Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Hér er frv. til l. um breytingu á lögum frá 1975 um heimild fyrir ríkisstj. til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd samþykkt um alþjóðareglur til að koma í veg fyrir árekstra á sjó. Með lögunum frá 1975 var ríkisstj. heimilað að staðfesta fyrir Íslands hönd þessar alþjóðareglur og þær síðan auglýstar eins og lög gera ráð fyrir. Í samræmi við 6. gr. samþykktarinnar hefur verið unnið á vegum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar að breytingum á alþjóðasiglingareglum sem samþykktinni fylgja. Með ályktun frá í nóvember 1981 samþykkti þing stofnunarinnar ýmsar breytingar á reglunum. Er hér um minni háttar breytingar að ræða sem taldar eru æskilegar með tilliti til fenginnar reynslu þann tíma sem reglurnar frá 1972 hafa verið í gildi. Í samræmi við 4. tölul. 6. gr. samþykktarinnar tóku breytingar þessar gildi 1. júní 1983 gagnvart samningsaðilum eins og um getur í grg. með frv., þ.e. þeim sem mótmæltu þeim ekki fyrir þann tíma. Hlutaðeigandi stjórnvöld hér á landi töldu rétt að Ísland gerðist aðili að umræddum breytingum og fyrir því er þetta frv. hér flutt. Meðfylgjandi er fskj. þar sem koma fram þær reglur sem gilda frá 1972 ásamt og með þeim breytingum sem gerðar voru 1981. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að leggja til að þessu frv. verði vísað að lokinni þessari umræðu til 2. umr. og hv. allshn.

Flm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hæstv. forseti. Ég flyt þetta frv. ásamt hv. 11. landsk. þm. og hv. 3. þm. Suðurl. Þetta frv. felur í sér að þrengd er heimild til fóstureyðinga. Samkvæmt gildandi lögum er fóstureyðing heimil af þrenns konar ástæðum, þ.e. í fyrsta lagi af félagslegum ástæðum, í öðru lagi af læknisfræðilegum ástæðum og í þriðja lagi ef konu hefur verið nauðgað eða hún orðið þunguð sem afleiðing af öðrum refsiverðum verknaði. Með frv. þessu er lagt til að fella niður að félagslegar ástæður geti heimilað fóstureyðingu. Af þessu leiða aðrar breytingar sem í frv. felast. Það er skoðun okkar flm. að félagslegar ástæður eigi ekki að réttlæta fóstureyðingu. Í fyrsta lagi eru félagslegar ástæður ákaflega rúmt og teygjanlegt hugtak. Í öðru lagi á að bæta úr félagslegum ástæðum með öðrum hætti en að tortíma mannlegu lífi. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir að félagslegar ástæður heimili fóstureyðingu þegar ætla má, eins og það er orðað, "að þungun og tilkoma barns verði konunni og hennar nánustu of erfið vegna óviðráðanlegra félagslegra ástæðna". Í lögunum er svo að finna leiðbeiningar um það til hvers skuli tekið tillit við mat á því hvað er "of erfitt" í þessu sambandi og hvað eru "óviðráðanlegar félagslegar ástæður". Þar er tiltekið sem ástæða fyrir fóstureyðingu að konan hafi alið mörg börn með stuttu millibili og skammt sé frá síðasta barnsburði. Samkvæmt þessari reglu getur fóstureyðing verið heimil þó að heimilisástæður séu góðar og heilsufar gott á heimilinu. Ef barnið er ekki velkomið í heiminn af einhverjum ástæðum skal lífi þess tortímt ef óskað er. Þá er önnur leiðbeiningarreglan sú að fóstureyðing geti verið heimil ef konan býr við "bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu". Þriðja leiðbeiningarreglan er sú að fóstureyðing geti verið heimil "þegar konan getur ekki vegna æsku og þroskaleysis annast barnið á fullnægjandi hátt". Tvær síðustu leiðbeiningarreglurnar byggja vissulega á félagslegum ástæðum. Enginn neitar því að bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis á heimili eða þroskaleysi móður geti skapað félagsleg vandamál. En spurningin er hvernig á að bregðast við þeim vanda. Það á ekki að gera með því að veita heimildir til fóstureyðinga. Félagslegan vanda á að leysa með félagslegum aðgerðum. Með lögum nr. 25 frá 22. maí 1975 voru heimildir til fóstureyðinga rýmkaðar. Afleiðingarnar hafa ekki látið á sér standa. Fóstureyðingum hefur fjölgað ískyggilega. Skráðar fóstureyðingar hér á landi á hverja 100 lifandi fædda árið 1965 voru 1,4, árið 1970 2,5, árið 1975 6,3, árið 1980 11,6, árið 1981 13,7, árið 1982 14,1 og árið 1983 15,7. Á árinu 1965 voru fóstureyðingar 68, árið 1970 99, árið 1975 274, árið 1980 523, árið 1981 597, árið 1982 613, árið 1983 687 og árið 1984 um 730. Þetta er reynsla okkar af því að heimila fóstureyðingar af svokölluðum félagslegum ástæðum. Aukningu fóstureyðinga frá því að lögin voru sett 1975 er eingöngu til þeirra að rekja. Raunar hefur fóstureyðingum af læknisfræðilegum ástæðum ekki fjölgað á síðustu árum. Það eru nú um 9 af hverjum 10 fóstureyðingum framkvæmdar af svokölluðum félagslegum ástæðum. Það er því fullkomin öfugþróun sem átt hefur sér stað hér á landi með setningu laga nr. 25 frá 1975. Með frv. þessu er lagt til að bregða á annað ráð. Það er lagt til að þrengja heimildir til fóstureyðinga. Frv. felur í sér að fóstureyðingar verði ekki heimilaðar af félagslegum ástæðum. Enginn neitar samt að félagsleg vandamál eru fyrir hendi. Bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis á heimili eða þroskaleysi móður geta skapað félagsleg vandamál. En spurningin er: Hvernig á að bregðast við þeim vanda? Það á ekki að gera með því að veita heimild til fóstureyðinga. Þjóðfélag sem leyfir fóstureyðingar af félagslegum ástæðum lítur fram hjá hinum raunverulega vanda. Það er þjóðfélag sem sættir sig við óleyst vandamál því að félagslegur vandi verður ekki leystur nema með félagslegum ráðstöfunum. Það vill svo til að í þessu landi búum við að víðtækri almennri tryggingalöggjöf og margs konar opinberri aðstoð í félagslegu tilliti. Við teljum okkur standa allframarlega í þessum efnum og erum stundum harla ánægð með það sem áunnist hefur á síðustu áratugum til lausnar félagslegum vandamálum. En satt er það að mörgu er enn ábótavant og að ýmsu þarf að hyggja. Betur þarf að gera í málum barnshafandi kvenna og fjölga mæðraheimilum. Barnaheimilum þarf að fjölga og bæta við vöggustofum, dagvistarheimilum og leikskólum. Það þarf að bæta félagslega þjónustu og ráðgjöf við barnshafandi konur svo að þær fái mætt tímabundnum erfiðleikum. Það þarf að beita almannavaldinu og samhjálp þjóðarinnar um allt land, jafnt í strjálbýli sem í þéttbýli, til aðstoðar við þá konu sem býr við slæmar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu svo að barnið sem hún gengur með verði velkomið í þennan heim og góður aðbúnaður þess sé sem best tryggður. Ekkert annað er til lausnar þeim vanda sem um er að ræða. En þetta kostar fjármagn. Samt eru það smámunir sem ekki eru til að hafa orð á samanborið við það óbætanlega tjón sem blóðfórnir fóstureyðinganna valda nú hinni fámennu íslensku þjóð sem þarfnast mest af öllu fleiri handa til að halda uppi sjálfstæðri tilveru sinni. En hvað sem þessu líður, svo alvarlegt sem það er fyrir þjóðarheildina, varðar frv. þetta fyrst og fremst einstaklinginn, siðferðilega afstöðu og lífsskoðun. Hér er gengið út frá að félagslegar ástæður geti aldrei réttlætt fóstureyðingu. Þetta leiðir af því að það er um mannslíf að tefla þegar rætt er um eyðingu fósturs. Það er grundvallaratriði að þetta mannslíf hefur rétt til að vera borið í þennan heim. Réttinn til lífsins verður að viðurkenna. Það er siðferðileg skylda að varðveita líf, jafnvel líf ófædds barns. Fóstureyðing á því ekki að koma til greina nema líf móður sé í fyrirsjáanlegri hættu eða telja megi auðsætt að barnið verði svo vangefið að ekki verði komist hjá að grípa til örþrifaráða eða konan hafi orðið þunguð af refsiverðu atferli. Það er á þessum forsendum, hæstv. forseti, sem frv. þetta er flutt. Þegar núgildandi lagaákvæði voru sett um fóstureyðingar árið 1975 var borin fram brtt. við frv. að lögum þessum þar sem lagt var til að fóstureyðingar yrðu ekki heimilaðar af félagslegum ástæðum. Brtt. náði ekki fram að ganga. Þessi brtt. hefur verið tekin upp á ný á fjórum þingum í formi frv. til l. sem voru samhljóða því sem hér er nú lagt fram. Þá hlutu frv. ekki afgreiðslu. Þess er nú freistað enn á ný að leggja málið fyrir Alþingi í trausti þess að það nái nú fram að ganga. Hæstv. forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta mál að sinni. Áður hef ég margoft þaulrætt efni þessa frv. Vísa ég og til ítarlegrar grg. og fskj. sem er að finna með frv. þessu. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til heilbr.- og trn. í trausti þess að nefndin láti nú ekki farast fyrir að skila áliti svo að málið geti fengið þinglega meðferð á þessu þingi.



