Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (Kl.J.): Jeg vil leyfa mjer að fara nokkrum orðum um þá liði þessa máls, sem snerta embætti mitt. Fyrst er þá XXII. brtt. á þskj. 153, við 16. gr. 11. tölulið, frá meiri hluta sparnaðarnefndar, um að leggja niður styrk handa efnilegum iðnaðarmönnum til náms erlendis. Þessi sama háttv. nefnd hefir nýlega komið fram með aðra brtt. um það, að styrkurinn til iðnskóla fjelli niður. Það lítur svo út, að hún vilji ekki unna lítt undirbúnum iðnnemum, sem sækja hingað til bæjarins, að fá þá fræðslu, sem iðnskólinn lætur í tje, sem þó af kunnugum er talin mjög góð; og það lítur ennfremur eftir þessari brtt. út fyrir það, að þeir vilji ekki heldur að iðnaðarmenn fullnumi sig. Mig furðar mjög á þessu, einkum þegar þess er gætt, að þessi styrkur hefir staðið lengi og verið mikið notaður. Áður fyr sóttu jafnan um hann miklu fleiri en gátu fengið, og mjer er kunnugt um, að enn hafa margar beiðnir komið um þennan styrk. Og mjer er ennfremur kunnugt um það, að margir hafa haft mikið gagn af honum og hafa orðið til sóma handverki sínu og öllu landinu. Þessvegna endurtek jeg beiðni háttv.frsm. (B. J.) um það, að háttv. deild lofi þessum styrk að haldast. Þá vildi jeg minnast á 15. tölulið 16. gr., um að leitast fyrir um fiskmarkað erlendis. Þessi liður var, eins og háttv.þm. er kunnugt, settur inn í fjárlagafrv. við 2. umr. Jeg gat þess þá, að hann mundi vera of lágur og leit svo á, að stjórnin ætti að hafa óbundnar hendur til þess að verja meira fje til þessa, ef þurfa þætti. Þessu var hv.fjvn. samþykk, og jeg vænti að háttv.frsm. hennar (B. J.) muni kannast við það og gefa yfirlýsingu hjer að lútandi. Í sambandi við þetta vildi jeg minnast á XXX. brtt. á þskj. 153, frá 2. þm. Reykv. (J. B.), um að ríkisstjórninni sje heimilt að ábyrgjast alt að 500000 krónum fyrir bæjar- og sveitarfjelög til að halda uppi atvinnu, ef atvinnubrest bæri að höndum. Þess var getið við umræðurnar í gær, að þessi brtt. væri óþörf, því ef almennur atvinnubrestur væri í landinu, væri stjórninni skylt og heimilt að hjálpa, og þá fyrst og fremst með láni. Þessi brtt. er því í rauninni óþörf, en það er þó síður en svo, að jeg vilji amast við henni. Í umræðunum um þessa brtt. gerði þessi háttv.þm. fyrirspurn til stjórnarinnar um það, hvort hún ætlaði ekki að leita fyrir sjer um fiskmarkað á fleiri stöðum en verið hefði. Gat hann þess þá sjerstaklega, að Noregur hefði gert samning við Rússland um fisksölu. Jeg get lýst því yfir hjer, að þessi ummæli hans eru rjett. Mjer hefir nýlega borist í hendur hið alþekta norska blað „Tidens Tegn“. Stendur þar, að Noregur hafi fullgert samninga við Rússland um að selja því 100000 tunnur af stórsíld á 27 kr. tunnuna fob., 300000 tunnur af vorsíld á 20 kr. tunnuna fob. og 20 milj. kg. af saltfiski, verkuðum eins og Rússar vilja hafa hann, á 40 og 35 aura kg. fob. og án umbúða. Blaðið segir, að alls muni þessi sala nema 16½ milj. kr. Það er því auðsjeð að hjer er um mikinn samning að ræða og hagfeldan fyrir Noreg. Hitt veit jeg ekki, hvort slíkir samningar væru hagfeldir fyrir okkur, því mjer er ekki kunnugt um, hvort hægt sje að framleiða síld hjer svo hagnaður yrði af slíkri sölu, en þótti rjett að skýra þinginu frá þessu, því hjer eru auðsjáanlega möguleikar fyrir fiskmarkað. Þá er viðaukatill. frá háttv.fjvn. við 21. grein fjárlaganna, um að veita Búnaðarfjelagi Íslands alt að 35000 kr. lán til þess að kaupa sljettil (Fräsemaschine). Jeg átti tal um þetta í morgun við forseta Búnaðarfjelagsins. Leggur hann mikla áherslu á það, að þetta lán fáist. Það er tilætlun hans, að þessi vjel verði notuð norðanlands í grend við Akureyri og út með firðinum, því þar eru mikil ræktunarskilyrði. En hann sagði, að þessi vjel kostaði 35000 kr. sænskar. Mundi því lánið þurfa að vera um 60000 í íslenskum krónum. Þessu vildi jeg beina til háttv.fjvn. Loks vildi jeg fara nokkrum orðum um XIV. brtt. og þá einkum 3. lið hennar, um að fella niður styrkinn til Alþingisbóka, þó að það snerti ekki embætti mitt. Jeg get ímyndað mjer, að háttv.flm. (S. St.) hafi ekki komið með þá till. af glöðu geði, því mjer er fullkunnugt um, að hann ann mjög fornum fræðum. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) talaði vel og skörulega móti þessari tillögu, en vegna þess að jeg hefi lengi verið í stjórn Sögufjelagsins, vildi jeg leyfa mjer að skýra hinu háa Alþingi frá því, að Sögufjelagið hefir lagt mikinn hug á það að ljúka útgáfu Alþingisbókanna fyrir 1930; því fróðir menn segja, að 930 hafi Alþingi verið stofnað; vildi því fjelagið hafa lokið útgáfunni á 1000 ára afmæli Alþingis. Það verður erfitt fyrir fjelagið að framkvæma þetta, þótt það haldi þessum styrk óskertum, en ókleift með öllu, ef hann fjelli niður 1–2 ár. Eins og flestum háttv.þm. mun kunnugt og háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) tók fram eru þessar Alþingisbækur og Íslenskt fornbrjefasafn merkustu söguleg heimildarrit, sem við höfum. En svo stendur á, að Fornbrjefasafnið er komið aftur að 1550, en Alþingisbækurnar byrja árið 1570. Þegar búið er að fylla þessa gloppu, og prentun Alþingisbókanna fram haldið, eins og að undanförnu, þá er fyrst kominn fastur grundvöllur undir sögu landsins: þá er fyrst hægt að semja hana, svo vel sje. Það voru einkum Alþingisbækurnar, sem jeg vildi tala um en í rauninni má segja hið sama um Jarðabók Árna Magnússonar og Landsyfirdómasafnið. Það er kunnugra en svo, að hjer þurfi að ræða, hve mikils virði þessi rit eru. Um þessi síðustu rit má nú segja sem svo, að ekki geri til, þótt þau komi ekki út 1–2 ár. En til þeirra er veitt svo lítil upphæð, að jeg vona, að háttv. deild láti hana standa eins og hún er nú, því áður hefir verið klipið af henni. Fleira hefi jeg ekki að taka fram.

