Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 20. febr. 1984. Sverrir Hermannsson, 3. þm. Austurl., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sinnt þingstörfum um sinn leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. á Austurlandi, Tryggvi Gunnarsson skipstjóri á Vopnafirði, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Ingvar Gíslason, forseti Nd.“ Bréfi þessu fylgir kjörbréf Tryggva Gunnarssonar. Leyfi ég mér að fara þess á leit við kjörbréfanefnd að hún rannsaki nú kjörbréf þetta. Á meðan verður fundi frestað. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur yfirfarið kjörbréf Tryggva Gunnarssonar, Vopnafirði, sem er 1. varaþm. Sjálfstfl. í Austurlandskjördæmi. Þess er óskað, að hann taki sæti hæstv. iðnrh. sem er á förum til útlanda í opinberum erindum. Kjörbréfanefnd hefur yfirfarið kjörbréfið. Gerir hún engar athugasemdir og leggur til að kjörbréfið verði samþykkt.



Herra forseti. Fyrr í vetur lagði ég fram fsp. til hæstv. dómsmrh. um hverjar væru tekjur uppboðshaldara á árinu 1982 og fyrstu 6 mánuði ársins 1983 skv. gjaldskrá fyrir uppboðshaldara nr. 757/1981. Í svari dómsmrh. við þeirri fsp. kom fram að tekjur uppboðshaldara á árinu 1982 voru rúmar 4 millj. og fyrstu 6 mánuði ársins 1983 um 3 millj. sem skiptist milli 27 embætta. Skv. gjaldskránni fá uppboðshaldarar 1% innheimtugjald. innheimtugjald fyrir sölu fasteigna og skipa er 1% af þeirri upphæð sem innheimtist. Innheimtugjald fyrir sölu lausafjár frá kaupanda er 6% með gjaldfresti og 3% við staðgreiðslu og frá seljanda 4%. segja má að varla geti verið um erfið eða umfangsmikil störf að ræða hjá uppboðshöldurum. Lang algengast er að hér sé um hrein rútínustörf að ræða í því formi að auglýsa og tilkynna um uppboð en lítill hluti þeirra eigna sem auglýstar eru er tekinn til eiginlegra gjaldþrotaskipta. Ljóst er af þeim upplýsingum sem fram koma að innheimtulaun hjá stærstu embættunum eru veruleg. Telja verður það óeðlilega tilhögun að einstakir embættismenn geti hagnast verulega á þessu fyrirkomulagi og haft af því miklar tekjur ofan á föst laun og önnur fríðindi hjá ríki og bæ. Því er nú á þskj. 312 lögð fram svohljóðandi fsp. til hæstv. dómsmrh.: „Áformar dómsmrh. að gera breytingar á þeirri tilhögun sem gilt hefur um innheimtulaun uppboðshaldara skv. lögum nr. 57/1949, um nauðungaruppboð, sbr. gjaldskrá fyrir uppboðshaldara nr. 757/1981, sem sett er með stoð í þeim lögum? Ef svo er, hvenær má vænta þeirra breytinga og hverjar verða þær?“ Vænti ég að hæstv. dómsmrh. gefi skýr og greinargóð svör við þessari fsp.



Herra forseti. Á þskj. 312 spyr hv. 2. landsk. þm. um áform um breytingu á þeirri tilhögun sem gilt hefur um innheimtulaun uppboðshaldara. Er í fsp. réttilega vísað í þessu sambandi til reglna í lögum um nauðungaruppboð nr. 57/1949 og gjaldskrá fyrir uppboðshaldara nr. 757/1981 sett skv. þeim lögum. Svo sem hv. þm. er kunnugt á fyrirkomulag á kjaramálum sýslumanna og bæjarfógeta sér rætur áratugi aftur í tímann, jafnvel aldir, og tengjast innheimtustörf þeirra víða inn í löggjöfina. Það fer saman að brýnt er orðið að endurskoða eða endurnýja slíkt fyrirkomulag en jafnframt er það nokkuð margþætt í framkvæmd. Viðræður hafa verið milli dómsmrn. og fjmrn. um ýmsa þætti þessa málefnis. Þess er að vænta að hæstv. fjmrh. muni á næstunni leggja fyrir Alþingi lagafrv. þar sem m.a. verða ráðagerðir uppi um að sýslumenn og bæjarfógetar og jafnframt aðrir héraðsdómarar fái kjör sín ákveðin af kjaradómi. Mun þá gefast tækifæri til almennrar umfjöllunar um þau málefni sem þá verða í höndum Alþingis. Þegar afstaða Alþingis um málið liggur fyrir mun ráðuneytið taka til athugunar hvort frekari aðgerða er þörf.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans og ég vil fagna því að hreyfing er á þessu máli innan ráðuneytanna, að breyta því fyrirkomulagi sem gilt hefur. Hæstv. dómsmrh. lét þess getið s.l. haust að ástæða gæti verið til að endurskoða innheimtulaun fógeta og er örugglega brýnt mál að svo verði gert. Í Dagblaðinu s.l. sumar var viðtal við borgarfógeta í Reykjavík þar sem fram kom að hann sæi á þessu fyrirkomulagi marga galla og myndi ekki standa gegn breytingum. Í þeirri sömu grein var upplýst að tekjur borgarfógeta á árinu 1982 hafi verið að jafnaði um 130 þús. kr. á mánuði á því ári eða meira en tíföld laun verkamanna. Meginskýringin á þessum háu launum var sagt að væri innheimtulaun. Auk innheimtulauna hafa uppboðshaldarar og aðrir embættismenn sem sjá um innheimtu ríkissjóðstekna, sín föstu laun sem voru í október s.l. frá 24–32 þús. kr. Einnig er í sumum tilfellum um að ræða aðrar greiðslur. Vil ég í því sambandi vitna til svara frá hæstv. fjmrh., sem komu fram hér í vetur, við fsp. minni um innheimtulaun vegna ríkissjóðstekna. Þar kemur fram um önnur laun og kjör innheimtumanna ríkissjóðs að sýslumenn taka laun skv. BHM-launaflokki 120–124, mismunandi eftir starfsaldri. Tollstjórinn í Reykjavík og yfirborgarfógetinn í Reykjavík taka laun skv. BHM-launaflokki 125 en yfirsakadómari og yfirborgarfógeti skv. BHM-launaflokki 127. Yfirvinnugreiðslur til þeirra eru nokkuð mismunandi. Þannig fá sýslumenn og bæjarfógetar, sem ekki hafa löglærða fulltrúa, greiddar 27 yfirvinnustundir á mánuði. Yfirvinnugreiðslur til annarra sýslumanna og bæjarfógeta - þó ekki í stærstu umdæmum - nema 15 yfirvinnustundum á mánuði. Sýslumenn og bæjarfógetar í stærstu umdæmum auk tollstjórans í Reykjavík fá hins vegar enga yfirvinnu greidda. Jafnframt þessu hafa verið gerðir samningar við umrædda aðila um greiðslu fyrir notkun þeirra á eigin bifreiðum í þágu embættanna. Samningar þessir eru mismunandi eftir umdæmum. Þá hafa umræddir aðilar um nokkurt skeið fengið greidd afnotagjöld af síma sem nemur fastagjaldi. Nýlega var þeim reglum breytt á þá lund að nú er þeim að auki greiddur tiltekinn hluti af umframskrefagjaldi. Um aðrar launagreiðslur til þeirra úr ríkissjóði er ekki að ræða. Hins vegar kunna þeir embættis síns vegna að hafa tekjur af öðru sem þá er ekki greitt úr ríkissjóði. Má þar nefna umboðsstörf þeirra í þágu Tryggingastofnunar ríkisins, störf þeirra sem uppboðshaldarar, störf þeirra í þágu sýslufélaga o.fl. þess háttar. Fjmrn. hefur ekki upplýsingar um tekjur þeirra vegna þessara starfa. Ljóst er af þessari upptalningu að um umtalsverðar tekjur er að ræða, einnig umframtekjur af uppboðum eða vegna innheimtu á ríkissjóðstekjum. Þessu fyrirkomulagi er því nauðsynlegt að breyta. Eðlilegra væri auðvitað að þessir fjármunir rynnu í galtóman ríkiskassann hjá hæstv. fjmrh. til sameiginlegra þarfa landsmanna. Það er í fyllsta mála óeðlilegt að hagnaður einstakra embættismanna aukist í réttu hlutfalli við það sem uppboðum fjölgar og neyð þeirra fjölskyldna sem lenda með eigur sínar á uppboði. Því fagna ég því að breytingar eru í vændum á þessu fyrirkomulagi. En mér fannst ekki koma nægilega skýrt fram í svari hæstv. ráðh. hvenær megi vænta þess að þetta frv. verði lagt fram og hvort við megum eiga von á því, hv. alþm., að þetta nái fram að ganga á yfirstandandi þingi þannig að það verði þá lagt fram hér tiltölulega fljótlega og að þm. hafi svigrúm til þess að fjalla um þetta mál hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég sagði að frv. mundi verða lagt hér fram á næstunni um þetta mál og ég geri ráð fyrir að það líði ekki margar vikur áður en það kemur á borð þm. Ég veit að hæstv. fjmrh. hefur fullan hug á að fá það afgreitt eins fljótt og þm. telja sér fært að gera.