Virðulegi forseti. Hv. 1. flm. þessa frv. hefur nú flutt þetta mál enn einu sinni í hv. deild. Hann hefur flutt fyrir sínu máli eins og hans er von og vísa glögga ræðu ákveðinna viðhorfa sem við mörg könnumst mætavel við. Þær skoðanir þessa mæta hv. þm. virði ég svo sannarlega þó ég hafi áður lýst því yfir og sé þeim enn ósammála, eins og margoft hefur komið fram í umræðum hér áður. Ég vil þó taka það skýrt fram út af síðustu orðum hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar um að hann óski sérstaklega eftir því að hv. heilbr.- og trn. afgreiði þetta frv. frá sér, skili áliti um það, að ég hef setið í þessari nefnd áður og það hefur aldrei staðið á mér að skila áliti um þetta mál út úr nefnd og mun heldur ekki verða svo nú. Þó að ég hafi lýst yfir andstöðu við það meginefni sem við hér erum að ræða vil ég þó ekki láta hjá líða að taka sérstaklega undir með hv. 1. flm., sem hann kom hér inn á, þá miklu áherslu sem hann lagði á aukningu félagslegrar samhjálpar, aukna nauðsyn aðgerða þar á öllum sviðum, því að þær eru svo sannarlega knýjandi og betur vildi ég að það sæist í verki hjá hæstv. núv. ríkisstj., sem hv. flm. fylgja, að það væri gert, m.a. í þeirri andhverfu sem við sjáum í því atriði, sem hv. flm. lagði mikla og réttilega áherslu á, aukinni þörf fyrir fleiri dagvistarrými. Ég segi líka að það frv. til l. sem er fylgifrv. þessa um breytingu á lögum um almannatryggingar varðandi hækkun mæðralauna væri vissulega góðra gjalda vert. Ég hlýt hins vegar að spyrja hv. flm. að því í framhaldi af þeirri stórhækkun sem þar er gert ráð fyrir og þá alveg sérstaklega með mæðralaunum til þeirra mæðra sem eru með eitt barn hvort þetta frv. eða þau útgjöld sem því tengjast og eru forsenda þessa máls að nokkru leyti hafi stuðning þess þingflokks sem þessir hv. þm. tilheyra og hvort hæstv. núv. fjmrh., sem þetta heyrir nú helst undir, sé sammála því að hér verði um þessa hækkun mæðralauna að ræða. Það er nauðsynlegt að fá það fram vegna þess að við vitum að þar væri um býsna mikla stökkbreytingu að ræða, býsna þung útgjöld einnig. Þá vaknar þessi spurning eðlilega vegna þess að ef horft er til síðustu fjárlagagerðar og til áforma núv. ríkisstj. í þessum efnum hlýtur maður að efast nokkuð um að þetta hafi jafneinróma stuðning og annars mætti vænta hjá þingflokki hv. flm. og hjá fjmrh. þeirra hæstv. alveg sér í lagi. Að sjálfsögðu get ég tekið undir þær breytingar sem þar eru til hækkunar og kannske alveg sérstaklega breytingu sem þyrfti að verða, svo sannarlega, á árlegum mæðralaunum með einu barni sem nú eru í hróplegu ósamræmi við það sem þó gildir um tvö börn eða fleiri. Ég skal hafa um þetta fá orð nú. Ég hef svo margrætt það og áður átt í orðræðum um þetta mál, að ég hlýt að vísa til þess sem ég hef áður sagt þar um. Ég bendi aðeins á að löggjöf sú sem hér um ræðir var sett í tíð hæstv. ráðh. Matthíasar Bjarnasonar sem heilbr.- og trmrh., sem hefur nú fyrir stuttu látið af því starfi, og sú löggjöf var vel undirbúin í hvívetna. Ég hygg að hæstv. ráðh. hafi þá gert þá málamiðlun sem flestir gátu sætt sig við. Það hefði verið forvitnilegt nú þegar við erum að fjalla um þessi mál að vita hver skoðun hæstv. núv. heilbr.- og trmrh. væri á þessu máli. Hæstv. ráðh. er nú fjarri vettvangi, en það gefst eflaust tími til þess síðar og tækifæri að spyrja hæstv. ráðh. hver hans skoðun sé á þessu máli. Ég veit alveg hver skoðun hæstv. fyrrv. heilbr.- og trmrh. var á þessu. Hann taldi að menn hefðu náð þeirri málamiðlun í þessu efni sem væri affarasælust. Ég held að ástand mála þá hafi einmitt knúið á um ákveðnar breytingar og ég man eftir því úr ræðum hæstv. ráðh. Matthíasar Bjarnasonar þá að hann vék rækilega að því og það gerðu fleiri í umræðunum. Aðeins skal nú minnt á tvennt sem mér er þar minnisstætt. Annars vegar ólöglegar fóstureyðingar og hins vegar fóstureyðingar erlendis hjá þeim sem höfðu efni á. Það var ekki síður notað sem rök þá en nú og skal ekki fjölyrt um frekar. Ég ítreka enn þá meginskoðun mína, sem ég hlýt að gera að helstu röksemd minni gegn breytingum á löggjöfinni, því trausti og trú sem ég hef á dómgreind íslenskra kvenna til að fara með þetta vald. Ég tel hins vegar óhjákvæmilegt að minna enn og aftur á forsendurnar varðandi ráðgjöf og aðstoð alla, sem óneitanlega þarf að stórauka, svo og alla fræðslu almennt um kynlíf og barneignir. Ég skal játa að þessi þáttur, sem átti að vera mjög samhliða þeim breytingum sem þarna voru gerðar, hefur legið eftir og ég skal vera fyrstur manna til að viðurkenna það, en þá þarf þar fyrst og fremst úr að bæta í stað þeirra breytinga sem hér eru lagðar til. Ég fullyrði enn og aftur að fóstureyðing er ævinlega nauðvörn, neyðarúrræði sem til er gripið í allra síðustu lög. Ég þekki slík dæmi. Ég þekki einnig gagnstæð dæmi þar sem sú leið var af móður eða mæðrum valin að eiga börnin. Ég þekki nokkuð til þess hversu örðug og átakanleg hin fyrri ákvörðun er og var. Ég veit að ráðgjöf og þjónusta var ekki slík sem skyldi og er ekki slík sem skyldi. En ég tel það hins vegar ekki röksemd fyrir því að breyta um áherslur og fella hinar félagslegu ástæður út. Það er vissulega rétt að hér er allt of margt ógert og þarf virkilega úr að bæta. Ég held líka að allir talnaleikir í sambandi við þetta, bæði varðandi ólöglegar fóstureyðingar og fóstureyðingar erlendis, sem mjög hefur verið vitnað til, miðað við þær tölur sem nú eru, allir slíkir talnaleikir séu ómarktækir að miklu leyti þegar lögin voru þrengri og farið var á bak við þau og leitað til útlanda. Ég hef a.m.k. á því fullan fyrirvara að þær tölur sem þar hafa verið hafðar uppi eigi við rök að styðjast. Ég segi það líka að ég harma hversu stór og þung orð hafa verið látin falla í garð þeirra íslensku kvenna sem af einhverjum ástæðum hafa neyðst til að grípa til þessa ráðs. Þar hefur ákæran verið óvægin og hörð og komið frá þeim sem síst skyldi, m.a. frá kirkjunnar mönnum, og engum til sæmdar að taka svo til orða sem allt of oft hefur heyrst varðandi þetta. En lokaorð mín skulu þau sem ég hef áður gert að mínum: Nauðsyn krefur að lögunum í heild sé framfylgt svo vel sem kostur er, en fyrst og síðast ber að virða rétt konunnar og ákvörðunarvald hennar set ég sem áður öllu ofar.



