Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. annars minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg tók það fram í fyrstu ræðu minni, að jeg mundi fara nokkrum orðum um brtt.háttv. meiri hl. næsta sinn, er jeg talaði. Síðan hefir að nokkru leyti verið andmælt orðum mínum, sem voru sjerstaklega útskýring á því, hvað vakti fyrir milliþinganefndinni með till. hennar. Jeg mun að þessu sinni sennilega láta það sitja á hakanum að svara þeim andmælum, af því að jeg tel eigi, að rökum mínum hafi verið hnekt. Það, sem einkennir bankamálið, eru fyrst og fremst ýmsar till.hv. meiri hl., og ekki síst brtt. sú, er hæstv.forsrh. bar fram í gær. Þessar brtt. eru mjög þýðingarmiklar og geta orðið ákaflega afleiðingaríkar, fyrst og fremst fyrir bankann, og e. t. v. geta þær haft áhrif til hins lakara á meðferð málsins hjer. Þessi 4 ár, sem málið hefir verið fyrir Alþingi, hefir gætt tveggja gagnólíkra strauma. Annarsvegar hefir verið tilhneigingin til þess að ráða málinu til lykta með almenna hagsmuni og heilbrigða skynsemi fyrir augum. Hinsvegar eru ýmsar sjerkreddur og tillit til sjerstakra hagsmuna. Hin eina brtt.hæstv.forsrh. og margar brtt.hv. meiri hl. eru einmitt mótaðar af þessu. En það gleðilega við meðferð málsins er, að á hverju ári hefir verið kveðið niður meira eða minna af þessum draugum. Ef svo kynni nú að fara, að málið fengi ekki framgang á þessu þingi, væri það eflaust af því, að mönnum þætti enn of mikið í frv. af þessari þungavöru, til þess að tilvinnandi væri að hraða framgangi þess. Jeg skal ekki segja, að svona fari, en mjer virðist hæstv. stjórn og hv. meiri hl. spila heldur ógætilega, ef þau óska, að málið gangi fram. Fyrsta sendingin, sem hæstv. ráðh. vakti upp, voru stóru hlutirnir í hinum endurfædda Landsbanka. Hæstv. ráðh., sem þá var þm. Reykv., ætlaði að sjá þannig fyrir, að hinir fáu stóreignamenn hjer ættu helminginn af stofnfje bankans í upphafi, og þarf ekki að efa, að þeir hefðu þá fyr eða síðar náð honum öllum undir sig. Jeg vjek í gær að hættunni, sem vofði yfir bankanum um aldamótin. Hv. frsm. meiri hl. mótmælti ekki, að þá hefðu menn verið svo skammsýnir að vilja leggja bankann niður, en gat þess, að hann hefði þá ekki setið á þingi og ekki verið við málið riðinn. Jeg hefi aldrei haldið því fram, en hitt hlýtur hann að vita, að ef lesnar eru blaðagreinar frá þessum tíma, þá sjest, að hann stóð allnærri þeim mönnum, er stunduðu þessa óþjóðlegu iðju. Þegar menn voru fyrir fám árum svo óþjóðlegir að vilja afhenda erlendum peningamönnum bankamál landsins um heila öld, var ekki að kynja, þótt ýmsir hefðu beyg af stóru hlutunum. En nú er sú firra alveg kveðin niður. Næsta firran var hin sjerstaka seðlastofnun, sem háttv. 1. þm. G.-K. fann upp á og hefir barist fyrir langri baráttu, sem nú hefir loks endað í algerri uppgjöf. Ef föst sannfæring hefir legið þarna að baki, verð jeg að telja það undarlegt, að nú tekur þessi háttv.þm. að sjer framsögu fyrir meiri hluta nefndarinnar, sem felst á það frv., sem sjálfur hann hefir talið örgustu fjarstæðu. Það er líka undarleg hæðni örlaganna, að nú er ausið yfir hv.frsm. lofinu frá hæstv.forsrh., sem frá upphafi hefir verið honum andstæður í þessu. En nú talar enginn um seðlastofnunina lengur. Hún er dæmd af hinum útlendu sjerfræðingum, sem málið hafa athugað, og af þjóðinni sjálfri. Við kosningar síðastl. sumar var hún gerð að aðalmáli af einum frambjóðanda, gömlum þingmanni, en dómur þjóðarinnar á málinu var sá, sem menn þekkja. Þriðja grýlan er endurkaupaskyldan á víxlum Íslandsbanka. Hún er að vísu ekki alveg dauð enn, en þó er margt, sem bendir á, að sá draugur muni nú niður kveðinn. Fyrst er það, að hæstv.forsrh. lagði til, að endurkaupaskyldan skyldi standa um 20 ár, en hefir nú fallið frá, að hún þurfi að vera nema styttri tíma, og stuðningsmenn hans í hv. deild hafa einnig fallist á þetta. Þá hefir hæstv. ráðh., sem hefir mjög svo einlægan vilja á að gera þetta fyrir Íslandsbanka, játað, að þetta gripi mjög inn í seðlaútgáfurjettinn. Það er viðurhlutamikið að binda þannig hendur seðlabankans, sem áreiðanlega kemur til með að eiga nógu örðuga daga hvort sem er í baráttunni við hvikult gengi og fleiri örðugleika, þótt Íslandsbanki nái ekki tangarhaldi á honum að lögum. Þetta er nú einn versti agnúinn á frv., því að nái þetta fram að ganga, er þar með gerður samningur við einkafyrirtæki, sem ekki er hægt að breyta, enda þótt næsta þing kynni að sjá, að hann væri stórhættulegur. Af hálfu hæstv. landsstjórnar er enn haldið fast við það að ráðast á Landsbankann og rjettindi hans til að geyma opinbert fje. Ekki hefir þó verið komið með neina skynsamlega ástæðu fyrir því, að þennan rjett eigi að taka af bankanum. Það er helst sagt, að það sje óheppilegt fyrir landið, sem aldrei geti fengið stórlán hjá Landsbankanum, að leggja ekki víðar inn fje sitt. En hvaða banki á að veita ríkissjóði lánin? Auk Landsbankans getur ekki verið um aðra að ræða en Íslandsbanka, því að allar tilraunir til að koma hjer upp braskarabanka hafa strandað. Síðast í vetur, þegar þrír Gyðingar voru keyptir hingað af gjaldþrota kaupsýslumönnum, varð niðurstaðan sú, að þeim leist illa á að stofna hjer banka og fóru við svo búið. En vesalings fjárvana kaupsýslumennirnir, sem þarna ætluðu að ná í lánsfje til að fljóta á næstu árin, sátu eftir með sárt ennið og fengu aðeins að borga brúsann. Jeg fæ ekki skilið, að Íslandsbanki, sem dregið hefir inn lán jafnvel frá bestu viðskiftavinum sínum, hafi nokkurt færi á því að lána landinu fje. - Það er í raun rjettri beinlínis ábyrgðarhluti að gefa mönnum þannig undir fótinn um að geyma annara fje á ótryggum stöðum. Enda eru þess sorgleg dæmi, að yfirvöld hafa misskilið þetta frelsi þannig, að þau hafa notað opinbera sjóði til að kaupa hlutabrjef, t. d. í Íslandsbanka, sem nú eru fallin niður í 30% eða minna af nafnverði, og verða ef til vill bráðlega algerlega einskis virði. Þetta fje á auðvitað að geyma á tryggum stað, annaðhvort í Landsbankanum eða Söfnunarsjóði. Sú óafsakanlega misnotkun, sem átt hefir sjer stað, er nægileg til að rjettlæta það, að þessi leiðbeining sje gefin. - Auk þess er það ákaflega eðlilegt, að landið vilji styrkja sinn eiginn banka með því að geyma fje sitt hjá honum. Samt vill hv. meiri hl. og hæstv.forsrh. fella niður þessa skyldu, bankanum sýnilega í óhag, enda þótt hv.Nd. setti hana inn í frv. í fyrra. Jeg veit ekki, hvort hæstv. ráðh. er að þessu til að egna hv.Nd. á móti sjer, því að það er vitanlegt, að hún setur þetta ákvæði inn aftur núna. Þá hafa bæði hæstv. ráðh. og hv. meiri hl. lagt á móti því, að trygging bankans yrði að hálfu í jarðræktarbrjefum. Jeg sje ekki ástæðu til að fara um þetta mörgum orðum. Nú er ástandið þannig, að fje bankanna beggja er að mestu bundið í öðru en jarðrækt. Einnig þess vegna hafa bankarnir orðið fyrir miklum töpum á hinum ótryggari atvinnuvegum, eins og hv.frsm. meiri hl. tók rjettilega fram. Þó að ekkert af fjármagni bankanna sje þannig bundið í ræktun landsins, þá þykir hv. meiri hluta það of mikil hlunnindi, að helmingurinn af tryggingum bankans sje í jarðræktarbrjefum. En einmitt þessi breyting gæti orðið til þess að skapa töluverðan innlendan markað fyrir brjefin. Eftir skamma stund mundu 5 milj. króna hafa fengist fyrir brjefin á innlendum markaði. Bankarnir geta ekki varið fje sínu á tryggari hátt, og það er skylda landsins að hlynna að þessu. Þá eru bæði hv. meiri hl. og hæstv. ráðh. sammála um að brjóta á móti reynslu annara þjóða um það, að Alþingi eigi að hafa tök á bankanum. Þeir vilja fyrst og fremst eyðileggja landsbankanefndina, þennan ódýra skjólgarð um bankann. Jeg tel það lítil rök í þessu máli, þótt háttv.frsm. meiri hl. segi, að Landsbankinn hafi aldrei kent kulda frá ríkisvaldinu, heldur aðeins hann, bankastjórinn, sjálfur. Jeg mun ekki að sinni fara út í, að hve miklu leyti hann kann þá að hafa unnið til þess kulda. Það fanst einmitt í öllu, að Landsbankinn átti erfitt í samkepninni við Íslandsbanka. Hann fjekk fríðindi og hlunnindi á hlunnindi ofan. Í hans bankaráði sátu ráðherrar og þm., sem reyndust honum hjálparhella. Jeg skal aðeins nefna lítið dæmi frá þinginu 1912. Þá varð mikil deila um það - fyrir forgöngu þessa háttv.þm. (BK) -, hvort Landsbankinn skýldi taka steinolíuverslunina í sínar hendur og heyja baráttu gegn hinum alræmda dansk-ameríska steinolíuhring. En hvernig fór? Meiri hl. þingsins treysti ekki Landsbankanum í þessu efni og vildi því ekki styðja bankastjóra hans í jafnsjálfsögðu starfi og hjer var um að ræða. Af öllum þeim draugum, sem vaktir hafa verið upp til þess að spilla trausti Landsbankans, er þó sá einna illkynjaðastur, sem hæstv. fjrh. sendi hjer inn í deildina í gær. Á jeg þar við brtt. hans á þskj. 398, þar sem gerð er tilraun til að smeygja því inn í lögin, að ríkissjóður beri enga ábyrgð á skuldbindingum bankans, hvorki um sparisjóðsfje manna nje annað fje í veltu bankans. Verði þetta samþykt, svífur sparisjóður Landsbankans, um 20 miljónir króna, í lausu lofti. Bankinn er fátækur og sjóðir hans litlir. Mundi því strax koma í ljós, eftir að það er vitað, að engin ríkissjóðsábyrgð er fyrir sparisjóðsfjenu, að menn rifu út innstæður sínar og flyttu þær eitthvað annað. Og lenti þá Landsbankinn í sömu vandræðunum og Íslandsbanki, sem sagt er um, að komist hafi á kaldan klaka, þegar hann misti af sparisjóðsfjenu. Bankinn kennir um pólitísku braski, að svo er komið, þ. e. a. s., að umr. þær, sem orðið hafa um bankann bæði innan þings og utan, hafi orðið þess valdandi, að menn tóku út sparisjóðsfje sitt. En þetta er ekki af öðru en því, að menn bera. ekkert traust til bankans. Menn hafa um langan tíma ekki haft neina tiltrú til hans og þess vegna rifið út innstæðufje sitt. Og nú er svo komið, að bankanum er ekki viðbjargandi á annan hátt en að taka nýtt miljónalán í Ameríku með ábyrgð ríkissjóðs, sem þýðir vitanlega ekki annað en það, að Íslandsbanki er að koma á landið. Það er því næsta óskynsamlegt af hæstv. fjrh. að vera að gera tilraun um að flæma sparisjóðsfje manna úr Landsbankanum, en sú verður afleiðingin, ef brtt. hans verður samþykt. Hann getur ekkert um það sagt, hvert farið verður með þetta innstæðufje. En svo mikið er þó víst, að menn fara ekki með það til Íslandsbanka; hann hefir ekki þá tiltrú eftir alt, sem á undan er gengið. Að þetta fje fari í íslenska sjóði, er tæplega að búast við. Og þá er síst fjarri sanni að álykta, að menn muni flytja það úr landi og koma því þar fyrir, sem þeir verða að álíta, að sje tryggilegast. En afleiðingin af þessu gæti orðið sú, að krónan lækkaði og að ný fjárkreppa og dýrtíð skylli yfir landsmenn. Jeg þykist vita, að fyrir hæstv. fjrh. hafi ekki vakað það, að skaða Landsbankann með þessu. Heldur hafi hann hlaupið eftir einhverri flugu, sem stungið hefir verið að honum, eða þá að hann hafi ginið við grein, sem nýlega stóð í aðalstuðningsblaði hans og rituð var af ungum lögfræðingi og samherja hæstv. ráðh. En þessi málafærslumaður hefir, eins og kunnugt er, staðið í allnánu sambandi við Gyðinga þá, er hjer voru á ferð í vetur í þeim erindum að braska við að koma á fót nýjum banka hjer í Reykjavík. Ef sá banki kemst upp, er mögulegt að hugsa sjer, að eitthvað af sparisjóðsfje því, sem Landsbankinn missir af, lendi hjá þessum nýja banka. Þó er það ekki víst og fer eftir trausti því, er almenningur ber til þess banka. Jeg geri ráð fyrir, að það sje ekki af illum vilja gagnvart Landsbankanum, heldur af vanhyggju, að hæstv. fjrh. fremur þetta glapræði, sem jeg tel mest allra hinna mörgu synda hans næst gengishækkunarráðstöfunum hans. Og því fremur finst mjer þetta hastarlegt af hæstv. fjrh., þegar þess er gætt, að hann var búinn með gengisbraski sínu að koma fjármálum atvinnuveganna í það öngþveiti, eins og sjest á skýrslu þeirri um afkomu „Kveldúlfs“, sem birt var í öðru aðalblaði Íhaldsflokksins í vetur - Íslandsbanki á heljarþröminni, svo að hann verður að fá hjálp þingsins ár frá ári, og kreppan komin yfir ríkissjóðinn, svo að hann verður nauðugur viljugur að draga saman seglin og skjóta á frest um óákveðinn tíma ýmsum nauðsynlegum framkvæmdum. - Þegar svona er komið, sem eingöngu verður að skrifast á syndalista hæstv. fjrh., þá á það að vera eina meðalið til bjargar að eyðileggja Landsbankann. Hann er eina fjármálastofnunin af þeim, sem ráðherrann hefir eitthvað yfir að segja, sem hæstv. ráðh. hefir enn ekki tekist að vinna svo á, að hann kæmist í sama fjárhagsöngþveitið og Íslandsbanki. En nú er röðin komin að Landsbankanum. Nú á að eyðileggja hann með brtt.hæstv. fjrh. á þskj. 398. Því þó að hún væri steindrepin strax, eins og jeg vona, að hv. deild geri, þá hlýtur hún að stórskaða bankann. Það er hægt að síma og verður símað út um landið og víðar, hvernig hæstv. fjrh. hins íslenska ríkis lítur á þetta mál. Þetta álit ráðherrans er komið fram í opinberu þskj. á hinu háa Alþingi, og hann getur aldrei svarið sig frá því. Erlendir lánardrottnar Landsbankans verða eflaust ekki mjög ginkeyptir fyrir þessu áliti fjármálaráðherrans íslenska, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á skuldbindingum bankans. Það hafa altaf síðan 1899, þegar ganga átti milli bols og höfuðs á þjóðbanka okkar, fundist einhverjir menn, sem ekki hefir skort vilja til þess að eyðileggja hann. En það hefir altaf verið hægt að koma í veg fyrir það. En þetta glapræði, sem brtt.hæstv. fjrh. fer fram á, er áreiðanlega eitthvað það versta, sem fram hefir komið til skaða og álitsspillis Landsbankanum. Öll sú viðleitni hans um að leysa bankamálið á skakkan hátt hefir tafið fyrir því í 4 ár. Og nú hefir hæstv. ráðherra með bandalagi við háttv. 1. þm. G.-K. tekist að ganga svo frá frv., ef brtt. hans verður samþ., að eftir það er ekki hugsanlegt, að þjóðin verði ánægð með lausn þess. Hinsvegar er ósamræmi hjá hæstv.forsrh., eftir því sem sagt er, að hann hafi gefið þá skipun hv. formanni fjvn. þessarar hv. deildar að tefja störf nefndarinnar, svo að tími ynnist til að koma þessu máli fram, og hann gæti þá fengið aðstöðu til að útbýta bitlingum handa einhverjum gæðingum Íhaldsflokksins við þessa stofnun. Þá ætla jeg nú að víkja frá þessari viðleitni hæstv.forsrh. um að tefja fyrir málinu og þinginu yfirleitt, og snúa mjer heldur að hinum heilbrigða þjóðarvilja, sem unnið hefir að því ár frá ári að kveða niður þá drauga, sem vaktir hafa verið upp til þess að eyðileggja Landsbankann. Þess vegna vona jeg, að hvenær sem þetta mál verður samþ., þá verði það gert með hag þjóðarinnar fyrir augum, en ekki vegna fjandskapar gegn einu og stærstu bankastofnun þjóðarinnar. Þá kem jeg að einu atriði í ræðu hv.frsm. meiri hl. í sambandi við þá rannsókn, sem meiri hl. nefndarinnar ætlast til, að sett verði á bankann. Og er það þá aðallega tvent í því sambandi, er jeg mun gera að umtalsefni og drepa lítilsháttar á. Er það þá fyrst þetta 20 ára dæmi, sem hv. 1. þm. G.-K. tók til þess að sanna skoðun sína, að mjer skildist, um skaðsemi bankarannsóknarnefnda, sem reyndist þó (1909) ekki nógu sterk að hans dómi til þess að eyðileggja bankann. Hann vildi sanna nauðsyn þess, að hæstirjettur skipaði þessa rannsóknarnefnd, með því, að hjer hefði áður verið bankarannsóknarnefnd, sem hefði mislukkast, af því að hún var svo til orðin eins og hann lýsti. Hann talaði um 4 menn í sambandi við þessa rannsókn og ætlaðist víst til, að á þeim skylli skömmin.  Jeg ætla þá, þeirra manna vegna, sem nú heyra mál mitt, en ekki hinna vegna, sem sátu á þingi 1909, að víkja lítilsháttar að aðdraganda þeim, er bankarannsóknin 1909 átti. Eftir því sem Kristján Jónsson segir frá þessu máli undir umr. um skipun nýrrar bankarannsóknarnefndar á þinginu 1911, þá hafi Björn Jónsson, þáverandi ráðherra, sagt sjer (veturinn 1909), að hann ætlaði að láta framkvæma rannsókn á Landsbankanum. Segist Kristján Jónsson þá strax hafa varað ráðherra við að gera þetta og bent honum á, hvaða afleiðingar það gæti haft fyrir bankann. En ráðherra skeytti því engu og skipaði rannsóknarnefnd á bankann, er Kristján Jónsson taldi þá þegar miður vel skipaða. Líður svo fram til 22. nóv. 1909, að tveir menn koma eftir skipun ráðherrans inn í Landsbankann og reka út úr honum bankastjórann sjálfan, Tryggva Gunnarsson, ásamt báðum gæslustjórum hans og setja inn Björn Kristjánsson, núverandi hv. 1. þm. G.K. Þetta er sá mikli brottrekstur úr bankanum, sem mest var talað um á sínum tíma. Björn Jónsson, sem var foringi þess flokks, sem hv. 1. þm. G.-K. taldist til, skipaði ekki aðeins fyrir um bankarannsóknina, heldur ljet hann reka Tryggva Gunnarsson út úr bankanum og setja hv. 1. þm. G.-K. inn. Þess vegna er sanngjarnt að heimta það af þessum hv.þm. (BK), að hann segi ekki neitt það um þennan fallna flokksforingja sinn, er kasti rýrð á minningu hans. Nú er rjett að geta þess, að hver einasti maður, sem hlutlaust hefir kynt sjer málið, kemst að þeirri niðurstöðu, að þessi rannsókn á bankann hafi verið hið mesta glapræði, sem nokkru sinni hefir verið framið, og brottrekstur Tryggva Gunnarssonar pólitísk ofsókn, sem aldrei mundi hægt að rjettlæta, enda varð þessi ráðstöfun banamein þess langstærsta stjórnarmeirihluta, sem verið hefir í landinu. En nú rifjar hv. 1. þm. G.-K. upp þessa sögu og segir hana á þann hátt, að engum blandast hugur um, að hann sje að reyna að draga athyglina frá sjer með því að niðra ýmsum mönnum, sem handgengnir voru foringja flokksins, þessum heilsubilaða ráðherra, sem þrotinn var að kröftum og ekki sjálfs sín ráðandi, að sögn hv.þm. (BK). Annars ætla jeg ekki að eltast við alt í frásögn hv.þm., en vil þó minnast tveggja manna, sem hann nefndi og mjer er kunnugt um, að hann hefir fyrir rangri sök. Er þá fyrst að nefna Svein Björnsson, son ráðherrans, sem hjer er ómaklega ráðist á. Var Tryggvi Gunnarsson guðfaðir Sveins og þeir vinir alla tíð, bæði undan og eftir að Tryggvi var rekinn úr bankanum. Enda var Sveinn á móti þeirri ráðstöfun og taldi hana frá upphafi mjög hættulega og skaðlega fyrir föður sinn. Sveinn er mjög varfærinn maður, enda bendir alt til, að hann hafi ráðlagt föður sínum heilt og varað hann mjög við að gera þetta glapræði, sem vondir menn hvöttu hann til að gera og stóðu á bak við hann með slæmum áhrifum. Um annan manninn, Magnús Sigurðsson, núverandi bankastjóra, er mjer líka kunnugt um, að hann var einnig mótfallinn og átti engan þátt í því, sem gerðist 22. nóv. 1909, enda hafði hann látið það ótvírætt í ljós, að þessi ráðstöfun gæti orðið til þess að skaða bankann. Við þriðja manninn hefi jeg ekki talað, en heyrt hefi jeg, að hann hafi líka verið á móti brottrekstrinum 22. nóv. Nú vil jeg benda á, að fyr og síðar hafa böndin borist að hv. 1. þm. G.K., að hann hafi verið pottur og panna í öllu þessu Landsbankafargani 1909. Það sje hann, sem staðið hafi á bak við nafna sinn, Björn ráðherra Jónsson, og það sje hann, sem með vondum áhrifum hafi ýtt þessum heilsubilaða foringja flokksins út í það glapræði, sem ráðstafanirnar 22. nóv. 1909 voru taldar að vera. Dylgjur hv.þm. um þessa þrjá lögfræðinga eru nú bornar fram til þess að draga fjöður yfir alt baktjaldamakk hv.þm. í þessu máli. Þess vegna er rangt að kasta skugga á minningu Björns Jónssonar í sambandi við þetta bankamál af manni, sem alþjóð veit og telur, að bera eigi alla ábyrgð af þeim mistökum og ófarnaði ráðherrans. Það mætti líka geta þess, að þessi sami maður, sem á lúalegan hátt reynir að ófrægja nafn látins vinar síns, hann er einmitt sá, sem græddi virðingu og metorð við þá breytingu, sem varð á Landsbankanum 22. nóv. 1909, en það er hv.frsm. meiri hl. (BK). Hann hafði mikið sóst eftir völdum áður, og þegar Íslandsbanki var stofnaður. gerði hann sjer glæsilegar vonir um bankastjórastöðu þar, en þær vonir brugðust. En þegar hann er kominn í þann stærsta meiri hluta, sem verið hefir í landinu, vaknar valdalöngunin aftur, enda kemur það á daginn, að honum hefir tekist að koma svo ár sinni fyrir borð, að það er hann, sem Björn Jónsson hefir á boðstólum í bankastjórastöðuna, þegar búið er að reka Tryggva Gunnarsson út. Og áreiðanlega hefði þetta aldrei komið fyrir, ef hv.þm. (BK) hefði ekki staðið þar að baki nafna sínum. Annars vil jeg geta um lítið atriði í sambandi við þessa frávikningu. Þegar búið var að reka Tryggva Gunnarsson út úr bankanum, gátu trúnaðarmenn stjórnarinnar ekki lokið starfi sínu, af því að sá maður var þar ekki staddur, er taka átti við bankastjórastarfinu. Gengu þeir þá út úr bankanum og vestur Austurstræti. Úti fyrir Hótel Ísland hittu þeir hv. 1. þm. G.