Herra forseti. Á sínum tíma ákvað norræna ráðherranefndin að tillögu Norðurlandaráðs að árið 1983 skyldi helgað umferðaröryggi á Norðurlöndum. Með þessari ákvörðun var vakin athygli á því að slysavarnir á landi eru ekki síður mikilvægar en slysavarnir á legi og í lofti. Vegna norræna umferðaröryggisársins hafa þessi mál verið í brennidepli. Hér á landi hafði Umferðarráð allan veg og vanda af undirbúningi þessa máls. Það er vissulega ástæða til að fagna því og þakka það ágæta starf sem unnið var í þeim efnum, svo sem með meiri fræðslu og auknum áróðri í fjölmiðlum, námskeiðahaldi, umferðarvikum og ráðstefnum. Norræn umferðarslysaráðstefna var haldin á vegum Umferðartæknisfræðifélags Íslands í ágúst s.l. með þátttöku hinna Norðurlandanna. Á þeirri ráðstefnu voru sérstaklega tekin til meðferðar umferðarslysin og afleiðingar þeirra. Margt merkilegt kom fram á ráðstefnunni sem ekki er tími til að koma inn á hér. Þó vil ég, herra forseti, leyfa mér að benda á að í erindi Davíðs Á. Gunnarssonar, forstjóra Ríkisspítalanna, kom fram að á einu ári hafi umferðarslysin kostað íslenska þjóðfélagið 440 millj. kr. eða álíka mikið og kostaði að reka Landspítalann það sama ár. Einnig kom fram hjá honum að kostnaður við eitt slys, þar sem viðkomandi einstaklingur verður varanlega fattaður, samsvarar verði góðs einbýlishúss. Davíð A. Gunnarsson sagði í erindi sínu að þjóðfélagið ætti að vera fáanlegt til að verja jafnmiklum peningum í að koma í veg fyrir slysin eins og það er tilbúið að borga eftir á. En afleiðingar slysa verða ekki eingöngu mældar í peningum. Það er aldrei hægt að meta þann sársauka sem því fylgir þegar alvarleg slys ber að höndum. Þar eiga margir um sárt að binda. Samkvæmt 84. gr. umferðarlaga ber Umferðarráði að sjá um að á hverjum tíma sé til vitneskja um fjölda, tegund og orsakir umferðarslysa í landinu. Því hef ég leyft mér að leggja fram á þskj. 347 fsp. til hæstv. dómsmrh. um rannsókn umferðarslysa. Fsp. hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. Hvernig er háttað rannsókn umferðarslysa hér á landi? 2. Er fyrirhugað að skipa hér sérstaka umferðarslysanefnd sem hafi það hlutverk að rannsaka afleiðingar umferðarslysa, sbr. 84. gr. umferðarlaga?“



Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykn. hefur borið fram fsp. til mín um rannsókn umferðarslysa. Rannsókn umferðarslysa hér á landi er fyrst og fremst sú rannsókn sem fer fram á vegum lögreglu á slysum sem hún fær vitneskju um. Fer rannsóknin fram með sama hætti og rannsókn slysa og óhappa almennt að hætti opinberra mála, sbr. einkum 5. kafla laga nr. 74/1974. Rannsóknin miðast við að finna þá sem hlut eiga að máli, töku skýrslna af aðilum og vitnum, athugun á ástandi ökumanns, m.a. með tilliti til áhrifa áfengis, lyfja eða fíkniefna, rannsókn á vettvangi, m.a. með mælingum, gerð uppdrátta og ljósmyndun eftir því sem við á, og athugun á ökutækjum sem í hlut eiga. Leitað er eftir sérfræðilegri rannsókn þegar það á við. Fer þannig fram læknisrannsókn og efnafræðileg rannsókn svo sem þegar grunur er um ölvun við akstur eða akstur undir áhrifum lyfja eða fíkniefna. Enn fremur eru til kvaddir bifreiðaeftirlitsmenn ef öryggisbúnaði er áfátt eða meiri háttar slys hefur orðið. Hér hefur í stórum dráttum verið lýst frumrannsókn vegna umferðarslysa. Það fer síðan eftir atvikum hvort rannsókn verður ítarlegri, hvort hún er send ríkissaksóknara til meðferðar, hvort máli lýkur með sektargerð án atbeina ríkissaksóknara eða að mál sé þess eðlis að skýrslur séu sendar vátryggingarfélögum án annarra aðgerða. Ekki er um að ræða aðra rannsókn á umferðarslysum hér á landi. Hins vegar er safnað saman og unnið úr upplýsingum um umferðarslys og fást á þann hátt ýmsar tölfræðilegar upplýsingar um fjölda, tegund og orsakir umferðarslysa. Þannig hefur Umferðarráð árlega staðið að úrvinnslu upplýsinga um umferðarslys eftir lögregluskýrslum frá árinu 1969. Var það verk unnið í framhaldi af könnun á umferðarslysum sem Framkvæmdanefnd hægri umferðar stofnaði til. Í skýrslu Umferðarráðs kemur fram ýmiss konar skipting umferðarslysa. Eru þau flokkuð eftir mánuðum, eftir afleiðingum (dauði, meiðsli, eignatjón einungis) og eftir umdæmum. Einnig kemur þar fram aldursdreifing slasaðra og látinna og skipting þeirra eftir hópum vegfarenda í fótgangandi, ökumenn reiðhjóla, léttra bifhjóla og bifreiða. Til fróðleiks skulu hér nefndar nokkrar tölur um fjölda umferðarslysa á síðasta ári og næstu fimm árum á undan til samanburðar. Þannig létust 18 í umferðarslysum á síðasta ári en 25 að meðaltali árin á undan. Slasaðir voru 613 á síðasta ári en 687 að meðaltali árin á undan. Lægst var talan 588 árið 1979 en hæst 1982, 768. Hér er einungis átt við umferðarslys sem lögregla hefur skráð. Hinir slösuðu skiptust þannig, að á síðasta ári voru 316 sem töldust hafa hlotið minni háttar meiðsli miðað við 381 árin á undan og 297 með meiri háttar meiðsli samanborið við 306 árin á undan. Af hinum slösuðu voru 257 fluttir á sjúkrahús á s.l. ári. Önnur skipting var þannig á s.l. ári að 210 voru ökumenn bifreiða, 18 ökumenn bifhjóla, 29 ökumenn léttra bifhjóla, 42 hjólreiðamenn, farþegar voru 212 og gangandi vegfarendur 111. Karlar voru 390 en konur 241. Var um að ræða fækkun í öllum þessum hópum miðað við meðaltal 1978–1982, nema í hópi ökumanna bifhjóla. Skýringu á því hvers vegna þessi fækkun umferðarslysa varð á síðasta ári miðað við árin á undan er hins vegar ekki auðvelt að gefa, enda koma margir þættir við sögu. Þessi fækkun varð hér á sama tíma og umferðarslysum fjölgaði á hinum Norðurlöndunum eftir fækkun slysa þar áratuginn á undan, en þetta var, eins og kom hér fram hjá fyrirspyrjanda á norrænu umferðaröryggisári. Fleiri aðilar vinna úr upplýsingum um umferðarslys. Þannig vinnur lögreglustjóraembættið í Reykjavík úr upplýsingum um umferðarslys í Reykjavík og leitast við að finna orsök slysa, svo sem að aðalbrautarréttur er ekki virtur, umferðarréttur ekki virtur, of stutt bil milli bifreiða, ranglega beygt, röng staðsetning á vegi, ölvun við akstur, bifreið í ólagi o.s.frv. Enn fremur eru slysin flokkuð eftir því hvenær sólarhrings þau verða. Auk þessa tekur lögreglan í samvinnu við gatnamálastjóra saman upplýsingar um hvar umferðarslys verða. Sama á sér stað hjá fleiri sveitarfélögum og einnig Vegagerð ríkisins sem gefur út skýrslu um umferðarslys á þjóðvegum. Niðurstöður þessar eru hafðar til hliðsjónar við lagfæringu á vegum og gatnakerfi. Enn má nefna könnun, sem unnin hefur verið á vegum landlæknis á vélhjólaslysum í Reykjavík á árunum 1981 og 1982, svo og ítarlega rannsókn sem Bjarni Torfason læknir gerði á umferðarslysum sem skráð voru á slysadeild Borgarspítalans í Reykjavík á árinu 1975. Veita þessar rannsóknir ýmsar athyglisverðar upplýsingar um umferðarslysin og eðli þeirra. Í 84. gr. umferðarlaga er fjallað um hlutverk Umferðarráðs. Í 6. tölul. þeirrar greinar segir að það skuli vera hlutverk þess að sjá um að á hverjum tíma sé til vitneskja um fjölda, tegund og orsakir umferðarslysa í landinu. Hér að framan hefur verið rakið hvernig Umferðarráð hefur staðið að úrvinnslu upplýsinga um umferðarslys sem lögreglan hefur gert skýrslu um. Umferðarráð hefur haft hug á því að vinna frekari skýrslur um umferðarslys og orsakir þeirra, eðli og afleiðingar. Hefur Umferðarráð árum saman farið fram á fé til slíkrar úrvinnslu í fjárlagatillögum, en fjárveitingar til Umferðarráðs hafa jafnan verið lækkaðar, svo það hefur eigi treyst sér til að fara út í slíkar athuganir. Er ljóst að til slíkra athugana verður eigi stofnað nema með sérstöku fjárframlagi og undir stjórn sérhæfðs starfsliðs. Er eðlilegt að slík starfsemi fari fram undir umsjá Umferðarráðs og fjármagni verði beint til þess í þessu skyni. Af þeirri ástæðu verður naumast talið rétt að stofna til sérstakrar nefndar eða stofnunar til aðgerða á þessu sviði, þótt Umferðarráði muni þörf á ráðgjöf sem kann að vera mismunandi eftir því hvert viðfangsefnið yrði. Kann þar að henta að leita samstarfs við Háskóla Íslands, svo sem læknadeild og verkfræðideild. Til þessa er þó augljóslega þörf fjármagns og vilja til að láta það af hendi rakna í þessu skyni. Ég vil svo að lokum taka undir orð hv. fyrirspyrjanda að það er mikils virði fyrir þjóðfélagið, hvernig svo sem á málið er litið, að allt sé gert sem unnt er til þess að draga úr því gífurlega tjóni og öðrum afleiðingum sem umferðarslys hafa.



