Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Mér hefur borist svohljóðandi bréf: ,,Þar sem Ragnhildur Helgadóttir, 3. þm. Reykv., er erlendis í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér að hennar beiðni með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Sólveig Pétursdóttir lögfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru hennar. Halldór Blöndal, varaformaður þingflokks Sjálfstfl.`` Sólveig Pétursdóttir hefur áður tekið sæti hér á þingi og býð ég hana velkomna til starfa á ný. Enn fremur hefur mér borist svohljóðandi bréf, dags. 3. maí 1989: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður minn, Kolbrún Jónsdóttir skrifstofumaður, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Hreggviður Jónsson, 11. þm. Reykn.`` Kolbrún Jónsdóttir hefur sömuleiðis setið hér áður og býð ég hana velkomna til starfa á ný.

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Áður en gengið er til dagskrár skal fram tekið að ætlun mín er sú að taka fyrst hér til umfjöllunar þau mál sem talin eru ágreiningslaus eða ágreiningslítil að bestu manna yfirsýn og ljúka umfjöllun og atkvæðagreiðslu um þau, setja síðan nýjan fund þar sem þau þeirra sem til 3. umr. stæðu gætu aftur komið fyrir þannig að okkur tækist að afgreiða til Ed. eins fljótt og verða mál þau mál sem þangað eiga að fara, enda lítur nú svo út að Ed. hafi heldur minna fyrir stafni en þessi deild, en síðan jafnframt þau mál önnur sem á dagskrá eru sem ekki höfðu verið tekin fyrir á hinum fyrra fundi. Ég bið menn þess vegna að vera viðbúna verulegum atkvæðagreiðslum nú næsta klukkutímann eða svo og jafnframt að vera við því búnir að atkvæðagreiðslur geti hér farið fram undir kl. 4 eða undir kl. 7 eftir því hvernig um semst um þingflokkatíma og jafnframt að hér geti orðið kvöldfundur.

Stefán Valgeirsson Herra forseti. Aðeins nokkur orð. Það kom fram þegar verið var að fjalla um þetta mál að mér og ýmsum öðrum fyndist orðið ,,heimilt`` ekki nógu sterkt í þessu tilviki þar sem var upplýst að úrskurðarmaður um tryggingabætur sæti alltaf á fundum með tryggingaráði. Og til þess að tryggja það að þar væri læknir eða aðrir sem væru þar til þess að ræða við hann um þær kvartanir sem hefðu borist, þá þyrfti að tryggja það að þar væri einhver til staðar. Þess vegna er brtt. á þskj. 1000 flutt.

Geir H. Haarde Herra forseti. Í gær þegar þetta mál var til umræðu var því frestað til þess að tóm gæfist til þess að ræða það betur á fundi í hv. heilbr.- og trn. Sá fundur hefur ekki verið haldinn enn og þess vegna undrast ég það mjög að þetta mál skuli nú vera tekið á dagskrá að nýju án þess að staðið sé við það fyrirheit sem hér var gefið í gær að kröfu hv. 3. þm. Reykv. Ég vil leyfa mér að mótmæla þessu og fara þess á leit að málinu verði enn frestað.

Má ég aðeins taka það fram að hér er einungis um mistök forseta að ræða og að sjálfsögðu verður málinu frestað.

Já, takk fyrir það.

Frsm. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Mér láðist að geta þess þegar ég mælti fyrir áliti nefndarinnar að það er að sjálfsögðu skilningur nefndarinnar að þó að innheimtumaður telji ekki efni til að gera samning við skuldara, þá er skuldara að sjálfsögðu heimilt að leita réttar síns við fjmrn. Fjmrn. mundi að sjálfsögðu hafa samband við innheimtumanninn og heyra hans rök, en innheimtumaðurinn er ekki og getur ekki verið hinn endanlegi úrskurðaraðili um það hvort um samning verði að ræða eða ekki. Annað var það ekki, herra forseti.

Frsm. landbn. (Alexander Stefánsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá landbn. um frv. til l. um breytingar á búfjárræktarlögum, nr. 31 24. apríl 1973. ,,Nefndin hefur fjallað um frv. og fengið um það umsögn frá Búnaðarfélagi Íslands. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við 1. gr. Í stað orðanna ,,að forða ágangi`` í fyrri efnismálsgrein komi: að koma í veg fyrir ágang.`` Undir þetta rita allir nefndarmenn landbn., auk frsm. þeir Guðni Ágústsson, Þórður Skúlason, Ingi Björn Albertsson, Jón Sæmundur Sigurjónsson, Eggert Haukdal og Pálmi Jónsson.

Frsm. landbn. (Alexander Stefánsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 1006 við frv. til l. um breytingu á lögum nr. 74 frá 28. apríl 1962, um innflutning búfjár. Nefndin hefur fjallað um frv. þetta er felur í sér að landbrh. verði heimilt að leyfa flutning fósturvísa úr kúm í Sóttvarnastöð ríkisins í Hrísey í kýr á landi. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt eins og það var afgreitt frá Ed. Þetta er undirritað á Alþingi 2. maí og undir nál. rita allir nefndarmenn í landbn. Nd. Við leggjum til að frv. verði samþykkt.

Páll Pétursson Herra forseti. Hér er um að ræða þmfrv. frá nokkrum hv. þm. í Ed. Við höfum undanfarna daga verið að fjalla um frv. frá menntmrh. í fjh.- og viðskn. sem fjallar um það að framlengja eignarskattsaukann til mannvirkjagerðar, til Þjóðarbókhlöðu og síðan að stofna sjóð. Við gerum nokkrar brtt. við það frv. og m.a. leggjum við til að breytt verði í þá veru sem hér er lagt til með þessu frv., það er sem sagt vilji fjh.- og viðskn. deildarinnar að orðið verði við þeim tilmælum sem hér eru sett fram. Þetta vildi ég að kæmi fram, að þetta mál er sem sagt á leiðinni að verða að lögum.

Birgir Ísl. Gunnarsson Herra forseti. Ég tók eftir því að hv. 1. þm. Norðurl. v., formaður fjh.- og viðskn., gat þess í tengslum við þetta mál að til meðferðar væri í nefndinni frv. frá menntmrh. sem tengdist þessu máli. Nú vil ég spyrja hv. þm. hvort ekki sé alveg ljóst að það sé annað frv. um svipað efni til meðferðar hjá nefndinni líka og hvort nefndin hafi ekki skoðað það eða muni ekki skoða það í tengslum við frv. menntmrh. Þau frv. fjalla um mjög svipað efni, en þó er nokkur munur á þeim, þannig að ég tel alveg nauðsynlegt að nefndin fjalli um bæði þau frv. alveg samhliða.

