Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er á þskj. 4 og er til stjórnarskipunarlaga um breyting á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands frá 17. júní 1944. Frv. hljóðar þannig, að 33. gr. stjórnarskrárinnar orðist svo: „Kosningarrétt við kosningar til Alþingis hafa allir, karlar og konur, sem verða 18 ára á því ári, sem kosning fer fram, eða eldri, hafa íslenskan ríkisborgararétt og eiga lögheimili hér á landi. Þó getur enginn átt kosningarrétt nema hann hafi óflekkað mannorð og sé eigi sviptur lögræði. Kosningalög setja að öðru leyti nánari reglur um alþingiskosningar.“ Sú breyting, sem þetta frv. felur í sér á gildandi stjórnskipunarlögum, er að kosningaaldur miðist við 18 ár í stað 20 og þeir fái kosningarrétt sem verði 18 ára á því ári sem kosning fer fram, í stað núgildandi viðmiðunar við afmælisdag. Kosningarréttur tilheyrir grundvallarmannréttindum. Þegar Alþingi var endurreist árið 1885 höfðu aðeins karlmenn, sem áttu jarðir, kosningarrétt. Allt fram yfir aldamót urðu karlmenn að greiða lágmarksútsvar til að fá kosningarrétt og konur fengu ekki kosningarrétt fyrr en árið 1915. Ísland var raunar í hópi fyrstu ríkja til að veita konum kosningarrétt, en fyrst var kosningarréttur kvenna miðaður við 40 ára aldur, en skyldi lækka í áföngum niður í 25 ár. Í áratugi voru í gildi ákvæði þess efnis, að menn misstu kosningarrétt sinn ef þeir stóðu í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Í þá tíð var fátæktin mikið þjóðarböl og þannig var einstaklingum refsað fyrir fátækt sína. Barátta fyrir lækkun kosningaaldursins úr 25 árum í 21 hófst ekki fyrr en Alþfl. var stofnaður árið 1916. Árin upp úr 1920 bar Jón Baldvinsson málið upp á Alþingi og flutti það ár eftir ár. Áfangasigur náðist árið 1934, þegar Alþfl. knúði málið fram með stjórnarskrárbreytingu. Kosningaaldurinn var þá færður úr 25 árum í 21 ár og skilyrði um sveitarstyrk voru afnumin. Árið 1965 kemur hugmyndin um 18 ára kosningaaldur fyrst fram á Alþ. Það voru þm. Alþfl. sem fluttu málið. Þar með hóf Alþfl. enn nýja baráttu fyrir lækkun kosningaaldurs, en það fór eins og svo oft áður, að þm. Alþfl. virtust einir á báti um að koma mikilvægum lýðréttindamálum alþýðufólks fram á Alþingi. Þó náðist í framhaldi af þessum frumvarpsflutningi samkomulag um að nefnd yrði sett í kosningaaldursmálið og það kannað. Niðurstaða nefndarstarfsins varð sú, að samkomulag náðist um að færa kosningaaldurinn niður um eitt ár eða úr 21 ári í 20. Þessi breyting tók gildi árið 1968. Þm. Alþfl. tóku málið upp aftur árið 1974 og lögðu enn til við Alþ. að 18 ára kosningaaldur skyldi lögleiddur. Málið var svæft í n. og hefur jafnan verið gert síðan þegar till. um sama efni hafa komið fram á Alþingi. Árið 1965, þegar hugmyndin um 18 ára kosningarrétt kom fyrst fram á Alþ., átti málið ekki miklum stuðningi að fagna hjá þm. annarra stjórnmálaflokka en Alþfl. En á þeim 13 árum, sem liðin eru, hefur ýmislegt breyst og afstaða stjórnmálasamtaka, sem áður vildu ekkert með málið hafa að gera, jafnvel orðin jákvæð gagnvart þeirri nauðsyn að lögfesta þessi réttindi. Hv. þm. Alþb. bar t.d. fram tillögu í fyrsta sinn á síðasta þingi um þetta mál. Það tók Alþb. 12 ár að uppgötva málið og taka raunverulega undir með Alþfl. í baráttu flokksins fyrir framgangi málsins. Og enn hefur Alþb. sýnt nýjan lit í málinu. Hv. þm. Alþb. í Ed. hefur tekið að sér að endurflytja þetta frv. nær óbreytt á þessu þingi, en það kom ekki fram fyrr en nær viku eftir að frv. okkar Alþfl.manna í Nd. um 18 ára kosningaaldur var dreift. Ég fagna því, að stuðningsmönnum við málið úr öðrum flokki fjölgi, enda ekki seinna vænna áður en Ísland verður eina landið í Evrópu sem hefur ekki 18 ára kosningaaldur. 18 ára kosningaaldur er nú í eftirtöldum löndum: Svíþjóð, Finnlandi, Stóra - Bretlandi, Írlandi, Portúgal, Frakklandi, Hollandi, Austur - Þýskalandi, Vestur - Þýskalandi, Ítalíu, Júgóslavíu, Albaníu, Búlgaríu, Rúmeníu, Ungverjalandi, Tékkóslóvakíu, Póllandi, Sovétríkjunum, Danmörku og Luxemburg. Það má segja, að 18 ára kosningaaldur njóti aukins skilnings og viðurkenningar hér á landi. Benda má á að í prófkjörum stjórnmálaflokkanna var yfirleitt miðað við 18 ára lágmarksaldur til þátttöku, og það gilti einnig um lágmarksaldur í atkvgr. um kaupstaðarréttindi fyrir Selfoss. Þá hafa ýmis félagssamtök gefið þessu máli nánari gaum undanfarið og tekið undir kröfuna um 18 ára kosningarrétt, og er skemmst að minnast niðurstaðna þinga Sambands ungra framsóknarmanna og Sambands ungra sjálfstæðismanna um þetta efni. Eitt nýmæli er að finna í þessu frv., sem flm. er ekki kunnugt um að lagt hafi verið fyrir Alþ. áður. Það er að kosningarréttaraldur skuli miða við þá sem verða 18 ára á því ári sem kosning fer fram. Í núgildandi stjórnarskipunarlögum er kveðið á um að kosningarréttaraldurinn skuli miðaður við þá sem eru orðnir 20 ára þegar kosning fer fram. Þetta frv. inniheldur aftur á móti þá breytingu, að viðmiðunin verði ekki afmælisdagur, heldur áramót, fyrir þá sem verða 18 ára á því ári sem kosning fer fram. Þetta þýðir, ef frv. þetta verður að lögum, að þeir, sem verða 18 ára á kosningaári, fái kosningarrétt, þótt sumir þeirra