Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér er til einnar umræðu frv. til l. um breytingar á lögum um kosningar til Alþingis. Frv. þetta var lagt fram á s.l. hausti fyrir hv. Nd. Á því voru gerðar miklar breytingar og að þeim loknum var það afgreitt til Ed. Ed. fjallaði um frv., en sökum þess að lítill tími var þar til stefnu var það fyrst og fremst um má segja tæknileg atriði og samkomulag var í Ed. um smávægilegar breytingar við frv. Í fyrsta lagi er það í sambandi við að ef stytta þarf fresti, m.a. um tilkynningu um merkingu á listum, er ákveðið hve langur dráttur má vera af hálfu ráðuneytisins að gera slíkt ef hinn upphaflegi tími ekki næst vegna þess hversu kosningar ber að með skömmum fyrirvara. Í öðru lagi eru áhersluatriði í sambandi við úthlutun á jöfnunarsætum til skýringar við 35. gr. frv. Í þriðja lagi er viðbót við ákvæði til bráðabirgða vegna þeirra kosninga sem gert er ráð fyrir að fram fari 25. apríl n.k. Skulu kærur vegna kjörskrár vera komnar fyrir 6. apríl og sveitarstjórnir skulu skera úr aðfinnslum við kjörskrár á fundi eigi síðar en 13. apríl. Þetta er talið nauðsynlegt vegna þess að að öðrum kosti hefði umfjöllun sveitarstjórna lent á bænadögunum og þá ekki verið hægt að koma niðurstöðum til viðkomandi aðila fyrr en svo má seg] a að alveg væri komið að kosningum. Ég vænti þess að hv. Nd. sjái sér fært að styðja þessar brtt. og afgreiða frv. í þeirri mynd sem það liggur nú fyrir.



Herra forseti. Það er óþarfi að flytja langa ræðu um það mál sem hér er til umræðu, bæði vegna þess að málið er kunnugt öllum hv. þm. og eins er hér um 7. umr. að ræða því að málið kemur eftir að breytingar hafa verið gerðar á því í hv. Ed. sem hæstv. ráðh. hefur þegar gert grein fyrir. Það er ljóst að hér eru á ferðinni að áliti margra nokkuð flókin lög, aðallega vegna þess að markmiðin sem menn settu sér í upphafi voru ósamrýmanleg. Nefndin sem vann að því að kynna sér fyrirliggjandi brtt. og gera breytingar á gildandi lögum ákvað að fara í meginatriðum eftir því samkomulagi sem gert var í upphafi eða fyrir síðustu alþingiskosningar, en það samkomulag gerðu formenn stjórnmálaflokkanna. Það er ljóst að núgildandi lög leiða því miður til fjölgunar framboða, svokallaðra smáframboða. Ég tel að sú þróun sé ekki góð og í raun og veru hafi íslenska þjóðin varla efni á því að fjölga stjórnmálaflokkum úr hófi fram eins og gerst hefur í sumum okkar nágrannalanda. Ég tel ástæðu til þess, herra forseti, að flytja sérstakar þakkir til Þorkels Helgasonar og Helga Bernódussonar fyrir þeirra þátt í því að liðka til fyrir nefndarstarfinu. Jafnframt má minna á að nokkrir aðrir kynntu sér málið rækilega og sendu nefndinni sínar hugmyndir sem voru til athugunar þar og til bóta fyrir nefndarstarfið. Vil ég þá sérstaklega nefna Jón Ragnar Stefánsson. Það er ljóst að ef Sjálfstfl. hefði einn fengið að móta þessa löggjöf hefði verið byggt á reglu d'Hondts. Það kom fram í nál. á síðasta þingi. Sama geta fulltrúar annarra stjórnmálaflokka sagt, að ef þeir einir hefðu fengið að ráða hefði niðurstaðan ekki orðið með þeim hætti sem hér hefur orðið á. En hér er um samkomulagsmál að ræða og þetta er niðurstaðan og við hana verðum við að sætta okkur. Ég tel, herra forseti, ástæðu til að taka það fram að nefndin hefur ekki komið saman til að ræða þær breytingar sem gerðar voru í Ed., en ég hef kynnt nefndarmönnum breytingarnar skriflega og óskað eftir því að þeir hefðu samband við mig fyrir þennan þingfund ef þeir hefðu athugasemdir að gera. Þær athugasemdir hafa ekki komið fram. Þess vegna tel ég ástæðu til að lýsa því yfir fyrir hönd nefndarinnar að hún fellir sig við þær breytingar sem gerðar voru í hv. Ed. og mælir með því að frv. verði samþykkt svo breytt.



Herra forseti. Þau lög sem gilda nú eru að mínu mati óhæf. Ég er óánægður með þessar breytingar, en það er þó hægt að nota lögin eins og þau eru og þess vegna segi ég já.



Herra forseti. Við sjálfstæðismenn höfum stutt þetta frv. Við teljum nauðsynlegt að þær breytingar sem hér er verið að gera á núgildandi lögum nái fram að ganga, en lýsum okkur jafnframt reiðubúna til að hefja nauðsynlega endurskoðun á þessari löggjöf strax á næsta þingi. Ég segi já.



Herra forseti. Hér er umdeilt mál á ferðinni. Þó að samkomulag hafi tekist að nafninu til milli flokka með undantekningum þó um afgreiðslu málsins hafa einstakir þm. ekki bundið hendur sínar í því samkomulagi. Ég tel að við meðferð þessa máls hafi viss atriði verið færð til skárri vegar í sambandi við kosningalögin frá því sem þau voru afgreidd 1984 síðast í þinginu. En hér eru þó ýmis atriði sem ég felli mig ekki við og langt frá því. Eitt atriði var flutt inn í þingið í sambandi við kjördag. Þegar það mál var rætt hér í þinginu gerði ég athugasemdir við þá ákvörðun sem kom frá ríkisstjórn og forsrh. að hans tillögu. Það er eitt af mörgu sem gengur gegn hagsmunum landsbyggðarinnar í sambandi við afgreiðslu þessa máls og er að mínu mati fráleitt að vera að festa nú annað sinn í lög að efna til alþingiskosninga á meðan allra veðra er von í landinu. Ég greiði ekki atkvæði í þessu máli, sit hjá. Frv. afgr. sem lög frá Alþingi (þskj. 736)



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um uppboðsmarkað fyrir sjávarafla, en frv. þetta hefur fengið meðhöndlun í hv. Ed. s.l. aldarfjórðung hefur fiskverð verið ákveðið með samningum kaupenda og seljenda á vettvangi Verðlagsráðs sjávarútvegsins eða með eins konar gerðardómi í yfirnefnd ráðsins. Það er engin tilviljun að verðákvörðun hér á landi hefur verið með þessum hætti. Aðstæður og staðhættir hafa skapað þetta verðlagskerfi. Þessar aðstæður einkennast af því að fiski er landað í fjölda hafna víðs vegar um land þar sem eru fáir eða jafnvel aðeins einn kaupandi og seljendur hafa ekki átt í aðrar hafnir að venda nema með ærnum tilkostnaði. Mjög víða fara saman eignarhald á útgerð og fiskvinnslu og því ekki um það að ræða að verð náist með samningum óháðra aðila og er eigendum oft hagkvæmast að landað sé í heimahöfn við sem lægst verð vegna hlutaskiptanna. Fram til þessa hafa því ekki verið forsendur hér á landi fyrir frjálsri verðmyndun á fiski með hliðstæðum hætti og gerist í ýmsum þéttbýlli löndum Evrópu. Hin síðari ár hefur grundvöllur hins fasta verðkerfis hins vegar verið að breytast á ýmsan hátt. Stórbættar samgöngur á landi hafa gert fiskflutning milli hafna mögulegan í auknum mæli. Aukin burðargeta skipa hefur gert þau síður bundin við heimahöfn en áður var. Seljendum hefur opnast auðveldari aðgangur að mörkuðum erlendis, bæði vegna þess að með stærri skipum er fremur hægt að sigla til erlendra hafna og ekki síður með ferskfiskútflutningi í gámum. Jafnframt þessu hafa upplýsingar um verð og sölumöguleika jafnt á erlendum mörkuðum sem innanlands stórbatnað með bættri upplýsingatækni. Allt þetta hefur orðið til þess að veikja stöðu fiskkaupenda og gert það raunhæft að huga að breytingum á hinu hefðbundna verðlagningarkerfi. Á grundvelli þessara breyttu aðstæðna samþykkti Alþingi fyrri hluta árs 1985 ný lög um Verðlagsráð sjávarútvegsins þar sem ráðinu var veitt heimild til að gefa verð á einstökum fisktegundum frjálst, enda hlyti sú ákvörðun einróma samþykkt í ráðinu. Á s.l. hausti var þessari heimild beitt varðandi ákvörðun loðnuverðs. Eftir nokkra byrjunarörðugleika verður ekki annað séð en þessi tilraun ætli að takast vel og er þess að vænta að sú reynsla sem fengist hefur af þessari tilhögun á loðnuverði leiði til þess að heimild verðlagsráðslaganna til að gefa verð frjálst verði beitt í auknum mæli, sérstaklega þegar óvissa ríkir á mörkuðum. Þær breyttu forsendur í markaðsmálum á ferskum fiski sem ég rakti hér að framan hafa einnig orðið til þess að umfjöllun um stofnun uppboðsmarkaðar fyrir sjávarafla hefur verið mikil að undanförnu. Sumarið 1985 lagði Samband fiskvinnslustöðvanna til að sérstaklega væri kannað hvort unnt væri að koma á uppboðsmarkaði til reynslu á afmörkuðum svæðum. Eftir athugun í sjútvrn. og nokkrar umræður um málið innan sjávarútvegsins skipaði ég síðan hinn 9. apríl s.l. nefnd til að fjalla um málið. Var hlutverk nefndarinnar að kanna hvort unnt væri tímabundið og til reynslu að koma á fót uppboðsmarkaði fyrir fisk hér á landi. Yrði niðurstaða könnunarinnar jákvæð skyldi nefndin jafnframt kanna rekstrarlegar forsendur og athuga hvort aðilar fyndust sem tilbúnir væru að leggja fram fé til stofnunar og reksturs tilraunamarkaðar fyrir fisk á afmörkuðum landsvæðum. Þar sem óvíst væri hvort slíkur staðbundinn markaður hentaði víða hér á landi var nefndinni jafnframt falið að kanna möguleika á því að koma á fót einhvers konar fjarskiptaneti fyrir fiskviðskipti þannig að verðmyndun á fiski gæti átt sér með tilliti til fjarskipta. Í nefndina voru skipaðir Gunnlaugur M. Sigmundsson formaður, Ágúst Einarsson, Gísli Jón Hermannsson, Guðjón A. Kristjánsson, Halldór Árnason, óskar Vigfússon og Ríkarð Jónsson. Nefndin skilaði áliti í októbermánuði s.l. og er álit nefndarinnar prentað sem fskj. með frv. því sem hér er til umræðu. Leggur nefndin til að komið verði upp tilraunamarkaði með fisk þar sem verðmyndun er frjáls. Telur nefndin að nokkur landsvæði uppfylli þau skilyrði sem séu forsenda slíks markaðar en að tilraun beri að gera með slíkan markað á Faxaflóasvæðinu. Í skýrslu nefndarinnar er síðan fjallað um fyrirkomulag, rýmisþörf, æskilega stærð, stofnkostnað, rekstrarkostnað og rekstrarform slíks markaðar. Sé ég ekki ástæðu til að rekja þau atriði hér, en vísa til fskj. I með frv. Í framhaldi af fréttum um niðurstöður nefndarinnar hafa síðan borist fregnir af því að verið sé að undirbúa stofnun fiskmarkaðar víða um land. Ég verð að segja að mér finnst nóg um það kapp sem hlaupið hefur í menn til framkvæmda í þessu máli. Menn hafa árum saman rætt um að æskilegt sé að koma á fót uppboðsmarkaði