Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Þetta frv. birtist hér í sama búningi og á síðasta þingi. Þá var orðið svo áliðið, er frv. kom fram, að eigi var tími til að ræða það til hlítar. Urðu samt um það nokkrar umr. og kom flest það fram, sem athugavert þótti. Nefndin hugðist að bera fram nokkrar brtt. við frv. En henni vannst ekki tími til að ljúka störfum, svo ekki var hægt að fella þær inn í frv. Ég geri ráð fyrir, að innan skamms verði þessar brtt. tilbúnar, og verða þær þá afhentar n. þeirri, sem málið fær til meðferðar. Þessar brtt. eru að mestu í samræmi við till.hv.þm. Borgf. í fyrra. Þó eru fleiri atriði tekin þar til greina. Ég vona, að þótt þessar brtt. liggi ekki fyrir nú, þá lofi deildin máli þessu að ganga til n. Þegar brtt. eru tilbúnar, verður þeim útbýtt meðal þm. áður en n. sú, er fær málið til meðferðar, skilar áliti.

Pétur Ottesen Ég gerði á síðasta þingi ýmsar aths. við allmörg ákvæði frv. Ég skal ekki endurtaka það, sem ég sagði um málið þá, en ég vil mælast til þess við hv. landbn., að hún athugi þessar aths. mínar. Ég get verið þakklátur hv.flm. og mþn., að hún hefir að einhverju leyti tekið till. mínar til greina og séð ástæður til breytinga. Ég tel það þó mikinn galla á gjöf Njarðar, að mþn. skyldi ekki koma fram með frv. í því formi nú þegar, sem hún óskar að það verði í, heldur ætlar hún sér að koma fram með brtt. síðar. Það er aðeins til að draga á langinn, að þdm. geti kynnt sér, hvað um er að ræða, fyrr en máske undir þinglok. Ég vil því skora á hv.flm. að afhenda landbn. þessar brtt. sem fyrst, og jafnframt vil ég ítreka þá ósk til landbn. að athuga till. mínar síðan í fyrra.

Gunnar Sigurðsson Ég hélt því fram á síðasta þingi, að sjálfsagt væri að flokka árnar, því að allt annað ætti við um smáár en stórár, og auk þess hagar á ýmsan annan hátt misjafnlega til um árnar. Ég vil t. d. minnast á Þjórsá. Í henni er engin veiði, nema neðst, og þar gæti því ekki komið til mála að fara að lögbjóða 60 stunda hvíld á viku. Auk þess tel ég nauðsynlegt að banna ádráttarveiði í smáám.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég vil geta þess út af ummælum hv.þm. Borgf., að ég gat þess einmitt, að brtt. myndu mjög bráðlega verða prentaðar og útbýtt til þm.

Flm. (Jón Þorláksson) Ég ætla ekki að flytja neina langa eða ítarlega framsöguræðu fyrir þessu frv. Ég geri ráð fyrir því sem sjálfsögðu, að því verði vísað til nefndar, og gefst þá tækifæri til að láta koma fram í nál. og við 2. umr. það, sem mestu þykir máli skipta. Ég ætla þó að gefa örstutt yfirlit yfir aðdragandann að þessu frv. Eins og menn muna, skall á styrjöld milli hinna stærri ríkja í Norðurálfunni í byrjun ágúst 1914. Var þá tekið til ýmissa úrræða af löggjafarvaldinu hér sem annarsstaðar, sem nauðsynleg þóttu, sérstaklega með tilliti til þess, að koma í veg fyrir ýmsar þær truflanir, sem styrjöldin hafði í för með sér. Eitt af þeim ráðum, sem víða var þá gripið til, var það, að seðlabankar voru leystir undan þeirri skyldu að innleysa seðla sína með gulli. Undan þessari skyldu var seðlabankinn hér á landi leystur 7. ágúst 1914. Var þá vitanlega burt numin sú trygging, sem löggjöfin annars veitti fyrir því, að kröfur þær og skuldir, sem stofnaðar höfðu verið í krónum, héldu áfram að svara til þess gullgildis, sem myntlögin mæla fyrir, að krónan skuli hafa. En þó að þessi trygging væri burt numin, þá urðu samt ekki mikil brögð að því, að pappírskrónan fjarlægist gullkrónuna meðan á styrjöldinni sjálfri stóð. Að vísu voru nokkrar sveiflur hér sem annarsstaðar milli gildis pappírspeninga og gullgildis, en verulega var það þó ekki fyrr en í ársbyrjun 1919, eftir að styrjöldin var afstaðin. Þá byrjuðu pappírspeningar okkar að falla og féllu allt árið 1919 og mestallt árið 1920. Í nóvember það ár voru þeir komnir niður í það lágmark, sem krónan náði, og höfðu þá ekki hálfvirði á móti gulli. Til þessa tíma hafði danska og íslenzka pappírskrónan fylgzt að, en nú skildi þar á milli. Þetta ástand hélt áfram með sveiflum ýmist upp eða niður þangað til snemma árs 1924. Þá var síðasta sveiflan niður á við. Í henni fór gildi pappírskrónunnar niður fyrir helming gullgildis. Annars var það svo á þessu rúmlega þriggja ára tímabili, 1920–24, að gengi pappírskrónunnar var oftast, eða a. m. k. um langan tíma, milli 60 og 70% af gullgildi. Alþingi 1924 gerði mjög víðtækar ráðstafanir til þess að hindra á eðlilegan hátt frekari lækkun pappírsgjaldeyris og til að koma af stað gengishækkun. Þessi ráðstöfun verkaði mestan hluta ársins 1924 og mikinn hluta ársins 1925, og var þá pappírskrónan komin upp í nálega 82% af gullgildi. Þá stöðvaðist hækkunin, og á þann hátt, a. m. k. að nokkru leyti, að þáv. stj. veitti Landsbankanum fulltingi til að koma í veg fyrir frekari hækkun, vegna þess að ríkisstj. og stjórn Landsbankans voru sammála um það, að ekki væri tiltækilegt að taka meiri gengishækkun í einu eins og þá stóðu sakir. Síðan hefir gengi íslenzku pappírskrónunnar haldizt óbreytt á móti sterlingspundum, og þar með að mestu móti gulli, því að sterlingspund hafa ekki verið nema örlitlum sveiflum undirorpin á þessu tímabili. Nú mun það almennt viðurkennt, að nauðsynlegt sé að fara að binda enda á þetta mál, að koma aftur verðfestingu á gjaldeyrinn, og þá er nú um fleiri en eina leið að ræða, og það, sem menn einna helzt hafa rætt um eða haft í huga, er ef kalla mætti tvær hinar ítrustu leiðir. Annað er hrein hækkun upp í gullgildi, framhald þeirrar hækkunar, sem var gerð 1924–1925 hér á landi og einnig í öllum nágrannalöndum og hélt þar áfram allt upp í gullgildi, en var stöðvuð hér í 82%. Þetta er önnur leiðin, en sú leið, sem er lengst þar frá, er hrein stýfing með myntlagabreytingu. Það má nú segja, að báðar þessar aðferðir hafi sína kosti og sína galla, eins og gerist um þau úrræði, sem fyrir hendi eru þegar komið er út í einhver vandræði. Höfuðkostir hreinnar hækkunar eru þeir, að hún skapar traust bæði inn á við og út á við. Þess vegna hafa öll þau ríki, sem með nokkru móti hafa talið sér það kleift, hækkað gengi sitt upp í gullgildi og öll þau ríki hafa talið sér þetta fært, sem ekki hafa staðið fjær gullgildi en við. Fjármálamennska Breta hefir vitanlega verið þarna fyrirmyndin. Ég veit ekki annað en að gullgildi sterlingspunds sé ennþá það sama og það var fyrst þegar myntlögin voru sett þar, þetta hefir skapað þá meðvitund þar, að þótt eitthvað hviki til um gildi innstæðufjár, meðan krúnan á í stórum styrjöldum, þá megi treysta því, að þetta rétti við aftur og verði staðið við það, að það fé, sem þar var lagt fyrir til ávöxtunar í ár, verði látið halda sínu gullgildi gegnum komandi aldir. Þessi festa í peningamálunum skapar fjárhagslegan styrk og traust bæði út á við og inn á við. Á ókosti hækkunarinnar hefir verið bent svo ríkulega í umr. um þetta mál, að ég get verið fáorður um þá. Ókostirnir eru fyrst og fremst þeir, að þær skuldir, sem skapazt hafa á verðbólguárunum, verða þungbærari en þegar þær voru stofnaðar, við það, að gjaldeyririnn hækkar upp í gullgildi. Höfuðkostur hreinnar stýfingar er þessi, að þá verður sneitt hjá þeirri þyngingu þessarar skuldabyrði, sem hrein hækkun hefir í för með sér, en sit leið hefir þá um leið í för með sér þann mikla ókost, að hún er hrein þrotayfirlýsing að því er það snertir að tryggja mönnum það, að gullgildi innstæðufjár og annara verðmæta, sem í peningum eru talin, haldist óbreytt í því landi. Óvissan um þetta, hugsunin um það, að næst, þegar kreppa kemur, verði allt stýft, skapar vitanlega þá hugsun, að óhættara sé að eiga fé sitt í öðru landi, þar sem ekki er síður að stýfa myntina, þótt eitthvað bjáti á, heldur en í því landi, sem stýfir myntina án þess að hafa til þess aðrar ástæður en þær, sem alltaf geta komið fyrir. Sannleikurinn er nefnilega sá, að þótt styrjöldin hafi valdið kreppu, eins og vísitölur hagskýrslnanna sýna, þá hafði þetta örvandi áhrif á atvinnulíf þjóðarinnar árin 1915–1916. Taki maður öll stríðsárin samanlögð með þeirra áhrifum á atvinnulíf þjóðarinnar, þá sést, að þar hefir hún ekkert stærra afhroð goldið heldur en það, sem þjóðin má búast við hvenær sem er. Ef við höfum átt að stýfa myntina vegna þess, sem þá kom fyrir, þá getum við aldrei verið öruggir um, að það komi ekki fyrir aftur, að stýfing fari fram. Leið sú, sem þetta frv. fer fram á, er sú, að reyna að fara bil beggja. Í frv. er reynt að halda dálítið í kosti hækkunarinnar án þess að sleppa nokkru verulegu af kostum stýfingarinnar. Það er í raun og veru ekkert óeðlilegt, þó að menn verði að sætta sig við það, að kröfur þær og skuldir, sem stofnaðar eru á þeim tíma, þegar löggjafarvaldið þóttist til neytt að nema úr gildi trygginguna fyrir því, að kröfur manna haldi gulltryggingu, að þær verði festar í öðru en gullgildi. En það er ómögulegt að taka kröfur, sem stofnaðar hafa verið, þegar löggjöfin veitti þær fyllstu tryggingar, sem hægt er að veita fyrir því, að þær skyldu haldazt í gullgildi, og kveða svo á nokkrum árum síðar, að þær skuli ekki haldast varanlegar í sínu gullgildi, án þess að veikja trúna á það, að óhætt sé á venjulegum tíma að leggja fé til ávöxtunar í bankana. Ef hægt er að koma og segja: „Við fellum þessar tryggingar úr gildi“, og allt er stýft, líka þær kröfur, sem stofnaðar voru í beztu trú, þegar engin ástæða var til að óttast neitt, þá hlýtur það að skapa meira vantraust á peningamálum þjóðarinnar heldur en hitt, að sætta sig við það, að löglegt verði annað gildi en gullgildi á þeim kröfum, sem stofnaðar voru á þeim tíma, þegar lög um gulltryggingu og seðlainnlausn voru ekki í gildi. Þetta frv. fer fram á að setja takmarkið milli þess, sem viðurkennt sé í gullgildi, og hins, sem verðfesta skal í pappírskrónum, þann dag, sem íslenzka löggjöfin felldi niður innlausnarskyldu seðlabankanna, því að þá eru tímamót á þessu sviði. Og mér kemur það þannig fyrir sjónir, að þessar athafnir löggjafarvaldsins muni skera úr, hvers menn hafa að vænta í framtíðinni í þessu efni. Ég tel, að frv. með þeim ákvæðum, sem í því felast, muni gera menn miklu óhultari með það, að leggja hér til ávöxtunar fé sitt á venjulegum tímum, þegar seðlainnlausn er í lögum, heldur en stýfingarleiðin með myntlagabreytingu, sem gefur það fordæmi, sem sviptir menn allri tryggingu um þetta í framtíðinni. Hinsvegar er þessi úrlausn, sem frv. fer fram á, þannig, að hún felur í sér alla verulega kosti hreinnar stýfingar að því leyti, að allur yfirgnæfandi þorri þeirra skulda, sem nú eru til, fær þannig verðfestingu, að mönnum er ekki gert að skyldu að greiða skuldir sínar með hærra peningagildi en núverandi pappírskróna hefir. En árið 1914 var yfirleitt svo lítið um innstæðufé í landinu móts við það, sem nú er, og svo langur tími síðan, að mikið af því innstæðufé, sem þá var til, hefir verið goldið eða nýjar kröfur komið í staðinn, svo að ég hygg, að viðurkenning gullgildis þeirra skuldbindinga, sem stofnaðar voru áður en seðlainnlausnin var úr lögum, verði ekki sérlega erfið fjárhagslega. Og það er auðvitað mögulegt að útvega upplýsingar um það atriði, hve miklu slíkar skuldbindingar muni nema. Þó að ekki sé hægt að fá það upplýst nákvæmlega, þá mun þó hægt með eftirgrennslan að komast svo nálægt því, sem rétt er, að menn sjá, að óþarfi er að setja það neitt fyrir sig. Ég tel því, að þetta frv. hafi í öllu verulegu sömu kosti og frv. um myntlagabreytingu, en tekur því mikið fram að því leyti, að með slíku fordæmi, sem frv. gefur, er ástæða til að ætla, að ekki verði heldur síðar gripið til þess að færa niður með lögum þær kröfur og skuldbindingar, sem stofnaðar hafa verið í gullgildum gjaldeyri á venjulegum tímum. Ég er ákaflega hræddur um, að fjárhagsleg afkoma þessa litla lands sé nógu erfið, þó að því sé ekki bætt ofan á aðra erfiðleika, að rýra um þörf fram traust landsmanna sjálfra á því, að óhætt sé fyrir þá að ávaxta fé sitt í þeirra eigin landi.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég vildi aðeins geta þess í sambandi við þetta frv., að ég mun nú eftir fáa daga leggja fyrir þessa hv. d. frv. til myntlaga og vænti þess, að sú nefnd, sem fær þetta frv. til meðferðar, fái þá einnig hitt.

