Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Um leið og gerð er grein fyrir fjáröflunar- og framkvæmdaáætlun ríkisstj. fyrir árið 1965, er ástæða til að gera stutta og almenna grein fyrir þróun þjóðarbúskaparins á fyrra helmingi þess tímabils, sem þjóðhags- og framkvæmdaáætlun fyrir árin 1963-1966 náði yfir. Sú þjóðhags- og framkvæmdaáætlun, sem lögð var fram fyrir rúmum tveim árum, var mikilvægt nýtt hagstjórnartæki í íslenzkum efnahagsmálum. Öllum, sem að henni stóðu, var hins vegar ljóst, að mörg mikilvæg skilyrði skorti hér á landi, til þess að áætlanagerð næði til fulls þeim árangri, sem æskilegt væri. Ég vil nefna hér fjögur atriði, sem sérstaklega valda vandkvæðum varðandi gerð og framkvæmd þjóðhagsáætlana hér á landi. Í fyrsta lagi ber að nefna þá sérstöku óvissu, sem ætíð hlýtur að vera um framleiðsluþróun í landi, þar sem aðalatvinnuvegurinn er háður mikilli óvissu um aflabrögð og ytri skilyrði, eins og hér á sér stað um sjávarútveginn. Hlýtur þetta að skapa miklu meiri óvissu, um þróunina frá ári til árs, heldur en í löndum, sem byggja á stöðugri iðnrekstri. En þetta er að sjálfsögðu á engan hátt röksemd gegn áætlanagerð, en veldur því á hinn bóginn, að sérstök ástæða er til að ætla, að sú breyting aðstæðna geti átt sér stað á áætlunartímabilinu, sem geri mikil frávik frá áætluninni, jafnvel í veigamiklum atriðum, bæði eðlileg og óhjákvæmileg. Í öðru lagi er það meginforsenda sæmilega öruggrar áætlunargerðar, að jafnvægi haldist í efnahagsmálum. Verði veruleg röskun á tekjum, verðlagi og hlutfallinu milli heildareftirspurnar og framboðs í þjóðfélaginu, hlýtur það að koma fram í hlutfallslegum breytingum á þeim meginþáttum, svo sem einkaneyzlu, fjárfestingu og samneyzlu, sem í áætluninni felast. Í þessum efnum og þá sérstaklega verðlagsmálum hefur þróunin orðið á annan veg, einkum á árinu 1963, heldur en ríkisstj. hefði helzt kosið og hún gerði ráð fyrir í þjóðhags- og framkvæmdaáætluninni. Á því ári átti sér stað mikil röskun kaupgjalds og verðlags, sem víðtæk áhrif hafði bæði á einkaneyzlu og einkafjárfestingu. Nokkrum tökum tókst þó að ná á þessari þróun, áður en í óefni var komið, fyrst með ráðstöfunum í lánsfjármálum haustið 1963 og síðan með hinu almenna launasamkomulagi, sem gert var í júní 1964. Í þriðja lagi hlýtur það að takmarka áhrifavald áætlunargerðar hér á landi, að ríkisstj. hefur ekki bein áhrif á framkvæmdaákvarðanir nema á takmörkuðu sviði efnahagskerfisins. Um fastar áætlanir, sem örugglega sé hægt að framfylgja, getur varla orðið að ræða nema á því sviði ríkisbúskaparins, sem framkvæmdavaldið ræður yfir. Í meginhluta hagkerfisins ráða einstaklingar, fyrirtæki og félagasamtök ákvörðunum og framkvæmdum, en áhrif ríkisins hljóta að verða einskorðuð við almennár efnahagslegar ráðstafanir. Í sama hópi má að verulegu leyti telja sveitarfélögin, en áhrif ríkisvaldsins á framkvæmd þeirra eru tiltölulega lítil og óbein. Þrátt fyrir þessar takmarkanir á áhrifavaldi ríkisins, er enginn vafi á almennri gagnsemi áætlanagerðar fyrir stjórn efnahagsmála. Hún getur orðið mikilvæg leiðbeining um þá raunverulegu möguleika, sem um er að velja í stjórn efnahagsmála og skapað skipulegan ramma, er tryggi innbyrðis samræmi milli ákvarðana. Ríkisstj. telur þessa gagnsemi áætlanagerða hafa komið greinilega fram á þeim tveimur árum, sem nú eru liðin af áætlunartímabilinu. Í fjórða lagi er það skilyrði traustrar framkvæmdar allra áætlana, að áætlunargerðin taki til alls framkvæmda- og ákvörðunarkerfis ríkisins. Heildaráætlanir eru því aðeins raunhæfar, að gerðar séu undiráætlanir fyrir hvert einstakt framkvæmdasvið og ráðstafanir gerðar til þess að tryggja, að áætlanirnar verði raunverulega framkvæmdar. Mjög hefur verið unnið að því undanfarin tvö ár að skapa slíkan grundvöll áætlunargerða. Hefur verið lögð mikil vinna í einstakar áætlanir, svo sem vegáætlunina, áætlun fyrir Vestfirði, áætlanir í virkjunarmálum, skólamálum, sjúkrahúsamálum og mörgu fleira. Í þessum efnum er enn mikið verk óunnið. En það, sem þegar hefur áunnizt, er mikils virði og líklegt til þess að skapa sterkari grundvöll raunhæfrar áætlunargerðar á Íslandi í framtíðinni. Skal nú í megindráttum rakin þróun þjóðarbúskaparins fyrstu tvö ár áætlunartímabilsins, þ.e.a.s. árin 1963 og 1964. Þjóðarframleiðslan jókst bæði þessi ár meira, en gert hafði verið ráð fyrir í þjóðhagsáætluninni. Aukningin var bæði árin aðallega borin uppi af sjávarútvegi, ásamt vinnslu sjávarafurða, iðnaði fyrir innlendan markað, byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð. Á árinu 1963 var framleiðsluaukningin 7%, og átti þá aukin mannvirkjagerð mikinn þátt í aukningunni. Árið 1964 var aukningin nokkru minni eða um 51/2% og byggðist hún þá í nokkru meira mæli, en fyrra árið á aukningu sjávarafla og vinnslu hans, en minna á auknum framkvæmdum. Þar sem nokkur aukning varð á aukavinnu, einkum á árinu 1963, varð framleiðsluaukningin á vinnustund ekki að ráði meiri en gert hafði verið ráð fyrir í þjóðhags- og framkvæmdaáætluninni í upphafi. Er því ekki sérstök ástæða til að ætla, að aukning þjóðarframleiðslunnar fari næstu árin verulega fram úr því, sem þjóðhagsáætlunin gerði ráð fyrir. Í þjóðhagsáætluninni var ekki talið fært að reikna með neinni bót viðskiptakjara á áætlunartímabilinu. Reyndist það að mestu rétt á árinu 1963, en árið 1964 varð mjög veruleg hækkun á útflutningsverðlagi og er áætlað, að viðskiptakjör hafi batnað um nær 6%. Þjóðartekjur jukust því nokkru meir, en þjóðarframleiðslan eða um nær 7.5%, sem er svipað hlutfall og árið áður. Sé nú lítið á hina hlið þjóðhagsreikninga, þ.e.a.s. ráðstöfun þeirra verðmæta, sem þjóðarbúið hafði yfir að ráða, kemur í ljós, að verðmætaráðstöfun í heild jókst á árinu 1963 miklu örar en þjóðartekjurnar, eða um rúm 12% á móti 7% aukningu þjóðartekna. Á árinu 1964 hneigðist þetta hins vegar aftur til jafnvægis, svo að verðmætaráðstöfun varð mjög svipuð aukningu þjóðartekna í heild. Hin mikla aukning verðmætaráðstöfunar bæði til neyzlu og fjárfestingar á árinu 1963 umfram aukningu þjóðartekna varð svo til þess, að greiðslujöfnuðurinn við útlönd snerist úr verulegum greiðsluafgangi á árinu 1962 í 220 millj. kr. halla á árinu 1963. Viðskiptahallinn varð svo aftur svipaður á árinu 1964. Talsverður hluti innflutnings þessi tvö ár var skip og flugvélar, sem greitt var með lengri lánum og hafði því ekki áhrif á gjaldeyrissölu bankanna, og hélt því gjaldeyrisstaðan áfram að batna. Hin mikla aukning eftirspurnar árin 1963 og 1964 beindist að mjög stórum hluta að auknum innflutningi og hafði því í för með sér minni röskun innanlands en ella hefði orðið. Á árinu 1963 varð þó aukning almennrar eftirspurnar verklegra framkvæmda og vinnuaflsnotkunar svo ör, að til alvarlegrar jafnvægisröskunar stefndi. Úr þessu rættist þó verulega á árinu 1964. Sé litið á einstaka þætti verðmætaráðstöfunarinnar, er sérstaklega vert að nefna eftirfarandi: Um einkaneyzlu er það að segja, að hún jókst mun örar 1963, en gert hafði verið ráð fyrir, eða um tæp 7%, en á árinu 1964 virðist aukningin hafa verið allmiklu minni. Hefur einkaneyzlan aukizt hægar, en þjóðartekjur, eins og áætlunin reyndar gerði ráð fyrir. En sé reiknað á verðlagi hvers árs fyrir sig, hefur hlutfall einkaneyzlunnar numið um 65% af þjóðartekjum öll þrjú árin 1962–1964. Annar þáttur verðmætaráðstöfunarinnar er samneyzlan, en svo nefnist kostnaður af þjónustu ríkis og sveitarfélaga við borgarana, en þróun hans hefur verið svo að segja alveg í samræmi við þjóðhagsáætlunina, ef reiknað er á föstu verðlagi. Vegna launahækkunar opinberra starfsmanna hefur hlutfall samneyzlunnar þó hækkað nokkuð frá miðju ári 1963, ef reiknað er með verðlagi þess árs. Hlutdeild samneyzlunnar í verðmætaráðstöfuninni liggur á milli 8 og 9%. Þá er komið að síðasta þætti verðmætaráðstöfunarinnar, fjárfestingunni, en það er hún, sem mestri þenslu hefur valdið. Á árinu 1963 jókst fjárfestingin um 29%, og var það um 9% meira, en áætlunin hafði gert ráð fyrir. Þótt aukningin yrði mest í vélum og tækjum af öllu tagi, varð aukning í mannvirkjagerð um 20% og hafði hún í för með sér tilsvarandi kröfur um aukinn mannafla og vinnuálag. Á árinu 1964 varð aukningin hóflegri eða um 13% eftir bráðabirgðatölum að dæma. Mestur hluti aukningarinnar varð nú á skipum og flugvélum, en byggingar og önnur mannvirki jukust um 7%, og átti þar m.a. þátt í betra jafnvægi á árinu. Hlutfall fjárfestingar í verðmætaráðstöfuninni í heild hefur aukizt verulega undanfarin tvö ár og varð 29% árið 1963 og tæp 31% árið 1964. Hlutfallið er nokkru lægra, ef reiknað er á verðlagi hvors árs fyrir sig. Skal nú að lokum drepið á skiptingu fjárfestingarinnar í eftirfarandi meginþætti: atvinnuvegina, íbúðarhúsabyggingar og mannvirki og byggingar hins opinbera. Atvinnuvegirnir juku fjárfestingu sína mest af þessum þremur höfuðgreinum og fóru lengst fram úr þeim áætlunum, sem gerðar höfðu verið. Á árinu 1964 nam fjárfesting atvinnuveganna 64% meira, en árið 1964. Mest varð aukningin á þessu tímabili í flutningatækjum 166%, en þar komu fram áhrif hinna miklu flugvélakaupa Loftleiða á árinu 1964. Fjárfesting í fiskiskipum jókst um 140% og fjárfesting í ýmiss konar vélum og tækjum um 81%. Í landbúnaði var aukningin um 