Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég biðst afsökunar. Hefði ég vitað að hv. 1. þm. Suðurl. var staddur í miðri ræðu, þegar umr. var frestað, hefði ég að sjálfsögðu leyft honum að halda áfram þeirri ræðu sinni nú í upphafi framhaldsumræðunnar. En varaforseti sá um síðasta fund, þannig að ég hafði ekki um þetta vitað. Ég veit að hv. 1. þm. Sunnl. tekur því með ljúfu geði að halda áfram ræðu sinni þegar hv. 3. þm. Norðurl. v, hefur lokíð sinni ræðu.



Herra forseti. í þessu frv. til laga um lagagildi viðaukasamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Suisse Aluminium Ltd. um álbræðslu við Straumsvík sýnist mér sumt vera til bóta frá fyrra samkomulagi. Rafmagnsverð er fært nær raunveruleikanum en það hefur verið. Sem kunnugt er hafa 50% af tiltækri notkun raforku farið til álversins og fyrir það fengist tæp 10% af verði. Nú hækkar það úr 3 eða 21/2 mill í 31/3 eða 4 eða jafnvel 41/2 mill. gæti síðan lækkað niður í 31/2 mill eftir álverði eða hækkað ofurlítið ef lukkan væri með okkur. Þetta finnst mér nú ekki geysileg úrbót, en þó ber að þakka hana og fagna þeim árangri, þó að ég sé þeirrar skoðunar að þetta verð sé enn þá of lágt. En hagur Landsvirkjunar skánar væntanlega eitthvað í bili. Það er rétt að geta þess, að Áburðarverksmiðjan og Sementsverksmiðjan knúðu fram á sínum tíma að komast undir sama orkuverð og ÍSA L. Þeim samningi hefur nú verið sagt upp við Áburðarverksmiðjuna. Hann hækkar og hækkar þar með áburðarverð fyrirsjáanlega talsvert vegna þess. En það fylgja fleiri bögglar þessu skammrifi. Skattgjaldstekjur lækka, en verða þó með nokkrum hætti nærtækari íslendingum vegna breytinga á endurgreiðsluákvæðum. Endurgreiðsluákvæðin á framleiðslugjaldinu í gamla samningnum eru lærdómsríkur kapítuli og sýnishorn um það hvernig ekki eigi að gera samninga, eins og raunar margt fleira í álsamningnum gamla. Viðurkenningu á því sjónarmiði er að finna á bls. 11 í grg. 29.09: „Ríkisstjórn Íslands skal færa ÍSAL til eignar miðað við 30. sept. 1975 fjárhæðina 4.4 millj. Bandaríkjadollara, er svarar til skattinneignar ÍSALs á þeim degi samkv. málsgrein 27.06 í aðalsamningnum, eins og sú málsgrein átti við áður en honum var breytt með öðrum víðauka við aðalsamninginn. Fjárhæð þessi flyst með ársvöxtum, er séu jafnháir forvöxtum Seðlabanka Bandaríkja Norður Ameríku, eins og þeir eru birtir á hverjum tíma, og ber að nota hana til greiðslu með skuldajöfnuði á framleiðslugjaldsskuldbindingum ÍSALs vegna almanaksára eftir 30. sept. 1975, að því leyti sem þær skuldbindingar eru umfram heildarfjárhæð framleiðslugjalds fyrir viðkomandi ár þegar gjaldið er reiknað á grunntaxta. Sérhverjar eftirstöðvar fjárhæðarinnar, sem ekki er unnt að nota með þessum hætti, skulu endurgreiddar ÍSAL þegar samningur þessi rennur út eða honum er slitið.“ Þarna kemur það sem sé fram, að Álfélagið á endurkröfurétt, sem hér er viðurkenndur af íslendingum, fyrir hátt í 700 millj. Ég sakna þess að ekki er minnst á mengun í þessum samningi. Það vandamál hefur horfið í skuggann fyrir öðrum, en er þó enn þá til. Nál. meiri hl. fylgir bréf frá ÍSAL, þar sem þeir segja að þeir muni einhvern tíma setja upp hreinsitæki. „Já, margt er nú bréfið,“ sagði gamall maður úr Bláskógaheiðinni. Ég geri ekki mikið með þetta bréf. Bréf um þetta efni hafa gengið frá Heródesi til Pílatusar fram og til baka um árabil, en úrbæturnar eru jafnfjærri og þegar fabrikkan andaði sínu fyrsta pústi. Ég furða mig á því, að ekki einu sinni hvað varðar stækkunina skuli hafa verið sett skilyrði um mengunarvarnir sem hald er í. Mig undrar að Heilbrigðiseftirlitið, heilbrmrn. og þó sérstaklega hæstv. heiIbr.- og trmrh. skuli láta þetta óátalið. Ráðh. hl.ýtur með því að telja að einungis sé um meinlaus úrgangsefni að ræða í Straumsvík. Þá kem ég að því atriði, sem mér finnst lakast í þessum samningi, heimildinni til stækkunar álversins. Ég er þess fullviss að lítils háttar leiðrétting á rafmagnsverðinu er dýru verði keypt þótt ekki kæmi annað til en þessi stækkun. Við höfum mjög slæma reynslu af þessu fyrirtæki og þeim atvinnuháttum og þeirri atvinnuuppbyggingu þjóðfélagsins sem þar var hafin. Þess vegna sé ég enga ástæðu til þess að fara að heimila stækkun þessa iðjuvers, jafnvel þótt nokkur hækkun raforkuverðs fengist fyrir það og það sé vissulega jákvætt að íslenskír raforkunotendur þurfi ekki að borga eins mikið með raforkusölunni til álversins á næstu árum og þeir hafa gert til þessa. Landsvirkjun hefur. sbr. bls. 27 í aths. við frv., reiknað út meðalverð viðbótarsölunnar árin 1978 og 1979 miðað við álverð 45 cent á pund, og það er 4.43 mill á kwst. Þetta fyrirtæki hefur alla tíð verið skorbíldur í þjóðarbúinu, sogað til sín meira en helminginn af tiltæku rafmagni og ekki goldið fyrir nema hluta af framleiðslukostnaðarverði þess. Framleiðslukostnaðarverð á raforku við Sigöldu er áætlað 180 aurar á kwst., og að vera nú að gera samninga um ráðstöfun á hluta þeirrar orku fyrir meðalverð viðbótarsölunnar á ca. 75.3 aura, það þykir mér ekki skynsamlegt. Þannig tel ég að ekki eigi að haga vinnubrögðum við uppbyggingu atvinnulífs á Íslandi og það er útilokað að selja raforkuna á verði sem er neðan við framleiðslukostnaðarverð á hverjum tíma, a.m.k. þegar ekki er um innlend þjóðþrifafyrirtæki að ræða. Ég tel að reynslan hafi sannað okkur það rækilega, að sú uppbygging atvinnulífs á Íslandi að laða hingað erlend auðfélög til þess að koma á fót iðjuverum, sem eru ýmist alfarið í eigu útlendinga eða þá með snöru hringanna um hálsinn, sé röng, svo röng að fjarstæða sé að halda lengra á þeirri braut. Ég bið menn að hugleiða hvernig ástandið væri núna ef við hefðum hleypt útlendingum í fiskiðnað eða útgerð á Íslandi. Þetta er að mörgu leyti hliðstætt. Nú þegar áliðnaður dregst saman, þá losar álverið sig náttúrlega við drjúgan hluta af starfsmönnum sínum. Í Straumsvík hafa menn unnið erfiða og óholla vinnu, en þar hafa menn líka fengið hátt kaup. Starfsmenn annarra fyrirtækja hafa farið að miða sig við það og krafist sömu launa. Þegar ríkisstj. vildi ekki fallast á þessar kröfur í áburðarverksmiðjunni og sementsverksmiðjunni í fyrravor og setti brbl., þá neitaði verkalýðshreyfingin að hlýða þeim lögum og „þau fóru í bága við réttarvitund almennings" að sögn forseta ASÍ. Og verkalýðshreyfingin braut á bak aftur rétt kjörin stjórnvöld í landinu og fyrirkom í eitt skipti fyrir öll úrræðum brbl. í vinnudeilum. Þarna kom fram enn einn þáttur í áhrifum álversins á íslenskt efnahagslíf. Álverið hefur reynst okkur illa í flestu tilliti, svo sem framsóknarmenn bentu á við stofnun þess. Ég vísa til nál. 2. minni hl. álbræðslunefndar í Nd., þskj. 501, 1966, undirritaðs af Ingvari Gíslasyni og Þórarni Þórarinssyni, og nál. á þskj. 608 frá 1. minni hl. álbræðslunefndar: Ed., undirritaðs af Helga Bergs og Ólafi Jóhannessyni. Ingvar og Þórarinn gengu svo langt að leggja fram rökstudda dagskrá við frv. Hrakspár framsóknarmanna þegar viðreisnarstjórnin gerði álsamninginn hafa að öllu leyti reynst réttar. Í stað þess að álverið skyti sterkari stoðum undir afkomu þjóðarinnar hefur það reynst ómagi á þjóðarbúinu. Gjaldeyristekjum hefur starfsorka og heilsa starfsmanna í Straumsvík að vísu skilað, en gjaldeyrir hefði myndast eða sparast vegna starfsorku þeirra, hvort þeir hefðu unnið þjóð sinni til sjós eða lands, og hamingja þeirra vafalaust ekki orðið minni. Frsm. meiri hl. iðnn, hv. 1. þm. Suðurl. Ingólfur Jónsson, fjölyrti mjög um gróðann af þessu álveri, bæði fyrr og þó sérstaklega í framtíðinni. Hann rakti dæmi, sem stóriðjunefnd hafði látið reikna út og prentuð eru á bls. 29 og 30 í aths. við frv. Bæði þessi dæmi gera ráð fyrir gróða íslendinga. Í ræðu hv. 1. þm. Suðurl., sem birt er í Morgunblaðinu, vil ég leyfa mér að rifja upp þessi orð: .,Í skýringum með frv. eru sett fram tvö dæmi, A og B. Ætla má að dæmi A gæti verið raunhæft, sem gerir ráð fyrir svipaðri verðþróun á áli og undanfarna tvo áratugi, en dæmi B gerir ráð fyrir örari verðhækkunum á áli eða um 5% á ári að meðaltali í dollurum. Einnig gerir dæmi B ráð fyrir mun meiri hagnaði. Dæmi B verður að teljast óraunhæft, enda sett af íslensku samninganefndinni í viðræðum við Alsuisse til stuðnings málstað Íslands.“ Ég verð að játa að upp í svona röksemdafærslu næ ég ekki. Ég vona bara að hæstv. fjmrh. og hans menn setji ekki fram algjörlega óraunhæf dæmi til að styrkja málstað íslands. Læðist nú ekki að einhverjum stjórnarþm. öðrum en mér lúmskur grunur um það, að dæmi A kunni að vera óraunhæft líka, eins og dæmi B og þau dæmi sem sett voru fram með álsamningnum gamla og járnblendisamningnum í fyrravetur og hafa rækilega sannast að voru óraunhæf? Þrátt fyrir það að formanni stóriðjunefndar hafi tekist að fá fram lítils háttar lagfæringu á orkusölusamningi fyrir formann Landsvirkjunar og bætt nokkuð úr mistökum þeim sem formaður viðræðunefndar um orkufrekan iðnað gerði 1966 og þar með ef til vill létt af seðlabankastjóra einhverjum áhyggjum vegna Landsvirkjunar, þá tel ég að sú leiðrétting sé of dýru verði keypt með því að heimila þessa stækkun og þvælast enn þá lengra út í ófæruna, út í stóriðjufenið. Ég mun samkvæmt því sjónarmiði mínu leggjast gegn samningi þessum.