-K., sem virtist vera á austurleið. En hann fór sjer hægt, var feiminn og uppburðarlítill. Þó fylgdist hann með mönnunum til baka, var settur inn í bankastjórastöðuna, tók við yfirráðum þar og hafði þá stöðu á hendi í 9 ár. Nú vil jeg spyrja hv.frsm. meiri hl., hvernig honum geti dottið í hug, að nokkur, sem til þessa máls þekkir, muni leggja trúnað á þau orð hans, að hann hafi ekkert um þetta vitað fyr en hann var slæddur upp á vesturtakmörkum Austurstrætis, leiddur austur í Landsbanka og settur þar inn sem húsbóndi. En það er meira en almennar líkur, sem sanna hlutdeild hv.þm. í bankafarganinu 1909. Jeg ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp nokkur orð úr ræðu, sem Kristján Jónsson háyfirdómari flutti á þinginu 1911 og prentuð er í Alþt. þess árs í 360. dálki B-deildar. Þar farast háyfirdómaranum orð á þessa leið: „Jeg ætla hjer að segja frá dálitlu atviki, sem bar við þ. 15. okt. (þ. e. 1909). Þann dag kom til mín mikilsmetinn maður og vinur ráðherra. Hann varpaði mæðilega öndinni og segir, að þetta bankaþóf ætli að taka ljótan enda, því að ráðherra muni ætla að setja alla bankastjórnina af, líka gæslustjórana. Jeg svaraði aðeins, að jeg tryði því ekki. Nafn mannsins get jeg nefnt fyrir væntanlegri rannsóknarnefnd“. Þetta er fyrsti framburður Kristjáns Jónssonar háyfirdómara. Hann nefnir að vísu ekki manninn, en það er vitanlegt, að það hefir verið Björn Kristjánsson, sem hann hefir átt við og sem hann segir, að hafi sagt sjer frá þessu máli, áður en frávikningin átti sjer stað. Síðar, á þinginu 1911, var skipuð rannsóknarnefnd í þetta má), og var Lárus H. Bjarnason, nú hæstarjettardómari, mjög framarlega í þessari rannsókn, og hann víkur svo að þessu aftur, hver þessi maður hafi verið, sem vitað hafi um frávikninguna fyrirfram, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr ræðu, sem hann flutti í Ed. 22. febr. 1911; það er í B-deild þingtíðindanna, 399.–400. dálki og hljóðar svo: „Og víkur þá máli að afsetningunni 22. nóvember 1909, sem líklega hefir verið ráðin 15. okt. 1909. Að hún hafi verið ráðin þann dag, má marka af því, að háyfirdómari Kristján Jónsson hefir borið fyrir nefndinni, að þann dag hafi Björn Kristjánsson komið heim til sín og hafði B. K. gefið honum í skyn, að ráðherra mundi vera búinn að afráða að setja gæslustjórana af, og bætt við, að sjer þætti leiðinlegt að missa þá. Björn Kristjánsson mundi að vísu ekkert eftir þessu samtali, er hann var kallaður fyrir nefndina, jafnvel ekki er háyfirdómari minti hann á það, að hann hefði komið heim til sín í rökkrinu, og lýsti ítarlega öllu, sem þeim hafði farið á milli“. Þetta kom sem sagt fram fyrir nefndinni og er viðbót við þær sannanir, sem jeg er áður búinn að færa fram, og hygg jeg, að það verði mjög erfitt fyrir hv. 1. þm. G.-K. að ósanna það, að hann hafi að minsta kosti vitað um það aðalafbrot, sem fremja átti í þessu máli, og viljað benda á það.  Nú er það svo, að Kristján Jónsson háyfirdómari bar þetta tvisvar fram í rannsóknarnefndinni og tilgreindi bæði stund og stað. En hins vegar hefir maður sá, sem þetta var borið á, ekki neitað því, eins og hann hefði getað, ef þetta hefði ekki verið rjett, og jeg vil sjerstaklega benda á það, að þar sem Kristján Jónsson hefir verið dómstjóri hæstarjettar, og þar sem hv.þm. álítur, að þá hæstu visku og rannsókn í bankamálum megi fá með því að blanda hæstarjetti inn í þau, þá verður hv.þm. að játa, að Kristján Jónsson háyfirdómari er það hæsta vitni, sem hægt er að leiða fram. En vitnisburður dómstjórans er hjer mjög á móti bankastjóranum. Háttv. þm. hefir nú gengið hjer í gildru. Nú játar þessi hv.þm., að hann hafi talað þessi orð við Kristján Jónsson, en segir, að það sje annað að hafa vitað um brottreksturinn eða hafa ráðið til verksins. Innskot hv.þm. er hjer sönnunin. Á þingi 1927 man hann eftir að hafa vitað 15. okt. um brottreksturinn, sem framkvæmdur var 22. nóv. En eins og jeg hefi sannað með orðum L. H. Bjarnasonar prófessors, þá segist Björn Kristjánsson fyrir rannsóknarnefnd Ed. 1911 ekki muna eftir þessum ráðagerðum. Í stuttu máli: Hv. 1. þm. G.-K. játar árið 1927, að hann muni eftir atviki frá 1909, sem hann fyrir rjetti 1911 fullyrðir, að hann muni ekki eftir. Hann er hjer orðinn tvísaga. Og eftir öllum málavöxtum er hjer komin fram þungvæg sönnun um sekt hans í brottrekstri Tr. Gunnarssonar, sem hann hjer hefir viljað koma yfir á aðra og saklausa menn. En er nú nokkuð líklegra, þar sem Kristján Jónsson segir, að hv.þm. hafi verið aldavinur ráðherrans, og þessi góði vinur ráðherrans er einmitt skipaður bankastjóri? Liggur þá ekki nærri að halda, að hv. 1. þm. G.-K. hafi verið aðalpotturinn og pannan í þessu atferli, enda uppsker hann mest af því? En mjer dettur í hug, þegar jeg lít á þessa tilefnislausu málsvörn hv. 1. þm. G.-K. í þessu máli hjer í deildinni, að minna á eitt dæmi úr fornsögunum, sem allir þekkja, þegar Njálssynir og Kári höfðu, að tilhlutun Marðar Valgarðssonar, vegið Höskuld Hvítanesgoða. Vígið var hið mesta óhappaverk. Þá settu Njálssynir upp, að Mörður veitti Höskuldi líka sár, svo að hann væri í sök með þeim. En þegar hann tekur að sjer að verja málið og nefnir votta að benjum, þá lætur hann hjá líða að geta um eitt sárið, einmitt það sárið, sem hann sjálfur hafði veitt, og það gerði hann til þess að ónýta málið. Jeg held, að hv. 1. þm. G.-K. hafi farið hjer að eins og þessi vitri en ekki vandaði maður, Mörður Valgarðsson; hann hefir ekki nefnt votta að þeirri ben, sem hann sjálfur hefir vakið. Jeg tel þess vegna, að jeg hafi jafnvel gert meira en skylda mín var til þess að upplýsa þetta gamla mál, en jeg get ekki varist þeirri skoðun, að þó að hv. 1. þm. G.-K. hefði ekki verið með í þessu atferli, þá hefði það samt verið skylda hans að vera ekki að draga þetta óhapp síns látna vinar, Björns Jónssonar ráðherra, inn í umræðurnar að ástæðulausu, og ef hv.þm. (BK) kennir nokkurs sársauka af því, sem jeg hefi sagt hjer, þá verður hann að viðurkenna, að úr því að vinur hans, Björn Jónsson, treysti honum í vandasömum efnum, þá átti hann það ekki skilið, að hv.þm. (BK) væri að ástæðulausu að halda á lofti höfuðósigri Björns Jónssonar. Þetta dæmi, sem hv.þm. (BK) tók til að sanna skaðsemi bankarannsókna, hefi jeg nú rakið eins og það var og skýrt frá, hvert álit þjóðin hefir á því, og verð jeg að segja það, að þessi bankarannsókn reyndist að vera tilefnislaus, aðeins sprottin af fjandskaparástæðum við Landsbankann. Það er þess vegna óeðlilegt, að hv.þm. (BK), sem vill koma á rannsókn á Landsbankanum, skuli vera að draga þetta inn í umr., því að ekkert mælir frekar á móti því en þessi sögulega frásögn hv.þm. En úr því hv.þm. hefir kosið að draga þennan gamla atburð inn í umræðurnar að tilefnislausu, er ekki hægt að komast hjá því að minnast á eitt atvik, sem kom fyrir kvöldið 22. nóv. 1909 í hvelfingu Landsbankans. Fjendur Tr. Gunnarssonar vonuðu, að sjóðþurð mundi reynast í bankanum, ef talið væri snögglega. Sú sjóðþurð átti að rjettlæta afsetninguna. Um kvöldið seint var búið að telja. Þeir stóðu báðir í hinu daufa lampaljósi sinn hvorumegin í hvelfingunni, hinn mikli maður, sem verið var að reka, og hinn litli maður, sem var að taka við. Þegar sannreynt var, að engan eyri vantaði í sjóðinn, dró Tr. Gunnarsson stóra lyklakippu úr vasa sínum, kastaði henni fyrirlitlega að fótum eftirmanns síns og sagði: „Njóttu eins og þú hefir aflað!“ Tr. Gunnarsson vissi, hvernig eftirmaður hans hafði aflað lyklavaldanna í Landsbankanum og hann varð sannspár um, hversu fara myndi. Eftir 9 ár hröklaðist hinn lævísi eftirmaður úr bankanum, með lítilli virðingu og gaf sjer sjálfum þann vitnisburð, að hann væri öreigi. Annars voru þessir tveir bankastjórar merkilegar andstæður. Annar var mesti og athafnaríkasti framfaramaður sinnar samtíðar. Hann bygði brýr og vegi. Hann var frömuður vöruvöndunar og verslunarsamtaka almennings. Hann var faðir þilskipaútgerðarinnar og íshúsanna. Hann prýddi land sitt og bæ á margan hátt. Hinn var rótgrónasti afturhaldsmaður sinnar tíðar, fjandmaður pöntunarfjelaga, kaupfjelaga, Sambandsins, símans, járnbrautarinnar og þjóðbankans. Það var vel við eigandi, að slíkur maður hefir nú undir æfilokin afhjúpað sig gagnvart fortíð sinni eins og hv.þm. hefir gert í þessu máli. Nú vil jeg víkja að rannsókninni eins og hv.þm. hugsar sjer hana, og vil jeg þá geta þess, að það kom bersýnilega fram í ræðu hv.þm. fullkomin óvild til bankans. Hv. þm. var að hlakka yfir því, að það hefði þurft að afskrifa mikið af töpum í bankanum nú á síðari tímum, en það hefði ekki þurft að gera í hans tíð, sem mun vera rjett, en gat þess ekki, að það var öðruvísi umhorfs í atvinnumálum landsins á árunum 1909–1918 heldur en síðan, og í öðru lagi vita menn það af mörgu, sem hefir komið fram hjá hv.þm., að hann bar altaf kala til Landsbankans, nema þegar hann var þar bankastjóri. Hann var fullkominn óvinur Landsbankans á þeim árum, sem verið var að koma Íslandsbanka á stofn, og hv.þm. veit það svo vel, að honum þýðir ekki að reyna að bera á móti því. Hv. þm. var einn af þeim mönnum, sem frekast gengu fram í því að koma Íslandsbanka á fót, og það eru til greinir í blöðum frá þeim tíma, sumar undir hans nafni, en sumar nafnlausar, en sem allir vita, að hv.þm. hefir skrifað, sem gengu í þá átt að styðja dráp Landsbankans. Þegar hv.þm. er að brjótast til valda í bankanum, þá verður sú mikla stjórnarbylting, sem jeg hefi nú sagt frá. Þá verður hv.þm. mótsnúinn Íslandsbanka um stund, meðan hann er bankastjóri Landsbankans, en þótt hann hafi síðan hann fór burtu úr bankanum haft laun þaðan, þá er það vitanlegt, að hv.þm. hefir verið mótgangsmaður bankans í orði og verki, og þarf ekki annað en minna á, að í þeim umtalaða pjesa, sem hv.þm. ritaði á móti kaupfjelögunum, gat hann ekki dulið óvild sína til bankans. Grundvöllurinn að rannsóknarkröfu hv.þm. sýnist vera óvild við bankann, en hjá hæstv. ráðh. (JÞ) til að ganga inn á þessa fjarstæðu hjá hv.þm., þó að hann sje á móti henni, aðeins það, sem kallað er of mikil löngun í ráðherrasætin. Þess vegna eltir stjórnin þetta reikula stuðningsatkvæði sitt út í öfgar og vitleysu. Ástæður til þessarar nýju rannsóknar á Landsbankanum virðast vera veikar, þegar á það er litið, að með bankalögunum gerist ekki annað en það, að landið afhendir sjálfu sjer banka, sem það altaf hefir átt og látið reka, og að bankinn tekur nú við seðlaútgáfurjetti, sem um stund hefir verið í höndum útlends banka fyrir tilverknað óþjóðlegra manna. Það dettur engum í hug, að þetta hafi í sjálfu sjer önnur áhrif en þau, að það geti oltið á nokkru um þær fjárhæðir, sem landið leggur til bankans, eftir því, hvernig hagur hans er. Ef bankinn, sem jeg þó ekki geri ráð fyrir, skuldar eina miljón króna fram yfir eignir, þá er það ekki annað en það, að landið verður að greiða þetta, og er þetta því ekki annað en áætlun, sem á að gera fyrir þingið, til þess að það geti betur ákveðið, hve mikið það þarf að leggja í stofnsjóð bankans á næstu árum. En hinsvegar, ef nokkuð er að marka þær röksemdir, sem þessir menn komu með árið 1923 gegn því að Íslandsbanki væri rannsakaður, þegar búið var að lána honum 6–7 milj. króna, sem menn vissu ekkert um, hvaða tryggingar væru fyrir, og slík rannsókn mátti með engu móti fram fara, vegna þess að það myndi spilla svo stórkostlega trausti manna á bankanum, bæði utan lands og innan, en nú er ekkert á móti því, að þessi rannsókn fari fram á Landsbankanum, þá er annaðhvort, að það hefir verið alveg ósatt, sem þessir menn sögðu 1923, og Íslandsbanki hefði þá verið skaðlaus af þeirri rannsókn, eða þá að íhaldsmenn eru nú vísvitandi að baka Landsbankanum stórtjón. Á þessu þingi, árið 1923, þegar við Framsóknarmenn bárum fram kröfu um það að rannsaka hag Íslandsbanka, sem landið átti ekki, en hafði lánað stórfje og átti því kröfu til að fá nákvæmt yfirlit um hag hans, þá er komið fram með frv., sem átti að leysa þrautina um eftirlitið, nefnilega frv. um bankaeftirlitsmanninn. Þetta frv. mun núverandi bankastjóri við Íslandsbanka, Sigurður Eggerz, hafa samið upphaflega, en hann fjekk það í hendur nefnd í Nd., sem núverandi forsrh. var frsm. fyrir, og lýsti hann þá blessun sinni yfir því, að þarna kæmi lækningin, sem ætti að nota, þegar á lægi að vita, hvernig hagur einhvers banka stæði. Stallbróðir hans, núverandi atvrh., studdi mál hans og allur þeirra flokkur, og frv. kom svo til Ed. og hún afgreiddi það eftir að tveir þm. voru farnir heim, þeir Sigurður heitinn Jónsson og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Frv. var þá samþ. með öllum atkvæðum gegn tveimur, hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) og mínu. Þess vegna hefir að minsta kosti helmingur stuðningsmanna stjórnarinnar í þessari deild samþ. bankaeftirlitsmanninn, að viðhöfðu nafnakalli, á þinginu 1923. Þetta embætti hefir þá verið stofnað til þess að vera lækning í þessu efni, en nú, þegar þessi maður er búinn að skoða báða bankana og orðinn þeim þaulkunnugur, þá vill hv.frsm. meiri hl. ekki vera með því, að hann sje notaður, þar sem það þó einmitt stendur opið fyrir stjórninni að nota þennan mann. Nei, hv.frsm. meiri hl. vill ekki, að þessi embættismaður, sem hann hefir verið með til að skapa, til þess að hindra sjálfsagt bankaeftirlit, sje notaður.  Jeg fæ nú ekki betur sjeð heldur en ef þessi samtök hæstv. fjrh. og hv. 1. þm. G.-K. á móti Landsbankanum ná fram að ganga, og ef þeir fara fram á, að áhugamál þeirra, rannsóknin. komist í framkvæmd og þeim tekst að svifta bankann þeirri tryggingu, sem almenningur trúir, að sje fyrir innlögum í hann, þá mundu þeir að öllum líkindum geta komið hag hans þannig fyrir, að Landsbankinn yrði ekki mjög vel fær til þess á næstu missirum að vera það fjöregg landsins í fjármálum, sem allir ætlast til, að hann sje. Og ef jeg mætti vitna aftur til Njálu, þá sýnist mjer, að þar sje fordæmi um það samband, sem er á milli þessara manna. Þegar Hrappur hafði lent í ósátt við Hákon jarl og gert mikið á hluta hans, leitaði Hrappur sem kunnugt er á fund Þráins, er hann var að leggja frá landi; kemur Hrappur til hans og biður hann fyrir fje að bjarga sjer undan reiði jarls, og lofar Þráinn því og felur hann í skipinu. Jarl kemur þar svo og spyr um Hrapp, en Þráinn segir þessum vini sínum ósatt, og þeir sleppa undan. En þegar þeir eru farnir, segir Hákon jarl þau viturlegu orð, að hann viti, að Hrappur hafi verið í skipinu og ekki sje því um að kenna vitsmunaleysi sínu, heldur sje það að kenna sambandi þeirra, sem þá muni báða draga til dauða. Nú vil jeg ekki spá því, að þetta samband þessara tveggja hv.þm. (JÞ og BK) muni draga þá til líkamlegs dauða, heldur muni það eiga góðan þátt í því að draga þá báða til pólitísks dauða. Nú verð jeg þá að víkja að sjálfum framkvæmdunum á þessari rannsókn, till.hv. meiri hl. um, að hæstirjettur skuli útnefna mennina. Jeg hefi aldrei haldið, að þessi till. væri komin frá hv. 1. þm. G.-K., og tel jeg það honum til hróss, heldur muni hún vera komin frá öðrum manni í nefndinni, þeim reynsluminsta og að öllum líkindum þeim fávísasta í nefndinni um það, sem lýtur að slíkum efnum. Jeg get nefnilega sagt það, að í brtt. þeim frá hv. 1. þm. G.-K., er nefndin hafði til afnota, var gert ráð fyrir, að þingið sjálft tilnefndi þessa menn, og ef rannsókn átti að fara fram, þá var það vitaskuld þingið, sem átti að tilnefna þá, en það mun vera hv. 6. landsk. (JKr), sem hefir fundið upp þessa flugu, og svo fengið sjer reyndari og minna grannvitran mann, hv. 1. þm. G.-K., og aðra flokksbræður sína til þess að vera henni fylgjandi. Það er þá fyrst að segja um þessa till. að forminu til, að þar sem hjer er að ræða um stórkostlega íhlutun um fjárhagsmál landsins, þá er hlutleysi hæstarjettar í hæsta máta raskað með þessu. Það þarf svo sem engum blöðum um það að fletta, hvort það hefði þótt hæfa, að landsyfirrjettur hefði nokkuð verið riðinn við þá rannsókn, sem framkvæmd var á Landsbankanum árið 1909, hvort það hefði ekki þótt alveg óhugsandi, að landsyfirrjettur, sem þó var ekki hæstirjettur landsins, blandaði sjer inn í mál, sem um langt skeið var eitthvert hið viðkvæmasta mál í landinu. Nú er sú tilraun, sem hjer er verið að gera, sama eðlis eins og þegar Loki forðum kom mistilteininum í hönd hinum blinda guði Ásanna, og ljet hann skjóta honum að Baldri. Nú á að blanda hæstarjetti, sem á að vera blindur vegna rjettlætis, eins og rjettvísin er sýnd blind á öllum táknmyndum, inn í viðkvæmasta deilumálið hjer á landi og láta hann skjóta þessari eiturör inn í hjartarætur þessarar þjóðarstofnunar. Ef þessi rannsókn hefði fyrst og fremst ekki verið alveg tilefnislaus, hefði ekkert verið við henni að segja, en fyrir utan það er þessi aðferð óhafandi. En það háskalegasta við þetta er ef til vill það, að hjer á að gera hæstarjett, sem á að vera hafinn yfir allar daglegar erjur þjóðlífsins, að framkvæmdarvaldi í heitasta deilumáli þjóðarinnar, og auk þess vill hv. 1. þm. G.-K. nota hæstarjett hjer eins og hann notaði ráðherrann, vin sinn, farinn að heilsu, árið 1909. Jeg mótmæli því, að hæstarjetti sje blandað hjer inn í, því að það kann að vera nóg, þó að ekki sje farið að bæta við þá erfiðleika, sem hæstirjettur hefir við að stríða. Jeg býst við því, að það lokki hv.frsm. til að gleypa þessa flugu um hæstarjett, að hann telur sig hafa unnið sigra þar, t. d. þegar hann fjekk aðeins dæmd dauð og ómerk þau orð, sem hann hafði haft um samvinnufjelögin, en slapp við þungar sektir út af þeim. En úr því farið er að tala um óskeikulleik hæstarjettar, þá er rjett að benda á, að fyrir hafa komið atvik, sem sýna, að hann er eins og önnur mannanna börn og getur sjeð sig um hönd. Á síðustu missirum hafa þar verið kveðnir upp tveir dómar, sem allir vita, að benda til þess, að mismunandi ályktanir sjeu dregnar út af sömu staðreyndum. Til þess að gera hv. 1. þm. G.-K. þetta ljóst, skal jeg benda á, að jeg tek þetta ekki upp hjá sjálfum mjer, heldur er það skjalfest. Fyrra málið er það, að hæstirjettur sýknar hv. 1. þm. G.-K. af skaðabótakröfu fyrir margsamantvinnaðar árásir á 50 stofnanir hjer á landi og tilraunir um að tvístra algerlega samvinnufjelagsskapnum og fá fjelögin uppleyst.  Það sannaðist í málinu, að hv.þm. hafði gert margítrekaðar tilraunir um það, bæði leynt og ljóst, með undirróðri og í prentuðu máli, að fá S. Í. S. leyst upp, eða banna það með lögum, og hann bar það á stofnendur þess, t. d. annan eins mann og Hallgrím heit. Kristinsson, að þeim hefðu gengið til illar hvatir og að þeir verðskulduðu ekki tiltrú. Hæstirjettur viðurkendi, að þetta o. m. fl. væru niðrandi ummæli, bæði um S. Í. S. og trúnaðarmenn þess, en það væri þó ekki sannað, að aðili hefði orðið fyrir neinu tjóni þess vegna - náttúrlega af því, að enginn hafði tekið orð hv.þm. trúanleg. Hæstirjettur vildi því ekki líta á tilverknaðinn, þar sem hann hafði ekki hepnast að tilætlun upphafsmanns. Svo liðu nokkrir mánuðir. Þá kom fyrir annað mál, sem einn af eigendum Morgunblaðsins, Garðar Gíslason stórkaupmaður, hafði höfðað á hendur Tryggva Þórhallssyni fyrir greinir, sem birst höfðu í Tímanum frá ýmsum, um hrossaverslun hans. Voru það aðeins „kritiskar“ greinir og um það meðal annars, að þessi kaupmaður hefði ekki gefið nógu hátt verð fyrir hrossin. Þetta taldi hann, að hefði spilt fyrir hrossaverslun sinni og dregið úr tiltrú sinni. En við rannsókn reyndist það svo, að hann hafði engu tapað á þessu. Var því hjer nákvæmlega eins ástatt eins og um hið fyrra mál, sem jeg nefndi, og þó miklu minni sakir, því að það hafði aldrei verið um það talað að leggja verslun Garðars Gíslasonar niður, og ekki var hann heldur vændur um það, að hann hefði stofnað hana af illum hvötum. Hæstirjettur komst að þeirri niðurstöðu, að greinirnar hefðu ekki skaðað hann, heldur mundi hann hafa grætt á þeim, ef þær hefðu orðið til þess, að hann hefði fengið færri hross en ella, því að tap varð á hrossaversluninni það árið. En samt ályktaði rjetturinn þveröfugt við það, sem hann hafði gert í fyrra skiftið, og segir nú, að tilraunin til þess að skaða verslunina sje nóg til þess að dæmdar sjeu skaðabætur fyrir. Þó var hæstirjettur ekki eins ósamkvæmur sjálfum sjer og undirrjetturinn, sem dæmdi eins í máli S. í. S. og hæstirjettur, en hafði fimmfalda sektarupphæðina til Garðars Gíslasonar móts við hæstarjett. Jeg verð að láta hv. 1. þm. G.-K. vita það, að þessir tveir dómar eru svo, að hvorki leikir menn nje lærðir geta skilið, að neitt samræmi sje í þeim. Jeg held meira að segja, að það hafi komið fram í Morgunblaðinu viðurkenning á því, að hæstirjettur hafi sjeð sig um hönd eins og mannanna börn.  