18%, iðnaði rúm 13% og byggingu verzlunar-, skrifstofu- og gistihúsa 26%. Um byggingu íbúðarhúsa er það að segja, að hún jókst mjög ört á árinu 1963, en nokkru hægar á árinu 1964. Það ár voru byggingar íbúðarhúsa 37% meiri, en á árinu 1962. Að magni til svöruðu byggingarframkvæmdir ársins 1963 því, að lokið væri 1.400 íbúðum af meðalstærð og árið 1964 samsvöruðu þær 1.500 íbúðum á ári, en höfðu verið um 1.100 árið 1962. Vegna þess, hve ráðizt var í margar nýjar íbúðabyggingar á þessum tveimur árum, sem ólokið var í árslok 1964, kom þessi mikla aukning ekki að fullu fram í meira framboði á nýjum íbúðum. Þá er komið að síðasta þættinum, mannvirkjum og byggingum hins opinbera. Í heild voru þau í samræmi við áætlunina, enda þótt veruleg frávik væru í einstökum greinum. Sérstaklega hafa framkvæmdir sveitarfélaga aukizt meira, en áætlað hafði verið. Framkvæmdir ríkisins jukust því í raun og veru heldur minna á árunum 1963 og 1964, en áætlað hafði verið, en það stafar að nokkru leyti af því, að veruleg útgjöld til virkjanaframkvæmda hafa frestazt nokkru lengur, en upphaflega hafði verið áætlað. Í heild bera tölurnar um þróun opinberra framkvæmda það með sér, að orsakir þeirrar ofþenslu, sem verið hefur í framkvæmdum undanfarin tvö ár, eigi ekki rætur sínar að rekja til aðgerða ríkisins í þeim efnum. Fyrir árið 1965 hefur sem að undanförnu verið gerð sérstök framkvæmda- og fjáröflunaráætlun og skal nú nánar vikið að henni. Ríkisstj: hefur rætt og samþ. skýrslur og till. um alla málefnaflokka áætlunarinnar og einnig þá fjáröflunaráætlun, sem mætir samanlagðri fjárþörf. Áætluninni er ekki rígskorðaður rammi um framkvæmdir ríkisins og þær framkvæmdir aðrar, opinberar eða einkaframkvæmdir, sem hún fjallar um. Frekar ber að líta á hana sem viðmiðun, er sýni fyrirætlanir ríkisstj., þegar lítið er annars vegar til þeirra margvíslegu þarfa, sem að kalla og hins vegar til þess, að fé er af skornum skammti til þess að mæta þessum þörfum. Áætlunin nær ekki til allra framkvæmda hins opinbera. T.d. er ekki gerð grein fyrir framkvæmdum á vegum sveitarfélaga nema að því leyti, þar sem um náin tengsl við fjármál ríkisins er að ræða, svo sem skóla, hafnir o.fl. Nokkrum framkvæmdaflokkum hjá ríkinu sjálfu er einnig sleppt og eru ástæður fyrir því margvíslegar, þ. á m. að ekki hefur verið um sérstök fjáröflunarvandamál að ræða. Skv. þeirri þjóðhagsáætlun, sem Efnahagsstofnunin hefur gert fyrir árið 1965, má áætla alla fjárfestingu ársins um 5 milljarða króna. Segja má, að áætlun ríkisstj. nái til um þriðja hluta þessarar heildarfjárfestingar eða um 1.722 millj. Upp í þetta eru til ráðstöfunar 1.250 millj. kr. eigið fé og framlög hins opinbera, tryggt lánsfé nemur um 92 millj., þannig að um 380 millj. kr. þurfti að útvega með sérstakri fjáröflun. Ríkisstj. hefur samþ., að þessi fjáröflun verði þannig: 1. Ónotað fé, aflað vegna áætlunar 1964, 40 millj. 2. Innlent ríkislán 75 millj. 3. Innlend lán frá bönkum 75 millj. 4. Mótvirðisfé 20 millj. 5. PL–480–lán 60 millj. 6. Aðrar lántökur 110 millj., en verulegur hluti af þessum 110 millj, mun verða tekinn að láni erlendis. Samtals eru þetta 380 millj. kr. Á þeim töflum, sem útbýtt hefur verið meðal hv. alþm., er heildaryfirlit yfir þá fjárfestingarlánasjóði og fyrirtæki og þær opinberar framkvæmdir, sem áætlunin fjallar um og skal nú gerð nánari grein fyrir einstökum liðum áætlunarinnar. Fiskiðnaður: Í janúar s.l. var undirritaður samningur milli Seðlabankans, Landsbankans og útvegsbankans um, að það fjármagn frá þessum bönkum, sem nú er bundið í útlánum stofnlánadeildarinnar, verði að verulegu leyti látið ganga til nýrra lána, eftir því sem það losnar. Hér er um að ræða 100 millj, kr. sem framlagsfé bankanna, en 235 millj. kr. sem lán til 25 ára. Á þessu ári ætti að vera hægt að lána úr deildinni a.m.k. 40 millj., auk þess sem stofnlánadeildin mun hafa með höndum útlán til dráttarbrauta og fær til þess 15 millj. kr. viðbótarfé umfram þær 40 millj., sem áður er getið. Útlán annarra fjárfestingarlánastofnana til fiskiðnaðar árið 1964 voru samtals rúm 41 millj. kr., en eru áætluð 56 millj. kr. á þessu ári. Heildarútlán til fiskiðnaðar á árinu 1965 verða því um 96 millj. kr. og eru eingöngu veitt af eigin fé viðkomandi stofnana. Fiskveiðasjóður: Í greiðsluáætlun fyrir 1965 er gert ráð fyrir, að útlán fiskveiðasjóðs innanlands nemi samtals 80 millj. kr., en auk þess nema þegar umsamdar endurgreiðslur lána vegna innflutnings fiskiskipa um 98 millj. kr. Auðvelt verður fyrir sjóðinn að standa undir þessum greiðslum án þess að ganga nema lítið eitt á handbært fé sitt. Dráttarbrautir og skipasmíðastöðvar: Stefnt verður að því að ljúka við a.m.k. 5 dráttarbrautir á næstu 2–3 árum. Samtals er hér um að ræða um 80–90 millj. kr. fjárfestingu. Gert er ráð fyrir, að nýtt innlent lánsfé á þessu ári til slíkra framkvæmda þurfi að nema um 15 millj, kr. og er þá gert ráð fyrir, að hafizt verði handa um smíði þriggja nýrra dráttarbrauta. Unníð verður áfram að heildarathugun á þörf fyrir dráttarbrautir og þörf fyrir skipasmiðastöðvar til smíði stálskipa. Iðnlánasjóður: Útlán iðnlánasjóðs 1964 námu rúmlega 50 millj. kr. Skv. greiðsluáætlun sjóðsins fyrir árið 1965 verður ráðstöfunarfé um 37 millj., en hins vegar er talin þörf á, að útlán sjóðsins geti orðið a.m.k. 55 millj., og nemur fjárvöntun sjóðsins því um 18 millj. kr., sem ákveðið er að afla sérstaklega. Stofnlánadeild landbúnaðarins: Útlán stofnlánadeildar landbúnaðarins urðu á árinu 1964 þau sömu og árið áður, eða um 103 millj. kr. Áætlað er, að um 120 millj. þurfi til þess að mæta útlánaþörf á árinu 1965, að óbreyttum lánareglum til annarra framkvæmda, en íbúðarhúsa. Lán til íbúðarhúsa mundu geta hækkað til samræmis við íbúðarlán húsnæðismálastjórnar. Enn fremur ætti að vera hægt að lána um 10 millj. kr. til vinnslustöðva. Ráðstöfunarfé er áætlað 71 millj., og þarf sérstök fjáröflun vegna deildarinnar þannig að nema um 49 millj. Ferðamálasjóður: Hann var stofnaður með lögum nr. 29 frá 1964 og er hlutverk sjóðsins m.a. að stuðla að byggingu gisti- og veitinga- húsa í landinu. Tekjur sjóðsins eru árlegt framlag ríkissjóðs, sem eigi er lægra en 1 millj. kr., en einnig hefur ferðamálasjóði verið veitt heimild til þess að taka lán allt að 20 millj. kr. Á þessu ári er gert ráð fyrir, að notaður verði helmingur af lántökuheimild sjóðsins eða 10 millj. kr. Íbúðarlán. Veðlánakerfið. Gert er ráð fyrir, að útlán húsnæðismálastjórnar muni nema um 248 millj. kr. á árinu 1965. Þar af er nú búið að úthluta 78 millj., en auk þess verður um 65 millj. úthlutað fyrir mitt ár í samræmi við þau fyrirheit júnísamkomulagsins frá 1964, að samtals 250 millj. kr. skyldu lánaðar vegna umsókna, sem lágu óafgreiddar hinn 1. apríl 1964. Loks er gert ráð fyrir, að í haust verði veitt lán út á 750 íbúðir, alls 105 millj. kr. Fjáröflun til að mæta þessum útlánum er launaskattur 60 millj., skyldusparnaður 50 millj., framlag ríkissjóðs 40 millj., frá atvinnuleysistryggingasjóði 38 millj., tolltekjur 10 millj. og frá tryggingarfélögunum 5 millj. Samtals er hér um að ræða 203 millj. Afgangurinn, um 45 millj. kr., er eigið fé sjóðsins. Lán til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, sem veitt eru gegn jafnháu framlagi bæjar- og sveitarfélaga, eru áætluð um 20 millj. kr., og heildarútlán veðlánakerfisins eru þannig áætluð samtals um 268 millj. Verkamannabústaðir: Gert er ráð fyrir um 30 millj. kr. lánsfjáröflun til verkamannabústaða og verði um 20 millj. kr. af þessari fjárhæð varið til að hækka lán vegna þeirra íbúða, sem eru í byggingu, úr 300 þús. kr. á íbúð í 450 þús. kr., en að um 10 millj. kr. gangi til nýrra íbúða. Annað fjármagn, sem deildin hefur til útlána á árinu, mun vera um 10 millj. kr. Kísilgúrverksmiðjan: Heildarkostnaður væntanlegrar kísilgúrverksmiðju við Mývatn er áætlaður 146 millj. kr., en gert er ráð fyrir, að verksmiðjan verði reist á árunum 1965-1967. Fjárþörfin verður mest 1966 og 1967. Framkvæmdir á þessu ári mundu verða lagning fyrsta áfanga vegar og bygging dælustöðvar og leðjuþróa, en kostnaður við þessar framkvæmdir er áætlaður alls 25 millj. Gert er ráð fyrir, að um 5 millj. kr. erlent lán fáist í sambandi við vélakaup og mundi því nauðsynleg fjáröflun til framkvæmdanna á þessu ári vera um 20 millj, kr. Raforku- og jarðhitamál: Ákveðið hefur verið að verja um 104 millj. til framkvæmda og til rannsókna á þessu sviði. Fé þessu sé skipt þannig, að til virkjanarannsókna fara 16 millj. kr., til jarðhitamála 27 millj. og til framkvæmda rafmagnsveitna ríkisins um 61 millj., en af því fé eru 21.5 millj. kr. ætlaðar sveitaveitunum, en 39.6 millj. öðrum framkvæmdum. Um 30 millj. kr. þarf að afla með sérstakri fjáröflun. Raforkuframkvæmdir á vegum annarra aðila en ríkisins eru áætlaðar rúmlega 76 millj. Til þess að mæta lánsfjárþörf þessara framkvæmda hefur verið ákveðið að afla sérstaklega 15 millj. kr. Heildarlánsfjáröflun til raforku- og jarðhitamála er þannig í heild áætluð 45 millj. Hafnir: Hafnarframkvæmdir eru áætlaðar um 130 millj. á árinu. Elgið fé hafnanna nemur um 38 millj., en lánsfé, sem þegar hefur verið samið um, nemur um 33 millj., þannig að um 59 millj. kr. þarf að útvega sérstaklega. Á s.l. ári voru miklar framkvæmdir við landshafnirnar