Hæstvirtur forseti. Ég átti eftir að taka nokkur atriði til athugunar vegna ræðuflutnings hv. 2. þm. Austurl. og hv. 3. þm. Reykv. um þetta mál þegar hlé var gert á fundi hér í fyrradag. Það var ágætt að hv. 3. þm. Norðurl. v. fékk að tala á undan mér. Það var sannarlega upplífgandi að hlusta á hann og heyra hans dóm um álverksmiðjuna, rekstur hennar og hvernig hefur þróast í þjóðlífinu síðan verksmiðjan byrjaði rekstur. Það er enginn vafi á því að hv. 3. þm. Norðurl. v. slær út hv. 2. þm. Austurl. og hv. 3. þm. Reykv. þegar um þetta mál er rætt. Ég held nú satt að segja að hv. 2. þm. Austurl. hafi orðið svolítið afbrýðisamur þegar hann hlustaði á ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. En hvað sem því líður þá geri ég ráð fyrir að hv. 2. þm. Austurl. standi það af sér og hugsi sér að bæta þá úr því næst þegar hann tekur til máls. Ég hafði rætt nokkuð um þann hag sem íslendingar hafa haft af álverksmiðjunni og einnig hvernig viðhorfið verður ef þær till., sem hér liggja frammi, verða samþykktar. Ég býst við því, að allir hv. þm. séu sammála um að till. færi íslendingum auknar tekjur bæði í orkusölu og einnig í skattheimtu. Hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði reyndar áðan að skattarnir lækkuðu við þessa breytingu. En það er nú eftir því hvernig á það er lítið. Það má fullyrða að skattarnir eru miklu öruggari nú en eftir gamla fyrirkomulaginu, því að nú er kveðið svo á að það skuli vera lágmarksskattur af hverju tonni, 20 dollarar, hvernig sem reksturinn gengur. Það skal borga þetta framleiðslugjald hvernig sem reksturinn gengur, þótt tap sé á rekstrinum. En sá galli var á fyrri samningi, þótt hann hafi verið að mörgu leyti góður, að þegar tap var á rekstrinum myndaðist skattinneign samkv. þeim ákvæðum sem ekki var hægt að komast hjá. Hv. 2. þm. Austurl. spurði að því um daginn hvernig skattinneignin ætti að greiðast? Hann taldi að samninganefndin hefði staðið sig illa, að það skyldi ekki vera bara strikað út, það sem kallað var skattinneign. Það var náttúrlega ekki hægt, vegna þess að svo er kveðið á í samningnum að skattinneignin myndist þegar illa gengur og of mikið hefur verið borgað árið áður, en skattinneignin greiðist með 5.6% vöxtum, eins og tekið er fram í grg. með frv., og það verður ekki farið að greiða af þessari skattinneign fyrr en framleiðslugjaldið kemur yfir 20 dollara á tonn. Þar sem skattgjaldið fylgir álverðinu, þá er öruggt talið að skatturinn fari yfir þetta mark, því að með þeim tilkostnaði, sem nú er á álframleiðslu, er talið öruggt að ekki sé nokkur leið að framleiða ál með því álverði sem nú er skráð á heimsmarkaði, álverðið verði því að hækka ef framleiðsla á þessum dýra málmi eigi að halda áfram. Og hvernig á að greiða skuld Hafnarfjarðarbæjar, Iðnlánasjóðs og Byggðasjóðs? spyr hv. þm. Þetta greiðist af óskiptu, sem er umfram 20 dollara. Þetta er ekki flókið dæmi, og ég er víss um að hv. 2. þm. Austurl. skilur þetta og þarf ekki að biðja um frekari skýringar. Hv. þm. talaði talsvert um orkuverðið og sagði að það væri óhæfilega lágt, næstum því til skammar. Getur það verið að hann hafi sömu skoðun og hv. 3. þm. Norðurl. v. sem sagði áðan að álverksmiðjan fengi 50% af orkunni, sem seld er í landinu, fyrir aðeins 10% af því sem inn kemur fyrir orkusöluna? Ef menn trúa því að dæmið sé svona, að þetta sé staðreynd, þá er eðlilegt að mönnum finnist orkuverðið lágt, óhæfilega lágt. En þetta er bara ekki svona, og skal ég koma að því áður en langt líður. Hv. 2. þm. Austurl. sagði að orkuverðið samkvæmt eldri samningi væri þó miklu skárra en það sem samið hefði verið um til aukningar álverinu, þessi 20 mw. sem er ætlað að selja nú til viðbótar. Og eftir að hann var búinn að ræða eldri samninginn og eldra orkuverðið, þá komst hann að þeirri niðurstöðu að líklega hefði orkuverðið í upphafi verið sem næst kostnaðarverði. Þetta byggir hann vitanlega á því, að það voru sérfræðingar til aðstoðar við þessa samninga og reiknuðu út kostnaðarverð frá virkjuninni við Búrfell og gáfu ráðleggingar um það, hvað hægt væri að selja orkuna fyrir til álversins til þess að það yrði ekkí undir kostnaðarverði. Það var misskilningur hjá hv. þm. þegar hann talaði um að það hefði ekki verið reiknað með miðlunarmannvirkjum í Þórisvatn. Það var gert. En nokkrum hluta af þeim kostnaði var deilt á Sigölduvirkjun sem nýtur þessara framkvæmda og einnig fyrirhuguð Hrauneyjarfossvirkjun og aðrar virkjanir í Þjórsá sem kynnu að koma fyrir neðan Þórisvatn. En mér finnst það virðingarvert hjá hv. þm. þegar hann eftir vangaveltur kemst að þeirri niðurstöðu að orkuverðið, eins og samið var um frá virkjuninni við Búrfell, hafi verið sem næst kostnaðarverði. Og hann furðaði sig ekkert á því að við, sem hefðum talað um þessi mál, bæði ég og hv. 6. þm. Reykv., hefðum getað sannað að þetta var ekki undir kostnaðarverði, heldur ríflega kostnaðarverð. Það er rétt, aðeins til upprifjunar, að minna á það að kostnaðarverð á kwst. frá virkjuninni við Búrfell var 20 aurar, en það var samið um 26 aura greiðslu til 1. okt. 1975 og 22 aura eftir það, eða 2.5 mill, og það vita vitanlega allir hv. þm. að 1 mill er einn þúsundasti úr dollar og aurafjöldinn breytist eftir því hvernig gengi dollars er. Enn er rétt að rifja það upp að til 1. okt. var framleiðslugjaldið aðeins 12.5 dollarar á tonn, en eftir 1. okt. átti það að verða 20 dollarar á tonn, en þó með þessum fyrirvara um rekstrarútkomu og skattinneign sem gæti myndast. Orkuverðið samkvæmt þeim till., sem nú liggja fyrir, er, eins og menn hafa vitanlega veitt athygli, að frá 1. okt. 1975 samkvæmt þeim till. sem fyrir liggja, verður það 3 mill til ársloka 1975 og frá 1. jan. 1976 til 1. júlí 1976 3.5 mill, næstu 12 mánuði 4 mill og næstu 6 mánuði 4–5 mill eftir verði á áli. Og frá 1. jan. 1978 fylgir orkuverðið álverði eins og tilgreint er í grg. með frv. Það hefur verið talað um þetta lága orkuverð í öðru orðinu sem álverksmiðjan greiðir og það séu aðeins 10% af því sem fæst fyrir orkusölu, þótt álverksmiðjan noti 50% af orkunni. Mér þykir rétt að skýra þetta nánar fyrir þeim hv. þm. sem halda að þetta sé svona. Ég er sannfærður um að hv. 3. þm. Reykv., þegar hann heldur þessu fram, trúir því að þetta sé þannig. Og hv. 2. þm. Austurl., mér dettur ekki í hug að halda að hann tali gegn betri vitund og alls ekki hv. 3. þm. Norðurl. v. Allir þessir þm. kappkosta að hafa það sem sannara reynist. Þess vegna er það, að ég vil koma með það í þessum umr. sem ætti að sannfæra menn um það sem rétt er. Mér dettur ekki í hug að vera að draga hlut álverksmiðjunnar fram neitt betri en hann raunverulega er. Eins og ég sagði áðan, hækkar orkuverðið samkv. nýju till. fyrstu árin eins og skýrt er í aths. að frv., þ.e. í áföngum, fyrst um 20% og 1. júlí 1977 um 80% og fylgir síðan álverði. Samanburður á greiðslu ÍSALs og annarra orkunotenda er að hætti Þjóðviljamanna, þ.e. greiðslur ÍSALs fyrir orkuheildsölu eru bornar saman við greiðslur almennings til orkuveitna. Sé hins vegar borið saman heildsöluverð til ÍSALs annars vegar og heildsöluverð til Rafmagnsveitu Reykjavíkur hins vegar kemur í ljós að ÍSAL greiðir um 52% af heildsöluverði til Rafmagnsveitu Reykjavíkur miðað við orkuverð til ÍSALs frá 1. júlí 1976. Það eru 52% miðað við það sem Rafmagnsveita Reykjavíkur greiðir, en ekki 10%. Og það er náttúrlega reginmunur hvort það er heildsöluverð eða smásöluverð. Þetta hlutfall er þó of lágt ef tekið er tillit til þess, að ÍSAL tekur við 220 kw. spennu en Rafmagnsveitan ýmist 132 kw. spennu eða þaðan af minni. ÍSAL sér sem sagt um eigin spennustöðvar og að sjálfsögðu dreifikerfið. Og það er stóra málið, að ÍSAL sér um dreifingarkerfið og spennustöðvarnar. En til þess að fá þessa háu tölu fyrir orkusölu til almennings í landinu hefur orðið að grípa til dreifikerfisins og það verður algjörlega rangur samanburður ef annars vegar er miðað við heildsöluverð og hins vegar við smásöluverð. Ég veit að hv. þm. taka þetta til greina og sjá, að þetta gelur ekki reynst rétt, þegar þeir átta sig á þessu. Tilkostnaður við framleiðslu, flutning og dreifingu raforkunnar hér við innlendar aðstæður, vatnsaflsvirkjanir, er að langmestu leyti háður uppsettu afli, en að mjög litlu leyti háður nýtingartíma þess, þ.e. orkusölunni. Af þessum sökum er eðlilegra að bera saman greiðslur miðað við afl heldur en orku, og sé það gert verður hlutfallið ÍSAL enn meira í vil en ef það er gert eins og ég sagði áðan. ÍSAL hefur nýtingartíma um 8200 klst. á ári og greiðir því frá 1. júlí 1977 6300 kr. árskw. Rafmagnsveita Reykjavíkur hafði á árinu 1975 nýtingartímann 4965 kwst. á ári og greiðir miðað við þann nýtingartíma 12100 kr. árskw. ÍSAL greiðir því um 52% af því sem Rafmagnsveita Reykjavíkur greiðir fyrir afnot af sama afli. En þess ber jafnframt að geta, að ÍSAL tekur við allri sinni orku með 220 kw. spennu, en Rafmagnsveita Reykjavíkur tekur við helmingi sinnar orku með 132 kw. spennu, en hinum helmingnum með 6–66 kw. spennu. Til þess að lækka spennuna fyrir afhendingu þarf að sjálfsögðu spennustöðvar sem auka tilkostnaðinn fyrir Landsvirkjun. Er talið að þegar um 132 kw. spennu er að ræða í stað 220, þá hækki orkukostnaðurinn raunverulega um 7%. En það er þessi afgangsorka og 20 mw. sem fara til stækkunar á álbræðslunni, það er nú það versta, sagði hv. 2. þm. Austurl. Það mátti skilja á honum að hitt væri hægt að fyrirgefa. En afgangsorkan, hvað segir Landsvirkjun um hana? „Afgangsorka sú, sem átt er við í samningunum við járnblendiverksmiðjuna og ÍSAL, er unnin úr vatni sem tiltækt er hverju sinni þegar forgangsorkuþörfinni hefur verið fullnægt. Þannig verður orkukaupandi, sem eingöngu kaupir afgangsorku, að sætta sig við í vatnsleysisárum að fá alls enga orku um margra mánaða skeið yfir vetrarmánuðina. Afgangsorkusala hefur ekki áhrif til flýtingar næstu virkjana og hefur þannig ekkí aukakostnað í för með sér fyrir orkuöflunarfyrirtæki. Sala afgangsorku er ákaflega hagkvæm fyrir orkuöflunarfyrirtæki, þó að verðlagning á slíkri orku sé lág, þar sem hér er um hreinar aukatekjur að ræða af sömu fjárfestingu eins og ef afgangsorkuafhendingin hefði ekki komið til.“ Þetta er nú það sem Landsvirkjun segir um þetta, og 60% af þessum 20 mw. eru afgangsorka. Og á bls. 36 í fskj. frv. vitnar Landsvirkjun enn um hagkvæmnina á því að selja þessi margumræddu 20 mw., og ég ætla ekki að fara aftur að vitna í það þar sem allir hv. þm. hafa þetta skjal fyrir framan sig. Og nú veit ég að hv. 2. þm. Austurl. og fleiri, sem hafa rætt um rafmagnsmálin, eru sannfærðir um að það er hagræði fyrir Landsvirkjun að selja 20 mw. á því verði sem hér hefur verið rætt um. Ég tel ekki ástæðu til að fara nánar út í rafmagnsverðið. Það liggur fyrir að það er hagnaður að því sem hér hefur verið lagt til að lögfesta og að með því fær landsvirkjun og þjóðarbúið aukinn hagnað af álverksmiðjunni. Hv. 3. þm Norðurl. v. minntist á dæmið A og B sem greint er frá í fskj. með frv. Honum fannst það skrýtið að dæmið B skyldi vera þarna með. þar sem það væri ekki álitið raunhæft. Ég held að það sé algengt í samningum að koma með ýmis dæmi sem ekki geta talist raunhæf þegar til alvörunnar kemur, en þykir samt sem áður gott að hafa þau til umræðu og hafa sem útspil, eins og bað er orðað, þótt það endi ekki með því að byggja áætlanir á því í lok samningsumr. Og ég lagði ekki út af dæmi B. vegna þess að ég taldi það ekki vera raunhæft. Ég lagði út af dæmi A sem við teljum vera raunhæft vegna þess að það byggist á þróun á verði áls síðustu 20 ár og allir, sem þekkja til þessarar framleiðslu, telja að það sé varleg áætlun að byggja á dæmi A. Og með því að byggja á dæmi A kemur í ljós mikill hagnaður bæði af orkusölu og einnig meira öryggi af skattgjaldi heldur en er samkv. eldri samningum. Ég ætla ekki að fara að deila við hv. 3. þm. Norðurl. v. út af fullyrðingum hans um að þjóðin hafi tapað á álbræðslunni, hún hafi reynst illa, hún hafi sogið til sín vinnukraft og fjármagn og þjóðarbúið hafi skaðast. Ég ætla ekki að deila við hv. þm. um þetta vegna þess að fullyrðingar hans stangast algjörlega á við staðreyndir. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða öllu meira um þetta mál. Ég held að ég hafi komið inn á flest þau atriði bæði nú og í fyrradag, sem hv. 3. þm. Norðurl. v., hv. 2, þm. Austurl. og hv. frsm. minni hl , 3. þm. Reykv., gerðu athugasemdir við. Ég tel að það, sem stendur í fskj. með frv., og það, sem fram hefur komið bæði hjá mér og hv. 6. þm. Reykv, sé nægilegt til að sanna að þjóðarbúið hefur hagnast á álverksmiðjunni frá því fyrsta, að till. þær, sem fyrir liggja, verða til þess að auka tekjur þjóðarbúsins, til þess að auka hag Landsvirkjunar, til þess að koma í veg fyrir miklar hækkanir á almenning frá Landsvirkjun nú í bráð, og ég tel að með þeim breyt., sem hér er lagt til að lögfestar verði, sé stigið stórt spor til þess að auka hagnað af þessu fyrirtæki sem frá upphafi hefur verið íslensku þjóðarbúi til hagnaðar.



