Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[15:40] Borist hefur svohljóðandi bréf frá formanni þingflokks sjálfstæðismanna: ,,Þar sem Einar Oddur Kristjánsson, 3. þm. Vestf., getur ekki sinnt þingstörfum á næstunni vegna atburðanna í heimabyggð hans á Flateyri hinn 26. fyrra mánaðar, leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að Ólafur Hannibalsson blaðamaður, 1. varaþm. Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi, taki sæti á Alþingi á meðan. Þetta tilkynnist yður hér með. Geir H. Haarde, formaður þingflokks sjálfstæðismanna.`` Kjörbréf Ólafs Hannibalssonar hefur verið samþykkt.

[15:40] Borist hafa eftirfarandi bréf: ,,Þar sem ég get ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur vegna sérstakra anna leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 2. varamaður Alþb. í Suðurlandskjördæmi, Guðmundur Lárusson bóndi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni en 1. varamaður flokksins er forfallaður. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari á Alþingi rannsókn á kjörbréfi varaþingmannsins. Margrét Frímannsdóttir, 5. þm. Suðurl.`` Þá hefur borist svohljóðandi bréf: ,,Ég undirritaður, varaþm. Alþb. og óháðra í Suðurlandskjördæmi, get því miður ekki tekið sæti Margrétar Frímannsdóttur, 5. þm. Suðurl., í fjarveru hennar nú. Ástæður þessa eru annir í starfi. Virðingarfyllst, Ragnar Óskarsson, Hásteinsvegi 28, Vestmannaeyjum.`` Að beiðni forseta hélt kjörbréfanefnd fund nú skömmu fyrir kl. 3 til þess að rannsaka kjörbréf Guðmundar Lárussonar.

[15:41] Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur fjallað um kjörbréf 2. varaþm. Alþb. í Suðurl., Guðmundar Lárussonar bónda sem landskjörstjórn gaf út 3. nóvember sl. 1. varaþm. Alþb. í Suðurl., Ragnar Óskarsson kennari, getur ekki tekið sæti á Alþingi að þessu sinni. Nefndin hefur kynnt sér kjörbréfið og ekki fundið neitt athugavert og leggur því til að það verði samþykkt.

[15:42] Þar sem Guðmundur Lárusson og Ólafur Hannibalsson hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi ber þeim nú að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

[15:44] Ólafur Hannibalsson og Guðmundur Lárusson hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru þeir boðnir velkomnir til starfa.

[15:45] Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um samþykkt á ríkisreikningi fyrir árið 1991. Þetta er stjfrv., 87. mál þingsins á þskj. 88. Frv. er samið eftir ríkisreikningi fyrir árið 1991 en hann var lagður fyrir Alþingi með bréfi fjmrh. til forseta Alþingis í janúar 1993. Frv. þetta var fyrst flutt á vorþingi 1993 og er því flutt óbreytt í fjórða sinn og reyndar er þetta í fjórða sinn sem ég flyt framsöguræðu fyrir þessum reikningi. Á dagskrá fundarins í dag er enn fremur ríkisreikningur 1992 og fram munu koma á næstu dögum ríkisreikningar vegna áranna 1993 og 1994. Varðandi greinargerð um niðurstöðu og framvindu ríkisfjármála á árinu 1991, vísast til endurskoðunarskýrslu yfirskoðunarmanna ríkisreiknings og Ríkisendurskoðunar um ríkisreikning 1991 og skýrslu fjmrh. frá því í febrúar 1992 um ríkisfjármál á árinu á undan, þ.e. árinu 1991. Ég mun ekki fara ítarlega yfir þetta frv. Það hef ég gert þrisvar áður í framsöguræðu, en í áritun Ríkisendurskoðunar með ríkisreikningi 1991 er gerð athugasemd við færslu á áföllnum skuldbindingum Framkvæmdasjóðs Íslands. Telur Ríkisendurskoðun að þessar skuldbindingar hefði átt að færa í ríkisreikninginn 1992 þar sem þá fyrst hafi Alþingi formlega heimilað yfirtöku á hluta af skuldum Framkvæmdasjóðs Íslands. Um þetta mál er reyndar fjallað á bls. 11 og 12 í athugasemdum við lagafrv. þetta. Ágreiningur Ríkisendurskoðunar og fjmrn. felst í því að Ríkisendurskoðun telur að ekki megi undir neinum kringumstæðum bókfæra yfirtöku ríkissjóðs á skuldbindingum hans nema að undangenginni staðfestingu Alþingis í hverju tilviki. Er það óháð því hvort fyrir liggi skýlaus ábyrgð ríkissjóðs í lögum en fjmrn. lítur hins vegar svo á að markmið reikningsskilanna sé að sýna ávallt stöðu ríkissjóðs eins og hún sé best þekkt á hverjum tíma. Það er óþarfi, virðulegi forseti, að fara frekar út í þetta mál. Aðalatriðið er auðvitað að hv. fjárln. fjalli um málið og reikninginn og hann fái þinglega meðferð. Því miður hefur þetta tafist allt of lengi en vonandi tekst nú þegar haldið er af stað í fjórða sinn að fá niðurstöðu í þetta mál enda hafa önnur mál tafist vegna þessa eins og ríkisreikningur 1992 og 1993. Ég leyfi mér í lok þessa máls míns að gera tillögu um það að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjárln.

[15:48] Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni ríkisreikningur fyrir árið 1992. Hann var lagður fyrir Alþingi með bréfi fjmrh. til forseta Alþingis í september 1993. Frv. þetta var fyrst flutt á vorþinginu 1994 og er nú flutt óbreytt í þriðja sinn. Ég sé ekki ástæðu til þess að vera margorður um þetta frv. Það má vísa til greinargerðar um niðurstöðu og framvindu ríkisfjármála á árinu 1992 en lýsing á því kom fram í skýrslunni frá því í febr. 1993 um ríkisfjármálin 1992 og endurskoðunarskýrslu yfirskoðunarmanna ríkisreiknings og Ríkisendurskoðunar á ríkisreikningi 1992. Ég tek fram að hjá hæstv. ríkisstjórn er nú til meðferðar frv. um fjárreiður ríkisins og ég vonast til að það verði kynnt í stjórnarþingflokkunum á næstunni. Mér er kunnugt um að þetta mál hefur verið kynnt í hv. fjárln. og í hv. efh.- og viðskn. en með því frv. er tekið að mínu áliti verulegt spor fram á við í öllu því er viðkemur fjárreiðum ríkisins. Ég vonast til að með samþykkt þess frv. gangi betur en hingað til að fá afgreiðslu á málum eins og þeim sem hér er til umræðu. Ég legg svo til í lok máls míns, virðulegi forseti, að málið verði sent til 2. umr. og hv. fjárln.

[15:51] Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til síðari fjáraukalaga ársins 1994 sem lagt hefur verið fram á þskj. 45 og er 45. mál þingsins. Frv. var áður flutt á vorþingi en fékk ekki afgreiðslu þá og er nú endurflutt óbreytt. Með frv. eru lagðar fyrir Alþingi niðurstöðutölur ársins 1994, annars vegar um óhafnar fjárveitingar og hins vegar um greiðslur úr ríkissjóði umfram þær heimildir sem veittar voru af Alþingi í fjárlögum ársins 1994 og lögum nr. 143/1994, fjáraukalögum fyrir árið 1994. Frv. að fyrri fjáraukalögum ársins 1994 var lagt fram á Alþingi 10. okt. það ár. Í greinargerð frv. er farið yfir helstu þætti ríkisfjármála á árinu 1994 og rakin frávik tekna og gjalda frá fjárlögum. Þar eru einnig ítarlegar skýringar á nýjum fjárveitingum sem óskað var eftir til viðbótar við heimildir fjárlaga. Þá var 20. febr. sl. lögð fyrir Alþingi Skýrsla um ríkisfjármál fyrir 1994, þar sem afkoma ríkissjóðs eftir greiðsluuppgjör ríkisbókhalds er rakin með samanburði við áform samkvæmt fjárlögum. Ég tel því ástæðulaust að fjalla um einstök mál eða lagagreinar frv. heldur mun ég einungis rifja upp meginatriðin í niðurstöðum ársins 1994. Það sem stendur auðvitað upp úr er að greiðsluhalli ríkissjóðs á árinu 1994 varð 7,4 milljarðar kr. eða 2,3 milljörðum lægri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Miðað við útkomu ársins 1993 varð batinn á afkomunni heldur meiri að raungildi. Heildartekjur ríkissjóðs árið 1994 urðu 109,6 milljarðar kr. eða 2,8 milljörðum hærri en gert hafði verið ráð fyrir í fjárlögum og fyrri fjáraukalögum ársins 1994 enda var framvinda efnahagsmála hagstæðari en áætlanir spáðu fyrir um. Heildarútgjöld reyndust vera 117 milljarðar kr. eða 2,8 milljörðum kr. lægri en samþykktar heimildir. Stafar það í fyrsta lagi af nokkrum stórum liðum sem reyndust hafa verið ofmetnir, svo sem atvinnuleysisbætur, vextir og ríkisábyrgðir. Í öðru lagi komu nokkrir liðir af ýmsum ástæðum að hluta til ekki til greiðslu fyrr en á árinu 1995, svo sem framlög vegna aðstoðar fyrir Vestfirði, framlög til alþjóðamála og stofnkostnaður hæstaréttarhúss. Ég bendi á að frávik hvers ráðuneytis frá fjárlögum eru rakin nánar í skýringum við 3. gr. frv. Í frv. er leitað staðfestingar á þeim greiðslum sem voru umfram fjárlög ársins 1994. Varðandi þær tölur vek ég athygli á yfirliti á bls. 10 í greinargerð með frv. þar sem sýnd eru umframgjöld og óhafnar fjárveitingar ráðuneyta ársins 1994. Þar eru einnig kynntar tillögur um hvernig tekið verði tillit til þessarar greiðsluniðurstöðu fjárlagaliða árið 1994 með breytingum á fjárveitingum fjárlaga 1995. Greint er frá einstökum atriðum í þeim tillögum í athugasemdum við 3. gr. frv. Þær tillögur eru eðli máls samkvæmt hins vegar ekki fluttar fyrr en í frv. til fyrri fjáraukalaga ársins 1995. Tel ég ekki tilefni til þess að gera nánari grein fyrir þeim atriðum að sinni þar sem þau mál eru til umfjöllunar í tengslum við frv. til fjáraukalaga 1995 en það frv. hefur þegar gengið til nefndar. Virðulegi forseti. Það er kannski ástæða til þess enn einu sinni að rifja upp hvernig yfirfærsla milli ára er hugsuð. Á bls. 10 er tafla sem er í nokkrum dálkum. Fyrsti dálkurinn ber yfirskriftina Umframgjöld árið 1994. Annar dálkurinn ber nafnið Óhafið 1994. Síðan eru dálknarir c, d, e og f. Sá fyrsti þeirra er Rekstur, flutt umframgjöld, annar dálkurinn, þ.e. d-dálkurinn, reyndar fjórði dálkurinn frá vinstri, er Rekstur, fluttur afgangur, e-liðurinn Tilfærslur, flutt staða og f-liðurinn Stofnkostnaður og viðhald, flutt staða. Þeir sem fylgjast með á bls. 10 þurfa að taka b-liðinn, þ.e. heimildir sem voru ekki notaðar fyrir árslok 1994, þ.e. dálkurinn Óhafið 1994 og draga frá þessum dálki samanlagðar tölur í dálkunum d, e og f og með því að gera það fást út þær heimildir sem ekki verða og eru notaðar. Ekki veit ég, virðulegi forseti, hvort skýring mín var til bóta með því að fletta upp á bls. 10 en ég er þess fullviss að a.m.k. hv. fjárln. sem fjallar um málið hefur náð fullu valdi á þessum útreikningi og getur þá a.m.k. leitað sér aðstoðar hjá starfsmönnum fjmrn. Þess er vænst að þegar ný lög hafa verið samþykkt um fjárreiður ríkisins verði þetta allt mun einfaldara en er í greinargerðum frumvarpa sem eru nú lögð fram af hálfu fjmrn. til fjárlaga. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til hv. fjárln. að aflokinni 1. umr. og síðan til 2. umr.