nái ekki 18 ára aldri fyrr en að loknum kosningum síðar á árinu. Áramótaviðmiðunin er þegar orðin algeng í þjóðfélaginu, þar sem lög hindra ekki, og má þar nefna að skólakerfið byggir á áramótaviðmiðuninni við flokkun nemenda í árganga. Ég tel að það sé ekki óeðlilegt, heldur þvert á móti séu ríkar ástæður til þess, að kosningarréttaraldur taki einnig mið af áramótum í stað afmælisdags. Herra forseti. Ekki er nokkur vafi á því, að kosningarréttarmál af ýmsu tagi eigi eftir að koma til kasta nýkjörins Alþingis. Almennur kosningarréttur er grundvallarmannréttindi sem stjórnarskráin verður jafnan að tryggja þegnum sínum. Hér hefur verið vikið að máli um að kosningaaldur verði lækkaður úr 20 árum í 18 ár og fái þeir fyrst kosningarrétt, sem verða 18 ára á kosningaári. Þetta er mannréttindamál. Það er ekki ástæða til annars en að sýna íslensku æskufólki sama traust og æskufólk erlendis nýtur. Ungt fólk á Íslandi er yfirleitt virkari þátttakendur í atvinnulífi og félagslífi þjóðar sinnar og því er iðulega gert að axla meiri ábyrgð og skyldur en tíðkast á meðal erlendra þjóða. Með tilliti til jákvæðrar reynslu margra nágrannaþjóða okkar verður að álíta skynsamlegt og nauðsynlegt að færa kosningaaldur niður í 18 ár. Við Íslendingar erum að verða eftirbátar annarra þjóða um að veita íslensku æskufólki þessi réttindi. Ég vona að Alþingi Íslendinga beri gæfu til þess að veita máli þessu brautargengi á þessu kjörtímabili og sýna ungu fólki í landinu það traust og þá virðingu sem það á skilið. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi okkar Alþb.-manna við þetta frv. sem hér hefur verið gerð grein fyrir, á sama hátt og ég hef ævinlega gert fyrr þegar mál af þessu tagi hafa verið til umr. í þinginu. Alþfl. hefur flutt svona frv. áður og þá stóð ekki á mér að koma hér upp í ræðustólinn og lýsa yfir eindregnum stuðningi Alþb. við frv., enda er það auðvitað misskilningur hjá hv. 1. flm. þessa frv., að það hafi tekið Alþb. 12 ár áð uppgötva þetta mál. Þetta hefur verið yfirlýst opinber stefna Alþb. frá upphafi, og það ætti ekki að hafa farið fram hjá neinum, enda margsinnis ítrekað hér á Alþ. um afstöðu okkar til málsins. Hins vegar má það teljast til barnabreka þegar menn fara að metast á um það, hver hafi verið á undan að leggja frv. fram á borðin, og þá ekki síst þegar um er að ræða frv. sem menn eru sammála um, frv. eins og þetta, sem er um nákvæmlega sama atriði og við Alþb.-menn fluttum á síðasta þingi. Og það nýmæli, sem var sérstaklega minnst á í framsögu fyrir málinu, þ.e.a.s. að miða kosningarréttinn ekki við það, að tilskildum aldri hafi verið náð á kjördegi, heldur að hinum tilskilda aldri sé náð á kosningaári, það var einmitt í því frv., svo að þessi nýjung er ekki fundin upp nú. Það var í frv. sem lagt var fyrir Alþ. í fyrra. En ekki meira um það, því að ég hef enga löngun til þess að karpa við Alþfl. um þetta mál, síður en svo. Við erum algerlega sammála um að þetta sé réttlætismál sem beri að vinna að, og væntanlega er stuðningur manna og flokka við málið miklu víðtækari heldur en aðeins meðal þessara tveggja flokka. Hins vegar bendi ég á það, að hér er um að ræða breytingu á stjórnarskrá. Það er flestum kunnugt sem þekkja eitthvað til starfa á Alþ., að þar sem er um að ræða breytingu á stjórnarskrá, þá þarf venjulega allvíðtækt samstarf á Alþ. til þess að koma slíkum breytingum fram, og er því unnið að slíkum málum með nokkuð öðrum hætti en í sambandi við flutning annarra almennra lagabreytinga. Það hefur ósköp lítið gildi að flytja í sífellu frv. um breytingu á stjórnarskrá þó að menn hafi yfirlýsta stefnu í einu máli, ef nálega engar kringumstæður eru til þess að fá samþykkt að taka upp endurskoðun á stjórnarskrárákvæðum. Nú vill svo vel til að það var gert samkomulag á síðasta þingi, á síðasta kjörtímabili, á milli allra flokka um að endurskoðun á stjórnarskránni skyldi fara fram. Og það er bundið samkomulagi, að slík nefnd eigi að hefja störf nú alveg á næstunni. Mér er kunnugt um að flokkarnir hafa allir fengið tilkynningu um að þeir séu beðnir að tilnefna menn í slíka endurskoðunarnefnd, og ég geri því ráð fyrir, að hún hefji störf mjög fljótlega. Þetta mál eins og önnur, sem koma inn í endurskoðun stjórnarskrárinnar, verður því að sjálfsögðu tekið upp í þeirri n. Ég tel alveg sjálfsagt að þar verði einmitt um þetta atriði fjallað og það verði með í þeim till. sem ég vænti að komi frá þeirri n. til breytinga varðandi bæði kjördæmaskipun, kosningalög og önnur mikilvæg atriði sem varða kosningar til Alþingis eða almennar kosningar í landinu. Sem sagt, ég ítreka það, að við Alþbl.-menn erum nú eins og áður fylgjandi því atriði sem þetta frv. fjallar um. Við munum styðja það, að það nái fram að ganga, og höfum engan hug á því að metast um það við einn eða neinn, hver hafi verið fyrstur eða hvernig hafi verið að þessu staðið. Aðalatriðið er að ná þessu mikilvæga máli fram. Það hefur dregist allt of lengi, eins og hv. 1. flm. frv. sagði. Undir það tek ég. Og ég vænti þess fastlega að sú n., sem flokkarnir hafa samþykkt að eigi að hefja störf og fjalla um breytingar á stjórnarskránni, taki einmitt undir það efni sem felst í þessu frv.