í Rifi og Keflavík-Njarðvík. Rifshöfn er nú fyllilega nothæf fyrir báta. Reiknað er með frekar litlum framkvæmdum í ár, en hins vegar með því; að greiddar verði upp lausaskuldir frá fyrra ári. Í landshöfninni í Keflavík-Njarðvík er gert ráð fyrir, að lokið verði gerð innri hafnargarðs, og höfnin mun þá koma að verulegu gagni,þótt enn vanti mikið á, að framkvæmdum þar sé lokið. Fjáröflun til Þorlákshafnar er áætluð um 16 millj. og af því mun um 13 millj. kr. verða varið til framkvæmda, en afganginum til greiðslu lausaskulda. Miklar framkvæmdir voru við Þorlákshöfn árið 1964, en nokkru minni í ár, eða um 121/2 millj. kr. óotaðar eru um 4 millj. af því 45 millj. kr. erlenda láni, sem hafði verið aflað til þessarar hafnargerðar. Verður því að afla á þessu ári sérstaklega um 8.5 millj: kr. Áætlað er, að unnið verði fyrir um 92 millj. kr. á árinu 1965 við aðrar hafnir,en þessar þrjár og er það nokkur hækkun frá árinu 1964. Eigið fé hafnanna að meðtöldu ríkisframlagi til framkvæmda nemur um 38 millj. Auk þess er reiknað með tæplega 20 millj. kr. láni úr atvinnuleysistryggingasjóði og sérstöku láni, um 81/2 millj., úr viðreisnarsjóði Evrópu til hafnargerða á Vestfjörðum. Lánsfjárþörf vegna almennra hafnargerða nemur því um 25 millj. kr. Vegir: Áætlað er, að varið verði alls um 365 millj, kr. til vegamála á árinu 1965. Á töflu þeirri, sem útbýtt hefur verið, eru þó aðeins tilfærðar þær nýbyggingarframkvæmdir, sem ríkið greiðir að öllu leyti og eru þar með taldar skuldir, er nema um 33 millj. kr. og greiða þarf á árinu. Upphæðin í töflunni er því 226 millj. Framkvæmdir við Reykjanesbraut eru áætlaðar 99 millj. kr., og er þá gert ráð fyrir því, að vegurinn verði allur steyptur á þessu ári. Þar sem eigið fé til ríkisframkvæmda nemur aðeins um 92 millj., þarf að afla aukalega 134 millj. Um 17 millj. eru þegar tryggðar, eftir verða þá 117 millj., sem afla þarf sérstaklega. Flugmál: Um 28.4 millj. verður varið til flugmálaframkvæmda á árinu 1965 og gert er ráð fyrir um 2.7 millj. kr. skuldagreiðslu af umráðafé ársins. Þar sem eigið fé nemur alls um 12.6 millj., vantar um 15.8 millj. Um 5.8 millj. fást af láni, sem tekið er til flugvallargerðar á Patreksfirði hjá viðreisnarsjóði Evrópu. Sérstök fjáröflun þarf því að vera um 10 millj. Póstur og sími: í hinni upphaflegu áætlun póst- og símamálastjórnarinnar var gert ráð fyrir um 111 millj. kr. framlagi til framkvæmda á árinu 1965. Þar af var áætlað að verja til nýrra húsa og til lóðakaupa um 30 millj. kr. Í samræmi við þá ákvörðun að fresta til ársins 1966 20% af framlögum til verklegra framkvæmda ríkisins var ákveðið, að framkvæmdaáætlun Pósts og síma skyldi lækka í sama hlutfalli. Gert er ráð fyrir og talið æskilegt, að þessi lækkun komi fyrst og fremst niður á byggingum og lóðakaupum, en þeir liðir eru, eins og áður er nefnt, áætlaðir um 30 millj. kr. Skólar: Undanfarið hefur menntmrn. í samráði við Efnahagsstofnunina, fræðslumálaskrifstofuna og fjármálaeftirlit skóla unnið að undirbúningi framkvæmdaáætlunar um skólabyggingar í því skyni, að þær byggingar verði látnar sitja fyrir, sem þörfin er mest á og til þess að byggingartími styttist verulega frá því, sem verið hefur. Ríkisstj. hefur nú samþykkt framkvæmdaáætlun, þar sem tekið er tillit til þess 20% niðurskurðar á framkvæmdafé, sem ákveðinn hefur verið. Framkvæmdir eru áætlaðar alls um 170 millj. á árinu 1965. Fé til þessara framkvæmda fæst þannig, að heildarfjárveiting til skólabygginga í fjárl. þessa árs að frádregnum 20% nemur um 111.5 millj., að auki eru 15.3 millj. geymt fé fyrri ára til ráðstöfunar, og reiknað er með um 42.8 millj. kr. framlagi sveitarfélaganna til þeirra bygginga, sem á framkvæmdaáætluninni eru. Á framkvæmdaáætlunina hafa verið teknar allar þær skólabyggingar, sem veitt er fé til í fjárl. og fyrirsjáanlegt er, að unnt sé að ljúka að fullu eða koma að einhverju leyti í nothæft ástand á árunum 1965 og 1966, miðað við það fé, sem til ráðstöfunar er. Sýningar- og íþróttahús í Laugadal og umferðarmiðstöð: Fjármál þessara framkvæmda eru ekki endanlega frágengin og nokkur óvissa ríkir um áframhald. Hins vegar hefur verið reiknað með sérstakri fjáröflun að upphæð 5 millj. kr. vegna sýninga- og íþróttahúss í Laugardal og 2 millj. vegna umferðarmiðstöðvar. Sjúkrahús: Rétt þótti að nefna sjúkrahúsin á framkvæmdaáætlun vegna mikilvægis þessara framkvæmda, en um eiginlega framkvæmdaáætlun fyrir 1965 sem lið í langtímaáætlun til þess að leysa sjúkrahúsavandamál þjóðarinnar er þó ekki að ræða. Áætlaðar eru framkvæmdir fyrir um 75 millj. kr., og eru þá ekki taldar með framkvæmdir við Borgarsjúkrahúsið í Reykjavík. Tryggð framlög nema um 63 millj. kr. til ríkisspítalanna og til sjúkrahúsbygginga sveitarfélaga annarra en Borgarsjúkrahúss í Reykjavík, en tryggð lán um 12 millj. kr. Um sérstaka fjáröflun vegna sjúkrahúsa er því ekki að ræða. Útbýtt hefur verið til hv. alþm. yfirlitstöflum og tel ég því ekki þörf á að lesa þær tölur allar, sem þar eru taldar upp. Þar er gerð grein fyrir: a) fjárfestingarlánasjóðum og fyrirtækjum og að hve miklu leyti er um eigið fé og skattfé að ræða; b) þegar tryggðu lánsfé, sérstakri fjáröflun og hver upphæðin er samtals, en heildarupphæðin vegna fjárfestingarlánasjóða og fyrirtækja er 807 millj. Í öðru lagi er rætt um opinberar framkvæmdir og heildarupphæðin til þeirra er 915 millj. Niðurstöðutölur þessara tveggja heildarliða eru því, eins og hér var áður getið, 1.722 millj. kr.

Bergur Sigurbjörnsson (frh.): Herra forseti. Í samningum Norðmanna um 60 þús. tonna alúminíumverksmiðju í Noregi við svissneska fyrirtækið Swiss Aluminium er kveðið á um nokkur atriði, sem ekki virðast hafa komið til athugunar eða umræðu í þeim samningaumleitunum, sem farið hafa fram milli íslenzkra stjórnarvalda og þessa sama svissneska fyrirtækis. Það er litið svo á, að vinnan við alúminíumverksmiðju sé öðrum atvinnugreinum fremur heilsuspillandi og því þörf sérstakra ráðstafana og ákvæða einmitt í sambandi við þessa starfsemi. Þannig hafa Norðmenn samið um það við hið svissneska fyrirtæki, að alúminíumverksmiðjan í Noregi byggi sérstakt sjúkrahús á verksmiðjusvæðinu, sem geti bæði veitt hjálp, þegar slys ber að höndum og eins séu þar sjúkrastofur fyrir aðra sjúklinga. Sömuleiðis er um það samið, að alúminíumverksmiðjan myndi sjóð, sem endurgreiði norskum sjúkrasamlögum þann kostnað, sem veikindi starfsmanna fyrirtækisins hafa í för með sér og annan sjóð, sem tryggi afkomu fjölskyldna þeirra manna, sem í verksmiðjunni vinna. Á ekkert af þessum atriðum virðist hafa verið minnzt enn í viðræðum hæstv. ríkisstj. Íslands við hið svissneska fyrirtæki og væri þó sennilega ekki minni þörf á, að um þetta væri eitthvað samið og um þetta hefði verið rætt hér, en í Noregi. Og vissulega ber okkur að hafa í huga hina miklu reynslu Norðmanna í þessum efnum. Þeir hafa um langt skeið rekið alúminíumverksmiðjur og vita, hvað hér er að gerast. Þá er um það ákvæði í norsku samningunum, að alúminíumverksmiðjan skuli koma upp mannvirkjum, sem þarf til þess að eyða reyk og gasi, svonefndu flúor, sem talið er hættulegt umhverfinu, bæði gróðri og öðru og rækilega gengið frá því, að þetta verði gert. Einnig eru ákvæði um það, að því sveitarfélagi, þar sem verksmiðjan er byggð, skuli tryggð réttindi til þess að fylgjast með, að frá þessu sé tryggilega gengið og af starfsemi verksmiðjunnar leiði enga hættu fyrir umhverfið. Er þar ákveðið, að verksmiðjan greiði kostnað norskra aðila við allt slíkt eftirlit. Hér í skýrslu hæstv. ríkisstj. er beinlínis tekið fram, að um það hafi verið rætt, að ekkert yrði gert til þess að hindra skaðsemi af reyk frá verksmiðjunni á landi, en hins vegar rætt um, að efni frá henni bærust ekki út í sjó. Þá er í norsku samningunum atriði, sem má segja að sé ekki stórvægilegt, en þar er svo ákveðið, að verksmiðjan greiði norska ríkinu ákveðið fastagjald fyrir raforkunotkun auk þess verðs, sem verksmiðjan borgar fyrir rafmagnið. Þetta gjald er 2 kr. norskar á hverja kwst. á ári og samsvarar, miðað við þá orkunotkun, sem hér er um að ræða, 11/2 millj. rúmlega á ári. Þetta er ekki stórt atriði, eins og ég tók fram, en þó ekki sama, í hvaða vasa þessi skildingur lendir, hvort hann fer eins og margt fleira til þess að bæta aðstöðu og ágóða hinna erlendu aðila af starfsemi verksmiðjunnar eða til ríkisins, sem heimilar hana í landi sínu. Einnig eru í norsku samningunum mjög ýtarleg ákvæði um sektir, dagsektir, ef verksmiðjan brýtur ákvæði samninga og á hún samkv. þessum samningum, þegar um fyrsta brot er að ræða, að borga 200 kr. norskar á dag, en þær sektir fara síðan vaxandi við endurtekin brot. Ýmis fleiri ákvæði eru einnig í þessum samningum, sem of langt mál er að rekja og skal ég ekki tefja umr. með því. Heildarniðurstöðurnar af þessum samanburði á þeim drögum að samkomulagi, sem hér hefur verið lagt fram, eða upplýsingum, sem hæstv. iðnmrh. taldi í ræðu sinni áðan, að gætu orðið grundvöllur beinna samningaviðræðna og samningar yrðu byggðir á, leiða það í Ijós, að tekjur Norðmanna af slíku fyrirtæki eru samkv. hinum norska samningi til muna meiri árlega en yrði, ef í megindráttum yrði farið eftir þeirri skýrslu, sem hér liggur fyrir. Eins og ég sagði áðan, gera Norðmenn ráð fyrir því