Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Á fundi iðnn. Alþingis í morgun gerðust þau fáheyrðu tíðindi að meiri hluti nefndarinnar neitaði ósk minni hlutans um að kalla á fund nefndarinnar fulltrúa Bandalags starfsmanna ríkis og bæja vegna ákvæða í frv. til laga um Sementsverksmiðju ríkisins sem gerir ráð fyrir að breyta mjög verulega kjörum þess fólks sem starfað hefur hjá Sementsverksmiðju ríkisins og hefur verið í samtökum opinberra starfsmanna. Frv. um Sementsverksmiðju ríkisins hefur verið til meðferðar á Alþingi nú um nokkurt skeið í iðnn. Menn hafa farið rækilega yfir það og fengið umsagnir frá ýmsum aðilum. Greinilegt er að um er að ræða eitt viðkvæmasta málið sem Alþingi hefur til meðferðar um þessar mundir og snertir ekki aðeins frv. um Sementsverksmiðju ríkisins heldur líka frv. til laga um Staðlaráð Íslands, frv. til laga um Síldarverksmiðjur ríkisins og e.t.v. fleiri mál. Í frv. um Sementsverksmiðju ríkisins segir svo í 4. gr., með leyfi forseta: ,,Fastráðnir starfsmenn Sementsverksmiðju ríkisins skulu hafa rétt til starfa hjá hinu nýja hlutafélagi og skal þeim boðið sambærilegt starf hjá félaginu og þeir gegndu áður hjá Sementverksmiðju ríkisins. Ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, á því ekki við um þá starfsmenn.`` Meðal álita sem borist hafa um þetta mál er álit frá Almennu málflutningsstofunni hf. þar sem starfandi eru fjórir lögfræðingar. Þeir segja m.a. um þessa tillögu: ,,Okkar skoðun er sú að 4. gr. frv. feli í sér óhæfilega skerðingu á lögbundnum starfskjörum þessara umræddu starfsmanna og af þeim ástæðum sé hún andstæð ákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar.`` Þetta á einnig við frv. um Síldarverksmiðjurnar og frv. um Staðlaráð ríkisins. Á fundi iðnn. í morgun óskaði ég eftir því að málinu, frv. um Sementsverksmiðju, yrði frestað til þess að unnt yrði að ræða við fulltrúa Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um málið vegna þess að biðlaunaréttur opinberra starfsmanna var eitt meginátakamál þeirra kjarasamninga sem nú eru nýlega gengnir yfir og ríkisstjórnin sendi frá sér tilteknar yfirlýsingar. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar var tekið fram að það væri ekki ætlunin að skerða eða breyta lögum um réttindi opinberra starfsmanna á þeim samningstíma sem hér er um að ræða, eða eins og segir í 6. tölul.: ,,Ríkisstjórnin staðfestir að á samningstímanum verði ekki gerðar breytingar á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna eða reglugerðum sem settar eru með stoð í þeim lögum. Ekki verða gerðar breytingar á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna á samningstímanum,`` segir hér líka. Á fundi iðnn. í morgun bar formaður iðnn., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, það fyrir sig að ríkisstjórnin hefði við undirritun kjarasamninganna gefið út yfirlýsingu með öðru ákvæði. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Ekki eru á samningstímanum fyrirhugaðar breytingar á ákvæðum laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna hvað biðlaun varðar. Ríkisstjórnin telur hins vegar óeðlilegt að starfsmenn njóti biðlauna auk fullra launa verði formbreyting á rekstri stofnana eða fyrirtækja ríkisins.`` Þetta ákvæði úr drögum að yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem eru dags. 24. apríl var fellt út að kröfu opinberra starfsmanna í samningsmeðferðinni. Það birtist aldrei sem niðurstaða sem sýnir að það var bein samningsniðurstaða að hafa þar ekki inni að ríkisstjórnin áskildi sér rétt til þess að skerða biðlaunarétt opinberra starfsmanna. Þess vegna er það þannig að ef nú yrði farið út í að skerða þennan rétt með þeim frumvörpum sem eru til umræðu, er augljóslega verið að koma aftan að samningsniðurstöðunni sem átti sér stað á síðustu dögum áður en svokölluð miðlunar- eða sáttatillaga var samþykkt og send út. Hér er um stóralvarlegan atburð að ræða, virðulegi forseti, vegna þess að meiri hluti iðnn. Alþingis og mér skilst einnig sjútvn. er að taka ákvörðun um að blanda sér með beinum hætti í þá atkvæðagreiðslu sem nú stendur yfir um sáttatillögu sáttasemjara. Af þessu tilefni er óhjákvæmilegt að gera kröfu til þess að meiri hluti iðnn. fallist á að kalla þessa aðila, fulltrúa opinberra starfsmanna fyrir, áður en málið er tekið úr nefnd til 2. umr. Einnig er óhjákvæmilegt að það komi alveg skýrt fram í dag eða hið allra fyrsta hver afstaða ríkisstjórnarinnar er. Stendur hún á bak við þessi vinnubrögð meiri hluta iðnn. eða ekki? Ætlar ríkisstjórnin að beita sér fyrir því að brjóta strax, meðan tillögurnar eru til meðferðar í allsherjaratkvæðagreiðslum, rétt á opinberum starfsmönnum? Það lofar ekki góðu um hegðun ríkisstjórnarinnar gagnvart opinberum starfsmönnum á komandi mánuðum þegar þessi mál voru þar til meðferðar. Ég fordæmi þessi vinnubrögð, virðulegi forseti, og hvet til þess að meiri hluti nefndarinnar endurskoði afstöðu sína og ríkisstjórnin grípi tafarlaust í taumana.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að um afar viðkvæmt mál er að ræða. Þess vegna er það svo að í iðnn. þingsins, ég hygg líka í sjútvn., hefur verið tekinn geysilega mikill tími í að þaulræða þetta mál. Fjöldamargir hafa verið kallaðir til til þess að gefa álit sitt á þessum málum. Ég tek fram að það er rétt hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að þegar við ræddum málið í iðnn. þingsins í morgun var ég með útgáfu af yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar vegna kjarasamninganna sem var eldri en sú endanlega niðurstaða. Ég hafi fengið hana í þeirri góðu trú að þetta væri hin endanlega niðurstaða. Hvað varðar ósk hv. þm. Svavars Gestssonar, um að fá fulltrúa BSRB og e.t.v. annarra aðila til viðræðu, er rétt að það komi líka fram að eftir að mér varð þetta ljóst skrifaði ég bréf til félaga í iðnn. þar sem ég lýsti því yfir að ég mundi beita mér fyrir því að fulltrúarnir yrðu kallaðir til fundar við nefndina á milli 2. og 3. umr. þar sem þeir ættu kost á að gefa álit sitt á þessu máli. Virðulegi forseti. Að lokum langar mig að geta þess að í þeirri umræddu lagagrein sem er til umræðu og fjallar um biðlaun segir eftirfarandi í lögum nr. 38 14. apríl frá 1954, 1. mgr. 14. gr. og það skiptir talsverðu máli: ,,Nú er staða lögð niður, og skal þá starfsmaður jafnan fá föst laun, er starfanum fylgdu, greidd í 6 mánuði frá því að hann lét af starfi, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en 15 ár, en í 12 mánuði, eigi hann að baki lengri þjónustualdur, enda hafi hann þá ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu á vegum ríkisins.`` Í 4. gr. grein í frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðjuna er tekið alveg skilmerkilega og fortakslaust a þessu. Þar er sagt, með leyfi forseta: ,,Fastráðnir starfsmenn Sementsverksmiðju ríkisins skulu hafa rétt til að starfa hjá hinu nýja hlutafélagi og skal þeim boðið sambærilegt starf hjá félaginu . . . `` Hér er með öðrum orðum kveðið fortakslaust upp úr með það að ekki á að leitast við að bjóða þeim sambærilegt starf heldur skal þeim, það er skipun. Löggjafarsamkundan mun með öðrum orðum, verði frv. að lögum, gefa þá skipun til Sementsverksmiðjunnar að starfsmönnum verði boðið sambærilegt starf. Væntanlega mun þetta fyrirtæki verða við því að bjóða starf sem það telur sambærilegt. Fari svo að viðsemjandinn telji þar ekki um sambærilegt atriði að ræða hlýtur auðvitað að koma til kasta dómstóla að skera úr um þetta viðkvæma atriði.

Herra forseti. Ég vil upplýsa að sambærilegir atburðir urðu í sjútvn. Alþingis í morgun hvað þetta varðar, mjög alvarlegir að okkar mati. Þar var frv. til laga um Síldarverksmiðju ríkisins tekið út úr nefnd og sú tilkynning borin að ríkisstjórnin væri alfarið andvíg því að 7. gr. frv., þeirri sem kveður á um starfskjör starfsmanna, yrði breytt. Síðari málsliður hennar hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, á því ekki við um þá starfsmenn.`` Þetta gerist þrátt fyrir að sjútvn. hafði, eftir umræður um málið, óskað eftir áliti óháðra lögfræðinga frá virtri málflutningsstofu úti í bæ til þess að fá fyllri upplýsingar um réttarstöðu opinberra starfsmanna og fékk í hendur mjög ótvíræða niðurstöðu lögfræðinga Almennu málflutningsstofunnar sem þegar hefur verið vitnað til. Þetta var á fyrsta fundi sem málið var tekið fyrir eftir að niðurstaða lögfræðinganna lá fyrir. Það kom því okkur fulltrúum stjórnarandstöðunnar mjög á óvart að málið skyldi tekið út úr nefnd á þeim sama fundi og ekki síður hvernig upplýsingar um samhengi þessa máls voru bornar saman við nýgerða kjarasamninga. Ég held að vegna stöðu málsins sé óhjákvæmilegt að þetta verði tekið fyrir á nýjan leik og úr því að það hefur gerst í tveimur nefndum þingsins að óskum stjórnarandstöðunnar um að fá að ræða við fulltrúa opinberra starfsmanna er hafnað. Það er auðvitað stóralvarlegur atburður að mínu mati. Í raun og veru virðist málsmeðferðin hafa verið samræmd því nákvæmlega sama á við um meðferð málsins í sjútvn. og það sem síðar virðist hafa orðið á fundi milli kl. tíu og tólf í iðnn. Þessari málsmeðferð er óhjákvæmilegt að mótmæla. Það gengur auðvitað ekki að trúnaðarmenn opinberra starfsmanna, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja eða Starfsmannafélags ríkisstofnana skuli ekki fá að koma fyrir nefndir þingsins og taka af öll tvímæli um afstöðu þeirra og samhengi þessarar niðurstöðu við nýgerða kjarasamninga og yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í því sambandi. Það er verið að breyta ákvæðum laganna um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna þó að það sé ekki gert með frv. sem flutt er gagngert til að breyta þeim lögum, heldur gert með því að vísa til þess að ákvæði laganna skuli ekki eiga við. Þar á ofan bætist svo, herra forseti, að það er álit lögfræðinganna að þó svo að á mál þetta verði látið reyna fyrir dómstólum sé það með öllu óeðlilegt að Alþingi sem slíkt sé að blanda sér í þá málsmeðferð með því að gefa eins konar fyrirmæli, eins og hér virðist eiga að standa til. Eðlilegra væri að fjmrn. tæki ákvörðun um að greiða ekki biðlaun í þessum tilvikum og síðan yrði látið reyna á það fyrir dómstóli hvort fjmrn. væri stætt á því. En að Alþingi sé blandað í málið með þessum hætti er auðvitað ótækt og beinlínis óeðlilegt með tilliti til verkaskiptingar í stjórnskipun landsins. Ég vil sem sagt, herra forseti, taka undir þau mótmæli sem hér hafa verið höfð í frammi við þessa málsmeðferð meiri hlutans. Ég óska eftir því að málið verði tekið fyrir á nýjan leik í þeim þingnefndum sem um þetta eru að fjalla eða að með einhverjum öðrum hætti gefist tóm til þess nú á þessum sólarhring eða hinum næsta að fá til viðræðna forsvarsmenn opinberra starfsmanna og fá á hreint samhengi þessara mála við nýgerða kjarasamninga og yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í því sambandi.

Herra forseti. Hv. formanni iðnn. urðu í morgun á alvarleg mistök við stjórn nefndarinnar þegar hann neitaði að kveðja til aðila sem nefndarmenn óskuðu eftir að þangað kæmu og ætlaði að hespa þetta mál út úr nefndinni. Sem betur fer hefur hann leiðrétt þessi mistök því að fyrir nokkrum mínútum barst mér bréf þar sem hann leiðréttir. Þetta bréf er stílað á nefndarmenn í iðnn. og þar fellst hann á að kalla þá fulltrúa til viðtals við nefndina sem við óskuðum eftir og þar með verður málið ekki afgreitt úr nefndinni strax. Ég lít svo á að hann hafi gert yfirbót. Hann hefur ástundað gott samstarf við nefndarmenn í vetur og ég vil að það komi fram. Ég fyrir mitt leyti hef ekkert yfir hans fundarstjórn að klaga. Ég lít svo á að honum hafi orðið á mikil mistök í morgun og það urðu mér vonbrigði. Mér fannst þetta vera nýlunda í starfsháttum hans. En nú hefur hann annaðhvort tekið leiðbeiningum eða áttað sig og ég treysti því að um frambúðarbata sé að ræða hjá honum. Málið verður væntanlega tekið fyrir aftur á næsta fundi og fær þá umfjöllun sem farið var fram á í nefndinni að það hlyti með tilliti til breyttra aðstæðna sem skapast af yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, þó það sé út af fyrir sig ekki mikið með hana að gera. Ég ætla ekki að ræða efnisatriði þessa máls en mér þætti vænt um að fá það upplýst, vegna þess texta sem formaðurinn las upp í ræðustól rétt áðan um að bjóða mönnum sambærilegt starf, hvaða sambærilega starf á Akranesi er átt við. Nú veit ég ekki til þess að ríkið eigi nema eina sementsverksmiðju á Akranesi. Ég er að vísu ekki þaulkunnugur samanburðarfræði í störfum milli einstakra ríkisfyrirtækja á Akranesi. Mér er ekki ljóst hvaða sambærilega starf hjá ríkinu er átt við að hlutaðeigandi starfsmenn Sementsverksmiðjunnar geti gengið í. Þó þeim væri boðið sama starf hjá hlutafélagi er það ekki sama starf og hjá ríkinu og þar af leiðandi ekki sambærilegt. En ég ætla að vona að ekki verði farið að hrekja þessa menn, ég veit ekki hve margir þeir eru, frá aðsetri sínu á Akranesi.

Virðulegur forseti. Ótrúlegur atburður átti sér stað í iðnn. í morgun þegar tillaga sem borin var upp formlega um að kalla fulltrúa opinberra starfsmanna á fund nefndarinnar var felld. Þetta var gert þó að ljóst sé að þetta snerti mjög ákveðið þá miðlunartillögu sem ríkissáttasemjari lagði fram og nú er verið greiða atkvæði um. Auk þess hefur nú verið upplýst að sá texti sem formaður nefndarinnar vitnaði í er alls ekki sá texti sem ríkisstjórnin sendi frá sér heldur einhvers konar vinnuplagg sem hefur væntanlega verið til meðferðar áður. Ég tel víst að í ljósi þess texta sem lesinn var upp í nefndinni og þess texta sem er réttur að um þetta atriði hafi verið rætt og þetta fellt út að kröfu opinberra starfsmanna og enn þá meiri ástæða til þess að málið verði tekið upp aftur í nefndinni og kannað frekar. Það er alveg rétt sem komið hefur fram að mikið hefur verið fjallað um frv. í iðnn. og ég vænti þess að hið eina ákvæði sem hér er til umræðu hafi verið rætt á sama hátt í öðrum nefndum. Ljóst er af þeim umræðum sem fram hafa farið að ef þetta verður samþykkt óbreytt mun skapast mjög mikil réttaróvissa. Það hlýtur að þurfa að gera einhverjar breytingar á greininni svo hægt verði að afgreiða frv. frá Alþingi. Hv. 1. þm. Norðurl. v. minntist á bréf sem okkur hefur borist og talaði um yfirbót. Í því bréfi sem ég fékk, sem ég vænti að sé hið sama og hv. 1. þm. Norðurl. v. fékk og formaður nefndarinnar las upp úr áðan, stendur að fallist hefur verið á að fá fulltrúa BSRB til fundar við nefndina til þess að ræða 4. gr. frv. til laga um Sementsverksmiðju ríkisins milli 2. og 3. umr. ef nefndarmenn óska þess. Það er allt annað mál en við erum að tala um. Við erum að tala um að fjallað verði um málið eins og eðlilegt er áður en það verður tekið til 2. umr. í þinginu. Mér þykir mjög mikill munur þar á og tel nauðsynlegt að það sé gert nú þegar, þ.e. að málið verði ekki tekið fyrir fyrr en búið er að fjalla um það með eðlilegum hætti í nefndinni.

Herra forseti. Þar sem minnst var á afgreiðslu sjávarútvegsnefndar þingsins í morgun á frv. um Síldarverksmiðjur ríkisins, finnst mér rétt að það komi fram að ríkisstjórnin hefur ekki gert neina saminga vð aðila vinnumarkaðarins. Hins vegar hefur hún birt yfirlýsingu í tengslum við gerð kjarasamninga og í 6. lið þeirrar yfirlýsingar segir: ,,Ríkisstjórnin staðfestir að á samningstímanum verði ekki gerðar breytingar á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna eða reglugerðum sem settar eru með stoð í þeim lögum. Ekki verða gerðar breytingar á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna á samningstímanum.`` Ég tel að það sé fyrst og fremst verið að fá þarna fram að ekki sé verið að skerða lífeyrisréttindi, að ekki sé verið að skerða kjör opinberra starfsmanna. Hins vegar lá það fyrir, áður en þessi yfirlýsing er gefin, að tvö frumvörp um þessi atriði liggja fyrir Alþingi, annars vegar frv. sem rætt hefur verið í iðnn. um Sementsverksmiðjuna á Akranesi og hins vegar um frv. um Síldarverksmiðjur ríkisins sem sjútvn. hefur haft til meðferðar. Ekki hefur verið lagt á það neitt ofurkapp að afgreiða frv. á örfáum dögum. Ég þekki til þeirra vinnubragða að frumvörp hafi verið afgreidd á tiltölulega mjög skömmum tíma sem æskilegt hefði verið að tæki langan tíma að yfirvega. Það hefur því ekkert verið gert annað en að fá menn til viðræðna um málið en einhvern tíma verða slíkar viðræður að enda ef Alþingi ætlar að ljúka störfum um miðjan maí og ætlar að koma einhverjum málum fram, að það verði ekki eingöngu utandagskrárumræður og þingskapaumræður sem setji algerlega stimpil sinn á störf þessa þings. Persónulega hefði ég talið, það var áður en yfirlýsing ríkisstjórnarinnar var gefin út, að breyta hefði átt lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Ég er þeirrar skoðunar að þegar menn fá tækifæri til að halda áfram starfi, þó breytt sé úr ríkisfyrirtæki í hlutafélag, sé það þeirra mál hvort þeir taki það starf eða ekki. Þeir fá þá sín biðlaun ef þeir vilja það ekki. Hitt tel ég óeðlilegt að menn séu á tvöföldum launum bara við það að ,,hf.`` komi fyrir aftan Sementsverksmiðju ríkisins eða Síldarverksmiðjur ríkisins. Ég hygg að flestir séu sammála því. Hins vegar er það ekki rétt að neitað hafi verið að kalla menn til fundar. Ég bauð upp á að þessir aðilar yrðu kallaðir til fundar á milli 2. og 3. umr. Mikil tímapressa er komin á afgreiðslu mála. Hvort sem menn eru með eða á móti þessu eða hinu, þá hljótum við öll að vera sammála um að tíminn er naumur og mörg mál óafgreidd. Einn þingmaður úr stjórnarandstöðunni spurði: Fáum við ekki tækifæri til þess að ræða við þessa menn? Verður hafður svo mikill asi á að málið verði komið til umræðu? Ég taldi fyrir mitt leyti að sjálfsagt væri að gera það og ég mundi vilja óska eftir því við forseta að frv. um Síldarverksmiðjur ríkisins yrði ekki tekið til 2. umr. fyrr en á mánudag. Því bið ég nú menn að hafa í huga að hér er ekki verið að skerða þingræðis- og lýðræðisleg réttindi þingmanna að kanna betur mál heldur er verið að reyna að halda áfram starfinu með það fyrir augum að nefndin öll sætti sig við að ræða málið sameiginlega á milli 2. og 3. umr. eða að minni hlutinn sætti sig við að kalla þá menn sem hann óskar eftir til viðræðna við sig og noti til þess þá daga sem eftir eru í þessarar viku, allt fram á mánudag.

Að gefnu tilefni og vegna umræðna um þingsköp vill forseti segja frá því að nú þegar hafa 6 hv. þm. fjallað um þingsköp og þetta sérstaka mál. Segja má að fulltrúar allra flokka hafi mælt fyrir sjónarmiðum sínum og vil ég láta þá von í ljós að sjónarmið þeirra séu rækilega komin fram og að starfsemi þessara tveggja nefnda megi taka mið af þeim sjónarmiðum og þeim umræðum sem nú hafa þegar farið fram. Enn eru tveir, jafnvel þrír og kannski fleiri á mælendaskrá. Ég vil taka fram að það er verið að fjalla um þingsköp og í ljósi orða minna óska ég eftir að hv. þm. sem eiga eftir að fjalla um þingsköp geri það með þeim hætti eins og þeim er frekast unnt.

Virðulegi forseti. Ræða mín verður væntanlega styttri en ræða hæstv. forseta. Ég vil bara vekja athygli á því að í ljósi þeirrar yfirlýsingar sem liggur fyrir frá ríkisstjórninni er komin upp ný staða í þessu máli þar sem yfirlýsing liggur fyrir um það að lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna verði ekki breytt. Þar af leiðandi hefði verið full ástæða til þess, áður en 2. umr. lauk í iðnn. og sjútvn., að allir nefndarmenn hefðu fengið tækifæri til þess að fá fulltrúa frá opinberum starfsmönnum til þess að gera grein fyrir sjónarmiðum sínum. Á það var ekki fallist. Hins vegar vil ég að það komi einnig fram að það tilboð lá fyrir í sjútvn. í morgun að taka málið fyrir með þessum hætti á milli 2. og 3. umr. Við fulltrúar stjórnarandstöðunnar töldum það ófullnægjandi en verðum að sjálfsögðu að reyna að haga okkur miðað við þær aðstæður sem við búum. En við erum mjög óánægð með þær.

Herra forseti. Við erum að ræða um ákaflega mikilvæga þætti sem lúta að starfsemi og starfsháttum í þinginu og starfsemi og vinnubrögðum í þingnefndum. Ég held að það sé á hárréttum stað og geti ekki annars staðar verið að menn geri athugasemdir við slíkt ef nauðsyn krefur undir liðnum þingsköp. Ég held að það hljóti að hafa verið mismæli hjá hv. formanni sjútvn. að ríkið sé ekki aðili að þessum kjarasamningum því að miðlunartillaga ríkissáttasemjara er jafnframt til lausnar kjaradeilu aðildarfélaga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Kennarasambands Íslands við fjmrh. eins og hún er miðlunartillaga um kjarasamninga milli aðila á hinum almenna vinnumarkaði. Þannig er ríkið eða ríkisstjórnin aðili að þessu máli í tvöföldum skilningi. Annars vegar er ríkið viðsemjandi við opinbera starfsmenn og hins vegar er yfirlýsing ríkisstjórnarinnar hluti af því að greiða fyrir lausn þessara samninga ef svo mætti verða. Í 6. tölul. yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar stendur, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin staðfestir að á samningstímanum verði ekki gerðar breytingar á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna.`` Ég tel að ekki þurfi að lesa neitt lengra. Það er verið að breyta lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna þó að það sé gert með þeim hætti að ákveðin ákvæði eru afnumin gagnvart tilteknum hópum opinberra starfsmanna. Auðvitað er það breyting á réttaráhrifum gildandi laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Hvernig í ósköpunum dettur nokkrum manni í hug að halda öðru fram? Ef maður les yfirlýsinguna og tekur mark á henni, sem að vísu læðist nú þegar að manni að ekki beri að gera í of miklum mæli, hlýtur að vera kominn upp mjög alvarlegur árekstur milli þeirrar yfirlýsingar sem ríkisstjórnin hefur gefið annars vegar og efndarinnar hins vegar. Í sambandi við að fá fulltrúa opinberra starfsmanna á fund þingnefndanna, vek ég athygli á að í umsögn lögmanns Starfsmannafélags ríkisstofnana, Gests Jónssonar, er einmitt hnykkt á því í lokin að vegna þess hvers eðlis málið sé og viðkvæmt, sé óhjákvæmilegt að fulltrúar opinberra starfsmanna fái að koma til viðtals við þingnefndir. En með því að sjútvn. var að fjalla um málið og hafði óskað eftir viðbótarlögfræðigreinargerð og það var aldrei komið á dagskrá fyrr en í morgun að afgreiða málið út úr nefndinni, þá hafði ekki komið til þess að óskað væri eftir fulltrúum opinberra starfsmanna á fund nefndarinnar. Með öðrum orðum, það var fyrst í morgun sem við vissum að til stæði að afgreiða málið út. Reyndar höfðum við gert okkur góðar vonir um það vegna umræðna í nefndinni að þessu ákvæði yrði breytt. Þegar til að mynda lögfræðiálit Almennu málflutningsstofnunnar kom í hendur okkar, þá satt best að segja trúði maður ekki öðru en að meiri hlutinn mundi hugsa sig mjög vandlega um áður en anað yrði út í þá ófæru að halda áfram við afgreiðslu á óbreyttum frumvörpum og þegar ítrekuð lögfræðiálit rökstyðja það mjög vandlega að þarna sé um verulega skerðingu á lögbundnum réttindum opinberra starfsmanna að ræða og um eignaupptöku samkvæmt skilningi stjórnarskrárinnar. Þannig höfðum við ástæðu til að ætla í raun hvort tveggja, í fyrsta lagi að ekki væri komið að afgreiðslu málsins og í öðru lagi að þegar að því kæmi að það yrði afgreitt yrði því breytt þannig að opinberir starfsmenn gætu vel við unað. Það er ekki fyrr en í morgun að í ljós kemur hvort tveggja að afgreiða eigi málið út og að ekki eigi að breyta neinu um þá ósk okkar að fá að ræða við talsmenn opinberra starfsmanna sem þeir höfðu sjálfir með umsögn sinni óskað eftir að fá að gera, að fá að koma fyrir sjútvn. og flytja mál sitt. Því er hafnað og það jafngildir ekki jákvæðu svari við slíkri ósk að bjóða upp á að löngu síðar verði hægt að fá þessa menn til viðtals milli 2. og 3. umr. Að lokum er svo ljóst, eins og margoft hefur komið fram, að samhengi þessa máls við nýgerða málamiðlunartillögu ríkissáttasemjara og loforð ríkisstjórnarinnar í því sambandi verður að komast á hreint. Ég held að öllum sé fyrir bestu að afstýra því klúðri sem það væri að taka þessi mál fyrir áður en þetta lægi skýrt fyrir. Ég skora þess vegna á forsvarsmenn stjórnarmeirihlutans að hugsa sig nú vandlega um hvort það sé ekki þeim sjálfum fyrir bestu sem og öllum öðrum að láta af þessari stífni og halda aukalega fundi í sjútvn. og iðnn., fá þar til viðtals fulltrúa opinberra starfsmanna og reyna að taka þannig málefnalega á þessum þáttum.

Virðulegi forseti. Nauðsynlegt er að það sé alveg skýrt hvað hér er á ferðinni. En það er tillaga um að skerða biðlaunarétt opinberra starfsmanna hjá þessum þremur fyrirtækjum sömu daga og opinberir starfsmenn eru að greiða atkvæði um miðlunartillögu sáttasemjara í trausti þess að ríkisstjórnin standi við yfirlýsingu sína. Yfirlýsing ríkisstjórnarinnar breyttist að vísu í meðförum. Og af því að hæstv. fjmrh. er hér staddur, þá er óhjákvæmilegt að beina sérstaklega orðum til hans. En í drögum að yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 24. apríl sagði svo: ,,Ríkisstjórnin telur hins vegar óeðlilegt að starfsmenn njóti biðlauna auk fullra launa verði formbreyting á rekstri stofnana eða fyrirtækja ríkisins.`` --- Stendur yfir ríkisstjórnarfundur, hæstv. forseti? 

Ég óska eftir því að það verði regla á fundinum.

Ég tek undir það með hæstv. forseta. Þetta ákvæði var fellt niður. Núna ætlar ríkisstjórnin að koma aftan að opinberum starfsmönnum, ganga á bak orða sinna og breyta lagaákvæðum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Ríkisstjórnin er að svíkjast aftan að opinberum starfsmönnum þrátt fyrir þetta plagg sem er auðvitað samningur, eða hvað? Ég spyr. Það var mjög athyglisvert sem hv. 1. þm. Vestf. sagði að ríkisstjórnin hefði ekki gert neinn samning heldur birt yfirlýsingu. Er ekki hægt að treysta þessari yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar?  Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. alveg beint: Er hann tilbúinn til þess að beita sér fyrir viðræðum við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja um þau ákvæði þessara þriggja frumvarpa sem lúta að réttindum og skyldum opinberra starfsmanna og að meðferð málanna verði frestað hér í þinginu meðan þær viðræður standa yfir nema ríkisstjórnin vilji láta atkvæðagreiðsluna fara fram í þeirri óvissu sem nú er upp komin vegna vinnubragða meiri hluta iðnn. og sjútvn. Vill ríkisstjórnin halda opinberum starfsmönnum í óvissu eða vill hún núna fara í samningaviðræður við opinbera starfsmenn um þessi mál? Ég held að það sé í raun og veru alveg óhjákvæmilegt að umræður um þessi mál, m.a. í þingnefndum og af hálfu ríkisstjórnarinnar, fari fram áður en atkvæðagreiðslunni lýkur. Mér nægir það ekki að formaður iðnn. lofi því að kalla þetta fólk fyrir eftir 2. umr. þegar atkvæðagreiðslunni hjá opinberum starfsmönnum er e.t.v. lokið. Ég held að það sé algerlega óhjákvæmilegt að menn geri sér grein fyrir því að opinberir starfsmenn eiga rétt á því að ríkisstjórnin svari því hér og nú hvernig hún ætlar að leysa þessi mál. Er það ætlun hennar að svíkja þetta plagg meðan það er til meðferðar í allsherjaratkvæðagreiðslu allra stéttarfélaganna í landinu? Og ég endurtek spurninguna til hæstv. fjmrh.: Er hann tilbúinn til að beita sér fyrir því að fram fari nú þegar viðræður við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja þannig að allri óvissu verði eytt áður en atkvæðagreiðslu um miðlunartillögu sáttasemjara lýkur.

Virðulegi forseti. Ég skal ekki ábyrgjast að þetta efni sé nákvæmlega hægt að færa undir þingsköp og allra síst það sem hv. síðasti ræðumaður sagði áðan, en ég skal gjarnan reyna að skýra hvað felst í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Ég mun að sjálfsögðu ekki skipta mér af fundastörfum nefnda á þinginu en verði það ákvörðun þeirra sem taka skulu þær ákvarðanir að halda annan fund þá er að sjálfsögðu rétt að fulltrúar ríkisstjórnarinnar komi til þess fundar og fulltrúar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Það er auðvitað algerlega á valdi formanna nefndanna hvernig þeir haga fundastörfum í nefndunum og ætla ég ekki að skipta mér af því. Það er ljóst og lá fyrir og hefur legið fyrir um nokkurt skeið að texti, eins og sá sem er að finna í þeim frumvörpum sem hér hafa verið til umræðu, hefur verið í frumvörpum sem samþykkt hafa verið á Alþingi, þar á meðal í frv. sem nú eru orðið að lögum, um Ríkisprentsmiðjuna Gutenberg, og ég vil taka það fram að þessum texta, eins og hann er nú í bæði síldarverksmiðjufrv. og eins í sementsverksmiðjufrv., hefur verið vel tekið af starfsmönnum og ég veit ekki betur en starfsmannafélag Sementsverksmiðjunnar hafi ekki mótmælt þessum texta. Þegar að því kom fyrir skömmu þegar í athugun var hvort samflot yrði í kjarasamningum þá settu BSRB og KÍ ákveðna fyrirvara og skilyrði varðandi þátttöku í svokölluðu samfloti. Eitt af því sem þau félög lögðu áherslu á var að biðlaunaréttinum yrði ekki breytt. Það kom afar skýrt fram af hálfu ríkisstjórnarinnar þá þegar að við mundum halda áfram þeirri stefnu sem kemur fram í viðkomandi frumvörpum. Það er alveg hárrétt sem hér hefur verið lesið að í plöggum, sem lengi lágu fyrir og ætlunin var að kæmi fram í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, var að finnan þennan texta sem hv. síðasti ræðumaður las og aðrir hafa lesið fyrr á þessum fundi. Það hefur ekkert breyst efnislega. Þetta ákvæði fór út úr yfirlýsingunni. 6. tölul. var breytt lítils háttar en það er alveg kristaltær skilningur beggja aðila að um enga efnislega afstöðubreytingu var að ræða, hvorki hjá ríkisstjórninni né hjá BSRB varðandi efni málsins.

Ertu að segja að BSRB hafi samið um að ...

Ég er ekki að segja --- ég veit að hv. þm. Alþb. eru afskaplega vonsviknir yfir þeim samningum sem hugsanlega verða gerðir og þeir nota þetta tækifæri til þess að reyna að þyrla upp sínu moldvirði varðandi þá, en ég verð að hryggja þessa svekktu tvo þm., hv. 8. þm. Reykn. og hv. þm. Svavar Gestsson, með því að það er fullur skilningur á því hjá báðum aðilum að sú breyting sem gerð var á þessum plöggum sem lesin hafa verið upp hefur enga efnislega þýðingu. En ég vil jafnframt bæta því við að það er ágreiningur um þetta atriði og sá ágreiningur hefur verið þekktur allan tímann. Það er ljóst að BSRB veit hver er skilningur ríkisstjórnarinnar og það er jafnframt ljóst að ríkisstjórnin veit hvað BSRB vill gera í þessum málum. Mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að þingmenn fái að kynnast því en það hefur engin efnisleg breyting átt sér stað frá drögunum og til lokayfirlýsingarinnar. Þetta eru eingöngu orðalagsbreytingar en hafa enga efnislega merkingu og ég tel það rétt, virðulegi forseti, að það komi fram á þessum fundi. Eins og ég sagði áðan, þá eiga þessar yfirlýsingar rætur að rekja til þess að BSRB og KÍ ákváðu að taka þátt í samflotinu. Við höfum ákveðið að breyta ekki sjálfum lagatextanum í þessum lögum sem hér er getið um, en við höfum áskilið okkur fullan rétt, og það veit forusta BSRB og KÍ, til þess að gera þær breytingar sem eru á lagafrumvörpum sem eru til umræðu. Og þeir hafa ekki samþykkt það. Ég skal láta það koma hér fram. Þeir hafa ekki samþykkt það og þeir hafa sagt að verði það gert gæti farið svo að málið fari til dómstóla. Við höfum, eins og svo margir aðrir, talið eðlilegt að menn, sem halda störfum sínum þrátt fyrir formbreytingar í fyrirtækjum, ættu ekki að eiga rétt á tvöföldum launum. Um það atriði snýst þetta mál og ég vænti þess að hér á þinginu sé fullur skilningur fyrir því að það er ekki eðlilegt að sami aðili, sem heldur sínu sama starfi hjá fyrirtæki, sem er nánast eins en eingöngu hefur orðið formbreyting í fyrirtækinu, eigi rétt á því að hafa helmingi hærri laun heldur en aðrir launþegar. Um þetta snýst þetta mál.