Herra forseti. Ég vil aðeins láta það koma hér fram, að nú um alllangt bil, nokkur ár, hefur verið starfandi n. sem hefur fjallað um það verkefni að endurskoða stjórnarskrána. Á því tímabili hafa flokkar þingsins notað þá aðferð til þess að vekja athygli á stefnumálum sínum í sambandi við slíka endurskoðun að flytja hér á hinu háa Alþ. bæði þáltill. og lagafrv. um þau efni stjórnarskrárinnar sem þeir leggja áherslu á að fá endurskoðuð. Alþfl. hefur sérstaklega lagt sig fram um að gera þetta, og enginn þingflokkanna hefur á þessum tíma flutt jafnmörg mál og Alþfl. hefur gert um endurskoðun á stjórnarskrá lýðveldisins og endurskoðun á lögum því tengdum, eins og lögum um kosningar til Alþingis, lögum um kosningar til sveitarstjórna og lögum um þingsköp Alþingis. Er því ósköp eðlilegt, að þegar yfir stendur endurskoðun á stjórnarskrá noti flokkarnir tækifærið til þess að koma fram með það hér á hinu háa Alþ. í hvaða átt þeir leggi áherslu á að sú endurskoðun skuli gerð. Það má vel vera að það þjóni ekki miklum tilgangi að flytja frv. sem menn hafa ekki fullvissu um fyrir fram að fá samþykkt. Öll lagafrv. og allar þáltill., sem fluttar eru, eru að sjálfsögðu flutt í þeirri von, að unnt verði að fá þau samþykkt. Þannig höfum við Alþfl.-menn flutt þing eftir þing frv. um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands um 18 ára kosningaaldur í von um að fá það samþykkt. Hins vegar flytja þm. að sjálfsögðu ekki frv. aðeins ef þeir eru vissir um að fá þau samþykkt, enda væri þá lítið af málum flutt hér á hinu háa Alþingi ef menn ættu að einskorða sig við vissuna. Það má berjast fyrir framgangi máls á margan hátt, t.d. með því að hreyfa málum á Alþ. í frv.- eða þáltill.formi og vekja þannig athygli á þeim og fá umr. um þau. Ég vil aðeins í þessu sambandi vekja athygli manna á því, að árið 1965, þegar þm. Alþfl. fluttu í fyrsta skipti frv. á Alþ. um 18 ára kosningarrétt, þá var það frv. m.a., þegar það var til meðferðar í n., sent til umsagnar allra pólitískra samtaka ungs fólks í landinu. Ég átti þá sæti í stjórn Sambands ungra jafnaðarmanna og man mjög vel eftir því, hvaða afgreiðslu þetta mál fékk hjá umsagnaraðilum. Ég held að ég muni það rétt, að Samband ungra jafnaðarmanna hafi verið eina sambandið sem mælti með samþykkt málsins. Samband ungra sjálfstæðismanna og Samband ungra framsóknarmanna mæltu bæði gegn því. Og það var haldinn þá mjög fjörugur fundur í Menntaskólanum í Reykjavík sem var sóttur af málsvörum þessara þriggja ungpólitísku samtaka, þar sem Alþfl.-mennirnir einir voru í forsvari fyrir þessari breytingu, en bæði ungir sjálfstæðismenn og ungir framsóknarmenn mæltu gegn. Hvað hefur gerst síðan árið 1965? Jú, Alþfl. hefur haldið áfram að flytja þetta mál hér á hinu háa Alþingi. Með hvaða árangri? T.d. þeim, að á síðasta þingi Sambands ungra sjálfstæðismanna, sem mun hafa verið einkum og sér í lagi haldið til þess að fjalla um kosningar og kosningamál bæði innan og utan flokks, var mörkuð sú stefna af ungum sjálfstæðismönnum, að þeir væru alfarið samþykkir þessari breytingu. Þessi stefna hefur líka verið mörkuð af ungum framsóknarmönnum, og okkur Alþfl.-mönnum til mikillar ánægju hefur Alþb., sem ég efast ekki um að hafi frá upphafi verið þessarar skoðunar, farið að feta í fótspor okkar með tillöguflutningi um málið hér á hinu háa Alþingi, þannig að ég vænti þess, að sú barátta, sem þm. Alþfl. stóðu einir um að heyja á Alþ. með málatilbúnaði þar frá árinu 1965 og til ársins 1977, þegar ágætur þm. Alþb. bættist í hópinn, að þessi barátta hafi skilað nokkrum árangri.



Herra forseti. Það er brýn þörf á að breyta stjórnarskránni í mörgum greinum. Þær stjórnarskrárnefndir, sem settar hafa verið frá því er lýðveldið var endurreist 1944, hafa því miður ekki borið gæfu til að ljúka störfum og skila tillögum og niðurstöðum. Á s.l. vori var mjög rætt enn um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég átti þá hlut að því að samþykkt var að um leið og kosið yrði að nýju í stjórnarskrárnefnd yrðu nefndinni sett ákveðin tímamörk og Alþ. samþykkti að hún skyldi ljúka störfum og skila till. sínum innan tveggja ára. Ég vænti þess fastlega, að sú stjórnarskrárnefnd, sem nú verður skipuð, standi við þessi fyrirmæli Alþingis. Hér liggja fyrir þingi nú þegar frv. um tvær breytingar á stjórnarskránni. Önnur breytingin er sú, að Alþ. verði gert að einni málstofu, hin breytingin, að kosningaaldur verði færður niður í 18 ár. Ég er fylgjandi báðum þessum breytingum. Ég tel að meðal þess, sem n. tekur einna fyrst til meðferðar, hljóti að verða þessi tvö mikilvægu mál, um leið og hún verður að sjálfsögðu að hefjast handa um að endurskoða stjórnarskrána í heild, en þar eru margar mikilvægar breytingar sem gera þarf.



Herra forseti. Út af því frv., sem hér liggur fyrir til 1. umr. á þskj. 4, vil ég leyfa mér að taka fram, að eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, 11. þm. Reykv., var í lok síðasta Alþ. gengið frá því að endurskipa n. til þess að fjalla um stjórnarskrána og setja henni ákveðin tímamörk. Hæstv. forsrh. hefur nú skrifað þingflokkunum, og bréf þar að lútandi barst mér í hendur nú fyrir stundu. Þetta mál mun því verða tekið til meðferðar hjá okkur á þingflokksfundi í dag, að kjósa í þessa nefnd. Eins og ég hef áður tekið fram hef ég verið því fylgjandi að athuga um aldursmark til kosningarréttar, og ég tel sjálfsagt að þau atriði, sem hér hafa komið fram í frv.-formi, bæði um aldursmarkið og eins um að þingið fari fram í einni deild, verði meðal þeirra sem stjórnarskrárnefnd tekur til meðferðar. Ég tók eftir því um daginn í sjónvarpsþætti, þar sem þessi mál bar á góma eins og Alþ. í einni málstofu eða einni deild, að þar virtust allir vera á eitt sáttir um að svo ætti að vera. Mér er ekki kunnugt um að innan okkar flokks, Framsfl., sé nein andstaða gegn þessum málum, heldur að þessi mál eigi að ganga fram með þeim öðrum þáttum í stjórnarskrárbreytingum sem fyrirsjáanlegt eru að hljóta að verða að ganga fram á því kjörtímabili sem nú er að hefjast.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð varðandi þetta frv. Það er búið að tala um endurskoðun stjórnarskrárinnar eiginlega frá því að lýðveldið var stofnað 17. júní 1944 og nefndir hafa unnið að tillögum um breytingu á stjórnarskránni og gefist upp eftir mikla vinnu og mikil heilabrot. Svo gerðist það á síðasta þingi, að rætt var um að skipa enn eina nefnd til að taka upp þráðinn að nýju. Í stað þess að þingflokkarnir eða stjórnmálaflokkarnir manni sig nú upp í það að skipa þessa nýju n. og þá eitthvað hraustari menn en áður hafa verið, til þess að láta þá eitthvað eftir sig liggja, þá er hlaupið hér af stað með frv. hvert af öðru í þessum efnum, eins og allir séu að missa af glæpnum, og flytja auðvitað einhverja lofgerðarrollu um það, hvað ákveðnir flokkar og ákveðnir menn hafi lagt sig alla fram á undanförnum árum. Ég held að í sannleika sagt sé ekki neinn stór ágreiningur um það, að Alþ. verði að einni málstofu. Ég fyrir mitt leyti get vel fallist á það og stutt það og þótt fyrr hefði komið fram Ég sé heldur ekkert á móti því að færa kosningaaldurinn niður í 18 ár. Það er auðvitað til óskaplegrar skammar fyrir þingræðisland og lýðræðisland eins og Ísland að vera eftirbátur fjölmargra annarra landa í þessum efnum, að minni lýðréttindi skuli vera á Íslandi en í Austur-Þýskalandi, Júgóslavíu, Albaníu, Búlgaríu, Rúmeníu, Ungverjalandi, Tékkóslóvakíu, Póllandi og Sovétríkjunum, eins og vitnað er í í grg. með þessu frv. Ég vil, því með þessum orðum aðeins hvetja höfuðleiðtoga allra þingflokka til að manna sig nú upp í það að skipa þessa stjórnarskrárnefnd, í trausti þess, að í hana veljist menn sem flýti tillögugerð og leggi frv. fyrir þetta þing, þannig að við Íslendingar verðum ekki eftirbátar þessara þjóða, sem ég taldi upp, hvað almenn lýðræðisréttindi snertir.



