Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hefur lengi verið einkenni á stjórnmálum hérlendis, að okkur Íslendingum gengur stundum erfiðlega að átta okkur á því, hvar við erum staddir í veröldinni. Menn og flokkar berjast einatt fyrir kenningum og framkvæmdum samkv. erlendum fyrirmyndum, án þess að huga að því, hvort þær eigi við hér á landi. Lög þau, sem samþ. voru um áburðarverksmiðju 1949, eru skýrt dæmi um þessa þjóðfélagslegu blindu. Áburðarverksmiðjumálið hafði þá verið undirbúið um 15 ára skeið, og allan þann tíma hafði verið talið einsætt, að verksmiðjan yrði ríkiseign. Þetta fyrirtæki var svo stórt á okkar mælikvarða, að öllum var ljóst, að þjóðin í heild yrði að standa að því. Frv. var lagt fyrir Alþ. í þeirri mynd, að Áburðarverksmiðjan yrði hreint ríkisfyrirtæki, og þannig var frv. samþ. við fimm umr. Það var ekki fyrr en við 3. umr. í Ed., að bætt er við nýrri lagagr. þess efnis, að rekstur verksmiðjunnar skyldi falinn hlutafélagi, sem einstaklingar ættu að eiga að 2/5 hlutum. Þessi annarlegi viðauki stafaði af því, að Marshallstofnunin ætlaði að ljá fé til framkvæmdanna, og sú stofnun lét þau boð út ganga, að hún hefði takmarkaðan áhuga á ríkisfyrirtækjum, hún vildi helzt einkafyrirtæki eða a.m.k. blandaða eignaraðild. Ekki skal ég ræða þau almennu fræðilegu rök, sem notuð eru til framdráttar slíkri stefnu í öðrum löndum, en á hitt ber að leggja áherzlu, að þegar bandarískir sérfræðingar gerðu till. um slíkt fyrirkomulag hér á landi, hafa þeir að sjálfsögðu ímyndað sér, að á Íslandi væru til einkaaðilar, sem hefðu fjármagn, getu og vilja til þess að rísa undir fyrirtæki eins og Áburðarverksmiðjunni af eigin rammleik. Í auðvaldsríkjum er aðild einstaklinga að fyrirtækjum ekkert gervifyrirkomulag, heldur leggja þeir í raun og veru fram fjármuni og taka á sig ábyrgð og áhættu. Ástæðulaust er að lá bandarískum sérfræðingum, þótt þeir þekktu ekki aðstæður hér á landi og ímynduðu sér, að hérna væru fjársterkir einstaklingar og fyrirtæki, sem risið gætu undir rekstri áburðarverksmiðju að 2/5 hlutum, en hitt er furðulegt, að meirihl. Alþ. skyldi festa þá firru í lög. Menn þurftu ekki annað en þurrka erlenda kenningaglýju úr augunum og líta í kringum sig til þess að sjá, að slíkir aðilar fyrirfundust hvergi á Íslandi. Áburðarverksmiðjan reyndist kosta 130 millj. kr. og til þess að einkaaðilar stæðu að rekstrinum að 2/5 hlutum, hefði raunverulegt framlag þeirra orðið að vera 52 millj. kr., því aðeins var hægt að segja. að þessi tilhögun væri raunhæf, að þeirri upphæð væri létt af íslenzka ríkinu. En engir íslenzkir einkaaðilar höfðu getu eða vilja til þess að taka á sig slíka byrði. Reynslan átti meira að segja eftir að sanna, að erfitt var að fá einkaaðila til þess að leggja fram þær vesælu 4 millj., sem þurfti til að eignast 2/5 hlutabréfanna í rekstrarfélaginu, til þess þurfti stórfelldan pólitískan eftirrekstur. Forystumenn Framsfl. knúðu Samband ísl. samvinnufélaga og kaupfélög um land allt til þess að leggja fram helming hlutafjárins. Forystumenn Sjálfstfl. knúðu á sama hátt iðnrekendur og heildsala til fjárframlaga, en náðu ekki markinu nema með því að fá Reykjavíkurborg til að leggja fram hálfa millj. Á þennan hátt tókst loks að reyta saman 4 millj., 2 á vegum Framsfl. og 2 á vegum Sjálfstfl., samkv. þeirri pólitísku helmingaskiptareglu, sem var í gildi um þær mundir. Framlag einkaaðila var þannig ekki 52 millj., heldur aðeins 4 millj. og raunar mun meginhlutinn af þeirri upphæð hafa verið tekinn að láni í ríkisbönkunum af almannafé. Ríkið útvegaði hins vegar þær 126 millj., sem á vantaði, með beinum framlögum og lánum með ríkisábyrgð. Þannig var þátttaka einkaaðila aðeins form, en ekki veruleiki. Íslenzkir valdamenn höfðu fellt erlenda hugmynd í lög án þess að skeyta um það, hvort hún væri í nokkru samræmi við íslenzkar aðstæður. En á eftir tóku þeir furðulegu atburðir að gerast, að einkaaðilarnir þóttust vera orðnir eigendur verksmiðjunnar að 2/5 hlutum. Þeir vildu halda því fram, að 4 millj. þeirra hefðu með yfirnáttúrlegum hætti breytzt í 52 millj., og nú, þegar verksmiðjan er metin á 700 millj., þykjast þeir orðnir eigendur að 280 millj. Það er 7000% eignaaukning að krónutölu. Ástæða er til að benda á, að slík túlkun á ekkert skylt við þau kapítalísku viðhorf, sem upphaflega fólust í stefnu Marshall-stofnunarinnar. Slík auðgunarstarfsemi, án eigin tilverknaðar, mundi vera flokkuð undir saknæman fjárdrátt í Bandaríkjunum ekki síður en annars staðar. Þar er gróðasöfnun því aðeins talin eðlileg, að einkaaðilarnir hafi lagt fram sjálfir fjármuni, vinnu og tekið á sig persónulega áhættu. En sem betur fer er kenningin um, að hlutafélagið eigi Áburðarverksmiðjuna ekki í samræmi við lög. Þegar ákvæðinu um hlutafélagsfyrirkomulagið var hnýtt aftan í l. við lokaafgreiðslu málsins 1949, var aðeins sagt, að Áburðarverksmiðjan skyldi „rekin sem hlutafélag“. Hins vegar var haldið í l. fyrri ákvæðum um fjárhagsskuldbindingar ríkisins og eignaraðild. Í 2. gr. l. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkissjóður leggur fram fé til stofnunar Áburðarverksmiðju samkv. ákvörðun fjárl., og er fé þetta óafturkræft. Ef fjárveitingar samkv. fjárl. hrökkva ekki til stofnkostnaðar verksmiðjunnar, er verksmiðjustjórninni heimilt að taka það fé, sem á vantar, að láni með ábyrgð ríkissjóðs.“ Hér er ríkissjóður skuldbundinn til þess að leggja verksmiðjunni til allt það fé, sem hún þarf, ýmist með óafturkræfum framlögum eða með lánum á ábyrgð ríkissjóðs. Og í næstu gr. l., þeirri 3., segir svo: „Verksmiðjuna má hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess á Alþ.“ Það er þannig ótvírætt í l., að fyrirtækið er ríkisfyrirtæki með sjálfseignarstofnunarfyrirkomulagi, og viðbótarákvæðið um rekstrarhlutafélagið getur ekki haggað þeim undirstöðustaðreyndum. Engu að síður hefur það verið nauðsynlegt frá upphafi, að þessi skilningur væri staðfestur á óvefengjanlegan hátt, og því hafa hliðstæð frv. og það, sem hér er fjallað um, verið lögð fyrir Alþ. 10-20 sinnum á tæpum tveimur áratugum. Þau hafa hins vegar aldrei náð fram að ganga af annarlegum ástæðum, jafnvel þótt oft hafi verið kunnugt, að meirihl. alþm. taldi verksmiðjuna hreina ríkiseign, en þetta fálæti Alþ. hefur orðið til þess að ýta undir þá túlkun einstakra hluthafa, að þeir eigi verksmiðjuna, og raunar hefur rekstrarfélagið sjálft talið verksmiðjuna eign sína í ársreikningum. Einnig hafa verið gerðar ítarlegar tilraunir til þess að sölsa verksmiðjuna að fullu undan ríkinu vegna þessarar óskýru lagasetningar. Má t.d. minna á, að þegar Framkvæmdabankinn var stofnaður, var í upphafi lagt til, að ríkið afhenti honum til eignar og umráða hlutabréf sín í Áburðarverksmiðjunni. Bankastjóri Framkvæmdabankans var þá spurður, hvað hann hygðist gera við hlutabréfin og hann kvaðst mundu selja þau einstaklingum á sanngjörnu verði. Með slíkum aðferðum hefði verið unnt að koma rekstrarhlutafélaginu að fullu undir yfirráð einkaaðila, og þá hefði kenningin um eignarréttinn hlotið mikla staðfestingu í verki. Það tókst að hindra þessa ráðagerð, en hættan á hliðstæðum brögðum vofir ævinlega yfir, á meðan Alþingi sker ekki á skýlausan hátt úr deilumálum um eignaraðildina. Og nú er af enn einni ástæðu óhjákvæmilegt, að þetta mál verði endanlega útkljáð. Í stefnuyfirlýsingu sinni í upphafi þings greindi hæstv. forsrh. frá því, að stjórnarflokkarnir hefðu í hyggju að stækka Áburðarverksmiðjuna. Þar er um mikið nauðsynjamál að ræða, og jafnhliða stækkuninni er óhjákvæmilegt að breyta vélakosti og framleiðsluaðferðum verksmiðjunnar. Svo sem kunnugt er, tókst svo illa til í upphafi, að aðalvaldamaður verksmiðjunnar, Vilhjálmur Þór, fékk því ráðið, að valdar voru framleiðsluaðferðir, sem engin reynsla var af. Aðeins ein verksmiðja af hliðstæðu tagi var þá til í veröldinni, og henni hefur síðan verið breytt. Við höfum hins vegar setið uppi með framleiðslu, sem sætt hefur sívaxandi gagnrýni vegna slæmrar reynslu. Verksmiðjunni hefur ekki tekizt að framleiða áburð af þeirri kornastærð, sem hentar, og af þeirri ástæðu eru mikil brögð að því, að áburðurinn brenni gras til stórtjóns. Ekki hefur heldur tekizt að blanda áburðinn kalki og margt fleira nefna bændur í réttmætri gagnrýni sinni. Virðist það nú vera orðin almenn niðurstaða, að ekki verði hjá því komizt að leiðrétta þau alvarlegu mistök, sem gerð voru í upphafi fyrir tilverknað þess manns, sem mestu réð einnig um hlutafélagsákvæðið. En slík breyting á verksmiðjunni, ásamt stækkun hennar, mun kosta mikið fé. Í einkar fróðlegri grein, sem birtist í Morgunblaðinu 27. jan. s.l. eftir Jóhannes Bjarnason verkfræðing, er talið, að endurbót Áburðarverksmiðjunnar muni kosta um 300 millj. kr. Og Jóhannes heldur áfram, með leyfi hæstv. forseta: „Það fjármagn hlýtur ríkið á einn eða annan hátt að þurfa að útvega, því að lítið mun verksmiðjan sjálf hafa handbært til þeirra hluta. Eða skyldu hluthafar, sem eitt sinn lögðu fram 4 millj. kr., nú vilja eða geta lagt fram 40% þess fjár, sem vantar til þessara framkvæmda, þ.e. um 120 millj. kr.? Ætlar ríkið nú aftur að stuðla að því, að þessum „heppnu“ hluthöfum verði færðar yfir 100 millj. kr. að gjöf í sambandi við þessar stækkunarframkvæmdir Áburðarverksmiðjunnar? Ríkið útvegi fjármagnið að láni, bændur borgi lánið með viðskiptum sínum, hlutafélagið eignist stækkunina. Er ekki orðið tímabært, áður en hinar fyrirhuguðu stækkunarframkvæmdir verða endanlega ákveðnar, að breyta l. verksmiðjunnar í skynsamlegra horf?“ Ástæða er til að taka undir þessa skýru niðurstöðu í Morgunblaðsgrein Jóhannesar Bjarnasonar verkfræðings. Að öðrum kosti munu hluthafarnir í rekstrarfélaginu halda því fram, eftir að umbótunum á Áburðarverksmiðjunni er lokið, að 4 millj. þeirra hafi nú allt í einu breytzt í 400 millj. Ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. hafi fjallað um þessa hlið málsins, þegar hún tók atriðið um stækkun verksmiðjunnar upp í stefnuyfirlýsingu sina. Það er kunnugt, að áhrifamenn í báðum stjórnarflokkunum telja eignarrétt ríkisins ótvíræðan og ákvæðið um rekstrarhlutafélagið mjög óeðlilegt. Þeirra á meðal er hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, en hann komst, með leyfi hæstv. forseta, svo að orði, þegar fjallað var um hliðstætt frv. hér á þingi 1953, í upphafi ræðu sinnar: „Þegar Áburðarverksmiðjuna hefur borið á góma hér á Alþ. undanfarin ár, hef ég jafnan látið þess getið, að ég tel lagasetningunni um hana vera mjög ábótavant og hér er í raun og veru á ferðinni mál, sem algerlega vansæmandi er fyrir Alþ. að taka ekki til gagngerðrar endurskoðunar. Frá l. var upphaflega illa gengið. Sú breyting, sem gerð var á frv. við síðustu umr. í Ed. var mjög til hins verra og opnaði leið til mikillar misnotkunar á því skipulagi, sem byggt var upp í l. Þetta hefði þó getað orðið skaðlítið, ef ekki hefði svo farið, að öll skilyrði til misnotkunar á l. hefðu verið hagnýtt út í yztu æsar, þannig að nú hefur skapazt hér í áburðarverksmiðjumálinu þvílíkt ófremdarástand, að alls ekki má við svo búið standa.“ Síðan rekur núv. hæstv. viðskmrh. ýmsar röksemdir, sem ég hef m.a. vikið að hér að framan, og segir svo í lok ræðu sinnar: „Þessi lagasetning, eins og hún hefur verið framkvæmd, er því þvílíkt hneyksli, að taka verður hana til gagngerðrar endurskoðunar. Þess vegna er ég algerlega fylgjandi því frv., sem hér hefur komið fram svo langt, sem það nær, en teldi raunar æskilegra, að l. öll væru tekin til endurskoðunar. En þetta, sem hér er gert ráð fyrir að gera í þessu frv., er alveg sjálfsagt.