Páll Pétursson Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. 2. þm. Reykv. að fyrir nefndinni liggur einnig frv. sem hann er 1. flm. að og við höfum að sjálfsögðu skoðað það gaumgæfilega í þessu sambandi.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. á þskj. 769 um breyting á lögum nr. 62 frá 5. sept. 1986, um rétt manna til að kalla sig verkfræðinga, húsameistara, húsgagna- og innanhússhönnuði, tæknifræðinga eða byggingafræðinga. Þetta frv. kemur frá hv. Ed. Þetta frv. er samið í iðnrn. og með því er lagt til að starfsheitið ,,landslagshönnuður`` verði lögverndað hér á landi á sama hátt og þau starfsheiti sem ég las upp áðan. Með starfsheitinu ,,landslagshönnuður`` er hér átt við þá menn sem að menntun og starfsþjálfun eru hliðstæðir þeim sem á ensku bera starfsheitið landscape architect, á dönsku landskabsarkitekt og á þýsku Landschaftsarkitekt. Frv. er flutt að tilmælum Félags landslagsarkitekta, sem svo er nefnt, sem fyrst óskaði eftir lögverndun á starfsheiti sínu árið 1983. Ekki þótti fært að verða við þeim tilmælum félagsins að lögvernda orðið arkitekt, enda hafa t.d. félagar í Arkitektafélagi Íslands hið lögverndaða starfsheiti ,,húsameistari`` en ekki arkitekt eins og starfsbræður þeirra í öðrum löndum. Reyndar var það svo að af hálfu iðnrn. var lagt til að starfsheitið yrði þýtt annaðhvort með orðunum ,,umhverfishönnuður`` eða ,,landslagsmeistari`` sem væri þá líkt hinu íslenska starfsheiti arkitekta sem er eins og alþjóð veit ,,húsameistari``. Félagið óskaði hins vegar eindregið eftir að fá að bera starfsheitið landslagshönnuður. Með vísan til þess að önnur félög, sem höfðu lögverndað starfsheiti samkvæmt þessum lögum, voru meðmælt því heiti og eftir atvikum getur það fallið að sinni gerð við heiti húsgagna- og innanhússhönnuða hefur ráðuneytið fallist á að gera þessa tillögu. Ég vil gera það alveg skýrt í þessari framsögu að í frv. er aðeins lagt til að starfsheitið sé lögverndað, en í því felst ekki einkaréttur til starfa. Það verður að teljast sanngirnismál að þeir sem fást við hönnun á landslagi og gerð garða, og hafa búið sig undir það starf líkt og aðrar stéttir sem til var vitnað, fái lögverndun á sínu starfsheiti eins og sambærilegar stéttir þótt auðvitað megi hafa þá skoðun að ástæða geti verið til að endurskoða þá tilhögun sem hér tíðkast. Ég vil í þessu sambandi taka það sérstaklega fram að Alþjóðavinnumálastofnunin hefur viðurkennt starfsheitið landslagsarkitekt, gerði það þegar árið 1968 og flokkaði það samhliða starfsheitunum húsameistari og skipulagsfræðingur. Ég vil líka taka það fram að umsagna um þetta mál var leitað frá þeim aðilum sem lög nr. 62 frá 5. sept. 1986 taka til og eru þær umsagnir prentaðar sem fskj. með frv. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál, en legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. iðnn. og 2. umr.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. á þskj. 999 um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur eins og frv. kemur frá hv. Ed. Frv. í sinni upphaflegu mynd, eins og sýnt var á þskj. 573, var samið í iðnrn. og byggir m.a. á tillögum svonefndrar endurvinnslunefndar sem hæstv. fyrrv. iðnrh. Friðrik Sophusson skipaði 18. nóv. 1987 til að huga að endurvinnslu úrgangs á Íslandi. Endurvinnslunefndin sem svo er kölluð hefur á starfstíma sínum hugað að þessu máli í heild. Hún tók fyrst ákvörðun um að taka til athugunar meðferð á brotamálmum og skilagjald af ökutækjum sem eru nátengd viðfangsefni. Þessum þætti í starfi nefndarinnar lauk með tillögum að frv. til l. um meðferð brotamálma og skilagjald af ökutækjum sem nefndin sendi frá sér sl. haust. Þessi tillaga hefur verið til nánari athugunar og á hennar grunni hefur verið samið frv. um þetta efni og sent þingmönnum prentað sem handrit, og kemur vonandi til kasta þingsins á næsta hausti. Ég taldi hins vegar mest aðkallandi að taka fyrst fyrir tillögur um söfnun og endurvinnslu á einnota umbúðum utan um drykkjarvörur. Samhliða því sem endurvinnslunefnd hugaði að þessu máli þótti mér rétt að þau mál, sem tengdust söfnun og endurvinnslu á einnota umbúðum úr áli og plasti, yrðu tekin alveg sérstaklega fyrir. Þetta er auðvitað sérlega brýnt vegna þeirrar miklu aukningar sem orðið hefur á notkun þess háttar umbúða og þeirri viðbót sem varð þegar leyfð var sala á sterku öli 1. mars sl. en sú vara er aðallega í áldósum eins og kunnugt er. Hinn 10. febr. sl. boðaði ég til fundar og kynnti hugmyndir þær um söfnunar- og endurvinnslukerfi sem þetta frv. byggir á fyrir fulltrúum öl- og gosdrykkjaframleiðenda, kaupmanna, iðnrekenda og ýmissa samtaka sem láta sig varða náttúruvernd. Á þeim fundi var samþykkt að skipa undirbúningsnefnd vegna stofnunar væntanlegs hlutafélags er tæki að sér að safna einnota drykkjarvöruumbúðum og endurvinna þær eða koma til endurvinnslu eða eyðingar. Þann 15. febr. sl. skilaði svo endurvinnslunefndin áliti í formi tillögu að frv. til l. um notkun og endurvinnslu einnota umbúða ásamt greinargerð og ég læt álit nefndarinnar fylgja frv. þessu í þeirri grg. sem fylgdi þskj. 573. Í frv. sem hér liggur fyrir og ég mæli nú fyrir er sú leið valin að leggja til almenna heimild til að leggja skilagjald á einnota umbúðir úr málmi, plasti og gleri. Það er jafnframt lagt til að í reglugerð verði kveðið á um nánari framkvæmd þessa máls. Í meðförum málsins í Ed. var þessi takmörkun ákveðin í lögunum, þ.e. að binda þetta við málm-, gler- og plastumbúðir. Það má auðvitað vera ljóst að pappírsumbúðir koma hér líka við sögu, en með frv. í þeirri mynd sem það liggur nú fyrir er því máli skotið á frest og ekki tekin afstaða til þess. Það mál öllum vera ljóst núna þegar snjóa tekur að leysa að einnota umbúðirnar koma sannarlega í ljós og mikil þörf er á því að grípa til aðgerða í málinu. Þetta frv. er vænlegur farvegur til þess og mun gefa kost á því að efna til myndarlegrar hreinsunarherferðar þegar í sumar. Til að tryggja skilvirka framkvæmd þessara laga og þeirra verkefna á sviði umhverfisverndar og endurvinnslu sem frv. stefnir að er sú skylda lögð á iðnrh. að hann hafi frumkvæðið að stofnun hlutafélags sem annist söfnun og endurvinnslu umbúðanna sem lagt er á skilagjald og annast umsýslu þessa gjalds. Þetta er ekki eingöngu umhverfisverndarmál heldur er þetta líka endurvinnslumál. Það er mikilvægt verkefni í iðnþróun í þessu landi eins og öllum löndum og mun verða framtíðariðngrein að vinna að nýju úr þeim dýrmætu jarðefnum sem notuð hafa verið í margvíslegar neysluvörur sem jafnóðum er hent. Hér er því ekki bara um brýnt umhverfisverndarverkefni að ræða heldur nýja iðngrein --- mikilvæga grein í iðnþróun ef maður horfir langt fram á veginn. Margar aðrar þjóðir hafa þegar látið þessi mál til sín taka í stórum stíl. Evrópubandalagið gerði t.d. sérstaka samþykkt 27. júní 1985 um umbúðir fyrir fljótandi matvæli eins og það er kallað þar. Tilgangurinn með þeirri samþykkt var að draga úr umbúðanotkun og magni umbúða í sorpi með því að auka á notkun margnota eða endurvinnanlegra umbúða um slíkan varning. Í samræmi við þessa stefnu var samþykkt að aðildarríkin settu fram áætlun um það hvernig draga mætti úr þessari umbúðanotkun. Menn hafa valið ýmsar leiðir í þessu efni, t.d. hafa Danir bannað notkun áldósa, fyrst og fremst vegna umhverfisspjalla sem þær valda. Þeir hafa líka lagt gjald á allar aðrar einnota umbúðir, t.d. á allar umbúðir utan um mjólk. Í Noregi er lagt gjald á allar umbúðir utan um drykkjarvörur aðrar en mjólkurvörur og hreinan ávaxtasafa. Þetta var gert áður en áldósir fóru að streyma á markaðinn og samkvæmt upplýsingum frá Noregi finnast þar varla slíkar umbúðir. Í Svíþjóð var farin enn önnur leið. Þar voru áldósir algengar á markaði og þar var sett í gang svipað kerfi og hér er gerð tillaga um. Þetta kerfi hefur verið starfrækt í nokkur ár og hefur gengið vel þar og reyndar orðið fyrirmynd að slíkri söfnun og endurvinnslu víða um lönd. Sú tillaga sem hér er flutt er sniðin að íslenskum aðstæðum og ég er þess fullviss að þetta getur gefið góða raun hér, enda hafa bæði þeir sem hafa viðskipta- og atvinnuhagsmuna að gæta af málinu og þeir sem áhuga hafa á því vegna umhverfisverndar komið að því og eru einhuga um að styðja það. Svo að ég snúi mér að einstökum greinum frv. þá er í 1. gr. þess lagt til að heimilt verði að ákveða að þetta skilagjald nemi allt að 10 kr. Í meðförum málsins í Ed. varð að samkomulagi að veita heimild til að hækka þessa fjárhæð í samræmi við breytingar á verði drykkjarvara eins og fram kemur í greininni eins og hún er prentuð á þskj. 999. Skilagjaldið ásamt umsýsluþóknun, sem á að nema 1--5% af skilagjaldinu, skal lagt á innfluttar drykkjarvörur í einnota umbúðum við tollafgreiðslu þeirra og samhliða vörugjaldi á innlenda drykkjarvöruframleiðslu. Innheimt skilagjald verður síðan afhent hlutafélaginu sem svo skipuleggur söfnun umbúðanna um allt land og kemur þeim til endurvinnslu. Skilagjald af umbúðunum verður svo endurgreitt neytendum við móttöku. Þannig á álagning skilagjaldsins ekki að hafa í för með sér verðhækkun því hér er í raun og veru um það að ræða að neytandinn fær gjaldið til baka þegar hann skilar umbúðunum. Við umræður í hv. Ed., eins og ég nefndi áðan, var tekin sú ákvörðun að binda þessa tilhögun við umbúðir úr málmi, gleri og plasti. Ég geri ráð fyrir því að reglubundin söfnun umbúða verði fyrst og fremst í höndum söluaðila, en ég er sannfærður um það að í sambandi við þessa umbúðasöfnun mun takast samstarf við ýmis áhugafélög sem þegar hafa sýnt málinu mikinn áhuga. Ég nefni t.d. skátahreyfinguna, Hjálparstofnun kirkjunnar og ýmis íþróttafélög sem hafa þegar haft samband við iðnrn. og þingnefndina sem fjallaði um málið í hv. Ed. Með þátttöku í hreinsunar- og söfnunarstarfi geta slík samtök stuðlað að því að halda landinu hreinu, en jafnframt haft af því nokkurn fjárhagslegan ávinning. Þá er ekki síður mikilvægt að góð samvinna takist við sveitarfélög um þetta mál og hefur við meðferð málsins, bæði í ráðuneyti og í Ed., verið haft samráð t.d. við sorphirðuna hér á Reykjavíkursvæðinu. Ég tel rétt, eins og tillaga er gerð um og fram kemur á þskj. 999, að bæta sveitarfélögunum beinlínis inn í upptalningu yfir þá aðila sem hlutafélagið eigi að leita eftir samstarfi við. Reyndar geri ég ráð fyrir að sveitarfélög muni eiga aðild að félaginu. Það hefur bæði komið fram áhugi hjá samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og reyndar Sambandi ísl. sveitarfélaga. Undirbúningsnefndin sem hefur unnið að því að stofna hlutafélag á grundvelli 2. gr. hefur á þessu stigi máls náð samkomulagi um nokkur atriði sem ég ætla hér að lýsa: 1. Að tilgangur félagsins verði að safna og endurvinna eða eyða einnota umbúðum sem skilagjald er lagt á. 2. Að hlutaféð verði um 30 millj. kr. en stjórn félagsins verði heimilt að hækka hlutaféð í 45 millj. kr. Í meðförum málsins í hv. Ed. er sett takmörkun á framlag ríkissjóðs til hlutafélagsins við 12 millj. kr. Það tel ég mjög vel viðunandi og vil fyrir mitt leyti stefna að því að hlutaféð verði takmarkað í upphafi, enda tel ég auðvelt að koma þessu í kring með því fé sem þar er gert ráð fyrir. 3. Samkomulag er um það til bráðabirgða í þessari undirbúningsnefnd að skipting hlutafjárins við upphaf félagsins verði eitthvað á þessa leið: Iðnrekendur, þ.e. framleiðendur gosdrykkja og öls, málmbræðslufyrirtæki og fleiri iðnfyrirtæki eigi 40% af hlutafénu, innflytjendur á gosi og öli, kaupmenn og samtök þeirra, þar með talin samvinnuhreyfingin, samanlagt um 20%, ríkissjóður, þar með talin Áfengis- og tóbaksverslun, sveitarfélög og almannasamtök allt að 40%. Þessar tölur eru að sjálfsögðu eingöngu til leiðbeiningar og mun stofnfundur félagsins, ef heimild til þess að stofna það fæst í þinginu, taka afstöðu til þess. Markmiðið er að virkja sem flesta þá sem hagsmuni og áhuga hafa á þessu mikla máli. Iðnrn. hefur þegar tekið frumkvæðið eins og hér hefur þegar komið fram. Ég vildi líka gera grein fyrir því að verði frv. um umhverfisráðuneyti að lögum, þá er gert ráð fyrir að forræði þessa félags færist frá iðnrn. til umhverfisráðuneytis. Ég tel ekki þörf á því, virðulegi forseti, að fara miklu fleiri orðum um það frv. sem hér er til umræðu, en ítreka nauðsyn þess að frv. fái skjóta meðferð, ekki síst vegna þess að þegar eru hafin umfangsmikil viðskipti með einnota áldósir og einnota plastdósir, ekki síst eftir að sterka ölið er komið hér i almenna sölu. Þetta mál er í orðsins fyllstu merkingu þjóðþrifamál, landþrifamál og ég treysti því að það fái hér skjóta meðferð og góðar undirtektir. Að svo mæltu legg ég til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. iðnn. og 2. umr.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta frv. nú við 1. umr. málsins, enda verður það væntanlega sent til hv. iðnn. Nd. og þar gefst mér tækifæri til þess að taka þátt í umræðum um málið. Ég fagna því að sjálfsögðu að þetta frv. er komið fram. Það hlýtur væntanlega afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra byggir frv. að meginefni til á þeirri vinnu sem nefnd á vegum iðnrn. vann á sínum tíma, en sú nefnd var sett á stofn í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra tókst því miður ekki að leggja fram annað frv. sem byggðist á frumvarpsdrögum þeirrar sömu nefndar um brotamálma, en það frv. hefur verið sýnt þingmönnum og harma ég að ekki skuli hafa tekist að leggja fram heilsteypt frv. á þessu þingi því þar er ekki síður um þjóðþrifamál að ræða heldur en það frv. sem hér er til umræðu. Mér finnst skipta máli þegar við 1. umr. að það komi fram að skilagjaldið og þau gjöld sem hugsanlega verða lögð á umbúðir í því skyni að sjá fyrir því að dósum og öðrum ílátum verði safnað saman, annaðhvort til eyðingar eða endurvinnslu, myndi ekki skattstofn þannig að skattar leggist ekki á þetta gjald. Þetta gjald er ekki skattur í eðli sínu eins og fram hefur komið og skýrt hefur verið tekið fram. Mér finnst vera full ástæða til þess að benda á það, sem mjög sterklega kemur fram í þessu frv. og grg. og hæstv. ráðherra minntist reyndar á, að hér er um hvort tveggja að ræða í senn: Annars vegar umhverfisverndarmál og hins vegar endurvinnslumál. Þess vegna var það eðlilegt að iðnrn. á sínum tíma tæki þetta mál upp, en það gerði ráðuneytið reyndar í samstarfi við heilbrmrn., en heilbrmrh. fráfarandi ríkisstjórnar, reyndar sá sami og situr nú í núv. hæstv. ríkisstjórn, tilnefndi nokkra aðila til nefndarstarfsins á sínum tíma. Það vekur auðvitað nokkra athygli að í meðförum hv. Ed. hefur verið gerð breyting á frv. þannig að nú nær skilagjaldið einungis til einnota umbúða utan um drykkjarvörur sem eru úr málmi, gleri eða plastefni en ekki úr pappa eða öðrum sambærilegum efnum. Nú er það reyndar svo að pappi er endurvinnanlegur eins og menn vita og hér á landi hafa starfað fyrirtæki sem hafa endurunnið pappír. Ég hygg að það sé nokkrum erfiðleikum bundið að endurvinna pappa þann sem notaður er í einnota umbúðir, en þó skal ég ekki um það segja. Mér finnst hins vegar að það sé ástæða til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki eðlilegt að umbúðir úr pappa beri einhver gjöld sem mætti nota með þeim hætti sem endurvinnslunefndin benti á í 2. og 3. gr. þeirra frumvarpsdraga sem lýst er á bls. 14 í athugasemdum með frv. þessu á fskj. 2. Þar er reyndar gert ráð fyrir því að slíkar umbúðir beri nokkuð hátt skilagjald eða umhverfisgjald. Það mætti ugglaust vera lægra gjald og mín skoðun er sú að slíkt gjald ætti síðan að nota eins og fram kemur í 2. mgr. 3. gr. þeirra frumvarpsdraga sem ég nú hef vitnað til. Það er auðvitað góðra gjalda vert að ná til einnota umbúða úr málmi, gleri og plastefnum. Það ríður auðvitað mest á því þessa stundina, en ég hygg að við megum ekki gleyma að aðrar einnota umbúðir, bæði úr pappa og öðrum sambærilegum efnum og nefnd hafa verið, eru umbúðir sem liggja í náttúrunni eins og hráviði á sama hátt og aðrar umbúðir. Reyndar má halda því fram að sumar málmumbúðir eins og þær sem eru úr járni séu forgengilegar ekki síður en pappinn því að þær auðvitað ryðga í tímans rás og hverfa sem betur fer, en sama verður vart hægt að segja um gler-, ál- og plastefni, þótt auðvitað rýrni slík efni í tímans rás. Ég fagna því að í Ed. skuli hafa gengið fram sú breyting að takmarka framlag ríkissjóðs til félagsins við 12 millj. kr. Mér skilst á þeim orðum sem fram komu í ræðu hæstv. ráðherra að einhverjar breytingar gætu orðið á hlutafjárframlagi einstakra aðila miðað við það sem fram kemur í athugasemdum með frv. og er ekkert við það að athuga í sjálfu sér. Ég kýs þó að óska eftir, verði þetta mál afgreitt, að Alþingi eða a.m.k. iðnaðarnefndir Alþingis fái að fylgjast frekar með framvindu mála, fylgjast með því hvernig staðið verði að félagsstofnuninni og fái að hafa hönd í bagga vegna þess að hér er um að ræða fyrirtæki sem kemur til með að hafa einkaleyfi eins og skýrlega er tekið fram í frv. Þetta held ég, virðulegur forseti, að sé nauðsynlegt því að í raun er ekki að fullu ljóst hve fyrirtækið verður kostnaðarsamt í upphafi né heldur hvernig rekstur þess kemur til með að ganga jafnvel þótt stuðst sé við líklega eina skástu fyrirmyndina sem kemur frá Svíþjóð, en margar tilraunir hafa verið gerðar víða um heim til þess að kalla saman einnota umbúðir úr þeim efnum sem frv. nær til. Ég fagna því að sjálfsögðu líka að í 3. gr. frv. er nú vikið að því að félagið skuli hafa samstarf við sveitarfélög. Það var auðvitað nauðsynlegt vegna þess að það eru sveitarfélögin í landinu sem bera ábyrgð á sorpeyðingu og sorphirðu, en enn fremur bendi ég á --- ég heyrði ekki að það kæmi fram hjá hæstv. ráðherra --- að inn í frv. hefur nú bæst svohljóðandi málsliður, með leyfi forseta: ,,Enn fremur verði leitað samstarfs við þá aðila sem aðstöðu hafa til úrvinnslu umbúðanna.