Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þessi till. fjallar um það, að Alþ. skori á ríkisstj. að hlutast til um, að Seðlabanki Íslands kappkosti að fullnægja því hlutverki, sem honum er ætlað í lögum frá 3. marz 1961, að vinna að því, að framboð lánsfjár sé hæfilegt miðað við það, að framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt. Ég held, að öllum hv. þm. hljóti að vera það kunnugt, að landssamtök atvinnuveganna hafa tæpast haldið svo fundi að undanförnu, að ekki hafi verið kvartað undan því, að stórkostlega hafi dregið úr lánveitingum til atvinnuveganna á undanförnum árum. Og það þarf ekki annað en líta á nokkrar tölur, sem birtar eru í Fjármálatíðindum, til þess að gera sér grein fyrir því, að þetta er ekki að ástæðulausu. Í því sambandi er fyrst rétt að athuga þá hækkun á rekstrarkostnaði atvinnuveganna, sem orðið hefur á undanförnum árum. Eftir þeim skýrslum, sem fyrir liggja, mun ekki fjarri lagi að gera ráð fyrir því, að síðan 1959 hafi launagreiðslur fyrirtækja alltaf hækkað um 150% eða jafnvel meira. Þetta þýðir hins vegar ekki það, að dagkaup launastéttanna hafi hækkað, heldur hefur komið hér til viðbótar aukin eftirvinna og svokallað launaskrið og margt fleira, sem hefur átt þátt í því, að launagreiðslur fyrirtækjanna hafa hækkað sem þessu svaraði. Þá hefur annar rekstrarkostnaður fyrirtækja ekki síður hækkað á þessu tímabili, og við hafa svo bætzt alls konar nýjar álögur, sem Alþ. og ríkisstjórn hafa lagt á fyrirtækin á þessu tímabili. Að sjálfsögðu hefur svo orðið nokkur fjölgun á fyrirtækjum, m. a vegna aukins fólksfjölda í landinu á þessum tíma. Af öllum þessum ástæðum er ekki fjarri lagi að gera ráð fyrir því, að rekstrarkostnaður fyrirtækja frá 1959 hafi alltaf aukizt um 160-170%, þegar öll kurl eru komin til grafar. Ef samanburður í þessum efnum er gerður á opinberum fyrirtækjum, kemur í ljós, að rekstrarkostnaður þeirra hefur aukizt miklu meira. T.d. mun ekki fjarri lagi að gera ráð fyrir því, að rekstrarkostnaður ríkisins, þegar frá er búið að draga uppbætur, framlög til trygginga og verklegra framkvæmda, hafi allt þre- til fjórfaldazt á þessu tímabili, og hefur rekstrarkostnaðurinn samkv. þessari niðurstöðu aukizt miklu minna hjá hinum almennu atvinnufyrirtækjum í landinu, en fjarri lagi mun þó ekki vera að gera ráð fyrir því, að hann hafi alltaf aukizt um 160-170% á þessu tímabili. Ef allt hefði verið með felldu og fyrirtækin hefðu búið við sams konar aðstöðu og áður, hefðu að sjálfsögðu rekstrarlánin til atvinnuveganna átt að aukast á nokkuð tilsvarandi hátt. En hvað segja svo skýrslur Fjármálatíðindanna um það, hvernig séð hefur verið fyrir þessari auknu þörf atvinnuveganna? Í síðustu Fjármálatíðindum er að finna yfirlit um það, hvernig háttað hefur verið um endurkeypta víxla hjá Seðlabankanum. Samkv. því námu endurkeyptir víxlar hjá Seðlabankanum í árslok 1959 um 857 millj. kr., en í síðustu árslok nam þessi upphæð 1164 millj. kr., eða m.ö.o. hækkun á endurkeyptum víxlum hjá Seðlabankanum hefur ekki orðið nema 38% á þessum tíma, á þeim tíma, sem rekstrarkostnaður fyrirtækja í landinu hefur sennilega alltaf aukizt um 160-170%. Þetta sýnir ljóslega, hve miklu minni fyrirgreiðslu Seðlabankinn veitir nú atvinnuvegunum í þessum efnum en hann gerði fyrir 6 árum. Það munu kannske einhverjir svara því til, að þetta segi ekki allan sannleikann, vegna þess að útlán viðskiptabankanna hafi aukizt miklu meira en Seðlabankans á þessu tímabili og viðskiptabankarnir hafi því að einhverju leyti tekið að sér að sjá fyrir því hlutverki, sem Seðlabankinn gegndi áður. En hvað segja þá tölur Fjármálatíðinda um þetta atriði? Í árslok 1959 nema heildarútlán banka og sparisjóða 3899 millj. kr. Í árslok 1965 nema þessi sömu útlán 8242 millj. kr. Hér er um aukningu að ræða, sem er um 111%. Niðurstaðan er m.ö.o. sú, að á sama tíma og rekstrarkostnaður fyrirtækjanna hefur aukizt um 180-170% að öllum líkindum, hafa útlán bankanna ekki aukizt nema um 111%. Á þessu má glögglega marka, hve mjög hefur dregið úr þjónustu bankanna í þessum efnum við fyrirtækin í landinu. Afleiðingin hefur sagt til sín á margan hátt. Hún hefur ekki sagt sízt til sín á þann hátt, að framleiðniaukning í atvinnurekstrinum hefur orðið miklu minni en ella hefði getað átt sér stað, því að það fjármagn, sem fyrirtækin hefðu getað notað til framleiðniaukningar, hafa þau orðið að taka inn í reksturinn; og lánaskorturinn, sem af þessu hefur hlotizt, hefur að sjálfsögðu þrengt rekstur þeirra á margvíslegan annan hátt. Í skýrslu þeirri, sem Efnahagsstofnunin hefur sent hagráði fyrir nokkru, kemur það líka glögglega í ljós, þó að það sé reynt að segja það ekki með sterkum orðum, að framleiðniaukning hefur orðið tiltölulega lítil hér á landi á undanförnum árum. Sá mikli hagvöxtur, sem hér hefur orðið á þessu tímabili, stafar fyrst og fremst af auknum síldveiðum og hækkandi verðlagi innanlands, en að mjög litlu leyti af því, að framleiðniaukning eða hagræðing hafi átt sér stað hjá atvinnurekstrinum í landinu. Ég hygg, að það megi hiklaust fullyrða, að á þessu tímabili hafi orðið mun minni framleiðniaukning hér á landi heldur en í nokkru nágrannalandi okkar og sennilega allri Vestur-Evrópu. Og eins og bent er á í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar, kann þetta ekki góðri lukku að stýra til frambúðar, vegna þess að við getum ekki alltaf treyst á það, að síldin veiðist eins vel og átt hefur sér stað á undanförnum árum, og ekki heldur á það, að verð á okkar útflutningsvörum fari stöðugt hækkandi og okkar hagvöxtur geti farið vaxandi af þessum ástæðum. En eina trygga undirstaðan í þessum efnum er vitanlega sú, eins og bent er á í þessari skýrslu, að auka framleiðniaukninguna og styrkja aðstöðu fyrirtækjanna, til þess að svo geti orðið. En það sjá allir, að það er fullkomlega útilokað með þeirri lánastefnu, sem fylgt hefur verið í landinu á undanförnum árum, þar sem rekstrarlán til fyrirtækjanna hafa stórlega dregizt saman eða miklu meira en auknum rekstrarkostnaði svarar. Ég held, að það verði ekki um það deilt, að ef litið er á lög Seðlabankans og sérstaklega þá grein, sem vitnað er til í grg. fyrir þessari till., brýtur þessi samdráttarstefna algerlega í bág við það verkefni, sem Seðlabankanum er ætlað. Seðlabankanum er ætlað að hlutast til um það, að atvinnuvegirnir búi nokkurn veginn við nægilegt lánsfé og lánsfjárskortur hamli ekki starfsemi þeirra. Þetta hefur hins vegar átt sér stað í ríkum mæli á undanförnum árum vegna þeirrar samdráttarstefnu, sem fylgt hefur verið og ég hef lýst hér með nokkrum tölum. Þetta kynni að vera afsakanlegt, ef það stafaði af því, að meira sparifé eða lánsfé, sem bankinn hefði með höndum, hefði ekki verið til ráðstöfunar og samdrátturinn hefði stafað af þeirri ástæðu. En því er sannarlega ekki að heilsa. Þetta stafar af því, að Seðlabankinn, að sjálfsögðu að fyrirmælum ríkisstj., hefur tekið upp þá aðferð að frysta sparifé í stórum stíl eða kringum 18-25% af öllu því, sem inn hefur komið, og sett það á bundinn reikning í Seðlabankanum. Ef þetta fé hefði verið notað með eðlilegum hætti og samkv. lögum Seðlabankans, hefði vitanlega átt að nota það til að bæta úr lánsfjárþörf atvinnuveganna, en það hefur síður en svo verið gert, eins og ég hef áður rakið. Það má hiklaust fullyrða, að það er ekki hægt að benda á neitt land vestan járntjalds, þar sem beitt hefur verið jafnstórkostlegum og þvingandi lánsfjárhöftum og þeim, sem hefur leitt af þessari sparifjárfrystingu Seðlabankans. Þess vegna er það hið furðulegasta skrum og hin mesta blekking, ég vil segja, sem nokkru sinni hefur verið viðhöfð í íslenzkum stjórnmálum, þegar núv. ríkisstj. er að lýsa því yfir, að hún hafi afnumið höft og hún sé á móti höftum. Og þessu er t.d. sérstaklega hampað í einhverri