Herra forseti. Einhvern veginn hafði ég þá tilfinningu áðan þegar ég var að hlusta á svör ráðh., að fyrirspurnatímar hér á hinu háa Alþingi væru nú ekki ferðalag á frjóum akri frumlegrar hugsunar. Mikið lifandi dæmalaust eru þessi ráðherrasvör þreytuleg og embættismennirnir einhvern veginn haldnir eilífum doða þegar þeir eru að semja þessi svör.  Af því að ég fór að tala um þreytulega afgreiðslu og þreytuleg svör þá vil ég minna á að hér hefur hvað eftir annað verið vikið að þessum málum. Fyrir örskömmu innti hv. þm. Eiður Guðnason enn eftir framkvæmdum á samþykktri till. um samræmingu á hjólbörðum sem fluttir eru til landsins. Hæstv. ráðh. minntist einnig á till. frá okkur hv. þm. Helga Seljan, sem hér var samþykkt í fyrra, um könnun á tíðni vélhjólaslysa.  Ég vil, af því að hæstv. heilbrrh. situr þarna einnig, leyfa mér að inna hann eftir hvers vegna ekki er hægt að afgreiða í hv. allshn. till. sem liggur hér fyrir um vistunarvanda öryrkja. Það hefur ekkert farið á milli mála að við stjórnarandstöðuþm. höfum átt afar erfitt með að fá nokkru máli fram komið í þinginu. Í tillögunni er um að ræða beiðni um að leysa vanda innan við 20 sjúklinga, sem hafa orðið sérstaklega illa úti í umferðarslysum, sjúklinga sem bókstaflega engin stofnun vill hafa. Við höfum fengið einhver óljós svör og orðsendingar úr rn. um að það standi nú til að kippa þessu í liðinn svo að óþarfi sé að vera að afgreiða hana. Og gengur nú hæstv. formaður n. í salinn, sem sjaldnast heldur fundi í þeirri góðu n., enda þarf ekki að afgreiða nein mál, því að þetta er allt saman á leiðinni frá rn. En ég skal ekki taka meiri tíma, herra forseti. Ég vil bara minna á allar þessar tillögur, sem sífellt er verið að tala um hér og ýmist verið að samþykkja eða spyrja um þær ári seinna. Ég held að ég hljóti að hvetja hæstv. ráðh., sem hér sitja, til þess að fara að gera eitthvað í þessum málum, en vil að öðru leyti þakka hæstv. fyrirspyrjanda og jafnframt minna hæstv. ríkisstj. á að besta ráðið til að draga úr umferðarslysum og streitu í umferðinni er líklega að bæta hag landsmanna.



Herra forseti. Þegar ég les fsp. kemur í ljós að henni hefur þegar verið svarað, þar sem spurt var um hvernig rannsókn á umferðarslysum sé háttað. En mér fer nú eins og hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að mér finnast svör ýmissa ráðh. vera ansi daufleg - lítt frumleg. Og það er eins og þeir láti embættismennina skammta sér hvað þeir, ráðh. sjálfir eigi að segja. Þeir eiga auðvitað að láta sjá að einstaka sinnum kvikni ljós hjá þeim sjálfum um það hvað megi gera til að bæta úr þessu hroðalega máli. Það er sama myrkrið. Skýrslur eru til margra hluta nytsamlegar. Það þekkjum við frá gamalli tíð. En til hvers eru þær? Væri ekki upplagt að koma á nægilega góðu kerfi í skýrslugerðinni svo að úr skýrslunum megi eitthvað lesa, úr niðurstöðum skýrslnanna megi lesa hverjir eru mestu hættuvaldarnir og á hverju megi helst taka til að koma í veg fyrir slys, forða slysum, eins og íslenskufræðingarnir segja hér úr sérfræðingadeildinni. Kjarni málsins er sá, að það sem máli skiptir er ekki að rannsaka afleiðingar slysa heldur að gera allt sem unnt er til að koma í veg fyrir þau. Það er eins og á skipunum. Það er auðvitað nauðsynlegt að hafa mjög fullkominn björgunarbúnað, en best er að þurfa aldrei að grípa til hans. Það er aðalatriðið. Það er ekki aðalmálið að vera nógu fljótur að kippa mönnum upp, sem hafa lent útbyrðis, heldur að haga skipi sínu þannig að enginn detti nokkru sinni í sjóinn. Í þessu máli gildir nákvæmlega það sama. Ég tel að það þurfi að finna einhverjar leiðir til að koma í veg fyrir þessi voðalegu slys og dýru, t.d. með því að bæta ökukennslu og herða á kröfum. Til greina kæmi að hækka það aldursmark þegar menn mega fara að aka bifreiðum. Hin mjög alvarlegu vélhjólaslys sem orðið hafa eru þannig, að ég tel að taka þurfi til mjög alvarlegrar athugunar hvers konar mótorhjól eigi hér að leyfa, hvort eigi að leyfa unglingum meðferð þeirra eins og gert hefur verið og hvort það eigi t.d. ekki að krefjast hreinlega meira prófs til að nota þessi tæki.  Herra forseti. Þá eru það að lokum örfá orð um bílbelti sem kölluð eru, það er vont orð. Það er skylda að brúka bílbelti, en meira en helmingur ökumanna á Íslandi notar þau ekki. Það er alveg nauðsynlegt að nú þegar verði sett viðurlög við því að brúka ekki þessi bráðnauðsynlegu slysavarnatæki.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Mér er ekki nokkur leið að taka undir orð hv. 10. landsk. þm. um það að svör hæstv. ráðh. hafi verið meira þreytandi en gerist og gengur og hægt er að reikna með. Ég varð ekki vör við neina sérstaka þreytu í máli hæstv. ráðh. En við vitum það hv. þm. að auðvitað hljóta ráðherrar að verða að leita svara hjá sínum starfsmönnum. Það er nú ofætlan, held ég, að ætlast til þess að þeir geti í hverju svari sínu talað eingöngu frá eigin brjósti. Það eru staðreyndir sem þm. eru að biðja um og það er m.a. það sem ég var að leita eftir hér. Það kom ýmislegt fram í máli hæstv. ráðh. sem ég held að hafi verið gagnlegt fyrir okkur þm. að fá hér fram á Alþingi, því að aldrei verður of mikið gert að því að ræða þau alvarlegu mál sem umferðarslysin eru. Og ég ætla ekki að endurtaka það sem ég sagði áðan í tölum um þau efni hvað þetta kostar þjóðfélagið. Það var vissulega rétt sem hæstv. ráðh. sagði að slysum fækkaði á s.l. ári og má beinlínis rekja það til þess starfs sem unnið var hér vegna norræns umferðaröryggisárs. En til þess að halda þeirri stöðu held ég að sé brýn nauðsyn að það sé í raun umferðaröryggisár allan ársins hring, á hverjum degi og hverri nóttu. Ég þakka hv. þm. sem tóku undir fsp. mína. Hv. 4. þm. Suðurl. talaði um að það væri ekki nóg að safna skýrslum, það þyrfti að gera eitthvað. Og auðvitað er það rétt. En hverjir eiga að gera eitthvað? Erum það ekki við sjálf sem ferðumst í umferðinni, ýmist akandi eða gangandi, sem eigum að leggja okkar af mörkum, m.a. með því að nota bílbeltin, eins og hv. 4. þm. Suðurl. kom inn á? Í því sambandi má upplýsa hann um það, ef hann veit ekki, að nú þegar eru komin fram tvö frv. í hv. Ed. einmitt í því skyni að bæta hér um. Það er bæði varðandi ljósanotkun bifreiða og að beitt verði sektarákvæðum ef bílbelti eru ekki notuð. Hvað varðar skipun nefndarinnar sem ég var að tala um. Ég veit að það er unnið gott starf á vegum Umferðarráðs varðandi rannsóknir slysa, svo langt sem það nær, eins og kom fram í máli hæstv. ráðh. En ég er að tala um að það verði skipuð sérstök nefnd sem fjalli um það þegar alvarleg slys ber að höndum, þ.e. dauðaslys og alvarleg slys í umferðinni. Minna má á það, að Íslendingar eru þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi um rannsóknir t.d. á flugslysum. Og það er starfandi sjóslysanefnd sem rannsakar orsakir sjóslysa. En það er engin slík nefnd starfandi varðandi umferðarslysin umfram það sem kom fram í máli hæstv. ráðh. Ég held að það sé brýn nauðsyn að koma á fót slíkri nefnd og ég tel að hún eigi að starfa á vegum Umferðarráðs, að það eigi. að vera á þeirra hendi. Ég vil segja það að lokum að það er of seint að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í, eins og reyndar kom fram í máli hv. 4. þm. Suðurl. kannske í ofurlítið öðrum orðum. En það er aldrei of seint að gera nauðsynlegar varúðarráðstafanir til þess að fækka dauðaslysum og öðrum stórslysum í umferðinni. Ég vænti þess að það verði ríkur skilningur á hv. Alþingi á þýðingu þess að veita fjármagni til fyrirbyggjandi aðgerða.