[15:58] Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. sem finna má á þskj. 117 og er 111. mál þingsins. Með frv. þessu er lagt til að gildistöku laga nr. 34/1995, um vörugjald af olíu, verði frestað um tvö ár. Í lok febrúar sl. samþykkti Alþingi frv. til laga um vörugjald af olíu. Lögin áttu að taka við af lögum nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar. Gildistími breytingarinnar er 1. jan. nk. Frv. var samið að tillögu starfshóps sem lagði til að tekið yrði upp olíugjald í stað þungaskatts. Starfshópurinn lagði til að tekið yrði til að byrja með upp olíugjaldskerfi án litunar gjaldfrjálsrar olíu en áfram yrðu kannaðir möguleikar á litun gjaldfrjálsrar olíu og fylgst með þróun annarra þjóða á því sviði. Ástæða þess að ekki var lagt til að taka upp litunarkerfi hér á landi var að hefðbundnar leiðir til litunar miðað við stærð markaðarins voru óheyrilega dýrar. Í meðförum þingsins var frv. sent hagsmunaaðilum til umsagnar. Margir hagsmunaaðilar voru jákvæðir fyrir því að taka upp olíugjald í stað þungaskatts en gerðu athugasemdir við upphæð gjaldsins og eftirlitsleið. Töldu þeir að litunarleið væri heppilegri til eftirlits en svokölluð endurgreiðsluleið sem frv. gerði ráð fyrir. Ekki gafst tími til að ræða þessi mál rækilega við hagsmunaaðilana á annasömum dögum rétt fyrir þinglok. Þess vegna var sett inn í lögin bráðabirgðaákvæði þar sem kveðið var á um að skipuð yrði sérstök samráðsnefnd til að vera til ráðgjafar um undirbúning framkvæmdar og til að kanna nánar forsendur sem liggja til grundvallar fjárhæð gjaldsins. Í nefndinni skyldu vera fulltrúar fjmrn., skattyfirvalda, olíufélaga, Vegagerðarinnar og annarra hagsmunaaðila. Í maí skipaði ég fyrrnefnda samráðsnefnd og skilaði hún skýrslu um niðurstöður sínar 5. október sl. Niðurstaða nefndarinnar var þessi: Gildistöku laga nr. 34/1995, um vörugjald af olíu, sem koma eiga til framkvæmda um næstu áramót verði frestað um tvö ár meðan unnið er að útfærslu hagkvæmrar litunarleiðar í stað endurgreiðsluleiðar. Stefnt verði að því að leggja fram breytingarfrv. um lögin á árinu 1996 þar sem olíugjald með litun hefur verið útfært í lagatexta. 2. Lög nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar, verði áfram í gildi þar til olíugjaldið með litun gjaldfrjálsrar olíu verði komið á. Lögin verði þó endurskoðuð til að styrkja eftirlit og bæta úr helstu agnúum. Jafnframt verður eftirlit með ökumælum aukið. 3. Skipuð verði ný nefnd, eða nefndir, til að útfæra litun gjaldfrjálsrar olíu, endurskoða lögin um fjáröflun til vegagerðar og athuga nánar forsendur gjaldsins og áhrif. Ástæður fyrir þessum tillögum nefndarinnar eru þær að um miðjan september sl. bárust upplýsingar frá Danmörku um að olíufélögin þar í landi hefðu þróað tækjabúnað til að lita olíu við afhendingu úr birgðageymum og olíu úr flutningabifreiðum eða tankbifreiðum sem flytja olíu. Danir þurfa eins og aðrar þjóðir Evrópusambandsins að taka upp litun gjaldfrjálsar olíu. Dönsk skattyfirvöld hafa ásamt rannsóknarfyrirtækinu Force institutet, tekið þátt í því að fullreyna ofangreinda litunaraðferð sem virðist mun hagkvæmari bæði með tilliti til fjárfestingar og dreifingarkostnaðar. Dönsk skattyfirvöld hafa lagt áherslu á að olíufélögin geti sýnt fram á að búnaðurinn sé öruggur og að afhending litaðrar olíu sé trygg þannig að ekki geti átt sér stað misferli við afhendingu úr olíuflutningabirgðum. Niðurstaða hvað varðar tæknibúnaðinn liggur nú fyrir og eru aðilar sammála um að búnaðurinn sé fullnægjandi. Hins vegar eru þeir þættir málsins sem snúa að umhverfismálum enn til skoðunar hjá þar til bærum yfirvöldum í Danmörku. Meiri hluti nefndarinnar telur að þessi þróun mála geti gert kleift að taka upp ódýra litunaraðferð hér á landi innan tveggja ára en litun gjaldfrjálsrar olíu er tvímælalaust besta aðferðin til að tryggja gjaldheimtuna. Ástæða þess að sú leið var ekki farin við setningu laga nr. 34/1995 var hversu hefðbundnar leiðir við litun og dreifingu litaðrar olíu eru kostnaðarsamar. Í ljósi þess að fyrirsjáanlegt er að unnt verði að taka upp litun með tiltölulega hagkvæmum hætti, telur meiri hluti nefndarinnar óráðlegt að leggja í kostnað við að byggja upp endurgreiðslu- og eftirlitskerfi til nota í stuttan tíma. Ljóst er að til þess að endurgreiðslukerfi geti gengið á fullnægjandi hátt þarf að byggja á mikilli skráningarvinnu hjá aðilum sem ekki eiga að bera gjaldið, bæði vegna olíunotkunar og við verkbókhald. Einnig þarf að ráða fólk til bókhaldseftirlits og til að safna stoðupplýsingum til nota við eftirlitið. Þá mun skattyfirvöldum verða mikil fyrirhöfn að sannreyna olíueyðslu ökutækja jafnt sem vinnuvéla þar sem eyðslan er háð því hvers konar verkefni og aðstæður unnið er við. Ávallt mun því verða til staðar óvissa um olíueyðslu sem veikir að sjálfsögðu möguleika skattyfirvalda til að sýna fram á misnotkun. Í litunarkerfi er unnt að beina innheimtu olíugjalds beint að þeim sem eiga að bera gjaldið, þ.e. eigendum skráningarskyldra ökutækja. Aðrir geta fengið litaða olíu án gjalds og losna þeir þannig við alla fjárbindingu og umstang við endurgreiðslur og bókhald. Eftirlitið er fyrst og fremst með skráningarskyldum ökutækjum og snýst um að kanna hvort á ökutækin er notuð lituð olía. Nefndarmenn telja að innheimta skatts með ökumælum sé sem fyrr annmörkum háð en benda hins vegar á að eftirlit með ökumælum hefur aukist í kjölfar þess að Vegagerðin tók við því. Eftirlitsmönnum hefur fjölgað og telja fulltrúar Samtaka landflutningamanna að eftirlitið veiti nú mun meira aðhald en áður. Ástæða er til að ætla að aukið eftirlit með þungaskattsmælum geti skilað enn meiri árangri en raun er á. Í ársbyrjun 1994 tók Vegagerðin við þessu hlutverki og var þá skömmu síðar eftirlitsmönnum fjölgað úr tveimur í sjö. Tölur úr ríkisbókhaldi gefa til kynna að skil af þungaskatti hafi batnað. Fulltrúi Vegagerðarinnar hefur lýst stofnunina reiðubúna til að leggja mannafla og kostnað í enn umfangsmeira eftirlit enda fullviss um bættan árangur. Undirbúningur að lagfæringum að þungaskattskerfinu til næstu tveggja ára er þegar hafin í fjmrn. í samvinnu við fulltrúa Vegagerðarinnar. Það er ástæða til að segja frá því, forseti, að auðvitað er að leitt að þurfa að flytja frv. eins og þetta. Ákjósanlegast er auðvitað fyrir þá sem þurfa að bera skatta að þeir geti treyst því að frv. sem hér eru samþykkt standi en ekki þurfi nokkrum mánuðum síðar að koma aftur til Alþingis og biðja um frest. Frá þessu máli var þó þannig gengið í hv. efh.- og viðskn. að þeir aðilar sem heimsóttu nefndina, þar á meðal fulltrúar olíufélaganna, bentu á að sú tækni sem ég hef minnst á gæti hafið innreið sína fyrr en ætlað hefði verið og í trausti þess að nefndin sem fór yfir málið fram til hausts tæki slíkt til athugunar féllust olíufélögin og reyndar nokkrir aðrir aðilar á samþykkt frv. á sl. vori. Nú hefur komið í ljós að tækninni fleygir ört fram. Þá stóðu stjórnvöld frammi fyrir þeirri spurningu hvort ástæða væri til þess að fresta málinu um eitt eða tvö ár því að margra áliti er hér um framfaraspor að ræða. Það var að mínu frumkvæði að frestunin er í tvö ár vegna þess að ég tel ótækt annað en að nægilegt ráðrúm fáist til að komast að endanlegri niðurstöðu. Og þá sé betra að hafa frestinn lengri og freista þess að niðurstaðan standi lengur en a.m.k. sú sem fékkst á hinu háa Alþingi á sl. vori. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla frekar um frv. þetta að svo stöddu en legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn. Ég hefði þó átt að minnast á það í mínu máli að nefndarmenn eru allir sammála þessari niðurstöðu utan einn, en það er fulltrúi LÍÚ. En þess skal getið að þetta gjald hefði engin áhrif haft á íslenska far- eða fiskiskipaflotann þannig að út af fyrir sig hafði það ekki hina minnstu þýðingu fyrir LÍÚ hvort þetta vörugjald á olíu var við lýði eður ei.