fyrir sjávarafla hér á landi. Ég tel að úr því þurfi að fást skorið hvort þetta sé vænlegur kostur og það verði ekki gert nema gerð sé tilraun með slíkan markað í fyrstu. Ég tel einnig að með afnámi sjóðakerfisins á s.l. vori hafi skapast möguleikar til að slík tilraun sé gerð með raunhæfum hætti. Ég er því sammála niðurstöðum nefndarinnar um að slíka tilraun beri að gera. Ég held hins vegar að meta þurfi niðurstöður þessarar tilraunar áður en lengra er haldið á þessari braut. Það er geysileg breyting á verðlagningarkerfi fyrir sjávarafla sem hér er verið að tala um, raunar bylting. Hún kann að hafa víðtæk áhrif á ýmsum sviðum, t.d. varðandi uppbyggingu og skipulag fiskvinnslunnar, þróun fiskverðs, byggðamál og svo mætti lengi telja. Ég held því að við verðum að fara varlega í þessu máli og meta niðurstöður tilraunarinnar áður en lengra er haldið. Í frv. því sem hér er til umræðu er skapaður lagalegur grundvöllur til stofnunar uppboðsmarkaðs fyrir sjávarafla í tilraunaskyni. Lagt er til að lögin séu tímabundin og falli úr gildi í árslok 1988, en í meðferð hv. Ed. var sá tími lengdur til ársloka 1989. Með því er tryggt að mál þessi komi á ný til skoðunar og ákvörðunar á Alþingi þegar nokkur reynsla er fengin af þessu verðlagningarfyrirkomulagi. Skv. frv. þarf sérstakt leyfi til að reka uppboðsmarkað fyrir sjávarafla. Er það í samræmi við það sem tíðkast í erlendri löggjöf um slíka markaði, t.d. í Danmörku. Í ljósi hins víðtæka áhuga sem virðist vera fyrir stofnun uppboðsmarkaðar sýnist óhjákvæmilegt að hafa stjórn á hversu margir markaðir eru settir á fót því markaðir verða ekki stofnsettir annars staðar en þar sem viðskiptalegar forsendur eru til slíks, m.a. hvað varðar nægilegan fjölda kaupenda og seljenda. Þá er einnig nauðsynlegt að fastmótaðar reglur gildi um starfsemi hvers einstaks markaðar, t.d. um það hvenær skip þurfi að tilkynna afla á markað, hvort skip sé bundið við slíka tilkynningu, hvenær landa skuli og hvaða reglur gildi um framkvæmd uppboðsins sjálfs. Í 4. gr. er gert ráð fyrir að leyfishafi skuli leita samþykkis ráðherra fyrir slíkum starfsreglum áður en rekstur hefst og slíkum starfsreglum verði ekki breytt nema að fengnu samþykki ráðherra. Í 2. gr. eru sett sömu skilyrði um heimild hlutafélaga til að reka uppboðsmarkað og gilda samkvæmt lögum nr. 39/1922, um rétt til að reka fiskvinnslu á Íslandi. Jafnframt eru sett skilyrði um íslenskan ríkisborgararétt og fasta búsetu einstaklinga sem stofnsetja vilja markað svo og um fjárræði og búsforræði. Með 3. gr. eru tekin af tvímæli um þær reglur sem gilda um hreinlæti, húsnæði og meðferð afla í fiskvinnslustöðvum, að þær reglur gildi einnig um uppboðsmarkað eftir því sem við getur átt. Með 5. gr. er lögð upplýsingaskylda á rekstraraðila uppboðsmarkaðar. Er nauðsynlegt, bæði vegna hagsmuna kaupenda og seljenda, að frammi liggi upplýsingar um verð og aflamagn. Þá er í greininni kveðið á um skyldur rekstraraðila uppboðsmarkaðar til að gefa Fiskifélagi Íslands og öðrum opinberum aðilum upplýsingar. Með 6. gr. er lögð skylda á rekstraraðila uppboðsmarkaðar til að standa skil á uppboðsandvirði hins selda afla til seljenda og sjá um skil á greiðslum vegna hans inn á greiðslumiðlunarkerfi sjávarútvegsins. Er þetta í samræmi við tillögur fiskmarkaðsnefndarinnar. Samkvæmt ákvæðum laga um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins hvílir skylda til að skila fé inn í greiðslumiðlunarkerfið almennt á kaupanda, en fari afli í gegnum uppboðsmarkað er mun eðlilegra að rekstraraðili markaðarins annist þessar greiðslur. Samkvæmt almennum reglum greiðslumiðlunarlaganna miðast greiðslur inn á greiðslumiðlunarkerfið við samanlagt hráefnisverð aflans sé landað til vinnslu innanlands, en brúttósöluverðmæti ísfisks sem seldur er í erlendri höfn. Með 3. mgr. 6. gr. er lagt til að sú sérregla verði sett varðandi uppboðsmarkaðinn að greiðslur vegna greiðslumiðlunarinnar miðist við uppboðsandvirði að frádregnum kostnaði af uppboðinu. Í 7. gr. er lagt til að við sölu á uppboðsmarkaði gildi ekki það lágmarksverð sem ákveðið er af Verðlagsráði sjávarútvegsins. Er þetta í samræmi við tillögur meiri hluta fiskmarkaðsnefndarinnar. Þetta er eðlileg regla þar sem gæði fisks, framboð og eftirspurn eiga að ráða verði á uppboðsmarkaði. Loks er í 8. gr. kveðið á um að löggilda skuli einn starfsmann á uppboðsmarkaði til að annast framkvæmd sjálfs uppboðsins. Með frv. þessu er stefnt að því að lögfesta einfaldar meginreglur um uppboðsmarkað fyrir sjávarafla og marka slíkum uppboðum lagaramma án þess að kæfa þau í frumskógi opinberra reglna. Með því eru skapaðar forsendur til að gerð sé tilraun með nýtt verðlagningarkerfi á fiski hér á landi. Nauðsynlegt er að slík tilraun eigi sér stað þannig að úr því fáist skorið hvort þetta sölufyrirkomulag henti hér á landi. Hins vegar verður að hafa hugfast að hér er aðeins um tilraun að ræða. Nái frv. þetta fram að ganga kemur málið til skoðunar að nýju innan þriggja ára eftir þá breytingu sem gerð var í hv. Ed. og verður þá unnt að meta framhald þess í ljósi fenginnar reynslu. Ég vil að lokum, herra forseti, leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd Kvennalistans lýsa stuðningi við meginefni þessa frv., en mig langar hins vegar til að vekja máls á nokkrum atriðum sem ég held að séu þess virði að gaumgæfa. Við álítum þetta vera tilraun sem sé sannarlega þess virði að gera hana, en hins vegar höfum við nokkrar áhyggjur af þeirri byggðaröskun sem kynni að fylgja í kjölfar slíks fiskmarkaðar eða uppboðsmarkaðar. Ég bendi á að kostnaður fyrir þá sem búa nálægt slíkum markaði er mun minni en þeirra sem búa fjær honum. Þetta gæti leitt til mikillar keyrslu á fiski. Að vísu eru þegar í gangi einhverjir samningar á milli frystihúsa eins og hæstv. sjútvrh. vitnaði til. Mig langar, herra forseti, að vitna í nýlega grein um fiskmarkaði í tímaritinu Sjávarfréttum þar sem einmitt er rætt um byggðaröskunina, en ég vil jafnframt benda á að sú tilhneiging getur orðið að sjómenn flytjist þangað sem landað er. Oft er það þannig að konur sjómanna stunda fiskverkun. Ef þær flytjast með mönnum sínum og fjölskyldurnar hreinlega flytjast þangað sem landað er munu frystihúsin leggjast niður og þau munu líka þjappast í kringum það svæði þar sem fiskmarkaður verður. Í umræðum um fiskmarkað á Suðvesturlandi segir í tímaritinu Sjávarfréttum: "Ganga menn gjarnan út frá því að hærra verð fáist á markaðnum en nú er greitt. Hvaða áhrif hefur það á verðmyndun á ferskum fiski á landinu öllu? Getur slíkur markaður, þótt lítill sé, nánast tekið yfir ákvarðanir verðlagsráðs?" Síðar í þessu sama tímariti er minnst á að framkvæmdastjórar frystihúsa telja að það gæti orðið mjög erfitt að flytja fisk um langa vegalengd til þess eins að fá á hann verð og keyra hann síðan heim aftur. Það hafi áhrif á gæði fisksins. Síðan eru beinar athugasemdir hvað varðar byggðaröskun sem er reyndar það atriði sem við höfum mestar áhyggjur af. Vitna ég enn: "Flestir viðmælendur Sjávarfrétta voru fylgjandi því að gerð yrði tilraun með fiskmarkað þótt menn væru mismunandi vongóðir um árangurinn. Þannig taldi Árni Benediktsson rétt að prófa þetta þótt hann teldi ýmis vandamál því samfara. Kristján Ragnarsson kvað sjálfsagt að reyna, en menn yrðu að vera tilbúnir að gera upp kostina og gallana áður en framhaldið yrði ákveðið. "Ég vona mjög einlæglega að þetta raski ekki búsetu í landinu. Ef svo yrði teldi ég fiskmarkað af hinu verra. Svo mikið á landsbyggðin í vök að verjast gagnvart Reykjavík og nágrenni."" Vitnað hefur verið til tilvonandi stofnunar fjarskiptamarkaðar og uppboðsmarkaðar á Akureyri í nýlegri grein í Morgunblaðinu og ég vildi beina þeirri fsp. til hæstv. ráðh. hvort hann í fyrsta lagi hefði hugleitt vandamálið í sambandi við byggðaröskunina og í öðru lagi hvort hann hefði velt fyrir sér þessari hugmynd með fjarskiptamarkað sem hér er vitnað til. Ég vitna, með leyfi forseta: "Gunnar Arason, formaður hafnarstjórnar á Akureyri og formaður fiskmarkaðsnefndar, og Guðmundur Sigurbjörnsson hafnarstjóri kynntu skýrslu nefndarinnar í gær, en um er að ræða nefnd sem gerir tillögur um fiskmarkað á Akureyri. Kom fram í máli þeirra að þegar hugur aðila við Eyjafjörð var kannaður var enginn áhugi fyrir fiskmarkaði eins og settur verður upp á suðvesturhorninu, þ.e. með því fyrirkomulagi að fiskinum verði öllum komið á einn stað og seldur þar. Þeir sögðu menn hræðast byggðaröskun yrði fiskur fluttur frá ýmsum stöðum á svæðinu á slíkan markað. Þá væru einnig meiri tengsl milli veiða og vinnslu hér á svæðinu og hefði það sitt að segja. Starfsmaður nefndarinnar var Karl M. Kristjánsson viðskiptafræðingur og vann hann frumskýrslu. Er framangreind viðbrögð aðila við Eyjafjörð voru ljós kviknaði hugmynd um fjarskiptamarkaðinn og hlaut hún góðan hljómgrunn. Lagt er til að umrætt hlutafélag verði í eigu kaupenda og seljenda og að hluta til í eigu Akureyrarbæjar sem gæti átt allt að 30-40% í félaginu til að byrja með en gæti síðan selt ef aðrir aðilar lýstu áhuga á að eignast hlut. "Fjarskiptamarkaður, er svo er kallaður, verður þannig upp byggður að nútímatækni varðandi fjarskipti verður nýtt", eins og Gunnar orðaði það. Skip þyrftu því ekki að koma í land áður en boðið yrði í fiskinn heldur yrði það gert í gegnum nefnt hlutafélag og löndun færi síðan fram hjá kaupanda. Þarna yrði að sjálfsögðu farið eftir því hvernig skipið hefði staðið sig með afla og hreinlæti áður þannig að skipið hefði ákveðinn feril eða ákveðna sögu hvað varðar meðferð aflans sem hægt væri að fara eftir og ef það ekki stæðist væri hægt að vísa aflanum til baka." Mig langar til að beina þessum fsp. til hæstv. ráðh., en að öðru leyti ítreka ég að Kvennalistinn styður meginefni frv. og telur þetta tilraun sem sé sannarlega þess virði að gera, en þó með gætni.