samkv. mjög nákvæmum áætlunum, að þeir muni hafa um 80 millj. kr. norskar á ári í tekjur af verksmiðjunni, sem í íslenzkum krónum yrðu um 480 millj. En samkv. þeirri hámarksáætlun, sem hér er gert ráð fyrir, eru það 300–350 millj., sem Íslendingar mundu fá, ef samið yrði eftir þeim línum, sem hér eru lagðar, en þar mun vera um brúttótekjur að ræða, en ekki nettó. Engu að síður vildi ég mega taka fram, að ég tel viðræður hæstv. ríkisstj. við hið erlenda fyrirtæki að ýmsu leyti jákvæðar. Það er auðvitað sjálfsagt fyrir okkur og nauðsynlegt að kanna slíka möguleika, sem fyrir hendi eru, og ræða þá, þótt ekki væri til annars, en að komast að þeirri niðurstöðu, hvað við eigum ólært í þeim efnum að fást við svona samninga og afla okkur þá um leið upplýsinga, sem við getum fengið. Og mér sýnist hafa komið ákaflega áþreifanlega ljós í þeim umleitunum, sem hér hafa farið fram um það, hvað okkur ber að forðast og hvað það er af þeim möguleikum, sem til greina kæmu í sambandi við erlent fjármagn, sem okkar litla þjóðfélag ræður ekki við, því að vissulega verðum við að treysta því, þó að svona umræður fari fram í fullri alvöru og samningaumleitanir fari fram í fullri alvöru af beggja hálfu, að þá komi aldrei til þess, að íslenzk stjórnarvöld geri samning við erlenda aðila, sem gæti verið eins og lýsandi viti í 45 ár um það, hvernig við mættum ekki semja og hvernig við ættum ekki að semja. Hitt er svo að sjálfsögðu aðalatriðið, að við gerum það upp við okkur einmitt í sambandi við svona samningaumleitanir, hvort nokkur nauðsyn er á því, að erlent fjármagn flytjist hingað til lands í íslenzka atvinnuvegi í stórum stíl og hvenær og við hvaða skilyrði slíkt kæmi helzt til greina. Og um það hljóta út af fyrir sig allir að vera sammála, að þegar spenna er mjög mikil í íslenzku atvinnulífi, þegar allar eða flest allar atvinnugreinar okkar vantar vinnuafl, ekki aðeins í dag, heldur fyrirsjáanlega um næstu ár, skortir mjög mikið vinnuafl, þá muni einmitt ekki rétti tíminn til að auka á þessa spennu með miklum fjárfrekum og fólksfrekum framkvæmdum erlendra aðila í landinu. Og við verðum einnig að komast með einhverju móti fram hjá því að einblína á einn möguleika, eins og annað kæmi ekki til greina. Við verðum að athuga, hvort ekki sé um fleiri leiðir, fleiri möguleika að velja, ef við teljum á annað borð nauðsyn á að ráðast í einhverja slíka hluti eins og hér hefur verið rætt um og vega og meta, hverjir af þeim möguleikum, sem fyrir hendi kunna að vera á hverjum tíma, eru æskilegastir, valda minnstu tjóni í okkar þjóðfélagi og gætu á einn eða annan hátt stutt við bakið á íslenzkum atvinnuvegum í stað þess að brjóta þá niður. Og eins og nú standa sakir vildi ég mega segja í sambandi við þá möguleika, sem á undanförnum árum hafa verið ræddir í þessu þjóðfélagi í sambandi við erlent fjármagn til stórra framkvæmda, eins og alúminíumvinnslu, olíuhreinsun og ýmislegt fleira, sem kæmi til greina, þá hygg ég, að augu okkar hefðu fyrr átt að beinast að t.d. olíuhreinsunarstöð, en alúminíumvinnslu, því að slík stöð gæti þó á ýmsan hátt eða væri líkleg til að stuðla að ákveðinni tryggingu fyrir íslenzka atvinnuvegi, fyrir íslenzka útgerð, ef einhverja þá atburði bæri að höndum, sem við vonum nú að ekki verði, en gætu torveldað aðflutninga hingað. Og ég held, að það hefði verið miklu skynsamlegra fyrir núverandi stjórnarvöld að leggja fram einhverja skýrslu um viðræður í slíku efni. Það er að öllu leyti minna mál, sem mundi ekki valda annarri eins spennu í þjóðfélaginu og greinilegt er, að það stóra fyrirtæki, sem hér um ræðir; mundi gera, auk þess sem slíkt fyrirtæki yrði sennilega að öllu samanlögðu hagkvæmara. Mér er mikið til efs, að það sé nokkur atvinnugrein á íslandi, sem mundi gefa þjóðinni jafnlítinn arð fyrir jafnmikla fjárfestingu og um er að ræða í alúminíumvinnslunni eins og einmitt þessi alúminíumverksmiðja. Það er talað um, að fjárfesting verksmiðjunnar verði 2.500 millj. og ég held, að hvergi í þjóðfélagi okkar væri hægt að leggja annars staðar 250 millj. í uppbyggingu og skipulagningu á einum atvinnurekstri þannig, að gjaldeyristekjur okkar, að ég ekki tali um þjóðartekjur, yrðu ekki margfaldar á við það, sem þarna er um að ræða, og er þá íslenzkur landbúnaður langt frá því undanskilinn. Að lokum vildi ég aðeins hvetja til þess, að menn færu með sérstakri gát að þeim hlutum, sem hér er verið að ræða um. Hér er um að ræða samning til mjög langs tíma, sem við losnum ekki við, eftir að búið er að gera hann, hvernig svo sem hann reyndist okkur, fyrr en eftir 45 ár. Og á þeim tíma gætu svo alvarlegir hlutir gerzt í sambandi við þetta, að mér þætti ólíklegt, að nokkur þeirra, sem nú hefur þó mestan áhuga á þessu fyrirtæki, vildi stuðla að þeim hlutum.



Herra forseti. Í upphafi þessarar skýrslu er frá því skýrt, að sett hafi verið upp sú stóriðjunefnd, sem við könnumst við og hún hafi átt að athuga, hvort unnt væri og hagstætt að koma hér á landi á alúminíumverksmiðju eða öðrum orkufrekum iðnaði. Ég vildi leyfa mér að spyrja: Hvað hefur þessi stóriðjunefnd gert í því sambandi til að athuga fleira, en þennan alúminíumiðnað? Mér er ósköp vel kunnugt um það, að á síðustu 10 árum hafa erlendir alúminíumhringir, bæði brezkir og amerískir, nokkrum sinnum borið víurnar í íslenzk vatnsföll og sömuleiðis hafa íslenzkir - ja, hvað á ég að kalla það, áhugamenn um erlenda fjárfestingu gengið með grasið í skónum, á eftir sérstaklega amerískum alúminíumhringum til þess að reyna að fá þá til þess að festa sitt fé hér. Og mér finnst ákaflega hart, ef þessi stóriðjunefnd hefur ekkert gert annað, en að halda áfram að athuga um þennan alúminíumiðnað og ég vildi gjarnan fá upplýsingar um það. Okkur var haldið utan við þessa n., Alþb.-mönnum, ég vildi gjarnan fá upplýsingar um það, hversu margar athuganir hafa verið gerðar þar á ýmsum öðrum hugsanlegum stóriðjuframkvæmdum hér á Íslandi. Þó að við hugsum um slíka stóriðju, þá þýðir það ekki, að við viljum endilega fara að ráðast í hana nú, heldur hitt, að við viljum fá að fylgjast með því, hvað er að gerast í veröldinni, til þess að það, sem við gerðum, þegar við ráðumst í það, yrði af einhverju viti. Ég hef nokkrum sinnum bent á það, þegar þessi mál hafa verið rædd hér, að sérstök iðngrein, sem er að ryðja sér mjög til rúms og kölluð er á erlendu máli petrolkemi, sem byggist á því að kljúfa olíuna og vinna úr henni ýmis efni, hún mundi vera mjög athugandi fyrir okkur, þegar að því kæmi, að við vildum ekki lengur eða gætum ekki lengur notað okkar eigin íslenzku hráefni, fiskinn, landbúnaðarvörurnar og annað slíkt og þyrftum að fara að flytja inn útlend hráefni til að vinna úr. Olían hefði þá, þá aðstöðu fyrir okkur, að hún er ákaflega þægileg til flutnings og lítill vandi að skipa henni upp og við höfum hér mikið af geymum, sem við getum hagnýtt í slíku sambandi og svo er hitt, að úr olíunni, þegar hún er klofin nú, er hægt að vinna í fyrsta lagi þau efni, sem nú er farið að nota bæði í byggingarefni og annað slíkt og þau efni, sem koma í staðinn fyrir stál og annað þess háttar og hins vegar efni, sem hægt er að nota í föt og annað þess háttar. Plast, nælon og annað þess háttar eru nú orðin þau töfraefni, sem unnin eru að mestu leyti úr olíu, þannig að með þeim er hægt að skapa alveg nýjar iðngreinar, sem að mörgu leyti mundu liggja mjög vel fyrir okkur. Og þegar við erum að athuga um stóriðju, sem við viljum fara að leggja í og nútímaiðju í þessu sambandi, þá má ekki gleyma því, að allt það, sem við stöndum frammi fyrir og nú er að gerast í sambandi við elektronik, eins og Ameríkanar kalla það, allt það, sem heitir reikniheilar og annað þess háttar, er að umskapa allt, sem heitir möguleikar á stóriðju og þessir hlutir gerast á þessum áratug, þannig að ef við ætlum að byggja á því, sem væri skynsamlegast að leggja í, í þessum efnum, þá er það fyrst og fremst mannvitið og þekkingin sjálf, sem við þurfum að leggja þarna til grundvallar. Og mér þætti ákaflega vænt um að fá að vita það, hvort þessi stóriðjunefnd hefur hugsað nokkurn skapaðan hlut um öll þessi atriði. Það er það fyrsta, sem slík n. yrði að gera sér grein fyrir, hve stórkostlegar breytingar eru fram undan í öllu því, sem heitir tækni í heiminum og hvernig verði að reyna að samræma það, sem Íslendingar gera við þá þekkingu, sem þar er um að ræða. Við höfum aldrei fengið neinar upplýsingar frá þessari stóriðjunefnd. Hún hefur ekkert lagt fyrir. Við höfum ekki neina hugmynd um; hvort hún hefur nokkra hugmynd um nokkurn skapaðan hlut í þessu eða hvort hún hefur látið svo lítið að athuga þær ábendingar; sem hér hafa komið fram. Hins vegar er hér lagt fyrir okkur, að það sé farið að semja við ákveðinn alúminíumhring, og í samninganefnd sem þessa hafa verið settir menn eins og dr. Jóhannes Nordal og Steingrímur Hermannsson. M.