“ Og lokasetning hæstv. núv. viðskmrh. var þessi : „Þess vegna vil ég, þegar við þessa 1. umr., taka undir þau orð, sem þegar hafa verið sögð, að hér er réttlætismál á ferðinni, sem Alþ. verður sóma síns vegna og vegna hagsmuna þjóðarinnar að taka til meðferðar.“ Ég þykist mega gera ráð fyrir, að hæstv. ráðh. sé enn sömu skoðunar, og væri raunar mjög æskilegt að fá það staðfest við þessa umr. og fá um leið að heyra um afstöðu ríkisstj. í heild. Af öllum þeim ástæðum, sem ég hef rakið hér, er nauðsynlegt, að á þessu þingi verði loksins skorið úr um það, að Áburðarverksmiðjan hefur verið, er og verður í almenningseign. Til þess að svo megi verða, þarf að takast samstaða þm. úr öllum flokkum, og ég vil taka það skýrt fram, að við flm. þessa frv. erum ekki að bíta okkur fasta í neitt form eða fyrirkomulag. Við leggjum t.d. til í frv. að þegar ákvæðin um rekstrarfélagið verða numin úr l., skuli innleysa hlutabréf félaga og einstaklinga á nafnverði að viðbættum sparifjárvöxtum. Þar er sem sé lagt til, að ávöxtun hlutafjárins skuli metin samkv. þeim skilmálum, sem allur almenningur hefur orðið að sæta á þessum verðbólguárum. Ýmsir kunna hins vegar að vilja gera betur við hluthafana og láta þá njóta einhverrar verðtryggingar. Við flm. frv. erum fúsir til að ræða hverjar slíkar hugmyndir. Þær eru litilvægar í samanburði við þá meginnauðsyn, að endanlega sé komið í veg fyrir öll áform um að ræna þessari stóreign frá íslenzku þjóðinni. Á hitt vil ég hins vegar leggja þunga áherzlu, í tilefni af öðru frv. um Áburðarverksmiðjuna, sem lagt hefur verið fram af 7 þm. Framsfl., að á það munum við ekki fallast, að Áburðarverksmiðjan sé talin eign rekstrarfélagsins og að taka verði verksmiðjuna eignarnámi í einni eða annarri mynd til þess að koma henni í eigu almennings. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. S. l. nótt skullu hér á einhver víðtækustu og mestu verkföll, sem hér hafa átt sér stað, svo að það er í rauninni ekki að ófyrirsynju, að á það er minnzt hér á Alþ. Það mun láta nærri, að yfir 20 þús. vinnandi menn í landinu séu aðilar að þeim verkföllum, sem nú eru á skollin, og það leikur því enginn vafi á því, að hér er um mjög alvarlegan hlut að ræða í sambandi við allt efnahagslíf landsins. Þessi miklu verkföll skella nú á einmitt á þýðingarmesta framleiðslutímabili ársins, en eins og kunnugt er, eru langsamlega þýðingarmestu mánuðirnir varðandi undirstöðuframleiðslu landsmanna einmitt mánuðirnir marz og apríl. Það getur því ekki leikið neinn vafi á því, að hér er um mikið alvörumál að ræða og það mun fljótlega sveiflast í tugum og jafnvel hundruðum millj. það tjón, sem landsmenn sem heild hafa af því, ef þessar vinnudeilur standa nokkuð sem heitir. Við vitum það, að meginástæðan til þess, að til þessara verkfalla hefur nú komið, er sú, að ríkisstj. taldi óhjákvæmilegt í nóvembermánuði að fella niður lagaákvæði, sem í gildi hafa verið nú um nokkur ár um vísitöluuppbætur á laun. Þegar þetta var ákveðið hér á Alþ., vöruðum við í stjórnarandstöðunni mjög við því að fella niður þessi lagaákvæði, og þá komu einnig fram mjög skýrar yfirlýsingar frá forustumönnum verkalýðssamtakanna um það, að verkalýðshreyfingin mundi ekki una því, að vísitölubætur á laun yrðu ekki greiddar, og nú er komið að því, að við stöndum frammi fyrir þessu mikla vandamáli, að það er ekki eins létt eins og ýmsir höfðu búizt við, að ætla að fella niður þessi sjálfsögðu réttindi. Það er líka alveg augljóst mál, að eins og mál öll bera að er hér um mjög mikilvægt hagsmunamál vinnandi fólks að ræða. Það hafa þegar gengið yfir miklar verðhækkanir og það er vitað um það, að enn eiga eftir að koma allmiklar verðhækkanir, sem yrðu að sjálfsögðu að öllu leyti til þess að rýra kaupmátt launa, ef ekki væri um verðlagsuppbætur á laun að ræða. Og þegar það einnig liggur fyrir, að mikill hluti af vinnandi fólki í landinu hefur orðið fyrir verulegri tekjuskerðingu á s. l. ári vegna minnkandi atvinnu, minni afla og lækkandi verðlags, þegar tekjur manna hafa þegar lækkað mjög verulega af þessum ástæðum, þá þarf enginn að vera hissa á því, að menn taki því ekki með góðu móti, að þá skuli einnig eiga að lækka kaupmátt þess kaups, sem um hafði verið samið áður. Ég veit, að það þarf ekki hér fyrir hv. alþm. að fara um það mörgum orðum, hvað nú hlýtur að gerast næstu daga í atvinnulífi landsins, ef verkföllin standa. Það stöðvast ekki einungis svo að segja öll þorskveiðiframleiðslan og fiskvinnslan í sambandi við hana, heldur stöðvast hér miklum mun meira, og í ýmsum tilfellum tekur fyrir útflutning á afurðum frá landinu, sem er í rauninni alveg aðkallandi, og getur skipt miklu meira máli en menn hafa gert sér grein fyrir, að sá útflutningur geti farið fram samkv. gerðum samningum og settum reglum. Það tekur fyrir þann útflutning einnig, svo að hér er auðvitað um feiknalegt tjón að ræða, ef verkföllin eiga að standa. Ég vil nú í tilefni af því, sem hefur gerzt í þessum efnum, beina því til ríkisstj., hvort hún sjái sér ekki fært með tilliti til þess, hvernig mál hafa þróazt, að taka nú til endurskoðunar afstöðu sína til vísitölugreiðslu á laun. Ég trúi því varla, að ríkisstj. hafi ekki gert sér fulla grein fyrir því, að þessi hennar stefna fær ekki staðizt við þær aðstæður, sem við er að búa. Hér verður að gera á verulega breytingu frá því, sem ríkisstj. hefur hugsað sér. Það er hægt að koma í veg fyrir þessi miklu áföll með því, að ríkisstj. beitti sér nú fyrir því á ný að taka í lög ákvæði um verðlagsuppbætur á laun. Það er mjög ákveðin áskorun frá hálfu okkar Alþb.-manna, sem þykjumst hafa gert okkur fulla grein fyrir alvöru málsins, að ríkisstj. fallist á að íhuga þessi mál að nýju. Það er alveg útilokað, að ríkisstj. geti haldið sér við það áfram að ætla að skjóta sér framhjá þessum vanda eða undan þessum vanda og beina öllum vandanum til hinna almennu atvinnurekenda í landinu. Það er nokkurn veginn víst, að staða þeirra er þannig, að þeir munu ekki semja um vísitölubætur á laun á þann hátt, sem launþegasamtökin gera kröfur um, svona rétt eftir að ríkisstj. hefur afnumið slíkt ákvæði úr l. Ég held því, að þetta mál liggi þannig, að það verði ekki leyst, nema þá eftir stórfelld áföll fyrir þjóðarheildina á milli þeirra aðila, sem eigast við á vinnumarkaði, án þess að til komi bein afskipti ríkisvaldsins, eins og þetta mál allt er tilkomið. Ég tel, að það mundi skipta miklu einmitt nú, eins og komið er þessari deilu, ef hæstv. ríkisstj. hefði viljað gefa hér yfirlýsingu á Alþ. um það, að hún vildi leggja sig alla fram um það að leysa deiluna og hún vildi viðurkenna það, eins og mér er kunnugt um, að vinnuveitendur hafa viðurkennt í viðræðum við verkalýðssamtökin, að undan því verður í rauninni ekki vikizt, að um vísitölugreiðslu á laun verður að vera að ræða. Vísitölugreiðslur á laun eru líka þýðingarmiklar fyrir atvinnureksturinn í landinu, því að það gefur miklu meiri festu á vinnumarkaði og bægir frá ýmsum smáverkföllum, sem alltaf vilja á skella, þegar samningar eru gerðir til örstutts tíma, en það er eðli málanna, að þeir verða gerðir til örstutts tíma í breytilegu verðlagi, ef ekki er um að ræða neina verðtryggingu á laun. Ég held, að það væri mjög þýðingarmikið, að hæstv. ríkisstj. gæfi einmitt nú út yfirlýsingu um það, að hún vildi leggja sig fram um það, að fá lausn á þessu máli, m. a. á þann hátt að setja að nýju í lög ákvæði um verðtryggingu launa, a. m. k. á þeim grundvelli, sem verkalýðssamtökin í landinu geta unað við. Ég skal svo ekki hafa þessi orð mín fleiri nú, en vænti þess, að hæstv. ríkisstj. verði við beiðni minni um það að gefa hér yfirlýsingu í þessa átt.



Herra forseti. Mér finnst hv. fyrri flm. þessa frv. tala svona óþarflega kalt um þessa hluthafa í Áburðarverksmiðjunni, gera þeim upp sakir, sem ekki er sanngjarnt. Þetta frv., sem hér er um að ræða, er gamall kunningi hér í þingsölunum og hefur oft verið flutt áður, þótt það hafi ekki náð fram að ganga, ekki haft fylgi meirihl. hv. þm. Þess vegna finnst mér sú fullyrðing hv. þm., að meirihl. hv. þm. sé í rauninni þessu frv. fylgjandi staðhæfing, sem ekki sé hægt að halda fram, þar sem það hefur aldrei sýnt sig að vera svo, heldur jafnvel öfugt. Ég ætla ekki að fara að ræða ástæðuna fyrir því, af hverju Áburðarverksmiðjan var gerð að hlutafélagi í seinni d., þegar lög um Áburðarverksmiðjuna voru sett. Og það má vel vera, að það hafi alls ekki verið nauðsynlegt að gera það. En ég vil þá um leið fullyrða, að það hefur enginn skaði skeð, þótt þetta rekstrarform hafi verið á verksmiðjunni fram að þessu. Íslenzka þjóðin hefur engu á því tapað. Rekstur Áburðarverksmiðjunnar hefði ekki á neinn hátt verið betri þessi ár, sem hún hefur starfað, þótt þar hefði verið ríkisform á rekstrinum. Hv. Alþ. hefur kosið hverju sinni þrjá stjórnarnefndarmenn af 5 og hefur þess vegna getað ráðið algerlega í stjórninni, þar sem alþingiskosnir fulltrúar voru í meirihl. Þegar Áburðarverksmiðjan var stofnuð, voru menn sammála um það, að hér væri ráðizt í mikilvægt fyrirtæki, sem gæti orðið og ætti að verða þjóðinni til góðs. Og ég held, að það sé enginn vafi á því, að svo hefur orðið, enda þótt deila megi um, hvort rétt hafi verið af stað farið með þá áburðartegund, sem framleidd hefur verið. Út í það ætla ég ekki að fara. Það má vitanlega deila um það, hvort það hefði verið mögulegt að stjórna fyrirtækinu betur en gert hefur verið, og kannske deila þeir nú helzt um það, sem minnsta reynslu eða þekkingu hafa á því, hvernig þetta hefur farið fram. En það vil ég fullyrða, að stjórnarnm. í verksmiðjunni hafa hverju sinni lagt sig fram og viljað gera sitt bezta. Þetta get ég fullyrt, vegna þess að ég átti þarna sæti í nokkur ár sem stjórnarmaður, og ég varð aldrei var við annað hjá neinum, sem í stjórn verksmiðjunnar var, en það, að þeir vildu gera allt það bezta. Og ég leyfi mér að endurtaka það, að stjórn verksmiðjunnar hefði ekki orðið betri, þótt allir 5 þm. hefðu verið kosnir hér á hv. Alþ. Hluthafarnir, sem lögðu fram 4 millj. af 10, þegar verksmiðjan var stofnuð, gerðu það ekki í þeim tilgangi að græða á því stórfé. Þeir gerðu það til þess að hjálpa til að koma þessu fyrirtæki á fót. Það er sagt nú og hefur verið sagt oft áður, að ríkissjóður hefði alveg eins getað lagt fram 10 millj. eins og 6 millj., þegar verksmiðjan var stofnuð. Þetta er vitanlega hægt að segja. En 10 millj. 