[16:09] Hæstv. forseti. Mig rak nú vægast sagt í rogastans þegar ég sá þetta frv. framkomið því að ég man ekki betur en að það hafi verið nánast upp á líf og dauða að afgreiða þau lög sl. vetur sem hér er svo verið að fresta. Ef ég man rétt, voru þær breytingar sem þá var verið að gera hluti af öllu EES-dæminu þar sem verið var að samræma álagningu á olíu við þær reglur sem gilda á hinu Evrópska efnahagssvæði. Þannig að maður spyr nú stundum: Í hvað erum við að eyða tímanum hér á hinu háa Alþingi? Þær athugasemdir sem hæstv. fjmrh. minntist á í ræðu sinni komu auðvitað fram við meðferð málsins. En þetta er niðurstaðan og það kann að vera að ýmis rök mæli með því að fresta lögunum. En það er fyrst og fremst eitt atriði sem olli því að ég ákvað að stíga hér í stólinn að þessu sinni og það er sú umfjöllun sem hér á sér stað um litun á olíu. Ég vil koma því hér á framfæri að það kom fram í umfjöllun í efh.- og viðskn. að litun sú sem á sér stað úti í Evrópu sé mjög mengandi. Mjög sterk efni eru notuð við þessa litun og við fengum fregnir af því að lituð olía valdi jafnvel sjúkdómum bæði hjá þeim sem eru að afgreiða olíu og eins hafi þetta komið upp meðal bænda í Noregi sem eru skattskyldir í þessum efnum. Því vil ég beina því til hæstv. fjmrh. og í framhaldi við meðferð þessa máls að menn kanni vel hvað það er sem á að fara að innleiða. Það er rétt sem fram kom í máli hæstv. fjmrh. að menn töldu að þessi litunarleið væri mjög dýr og ef til vill er það rétt að menn séu að finna einhverjar ódýrari aðferðir en mér finnst skipta mjög miklu máli í þessu samhengi að það sé ekki verið að skapa þeim nýjar hættur sem starfa við afgreiðslu á olíu eða vinna með bíla og vinnuvélar og skip eða öðrum þeim sem koma nálægt þessu. Þess vegna spyr ég hæstv. fjmrh. hvort hann hafi kynnt sér mengunarhliðina á þessu máli. Hafi hann ekki gert það þarf að gera það í hv. efh.- og viðskn. þegar þar að kemur. En auðvitað gengur þetta mál fyrst og fremst út á það að fresta sjálfum lögunum og eins og ég nefndi hér í upphafi þá kemur það mér mjög á óvart að sú staða skuli komin upp.

[16:13] Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli mínu er ætlunin að litunin verði á olíunni sem er gjaldfrjáls. Þó má búast við því að fiski- og farskip séu undanskilin án þess að ég vilji gefa endanlegt svar nú. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. að nokkur umræða hefur orðið um það hvort liturinn sé mengunarvaldandi. Það mál var einmitt til skoðunar nú í Danmörku og ástæðan fyrir því að við höfum óskað eftir því að málið sé geymt í tvö ár er að fá fullnægjandi niðurstöður hjá mengunaryfirvöldum í Danmörku en mengunarstuðlar þar eru álíka og þeir hér á landi, síst verri. Reyndar hefur þetta mál allt áhrif á Evrópska efnahagssvæðið og öfugt, því ég hygg að Danir séu að taka upp litun vegna reglnanna á Evrópska efnahagssvæðinu. Með þessu þurfum við að fylgjast mjög náið á næstunni og ég get einungis sagt það hér og nú að ein af ástæðunum fyrir því að við förum ekki beint yfir í þessa litun er einmitt sú að málið er til skoðunar af þessu sérstaka tilefni.

[16:14] Herra forseti. Aðeins fáein orð í viðbót við þessa heldur dapurlegu umræðu um þetta frestunarmál. Ég held að það geti enginn verið stoltur af því, hvorki við sem lögðum hér hönd á plóginn í hv. efh.- og viðskn. eða á Alþingi við að afgreiða þetta á sl. vori og enn síður hæstv. ráðherra sem flytur þetta, að lagasetningin gangi til með þessum hætti. Ef eitthvað er hægt að læra af svo snautlegri niðurstöðu, sem heldur er ekkert einsdæmi, ætti það að vera að það er ótækt að lögfesta breytingar með þeirri aðferð sem hér var viðhöfð. Að standa frammi fyrir óleystum vandamálum tæknilegum, lagalegum eða efnislegum í einhverjum skilningi, ákveða að setja þau mál í nefnd og gefa þeirri nefnd tiltekinn tíma og gefa sér fyrir fram að vandamálin leysist á nokkrum mánuðum og í kjölfarið skuli lögin koma til framkvæmda. Svo bara gerist það aftur og aftur að vandamálin leysast ekki. Þau reynast erfiðari en menn höfðu reiknað með og uppskeran er eins og raun ber vitni. Og hver er þá niðurstaðan? Niðurstaðan er sú að menn eru að hringla með lagasetninguna. Þetta er annað mjög dapurlegt dæmi á skömmum tíma þar sem verið er að hringla með lagasetningu. Og á síðustu stundu, jafnvel nokkrum dögum áður en efnisákvæði nýrra laga eiga að verða virk, dæmi lyfjalög, er svo skotið inn frestun á málinu. Þetta er alveg ótækt. Ég segi þetta þótt ég beri auðvitað ábyrgð á því eins og aðrir sem stóðu að því að lögfesta breytinguna hér með þessum hætti. Ég gerði það að vísu með böggum hildar, herra forseti, því mér var alveg ljóst að það var ólíklegt að það mundu gerast kraftaverk á þessu sumri og vandamál sem menn hafa glímt við bæði hér á landi og víða erlendis og reynst hafa torleyst hyrfu eins og dögg fyrir sólu. Eins og það að finna einfalt en skilvirkt eftirlitskerfi með því hverjir skyldu vera undanþegnir þessum gjöldum og hverjir ekki og hvernig það yrði hert. Eða hin vandamálin varðandi eftirlit í gegnum litun en það átti nú ekki að koma mönnum á óvart hver staðan væri í því máli. Mér þykir það satt best að segja merkilegt ef ég hef heyrt rétt hjá hæstv. ráðherra hér áðan að menn hefðu verið að fá einhverjar nýjar upplýsingar um þetta í september frá Danmörku. Ég veit ekki betur en að þessar upplýsingar hafi í raun og veru allar legið meira og minna fyrir. Það er a.m.k. vitað að það hefur verið unnið að því og rannsóknir á því a.m.k. í ár ef ekki tvö ár í Danmörku og víðar, hélt ég nú, hvort hægt sé að koma við litun í dælum, litun á afgreiðslustöð þannig að ekki þurfi að byggja upp tvöfalt dreifikerfi olíu um allt landið, annars vegar fyrir litaða og hins vegar fyrir ólitaða. Sömuleiðis eru engar nýjar fréttir í þessu mengunarvandamáli, a.m.k. ekki fyrir okkur sem áttum sæti á sl. vetri í efh.- og viðskn., því það er búið að vera til umræðu í einhver missiri að þarna kynni að vera á ferðinni hættulegur, jafnvel krabbameinsvaldandi mengunarvaldur. Því finnst mér það svolítið skrýtið ef verið er að færa það fram sem einhver veigamikil rök hér að einhverjar nýjar upplýsingar af þessu tagi hafi komið inn í umræðuna óforvarindis um miðjan september. Það er hið versta mál að þurfa að fresta þessu því mælakerfið gamla sem við Íslendingar rekum, ég held ábyggilega einir þjóða orðið, er alveg gjörsamlega ónýtt og það skapar hreinlega margháttuð vandræði í rekstri í dag. Fyrir utan fáránleikann að ef sú stefna liggur fyrir og allir eru sammála um að stefna beri að skatttökunni í gegnum olíuna að þvinga menn þá til að halda þessu áfarm og fjárfesta í mælum enn í tvö ár sem er afar vont satt best að segja. Ég veit ekki betur en að það séu hreinlega orðin vandræði að fá þessa mæla og nothæf eintök enda heimsmarkaðurinn ekki stór fyrir þessa mæla þar sem Íslendingar eru eina þjóðin í víðri veröld sem notar þá með þessum hætti. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki til viðtals um það og ráðuneytið að það verði reynt að finna einhverja einfaldari lausn gagnvart meðferð málsins í þessi tvö ár, t.d. hvað snertir ný ökutæki. Mér finnst það sárgrætilegt ef það þarf að fara að tína saman rusl í einhverja mæla og fjárfesta í því að setja þá í bíla sem verða keyptir inn eða settir á götuna á þessum millibilstíma og spurning hvort hægt væri að láta nægja að lesa af hefðbundnum mælum eða ökuritum í slíkum nýjum ökutækjum sem kæmu þá til sögunnar á þeim tíma sem eftir er þar til skattlagningin fer yfir í olíuna. Nóg er víst samt sem verið er að þvinga menn til að gera í sambandi við langferðabíla og vöruflutningabíla og hvað það nú er vegna heimskulegra reglugerða eftirlitsofstækis frá Evrópusambandinu sem mér skilst að við séum varnarlaus gagnvart að taka upp með ærnum tilkostnaði. Herra forseti. Þetta er hið versta mál. En sjálfsagt er það rétt sem hér er fram fært að málið sé ótækt í þeim skilningi að láta það koma til framkvæmda nú eins og ætlunin var um áramótin. Þá er ég út af fyrir sig sammála ráðherranum um að það er skárra að fresta því í tvö ár og hafa þá sæmilega traustar forsendur til að ætla að það haldi og ekki þurfi þá að koma til enn frekara hringl með þetta. Auðvitað væri hægt að hugsa sér að þetta væri þannig úr garði gert að ef aðstæður leyfðu þá mætti þetta koma fyrr til framkvæmda. En ef sú leið er hvort sem er valin sem hér er lögð til og er út af fyrir sig smekksatriði, að láta lögin um olíugjald vera í gildi en fresta gildistöku þeirra um tvö ár, í staðinn fyrir að fella þau þá úr gildi og láta eldri ákvæði gilda þangað til aftur yrðu sett lög þegar menn væru tilbúnir með endanlega útfærslu á málinu. Það er ekki heldur til fyrirmyndar að vera með þykka lagabálka óvirka inni í lagasafninu um eitthvert árabil af því að það sé fyrirhuguð gildistaka á þeim einhvern tímann í framtíðinni. Þannig að allt er þetta svona heldur óáferðarfallegt, herra forseti. Ég hefði talið satt best að segja að annað eins hefði nú verið reynt og önnur eins áhætta hefði verið tekin eins og sú að láta þetta ganga í gegn engu að síður og láta reyna á eitthvert eftirlit með þessu. Mér finnst stundum eins og menn séu sokknir í það far hér þegar vissir þættir eiga í hlut í þjóðlífinu að það sé gengið út frá því að allir séu svindlarar. Og ef menn hafi ekki fyrir fram alveg gjörsamlega öruggt kerfi til að koma í veg fyrir að menn svindli þá muni allir gera það. Er þetta þannig að mannskepnan sýni sig í því í öllum tilvikum, smábátasjómenn eða bændur og fiskimenn eða aðrir þeir sem hér ættu undir og ættu að fá gjaldfría olíu að það sé gefið mál að þeir muni allir svindla nema til sé fullkomið eftirlitskerfi til að koma í veg fyrir það. Er ekki alveg hægt að ætla hið gagnstæða, að það væri hægt að láta þetta ganga í gildi með einhverju hóflegu eftirliti eins og menn telja fullnægjandi á ýmsum öðrum stöðum í þjóðlífinu og láta á það reyna hvort það tækist ekki að framkvæma það þannig? Ég hef stundum tekið dæmi af þeim reglum sem við setjum í sambandi við umferðina. Ég verð ekki var við að menn telji að þar sé ekki hægt að setja ýmsar almennar reglur, boð og bönn, og ætla mönnum svona að breyttu breytanda að virða þau. Og svo sé kannski eitthvert minni háttar eftirlit eða stikkprufur framkvæmdar til að ganga úr skugga um að svo sé. Þetta ræddum við í öðru samhengi á sl. vori þegar ekki var hægt að taka upp sóknardagakerfi á smábátasókn vegna þess að það væri alveg öruggt mál að menn mundu misfara með þær reglur svo heiftarlega nema komið væri fullkomið gervihnattaeftirlit sem vaktaði menn á nóttu sem degi, hverja einustu hreyfingu sem skeljarnar tækju á sig. Ég veit ekki á hvaða braut menn eru ef menn ganga alltaf út frá því að það sé ekki hægt að gera neitt af þessu tagi öðruvísi en að svona gífurlegt eftirlit af hálfu stóra bróður sé þar á ferðinni. En þetta er kannski í samræmi við nýju stjórnarstefnuna og þá frelsisást sem þeir sem þar ráða húsum gefa sig nú alveg sérstaklega út fyrir á tyllidögum. Ég ætla ekki að hafa um þetta mál fleiri orð, herra forseti, svo dapurlegt sem það er enda á ég væntanlega kost á því að fylgja því eftir í hv. þingnefnd, ef fallist verður á það þrátt fyrir heldur slaka frammistöðu sömu nefndar á fyrra þingi að hún fái það til meðferðar.