Forseti verður að gefnu tilefni að fara fram á að fjallað verði um þingsköp þegar óskað er eftir því að fjallað verði um þingsköp. Hér fara ekki fram utandagskrárumræður um kjaramál heldur fara hér fram umræður um þingsköp og ég verð að ítreka beiðni mína um það að hv. þm. fjalli um þingsköp. Til máls tekur hv. 8. þm. Reykn. og óskar að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Ég var nokkuð undrandi á ræðu hæstv. fjmrh. hér áðan og sé satt að segja ekki hvaða ástæðu hann sér til þess að fara að blanda almennum pólitískum umræðum um þessa kjarasamninga við afstöðu einstakra flokka til þeirra inn í þessa umræðu hér. En vegna þess að hann kaus að gera það, þá tel ég óhjákvæmilegt að segja eftirfarandi. Hæstv. fjmrh. er samningsaðili kjarasamninganna. Þótt hann hafi ekki sjálfur skrifað undir samninginn, að því er mér hefur verið tjáð, er skrifað undir samninginn í hans umboði þannig að samninganefnd ríkisins undir forustu Ágústs Einarssonar skrifar undir fyrir hönd fjmrh. Hér hefur það þess vegna gerst að annar samningsaðilinn í samningum ríkisins og BSRB og Kennarasambandsins er að lýsa í ræðustól á Alþingi sérstökum skilningi sínum á kjarasamningunum. Hæstv. fjmrh. lýsir því yfir að þótt sá texti, sem snertir þetta mál og hv. þm. Össur Skarphéðinsson las upp í iðnn. í morgun og hefur lýst því yfir hér í þinginu að hann hafi gengið út frá í morgun á nefndarfundi að væri gildur, hafi verið tekinn út úr yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að ósk BSRB og Kennarasambands Íslands sé það marklaus aðgerð, skipti engu máli efnislega. Það er satt að segja afar óvenjulegt að samningsaðili formlegra kjarasamninga, sem nú á að fara að greiða atkvæði um í öllum aðildarfélögum BSRB sem eiga aðild að þessum samningi og í Kennarasambandinu, lýsi yfir skilningi af þessu tagi. Þess vegna er það alveg óhjákvæmilegt að það komi fram strax í dag á fundi iðnn. og sjútvn. þar sem forustumenn BSRB og Kennarasambands Íslands komi hvort þeir séu sammála þessari lýsingu hæstv. fjmrh. á því hvert sé eðli þess að taka þetta ákvæði út úr textanum. Ef þeir eru ekki sammála þessari yfirlýsingu hæstv. fjmrh. þá liggur það alveg ljóst fyrir að hæstv. fjmrh. er að byrja þá göngu sína að brjóta gegn skilningi samningsaðila. Og hann gerir það ekki bara sem fjmrh., hann gerir það sem sá aðili sem gerir kjarasamninga því að það er enginn annar sem gerir kjarasamninginn af hálfu ríkisins en hæstv. fjmrh. Nú eru að hefjast atkvæðagreiðslur í aðildarfélögum BSRB og Kennarasambands Íslands um þennan samning og það er þess vegna alveg óhjákvæmilegt að þegar í dag verði haldnir fundir í þessum tveimur þingnefndum þar sem forusta BSRB og forusta Kennarasambandsins og hæstv. fjmrh. sjálfur komi til fundar til þess að ræða þetta mál því það er ekki hægt að líða það t.d. að hæstv. fjmrh. tali gegnum milliliði í þessu máli. Það er ekki gilt að þegar hann hefur lýst hér á Alþingi ákveðnum skilningi á kjarasamningnum, þá sendi hann undirmenn sína til fundar við þingnefndina til þess að lýsa einhverju öðru. Fyrst æðsti handhafi samninganefndar ríkisins hefur kosið að blanda sér inn í málið nú í fyrsta sinn með þeim hætti sem hæstv. fjmrh. gerði hér í dag þá verður hann að hafa manndóm til þess að fylgja málinu eftir. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, í ljósi þessarar yfirlýsingar hæstv. fjmrh. ítreka þá ósk sem fram hefur komið og láta í ljósi þá skoðun mína að ég tel óhjákvæmilegt að þessir fundir nefndanna verði þegar í dag og forusta BSRB og Kennarasambandsins fái tækifæri til þess að skýra sinn skilning á vettvangi þingsins með þeim hætti.

Virðulegi forseti. Yfirlýsing hæstv. fjmrh. áðan var auðvitað mjög alvarleg þegar hann túlkaði kjarasamninga opinberra starfsmanna einhliða með býsna sérkennilegum hætti satt best að segja. Kjarasamningar eru orð á blaði og þeir eru undirskriftir. Þeir eru líka trúnaður og þeir eru líka traust. Ég tel að þær yfirlýsingar, sem hér komu fram frá hæstv. fjmrh., veiki mjög verulega allan grundvöll þeirra samningsdraga sem liggja fyrir milli opinberra starfsmanna og ríkisins. Og ég tel að það sé óhjákvæmilegt að ítreka þá spurningu mína sem ég beindi til hæstv. fjmrh. en hann svaraði ekki: Er hann tilbúinn til að beita sér sjálfur fyrir viðræðum við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja um hin umdeildu ákvæði frumvarpanna þriggja núna áður en atkvæðagreiðslu um miðlunartillögu sáttasemjara lýkur? Það er óhjákvæmilegt að hann svari þessari spurningu. Og í öðru lagi vil ég segja: Ég skora á hæstv. forseta að beita sér fyrir því og hlutast til um að haldnir verði fundir í iðnn. og í sjútvn. í dag eða í fyrramálið til að taka á þeim málum sem hér hafa verið rædd. Ég vil einnig þakka hæstv. forseta fyrir að hafa skapað möguleika til þess að þessi umræða gat farið fram vegna þess að hún er mikilvæg forsenda þess að þingstörfin geti haldið áfram með eðlilegum hætti. Ég hef hér beint spurningu til hæstv. fjmrh sem ég vona að hann svari og einnig áskorun til hæstv. forseta um að taka málin í sínar hendur og tryggja að það verði haldnir fundir í iðnn. og í sjútvn.

Virðulegi forseti. Hér er komin upp allsérkennileg staða í annars mjög viðkvæmu máli og ég vil harma hvernig þessi mál hafa þróast. Þegar hæstv. sjútvrh. talaði fyrir nokkru síðan fyrir þremur frv. um sjávarútvegsmál í einu og kom þeim þannig til nefndar eftir samkomulag við fulltrúa stjórnarandstöðunnar, þá vakti ég athygli á því og óskaði eftir því við hæstv. ráðherra að hann beitti sér fyrir því að ríkisstjórnin tæki upp ákveðna og eina stefnu í þessu máli sem ætti við þau þrjú frv. sem þá voru komin fram. Það voru Síldarverksmiðjur ríkisins, Ríkismat sjávarafurða og Sementsverksmiðjur ríkisins. Ég trúði því þá af viðbrögðum hæstv. sjútvrh. að þetta yrði gert. Því miður er nú komið á daginn og við höfum rekið okkur á það í morgum í störfum í þingnefndum að ríkisstjórnin bar ekki gæfu til þess að gera þessa hluti. Nú eru menn hins vegar að tala um að kalla nefndirnar saman að nýju og fá fulltrúa frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Kennarasambandsins til fundar við sjútvn. og iðnn. Þetta var sú ósk sem borin var fram a.m.k. í sjútvn. í morgun og ef ég hef hlustað grannt var þetta einnig borið fram í iðnn. Við þessu varð ekki orðið og ég held að það hafi verið mistök að gera það ekki en um það þýðir ekki að fást. Meiri hlutinn réði auðvitað ferðinni þó að formaður iðnn. hafi áttað sig á því þegar hann gekk út í sumarið að það hefði verið skynsamlegra að sitja aðeins lengur í nefndinni og hugleiða málið, en sömu viðbrögð voru þar eins og í sjútvn. að taka málið út. Ég óskaði eftir því hins vegar, eins og kom hér fram hjá formanni sjútvn., að nál. yrði þá a.m.k. ekki gefið út strax þannig að minni hlutanum gæfist svigrúm a.m.k. til þess að ræða við fulltrúa BSRB og Kennarasambandsins svo menn gætu glöggvað sig á stöðunni áður en þeir væru látnir ganga frá nefndarálitum og leggja þau fram. Það féllst formaður sjútvn. á og eins og hann sagði áðan verða nefndarálit ekki lögð fram fyrr en á mánudag. Nú er það líklega þinglegt að taka málin aftur upp í nefndum þingsins þó svo að meiri hlutinn hafi ákveðið það í báðum tilfellum að ljúka þessum málum og taka þau út á þennan hátt frá nefndunum. Ég skal ekki dæma um það en ég held að hér hafi slysalega tekist til af ríkisstjórninni og henni hefði verið nær að gefa sér betri tíma til þess í upphafi að reyna að marka ákveðnari og skýrari stefnu því vissulega er verið að tala um kjaramál. Auðvitað hafa þeir sem samið hafa um þessi réttindi fórnað einhverju öðru í staðinn í sínum kjaramálum. Auðvitað er það deginum ljósara og þýðir ekkert fyrir fjmrh. að koma upp og segja eitthvað allt annað. Hann veit það að það hefur verið gert.

Virðulegi forseti. Mér finnst útilokað að eftir standi í umræðu um þau lagafrv., sem hér hafa verið til umfjöllunar í iðnn. og sjútvn., þau orð hæstv. fjrmh. að þetta mál snúist eingöngu um það hvort ákveðinn fjöldi starfsmanna hjá þessum fyrirtækjum eigi að vera á tvöföldum launum eða ekki. Það er mikill misskilningur. Málið sem hefur verið til umfjöllunar í þessari þingskapaumræðu snýst fyrst og fremst um það hvort ríkisstjórnin ætlar að virða það samkomulag sem hún gerði við launþegasamtökin þegar hún var að ganga frá kjarasamningum. Þá hét ríkisstjórnin því að ekki yrði gerð breyting á lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Það sem ríkisstjórnin er nú með í hyggju er að koma aftan að einstökum starfsmönnum í einstökum fyrirtækjum með því að breyta lögunum hjá viðkomandi stofnunum þegar verið er að gera formbreytingu á rekstri þeirra. Til fundar við iðnn. hafa komið lögfræðingar. Við höfum fengið í nefndinni álit margra lögfræðinga um það hvernig þeir líti á þennan biðlaunarétt. Allir þessir lögfræðingar og einnig allir hv. þm. í iðnn. a.m.k. sammála um að það sé útilokað með þessari formbreytingu að flytja biðlaunaréttinn yfir verði um formbreytingu á opinberri stofnun að ræða og henni breytt í hlutafélag. Það er því alveg ljóst að gangi þetta eftir þá er verið að skerða réttindin og kjör opinberra starfsmanna. Svo geta menn endalaust deilt um það hvort um slíkt hefði átt að semja á sínum tíma. En þá hefði ríkisstjórnin, ætli hún sér að gera þetta, ekki átt að semja við opinbera starfsmenn um það að á samningstímanum eigi engar breytingar að gera á lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Það sem hér er um að ræða er fyrst og fremst að það á að stíga fyrsta skrefið núna, eins og margoft hefur komið fram, með því brjóta þennan samning á meðan félagar í Starfsmannafélagi ríkisins eru að greiða um hann atkvæði.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að fyrir nokkrum mínútum gafst fjmrh. kostur á því að eyða óvissu í þeim viðkvæmu málum sem rædd hafa verið um klukkustundar skeið. Hann kaus að gera það ekki. Það sýnir vel hug hans og alvöru í þeirri stöðu sem nú er í kjaramálum opinberra starfsmanna.

Hæstv. fjmrh. óskar að bera af sér sakir.

Hæstv. forseti. Ég hélt satt að segja að ég hefði talað það skýrt í minni ræðu áðan að ég þyrfti ekki að koma hingað upp aftur en ég skal gjarnan gera það vegna orða hv. þm. Svavars Gestssonar. Viðræður hafa farið fram á milli samningsaðila, þar á meðal á milli fulltrúa ríkisvaldsins og fulltrúa starfsmanna ríkisins. Niðurstöðuna er m.a. að finna í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar en ég vek athygli á því að sú yfirlýsing er yfirlýsing ríkisstjórnarinnar sem gefin er í tengslum við kjarasamninga en kjarasamningar verða ekki nema miðlunartillaga verði samþykkt. Um eiginlega kjarasamninga er því ekki að ræða í þeim skilningi. Ég hef lýst því hvernig þessi yfirlýsing breyttist. Ég hef sagt að ekki hafi verið um efnislega breytingu að ræða og þar sem ég kom að því máli þá veit ég að báðir aðilar eru sammála um það að ekki hafi verið um efnislega breytingu að ræða. Það segi ég enn einu sinni hér. Það segir hins vegar ekkert um það hvort aðilarnir séu sammála um þau efnisatriði sem þar eru nefnd, einfaldlega vegna þess að BSRB vill eitt og ríkisvaldið vill að sjálfsögðu annað. Ég ætla líka að segja það enn einu sinni að forustumönnum BSRB er fullljóst að sá texti sem er að finna í frv. ríkisstjórnarinar er með þeim hætti að ríkisstjórnin ætlar að fylgja þeim frv. eftir. En forustumenn BSRB hafa sagt að þeir séu ekki sammála því og þeir muni grípa ráðstafana sem eru viðeigandi að þeirra mati. Með öðrum orðum álít ég að ríkisstjórnin sé á engan hátt að ganga gegn yfirlýsingu sinni, sem hefur verið gefin, þótt hún stuðli að því að þessi frv. sem hér hafa verið til umræðu verði samþykkt á hinu háa Alþingi. Ég endurtek: Forustumönnum BSRB er það vel ljóst þótt þeir hafi ekki samþykkt þá gjörð heldur áskilji sér rétt til þess að bregðast við með þeim hætti sem þeim þykir henta á hverjum tíma. Þetta hélt ég að væri nægilega skýrt. Umræður á milli --- ef ég fæ tækifæri fyrir óróleikanum til að halda áfram --- ríkisstjórnarinnar og BSRB annars vegar og KÍ hins vegar hafa farið fram. Niðurstaðan liggur fyrir og ég sé ekki að áframhaldandi viðræður nú bæti nokkuð þar um. Það er hins vegar sjálfsagt, eins og ég hef sagt áður, að fulltrúi ráðuneytisins komi á fund nefndarinnar, ef þess er óskað, en það er að sjálfsögðu algjörlega í valdi nefndarmannanna og einkum formanna nefndanna hverja þeir kalla til fundar við sig. Ég vonast til þess að þetta svari fyrirspurninni sem kom fram og skýri nákvæmlega við hvað er átt þegar rætt er um þessi mál.

Forseti verður að ítreka að þegar þingmenn óska eftir því að fjalla um þingsköp þá fjalli hv. þm. um þingsköp. Hæstv. ráðherra var að bera af sér sakir. Nú hefur hv. 3. þm. Vesturl. óskað eftir að fjalla um þingsköp og forseti væntir þess að hann fjalli um það efni.

Virðulegur forseti. Það þarf að þreyta mig lengi til þess að ég fari að tala um þingsköp. En ég á sæti í sjútvn. og við vorum að fjalla um þessi mál sem hér hafa verið til umræðu í morgun. Ég sé ekki hvernig halda á áfram að fjalla um þessi mál og koma þeim til skila með sómasamlegum hætti frá hv. Alþingi ef ekki verður hægt að fá ríkisstjórnina og ríkisstjórnarflokkana til að hverfa frá afstöðu sinni. Hæstv. fjmrh. var að koma í annað sinn upp í ræðustólinn til þess, eins og hann sagði, að gera það alveg skýrt hvað ríkisstjórnin meinti. Hann sagði að þessi afstaða færi engan veginn gegn þeirri yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að halda inni ákvæðunum í þeim frv. sem verið er að tala um. Það er kannski rétt að rifja ákvæðin upp, fara nákvæmlega yfir það hvað stendur á þessum blöðum. Það stendur í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar: ,,Ríkisstjórnin staðfestir að á samningstímanum verði ekki gerðar breytingar á lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna eða reglugerðum sem settar eru með stoð í þeim lögum.`` --- Það stendur þarna skýrt og það stendur í frv. til laga um Síldarverksmiðjur ríkisins, ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins á því ekki við um þá starfsmenn, sem þýðir að ákveðnir starfsmenn ríkisins eru teknir undan lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmenna. Hvernig í ósköpunum er hægt að tala svona á hv. Alþingi?

Virðulegi forseti. Ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til að ræða þessi mál mikið lengur við hæstv. fjmrh. Það er kostulegt sem upp er komið. Það liggur fyrir yfirlýsing frá ríkisstjórninni. Ríkisstjórnin segir þar eitt og opinberir starfsmenn segja annað. Þetta er ekki sameiginleg yfirlýsing aðilanna. Þeir tala þar út og suður. Það er alveg einstök snilld í samningsniðurstöðu verð ég að segja, að menn séu svo að segja lóðrétt hver á annan í einstökum setningum eða töluliðum í þessum yfirlýsingum. Það er kostulegt að samningsaðili annars skuli segja: Þetta er bara svona, ég er með öðru, þeir eru með hinu, móti hinu, móti öðru. En svo sagði hann annað sem var mjög athyglisvert en það var að ekki var hægt að skilja orð hans öðruvísi en svo að hann liti ekki á yfirlýsinguna sem hluta af miðlunartillögu. Það er afar fróðlegt og alvarlegt umhugsunarefni. Ég held að það sé óhjákvæmilegt í framhaldi af umræðunni að fá ýmsa hluti á hreint hjá fjmrh., aðra og fleiri en þá sem unnt er að ná fram í utandagskrárumræðu eða þingskapaumræðu vegna þess að þetta síðastnefnda, um að yfirlýsingin sé eins og sett fyrir innan sviga í dæminu, er stórsérkennilegur hlutur. Ég hef ekki spurt forustumenn opinberra starfsmanna hvað það er sem þeir taka mark á í þessari yfirlýsingu og hvað ekki. Er þetta samningsniðurstaðan? Þvílík snilld. Til hamingju með þennan fjmrh., hv. Alþingi og herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að þakka hv. þm. fyrir hamingjuóskirnar, ég gat ekki annað en þakkað honum fyrir þær og óska honum jafnframt til hamingju með að hafa loksins skilið það sem hér var sagt. Ég skal fúslega síðar á þingtímanum verða við hans ósk um að skýra frekar hvað í þessum plöggum stendur sem og í öðrum plöggum ef hann óskar sérstaklega eftir því og hann er hjálparþurfi.