Jón Baldvinsson Þar sem þetta frv. fer sennilega til nefndar, sem ég á sæti í, verður tækifæri fyrir mig síðar til þess að koma með þau andmæli, sem ég kynni að hafa gegn því. Ég vil benda hv.flm. á það, að mér finnst, sem verða muni verulegir erfiðleikar á framkvæmd þessara laga, ef frv. kemst þá svo langt. E. t. v. byrja þeir ekki að fullu fyrr en 1934, en þá yrðu þeir svo miklir, að vafasamt er, hvort það er framkvæmanlegt. Í öðru lagi vil ég benda á nokkurt ranglæti, sem mundi koma fram, ef það yrði framkvæmt, sem frv. gerir ráð fyrir. Stéttirnar, sem hafa beðið tjón af lækkun krónunnar á undanförnum árum, eiga líka að taka tjónið af hækkuninni skv. þessu frv. Þetta kemur vitanlega ekki niður á einstaka menn, sem hafa hagnazt eða tapað á gengislækkuninni, heldur á þá stétt, sem hefir þegið laun, því að hún hefir tapað á lækkuninni, og svo er henni líka ætlað að tapa á umreikningnum, þegar þetta kemur til framkvæmda. Þetta vil ég undirstrika, og ég tel það ekki á valdi þings og stjórnar að setja slík lög og koma þeim í framkvæmd, jafnvel þó að það beitti ríkisvaldinu fyrir sig til þess.

Flm. (Jón Þorláksson) Það er náttúrlega hægt að ræða um það við hv. 2. landsk., hverjir erfiðleikar muni verða í framkvæmd slíkrar löggjafar. Ég fyrir mitt leyti er ekkert hræddur við þá. Ég geri ráð fyrir, að erfiðleikarnir, sem hann á við, standi í sambandi við það, að það á að verða breyting í aðalviðskiptunum á stærð gjaldeyriseiningarinnar. En það, að breyta til um stærð gjaldeyriseiningarinnar er engin nýjung, hvorki hér á landi né annarsstaðar. Það hefir ósköp oft verið gert, og nægileg fordæmi eru fyrir því, að það veldur ekki neinum teljandi vandræðum. En það var annað, sem hv.þm. sagði, sem væri athugunarmál, ef rétt væri, að þær stéttir, sem hefðu haft tjón af gengislækkuninni, ættu líka að bíða tjón af umreikningnum eða hækkuninni. Þetta fer nokkuð eftir því, hvað það er, sem hv.þm. hefir í huga til samanburðar. Má færa þessum orðum hans dálítinn stað, ef hann hefir venjulega hækkun upp í gullgildi til samanburðar, því að það mundi færa sömu stéttum hagnað, sem hafa beðið tjón af gengislækkuninni. Og þar sem þetta frv. fer ekki fram á sömu leið, má segja, að það svipti þær voninni um hagnað af gengishækkun. En lengra fer það ekki. Því beri hv.þm. þetta saman við myntlagabreytingu á hinn bóginn, felur þessi leið ekki í sér nokkuð í samanburði við það, sem myntlagabreyting mun hafa í för með sér til tjóns fyrir þessar stéttir. Að því leyti er það ekki rétt hjá hv.þm., að um beint tjón af þessum ráðstöfunum getur ekki verið að ræða fyrir þessar stéttir, en aðeins um missi hagnaðarvona, sem bundnar eru við aðra úrlausn málsins.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég þarf í raun og veru ekki að svara mörgu af því, sem komið hefir fram. Ég heyrði ekki nema niðurlagið á ræðu hv. 1. þm. Rang. og það var svo ósköp meiningar lítið, þegar hann var að gera samanburð á búskap og búmannsviti okkar hv.þm. Dal., að mér stendur það á sama.  Hv. þm. Dal. þyrfti að gera þessu frv. betri skil og samræma það við stjskr. Það er annars illt, að hann skuli ekki hafa verið uppi fyrr og eigi hér eilíft líf og þingsetu, því að ég held, að hann sé ómissandi maður. Reyndar hefði hann þurft á undanförnum þingum að hafa meiri áhrif og íhlutun en hann sýnist hafa haft. Hann hefði þurft að standa miklu betur á verði til að gæta þess, að eignarrétturinn væri ekki skertur um skör fram, eftir því er hann segir nú sjálfur. En hér hygg ég, að hann skjóti hjá markinu. Svo mikið er víst, að sömu ákvæði eða samskonar og þau, sem honum þykja of ströng í frv., hafa lengi verið í lögum landsins; þau hafa sum um langan aldur staðið í búnaðarlöggjöf okkar, þó að hann og margir fleiri háfi kannske aldrei tekið eftir því. Og krafan um húsaskylduna er ekki meira en hver bóndi verður að uppfylla. Það dugir ekki að miða löggjöfina við þá, sem ekki hafa fjárstyrk til að byggja upp býli sín. Löggjafar landsins hafa séð, að þeim mönnum þarf að hjálpa til að byggja. En sú hjálp nær ekki til þeirra, sem búa á leigujörðum, nema þeir njóti annara manna að, eigenda jarðanna eða sveitarstjórnar. Þó að þeir vildu nota sér þau hlunnindi, sem löggjafarvaldið hefir veitt efnalitlum bændum til að húsa jarðir sínar, geta fasteignasnauðir leiguliðar það ekki nema með hreppsábyrgð. Oftast hafa leiguliðar ekkert fengið, því að eigendur jarðanna hafa ekki viljað láta af gjaldskvöð á jarðir sínar. Þó að eigendur sjálfir búi margir í lélegum húsakynnum, má löggjafarvaldið ekki haga löggjöf sinni eftir því. Það er eins og önnur neyð, sem ráða þarf bráðar bætur á, og ganga þarf svo frá ábúðarlögum, að séð sé um, eftir því sem hægt er, að húsakynni verði þannig, að heilbrigði manna verði ekki hætta búin. Hv. þm. Dal. var að tala um það, að með þessu frv. væri kippt burtu grund vellinum undan núv. þjóðskipulagi. Mun hann hafa átt við það, að með frv. væri eignarréttur á jörðum að engu gerður. Þetta er auðvitað hin mesta fjarstæða, sem ekki er eyðandi orðum um. Ég vil þó benda hv.þm. Dal. á það, að samkv. hans eigin rökstuðningi mætti eins segja, að eignarrétturinn sé upphafinn, eins og nú er, þar sem ábúðarrétturinn er svo, að jarðeigendum er ekki unnt að taka jörð úr ábúð, ef til lífstíðar er byggt, eða þó máske ennfremur, ef gleymzt hefir í tæka tíð að gefa byggingarbréf fyrir jörðinni, að þá getur eigandi jarðarinnar alls ekki tekið hana úr ábúð, nema hann geti sannað, að jörðin hafi verið byggð til til tekins tíma. Hvað það snertir, að ríkissjóður er samkv. 11. gr. frv. undanskilinn húsaskyldunni, get ég gjarnan upplýst það, að þetta ákvæði er ekki sett í frv. af okkur nm., heldur af stj., sem tók frv. til athugunar í fyrra. Hinsvegar vil ég benda á það, að þetta ákvæði nær aðeins til þeirra jarða ríkissjóðs, sem liggja við auðn eða ætlaðar eru til almennra af nota. Býst ég ekki við, að hv.þm. Dal. geti verið svo barnalegur, að hann haldi, að menn sækist eftir að búa á býlum, sem liggja við auðn. - Húsaskylda á slíkum jörðum hefir því nauðalitla þýðingu. Það lítur náttúrlega ákaflega sennilega út, að þeir menn séu sérstaklega fátækir, sem eiga jarðir og leigja þær út. Sú hefir löngum verið venjan, að þeir væru fátækastir, sem jarðir eiga ! Nei, hv.þm. Dal. þýðir ekki að slá fram slíkum staðhæfingum sem rökum. Ég veit þess t. d. dæmi frá Norðurlandi, að tveir menn eigi einir svo að segja heila sveit. Skyldi hv.þm. Dal. álíta, að þeir séu fátækir? Ég get varla ímyndað mér það. Og það er víst, að þessir menn hafa lag á því að leigja jarðir sínar þannig út, að ábúendum þeirra er varla vært. Hv. þm. Dal. drap á einstakar gr., en ég ætla þó ekki að fara langt út í það, sem hann sagði um þær, að svo komnu máli. Einkum voru það kaupskylduá kvæði 44. gr., sem hv.þm. Dal. hneykslaðist á. Mun ég ekki berjast á móti því, að leiguliðum séu sýndar meiri ívilnanir en þar er gert. Hinsvegar finnst mér hálfkátlegt, þegar annarsvegar er verið að halda því fram, að gengið sé of nærri jarðeigendum, en hinsvegar, að réttur leiguliða sé fyrir borð borinn. Annars vildi ég mega vænta þess, að hv.þm. vildu gera umbætur á frv. og bæta úr þeim göllum, sem þeim þykir á því vera. Er það meir sæmandi þm. en að rísa upp með andmælum gegn frv., án þess að koma fram með nokkrar till. til bóta á því. Hv. 1. þm. Skagf. var mjög sanngjarn í sinni ræðu. Þótti honum sem við nm. værum ekki ámælisverðir, þótt við hefð um flutt frv. óbreytt, enda verður okkur satt að segja varla fundið það til sakar, á meðan gildari rök eru ekki færð fyrir ágöllum frv. en fram hafa komið til þessa. Á síðasta þingi fór þetta mál til landbn. um miðjan febrúar, ef ég man rétt. N. fór í gegnum frv. allrækilega, enda hafði hún langan tíma til að athuga það, og hafði hugsað sér að bera fram ýmsar brtt. við frv. Af því varð þó ekki, enda kom málið ekki framar fyrir þingið. Þar 47 sem hinsvegar n. er nú kunnugt orðið þetta mál, vegna vinnu sinnar við það í fyrra, og hún er nær eins mönnum skipuð, má gera ráð fyrir, að hún geti verið hraðvirk að þessu sinni og afgr. málið á skömmum tíma. Vænti ég þess því, að hv.þdm. geti fallizt á að vísa málinu til nefndar. Læt ég svo lokið máli mínu að þessu sinni, og býst ég ekki við því, að ég muni taka aftur til máls við þessa umr.