`` Þetta skil ég svo að það eigi að leita eftir samvinnu við þá aðila sem hér á landi starfa, sem geta unnið úr umbúðunum og koma þar auðvitað til álita þau iðjuver sem hér starfa sem gætu hugsanlega tekið við einnota umbúðum, til að mynda annars vegar úr áli og hins vegar úr öðrum málmtegundum. Ég held einnig að það sé nauðsynlegt að gera ekki verulegan mun á þeim aðilum sem annars vegar kalla saman einnota umbúðir til endurvinnslu og hinna sem geta með álíka góðum hætti eða jafnvel betri hætti náð sama árangri og jafnvel flutt þennan úrgang úr landi ef það reynist hentugra og ódýrara, en þetta sjónarmið mitt byggir einungis á því ef í ljós kemur að það sé heppilegra og kostnaðarminna að senda þennan úrgang úr landi fremur en að vinna hann hér á landi. Þess vegna tel ég eðlilegt að Alþingi fái að fylgjast með málinu og framvindu þess þegar að því kemur að stofna fyrirtækið og það fer að taka til starfa. Hæstv. ráðherra sagði í sinni ræðu að síðar meir mundi þetta fyrirtæki hverfa undir svokallað umhverfisráðuneyti. Ég legg á það áherslu að það er ekki samstaða í þinginu um stofnun slíks ráðuneytis. Sjálfstfl. hefur lýst yfir þeirri stefnu sinni að óþarfi sé að stofna nýtt ráðuneyti um umhverfismál, það sé mun eðlilegra að eitt af ráðuneytunum, þá hugsanlega samgrn., hafi með samræmingaraðgerðir að gera og samhæfingu á þessu sviði. En ýmsir þættir umhverfismála verða ekki skildir frá þáttum þeim sem ríkisvaldið hefur með höndum á degi hverjum. Bendi ég þar t.d. á Siglingamálastofnun sem heyrir undir samgrn. og hefur með höndum ekki hvað minnstan þátt umhverfismálanna sem er vernd sjávarins gegn mengun og kannski eðlilegra að sá þáttur umhverfismálanna heyri áfram undir samgrn. þótt samhæfing þessara mála sé falin einu ráðuneyti. Ég hygg meira að segja að á Norðurlöndum, annars staðar en hér á landi, þar sem umræður hafa farið fram nýlega um þessi mál hafi menn verið að endurskoða það hvort heppilegt sé að vera eingöngu með umhverfisráðuneyti í stað þess að reyna að samhæfa þessa starfsemi í einu ráðuneyti og kalla þá fram þau viðbrögð ráðuneyta sem málið heyrir undir, enda er umhverfisvernd í eðli sínu afskaplega teygjanlegt hugtak og er síbreytilegt og nær reyndar til allra þátta opinberrar stjórnsýslu þannig að þótt í dag sé ákveðið að setja upp ákveðið umhverfisráðuneyti kann sú skipan að vera úrelt strax á morgun. Það sem skiptir auðvitað máli í þessu sambandi er, eins og Sjálfstfl. hefur margoft bent á, en hann hefur haft frumkvæði um umræður á þessu sviði á undanförnum árum, að samhæfing eigi sér stað og samræmdar aðgerðir. Þess vegna held ég að það sé ekki tímabært af hæstv. ráðherra við 1. umr. þessa máls að segja að þetta fyrirtæki eigi að færast undir umhverfisráðuneyti þegar það verður sett á stofn því að ég hygg að það verði bið á því, enda skiptir miklu meira máli að menn komi sér saman um samræmdar aðgerðir á því sviði en að setja formlega upp nýtt ráðuneyti í viðbót. Það eru auðvitað til kerfiskarlar, jafnvel í þingmannahópi, sem hafa trú á ráðuneytum og halda að stofnun nýrra ráðuneyta leysi alla hluti út af fyrir sig. Ég er ekki einn þeirra og ég vonast til þess að menn skilji það að það er mun betra að ná árangri í starfi með því að gera sem flesta ábyrga fyrir þessum málum fremur en að þvo hendur sínar með því að stofna nýtt ráðuneyti og telja þá að málum sé borgið. Þetta tel ég eðlilegt og nauðsynlegt að komi fram við þessa umræðu málsins þannig að menn geti ekki stungið öllu ofan í skúffuna hjá hinu nýja umhverfisráðuneyti og sagt: Jæja. Nú erum við búnir að gera skyldu okkar, nú tekur umhverfisráðherrann við, og halda þá að málið sé leyst með þeim hætti. Verndun umhverfis okkar verður ekki að veruleika fyrr en allir, ekki bara stjórnvöld heldur sveitarfélög, fyrirtæki og einstaklingar, skilja að þeir bera ábyrgð á umhverfis- og náttúruspjöllum og til þess að vinna að því er eitt grundvallaratriðið að það kosti framleiðendur og einstaklinga fjármuni að menga náttúruna. Að því leytinu til er frv. spor í rétta átt og eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra var þetta starf að verulegu leyti unnið í tíð fyrrv. ríkisstjórnar sem vann verulega mikið starf á sviði skipulagsmála í umhverfismálum. Ég held, virðulegur forseti, að það sé ekki ástæða til við 1. umr. að ræða þetta mál frekar af minni hálfu. Ég held að í nefndarstarfinu hljóti menn að kalla eftir því hve hátt gjaldið eigi að vera í upphafi. Hér er sagt allt að 10 kr. Það gefur svigrúm frá 1 eyri til 10 kr. og auðvitað þurfa menn að vita nokkurn veginn hvað verið er að tala um, hvort það eru 5 kr. eða þaðan af hærri upphæð, enda er nú tryggt að sú upphæð getur hækkað í takt við aðrar verðbreytingar. Enn fremur þarf að koma fram í nefndarstarfinu, og ég vek athygli hæstv. ráðherra á því því að ég efast ekki um að ráðuneyti iðnaðarmála muni leggja nefndinni lið í sínu starfi, hvort ástæða sé til að innheimta skilagjaldið strax eða hvernig nákvæmlega hugmyndin er að standa að þessu máli í einstökum þáttum þar til starfsemi nýja fyrirtækisins hefur komist í það horf sem hún hlýtur að eiga að vera í í framtíðinni. Ég get ekki leynt því að ég hefði talið það affarasælast ef málum hefði verið stillt þannig upp að hægt væri að reka fyrirtæki án þátttöku ríkisins í framtíðinni á þessu sviði, einfaldlega vegna þess að ég held að þegar þessi skilagjöld, og reyndar umsýsluþóknun, hafa verið samþykkt, sé grundvöllur til arðbærs rekstrar í endurvinnslu hér á landi. Þess vegna, í stað þess að taka undir með ráðherranum að þetta fyrirtæki eigi að fara undir nýtt umhverfisráðuneyti, held ég að það skipti mjög miklu máli að það komist þegar fram líða stundir í hendur einkaaðila og að hér verði um arðbæran rekstur að ræða í framtíðinni og að hver einstaklingur, hvert fyrirtæki, hvert sveitarfélag og stjórnvöld megi bera gæfu til þess í framtíðinni að bera þannig ábyrgð á náttúrunni og umhverfinu að okkur takist að snúa vörn í sókn í þeim efnum.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því að þetta frv. er komið hingað til þessarar deildar eftir umfjöllun Ed. Þó að ég hafi verið orðin óþolinmóð og langeyg eftir að sjá frv. eftir samþykkt Alþingis, á síðasta löggjafarþingi, á þáltill. um þetta efni verð ég samt að hrósa þeim sem þetta frv. leggur fram fyrir að bregðast, að ég held, tiltölulega skjótt við miðað við það sem oft er og lýsa ...  (Gri pið fram í: Starfið var hafið áður.)  Kemur fram að starfið var hafið áður og vel getur verið að það hafi flýtt fyrir málinu, en það breytir ekki því að ég lít ekki svo á að þetta þurfi að vera mjög flókið og erfitt mál þó að það hafi kannski staðið ansi í fólki hingað til. Ég vildi því lýsa ánægju minni með hversu langt þetta mál er nú komið. Ég verð samt að lýsa vonbrigðum með það að Ed. skyldi hafa breytt upphaflega frv. þar sem talað er almennt um einnota umbúðir en núna er lagt til að verði eingöngu takmarkað við málm, gler og plastefni. Ég hefði gjarnan viljað sjá þetta víðtækara og vona að þetta verði eingöngu eitt skref og síðan munum við fljótlega taka stærri og fleiri skref og halda þá einnig áfram á þessari sömu braut og taka þá til við brotamálm og fleiri þætti sem svo sannarlega eru skyldir þessu máli. Ég veit ekki hvort ég á að fara í einstökum atriðum yfir frv. en hefði þó viljað leggja áherslu á að mér finnst þetta 10 kr. gjald sem þarna er gert ráð fyrir í 1. gr. vera algjört lágmark. Það þarf kannski ekki að taka það fram að 10 kr. væru fljótar að rýrna ef um er að ræða einhverja verðbólgu þannig að ég reikna með að það sé þá miðað við það verðgildi sem þessar 10 kr. hafa við samþykkt frv. eins og ég vona að verði gert núna á næstu dögum. Ég er einnig dálítið efasemdafull vegna niðurlags 3. gr. sem gerir ráð fyrir að 5% af árlegum tekjuafgangi fyrirtækisins eða félagsins sem þarna starfar á þessu sviði renni til Náttúruverndarráðs. Ég hefði gjarnan viljað sjá einhverja aðra viðmiðun en tekjuafgang og vildi spyrja hvers vegna þessi viðmiðun var tekin en ekki eitthvert annað viðmið, t.d. eins og að ákveðinn hluti af þessu gjaldi færi til Náttúruverndarráðs en ekki eingöngu tekjuafgangur sem ég geri ráð fyrir að verði ekki mjög mikill, fyrstu árin a.m.k. Ég ætla ekki að nota mikinn tíma í það að ræða um mikilvægi umhverfisráðuneytis og vil kannski lýsa því yfir og láta það duga að ég er algjörlega ósammála síðasta ræðumanni, hv. 1. þm. Reykv., í því að þetta sé ónauðsynlegt og enn eitt báknið sem muni tefja fyrir og sé af hinu illa, þ.e. nýtt umhverfisráðuneyti. Ég held að það muni einmitt verða til einföldunar og til mikilla bóta en ætla ekkert frekar að ræða það hér við þessa umræðu. Ég vona að okkur auðnist að afgreiða þetta mál á þessu þingi og mun gera mitt til þess að svo megi verða.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Frv. sem við ræðum hér er nauðsynjamál og framfaramál og ég mun gera mitt til þess að það megi hljóta afgreiðslu hér í þinginu fyrir þinglok. Þar sem ég á sæti í þeirri nefnd sem fær málið væntanlega til meðferðar sé ég ekki ástæðu til þess af minni hálfu að fara hér út í einstök efnisatriði málsins. Það er margt sem ýtir á eftir afgreiðslu frv. og stefnumörkunar varðandi ráðstafanir gegn umhverfismengun vegna einnota umbúða fyrir drykkjarvörur. Lögfesting á bruggun áfengs öls hér á landi er eitt af þessu, svo og mjög aukin notkun á einnota umbúðum fyrir drykkjarvörur. Alþingi hefur lýst vilja sínum í þessu efni með samþykkt þáltill. sem hv. síðasti ræðumaður var 1. flm. og frumkvæðisaðili að og þannig er vart að efa að þingið muni standa saman um afgreiðslu þessa máls þótt með einhverjum breytingum verði frá upphaflegu frv. eins og þegar liggja fyrir tillögur um frá hv. Ed. Ég held að það gjald sem hér er lagt til grundvallar sé síst of hátt, sú hámarksviðmiðun sem þar er á ferðinni, því að miklu skiptir að sjálfsögðu að það verði hvetjandi til þess að einnota umbúðum verði skilað til endurvinnslu. Væntanlega erum við hér aðeins að stíga aðeins eitt fyrsta skrefið til þess að taka myndarlega á þessum málum að því er varðar lausn á þeim mikla umhverfisvanda sem stafar af umbúðum og ónýttum vörum af öllu tagi og ég vildi gjarnan sjá fleiri á eftir fylgja eins og það frv. sem sýnt hefur verið hér í þinginu í handriti varðandi endurvinnslu brotamálma. Ég vona að næsta Alþingi beri gæfu til að fjalla um það mál og við fáum það hér fram snemma á þingi til þess að taka á því einnig, þannig að brugðist verði við þeim vanda sem þar er við að fást og þeim miklu umhverfisspjöllum sem brotamálmar valda og þá ekki síst flök af bifreiðum. Hv. 1. þm. Reykv. ræddi hér ýmis hugsjónamál Sjálfstfl. í tengslum við þetta frv. eins og það að hafa sem allra minnst af rekstri á vegum ríkisins og ég ætla ekkert að fara að ræða það sérstaklega við hv. þm. Ég er enginn sérstakur áhugamaður um ríkisrekstur sem slíkan. Hins vegar finnst mér að ekki eigi að gera það að neinu trúaratriði að ríkið komi ekki inn í atvinnurekstur þegar um er að ræða hvatningu og í rauninni brautryðjendastarf sem ekki er víst að einkareksturinn hafi áhuga á eða einkaaðilar eins og hér er um að ræða. Sumt af því sem Sjálfstfl. hefur verið að knýja fram í sambandi við afnám ríkisrekstrar hefur ekki leitt til neinna sérstakra minnisvarða yfir einkarekstrinum án þess að ég ætli að fara út í umræðu um það sérstaklega. Það eru því fleiri en ein hlið á þessum málum þó að ég endurtaki það að ég er enginn sérstakur aðdáandi ríkisrekstrar og hef aldrei verið það þó að hann eigi fyllsta rétt á sér og ekki síst þegar um stórrekstur er að ræða þar sem einkaaðilar í okkar litla samfélagi ráða ekki við málin vegna takmarkaðs fjármagns eða áhugaleysis. Hér kom einnig inn í umræðuna af hálfu hv. 1. þm. Reykv. það hugsjónamál Sjálfstfl. að halda umhverfismálunum á dreif í stjórnkerfinu og viðhalda því fornaldarástandi sem ríkir hér í þeim efnum. Það hefur verið rætt hér í þinginu áður og ég ætla ekki að fara út í umræðu um það nema aðeins að leiðrétta það sem kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv. um það að á Norðurlöndunum væru menn að hverfa frá þeirri stefnu sem þar var mörkuð fyrir 15 árum eða svo í reynd, að setja á fót umhverfisráðuneyti, m.a. í Danmörku og Noregi. Það er verið að endurtaka fullyrðingar um þetta efni hér á Alþingi, ég veit ekki í hvaða tilgangi. Ég heimsótti þessi ráðuneyti í nóv. sl., bæði í Danmörku og Noregi, og gekk úr skugga um það að þar er ekki nein stefnubreyting á ferðinni í þessum efnum. Hitt hefur alltaf verið ljóst að umhverfismálin verða ekki leyst af einu ráðuneyti. Þó að það sé æskilegur og nauðsynlegur stjórnunaraðili þessara stöðugt vaxandi mála nú sem menn hafa fengið vaxandi skilning á þó að vandamálið hafi lengi verið til staðar, þ.e. umhverfisröskun og nauðsyn á samhentum tökum ríkisvaldsins í þeim efnum, þá verða þar auðvitað fleiri til að koma, og það er ekki skilningur þeirra sem leggja fram tillögur um umhverfisráðuneyti hér á Íslandi að það eigi að axla ábyrgð á þeim málum í einstökum atriðum, heldur þvert á móti vera aðeins stjórnunaraðili þeirra mála og tryggja að á þeim sé haldið með almannaheill í huga en síðan að sem flestir verði gerðir ábyrgir fyrir sínum gerðum. Það er inntak þeirrar stefnu sem hér liggur fyrir og hefur verið rædd og ríkisstjórnin hefur tekið undir með framlagningu frv. hér í þinginu um umhverfisráðuneyti. Ég mun stuðla að því, virðulegur forseti, að þetta mál nái fram að ganga sem við ræðum hér og er þess fullviss að um það verður góð samstaða hér í þinginu.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem talað hafa í umræðunni fyrir stuðning við það mál sem er hér til meðferðar. Það er greinilegt að málið nýtur mikils stuðnings. Ég fagna því að samstaða skuli geta tekist á Alþingi um jafnmikið þjóðþrifamál og hér er á ferðinni. Ég ætla að víkja örfáum orðum að því sem fram hefur komið í máli þeirra sem hér hafa tekið til máls og vildi fyrst taka undir með þeim öllum þremur sem hér hafa talað að það er miður að frv. um brotamálma og vélaúrgang ýmiss konar skyldi ekki koma til meðferðar á þessu þingi, en ég heyri á undirtektum þingheims að það mál á í vændum greiða götu í gegnum þingið næsta haust þannig að sá skaði verður þá fyllilega bættur. Vonandi gefst þá tóm til að undirbúa það mál vel og hafa samband við þá sem það mál varðar. Það verður gert og hefur reyndar þegar verið hafið með því að senda það mál til umsagnar til fjölmargra aðila. Hv. 1. þm. Reykv. beindi til mín nokkrum spurningum sem ég mun leitast við að svara. Í fyrsta lagi vil ég ítreka að skilagjaldið er ekki skattur og á það leggst ekki skattur frekar en á skilagjöld á glerflöskum sem nú eru algeng. Það er ekki hluti af söluskattsskyldri veltu t.d. Þetta eru eingöngu geymslugjöld sem eru afhent þegar umbúðum er skilað. Það sama mun gilda um þetta skilagjald og sá skilningur hefur verið staðfestur í meðförum málsins hjá hv. Ed. Í öðru lagi vil ég taka undir með þeim sem hér hafa talað að ég tel það ekki til bóta að takmarka gildissvið frv. við umbúðir úr þremur tilteknum efnum, málmi, gleri og plasti. Það hefði verið betra að hafa heimildina almennari, en eins og ég sagði í minni framsöguræðu sætti ég mig við þetta og lít á þetta mál og samþykkt frv. sem fyrsta skrefið af mörgum í þróun starfsemi til umhverfisverndar og endurvinnslu sem við erum greinilega öll sammála um að hefja þarf án tafar. Þá vildi ég svara því sem til mín var beint af hv. 1. þm. Reykv. og hv. 12. þm. Reykv. að ég tel eðlilegt að einhvers konar umhverfisgjald verði tekið af pappírsumbúðum til þess að tryggja endurheimtu þeirra ef það reynist farsæl leið. Ég er hins vegar tilbúinn til þess að skoða allar aðrar leiðir sem að því marki stefna og treysti á það að fá um það góða samstöðu í þinginu síðar. Ég ætla ekki að fjölyrða hér um félagsformið eða reksturinn á þessu væntanlega endurvinnslufyrirtæki. Ég hef greint frá þeim ástæðum sem liggja að baki því að þetta form var valið. Mikilvægast er að hrinda málinu af stað og búa því þannig umgjörð að hún sé varanleg og líkleg til að tryggja það að þarna verði fjárhagsleg ábyrgð í fyrirrúmi og reksturinn detti ekki niður þegar áhuginn dvínar eins og oft vill verða þegar lauslegra form er valið fyrir slíkar framkvæmdir. Um aðild sveitarfélaganna hef ég þegar fjallað og reyndar hafa sveitarfélögin tekið þátt í undirbúningi þessa máls og er ráð fyrir því gert, eins og fram kemur í greinargerð, að þau verði aðilar að félaginu ef þau kjósa, og það munu þau kjósa. Þau hafa þegar leitað eftir því. Sama máli gegnir um þau málmbræðslufyrirtæki og málmendurvinnslufyrirtæki sem starfa hér í landinu. Ég nefni þrjú, Ísal, álverið í Straumsvík, Járnblendifélagið á Grundartanga og fyrirtækið Sindra hf. Öll þessi fyrirtæki hafa lýst áhuga sínum á að verða aðilar að þessu hlutafélagi og ég geri ráð fyrir því að þau verði það um leið og heimild hefur fengist til þess að stofna félagið. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða nú um það hvort stofnun umhverfisverndarráðuneytis eða umhverfisráðuneytis sé heppileg til að bæta yfirstjórn umhverfismála. Ég tel að það sé eftir atvikum frambærileg lausn sem liggur hér fyrir í stjfrv. í þinginu í fyrsta sinn sem er mjög mikilvægur áfangi í umhverfisverndarmálum. Það má lengi deila um skipulag á svona hlutum, en það er með þessa stjórn eins og aðra stjórn að ,,hún er æ best sem best fram fer, bera kann enginn á móti því``. Menn geta lengi deilt um það hver sé besta stjórnaraðferðin. Ég vona að það mál sem við ræðum nú hljóti nú, eftir að hafa fengið mjög rækilega meðferð og sætt breytingum eftir yfirvegaða athugun í hv. Ed., skjóta meðferð hér í hv. Nd. og verði ekki tafið, einkum af því að ég tel að það þurfi að hefja vorverk í orðsins fyllstu merkingu á grundvelli þessara laga. Þá kem ég að spurningum hv. 1. þm. Reykv. og 12. þm. Reykv. um skilagjaldið og hæð þess. Ég bendi á að þegar er hafin innheimta á skilagjaldi af sterku öli, 5 kr. af hverri dós. Það mun renna til þessarar starfsemi, enda mun í upphafi þurfa á því að halda til að greiða fyrir endurheimt dósa sem ekki voru greidd af nein skilagjöld. Í því liggur viss fjárhagsáhætta. Þess vegna þarf nokkurn sjóð í upphafi. M.a. vegna þess þarf nokkurt hlutafé til að hrinda þessu af stað, einnig til þess að fjármagna söfnunarherferðir í byggðumn sem óbyggðum í samstarfi við áhugamannafélög og sveitarfélög sem verður meðal fyrstu verkefna þessa félags. Síðan kem ég að því að gjaldið sem er tekið af sterka ölinu, 5 kr. á hverja dós, er jafnhátt því skilagjaldi sem algengast er í verslunum með glerflöskur. Þar er skilagjald algengt 5 kr. Það setur að mínu áliti skilagjaldinu neðri mörk. Ég lít svo á, eins og kom fram í máli hv. 12. þm. Reykv., að 10 krónurnar séu miðaðar við verðlag á gildistökudegi og ákvörðun félagsins um það hvar byrja skuli og tillagan sem það mun gera til iðnrn. hlýtur að miðast við þessar tvær stærðir sem ég hef nefnt. Að öðru leyti vil ég ekki hlaupa fyrir mig fram í því máli, bendi á það, sem ég hef þegar sagt, að hér er ekki um skatt að ræða, en hins vegar getur falist í því viss mismunun á milli umbúðategunda sé þetta lagt eingöngu á umbúðir úr þeim þremur efnum sem hér hafa verið nefnd. Ég vona að með þessu hafi ég svarað flestu af því sem fram kom í máli hv. 1. þm. Reykv. og nokkru af því sem fram kom í máli hv. 12. þm. Reykv. Hv. 12. þm. Reykv. spurði mig enn fremur um það fyrirkomulag sem ráð var fyrir gert í frv. um fjárframlög til Náttúruverndarráðs af þessari starfsemi þar sem gert er ráð fyrir að Náttúruverndarráð fái ákveðinn hluta af væntanlegum hagnaði af rekstri þessa félags. Ég svara því þannig að sú leið var valin af minni hálfu til þess að ekki væri gefið fordæmi fyrir því að skilagjaldið yrði notað sem undirstaða, farvegur, farartæki fyrir margs konar skattheimtu af þeim vörum sem eru í þessum umbúðum eins og uppi hafa verið um fjölmargar tillögur. Þetta er eiginlega girðing til að girða fyrir að þessi aðferð, þessi farvegur verði notaður sem tekjusstofn fyrir margvíslega starfsemi sem um hafa verið gerðar margar tillögur í þinginu. Ef það er gert er ég hræddur um að megintilgangur frv., umhverfisvernd og endurvinnsla, færi forgörðum. Þetta veit ég að þingmenn skilja, en hins vegar er jafnsjálfsagt að liðsinna Náttúruverndarráði. Ég bendi að lokum á það að talsmaður þess í undirbúningsnefnd og aðili að samningu frv. lýsti yfir því að þeir væru fullkomlega við þetta sáttir en ég tel það mjög mikilvægan áfanga í málinu. Að lokum vil ég svo taka undir með þeim sem hér hafa talað að ég lít á þetta sem eitt fyrsta skrefið í raunverulegum aðgerðum til umhverfisverndar og ég vona að hv. þingdeild ljúki þessu máli sem allra fyrst.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Það er nokkuð umliðið síðan þetta mál var síðast til umræðu. Umræðunni var frestað. Nál. sem gefin voru út af hv. fjh.- og viðskn. deildarinnar eru dags. 22. febr. Nú er komið fram í maí þannig að nokkur tími er liðinn frá því að málið var síðast hér til umræðu. Ég hygg að það hafi verið til umræðu hér um mánaðamótin febrúar/mars. Nú er 3. maí. Það vakti strax athygli þegar málið var tekið til umræðu að þá hafði hæstv. ríkisstjórn þegar gefið út reglugerð, reglugerð nr. 18 frá 23. jan. 1989, og í reynd breytt lánskjaravísitölunni þrátt fyrir að lesa mætti út úr athugasemdum við lagafrv. að nauðsynlegt hefði verið að samþykkja lög til að styrkja reikning á launavísitölu, en fram höfðu komið athugasemdir um það atriði m.a. frá þeim aðilum sem gera þá útreikninga. Minni hl. hv. fjh.- og viðskn. rökstuddi sitt nál. nokkuð ítarlega og lagði til að málinu yrði vísað til ríkisstjórnarinnar. Ég hef ekkert heyrt um það hvort hæstv. ríkisstjórn hafi rætt þessi mál ítarlega frá því að umræðunni var frestað á sínum tíma, en ég hygg þó að enn séu óleyst þau deilumál sem þá voru uppi milli annars vegar hæstv. ríkisstjórnar og hins vegar lífeyrissjóðanna vegna þess að fyrir lá lögfræðilegt álit á þeim tíma, frá 20. febr., þar sem tveir hæstaréttarlögmenn komust að þeirri niðurstöðu í fyrsta lagi að ákvæði VII. kafla svokallaðra Ólafslaga nr. 13/1979 leyfðu ekki að tekin væri upp bein viðmiðun við launabreytingar í grundvelli lánskjaravísitölu og í öðru lagi að jafnvel þótt sú niðurstaða væri röng sem þeir komust að hvað þetta varðaði og lögin heimiluðu beina viðmiðun við launabreytingar töldu þeir ekki að aðilar lánssamnings sem gerður hefði verið í gildistíð eldri lánskjaravísitölu þyrftu gegn vilja sínum að sæta breytingum á samningi til samræmis við reglugerð nr. 18/1989 nema slíkt leiði ótvírætt af texta lánssamningsins sem gerður var á sínum tíma, en það er mál sem auðvitað hefði þurft skoðunar við. Nú, allt í einu í dag, birtist þetta mál á dagskrá þessarar hv. deildar. Þar sem ég hef spurnir af því að hv. nefnd hafi ekki rætt þetta mál né fengið nýjustu upplýsingar um stöðu deilumáls hæstv. ríkisstjórnar og lífeyrissjóðanna né heldur er mér kunnugt um að ný lögfræðileg álit liggi fyrir finnst mér ástæða til að fara fram á það, virðulegur forseti, að umræðunni verði enn frestað og hv. fjh.- og viðskn. fái tækifæri til að líta á málið áður en það kemur hér til frekari umræðu og þá væntanlega afgreiðslu þingsins. Það er von mín að hæstv. forsrh. skilji að þetta mál þurfi frekari skoðunar við, ekki síst þegar svo langur tími er liðinn frá því að umræðunni var frestað, og vil ég fara þess á leit við hann að hann styðji þessa ósk. Ef hann hefur nýjar upplýsingar varðandi þau mál sem ég hef gert hér að umtalsefni er auðvitað æskilegt að hann greini frá þeim á þessu stigi málsins, bæði þingheimi til upplýsingar og enn fremur gæti það orðið vegarnesti fyrir hv. fjh.- og viðskn. deildarinnar.