flokksráðssamþykkt, sem Sjálfstfl. hefur nýlega gert. Staðreyndin er einmitt sú, að hér hafa verið tekin upp miklu strangari og erfiðari höft fyrir atvinnuvegina, lánsfjárhöftin, heldur en þeir hafa nokkurn tíma áður þurft að búa við, og vegna þess blasir líka við sú staðreynd, að á þeim mestu góðæristímum, sem yfir þetta land hafa gengið, hefur framleiðniaukning atvinnuveganna orðið minni en í nálægum löndum og sennilega í öllum löndum Vestur-Evrópu. Þetta er afleiðingin af því, að ekki hafur verið framfylgt þeim skýlausu fyrirmælum um starfsemi Seðlabankans, sem greind eru í 1. gr. laga um hann og tekin eru fram í grg. fyrir þessari till. Ég held, að það sé þess vegna meira en tímabært fyrir Alþ. að grípa hér í taumana og sjá til þess, að frá þessari haftastefnu verði horfið, þessum höftum á starfsemi atvinnufyrirtækjanna og þessum höftum til hindrunar því, að veruleg framleiðniaukning geti átt sér stað í landinu. Þessi till. er því áreiðanlega miklu meira en tímabær. Mér finnst rétt að geta þess, að sú afsökun er stundum höfð fyrir sparifjárfrystingunni, að hún verði til þess að draga úr verðbólgu í landinu. Ég held, að þeir menn séu með fullkomlega lokuð augu, sem leyfa sér að halda slíku fram eftir þá reynslu, sem af þessu hefur fengizt á undanförnum árum, því að þessar ráðstafanir hafa síður en svo orðið til þess að draga úr verðbólgunni, heldur hefur hún þvert á móti orðið stórvaxnari hér á landi seinustu árin heldur en nokkru sinni fyrr og miklu meiri en í nokkru öðru vestrænu landi, a.m.k. í Evrópu og Norður-Ameríku. Það eru því hrein falsrök, og ég held, að þeir, sem hafa haldið þeim fram áður, hljóti að hætta að halda þeim fram, að sparifjárfrystingin sé nokkur leið til þess að draga úr verðbólgunni eða framkvæmdakapphlaupinu í landinu. Þar þarf allt annað úrræði og fyrst og fremst skipulega áætlun um það, hvernig eigi að nota það vinnuafi og fjármagn, sem við höfum yfir að ráða. En það er útilokað, að það sé hægt að gera það með algeru handahófi, eins og reynt hefur verið með þessum aðgerðum Seðlabankans, eins og líka glöggt kemur fram í hinni stórfelldu verðbólgu, sem átt hefur sér stað í landinu á undanförnum árum. Ég treysti því eða vil treysta því, að þm. allir séu nokkurn veginn sammála um það, að við eigum að keppa að því í framtíðinni að auka sem mest framleiðni atvinnuveganna. En það er alveg víst, að með þeim aðferðum, sem nú eru viðhafðar, og með þessum frystingaraðgerðum Seðlabankans er fullkomlega útilokað, að það sé hægt. Það verður, ef þetta á að geta gerzt, að draga stórkostlega úr lánsfjárhöftum, sem nú er beitt, og sennilega að afnema þau að mestu, þó að það sé kannske ekki gert allt í einu. Það væri líka ekki úr vegi, ef hæstv. ríkisstj. meinar það, að hún sé á móti höftum, að hún sýndi það í verki með því að draga úr þessum stórfelldu höftum, sem hún hefur tekið upp, og þó ekki sízt eftir að þær afleiðingar eru komnar í ljós, sem af þessu hafa orðið. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þessa till. að sinni, en vil leyfa mér að leggja til, að umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Því miður verð ég að byrja á því að segja, að allur málflutningur hv. þm. í ræðu hans hér áðan er einn meiri háttar misskilningur. Í fyrsta lagi fer hann algerlega rangt með, segir algerlega rangt frá staðreyndum varðandi útlán bankakerfisins. Í öðru lagi rangtúlkar hann algerlega stefnu ríkisstj. í peningamálum og í bankamálum. Og í þriðja lagi misskilur hann eða rangtúlkar algerlega verkefni Seðlabankans á þessu sviði. Og það er mjög auðvelt að sýna fram á, að þessar staðhæfingar mínar hafi við fyllstu rök að styðjast, og skal ég gera það og þarf ekki til þess mörg orð. Í ræðu sinni áðan og raunar í grg. fyrir þeirri till., sem hann var að mæla fyrir, er látið í veðri vaka, að atvinnuvegir landsins búi við, eins og segir orðrétt í grg., með leyfi hæstv. forseta, „búi við stórfelldasta lánsfjárskort og standi hann framar öðru í vegi þess, að framleiðslugeta þeirra“ - atvinnuveganna - „sé hagnýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt.“ Hann hélt því einnig fram, að bankakerfið byggi mun verr að íslenzkum atvinnufyrirtækjum nú en áður hafi átt sér stað. Þessu verður langbezt svarað með því að gefa stutt, en ég vona glöggt heildaryfirlit yfir útlán bankakerfisins á þeim síðustu 12 mánuðum, sem skýrslur eru til um, og bera þær saman við jafnlangt tímabil á undan. Ég hef hér fyrir framan mig tölur um aukningu útlána og raunar innlána líka á tímabilinu frá 1. sept. 1966 - 1. sept. 1966, en á þessu 12 mánaða tímabili, frá septemberbyrjun 1965 til septemberbyrjunar 1966, jukust útlán viðskiptabanka og sparisjóða um hvorki meira né minna en 1716 millj. kr., en það er 23% útlánaaukning. Ef þetta er haft í huga, má geta nærri, hversu sanngjarn eða skynsamlegur dómur það er, að það, að haldið hafi verið í við atvinnuvegina um lánsfé, eigi einhvern alvarlegan þátt í þeim vandamálum, sem á vissum sviðum er þar við að etja. Ef við tökum 12 mánaða tímabilið á undan, frá 1. sept. 1964 til 1. sept. 1965, var heildarútlánaaukning viðskiptabanka og sparisjóða 812 millj. eða 12%. Á því síðasta 12 mánaða tímabili, sem endanlegar skýrslur liggja fyrir um, er útlánaaukning banka og sparisjóða m.ö.o. í krónum reiknað helmingi meiri en hún hafði verið á 12 mánaða tímabilinu á undan. Hún er yfir 1700 millj. kr., en hafði verið liðlega 800 millj. kr. Og hlutfallslega séð er hún líka næstum helmingi meiri, hún er 23% á móti 12%. Þessi útlánaaukning bankakerfisins á undanförnum 12 mánuðum er þeim mun athyglisverðari vegna þess, að hún er mun meiri en innlánaaukningin á sama tíma. Heildarinnlán jukust frá 1. sept. 1965 til 1. sept. 1966 í þessum sömu stofnunum um 1245 millj. kr., eða um 17%. Útlánaaukning banka og sparisjóða er m.ö.o. meira en 500 millj. kr. meiri en innlánaaukningin. Um þetta kann mönnum auðvitað að sýnast sitt hvað, og því er ekki að leyna, á þessu eru skýringar, sem ég sé ekki ástæðu til að rekja hér, og bankarnir bera fyrir sig í þessum efnum. Venjulega þykir það ekki kunna góðri lukku að stýra, þegar útlánaaukning bankakerfisins fer mjög verulega fram yfir aukningu þess fjár, sem bankarnir fá í hendur til útlána. Ég vil ekki deila á bankakerfið í þessu sambandi, vegna þess að mér er kunnugt um þær skýringar, sem þeir hafa á því, að þróunin hefur orðið svona, en hitt er auðvitað fjarri öllu lagi, að deila á bankakerfið eða yfirstjórn bankamálanna fyrir það að hafa svelt atvinnuvegina og valdið vandræðum vegna lánsfjárskorts, þegar bankarnir þó lána út meira en 500 millj. kr. meira en sparifjáreigendur landsins láta bönkunum í té til þess að lána út. Á 12 mánuðum áður, 1. sept. 1964-1965, hafði heildarinnlánaaukningin numið 1190 millj. kr., eða um 19%. Má því sjá, að tiltölulega lítil aukning varð á sparifénu, sparlinnlánum og veltiinnlánum, eða aðeins um 50 millj. kr. Það var þó, sem betur fer, nokkur aukning, en þó ekki nema um 50 millj. kr., en útlánaaukningin er tíföld á við sparifjáraukninguna. Það gefur auga leið, hversu gersamlega það er út í bláinn að kvarta undan því, að bankakerfið hafi hér verið sérstakur svíðingur og haldið fyrir atvinnuvegunum fé, sem þeir hefðu átt að geta fengið. Ef eitthvað almennt á um þetta að segja, þá er það , að bankarnir hafi frekar lánað meira út en samrýmzt gat heilbrigðri stefnu í þankamálum og efnahagsmálum yfirleitt, frekar en hitt, að þeir hafi, væntanlega þá af illvilja eða skammsýni, haldið fé fyrir atvinnuvegunum, sem þeir hefðu átt réttmæta kröfu á að hafa til sinna afnota. Nú er mjög eðlilegt, að hv. þm. detti í hug, að fróðlegt væri að vita, hvernig þessi útlánar aukning skiptist. Og auðvitað geri ég mér þessa fulla grein, að það segir ekki nema hálfa söguna að nefna heildartölur um