðizt verði í verkið, ætti arkitekt að geta verið kominn á nokkurn rekspöl vorið 1970, þegar við samkv. tillögu UNESCO kæmum öðru sinni til Íslands til þess að kynna okkur og grandskoða þau drög, sem fyrir lægju, svo að unnt yrði í framhaldi af því að ganga frá, fullnaðarteikningu og síðan reisa húsið, þannig að það yrði komið upp árið 1974, á 11 alda afmæli Íslandsbyggðar.“ Það fé, sem áður var nefnt að veitt hefði verið til byggingarsjóðs safnahúss; gerir mögulegt að hefjast handa um undirbúning byggingarinnar, þ.e.a.s. gerð teikninga og annan slíkan undirbúning. En hér er um mikið vandaverk að ræða og þarf að njóta aðstoðar færustu sérfræðinga, til þess að bókhlaðan svari til þeirra krafna, sem gerðar eru til slíkra bygginga nú á tímum. Landsbókavörður og háskólabókavörður hafa starfað mikið ásamt aðstoðarmönnum sínum að undirbúningi nýrrar bókasafnsbyggingar, og á s.l. hausti fóru þeir báðir utan til þess að kynna sér nýjar bókasafnsbyggingar, og sátu þeir þá í Finnlandi fund norrænna bókavarða, þar sem sérstaklega var rætt um rannsóknarbókasafnsbyggingar og skipulag þeirra. Þetta hygg ég vera það helzta, sem um málið er að segja á þessu stigi, auk þess sem alkunnugt er, að hin mesta þörf er á að leysa húsnæðisvandamál bókasafnanna, starfsaðstöðu þeirra, sem þar vinna, bæði starfsmanna safnanna sjálfra og þá ekki síður viðskiptavinanna.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir fróðleg svör. Mér þykir þó rétt að leiðrétta smáatriði, sem ranghermt var í ræðu hans. Hann sagði, að á fjárl. ársins 1968 hefði verið veitt 11/2 millj. til þjóðarbókhlöðu. Þetta stóð til og var upphaflega ákveðið, en síðan kom sparnaðarfrv. mikla, eins og hæstv. ráðh. man vafalaust eftir, og einn þeirra þátta, sem varð fyrir sparnaðarhnífnum, var framlagið til þessara framkvæmda, og raunar var lagt til upphaflega að þetta framlag félli algerlega niður. En í umr. hér á þingi var þess farið á leit við hæstv. fjmrh., að hann féllist á að taka inn þótt ekki væri nema 1/2 millj., og hann féllst á það, þannig að fjárveiting Alþ. er því miður ekki nema 11/2 millj. enn sem komið er, en ekki 21/2, eins og hæstv. ráðh. sagði. Staðreyndir þær, sem hæstv. ráðh. rakti um áformin um þessa byggingu, voru mjög fróðlegar, og eins og fram kom þar, er um að ræða mjög kostnaðarsama framkvæmd. Það hefur ævinlega verið ljóst, að þetta mundi kosta mikið fé. En engu að síður tel ég, að þetta sé sú framkvæmd af þessu tagi, sem nú er langsamlega brýnust: Ég þarf ekki að rifja hér upp, hvernig ástandið hefur verið á hinum vísindalegu bókasöfnum okkar. Þar hefur verið þannig ástatt um langt skeið, að starfsmennirnir hafa ekki getað unnið verk sín skaplega, og þaðan af síður hafa viðskiptavinir safnanna getað hagnýtt þau eins og vert er. Og við skulum minnast þess, að hlutverk vísindalegra bókasafna fer sífellt vaxandi. Það var miklu þrengra, þegar safnið var stofnað í upphafi, en nú eru miklu fleiri svið, sem þurfa á slíkri aðstöðu að halda, sem vísindabókasafn er, þannig að það rekur ákaflega mikið á eftir, að í þetta verði ráðizt sem allra fyrst. Hæstv. ráðh. sagði, að ef fylgt yrði till. þjóðhátíðarnefndar, mundi kostnaðurinn verða 371/2 millj. kr. á ári. Vissulega er þetta mikil upphæð, en ég hygg, að ef í þetta verði ráðizt, hljóti hæstv. ríkisstj. að verða að gera ráðstafanir til þess að afla lánsfjár til þessa verkefnis, þannig að það verði ekki tekið af fjár-. lögum hverju sinni. Þó væri það vissulega hægt. Þessi upphæð er ekki sérlega há heldur miðað við heildarupphæð fjárlaga. Hins vegar fékkst hæstv. ráðh. ekki til þess að segja neitt skýrt um það, hvort hann teldi ekki nauðsynlegt, að tekin yrði ákvörðun um þetta mál á þessu þingi. Mér sýnist það vera algerlega nauðsynlegt, því að eins og hæstv. ráðh. sagði, getur arkitekt gert sér grein fyrir meginatriðum þessarar stórbyggingar núna í vor, og ef á að vera hægt að halda þessu verkefni áfram, þá verður að liggja fyrir slík ákvörðun. Ég veit, að hæstv. ráðh. gera sér ljósa þessa miklu nauðsyn, og ég vil beina því til þeirra, að þeir beiti sér fyrir því, að um þetta mál verði tekin ákvörðun á þessu þingi. Ég tel þetta ekki sízt nauðsynlegt vegna þess, að í sambandi við afgreiðslu fjárlaga um áramótin var sett inn heimildarákvæði um byggingu stjórnarráðshúss, sem einnig er ákaflega mikil framkvæmd. Hins vegar verð ég að draga það mjög í efa, að við teljum okkur hafa bolmagn til þess að reisa tvö stórhýsi í senn. Ef við getum það, þá er þáð ágætt, en ef við getum það ekki, þá er ég tvímælalaust þeirrar skoðunar, að þjóðarbókhlaða eigi að ganga fyrir. Hversu brýnt sem stjórnarráðshúsið er, þá er þetta verkefni miklu brýnna og í miklu nánari tengslum við vísindi og menntir og allt atvinnulíf okkar, m.a. ef við ætlum að framkvæma pá iðnvæðingu, sem við ræðum um.