Jeg varð að drepa á þetta, úr því hæstirjettur var dreginn inn í umr., en það er virðingarvert, að hæstv. forseti vill ekki láta minnast einu orði á Morgunblaðið hjer í deildinni. Tel jeg það að vissu leyti virðingarvert af hæstv. forseta að vilja ekki láta nefna neitt hjer í deildinni, sem er verulega ljótt. Jeg hygg, að hv.frsm. geri hæstarjetti engan greiða með því að vilja draga hann inn í framkvæmdir á málefnum ríkisins. Því er nú einu sinni þannig háttað, að hæstirjettur stendur undir öðrum hæstarjetti - hæstarjetti almenningsálitsins, og við verðum að reyna að forðast það eins og heitan eldinn, að nokkur skuggi falli á hæstarjett í augum almennings. En í báðum þessum málum, sem jeg nefndi, gengur dómur hæstarjettar almennings í móti dómum hins „juridiska“ hæstarjettar, og er síst þörf að fjölga slíkum málum. Jeg hefi nú sannað, að hvernig sem á er litið, þá er það tilgangslaust að vera að fyrirskipa rannsóknarnefnd, og slík rannsókn sýnist óþörf af hálfu þeirra manna, sem nú vilja koma henni á, því að í hitteðfyrra bjuggu íhaldsmenn til sjerstakt rannsóknarmannsembætti í þessu skyni í trássi við okkur Framsóknarmenn. En úr því þetta embætti er nú stofnað, þá viljum við nú gefa meiri hlutanum kost á því, að embættið fái að njóta sín. En hæstarjetti má ekki, sjálfs hans vegna, blanda inn í þetta mál, því að það yrði til þess, að mikið yrði deilt um óskeikulleik hans. Sjerstaklega vona jeg, að hv.frsm., sem nú er farinn að iðrast synda sinna frá 1909 og hefir játað, að þeir atburðir, sem þá gerðust, hafi verið blettur á þeim, er að þeim stóðu, fari nú ekki að stíga ofan í víxlspor fyrri ára, um það leyti sem hann er að setja sitt „pólitíska“ skip í naust. Hefi jeg þá lokið að tala um hina almennu hlið málsins og kem þá að svörum hv. meiri hluta og mótmælum hans gegn till. mínum og athugasemdum við brtt. meiri hl. Vil jeg þá fyrst minnast á 1. og 3. brtt. Jeg get fallist á, að það sje gott að styrkja bankann með því að afla honum meira stofnfjár en frv. sjálft gerir ráð fyrir, en ekki að gulltryggingin sje hækkuð úr 1/3 upp í 40% Nú nýskeð hefi jeg talað við einn af hagfræðingum okkar, sem líka er bankastjóri, og hann kom með skýr mótrök gegn þessu og sagði, að það væri í raun og veru tilgangslaust að hækka gulltrygginguna. Ef menn vildu binda meira fje en frv. fer fram á, þá mundi síst veita af 5 milj. króna, en það sje stórt fjárhagsspursmál, hvort eigi að binda meira fje í gulli heldur en nauðsynlegt er. Og frá sjónarmiði okkar, sem álítum, að landið beri siðferðilega ábyrgð á öllum skuldbindingum Landsbankans, er ekki ástæða til þess að hafa gulltrygginguna mjög háa, þegar önnur og meiri trygging er á bak við. Það er einn af höfuðgöllunum á frv. og brtt.hæstv. fjrh., að hann vill svifta bankann ábyrgð landsins, og þá um leið þeirri tiltrú, sem hann nýtur, eins og Ólafur prófessor Lárusson heldur rjettilega fram. Vegna þessarar vantandi ábyrgðar verður að binda meira fje í gulli og varasjóði. Ef það verður ákveðið, að landið beri ekki ábyrgð á bankanum og skuldbindingum hans, þá er það ekki til annars en spilla trausti hans út á við, en þjóðin mun eftir sem áður telja, að hún beri að minsta kosti siðferðilega ábyrgð á öllum skuldbindingum hans. Hjer er því ekki nema um þetta tvent að ræða, hvort við eigum að skapa tortryggni gegn bankanum eða láta heilbrigða skynsemi ráða: að tryggja bankann, en láta hann þó ekki hafa meiri gulltryggingu heldur en Íslandsbanki hafði og reyndist nóg á eðlilegum tímum. Jeg hleyp þá yfir margar þýðingarlitlar brtt. hjá hv. meiri hl. og kem að 15. brtt., um það, að í stað þess að skylda bankann til að eiga 1/3 af sparisjóðsfje sínu í tryggum verðbrjefum, skuli koma 15% fyrst í stað, sem svo skuli aukin svo fljótt, sem tiltækilegt er, upp í 30% . Það mun hafa vakað fyrir hv. meiri hl., að Landsbankanum yrði um megn að fá fljótlega trygg verðbrjef fyrir 1/3 af sparisjóðsfjenu. Reynslan er nú sú, að sparisjóðsfje beggja bankanna stendur að miklu leyti í áhættufyrirtækjum, og á mörgum þeirra hafa orðið veruleg töp. Jeg tel því sjálfsagt, að bankinn kaupi sem fyrst sem mest af verðbrjefum til tryggingar sparisjóðnum, og jeg ætlast til, að helmingur þeirra brjefa verði jarðræktarbrjef, og yrði það þá sá stuðningur, er bændum yrði veittur. Jeg er þá kominn aftur að hinum veigameiri brtt.hv. meiri hl., en af því að jeg vil ekki þreyta hv.þdm. meira að sinni, og jeg á enn eftir mína 3. ræðu, þá ætla jeg að geyma mjer þangað til að svara hæstv.forsrh. og að gagnrýna hinar aðrar brtt.háttv. meiri hl. fjhn.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Háttv. 4. landsk. (MK) gerði landsbankanefndina sjerstaklega að umtalsefni. Hann vísaði í fordæmi frá Svíþjóð og sagði, að þar væru 48 þingmenn í bankanefnd. Jeg verð nú að segja það, að mjer finst það dæmi ekki vel valið til þess að sýna það, að okkar Alþingi eigi ekki að hafa þessi störf með höndum. Mjer finst einmitt, að vegna þess, að okkar þingsamkoma er svo fámenn, þá sje síður ástæða til þess að hafa þennan 15 manna millilið milli hennar og bankaráðsins. Hv. þm. (MK) talaði einnig um það, að sú skoðun kæmi fram í frv., að aðgreina bæri hið pólitíska vald og peningavaldið í landinu og vildi líta svo á, að það væri vantraust á þinginu. - En þetta er ekki rjett, og má benda á dæmi úr okkar eigin stjórnarskipun. Þar er reynt að aðgreina dómarastörf og þingstörf með því að banna dómurum hæstarjettar að sitja á þingi. Það þykir holt fyrir þjóðfjelagið, að slík verkaskifting eigi sjer stað. Svipaður hugsunarháttur liggur til grundvallar fyrir þeirri stefnu að draga bankana út úr deilumálum á þingi, þar sem flokksböndin skifta mönnum í flokka í málum, jafnvel þar sem ekki er um rjettmætan og eðlilegan skoðanamun að ræða. Þá hefir bæði þessi og aðrir hv.þm. gert að umtalsefni brtt.hv. meiri hl. við 60. gr., um skipun nefndar, sem á að framkvæma úttekt á Landsbankanum. Mjer er það alveg óskiljanlegt, hve mikið hv. andmælendur gera úr þessari till. í stjfrv. er gert ráð fyrir, að stjórnin láti fram fara úttekt á þankanum í hendur bankaráðsins. Þetta er í raun og veru það sama og brtt.hv. meiri hl. fer fram á. Efnisbreyting á frv. er hún aðeins að því leyti, að hún gerir ráð fyrir, að hæstirjettur skipi mennina í nefndina, en stjfrv. ætlast til þess, að stjórnin geri það. Jeg geri ráð fyrir, að flestir mundu verða því fegnir að vera lausir við að skipa mennina. Jeg get sagt það fyrir mig, að mjer líkar það stórum betur. Því að það gæti vel farið svo, ef það væri pólitísk stjórn, sem skipaði þá, að það yrði notað gegn henni, ef niðurstaðan yrði önnur en einhverjir kynnu að óska. Hv. 1. landsk. (JJ) bar till. saman við till. þá, sem borin var fram í hv.Nd. 1923 um skipun nefndar til þess að rannsaka hag Íslandsbanka. En þetta er ekki sambærilegt. Aftur á móti er til annað dæmi, hliðstætt þeirri úttekt, sem hjer á að fara fram, og það er sú úttekt á Íslandsbanka, sem ákveðin var með 5. gr. laga 31. maí 1921, um seðlaútgáfu og hlutafjárauka Íslandsbanka. Þá stóð svipað á eins og hjer. Þá var ætlast til þess, að Íslandsbanka yrði lagt til nýtt fje, eins og hjer er gert ráð fyrir, að ríkið leggi Landsbankanum til nýtt fje. Og það þótti þá sjálfsagt að fá fulla vitneskju um hag stofnunar, sem átti að leggja almannafje í, og datt engum í hug, að það gæti valdið tortrygni á bankanum. Alveg sama tilefni er nú til þess að láta rannsókn fara fram á hag Landsbankans, og sú rannsókn getur ekki valdið neinni tortrygni. Það var fimm manna nefnd, sem samkv. þessum lögum átti að framkvæma úttekt Íslandsbanka, og af því að um hlutafjelag var að ræða, var ákveðið, að skipun nefndarinnar væri þannig hagað, að ríkisvaldið tilnefndi 2 menn, Íslandsbanki 2 og hæstirjettur oddamann. Þegar um er að ræða stofnun, sem ríkið á eitt, er vitanlega ekki hægt að fara þessa sömu leið um nefndarskipunina, en mjer finst ekki óeðlilegt, að höfð sje sama aðferð nú um nefndina alla og þá var um skipun oddamanns, þ. e. a. s., að hæstirjettur tilnefni mennina. Mjer þykir ekki nema eðlilegt, og það hefir öllum þótt, sem um málið hafa fjallað, að þetta sje framkvæmt á einhvern annan hátt en að fela bankaeftirlitsmanninum það, enda er verkefni þessarar nefndar dálítið annars eðlis en starf hans. Verkefni hennar er að meta eignir bankans til þess að vita, hve mikið ríkissjóður þarf að leggja fram til þess að stofnfjeð verði 5 milj. Af því niðurstaða þessa mats sker úr, hve mikið ríkissjóður verður að leggja fram, er sjálfsagt að tryggja sem best, að matið verði rjett og ekki óhagstæðara ríkissjóði en vera þarf. - Jeg læt þetta nægja til svars við aðfinslum, sem fram hafa komið við brtt. meiri hlutans og sem að efni til hafa líka beinst á móti ákvæðum frv. um þessa úttekt á bankanum, þó að andmælendur hafi kannske ekki gert sjer það ljóst. Þá skal jeg næst víkja að því, sem hv. 4. landsk. (MK) og hv. 1. landsk. (JJ) hafa sagt um brtt. Hv. 1. landsk. ber fram brtt. þess efnis að setja nýja grein í frv. á eftir 51. gr., þar sem ákveðið sje, að Landsbankinn skuli hafa einkarjett til að ávaxta fje opinberra sjóða og ríkisfje, er opinberir starfsmenn hafa undir höndum. Mjer þykir undarlegt, að þessi till. skuli koma fram frá hv. 1. landsk., og ekki síður, hvernig hún er fram borin. Mjer þykir undarlegt, að hún skuli koma fram frá honum nú, þar sem milliþinganefndin í bankamálum tók ekki slíka till. upp, og hafði þó tilefni til þess, þar sem um svipuð ákvæði var fjallað. Enn undarlegra þykir mjer, hvernig hún er borin fram. Það stendur nefnilega í 51. grein ákvæði um sama efni. Hún mælir svo fyrir, að „fje ófullráða manna og almannastofnana má setja á vöxtu í bankanum“. Eftir till.hv. 1. landsk. á þessi grein að standa, en svo á í næstu grein að koma ákvæði um, að slíkt fje skuli geyma í bankanum. Þetta ber vott um allmikla hroðvirkni hjá hv.þm., sem ekki er öldungis óvenjuleg. Þetta ákvæði, sem hv.þm. stingur upp á, ætti að koma í stað 51. greinar, en ekki á eftir henni, úr því að honum hefir snúist hugur síðan hann starfaði í milliþinganefndinni og vill koma því inn. En hún hafði gildar ástæður til að taka þetta ákvæði ekki upp, og þær ástæður eru enn ríkari eins og frv. er nú úr garði gert. Eftir frv. skiftist bankinn í aðskildar deildir, seðla- og sparisjóðsdeild. Háttv. þm. stingur upp á að setja þetta ákvæði í kafla, sem fjallar um bankastarfsemina alment. Nú er gert ráð fyrir í frv., að á sínum tíma verði sparisjóðsdeildin greind frá seðlaútgáfunni. Fyr en það er gert höfum við ekki skipað seðlaútgáfu okkar á sama grundvelli og aðrar Norðurlandaþjóðir. Það hefir verið töluvert rætt um nauðsyn þess að losa seðlabankann við sparisjóðsfje, og þó að stjórninni hafi ekki þótt kleift að skipa málunum á þann veg þegar í stað, hefir hún viljað byggja frv. svo, að þetta gæti komist á þegar það þætti tímabært. En hvað á þá verða um þetta fje, sem samkv. þessari brtt. á að standa í bankanum? Eftir orðanna hljóðan og aðstöðu greinarinnar ætti það að standa í seðlabankanum, því að þetta ákvæði getur ekki átt við sparisjóðsdeildina nema meðan hún stendur undir sömu stjórn og seðlabankinn. En ef bankamálum okkar þokar í sömu átt hjer og annarsstaðar, þá yrði svona ákvæði alveg óþolandi fyrir þessa sjóði, því að seðlabanki verður að nálgast það meir og meir að greiða mjög lága, og stundum enga, vexti af innlánsfje. Jeg held, að þetta ákvæði geti ómögulega átt við í frv., að minsta kosti ekki á þessum stað. Ef bankanum væru veitt þessi forrjettindi, yrðu þau a. m. k. að vera bundin við sparisjóðsdeild hans. Þá fengi þó fjeð að vera kyrt, þegar bankinn skiftist í seðlabanka og sparisjóð. En það er eitt, sem verður að gæta að við setningu þessarar löggjafar, sem sje það, að svo sje frá henni gengið, að hún verði til eflingar og stuðnings annari heilbrigðri sparisjóðsstarfsemi í landinu. Það er ranglátt að banna með lögum, að sjóðir, sem gefnir hafa verið til almenningsþarfa og sjerstaklega eru tengdir við aðra landshluta en Reykjavík eða þá staði, sem Landsbankinn hefir á útibú sín, megi ekki starfa í þeim hjeruðum, sem þeim upphaflega var ætlað. Jeg álít það eitt þýðingarmesta atriðið í framþróun peningamálanna, að þessir sparisjóðir geti fengið að þroskast sem mest, og við verðum að forðast að láta hinar stærri peningastofnanir hjer í Reykjavík sjúga utan af landinu það fje, sem eftir eðlilegum lögum á að starfa annarsstaðar en hjer. En mjer finst þessi till.hv. 1. landsk. stefna að þessu, að draga frá öðrum hjeruðum fjármagn, sem þeim ber með rjettu að halda. Þá finst mjer og till. þessi bera vott um það, að hv. 1. landsk. sje ekki búinn að átta sig á, hver eðlisbreyting er gerð á Landsbankanum um leið og hann er gerður að seðlabanka. Það er skakt að líta svo á, að þar á eftir sje honum gagnlegt að draga að sjer sem mest af innlánsfje landsmanna. Ef innlánsfje heldur áfram að safnast hjá seðlabankanum, leiðir af því, að hann verður að taka að sjer áhættu gagnvart fyrirtækjum, sem heppilegra er, að einkabankar taki að sjer. Það er ilt, að seðlabanki þurfi að lána mikið fje til áhættusamra fyrirtækja, þó að ekki sje hægt að koma í veg fyrir það með lögum. Öll starfsemi, sem miðar að því að draga peninga frá öðrum peningastofnunum til Landsbankans, gerir honum erfiðara að starfa á rjettum grundvelli sem seðlabanki. Þá skal jeg minnast örlítið á það, sem hv. 5. landsk. (JBald) sagði viðvíkjandi ákvæðinu um þingsetu bankastjóra. Hann fjell frá, sem rjett var, að halda því fram, að þessir bankastjórar, og sjerstaklega bankastjórar Íslandsbanka, yrðu að hafa rjett til þingsetu samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar um embættismenn. Nú vildi hann byggja á þeim almennu ákvæðum, að ekki megi meina þeim mönnum þingsetu, sem uppfylli kjörgengisskilyrðin. En þetta er skilið á annan veg, t. d. af stjórn Landsbankans. Hún hefir talið sjer heimilt að meina útibússtjórum sínum þingsetu, og það er alveg rjett á litið hjá henni. Það er ekki um annað að ræða en samning, sem kveður svo á, að vilji útibússtjórinn fara á þing, verði hann að láta af stöðu sinni og annar að taka við. Að taka þetta ákvæði í lög þýðir ekki annað en það, að ríkisstjórninni er með lögum uppálagt að hafa slík ákvæði í samningunum við þessa menn, þegar þeir eru ráðnir eða skipaðir til starfsins. Hverjum einstaklingi er frjálst að setja slík skilyrði, þegar hann ræður menn til einhvers starfs, - og hve miklu fremur ætti þá ekki sjálfu löggjafarvaldinu að vera heimilt að gera slík ákvæði? Þá er jeg kominn að því, sem háttv. 5. landsk. kallaði versta drauginn, brtt. við 1. gr. frv., sem kveður skýrt á um það, hve víðtæk ábyrgð ríkissjóðs fyrir þessa stofnun skuli vera. Hann talaði um þetta sem nýmæli, sem ekki hefði fyr komið fram. Jeg vil benda á það aftur, sem jeg hefi áður tekið fram, að samkv. frv., sem lágu fyrir þingunum 1924 og 1925, bar ríkissjóður ekki ábyrgð á skuldbindingum bankans fram yfir stofnfje sitt. Hið fyrra var samið af núverandi stjórn Landsbankans, svo að hún á fyrstu uppástunguna um þetta. - Ástæðan til þess, að jeg hefi borið fram þessa till. nú, er ekki sú, að jeg álíti, að samkvæmt frv. óbreyttu beri ríkissjóður ábyrgð á skuldbindingum bankans fram yfir stofnfje. Andmælendur mínir hafa heldur ekki í rauninni haldið því fram. Hv. 1. landsk. notaði þau orð, að ríkið bæri siðferðilega ábyrgð á því, að innleggjendur töpuðu ekki fje sínu. Það er alt annað, og þá ábyrgð getur hann borið eins fyrir því, þó að þetta sje samþ. En einn af prófessorunum við lagadeild háskólans hefir látið í ljós þá skoðun, að ríkissjóður bæri ábyrgð á öllum skuldbindingum allra þeirra fyrirtækja, sem hann er einn eigandi að. Gagnvart þessari lögskýringu, sem jeg álít ekki rjetta, finst mjer sjálfsagt að ákveða beinlínis, að ábyrgð ríkissjóðs skuli vera takmörkuð við hans framlag. Mjer finst hafa farið illa fyrir hv. andmælendum þessarar till. að því leyti, að þetta mál er búið að vera til afgreiðslu hjer áður á þinginu og þeim orðið það á þá að halda fram alveg gagnstæðri skoðun. Það var upplýst, að ríkisstjórnin hefir talið sjer heimilt að taka ábyrgð á erlendum lánum fyrir Landsbankann með sjerstöku ábyrgðarskjali í hvert skifti. Því var þá haldið fast fram af hv. 1. og hv. 5. landsk., að þessi skoðun stjórnarinnar væri röng. Hún hefði ekki heimild til að ábyrgjast slík lán. Það sjá nú allir, að ef ríkissjóður er ábyrgur hvort sem er fyrir skuldbindingum Landsbankans samkvæmt skoðun Ólafs prófessors Lárussonar, þá er það fjarstæða, sem ekki er orðum að eyðandi, að ríkisstjórninni sje óheimilt að láta það í ljós við lánveitendur með sjerstöku ábyrgðarskjali. Þessir hv.þm. hjeldu því fram þá, að til þess þyrfti sjerstaka lagaheimild í hvert skifti. Af hendi fjhn.Nd. var frv. um heimild handa ríkisstjórninni til að ábyrgjast lán fyrir Landsbankann borið fram í því formi, sem andmælendur mínir hafa á þessu máli, að ríkisstjórninni væri heimilt að ábyrgjast slík lán með ábyrgðarskjali. Vegna þeirra andmæla, sem fram komu út af þessu, bar jeg fram brtt. við upphaflega frv., sem fór fram á, að slík ábyrgð skyldi ekki veitt 190 nema eftir sjerstakri lagaheimild í hvert sinn. Þetta var samþykt, eins og kunnugt er. Fyrst sú regla var tekin, að hafa skyldi tæmandi heimildir í þessu efni, þá er engri stjórn leyfilegt þar á eftir að ábyrgjast slík lán, nema með sjerstakri lagaheimild. Mín brtt. segir bara það, sem þegar er búið að samþykkja hjer, að til þess ríkið ábyrgist svona lán verði að koma sjerstök lagaheimild til. Í því, sem hv. 1. landsk. sagði um málið, var eitt atriði, sem honum hafði verið bent á af stjórn Landsbankans, sem rjett er að taka til athugunar. Það má segja, að trygging sú, sem bankinn á að fá samkvæmt frv., skiftist öðruvísi en trygging sú, sem honum hefir verið lögð til hingað til. Og þó að ríkissjóður sje ekki ábyrgur fyrir skuldbindingum bankans, þá hefir hann lagt honum fje samkvæmt lögum frá 1885. Það fje, ásamt innskotsfje því, sem bankanum hefir verið lagt samkvæmt lögum frá 1913, er til tryggingar fyrir innlánsfje því og sparifje, sem menn hafa lagt inn í bankann. Ríkissjóður getur ekki gert kröfu um endurgreiðslur á þessu fje, fyr en öðrum skuldbindingum bankans hefir verið fullnægt. Það er vitanlega sjálfsagt, þegar þessi nýja skipun verður gerð, að taka ekki frá sparisjóðsdeildinni þá tryggingu, sem hún nú hefir að lögum. Jeg vil lýsa því yfir, að verði brtt. mín við 1. gr. samþykt, þá mun jeg bera fram við 3. umr.brtt. í þá átt, að seðlabankinn beri ábyrgð á sparisjóðsfjenu með sömu upphæðum, sem ríkið til þessa hefir lagt bankanum óskiftum, en nú eiga að koma í hlut seðlabankans. Slíkt ákvæði á heima í síðasta kafla frv., þar sem eru ákvæði til bráðabirgða. Þetta vænti jeg að nægi til þess að kveða niður þann ugg, sem vakinn hefir verið upp gagnvart sparisjóðsfjenu. Hitt eru öfgar hjá háttv. 1. landsk., að það hafi verið hættulegt fyrir Landsbankann, að till. þessi kom fram. Hún hefir komið fram áður í ýmsri mynd og ekki skaðað bankann. Þá get jeg ekki látið því ósvarað, sem háttv. 1. landsk. bar á mig, að jeg hefði gefið nefndum hjer í deildinni skipun um að draga störf sín sem mest, og mun hann þar aðallega hafa átt við fjvn. Þetta verð jeg að lýsa með öllu tilhæfulaust. Jeg hefi ekki á einn eða annan hátt reynt að tefja fyrir störfum nefnda í þinginu, hvorki fyrir störfum fjvn. þessarar deildar eða annara nefnda. Jeg get alls ekki látið mjer detta í hug, við hvað háttv.þm. hefir átt með þessu; hann hefir þó venjulegast einhverja átyllu fyrir sleggjudómum sínum, en hjer verður hún ekki fundin. Það eina, sem jeg gat látið mjer detta í hug, að hann hefði fyrir átyllu, var það, að einu sinni var haldinn fundur í deildinni frá kl. 4–7 síðdegis, en það er sá tími, sem fjvn. er vön að starfa á. Spurði jeg því forseta um þetta, en hann kvaðst hafa gert þessa ákvörðun sjálfur, aðeins borið þetta undir fjvn. og hún ekkert haft á móti því fyrir sitt leyti. Það var ekki einu sinni svo, að þetta mál væri til umræðu þá, heldur mál, sem fór út úr deildinni með atkvæði okkar beggja, hv. 1. landsk. og mínu. Jeg verð því að vísa þessum aðdróttunum algerlega á bug. Þá leyfði hann sjer að hafa þau orð um andstæðinga sína í þessu máli, að þeir „töluðu um það af gnægð sinnar fávisku“. Mjer finst satt að segja ekki sitja á þessum háttv.þm. að vera að tala um fávisku annara í þessu máli, því að hvergi hefir fáviska í því komið berlegar í ljós en hjá honum sjálfum. Þrátt fyrir alla þá miklu borgun, sem hann hefir fengið úr ríkissjóði til þess að kynna sjer það, var hann ekki betur að sjer en svo, að hann var að leita fordæmis í Njálu um það, hvernig hann ætti að greiða atkvæði í því. Jeg verð því að segja, að þeir, sem ekki eru vitrari en það, að vera að leita upplýsinga í Njálu í þessu Landsbankamáli, ættu síst að vera að tala um fávisku hjá öðrum.