Herra forseti. Ég ætla að ræða um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Á morgun verður ár liðið frá því að sá boðskapur barst úr Viðey að þar hefði verið mynduð ný ríkisstjórn. Ég sé svo sem ekki neina ástæðu til að óska stjórninni til hamingju með afmælið, hvað þá þjóðinni. En þessi stjórn ætlaði sér hvorki meira né minna en að ,,rjúfa kyrrstöðu og auka verðmætasköpun í atvinnulífinu sem skili sér í bættum lífskjörum,`` eins og segir í stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar frá 30. apríl 1991. Í þeirri sömu yfirlýsingu segir um aðgerðir stjórnarinnar til að tryggja markmið hennar í menntamálum, með leyfi forseta: ,,Að tryggja öllum tækifæri til menntunar við sitt hæfi til þess að búa æsku landsins undir fjölbreytt framtíðarstörf. Dregið verður úr miðstýringu í skólakerfinu og áhersla lögð á starfs- og endurmenntun. Ríkisstjórnin mun efla rannsóknir og vísindastarfsemi og greinar sem byggjast á hugviti og hátækni.`` Stefnuyfirlýsingin frá síðasta vori svo og hvítbókin, Velferð á varanlegum grunni, eru vissulega frjálshyggjubókmenntir, fullar fagurgala í þeim anda sem tíðkast í slíkum pappírum. En fátt eitt sem þar leit dagsins ljós gaf til kynna hvað í vændum var af hálfu ríkisstjórnarinnar, jafnvel þótt vandi ríkissjóðs sé hafður í huga. Fljótlega kom í ljós að hugmyndir ríkisstjórnarinnar um bætt lífskjör, tækifæri allra til menntunar við sitt hæfi, að ekki sé minnst á að draga úr miðstýringu í skólakerfinu sem annars staðar, voru býsna einkennilegar. Hér er óþarfi að rifja upp torfæruakstur heilbrrh. um lendur velferðarkerfisins síðasta sumar sem haldið hefur áfram eins og hver önnur hrollvekja, mánuð eftir mánuð. Ráðherra menntamála vildi líka láta til sín taka og hóf krossferð í anda don Kíkóta með ráðherrasvein sér við hlið sem ekkert gefur eftir þeirri frægu skáldsagnapersónu Sansjó Pansa í yfirlýsingum sínum og athöfnum. Ferðin var farin gegn þeirri miklu eyðslu sem sögð var vera í skólakerfinu. Forsrh. lýsti því yfir á haustdögum að skólakerfið væri of dýrt. Hvorki fékkst hann til að benda á hítina, þrátt fyrir að gengið væri eftir svörum, né til að skilgreina hvað væri of dýrt eða hvers vegna, enda menntmrh. í hinum mesta vanda með niðurskurðinn. Munurinn á riddaranum sem barðist við vindmyllur og ráðherra menntamála Íslands er bara sá að vopn riddarans spænska dugðu hvorki til eins né neins meðan ráðherra lýðveldisins ræður yfir stjórntækjum sem valdið geta miklum skaða sé þeim beitt til að knýja fram stefnu í þessu tilviki frjálshyggju í anda Adams Smith, Thatcher og Reagan, sem aldrei hefur verið borin undir íslenska kjósendur og skoðanakannanir sýna að nýtur lítils fylgis. Menntmrh. mundaði pennann. Tilskipanir streymdu frá honum undir haust um lokanir skóla, frestun á fyrirhuguðum breytingum, m.a. í Kennaraháskóla Íslands og Menntaskólanum við Hamrahlíð, og boðað var að koma ætti á skólagjöldum, sem tókst þó ekki að koma á nema að hluta til og þá í skólum á háskólastigi. Eitt af fyrstu verkum ráðherrans var að setja á laggir nefnd til að endurskoða lög um Lánasjóð ísl. námsmanna undir þeim formerkjum að treysta ætti fjárhagsstöðu sjóðsins til frambúðar og draga úr þeirri byrði sem ríkissjóður hefur af sjóðnum eftir því sem fram kemur í grg. þess frv. sem hér er til umræðu. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar stjórnarflokkanna, fimm talsins. Á undirbúningsstigi var hvorki leitað samstarfs við stjórnarandstöðuna né námsmenn í þessu mikilvæga hagsmunamáli þjóðarinnar allrar sem auðvitað þarf að ríkja sátt um rétt eins og menntamálin almennt. Í byrjun október skilaði nefndin af sér og þá fyrst var ljóst að ætlunin var að gjörbreyta Lánasjóði ísl. námsmanna og skipa honum á bekk sem hverjum öðrum fjárfestingarlánasjóði þar sem einstaklingarnir fjárfesta í framtíð sinni og borga fyrir mun hraðar en áður með vöxtum og lántökugjöldum. Þessar tillögur boðuðu algjör tímamót í sögu námslána á Íslandi. Þótt ríkisstjórnin hafi verið knúin til að draga verulega í land vegna harðrar andstöðu stjórnarandstöðunnar, og þó einkum íslenskra námsmanna, hér heima sem erlendis, er frv. eins og það lítur út í upphafi 2. umr. algjörlega óásættanlegt fyrir okkur kvennalistakonur, enda leggjum við til ásamt öðrum stjórnarandstæðingum í menntmn. að málinu verði vísað frá. Fáist frávísunartillagan ekki samþykkt leggjum við fram ítarlegar brtt. til að bjarga Lánasjóði ísl. námsmanna úr þeim tröllahöndum sem nú kreista hann og pína. Ástæðurnar fyrir því að við kvennalistakonur leggjumst gegn þeim breytingum sem stjórnarliðar hyggjast gera á sjóðnum eru eftirfarandi: 1. Við erum ósammála þeirri hugmyndafræði sem býr að baki frv., þeim hugmyndum sem skína þar í gegn um menntun og hvernig staðið skuli að stuðningi samfélagsins við námsmenn. 2. Við erum andvígar þeirri leið sem farin er í frv. þrátt fyrir að nokkuð hafi verið hvikað frá fyrri áformum. 3. Við munum greiða atkvæði gegn þessu frv. vegna þeirra afleiðinga sem breytt lög munu hafa annars vegar fyrir íslenska námsmenn í nútíð og framtíð og þá ekki síst konur og hins vegar áhrifin sem breytingarnar munu hafa á menntakerfi þjóðarinnar. Öllum þeim sem spá í framtíðina ber saman um að aukin og bætt menntun sé lykillinn að þróun veraldarinnar í átt til aukins jöfnuðar milli þjóða, betra umhverfis, bættra lífskjara fyrir stóran hluta mannkyns og friðar í heiminum. Við þurfum menntun og hugvit til að bæta þau hrikalegu umhverfisspjöll sem unnin hafa verið á náttúrunni. Við þurfum menntun til að prófa nýja tækni eða til að bæta þá gömlu svo að ríkjandi framleiðsluhættir verði jörðinni vinsamlegri en hingað til. Við þurfum menntun til að hægt verði að útrýma mannskæðum sjúkdómum, draga úr fátækt og misskiptingu í heiminum. Við þurfum menntun til að auka umburðarlyndi og skilning milli manna, menntun til að jafna stöðu kynjanna, menntun til að auðga mannlífið að menningu og visku og til að gera lífið betra. Við Íslendingar þurfum aukna áherslu á menntun og rannsóknir, ekki síst til að skjóta fleiri stoðum undir allt of einhæft atvinnulíf sem nú á í miklum vanda. Á undanförnum árum hafa miklar umræður átt sér stað víða um heim um menntastefnu, skólakerfi og það hvers konar menntun framtíðin kalli á. Menn hafa uppgötvað að ólæsi fer vaxandi í iðnríkjunum. Bókin hefur vikið fyrir hvers kyns myndmiðlum og það sem kallað er almenn þekking hefur minnkað. Stjórnvöld, t.d. í Bandaríkjunum, hafa brugðist við með því að beina auknu fé til skólakerfisins þrátt fyrir mikinn halla á ríkissjóði. Í Finnlandi er leitast við að hlífa skólakerfinu þrátt fyrir mikla efnahagsörðugleika. Í ríkjum eins og Kanada, Japan og Sviss eru kennurum greidd mjög góð laun vegna þess að stjórnvöldum er ljóst að gott skólakerfi og góð kennsla er leiðin til framfara og blómlegs atvinnulífs. En ólíkt höfumst við að. Hér á landi hafa stjórnvöld brugðið niðurskurðarhnífnum á loft og sneitt alla vaxtarbrodda af íslensku skólakerfi. Minni kennsla og verri aðbúnaður er það sem blasir við og var þó ekki á bætandi. Breytingarnar á Lánasjóði ísl. námsmanna eru grein af meiði niðurskurðarins í velferðarkerfinu þótt þær skili sér ekki fyrr en eftir mörg ár í auknum tekjum sjóðsins og minna framlagi ríkissjóðs. Námsmenn og skólar munu hins vegar finna fyrir breytingunum og afleiðingunum strax. Hugsunin sem að baki býr er sú að létta beri af ríkissjóði fyrirsjáanlegum framlögum til lánasjóðsins sem þyrftu að fara vaxandi á næstu árum vegna fjölgunar námsmanna og þeirra lána og vaxta sem sjóðurinn þarf að standa skil á næstu áratugi. Hugsunin er einnig sú að hér séu á ferð lán til einstaklinga sem líta beri á eins og hver önnur fjárfestingarlán, ekki að um sé að ræða hluta af félagslegu kerfi, ekki fjárfestingu sem kemur þjóðfélaginu öllu til góða og sem beri að taka á með öðrum hætti en almennar lánveitingar banka og lánastofnana. Þetta undirstrikaði hæstv. menntmrh. í orðum sínum er hann talaði um námslán sem hagstæðustu lánin á markaðnum og þarna greinir mjög á milli sjónarmiða stjórnar og stjórnarandstöðu. Þarna stingur markaðshugsunin upp kolli. Hver og einn sem hyggst leggja stund á framhaldsnám á þess kost að taka lán á vöxtum. Námsvalið verður auðvitað að taka mið af því að starf að námi loknu gefi af sér nægar tekjur til að standa undir lánunum, framfærslu einstaklinga og fjölskyldu og öflun eigin húsnæðis eða leigu. Af þessu leiðir að verið er að beina þeim sem þurfa að taka námslán í svokallað arðbært nám, nám sem gefur af sér vel borgaða vinnu. Annað nám verður þá að mæta afgangi í samræmi við framboð og eftirspurn á vinnumarkaði nema námsmenn eigi annarra kosta völ svo sem aðstoð foreldra. Um námsstyrki verður ekki að ræða að sinni. Enn ein leið sem námsmenn geta farið í viðbrögðum sínum við breytingunum á lánasjóðnum er sú sem tíðkaðist fyrir 1970, áður en barátta námsmanna fyrir bættu lánakerfi hófst fyrir alvöru. Hún fólst í því ýmist að vinna með námi sem varð til þess að lengja námstímann verulega eða þá að ná sér í fyrirvinnu. Hver vill hverfa aftur til þeirra tíma og á hverjum skyldu þessar breytingar bitna? Fyrst og fremst þeim sem lægst hafa launin og það eru sem kunnugt er konur í miklum meiri hluta. Og hvað þýðir þetta fyrir framtíðina? Eigum við eftir að horfa upp á enn meiri skort á starfsfólki í heilbrigðisgreinum nema kannski læknisfræði? Á að þurrka kennarastéttina út? Hvað um listnám? Fleiri greinar mætti nefna. Hverjar verða afleiðingarnar? Ég mun fjalla betur um það síðar í ræðu minni. Ég held að menn geri sér ekki almennt ljóst hvað Lánasjóður ísl. námsmanna hefur gefið mörgum, sem hefðu ekki átt þess kost, tækifæri til að mennta sig og hve gífurlega þýðingu hann hefur haft á menntunarstig þjóðarinnar og alla okkar menningu. Í krafti sjóðsins hefur ungt fólk sótt sér menntun til nánast allra heimsálfa og borið heim með sér nýja menningarstrauma og þekkingu sem því miður hefur verið illa nýtt og illa metin af samfélaginu en það er annað mál. Ég vil vera svo stórorð að halda því fram að Lánasjóður ísl. námsmanna sé eitthvert merkilegasta jöfnunartæki íslenska velferðarkerfisins og að hann hafi hreinlega þýtt byltingu og þá sérstaklega fyrir íslenskar konur. Eftir 1970 fór konum fyrst að fjölga fyrir alvöru í háskólanámi hér á landi og erlendis. Sú sókn hefur haldið áfram fram á þennan dag, samfélaginu til góðs. Þökk sé vitundarvakningu íslenskra kvenna og Lánasjóði ísl. námsmanna sem einn opinberra stofnana, þar sem framfærsla fólks er til meðferðar, hefur viðurkennt að það kostar peninga að eiga börn og að ala upp börn. Sjóðurinn hefur gefið börnum þeirrar kynslóðar sem m.a. vegna fátæktar naut takmarkaðrar menntunar en dreymdi um menntun, tækifæri sem aldrei verður ofmetið. Það er því ekki að ástæðulausu að við kvennalistakonur, sem sumar hverjar eru komnar vel á veg með að borga okkar námslán og höfum notið góðs af þessu kerfi, rísum upp til varnar. Við viljum að öðrum gefist kostur á menntun. Við viljum að straumar alþjóðlegrar menningar og mennta haldi áfram að leika um Ísland eins og þeir hafa gert frá því á dögum Ísleifs Gissurarsonar biskups í Skálholti á 11. öld. Við viljum sjá sókn í menntamálum í stað þeirra hraksmánarlegu varnarstöðu sem verið er að hrekja allt skólakerfið í. Herra forseti. Það er mjög í tísku um þessar mundir að fagna auknu frelsi, samkeppni og hampa ótvíræðum kostum markaðshagkerfisins í kjölfar þeirra miklu breytinga sem orðið hafa í Evrópu og þess hugmyndalega uppgjörs sem fylgt hefur. Allt er þetta sagt gott í sjálfu sér. En frelsi til hvers? Samkeppni til hvers? Hvað á að leiða af hinu frjálsa markaðskerfi? Hvert liggur leiðin? Því er ekki svarað. Á 19. öldinni réði frjálst markaðskerfi ríkjum í Englandi. Þar fékk hver að uppskera svo sem til var sáð. Þeir fengu menntun sem efni höfðu á henni eða unnu til styrkja. Þeir bjuggu við góð lífskjör sem voru svo heppnir að fæðast með silfurskeið í munni eða komu sér áfram á einhvern hátt. Allur almenningur bjó við hörmuleg lífskjör, fátækt og menntunarskort. Þar kom að stjórnvöldum varð ljóst að þjóðfélagið var að þróast í átt til algerrar villimennsku þar sem frumskógalögmálin réðu ríkjum í yfirfullum borgum. Arfur kynslóðanna barst ekki frá foreldrum til barna. Stórum hluta uppvaxandi kynslóðar var þrælað út langt fyrir aldur fram meðan hinir eldri voru atvinnulausir. Þar kom að gripið var í taumana með því fyrst og fremst að koma börnum í skóla og koma lögum yfir vinnumarkaðinn. Skuggahliðar hins frjálsa markaðskerfis kölluðu á mikla mannréttindabaráttu, einkum verkafólks og kvenna, sem loks fæddi af sér það velferðarkerfi sem við nú búum við en margir vilja greinilega feigt. Það er ljóst að þeir eru allmargir sem horfa mjög til hugmynda frjálshyggjunnar eins og þær voru fram settar undir lok 18. aldar og þróuðust á 19. öld þegar aðstæður voru allt aðrar en nú og skuggahliðarnar virðast löngu gleymdar. Þær hugmyndir sem liggja að baki þeim breytingum sem verið er að gera á Lánasjóði ísl. námsmanna eru ættaðar frá frjálshyggjunni hvort sem höfundinum er það ljóst eður ei. Það á að gera þennan merka jöfnunarsjóð að hluta markaðskerfisins. Vextir á lánunum eiga að draga úr eftirspurn og þótt þeir séu lágir nú eða verði lágir, þ.e. ef lögin verða samþykkt, er opnað fyrir þann möguleika að hækka þá síðar til að draga enn frekar úr eftirspurninni. Vaxtamúrinn, sem námsmenn hafa varið árum saman, verður rofinn og nýtt stýritæki tekur völdin. Komi fram veruleg eftirspurn á vinnumarkaðnum eftir menntun af einhverju tagi með glæsilegum launatilboðum ýtir það væntanlega undir lántöku og hvernig bregðast markaðsöflin við því? Með hærri vöxtum eða hvað? Ungt fólk sem ætlar í nám hlýtur að hugsa sig um tvisvar og þrisvar áður en nám er valið og lán tekið. Ungt fólk með börn á framfæri hlýtur að útiloka þann möguleika að hefja nám nema það sjái fram á því betur borgað starf. Launabarátta háskólamanna og annarra sem taka lán til náms hlýtur að taka mið af vaxandi námsskuldum og þyngri greiðslubyrði svo og því hvernig í ósköpunum fólk eigi að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Það er auðvitað margt sem getur haft áhrif á þróun menntakerfisins á næstu árum en sú stefna sem mörkuð er með þessu frv. dregur úr jafnrétti til náms þótt öðru sé haldið fram af flm. Það getur ekki leitt til annars en að það dragi úr jafnrétti til náms. Þessi stefna mun gera konum mun erfiðara fyrir en áður að afla sér menntunar og hún getur átt eftir að valda ófyrirséðri röskun á íslenskum vinnumarkaði. En þar með er ekki sagt, herra forseti, að engra breytinga sé þörf. Sjóður sem veltir jafnmiklum fjármunum og Lánasjóður ísl. námsmanna gerir þarf að sjálfsögðu alltaf að vera til skoðunar. Það þarf reglulega að skilgreina markmið hans upp á nýtt og kanna hvort sjóðurinn gegnir hlutverki sínu. Það á að spyrja: Hvernig nýtast peningarnar? Er ástæða til að ýta á einhvern hátt undir fjölgun nemenda í ákveðnum námsgreinum, t.d. fiskifræði og veðurfræði svo dæmi séu tekin, og reyna jafnvel að draga úr aðsókn að öðrum? Á ekki þjóðfélagið að skilgreina þörf sína fyrir menntun? Þar með er ég ekki að leggja til boð eða bönn hvað varðar námsval. Aðrar leiðir eru til, svo sem námsstyrkir. Það þarf að skoða úthlutunarreglurnar að nýju og taka tillögur námsmanna um þær til rækilegrar skoðunar. Það er vissulega rétt að Lánasjóður ísl. námsmanna á við vissan vanda að stríða eins og fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 1991. Þar kemur fram að vaxtamunurinn, sem sjóðurinn stendur frammi fyrir og þar er reiknað með að hann sé um 6%, muni leiða til þess að um 40 milljarðar verði bundnir í þessu kerfi innan 10 ára og 60 milljarðar innan 20 ára. Auðvitað eru það miklir peningar en það eru til aðrar leiðir til að leysa þennan vanda. Sá vandi sem lánasjóðurinn stendur frammi fyrir felst m.a. í því að stjórnvöld hafa tekið þá ákvörðun að beina nánast öllu ungu fólki í langskólanám með ofuráherslu sinni á bóklegt nám en af þeirri stefnu hefur leitt að námsmönnum hefur fjölgað verulega í háskólanámi þótt fleira komi þar einnig til. Með tilkomu nýrra framhaldsskóla og þar með fjölgun nemenda hefði auðvitað átt að vera ljóst að lánþegum sjóðsins hlyti að fjölga um leið og þar með að sjóðurinn kallaði á meira fé. En það er eins og það komi stjórnvöldum alltaf jafnmikið á óvart þegar ákvarðanir þeirra á einum stað hafa einhverjar afleiðingar á öðrum. Þó er það fyrst og fremst sú stefna ríkisvaldsins að beina Lánasjóði ísl. námsmanna út á almennan lánamarkað sem veldur því að sjóðurinn stefnir í nokkurn vanda. Ríkissjóður hefur ekki staðið við skuldbindingar sínar en það leiðir til þess að æ stærri hluti af fé sjóðsins fer í afborganir af lánum og vöxtum. Sjóðurinn þarf því meira fé á næstu árum. Það er öllum ljóst. Það er hins vegar rangt að um einhvern sérstakan fortíðarvanda sé að ræða eða að lögin hafi gengið sér til húðar vegna mikillar fjölgunar námsmanna eins og fram kom í máli ráðherra sl. mánudag. Þótt allar tillögur meiri hlutans verði samþyktar verður sjóðurinn ekki kominn í plús fyrr en eftir marga áratugi. En það á auðvitað ekki að vera hlutverk Lánasjóðs ísl. námsmanna að græða á námsmönnum. Vandinn liggur í framtíðinni og með þeim tillögum sem hér liggja fyrir verður námsmönnum framtíðarinnar gert að leysa hann. Við viljum hins vegar að ríkisvaldið leysi þennan vanda, m.a. með yfirtöku hluta skuldanna. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. menntmrh. að skýla sér á bak við tregðu fjárveitingavaldsins, þ.e. Alþingis. Það eru ríkisstjórnir fyrir ára og sú sem nú situr sem bera alla ábyrgð á því hvernig komið er. Því miður sitja og standa þingmenn núv. meiri hluta á Alþingi eins og þeim er sagt, það hefur svo sem gerst áður, og þeir samþykkja fjárveitingar sem allir vita að engan veginn duga til lögbundinna verkefna. Þingmönnum ber að standa vörð um löggjafarhlutverkið, vanda sig í lagasetningum og sjá til þess að lögum sé framfylgt. Þess í stað er það látið viðgangast að hver sjóðurinn á fætur öðrum sé eyðilagður með því að beina þeim út á almennan lánamarkað og nægir þar að benda á húsnæðissjóðina. Allt snýst þetta mál um það hvernig við verjum sameiginlegum sjóðum okkar. Við kvennalistakonur viljum verja þeim fyrst og fremst til bættrar menntunar og betri heilsugæslu. Við kvennalistakonur höfum margoft bent á leiðir til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð í umræðum á Alþingi og ekki hef ég á móti því þótt hluti þeirra peninga rynni til Lánasjóðs ísl. námsmanna. Því vísa ég röksemdum hæstv. menntmrh. á bug varðandi framtíð Lánasjóðs ísl. námsmanna. Virðulegi forseti. Ég hef fjallað í ítarlegu máli um þær hugmyndir sem búa að baki frv. og nokkuð um þær afleiðingar sem ég tel að frv. muni hafa verði það að lögum. Ég ætla nú að snúa mér að einstökum þáttum frv. og þeim brtt. sem meiri hluti menntmn. hefur lagt fram en þær lýsa að sjálfsögðu einnig þeim hugmyndaheimi sem hér er á ferð. Frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna var sent fjölmörgum aðilum til umsagnar og verður ekki annað sagt en að viðbrögðin sýni hve annt fólki er um sjóðinn. Í álitinu kom fram mikil gagnrýni á stefnu frv. svo og mjög gagnlegar ábendingar sem leiddu ásamt öðru til þess að verulegar breytingar eru lagðar til á frv. frá því sem var í upphafi þótt þær breytingar dugi hvergi nærri til til þess að við kvennalistakonur treystum okkur til þess að styðja frv. Í 1. gr. frv. er gerð sú breyting að lán ber að veita námsmönnum án tillits til efnahags. Þar með telur meiri hlutinn sig vera að tryggja jafnrétti til náms. Það má segja að jafnrétti til að taka lán sé tryggt en hinn ójafni eftirleikur, eftir því hvaða nám er valið, mun leiða í ljós það sem ég hef áður sagt að það er verið að hverfa frá jafnrétti til náms og stefna til einhæfara námsvals. Þá kom fram veruleg gagnrýni í þeim umsögnum sem nefndinni bárust á það atriði að miða ætti lánin við 20 ára aldur þegar um er að ræða lán til sérnáms. Það hefði komið afar illa niður á ákveðnum hópum námsmanna t.d. iðnnemum. Horfið var frá þessu og ber að fagna því. Þá er lagt til að við útreikning lána verði tekið tillit til fjölskylduaðstæðna, eins og gert er í núgildandi lögum, og ég fagna því einnig að þessi breyting skyldi fást í gegn. Hins vegar hróflar meiri hluti menntmn. ekkert við skipan stjórnar lánasjóðsins né því mikla valdi sem stjórninni er falið en ég tel að réttara hefði verið að kveða skýrar á í lögunum um hlutverk stjórnarinnar í málefnum sjóðsins í stað þess að vísa til reglugerða og gefa stjórninni jafnmikið úrskurðarvald og raun ber vitni. Þessi atriði skipta að sjálfsögðu miklu máli en þau meginatriði frv. sem ég vil sérstaklega gagnrýna eru eftirfarandi sjö atriði: Í fyrsta lagi eru það vextirnir. Eins og frv. lítur nú út með þeim brtt., sem lagðar hafa verið fram, er ætlunin að koma á vöxtum allt að 3%. Ríkisstjórnin hefur þegar ákveðið að miða við 1% vexti. En með þessu ákvæði er búið að breyta ákveðnu grundvallaratriði í lánastarfsemi sjóðsins og við hljótum að spyrja, hversu lengi stendur þessi ákvörðun ríkisstjórnarinnar? Það er búið að opna fyrir þann möguleika að hækka vextina upp í allt að 3% og spurningin er: Hvenær kemur fram lagabreyting þess efnis að vextirnir verði í samræmi við vexti á almennum lánamarkaði? Það er alveg augljóst að þetta atriði skilar sjóðnum langsamlega mestu til baka jafnframt því að draga úr umsóknum um lán í sjóðnum og það er auðvitað megintilgangurinn að draga úr ásókn í námslán. Annað atriði sem ég vil gera að umtalsefni er það sem kallað hefur verið eftirágreiðslur, þ.e. að námsmenn fá ekki greidd lán fyrr en þeir eru búnir að skila vottorðum um námsárangur og þetta gildir um alla námsmenn á öllum námstímanum en nær nú aðeins til fyrsta árs nema. Þetta þýðir að allur þorri námsmanna verður að framfleyta sér í það minnsta fram yfir áramót, sumir allan veturinn, á sumarhýrunni eða bankalánum nema um aðstoð frá foreldrum sé að ræða. Margir nemendur, einkum þeir, sem stunda nám í Bandaríkjunum og Bretlandi, þurfa að standa skil á skólagjöldum og í mörgum tilfellum mjög háum skólagjöldum og það er vandséð hvernig fólk á að gera það með þessum reglum. Við höfum mótmælt þessu atriði harðlega og teljum að með þessu sé verið að gera námsmönnum afar erfitt fyrir. Rök meiri hlutans eru þau að sjóðurinn hafi veitt allt að 50 millj. kr. í svokölluð ofgreidd lán. Er réttlætanlegt að refsa öllum námsmönnum vegna þess að einhver tiltekinn hópur hættir í námi eða skilar ekki þeim árangri sem til er ætlast? Það er ekki verið að mótmæla því að það séu gerðar strangar kröfur til námsmanna um námsárangur en eins og þetta er nú í frv. þá er það mjög óréttlátt og mun verða til þess að gera fjölda námsmanna mjög erfitt fyrir. Þriðja atriðið er það að nú er byrjað að borga af námslánunum tveimur árum eftir að námi lýkur en áður voru það þrjú ár. Þetta veldur því að fólk sem er að koma heim úr námi eða lýkur námi sínu hér á landi hefur aðeins tveggja ára svigrúm til að afla sér húsnæðis en svo sem kunnugt er þá lenda flestir í því að verða að koma sér upp húsnæði á einhvern hátt. Samkvæmt því áliti sem kom frá Húsnæðisstofnun ríkisins telja þeir að þetta frv. feli í sér 10--30% skerðingu á möguleikum námsmanna til þess að afla sér eigin húsnæðis. Þetta muni verða til þess að auka ásókn eftir félagslegu húsnæði, auka ásókn í íbúðir Búseta og kaupleiguíbúðir. Í fjórða lagi vil ég nefna lántökugjöldin sem enn undirstrika markaðshugsunina sem felst í þessu frv. en þeim er auðvitað ætlað að standa undir kostnaði við lánin en verða jafnframt til þess að rýra þau lán sem námsmenn fá í hendur. Í fimmta lagi vil ég nefna þyngri greiðslubyrði. Í frv. felst að byrjað er að borga tveimur árum eftir að námi lýkur, eins og ég gat um áðan, og þá er farið að borga lán á vöxtum og horfið var til þess forms sem áður gilti að annars vegar væri um að ræða fasta afborgun, hins vegar tekjutengda afborgun. Fasta afborgunin er samkvæmt núverandi vísitölu 48 þús. kr. en síðari afborgunin miðast við 5% af útsvarsstofni fyrstu fimm árin og 7% eftir það. Og það má ljóst vera að þetta veldur mun þyngri greiðslubyrði en er í núverandi kerfi og hefur þó ýmsum reynst erfitt að standa undir þeim greiðslum. Spurning, sem skilin er eftir í frv. án þess að henni sé svarað, er sú hvað gerist eftir að lánþegar verða 67 ára. Það er alveg ljóst samkvæmt þeim útreikningum sem liggja fyrir að nokkur hluti lánþega mun verða í þeirri stöðu við 67 ára aldur að eiga eftir að borga nokkurn hluta námslánanna. Það er lagt í hendur stjórnarinnar að leysa þetta mál en við í minni hluta menntmn. leggjum til að lánin verði einfaldlega felld niður við 67 ára aldur. Það má geta þess að í frv. er gert ráð fyrir því að fólk, sem lendir í báðum lánakerfunum, þ.e. núgildandi kerfi og því sem fram undan er, byrji á því að greiða nýju lánin og taki síðan til við að borga upp þau gömlu og það er ekki ljóst hvað þetta þýðir fyrir lánþega. Fólk verður fram eftir öllum aldri að greiða þessi lán en þetta gæti líka þýtt að afföllin í núverandi kerfi muni aukast, að fólk komist einfaldlega aldrei í það að borga gömlu lánin. En þetta er atriði sem þyrfti að skoða betur. Í sjöunda og síðasta lagi er vísað til þess í greinargerð að í frv. eins og það lítur út núna er ekki gert ráð fyrir neins konar námsstyrkjum en það er sendur óútfylltur tékki til Vísindasjóðs sem á harla lítið fé og samkvæmt umsögn hans er algerlega óvíst hvort Vísindasjóði takist á nokkurn hátt að styrkja námsmenn. Ég tel það afleit vinnubrögð að lofa því út í loftið að Vísindasjóður verði efldur en þrátt fyrir það sem ég vitnaði til hér í upphafi um vilja ríkisstjórnarinnar til að efla vísindarannsóknir, þá bera fjárlögin þess merki að sá vilji er harla lítill. Þetta eru þau meginatriði í þessu frv. sem valda því að við kvennalistakonur getum ekki stutt það en þar vega auðvitað langsamlega þyngst ákvæðin um vexti á námslán, eftirágreiðslurnar og þyngri greiðslubyrði því að við hljótum að horfa til framtíðar þegar við erum að meta það hvernig aðstoð samfélagsins til námsmanna eigi að vera. Sl. mánudag gerði talsmaður minni hluta menntmn., hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, grein fyrir þeim brtt. sem minni hlutinn leggur til. Ég ætla ekki að sinni að víkja frekar að þeim, ég mun gera það síðar í umræðunni ef þörf krefur, en mig langar að lokum að víkja nokkuð að því sem fram kom í máli menntmrh. sl. mánudag. Hann gat þess að lögin væru gengin sér til húðar sem kæmi best fram í því hver staða sjóðsins væri en ég vil meina að orsökin fyrir stöðu sjóðsins sé eins og ég gat um áðan fyrst og fremst sú að ríkið hefur ekki staðið við sínar skuldbindingar. Það hlýtur að vera krafa okkar þegar lög eru samþykkt að ríkið standi við sínar skuldbindingar. Ekkert er mikilvægara en það. Menntmrh. gat þess líka að ef frv. yrði fellt yrði að skerða námslánin þegar í stað. Sú yfirlýsing hans sýnir hvað best hvaða áhrif þessi lög ef samþykkt verða munu hafa á Lánasjóð ísl. námsmanna þegar á þessu ári. Þar er ekki aðeins um það að ræða að það muni draga verulega úr umsóknum um lán, heldur gerist það einnig vegna eftirágreiðslnanna að 800--1000 millj. verður velt yfir á næsta ár. Menntmrh. sagði að minni hluta menntmn. yrði auðvitað að svara því hvernig ætti að fjármagna sjóðinn fyrst við gætum ekki stutt frv. með þessum hætti og ég vísa til þess sem ég sagði hér áðan. Það er ekki bara um það að ræða að skera niður fé í ríkiskerfinu. Það er líka hægt að afla fjár og við höfum margoft bent á leiðir til þess að afla fjár. Ég vil þar nefna hærra skattþrep, skatta á fjármagnstekjur, bætta innheimtu, að taka á svarta markaðnum og fleira mætti þar telja. Menntmrh. nefndi atriðið varðandi Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda. Það er rétt sem fram kom í máli hans að þegar það atriði var sett inn í lögin á sínum tíma þá tengdist það húsnæðiskerfinu sem komið var á 1986, en þetta atriði skiptir máli enn þá fyrir þá sem eru fyrirhyggjusamir og hugsa til framtíðar því að inneign í Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda veldur því auðvitað að fólk á kost á láni úr þeim sjóði fyrr en ella. Menntmrh. minntist einnig á þá tillögu okkar að við vildum fjölga í stjórninni og taldi slíka tillögu óþarfa. Hann nefndi að fulltrúi Bandalags ísl. sérskólanema gæti tekið upp mál iðnnema. Nú vill svo til að iðnnemar, sem eru býsna stór hluti námsmanna, eru ekki aðilar að Bandalagi ísl. sérskólanema og því ekki óeðlilegt að þessi stóri nemendahópur fái aðild að stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna. Við lögðum til að þar á móti kæmi annar fulltrúi ríkisins og yrði hann sóttur til samstarfsnefndar skólanna á háskólastigi. Hugsunin á bak við það var sú að það gæti verið mjög til gagns að fá sjónarhorn skólakerfisins, þeirra sem stjórna skólunum inn í stjórnina. Það gæti einungis orðið til bóta. Að lokum, herra forseti, vil ég draga saman það sem ég tel að muni verða afleiðingar þessa frv. verði það að lögum. Afleiðingarnar munu í fyrsta lagi verða þær að námsmönnum í háskólanámi og framhaldsnámi mun fækka og eins og ég hef getið þá er það tilgangur þessa frv. að hluta til. Það er fróðlegt að velta fyrir sér þeirri spurningu hvaða áhrif þessar breytingar munu hafa á barneignir námsmanna. Íslenskir námsmenn hafa haft þá sérstöðu að eignast börn á sínum námstíma. Þetta er ekki mjög ólíkt því sem gerist í öðrum löndum og ég kannast ekki við annað en þessu hafi verið tekið býsna vel hér á landi og menn hafi frekar viljað ýta undir fjölgun þjóðarinnar en hitt en það verður fróðlegt að sjá hvað gerist í þeim efnum. Það er verið að gera þeim, sem stunda nám í námsgreinum þar sem menn vita að laun eru ekki allt of há, þar má nefna t.d. kennaramenntun, hjúkrunarfræði og fleiri slíkar greinar, greinar þar sem konur eru í meiri hluta, mjög erfitt fyrir. Fólk hlýtur að hugsa sig um tvisvar og þrisvar áður en það fer út í slíkt nám vegna þess að það er afar erfitt að sjá hvernig fólk á að geta staðið undir þessum lánum og jafnvel að sjá fram á að vera fram á elliár að greiða upp lánin. Ég tel að þetta frv. dragi úr jafnrétti til náms. Það gerir konum erfiðara fyrir og ég tel líka að hér sé markaðshugsunin að taka völdin í félagslegu kerfi og því er ég andvíg. Við kvennalistakonur viljum standa vörð um Lánasjóð ísl. námsmanna sem jöfnunartæki. Við viljum tryggja jafnrétti til náms og við viljum tryggja að konum gefist kostur á námi til jafns við karla eins og ríkt hefur hér um nokkurt skeið. Við viljum líka tryggja aukna fjölbreytni í menntun, menntun sem kemur úr öllum áttum. Við viljum fyrst og fremst að ríkið standi við skuldbindingar sínar og treysti fjárhag sjóðsins. Við erum að tala um fjárfestingu í þágu allrar þjóðarinnar. Hún er dýr og hún verður alltaf dýr, en hún er þess virði. Við höldum hér uppi skólakerfi, vegakerfi, heilbrigðiskerfi með okkar sameiginlegu sjóðum og að okkar dómi á það sama að gilda um Lánasjóð ísl. námsmanna. Hann er hluti af velferðarkerfinu þótt ýmsu megi breyta í rekstri hans eins og reyndar í öllu ríkiskerfinu til þess að tryggja að það þjóni þeim tilgangi að standa vörð um almannahag. Herra forseti. Í upphafi máls míns rifjaði ég upp nokkur markmið núv. ríkisstjórnar um það að rjúfa kyrrstöðu í atvinnulífinu og að tryggja möguleika allra til menntunar. Með því frv. sem hér er til umræðu gengur ríkisstjórnin þvert gegn markmiðum sínum. Þær breytingar sem fyrirhugaðar eru á Lánasjóði ísl. námsmanna munu draga úr nýsköpun í atvinnulífi og auka misrétti í menntun. Ríkisstjórn, sem svo er komið fyrir rétt í þann mund sem hún á eins árs afmæli að vinna á flestum sviðum gegn yfirlýstu markmiði sínu, á að segja af sér.