Björn Hallsson Við þingmenn N.-M. eigum 28. brtt. á þskj. 153. Jeg vil nú leyfa mjer að fara um hana nokkrum orðum, en jeg get verið stuttorður, því háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) hefir talað ítarlega um brtt. 29 á sama þskj., en hún fer mjög í sömu átt. Þessar 2 brtt. eiga það sameiginlegt, að þær vilja báðar fá lán til klæðaverksmiðju á Austurlandi, en ber aðeins á milli um það, hvort rjett muni vera að ákveða þessari verksmiðju stað hjer á Alþingi. Jeg og háttv. samþingismaður minn (Þorst.J.) viljum ekki staðbinda þessa verksmiðju hjer, heldur viljum við fá rannsókn af hendi verkfræðings og hlíta hans áliti um það, hvar best muni að hafa hana þar austurfrá. Bæði á Reyðarfirði og Seyðisfirði hafa verið stofnuð fjelög í þessu skyni; hafa þau oftsinnis óskað eftir rannsókn ámálinu. Um þingtímann í fyrra sendu Seyðfirðingar mjer skeyti, og Seyðfirðingar hafa sent stjórnarráðinu annað sama efnis, og óskuðu eftir þessari rannsókn. Hið sama gerði og fundur, sem haldinn var uppi á Hjeraði, og að lokum skrifaði jeg stjórninni í þinglokin í fyrra, en stjórnin hefir ekkert gert. Það er því fullkomlega rangt að halda því fram, að við þm.N.-M. viljum spilla málinu, þótt við viljum, að málið sje rannsakað nokkuð, áður en ákveðinn er staður fyrir þessa verksmiðju. Seyðfirðingar vildu fá þessa rannsókn í fyrra sumar, en fyrst það fórst fyrir, þá nú í sumar, samkvæmt þingsál. síðasta þings. Staðhættirnir hafa nokkuð verið rannsakaðir á Reyðarfirði, og það er líklega rjett, að þeir munu vera góðir, en þeir munu vera engu síður góðir á Seyðisfirði. Virðist því fullkomlega rjett á litið, að verkfræðingur rannsaki, hvor staðurinn er álitlegri, að öllu athuguðu, og vilja Seyðfirðingar hlíta úrskurði hans. Mjer virðist það fullkomlega óþingleg aðdróttun, sem háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) beindi til okkar þingmanna N.-M., að við vildum spilla máli okkar eigin landsfjórðungs. Jeg get bent háttv. deild á, að jeg sæki allar nauðsynjavörur til Reyðarfjarðar, og á því þangað oft erindi; það mundi því haganlegra fyrir mig persónulega, að verksmiðjan kæmi á Reyðarfirði, en það, sem fyrir okkur vakir, er ekki það, að fá hana á Seyðisfirði, því okkur er sama hvar á Austurlandi hún verður, heldur hitt, að tryggja með rannsókn, að hún verði þar sett, sem staðhættir eru bestir. Við viljum enga hreppapólitík styðja í þessu máli, eins og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.). Mjer virtist undarlegt að háttv. 1. þm. S.-M. var kaldari til okkar þm.N.-M. en til þess háttv.þm., sem setur fleyg í málið, sem líklegt er, að kljúfi það; jeg á hjer við hv. 1. þm. Árn. (E. E.), því jeg tel það fleyg í málinu, ef á að styrkja 2 verksmiðjur í einu, því að mínum dómi er það ekki hægt, nema þá svo lítið, að engu muni. Hinsvegar er það sannfæring mín að ef reisa á slíka verksmiðju bráðlega, eigi það að vera á Austurlandi, og á það eftir allri sanngirni að ganga fyrir Suðurlandi. Til þess að rökstyðja mál mitt, vil jeg benda á, að hjer sunnanlands er Álafossverksmiðjan, og því miklu hægara fyrir Sunnlendinga að sækja þangað heldur en fyrir Austfirðinga til Álafoss eða Gefjunar á Akureyri. Auk þessa tel jeg 1. þm. Árn. (E. E.) valda því, að lánið, sem farið er fram á, er svo lágt, sem raun ber vitni; virðist mjer því þessi háttv.þm. verða frekar til að fella þetta mál, eða spilla því að minsta kosti. en nokkur annar. Þá beiddist hv.l.þm. S.-M. (Sv.Ó.) þess, að við tækjum þessa brtt. aftur. Jeg sje enga ástæðu til þess, því okkar till. getur síst spilt málinu; en þó skal jeg játa, að einn hlutur gæti valdið því, að jeg tæki hana aftur, og hann er sá, að jeg gæti með því komið fleyg 1. þm. Árn. (E. E.) út úr spilinu, því bæði þykir mjer hann eiga það skilið, og svo mundi það verða til þess, að lánið til verksmiðju á Austurlandi yrði hækkað. Loks tel jeg þetta óeðlilegt kapphlaup á milli þessara fjórðunga, þegar þess er gætt, að enginn undirbúningur er enn í þessu máli á Suðurlandi, hvað hlutasöfnun snertir, og þeirra beiðni verður til þess að lækka lánið til Austurlands. Þá sagði háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.), að við hefðum leitað uppi brtt. þessa á skrifstofu Alþingis og ritað hana af. Þetta skal jeg játa og skammast mín ekki fyrir, því jeg tel skrifstofuna ekki launkofa, sem lokaður sje fyrir þingmönnum, heldur þeim heimilt að lesa þar tillögur og önnur skjöl. Jeg þóttist þess fullviss, að þessi brtt. hans mundi koma, en vissi annars, að nú voru síðustu forvöð að gera brtt. fyrir þessa umr. og við höfðum engan tíma til umhugsunar. Þess vegna varð till okkar, því ver, ekki róttækari en hún er. Það er rjett hjá hv.l.þm. S.-M., að meira hefir verið unnið að þessu máli á Reyðarfirði en á Seyðisfirði, enda hafa þeir lagt meira kapp á að staðbinda verksmiðjuna hjá sjer; hafa þeir hafið hlutasöfnun í því skyni. Á Seyðisfirði vildu menn ekki byrja verulega á því fyr en málið væri rannsakað til hlítar; þó mun þegar hafa verið safnað nokkru, er þetta fjelag var stofnað um sýslufund í fyrra. Með frekari framkvæmdir hafa því Seyðfirðingar beðið eftir rannsókn. Jeg vil nú á engan hátt reyna að gera upp á milli þessara staða, því jeg legg aðaláhersluna á það, að þessi verksmiðja komi sem fyrst einhversstaðar eystra. En jeg get ekki fallist á það, að við þingmenn N.-M. spillum þessu máli, heldur þætti mjer hitt líklegra, að það spilti málinu heima í hjeraði, ef það væri staðbundið hjer á Alþingi. Jeg skal ekki rýra það, að aðstaða Reyðarfjarðar er góð og að honum liggja þjettbýlar sveitir, en það sama er að segja um sveitirnar kringum Seyðisfjörð; nægir þar að benda á Vopnafjörð, sem er fólksflesti hreppur sýslunnar, og Borgarfjörð að norðan, en að sunnan Norðfjörð og Mjóafjörð, þar sem háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) á heima. Þannig má lengi telja báðum stöðunum margt til gildis, og er því verkfræðingur sá, sem á að skera úr sem óhlutdrægur dómari. Jeg lengi svo ekki umræður með því að tala um aðrar breytingartillögur. Atkvgr. nægir. Vænti þess aðeins, að háttv. þingdeild samþykki till. okkar þingmanna Norðmýlinga.

Jakob Möller Jeg á 3 brtt. á þskj. 153, sem jeg gjarna vil mæla með, þó jeg hinsvegar telji erfitt að mæla með þeim, þar sem þær hallast allar á þá sveifina að auka útgjöldin; þó er þessi upphæð ekki stór, aðeins 7000 krónur samtals. Jeg lít nú svo á, að þessari upphæð væri vel varið, ef samþykt væri að veita hana, en hún er hinsvegar ekki svo stór, að það skifti nokkru um hag ríkisins. Þá vildi jeg fara nokkrum orðum um hverja till. sjerstaklega, og vík þá fyrst að brtt. undir lið 15. Mjer er skylt að þakka háttv.frsm. (B. J.) góðar undirtektir og meðmæli með henni; hygg jeg, að öll nefndin hafi litið till. mildu auga, þó hún hinsvegar vildi ekki gera hana að sinni till. Það hefir nú jafnan þótt viðsjárvert að veita einstökum mönnum listamannastyrk; hafa menn þá óttast, að margar yrðu beiðnirnar; en jeg vænti þó hins besta til handa þessum till. við í hönd farandi atkvæðagreiðslu, ekkert síður af hendi hv. nefndarmanna en annara þingdeildarmanna Báðir þeir menn, sem hjer er um að ræða, sóttu um styrk til þingsins, og gengu umsóknir þeirra fyrst til háttv.fjvn., og þegar útsjeð var um, að þessi háttv. nefndi vildi bera þær fram, tók jeg þær upp, og kom því till. ekki fyr fram en þetta. Páll Ísólfsson fór fram á að fá 5000 kr. styrk hvort árið, 1922 og 1923. Jeg sá mjer nú ekki fært að fara fram á svo mikið, og hjer kemst heldur ekki að nein fjárveiting fyrir yfirstandandi ár. En Páll mun nú hafa fengið 1000 kr. af