Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Halldór Steinsson) Þetta er aðeins örstutt athugasemd út af fyrirspurn háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.). Mjer kom hún satt að segja nokkuð á óvart núna. Get jeg ekki sjeð, að hún hafi minstu þýðingu. Hvernig svo sem Danir kunna að haga sínum málum við Spánverja, þá höfum vjer þó trygt bestu tollkjör þetta ár. Erum vjer því ekkert bundnir við hvað Danmörk gerir í þessu efni þann tíma. Enda hefðum vjer orðið að sætta oss við þetta, hvaða leið sem Danir hafa farið eða fara. Nefndinni er alls ekki kunnugt, hvað Danir hugsa sjer með samninga sína við Spánverja, en eftir því að dæma, hvað þeir hafa staðið drengilega með oss í samningum vorum, er ekki ólíklegt, að þeir lagi sig eftir vilja vorum og semji aðeins til eins árs, ef íslenska stjórnin færi þess á leit við dönsku stjórnina. Annars mun það litla þýðingu hafa fyrir úrslit málsins.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg get ómögulega fallist á röksemdafærslu háttv.þm. Snæf. (H. St.). Það skiftir miklu máli, hvort Danir hugsa sjer að gera fullnaðarsamning nú, án tillits til vor, eða hvort þeir láta það bíða þar til fullnaðarsamningur er gerður af oss við Spánverja. Það hefir verið tekið fram, að vjer eigum Dönum mikið að þakka í þessu máli. En hvað er það, sem vjer eigum þeim að þakka? Er það ekki einmitt það, að þeir hafa frestað samningum sínum við Spánverja vor vegna? Spurningin er nú, hvort Danir gera fullnaðarsamning við Spánverja eða fresta þeim eins og vjer. Velji þeir síðari leiðina, þá er ekkert við þetta að athuga. Vjer stöndum þá jafnvel að vígi, er til samninganna kemur. En ef þeir semja nú, get jeg ekki litið öðruvísi á en að vjer stöndum þá ver að vígi til að semja framvegis. Jeg vantreysti því ekkert, að Danir vilji liðsinna oss, þá er vjer tökum að semja við Spánverja síðarmeir. En hitt er jeg viss um, að þeirra aðstoð er oss minna virði eftir að þeir hafa gert bindandi fullnaðarsamning, því að þá standa þeir ólíkt ver að vígi til áhrifa.

Frsm. (Halldór Steinsson) Jeg verð að líta svo á, að þetta sjeu fullmiklar efasemdir. Ef Danir gera samning aðeins til eins árs, sem er mjög líklegt eftir fyrri framkomu þeirra, þá veit jeg ekki, hvað er í húfi fyrir oss. Eigum vjer vafalaust þá jafnt og nú aðstoð Dana vísa, er til samninga kemur.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg stend ekki upp af því, að jeg finni hvöt hjá mjer til að mæla með þessari till. eins og hún er hjer orðuð og var samþ. við fyrri umr. í deildinni, heldur af því, að jeg sá ekki, að neinn ætlaði að kveðja sjer hljóðs til að taka að sjer þetta fóstur. Kunni jeg ekki við, að till. þessi færi óumtöluð út úr deildinni. Till. fer fram á að heimila stjórninni að láta rita sögu Alþingis frá upphafi til vorra daga, og að því verki sje lokið fyrir árið 1930. Samkvæmt þessari heimild er stjórninni líka heimilt að verja fje til þess eftir þörfum. Finst mjer einkar merkilegt, ef slík till. verður samþykt nú, rjett í lok þessa þings, sem ekki hefir sjeð sjer annað fært, vegna fjárhagserfiðleika, en bregðast þeim þjóðfjelagsskyldum sínum að halda uppi verklegum framkvæmdum í landinu. En hjer er gert ráð fyrir ótakmörkuðum fjáraustri. Menn verða að gera sjer grein fyrir því, að rekja má söguna um þetta þúsund ára tímabil í allmiklu máli. Í raun og veru er verið að gera ráð fyrir að skrifa sögu landsins að miklu leyti. Það hefir nú verið viðurkent, að