Herra forseti. Það hafa nú orðið alllangar umr. um þetta mál og er út af fyrir sig ekkert að undra á því. Hér er auðvitað um mikið mál að ræða. En þó verð ég að játa það, að ég bjóst ekki við að umr. yrðu alveg svona víðfeðmar, svona miklar eins og þær hafa orðið. Ég hef ekki tekið þátt í þessum umr. Ég taldi að þessu máli mundi nokkurn veginn ljúka með þeirri vinnu sem lögð var í það í iðnn., þar sem ég á sæti, og bjóst ekki við því að umr. yrðu alveg svona víðfeðmar eins og þær hafa orðið. En vegna þess einmitt hvernig umr. hafa lagst, þá finnst mér rétt að segja hér nokkur orð eða gera smáathugasemdir í sambandi við þetta mál. Eins og fram kemur í nál. stend ég að áliti meiri hl. ásamt hv. þm. Þórarni Þórarinssyni. Við höfum stutt álitið í þeirri trú og þeirri vissu að þetta sé til hagsbóta þegar á heildina er lítið. Ég tel að þessi breyt., sem hér er rætt um, feli þó í sér vissar endurbætur á álsamningnum frá 1968, og mér finnst það vera nokkuð mikið atriði, að það er gerð tilraun til þess nú loksins að bæta nokkuð úr þeim ágöllum sem voru á þessum samningum við Alusuisse fyrir 10 árum. Þess vegna finnst mér eðlilegt að vera meðmæltur þessu frv. En af því að álsamningana almennt hefur borið hér mjög á góma, vil ég taka það alveg skýrt fram að það er fjarri því að við þessar breyt. verði álsamningarnir - upphaflegu álsamningarnir - fullkomnir. Mín skoðun er alveg óbreytt um það, að álsamningarnir hafi verið stórgallaðir þegar þeir voru gerðir. Eins og hér hefur verið rifjað upp nú af einum hv. þm., þá átti ég sæti á Alþ. fyrir 10 árum og var í þeirri n., sem fjallaði sérstaklega um þetta mál og var kölluð álbræðslunefnd, og ég var fulltrúi míns flokks í þeirri n. með hv. þm. Þórarni Þórarinssyni. Við eigum báðir enn sæti í iðnn. Við höfðum aðstöðu til þess að fylgjast vel með þessu máli, og þá sendum við frá okkur mjög ítarlegt nál., sem fór í þá átt að við vorum andvígir þessum samningum þá. Ég hef ekki breytt um skoðun á þessu máli síðan, og ég hygg að hið sama gildi um félaga minn, Þórarin Þórarinsson, hann hafi ekki heldur skipt í sjálfu sér neitt um skoðun á þessu máli. En ég vil benda á það hins vegar, að við stöndum nú frammi fyrir gerðum hlut. Það var á sínum tíma samið við Alusuisse. Álbræðslan er staðreynd í dag, við verðum auðvitað að standa frammi fyrir því og við hljótum að gera okkur ljóst að hún verður ekki lögð niður á næstunni, hvað sem verða kann þegar samningstíma er lokið. Og ég teldi það ákaflega undarlegt og í rauninni fáránlegt ef við höfnuðum endurbótum á viðskiptum okkar við Alusuisse. Hins vegar teldi ég æskilegt að það væru gerðar miklu fleiri endurbætur á þessum gömlu samningum, því að enn þá stendur það, sem við sögðum hér fyrir 10 árum, að það væri margt mjög óviðfelldið í þessum samningum, og sú skoðun mín hefur ekki breyst neitt með árunum. En það er eins og oftar, að það er hægara að koma á einhverju ástandi heldur en að breyta því, en ég fagna þeim breytingum sem eru til bóta. Ég kemst ekki hjá því vegna þess, hvernig þessar umr. hafa lagst, að minna svolítið á afstöðu okkar framsóknarmanna almennt til álsamningsins 1966, hver afstaða okkar var þá. Hún var sú, að við vildum hafna álsamningunum, og það var af ótalmörgum ástæðum og margvíslegum ástæðum sem við töldum að þessir samningar væru óhagstæðir, óviðfelldnir og slíkir að það ætti ekki að ganga að þeim. Í fyrsta lagi er það svo, að framsóknarmenn eru og hafa verið andvígir stóriðjurekstri útlendinga, nema þá í alveg sérstökum undantekningartilfellum og með mjög ströngum skilyrðum. Þá töldum við líka orkusamninginn óhagstæðan. Við vorum á móti þeirri skattlagningaraðferð sem beitt var og valin var í þessu tilfelli. einkum þó hvernig að því var staðið, hvernig aðferðirnar voru við að finna út framleiðslugjaldið. Við gátum ekki heldur fellt okkur við að taka ágreiningsmál út af samningunum undan íslenskri lögsögu, sem raunar er gert. Við vorum þannig á móti gerðardómsákvæðunum og okkur þótti þau vera óviðfelldin, ekki viðeigandi. Við vorum á móti því, að Íslenska álfélagið nyti víðtækra tollfríðinda, bæði hvað snerti efni og tæki til byggingar álversins, og einnig að erlendir starfsmenn nytu tollfríðinda í sambandi við innflutning á heimilismunum. Og við töldum óeðlilegt og óvarlegt að undanþiggja álbræðsluna þeirri kvöð að byggja gaseyðingartæki á verksmiðjuna. Þetta eru nokkur atriði sem ég vil minna á í sambandi við þessa upphaflegu samninga, að því fer víðs fjarri að við framsóknarmenn höfum breytt í nokkru skoðun á því að þessir álsamningar, eins og þeir voru gerðir 1966, hafi verið óheppilegir. Hins vegar tel ég að sú breyting, sem hér liggur fyrir í frv.-formi, sé til bóta, þó að því fari fjarri að þarna sé um að ræða einhverja fullkomna endurskoðun á þessum samningum. En ég held þó að þetta frv. miði í rétta átt, þó að stutt gangi. Ég held að það bæti að nokkru úr ágöllum upphaflegu samninganna. Ég a.m.k. tel liggja ljóst fyrir, að nú sé samið um hagstæðara orkuverð, og ég er sannfærður um að þau ákvæði, sem nú eiga að gilda um framleiðslugjaldið, eru miklu hagfelldari en áður var. Það er búið að lagfæra þessi ákvæði þannig, að við getum vel við það unað, og þau eru í rauninni komin í það form núna sem ég hygg að við framsóknarmenn höfum á þeirri tíð bent á að vera skyldi. Hér hefur verið mikið deilt um orkuverðið og ég skal ekki taka mikinn þátt í þeim deilum, en ég býst við að það kunni að vera að einhverju leyti rétt, sem hv. 2. þm. Austurl. hefur látið hér uppi, að orkuverðið sé lágt miðað við kostnaðarverð nú. Ég býst við að það megi leiða að því rök. Vissulega fær álbræðslan enn orkuna á mjög svo lágu verði. Það er út af fyrir sig alveg rétt. Og því miður er haldið við forréttindaaðstöðu, sem þetta fyrirtæki hefur, sem þessi erlendi stóriðnaður hefur. Þessari forréttindaaðstöðu er haldið áfram, ef miðað er við þau kjör sem iðnaðurinn almennt í landinu hefur. En sem sagt, þó að ég fylgi þessu frv., sem hér liggur fyrir, er ég alls ekki að lýsa fylgi mínu við slík forréttindi stóriðjunnar yfirleitt, hvort sem hún er alútlend eða hálfinnlend, eins og járnblendiverksmiðjan á að verða eða er. Ég held að það sé mjög óheppilegt að veita stóriðnaði sérréttindi fram yfir almennan iðnað. Ég tel það í rauninni hættulega stefnu og ég mun standa gegn henni að svo miklu leyti sem mér er unnt. Ég benti á það í ræðu minni á síðasta þingi. þegar ég talaði hér í járnblendimálinu, að ef íslenskur framleiðsluiðnaður almennt nyti sömu kjara um orkuverð og tollfríðindi og stóriðnaðurinn í Straumsvík og svo þessi fyrirhugaða járnblendiverksmiðja, þá mundi íslenskur iðnaður blómgast og verða samkeppnisfær á erlendum mörkuðum. Ég hef lengi haft sannfæringu fyrir því, að það er ekki hægt að byggja upp útflutningsiðnað hér á landi öðruvísi en að veita innlendum iðnaði slík kjör eða sem næst því. Að mínum dómi ætti iðnaðurinn auðvitað að gera harða kröfu á ríkisvaldið í þessa átt. Það eru því gleðitíðindi, sem hv. 2. þm. Austurl. benti á í sinni ræðu, að forustumenn iðnaðarins eru að átta sig á því að þetta ætti að vera öflug krafa iðnaðarins. Bæði Davíð Scheving Thorsteinsson, formaður Félags ísl. iðnrekenda, Og Erlendur Einarsson, forstjóri SÍS, hafa hreyft þessari kröfu nú alveg á síðustu vikum. Og ég álít, að ríkisvaldið eigi að hlusta á þessar kröfur iðnaðarins. En svo ég snúi mér aftur að efni þessa frv., þá eru í því þrjú höfuðatriði. Það er samið um breytingu á orkuverði, það er samið um breytingu á framleiðslugjaldi og það felur í sér heimild fyrir Álfélagið að stækka álbræðsluna um 20.7 þús. tonn og loforð um aukna orkusölu upp á 20 mw. Ég ætla aðeins hér að minnast á þessa stækkun. Ég ætla ekki að minnast meira á framleiðslugjaldið og orkuverðið, en mig langar hér að minnast örlítið á þessa stækkun. Þegar kom til þess fyrir mig að taka afstöðu til stækkunarheimildarinnar, þá var það fyrst og fremst eitt atriði sem ég vildi fá úr skorið og það var um mengunarvarnirnar, því að það er ekkert launungarmál að það var sýnd linkind í upphaflega samningnum frá 1966 hvað þetta snerti, þá var sýnd hrein linkind í þessu máli. En að vissu leyti var þetta kannske afsakanlegt á þeirri tíð vegna þess að þá vissu menn miklu minna um iðnaðarmengun en menn vita nú. Og óneitanlega hefur það tekið óhæfilega langan tíma að koma upp gaseyðingartækjum í álverinu. Þó finnst mér rétt að geta þess, að bað var gerð virðingarverð tilraun í þessu máli á árunum 1972–1974, en sú tilraun mistókst. Ég held að öllum hv. þm. hljóti að hafa verið kunnugt um þessa viðleitni Álfélagsins og það sé ekki nein ástæða til að vanmeta hana. Ég fylgdi því mjög fast eftir í iðnn. að mengunarvarnirnar yrðu sérstaklega ræddar þar og kannaðar, enda komu strax fram óskir um það frá Náttúruverndarráði, og fulltrúar Náttúruverndarráðs og fulltrúi frá Heilbrigðiseftirlitinu mættu á fundi iðnn. og þar voru þessi mál mjög rækilega rædd. Því miður var þetta frv. þannig úr garði gert að þar var mjög litlar upplýsingar að finna, í grg. sjálfs frv., um fyrirhugaðar mengunarvarnir álbræðslunnar, og ég held að það liggi alveg á borðinn, að ég hefði ekki fylgt þessu frv. ef ekki hefði komið fram fullnægjandi grg. um mengunarvarnir. En eins og fram kemur á fskj., sem fylgir nál. okkar meirihlutamanna, barst skýrsla frá Íslenska álfélaginu og þar kemur fram að verið er að vinna að því að koma upp þurrhreinsibúnaði svokölluðum til gaseyðingar. Það er fullkomnasta tæki sem völ er á í þessu skyni og er áætlað að þessi tæki verði tekin í notkun eftir tvö ár eða 1978. Um það fjallar áætlun fyrirtækisins. Eftir að þetta bréf kom fram sá ég ekki ástæðu til að véfengja það sem þeir höfðu um þetta að segja. Ég sá enga ástæðu til þess. Það verður þá að sýna sig hvað íslenska álfélagið gerir í því að efna þetta. Ég treysti því á þessari stundu að svo verði. Það kemur einnig fram í þessu bréfi, að sú fyrirhugaða nýbygging eða viðbót, sem á að byggja við álverið, verður búin slíkum hreinsitækjum frá upphafi. Það voru þessar upplýsingar sem höfðu úrslitaáhrif á afstöðu mína til þessa máls. Mér þótti rétt, herra forseti, eins og þessar umr. hafa fallið, að gera grein fyrir afstöðu minni, þó að hún komi út af fyrir sig skýrt fram í því að ég skrifaði undir meirihluta álitið. En þetta mál hefur verið rifjað upp á svo almennum grundvelli, að ég sá mér ekki annað fært en að lýsa minni almennu afstöðu til álsamninganna í upphafi og til stóriðju yfirleitt, erlendrar stóriðju, sem ég er persónulega andvígur og tel að ætti að grandskoða í hverju tilfelli mjög gaumgæfilega áður en ráðist er í, og raunar ætti helst aldrei að ráðast í slíkan iðnað, heldur ættum við að snúa okkur að því að beggja hér upp íslenskan smáiðnað, margs konar smáiðnað, og veita þá iðnaðinum í því sambandi þau góðu kjör, bæði um orku, tollfríðindi og kannske fleira, sem erlendri stóriðju eru veitt. Ég tel að það sé mjög óeðlilegt að veita erlendri stóriðju yfirleitt slík forréttindi, og þess vegna er ég andvígur því almennt talað að ráðist sé í slík fyrirtæki.