Virðulegi forseti. Hér er nú komið fram frv. til laga um breytingu á lögum nr. 25 frá 1975 um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, frv. þess efnis að nema brott lagaheimild til fóstureyðinga af félagslegum ástæðum. Nú er það svo að um langt árabil hefur það verið eitt af baráttumálum allra kvennahreyfinga að tryggja konum þau grundvallarréttindi sem nauðsynleg eru til þess að þær geti sjálfar borið ábyrgð á lífi sínu og gjörðum og átt nokkurt val þar um sem ábyrgir, sjálfstæðir og fullveðja einstaklingar. Þetta er sú hugsun sem liggur að baki lögunum frá 1975 en þau voru á sínum tíma stórt skref fram á við í réttindabaráttu kvenna. Lögin frá 1975 gera ráð fyrir stóraukinni almennri fræðslu um kynlíf og barneignir og þau gera ráð fyrir ódýrum og aðgengilegum getnaðarvörnum fyrir alla. Þetta eru þættir sem enn hafa ekki verið framkvæmdir og ég kem að á eftir. Þannig var lögunum ætlað að koma í veg fyrir ótímabærar þunganir. Væri hins vegar um ótímabærar þunganir að ræða var það lagt í hendur kvenna sjálfra að ákveða, ef aðstæður voru á þann veg, hvert framhald þungunarinnar yrði. Með því móti voru konum fengin þau réttindi og jafnframt sú skylda að bera sjálfar ábyrgð í þessum efnum, bæði fyrir sjálfum sér, samfélagi sínu og skapara sínum. M.ö.o.: íslenskum konum var og er treyst til að bera ábyrgð sjálfar á líkama sínum og lífi og þar með einnig því lífi sem þær geta fætt af sér, enda eðlilegt og réttmætt þar sem konur eru fullveðja, ábyrgir og sjálfstæðir einstaklingar. Sú hugsun sem lögð var til grundvallar lögunum frá 1975 er því enn í fullu gildi og speglast e.t.v. skýrast í orðum þess hv. þm. sem sagði mér að hann hefði ekki þegið boð um að gerast meðflm. að því frv. sem hér er til umræðu vegna þess að hann teldi sig ekki vera þess umkominn að taka ákvörðun sem þessa fyrir aðra. Þannig virðast hins vegar flm. þessa frv. ekki hugsa. Frv. byggir á því að það sé Alþingis að taka þessa ákvörðun fyrir allar íslenskar konur og þar sem svo er eru þeir ekki líklegir til að Ijá eyru þeim viðhorfum til kvenna sem ábyrgra einstaklinga sem lögin frá 1975 eru byggð á. Læt ég því ekki fleiri orð falla um það í bili, en ítreka aðeins að þau viðhorf standa vitaskuld óhögguð í dag. Nú er það svo að ég er ekki frekar en flm. þessa frv. meðmælt fóstureyðingum í sjálfu sér. Ein sú ósk sem við Kvennalistakonur bárum í brjósti er við tókum til starfa hér í þingsölum var að breyta þessu þjóðfélagi á þann veg að konur þyrftu ekki að grípa til þess neyðarúrræðis að láta eyða fóstri. Hér á Alþingi höfum við flutt hvert málið á fætur öðru sem miðar að því að bæta hag barna og foreldra þeirra og gera þetta þjóðfélag vinsamlegra litlum börnum og foreldrum þeirra, að þjóðfélagi sem tekur opnum örmum á móti sérhverju barni og þar sem réttur kvenna til að eiga börn er ótvíræður. Ég endurtek þetta síðasta, þar sem réttur kvenna til að eiga börn er ótvíræður, því um það snýst málið að mínu viti. En við höfum hingað til talað fyrir daufum eyrum. Við höfum talað fyrir daufum eyrum og ekki komið nokkru slíku máli fram hjá þeim stjórnarmeirihluta sem flm. þessa frv. eru aðilar að. Það er þeim mun kynlegra þar sem í grg. með þessu frv. er margsinnis tiltekið sem ein meginröksemd fyrir frv. að félagslegan vanda eigi að leysa með félagslegum ráðstöfunum, eins og þar segir, en ekki með fóstureyðingum. Mér er því spurn: Hvar voru flm. þessa frv. þegar ég á síðasta þingi og þinginu þar á undan einnig flutti hér í hv. deild frv. til laga um lengingu fæðingarorlofs úr þremur mánuðum í sex mánuði og óskert kjör foreldra meðan á fæðingarorlofinu stendur, það frv. sem nú liggur á borði hv. þm. í þriðja sinn og hefur málanúmerið 180? Hvar var t.d. 1. flm. þess frv., sem hér er til umræðu, þá? Alla vega ekki í þessum ræðustól að lýsa stuðningi við fæðingarorlofsfrv. sem raunverulega bætir hag foreldra og ungra barna og gæti því dregið úr fóstureyðingum yrði það að veruleika. Ekki var hann hér þá til að benda á mikilvægi þess að búa betur að börnum þessa lands. Og hver hafa verið örlög þessa frv. um lengingu fæðingarorlofs á tveimur síðustu þingum? Um það geta hv. þingdeildarmenn lesið á bls. 4 í frv., en þar kemur fram að í tvö skipti hefur frv. verið frá fjórum upp í sex mánuði í heilbr.- og trn. þessarar deildar og ekki átt afturkvæmt aftur inn í deildina til atkvæðagreiðslu fyrir þinglausnir. Það dugði ekki til á síðasta þingi til að hreyfa því málinu úr nefndinni að heilbr.- og trn. voru á vordögum afhentar 4200 undirskriftir því frv. til stuðnings og áskorun um að afgreiða það hið snarasta úr nefndinni. Allt kom fyrir ekki. Þetta frv. um lengingu fæðingarorlofs naut ekki stuðnings flm. þess frv. sem hér er til umræðu eða annarra meirihlutamanna, ella hefði það væntanlega átt afturkvæmt úr heilbr.- og trn. og væri e.t.v. orðið að lögum núna mæðrum og nýfæddum börnum til hagsbóta. Eða eigum við að taka dagvistarmálin? Dagvistarmálin eru nauðsynjamál fyrir börn og foreldra, ekki síst í þjóðfélagi þar sem nánast allir foreldrar ungra barna verða að vinna úti allan daginn til að eiga fyrir nauðsynjum og skuldum. Við skulum taka dagvistarmálin. Á síðasta þingi flutti ég frv. til laga um sérstakt átak í dagvistarmálum barna. Í frv. var gert ráð fyrir að lögbundin yrði ákveðin prósentutala af fjárlögum ríkisins á ári hverju til þessa málaflokks. Í fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar, þar sem þetta frv. var tekið fyrir, var ekki um það deilt að átaks væri þörf í dagvistarmálum barna. Samt sem áður treystu meirihlutamenn í hv. fjh.- og viðskn. sér ekki til þess að mæla með að frv. væri samþykkt hér við 2. umr. heldur var því vísað til ríkisstj. með því fororði að bæta nú um betur. Efndir ríkisstj. í þessu máli voru hins vegar þær að á meðan frv. hefði veitt á bilinu 120-190 millj. til dagvistarmála á fjárlögum ársins í ár var á fjárlögum veitt 40 millj. til þessara mála. Sú upphæð sem ég nefndi og sem frv. gerir ráð fyrir byggir á samningi sem aðilar vinnumarkaðarins gerðu með sér árið 1980, en þar lofuðu íslensk stjórnvöld að koma til móts við óskir verkalýðsfélaganna um átak í dagvistarmálum barna. Orð og fögur fyrirheit en engar efndir. Eða launamálin? Eigum við að taka launamálin því eins og hv. flm. vita væntanlega þá lifa konur og börn á launum eins og aðrir? Þá vaknar spurningin: Hvernig stendur á því að flm. þessa frv., sem ítreka í grg. með frv. að félagslegan vanda eigi að leysa með félagslegum ráðstöfunum en ekki fóstureyðingum, geta þá, eins og þeir hafa gert, stutt þá launastefnu sem ríkisstjórn Íslands stendur nú fyrir og sem skapað hefur gríðarlegan vanda fyrir fjölmargar mæður og feður í landinu og sem hefur bitnað harðast á konum sem lægst hafa launin og eiga því erfiðast með að lifa af þeim? Hvernig geta þeir stutt slíka stefnu? Mér þætti fróðlegt að fá að heyra það hér á eftir. Ef þeir segja að fyrir þessum vanda sé séð með fylgifrv. á þskj. 183, þar sem gert er ráð fyrir hækkun svonefndra mæðralauna, er það auðvitað fráleitt því að þær lágu upphæðir sem þar eru á ferðinni leysa engan veginn fjárhagslegan og félagslegan vanda einstæðra mæðra. Þessar upphæðir kaupa t.d. einstæðum mæðrum ekki húsnæði, en samkvæmt skýrslu félmrh. um könnun á vanda einstæðra foreldra frá haustinu 1984 var skortur á eigin húsnæði efst á blaði. Þetta fylgifrv. getur engan vanda leyst, því miður, og raunar með ólíkindum að menn skuli leyfa sér að bera það fram sem slíkt. Mér er nær að halda að annaðhvort geri flm. þessa frv. sér ekki grein fyrir þeim vanda sem blasað getur við mæðrum og börnum í þessu þjóðfélagi eða þá að allt þeirra tal um félagslegar úrbætur þeim til handa er skrum