Kristín Halldórsdóttir Hæstv. forseti. Þetta er eins og að hitta gamlan kunningja en reyndar ekki vin eins og sést á nefndarálitum sem dags. eru 22. febr. sl. Það er varla að maður muni hvernig umræða fór fram, þ.e. fyrri hluti þessarar umræðu, en ég vona að það sé ekki rangminni að búið hafi verið að mæla fyrir minnihlutaáliti. En ég vildi segja hér nokkur orð til áréttingar því sem stendur í því minnihlutaáliti sem undirritað er af hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni og Hreggviði Jónssyni, auk mín. Þetta er hið afleitasta mál í rauninni og fæstum þóknanlegt svo sem sjá má af afgreiðslu þess þar sem aðeins tveir nefndarmanna styðja það í raun og veru. Reyndar hef ég grun um að þeir séu ekkert mjög sannfærðir í stuðningi sínum. Staðreyndin er sú að allir sem nefndin leitaði álits hjá mæltu gegn málinu. Samt ætla stjórnarþingmenn að þjónusta ráðherra sína og hjálpa málinu í höfn gegn betri vitund. Ég skrifaði undir þetta nál., sem er á þskj. 537, ásamt hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni og Hreggviði Jónssyni og eins og ég sagði áðan tel ég mig muna það rétt að frsm. hafi þegar gert grein fyrir því áliti. Við leggjum þar til að frv. verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar og ástæðurnar koma fram í þessu nál. Það er fyrst og fremst notkun þessarar vísitölu og það hlutverk sem henni er ætlað en ekki vísitalan í sjálfu sér sem ég er andvíg. Það er alltaf verið að reikna út einhverjar vísitölur til að mæla eitt og annað og þarf engin lög í sjálfu sér þar um nema tilgangurinn sé þess eðlis sem hér um ræðir. Öll slík umfjöllun og útreikningar geta haft sín áhrif og hugsanlegur ávinningur af þeirri launavísitölu sem þetta frv. gerir ráð fyrir kann að vera sá að kjararannsóknir verði efldar og fari svo væri ástæða til að fagna því. En það eru auðvitað til aðrar leiðir til að ná þeim ávinningi svo að ekki er það endilega ástæða til þessa frv. Á hinn bóginn er svo ástæða til að ætla að svo mikil umfjöllun og birting þessarar vísitölu hafi miklu meiri áhrif en aðrar launavísitölur sem hafa verið reiknaðar og það álit kom fram hjá allmörgum sem nefndin ræddi við. Hér yrði sem sagt um að ræða lögformlega vísitölu sem yrði tekið miklu meira mark á og hefði meiri áhrif. Það er eiginlega hinn sálfræðilegi þáttur málsins sem ástæða er til að hafa áhyggjur af og við víkjum að í nál. minni hl., þ.e. að hér verði um að ræða ákveðinn hvata til launaskriðs sem kemur þannig fram að menn verða sífellt að meta kjör sín út frá breytingum á þessari þungavigtarvísitölu og leitast við að fylgja þeim eftir hvað sem einhverjum samningum líður. Aðalatriði þessa máls er tengingin við lánskjaravísitöluna eins og hún var ákveðin með reglugerð 23. janúar sl. Út af fyrir sig er það ekki slæmt að tengja saman laun og lánskjör. Það þarf ekkert að vera slæmt. En það er hins vegar mikill vandi að gera það svo að vel fari og sanngjarnt sé. Sú tímasetning sem valin var til þessa verks, þ.e. í janúar sl., þegar launataxtar voru í lágmarki og voru í algerri lægð vegna launafrystingar og samningsbanns, er alröng og beinlínis ósiðleg. Slík tenging launa og lánskjara má ekki verða þegar launataxtar eru í lágmarki og kaupmáttur í lágmarki. Launafólk hefur að undanförnu verið að og er enn að leita leiðréttingar á kjörum sínum, en þessi ráðstöfun ríkisstjórnarinnar hefur sett launafólk í afar mikinn vanda og er ekki séð fyrir endann á því. Það má ætla að það hafi á vissan hátt rekið fleyg á milli þeirra sem skulda að einhverju marki og hinna sem ekki þurfa að taka tillit til áhrifa launahækkana á lánskjörin. Hins vegar munu fjármagnseigendur og lánveitendur fagna hverri kaupmáttaraukningu. Þeir fá fyrirhafnarlaust hlutdeild í kaupmáttaraukningu samtímans vegna veittra lána á fyrri tíð, allt sem sagt gulltryggt á þeim bæjum. Það er svo aftur enn einn angi þessa máls hvort reglugerðin frá 23. jan. styðst í reynd við lög. Um það eru miklar efasemdir eins og við vísum til í nál. minni hl. og það er ekki síst þess vegna sem okkur þykir rétt að endursenda hæstv. ríkisstjórn frv. svo að hún geti athugað sinn gang og haft svolítið fastara land undir fótum í þessu efni. Það er ekki beint fallegur svipur á því né álitsauki fyrir hv. Alþingi að ætla með lögfestingu þessa frv. að staðfesta og styðja stjórnvaldsaðgerðir sem hugsanlega stríða gegn lögum.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Vegna spurningar hv. 1. þm. Reykv. vil ég segja að ég skal ekki leggjast gegn því að nefndin fái að skoða málið aftur og geti kallað fyrir sig einhverja aðila. En ég tel afar nauðsynlegt að málið geti komið til afgreiðslu fyrir helgina. Mér er tjáð að gert sé ráð fyrir fundum á föstudag og laugardag og það ætti þá ekkert að vera því til fyrirstöðu. Út af spurningu hv. þm. um ný gögn í málinu, þá hef ég þau ekki. Það má segja að það nýjasta, ef menn vilja tengja þetta svo mjög lánskjaravísitölunni eins og gert hefur verið, sé samningur sá sem gerður hefur verið við lífeyrissjóðina. Gildir nýja vísitalan eins og nú er samkvæmt því samkomulagi. Ég vek hins vegar athygli á því að ýmsir, eins og m.a. hv. 1. þm. Suðurl. sem barði í borðið, sögðu við 1. umr. um þetta mál að nauðsynlegt væri að setja lög um launavísitölu sem er reiknuð. Hún er reiknuð, launavísitalan, og það hafa allir aðgang að henni, hver sem það vill. Á því verður út af fyrir sig ekki breyting. Hér var sagt, hygg ég, þegar málið var rætt áður að jafnvel hagstofustjóri hefði lagst gegn málinu. Ég óska eindregið eftir því að hann verði kallaður fyrir aftur því að hann segir mér að það sé herfilegur misskilningur, leiðrétti það við mig að fyrrabragði, sagðist telja æskilegt að það verði sett lög um launavísitölu sem honum er gert að reikna samkvæmt engum lagabókstaf. Hann sagðist hins vegar hafa gert grein fyrir ýmsum erfiðleikum í að reikna launavísitölu. Það er óumdeilt. Ég vil koma þeirri ósk hér með á framfæri. Hér hefur verið talað í sama orði um launavísitölu og lánskjaravísitölu. Ég lít svo á að þetta séu að því leyti aðskild mál að lög um launavísitölu séu æskileg hvað svo sem gert verður við hana í sambandi við lánskjörin. Ég vek athygli á því, af því að hér var talað um að þetta hefði orðið óhagkvæmt launþegum nú, að ég held að það sé ekki rétt. Samkvæmt þeim útreikningum sem liggja fyrir frá Seðlabanka veldur verðlagshækkun t.d. miklu meiri hækkun á raungengi en laun. Raungengi á grundvelli verðlags hækkar um 7% að mati Seðlabankans frá upphafi ársins, en raungengi á grundvelli launa um 2,7% frá 1. ársfjórðungi sem sýnir að verðlagshækkanir hafa þarna miklu meiri áhrif og meiri tengsl við það sem hækkar minna verða þá til þess að draga úr hækkun lánskjaravísitölu eins og reyndar hefur verið hingað til á þessu ári. En aðalerindi mitt hingað var að leggjast ekki gegn því og mæla þá með því að nefndin fái málið enn til meðferðar, en leggja áherslu á að það megi koma til afgreiðslu fyrir vikulokin.