[16:24] Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi er ég sammála hv. þm. um að það hefði verið hægt að halda áfram á óbreyttri endurgreiðsluleið. Það hefði þá verið gert gegn meiri hluta nefndarinnar. Og nefndin sem um málið fjallaði eða fulltrúar í henni töldu sig hafa vilyrði hv. efh.- og viðskn. þingsins um að breytt yrði um stefnu ef ný atriði kæmu upp. Þannig að ég er sammála því að þetta er ekki óyfirstíganlegt en hefði auðvitað verið dýrara heldur en ef um litun væri að ræða. Og af því að það var sagt, eða a.m.k. efast um, að nýjar upplýsingar hefðu komið fram þá segir í skýrslunni, en undir hana rita allir, einn hefur fyrirvara, orðrétt, með leyfi forseta: ,,Um miðjan september sl. bárust upplýsingar frá Danmörku um að olíufélögin þar í landi hefðu þróað tækjabúnað til að lita olíu við afhendingu úr birgðageymum og olíuflutningabifreiðum.`` Hvað mælaleysi varðar og hvort fara megi einhverja styttri leið með ný ökutæki þá veit ég það ekki. Ég ætla ekki að útiloka það en ég minni á að það þarf að breyta lögum nr. 3/1987 um innheimtu þungaskatts og þá gefst væntanlega tækifæri til þess þegar þau lög verða til umræðu að fjalla um slíkt en það get ég ekki útilokað né heldur gefið eitthvert bindandi svar um á þessari stundu.

[16:25] Herra forseti. Ég kem nú til að staðfesta að það er rétt sem hæstv. fjmrh. segir að það væri ekki í samræmi við þau samskipti sem voru milli þingnefndar og hagsmunaaðila um þetta mál á sl. vetri að fara að þvinga þessa framkvæmd fram í andstöðu við alla þá aðila. Því þeim voru vissulega gefin ákveðin fyrirheit í sambandi við það að málið yrði að leysast með einhverjum farsælum og þolanlegum hætti á þessu sumri til þess að af framkvæmdinni gæti orðið. Með þeim hætti má segja að gildistaka laganna hafi kannski verið efnislega skilyrt á vissan hátt, ef menn næðu ekki landi í þeim efnum þá yrði málið aftur tekið til skoðunar. Það er alveg ástæðulaust að þrátta um þessi stórtíðindi sem eiga að hafa komið alla leið frá Danmörku nákvæmlega um miðjan september. Það sem ég átti við var það að það lá fyrir og hafði legið fyrir alllengi að það var verið að vinna að rannsóknum á þessum tiltekna hætti og þeim miðaði eftir atvikum ágætlega. Væntanlega er þá hér á ferðinni einhver útkoma úr því sem hefur gert menn svona hughrausta um að þarna væru menn að leysa þessi tæknilegu vandamál eða þá prófanir sem mátti kannski skilja á orðum ráðherrans að gerðu það að verkum að menn væru nokkuð bjartsýnir og hefðu traustar forsendur til að ætla að þetta yrði allt tæknilega leysanlegt. Það er alveg rétt að það þarf væntanlega að breyta lögunum um innheimtu þungaskatts og þá hlýtur að mega koma til álita að einfalda eitthvað málin með því að láta millibilsástand ríkja þessi tvö ár, ef það stenst, þar til litunin verður tekin upp. Ég endurtek það sem ég sagði að það er a.m.k. tilraunarinnar virði að fara yfir það mál hvort ekki sé hægt að hlífa mönnum við þeim ósköpum að standa í því að setja mæla í tækin og fjárfesta í því á þessum tíma. Nógu bölvað er þetta samt, þau áhrif sem þetta hefur jafnvel á viðskipti með dísiltæki og markaðsverð þeirra o.s.frv. Þetta verkar truflandi og þetta truflar ákvarðanir manna um það hvaða tæki eigi að kaupa o.s.frv.

[16:28] Herra forseti. Þetta litla mál snýst um að fresta gildistöku nýsettra laga. Það er sami fjmrh. sem biður nú um frestun og áður flutti málið. Það er skammt um liðið frá því málið var flutt. Málið fór í gegnum þing í náinni samvinnu við þá sem sátu í efh.- og viðskn. og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon segir að það sé að mörgu leyti harmsefni hvernig að málinu hafi verið staðið. Hann notar hugtakið ,,lagahringl``. Fátt er nú verra af mörgu vondu heldur en hringlandaháttur um löggjöf einkum vegna þess að löggjöfin hefur fyrst og fremst áhrif á aðgerðir einkaaðila sem við hana eiga að búa, ákvarðanir, fjárfestingar o.s.frv. Það er ástæða til að nefna þetta sem dæmi um slíkt. Við lestur greinargerðar vaknar eiginlega upp önnur spurning: Er það virkilega svo að þær tillögur sem lögin frá því í febrúar byggðu á hafi í reynd alls ekki verið með góðu móti framkvæmanlegar? Hér er sagt: Það bárust upplýsingar frá Danmörku um miðjan september um litunarmálið, sem hafa breytt forsendum. Menn eru sennilega búnir að ræða þetta mál á annan áratug og gera að því margar atrennur í fjmrn. og víðar. Ævinlega hefur valið staðið á milli annars vegar litunaraðferðar eða endurgreiðsluaðferðar. Þessi endurgreiðsluaðferð er svo gömul og svo oft hefur verið um hana fjallað að allir vita að hún hafi verið neyðarbrauð. En grg. frumvarpshöfunda nú er raunverulega á þá leið að endurgreiðsluleiðin, sem var ákveðin að frumkvæði fjmrh. og með samþykki efh.- og viðskn. og þingmanna, á sl. vori hafi raunverulega aldrei verið framkvæmanleg. Hér eru tíunduð upp svo veigamikil rök um galla á henni að til þess að endurgreiðslukerfið geti gengið á fullnægjandi hátt þurfi að byggja á mikilli skráningarvinnu hjá aðilum, þeim sem ekki eiga að bera gjaldið. Bæði vegna olíunotkunar og einnig við verkbókhald vegna þess að sami aðili getur stundum verið gjaldskyldur og stundum gjaldfrjáls. Í annan stað þurfum við að ráða fólk til bókhaldseftirlits og til þess að safna stoðupplýsingum til nota við eftirlitið. Sérstakt kerfi, nýráðningar í kringum það. Í þriðja lagi væri skattyfirvöldum afar mikil fyrirhöfn að sannreyna olíueyðslu ökutækja jafnt sem vinnuvéla vegna þess að neyslan er háð því hvers konar verkefni og aðstæður unnið er við. Menn geta rétt ímyndað sér hvers konar eftirlitskerfi þurfi við það. Í fjórða lagi mun ávallt verða til staðar mikil óvissa um olíueyðslu sem veikir möguleika skattyfirvalda til að sýna fram á misnotkun. Hér er eins og andstæðingur þeirrar aðferðar sem hæstv. fjmrh. mælti með í vor, þ.e. sami aðilinn tíundi öll þau rök um að það kerfi sem mælt var með í vor sé óframkvæmanlegt í haust. Ekki þarf að vitna í vonir manna um nýjar upplýsingar frá Danmörku í því efni. Spurningin er einfaldlega þessi: Lágu þessi rök fyrir í febrúar? Ég beini því t.d. til hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem átti sæti í efh.- og viðskn. á sl. kjörtímabili ef ég man rétt. Í umfjöllun málsins í smáatriðum þess og framkvæmdatriði, komu þá fulltrúar fjmrn. fram og tíunduðu öll þessi rök um það að kerfið væri óframkvæmanlegt? Hvernig stóð á því að menn sannfærast um það í febrúar eða mars að þetta væri að vísu ekki gott en framkvæmanlegt? Voru það ekki sömu embættismennirnir og hafa sennilega skrifað textann í grg. um að þetta sé allt saman tóm vitleysa? Eða er það svo að embættismenn í fjmrn. hafi skipt um skoðun og þá er ég ekki að tala um í ljósi einhverra nýrra upplýsinga heldur skipt um skoðun á því að endurgreiðslukerfi sé raunverulega ekki mönnum bjóðandi og ekki framkvæmanlegt? Þetta ætti að verða mönnum eitthvað umhugsunarefni um skattahringl, um löggjafarhringl. Skárra hefði verið að hreyfa málinu þá alls ekkert á sl. vori fremur en að ætla að leysa gamalt vandræðamál á grundvelli tillagna um endurgreiðslu sem framkvæmdaaðilinn hefði síðan enga trú á að væri framkvæmanleg.