ö.o.: þar sem verið er að semja við einhverja kaldrifjuðustu fjármálamenn í veröldinni, einhvern part af þeim einokunarhring, sem voldugastur og sterkastur er í heiminum, hvað það snertir að einoka undir sig svo til allt, sem unnið er á þessu sviði; því að það gera alúminíumhringarnir, þá eru settir í þetta hérna heima hálfgerðar prófessoratýpur eða þá hins vegar menn, sem eru upplagðir agentar fyrir útlenda auðvaldið, þ.e.a.s. menn, sem eru vissir með, eins og við sjáum strax af þessum samningsuppköstum, sem hér liggja fyrir, að gera undireins allar þær vitleysur, sem hægt er að gera af Íslendinga hálfu og kjafta úr sér allt vit, þegar þeir eiga að tala við þessa menn, þannig að ef hæstv. ríkisstj: dettur í hug á eftír, að fara að ráða til þessa, við skulum segja einhverja harðsvíraða lögfræðinga utan úr heimi, sem kynnu einhver tök á þessum auðhringum, sem þarna er um ræða, þá mundu þeir standa uppi eins og glópar, af því að þessir Íslendingar, sem í þetta eru settir, eru búnir að kjafta eins og vitleysingar. M.ö.o.: þegar farið er að ráðast í það að fara að gera svokallaða samninga við svona hring, þá eru settir í þetta menn, sem auðsjáanlega hafa ekki hundsvit á því eða skilja, hvernig eigi að semja við svona aðila og vara sig þess vegna ekki á neinu af því, sem erlendir menn mundu vara sig á og svo er passað um leið, að þeir menn, sem eru gagnrýnir á þessa hluti, sem hafa varað við þessu frá upphafi, séu hvergi látnir korna þarna nærri. Það hefði kannske mátt nota þeirra andúð gegn þessu, til þess að láta þá benda þessum blessuðum sakleysingjum, ef maður talar linlega um þá, á það, sem þeir hefðu kannske fengizt til þess að sjá, ef andstæðingar þessa máls hefðu verið með frá upphafi. Þarna er sem sé um mál að ræða, þar sem hæstv. ríkisstj. bar fyrst af öllu að reyna að sjá til þess að, að þessum samningum væri almennilega unnið. Og mér sýnist það strax á fyrstu síðunni, að þá komi það í ljós, að þarna hefur sem sé verið stokkið til að reyna að elta þær hugmyndir, sem fyrir löngu hafa komið fram og við höfum orðið varir við og við höfum alltaf séð, hvaða hættu hefðu í för með sér. Ég vil þess vegna segja það, að með því, sem hér er að gerast, ef þessu verður haldið áfram, sem hér er nú hafið, er verið að gera algerlega ný tímamót í Íslandssögunni. Það urðu hér mikil tímamót 1940, þegar erlendur her kom í fyrsta skipti hingað til lands og lagði undir sig landið og við það hernám höfum við ekki losnað síðan og það er nú á aldarfjórðungi búið að hafa stórkostlega spillandi og eyðileggjandi áhrif á okkar þjóð og lítillækka hana og stofna henni í hættu móralskt séð, sem við sjáum ekki enn þá, hvernig við komumst fram úr. Ef úr því verður, sem hér er til stofnað, er hafið nýtt tímabil enn þá hættulegra. Fram að þessu höfum við verið tiltölulega efnahagslega sjálfstæð þjóð, vegna þess að við höfum verið svo að segja eina þjóðin í Evrópu, sem hefur sjálf átt atvinnutæki. Ísland hefur verið einstakt land í Evrópu hvað það snertir, að hér hefur svo að segja ekkert útlent auðvald verið síðan 1940. Það, sem þess vegna vofir yfir nú, er, að hér verði nú framkvæmt, ef úr þeim samningum verður; sem hér verður stofnað til, eins konar atvinnulegt hernám, sem fyrir fram sé slegið föstu, að verði til 25–40 ára, og felst í því að skipuleggja arðránið á íslenzkum auðlindum og á íslenzku fólki, á suðlindunum annars vegar með því að sölsa undir erlenda auðhringi ódýrasta aflið, sem Ísland getur framleitt og fólkinu hins vegar með því að ræna það þessu afli og láta það borga rafmagnið á næstu 25–40 árum með þrefalt hærra verði a.m.k., en hringurinn mundi borga það og með miklu hærra verði, en hefði þurft að borga það annars. Þess vegna ber að ræða þetta mál frá því sjónarmiði, hvort við séum á því að brjóta nú blað í Íslandssögunni til ills, að í staðinn fyrir að losna við það hernám, sem við höfum haft hér undanfarin 25 ár með þess siðspillandi áhrifum, verði nú innleitt það hernám í atvinnulífinu, sem hér er lagt til, með því að hleypa útlendu auðvaldi inn í landið. Það á að binda þetta með samningi, ef úr þessu verður, til 25–40 ára, sem þýðir það sama, sem að alla næstu kynslóð skuli erlendur auðhringur sölsa undir sig bezta fossaaflið, sem hér er til, með álíka aðstöðu og hann hefði eignazt það fossaafl. Það þýðir, að það eigi að afhenda erlendum auðhringi ódýrasta rafmagn, sem hægt er að framleiða á Íslandi og verður hægt að framleiða og ódýrasta rafmagn, sem hægt er að framleiða í Evrópu núna. Það þarf að fara alla leið suður í Afríku, í stórárnar þar, til þess að finna ódýrara rafmagn. Við eigum síðan, Íslendingar, að taka á okkur alla áhættu af virkjuninni. Útlendi auðhringurinn á að setja á okkur alla áhættuna af öllum verðhækkunum - og eins og víða kemur fram og ég mun síðar koma að - af öllum markaðskreppum eða að meira eða minna leyti. Það þýðir, að þessi útlendi auðhringur á að fá til sín svo að skiptir hundruðum þús. kw. af ódýrasta rafmagni, sem Ísland getur framleitt, upp á okkar áhættu. Hann á ekki einu sinni sjálfur að eiga það á hættu að virkja þetta og borga það, sem það kostar. Það virðist eiga að semja við hann fyrir fram. Og til þess að gera þetta, eigum við að leggja fram frá 2.000 millj. kr. allt upp í 5.000 millj. kr., svo framarlega sem allt yrði virkjað, sem þessi hringur vildi fá,og þetta eigum víð að taka að láni erlendis með rándýrum eða mjög erfiðum kjörum eða allt að 51/2% vöxtum. Allri þessari áhættu á að skella á Íslendinga til þess eins að leyfa erlendum auðhringi að ræna okkar auðlindum. Og þannig á að tryggja þetta til 25–40 ára. M.ö.o.: einhverja af þeim dýrmætustu auðlindum, sem um er að ræða, eigum við að ofurselja á þennan máta. Það, sem okkur var forðað frá að gera fyrir 45 árum, þegar búið var að selja meginið af fossunum, erum við nú að byrja að gera sjálfir og undir enn hættulegri kringumstæðum. Hver er þá þessi 25 ára tími, svo að við tökum styttra skeiðið, sem við stöndum núna frammi fyrir og er að hefjast? Þetta 25 ára skeið verður langsamlega mesti umbyltingartími mannfélagsins í tæknilegum efnum. Á þessu skeiði munu verða sköpuð efni, sem við þekkjum yfirleitt ekki núna, eins og þegar er nú, að um 60% af þeim efnum, sem notuð eru í iðnaðarlega allfullkomnum ríkjum, voru ekki til um síðustu aldamót. Og þá ættum við að fara að ofurselja einar dýrmætustu auðlindirnar, sem við höfum, í heila kynslóð í hendurnar á erlendum hring, getandi sjálfir ekki haft nokkurn skapaðan hlut upp úr því og eigandi aðeins á hættu að geta á því tapað, því að þannig er auðsjáanlega nú þegar frá þessu gengið. Hverjar hljóta að verða þær þjóðfélagslegu afleiðingar af því að hleypa slíkum erlendum auðhring, eins og hér er um að tala, inn í landið og tryggja honum hér sérréttindi í 25 ár? Þessi erlendi auðhringur talar um að festa nú þegar 2.500 millj. ísl. kr. í sínum hluta hér, í sínum verksmiðjum, og svo framarlega sem úr því yrði, að hann fengi hér að byggja alúminíumverksmiðju, sem ætti að framleiða allt upp í 160 þús. tonn á ári, eins og hann hefur jafnan látið í Ijós, mundi það þýða, að hann mundi leggja í þetta fjármagn, sem væri um 7.000 millj. kr., bara í alúminíumverksmiðjurnar. En á sama tíma, ef hann legði lægri upphæðina fram, 2.500, mundum við verða að leggja fram allt upp í 2.000 millj. kr., og ef hann færi allt upp í 7.000 millj., mundum við verða að leggja fram um 5.000 millj. kr. Nú skulum við athuga, hvernig yrði aðstaða þessa hrings, þegar hann væri búinn að leggja fram, hvort þetta væru nú 2.500 millj, kr. eða mun meira, í fyrirtæki hér innanlands. Slíkur hringur yrði það langsamlega sterkasta vald, sem til væri í íslenzku atvinnulífi. Allt okkar fjármagn í öllum okkar skipum, öllum okkar fiskiskipum og öllum okkar fiskiðnaði, er hátt metið 3.000 millj. kr., - ég býst við, að það sé langt of hátt metið. Og iðnaðurinn allur saman kemst vart upp í slíkt, 5–6 þús. millj. kr., munu núna vera það fjármagn, sem er í öllum íslenzkum fiskveiðum, fiskiðnaði og iðnaði. Og af þessum 5–6 þús. millj. kr., sem við Íslendingar höfum fest í þessum okkar atvinnuvegum, er einkafjármagnið í þessu ekki nema nokkur partur, ég þori ekki að segja, hve mikill. Það er varazt að láta menn hafa nákvæmar hagskýrslur um þetta. En lán bankanna í þessum atvinnugreinum eru ekkert smáræði. En jafnvel þótt menn reiknuðu með, að íslenzkir atvinnurekendur ættu um 3 þús. millj. kr. af þessu, sem ég býst við, að sé fullhátt metið, sjáum við, að þessi hringur, undireins og hann væri kominn hér inn, á álíka fjármagn hér og allir íslenzkir atvinnurekendur, eins og öll íslenzk borgarastétt til samans. Og ég verð að segja, að ég á bágt með að skilja þá sjálfstæðistilfinningu hjá íslenzkri atvinnurekkendastétt, að hún óski eftir að fá slíkan aðila inn í sitt land. Hvað gerist, um leið og slíkur aðili, erlendur auðhringur með 2500 millj. kr. eign, er setztur að hér suður í Straumsvík? Hvað gerist? Ég býst við, að það sé enginn maður hér inni, - það eiga allir hér að heita stjórnmálamenn, - það blindur, að hann geri sér ekki ljóst, að samstundis er þetta félag orðið mesta áhugafélag í íslenzkum stjórnmálum, sem til er. Það er enginn aðili á Íslandi, sem á eins mikið undir þróun íslenzkra stjórnmála og þessi auðhringur, þegar hann er búinn að eignast hér 2–3 þús. millj. kr. fyrirtæki, - enginn aðili. Jafnvel öll íslenzk borgarastétt samanlögð hefur ekki eins mikilla hagsmuna að gæa. Það þýðir, að þessi erlendi auðhringur hefur þar með fengið áhuga á íslenzkri pólitík. Þessi erlendi auðhringur skilur það undireins og er nú þegar byrjaður að skilja það, svo sem sjá má af Morgunblaðinu og þess síðum þessa dagana, að hann þarf að hafa áhrif í íslenzkum stjórnmálum. Hann þarf í fyrsta lagi að tryggja sig gegn íslenzkri löggjöf, sem væri hagsmunum hans hættuleg. Hann á 3.000 millj. kr. og ætlar sér að eiga allt upp í 7.000 millj. kr. undir því, hvernig íslenzk löggjöf verður á næstu 25 árum. Það þýðir, að hann reynir að tryggja sér ítök í fyrsta lagi í íslenzkum blöðum. Það er e.t.v. ekki mjög erfitt fyrir hann. Ætli Vísir þurfi ekki t.d. á peningum að halda núna? Ætli það verði mikill vandi fyrir eitt auðfélag upp á 2.500 millj. kr. að kaupa upp einhver smáblöð hérna, dagblöð og annað slíkt og sjá um að gera þau að þó nokkuð miklu valdi í íslenzkum stjórnmálum? Við skulum muna eftir því, að það voru hérna nokkrir pínulitlir heildsalar, pínu-, pínulitlir heildsalar 1920 og nokkrir fleiri hálfdanskir, sem ákváðu það, að þeir þyrftu hér að eignast dagblað og fóru til Vilhjálms Finsens og hótuðu honum því, að svo framarlega sem hann seldi þeim ekki Morgunblaðið, mundu þeir hætta að auglýsa hjá honum og stofna eigið dagblað hér og Vilhjálmur Finsen sá fram á, að þar með mundi hans Morgunblað vera fjárhagslega eyðilagt. Hann gafst upp, segir frá þessu í endurminningum sínum, sem prentaðar eru, og endar þennan kafla með því að segja: „Þannig komst mitt hjartans barn í hendurnar á kaupmannavaldinu í Reykjavík.