Hæstv. forseti. Hér höfum við til 2. umr. eitthvert stærsta mál þess þings sem nú starfar. Málið er mjög viðkvæmt, ekki síst vegna þess að það snýst um jafnrétti. Það snýst um fólk sem á sér framtíðardrauma og það snýst um framtíð þessarar þjóðar, bæði hvað snertir menningu og efnahag. Hvar ætlum við Íslendingar að skipa okkur sess í samfélagi þjóðanna? Hvar liggja okkar möguleikar í framtíðinni þegar framleiðslustjórnun er komin á í okkar framleiðslugreinum og við teljumst ekki lengur til veiðimannasamfélags í þess orðs fyllstu merkingu. Margir hafa séð okkar möguleika mesta í manneskjunni sjálfri, menntun hennar og þekkingu. Með samþykkt þessa frv., sem hér er til umræðu, frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna ásamt brtt. frá meiri hluta menntmn., er vegið að möguleikum fólks til að afla sér menntunar án tillits til efnahags. Það þótti ekki vogandi af meiri hluta menntmn. að setja inn í 1. gr. frv. ákvæði um jafnrétti til náms sem markmið laganna. Það skyldi kallast tækifæri til náms. Þetta segir okkur það að hv. þm. Sjálfstfl. og Alþfl. sem mynda þennan meiri hluta vita ákaflega vel hvað samþykkt þessa frv. hefur í för með sér fyrir námsmenn í þessu landi, en einhvers staðar að ofan koma tilskipanir sem ber að hlýða. Það fór ekkert á milli mála í ræðu hæstv. menntmrh. sl. mánudag hver hans skoðun er á þessum málum. Hann telur að með þessu frv. sé verið að tryggja jafnrétti til náms eða svo talaði hann a.m.k. hvað sem hans innri hugsun segir. Verði frv. ekki að lögum verður lánasjóðurinn gjaldþrota, að hans sögn, og lán verði skert strax í haust vegna erfiðrar fjárhagsstöðu sjóðsins. Nú er það svo að þær breytingar sem verið er að gera á lánasjóðnum með frv. hafa ekki áhrif á fjárhag hans sem neinu nemur fyrr en á næstu öld, nema ef vera skyldi að áhrifin yrðu þau að fólk hætti að fara í langskólanám, ef það á ekki efnaða að. Þar komum við að jafnréttismálunum. A.m.k. er ljóst að möguleikar fólks á að fara í nám við erlenda skóla þar sem skólagjöld eru há verða einskorðaðir við þá ríku. Í framhaldi af þessu langar mig að spyrja hæstv. ráðherra um skólagjöldin. Verður lánað fyrir þeim? Ef svo er, mér skilst reyndar að hæstv. menntmrh. hafi lofað að svo verði, verður þá sú lánveiting líka greidd út eftir á, þ.e. eftir að námsmaður hefur sýnt fram á árangur? Maður sér fyrir sér námsmann í skóla erlendis sem sýnir ekki árangur fyrr en að vori en þarf að greiða há skólagjöld strax að hausti. Hann á ekki létt með það verði engin lán afgreidd fyrr en eftir á. Við þessu verða að fást svör. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að endurtaka núna efnislega umræðu um frv. í heild sem lagt var fram í lok síðasta árs og er ótrúlega róttækt. Þar að auki er það illa unnið og námsmönnum algjörlega vísað út í óvissuna. Sú umræða sem fór fram við 1. umr. og eins fjöldi umsagna sem borist hafa nefndinni hafa ekki alveg verið til ónýtis því vissulega eru þær brtt. sem lagðar eru fram af þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna í menntmn. á þskj. 775 til bóta. Þær ganga hins vegar ekki nægilega langt. Sérstaklega ber að nefna eftirágreiðslur lánanna sem kveðið er á um í 6. gr., strangar endurgreiðslukröfur sem kveðið er á um í 8. gr. og vaxtatöku lánanna sem kveðið er á um í 7. gr. Fleiri brtt. en snerta þessi þrjú atriði eru gerðar við frv. af hálfu minni hlutans og mun ég e.t.v. gera örlitla grein fyrir þeim síðar. Samkvæmt tilkynningu frá ríkisstjórninni eiga vextir að verða 1% á lánum, a.m.k. fyrst um sinn. Þetta lét hæstv. ríkisstjórn út ganga sem ákvörðun þrátt fyrir að hv. Alþingi hafði alls ekki heimilað vexti á námslán. Í brtt. meiri hluta menntmn. er gerð tillaga um að vextirnir verði breytilegir en þó aldrei hærri en 3%. Slík vinnubrögð eru ekki til þess að bæta starfið á milli löggjafans og framkvæmdarvaldsins. Enn þá er það Alþingi sem setur lög en ekki ríkisstjórn og ætti ekki að þurfa að ræða það frekar hér. Víst er mikill munur á 1% vöxtum og 3% vöxtum þannig að brtt. meiri hlutans um að vextir verði aldrei hærri en 3%, er til bóta. Hins vegar vil ég leyfa mér að stinga upp á því við meiri hlutann að ekki seinna en við 3. umr. taki hann ákvæðið um 3% vexti algjörlega út úr textanum og segi ,,aldrei hærri en 1%``. Heimildin upp á 3% er mjög til að óprýða þennan lagatexta og ég skil það svo að ríkisstjórnin ætli sér ekki að hafa vaxtatökuna svona háa. Þetta ákvæði virkar því eins og til þess að hræða námsmenn frá námi og spara fyrir sjóðinn, eða er svo? Spyrja þeir sem ekki vita. Ég er þeirrar skoðunar að fyrst sú ríkisstjórn sem nú situr ætlar sér ekki að hafa vextina hærri en 1% séu ekki miklar líkur á að við eigum eftir að fá ríkisstjórn sem vilji ganga lengra í þeim efnum. Þá má geta þess að vextirnir fara ekki að hafa áhrif á stöðu lánasjóðsins fyrr en árið 2007 séu þeir 1% og meira að segja nokkrum árum síðar séu þeir 2--3%. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á því, en þannig lítur þetta út á einni af þeim fjölmörgu töflum sem liggja fyrir í möppum nefndarmanna í hv. menntmn. Ákvæðið um eftirágreiðslur lána sem kveðið er á um í 6. gr. er algjörlega óásættanlegt að mati okkar framsóknarmanna. Slíkar fyrirætlanir eru svo ósanngjarnar að ég vil enn trúa því að hv. meiri hluti menntmn. vilji setjast niður með okkur í minni hlutanum og fara yfir það mál. Með samþykkt þess erum við ekki lengur að tala um framfærslulán til námsmanna, svo alvarlegt er málið. Þetta er ákvæðið sem skilur að þá efnameiri og hina efnaminni. Þeir sem eiga sterka að munu eflaust geta fleytt sér fram með aðstoð foreldra sinna þar til lán fæst að lokinni skólaönn sem annað hvort er í lok árs eða að vori. En það sem þarna mun ráða allra mestu er hvort viðkomandi nemandi getur búið í foreldrahúsum eða hvort hann þarf að vera á leigumarkaði sem hlýtur að vera það algengasta þegar um rígfullorðið fólk er að ræða. Við getum hugsað okkur ósköp venjulega stúlku frá Raufarhöfn, Reyðarfirði, Bolungarvík, Höfn í Hornafirði, Stykkishólmi. Hún stundar nám í Háskóla Íslands og leigir íbúð ásamt annarri stúlku úr sama byggðarlagi. Hún treystir ekki á að bíða til haustsins með að taka íbúð á leigu þar sem henni býðst ein slík vorið sem hún tekur stútentspróf. Þær stöllur fastsetja hana og borga 40.000 á mánuði en fá ekki vinnu í Reykjavík um sumarið heldur í frystihúsinu heima. Þær ná að safna sér svolitlum peningum um sumarið þar sem þær geta búið í foreldrahúsum en borga náttúrlega leiguna fyrir sunnan. Þær þurfa þó að taka bankalán þegar kemur fram í nóvember. Þær standast báðar prófið í desember og fá því lán í janúar, sem þær greiða bankalánið með og eiga peninga sér til framfærslu fyrst um sinn en þurfa aftur að fara í bankann og biðja um lán á útmánuðum. Þær standast prófin í maí og fá lán í júní, sem fer að verulegu leyti í að greiða lánið frá vetrinum. Um sumarið halda þær íbúðinni og fara út á land að vinna. En nú er litla vinnu að fá og sumarkaupið rétt til að skrimta af. Strax um haustið þurfa þær því í bankann og fá lán sem þær borga með námsláninu og taka nýtt lán sem þær borga með námsláninu o.s.frv. Þær eru því að borga 5--10% vexti öll námsárin. Þær fullyrðingar sem fram koma í brtt. meiri hlutans við 7. gr. þess efnis að vextir reiknist frá námslokum eru því ekki réttar. Námsmaðurinn er að greiða vexti allan námstímann auk lántökugjalds sem er 1,2%. Dæmið sem ég tók af stúlkunum tveimur er dæmi um tiltölulega þægilegar aðstæður námsmanna. Dæmið yrði að sjálfsögðu ólíkt erfiðara ef þarna væri um að ræða námsmann sem væri með maka og ung börn. Ég tala nú ekki um einstætt foreldri með börn. Hæstv. forseti. Eftirágreiðsla lána er fyrirkomulag sem verður að koma í veg fyrir að tekið verði upp hér á landi. Það er bara út í hött. Ekki síst vegna þess að það breytir engu fyrir sjóðinn þegar til lengri tíma er litið. Það breytir aðallega því að ríkissjóður getur sýnt betri afkomu á þessu ári upp á yfir 1 milljarð kr. með því að fresta öllum útborgunum úr sjóðnum fram yfir áramót. Hæstv. menntmrh. gerði mikið úr því sl. mánudag að það skipti tugum milljóna ár hvert sem greitt væri út í formi lána til námsmanna sem næðu svo ekki prófum. Auðvitað væri æskilegast að allir nemendur næðu prófum. Þar er ég alveg sammála hæstv. ráðherra, en þetta er ekki tapað fé. Flestir sem falla á prófum halda áfram námi. Þeir fá ekki viðbótarlán fyrr en þeir hafa sýnt fram á árangur og má því segja að þetta breyti afar litlu fyrir sjóðinn. Ég skal ekki fullyrða að ekki séu einhverjir námsmenn sem reyna að misnota aðstæður sem þessar og auðvitað þarf að reyna að bregðast við því. En það má ekki láta það bitna á öllum fjöldanum. Lánin verða áfram að geta kallast framfærslulán. Ég vil velta því upp hér sem hugmynd hvort það kæmi til greina að lán þeirra nemenda sem ekki standast próf verði strax sett á skuldabréf og hafi viðkomandi nemandi ekki sýnt fram á árangur eftir næsta próf komi skuldabréfið til greiðslu. Þetta er eflaust harður kostur líka en einhverja leið verður að finna aðra en þá sem liggur fyrir af hálfu meiri hlutans og ríkisstjórnar. Í tilefni af þessum eftirágreiðslum langar mig, hæstv. forseti, að vitna í bréf sem borist hefur nefndarmönnum í hv. menntmn. frá félagi laganema. Þar sem mikilvægar upplýsingar koma hér fram ætla ég að lesa það, með leyfi forseta, en það hljóðar svo: ,,Virðulegi þingmaður. Mikilsmetinn maður í bandarísku efnahagslífi og mikill Íslandsvinur sagði eitt sinn á fundi með nokkrum íslenskum athafnamönnum að helsta auðlegð Íslands og framtíðarvon væri ekki fólgin í fiskimiðum eða rafmagni, heldur í vel menntuðu ungu fólki. Með sambærilega hugsun í farteskinu hefur Lánasjóður ísl. námsmanna starfað og greitt leið margra góðra manna til menntunar sem annars hefðu ekki átt á því kost. Nú ber það við í skammtímaniðursveiflu í íslensku efnahagslífi að horft er með eftirsjá til þess fjár sem fest hefur verið í menntun ungs fólks. Mótað hefur verið nýtt frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna og þrátt fyrir að þingmenn hafi að einhverju leyti tekið tillit til athugasemda námsmannahreyfinganna er enn í frv. ákvæði sem stjórn Orators, félags laganema, sér sig knúna til að mótmæla harðlega. Stjórn Orators hefur fengið af því fregnir að þingmeirihluti sé fyrir áðurnefndu frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna, eins og það lítur út í dag. Í 6. grein þess er ákvæði sem segir að námslán skuli aldrei veitt fyrr en námsmaður hefur skilað vottorði um tilskilda skólasókn og námsárangur. Ljóst er af greinargerð með frv. að ákvæðið ber að skilja þannig að stúdent fær ekki námslán fyrr en hann hefur tekið tilskilin próf og skilað fullnægjandi árangri. Stúdentar þurfa þá að taka lán hjá bankakerfinu til að framfleyta sér fram að prófum í stað þess að fá mánaðarlegar greiðslur úr lánasjóðnum eins og núverandi kerfi gerir ráð fyrir. Stjórn Orators telur þetta ákvæði útiloka fjölmarga nemendur frá námi þar sem af hinu lága láni þyrfti að greiða háa bankavexti, greiðslur yrðu ótryggari og auk þess geti ekki allir útvegað sér ábyrgðarmenn vegna slíkra lána, eins og bankar áskilja eðlilega í viðskiptum sínum. En megintilefni þessa bréfs er að benda yður á að ákvæði þetta mun, verði það samþykkt af þingmönnum, koma sérlega harkalega niður á laganemum. Ástæða þess er sú að ákvæðið gerir í raun ráð fyrir því að stúdent fái ekki lán sitt greitt út fyrr en hann hefur skilað fullnægjandi árangri eftir missirið, þ.e. að stúdentinn fái fyrsta námslán vetrarins um áramót. Laganemar taka hins vegar ekki próf í desember eins og aðrir háskólanemar, heldur eru námskeiðin að jafnaði heilsársnámskeið og próf ekki tekin fyrr en í maí og því mundu laganemar ekki fá lán sín greidd út fyrr en á miðju sumri. Laganemar þyrftu því að framfleyta sér á dýrum bankalánum allan veturinn. Verði slíkt ákvæði samþykkt án þess að undanþágur verði veittar mun það óhjákvæmilega hrekja laganema, jafnt nýnema sem lengra komna, frá námi og gera þeim sem eftir verða mjög erfitt fyrir. Rökin með því að eftirágreiða námslán telur stjórnin vera afar léttvæg miðað við þær afleiðingar sem regla af þessu tagi mundi hafa í för með sér fyrir afkomu stúdenta og þá sérstaklega laganema eins og bent hefur verið á. Stjórn Orators vill því beina þeim tilmælum til yðar að þér sjáið til þess að ákvæði þetta verði fellt úr úr frv. áður en það verður afgreitt sem lög frá Alþingi. Fyrir hönd stjórnar Orators, Hjörtur Bragi Sverrisson.`` Hæstv. forseti. Ég vildi að þetta kæmi fram því þetta segir nákvæmlega það sem okkur framsóknarmönnum er í huga í sambandi við eftirágreiðslurnar. Eitt af því sem fellt er út úr lögum við samþykkt frv. eru námsstyrkir eða ferðastyrkir. Um námsstyrki og aðstoð við námsmenn í löngu námi er hins vegar vísað með óljósum orðum greinargerðar á Vísindasjóð. Í umsögn Háskóla Íslands um frv. kemur m.a. fram að verkaskipting milli Vísindasjóðs og lánasjóðsins hafi alloft komið til umræðu í stjórnum sjóðanna og víðar á undanförnum tveimur áratugum. Menn hafi þó ævinlega komist að þeirri niðurstöðu að besti kosturinn felist í því fyrirkomulagi sem nú gildir. Ríkissjóður afsali sér þá ekki fyrir fram námsaðstoðinni til þessara aðila sem styrk, heldur ráðist það af heildarskuld námsmannsins að loknu námi og tekjum hans eftir það, hvort hann greiði alla aðstoðina til baka eða ekki. Þá segir enn fremur orðrétt í bréfi, í umsögn Háskóla Íslands um þetta málefni: ,,Enn fremur er þess að geta að menn vilja breyta lánum í styrki fyrir fram að eftirspurnin eftir aðstoðinni mundi aukast talsvert og hvatningin minnka til að afla annarra styrkja hér heima og erlendis. Má þó hafa í huga að erlendir styrkir, t.d. frá háskólum, skipta nú mjög miklu í fjárhag íslenskra námsmanna sem stunda framhaldsnám erlendis. Menn eru því hvorki að sinna hagsmunum ríkissjóðs í nútíð né framtíð þegar þeir velta þeirri breytingu fyrir sér. Hitt kann að vera æskilegt frá sjónarmiði allra aðila að Háskóla Íslands verði gert kleift að veita styrki til nemenda í framhaldsnámi e.t.v. gegn því að þeir veittu hóflega aðstoð við kennslu eða rannsóknir svipað og tíðkast t.d. við bandaríska háskóla. En af þessu hlytist því aðeins sparnaður hjá lánsjóði að í reglum hans sé tekið tillit til tekna námsmanna. Enn er því við að bæta varðandi Vísindasjóð að hann er allsendis vanbúinn að taka við því hlutverki að veita námsstyrki til langskólanáms, bæði að því er varðar fjárhag, þekkingu og aðstöðu. Rök fyrir því að fela honum þetta hlutverk í stað lánasjóðsins eru því afar vandfundin.`` En mig langar einnig, hæstv. forseti, að lesa úr umsögn Vísindaráðs um þetta málefni. Ég les ekki alla umsögnina en hluta hennar, hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Í frv. til laga um LÍN er gert ráð fyrir að allt nám sé lánshæft, einnig framhaldsnám doktorsnema. Í greinargerðinni er þess þó getið að menntmrh. muni beita sér fyrir endurskoðun laga um Vísindasjóð í þeim tilgangi að hann geti veitt styrki til námsmanna í langskólanámi og til greiðslu skólagjalda. Bent er á að við það ætti þörf stúdenta í framhaldsnámi fyrir námslán að minnka. Ekki verður þó séð að breyting í þessa veru muni draga úr útgjöldum ríkisins, þvert á móti mundu þau væntanlega aukast. Vísindaráð telur mikilvægt að námsmenn í langskólanámi hafi aðgang að námsstyrkjum. Slíkum styrkjum mætti hæglega koma fyrir í nýju stuðningskerfi við námsmenn sem byggði á sambandi styrkja og lána. Mikilvægt er þó að ekki verði sjálfsafgreiðsla á styrkjum til framhaldsnáms. Þá styrki ætti aðeins að veita hæfari námsmönnum að undangengnu faglegu mati. Á Norðurlöndum hafa góðir námsmenn í framhaldsnámi aðgang að ágætum styrkjasjóðum. Má í því sambandi nefna að Danir hafa nýverið eflt sinn sjóð á þessu sviði verulega til þess að efla samkeppnishæfni dansks hugvits og iðnaðar í harðnandi samkeppni. Í fylgiskjölum með því frv. um LÍN segir að Danir veiti ekki styrki til rannsóknanáms. Rétt þykir að benda á að þetta á aðeins við um þann almenna sjóð er styrkir fyrrihlutanám. Í þessu sambandi þykir rétt að benda á að íslenskir námsmenn í framhaldsnámi í Danmörku og Svíþjóð hafa til skamms tíma getað sótt um styrki í námslandinu í faglegri samkeppni við heimamenn en þessir styrkir til Íslendinga hafa verið veittir vegna góðvildar nágrannaþjóðanna í okkar garð þrátt fyrir gamalt samkomulag Norðurlandanna um að hver þjóð skuli styrkja sína námsmenn hvar sem þeir kunni að vera við nám á Norðurlöndum. Á síðustu missirum hefur borið á því að Íslendingum hefur verið neitað um styrk vegna þjóðernis. Ástæðurnar eru væntanlega aukinn fjöldi stúdenta og minna fé til skiptanna. Þessi þróun gefur enn eitt tilefni til þess að stuðningur við íslenska námsmenn í framhaldsnámi verði tekinn til endurskoðunar hér á landi. Vísindaráð sér ekki sérstök rök fyrir því að styrkir til doktorsnáms verði felldir undir Vísindasjóð. Við það geti skapast nokkur hætta á að takmarkað fé sjóðsins mundi skerðast en það er einkum ætlað til styrktar vísindarannsóknum. Vísindaráð úthlutar styrkjum úr Vísindasjóði að undangengnu faglegu mati í vísindalegu gildi verkefna og hæfni umsækjenda til að stunda rannsóknir. Eðli starfsemi Vísindaráðs og LÍN er því ólíkt. Starfsmenn Vísindaráðs eru aðeins tveir. Við núverandi aðstæður er ráðið því engan veginn í stakk búið til að taka að sér þá vinnu sem felst í veitingu styrkja til stúdenta og eftirliti með framvindu námsárangurs.`` Ég hirði ekki um að lesa lengra af þessari tilvitnun í Vísindaráð en þarna koma fram mikilvæg atriði sem gera það að verkum að maður verður efins um að verið sé að taka rétta stefnu. Ég sé að hæstv. menntmrh. er horfinn á brott --- hann er ekki langt undan --- hann heyrir vel. Í framhaldi af þessu vildi ég spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann sé enn þeirrar skoðunar að þetta verkefni eigi að færast yfir á Vísindasjóð. Ég spyr hvort það liggi fyrir frekari útfærsla á því af hálfu ráðherra hvernig styrkveitingum verði háttað í framtíðinni. Eins er hitt að þó Vísindasjóður taki að sér þær styrkveitingar sem lánasjóðurinn hefur haft liggur það fyrir að ekki verða veittir styrkir úr þeim sjóði vegna ferðakostnaðar. Líklega er þá meiningin að leggja hann alveg af. Með því að fella niður ferðastyrki er enn verið að auka misrétti milli þeirra sem geta búið í foreldrahúsum á meðan á námi stendur, þ.e. fyrst og fremst Reykvíkinga og að litlu leyti Akureyringa, og hins vegar landsbyggðarmanna. Þetta hefur stundum verið kallað að jafna aðstöðumun. En slíkar ,,klisjur`` eiga líklega ekki upp á pallborðið hjá valdhöfum núna. Eitt er það sem er mjög gagnrýnivert við frv. og ekki var tekið á af meiri hluta menntmn. í brtt. Það er hvað gera skuli við þær eftirstöðvar sem auðsýnilega verða til staðar hjá ákveðnum starfsstéttum við 67 ára aldur. Það er algerlega á valdi stjórnar lánasjóðsins hvernig þær eftirstöðvar verða meðhöndlaðar. Það á sem sagt að meta hvern 67 ára einstakling og taka ákvörðun á þeim tímapunkti hvort hann hefur efni á og aðstæður til að greiða lánið eða ekki. Væntanlega þarf að skoða tekjur maka o.s.frv. Samkvæmt þeim töflum sem dreift hefur verið til menntmn. eru það fyrst og fremst hjúkrunarfræðingar og framhaldsskólakennarar sem vegna lágra launa ná ekki að endurgreiða lánin fyrir 67 ára aldur, a.m.k. ekki ef vextir verða hærri en 1%. Tökum nokkur dæmi. Fyrst af einhleypingi með 432.000 kr. árslán og vextir eru 1%. Heildarlán á lánstíma er 1.728.000 kr. og gert er ráð fyrir að nemandi fari í háskólanám strax að loknu stúdentsprófi, þ.e. við 21 árs aldur. Þá kemur það þannig út að viðskiptafræðingurinn endurgreiðir lánið að fullu 37 ára gamall, verkfræðingurinn 36 ára, hjúkrunarfræðingurinn 52, framhaldsskólakennarinn 47 og sálfræðingurinn 45 ára. Við skulum taka sams konar dæmi en nú erum við með einstætt foreldri með eitt barn og árslánið er 648.000 og heildarlánið liðlega 2,5 millj. kr. Viðskiptafræðingurinn endurgreiðir lánið að fullu 41 árs, verkfræðingurinn 39 ára, hjúkrunarfræðingurinn 67 ára, framhaldsskólakennarinn 58 ára og sálfræðingurinn 56 ára. Þá tökum við þriðja dæmið sem miðast við 1% vexti en nú erum við með einstætt foreldri með tvö börn. Árslánið er 864.000 og heildarlán tæpar 3,5 millj. kr. Þá er viðskiptafræðingurinn búinn að endurgreiða lánið 46 ára, verkfræðingurinn 43 ára, hjúkrunarfræðingurinn á vangreiddar 1,3 millj. kr. 67 ára, framhaldsskólakennarinn á vangreiddar rúmar 300.000 kr. 67 ára og sálfræðingurinn greiðir lánið upp nákvæmlega 67 ára. Ég sleppi því að taka dæmi sem miðast við 2% vexti en ég tek dæmi sem miðast við 3% vexti eins og heimilað er í frv. Þegar hæstv. menntmrh. lagði frv. fram og mælti fyrir því á hv. Alþingi áttu vextirnir að vera 3%, ég vek sérstaka athygli á því. Dæmin hér á eftir sýna hvað frv. var raunar fáránlegt eins og það var lagt fram. Fyrsta dæmið er einhleypingur í leiguhúsnæði. Árslán er 432.000, heildarlán 1,7 millj. kr. og vextir 3%. Viðskiptafræðingurinn endurgreiðir lánið að fullu 38 ára, verkfræðingurinn 37 ára, hjúkrunarfræðingurinn 67 ára, framhaldsskólakennarinn 56 ára og sálfræðingurinn 52 ára. Tökum hliðstætt dæmi nema nú erum við með einstætt foreldri með eitt barn. Árslán eru 648.000, heildarlán rúmlega 2,5 millj. kr. og vextir 3%. Nú kemur það þannig út að viðskiptafræðingurinn endurgreiðir lánið að fullu 45 ára, verkfræðingurinn 42 ára, hjúkrunarfræðingurinn á vangreiddar liðlega 3 millj. kr. 67 ára, framhaldsskólakennarinn á vangreiddar liðlega 1,6 millj. kr. 67 ára og sálfræðingurinn á vangreidda liðlega 1 millj. kr. 67 ára. Þá kemur síðasta dæmið sem er það svartasta. Þar erum við með einstætt foreldri með tvö börn. Árslán er 864.000, heildarlán tæplega 3,5 millj. kr. og vextir 3%. Viðskiptafræðingurinn greiðir lánið upp 53 ára, verkfræðingurinn 48 ára, hjúkrunarfræðingurinn á vangreiddar liðlega 6 millj. kr. 67 ára, sem er næstum tvöfaldur höfuðstóll miðað við heildarlán að námi loknu, framhaldsskólakennarinn á vangreiddar liðlega 4,7 millj. 67 ára og sálfræðingurinn á vangreidda liðlega 4,1 millj. 67 ára. Þá skal ég ljúka þessum tilvitnunum í töflur, hæstv. forseti. En rétt er að það komi fram að við útreikning á þeim var miðað við meðallaun en ekki taxtalaun. Ef um það verður að ræða á næstunni að þrengi enn að á vinnumarkaðnum og fólk hafi ekki kost á þeirri yfirvinnu sem það hefur þó haft, lítur þetta enn verr út. En ég tek fram aftur að þessi svörtustu dæmi voru miðuð við 3% vexti sem reyndar, miðað við tilkynningu frá ríkisstjórninni, er ekki meiningin að setja á að svo stöddu a.m.k. Nú sé ég að klukkan er rétt að verða fjögur, hæstv. forseti, og það er kannski ágætt að ég geri hlé.

Ef það hentar hv. ræðumanni að gera hlé nú væri það vel þegið.

Já, það hentar ágætlega. --- Fundarhlé. Hæstv. forseti. Ég var þar komin í ræðu minni að ég hafði gert nokkra grein fyrir endurgreiðslum á lánunum og hvernig þær litu út miðað við ýmsar stéttir og hvenær fólk yrði væntanlega búið að greiða upp lán sín. Þess má geta að þar var ekki tekið sem dæmi hvernig grunnskólakennara mundi ganga að endurgreiða lán sitt og er því rétt að taka fram að það verður áreiðanlega ekki létt. Í umsögn frá kennslustjóra og námsráðgjafa Kennaraháskóla Íslands kemur fram að byrjendalaun grunnskólakennara í dag eru 67.398 kr. og eftir 18 ára starf 82.788 kr. Auk þess má geta þess að nú er verið að gera kennaranámið að fjögurra ára námi þannig að byrjendaárslaun grunnskólakennara eru rétt um 800 þús. kr. Nú er það svo að þessar starfsgreinar, kennarar og hjúkrunarfræðingar, eru afar mikilvægar í þjóðfélagi okkar. Skyldu hæstv. ráðherrar hafa velt því fyrir sér hvaða þýðingu það hefði fyrir velferðarkerfi okkar ef ungt fólk hætti að stunda nám í þessum greinum? Skyldi það ekki kalla á ýmiss konar vandamál? Mér finnst mjög mikill galli á þessum lögum að það skuli ekki vera ákvæði í þeim þess efnis að við 67 ára aldurinn falli eftirstöðvar niður. Nú veit ég ekki hvað hæstv. ráðherra hugsar sér með reglugerð en skv. 18. gr. frv. er ráðherra heimilað að setja í reglugerð frekari ákvæði um framkvæmd þessara laga. Forvitnilegt væri ef hæstv. ráðherra vildi greina okkur frá því hvar hann er staddur með reglugerðina, hvort hefur eitthvað verið hugað að því eða hvort hann hyggst setja reglugerð eða hvort sjóðstjórnin á að hafa öll völd sem ekki er tekist á um í lögunum. Í brtt. minni hlutans er m.a. gert ráð fyrir því að Iðnnemasamband Íslands eigi fulltrúa í stjórn lánasjóðsins. Í máli hæstv. ráðherra kom fram að það væri óþarfi þar sem þeir væru aðilar að Bandalagi ísl. sérskólanema. Af þessu tilefni langar mig til þess að lesa bréf sem Iðnnemasamband Íslands hefur sent þingmönnum, og eftir því sem ég best veit einnig hæstv. ráðherra, en þar kemur mjög greinilega fram að þetta er byggt á misskilningi hjá hæstv. ráðherra að Iðnnemasambandið sé aðili að BÍSN. En bréfið hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Háttvirti alþingismaður. Ástæða þess að þetta bréf er ritað er að vekja athygli á því að frumvarp um Lánasjóð ísl. námsmanna, sem nú er til umræðu á Alþingi, gerir ekki ráð fyrir því að iðnnemar eigi aðild að stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna. Samkvæmt núgildandi lögum eiga þrjár af fjórum námsmannahreyfingum aðild að stjórn lánasjóðsins, þ.e. Bandalag ísl. sérskólanema, Samband ísl. námsmanna erlendis og Stúdentaráð Háskóla Íslands. Iðnnemasamband Íslands, sem eru einu hagsmunasamtök iðn- og verknámsnemenda, eiga enga aðild að stjórn sjóðsins. Á yfirstandandi skólaári hafa um 1.400 félagsmenn Iðnnemasambandsins verið á lánum hjá sjóðnum. Það er einnig rétt að vekja athygli á því að þau þrjú námsmannasamtök sem aðild eiga að stjórn sjóðsins eru fyrst og fremst samtök bóknámsnemenda. Iðn- og verknámsnemendur, sem eru félagar í Iðnnemasambandinu og rétt eiga á lánum frá LÍN, stunda nám í eftirtöldum skólum: Iðnskólanum í Reykjavík, Iðnskólanum í Hafnarfirði, Fjölbrautaskólanum í Breiðholti, Hótel- og veitingaskóla Íslands, Fjölbrautaskóla Vesturlands, Akranesi, Iðnskólanum á Ísafirði, Fjölbrautaskólanum á Sauðárkróki, Verkmenntaskóla Akureyrar, Verkmenntaskóla Austurlands, Neskaupstað, Fjölbrautaskóla Suðurlands, Selfossi, Framhaldsskóla Vestmannaeyja og Fjölbrautaskóla Suðurnesja, Keflavík. Iðn- og verknámsnemendur í þessum skólum eru ekki í neinum þeirra samtaka sem nú eiga aðild að stjórn LÍN. Iðnnemasamband Íslands telur mjög brýnt að iðn- og verknámsnemendur eigi aðild að stjórn LÍN. Það hefur sýnt sig í afgreiðslu mála innan stjórnarinnar að vegna vanþekkingar eru hagsmunir þeirra oft fyrir borð bornir. Það er ekki eingöngu skoðun Iðnnemasambands Íslands að samtökin eigi að hafa aðild að stjórn LÍN, heldur er það einnig skoðun Alþýðusambands Íslands, Landssambands iðnaðarmanna og hinna námsmannahreyfinganna eins og sjá má í athugasemdum við frv. til laga um LÍN. Í trausti þess að ekki standi til að skerða námsrétt iðn- og verknámsnemenda hjá LÍN vill Iðnnemasamband Íslands óska eftir þínu liðsinni við að tryggja að samtökin fái aðild að stjórn LÍN sem fulltrúi iðn- og verknámsnemanda.`` Undir þetta rita Ólafur Þ. Þórðarson og Kristinn H. Einarsson fyrir hönd sambandsins. Þetta vildi ég að kæmi fram vegna orða hæstv. ráðherra sl. mánudag og ég geri mér vonir um að hæstv. ráðherra og hv. þm. meiri hlutans taki þetta til athugunar. Ég vildi gjarnan koma inn á fleira í sambandi við þær brtt. sem minni hlutinn leggur til á þskj. 790. Þó að hv. 4. þm. Austurl. hafi gert grein fyrir þeim þegar hann mælti fyrir nál. minni hlutans þá langar mig að koma inn á örfá atriði. Það er þá t.d. undir 2. tölul. brtt. við 3. gr. Hæstv. ráðherra taldi ekki ástæðu til þess að gera fleiri breytingar á henni þar sem ,,fjölskyldutillitið`` væri komið inn með brtt. meiri hlutans en ákvæði þess efnis að tekið skuli tillit til tekna námsmanna og maka hans er ekki inni í greininni eins og hún lítur nú út. Þetta tekjutillit er mjög mikilvægt og þróunin hefur verið sú síðustu mánuði og missiri að taka minna tillit til tekna. Þetta teljum við í minni hlutanum að sé hvorki gott né eðlilegt enda er líka mjög óhagstætt fyrir sjóðinn að fólk sem hefur nægar tekjur og þarf ekki á því að halda að taka lán í sjóðnum hafi rétt til þess. Þess vegna verður þetta tekjutillit að vera inn í lögunum að okkar mati. Ég var búin að gera grein fyrir Iðnnemasambandinu og eins leggjum við til að einn fulltrúi úr stjórninni sé úr röðum samstarfsnefndar háskólastigsins. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir hefur gert grein fyrir því frekar og ég ætla ekki að eyða tímanum í það. Ég hef kannski ekki hvað minnst gert 6. gr. að umræðuefni en hún snýr að eftirágreiðslunum. Það er einhver almikilvægasta greinin og óásættanlegasta að áliti okkar framsóknarmanna. Undir 6. tölul. gerum við brtt. við 8. gr. sem snýr að endurgreiðslunum. Við viljum ekki ganga eins langt og meiri hlutinn hvað snertir upphæð föstu ársgreiðslurnar þar sem við leggjum til 34 þús. kr. sem fasta ársgreiðslu á sama tíma og meiri hlutinn er með 48 þús. kr. Ég gat þess áðan að grunnskólakennari, sem er á byrjendalaunum, hefur ekki nema um 800 þús. kr. í árstekjur. Það segir okkur að sú upphæð sem meiri hlutinn vill gera að fastri ársgreiðslu er þó nokkuð yfir 5% af launum og þess vegna er mjög strangt og erfitt fyrir þá sem eru á lægstu laununum að þurfa að sætta sig við þessa háu ársgreiðslu. Eins gerum við tillögu um það að hundraðshluti árstekna sé mismunandi eftir því hversu há laun viðkomandi hefur, þ.e. 4% af árstekjum upp að 1,2 millj. en 6% þar yfir. Þetta finnst okkur mikilvægt atriði þar sem þarna er tekið beint tillit til tekna námsmanna að námi loknu þegar þeir endurgreiða lánin. Eins komum við inn á undanþágur sem er hægt að veita við sérstakar aðstæður. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að benda okkur á að þarna hafa orðið á smávægileg mistök við gerð brtt. okkar að okkur hefur láðst að taka út vaxtaákvæðið í 1. mgr. 9. gr. og var það þörf ábending. Undir 9. tölul. er mál sem virðist ekki í fljótu bragði stórt mál en skiptir þó þau hagsmunasamtök námsmanna, SÍNE, miklu máli að þau gætu tekið gjald af lánsumsóknum til að reka samtök sín. Það skal tekið fram að samkvæmt þessari tillögu getur námsmaðurinn óskað eftir því að gjaldið sé ekki tekið þannig að þetta er ekki ófrávíkjanlegt. Námsmaðurinn hefur tök á því að óska eftir því að gjaldið sé ekki tekið af láninu þegar hann sækir um í fyrsta sinn. Ég lýk brátt máli mínu, hæstv. forseti, en ég vil að síðustu segja þetta. Hér er virkilega stórmál til umræðu. Við framsóknarmenn höfum haldið því fram að ýmsu þurfi að breyta í lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna, enda ekki óeðlilegt þar sem þau eru orðin 10 ára. Það hafa námsmenn sjálfir sagt og þeir vildu taka þátt í að breyta þeim lögum sem hér um ræðir en því samstarfi var hafnað af hæstv. menntmrh. og hans mönnum þegar unnið var að smíðum frv. sem hér liggur fyrir. Í því sambandi verð ég að vitna í sérálit sem birt eru með frv. þessu til staðfestingar þar sem hæstv. ráðherra vildi ekki kannast við það í máli sínu sl. föstudag að um það hefði verið að ræða að þessu samstarfi hefði verið hafnað. Ég vil í fyrsta lagi vitna stuttlega í sérálit fulltrúa samstafsnefndar námsmannahreyfinganna í nefnd um endurskoðun laga um lánasjóðinn. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Þann 8. nóv. sl. bárust þau skilaboð til samstarfsnefndar námsmannahreyfinganna að henni yrði veittur einn fulltrúi í nefnd sem menntmrh. skipaði til að vinna að endurskoðun laga um Lánasjóð ísl. námsmanna, hér eftir nefndur LÍN. Undirritaður fékk það hlutverk að vera þessi fulltrúi í téðri nefnd. Í þessari skipan litu námsmenn svo á að ætlunin væri að komast að einhvers konar samkomulagi um framtíðarskipan LÍN líkt og gert var 1982 þegar núgildandi lög voru sett um sjóðinn. Ráðherra hafði sagt það opinberlega að fullt tillit yrði tekið til sjónarmiða námsmanna og námsmenn höfðu lagt fram hugmyndir sem umræðugrundvöll en samkvæmt þeim mátti lækka ríkisframlagið til sjóðsins umtalsvert og minnka afföll þau sem eru á endurgreiðslunum. Undirritaður taldi því að út frá þeim hugmyndum yrði unnið í nefndinni auk þeirra hugmynda sem nefnd sem menntmrh. skipaði í sumar um sama mál yrði í umræðunni. Það er skemmst frá því að segja að vinnubrögðin sem viðhöfð voru í nefndinni voru með algerum einsdæmum. Ráðherra menntamála gaf nefndinni 9--10 daga til að hrista fram úr erminni frv. til laga um LÍN. Skal þess hér freistað að gera grein fyrir störfum nefndarinnar.`` Ég lýk þá beinni tilvitnun en fyrsti fundurinn var haldinn föstudaginn 15. nóv. og fundirnir voru fimm, sá síðasti fimm dögum síðar og vitna ég þá beint í textann, með leyfi forseta: ,,Þar [á þessum fimmta fundi] voru lögð fram drög að frv. en endanleg útgáfa var þó ekki tilbúin þrátt fyrir að til stæði að leggja frv. fyrir ríkisstjórn daginn eftir. Þessi hefur sem sagt verið gangur málsins síðan nefndin var skipuð. Undirritaður fór að sjálfsögðu ítrekað fram á það að nefndin fengi lengri tíma en að sögn formanns var ráðherra ekki tilbúinn til að veita hann. Vegna þessa reyndi aldrei á það hvort hægt hefði verið að ná einhvers konar málamiðlun innan nefndarinnar þannig að hún hefði getað sameinast um eitt álit. Eiginlegar samningaviðræður fóru ekki fram. Hér er undirritaður þó ekki að setja út á samnefndarmenn heldur þann æðibunugang sem ráðherra og aðstoðarmaður hans hafa sýnt í málinu.`` Lýkur þá tilvitnun í þennan texta en undirritaður sem hér um getur er Pétur Þ. Óskarsson, núv. formaður Stúdentaráðs. Ég ætla einnig, hæstv. forseti, aðeins að vitna í annað sérálit sem fylgir frv. sem er undirritað af Elsu B. Valsdóttur sem ég álít að muni hafa verð fulltrúi Vöku í títtnefndri nefnd en þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Þann 8. nóvember skipaði menntmrh. nefnd til að endurskoða lög um Lánasjóð ísl. námsmanna. Undirritaðri bauðst óvænt sæti í þeirri nefnd sem ég þáði í þeirri trú að hlutverk nefndarinnar væri að reyna að sætta þau sjónarmið sem fram höfðu komið um breytingar á sjóðnum frá áður skipaðri ráðherranefnd annars vegar og námsmönnum hins vegar. Sú trú reyndist á misskilningi byggð. Í stuttu máli sagt var lítið sem ekkert tillit tekið til hugmynda námsmanna og það frv. sem meiri hluti hennar stendur að er að mestu óbreytt frá hugmyndum fyrri nefndarinnar. Af þeim sökum sé ég mér ekki fært að standa að því frv. og skila því þessu séráliti.`` Lýkur þá tilvitnun í sérálit Elsu B. Valsdóttur. Það liggur því alveg fyrir, hæstv. forseti, að þetta samráð var ekki haft meðan málið var í undirbúningi og meðan unnið var að samningu þessa frv. Nú er mér ekki kunnugt um hversu mikið samráð hefur verið haft við námsmannahreyfingarnar á meðan þetta frv. hefur verið í menntmn. Vel má vera að einhverjir fundir hafi farið fram milli ráðherra og þessara fulltrúa eða meirihlutamanna og þessara fulltrúa sem hæstv. ráðherra er að vitna til þegar hann talar um að það hafi verið haft mikið samstarf við þá. Það væri fróðlegt að fá það fram í umræðunni. En eftir því sem ég best veit eru fulltrúar námsmannahreyfinganna andvígir því frv. sem nú liggur fyrir og er til 2. umr. Fjárhagserfiðleikar lánasjóðsins eru ekki nýtilkomnir. Að hluta til er um svipaða erfiðleika að etja og í fleiri sjóðum. Við lánuðum út óverðtrtryggða peninga og verðbólgan var há. Þeir sem fengu lán á þeim tímum greiddu lánin ekki til baka. Nú ætlar sú kynslóð sem ekki greiddi til baka lán sín úr lánasjóðnum að setja lög á Alþingi og gera þeim sem nú eru í námi að greiða þann vanda. Er ekki eitthvað athugavert við slík vinnubrögð? Við framsóknarmenn viljum fyrst og fremst reyna að láta gott af okkur leiða í þessu máli sem öðrum. Ég útiloka ekki enn þá, ég er nú svo bjartsýn, að við munum geta staðið að samþykkt þessa frv. ef það verður tekið til nefndar milli 2. og 3. umr. og þar verði reynt að ná saman um einhverja málamiðlun til þess að forða stórslysi. Ég get sagt að þær brtt. sem minni hlutinn leggur fram eru mismikilvægar að mínu áliti og ég væri fyrir hönd míns þingflokks til með að versla við meiri hlutann ef um það væri að ræða, en kannski er það alls ekki. Kannski er þetta algjörlega endanlegt og þá munum við framsóknarmenn ekki standa að samþykkt þessa frv., það liggur alveg fyrir því að það er stórslys að samþykkja það eins og það liggur nú fyrir. En ég skora á hv. stjórnarsinna að skoða þetta mál vel áður en þeir styðja á græna hnappinn á hv. Alþingi til samþykktar þessu frv. og þá alveg sérstaklega hvað snertir eftirágreiðslurnar. Það er ekki bara harður kostur eins og formaður menntmn. kallar það gjarnan að setja slíkt kerfi á, það er afleitur kostur.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hefur komið fram í máli ræðumanna sem hafa talað á undan mér að við fjöllum um stórt mál í þessari umræðu. Hins vegar verð ég að segja að ekki er laust við að umræðan um þetta stóra mál sé nokkuð í svart-hvítu. Það er kannski eðlilegt með tilliti til þess hvernig málum er skipað hér og þegar mál eru afgreidd á þann hátt sem t.d. þetta er og oft er um stjórnarmál, þ.e. þau eru afgreidd í meirihlutaáliti stjórnarsinna gegn stjórnarandstöðu. Það ber líka nokkuð á því að þrátt fyrir að stjórnarandstaðan sé nokkuð samræmd í afstöðu sinni til frv. að málum sé samt stillt upp á ólíkan hátt. Ég get ekki stillt mig um að nefna t.d. hvernig 1. gr. og brtt. meiri hlutans á 1. gr. hefur verið túlkuð þó ég líti svo á að 1. gr. skipti ekki mjög miklu máli í sjálfu sér um hvernig frv. sem slíkt eða lögin koma til framkvæmda. En hv. 18. þm. Reykv. nefndi að meiri hlutinn teldi sig vera að tryggja jafnrétti til náms með breytingum á 1. gr. á meðan hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði að með breytingu á 1. gr. hefði komið fram að meiri hlutinn hefði ekki þorað að tryggja jafnrétti til náms. Ég segi meira frá þessu til gamans í þessu þó stóra og alvarlega máli en að ég sé að gera það að máli, en ég sé fulla ástæðu til að nefna það hvernig þessi grein var. Hún hljóðar svo í frv.: ,,Meginhlutverk Lánasjóðs ísl. námsmanna er að veita námsmönnum námslán til framhaldsnáms við skóla sem gera sambærilegar kröfur til undirbúningsmenntunar og gerðar eru til háskólanáms hérlendis.`` Það kom mjög fljótt fram í nefndinni að við litum svo á að það ætti að vera markmið með hlutverkinu, frekar ætti að koma markmiðsgrein, en þarna var verið að segja hver framkvæmdin væri. Við boðuðum mjög fljótt að trúlega yrði greininni breytt með tilliti til þess og brtt. varð svona: ,,Hlutverk Lánasjóðs ísl. námsmanna er að tryggja þeim, sem falla undir lög þessi, tækifæri til náms án tillits til efnahags. Sjóðurinn veitir lán til framhaldsnáms . . . ``, o.s.frv. eins og greinin hljóðaði áður. Ég fullvissa hv. þm. um það að með þessari brtt. var nákvæmlega verið að koma á framfæri því sjónarmiði sem gilti hjá okkur við umræðu í nefndinni. Gagnrýni hefur komið fram á frv. og frumvarpssmíðina hér og það kom fram talsverð gagnrýni á frv. við 1. umr. og má segja að það hafi komið fram einhver gagnrýni frá þingmönnum allra flokka. Gagnrýnin beindist sérstaklega að hinum félagslegu þáttum sem menn óttuðust að væri verið að fella út með þessu frv., þ.e. endurgreiðsluformi lánanna, endurgreiðslutíma lánanna, vöxtum og vaxtastigi lánanna. Þó höfnuðu ekki allir stjórnarandstæðingar vöxtum en lögðu áherslu á að ef þeir væru settir á yrðu það að vera lægstu vextir. Ég minni á að formaður Framsfl. nefndi það einmitt í þingræðu og eins á fundi í Háskólabíói, ef ég man rétt --- ég sat upphaf þess fundar. Núna er enn rætt um þau vinnubrögð sem voru viðhöfð í upphafi þegar þetta frv. var smíðað en ég vil minna á að í mínu máli við 1. umr. kom fram að áherslumunur væri milli stjórnarflokkanna varðandi það frv. sem lá fyrir og að það yrði unnið að breytingum á milli umræðna og í nefnd og að samkomulag hefði verið milli flokkanna að leggja það fram í þeim búningi sem það var og taka síðar á því. Ég vil líka vekja athygli á því að menntmrh. tók mjög jákvætt í að ýmsir þættir yrðu skoðaðir í nefnd og tíndi þar til ýmis atriði. Ég sé ástæðu til þess að rifja þetta upp einmitt af því að vinnubrögð við frv. hafa verið nokkuð rædd við þessa umræðu. Nú liggja brtt. meiri hlutans fyrir og það er komið til móts við mörg sjónarmið og mér finnst að við getum verið sammála um að það er mjög jákvætt hvaða breytingar hafa verið gerðar á þessu frv. Þegar við fengum yfirlýsingu frá samstarfsnefnd námsmannahreyfinganna lögðu þeir megináherslu á eina sex þætti. Það hefur verið komið til móts við sjónarmið þeirra í fjórum þessara þátta, þ.e. þann þátt sem þau nefndu lánshæfni náms. Þar var vísað í iðn- og verkmenntun og 20 ára regluna og þá þætti sem ákvarða upphæð láns. Þar fjölluðu þeir um þá félagslegu þætti sem þeir töldu að væru felldir út, þ.e. fjölskyldustærð, barnafjölskyldur o.s.frv, líka tekjutengingu og fyrirkomulag endurgreiðslna og þá t.d. hvort ætti að byrja endurgreiðslu strax eftir eitt ár og svo lánstímann, en eins og við vitum og hefur komið hér til umræðu, þá átti hann að vera fjórfaldur námstími. M.a. hefur ekki verið komið til móts við fulltrúa Iðnnemasambandsins og að breyta eftirágreiðslum lána. Á fundi í menntmn. skildi ég fulltrúa námsmanna þannig að ef þeir ættu að draga út úr það sem þeim þætti þyngsta atriðið í því sem þeir legðu áherslu á þá væru það trúlega vextirnir. Mér finnst mjög mikilvægt að leggja áherslu á þetta nú þar sem fram hefur komið að vextir munu verða 1%. Í frv. hafði brtt. verið gerð um að þeir geti verið allt að 3%. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson lagði áherslu á og kom með gagnrýni á að tillögur hafi komið fram í áföngum í nefndinni. Að mínu mati er þetta ekki alveg rétt vegna þess að allar megintillögur komu fram jafnt. Vaxtaprósentan kom fram síðar og áður en málið var afgreitt út nefndinni og það var mjög valdlega skoðað hvernig útkoma væri miðað við vaxtastig, bæði varðandi endurgreiðslur til lánasjóðsins og frá sjónarhóli lánasjóðs og varðandi greiðslubyrði lánþeganna og miðað við breyttan lánstíma. Ég vil taka það fram að við 1. umr. í málinu vakti hv. 9. þm. Reykv., Svavar Gestsson, athygli á því og það hefur verið komið inn á það í umræðunni hér þótt ekki væru notaðar sömu tölur, að við starfslok mundi t.d. hjúkrunarfræðingur skulda 4 millj. kr. Í nál. minni hlutans hefur komið fram að skuldastaða lánþega við starfslok --- þá erum við að tala um við 67 ára aldur --- sé mjög há og nefndar mjög háar upphæðir. Við þessa gagnrýni eru menn að taka mið af 3% vöxtum. Ég hef fullan hug á því að nefna það hér þannig að það komi líka fram í umræðunni hér hvernig þetta er í raun miðað við þá útreikninga sem hafa verið lagðir fram í nefndinni. Ef við tökum mið af útreikningum sem taka mið af meðallaunum starfsgreina hjá aðila sem var í námi með tvö börn og tekið lán var 2,8 millj. og meðallán á ári yfir 700 þús. kr., þá væri viðskiptafræðingur búinn að ljúka endurgreiðslum 42 ára gamall eftir 18 ár á vinnumarkaði. Ef við tækjum verkfræðing þá væri hann búinn að greiða lán sitt upp sem væri svipað að upphæð um fertugt eftir 16 ár á vinnumarkaði. Ef við tökum hjúkrunarfræðing sem hefði tekið jafnhátt lán, þ.e. nærri 3 millj. á námstíma og meðallánið hefði verið 710 þús. á ári --- og þarna erum við enn að tala um aðila sem er með tvö börn á framfæri --- ætti þessi hjúkrunarfræðingur eftir miðað við meðaltekjur starfsgreina, 327 þús. kr. í skuld 67 ára gamall. Þá væru launin sem í upphafi eru reiknuð 98.000 orðin 101.000 kr. Það er mjög mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því að meðan við erum að taka lán og reikna á það 1% vexti þá erum við samt ekki að reikna launin fram meira en það að þau væru eftir allan þennan starfstíma orðin 101.000 kr. Við erum að tala um árstekjur upp á 1.177.299 kr. sem væru orðnar 1.219.897 kr. Þetta er mjög mikilvægt. Framhaldsskólakennarar sem tækju sömu lán væru búnir að borga sitt lán 62 ára og sálfræðingar 59 ára, nokkurn veginn svipuð hlutföll. Þá segja menn: Hvað þýðir þetta? Hvaða meðaltekjur er verið að tala um? Hér er verið að tala um meðaltekjur miðað við tekjur starfsgreina samkvæmt könnun sem var gerð af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands 1989 og þessar tekjur hafa verið uppfærðar með launavísitölu til að gera þær sem raunsannastar. Óskað var eftir því að annað væri skoðað. Ósanngjarnt væri að taka mið af meðallaunum og eðlilegt væri að fá útreikninga á svokölluðum taxtalaunum. Það var orðið við þessari beiðni og við skulum skoða hvað það þýðir. Það þýðir að viðskiptafræðingur sem hefði verið í námi með tvö börn og hefði tekið lán sem var orðið 3,4 millj. við námslok, 864.000 á ári, mundi skulda við starfslok um 1.800.000 kr. En út frá hvaða launakjörum er þá verið að ganga? Það er verið að ganga út frá því að þegar hann byrjaði að greiða af lánunum væri hann með 65.000 kr. í laun --- við erum að tala um viðskiptafræðing og hagfræðing --- þegar hann væri orðinn fertugur væru launin orðin 84.000 og þegar hann væri orðinn 67 ára gamall væru launin orðin 88.000 kr. Þetta eru tölurnar sem við erum að miða við að viðkomandi hafi á meðan við í hinum dálkinum reiknum á lánin 1% vexti upp til 67 ára. Við verðum að skoða út frá hvaða forsendum við göngum þegar við berum svona saman og nefna það hversu þung greiðslubyrðin verði og það verði að líta á hver taxtalaun verði af því að nú sé að harðna á dalnum. En hvað yrði þá um aðrar stéttir og er hægt að bera þetta saman við þær tölur sem ég nefndi hér áður? Verkfræðingur við sömu aðstæður væri búinn með sitt lán þegar hann væri 57 ára og þá væru árslaunin hans 2,1 millj. --- og við erum að tala um heildartekin lán upp á nærri 3,5 millj. kr. Því miður treystu menn sér ekki til að gera útreikninga á taxtalaunum hjúkrunarfræðinga sem svo mjög hafa verið notaðir í samanburði eða tilvitnunum vegna þess að það er dálítið flóknara en hjá mörgum öðrum stéttum sem hafa bein laun án álags og annað slíkt. Við skulum skoða hvernig staða framhaldsskólakennara væri ef hann hefði verið að læra með tvö börn, hefði tekið lán upp á 3,5 millj., 864.000 á ári, og hver staða hans væri við 67 ára aldur ef hann yrði alla tíð á taxtalaunum. Það er þá sem þessi framhaldsskólakennari mundi bera enn þá 2 millj. kr. skuld miðað við að 1% vextir væru reiknaðir allan tímann á lánið. En við hvaða laun er miðað? Við værum að miða við það að þegar endurgreiðslur hæfust væri þessi framhaldsskólakennari með 61.000 kr. á mánuði eða 733.000 í árslaun, en árslánin hans á námstíma voru 864.000 kr. Um fertugt hefði þessi framhaldsskólakennari verið kominn með 79.000 kr. og þegar hann er orðinn 67 ára gamall og stendur með skuld hjá lánasjóðnum um 2 millj. kr. þá er hann kominn í 83.000 kr. í laun á mánuði. Þetta eru tölurnar að baki þeim útreikningum sem við lögðum fram í nefndinni þegar við vorum farin að fjalla ákveðið um þessa vexti. Það er alveg nauðsynlegt að þetta komi hér fram miðað við það sem áður hefur verið sagt. Það var líka skoðað mjög vel hvernig það kæmi út að vera með stighækkandi endurgreiðslur á lánunum eins og hér hefur verið nefnt og ég verð að viðurkenna það að sú sem hér stendur heillaðist nokkuð af því sem hún taldi að yrði jöfnunaraðgerð með því að vera með ákveðna prósentutölu upp að ákveðinni upphæð eins og 1.200 þús., eins og námsmenn voru með, og hærri prósentu á upphæð þar fyrir ofan. Það kom mér mjög á óvart þegar við fengum útreikninga um þau atriði að það munaði svo miklu að hafa hærri prósentuna, þó upp að 1.200 þús. eins og tillaga var um að jöfnunin var talsvert mikil og í mörgum útreikningum hjá okkur varð heildarendurgreiðsla undir 6%. Ég mun ekki gera grein fyrir þeim brtt. sem meiri hlutinn hefur lagt fram vegna þess að formaður nefndar hefur gert það mjög ítarlega í framsögu. Ég verð að segja það að ég er mjög ánægð með þær breytingar sem hafa verið gerðar á þessu frv. og samstaða var algjör hjá meiri hlutanum um þá félagslegu þætti sem svo mjög hafa verið til umræðu. Ég veit að eftirágreiðslan á lánunum er harður kostur, það hefur komið hér fram og við vitum að það er harður kostur, ekki síst að mati námsmanna. Því er ekki breytt hér og ég vona að reynslan eigi eftir að leiða það í ljós að það ákvæði sé ekki eins slæmt og margir óttast. Mér finnst mjög mikilvægt að ákvæði um að tillit verði tekið til fjölskyldustærðar og búsetu er lögfest áfram. Það er líka mikilvægt í þeirri umræðu sem er um menntamál og verkmenntun í dag að það er algjör samstaða um það og hefur verið frá því í 1. umr. að ekki verði miðað við 20 ár í verkmenntanámi. Það er tekið á því sem margir óttuðust að með kröfunni um tvo ábyrgðamenn væri kannski farið inn á braut sem gæti orðið mörgum erfið og það er fallið frá því. Þó að það fyrirkomulag sem á að gilda sé í einhverju frábrugðið þá er óbreytt krafan um einn ábyrgðarmann eins og verið hefur. Líka er gott að það hefur verið gengið hreinlega frá því að greiðsla á eldri lánum hefst ekki fyrr en nýrra lán er að fullu greitt. Þetta skiptir mjög miklu máli því það voru áhyggjur uppi um að þetta ákvæði eins og það var gæti orsakað mjög háar jaðargreiðslur við sérstök tilvik. Breytingar eru gerðar á endurgreiðslu lána og munar mestu varðandi afnám ákvæðis um fjórfaldan námstíma og það vegur talsvert þungt í skoðun á breytingunum að endurgreiðslur hefjast ekki fyrr en tveimur árum eftir námslok. Við erum öll sammála um nauðsyn og gildi menntunar og að stuðningur við æskufólk til að sækja sér menntun skiptir miklu, enda er það markmið allra flokka að stuðla að jöfnum tækifærum námsmanna til náms. Þess vegna get ég tekið undir hvert orð hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur í ræðu hennar í dag þar sem hún taldi upp alla þá dýrmætu þætti sem tengjast menntun. Ég er sammála henni í því. Vissulega er verið að gera breytingar á Lánasjóði ísl. námsmanna en það er ekki verið að afnema hann. Það er ekki verið að afnema það að veita námsmönnum lán til náms eins og stundum mætti halda miðað við málflutning minni hlutans. Áfram verður tekið tillit til barna og fjölskyldugerðar sem mér finnst skipta mjög miklu máli ekki síst með tilliti til möguleika kvenna eins og kom fram og ég fellst ekki á að verið sé að hrekja konur frá námi. Ég bind að sjálfsögðu miklar vonir við að þær brtt. sem hér hafa verið settar fram verði samþykktar af öllum. Ég bind vonir við að þær verði mjög til góðs og að það frv. sem verður gert að lögum að lokinni umræðu verði á þann veg að enginn þurfi að hrekjast frá námi né að hætta við að fara í nám og reynslan muni sýna það að þó það sé e.t.v ekki jafnörlátur kostur og verið hefur þá sé það vel fullnægjandi sem hér er gert.