Herra forseti. Ég á víst sæti í þeirri n., sem mun fá þetta mál til meðferðar, og get þar af leiðandi verið fáorður við þessa 1. umr. Afstaða mín mun koma fram í n. En almennt talað sýnist mér þessi umr. harla þýðingarlítil og tilgangslaus raunar. Lýst er yfir af þeim, sem málin flytja eða að þeim standa, að hér sé verið að vekja athygli á málum sem þeir hafi áhuga á að tekin verði til greina við endurskoðun þeirrar stjórnarskrár sem nú á að fara fram og ljúka eftir tvö ár. Þess vegna sýnist mér að við þurfum ekki að eyða tíma þingsins í að ræða það hér, hver sé höfundur að þessu snjallræði, eins og framsöguræða og næstu ræður þar á eftir fjölluðu aðallega um. Eigum við ekki heldur að reyna, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, að koma á virkri stjórnarskrárnefnd, koma á raunhæfum breytingum á stjórnarskránni. þar sem tillit sé tekið til nútímaaðstæðna bæði hvað snertir kosningaaldur og fleiri atriði sem í stjórnarskránni er fjallað um og kveðið á um - þeirri stjórnarskrá sem hefur gilt hér með litlum breytingum síðan 1874? Mér sýnist að það sé kominn tími til þess og að þm. ættu fremur að eyða kröftum sínum í það að láta hendur standa fram úr ermum við að koma á nýrri stjórnarskrá heldur en ræða það í upphafi þings, upphafi kjörtímabils, hvað það sé sem eigi að breyta í stjórnarskrá þegar næst verður kosið. Eða vilja þeir, sem standa að þessum frv., að þau verði samþykkt nú á næstu dögum og kosningar látnar fara fram til staðfestingar m.a. á þeim stjórnarskrárbreytingarákvæðum sem þeir flytja hér? Auðvitað er eðlilegt að tekið sé til athugunar hver aldur kjósenda eigi að vera. Það er mjög stutt síðan aldur kjósenda var lækkaður úr 21 ári niður í 20. Sú tala var fundin út á þann hátt, að í öðrum lögum miðast nú mjög mörg önnur réttindi og aðrar skyldur við 20 ára aldur. Hvað það er svo sem veldur því, að það séu einmitt 18 ár sem eigi að miða við, það veit ég ekki og það mun að sjálfsögðu verða rannsakað, nema þá það sé það fordæmi sem hér var bent á frá ríkjum sem búa fyrir austan okkur.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ég veit að hv. 1. þm. Vestf. er vandur að vinum og hefur miklar áhyggjur af því, ekki síður en kerlingin í Gullna hliðinu um sálina hans Jóns síns, í hvílíkum félagsskap við Íslendingar lendum. Í grg. með þessu frv. eru aðeins talin upp þau lönd í Evrópu sem lögleitt hafa 18 ára kosningaaldur, og hv. 1. þm. Vestf. til hugarhægðar, þegar hann fer að líta í kringum sig og skoða selskapinn, þá get ég upplýst hann um það, að öll fylki í Bandaríkjunum miða við 18 ára kosningaaldur, einnig fylkið Alabama. Ég held að ég muni það rétt, að það hafi verið lögleitt í fylkinu Alabama undir leiðsögn fylkisstjórans George Wallace, þannig að ég vænti þess, að hv. 1. þm. Vestf. sé léttara í skapi að fengnum þessum upplýsingum.



Herra forseti. Það eru orðnar nokkrar umr. hér út af litlu frv. Það er gott að mönnum sé mikið niðri fyrir og standi sig nú, það er mönnum dýrmætt að vera frjóir í hugsun. Það eru komin fram hér á þinginu tvö frv. um sama efni - nákvæmlega sama efni - annað í Nd., það sem hér er til umr., hitt 13. mál þingsins, á þskj. 13, frv. frá Ólafi Ragnari Grímssyni. Það er að vísu ofurlítið öðruvísi sett upp í greinaskipan, en efnið nákvæmlega það sama. Ég er nú að velta því fyrir mér, hvort ég geti ekki slegist í þennan hóp með einhverslags frumvarps- eða tillöguflutning, því að sjálfsagt er vinnusparnaður að því fyrir mann að flytja mál sem einhver annar er nýbúinn að flytja, þá er hægt að vinna sér þetta allt saman hraðar og léttar. Hugsanlega væri líka hægt að flytja till. til þál. um að skipa rannsóknarnefnd, því að hér eru orðnir margir duglegir rannsóknarmenn í þinginu sem gætu tekið að sér rannsóknastörf, t.d. til að finna út hvernig þessu er eiginlega háttað, hver eigi þessa snjöllu hugmynd, að færa aldurinn niður í 18 ár, þurfa ekki að vera að karpa um það hér á fundartímanum, en varpa þannig ljósi á sögu málsins. Efnislega vil ég segja það, að ég man þá tíð að mér þótti sárbölvað að fá ekki að taka þátt í kosningum þegar ég var um tvítugt.  Hvað varðar grg. þessa frv., þá er orðalag í henni sem ég vil gera ofurlitla aths. við. Það er við greinaskilin á 1. bls., þar segir, með leyfi forseta: „En nú er 18 ára kosningaaldur að breiðast út í landinu.“ Er þetta með vírus - eða hvernig má þetta verða? Déskotans riðan er að breiðast út í landinu og af henni hef ég stórfelldar áhyggjur. En ég er kannske smitaður af þessu. Ég styð þetta frv., og ég segi eins og hv. 1. þm. Vestf., að það er aldeilis ófært að láta Albani slá sig út í mannréttindum.