Magnús Kristjánsson Jeg vil fyrst minnast á ræðu hv.þm. Vestm. (JJós). Í raun og veru gaf hún mjer ekki tilefni til andsvara, því að hún var, eins og við mátti búast, sanngjörn og öfgalaus að því er snerti mín ummæli. Það kom berlega í ljós í ræðu þessa hv.þm., að fyrirvari hans við nefndarálit meiri hlutans stafar af allverulegum skoðanamun við. samstarfsmenn hans. Hv. þm. fann aðallega að því hjá mjer, að jeg hefði talið brtt.háttv. meiri hl. ganga í öfuga átt. Að þessu leyti held jeg, að hann hafi ekki skilið orð mín nákvæmlega rjett. Jeg átti þar einkum við það, ef horfið yrði að hinu gamla fyrirkomulagi með gæslustjórana, því að það tel jeg óheppilegt. Ennfremur kom það hreint í ljós hjá honum, að hann er ekki fylgjandi aðalbreytingum meiri hlutans. Hann sagði, eins og satt er, að maður yrði oft að ljá málum fylgi sitt, þó að maður væri kannske ekki allskostar ánægður með þau að öllu leyti. Þá get jeg ekki annað en lýst ánægju minni yfir yfirlýsingu þeirri, sem hv.þm. gaf um aðalbankastjórann; virtist hann hafa líka skoðun á því atriði og jeg. Jafnframt heyrðist mjer ekki betur en hv.frsm. meiri hl. (BK) telja það líka meiningarlaust. Jeg sje því ekki betur en að hjer sje verið að leika einskonar skrípaleik, þegar allir eru sammála um, að þetta sje algerlega ófært ákvæði, að hafa einn bankastjórann mestan að völdum.  Þá kom það og í ljós hjá hv.þm. Vestm., að hann er líka á móti rannsóknarnefndinni eins og hv. meiri hl. gerir ráð fyrir henni. Hugleiðingar hans um, að bankaeftirlitsmaðurinn væri ekki fullfær um slíkt starf, verð jeg að telja með öllu ástæðulausar, því ekki er annað en setja inn í frv. ákvæði um að láta honum í tje aðstoð, þegar þess gerist þörf. Hæstv. forsrh. fanst hann geta fallist á ýmislegt af því, sem jeg hjelt fram; þess vegna finn jeg ekki ástæðu til að halda áfram umræðum um þau atriði. Sjerstaklega mintist hann á, að öðruvísi væri ástatt hjer en í Svíþjóð, þar sem þingið væri miklu fjölmennara þar en hjer. Og því væri ekki ástæða til að hafa bankanefndina fjölmennari en þetta. Annars finst mjer undarlegt, að jeg skuli þurfa að standa hjer og verja ákvæði í stjórnarfrv. En það verður svo að vera, því að ekki er hægt annað að sjá en að hæstv.forsrh. hafi skift um skoðun, síðan hann lagði frumvarpið fram. Hann getur þá ekki lagt mjer til ámælis, þó að jeg hafi glæpst á að aðhyllast einstaka atriði úr frv. hans. Þá vildi hæstv. ráðherra halda því fram, að nauðsynlegt væri að útiloka bankann frá pólitískum áhrifum, og tók til dæmis, að það væri eins nauðsynlegt eins og að aðgreina dómsvald og framkvæmdarvald í landinu. En mjer finst sú aðgreining ekki svo afarskýr, því jeg veit ekki betur en margir embættismenn í landinu hafi hvorttveggja, dómsvald og framkvæmdarvald með höndum, og sem betur fer hefir þetta ekki oft komið að sök. Annars hefir verið rætt svo mikið um þessa rannsóknarnefnd, sem kemur fram í áliti meiri hlutans, að jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um hana. Og jeg álít hana þá fjarstæðu, sem ekki geti komið til greina. Að fara að blanda hæstarjetti inn í þetta, tel jeg geta leitt af sjer mörg vankvæði, sem ilt verði úr að bæta. Auk þess tel jeg, að verið sje að óvirða þingið með því að leita til hæstarjettar um þetta. Ennfremur lýsti hæstv. ráðherra því yfir, að það hefði ekki svo mikla þýðingu að banna bankastjórum þingsetu með lögum, af því að það væri á valdi stjórnarinnar að ráða því, ef nauðsyn bæri til. En þetta er að mínu áliti ekki rjett, og ef hann t. d. bannar hinum stjórnskipuðu bankastjórum Íslandsbanka þingsetu, þá telja margir, að það komi í bág við stjórnarskrána. Og jeg álít t. d., að húsbóndi geti varla bannað hjúi sínu að gefa sig við stjórnmálum, og sömuleiðis álít jeg, að ráðherra, sem er húsbóndi bankastjóranna, hafi ekki vald til þess að banna þeim slíkt. Jeg held því, að sú tilhlökkun hæstv.forsrh., að hann geti bannað bankastjórunum þingsetu, geti brugðist, því að hann hafi það ekki á valdi sínu. Eitt mikilvægasta atriðið, sem liggur fyrir, er brtt.hæstv. ráðherra um það, að skýlaus yfirlýsing komi fram í lögunum um það, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á fjárreiðum bankans og skuldbindingum. Jeg viðurkenni, að um þetta eru ekki til skýlaus ákvæði, en það hefði samt verið rjettara af hæstv.forsrh. að láta þetta liggja á milli hluta, úr því að hann viðurkendi, að ríkið bæri þó siðferðilega ábyrgð á þeim. Mjer finst því munurinn lítill, en gæti þó orðið til þess að rýra traust bankans, einkum út á við. Hæstv. forsrh. gat þess, að sjer þætti undarlegt, að þeir menn, sem voru mótfallnir hinni miklu lántöku vegna bankans, sem hjer hefir verið til meðferðar, skyldu ekki geta fallist á þessa brtt. Það virðist svo, sem hann telji sjálfsagt, að þeir hinir sömu styðji sig nú til þess að koma fram þessari óheillaráðstöfun. Jeg vil ekki taka við neinum aðfinslum að þessu leyti, því að jeg var ekki móti lántökunni. Þess vegna eiga þessar aðfinslur ekki við hvað mig snertir. Jeg verð að álíta, að ríkið beri siðferðilega ábyrgð á skuldbindingum bankans, og að þess vegna sje till. á þskj. 398 bæði óþörf og skaðleg. Það hefir eitt mikilvægt atriði komið fram við umr., og er það vel farið, að sýnt hefir verið fram á, að ef þessi till. nær fram að ganga, þá væri sparisjóðsdeild bankans þannig stödd, að hún ætti enga tryggingu fyrir sparisjóðsfje sínu. Þetta mælir á móti till.hæstv.forsrh. En nú vill hann gera tilraun til þess að bæta úr þessu með því að koma inn í frv. ákvæði um, að trygging sú, sem endanlega yrði sett fyrir seðladeildina, ætti líka að gilda fyrir sparisjóðsdeildina. Þetta er náttúrlega lítilsháttar tilraun til þess að bæta úr þessu, en afleiðingin verður sú, að hækka verður þá tryggingu, sem seðladeildinni var ætluð. Vegna þess að ennþá hafa ekki komið fram neinar árásir á ræðu mína frá í gær, þá hefi jeg ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál að sinni. En ef svo færi, að fram kæmu alvarleg andmæli gegn skoðun minni, þá geymi jeg mjer rjett til að fá að taka til máls aftur.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil leyfa mjer að gera 2 stuttar aths. við ræðu hv. 1. landsk. (JJ), þá hina fyrri til þess að staðfesta ummæli hæstv.forsrh. (JÞ), að það er enginn flugufótur til fyrir því, að ráðherrann hafi haft áhrif á fjárveitinganefndarmenn í þá átt, að þeir dragi störf sín í nefndinni. En hinsvegar gerir hin þrotlausa mælgi hv. 1. landsk. það að verkum, að halda verður fundi hjer í deildinni allan daginn, svo að ekki vinst tími til nefndarfunda fyrir fjvn. þessarar deildar. En þetta lengir stórum þingtímann, til sárra leiðinda fyrir alla þingmenn, nema kannske háttv.þm. sjálfan. Þá gat hv. 1. landsk. um tvo hæstarjettardóma, sem honum fanst ekki vera í samræmi hvor við annan. En þetta stafar af því, að hv.þm. skilur ekki, að í fyrra málinu, sem hann nefndi, var um að ræða almenna gagnrýni á opinberri stofnun, en í hinu málinu var atvinnurógur gegn einstökum manni. Þessi tvö mál eru því ekki sambærileg. Þetta hefir og flestöllum mönnum í landinu skilist, svo að hv. 1. landsk. stendur einn uppi með sína skoðun. Jeg vil gera þá aths. út af þeirri fjarstæðu hv. 4. landsk. (MK), er hann sagði, að enginn húsbóndi mætti banna hjúi sínu þingsetu, að hún nær vitanlega engri átt. Heldur hv.þm., að t. d. Halldóri á Hvanneyri væri skylt að þola það, að fjósamaður hans væri allan veturinn fjarri störfum sínum á þingi suður í Reykjavík?

Jónas Kristjánsson Jeg er í fjhn. og hafði því tillögurjett um þetta mál. Jeg ætla því að leyfa mjer að gera aths. við 5. brtt.hv. 1. landsk. (JJ). Sú tillaga er svo hljóðandi: „Allar opinberar stofnanir og opinberir sjóðir, er hafa handbært fje á sjóðvöxtum, skulu geyma það í Landsbankanum eða útibúum hans, nema öðruvísi sje ákveðið í stofnskrám eða skipulagsskrám. Sama er um ríkisfje og opinbert fje, er opinberir starfsmenn hafa undir höndum. Ákvæði greinar þessarar taka ekki til Söfnunarsjóðs Íslands nema að því leyti, sem hann hefir handbært fje á sjóðvöxtum. Sparisjóðir skulu halda rjettindum þeim, er þeir hafa samkvæmt lögum nr. 44, 3. nóv. 1915, um sparisjóði“. Þessi tillgr. er afaróheppileg fyrir sveitir landsins. Það er kunnugt, að sparisjóðum úti um land er flestum svo vel stjórnað, að þeir hafa engu tapað og fje þeirra er geymt á öruggum stað. Þar að auki hafa þessir sparisjóðir safnað allmiklum varasjóði, svo að þeir eru hin mesta stoð fyrir þau hjeruð, sem hlut eiga að máli. Það er því óhappaverk, ef á að sundurliða þessar stofnanir og rýra þær meira en gert er með sparisjóðslögunum, að því leyti, sem þeir eru skyldir til að geyma nokkuð af fje sínu í Landsbankanum. Jeg vil þeim banka vel á allan hátt, en það má ekki efla hann á kostnað annara þjóðþrifastofnana. Mjer kom þessi brtt. einkennilega fyrir sjónir, þar sem hv. 1. landsk. (JJ) þykist vilja styðja sveitirnar eftir megni. Mjer er kunnugt um sparisjóðina, sem eru á Sauðárkróki og Blönduósi, að þeir eru mikil stoð og stytta fyrir kaupfjelögin þar. Jeg held, að hv. 1. landsk. hafi því ekki gert sjer grein fyrir því, hvað hann er að gera með þessari brtt.Hv. 1. landsk. hreyfði ekki þessari brtt. á fundum nefndarinnar. Mig langaði til, en sá það ekki fært fyrir bankann, að koma með þá uppástungu, að sparisjóðunum væru útveguð reikningslán, til þess að auka starfsfje þeirra, svo að starf þeirra gæti orðið að sem mestum notum fyrir ræktun landsins, landbúnaðinn og viðskifti öll. Jeg get ekki fylgt þessari brtt., af því að mjer finst hún ganga í þveröfuga átt við það, sem ætti að vera. Mjer finst hv. 1. landsk. ekki sýna þau heilindi með þessari till., sem hann þykist vilja sýna sveitum landsins. Þá vil jeg minnast á þá brtt., sem fjallar um, að bankaráðið verði kosið utan þings og að matsnefnd bankans verði útnefnd af hæstarjetti. Hv. 1. landsk. gaf í skyn, að jeg ætti eitthvað í þeim, og er það rjett. Jeg skal þá geta þess, að jeg stakk upp á því, að bankaráðið væri kosið utan þings af því, að jeg óttast, að hv. 1. landsk. komist í þessa nefnd. Mjer hrýs hugur við að hugsa um, hvílíkar afleiðingar það gæti haft fyrir land og þjóð. Viðkynning mín við hann á þessu þingi er sú, að mjer ógnar það, ef maður, sem ekki hefir meiri rjettlætistilfinningu, maður, sem fórnar öllu á altari flokkspólitísks fylgis og pólitískra eiginhagsmuna, þótt það sje landi og þjóð til mesta háska, væri kosinn í þessa nefnd. Það eru ekki fá dæmi, sem mætti færa þessu til sönnunar.

Ölvaða embættismenn

. Hv. þm. er sjálfur stöðugt ölvaður af hatri, illgirni og ofsóknarástríðu, og það rennur aldrei af honum. Og ef hann ætlar sjer að nota bankann eins og bindindismálið, til pólitískra hagsmuna fyrir sig, þá sjá allir, hvaða afleiðingar það gæti haft. Fyrir þær verður ekki sjeð. Það er öllum kunnugt, að hann hefir notað Samband íslenskra samvinnufjelaga og samvinnuskólann sem pólitíska lyftistöng fyrir sjálfan sig. Þetta viðurkenna jafnvel sumir flokksbræður hans. Það er ekki til þrifa, heldur til stórskaða fyrir samvinnufjelagsskapinn, hvernig hv.þm. hefir misnotað þetta þjóðþrifafyrirtæki, sem Samband Ísl. samvinnufjelaga og samvinnufjelagsskapurinn er í sjálfu sjer. Það er nú svo komið, að samvinnuskólinn virðist til þess eins stofnaður og starfræktur að ala upp pólitíska „agitatora“ og slefbera fyrir háttv. 1. landsk. Það er vitanlegt, að háttv. 1. landsk. hefir marga slefbera í hverri sveit landsins. Einn þeirra hefir viðurkent fyrir mjer, að hv. 1. landsk. hafi aukið og rangfært sögu frá sjer, til þess að geta notað hana sem vopn á pólitískan andstæðing. Hvernig færi, ef þessi hv.þm. kæmist í bankaráðið? Gæfi hann yfirlýsingu um, að hann tæki ekki við kosningu, þá stæði mjer á sama um þessa brtt. Það vakti aðeins fyrir mjer að hindra, að hv.þm. kæmist í nefndina, svo að ef hann gæfi yfirlýsingu um það, að hann vildi ekki fara í hana, þá væri jeg ánægður. Það eru fleiri læknar en jeg, sem álíta, að þessi maður sje ekki andlega heilbrigður. Einkennin koma sjerstaklega fram sem ofsóknarástríða og í því að sá hatri og rógi út um sveitir þessa lands. 

Ingvar Pálmason Það eru aðeins örfáar brtt., sem jeg finn ástæðu til að minnast á sjerstaklega. Um hinar aðrar brtt. mun jeg láta nægja að sýna afstöðu mína til þeirra við atkvgr. Jeg vil þá fyrst víkja fáeinum orðum að brtt.hæstv. fjrh. Hann hefir fært sem aðalástæðu fyrir henni, að ef þessi ákvörðun væri ekki tekin, þá væri Landsbankanum gefinn einkarjettur yfir sparisjóðsfje landsmanna yfirleitt, þar sem hann einn allra banka og sparisjóða hefði ríkistryggingu fyrir sparisjóðsfje sínu; afleiðingin af því mundi verða sú, að sparifjeð mundi streyma frá öðrum stofnunum til Landsbankans. Við þm. utan af landi höfum verið brýndir með því, að við skyldum alvarlega athuga, hverjar afleiðingarnar mundu verða fyrir sparisjóðina úti um landið. Við þessu er það fyrst að segja, að sparifjáreigendur hafa hingað til litið svo á, að ríkið bæri ábyrgð á Landsbankanum, og þessi skoðun hefir ríkt í meðvitund fólksins, hvort sem hún er rjett eða röng, og virðist það ekki hafa valdið því, að menn legðu fje sitt fremur inn í Landsbankann eða útibú hans en hina smærri sparisjóði. Það, sem ræður mestu um það, hvar menn leggja sparifje sitt inn, hvort heldur í sparisjóð einhvers kauptúns úti á landi eða í Landsbankann í Reykjavík, er ekki einungis baktrygging þeirrar peningastofnunar, sem fjeð er látið inn í, heldur aðallega stjórn fyrirtækisins. Sje stjórn sparisjóðsins góð, þá láta menn hvern eyri þangað, því að þar geta þeir fylgst betur með þeirri stofnun, sem þeir láta aura sína í. Jeg sje því ekki, að vegna hinna smáu sparisjóða úti um land sje nauðsynlegt að setja þetta ákvæði inn í bankalögin. En þar sem till. gengur í þá átt að rýra traust Landsbankans í augum þeirra manna, sem átt hafa þar innstæður í þeirri trú, að ríkisábyrgð stæði á bak við, þá hlýtur þetta ákvæði að verða bankanum skaðlegt á þann veg, að miklar líkur eru til, að sparifjeð mundi of ört dragast frá honum og til annara banka, enda er engin fjarstæða að álykta, að til þess sjeu „refirnir skornir“. Jeg held líka, að till. sje óþörf, þar sem hæstv. ráðherra hefir viðurkent, að ríkið beri „móralska“ ábyrgð á skuldbindingum bankans. Og jeg býst líka við, að meiri hluti nefndarinnar hafi slíkt hið sama á meðvitundinni. Einnig er það víst, að meiri hluti þjóðarinnar lítur þannig á málið. Hjer liggja fyrir ýmsar smábrtt. frá meiri hl. fjhn., sem ekki hafa verið gerðar að umtalsefni. Eru þær flestar lítilfjörlegar, en ganga allar í þá átt að rýra traust bankans og bankastjórnar. Þetta meðal annars sýnir, í hve mikla lúsaleit hefir verið farið til þess að gera Landsbankann tortryggilegan. Sem dæmi þess, hve lítilfjörlegar sumar brtt.háttv. meiri hl. geta verið, vil jeg aðeins nefna 24. brtt. b-lið, við 3. og 4. mgr. 44. gr. frv., sem er um það, að framkvæmdarstjórar bankans skuli rita allar ályktanir, sem gerðar eru á fundum þeirra, í fundarbók. En hvaða meining er í því að skipa svo fyrir með lögum, að bankastjórarnir skuli halda bók um allar lánssynjanir sínar, þó að einhver komi t. d. með 50 kr. víxil og fái hann ekki keyptan af einhverjum ástæðum? Hvaða vit er í þessu?  Umr. eru orðnar svo langar um þetta mál, að jeg tel ekki rjett að lengja þær um skör fram. Jeg hefi hjer tekið fram það, sem mjer þótti sjerstaklega vert að minnast á áður en til atkvæða væri gengið. Jeg tel brtt.hv. meiri hl. yfirleitt til hins lakara og sumar til stórskemda á frv.; sjerstaklega er jeg mjög hikandi að greiða nokkurri þeirra atkvæði, þótt meinlausar kunni að sýnast, eftir að hafa heyrt yfirlýsingu hv. 6. landsk. um eina brtt., því að það má búast við, að svipaðar hvatir liggi á bak við fleiri þeirra.