eitt. Virðulegi forseti. Til þess að draga úr fóstureyðingum hér á landi er aðeins eitt nokkurn veginn öruggt ráð og það er að stuðla að raunverulega bættum hag foreldra og barna í íslensku þjóðfélagi. Að auki mundi stóraukin fræðsla um kynlíf og barneignir auk ódýrari getnaðarvarna vera til mikils gagns. En lagabreyting af því tagi sem hér er lögð til og hér er til umræðu getur ekki komið í veg fyrir áframhaldandi fóstureyðingar af félagslegum ástæðum og skal ég nú útskýra hvernig á því stendur. Hin meginrökin sem tiltekin eru í grg. með frv. sem rök fyrir flutningi þess eru að með lögunum frá 1975 hafi fóstureyðingum fjölgað mjög hér á landi. Þessu hlýt ég að mótmæla því við vitum að fyrir árið 1975 var töluvert um ólöglegar fóstureyðingar hérlendis og einnig vitum við að íslenskar konur sóttu til annarra landa í þessu skyni fyrir árið 1975. Við vitum ekki hversu margar þessar fóstureyðingar voru og því vitum við ekki hvort þeim fjölgaði með tilkomu laganna árið 1975. Þær ályktanir sem dregnar eru af tölum um fjölda fóstureyðinga í grg. með frv. eru því sannanlega ekki réttar. Það sem þessi reynsla af fóstureyðingum í trássi við lög ætti hins vegar að kenna okkur er að lög um bann við fóstureyðingum af félagslegum ástæðum duga ekki til að koma í veg fyrir slíkar fóstureyðingar. Þótt það frv. sem hér er til umræðu yrði að lögum mundu fóstureyðingar af félagslegum ástæðum að öllum líkindum áfram verða framkvæmdar hér á landi ólöglega eins og var fyrir gildistöku laganna árið 1975 og einnig munu þær konur sem það geta þá sem fyrr væntanlega leita til nágrannalandanna þar sem fóstureyðingarlöggjöfin væri þá rýmri en hún væri orðin hér. Stjórnsemi með líf annarra, eins og birtist í þessu frv., mun ekki duga til að koma í veg fyrir fóstureyðingar. Ef við viljum í raun sporna við fóstureyðingum, og það vil ég, gerum við það, eins og ég sagði áðan, aðeins með því að bæta raunverulega hag og alla aðstöðu barna og foreldra í íslensku þjóðfélagi. Fyrsta skrefið í þá átt gæti t.d. verið að samþykkja það frv. til laga um fæðingarorlof sem nú liggur á borðum hv. þingdeildarmanna. Það er aðeins fyrsta skrefið því þau yrðu að vera miklu fleiri, en með því að fara þá leið gætum við sannanlega á endanum tryggt rétt íslenskra kvenna til þess að eiga börn. Virðulegi forseti. Síðasta atriðið sem ég vil nefna hér og sem vantar nú reyndar að minnst sé á í grg. með frv. er einn megintilgangur laganna frá 1975, en hann var sá að tryggja ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir í þeim tilgangi að koma í veg fyrir ótímabæra þungun. Í svörum hæstv. heilbr.- og trmrh. og hæstv. menntmrh. við fsp. frá hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur, bæði á 106. löggjafarþingi og einnig á því þingi sem nú situr, hefur komið fram að fræðslu um þessa hluti er enn í dag, tíu árum eftir setningu laganna, stórlega ábótavant. Einnig kom fram í þessum svörum að sjúkrasamlög taka ekki þátt í kostnaði vegna getnaðarvarna þótt slíkur vilji komi afdráttarlaust fram í 5. gr. laganna. Það má því ljóst vera að aðeins hluta laganna frá 1975 er framfylgt og er það mjög miður þar sem fullnægjandi fræðsla og ódýrar getnaðarvarnir eru án nokkurs vafa hvort tveggja mikilvæg úrræði til að koma í veg fyrir ótímabæra þungun og þar með fóstureyðingar. Ég veit ekki hvort hv. flm. þessa frv. hafa hugsað út í þetta atriði eða hlustað á hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur og hæstv. ráðh. þegar þessi mál hafa verið til umræðu í sameinuðu þingi, en ég bendi þeim á að bæði hæstv. heilbr.- og trmrh. og hæstv. menntmrh. eru í sama þingflokki og þeir sjálfir og ég skora á þá að beina því til þessara ráðherra sinna að sjá til þess að þessum hluta laganna frá 1975 verði nú framfylgt. Eins skora ég á þá og aðra hv. þingdeildarmenn að leggjast nú á eitt með okkur Kvennalistakonum við að breyta þessu þjóðfélagi á þann veg að það verði lífvænlegra en það er nú fyrir börn. Þannig og aðeins þannig verður þetta mál unnið. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í upphafi máls míns skerðir þetta frv. þann rétt sem íslenskar konur hafa í dag til að bera sjálfar ábyrgð á líkama sínum og lífi bæði gagnvart sjálfum sér, samfélagi sínu og skapara sínum. Á þann veg lýsir þetta frv. vantrausti á konur sem ábyrga og fullveðja einstaklinga. Þótt hv. flm. frv. virðist ekki gera sér fulla grein fyrir því eru þetta viðhorf til kvenna sem íslenskar konur taka almennt ekki gild. Er ekki kominn tími til að menn láti af bábilju sem þessari og snúi sér þess í stað að því verkefni að tryggja þann sjálfsagða rétt eða eigum við að segja frelsi kvenna til að eiga börn, frelsi þeirra til að bera ábyrgð á sínu eigin lífi og frelsi þeirra til að búa börnum sínum mannsæmandi líf? Hér er stórt verkefni á ferðinni og það er verkefni sem þolir enga bið.



Virðulegi forseti. Ég tel ástæðulaust að tala lengi um þetta, en vildi þó aðeins leggja orð í belg kannske fyrst og fremst til að lýsa andstöðu minni við þetta frv. Ég treysti mér ekki til að greiða því atkvæði og mun greiða atkvæði gegn því þegar það kemur hér til atkvæða. Ég geri það vegna þess að ég tel að eins og þessum málum er nú háttað hér í þjóðfélaginu séu þessi mál með tiltölulega skaplegum hætti og það sé ekki ástæða til að gera þær breytingar sem hér er gert ráð fyrir. Ég held raunar að það væri verulegt skref aftur á bak ef það væri gert, en dreg ekki í efa góðan hug flm. að baki þessu máli. Ég held hins vegar að hann sé kannske svolítil tímaskekkja og á misskilningi byggður án þess að sé farið nánar út í siðfræðilegar umræður um þau efni. En ég mun sem sagt greiða atkvæði gegn þessu frv. Hv. síðasti ræðumaður, 11. þm. Reykv., kom nú býsna víða við í sinni ræðu og talaði um hversu illa þenkjandi menn sætu á hinu háa Alþingi sem fengjust ekki til að samþykkja öll hin góðu frv. Kvennalistans, bæði varðandi fæðingarorlof og ýmislegt annað. Ég hef áður sagt það og segi það enn að vandalaust er að setja saman góð og falleg frv. sem kostar verulegt fé að framkvæma. Það er enginn vandi. Ég minnist þess ekki að í frv. sem hér var gert að umtalsefni áðan, um fæðingarorlof, sé gerð grein fyrir því hvernig eigi að fjármagna þann aukakostnað sem af því hlýst.  Mér þótti líka svolítið einkennilega til orða tekið hér þegar ævinlega var talað um rétt íslenskra kvenna og rétt kvenna í sambandi við það að eiga börn. Börn eru ekki eingetin. Það eru foreldrar sem eiga þarna hlut að máli. Hvort sem Kvennalistinn kýs að viðurkenna það eða ekki er það staðreynd sem ég hygg að þær eigi mjög erfitt með að breyta. Það eiga báðir foreldrar þarna rétt og þýðir ekkert að tala ævinlega eins og börn séu eingetin, eins og gert var áðan. Það er merkilegt að þurfa að hlusta á það aftur og aftur. Varðandi fræðsluna sem um var talað er sjálfsagt rétt að þar má ýmislegt bæta og margt sem þarf nánari athugunar við. Ég get alveg tekið undir það. Hins vegar finnst mér það ekki rétt þegar ellefu ára börnum í skólakerfi þessa lands eru fengnar í hendur kennslubækur um æxlun og um kynferðismál þar sem til þess er ætlast að þau taki afstöðu til þess hvenær þau telji eðlilegt að fara að lifa kynlífi. Þetta held ég að sé fræðsla á villigötum. Þess vegna tek ég undir að það þarf mjög margt að athuga í þessu sambandi og endurskoða. Ég er ekkert viss um að tillögur Kvennalistans í þeim efnum séu endilega það eina rétta. Ég held hins vegar að þm. þess ágæta stjórnmálaflokks séu stundum á villigötum alveg eins og hendir sjálfsagt okkur öll á stundum. En virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Ég mun greiða atkvæði gegn þessu frv. þegar það kemur hér til afgreiðslu og atkvæðagreiðslu.