Herra forseti. Síðan ég talaði síðast í þessu máli hafa orðið þó nokkrar umr. um málið og ýmislegt komið hér fram sem ég vildi gjarnan víkja að. Það er sérstaklega það sem hefur komið fram í máli hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfs Jónssonar, frsm. meiri hl. iðnn., þær athugasemdir sem hann hefur gert við mitt mál og reyndar annarra líka, sem gefur mér nokkurt tilefni til að víkja að ýmsum aðalatriðum málsins. Í mínu máli lagði ég á það aðaláherslu, að mér sýndist að sú endurskoðun, sem fram hefði farið á álsamningnum við ÍSAL, hefði ekki borið tilætlaðan árangur, einkum á þann hátt að þeir samningar, sem nú væri beðið um staðfestingu á varðandi raforkuverð, fælu í rauninni ekki í sér neina teljandi hækkun á raforkuverði frá því sem áður hefur verið. Að þessu atriði vék hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, nokkuð, en varðist þó með öllu að víkja að mínum röksemdum varðandi þetta mál. Í málflutningi sínum sagði hv. 1. þm. Suðurl. að ýmsir hefðu hér uppi rangan málflutning varðandi mat á raforkuverðinu á þeim grundvelli að menn töluðu um að álverið fengi rúmlega 50% af allri raforku Landsvirkjunar, en greiddi hins vegar ekki nema í kringum 10% af verði þeirrar orku sem seld væri af Landsvirkjun, og hann vildi telja að hér væri verið að jafna saman nokkuð misjöfnum hlutum. Á þetta atriði minntist ég ekki einu orði í minni ræðu, - ekki einu orði. Ég veit, að það er vel hægt, og kannast vel við það af málflutningi hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfs Jónssonar, að það er hægt að halda uppi langri spilamennsku, heilmikilli lönguvitleysu, með því að ræða málið á þennan hátt og villa um a.m.k. fyrir velflestum. En ég kaus að ræða málið á öðrum grundvelli, á þeim grundvelli sem ég vissi að væri heldur óhægt fyrir þá, sem reyna að verja þetta verð, að víkja sér undan að taka afstöðu til vegna þess að þar liggja fyrir ummæli Landsvirkjunar sjálfrar og fyrri upplýsingar sem hafa verið gefnar á Alþingi. Í máli mínu benti ég á að það lægju fyrir ákveðnar upplýsingar um það, hvað væri talið vera framleiðslukostnaðarverð á raforku nú frá okkar hagstæðustu virkjunum, og það lægi m.a. fyrir umsögn frá verkfræðideild Landsvirkjunar um það, hvað hún teldi vera framleiðslukostnaðarverð á tilteknum grundvelli reiknað út á þeirri raforku sem nú væri hægt að framleiða á Íslandi. Ég vitnaði í þessum efnum til þess sem Landsvirkjun sagði í grg. sem fylgdi frv. sem, lá fyrir Alþ. fyrir stuttu varðandi raforkusölu til járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Í umsögn Landsvirkjunar stóð þar, og það var þetta sem ég las hér upp, úr þeirri grg., og skal gera aftur. Í grg. þeirra segir orðrétt á þessa leið: „Þá hefur verkfræðideild reiknað út-svokallað kostnaðarverð á raforku frá Sigöldu og Hrauneyjafossi. Sé reiknað með 40 ára annuitet og 9.1% reiknivöxtum og jafnframt gert ráð fyrir því, að rekstrarkostnaður sé 0.5% og vextir á byggingartíma 12% af stofukostnaði, kemur út verðið 9.4 mill kwst. á forgangsorkunni.“ Og síðan segir áfram í þessari sömu grg., að á sama hátt megi reikna með því að afgangsorkan ætti að reiknast á 0.5 mill eða nánar tekið eftir þeirra útreikningum 4.95 mill. Hér var um það að ræða að gerð var grein fyrir okkar hagstæðustu virkjunum sem nú liggja fyrir: Sigölduvirkjun, sem valin hafði verið og búið var að standa að framkvæmd á að hálfu leyti og rúmlega það, en síðan tekin næsthagstæðasta virkjunin sem þá lágu athuganir fyrir um, en það var Hrauneyjafossvirkjun, þær lagðar saman, reiknað út hvað væri framleiðslukostnaðarverð á orkunni frá þessum orkuverum, það miðað við 40 ára rekstur og vaxta- og kostnaðargreiðslur sem allir vita að eru langt undir því sem er nú orðið í dag. Það leikur því enginn vafi á því, að það verður að telja framleiðslukostnaðarverð á raforku í dag eitthvað yfir 10 mill eða eitthvað yfir kr. 1.70 á kwst., sennilega, eins og ég sagði, ekki undir því að vera 11–12 mill eða kr. 1.80 og allt upp í 2 kr. á kwst. Þetta kemur líka alveg saman við það sem orkumálastjóri hefur gefið út frá sér varðandi framleiðslukostnaðarverð frá öðrum hagstæðum virkjunum. Þetta eru þær staðreyndir sem ég legg á borðið. Þetta eru þær staðreyndir sem við verðum auðvitað að taka afstöðu til. Spurningin er þá: Erum við að selja þá viðbótarorku sem nú á að fara að selja álverinu, þegar álverið vill stækka verksmiðju sina sem nemur 10 700 tonna framleiðslu á ári, vill fá 20 mw. af raforku til viðbótar við 140 sem verksmiðjan hefur samning um, - erum við þá að selja þessa raforku á kostnaðarverði eins og það er í dag? Það er alveg augljóst skv. upplýsingum sem liggja fyrir í grg. þessa frv., að það er ekki verið að selja viðbótarorkuna á þessu framleiðslukostnaðarverði. Það hrekkur ekki til. Þar vitnaði ég einnig aðeins í það sem stendur í grg. þessa frv. um hvað áætla megi að fáist fyrir þessa viðbótarorkusölu á fyrstu tveimur árum rekstrarins. Það er tilgreint í grg. frv. og það er augljóslega lægra en þetta framleiðslukostnaðarverð sem ég hef minnst á. Ég segi: Þetta er svo einfalt dæmi að það er engin leið að snúa sér út úr því með einhverjum vafningum. Hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, gerði að vísu tilraun til þess að fara nokkrum orðum um það, að hluta af þessum 20 mw. mætti afhenda sem afgangsorku, - enda er þá búið að verðleggja þessa afgangsorku á lítið sem ekki neitt eða 0.5 mill, þó að framleiðslukostnaðarverðið sé einhvers staðar á milli 10 og 12, - og þetta sé svo mikið hagræði, að geta selt þetta mikið af þessum 20 mw., allt upp í 12 mw., sem afgangsorku. Og hann tók þá til að lesa upp gamla klausu um hvað felist raunverulega í afgangsorkusölu og las þá m.a. um að afgangsorkan væri seld þannig að ef það væri lélegt vatnsár hjá orkuverinu og auðvitað framleiðslan miklu minni, þá væri hægt að taka fyrir þessa orkuafhendingu og menn væru því ekki skyldaðir til þess að afhenda þessa orku. Þetta er hið almenna „prinsip“ varðandi afgangsorku. En í þessum orkusölusamningi, sem hér er um að ræða, eru ákveðin skilyrði sem taka þetta allt saman af. Hér eru ákveðin skilyrði, mjög ströng, um að það verði að afhenda þetta orkumagn, nema því aðeins að það sé um beina bilun að ræða eða við getum alls ekki framleitt orkuna. Hér eru, eins og bent hefur verið á, skilyrði um það, að við verðum að afhenda þetta heildarorkumagn á tilteknum tíma og það verðum við að gera skv. samningnum og getum ekki farið algjörlega að okkar eigin geðþótta. Við erum því tvímælalaust að láta af okkar orkumagni 20 mw. til álversins með býsna ströngum afhendingarskilyrðum, og það þýðir að við getum ekki notfært okkur sjálfir þessi 20 mw. sem við höfum þó fulla þörf fyrir, sbr. það að við erum í sífellu að ráðast í viðbótarorkuframkvæmdir víða á landinu, og enn standa fyrir dyrum dýrar framkvæmdir í þessum efnum af því að okkur vantar orku sjálf. En svo er sá háttur hafður á, eins og ég benti á, að þetta, sem við eigum að fá fyrir 20 mw. sem við ætlum að selja þeim til viðbótar við það magn sem þeir hafa samkv. eldri samningum, þetta orkumagn er blandað saman við eldra orkumagnið eða eldri samning, orka skv. gamla samningnum og orka skv. þeim nýja, allt afgreitt í einu lagi, kemur eitt blöndunarverð út úr öllu saman, og blöndunarverðið er auðvitað dálítið hærra en var í gamla samningnum, og það gefur mönnum auðvitað tilefni til að tala um að hér sé um hækkun að ræða. Ég hef ekki viljað algjörlega fortaka það, ég hef ekki haft aðstöðu til að athuga það alveg nákvæmlega, að hér gæti ekki verið, þegar allt kæmi til alls, um einhverja minni háttar hækkun að ræða. En hún virðist vera mjög óveruleg, ef hún er nokkur. Sannleikurinn er því sá, að við höfðum í höndunum orkusölusamning við álverið sem allir landsmenn voru á að væri orðinn okkur mjög óhagstæður, og Landsvirkjun ógnaði okkur með því nú enn einu sinni, hún hefur gert það margsinnis áður, að það yrði að hækka hið almenna raforkuverð í landinu til þess að Landsvirkjun hefði nægar tekjur, af því að fjárhagur hennar væri farinn að hallast af viðskiptunum við álverið. Þá er farið í það að gera þennan viðbótarsamning og breyta orkuverðinu að meðaltali til frá því sem áður var, þannig að Landsvirkjun fær inn dálítið auknar tekjur nú í byrjun. En þetta breytir ekki því, sem ég hef bent á, að við höfum ekki í þessari samningsendurskoðun náð því marki okkar að neinu teljandi marki að fá fram hagstæðara raforkuverð fyrir þá raforku sem við seljum álverinu, og sú orka, sem þeir eiga að fá nú til viðbótar, þar sem er raunverulega um nýjan samning að ræða, sú viðbótarorka er greinilega seld á undirverði miðað við það sem nú kostar að framleiða orku. Þetta kalla ég lélega endurskoðunarvinnu, jafnvel þó að það hafi komið út úr dæminu, eins og hér hefur verið bent á, að form þeirrar n., sem stóð í þessum samningum, nefndarinnar um orkufrekan iðnað, sem jafnframt er formaður landsvirkjunarstjórnar og ennfremur seðlabankastjóri, hann hafi séð að hann hafi fengið þarna nokkurn viðbótarpening sem honum lá á að fá til viðbótar við það sem eldri samningur hafði ákveðið, sem hann hafði nú reyndar gert sjálfur á sínum tíma. Það breytir því ekki, að með þessum samningi erum við raunverulega að endurnýja gamla óhagstæða orkusölusamninginn og ákveða, að afhenda með nýjum