Sigurður Eggerz Ég ætla einungis að gera stutta aths. Ég vil taka undir það með hv. 1. þm. Skagf., að þetta mál skiptir bændur landsins miklu, og mér þykir kynlega við bregða, að hæstv. landstj., sem alltaf þykist bera hag bændanna fyrir brjósti, skuli ekki a. m. k. gera einhverjar tilraunir til þess að sníða af frv. verstu agnúana, úr því hún treystir sér ekki til þess að taka það óbreytt til flutnings. Mér virðist hæstv. stj., sem alltaf vill láta kalla sig bændastjórn, sýna meira tómlæti um þetta stór mál bændanna heldur en góðu hófi gegnir, og ég vil stórlega átelja þetta tómlæti í slíku máli. Ég ætla ekki við þessa umr. að fara út í einstök atriði frv. Þó get ég ekki stillt mig um að láta í ljós þá skoðun mína, að mér virðast sum ákvæði frv. höggva allnærri stjskr. landsins. Það skal nú strax tekið fram, að ég er mjög fylgjandi því, að réttur leiguliða sé tryggður betur en nú er, en það má heldur ekki ganga svo langt í þá átt, að réttur landsdrottins sé að fullu fyrir borð borinn. Sum meginákvæði frv. ganga svo nærri rétti landsdrottins, að óhæfilegt verður að teljast með öllu. Sum þessara ákvæða þýða bókstaflega það, að flæma landsdrottin frá eign sinni. Frv. leggur svo ríkar skyldur á landsdrottin, að í mörgum tilfellum yrði honum um megn að uppfylla þær. Lagaákvæði, sem svo eru vaxin, eru efalaust mjög nærgöngul ákvæðum stjskr. um friðhelgi eignarréttarins. Má í þessu sambandi benda á þau ákvæði frv., sem skylda landeiganda til þess að byggja undir vissum kringum stæðum hús á jörðu, sem sveitarstjórn hefir látið skipta samkvæmt 2. gr. frv. Hér er sannarlega verið að gera lítið úr eignarrétti landeiganda. Öðrum aðilum eru heimiluð víðtæk umráð og viðtækur réttur til þess að fara með eign landeiganda eftir eigin geðþótta, þvert á móti vilja og hagsmunum eiganda, og síðan á að leggja óhæfilegar skyldur á landeiganda, ofan á það, að hann er sviptur um ráðum eignar sinnar. Hvar er nú hin löghelgaða friðhelgi eignarréttarins, ef slík ákvæði verða að lögum? Sem dæmi þess, hversu ófullkomið og ónákvæmt frv. er í einstökum atriðum, má t. d. benda á 12. gr. frv. Þótt þar sé ekki um neitt höfuðatriði að ræða, þá má þó nokkuð af því marka um frágang frv. yfirleitt. Í greininni segir svo: „En skyldur er leiguliði til þess að halda hús um við, þannig, að ekki fyrnist um skör fram fyrir handvömm“. Þetta orðalag er ákaflega óákveðið og teygjanlegt, eins og allir munu sjá. - Annars var það ekki ætlun mín að fara út í einstakar gr. frv. fyrr en við 2. umr., heldur vildi ég einungis sýna höfuðstefnuna í frv., sem ég yfirleitt tel mjög varhugaverða. Þó langar mig til þess að benda hv.þdm. á IX. kafla frv., um kaupskyldu á leigujörðum, því þar er sannarlega knútur riðinn á ósómann um ranglæti þessa frv., en svo kynlega bregður við, að hér er það leiguliði, sem verður undir barðinu. Þar segir svo, í 44. gr.: „Ef landsdrottinn býður leiguliða ábýlisjörð sína til kaups, .... og leiguliði neitar að kaupa, skal hann hafa fyrirgert ábúðarrétti sínum“. Vesalings leiguliðinn! Hvað hefir hann brotið af sér, þó hann vilji ekki eða geti ekki keypt jörðina? Hvers á hann að gjalda? Hvaða sanngirni er nú í öðru eins og þessu, að svipta leiguliða ábúðarréttinum umsvifalaust, fyrir þá sök eina, að hann vill ekki kaupa jörðina á hverjum þeim tíma, sem landeiganda þóknast. Hann hefir ef til vill setið jörðina prýðilega í alla staði, en nú á hann að missa ábúðarréttinn af þessum sökum, fyrirvaralaust að mestu. Hér er opnuð leið fyrir landeiganda til þess að losna við ábúanda á þægilegan hátt, og með því eru ákvæði frv. um lífstíðarábúð gerð einskis virði. Ég skal svo láta máli mínu lokið að þessu sinni. Þetta átti ekki að vera nema stutt aths. En ég vil að lokum leggja ríka áherzlu á það, að mál, sem skiptir bændastéttina jafnmiklu máli sem þetta frv., verður að fá forsvaranlega af greiðslu, sem og reyndar öll mál, sem Alþingi hefir til meðferðar, og ég vil átelja tómlæti stj. í þessu velferðarmáli bændanna.