Herra forseti. Hafi ég nefnt ranga tölu um þá fjárhæð, sem er í byggingarsjóði safnahúss, bið ég hv. alþm. velvirðingar á því. Ég hafði ekki sjálfur skoðað fjárl. fyrir þessi 3 ár, heldur höfðu það gert aðstoðarmenn mínir í menntmrn. Sé hér ágalli á, byggist hann áreiðanlega á því, að skoðað hefur verið fjárlagafrv., en ekki endanlegu fjárlögin. Það er rétt hjá hv. þm., að eigi þessi bygging að geta risið í tengslum við 11 alda afmæli Íslandsbyggðar, þarf að taka ákvörðun um málið nú á þessu þingi. Það er einnig rétt hjá honum, að önnur stórbygging er á döfinni, þar sem er bygging stjórnarráðshúss, og vafasamt, að Íslendingar hafi bolmagn til þess að reisa tvær svo geysimiklar byggingar samtímis, og þess vegna er nauðsynlegt, að meðan þetta þing situr verði um það tekin ákvörðun, hvor byggingin skuli ganga fyrir og að hversu miklu leyti skuli að hvorri um sig vinna. Ég þykist vita, að ríkisstj. geri sér öll grein fyrir því, að ákvörðun verður að taka, hver svo sem niðurstaðan verður, og hún verði tekin, áður en þetta Alþingi kveður:



Herra forseti. Ég vil einungis lýsa þeirri skoðun minni, að fyrir fram er engan veginn heimilt að telja það víst; að þessar byggingar þurfi að rekast á. Jafnvel þó að mikið fé þurfi til þess að reisa hvora um sig, hvað þá báðar saman, þá er það ekki nema lítill hluti af öllum byggingarkostnaði ríkisins, hvað þá af öllum ríkisútgjöldum. Það er því algerlega út í hött að slá því föstu sem einhverju óhagganlegu, að vegna þess að nú er farið að gera ráðstafanir til þess að framkvæma ákvörðun, sem tekin var þegar fyrir 14–15 árum, þá sé þar með verið að bregða fæti fyrir hugsanlegt landsbókasafn.