listamannastyrk þessa árs, og yrði till. mín samþykt, þá fengi hann þó aðeins helming þess, sem hann biður um. Og jeg verð að líta svo á, að þó hann fengi þessar 4000 kr., þá væri það ekki nema makleg viðurkenning fyrir dugnað hans á listamannsbrautinni og fyrir þann sóma, sem hann hefir aflað landi sínu og þjóð með ástundun sinni. Hann hefir nú stundað nám sitt samfelt í 8–9 ár upp á eigin spýtur, eða þá með atbeina frænda sinna og vina. En þó að námstíminn sje orðinn langur, þá má ekki skilja það svo, að hann hafi slegið slöku við námið, heldur þvert á móti, eins og vottorð kennara hans bera með sjer og jeg hefi hjer við hendina. En nú sjer hann sjer ekki fært að halda lengur áfram eða ljúka námi nema að fá þennan styrk, og því hefi jeg leyft mjer að bera hann fram. Jeg vil því jafnframt með leyfi hæstv. forseta lesa hjer upp nokkrar setningar úr vottorðum þeim, sem jeg mintist á, og sjest á þeim, hvílíkur listamaður Páll Ísólfsson er þegar orðinn, að dómi þeirra manna, sem vit hafa á og þekkja til. Próf. Rob. Teichmüller, Leipzig, skrifar svo 19. janúar 1922: Herra Páll Ísólfsson er gæddur frábærum hljómlistargáfum og er orgelsnillingur með afbrigðum. Auk þess er hann ágætur píanóleikari.....“ Eins og heyra má, er hjer ekkert dregið úr lofinu, og auðsjeð að hugur fylgir máli og að kennarinn hefir mikla trú á lærisveini sínum. Slík vottorð eru ekki gefin hverjum sem um biður, bara til að hjálpa mönnum til að fá styrk. Annar. Hans Grisch að nafni, sem líka á heima í Leipzig, skrifar sama dag: „Herra Páll Ísólfsson er gæddur hinum ágætustu hljómlistargáfum. Tónsmíðar hans, er hann bar undir mig, eru þrungnar frjóu hugmyndaafli og ósviknum hljómlistartilfinningum....“ Og loks er hjer vottorð frá aðalkennara hans, próf. Karl Straube, sem byrjar svo: „Jeg votta hjer með fúslega, að herra Páll Ísólfsson frá Reykjavík er sem hljómlistarmaður gæddur afburðagáfum og frábærri getu. Alvara hans og viljaþrek sem listamanns og hin einlæga skyldurækni hans við vinnuna er örugg trygging fyrir því, að hann muni kallaður til að verða í fararbroddi samlistarmanna sinna, er hann hefir til hlítar lokið námi og náð fullum þroska sem listamaður . . . .“ Þetta vottorð, sem er lengra, er sömuleiðis dagsett í Leipzig 19. dag janúarmánaðar 1922. Þessi vottorð sýna, að maður sá, er þau ræða um, er líklegur til þess að gera þjóðargarðinn frægan, ef hann nær aldri og getur haldið áfram til enn meiri fullkomnunar. Það er að vísu satt, að litlar líkur eru til þess, við Íslendingar fáum að njóta hans hjer heima, og það út af fyrir sig gæti orðið því til fyrirstöðu, að ríkið færi að kosta hann. En það er ekki rjett að láta það ráða atkvæði sínu að þessu sinni og spilla þessari litlu styrkveitingu. Fyrst og fremst er á það að líta, að við getum notið hans samt, þó að hann ílendist ekki á meðal okkar. Það er með listamenn á þessu sviði eins og skáldin, að eftirdæmi þeirra og verk verða okkar eign og auka hróður lands og þjóðar. Það eru einmitt slíkir menn, sem hann, er geta unnið fámennri þjóð langt um meira gagn úti í víðri veröld heldur en með því að vera heima. Jeg skal einmitt benda á það í þessu sambandi, að tvö nýju ríkin, sem risu úr rústum eftir ófriðinn mikla, hafa í viðreisnarbaráttu sinni notið ákaflega mikils góðs einmitt af frægð listamanna sinna. Þau áttu sinn hvorn manninn úti í heimi, snillinga einmitt á sviði tónlistarinnar, sem vafalaust hafa unnið þeim meira gagn meðal stórþjóðanna en allir stjórnmálamenn þeirra til samans. Þannig getur verið óbeinlínis um ómetanlegt gagn að ræða af starfi þessara manna. Og enda þótt engin von sje um endurgjald, vil jeg þó, að þm. athugi, hvað þjóðin í heild sinni getur fengið fyrir þennan litla styrk úr ríkissjóði. Hv. þdm. verða að gera sjer það ljóst, hvort þeir vilja með atkvæði sínu stuðla að fullkomnun þessa unga manns á listamannsbrautinni eða hitt, að tefja fyrir honum og gera honum örðugt fyrir, með því að fella styrkinn niður og láta hann einan um að berjast að takmarkinu. Yrði það ofan á, get jeg þess til, að fleirum en mjer fyndist það lítill sómi Alþingi Íslendinga. Annars talaði háttv.frsm. (B. J.) svo vel fyrir þessu máli, að jeg þykist ekki fleiru þurfa þar við að bæta. Þá er það hinn maðurinn, Þórarinn Guðmundsson fiðluleikari. Hann fór fram á 3000 kr. styrk, en jeg sá mjer ekki annað fært, vegna sparnaðaranda þingsins, en að klípa af honum 500 kr. Um Þórarin er alt öðru máli að gegna en Pál. Hann er orðinn rótgróinn hjer heima, svo að við getum vænst að fá að njóta hans um langt skeið. Hann verður að neyðast til að spila á kaffihúsum og annarsstaðar, er menn safnast saman, til þess að hafa ofan af fyrir sjer, en með því er framför hans í listinni stöðvuð. Hann vantar fje til að geta gefið sjer tómstundir til að æfa hin erfiðari viðfangsefni, svo hann nái meiri þroska. Hann hefir stundað nám við hljómlistarskólann í Kaupmannahöfn og hlotið mikið lof fyrir leikni sína. Hann byrjaði 8 ára að leika á fiðlu og hefir stundað það síðan, svo þetta verður lífsstarf hans, og er það undir Alþingi komið, hvað ágengt honum verður í því og hversu ánægjulegt það verður fyrir þjóð hans og sjálfan hann. Jeg skal geta þess að fái hann styrkinn, hefir hann hug á að halda ókeypis námsskeið í fiðluspili. Fiðlan er það hljóðfærið, sem mestra vinsælda nýtur meðal almennings hjá frændþjóðum vorum, enda handhægast og ódýrast. Mundu slík námsskeið því líkleg til að auka ást á sönglist í landinu og söngment. Svo hefir það reynst í Noregi, og er síst fjarri að ætla, að fiðlan gæti fundið líkan jarðveg hjer á landi. En eins og jeg sagði áðan, þá þarf ekki að óttast, að við fáum ekki að njóta Þórarins hjer heima, svo óhætt er þessvegna að ljá þessum litla styrk atkvæði sitt. Þá er það þriðja brtt. mín. Þar er líka um styrk að ræða, en hann er svo smávaxinn, að engin þörf er að fjölyrða um hann, því þó hann sje lítill, verður ekki sagt, að hann snerti lítilsvert atriði. Jeg fer fram á að hækka styrkinn til Íþróttasambands Íslands um 500 krónur. Þessi styrkur er nú í fjárlögum þessa árs 2000 kr., en í fjárlagafrv. stjórnarinnar hefir hann verið lækkaður niður í 1500 kr., og þannig samþyktur við 2. umr. þessa máls. Aðallega hefir Íþróttasambandið varið þessum styrk til bókaútgáfu, sem snertir starfssvið fjelagsskaparins. Við könnumst við Sundbókina og Glímubókina. Þær liggja frammi á lestrarsal Alþingis, og fleiri leikfimisreglur hefir sambandið látið semja og prenta. Hjer er um nauðsynjamál að ræða og mikilsvarðandi fyrir þjóðina, enda óbeinlínis viðurkent með styrk þeim, sem veittur hefir verið á undanförnum árum úr ríkissjóði. Í fjelagsskap þessum eru saman komnir margir áhugasamir menn, ungir og gervilegir, sem verja miklum tíma til íþróttaiðkana, en fá ekkert í aðra hönd, hvorki fyrir tímaeyðslu nje alla þá fyrirhöfn, sem þeir þurfa á sig að leggja. Hjer er um þjóðfjelagsmál að ræða, sem sjálfsagt er að styrkja, enda getur það ekki varðað ríkissjóð miklu, hvort upphæð þessi er 500 kr. hærri eða lægri, en fjelagsskapinn munar það nokkru. Að vísu er á öðrum stað ætlaður dálítill styrkur til U. M. F., en um hann er alt öðru máli að gegna. Hann verður aldrei notaður til íþróttakenslu eða þess háttar, þó að sumir ef til vill hugsi svo. U. M. F. starfa að öðru fremur. eins og t. d. skógrækt, sandgræðslu og annari jarðrækt, og til þess fer styrkurinn. Þessi styrkur, sem hjer er um að ræða og jeg hefi flutt brtt. mína við, er því sá eini, sem ríkissjóður leggur til íþróttastarfsemi landsmanna, og verður því ekki hægt að segja, að sú upphæð nemi miklu, þó að veittar sjeu til þess 2000 krónur.