1951, þegar þetta var ákveðið, voru talsverður peningur þá og ríkissjóð vantaði peninga á þessum tímum. Það höfðu ekki verið neinir uppgangstímar árin næst á undan og ríkissjóð vantaði þetta fé. Og það kom sér þess vegna vel fyrir ríkisstj., að hinir einstöku hluthafar lögðu fram 4 millj. af 10. Það gerði allt hægara um stofnun fyrirtækisins, því að þótt Marshall-aðstoðin legði fram fé til verksmiðjunnar, var það þó áskilið, að Íslendingar legðu eitthvað fram sjálfir þegar í stað. Og enginn vafi er á því, að það hefði orðið mjög erfitt fyrir Íslendinga að koma þessari verksmiðju á fót, ef Marshall-aðstoðin hefði ekki komið til. Og ég held, að við Íslendingar megum vera þakklátir fyrir það að hafa notið þessarar mikilvægu aðstoðar, eins og flest önnur Evrópulönd, a.m.k. í Vestur-Evrópu. En þetta er saga, sem er þarft að vera að rekja. Hluthafarnir, sem lögðu fram 4 millj., hafa unað sinum hlut sæmilega, þótt þeir hafi flest árin orðið að vera án þess að fá vexti af hlutafénu. Þeir lögðu hlutaféð fram, þótt það væri ákveðið í l., að það mætti aldrei borga þeim meiri arð en 6%. Og þegar l. voru nú þannig gerð, held ég, að það sé nú alveg rangt að halda því fram, að hluthafarnir hafi gert þetta í eigin hagsmunaskyni og hafi ekki haft annað sjónarmið en það að hagnast á fyrirtækinu. Um leið og ég fullyrði það, að þetta rekstrarform hefur ekki orðið fyrirtækinu til trafala og hefur ekki hindrað það, að þjóðin nyti verksmiðjunnar, eins og ætlað var, get ég endurtekið það, sem ég hef sagt hér áður í hv. Alþ.; að ég tel eðlilegast, að ríkið eigi verksmiðjuna. Ég tel eðlilegast, að hlutabréfin verði innleyst. Þetta hef ég sagt hér áður. Og ég geri ráð fyrir því, að meirihl. hv. þm. vilji það í einhverju formi. Nú er það kunnugt, að það er ákveðið að stækka Áburðarverksmiðjuna, og þá liggur í augum uppi, að til þess þarf mikið fé. Það er alveg öruggt, að þótt hluthafarnir vildu sýna fórnarlund áfram, eins og þeir hafa gert, og leggja fram aukið hlutafé um leið og Áburðarverksmiðjan er stækkuð, geri ég ekki ráð fyrir því, að þeir geti það. Þess vegna er það, að það er ekki um annað að ræða nú en að breyta l. Og það liggur fyrir vilji ábyggilega meiri hl. hluthafanna, og ég ætla allra þeirra stærstu, um, að þeir vilji láta hlutabréfin af hendi með skikkanlegum kjörum. Um hina smærri get ég ekki neitt fullyrt um, en ég tel ekki ástæðu til annars en þeirra vilji sé hinn sami. Þess vegna er það, að það er trúlegt, að hv. Alþ. geti nú sameinazt um það að breyta löggjöfinni með það fyrir augum að innleysa hlutabréfin. Og hv. fyrri flm. þessa frv. lýsti því hér áðan, að hann og hans félagar væru ekki endilega bundnir við þetta form, eða það, sem sagt væri í þessu frv. Þeir væru til viðtals um það að fara aðra leið, samningaleiðina, til þess að hægt væri að sameinast um það bezta, sem út úr því mætti fást. Og einmitt vegna þess að fyrir tveimur árum var það raunverulega ákveðið að stækka Áburðarverksmiðjuna, og ég gerði mér ljóst, að það var tilgangslaust að ætlast til þess, að hinir frjálsu hluthafar legðu fram fé til fyrirtækisins, var það ljóst, að það þurfti að breyta l., og ég átti þátt í því, að samið var frv. til breytingar á l. um Áburðarverksmiðjuna, og þetta frv. var sent, að ég held, öllum hv. nm. í landbn., a.m.k. landbn. Nd., ég ætla einnig í hv. landbn. Ed. Og ástæðan til þess, að þessi leið var farin, var sú, að það átti að gera tilraun til þess að fá landbn. til þess að sameinast um eitthvert form, og mér er kunnugt um það, að sumir hv. þm. hafa reynt þetta. Þeir voru beinlínis beðnir um að kanna það hver í sínum þingflokki, hvort þeir gætu fallizt á þetta frv., sem ég sendi þeim, eða hvaða breytingar þeir vildu á því gera, til þess að það væri hægt að sameinast. Það má segja, að þetta hafi nú dregizt nokkuð lengi, og ég, sem hefði nú átt að hafa forystu í þessu, hafi horft óþarflega lengi á það, að lítið gerðist hjá hv. landbn. En ég hugsaði sem svo: Á meðan verið er að undirbúa stækkunina og ekki er byrjað á framkvæmdum, er lítill skaði skeður, þótt l. hafi ekki verið breytt, en lagabreytingin verður að koma um það leyti eða áður en hafizt verður handa með framkvæmdir. Og satt að segja hef ég nú oft verið að tala við ýmsa hv. þm. um það, hvað liði samkomulagsumleitunum um þetta frv. Nú hefur verið flutt hér annað frv. til breyt. á 1. um Áburðarverksmiðjuna, og ætla ég ekki að ræða það, meðan það er ekki tekið til umr. a.m.k., en sumt í því frv. er svipað því, sem var í frv., sem ég lét semja. Ég veit ekki, hvort það frv. hefur verið flutt af því, að það hefur verið talið vonlaust, að það næðist samkomulag í hv. landbn. Ég tel það þó tæplega. Ég tel, að það sé alls ekki vonlaust, að slíkt samkomulag náist. Og ég segi það, að þó að þessi tvö frv. liggi hér fyrir nú, á það alls ekkert að spilla fyrir að ná því samkomulagi. Það má segja, að það séu þá þrjú frv. nú, sem hv. landbn. getur tekið til athugunar og brætt þá upp úr því nýtt frv. Það er í fyrsta lagi það frv., sem við nú erum að ræða. Það er í öðru lagi það frv., sem er hér á dagskránni á eftir, og í þriðja lagi það frv., sem ég lét semja. Og e.t.v. fæst þá, þegar hv. landbn. hefur fengið þetta mál til meðferðar, samkomulag um það að sjóða nýtt frv. upp úr þessum þremur frv. Það teldi ég vera mjög æskilegt. En það er rétt, að hv. alþm. viti það, að stjórn Áburðarverksmiðjunnar hefur látið fara fram undirbúning að stækkun verksmiðjunnar, og það er allumfangsmikið starf. Það er komið vel á leið þannig, að það er ekki ólíklegt, að það mætti hefjast handa að einhverju leyti á þessu ári með framkvæmdir, a.m.k. á árinu 1969. Það hefur orðið samkomulag um það, hvað væri eðlilegast að framleiða í verksmiðjunni, eftir að hún hefur stækkað. Þar hefur Rannsóknastofnun landbúnaðarins sagt sitt álit um, Búnaðarfélag Íslands og Stéttarsamband bænda. Auk þess hafa þar komið verkfræðingar við sögu. En Norsk Hydro hefur aðallega starfað að áætlunum og undirbúningi, sem er, eins og ég sagði áðan, langt á veg kominn. Með því að stækka verksmiðjuna þannig, að hún geti framleitt helmingi meira en hún gerir nú og blandaðan áburð, var fyrir gengisbreytinguna gert ráð fyrir, að sú stækkun mundi kosta um 250 millj. kr. Hvort það eru 300 millj. núna eftir gengisbreytinguna, vil ég ekkert fullyrða um, en það er vitað, að þessi áætlun hlýtur að hækka vegna gengisbreytingarinnar talsvert. Ég geri ráð fyrir því, að með því að láta fara fram alþjóðlegt útboð á stækkun verksmiðjunnar, verði margir, sem vilji bjóða í verksmiðjuna, bygginguna, og það megi með því fá lán til þess að koma henni upp að verulegu leyti. Og það hefur verið látið berast frá fleiri en einum aðila, að þeir mundu bjóða í þessa stækkun og þeir væru tilbúnir til þess að lána talsvert af kostnaðinum. Það léttir vitanlega mikið undir í sambandi við það að útvega fjármagnið. Og við skulum vona, að það strandi ekki á því, þegar til kastanna kemur. Það er gert ráð fyrir því, að virkjunin við Búrfell geti byrjað að láta frá sér orku seinni hluta ársins 1969 og þessum fyrsta áfanga við þá virkjun verði lokið á árinu 1970. Það má þess vegna ætla, að Áburðarverksmiðjan geti fengið orku frá Þjórsárvirkjun á árinu 1970. Þá þarf stækkuninni að vera lokið, og að því hefur stjórn Áburðarverksmiðjunnar stefnt. Og það er mikið atriði, ekki aðeins fyrir landbúnaðinn, heldur fyrir þjóðina alla, að að þessu verði unnið og að þessu marki verði náð. Með því að framleiða blandaðan áburð, a.m.k. þrjár mismunandi blöndur ásamt köfnunarefnisáburði, á íslenzkur landbúnaður kost á því að fá þær áburðartegundir, sem nauðsynlegastar eru. Ég veit ekki, hvort það er ástæða til að segja meira um þetta mál að sinni. Um eignarrétt hluthafanna í verksmiðjunni var talað hér áðan og fullyrt, að þessir hluthafar, sem eiga 4 millj., ættu ekkert í verksmiðjunni. Það væri alveg öruggt. En það er nú áreiðanlegt, að það væri hægt að finna tvo lögfræðinga og þyrfti ekki að fara langt, sem væru algerlega ósammála um þessa fullyrðingu. Ég efast ekkert um, að hv. fyrri flm. frv. lítur svo á, að þetta sé þannig, og vitanlega getur hann metið þetta, þó að hann sé ekki löglærður maður. Ég efast ekki heldur um, að hann hafi heyrt einhvern lögfræðing staðhæfa þetta líka. En ég hef heyrt marga lögfræðinga fullyrða, að þetta sé hlutafélag og hluthafarnir eiga 2/5 í verksmiðjunni. Ég ætla ekkert að fullyrða um þetta. En málið er ábyggilega ekki svona einfalt, eins og hv. fyrri flm. fullyrti hér áðan. Og satt að segja, þegar hluthafarnir fá ekki vexti af hlutafénu og það er með l. bannað, að þeir, sem eru taldir eigendur, megi þéna á fyrirtækinu, veit ég nú ekki, hvers virði eignarrétturinn er. Væri hugsanlegt, að þessi minnihl. í verksmiðjunni gæti farið að okra á þessum hlutabréfum? Við skulum hugsa núna, að það verði ekki samkomulag um það að innleysa hlutabréfin frá hluthöfunum. Hefur þá ekki ríkisvaldið allt í sinni hendi, hvernig farið verður með þennan minnihl.? Við gætum hugsað okkur það, að l. yrði breytt þannig, að hlutaféð yrði aukið svo og svo mikið, úr 10 millj. í 100 millj. Þetta væri boðið út, og einstaklingar og fyrirtæki byðu ekki í það vegna undangenginnar reynslu, að það leyfist ekki að borga arð af bréfunum. En hver væri það þá, sem tæki bréfin annar en ríkið? Þá væri það ríkið, sem ætti 106 millj. í verksmiðjunni, en núverandi aðrir hluthafar 4 millj. Þá færu nú hlutföllin að skekkjast. Og þá held ég, að hvorki hv. 6. þm. Reykv. eða aðrir færu að tala um heppna hluthafa. Ég held, að við getum í sambandi við umr. um Áburðarverksmiðjuna og stækkun hennar og breyting á l. um hana látið það vera að lasta þessa hluthafa, sem sumir vilja kalla heppna hluthafa. Þeir hafa ekki verið heppnir, þeir lögðu hlutaféð ekki fram í þeim tilgangi að verða sjálfir heppnir. Þeir lögðu hlutaféð fram, af því að það vantaði fé í nauðsynlegt þjóðþrifafyrirtæki, og fyrir það eiga þeir ekki að fá skammir hér á hv. Alþingi. Ég held, að við getum svo, ég og hv. fyrri flm. þessa frv., verið sammála um það, að það sé eðlilegt, að Áburðarverksmiðjan verði ríkiseign, og það sé rétt að vinna að því á hv. Alþ. að sameina hv. þm. um frv. til l. um breyt. á l. Og mér finnst það boða gott, að hv. þm. lýsti því yfir, að hann væri ekki bundinn við þetta frv., heldur gæti hugsað sér annað fyrirkomulag.



Herra forseti. Í sambandi við þingskapaumr. s. l. fimmtudag, vakti ég athygli á því, hversu óheppileg sú þingvenja væri, að aðvörunar- og fyrirvaralaust væru tekin til umræðu hin stærstu mál, þótt ekki séu á dagskrá. Nú er það miðað við þá venju, sem upp hefur verið tekin og tíðkazt hefur í mörg ár, skiljanlegt, að þessu máli sé hreyft hér, og skal ég alls ekki út á það setja, eins og á stendur. Hinu verð ég þó að halda fram, að bæði hefði verið hægt að aðvara stjórnina fyrirfram um, að þess yrði vænzt, að hún gæfi yfirlýsingar um málið á þessum fundi, og eins hitt, að þeir atburðir, sem nú hafa gerzt, koma mönnum ekki svo á óvart, að hv. þm. og hans flokki hefði verið í lófa lagið að flytja frv. þess efnis, sem hann gerði hér að umræðuefni, ef hann teldi, að það eitt nægði til þess að leysa þetta mál. En auðvitað vitum við allir, að málið er miklu flóknara heldur en hv. þm. vildi vera láta. Það varð að ráði í nóvember að afnema ákvæðin um vísitölugreiðslu á laun eða verðtryggingu, sem svo var kölluð, vegna þess að þau ákvæði hafa ekki úrslitaþýðingu um raunveruleg kjör, meðan svo stendur sem nú og meðan samningafrelsi er um hið almenna kaupgjald. Það eitt er eðlilegt, að þetta hvort tveggja fylgist að. Það hefur oft verið gerð grein fyrir því áður, að það kann vel svo að vera, að eðlilegt sé að greiða vísitöluuppbætur á laun, verðtryggja kaupið, en þannig getur staðið á, jafnt í okkar þjóðfélagi eins og öðrum, að slíkt sé varhugavert, a. m. k. að lögbjóða það af hálfu ríkisvaldsins. Þess vegna er það eitt eðlilegt, að þetta sé háð samningsfrelsi aðila. Um það þarf ekki að deila, að íslenzkt þjóðfélag hefur nú orðið fyrir ákaflega miklum skakkaföllum að undanförnu. Það hefur verið hafður uppi um það ástæðulaus ágreiningur hér á Alþ og í