ekkert áhlaupaverk er að skrifa sögu landsins enn sem komið er; sumt er í þoku eða hulið, en miklu veldur það líka, að ýms heimildarrit eru enn þá óútgefin. Nú er verið að gefa út Alþingisbækurnar, og munu þær í fyrsta lagi verða komnar út um 1930. Jeg er ekki sögufróður, en það þykist jeg vita, að mikið vanti á, að þau heimildarrit, sem þarf til að skrifa sögu landsins, sjeu nú í höndum manna. Af þessari ástæðu get jeg ekki annað en litið svo á, að hjer sje verið gera ráð fyrir verki, sem kostar mikið, en yrði að litlu gagni. Lægi nær að flýta fyrir útgáfu Alþingisbókanna og annara heimildarrita. Enginn veit neitt um, hve mikið verk þetta getur orðið. Býst jeg við, að hæstv. stjórn gæti engu um það svarað, þótt hún væri spurð að, hversu miklu fje þyrfti að eyða til verksins. Enginn getur gefið upplýsingar um, hvort kostnaðurinn verður 50 þús. eða 100 þús., eða jafnvel miklu meiri, og þó er ætlast til, að þingið rjett í lokin og í mesta flaustri fleygi þessu í stjórnina, án þess að málið sje hugsað eða rannsakað. Sögufróður maður, sem jeg hefi talað um þetta við, gerði lauslega ráð fyrir, að verkið yrði 5 bindi. Þá koma spurningarnar: Hvað eiga þau að vera stór? Hvað kostar hvert? Hvað á að borga mönnunum, sem að þessu eiga að vinna? Og loksins, hvað marga menn þarf til að inna verkið af hendi? Mjer þætti ekki mikið, þótt jafnmarga þyrfti og dagarnir eru í vikunni. Engum einum manni er felandi slíkt verk. það verður að vera samvinnuverk, ef það á að vera skýrt og greinilegt, sem það sennilegast getur raunar ekki orðið. Hvað prentun þessara 5 binda muni kosta, er helst hægt að hugsa sjer með því að líta á kostnað Alþingistíðindanna, en þó má gera ráð fyrir miklu dýrari pappír en í þeim. Og víst yrðu kaupendurnir að þessu mikla verki ekki fleiri en kaupendur Alþingistíðindanna. Yrði að selja þetta rit afaródýrt, svo að lítið sem ekkert hefðist upp úr sölunni. Það mætti líka hugsa sjer að gefa út minna rit, svo sem eitt bindi, um sögu Alþingis. En jeg verð þó að efast um, að það verði að nokkru verulegu sögulegu gagni að fá smárit um þetta efni. Menn geta einnig hugsað sjer þetta sem skrautútgáfu, prýdda myndum, en hvernig sem á það er litið, þá verður ekki mótmælt, að málið er lítið og flausturslega undirbúið. Skil jeg ekkert í, að hæstv. stjórn skuli vilja taka við slíku máli, sem er vita órannsakað. Jeg lít svo á, að þetta sje í rauninni innanþingsmál. Væri því eðlilegast, að forsetar þingsins athuguðu það í sameiningu og færu með undirbúning málsins, einnig hvað kostnaðarhliðina snertir. Samkvæmt því hefi jeg, með leyfi hæstv. forseta, komið með brtt. ásamt hv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) og hv.þm. Snæf. (H. St.), er hljóðar svo: (Sjá A. þskj. 290). Leyfi jeg mjer að fara fram á, að þessi till. sje borin upp sem brtt. við aðaltill. Verð jeg að álíta heppilegast og best að fresta málinu algerlega til næsta þings. Er jeg ekkert hræddur um, að einhverjir góðir menn verði ekki til að koma með hana aftur þá inn á þingið, eftir því kappi, sem nú er á það lagt af ýmsum að ginna þingið til þess að samþykkja þetta. Er þá líka hægt að hafa undirbúning málsins ofurlítið meiri. En verði það ekki gert, að fresta þessu máli til næsta þings, lít jeg svo á, að brtt. sje í heppilegra formi en aðaltill., og þess vegna taldi jeg vissara að koma fram með hana. Afbrigði um skriflegu brtt. frá 2. þm. S.-M. (S. H. K.) (sjá þskj.,290) leyfð og samþ. án atkvgr.