Frsm. annars minni hl. (Jón Baldvinsson) Það hefði verið æskilegt, að hv.frsm. meiri hl. (BK) hefði ekki geymt svo lengi ræðu sína, svo að hægt hefði verið að vita athugasemdir hans við brtt. minni hl.  Hv. meiri hl. er sammála mjer um aðalbankastjórann, því að hann hefir lýst yfir því, að hann skoði þetta aðeins sem nafnbót, en að hann eigi að vera jafn hinum bankastjórunum að völdum. En þegar hv. meiri hl. hefir játað þetta, þá hefir hann þar með játað, að ákvæðið sje svo lítils virði, að rjett sje að fella það niður. Háttv. frsm. meiri hl. (BK) er svo reyndur maður, að hann hlýtur að vita, að þó að það sje prentað í bankalögum, að einn bankastjóranna skuli hafa víðtæka þekkingu á bankamálum, þá er það svo loftkent ákvæði, að erfitt er að vita, hvort því verður fylgt eftir meiningu hv.frsm. Enda geri jeg ráð fyrir því, að hann ætlist líka til, að hinir bankastjórarnir eigi að hafa sem víðtækasta þekkingu á þessum málum. Það er máske af því að hv.frsm. hefir verið í orðunefndinni, að hann vill nú hengja þennan titil á einn af bankastjórunum, að kalla hann aðalbankastjóra, enda þótt hann eigi ekki að völdum að vera fremri hinum bankastjórunum. Þessi munur, sem gerður er á bankastjórunum, getur orðið þess valdandi, að það skapist einveldi um stjórn bankans og að hinir bankastjórarnir dragi sig í hlje að því er störf þeirra í bankanum snertir. Gegn brtt. um það, að opinberir sjóðir og stofnanir skuli hafa fje sitt á vöxtum í Landsbankanum, hafa komið andmæli frá hv.frsm. meiri hl., hæstv.forsrh. og hv. 6. landsk., og eru rök þeirra þau, að þetta verði til þess að draga fje frá sparisjóðum úti um land, en þeir hafa gleymt því, að þetta ákvæði er í lögum nú og hefir verið um alllangt skeið, án þess að það hafi komið sparisjóðum að sök, svo vitað sje. Þar sem þessir hv.þm., sem halda því fram, að þetta ákvæði hafi skaðað sparisjóðina, hafa ekki gert neina tilraun til þess að sanna þessa fullyrðingu sína, þá verð jeg að líta svo á, að rök mín standi ennþá óhreyfð. Sú röksemd hæstv.forsrh., að af því að ríkissjóður hafi ekki nema takmarkað lán hjá Landsbankanum þá verði hann að eiga aðgang að öðrum, er einskisverð. Það er aðeins formsatriði, sem talað hefir verið um viðvíkjandi 51. gr. frv., um það, að fje ómyndugra megi setja í Landsbankann. Jeg held, að brtt. geti fyllilega staðist þess vegna. Jeg sje ekki, að það sje neitt ósamræmi í því, þó að í frv. standi, að það „megi“, en í brtt. að það „skuli“ setja það í bankann. Annars má altaf laga þetta til 3. umr. Aðrar aths. hafa ekki verið gerðar við brtt. mínar, nema brtt. um úttektina. Það hafa ekki verið færð fram nein veruleg rök fyrir því, að nauðsynlegt sje að setja á stað svo stórt bákn til úttektarinnar eins og hv. meiri hl. vill. Hæstv. fjrh. vill láta þetta vera sambærilegt við rannsóknina á Íslandsbanka 1922. En það er ekki hægt, af þeirri ástæðu, að tilgangur rannsóknarinnar þá var allur annar en nú. Tilefni rannsókna innar á Íslandsbanka var það, að ríkissjóður ætlaði þá að gerast meðeigandi í Íslandsbanka með því að kaupa hluti í bankanum, og því þurfti nákvæmt mat, að þar var um eigendaskifti að ræða, en hjer þarf þetta ekki að vera eins fullkomið, þar sem aðeins á að ákveða Landsbankanum starfsfje. Hæstv. forsrh. og hv.frsm. meiri hl. geta ekki hnekt þeirri staðreynd, að eftirlitsmaður banka og sparisjóða er sá maður, sem best stendur að vígi um þessa rannsókn. Hann hefir nýlega athugað báða bankana og auk þess marga sparisjóði. Hann gæti því fljótt glöggvað sig á hag bankans. Er því undarlegt, að hæstv. ráðh. skuli ekki vilja nota þennan starfsmann landsins.  (Forsrh. JÞ: Jeg hefi ekki sagt neitt um það, að jeg vilji ekki nota hann. Það getur vel verið, að hann verði skipaður í nefndina)  . Já, hæstv. ráðh. segir, að hann geti orðið skipaður í nefndina. En mjer er spurn: Hefir hæstv. ráðh. nokkra tryggingu fyrir því, hverjir verði skipaðir í þessa rannsóknarnefnd ? Jeg geri ekki ráð fyrir, að hann sje búinn að semja við hæstarjett um það að skipa ekki hv. 1. landsk. (JJ) í hana. En ef hæstv. landsstjórn treystir sjer til þess að ráða því, hverjir skipaðir verði í nefndina, þá tel jeg það illa ráðið að hafa skipunarvaldið að forminu til í hendi hæstarjettar. Jeg fæ ekki sjeð, að nokkur gild rök hafi komið fram, er geri það eðlilegt að haga fyrirkomulaginu eins og hv. meiri hl. vill. Hæstv. forsrh. sagði viðvíkjandi sparisjóðsdeild Landsbankans, er hann ræddi um brtt., er fer fram á að geyma sparifje í bankanum, að Landsbankanum væri enginn greiði með því gerður. Honum væri með því gert erfiðara fyrir að starfa sem seðlabanki. Ef hæstv. ráðh. hefir verið sömu skoðunar, þegar hann lagði þetta frv. fyrir þingið, þá hefði hann ekki átt að láta sparisjóðinn og seðlabankann vera undir sömu stjórn. Röksemdir hæstv. ráðh. sýna, að skoðun hans er á reiki um þetta mál og að hann er að bæta nýjum og nýjum fleygum inn í málið. Jeg mintist á tvo slíka fleyga um daginn, og í gær kom hann með þessa makalausu till. á þskj. 398. Hæstv. ráðh. gerir ennþá tilraun til þess að verja það ákvæði frv., er fyrirbýður hinum þjóðkjörnu bankastjórum Íslandsbanka að sitja á þingi. En hæstv. ráðh. getur með engu móti komist í kringum þá staðreynd, að ákvæði þetta ríður í bág við stjórnarskrána. Hæstv. ráðh. vildi líkja þessu við samning þann, sem stjórn Landsbankans hefir gert við útibússtjóra sína. En þetta er ekki sambærilegt. Það er ekkert því til fyrirstöðu, er menn taka við einhverju starfi, að þeim sjeu sett skilyrði, en þetta ákvæði frv. er alt annars eðlis. Það er ekki eins og verið sje að skipa nýja menn í þessar stöður. Mennirnir eru fyrir. Og ef þeim eru sett þessi skilyrði nú, þá eru það ný skilyrði, sem komið er með aftan að þeim, og geta þeir með fullum rjetti mótmælt þeim með skírskotun til stjórnarskrárinnar.  (Forsrh. JÞ: En útibússtjórinn á Ísafirði?)  . Það er alveg rjett hjá hæstv. ráðh., að hann getur sett bankastjóra Íslandsbanka af, og það getur vel verið, þegar hæstv. ráðh. í gær talaði um pólitískan óróa um Íslandsbanka, að hann hafi átt við það, að hann mundi láta bankastjórana fara frá, ef þeir gengju ekki að þessum skilyrðum. Og það, sem styður þessa skoðun mína, er það, að hæstv. ráðh. vitnaði í reglugerð Íslandsbanka frá 1923, þar sem talað er um það, að ríkisstjórnin geri samninga við hina þjóðskipuðu bankastjóra. Það liggur í hlutarins eðli, að úr því að þessir menn eru komnir í stöðurnar og skipaðir skilmálalaust, þá getur það ekki komið til mála að setja þeim skilyrði, er ganga í bága við stjórnarskrána. Síst þegar þess er gætt, að annar bankastjóranna, hr. Sigurður Eggerz, sat á þingi þegar hann var skipaður, eða rjettara sagt skipaði sig sjálfur í bankastjórastöðuna, auk þess sem hann seinna hefir boðið sig fram til þings þrisvar sinnum. Jeg vildi leyfa mjer að spyrja hæstv. ráðherra, hvað hann hefir hugsað sjer að gera, ef frv. verður samþ. með 68. gr. óbreyttri eins og hún er í frv., - ef þá hæstv. forseti vísar henni ekki frá - og bankastjórar Íslandsbanka vilja ekki ganga að skilyrðum greinarinnar. Ætlar hann þá að vísa þeim úr bankanum? Ummæli hans í gær og í dag gefa tilefni til þess að ætla, að hann muni gera það. Hann sagði, að ef þetta yrði samþ., þá væri stjórninni þar með uppálagt að gera þetta að skilyrði. Hæstv. ráðh. hefir ekki tekist að færa neinar líkur, og því síður sannanir, fyrir því, að umrædd ákvæði bankafrv. geti staðist vegna ákvæða stjórnarskrárinnar, enda styður úrskurður sá mitt mál, sem hæstv. forseti feldi, þegar málið var tekið til 2. umr. Hæstv. ráðh. hefir verið að verja sína tillögu um, að ríkið bæri ekki ábyrgð á bankanum fram yfir stofnfje. Jeg held, að hæstv. ráðh. hljóti að sjá, hvílík fljótfærni það var af honum að ráðast í að flytja þessa till. Hún er í fylsta máta vanhugsuð, enda er hæstv. ráðh. sjálfur búinn að játa, að hún þurfi umbóta við. Hann hefir játað, að sparisjóðsfje sje þá svift tryggingu af varasjóði bankans, auk þess sem hún sviftir bankann þeirri ábyrgð, sem margir trúa, að hann hafi gagnvart innstæðueigendum í Landsbankanum. Ef sú tillaga verður samþ., að lagalega beri ríkissjóður enga ábyrgð á skuldbindingum bankans, er hætt við, að þingið verði ófúsara til að styðja Landsbankann, ef eitthvað ber út af, ekki síst, ef fylgismenn hæstv. ráðh. verða í meiri hluta, sem vilja gera Landsbankanum sem erfiðast fyrir. Þeir mundu þá halda sjer strangt við bókstaf laganna og hirða minna um hina siðferðilegu ábyrgð. Jeg get því ekki gefið hæstv. ráðh. betra ráð en það, sem jeg gaf honum í gær, að taka þessa till. aftur. Ef að einhverju leyti ætti að takmarka ábyrgð ríkissjóðs, á ekki að gera það á þennan hátt. Ríkissjóður á Landsbankann og verður vitanlega að sjá svo um, að hann fari ekki um koll. Og ef á að takmarka ábyrgð ríkissjóðs, verður það að gerast á alt annan hátt. Jeg get til dæmis hugsað mjer, að ríkissjóður eða Alþingi miðaði ábyrgð sína við ákveðna fjárhæð á vissu árabili, t. d. 10 ár, en jeg vildi hafa þá fjárhæð svo ríflega, að þetta þýddi það sama í framkvæmd og ótakmörkuð ábyrgð. Að þessu leyti yrði þeim fullnægt, sem vildu láta það einhversstaðar standa, að lagalega bæri ríkissjóður ekki ábyrgð á bankanum nema upp að vissri upphæð. Það þyrfti ekki að vekja vantraust, eins og jeg er hræddur um, að till.hæstv. ráðherra mundi gera. Hæstv. ráðh. hefir ekki athugað það, sem nú er búið að benda honum á, að það stendur dálítið sjerstaklega á hjer á landi. Það er sagt, að sparisjóðsfje Íslandsbanka hafi streymt í miljónum til Landsbankans, af því að sá orðrómur hefir komið upp, að Íslandsbanki væri ekki tryggur. Sparisjóðsfjáreigendur hafa orðið hræddir og sparisjóðsfje þess vegna orðið lausara fyrir en annars mundi vera. Þegar þeir þykjast vera búnir að koma því í trygg? höfn í Landsbankanum, kemur alt í einu frá þinginu sú reiðarþruma, að landið beri ekki ábyrgð á Landsbankanum, sem allflestir hafa trúað fram að þessu og treyst á. Hvað gera þeir þá? Sjer ekki hæstv. ráðh., hvílíkur voði getur af þessu stafað? Ekki er hægt að búast við, að þeir fari aftur í Íslandsbanka. Hann nýtur ekki trausts hjá almenningsálitinu. Fara þeir þá í sparisjóðina úti um land? Vissulega ekki, nema að mjög litlu leyti, því að þeir vilja ekki fara nema þangað, sem fjeð er trygt. Þá er ein leið eftir, og sú skaðlegasta, sú, sem farin var hjer á árunum, þegar íslensk króna var að falla í verði og peningarnir voru fluttir út úr landinu. Þetta eigum við á hættu, ef ríkissjóður ber ekki lengur ábyrgð á Landsbankanum. Alt þetta sýnir, að Alþingi verður að aftra því, að till.hæstv. ráðh. nái fram að ganga. Jeg hugsa, að hún sje þegar farin að gera skaða. Það er eins og hæstv. ráðh. hafi hlaupið til alt í einu, þegar búið er að dylgja um Landsbankann í Morgunblaðinu, rokið í þingið og skrifað till. Það er því ekki nema eðlilegt, að ótti grípi fólk út í frá og það hugsi sem svo, að það sje eitthvað óheilt við Landsbankann. Jeg skil því ekki annað en að hæstv. ráðh., sem er búinn að játa, að till. sje vanhugsuð, taki hana aftur. Hann getur látið það heita svo, að hann taki hana aftur til 3. umr., og þá má gera ráð fyrir, að hún sofni út af. Þá á jeg engu ósvarað, en mjer þykir leitt, að hv.frsm. meiri hl. (BK) skuli ekki koma með sín svör fyr en síðar, en jeg treysti því, að hæstv. forseti gefi mjer þá tækifæri til að gera stutta aths.

Frsm. annars minni hl. (Jónas Jónsson) Það hafa nokkrir af andstæðingum mínum talað síðan jeg tók síðast til máls; hefi jeg því töluverðu að svara, og það því fremur, sem mjer vanst ekki tími í síðustu ræðu minni að gera athugasemdir við nál.háttv. meiri hl. sem skyldi, meðal annars sökum þess, að jeg varð að leiðrjetta sögulegan misskilning hjá hv.frsm. Verð jeg því að fara lítilsháttar út í þessar athugasemdir nú. Allar till.hv. meiri hl. ganga í þá átt að veikja eftirlit þingsins með bankanum. Hann getur ekki fallist á það fyrirkomulag, sem reynst hefir svo vel í Svíþjóð. Þetta er þeim mun undarlegra, þar sem fylgismenn hæstv. stjórnar og fulltrúar hennar í bankanefndinni, þeir Sveinn Björnsson sendiherra og Magnús Jónsson alþm., hafa báðir fallist á þetta skipulag. Er það því ekki af flokkslegum ástæðum, sem hv. meiri hl. þarf að vera á móti því. Þá ætla jeg að snúa mjer að 18. brtt. meiri hlutans, og vil jeg ganga út frá henni eins og frsm., hv. 1. þm. G.-K. (BK), skýrði hana, að hún sje miðuð við skipulagið, en ekki við einstaka menn, eins og aðstoðarmaðurinn, hv. 6. landsk. (JKr), ljet óspart í ljós. Þessi tillaga, að bankaráðsmennirnir skuli kosnir af þinginu, en ekki vera þingmenn, miðar augljóslega í þá átt að minka vald þingsins yfir bankanum. Auk þess er það slæmt fyrir bankann að hafa ekki kunnuga menn í þinginu, til þess að standa á móti illum sendingum, er til hans verður væntanlega stefnt eins og á undanförnum árum. Þá kemur það undarlega, að formaður bankaráðsins skuli mega vera þingmaður, því að það er beinlínis sagt, þar sem svo er ákveðið, að hinir 4 bankaráðsmenn skuli vera utanþingsmenn. Það er því engu líkara en hinn frægi þingmaður, hv. 6. landsk. (JKr), hafi samið þetta.  Þá hefir hv. meiri hl. lagt mikla stund á að fella úr stjfrv. það, sem tekið hafði verið upp úr nál. milliþinganefndarinnar, að bankinn skuli bókfæra, hve mikið fje gangi til hverrar atvinnugreinar fyrir sig. Nú hefir annar endurskoðandinn gefið skýrslu um þetta, og kom þá í ljós meðal annars, að af nýju veðdeildarflokkunum hafa 5% gengið til sveitanna, en 95% til bæja og kauptúna. Það er því ekkert undarlegt, þó að íhaldsmenn vilji láta taka þetta ákvæði út úr bankalögunum, svo hægt sje að dylja það, hve smánarlega lítið af lánsfje bankans gengur til landbúnaðarins. En þetta er stórt atriði og því undarlegt, ef hv. meiri hl. tekst að stinga því svefnþorn. Þá hefir hv.frsm. sjálfur sennilega orðað þá brtt., að aðalbankastjóri skuli hafa verslunarmentun og reynslu í viðskiftamálum. Þetta er sjálfsagt, og ekki aðeins að hann hafi slíka þekkingu, heldur allir bankastjórarnir. En til fróðleiks fyrir hv.frsm. vil jeg segja honum, hvernig einum frægasta bankastjóra Englandsbanka, sem nú er nýlátinn, hefir verið lýst. Það er sagt, að hann hafi verið fræðimaður, rithöfundur, skáld, fjármálamaður og hagfræðingur. Svo er lýst nánar hinni almennu mentun hans, sem hv.frsm. skilur ekki, að sje æskilegur eiginleiki á bankamanni, að hann skilji hið háa og fína í lífinu. Því þegar hann, hv.frsm., lýsir því, hvernig bankastjóri eigi að vera, þá gefur hann altaf smámynd af sjálfum sjer. Úr skósmíðavinnustofunni, gegnum búðarkompurnar og áfram upp í bankastjórastöðuna. Það er því síst að undra, þó að vísindunum sje gert lágt undir höfði hjá hv.frsm. og þeim, sem að honum standa, því að af lýsingu hans á mentunarástandi bankastjóranna er auðsjeð, að sál hans skilur ekki, að slíkir menn þurfi að hafa sem fjölbreyttasta mentun til að skilja breytilegar þarfir þjóðlífsins, og að þar er æfingin úr dúka- og skinnabúðinni lítill partur. Þá eru margir, sem „kritisera“ alla skriffinskuna, sem hv. meiri hl. vill hafa, og jeg vona, að hv.frsm. fái ekki slag yfir spillingunni, þó að jeg segi honum frá því, að t. d. Georg Ólafsson bankastjóri telur það hreinustu fjarstæðu, ef halda ætti skriflega dagbók yfir hverja brennivínsbullu, sem kemur í bankann og biður um víxil og fær nei.  Þá er á bls. 10 í nál.hv. meiri hl. skrítin grein, sem ber vott um hrossakaup hæstv.forsrh. og háttv.frsm. meiri hl. Hæstv. ráðherra hefir fundið, að það var dálítið ankannalegt að kjósa í bankaráðið nú á þessu þingi, þar sem lögin öðlast ekki gildi fyr en um næstu áramót. En fyrir hv.frsm. meiri hl. hefir vakað endurspeglun frá 1909. Rannsókn með miklum krafti, til þess að sýna, hve bankanum hafi verið illa stjórnað. Vill hann því fá rannsóknarnefnd, sem starfi fram yfir næstu áramót. En það kemur aftur í bága við hagsmuni hæstv.forsrh., að lögin ganga ekki í gildi fyr en á næsta ári, því að hann veit ekki, hversu hinir pólitísku hundadagar hans verða margir, að minsta kosti treystir hann þeim ekki lengur en til næsta þings. Leggur hann því mikið kapp á, að kosið verði í bankaráðið nú þegar, til þess að geta komið skjólstæðingum sínum í það. Svona lágt er þá undir loftið hjá þessum andlegu bræðrum. Jeg mun síðar tala við hv. 6. landsk. (JKr) um hinar merkilegu tillögur hans. En af þessari merkilegu grautargerð, sem þeir fjelagar, meiri hl. fjárhagsnefndar, hafa starfað að, kemur það í ljós, að alt rekur sig á annars horn, alt er vanhugsað og verður feðrum sínum til óláns. Það hefir verið bent á það áður, hve mikið lítillæti það væri hjá stjórninni að þakka hv.frsm. meiri hl. fyrir meðferðina á frv. þessu, enda þótt hann hafi gert alt, sem hann hafði vit og mátt til að snúa því til verri vegar, og það jafnvel svo, að hv.þm. Vestm. (JJós) hefir fundið sig knúðan til þess að skrifa undir nál. með grimmum fyrirvara. Er því grunur minn sá, að hjer verði leikið greipilega á hv.frsm. meiri hl., því ef hv.þm. Vestm. snýst á móti rannsókninni og hæstarjettarfarganinu, gengur hv.frsm. slyppur frá, en stjórnin fær sínu framgengt. Fær hann þá ekkert þakklæti annað en það, að klappað verði á öxl honum fyrir að jeta alt ofan í sig, sem hann hefir haldið fram á undanförnum þingum um nauðsyn seðlastofnunar. Þegar maður minnist á sættargerð þessara gömlu fjandmanna, hv. 1. þm. G.-K. og hæstv.forsrh., er ekki laust við, að menn minnist þeirra tíma, er þeir deildu sem óðast um járnbrautarmálið, og jafnframt þess álits, sem þeir höfðu þá hvor á öðrum. Verður sætt þeirra ekki lýst betur en með því að minna á fjelagsskap Hrapps og Þráins, og þær afleiðingar, sem Hákon jarl spáði vinfengi þeirra. Þá vil jeg víkja að ræðu hæstv.forsrh. Hann talaði um, að nauðsyn bæri til að hafa tryggilegt mat á bankanum. Jeg verð nú að segja, að mjer finst það dálítið hart fyrir stjórnina að ganga fyrir þann ætternisstapa, að ganga inn á þessa rannsókn, aðeins til þess að þóknast einum andstæðingi sínum. Minnir þetta hugarfar dálítið á lýsingu, sem ferðamaður nokkur, er ferðast hafði um vist íhaldskjördæmi, gaf, að svo væri fólkið beygt þar, að það smeygði sjer á rönd út og inn um dyrnar, en kynni ekki að ganga um að sið frjálsra manna. Hjer er hið sama að gerast. Hæstv. stjórn er að smeygja sjer á rönd inn um kofadyr hjá einum af sínum æstustu fjandmönnum. Þá var hæstv.forsrh. að bera upp á mig hroðvirkni viðvíkjandi brtt. um opinberu sjóðina. Um þetta ætti hann sem minst að tala, þar sem brtt. sú, sem hann kom fram með í gær, var svo óformleg, að hann varð að lofa að gerbreyta henni við 3. umr. Viðvíkjandi opinberu sjóðunum má taka það fram, að þeir hafa staðið í Landsbankanum síðan 1918, og hefir það ekki mætt mótstöðu nema frá þeim, sem viljað hafa bankanum illa. Brtt. þessi var samþ. í neðri deild í fyrra, og finst mjer því vafalaust, að hún verði samþykt þar aftur. Þá hjelt hæstv.forsrh. því fram, að þetta ákvæði gæti ekki staðið í sjerrjettindakaflanum; en mjer finst það hvergi geta staðið nema þar, því jeg get ekki búist við, að stjórn Landsbankans sje svo önnum kafin, að hún geti ekki ráðstafað þessu fje í rjettar deildir. Þá taldi hann það ógagnlegt fyrir Landsbankann að hafa mikið sparifje. En þetta er gagnstætt því, sem Íslandsbanki vill, og sömuleiðis gagnstætt því, sem þeir menn vilja, er stofna vilja nýjan banka hjer, því að hvorirtveggja vilja fá slíka peninga. Hjer liggur líka önnur dýpri ástæða á bak við, sem hæstv.forsrh. skilur ekki, að því meira fjármagn, sem bankinn hefir yfir að ráða, því meira húsbóndavald hefir hann um fjármál landsins. Það er því mesta glapræði af hæstv.forsrh. að vilja rýja Landsbankann sparifjenu. En öðru máli er að gegna um það, að landsstjórnin geti tekið lán úti í löndum. Það stafar meiri hætta af því að taka margra milj. dollara lán í Ameríku heldur en þó að nokkur þús. króna lán væri útvegað innanlands handa bankanum. Þá gaf hæstv. ráðh. (JÞ) í skyn, að hann vildi ekki auka traust bankans, og hann hefir þrásinnis sagt, og jeg held jafnvel hjer í deildinni í vetur, að hann vildi ekki, að Landsbankinn hefði það segulmagn, að hann drægi mjög mikið af sparifje þjóðarinnar til sín. Að því leyti vill hann veikja traust hennar á bankanum, til þess að fjeð leiti burt. Jeg hefi heyrt komið með þá getgátu, að hæstv. ráðh. væri ekki mjög fús á að koma af fjárlögunum, og að minsta kosti gæti það litið svo út, þegar nefndin hafði ekki fundi hjer í tvo virka daga, sumardaginn fyrsta og annan virkan dag til, eða að minsta kosti er ekki hægt að sjá aðra skynsamlega ástæðu til þess. En svo hefi jeg sjeð hjer í dag undirskriftaskjal frá fleiri aðkomuþingmönnum um það, að skora á forsetana að flýta störfum þingsins, svo að minsta kosti ætlast þeir ekki til þess, að fjárveitinganefnd Ed. tefji störf sín, þó að hæstv. stjórn kunni máske að óska þess. Þá vil jeg benda hæstv. ráðh. á það, að hann fjekk næg tilboð í fyrra um hjálp til þess að koma málinu áfram, en hann vildi þá enga hjálp þiggja, svo að nú má hann sjálfum sjer um kenna, ef nú er þyngra undir fæti, vegna þeirra fleyga, sem hann hefir sett inn í frv. Þá sagði hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) fáein orð og vildi afsaka það, að fjvn. hefði ekki starfað í tvo daga, og þá kom fram, að það er rjett, sem jeg sagði, að hjer hafa fallið niður fundir, sem vitaskuld hlaut að vera á ábyrgð stjórnarflokksmanna, sem eru í meiri hluta í öllum nefndum. Svo var tilgátan, sem hv.