Herra forseti. Á þskj. 131 flytjum við 3 þm. Alþb. fsp. til sjútvrh. um afborganir og vexti af stofnlánum fiskiskipaflotans. Þessi fsp. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Hve miklu er áætlað, að afborganir og vextir af stofnlánum fiskiskipa nemi á árinu 1969: a) af togurum, b) af öðrum fiskiskipum?“



Herra forseti. Spurt er: Hve miklu er áætlað, að afborganir og vextir af stofnlánum fiskiskipa á árinu 1969: a) af togurum, b) öðrum fiskiskipum, muni nema? Afborganir og vextir af stofnlánum fiskiskipa nema á árinu 1969: af togurum í afborgarnir 19.5 millj. kr. og vexti 12 millj. kr., öðrum fiskiskipum í afborganir 181.8 millj. kr. og 120.3 millj. kr. í vexti. Þau skiptast þannig: Í fyrsta lagi eru árgjöld ársins 1969 af skipalánum í Fiskveiðasjóði, þar eru afborganir togara 2.6 millj. kr. og vextir af þeim 0.6 millj. kr. Afborganir af öðrum fiskiskipum eru 166.1 millj. kr. og vextir 116 millj. kr. Í öðru lagi eru árgjöld 1969 af svonefndum R-lánum vegna togara, sem voru á vegum Stofnlánadeildar sjávarútvegsins, en eru nú í vörzlu Seðlabankans, þau nema 0.4 millj. kr. í afborganir og 0.1 millj. kr. í vexti. Í þriðja lagi: Áætlaðar greiðslur 1969 af þeim stofnlánum vegna togara; sem eru á vegum Ríkisábyrgðasjóðs, nema 16.5 millj. kr. í afborganir og 11.3 millj. kr. í vexti. Eru hér taldar greiðslur af þeim lánum, sem talizt geta virk, þ.e. greiðslur, sem falla á útgerðaraðila skipanna, og eru meðtalin lán vegna skipa, sem ekki eru lengur gerð út. Lán vegna botnvörpungsins Haukaness GK 3 eru þó ekki hér með talin. Í fjórða lagi: Á árinu 1969 má ætla, að greiðslur af lánum vegna hinna austur-þýzku togara, svonefndra tappatogara, verði sem hér segir: Afborganir 15.7 millj. kr. og vextir 4.3 millj. kr.



Herra forseti. Á sama þskj., 131, flytjum við sömu þm. fsp. til sjútvrh. um greiðslu af aflaverðmæti til Stofnlánasjóðs fiskiskipa og til útgerðarfyrirtækja. Þessar fsp. eru svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Hversu miklu er áætlað, að greiðslur af óskiptu aflaverðmæti samkv. l. nr. 79 31. des. 1968 nemi á árinu 1969: 1. Í Stofnfjársjóð fiskiskipa: a) til togara, b) til annarra fiskiskipa? 2. Til útgerðarfyrirtækja sem hlutdeild í almennum útgerðarkostnaði?“



Herra forseti. Svo sem fyrirspyrjandi hefur greint frá, er spurt um, hversu miklu er áætlað, að greiðslur af óskiptu aflaverðmæti samkv. lögum nr. 79 frá 31. des. 1968 nemi á árinu 1969, eins og þar greinir í undirliðum. Svarið er: Samkv. upplýsingum Fiskifélags Íslands námu greiðslur í Stofnlánasjóð fiskiskipa 307.8 millj. kr. á tímaþilinu jan. til sept. 1969 og kostnaðarhlutdeild útgerðarfyrirtækja um 334.7 millj. kr. á sama tíma. Sé lauslega ætlazt á um aflaverðmæti tímabilsins okt. til des. með hliðsjón af afla fyrra árs, auk þeirra upplýsinga, sem þegar liggja fyrir um afla og sölur erlendis, verður svarið við fsp. sem hér segir, fyrir allt árið 1969: 1) Í Stofnlánasjóð fiskiskipa: a) til togara 124 millj. kr., b) til annarra fiskiskipa 304 millj. kr., eða samtals 428 millj. kr. 2) Til útgerðarfyrirtækja sem hlutdeild í almennum útgerðarkostnaði 391 millj. kr.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans, bæði við fyrri fsp. og hinni síðari.