Virðulegi forseti. Ég kem aðallega í ræðustól til að lýsa andstöðu minni við þetta frv. Ég tel það stórt skref aftur á bak ef við ætlum að afnema þann lagalega rétt að framkvæma megi fóstureyðingar af félagslegum ástæðum. Við eigum að beina kröftum okkar í þá átt að bæta félagslegar aðstæður hér á landi og koma á þann hátt í veg fyrir eins og hægt er að það þurfi að framkvæma fóstureyðingar. Fóstureyðingar eru mjög viðkvæmt mál og ekki síður fyrir konur en þá karlmenn sem flytja þetta frv. eða þær konur sem kemur fram í grg. að styðja þetta frv. Ég tel fóstureyðingar afskaplega viðkvæmar og erfitt að ræða um þær, en það kemur enginn í veg fyrir á stundum að það þurfi að framkvæma fóstureyðingar. Mér finnst það óþarfa skítkast, ef svo má segja, af ræðumanni sem talaði á undan mér í garð Kvennalistans að tala um að þær geri ekki tillögur um að mæta þeim kostnaði sem frv. þeirra fela í sér. Þær hafa, eftir því sem ég man best, flutt fylgifrv. jafnframt, eins og hér er gert, um að mæta þeim kostnaði sem þær hafa lagt til. Það fer ansi margt í súginn í þessu þjóðfélagi sem skilar sér hvergi, en ég held að því fjármagni sem færi til að bæta félagslegar aðstæður kvenna og barna sé ekki kastað á glæ. Ég held að óþarfi sé að telja upp þær upphæðir sem hafa farið í ýmis ævintýri sem stjórnmálamenn hafa ákveðið að leggja í. Ég tel að fyrst og fremst sé það fræðsla og félagslegar aðstæður sem við eigum að bæta hér á landi. Ég þakka hv. 11. þm. Reykv. fyrir góða ræðu áðan þar sem hún nefndi mörg þau mál sem betur mega fara í þjóðfélaginu. Ekki er þar síst að nefna launin sem skert hafa verið að undanförnu þannig að fólk hefur varla ofan í sig og á nema þá með óhæfilegum vinnutíma sem bitnar aftur á börnum. Ekki eru það síður þær ástæður sem gætu verið orsök þess að fleiri fóstureyðingar hafa verið framkvæmdar nú en áður. Það eru ýmsar orsakir sem geta legið þar að baki aðrar en sem hér eru látnar í veðri vaka. Það fylgifrv. sem fylgir með þessu frv. get ég stutt þar sem það er til hækkunar á mæðralaunum og tel að taka mætti það frv. eitt og sér og samþykkja það án þess að það væri numið úr lögum að félagslegar ástæður heimili fóstureyðingar. Ég teldi það þó sýna í verki að þeir þm. sem vilja draga úr fóstureyðingum vildu gera tilraun til að athuga hvort hækkun á mæðralaunum vægi eitthvað upp á móti, mundi koma í veg fyrir að fjölgun fóstureyðinga ætti sér stað. En eins og hv. þm. Sigríður Dúna kom að áðan kemur þessi einfalda breyting ekki í veg fyrir fóstureyðingar af félagslegum ástæðum. Það verður einfaldlega farið til annarra landa eða framkvæmdar fóstureyðingar ólöglega. Við skulum horfast í augu við staðreyndir. Þessi bókstafur breytir ekki þörfinni. Það verða einfaldlega farnar aðrar leiðir.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð út af þeirri ræðu sem hv. þm. Eiður Guðnason hélt áðan. Það var að vísu ræða af þeim toga að ég tel fæst í henni vera svaravert, en hins vegar vil ég láta það koma hér fram þannig að á því leiki enginn vafi að með því fæðingarorlofsfrv. sem ég gerði að umtalsefni í ræðu minni áðan fylgir annað frv., það er á þskj. 206, 181. mál þessa þings, þar sem gert er ráð fyrir sérstakri fjáröflun til að standa straum af þeim kostnaði sem lenging fæðingarorlofs hefur í för með sér. Það frv. mun, ef að lögum yrði, ná inn í ríkissjóð rúmlega 2/3 þess kostnaðar sem lenging fæðingarorlofs hefði í för með sér. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram og eins það að ég tel það heyra til undantekninga á Alþingi Íslendinga að menn flytji fjáröflunarfrv. með sínum kostnaðarfrv. Orð hv. þm. Eiðs Guðnasonar voru því að öllu leyti ómakleg. Einnig taldi hann mig vilja meina að börn hér á landi og væntanlega þá öll mannanna börn væru eingetin. Það hef ég vitaskuld aldrei sagt. Hins vegar hef ég stundum rætt um að það eru konur sem fæða börnin og bera þau undir brjósti. Ég er farin að halda að það atriði sé orðið hv. þm. nokkuð þungbært.

Flm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hæstv. forseti. Það væri hægt að flytja langt mál um ýmislegt sem fram hefur komið sem andsvar við frv. sem hér er til umræðu. Ég mun ekki bregða á það ráð nú. Það hefur að ég hygg ekkert nýtt sem máli skiptir komið hér fram í sjónarmiði þeirra sem eru andstæðir þessu frv., ekkert nýtt frá því sem áður hefur komið fram í umræðum þegar þetta mál hefur áður verið á dagskrá. Ég sagði: sem máli skiptir. Ég hygg að það hafi samt ekki komið fram fyrr í umræðum um þetta mál sú fullyrðing, sem hv. 11. þm. Reykv. lét sig hafa að koma með hér, að fóstureyðingum hefði ekki fjölgað raunverulega frá því að gildandi lög voru sett. Ég hef ekki heyrt þetta sjónarmið áður og auðvitað var þetta algerlega órökstutt. Það verður erfitt að koma þessu heim og saman við skýrslur um þessi efni þegar samkvæmt þeim liggur fyrir að fóstureyðingar hafa um það bil fjórfaldast frá því að lögin voru sett. Í þessu sambandi er að vísu gripið til þess - það hef ég heyrt áður í umræðum um þetta mál - að áður en lögin komu til hafi verið mikið um ólöglegar fóstureyðingar og fóstureyðingar erlendis og það yrði að hafa það í huga. Ég hef leitast við að kynna mér þessa fullyrðingu eftir föngum. Og þessi fullyrðing er fyrir löngu komin fram. Ég held að hér sé stórlega ýkt og ofmælt. Ég nefni aðeins sem dæmi að athugað var um þessi mál í Bretlandi. En það var talið að íslenskar konur hefðu fyrr á árum leitað frekast til Bretlands. En hvað kom í ljós þegar athugað var um hvað gerst hafði okkur viðkomandi þar? Samkvæmt heilbrigðisskýrslum heilbrigðisstjórnarinnar bresku fyrir árið 1974, árið áður en lögin hér taka gildi, kemur fram að 23 íslenskar konur létu eyða fóstri í Bretlandi það ár. Ég held að þetta breyti ekki mikið heildarmyndinni og það sé ekki hægt að draga slíkar ályktanir af þessu sem hv. 11. þm. Reykv. gerði. Auðvitað hefur verið hægt að framkvæma þessar aðgerðir á íslenskum konum víðar en á Bretlandi. En eins og ég sagði áðan hygg ég að það hafi aðallega verið til Bretlands sem konur sóttu héðan frá Íslandi í þessu sambandi. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta eða ýmsar fullyrðingar sem hv. 11. þm. Reykv. kom með og augljóslega falla um sjálfar sig. Hv. 11. þm. Reykv. sagði um okkur flm. þessa frv.: Annaðhvort gera þeir sér ekki grein fyrir málinu eða þeirra gerð er skrum eitt. Þessi orð voru notuð. Ég sé ekki ástæðu til að fara að svara þessu. Þessu verður ekki svarað efnislega. Þetta er ekki efnislegt innlegg í umræðurnar. Hér hafa komið fram, eins og ég gat um áður, í meginatriðum sömu sjónarmið og áður hafa komið. Og það er í fyrsta lagi að það er lögð áhersla á rétt konunnar, að konan verði að hafa frelsi, það sé hennar mál eingöngu hvort fóstureyðing er leyfð eða ekki og það megi ekki hefta frelsi konunnar. Það er ágætt að tala um frelsið og ekki skal ég draga úr mikilvægi frelsisins. Það kann að vera að ég sé ekki eins mikill unnandi frelsins og hv. 11. þm. Reykv., en ég leyfi mér þó að efast um það því að hv. þm. og þeir sem halda sjónarmiði hv. þm. fram um frelsi til handa konunni gleyma frelsi til þess að mega lifa og mega fæðast í þennan heim. Og svo best verður hlúð að frelsi eins að það skerði ekki frelsi annars. Ég hygg að þetta verði að hafa í huga. Það hljómar vel að tala um frelsi. Og hér hefur verið talað í þeim anda. En ég hef einhvern tíma áður í umræðum um þetta efni vikið að því að mér hefur komið til hugar í þessu sambandi land frelsisins, Bandaríki Norður-Ameríku. Og ég veit að þegar minnst er á frelsi verður mönnum líka hugsað til þessa lands