Herra forseti. Það frv. sem hér er til umræðu skiptir marga máli og getur haft veruleg áhrif þó að það sé vissulega til bóta að hér er um tímabundna ákvörðun að ræða, gert ráð fyrir að þingið endurskoði þá lagasetningu sem hér er gerð tillaga um fyrir lok árs 1989. Ég vil alveg sérstaklega taka undir aðvaranir sem fram hafa komið í sambandi við þetta mál varðandi hagsmuni minni byggðarlaga og þau áhrif sem þetta kann að hafa fyrir dreifingu afla til einstakra verstöðva og vinnslufyrirtækja. Mér finnst að það liggi alls ekki nægilega fyrir eða ekki eins og skyldi í undirbúningi þessa máls mat á því hvaða áhrif þetta kynni að hafa ef þær vonir rættust sem forgöngumenn þessa máls binda hug sinn við og telja að séu í sjónmáli. Ég geri mér alveg ljóst að það eru ákveðin atriði sem ýta á um þetta efni, m.a. vaxandi útflutningur á óunnum fiski og sú verðþróun sem honum fylgir og hefur verið hagstæð fyrir sjómenn og ég ætla sannarlega ekki að gera litið úr þeirra hlut í sambandi við verðlagninguna og þörfina á að útgerðaraðilar og sjómenn fái eðlilegt verð fyrir sína vöru, fyrir sinn afla. En það eru fleiri hagsmunir sem þarf að líta til í þessu samhengi sem snerta auðvitað þessa sömu aðila einnig eins og alla landsmenn og fólk í ákveðnum byggðarlögum þar sem aðstæður eru engan veginn þannig að þær bjóði upp á nýbreytni af þessu tagi. A.m.k. sér maður það ekki eins og stendur, enda fyrst og fremst gert ráð fyrir því að þetta gæti gerst og haft þau áhrif sem forgöngumenn telja jákvæð á suðvesturhorninu og kannske í einstaka stærri byggðarlögum úti um landið. Hins vegar er mér ekki ljóst hvaða líkur eru á því að þarna skapist markaður um svo mikið magn að það gæti orðið í rauninni nokkuð leiðandi eða haft veruleg áhrif á fiskverðlagningu almennt. Mér er til efs, og reyndar hefur maður heyrt yfirlýsingar þar að lútandi frá stórum aðilum sem eru í senn með útgerð og fiskvinnslu, að þeir hugsi sér að ráðstafa nema þá mjög litlu broti af þeim afla sem þeir hafa umráð yfir til slíks markaðar og nægir að minna á yfirlýsingar sem heyrst hafa frá forráðamönnum Granda hf. í Reykjavík. Það er því kannske ekki ástæða til að ætla að þetta hafi mikil áhrif á þessum 2-3 árum sem gert er ráð fyrir að lögin séu í gildi óendurskoðuð nema eitthvað sérstakt komi til. Ég heyrði frá hæstv. ráðh. aðvörunarorð í sambandi við þessi efni og ég deili þeim áhyggjum með honum sem fram komu í hans máli. Mér finnst í rauninni að hann hefði kannske átt að lýsa betur inn í þetta mál með aðild margra sem hafa lítið að því komið og að það yrði skoðað betur áður en farið væri að setja þessa löggjöf hér í þinginu. Mér finnst menn hafa farið óþarflega greitt fram með það ef það er ætlunin, eins og sýnist vera, að afgreiða þetta mál hér nú og setja þessar heimildir í lög. Þetta frv. er því marki brennt eins og margt sem varðar sjávarútveginn að það er gert ráð fyrir leyfisveitingum af hálfu sjútvrn., það sé sjútvrh. sem veitir leyfi til reksturs uppboðsmarkaðar fyrir sjávarafla. Það er í mínum huga ofureðlilegt að það sé reynt að hafa takmarkanir og meta málin í sambandi við þetta, en hitt er einnig áhyggjuefni hvernig staðið er að lagasetningu hér í sambandi við flest atriði sem snerta okkar sjávarútveg. Þar eru völdin afskaplega mikið á einni hendi, eins og hér er einnig í sambandi við þessa leyfisveitingu, og mér hefur aldrei hugnast vel að það væri ráðandi stefna að þjappa valdi í þessum aðalatvinnuvegi okkar svo mjög saman eins og þarna gerist. Hitt er annað mál að það kann að vera erfitt að fá virkt kerfi hagsmunaaðila til að taka á þessum málum í von um að samkomulag takist milli þeirra og það er kannske það sem menn bera við þegar verið er að réttlæta þá miklu valdasamsöfnun í ráðuneyti sem gerist í sambandi við stjórnun fiskveiða og þetta frv. endurspeglar einnig á sinn hátt. Ég er ekki að ætla hæstv. ráðh. að hann vilji í rauninni skara eld að sinni köku hvað eigin völd snertir. Það er ég ekki að segja. En hitt er þó ljóst að tilhneigingin er í þessa átt og kannske ekkert óeðlilegt af framkvæmdarvaldsins hálfu og mér finnst eiginlega skylt að menn leiti annarra leiða þó að ég sé ekki með beinar tillögur þar að lútandi. Það eru sem sagt sérstaklega hagsmunir landsbyggðarinnar og hinna minni staða sem mér finnst geta verið í húfi í sambandi við þá þróun sem þetta gæti hleypt af stað frá því kerfi sem við höfum búið við og er ég þó engan veginn að segja að það sé hið eina rétta og þurfi ekki endurskoðunar við. Ég held að það sé alveg ljóst að þar gengur margt úrskeiðis í sambandi við sjávarútveg okkar og þá þróun í rauninni frá því markmiði, sem menn almennt hafa tekið undir, að reyna að tengja saman veiðar og vinnslu. Þróunin gengur í rauninni gegn þessu markmiði hin síðari ár og það er áhyggjuefni í mörgum greinum. Það eru ýmsar blikur á lofti í sambandi við okkar fiskvinnslu í landinu sem full ástæða er til að ræða á hv. Alþingi. Það er náttúrlega útflutningurinn á óunnum afla í mjög auknum mæli hin síðari ár. Það er útgerð fiskitogara sem hömlur hafa verið settar á í sambandi við fjárfestingar nýverið vissulega, en það sem ég vildi alveg sérstaklega koma að, og ég vænti að hæstv. ráðh. hlýði á það, er fregn sem lesa má á forsíðu Alþýðublaðsins í gær, aðalfyrirsögn á forsíðu Alþýðublaðsins í gær. Það er ekki oft sem maður vitnar til þess málgagns, en það er í það skrifað og það kemur út daglega svipað og önnur dagblöð þó að síðurnar séu færri og það er sjálfsagt að gefa því gaum sem þar er á ferðinni, ekki síst vegna þess að þar tala menn sem hafa talið sig hafa byr í íslenskri pólitík upp á síðkastið og ætla sér mikinn hlut ef trúa má þeirra yfirlýsingum. Og hvað segir talsmaður Alþfl. á forsíðu Alþýðublaðsins í gær, einn af þm. Alþfl., hv. þm. Karl Steinar Guðnason, sem því miður á ekki sæti í þessari hv. deild þannig að hægt sé að hafa orðastað við hann um það efni sem hann boðar sem fagnaðarerindi í Alþýðublaðið í gær? Hann segir þar, með leyfi forseta. Það er orðrétt viðtal við þm.: "Við fögnum öllu nýju framtaki í atvinnumálum á Suðurnesjum." - Yfirskriftin á þessu er: Erlent fjármagn í fiskvinnsluna. "Með þessu móti hefur fengist fjármagn til þess að koma þessum fyrirtækjum á flot og þeim stýra framsæknir og duglegir menn sem eiga eftir að láta frekar að sér kveða í atvinnumálum á Suðurnesjum", sagði Karl Steinar Guðnason, alþm. og formaður Verkalýðs- og sjómannafélags Keflavíkur, í samtali við Alþýðublaðið í gær." Og áfram heldur blaðið: "Erlendir aðilar hafa nýverið keypt sig inn í tvö fyrirtæki á Suðurnesjum, ICE-Scott í Garði og Íslenskan gæðafisk hf. í Njarðvíkum. Þessi tvö fyrirtæki hafa undanfarið auglýst í fjölmiðlum og boðið allt að 30-50% hærra verð fyrir fisk en boðið er samkvæmt fiskverði verðlagsráðs. Fyrirtækin tvö eru bæði í veiðum og ísfisksútflutningi. "Þau bjóða gott verð og það skapar atvinnu og fjármagn í byggðarlögunum. - Við frábiðjum okkur allan gamaldags hugsunarhátt og einangrun", segir þm. "Það er því engin ástæða til annars en horfa björtum augum til framtíðarinnar því þessi fyrirtæki vita nákvæmlega hvað þau eru að gera." Ég vona að menn taki eftir því sem hér er á ferðinni. Talsmaður Alþfl., þm. þess flokks, er að boða þá stefnu sem fagnaðarerindi að fá erlenda aðila inn í sjávarútveginn á Íslandi, í þessu tilviki inn í fyrirtæki sem í senn stunda vinnslu og útflutning á fiski. Ég hélt satt að segja að það væri ekki von á yfirlýsingum af þessu tagi frá