Herra forseti. Þetta er þörf umræða. Hér hefur verið vikið nokkuð að bílbeltum eða öryggisbeltum. Ég átti nokkurn hlut að því máli þegar það var hér til umr. og samþykkt var að skylda menn til að nota bílbelti fyrir tveimur eða þremur árum. Þá fór það hins vegar svo, að ekki þótti fært að hafa viðurlög ef út af væri brugðið. Nú er það hins vegar reynsla allra þjóða, þar sem ákvæði lík þessu eru í gildi, að þeim er ekki hlýtt nema viðurlög fylgi. Þess vegna held ég að brýnt sé að Alþingi samþykki nú hið fyrsta frv. sem liggur fyrir hv. Ed. um það að sektum verði beitt ef út af er brugðið um notkun bílbelta. Það er óumdeilanleg staðreynd að engin ein ráðstöfun, sem er jafn útlátalítil og það að spenna á sig bílbelti, getur sparað okkur jafn stórkostlegar fjárhæðir, ekki aðeins í beinum krónum, heldur getur líka sparað mannlegar þjáningar og örkuml sem aldrei verður til fjár metið. Þetta ættum við að hafa í huga. Þessi einfalda aðgerð, að skylda ökumenn og farþega til að nota bílbelti, getur sparað óhemju fúlgur fjár. Þess vegna má það ekki lengur úr hömlu dragast að koma þessum málum í það horf að þessum lögum verði hlýtt eins og til var ætlast. Og til þess virðist því miður vera sú eina leið að hafa sektarákvæði. Það hefur verið reynsla allra þjóða hér í kringum okkur að annars er þessum lögum ekki hlýtt. Og sé lögum ekki hlýtt þá eru þau verri en engin lög.



Herra forseti. Þessi umr. er þörf, en hitt er jafnframt hollt, að menn geri sér grein fyrir að með lögum útilokum við ekki umferðarslys á Íslandi. Ef málið væri svo einfalt þá væri bara að setja lög þar sem þau væru bönnuð. Ég hygg að það séu allmargir þættir sem komi þar inn í. Stærsti þátturinn er trúlega mannleg tillitssemi, hvort hún er nægilega mikil í umferðinni. Það blasir aftur á móti við að mál eins og skipulagsmál hér á höfuðborgarsvæðinu eru í mjög miklum ólestri og valda umferðarslysum í stórum mæli. Við sem komum utan af landi eigum gjarnan erfitt með að átta okkur á því hvar Reykjavík endar, hvar seltjarnarnes tekur við, hvar Kópavogur tekur við, hvar Garðabær, hvar Álftaneshreppur og hvar Hafnarfjörður. Hitt er þó öllu verra, að það er eins og þeir sem staðið hafa að skipulagsmálum hver fyrir sitt svæði hafi undir sumum kringumstæðum varla gert ráð fyrir því að það þyrfti að aka á milli svæðanna. Þannig er ástandið. Og það er grátlegt að horfa á það að beinlínis vegna togstreitu um hvar eigi að leggja vegi er afleiðingin sú, að umferðarslysum á ákveðnum gatnamótum og ákveðnum vegum fer ört fjölgandi. Ég vil þess vegna eindregið beina þeim tilmælum til hæstv. dómsmrh. að hann láti athuga í samráði við félmrh. hvort ekki er hægt að breyta yfirstjórn skipulagsins hér á stór-Reykjavíkursvæðinu á þann veg að tryggt verði í nánustu framtíð að vegir standist á milli þessara byggðarlaga og af þeirri ástæðu einni saman verði ekki fjölgað umferðarslysum hér á höfuðborgarsvæðinu.



Herra forseti. Ég býst við að það verði að beina fsp. til einhvers annars en mín ef menn ætlast til þess að fá sérstaklega frumleg svör þegar lesa á upp skýrslu eða gera grein fyrir hlutum þar sem fyrst og fremst á að byggja á staðreyndum. En það var varpað hér fram spurningunni um til hvers skýrslur væru. Ég vil þess vegna undirstrika atriði sem kom fram í svari mínu áðan, að bæði lögreglan í Reykjavík og Vegagerðin skrá og flokka umferðarslys og reyna síðan að haga ákvörðun um skipulagningu umferðarinnar með tilliti til þess, þannig að af þessari reynslu sé reynt að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig. Í máli hv. 4. þm. Suðurl. kom fram ein ábending um það sem hann taldi að ætti að gera. Það væri að bæta ökukennslu og herða kröfur. Ég hélt að hv. 4. þm. Suðurl. væri kunnugt um það að nú var verið að gefa út nýja reglugerð um ökukennslu þar sem reynt er að leggja áherslu á að bæta hana og á þann hátt að stuðla að bættum akstri í landinu. Ég átti viðræður við ökukennara í sambandi við þessa endurskoðun. Þeir voru vitanlega áhugasamir um að reynt yrði að hafa ákvæði þannig, að árangur af þeirra starfi yrði sem bestur. En þeir bentu á það, að nemendum þeirra fyndist dálítið erfitt að sætta sig við það, þegar kennararnir væru að leiðbeina nemendum um það hvernig ætti að aka, að sjá síðan ökumenn, sem búnir væru að taka próf áður, brjóta þær reglur sem væru taldar grundvallaratriði í akstri. Það virðist því þurfa að halda kennslunni og áminningum áfram þó að menn hafi einhvern tíma tekið próf. En vegna þeirrar spurningar sem fram kemur í seinni lið fsp., um sérstaka nefnd, vil ég undirstrika það að ég tel ekki rétt að hafa það einhvern sjálfstæðan aðila. Það eigi að vera - eins og umferðarlögin gera ráð fyrir - Umferðarráð sem fjalli um slíkt mál. Þá var líka bent á það að nauðsynlegt gæti verið að leita til sérfróðra aðila þegar fram þyrfti að fara ítarleg athugun. Og það fer eftir vilja Alþingis hversu miklu fjármagni er varið í þessu skyni. En ég held að heppilegt sé að það sé sá aðili sem er kunnugastur þessum málum, sem hafi yfirumsjón með rannsókn þeirra.