Herra forseti. Ég er ekki á sama máli og hv. þm. Einar Ágústsson, að við höfum ekki góðan tíma til þess að ræða svo alvarlegt mál sem þetta og einnig í léttum dúr ef svo ber undir. Ég var kominn með í prentun fsp. um riðuveikina þegar ég sá að útbýtt var hér fsp. um það efni, svo að ég hætti við, en kannske tökum við upp hinn siðinn, að láta prenta í belg og byðu hver upp eftir öðrum eins og hér eru dæmi um. Það var athyglisvert, að hv. 1. þm. Austurl. varð mikið um þegar ungi maðurinn, hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson, upplýsti að auðvitað hefði Alþb. enga forustu haft um þetta mál og ekki fyrr en maður úr framliðnum flokki kom og dró þá að landi með því að endurprenta frv. unga mannsins, hv. þm. Ólafur Ragnar. Að hinu leytinu þarf hv. 1. þm. Austurl. ekki að taka þetta illa upp fyrir ungum manni sem sýnist vera að uppgötva nýtt, því að hann er hvort sem er sjálfur nýkominn í heiminn og það er ekkert undarlegt þó að honum bregði við og til nýjunganna. Ég vil aðeins segja það, að hann á eftir að öðlast þroska og aldur, hv. 1. flm. þessa frv., ef vinnubrögð stjórnarskrárnefndar verða með svipuðum hætti og verið hefur að undanförnu, áður en þetta verður að veruleika sem hann leggur til í frv. Og mér er það satt að segja alveg hulin ráðgáta að menn skuli kinnroðalaust geta talað um stjórnarskrárnefndina fyrrverandi hér á hinu háa Alþingi, eins og vinnubrögð hennar hafa verið. Ég minnist þess, að hér var því lýst yfir að formaður n., fyrrv. alþm. Hannibal Valdimarsson, hefði lýst því yfir að hann mundi kalla hana saman - þetta var í fyrrahaust - áður en þingi lyki, en hann gat þess ekki hvaða þingi. Þetta þótti ekki mikið sagt, enda kom þetta allt á daginn, að hann hafði ekkert fullyrt meira en hann gat staðið við. Ég lýsi yfir fylgi við þetta frv., þótt ég hafi fyrirvara um það að almanaksárið skuli ráða, en ekki afmælisdagur. Ég veit að margur hefur veitt því athygli, að ýmsir fyrirmenn hafa sett á langar tölur og ábúðarmiklar um nauðsyn þess að endurskoða stjórnarskrána. Að vísu höfum við þurft að endurskoða hana varðandi kosningalögin æ ofan í æ, og mönnum sýnist - og ég er einnig þeirrar skoðunar - að dragi til þess nú. En ég er nefnilega á hinn bóginn þeirrar skoðunar, að við búum við góða stjórnarskrá svona yfirleitt og hún hafi verið heldur vel úr garði gerð og sé mesti misskilningur, sem ýmsir stjórnmálamenn eru að reyna að telja þjóðinni trú um, að við búum við gerómögulega stjórnarskrá enda þótt við höfum rekið okkur á að í ýmsum atriðum varðandi kosningalög þurfi hún og hafi þurft örari breytinga við en e.t.v. hefði mátt ætla, vegna örra breytinga á þjóðfélagsháttum okkar og búsetu í landinu. Ég legg áherslu á það, að það er mín skoðun eftir að hafa kynnt mér málið, að við búum við allgóða stjórnarskrá og allar breiðar tölur um það, að lífsspursmál sé að endurskoða hana út í hörgul, það sé ekki mikið upp úr þeim leggjandi. Menn eru frekar að slá um sig með stórum orðum um nauðsyn þessa, vegna þess að þetta er mikilvægt mál, heldur en þar liggi brýnt verkefni fyrir höndum. En úr því sem ákveðið var að endurskoða hana rækilega í heild, þá er auðvitað með öllu ólíðanlegt hvernig tekist hefur til með það starf. Og að því leyti verður hið háa Alþingi að taka sig verulega á.

Flm. (Gunnlaugur Stefánsson) Herra forseti. Ég vil þakka þær undirtektir sem þetta frv. hefur almennt fengið hjá hv. þm. Sérstaklega gleðst ég yfir yfirlýsingum frá hv. þm. Einari Ágústsyni um það, að nú sé kominn tími til þess, eftir að hann hefur setið á Alþ. á annan áratug, að fara að ræða stjórnarskrármál og taka þau til gagngerðrar endurskoðunar. Ég get trúað því, að Reykvíkingar fagni þessari yfirlýsingu, því að misréttið í kosningamálunum varðandi kosningarréttinn hefur farið sívaxandi, þannig að það er nú á bilinu 1:5 ef tekin eru kjördæmin Vestfirðir gagnvart Reykjavík og Reykjanesi. Ég vil enn ítreka það og láta vonir mínar í ljós um það, að stjórnarskrárnefndin, sem nú tekur til starfa, verði virkari en fyrri nefndir sem hafa fjallað um þessi mál. Eigi að síður tel ég ástæðu til þess, að hv. þm. gleymi því ekki, að það er mál þingsins að fjalla um stjórnarskrármál og þar geta engir þm. falið sig á bak við stjórnarskrárnefnd eða aðra nefndarskipan af einu eða öðru tagi. Þrátt fyrir það að stjórnarskrárnefnd sitji að störfum mun ég eftir bestu getu reyna að nýta þann tíma og þá aðstöðu sem ég hef til þess að vinna að því, að kosningarréttur í landinu verði jafn þannig að Reykjavík og Reykjanes þurfi ekki að bera þar skertan hlut frá borði. Þetta er mannréttindamál og það er skylda Alþingis að taka á því föstum tökum svo fljótt sem auðið verður.



Herra forseti. Frv. það um breyting á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands frá 17. júní 1944, sem hér liggur fyrir til umr., lýtur að afnámi deildaskiptingar Alþingis. Þm. Alþfl. hafa undanfarin þing flutt frv. þessa efnis og flytja nú enn að mestu óbreytt. Alþingi starfaði óskipt frá endurreisn þess til ársins 1875. Deildaskipting Alþingis var ákveðin með stjórnarskránni 5. janúar 1874, en kom til framkvæmda á þinginu 1875. Kom varla til greina að skipta 26 þm. í deildir, enda tefldu Danir þá ekki í neina tvísýnu þar sem konungkjörnir þm. voru 6 og kosningarréttur miklum takmörkunum háður. Á þessum árum var mikið rætt og ritað um skipan Alþingis, og var ekki að undra þótt imprað væri á þeim möguleika að taka upp deildaskiptingu. Erlendis barðist borgarastéttin hvarvetna fyrir réttindum og völdum. Konungar og aðall létu undan síga, en vörðu sig með því að ríghalda í sérstakar þingdeildir fyrir forréttindastéttir. Trúðu þá margir, m.a. á Íslandi, að slík skipan væri eðlileg og sjálfsögð. Þetta mál bar á góma á Þjóðfundinum 1851, en mikill meiri hluti fulltrúa undir forustu Jóns Sigurðssonar tók afstöðu með einni málstofu. Þeir viðurkenndu að vísu að tvískipting gæti átt rétt á sér þar sem stéttamunur og aðrar aðstæður væru fyrir hendi, en um það væri ekki að ræða á Íslandi. Konungur lagði nýtt og að mörgu leyti merkilegt frv. til stjórnskipunarlaga fyrir Alþingi árið 1867. Þingið átti að fá aukin völd, en jafnframt taldi stjórnin rétt að setja á það nokkur höft enda þótt einni málstofu væri haldið. Nefnd alþm. fjallaði ítarlega um málið og gerði tillögu um deildaskiptingu, en einnig að þjóðkjörnum þm. yrði fjölgað verulega. Jón Sigurðsson var ekki ánægður með þessa þróun mála, og í Nýjum félagsritum 1870 sagði hann: „Með því að þröngva frelsi Alþingis í frv. 1867 kom stjórnin því til leiðar, að stungið var upp á að skipta þinginu í tvær deildir, eða málstofur, sem eykur bæði málalenging og kostnað meira en þörf er á og gefur hinum konungkjörnu færi á að ónýta hvert mál á þinginu, ef þeir vilja. Stjórnin hefur líka fundið, að þetta var eins sterkt ófrelsisband eins og hitt, og hefur því samþykkt uppástunguna þótt hún í raun og veru sýnist vera henni mótfallin. En það hyggjum vér,“ segir Jón Sigurðsson, „að mjög fáir mundu vera með tvískiptu þingi, ef þeir ættu kost á að halda því heilu og óskiptu afarkostalaust.