Herra forseti. Í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur kom fram að umræðan eins og hún fer fram hér sé býsna svart-hvít. En það vill svo til að það er einfaldlega grundvallarskoðanaágreiningur í þessu máli um það hvernig staðið skuli að aðstoð samfélagsins við námsmenn. Þessi grundvallarskoðanaágreiningur ræðst m.a. af því að það fékk enginn að koma að þessu máli meðan það var í vinnslu af hálfu ráðuneytisins þannig að það hefur ekki átt sér stað neins konar málamiðlun. Það er umhugsunaratriði hvernig hæstv. menntmrh. stendur að nefndarskipan. Og nú síðast í kvöld voru fréttir af enn einni nefndinni sem á að endurskoða útvarpslögin. Það er umhugsunarvert hve einhliða hann stendur að öllum þeim málum sem snerta menntun og menningu. Hv. þm. nefndi 1. gr. sérstaklega. Ég nefndi það í minni ræðu að fulltrúar meiri hlutans þættust vera að tryggja jafnrétti til náms með því orðalagi sem þar er upp tekið. En ég tel að frv. í heild gangi þvert gegn jafnrétti til náms og þykist hafa rökstutt það hér mjög rækilega. Ég vil einnig að það komi fram vegna orða þingmannsins um áherslur námsmanna að það var ekki bara eitt atriði sem námsmenn töldu vega þyngst í þeim breytingum sem hér er verið að boða heldur nefndu þeir fjögur atriði. Ég skrifaði í mína fundargerð eftir þáv. formanni Stúdentaráðs að það væru fjögur atriði sem þar vega þyngst, vextirnir, eftirágreiðslurnar, biðtíminn, þ.e. að byrjað er að borga af lánum eftir tvö ár í stað þriggja áður, og síðast lántökugjöldin. Þessi fjögur atriði lögðu námsmenn mesta áherslu á. Þingmaðurinn nefndi einnig gagnrýnina á skuldir sem fólk mun standa uppi með eftir 67 ára aldur og nefndi að sú gagnrýni miðaðist við 3% vexti. Þetta er þung greiðslubyrði hvort sem miðað er við 3% vexti eða 1% vexti. Það er verið að þyngja greiðslubyrðina verulega. Og ef við miðum við þau launakjör sem stórir hópar háskólamanna hafa í dag munar þetta miklu. Fólk mun eiga erfitt með að standa undir þessu. Og hvað heldur þingmaðurinn að þessir 1% vextir haldist lengi? Það er verið að opna á 3% og héðan í frá verður auðvitað hægt að breyta þessum lögum ef vilji er til þess hjá meiri hluta Alþingis. Að lokum, herra forseti. Þingmaðurinn hélt því fram að með þessum lögum væri ekki verið að hrekja konur frá námi. Ég ítreka þá skoðun mína að sú breyting sem hér stendur fyrir dyrum muni gera konum mjög erfitt fyrir og draga úr sókn kvenna til náms og draga úr því jafnrétti sem við höfum góðu heilli stefnt að á undanförnum árum. En hér er stefnt í þveröfuga átt.

Hæstv. forseti. Það eru ekki ólíkar athugasemdir sem ég var með í huga og hv. 18. þm. Reykv. kom fram með. En mig langar til að spyrja bara beint að því: Hvers vegna voru ekki tekin inn í 1. gr. orðin ,,jafnrétti til náms``? Þótti meiri hlutanum fallegra orðalag að segja ,,tækifæri`` eða leggur meiri hlutinn sömu merkingu í þessi orð? Ég geri það ekki. Það var búið að tala um það í nefndinni að það yrði tekið inn í 1. gr. ákvæði um jafnrétti til náms en þegar brtt. birtist þá stóð ,,tækifæri til náms``. Fyrir utan það hvað mér finnst þetta ljótt orðalag þá finnst mér það alls ekki þýða það sama. Af því hv. þm. virtist nokkuð sannfærður um að enginn þyrfti að hrekjast frá námi þá vil ég spyrja að því hvernig hún sér fyrir sér að laganemi komist í gegnum sitt nám, sem fær aldrei lán í hendur fyrr en að sumri að loknu námi allan veturinn. Getur hann annað en verið á lánum í bankakerfinu allan veturinn og getur hann gert annað en að nota lánið þegar það kemur í júní eða júlí til að greiða bankalánið? Þannig að hann er að greiða vexti allan námstímann sem er í þversögn við það sem haldið er fram af meiri hlutanum í brtt. að lán séu vaxtalaus á námstímanum. Það er reyndar ekki svo.

Virðulegi forseti. Ég held að við höfum verið að setja þarna fram sjónarmið án þess að það hafi mikinn tilgang að takast á um þau. Við erum að setja fram eitthvað sem við væntum, óttumst, vonumst eftir og ég var að láta í ljós von um að reynslan sýndi ákveðna þætti. Aðeins varðandi það sem snýr að þeim sem taka ekki próf á miðjum vetri, hverjir svo sem þeir eru. Ég hef gengið út frá því að það hljóti að verða tekið tillit til þess að viðkomandi fái einhvers konar mat á sinni stöðu. En mér finnst eðlilegt að það verði þá ráðherra sem svarar því hvernig verði farið með það. 