Fjármálaráðherra (Magn. J.) Í fjarveru forsætisráðherra (S. E.) verð jeg að segja nokkur orð um þetta mál. Stjórnin lítur svo á, að hjer sje aðeins heimild handa stjórninni, sem um er að ræða. Að vísu má hún verja fje til þessa verks, en þó eingöngu til undirbúnings, og ef til vill lítils háttar byrjunar. Mjer skildist hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) leggja nokkuð mikið inn í þessa heimild, er hann var að tala um mannfjölda, sem stjórnin þyrfti að taka, og stærð ritverksins. Hann gætti þess ekki, að hjer er aðeins um undirbúning og byrjun að ræða. Og þótt unnið yrði í þau 8 ár, fram að 1930, geri jeg ekki ráð fyrir, að saga Alþingis yrði tæmd í því verki. Það yrði ekki og gæti ekki orðið saga, sem tæki síðasta orðið í þessu efni, því ávalt má bæta nýju við og skýra það, sem óljóst er; það starf stendur hverjum fræðimanni opið, eins eftir 1930 sem fyrir. Í þeirri heimild, sem aðaltill. felur í sjer, er engin mótsögn við brtt., sem fram hefir komið. Jeg geng að því sem sjálfsögðu, að þótt stjórninni væri falin þessi heimild, þá mundi hún fyrst og fremst snúa sjer til forsetanna og vinna í sambandi við þá. Það er rjett, að stjórnin getur ekki gefið upp ákveðna fjárupphæð, sem verkið mundi kosta, frekar en aðrir, nú sem stendur. Hún veit ekki, hvað dýrir þeir menn kynnu að verða, sem fengjust. Saga Alþingis nær yfir mjög margvíslega og óskylda sögu. Alþingi er aðeins sameiginlegt nafn, sem felur mjög sundurleitar hugmyndir í sjer, sem ekki eru sambærilegar á hinum ýmsu tímum. Liggur í augum uppi, að saga Alþingis yrði fyrst og fremst að skiftast í 3 alveg sjerstök tímabil. Í fyrsta lagi tíminn fram til 1800 í ýmsum undirdeildum (t. d. 930–1262, 1262–1660, 1660–1800). Svo ráðgjafarþingið, sem ekki á annað sameiginlegt hinu forna Alþingi en nafnið, og síðan loks löggjafarþingið, sem er eins fjarskylt ráðgjafarþinginu. Þar að auki hefst í raun og veru nýtt tímabil í sögu Alþingis árið 1918; með fullveldinu viðurkendu gerbreytist starfssvið og öll aðstaða þingsins. Sjá því allir, að Alþingi er yfirgripsmikið orð og mikið um það að skrifa. Ef því nokkur vísindastarfsemi á hjer að eiga sjer stað, en ekki aðeins gefið yfirlit, þá sjá allir, að tíminn er ekki of langur til verksins, þótt þegar í stað væri hafinn undirbúningur. En eins og jeg áður hefi tekið fram, felur aðaltill. enga andstæðu í sjer við brtt., því að stjórnin mun nota heimildina í samvinnu við forseta Alþingis.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg verð nú að segja það, að jeg hefi ekki annað grætt á ræðu hæstv. fjármálaráðherra (Magn. J.) en það, að hann vilji gjarna fá heimild handa stjórninni til að láta rannsaka og rita sögu Alþingis. Jeg vil nú ekki að svo stöddu máli gefa stjórninni slíka heimild, þar sem jeg hefi engar upplýsingar fengið enn um, hvernig eigi að vinna verkið eða hverjir eigi að gera það. Um hvorugt þetta hefi jeg fengið neinar upplýsingar hjá hæstv. fjrh. (Magn. J.). Röksemdir mínar standa að öllu leyti óhraktar. Jeg get ekki gert mikið úr því, að hjer sje aðeins um heimild að ræða. Jeg býst ekki við, að hv.þm. sjeu svo barnalegir, að þeir viti ekki, að með þessu er ákveðið, að verkið skuli vinna. Eða með öðrum orðum, það er ákveðið, að fje skuli ausa í þetta verk, eftir því sem hæstv. stjórn þóknast að ákveða. Hjer er um verk að ræða, sem er mjög svo náið þinginu, sem er í raun rjettri innanþingsmál, en stjórnin á að ráða því algerlega, hvernig það skuli unnið og af hverjum. Jeg gæti trúað því, að þingið kynni að iðrast þess síðar að hafa afsalað sjer íhlutunarrjettinum yfir öllu því mikla fje, sem hjer á að fara að eyða til lítils eða einkis gagns. Hjer er einnig um mjög mislita sögu að ræða, eins og hæstv. fjrh. (Magn. J.) hefir bent á, og jeg efast um, að við eigum menn, sem eru færir um að leysa það af hendi. Og auk þess er ekki um verulega sögu að ræða nú síðari árin. Enginn er fær um það enn að rita sögu þingsins eftir 1874. Atburðirnir standa oss altof nærri. Jafnvel vafasamt, að saga ráðgefandi þinganna yrði metin rjett og óhlutdrægt. Við eigum eftir að komast nógu langt frá viðburðunum til þess að geta litið hlutlaust eða sagnfræðilega á þá. Af öllum þessum ástæðum kysi jeg helst, að málið fjelli niður nú, en þó mun jeg að sjálfsögðu greiða atkvæði með brtt. minni.