“ Skoðanir Jóns fengu stuðning frá ýmsum einstaklingum og í bænaskrám. Samt sem áður samþykkti næsta þing skiptinguna og henni var haldið í stjórnarskránni 1874, sem þó í heild var hin mesta stjórnarbót, ekki síst af því að Alþ. fékk löggjafarvald í sérmálum Íslendinga. Á síðustu áratugum 19. aldar og fram eftir hinni 20. var meira rætt og deilt um sjálfstæðismálið en nokkuð annað og kom skipan Alþingis þar mikið við sögu. Það var Íslendingum að sjálfsögðu þyrnir í augum, að hinir konungkjörnu þm. gátu með helmingi atkv. í Ed. fellt hvaða mál sem þeim sýndist. Tókst loks að fá þessu breytt árið 1903 er þm. deildarinnar var fjölgað um tvo og hinum þjóðkjörnu þar með tryggður meiri hluti. Óskipt þing átti sér ávallt nokkra formælendur á þessum árum, en flestir stjórnmálamenn virtust þó ekki reiðubúnir til að afnema deildaskiptinguna, a.m.k. meðan konungkjörnir þm. sátu enn á þingi. Benedikt Sveinsson sagði t.d. að með tímanum gæti svo farið að óskipt þing þætti hagkvæmast, en hann taldi það ekki tímabært. Í stað þess komu fram ýmsar hugmyndir, svo sem að láta kjósa til Ed. með takmörkuðum kosningarrétti, að láta kjósa deildarmenn tvöfaldri kosningu með kjörmönnum eða kjósa þá hlutfallskosningu, ýmist í fáum kjördæmum eða með landið allt eitt kjördæmi. Íslendingum reyndist, eins og Bjarni Benediktsson orðaði það, „vandi að mynda nýtilega Ed.“ Landskjörið var tekið upp 1915, þegar konungkjör þm. var lagt niður. Hinir 6 landsk. þm. voru kosnir fyrst til 12, en síðar til 8 ára hlutbundnum kosningum með landið allt eitt kjördæmi. Kosningarréttur og kjörgengi voru bundin við 35 ár þegar almennur kosningarréttur var miðaður við 25 ár. Árið 1934 var landskjörið afnumið og síðan haf þm. allir verið kjörnir á sama hátt á sama tíma, en sameinað þing hefur kjörið til Ed. „Er óneitanlegt, að deildaskiptingin hefur þar með a.m.k. að nokkru leyti misst sína fyrri þýðingu, þótt hún kunni enn að réttlætast af öðrum ástæðum,“ segir Ólafur Jóhannesson í Stjórnskipun Íslands. Alþfl. hafði áður á stefnuskrá sinni að landið skyldi gert að einu kjördæmi og allir þm. sitja í einni málstofu. Flutti Jón Baldvinsson um þetta frv. 1933 og sagði þá í grg.: „Í einni málstofu geta þm. hvorki skotið sér undir það, að mál verði betur athugað í hinni deildinni né treyst því, að það verði tafið þar eða fellt. Afstaða alþm. til allra mála verður því hreinni og þau betur athuguð.“ Mótbárum um hættu á flausturslegri afgreiðslu mála í einni málstofu mætti Jón eins og margir aðrir á undan honum með því að benda á, að hafa megi fjórar umr. um lagafrv. Núgildandi kjördæmaskipan, með algerum hlutfallskosningum í fáum kjördæmum og uppbótarþingsætum, fer svo nærri hugmyndinni um landið sem eitt kjördæmi að Alþfl. hefur látið þar við sitja. Hins vegar heldur hann enn fram hugmyndinni um eina málstofu, eins og þetta frv. ber með sér. Bjarni Benediktsson kunni betri skil á deildaskiptingu Alþingis en nokkur annar. Kom út frá hans hendi mikið fræðirit um þetta efni 1939. Enda þótt Bjarni héldi sig við fræðilega könnun málsins sagði hann á einum stað: „Þýðing tvískiptingar þingsins hefur tvímælalaust farið minnkandi.“ Og á öðrum stað segir hann: „Í bili horfir helst þannig, að tvískipting þingsins muni smám saman hverfa.“ Lengst hefur verið gengið í þessu máli í forsrh.-tíð Bjarna í samstjórn Alþfl. og Sjálfstfl. Í stefnuræðu, sem hann flutti í upphafi fyrsta þings eftir kosningarnar 1967, gaf hann þessa yfirlýsingu: „Teknar verði upp viðræður milli stjórnmálaflokkanna um þá breytingu á stjórnarskránni, að Alþ. verði ein málstofa.“ Deilt hefur verið um hvort raunverulega eigi að telja Alþ. tvískipt þar eð allir þm. eru kjörnir á sama hátt og á sama tíma. Hafa sumir sagt að deildirnar væru lítið meira en nefndir kjörnir af Sþ. Aðrir hafa látið það ráða, að hvor deildin getur fellt mál og þær hafa þannig mikið sjálfstætt vald. Þetta þýðir að í rauninni gildir atkv. Ed.-þm. tvöfalt á við Nd.-þm. í öllum almennum löggjafarmálum. 6 þm. í Ed. geta fellt frv., ef 11 eru á fundi og greiða atkv. Þess ber einnig að gæta, að Alþ. hefur í raun réttri ekki tvær málstofur, heldur þrjár. Sþ. hafði sáralítið hlutverk í fyrstu. Einar Arnórsson segir í Réttarsögu Alþingis um störf þess eftir breytinguna 1874: „Það má telja undantekningu, að Alþ. starfi í einni málstofu, því að venjulega fara störf þess fram í deildum.“ Eftir því sem árin hafa liðið hefur Sþ. þó vaxið að verkefnum og völdum og hefur nú meiri þýðingu en deildirnar. Fjárlög voru upphaflega afgreidd í deildum, en flutt til Sþ. 1934. Þáltill. þekktust varla fyrr á árum, en eru nú ekki aðeins umfangsmikið form þingmála, heldur eru þær einnig notaðar til að stofna lýðveldi, gera mikilvægustu alþjóðasamninga, ákveða aðild að alþjóðlegum samtökum, marka stefnu í landhelgismálum og fleiri stórmálum, staðfesta áætlanir um framkvæmdir og margt fleira. Fsp. höfðu áður litla þýðingu og voru fáar, en eru nú loftvog landsmálanna og eftirlætisauglýsingaform þm. Allt hefur þetta valdið því, að Sþ. tekur nú oft tvo af fjórum fundardögum Alþ. í viku hverri. Eins og áður var getið hurfu síðustu forsendur fyrir deildaskiptingunni 1934 er landskjör var afnumið. Síðan hefur deildaskiptingin verið form eitt án réttlætingar í aðstæðum nútímans. Nú vilja menn oft halda í gamlar venjur og siði af tilfinningaástæðum einum saman, og er ekkert við því að segja svo framarlega sem það veldur ekki sérstöku