samningi viðbótarorku á óhagstæðu verði. Ég sem sagt hafði gert þessar aths. og það, sem hv. 1. þm. Suðurl. hefur haft að segja hér um orkuverðið, hnekkir ekki þessu, sem ég hef sagt, í einu eða neinu. Hann hefur bara tekið einn stóran hring í kringum málið, eins og hann er býsna laginn að gera, en það breytir auðvitað engu um það, það hljóta allir að sjá, hvað er kjarni þessa máls. Hann er þessi sem ég hef lýst. Við höfum ekki í þessum viðbótarsamningi komið neinu fram til umbóta sem teljandi er, Ég tók eftir því að hv. þm. Ingvar Gíslason sagði þrátt fyrir margar og stórar aths. sem hann hafði að gera almennt við samningana við ÍSAL eða álverið, þá sagði hann að hann féllist þó á þennan viðbótarsamning af því að honum sýndist að hér væri þó heldur um umbætur að ræða frá því sem verið hefði. Og það er eins og ég segi, það má kannske finna það út að hér sé um einhverja minni háttar bót að ræða. En ég álít að það séu ekki nægilega sterk rök fyrir því að ljúka þessari endurskoðun, sem við ætluðum að láta fara fram, með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir, vegna þess að álverið eða eigendur þess þurftu á því að halda að fá viðbótarsamning, fá stækkunarleyfi, þeir þurftu á því að halda að fá nýjan orkusölusamning um viðbótarorku, og þá höfðum við allt valdið í okkar höndum og áttum auðvitað að segja við þessa aðila: Þið fáið ekkert leyfi til stækkunar, þið fáið ekki nýjan samning um orkukaup nema með ákveðnum skilyrðum. - En mér sýnist að þessi staða okkar hafi ekki verið nýtt á neinn hátt eða að svo litlu leyti að það taki því varla að tala um það. Það er orkusalan sem er að mínum dómi aðalatriði málsins, en það eru fleiri atriði sem koma inn í þessa endurskoðun og ég hafði vikið að. Skattgjald álversins er býsna stórt mál líka. Það hafði komið í ljós, eins og minnst hefur verið allrækilega á í þessum umr., að fyrri reglur, sem um var samið um skattgreiðslur fyrirtækisins, voru alveg óviðunandi frá okkar hálfu. Það var á sínum tíma deilt mikið um það, þegar álsamningurinn var gerður, að skattgjaldssamningurinn gerði raunverulega ráð fyrir miklum fríðindum fyrir þetta fyrirtæki, fyrir þetta erlenda stórfyrirtæki, umfram það sem íslensk fyrirtæki yrðu að búa við varðandi skattgreiðslur. En engum okkar hafði komið til hugar þegar deilurnar um þessi skattgjaldsákvæði voru, að hægt væri að lesa út úr þeim flóknu samningum, sem þá voru lagðir fyrir, aðra eins fjarstæðu og reynslan hefur sýnt að út úr þeim var hægt að lesa. Það er staðreynd sem hefur komið fram í þessum umræðum og hv. þm. Ingólfur Jónsson hefur auðvitað ekki getað neitað, því að hér er um tölur að ræða sem eru nákvæmlega réttar og eru gefnar upp af þeim aðilum sem með málið hafa að gera, að það hefur komið í ljós að skattgreiðslur fyrirtækisins frá því að það tók til starfa og fram að 1. nóv. s.l. eða í 6 ár, þá greiddi fyrirtækið í svonefnt framleiðslugjald eða alla sína beinu skatta samtals 617 millj. kr. Auðvitað eru þessar 617 millj. kr. miðaðar við það eins og þær voru taldar í krónum á hverju ári. Það er auðvitað hægt að fara að umreikna þetta, eins og þeir hafi greitt á núv. gengi, og finna út úr því að greiðslan hafi farið eitthvað yfir 1000 millj. Það er rétt. En þeir höfðu bara greitt 617 millj. kr. og er ekki ýkjamikið eftir 6 ára rekstur hjá slíku fyrirtæki sem þessu. En svo kemur barra í ljós þegar þessi 6 ár eru liðin, að þá á fyrirtækið inni á skattinneignarreikningi, ekki 617 millj. eins og það borgaði, heldur 748 millj. Þetta eiga þeir inn á skattinneignarreikningi. Mönnum finnst þetta næstum ótrúlegt, að þeir skuli eiga meira inni en þeir hafa greitt allán tímann og þó skuli þetta eiga að heita skattgreiðsla. Ég benti á það í fyrri ræðu minni að þetta stafaði sumpart af því að þessi skattinneign, sem hefur verið að myndast árlega, er reiknuð á núverandi gengi og þannig hefur inneignin hækkað í krónum talið. En þegar nú var farið í þessa endurskoðun og hafði komið upp mikill ágreiningur af hálfu íslenskra stjórnvalda um það, hvað væri lesið út úr þessum skattgjaldsreglum, menn voru óánægðir með að álfélagið gæti átt inni alla þessa upphæð í sambandi við sinar skattgreiðslur, þá lýkur þessari endurskoðun þannig, að það er fallist á að öll þessi inneignarupphæð sé rétt og raunveruleg og við eigum að endurborga þeim þessa upphæð á ákveðnu árabili með tilteknum vöxtum. Ég taldi að þarna hefði verið staðið mjög laklega að endurskoðuninni. En hv. þm. Ingólfur Jónsson segir: Það var ekki hægt annað.  Ég álít að það hefði verið eðlilegt af hálfu okkar íslendinga að krefjast þess, að þó að eldri samningurinn hafi verið svona illa gerður, þá ættu þeir þó að viðurkenna það, hver hafi verið hin raunverulega meining með þeim ákvæðum sem sett voru í skattgjaldssamninginn, og við hefðum átt að gera kröfu um að þeir féllu frá þessari kröfu sinni, þetta yrði strikað út og síðan yrði tekið upp nýtt skattgjaldsform. En okkar menn beygðu sig auðvitað undireins, allt út frá þessu almenna sjónarmiði, að þeir líta á erlenda stóriðju eins og æðri máttarvöld sem menn verði að beygja sig fyrir, og þeir telja alltaf að þessi erlendi stóriðjurekstur sé svo þýðingarmikill fyrir okkur að þeir verði að njóta sérréttinda og fríðinda á öllum sviðum og við þurfum að ganga undir þeim, svo að segja borga með þeim. Svo er atriði sem við þekkjum ekki í nokkru öðru tilfelli en þegar verið er að ræða um hina erlendu stóriðju. Þá gera menn sér leik að því, eins og hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, og fleiri, þá finna þeir það út þegar búið er að semja, gera nógu vitlausa samninga, jafnvel allt upp í 45 ára samninga um aðstöðu hér til rekstrar, þá fara þeir að reikna út hvað hugsanlegar tekjur af verksmiðjunni, sem reynast reyndar sumar svona í framkvæmd, mundu vera há summa ef maður reiknaði þetta 30–40 ár fram í tímann. Auðvitað kemur út úr slíkum reikningum svo há upphæð að það segja flestir: Nú, þetta er bara nokkuð góður „bisness“ að eiga við þessa menn. - En það mætti fá býsna háar tölur um það, hvað ýmsar innlendar atvinnugreinar gefa í okkar þjóðarbú, ef við reiknuðum þetta allt fram í tímann, að ég tali nú ekki um ef við gæfum okkur forsendur svipaðar þeim sem þeir sem tala fyrir munn þessara stóriðjuaðila, - ef við gæfum okkur jafnrangar forsendur og þeir gefa sér og síðar meir eiga eftir að sannast að vera alrangar og fá ekki staðist. Hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, lét að því liggja að ég hefði verið að gefa hér rangar hugmyndir um það, hverjar hefðu raunverulega verið skattgjaldsgreiðslur þessa fyrirtækis, með því að nefna rétta inneignartölu þeirra og hvað fyrirtækið hefur greitt. Ég gat þess í ræðu minni að inneignartalan væri að sjálfsögðu miðuð við núverandi gengi, en greiðslutalan hefði auðvitað verið miðuð við gengi á hverjum tíma, svo að það fór ekkert á milli mála í minni ræðu. Ég gaf meira að segja skýringu á því, hvers vegna skuldin væri hærri nú en öll greiðslan. En þó að tekið sé tillit til þessa í sambandi við gengisútreikninga, þá er auðvitað alveg ljóst að skattgjaldsgreiðslur þessa fyrirtækis eru hverfandi litlar. Ég hef sagt það líka í þessum umr., að ég tel að nýju ákvæðin, sem koma út úr endurskoðuninni, nýju ákvæðin varðandi skattgreiðslur fyrirtækisins séu auðvitað miklu skárri en þessi ósköp sem ég hef verið að ræða hér um. Þau ákvæði eru miklu betri. Væntanlega gefa þau hér einhverjar fastar tekjur, eitthvert fast gjald. En þó eru augljóslega á þessum ákvæðum enn miklir gallar, - gallar sem eru býsna stingandi í augu, þar sem gert er ráð fyrir því að skattgjaldið eins og raforkuverðið eigi raunverulega að fara sílækkandi miðað við álverð eftir því sem lengra líður fram. Það er gert ráð fyrir því, að á þennan hátt fari skattgjaldið sjálft, miðað við verðlagsþróun, t.d. á áli, alltaf sílækkandi hlutfallslega. Önnur fyrirtæki hér í landinu verða auðvitað að greiða t.d. sitt umsetningargjald eða aðstöðugjald í prósentum af umsetningu á hverjum tíma eða þeim reglum sem þar er farið að miða við. En þetta fyrirtæki nær strax samningum um að það skuli ekki á komandi árum þurfa að greiða skattgjald í hlutfalli við það verðlag sem þá verður. Sömuleiðis er ákvæði um að rafmagnsverðið fari sílækkandi í hlutfalli við t.d. þróun álverðs. Menn gefa sér það, að álverðið muni hækka um 2.5% að jafnaði á ári, reikna allt út frá því, og eru hér í grg. auðvitað strax komnir samkv. þessu álverði upp í 45 cent pundið, en nýlegar upplýsingar, sem liggja hér fyrir, eru um að álverðið er ekki nema 39 cent pundið. En þá hefur hv. 1. þm. Suðurl., málsvari þessara stóriðjusamninga, strax svar á reiðum höndum. Fyrst álverðið er í dag ekki nema 39 cent pundið, en þeir eru farnir að reikna strax í þessum dæmum, sem hér eru sett upp, 45 cent pundið mjög fljótlega, þá segir hann: Ja, það er ekki hægt að reka álverksmiðju með 39 cent á pund, það er ekki hægt. Það gefur því auga leið að það hlýtur að hækka. Það er ágætt að gefa sér svona forsendur. Það færi betur ef hægt væri að gera það í fleiri tilfellum. Það kæmi sér líklega nokkuð vel hjá okkur núna í sambandi við okkar sjávarútveg, eftir því sem menn bera sig illa þar margir hverjir, að segja: Það gefur auga leið að það er taprekstur á þessu, af því hlýtur fiskverðið að hækka og verður hækkað og við reiknum bara með því. - Nei, það er vitanlega engin ástæða til þess að reikna í þessum dæmum með öðru en því sem er, ganga út frá því sem er, og að því leyti sem er verið að miða bæði skattgjald við álverð eða raforkuverð við álverð, þá er eðlilegt að hvort tveggja fylgi þá sömu verðlagsþróun. Allt annað þýðir það að maður er að semja um að fara aftur á bak. En þrátt fyrir þessar aths., sem ég hef gert, þá segi ég það, að miðað við þá athugun sem ég hef getað gert á ákvæðunum nú og áður um skattgjald, þá tel ég að nú sé miðað við miklu öruggari ákvæði en áður var og þannig megi búast við því að skattgjaldið skili sér betur en eftir eldri samningum. Það sem sagt játa ég. En þriðja meginathugasemd mín var varðandi mengunarvarnir. Ég benti á að upphaflegur samningur okkar hefði ekki gert ýkjamikið ráð fyrir að hægt væri að skylda fyrirtækið til að koma upp tækjum til að draga úr mengunarhættu. Og reynslan hefur orðið sú, að þrátt fyrir ýmis tilmæli eða jafnvel fyrirskipanir á öllum þessum starfstíma sem liðinn er hefur fyrirtækið ekki leyst þetta mál enn þá. Það er alltaf í athugun, það er alltaf í prófun, það eru alls konar tilraunir hafðar þarna uppi, reksturinn í fullum gangi, en úrbætur hafa ekki orðið. Ég benti á að það hefði verið full ástæða til þess nú við þessa endurskoðun að setja beinlínis í viðbótarsamninginn alveg örugg ákvæði um að viðbótarstækkunin á verksmiðjunni gæti ekki átt sér stað nema búið væri að koma upp þessum hreinsitækjum á eldri verksmiðjunni. En það var ekki gert. Það er talið að það sé nokkuð fast loforð um viðaukann, sem hér er samið um eða stækkunina, að það verði að koma til hreinsibúnaður áður en sú stækkun er tekin í notkun. En varðandi eldri verksmiðjuna, sem meginmálið hlýtur að snúast um, er í rauninni ekkert annað en loðin loforð áfram. Það var ekkert sett inn í samninginn sem bindur. Hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, vitnaði í það, að þeir hefðu fengið bréf frá Íslenska álfélaginu sem fylgdi í nál. þeirra, dags. 17. des. 1975 og meira að segja stílað á Ingólf Jónsson sjálfan, og samkv. þessu bréfi ætti þetta allt að vera í lagi. En ekki get ég fallist á þessa skýringu. Það atriði í þessu bréfi, sem um þetta fjallar, er á þessa leið, með leyfi forseta, orðrétt, það er tölul. 