Herra forseti. Það var aðeins vegna síðustu orða hæstv. ráðh. Það urðu mér nokkur vonbrigði að heyra að hann telur ekki ástæðu til að setja á laggirnar sérstaka nefnd innan Umferðarráðs sem hafi eingöngu með höndum að koma til þegar um mjög alvarleg umferðarslys er að ræða. Ég er honum ekki sammála og ég mun leggja mitt af mörkum hér á hv. Alþingi til að reyna að koma því máli áfram.



Herra forseti. Það er auðvitað rétt hjá hæstv. dómsmrh., sem fram kom í lokaorðum hans hér áðan, að það er töluverður misbrestur á því að ökumenn fari eftir settum reglum. Menn geta m.a. s. séð það þegar þeir horfa út um gluggann á þessu virðulega húsi. Hér fyrir utan húsið er umferðarmerki sem segir að bifreiðastöður séu bannaðar 20 metra í aðra áttina og 30 metra í hina. Hv. þm. geta séð þetta merki með því að líta út um gluggann. En hvað sjá menn líka? Menn sjá alla daga röðina af ráðherrabílunum sem er lagt hér fyrir utan þrátt fyrir þetta merki. Og hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það.



Herra forseti. Á. s.l. 20 árum hefur neysla vímuefna meðal ungs fólks á Vesturlöndum færst stórfelldlega í aukana. Ætla má af könnunum að víða hafi um 80% ungmenna á gagnfræða- og menntaskólastigi neytt eins eða fleiri vímuefna í því skyni að komast í einhvers konar vímuástand. Þegar ég tala um vímuefni á ég við einhvern eftirtalinna efnaflokka: 1) Róandi efni eins og áfengi, svefnlyf, valíum og önnur róandi lyf. 2) Örvandi efni eins og amfetamín, kókaín og ýmis megrunarlyf. 3) Kannabisefni eins og marihuana og hass. 4) Skynvilluefni eins og LSD og meskalín. 5) Kvalastillandi efni eins og ópíum, morfín, heróín, kódeín, petidín og metadon. 6) Lífræn leysiefni eins og lím, þynni og úðunarefni. 7) Ofnæmis- og sjóveikilyf. 8) Ýmis önnur efni eins og t.d. englaryk. Lengi vel vorum við Íslendingar lausir við þennan vágest ef undan er skilið áfengi og þess var ekki neytt í verulegum mæli meðal barna og unglinga. Á s.l. árum hefur þó ástandið breyst til hins verra og virðist almenn vímuefnaneysla meðal barna og unglinga fara vaxandi. Engar tæmandi rannsóknir liggja fyrir um vímuefnaneyslu unglinga hér á landi en þó má draga ályktanir af þeim könnunum sem gerðar hafa verið. Ef ég má vitna í heilbrigðisskýrslur, fylgirit 1982, með leyfi forseta: Ef bornar eru saman kannanir á áfengisneyslu 1972 og 1980 kemur fram að stöðugt fleiri unglingar telja áfengisneyslu eftirsóknarverða og að marktæk fylgni er á milli þessa viðhorfs og hærri tíðni eigin neyslu. Enn fremur að notkun áfengis meðal íslenskra unglinga hefur aukist verulega hin síðari ár. Unglingarnir drekka oftar og meira í hvert sinn en áður. Það var einnig ljóst af þessari könnun að áfengisnotkun fullorðinna er veruleg og vaxandi og trúlegt er að notkunarvenjur unglinga endurspegli þær venjur sem almennt tíðkast í landinu. Árið 1970 kom fram í könnun að kannabis var nær óþekkt meðal 15 ára unglinga í Reykjavík. Síðari kannanir 1972 og 1980 sýndu að þeim unglingum sem hafa notað kannabisefni hefur fjölgað mikið. Enn fremur kom greinilega í ljós fylgni milli notkunar áfengis og kannabisefna. Á allra síðustu árum hefur svo aukist verulega bæði framboð og fjölbreytni þeirra vímuefna sem eru á boðstólum og aldurshópur neytenda er orðinn breiðari. Samkvæmt upplýsingum þeirra sem vinna að málum unglinga er í dag hópur unglinga frá 13 ára aldri a.m.k., jafnvel yngri, sem neytir vímuefna reglulega. Þessi hópur notar flest þau efni sem aðgengileg eru á markaðnum hverju sinni. Í þessum hópi eru unglingar sem flestir eru hættir í skóla og margir án þess að hafa lokið lögboðnu skyldunámi. Þeir eru ekki í vinnu eða stunda hana stopult og eru að miklu leyti lagstir út. Þessir unglingar fjármagna neyslu sína á ýmsan hátt, með ígripavinnu, sölu og dreifingu vímuefna, eitthvað er um þjófnaði og önnur lögbrot og sögusagnir hafa heyrst um vændi barnungra stúlkna. Þessi harði kjarni er e.t.v. um 20–30 börn og unglingar og hann hefur síðan óæskileg áhrif á svonefndan áhættuhóp sem telur marga tugi unglinga. Þar eru börn allt frá 10 ára aldri sem farin eru að nota vímuefni í einhverjum mæli. Og stöðugt verða þau börn yngri sem þreifa fyrir sér í þessum efnum. Oft er um að ræða einstaklinga sem búa við erfiðar félagslegar aðstæður á heimili og í skóla og koma frá láglaunahópum þjóðfélagsins. Þetta er þó ekki einhlítt því að börn sem alist hafa upp við góðar aðstæður geta líka ánetjast vímuefnafíkn. ótrúlegt er að nokkur ætli sér eða vilji verða háður vímuefnum en það sem byrjar annaðhvort sem flótti frá beiskum raunveruleika sem unglingurinn ræður ekki við eða þá sem fikt, rekið af ævintýralöngun eða löngun til að upphefja sig í augum félaganna, getur fyrr en varir orðið að líkamlegum og sálrænum bindandi vana og unglingurinn missir stjórn á neyslu sinni. Öll þessi vímuefni sem ég nefndi áðan geta valdið líkamlegum eða andlegum skemmdum, sum ef neysla þeirra er mikil og langvarandi, önnur geta haft varanlegt og óbætanlegt heilsutjón í för með sér, þótt þeirra sé aðeins neytt í eitt sinn. Dæmi um slík efni eru LSD, englaryk og sniffefni. Mörg þeirra barna og unglinga sem eru reglulegir neytendur vímuefna hafa þegar beðið tjón á heilsu sinni. Önnur eru í mikilli hættu. Þau ráfa um umhirðulítil og vanrækt á þeim stöðum þar sem unglingar leita saman í hjarðir, t.d. á Hallærisplaninu og Hlemmi. Sum eru illa haldin eða ósjálfbjarga og eiga í ekkert hús að venda vegna félagslegra vandræða eða þá að þau þora ekki heim. Flest þurfa þau læknismeðferð, hjúkrun og aðhlynningu í lengri eða skemmri tíma. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. heilbrrh.: Hverjar eru aðstæður hér á landi til að veita athvarf og heilbrigðisþjónustu þeim börnum og unglingum sem eru illa haldin andlega og líkamlega um styttri eða lengri tíma vegna fíkniefnaneyslu?