umr. annars; hverjum þetta væri að kenna. Ég skal ekki fara að eltast við það enn þá einu sinni. Staðreyndin er, að útflutningur landsmanna minnkaði á s. l. ári um kringum 2 þús. millj. eða hér um bil 30%, og varð þó útkoma ársins mun lakari heldur en þessu nam, m. a. vegna þess, eins og hv. fyrirspyrjandi nú gerði ýtarlega grein fyrir hér á þingi s. l. miðvikudag, að kostnaður við öflun þess síldarmagns, sem á land kom, varð miklu meiri heldur en áður hafði verið. Vertíðarkostnaður í fyrra varð einnig miklu meiri, og við liggjum með miklar birgðir af skreið, sem í bili eru lítt eða ekki seljanlegar. Öll þessi áföll hafa orðið til þess, að hér er mikil vá fyrir dyrum, því tjáir ekki að neita, og undan því geta landsmenn með engu móti skotið sér. Það varð að ráði í nóvember að ráða fram úr þessum vanda, a. m. k. að nokkru leyti, með gengisfellingu. Af þeirri gengisfellingu hlutu að leiða verulegar verðhækkanir, sem þá var leitazt við að gera grein fyrir, og menn hafa nú kannske enn þá skýrara yfirlit um, hverjar verða munu. Það liggur hins vegar alveg ljóst fyrir, að ef þessar verðhækkanir eiga að bætast að fullu á allar launagreiðslur í landinu, veldur slíkt slíkri verðbólgu, slíkum örðugleikum, að vís voði er framundan. Þess vegna hefur ríkisstj. ekki treyst sér til þess að bera ábyrgð á því, að á meðan svo stæði, væru fullar vísitölugreiðslur lögbundnar eða verðtrygging launa ætti sér stað. Með því væri kannske hægt að sleppa framhjá örðugleikum í bili, leysa verkfall um sinn, en efnahag þjóðarinnar væri stefnt í varanlegan voða. Ríkisstj. hefur gert margháttaðar ráðstafanir til þess að standa á móti því, að hér yrði almennt atvinnuleysi, að halda uppi sem almennastri atvinnu og einnig til þess að kjaraskerðing yrði sem allra minnst. Efnahagsstefna stjórnarinnar hefur mótazt af þessari viðleitni. Það má segja, að ein afleiðing þeirrar viðleitni hafi verið það, hversu mjög gekk á gjaldeyrissjóð þjóðarinnar á s. l. ári. Ef nú verður ekki spyrnt við fótum og haldið í þann sjóð, sem eftir er, er það ljóst, að á örfáum mánuðum muni þessi mikla trygging, bæði fyrir velfarnaði landsfólksins, fyrir frjálsri verzlun og fyrir fullri atvinnu, vera úr sögunni. Það er þess vegna ekki unnt aðgerðalaust að láta það eiga sér stað, að þessi sjóður gangi til þurrðar. En jafnframt er það höfuðnauðsyn, að atvinna haldist, og ríkisstj. hefur, eins og ég segi, gert margar, - ég vil segja óteljandi - ráðstafanir, til þess að svo geti orðið, bæði með fyrirgreiðslu einstakra atvinnustofnana um allt land, víðs vegar með beinni hjálp til einstakra byggðarlaga, og svo fyrst og fremst með því að stuðla að því, að vertíð gæti hafizt sem fyrst og af fullum krafti jafn skjótt og veðurfar leyfði og aflabrögð. Allt hefur þetta kostað mikil átök og kostar mikið fé. Á þessum þingfundi er til afgreiðslu einn angi þess máls, en í það er ekki horfandi vegna þeirrar miklu nauðsynjar, sem okkur er á höndum. Við höfum einnig fullan hug á því að haga meðferð mála svo, að ekki þurfi að verða samdráttur í ríkisframkvæmdum eða dregið verði úr framkvæmdaáætlun fyrir utan fjárlög af hálfu ríkisvaldsins og opinberra stofnana, eins og tíðkazt hefur hin síðari ár, svo að þær framkvæmdir geti orðið með svipuðum hætti og síðasta ár. Enn liggja ekki fyrir um þetta fastmótaðar ákvarðanir, en að þessu er unnið, og á það verður lagt höfuðkapp, að full atvinna geti haldizt í landinu í heild. Fyrir hitt verður aldrei komið í veg, að árstíðabundið atvinnuleysi eigi sér stað einhvers staðar á landinu. Og ég hygg, að einmitt hv. þm., sem hér talaði, hafi oft lagt á það áherzlu og það réttilega, að höfuðatriðið í þessu efni er fyrst og fremst, að atvinnan haldist full, að atvinnutekjurnar skerðist ekki vegna atvinnuleysis. Um þessi efni höfum við átt viðræður við Alþýðusambandið og raunar fulltrúa vinnuveitenda líka, en Alþýðusambandið sérstaklega hvað eftir annað, og nú síðast, ég hygg á föstudaginn var, þegar við lýstum yfir okkar eindregna vilja í þessu sambandi. Og því fer svo fjarri, að við höfum látið þessa deilu afskiptalausa, að við höfum verið í nánu, ég vil segja stöðugu sambandi við sáttasemjara og aðila, eftir því sem við höfum talið, að það gæti haft nokkra þýðingu, og tjáð þeim öllum, að við værum reiðubúnir til viðræðna, bæði um almennar ráðstafanir í atvinnumálum og eins um lausn þess vanda, sem hér er við að glíma, hvenær sem þeir óskuðu eftir, hvort sem það væri á nóttu eða degi. Enn hefur því miður ekki tekizt að leysa þessa deilu. Sáttafundur stendur nú yfir og samkv. þeim fregnum, sem ég hef af honum, er ekki ástæða til þess að vera sérstaklega bjartsýnn um skjótar sáttir, en ég vil þó engan veginn fortaka, að þær geti tekizt. Og ég veit ekki, hvort það er til mikillar fyrirgreiðslu, að við hefjum almennar deilur um málið einmitt á meðan á sáttafundi, e. t. v. úrslitafundi um málið, stendur. Hitt væri þá nær að taka málið upp á þinglegan hátt, ef það kemur í ljós, að aðilar geta ekki náð saman, geta ekki sætzt. Það er algerlega óraunsætt að tala nú svo eins og þjóðarheildin, einstakar stéttir, og ég vil segja einstaklingar, geti komizt hjá nokkurri kjaraskerðingu. Auðvitað óskum við allir þess, að slíkt væri hægt og viljum leggja okkur fram um það, og engum er það ljósara heldur en okkur, sem í ríkisstj. erum, að það væri miklu meiri fagnaðarboðskapur að geta sagt, að hér þyrfti ekki annað heldur en samþykkja allar kröfur, sem fram eru komnar, og þar með væri þessi vandi leystur. En því miður er málum ekki svo háttað. Ef menn fást ekki til þess að sníða sér stakk eftir vexti, að játa þær staðreyndir, sem nú liggja fyrir í íslenzkum efnahag, er voðinn vís. Þá geta menn e. t. v. haldið sér gangandi nokkrar vikur, en þá fer hér allt í vandræði áður en varir, og við verðum miklu verr staddir heldur en vera þyrfti og eðlilegt er, jafnvel miðað við þá miklu erfiðleika, sem að steðja. Nú játa ég út af fyrir sig, að það sé eðlilegt, að verkalýðurinn, einkanlega þeir, sem harðast hafa orðið úti, segi: Það er ekki hægt að ætlast til þess, að við tökum á okkur bóta- og skefjalaust allar þær verðhækkanir, sem á kunna að skella meira og minna að tilhlutun aðila, sem við höfum engin tök á. Og við ætlumst til þess, a. m. k. sem lágmark, að okkur sé veitt öryggi um framtíðina, ef við eigum að halda áfram okkar starfi. Þetta er út af fyrir sig skiljanlegt. Það kann að vera erfitt að veita slíkt öryggi í þeirri óvissu, sem við nú erum, en það er sjálfsagt að leita eftir leiðum til þess, hvort þetta sé hægt að veita. Alveg eins og það er sjálfsagt að leita eftir leiðum til þess að kanna, hvort hægt sé að láta þá óhjákvæmilegu lífskjaraskerðingu, sem nú hlýtur að lenda á allri þjóðinni, koma þannig niður, að ekki þurfi að bitna jafnhart á öllum. Ef slíkar leiðir eru til, er sjálfsagt að kanna það til hlítar og athuga. En mestu máli skiptir í þessu sambandi, að þannig sé haldið á, að full atvinna haldist og atvinnuvegirnir geti óhindrað starfað. Hitt segi ég svo við hv. stjórnarandstæðinga og ekki sízt hv. Alþb.-menn og ég hygg, að það eigi einnig við hv. framsóknarmenn, að það tjáir auðvitað ekki hvort tveggja að krefjast skefjalauss réttar til að gera verkföll til þess að stöðva atvinnuvegi, þegar verkalýðsfélögunum þykir það henta, en heimta svo jafnframt ætíð íhlutan ríkisvaldsins til þess að firra erfiðleikunum af þessum ráðstöfunum. Þarna hlýtur frelsi og ábyrgð að fara saman. Þeir, sem ákveða vinnustöðvanir og verkföll, taka þar með á sig ábyrgð af afleiðingum þeirra sinna gerða. Með þessu er ég ekki að sakfella neinn. Ég er einungis að skýra frá hinu sanna og óhjákvæmilega eðli málsins. Ef ætlazt er til þess, að allur vandi atvinnulífsins sé leystur inni í þessum sölum Alþingis, eru þeir, sem þess krefjast, að heimta, að löggjöf verði sett um allt kaupgjald, um ráðstöfun allra þessara mála. Það er ekki hægt að segja: Ríkið á einungis að taka við erfiðleikunum og leysa þá, ef aðrir geta haft úrslitaákvarðanir um það, sem ræður, hvort erfiðleikarnir verða meiri eða minni. Hér hafa menn tekið þann kast að láta kaupgjaldssamninga vera frjálsa og láta mjög litlar hömlur vera á verkföllum. Það má endalaust deila um, hvort þetta sé skynsamlegt eða skynsamlegt ekki. En meðan þessi háttur er á hafður, tjáir ekki ætíð að koma til Alþ. og segja, að nú eigi það að taka við, eftir að í óefni er komið. Og vissulega er það svo, að lögfesting vísitölu einnar eða kauptryggingar á auðvitað alls ekki við í þeim vanda, sem við er nú að etja. Hv. 4. þm. Austf. sem hér talaði benti á það, sem töluvert er til í, að ýmsar stéttir hafa orðið fyrir miklum skakkaföllum nú þegar vegna atvinnuskerðingar, sem leiðir af þeim vandræðum, sem við erum í. Hið sterkasta í hans málflutningi er, að það sé óeðlilegt, að einmitt þær stéttir verði einnig fyrir skakkaföllum vegna þess, að ekki sé veitt full vísitala. Þetta er rétt, og það væri æskilegt að geta ráðið bót á þessu, ef það er hægt. En um leið og menn hafa þessi rök, tjáir ekki að halda því blákalt fram, eins og haldið er fram af þessum þm. öðru hverju og enn ákafar af sumum hans flokksbræðrum og hv. framsóknarmönnum, að af þessu eigi einnig að leiða, að allir opinberir starfsmenn eigi að fá fullar vísitöluuppbætur, því að ef nokkur hópur í landinu er, sem þessi atvinnuskerðing og atvinnuörðugleikar hafa ekki lent á, eru það einmitt hinir opinberu starfsmenn, sem hafa allt sitt á þurru á tímum eins og þeim, sem nú ganga yfir. Framhjá þessu verður ekki komizt. En einmitt forustumenn í þessum samtökum eru nú mest manna hvetjandi þess að herða þessi verkföll og halda þeim sem allra lengst og harðast gangandi. Ég vil vissulega vona, að það takist með skynsemd og öfgaleysi að ráða fram úr þeim mikla vanda, sem nú er við að etja. Og ég vil heita á alla góða menn, sem þar geta lagt hollráð til, að vinna að því, að svo megi verða. Að menn annars vegar geri sér ljóst, að nú verði ekki fram hjá nokkurri kjaraskerðingu komizt, en það sé jafnframt eðlilegt, að a. m. k. hinir lakast settu fái tryggingu fyrir því, að sú kjaraskerðing verði ekki ófyrirsjáanlega mikil og að við allir leggjumst á það, sem langsamlega mestu máli skiptir í þessu, að fara þannig að, að full atvinna geti haldizt í landinu, að trygging fáist fyrir því, að hér skapist ekki varanlegt, almennt atvinnuleysi. En ef atvinnuvegunum verður nú ofboðið með því að knýja fram eða lögfesta hærri kaupgjaldsgreiðslur en þeir geta greitt, þá er fyrsta og berasta afleiðingin af því vaxandi atvinnuleysi, sem enginn sér út fyrir, hversu mikið muni verða né lengi standa.