3 í þessu bréfi - þar segir: „Framkvæmdaáætlun ÍSALs um þurrhreinsitækin gerði ráð fyrir því, að unnið yrði að hönnun á kerþekjum og tilraunum með þær á tímabilinu apríl 1975 til júní 1976.“ - Ég má til með að stöðvast aðeins við þessa setningu, en ætla mér að lesa áfram. Hér er skýrt frá því, að þeir háu herrar hafi gert áætlun um áframhaldandi tilraunir sem eigi að eiga sér stað á tímabilinu frá apríl 1975 til júní 1976. Jú, þeir eru áður búnir að skýra frá því, að fleiri áætlanir hafi svo verið gerðar, fleiri loforð hafi verið gefin. Ekkert er bindandi í þessu. En svo segir hér áfram: „Síðan yrði hafist handa um endanlega hönnun kerfisins í heild“ - eftir tilraunirnar, þá á að fara að hanna. „Síðan yrði hafist handa um endanlega hönnun kerfisins í heild, útboð, smíði, uppsetningu og gangsetningu tækja, og yrði þessu að fullu lokið í árslok 1978.“ Þetta sagði áætlunin. En í lok þessa 3. tölul. segir orðrétt um þessar áætlanir og þessar fyrirhuguðu framkvæmdir til mengunarvarna: „Taka ber þó fram í því sambandi, að hér er um stórkostlega fjárfrekt fyrirtæki að ræða (heildarkostnaður er kr. 2200 millj. samkv. núv. áætlun), og getur hraði framkvæmda orðið háður því að lánsfé fáist til þeirra.“ Svo kemur hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, og segir: Þetta er allt á sléttu, þessu verður kippt í lag, þetta er allt í lagi. Ég veit að hv. þm. sannfærist um það, þegar hann er búinn að heyra mitt mál, segir hann, að þetta er allt rétt. - En hv. þm, má nú heyra það, að ég hef ekki sannfærst, ég get ekki lesið annað út úr þessu en það að þetta sé allt í nákvæmlega sömu óvissunni og það hefur verið í 6 ár: Nýtt loforð, ný áætlun, síðan hönnun, síðan útboð, kostar mikið, vitum ekki um lán, getur orðið dráttur. Svona er þetta. Sannleikurinn er sá, að þeir, sem stóðu að þessari endurskoðun, kærðu sig ekki um að setja það sem skilyrði fyrir stækkunarheimild að þetta mál yrði leyst að fullu. Það er svipað með þetta atriði að mínum dómi eins og endurskoðun á raforkuverðinu og eins og endurskoðun á skattgjaldinu, okkar menn virðast hafa verið afskaplega linir af sér í þessari endurskoðun - afskaplega linir af sér. Og þá er það sem gerist venjulega, þegar þeir eru linir í samningunum við útlendinga, þá verða þeir tilsvarandi harðir við íslendinga þegar þeir þurfa að fara að semja við þá á eftir. Einhvers staðar verður þetta að koma niður, Þegar á síðan að fara að ákveða raforkuverðið til okkar, þá verður að gæta að því að það sé ekki of lágt. Og þegar farið er að skattleggja íslensk fyrirtæki, þá verður að hafa allan vara á að skatturinn verði ekki of lítill. En þegar þessir ágætu menn eru að semja við útlendingana, þá er eins og allt leki niður í gegnum greiparnar. Ég tel því að það standi fyllilega sem ég hef sagt hér, að þessi endurskoðun hefur mistekist, þó að í endurskoðunarnefndinni séu hinir æðstu menn landsins, þeir sem áður hafa verið að semja við útlendingana æ ofan í æ og tekist svona, eins og menn eru nú farnir að viðurkenna. Jafnvel hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, verður að játa að það voru stórgallaðir samningar, einkum varðandi skattgjaldið, sem ekkert kom út úr eða lítið. Þeir eiga að viðurkenna að þessi endurskoðun hafi tekist illa, segja þessum háu herrum: Þið verðið að gera betur. Þið skuluð bara segja að þið hafið ekki fengið staðfestingu á samningnum á Alþ. og þið séuð komnir aftur og ætlið að tala við þá upp á nýtt. - Það er þetta, sem á að gera. Ég held líka að það væri hollt fyrir fleiri en hv. 1. þm. Suðurl., sem hér hefur fengið það illa hlutskipti að tala fyrir þessu máli, að átta sig á því. T.d. mætti formaður þeirrar n., sem hafði með samningana að gera, fara að átta sig á því líka, að málíð er ekki lengur svo einfalt að það sé hægt að semja um allt of lágt raforkuverð til útlendinga, undir framleiðslukostnaðarverði, og mikil skattfríðindi o.s.frv., í trausti þess að það sé þó hægt að láta íslendinga borga það sem upp á vantar. Nú eru komnar fram mjög alvarlegar kröfur um það, og ég vænti að hv. 1. þm. Suðurl. hafi veitt því athygli að hv. þm. Ingvar Gíslason tók mjög undir þessar kröfur sem ég hafði minnst hér á, - nú er formaður Félags ísl. iðnrekenda, Davíð Scheving Thorsteinsson, kominn fram á völlinn og studdur af forstjóra Sambands ísl. samvinnufélaga, Erlendi Einarssyni, og nú segja þeir: Við gerum kröfu um að fá raforku til okkar framleiðslu á hliðstæðu verði og erlendu fyrirtækin fá. - Þá fer nú að vandast málið. Ef við ættum að selja öllum innlendum atvinnurekstri raforku á eitthvað hliðstæðu verði og hér er verið að semja um í sífellu til útlendinga, þá er ég hræddur um, að það þyrfti að fara að hækka heldur betur raforkuverðið til landsmanna sjálfra, til heimilanna í landinu. Það er sem sagt ekki hægt að halda áfram öllu lengur að horfa á að það sé verið að semja við erlenda aðila hér um verðlag sem er langt undir framleiðslukostnaðarverði, því verði sem við verðum að ganga út frá. Hv. 1. þm. Suðurl. veit að þegar er verið að reikna út framleiðslukostnaðarverð samkv. þeim reglum sem ég hef hér vitnað til, þá er miðað við svo að segja hámarksnýtingartíma orkuveranna. Auðvitað verður raforkuverðið miklu dýrara frá virkjunum þegar nýtingartíminn fellur verulega niður frá þessum útreikningum. En þeir útreikningar sem ég hef vitnað til og eru byggðir á kostnaðargreiðslum og vaxtagreiðslum, sem við verðum að ganga út frá í dag og miða við 40 ára rekstrartíma þessara orkuvera, eru langt fyrir ofan það verð sem hér er verið að semja um á viðbótarorkunni. Mér datt auðvitað aldrei í hug að við gætum fengið þá endurskoðun á raforkusamningnum við Álfélagið, að við gætum komið því fram að selja þeim þau 140 mw., sem þeir hafa eldri samninga um, á núverandi framleiðslukostnaðarverði. Það hafði mér aldrei dottið í hug. Það þótti víst sæmilegt að koma því orkumagni í það að vera á framleiðslukostnaðarverði, eins og reynslan sýndi að það var miðað við byggingu t.d. Búrfellsvirkjunar. Ég hafði einnig vikið hér að því vegna sérstaks tilefnis, að það hefðu verið miklar deilur um það þegar samið var um orku til álverksmiðjunnar á sínum tíma, að þeir samningar hafi verið of lágir miðað við framleiðslukostnaðarverð. Hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, gat þess að þeir hefðu haldið því fram að raforkuverðið hafi raunverulega verið 22 aurar á kwst., þegar þeir samningar voru gerðir við Álfélagið á sínum tíma, en framleiðslukostnaðarverðið hafi ekki verið nema 20 aurar. Ég kannast vel við þessar tölur. Þetta eru þær tölur sem þeir notuðu mikið þá. En við héldum hinu fram, að samningarnir næðu því ekki á þeim tíma að gera ráð fyrir framleiðslukostnaðarverði, og við töldum að það lægi skýrt fyrir að framleiðslukostnaðarverðið lægi þó nokkuð fyrir ofan 22 aura sem þarna var raunverulega samið um. En þessi deila, eins og ég hef sagt hér áður, er ekki lengur aðalatriðið. Við játum að þessi samningur var gerður á svona lágu verði. Við erum bundnir við þann samning. En við þurfum ekki að semja við Álfélagið um viðbótarorku eða heimild til stækkunar án þess að knýja fram endurskoðun á þessum óhagstæða samningi, - endurskoðun sem skilaði okkur einhverju. Við vissum að þeir þurftu á stækkunarheimildinni að halda. Þeir vildu fá hér samning um meiri orku, og í þessum efnum höfðum við trompin á okkar hendi. En þau voru ekki notuð, því að raunverulega felur þessi endurskoðun í sér litla sem enga verðbreytingu á því orkumagni sem áður var samið um, og verð á þeirri orku, sem selja á til viðbótar, er greinilega undir framleiðslukostnaðarverði, eins og ég hef bent á. Því er ekki um miklar umbætur að ræða varðandi orkusölusamninginn, einhverjar minni háttar hagsbætur að ræða varðandi framleiðslugjaldið, en þó eru þar á miklir gallar. Ég skal svo ekki eyða frekari orðum að þessu máli að sinni, En það er nauðsynlegt að hv. alþm. geri sér fulla grein fyrir því, hvað raunverulega felst í þeim samningi sem hér er óskað eftir staðfestingu á, því að þessi ákvæði, sem ég hef gert að umtalsefni, koma svo mikið inn í önnur mál sem við höfum með að gera. Hér er ekki á ferðinni sú gamla deila, hvort við hefðum átt að semja yfirleitt um byggingu álversins, það er orðin staðreynd, eða semja á þeim grundvelli sem þá var gert, en við hljótum að verða að taka fullt tillit til þess, hvað við fáum fyrir þá orku sem við seljum þessu fyrirtæki, að ég tali nú ekki um þá orku sem verið er að fá til viðbótar við eldri samning. Við hljótum að taka fullt tillit til þess, þegar endurskoðun á að fara fram, eftir hvaða reglum þeir eiga að borga skatta. Líti menn fram hjá þessu, þá komast menn fljótlega í vanda gagnvart öðrum þeim sem þarf ýmist að skattleggja eða selja raforku úr því sem nú er komið.