Sigurður Stefánsson Það er nú líklega gagnslítið fyrir sparnaðarnefnd að tala frekar fyrir brtt. sínum, því atkvgr. hefir sýnt, að þær hafa lítinn byr í háttv. deild, og er líklega rjettast að taka þær aftur og spara með því tíma og þingfje. Býst jeg við, að hugir manna sjeu hinir sömu til þeirra brtt., sem eftir eru, og að þeim sje þegar fyrirfram dauðinn vís. En þeir um það háttv. þingdm. og ekki ætla jeg mjer þá dul, að orð mín breyti atkv. nokkurs manns, en hitt finst mjer ekki óviðeigandi að rekja í fáeinum dráttum sögu sparnaðarnefndar og víkja að því, hvers vegna hún var skipuð. Sagan hefst á öndverðu þingi og eru heimildirnar að finna á þskj. 21. Það er þál.till og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skipa 5 manna nefnd til að rannsaka fjárhagsástæður ríkisins og gera tillögur um sparnað á ríkisfje, svo sem með niðurlagningu miður nauðsynlegra embætta, sameiningu þeirra opinberu starfa, sem samrímanlegir eru“ o. s. frv. Og í ástæðum fyrir þál.till. segir: „Það er alkunna, að mjög mikil fjárkreppa er hjer á landi nú, bæði hjá einstaklingum og einnig hjá ríkissjóði“. Þetta segja flm., og eina ráðið til þess að bæta úr þessu og komast úr fjárkreppunni verður aðeins „með ýtrasta sparnaði á öllum sviðum“. eða eins og þeir orða það sjálfir: „Úr þessari kreppu verður eigi frá voru sjónarmiði bætt, nema með hinum ýtrasta sparnaði á öllum sviðum“. Þegar athugað er nú, að flm. þessarar þál.till. eru allir úr flokki núverandi stjórnar eða stuðningsmenn hennar, þó að hún væri ekki sest að völdum þá, hefði maður vænst, að till. sparnaðarnefndar fengju betri byr en raun hefir á orðið. Og ekki síður fyrir það, að einmitt núverandi stjórn hóf svo göngu sína, að hún virtist ætla að heimta „ýtrasta sparnað á öllum sviðum“, þó að bæði mjer og öðrum verði að efast um, að þar hafi hugur fylgt máli. En nú er öllum ljóst, að till. sparnaðarnefndar hafa mætt mikilli mótspyrnu og henni mestri úr hörðustu átt. Jeg segi úr hörðstu átt, því engir hafa harðara snúist í móti till. sparnaðarnefndar nje þyngra lagst á móti okkur en stjórnin og fylgifiskar hennar. Nefni jeg þar fyrst hæstv.forsrh. (S. E.) og háttv.þm. Dala. (B. J.). Jeg minnist ekki að annarsstaðar frá hafi komið harðari mótmæli, og öllum okkar till. hafa þeir í móti mælt. Þetta verður því merkilegra, þegar litið er á, hvernig nefndin hefir orðið til. Jeg held að ekki verði þó annað sagt en að nefndin hafi unnið í fullu samræmi við þál.till. og í anda stjórnarinnar eftir prógramræðu hennar að dæma. Nefndinni hefir ekki verið markaður bás á neinu vissu sviði eða öðru en því, sem till. nefnir, og þar er fyrirskipað að viðhafa „ýtrasta sparnað á öllum sviðum“. Þeirri meginreglu hefir hún fylgt og farið eftir því erindisbrjefi, er henni var gefið, þegar þingd. samþykti till. um að gæta hins mesta sparnaðar. Þannig var það að minsta kosti á öndverðu þingi, að allir þóttust finna þörf hins ýtrasta sparnaðar. En þetta hefir breyst og einkum hjá núverandi hæstv. stjórn. Virðist nú sem hæstv.forsrh. (S. E.), að minsta kosti, hafi snúið sparnaðarhugtakinu við og vilji nú í staðinn fyrir „ýtrasta sparnað á öllum sviðum“ viðhafa sem allra minstan sparnað. Og eftir höfðinu dansa limirnir. Jeg skal ekkert um það segja hvers vegna þessi hugarbreyting er á orðin, en hún er auðsæ hverjum sem vill líta á það með sanngirni, og á því hefir sparnaðarnefndin mátt kenna. Nú er hún skömmuð fyrir alt, sem hún gerir, og gefið ýmislegt það að sök sem hún á engan þátt í. Það var sagt í gær, að sparnaðarnefnd vildi vera yfirfjárveitinganefnd þingsins. En það eru staðlausu stafir, eins og svo marg annað fleipur, sem dunið hefir á nefndinni. Það hefir verið fullkomin samvinna á milli nefndanna og hún í öllum aðalatriðum í besta lagi. Það var tekið fram í gær af stjórninni eða hæstv.forsrh. (S. E.), því að hann hefir helst orðið fyrir svörum af stjórnarinnar hálfu - hinir ráðherrarnir hafa minna talað og mælt af fullu viti og sanngirni, það sem þeir hafa sagt, en hjá hæstv.forsrh. (S. E.) hefir það orðið eins og við var að búast - já, það var tekið fram af hæstv.forsrh. (S. E.), að prógram stjórnarinnar væri í fullu samræmi við sparnað þann, sem fráfarin stjórn hefði viðhaft, er hún samdri fjárlagafrv., og að þessi stjórn vildi því taka hina fyrri til fyrirmyndar.

Þetta eru hreinustu ósannindi

. Það dugir ekki fyrir hæstv.forsrh. (S. E.) að mótmæla þessu, því jeg skrifaði orðin niður jafnóðum og hann talaði.

Þm. hefir þá algerlega misskilið mig

. Ó nei, jeg misskildi ekkert, og nú verður mjer að spyrja: Hvers vegna reri hann að því öllum árum að koma þeirri stjórn frá völdum, er viðhafði svo mikla sparnaðarviðleitni í fjármálum landsins, að hann tók hana sjer til fyrirmyndar og ætlaði að feta í fótspor hennar? Var svo nauðsynlegt að koma stjórninni frá, úr því taka átti upp sömu stefnu og hún hafði haldið fram á sparnaðarbrautinni? Jeg beini þessu til hæstv.forsrh. (S. E.), því á honum hefir mest borið í öllu þessu sparnaðarhjali stjórnarinnar. Sparnaðarnefndin hefir tekið sjer það nærri, að till. hennar hafa verið feldar. Enda er það áreiðanlegt, að hún hefði ekki komið með þær, eða ekki svona margar, hefði hún vitað fyrir, að stjórnin og fylgifiskar hennar myndu jafneindregið leggja á móti þeim því að það er henni kunnugt að öll þessi mótspyrna og alt þetta þrátt um till. nefndarinnar hafa bæði lengt þingtímann og eytt miklu fje. Að vísu skal jeg geta þess, að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir verið sjálfum sjer samkvæmur og fylgt stefnu þeirri, er hann og meðflm. hans að till. á þskj. 21 hjeldu fram. Sama verður ekki sagt um háttv.þm. A.-Sk. (Þorl.J.): hann hefir oftast greitt atkv. á móti till. nefndarinnar. Háttv. þm. Ak. (M. K.) var að ýmsu leyti sanngjarn í garð nefndarinnar. Þó verð jeg að mótmæla þeim misskilningi hans, að nefndin hafi í till. sínum átt að búa í garðinn fyrir næsta þing. Nefndin skildi hlutverk sitt svo, að hún ætti þegar að láta til sín taka á þessu þingi, þó að hinsvegar hafi hún orðið að benda á ýmsar breytingar, sem ekki koma þegar til framkvæmda, og aðrar, sem vel gætu beðið. En nefndin hefir reynt að starfa í samræmi við erindisbrjef sitt og koma með þær till., sem miðuðu í þá átt að minka tekjuhalla ríkissjóðs. Og hvað sem annars verður sagt um till. nefndarinnar, þá verður aldrei sannað, að ein einasta þeirra skaði landið. Jeg ætla ekki að fara að eltast við allar ákúrurnar, sem nefndin hefir fengið, nje svara hnútum þeim, er að henni hefir verið kastað, því um það alt saman má segja, að sumt var af litlu viti og sumt af engu viti mælt, eins og það, sem háttv.frsm. (B. J.) hafði fram að færa. Jeg get ekki tekið skammir og skæting, háð og hlátur sem fullgild rök á móti sparnaðartill. nefndarinnar. Það þarf annað til að sannfæra mig, jafnvel þó að það komi frá stjórninni. Jeg vil þó undantaka hæstv. atvrh. (Kl.J.): Hann talaði af gætni og stillingu og skynsamlegu viti, eins og honum er lagið. Jeg skil ekki, að þeir menn, sem hafa viljað leggja niður alla vegagerð í landinu, eins og t. d. háttv.frsm. (B. J.), „falli í stafi“. eins og annar fjármálaspekingur deildarinnar orðaði það hjer um daginn, þó að þeir sjái þessar gætnu og rjettlátu sparnaðartill. nefndarinnar. Jeg álít ekki þýða, að jeg fari út í hverja einstaka till. sparnaðarnefndar. Það eru alt fremur smáar upphæðir, en spari maður ekki smátt, þá á maður fátt. Jeg vil þó benda á einn lið, sem líklega verður háttv.frsm. hneykslunarhella og stjórnarliðinu. Þessi liður er fjárveitingin til Páls Þorkelssonar til að vinna að málsháttasafni sínu. Mjer er ekki kunnugt, hvað maður þessi hefir unnið að þessu starfi efra hvort hann hefir unnið nokkuð, en nú nýlega hefir hinn frægi vísindamaður Finnur Jónsson gefið út málsháttasafn, og hygg jeg, að hann hafi ekki mikið eftir skilið og tvö málsháttasöfn voru til áður. Hygg jeg því að þessi akur sje fullplægður, enda er fengin full trygging þess, úr því að Finnur Jónsson hefir lagt þar hönd á plóginn. Þessi maður hefir aftur á móti ekkert sýnt og brestur flest skilyrði til þess að leysa þetta verk af hendi. Það var rjett hjá hæstv. atvrh. (Kl.J.), að mjer er sárt um margt, sem heyrir undir XIV. lið brtt., en mjer er enn sárara um það að skila fjárlögunum með stórum tekjuhalla ár eftir ár. Er hjer aðeins um frestun að ræða, en alls ekki tilgangurinn, að styrkurinn falli niður