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið í þessum umr., hefur frv. svipað því, sem hér liggur fyrir, verið flutt hér margsinnis áður á Alþ., og allmiklar umræður hafa farið hér fram um þetta mál. Ég veit því, að allir alþm. gera sér fulla grein fyrir því að það; sem hér er um að ræða fyrst og fremst, er spurningin um það, hver er raunverulegur eigandi Áburðarverksmiðjunnar sem stofnunar. Er það hlutafélagið, sem annazt hefur rekstur verksmiðjunnar á undanförnum árum, það hlutafélag, sem stofnað var með 10 millj. kr. hlutafé með þeim hætti, að ríkið lagði fram 6 millj. kr. og nokkrir aðrir aðilar 4 millj. kr.? Eða er þessi verksmiðja raunverulega ríkiseign? Það frv., sem nú liggur fyrir hér til umr., fer í þá átt að slá því föstu alveg undanbragðalaust, að þessi stofnun sé ríkiseign. Það hefur oft verið bent á það í þessum umræðum, að hinar ýmsu greinar l. um Áburðarverksmiðjuna séu ekki í fullu samræmi hver við aðra, og það er rétt. Í l. segir alveg skýrt og greinilega, að Áburðarverksmiðjan skuli vera sjálfseignarstofnun. Er það eitthvað venjulegt um hlutafélag? Slíkt vitanlega þekkist ekki í sambandi við hlutafélög. Sjálfseignarstofnun er hins vegar mjög þekkt fyrirbæri í sambandi við bein ríkisfyrirtæki eða fyrirtæki, sem stofnuð eru af hálfu opinberra aðila, enda er þetta fyrirtæki stofnað með sérstökum l. frá Alþ., þar sem segir í upphafi l.: „Ríkisstjórninni er heimilt að láta reisa og reka verksmiðju með fullkomnum vélum og öðrum nauðsynlegum útbúnaði“ o.s.frv. til þeirra starfa, sem þar eru tekin fram. Síðan fylgja á eftir ýmis önnur ákvæði, sem auðvitað eru öll í þá átt, að hér sé um að ræða fyrirtæki, sem ríkið er að reisa. Og þessu er svo slegið föstu í l., að þetta skuli vera sjálfseignarstofnun. Eins og bent hefur verið hér á slæddist hins vegar inn, að vísu ekkert af óvilja, en það var sett inn í l. við síðustu umr. í síðari d. ákvæði um það, að þrátt fyrir það, sem segir í meginmáli 1, megi stofna hlutafélag á þann hátt, sem gert hefur verið, sem annist rekstur fyrirtækisins. Það er það, sem er skilgreint sem verkefni hlutafélagsins. Og það hefur enginn ágreiningur verið um það allan þennan tíma, að rekstur Áburðarverksmiðjunnar hefur verið í formi hlutafélags. Það er hlutafélagið, sem hefur annazt reksturinn. Nú liggur það fyrir, að Áburðarverksmiðjan kostaði á sínum tíma um 130 millj. kr. Það sjá því allir, að þær 4 millj., sem komu frá öðrum en ríkinu í sambandi við stofnkostnað fyrirtækisins, réðu engum úrslitum um það. hvort þessi stofnun kæmist upp eða ekki - engum. Það er því alveg óþarfi fyrir hæstv. landbrh. að flytja þessum hluthöfum hér einhverja þakkarræðu fyrir það, að þeir hafi gert það kleift, að fyrirtækið komst upp á sínum tíma. Hann veit miklu betur en svo, að slíku var ekki til að dreifa. Þessar 4 millj. réðu hér engum úrslitum. Og það hefði eflaust verið létt fyrir ríkið að leggja einnig fram þessar 4 millj., sem sennilega hafa verið fengnar að láni úr bönkum landsins, þegar þær voru lagðar fram af þeim hluthöfum, sem þarna áttu hlut að máli. En aðalatriði þessa máls er það að fá úrskurð alveg ótvíræðan um það, hver sé eigandi þessa fyrirtækis. Á það hefur verið bent, að nú megi telja, að Áburðarverksmiðjan yrði metin á um það bil 700 millj. kr. Eigi hlutafélagið, sem hefur 10 millj. kr. hlutafé, verksmiðjuna, hafa þessar 4 millj., sem nokkrir einstaklingar lögðu fram sem hlutafé á sinum tíma, hækkað í verði upp í 280 millj. kr. Spurningin er sú, hvort Alþ. ætlar að leggja á einn eða annan hátt blessun sína yfir það að túlka þessi lög á þann veg, að þeir, sem lögðu fram 4 millj. kr. á sínum tíma í hlutafé í rekstrarfélag Áburðarverksmiðjunnar, eigi nú 40% af eignarverði Áburðarverksmiðjunnar eða nú t.d. í kringum 280 millj. kr. Um það er spurningin, og um það fjallar í raun og veru það frv., sem hér liggur fyrir. En hæstv. landbrh., sem þetta mál vitanlega fellur mjög undir, fékkst ekki til að segja neitt um skoðun sína á þessu efni - ekki neitt. Hann sér hins vegar og veit það manna bezt, að nú eru þessi mál komin í þann vanda að það liggur fyrir, að það þurfi í rauninni að byggja hér nýja Áburðarverksmiðju eða gerbreyta þeirri, sem fyrir er, stækka hana til mikilla muna. Það þarf sennilega að útvega nýtt fjarmagn upp á 300 millj. kr., og auðvitað geta hluthafarnir ekki aflað þessa fjár. Ríkið þarf að leggja fram allt stofnfé, eins og í fyrra tilfellinu. Og þá er auðvitað ágætt út af fyrir sig að eiga í gegnum 4 millj., sem voru lagðar fram á sínum tíma, þá 40% af öllu saman, og hafa um leið í rauninni einkaaðstöðu til þessa reksturs, sem þetta fyrirtæki hefur með höndum. Ég vil segja það alveg skýrt og ákveðið sem mína skoðun, að ef meirihl. Alþ. er á þeirri skoðun, að hlutafélagið, sem stofnað var á sínum tíma um rekstur Á!burðarverksmiðjunnar, eigi fyrirtækið, þá vil ég, að það eigi þessa verksmiðju áfram og sitji uppi með hana, og hér verði byggð ný verksmiðja á vegum ríkisins, því að sannleikur málsins er sá, það vita allir, sem til þekkja, að ef Áburðarverksmiðjan, eins og hún er, hefði ekki þá séraðstöðu, sem hún hefur með einkastarfsemi í landinu og hér yrði byggð við hliðina á henni Áburðarverksmiðja af þeirri gerð, sem bændur landsins óska eftir og sem helztu sérfræðingar í framleiðslu áburðar leggja til. yrði núv. Áburðarverksmiðja ekki mikils virði. Ég álít því, að það væri í rauninni kóróna á þá skömm, sem raunverulega hefur þegar orðið í þessu máli, ef það ætti að fara að leysa út þessa rekstrarhluthafa á þann hátt nú, þegar málin hafa þróazt eins og þau hafa þróazt, með því að leysa út á einn eða annan hátt hluti þeirra, sem gildandi ávísun á eignina, sem er í Áburðarverksmiðjunni. Það er hins vegar skoðun okkar Alþb.-manna og hefur komið hér fram á mörgum undanförnum árum, að það sé ríkið, sem sé eigandi að Áburðarverksmiðjunni, þrátt fyrir ákvæðin um rekstrarhlutafélagið. Og það sé Alþ. eitt, sem eigi að gera l. ótvíræð og taka af allan vafa um það, hvað er hið rétta í þessu máli. Hæstv. landbrh. minntist hér á það, að það mætti eflaust finna einhverja tvo eða fleiri lögfræðinga, sem gætu skipzt í mismunandi hópa, sumir segðu, að hluthafar rekstrarfélagsins væru eigendur að verksmiðjunni, en aðrir væru á annarri skoðun. Það má vel vera, og það er mjög sennilegt, að þá yrðu lögfræðingar ekki sammála um það, hvernig túlka beri l., vegna þess að l. eru í sjálfu sér mjög ónákvæm í þessum efnum. En þegar svo er, er það enginn annar aðili en Alþ. sjálft, sem á að skera úr um það með því að gera ákvæði l. ótvíræð, og segja, hvað Alþ. hafi meint á sínum tíma og hvernig Alþ. líti á þennan lagabókstaf. Það er þannig, sem á að gera upp þetta mál. og það á ekkert að víkja sér undan þessum vanda. Þegar hv. l. flm. þessa frv. sagði hér í framsöguræðu sinni, að af hálfu okkar flm. gæti vissulega komið til greina að leysa út andvirði hlutabréfa einstaklinganna í Áburðarverksmiðjunni h.f. með öðrum hætti en þeim, sem segir í okkar frv., þar sem við gerum ráð fyrir, að þeir fái upphaflegt stofnverð hlutabréfanna til baka að viðbættum sparifjárvöxtum, þá er það út af fyrir sig rétt. Við getum vel hugsað okkur það, að þessi hlutabréf verði greidd á eitthvað hærra verði. En það á að leysa þau út sem hlutabréf í rekstrarhlutafélagi Áburðarverksmiðjunnar h.f., en ekki að meta þau á einn eða neinn hátt sem ávísun á eignina Áburðarverksmiðjuna, því að Áburðarverksmiðja ríkisins sem eign er að okkar dómi eign ríkisins, og þessi hlutabréf eiga enga ávísun á þá eign út af fyrir sig. Það er sá mikli munur, sem hér er á milli. og auðvitað er kominn tími til þess, að hæstv. landbrh. og aðrir þeir hér á Alþ., sem hafa með þessi mál að gera, láti alveg ótvírætt uppi sína skoðun á því, hvort þeir séu á því, að hluthafarnir í Áburðarverksmiðjunni h.f. séu eigendur að verksmiðjunni eða ekki. Hvaða skoðun hafa þeir á málinu? Hvað meina þeir, þegar þeir tala um það að leysa út þessi hlutabréf? Ef það er meining þeirra, að þessir hluthafar eigi 40% í verksmiðjunni sjálfri, er bezt, að það komi fram. Þá er bezt, að það komi hér alveg skýrt fram. hvort það er meining manna, að það eigi að færa þessum hluthöfum hér nokkur hundruð millj. kr. raunverulega gjöf. Verði það skoðun meirihl. Alþ., að þeir séu eigendur að verksmiðjunni út á þessar 4 millj. kr., sem þeir lögðu fram á sínum tíma, munum við Alþb.-menn greiða atkv. á móti því, að þessi hlutabréf þeirra verði af þeim keypt sem eignarhluti í verksmiðjunni. Þá er bezt að þeir eigi sína verksmiðju. Og þá verður vitanlega Alþ. að taka afstöðu til þess, hvort það á að veita þessu hlutafélagi þann einkarétt, sem það hefur nú í dag bæði til áburðarframleiðslu og einnig til áburðarsölu í landinu, sem það hefur. Ég skal taka undir þá skoðun, sem hér kom fram hjá hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, að ég tel að vísu alveg sjálfsagt, eins og þetta mál hefur gengið fyrir sig, að það sé leitað eftir samkomulagi við hluthafana í Áburðarverksmiðjunni h.f. um það, hvað þeir vilji fá fyrir sín bréf. Ef hér er aðeins deilt um tiltölulega litla upphæð, er alveg ástæðulaust að þræta lengi um það, en standi hluthafarnir á því, að þeir vilji fá þá fjármuni fyrir sín hlutabréf, sem eru í einhverju samræmi við það, að þeir eigi 40% í eigum verksmiðjunnar, tel ég, að það sé enginn grundvöllur til neins samkomulags við þá. Auðvitað hefði hæstv. landbrh. átt að vera búinn að því fyrir löngu að kanna það, hvort það var einhver grundvöllur til þess að gera samkomulag við þessa hluthafa, og ég tel alveg fráleit vinnubrögð að halda þannig á þessu máli, eins og kom hér fram hjá hæstv. landbrh., að unnið hefur verið að því að undanförnu að gjörbreyta þessu fyrirtæki, stækka það um allan helming, leggja þar í stórkostlegan nýjan stofnkostnað, sem auðvitað verður að hvíla á ríkinu, áður en þetta stóra vandamál er gert upp á hreinum grundvelli, hver sé eigandi þessa fyrirtækis. Það er auðvitað algert aukaatriði í þessu máli að ræða um það, hvernig rekstur þessa fyrirtækis hefur gengið fyrir sig á undanförnum árum. Það má auðvitað mikið um það ræða. Eflaust hefur þar ýmislegt verið gert sæmilega miðað við allar aðstæður og annað farið á hinn verra veg, a.m.k. hefur verið höfð uppi hörð gagnrýni á ýmislegt í sambandi við rekstur þessa fyrirtækis, en það er ekki það, sem er hér til umr. Það, sem er hér til umr. í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, er, að það á að skera úr því á ótvíræðan hátt, hver sé eigandinn að Áburðarverksmiðjunni sem slíkri. Er það hlutafélagið eða er það ríkið? Og það á ekkert að vera að vefja þetta inn í neinar dulur eða gera það neitt óljóst, tala aðeins um það, að það sé rétt að meta þessi hlutabréf. Hér skiptir það auðvitað öllu máli, hvort Alþ, lítur svo á, að þessi hlutabréf séu fyrst og fremst hlutabréf í rekstrarfélagi Áburðarverksmiðjunnar eða hvort þetta rekstrarhlutafélag eigi verksmiðjuna. Um það snýst málið, og það er ástæðan til þess, sem á að koma hér skýrt fram. Það hefur nú komið hér enn einu sinni mjög skýrt fram, að Alþfl. hefur sömu afstöðu, að ég ætla, til þessa máls eins og við Alþb.-menn. Hann hefur litið svo á, að þetta fyrirtæki væri í eigu ríkisins, þrátt fyrir ákvæðin um rekstrarhlutafélag. Hitt er hins vegar ekki jafnljóst, hver er yfirleitt afstaða þm. Sjálfstfl. og þm. Framsfl. Það virðist vera mjög á huldu, hvað þeir meina í þessu máli. Og ég fyrir mitt leyti óska eindregið eftir því, eins og þessum málum er nú komið, þar sem við erum komnir að því, að það á að fara hér að hefja nýjar stórframkvæmdir í sambandi við þessa verksmiðju, að afstaða þessara fulltrúa komi hér alveg skýrt fram. Þetta mál verður ekki leyst á þann hátt, að Alþ. varpi því frá sér án þess að skýra l. og óski eftir úrskurði lögfræðinga. L. eru þannig úr garði gerð, að það verður að vera Alþ., sem tekur af allan vafa um það, hvað í l. á að felast. Lögfræðingar eiga ekki að túlka málið þannig fyrir hönd Alþ. Á þetta vildi ég fyrir mitt leyti leggja hér aðaláherzlu, því að það er um þetta, sem ég tel, að þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr., fyrst og fremst snúist.