Herra forseti. Á þskj. 224, stafl. 1, hef ég leyft mér að beina svo hljóðandi fsp. til hæstv. viðskrh.: „Hvaða reglur gilda um notkun ávísanahefta með nafni Seðlabanka Íslands á? Hve margir hafa slík hefti í notkun?“ Tilefni þessarar fsp. var einfaldlega það, að ég sá ávísun að upphæð 20 kr. með nafni Seðlabanka Íslands útgefna á handhafa, og mér þótti nokkuð merkilegt, ef slíkar ávísanir væru almennt í notkun með nafni Seðlabankans og undirritaðar af einni persónu. Ég fletti upp í lögum bankans, og í 17. gr. laganna segir, að bankinn skuli yfirleitt hvorki skipta við almenning né keppa um viðskipti við aðrar lánastofnanir. Sama er endurtekið í reglugerð nr. 52 frá 24. maí 1950, en þar segir þó, að heimilt sé Seðlabanka að reka önnur bankaviðskipti, sem samrýmanleg geta talizt hlutverki hans sem seðlabanka, og einnig er tekið upp í sömu grein lagaákvæðið orðrétt: Engu að síður væri fróðlegt að fá að vita, hvers vegna eitthvað er í umferð af ávísunum með nafni Seðlabanka Íslands á, undirritað af einstaklingum. Eftir að þessi fsp. var sett fram, frétti ég, að einnig mundi vera venjan hjá hv. bankastjórum þessa seðlabanka, Seðlabanka Íslands, að þeir fengju ekki sínar ferðaávísanir með sama hætti og aðrir þegnar þjóðfélagsins, og ef hæstv. ráðherra vissi, hvaða háttur þar væri á hafður, væri fróðlegt að fá að heyra um það líka.



Herra forseti. Í lögum Seðlabankans, nr. 10 1961, kemur skýrt fram, að honum er fyrst og fremst ætlað að eiga viðskipti við banka og aðrar peningastofnanir, ríkissjóð og ríkisstofnanir og erlenda aðila. Í 17. gr. laganna er honum heimilað að reika önnur bankaviðskipti, sem samrýmanleg geta talizt hlutverki hans sem seðlabanka, en hann skal þó yfirleitt hvorki skipta við almenning né keppa um viðskipti við aðrar lánastofnanir, eins og hv. fyrirspyrjandi tók fram í fsp. sinni réttilega. Þessi ákvæði marka vitaskuld einnig, hverjir geta átt ávísanareikninga í Seðlabankanum, en meðal reikningshafa, er fengið hafa ávísanahefti, eru bankar, sparisjóðir, ríkissjóður, stofnanir á vegum rn., fjárfestingarsjóðir, erlendir bankar, sendiráð og alþjóðastofnanir. Einnig hafa nokkrar deildir bankans, sem þess hafa þurft, fengið ávísanareikninga, sem notaðir eru til greiðslu útgjalda. Loks eru laun starfsmanna bankans og framkvæmdasjóðs lögð inn á ávísanareikninga í bankanum, og hefur bankinn talið, að í þessu felist hvorki viðskipti við almenning né umtalsverð samkeppni við aðrar lánastofnanir. Hins vegar er að þessu hagræði bæði fyrir starfsmenn og bankann. Eins og stendur eru ávísanareikningar Seðlabankans samtals 198, og hefur tala þeirra lítið breytzt um nokkurra ára skeið. Af þessum reikningum er um helmingur á vegum deilda bankans og starfsmanna hans, tæpur þriðjungur á vegum peningastofnana, en afgangurinn er í höndum opinberra aðila innanlands og utan. Í framsöguræðu sinni bætti hv. fyrirspyrjandi þeirri fsp. við hina skriflegu fsp., hvort bankastjórar Seðlabankans fengju afgreiddan erlendan gjaldeyri vegna ferðakostnaðar á annan hátt en aðrir þegnar þjóðfélagsins. Um þetta er mér ekki kunnugt, en get þó vel hugsað mér, að ávísanir, sem bankastjórar Seðlabankans fá til greiðslu erlends ferðakostnaðar, séu á erlenda viðskiptabanka Seðlabankans, en ekki hina tvo gjaldeyrisbankana, Landsbanka Íslands og Útvegsbanka Íslands, og tel ég mig vera fullvissan um, að munurinn getur ekki legið í öðru en því, enda hefur Seðlabankinn gjaldeyrisréttindi eins og viðskiptabankarnir tveir. En að sjálfsögðu gilda sömu reglur um upphæð ferðakostnaðar um bankastjóra Seðlabankans og aðra hliðstæða opinbera starfsmenn.