útlánaaukninguna. Það gæti verið, að þessi útlán dreifðust með einhverjum þeim hætti, að augljóst væri, að vandræðum hefði valdið, a.m.k. á aumum sviðum. Þó að heildaraukningin væri mikil, gæti hún skipzt svo ranglega á atvinnugreinar, að ástæða væri til að álasa yfirstjórn bankamála fyrir ranga ráðstöfun á sparifé landsmanna. Þess vegna tel ég rétt að gera líka grein fyrir því, hvernig þessi útlánaaukning hefur skipzt á atvinnuvegi og aðra þá, sem lánsfé landsmanna nota. Á tímabilinu 1. sept. 1965 til 1. sept. 1966 jukust útlán til landbúnaðar um 131 millj. kr. eða 17.6%. Útlán til sjávarútvegs jukust um 451 millj. kr. eða 27.5%. Útlán til verzlunar jukust um 379 millj. kr. eða 24.5%. Útlán til iðnaðar jukust um 212 millj. kr. eða 22.7%. Útlán til bygginga jukust um 82 millj. kr. eða 13.5%. Útlán til samgöngufyrirtækja jukust um 28 millj. kr. eða 16.9%. Útlán til raforkufyrirtækja, raforkumála, jukust um 16 millj. kr. eða 16.7%. Útlán til ríkissjóðs og ríkisstofnana jukust um 67 millj. kr. eða um 67.8%, en þá skýringu þarf að gefa á þeirri mjög háu hlutfallstölu, að hér er um að ræða nýjung í starfsemi bankakerfisins, að lána til ríkissjóðs og ríkisstofnana, lána til opinberra framkvæmda innan ramma framkvæmda- og fjárfestingaráætlunar ríkisins. Þau útlán tíðkuðust svo að segja ekki til skamms tíma, og þess vegna er grunntalan, sem við er miðað, mjög lág, svo að tiltölulega lítil útlánaaukning þýðir mjög mikla prósentutöluhækkun. Útlánaaukningin til bæjar- og sveitarfélaga nam 57 millj. kr. eða 21.3%. Útlánaaukning til peningastofnana og fjárfestingalánasjóða nam 23 millj. kr. eða 12.6%. Og svo að síðustu ýmislegt 95 millj. kr. eða 17.4%. Á þessum tölum sést, að útlánaaukning bankanna dreifist með mjög svipuðum hætti á allt atvinnulíf landsmanna, til allra atvinnugreina. Að undanskilinni tölunni um ríkissjóð, sem er ekki sambærileg við hinar, vegna þess að þar er um nýjung í starfsemi að ræða, er útlánaaukningin til sjávraútvegsins langhæst hlutfallslega séð, hún er 27.5%, útlánaaukning til verzlunar er 24.5% og til iðnaðar 22.7%, en þessar tölur eru stærstu tölurnar, sem um er að ræða. Langmestur hluti útlánaaukningarinnar gengur til sjávarútvegs, verzlunar og iðnaðar og svo til landbúnaðar eða til þessara fjögurra höfuðatvinnugreina. Þessar tölur leiða ótvírætt í ljós, að það er á algjörlega röngum forsendum byggt, ekki aðeins þegar hv. þm. heldur því fram, að í heild sé atvinnulífið svelt af bankakerfinu, heldur einnig að einstakar atvinnugreinar séu sveltar af bankakerfinu. Hv. þm. sagði enn fremur í ræðu sinni, að aðstoð bankakerfisins við atvinnulifið væri mun minni nú en áður hefði tíðkast og svaraði engan veginn til þeirrar aukningar, sem yrði á framleiðslukostnaðinum í landinu. Ég athugaði snöggvast, hver hækkun hefur orðið á vísitölu framfærslukostnaðar á þessu sama tímabili, 1. sept. 1965 til sama dags 1966. Útlánaaukningin til allra höfuðatvinnuveganna er mun hærri en sem nemur þessari hækkun framfærslukostnaðarvísitölunnar: til landbúnaðar 17.6, til sjávarútvegs 27.5, til verzlunar 24.5 og til iðnaðar 22.7. M.ö.o.: aukning þess fjár, sem þessar atvinnugreinar hafa fengið til umráða úr bankakerfinu á síðustu 12 mánuðum, sem skýrslur eru til um, er hlutfallslega mun meiri en hækkun vísitölunnar á sama tíma. Þá gerði hv, þm. nokkuð að umtalsefni hina svonefndu frystingu lánsfjár í Seðlabankanum og taldi hana mjög misráðna og valda miklu tjóni. Ég hef oft áður á hinu háa Alþingi og einnig í almennum umræðum og í blaðaskrifum gert hlutverk sparifjárbindingarinnar að umtalsefni, tilgang hennar annars vegar og þann árangur, sem af henni hefur hlotizt, hins vegar. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta mjög mörgum orðum nú. Ég held, að a.m.k. meginþorra þm. hljóti að vera farið að skiljast, hver er megintilgangur sparifjárbindingarinnar og hvað gott hefur af henni leitt. Þó skal ég freista þess með mjög einföldum hætti, í mjög fáum orðum að gera enn einu sinni grein fyrir kjarna þess máls, sem hér er um að ræða. Seðlabankinn notar fé sitt aðallega með tvennum hætti. Eignir Seðlabankans eru rúmt reiknaðar 3000 millj. kr., og eignir Seðlabankans eru fólgnar í tveim eignaliðum fyrst og fremst, - ég geri málið einfalt með því að horfa fram hjá því, sem ekki skiptir máll, í þessu sambandi a.m.k. Þessar eignir sínar á Seðlabankinn bundnar annars vegar í erlendum gjaldeyri. 30. júní s.l., í lok fyrri helmings ársins, lágu reikningar Seðlabankans fyrir, og þá nam erlenda gjaldeyriseignin um 2000 millj. kr. Að öðru leyti notar Seðlabankinn fé sitt til endurkaupa afurðavíxla af viðskiptabönkunum, afurðavíxla sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar; og þessir endurkeyptu víxlar námu við lok . fyrra árshelmings um 1000 millj. kr. 3000 millj. kr. Og Seðlabankans skiptist þannig, að um 2000 millj. kr. eru bundnar í erlenda gjaldeyrinum og um 1000 millj. kr. í atvinnulífinu, þ.e. endurkaupum á framleiðsluvíxlum frá viðskiptabönkunum. Nú dregur víst enginn í efa, að einhvers staðar þarf Seðlabankinn að fá það fjármagn, sem hann bindur í eignum sínum. Ekkert fyrirtæki getur átt eignir, nema það hafi fengið það fjármagn einhvers staðar að, sem í eignunum er bundið. Þetta sama gildir um Seðlabankann eins og sérhvert viðskiptafyrirtæki og raunar sérhvern einatakling. Sá maður, sem á hús, hefur einhvers staðar fengið fé, sem hann hefur lagt í húsið; annaðhvort af tekjum sínum eða tekið það að láni. Og fyrirtæki; sem á togara eða hraðfrystihús eða hvort tveggja; hefur auðvitað einhvers staðar fengið féð, sem í togaranum og frystihúsinu er bundið. Annaðhvort er það eigið fé eða það er lánsfé. Í lok s.l. árshelmings, lok júní s.l., hafði Seðlabankinn fengið þessar 3000 millj: fyrst og fremst með þrennum hætti. Eigið fé hans er aðeins 400 millj. kr. Svo hefur Seðlabankinn seðlaútgáfurétt, eins og við allir vitum. Hann gefur út þá seðla, sem við almennt notum í okkar greiðsluviðskiptum. Seðlavelta var þá um 1000 millj. kr., svo að með eigin fé og seðlaveltu hafði hann aflað sér 1400 millj. kr. En hvaðan skyldi hann hafa fengið hinar 1600 millj. kr., sem hann þarf á að halda til að geta átt 3000 millj. kr. eign? Þær hefur hann fengið sem bundna innstæðu frá viðskiptabönkunum, og bundna féð nam einmitt 1600 millj. kr. 30. júní s.l. Fjármögnun Seðlabankans er því þannig, að 400 millj. kr. eru hans eigið fé; 1000 millj. eru seðlaveita og 1600 millj. bundið fé. Ef við förum nokkur ár aftur í tímann, átti Seðlabankinn engan erlendan gjaldeyrisvarasjóð. En það var yfirlýst stefna af hálfu ríkisstj., stefna, sem í raun og veru hefur aldrei verið gagnrýnd, aldrei verið véfengt að væri rétt; að það væri nauðsynlegt að koma upp gjaldeyrisvarasjóði. Á um það bil 6 árum tókst. að koma upp um það bil 2000 millj. kr. gjaldeyrisvarasjóði. En dettur nokkrum manni í hug, að Seðlabankinn hafi getað eignazt 2000 millj. kr. gjaldeyrisvarasjóð, eign í erlendum gjaldeyri, án þess að verða að greiða hann með einhverjum hætti? Á móti þessari erlendu eign Seðlabankans hlýtur að standa einhver fjáröflun af hálfu Seðlabankans, rétt eins og maður getur ekki átt hús, án þess að hann hafi hlotið að afla sér fjár til þess, og fyrirtæki getur ekki átt togara eða frystihús, án þess að afla sér fjár til þess. Hvernig átti nú Seðlabankinn að afla sér fjár til þess smám saman að koma sér upp gjaldeyrisvarasjóði? Ekki getur hann aukið eigið fé sitt sjálfkrafa. Það er hlutur, sem smám saman vex með tekjuafgangi Seðlabankans og ekki með öðrum hætti. Ég trúi því ekki, að hv. 5. þm. Reykv. láti sér detta í hug, að það hefði verið rétt leið eða fær að auka seðlaútgáfuna, til að geta eignazt gjaldeyrisvarasjóð. Ég læt mér ekki detta í hug, að honum detti það í hug, svo að ég færi ekki fram þau augljósu rök, sem fyrir