fyrir fult og alt. En það þarf sannarlega brjóstheilindi til hjá háttv.frsm. (B. J.), sem leggur til að vegir allir sjeu lagðir niður, að snúast eins og mannýgt naut í flagi við rauðri dulu gegn þessum brtt. Sama er að segja um XXII. lið brtt. Jeg viðurkenni, að þessi styrkur getur oft komið að gagni, en sumir verja honum einungis til að fara lystitúra. Hæstv. forsrh. (S.E.) sagði, að jeg hefði talað um sparnaðinn með heilagri alvöru, og þetta hneykslaði hann. Jeg skammast mín nú ekkert fyrir það, þótt jeg tali ekki brosandi um fjárhaginn. Þá talaði hann um sólskinsbrosið, sem hefði komið á andlit mitt, er hæstv. atvrh. nefndi Hesteyrarsímann. Jeg skal viðurkenna, að orð hæstv. ráðherra fremur glöddu mig en hrygðu, en þar fyrir átti jeg engan þátt í, að till. þessi kom fram og bjóst ekki við henni. En það sýnist mjer undarlegt, ef hæstv.forsrh. ætlast til þess, að jeg hefði ráðist á kollega hans og húðskammað hann fyrir hana. Annars held jeg, að þeir fái tæplega brugðið mjer um hreppapólitík, og geti þessir herrar ekki bent á eina einustu till. frá mjer, sem fer í þá átt, þá eru þessi orð þeirra ómerk ummæli athugunarlausra manna. Enda hefi jeg lýst því yfir hjer í heyranda hljóði, að síðustu orð kjósenda minna til mín voru þau, að jeg skyldi stuðla að því eftir mætti að fjárlögin yrðu tekjuhallalaus. Jeg fer því einungis eftir sannfæringu minni og umboði kjósenda. En við því get jeg ekki gert, þó að till. mínar falli í grýttan jarðveg. En jeg hefi ekki breytt skoðunum mínum, þó að herrarnir á þeim hærri stöðum hafi gert það. Jeg veit, að till. sparnaðarnefndar lúta að því að draga úr styrknum til vísinda og lista, en þörfin er bráð að spara eitthvað, til þess að eiga krónunni fleira til þess að efla framleiðsluna og ræktun landsins. Jeg hefi líka orð háttv.frsm. (B. J.) fyrir því, að þjóðin sje vel mentuð, en sá góði maður verður að játa, að landið er ekki í eins góðri rækt og hugtún þjóðarinnar. Liggur því mest á því að snúa sjer af alefli að ræktun landsins, enda þótt það kunni að hafa í för með sjer óþægindi fyrir einstaka menn. Það er auðvitað að skoðað frá pólitísku sjónarmiði ættum við síst að vera að leggja okkur í líma að fá tekjuhallalaus fjárlög. Þegar stjórnin vill hið gagnstæða. En jeg er nú svo gerður, að jeg get ekki horft upp á þennan fjárhag okkar og vil leggja alla mína krafta fram til þess að bæta hann. Vil jeg því fylgja sparnaði á öllum sviðum og frá hverjum sem hann kemur, og það skal jeg segja hæstv.forsrh. (S. E.), að brosið á andliti mínu verður enn meira heldur en það var vegna Hesteyrarsímans, þegar hann kemur með hinar velhugsuðu sparnaðartill. sínar á næsta þingi. Háttv. frsm. (B. J.) nefndi sparnaðarnefnd Búkollu, og er þetta hið mesta virðingarnafn. Því Búkolla þessi var hinn mesti dánumannsgripur, og hefði þessi kostagripur setið í þingsæti Dalamanna, þá hefði það verið betur skipað en það nú er.  (B. J.: Það hefir nú flogið undir hana í dag)  . Nei, en það hefir flogið undir Dalamannabeljuna. Það eru ekki þarfir menn, sem líta alt í fullveldishillingum, en láta sig engu skifta fjárhag fullvalda ríkisins. Jeg gef ekki túskilding fyrir fullveldið, ef þjóðin er eins lítill kostagripur og þessi Dalamannabelja hefir jafnan verið, svo fóðurfrek sem hún líka hefir verið.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg þakka háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hin hlýju ummæli hans í garð meðráðherra minna. Hann taldi þá bæði sparnaðar- og atorkumenn, og þar sem annar þeirra er atvinnumálaráðherra en hinn fjármálaráðherra, þá er sannarlega góðs að vænta, sjerstaklega er ummæli þessi koma frá andstæðingunum, og má jeg því skoða þetta sem vottorð um, að valið hafi tekist vel. Ummælin um mig hafa aftur á móti lítið að segja, þegar athugað er, hvaðan þau eru runnin. Þessi háttv.þm. (S. St.) sagði í gær eftir mína hógværu ræðu, að nú mundi koma gusa. Hún kom áðan, en það er ekki í fyrsta skifti, sem jeg hefi fengið slíka gusu, og jeg held að jeg kynni hálfilla við mig, ef jeg fengi þær ekki öðru hvoru. En nú kem jeg með mjög eftirtektarverða sparnaðartill., og hún er sú, að þessi ræða háttv.þm. verði prentuð í stóru upplagi og henni útbýtt meðal þm. hvenær sem sparnaðarnefnd kemur með nýjar till. Það er ógrynni fjár, sem farið hefir í þessar sparnaðarræður háttv.þm. (S. St.) og allar þær ræður, sem út af þeim hafa spunnist. Háttv. þm. segir mig hafa barist á móti öllum sparnaðartill., en það, sem hneykslunum veldur, er afstaða mín gagnvart háskólanum. Jeg hefi verið á móti því að skera hann í fæðingunni niður við trogið, og getur nokkur undrast á þó að kenslumálaráðherra taki það sárt. Jeg er líka þarna í samræmi við háskólaráðið og vonir þjóðarinnar. Annars á jeg erfitt með að skilja hvernig háttv.þm. (S. St.) fær komið ósparnaðar stimplinum á mig eða borið mjer á brýn, að jeg hafi rofið þau loforð. sem jeg gaf í stefnuskrárræðu minni. Jeg hefi ekki komið með eina einustu till., sem farið hefir í þá átt að auka við útgjöldin í fjárlagafrv. fráfarinnar stjórnar, sem háttv.þm. (S. St.) tilbað. Er þetta því aðeins tilraun til að koma með ósæmilegar getsakir, sem naumast eru svaraverðar. Annað atriðið, sem jeg hefi átt að sýna ósparnað í, er það, að jeg hefi snúist gegn þeim mönnum, sem draga vilja úr alþýðumentun þessa lands, en það má hver sem vill bera brigsl á mig fyrir þann ósparnað. Jeg kikna ekki undir þeim. Því betur sem alþýðan er mentuð, því betur skilur hún það sanna og rjetta í hverju máli og lætur ekki ósönnuð gífuryrði glamraranna blekkja sig. Þá sagði sami háttv.þm., að það hefði verið besta samvinna millum sparnaðarnefndar og fjvn., en hafi jeg tekið rjett eftir atkvgr. í gær, þá sá jeg ekki betur en að fjvn. greiddi atkv. móti öllum tillögum sparnaðarnefndar nema einni, enda var óhugsandi, að fjvn. gæti fylgt henni að málum. Háttv. þm. (S. St.) sagði, að jeg hefði sagt, að jeg fylgdi sparnaðarstefnu fyrverandi stjórnar. Það hefi jeg aldrei talað, hamingjunni sje lof. En hitt hefi jeg sagt, að þar sem jeg hefi ekki komið fram með neina hækkun á fjárlögunum, þá sje ekki hægt að kalla mig ósparsaman fyrir það sama sem hún er kölluð sparsöm fyrir. Og eitt verð jeg að taka fram að það er langt síðan jeg tók að veita því eftirtekt, að hættulegt geti orðið að afgreiða fjárlögin með tekjuhalla ár eftir ár. Og það er langt síðan jeg fór að berjast fyrir því, að svo yrði ekki, enda fjekk jeg sem fjármálaráðherra óvinsældir hjer í þinginu hjá ýmsum fyrir það, hve hart jeg barðist gegn fjárlagahallanum. Og jeg hefi jafnan kostað kapps um að mynda mjer sem best heildaryfirlit yfir allan fjárhag ríkisins, enda innleiddi jeg fyrstur þá sjálfsögðu fjármálareglu hjer í þinginu, því það er langt síðan mjer varð það ljóst, að yfirvofandi fjárhagsvoða verður ekki afstýrt með því að einblína sífelt á þessar smáupphæðir, sem eilíflega er hægt um að deila, heldur er það hitt, sem á ríður að hafa gott yfirlit yfir allan fjárhag landsins og vita, hvernig stóru upphæðunum á að verða varið og hvað landið þoli mikinn halla. Annars verð jeg að játa það, að mjer finst framkvæmdir háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) í þessari svo nefndu sparnaðarnefnd fremur stílaðar upp á það að sýnast heldur en hitt, því flest orð hans og till. bera vitni um óvandvirkni og athugaleysi. Hann sagði áðan, þessi háttv.þm., að jeg hafi lýst yfir því, að mjer virtist fjárhagur landsins glæsilegur. Þetta eru hrein og bein ósannindi. Og jeg skal bæta því við, að jeg álít, að þeir menn geri sjer glæsilegar vonir, sem hafa sagt hjer, að gengismunurinn muni vera horfinn um áramótin, þó þetta auðvitað sje ekki útilokað. Hv. þm. (S. St.) sagði, að það skyldi gleðja sig, er stjórnin kæmi með sitt nýja sparnaðarkerfi. En jeg efast um, þótt stjórninni tækist þetta, að það myndu koma nokkrir sólskinsblettir fram í andliti hans - ef það væri þessi stjórn. Hinu gæti jeg betur trúað, að það brygði þar fyrir einhverri sólskinsglætu, ef stjórninni tækist þetta ekki. Því allan þann tíma, sem við höfum setið saman á þingi, hefi jeg ennþá ekki orðið var við, að háttv.þm. (S. St.) hafi getað litið með sanngirnisaugum á nokkuð það, sem jeg hefi lagt til. En hann má nú mín vegna halda áfram með þessar gusur sínar. Mjer gerir það ekkert til. En til lítils sparnaðar hygg jeg að þær hafi enn orðið fyrir landið þessar sparnaðargusur þessa háttv.þm.