[16:33] Virðulegur forseti. Þótt ekki hafi verið beint beinlínis spurningu til mín vil ég að það komi fram að allar þessar upplýsingar lágu fyrir á sl. vori. Afgreiðsla hv. efh.- og viðskn. var á vissan hátt takmörkuð. Það kom skýrt fram í störfum nefndarinnar að hún hefði fullan skilning á því að það þyrfti að breyta frv. eftir að það væri skoðað um sumarið. Einnig ræddi ég málið mjög ítarlega í framsöguræðu minni og sem dæmi vil ég segja að það kom fram í ræðu minni að fjárfestingarkostnaður vegna olíulitunar myndi að óbreyttu kosta 400 millj., rekstur kerfisins 160, 100 millj. til viðbótar vegna rekstrarkostnaðar tankbifreiða, fyrir utan eftirlitskerfi. Það var einmitt þessi mikli kostnaður við litunarkerfið sem varð til þess að menn fóru frekar í endurgreiðslukerfið. Ekkert sem hefur komið fram bendir til þess að það sé óyfirstíganlegt en það er samt dýrt. Það er ekki eins gott eins og litunarkerfið og nú þegar fyrir liggja upplýsingar um að það sé komin ný tækni í litunarkerfinu sem sé miklu auðveldari og ódýrari en við höfðum gert ráð fyrir á sínum tíma lagði meiri hluti nefndarinnar þetta til og þess vegna kem ég með þetta inn núna. Það má vel vera að þetta sé lagahringl en þetta er dæmi um það sem getur gerst og ég held að stundum sé betra að bíða og fá betra kerfi en að halda áfram á sömu braut þegar við vitum að í burðarliðnum er betri aðferð til þess að ná fram þeim sömu markmiðum sem við viljum stefna að.

[16:35] Herra forseti. Ég held að það sé alveg hárrétt athugað hjá hv. 9. þm. Reykv. að þegar lesinn er textinn með grg. frv. nú þá kveður þar verulega við annan tón en að látinn var uppi með málinu hér sem stjórnarfrv. á sl. vetri. Ég fullyrði að ef efh.- og viðskn. hefði verið bombarderuð með svona rökum gegn þessu endurgreiðslukerfi hefði hún ekki látið sér detta í hug að afgreiða málið frá nefndinni á sl. vetri. Þar var þvert á móti talið að ekki væri ástæða til að hafa í sjálfu sér áhyggjur af stóru, gjaldfríu notendunum, þ.e. flotanum og kannski landbúnaðinum þar sem um væri að ræða niðurfellingu eða endurgreiðslu. Það væru fyrst og fremst ákveðin jaðartilvik þar sem um blandaðan rekstur aðila væri að ræða, sem væri áhyggjuefni, þar sem til að mynda verktakafyrirtæki eða aðrir slíkir aðilar væru með hvoru tveggja í gangi, gjaldskylda bílaútgerð og hins vegar þungavinnuvélar, jarðýtur eða annað því um líkt sem ekki er ætlunin að fara að leggja á vegaskatt. Það væri aðaláhyggjuefnið og aðalúrlausnarefnið að finna eftirlitsmöguleika og upplýsingar um hvernig hægt væri þá að nota upplýsingar úr bókhaldi og rekstri viðkomandi fyrirtækja til þess að hafa þar eftirlit. Annað tveggja hefur þarna gerst, að mönnum hefur snúist allverulega hugur eða að aðrir hafa verið höfundar að þessum texta en þeir hinir sem sömdu framsöguræður og grg. eða aðstoðuðu ráðherrann í þeim efnum á sl. vetri eða mættu fyrir efh.- og viðskn. En meira er ekki um þetta að segja. Ég held að þau orð séu öll komin fram sem eru við hæfi í sambandi við þetta mál.

[16:38] Virðulegi forseti. Ég flyt frv. til laga um breytingu á tollalögum, nr. 55 frá 1987, með síðari breytingum. Auk mín eru flm. Sólveig Pétursdóttir, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Pétur H. Blöndal, Ólafur Örn Haraldsson, Arnþrúður Karlsdóttir, Einar H. Guðfinnsson, Einar Oddur Kristjánsson, Gunnlaugur M. Sigmundsson, Tómas Ingi Olrich, Valgerður Sverrisdóttir, Egill Jónsson, Arnbjörg Sveinsdóttir, Jón Kristjánsson, Árni Johnsen og Ísólfur Gylfi Pálmason. Í 1. gr. segir svo: ,,1. mgr. 79. gr. laganna orðast svo: Fjármálaráðherra er heimilt að reka eða leyfa rekstur verslana með tollfrjálsar vörur, þar á meðal áfengi og tóbak, í flugstöðvum á Reykjavíkurflugvelli, Keflavíkurflugvelli, Akureyrarflugvelli, Sauðárkróksflugvelli og Egilsstaðaflugvelli í tengslum við farþegaflutning milli landa. Heimild þessi gildir einnig um sams konar rekstur í Reykjavíkurhöfn, Ísafjarðarhöfn, Akureyrarhöfn, Seyðisfjarðarhöfn og Vestmannaeyjahöfn. Birgðir slíkra verslana má geyma í tollfrjálsum birgðageymslum sem eingöngu eru ætlaðar til þeirra nota.`` Í 2. gr. er lagt til að þessi lög öðlist þegar gildi. Sú breyting sem flm. leggja til er sú að í núgildandi lögum er eingöngu talað um að rekstur tollfrjálsra verslana megi fara fram í flughöfnum en sú breyting sem hér er lögð til er að jafnhliða þeim lögum komi inn þessar upptöldu hafnir sem ég talaði um áðan. Greinargerðin með frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. mgr. 79. gr. tollalaga er að finna heimild til þess að reka eða leyfa rekstur verslana með tollfrjálsar vörur í stærstu flugstöðvum landsins. Brýnt er vegna mikillar fjölgunar erlendra ferða-, fiski- og farmanna sem hafa viðkomu með skipum í ýmsum höfnum hér á landi að víkka út heimildina svo að hún nái einnig til helstu hafna landsins. Á síðasta sumri fjölgaði mjög mikið þeim skemmtiferðaskipum sem komu til ýmissa hafna landsins, alls 115 skemmtiferðaskip, en auk þess kom Norræna 14 sinnum til Seyðisfjarðar. Til marks um þá fjölgun skemmtiferðaskipa sem til landsins koma má geta þess að árið 1992 komu 23 skip til Reykjavíkur með um 11.000 farþega og 5.000 manns í áhöfnum. Í sumar komu til Reykjavíkur 51 skip með 21.348 farþega og 10.000 manns í áhöfnum. Árið 1994 komu 23 skemmtiferðaskip til Akureyrar með um 11.000 farþega og 5.900 manns í áhöfnum. Í sumar komu til Akureyrar 38 skip með um 18.000 farþega og 10.000 manns í áhöfnum. Sem fyrr segir kom Norræna 14 sinnum til Seyðisfjarðar og með því skipi 6.438 farþegar auk þess sem þrjú önnur skemmtiferðaskip höfðu þar viðkomu. Til Vestmannaeyja komu 17 skemmtiferðaskip og sex til Ísafjarðar. Auk þess höfðu nokkur skip viðkomu í Stykkishólmi, Grundarfirði og Húsavík. Þótt ekki liggi fyrir upplýsingar um fjölda skemmtiferðaskipa sem koma til Íslands sumarið 1996 er búist við að þeim muni enn fjölga. Flest þessara skipa hafa skamma viðdvöl í höfn og því er nauðsynlegt að bæði farþegar og áhafnir þeirra hafi möguleika á að versla í tollfrjálsri verslun sem býður upp á fjölbreytt vöruúrval og er í tengslum við hafnarbakka. Enn fremur hefur aukist gífurlega sá fjöldi erlendra fiskiskipa sem leita til hafnar vegna ýmiss konar þjónustu. Það er enginn vafi á að áhafnir þeirra munu nýta sér þann möguleika sem tollfrjáls verslun býður upp á. Þannig munu slíkar tollfrjálsar verslanir auka tekjumöguleika þjóðarinnar og skapa ný atvinnutækifæri þar sem selja mætti, jafnframt erlendum varningi, hvers konar íslenskar vörur sem þá yrðu undanþegnar virðisaukaskatti. Tollfrjálsar verslanir eru víða erlendis í tengslum við hafnir og er varningur, sem keyptur er þar, ekki borinn um borð af kaupanda heldur sér viðkomandi verslun um að flytja varninginn um borð í skipið. Sá háttur mundi einnig verða hafður á hérlendis og rekstrarleyfishafi gerður ábyrgur fyrir því að rétt sé að málum staðið í hvívetna. Af því sem að framan greinir má ljóst vera að hér gæti verið um að ræða áfanga á leið til markaðssetningar íslenskrar framleiðslu.`` Virðulegi forseti. Ég gat áðan um þá fjölgun skemmtiferðaskipa, sem hefur orðið á umliðnum árum, jafnframt því sem að ekki liggur nú endanlega ljóst fyrir hve mörg skemmtiferðaskip muni verða hér á næsta sumri en það er þó svo að venjulega í nóvembermánuði liggur það nokkuð ljóst fyrir hvaða skemmtiferðaskip muni koma til landsins á komandi ári. Nöfn þeirra eru gefin upp og hverjir séu útgerðaaðilar. Það er furðulegt að Íslendingar skuli ekki vera meira vakandi fyrir þeim möguleikum sem þarna er um að ræða. Einkum þegar þess er gætt að það hefur eftir því verið tekið á umliðnum árum að þessi skemmtiferðaskip versla ekkert hér, það er að segja það er ekkert keypt um borð. Örlítið keypt af vatni en þá er allt upptalið. Þegar þess er gætt að það liggur ljóst fyrir mörgum mánuðum áður en að skipin koma til Íslands að það skuli ekki vera meiri áhugi hjá söluaðilum landbúnaðarafurða eða annarrar íslenskrar framleiðslu um að nýta sér þær upplýsingar sem fyrir liggja fyrir áramót um hvaða skip koma, hverjir eru útgerðaraðilar, þó ekki væri annað en að senda þessum aðilum upplýsingar um verðlag og þjónustu og hvaða vörur væru hér á boðstólum. Mig hefur oft undrað að sjá þegar að þessir fólksflutningabílar eru að koma úr skemmtiferðum í nágrenni höfuðborgarinnar, og venjulega liggur þá leiðin að Gullfossi og Geysi, að engir aðilar sýna áhuga á að gefa mönnum að smakka íslenskar landbúnaðarafurðir svo mjög sem þær eru rómaðar af framleiðendum. Ég tala nú ekki um þegar ferðalangar koma svangir úr langri ferð. Mér er það minnisstætt að fyrir ekki mörgum árum hafði ég samband við aðila í bændasamtökunum og benti honum á þessa leið og að þarna væri möguleiki til þess að auka sölu á íslensku lambakjöti. Það var eiginlega stutt í þeim sem ég talaði við vegna þess að hann hafði þær athugasemdir fram að færa að skipið væri að fara úr höfn og þar af leiðandi yrði líklega ekki um mikla verslun að ræða. En sá ágæti maður athugaði ekki að auðvitað má reikna með því að þeir farþegar sem kæmu um borð eftir að hafa smakkað hið ágæta íslenska lambakjöt mundu að sjálfsögðu hafa samband við bryta og spyrja hvenær væri að vænta þess að þetta góðgæti, íslenska lambakjötið, yrði á boðstólum á matseðli viðkomandi skemmtiferðaskips. Virðulegi forseti, ég ætla ekki að hafa þessi orð mín lengri en legg til að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og efh.- og viðskn.