“ Það voru litlir karlar, þeir sem þá keyptu Morgunblaðið. Sá aðili, sem kæmi hér inn núna með 2.500 millj. kr. auðmagn, sem hann ætlaði sér að auka hér, er enginn smákarl og hann mundi þurfa meira en einhver smáblöð, sem væru 4–8 síður, til þess að tryggja sína hagsmuni. Við skulum gera okkur ljóst, að við erum, eins og Diogenes sagði, þegar hann var í tunnunni forðum: Hver vill kaupa sér herra? - Við erum að kaupa okkur herra hér inn, ef við ætlum að fara að hleypa svona erlendu auðmagni inn í landið, eins og þetta auðfélag, sem þarna á í hlut. Og þessi sami aðill, sem mundi hafa áhuga hér á að móta almenningsálitið á Íslandi, mundi á sama hátt hafa áhuga á íslenzkum stjórnmálaflokkum og tryggja sér ítök í þeim, og fengi hann það ekki í þeim flokkum, sem fyrir eru, mundi hann sjá um að skapa sér flokka og hver sá, sem á dagblað hér í Reykjavík, getur séð um að skapa sér hér stjórnmálaflokk. Við höfum haft ofurlitið af spillingu að segja á undanförnum 25 árum á Íslandi. Hún hefur verið að aukast. En hún er víst smáræði í sambandi við það, sem um yrði að ræða, þegar auðhringur með 2.500 millj. kr. kapital til að byrja með væri farinn að hafa áhuga, ekki aðeins á íslenzku atvinnulífi, heldur íslenzku stjórnmálalífi og þess þróun og íslenzku almenningsáliti og þess gerð. Þetta yrði stórkostlegasti hagsmunaaðilinn í íslenzkri pólitík á næstu 25 árum, ef við hleyptum honum inn núna. Og það er bezt, að menn geri sér það strax ljóst, hvaða afstöðu þeir ætla að taka gagnvart honum, hvort þeir ætla að byrja með því frá upphafi vega að þjóna þessum auðhring með því að hleypa honum hér inn. Það þýðir ekkert að koma á eftir og þykjast ekkert hafa vitað og þykjast ekkert hafa séð, hvað menn væru að gera í þessum efnum. Það eru einhver blessuð börn, sem tala hér um; að Norðmenn hafi hleypt inn útlendu auðmagni. Jú, vissulega hafa allar þjóðir í Evrópu hleypt inn meira eða minna útlendu auðmagni. En það auðmagn hefur hjá þeim verið kannske frá 5–10% af því fjármagni, sem verið hefur í þeirra atvinnulífi. Ef ég man rétt, er útlenda fjármagnið í Noregi einhvers staðar á milli 5 og 10% bara af fjármagninu í þeirra iðnaði. Ég held, að það sé rétt hjá mér og þá er skipaútgerðin og landbúnaðurinn og slíkt ekki með. Norsk borgarastétt, norsk auðmannastétt er sterk stétt, tiltölulega mjög þjóðlega hugsandi á margan máta, sem alls ekki lætur bjóða sér neina slæma skilmála. Það var rætt hér áðan af hv. 9. þm. Reykv., hvernig þeir brugðust við þessum skilmálum. Þeir höfðu nóga peninga, en þeim fannst skilmálarnir, sem þarna höfðu verið gerðir, slæmir, þá líta þeir ekki við þessu. Hér aftur á móti á Íslandi höfum við unga borgarastétt, sem eiginlega finnur ósköp lítið til sín gagnvart útlöndum, svo að vægt sé að orði komizt. Hún er stundum nokkuð frek gagnvart verkamönnum og öðrum launþegum og ég tala nú ekki um gagnvart ríkisstj. En mér finnst fara lítið fyrir hennar aðgát og sjáifstæðishugmyndum, þegar hún horfir framan í það auðmagn, sem nú er verið að setja hér inn. Og hvað á þetta auðmagn að verða mikill hluti af því auðmagni, sem er í íslenzkum iðnaði og íslenskum fiskveiðum? Þetta auðmagn á að verða 50% til að byrja með af því, sem þá yrði alls af auðmagni í íslenzkum iðnaði og íslenzkum fiskveiðum. Það þýðir, að frá því að Ísland væri frjálsasta land í Evrópu af erlendu auðmagni yrði Ísland háðasta land í Evrópu erlendu auðmagni. Það er alger bylting, sem gerð yrði með þessu, hvað snertir aðstöðu Íslendinga. Það yrði gerbylt öllu okkar efnahagslífi. Ég veit, að menn segja: Ja, það eru ekki nema kannske 300–400 verkamenn, sem eiga að vinna þarna. - Valdið liggur ekki í því, hvað séu margir verkamenn. Valdið liggur í hinu, hvað er mikil eign, hvað er mikið fjármagn, sem þarna er og hvað sá fjármagnseigandi, sem þarna á í hlut, hefur þess vegna mikilla hagsmuna að gæta gagnvart íslenzkri löggjöf. Ég býst við, að menn hafi vissulega orðið varir við á undanförnum árum, að okkar íslenzka borgarastétt hefur vissan áhuga á íslenzkri löggjöf. Henni er ekki alveg sama um, hvort hún fær t.d. styrki eða hvort hún fær ekki styrki. Henni er ekki alveg sama, hvert gengið er. Henni er ekki alveg sama, hver launin eru. Hún hefur áhuga á þessu öllu saman. Það hefur varla farið fram hjá mönnum. Hvað halda menn þá um þessa aðila, þegar þeir væru komnir þarna inn? Ég vil vekja athygli á því, að þetta Alþ. setur ekki lög fyrir næstu 25 ár. Það gera þeir Íslendingar, sem kosnir verða á þing hér á næstu 25–40 árum og þar getur komið fjöldinn allur af lögum, sem geta komið við hagsmuni þessa hrings á allan mögulegan máta. Það verður aldrei nokkurn tíma girt fyrir það með neinum samningi, hversu vitlaus sem hann verður, að það er ekki hægt að ná sér niðri á þessum hring á allan mögulegan máta, þegar vilji er fyrir hendi um það. Það velt þessi hringur. En hvað mun hann gera til að fyrirbyggja slíkt? Hann mun reyna að hafa áhrif á vilja þjóðarinnar. Hann mun reyna að villa um fyrir henni, þannig að hún verði svo blinduð í þessu, að hún sjái ekki, hvað til hennar friðar heyrir í þessum efnum. Hér verður komið upp blöðum, hér verður komið upp stjórnmálaflokkum eða stjórnmálaflokkar, sem fyrir eru, yfirteknir. Hér verður komið upp leppmennsku í stórum stíl. Hér er erindreksturinn þegar byrjaður fyrir þennan hring. Ef það verður ákveðið, að hlutfall erlends auðmagns í íslenzkum iðnaði skuli vera að 4–5 árum liðnum 50%, er Ísland ekki lengur efnahagslega sjálfstætt land. Þá eru komnir svo sterkir erlendir aðilar hér inn, að við ráðum lítt við þá með þeim áhrifatækjum, sem þeir hafa í sínum höndum til þess að geta ráðið almenningsáliti á Íslandi. Við skulum muna eftir því, að prentfrelsið í okkar landi er fyrst og fremst prentfrelsi peninganna, þ.e. þeir, sem hafa næga peninga til þess að gefa út blöð, gefa þau út og þeir hringar, sem þurfa að horfa í peningana, geta leyft sér að gera hluti í þessum efnum, sem Íslendingar af sinni fátækt geta ekki leyft sér, þeir sem eru að berjast við að halda uppi blöðum, sem eiga að þjóna málstað verkamanna, bænda og annarra vinnandi stétta á Íslandi. Þess vegna geta erlend auðfélög skapað sér hér áhrifatæki, sem stórspilla okkar þjóð og móta almenningsálit, sem sé í þeirra þágu. M.ö.o.: ef horfið verður að þessu ráði, er verið að innleiða nýlendustefnu á ný á Íslandi og gera íslenzkar auðlindir að arðránslind fyrir erlent vald og gera íslenzkt fólk aftur háð erlendu valdi, gera Ísland aftur að landi, sem sé arðrænt af útlendingum. Hér hefur verið hrakið í þeim ræðum, sem hafa verið haldnar af hálfu stjórnarandstöðunnar, allmikið af þeim blekkingum og þeim áróðri, sem þetta mál hefur verið flutt með. Það hefur verið rakið, hvernig Alþingi hefur verið sniðgengið í þessum málum. Það hefur verið sýnt fram á, hvernig fólk hefur verið vélað og blekkt, sumpart af mönnum, sem eru nú þegar beinir erindrekar þessa erlenda hrings, sumpart af mönnum, sem hafa barnalega trú á erlendu auðmagni og halda, að það sé svo blessunarríkt fyrir okkar land, - menn, sem auðsjáanlega hafa ekki hugmynd um, hvað Ísland er ríkt í sínum fiskveiðum og hvað afköst þeirra Íslendinga, sem fiskinn draga úr sjónum, eru margfalt meiri en afköst flestallra annarra manna, jafnvel þótt þeir vinni með tiltölulega stórfelld tæki. Og hér hefur þegar verið rakið, hvernig allt, sem þeir menn, sem standa að þessum samningum, sem nú hafa verið gerðir, - þessir efnahagssérfræðingar ríkisstj., - hvernig þeir hafa reiknað allt hringjandi vitlaust út viðvíkjandi því, hvað íslenzkt efnahagslíf gæfi, en sleikja svo aftur á móti út um, þegar þeir eru með áróður fyrir því að fá útlent auðmagn inn í landið, sem við höfum svo að segja ekki nokkurn skapaðan hlut upp úr. Það er mjög náin samvinna á milli allra þeirra hringa, sem þarna eiga í hlut, svo náin, að voldugasti hringur í þessum efnum, bandaríski hringurinn, kanadíski hringurinn, sem er partur af honum, franski hringurinn, brezki