Hákon Kristófersson Jeg hefi komið fram með brtt. á þskj. 153, XVII. lið, ásamt 2. þm. Árn. (Þorl. G.). Það er tekið fram í ástæðunum, hvers vegna lagt er til að auka við þessum 1000 krónum, og þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Það er góðkunnur maður, sem hjer á hlut að máli, og einhver af bestu vísindamönnum Íslendinga. Vita menn og, að efnahag hans er svo háttað, að full nauðsyn er á, að hann fái þennan styrk. Vona jeg að allir þeir, sem hjer eru, kunni að meta hina afbrigðagóðu og að mörgu leyti mjög svo einkennilegu rithöfundarhæfileika þessa manns, hvað sem svo um innihald ritanna er að segja. Um það verða náttúrlega ávalt skiftar skoðanir. Trúi jeg yfirleitt ekki fyr en jeg reyni það, að þessi lítilfjörlega aukning nái ekki fram að ganga. Því jeg ber það traust til háttv.þdm., að þeir láti nauðsynina og verðleika þessa manns verða þyngst á metunum og sjái sóma sinn í því að veita þennan sjálfsagða styrk eftirtölulaust. Þá er það XXV. liðurinn á þskj. 153. sem jeg vildi líka minnast á. Það er gamall kunningi sem þar er á ferðinni og munu hv.þdm. vera kunnar allar ástæður frá því í fyrra og hafa lesið greinargerðina, sem þá fylgdi málinu. Býst jeg því við, að hv. deild hafi þegar tekið afstöðu til þessa máls. Háttv. frsm. (B. J.) tók það fram, að nefndin hefði ekki sjeð sjer fært að aðhyllast þessa till. Get jeg að vissu leyti ekki láð nefndinni þetta, eins og á stendur, en þó hefði jeg getað vænst betri undirtekta nú, því þegar till. þessari var vísað frá í fyrra, þá gaf háttv. frsm nefndarinnar, ásamt mörgum fleiri úr nefndinni, loforð um, að ef málið kæmi aftur, þá myndi því verða betur tekið á næsta þingi. Ekki er annað hægt að segja en að hóglega sje í sakirnar farið, því hjer er aðeins farið fram á þrjá fimtu hluta af upphæð þeirri, sem með þarf, og í varatill. aðeins tvo fimtu hluta. Jeg geng þess ekki dulinn, að það eru vandræði að þurfa að koma fram með svona till., en þess er þó, eins og á stendur fyrir hlutaðeigandi sveitarfjelagi, brýnasta þörf, því þótt fjárhagur ríkisins sje ekki glæsilegur, þá er þó fjárhagur sumra hrepps- og sveitarfjelaga ennþá bágbornari. Og ef Alþingi sjer sjer ekki fært að verða við þessari beiðni, þá eru miklar líkur fyrir því, að þetta fyrirtæki sje þar með til dauða dæmt, því hreppurinn hefir ekki bolmagn til þess að bera þennan kostnað. Að svo mæltu legg jeg þessa till. undir dóm. háttv. deildar, án þess að fara frekari orðum um hana, því jeg býst við, að háttv.þdm. sjeu mjög vel kunnir allir málavextir hjer að lútandi og hafi nú þegar ráðið við sig, hvernig þeir greiða atkv. um till. þessa.

Eiríkur Einarsson Það voru örfáar brtt., sem jeg er viðriðinn og vildi minnast lítið eitt á, svo og nokkrar, sem fjvn. og ýmsir aðrir háttv.þm. hafa komið með. Það er þá fyrst XVII. brtt. á þskj. 153, sem verður fyrir mjer. Hún hljóðar um styrkaukningu til dr. Helga Pjeturssonar og hefir háttv. síðasti ræðumaður (H. K.) gert grein fyrir henni. Í núgildandi fjárlögum er þessum mæta manni ætlaðar 4000 kr. en eins og mönnum er kunnugt, hefir hann verið lækkaður um 1000 krónur í stjórnarfrv. Brtt. þessi fer nú aðeins fram á að fella þessa lækkun burt, og mun það ekki að óþörfu gert. Þessi maður, sem hjer er um að ræða, hefir erfiðan fjárhag og fyrir þungu heimili að sjá. Hrökkva laun hans ekki einusinni til þess, að hann geti lifað sæmilegu borgaralegu lífi, og skal jeg sem dæmi nefna, að hann hefir ekki haft efni á því að veita rafmagni í hús sitt til lýsingar. Þessi styrkur er þó ekki einasta veittur af þörf, heldur að maklegleikum, því þessi maður er einn sjerkennilegasti vísindamaður vor Íslendinga. Eru þeir, því miður, helst til fáir, sem feta í fótspor hans, að þræða ekki fjárgötur fjöldans. Fyrir því fer svo oft sem fer, að þegar hver fetar í annars fótspor, þá troðast göturnar að lokum svo niður, að menn sökkva að síðustu í grafgöturnar. En þessum manni er ekki svo háttað. Hann fer einn saman yfir ótroðið land, og fer geist. Hann er ekki einasta vísinda- og hugsjónamaður, heldur hefir hann valið sjer að viðfangsefni alvarlegustu gátur lífsins og ritað margt, sem er alveg einstætt í íslenskum bókmentum. Væri það vansi fyrir þing og þjóð að láta slíkan mann svelta, enda vona jeg að svo verði ekki og háttv.þdm. sýni hug sinn með því að samþykkja þessa brtt. Þá kem jeg að XXIII. brtt. á þskj. 153, a-lið. Skal jeg vera fáorður um hana, því jeg geri ráð fyrir, að háttv. samþingismaður minn, sem betur er þeim hnútum kunnur, geri grein fyrir henni síðar. Jeg vil þá byrja með því að þakka sjútvn. fyrir undirtektir hennar í þessu máli. Þá vil jeg benda háttv. þingdeild á það, að þótt henni ef til vill kunni að þykja upphæðin nokkuð há, 16 þúsundir króna, þá ber á það að líta, að hlutaðeigendur eru reiðubúnir að leggja mikið í sölurnar og svara tveim þriðju á móts við landssjóðsstyrkinn úr eigin vasa. Þess er líka von, því þörfin er geysimikil. Lending á Eyrarbakka er, eins og alkunnugt er, afarvond og bryggjum og öðrum uppskipunartækjum í mesta máta áfátt. Á Eyrarbakka hefir helsti oft sannast talshátturinn, að margur drukknar nærri landi, og hefir innsiglingin þar reynst miklu mannskæðari en nokkur jökulá, sem yfir hefir verið að sækja hjer á landi Virðist því ekki minni ástæða til að bæta hana og lendinguna en brúa árnar. Og meiri nauðsyn mun oftast reka menn á sjóinn til fiskifanga en á sjer stað marga ferðina yfir jökulsárnar, hverja sem er. Verði þessi styrkur veittur, þá vonast jeg til, að það komi fljótlega í ljós, að sú fjárveiting verður allra fjárveitinga fyrst til að borga sig. Mun öllum það ljóst, hvers virði það er að geta farið á sjó, sem er jafnfiskisæll og þar á sjer stað, og eiga von góðrar lendingar, þegar gefur, að jeg ekki nefni mannslífin, er sparast og ekki verða metin til fjár. Þá skal jeg minnast lítið eitt á brtt., sem jeg flyt ásamt háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Hún hljóðar um lánveitingu til tveggja klæðaverksmiðja, sem reisa á, aðra á Suðurlandi, en hina á Austfjörðum, og nemur sú lánbeiðni alls 100000 krónum til jafnra skýrsla hans hafi að vísu aðallega snert Austurland. Jeg flutti þingsál.till. um tóvinnumálsundirbúning á þingi í fyrra, og skifta. Háttv. samflutningsmaður minn (Sv. Ó.) hefir þegar skýrt frá þessu máli, þó komst þá málið í það horf, sem það er í nú, þótt landbúnaðarnefndin sleikti utan úr því af þröngsýni sinni og ynni því nokkuð tjón. Jeg vildi að stjórninni væri gefið rýmra verksvið og falið að láta rannsaka staðhætti og gera áætlanir um kostnað o. fl., en sú rannsókn þótti nefndinni of dýr, og lagði því á móti þessu. Orsökin til þess að jeg kom fram með þetta málefni, var sú sannfæring mín, að hjer væri um nauðsynlegt þjóðþrifamál að ræða og að þjóðin verði að reyna að bjarga sjer sjálf í þessum efnum, en ekki þurfa að sækja alt til annara landa. Auk þess hvöttu kjósendur mínir mig til að gera þetta, og mun það yfirleitt almennur vilji manna á Suðurlandsundirlendi, að þar verði stofnað