[16:47] Herra forseti. Ég flyt frv. til laga um lífeyrisréttindi alþingismanna og ráðherra. Flm. auk mín eru Árni M. Mathiesen, Einar Oddur Kristjánsson, Guðmundur Hallvarðsson, Hjálmar Jónsson, Kristján Pálsson og Vilhjálmur Egilsson. Herra forseti. Þjóðin skiptist í tvo hópa í lífeyrismálum. Það eru annars vegar almennir lífeyrissjóðir sem verða að standa undir réttindum sínum með iðgjöldum og hins vegar lífeyrissjóður opinberra starfsmanna þar sem skuldbindingarnar eru að megin hluta til tryggðar með ábyrgð vinnuveitenda. Sú skuldbinding sem þar er um að ræða er feiknarleg. Reiknað hefur verið út að skuldbinding Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins umfram eignir sé 70 milljarðar kr. eða 300 þús. kr. á hvert einasta mannsbarn í landinu eða um 600 þús. kr. á hvern vinnandi mann. Til viðbótar eru skuldbindingar sveitarfélaga vegna lífeyrisséttinda starfsmanna þeirra sem er talin vera um 100 þús. kr. á hvern íbúa eða 200 þús. kr. á hvern einasta vinnandi mann í sveitarfélögunum. Þessar skuldbindingar hækka á hverju ári og það er mjög brýnt að taka á þessum vanda og þetta er sú skuld sem sjóðfélagar í almennu lífeyrissjóðunum skulda opinberum starfsmönnum. Þessi skuld hefur ekki verið færð í ríkisbókhaldi sem neinu nemur og þetta er skuld eða skattur sem börnin okkar koma til með að borga. Herra forseti. Þegar borin eru saman réttindi opinberra starfsmanna og hinna almennu fer sjóðfélagi í almennum lífeyrissjóði á ellilífeyri þegar hann er 70 á móti 65 ára aldri opinbers starfsmanns eða jafnvel lægra ef notuð er 95 ára reglan. Sjóðfélagi í almennu lífeyrissjóðunum ávinnur sér 1,8% fyrir hvert ár og jafnvel minna þegar tekið er tillit til skerðingar vegna 30 ára bestu reglunnar á meðan opinberir starfsmenn ávinna sér 2% fyrir hvert ár. Opinberir starfsmenn greiða iðgjöld í 32 ár á meðan sjóðfélagarnir í almennu sjóðunum greiða ævilangt. Ellilífeyrir opinberra starfsmanna miðast við hæst launaða starfið sem þeir gegna á meðan hinir fá lífeyri miðað við meðallaun yfir ævina. Þetta er samanburðurinn á réttindunum og það er sérstaklega það að opinberir starfsmenn hefja töku lífeyris 65 ára sem munar mest um en samanlagt er þessi réttur opinberra starfsmanna væntanlega tvöfalt verðmeiri en lífeyrisréttur í almennu sjóðunum. Herra forseti. Að undanförnu hafa almennu sjóðirnir neyðst til þess að taka til hjá sér og skerða réttindi. Þeir hafa verið að skerða makalífeyrisrétt og ýmis önnur réttindi til að ná endum saman þannig að iðgjöld plús vextir og eignir dugi fyrir skuldbindingum. Ekkert slíkt hefur verið gert hjá opinberu lífeyrissjóðunum. Í þessu frv. er bent á lausn á því hvernig vandamál opinberu sjóðanna verði leyst. Hlunnindin verði reiknuð út og launin hækkuð sem því nemur. Þetta er lausn sem kæmi til greina fyrir opinbera starfsmenn. Það hlýtur að vera slæmt fyrir opinbera starfsmenn að hafa þessa óvissu um starfskjör sín sem eru lífeyrisréttindin, þ.e. að ríkið hafi ekki myndað sjóð fyrir þessum skuldbindingum og það hlýtur að vera mikilvægt fyrir opinbera starfsmenn að þessi mál séu leyst. En að sjálfsögðu er þetta kjaramál og það þarf að semja við opinbera starfsmenn um þetta mál. Ef menn hyggjast taka upp valfrelsi að lífeyrissjóðum, sem rætt hefur verið um, er bráðnauðsynlegt að iðgjöldin standi undir skuldbindingum. Annars munu menn leita til þeirra sjóða sem eru með dulda skuldbindingu sem er greidd af einhverjum öðrum, þ.e. af ríkinu. Það mundu mjög margir leita í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins ef aðild að lífeyrissjóðum yrði gefin frjáls vegna þess að ríkið borgar stóran hlut. Því er mjög brýnt að taka á þessu máli áður en hægt er að ræða um frelsi til að velja sér lífeyrissjóð. Sömuleiðis kemur það aftur og aftur upp þegar talað er um einkavæðingu ríkisfyrirtækja að lífeyrisréttindin eru sá þrándur í götu sem erfiðast hefur reynst að leysa. Herra forseti. Til þess að Alþingi geti með trúverðugum hætti tekið á þessum vanda mega lífeyriskjör alþingismanna ekki víkja frá þeim lífeyriskjörum sem kjósendur þeirra hafa almennt. Auk þess er mikilvægt að þingmenn hafi óbundnar hendur þegar þeir fjalla um þann mikla vanda sem blasir við vegna skuldbindinga opinberu sjóðanna. Að þeir séu ekki um leið að fjalla um eigin kjör. Þess vegna sé ég þetta frv. sem fyrsta skref til þess að leysa þann ógnvænlega vanda sem Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins og aðrir opinberir sjóðir standa frammi fyrir. Það má líka segja að lífeyrismál opinberra starfsmanna séu að hluta til þáttur í þeim feluleik sem menn hafa notað með laun á Íslandi. Það má ekki kalla launin því nafni sem þau heita. Það þarf að vera með alls konar sporslur eða yfirtíð eða duldar tekjur en það má ekki sýna raunveruleg greidd laun. Lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna og alþingismanna og ráðherra eru hluti af þeim leik. Ég vil að menn komi hreint til dyranna og kalli launin því nafni sem þau heita, þ.e. laun, og að lífeyrisréttindin séu færð upp á yfirborðið og talin sem slík. Þessi feluleikur sem notaður er í kjarabaráttu og í kjörum á Íslandi er árás á einmitt láglaunahópa í landinu. Með því að hafa alls konar viðbætur, óunna yfirtíð o.s.frv. er verið að hækka laun vissra hópa en öðrum er haldið niðri. Ef kjarasamningar sýndu laun, segjum frá 40.000 kr. og upp í 400.000 kr. þá mundu menn ekki una því að fá þessar 40.000 kr., það mundi leiða til þess að launin yrðu jöfnuð. Herra forseti. Þau mál sem við erum að fjalla um eru mjög flókin. Í lögum um eftirlaun þingmanna, sem voru sett 1965, var gert ráð fyrir að þingmanni bæri 35% af þingfararkaupi sem eftirlaun eftir tvö kjörtímabil. Þangað til hafði hann engan lífeyrisrétt. Þessu var breytt 1982 og þá var tekin upp sú regla sem er sambærileg og hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins nema menn gleymdu því að þingmenn standa yfirleitt mjög stutt við. Opinberir starfsmenn standa yfirlett mjög lengi við í starfi, það er ekki eitthvert starf sem menn hlaupa í, en þingmenn, sérstaklega varaþingmenn, sitja mjög skammt á þingi og það er ekki hægt að beita sömu reglu á þá. Þannig er að t.d. makalífeyririnn, sem nokkuð hefur verið rætt um, öðlast menn á því augnabliki sem þeir koma á þing. Þá öðlast makinn rétt til 20% af þingfararkaupi sem makalífeyri og hann heldur þeim lífeyrisrétti þegar þingmaðurinn, t.d. varaþingmaður, hverfur af þingi eftir tvær vikur. Hér er um að ræða makalífeyrisrétt upp á u.þ.b. 40.000 kr. á mánuði. Skuldbindingin, makalífeyrisrétturinn, sem myndast vegna veru varaþingmanns í tvær vikur er að meðaltali 1,7 millj. kr. Hver einasti maður sér að þetta er ekki rétt að staðið og það þarf að laga þetta. Aðalvandinn varðandi makalífeyri er að þingmaðurinn þarf ekki að vera greiðandi í sjóðinn til þess að fá makalífeyri og í því frv. sem er lagt fram er tekið á þessu með því að makalífeyrir verði aldrei hærri en 75% af ellilífeyri sjóðfélagans þegar hann er ekki greiðandi í sjóðinn. Herra forseti. Ef ég ræði um einstakar greinar frv. þá eru í 1. gr. felld niður réttindi og skyldur þingmanna til þess að greiða í þingmannadeild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Þingmannadeildinni er lokað fyrir frekari greiðslu iðgjalda en hún er ekki lögð niður. Ekki gert ráð fyrir að áunnin réttindi hverfi heldur eiga þau að haldast en þau verða verðtryggð miðað við vísitölu verðlags til að koma í veg fyrir að sú hækkun sem verður á launum þingmanna við það að þeir afsala sér þessum réttindum valdi hækkun lífeyris núverandi lífeyrisþega. Þetta hefur líka þau áhrif, verðtryggingin miðað við verðlag, að skuldbindingin minnkar, þ.e. það er hægt að nota hærri vexti við útreikning á skuldbindingunni og skuldbindingin minnkar. Í 2. tölul. er fjallað um hvernig eigi að meta þau hlunnindi sem þingmenn hafa í dag. Þeir hafa þessi hlunnindi. Það er rætt um það hvað gerist ef þingmönnum verður gert að greiða til almennra lífeyrissjóða og njóta ekki lengur ríkisábyrgðar. Þá á að taka tillit til þess ávinnings sem þingmenn hafa haft. Þarna eru nokkur tæknileg atriði eins og að taka eigi tillit til þess hvaða starfsaldur þingmenn hafa almennt haft undanfarin 30 ár o.s.frv. Þá er gert ráð fyrir því að til grundvallar mati á framtíðarhlunnindum verði notuð 2% ávöxtunarkrafa. En ég vil benda á það að sú ávöxtunarkrafa er geysilega mikilvæg og þýðingarmikil og umræða þarf að fara fram um það hvort nota eigi 2%, 2,5% eða 3% við þá útreikninga því það skiptir sköpum við það hversu verðmæt þessi réttindi eru. Þetta hefur allt saman áhrif á Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins því ég geri ráð fyrir því að þegar þetta frv. hefur verið samþykkt, ef svo verður, muni menn nota þá lausn sem hér er lögð til til lausnar á þeim vanda sem ég gat um áðan sem er 600.000 kr. skuld almennra verkamanna og verslunarmanna til opinberra starfsmanna. Í 2. tölul. greinarinnar er kveðið á um rétt núv. þingmanna til að halda núverandi rétti út kjörtímabilið. Menn buðu sig fram í ljósi þeirra kjara sem buðust og þess vegna er talið eðlilegt að menn geti frestað því að taka upp ný ákvæði og haldið núverandi ákvæðum en þá fá þeir heldur ekki þá launahækkun sem í boði verður. Í 3. tölul. er fjallað um að geymdi rétturinn skuli verðtryggður miðað við vísitölu neysluverðs. Herra forseti. Frv. tekur á lífeyriskjörum hv. alþm. og hæstv. ráðherra. Lífeyriskjörin eru reyndar mjög flókin og háð líkum. Þingmenn hljóta að verða að skoða þetta mál mjög gaumgæfilega. Ég legg til að frv. verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