Magnús Jónsson Ég ætla ekki að fara að bera sprek á þær glæður, sem hér hafa lýst okkur um stund. Aðeins vildi ég drepa lítillega á tvö atriði í sambandi við þetta frv. Annað þessara atriða er form legs eðlis og snertir flutning frv. Frv. er samið af mþn. í landbúnaðarmálum og er fyrst flutt hér á þinginu af henni. Var ekkert undarlegt við það, þar sem stj. mun þá ekki hafa haft tök á að leggja hönd á frv. Síðan hefir frv. verið borið fram þing eftir þing af þm., en ekki af stj. Þar sem frv. er allmikill laga bálkur og hefir víðtækar verkanir, er ekkert vit í að samþykkja það, fyrr en stj. hefir vandlega undirbúið það sjálf og þannig tekið ábyrgð á því. Að stj. skuli skirrast við að bera frv. fram þing eftir þing, getur ekki af öðru stafað en að hún telur það varhugavert, og ætti þetta að hvetja menn til að gæta hinnar mestu varúðar gagnvart málinu. Hitt atriðið, sem ég ætla að minnast á, er efnislegt. Aðaltilgangur og aðalstefna mþn. er augljós. En hún er sú, að koma sem flestum jörðum úr leiguábúð í sjálfsábúð. Ég hygg, að því verði ekki á móti mælt, að þetta sé heppileg stefna. Hv. flm. hefir sýnt hér fram á það, að þær jarðir eru betur setnar, er ábúendur eiga sjálfir, heldur en leigujarðir. Þessi til gangur frv. er lofsverður. En þær aðferðir, sem nefndin hefir valið, eru mjög var hugaverðar og leiða til alls annars en ætlazt var til. Að þessu marki má vinna með tvennu móti. Það má laða leiguliða til þess að kaupa jarðir, með því að greiða fyrir þeim t. d. með aðgengilegum láns kjörum. En líka má ná þessu marki með því að þröngva svo kosti jarðeigenda, að þeir neyðist til að selja jarðirnar. Að þessari stefnu hafa hv.nm. hallazt. Þetta finnst mér nú hálfgerður „bolsevismus“ (hv. þm. verða að fyrirgefa, þótt orðið sé ljótt). Ef hv.nm. álíta, að þetta sé gert í þágu alþjóðar, þá hlýtur það að vera stefna þeirra að gera mönnum sem erfiðast að halda eignum sínum. Ég verð að álíta, að hér sé gengið of nærri eignar réttinum. Þetta er sá meginstraumur, sem gengur gegnum frv. En ég vil benda hv. d. á það, að annar straumur gengur gegnum frv. þetta, þvert á móti hinum. því að jafnframt því, að þröngvað er kosti jarðeigenda, er leiguliðum gerð leiguábúðin sem þægilegust, og því beinlínis unnið á móti því, að þeir kæri sig um að kaupa. Þetta er aðalgalli frv. Ef nefndin hefði verið sjálfri sér samkvæm, þá átti hún að gera báða óánægða, þannig að jarðeig endur vildu selja jarðirnar og leiguliðar kaupa þær. Ef frv. yrði að lögum, þá myndu jarðirnar hrynja í verði. Sérhver vara, sem líkt væri farið með, að framboð ykist og eftirspurn minnkaði, myndi lækka í verði.

Þær myndu leggjast í eyði

. Nei, þær myndu aðeins lækka í verði - komast að lokum svo lágt niður, að menn vildu kaupa þær. Kannske það sé ekkert við því að segja, þótt jarðirnar falli í verði? Það hefir e. t. v. vakað fyrir n. Ég skal nú ekki fjölyrða um það, en í fljótu bragði virðist mér það vera allhart, ef jarðirnar eiga að falla í verði, samhliða því, að fasteignamatið hækkar og þar af leiðandi skattar af þeim. Veðhæfi jarðanna myndi og minnka stórum við það. Ég býst varla við, að n. hafi ætlazt til þessa. En ég tek hér til máls vegna þess, að mér finnst, að hér sé á ferðum mál, er gæti haft mjög varhugaverðar afleiðingar. Ég viðurkenni hinn lofsverða tilgang frv., en mér finnst, að n. hafi algerlega mistekizt hvað aðferðir snertir. Ég mun ekki hafa á móti því, að frv. fari til 2. umr. og nefndar.

Magnús Jónsson Ég sé ekki ástæðu til að bæta miklu við það, sem ég hefi áður sagt, því hv. 1. þm. Árn. varð fullkomlega skotaskuld úr að hrekja röksemdafærslu mína. Ég benti á það, að ef ábúðarlögin þrengja svo kosti eigenda, að þeir vilji losna við jarðirnar, en hlaða aftur undir leiguliða, svo að þeir kæra sig ekki um að kaupa, þá muni jarðirnar falla í verði. Þetta hefir hv.flm. ekki reynt að hrekja. Hann færði jafnvel ljós rök fyrir minni skoðun, er hann lýsti því með dökkum litum, hvernig hag leiguliðanna væri komið - að eignarréttur þeirra á um bótum væri fyrir borð borinn. En þetta ástand ætti einmitt að hvetja þá til að eignast jarðir sínar. En þessu er breytt með frv., þar sem kjör þeirra eru bætt. Skal ég ekki tala um það meira, en ef frv. verður samþ. og hinir tveir ólíku straumar látnir mætast, þá mun það koma í ljós, hvor okkar hv. 1. þm. Árn. hefir haft réttara fyrir sér. Hv. þm. getur auðvitað sagt, að ég skuli benda á betri leiðir. En ég hefi ekki lagt höfuðið í bleyti til þess að finna nýjar leiðir í þessu máli, enda eru margir mér færari um það hér í þessari hv. d. En þó maður sé staddur í öskunni, á maður þó ekki að stökkva í eldinn. Og ég hefi bent á það, að annaðhvort mætti bæta svo aðstæður leiguliða, með hægari útvegun fjár, að þeir vildu kaupa jarðirnar, eða þá þröngva svo kosti beggja aðila, að löngun beggja gengi í sömu átt. Ef til vill gerir landbn. nauðsynlegar umbætur á þessu frv., og vil ég því ekki leggja stein í götu þess, að frv. komi til nefndar.

Hákon Kristófersson Ég ætlaði ekki að taka til máls við þessa umr. um þetta mál. En eins og nú horfir við get ég þó ekki stillt mig um að segja fá orð um það. Frv. þetta er nú orðinn gamall kunningi í þessari hv. deild. Það er eitt þeirra mála, sem að tilhlutun hæstv. stj. hefir verið undirbúið af svokallaðri mþn. í landbúnaðarmálum, sem starfað hefir undanfarin ár. Það er sýnt með flutningi þessa frv. nú, að hæstv. stj. hefir ekki viljað gera frv. þetta að sínu máli, þar sem hún hefir ekki sýnt því þá ræktarsemi að vilja sjálf flytja það. Þeir tveir mþn.-menn, sem sæti eiga hér, og annar er hæstv. forseti d., hafa því enn á ný flutt það. En nú kastar þó fyrst tólfunum, þar sem hv.flm. sjá enga ástæðu til þess að segja eitt einasta orð við þessa 1. umr., áður en málinu verður vísað til landbn. Er það harla lítil ræktarsemi hjá hæstv. forseta við sitt eigið afkvæmi. Ég sagði áðan, að sýnt væri, að stj. hefði ekki viljað gera þetta að sínu máli, þar sem hún ekki vill flytja það. Hvað boðar nú þetta? Það hlýtur að boða það, að hæstv. stj. hafi séð svo marga og mikla galla á frv., að hún hafi hvergi nærri því viljað koma. Ég get nú verið þakklátur hæstv. stj. fyrir þetta. Ég vil vona, að það boði það ennfremur, að sú óhamingja hendi aldrei þingið, að það samþykki þetta frv. í sömu mynd og það er nú. Ég vil beina því til hv. landbn., sem væntanlega fær frv. til meðferðar, að hún athugi frv. vandlega og taki upp úr því, ef hún finnur eitthvað þess vert í frv. - og það hygg ég muni vera -, að því sé veitt fylgi og framgangur. Að vísu er það svo nú, að hið góða, sem í frv. er, hverfur algerlega fyrir göllunum, sem á því eru, en þó munu sum ákvæði í því vera til bóta. Ég vil ekki í þetta sinn fara neitt inn á einstakar gr. frv. Ég hefi gert það áður, við 2. umr., þegar mál þetta var til umr. í þinginu síðast. Og þau ummæli mín standa algerlega óhrakin enn. Frv. þetta er óbreytt frá því, sem það lá fyrir síðasta þingi. Og eftir því, sem undirtektir voru þá, þá kemur mér það mjög á óvart, ef búið er nú að slá þá skjaldborg í kringum það, að það nái fram að ganga nú í lítið breyttri mynd. En ef svo væri nú, að lítil von væri til þess, að frv. nái fram að ganga vegna sinna mörgu og stóru galla, sem yfirgnæfa kostina, þá þykja mér þeir menn, er lýsa vilja góð um hug til alls sparnaðar, heldur hverfa í skuggann við að bera slíkt mál fram. Ef engin von er til að fá frv. samþ., þá er ekki svo litlu fé og fyrirhöfn á glæ kastað við að setja það inn í þingið, enda þótt kostnaður kunni að vera nokkru minni fyrir það, að frv. er óbreytt frá því, sem það var fyrir þinginu í fyrra. Ég vil svo enda á því, að snúa máli mínu til n. og æskja þess, að hún verði vel á verði um það, að frv. verði ekki samþ. í óbreyttri mynd.