Virðulegi forseti. Það má segja að það séu einkenni á stefnu þessarar ríkisstjórnar að á öllum sviðum grípur hún til mjög sértækra aðgerða og þær eru svo sértækar að ríkisstjórnin leitast við að elta uppi alveg sérstaka hópa í þjóðfélaginu. Af þessu höfum við auðvitað reynslu, finnum og vitum hvernig þetta var gert með lagasetningunni um ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir árið 1992 þegar öryrkjarnir voru skattlagðir með tekjutengingu, þegar sjúklingarnir voru skattlagðir með lyfjaskatti, sem reyndar gerðist löngu áður, ellilífeyrisþegarnir voru sérstaklega skattlagðir með tekjutengingu, sjómennirnir voru sviptir að hluta til sjómannaafslættinum, fjölskyldurnar voru skertar í tekjum með því að barnabæturnar voru lækkaðar, á námsmenn voru lögð skólagjöld og nú er enn ein aðförin að námsmönnum sem á að verða í gegnum Lánasjóð ísl. námsmanna. En staðreyndin er bara sú að þetta er ekki aðeins aðför að námsmönnum, þetta er nefnilega aðför að fjölskyldunum í landinu. Fjölskyldunum sem hafa ekki haft og hafa ekki efni á ef lánasjóðurinn er ekki til staðar að kosta börn sín til náms. Og það sem ég er hræddur við að ef þetta frv. sem hérna liggur nú fyrir í 2. umr., eftir endurskoðun menntmn., nær fram að ganga þá muni þessi staða hugsanlega koma upp. Það verði margir sem verði bæði að hverfa frá námi og ekki komast í nám af þeirri ástæðu að lánasjóðurinn getur ekki stutt við bakið á þeim eins og hann gerði áður. Ég vil þó taka fram að mér finnst að eftir 2. umr. og skoðun menntmn. á frv. að það hafi tekið verulegum stakkaskiptum til hins betra. Það verður auðvitað að viðurkennast að það eru ýmsar breytingar sem þarna eru boðaðar í brtt. frá meiri hluta nefndarinnar sem eru til bóta. Ég vil kannski sérstaklega þakka hæstv. menntmrh. fyrir það af þeirri ástæðu að hann lýsti því yfir við 1. umr. málsins að hann væri tilbúinn til í samvinnu við menntmn. að líta til ýmissa þátta við endurskoðunina áður en málið kæmi hingað inn til 2. umr. En fram til þessa eða frá árinu 1982 má eiginlega segja að það hafi ríkt þjóðarsátt um Lánasjóð ísl. námsmanna. Lögin frá 1982 voru samningur milli námsmanna og ríkisvaldsins og í raun og veru við þingið líka. Það voru allir stjórnmálaflokkar, námsmenn og á síðustu stigum í meðferð þess frv. menntmn. þingsins sem stóðu að vinnslu málsins þannig að þarna náðist samstaða um það hvernig þau lög skyldu líta út. Um þau lög hefur verið góð samstaða fram undir þetta þó svo að margsinnis á árunum 1983--1987 eða 1988 hafi menntmrh. Sjálfstfl. ítrekað reynt að ná fram breytingum á gildandi lögum og hafa lagt í þeirri stjórnartíð, sem við framsóknarmenn vorum með þeim, mjög hart að Framsfl. að standa að slíkum lagabreytingum. Þetta reyndu hv. menntamálaráðherrar eins og Sverrir Hermannsson, Birgir Ísl. Gunnarsson og Ragnhildur Helgadóttir. Staðreyndin var hins vegar sú að Framsfl. var ekki tilbúinn til þess á þeim tíma og er ekki tilbúinn til þess enn að standa að slíkum breytingum af þeirri ástæðu að í raun og veru er ekki komin reynsla á lögin þó svo að þau séu 10 ára gömul. Og það var ekki búist við því þegar menn gerðu þetta samkomulag 1982 að það væri komin fullkominn reynsla á þessi lög fyrr en eftir aldamót. Á fyrsta til fimmta ári eftir aldamót. En þá var líka gengið út frá því að lánasjóðurinn hefði ákveðið ríkisframlag á ári hverju fram til þessa tíma. Staðreyndin er hins vegar sú að það hefur aldrei verið staðið við það af hálfu ríkisvaldsins að ríkisframlagið væri að fullu greitt og alveg sama hvaða flokkar hafa setið í ríkisstjórn á þessum tíma. Sjóðnum hefur ávallt verið vísað á lánamarkaðinn hvort sem það hefur verið til erlendrar lántöku eða lántöku hér innan lands til að geta staðið undir þeim skuldbindingum sem honum voru lagðar á herðar. Eins og ég sagði áðan þá var ítrekað reynt af hálfu Sjálfstfl. að ná fram breytingum á þessum lögum sem núna eru í gildi en það tókst ekki og þar stóðum við framsóknarmenn á móti. Nú er hins vegar önnur staða uppi. Sjálfstfl. fer með menntamálin í þessari ríkisstjórn og er í samstarfi með stjórnmálaflokki sem er svo ístöðulaus og svo metnaðarlaus fyrir hönd þess fólks sem kaus hann í síðustu kosningum að hann stendur ekki og treystir sér ekki til að standa gegn þeim breytingum sem hérna eru boðaðar og kem ég aðeins að því á eftir. Það var ítrekað reynt af menntmrh. Sjálfstfl. á árunum 1983--1987 að ná fram breytingum á lögunum. Það gekk ekki en þá fóru þeir þá leið að breyta sífellt reglugerðunum. Þar er nú til sorgarsaga sem lýsir því hvernig að þeim hlutum öllum var staðið. Alþfl. hefur heldur ekki treyst sér til að standa á móti slíkum breytingum og hefur ekki sýnt neina tilburði til þess. Strax sl. haust eftir að ríkisstjórnin var tiltölulega nýtekin við voru námslánin skert um 16,7%.  Auðvitað er þarna alveg gríðarlegur munur á. En þingflokkur Alþfl., sem ungir jafnaðarmenn að mér sýnist með þessari ályktun hafi verið að leggja traust sitt á og trúað að mundi beita sér fyrir því hér á Alþingi að þetta næði fram að ganga, hefur í raun og veru hafnað þessu eða a.m.k. kom ekkert fram um það hjá hv. 11. þm. Reykn. áðan að það væru tilburðir uppi hjá Alþfl. til að berjast fyrir að koma þessari breytingu á. Því fyrir utan þær grundvallarbreytingar sem er verið að gera á námslánakerfinu þá er þetta kannski það atriði sem erfiðast verður fyrir námsmenn í framtíðinni að búa við. En ég skil það í sjálfu sér hvað það er sem ríkisstjórnin er að gera. Hún er einfaldlega að fara þá leið að sýnast. Að sýnast í því á næsta ári að menn hafi skorið niður kannski á bilinu 800--1.200 millj. kr. við lánasjóðinn með því að fresta þessum greiðslum aðeins í eitt ár. Þarna er í raun um mjög svipaða aðgerð að ræða og þegar menn lifðu hér skattlausa árið svokallaða. Þetta er engin framtíðarlausn á málefnum lánasjóðsins, síður en svo. Árið 1982 voru allir stjórnmálaflokkar sammála um þau meginmarkmið sem lögð voru til með lögunum sem þá voru samþykkt. Ég ætla aðeins að fara yfir hver þessi markmið voru. Og ræða síðan örlítið um þær breytingar sem núna er verið að gera á lánasjóðnum út frá þeim markmiðum sem þá voru lögð til og allir stjórnmálaflokkar stóðu að og sýna fram á þá grundvallarbreytingu sem nú er verið að gera á þessum sjóði námsmanna sem á að vera til þess að tryggja að það ríki fullkomið jafnrétti til náms. Fyrsta markmiðið var þetta: Að ná því fram að það væri fullkomið jafnrétti til náms milli allra námsmanna. Í öðru lagi. Það átti að taka tillit til aðstæðna námsmanna meðan á námi stæði. Í þriðja lagi. Lánin áttu að vera vaxtalaus. Í fjórða lagi. Endurgreiðsla lánanna átti að vera tekjutengd. Í fimmta lagi var stefnt að því að ná sem allra hæstu endurheimtuhlutfalli fyrir sjóðinn aftur af þeim fjármunum sem lánað var út úr sjóðnum. Hins vegar hefur það ekki tekist og ég kem inn á það síðar. Ekki vegna þess að kerfið hafi bilað heldur vegna þess að ríkisstjórnir --- hvaða ríkisstjórnir sem hafa verið --- hafa farið þá leið að auka lántökur sjóðsins, auka þar af leiðandi vaxtamuninn og útgjöld sjóðsins og það er meginástæðan fyrir því að endurheimturnar hafa ekki náðst. Lítum á fyrsta og annað markmiðið í sameiningu sem eru jafnrétti til náms og það að taka tillit til aðstæðna námsmanna á meðan á námi stendur. Til þess að þetta sé í raun og veru hægt, að taka tillit til aðstæðnanna og að tryggja jafnrétti, þarf að vera skýrt ákveðið í lögunum og ekki neinar loðnar yfirlýsingar um það eins og nú er í þessu frv. að stjórn lánasjóðsins skuli síðan ákveða hvað það skuli vera sem leggja skuli til grundvallar þegar ákveða á hvernig lánin eigi að greiðast og hver upphæð þeirra eigi að vera. Það á að taka tillit til tekna námsmanna. Það á að taka tillit til tekna, það á að taka tillit til fjölskyldustærðar námsmanna, það á að taka tillit til framfærslukostnaðar námsmanna á þeim stað þar sem þeir stunda nám og það á að taka tillit til námstímans. Ekkert af þessu er inni í frv. eins og það var fyrst kynnt hér af hálfu menntmrh. Nú er hins vegar gert ráð fyrir því í brtt. að það verði tekið tillit til fjölskyldustærðar þegar framfærsla námsmannsins er ákveðin. En hvað segir það? Það segir afskaplega lítið vegna þess að ekki á að taka tillit til framfærslukostnaðar. Það á heldur ekki að taka tillit til tekna og þannig mætti lengi telja. Þess vegna er til einskis að setja þetta eina orð þarna inn, sem er fallegt á pappír og ekkert annað. Það mun engu breyta um að stjórn sjóðsins hefur eftir sem áður öll tök á því að standa að öllum þeim skerðingum sem menntmrh. leggur henni á herðar hverju sinni ef henni sýnist svo. Þannig má segja að frv. kollvarpi í raun öllu því sem menn stefndu að með því að taka tillit til aðstæðna námsmanna og að tryggja jafnrétti til náms ef þetta nær fram að ganga óbreytt. Ef ég man rétt hefur það heyrst, reyndar ekki haft eftir hæstv. menntmrh. heldur aðstoðarmanni hans, ég fann þetta reyndar ekki í dag þegar ég var að leita að því, að það standi til að draga úr tekjutilliti í úthlutunarreglum sem núna eru í smíðum. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh., hefur hann gert sér grein fyrir því hvað það í raun og veru þýðir að draga úr tekjutillitinu? Það þýðir einfaldlega að verið er að opna sjóðinn fyrir fleirum. Það er verið að opna möguleika fyrir þá sem hafa verulegar tekjur og búa við góðar aðstæður til þess að taka lán. Lánin verða með 1% vöxtum en þeir munu ekki hindra námsmenn í að taka slík lán hvort sem þeir þurfa á þeim að halda eða ekki vegna þess að 1% vextir eru mjög hagstæðir. Námsmenn munu auðvitað fara með þessa fjármuni út á markaðinn og ávaxta þá miklu betur og ekki trúi ég því að sá sé tilgangurinn. Fullyrðingar menntmrh. um að jafnrétti til náms verði aðeins tryggt með því að breyta lögunum um lánasjóðinn því annars verði hann gjaldþrota og þá ekki um neina aðstoð að ræða eru að mínu viti fjarstæða. Þegar ég held því fram vil ég vitna, með leyfi forseta, í greinargerð Ríkisendurskoðunar um fjárhagsstöðu Lánasjóðs ísl. námsmanna frá því í apríl 1991. Þar segir: ,,Lánþegar lánasjóðsins eru tæplega 24 þús. Útistandandi námslán nema um 25 milljörðum kr. En sú fjárhæð hefur verið færð niður um 3,9 milljarða kr. í ársreikningi vegna lána sem ekki munu innheimtast að fullu vegna þeirra takmarkana sem eru á endurgreiðslu námslánanna. Útlán sjóðsins dreifast þannig að um 60% lántakenda skulda innan við 1 millj. kr. Aðeins um 1% lántakenda skulda 5 millj. kr. eða meira. Ríkisframlög til sjóðsins hafa verið nokkuð sveiflukennd á undanförnum árum. Á sl. áratug hefur hlutfall ríkisframlags í fjármögnun sjóðsins sveiflast frá 50--90%. Sveiflur þýða í raun að á sumum árum hefur verið greitt meira en sem svarar kostnaði við námslánakerfið og önnur ár hefur verið greitt minna. Helstu niðurstöður um fjárhagsstöðu lánasjóðsins og kostnaður við námsaðstoð eru eftirfarandi,`` og vil ég bara vitna í fyrsta atriði Ríkisendurskoðunar: ,,Lánasjóðurinn getur staðið undir öllum núverandi skuldbindingum með eigin fé sínu. Ef sjóðnum hefði verið lokað í árslok 1990 gæti hann staðið við allar sínar skuldbindingar án þess að þurfa á frekari ríkisframlögum að halda. Þar að auki gæti sjóðurinn endurgreitt ríkissjóði að nafnverði rúmlega 9 milljarða af eigin fé sínu sem var rúmlega 13 milljarðar kr. um síðustu áramót. Ef þessir 9 milljarðar eru færðir til núvirðis miðað við 6% ávöxtunarkröfu verður útkoman 3 milljarðar kr.`` Það er auðvitað ekki hægt að halda því fram, hæstv. menntmrh., að sjóður sem býr við slíka fjárhagsstöðu sé gjaldþrota, að námslánakerfið sé að hrynja og ef ekki verði gripið til róttækra aðgerða til að breyta lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna sé jafnrétti til náms horfið út í veður og vind af því að Lánasjóður ísl. námsmanna sé gjaldþrota. Slíkar fullyrðingar geta auðvitað ekki staðist. Ég geri mér hins vegar fullkomna grein fyrir því að Lánasjóður ísl. námsmanna á í greiðsluerfiðleikum en það eru leiðir til þess að bæta greiðslustöðu hans og kem ég inn á þær hér á eftir. Eitt atriði enn tel ég að skipti verulega miklu máli ef við ætlum í raun að tryggja það að námsmenn geti búið við bærilegar aðstæður á námstímanum hvað varðar það að ekki sé sífellt verið að hringla í framfærslunni. Það kom fram í máli hæstv. menntmrh. í fyrradag þegar rætt var um svokallaða framfærslunefnd, eins og hún var kölluð, en það er nefnd sem hefur það hlutverk skv. 3. gr. laganna að finna út ef óskir koma fram um breytingar á framfærslunni, hvort þær breytingar séu á rökum reistar. Ástæðan fyrir því að þetta er komið inn í lögin er sú að í maí 1990 voru samþykkt lög frá þinginu sem var breyting á gildandi lögum um námslán og námsaðstoð og fólu það í sér að framfærslunefnd var komið á fót. Hæstv. menntmrh. sagði að það væri alveg óþarfi að vera að útbúa eina nefndina enn. Hér er auðvitað ekki verið að útbúa neina nefnd. Þessi nefnd er til staðar, hún er í gildandi lögum en það er verið að fella hana á brott í því frv. sem núna liggur fyrir þinginu. Hvers vegna skyldi hafa verið nauðsynlegt að koma þessu ákvæði inn í lögin? Ég held að hæstv. menntmrh. hefði gott af því að hlusta á hvaða ástæður lágu þar að baki. Þegar lögin um lánasjóðinn höfðu verið samþykkt í maí 1982, var sett reglugerð á grundvelli laganna. Í þeirri reglugerð eru ákvörðunaratriði um lánsupphæðir, hvernig þær skulu vera með tilliti til þróunar verðlags, gengis og launa. Gert var ráð fyrir að framfærslukostnaður á námsdag breytist að öllu jöfnu með þróun verðlags eða gengis og að stjórn lánasjóðsins skuli fylgjast með því hvernig þessar tölur þróast í samanburði við launatekjur. Á tímabilinu 1982--1987 voru gerðar fimm breytingar á einum staflið 21. gr. reglugerðarinnar. Það sem öllum þessum breytingum var sameiginlegt var að það voru menntmrh. Sjálfstfl. á þessum tíma sem sífellt voru að hringla í framfærslunni. Og hver var niðurstaðan? Niðurstaðan var sú að frv. var flutt á haustþingi 1988 af þeim sem hér stendur og fleiri þingmönnum og samþykkt í maí 1989 og til þess gert að tryggja það að ekki væri verið að hringla með framfærsluna eins og gert var á þessum tíma, en þá var framfærsla námsmanna skorin niður á bilinu 5--20%. Nú segir hæstv. menntmrh.: Ekkert helvítis nefndarfargan. Við skulum sleppa þessu og opna í raun og veru nákvæmlega það sem var eitt mesta vandamál sjóðsins á þeim tíma þegar sjálfstæðismenn fóru með reglugerðarvaldið. Þá kem ég að vöxtunum á námslánin. Því hefur verið haldið fram og var gert áðan af hv. 11. þm. Reykn. að formaður Framsfl. hafi við 1. umr. málsins léð máls á því að það ætti að leggja vexti á námslán. Af þessu tilefni las ég yfir ræðu þá sem hann flutti við 1. umr. og þessar fullyrðingar, þær hafa reyndar áður komið fram við umræðuna, eru á misskilningi byggðar. Ég ætla að fá að vitna í það sem hv. 7. þm. Reykn. Steingrímur Hermannsson sagði við 1. umr. þessa máls og um vextina, með leyfi forseta: ,,Ég vil segja það sem mína persónulegu skoðun að mér finnst t.d. ofrausn af íslenska ríkinu að kosta menn með námslánum til starfa erlendis, til að setjast að erlendis. Það væri gaman að vita ef hæstv. menntmrh. hefur þær upplýsingar: Hvað eru þeir margir íslenskir námsmenn sem hafa sest að erlendis? Þeim fjölgar eflaust gífurlega á næstunni miðað við þá stefnu sem hér er í atvinnumálum. Ef þeim sem setjast að erlendis væri t.d. gert að greiða vexti og greiða lánið með jöfnum afborgunum á einhverjum ákveðnum og skemmri tíma --- ég segi fyrir mitt leyti að svona hugmyndir gæti ég skoðað og ég er sannfærður um að það mundi spara ríkissjóði stórar upphæðir og þá væri jafnframt hægt að gera betur við þá námsmenn sem ætla sér að nýta sína menntun fyrir íslenska þjóð og það er vitanlega það sem við leggjum höfuðáherslu á.`` Auðvitað er reginmunur á því hvort menn eru að tala um vexti á lán til þeirra námsmanna sem koma ekki heim að námi loknu eða því hvort menn eru að tala um að setja vexti almennt á námslánin. Ég ætla að gera örlitla grein fyrir því. Af hálfu okkar framsóknarmanna eru rökin fyrir því að vextir á námslán komi ekki til greina þau að sá arfur sem þjóðin hlýtur af menntuninni, sú arðsemi sem þeir skapa fyrir íslenskt þjóðarbú sem afla sér menntunar er svo mikil að það er réttlætanlegt og eðlilegt að menn líti svo á að lánin eigi að vera vaxtalaus og að það sé í raun og veru framlag opinberra aðila til viðkomandi einstaklings og hann sé ekki látinn endurgreiða lánin með vöxtum. Þarna koma vaxtagjöld ríkisins á móti þeim arði sem ríkið og þjóðarbúið fær af menntuninni. Hins vegar finnst okkur eðlilegt, það sem formaður Framsfl. sagði í ræðu sinni og ég vitnaði í áðan, að þeir sem aldrei koma heim að námi loknu, greiða alla sína skatta og skyldur erlendis og íslenska þjóðin nýtur aldrei arðsins af þeirri menntun sem þeir hafa fengið fyrir ekki neitt, vaxtalausa og kostuð að hluta til af ríkinu, endurgreiði lán sín með fullum vöxtum. Ef það er ekki gert eins og er núna, getum við litið svo á að vaxtaleysi til þessa hóps séu í raun og veru útflutningsbætur með námsmönnum vegna þess að íslenska ríkið greiðir með þeim af því að enginn arður kemur hingað heim af menntun þeirra. Því er haldið fram að 1% vextir á námslán séu hagstæðir. 1% vextir á hvaða lán sem er, er auðvitað hagstætt lán. Að opna þann möguleika í lögunum að setja vexti á lánin, er það sem við framsóknarmenn setjum okkur upp á móti. En það er fráleitt að halda því fram, eins og hv. formaður menntmn. gerði þegar hann mælti fyrir nál. meiri hlutans, að 1% vextir sköpuðu ráðdeild hjá námsmönnum og virðingu fyrir því hvernig þeir ráðstöfuðu sínum lánum og halda það að 1% vextir takmarki einhvern aðgang að námslánakerfinu. Ef menn vita eitthvað hvað er að gerast á fjármagnsmarkaðnum og ef vextirnir einir eiga til að byrja með að vera 1% og vera það stjórntæki sem takmarkar aðgang námsmanna að lánasjóðnum, eru menn á miklum villigötum. Ég er sannfærður um að þá, ef það yrði nú niðurstaðan í úthlutunarreglunum þegar þær verða tilbúnar 1. júní og ef það væri stjórntækið, yrðu útgjöld lánasjóðsins talsvert miklu hærri en menn almennt gerðu sér grein fyrir í upphafi. Tekjutengdar endurgreiðslur. Ég fagna því að sú breyting sem gerð er af hálfu meiri hlutans að hverfa frá því atriði sem var í frv. eins og það birtist í 1. umr. Þar var í raun og veru ekki um tekjutengdar endurgreiðslur að ræða. Þar var um þrefaldan námstíma að ræða og það má frekar kalla tekjutengdar endurgreiðslur með þaki. Sem betur fer áttuðu nefndarmenn í menntmn. sig á því að hefði þetta náð fram að ganga, hefði greiðslubyrðin af þeim lánum sem þessi hópur hefði þurft að taka orðið óbærileg. Það sem er alvarlegast í þeim hertu endurgreiðslureglum sem núna eru boðaðar í brtt. og eru verulega hertar frá því sem áður var, er að gert er ráð fyrir því að endurheimtur sjóðsins fari yfir 100%. Auðvitað eru það vextirnir sem gera það að verkum að endurheimtuhlutfallið fer yfir 100%. Námsmenn komu með tillögur um breytt endurgreiðslukerfi og buðu upp á samstarf við menntmrh. um breytt fyrirkomulag sem skilaði lánasjóðnum 400--500 millj. kr. hærra endurheimtuhlutfalli. Hins vegar er ljóst að hertar endurgreiðslureglur nú kalla á auknar kjarakröfur, þ.e. þegar kemur að því að þeir sem lánin taka eiga að fara að endurgreiða þau. Vegna þess að hæstv. menntmrh. tók vel í það við 1. umr. að láta kanna sérstaklega tvískipt endurgreiðslufyrirkomulag sem ég ræddi um í 1. umr. vil ég gjarnan spyrja hann hvað tvískipt endurgreiðslukerfi í raun og veru þýddi fyrir lántakendur, þ.e. þannig að 25 fyrstu árin yrðu endurgreiðslurnar tekjutengdar og næstu 15 árin yrðu þannig að þá yrði um jafngreiðslulán að ræða. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að það mun verulega auka greiðslubyrði þeirra á síðustu 15 árunum. Hins vegar kemur það í ljós í þeim gögnum sem nú liggja fyrir, ég held þau séu frá Ríkisendurskoðun, að innan við 1% námsmanna eða lánþega sjóðsins skulda yfir 5 millj. kr. En ég vildi spyrja menntmrh. hvort þetta var kannað og hvaða áhrif það hafi haft. Endurheimtur til sjóðsins. Í upphafi máls míns sagði ég að eitt vandamál blasti við lánasjóðnum og það væri að endurheimtuhlutfallið hefði ekki orðið eins hátt og búist hafði verið við. Ég rakti ákveðnar ástæður fyrir því. Þegar ég fékk í hendur pappíra frá fulltrúa Framsfl. í menntmn. þingsins í gær kom það mér hins vegar á óvart að samkvæmt núverandi kerfi eru endurheimtur sjóðsins í kringum 91%. Því hefur lengi verið haldið fram að þær væru mun lægri, á bilinu 80--85%. Ég vil undirstrika að í rauninni er ekki farið að reyna á lögin sem samþykkt voru 1982. Hækkandi endurheimtuhlutfall sannfærir mig um það að við erum á réttri leið ef við höldum áfram með núgildandi kerfi. Endurheimtuhlutfallið er að hækka. En það eru auðvitað lántökurnar sem hafa verið á bilinu 50--90% fyrir sjóðinn sem gera það að verkum að endurheimtuhlutfallið er þó þetta lágt sem mörgum hefði þótt ágætt. Ég er sannfærður um að þessar hertu endurgreiðslur sem núna eru í tillögum meiri hluta menntmn. munu, þegar fram líða stundir, kalla á verulega auknar kaupkröfur. Því er það svo að þeir sem ætla að bera ábyrgð á þessari lagasetningu á þinginu eru að ýta því vandamáli sem við búum við í dag yfir á framtíðina. Þegar við komum að því að auknar kaupkröfur koma til vegna þess að greiðslubyrðin af lánum lánasjóðsins er óbærileg þá verður það kallaður fortíðarvandi. Þá verður það fortíðarvandi þeirra manna sem ætla sér nú að beita sér fyrir því að fá frv. samþykkt. Við þekkjum þennan fortíðarvanda og skal ég nefna tvö dæmi um hvernig menn velta vandamálum líðandi stundar yfir á framtíðina. Það var í fyrirspurnartíma á Alþingi ekki alls fyrir löngu þegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson spurði hæstv. heilbr.- og trmrh. um kjör lækna. Þá kom í ljós að 1980--1982 hafði verið samið þannig við lækna að þeir geta starfað að nokkrum hluta í vinnutímanum fyrir utan þær stofnanir sem þeir eru ráðnir á og aflað sér þannig verulegra tekna. Þeir hafa líka rétt til þess að fara í ferðalög, svokallaðar námsferðir. Á þeim tíma er um þetta var samið voru menn að leysa vandamál þess tíma. Hæstv. fjmrh. sem þá var, Ragnar Arnalds, setti aðstoðarmann sinn, Þröst Ólafsson, sem núna vill leysa fortíðarvandann með gjaldþrotum, í að ganga frá þessum kjarasamningum sem auðvitað sköpuðu veruleg framtíðarvandamál og fortíðarvandann sem við búum við núna að hluta til. Það er þetta sem menn þurfa auðvitað að hafa í huga þegar menn ætla að komast létt hjá vandamálunum, eins og menn ætla með þessu frv., og eins og menn eru núna að gera með því að fresta um eitt ár útgjöldum sjóðsins upp á einn milljarð kr. Í því skjali sem dreift var í gær til fulltrúa í menntmn. kom fram samanburður á endurheimtuhlutfallinu í gildandi kerfi og svo eftir mismunandi vöxtum og mismunandi tekjutengingu. Þá kemur í ljós að með því fyrirkomulagi sem lagt er til mun endurheimtuhlutfall lánasjóðsins fara talsvert yfir 100%. Sjálfstfl. hefur haldið því mjög á lofti í umræðunni, ég hef reyndar ekki heyrt það af munni hæstv. núv. menntmrh., að það alvarlega við það kerfi sem við búum við í dag sé að nokkur hluti námsmanna taki sér sjálfkrafa námsstyrki. Þetta er í raun og veru rétt. Þeir sem eru komnir með lán upp að ákveðinni upphæð og vita að í framtíðinni muni þeir ekki hafa það háar tekjur að þeir greiði þessi lán til baka álíta kannski að það sé allt í lagi að taka meira einfaldlega vegna þess að þeir muni ekki greiða lánið. Þar er auðvitað um námsstyrki að ræða. Þær tillögur sem núna liggja fyrir og eiga að taka á þessu vandamáli gera það alls ekki. Það sjáum við best ef við berum saman og lítum á bls. 14 og bls. 15 í áliti minni hluta menntmn. og berum saman viðskiptafræðinginn og hjúkrunarfræðinginn sem báðir eru einstæðir foreldrar með eitt barn og hafa verið með í meðallán 564.318 kr. Viðskiptafræðingurinn verður búinn að greiða sitt lán upp þegar hann verður 42 ára. En hjúkrunarfræðingurinn skuldar 1,9 millj. kr. þegar hann fer á tekjutengda ellilífeyrinn sem Alþfl. hefur skammtað honum í dag.  Ég tek undir það sem kemur fram í áliti minni hluta menntmn. þar sem minni hlutinn telur að fyrir utan þessar grundvallarbreytingar sem er verið að gera á því fyrirkomulagi sem við höfum haft á námsaðstoðinni, sé lúalegasta breytingin sú sem kemur fram í 6. gr. þar sem aldrei er veitt námsaðstoð fyrr en að viðkomandi hefur sýnt fullkominn námsárangur og skilað þar um tilskildum vottorðum. Þetta er rökstutt með því að nú séu 50 millj. kr. útistandandi á einhvern óskilgreindan hóp sem hefur einhverra hluta vegna tekið þessi lán og ekki skilað þeim til baka. Svona aðgerð er auðvitað ekki réttlætanleg til þess eins að ná því markmiði að bæta innheimtuna. Ég spyr hæstv. menntmrh.: Hvernig gengu embættismenn frá málum við þessa einstaklinga þegar þeir greiddu út lán? Hvernig eru ábyrgðirnar sem að baki þessum 50 millj. kr. standa ef ekki er hægt að innheimta þær? Það er auðvitað innheimtukerfið sem á að styrkja þegar svona vandamál koma upp en ekki að láta námsmenn framtíðarinnar gjalda þess --- ég þori ekki að fullyrða það þó --- að slælega sé staðið að innheimtu af hálfu lánasjóðsins. Auðvitað eiga þeir sem hætta námi, og ég tek undir það með menntmrh., en hafa fengið námsaðstoð strax á fyrsta ári og hætt námi að greiða til baka og það á að ganga eftir því við þessa einstaklinga að lánin séu greidd til baka. En það þarf ekki að gera með því að velta vandamálinu yfir á námsmennina sem eiga eftir að koma og þurfa að njóta aðstoðar þessa sjóðs. Hæstv. menntmrh. mótmælti því í umræðunni í fyrradag að þetta þýddi skerðingu á framfærslunni hjá námsmönnum vegna þess að svo lítill hluti námsmanna færi inn í bankakerfið til þess að taka lán til að fjármagna framfærslu sína þar til þeir fengju næst lán. Þarna gætir mikils misskilnings af hálfu ráðherra. Það kann vel að vera að reynslan segi okkur að þeir námsmenn sem hafa ekki fengið lán fyrr en eftir fyrstu önn og hafa þurft að nýta sér bankana séu mjög lítið hlutfall af heildarnámsmönnum á þeirri önn. Það er hins vegar svo að þessi hópur er að koma til náms eftir að hafa verið í fullri vinnu úti á vinnumarkaðinum og haft þar af leiðandi verulegar tekjur og sparað fyrir náminu og ekki þurft á aðstoð sjóðsins að halda. Hins vegar er hér gert ráð fyrir því að sýnd sé eðlileg námsframvinda og gerðar ákveðnar kröfur í þeim efnum. Það verður ákveðið í úthlutunarreglum, sjálfsagt eftir því hvaða menn eru í stjórn sjóðsins hverju sinni. Það þýðir auðvitað að þessir sömu námsmenn geta ekki verið á vinnumarkaðinum á sama tíma til að afla sér tekna og þar af leiðandi hafa þeir ekki haft tekjur og þurfa alltaf árið eftir á aðstoð bankanna að halda til þess að geta framfleytt sér á meðan þeir bíða eftir námsaðstoðinni frá sjóðnum. Það er örugglega ekki ofáætlað að hér gæti verið um 10% skerðingu að ræða til viðbótar við þá 16,7% skerðingu sem varð á framfærslunni á síðasta hausti. Þegar ég hef borið saman þau markmið sem lögð voru til grundvallar með lögunum frá 1982 og því sem felst í frv. sem hér liggur fyrir við 2. umr. þá fullyrði ég hiklaust að það frv. eykur á misréttið. Það mun verða til þess að ekki stór, en einhver tiltekinn hluti námsmanna þarf að hætta námi, einhver tiltekinn hluti þeirra sem ljúka stúdentsprófi og hafa hug á háskólanámi mun ekki geta farið í háskólanám. Í öðru lagi er hætt að taka tillit til aðstæðna námsmanna og fyrir því gerði ég fulla grein áðan og það er alvarlegur hlutur sem eykur á misréttið. Það eru komnir vextir á lánin og þeir munu hækka smátt og smátt. Ég fullyrði það, því miður, að ríkisstjórn og menntamálaráðherrar í framtíðinni munu sjálfsagt hafa tilhneigingu til þess að bjarga fjárhagsstöðu lánasjóðsins á hverjum tíma með því að hækka vextina smátt og smátt. Þess vegna er það svo alvarlegt að opna fyrir það í þessu lagafrv. að vextir skuli settir á námslánin. Í fjórða lagi er verið að tekjutengja endurgreiðsluna og það er verið að velta vanda samtímans yfir á framtíðina. Í fimmta lagi er endurheimtuhlutfallið að hækka. Eftir sem áður, þótt endurheimtuhlutfallið hækki, er áfram verið að styrkja sömu hópana, það er enn þá sama fólkið, sömu lánþegarnir, sem hafa þann möguleika að taka sér námsstyrki og ráða sjálfir upphæðinni. Þetta frv., eins og það liggur fyrir, tekur ekki á því vandamáli.

Herra forseti. Það eru nokkur atriði í ræðu hv. þm. sem ég þyrfti að gera athugasemdir við og ég læt það að vísu bíða þar til síðar í umræðunni. Eitt atriði vil ég ekki bíða með en það var tilvitnun í ræðu hv. formanns Framsfl., Steingríms Hermannssonar. Ég hef aðra tilvitnun úr sömu ræðu þar sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson talar um vexti af námslánum í Bandaríkjunum og telur þá nokkuð háa og segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þetta eru líka háir vextir borið saman við ýmis Evrópulönd, það eru helst Norðurlöndin sem eru eitthvað á þessu róli. Að vísu er verðbólgan nú lág og vonandi helst hún lág en það er engin trygging fyrir því. Við gætum skoðað einhverja örlitla vexti þarna á en við teljum 3% vexti allt of mikið og muni íþyngja námsmönnum óeðlilega mikið á greiðslutímanum.`` Ég get ekkert lesið út úr þessum orðum hv. formanns Framsfl. annað en það að hann sé reiðubúinn að athuga ,,einhverja örlitla vexti`` eins og hann orðar það. En þetta var að vísu sagt í miðri ræðu. Tilvitnunin sem hv. þm. Finnur Ingólfsson vitnaði til er í lok ræðunnar og þá hefur hann sjálfsagt verið búinn að skipta um skoðun. Það hefur gerst á skemmri tíma stundum hjá þeim ágæta manni.

Virðulegur forseti. Það er rétt að þetta kemur fram í ræðu hv. 7. þm. Reykn. Steingríms Hermannssonar. Það sem hann er hins vegar að gera í lok sinnar ræðu er að draga það saman það sem hann hafði áður sagt og þar kemur alveg skýrt fram hvað það er sem hann á við þegar hann var að tala um vextina og sagði að það mætti auðvitað skoða það mál.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér ekki óeðlilegt þó að það taki alllangan tíma að fjalla um breytingar á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna og því eðlilegt að í lok þingsins nú á vordögum séum við fram á kvöld að fjalla um þetta frv. Áður en ég fjalla nánar um frv. sem hér er til umfjöllunar get ég ekki látið hjá líða að minnast örlítið á ræðu hv. 11. þm. Reykv. Finns Ingólfssonar, sem hér síðast gerði grein fyrir afstöðu formanns síns, Steingríms Hermannssonar, varðandi vexti. Það er auðvitað mjög athyglisvert þegar hv. þm. Finnur Ingólfsson gerir grein fyrir afstöðu formanns síns sem hefur mælt með því að vextir verði settir á lán þrátt fyrir það að langflestir stjórnarandstöðuþingmenn hafi lagst gegn því. Það sem vakti einkum athygli mína í ræðu hv. 11. þm. Reykv. var það þegar hann sagði að ekki væri farið að reyna á núgildandi lög um Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég tel að það sé a.m.k. búið að reyna á það að undir stjórn Framsfl. virkar þetta kerfi ekki sem hann meðal annarra ber ábyrgð á. Það var undir stjórn Framsfl. sem mjög var þrengt að lánasjóðnum, svo mjög að þetta kerfi gat ekki virkað enda að mörgu leyti stjórnlaust. Það er ekki í þágu námsmanna að lánakerfi sjóðsins sé nánast stjórnlaust og takmarkalítil útþensla í ví. Ég vil biðja hv. þm. Finn Ingólfsson að skoða það örlítið hvers vegna Framsfl. beitti sér ekki fyrir auknum fjárframlögum til lánasjóðsins en hann gerði það alls ekki. Hér hefur farið fram mikil umræða, eins og hv. 14. þm. Reykv. benti á, umræða um lánasjóðinn er búin að standa yfir í allan vetur og ég tel að það sé nauðsynlegt að ræða mjög ítarlega um þennan mikilvæga sjóð. Lánasjóður ísl. námsmanna er afar mikilvægur fyrir okkar þjóðfélag. Það eru vaxandi kröfur til menntunar í þjóðfélaginu og lánin eru mikilvæg fyrir námsmenn til að þeir geti stundað sitt nám, ekki síst vegna þess að þjóðfélagið er að þróast á þann veg að miklu minna er um það en áður var að námsmenn geti gripið í að vinna fyrir tekjum. Það eru ekki þau uppgrip sem voru hér fyrr yfir sumartímann, svo mikil uppgrip að menn gátu jafnvel unnið fyrir námi sínu. Þetta er því miður að verulegu leyti liðin tíð og þess vegna er lánasjóðurinn afar mikilvægur liður í okkar menntakerfi. Ég gerði nokkrar athugasemdir við frv. við 1. umr. Ég sé að hv. menntmn. hefur unnið afar vel að þessu máli eftir 1. umr. Ég gerði athugasemdir við það m.a. að vikið væri frá því að námsmenn yngri en 20 ára, það snýr aðallega að þeim sem stunda iðnnám, ættu aðgang að sjóðnum og það hefur verið gerð breyting á þessu atriði og fagna ég því. Gerð hefur verið breyting á því að lögð er nú áhersla á það í brtt. meiri hluta hv. menntmn. að tekið skuli tillit til aðstöðu námsmanna, fjölskyldustærðar og búsetu. Það er auðvitað afar mikilvægt að það sé undirstrikað og tekinn af allur vafi um að í úthlutunarreglum sjóðsins skuli taka tillit til aðstæðna nemenda hvað þetta varðar. Einnig gerði ég athugasemd við það að endurgreiðslubyrði væri og yrði veruleg. Ég tel að með því að nú hefur verið tekin um það ákvörðun að vextir verði 1% og endurgreiðsla með öðrum hætti en í upphaflega frv. var gert ráð fyrir séu breytingar sem meiri hluti menntmn. gerir tillögu um viðunandi. Ég tel ekki ástæðu til þess að orðlengja um þau atriði sem ég gerði að umtalsefni við 1. umr. Ég tel að brtt. nefndarinnar séu til bóta og ég styð þær heils hugar. Það hefur verið gerð athugasemd, m.a. af Iðnnemasambandi Íslands, við 4. gr. frv. þar sem þeir fara fram á það að fá aðild að stjórn lánasjóðsins. Ég tel að auðvitað væri æskilegt að sem flestir hópar ættu sína sérstöku fulltrúa í þessari mikilvægu stjórn Ég þekki það af eigin reynslu eftir að hafa setið í stjórn lánasjóðsins í nokkurn tíma. En ég tel engu að síður að það ætti að vera fullnægjandi aðstaða fyrir þann hóp að eiga aðgang að sjóðsstjórninni gegnum fulltrúa nemenda í sérskólunum og það þyrfti að ganga þannig tryggilega frá því að þeir ættu óyggjandi aðgang að þeim fulltrúa. Ég held hins vegar að það kæmi til greina að slíkur hópur ætti fremur aðild að sjóðnum með áheyrnarfulltrúa. Þetta þarf e.t.v. að skoða betur en ég tel hins vegar að það geti ekki verið mögulegt að nemendur í hverjum einasta skóla, sem eiga möguleika á að fá lán úr sjóðnum, eigi þarna fulltrúa því að stjórnin yrði þá svo stór að það væri ekki viðunandi. Ég tel að skoða eigi þessa grein frv. betur en ég tel að það sé ekkert úrslitaatriði. Það hefur vissulega vakið athygli í lok þessarar umræðu að stjórnarandstaðan virðist vera bærilega ánægð með þær breytingar sem verið er að gera og þeir sem hafa kannski hvað mest gagnrýnt frv. láta ekki sjá sig við umræðuna í kvöld þó að hér sé margt mjög góðra fulltrúa stjórnarandstöðunnar að sjálfsögðu. En það vekur athygli að svo virðist sem stjórnarandstaðan sé orðin bærilega sátt við þá niðurstöðu sem hér er orðin og ber að fagna því að sjálfsögðu. En það kom mér afskaplega mikið á óvart þegar hv. 18. þm. Reykv. Kristín Ástgeirsdóttir hélt því fram að frv. mundi leiða til þess að konum yrði bægt frá námi. Ég vildi heyra þau rök ítarlegri og öflugri. Ég fæ ekki séð að nokkur einasta ástæða sé til að ætla að svo verði, miklu fremur að konum verði skapaður enn betri og öflugri möguleiki til náms með því að efla sjóðinn og það er meginatriði þessa frv. Það er það að efla Lánasjóð ísl. námsmanna til þess að geta veitt lán til náms og það er auðvitað sá tilgangur sem frv. vinnur fyrst og fremst að. Ég vil svo ekki lengja þessar umræður núna en tel að frv. með þeim breytingum, sem hv. menntmn. hefur gert á því, sé vel viðunandi og ég fagna því þeirri niðurstöðu sem hv. formaður menntmn. hefur leitt fram í brtt. meiri hluta menntmn.

Herra forseti. Hv. 1. þm. Vesturl. hefur ruglast dálítið í ríminu í umræðum ef hann telur að stjórnarandstaðan sé ánægð með frv. Það er hann sem er ánægður með frv. Það er hann sem gerir sig ánægðan með þær breytingar sem gerðar hafa verið og hann er ánægður með frv. þrátt fyrir það atvinnuástand sem hann réttilega nefndi að skólanemendur séu gerðir að fyrsta árs nemum á hverju ári. Hvernig geta menn verið ánægðir með slíkt frv.? Ég tel mig knúinn til að veita andsvar vegna þess að stjórnarandstæðan er náttúrlega mjög óánægð með þá afgreiðslu sem frv. fær og skilur reyndar ekki í því, t.d. varðandi þetta ákvæði sem ég nefndi, að menn skuli vera að bjarga fjárlögum um næstu áramót með slíkum æfingum, að gera nemendur að fyrsta árs nemum á hverju ári. Það er aðeins til þess að laga útkomuna í fjárlögunum þegar þau verða næst sett upp. Það skyldu menn gera sér ljóst. Ég get ekki verið ánægður með frv. Það er langt í frá.

Virðulegi forseti. Ég gat ekki heyrt að hv. 2. þm. Austurl. færði fyrir því nokkur rök að hann væri ekki sæmilega ánægður með frv. eins og það er orðið núna. Í sjálfu sér ætlast ég ekki sérstaklega til þess að hann hefji umræður í andsvörum um það efnislega. En það hefur vakið athygli mína að andstaða stjórnarandstöðunnar við frv. hefur breyst verulega mikið eftir þá mikilvægu og góðu vinnu sem hefur farið fram í hv. menntmn. Það vekur athygli mína að ekki skuli fleiri stjórnarandstæðingar tala við þessa umræðu. Þess vegna dreg ég þá ályktun að þeir séu orðnir allsáttir við þá niðurstöðu sem hér hefur fengist.

Herra forseti. Mér dettur ekki í hug annað en viðurkenna það að ýmislegt hefur verið lagað í frv. Fyrr mátti nú vera ef frv. hefði verið haldið til streitu eins og það var. En ég efast um að það hafi verið góðmennska hv. stjórnarliða sem kom yfir þá allt í einu. Þeir fundu náttúrlega fyrir þeirri andstöðu sem var úti í þjóðfélaginu og þess vegna löguðu þeir frv. Það er hræðsla við viðbrögð þjóðfélagsins sem gerði það að frv. var lagað. En það er ómögulegt enn þá þrátt fyrir það.

Virðulegi forseti. Ég lít svo á að við séum til þess á hinu háa Alþingi að vinna að málum í nefndum og breyta þeim frumvörpum sem hér kunna að koma fram í þinginu. Ég sé ekkert athugavert við það þó að breytingar séu gerðar á jafnmikilvægu frv. og frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég tel að umræður í þinginu hafi verið málefnalegar og ég veit að þær hafa verið mjög málefnalegar í hv. menntmn. Niðurstaðan er, eins og ég hef margsagt í þessari umræðu, að mínu mati mjög góð og ég tel að það frv. sem verður vonandi samþykkt innan tíðar muni styrkja lánasjóðinn.

Hæstv. forseti. Ég var að lesa ræðu hv. 1. þm. Vesturl. sem hann hélt við 1. umr. Þá áttaði ég mig á því að hv. þm. var mjög ánægður með frv. eins og það var lagt fram. Hann hafði að vísu smávægilegar athugasemdir fram að færa en honum fannst þetta nokkuð gott frv. Mér finnst því ekki mikið þótt hann sé ánægður með það núna. Við í stjórnarandstöðunni erum ekki svo blind og ómálefnaleg að við viðurkennum ekki að þær brtt. sem lagðar eru fram af meiri hluta nefndarinnar eru til bóta, svo sannarlega eru þær allar til bóta. En þær ganga samt ekki nógu langt. Við getum ekki staðið að samþykkt frv. eins og það liggur fyrir frá nefndinni. Það var eitt sem ég ætla að nefna til viðbótar, hæstv. forseti. Hv. þm. nefndi það í ræðu sinni að honum fyndist ástæða til að taka meira tillit til búsetu námsmanna og ferðakostnaðar. Hvar sér hv. þm., sem taldi þó heyrðist mér að tekið hefði verið tillit til hans sjónarmiða í meðferð í nefnd, tekið á þeim málum í frv. eins og það lítur út núna?

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hv. 3. þm. Norðurl. e. skuli lesa svo vel ræður mínar sem raun ber vitni. Það er alveg rétt að ég lýsti ánægju minni með það að frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna skyldi vera komið fram og fagnaði því að menntmrh. hefði unnið svo rösklega að því máli. En ég tók það greinilega fram í minni ræðu hvaða lagfæringar ég teldi að þyrfti að gera á frv. Ég tel að með þeirri breytingu sem hv. menntn. gerir tillögu um muni verða tekið tillit til fjölskylduaðstæðna og búsetu í úthlutunarreglum sjóðsins. Brtt. nefndairnnar gera ráð fyrir því og tel ég ekki ástæðu til að fjölyrða um það nánar.

Hæstv. forseti. Það er ekki tekið tillit til búsetu og það er ekki tekið tillit til ferðakostnaðar. Og við vitum ekki enn hvort það á að lána fyrir skólagjöldum og við vitum ekki enn hvort það á að greiða skólagjöld eftir á. Svo margt er nú óljóst og svo margt er neikvætt við frv., eins og það liggur fyrir, svo að ég tali ekki um það sem ég lagði allra mesta áherslu á í mínu máli en það var eftirágreiðslan. Mér finnst því alveg út í hött að halda því fram að við séum orðin ánægð með þetta frv. eins og það liggur fyrir. Ég trúi því enn að það verði tekið tillit til okkar málflutnings og það verði gerð breyting á frv. áður en það verður samþykkt sem lög frá Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að vitna til þeirrar brtt. sem hv. menntmn. hefur komið með en þar segir í 3. lið að við 3. gr. frv. verði gerðar eftirfarandi breytingar: ,,a. Við 1. mgr. bætist: að teknu tilliti til fjölskyldustærðar námsmanns. b. Við 2. mgr. Á eftir orðunum ,,tillit til`` komi: búsetu og.`` Ég get því ekki séð annað en að það sé með viðunandi og fullkomnum hætti gert ráð fyrir því að það sé tekið tillit til búsetu. Það leiðir af sér að ferðakostnaður hlýtur að vera hluti af því sem þarf að meta þegar fjárþörfin er skoðuð. Að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða um það sem hv. þm. nefndi.

Herra forseti. Hv. 1. þm. Vesturl. finnst að umræðan hér hafi breyst og andstaðan minnkað. Mér finnst hann ekki hafa hlustað vel ef honum finnst það því að í allan dag hafa komið fram mjög hörð rök gegn þessu frv. og brtt. minni hluta menntmn. bera það auðvitað með sér að við erum á engan hátt ánægð með þetta frv. Hins vegar erum við kurteist fólk og málefnalegt og það vantar kannski einhverja sem harðari eru í horn að taka í þeim efnum. En hv. 1. þm. Vesturl. bað um frekari rökstuðning við þeirri fullyrðingu minni að með frv. væri verið að bægja konum frá námi. Það er auðvitað rétt að allir hafa rétt til þess að taka lán. En hins vegar mun fólk standa frammi fyrir því hvernig eigi að greiða lánin. Ég reikna með því að flestir muni kanna það hvernig greiðslum verði háttað, hvað greiðslubyrðin verði mikil. Það má þá verða mikil breyting á námsvali kvenna ef þær eiga að geta staðið undir þessum lánum. Og ég hlýt að spyrja: Er það æskilegt að hrekja konur og aðra sem vilja afla sér menntunar í ýmsum heilbrigðisgreinum eða greinum sem fyrst og fremst beina fólki til kennslustarfa frá námi? Er æskilegt að draga úr ásókn í það nám? Við vitum að fyrir þessi störf er afar illa borgað í okkar samfélagi, því miður. Þetta eru verðmæt og mikilvæg störf en þau eru illa borguð. Ég fæ ekki séð að fólk muni leita áfram í menntun sem miðast við þau störf vegna þess að það verði ekki hægt að borga lánin. Það eru fyrst og fremst konur sem eru í þessum störfum og þess vegna er niðurstaða mín sú að þessar breytingar muni hafa það í för með sér að konur hugsi sig um tvisvar og þrisvar og því miður munu margar þeirra neyðast til að hætta við að fara í það nám sem þær vilja fara í.