Alþfl. og mönnum sem vilja láta taka sig gilda innan þess flokks. Mér þætti fróðlegt að heyra hvaða viðhorf aðrir þm. Alþfl. hafa til þessa máls. Er það mótuð flokksstefna sem hér er á ferðinni hjá þessum þm.? Er hv. 3. þm. Vestf. sammála þeirri stefnu, sem þarna er verið að marka og boða sem sérstakt fagnaðarerindi, að opna hér fyrir erlenda aðila í sem mestum mæli, ef marka má tóninn í þessum yfirlýsingum, í sjávarútvegi okkar? Til hvers vorum við að færa út landhelgi og ná yfirráðum yfir okkar auðlind, undirstöðum sjávarútvegsins á Íslandi, ef við ætlum að opna síðan bakdyramegin með sama hætti og viðleitni hefur verið til í sambandi við iðnaðinn alveg sérstaklega af hálfu Sjálfstfl., sem boðað hefur erlenda stóriðju sem úrlausn mála í atvinnulífi en er nú strand sem allir þekkja í sambandi við að láta þá stefnu ganga upp, eftir að búið er að leggja í það mikið erfiði og mikla fjármuni á heilu kjörtímabili að plægja upp akurinn fyrir erlendu stóriðjustefnuna? En hin raunverulega stóriðja Íslendinga er og hefur verið í sjávarútveginum, sá atvinnurekstur sem skilað hefur okkur stórum arði og skiptir sköpum í arðsköpun í landinu. Nú er það orðið stefnumál hjá forustumönnum í Alþfl. að opna þessa atvinnugrein, aðalatvinnugrein landsins, sem skilar hagnaði og er undirstaða okkar þjóðarbús og hlýtur að vera það sem er eftirsóknarvert fyrir útlendinga öðru fremur að komast inn í og brjótast inn í hérlendis. Ég hélt að það væru lög í landi að útlendingar mættu t.d. ekki eignast krónu í fiskiskipum hérlendis. Ég hélt að það væru lög frá 1923. Ég skal ekki segja hvaða hömlur eru á því að komast inn í vinnsluna eða fyrirtæki af því tagi sem hér er til umræðu. Ég spyr hæstv. sjútvrh. að því: Hvert er hans viðhorf til þess sem þarna er að gerast? Hvaða reglur þekkir hann um þetta efni sem þarna er farið eftir? Undir hvaða merki er þarna gengið í sambandi við þetta? Getur þetta gengið upp samkvæmt almennum reglum og lögum í landinu? Ég hef ekki kafað ofan í það mál. En mér er jafnljóst hvað sem líður lögum og reglum að hér er að skapast hættuástand með því fordæmi sem hér er flaggað til að greiða götu erlendra aðila inn í fiskvinnslu og fiskútflutning frá Íslandi, með því að kaupa sig inn í fyrirtæki frá Íslandi sem hanga á horriminni, m.a. vegna þess hvernig haldið hefur verið á málum í sjávarútvegi um alllangan tíma, sem á sinn þátt í þessari stöðu. Ég er ekki þar með að taka það efni hér sérstaklega upp. Það væri allt of stórt mál. En hér er afmarkað efni sem mér finnst alveg nauðsynlegt að fá upplýsingar um og heyra viðhorf um hér á Alþingi og vænti að fleiri þm. láti sig þetta varða hér í deild varðandi yfirlýsingar sem komið hafa frá þm. sem sæti á í Ed. og því miður ekki hægt að eiga beinan orðastað við hér í umræðum um þetta. En, herra forseti, varðandi uppboðsmarkaðinn hvet ég eindregið til varfærni og ég hvet þá nefnd sem um þetta mál fjallar til að reyna að nota þann skamma tíma sem til stefnu er, ef á að lögfesta þetta mál, til að líta betur inn í samhengið, áhrif á litla útgerðarstaði út um landið þar sem uppboðsmarkaður fyrir sjávarafla kemur vart til greina og enginn áhugi er á ferðinni þar að lútandi. Hér getum við verið að setja af stað þróun sem haft gæti víðtæk og hugsanlega neikvæð áhrif í sambandi við þróun einstakra byggða sem síst mega við því að standa hallari fæti en þær gera nú.



Herra forseti. Út af því sem hér hefur verið sagt um hugsanleg áhrif þessarar breytingar sem mundu geta skapast með þessari tilraun vil ég aðeins vitna til þess sem ég hef áður sagt. Það hafa allir aðilar í sjávarútvegi mælt með því að þessi tilraun sé gerð þó með verulegum fyrirvörum. Ég vil aðeins vitna til þess sem segir í skýrslu nefndarinnar. Þar eru ræddar forsendur um 60 tonna markað eða 100-240 tonna markað, þ.e. markað sem afkastaði á bilinu 60-200 tonn á dag, en þar kemur fram og ég vitna í skýrsluna, með leyfi hæstv. forseta: "Geta má þess að það er skoðun margra þeirra er nálægt máli þessu hafa komið að ef tilraunin eigi að takast þurfi þegar í upphafi að miða við að umtalsvert magn, eða ca. 200 tonn, fari um markaðinn á degi hverjum. Miðað við 250 rekstrardaga væri slíkt magn um 22% af heildaraflamagni Faxaflóasvæðisins eins og það er skilgreint hér að framan, þ.e. 185 þús. tonn." Ég vil leggja á þetta áherslu og einnig er rétt að geta þess að það væri mikilvægt ef markaður sem þessi skapaði mörkuðunum erlendis raunhæfa samkeppni þannig að meira af aflanum yrði eftir í landinu. Hver áhrifin verða er nánast útilokað að fullyrða nokkuð um nema gera slíka tilraun. Að sjálfsögðu megum við ekki gleyma því að við höfum misst vaxandi magn af óunnum afla úr landi sem hlýtur að teljast óæskilegt. Það hlýtur að vera markmið okkar að vinna sem mest af okkar afla í landinu og koma á því skipulagi sem getur keppt með raunhæfum hætti við markaðsverð þar, því að það mun ávallt verða erfitt að skammta slíkar heimildir til útflutnings á ferskum fiski með slíkum hætti að réttlátt megi teljast. Að því er varðar fjarskiptamarkað var það eitt af því sem nefndinni var falið að kanna en liggur ekki nægilega vel fyrir. Hins vegar liggur fyrir nefndarálit þeirra varðandi Norðurland. Það er alveg ljóst að slíkir markaðir munu áreiðanlega koma upp í framtíðinni. Einnig verður að geta þess að vaxandi útflutningur með gámum hefur þegar haft áhrif á fiskverð hér á landi, þ.e. að á ýmsum stöðum á landinu hafa verið gerðir samningar sem ganga út á það að ef viðkomandi fiskiskip landar öllum aflanum hjá viðkomandi vinnslustöð er greitt nokkru hærra verð. Það liggur fyrir að verð verðlagsráðs er lágmarksverð og þær hræringar sem eiga sér stað á mörkuðum víðs vegar í Evrópu og hér heima hljóta að hafa áhrif á verðlagninguna hvað svo sem verðlagsráð segir. Ég ítreka þá skoðun mína að ég tel nauðsynlegt að gera þessa tilraun og frumkvæði um það og beiðni um það hefur komið frá fiskvinnslunni í landinu. Ég vek athygli á því. Beiðnin kemur upprunalega ekki frá sjómönnum og útvegsmönnum heldur frá Sambandi fiskvinnslustöðvanna. Það eru þeir aðilar, sem koma víðs vegar að af landinu úr öllum landshlutum, sem lögðu þessa beiðni fyrst fram og í framhaldi af því fór sjútvrn. að sinna þessu máli. Út af þeirri fsp. sem kom fram hjá hv. 5. þm. Austurl. hef ég beðið um að þetta mál yrði kannað lagalega. Ég treysti mér ekki til að kveða upp neinn úrskurð þar um á þessu stigi, en ég hef beðið um það í mínu ráðuneyti að þessi mál yrðu sérstaklega könnuð. Ég vil þó í þessu sambandi vitna til 11. gr. laga um fiskveiðar og sjávarútveg frá 1922, nr. 33, en í 11. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: "Hlutafélög hafa því aðeins rétt til að reka fiskiveiðar og fiskverkun í landhelgi að allt hlutaféð sé eign íslenskra ríkisborgara. Þó mega hlutafélög, er ríkisborgarar annarra ríkja eiga hlut í, reka fiskiveiðar í landhelgi, ef meira en helmingur hlutafjárins er eign íslenskra ríkisborgara, félagið á heimili á Íslandi, stjórn þess skipuð íslenskum ríkisborgurum og sé helmingur þeirra búsettur þar." Það er sem sagt í lögunum frá 1922 heimild til þess að erlendir aðilar geti átt hlut í fiskiskipum en ekki í fiskvinnslufyrirtækjum. Mér er ekki kunnugt um nein önnur lög sem ógilda þessi lög með nokkrum hætti og þess vegna hef ég beðið um að þetta verði sérstaklega athugað, en minn skilningur hefur verið sá að þátttaka erlendra aðila í fiskvinnslufyrirtækjum hér á landi sé óheimil samkvæmt þessum lögum.



Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til l. um uppboðsmarkað fyrir sjávarafla. Ég vil þegar í upphafi minnar ræðu lýsa því yfir að Sjálfstfl. styður að sú tilraun verði gerð á grundvelli þessa frv. Rétt er þó að taka fram, eins og komið hefur fram hjá öðrum ræðumönnum, og undirstrika að hér er fyrst og fremst um tilraun að ræða því að það er mjög erfitt að segja fyrir um á þessu stigi hvort eða hvernig eigi að fara í uppboðsmarkað á Íslandi þar sem aðstæður eru allt öðruvísi en í þeim löndum sem menn hafa sínar fyrirmyndir einkum frá. Ég vek einnig athygli á því að flestir helstu forustumenn samtaka sjávarútvegsins hafa undirritað það að þessi tilraun verði gerð. Vek m.a. athygli á nefndaráliti sem forseti Sjómannasambands Íslands, Óskar Vigfússon, Ágúst Einarsson útgerðarmaður, Gísli Jón Hermannsson og fleiri undirrita. En það sem kom mér m.a. til að fara upp í ræðustólinn var einmitt það atriði sem hv. 5. þm. Austurl. kom inn á vegna þess að það atriði sem hann vakti athygli á í umræðunni er þess eðlis að nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir því einmitt þegar verið er að stofna til uppboðsmarkaðs hér á suðvestursvæðinu og taka af öll tvímæli, eins og hæstv. ráðh. gerði að vísu rétt áðan í ræðu, um að ekki er ætlast til þess að erlendir aðilar komi inn í þessa framkvæmd bakdyramegin eða með öðrum hætti. Það gæti gereyðilagt þessa tilraun ef svo slysalega tækist til að einhverjir "strámenn" erlends fjármagns reyndu að hafa áhrif á þessa framkvæmd og koma inn bakdyramegin. Það er grundvallaratriði og hefur verið frá upphafi að Íslendingar sætu einir að þeim auðlindum sem máli skipta, en það eru sérstaklega, eins og hv. þm. vita, fiskimiðin og nýting þess afla sem kemur úr sjó. Hv. 5. þm. Austurl. vitnaði í frétt í einu dagblaðanna, Alþýðubaðinu, frá 3. mars s.l., ég leyfi mér að vitna í það aftur eins og hv. 5. þm. Austurl. gerði, þar sem einn af forustumönnum Alþfl. á þingi lýsir yfir sérstökum fögnuði yfir því sem hann nefnir "nýtt framtak í atvinnumálum". Það framtak sem fögnuði er lýst yfir felst í því að einhverjir erlendir aðilar munu vera orðnir eignaraðilar að tveim litlum fyrirtækjum suður á Suðurnesjum. Það var fagnaðarefni fyrir hv. þm. og forustumann Alþfl. að nú væru erlendir aðilar komnir inn í íslenskan sjávarútveg. Ég vil, með leyfi forseta, rifja upp að erlendir aðilar voru áður fyrr eignaraðilar að takmörkuðu leyti í útgerðarfyrirtækjum hérlendis. Er þess að minnast að á áratugnum 1920-1930 voru reknar breskar útgerðarstöðvar í Hafnarfirði. Hann er núna í kjördæmi hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar, 6. landsk. þm., sem er í Ed. Þessi útgerð var rekin með töluverðum blóma fyrst til að byrja með, en síðan gerðist það að hinum erlendu aðilum fundust Íslendingar vera of aðgangsharðir bæði í kröfum um að fá eðlilega hlutdeild af þeim tekjum sem útgerðin gaf af sér sem og að Íslendingar sættu sig ekki við þann aðbúnað sem þeir urðu að búa við um borð í bresku togurunum sem gerðir voru út frá Hafnarfirði á þeim tíma. Þetta var áður en vökulögin voru sett árið 1924. Þá tíðkaðist það að menn voru látnir standa á meðan þeir gátu og hvíldir voru aðeins teknar þegar menn voru svo aðframkomnir að þeir gátu ekki staðið lengur við verkun aflans um borð í skipunum. Þau átök sem urðu milli íslenskra aðila annars vegar og hinna erlendu hins vegar í Hafnarfirði á áratugnum 1920-1930 höfðu í för með sér að breska togaraútgerðin gafst upp og hvarf skyndilega frá Hafnarfirði með þeim afleiðingum að Hafnfirðingar stóðu uppi án nokkurrar útgerðar sem heitið gat og blasti þar við mikið atvinnuleysi og mikil vandamál fyrir meginþorra fólks. Þá er það sem Alþýðuflokksmenn þeirra tíma bundust samtökum um að stofna Bæjarútgerð Hafnarfjarðar til að hlaupa í skarðið fyrir þann erlenda aðila sem hafði hlaupist á brott með svo skyndilegum hætti. Þetta er saga sem Alþýðuflokksmenn þekkja e.t.v. ekki nú til dagsog þó. Það er kannske eðli Alþfl. að líta helst til útlanda um það sem hann vill helst gera í íslenskum stjórnmálum og atvinnumálum. Ég tel fulla þörf á að rifja þetta upp og fjalla um þetta með þessum hætti, þegar verið er að tala um að koma hér upp uppboðsmarkaði sem Íslendingar ætla sjálfir að reka og njóta arðs af, vegna þess að það er full ástæða til þess og meira en ástæða til þess. Það er beinlínis nauðsynlegt að íslenska þjóðin viti hvort þessi yfirlýsing hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar sé raunverulega yfirlýsing fyrir hönd forustu Alþfl. Er þetta raunveruleg stefna Alþfl. árið 1987? Ég held að meginþorri þeirra sem fást við útgerð á Íslandi, útgerðarmenn, sjómenn og aðrir sem eiga hagsmuna að gæta, ég tala nú ekki um verkafólk og annað fólk sem vinnur við vinnslu í landi, eigi tvímælalaust að vita strax hvort það sé yfirlýst stefna Alþfl. að leiða Íslendinga inn í erlenda útgerð og fiskvinnslu. Þetta er mjög alvarlegt mál, þjóðernislegt og varðar sjálfstæði þjóðarinnar um ókomna framtíð og líklegast með alvarlegri yfirlýsingum sem þm. hefur gefið í háa herrans tíð. En það er kannske ekki nein tilviljun að Alþýðuflokksmaður skuli gefa yfirlýsingu sem þessa. Það vill svo einkennilega til að um svipað leyti, þ.e. 27. febr., birtist í Morgunblaðinu grein eftir ritstjóra blaðsins, Matthías Johannessen, þar sem hann er með hugleiðingar um stöðu og stefnu Alþfl. Þessi grein er mjög athyglisverð, en hún virðist undirstrika það, sem því miður er áhyggjuefni ritstjóra Morgunblaðsins í umræddri grein, hver er raunveruleg afstaða Alþýðuflokksmanna til íslensks þjóðernis og um stefnu þeirra almennt í íslenskum stjórnmálum. Ég vil, með leyfi forseta, vitna í nokkur ummæli ritstjórans. Ég tel þau svo gagnmerk og hafa svo mikla þýðingu í þeirri umræðu sem hér fer fram um þetta atriði og einnig um stöðu íslensks sjávarútvegs og fiskiðnaðar og yfirleitt eignastöðu Íslendinga í íslensku atvinnulífi að það sé nauðsynlegt að skilgreina með þeim hætti sem ritstjórinn gerir hvert er raunverulegt eðli Alþýðuflokksmanna í íslenskum stjórnmálum og tilgangur. Í umræddri grein eftir hinn merka ritstjóra Matthías Johannessen segir hann m.a., með leyfi forseta: "Rósin er alþjóðlegt tákn jafnaðarmanna og ég er ekki viss um að Íslendingar séu ginnkeyptir fyrir slíkum táknum. Krötum væri nær að finna sér íslenskara tákn, til að mynda melgrasskúfinn harða. Alþjóðleg tákn eru vafasöm veisla fyrir litlar þjóðir. Það eru stórþjóðirnar sem veifa þeim helst, til að mynda hamri og sigð." Síðan heldur ritstjórinn áfram og segir, með leyfi forseta: "Mér er minnisstætt þegar ég átti samtal við Dam lögmann og við töluðum m.a. um sjálfstæði Færeyinga í stássstofu danska sendiráðsins við Hverfisgötu. Ég sagðist vera farinn að efast um að þeir vildu í raun og veru slíta tengslin við Dani. Dam var fulltrúi færeyskra krata. Með rósina í hendi horfði hann á mig og sagði: "Af hverju skyldum við fara yfir lækinn að sækja vatn?" Tengslin við Danmörk voru lausnarorðið." Ég vitna áfram, til þess að hv. þm. og þjóðin almennt, ef hún fylgist með þessari umræðu, skynji betur hugrenningar ritstjóra Morgunblaðsins og skáldsins Matthíasar Johannessens þar sem það snertir mjög stöðu þess flokks sem hefur boðið sig til forustu í íslensku þjóðlífi með þeim hætti sem við þekkjum af ræðum formanns flokksins. Ritstjórinn segir m.a. í grein sinni að það sé nokkur von um að kratar hafi snúið frá villu síns vegar og séu orðnir þjóðlegri en áður fyrr og segir m.a. að það sjálfstæði Alþfl. beri að virða. En síðan segir ritstjórinn, með leyfi forseta: "En samt er ekki út í hött að spyrja hvort Alþfl. sé nú loksins að brjótast undan ofríki norrænna bræðraflokka og breytast í íslenskan flokk sem væri framandi sá hugsunarháttur sem ég nefndi áðan og færeyskir jafnaðarmenn hafa lifað og hrærst í." Það væri hægt að umorða þessa spurningu og færa hana yfir á það sem Karl Steinar Guðnason alþm. segir og er fagnaðarefni hjá honum og undirstrika það. Hefur í raun og veru orðið nokkur breyting hjá íslenska Alþfl. eða jafnaðarmannaflokknum í þá veru að hann sé ekki lengur háður hinum dönsku eða norrænu skoðanabræðrum sínum? Hv. 5. þm. Reykv. Jón Baldvin Hannibalsson verður að sannfæra Íslendinga um að jafnaðarstefnan sé orðin alíslenskt fyrirbrigði, án örva og rósa, á sama hátt og sjálfstæðismenn hafa sannfært Íslendinga um að sjálfstæðisstefnan er sprottin úr íslenskum jarðvegi og á hvergi fyrirmyndir annars staðar og allra síst í Alþýðuflokkum Norðurlandanna. Þetta vildi ég láta koma fram við þessa umræðu, herra forseti, vegna þess að fjöregg íslensku þjóðarinnar er það að Íslendingar eigi sjálfir og ráði yfir sínum auðlindum og á ég þar sérstaklega við sjávarfang, notkun sjávaraflans og sölumeðferð hans. Þetta vil ég