frelsisins. Fyrir einni öld og aldarfjórðungi betur fóru fram kappræður milli tveggja manna á mörgum fundum á sléttum Illinois-ríkis. Þar deildu menn hart um frelsið. Annar kappræðumannanna var einn af áhrifamestu stjórnmálamönnum Bandaríkjanna á þeirri tíð, glæsilegur ræðumaður, öldungadeildarþingmaður frá Washington, Stephen Douglas. Hann hélt því fram í nafni frelsisins - það var í nafni frelsisins - að það ætti að vera á valdi hinna einstöku ríkja Bandaríkjanna að ákveða hvort þar skyldi verða lögleitt þrælahald eða ekki. Hinn kappræðumaðurinn var lítt þekktur málafærslumaður frá afskekktum stað sem þá var lítið sveitaþorp, Springfield, Illinois. Þessi maður var Abraham Lincoln. Hann hélt því fram að svo mjög sem bæri að virða frelsið ættu hin einstöku ríki Bandaríkjanna ekki að hafa frelsi til að kveða á um hvort þar skyldi vera lögleitt þrælahald eða ekki. Lincoln byggði þessa skoðun sína á því að þrælahald væri rangt í sjálfu sér og samræmdist ekki þeim manngildishugsjónum sem hinir vísu landsfeður hefðu lagt til grundvallar þeirri stjórnarskrá sem Bandaríkjunum var í upphafi sett að loknu frelsisstríðinu gegn breska heimsveldinu. Lincoln hélt því fram að allir hefðu sams konar rétt til þess að ráða lífi sínu og það skipti þar engu hvort hörundslitur manna væri svartur eða hvítur. Þessar frægu kappræður þeirra Stephens Douglas og Abrahams Lincoln vöktu storma og stríð, svo sem alkunnugt er og leiddu til atburðarásar sem að lokum færði þrælum í Bandaríkjunum frelsi. Enginn frýr nú Abraham Lincoln fjandskapar við frelsið þótt hann samþykkti ekki frelsi til að hneppa menn í fjötra. Við skulum jafnan gjalda varhug við því þegar frelsishugsjóninni er hampað í þeim tilgangi að heimta frelsi til handa þeim sem vilja beita aðra órétti. Það er þetta sem við skulum hafa í huga þegar rætt er um fóstureyðingar. Frelsi ber ekki að veita til fóstureyðinga vegna þess að það brýtur þann grundvallarrétt sem hvert mannslíf í móðurkviði hefur, réttinn til þess að fæðast í þennan heim. Annað atriði, sem hér hefur komið fram og hefur jafnan áður verið vikið að, er það sem flm. halda fram, að félagslegan vanda eigi að leysa með félagslegum aðgerðum en ekki með fóstureyðingum. Engir sem tala eru á móti félagslegum aðgerðum eða félagslegum framförum. Við erum öll sammála um það. Og ég hygg að það verði raunar naumast lögð meiri áhersla á þann þátt þessa máls en við flm. þessa frv. gerum. En svo er að skilja að þeir sem eru andvígir þessu frv. segi: Já, gott og vel. Við bætum félagslegar aðstæður, en við eigum samt sem áður að vera á móti því að banna fóstureyðingar. - Í þessari röksemdafærslu virðist mér felast að það megi ekki banna fóstureyðingar af félagslegum ástæðum fyrr en allur félagslegur vandi hefur verið leystur og raunar eigi ekki að banna þessar fóstureyðingar með lögum því að það sé ónauðsynlegt af því að um engar fóstureyðingar geti verið að ræða af félagslegum ástæðum þegar enginn félagslegur vandi verði fyrir hendi. Hv. þm., sem eru andvígir þessu frv., tala, að því er mér virðist, í þessum anda. Ef þetta er ekki rétt spyr ég hvort andstæðingar þessa frv. geti gefið eitthvert hugboð um hvað þurfi að gera mikið eða hvað langt verði komið í félagslegum aðgerðum og framförum til þess að það sé réttlætanlegt að banna fóstureyðingar. En þessi þankagangur er næsta undarlegur. Samkvæmt þessari kenningu færi það eftir mati hvers og eins hvenær engin félagsleg vandamál væru fyrir hendi hjá viðkomandi svo lífi fósturs væri þyrmt. Þessu mætti jafna við það að ekki mætti banna fátæklingi gertæki eða þjófnað fyrr en allur fjárhagslegur vandi hefði verið leystur og raunar aldrei að banna gertæki með lögum því að það sé ónauðsynlegt af því að um ekkert gertæki eða þjófnað geti verið að ræða af fjárhagslegum ástæðum þegar enginn fjárhagslegur vandi yrði fyrir hendi. Samkvæmt þessari kenningu færi það eftir mati hvers og eins hvenær engin fjárhagsleg vandamál væru fyrir hendi hjá viðkomandi svo að hann virti eignarrétt annarra. Enginn er haldinn þessum þankagangi þegar um eignarréttinn er að ræða. Það er litið svo á að það sé í sjálfu sér siðferðislega rangt að skerða eignarréttinn. Þess vegna er eignarrétturinn verndaður. Þessi þankagangur er þeim mun furðulegri þegar um lífið er að tefla. Það er litið svo á að það sé í sjálfu sér siðferðilega rangt að tortíma mannlegu lífi. Þess vegna er rétturinn til lífsins verndaður. Það verður ekki undir neinum kringumstæðum lagt minna upp úr friðhelgi mannlegs lífs en friðhelgi eignarréttarins. Þess vegna ber skilyrðislaust að banna fóstureyðingar hvað sem líður félagslegum ástæðum eins og eignarrétturinn er skilyrðislaust verndaður hvað sem líður fjárhagslegum ástæðum. En þetta breytir á hinn bóginn engu um nauðsyn þess að bæta félagslegar ástæður og leysa félagslegan vanda. Ég hef hér vikið að þeim höfuðatriðum sem mér virðast liggja til grundvallar þeim sjónarmiðum sem koma fram hjá andmælendum þessa frv. Ég hef gert það í stuttu máli í þetta sinn og skal ekki orðlengja þetta. Þetta er í fimmta sinn sem frv. er borið fram. Það kann að vera að einhverjum þyki ofgert í því efni. En okkur flm. finnst það ekki. Höfum við þá í huga hvernig ástandið hríðversnar frá ári til árs í þessu efni að því leyti að fóstureyðingum fjölgar svo geigvænlega sem skýrslur bera vott um. Og það þyrfti ekki að vera óhugsandi að þeir sem ekki sáu þennan voða fyrir nokkrum árum - voru að bíða eftir reynslunni af lögunum frá 1975 - teldu að þeir væru núna reynslunni ríkari og það gæti verið að þeir þyrftu að endurskoða afstöðu sína til þessa frv. En auðvitað er þá ekki gengið út frá því sem hv. 5. landsk. þm. sagði í umræðunum áðan. Hann sagði að ástandið í þessum efnum væri gott. Það er fullyrðing sem ég tel að eigi enga stoð í veruleikanum. Ég vil leggja áherslu á þessi orð mín með því að fjölyrða ekki frekar um þessa fullyrðingu. Hæstv. forseti. Ég sagði í framsöguræðu minni fyrir þessu frv. að ég vænti þess að frv. fengi í þetta sinn þinglega meðferð og kæmi úr nefnd. Ég verð að segja að í þessum orðum mínum fólst ekki ádeila á einn eða neinn fyrir að svo hefði ekki verið áður. Þetta mál er viðkvæmt. Það er margþætt og þarf góðrar athugunar við. En ég tel að í þau skipti sem hv. heilbr.- og trn. hefur fengið þetta mál til meðferðar hafi það verið ákaflega vel athugað - a.m.k. í sumum tilfellum - og fyrir liggi á þeim vettvangi margs konar upplýsingar sem eru handhægar nú. Það er því ekki óeðlilegt að gera ráð fyrir því að hv. heilbr.- og trn. takist nú að afgreiða málið þannig að það komi til meðferðar í þessari hv. deild á ný.



Virðulegi forseti. Ég þakka virðulegum forseta fyrir að gefa mér leyfi til að gera örstutta athugasemd. Ég vil aðeins leiðrétta það sem hv. síðasti ræðumaður kom að fyrst í sinni ræðu áðan. Hann taldi mig hafa sagt hér að ég teldi að fóstureyðingum hefði ekki fjölgað með tilkomu laganna árið 1975. Orð mín voru þau að við vissum ekki hvort þeim hefði fjölgað vegna þess að það eru ekki til neinar áreiðanlegar skýrslur um fjölda ólöglegra fóstureyðinga hérlendis né um fjölda þeirra fóstureyðinga sem framkvæmdar voru á íslenskum konum erlendis fyrir þann tíma. Þar af leiðandi, sagði ég, eru þær niðurstöður sem dregnar eru af opinberum skýrslum í grg. með frv. ekki með öllu marktækar. Þar sem ég hef ekki leyfi til að gera hér meira en þessa einu örstuttu athugasemd er mér nauðugur sá kostur að vísa til þeirrar ræðu sem ég flutti áðan, en þar er að finna rök gegn öllum þeim ágreiningsatriðum sem eru á milli mín og hv. síðasta ræðumanns í þessu máli.