Sigurður Eggerz Ég gerði örlitla aths. við þetta mál í minni fyrstu ræðu, og það lítur út fyrir, að það hafi orðið til að hleypa hita í hv.flm. Annars fannst mér þessi ræða hans haldin í svo hátíðlegum stíl, að meiri áherzla væri á það lögð en að svara aðfinnslum mínum. Það eru viss atriði, sem maður verður að gæta samræmis við í allri lagagerð, og eitt af því eru grundvallarákvæði stjskr. Þessa hefir nefndin ekki gætt. Það er íhugunarvert, sem stendur í 2. gr. frv.: „Ef sveitarstjórn tekur við jörð til ráðstöfunar“ - og skiptir henni - „þá skal hún láta gera nauðsynlegustu hús á jörðinni, sem leiðir af skiptingu“, og - „landsdrottinn skal skyldur til að kaupa hús þau, er sveitarstjórn lét gera á jörðinni, ef þau svara til þeirra húsa, sem krafizt er á leigujörðum að mati úttektarmanna“. - Nú er það svo, að enginn veit, hvort landsdrottinn getur full nægt þessari skyldu til að byggja eða kaupa þessi hús. Ýmsir jarðeigendur búa sjálfir í lélegustu kofum, ekki af því, að þeir vildu ekki byggja yfir sig, heldur af því, að þeir geta ekki veitt sér góð húsakynni, nógan hita og ljós, né önnur þægindi. Þeir verða að neita sjálfum sér um þetta allt saman. En er það ekki hörð krafa, að þeir eigi að veita öðrum það, sem þeir ekki geta veitt sjálfum sér? Það er hart, ef maður hefir í sveita síns andlitis aflað sér jarðarverðs, þá geti hið opinbera þvingað hann til að láta jörðina af hendi. Það er hart, ef maður má ekki ákveða sjálfur, hvort hann vill byggja stórt eða lítið, eða hvort hann treystir sér til að byggja eða ekki. Þegar hv.flm. er kominn á þennan grundvöll, þá er hann kominn út fyrir þann grunn, sem þjóðfélagsbyggingin hvílir á. Hér er í 11. gr. talað um hús, sem landsdrottni er skylt að reisa og halda við. En svo kemur rúsínan í öllu þessu, að sá landsdrottinn, sem menn skyldu ætla að væri ríkastur, þó að hann skuldi reyndar núna fjörutíu og tvær milljónir, hann er undanskilinn. - „Þó er ríkissjóður undanskilinn þessari húsaskyldu um þær þjóðjarðir allar og kirkjujarðir, sem liggja við auðn eða ætlaðar eru til almennra nota“. - Þegar það er fátæklingur, sem á lítið kot, sem liggur við auðn, þá er hann skyldur til að byggja það upp á eigin kostnað eða selja það fyrir hvað lítið sem er. En ef ríkissjóður á í hlut, er hann undanskilinn þessu á kvæði. Þarna sést, hvernig þeir menn, sem að þessu frv. standa, líta á rétt lítilmagnans. Hér er ráðizt á rétt þeirra fátæku manna, sem með striti sínu eru búnir að eignast smákot og hafa ekki enn efni á að byggja þau upp eins vel og þeir vildu. Hvaða hug sýnir slík árás? Þá stendur enn í 16. gr.: „Nú hafa jarðnytjar aukizt svo á leigujörð við ræktun, að jarðarhús þau, sem ákveðin eru í 11. gr., eru orðin ónóg peningi þeim, er jörðin framfleytir. Skal þá ábúandi gera landsdrottni viðvart og krefjast þess, að bætt verði við hús á jörðinni. Skal hann láta fylgja vottorð úttektarmanna þar um. Ef landsdrottinn vill ekki bæta við jarðarhús eða stækka, hefir leiguliði heimild til þess að gera hús eins og þörf krefur og úttektarmenn hafa áður vottað. Skal hann tilkynna landsdrottni, hvað húsagerðin hefir kostað, með nægum sönnunargögnum, og er hann þá skyldur til að greiða kostnaðinn. - - Sama gildir, ef endurnýja þarf, hvort heldur bæjar- eða peningshús, og landsdrottinn neitar að gera þau“. Þetta er allt á eina bókina lært. Landsdrottinn er skyldur að byggja, hvort sem hann getur eða ekki. Og ástæður manna nú eru sannarlega ekki þannig, að vit sé að leggja á menn slíkar byrðar, þó að þeir hafi komizt yfir eitthvert smákot. Þá skal ég aðeins víkja að 44. gr., þar sem þetta ákvæði er: „Ef landsdrottinn býður leiguliða ábýlisjörð sína til kaups með fasteignamatsverði, að viðbættu virðingarverði umbóta á jörðinni, sem landsdrottinn á frá síðasta fasteignamati, með 5 ára greiðslufresti og bankavöxtum, og jörðin liggur ekki undir skemmdum, svo að sýnilegt sé, að hún muni ganga úr sér, og leiguliði neitar að kaupa, þá skal hann hafa fyrirgert ábúðarrétti sínum“. Sannleikurinn er sá, að með þessu ákvæði virðist opnuð við leið fyrir jarðeigendur til þess að losa sig við leiguliða, því að hvergi í greininni eru ákvæði um, að ekki megi landsdrottinn nota sér þetta nema hann ætli vissulega að selja og geti selt öðrum en leiguliða, að honum frá gengnum. Nei, það er nóg, ef leiguliði vill ekki kaupa, þá verður hann að fara, og landsdrottinn getur svo vel sett annan án þess að þurfa að selja jörðina. Þetta getur gert leiguliðum með lífstíðar ábúð stórum örðugri aðstöðu en nú. Ég vildi með þessum orðum undirstrika þau mótmæli, sem ég bar fram gegn þessu frv. í fyrri ræðu minni. Það veitti ekki af að vísa því enn til nefndarinnar, til þess að hún athugaði grundvöll þess og grundvallarreglur þjóðskipulagsins og færi ekki að syndga gegn þeim.

Sigurður Eggerz Ég skal í stuttu máli rifja það upp, sem ég hefi sérstaklega fundið að frv. Í fyrsta lagi hefi ég fundið að því, að sveitarstjórn er heimilað að byggja upp jarðir án þess að spyrja jarðeigendur um leyfi. Í öðru lagi, að ríkustu landsdrottnar eru leystir undan slíkum skyldum, og í þriðja lagi, að ef leiguliði neitar að kaupa jörð, þá skal hann hafa fyrirgert ábúðarrétti sínum. Hv. 1. þm. Arn. sagði, að það myndi ekki koma neitt við mig, þótt eignarréttur leiguliðans yrði fyrir borð borinn. Ég lýsti því yfir í byrjun ræðu minnar áðan. að ég vildi jafnt heill beggja, leiguliða og jarðeigenda. Þá sagði hv. 1. þm. Árn., að það hefði verið betra, að ég hefði lifað á fyrri öldum. Ég er þakklátur hv.þm. fyrir að hann lítur svo á, að það hefði bætt aldar háttinn. En ég vil sameina óskir okkar, og óska þess, að ég lifi á komandi öldum.

Magnús Guðmundsson Ég hefi litlu að svara hv.flm., því að ræða hans gekk minnst út á að svara því, sem ég sagði. En mér finnst satt að segja þeir þmþ., sem áttu sæti í mþn., hafi verið helzt til afskiftalitlir um þetta barn sitt og fyrirhyggjulitlir, er þeir fóru að vekja það til lífsins aftur. „Það er hægt að breyta frv. í meðferð þingsins“, segja þeir. En ég efast um, að þingnefndir hafi tíma til, að leggja sig svo fram við þetta mál, að það verði afgr. á þessu þingi, eins mikill ágreiningur og er um mörg ákvæði þessa frv. Það, sem ég áfellist stjórnina fyrir, er, að hún skuli ekki hafa fengið frv. öðrum í hendur til endurskoðunar, því að ég ætlast ekki til, að þeir sömu menn, sem þetta frv. hafa samið, fari að búa til annað frv. meira eða minna frábrugðið þessu; ég geri ráð fyrir, að þetta sé þeirra eigin sannfæring, sem þeir hafa sett hér á pappírinn. Ég er sammála hv.flm. um nauðsyn á nýrri ábúðarlöggjöf, - sú nauðsyn var viðurkennd a. m. k. fyrir 20 árum. En það dugir ekki að leggja sama frv. fyrir þingið ár eftir ár og skipta sér ekki af því meir. Úr því verður engin ábúðar löggjöf. 44. gr. frv. kemur mér ákaflega undar lega fyrir sjónir. Það er gert að broti, sem varði missi leiguréttar, ef ábúandi vill ekki kaupa jörðina með fasteigna matsverði, 5 ára greiðslufresti og banka vöxtum, 8% býst ég við. Ég er sannfærður um, að ef þetta ákvæði frv. gengi í gegn, mundi hver einasti jarðeigandi vilja nota sér það, og yrði þá nokkuð ónæðissamt fyrir leiguliða. Það er ekkert vit að telja það brot á ábúðarrétti, þó að leiguliði geti ekki eða vilji ekki kaupa jörðina. Ef fasteignamat hækkar mjög nú, eins og sagt er, og fer svo hátt, að það sé nær því, sem jarðir ganga nú kaupum og sölum, sjá menn, að hér er ekki vel tryggður réttur leiguliða. Ég tek undir það með hv.þm. Dal., að í frv. er yfir leitt miklu betur séð fyrir rétti leiguliða en eiganda, en í þessu atriði keyrir aftur um þverbak á hina hliðina.

Magnús Guðmundsson Ég verð að láta í ljós undrun mína á því, hve lítið hefir verið gert fyrir þetta mál, jafnnauðsynlegt og það þó er fyrir landbúnaðinn. Mþn., sem skipuð var fyrir nokkrum árum, leysti starf sitt fljótt af hendi og lagði frv. fyrir þingið. En svo hefir málið verið að vefjast hér fyrir mörgum þingum án þess að á því hafi verið tekið af nokkurri alvöru. Á fyrsta þinginu, sem málið lá fyrir, kom þegar í ljós, að margir þm. voru óánægðir með niðurstöðu mþn. En við því er ekkert að segja, þótt ekki séu allir á nægðir. Það er engin ástæða til þess að leggja málið á hilluna af þeim sökum. Málið á að ræðast og athugast, unz það er komið í það horf, sem þingið getur sætt sig við. Það er ámælisvert, að stj. hefir ekki athugað frv. og breytt því í það horf, sem hún gat fellt sig við og borið fram sem sitt mál. Ég man eftir því, að hv. 1. þm. S.-M. sagði á fyrsta þinginu, sem frv. þetta lá fyrir, að í því feldist ekki breyting, heldur bylting í ábúðarlöggjöfinni. Sá hv.þm. lét alveg ótvírætt í ljós, að hann gæti eigi fellt sig við frv. Fleiri raddir mátti heyra, er gengu í svipaða átt. Þó hefir ekkert verið gert í þá átt að breyta frv. Höfundar frv. flytja það óbreytt þing eftir þing. Ég kasta ekki steini á þá fyrir það. Það er ekki nema eðlilegt, að þeir haldi fast við sína niðurstöðu. En það er stj., sem er ámælisverð fyrir það, að taka ekki málið í sínar hendur. Og áhugi hennar er ekki einu sinni svo mikill, að hún sé viðstödd þegar frv. er rætt. 