Guðmundur Björnson Jeg vil ekki gera það að kappsmáli, hvor þessara till. verður samþykt. Jeg vil aðeins lýsa yfir því, að áður en málið kom hjer fram höfðum við talað um það forsetarnir, og okkur var það ljóst, að okkur bæri að hefja þennan undirbúning ef þingið sjálft gerði ekki ráðstafanir í þá átt. Hjer er að ræða um heiður þjóðarinnar. Hjer er að ræða um þann dásamlega menningarvott Íslendinga, að við eigum kost á að halda hátíðlegt 1000 ára afmæli Alþingis árið 1930. Jeg veit ekki til, að aðrar þjóðir geti hrósað sjer af nokkru þvílíku. Jeg er samdóma hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) um það, að hjer sje um innanþingsmál að ræða. Jeg sje ekki betur. Og af þessari ástæðu höfum við forsetarnir talað um málið, og við hefðum hreyft undirbúningi þess, þó að ekkert hefði verið á það minst á þessu þingi og við enga áskorun fengið. Ef við hefðum ekki sjeð okkur fært að framkvæma þennan undirbúning án þess að verja fje í því skyni, þá hefðum við óhikað gert það, því forsetar hafa leyfi til slíks, ef gagn eða sómi þingsins er í veði. Jeg get vel unað því, að stjórninni sje falið þetta mál, en jeg get ekki unað því, að báðar þessar till. verði feldar. Jeg vænti þess, að þingið sýni ótvíræðan vilja sinn á því, að verkið verði unnið. Jeg get ekki fallist á það, að óhætt sje að fresta málinu; tíminn, sem til stefnu er, er síst of langur, því verkið er mikið og vandasamt, og því tel jeg ekki rjett að girða fyrir það, að hægt sje að verja fje nú þegar til undirbúnings. Hv. þm. (S. H. K.) bar fram nokkrar spurningar, sem hann beindi þó aðallega til hæstv. stjórnar. Hann spurðist fyrir um það, hverjir ættu að vinna verkið og hvernig því skyldi haga. Vel. Jeg er ekki reiðubúinn til þess að svara þessu fyrir hönd okkar forsetanna, það er svo stutt síðan málið kom á döfina, en jeg get sagt hv.þm. (S. H. K.), hvernig jeg hefi hugsað mjer þetta. Jeg hefi hugsað mjer, að til verksins verði fengnir okkar bestu sagnfræðingar, ekki 7, heldur 3–4. Og jeg hefi ekki hugsað mjer heila bókahillu, heldur svo sem tvö væn bindi. Það er satt, að hjer er um ólík viðfangsefni að ræða. Það er verkefni út af fyrir sig að skrifa þingsöguna þar til þjóðveldið leið undir lok, 1264, og það hefir að nokkru leyti verið gert af próf. Einari Arnórssyni. Þá er næsta viðfangsefnið: þingsagan þar til einveldi komst á, 1662. Næsti kafli ætti að ná til þess, er Alþingi er lagt niður, árið 1800. Þá er saga ráðgjafarþingsins og loks 5. kaflinn, saga löggjafarþingsins. Þannig mætti haga verkinu, eða svo hefi jeg hugsað mjer það, og þetta er vitanlega ekki eins manns meðfæri. Jeg vil svo enda mál mitt á því, að við forsetarnir hefðum tekið málið upp, þó að þingið hefði ekki hreyft því, en ef þingið fellir þessa till. og lætur þannig í ljós vilja sinn gegn þessu máli, þá er vitanlega útilokað, að við forsetarnir getum nokkuð í því gert.