Fyrirspyrjandi (Jón Árm: Héðinsson): Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Í sjálfu sér gefa þau ekki tilefni til frekari umr. að öðru leyti en því, að helmingur af þeim ávísanaheftum, sem eru í notkun, eru vegna starfsmanna bankans, og það er sagt í svarinu, að það sé til hagræðis. Ég fæ nú ekki séð mismun á því að ávísa launum á hlaupareikning eða ávísanareikning í Seðlabankanum eða Landsbankanum eða einhverjum öðrum banka, sem viðkomandi starfsmaður vill hafa viðskipti við. Þessi röksemd, að þetta sé til hagræðingar, er því léttvæg fundin. En það getur vel verið og er í samræmi við lög, að það sé mögulegt að hafa slík viðskipti, án þess að það sé talið eiga við almenning. En heldur er það óviðkunnanlegt að sjá svona ávísanir í umferð, ef miðað er við grundvallartón laganna.



Herra forseti. Það mun hafa verið haustið 1968 að forstjóri Sementsverksmiðju ríkisins, dr. Jón Vestdal, hætti að starfa við verksmiðjuna. Rétt fyrir áramótin 1968–1969 var settur forstjóri við verksmiðjuna, og hefur hann starfað síðan. Samkv. 5. gr. laga um Sementsverksmiðju ríkisins segir svo, - ég bið afsökunar á því, að það hefur orðið prentvilla í þskj. 159, þar sem segir 6. gr., en á að vera 5. gr.: „Verksmiðjustjórn ræður framkvæmdastjóra með verkfræðilega menntun.“ En settur forstjóri Sementsverksmiðjunnar er ekki með slíka menntun. Síðan hefur ekkert í þessu máli gerzt, svo að ég hef leyft mér að flytja á þskj. 159 svo hljóðandi fsp.: „Hvenær verður auglýst laust til umsóknar forstjórastarf við Sementsverksmiðju ríkisins og það veitt samkv. 5. gr. laga nr. 35 1948, um sementsverksmiðju?“ Ég tel mig hafa rökstuddan grun um það, að dr. Jón Vestdal hafi sagt upp þessu starfi, og þar sem ekki situr í starfinu maður með þá þekkingu; sem lögin krefjast, þá hef ég leyft mér að flytja þessa fsp.