Herra forseti. Ég skal ekki flytja langa ræðu utan dagskrár í sambandi við þá fsp., sem hér hefur komið fram, og áskorun og svar hæstv. forsrh., en örfá orð vildi ég þó segja. Þá vil ég fyrst benda á að hæstv. ríkisstj. gekkst fyrir því að lögfesta greiðslu vísitöluuppbótar á laun í sambandi við s. n. júní-samkomulag, og var það einn liður í því samkomulagi, sem þá var gert við atvinnurekendur og verkafólk, einmitt að lögfesta verðlagsuppbætur á laun. Mér heyrist nú á hæstv. forsrh., að hann telji, að það sé varhugaverð stefna að skipa þessu með l. Mér finnst þetta vera stefnubreyting. Ef rétt hefur verið að skipa þessum efnum með l., þegar júní-samkomulagið var gert, þá er ekkert síður rétt að skipa þessu með l. nú. Hafi það verið óeðlilegt þá, að þetta væri samningsmál á valdi launþegasamtaka og atvinnurekenda, ætti alveg það sama að gilda nú. Það ætti ekki að skera úr í þessu efni, hvort sérstaklega vel stendur eða eitthvað lakar, þannig að t. d. hæstv. forsrh. og hans menn segi, þegar bezt stendur á: Nú get ég. En þegar erfiðara er að fást við málin, sé sagt, að nú eigi aðrir að ráða fram úr þessu. Mér finnst þetta ekki samræmi, og ég álít, að hæstv. ríkisstj. hefði aldrei átt að yfirgefa þá stefnu að ákveða verðlagsuppbætur með lögum og kom það greinilega fram af minni hendi og Framsfl., þegar um þessi mál var fjallað hér í haust. Við hentum einmitt á það þá, eins og kom mjög eindregið fram hjá verkalýðshreyfingunni og forráðamönnum launþegasamtakanna yfirleitt, að um þetta mundi aldrei fást friður. Verðhækkanir væru framundan og menn vildu ekki taka á sig þá kauplækkun, sem í því fælist, að vísitalan væri slitin úr sambandi. Það kom greinilega fram, að hér var lagt svo mikið við, að sumir af hinum hógværustu leiðtogum kölluðu þetta stríðsyfirlýsingu hér á hv. Alþ. Þess vegna getur hæstv. forsrh. ekki hafa komið neitt á óvart af því, sem gerzt hefur síðan í þessu efni og það hlaut þannig að fara, að verkalýðshreyfingin gengi fram til þess að tryggja fólk gegn kauplækkunum, en það er ekkert annað, sem verið er að gera en að reyna að tryggja almenning gegn kauplækkun. Það er ekki farið fram á neinar kauphækkanir eða neinar kjarabætur, eingöngu að tryggja sig gegn kauplækkunum. Hæstv. forsrh. bendir á að staða atvinnuveganna sé erfið um þessar mundir, og það er laukrétt, og ég skal ekki fara að ræða hér um ástæðurnar fyrir því. Við erum ekki sammála um þær. Ég segi, að það stafi bæði af verðfalli og slíkum erfiðleikum og rangri stjórnarstefnu ekki sízt, en um það erum við ekki sammála. En við skulum vera sammála um, að það sé um erfiðleika að ræða. Og þá kemur spurningin: er þá ekki óréttmætt af verkalýðshreyfingunni að neita því að fallast á kauplækkun á almenna kaupinu? Hvað er þetta almenna kaup, sem nú er greitt? Við getum sagt, að það sé yfirleitt frá 110 þús. kr. til 160 þús. kr. eða svo, ef það nær þá því, án yfirvinnu. En yfirvinna hefur nú mjög minnkað eins og kunnugt er. Ég get ekki skilið, hvernig nokkrum manni dettur í hug, að það sé hægt að lækka þetta kaup, 110 t. d. til 160 þús. kr. á ári, vegna þess að mér er gersamlega ofvaxið að skilja það, hvernig hægt er að lifa af þvílíku kaupi. Og það er þetta, sem frá mínu sjónarmiði er aðalpunkturinn í málinu. Þess vegna hef ég verið fylgjandi því að verðtrygging á laun stæði áfram í l. og tel það skynsamlegast og vil taka undir þá áskorun, sem hér hefur komið fram um það, að verðtrygging á laun verði lögfest á ný og þar með leyst þessi deila. Það sé sett sem fastur punktur, sem allir verði sammála um, að kaup af þessu tagi sé ekki hægt að lækka, og að við trúum því, og ég a. m. k. trúi því alveg statt og stöðugt, að ef skynsamlega er búið að atvinnuvegunum og ýmsar ráðstafanir gerðar þeim til léttis geti þeir greitt þetta. Ný þjóðmálastefna verði tekin, sem yrði náttúrlega að koma til framkvæmda í mörgum liðum þjóðarbúsins. Eigum við ekki öll að vera sannfærð um, að það sé alls ekki komið þannig íslenzkum þjóðarbúskap, að ekki sé hægt að standast þetta kaup? Ég vil hafa það sem fastan punkt í öllu, sem gert verður, að það sé hægt að greiða þetta kaup, vegna þess að það sé ekki bjóðandi minna. Og á ég þar við almenna kaupið. Þetta sama sagði ég í haust, þegar við vorum að ræða þessi mál. Hæstv. forsrh. bendir á ýmsa erfiðleika og ég efast ekki um, að það er hægt að benda á ýmsa erfiðleika. En hann benti ekki og það hefur ekki enn verið reynt að benda á það, hvernig menn eiga að komast af með þetta kaup. Og það er frá mínu sjónarmiði og á að vera útgangspunkturinn í þessu og laga síðan annað eftir því. Ég trúi ekki öðru en því, að ef menn sneru bökum saman og leituðu að leiðum, fyndust leiðir, sem hægt væri að fara til þess að greiða fyrir því. Það virðist vera þannig ástatt núna, að atvinnurekendur treysti sér ekki til þess að semja um þetta. Þeim finnist ekki aðstaða sín vera það góð, þó að þeir viðurkenni þetta í raun og veru um kaupið. Ég hef engan hitt, sem hefur haldið fram, að hægt væri að lifa á þessu kaupi; í einlægni talað, hef hreinlega engan hitt, sem vill halda því fram, en menn segja sumir, að það séu svo margir aðrir erfiðleikar, að ekki sé hægt að fallast á, að kaupið sé óbreytt. Það verði að lækka. En ég held því fram, að ef settur sé fastur sá punktur, að þetta kaup geti alls ekki lækkað og síðan leitað að leiðum til þess að greiða fyrir atvinnurekstrinum, þá sé hægt að leysa þessi vandamál. Með þeirri vinnuaðferð sé það hægt og það sé hún, sem eigi að viðhafa. Endurskoða líka ríkisbúskapinn og allar greinar okkar þjóðarbúskapar með það fyrir augum, að þetta kaup sé algert lágmark. Og þó að verðfall hafi orðið, sem kunnugt er, stendur verðlag ekki verr en það, að það er eitthvað álíka að meðaltali, og verið hefur síðustu 5 árin. Og þó að þjóðartekjur hafi minnkað nokkuð, eins og gerð hefur verið grein fyrir, er engin ástæða til þess að beygja sig svo í duftið að halda því fram, að ekki sé hægt að halda uppi þessum kaupgreiðslum. Ég er alveg sannfærður um, að það er hægt, ef nýjar aðferðir og heppilegri eru uppteknar og ef menn sneru saman bökum um að reyna það. Ég sagði, að ég ætlaði ekki að flytja hér langa ræðu um ástandið eða halda hér eldhúsdag yfir hæstv. ríkisstj., en ég stóð fyrst og fremst upp til þess að benda á þau fáu atriði, sem ég hef tekið fram, og taka undir þá áskorun, sem fram hefur komið til hæstv. ríkisstj. að draga það ekkert að leysa deiluna. Ef það semdist í dag eða nótt, væri það gott, en draga ekki lengur en til morguns að beita sér þá fyrir því að leysa þetta mál með því að lögbjóða vísitölugreiðslur á nýjan leik og leita síðan samstarfs við sem flesta aðila um að greiða þannig málin, að það verði atvinnuvegunum vel kleift.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., enda er mér mjög til efs, að langar umr. hér á þessum vettvangi stuðli að því í raun og veru að leysa þann mikla vanda, sem íslenzku þjóðfélagi er á höndum um þessar mundir. En mig langar samt til að gera örstutta og mjög einfalda fsp. til hv. síðasta ræðumanns. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hann er varaformaður Sambands ísl. samvinnufélaga. Og nú langar mig til þess að vita, og ég geri ráð fyrir, að það langi fleiri til þess að vita, hvort hann hafi gert grein fyrir þeim skoðunum, sem hann gerðist talsmaður fyrir nú í ræðu sinni áðan, í stjórn Sambands ísl. samvinnufélaga. Það er öllum kunnugt, að Vinnumálasamband samvinnuhreyfingarinnar telur ekki fært, að svo stöddu a. m. k., að taka að semja um almenna greiðslu allsherjar kaupuppbóta á laun. Og þess vegna er mín stutta og einfalda fsp. sú, hvort svo kynni að vera, að varaformaðurinn hafi orðið í minni hl. í stjórn þessara miklu almannasamtaka með þær skoðanir, sem hann hér lýsti, eða hvort hann hafi alls ekki gert grein fyrir þeim þar með þeim sama hætti, sem hann gerði hér.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Austf. talaði um, að það væri nauðsynlegt að fá úr því skorið, hver afstaða mín væri til eignarréttarins í verksmiðjunni. Sjálfur var hann ekki í nokkrum vafa um þetta, sagði, að verksmiðjan væri áreiðanlega ríkisins eign. Það væri alveg öruggt, að hluthafarnir væru engir eigendur að verksmiðjunni, þeir væru bara rekstraraðilinn. En um leið sagði hann orðrétt: „Það verður erfitt að fá úr þessu skorið. Lögfræðingar eru ekki sammála, vegna þess að lögin eru ekki ótvíræð.“ Það skyldi þó ekki vera rétt, að l. séu ekki ótvíræð og lögfræðingar séu þess vegna ekki sammála, og er þá ekki óeðlilegt, að hv. þm. fullyrði það eftir að hafa þessa skoðun á l., að ríkið sé eignaraðili að verksmiðjunni? Ég held, að einmitt vegna þess, að l. eru ekki ótvíræð og margir fullyrða það, að hluthafarnir eigi verksmiðjuna, að það sé hyggilegt að gera það, sem hefur reyndar verið gert undanfarið, þ.e. að athuga það með hvaða skilyrðum hluthafarnir vilja láta bréfin af hendi. Hv. 4. þm. Austf. var að reikna það hér út áðan, hvað þessar 4 millj. gætu hækkað mikið, ef hlutabréfin væru nú tekin eignarnámi. Hann reiknaði út, að það gætu orðið 280 millj. kr. Og ég segi það, að ef hann trúir nú því, að þessar 4 millj. gætu orðið að 280 millj., sem ríkið þyrfti að borga út, er kannske eðlilegt að honum dytti í hug, að það væri nauðsynlegt að sniðganga l. En fyrir tveimur árum var það athugað hjá stærstu hluthöfunum, Sambandinu og öðrum stærri hluthöfum, á hvaða verði þeir vildu selja bréfin. Og það liggja fyrir bréf hér í hv. landbn. frá þessum aðilum, þar sem þeir stærstu hluthafarnir, telja, að þeir vilji láta bréfin af hendi, séu þau borguð á fimmföldu verði, þannig að 4 millj. verði að 20 millj. Þetta liggur hér fyrir. Hvort hluthafarnir vilja standa við þetta nú. hefur ekki verið kannað, en þannig var þetta fyrir tveimur árum. Og í munnlegu samtali var látið í það skína, að það væri hægt að semja um greiðslutilhögunina til þess að gera nú ríkissjóði þetta ekki of erfitt. Og ég held nú, að ef það tækist að ná viðhlítandi samkomulagi við hluthafana, gætum við alveg sleppt öllum stóryrðum og fullyrðingum út í bláinn. Í tilefni af því, sem hv. 5. þm. Vesturl. sagði hér áðan, að þn. gæti ekki tekið að sér að semja við hluthafana, finnst mér það alveg eðlilegt, en þn. hefur þessi bréf í sínum fórum, og hún getur þó a.m.k. tekið afstöðu til þeirra, og það er það, sem ég hef ætlazt til, að gert væri, um leið og ég sendi frv. frá mér til þnm. En þótt þn. hafi haft frv. hjá sér nokkuð lengi, álít ég, að það sé enginn skaði skeður. Ég heil, að það sé enn nægilegur tími til þess að undirbúa þetta mál og koma því í þá höfn, sem æskilegust er. Ég held, að hluthafarnir séu enn svipaðs sinnis og þeir voru fyrir 2 árum, að þeir séu tilbúnir til þess að láta bréfin af hendi á fimmföldu verði. Menn gætu deilt um það, hvort það væri verið að kaupa eignarhluta þeirra í verksmiðjunni eða hvort það væri verið að borga þeim bréfin á nafnverði plús vexti og eitthvað upp í þá rýrnun, sem hefur orðið á hlutafénu. Menn geta alveg deilt um það, hvað þeir væru í rauninni að kaupa. En ég get nú ekki annað en látið þá skoðun mína í ljós, að þótt þeir væru leystir út á þennan hátt, og kannske með greiðslufresti, væri nú ekki um neina sérstaka ósanngirni að ræða af hálfu hluthafa, sem hafa átt þetta fé í verksmiðjunni vaxtalaust flest árin og aldrei fengið yfir 6% arð. Og ég held, að ef þetta lægi nú fyrir endurnýjað, yrði hætt að tala um akurtilhneigingu af hendi hluthafanna. Ég er alveg samþykkur því, að það sé tími til kominn að kanna þetta ítarlega. Það hefur verið meiningin að breyta löggjöfinni. Það er á allan hátt nauðsynlegt nú vegna stækkunar hennar að gera það, og ég mun ekki láta á mér standa að aðstoða hv. þn. í þessu máli eftir því, sem ástæður þykja til. Svo að ég nefni enn þn., þá fær hv. landbn. þetta frv. til athugunar og enn fremur hitt frv., sem er á dagskránni í dag, sem hv. framsóknarmenn hafa flutt. Hún hefur og í fórum sínum frv., sem ég lét semja, og þegar hv. landbn. hefur þannig þrjú frv. til meðferðar, hef ég ástæðu til þess að ætla, að eitthvað fari að koma fram í þessu máli, og vilji hv. landbn. við mig tala, af því að hún telji, að það muni greiða fyrir framgangi málsins, er ég alltaf reiðubúinn að koma á hennar fund.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Austf. sagði áðan, að Áburðarverksmiðjan mundi vera um það bil 700 millj. kr. virði nú, og ég held, að hv. frsm., 6. þm. Reykv., hafi einnig tekið þannig til orða. Mér datt í hug í sambandi við þetta mat þeirra, að nú fyrir nokkrum dögum flutti einn úr þeirra hópi framsöguræðu hér á hv. Alþ. fyrir þáltill. um áburðarverksmiðju og áburðarsölu, og sú ræða var allsköruleg og stóryrt nokkuð að vísu, en hann endaði sína ræðu á því að segja, að líklega mundi vera eitthvert bezta framlagið í Bjargráðasjóð Íslands að leggja Áburðarverksmiðjuna í Gufunesi niður. Ég fæ það nú ekki, - og fékk það ekki, - út úr hans ummælum, að í því fælist, að hann mundi meta verksmiðjuna á 700 millj., eins og nú væri. En annars var ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, aðeins ummæli, sem komu fram f ræðu hv. frsm., 1. flm. þessa máls, 6. þm. Reykv. Hann sagði á þá leið, að Vilhjálmur Þór hefði komið því til leiðar, að framleiðsla Áburðarverksmiðjunnar væri eins og hún nú er, svo gölluð sem hún nú er, skulum við segja, enda mundi engin sams konar verksmiðja nú vera til í veröldinni. Það hefði kannske verið ein önnur byggð, en nú væri búið að breyta þeirri verksmiðju. Mér þykir rétt út af þessum ummælum að segja frá því, að ég hef heyrt allt aðra ástæðu fyrir því, hvers vegna sú framleiðsluaðferð var valin, sem notuð hefur verið við framleiðsluna á köfnunarefnisáburðinum í Gufunesi. Eins og margir bændur muna, var kominn hér á markað, nokkru fyrir stofnun þessarar áburðarverksmiðju, áburður, sem er í raun og veru alveg sams konar, þ.e. ammóniumnitrat, og var hann fluttur inn, ég held hann hafi að mestu verið framleiddur þá vestanhafs. Þessi áburður gekk á sínum tíma undir nafninu sprengipétur. Það var hvítkornóttur áburður, ákaflega vinsæll, ákaflega þægilegur og góður í meðförum og sterkur áburður, eins og kjarninn er. Og ég held, að það hafi verið í flestra huga, þegar verið var að ræða um undirbúning þessarar verksmiðju, að framleiðsla þessarar verksmiðju í Gufunesi yrði einmitt í þessu formi. Og það kom þess vegna bændum almennt allmikið á óvart, þegar í ljós kom, hvernig kjarninn var útlits, hversu fínkornóttur hann var. Og það er óhætt að segja það hér, að þær miklu óvinsældir, sem kjarninn hefur hlotið, eru áreiðanlega, ég þori að fullyrða það, fyrst og fremst vegna formsins, sem áburðurinn er í. En mér var sagt - ég vil, að það komi bara hér fram, það getur vel verið, að aumir kalli það slúðursögur, og það eigi ekki að vera að fara með það hér í hv. Alþ. - að ástæðan til þess, að það var ekki farið inn á þá leið að framleiða áburðinn eins og sá ammóníumnitratáburður var, sem hér var orðinn þekktur, hafi verið áhrif frá flokksbræðrum þessara tveggja hv. flm., sem nú standa hér að flutningi þessa frv. Og ástæðan var sú, að það var talið, að bygging þeirrar verksmiðju, ef hún hefði framleitt áburðinn, eins og ammóníumnitratáburðurinn var, sem hér var þekktur áður, væri með þeim hætti, að það væri mjög auðvelt óg fljótlegt að breyta henni í sprengiefnaverksmiðju. Hins vegar með því formi, sem er á þessari verksmiðju, væri það miklu örðugra. Þar sem það er verið að tala hér um ástæðurnar til þess, að þessi mistök - skulum við segja - hafa orðið, þykir mér alveg sjálfsagt að láta þetta koma hér fram. Ég sel það ekki dýrara en ég keypti. Ef aðrir vita betur, er líka rétt, að það komi hér fram við þessar umræður. Það er nú að vísu fullkomin ástæða til þess að tala ítarlega um þetta mál. En ég hafði hugsað mér að gera það frekar í sambandi við næsta mál á dagskránni og ætla því ekki að orðlengja meira að þessu sinni.