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Mjög verulegt átak hefur verið gert í geðheilbrigðismálum almennt síðasta hálfan annan áratug. Ný geðdeild hefur verið byggð á Landspítalalóð og 1970 var sett á stofn geðdeild barnaspítala Hringsins við Dalbraut í Reykjavík. 1 hinni nýju geðdeild Landspítala var í byrjun gert ráð fyrir að yrði sérstök deild fyrir unglinga til að sinna geðrænum vandamálum þeirra en horfið var frá því ráði og það húsnæði sem ætlað var til þeirra nota fellt út af fyrstu byggingaráætlun, aðallega vegna afstöðu læknaráðs Landspítalans sem ekki taldi að verkefni af því tagi ætti að hafa forgang þá. Fíkniefnamál er tiltölulega nýtt vandamál hjá unglingum hér á landi og er því tæpast að vænta þess að sérstök fíkniefnadeild fyrir þennan aldurshóp hafi verið sett á stofn þar sem unglingadeild var ekki talin nauðsynleg á Landspítala fyrir almenna geðsjúkdóma. Í þessu sambandi verður að minna á að áfengi er enn sem komið er algengasta fíkniefnið. Jafnframt verður að minna á þá skoðun geðtækna að fíkniefnaofneysla barna og unglinga er annaðhvort alvarlegt einkenni um geðræna kvilla eða geðsjúkdómur í sjálfu sér. Barnageðdeildin við Dalbraut hefur sinnt börnum og unglingum á göngudeild til 16 ára aldurs en aðallega sinnt þeim sem eru á aldursskeiðinu til 12 ára aldurs. Einkum á þetta við um þá sem hafa fengið þjónustu inni á sjúkradeildum. Þegar um er að ræða alvarlega geðsjúkdóma hjá unglingum hafa geðdeildir fyrir fullorðna tekið við sjúklingum eftir því sem aðstæður hafa leyft. Jafnframt hafa afeitrunardeildir geðdeildanna tekið við unglingum sem hafa verið illa haldnir vegna fíkniefnaneyslu og fráhvarfseinkenna, hvort sem um hefur verið að ræða áfengi eða aðra vímugjafa. Jafnframt hafa barnadeildir og almennar lyflæknadeildir tekið við börnum og unglingum sem hafa haft líkamleg sjúkdómseinkenni, hvort sem þau hafa verið rakin til fíkniefnaneyslu eða annars. Stjórnarnefnd ríkisspítalanna hefur um nokkur undanfarin ár haft á forgangslista sínum um aukna starfsemi beiðnir um starfsmannaheimildir til að reka alhliða unglingageðdeild þar sem m.a. yrði rekin aukin heilbrigðisþjónusta fyrir unglinga sem neyta fíkniefna. Önnur starfsemi hefur þótt brýnni á ríkisspítölum þegar til kasta hefur komið að velja forgangsverkefni þannig að uppbygging þessarar deildar hefur beðið. Í þessu sambandi verður að minna á að á síðustu árum hafa komið upp hér og verið kostaðar af opinberu fé fleiri stofnanir fyrir áfengissjúklinga en tíðkast í nokkru öðru landi. Taka verður til alvarlegrar íhugunar hvort ekki verður að endurskoða starfsemi þessara stofnana í heild svo að hægt sé að fá aldursflokkaskiptingu á stofnunum þeim sem þegar eru í notkun þannig að aldursflokki unglinga verði sinnt í auknum mæli í framtíðinni. Heilbr.- og trmrn. hefur nú þegar óskað eftir umsögn landlæknis um það hvernig þær deildir, er að þessum málum vinna, geti tekið upp verkaskiptingu sín á milli. Um geðdeild barna á Dalbraut sérstaklega mun ég fjalla í svarinu við síðari spurningu hv. fyrirspyrjanda.



Herra forseti. Ég þakka hv. heilbrmrh. fyrir svör hans. En mín spurning beindist í raun að mjög brýnu og bráðu vandamáli sem er á meðal okkar í dag. Þarna er um að ræða unga einstaklinga sem eru að farast í félagslegu brimróti, ef svo má segja. Það þarf að beita einhverjum aðgerðum núna. Ég virði þá útlistun sem hæstv. heilbrmrh. gaf á þeirri þjónustu sem er fyrir hendi en jafnframt veit ég að margir þessara einstaklinga komast aldrei til að njóta þessarar þjónustu. Þeir hrekjast á þeim stöðum þar sem þessi þjónusta nær ekki til þeirra og hún hefur ekki bolmagn til að leita þessara einstaklinga. Það er álitamál að hve miklu leyti þessir einstaklingar eiga eingöngu við geðræn vandamál að stríða og að hve miklu leyti þeir eiga við félagsleg vandamál að stríða. Rætt var um fíkniefnamál og um að hefta útbreiðslu og minnka framboð efnanna skömmu fyrir þinglok síðasta þings og er það vel. Jafnframt var veitt 1 millj. kr. á fjárlögum og sú upphæð sett í umsjá fjmrh. til þess að verja til varnaraðgerða gegn fíkniefnum. Nú vill svo heppilega til að heilbrmrh. - ég held að ég hafi rétt fyrir mér - fer með starf fjmrh. í fjarveru hans. Mig mundi langa til að vita hvað ætti að gera við þessa 1 millj. kr. og hvort hægt væri að beita henni á einhvern hátt til þess að koma til móts við þarfir þessara barna. Annað vildi ég líka benda á með tilliti til félagslegu aðstæðnanna. Það er að verða sífellt erfiðari fjárhagsafkoma fjölskyldnanna og eykur það á félagsleg vandræði þeirra. Ég vil benda á nýlega frétt í Hagtíðindum þar sem fram kemur að sjötta hvert heimili landsins er á framfæri einstæðra foreldra eða 6 254 heimili þann 1. des. s.l. Þar af voru 393 einstæðir feður. Meiri hluti þessara heimila er því á framfæri einstæðra mæðra. Ef litið er til þess hvar konur skipast í launahópa, þ.e. í láglaunahópana sem sífellt eru að verða aðþrengdari, er það mikill ábyrgðarhluti fyrir stjórnvöld að herða sífellt takið á þessum hópum. Um áttunda hvert barn eða 8 232 íslensk börn alast nú upp á heimilum sem eru í forsjá einstæðra foreldra. Hvernig félagslegar aðstæður og framtíð er þessum börnum búin? Ég held að stjórnvöld verði að hyggja að því.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Út af þeirri viðbótarspurningu sem kom fram hjá hv. 3. landsk. þm. hvernig eigi að verja þessari 1 millj. til forvarnarverkefna, þá er verið að vinna að því í samráði við landlæknisembættið. Ég veit ekki hvort það er búið til fullnustu. En ég vil segja að hér er um tiltölulega nýtt vandamál að ræða, fíkniefnaneyslu og vaxandi áfengisneyslu. Þegar ég var ungur var ekkert til sem hét fíkniefnaneysla og áfengisvandamál var sáralítið hjá börnum og varla til. Þetta hefur ekki versnað vegna versnandi efnahags þjóðarinnar því að það hefur verið mikil peningavelta og jafnframt mikil gróska í sambandi við þessa auknu fíkniefnaneyslu og áfengisneyslu. Það er ekki fátæktin sem hefur innleitt þetta. Það má kannske heldur segja að það hafi verið peningarnir sem hafi innleitt þennan ósóma. Það sem er hendi næst er ekki að byggja alltaf ný og ný sjúkrahús og nýjar og nýjar greinar. Það er fyrst og fremst að uppræta þennan ósóma. Leiðin er fyrst og fremst að finna kvikindin sem standa að baki þessu smygli og nota þetta sem féþúfu til þess að gera börn og foreldra og nánustu aðstandendur að aumingjum á tiltölulega skömmum tíma. Þar liggur meinsemdin. Hún liggur hjá þeim glæpalýð sem þetta stundar og það er raunalegt til þess að vita að það skuli vera í jafn litlu þjóðfélagi og okkar. Þar á baráttan fyrst og fremst að vera til að koma í veg fyrir þetta vandamál. Við skulum ekki reyna að koma hér öllu af stað með því að einblína á það að nú hefur syrt í álinn í fjármálum þessarar þjóðar og lífsafkomu. Ég sé ekki að það sé fyrir neina guðsvolaða aumingja peningalega að kaupa þessi fíkniefni eftir því verðlagi sem er verið að segja manni að sé á þessu eitri. Þeir fá það ekki sem hafa enga peninga. En hitt er rétt að þeir sem eru komnir út í þetta - og það þarf ekki þetta land til - leiðast til glæpaverka, innbrota og þjófnaða, til að komast yfir peninga. Þetta hefur verið flutt til landsins m.a. frá okkar nágrannaþjóðum þar sem þetta sama vandamál hefur verið við að stríða. Við skulum reyna að sjá vítt yfir þetta vandamál. Við deilum ekki um að það er staðreynd að þetta vandamál er til og við þurfum að sigrast á því. Það gerum við fyrst og fremst með því að finna sökudólgana og koma því inn að hér sé um alvarlegan glæp að ræða, alvarlegri glæp en nokkurn annan, sem þetta fólk er að innleiða og hefur orðið þess valdandi að lífshamingja fjölda ungmenna og nánustu aðstandenda þeirra hefur hrunið í rúst.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. orð hans. Ég er sammála honum að við verðum að sjá vítt yfir vandamálið. Ég er líka fullviss um að vandamálið er flókið en ég vildi samt ítreka að það er rétt að við höfum haft það gott efnahagslega á síðari árum, miðað við fyrri tíð. En á sama tíma er alveg rétt hjá hæstv. heilbrrh. að aukist hefur framboð af þessum efnum. Þó að við höfum haft það slæmt áður höfðum við ekki þessi efni til að flýja til til að firra okkur þeim beiska raunveruleika sem við gátum ekki tekist á við. En í dag hafa börnin þau. Það er alveg rétt, það hafa verið meiri peningar milli handa fólks í seinni tíð, en til að afla peninganna hefur fólkið þurft að vinna mikið. Það hefur þurft að vinna svo mikið að samskipti við börnin og unglingana hafa verið vanrækt. Þess vegna er miklu meira rótleysi og brotnara fjölskyldumynstur í dag en áður var þegar efnahagur okkar var verri. Ég held að við megum ekki líta fram hjá þessu. Ég vildi bara undirstrika að það er skylda okkar og ábyrgðarhluti að styrkja unglingana þannig að það sé sjálfstraust og sjálfsstjórn þeirra sem ræður því hvort þeir neyta vímuefna. Við getum ekki þurrkað burt vímuefni úr heiminum. Þau hafa alltaf verið til. Þau eru í jurtum sem vaxa í náttúrunni þannig að við getum ekki útilokað þau. Það sem við getum gert er að efla og styrkja sjálfstraust þeirra sem láta þau inn í líkama sinn. Þar getum við unnið saman.