Herra forseti. Það er vissulega gleðilegt að meira að segja stjórnarþm. eru nú farnir að viðurkenna að orkuverð til álversins sé of lágt og það erlenda fyrirtæki, sem hér um ræðir, njóti óeðlilegra forréttinda, eins og fram kom í máli þeirra hv. framsóknarþm. Páls Péturssonar og Ingvars Gíslasonar. En munurinn á þeim félögum er sá, að hv. þm. Páll Pétursson dregur af hlutunum niðurstöðu og myndar sér sjálfstæð~ skoðun og tekur afstöðu samkv. því, en hv. þm. Ingvar Gíslason telur sig rígbundinn af stjórnarsamstarfinu. Hv. þm. Ingvar Gíslason tók hér fram að sumt væri til bóta í þessum nýju samningsdrögum, en viðurkenndi þó að fjarri væri því að samningarnir væru orðnir fullkomnir. Það er vissulega eðlilegt að þm. reyni að afsaka það nú að hafa skipt um skoðun. Það gera framsóknarþm. gjarnan um þessar mundir og framsóknarmenn yfirleitt. Þeim er kannske vorkunn. Það er vonandi að þeir hafi líka kraft og áræðni til þess að áskilja sér rétt til þess að skipta um skoðun aftur, eins og hæstv. utanrrh. gerði í sjónvarpsumræðum í gærkvöld. Hv. þm. Ingvar Gíslason telur okkur bundin af gamla samningnum, og hann sagði að æskilegt hefði verið að miklu fleiri breytingar hefðu orðið á þessum nýju samningsdrögum. Um það eru allir sammála. Það hefði verið æskilegt að það hefðu orðið miklu meiri breytingar. En hvers vegna í ósköpunum var það þá ekki reynt? Hvers vegna reyndi t.d. þessi hv. þm. ekki að koma fram neinum breytingum þegar málið var skoðað í n.? Það gerði hann ekki. Hv. þm. Jóhann Hafstein sagði hér að fjarri væri því að hægt væri að hagræða bókhaldi án okkar vitundar, eins og ég leyfði mér að halda fram fyrr í umr. Hann á þá væntanlega við að fjarri sé því að hægt sé að hagræða bókhaldinu án vitundar ríkisstj. Á þá sem sagt að álykta að bókhaldinu sé hagrætt með hennar vitund? Ekki batnar það við það, nema síður sé. Hins vegar vita þeir, sem eitthvað vilja vita um starfsaðferðir auðhringa, að það er einmitt ekki síst þessi hagræðing bókhalds frá landi til lands sem skapar gróðaaðstöðu þeirra. Ef hið svokallaða tap álversins hér á landi er raunverulegt, hvernig samræmist það þá þeirri stefnu alúsvissara að sækjast samt eftir stækkun Straumsvíkurverksmiðjunnar? Er það þá til að tapa meiru? Ætli það? Enda er tapið bókhaldslegt. Við hverja ætli álverið versli mest. Það er aðallega tvenns konar hráefni sem það flytur inn, súrál og rafskaut, kannske eru hlutföllin 9:1 í verðmætum, ég giska á eitthvað slíkt. Og súrálið kaupir verksmiðjan frá hringnum sjálfum, frá fyrirtækjum Alusuisse. Og hver ákveður þá verðið? Og hvert er svo hráálið selt héðan? Kaupendur eru náttúrulega ýmsir. Meira að segja kom einhvern tíma kínverskt skip og var mikið gert með það í fréttum. En stærstu kaupendurnir munu þó vera fyrirtæki í Englandi og Þýskalandi, flest þeirra að líkindum dótturfyrirtæki Alusuisse. Það er einmitt á svona fyrirkomulagi sem sjálf tilvera auðhringanna byggist, yfirráðum að því marki að þeir geti hagrætt og meira og minna ráðið verðinn á sinni vöru. Hv. þm. Jóhann Hafstein rakti hérna líka ýmsa kafla úr grg. með fyrri álsamningi. M.a. vitnaði hann í áætlanir um raforkuverð með eða án sölu til ÍSALs o.s.frv. Það ætti að vera óþarfi að vitna í þessar fyrri áætlanir. Þær gilda ekki lengur, þær hafa ekki staðist, það er honum kunnugt um eða ætti að vera. Eins gerði hann aths. við það, að ég hefði sagt að álverið færi ekki að íslenskum lögum, leiðrétti sig reyndar og sagði, eins og ég hafði sagt, að það lyti ekki íslensku dómsvaldi, og það er tvímælalaust rétt. Ég þarf ekki annað en vitna í ummæli sjálfs forstjóra álversins, Ragnars Halldórssonar, þegar hann kom á fund hjá n. Aðspurður sagði hann að hann líti svo á að álverið heyrði ekki undir íslensk lög, önnur en þau sem samningurinn er sjálfur. Hv. þm. Ingólfur Jónsson lagði mikla áherslu á það, að 6 af 7 nm. í iðnn. hefðu viljað samþykkja samningana eftir þá athugun sem þeir hefðu fengið í n. Ég verð nú að leiðrétta hv. nefndarformann. Þeir vildu það bara alveg strax án þess að það hefði fengið nokkra einustu athugun. Þeir vildu samþykkja þetta strax á fyrsta fundi. Hann gerði líka grín að því, að ég hefði tekið hér fram að enn væri ósvarað mörgum spurningum, þrátt fyrir það að sjálf hefði ég lagt fram svo og svo margar - ég held að hann hafi talið 30. Ég skal ekki deila um það. Ég hef ekki talið það sjálf, þær eru í ýmsum liðum. En ég vil benda hv. nefndarformanni á það, að einmitt svörin við þessum spurningum gáfu tilefni til frekari spurninga og þeirra hefði ég viljað spyrja á þriðja fundinum eftir að tími hafði unnist til að vinna úr svörunum, en á þær hafði n. ekki nokkurn áhuga að hlýða og því síður að leita svara við þeim. Þessi hv. þm. sagði líka að ég hefði sagt að ekkert samband hefði verið haft við fulltrúa Náttúruverndarráðs. Ég tók einmitt fram að þeir hefðu sjálfir átt frumkvæðið. Ég hygg að ég þurfi ekki að fara að endurtaka það hérna. Hv. þm. Ingólfur Jónsson sagði líka að allir hefðu verið sammála um að það ætti að gera fyllstu kröfur. Auðvitað eru allir sammála um að það ætti að gera fyllstu kröfur, meira að segja hv. þm. Ingólfur Jónsson, og það tel ég nú dálítið nýtt hjá honum. Hitt er annað, að það eru líka sumir sem vilja að það sé gengið eftir kröfunum og að loforð í því sambandi séu haldin, þ.á m. fulltrúar Náttúruverndarráðs. Ég hef áður rakið það, að af fyrri reynslu legg ég lítið upp úr þeim loforðum, sem nú eru gefin, eða þeim fyrirheitum, sem prentuð eru í bréfi álversins með nál. meiri hl. Þessi fyrirheit eru háð lánsfjárútvegun, eins og áður hefur verið rakið hér. Það er áreiðanlega hægt að hagræða slíku eftir þörfum, ekki síður en bókhaldinu um taprekstur. Hv. nefndarformaður benti líka á að við hefðum hér í okkar málflutningi, sem eru á móti þessum samningi, reiknað skattinneignina út eftir núverandi gengi. Að sjálfsögðu reiknum við hana eftir núverandi gengi. Þetta er skattinneign sem stendur nú í 4.4 millj. dollara. Það gerir 748 millj. kr. íslenskar. Auðvitað reiknum við eftir því gengi sem hún stendur í þegar hún er reiknuð út. Ég tók það mjög skýrt fram í m.inni ræðu að reiknað væri á því gengi sem gilti í árslok 1975 enda stendur heldur hvergi að inneign eigi að reiknast á einhverju öðru gengi. Og í þessu sambandi má kannske líka koma inn á það, að talað er um að það leggist á hana vextir samkv. vöxtum bandarískra banka sem hv. þm. sagði hér að væru 5.6%. Um það stendur ekki neitt. Það stendur að þeir hafi s.l. 10 ár verið að meðaltali 5.6%. Ætli þeir hafi ekki farið hækkandi eins og aðrir vextir almennt, hvar sem er í heiminum? Ég býst við að séu þessir 5.6% vextir meðaltal, þá hafi þeir kannske byrjað í miklu lægri tölu og hafi síðan hækkað, og guð má vita hvað þeir eru núna eða hvað þeir verða þegar við eigum að borga þessa reikninga. Sama gildir náttúrlega um það sem hann sagði um framleiðslugjaldið. Honum fannst óréttlátt, fyrst þetta væri reiknað í núverandi gengi, að framleiðslugjaldsgreiðslurnar skyldu þá vera reiknaðar á því gengi sem þá gilti. Þetta er það sem gefið var upp af ríkisbókhaldinu, og eðlilega eru greiðslurnar miðaðar við það gengi sem þær voru í þegar þær voru greiddar, en ekki einhvern tíma löngu eftir að þær hafa verið greiddar, nema þá að hv. þm. Ingólfur Jónsson telji að það sé alls ekki lengur hægt að reikna út í íslenskum peningum, það verði að miða allt við þennan elsku hjartans dollar hans. Hv. þm. Jóhann Hafstein og reyndar líka Ingólfur Jónsson töldu að hlutfallið á milli íslendinga og álversins í heildargreiðslum kæmi ekki málinu við. Það kannske kemur ekki beint þessum samningsdrögum við sem slíkum. En vissulega kemur það málinu við hvað við íslendingar borgum af heildargreiðslunum og hvað erlendir aðilar borga af heildargreiðslunum. Þar með er ekki endilega verið að halda því fram að þegar selt er rafmagn í miklum mæli til stóriðju, hvort sem hún er erlend eða innlend, þá eigi hún að borga það sama og borgað er fyrir raforku til heimilisnota. En að hún noti yfir 50% af rafmagni og borgi ekki nema um 10% af greiðslunum, það getur hreinlega ekki staðist heilbrigt mat. Það kom fram í svörum sem okkur voru gefin um verðið til þeirra sem kaupa í heildsölu, - svörum frá viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, - ég leyfi mér að lesa það hér, með leyfi forseta, að eftirfarandi aðilar borga: a) Álfélagið 31 eyri á kwst., b) allir aðrir kaupendur, að almenningsveitum meðtöldum, 132 aura á kwst. og e) almenningsveitur einar 154 aura á kwst. - og beri hv. þm. saman ef þeir vilja. Að lokum vil ég enn benda á að í öllum útreikningum sínum í frv. gefa semjendur sér að