Virðulegi forseti. Svar mitt verður mjög stutt. Ég segi það eitt að ég er sannfærður um að íslenskar konur hafa þann metnað til þess að afla sér þekkingar að þær munu gera það og velja þær námsleiðir sem hugur þeirra stendur til. Þær munu væntanlega ekki hika við að njóta láns úr Lánasjóði ísl. námsmanna. Ég vona að okkur takist að byggja upp það þjóðfélag á næstu árum og áratugum að það geti tekið við öllu því fólki sem kemur úr íslenska menntakerfinu. Ég held að engin teikn séu á lofti um það að konur hætti við að fara í nám vegna þess að 1% vextir séu á lánum úr Lánasjóði ísl. námsmanna. Það er fjarri því að svo verði. Það er mat mitt.

Herra forseti. Ég held að hv. 1. þm. Vesturl. þurfi að kynna sér aðeins betur þetta þjóðfélag sem við lifum í og þau launakjör sem fólk býr við. Það er ekki bara um það að ræða að greiða lánin á 1% vöxtum. Við erum líka að tala um þyngri greiðslubyrði. Við erum að tala um hækkun á afborgunum. Við erum að tala um hærri tekjutengingu en nú er. Við erum að tala um verulega þyngingu á greiðslubyrði og spurningin er: Hvernig eiga þau laun, sem nú eru greidd, að standa undir þessum lánum? Það er spurningin sem við erum að glíma við. Eins og hefur komið fram og kom fram í máli mínu í dag og hefur komið fram hjá fleiri þingmönnum þá eru auðvitað til ein viðbrögð við þessu og þau eru harðar launakröfur. Ég spyr: Hvenær verður farið að semja um vextina hjá Lánasjóði ísl. námsmanna? Hvenær verður það tekið inn í kjarasamninga eins og verið er að gera nú varðandi húsnæðiskerfið?

Hæstv. forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég hef kvatt mér hljóðs á hinu háa Alþingi um málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna, enda átti ég sæti í þeirri nefnd sem samdi þau lög sem við höfum búið við frá 1982. Ég kvaddi mér hljóðs hinn 5. nóv. 1991 utan dagskrár um málefni lánasjóðsins og flutti síðan ítarlega ræðu við 1. umr. þegar þetta frv. var lagt fram. Ég hef skrifað blaðagreinar um það mál og gert þar allítarlega grein fyrir skoðunum mínum á málinu þannig að ég hyggst ekki endurtaka það sem ég hef lagt áherslu á í þeim greinum í smáatriðum, enda hefur málið tekið allnokkuð nýja stefnu nú þegar það kemur úr fyrstu meðferð í nefnd. Um þetta mál, sem er mjög mikilvægt, mætti auðvitað segja margt. En fyrst hljóta menn að hugsa hvað þessari ríkisstjórn sem nú situr illu heilli að völdum í þessu þjóðfélagi gengur til. Menn vaða um samfélagið eins og sinueldur, ráðast að öllu því sem best hefur verið í samfélagi okkar og virðast ekki eira neinu né hyggjast fyrir í nokkru. Ég verð að segja að ríkisstjórnin minnir mig á kvæðið um Sólon Íslandus en þar er ágæt lýsing á förumanni og hljóðar svo: Förumaður kom hér einn á húsgangsklæðum, með gleraugu hann gekk á skíðum, gæfuleysið féll að síðum. Það er þessi mynd sem mér finnst núv. ríkisstjórn hafa á sér. Engin leið er að átta sig á með hversu góðum vilja sem menn reyna hvert ríkisstjórnin er að fara. Hvað eftir annað í vetur hefur komið í huga mér sagan um Lísu í Undralandi þegar hún villtist í völundarhúsinu og fann ekki útgönguleið og hún hitti köttinn og spurði: ,,Hjálpaðu mér að komast leiðar minnar, hvaða leið á ég að fara?`` Þá spurði kötturinn: ,,Hvert ertu að fara?`` ,,Það veit ég ekki,`` sagði Lísa. Þá sagði kötturinn: ,,Þá er líka alveg sama hvaða leið þú ferð.`` Einhvern veginn þannig finnst mér þessi gæfulausa ríkisstjórn hafa fálmað sig áfram. Ég segi þetta ekki af illgirni eða neins konar mannvonsku. Ég hef átt kost á að vinna með hæstv. menntmrh. árum saman t.d. í Norðurlandaráði við hina ágætustu samvinnu, ég hef alltaf haldið að hæstv. menntmrh. væri heldur skynugur maður sem vildi þjóðinni vel. Síðan sest hann og fleiri ágætismenn í ráðherrastóla og breytast í eitthvað sem ég veit ekki hverju líkist, ráðast inn í heilbrigðiskerfið, ráðast inn í skólakerfið, vaða inn í Lánasjóð ísl. námsmanna, ráðast að gamalmennum sem nú eiga aðallega, skilst mér, að hafa það sér til dundurs í ellinni að tína saman skuldir sínar við Lánasjóð ísl. námsmanna og það er afþreying út af fyrir sig. Það má kannski spara ,,opið hús`` í tilefni af því að menn geta horft á reikninga sína sem snjóar inn um dyrnar, en ég verð að segja það alveg eins og er, hæstv. forseti, ég skil ekki hvert þessi ríkisstjórn er að fara. Enda sýnist mér að það sé farið að þynnast ansi mikið um bekki og ég sé ekki betur að hér sé nú nokkur lifandi maður úr Jafnaðarmannaflokki Íslands nema hæstv. forseti --- nú, hann er meira að segja farinn. Ég sá ekki betur en svo væri hæstv. félmrh. orðinn hart keyrður að hún situr nú í hjólastól á þessum degi eftir því sem ég sá á forsíðu Dagblaðsins í dag og lái henni hver sem vill. Þegar við erum að tala um kreppu eða greiðsluvanda Lánasjóðs ísl. námsmanna þá liggur það auðvitað fyrir að þessi sjóður er einn ríkasti sjóður landsins og því gerði hv. 11. þm. Reykv. grein fyrir áðan. Ég gerði það líka í mínum fyrri ræðum og skal ekki endurtaka það. Á sama tíma er Landsbanki Íslands að afskrifa 1,8 milljarða. Ruglið varðandi undirbúning að EES-samningum sem engan vantar og enginn vill.

Íslandsbanki 2 milljarða.

Íslandsbanki 2 milljarða, segir hv. 2. þm. Vestf. Ruglið í þessari svokölluðu undirbúningsvinnu varðandi EES-samninga hefur þegar kostað 285 millj. kr. Vantar þessa þjóð peninga? Nei. Það eru nógir peningar til á Íslandi. Það er til fullt af þeim þannig að vandi Lánasjóðs ísl. námsmanna eins og menn hafa hvað eftir annað tekið fram hér er auðvitað orðinn til fyrir aðgerðir misviturra ríkisstjórna. Ég vil hins vegar taka það fram að það er alrangt sem hv. 11. þm. Reykv. sagði hér áðan að allar ríkisstjórnir hefðu gert illa við þennan sjóð. Það er ekki satt. Framlag ríkisins til sjóðsins hefur sveiflast milli 50% og 90% eins og hv. þm. réttilega sagði en það er ekki tilviljun hvenær það var 90% og hvenær það var 50% og það skiptir öllu máli. Það er auðvitað alveg ástæðulaust að vera svo auðmjúkur fyrir hönd síns flokks að taka á sig syndir annarra varðandi það. Vitaskuld hafa vinstri ríkisstjórnir ævinlega verið hlynntari sjóðnum en ríkisstjórnir sem Sjálfstfl. hefur komið nálægt og þarf engan að undra. Hér er verið að tala um undirstöðuatriði sem varðar alla velferð íslensku þjóðarinnar í framtíðinni. Menn hafa allar götur síðan ég kom á hið háa Alþingi talað með miklum þunga um nauðsyn þess að efla menntun, rannsóknir, byggja upp vel menntað þjóðfélag þar sem valinn maður væri í hverju rúmi, nútímaþjóðfélag sem krefðist síaukinnar þekkingar í æ flóknari heimi. Þetta verður auðvitað ekki gert á sama tíma og menn eru að berja niður skólakerfið. Þetta eru auðvitað sannindi sem er búið að segja hér svo oft að ég skal ekki þreyta menn hér klukkan að verða 11 að kvöldi á svo augljósum staðreyndum. Þó kemst ég ekki hjá því að segja það einu sinni enn að það er auðvitað slíkur grundvallarmisskilningur að námslán séu sambærileg við önnur lán og lántökur í þjóðfélaginu að það er beinlínis móðgun við vitsmuni manna að bera slíkt saman. Framfærslulán á meðan fólk er að mennta sig er auðvitað í þágu samfélagsins alls en ekki þess aðila sem þessa framfærslu þarf á meðan hann leggur á sig að mennta sig fyrir þjóðfélag sitt. Ég skal hlífa mönnum við almennum athugasemdum og menn geta lesið ræður mínar, sem eru nú síst verri en ræður hv. 1. þm. Vesturl., ef þeir vilja í þingtíðindum. En ég ætla að snúa mér að nokkrum atriðum sem auðvitað eru óásættanleg enn þá. Það er hárrétt að þau ósköp sem okkur voru sýnd í upphafi hafa aðeins skánað og er það alltaf gleðiefni þegar menn taka sönsum og hlýða á röksemdafærslu annars fólks. Það er víst fyrsta skilyrðið til þess að menn komist að einhverri vitsmunalegri niðurstöðu. Þá hlýt ég að koma fyrst að því að námslán beri vexti. Það er auðvitað með öllu ósæmandi og ef einhver heldur að ég eða aðrir hv. þm. stjórnarandstöðunnar taki mark á einhverri yfirlýsingu núv. ríkisstjórnar um að þetta skuli vera 1%, nei, það getum við ekki og sættum okkur engan veginn við það, enda stendur í frv. ,,allt að 3%`` og það er auðvitað það sem gildir. En hvað þýðir það að leggja vexti á námslán? Það stóð aldrei til þegar frv. um sjóðinn var samið að sjóðurinn ætti að hagnast á þessum lántökum. Það var aldrei meiningin. Gert var ráð fyrir því að námsmenn skiluðu því sem þeir fengju lánað. En að að ríkið græddi á þeim, það var aldrei nokkur einasti maður sem lét sér detta slíkt í hug. Ég vil minna á að Lánasjóður ísl. námsmanna var einn fyrsti sjóður landsins sem var verðtryggður. Menn sættu sig við það og tóku því. En að hann ætti að bera vexti hef ég aldrei heyrt fyrr en með þessu frv. og það er auðvitað með öllu ósæmandi að vera að láta það fólk sem nú stundar nám borga vexti til að bæta upp trassaskap fyrri ríkisstjórna. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt og getur ekki gengið. Engin leið er að samþykkja þetta frv. fyrr en þetta hefur verið leiðrétt. Síðan kemur annað atriði sem mér finnst skipta miklu máli líka en það er að stytta tímann að námi loknu áður en menn fara að greiða námslán. Ég held að það verði mörgum afar erfitt. Það vill nú til eins og ástandið er núna að það tekur menn allt að einu ári að fá atvinnu þegar þeir koma heim frá námi. Þá er eftir að reyna að koma sér einhverju þaki yfir höfuðið, hvort sem það er leiguhúsnæði eða menn reyna að ráðast í að kaupa sér húsnæði. Eins og margoft hefur verið bent á er það svo að með þeirri greiðslubyrði sem nú er lögð á fólk þá sé ég ekki betur en námsmenn geti gleymt því að reyna að komast inn í húsbréfakerfið. Það er auðvitað alveg út úr kortinu og þetta getur heldur ekki sparað eitt eða neitt vegna þess að þetta skilar sér í vandræðum annars staðar. Ég held nefnilega að mönnum hætti oft til þegar einum lögum er breytt eða ein lög sett að líta ekki til hvaða áhrif sú lagasetning hefur annars staðar í samfélaginu vegna þess að einhvers staðar verður auðvitað að taka það tjón sem þetta fólk verður fyrir. Að námsaðstoð verði greidd eftir á, þetta er auðvitað bæði ómannúðlegt og ósiðlegt. Halda menn að fólk verði, jafnvel aðstandendur, mjög ginnkeypt fyrir endalausum uppáskriftum um bankalán? Eins og ástandið er núna í þjóðfélaginu þar sem menn hafa orðið fyrir stórfelldu tjóni einmitt vegna þess að þeir hafa skrifað upp á alls kyns fjárhagsskuldbindingar fyrir vini og kunningja og ættingja eru menn ekki endilega tilbúnir til þess að ábyrgjast bankalán á nokkurra mánaða fresti. Ég hygg að námsmenn megi alveg hafa sig alla við að fá fólk til að skrifa upp á og ábyrgjast námslánin. Ég vil minna á það að ég mótmælti því þegar upphaflega frv. kom fram að þá áttu meira að segja þessir ábyrgðaraðilar að vera tveir, en þeim hefur þó verið fækkað niður í einn. Hins vegar held ég að við höfum nú ævinlega skilið það þegar við sömdum lögin þannig með þessa ábyrgðarmenn eins og ég hef áður sagt, að ábyrgðarmaðurinn væri nú eiginlega frekar til þess að það væri einhver aðili sem vissi hvar menn væru niður komnir ef þeir stæðu ekki í skilum frekar en þeir ættu að vera raunverulega ábyrgir fyrir þeim skuldbindingum sem þeir hafa skrifað upp á. Mér þætti gaman að sjá framan í þá sem færu að innheimta hjá ættingjum mínum og börnum, systkinum og fleirum, ég held að það sé ansi góð upphæð sem ég sem stend hér er ábyrg fyrir og ég vona að enginn láti sér nokkurn tíma detta í hug að ég geti greitt það og ætla mér heldur ekki að gera það. En ég hef litið á mig sem svona einhvern millilið milli námsmanna og sjóðsins þannig að það væri þá alltaf hægt að ná til manna ef á þyrfti að halda. Um eftirágreiðsluna: Ég held að ég orði það ekki betur en Pétur Þorsteinn Óskarsson, formaður Stúdentaráðs Háskóla Íslands gerði í Dagblaðinu mánudaginn 13. apríl sl., en þar segir hann, með leyfi hæstv. forseta: ,,Annað sérkennilegt ákvæði er að finna í frv. þessu og kveður á um að námslánin verði alltaf greidd eftir að önninni lýkur. Þetta þýðir það að í stað þess að fá mánaðarlega greiðslu frá sjóðnum fær fólk nú lán sín greidd tvisvar á ári í lok hverrar annar. Þetta þýðir það að fólk þarf að taka framfærslulán í bönkum og greiða þau síðan upp tvisvar á ári. Þetta hefur í för með sér allt að 9% lækkun á mánaðargreiðslum og 3--5% beina skerðingu námslána. Hitt er ljóst að með þessu er ríkisstjórnin að færa 900 millj. kr. fjárlagahalla frá þessu ári yfir á hið næsta. Það skyldi þó aldrei vera að þarna sé ríkisstjórnin að bjarga sínu fyrsta fjárlagaári með ómerkilegri bókhaldsbrellu sem bitnar á þúsundum námsmanna hérlendis sem erlendis.`` Ég held nefnilega að það sé alveg hárrétt sem formaður Stúdentaráðs segir þarna. Auðvitað endar þetta með því að lánasjóðurinn verður að koma til móts við þennan vaxtakostnað á nákvæmlega sama hátt og við horfum upp á að námsmenn sem eru um þessar mundir að innrita sig til næsta skólaárs eru krafðir um 22 þús. kr. við Háskóla Íslands. Háskólinn hefur gripið til þess ráðs að bjóða námsmönnum greiðslufrest til 1. júlí því að auðvitað á ekki nokkur maður fyrir þessu. Síðan horfum við nú upp á sumar þar sem ekki eru miklar líkur á að menn hafi mikil uppgrip eins og áðan var talað um. Auðvitað endar þetta með því að lánasjóðurinn verður neyddur til þess að lána fyrir þessari upphæð og þannig eru þetta auðvitað ekkert nema vítahringir sem verið er að búa til sem hefna sín fyrr eða síðar. Varðandi þessa eftirágreiðslu væri kannski ráð að tala einu sinni eins og í fimm mínútur um námsmenn eins og manneskjur. Halda menn virkilega að það sé hollt námsmönnum að búa við þá pressu að öll þeirra fyrirgreiðsla sé í raun og veru fyrir bí ef menn skila ekki prófi? Ég hef alltaf verið á móti þessum ströngu ákvæðum að menn skuli skila nær öllum prófum annars falli greiðslur niður. Það vill nú svo til að háskólanám er ekkert sem menn hrista fram úr erminni eins og ekkert sé. Auðvitað verður að gefa mönnum eitthvert svigrúm til þess að geta stundað sitt nám án þess að vera í aukaspennu og pressu vegna þess að öll afkoma þeirra hrynur í rúst ef menn verða fyrir einhverju óhappi í prófi. Annað eins hefur nú hent hjá bestu mönnum. Við getum hugsað okkur ungt fólk með fjölskyldu sem á allt líf sitt undir því að ekkert komi fyrir kannski í mörgum prófum sem menn eru að taka á sama tíma. Þetta er auðvitað fullkomlega ómannúðlegt og við höfum fréttir af því frá því mikla framfaralandi Japan að þar fremja menn sjálfsmorð í tugum og hundruðum vegna þess að þeir bugast undir þeirri pressu sem þeir eru settir í og ætlum við að fara að reka þjóðfélag eftir þessum nótum? Fyrir nú utan eins og hér hefur verið bent á þá eru ekki próf tvisvar á ári alls staðar þannig að það er alveg gersamlega úti í blámanum hvernig á að fara með það. Sjálfsagt sitja gæfulausir menn nú og reyna að kokka einhverjar reglur um hvernig með slík tilvik muni fara. Síðan koma atriðin varðandi endurgreiðslurnar sem auðvitað er búið að fara svo mörgum orðum um hér að ég skal ekki endurtaka það. En það er eitt sem ég skil ekki alveg. Ég man ekki betur en við sem höfum ábyrgst lán sem tekin eru samkvæmt eldri lögum höfum skrifað undir ákvæði um hvernig þær skuldir skuli borgaðar. Nú tala menn um að þær skuldir verði geymdar á meðan menn eru að greiða skuldirnar samkvæmt nýju lögunum. Og ég spyr: Hvað á að gera við gömlu skuldabréfin? Eru þau þá ógild? Er hægt breyta þeim með einhverjum tilfinningasveiflum í ríkisstjórninni? Ég man ekki eftir öðru en helstu rök fyrir því að erfitt væri að afnema lánskjaravísitölu í landinu væru einmitt skuldbindingar á þegar gerðum skuldabréfum sem erfitt væri og ekki væri hægt að breyta. En ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. menntmrh.: Ef menn eiga að greiða einhvern tíma í ellinni síðustu afborganir af skuldum samkvæmt hinum nýju lögum þá sé ég nú ekki annað en þeir verði löngu dánir áður en kemur að hinu. En ef þeir yrðu nú á lífi, eiga þeir þá að byrja að borga þau eða hvernig á þetta að vera? Ég skil þetta ekki.

Af hverju skilur þú þetta ekki?

Ég óska eftir að hæstv. ráðherra útskýri þetta fyrir mér. En ég skil ekki hvernig ætti að breyta ákvæðum útgefinna skuldabréfa bara rétt si svona með einhverjum tilskipunum. Ég hef aldrei vitað til þess að þeir viðskiptahættir væru viðhafðir í þessu landi og það væri gaman að heyra um hvernig það er hugsað.

Er þingmaðurinn á móti því að hafa þetta svona?

Alveg hiklaust. Þingmaðurinn vill helst standa við gerðar skuldbindingar  Auðvitað ber að harma það að námsstyrkir skuli felldir niður og kostulegar yfirlýsingar um hlutverkið sem Vísindasjóður á að leika þar. Ég er ekki alveg viss um að allir hv. þm., eða öllu heldur þeir fáu sem hér eru --- þó eru þeir nú kannski líklegastir til þess að vita það --- geri sér ljóst hvað Vísindasjóður er. Vísindasjóður er lögfestur í lögum um Seðlabanka Íslands og í nýju frv. til laga um Seðlabanka Íslands eru ákvæðin lítið sem ekkert breytt. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, í 44. gr.: ,,Árlega skal meðalhagnaður næstliðinna þriggja ára að frádregnu framlagi í arðsjóð skv. 3. mgr. greiddur í ríkissjóð. Skal við þann útreikning endurmeta afkomu fyrri áranna tveggja til verðlags hins þriðja. Greiðsla fer fram eigi síðar en 1. júní ár hvert.`` Síðan segir: ,,Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skal greiðsla Seðlabankans í ríkissjóð nema fjórðungi af meðalhagnaði næstliðinna þriggja ára að frádregnu framlagi í arðsjóð skv. 3. mgr. ef eigið fé bankans í lok reikningsárs er lægra en 6% af vergri landsframleiðslu ársins á undan. Endurmeta skal verga landsframleiðslu til verðlags í lok reikningsársins. Árlega skal leggja í arðsjóð a.m.k. jafngildi 130 millj. kr. miðað við verðlag í árslok 1991`` og þetta segir í frv. eins og það er núna. ,,Arðsjóður skal ávaxtaður á bestu fáanlegum vaxta- og verðtryggingarkjörum. Árlega skal helmingur tekna arðsjóðs renna í Vísindasjóð sbr. lög um Vísindasjóð.`` Sannleikurinn er sá að það er hlutverk bankaráðs Seðlabankans skv. 38. gr., m.a. í o-lið --- og þar hefur bankaráðið mörg hlutverk --- að taka ávörðun um ráðstöfun á tekjuafgangi að því marki sem annað er ekki ákveðið`` o.s.frv. Sannleikurinn er sá að það hefur margsinnis verið gagnrýnt að vera að rugla saman málefnum Seðlabankans og Vísindasjóði og ætti auðvitað fyrir lifandi löngu að vera búið að aðskilja þetta tvennt. En þar sem farið er að tala um Seðlabankann, því að allt hangir þetta nú einu sinni saman, má spyrja hvernig er farið með arðinn af Seðlabankanum. Hundruð milljóna sem lánasjóðurinn gæti vel þegið í erfiðleikum sínum eru notuð til þess að kaupa málverk og til þess að reka eitt dýrasta og fínasta bókasafn í landinu sem enginn maður fær að koma inn í nema hann sé í góðu vinfengi við húsbændur þar á bæ. Minni ég á umræðu sem fór hér fram fyrir mörgum árum þegar ég reyndi sjálf sem alþingismaður lýðveldisins að komast inn í þetta hús og fékk það með eftirgangsmunum. Ég tók þetta mál upp á Alþingi vegna þess að á því ári munaði sáralitlu á bókainnkaupum Seðlabanka Íslands og háskólabókasafns. Þannig er sukkað og sóað með fé sem gagnast engum eða örfáum. Ég tek það fram að ég hef ekkert á móti því að Seðlabankinn eigi eitthvert bókasafn um þau málefni sem snerta bankann en því fer svo víðs fjarri að við það sé miðað. Sú var tíðin að bókavörður Seðlabankabókasafnsins fór í lystiferðir til Sviss til að bjóða hæst í einhverjar fornar bækur af því að honum fannst þær fallegar og skemmtilegar og gaman að eiga þær. Það mætti því víða finna fé til að jafna erfiðleika lánasjóðsins þessi fáu ár sem hann þarf þess með til að verða sjálfum sér nógur því að það var auðvitað alltaf markmiðið og það er enginn vandi að sjá svo til að hann verði sjálfum sér nógur. Svo vill nefnilega til að námsmenn eru skilamenn og gjaldfallnar skuldir sjóðsins eru 91% í skilum. Ég hygg að sjaldgæft sé að stofnanir sem lánað hafa fé geti státað af því. Ástæðan fyrir því er auðvitað sú að menn hafa verið sáttir við þessar endurgreiðslur. Þær hafa verið sanngjarnar. Menn hafa ráðið við þær og menn hafa ekki séð neina ástæðu til þess að standa ekki í skilum. Menn hafa verið þakklátir fyrir þá fyrirgreiðslu sem þeir fengu í þessum sjóði. Það er nú einu sinni svo og ætti að vera yfirskrift yfir hverju þjóðþingi að aldrei er hægt að búa til góð lög nema fólk sé sátt við þau. Ekki er nóg að einhver meiri hluti á hinu háa AlÞingi þvingi í krafti valds síns í gegnum þjóðþingið lög sem þjóðin sættir sig ekki við. Áreiðanlega er mikill hluti þess sem aflaga fer í þessu samfélagi einmitt afrakstur löggjafar sem þjóðin sættir sig ekki við, fyrst og fremst ekki siðferðilega og hefur hana þess vegna að engu eins og allir vita. Þetta er auðvitað það sem við hefðum átt að gera, þ.e. að finna þá peninga sem lánasjóðinn vantar til þess að fleyta honum yfir þá erfiðleika sem honum hafa óneitanlega verið skapaðir, ekki eingöngu vegna slælegrar frammistöðu ríkisstjórna við að fjármagna sjóðinn. Það hefur óneitanlega gerst sem menn gátu kannski ekki alveg séð fyrir að fjöldi námsmanna hefur aukist mjög mikið og miklu meira en nefndin sem lögin samdi gerði ráð fyrir auk þess sem nýjum hópum hefur verið veittur aðgangur að sjóðnum sem ekki var gert ráð fyrir þá og ekki skal ég amast við því. Það er auðvitað alls ekki ósanngjarnt. Lántökugjald er auðvitað sama óréttlætið. Hér er ekki um að ræða fjárfestignarlán til einstaklinga heldur framfærslulán sem kemur allri þjóðinni að gagni. Þess vegna mælist ég til þess, hæstv. forseti, að lántökugjaldið veri líka afnumið. Ég held að það sé afar nauðsynlegt til að koma þessu máli þannig í gegnum þingið að menn setjist niður á ný og líti á það sem stjórnarandstaðan hefur verið að gagnrýna. Þegar lesnar eru umsagnir um þetta mál í gegn þá kemur í ljós að ekki hefur verið litið til fjölmarga atriða sem menn hafa bent á. Hér er t.d. gert ráð fyrir í brtt. meiri hluta menntmn. við 8. gr. að viðbótargreiðsla miðist við ákveðinn hundraðshluta af útsvarsstofni ársins á undan endurgreiðsluári. Alþýðusamband Íslands bendir réttilega á að útsvarsstofn hefur verið aflagður í skattareglum og þeir segja að nauðsynlegt sé að miða við einhverja einhlíta tekjustærð í sambandi við endurgreiðslu. Svona agnúa þarf auðvitað að sníða af og ýmislegt fleira sem betur mætti fara. Það er sjálfsögð ábending. Ég get ekki séð að ekki enn þá sé hægt að fara ofan í þetta mál aftur með tilliti til þeirra athugasemda sem fram hafa komið. Ekkert okkar vill efna til ófriðar um þetta mál úr því að það er fram komið og það er auðvitað skylda okkar að reyna að sníða verstu skafankana af því sem voru mjög margir þegar málið kom fyrst fram. Ég vil sérstaklega benda á mjög ítarlega greinargerð sem Þorsteinn Vilhjálmssson, kennari við Háskóla Íslands, skilaði. Því nefni ég hann að hann vann með nefndinni sem samdi lögin sem við búum nú við og er allra manna fróðastur um Lánasjóð ísl. námsmanna og ég tel að full ástæða sé til þess að líta vel á þau atriði sem hann bendir þarna á. En aðalatriðið er auðvitað að svo verði búið um hnútana að við séum ekki á árinu 1992 að skerða þau mikilvægu réttindi sem kostaði áratugi að fá í gegn að allir Íslendingar hefðu jafnan rétt til náms. Ég segi það enn og hef sagt það áður að ég tel að stofnun Lánasjóðs ísl. námsmanna sé einhver mesta kjarabót sem nokkru sinni hefur verið gerð fjölskyldunum í landinu til handa. Mörg okkar geta verið til vitnis um þá kynslóð, þó að við séum nú ekki orðin eldri en raun ber vitni, sem gat ekki farið í háskóla vegna þess að ekki voru efni til þess. Ég vil taka undir það með hv. 18. þm. Reykv., að auðvitað bitnar öll svona skerðing ævinlega á konum. Það er auðvitað alveg rétt einfaldlega vegna þess að konur hafa almennt miklu lægri laun. Vitaskuld gerðist það á árum áður að strákarnir fóru til sjós eða í erfiðisvinnu sem engin kona hefði fengið að taka þátt í þó hún hefði viljað og gátu þannig stundað uppgripin sem hv. 1. þm. Vesturl. minntist á. Þessa möguleika höfðu konur ekki og hvað gerðist þá? Konur voru um langt skeið hinn eiginlegi lánasjóður ísl. námsmanna því að þær fóru út á vinnumarkaðinn og unnu fyrir gáfuðu mönnunum sínum. Sjálfar áttu þær ekki nokkurn minnsta möguleika á að stunda háskólanám og viljum við virkilega að annað eins og þetta gerist aftur? Ég held ekki. Ég held ekki að einn einasti hv. alþm. vilji það. Ég held að við verðum að gera okkur grein fyrir hvað fjárhagur íslensku fjölskyldnanna er í raun og veru veikur. Við sjáum þá hörmung sem hefur átt sér stað í sambandi við kjarasamninga þar sem kemur í ljós að launþegar geta ekki, hversu hart sem þeir eru keyrðir, staðið á bak við forustumenn sína í einhverjum aðgerðum gegn atvinnurekendum. Af hverju skyldi það vera? Það er af því að fjárhagur heimilanna er svo óstöðugur og hann stendur á slíkum brauðfótum að fólk getur ekki snúið sér við. Fyrir um 30--40 árum var fólk ekki svona skuldugt. Ef fólk gat drifið upp einhverjar tekjur, þá gat það farið í skóla, jafnvel fengið ofurlitla aðstoð að heiman vegna þess að fjölskyldurnar skulduðu ekki kaupið sitt marga mánuði fram í tímann eins og nú er. Við það ástand sem við búum í húsnæðismálum er tómt mál að tala um að námsmenn geti sótt mikla aðstoð til foreldra sinna. Auðvitað er til efnað fólk sem getur stutt börnin sín að fullu og er ekkert við því að segja, enda kemur í ljós að þær fullyrðingar sem fólk hefur verið að halda fram að námsmenn taki bara námslán vegna þess að þau séu á svo góðum kjörum standast ekki því það vill svo til að það eru aðeins 60% stúdenta við Háskóla Íslands eða námsmanna við Háskóla Íslands sem taka námslán. Ég held að námsmenn sækist ekkert eftir námslánum nema þeir þurfi á þeim að halda. Þetta hefur svo sem verið rakið hér áður og maður er auðvitað alltaf að segja það sama, en það er alveg nauðsynlegt þangað til hv. menntmn. og hæstv. ráðherra sýnir hv. þm. þá kurteisi að taka alvarlega þær athugasemdir sem við gerum. Okkur barst í hendur umbeðið plagg sem heitir ,,Endurgreiðsluhlutfall námslána í breyttu og gildandi námslánakerfi`` þar sem beðið var um upplýsingar um afföll í breyttu og gildandi lánasjóðskerfi. Þetta símrit, sem hér liggur fyrir, tel ég með öllu ófullnægjandi og ég held að við þurfum miklu skýrari og nákvæmari útreikninga til að sjá hvort við erum raunverulega að vinna sjóðnum gagn með þessum aðgerðum. Í þeim umræddu kjarasamningum sem nú er verið að reyna að koma í gegn eftir miklar umræður og mikið þóf var gefinn út loforðalisti ríkisstjórnarnnar og skal ég ekki fara orðum um það sorglega plagg. En eitt vekur þó athygli okkar sem sitjum í fjárln. hv. Alþingis að þar segir hæstv. forsrh. að þær aðgerðir, sem þeir bjóða svo höfðinglega, því að nú má ekki koma nálægt atvinnurekendum heldur skal ríkissjóður borga --- það er háttur íhaldsins að taka aldrei neitt á sig heldur leita til hins gamla, góða pilsfaldakapítalisma og biðja mömmu að hjálpa --- en ævintýrið á þó kosta næstum því milljarð. Við höfum ekki fengið neinar upplýsingar um það í hv. fjárln. hvar þann milljarð á að taka og ég bíð með eftirvæntingu eftir að sjá hvaðan hann skal tekinn. Ef hægt er að drífa hann upp á tiltölulega skömmum tíma þá sýnir það náttúrlega enn einu sinni að víða er matarholu að finna. Allt sýnist mér þetta vera á svo veikum grunni enn sem komið er að töluverð vinna virðist vera eftir í hv. menntmn. til þess að þingmenn geti sætt sig við og sannfærst um að það sé verulega verið að gera tvennt, fyrst og fremst það sem er markmið Lánasjóðs ísl. námsmanna að tryggja öllum íslenskum námsmönnum jafnrétti til náms og að þeir geti búið við a.m.k. mannsæmandi kjör meðan á námi stendur. Ég er ekki sannfærð um að þær breytingar sem nú þegar hafa verið gerðar nægi til þess og það sem verra er, ég stórefast um að verið sé að bæta hag sjóðsins sjálfs vegna þess að það verður auðvitað alveg óhjákvæmilegt að koma til móts við þær álögur sem verið er að leggja á námsmenn annaðhvort úr sjóðnum sjálfum eða einhvers staðar annars staðar frá og eru skólagjöldin nærtækt dæmi um slíkt. Hæstv. forseti. Hér er orðið framorðið og ég skal ekki taka mikinn tíma lengur. Ég gæti svo sem minnst á fjölmörg önnur atriði sem mér finnst skipta miklu máli við afgreiðslu þessa máls en ég skal hlífa hv. þm. Ég held að ég sé búin að minnast á það helsta. Að lokum vil ég aðeins segja að mér finnst enn þá að stjórn sjóðsins sé veitt allt of mikið vald til að meta einstök tilvik. Ég held að því skýrari reglur sem sjóðnum eru settar, því betra og ég held að það atriði þyrfti líka að athugast. Ég vil því í mikilli vinsemd fara þess á leit við menntmrh., hæstv. forseti, að hann hlutist til um að málið hljóti ítarlegri meðferð og skoðun í hv. nefnd áður en það kemur aftur til þingins og þá verði búið að skera af þá agnúa sem okkur finnst enn þá vera á frv. Þá kann vel svo að fara að sættir náist um málið. En það er af og frá að þær geti tekist eins og málið liggur fyrir nú.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins gera stutta athugasemd við málflutning hv. 14. þm. Reykv. Það kom fram í máli hennar að vinstri stjórnir hafi alltaf verið hagstæðari Lánasjóði ísl. námsmanna en hægri stjórnir. Auk þess gat hún þess skilmerkilega í ræðu sinni að það væru nógir peningar til í þessu þjóðfélagi. Ég vil því spyrja þingmanninn að því hvernig það má vera að á þessu tiltölulega stutta tímabili þegar Alþb. fór með málefni fjmrn. og menntmrn. lækkuðu framlög ríkissjóðs til lánasjóðsins og voru langlægst í fjárlögum fyrir árið 1991 en námsaðstoð úr sjóðnum hækkaði sífellt. Fyrst peningar voru til í þjóðfélaginu af hverju fann Alþb. ekki þessa peninga í stað þess að vísa sjóðnum í auknum mæli á erlendar lánastofnanir? Hvernig stendur á því að hv. þm. fullyrðir að vinstri stjórnir séu alltaf hagstæðari lánasjóðnum en hægri stjórnir þegar þetta einfalda dæmi frá ríkisstjórnarárum ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar sýnir glöggt fram á það að þar með var búin til mikil fjárþörf sem var hægt að brúa með skammtímalánum og sjóðurinn hefur verið að kikna undan þeirri fjárþörf sem stofnað var til með því fyrirhyggjuleysi sem ríkti í málefnum sjóðsins 1988--1991?