undirstrika við þessa umræðu. Ég vænti þess að forustumenn Alþfl. á þingi komi með skýlausar og skorinorðar yfirlýsingar um að það sé ekki stefna Alþfl. að framselja íslenskan sjávarútveg eða fiskvinnslu í hendur erlendum aðilum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin varðandi þá fsp. sem ég bar fram við hann og lýsi ánægju yfir að hann ætlar að láta kanna þetta mál í sambandi við útlendinga sem eru að smeygja sér bakdyramegin inn í íslensk fiskvinnslu- og fiskútflutningsfyrirtæki ef marka má frásögn Alþýðublaðsins sem var tilefni þess að ég fór að taka þetta mál hér upp sérstaklega. Eftir að ég talaði áðan fór ég að líta í skýrslu sem liggur fyrir þinginu frá viðskrh. um erlenda fjárfestingu og íslenskt atvinnulíf og þar eru dregin fram ýmis atriði sem hæstv. ráðh. raunar vék að, lögin um fiskveiðar í landhelgi og einnig varðandi fiskvinnsluna og vakin athygli á samkvæmt þessari skýrslu að það er ekki fjallað með sama hætti og að því er virðist ekki með ótvíræðum hætti um fiskvinnslufyrirtæki og fiskveiðarnar. En hvað sem um það má segja er alveg nauðsynlegt að á þessu máli sé tekið nú þegar af festu og það sé girt fyrir að hér hefjist þróun sem erfitt getur verið að vinda ofan af eða þyngra eftir að erlendir aðilar eru farnir að fóta sig hér, kannske með dulbúnum hætti, í sambandi við atvinnurekstur hérlendis í okkar undirstöðuatvinnuvegi. Þess vegna vænti ég þess að hæstv. ráðh. beiti sér fyrir því að það verði tekið fyrir þessa þróun og þinginu gefist ráðrúm til að taka á þessu máli hið allra fyrsta til þess að það sé ekki hægt að bera við að það vanti heimildir í íslensk lög til að taka á málum sem þessum og menn geti skákað í því skjólinu því það væri illa farið. Ég fagna ummælum hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar í sambandi við þetta efni og það sem heyra mátti í hans máli í sambandi við erlendar fjárfestingar í sjávarútvegi. Það væri sannarlega ánægjuefni ef sama hljóð væri í strokknum hjá Sjálfstfl. þegar komið er að öðrum auðlindum í landinu, sem menn hafa haft vonir um að gæfu eitthvað, í sambandi við okkar vatnsafl og jarðhita, þar sem menn hafa gengið með betlistafinn allt kjörtímabilið og auðvitað miklu lengur með nokkrum árangri, ef árangur skyldi kalla, á sjöunda áratugnum. Menn þekkja hvernig sú þróun öll hefur verið og uppskera í því efni og það væri út af fyrir sig ástæða til að krefja menn sagna um hvers vegna þeir vilji deila atvinnustarfsemi í landinu upp með þeim hætti að segja galopið í sambandi við iðnað og aðgang að orkulindum landsmanna en lokað í sambandi við sjávarútveginn, þar sem ég er alveg sammála hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni. Það væri sannarlega gott ef Sjálfstfl. næði áttum í því efni, en ég er ekki svo vongóður að það verði nein stórbreyting þar alveg í bráð. En kannske lærir Sjálfstfl. eitthvað af reynslu þessa kjörtímabils og af reynslunni af þeim stóriðjurekstri útlendinga sem viðgengst í landinu fyrir forgöngu Sjálfstfl. og þar sem menn hafa fengið dýrkeypta reynslu. Ég ætla mönnum að þeir vilji læra af reynslunni og þó að það gerist kannske ekki með miklum hávaða til að byrja með væri óskandi að slík endurskoðun gerist innan flokks sem hefur haft jafnmikil áhrif og Sjálfstfl. hefur enn í dag í íslenskum stjórnmálum. En þessi stefna af hálfu Alþfl. kemur satt að segja nokkuð þvert á mann þegar þar er farið að boða sem fagnaðarerindi í íslensku atvinnulífi og flotholt að útlendingarnir taki forustuna eða a.m.k. komi inn í undirstöðuatvinnuvegina og taki forustu í fyrirtækjum. Auðvitað krælir á þessu víðar. Hvað gerðist ekki í sambandi við þróunarfélagið sem stofnað var með lögum fyrir tveimur árum? Þegar eitthvað loks fór að heyrast frá því félagi var það um að útlendingur, í því tilviki sænskur auðkýfingur, Wallenberg eða Wallenstein eða hvað hann nú heitir, væri að gerast meirihlutaaðili í tilteknu fiskeldisfyrirtæki hérlendis út á gloppur í íslenskri löggjöf. Og það er sjálfur forsrh. sem er ábyrgðaraðili þessara laga og sjóðs eða félags, Þróunarfélagsins. Hann er húsbóndinn sem veitti heimild til að gera þessa tilraun út á gloppu í íslenskri löggjöf. En það er sannarlega ástæða til að hryggjast yfir þessum tóni hjá Alþfl. þó að hann komi kannske ekki alveg á óvart því að við höfum heyrt óvæntar og skrýtnar yfirlýsingar af þeim bæ á árum áður. Minni ég þá á umræðuna í tengslum við álverið 1980 þegar ritstjóri Alþýðublaðsins og núverandi formaður flokksins skrifaði í sitt blað grein eftir grein undir fyrirsögninni "Álverið er leiðarljós" og var að reyna að sannfæra lesendur um að það væri engin ástæða til að krefja það hærra raforkuverðs en 7,9 milla eða þar um bil og þetta væri leiðarljós. En ég ætla ekki að fara að taka þann þátt upp frekar. Ég vænti þess að Alþfl. taki á þessu máli og geri mönnum ljóst hvort hann fylkir sér um þá stefnu sem hv. þm. Karl Steinar Guðnason var að boða sem fagnaðarerindi fyrir tveimur dögum í málgagni flokksins. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni, sem fram kom hér áðan, að þetta tengist einmitt því frv. sem við erum að ræða hér, uppboðsmarkaði á fiski, því að það getur verið ástæða til að ætla að útlendingar hefðu einmitt áhuga á að nota sér heimildir af því tagi sem hér er verið að opna fyrir, og ætla ég svo ekki hæstv. ráðh. að nota sitt vald til að heimila slíkt, en þeir hafi áhuga á því að nýta þær til þess að komast inn í þennan þjóðhagslega arðgæfa atvinnurekstur og undirstöðu í okkar útflutningi.



Herra forseti. Við Íslendingar höfum á liðnum árum og áratugum háð langa og harða baráttu fyrir því að ná yfirráðum yfir auðlindum landgrunnsins, fiskimiðum okkar. Við getum rakið þá baráttu allt aftur til ársins 1950 þegar landhelgin fyrir Norðurlandi var færð út í 4 sjómílur undir forustu Ólafs Thors og síðan í kringum allt Ísland 1952. Þessari löngu baráttu og mörgu þorskastríðum lyktaði árið 1976 þegar Ísland lýsti yfir 200 sjómílna efnahagslögsögu undir forustu Geirs Hallgrímssonar og ríkisstjórnar hans. Það var mikið stríð sem á þessum árum var háð og það voru ýmsar fórnir færðar í því stríði. Það gekk ekki þrautalaust og kostaði úlfúð og illdeilur við ýmsa af okkar ágætu nágrönnum. Sú barátta var fyrst og fremst háð til þess að Íslendingar og Íslendingar einir fengju eignarhald og óskoruð yfirráð yfir auðlindum landgrunnsins. Auðlindir landgrunnsins hafa verið og eru undirstaðan undir velmegun og framförum íslensku þjóðarinnar. Á því leikur ekki hinn minnsti vafi þótt þáttur iðnaðar hafi farið vaxandi í íslenskum þjóðarbúskap á síðustu árum. Með þetta í huga og þá sögu sem er að baki, er við losuðum okkur við útlendingana af íslenskum miðum fyrir aðeins örfáum árum, vekur það stóra undran og mikla furðu að lesa Alþýðublaðið þriðjudaginn þann 3. mars s.l. Í stórri forsíðufyrirsögn segir og efst á forsíðu: "Erlent fjármagn í fiskvinnsluna. "Fögnum nýju framtaki í atvinnumálum", segir Karl Steinar Guðnason alþingismaður." Og síðan segir í frétt Alþýðublaðsins af þessum athyglisverðu ummælum þessa þm. Alþfl., Karls Steinars Guðnasonar, 6. landsk. þm., og með leyfi hæstv. forseta les ég orðrétt: "Við fögnum öllu nýju framtaki í atvinnumálum." "Með þessu móti hefur fengist fjármagn." "Erlendir aðilar hafa nýverið keypt sig inn í tvö fyrirtæki. Við frábiðjum okkur" - og ég held áfram að vitna í orð þm. - "allan gamaldags hugsunarhátt og einangrun. Það er því engin ástæða til annars en horfa björtum augum til framtíðarinnar því að þessi fyrirtæki vita nákvæmlega hvað þau eru að gera," sagði Karl Steinar. Ég efast ekki um að þau erlendu fyrirtæki sem þm. tíundar hér vita nákvæmlega hvað þau eru að gera. Til þess hafa þau verið að kaupa sig inn í íslenskan sjávarútveg. Ég efast heldur ekki um að það er einhver skammvinnur og hugsanlega langvinnur stundargróði að slíkum kaupum, fyrst og fremst þó vitanlega fyrir hinn erlenda fjármagnsaðila, en hugsanlega einnig einhver skammvinnur gróði fyrir hina íslensku samstarfsmenn. Ég skal ekki neita því. En það sætir mikilli furðu að maður sem jafngerkunnugur er sjávarútvegsmálum og á svo langa þingsögu að baki sem hv. þm. Karl Steinar Guðnason skuli ekki gera sér ljóst hvílíkar dyr hættunnar eru opnaðar með slíku skrefi, að jafnreyndur þm. með jafnmikla þekkingu á sjávarútvegsmálum skuli fagna því sérstaklega að erlendu fjármagni sé á þennan hátt greidd leið inn í íslenskan sjávarútveg. Hann fagnar því sérstaklega að með þessu skuli horfið aftur inn á þá braut sem íslenska þjóðin hefur ötullega á undanförnum áratugum barist fyrir að yrði ekki farin. Hv. þm. fagnar þessu nýja framtaki í atvinnumálum svo að orð hans sjálfs séu notuð. En hvernig mega þau undur og stórmerki gerast að erlent fjármagn sé að kaupa sig, og þetta eru aðeins fyrstu