Árni Gunnarsson Herra forseti. Ég er annar af tveimur fulltrúum meiri hl. fjh.- og viðskn. sem undirrita álit meiri hl. með fyrirvara og ég tel mér skylt að gera grein fyrir því af hverju ég undirritaði álitið með fyrirvara. Ástæðurnar eru nokkrar, en meginástæðan er þó sú að flestir af þeim aðilum sem komu til fundar við nefndina höfðu uppi talsverðar efasemdir um launavísitöluna og þó einkum og sér í lagi útreikning launavísitölunnar. Vegna orða hæstv. forsrh. áðan er rétt að það komi fram að hagstofustjóri mælti í sjálfu sér ekki gegn launavísitölunni, en hann dró mjög í efa getu Hagstofunnar til að reikna hana rétt á hverjum tíma. Ég man mjög glöggt eftir orðalagi sem hann viðhafði. Hann sagði að að reikna út launavísitölu eins og gert væri ráð fyrir í lögunum væri eins og að rétta vísifingur upp í loft og reyna að átta sig á því hvaðan vindurinn blési.  Þetta er ein af ástæðum þess að ég hafði efasemdir. Önnur ástæðan er sú að ég hef nokkrar áhyggjur af því að launavísitalan vegi þyngra inn í og þyngra á lánskjaravísitöluna en hún hefur gert að undanförnu og hygg nú að það muni koma í ljós að einhverju leyti á næstunni þó að dregið hafi verið úr áhrifum launanna á lánskjaravísitöluna. Ég hef líka áhyggjur af því að sá samanburðarmöguleiki sem mun koma upp á milli launþegahópa eftir að launavísitalan verður birt mánaðarlega eigi eftir að valda tilteknum erfiðleikum. Þetta eru meginforsendur þess að ég hef undirritað þetta nál. með fyrirvara. Ég sé líka fyrir mér að allar launahækkanir sem munu eiga sér stað í þjóðfélaginu á næstunni og verða til þess að hækka lánskjaravísitöluna eru til hagsbóta fyrir fjármagnseigendur í þjóðfélaginu. Þetta minnir á að það væri full nauðsyn á því að taka upp skynsamlega umræðu í þinginu um lánskjaravísitöluna og stöðu hennar, áhrif hennar á allar hagstærðir í þjóðfélaginu. Það má ugglaust ræða um afnám hennar, en einn þáttur hennar sem ég vildi gjarnan fá í burtu eru áhrif óbeinna skatta á lánskjaravísitöluna sem ég tel vera ákaflega óréttmæt og í raun verulega ranglát. Ef við rennum huganum aðeins aftur í tímann og íhugum hvað gerðist þegar ákveðið var að setja söluskatt á matvæli, þá gerðist það einfaldlega að hækkun söluskatts á matvælum hækkaði lánskjaravísitöluna sem síðan hækkaði skuldir einstaklinga og hafði áhrif á greiðslubyrðina að verulegu leyti og hefur vafalítið komið verst við þá sem mest skulduðu og höfðu mest við peningana að gera til að greiða fyrir þessi tilteknu matvæli. Ég hygg að menn mættu íhuga nokkuð hvort ekki mætti taka áhrif óbeinu skattanna út úr lánskjaravísitölunni þó að ekki væri það nú annað. Það mundi breyta vægi hennar að verulegu leyti og gera hana að mínu mati réttlátari. Því meira sem ég hugsa um þessa verðtryggingu eins og henni er háttað hér á Íslandi, því meiri andúð fæ ég á henni. Ég hygg að hún sé ranglega upp byggð og þurfi endurskoðunar við að mjög verulegu leyti. Ég er staðfastlega þeirrar skoðunar að verðtryggingarþátturinn hafi haft meiri áhrif í þá veru að gera fyrirtækjunum í landinu erfitt fyrir, auka greiðslubyrði fyrirtækjanna og einstaklinganna, en nokkur annar einstakur þáttur í efnahagslífi íslensku þjóðarinnar. Ég held að það hafi átt sér stað meiri tilfærsla á fjármagni í þjóðfélaginu m.a. af þessum ástæðum. Fjármagnið hefur verið fært frá skuldugum fyrirtækjum og skuldugum einstaklingum inn í banka og fjármálastofnanir eins og reikningar þeirra bera glöggt vitni sem hafa haldið sína ársfundi undanfarnar vikur og birt tölur um stórfelldan hagnað af sinni starfsemi. Ég vil þess vegna eindregið hvetja til þess að hér á hinu háa Alþingi fari menn að hefja skaplega og skynsamlega umræðu um þátt lánskjaravísitölunnar í hagkerfinu. Ég hygg að það muni allir viðurkenna að það séu ekki mörg lönd á heimsbyggðinni sem nota bæði verðtryggingu og háa vexti eins og við höfum gert til skamms tíma. Þó að nokkur árangur hafi náðst í því að lækka vexti að undanförnu er það verðtryggingin sjálf sem mestum vandanum veldur. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu og mun ekki koma í veg fyrir að þetta mál fái réttmætan framgang. Ég tek undir þær óskir sem hér hafa komið fram um að fjh.- og viðskn. deildarinnar fái málið aftur til skoðunar ef það mætti verða til þess að skýra betur ýmsa þætti þess sem menn hafa haft efasemdir uppi um og vil eindregið hvetja til þess að það verði gert.