Hákon Kristófersson Hv. flm. sagði, að það væri ekki rétt gert að koma með andmæli gegn þessu frv. án þess að láta fylgja þeim andmælum till. til umbóta á frv. Út af þessu vil ég leyfa mér að minna hv.flm. á það, að á næstsíðasta þingi urðu miklar umr. um þetta frv., og komu þá fram ýmislegar bendingar til þess, sem betur mátti fara. í fyrra var frv. aldrei afgr. af landbn., og gafst því ekki tækifæri þá til að bera fram brtt. við það. Mér skildist svo á ræðu hv.flm., að ég hefði átt að halda því fram, að þetta frv. hefði ekkert nýtt að geyma. Þetta er misskilningur hjá hv.flm. Ég sagði, að kostir frv. köfnuðu í göllum þess. Og það er dálítið annað. Þá er það ekki heldur rétt hjá hv.flm., að við, sem höfum andmælt þessu frv., teljum það að öllu leyti lítils virði. Fyrr mætti nú líka vera, þar sem það hefir verið vandlega undirbúið af mþn. og sjálf stj. meira að segja lagt hönd á það, eftir því sem hv.flm. upplýsti áðan í ræðu sinni. Að vísu virðist athugun stj. á frv. ekki hafa gengið út á annað en að létta bagga ríkissjóðs umfram það, sem einstaklingar verða að bera, ef frv. verður að lögum óbreytt. Er slíkt harla einkennilegt, eins og hv.þm. Dal. benti réttilega á. Get ég bæði um það og annað, sem hv.þm. Dal. benti á, verið honum fullkomlega sammála. Vil ég leyfa mér að endurtaka áskorun mína til hv. landbn., sem fær þetta mál væntanlega til með ferðar, að taka aths. þær, sem hann gerði við frv., til rækilegrar yfirvegunar. Hv. flm. hélt því fram, að í gildandi 1. væri gengið á rétt leiguliða, og bætti frv. úr þessu. Um þetta atriði er erfitt að tala nú, þar sem ekki er hægt að koma því við við þessa umr. að gera samanburð á frv. og gildandi l., af því að þingsköp banna, að farið sé út í einstakar gr. frv. við 1. umr. Á þinginu 1929 gerði ég allítarlegan samanburð á frv. og gildandi 1. við 2. umr. um málið þá, og get ég vís að til þess. Aðeins get ég sagt það, að af 55 gr. frv. eru 25 meira og minna athuga verðar. Og má vel vera, að fleiri séu. Krafan um hýsingu leigujarða er sjálf sögð, en frv. gengur of langt í því efni. Það má ekki gera meiri kröfur á hendur jarðeigendum en að þeir sjái þeim fyrir íbúðarhúsum, sem jarðir þeirra nytja. Að skylda jarðeigendur til þess að byggja peningshús á þeim jörðum, sem þeir leigja, nær ekki nokkurri átt. Er að vísu dæmi til, að slíkt hafi verið gert, þar sem er t. d. Hvanneyrarfjósið fræga, en það er öðru nær en að það hvetji til eftirbreytni. Hv. flm. minntist á samtal, sem við höfum átt saman um þetta mál, og gat þess að við værum sammála um, að tryggja bæri rétt ábúanda svo, að jarðeigendur gæti ekki vísað honum af jörð inni eftir eigin geðþótta. Þetta er alveg rétt. Ég hefi meira að segja mikla löng un til þess að lögleiða erfðaábúð, því að bæði næst með því meiri trygging fyrir því, að sem mest verði gert fyrir jarðirnar, og svo má ganga út frá, að þær lendi þá fremur í verðugra manna höndum. Að íbúðarhús á leigujörðum séu oft og tíðum verri en þau eiga að vera, dettur mér ekki í hug að efast um, en til þess geta legið ýmsar ástæður, sem erfitt er að ná til með l. Og ef eitthvað er athuga vert við íbúðarhúsin, er það úttektar mönnunum að kenna, og þá fyrst og fremst hreppstjórunum. Hinsvegar fæ ég vart skilið það, að heilsu og lífi manna sé hætta búin af þessum sökum. Heilbrigðiseftirlitið er orðið það öruggt hér á þessu landi. Andstaða mín gegn þessu frv. byggist ekki á því, að ég vilji ekki bæta þá galla, sem á því eru, heldur byggist hún á því, að ég vil ekki, að nokkurs manns réttur sé fyrir borð borinn. Ég er þess sann færður, að kostnaðurinn af húsabygging um er bæði jarðeigendum og ábúendum ofvaxinn, auk þess sem ýms ákvæði frv. eru á þá leið, að kærulausum ábúendum má á sama standa, þó að húsin hrörni. Og hvað er það, að hús hrörni um skör fram? Ætli það fari ekki eftir áliti úttektarmannanna? Ég fæ því ekki betur séð en að óhætt sé að taka undir það með hv.þm. Dal., að með frv. er um ráðarétturinn tekinn af þeim, sem eru svo ólánssamir að vera jarðeigendur. Ég hefi heyrt því fleygt, að háttsettur maður í stjórnarherbúðunum hafi bent stj. á, að ekki væri rétt af henni að láta flytja þetta frv., vegna þess að það fæli í sér stjórnarskrárbrot, eins og hv.þm. Dal. benti réttilega á. Skal ég ekkert um það segja, hvað hæft er í þessu, en svo mikið er vist, að stj. hefir ekki séð sér fært að flytja þetta frv. sjálf. Hv. flm. beindi þeirri spurningu til hv.þm. Dal., hvort hann byggist við að sótzt væri eftir ábúð á jörðum, sem óbyggðar væru.

Sem liggja við auðn

. Það skiptir sama máli. Grundvöllurinn er sá sami. Það gerir sömu útkomu, hvort heldur jörð hefir verið í eyði eða líkur eru fyrir, að hún fari í eyði. Ef menn óska eftir ábúð á annað borð, gerir slíkt engan mismun. Þar, sem ég veit dæmi til slíkra jarða í eigu ríkissjóðs, hefir ekki verið fé fyrir hendi til þess að hýsa þær. Það er erfitt um að fá fé til bygginga, og leiguliðar eiga þar erfiðasta aðstöðu. Þó trúi ég því ekki, að leiguliðar fái ekki á byrgð hrepps síns fyrir byggingarláni, ef það eru efnismenn, sem í hlut eiga. Ég get ekki trúað svo illu um hreppsnefndirnar. Og það get ég upplýst, að Barða strandarhreppur hefir tekið á sig margar ábyrgðir í þessu skyni. Að eins miklar tálmanir séu á því að fá lán til bygginga og hv.flm. vill vera láta, held ég því, að sé tæplega rétt. Menn hafa ýmislegt, sem þeir geta veðsett sínum eigin hreppi, þó að slíkt gangi ekki við almennar lán stofnanir. Og ef miklar tálmanir eru fyrir hendi hvað þetta snertir hjá leigulið um, ber þá ekki að sama brunni hjá jarðeigendum með lántöku til bygginga, ef jarðirnar eru veðsettar? Hér hefir verið drepið nokkuð á á kvæði 44. gr. frv. Býst ég við að þau á kvæði byggist á velvilja n. til leiguliða og að n. gangi út frá, að jarðamatið sé svo lágt, að leiguliðar séu fúsir til að kaupa jarðirnar. Hitt hefir n. látið sér í léttu rúmi liggja, þó að jarðareigendur biðu skaða við að selja, eftir að vera búnir að hýsa jarðir sínar og gera þeim ýmislegt annað til góða. Þrátt fyrir alla þá galla, sem á þessu frv. eru, felur það þó í sér umbætur að nokkru leyti, og legg ég því til, að frv. verði vísað til n. En vitanleg eru forlög frv., ef það kemur aftur óbreytt til deildarinnar. Vildi ég því mega vona það, að n. lagfærði það, svo að það fengi annan svip en það nú fer með til n. Takist svo giftusamlega, vænti ég þess, að við fhn. stöndum þétt saman um grundvallaratriði frv.

Lárus Helgason Það eru nú orðnar alllangar umr. um þetta mál, og skal ég ekki lengja þær mikið. En mér finnst mjög einkennileg framkoma þeirra hv.þm., sem hafa verið að ámæla hæstv. landsstj. fyrir það, að hún hafi ekki flutt frv. þetta sjálf. Ég veit satt að segja ekki, hvað þessir hv.þm. meina. Hæstv. stj. hefir gert það, sem henni bar, hún hefir skipað mþn. í málið. Og tveir nm. eru hér á Alþingi, og eru þeir flm. frv. Málinu er auðvitað ekkert betur borgið, þótt hæstv. stj. flytti það, heldur en nm. sjálfir. Stj frv. hafa oft verið felld eða orðið óútrædd. Hv. 1. þm. Skagf. vildi áfella hæstv. stj. fyrir það, að hafa ekki skipað nýja n. En það væri ekki eðlilegt, þar sem mál ið hefir ekki enn komizt úr n. hér í þinginu. Það er ekkert óeðlilegt, þótt slíku máli sem þessu verði ekki lokið á 1–2 þingum. Slíkt hefir komið fyrir oft áður. T. d. var núgildandi ábúðarlöggjöf áratugi í smíðum. Það er rétt athugað hjá hv. 1. þm. Skagf., að landbn. hefir of lítinn tíma til þess að afgreiða þetta mál nema hún samþ. það að mestu. En þrátt fyrir það mun hún alls ekki láta frv. fara óbreytt út í deildina. Hún er nú nær því að af greiða málið en t. d. í fyrra. Ég vil að lokum endurtaka það, sem ég sagði í upphafi máls míns, að ég tel það rangt að ámæla hæstv. stj. fyrir það, að flytja ekki frv. Þeir þm., sem sömdu það, máttu að sjálfsögðu flytja það óátalið. Annars finnst mér óþarfi að fjölyrða meir um málið, þar sem nógur tími ætti að gefast til þess síðar, eftir að landbn. hefir afgr. það til deildarinnar.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Hv. 1. þm. Reykv. vék nokkrum orðum að málinu og taldi, að það hlyti að vera var hugavert, úr því hæstv. stj. hefði ekki flutt það. Ég skal þá fræða hv.þm. á því, að á síðasta þingi var málið flutt að tilhlutan hæstv. stj. Hefir hún áður kynnt sér málið rækilega. Mun því sönnu nær, að henni hafi ekki þótt málið stórum athugavert. Slíkt hefir oft komið fyrir áður, og því er engin ástæða til þess að ámæla hæstv. stj. fyrir það, að hafa ekki flutt málið að þessu sinni. Annars skal ég ekki fjölyrða um þetta atriði, en ég vona, að hv.þdm. leggi alúð við málið, fyrst þeim er svo tíðrætt um það. Ég verð nú að segja, að mér finnst röksemdaleiðsla hv. 1. þm. Reykv. harla einkennileg. Það er rétt, að mþn. vildi ráða bót á ýmsum meinsemdum, sem eru á núverandi ábúðarlöggjöf. En hv.þm. telur, að með till.n. sé gengið nærri eignarrétti jarðeigenda, um leið og verið sé að laða leiguliða til þess að vera leiguliðar áfram. Hann segir, að það sé ráðið til þess að auka sjálfseign, að laða leiguliða til þess að kaupa jarðirnar, og liggi til þess margar leiðir. Mun það ekki fjarri, að ef eigendur vilja losna við jarðirnar, þá kaupi leigjendur þær. Þá sagði hv.þm., að ef frv. þetta yrði að lögum, þá myndu jarðir falla í verði. Þetta er algerlega gripið úr lausu lofti. Ég býst við því, að núgildandi fasteigna mat gangi sönnu nær. Fari fram kaup og sala, þá eiga eigendur að fá það, sem þeim ber, en heldur ekki meira, og er það réttlátt. Ábúðarlögin eiga ekki að gefa tilefni til neins jarðabralls. Tilgangurinn með jarðakaupunum á að vera sá, að sá, er kaupir, búi á henni sjálfur, nema jörðin sé keypt handa öðrum, sem ætlar að búa á henni. Hv. 1. þm. Reykv. hefði átt að benda á einhverjar leiðir til þess að laða leiguliða til að eignast jarðirnar. Samkv. núgildandi ábúðarlöggjöf er það síður en svo, að leiguliðar séu laðaðir til að gera um bætur á jörðum sínum. Því þó að ábyrgð hrepps fylgi, þá eru leiguliða á engan hátt tryggðir þeir fjármunir, sem hann leggur í byggingar og aðrar umbætur á jörðinni. Hefir sá leiði leikur, að jarðeigendur geri fjármuni þessa gagnslausa, of oft verið leikinn. Reyndar er gert ráð fyrir nokkurri greiðslu fyrir umbætur. En svo sniðuglega er þessu ákvæði fyrir komið í gildandi ábúðarlöggjöf, að enginn, sem ég þekki, hefir leitazt við að fá greiddar umbætur sínar samkv. þessum ákvæðum. Vissulega er eignarréttur leiguliða fyrir borð borinn með núgildandi ábúðarlöggjöf. Ég veit ekki, hvort það kemur eins við hv.þm. Dal., þótt eignarréttur leiguliðans sé skertur, eins og eignarréttur jarðeigandans. Ég vil segja það að lokum, að ég vildi, að hv. 1. þm. Reykv. benti á einhverja leið til þess að laða leiguliða til þess að eignast jarðirnar. Ef hv.þm. gerir það, þá gerir hann þarft verk.