því eru, að slíkt er auðvitað út í bláinn. Þá er ekki um aðra leið að ræða en aðra af tveim leiðum, sem annars staðar eru farnar um víða veröld, þar sem menn búa við svipað hagkerfi og menn gera hér. Það hefði verið hægt fyrir Seðlabankann að gefa, út skuldabréf eða ríkissjóður gæfi út skuldabréf og léti andvirðið inn í Seðlabankann til þess að útvega honum fé til að gera honum kleift að eiga gjaldeyrisvarasjóð, eða hitt að beita heimild, sem tekin var í lög 1958, meðan stjórn Hermanns Jónassonar sat að völdum, til að skylda viðskiptabankana til að leggja vissan hluta af innlánsaukningunni inn í Seðlabankann. hað, sem hér er að gerast; er í raun og veru ekkert annað en það, að Seðlabankinn er að nota lagaheimild, sem við hv. 5. þm. Reykv. stóðum saman um að veita Seðlabankanum, að nota þessa lagaheimild til þess að láta vissan hluta af sparifjáraukningu landamanna genga til þess að fjármagna erlendan gjaldeyrisvarasjóð. Þetta var sú leið, sem farin var, og enginn vafi er á því; að hún var margfalt skynsamlegri en það; að ríkissjóður eða Seðlabankinn sjálfur efndi til stórfelldrar verðbréfaútgáfu til þess að afla þess fjár, sem auðvitað þarf að standa innanlands á móti erlenda gjaldeyrisvarasjóðnum: Það er svo einfaldur hlutur, að það ætti ekki að þurfa að segja það jafnoft og maður þarf að segja það, að auðvitað þarf Seðlabankinn að fá fé til að geta átt varasjóð. Það var bara spurningin, með hvaða hætti ætti að fá féð. Það var um þessa tvo möguleika að ræða, og sá miklu, miklu skynsamlegri var tekinn. Ef efnt hefði verið til verðbréfaútgáfu af hálfu Seðlabankans eða ríkissjóðs til að geyma andvirðið í Seðlabankanum, hefði það verið bein samkeppni við sparisjóðsstarfsemi viðskiptabankanna og enginn vitað, hvaða afleiðingar það hefði haft. Þess vegna var talið miklu skynsamlegra að láta viðskiptabankana halda áfram sínum eðlilegu sparifjárviðskiptum og láta viðskiptabankana og sparisjóðina vera áfram þá aðila, sem tækju á móti sparnaði landsmanna, en segja við þá: Ef við eigum að eignast gjaldeyrisvarasjóð, verður hluti af þessum sparnaði að ganga til þess að fjármagna hann. - Þetta er það, sem hefur verið gert, þó ekki að öllu leyti, sem sést á því, að 30. júní var erlendi gjaldeyrissjóðurinn 2000 millj. kr., en bundna féð þó ekki nema 1600 millj. kr. M.ö.o.: Seðlabankinn hefur látið hluta af sínu eigin fé og þeirri eðlilegu og heilbrigðu seðlaveltuaukningu, sem getur átt sér stað í vaxandi þjóðfélagi, ganga til að fjármagna erlenda gjaldeyrisvarasjóðinn. Seðlabankinn hefur verið svo varkár í þessum efnum, að hann hefur ekki einu sinni látið bundna féð standa undir öllum gjaldeyrisvarasjóðnum, heldur hefur einnig lagt nokkuð af mörkum af eigin fé. 400 millj. hefur hann látið af sínu eigin fé til að fjármagna erlenda gjaldeyrisvarasjóðinn. Með hliðajón af þessu er það auðvitað enn ósanngjarnara, enn fráleitara að bregða Seðlabankanum um nízku, svíðingshátt, að ég ekki tali um illvilja í garð atvinnuveganna eða þröngsýni, þegar þessar staðreyndir eru hafðar í huga. Ef hv. stjórnarandstaða vill veita bundna fénu út í atvinnulífið, vill láta Seðlabankann skila viðskiptabönkunum þessum 1600 millj. kr. aftur og láta viðskiptabankana lána þetta út til atvinnuveganna, er það auðvitað hægt. Það er ekkert auðveldara en gera það. En Seðlabankinn verður þá auðvitað um leið að afsala sér einhverjum af sínum eignum. Seðlabankinn getur ekki strikað yfir bundna féð skuldamegin í sínum efnahagsreikningi, sem hann skuldar viðskiptabönkunum, án þess að strika út einhverjar af sínum eignum eignamegin. Hélt ég, að menn þyrftu ekki einu sinni að kunna tvöfalt bókhald til að skilja þetta. En þeir, sem kunna tvöfalt bókhald, skilja það auðvitað á andartaki. Hver þriðjabekkingur í gagnfræðaskóla skilur þetta. Ef menn vil ja endilega losna við bundna féð, telja það vera rót alls ills, að það skuli vera þarna í Seðlabankanum, hlýt og að spyrja: Hvaða eign á Seðlabankinn að láta af hendi? Ef hann á að láta af hendi endurkeyptu víxlana. er þetta eins og þegar hundurinn átti að lifa á skottinu á sér, því að þá mundu viðskiptabankarnir missa jafnmikið í endurkaupum í Seðlabankanum og þeir fá gegnum frysta féð, svo að þetta er auðvitað engin lausn, það sér hver maður. Þess vegna er botninn í tunnunni sá, að það er ekki hægt, það er ekki hægt að veita bundna fénu út í atvinnulifið gegnum viðskiptabankana, nema því aðeins að eyða gjaldeyrisvarasjóðnum. Þetta er mergurinn málsins. Svona er hann til kominn, og bundna fénu verður ekki veitt aftur út í atvinnuvegina nema með því að eyða honum. Þess vegna er spurningin þessi: Er það þetta, sem hv. þm. er raunverulega að meina? Er hann að meina það, að við eigum að eyða gjaldeyrisvarasjóðnum og lána hann hér út í íslenzkum krónum? Þetta verða menn að segja, ef þeir meina þetta. Þetta er hægt. Ég vil ekki bera ábyrgð á, að þetta sé gert, og mun ekki gera En þetta er vissulega hægt. En hitt er ekki hægt, að tala um það, að rétt, sé og sjálfsagt að losa bundna féð og lána það atvinnuvegunum, og segja, að það hafi engar afleiðingar, og segja, að til þess þurfi ekki neitt. Það er að kunna ekki tvöfalt bókhald. Þess vegna, ef hv. Framsfl. segði alveg skýrt, segði bæði A og B, ef hann segði það, að stefna Framsfl. væri að nota gjaldeyrisvarasjóðinn til útlána innanlands, þá skulum við tala saman um það, hvaða afleiðingar það hefði. Þetta hafa þeir bara aldrei sagt. Þeir hafa aldrei sagt þetta. Þeir hafa bara sagt: Það á að losa bundna féð og lána það út, en taka enga afstöðu til hins. Ég tel, að ég hafi sýnt alveg nægilega fram á fjarstæðuna í þessum málflutningi, til þess að ég þurfi ekki að ræða þetta frekar. Ef þeir aftur á móti væru sjálfum sér samkvæmir og segðu líka B, við erum reiðubúnir til að fórna gjaldeyrisvarasjóðnum, þá er sá málflutningur sjálfum sér samkvæmur, og þá skulum við tala saman um það. En ég né ekki ástæðu til að vera að rökræða um það. sem þeir hafa aldrei þorað að segja, hvort sem þeir meina það eða ekki. Að síðustu vil ég svo benda á í sambandi við það, sem ég sagði í upphafi, að hv. þm. misskilur algerlega löggjöfina um Seðlabankann, ef hann heldur, að ekkert standi í löggjöfinni um markmið Seðlabankans annað en það, sem vitnað er í tillgr. sjálfri, með leyfi hæstv. forseta: „Að framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt á sem fyllstan og skynsamlegastan hátt.“ Þetta stendur þar auðvitað. Ég tel, að starfsemi Seðlabankans fram að þessu hafi sannarlega miðað í þá átt og stuðli að því. Það er ekki hægt að segja, að framleiðslugeta íslenzkra atvinnuvega hafi ekki verið á undanförnum árum og sé ekki hagnýtt á hagkvæman og skynsamlegan hátt. Hér hefur verið skortur á vinnuafli. Eitt okkar aðalvandamál undanfarin 5-6 ár hefur verið skortur á vinnuafli. Er hægt að halda því fram í alvöru, að á þeim tíma, sem vinnuaflsskortur er alvarlegt vandamál í þjóðfélaginu, sé framleiðslugeta atvinnuveganna ekki hagnýtt? Á það má líka minna, að Seðlabankinn hefur fleira í lögum sínum skýrt og skorinort. Honum ber að stuðla að því, að verðlag sé sem stöðugast, og enginn vafi er á því, að ef farið væri eftir þeim hugmyndum hv. þm. að veita bundna fénu aftur til viðskiptabankanna og þeir láni það aftur til atvinnuveganna, væri það eins augljóst ósamræmi til að halda verðlagi stöðugu og hugsazt gæti. Það mundi verða gífurlegur verðbólguvaldur, meiri verðbólguvaldur en nokkur önnur einstök ráðstöfun í peningamálum Íslendinga um áratugabil, svo að þar væri sannarlega brotið harkalega gegn löggjöf Seðlabankans og öllum heilbrigðum og skynsamlegum meginreglum í fjármálum. Þetta læt ég nægja til að leiða rök að því, sem ég sagði í upphafi, að því miður er allur málflutningur hv. þm. um það efni, sem hann gerði að umtalsefni, á meiri háttar misskilningi byggður.