[17:00] Hæstv. forseti. Við hv. þm. sem erum meðflm. að þessu frv. viljum með því sýna vilja okkar í verki og þá á ég við hvernig við viljum að lífeyriskerfi landsmanna sé uppbyggt í framtíðinni. Og þá jafnframt þann vilja að við, kjörnir fulltrúar þjóðarinnar, höfum ekki önnur kjör heldur en að við ætlum þjóðinni að öðru leyti að lifa við. Ég ætla ekki að fara að endurtaka framsöguræðu hv. 1. flm., Péturs H. Blöndals, sem gerði skilmerkilega grein fyrir efnisatriðum frv. Ég vil hins vegar nefna sérstaklega tvö atriði sem ég tel að þurfi að haldast í hendur við það að þetta frv. verði að lögum. Annað er að ég tel að það þurfi að haldast í hendur við þessa breytingu að það verði gerð almenn sams konar breyting á lífeyriskjörum opinberra starfsmanna. Ég tel, eins og kom fram hjá hv. flm., að það sé ekki viðunandi að það búi tvær þjóðir í landinu sem búi við mismunandi kjör um lífeyrismálum. Þessi skoðun mín hefur áður komið fram hér í þessum ræðustóli og það var á 117. löggjafarþingi í umræðu um tillögu um frelsi í lífeyrismálum sem ég flutti ásamt hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni. Þá sagði ég í seinni ræðu minni, í svari í tilefni orða hv. þáv. 16. þm. Reykv. núv. hv. 10. þm. Reykv., Guðmundar Hallvarðssonar, sem er jafnframt einn af meðflutningsmönnum þessa frv., þar sem hann vék að opinberum starfsmönnum í sinni ræðu: ,,Ég tel einmitt að sú breyting sem við leggjum til í tillögunni sé grundvöllurinn fyrir því að hægt sé að breyta um kerfi á lífeyristryggingum opinberra starfsmanna. Það er rétt sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson nefndi í sinni ræðu að ríkið greiðir tugi þúsunda á mánuði með hverjum ríkisstarfsmanni vegna greiðslutryggingarinnar sem er á þeirra lífeyrisgreiðslum. Það þarf að semja um þetta atriði við opinbera starfsmenn. Ef það á að breyta því þá verður að kaupa þessi réttindi af starfsmönnunum. Það verður þá væntanlega að koma fram í hærri launum sem þeim eru greidd fyrir þeirra vinnu. En til þess að þeir geti þá notað þessi laun sín til að afla sér sambærilegra lífeyrisréttinda þá verður að vera valfrelsi í lífeyrissjóðsmálum hér á landi. Þá verða þeir að geta valið um þá sjóði sem þeir vilja greiða til og um þá sjóði sem veita þeim þá tryggingu sem þeir telja sig þurfa á að halda. Þessi breyting sem hér er lögð til er grundvöllurinn fyrir því að hægt sé að gera breytingar á lífeyrismálum opinberra starfsmanna.`` Þær breytingar sem við lögðum til í tillögunni um frelsi í lífeyrissjóðsmálum er að fleiri aðilum heldur en lífeyrissjóðum verði gert kleift að reka lífeyrissjóði og veita lífeyristryggingar og að launamenn sem til lífeyrissjóða greiða hafi heimild til að velja um í hvaða lífeyrissjóð þeir greiða. Og það sem ég sagði hér á undan og vitnaði þar til umræðunnar um þessa tillögu á á sama hátt við um alþingismenn og ráðherra. Það eru þeirra kjör sem verið er að breyta og þarf þá væntanlega að bæta þeim það upp á annan hátt. En þeir þurfa síðan að breytingunni lokinni að eiga möguleika á því að velja um lífeyrissjóði, um alvörulífeyrissjóði, sem keppa sín á milli um það að fjármagna fé lífeyrissjóðanna. Þannig að ég tengi mjög fast saman þrjár breytingar sem ég tel vera nauðsynlegar, þ.e. breyting á lífeyrisréttindum alþingismanna og ráðherra, breyting á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna og frelsi í lífeyrismálum hér á landi. Ég vænti þess að þetta mál og hin tvö sem ég nefndi fái góðar undirtektir og vil þá vitna til stjórnarsáttmálans þar sem gert er ráð fyrir því að gerðar verði þær breytingar sem tryggi þjóðinni allri sambærileg kjör í lífeyrismálum.

[17:05] Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram hér varðandi lífeyrissjóðsmál og þá tillögu sem hér er til umfjöllunar og ég er meðflm. að ásamt hv. þm. Pétri Blöndal, að ég tengi þetta kannski ekki með sama hætti og síðasti ræðumaður, hv. þm. Árni Mathiesen, gerði vegna þess að ég tel að það séu nokkur atriði sem betur þarf að gefa gaum að áður en aðlögun að frjálsum lífeyrissjóðum verður endanleg. Það eru þá einkum og sér í lagi þær örorkubætur sem lífeyrissjóðirnir standa nú að. Ég nefni t.d. Lífeyrissjóð sjómanna. 60% þess fjár sem fer nú út úr sjóðnum mánaðarlega, er vegna örorkugreiðslna. Þær eru það miklar hjá þessum lífeyrissjóðum að það þarf að finna flöt á því máli og kannski eru örorkugreiðslurnar ein ástæða þess hve lífeyrissjóðirnir stóðu illa gagnvart skuldbindingum sínum um tíma. Ég veit að lífeyrissjóðir Dagsbrúnar, Framsóknar og fiskverkunarfólks hafa almennt staðið mjög illa vegna þessara ákvæða um örorkugreiðslur. Hins vegar er mér alveg ljóst að með því að finna flöt á því máli hvað áhrærir örorkuna er að sjálfsögðu ekki mikill vandi að gefa mönnum kost á að greiða í þá lífeyrissjóði sem þeir telja að ávaxti framlag þeirra sem best. Þótt ég sé vissulega enginn talsmaður forsjárhyggju, þá er það nú samt svo að maður rekur sig æ ofan æ á það að ungir menn sem hafa lent í slysi og síðan örorku þakka þó fyrir að þeir skyldu hafa verið skikkaðir til þess að greiða í þessa lífeyrissjóði einmitt vegna örorkuþáttarins því að þeir hefðu kannski ekkert hugað að því sjálfir. Og það á við um stærstan fjölda þeirra sem eru félagar í lífeyrissjóðunum.

[17:08] Herra forseti. Ég ætlaði ekki að gefa í skyn að ég og hv. 10. þm. Reykv. værum fullkomlega sammála í öllu sem snertir lífeyrissjóðsmálin. Og ekki ætla ég heldur að fara að endurtaka umræðu okkar frá því á 117. löggjafarþingi um frelsi í lífeyrismálum. En ég tel hins vegar að það sé mjög mikilvægt að framgangur þessara mála sé tengdur og þá geri ég mér fullkomlega grein fyrir þeim vanda sem uppi er í Lífeyrissjóði sjómanna hvað varðar örorkuna. En ég tel jafnframt að það sé jafnvel auðveldara að leysa slík vandamál vegna einstakra starfsstétta sem búa við sérstök skilyrði í kerfi sem er opnara og frjálsara þar sem jafnvel er mögulegt, eins og kom fram í ræðu hv. þm., að tengja eða rjúfa þá tengingu sem nú er á milli örorkubóta og síðan lífeyrisins sjálfs. Slíkt opnara og frjálsara kerfi mundi gera okkur auðveldara að leysa sértæk og sérstök vandamál einstakra stétta og jafnframt tryggja kjör þeirra í ellinni og ef vandræði steðja að, betur en við gerum í dag.