Einar Jónsson Ég hefi ekki þekkt það fyrr, að hv.þm. Dal. talaði af þekkingu og reynslu um búskap framar búand körlum úr sveit. Og ég hefi ekki heldur þekkt það fyrr, að hv. 1. þm. Árn. (JörB) talaði af ofsa og miklum móði um þá hluti - en svo má lengi læra sem lifir. Það má hv. 1. þm. Árn. eiga, að hann vill starfa að þessu máli með áhuga, kannske líka af því, að hann er búinn að fá nokkrar krónur fyrir vikið, en það vill fara fyrir honum eins og fleiri nefndarskipuð um áður, að lítið varð úr störfum nefndarm., þegar til kastanna kom og þingið fékk plöggin á hönd. Ég get ekki annað en undrazt, að þegar sveitabóndi er settur til að semja lög handa sveitafólki - og það við sæmileg daglaun -, þá skuli þau (t. d. ábúðarlögin) vera það afhroð, að ekki skuli vera fært fyrir nokkurn einasta mann á landinu að eiga jörð í annars manns ábúð, vilji hann sjá sér sjálfum farborða, og ausa eigi fé í ábyrgðarleysi á annara hönd. Ég held ég verði að leyfa mér að fara ögn út í einstök atriði frv., úr því að hv.þm. Dal. og sjálfur hv.frsm. hafa leyft sér það, - þó að þetta sé fyrsta umr. Það er t. d. 9. gr., sem ákveður, að öll ábúð skuli vera eilíf (þ. e. lífstíðarábúð), og 11. gr., sem skyldar landsdrottin til að byggja upp öll hús, sem ábúandi finnur ástæðu til að heimta, jafnvel hvort þau eru nauðsynleg eða eigi, og svo kemur 12. gr., sem segir, að aldrei skuli metið álag á jarðarhús, og beri landsdrottinn alla fyrningu. Þetta er vitanlega alófært ákvæði. Ég skil ekkert í, að jafnreyndur bóndi og hv. 1. þm. Árn. skuli láta sér detta aðra eins firru í hug. Hann mun nú hafa á búi sínu eitthvað um 500 ær, og hefir búið í sveit ein 7–8 ár a. m. k., og ætti því að vera kominn að raun um það, hvað húsabyggingar og búskapur á öðrum sviðum gildir, á hvern hátt landsdrottni og leiguliða er hentast að semja, o. s. frv. Það er því undarlegt, að hann skuli ekki enn vera búinn að læra að semja lög fyrir bændur. Ætlar hann að láta hv.þm. Dal. verða á undan sér með það? - Ég vorkenni honum og vona að hann taki þetta frv. aftur, en láti landbn. í friði fyrir aukastarfi viðkomandi því.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég hafði ekki búizt við miklum umr. um þetta mál nú við 1. umr. Það hefir tvisvar legið fyrir þinginu áður, og í bæði skiptin allmikið rætt, en þó sérstaklega í fyrra skiptið, og ætla ég að þá hafi flest það komið fram, sem menn höfðu helzt við frv. að athuga. Um þær umr., sem hér hafa farið fram í dag um þetta mál, er það að segja, að þær hafa lítt eða ekki gefið tilefni til andsvara. Það er ekki óvenjulegt, að þingmál taki breytingum í meðferð þingsins, en í þessu máli er ekki um slíkt að ræða, því þingið undanfarið hefir ekki tekið fastari tökum á málinu en svo, að engar breyt. hafa komið fram af hálfu þm. Þess vegna var það ekki gott fyrir okkur flm. að orða breyt., sem aldrei hafa komið fram, og var ekki nema um tvennt að velja fyrir okkur, annaðhvort að flytja frv. alls ekki, eða þá að flytja það í þeim búningi, sem við höfðum upphaflega flutt það í og sem við álítum eftir atvikum réttastan. Þann kostinn höfum við nú valið að þessu sinni, og kemur nú til kasta hv. d., hvort hún ætlar að svæfa málið nú sem í hin fyrri skiptin, þinginu til smánar og þjóðinni til ófarnaðar. Það virðist sem hv.þm. greini allmjög á um bað, hversu mikil nauðsyn er á nýrri lagasetning um þetta efni. Tveir hv.þm., sem um málið hafa talað, hafa talið þörfina ekki ríkari en svo, að ekki væri eyðandi tíma þingsins til undirbúnings lagasetningar um ábúð jarða. Á hinn bóginn hafa tveir hv.þdm., þeir hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Dal., tekið það skýrt og afdráttarlaust fram, að hér væri um stórmál að ræða, sem ekki þyldi frekari bið, þar eð hin mesta nauðsyn væri umbóta á núgildandi ábúðarlöggjöf. Þetta skýtur nú töluvert skökku við, og vissulega eru þau langt um sönnu nær ummæli þeirra tveggja merku þm., er ég gat um síðar. Og mér þykir það sæta hinni mestu furðu, og ganga jafnvel óhæfu næst, er þingbændur verða fyrstir til þess að kasta rýrð á þetta mál og telja það lítilsvert. Hvað sem líður frv. þessu, þá ætti það þó að vera áhugamál bændanna fyrst og fremst að fá nýja og hagkvæmari löggjöf um þetta efni. Mér er því næsta torskilið þetta framferði mannanna. Ekkert mál liggur fyrir þessu þingi, er varðar meiru afkomu sveitanna í heild. Og í engri grein er atvinnulög gjöf okkar Íslendinga eins gersamlega úrelt og óviðunandi sein í ábúðarmálunum. Nær helmingur allra býla landsins eru í leiguábúð. Nær helmingur hinnar íslenzku bændastéttar eru leiguliðar. Nú vita það allir, hversu mjög er hallað rétti leiguliða í núgildandi ábúðarlöggjöf frá 1884, hversu réttur þeirra er gersamlega fyrir borð borinn í nálega öllum at riðum, sem nokkru máli skipta. Ég vil ekki að óreyndu ætla, að hv.þm. vilji, að leiguliðar séu um aldir alda sviptir öllum rétti svo rækilega sem núgildandi löggjöf mælir fyrir, og að ekki megi hrófla við lögunum fyrir þá sök. Ég hélt satt að segja, að þótt sitthvað megi að þessu frv. finna í einstökum atriðum, þá myndu þm. ekki fyrir þá sök gleyma nauðsyninni á nýrri lagasetningu í þess um efnum og leggja árar í bát um það, að ráða bót á því, sem miður fer í þess um greinum. Hv. þm. Dal. vék nokkuð að því, að frv. þetta bryti í bága við ákvæði stjskr. um friðhelgi eignarréttarins. Áður hefir verið rætt um þetta hér í deildinni, og ætla ég, að svo rækilega hafi verið frá því gengið þá og svo rækilega kveðið niður, að vart gerist þörf að fjölyrða um það nú. Röksemdafærsla hv.þm. Dal. er einskis virði. Einskis er krafizt af landeigendum umfram það, sem sjálfs eignarbændur verða að uppfylla, nefni lega að jörðu fylgi nauðsynleg hús. Þessa skyldu verða leiguliðar og sjálfseignar bændur að uppfylla samkv. gildandi lög um og venjum, og hvað er þá eðlilegra en að landeigendur, er leigja jarðir, verði að gera það einnig, svo sem gert er ráð fyrir í þessu frv.? Reynslan hefir sannað það, að orsakir þess, hversu illa er byggt á leigujörðum, liggja fyrst og fremst í ranglæti löggjafarinnar um þessa hluti. Réttur leiguliðans er svo illa tryggður að lögum, að leiguliðinn skirrist við að gera umbætur á jörð eða húsabætur, vegna þess að réttur hans og eign verður að engu, ef hann víkur af jörðinni. Það sætir furðu mikilli, að menn skuli reyna að mæla þessu fyrirkomulagi bót, því auk hinnar praktísku hliðar, sem ég hefi drepið á, þá mæla hinar sögulegu forsendur málsins þessu í gegn. Frá upphafi byggðar landsins hafa það verið lög í þessu landi, að landsdrottinn legði til hús á leigujörð. Konungur verður fyrstur til þess að rjúfa þessa skyldu, þvert á móti lögum landsins og venjum, og hann rýfur einnig viðhaldsskyldu á jarðarhúsum í trássi við landslög. Með ábúðarlögun um 1884 er þetta fyrirkomulag lögfest í landinu; viðhaldsskyldunni er þokað yfir á herðar leiguliða. Árangurinn af þessari breyt. hefir átakanlega komið í ljós um allar byggðir landsins, enda er hús næði svo háttað víða, að hinn mesti háski stafar af fyrir heilsu manna og velfarnað. Á hinn bóginn má það vel vera, að landeigendum yrði í einstöku tilfellum erfitt um að uppfylla þær skyldur, sem þetta frv. leggur þeim á herðar um húsakost og viðhald húsa. En þess ber að gæta, að slíkt er ekkert eins dæmi, enda hygg ég að þess finnist ærið mörg dæmi, því miður, að bændur verði að yfirgefa jarðir sínar vegna fjárhagsörðugleika. Þar er enginn kominn til þess að hlaupa undir bagga, þegar vandræðin steðja að, enda eru það örlög margra að víkja af eignum sínum og óðulum nauðugir viljugir. En þótt landeigendur séu skyldaðir til þess að sjá jörðum þeim fyrir húsum, er þeir leigja út, þá er það ekki meira en þeir verða að rækja, er búa sjálfir á eignarjörðum sínum. Fjárhagsörðugleikar sækja landsdrottna heim sem leiguliða, en það er engin ástæða til að ætla, að þeir komi harðara niður á þeim, og því síður er ástæða til þess að ívilna þeim að lögum fram yfir leiguliðana, svo sem núgildandi ábúðarlög gera. Um það, að önnur atriði þessa frv. brjóti í bága við stjskr., ætla ég ekki að ræða við hv.þm. Dal. að þessu sinni. Því hefir áður verið mótmælt hér í deildinni, og þau mótmæli standa enn óhrakin. Þarf ég því ekki að endurtaka þau nú. Og hv.þm. Dal. má leggjast djúpt, ef hann ætlar að færa rök fyrir öðru eins og því, að þetta frv. brjóti friðhelgi eignarréttarins. Og hann má líka vera alveg viss um það, að forfeður okkar fram til 1884 hafa ekki síður en við nútímamenn kunnað að meta friðhelgi eignarréttarins, og þó höfðu þeir bæði í lögum og fram kvæmd samskonar ákvæði um húsa skyldu landsdrottins sem farið er fram á að lögfesta með þessu frv. Ég hefi ekki til þessa og mun heldur ekki enn ganga fyrir hvers manns dyr hér á Alþingi til þess að fá þá til fylgis við þetta frv. Ég tel það ekki sæmilegt málsins vegna að fara í liðsbón til hv.þm.; það verður hver og einn að leggja það niður fyrir sér sjálfur, hvort hann ætlar að styðja þetta mál eða ekki. En á hinn bóginn stendur mér vitaskuld ekki á sama um afdrif málsins og ég vil vænta þess, að sómatilfinning þm. sé ríkari en svo, að þeir telji sæmilegt að af greiða málið á þá lund, sem raun hefir orðið á undanfarið. Meðferð Alþingis undanfarið á þessu máli er því vægast sagt til lítils sóma, og þeir hv.þm., sem brugðið hafa fæti fyrir hinar beztu til lögur í þessu máli hér á þingi, þeir eru sízt öfundsverðir. Vera má, að enn séu nokkrir meðal þm., sem kunna að hafa nokkurn hug á því að leika þann leik enn einu sinni, en þó vil ég að óreyndu ekki trúa öðru en gifta þingsins verði meiri en svo, að þvílíkar tilraunir beri árangur. Þetta land á eftir að byggjast lengi, og ég vona, að sveitir þess eigi eftir að standa í meiri blóma ræktunar og menningar en enn er orðið. Ég þykist ekki þurfa að brýna það fyrir hv.þm., hve hagur og velfarnað sveitanna er mikið kominn undir því, hversu vel tekst að skipa þessum málum í framtíðinni. Ég mun fyrir mitt leyti ekki skjóta mér undan þátttöku í þeim till., sem hér liggja fyrir, og ég er alveg sannfærður um það, að ef þær verða afgr. í svipuðu formi, þá eru þær til stórkostlegra hagsbóta hin um íslenzka landbúnaði. Hitt má vel vera, að þær snerti nokkuð hagsmuni þeirra einstakra manna, sem eiga jarðir til þess að spekulera með þær, eða eiga þær „upp á sport“ eða sér til gamans, og ég skal viðurkenna það, að með þessu frv. var alls ekki ætlazt til að gera þessum mönnum léttara undir fæti á einn eða annan hátt til þess að braska með jarðirnar, á búendunum til hnekkis, jörðunum sjálf um til niðurníðslu, og þeim sjálfum sízt til sóma. Ég tel það lítinn skaða, þótt reynt sé að stemma stigu fyrir þvílíku, og hefði það gjarnan mátt vera nokkru fyrr. Það hefir verið vikið að því, að nefndinni hafi yfirsézt í því, að tryggja ekki betur ábúðartúna leiguliða en gert er í frv. Einkum var það hv.þm. Barð., sem gerði þetta sérstaklega að umtalsefni, og kann ég honum þakkir fyrir það. Ég get viðurkennt, að ég var og er fús til þess að ganga betur frá þessu; ég vildi setja lág marksákvæði um ábúðartíma, eða helzt erfðaábúð, en meðnm. mínir vildu ekki fallast á það. Það er auðvitað, að einstakir nm. verða að semja till. sínar hver eftir öðrum, og þess vegna eru ávallt nokkur einstök atriði í heildartill. nefndarinnar, sem einstakir nm. hefðu fremur kosið á annan veg. En annars er opin leið til þess að flytja brtt. um þau atriði, ef hv.þm. þykir betur fara. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að jarðir séu byggðar til lífstíðar, nema landeiganda er heimilað að taka þær úr ábúð handa sér eða börnum sínum. Lengra verður ekki gengið í þá átt að tryggja ábúðartíma leiguliða, því að eigandi verður að geta tekið eign sína til eigin nota eða barna sinna, er hann þarf. Hinsvegar finnst mér vel mætti á kveða, að jarðir skyldu byggjast til minnst 8–10 ára. Hv. þm. Dal. þótti undarleg ákvæði 44. gr. frv. En þegar þess er gætt, að jafnan er örðugt eða jafnvel ekki unnt að selja jörð, sem gera má ráð fyrir að verði í fastri ábúð áratugi, þá er óhjákvæmilegt og enda sanngjarnt að opna landeiganda. Þennan möguleika til þess að geta selt eign sína ef hann þarf, enda er hér gætt fullrar sanngirni gagnvart leiguliða, þar sem honum er tryggður gjaldfrestur og kaupverð miðað við fasteignamat, sem gera má ráð fyrir, að fari bráðlega að nálgast sannvirði jarðanna. Það er ekki hægt að mæla leiguliða undan þessari skyldu, þótt að öðru leyti sé sjálfsagt að tryggja hag þeirra og rétt sem allra bezt. Hv. þm. Dal. hélt því einnig fram, að eignir landeiganda myndu rýrna í verði, ef ábúð leigujarða yrði svo háttað sem þetta frv. mælir fyrir. Þetta hefir við engin rök að styðjast, því að það er ekki síður hagur landsdrottins, að jörð sé vel setin. Það er alkunnugt, að jarðir, sem eru í valtri leiguábúð um lengri tíma, eru yfir leitt niðurníddar, og þess eru mörg dæmi, að slíkar jarðir byggjast illa eða alls ekki fyrir þær sakir. Sérstaklega er þetta á berandi, eftir að ríkið er farið að leggja fram fé til að lyfta undir jarða- og húsabætur. Ætla ég, að réttur landeiganda sé betur tryggður með þessu frv. en áður hefir verið. Hér hefir verið á undan frv., sem ekki er þessu óskylt, mál, sem mér þótti vænt um og gengið er til nefndar, en ég ætla, að það snerti eignarréttinn nokkru frekar en þetta frv., og mig undrar, að hv.þm. Dal., sem nú er svo árvakur að gæta stjskr. og eignarréttarins, skuli ekki hafa komið auga á það. Ég held ég verði að benda honum á, að það kemur stjskr. dálítið nær en þetta frv. hér, þótt ég sé annars þeirrar skoðunar, að það sé ekki hættulegt. 