Þorsteinn Pálsson Herra forseti. Ég tek í upphafi undir þær óskir sem hér hafa verið settar fram um að 2. umr. verði enn frestað til þess að hv. fjh.- og viðskn. geti tekið málið til umfjöllunar. Umræðu var frestað á sínum tíma að beiðni hæstv. forsrh. vegna þess ágreinings sem þá var uppi á milli ríkisstjórnarinnar og lífeyrissjóðanna um hina nýju vísitölu og sá ágreiningur stendur enn. Ég tók eftir því að hæstv. forsrh. greindi rangt frá þeim samningum sem ríkisstjórnin hefur gert mjög nýlega við lífeyrissjóðina um skuldabréfakaup á árinu 1989. Hæstv. forsrh. hélt því fram í ræðu sinni að hinn nýi samningur fjmrh. við lífeyrissjóðina gerði ráð fyrir því að hin nýja vísitala gilti í þeim samningum. Í þessum samningi segir, með leyfi forseta: ,,Verðtrygging samkvæmt II. kafla samkomulags þessa miðast við lánskjaravísitölu samkvæmt VII. kafla laga nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála o.fl. Aðilum er ljóst að ágreiningur ríkir um gildi lánskjaravísitölu þeirrar sem Seðlabanki Íslands auglýsti hinn 23. jan. 1989 með heimild í reglugerð nr. 18/1989. Í þessu samkomulagi felst engin afstaða til þessa ágreinings.`` Með öðrum orðum, hér er skýrt tekið fram að sú lánskjaravísitala sem höfð er til viðmiðunar er sú vísitala sem ákveðin var á grundvelli Ólafslaga frá 1979 og í engu er eytt þeim ágreiningi sem uppi var á milli aðila. Það liggur fyrir að umfangsmikil málaferli munu fara fram vegna þess að ekki hafa tekist sættir á milli ríkissjóðs og lífeyrissjóðanna og um langan tíma mun þess vegna verða mikil óvissa á þessu sviði, hvaða vísitala sé í raun og veru í gildi og hvaða heimildir hæstv. viðskrh. hafði til að gefa út reglugerð um breytta vísitölu, fyrst og fremst vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki viljað taka á þessu máli með raunhæfum hætti. Ég minni á að í athugasemdum með því frv. sem hér er til umræðu tók hæstv. forsrh. fram að nauðsynlegt væri að setja lög um launavísitölu ef taka ætti upp breytta lánskjaravísitölu þar sem laun hefðu ákveðið vægi. Þrátt fyrir þessi ummæli hæstv. forsrh. gaf hæstv. viðskrh. út reglugerð án þess að lagastoð væri fyrir hendi. Það er einmitt þetta framferði hæstv. viðskrh. sem hefur skapað þessa miklu óvissu. En kjarni málsins er sá að þessum ágreiningi hefur ekki verið eytt. Það hefur ekki í samningum við lífeyrissjóðina verið samið um hina nýju vísitölu heldur er þar þvert á móti vísað í þær ákvarðanir sem teknar voru um vísitölu á grundvelli laga nr. 13/1979. Það samkomulag sem ríkissjóður gerði við lífeyrissjóðina er svo um margt annað athyglisvert, ekki síst þær ákvarðanir sem þar eru teknar um vexti. Lífeyrissjóðirnir fá núna tryggingu fyrir því að vextir eru í raun ákveðnir eftir á miðað við almenna markaðsvexti á árinu á undan. Ríkissjóður fær enga tryggingu fyrir því að á vöxtum í viðskiptum við lífeyrissjóðina sé ákveðið þak. Lífeyrissjóðirnir buðust til þess að gera þessa samninga án þess að nokkuð væri tekið fram um vexti, en síðan yrðu reikningarnir gerðir upp eftir á miðað við reynslu af vöxtum á almennum markaði. Fjmrh. óskaði hins vegar eftir því að í stað þess að ákveða ekkert um vexti yrði tekið fram að þeir yrðu a.m.k. 6% til að byrja með og síðan 5%. Með öðrum orðum, hann óskaði eftir því að það yrði ákveðið lágmark í þessum vöxtum þar sem lífeyrissjóðirnir höfðu áður boðist til þess, eftir því sem fram hefur komið í fréttum, að ekkert yrði tekið fram í upphafi heldur yrði einvörðungu um að ræða leiðréttingu eftir á. Samband almennra lífeyrissjóða hefur gefið út fréttabréf þar sem segir að hefðu þessar reglur verið í gildi á síðasta ári hefðu sjóðirnir fengið talsvert hærri vexti en þeir fengu í raun og veru vegna þess að þá var til þess séð eins og jafnan áður að setja ákveðnar skorður við því hvað vextirnir í viðskiptum við lífeyrissjóðina gætu farið hátt upp. Í þessu tilviki voru engar slíkar skorður settar og því er miklu meiri lausung í þessum samningum en nokkru sinni fyrr og minni fyrirstaða en áður af hálfu ríkissjóðs en í fyrri samningum. Ég skal svo ítreka, herra forseti, þá ósk, sem hér hefur komið fram, að 2. umr. verði frestað og hv. fjh.- og viðskn. taki málið til nánari skoðunar áður en þessari umræðu verður haldið áfram.