Hæstv. forseti. Ég vil minna hv. 5. þm. Norðurl. e. á þá einföldu staðreynd að tveir fyrrv. menntmrh. Sjálfstfl. skertu námslán um um það bil 20% og breyttu tekjuviðmiðun í þá veru að hún kom hinum tekjuhæstu að mestu gagni. Það varð hlutverk hæstv. menntmrh. Svavars Gestssonar að skila til baka þessum 20% aftur til námsmanna og að færa tekjuviðmiðun til réttlátari vegar. Að vísu hefur það verið tekið til baka í tíð núv. hæstv. ráðherra. Þannig var nefnilega, hæstv. forseti, að það hefur ævinlega komið í hlut ríkisstjórna, sem Alþb. hefur átt hlut að, að leiðrétta það misrétti sem hefur verið framið þegar Sjálfstfl. hefur verið við stjórn. Það er því ævinlega verið að kippa í liðinn því sem búið er að fara illa með. Það er áreiðanlega einhver ástæða þó að ég hafi því miður ekki tölur um framlög til sjóðsins. Ég vil minna á þá einföldu staðreynd að það varð auðvitað að bæta hag námsmanna verulega eftir meðferðina í tíð sjálfstæðismanna.

Virðulegi forseti. Ég verð að endurtaka spurningu mína því að hún er mjög einföld og við henni hefur ekki verið gefið svar. Hvernig stóð á því fyrst nógir peningar voru til í þessu þjóðfélagi að fjmrh. og menntmrh. Alþb. í fyrrv. ríkisstjórn lækkuðu framlög ríkisins til lánasjóðsins en juku námsaðstoðina? Ég get nefnt tölurnar í þessu dæmi ef hv. 14. þm. Reykv. vill hlusta á þær. Árið 1988 var á verðlagi ársins 1991 fjárveiting til lánasjóðsins 2,3 milljarðar og námsaðstoð var þá 2,9 milljarðar. Árið 1991 var framlagsfjárveitingin 1,7 milljarðar en námsaðstoðin 4,5 milljarðar. Þarna kemur í ljós þróun sem átti sér stað nokkurn veginn jafnt yfir tímabilið. Námsaðstoðin fór sífellt vaxandi, framlögin lækkuðu, þau stóðu í stað reyndar nokkurn veginn frá 1988 til 1990 en snarlækkuðu 1991. Hv. þm. hefur því alls ekki svarað þessu miðað við þær fullyrðingar sem hann kom fram með í ræðu sinni um að það væru nógir peningar til og vinstri stjórnir hefðu alltaf verið langhagstæðastar Lánasjóði ísl. námsmanna.

Hæstv. forseti. Hagstæðar Lánasjóði ísl. námsmanna, sagði hv. 5. þm. Norðurl. e. Lánasjóður ísl. námsmanna er náttúrlega fyrir námsmenn og vitaskuld kom það í hlut alþýðubandalagsráðherra eins og ævinlega að tryggja hag námsmanna. Vitaskuld kostaði það mikla peninga og vitaskuld voru tekin lán, það er alveg rétt. En ábyrgðin var auðvitað að gera námsmönnunum sjálfum líft meðan á námi stendur. Við lítum því ekki á hækkun lánasjóðsins sem hagsmuni peningastofnunar heldur námsmanna sjálfra. Fyrir þá er sjóðurinn. En auðvitað er það slæmt og sama hver í hlut hefur átt að ekki skuli hafa tekist að láta sjóðnum í té það fé sem hann þurfti þangað til hann fer að geta byggt sig upp af endurgreiðslum. Þetta er staðreynd sem er margsinnis búið að tala um og við öll vitum. Það breytir auðvitað ekki því og ég nenni ekki að fara út í þrætubók um það hverjum hvað var að kenna. Þó að ég fullyrði að vinstri öflin á hinu háa Alþingi hafi ævinlega verið vinveittari þessum sjóði þá er það auðvitað ekkert atriði í dag hvaða syndir eru hverjum að kenna. Það sem við erum að gera nú er að við erum að setja sjóðnum ný lög og það er ábyrgð okkar að þau lög verði þá betur framkvæmanleg en þau sem við bjuggum við þó ég telji mjög til efs að það hafi verið nokkur þörf á nýjum lögum heldur hefðu menn þurft að reyna að tryggja sjóðnum það fé sem hann þarf. En það er auðvitað alveg út í hött að snúa umræðunni á þennan veg eins og hv. 5. þm. Norðurl. e. er að gera.

Virðulegi forseti. Það frv. sem verið er að ræða er eitt af stærri málum sem við ræðum á þessu þingi. Það sýnir reyndar í hnotskurn stefnu ríkisstjórnarinnar þar sem markaðslögmálið ræður ferðinni. Horft er á útreiknaðar tölur við mat á öllum eða flestum málaflokkum. Ef ekki er hægt að sýna með tölustöfum að málefnið skili með markaðsvöxtum til baka því sem í það er látið þá borgar það sig ekki. Þannig er nú farið að í málefnum lánasjóðsins. Stefnan er í þá átt. Sjóðurinn á að standa undir sér eins og það er kallað. Það er ekki kafað dýpra í hlutverk sjóðsins en sem svarar tölum á blaði. Aðrir sem hafa talað á undan mér hafa komið mjög vel til skila þeim markmiðum sem við, sem erum að mótmæla þessu frv., teljum að sjóðurinn eigi að þjóna, þ.e. jafnrétti til náms óháð búsetu og efnahag. Að allir sem til þess hafa löngun og hæfileika eigi þess kost að stunda það nám sem hugur þeirra stendur til. Vissulega hefur þó frv. tekið breytingum til bóta frá því sem það upphaflega var ef tekið er tillit til þeirra brtt. sem meiri hluti hv. menntmn. leggur til. Það er til bóta að endurgreiðslurnar eigi ekki að hefjast fyrr en eftir tvö ár í stað eins en það er samt verið að þrengja það frá núverandi lögum lánasjóðsins þar sem endurgreiðslurnar hefjast eftir þrjú ár. Það mætti nefna ýmislegt fleira eins og það að taka tillit til félagslegra ástæðna sem var ekki inni í frv. í 1. umr. og einnig það að setja hámark á árlega endurgreiðslu miðað við tekjur. Þó vildi ég gjarnan fá skýringar á einu atriði þar. Nú eiga árlegar endurgreiðslur fyrstu fimm árin ekki að fara yfir 5% af tekjum samkvæmt frv. en jafnframt er tilskilin ákveðin upphæð sem nefnd er hér 48 þús. kr. í brtt. meiri hlutans. Hvað verður gert ef sú upphæð sem hér er tilgreind er of há miðað við tekjur? Verður þá sá hluti greiddur til baka sem er umfram 5%? Laun geta verið lægri en 960 þús. kr. á ári, a.m.k. miðað við daginn í dag, en það er sú upphæð sem virðist vera miðað við. Þá er ákvæði um það að vextir skuli ekki vera hærri en 3% og lántökugjald sem á að vera 1,2%. Því hefur að vísu verið lýst yfir að vextir muni ekki verða hærri en 1%. Þess vegna er mér spurn hvers vegna þá að vera að setja töluna inn um að þeir megi vera allt að 3% ef ekki er hugsað að þeir verði það? Það er sannarlega undarlegt að þurfa þá að vera að setja 3% vexti inn í frv. Vaxtaálagningin og lántökugjaldið munu hafa þau áhrif að færri fara í nám en áður og trúlega er það tilgangurinn. En ég spyr þá: Hvert á það fólk að leita sem ekki getur sótt nám af fjárhagsástæðum? Á það að leita út á vinnumarkaðinn? Er atvinnuaukning í þjóðfélaginu? Er framboð á atvinnutækifærum? Nei, alls ekki. Þvert á móti. Atvinnuleysi er að aukast í flestum landshlutum og ekki fer það unga fólk sem verður að hætta námi í störf sem eru ekki til. Á það að fara á atvinnuleysisbætur? Er það sú leið sem ríkisstjórnin bendir á? Þá er að nefna eitt afdrifaríkasta ákvæðið í frv. og það er eftirágreiðslur námslána eins og margoft hefur komið fram í umræðum fyrr í dag. Nú fá fyrsta árs nemar ekki greidd námslán fyrr en etir 4--6 mánuði eða jafnvel eftir að veturinn er liðinn, samanber nema við Háskóla Íslands. Þetta hefur oft verið erfitt hjá fyrsta árs nemum samkvæmt núgildandi kerfi en námsmenn hafa axlað það vegna þess að það er þó aðeins á fyrsta ári. Nú háttar öðruvísi til. Nú gildir það ákvæði fyrir öll námsárin að fólk verður að sýna árangur áður en það fær greitt lánið sem þýðir að menn verða að framfleyta sér og sínum á bankalánum meiri hlutann úr árinu. Sá rökstuðningur er hafður fyrir þessum ákvæðum að tugir milljóna hafi verið ofgreiddar í námslánum til námsmanna, sem ekki hafi átt rétt á þeim peningum, og þar með eiga þeir námsmenn sem aldrei hafa fengið þessi ofgreiddu lán að gjalda fyrir hina eða fyrir mistök sjóðstjórnar sem hlýtur að geta komið í veg fyrir slíkt. Áreiðanlega er hægt að finna leiðir til þess í fullri samvinnu við námsmenn því að þeir hafa lýst sig reiðubúna til breytinga á núgildandi kerfi til þess að sníða af því þá agnúa sem á því eru. En með þessum ákvæðum í frv. eru námsmenn framtíðarinnar að gjalda fyrir fortíðarvandann sem þeir hafa ekki skapað. Með þessu frv. stefnir í að það verði fyrst og fremst þeir efnameiri sem geti stundað langskólanám í framtíðinni og það verði óframkvæmanlegt fyrir fjölskyldufólk að bæta við menntun sína. Þá er eins og svo oft áður verið að breyta þeim forsendum sem fólk hefur byggt framtíð sína og menntun á. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sagði áðan að hún vonaði að enginn þyrfti að hrekjast frá námi þó að þetta frv. yrði að lögum. Ég tel að það sé einmitt það sem gerist. Við skulum taka dæmi. Þrítugur fjölskyldufaðir hefur í nokkur ár stundað fagvinnu sem hann hefur ekki tilskilda menntun til. Hann hefur mikinn hug á að afla sér þessarar tilskildu menntunar sem hann langar til að hafa til að styrkja sjálfan sig og til að hafa þau réttindi sem gefa honum leyfi til að stunda þau störf sem hugur hans stendur til. Hann leggur til hliðar eins og mögulegt er, e.t.v. í 2--3 ár, fer síðan í námið. Hann velur að stunda það utan heimalandsins, e.t.v. á Norðurlöndum. Hér gæti verið um fimm manna fjölskyldu að ræða og það eru gerðar áætlanir um tekjur og gjöld til eins árs. Hann veit að fyrsta árið er erfiðast af því að þá verður hann að bíða fram yfir miðjan vetur með að fá það námslán sem hann hefur kynnt sér að hann muni fá samkvæmt reglum lánasjóðsins. En eftir fyrsta árið stendur hann frammi fyrir því að búið er að breyta öllum þeim grundvallarreglum sem fjölskyldan byggði framfærslu sína á. Það er ekki bara á fyrsta ári sem verður erfitt að brúa bilið þar til lánið fæst greitt. Nei. Það eru öll þrjú eða fjögur eða fimm árin. Hvað á hann þá að gera? Hætta námi eða lifa á bankalánum meðan á námi stendur? Það getur orðið mörgum of þungur baggi og hætt við að margir námsmenn verði að hverfa frá námi af fjárhagsástæðum. Hér er því alls ekki um jafnrétti til náms að ræða samkvæmt þessu nýja lánasjóðsfrv. Þar erum við komin að kjarna þessa máls. Þar er verið að hverfa frá þeirri hugsjón að jafnrétti til náms skuli ríkja í landinu óháð búsetu og efnahag. Fyrir það höfum við hrósað okkur á undanförnum árum. Það verða í framtíðinni helst ungmenni sem eiga efnaða foreldra og búa á höfuðborgarsvæðinu sem geta stundað háskólanám eða sérskólanám. Þeir sem búa fjær og þurfa að sjá sér fyrir húsnæði og fæði fjarri heimili sínu hafa miklu minni möguleika til þess en hinir að stunda slíkt nám. Jafnframt hafa þeir enga möguleika til þess heima fyrir þar sem slíkir skólar sem þeir vilja sækja eru þar alls ekki. Hér er því enn verið að auka það misrétti sem þegnar landsins mega búa við eftir búsetu. En það er reyndar dæmigert fyrir vinnubrögð ríkisstjórnarinnar sem hefur takmarkaðan áhuga á að jafna búsetuskilyrði í landinu eða sýna það með verkum sínum. Eins og ég sagði í upphafi hefur þetta frv. tekið ákveðnum breytingum til batnaðar. En mér finnst þó gæta mikilla öfugmæla í því víðast hvar. T.d. er sagt í nefndaráliti frá meiri hluta menntmn. í 1. lið að lagt sé til að 1. gr. verði breytt þannig að hún kveði á um tækifæri til náms án tillits til efnahags. Ég hef einmitt verið að rekja það að það er langt frá því að svo sé. Ég vænti þess að þetta frv. verði tekið til nánari skoðunar eftir umræðuna og að tekið verði þá tillit til þeirra ábendinga sem hafa ítrekað komið fram í máli manna.

Herra forseti. Nokkuð er liðið á þessa umræðu og verður kannski erfitt að segja margt sem hefur ekki borið á góma áður í umræðunni. Engu að síður vil nú leggja nokkur orð í belg, mér liggur við að segja þó ekki væri nema af sögulegum ástæðum því að þetta mál á sér nú langan bakgrunn og aðdraganda. Ég á við áform og tilraunir til að breyta gildandi lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna frá 1982. Það er svo að líftími þeirra fellur nokkuð saman við veru mína á Alþingi og ég hef því fylgst nokkuð vel með umræðum um þessi málefni þennan tíma og kynnst þeim í reynd báðum megin frá þar sem ég var námsmaður í Háskóla Íslands á þeim tíma þegar unnið var að lagasetningunni og viðskiptavinur lánasjóðsins fram undir þann tíma að ég tók sæti á Alþingi. Mér er því nokkuð í minni aðdragandi þeirrar lagasetningar og hef ég fylgst sæmilega með að ég tel málefnum lánasjóðsins æ síðan, a.m.k. frá þeirri hliðinni sem að stjórnmálunum hefur lotið. Því miður er sennilega svo, herra forseti, að nú er það loksins að takast sem allmargar atrennur hafa verið gerðar áður að, þ.e. að breyta lögunum um námslán þannig að til hins verra er að mínu mati og verður manni þá auðvitað hugsað til þeirra fjölmörgu tilrauna sem hafa hnigið í þá átt á undanförnum árum. Fleiri en ein og fleiri en tvær ríkisstjórnir hafa verið með á málalistum sínum hugmyndir um breytingar á þessu fyrirkomulagi og þar hafa verið gamlir kunningjar sem eru enn á ferðinni eins og upptaka vaxta á námslán. Fyrri atlögum að þessum sjóði og þessum lögum tókst að hrinda, ekki síst með órofa samstöðu námsmanna og skólamanna um að verja grundvallaratriði lánakerfisins frá 1982 sem ég held að flestum, sem skoða þessi mál frá sjónarhóli námsmanna og skólamanna og menntakerfisins í landinu, beri saman um að hafi reynst vel. Nú er því miður sennilega svo komið að varnirnar eru að bresta og sú ríkisstjórn sem nú ræður ferð í landinu virðist ætla að hafa að engu mótmæli skólanna, námsmannahreyfinganna, stjórnarandstöðunnar og fjölmargra fleiri aðila. Þá verður væntanlega í þeim skilningi að reikna það núv. hæstv. menntmrh. til tekna að hann sé að þessu leyti meiri maður en ýmsir forverar hans í stóli menntmrh. eins og fyrrv. hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir og Sverrir Hermannsson sem vissulega höfðu hugmyndir uppi um breytingar á þessum málum en létu við það sitja að krukka í námslánin hvað framkvæmdina snertir en létu lögin í friði. Ég hlýt að lýsa vonbrigðum mínum, herra forseti, ef svo fer að þetta stóra grundvallaratriði varðandi upptöku vaxta á námslán gengur í gildi. Ég vil annars vegar benda á þá hlið sem snýr að hinum efnislegu áhrifum vaxtaupptökunnar og þess að greiðslubyrðin af lánunum þyngist og hins vegar bendi ég á grundvallaratriðið gagnvart eðli þessarar fyrirgreiðslu sem ég tengi beint við spurningu við vexti eða ekki vexti. Mér finnst að það hljóti að vera eitt allra stærsta atriðið til þess að lýsa inn í þau viðhorf sem menn hafa til námslánakerfisins hvort menn líta á þau sem hin félagslegu framfærslulán, sem þau eru og eiga að vera að mínu mati, eða eitthvað annað. Spurningin ræðst af því hvort menn eru andvígir eða fylgjandi upptöku vaxta á þessi lán. Það er auðvitað hlutur sem menn verða að horfast í augu við hvort sem þeir eru sammála þessum efnistökum hæstv. ríkisstjórnar eða ekki og verða að ræða í þessu samhengi. Er ekki verið að framkvæma með þessu grundvallarstefnubreytingu á viðhorfum manna til þess hvað menntun er í þjóðfélaginu? Er ekki verið að segja að menntunin eigi ekki að meðhöndlast sem sú samfélagslega fjárfesting og sá þjóðarauður sem tilheyri okkur öllum? Á heldur að líta á menntunina sem einstaklingsbundna fjárfestingu og þar með sé réttlætanlegt að menn greiði fulla vexti af þeirri fjárfestingu sem í því felist að stunda nám um einhvern tiltekinn tíma á ævi sinni? Ég held að menn eigi ekki að komast upp með annað en að ræða þessi skilgreiningaratriði, þessi grundvallaratriði þegar högum þeirra sem eru að afla sér menntunar er raskað með þessum hætti. Ég er og hef verið þeirrar skoðunar að lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna og starfræksla námslánakerfisins með þeim hætti sem verið hefur frá 1982 sé ein allra merkilegasta almenna félagsmálalöggjöf og jafnréttislöggjöf í landinu og hún hafi reynst mjög vel hvað það snertir að ná fram megintilgangi laganna. Hver er hann? Hann er að tryggja jafnrétti til náms, að gera öllum námsmönnum sem vilja kleift að stunda nám og gera það með tilskildum árangri þannig að efnahagslegur bakgrunnur þeirra, aðstæður þeirra eða fjölskyldna þeirra hindri ekki þá sem lakar eru settir í þeim efnum. Ég held að enginn haldi því fram að lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna frá 1982 hafi ekki náð tilgangi sínum hvað þetta snertir. Ég fullyrði a.m.k. að það hafi þau gert með kannski betri og afdráttarlausari hætti en velflest önnur félagsmálalöggjöf af sambærilegum toga sem er ætlað eitthvert tiltekið hlutverk af þessu tagi. Það er kannski út af fyrir sig ekki skynsamlegt að ætla út í einhvern samanburð, velta því t.d. fyrir sér hvort löggjöf af skyldum toga á öðrum sviðum nái tilgangi sínum jafn vel og lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna. Við gætum t.d. velt fyrir okkur almannatryggingalöggjöfinni og því hlutverki sem henni er ætlað að leika í að jafna aðstæður manna í þjóðfélaginu en ég fullyrði að gildandi lög um Lánasjóð ísl. námsmanna, lög um námslán og námsstyrki, hafi náð mjög vel tilgangi sínum og kannski reynst betur í framkvæmd heldur en flest af skyldum toga. Mér finnst það þess vegna ábyrgðarhlutur og þurfa talsvert mikið til að varpa fyrir róða ákveðnum grundvallarþáttum í þeirri löggjöf eins og hér er verið að gera. Það er auðvitað með öllu ástæðulaust að ræða þessa hluti eins og það skipti ekki máli og sé nánast aukaatriði hvort sjálfur tilgangur og grundvöllur laganna stendur og hefur náðst fram og er í lagi. Ef það er eitthvað annað sem vakir fyrir mönnum með þeim lagabreytingum, sem nú eru á ferðinni, en það sem menn gefa upp þá eiga menn auðvitað að viðurkenna það og vera menn til þess að breyta lögunum á réttum stöðum, t.d. markmiðskafla þeirra ef þeir eru á því að þar þurfi breytinga við. Ef ekki, þá er þetta í lagi og þarf ekkert að standa í þessu, hæstv. menntmrh. Allir, sem hafa tekið þátt í umræðum um þessi mál á undanförnum mánuðum og missirum og hafa talið að fullkomin ástæða væri til þess að fara yfir lögin með tilliti til fjárhagsstöðu lánasjóðsins, velta því fyrir sér hvaða ráðstafanir væri hugsanlega hægt að gera til þess að styrkja fjárhagsstöðu sjóðsins og draga úr þeirri miklu fjárþörf sem hann þarf bæði í bráð og e.t.v. í lengd vegna þess hvernig endurgreiðslureglur og vaxtamunur í sjóðnum kemur inn í efnahag hans. Hæstv. ríkisstjórn getur ekki notað það sem afsökun fyrir þessum breytingum að menn hafi ekki verið tilbúnir til þess að ljá máls á breytingum í núverandi fyrirkomulagi í þessa átt. Það hafa menn verið. Tillögur liggja fyrir frá námsmannahreyfingunni og hugmyndir hafa verið reifaðar hjá stjórnarandstöðunni sem geta gengið verulega langt í þá átt að létta á þörf framlaga frá ríkissjóði á næstu árum og til lengri tíma litið í sjóðinn til þess að tryggja fjárhag hans. En því miður hefur hæstv. ríkisstjórn valið þá leið að gera ekkert með þennan vilja námsmannahreyfinganna, stjórnarandstöðunnar eða annarra aðila og keyra sína eigin braut sem leiðir til grundvallarbreytingar á þessu kerfi sem mikil andstaða er við eins og óþarft ætti að vera að rekja. Af því öllu saman tel ég auðvitað alvarlegast og verst ákvæðið um upptöku vaxta á námslán. Ég óttast því miður að þar verði ekki aftur snúið ef það óheillaákvæði kemst á annað borð inn í lögin. Það er auðvitað orðin slitin plata að gagnrýna vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar í þessum málum eins og öðrum. Maður er að verða harla leiður á að standa frammi fyrir því að þessi ríkisstjórn valdboðsins og einræðishyggjunnar veður áfram í hverju málinu á fætur öðru, hunsar algerlega allar eðlilegar kröfur um samráð við aðila. Það er sama hvort námsmenn eiga í hlut í dag, sveitarfélögin í gær eða einhverjir aðrir á morgun. Allur ferill ríkisstjórnarinnar er varðaður af þeim hugsunarhætti að henni komi meira og minna ekkert við hvað þolendurnir úti í þjóðfélaginu halda um gerðir hennar. Það eru svo sem ekki miklar vonir til þess að ríkisstjórnin geri mikið með afstöðu stúdenta eða námsmanna í landinu eða stjórnarandstöðunnar þegar hún veigrar ekki við sér að hunsa gersamlega lögbundið samráð t.d. við sveitarfélögin eins og raun ber vitni í vetur. Samt ætla ég enn að reyna að mótmæla og harma um leið það vinnulag sem hæstv. ríkisstjórn eða hæstv. menntmrh. hefur valið sér í þessum efnum þar sem er auðvitað verið að þverbrjóta þær ágætu hefðir sem höfðu skapast í samskiptum námsmannahreyfingarinnar, stjórnar og stjórnarandstöðu á fyrri tíð um að að breytingum á þessari viðkvæmu löggjöf væri jafnan reynt að standa í sæmilegu samkomulagi. Þær voru undirbúnar í nefndum sem fulltrúar námsmanna, stjórnar og stjórnarandstöðu áttu sæti í og jafnan var reynt að leita lágmarkssamstöðu um meðferð þessara mála. Nefndaskipun hæstv. menntmrh. er þegar fræg að endemum, ekki bara í þessu máli heldur fleirum og satt best að segja er frammistaðan varðandi endurskoðun laganna um lánasjóðinn eitt það allra kostulegasta í þessum efnum eins og sjá má í fskj. með þessu frv. Nefndir hæstv. menntmrh. hafa báðar verið því marki brenndar að í þeim hafa hvorki verið fulltrúar stjórnarandstöðunnar og annaðhvort engir námsmenn eða þá fulltrúar námsmanna hafa verið valdir með ákaflega sérstökum hætti eins og þegar einu pólitísku félagi í einum skólanna sem viðskipti eiga við lánasjóðinn var úthlutað sérstaklega fulltrúa í nefnd sem vann að málinu. Það er auðvitað óhjákvæmilegt að á næstu árum munu þær breytingar, sem er verið að innleiða, verða mjög til umræðu og skoðunar varðandi aðstöðu þessara aldurshópa og árganga í þjóðfélaginu sem á komandi árum verða greiðendur þessara lána. Ég spái því að ekki séu öll kurl komin til grafar í þeim efnum þegar þetta fólk kemur úr námi og á að fara að hefja afborganir af námslánum strax tveimur árum eftir að námi lýkur. Þegar þetta fólk fer að reyna að afla sér íbúðarhúsnæðis og með ýmsum öðrum hætti að reyna að koma undir sig fótunum í þjóðfélagi verðtryggingar og hárra vaxta þá mun svo sannarlega á það reyna að uppi eru breyttir tímar. Ég óttast mjög að innan skamms muni næsta holskefla greiðsluerfiðleika húsbyggjenda og kaupenda íbúðarhúsnæðis í landinu halda innreið sína. Í raun og veru þarf ekki flókna útreikninga til að sjá að stefna mun í geysilega greiðsluerfiðleika hjá þeim sem hafa tekið lán í húsbréfakerfinu á undanförnum missirum eða gera það á næstu árum miðað við óbreyttar rauntekjur alls almennings í landinu. Þegar við bætist þung greiðslubyrði af verðtryggðum námslánum með allt að 3% vöxtum þá held ég að engum geti blandast hugur um að það muni auðvitað verulega íþyngja þeim aldurshópum sem koma til með að verða þolendur þeirra hluta. En menn hafa kannski tilhneigingu til að segja ,,den tid, den sorg``, menn eigi ekki að hafa áhyggjur af því fyrr en þar að kemur og það sé þá best að mæta því með útgáfu á nýjum greiðsluerfiðleikalánum eða lengingu eða öðru slíku. Það hefur því miður ærið oft orðið niðurstaðan hjá okkur við kerfisbreytingar af þessu tagi að menn sulla þeim í gegn, setja kíkinn upp að blinda auganu varðandi augljósar afleiðingar þegar fram í sækir af slíkum breytingum og standa svo uppi í bullandi vandræðum þegar afleiðingarnar koma fram. Þannig hefur þetta farið aftur og aftur hjá okkur í sambandi við húsnæðismálin eins og frægt er orðið. Það hafa orðið örlög þessarar þjóðar að kollsteypa fyrirkomulaginu í þeim efnum með reglubundnu millibili á 3--5 ára fresti og samkvæmt því eru 2--3 ár eftir af húsbréfakerfinu. Skyldi þetta ekki fara þannig í sambandi við þessar breytingar, að menn eigi eftir að reka sig harkalega á þegar afleiðingarnar af þessum breytingum fara að koma í ljós. Það óttast ég, hæstv. menntmrh., en það verða þá e.t.v. einhver önnur grá höfuð sem þurfa að glíma við þann hausverk þegar þar að kemur. Þannig er því miður hugsunarhátturinn í allt of ríkum mæli í þessum efnum, menn horfa bara rétt fram fyrir tærnar á sér og ef þetta bjargast eða flýtur á meðan þeirra nýtur við, þá er þetta í lagi. En það finnst mér ekki alveg nógu myndarleg frammistaða í þessum efnum þó að það sé auðvitað ljóst að glíma þurfti við þann vanda sem er í rekstri lánasjóðsins nú og hefur auðvitað orðið mönnum æ betur ljós á undanförnum árum. Fúslega skal viðurkennt að menn hafa ýtt vandanum að nokkru leyti á undan sér og veigrað sér við að taka á honum. Það á ekki bara við um þá sem glímt hafa við þetta allra síðustu árin heldur má segja að það hafi meira og minna verið mönnum ljóst alveg frá því að menn fóru að bogna undan því að leggja nægjanleg ríkisframlög með sjóðnum á uppbyggingartíma hans. Á það hefur auðvitað margoft verið bent að væri það gert meðan uppbygging eigin fjár sjóðsins stendur gæti þetta kerfi séð um sig sjálft, þess vegna óbreytt eða með litlum breytingum án tiltölulega umtalsverðra ríkisframlaga þegar fram í sækir, þegar fjöldi námsmanna er kominn í jafnvægi, þegar þeirri miklu og snöggu fjölgun viðskiptavina sjóðsins sem staðið hefur undanfarin ár lýkur o.s.frv. Herra forseti. Af því að aðrir hafa svo rækilega farið yfir og gert grein fyrir einstökum efnisatriðum málsins og ég þarf ekki annað að gera í þeim efnum en vísa til þess sem þar hefur verið sagt af hálfu stjórnarandstöðunnar og lýsa yfir stuðningi við þær brtt. sem fluttar eru á þskj. 790 ætla ég nú að stytta mál mitt með því að vísa fyrst og fremst í þann texta. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að nefna nokkur pólitísk álitamál sem ég tel tengjast afgreiðslu frv. umfram það sem ég hef þó þegar nefnt og með tilliti til þess að nú stendur til að ljúka fundi hér um lágnættið, þá ætla ég ekki að hafa mál mitt miklu lengra. Ég tel kannski að það alvarlegasta við við þessa breytingu sé sú skammsýni og sá litli metnaður sem almennt séð felst í þessum breytingum gagnvart menntunarstigi og sókn í menntun í þjóðfélaginu. Því miður er það svo að hæstv. ríkisstjórn er ekki á nokkrum einustu vígstöðvum að boða okkur sókn í slíkum tilvikum. Það er ekki verið að bæta skólakerfið, þvert á móti. Það er ekki verið að auka fé til rannsókna, þróunar og vísindastarfsemi og ekki verið að hvetja til aukinnar menntunar í þjóðfélaginu. Þvert á móti er verið að breyta frv. um lánasjóðinn þannig að það hlýtur augljóslega að verka letjandi á fólk að binda sér þungar skuldabyrðar vegna námsöflunar miðað við það endurgreiðslukerfi sem verið er að innleiða. Allt ber þetta að sama brunni þrátt fyrir umræður um að fátt ef nokkuð sé jafnmikilvægt í okkar nútíma tæknivæddu þjóðfélögum en að menntunarstig þjóðanna sé hátt og menn sæki fram í þeim efnum, það verði þekkingin sem e.t.v. verði mikilvægasta auðlind 21. aldarinnar. Ríkisstjórnin, ársgömul, er á því herrans ári 1992 að boða okkur afturför í þessum efnum. Þetta er mjög dapurlegt og kannski það alvarlegasta fyrir þjóðfélagið allt ef maður horfir fram hjá því sem beinist að einstökum þolendum breytinganna, einstökum námsmönnum nútíðar og framtíðar á Íslandi. Fyrir þjóðarbúið sjálft, fyrir íslenskt efnahags- og atvinnulíf eru þetta ótíðindi í þeim skilningi að hér er auðvitað verið að halda í þveröfuga átt við það sem nánast allir lærðir menn og leikir sem um þetta fjalla eru sammála um að Íslendingar þyrftu að leggja áherslu á ef þeir ætla að halda sér í hópi velmegandi og háþróaðra þjóða. Þetta er kannski einna dapurlegast þegar almennt er um þetta talað af því sem birtist okkur í þessari málafylgju. Hitt er svo sem meira og minna gamalkunnugt, vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar og hvernig hún stendur að málum í þessu tilviki eins og fleirum. Af því að hér er enginn krati --- ég ætla ekki að harma það, ég er oft og tíðum tiltölulega ánægður með að það fer lítið fyrir þeim, herra forseti --- þá ætla ég að geyma mér nokkur orð sem ég hafði hugsað mér, ef vel stæði á, að beina til Alþfl. eða einhverra fulltrúa hans sem hefðu e.t.v. þann áhuga á málefnum námsmanna að vera hér viðstaddir í kvöld, t.d. þingflokksformaðurinn sem hefur áður látið sig þau mál varða á ýmsum stöðum í þessu húsi, ekki alltaf á þessari hæð að vísu þegar hann hefur haldið ræður um þau mál. Ég áskil mér þá rétt til þess, herra forseti, þegar nýr dagur verður upp runninn og áfram verður haldið umræðum um þetta mál að eiga orðaskipti við þingmenn í síðari ræðu minni við þessa umræðu.