Herra forseti. Að firra okkur þeim beiska raunveruleika sem við er að glíma, sagði síðasti ræðumaður, hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir. Þetta er svolítið stórt sagt en kannske ástæðulaust að segja það í því samhengi að eðlilegt sé að menn þurfi að firra sig beiskum raunveruleika á þennan hátt. Það getur ekki verið afsakanlegt en það getur verið skiljanlegt. Mér finnst ástæða til þess að taka undir orð hæstv. heilbrrh., að stærsta átakið til varnar hlýtur að vera í strangri löggjöf, ströngum viðurlögum gegn þeim aðilum sem flytja eiturlyf inn í landið. Við vitum að á undanförnum árum hefur á skipulegan hátt aukist sala á eiturlyfjum í nágrannalöndum okkar, bæði veikum og sterkum eiturlyfjum. Þetta hefur haft áhrif á okkar samfélag. Þetta hefur einnig haft þau áhrif í nágrannalöndum okkar að aukist hafa rán og gripdeildir, líkamsmeiðingar á götum úti sem annars staðar. Einnig þetta er nýtt í okkar samfélagi sem við höfum orðið áþreifanlega vör við. Það undirstrikar kannske fyrst og fremst að við eigum að taka mjög fast og ákveðið á þessum málum. Á margan hátt er hægt að ræða um fyrirbyggjandi aðgerðir en það hlýtur að verða gerður greinarmunur á hvort átt er við þann glæpalýð sem stundar innflutning á eiturlyfjum eða hvort átt er við þau fórnardýr sem verða fyrir barðinu á eiturlyfjunum. Það er auðvitað ekkert algilt að geðrænir kvillar valdi því að börn og unglingar ánetjist eiturlyfjum, heldur er það kannske ekkert síður fikt og vanþekking. Það er einmitt á þessum sviðum sem við þurfum að taka okkur tak, að kynna æskulýð landsins meira en gert hefur verið þann skaða sem þessi eiturlyf og meðferð þessara svokölluðu vímuefna getur haft fyrir hvern og einn í okkar samfélagi. Þar þurfum við að taka á ekki síður en gegn því óhamingjusama fólki sem ber ábyrgð á því að flytja þessi efni inn í landið. En ég vil sem sagt árétta að taka þarf fast og ákveðið á í þessum efnum og það er mjög tímabært.



Herra forseti. Síðari fsp. mín er nátengd þeirri fyrri. Rannsóknaniðurstöður síðustu ára hafa sýnt fram á að geðræn vandamál fullorðinsára eiga langoftast rætur að rekja til bernskuára og óleystra tilfinningalegra vandamála uppeldisáranna. Jafnframt hafa rannsóknir innan barnageðlæknisfræði á síðustu árum sýnt fram á að séu geðræn vandamál barna og unglinga greind og meðhöndluð snemma eru meiri líkur á að hægt sé að hindra geðræn vandamál fullorðinsára. Nýlega voru birtar niðurstöður könnunar sem gerð var á þroska og hag um það bil 200 fjögurra ára barna. Þessi könnun var reyndar gerð í samræmi við aðrar svipaðar kannanir sem hafa verið í gangi á Norðurlöndunum. Hún var framkvæmd á vegum barnadeildar Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur. Samkv. mati á geðheilsu þeirra barna sem í úrtakinu lentu kom í ljós að um 20% barnanna eiga við vanda að etja og um það bil 12% verða að teljast við verulega slæma geðheilsu svo að þau þarfnast sérfræðilegrar aðstoðar. Það er ótvíræð þróun í heilsugæslu bæði barna og fullorðinna að beita fyrirbyggjandi aðgerðum og er jafnan þeim mun betri árangur ef snemma er gripið í taumana og á stemmd að ósi. Slík skoðun fjögurra ára barna þyrfti að skipa ákveðinn sess í fyrirbyggjandi starfi, sbr. reglulegar líkamlegar skoðanir til að meta heilsu barna. Í niðurlagi könnunarinnar segir, með leyfi forseta, og mig langar að höfða enn fremur til þess sem ég sagði áðan um félagslegar orsakir vímuefnaneyslu: „Tíðir samskiptaerfiðleikar í fjölskyldum margra barna í könnuninni leiða hugann að því hvort samskiptamynstur í fjölskyldum hefur breyst á undanförnum árum og hvort einhverjir sérstakir þættir valdi því að árekstrar eru tíðir. Það væri áhugavert ef framtíðarrannsóknir gætu varpað einhverju ljósi á í hverju þessir hlutir felast.“ Enn fremur segir: „Áhugavert væri ef einhver könnun færi fram á högum þessara barna eftir nokkur ár. Slíkar kannanir hljóta að vera mikilvægar, ekki síst ef einhvern tíma á að vinna markvisst starf að fyrirbyggjandi geðvernd hér á landi.“ Reyndar ber niðurstöðum þessarar könnunar saman við aðra könnun sem gerð var af Sigurjóni Björnssyni fyrir um það bil 20 árum á 5–15 ára börnum þó að þær séu ekki beinlínis sambærilegar. Þar var líka um að ræða sama hlutfall, 20%. Það er enn fremur ljóst að þessi börn þurfa meðferðar við. Geðræn vandamál unglinga mótast oft af sérstöðu þeirra. Þeir tilheyra hvorki hópi barna né fullorðinna í þeirri menningarlegu flokkun sem ríkir í þjóðfélaginu. Að því er ég best veit hefur enn ekki verið afmörkuð nein aðstaða til greiningar eða meðferðar á geðrænum vandamálum unglinga né heldur hefur fjármagni verið varið sérstaklega til að tryggja þeim hópi slíka umönnun. Hún er þó brýn og nægir að vísa til fyrri fsp. minnar um sérstök vandamál unglinga vegna vímuefnaneyslu. Okkur er öllum ljóst að framtíð þessa lands býr í börnum okkar. Þess vegna er okkur nauðsynlegt að búa þau öll sem best undir lífið. Það er líka löngu ljóst að ekki er ráð nema í tíma sé tekið. Auk þess að spara þjáningar, vandræði og tíma spara slíkar aðgerðir líka mikið fé þegar til lengdar lætur. Því vil ég spyrja hæstv. heilbrrh.: „Hverjar eru aðstæður í heilbrigðiskerfinu til að sinna geðrænum vandamálum barna og unglinga?“