Herra forseti. Samkv. 9. gr. laga um Sementsverksmiðju ríkisins er það verkefni verksmiðjustjórnarinnar að ráða forstjóra. Ég get á þessu stigi málsins ekki svarað því, hvenær eða með hverjum hætti það verður gert, og það liggja til þess nokkrar ástæður, sem rétt er að rifja upp. Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, þá var Jón Vestdal efnaverkfræðingur forstjóri verksmiðjunnar, en fékk bráðabirgðalausn frá starfi á árinu 1968, eins og vikið var að, og þá um tíma, ég held um tveggja mánaða skeið, fór formaður verksmiðjustjórnarinnar með framkvæmdastjórnina eða frá 1. sept. til 1. nóv. 1968. En það var 1. nóv. 1968 sem Svavar Pálsson var ráðinn, til bráðabirgða einnig, sem framkvæmdastjóri fjármála fyrirtækisins með prókúruumboði. Á meðan á þessu stóð voru hins vegar fengnir danskir efnaverkfræðingar til þess að annast fyrst um sinn störf yfirverkfræðings, en það starf var auglýst síðar, og 1. febr. 1969 var Jóhann Jakobsson efnaverkfræðingur ráðinn í það starf. Nú er mér kunnugt um það, að verksmiðjustjórnin hefur fjallað nokkuð um þessi mál að undanförnu. Fyrir utan það, sem ég nú hef getið, þá hefur sú breyting orðið á, að skrifstofa verksmiðjunnar hefur verið flutt til Akraness, og svo er það rétt, sem hér kom fram, að Jón Vestdal efnaverkfræðingur og fyrrv. framkvæmdastjóri hefur endanlega látið af störfum hjá verksmiðjunni. Það hefur í raun og veru á þessum tíma, sem ég hef nú vitnað til, árin 1968 og 1969, oft borið á góma í viðræðum einstakra stjórnarmeðlima verksmiðjustjórnarinnar, að ef til vill væri eðlilegt að gera breytingu á lögum um sementsverksmiðju, en það er hins vegar jafneðlilegt, ef menn eru þess sinnis, að það komi tillaga um það frá verksmiðjustjórninni. Hún mun ekki vera alveg á eitt sátt, eftir því sem ég bezt veit, ekki a.m.k. fram til þessa, um þörf á slíkri breytingu, og það skýrir kannske það, að verksmiðjustjóri hefur ekki verið ráðinn í bili, því að yrði það ofan á, sem ég skal ekkert segja um í dag og mér er algjörlega ókunnugt um, að ástæða þætti til að breyta ákvæðum sementsverksmiðjulaganna að þessu leyti, eins og t.d. að breytt var ákvæðum um áburðarverksmiðjuna, þannig að ekki var gerð krafa til þess, að forstjórinn væri verkfræðingur, þá gæti það orðið með öðrum hætti sem forstjóri yrði ákveðinn heldur en núverandi ákvæði laganna gera ráð fyrir. Hjá þeim, sem hafa gert mér grein fyrir skoðun sinni, að það kynni að vera fullt eins eðlilegt, þá hefur alltaf jafnframt verið gert ráð fyrir því, að sérstakur yfirverkfræðingur eða maður, sem kalla mætti verksmiðjustjóra, annaðist tæknilega stjórn verksmiðjunnar sem sérfræðingur á því sviði. Á meðan málunum er komið eins og ég nú hef stuttlega reynt að gera grein fyrir, er ekki hægt að svara þessari spurningu ákveðið hvorki um tíma né með hverjum hætti, en að sjálfsögðu er eðlilegt og verður unnið að því að fá sem skjótast varanlega og endanlega lausn á þessu máli, úr því sem komið er nú.



Fleira forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. iðnrh. svar hans, svo langt sem það nær. Í tilefni af því, sem hann sagði, að verksmiðjustjórnin réði forstjóra fyrir Sementsverksmiðjuna, þá liggur það í orðanna hljóðan, í sambandi við 5. gr. laganna, en jafnframt er það háð því skilyrði, að hann hafi til brunns að bera þá menntun, sem þar er tilskilin. Nú hefur þetta hins vegar verið viðloðandi á annað ár, án þess að nokkrar ráðstafanir hafi verið gerðar til að starfið væri setið í samræmi við lögin. Auk þess hef ég heyrt marga halda því fram, að það hafi verið óeðlilegt að gera endurskoðanda fyrirtækisins að framkvæmdastjóra vegna þeirra atvika, sem áður hafa fyrir komið. Út í það ætla ég ekki að fara, en hins vegar geta þess, að tvö ný fyrirtæki, sem hafa verið sett á stofn, ÍSAL og kísilgúrverksmiðjan, hafa bæði ráðið sér verkfræðing fyrir aðalforstjóra, og því er ekki óeðlilegt, að þetta ákvæði verði áfram í lögum, enda skilst mér, að ef ætti að breyta því, þá væri breytingin í því fólgin að ákveða þessu fyrirtæki tvo forstjóra í staðinn fyrir einn, en út í það ætla ég ekki frekar að fara. Ég tel eðlilegt, að það verði farið að leysa þetta mál á viðunandi hátt, því það er mjög óeðlilegt, að svo stórt ríkisfyrirtæki sem þetta hafi ekki forstjóra samkv. gildandi lögum.