Herra forseti. Þessi þáltill., sem hér er til umr., er nú orðin gamall kunningi hv. þm., því að hún hefur verið flutt á undanförnum þingum, og vegna þess, að ég hef að undanförnu átt sæti í stjórn Seðlabankans, hef ég einnig við fyrri tækifæri gert athugasemdir við till. þessa og framsögu fyrir henni, svo að vera má, að hv. þm. séu orðnir leiðir á þessum langhundi okkar hv. 5. þm. Reykv. En þar sem hæstv. viðskmrh. hefur nú í skörulegri ræðu borið nokkurt blak af okkur, sem eigum sæti í bankaráði Seðlabankans, og leiðrétt ýmsar villandi upplýsingar, sem fram komu í framsöguræðu hv. 5. þm. Reykv., gat ég stytt þennan langhund verulega, en örfáum orðum vildi ég þó bæta við það, sem sagt hefur verið, og er það meðfram með hliðsjón af því, að hvað sem öðru líður, álit ég, að það beri þó að virða, sem í þessari till. felst, að hv. stjórnarandstæðingar gera þó till. um ákveðnar leiðir í efnahagsmálum, en það hefur verið mjög sjaldgæft. Þeir hafa látið nægja málflutning eins og þann, þegar talað hefur verið um hina dularfullu „hina leið“, sem svo hefur verið nefnd, og það eru ekki nema fáir dagar síðan hv. þm. hlustuðu á hv. 1. þm. Austf, formann Framsfl., lýsa þessari hinni leið. En það var bara gert í svo almennum orðum, að ég hugsa, að fáir hari orðið nokkru nær um það, hvað feldist í þessari svokölluðu „hinni leið“. Hv. 1. þm. Austf. talaði um, að það þyrfti að samhæfa fjárfestingarfyrirætlanir hinna ýmsu aðila í þjóðfélaginu, opinberra aðila og einkaaðila, að það þyrfti að leggja á það áherzlu að auka framleiðni og framleiðsluafköst í þjóðfélaginu og að það þyrfti að raða þeim ýmsu verkefnum, sem fyrir lægju, á skynsamlegan hátt, þannig að hið þýðingarmesta sæti fyrir. Þetta eru allt mjög skynsamlegar hugleiðingar, og ég hugsa, að allir hv. þm., sem sæti eiga hér á Alþ., séu þessu í sjálfu sér sammála, svo langt sem það nær. En það var ekki um það að ræða, að bent væri á neitt ákveðið, sem gera þyrfti til lausnar þeim vandamálum, sem fyrir liggja, svo að þess vegna varð maður í rauninni engu nær um það, í hverju „hin leiðin“ væri fólgin. Má þó ekki skilja þetta þannig, að ég sé að lasta það, að forustumenn stjórnmálanna, eins og hv. 1. þm. Austf., noti hátíðlegt tækifæri eins og það, þegar birt er stefnuyfirlýsing hæstv. ríkisstj., til þess að árna landslýðnum allra heilla. En í þeirri till., sem hér liggur fyrir, er þó bent á ákveðnar aðgerðir, sem að dómi hv. flm. þessarar till. beri að gera í efnahagsmálum. Að vísu er það nú þannig að mínu áliti, og það drap raunar hæstv. viðskmrh. á, a.m.k. óbeint, að til grundvallar þessari till. liggur misskilningur á því, sem felst í þeirri grein laganna um Seðlabankann, sem ákveður um hlutverk hans. Og má það e.t.v. út af fyrir sig virða hv. flm. til vorkunnar, að orðalag á þessu er ekki heppilegt. En þannig stendur í 1. málsl. 2. gr. l. um Seðlabankann, með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk Seðlabanka Íslands er: 1. Að annast seðlaútgáfu og vinna að því, að peningamagn í umferð og framboð lánsfjár sé hæfilegt, miðað við það, að verðlag haldist stöðugt“, o.s.frv. Ég álít, að í rauninni hefði betur farið á því að sleppa orðunum „framboð lánsfjár“ úr þessari setningu, því að í því getur í rauninni ekki falizt neitt umfram það, að gert er ráð fyrir því, að eitt af meginhlutverkum Seðlabankans sé að ákveða peningamagn í umferð. Þetta stafar af því, að orðið „lánsfé“ hefur tvíræða merkingu. Annars vegar merkir það gjaldmiðil og hins vegar raunverulegt fjármagn eða sparnað. En nú er það einu sinni þannig, að í Seðlabankanum myndast ekkert fjármagn. Á fjármagnsmyndunina í þjóðfélaginu getur Seðlabankinn aðeins haft óbein áhrif. Höfuðhlutverk hans er einvörðungu að stjórna peningamagninu í umferð, þannig að þessi orð eru í rauninni að mínu áliti óþörf og geta valdið m.a. þeim misskilningi, sem í rauninni liggur að baki flutningi þessarar till., sem hér er um að ræða. Hv. 5. þm. Reykv. fullyrti það, og það er í rauninni ekki neitt nýtt, að hömlur þær, sem framkvæmdar hafa verið í peningamálum, m.a. með hinni svonefndu sparifjárbindingu, hefðu ekki komið að neinu gagni til þess að stöðva verðbólguna. En rökin, sem fyrir því voru færð, eru að mínu áliti algerlega óframbærileg fyrir fólk, sem hugsa vill þessi mái af skynsemi. En þau voru þessi: Verðbólgan hefur vaxið svo og svo mikið að undanförnu, og það er sönnun þess, að þær ráðstafanir, sem hafa verið gerðar í peningamálum, hafa ekki komið að neinu gagni. Svona röksemdafærslur finnst mér, að sé í rauninni ekki hægt að bjóða fólki, sem vill hugsa þessi mái af skynsemi. Það mætti alveg með sama rétti segja: Að undanförnu hefur verið lagt í svo og svo mikinn kostnað við að fyrirbyggja umferðslys. Það er komið upp umferðarljósum, umferðarlögregla hefur verið efld og ýmsar ráðstafanir hafa verið gerðar aðrar. Samt sýnir reynslan það, að umferðarslys eru tíðari en góðu hófi gegnir og jafnvel tíðari en þau voru, áður en þessar ráðstafanir voru gerðar. Af því ber að draga þá ályktun, að allar þessar ráðstafanir séu óþarfar og beri að spara almenningi kostnað við þær. - Mér finnst, að hér sé um alveg hliðstæða röksemdafærslu að ræða. Það, sem skiptir máli í þessu sambandi, er það, að vissulega hefur verðbólga hér á landi verið meiri en æskilegt er, og við skulum láta það deilumál liggja milli hluta hér, hverjar orsakir verðbólgunnar séu, hverjum það sé öðrum fremur að kenna, að þessi verðbólguþróun hefur átt sér stað. Á s.l. 8 árum, eða frá áramótum 1958-1959, þann tíma, sem núv. stjórnarflokkar hafa borið ábyrgð á stjórn landsins, hefur verðlagið nær því tvöfaldazt, þannig að láta mun nærri, að verðbólguvöxturinn hafi að jafnaði numið milli 8 og 9% á ári. Vissulega væri æskilegt, að verðbólgan hefði verið minni. Þær upplýsingar voru gefnar fyrir fáum dögum hér á hv. Alþ., að í Vestur-Evrópulöndum hefði verðbólgan að jafnaði ekki aukizt meira en 4%, og það hefði vissulega verið æskilegt, að verðbólguvöxturinn hefði ekki verið meiri hér. En það er ekki mjög langt síðan, - það var, að mig minnir, í einhverri skýrslu frá Efnarhagssamvinnustofnuninni, - að gefnar voru upplýsingar um verðbólguvöxt í sumum Suður-Ameríkuríkjunum. Í Brasilíu hafði verðbólgan þá um nokkur ár aukizt um 50% á ári, svo að vissulega er hægt að hugsa sér meiri vöxt verðbólgunnar en hefur átt sér stað hér á landi. Spurningin er ekki sú, hvort algerlega hafi tekizt að fyrirbyggja áframhaldandi vöxt verðbólgunnar með þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið í peningamálum, heldur hitt, hvort ekki megi færa líkur að því, að vöxtur verðbólgunnar hefði orðið meiri, ef þessar ráðstafanir hefðu ekki verið gerðar, en því hefur hæstv. viðskmrh. þegar leitt ýtarleg rök að, svo að ég sé ekki ástæðu til að ræða það frekar út af fyrir sig. Því hefur mjög verið haldið fram s.l. ár af hv. 1. flm. þessarar till. og fleiri skoðanabræðrum hans, að svo og svo mikið af því sparifé, sem myndazt hefur hér á landi, hafi ekki verið notað. Hæstv. viðskmrh. gerði því máli einnig skil og sýndi fram á, að þetta stenzt engan veginn. Allt spariféð, sem hér hefur myndazt, hefur verið notað, og ég sé ekki ástæðu til þess að eyða fleiri orðum um það, en vil aðeins bæta því við, að ef hv. stjórnarandstæðingar tækju þetta sjálfir alvarlega, væri mikið ósamræmi í þeirri afstöðu þeirra, sem þó hefur komið fram að undanförnu, þegar hvað eftir annað hafa verið lögð fram hér á hv. Alþ. frv. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka erlend lán. Að því er ég bezt veit, hafa þessar heimildir yfirleitt verið samþ. einróma. Ef það væri hins vegar þannig, að Íslendingar notuðu ekki nema að takmörkuðu leyti það sparifé, sem myndast í landinu, væri það auðvitað algerlega fráleitt og nánast ábyrgðarleysi að vera að taka erlend lán, jafnhliða því sem innlent sparifé væri ekki notað. En í þessu efni hafa hv. stjórnarandstæðingar yfirleitt ekkí verið sjálfum sér samkvæmir. Það er ekki efi á því, að ef farið hefði verið að ráðum hv. stjórnarandstæðinga um það að afnema hömlur í peningamálum, sem hafa verið settar, hefði enginn vandi verið með því leystur, heldur þvert á móti hefði verðbólgan hlotið að aukast mjög verulega, því að það verður að hafa hugfast i þessu sambandi, þó að einstaklingar kvarti að vísu um lánsfjárskort, að það er ekki lánsfjárskortur, sem hindrar það, að framkvæmdir hér á landi eru e.t.v. ekki eins miklar og æskilegt væri. Það er annað, sem þar strandar á, nefnilega vinnuaflsskorturinn, og svo lengi sem því er haldið fram og vissulega að nokkru með réttu, að vinnudagur almennings hér á landi sé of langur, gefur það auga leið, að áhrif þess að auka framboð lánsfjár eða réttara sagt auka framboð gjaldmiðils, mundu eingöngu verða örari verðbólguþróun, en ekki akapa skilyrði fyrir neinum auknum framkvæmdum. Að síðustu vildi ég aðeins minnast á þessi margumtöluðu lánsfjárhöft. Ég hef víst einhvern tíma áður sagt það við svipað tækifæri, að „lánsfjárhöft“ er orð, sem ég álít að ætti að hverfa úr íslenzku máli, því að ég hef aldrei getað skilið það, að nein skynsamleg hugsun liggi því orði að baki. Það er út af fyrir sig rétt, að eftirspurn eftir lánsfé er meiri en framboð. En þannig hlýtur bara alltaf að verða, svo lengi sem um verðbólguþróun er að ræða. Ef menn búast við síhækkandi verðlagi, leiðir af því, að allir vilja taka lán. Þeir sjá fram á það, að rýrnandi gildi höfuðstólsins leiði til þess, að jafnvel þó að nafnvextir séu háir, hagnast menn á slíkum lántökum, en að sama skapi verða menn ófúsir á að lána. En meðan þetta ástand helzt, mundi það aðeins verða til þess að hella olíu í eld að auka gjaldmiðilsframboðið. Það mundi leiða til enn meira misræmis milli eftirspurnar og framboðs eftir lánum. Ef leggja á þá merkingu í orðið höft, sem venjulega er gert, eins og þegar við tölum t.d. um innflutningshöft, fjárfestingarhöft o.s.frv., þá eigum við að jafnaði við það, að það þurfi að skammta þau gæði, sem um er að ræða. Innflutningshöft þýða það, að það verður að skammta gjaldeyri. Nú er það einnig svo um útlánin, að ef eftirspurn er meiri en framboð, verður auðvitað að skammta lánin, og það hefur verið gert. En ef það er þessi merking, sem liggur í orðinu lánsfjárhöft, mundu þau úrræði, sem hér er um að ræða, skapa nauðsyn á því, að þessi höft yrðu að vera strangari en þau áður voru. Ef það á að auka peningaveltuna og jafnhliða lækka vexti, sem virðist ein helzta hugmynd hv. stjórnarandstæðinga um úrræði í efnahagsmálum, sem þurfi að grípa til, gefur það auga leið, að aukin verðbólga, sem af því leiddi, mundi auðvitað auka eftirspurnina eftir lánum, og ekki er líklegt, að menn yrðu fúsari til að spara, ef menn fengju lægri vexti af sparifé sínu en þeir áður hafa fengið. Það gefur því að mínu áliti auga leið, að það misræmi milli framboðs og eftirspurnar eftir lánsfé, sem er orsök lánsfjárhaftanna, ef leggja á venjulega merkingu í það orð, mundi aukast, en ekki minnka, svo að þá yrði að herða á lánsfjárhöftunum, hvað þá að hægt væri að slaka á þeim.