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Engin barnageðdeild var rekin hér á landi þar til 1970 að húsnæði var tekið á leigu af Reykjavíkurborg að Dalbraut 12 og opnuð þar barnageðdeild. Fram að því höfðu barnageðlækningar verið hluti af almennum geðlækningum. Á geðdeild barnaspítala Hringsins eru þrjár deildir, göngudeild, legudeild og dagdeild. Barnageðdeild veitir aðstoð börnum og unglingum með hvers konar geðræn vandamál til 16 ára aldurs. Meðferð byrjar oftast á göngudeild eða sem sérfræðirannsókn á öðrum sjúkrahúsum og er þá viðkomandi tekinn til meðferðar ef ástæða þykir til. Meðferð langflestra sjúklinga fer fram á göngudeild sem einstaklings- eða fjölskyldumeðferð. Um það bil tíundi hver sjúklingur er lagður inn á dagdeild eða legudeild. Á dagdeild eru sjúklingar um það bil sex tíma á dag. Það eru venjulega börn á aldrinum 2–8 ára sem búa á Reykjavíkursvæðinu. Á legudeild dvelja börn af öllu landinu og eru elstu börnin 12–13 ára. Á móti unglingum yfir fermingaraldri taka almennar geðdeildir, bæði geðdeildir ríkisspítalanna og Borgarspítala, en að einhverju leyti barnadeildir bæði Landspítala og Landakotsspítala. Þess er vart að vænta að sérstök deild sé hér á landi til að sinna vandamálum fíkniefnaunglinga, þar sem meðferð fíkniefna og önnur geðræn vandamál fléttast þannig saman að erfitt er að skilja að. Geðdeild barnaspítala Hringsins við Dalbraut er í leiguhúsnæði. Var húsnæðið tekið á leigu til 15 ára 1970 og rennur leigusamningur út í árslok 1985. Ítrekaðar tilraunir hafa verið gerðar til að auka húsnæði barnageðdeildar með því að fá leigt meira húsnæði að Dalbraut 12 til starfseminnar, en ekki hefur náðst um það samkomulag við borgaryfirvöld. Það virðist því ekki vera í sjónmáli bygging barnageðdeildar eða sérstakrar deildar fyrir börn vegna fíkniefnaneyslu á Landspítalalóð og mun verða eftir því leitað að framlengja húsaleigusamning ríkisins við Reykjavíkurborg um húsnæði barnageðdeildarinnar á Dalbraut, er hann rennur út í árslok næsta árs. Þá mun að nýju verða gerð tilraun til að fá húsið allt að Dalbraut á leigu og jafnvel kemur til mála að fá það hús keypt, ef samkomulag næst um það við Reykjavíkurborg, en um það vil ég ekki fullyrða. Í þessu sambandi má ekki gleyma því að fleiri aðilar stunda meðferð og þjónustu við unglinga með geðræn vandamál en geðdeildir ríkisspítala. Þar má helst nefna sálfræðideildir skóla og unglingaheimili ríkisins fyrir afbrotaunglinga. Því miður hefur samstarf þessara aðila oft verið brotakennt, en skortur á samstarfi hefur ekki stafað af tregðu ríkisspítalanna og deilda þeirra til samstarfsins, heldur af því að ýmsir þeir aðilar sem þessum málum sinna utan heilbrigðiskerfisins líta ekki á þessi vandamál sem sjúkdóma heldur eingöngu sem félagslegt vandamál, og er miður að slíkar skoðanir skuli enn vera ríkjandi í þjóðfélaginu.



Herra forseti. Mig langar að vekja athygli á einu atriði áður en ég þakka hæstv. heilbrmrh. Það eru 51 þm. sem eru karlkyns og starfa í þessari stofnun og það eru níu þm. sem eru kvenkyns. Nú sitja hér inní og hlusta á umræðu þessa fimm karlar af 51, einn ráðh. að vísu, það eru sex, forseti verður að vera hér embættis síns vegna. Síðan eru hér fimm konur af níu. Ég þakka hæstv. heilbrmrh. svör hans. Það hefur greinilega verið gert mikið átak í geðheilbrigðismálum barna og unglinga hérlendis og er það vel. Samt virðist vera að þörfin sé meiri fyrir slíka þjónustu en svo að unnt sé að anna henni. Á barnageðdeildinni eru rúm fyrir átta legubörn og átta dagdeildarbörn og það nægir hvergi nærri þeirri þörf sem er í þjóðfélaginu, því að biðtíminn eftir slíkri þjónustu er um það bil hálft til eitt ár. Heimili fyrir einhverf börn að Trönuhólum tók að vísu við nokkrum þeirra barna sem áður dvöldust á geðdeild barnaspítala Hringsins, en þar er líka langur biðlisti og mörg einhverf börn, sem gætu fengið meðferð sem mundi gera þeim lífið þolanlegra og kannske meira virði, dveljast nú á heimilum fyrir þroskahefta. Göngudeildin sem rekin er á geðdeild barnaspítala Hringsins er líka yfirhlaðin. Þar er um það bil tveggja til þriggja mánaða biðtími. Það er því greinilegt að til að sinna bara þeim vanda sem beinist að þessari ákveðnu stofnun, og þá undanskil ég þá þjónustu sem ráðh. tiltók annars staðar, þarf að auka starfslið við barnageðvernd. Flest börn sem sækja geðdeildina eru á aldrinum 4–10 ára og það er engin sérstök aðstaða til greiningar og meðferðar fyrir unglinga með geðræn vandamál á þessari stofnun. Á sama tíma og þörfin er svo brýn sem raun ber vitni er dregið úr starfsemi þessarar deildar án þess að sjá fyrir samsvarandi þjónustu annars staðar. Þarna álít ég að pottur sé illa brotinn og mig langar að spyrja hvernig hægt sé að réttlæta slíkt.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Út af síðustu orðum fyrirspyrjanda er það að segja að rn. hefur ekki að gera með mannaskipan og ráðningar í ríkisspítalakerfinu. Hins vegar hefur rn. lagt ríkt á það við stjórn ríkisspítalanna að fyllsta aðhalds sé gætt í rekstri og reynt sé að spara og draga eins og kostur er úr rekstrarkostnaði. Við skulum líta á fjárlög í heild, á þá miklu þenslu sem hefur orðið í heilbrigðiskerfinu, bæði í uppbyggingu kerfisins og á fjölmörgum nýjum deildum og stofnunum á flestum sviðum. Við skulum einnig minnast ákvarðana sem við höfum nýlega verið að taka, eins og um átak í rannsóknum á hjartasjúkdómum, þó að sjálf skurðaðstaðan komi til með að bíða nokkuð. Við tókum ákvörðun um það við afgreiðslu fjárlaga að hefja byggingu K-deildarinnar á Landspítalalóðinni. Þetta kostar allt saman samfélagið fleiri hundruð milljóna. Við skulum einnig hafa í huga að flestar nýjar stofnanir sem við tökum í notkun kostar jafnháa upphæð á þremur árum að reka og byggingarkostnaðurinn er. Kostnaður við heilbrigðiskerfið hefur því sífellt verið að aukast. Og við höfum á undanförnum áratugum verið að sigrast á vissum sjúkdómum, sem okkur hefur tekist, eins og berklaveikinni svo að eitt dæmi sé nefnt. En það er annað sem veldur miklu örari breytingu í heilbrigðismálum á næstunni og er að byrja og sérstaklega fyrir áhrif Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Við vorum nú nýlega að gera samning um forvarnarverkefni, sem ég undirritaði fyrir nokkrum dögum úti í Kaupmannahöfn. Þær aðgerðir miða allar að því að koma í veg fyrir sjúkdóma, fræða fólk um hvað er því hollt og hvað er óhollt, breyta lífsvenjum til þess að koma í veg fyrir veikindi og sjúkdóma, koma í veg fyrir að við þurfum að halda áfram að byggja yfir sjúkt fólk. Við verðum fyrst og fremst að veita í auknum mæli fjármagn til að koma í veg fyrir sjúkdómana, en ekki alltaf að einblína á það sem orðið er og að við þurfum að halda áfram að byggja upp nýjar stofnanir. Við verðum vitaskuld alltaf að vera að byggja upp nýjar stofnanir. Við verðum að byggja yfir nýja starfsemi með vaxandi þekkingu á sviði lækninga og heilbrigðismála. Ég vil í tilefni af þessari fsp. og umr. láta þessar þenkingar mínar koma fram. Ég met mikils þessar fsp. Þær eru þess virði að þær séu ræddar og gaumur gefinn því að við þurfum sannarlega að hugleiða þennan þátt mála. Og það er til skammar fyrir þm., a.m.k. karlkynið, hvað illa er mætt við þessar umr. Ég verð nú að teljast, þó að ég sé ráðh., til karlmanna svo að hv. fyrirspyrjandi bætir þá einum við. En samt er slök mæting karlmanna við þessar umr.



Herra forseti. Það er afskaplega ánægjulegt að vera svona innilega sammála einhverjum og ég gleðst yfir því að geta verið innilega sammála hæstv. heilbrmrh. í síðustu orðum hans hér. Ég held að okkur sé til sóma sú rækt sem við höfum lagt við heilbrigðisþjónustuna, enda höfum við líka notið góðs af. Við höfum lengsta meðalaldur í heimi, hvorki meira né minna. Ég held að það sé alveg hárrétt stefna, sem hæstv. heilbrmrh. bar fyrir brjósti og mælti með hér, að fyrirbyggjandi læknisaðgerðir eru þær sem duga til lengdar, og sannarlega mundu þær draga úr hinum gríðarlega kostnaði heilbrigðisþjónustunnar. En þá er annað mál. Það má segja að ef við hefðum varið fé til tóbaksvarna fyrr á árum hefðum við ekki þurft að byggja hjartaþræðingardeild eða skurðaðstöðu fyrir slíka sjúklinga, a.m.k. ekki í svo stórum stíl. Þess vegna verð ég að segja að við verðum að líta til dagsins í dag. Og það hryggði mig og hneykslaði við síðustu fjárlagagerð þegar landlæknir kom og bað um andvirði hálfs sjúkrarúms Borgarspítalans á ári til heilbrigðisfræðslu. Hann fékk fjórðung af því fé. Slíkt er ekki nógu gott.