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkrar stuttar aths. við það, sem hér kom fram hjá hæstv. forsrh. í sambandi við þetta mál. Hæstv. forsrh. ræddi hér talsvert um frjálsa kaupgjaldssamninga og samningafrelsi, sem ríkti á vinnumarkaðinum, og í tilefni af því sagði hann, að þeir, sem gerðu kröfu um það að hafa frjálsræði til kaupgjaldssamninga og einnig þá um það að geta fylgt kröfum sínum eftir með verkföllum, yrðu auðvitað að standa ábyrgir fyrir því, sem þeir væru að gera, og þola þau vandkvæði, sem af verkföllum hlytust, þegar ekki væri gengið að kröfum þeirra. En þeir gætu þá ekki gerzt jafnhliða kröfumenn þess, að ríkisvaldið skærist í leikinn og hjálpaði þeim út úr vandanum. Þessu er í rauninni hjá hæstv. forsrh. snúið algerlega við, og það hlýtur hann sjálfur manna bezt að vita. Hvað var það, sem gerðist í síðustu kaupgjaldssamningum, árið 1965, þegar síðast er samið um kaupið? Þá er samið á milli vinnuveitenda og verkalýðssamtakanna um tiltekið kaup á grundvelli vísitölutryggingar kaupsins. En svo skerst bara ríkisvaldið í leikinn, kemur á eftir og tekur einn mikilvægasta þáttinn úr samkomulaginu, úr samningunum, sem gerðir voru, kippir þeim í burtu, og það veldur öllum erfiðleikunum. Það var því ríkisvaldið, sem skarst í leikinn óbeðið af þessum samningsaðilum, sem höfðu samið um kaupið, og það er einmitt af þessum ástæðum, sem við Alþb.-menn höldum því fram, að nú hvíli skylda beinlínis á ríkisvaldinu, fyrst og fremst á ríkisstj., til þess að bæta fyrir það, sem rangt var gert í þessum efnum, þar sem gerðum samningum var raskað með löggjöfinni, sem hér var sett í nóvembermánuði s. l. Það er yfirlýst stefna verkalýðssamtakanna í landinu, að þau óska ekki eftir því, að ríkisvaldið sé beinn aðili að samningum um launakjör á vinnumarkaði. Verkalýðssamtökin óska eftir því að fá að eiga þessa samninga hreint og beint við vinnuveitendur, án þess að ríkisvaldið sé að blanda sér í þau mál. En það er sem sagt ríkisvaldið, sem hér hefur skorizt í leikinn, og að því leyti stendur nú vandinn á ríkinu eða ríkisstj. í þessu tilfelli. Það er svo aftur annað mál, að það getur vissulega komið upp sú staða, að atvinnuvegir landsins komist í slíkan vanda, að þeir telji sér ekki fært á einhverju stigi málsins að ganga að þeim launakröfum, sem þeir verða þó að semja um, og þá er auðvitað ekkert annað algengara en það, að atvinnureksturinn snúi sér til valdhafanna í landinu og fari fram á ýmiss konar leiðréttingu sinna mála. Og það er það, sem hefur verið að gerast. Við skulum ekki láta okkur detta það í hug, án þess að fara að ræða þessi mál neitt ýtarlega nú í þessum stutta tíma, að eini vandi atvinnurekstursins í landinu nú sé að greiða vinnulaun. Ég skal aðeins nefna hér eitt einasta dæmi. Það er talið t. d. í þeim þýðingarmikla atvinnurekstri í frystihúsaiðnaðinum í landinu, að vinnulaun séu svona í kringum 20–22% af heildarútgjöldum fyrirtækisins, frystihússins. En nú í þessu tilfelli er verið að ræða um vísitölubætur á laun, sem munu nema í kringum 5% eins og málin standa nú, en hins vegar verða þessi fyrirtæki nú að standa undir vaxtagreiðslum, bæði af rekstrarlánum og af stofnlánum, sem að meðaltali munu vera í kringum 10%. Ef slakað væri þarna á þessum miklu útgjöldum eitthvað verulega, væri hægt að mæta talsverðum hluta af því, sem nú er verið að ræða um í sambandi við launakostnað. Þannig er þetta vitanlega í miklu fleiri tilfellum. En þessir vextir eru beinlínis ákveðnir eftir pólitík ríkisvaldsins á hverjum tíma. Ég vil líka benda á það, að það er í mesta máta óeðlilegt að ætla að réttlæta þær kröfur, sem nú eru uppi um það, að skerða eigi kaupmátt hins almenna dagvinnukaups, sem um hefur verið samið, vegna þeirra áfalla, sem við höfum orðið fyrir í atvinnurekstri landsmanna almennt, bæði með minni fiskafla og eins með lækkandi verðlagi á erlendum mörkuðum. Það hefur alltaf verið þannig og mun verða þannig og það hefur verið þannig núna, líka í þetta skipti, að minni afli hefur þýtt minna kaup til sjómanna og til allra þeirra, sem vinna að aflanum. Lækkað verð á aflanum út úr landinu hefur þýtt stórlækkað kaup til sjómannanna. Þeir hafa því þegar tekið á sig þessa kauplækkun. Þannig hefur þetta alltaf verið. Og verði samdráttur í atvinnulífi landsins byrjar þetta auðvitað með því, að megnið af yfirvinnunni, yfirborgunum, helgidagavinnunni og öðru slíku, minnkar. Þannig lækkar kaupið, það fylgir samdrættinum, en það er ekki nauðsynlegt að lækka kaupmátt hins almenna tímakaups í ofanálag, og það er um það, sem deilan stendur nú í dag. Deilan stendur ekki um það, hvort það þurfi að verða kjaraskerðing eða ekki, kjaraskerðingin hefur orðið í mjög ríkum mæli hjá vinnandi fólki í landinu. Hún hefur orðið upp á mörg hundruð millj. kr. En spurningin er bara sú, hvort það á að fara hér í langvarandi verkfall nú t. d. í marzmánuði, þegar aðalvertíðin er að hefjast, til þess að halda uppi baráttu um þá deilu, hvort það eigi að leyfa hinu tiltölulega lága umsamda dagkaupi að halda kaupmætti sínum eins og hann var. Og ég trúi því ekki, að það séu til margir atvinnurekendur, sem vilja í raun og veru fara út í þá baráttu, því hún mun verða atvinnurekstrinum margfalt dýrari, en að greiða þessar bætur, sem hér er um að ræða. Við skulum alveg gera okkur grein fyrir því, að nú þegar, á hverjum degi, mun atvinnurekstur í landinu verða fyrir milljónatjóni af stöðvun, svo að segja á hverjum degi. Ég þekki það mætavel, að atvinnufyrirtæki, sem ég þekki mjög vel til hjá, sjá þegar fram á það, að þau eru að taka á sig margfalt tjón, af því að verða bundin í verkfalli, eins og málin standa núna, á aðalframleiðslutímanum. Hér er því um sameiginlegt hagsmunamál allra að ræða, sem ríkisstj. á vitanlega að beita sér fyrir, að koma í veg fyrir framleiðslustöðvun núna á þessum viðkvæma tíma út af þessu deilumáli, og ég er ekki í neinum vafa um það, að ef ríkisstj. leggur sig fram um það, og í samræmi við þá skyldu, sem ég tel, að á henni sé, vegna þess hvernig þetta mál allt er til komið, hvernig þessi deila er til komin, er ég ekki í neinum vafa um það, að það hlýtur að vera hægt að finna lausn á þessu máli núna tiltölulega fljótlega og bægja frá þjóðinni ómældum og háum tapsfjárhæðum, sem mundu hljótast af stöðvun. Og það vona ég, að verði gert.



Herra forseti. Það er út af þessari fyrirspurn frá hæstv. viðskmrh. Hún gefur mér fyrst tilefni til að taka fram, að ég er ekki í stjórn Vinnumálasambands samvinnufélaganna, þar næst, að mínum félögum í stjórn SÍS er mjög vel kunnugt um mínar skoðanir á þessum málum, sem sé þær, sem ég lýsti hér áðan í þeirri stuttu ræðu, sem ég hélt. Þeim er vel kunnugt um þær. Síðan vil ég bæta því við, að einmitt þetta ástand, sem við stöndum frammi fyrir nú, að atvinnurekendur virðast a. m. k. ekki í dag, treysta sér til að fallast á jafn eðlilega lausn og þá að greiða verðlagsuppbætur á almenna kaupgjaldið, einmitt það ástand, að þetta skuli geta komið fyrir varðandi það kaup, sem ég var að lýsa, sýnir að mínu viti, að það á að lögfesta verðlagsuppbætur á kaupgjald. Það sýnir að mínu viti, að ríkisstj. og Alþ, eiga að taka þessi mál í sínar hendur og leysa þau eftir löggjafarleiðinni, og síðan með framkvæmd nýrrar stjórnarstefnu, sem væri þá fyrst og fremst fólgin í því að gera atvinnuvegunum kleift að greiða þetta kaup. Ekki með auknum uppbótum, heldur með því að breyta þjóðarbúskapnum í mörgum efnum. Það yrði of langt að fara að lýsa því hér nú, enda oft verið gert, en einmitt þetta ástand, að atvinnurekendurnir treysta sér ekki til að semja um óbreytt kaup eins og það, sem ég lýsti hér áðan, sýnir að mínu viti, að Alþ. og ríkisstj. eigi að taka málið í sínar hendur.



Herra forseti. Þessi saga, sem hv. 3. þm. Austf. var að segja hér áðan um einhver annarleg áhrif frá flokksbræðrum mínum, hlýtur að vera eitthvað einkennilega til kominn, því að það er alkunna, að sú áburðartegund, sem nú er framleidd í Áburðarverksmiðjunni, er einnig þess eðlis, að það er mjög auðvelt að hagnýta hana sem sprengiefni. Það mál var mikið rætt í sambandi við staðsetningu verksmiðjunnar, og gagnrýni, sem fram kom, m.a. frá flokksbræðrum mínum, á því, að velja verksmiðjunni stað nálægt Reykjavík, varð einmitt til þess, að verksmiðjan var flutt fjær höfuðborginni, þannig að þetta hefur örugglega eitthvað skolazt til í höfðinu á hv. þm. Annars er ég hingað kominn til þess að lýsa ánægju mínni yfir þeim undirtektum, sem þetta frv. hefur fengið hér, ekki sízt hjá hv. 5. þm. Vesturl., sem lýsti algerum efnislegum stuðningi Alþfl. við þetta frv., og það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt, að annar þeirra flokka, sem stendur að hæstv. ríkisstj., skuli taka þessa afstöðu til málsins. Ég tel einnig ástæðu til þess að fagna því sérstaklega, að hæstv. landbrh. lýsti því yfir, að hann teldi sjálfsagt og eðlilegt, að ríkið eigi Áburðarverksmiðjuna, og hann teldi eðlilegt, að hlutabréf einkaaðila í Áburðarverksmiðjunni verði innleyst. Þetta er ákaflega mikilvæg yfirlýsing, og í henni felst það, að hæstv. ráðh. viðurkennir hér úr ræðustóli í Alþ., að það fyrirkomulag, sem verið hefur á rekstri verksmiðjunnar að undanförnu, hafi verið ákaflega óeðlilegt og megi ekki standa áfram. Hitt vantar á, eins og hv. 4. þm. Austf. benti á áðan, að hæstv. ráðh. skýri frá því, hvernig hann lítur á hlutabréfin í rekstrarfélaginu, og í seinni ræðunni, sem hæstv. ráðh. hélt hér áðan, kom þetta ekki fram. Hann fór í kringum vandamálið, eins og köttur í kringum heitan graut, og fékkst ekki til að segja, hvaða skoðun hann sem ráðherra og einstaklingur hefði á þessu máli. Og þetta er að sjálfsögðu ákaflega veigamikið atriði. Það er auðvitað hægt að skýra hér frá því, að fyrir tveimur árum hafi einstakir stórhluthafar sagt eitt og annað, en um leið og það liggur fyrir sem yfirlýsing frá hæstv. ráðh., væntanlega fyrir hönd ríkisstj., að ætlunin sé að innleysa hlutabréfin, kann svo að fara, að ýmsir hluthafar fari að íhuga það, hvort þeir geti ekki gert margfalt stærri kröfur. Ég held, að það sé alger forsenda þess, að ráðizt sé í það að innleysa hlutabréfin, að Alþ. skeri úr um þetta sjálft með lagasetningu, lýsi sínum skilningi á þeim l., sem sett hafa verið hér á Alþ. Eins og ég rakti hér áðan í framsöguræðu minni, sýnist mér, að ákvæði þessara l. verði ekki samræmd með nokkru öðru móti en því, að líta á verksmiðjuna sem eign ríkisins, sem sé falin hlutafélagi til rekstrar. Þar er ekki um neitt óvenjulegt fyrirkomulag að ræða. Það er algengt, að eitt sé signaraðildin og rekstrarformið annað. En þetta atriði er þess eðlis, að Alþ. þarf sjálft að lýsa yfir dómi sínum um það, alveg nauðsynlega. Það var í sjálfu sér næsta spaugilegt að heyra hæstv. ráðh. flytja hér lofræðu um fórnfýsi hluthafanna, sem hefðu hlaupið undir bagga í þrengingum ríkissjóðs á erfiðum tímum, til þess að auðvelda þessa þjóðþrifaframkvæmd. Eins og ég rakti hér í framsöguræðu minni, lögðu hluthafarnir fram 4 millj., en ríkið lagði fram eða útvegaði 126 millj., þannig að þarna var að sjálfsögðu ekki um neitt úrslitaatriði að ræða, enda hygg ég, að allir hér inni viti, að það voru allt aðrar hvatir, sem þarna voru að baki. Þarna var verið að leika einhvern ósæmilegasta leik, sem reynt hefur verið að leika hér á Íslandi. Það voru sérstakir valdaaðilar í þjóðfélaginu, sem voru með áform um að sölsa þetta fyrirtæki hreinlega undir sig. Ég hygg, að hæstv. landbrh. muni það ákaflega vel, þegar Sjálfstfl. óttaðist það mjög, að ákveðnir aðilar í Framsfl. ætluðu að tryggja sér meirihl. einkahlutafjárins og hagnýta þá aðstöðu til þess að eignast þannig tvo stjórnarmenn, en síðan kæmi sá þriðji héðan frá Alþ., þannig að verksmiðjan yrði hreint fyrirtæki Framsfl. Af þessum ástæðum fór sjálfur þáv. form. Sjálfstfl. af .stað til þess að eggja kaupsýslumenn og iðnrekendur til þess að kaupa hlutabréf, og að lokum varð Reykjavíkurborg að hlaupa undir bagga og leggja fram hálfa millj., til þess að næðust þau helmingaskipti, sem urðu útkoman að lokum. Þarna var verið að reyna að hagnýta pólitíska valdaaðstöðu til þess að sölsa undir sig stóreign almennings. Ég það gerðist margt annað í þessu máli á árunum þar á eftir, sem mjög auðvelt væri að rifja upp. Ég minntist hér áðan á það atriði, þegar ætlunin var að afhenda Framkvæmdabankanum hlutabréf ríkissjóðs, en siðan var ætlunin að selja þau áfram einkaaðilum. En sem sagt, af yfirlýsingum þeim, sem hér komu fram áðan, bæði hjá hæstv. ráðh. og hjá hv. 5. þm. Vesturl., er það ljóst, að það virðist vera svo komið, að ekki verður haldið áfram þeim gráa leik, sem reynt var að leika í sambandi við þetta mál í nokkur ár. Það er ætlunin, að þetta fyrirtæki verði alger ríkiseign í sambandi við þá stækkun og þá óhjákvæmilegu breytingu á framleiðsluaðferðum, sem nú er í undirbúningi. En til þess að undirbúa það mál sýnist mér algerlega óhjákvæmilegt, að Alþ. lýsi sjálft yfir skilningi sínum á eignaraðildinni.