skrefin, inn í íslenskan sjávarútveg þar sem Íslendingar hafa vitanlega alla burði til þess að standa sjálfir að verki? Til þess voru þorskastríðin háð. Það er vegna þess að í íslenskri löggjöf er það sem oft og tíðum er nefnt "gat í lögum". Ég vil skýra það örlítið nánar. Í því sambandi langar mig til að vitna í skýrslu sem hæstv. viðskrh. hefur nýlega lagt fyrir Alþingi og er 389. mál þessa þings og heitir "Skýrsla viðskiptaráðherra um erlenda fjárfestingu og íslenskt atvinnulíf." Í þessari skýrslu kemur það fram, sem hæstv. sjútvrh. rakti, að í lögum frá 1922, um fiskveiðar í landhelgi, segir að einungis íslenskum ríkisborgurum sé heimilt að stunda fiskveiðar í landhelgi við Ísland. Þessi regla nær ekki aðeins til einstaklinga heldur og til sameignarfélaga og annarra félaga sem rekin eru með ótakmarkaðri ábyrgð félagsmanna. Um hlutafélög gegnir að vissu leyti öðru máli. Þar kveða lögin svo á að meira en helmingur hlutafjár í hlutafélögum sem reka útgerð skuli vera í eigu íslenskra ríkisborgara. Félagið skuli eiga lögheimili hér á landi og stjórn þess skipuð íslenskum ríkisborgurum og sé a.m.k. helmingur þeirra búsettur hér. Ákvæði þessara gömlu laga, sem hafa verið grundvöllurinn fyrir íslensku forræði í fiskveiðum frá 1922, eru ekki eins skýr að því er varðar fiskvinnsluna og fiskveiðarnar. Í skýrslu þeirri sem nú liggur fyrir Alþingi segir um það að samkvæmt athugasemdum sem fylgdu frv. frá 1922 hafi megintilgangur þeirra verið sá að koma í veg fyrir að útlendingar gætu stundað fiskveiðar innan landhelgi og verkað aflann þar eða á landi. Síðan segir í skýrslu viðskrh. um erlendar fjárfestingar: "Um það álitaefni hvernig með skyldi farið ef útlendingur fjárfesti í fyrirtæki, sem einvörðungu stundar fiskvinnslu en ekki útgerð, virðist ekki fjallað í lögunum." Tilvitnun lýkur í þá fjárfestingarskýrslu sem viðskrh. lagði nýlega fyrir þing og hefur ekki verið hér enn til umræðu. Það er því eyða í lögunum nr. 33 frá 1922. Þau eru fyrst og fremst ætluð til að koma í veg fyrir veiðar erlendra manna hér við land í íslenskri landhelgi, en þau taka varla og sennilega ekki til fiskvinnslunnar. Það er í skjóli þessa sem erlent fjármagn sér sér nú leik á borði að komast inn í íslenska fiskvinnslu og það er í skjóli þessa sem sumir þm., þingmenn Alþfl. fagna þessu nýja framtaki í atvinnumálum. Herra forseti. Ég held að það fari ekki á milli mála þegar við ræðum um fiskmarkað og þau mál sem því efni tengjast að óhjákvæmilegt sé að minnast á þessi atriði einnig vegna þess að hér er um svo stórvægilegt atriði að ræða, þ.e. kaup erlendra aðila á fiski í gegnum íslensk fyrirtæki og félög, sem mikil áhrif gæti haft á væntanlega fiskmarkaði í Reykjavík og annars staðar á landinu. En það er kannske ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er að það er nauðsynlegt að setja skýr og ótvíræð lagaákvæði, eins og þessi skýrsla sýnir og eins og ummæli sjútvrh. báru með sér áðan, um það hvort við Íslendingar viljum að erlendir aðilar, erlent fjármagn eigi beina hlutdeild í íslenskri fiskvinnslu eða ekki. Við getum fallist á að erlent fjármagn og erlendar fjárfestingar séu nauðsynlegar á mörgum sviðum íslensks atvinnulífs. Sjálfur er ég talsmaður þess að víða geti verið gagn að erlendu fjármagni og erlendum fjárfestingum og þá frekar en beinum lánum þar sem áhættan hvílir öll á herðum Íslendinga einna. Þau lán eru orðin yfrið há. En við verðum að gera skýran greinarmun á því á hvern hátt erlend fjárfesting er notuð í íslensku atvinnulífi og á hvaða sviðum hún getur átt sér stað. Þar verðum við fyrst og fremst, og það er meginatriði þessa máls, að undanskilja auðlindir Íslands þannig að útlendingar nái aldrei tangarhaldi á auðlindum okkar, hvort sem er til lands eða sjávar. Því er það í ljósi þessara ummæla Alþýðuflokksþingmannsins, sem fagnar innreið þessa erlenda fjármagns í íslenska fiskvinnslu, brýn nauðsyn, höfuðnauðsyn fyrir Alþingi Íslendinga að setja hér skýr ákvæði þar sem fram kemur hvort löggjafarsamkundan er sammála skoðun þessa forustumanns Alþfl. eða ekki.



Herra forseti. Ég hef ekki séð það eintak af Alþýðublaðinu sem hér hefur verið vitnað til í umræðunni. Nú hlýt ég að koma hér upp og taka undir orð þeirra sem á undan mér hafa talað og lýsa furðu minni á þeim sjónarmiðum sem þar eru túlkuð af Karli Steinari Guðnasyni, hv. þm. Alþfl. Þarna eru á ferðinni viðsjárverð og stórhættuleg viðhorf sem nauðsyn er að andmæla þegar í stað. Öll viðleitni okkar Íslendinga hefur verið í þá átt á s.l. árum og áratugum að öðlast full yfirráð og ráðstöfunarrétt yfir þeim verðmætu auðlindum sem hafsvæðin umhverfis landið eru. Við höfum t.d. í hv. utanrmn. nýlega rætt og varið þennan rétt gagnvart Efnahagsbandalagi Evrópu sem vildi öðlast veiðiréttindi í landhelgi okkar vegna tollaívilnana í tengslum við saltfisksútflutning. Sama máli gegnir að sjálfsögðu um öll vinnslustig sjávarafurða okkar. Okkur er jafnrík nauðsyn að standa vörð um aðgang okkar að og réttindi til meðhöndlunar aflans. Ég mótmæli þeim skoðunum sem fram hafa komið frá hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni og vara mjög við þessum viðhorfum. Ég vil líka taka undir það sem hv. 2. þm. Reykn. sagði áðan. Um þetta þurfa að vera mjög skýr ákvæði í lögum þannig að við getum varðveitt rétt okkar gagnvart erlendri ásælni.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um sjómannadag, en sjómannadagurinn, fyrsti sunnudagur í júní, hefur verið haldinn hátíðlegur í nær 50 ár, í fyrsta skipti 6. júní 1938. Ég ætla ekki, herra forseti, að fara mörgum orðum um þetta mál þó að mikil ástæða væri til þess. Það er skammur tími eftir af fundi deildarinnar og bíða mörg mál. Ég leyfi mér, þó að ég beri mikla virðingu fyrir þessum degi, að fá að vitna til ræðu minnar um þetta mál í hv. Ed., en ég tel það mjög mikilvægt að binda þennan dag með lögum þótt það sé ljóst að þar þurfi ákveðnar undantekningar að vera og kemur það skýrt fram í þeim breytingum sem hafa verið gerðar í hv. Ed. að þar er nokkur vandi á höndum. Ég er sammála þeim breytingum sem þar hafa verið gerðar og hafa verið gerðar í samráði við hagsmunaaðila og hygg ég að mál þetta sé orðið með þeiin hætti að flestir geti sætt sig við það. En það er alveg nauðsynlegt að hægt sé að gera nokkrar undantekningar vegna eðlis starfans frá þeirri almennu reglu að sjómannadagurinn skuli vera almennur frídagur allra sjómanna og þessar undantekningar koma skýrt fram í frv. eins og það liggur fyrir eftir breytingar í hv. Ed. Að lokinni þessari umræðu legg ég til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Á þskj. 624 er frv. til l. um breytingu á lögum um þjóðarbókhlöðu, afar einfalt í sniðum og hefur hlotið afgreiðslu með skjótum hætti í hv. Ed. Við afgreiðslu fjárlaga láðist að gæta þess að ekki eru áform nú í fjárlögum fyrir 1987 um að hækka skattleysismörkin vegna skatts sem lagður er á vegna þjóðarbókhlöðunnar. Svo einfalt er þetta í sniðum en jafnframt nauðsynlegt og legg ég til, herra forseti, að þegar þessari umræðu lýkur verði máli þessu vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um veitingu prestakalla eins og það hefur verið afgreitt frá hv. Ed. Frv. það sem hér er til umræðu er upphaflega samið af nefnd er skipuð var árið 1977 af Ólafi Jóhannessyni, þáv. kirkjumálaráðherra. Frv. var lagt fram á 100. löggjafarþingi 1978-1979, en hlaut ekki afgreiðslu. Frv. er nú að nýju lagt fram nær því óbreytt. Frv. er hér lagt fram með samþykki ríkisstjórnar, en án skuldbindinga af hendi einstakra ráðherra eða þeirra þingflokka er standa að ríkisstjórninni. Frv. felur í sér nokkrar breytingar frá núverandi reglum um veitingu prestakalla. Í fyrsta lagi gerir frv. ráð fyrir að meginreglan verði að prestar verði kosnir af svokölluðum kjörmönnum, en skv. frv. eru kjörmenn sóknarnefndarmenn í hverri sókn. Í hv. Ed. var gerð sú breyting á að varamenn í sóknarnefndum skyldu einnig verða kjörmenn þannig að kjörmönnum fjölgar um helming og þar sem í mörgum prestaköllum er fleiri en ein sókn, að meðaltali munu það vera þrjár sóknir sem eru í hverju prestakalli og hér í Reykjavík eru sóknarnefndarmenn 7-9, þá eru það 14-18 menn sem taka að öllum jafnaði þátt í þessu kjöri. Önnur meginbreytingin er að tekin eru upp ákvæði um svokallaða köllun prests. Köllun er fólgin í því að tiltekinn meiri hluti kjörmanna eða 3/4 getur farið fram á að tiltekinn prestur taki þjónustu án þess að viðkomandi prestakall sé auglýst laust til umsóknar. Ef 3/4 hlutar kjörmanna samþykkja síðan köllun á formlegum fundi, er prófastur stýrir, skal veita viðkomandi presti kallið. Gert er ráð fyrir í frv. að veiting sem byggist á köllun sé tímabundin og í lengsta lagi geti veiting í því tilfelli verið fjögur ár. Í þriðja lagi gerir frv. ráð fyrir