alúminíumhringurinn, sem nú nýlega var keyptur upp af Reynolds og þessi svissneski hringur vinna allir saman og hafa allir samráð um sína stórpólitík og á sumum sviðum, eins og t.d. í því, sem þeir núna eru að gera í sambandi við Guineu, þar sem þeir eru að stofna til 4.000 smál. framleiðslu af alúminíummálmi á ári, þar starfa þeir saman, amerísku hringarnir, með helminginn af hlutafénu, þessi svissneski hringur, sem við erum hér að tala um, brezki alúminíumhringurinn og franska félagið, sem þessi hringur var að hugsa um um tíma að hafa samstarf við. Þessi útlendi peningaaðall, sem á þessa hringi, stendur sem einn og voldugur aðili í allri alúminíumframleiðslu heimsins og hann notar þann hátt að etja smáríkjunum í heiminum hverju á móti öðru, láta þau undirbjóða hvert annað, sumpart til þess að losna við báxítið, eins og hann hefur gert gagnvart Jamaica og öðrum slíkum, sumpart til þess að bjóða fram rafmagnið, eins og hann gerir núna við löndin suður í Afríku, Guineu og önnur slík og eins og hann gerir við Norðmenn og Íslendinga. Þessi hringur er einokunaraðilinn. Í hans augum erum við og Norðmenn og þeir þarna suður í Guineu og annars staðar smákarlar, sem hann er að etja saman. Þegar okkur voru afhentar leyniskýrslurnar upphaflega frá hæstv. ríkisstj., var leyndin á þeim tengd við það, að við værum að keppa við Norðmenn og þetta mætti ekki fara út, vegna þess að þá gætu Norðmenn hreppt hnossið og við orðið af því. Það var búið að telja þessum blessuðum sakleysingjum, Jóhannesi Nordal doktor og seðlabankastjóra og öðrum slíkum, trú um, að það væri slíkt hnoss að ná í viðskipti við þennan alúminíumhring, að það væri um að gera frá Íslands hálfu að undirbjóða í kapp við Norðmenn og aðra slíka, til þess að við hrepptum hnossið. Og eftir þessu hefur verið breytt. Við annars vegar og Norðmenn hins vegar höfum verið notaðir eins og hanar, sem att er saman, eða naut og við höfum auðsjáanlega undirboðið Norðmennina á öllum sviðum, sem hér er búið að rekja mjög greinilega, þ.e. í hreinum barnaskap. Í eltingarleik við þetta mýraljós hafa þessir svokölluðu samningamenn af Íslands hálfu verið svo áfjáðir í að fá þennan hring hingað til lands, að þeir hafa talið sjálfsagt að byrja að fyrra bragði að minnast á hluti, sem Norðmönnum hefði aldrei dottið í hug að minnast á. Ég get ímyndað mér, hvernig þessi útlendi peningaaðall hlæi að okkur, þegar við erum að ganga svona eftir þeim, með grasið í skónum og undirbjóða alla aðra eins og fáráðlingar. Þeir hugsa sem svo: Það er auðvelt að plata sveitamanninn þarna úti á Íslandi. Þeir eru auðsjáanlega ekki vanir að fást við kaldrifjaða auðhringa. - Og mér er sagt, að hæstv. ríkisstj. sé farin að opna augun fyrir þessu núna og sé núna að hugsa um að fara að fá útlenda harðskeytta lögfræðinga til þess að standa að þessum samningum. Ég er hræddur um, að það sé nokkuð seint. Þegar menn eru búnir að hafa fyrst samninganefndarmenn, sem hafa ekki hundsvit á því, sem þeir eru að ger, og kjafta frá sér allt vit og eru farnir að minnast á aðra eins hluti og þá, sem í þessu samningsuppkasti felast, er erfitt að draga sig til baka, nema bara að segja: Við ætlum ekkert að eiga við þetta meir. - Annars standa menn frammi fyrir því að gera þessa menn ómerka. Það er ákaflega leiðinlegt, því að þetta eru sumpart skikkanlegustu menn, - það er ósköp leiðinlegt að vera að gera þá ómerka að sínum orðum og það er miklu betra að segja þá bara undir eins: Nú viljum við ekki meira við ykkur eiga. Við finnum það, að andrúmsloftið er þannig á Íslandi, að við viljum ekkert undir því eiga að reyna að pína þetta í gegn. - Ég býst við, að menn sjái fram á það, að það verði marið í gegn hér á Alþ. að lokum, kannske með nokkurra atkv. mun og það má vera undarlegur auðhringur, sem vill eiga það undir því, hvernig kunni að skiptast í næstu kosningum á Íslandi, hvernig hans aðstaða verði hér. Eitt af því, sem útlendir auðhringar fyrst og fremst spyrja að, þegar þeir eru að festa fé sitt í einu landi, það er, hvað það sé pólitískt tryggt, hvernig þeir geti tryggt sig gegn því, að þetta sé þjóðnýtt eða farið þannig að því á ýmsan máta, eins og alltaf er hægt, að þeir geti ekkert upp úr þessu haft. Ég held þess vegna, að það sé nauðsynlegt fyrir okkur nú þegar að horfast í augu við, að við þennan hring eigum við ekkert að eiga meir. Okkur liggur ekkert á með þetta. Okkur eru þessar auðlindir okkar ekkert útfalar. Okkur er enginn akkur í að fara að setja 2.000 millj. kr. í að rafvirkja handa þessum hring og við getum fengið nóga peninga til þess að rafvirkja án þess að vera að rafvirkja handa honum. Við höfum nóg annað við 2.000 millj, að gera, sem við getum haft margfalt meira upp úr, m.a. með því að margfalda okkar flota og vinna betur úr okkar fiski. Og ég verð að segja, að lágt er þá íslenzk burgeisastétt farin að leggjast, ef hún ætlar nú að verða samsek um það að kalla þessa aðila hér inn í landið. Þegar núv. Sjálfstfl., þá undir nafninu Íhaldsflokkur, var að hefja göngu sína, þá var Jón Þorláksson formaður hans, og það var Jón Þorláksson, sem þá var þegar einn af fremstu mönnum íslenzkrar borgarastéttar, sem tók þá afstöðu á því þingi, þegar útgert var um fossamálin 1923, að berjast gegn því, að útlendir auðhringar fengju að ná tangarhaldi á fossunum og þá flutti hann þau skilaboð í ræðu, sem hann flutti í Nd. Alþ. 3. maí 1923, skilaboð frá Guðmundi Björnssyni, sem hafði verið með honum ásamt Bjarna frá Vogi í fossanefndinni og myndað meiri hl. þar, - skilaboð, sem hljóðuðu svo: „En nú vill hv. meiri hl., þ.e. þeirrar n., sem þá liggur fyrir þinginu, „fara þessa leið og gefa útlendingunum allan þann framtíðargróða, sem við getum haft af notkun fallvatnanna. Ég er ekki fyrir að nota stór orð, en get þó ekki látið hjá liða að flytja þessari hv. d. þá orðsendingu frá fyrrv. forseta Ed., fyrrv. meðnm. mínum, Guðmundi Björnssyni landlækni, eftir beinum tilmælum hans, að hann geti ekki skoðað þetta öðruvísi en föðurlandssvik.“ Síðan gerir Jón allýtarlega grein fyrir skoðunum sínum og Guðmundar Björnssonar og lýkur svo með þessu: „Við fögnum og höfum enn trú á því, að sá tími komi, að unnt verði að ráða fram úr þeirri fjárhagslegu þraut að nota vatnsorkuna fyrir ljósgjafa og hitagjafa handa landsmönnum og við förum fram á það, að löggjafarvaldið sýni þá framsýni að taka tillit til nauðsynjarinnar á þessum framkvæmdum og leggja ekki stein í götu þeirra og við förum fram á það, að þeir jarðeigendur, sem kynnu að hafa gert sér vonir um að geta selt einhver vatnsréttindi, sleppi þeim vonum vegna nauðsynjar eftirkomendanna.“ Þegar íslenzk borgarastétt hóf göngu sína, hafði hún enn þá á árunum 1920–1923 það stolt, skulum við segja, að hún vildi sjálf og þeir, sem við tækju af henni, fá að sitja að, íslenzkum auðlindum, en ekki glopra þeim í hendurnar á útlendum auðkýfingum. Bjarni frá Vogi hafði sagt þetta sama, þegar baráttan byrjaði í þinginu 4 árum fyrir 1923, 1919 og þá hafði hann seinast út af sérleyfislögunum sagt þessi orð, - það var í ræðu 18. sept. 1919, með leyfi hæstv. forseta: „Þessar vífilengjur um, að sérleyfislög eigi ekki að samþykkja nú, eru því til þess eins fram bornar, að fossafélögin geti grætt sem mest á bralli því, sem þau hafa haft hér í frammi með því að senda hingað leynilega sendimenn til þess að ginna þessa hluti út úr fáfróðum mönnum fyrir smámuni. Það er því til góðs þjóðum þessara félaga, sem eiga hér bæði heil blöð og venzlamenn og nú er að sjá, að eigi suma þm. líka. Þetta er það, sem orsakar allt hatrið og allar skammirnar, sem dynja á okkur, meiri hl. fossanefndar, í blöðum þessara þjóna erlendra auðkýfinga.“ Þessi voru orð Bjarna frá Vogi. Þeim mönnum úr íslenzkri borgarastétt, sem höfðu tekið þátt í því að heyja íslenzka sjálfstæðisbaráttu, var það ljóst, að það átti ekki að glopra þessum auðlindum út úr höndunum á okkur. Og mér finnst það hart, ef það á nú að fara að ofurselja í hendurnar á erlendum auðhring á miklu hættulegri máta, en jafnvel þá var hugsað þessar auðlindir, sem þarna er um að ræða. Kjörorðið var þá enn þá: Ísland fyrir Íslendinga. Nú virðist það fara að verða það, að Ísland eigi að verða fyrir erlenda auðhringa. Það var spurt að því áðan af hv. 1. þm. Austf., á hvern hátt hæstv. ríkistj. hefði hugsað sér það, að Ísland gæti komizt inn í þennan atvinnurekstur. Og hv. 1. þm. Austf. sá enga möguleika á því, og ég býst við, að það sé nokkurn veginn rétt hjá honum. Það eru engir möguleikar á því á neinn venjulegan máta. Ef svona samningar eru gerðir nú, þá væri aðeins eitt eftirskilið þeim, sem á eftir koma, þeirri kynslóð, sem kæmi til með að glíma við afleiðingarnar af slíkum samningum og það væri fyrr eða síðar skaðabótalaust eignarnám á eignum slíks hrings og það er það sverð, sem kemur til með að hanga yfir höfði þessara útlendu auðkýfinga næstu 25–40 ár, að íslenzk þjóð muni taka þessar eigur skaðabótalaust eignarnámi, vegna þess að þessi hringur sé þá búinn að féfletta Íslendinga svo lengi sakir fáfræði þeirra aðila, sem gerðu þá samninga, sem nú stæði til að gera, að hann væri búinn að fá fullkomlega borgað það, sem hann hefði lagt í þessa verksmiðju, með þeim gróða, sem hann hefði haft af íslenzku rafmagni, sem er 30% af öllum kostnaði hans á þessum