þm. skaut fram, að honum þættu fundir langir. Það kemur fyrst til af því, að hjer hafa verið stór mál til meðferðar, og það er ekki rjett af hv.þm. að miða mjög álit sitt um þingstörf við getu sína, þó að hann gerist nú svo gamlaður, að hann sje lítt fær um að starfa að afgreiðslu mála og ræðugerð. Þar fyrir má hann ekki álasa hinum, sem betur duga til þeirra starfa. Jeg vil aðeins benda hv.þm. Seyðf. á það, að það má nokkuð marka kunnugleik hans og dugnað á þingi af því, að hann hefir aldrei verið við neitt stórmál riðinn í sínu langa þingstarfi; hann hefir ekki tekið þátt í neinu nema venjulegum atkvæðagreiðslum. Hinsvegar mun hann allfær um að eta og drekka í veislum til gagns og heiðurs þjóð sinni, og þar mun hann hafa komist hæst í opinberum aðgerðum. Það skapandi líf hefir algerlega farið fram hjá honum. Því er það, að jeg, með minni stuttu þingreynslu, býst ekki við að þurfa að vera kvíðinn fyrir samanburði um það, hvað jeg hafi lagt til skapandi mála, en aðfinningar hans eru líka kvartanir rófulausa refsins, sem fann mestan sársauka af því, sem hann vantaði í samanburði við fjelaga sína. Þá reyndi hv.þm. að finna einhverja brú á milli þeirra tveggja dóma, sem jeg hafði nefnt til að sanna, hve mannanna vegir væru órannsakanlegir. Hv. þm. sagði, að það væri sjálfsagt að sýkna mann, sem rjeðist með grimd á kaupfjelögin og sem sannaðist á, að hefði sagt alt ósatt; sagði, að það væri sjálfsagt að sýkna hann, af því að þetta hefðu verið almennar stofnanir, en aftur hefði verið sjálfsagt að sekta fyrir „kritik“ á einstök firmu, þó að slíkt hefði ekki skaðað þau. Þetta var einmitt yfirlýsing, sem jeg ætlaði að fá fram, og jeg býst við, að það geti kannske orðið undirstaða til nýrrar málsmeðferðar hjer á þingi. Því hefir verið haldið fram af mönnum, sem leigðir hafa verið til að afflytja kaupfjelögin, að það sje lögum samkvæmt að stunda þá iðju, því að þau sjeu almennar stofnanir og opinber eign. Mun marga fýsa að vita, hvort málinu er í raun og veru svo varið, að stærstu fjelög landsins, kaupfjelögin, miljónafyrirtæki, sjeu rjettlaus að lögum gagnvart rógburði vondra manna, sem hata þau, eða þá manna, sem keyptir eru til þess að afflytja þau. Ef þetta er rjett, þá er það sjálfsögð skylda Alþingis að gera lög til að tryggja þetta, og jeg get sagt það eins og það er, að mjer var þessi yfirlýsing bæjarfógeta kærkomin, því að hún skapar grundvöll til að byggja á kröfu um, að samvinnufjelögin fái aukna rjettarvernd. Það myndi hvergi líðast nema hjer, að háttsettur dómari hjeldi því fram, að samvinnufjelög væru rjettlaus, því að það er vitanlegt, að slík fjelög eiga að njóta fullkomlega sama rjettar eins og einstaklingsfirmu eða hlutafjelög. En jeg vil vonast til þess, að hjer sje aðeins um lögfræðilegt gat að ræða hjá dómaranum, en um leið vil jeg benda á, hve hörmulegt það er, að þessi maður skuli eiga að dæma flesta dóma á landinu, líklega 600–800 á ári; maður, sem gengur út frá svo siðferðilegri fjarstæðu, hlýtur að vera mjög þunnur í lögum. Þá kem jeg að hvítvoðungi þessarar háttv. deildar, hv. 6. landsk. (JKr). Hann byrjaði, eins og rjett var, á því, sem lítið var, og vildi reyna að styðja sína húsbændur, en skaða Landsbankann með því að reyna að verja þessa fjarstæðu, að Landsbankinn mætti ekki halda þeim hlunnindum til opinbers geymslufjár, sem hann hefir haft síðan 1919. Til þess vildi hann fá aukið fje handa bankanum. Það er gott og blessað, en hvar og hvernig á að fá það fje? Er það sennilegt, þegar búið er að rýja hann að öllu, að hann geti þá veitt öllu landinu sparisjóðslán? Nei, svo best getur hann það, að hann sje ríkur og voldugur. Þá kom hv.þm. með það atriðið, sem jeg held, að sje merkilegast af öllum þeim vitleysum, sem hv.þm. hefir verið við riðinn á þessu þingi, og er þar þó af miklu að taka, því að eins og kunnugt er, er hann orðinn frægastur allra þeirra þingmanna, sem setið hafa á hinu endurreista Alþingi Íslendinga, fyrir það að hafa drepið sína eigin tillögu og gengið á móti sínu áhugamáli. Hv. þm. segir nefnilega hvorki meira nje minna en það, að tvö atriði í frv., sem hæstv. stjórn vill láta samþykkja, sjeu hefndaratriði, miðuð við andstæðinga sína í þinginu. Nú vita menn það, að hæstv. stjórn hafði sett eitt atriði inn í þetta frv. til þess að hindra, að einn andstæðingur hennar, Sigurður Eggerz, gæti setið á þingi. Það er vitanlegt, að hæstv.forsrh. ber kala til þessa bankastjóra Íslandsbanka, sem hefir verið honum óþægur ljár í þúfu, og þá líklegast helst með því, að hann tók af hæstv. ráðh. tvö embætti, sem hann hjelt, að hann sjálfur myndi fá tækifæri til að veita. Þetta getur hæstv. ráðh. aldrei fyrirgefið, og þess vegna seilist hann til að fara að elta þennan mann með persónulegri hefndarlöggjöf. Jeg veit ekki til, að það þekkist í íslenskum lögum, að nokkur stjórn hafi leyft sjer að búa til lög til þess að hefnast á andstæðingum sínum. Jeg reyndi að gera þingsetubann bankastjóra og útibússtjóra löglegt með því að koma þessu atriði í stjórnarskrána, en hæstvirt stjórn vildi heldur ólög en lög, svo að flokksmenn hennar voru látnir fella þetta. En svo bætist það við, að stjórnarflokkurinn segir fyrir munn þessa þingmanns síns, að það sje öðru atriði bætt við, sem sje persónuleg löggjöf, til þess að hindra það, að einn andstæðingur þeirra komi í 2 nefndir, sem skipa á eftir lögum þessum. Hv. þm. (JKr) og hæstv. landsstjórn dettur það í hug að miða löggjöf landsins við hefnd á einstaka menn. En svo, þegar þessi lítið veraldarvani maður er búinn að segja satt og rjett frá um þetta, það sem hann hugsar, þá er formaður nefndarinnar látinn jeta þetta ofan í sig fyrir hans hönd. Það sýndist rjettara að láta þessa persónu sjálfa gera þetta; það hefði að minsta kosti ekki verið honum ósamboðnara en þessi óvenjulegi uppskurður á ambáttinni á Sauðárkróki. En vegna þeirra manna, sem ekki hafa heyrt ræðu hv.þm., vil jeg geta þess, að hv.þm. segir, að af því að hann álíti mig svo hættulegan mann, ef jeg kæmist í þessa úttekt á bankanum, hafi hann lagt það til, að þetta væri haft svona. Jeg býst við, að hv.þm. hafi ætlað að gera mjer þetta til vansa, en það er hinn mesti heiður fyrir mig. Fyrst það, að jeg var líklegur til, eftir þessu, að geta komist inn í matsnefndina. Til þess hefði jeg þurft að fá andstæðing minn, hæstv.forsrh., til þess að útnefna mig til þess starfs, en jeg býst ekki við, að hæstv. ráðh. játi, að jeg hafi neitt verið að bera víurnar í það, enda býst jeg tæplega við, að hæstv. ráðh. ljeti mig eða nokkurn annan stjórnarandstæðing hafa það. En hv.þm. þorir samt ekki að samþykkja stjfrv., af því að hann býst við, að jeg geti dáleitt hæstv. ráðh. til þess að hleypa mjer að þessum kjötkatli. Hv. þm. hefir áður haldið því fram, að hann skoðaði mig sem Kleppsmat, hefir að vísu ekki sagt, að jeg ætti að vera þar, en hefði þó það heilsufar, sem gæfi mönnum rjett til að vera þar. En jeg hefi ekki beðið þennan hv.þm. um læknisskoðun og hefi einu sinni sagt honum, að jeg myndi heldur leita til annars læknis, ef jeg þyrfti einhvers með. En nú vil jeg reyna að taka þetta eins og hv.þm. talaði það, og geri þá ráð fyrir, að hann meini það, að jeg sje veikur með þeim hætti, sem gerir mönnum ómögulegt að vinna að opinberum málum, og þá held jeg, að það mundi vera eitt, sem leiddi af því, nefnilega það, að jeg væri ákaflega hættulaus. Þó að jeg væri 1. landsk., þá myndi jeg líklega greiða atkvæði með stjórninni eins og hv. 6. landsk., eða ef jeg væri í nefndinni, þá myndi jeg vera eins aðgerðalítill eins og hv. 6. landsk. er, sökum algers skorts á þekkingu til að taka þátt í opinberum málum. En svo mikið barn er hv. 6. landsk., að reyna að halda því fram, að jeg geti ekki sökum heilsubilunar tekið þátt í neinum störfum, en er samt svo hræddur við mig af ástæðu, sem leiðir af miklum hæfileikum, að hann vill varna því, að jeg komist í bankaráðið, jafnvel þótt jeg væri þar í minni hluta. Hv. þm. hefir svo mikla trú á mjer, að hann heldur, að jeg geti látið stjórn og þing skipa mig í trúnaðarstöður, og í viðbót við þetta er hv.þm. samt svona dauðhræddur við mig, þar sem jeg væri kominn í nefnd og væri í minni hluta, að hann getur eiginlega ekki með neinu móti hugsað sjer að hafa mig þar. Þó að þetta sje nú alt svo mikill barnaskapur, að það eigi ekki sinn líka, þá get jeg ekki stilt mig um að taka það á þeim grundvelli, sem hv.þm. talar það, og geri jeg þá ráð fyrir, að hv.þm. viti, hvað hann segir, og að jeg megi þá gera sömu kröfur til hans eins og fólks alment, en þá verður niðurstaðan þessi, að jeg, sem hv.þm. segir, að sje algerlega óhæfur til að taka þátt í opinberum málum, hefi samt getað unnið mjer svo mikið álit hjá honum, að hann þorir ekki að hleypa mjer í nefnd, þar sem jeg er í minni hluta, af ótta fyrir því, að jeg muni sigra flokksbræður hans, sem þó eru þar í meiri hluta. Jeg neyðist þess vegna til að taka það „forbehold“ í þessu efni, að óska, að hv.þm. hafi ekki svo yfirdrifnar hugmyndir um mig, en vil þó taka það fram, að þetta er ekki nýtilkomið hjá hv.þm., því að við áttumst við á fundi norður í Skagafirði vorið 1925. Vorum við þar ræðumenn hvor af sínum flokki, og þegar við höfðum háð þann leik eitthvað í tvo tíma, þá segir hv.þm. við sveitunga sína, að þetta tjái ekki lengur, því að hann skoði sig sem dverg hjá risa, þar sem jeg sje. Maðurinn var ófullur, því að þó að hv.þm. sje með því, að aðrir embættismenn sjeu fullir, þá drekkur hann víst ekki sjálfur. En hv.þm. fann þarna til vanmáttar síns og var svo hreinskilinn að lýsa yfir því fyrir sveitungum sínum, sem honum bjó í brjósti. En svo lítill gat þessi andstæðingur minn verið, að þessi samanburður yrði ekki mikið hrós. Hv. þm. var eiginlega svo æstur í dag, að jeg vil ekki hafa eftir þau fúkyrði, sem hann viðhafði, en aðeins benda á eitt, af því að geðvonska hans bitnaði á mönnum, sem hv.þm. hefir engan rjett til að kasta steini að. Hv. þm. fór niðrandi orðum um þá ungu menn, sem eru í mínum skóla og hafa verið það. Jeg vil taka það fram, að það er undantekning, ef úr samvinnuskólanum hafa komið annað en þroskaðir og nýtir menn, menn, sem hafa unnið dyggilega að sínu námi og komist fult svo langt eins og menn frá öðrum skólum með álíka námi. Það hefir verið viðurkent af mönnum, jafnvel þeim, sem langar til að segja ósatt um mig, að lærisveinar mínir hafi verið fyrirmynd að reglusemi, áhuga og dugnaði. Það er fyrst og fremst af því að þessir menn koma yfirleitt frá myndarlegum heimilum, en líka nokkuð af því, að jeg hefi gert harðari kröfur til þeirra um siðferðilega karlmensku en háttv.þm. gerir til embættisbræðra sinna. Jeg hefi hvatt þá til að lifa gagnstætt því, sem hv. 6. landsk. vill leyfa embættismönnum að gera. Þeir mega fyrir honum drekka eins og þeir vilja. En það gera ekki mínir lærisveinar. Annars er það dæmalaus níðingsskapur, sem kemur fram á hinum þrálátu árásum íhaldsmanna og íhaldsblaða á nemendur samvinnuskólans. Í engu öðru landi er til svo auðvirðilegur flokkur, að hann beiti pólitískri ofsókn við námssveina, aðeins til að svala vanmáttugri gremju á kennurum þeirra. Jeg kenni í brjósti um þennan mann, sem hefir verið kosinn á þing með fleiri atkvæðum en nokkur íslendingur. En nú er svo komið, að skrifararnir gefast upp við að rita á blað hugsanagraut hans, og flokksbræður hans skjálfa á beinunum, ef þeir sjá hann kveðja sjer hljóðs, því þeir vita, að hann verður sjer til minkunar í hvert skifti, sem hann opnar munninn. Þegar hann er í forsetastólnum, er hann svo aumur, að hann veit ekki, hverjum hann á að gefa orðið. Hann gefur orðið alt öðrum manni en beðið hefir um það. Og við atkvgr. verður altaf að sækja hinn eiginlega forseta, svo að ekki fari öll fundarstjórn út um þúfur. Þótt óveðrin og ófærar ár hafi borið þennan mann inn í þingið, þá datt samt engum í hug, að fram kæmi sá vanmáttur hjá honum, sem raun ber vitni um, svo að jeg býst tæplega við, að hann verði borinn á gullstóli út úr deildinni aftur. Mjer er sagt, að hann hafi lofað samherjum sínum því, að þetta skyldi verða eina þingið, sem hann sæti á. Jeg vildi styðja þennan ásetning hans, því að með þessu gerir hann hæfileg skil vanmætti sínum. Þá kem jeg að hv. 1. þm. G.-K. (BK), sem hefir haldið langa ræðu, sem ber þess merki, að hann er að setja upp sitt pólitíska skip. Hann var að reyna að sanna, að það hefði verið rjett, sem hann sagði, að 3 tilteknir menn hefðu komið af stað bankafarganinu 1909. Hann þurfti að rjettlæta hina ófyrirgefanlegu ásökun á Björn Jónsson, heilsubilunina, og ekki síst þurfti hann að sanna það, að sjálfur hefði hann ekkert verið við brottreksturinn riðinn, því að hann flutti málið inn í deildina til þess að hreinsa sig og varð því að koma með sannanir fyrir sakleysi sínu. Hann hjelt langa ræðu, en alveg efnislausa. Jeg ætla fyrst að taka innganginn að ræðu hans, er hann segir, að allar kosningar á Alþingi hafi mistekist. Þetta er harður dómur af manni, sem lengi hefir setið á þingi og hefir verið kosinn ráðherra. En þetta er fjarstæða, sem ekki getur staðist, nema hann eigi við þá kosningu, þegar Sjálfstæðisflokkurinn tilnefndi hann sem ráðherra 1916. Þá svaraði hann hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), sem benti á, að ekki væri heppilegt að hafa þá menn í bankaráðinu, sem mjög væru skuldugir bankanum, eða einhverja braskara. En það þótti hv. 1. þm. G.-K. ekki ískyggilegt. En jeg býst við því, að það væri miður heppilegt, ef fjárvingulsmenn og svikarar yrðu settir í bankaráðið til þess að gæta heilbrigðs fjármálalífs í landinu.  Þá kom hv.þm. með sín einu „rök“, að jeg væri kommúnisti, af því jeg varði minningu Björns heitins Jónssonar. Jeg óska nú, að hann vildi skýra samband þess að vilja ekki láta rýra virðingu látins heiðursmanns við það að vera byltingamaður. Þar sem þetta á að vera röksemd, þá skora jeg á hann að koma með einhverja grein eða ritgerð eftir mig, þar sem jeg sje að mæla með byltingu. Geti hann það ekki, þá ber að skoða þetta sem máttlaus gremjuorð rökþrota manns. En sjálfur ætti hann að athuga það, að hann hefir verið viðriðinn þá einu byltingu, sem gerð hefir verið hjer á landi, er bankarannsóknin á hendur Tryggva Gunnarssyni fór fram. En samt hefir mjer ekki dottið í hug að fara að óvirða kommúnista úti í löndum með því að bendla þá við hann. En hvað byltingarstarfsemi áhrærir er hv. 1. þm. G.-K. eini kommúnistinn hjer á landi, og um aðra hefir ekki vitnast. Síðan kom þessi hv.þm. að sýknu sinni, eða öllu heldur sekt frá 1909. Jeg bið menn að athuga, hvernig það er undirkomið. Hann kastaði því fram, að Sveinn Björnsson og 2 lögfræðingar hefðu komið af stað bankarannsókninni með heilsubiluðum ráðherra. En vegna þess, hversu almannarómurinn fordæmir þetta, þá vakir það fyrir hv.þm. að nota síðasta þingið, sem hann situr á, til þess að hreinsa sig af áfellisdómi almennings, og það því fremur, sem enginn hinna hlutaðeigandi manna er hjer í þinginu til þess að geta þorið hönd fyrir höfuð sjer. Einn er dáinn og annar úti í Danmörku. Þess vegna er þessi ásökun þm. alveg óafsakanleg. Jeg benti á, að mjer hefði verið kunnugt um, að fyrst og fremst hefði Sveinn Björnsson verið á móti þessu fargani, og þar sem hann er fjarstaddur, vil jeg segja það, að hann er maður, sem fremur vill vinna með lagi en byltingu. Hann hefir áreiðanlega beitt áhrifum á föður sinn í gagnstæða átt við „kommunistann“, sem hvatti til byltingar. Um hina tvo er mjer kunnugt, að þeir áttu engan þátt í þessu. Annar starfaði í rannsóknarnefndinni, en vissi ekki þessar ráðagerðir fyr en rannsóknin var ákveðin. Það eru því alt ósannindi, sem hv.þm. segir, enda hefir hann ekki komið með skugga af sönnunum fyrir máli sínu, engin opinber skilríki, er sýndu það, að hann segði satt. En þar sem hann fór sem köttur í kringum heitt soð framhjá kjarna málsins, þá verð jeg að endurtaka það, að hann var sjálfur eini maðurinn, sem hafði hagnað af bankafarganinu. Hann vildi verða bankastjóri og ráðherra síðar. Eins og hv.þm. reyndi að túlka þetta, á það að hafa verið svo, að veikur ráðherra er undir áhrifavaldi sonar síns og tveggja annara lögfræðinga. Þessir menn reyna að ná valdi yfir bankanum á þann hátt, að þeir koma svo ár sinni fyrir borð hjá ráðherranum, að hann fyrirskipar rannsókn, rekur bankastjórann og gæslustjórana frá 6 vikum áður en þeir áttu að fara samkvæmt lögum. Það hefði nú verið auðveldara fyrir þessa menn að fá ráðherrann til þess að veita sjer embættin heldur en að fá hann til þess að reka úr bankanum aðra eins menn og Tryggva Gunnarsson, Eirík Briem og Kristján Jónsson. En það, að enginn þeirra varð bankastjóri, en að hv.þm. segir, að þeir hafi viljað verða það, sýnir, að hann segir ósatt, því að þessir menn voru það þroskaðir að aldri og visku, að betra hefði verið að setja þá í embættin heldur en þann mann, sem settur var. Svo gefur hv.þm. þá skýringu, að hann hafi ekki viljað embættið, en svo hafi ráðherrann þrábeðið sig, og seinast hafi hann gert það fyrir hann. Það hefði nú verið nær fyrir hann að hindra ráðherra í að gera þetta en að fara inn í vegtyllu, sem hann vildi ekki, en aðrir færari menn gátu tekið að sjer. Þetta getur ekki skilist öðruvísi en svo, að hjer sje verið að skálda upp sögu, til að hylja sekt sína og koma skömminni á saklausa menn.  Hv. þm. tók oft fram í ræðu sinni, að rannsóknin hefði verið rjettmæt. En hvaða ástæða er þá til þess að áfellast ráðgjafa Björns Jónssonar eða hann sjálfan fyrir það að láta hana fara fram? Hann gerði þá skyldu sína. Hið eina, sem hann viðurkennir, er, að það hafi verið of hvast úr hlaði riðið. Hvað hefði nú verið eðlilegra en að hv.þm. hefði sagt við vin sinn, er bauð honum bankastjóraembættið: Illir menn hafa verið að verki með þjer, settu einhvern þeirra í embættið. - Nei, hv.þm. var tilbúinn í stöðuna. Hann var á leið heiman að frá sjer, þegar sendimenn ráðherra mættu honum, þar sem hann var að ganga áleiðis að bankanum til að taka þar við lyklavaldinu. Það var mikil fórnfýsi að vilja fara inn í bankann undir þessum kringumstæðum, hefði hann álitið rangt að farið. Hann hefði þá átt að styðja að því, að Jón Gunnarsson færi inn í eldinn. Jeg vil þá draga netið enn fastar að hv.