Herra forseti. Tveir prófessorar, að vísu annar fyrrv. og hinn núv., í viðskiptafræðum hafa sýnt þessari till. þann sóma að gera hana að sérstöku umtalsefni. Mér finnst nú rétt þeirra vegna, þeim til afsökunar og réttlætingar, að gera grein fyrir því, að þeir túlka þessi mál, sem betur fer, talsvert öðruvísi uppi í háskóla en þeir gera hér á . Alþ. Mér er sagt, að þegar þeir eru að kenna viðskiptafræði og rekstrarfræði fyrirtækja uppi í háskóla, telji þeir það meginskilyrði, til þess að rekstur fyrirtækis sé heilbrigður, að það hafi aðgang að nægilegu lánsfé. Hér á Alþ. standa þeir hins vegar upp til þess að verja þá mestu lánsfjárkreppu, sem hefur verið sköpuð á Íslandi. Ég hélt nú satt að segja, að þegar hæstv. viðskmrh. byrjaði ræðu sína, væri hann staddur í útlöndum og væri að ræða um ástandið eins og það væri í því landi, en ekki hér heima á Íslandi. Ráðh. komst sem sagt að þeirri niðurstöðu, að það væri enginn lánsfjárskortur hér á Íslandi, það væri bara mesti misskilningur og rangindi að halda því fram, að hér væri nokkur lánsfjárskortur hjá fyrirtækjum. Ég ætla nú ekki að deila mikið um þetta við hæstv. ráðh. Við stöndum að því leyti báðir jafnt að vígi, að hvorugur okkar rekur fyrirtæki, og þess vegna getum við ekki talað af reynslu. Við skulum skírskota til þeirra manna, sem geta talað um þessi mál af reynslu. Hvað segja þeir? Hvað segja iðnrekendur í dag? Segja þeir, að það sé enginn lánsfjárskortur? Hvað segja útvegsmenn í dag? Segja þeir, að þeirra atvinnugrein búi við engan lánsfjárskort? Hvað segja hraðfrystihúsaeigendur? Segja þeir, að þeirra fyrirtæki búi ekki við neinn lánsfjárskort? Hvað segja bændur? Segja þeir, að þeirra fyrirtæki og þeir sjálfir búi ekki við neinn lánsfjárskort? Ég held, að þó að hæstv. ráðh. gengi fyrir forustumenn þeirra stétta, sem ég nú nefndi, og reyndi í flokksnafni og vegna ríkisstj. að fá þá til að gefa yfirlýsingar um það, að atvinnurekstur þeirra byggi ekki við lánsfjárskort, mundi hann ekki geta fengið þessar yfirlýsingar. Ég held, að það sé nokkurn veginn sameiginlegt álit þessara manna, að viðkomandi atvinnuvegir hafi sjaldan eða aldrei búið við verri aðstöðu í þessum efnum en einmitt nú. Og hvað er það, sem menn hafa verið að kynnast í landinu á undanförnum árum, sem er eiginlega alveg nýtt í sögunni um margra ára skeið? Það er það, að fjöldi rótgróinna fyrirtækja er í vanskilum, getur ekki oft og tíðum borgað smáreikninga, sem komið er með til þeirra. Því hefur verið hampað mjög af stjórnarsinnum með gleðitón í röddinni, eins og hæstv. forsrh., að það væri nú svona komið hjá sumum fyrirtækjum samvinnumanna En ég held, að það nákvæmlega sama eigi sér stað hjá mörgum fyrirtækjum einkarekstrarmanna í landinu í dag. Og meira að segja hjá því bæjarfélagi í landinu, sem er langsamlega bezt statt, Reykjavíkurborg, þá er svo komið, að þar eru stórfelldar biðraðir í hvert skipti, sem útborganir þar eiga að fara fram, og oft og tíðum, sem bærinn hefur orðið að vísa mönnum frá, án þess að þeir hafi getað fengið sína reikninga borgaða. Það er hægt að halda því fram, að kannske ástandið í Bandaríkjunum eða Júgóslavíu sé þannig, að það sé ekki lánsfjárskortur, ég skal ekki deila um það við hæstv. ráðh. En það er algerlega útilokað að halda því fram, ef það á að gera það af einhverri þekkingu, að það sé ekki lánsfjárskortur á Íslandi. Lánsfjárskortur fyrirtækja á Íslandi er meiri í dag og stórkostlegri en hann hefur verið um langt skeið, og það er að gerast hér á landi, að fjöldi manna, sem vilja standa í skilum, hafa í raun og veru möguleika til þess að standa í skilum, fá ekki þá fyrirgreiðslu hjá bönkunum, sem þeir eiga rétt á, og verða þess vegna vanskilamenn. Ríkisstj. framfylgir þeirri stefnu í efnahagsmálum, að hún er að gera atvinnurekendurna að vanskilamönnum með því að framfylgja rangri stjórnarstefnu. Þess vegna er ég alveg hissa á því, að sá maður, sem á að stjórna efnahagsmálunum í landinu, sjálfur viðskmrh., skuli koma hér upp og halda fram annarri eins fjarstæðu og þeirri, að það sé enginn lánsfjárskortur hjá fyrirtækjum í landinu. Ég held, að einkennilegri yfirlýsing úr munni ráðh. hafi sennilega aldrei verið gefin hér á Alþ. Ég held, að það sé einsdæmi, að ráðh. hafi talað af slíkri fáfræði um efnahagsmál í landinu og henti hæstv. viðskmrh. hér áðan. Viðskmrh. hélt því fram, að ég hefði farið með rangar tölur. Hann gerði ekki minnstu tilraun til að hnekkja þeim tölum, sem ég kom með, vegna þess að þær styðjast við þær tölur, sem Seðlabankinn gefur sjálfur upp í Fjármálatíðindum. Ég held því fram, að samkv. þeim tölum, sem eru birtar í Fjármálatíðindum, hafi útlán banka og sparisjóða ekki verið nema 131% meiri í síðustu árslok en þau voru í árslok 1959, ég segi 111%. Og ég skora á hæstv. viðskmrh. að hnekkja þessu. En ég held því jafnframt fram af þeim gögnum, sem fyrir liggja, - ég skal játa að það eru meiri áætlunartölur, - að heildarrekstrarkostnaður fyrirtækja í landinu á þessum tíma hafi alltaf aukizt um 160–170%. Og ég held, að það geti hver og einn, sem hefur sæmilega skynsemi, gert sér grein fyrir því, að þetta hlýtur að hafa leitt til þess, að stórkostlegur lánsfjárskortur hjá fyrirtækjum hefur skapazt í landinu á þessum tíma, og jafnframt, að menn geti gert sér grein fyrir því, hvaða afleiðingar það hafi haft. Það má vel vera, að það hafi einhver breyting orðið á allra síðustu mánuðina. En það breytir samt ekki þessum niðurstöðum eða þeim tölum, sem ég fór með hér áðan. Og það breytir ekki heldur þeirri staðreynd, þó að einhver aukning hafi átt sér stað á útlánum bankanna seinustu mánuðina, að lánsfjárskorturinn er tilfinnanlegri í dag hjá fyrirtækjum en hann hefur nokkru sinni áður verið. Um það tala bezt vanskilin, sem menn eru að reka sig á hjá fyrirtækjunum hvað eftir annað nú seinustu dagana og ekki hvað sízt hjá sjálfri Reykjavíkurborg, sem ætti þó allra fyrirtækja helzt að geta staðið í skilum. En það er m.a. vegna þess, að Reykjavíkurborg hefur ekki fengið þá fyrirgreiðslu hjá bankastofnunum, sem hún á rétt á. Og sama gildir um fjölmörg önnur bæjarfyrirtæki. Þau eru líka í vanskilum af þessum ástæðum. Og þó eru kannske vanskilin enn þá meiri hjá mörgum atvinnufyrirtækjum einmitt af þessum ástæðum, atvinnufyrirtækjum, sem eru sterk og gróin í raun og veru, en fá ekki þá fyrirgreiðslu frá bönkunum, sem þau þurfa til þess að geta innt daglegar greiðslur af hendi. Það er alveg ómótmælanlegt, að sú efnahagsstefna, sem ríkisstj. hefur fylgt síðan 1959, að hún kom til valda, hefur orsakað alveg stórkostlegan lánsfjárskort hjá atvinnufyrirtækjum í landinu. Og það er líka jafnvíst, að þetta er meginástæðan til þess, að framleiðniaukning hefur orðið minni á Íslandi á þessu tímabili en hún hefur orðið í nálægum löndum á sama tíma. Þetta kemur glöggt fram í þeirri skýrslu, sem Efnahagsstofnunin hefur sent hagráði, því að þar er tekið fram, að sá mikli hagvöxtur, sem hér hefur orðið á undanförnum árum, sé fyrst og fremst að þakka mikilli síldveiði og hækkandi útflutningsverði, en stafi ekki af því, að framleiðniaukning hafi orðið hjá fyrirtækjunum eða atvinnuvegunum í landinu, heldur sé það eitthvert mesta alvörumál, hvað þessi framleiðniaukning hafi verið lítil, og þess vegna þurfi að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess að auka hana á næstu árum. Og ég held, að það sé einhver þyngsti áfellisdómur, sem hægt er að fella um nokkra stjórn, sem býr við hið mesta góðæri, sem nokkru sinni hefur yfir þetta land komið, að á þeim tíma skuli það gerast, að framleiðniaukning sé tiltölulega minni en í öðrum löndum á sama tíma. Þetta er m.a. vegna þess, - að sjálfsögðu eru það fleiri ástæður, sem valda þessu, - en ein meginástæðan er einmitt sá lánsfjárskortur, sem hefur verið skapaður af ríkisstj. og Seðlabankanum á undanförnum árum. Ég vil aðeins minna í þessu sambandi á grein, sem einn fremsti útgerðarmaður og atvinnuhöldur landsins, Haraldur Böðvarsson, skrifaði í Morgunblaðið á s.l. vetur. Hann sýndi þar fram á með glöggum dæmum, að t.d. frystihúsin hefðu ekki fengið fyrirgreiðslu í bönkunum til þess að geta komið á nauðsynlegri hagræðingu í sinni starfsemi. Og hann fullyrti, að ef