til slíks iðnaðar. Hefir og verið stofnað þar fjelag til þess að vinna að undirbúningi málsins. Skoraði það á stjórnina að láta rannsaka, hvar hentugastur staður væri til þessarar virkjunar, og sendi fyrv. atvinnumálaráðherra, Pjetur Jónsson, verkfræðing austur í þessu skyni. Skyldi hann rannsaka Reykjafoss í Ölfusi og senda stjórninni síðan skýrslur sínar og áætlanir. Tók þessi verkfræðingur, sem var Guðm. Hlíðdal, með sjer annan mann danskan, Axel Petersen að nafni, til þess að aðstoða sig við starfið. Komust þeir svo að því, eftir ítarlega rannsókn, að í meðalvexti hefir Reykjafoss nálægt 105 hestöfl, og er það nægilegt til að reka með nokkuð stóra klæðaverksmiðju. Þá var næst mælst til þess, að verkfræðingur, eða aðrir, sem til þess væri trúandi, fengi að rannsaka kostnað við innkaup vjela og annara nauðsynlegra áhalda til verksmiðjunnar, og tók fyrverandi atvrh. (P. J.) því vel. Vona jeg, að núverandi atvrh. (Kl. J.) taki við af honum í þessu efni og reynist þessu máli hlyntur og styðji framgang þess. Þetta er nú að segja um verklegan undirbúning málsins. En því miður get jeg ekki sagt eins góða sögu af fjárhagslegum undirbúningi þess og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að svo og svo mikið fje sje þegar til reiðu. En það get jeg fullyrt, að ef rannsóknin ber æskilegan árangur, þá mun vart standa á fjenu þar eystra, því jeg veit, að mönnum þar er þetta mikið áhugamál, og munu þeir því leggja sig í líma með fjárframlög þau, sem með þarf. En hitt er almenningi þar og ljóst, að það þarf verulega góða rannsókn, sem óhætt sje að treysta. Hafa menn þar eystra einmitt brent sig í þessu efni. Þeir hafa áður komið sjer upp tóvinnuvjelum, en þá vantaði sjerþekkingu; starfið gekk illa og varð að leggja það niður aftur. Var það þó ekki sökum þess, að verksins væri ekki þörf, heldur af hinu, að manninn með sjerþekkingu vantaði, bæði til að stofna og leiða fyrirtækið. Vona jeg, að í þetta skifti verði tekið nægilegg tillit til þess, hve mikið sjerþekkingin hefir að þýða við slíka starfsemi. Jeg verð annars að geta þess, að mjer þykir leitt, að þetta nauðsynjamál virðist ekki eiga að fagna nægilega föstum heildarsamtökum. Að vísu hefir málinu verið tekið vinsamlega bæði af þingi og stjórn, en þar þarf svo mikils við, og ætti öllum að vera það gleðiefni, að bæði Sunnlendingar og Austfirðingar eru vaknaðir til fullrar meðvitundar um hina miklu þörf. Hvað annars snertir brtt. mína og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), þá vona jeg, að hún nái fram að ganga. Það má vera, að hún hefði mátt vera betur sniðin, t. d. að miða lánsheimild við einn stað, er fyrstur yrði tilbúinn að sínu leyti; voru sumir í fjvn. hlyntir þessu. Hefði jeg fyrir mitt leyti ekki verið því mótfallinn, ef samflutningsmaður minn hefði getað fallist á það. Hefði jeg alls ekki talið það eftir, ef Múlasýslur hefðu orðið fyrri til taks, þótt þær hefðu fengið fjárveitinguna. Gæti þetta einmitt orðið til þess að vekja kapp hjá mönnum að ná sem fyrst takmarkinu, og myndi þá um leið flýta stórum fyrir fyrirtækinu. Veit jeg líka, að helmingur þessa fjár, eða 50 þúsundir, nær alls ekki 1/3 kostnaðar við hverja verksmiðju sem er og nokkuð ætti að kveða að. Lánveitingin er undir öllum kringumstæðum heppileg til örfunar heima í hjeruðunum. Hvernig sem þetta annars verður, þá er ekkert að óttast fyrir þessa háttv.þd. með að veita lánsheimildina, því þetta liggur eftir sem áður að öllu leyti í hendi stjórnarinnar, að meta tryggingar og málið að öðru leyti áður en lánið yrði veitt. Mjer kom á óvart till. frá háttv.þm. Norður-Múlasýslu (B. H. og Þorst. J.), er eingöngu fer fram á að fella burt að veitingin sje staðbundin við Reyðarfjörð. Jeg skal láta liggja milli hluta hvort rjettara er, því jeg þekki ekki svo staðhætti þar eystra, en jeg geri samt ráð fyrir, að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hafi rjett fyrir sjer, því hann tók hóflega í málið en háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.) fór rasandi og veittist að mjer með ávítunum fyrir tillöguhluta minn og kallaði fleyg. Þykir mjer það nokkuð undarlegt, því hann hefir tekið upp þennan „fleyg“ minn í sína tillögu. Ef hann vildi tillögu hv. 1. þm. S.-M. vel, var ekkert hægara fyrir hann en að fella minn tillöguhluta í burt. Vona jeg, að hv.þm. (B. H.) geri einhverja grein fyrir, hvað hann meinar með þessu fálmi sínu, því hjer á alls ekki að komast að nein hreppapólitík, og hefir okkur háttv. 1. þm. S.-M. ekki dottið það í hug. Þá mintist háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.) á, að öðruvísi stæði á um Austurland en Suðurland, þar eð hjer væri þegar komin á ullarverksmiðja. Það er að vísu satt, að Álafoss er til, en Reykjavík er líka til og þar búa upp undir 20 þús. manna, og Álafoss verður fyrst að geta fullnægt kröfum Reykjavíkur, áður en hann getur orðið Suðurlandi að liði. Það má lengi deila um, hvar þörfin sje mest og hvar eigi að byrja. Veit jeg til, að stjórnarráðinu hafa borist mörg brjef þar að lútandi. Jeg get svo lokið máli mínu um þetta efni og vonast eftir góðum undirtektum háttv. deildar, enda yrði málið í góðum höndum, þar sem hæstv. stjórn mundi ekkert í því gera nema með góðum undirbúningi. Þá ætla jeg að minnast dálítið á síðustu brtt.háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) á þskj. 153. Jeg skal ekki leggja neinn dóm á brtt. sjálfa, heldur ætla jeg aðeins að athuga hugsunina, sem á bak við hana liggur, að miklar líkur eru til, að víða verði atvinnubrestur á þessu ári. Það er ein af aðalástæðunum til að hið opinbera má ekki fella niður allar verklegar framkvæmdir, svo sem vega- og símalagningu. Það er nauðsynlegt, að allir landsmenn hafi nægilegt að gera. Þar kemur til greina, ekki eingöngu hin fjárhagslega hlið málsins, heldur og að hver landsmaður á að hafa tryggingu fyrir, að hann geti fengið atvinnu. Hver góður bóndi sjer fyrir því, að vinnufólk sitt hafi góð verkfæri í höndunum, er slátturinn byrjar, og háttv. Alþingi búnast áreiðanlega illa, sjái það ekki landsmönnum fyrir atvinnu sjer til lífsuppeldis, og opinber starfræksla er miklu tryggara spor í áttina til þess, að sem flestir fái eitthvað að gera, heldur en að hvert bæjarfjelag taki að sjer að sjá íbúum sínum fyrir atvinnu.

Forseti: Það hefir komið fram tillaga frá átta háttv.þm. um að hætta umræðum um fjárlögin. En nú þegar hafa 8 hv.þm. kvatt sjer hljóðs. Fimm þeirra hafa ekki tekið til máls áður, tveir eiga ósvarað máli annara háttv.þm. og einn er háttv.frsm. (B. J.). Legg jeg því þann skilning í till., að hún komi ekki til framkvæmda fyr en þessir háttv.þm. hafa talað. Till. er undirskrifuð af J.Þ., P.Þ., E.Þ., Ing.B., Þorl.G., P.Ó., Ó. P. og J. S. og hljóðar svo: „Vjer leggjum til, að umræðum um frv. til fjárlaga verði slitið“. Leyfi jeg mjer þá að bera till. undir atkvæði og mun viðhafa nafnakall.

Forseti: Till. er þá samþykt með 18:9 atkvæðum, og verður umræðum slitið er þeir hafa talað, sem þegar hafa kvatt sjer hljóðs.