þm. í fyrstu ræðu minni las jeg upp eftir Kristjáni Jónssyni úr þingræðu frá 1911, að 15. okt. 1909 hefði komið til hans vildarvinur ráðherra og stunið mæðulega - þá veit maður hver það var - og sagt sjer, að það myndi koma á daginn, að þeir yrðu reknir. Lárus H. Bjarnason framkvæmir svo rannsókn og segir þar það, sem jeg las í dag, og þarf ekki að endurtaka það hjer. Þegar jeg las þetta, var hv.þm. búinn að gleyma því, sem gerðist 1911.  Það þarf ekki framar vitnanna við, að hv.þm. er sá eini, sem græddi á öllu þessu. Brottrekstur Tr. Gunnarssonar var þáttur í grimmilegri og blindri valdabaráttu hv. 1. þm. G.-K. Jeg býst við, að jeg geti látið liggja í milli hluta, hvaða skoðun Kristján Jónsson dómstjóri hafði á málinu. en svo mikið get jeg þó sagt, að hann heldur ræðu 1911, tveim árum eftir að þetta gerðist, og er auðheyrt, að hann gefur fyllilega í skyn, að hv. 1. þm. G.-K. hafi um brottreksturinn vitað. Jeg veit ekki, hvort hv. 1. þm. G.-K. hefir tekist að sannfæra hann um það gagnstæða eftir 1911.  Næst reyndi háttv.þm. að sanna sýknu sína með því að vitna í skjöl frá 1911, þar sem hann bar það fyrir rannsóknarnefndinni, að hann hefði ekki óskað eftir brottrekstrinum, og svo barnalegur er hv.þm. orðinn, að hann heldur, að slík staðhæfing frá sakborningi hafi einhver sönnunargildi. Þess er þá líka fyrst að geta, að það, sem rannsóknarnefndin 1911 átti að gera, var ekki að rannsaka, hverjir hefðu verið ráðunautar ráðherrans, heldur að safna glóðum elds að höfði þessa veika manns, sem bar lagalega ábyrgð á brottrekstrinum, til þess að koma ábyrgð á hendur ráðherra. Undirspil hv.þm. í þessu máli dróst inn í rannsóknina sem aukaatriði hjá mönnum, sem voru sömu skoðunar og Kristján Jónsson og Lárus H. Bjarnason. Og jeg er ekki í neinum vafa um, hverjum á betur að trúa. Þá kemur nú eitt vitni, sem ekki hvað síst er vert að taka tillit til, en það er sá maðurinn, sem fyrir brottrekstrinum varð, Tryggvi Gunnarsson. Það á nú sæti á Alþingi sá maður, sem ber nafn Tryggva heitins og mátti heita fóstursonur hans og honum mjög handgenginn. Hann hefir tjáð mjer í dag, að Tryggvi Gunnarsson hafi altaf, er hann mintist á þetta mál, sagt, að hann væri ekki í vafa um, að sá maðurinn, sem hann teldi, að eingöngu bæri ábyrgð á brottrekstrinum, væri eftirmaður hans í bankanum. Sá hv.þm., sem tvísaga hefir orðið í vörn sinni. Það er enn hægt að sanna með vottum orð þau, er Tr. Gunnarsson mælti, er hann fleygði lyklunum í eftirmann sinn, og jeg hefi tilfært í fyrri ræðu minni. Má staðfesta þau með eiði, ef hv.þm. óskar þess.  Jeg get ekki komist hjá því, úr því að minst hefir verið á Tryggva Gunnarsson og gerður samanburður á þessum tveim mönnum, manninum, sem rekinn var burt og sem nú fylgir sú virðing, sem aldrei mun gleymast, og eftirmanni hans, sem tók við lyklunum með þeim fyrirmælum, sem svo greinilega hafa ræst. Annars mun lengi minst sem einhvers hins ágætasta Íslendings. Hinn gleymist um leið og hann fellur frá, nema að því leyti, sem hans verður minst sem eins af þátttakendum í nokkrum hneykslanlegum málum, eins og bankafarganinu 1909. Að síðustu gerði hv.þm. sjer þann óleik að lesa upp, kannske eftir minni, part úr endurminningum sínum um pólitíska samtíðarmenn sína, og jeg játa, að þessi klausa, sem fól í sjer lífsspeki hans, var ekkert annað en ómenguð vitleysa. Jeg held, að það væri æskilegt, að hv.þm. ljeti ekki geyma þetta skjal of lengi. Það mundi heppilegra fyrir flesta samtíðarmenn hans að vita, hvað hann ber þeim á brýn. Því að jeg held, að sá maður, sem á til það drengskaparleysi að geta nítt látinn velgerðamann sinn, eins og þessi maður hefir gert við Björn Jónsson, sje eins líklegur til að segja margt ósatt og skemmilegt um þá, sem fjær honum standa.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg hefi reynt í umr. um þetta mál að halda mjer eingöngu við málefnið, og af því að jeg ætla mjer að halda þeirri reglu áfram, mun jeg ekki fara mikið út í ræður þeirra hv. 1. og 5. landsk. (JJ, JBald). Hv. 5. landsk. er eiginlega búinn að gefa upp alla vörn að því er snertir staðhæfingu hans um stjórnarskrárbrotið, sem er í því fólgið að láta sömu reglu ná til stjórnskipaðra bankastjóra Íslandsbanka og gildir samkv. frv. um bankastjóra Landsbankans. Það var líka ólíklega til þeirrar staðhæfingar stofnað, og þess vegna ekki von, að endingin yrði góð. Síðasta þrepið, sem hann reyndi að fóta sig á, var það, að það væri nú að vísu hægt að gera eins og Landsbankinn hafði gert viðvíkjandi útibússtjórunum, með því að setja ákvæði um það í samningana, að þeir yrðu að gefa sig alla við bankastjórastörfunum og mættu ekki verja tíma sínum til þingsetu eða annara starfa, ef þeir væru ekki alþm., þegar þetta ákvæði væri tekið í samning. Hv. þm. ljet eins og hann hjeldi, að þannig hefði verið ástatt, er Landsbankinn tók þessa reglu upp. En þegar Landsbankinn tók upp þessa reglu, þá voru þó tveir af útibússtjórum hans þm. Samt sem áður bannaði bankastjórnin þeim sem öðrum að sitja á þingi, með þeirri afleiðingu, að þeir urðu að velja um, hvort þeir vildu heldur sleppa stöðunni eða þingmenskunni. Annar valdi stöðuna, en hinn þingmenskuna. En nú stendur svo á um alla bankastjórana, er regla þessi á að ná til, bankastjóra Landsbankans og hina stjórnskipuðu bankastjóra Íslandsbanka, að enginn þeirra er þm. Þess vegna er engum þeirra bægt frá starfi, sem hann nú hefir, ef ákvæðið verður tekið upp. Hitt veit jeg ekki, hvort þeir eru í stjórn einhverra atvinnufyrirtækja, sem sama grein bannar. En jeg hygg, að það sjeu ekki svo mikil brögð að því, að það verði tilfinnanlegt, þó að regla sú verði upp tekin, er frv. fer fram á. Ef það er ekki brot á stjórnarskránni að taka þá reglu upp gagnvart útibússtjórunum, að þeir megi ekki sitja á þingi, þá er það heldur ekki gagnvart bankastjórunum. Jeg heyrði ekki byrjunina á ræðu hv. 1. landsk., en mjer hefir verið tjáð, að hann hafi verið með málalengingar miklar um samkomulagið, sem hefir orðið í þessu máli milli mín og hv. 1. þm. G.-K. (BK). Jeg veit það, að eitt af því, sem hv. 1. landsk. verður að telja með sinni margvíslegu mæðu á þingi, er einmitt þetta samkomulag, eða með öðrum orðum það, að hv. 1. þm. G.-K. hefir fallist á að vinna að frv. þessu á þeim grundvelli, sem það nú er á, og leggja fram lið sitt til þess að það mætti verða sem best úr garði gert. Það er vitanlegt, að hv. 1. landsk. hefir eytt eigi alllitlu af tíma sínum til þess að afla sjerskoðun sinni í þessu máli fylgis, og ef honum hefði tekist að fá hv. 1. þm. G.-K. á sitt band, þá hefði kveðið við annan tón hjá hv. 1. landsk. í garð aldursforseta þingsins (BK) en nú hefir raun á orðið. Eins og jeg hefi sagt áður, er það ófrávíkjanleg regla hjá hv. 1. landsk. að dæma menn ekki eftir málavöxtum, heldur eftir því, hvort þeir eru honum þægur ljár í þúfu á hinum pólitíska ferli hans eða ekki. Hann ber lof á flokksmenn sína, en last á andstæðinga sína. Og af því að þetta er orðið alkunnugt, eru allir hættir að taka mark á lofi hans og lasti. Af því, sem jeg heyrði háttv. 1, landsk. segja viðvíkjandi málinu, vil jeg aðeins henda á lofti ummæli hans um það, að stjórn Landsbankans gæti ráðstafað fje hinna opinberu sjóða í rjetta deild. Það mundi sett í sparisjóðsdeildina, sem þar ætti að vera, og það í seðlabankann, sem samkvæmt eðli sínu gæti staðið með hlaupareikningskjörum, sem þó er sjaldgæft, að fyrir komi. En þar skýst hv.þm. yfir. Ef sparisjóðsdeildin yrði nú skilin frá bankanum, þá væri ekkert rúm fyrir fje, sem á að standa á sparisjóðskjörum, í Landsbankanum. Sú stjórn, sem þá er yfir seðlabankanum, hefir engin umráð yfir fje sparisjóðsdeildarinnar. Þetta sýnist benda á það, að hv.þm. hefir ekki áttað sig til fulls á frv. Hann sagði, að það væri nýstárleg kenning, að seðlabanki ætti ekki að sækjast eftir sparisjóðsfje. Jeg gæti nú ekki búist við því, að það væri nýstárlegt fyrir mann, sem hefir látið svo mjög í ljós ánægju sína yfir þingmenskuhæfileikum sínum og háttv. 1. landsk. gerði í nýlokinni ræðu. Það hefir þó um fátt verið talað meira hjer en einmitt þá skoðun, að það væri jafnvel hættulegt fyrir seðlabanka, eins og hv. 1. þm. G.-K. hefir haldið fast fram, ef að honum safnaðist sparisjóðsfje, sem hann væri skyldur að taka á móti. Jeg verð að segja það, að það er og hefir verið mikið rjett í þessari skoðun hv. 1. þm. G.-K., enda hefi jeg reynt, eftir því sem núverandi ástand bankamálanna leyfir, að taka tillit til skoðana hans í frv. því, er hjer liggur fyrir, um algera aðgreiningu á seðlabanka og sparisjóðsdeild. Háttv. 1. landsk. kallaði þetta nýstárlega kenningu, og kemur þar ekki fram sú þekking á þessu máli, sem jeg hefði getað vænst eftir þeirri lýsingu, sem hann gaf áðan af þingmenskuhæfileikum sínum. Þá sagði hv. 1. landsk., að það væri mótsögn hjá mjer, er jeg hjeldi því fram, að ríkissjóður bæri ekki ábyrgð á skuldbindingum Landsbankans, en hinsvegar væri ríkisstjórninni heimilt að ganga í ábyrgð fyrir lánum þeim, sem bankinn tekur. En það getur hún ekki lengur, eftir þeim lögum, sem samþykt hafa verið á þessu þingi. Jeg veit ekki, hvort jeg má hjálpa upp á skilning hv. 1. landsk. í þessum efnum með því að taka dæmi úr daglegu lífi, sem hann ber skyn á. Háttv. 1. landsk. mun ekki halda því fram, að jeg beri ábyrgð á skuldbindingum hans, en hinsvegar mun hann ekki mótmæla því, að jeg hafi leyfi til að ganga í ábyrgð fyrir hann. Og eins var með ríkissjóð gagnvart Landsbankanum, þangað til nýju lögin um þetta voru sett. Jeg held, að hv.þm. ætti heldur að bera þetta fram einhversstaðar annarsstaðar, þar sem honum yrði ekki svarað, en ekki hjer, þar sem hann má vita, að honum verður svarað samstundis og vitleysur hans leiðrjettar. Þá mintist hv.þm. á það, sem jeg sagði um trygginguna fyrir sparisjóðinn, og sagði, eins og hv. 5. landsk. sagði líka, að jeg hefði gert ráð fyrir því að koma með brtt. við 3. umr., sem mundi gerbreyta brtt. minni á þskj. 398. Þetta er nú alveg misskilningur. Brtt. á þskj. 398 sviftir Landsbankann engum þeim tryggingum, sem hann nú hefir. En það eru önnur ákvæði í stjfrv. sjálfu, sem gera það að verkum, að sparisjóður Landsbankans nýtur ekki tryggingar af stofnfje seðlabankans. Sú brtt., sem jeg gerði ráð fyrir að flytja við 3. umr., gengur út á það að breyta þessum ákvæðum frv., sem gera ráð fyrir, að sparisjóðurinn hafi ekki aðra tryggingu á bak við sig en varasjóð sinn. Báðir þessir hv.þm., hv. 1. og hv. 5. landsk., hafa sagt, að jeg hafi kannast við, að ríkissjóður bæri siðferðilega ábyrgð á Landsbankanum. Um þetta hefi jeg ekkert sagt, en jeg get sagt það nú. Þessi siðferðilega ábyrgð er vitanlega engin lagaábyrgð, en þegar hjer er talað um siðferðilega ábyrgð ríkissjóðs gagnvart Landsbankanum, þá getur meiningin ekki verið önnur en sú, að það geti verið sanngjarnt, ef sparisjóðurinn verður fyrir miklu tapi, að landið hlaupi undir bagga og bæti innstæðueigendum upp tapið. - Um slíkt, hvort þetta gæti verið sanngjarnt eða rjett, er ómögulegt að segja fyrirfram; það fer eftir málavöxtum. Jeg skal nefna eitt tilfelli, sem mjer þætti ekki sanngjarnt, að ríkið bætti innstæðueigendum tap. Það er, ef svo ólíklega skyldi fara, að lögleitt yrði að stýfa hina íslensku krónu. Að stýfa krónuna væri það sama og að taka allmikinn hluta af eignum allra þeirra, sem eiga kröfur á Landsbankann; kröfur, sem þeir geta ekki heimtað að fullu nú, en á sínum tíma, þegar Landsbankinn verður skyldaður til að innleysa seðlana. - Ef sú óhamingja á að henda þetta land, að gjaldeyrir okkar verði stýfður með stórtapi fyrir innstæðueigendur, þá álít jeg það ekki siðferðilega skyldu ríkisins að bæta þeim upp mismuninn á seðlagildi og gullgildi, sem hafa fje sitt geymt í Landsbankanum, fremur en öðrum. Þetta læt jeg nægja sem dæmi um það, að það er mjög varhugavert að slá fastri fyrirfram nokkurri almennri reglu um það, hvort ríkinu beri skylda til að bæta innstæðueigendum upp tap, sem þeir kunna að verða fyrir. Enda er það heldur ekki það, sem hjer liggur fyrir gagnvart frv., hvort við eigum í framtíðinni að gera siðferðilega ábyrgð gildandi gagnvart ríkissjóðnum, heldur hitt, að ákveða hina lagalegu ábyrgð hans. Jeg álít það alveg óviðeigandi að láta það vera vafa og lögskýringum undirorpið, hve langt ábyrgð ríkissjóðs nái fyrir skuldbindingum slíkrar stofnunar, einkum þar sem athygli almennings hefir nú verið leidd að þessu atriði á sama tíma og við höfum til meðferðar lagafrv. um bankann hjer í þinginu. Jeg get nú látið útrætt um þetta af minni hálfu. Hv. 1. landsk. hefir nú gengið út, svo að hann heyrir ekki mál mitt, og skal jeg því ekki fara langt út í viðskifti hans við hv. 6. landsk. (JKr) og hv. 1. þm. G.-K. (BK). - Jeg vil þó segja það út af hinu frámunalega sjálfshóli hv.þm. (JJ) og sjálfsáliti í samanburði við hv. 6. landsk., að mjer fanst ræða hans vitna á móti honum. - Hv. 6. landsk. hjelt stutta ræðu, en nokkuð kröftuga í garð hv. 1. landsk., að gefnu tilefni, því að hann hafði vaðið upp á hv. 6. landsk. með rakalaus og óverðskulduð ámæli. Það er auðvitað altaf leiðinlegt að þurfa að setja ofan í við þm. eins og hv. 6. landsk. gerði við hv. 1. landsk., en maður verður að afbera það. - Hv. 1. landsk. svaraði nú aftur og ljet eins mikið frá sjer í garð andstæðings síns, en munurinn var sá, að honum tókst það alt miklu miður. - Auk þess notaði hann, eins og hans er vandi, svo miklar málalengingar og þurfti svo langan tíma til að koma út úr sjer lítilli hugsun, að það var lítt bærilegt að hlusta á það. - Einkum verður þessi aðferð hv.þm. óþolandi, þegar hjer við bætist, að þetta er ekkert sjaldgæft, heldur daglegt brauð hjer í deildinni, og verður þess vegna til slíkrar tafar fyrir þingstörfin, að þess eru ekki dæmi í sögu þingsins.

Frsm. annars minni hl. (Jón Baldvinsson) Það er misskilningur hjá hæstv.forsrh., að jeg sje fallinn frá þeim skilningi mínum á ákvæðum 47. gr. frv., að þau brjóti í bága við stjórnarskrána. Hæstv. ráðherra veit líka vel, að það eru margir fleiri en jeg, sem líta svo á þetta mál. Hann hlýtur líka að sjá, að það er nokkuð annað, að einstakir menn geri samning með sjer um einhver atriði eða að þingið sjálft setji lög um þau. Til þess að geta sett lög um þetta þarf að breyta stjórnarskránni. Það eru 2–3 ákvæði í frv., sem koma í bága við stjórnarskrána og þingsköpin. Og til þess að breyta stjórnarskránni þarf alveg sjerstaka aðferð. Það þarf t. d. að vera tekið skýrt fram í frv., að það sje um breyting á stjórnarskránni. - Hæstv. forseti á ef til vill enn eftir að fella úrskurð um þessi atriði. Úrskurður hans í gær gefur tilefni til að halda, ef atkvgr. fer að óskum hæstv. ráðh., að þá muni á ný falla úrskurður. Hæstv. ráðherra segir auðvitað, að vel megi samþykkja þetta nú, vegna þess að enginn af bankastjórum Landsbankans eigi sæti á þingi. En nú veit hann, að við Íslandsbanka er maður bankastjóri, sem verið hefir þm. og sem hefir leitað eftir þingmensku síðastl. ár, og heyrst hefir, að hann muni gera það í haust. Nú vildi jeg fá að heyra frá hæstv. ráðh., hvort hann ætlar sjer þá, ef þetta verður samþykt, að framkvæma ákvæði laganna á þann hátt, að víkja þeim bankastjórum frá, er ekki kynnu að vilja beygja sig í þessu efni. Jeg vildi annars beina því til hæstv. ráðherra, hvort honum sýndist ekki að taka brtt. sína á þskj. 398 aftur til 3. umr. og láta hana verða samferða till. þeirri, sem hann hefir boðað viðvíkjandi tryggingu sparisjóðs Landsbankans. - Að svo mæltu skal jeg ljúka máli mínu. Það yrði of langt, ef jeg færi inn á ný atriði málsins.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Það er aðeins stutt aths. Hin langa ræða hv. 1. landsk. var öll endurtekning á fyrri ræðu hans, sem jeg hafði svarað svo rækilega, að ekki stóð steinn yfir steini. Hv. þm. sagði, að jeg hefði verið orsök bankarannsóknarinnar. Þetta var jeg búinn að afsanna. Þá sagði hann, að jeg hefði reynt að koma sökinni á saklausa menn, og einnig það hafði jeg sannað, að var rangt. Ekki vantar staðhæfingarnar. Ennfremur sagði hv.þm., að jeg hefði ekki átt að taka við bankastjóraembættinu. Hvers vegna ekki? Gat jeg ekki sótt um það starf eins og hver annar? Launin voru heldur ekki 24 þús. þá. Nei, þau voru 6 þús. og engin dýrtíðaruppbót öll stríðsárin, svo að ekki græddi jeg á skiftunum, því að verslun mín gaf meiri arð þegar jeg fór frá henni. Þá sagði hv.þm., að Tryggvi Gunnarsson hefði sagt, að það væri hans álit, að jeg hefði verið hvatamaður rannsóknarinnar. En við hvað styðst það álit? - Þá sagði hann, að kassinn hefði verið talinn. En hvað kom það málinu við? Það er venja þegar skift er um bankastjóra. Jeg veit heldur ekki til, að neitt hafi vantað í kassann, enda hjelt jeg engu slíku fram. Nei, það var önnur óregla. Ennfremur sagði hann, að Tryggvi hefði kastað í mig lyklunum. Hvað sannar það, þegar hann hjelt, að jeg væri orsökin í frávikningu hans? Þá sagði háttv.þm., að jeg hefði komið lúalega fram við þennan vin minn og velgerðamann, Björn Jónsson. En hann var vinur minn, en ekki velgerðamaður. Jeg hafði ekkert af honum þegið. Þá átti jeg að hafa verið svo vanþakklátur að sveigja að Birni heitnum Jónssyni. Ef jeg hefi sveigt að honum látnum, sem jeg neita að hafa gert, þá hefði það verið alveg í samræmi við aðferð hv. 1. landsk. sjálfs. Hvað oft hefir hann ekki skammað dauða saklausa menn? Jeg vil nú leyfa mjer að lesa hjer upp, með leyfi hæstv. forseta, aftur það, sem jeg las upp í dag, svar mitt fyrir rannsóknarrjettinum, og er þar eitt vitni í þessu máli: „Jeg hafði ekki, svo jeg muni, nein afskifti af því, að bankarannsókn var hafin. Jeg latti þess, að gæslustjórunum yrði vikið frá, sökum óeirða, sem af þeirri frávikningu mundi stafa, og er prófastur Jens Pálsson í Görðum vitni til þess, að svo gerði jeg“. Hjer er eitt vitni, sem var á þingi ásamt Birni Jónssyni, er jeg bar þennan vitnisburð. Mundu þeir ekki hafa gert athugasemd við framburð minn, ef hann hefði verið rangur? Báðir lifðu nokkur ár eftir þetta og kom hvorugur þeirra fram með mótmæli gegn framburði mínum. Hjer er því fullsannað, að jeg var ekki hvatamaður þess, að rannsóknin fór fram, heldur aðrir. Og 18 ár eru nú liðin síðan þessi framburður minn kom út á prenti, og hefðu því allir getað komið fram með mótmæli, ef jeg hefði ekki sagt satt. Það er því sannað, að alt, sem hv. 1. landsk. hefir sagt í þessu máli, er ekki annað en hinn venjulegi uppspuni hans, sem áður hefir orsakað hina eftirminnilegu till., sem samþ. var hjer í deildinni í fyrra. Alveg er mjer sama um, hvort haldið er áfram að kenna mjer um frávikninguna og rannsóknina. En skýra vildi jeg þó frá því sanna um þetta áður en jeg skildi við þingið.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Það hefir verið sagt svo margt, sem jeg þarf að svara, að jeg veit ekki, hvar jeg á helst að bera niður. En þar sem hv. 5. landsk. virðist vera svo óþreyjufullur, held jeg, að jeg verði að meta hann mest. Hann harmar mjög það ástand, að ekki megi standa í bankalögunum, að seðlabankar megi lána til sveitar- og bæjarfjelaga, þrátt fyrir það, að jeg hefi skýrt honum frá, að það sje hvergi annarsstaðar gert. Við verðum að vænta þess, að bankalögin komi á erlend tungumál. Þau eru einu íslensku lögin, fyrir utan stjórnarlög, sem koma á önnur tungumál, en það yrði okkur til minkunar, ef slíkt ákvæði kemur inn í frv., því að það mundi ríða í bága við lánsreglur seðlabanka. Verstu lánin, sem jeg hefi haft með að gera, eru lán til sveitar- og bæjarfjelaga.

Hefir nokkuð tapast?