Eggert Haukdal Herra forseti. Það er langt um liðið frá því að þetta mál var hér til umræðu. Ég bjóst satt að segja við því að málið kæmi ekki á dagskrá framar og má um það segja að farið hefði fé betra. Ég var á mælendaskrá þegar umræðu var frestað, en þar sem ég bjóst ekki við frekari umræðu birti ég ræðu mína í blaði. Þar sem málið er komið aftur til umræðu vil ég, með leyfi forseta, vitna til greinar eftir mig varðandi þetta mál sem birtist í DV 6. mars sl. Skömmu eftir að hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson myndaði fyrra ráðuneyti sitt 1983 beitti hann sér fyrir því að kaupgjaldsvísitalan var tekin úr sambandi. Hið sama var hins vegar ekki látið gilda um lánskjaravísitöluna. Haldið var áfram að hækka inn- og útlán samkvæmt henni, enda þótt sambærilegum launauppbótum væri hætt. Mörgum var á þeim tíma undrunarefni að forsrh. og ríkisstjórn hans skyldi mismuna launþegum á þennan hátt til hagsbóta fyrir fjármagnseigendur. Hitt þótti enn furðulegra að A-flokkarnir, sem telja sig sérlega málsvara launþega, lögðu blessun sína yfir þessa ráðstöfun. Þeir hafa jafnframt gerst aðilar að lögum um beina kaupstöðvun og þannig líka hindrað samningsbundnar kjarabætur launþega meðan verð fjármagns leikur lausum hala. Allir stjórnmálaflokkar bera því ábyrgð á þessu kerfi. Er ekki mál að linni? Um þessa tilhögun, að verðtryggja fjármagn en ekki vinnu, er það annars að segja að hún telst til pólitiskra mistaka af alvarlegustu gerð. Lánskjaravísitalan hefur fóðrað verðbólguna og leitt yfir landið opinbert vaxtaokur sem ekki eru dæmi um í sögunni. Þetta vaxtaokur hefur komið útflutningsatvinnuvegunum á kaldan klaka og lagt heimili í rúst. Urmull gjaldþrota hefur orðið en fjölskylduharmleikir og sjálfsvíg tíðari en áður hefur þekkst. Það þarf ekki að koma neinum á óvart eftir öll þessi ósköp að hæstv. forsrh. vill nú lánskjaravísitöluna á bak og burt. Hann hefur gefið ítrekaðar yfirlýsingar þess efnis. En hann getur ekki látið sitja við orðin tóm og skotið sér undan ábyrgð með því að segja að vondir menn í ríkisstjórn hans vilji hafa vísitöluna áfram. Forsrh. er höfuð ríkisstjórnarinnar og hefur ráð hennar í hendi sér meðan hún er við völd. En þarna er einhver maðkur í mysunni. Fyrir Alþingi liggur nú frv. ríkisstjórnarinnar um nýja launavísitölu sem hér er í umræðu. Hún á ekki að verðtryggja launin eins og gamla kaupgjaldsvísitalan gerði. Hún á þvert á móti að ganga inn í lánskjaravísitöluna og magna hana upp. Í 2. gr. segir að hún skuli miðuð við breytingu heildarlauna allra launþega. Það táknar að kauphækkun hátekjumanna, t.d. bankastjóra og framkvæmdastjóra, leiðir til hækkunar lánskjaravísitölu og aukinnar skuldabyrði lágtekjufólks, t.d. í verkamannabústöðum. Í sömu grein segir enn fremur að vísitalan taki til eftir- og næturvinnu að meðtöldum starfs- og launatengdum álögum og kaupaukum. Það eru því ekki aðeins launahækkanirnar sem koma fram í lánskjaravísitölunni heldur einnig vinnuálag. Af þessu leiðir að þeir sem geta ekki framfleytt sér af daglaunum einum saman og taka því að sér yfirvinnu ýta undir hækkun launavísitölunnar, þar með undir hækkun lánskjaravísitölu og hækkun íbúðalána samkvæmt henni. Ljóst má vera af þessu að hér er verið að fara úr öskunni í eldinn. Lánskjaravísitalan er gerð að svipu á verkamenn og aðra launþega. Ef þeir voga sér að knýja fram kjarabót eða lengja vinnutíma sinn er þeim refsað nálega samstundis með hækkun lánskjaravísitölu og aukinni skuldabyrði. Deilt er um hvort nýja lánskjaravísitalan sé lögleg. Spurningin snýst að mínum dómi ekki um það heldur um hitt, hvort verðtrygging fjárskuldbindinga sem slík er lögleg þegar aðrir þættir í hagkerfinu eru ekki verðtryggðir líka. Gamla lánskjaravísitalan, sem er í engu samræmi við verðmætasköpun þjóðfélagsins, hefur leitt til eignaupptöku bæði hjá fyrirtækjum og heimilum og slík eignaupptaka stríðir gegn stjórnarskránni. Þetta er málið sem dómstólarnir eiga að skera úr um. Að öðru leyti vil ég segja að ég fagna þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað og tek undir óskir um að fresta þessu máli, vísa því aftur til nefndar og ég vildi vona að nánari skoðun nefndarinnar á málinu yrði sú að við þetta mál yrði hætt, að út úr þeirri endurskoðun kæmi það, sem er meginmál að gera, að afnema lánskjaravísitöluna.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Ég sagði einhvern tímann um frv. sem hv. síðasti ræðumaður flutti um afnám lánskjaravísitölu að það hefði verið besta mál sem lagt var fyrir síðasta þing og ég tek undir það sem hann hefur sagt um afnám lánskjaravísitölunnar. Hins vegar þótti mér leitt að hlusta á hv. þm. rugla saman launavísitölu og lánskjaravísitölu. Launavísitala er reiknuð í dag og allir hafa aðgang að henni sem vilja. Hún er reiknuð án þess að stoð sé í lögum. Ég tek undir það með hv. þm. að höfuðmálið er vitanlega afnám lánskjaravísitölu og í stjórnarsáttmála er gert ráð fyrir að það verði gert þegar jafnvægi er fengið í efnahagsmálum sem allt bendir til að muni verða fram undan. En út af orðum hv. 1. þm. Suðurl. vil ég segja að þar til dómstólar ákveða annað gildir í viðskiptum lífeyrissjóðanna og ríkissjóðs sú vísitala sem Seðlabankinn hefur síðast auglýst og það er sú vísitala sem tekur inn launavísitölu að einum þriðja.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um Úreldingarsjóð fiskiskipa. Það misræmi sem hefur verið milli afrakstursgetu fiskistofnanna og afkastagetu fiskiskipaflotans hefur verið eitt meginvandamál íslensks sjávarútvegs undanfarin mörg ár. Þetta ósamræmi hefur dregið úr hagkvæmni veiðanna og m.a. valdið því að nauðsynlegt hefur reynst að setja víðtækar reglur um stjórn fiskveiða og takmarkanir á veiðiheimildir einstakra skipa. Því var á sínum tíma lagt algjört bann við innflutningi á fiskiskipum. Það bann rann formlega úr gildi árið 1984. Þær reglur gilda nú um endurnýjun flotans að ný og nýkeypt skip koma því aðeins til greina við veitingu veiðileyfa að þau komi í stað sambærilegra skipa er hverfa úr rekstri. Hins vegar hefur tækni í hönnun og smíði fiskiskipa ásamt þeim sveigjanleika sem verið hefur í lögum um stjórn fiskveiða leitt til þess að endurbyggð eða ný skip sem koma í flotann eru oft og tíðum afkastameiri en þau sem úrelt hafa verið. Er stjórn fiskveiða hófst með kvótakerfi árið 1984 voru miklar vonir bundnar við fækkun fiskiskipa. Nokkur árangur hefur náðst í þeim efnum, en gæti þó verið mun meiri. Stafar það einkum af því hversu skammur gildistími laga um stjórn fiskveiða hefur verið hverju sinni og gert útgerðarmönnum erfiðara fyrir að sjá framvindu mála næstu ár fram í tímann. Með samþykkt núgildandi laga til þriggja ára, 1988--1990, skapaðist fyrst eiginlega grundvöllur fyrir útgerðarmenn til að sameina veiðiheimildir fiskiskipa. Þó er fullljóst að hvati til slíkrar sameiningar kemur til með að þverra eftir því sem skemmri tími lifir eftir af gildistíma laganna. Sjútvrn. hefur jafnan hvatt til að lög um stjórn fiskveiða hefðu sem lengstan gildistíma, en þær tillögur hafa mætt andstöðu hér á Alþingi og einnig hjá einstökum hagsmunaaðilum í sjávarútvegi. Allt fram á síðasta ár hefur verið unnt að beina umframafkastagetu flotans að nokkru leyti í sókn í áður vannýtta stofna, til að mynda úthafsrækju og grálúðu. Hins vegar er nú svo komið að sókn í þessa stofna hefur einnig verið takmörkuð að tillögu fiskifræðinga. Á þessu ári hefur enn fremur þurft að minnka heildarkvóta á þorski og karfa um 10%. Þá hefur sóknardögum þeirra togara sem velja sóknarmark verið fækkað og eru þeir nú 245 dagar á árinu 1989. Það hefur í för með sér að sóknarmarkstogarar verða með öðrum orðum að liggja bundnir við bryggju fjóra mánuði á árinu. Þjóðhagsstofnun hefur að beiðni sjútvrn. kannað áhrif fækkunar fiskiskipa á afkomu útgerðar. Athugunin byggir á rekstraryfirliti botnfiskveiðiflotans fyrir árið 1987 þar sem rekstraryfirlit ársins 1988 liggja ekki fyrir. Helsta niðurstaða stofnunarinnar er að fækki fiskiskipum um 10% og veiðiheimildir þeirra verði sameinaðar öðrum skipum sem eftir verða í flotanum megi gera ráð fyrir að afkoma útgerðar geti batnað um allt að 5% af heildartekjum. Lætur nærri að sá afkomubati nemi um 1 milljarði kr. á verðlagi þessa árs. Ljóst er að þessi athugun Þjóðhagsstofnunar gefur góða vísbendingu um hvaða áhrif það hefur á afkomu útgerðarinnar að fiskiskipum sé fækkað. Í því frv. sem hér er lagt fram er gert ráð fyrir að veiðiheimildir þeirra skipa sem sjóðurinn kaupi verði seldar. Það mun leiða til þess að fyrrnefndur afkomubati yrði nokkru minni, enda er vandséð hvernig hægt væri að fjármagna sjóðinn án sölu þeirra veiðiheimilda sem hann eignast. Með hliðsjón af þessu og þeirri skoðun sérfræðinga að unnt sé að ná sama aflamagni á Íslandsmiðum með jafnvel 70--80% af núverandi flota er nú hér lagt fyrir Alþingi frv. um nýjan úreldingarsjóð fiskiskipa er tekur á þessum vanda. Frv. þetta er rökrétt framhald af hinni viðamiklu endurskoðun á sjóðakerfi sjávarútvegsins sem fram fór árið 1986. Nefnd sú sem vann að endurskoðuninni lagði til að gamli Úreldingarsjóður fiskiskipa, sem stofnaður var árið 1980, yrði lagður niður. Ástæða þess var einkum sú að nefndin lagði til að útflutningsgjald af sjávarafurðum yrði lagt niður og við það hvarf aðaltekjustofn sjóðsins. Eins taldi nefndin þörf á að gera starfsemi Úreldingarsjóðs og Aldurslagasjóðs fiskiskipa markvissari en verið hafði. Þótti sjóðurinn hafa unnið gegn upprunalegum tilgangi sínum með styrkveitingum úr sjóðnum sem var oftast ráðstafað til kaupa á nýjum og afkastameiri skipum í stað þess sem úrelt voru m.a. af þessum orsökum. Gerði nefndin ráð fyrir að síðar yrðu sett ný lög um starfsemi sjóðsins og jafnframt yrðu ákvæði um Aldurslagasjóð endurskoðuð. Hinum nýja úreldingarsjóði er ætlað það hlutverk að kaupa fiskiskip sem eru til sölu á frjálsum markaði, eyða þeim eða selja úr landi. Í frv. er gert ráð fyrir að sjóðurinn ráðstafi veiðiheimildum þeirra skipa sem hann kaupir gegn endurgjaldi og standi með þeim hætti undir frekari skipakaupum. Þá er sjóðnum einnig heimilt að veita beina styrki til úreldingar skipa, enda sér tryggt að úreldingin leiði ekki til kaupa á nýjum skipum er bætist í flotann eða auki afkastagetu hans með öðrum hætti. Lagt er til að stofnfé sjóðsins verði eignir hins eldra Úreldingarsjóðs fiskiskipa, auk eigna Aldurslagasjóðs fiskiskipa. Eignir þessara tveggja sjóða nema samtals rúmlega 300 millj. kr. Þá er sjóðnum markaður tekjustofn sem Aldurslagasjóður hefur nú. Sú tillaga er gerð hér að gjaldið verði árlega 1000 kr. á hverja brúttórúmlest skips en þó aldrei hærra en 300 þús. kr. fyrir hvert skip. Þetta er eins og það er, en að sjálfsögðu má hafa ýmislegt við það að athuga og hefur komið nokkur gagnrýni fram á slíkt, enda mætti athuga það í meðförum nefndar. Slíkt gjald mun skila Úreldingarsjóði u.þ.b. 90 millj. kr. á ári, en til samanburðar er rétt að benda á að gjald til Aldurslagasjóðs hefði á þessu ári orðið nálægt 60 millj. kr. Auk þess er gert ráð fyrir að sjóðurinn fái tekjur af sölu þeirra veiðiheimilda sem hann eignast við kaup á fiskiskipum. Lagt er til að sjóðnum verði heimilað að yfirtaka áhvílandi lán á þeim fiskiskipum sem hann kaupir eða að öðrum kosti að taka lán fyrir allt að 80% af kaupverðinu. Þetta er gert til að skapa möguleika fyrir sjóðinn til að hafa raunveruleg áhrif á stærð fiskiskipaflotans strax á fyrstu starfsárunum. Við kaup á fiskiskipum skal gætt tveggja meginsjónarmiða. Annars vegar að skipakaupum sé hagað á þann veg að sem hagkvæmust samsetning náist í fiskiskipaflotanum þannig að líklegt sé að afli dreifist á þá árganga nytjastofna sem hámarksafrakstur gefa. Hins vegar skal stefnt að betri aflameðferð með því að kaupa einkum þau skip sem ekki fullnægja nýjustu kröfum um meðferð afla. Í frv. er gert ráð fyrir að sjóðurinn ráðstafi gegn endurgjaldi veiðiheimildum þeirra skipa sem hann eignast. Það er gert til þess að sjóðurinn geti staðið undir greiðslum afborgana og vaxta og síðar aflað fjár til frekari skipakaupa. Við ráðstöfun á veiðiheimildum verður útgerðum þeirra skipa sem tilteknar veiðar stunda gefinn forkaupsréttur á veiðiheimildum skipsins. Sjóðsstjórn verður falið að ákvarða verð á slíkum heimildum og miða við markaðsverð slíkra heimilda. Verði forkaupsréttur ekki nýttur verða veiðiheimildirnar seldar hæstbjóðanda. Þá er gert ráð fyrir að sjóðnum verði heimilað að semja við seljanda skips um tímabundinn forkaupsrétt hans á aflaheimildum þess eftir kaupin. Með þessu ákvæði er útgerðaraðilum auðveldað að laga rekstur sinn að breyttum aðstæðum. Auk þess sem sjóðnum er ætlað að kaupa fiskiskip sem til sölu eru á almennum markaði er heimilt að veita styrki úr sjóðnum til úreldingar fiskiskipa. Er ráð fyrir því gert að slíkir styrkir verði ekki veittir nema til komi raunveruleg úrelding, þ.e. að skipi sé eytt án þess að nýtt skip komi þess í stað. Jafnframt sé óheimilt að nýta endurnýjunarrétt þess til stækkunar annarrar nýsmíði eins og núgildandi reglur heimila. Styrkjunum er einkum ætlað að hvetja útgerðarmenn til sameiningar á veiðiheimildum úreltra skipa við veiðiheimildir annarra skipa í flotanum. Styrkir þessir mega að hámarki nema *y1/10*y af húftryggingarmati viðkomandi skips. Í frv. er gert ráð fyrir að ráðherra skipi fimm menn í stjórn sjóðsins til fjögurra ára í senn. Tveir stjórnarmenn verða tilnefndir af helstu hagsmunaaðilum í fiskveiðum og tveir tilnefndir af tveimur opinberum lánastofnunum er mestu máli skipta við lánveitingar til fiskiskipa. Þá er lagt til að formaður stjórnar verði skipaður af sjútvrh. án tilnefningar. Hér skal áréttað að sjóðnum verður í upphafi ekki úthlutað nokkrum aflaheimildum. Mun sjóðurinn ekki hafa yfir að ráða öðrum veiðiheimildum en þeim er fylgt hafa þeim skipum sem hann hefur keypt og úrelt. Hlutverk sjóðsins er afmarkað við að fækka fiskiskipum. Því eru sett takmörk á þær aflaheimildir sem sjóðurinn má eiga. Er honum ekki ætlað að kaupa aflaheimildir umfram það sem nauðsynlegt er til að hann nái tilgangi sínum. Sjóðnum eru sett þau takmörk að hann megi ekki öðlast ráðstöfunarrétt umfram 3% heildaraflaheimilda á botnfiski eða einstökum tegundum sérveiðanna. Nái hlutdeild sjóðsins því marki munu aflaheimildir þeirra skipa sem sjóðurinn eignast bætast hlutfallslega við aflaheimildir alls flotans og þannig stuðla að bættum rekstrargrundvelli hans. Sjútvrh. er heimilað að lækka þetta hámark með reglugerð. Ákvæði þetta er nauðsynlegt því skapist betra samræmi milli stærðar flota og fiskistofna en nú er má draga úr starfsemi sjóðsins með lækkun þessa hámarks. Athuganir Þjóðhagsstofnunar og annarra benda til þess að þetta fyrirkomulag, að hálfu ríkisvaldsins muni stuðla að aukinni hagkvæmni í rekstri flotans án þess að gengið sé á rétt eða hagsmuni þeirra sem fyrir eru í útgerð. Það mun ráðast af styrk sjóðsins hversu fljótt það hagræði sem verður af starfsemi hans muni skila sér. Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um mjög þýðingarmikið mál að ræða fyrir íslenskan útveg og vænti þess að mögulegt sé að afgreiða það á þessu þingi þótt að ég geri mér grein fyrir því að hér er um mál að ræða sem er ekki einfalt og getur vissulega valdið ágreiningi, en ég vil mega vænta þess að það fái eðlilega þinglega meðferð og legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Matthías Bjarnason Herra forseti. Það hefur nú ekki borið mikið á málefnum sjávarútvegsins á því þingi sem nú er senn að ljúka. Í sjútvn. Nd. hafa komið þrjú mál á þessu þingi þangað til nú að tvö frv. eru flutt af ríkisstjórninni eða hæstv. sjútvrh. sem vísað var til nefndarinnar í dag og væntanlega að lokinni þessari umræðu. Það mál sem fyrir sjútvn. Nd. liggur var frv. um bann við hvalveiðum sem nefndin var sammála um fyrir utan flm. að láta liggja og afgreiða ekki eins og ástand og horfur eru þar. Hitt frv. var breyting á lögum frá 1922 um leyfi til landana af fiski sem er aflað utan fiskveiðilögsögu og flutt er af tveimur hv. þm. stjórnarinnar. Umsagnir um það mál hafa verið með þeim hætti að bæði úr hópi útgerðarmanna og sjómanna er lagst gegn þessu ágæta máli, en þar þykir alveg sjálfsagt að Íslendingar geti siglt til annarra landa eins og Færeyja og veitt jafnvel innan grænlenskrar lögsögu, en það má ekki, að dómi þessarra ágætu manna, leyfa skipum þessara þjóða að landa afla hér á landi og auka þannig framleiðsluverðmæti þjóðarinnar og verð ég að segja það þó að þessi lög hafi verið góð á sínum tíma, 1922 og lengi eftir það, eru þau fyrir löngu orðin úrelt og ég tel að frv. þessara tveggja stjórnarþingmanna sé því bæði þarft og gagnlegt því það kveður aðeins á um að veita undanþágu þessum nágrannaþjóðum okkar, Færeyingum og Grænlendingum. Mér þykir grátlegt að þetta litla frv., sem var flutt líka á síðasta þingi, skuli ekki hafa verið afgreitt. Þriðja frv. sem liggur fyrir nefndinni er frv. sem ég ásamt fleiri þingmönnum hef flutt um gjörbreytingu á Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins. Þar hefur komið sama í ljós, að ákveðnir aðilar telja ekki rétt að gera þessa breytingu og það er aðallega af þeirri einu ástæðu að því sem eftir verður í sjóðnum sé ekki réttlátlega deilt út. Ég tel algjört aukaatriði eftirstöðvarnar í verðjöfnunarsjóði, heldur er hitt höfuðatriðið að gera grundvallarbreytingu á Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins í þá veru að fyrirtækin sjálf eigi það sem þau leggja sjóðnum til og þegar greitt er úr sjóðnum fái þau aðeins greitt það fjármagn sem þau hvert fyrir sig hafa lagt sjóðnum til. Áfram yrði heildarstjórn sem ákvæði inngreiðslur og útgreiðslur eftir svipuðum reglum og svipuðum nótum og verið hafa. Í tíð fyrrv. ríkisstjórnar fór fram athugun á framtíðarverkefnum Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins og í framhaldi af því lýsti þáv. hæstv. utanrrh. því yfir, núv. hæstv. forsrh., að ríkisstjórnin hefði samþykkt að leggja niður verðjöfnunarsjóðinn og gerði það á fundi í bæjarráði Ísafjarðar. Ég hrökk allónotalega við og spurði þáv. forsrh. hvort þetta væri virkilega ákvörðun, en hann kannaðist ekki við það. Áfram hefur verið haldið og þegar ég ásamt Pálma Jónssyni, hv. 2. þm. Norðurl. v., flutti frv. um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins brást hæstv. þáv. og núv. sjútvrh. mjög hart við þeirri ódæma frekju manna að flytja slíkt frv. og ég held að það hafi verið orðað að þetta væru alveg furðuleg vinnubrögð af hálfu samstarfsflokks og birtist stór og mikil fyrirsögn um þetta í Tímanum. Ég sé líka að hér inni er varaþingmaður sem er fyrir hv. 4. þm. Norðurl. v. Hann flutti fsp. um þetta atriði og fékk svör frá hæstv. sjútvrh. sem bjóst þá við að þessi nefnd mundi ljúka störfum og þar af leiðandi ákvörðun tekin í byrjun 2. ársfjórðungs 1988. Það ár er liðið eins og menn vita og byrjaður að renna út fimmti mánuður á árinu 1989 og ekki bólar á nokkrum frumvarpsflutningi hjá hæstv. ríkisstjórn í þessum efnum. Þetta finnst mér vera heldur bágborin vinnubrögð. Hins vegar má maður ekki gleyma því að ríkisstjórnin mundi eftir því, þegar hún var mynduð á sl. hausti, að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins er til. Hún hætti þá við að leggja han niður, en heimilaði frystideild sjóðsins að taka 800 millj. kr. að láni til að greiða með afurðum frystihúsanna í landinu eða um 5% og lét þessa deild, sem ekkert átti til, taka lánið þó að það væri vitað fyrir fram að hér væri ríkissjóður að taka lán sem hann þyrfti að borga þegar þar að kemur en ekki sú deild sem enga fjármuni á. Þetta eru sem sagt þau þrjú mál sem hafa verið til umræðu á þessu athafnasama Alþingi sem fer nú að ljúka störfum. Í gær kom til umræðu breyting á lögum um Fiskveiðasjóð sem ég ætla ekki að endurtaka hér. Ég gerði athugasemdir við það frv. og tel að sú breyting sé síst til bóta frá því sem var þegar Fiskimálasjóður var til og hélt uppi eðlilegri starfsemi. Þetta frv. sem hæstv. ráðherra var að mæla fyrir er um Úreldingarsjóð fiskiskipa. Við höfum heyrt þetta áður. Það hafa verið starfandi tveir sjóðir sem höfðu það hlutverk að greiða fyrir úreldingu. Annars vegar er Aldurslagasjóður sem var gerður að deild í Samábyrgð Íslands á fiskiskipum og varð til í maí 1978. Hinn sjóðurinn var stofnaður fyrir frumkvæði núv. hæstv. forsrh. sem þá var sjútvrh., Úreldingarsjóður. Þessir sjóðir lögðu sitt af mörkum á tímabili, en eftir að kvótakerfið var tekið upp má segja að þeir hafi orðið óvirkir og ekki náð tilgangi sínum af þeirri ástæðu að það var reynt að halda í hvern bátkopp vegna kvótans. Þessi ríkisstjórn og fyrri ríkisstjórnir hafa marglýst því yfir að þær vilji gera allt sitt til að minnka fiskiskipaflotann, hann sé of stór miðað við afkastagetu. Það sé líka of mikil sókn í fiskistofnana sem við verðum að umgangast með mikilli varúð. Við höfum sett ákvæði um hvað við ætlum að veiða á hverju ári. Fyrst koma fram tillögur Hafrannsóknastofnunar, síðan kemur fram tillaga frá sjútvrn. sem vafalaust er lögð fyrir ríkisstjórn á hverjum tíma. Þetta á