Einar Jónsson Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því, að hér er á ferðinni endurvakningur frá fyrri þingum, sem ég þó tel, að sé ekki til nokkurra bóta. Ég er í landbn. á þessu þingi sem að undanförnu, og til þeirrar n. er einkum safnað endurvakningum frá fyrri þing um, sem sumir hverjir eiga lítinn rétt á sér. Ég skil ekkert í því, hvað sumir hv.þm. eru áfjáðir í að breyta og bylta ný orðnum lögum og eyða með því tíma þingsins í óþarft og endurtekið þóf frá ári til árs. Nú er hitt og annað af slíkum málum á dagskrá dag eftir dag. Má gera ráð fyrir því, að það tefji svo fyrir þinginu, að það verði að standa minnst 100 daga eða lengur í þetta sinn sem oftar. Eitt af því, sem líka tefur fyrir, er frv. þetta, sem nú er á dagskrá. Í því eru ýms ákvæði, sem ég held, að enginn bóndi vilji ganga að óbreyttum og ótilneyddur. Ég hefði því helzt kosið, að málið væri nú þegar sett á hilluna, svo það yrði hvorki n. eða þingi til tafar. Ég skal þó eigi með öllu leggjast á móti því, að frv. verði vísað til n., en óska eindregið, að því verði ekki vísað til landbn. Til þeirrar nefndar er rótað flókn um frv.-bunka, í svo stórum stíl, að við bændur, sem þar eigum sæti, kvíðum önnum og afgr. Ég get sparað mér lengri ræðu, þar sem gegn þessu máli hafa verið færð svo gild rök á fyrri þingum, að óþarft er við að bæta. En svo margir agnúar eru á þessu frv., að helzt vildi ég, að það væri drepið tafarlaust, ef ekki tekst að fá gagngerðar breytingar án mikilla erfiðleika. Ég mun eigi brjóta þingsköpin með því að fara út í einstök atriði frv. við þessa umr. málsins, en gera frekari athuganir, ef mér sýnist síðar. Sem sagt, geymi mér frekari aths. til síðari umr., og lýk ég því máli mínu að sinni.