Flm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hæstv. forseti. Aðeins eitt orð í tilefni af því sem hv. 11. þm. Reykv. sagði. Þm. sagði að hann hefði ekki sagt að fóstureyðingar hefðu ekki aukist. Ég skrifaði þetta orðrétt niður. En ég tek gilt og það kom fram í minni ræðu að hv. 11. þm. Reykv. átti við að þarna þyrfti að hafa í huga ólöglegar fóstureyðingar og svo fóstureyðingar sem færu fram erlendis. Í minni ræðu kom ég með eitt dæmi um hvaða þýðingu það hefði að reikna með því sem gerst hefði með því að íslenskar konur hefðu látið framkvæma fóstureyðingar erlendis. Það er mín skoðun að það dæmi gefi sanna vísbendingu um að ólöglegar fóstureyðingar og fóstureyðingar erlendis skekki ekki stórkostlega þá mynd sem skýrslur draga upp af tíðni fóstureyðinga. Þess vegna séu það áreiðanlegar upplýsingar í sjálfu sér sem við flm. höfum byggt á og þær einu upplýsingar sem hægt er að byggja á.

Flm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér ásamt þeim Agli Jónssyni og Árna Johnsen hv. 11. landsk. þm. og hv. þm. Suðurl., að flytja það frv. sem hér er til umræðu um breytingar á lögum um almannatryggingar nr. 67/1971, með síðari breytingum. Þetta frv. felur í sér félagslegar ráðstafanir sem ætlað er að bæta úr þeim félagslegu ástæðum sem nú heimila skv. lögum fóstureyðingar. Með frv. þessu er lagt til að bætt sé úr þessum félagslegu ástæðum með því að gera breytingar á lögum um almannatryggingar. Hér er um að ræða verulega aukna aðstoð við einstæðar mæður og heimildarákvæði um slíkt hið sama til hjálpar konum sem eru í hjúskap eða í sambúð, en eru hjálpar þurfi. Ég skal nú gera grein fyrir þessu frv. Í 1. gr. er fjallað um mæðralaun. Þar er kveðið svo á að mæðralaun skuli vera árlega sem þar segir: Með einu barni 50 000 kr. með tveim börnum 75 000 kr. og með þremur börnum eða fleiri 125 000 kr. Hér er um að ræða verulega breytingu frá gildandi lögum og að það er með tvennum hætti. Í fyrsta lagi eru mæðralaunin stórlega hækkuð frá því sem nú er. Auk þess er breytt hlutföllum á mæðralaunum milli konu með eitt barn og konu með tvö börn og svo konu með þrjú börn eða fleiri, þ.e. hækkunin er mest þegar um eitt barn er að ræða og það er einnig veruleg hækkun þegar um tvö börn er að ræða. Til glöggvunar skal þess getið að skv. lögum eru mæðralaun nú með einu barni 22 340 kr. á ári. Hér er lagt til að þau verði 50 000 kr. Með tveim börnum eru mæðralaun nú samkvæmt gildandi lögum 58 530 kr. á ári, en hér er lagt til að þau verði 75 000 kr. Samkvæmt gildandi lögum eru mæðralaun með þrem börnum eða fleiri nú 103 817 kr., en hér er gert ráð fyrir að þau verði 125 000 kr. Ástæður til þess að gerð er tillaga um þessar breytingar eru augljóslega þær að ekki verður með neinum hætti talið að það sé nóg að gert í þessum efnum samkvæmt gildandi lögum. Það sjá menn best með því að líta á þær tölur sem ég hef hér gert grein fyrir, upphæð mæðralaunanna eins og þau eru. Ég kem þá að öðru atriði sem er að finna í 2. gr. frv. Ég vil segja um það, sem reyndar á við 3. gr. frv. líka, að samkvæmt þeim greinum báðum eru teknar upp nýjar bætur til einstæðra mæðra, nýjar bætur sem nú er ekki fyrir að fara í íslenskri löggjöf. Litið er á að einstæð móðir verður við fæðingu barns oft eða oftast fyrir ákveðinni röskun á stöðu og högum. Ekki er óeðlilegt að hin einstæða móðir njóti aðstoðar til að mæta þessu. Við gerum slíkt í öðrum tilfellum. Við höfum t.d. sérstakan ekkjulífeyri þegar kona missir maka sinn. Það er hugsað til þess að aðstoða konuna vegna þeirrar röskunar á stöðu og högum sem það er fyrir hana að missa eiginmanninn. Af svipuðum ástæðum þykir okkur flm. rétt að veita aðstoð til einstæðrar móður til að bæta henni upp röskun á stöðu og högum sem hún verður fyrir og getur orðið með margvíslegum hætti við barnsfæðingu. Skv. 2. gr. frv. er ákveðið að þær bætur sem gert er ráð fyrir af þessum ástæðum til einstæðrar móður séu jafnháar og ekkjubætur skv. 1. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga. Þessum bótum á ekkja rétt á í sex mánuði. Við gerum ráð fyrir að hin einstæða móðir hafi rétt til bótanna í jafnlangan tíma. Í 17. gr. almannatryggingalaga er svo í framhaldi af ákvæðum um ekkjubætur, sem ég hef hér vikið að, ákvæði um að ef bótaþegi eigi barn yngra en 17 ára á framfæri sínu eigi hann rétt á bótum í tólf mánuði til viðbótar. Í 3. gr. þessa frv. er mælt svo fyrir að hin einstæða móðir skuli undir þessum kringumstæðum, þ.e. ef barn innan 17 ára er fyrir á framfæri hennar, eiga rétt á hinum sérstöku bótum í tólf mánuði til viðbótar eins og ekkjan. Í þessu sambandi er rétt að víkja að því hve ekkjulífeyrir getur numið hárri upphæð, en það er mismunandi. Það lægsta er 2757 kr. á mánuði núna, en það getur farið a.m.k. upp í 5514 kr. á mánuði. Það er gert ráð fyrir að hin einstæða móðir geti notið hliðstæðrar aðstoðar eins og ég hef nú gert grein fyrir. Í 4. gr. þessa frv. sem við nú ræðum er gert ráð fyrir að ný grein komi inn í lög um almannatryggingar þar sem tekin verði upp sérstök heimildarákvæði til aðstoðar í fyrsta lagi við einstæða móður og í öðru lagi við konu í hjúskap eða í sambúð undir vissum kringumstæðum. Hvað varðar konu sem er einstæð móðir er svo kveðið á í 1. mgr. 4. gr. frv. að þegar niður falla bætur þær sem ég hef áður gert grein fyrir og eru skv. 2. og 3. gr. frv. sé tryggingaráði heimilt að greiða einstæðri móður allt að fullum lífeyri einstaklings skv. 11. gr. almannatryggingalaga ásamt tekjutryggingu skv. 19. gr. Hér er sett inn heimildarákvæði sem að sjálfsögðu er ekki gert ráð fyrir að verði notað nema undir vissum aðstæðum, þ.e. sé það nauðsynlegt til aðstoðar við hina einstæðu móður. Hér er vitnað til lífeyris einstaklings skv. 11. gr. laga um almannatryggingar, þ.e. eins og segir í skýringu með frv. að gert er ráð fyrir að upphæð þessara bóta sé sem svarar til þess sem segir í 11. gr., en þar er ákvæði um ellilífeyri. En ellilífeyrinn er mismunandi svo sem kunnugt er eftir því hvort hann er fyrst tekinn við 67 ára aldur eða 75 ára aldur eða einhvers staðar þar á milli. Það er ekki ástæða að mínu viti til að kveða nánar á um hve upphæðin á að vera há. Samkvæmt heimildarákvæðum 1. mgr. 4. gr. frv. hefur tryggingaráð í hendi sér að meta það. En þó þykir mér líklegt, þar sem um heimildarákvæði er að ræða, að þetta muni ekki fara yfir lægsta flokk ellilauna, þ.e. ef miðað er við að ellilaunin séu fyrst tekin við 67 ára aldur. Það er veruleg upphæð samt á ári eða a.m.k. um 5514 kr. á mánuði og til viðbótar því kemur svo tekjutryggingin sem nemur í dag 8080 kr. á mánuði. En með því að þetta er heimildarákvæði er að sjálfsögðu í valdi tryggingaráðs að meta hve upphæð þessi yrði há í einstöku tilfelli. Allt sem ég hef sagt fram að þessu varðar bætta aðstoð við einstæðar mæður, en frv. þetta sem við nú ræðum gerir ráð fyrir að það geti verið að fleiri séu aðstoðar þurfi í þessu efni en einstæðar mæður. Það getur verið að svo sé ástatt um konu í hjúskap eða í sambúð. Þess vegna gerir 2. mgr. 4. gr. frv. ráð fyrir að tryggingaráð fái heimild til að ákveða greiðslu til kvenna í hjúskap eða í sambúð, sams konar greiðslur og gert er ráð fyrir til einstæðra mæðra, en ekki skilyrðislaust. Þetta verði bundið því skilyrði að tekjur hjónanna eða sambúðarfólksins fari ekki fram úr ákveðnu marki og auk þess að ástand á heimilum þessara mæðra sé það slæmt að það jafngildi þeim ástæðum sem samkvæmt gildandi lögum heimila fóstureyðingu. Þetta er tekið skýrt fram í 4. gr. frv. því að þar segir að þessar bætur komi aðeins til að uppfylltum eftirfarandi skilyrðum: 1. Hafi kona alið mörg börn með stuttu millibili og skammt er liðið frá síðasta barnsburði. 