hraðfrystihúsin hefðu fengið þá fyrirgreiðslu, sem hefði þurft í þessum efaum, væri með aukinni hagræðingu hægt að koma a.m.k. starfsemi sumra þeirra í það horf, að þau þyrftu ekki á neinum uppbótum né aðstoð hins opinbera að halda. En þessari hagræðingu hjá, atvinnufyrirtækjunum hefur verið haldið niðri af hæstv. ríkisstj. að mjög verulegu leyti með lánsfjárskortinum, sem hún hefur verið að skapa á undanförnum árum. En sú tölulega staðreynd er þessi. Ég skal víkja að henni aftur, vegna þess að hæstv. viðskmrh. gat ekki neitt hrundið henni, - að síðan í árslok 1959 til 1965 hafa endurkaup Seðlabankann á víxlum ekki aukizt nema um 36%, á sama tíma og rekstrarkostnaður fyrirtækja hefur alltaf aukizt um 160-170%. En hjá viðskiptabönkunum hafa útlánin aðeins aukizt um 111%. Þessar tölur eru óhagganlegar, og þær sýna það svart á hvítu, að efnahagsmálastefnan, sem hefur verið fylgt á undanförnum árum, hefur skapað stórkostlegan lánsfjárskort í landinu og valdið því, að framleiðni hefur ekki aukizt eins og skyldi og þurft hefði að vera og hefði getað átt sér stað vegna hins mikla góðæris, ef rétt hefði verið á þessum máaum haldið. Í þessu er fólginn einn þyngsti áfellisdómurinn um núv. ríkisstj., að hún skuli hafa haldið þannig á þessum málum. Og því hörmulegra er þetta, þar sem það er beint tekið fram í lögum um Seðlabankann, í lögum, sem þessir menn, sem í ríkisstj. eiga sæti, hafa samþ. og þeirra fylgismenn á Alþ., er það beinlínis tekið fram, að það skuli vera eitt hans meginverkefni að tryggja það, að fyrirtækin búi ekki við lánsfjárskort, að framkvæmdageta atvinnuvegana og framleiðslugeta notist á sem hagkvæmastan hátt: Þetta ákvæði Seðlabankalaganna hefur verið alveg þverbrotið með þeirri stefnu í efnhagsmálum, sem hefur verið fylgt hér á landi á undanförnum árum. Það verður ekki með neinu móti borið á móti því. Ég held, að ég komist ekki hjá því að minnast, þó að það snerti ekki beinlínis þetta mál, á þá fullyrðingu hæstv. viðskmrh., því að það sýnir, hvaða fjarstæður hann leyfir sér að viðhafa í þessum efnum, þegar hann segir, að það sé ekki rétt, að fjármagnið hafi ekki verið notað á hagkvæman og skynsamlegan hátt í landinu á undanförnum árum, þetta sjáist bezt á því, að það hafi verið nóg atvinna í landinu, vinnuaflið notað alveg til fulls. En er nú hæstv. viðskmrh. ekki meiri hagfræðingur en það, að hann haldi, að það sé einhver trygging þess, að fjármagnið sé notað til hinna réttustu framkvæmda, þó að það sá næg atvinna í landinu? Það má vissulega nota vinnuaflið til þess að vinna margar hinar óhagkvæmustu framkvæmdir alveg eins og nytsamar, ef engin stjórn er á þessum málum höfð. En það virðist vera líka skoðun þess hv. viðskiptafræðiprófessors, sem talaði hér líka, að þessu sé þannig varið, að það sé nóg, ef haldið sé uppi nægri atvinnu í landinu með einhverjum hætti, þá tryggi það, að fjármagninu sé beint til þeirra framkvæmda, sem mikilvægastar og nauðsynlegastar séu. Þetta kom fram í því, að sá hv. þm. virtist ekki . hafa neina hugmynd eða skilning á því, hver hin svokallaða „hin leið“ væri. „Hin leiðin“ er einmitt fólgin í því að reyna að skipuleggja framkvæmdirnar þannig, að það - séu þær nauðsynlegu, sem gangi fyrir, en þær, sem eru minna nauðsynlegar, verði látnar mæta afgangi. Af þessum sömu ástæðum er það alger fjarstæða hjá honum, að þó að lánsfé til fyrirtækja væri aukið upp í það, sem eðlilegt sé, þurfi það að verða til þess að skapa aukna verðbólgu í landinu. Þetta þarf ekki að verða til þess að skapa aukna verðbólgu í landinu, ef jafnframt eru gerðar ráðstafanir til að halda í skefjum þeim framkvæmdum, sem ónauðsynlegri væru taldar. Það verður jafnframt að sjálfsögðu að fylgja, og það er augljóst mál, að það er útilokað að hafa taumhald á verðbólgunni, nema þetta sé gert. En ef það er gert, er fullkomlega viðráðanlegt að auka lánsfé til fyrirtækja, svo að þörfum þeirra sé fullnægt, án þess að það eigi sér stað nokkur verðbólguaukning í landinu. Þetta held ég, að þessir hv. hagfræðingar ættu að geta skilið, og það má vel vera, að þeir skildu þetta betur, ef þeir færu að rifja upp sín gömlu fræði og sín gömlu skrif t.d. hagfræðingaálitið svokallaða, sem þeir sömdu 1946. Það mætti segja mér, að ef þeir færu að lesa það, sem þeir hafa þar sagt, gerðu þeir sér fulla grein fyrir því, að þetta er engin fjarstæða, sem ég er nú að halda fram, heldur sennilega mjög líkt því, sem þeir sjálfir hafa haldið fram á þeim tíma. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þetta öllu lengra að sinni, en ég vildi að lokum vænta þess að þessar umr. yrðu til þess, að hæstv. viðskmrh. kæmist heim aftur og sæi í raun og veru, hvernig ástandið á Íslandi er, og þá mundi hann áreiðanlega sannfærast um það, að atvinnufyrirtækin hér á landi búa nú við mikinn og óeðlilegan lánsfjárskort.



Herra forseti. Mér heyrðist á ræðu hv. þm., að hann mundi vera að hugsa um að láta einhvern af sínum undirmönnum við blað sitt, Tímann, setja um það fyrirsögn í blaðið á morgun, að nú hefði fyrrv. prófessor í hagfræði við háskólann og núv. viðskmrh. gert sig að algeru viðundri á Alþ. með því að halda því fram, að á Íslandi væri enginn lánfjárskortur. Það verður gaman fyrir lesendur Tímans að sjá í fyrramálið, hvernig blaðið stenzt þessa samvizkuraun, því að allir hv. þm., aðrir en sá, sem var að tala, hljóta að hafa heyrt, að ég sagði ekki í ræðu minni orð um það, að hér á Íslandi væri ekki lánsfjárakortur. Það, sem ég var að andmæla, var setning í framsöguræðu hans, setning í grg. hans og setning, sem hann endurtók í ræðu sinni núna, að hér væri lánsfjárskortur skapaður af Seðlabankanum, bankakerfinu og stefnu ríkisstj. Hann var að fullyrða, að Seðlabankinn og bankakerfið og yfirstjórn peningamálanna hafi skapað lánafjárskort á Íslandi. Það var þetta, sem ég var að andmæla og taldi mig sýna fram á með fullum rökum, sem ég nenni ekki að endurtaka, að þessi staðhæfing er algerlega út í bláinn. Hvernig er hægt að segja, að Seðlabankinn eða bankakerfið skapi lánsfjárskort, þegar ég nefndi tölur um, að á síðustu 12 mánuðum hefur útlánaaukning bankakerfisins verið 1716 millj. kr., aukizt um 23%, og útlánaaukningin er helmingi meiri en hún var á 12 mánuðum áður, og svo í öðru lagi, þegar útiánaaukningin er ekki aðeins öll sparifjáraukningin, heldur 500 millj. kr. meiri en sparifjáraukningin, og þegar ég í þriðja lagi sýndi fram á, að allar höfuðatvinnugreinar landsmanna hafa fengið í hendur sínar úr sameiginlega bankakerfinu hlutfallslega meiri útlánaaukningu en nemur hækkun framfærsluvísitölunnar? Ég hélt, að það ætti ekki að þurfa að segja þessa hluti oft, til þess að menn skildu kjarna þeirra. Það er fjarstæða að tala um, að Seðlabankinn og bankakerfið stuðli að lánsfjárskorti, þegar þeir lána út ekki aðeins allt fé, sem þeir fá til útlána, heldur 500 millj. kr. meira, og þegar þessi útlánaaukning er mun meiri en aukning verðlagsins a sama tíma. Um notkun hv. þm. á orðinu lánsfjárskortur hafði, raunar hv. þm. Ólafur Björnsson rætt í ræðu sinni, svo að ég sé ekki ástæðu til að ræða það frekar. Þó vildi ég aðeins benda á, að lánsfjárskortur frá sjónarmiði lántakenda og lánbeiðenda hlýtur auðvitað að miðast við þeirra fyrirætlanir. Ef menn hafa mikið í huga, ef framkvæmdahugur er mikill, er auðvitað mjög vel hugsanlegt, að ekki séu tök á því fyrir þá menn að fá allt það fjármagn, sem þeir óska eftir, án þess beinlínis að frá almennu sjónarmiði sé hægt að tala um lánsfjárskort. Það getur verið um lánsfjárskort að ræða frá lánbeiðendanna hálfu. En það vildi ég benda á, að það ar ekki mjög gott samræmi í því hjá hv. þm. að vera stöðugt að undirstrika þennan, eins og mætti segja, „subjektíva“ lánsfjárskort lánbeiðendanna annars vegar og svo hitt, að allt sé að fara í kaldakol hins vegar. Venjulega er ekki sérlega mikill framkvæmdahugur í mönnum, ef horfur í atvinnulífinu eru afskaplega dökkar og allt er að fara í kaldakol. Þá draga menn yfirleitt saman seglin. Þá hafa menn ekki trú á framtíðinni. Þá er ekki framkvæmdahugur í mönnum. En ef hann leggur sérstaka áherzlu á að segja, að framkvæmdahugur í mönnum almennt séð sé svo mikill, að því fari víðs fjarri, að menn eigi kost á nægilegu lánsfé til sinna framkvæmda, er það í ósamræmi við hina staðreyndina, sem hann hampar í öðrum ræðum og í öðrum greinum, að hér sé allt í kaldakoli. Hitt er rétt, að hér hefur verið mikið góðæri undanfarið og þess vegna mikill framkvæmdahugur í mönnum, stundum meiri framkvæmdahugur en svo, að hægt hafi verið að fullnægja eftirspurn eftir lánsfé með heilbrigðum hætti, þ.e. sparifjármyndun hafi verið nægileg til að fullnægja óskum allra þeirra, sem vegna bjartsýni, sem vegna góðra tíma hafa viljað leggja í nýjar framkvæmdir. Hin meginástæða mikillar eftirspurnar eftir lánsfé er svo sú verðbólga, sem við eigum við að búa. Það eru víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags, sem því miður hefur ekki tekizt að koma í veg fyrir. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þegar verðbólga er og kaupgjald og verðlag hækkar á víxl, er ábatasamlegt að festa fé með lánsfé. Þá er ábatasamlegt að fá lánsfé hjá bönkum og lánastofnunum til þess að festa í fasteignum og birgðum ýmiss konar. Þess vegna er mjög hætt við því einmitt á verðbólgutímum, þetta er fyrirbæri, sem allir þekkja, - að eftirspurn eftir lánsfé sé mun meiri en eðlilegt framboð á lánsfé. Þess vegna er lánsfjárskortur einn af fylgifiskum verðbólgu. Jafnljóst og mér er það, að hér er um verðbólgu að ræða, því miður, og hefur verið allar götur síðan á stríðsárunum, er mér ljóst, að hér er lánsfjárskortur. Það hefur aldrei hvarflað að mér að segja eitt einasta orð í þá átt, að hér væri ekki lánsfjárskortur, af því að mér er jafnljóst og öðrum, sem um þessi mál hugsa og á þessum málum vonast til að hafa einhverja þekkingu, að verðbólgu fylgir alltaf lánsfjárskortur. Það er eitt af eðliseinkennum verðbólgunnar. Sá maður, sem skilur eðli verðbólgu, orsakir hennar og afleiðingar, gerir sér ljóst, að samfara henni hlýtur að vera lánsfjárskortur. Eftir þetta verð ég enn forvitnari að vita, hvað hv. þm. lætur undirmenn sína við Tímann segja um þessi ræðuhöld á morgun. Að allra síðustu vildi ég bæta því við, að hann vonaði, að ég áttaði mig vel á því, hvernig ástandið væri hér, fyrst ég væri á annað borð kominn heim. En ég vildi aðeins bæta því við í því sambandi, að ég hef verið skemur utanlands á þessu ári en hann sjálfur.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í deilur hv. 1. flm. þessarar till. við sína hálærðu andmælendur. Mér sýnist, að hann hafi í fullu tré við þá, og sé ekki ástæðu til að skipta mér af því. En það eru nokkur atriði, sem fram komu í fyrri ræðu hæstv. viðskmrh. og nokkuð var vikið að í ræðu hv. 8. þm. Reykv., Ólafs Björnssonar, sem mig langaði til að gera aths. við. Hæstv. viðskmrh. tók sér fyrir hendur að skýra fyrir okkur efnahagsreikninga Seðlabankans með ákaflega einföldum hætti. Ég er honum í rauninni ákaflega þakklátur fyrir þetta, vegna þess að fram til þessa hefur mér oft fundizt, að hann og kollegar hans töluðu um þessi mál með þeim hætti og því orðbragði, sem hæfði helzt prófessorum í hagfræði. Nú ræddi hæstv. viðskmrh. þetta með nokkuð einfaldara hætti, og ég vona, að það mætti verða framhald á því, að menn ræddu um þessa hluti, eins og þeir eru, með orðalagi, sem fólk getur skilið. En gallinn er bara sá, að hæstv. viðskmrh. gekk elnum of langt í að gera hlutina einfalda, og það, sem hann sagði, var þess vegna ekki alveg rétt. Ef litið er á efnahagsreikninga Seðlabankans, sem birtast í Fjármálatíðindum núna, síðasta hefti, á bls. 78-79, og ná yfir árslokin 1964-1965 og mánaðalokin á þessu ári, sjá menn, að tveir stærstu liðirnir af ráðstöfunarfé Seðlabankans eru, eins og hæstv. ráðh. gat um, andvirði seðlaveltunnar, sem er um 1000 millj. kr., og bundna spariféð eða innistæður lánastofnana, sem að mestu leyti eða um 90% er bundið fé. Af eignaliðum eru helztir afurðavíxlarnir, sem nema um það bil 1000 millj., og gjaldeyrisstaðan, sem er ekki yfir 2000 millj., heldur um 1800 millj. í lok júnímánaðar, vegna þess að í því að einfalda dæmi sitt gekk hæstv. ráðh. svo langt að draga ekki erlendar skuldir frá erlendum eignum bankanna og var þess vegna ekki að tala um hreina gjaldeyriseign. Ef við hins vegar dítum á hreina gjaldeyriseign og blöðum í þessu sama hefti Fjármálatíðinda aftur á bls. 63-64, sjáum við, hvernig gjaldeyrisstaðan hefur þróazt frá árslokum 1956, og við sjáum á bls. 76, hvernig staða bankanna hefur þróazt, og við sjáum líka, hvernig seðlaveltan hefur þróazt og hvernig endurkeyptir víxlar hafa þróazt á þessu tímabili. Við komumst þá að þeirri niðurstöðu, að það er engin tilviljun, að seðlaveltan annars vegar og endurkeyptu víxlarnir hins vegar standast á, og í öðru lagi, að bundna féð og gjaldeyrisforðinn standast einnig á. Þetta hefur gerzt með sáralitlum sveiflum allan þann tíma, sem þessar skýrslur ná yfir. Það eru að vísu á þeim svolitlar sveiflur, vegna þess að aðrir eigna- og skuldaliðir Seðlabankans hreyfast litið eitt, og er þar aðallega um að ræða stöðu ríkissjóðs, sem á sumum tímabilum seinustu ára hefur dregið á Seðlabankann með þeim hætti, að hann hefur ruglað eðlilega stöðu í þessu efni. Ég vildi vekja athygli á þessu, vegna þess að mér finnst þetta vera atriði, sem menn eigi að taka eftir, og ég vil leiðrétta það, sem hæstv. ráðh. sagði, að ef þetta er sett upp á þann hátt, sem hann gerði, er ekki hægt að segja, að 400 millj. af eigin fé Seðlabankans standi á móti gjaldeyrissjóðnum, heldur eingöngu 100-200 millj. kr. núna og yfirleitt minna á því tímabili, sem þessir reikningar ná yfir. Það kom fram hjá hv. 8. þm. Reykv., sem talaði hér áðan, að við héldum því fram, framsóknarmenn, að sparifé landsmanna væri ekki nota. Auðvitað er það notað, ég veit ekki til þess, að neinn hafi haldið öðru fram. En fjórðungur af spariinnlánum bankanna, sem samkv. þessu sama blaði Fjármálatíðinda nema um 6500 millj. kr., fjórðungur þess fjár er ávaxtaður í útlöndum og kallaður gjaldeyrisforði. Engum hefur dottið í hug, að þetta fé væri ekki einhvern veginn ávaxtað. Nú skal ég ekki leggja neinn dóm á það, hvort það er eðlilegt að ávaxta svona mikið fé í útlöndum til þess að hafa gjaldeyrissjóð. Það er vissulega, þegar efnahagslífið er svo ótryggt og atvinnulífið eins og það er nú um þessar mundir, sízt ástæða til þess að draga úr því, að það þurfi að hafa nokkurn gjaldeyrissjóð. En hitt vil ég fullyrða, að það muni vera næsta sjaldgæft, að nær ekkert sé standi að baki gjaldeyrisajóðnum annað en bundið sparifé. Og ég vil líka láta í ljós þá skoðun mína, að þó að nauðsyn á gjaldeyrissjóði kunni að vera mikil, sé það mikið álag á þjóðina að hafa fjórðung af sparifé hennar í útlánum erlendis. Það kostar líka mikla peninga í vaxtamun, þegar á það er litið, að við erum á sama tíma að taka mikið af erlendum lánum. Mergurinn málsins hér sýnist mér vera sá, að það skortir í rauninni í efnahagskerfi okkar eðlilegan fjárhagsgrundvöll fyrir gjaldeyrissjóðinn. Og þess vegna er talið, að ekki sé hægt að hafa hann öðruvísi en að binda spariféð á móti honum. Á þessu verður að mínum dómi að verða breyting. En sú breyting hefur ekki orðið, m.a. vegna þess, hvernig viðskiptum ríkissjóðs við Seðlabankann hefur verið háttað mörg undanfarin ár. Ég ætlaði að ljúka þessum orðum með því að beina nokkrum spurningum til hæstv. viðskmrh., en ég sá, að hann skauzt einmitt í burtu, - ég veit ekki, hvort forseti mundi liða mér það, að ég biði andartak í von um, að hann kæmi til baka, eða léti athuga, hvort hann væri að koma aftur. - Ég hef haldið því fram í umr. um þessi efni, að það sé hin mesta nauðsyn fyrir okkur að geta með sérstökum útlánum stuðlað að því, að atvinnuvegirnir yrðu byggðir upp með betri tækjum, framleiðni þeirra aukin með bættri tækni og bættu skipulagi og bættri hagræðingu. Mikið af þeim lánum, sem veitt væru í þessu skyni, mundu að sjálfsögðu fara til gjaldeyriskaupa, og það er því alveg ljóst, að slík útlánaaukning mundi vera nokkur áraun á gjaldeyrissjóðinn. Ég hef gert ráð fyrir því, að slík lán yrðu að mestu nýtt til kaupa á vélum og tækjum, sem kæmu erlendis frá. Ráðh. sagði hér áðan, að minnkun gjaldeyrissjóðsins, ef í það yrði farið að minnka gjaldeyrissjóðinn, mundi verða mesti verðbólguvaldur, sem hér hefði sézt um áratugi, ef ég tók ekki mjög rangt eftir.