að almenn kosning geti farið fram að loknu vali kjörmanna, þ.e. ef 25% sóknarbarna fara fram á það. Hér er opnuð leið fyrir sóknarmenn að krefjast þess að fá að taka ákvörðun um val prests án milligöngu kjörmanna. Í III. kafla frv. eru ákvæði um almennar kosningar. Þar er að finna ákvæði um gerð kjörskrár sem eru skýrari en samkvæmt núgildandi lögum. Þar eru einnig ákvæði um utankjörstaðaatkvæðagreiðslu og er það nýmæli. Kosningaaldur er 16 ár. Er það aldursmark í samræmi við gildandi reglur. Með lögum nr. 25/1985, um kirkjusóknir, safnaðarfundi, sóknarfundi o.fl., var kosningarréttur og kjörgengi á safnaðarfundum og í öðrum opinberum kosningum innan þjóðkirkjunnar bundið við 16 ár. Gert er ráð fyrir að í hverju prófastsdæmi sé yfirkjörstjórn er annist framkvæmd kosningalaganna. Talning atkvæða fer fram hjá yfirkjörstjórn í hverju prestakalli. Samkvæmt núgildandi lögum er ein yfirkjörstjórn fyrir allt landið. Ýmsum ákvæðum núgildandi laga um framkvæmd sjálfra kosninganna er sleppt, en vísað þess í stað til laga um kosningar til Alþingis. Þetta nefni ég sem dæmi um ýmsar breytingar og lagfæringar sem fram koma í frv. Allmiklar deilur hafa staðið um prestskosningar í núverandi mynd bæði á Alþingi og utan þess. Lögin um prestskosningar hafa staðið nær óbreytt frá því að þau voru sett 1915. Þó hafa komið fram á Alþingi allt frá árinu 1930 nokkur frumvörp er lúta að breytingum á lögunum og einnig hafa komið fram þáltill. um sama efni. Um þetta vísast nánar til nál. er fylgir frv. Á flestum kirkjuþingum allt frá stofnun þess hefur þetta mál borið á góma. Komið hafa fram ákveðnar tillögur og lagafrumvörp. Í því sambandi er rétt að minna á frv. er kirkjuþing samþykkti 1972 og síðan 1976. Um þetta frv. hefur kirkjuþing fjallað og lýst stuðningi sínum við það. Þeir sem andsnúnir eru núverandi reglum um prestskosningar tilfæra ýmsar ástæður. Þeir telja m.a. að prestskosningar leiði oft til sundurlyndis í söfnuðum vegna deilna sem oft séu fremur sprottnar af persónulegri en málefnalegri afstöðu. Kosningabarátta sé dýr fyrir umsækjendur og sé oft án þeirra vilja. Það er skoðun margra presta að núgildandi reglur um kosningar þeirra og skipun í embætti leggi of miklar hömlur á eðlilega tilfærslu þeirra í embættum og réttlátan og eðlilegan frama og eigi m.a. sök á því að margir kandídatar fást síður til þess að fara í lakari brauðin þar sem þeir eiga oft þeirra kosta einna völ að sitja í sama embætti alla ævi eða ganga hreinlega úr þjónustu kirkjunnar. Svo eru aftur aðrir sem telja núverandi fyrirkomulag, að sóknarmenn fái við almennar kosningar að velja sér prest, lýðræðislegasta og heppilegasta fyrirkomulagið. Nefndin sem samdi þetta frv. hefur haft bæði þessi sjónarmið í huga og reynt að finna málamiðlunarleið. Þótt menn greini á í þessum efnum er ljóst að endurskoða þarf ákvæði núgildandi laga um veitingu prestakalla. Það má nefna t.d. að ýmis ákvæði laganna um framkvæmd kosninga eru úrelt. Herra forseti. Ég mun ekki fjölyrða frekar um þetta mál við þessa umræðu, en að lokinni umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Hér er enn kominn á borð hv. þm. gamall kunningi sem hefur mikið verið ræddur hér og ég geri vart ráð fyrir að menn viti ekki mína afstöðu til þessa máls. Ég heyrði það á hæstv. ráðh. að hér er ekki um stjfrv. að ræða. Menn hafa ekki bundið sig á neinn klafa í þeim efnum og sumir vonandi og það margir eru enn þeirrar skoðunar að við eigum að hafa óbreytt ástand að því er varðar að kjósa presta. Sumum finnst það íhaldssemi og segja að þessi eina stétt eigi ekki að þurfa að sækja undir það að standa í kosningaslag. Út af fyrir sig má segja að það getur verið rétt skoðun, en ég met störf sóknarprests miklu meira en nokkurs annars embættismanns og vil þess vegna fá að segja til um það sjálfur hvaða sálusorgara ég kýs. Ég hefði miklu heldur viljað fá breytingu á þeirri löggjöf sem nú er í þá veru að það yrði tiltekinn tími sem kosning gilti þannig að menn séu ekki að tala um ævilanga kosningu eins og í mörgum tilfellum er, að sóknarbörn geti fengið tækifæri til að segja sitt álit á vissu árabili. Ég hef talið mig nokkuð trúrækinn einstakling og hef viljað halda mér við það. Það er ekki kannske bara þess vegna sem ég hef þá skoðun að vilja velja þennan einstakling sjálfur. Það er líka vegna þess að ég held að í þessi embætti þurfi að veljast einstaklingar sem mikið er spunnið í og geta gert marga hluti til hjálpar því samfélagi sem þeir búa í. Ég minnist nokkurra einstaklinga frá mínum fæðingarstað sem ég hef unnið með, starfað fyrir og hafa einmitt haft það sem ég tel að þurfi að vera til þess að sóknarprestur sinni sínum störfum eins og best verður á kosið. Ég tel að þetta frv. sé skref aftur á bak. Hvað mundu t.d. þm. segja? Kannske þeir vilji sjálfir ákveða einhvern tiltölulega lítinn hóp sem getur sagt: Þessi verður þm. og hann verður þarna. Ætli það yrði ekki næsta skrefið að menn taki allt lýðræðistalið til endurskoðunar þá og setji hvern og einn einstakling þar sem þessi tiltölulega litli hópur telur að hann eigi að vera? Mér finnst þetta rangt. Ég get út af fyrir sig skilið að í mörgum tilvikum, a.m.k. sumum, gengur æðimikið á í sambandi við prestskosningar og það er ljóður á máli. En ég vil þó trúa því lengst af að menn geti tekið sinnaskiptum í þeim efnum og geti hætt öllum hamagangi, en valið eigi að síður með eðlilegum hætti. Þetta frv. mun hafa fengið nokkuð góðar undirtektir í hv. Ed. ef ég man rétt og séu svipuð viðhorf í þessari deild þarf trúlega ekki um að spyrja að málið mun ná fram að ganga. Ég vona eigi að síður að hv. deildarþm. í Nd. gefi sér a.m.k. nokkurn tíma til að ræða þetta mál því að þetta er mikið mál og kannske meira en marga grunar. Nú þekki ég að vísu ekki mikið til í stórum samfélögum eins og hér á höfuðborgarsvæðinu, en í litlu samfélagi er mikið mál að geta valið sér einstakling til þessarar þjónustu sem maður trúir og treystir sjálfur. Menn eiga þá frekar að snúa sér að því að framkvæma þessar kosningar með eðlilegum hætti án upphrópana og alls konar vesens eins og í sumum kosningum hefur átt sér stað, því miður. En það á ekki að kalla á að menn séu losaðir við að velja sér prest. Fjöldinn á að fá að segja til um hvaða einstakling hann vill velja. Nú er mér ljóst að prestastéttin sem slík vill fá þessar breytingar fram. Þó er ég ekki viss um að menn séu allir sammála um það. Ég hugsa að margir vilji enn halda í þá gömlu hefð að geta sjálfir tekið ákvörðun um hvern þeir velja sér til þessara starfa. Auðvitað er þetta eitt af þeim málum sem hafa staðið deilur um, koma til með að standa deilur um og minnka trúlega ekki deilurnar þó að menn fari þessa leiðina. Menn færa þá bara slaginn inn í minni hóp ef menn eru að tala um slag í sambandi við kosningar. Það verða þá færri sem eru að slást eftir þessu fyrirkomulagi. Ég er ekkert viss um að það sé betra. Ég held að það sé gæfulegast að hver og einn fái að taka ákvörðun þessa fyrir sig án þess að fela öðrum að gera slíkt.

Er ekki rétt að takmarka áflogin?

Takmarka áflogin? Ég veit það ekki. Þeir geta orðið verr úti eftir því sem þeir eru færri. En í mínum huga tel ég þetta svo mikið mál fyrir mig persónulega, að fá að segja til um þessa hluti, að ég vil fá að gera það sjálfur. Ég vil ekki framselja minn atkvæðisrétt til þessa eða hins til að velja fyrir mig. Við gerum það yfirleitt ekki í öðrum kosningum. Við viljum sjálf fá að segja til um það hvern við kjósum. Mér er sem ég sæi framan í - ja, við skulum segja almenning ef hér kæmi upp á borð frv. þess efnis: Ja, þessi tiltekni hópur vestur á Bolungarvík lætur þennan í þingmannsstólinn. Hann á að vera þar. Ég held að vinnubrögð á þennan veg geti kallað á meira en það sem menn eru hér að tala um sem sumum kann að finnast gott og leysi vanda sem ég tel þó að sé ekki. Ég held að þetta geti kallað á önnur vandamál en þau sem menn hafa verið að tala um í sambandi við það sem gerst hefur áður. Ég óttast líka að almenn sóknarbörn verði meira slitin frá safnaðarstarfinu en er þó með því fyrirkomulagi sem nú er. Til þess eru menn að kjósa sér prest að hann sé nánast leiðtogi á því sviði á þeim stað sem hann er á. Ég vil ekki ofurselja það vald duttlungum örfárra manna að segja til hver sá á að vera. Það vald á að vera hjá sóknarbörnunum sjálfum og það eiga þau að fá að nota. Ég skal ekki, herra forseti, eyða öllu lengri tíma í þetta mál að sinni, en enginn vafi er á því að um þetta á eftir að tala meira áður en málið fer héðan út úr deild því að ég geri ráð fyrir því að menn vilji fá að tjá sig um svo mikilvægt mál sem hér er á ferðinni. Ég geymi mér frekari umræður um þetta þangað til málið hefur farið til nefndar og kemur þaðan til baka. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.