2. Eigi kona við að búa bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu. 3. Vegna annarra ástæðna sem eru sambærilegar við ofangreindar ástæður. Þetta ákvæði er orðrétt upp úr gildandi lögum, orðrétt tilteknar þær ástæður sem geta heimilað fóstureyðingu. Þetta frv. er raunar byggt á þeirri forsendu að ekki sé eðlilegt að fóstri sé eytt af félagslegum ástæðum, það eitt sé eðlilegt að leysa og bæta úr hinum félagslega vanda. Hæstv. forseti. Þetta frv. er flutt í framhaldi, ef svo mætti segja, af því frv. sem við sömu flm. höfum flutt um breytingar á lögum sem fjalla um fóstureyðingar og við höfum nýlokið að ræða við 1. umr. Í því frv. er lagt til að félagslegar ástæður geti ekki heimilað fóstureyðingar. Ég flutti framsögu fyrir því máli og lagði þá áherslu á það sjónarmið að þjóðfélaginu bæri að leysa þessar þjóðfélagslegu ástæður með öðrum hætti en að gripið væri til fóstureyðinga. Þarf ekki að ítreka þetta sjónarmið svo skammt sem nú er liðið frá því ég flutti framsögu fyrir hinu frv. En þetta frv., sem við nú ræðum, er flutt í framhaldi af hinu fyrra frv. um fóstureyðingar og til að árétta þetta sjónarmið. Þetta frv., sem felur í sér tilteknar breytingar á tryggingalöggjöfinni, er að mínu viti um það sem mest er um vert að gert sé og á heima í lögum um almannatryggingar. Ég veit að það geta verið ýmsir aðrir erfiðleikar fyrir hendi sem þetta frv. nær ekki til. En ég tel að þetta frv. geti verið þýðingarmikið spor í þá átt að þjóðfélagið taki á sig þá skyldu að aðstoða hinar einstæðu mæður í staðinn fyrir að hlaupa frá þessum skyldum með því að heimila fóstureyðingar af félagslegum ástæðum. Við munum aldrei - já, ég segi óhikað aldrei þó að mér hafi komið til hugar að segja seint, en ég hygg að það sé óhætt að segja að við munum aldrei hafa það ástand í þessu landi í félagslegum efnum að ekki sé alltaf hægt að finna einhverja erfiðleika sem ekki verður séð við í löggjöf. En við erum á mikilli framfaraleið í þessum efnum. Það höfum við verið á síðustu árum og síðustu áratugum. Við erum alltaf að bæta okkur í þessu efni. En það yrði enn þá aukin hvatning ef nú yrði fellt úr lögum að félagslegar ástæður gætu heimilað fóstureyðingu. Samkvæmt því sem ég hef lagt til ásamt meðflm. mínum í því frv. sem við höfum hér flutt á að afnema skilyrðislaust félagslegar ástæður sem heimild fyrir fóstureyðingu. Þrátt fyrir mikilvægi hinna félagslegu ástæðna, sem ég legg mikla áherslu á að bæta úr, er ástæðan fyrir því að ekki eigi að leyfa fóstureyðingar af félagslegum ástæðum fyrst og fremst siðferðileg. Við skulum og hafa í huga að umhyggja fyrir barni sem fæðist í þennan heim fer ekki alltaf eftir ríkidæmi eða því hve félagsmálalöggjöfin er fullkomin. Það hafa margir orðið góðir þegnar sem alist hafa upp við þröngan kost á sama hátt sem jafnvel ríkidæmi er engin trygging í þessu efni. Ég vil, þó að ég leggi mikla áherslu á hinar miklu félagslegu umbætur, einnig leggja áherslu á þessi víðtækari sjónarmið sem við verðum einnig að hafa í huga. Ég leyfi mér að vænta þess, hæstv. forseti, að bæði frv. um fóstureyðingar, það sem við höfum áður rætt um og frv. sem við nú ræðum, fái afgreiðslu á þessu þingi. Ég þarf ekki að leggja frekari áherslu en ég hef þegar gert - bæði í þessum umræðum og umræðunni um hið fyrra frv. varðandi fóstureyðingar - á mikilvægi þessa máls. Og ég vænti þess að þessi hv. deild beri gæfu til að afgreiða þetta frv. á jákvæðan hátt. Að lokinni þessari umræðu vil ég leyfa mér, hæstv. forseti, að óska þess að frv. þessu verði vísað til heilbr.og trn.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Eins og fram hefur komið styð ég ekki það frv. sem var síðast til umræðu. Það frv. sem nú er til umræðu styð ég hins vegar eindregið. Þær fáu krónur sem þetta frv. gæti fært mæðrum leysa ekki þann vanda sem einstæðar mæður búa gjarnan við. Til þess er vandinn of stór og bæturnar of litlar. Hins vegar mun hækkun á mæðralaunum verða dálítil búbót í léttar pyngjur einstæðra mæðra og annarra félítilla kvenna og því styð ég þetta frv.



Virðulegi forseti. Áður en þessu frv. verður vísað til nefndar, sem ég á von á að verði gert, er eitt atriði sem ég vildi fá upplýst hjá hv. flm. Hvernig tengist þetta frv., sem nú er til umræðu, beinlínis hinu fyrra frv. um breytingar á lögum um fóstureyðingar? Verði frv. um breytingar á fóstureyðingarlöggjöfinni fellt er þá þetta frv. dregið til baka eða verður þá ekki unnið að því að koma því gegnum þingið? Og eins: Verði frv. um breytingar á lögum um fóstureyðingar samþykkt er þá tryggt að þetta frv. fari í gegn? Ég held að við þurfum að átta okkur á því hvort þessi frv. eru það nátengd að það verði annaðhvort að samþykkja þau bæði eða fella bæði. Ég vil taka undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Einstæðar mæður eru sá hópur í samfélaginu sem býr við hvað lökust kjör. Ég get vel stutt verulegar bætur þeim til handa án þess að tengja það öðrum málum.

Flm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hæstv. forseti. Það var spurt um hver væru tengsl þessa frv. og frv. um fóstureyðingar sem við sömu flm. flytjum og rætt hefur verið hér í dag. Og það var spurt um það: Þarf að samþykkja þau bæði eða fella þau bæði? Frv. eru nátengd í hugum okkar flm. Og við höfum litið svo á að það væri ein af forsendunum - og misjafnlega sterkar forsendur eftir því hvaða þm. á í hlut - fyrir því að samþykkja frv. um breytingar á fóstureyðingarlögunum að hitt frv. sé samþykkt líka. Ég á raunar ekki von á að frv. um breytingar á lögunum um fóstureyðingar verði samþykkt nema þetta frv. verði samþykkt líka eða jafngildi þess eða eitthvað í þá átt. Hvað á að gera ef frv. um fóstureyðingar er fellt? Er þá sjálfgefið að fella það frv. sem við hér ræðum? Mín skoðun er sú að það frv. sem við hér ræðum hafi sjálfstæða þýðingu og það sé þess vert og eðlilegt að samþykkja það jafnvel þó að hitt frv. sé fellt. Ég sé ekki ástæðu til að fara að ræða þetta frekar. En mér finnst ástæðulaust að gera lítið úr því frv. sem hér um ræðir, ástæðulaust að vera að tala um þær fáu krónur o.s.frv. Þetta frv. er veruleg réttarbót. T.d. hækka mæðralaun um 50%. Í sambandi við mæðralaunin skulum við hafa í huga að þau hafa verið að hækka á undanförnum árum. Frá árinu 1982 hafa þau hækkað, mæðralaunin með einu barni, um 1074%. Fleiri hliðstæður, þó það séu nú ekki skerandi tölur, væri hægt að nefna. Ég bið hv. þm. að gera ekki lítið úr þessari réttarbót og þessum stuðningi við einstæðar mæður og líka mæður í hjúskap og í sambúð sem hér er gert ráð fyrir að geti notið góðs samkvæmt þessu frv. Það undirstrikar það, sem ég sagði raunar áður, að frv. þetta er þess eðlis að það hefur sjálfstæða þýðingu og kemur að gagni þó hitt frv. sé ekki samþykkt. En í mínum huga er það aðalatriðið að samþykkja frv. sem kveður svo á að ekki séu heimilaðar fóstureyðingar af félagslegum ástæðum og þjóðfélagið hætti að víkja sér undan félagslegum vanda með því að fórna mannslífum, hætti að víkja sér undan vandanum, breyti lögunum um fóstureyðingar og það megi verða hvatning til enn þá meiri aðgerða í félagslegum efnum í framtíðinni en frv. sem við nú ræðum gerir ráð fyrir.