Herra forseti. Ég skal ekki dæma um það á þessu stigi málsins, hvort eðlilegt sé að binda í lögum þetta starf við sérfræðimenntun eins og verkfræðings, en ég tek alveg undir það hjá hv. þm., að það er auðvitað nauðsyn með svo veigamikið og stórt fyrirtæki sem þetta að fá sem skjótast varanlega lausn á þessum málum, og að því verður unnið, og mun iðnrn. sjálfsagt eiga þar einhvern hlut að máli. Varðandi a.m.k. ÍSAL, þá er náttúrlega ákaflega ólíku saman að jafna, því að ÍSAL hefur sérstakan samning við Alusuisse, sem hefur með höndum allar fjárreiður fyrirtækisins, samningagerð og annað slíkt, og aðalforstjóri þess fyrirtækis er ekki verkfræðingur. Ég vil aðeins, að þetta komi fram í sambandi við þetta, án þess að ég sé með þessu á nokkurn hátt að taka afstöðu til þess, hvort slíkur maður eigi að vera verkfræðingur eða fjármálamaður, hagfræðingur eða eitthvað annað. Við sjáum það á þessu stóra fyrirtæki, að þar er nokkuð öðruvísi háttað, enda þótt forstjórinn, sem er með verkfræðimenntun, sé eins konar verksmiðjustjóri í svipuðum skilningi og ég hefði haldið að verða mundi, ef viðskiptalegur framkvæmdastjóri eða fjármálalegur framkvæmdastjóri Sementsverksmiðjunnar hefði ekki sérfræðiþekkingu sem verkfræðingur, eins og ég vék stuttlega að áðan.



Herra forseti. Ég vil aðeins af þessu gefna tilefni benda á, að fyrr á þessu þingi voru tekin til endurskoðunar lög um Áburðarverksmiðju ríkisins. Þetta ákvæði laga um Áburðarverksmiðju ríkisins, sem varðar ráðningu framkvæmdastjórans, var nákvæmlega eins og í lögum um Sementsverksmiðjuna. Aðalframkvæmdastjóri skyldi vera verkfræðingur. Samt sem áður hafði það viðgengizt í Áburðarverksmiðjunni, að aðalframkvæmdastjórinn, allt frá því að Áburðarverksmiðjan hóf starfsemi sína, hafði ekki verið verkfræðingur. Nú var þessu hins vegar breytt, eins og hv. þm. er kunnugt um, og allir hv. alþm. virtust vera á einu máli um það, að það væri eðlilegt að breyta þessu ákvæði um ráðningu framkvæmdastjóra þannig varðandi Áburðarverksmiðju ríkisins. Það má segja að sama ætti að gilda um Sementsverksmiðju ríkisins og Áburðarverksmiðjuna. Þetta eru hvort tveggja framleiðslufyrirtæki, sem selja sína framleiðslu að langmestu leyti á innlendan markað, og því er þannig fyrir komið hjá Áburðarverksmiðjunni, að annars vegar er verksmiðjustjóri, sem sér um tæknilegu hliðina og framleiðsluna, en hins vegar er það framkvæmdastjórinn, sem hefur efnahagsmál fyrirtækisins í sínum höndum. Ég vil að lokum segja, að það væri ekkert óeðlilegt, þó að lögum Sementsverksmiðjunnar yrði breytt á sama hátt og gert hefur verið við lög um Áburðarverksmiðjuna. Það útilokar hins vegar ekki, að ráðinn verði verkfræðingur, ef hæfur maður sækir um starfið. Að öðru jöfnu tel ég það betra, að framkvæmdastjórinn sé verkfræðingur að mennt, og tel, að enda þótt lögum um Sementsverksmiðju verði breytt á sama hátt og gert var við lög um Áburðarverksmiðju ríkisins, þá útilokar það ekki að ráðinn verði verkfræðingur í framkvæmdastjórastarfið. Með því að hafa þannig sama fyrirkomulag um val framkvæmdastjóra, þá skapar það möguleika til þess að leita á breiðari grundvelli eftir manni til framkvæmdastjórastarfsins.