[17:10] Herra forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal á heiður skilið fyrir frumkvæði sitt að því að undirbúa og flytja þetta mál hér á Alþingi. Það hefur lengi verið svo að hv. þm. hefur vafist nokkuð tunga um tönn þegar þeir lýsa almennt séð skoðunum sínum á lífeyrismálum, einfaldlega vegna þess að það fyrsta sem þeim er á bent þegar þau eru til umræðu, er að sjálfir njóti þeir réttinda svo langt umfram það sem þeir standa sjálfir undir með greiðslum sínum í lífeyrissjóð að þetta er gjarnan nefnt sem fyrsta dæmið um þá mismunun sem í kerfinu er. Þótt ekki væri nema fyrir það eitt að horfast í augu við þessa staðreynd og koma með tillögur til úrbóta, þá er það lofsvert og gagnlegt, sér í lagi ef það leiðir síðan til þess að þingmenn manni sig nú upp í að taka á þessu máli í heild. Því sannleikurinn er sá að skipan lífeyrismála er að verða, og er reyndar þegar orðið, eitt af eilífðarmálunum í íslenskum stjórnmálum. Það er svo langt síðan að settar voru niður stórar nefndir og reynt að ná pólitísku samkomulagi um að ráða bót á augljósum göllum sem allir viðurkenna og finna heildarlausn og skila skýrslum og jafnvel að útbúa frumvarp án þess að raunverulega hugur fylgdi máli, án þess að nokkur árangur náist. Ég minnist þess t.d. að vorið 1988 beitti undirritaður sér fyrir því að hér var lagt fram til kynningar slíkt heildarfrumvarp um framtíðarskipan lífeyrismála, byggt á nefndaráliti tveggja stórra nefnda. Því miður gafst ekki tími til þess þá að fylgja því máli eftir af þeirri einföldu ástæðu að sú ríkisstjórn sem þá var við völd hvarf frá völdum nokkrum mánuðum síðar. Og forræðið yfir þessum málaflokki, þ.e. fjmrn. hvarf í hendur annarra. Ég vil aðeins af þessu tilefni rifja það upp að á stjórnarandstöðutímanum 1984--1987, voru nokkrum sinnum flutt þingmál af hálfu okkar alþýðuflokksmanna um þessi mál. Meginkjarninn í þeim hugmyndum sem við reifuðum þá, og sér í lagi er ég þá að vísa til þáltill. hv. þm. Kjartans Jóhannssonar, var sá að fækka lífeyrissjóðum. Reyndar var málið gjarnan rekið undir slagorðinu: Einn lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn. En jafnframt gefið í skyn að við værum hins vegar tilbúnir til þess að hlusta á allar tillögur um samræmd lífeyrisréttindi fyrir alla landsmenn. Leiðin sem við einkum sáum út úr þessum ógöngum var einmitt í því fólgin að horfast í augu við þá staðreynd að mismununin á markaðnum, þ.e. þau forréttindi sem opinberir starfsmenn nú njóta og nutu þá umfram lífeyrissjóði almenna vinnumarkaðarins, höfðu einmitt iðulega verið réttlætt með því að í staðinn kæmu lægri laun. Það var fyrst og fremst bent á þá leið að ríkisvaldið reyndi að beita sér fyrir heildarlausn sem fæli það þá í sér að þetta væri umreiknað til launa. En síðan í framhaldi af því reynt að ná samkomulagi um samræmd lífeyrisréttindi á vinnumarkaðinum öllum án tillits til þess hvort menn vinna í opinbera geiranum eða ekki. Ég sagði þetta mál vera orðið eitt af eilífðarmálunum. Og víst er það svo. Mörg stór mál sem svo háttar til um að öllum er ljóst að það er verið að viðhalda kerfi sem ekki stenst. Það er verið að leggja blessun sína yfir mismunun sem ekki stenst og það er verið að viðhalda kerfi sem hvílir á svo feysknum fjárhagslegum grundvelli að það stenst ekki til frambúðar. Eða þá að það er af sérstökum, undarlegum sérhagsmunaástæðum verið að viðhalda kerfi sem brýtur í bága við grundvallarreglur en engu að síður treysta menn sér ekki til þess að taka á málinu. Eitt dæmi um eilífðarmál af þessu tagi er að sjálfsögðu grundvallarmannréttindakrafan um jöfnun atkvæðisréttar. Einn maður, eitt atkvæði. Enginn maður er til sem getur fært rök fyrir því að eitthvert réttlæti sé í því í lýðræðisþjóðfélagi og þingræðisþjóðfélagi að mismuna mönnum um grundvallarlýðræðismannréttindi. Engu að síður hefur það verið gert. Satt að segja hafa Íslendingar aldrei náð þeim mannréttindum, ekki bara í sögu lýðveldisins, heldur á þessari öld. Þegar málið er rætt þá viðurkenna menn allir í orði að þetta sé grundvallarréttur sérhvers manns í lýðræðisþjóðfélagi að búa við jafnan atkvæðisrétt. Í reynd er það hins vegar með allt öðrum hætti. Í reynd hefur þingflokkum aldrei tekist að sameinast um útfærslu sem tryggi landsmönnum þessi grundvallarmannréttindi. Í almennum umræðum um lífeyrisréttindi viðurkenna að sjálfsögðu allir að ekkert tilefni er til þeirrar mismununar sem í þessu kerfi felst. En þegar kemur að lausnum hafa sérhagsmunirnir blindað mönnum svo sýn eða öllu heldur hafa menn viljað halda dauðahaldi í það sem þeir hafa hreppt og ekki sannfærst um að það sem í staðinn kæmi væri byggt á sanngirni þannig að þetta hefur ekki tekist. Ég get tekið undir flest það sem segir í þessari greinargerð sem er lýsing á kerfinu, tilefninu til þess. Hér er því lýst hver munur er á grundvallarréttindum annars vegar opinberra starfsmanna og annarra. Hér er samt bent á að sú þróun sem átt hefur sér stað á undanförnum árum er að sumu leyti jákvæð, þ.e. eftir verðtryggingu og upptöku jákvæðra raunvaxta hefur tekist að ávaxta söfnunarsjóði á almennum markaði með þeim hætti að þeir eru mun betur staddir en áður. Hér er bent á það sem grundvallarreglu þegar við leitum að lausnum að reikna lífeyrishlunnindi sem launaígildi og reyna að finna pólitíska samkomulagslausn, sem byggi á því að hækka laun en afnema ríkisvernduð forréttindi að því er varðar hlunnindin. Ég held að þetta sé í grundvallaratriðum rétt stefna. Hins vegar mundu væntanlega þeir sem vilja gagnrýna þetta mál vilja segja sem svo: Hvers vegna er það hins vegar að hv. flm. taka einungis á þessum tiltölulega litla þætti málsins sem varðar þingmenn og ráðherra? Er hægt að bjóða upp á það að þessi tiltölulega fámenni hópur sé tekinn sérstaklega fyrir án þess að það sé hluti af heildarlausn að því er varðar opinbera starfsmenn? Ég geri ráð fyrir því að flm. svari því til þegar um er að ræða svo stórpólitískt mál að umbætur eigi að byrja heima, að þingmenn og ráðherrar megi gjarnan ganga á undan öðrum með góðu fordæmi. Og út frá siðferðilegum sjónarmiðum sé eðlilegt að þessi þáttur, sem sker mjög í augun, verði tekinn fyrir fyrst. Hitt er annað mál að sennilega er ekki unnt að gera þetta nema það skapist einhvers konar samstaða um það að sú leið sem farin er, þ.e. að reikna lögvernduð lífeyrishlunnindi umfram aðra sem þingmenn og ráðherrar njóta, til launa verði almennt viðurkennt sem leiðin að því er varðar opinbera starfsmenn almennt. Hv. þm. er flestum kunnugt um að öll eru þessi mál í umræðu og hafa verið það á seinustu kjörtímabilum og þessu. Lífeyrisréttindamál hafa verið á dagskrá í efh.- og viðskn. Efh.- og viðskn. hefur efnt til eins konar hálfakademískra seminara um þau mál. Veruleg upplýsingaöflun hefur verið unnin á vegum nefndarinnar og reyndar á vegum fjmrn. og menn hafa verið þar að spyrja réttra spurninga og ræða leiðir til úrbóta. Menn hafa bent á hluti eins og eftirfarandi: Það vantar heildarlöggjöf. Það þarf að gera ráðstafanir til þess að lífeyrissjóðirnir búi við ekki óburðugra eftirlit en aðrar fjármálastofnanir á markaðnum, eins og bankar og sparisjóðir. Það hefur verið rætt um að það þurfi að gera sérstök bindandi skilyrði fyrir starfrækslu lífeyrissjóða ekki síður en banka varðandi eiginfjárstöðu og rekstur. Það hefur verið rætt um grundvallarreglur varðandi lífeyrisréttindi, þ.e. um samræmingu á réttindum og skuldbindingum. Menn hafa auðvitað rætt um kreppu einstakra sjóða þar sem um er að ræða miklu meiri skuldbindingar en unnt er að standa undir af iðgjöldum og þannig mætti lengi telja. Þetta er einn þáttur þess vandamáls en ég viðurkenni fúslega að á meðan þingmenn taka ekki á þeim vanda sem að þeim sjálfum snýr er þess ekki að vænta að almenningi í landinu þyki það trúverðugt að umræðan haldi áfram eins og hún hefur verið, þ.e. að menn ræði um þetta almennt, menn skírskoti til grundvallarreglna, menn viðurkenni vandann sem við er að fást en standi svo uppi eins þvara í potti þegar kemur að leit að praktískum lausnum. Ég stóð hér upp fyrst og fremst til að lýsa yfir af hálfu okkar jafnaðarmanna að okkur þykir þetta virðingarvert framtak. Við fögnum því ef þetta leiðir síðan til áframhaldandi umræðu og vinnu um úrbætur á núverandi kerfi sem fær ekki staðist. Við teljum að grundvallarreglan um það að reyna að ná pólitísku samkomulagi um heildarniðurstöðu og heildarlausn eftir þeirri leið að meta eða umreikna hlunnindi til launa styðjist út af fyrir sig við rétt rök og sé skynsamleg. Ég læt í ljós þá von að umfjöllunin um þetta mál í efh.- og viðskn., innan ramma heildarendurskoðunar á lífeyrismálum, verði til þess að ýta undir að tekið verði á málinu í alvöru og að það geti leitt til einhverrar varanlegrar lausnar.

[17:22] Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal framkomu þessa frv. þó það komi fram vonum seinna og sé takmarkaðra en æskilegt væri. Þegar ég uppgötvaði að með því að setjast á Alþingi í hálfan mánuð hefði ég öðlast rétt fyrir tilvonandi maka minn sem var meiri en almennir launamenn öðlast á mörgum árum skammaðist ég mín fyrir að þurfa að taka þátt í slíkri mismunun. Mér finnst Alþingi og alþingismönnum til vansa hvernig þeir hafa á undanförnum árum og áratugum skarað eld að eigin köku umfram aðra almenna borgara. Nægir þar að nefna það sem menn hafa verið að ræða um að undanförnu, sérskattaleg fríðindi fyrir alþingismenn. Eða þegar keyptir eru dýrir ráðherrabílar á sama tíma og verið er að hafna því að greiða þolendum ofbeldisverka svipaða upphæð og breyta lögum þar að lútandi.

[17:23] Herra forseti. Ég hafna algjörlega fullyrðingum hv. þm. Vilhjálms Inga Árnasonar um það að alþingismenn fyrr á tíð og í dag skari eld að sinni köku fjárhags- og efnahagslega.