að verða til þess að draga úr sókninni, hafa meiri hemil á veiðum þannig að það sé farið eftir því sem í upphafi árs er ákveðið. Ég held að það sé þess virði að rifja nokkuð upp hvernig til hefur tekist í þessum efnum. Ég ætla ekki að taka allar fisktegundir, það yrði of langt mál upp að telja, en ég minni á að 1980 var tillaga fiskifræðinga 300 þús. lestir sem mátti veiða af þorski, en veiðin reyndist þegar árið var liðið vera 428 þús. lestir. Það voru rúmlega 40% fram yfir þá veiði sem lagt var til. Sama er að segja um karfann. Það var ákveðið að veiða þar 50 þús. lestir. Hann fór í 70 þús. lestir. Og aukningin í grálúðuna fór 100% næstum því fram yfir það sem áætlað var eða úr 15 þús. í 28 þús. lestir. Árið 1981 var tillaga fiskifræðinga um að veiða 400 þús. tonn af þorski, en veiðin nam 461 þús. tonnum. Karfinn var ákveðinn 65 þús. lestir. Það fór í 93 þús. lestir veiðin. Árið 1982 varð töluverð breyting frá upprunalegu tillögunum því þá voru tillögur fiskifræðinganna um 450 þús. lestir af þorski, en veiðin nam þá ekki nema 382 þús. lestum. Hins vegar fór karfaveiðin næstum því 100% fram úr því sem áætlað var. Þá greip um sig mikil hræðsla, nú væri allur þorskurinn búinn í sjónum, og fiskifræðingar lækkuðu sig skyndilega á næsta ári úr 450 þús. tonnum í 350 þús. tonn og það fór aftur á sömu leið, það aflaðist ekki nema 293 þús. tonn og svartsýnin náði gífurlegum tökum á flestum þeirra sem útgerð og fiskveiðar stunda. En karfinn fór aftur fram úr áætlun eða úr 80 þús. lestum í 123 þús. lestir. Eftir þessi tvö ár lækkuðu fiskifræðingar sig mjög verulega og fóru í tillögum sínum niður í 200 þús. lestir árið 1984. Þá ákváðu stjórnvöld að veiddar skyldu 220 þús. lestir, en þá brá svo við að veiðin fór í 282 þús. lestir. Þá skeði það t.d. í karfaveiðinni að tillaga fiskifræðinganna var 90 þús. lestir, stjórnvalda 110 þús. og þá veiddist eiginlega nákvæmlega það sama og stjórnvöld höfðu lagt til. Árið 1985 er tillaga fiskifræðinga óbreytt hvað þorskinn snertir, en stjórnvöld ákveða að hækka sig frá tillögu fiskifræðinga um 50 þús. lestir eða um 25%. En þá skeður það að veiðin verður 323 þús. lestir á árinu 1985. Þegar þessi útkoma er svo góð breyta fiskifræðingar aftur tillögu sinni og hækka hana um 50% á milli ára eða úr 200 í 300 þús. lestir og stjórnvöld ákveða þá að halda sig við tillögu fiskifræðinga hvað varðar þorskinn, en þá reynist veiðin vera 366 þús. lestir af þorski. Á árinu 1987 halda fiskifræðingar sig við sömu tillögu, en stjórnvöld hækka sig upp í 330 þús. lestir en þá verður veiðin 390 þús. lestir. Árið 1988 eru áætlaðar tölur sem ég hef ekki fengið staðfestar, en þá var tillaga fiskifræðinga þriðja árið í röð 330 þús. lestir en stjórnvöld lækkuðu sig frá árinu á undan um 15 þús. lestir í þorski. En þá reyndist veiðin 369 þús. lestir. Á þessu sést að það hefur ekki verið samræmi á milli þessara áætlanagerða, hvorki tillagna Hafrannsóknastofnunar né stjórnvalda né hinna raunverulegu veiða. Að jafnaði hefur veiðin farið langt fram úr því sem að var stefnt hverju sinni að undanskildum þeim tveimur árum sem ég rakti áðan. Þetta eru í grófum dráttum viðhorfin til fiskveiðanna og þá komum við aftur að stærð fiskiskipastólsins. Hvernig hefur nú tekist til í sambandi við að halda honum niðri og minnka fiskiskipastólinn? Árið 1984 voru fiskiskipin samtals 836 upp á 111.772 brúttólestir. Þar af voru skuttogarar 101 eða upp á rúmlega 48.000 lestir, önnur fiskiskip 227 eða upp á 50.570 lestir, þ.e. sem sagt önnur fiskiskip 100 lestir og yfir, og 99 lestir og minni voru 508 skip upp á 13.072 lestir, opnir vélbátar voru 1461 eða upp á 4835 lestir. Til þess að gera þessa upptalningu ekki of langa ætla ég aðeins að nefna fiskiskipin alls og brúttólestir á hverju ári. Árið 1985 voru 834 skip upp á 112.847 lestir. Þau eru svipuð 1986 eða 832 upp á 112.594 lestir og þau eru aðeins færri 1987. Þá fara þau niður í 822 eða í 112.391 lest. En 1988, þá er kvótakerfið búið að sýna ágæti sitt á öllum sviðum, verður fjöldi fiskiskipa 899 og fer upp í 117.452 lestir. Við skulum ætla að nú hafi bremsan verið sett á. En 1989 fara þau upp í 957 skip, 120.698 lestir. Brúttólestatalan jókst á fjórða þúsund lestir á milli áranna 1988 og 1989. Skipting í stærðarflokka, sem er tekin saman í ársbyrjun 1989, sýnir að skuttogarar eru 110, önnur fiskiskip yfir 100 lestir 233 og 99 lestir og minni 614, en opnir vélbátar eru þá komnir upp í 1623. Þar hefur orðið veruleg fjölgun frá fyrri árum. Fiskveiðistefnan hefur haft áhrif bæði á veiðar og líka á skipastólinn. Ég held að það hafi hrapallega til tekist í sambandi við þá viðleitni að ætla að halda skipastólnum niðri og fækka skipum verulega. Kvótakerfið gerði það að verkum að reynt var að halda öllum skipum á skipaskrá sem mögulegt var vegna kvótans. Allir vildu halda dauðahaldi í kvótann sinn. Nú er sagt: Þetta er ekkert að marka því þetta fyrirkomulag um stjórnun fiskveiða er ákveðið fyrir svo fá ár í einu. Ég held að ekkert af þessu hafi haft nein áhrif. Ég held að miklu árangursríkara hefði orðið að viðhalda og bæta hið gamla kerfi og halda áfram með Úreldingarsjóðinn. Það var eiginlega óþarfi af hæstv. sjútvrh. að segja í blaðagrein að ég hefði barist gegn því af mikilli hörku að sjóðakerfi sjávarútvegsins yrði breytt á sínum tíma. Ég var alveg sammála hæstv. sjútvrh. um margar breytingar. Þegar ég var sjútvrh. stóð ég sjálfur að stórfelldum breytingum á sjóðakerfinu 1. febrúar 1976 með niðurlagningu olíusjóðsins o.fl. Þá voru viss atriði sem ég var óhress með. Ég var ekki hress með að leggja niður Aflatryggingasjóðinn að öllu leyti. Ég var alveg sammála sjútvrh. að leggja niður áhafnadeildina o.fl. sem kom fram í þessu öllu saman. Ég var ekki sammála því að leggja niður Úreldingarsjóðinn. Hvað hefur svo skeð á þessum tveimur árum? Sjútvrh., sem þá barðist fyrir því að leggja Úreldingarsjóðinn niður, tekur hann núna upp og flytur sérstakt frv. um það. Út af fyrir sig er það gott að stofna Úreldingarsjóð að nýju til þess að fækka í flotanum. En það eru einnig ýmsir annmarkar á þessu frv. sem eru mjög alvarlegir og ég ætla hér á eftir að gera að umræðuefni stórfellda skattlagningu á útveginn. Ég hefði talið að það hefði mátt mæta því markmiði með því að efla verulega Aldurslagasjóðinn. Taka t.d. gjald úr stofnfjársjóði af hverju skipi miðað við brúttórúmlest eftir að skip nær tilteknum aldri, t.d. 15 ára. Sú fjárhæð drægist svo frá stofnfjársjóðsgjaldinu og eflir Aldurslagasjóðinn til kaupa á gömlum skipum. Þetta hefði að mörgu leyti ekki verið óeðlilegt verkefni, síður en svo. Í 3. gr. frv. segir að stofnfé Úreldingarsjóðs skuli vera eftirstöðvar eigna hins eldra Úreldingarsjóðs sem varðveittar eru í skuldabréfum. Um það er ekki deilt að ríkið hefur auðvitað allan umráðarétt yfir hinum eldri Úreldingarsjóði því hann var hluti af útflutningsgjaldi. En 2. liður 3. gr. um stofnfé Úreldingarsjóðs fjallar um að eignir Aldurslagasjóðs fiskiskipa, sbr. II. kafla laganna nr. 37/1978, um Samábyrgð Íslands á fiskiskipum, séu ekki eign ríkisins. Þar af leiðandi er það mitt álit að ríkið eða Alþingi hafi engan lagalegan rétt á því að taka þennan sjóð og stela honum hreinlega. Þeir geta alveg eins ákveðið að stela einhverjum kirkjubyggingarsjóði eins og þessu. Ég skil ekki í því að það skuli vera lagt fram í frumvarpsformi á Alþingi Íslendinga að ætla að taka hann með öllu. Ég ætla að minna hæstv. sjútvrh. á að þegar lögunum um Samábyrgð Íslands var breytt 1978 vann nefnd að þeirri breytingu sem var fólgin í því að leggja niður bráðafúadeild Samábyrgðarinnar, sem Alþingi ákvarðaði að setja á stofn 1958 vegna þess að hún var þá orðin óþörf. Þá var leitað samninga við útvegina almennt um að stofna þessa aldurslagadeild. Það náðist um það fullt samkomulag að útgerðin greiddi ákveðin iðgjöld, sem yrði þá breytt frá ári til árs eftir tillögum stjórnar þessa sjóðs, og bætur færu svo eftir því sem ráðherra ákveður. Þessi Aldurslagasjóður Samábyrgðar var því hreint vátryggingarfyrirtæki, algert vátryggingarfyrirtæki, þessi sjóður sem er eign þeirra sem í hann hafa greitt. Það eru þeir sem hafa greitt iðgjöldin sem eiga þennan sjóð en ekki ríkisstjórnin eða Alþingi. Þau eiga ekkert í þessu nema einhverjir hér inni eigi báta og hafi greitt í sjóðinn, þá eiga þeir einstaklingar sína hlutdeild í þessum sjóði. Það er því furðulegt að heyra það að það eigi bara að taka þetta. Þetta er eignaupptaka, þetta er lagabrot og stjórnarskrárbrot, alveg tvímælalaust. Það verða allir aðilar að samþykkja þetta sem þarna hafa lagt inn peninga í þessu formi. Því finnst mér 2. liður 3. gr. frv. alveg ferleg vansmíð og vanhugsuð að öllu leyti. Ég hreinlega skil ekki hvernig á því stendur að svona er lagt fram á hv. Alþingi. Ef við lítum á ástand og horfur í sjávarútvegi og hlustum á þá menn sem gerst þekkja tel ég að verið sé að leggja ansi þungan skatt á sjávarútveginn með 4. gr. Þar er eigendum fiskiskipa sem eiga báta 10 brúttólestir eða stærri ætlað að greiða gjald til Úreldingarsjóðs. Þetta gjald á að nema 1000 kr. af hverri brúttórúmlest, en þó skal gjaldið aldrei vera hærra en 300 þús. kr. fyrir hvert skip. Gjalddaginn er ákveðinn 1. janúar ár hvert. Það er líka eftirtektarvert við frv. að gert er ráð fyrir því að á þessu ári falli niður álagningargjald til Aldurslagasjóðs en þess í stað er gert ráð fyrir að gjald skv. 4. gr. frv. verði lagt á á þessu ári. Með öðrum orðum, ætlast er til þess og beinlínis ákveðið að lögin verki aftur fyrir sig. Það er þegar komið fram í fimmta mánuð ársins og það segir að gjalddagi eigi að vera 1. janúar ár hvert. Hér er því um afturvirkni laga að ræða. Þegar kaflinn um aldurslagatryggingu var settur 1978 í maíbyrjun var gjalddaginn 1. júlí og samkomulag um öll þau mál og allt það fyrirkomulag. Hér virðist það ekki þurfa. Svo kem ég að því sem er enn þá alvarlegra. Með frv. er verið að gera fyrstu atlöguna að því að koma hér á auðlindaskatti og aukinni miðstýringu. Á sama tíma og Sovétríkin eru í óðaönn að fara frá Brésnéff-tímanum er verið að leiða íslenskan sjávarútveg inn á spor þeirra gömlu Brésnéffs og Stalíns. Það er hreinlega verið að fara aftur til fortíðar, til ófrelsis og miðstýringar sem er algerlega ólíðandi og það á dögum þar sem frjálsræði á að ríkja. Mér finnst þeir hafast ólíkt að Gorbatsjov og Halldór Ásgrímsson.  Hér á sem sagt að taka það upp að Úreldingarsjóður kaupi skip, hann á að eignast kvóta. Ég held að nóg sé þegar að gert í þessari ofstjórn á fiskveiðum okkar. Við deilum ekki um að við verðum að hafa stjórn á fiskveiðum, það deilum við ekki um. En að æðsta stjórnvald í landinu eigi að vera niðri í hvers manns koppi, ákveða hvað hver bátkoppur má fiska og það meira að segja hverjir gera út. Þetta er í raun og veru orðið óþolandi. Ég get fyrirgefið mönnum sem hafa þau forréttindi að mega selja fiskinn í sjónum að þeir séu veikir fyrir þessum forréttindum. En við öll hin sem höfum engin forréttindi þurfum ekkert að vera veik fyrir þessu. Það er alveg eins og með lénsherrana, þeir báðu ekkert um að kollvarpa lénsskipulaginu, það voru aðrir. Það voru öldur frjálsræðis sem gerðu það. En aumingja lénsherrarnir urðu bara að láta undan. Þess vegna eigum við ekki að fara inn á sömu brautir. Það hefði verið auðvelt verk fyrir tæpu hálfu öðru ári að ná verulegri samstöðu hér um stjórnun fiskveiða ef sýnd hefði verið meiri lipurð í þeim efnum og þá stæðum við núna ólíkt betur á vegi. En það var ekki gert. Það var hreinlega reynt að koma í veg fyrir að víðtæk samstaða næðist og um sumar tillögur þurfti að beita menn hörðu því það var ekki meiri hluti fyrir því á Alþingi Íslendinga að láta þau lög fara þannig í gegn. Það var eins og oft áður hótað stjórnarslitum og það er eins og sumir þurfi alltaf á því að halda að reyna að knýja fram. En það er enginn okkar það öruggur og viss að hann einn viti allt í fiskveiðimálum. Það er enginn svo fullkominn að hann þurfi ekki líka að sjá með augum annarra. Þegar fiskveiðilögin voru sett árið 1976 voru gerðar á þeim margar breytingar í hv. Alþingi. Þær voru gerðar til þess að ná víðtækri samstöðu, ekki eingöngu milli stjórnarflokka sem þá voru heldur einnig við stjórnarandstöðu og það náðist afar góð og víðtæk samstaða í þeim efnum. Það hefði þurft að gerast einnig fyrir rúmu ári. Ég ætla að segja hæstv. sjútvrh. það og það í fullri vinsemd að þetta frv. er afskaplega gallað og á því er stór vansmíði. Markmiðið með úreldingu og að minnka flotann deilum við ekki um. Af hverju mátti ekki viðhalda og fela Aldurslagasjóðinn? Hvað mælti á móti því og gerði það að verkum? Sjóðakerfisnefndin sagði aldrei að hún legði til að honum yrði stolið, alls ekki. Hún talaði um að það þyrfti að endurskoða hann. Vitaskuld eru engin lög svo fullkomin að ekki þurfi að endurskoða þau með einhverju millibili. Ég hefði fúslega fyrir mitt leyti fallist á margvíslegar breytingar á þeim, eins og ég nefndi hér snemma í þessari ræðu minni. Ég tel að það sé borin von að frv. geti farið í gegn á þessu þingi ef það er rétt að ekki sé nema vika til þinglausna. Frv. þarf að fá ítarlegri umræðu og umfjöllun. Ég hélt því að hæstv. ráðherra liti svo á þegar hann mælti fyrir frv. nú að það hafi verið þá meira í þá átt að sýna frv. en að ætlast sé til að það verði afgreitt. Herra forseti. Ég ætla ekki við þessa umræðu að flytja öllu lengra mál. Ég á sæti í þeirri nefnd sem væntanlega fær frv. og þar gefst mér og öðrum kostur á að fylgja okkar skoðunum betur eftir.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegur forseti. Frv. sem hér er til umræðu og markmið þess eru mjög í anda þess sem Kvennalistinn hefur ætíð stutt. Það má segja að meginmarkmið frv. séu þrjú. Að draga úr afkastagetu fiskiskipastólsins, sem er allt of mikil ef miðað er við afrakstursgetu fiskstofnanna, að koma í veg fyrir að úrelt og gömul fiskiskip séu endurnýjuð með mun afkastameiri fiskiskipum og að sjóðurinn eignist kvóta fiskiskipa sem þó eru ákveðin takmörk sett. Hann geti síðan selt þann kvóta eftir ákveðnum reglum. Allt eru þetta markmið sem Kvennalistinn fellir sig vel við og telur reyndar bráðnauðsynleg. Aðeins nánar um hvert markmið. Nr. 1 og 2, eins og ég taldi upp, eru reyndar nátengd því að afkastageta íslenska fiskiskipastólsins í hlutfalli við afrakstursgetu fiskstofnanna hlýtur að vera eitt helsta áhyggjuefni allra hugsandi Íslendinga. Það samræmist engum skynsamlegum sjónarmiðum að allt of mörg skip eltist við allt of fáa fiska. Það samræmist engan veginn markmiðum um hindrun ofveiði og verndun og uppbyggingu fiskstofna og það samræmist heldur ekki markmiðum um aukna hagkvæmni og minni tilkostnað. Það hefur gengið erfiðlega að stöðva eða minnka afkastagetu íslenska fiskiskipastólsins og nægir í því sambandi að nefna óeðlilega fjölgun frystitogara nú undanfarið og það að í stað gamalla skipa koma ný sem eru svo margfalt betur útbúin til veiða að afkastageta þeirra er meiri en þeirra skipa sem leyst eru af hólmi. Árlega er veitt meira en sérfræðingar telja ráðlegt. Það er í þessu eins og svo mörgu öðru að mönnum reynist erfitt að líta nógu langt fram á veginn og stundargróði er meira metinn en framsýni. Við virðumst seint ætla að læra að náttúran er ströng móðir en réttlát. Hún umber börnum sínum margt en hirtir þau að lokum ef þau þverskallast of lengi. Ýmislegt hefur orðið til þess nú að undanförnu að ýta illyrmislega við okkur. Sumt tengist fiskveiðum okkar ekki beint enn þá, eftir því sem við höldum, en kann að gera það fyrr en varir. Kjarnorkukafbátsslysið við Bjarnarey minnti okkur á hve nálæg og raunveruleg hættan er sem yfir vofir hvert einasta augnablik sólarhringsins. Fréttir af eiturefninu díoxín í þorskalýsi kemur eins og þruma úr heiðskíru lofti og fréttir af eiturefnum af ýmsu tagi í grindakjöti eru af sama toga. Og við spyrjum: Er fiskurinn okkar virkilega ekki hreinn og ómengaður? Er hafið umhverfis landið og á helstu fiskimiðum orðið óhreint? Það vissu allir að að því mundi að óbreyttu koma, en meðan það er ekki orðin staðreynd viljum við helst loka augunum og telja sjálfum okkur trú um að sá dagur sé langt undan að við þurfum að standa andspænis alvarlegum mengunarvandamálum. Þó að þessi tilvik tengist frv. ekki beint er þó vert að muna að allt ber þetta að sama brunni. Verndun náttúru í víðasta skilningi, hindrun ofveiði og verndun og uppbygging fiskstofna eru nátengd verndun hafsins, þ.e. að koma í veg fyrir mengun og eyðileggingu þess. Afleiðing kæruleysis eða skammsýni á einu sviði náttúruverndar teygir sig fljótlega inn á önnur. Og það er svo sannarlega kominn tími til að við tökum á hverjum þætti af fullri alvöru en bíðum ekki eftir stórslysi. Í ljósi alls þessa er það spurning hvort frv. gengur nógu langt. Það er í sjálfu sér athyglisvert að í því fyrirkomulagi sem nú ríkir í stjórn fiskveiða er augljóslega ekki innbyggður hvati til hagræðingar og hagkvæmni. Menn hanga á skipum eins og ormar á gulli og reyna með öllum ráðum að stækka þau og auka afkastagetu þeirra. Það hefur að stórum hluta til mistekist að fylgja yfirlýstum markmiðum um fækkun fiskiskipa og minnkun flotans í heild og afkastagetu hans. Það er eðlileg afleiðing þess að binda kvóta við skip. Eins og menn e.t.v. muna lagði Kvennalistinn í fyrra fram ítarlegar brtt. við frv. um stjórn fiskveiða þar sem við lögðum til nýja tilhögun þannig að kvóti bindist ekki skipum heldur byggðarlögum. Við búum hins vegar við þá staðreynd að skip og kvóti eru tengd og þó að við kvennalistakonur vonum auðvitað og séum raunar sannfærðar um að menn vilji fyrr eða síðar sjá að sér í þessum efnum, þá neitum við því ekki að þörf fyrir úreldingarsjóð er meiri en ella. Með þessu er ég ekki að segja að þó að svo væri komið að klippt væri á tengsl skips og kvóta hyrfi þörfin fyrir úreldingarsjóð. Það verður sífellt að gæta þess að menn sæki ekki sjó einungis vegna þess að þeir geti ekki hætt og sjálfsagt að auðvelda það með sama hætti og við komum til móts við bændur sem vilja bregða búi án þess að þeir verði fyrir of miklum fjárhagslegum skakkaföllum. Ýmsir hafa fundið hugmyndinni um úreldingarsjóð allt til foráttu, m.a. það að hann sé ekkert annað en dulbúinn auðlindaskattur. Það má e.t.v. til sanns vegar færa, en hvað er rangt við það að þeir aðilar sem fengið hafa aðgang að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar leggi sitt af mörkum umfram aðra til verndunar þessarar sömu auðlindar? Það er löngu kominn tími til að gerðar séu miklu meiri og strangari kröfur til útgerðarinnar í þessum efnum. Útgerðarmenn, skipaeigendur og aðrir sem aðgang hafa að veiðum eiga ekki fiskinn í sjónum. Að svo miklu leyti sem hægt er að tala um eignarhald á fiski í sjónum á þjóðin þennan fisk, ekki einstaklingar eða fyrirtæki. Þeir eru í raun umboðsmenn eða verktakar sem annast veiðar fyrir hönd þjóðarinnar allrar og bera því þunga ábyrgð. Því er ófyrirgefanlegt hve litla ábyrgðartilfinningu þessir sömu aðilar hafa oft gagnvart heildinni. Sem dæmi um það má nefna að 70% fiskvinnslufyrirtækja í landinu eru í eigu útgerðarfyrirtækja og þrátt fyrir þessa staðreynd er lítið gert til að samhæfa þessa nátengdu og raunar ósundurslítandi þætti. Það er lítið sem ekkert gert til að aðlaga aflatoppa að hámarksafkastagetu vinnslunnar. Áhersla á tæknibreytingar í fiskvinnslu hefur ekki haldist í hendur við tæknibreytingar á fiskiskipastólnum. Það að auka verðmæti eftir að hráefnið er komið í land er ekki forgangsmál og meðhöndlun hráefnis oft slæm. Siglt er með afla án tillits til hagsmuna fiskvinnslunnar og laun í landi við hráefnisvinnslu eru ekkert sambærileg við laun þeirra sem draga fiskinn úr sjó. Allt of lítið er lagt upp úr nýtingu hráefnis, t.d. er aðeins um það bil 30% nýting á frystitogurunum. Miklar gengis- og verðsveiflur ríkja á fiskmörkuðum þar sem framboð og eftirspurn ræður verði og það er í raun óþolandi að rekstur fiskvinnslu skuli vera svo viðkvæmur fyrir ytri sveiflum. Það sýnir best sú staðreynd að eftir eitt mesta aflaár í sögu íslensku þjóðarinnar, árið 1988, skuli mörg fiskvinnslufyrirtækin ramba á barmi gjaldþrots. Þannig er flest með sama móti. Öllu máli skiptir að moka sem mestu upp en minna hirt um aðra þætti þessarar undirstöðuatvinnugreinar landsins. Það er e.t.v. hægt að segja að ég hafi vikið um of frá efni frv. en þessi mál verða hvorki skoðuð eða skilin nema í samhengi. Aldrei er meiri þörf á góðri nýtingu og hagkvæmni en þegar ljóst er að stemma þarf stigu við veiði. Þá ræður úrslitum hvernig farið er með hvern fisk. Aldrei er meiri þörf á rannsóknum, bæði á markaði og til nýsköpunar, sem leiða til betri nýtingar og betra verðs, meiri hagkvæmni og meiri framleiðni. Að öllu þessu verður að hyggja. Í ljósi alls þessa verður að líta á Úreldingarsjóð sem nokkurs konar plástur á vond sár en hann er þó skref í átt til að stöðva rányrkju. Við kvennalistakonur munum því að öllum líkindum styðja þetta frv. jafnframt því sem við munum áfram leggja fram tillögur sem við álítum vera til úrbóta í stjórn fiskveiða og vinnslu.