. Ekki beinlínis tapast. En það ætti að nægja, sem búið er að segja, til þess að sýna, að þetta á ekki við. Brtt. við 43. gr. c. sýndi jeg fram á í gær, að meiri hlutinn gæti ekki fallist á. Bankaráðið á að hafa vald til þess að skifta verkum milli bankastjóranna, eins og stjórnin nú hefir vald til þess. Hv. þm. heldur því enn fram, þrátt fyrir það, sem jeg sagði í gær, að bankaeftirlitsmaðurinn nægði til þess að rannsaka og meta hag bankans. Þetta er fullkomið þekkingarleysi hjá hv.þm. Ef ske kynni, að hv.þm. gæti lært og vildi læra, ætla jeg að endurtaka það. Það var svona: „Mat á auðvirðilegasta húskofa er ekki tekið gilt, nema að minsta kosti 2 menn meti. Og oft er það mat ekki tekið gilt og því áfrýjað til yfirmats. En þetta mat, sem hjer á að fara fram, er fullnaðarmat, sem ekki verður áfrýjað. Því verður þessi nefnd að vera skipuð að minsta kosti 5 mönnum. Það er ekki einungis til þess að fá tryggingu fyrir rjettu mati að skipa hana svo mörgum mönnum, heldur er það vegna þess, að matið er svo umfangsmikið á bankanum og útibúum hans“. Þetta endurtek jeg við alla, sem enn halda því fram, að einn maður nægi til þess að meta bankann til verðs. Þá er það ekki síður misskilningur, að bankaeftirlitsmaðurinn sje rannsóknarnefnd í nokkru landi. Hann lítur á hag bankans, athugar bækur hans og reiknar pósta, sem eru fyrirfram endurskoðaðir af „krítiskri“ endurskoðun. En þá undirstöðu vantar hjer alveg. Embætti þetta er stofnað, en undirstöðuna vantar. En ef eitthvað ber út af og kemst í óreglu, er það ekki hann, sem rannsakar það, heldur er þá skipuð sjerstök nefnd. Þetta er satt og það ættu þeir hv.þm., sem aldrei hafa komið nærri bankamálum, en þykjast kunna alt, að reyna að skilja. Það er leiðinlegt að þurfa að hlusta á annan eins misskilning og aðra eins vanþekkingu og þetta. Svo segir hv.þm., að matið sje ofsókn. Þegar verið er að finna út, hvernig hagur bankans sje og stungið upp á, að hæstirjettur útnefni til þess menn, þá er þetta kallað ofsókn, og það af sósíalistunum hjer í hv. deild. Af hverju vilja þeir ekki, að hæstirjettur útnefni mennina? Það er auðvitað af því, eins og hæstv. ráðh. gat um, að þeir vilja geta sagt á eftir, þegar stjórnin hefði útnefnt menn: „Þetta er ekki að marka. Flokksráðherra útnefndi mennina“ Einmitt með þetta fyrir augum, til þess að allir geti verið vissir um hlutleysi, hefir meiri hlutinn gert þessa uppástungu, og eins og jeg gat um í fyrstu ræðu minni, verð jeg að telja það víst, að öll þjóðin meti mikils einmitt þetta atriði. Hverjum treystir þjóðin betur en sínum hæstarjetti? Það hefir komið fram hjá hv. 4. landsk., hv. 5. landsk. og hv. 1. þm. Eyf., að ekki hefði verið mikið að marka matið á Íslandsbanka 1922. Það hefði komið í ljós síðan, að ástæður bankans hefðu ekki verið þær, sem matsmenn hjeldu. Hvort hv.þm. segja þetta móti betri vitund, skal jeg ekki um segja, en jeg vil taka það fram, að mat eins banka er að sjálfsögðu miðað við það ástand, sem bankinn er í á þeim tíma, sem matið fer fram, en hvorki á undan eða eftir, og síst er hægt að sjá fram í tímann. Þessir hv.þm. sjá það líka, en þeir vilja fá einhverja átyllu til þess, fyrst og fremst að tala og svo til að rugla. Hv. 1. þm. Eyf. sagði ekki annað en það, sem hv. 1. landsk. hefir sagt. Það er hans venja. Hann vill ómögulega láta bankaráðsmenn vera valda af utanþingsmönnum. Hann er ekki enn farinn að sjá, hvernig flestallar kosningar á Alþingi hafa mishepnast, t. d. bankaráðskosningin. Reynslan er sú, að aðeins er kosið með flokksfylgi og oft til þess að hjálpa nauðstöddum flokkum. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði um daginn, að hann hefði tekið að sjer endurskoðunarstarfið í Landsbankanum einungis til þess að grenslast eftir, hvað viss stjett fengi af peningum í landinu, í samanburði við aðrar stjettir. Svona er hugsunarhátturinn. Þjóðin er enn ekki komin svo langt að skilja það, að endurskoðun, sem dugir, er eitthvað það hollasta og nauðsynlegasta fyrir eina þjóð. Hv. 1. þm. Eyf. sagði, að þessi maður mætti ekki vera braskari, ekki vera skuldskyldur bankanum, yrði að vera efnalega sjálfstæður o. s. frv. Já, alt þetta væri æskilegt, en undir okkar kringumstæðum er ekki hægt að taka tillit til alls. En fyrst og fremst ber að varast að velja þá menn til þessa starfa, sem daglega eiga í pólitískum erjum. Þá talaði háttv.þm. um, að ekki væri nógu trygt að láta þriggja manna bankaráð gera ályktun. En hjer eru sömu hlutföllin og t. d. í Noregsbanka. Þar mega þeir minst vera 9. En hv.þm. gleymir, að ákvæði eru í tillögum meiri hlutans, sem skylda þá bankaráðsmenn, sem eru fjarverandi, til þess að gera athugasemd, er þeir koma heim, ef þeim líkar ekki ráðsmenskan í fjarveru þeirra. Í því felst trygging. Þá sagði hv.þm., þrátt fyrir mína skýringu, að aðalbankastjóri hefði meiri völd. Jeg benti á í gær, að allir geta áfrýjað jafnt, ef þeir eru í minni hluta, og það gerir fullkomið jafnrjetti. Jeg held jeg sje nú búinn að ganga frá þessum fáu atriðum, því að stuttorður verð jeg að vera um hvað eina; af nógu er að taka. Jeg veit ekki, hvort jeg á að leggja í hv. 1. landsk. (JJ); jeg held jeg verði þó að svara stuttlega nokkru í hans löngu ræðu. Fyrst talaði hann um drauga og þess háttar, sem jeg get varla verið að svara, vegna þess að hæstv. ráðh. hefir tekið það ómak af mjer. En svo var hann með ýmsar dylgjur, eins og hann er vanur, sem ekki er hægt að henda neinar reiður á. Hann sagði enda, að jeg hefði staðið mjög nærri þeim mönnum, sem vildu leggja Landsbankann niður. Hann gat ekki haldið fram, að jeg hefði þá verið á þingi, því að auðvelt er að sanna, að svo var ekki. En það er vonin um, að eitthvað loði við, eins og vant er hjá honum. Þá gerði hann æðimikið úr því, til þess að reyfa þessi bankamál, að jeg hefði borið fram bráðabirgðafrv. 1924 um seðlaútgáfuna. Jeg bar það fram til þess að koma skriði á málið og vissi vel, að það frv. þurfti töluverðra umbóta við. Jeg skrifaði það á mjög stuttum tíma og hafði ekki nægan tíma til þess. Það hefir verið lagt fyrir útlenda menn og ljettvægt fundið. Við höfðum ekki einu sinni tíma til þess á því þingi að athuga það í nefnd; en samt var farið með það eins og frv., sem jeg væri alveg búinn að ganga frá. - Hann sagði sem dæmi um það, hve lítið fylgi það mál hefði hjá þjóðinni, að Sigurður Eggerz hefði ekki fengið fleiri atkv. við landskjörið í sumar. Látum það alt saman vera. Jeg er ánægður með það, þótt menn finni að þessu frv. Jeg játa, að það var ekki eins fullkomið eins og ef jeg hefði haft nægan tíma með það. En það varð þó til þess, að skriður komst á málið og því hefir verið haldið lifandi síðan. Um endurkauparjettinn ætla jeg að sleppa að tala, af því að hæstv.forsrh. hefir svarað því og svarað því rækilega. Jeg hafði líka talað um það í gær og sýnt fram á, að það væri ekki rjett og sanngjarnt að kippa þessum hlunnindum Íslandsbanka nú burt, þegar hann einmitt þarf hjálpar við. Háttv. 1. landsk. var að tala um, að nauðsynlegt væri fyrir Landsbankann að hafa skjól. Jeg sagði, að Landsbankinn hafi altaf haft skjól meðan jeg var bankastjóri, - aðeins hefði vantað á, að jeg persónulega hefði skjól; jeg vildi ekki það skjól, sem mjer var boðið, - það var bæði lekt, götótt og fúið, það skjól. Jeg rjeð því af að draga mig til baka og fá lítil eftirlaun, í staðinn fyrir 24 þús. kr. á ári eins og bankastjórar hafa nú. Jeg benti á það ennfremur í gær, að ekki væri alt undir komið að hafa eitthvert skjól; það yrði og að vera úr góðu efni og til virkilegs stuðnings fyrir þá stofnun, sem nyti þess skjóls. Nú hefir þetta breyst alveg, síðan jeg fór úr bankanum; bankastjórnin hefir haft skjól, en Landsbankinn ekki. Það kemur fram í þessum umræðum um brtt.hv. meiri hl. Þær stefna að því að veita Landsbankanum skjól, en ekki bankastjórninni. En hvað er nú þetta skjól, sem Landsbankastjórnin hefir? Það er annar aðalkommúnistinn í landinu. Það kom svo rækilega í ljós í ræðu hv. 1. landsk., þegar jeg sagði frá því í ræðu minni, hverjir hefðu verið hvatamenn að því, að bankinn var rannsakaður 1909. Jeg sagði þá, að jeg gerði þetta af því, að þetta væri síðasta þingið, sem jeg sæti, til þess að það kæmi einhverntíma fram, hvernig á því hefði staðið; því að jeg vissi, að öðrum var gefin skuld fyrir það. Og jeg sje, að það hefir ekki verið að ófyrirsynju að koma með þessa aths., því að hv. 1. landsk. sagði, að fyr eða síðar bærust böndin að mjer. Þá veittist hann mjög mikið að mjer fyrir það, að jeg væri nú að gera Birni heitnum Jónssyni ráðherra smán, að hafa drepið á þetta atriði. En það er fjarri mjer. Það var maður, sem jeg mat mest allra, síðan jeg kom til vits og ára. En jeg vildi einmitt segja, að jeg vildi láta það koma fram, að jeg hefði ekki verið hvatamaður að rannsókninni, þó að jeg áliti þá - og álíti enn - að hana ætti að framkvæma. Það er rjett, að sú aðferð, sem notuð var, var harkaleg; hún var alt of hvöss, og það var þeim að kenna, sem stjórnina höfðu. Það voru 3 lögfræðingar, sem nefndir voru í gær, sem rjeðu mestu eða öllu um aðferðina. Og það var eðlilegt, að gamall maður, sem Björn Jónsson ráðh. var þá orðinn, og þá heilsubilaður, færi eftir sínum ráðunautum, þar sem sonur hans var líka einn meðal þeirra lögfræðinga, er gáfu honum ráð. Jeg gerði það fyrir sjerstaka vináttu við Björn Jónsson að taka stjórnina á bankanum að mjer, sem jeg þó ekki ætlaði að gera, og rjeð honum að fela hana Jóni Gunnarssyni í Hafnarfirði. En af því að það varð úr, að jeg tók starfið að mjer, þá fengu andstæðingarnir og þeir, sem mestu rjeðu um afsetninguna, tækifæri til þess að segja: Það er hann, sem hefir lagt ráðin á og verið hvatamaður að því, að bankastjóranum var vikið frá og gæslustjórum. En „plan“ þessara manna, ef svo má segja, var það, að ná bankanum undir sín yfirráð fyr eða seinna. Og sú hefir reynslan líka orðið. Sem sönnun þess, að jeg hefði verið hvatamaður að rannsókninni, kom hann með ýms orð, sem hann hafði eftir Kristjáni Jónssyni og voru á aðra hönd.

Það er í þingtíðindunum

. Það er á aðra hönd fyrir því. Kristján Jónsson sagði það hjer, að jeg hafi varpað öndinni mæðilega yfir því, að setja ætti bankastjórann frá og gæslustjóra. Hvað sannar þetta nú? Ekkert annað en það, að jeg hefi verið á móti því. En það get jeg sagt, að Kristján Jónsson hugði í fyrstu, að þetta væri mjer að kenna, en hann komst skömmu síðar að raun um, að svo var ekki. Og jeg átti ekki annan tryggari og betri vin en Kristján Jónsson í mörg ár eftir það. En til þess nú að taka af öll tvímæli um það, að jeg hafi verið sá seki, sem hv. 1. landsk. vill kalla það, - en jeg kalla það enga sekt, því að rannsóknin var nauðsynleg, þótt aðferðin væri skökk, - þá vil jeg leyfa mjer að benda á þskj. 974 í Alþt. A. 1911. Þar eru lagðar fyrir mig margar spurningar, og Björn Sigurðsson bankastjóra. 20. spurningin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Taldi bankastjórinn ráðherra Björn Jónsson á það að skipa rannsóknarnefnd á Landsbankann, og hvatti hann ráðherra til þess að víkja gæslustjórunum frá, eða latti hann þess, að gæslustjórarnir væru settir inn aftur í stöður sínar í jan. 1910?“ Svar mitt var svona: „Jeg hafði ekki, svo jeg muni, nein afskifti af því, að bankarannsóknin var hafin. Jeg latti þess, að gæslustjórunum yrði vikið frá, sökum óeirða, sem af þeirri frávikningu mundi stafa, og er prófastur Jens Pálsson í Görðum vitni til þess, að svo gerði jeg. Jeg latti ráðherra að setja gæslustjórana inn aftur í janúar 1910, af ástæðum, sem greindar eru undirtölulið 19“. Og töluliður 19 hljóðar svo: „Jeg áleit, að hætta gæti af því stafað, meðal annars af því, að bankastjórnin gat búist við því að þurfa skyndilega að hætta að gefa ávísanir á Landmandsbankann og aðra banka, sem Landsbankinn hafði heimild til að ávísa á fyrir milligöngu Landmandsbankans. Eins og á stóð í janúarmánuði 1910, er allmikill aðsúgur var gerður að bankanum, gat svo farið, að óviðráðanlegur ótti hefði slegið almenning, ef samtímis hefði fyrir komið, að bankinn hefði orðið að hætta að selja venjulegar ávísanir á erlenda banka“. Þetta svar mitt tók nefndin gilt. Síðan eru liðin 16 ár. Og þeir menn, sem jeg hefi sagt, að væru frumkvöðlar að rannsókninni, hafa ekki sagt eitt einasta orð á móti þessu. Jeg verð að álíta, að í öll þessi ár hafi þögn þeirra gilt sem samþykki. - [Fundi frestað]. Jeg man ekki almennilega, hvar jeg endaði áðan, því þegar jeg athuga uppteiknanir mínar, sje jeg það sama á tveim og þrem og fjórum stöðum. Þetta stafar af því, að hv. 1. landsk. hefir þann óvana að endurtaka altaf það sama hvað eftir annað. - Hann segir, að jeg hafi hlotið að vita um bankarannsóknina, meðan hún var í undirbúningi. Veit hv.þm. engan mun á því að vita um eitthvað eða standa fyrir því? En það er eðli aumingja mannsins að klína á aðra svívirðingum og illmælgi. Þess vegna endurtekur hann hvað eftir annað - jeg hefi skrifað það hjá mjer 3 eða 4 sinnum -, að jeg hafi hlotið að vita um þetta, jeg hafi hlotið að vita það, hlotið, annars hefði jeg ekki farið að tala við Kristján Jónsson og varpað mæðinni, eins og hv. 1. landsk. lýsti svo fagurlega. Og hv.þm. ætlar að endurtaka þetta svo oft, að á endanum finnist mönnum jeg hljóta að hafa staðið fyrir þessu öllu. - En ástandið í Landsbankanum var þannig, þegar jeg kom þangað, að ekki var lögleg trygging fyrir einu einasta sjálfsskuldarábyrgðarláni, sem var eldra en eins árs. Það tók tvö ár að koma þessu í lag. Að vísu tapaðist ekkert út af þessu, en það hefði vel getað tapast stórfje fyrir þetta hirðuleysi í endurnýjun trygginganna. Þá segist hv. 1. landsk. nokkrum sinnum verða að segja hitt og annað í „sannleikans nafni“. Mikið er að heyra. Þó að hv. sessunautur minn (JKr) gæfi mjer sterkasta uppsölumeðal, held jeg að mjer gæti ekki orðið meira flökurt en af því að heyra þennan mann tala um sannleika. Því að allir vita, að ekki getur hann gert greinarmun á því, hvort hann segir satt eða ósatt, þegar hann á við andstæðinga sína, og komi það fyrir, að hann segi satt og rjett frá einhverju, þá er óhætt að reiða sig á, að það er af hreinni tilviljun. - Ennþá hefi jeg skrifað hjá mjer: „í sannleikans nafni“. - Eru menn ekki hissa? - Svo kemur enn á ný, að jeg „hljóti“ að hafa vitað þetta, og loks kemur hv.þm. með það, að jeg hafi dregið þetta mál inn í umr. að ástæðulausu. Hvers vegna er hv.þm. þá að skifta sjer af þessu? Kemur honum þetta nokkuð við? Nei, ekki vitund. Jeg sagði satt og rjett frá þessu sögulega atriði, látlaust og án áreitni til hv.þm. Svona maður eins og hv. 1. landsk., sem ekkert hefir fylgst með málinu, nema kannske lesið hrafl af Alþt., getur ekkert um þetta talað af eigin þekkingu. Hann hlýtur því að hafa „vísdóm“ sinn annarsstaðar að. Og jeg veit það ósköp vel, að rógtunga þessa hv.þm.  Svo er þetta mat, eða úttekt á bankanum, sem hv. 1. landsk. kallar rannsókn og leyfir sjer að líkja við ofsókn á hendur bankanum. Hvernig stóð þá á því, að hv.þm. bar í fyrra fram þáltill. á þskj. 241? Hvernig stóð á því, að hann, maður í bankaklíkunni, fór fram á rannsókn á útstrikunum Landsbankans á sumum af skuldum sínum? Mig langar til að lesa upp þessa till., ef hæstv. forseti leyfir: „Tillaga til þál. um eftirgjöf á skuldum og ábyrgðum. Flm. Jónas Jónsson. Efri deild Alþingis skorar á ríkisstjórnina að skýra deildinni frá, hvort það er með hennar leyfi og samþykki, og ef svo er ekki, þá með hvaða heimildum, að tvær lánsstofnanir, sem standa beint og óbeint undir eftirliti landsstjórnarinnar, hafa gefið upp í tveim tilteknum tilfellum mjög stórar upphæðir. Þau atriði, sem skýrslu er óskað um, eru: - 1. Hin mikla uppgjöf útibús Landsbankans á Ísafirði. - 2. Uppgjöf á skuldum, ábyrgðum og vöxtum til handa firmanu Nathan og Olsen í Reykjavík af hálfu Landsbankans og Íslandsbanka“. Svo mörg eru þau orð. Í fyrra var hv. 1. landsk. svo mikið niðri fyrir út af uppgjöfunum 1924, að hann gat ekki stilt sig um að koma með þessa till. Síðan hefir verið strikað út miklu meira af lánum, svo að nú hefði hv.þm. í raun rjettri átt að koma með þeim mun sterkar orðaða tillögu. En það fór nú svo um þessa till. í fyrra, að hv.þm. mun hafa fengið skipanir frá æðri stöðum um að láta hana aldrei koma á dagskrá, og þá gugnaði hann auðvitað. Nú stendur þannig í bólið hjá hv.þm., að honum finst ekki einu sinni þurfa að fara fram mat á bankanum áður en hann tekur við seðlaútgáfunni. Það er samkvæmni í hegðuninni! - Þá segir hann, að „þessi frægi pjesi“ (hann mun eiga við „Verslunarólagið“) hafi orðið til að skaða Landsbankann mikið, - þarna afklæddist orsökin til árásarinnar, „Verslunarólagið“ og sýknudómur hæstarjettar. - Jeg er þar á þveröfugri skoðun. Ef leiðbeiningar til bankans sjálfs og almennings geta ekki orðið til að bæta hag bankans, veit jeg ekki, hvað honum verður gert til heilla. Bæklingur minn var einmitt ritaður í því skyni að sýna fram á, að samábyrgðin er óbankahæf trygging, eins og reynslan hefir sýnt síðan, enda er hún hreinn kommunismi. Einu fjelagi hafa t. d. verið gefin upp 60–65% af skuldum sínum, afgangurinn mátti greiðast á 15 árum, öðru 50%, þriðja var veittur vaxtalaus gjaldfrestur í 10 ár á um 100 þús. kr.; fjórða fjelaginu vaxtalaus gjaldfrestur í 6 ár. Fimta fjelagið verður gjaldþrota og gefur aðeins fáar prósentur upp í skuldir sínar, o. s. frv. Samt er ekki gengið að fjelagsmönnum eða öðrum samvinnufjelögum, sem eru í samábyrgð við þetta. - Reynslan hefir orðið til að sýna, að orð mín voru í tíma töluð, og samábyrgðin er einskis virði fyrir bankann. Í lánum til samvinnufjelaga standa þó margar miljónir króna af fje bankans. Eftir allan þennan skollaleik kemur það svo upp úr kafinu hjá hv.þm., að það sje ekki jeg, heldur hv. 6. landsk. (JKr), sem á hugmyndina um að láta hæstarjett útnefna menn í matsnefndina, og að jeg hafi aðeins fallist á hana. Þetta er rjett hjá hv. 1. landsk. - svona getur komið fyrir, að hann segi satt, - og hv. 6. landsk. gat þess um leið, aðeins til að stríða hv.þm. (JJ) og espa hann, að þetta væri gert til þess að koma í veg fyrir, að hann yrði í nefndinni. Vitanlega var þetta ekki alvarleg skoðun hans, heldur skoðun hans alment eins og mín, að þessi störf megi ekki verða þingbitlingar.

Getur hv. 6. landsk. ekki etið þetta ofan í sig sjálfur?

. Náttúrlega er það spaug hjá háttv.þm., að jeg sje svona ánægður með hæstarjett af því að hann hafi hlíft mjer við að borga 1.4 miljón króna í skaðabætur til Sambandsins. Það fór eins og við mátti búast, að jeg var sýknaður í því máli, nema mjer var dæmt að greiða óverulega sekt. En svo var hv. 1. landsk. laginn að skrifa, að hann fjekk sömu sekt fyrir frásögnina um þennan dóm. - Hv. þm. Seyðf. (JóhJóh) hefir svarað dylgjunum um ósamræmi í hæstarjettardómum. Þarf jeg engu þar við að bæta. - Þá sagði hv.þm. (JJ), að hæstirjettur væri í ósamræmi við skoðun almennings. Þess hefi jeg aldrei orðið var. Það er þá fyrst nú, er þessi hv.þm. hefir spilt hugsunarhætti almennings í landinu, að slíks er farið að verða vart; en starfsemi hv.þm. hefir að miklu leyti miðað að því að spilla hugsunarhætti landsmanna og minka dómgreind þeirra á rjett og rangt. Þá sagði hv.þm., að jeg væri farinn að iðrast „synda“ minna frá 1909. Jeg þarf ekki að fara frekar út í það mál nú; jeg hefi þegar fært nóg rök fyrir því, að þar hefi jeg skýrt satt og rjett frá öllu. Þegar jeg heyrði ræðu háttv. 1. landsk., komu mjer í hug drög, sem jeg hefi gert til endurminninga um þingveru mína. Jeg var að blaða í þeim um daginn og tók þá eftir einu atriði. Þar stóð: „Jeg hefi aðeins þekt þrjá þm., af öllum þeim hóp, sem jeg hefi verið samtíða, sem altaf komu inn í þingsalinn í sínum daglegu, upp og niður hreinu „business“-fötum, sem þeir höfðu aldrei haft kjark nje vilja til að færa sig úr“. Jeg geri ráð fyrir, að hv. 1. landsk. kannist við einn þeirra. Jeg hefi e. t. v. gleymt einhverjum atriðum, en þau geta þá komið fram við 3. umr. - Loks vil jeg segja það, að þetta er hið mesta vandamál, sem fyrir þessu þingi liggur. Ef hv.þm. vilja koma því í góða höfn, verða þeir að gleyma sjálfum sjer meðan á afgreiðslu þess stendur. Jeg get ekki verið að svara hv. 2. þm. S.-M. (IP), því að alt, sem hann sagði, var mjög meinlaust, enda er hann meinlaus maður sjálfur og maður, sem jeg met mikils. Læt jeg svo staðar numið að sinni, en vænti þess, að hæstv. forseti gefi mjer leyfi til þess að gera stutta athugasemd síðar, ef þess gerist þörf, en nú er jeg „dauður“.