Herra forseti. Ég ítreka það, sem ég sagði áðan, að ég efast mjög um, hvort það er til framdráttar farsælli lausn þessa máls, að við hefjum harðar deilur um það nú, meðan sáttafundir enn standa yfir og a. m. k. nokkrar vonir eru til þess að málið leysist á friðsamlegan hátt. Ég vil ekki gefa til kynna, að ég sé bjartsýnn í þeim efnum, en sáttafundir standa enn yfir, og þeir eru á milli aðila sjálfra, sem um þetta mál eiga að fjalla. Eðlilegt er, að menn leiti fyrst og fremst til þeirra á þessu stigi með sínar leiðbeiningar, ef þeir í raun og veru vilja leysa málið friðsamlega, eins og ég efast ekki um, að þm. í raun og veru vilja. Ég hef oft svarað því áður, en ég tel þó ástæðulaust að láta það nú vera ómótmælt, sem hv. 1. þm. Austf. sagði hér áðan, að ríkisstj. eða ég hefðum breytt um skoðun á verðtryggingu frá því á árinu 1964. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp það sem ég sagði um þetta mál, þegar ég lagði verðtryggingarfrv. fyrir Alþ. í okt. 1964. Í þeirri ræðu segir orðrétt: „Á sínum tíma var það skýrt fram tekið, að skuldbinding um gildi þessara l. gilti að sjálfsögðu ekki lengur en þeir samningar eða samkomulag, sem frv. byggir á. Það þótti hins vegar ekki ástæða til að hafa neinn slíkan gildistíma ákveðinn í frv. sjálfu. Það verður að fara eftir aðstæðum, við horfum á hverjum tíma, hvað í þessum efnum er ákveðið. Frá því að vísitalan fyrst var hér upp tekin, hygg ég á árinu 1939, hefur um hana gilt margháttuð og mismunandi löggjöf. Hún veitir launþegum að vissu leyti tryggingu, það er óumdeilanlegt, en hins vegar hefur hún hættur í sér fólgnar varðandi of öran verðbólguvöxt, sem einnig kemur niður á launþegum eins og öðrum landsmönnum. Það er þess vegna hvorki hægt að segja, að verðtrygging eða vísitala skuli undir öllum kringumstæðum vera lögboðin né heldur að algert bann við þessu skuli að staðaldri vera í l. Það verður að fara eftir ástandi og horfum í efnahagsmálum hverju sinni, hvað tiltækilegt þykir í þessum efnum. Eins og á stóð 1960 vegna þeirra breytinga, sem þá voru taldar óhjákvæmilegar og leiddi af ástandi fyrri ára, þótti ekki fært að halda fyrri ákvæðum um vísitölubindingu kaups í l. Þessu fylgdi aftur á móti það, að kaupgjaldssamningar voru gerðir til mjög skamms tíma. Vinnufriður var ærið ótryggur, og þegar það kom í ljós í vor, að það var skilyrði af hálfu verkalýðshreyfingarinnar fyrir samningsgerð, sem að öðru leyti þótti viðhlítandi og átti að standa til eins árs, að verðtrygging kaups væri tekin upp að nýju á þessu tímabili og bannið úr l. numið, þá þótti ekki áhorfsmál, að rétt væri að verða við þeim óskum, enda hygg ég að það sé almannadómur, að mikið hafi áunnist með þeim vinnufriði, sem í vor tókst að semja um.“ Þetta sagði ég haustið 1964. Þar kemur það ljóst fram, að þá var einungis um að ræða skuldbindingu til eins árs, meðan það samkomulag var í gildi, sem náðist sumarið 1964, og ég tek það alveg skýrt fram, að svo geti staðið á, að það sé ekki skynsamlegt að hafa verðtryggingu, enda hefur Alþ. staðfest það, þ. á m. hv. 1. þm. Austf., með mjög breytilegum ákvæðum um þessi efni fyrr og síðar, og það hefur verið viðurkennt, að sérstaklega á slíkum tíma eins og nú, er varhugavert að hafa óskerta vísitölubindingu í l. En þar að auki kemur það atriði nú til greina, sem við höfum ekki átt við að búa, þegar fyrri gengisbreytingar hafa átt sér stað, stórfellt verðfall, tekjumissir, eins og er í þjóðfélaginu einmitt á síðasta ári, og enn því miður virðist ekki verða lát á. Þetta skapar alveg sérstakan vanda, sem við komumst ekki með nokkru móti fram hjá að gera okkur grein fyrir og taka afleiðingunum af. Nú segir hv. 4. þm. Austf., að ríkisstj. hafi efnt til þessarar deilu, og þetta komi frjálsum samningsrétti ekkert við. Sannleikurinn er sá: Það, sem skeði í nóv. í haust, var það, að það var tekin úr l. fyrirskipun um greiðslu vísitölu, en í stað þess, sem hafði verið, t.d. 1960–1964, og menn voru að hugsa um í nóv., þá var ekki tekið upp bann við greiðslu vísitölu, þannig að nú er það algjörlega frjálst á milli aðila, hvort vísitala er greidd eða ekki. Um þetta fóru menn ekki í grafgötur í haust. Það er ekki verið að rjúfa neina samninga með því að borga ekki þessa vísitölu nú þegar, vegna þess að verkalýðshreyfingin sjálf hefur vegna sinna eigin hagsmuna kosið að vera samningalaus, allt frá því á árinu 1966. Þess vegna eru ekki samningar um vísitölu bundnir nú, og atvinnurekendur þurfa ekki að segja upp neinum samningum til þess að losna við slíkt ákvæði. Það er vegna þess að þetta er ósamningsbundið, sem verkalýðsfélögin þurfa nú að sækja á þetta með verkfalli, og það er óhjákvæmilega rökrétt og það eina eðlilega, að á meðan heimilt er almennt frelsi um ákvörðun grunnkaups, þá sé ákvörðun um greiðslu vísitölu einnig tekin með frjálsum samningum aðila. Ég játa svo með hv. 1. og 4. þm. Austf. - og það er aðalvandi þessa máls, fram hjá því skulum við ekki horfa, - að vissar stéttir í þjóðfélaginu hafa orðið fyrir kjaraskerðingu vegna þess samdráttar, sem hefur leitt af efnahagsástandinu, sem skapaðist á síðari hluta árs 1966 og fram til þessa dags, af hverju sem sá samdráttur verður. Við játum það að vissar stéttir hafa þar orðið fyrir kjaraskerðingu. Við játum líka, að ríkisstj. og Alþ. hafa sýnt skilning á þessum vanda í verki með því að eiga hlut að því að veita fé til þess að hækka fiskverðið handa sjómönnunum, sem að þessu leyti höfðu orðið fyrir barðinu á þessari kjaraskerðingu, þannig að þetta sjónarmið hefur verið viðurkennt. En af því getur ekki leitt, að menn eigi undir öllum kringumstæðum og allir í þjóðfélaginu að fá tryggingu fyrir því, að kaup þeirra rýrni ekki að verðgildi á slíkum tímum eins og nú. Og ég legg á það áherzlu, að þó að ég telji slíkar umr. sem þessar vera varhugaverðar meðan menn enn sitja á sáttafundi, þá hjó ég í það annars vegar, að hv. 1. þm. Austf. talaði um, að verðtrygging eigi að greiðast á lægsta kaupið. Hann talaði þar fyrst og fremst um þá, sem ættu að lifa á í kringum 120 þús., fór víst eitthvað ofar, en lagði aðaláherzlu á þá lægstu. Og hv. 4. þm. Austf. talaði um verðtryggingu og vísitöluuppbót á dagkaup. Er það svo, að þessir þm. meini það, að aðrir en þeir, sem svona stendur á fyrir, að hafa ekki meiri tekjur en af þessu leiði, að þeir einir eigi að fá vísitölutrygginguna? Ég veit ekki hvort við bætum okkur nokkuð að fara að ræða þetta nánar hér í alþjóðar áheyrn á þessu stigi málsins, en þarna erum við komnir að þeim kjarna, sem ég vonast til, að umr. snúist um innan veggja hjá sáttasemjara, nú meðan enn er verið í alvöru að reyna að finna lausn á þessum vanda.



Herra forseti. Þetta skal verða mjög stutt. Ég er í sjálfu sér sammála hæstv. ráðherrum um það, að langar eða harðar orðaskylmingar muni ekki stuðla að lausn hinnar alvarlegu deilu, sem nú er hafin. Hitt held ég hefði verið óeðlilegt með öllu, ef við hefðum gengið hér að okkar venjulegu verkefnum, án þess að ræða um það alvarlega ástand, sem upp er komið, eftir að hafið er allsherjarverkfall, sem ná mun til 20 þús. manna, ef það stendur eitthvað áfram. Ég held, að bæði við alþm. og þjóðin öll, hafi átt heimtingu á því að fá að heyra um mat hæstv. ríkisstj. á þessu ástandi. Mér þótti á ýmsan hátt fróðlegt að heyra svör hæstv. forsrh., en því miður fannst mér margt í þeim vera allt of neikvætt til þess að hægt væri að gera sér vonir um, að ríkisstj. ynni af kappi að því að leysa málið. Um það skal ég ekki ræða, en hitt er mér nokkur forvitni að fá að vita, hvort hæstv. forsrh. mælir hér fyrir munn beggja stjórnarflokkanna. Ég hef sérstaka ástæðu til þess að spyrja um þetta, vegna þess að fyrir nokkrum dögum birtist í Alþýðublaðinu forystugrein, þar sem skýrt var frá því, að verkalýðsmálanefnd Alþfl. hefði skorað mjög eindregið á ráðh. flokksins að beita sér fyrir því, að verkafólk fengi áframhaldandi verðtryggingu launa, og það duldist ekki, að Alþýðublaðið sjálft tók mjög eindregið undir þessa skoðun verkalýðsmálanefndar. Hliðstætt viðhorf birtist svo í forystugrein Alþýðublaðsins í gær. Ég hygg, að það sé ekkert vafamál, að það sé einn úr okkar hópi, hv. þm. Benedikt Gröndal, sem hefur skrifað þessar forystugreinar, og ég tel alveg fullvíst, að hann hafi gengið úr skugga um það áður en hann skrifaði þetta, að hann hefði að baki sér stuðning meiri hluta flokksins, og þ. á m. meiri hluta þingflokksins, en í þessu felst það, að upp eru komin breytt viðhorf, frá því sem var í vetur, þegar þm. beggja stjórnarflokka felldu úr gildi skilyrðislaust l. um verðtryggingu launa. Og þar sem upp virðist komið nýtt ástand, held ég, að það hefði verið ákaflega æskilegt, bæði fyrir okkur þm. og fyrir þjóðina, að fá að frétta nánar um þessi viðhorf þm. Alþfl. Mér finnst að við eigum heimtingu á að fá að vita það, hvaða veruleiki er á bak við þessar forystugreinar í Alþýðublaðinu, og hvort þess megi vænta, að Alþfl., þm. hans og ráðh., beiti sér eftir því, sem þar er boðað.



Herra forseti. Ég get svarað fyrirspurn hæstv. síðasta þm. með því að minna á, að í þeirri forystugrein Alþbl., sem hann talaði um, var beinlínis vitnað í samþykkt, sem verkalýðsmálanefnd Alþfl. hafði gert. Ég vil ekki á þessu stigi ræða hana frekar, en aðeins benda á, að það var minnzt bæði á vísitölu og þau mál, sem voru sett á undan í ályktuninni, sem voru atvinnumálin. Þarna kom fram mjög sterkur vilji til þess, að það yrði leitað til hins ýtrasta eftir friðsamlegri lausn á þeim vandamálum, sem nú er við að glíma, og ég hef ekki heyrt á neinum vilja til neins annars. Ég get ekki annað sagt um það, hvað ríkisstj. hefur gert í þessu máli, en það, sem hæstv. forsrh. hefur sjálfur yfirlýst hér á fundinum. En ég hygg, að mönnum sé ljóst, að stjórnin hefur verið í fullkomnu sambandi við aðila í deilunni, og ríkisstj. hefur viljað gera allt, sem í hennar valdi stendur til þess að stuðla að friðsamlegri lausn, og það er í anda þeirrar samþykktar, sem verkalýðsmálanefnd Alþfl. gerði.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður, en það eru aðeins nokkur orð út af ræðu hv. 6. þm. Reykv. Það er rétt, að verkalýðsmálanefnd Alþfl. gerði samþykkt um þetta mál á fundi sínum um síðustu helgi, ekki þessa helgi, sem núna stendur yfir, heldur hina. Meginefnið í þeirri ályktun verkalýðsmálanefndar Alþfl. var það, að unnið yrði að því af kappi að koma í veg fyrir atvinnuleysi í landinu; af því, eins og einn maður sagði þar mjög réttilega, hvaða gagn höfum við af dýrtíðaruppbótum eða vísitöluálagi, ef ekkert er að leggja vísitöluálagið á. Það er kjarni þessa máls, að það verði ekki farið út í neina þá leið í þessu máli, sem komi í veg fyrir það, að þeirri viðleitni verði haldið áfram, að efla atvinnulífið í landinu, því það, sem ég hræðist mest, ef fullt vísitöluálag kemur strax, er, að það verði til þess, að meira og minna af atvinnufyrirtækjum í landinu geti ekki staðið undir því og loki. Þess vegna held ég, að meginkjarninn í því, sem gera þarf í dag, séu ráðstafanir til þess að tryggja, að atvinnulífið geti gengið sinn gang og auðvitað að menn fái þá það mikið upp úr sinni vinnu, að þeir geti lifað á því mannsæmandi lífi eins og í ályktuninni stóð.