óhagræði. En þannig er einmitt komið fyrir deildaskiptingunni nú. Hún er ekki einungis ástæðulaus, hún veldur einnig óþægindum. Sérhvert lagafrv. þarf fullkomna meðferð í hvorri deild fyrir sig. Þetta er augljós tvíverknaður. Óhagræðið kemur skýrast í ljós þegar önnur þd. gerir breytingu á lagafrv. sem hin deildin hefur samþykkt. Þá getur frv. hrakist nokkrum sinnum milli deilda og endar að lokum í Sþ. Þetta fyrirkomulag er bæði dýrt og tímafrekt. Því hefur verið haldið fram, að deildaskiptingin hafi þá þýðingu að hún stuðli að vandaðri vinnubrögðum í meðferð mála. Þessi staðhæfing á ekki við rök að styðjast. Flókin málsmeðferð veitir alls enga tryggingu fyrir því, að þm. vandi vinnubrögð sín. Þvert á móti tekur hún tíma sem annars mætti nota til málefnalegrar vinnu. Þá er þess að gæta, að telji menn þörf á að bæta vinnuvöndun á Alþ., þá eru önnur úrræði tiltæk sem ná þeim markmiðum miklu betur en deildaskiptingin og með mun útlátaminni hætti. Þannig mætti fjölga umr. um frv., ef mönnum sýnist svo, eða setja ákvæði um ítarlegri störf í þingnefndum. Önnur þýðingarmeiri röksemd fyrir afnámi deildaskiptingar er sú einföldun á nefndaskipan sem því fylgdi. Við afnámið mundi þn. fækka úr 24 í 13. Sú fækkun gerði þm. kleift að einbeita sér að mun færri nefndum en nú er og að sérhæfa sig í einstökum málaflokkum. Sérhæfing er tímanna tákn og því verða þm. að lúta, ef þeir vilja ekki verða undir í samkeppninni við embættismenn og sérfræðinga framkvæmdavaldsins um áhrif á stjórn landsins. Einnig er mikilvægt fyrir Alþ. að hafa sem greiðust tengsl við fólkið í landinu. Deildaskiptingin er hér til trafala þar sem hún gerir almenningi erfiðara fyrir að fylgjast með gangi þingmála og átta sig á afstöðu þm. Það er haft að gamanmálum meðal fólks, hve mörg mál sofna í hinu flókna nefndakerfi Alþ. Afnám deildaskiptingarinnar mundi gera málsmeðferðina einfaldari og skiljanlegri. Þm. ættu erfiðara með að koma sér undan því að taka afstöðu til mála í trausti þess, að málið yrði tafið eða fellt í hinni deildinni. Stjórnmálaleg ábyrgð yrði skýrari, fólk ætti auðveldara með að fylgjast m eð. Veigamikil rök fyrir afnámi deildaskiptingar Alþ. eru áhrif hennar á meirihlutavald og ríkisstjórn. Þm. eru nú 60, en ekki nægir fyrir flokk eða flokka að hafa 31 þm. til að stjórna landinu. Til þess þarf meiri hl. í báðum deildum, a.m.k. 21:19 í Nd. og 11:9 í Ed., verður ríkisstj. að hafa 32 stuðningsmenn hið minnsta eða 53.3%. Stundum hefur því verið haldið fram, að þessi krafa um aukinn meiri hl. stuðli að sterkum ríkisstj. Reynslan hefur þó sýnt hið gagnstæða. Deildaskiptingin hefur hvað eftir annað veikt stjórnir, sé þó höfðu meiri hl. þm. að baki sér, og leitt til margvíslegra erfiðleika. Eftir kosningarnar 1931 hafði Framsfl. 23 þm. af 42 eða hreinan meiri hl. Vegna landsk. þm. í Ed. voru atkv. þar þó jöfn. Hafði ríkisstj. Tryggva Þórhallssonar því ekki starfhæfan meiri hl. á þingi og hraktist fljótlega frá völdum. Þessi stjórn var að vísu veik af því að hún hafði aðeins 35% kjósenda á bak við þinglið sitt, en þannig var kjördæmaskipunin þá. Eftir kosningarnar 1934 höfðu Framsfl. og Alþfl. 25 þm. af 49. Þá skorti eitt atkv. í Nd. til þess að hafa starfhæfan meiri hl., en Ásgeir Ásgeirsson kom til bjargar svo og Magnús Torfason. Eftir að stjórn Emils Jónssonar var mynduð 1959 skapaðist það ástand, að með stuðningi Sjálfstfl. hafði hún 27 þm. gegn 25. Samt hafði stjórnarandstaðan, Framsfl. og Alþb., meiri hl. í Ed. Komust tvö meginmál stjórnarinnar því aðeins áleiðis að stjórnarandstæðingar fengust til þess að styðja þau til skiptis, enda var þingrof fram undan þá. Ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar naut eftir fráhvarf Bjarna Guðnasonar stuðnings meiri hl. þm., en hafði ekki meiri hl. í Nd. og gat ekki komið þýðingarmestu málum gegnum þingið. Þetta skapaði stóralvarlegt ástand og leiddi til þingrofs og kosninga, eins og kunnugt er. Ábyrgir menn verða að hugsa þetta mál og gera sér grein fyrir því, hver hætta er á að deildaskiptingin haldi áfram að veikja íslenskt stjórnarfar, kalla á ábyrgðarlausar aðgerðir og draga úr trausti þjóðarinnar á stjórnkerfinu. Það er ekki þörf á að ræða sérstaklega einstakar greinar þessa frv. Þær lúta allar að því að fella niður ákvæði stjórnarskrárinnar um þd. og um Sþ. og setja í staðinn Alþingi, þannig að greinarnar skýra sig að mestu sjálfar. Þó er í 4. gr. frv. um breytingu á 38. gr. stjórnarskrárinnar tillaga sem ég vil aðeins víkja nánar að. Þar er lagt til að frumkvæðisréttur þm. til að bera fram frv. til l. og annarra samþykkta verði stjórnarskrárbundinn. Þessi frumkvæðisréttur er ekki lögbundinn í stjórnarskránni nú, enda þótt hann sé alveg tvímælalaus í þingskapalögum, heldur er hann fenginn þd. Það er tryggara að binda þessi grundvallarréttindi þm. í stjórnarskrá, enda er sá háttur hafður á í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Þessi breyting hefur þá þýðingu m.a., að ekki er hægt að binda frumkvæðisréttinn skilyrðum í almennum lögum ein og nú er. Herra forseti. Deildaskipting Alþingis er gamall arfur. Hún hefur aldrei átt sér forsendur í stéttlausu þjóðfélagi Íslendinga, heldur var hún innleidd sem tæki erlends valds til að viðhalda áhrifum á Íslandi. Eftir að þjóðin endurheimti sjálfstæði sitt hafa einnig þessar forsendur horfið. Deildaskiptingin er nú til trafala og gerir þingstörf óþarflega flókin. Hún kemur í veg fyrir að ríkisstj. geti stuðst við einfaldan meiri hl. þm. og veikir þannig stjórnarfarið. Hún torveldar samskipti þings og þjóðar. Af þessum sökum er brýnt og tímabært að afnema deildaskiptinguna. Í tilefni af ummælum ýmissa hv. þdm. hér við fyrri umr. um þá stjórnlaganefnd, sem er á döfinni að skipa, vil ég taka það fram, að ég lít svo á að jafnvel þótt í bígerð sé að skipa aðskiljanlegar nefndir utan þings til að vinna að einstökum málaflokkum sé það alls ekki tilefni til að þingið sjálft og við alþm. hættum að starfa að okkar áhugamálum. Við getum auðvitað ekki treyst því, að einhverjar utanþingsnefndir úti í bæ fari að vinna verkin fyrir okkur. Okkar er ábyrgðin og okkar er skyldan. Þess vegna er það minn vilji og mín till., að þetta frv. fái fullkomlega lögmæta og rétta þinglega meðferð. Og ég leyfi mér að