Magnús Kristjánsson Jeg ætla að minnast nokkrum orðum á brtt. XXIII. við 16. gr. 17. - Háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) hefir tekið af mjer ómakið hvað snertir fyrri lið hennar, og get jeg því verið stuttorður. Eins og öllum er kunnugt, hafa háttv. alþingismenn lagt afarríka áherslu á, að fyrst og fremst eigi að styrkja atvinnuvegina af fremsta megni. Þessar till. miða beinlínis í þá átt. Vil jeg nú sjá, hvort nokkur hugur fylgir máli; ekki svo að skilja, að mjer detti í hug að bera háttv.þm. hræsni á brýn, en jeg vil þó vita, hvort þeim er nokkur alvara í þessu efni. Eins og háttv.þdm. er kunnugt, eru þessir tveir staðir. Eyrarbakki og Ólafsfjörður, góðar veiðistöðvar. Þaðan ganga 10–15 mótorbátar frá hvorum stað og í þeim útvegi liggur um ½ miljón kr., en hafnleysur eru þar miklar og atvinnureksturinn þar af leiðandi ótryggur. Af þessu hafnleysi stafar ekki eingöngu beinn háski fyrir bátana, heldur hamlar það einnig oft bátunum frá að sækja sjó. Jeg vona að menn sannfærist um nauðsyn þessara fyrirtækja, er þess er gætt, að hlutaðeigendur eru fúsir til að leggja fram stórfje til að koma þeim í framkvæmd. Jeg kalla það stórfje, ef á hvern bát legst alt að 1 þúsund kr. skattur til þessa eins og á sjer stað á Ólafsfirði. Á hinum staðnum þarf meira fje, en hann er stærri, og mun hreppurinn þar hlaupa undir bagga; en styrkurinn, sem farið er fram á, er aðeins lítill hluti af þeirri upphæð, sem til fyrirtækisins þarf. Jeg skal benda á, að landið hefir líka gagn af þessu. Háttv. fjhn. hefir komist að þeirri niðurstöðu, að ekki verði hjá því komist að framlengja lögin um útflutningsgjald af afurðum landsins. Styrkurinn til Ólafsfjarðar nemur ekki meiru en sem svarar útflutningsgjaldi af fiski þaðan í eitt ár. Það er því ekki farið fram á meira en að þeir sleppi við að gjalda útflutningsgjald í eitt ár. - Jeg skal svo ekki vera langorður um þetta, því jeg hygg að nægi hið sama um báða staðina. Aðeins skal jeg geta þess, að þegar litið er á slysfarirnar, sem þegar hafa orðið á þeim 3 mánuðum, sem af eru þessu ári, er um 50 menn hafa farið í sjóinn er íhugunarvert, hvort það er rjetti sparnaðurinn að neita um lítilfjörlegan styrk til að bæta lendingarstaði fyrir smábáta, því eins og menn vita, er ekki fátíðast, að slys verði við lendingu smábáta, þar sem svo hagar til, að alt verður að flytja á þeim milli skips og lands, hvernig sem viðrar, og jafnvel þótt það geti beinlínis haft lífsháska í för með sjer. Mjer þætti ekki ósennilegt, að þeir, sem á móti kynnu að vera, fengju einhverntíma eftirþanka af því. Loks vil jeg endurtaka það, að hjer er í raun og veru ekki verið að fara fram á annað en hlífa hlutaðeigendum við að gjalda hið umrædda útflutningsgjald í þetta skiftið. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Málið er eins einfalt og það getur verið. Get jeg ekki gert ráð fyrir öðru en að það verði samþykt.

Sigurður Stefánsson Jeg gleymdi áðan að minnast á brtt. frá mjer á þskj. 157 við 16. gr. 4 a. um laun garðyrkjustjóra. Embætti þetta mun hafa verið sett á stofn árið 1919, og hefi jeg fyrir satt, að það sje eitt hið allra óþarfasta á öllu landinu. Mjer er sagt, að til sje fjelag, sem nefnist Garðyrkjufjelag; hefir ekkert borið á því fyr en árið 1919 og lítið síðan. Mun hlutaðeigandi vinna fyrir það fjelag. Búnaðarfjelagið hefir garðyrkjufróðan mann í sinni þjónustu, og þá jafnframt í þjónustu landsins, og var mjer vitanlega enginn óánægður með þá tilhögun. Hjer er þá verið að hálauna mann, sem lítið verk hefir með höndum. Jeg hefi að vísu heyrt, að hann hafi ferðast eitthvað suður með sjó og til Austfjarða, og hafi gefið skýrslur um þá staði, sem hann kom á, en eins hina þar sem hann aldrei kom. Er þá lítt hægt að henda reiður á slíku. Tel jeg sjálfsagt, að sá maður gefi þeim, er þess óska, upplýsingar um garðrækt. Jeg varð hissa er þetta embætti var stofnað 1919, því Búnaðarfjelagið hafði og átti að hafa þetta mál með höndum. Laun þessa manns eru nú 6000 kr., og leggur nefndin til, að þau sjeu lækkuð í 3500 kr., sem virðist nægileg og enda of há upphæð til ekki þarfara embættis. Þá ætla jeg aðeins að víkja fáum orðum að brtt. XXIII frá háttv.þm. Ak. (M. K.), um bryggjugerð á Eyrarbakka og í Ólafsfirði. Er jeg henni í raun og veru ekki mótfallinn, og hefði háttv. deild þótt ráðlegt að samþykkja till. sparnaðarnefndar, hefðum við haft nóg fje fyrir hendi til þessara mannvirkja. En þær eru feldar og verða feldar og þess vegna neyðist jeg til að greiða atkvæði móti þessum fjárveitingum í þetta skifti. Ef væri að ræða um lán, vildi jeg veita það, en jeg hefi ekki fengið neina sönnun fyrir því hjá hæstv. fjármálaráðherra (Magn. J.), að nokkurt fje sje til. Jeg hygg, að hæstv. stjórn hafi ekkert fje handbært, og þá yrði lánsheimild aðeins von, sem ekki getur ræst. Áður en jeg sest niður skal jeg lýsa því yfir fyrir hönd sparnaðarnefndar, að hún tekur aftur till. sínar á þskj. 153, XIV. lið og sömuleiðis XXII., en ekki XVIII. lið. Jeg skal taka það fram, að nefndin gerir það ekki af því að hún álíti till. órjettmætar, heldur af því, að hún veit, að þær verða feldar og vill ekki tefja tíma þingsins að óþörfu.

Þorleifur Jónsson Jeg var ekki við 2. umr. þessa máls, og vildi því með nokkrum orðum gera grein fyrir atkvæði mínu nú. Það er ekki hægt að neita því, að það er að sumu leyti óhentugt að þurfa að semja fjárlög löngu fyrirfram. Afkoma hins líðandi árs í verslun og atvinnuvegum er óþekt og að sumu leyti ófyrirsjáanleg, þegar fjárlögin eru í smiðum, eins og hv.frsm. (J. Þ.) tekur fram í greinargerðinni. En það er nú svo, að allar áætlanir, sjerstaklega um tekjur þær, sem búist er við að greiðist, eru meira og minna spádómar. Og hvort spáð er um það nokkrum mánuðum fyr eða síðar, gerir ekki svo mikið til. Það sem mest hefir bjargað okkar fjárhag, eru varlegar tekjuáætlanir. Það var venja áður, og jeg vona að sú venja sje ekki aldauða enn, að hafa vaðið fyrir neðan sig og ætla tekjurnar ekki sjerlega hátt. Þó ýmislegt virðist mæla með því, að fjárhagsárið byrji skömmu eftir þingslit, þá virðist mjer athugavert að breyta til um það atriði. Bæði einstaklingum, stofnunum og fjelögum er venjulega þægilegast að miða sitt reikningsár við almanaksárið. Býst jeg við að þeim mörgu, sem verða að gera ríkissjóði reikningsskil ráðsmensku sinnar, væri gert óhagræði með því að miða sitt reikningsár við annan tíma en nýárið. Það eru að eins hreppsreikningar, sem nú eru miðaðir við fardagaár; hafa merin fundið meira og meira til óþæginda við það og vilja nú breyta til. En það, sem mestu veldur, að jeg get ekki aðhylst þessa till., er það, að þá verður að færa þingtímann á enn óheppilegri tíma en nú. Sje nú gert ráð fyrir, sökum þessa nýja ákvæðis um að miða reikningsárið við 1. apríl, að þing megi ekki hefjast síðar en um miðjan janúar, þá er frá mínu sjónarmiði ekki hægt að velja verri tíma. Þeir, sem í fjarlægð búa, verða að hefja ferð sína til þings um hátíðir eða ekki síðar en um nýár. En það vita allir, hversu gott það er að vera á ferðalagi hjer á landi í háskammdeginu. Það er nógu slæmt eins og er með vetrarferðirnar, og þó er dag allmikið farið að lengja um mánaðamót janúar og febrúar, þegar þm. þurfa nú að hefja ferð sína. Jeg álít það mestu vitleysu að hafa þing á þeim tímum, sem langverstir eru fyrir ferðalög. Það er mikil heppni, að ekki skuli hafa orðið mikil slys í þessum lögboðnu vetrarferðum. Ef brýn nauðsyn ber til þess, að fjárhagsárið byrji ekki löngu eftir þingslit, þá má taka upp gamla siðinn og halda sumarþing, sem gætu þá byrjað svo sem 1. ágúst eða svo. Svo er enn eitt, sem kemur til greina, en það er það, að þm. heima í hjeruðum eru oft bundnir við ýms störf, sem þeir geta ekki hlaupið frá um áramót, áður en þeir hafa fengið færi á að gera ársreikninga, svo sem sýslumenn eða bæjarfógetar, kaupsýslumenn, þeir sem forstöðu veita sparisjóðum, o. fl., og er slæmt að hlaupa frá því óköruðu. Þá er ein ástæða háttv.flm. og reyndar nefndarinnar líka, að ef þessu verði breytt, þá sjeu meiri líkur til, að ekki verði fjáraukalög. Það getur verið. En fjáraukalög eru ekki ný hjer hjá okkur. Við höfum haft þau um marga áratugi og þau hafa ekki aflagað fjárhaginn svo mikið. Ef stjórn og þing hefðu vit og vilja á því að sníða útgjöldin eftir tekjunum, þá ætti að mega vænta hins sama, þótt hafa yrði fjáraukalög. Jeg hefi litla trú á því, þótt fjárhagsárinu verði breytt, að það, út af fyrir sig, geri okkur nokkuð ríkari. Jeg sje mjer ekki fært að vera með frv. eins og það nú er úr garði gert.