álverð hækki um 2.5% á ári. Þeir segjast reyndar taka þar mið af þeirri verðþróun sem orðið hefur áður og má það vel vera. En eftir sem áður er ekki tekið tillit til annarrar verðþróunar og er því ómögulegt að taka þessa verðhækkun á áli nema sem hluta af almennri verðbólguhækkun, þ.e.a.s. hækkun á öllum vörum og þar með á rafmagni líka. Alls ekkert tillit er tekið til fyrirsjáanlegrar stórhækkunar á framleiðslukostnaði raforku hér innanlands. Það er ekki einu sinni gert ráð fyrir endurskoðun á samningstímabilinu með tilliti til þessa. Eins og ég hef bent á áður í þessum umr. er í útreikningi á raforkuverðinu ekki einu sinni miðað við sömu hlutfallshækkun á verði áls og rafmagns, heldur hækkar orkuverðið um sílækkandi hlutfall af álverðshækkuninni. Er því í rauninni um að ræða minna tekjuhlutfall fyrir íslendinga í raunverulegum verðmætum eftir því sem verðlag stigur, og að sama skapi léttari greiðslur fyrir álhringinn eftir því sem verðlag stígur. Við útreikninga mína geng ég út frá því álverði sem er í dag, þ.e.a.s. 39–40 cent á pund. Það var gefið 1975 30 cent á pund. Segjum að það hafi aðeins hækkað, það er ekki komið heilt ár, - segjum að það sé 39–40 cent á pund. Eftir þeim ákvæðum, sem samningsdrögin gera ráð fyrir, gefur það orkuverðið 3.95 mill fyrir kwst. til álversins í heild. Og hér er rétt að vekja sérstaka athygli á því, að þegar Landsvirkjun gerir ÍSAL reikning fyrir raforkunotkun, þá ber henni, Landsvirkjun, að verðleggja allt rafmagnið á einu og sama verði. Þetta má sjá í orðalagi 13. og 14. gr. rafmagnssamningsins á bls. 14 í þessum samningsdrögum. Ég tel óþarfa að lesa það hér upp. Í þessum útreikningi er ég hins vegar að slá mati á það, við hvaða verði rafmagnið til gömlu smiðjunnar er sótt að gefnum ákveðnum forsendum um verðlag á raforkunni til nýja hlutans, fjórða áfanga. Ég hef áður lýst því hér í umr. hvernig ég teldi rétt að taka verðið 10 mill fyrir viðbótarsöluna til fjórða áfanga, en það byggist á athugunum á afhendingarskilmálunum sjálfum sem hljóta að vera eitt af grundvallaratriðunum þegar þetta mál er skoðað. Og ég skal svo reikna þetta dæmi einu sinni enn. Ég geri ráð fyrir 1100 gwst. notkun gamla hlutans, þ.e.a.s. ákveðnu meðaltali, en neyslan hefur stundum verið minni og stundum aðeins meiri. Viðbótarsmiðjan á að fá 176 gwst. Samanlagt gerir þetta 1276 gwst. - ég vona að hv. þm. fylgist með - sem á núverandi verði, 3.95 mill, gerir 5040. 176 gwst. á 10 mill gera 1760. Drögum frá. Útkoman er 3280. Svo er einfalt að deila 1100 í þá upphæð. Útkoman er 2.98 eða segjum 3 mill. 3 mill er sem sagt raforkuverð til gamla hlutans, 3 mill áfram. Það er svo áfram hægt að halda því fram að 10 mill sé ekki heildarverð til nýja hlutans, vegna þess að skipt sé í forgangsorku og afgangsorku. En afhendingarskilmálarnir tala bara sínu máli. Þeir eru svo harðir að hér er ekki um neina afgangsorku að ræða í neinum venjulegum skilningi þess orðs. Ég hef áður í þessum umr. lesið upp til samanburðar afhendingarskilmálana í samningnum um járnblendiverksmiðjuna og í þessum samningsdrögum, og ég tel óþarfa að endurtaka þá lesningu nú. Hv. þm. geta lesið það sjálfir. Ég ætla ekki að tef ja tímann. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson endurtók það áðan, sem við bæði höfum reyndar bent á fyrr í umr., að jafnvel orkuverðið 10 mill er undir framleiðslukostnaðarverði, Hvað þá um 3 mill eða jafnaðarverðið 4.43 1978? Það er greinilegt að hvernig sem lítið er á dæmið, þá er orkuverðið langt undir því marki sem eðlilegt hefði verið að gera kröfu um, langt undir heimsmarkaðsverði og langt undir því marki sem við íslendingar hljótum að gera kröfu um þegar við tökum mið af því hve gífurlega framleiðslukostnaðurinn er að hækka hjá okkur og mun hækka á næstu árum. Þetta er smánarlegt verð í einu orði sagt. Bæði út af því og öðru, sem við höfum nefnt hér áður, getur Alþ. ekki staðfest þennan samning. Það er ekki hægt að staðfesta hann eins og hann er. Það þarf að vísa honum til baka og aftur í endurskoðun.



Herra forseti. Það eru bara örfá atriði úr ræðu hv. 1. þm. Suðurl. sem mig langar til að gera aths. við. Hann sló því föstu að við vildum allir kappkosta að hafa það sem sannara reynist. Ég er hjartanlega sammála honum. En þá kemur upp í hugann þessi sígilda gamla spurning Pílatusar heitins: „Hvað er sannleikur?“ Ég get ekki fallist á, eftir að hafa hlýtt með mikilli athygli á röksemdafærslu hv. 1. þm. Suðurl., að hann hafi höndlað neinn stórasannleik varðandi þetta orkuverð. Hann ber brigður á þær tölur sem ég og e.t.v. fleiri þm. fórum með um heildarnotkun rafmagns og um verð á rafmagni. Hann skýrði þennan verðmun þannig, að ÍSAL sér um dreifikerfi og aðveitustöðvar, sagði hv. þm. RARIK sér náttúrlega líka um sitt dreifikerfi. Það er að vísu alveg rétt, að álverið fær á annarri spennu rafmagn heldur en Rafmagnsveitur ríkisins. En ég er þess fullviss að Rafmagnsveitur ríkisins væru fúsar til þess að spenna niður aflið frá Landsvirkjun ef þær ættu kost á að fá það keypt á svipuðu verði og álverið, en það hygg ég að Rafmagnsveitum ríkisins strandi ekki til boða. Og það er alveg ábyggilegt, ef lítið er á þær tölur sem síðasti ræðumaður var að vitna til hér áðan beint frá Landsvirkjun um verðmun á orku til álversins og til annarra kaupenda., að Rafmagnsveiturnar mundu hafa verulegan hag af því að spenna þetta niður. Auk þess er búið þannig um hnútana með miklu öruggari hætti, að álverinu er skapað varaafl með allt öðrum skilmálum heldur en Rafmagnsveitur ríkisins þurfa að búa við. Ég vil nú biðja hv. 1. þm. Suðurl. að athuga vandlega töflur og línurit og skýringarmyndir í ársskýrslum Landsvirkjunar undanfarin ár, hún hefur gefið út sérstaklega vandaðar og litprentaðar skýrslur, og þá mundi hann sannfærast um það, að ég fer með rétt mál. Það hefur verið bjartsýni ríkjandi og glaðar vonir hér á Alþ. við gerð samningsins 1966. Þá fylgdu þeirri samningsgerð í frv. yfirlit um þjóðhagsleg áhrif af byggingu álbræðslu, m.a. áhrif af bræðslu á þróun raforkumála. Ég ætla - með leyfi forseta - að lesa örstutta klausu úr þeim kafla á bls. 96. Þar segir: „Sé litið á rekstrarafkomu Landsvirkjunar fram til ársins 1985, eins og hún mundi verða samkv. hvorri leiðinni fyrir sig, kemur í ljós að samanlagður tekjuafgangur fram til ársins 1985 mundi án vaxta verða 700 millj. kr. meiri ef gerður yrði rammasamningur við álbræðsluna. Er þá þegar búið að reikna inn í dæmið allan kostnað af byggingu nýs orkuvers er kæmi í stað hluta Búrfellsvirkjunar er framleiddi raforku fyrir álbræðsluna. Sú mikla lækkun á framleiðslukostnaði raforku fyrir innanlandsmarkað, sem samningur við álbræðslu gerir mögulegan, gæti að sjálfsögðu komið fram annaðhvort í lægra raforkuverði eða örari uppbyggingu raforkukerfisins, eftir því hvað þætti þjóðhagslega hagkvæmara.“ - Ég endurtek: „Sú mikla, lækkun á framleiðslukostnaði raforku fyrir innanlandsmarkað, sem samningur við álbræðslu gerir mögulega, gæti að sjálfsögðu komið fram annaðhvort í lægra raforkuverði eða örari uppbyggingu raforkukerfisins, eftir því hvað þætti þjóðhagslega hagkvæmara. Að því er raforkuverðinu viðkemur sýna útreikningar að raforkukostnaður á árunum 1969–1980 mundi verða 28% hærri ef Búrfellsvirkjun væri eingöngu byggð fyrir almenningsnotkun og enginn sölusamningur gerður við álbræðsluna. Fyrstu árin mundi þó raforkuverðið þurfa að hækka enn þá meira en þetta umfram það, sem nauðsynlegt yrði ef álbræðsla væri byggð.“ Þar lýkur þessari tilvitnun. Ég held nú að ef við lítum af sæmilegri rósemi hugans yfir liðna tíð, þá hafi þessar vonir ekki ræst, því miður. Enn þá ræður bjartsýnin ríkjum. Enn þá er verið að gera útreikninga. En ég óttast að menn verði enn þá fyrir vonbrigðum. Og þrátt fyrir þessa bjartsýnu samninga frá 1966, og það erum við allir sammála um, þá reyndist raforkusamningurinn stórgallaður, og það er auðvelt að sanna að hann var það gallaður að viðræðunefnd um orkufrekan iðnað þurfti að leggja það á sig að standa í heilmiklu samningastússi við Alusuisse um leiðréttingu á samningnum. Og það mundi nefndin ekki hafa gert ef henni hefði þótt þetta viðunandi sjálfri, jafnvel þótt hv. 1. þm. Suðurl. geri mikið úr því hér á Alþ., hvað þetta hafi allt saman gengið vel, og hann ætli sér raunar bara að láta það ganga enn þá betur eftir nýja skipulaginu. Hvað varðar gjaldeyristekjur af framleiðslu átversins, sem hefur forréttindaaðstöðu í þessu þjóðfélagi, þá eru þær ekki óskaplegar. Þær eru t.d. ekki nema nokkru meira en helmingi hærri en gjaldeyristekjur af útfluttri ull og gærum, sem eru þó einungis aukageta í landbúnaðarframleiðslu okkar.