lokum að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Ég er nú að vissu leyti farinn að brjóta þau heilræði sem ég sjálfur var að reyna að gefa þm. við umr. um fyrra mál, og með því að þetta mál kemur til n., sem ég á sæti í, skal ég nú stytta þessa ræðu þó að hún gæti vissulega orðið alllöng miðað við það málefni sem hér er til umr. Ég get þó í upphafi sagt svipað um þetta mál og ég sagði um hið fyrra málið, um kosningaaldurinn, að ég sé ekki ástæðu til langra umr. hér. Það er vitanlega alger misskilningur hv. flm., að þó að menn vitni hér til starfa væntanlegrar stjórnarskrárnefndar, þá sé ætlast til þess að þm. afsali sér einhverjum réttindum eða skyldum. Það, sem um er að tefla, er að samkomulag allra flokka hefur orðið um það að setja nýja stjórnarskrárnefnd og að takmarka henni verkefnistíma, og þess vegna verða ekki að mínu mati látnar fara fram þingkosningar um einstakar breytingar á stjórnarskránni með því sem tilheyrir og allir vita, tvennum kosningum og þingrofi á milli, fyrr en fleiri atriði hafa verið tekin til athugunar en þau sem nú þegar eru komin fram frv. um, og jafnvel þótt fleiri frv. ættu eftir að fylgja, eins og raunar hefur verið boðað. En um deildaskiptingu Alþingis almennt vil ég aðeins á þessu stigi segja það, að hún átti áreiðanlega að vera trygging fyrir vandaðri málsmeðferð, og margoft hefur það orðið reyndin, að mál hafa tekið breytingum til bóta í síðari deild. Ég held að það fari ekki á milli mála. Hitt skal viðurkennt, að deildaskipting er til nokkurs trafala. Hún er nánast tvíverknaður ef nægilega vel er unnið í einni deild. Og sú röksemd, sem hv. flm. flutti og á vissulega fullan rétt á sér, sem sé að mörg mál fá fullnaðarafgreiðslu í Sþ., einni deild, þ. á m. mikilvægasta málefni hvers þings, fjárlögin, ætti að vera trygging fyrir því, að í einni deild sé hægt að vinna að málum svo vel að ekki þurfi þar um að bæta. Þess vegna vil ég nú segja það hér, þó að ég hefði nú tilhneigingu til þess að geyma mér afstöðu til mála í þeim n., sem ég á sæti í þar til um þau hefur verið fjallað þar og þar til þingflokkur sá, sem ég á sæti í, hefur fjallað um mál, þá sýnist mér að ég muni geta verið þessu máli fylgjandi. Við megum náttúrlega alls ekki láta húsnæðismál eða önnur slík aukaatriði ráða því með hvaða hætti þingstörfum er skipað. Við verðum að teita þeirra leiða sem að okkar viti gefa besta raun. Ég er á því að starf Alþingis í einni deild sé til bóta, auk þess sem óeðlilegt er að svo aukinn meiri hl. þurfi til stjórnarmyndunar og stjórnarstarfa sem hér hefur verið gerð grein fyrir og leiðir beint af deildaskipan. Dæmi um það voru rakin, þannig að ég þarf ekki að endurtaka þau. En það eru miklu fleiri mál sem þarf að athuga í sambandi við stjórnarskrána. Þó að sumum hv. þm. þyki hún góð, - og kannske er hún merkilega góð miðað við þann aldur sem hún er búin að duga okkur eða þann árafjölda, - þá er þó enginn vafi á því að mínu mati, að það eru miklu fleiri atriði í þessari stjórnarskrá sem þurfa endurskoðunar, enda ekki hægt að telja það óeðlilegt miðað við það, hvernig hún var sett, hve langan tíma hún er þegar búin að gilda og hvernig aðstæður í þjóðfélaginu hafa á þeim tíma stórkostlega breyst, eins og allir hv. alþm. hljóta að þekkja. Það er t.d. mjög brýnt mál, sem hv. 7. landsk. þm. minntist á í síðustu ræðu sinni um málið sem var til umr. hér á undan, kosningaaldurinn, hvernig misræmið í kjöri einstakra alþm. er orðið algerlega óviðunandi. Og ég tek fyllilega undir þau orð sem hann lét falla um það, að hlutur Reykjavíkur og Reykjaness er fyrir löngu orðinn allt of lítill. Það má leggja mér það út til lasts sem þm. Reykv., ef mönnum finnst einhver fróun í því, að ég hafi ekki beitt mér sérstaklega fyrir breytingum á því. Kannske hef ég verið of bjartsýnn á að stjórnarskrárnefnd, sem starfað hefur lengi, skilaði áliti þannig að þetta mál kæmi á borð þm. án þess að einstakir þm. færu að bera fram um það tillögur. Það má vel vera og ég tek þá á mig ábyrgðina af því ef einhverjum mönnum sýnist henta að kenna mér um það. Ég er líka sannfærður um að nú er mikill þjóðarvilji fyrir því, að persónubundnara kjör eigi sér stað til Alþingis heldur en við búum við. Flokkar og samtök hafa verið að reyna að leysa þetta á annan hátt, með prófkjörum. Það hefur á ýmsan hátt ekki gengið sem skyldi, má vera vegna þess að um slíka tilhögun eru engin lagaákvæði, en þau þurfa vitanlega að vera. Prófkjör um efstu sæti flokka - við skulum segja í hvaða kjördæmi sem vera skal og þá ekki síst í Reykjavík þar sem ég er einna kunnugastur - er í raun kosning alþm. - og er ekki alveg óhugsandi að hægt sé að búa við það skipulag, eins og nú er, að sama fólkið kjósi þm. fyrir alla flokka sem prófkjör hafa ef því sýnist svo. Ég tel að þetta sé óviðunandi, og ef ekki verður tekin upp persónubundnari kosning samkv. kosningalögum og stjórnarskrá, þá hlýtur að verða að setja um prófkjör almenn lög sem útiloki að slíkt sem ég minntist á geti átt sér stað. Það er auðvitað hægt. Það hefur verið bent á leiðir til þess. Ég skal ekki þreyta þm. á að nefna þær, en ein leiðin er auðvitað sú, að prófkjör hjá öllum flokkum fari fram samtímis og undir stjórn yfirkjörstjórnar eins og almennar kosningar. Það er kannske nokkuð mikið í ráðist og kostnaðarsamt og fyrirhafnarsamt, en ég er sannfærður um að það fyrirkomulag, sem við búum núna við, er óviðunandi. Eins og ég sagði, herra forseti, gæti ég haldið hér alllanga ræðu um breytingar á stjórnarskrá og tiltekið mörg fleiri atriði en þetta. En ég skal ljúka máli mínu með því að endurtaka það sem ég áðan sagði, að ég tel að við eigum ekki nú að eyða mjög miklum tíma í umr. um breytingar á stjórnarskrá. Flokkarnir eiga að einbeita sér að því að tilnefna menn í þá stjórnarskrárendurskoðunarnefnd, sem ráðgert hefur verið að setja á fót, og halda fast við það, að hún skili áliti eigi síðar en þar er tiltekið og m.a. er tilgreint í þeim stjórnarsamstarfsamningi sem núv. stjórnarflokkar starfa eftir, þ.e. innan tveggja ára. Ég hef fyrir mitt leyti ekki áhuga á því að fyrr verði kosið, og ef þeir eru hér aðrir sem hafa áhuga á því að fá kosningar fram fyrr, þá er hægt að gera það með öðru móti en að stofna til kosninga um stjórnarskrármálefni.