tíma, öllum framleiðslukostnaði hans, og það er það, sem kemur til með að verða barizt um á næstu áratugum, ef þessum hring verður hleypt hér inn í landið nú. Við höfum áður knúið það í gegn, Íslendingar, að við fengjum skaðabótalaust í okkar hendur það, sem áður var stolið af okkur, það, sem kaþólska kirkjan hafði sölsað undir sig af íslenzkum jarðeignum og það, sem konungur hafði síðan lagt undir sig. Það knúðu Íslendingar fram, að var afhent sem íslenzkar þjóðjarðir, án þess að fyrir það væri greitt. Og það eru nóg ráð í íslenzkri löggjöf til þess að gera félög eins og þau, sem hér er talað um, réttindalaus, hvaða samningar sem eru gerðir. Það er líka hægt að breyta íslenzkri stjórnarskrá þannig, að þessir aðilar hafi hér enga tryggingu. Þótt það standi í núverandi stjórnarskrá, að það skuli borga öllum fullar bætur, þá er hægt að breyta þeirri stjórnarskrá þannig, að þegar útlendir aðilar eigi í hlut, skuli slíkt ekki gilda. Íslendingar hafa nóga aðstöðu til þess að breyta slíku, svo framarlega sem útlendum hring með hans aðstöðu til blaðaútgáfu og flokkastarfsemi og áhrifa á íslenzkt almenningsálít tekst ekki að spilla svo íslenzkri þjóð, að hún hafi ekki samsvarandi sjálfstæðistilfinningu gagnvart útlendingum og við höfðum á 19. öld og framan af þeirri 20. Það er vitanlegt, að við þurfum, áður en 25 ár eru liðin, sjálfir á þessu rafmagni að halda og verðum farnir að virkja þá miklu, miklu dýrara rafmagn, en þetta. Og þeir menn, sem þá eiga að borga það dýra rafmagn, koma til með að segja: Ég heimta, að það sé stöðvað rafmagn til þessa hrings, sem selt er fyrir smánarverð. - Og þeir koma til með að finna aðferðir til þess. Þar að auki vil ég segja það og aðvara núverandi valdhafa, að það hefur enginn maður rétt til þess að gera samning til þess að ætla að binda komandi kynslóðir. Það er hægt að reyna að finna út lagalegar refjar til þess, en það er enginn siðferðilegur réttur til þess, ekki nokkur. Menn geta gert milliríkjasamninga við annað ríki, þar sem ríkið getur staðið erfiðlega að vígi, vegna þess að ríkið er ákveðið vald gagnvart okkur. En það er ekki hægt að gera slíka samninga gagnvart einu litlu hlutafélagi og ekki heldur stóru, sem ætlar að starfa undir íslenzkum lögum, hvernig sem íslenzkum lögum og íslenzkri stjórnarskrá kann að verða breytt.  Hv. 5. þm. Vesturl. var að tala hér um það, að ýmsar þjóðir væru nú að lokka til sín útlent auðmagn. Það eru fleiri þjóðir nú, sem eru að þjóðnýta útlent auðmagn í sínum löndum, miklu fleiri. Og það er háttur, sem kemur áreiðanlega á næstu 25 árum, til með að verða miklu algengari, að þjóðir hagnýti það erlenda auðmagn, sem í þeim löndum er. Hv. 5. þm. Vesturl. talaði hér áðan um það, eins og hann sagði orðrétt, að ef Einar Benediktsson og þeir, sem með honum stóðu í kringum 1920, hefðu fengið að gera það, sem þeir þá höfðu ætlað, hefði það verið mjög gott. Það er máske athyglisvert, að upp úr þeim mönnum, sem lítið virðast þekkja til íslenzkrar sögu, skuli gloprast svona nokkuð og dæmi um það, hve þekkingarleysið á íslenzkri sögu er mikið, enda varla von, að það sé stórkostlegt, ef Háskóli Íslands hefur ekki treyst sér til þess að kenna neina Íslandssögu eftir 1904. Það, sem var að gerast eftir 1920, var alveg þveröfugt. Það var stórkostleg hætta á ferðum þá. Þá var búið að selja alla íslenzka fossa að Soginu undanteknu í hendurnar á útlendum félögum og félögum, þar sem útlendingar áttu yfirgnæfandi meiri hl. og það, sem hefði gerzt og þá, sem var verið að knýja í gegn á Alþingi þá, var að þessir erlendu aðilar, sem áttu fossana, fengju að virkja þá, þeir fengju að virkja þá og hagnýta þá, og Titan, sem var útlent félag, hafði þá þegar með áætlun Sætersmoen gert áætlun um 6 virkjanir í Þjórsá, sem Titan átti, þar sem þurfti 2.000 verkamenn til þess að vinna að því að koma þeim virkjunum upp og þar sem meiningin var að koma upp áburðarverksmiðju og öðru slíku. Hvað hefði gerzt, ef þetta hefði orðið? Hv. 5. þm. Vesturl. hélt, að þá hefði þetta allt verið í þessu fína lagi og við verið búnir að eignast þetta allt saman. Það, sem hefði gerzt, hefði verið þveröfugt. Það, sem hefði gerzt, væri það, að þessir stóru erlendu aðilar hefðu eignazt öll þessi fyrirtæki, sem þarna var um að ræða, í þjónustu þessara útlendu aðila hefði starfað þorrinn allur af íslenzkum verkalýð. Þessir útlendu aðilar hefðu átt fossana, verksmiðjurnar,og þeir hefðu komið sér upp miklu sterkari blöðum og flokkum á Íslandi, en dönsku heildsalarnir réðust í að gera 1920, þegar þeir keyptu Morgunblaðið, eins og ég sagði frá áðan. Þessir útlendu aðilar hefðu orðið sterkustu aðilarnir í íslenzkri pólitík. Og þeir hefðu mótað almenningsálít meira og minna á þessum 25 næstu árum. Mér er spurn, hvort Ísland hefði orðið lýðveldi 1944, ef danskt auðmagn hefði verið svo sterkt hér, að það hefði ráðið hér bæði voldugum blöðum og flokkum. Og ég held, að Jón Þorláksson og Bjarni frá Vogi og þeir menn, sem hér á Alþingi báru gæfu til þess að smeygja einni brtt. inn í fossalögin 1923 um, að ríkið eitt mætti virkja fossana, þótt útlendingarnir ættu þá, - ég held, að þeir hafi gert rétt með því að hindra þessa þróun útlends fjármagns í íslenzku atvinnulífi. Ég held, að það hafi verið blessunarríkt fyrir Ísland og það hafi þýtt, að Íslendingar sjálfir hafa þróað sitt atvinnulif og eiga sjálfir sín atvinnutæki og eru þess vegna efnahagslega með sjálfstæðustu þjóðum í Evrópu í dag. Ég vona, að menn séu ekki búnir að gleyma því, að við keyptum Þjórsá 1948 af Titan á 3 millj. kr. Þessi Búrfellsvirkjun, sem við erum að ræða í dag; sem við komum til með að ræða á næstunni, byggist á því, að við keyptum Þjórsá fyrir 3 millj. kr. En við vorum búnir í 28 ár að eyðileggja það fyrir Titan, að þeir gætu notað Þjórsá, með þessari litlu brtt. í fossalögunum. Og hefði Titan þess vegna átt Þjórsá og önnur útlend félög aðra íslenzka fossa; að Soginu einu undanteknu, þá hefðu þær virkjanir, sem við hefðum þurft að ræða um í dag, ekki verið ræddar hér á Alþ. Þá hefðu þessir aðilar samið við þessa útlendu aðila um þessa hluti. Við hefðum verið eins og nýlenda, nema okkar sjálfstæðishreyfing í formi baráttu fyrir þjóðnýtingu á þessum hlutum, þjóðnýtingu á ánum, þjóðnýtingu á fossaaflinu, þjóðnýtingu á verksmiðjum, hefði fengið þá útrás, að við hefðum lagt í það að þjóðnýta þetta og þannig gekk þetta í íslenzka eign. Ég held þess vegna, að það geti verið gagnlegt að ræða það, sem gerðist 1923 og það, sem afstýrt var þá, ef menn hafa svona rangar hugmyndir um, hvað þá hafi raunverulegt gerzt, eins og hv. 5. þm. Vesturl. sýndi hér áðan, því að við eigum einmitt að læra af því, sem þá gerðist, í því, sem við gerum nú og við skulum heldur láta svo og svo mikið af okkar vatnsorku vera ónotað og geyma handa okkar eftirkomendum, sem vissulega þurfa á henni að halda, heldur en að glopra henni út úr höndunum á okkur og þeim og fá þar með jafnvel voldugan einokunarherra inn í landið til að drottna yfir okkur. Hv. 5. þm. Vesturl. var, eins og sumir sérfræðingarnir hafa gert, að hræða okkur á því, að kjarnorkan yrði bráðlega svo ódýr, að við ættum að koma fossaflinu sem fyrst í lóg. Það liggur ekkert fyrir um það, að kjarnorkan verði á næstunni svo ódýr, að hún verði ódýrari en annað, - ekki nokkur skapaður hlutur. Og þar að auki skulum við minnast þess, að til kjarnorkunnar þarf úraníum, þarf erlent efni, en okkar eigin fossar eru innlendur kraftur, sem við getum notað. Það er hins vegar annað til, sem getur gerbreytt þessu. Ef vetnisorkan verður beizluð í friðsamlega þágu, breytir það öllu spursmáli um orkugjafa í veröldinni. Þar er hlutur, sem gerbreytir öllu saman. En það er mikil spurning, þótt hægt verði að nota það í vetnissprengjur, hvort hægt verði að nota það til friðsamlegrar orku. En þá yrði það sú langódýrasta og ótæmandi orka, sem mundi slá allt annað út, þannig að það mundi gerbreyta öllum efnahagslegum grundvelli að allri orkuframleiðslu yfirleitt í veröldinni, vegna þess að það gerði svo að segja alla orku ókeypis og skapaði grundvöll fyrir slíkum allsnægtum hjá mannkyninu hvað það snertir, að alveg sérstök tímabil mundu þar upp renna. Hv. 5. þm. Vesturl. varaði hins vegar á ýmsan hátt við þeim hættum, sem í þessu fælust. Og eitt af því, sem hann virtist treysta á og mér skildist, að Alþfl. treysti á í þessum efnum, væri sú sterka þjóðernistilfinning Íslendinga. Við skulum ekki treysta of mikið á hana. Það er líka hægt að brjóta hana niður á 25-40 árum, ef erlendur auðhringur, sem er ríkari og voldugri, en öll íslenzk borgarastétt samanlögð, getur beitt hér fyrir sig blöðum og flokkum í heila kynslóð til þess að móta þá kynslóð, sem hér er að vaxa upp. Hv. 5. þm. Vesturl. kom enn fremur inn á það í sambandi við þá hættu, sem er mjög greinilega að eyða dreifbýlinu, að hann vonaðist eftir, að landsfjórðungarnir þrír, sem urðu að blæða fyrir þetta, mundu sætta sig við það með þessu litla, sem í þá væri hent í sambandi við framkvæmdasjóðinn. Við skulum ekki vera með neinar tálvonir í þessum efnum og því síður blekkingar. Ákvörðunin um byggingu alúminíumverksmiðju í Straumsvík þýðir ákvörðun um að eyða í hraðara mæli, en gerzt hefur á undanförnum áratugum, þremur landshlutum í landinu, þ.e.a.s. bein ákvörðun, sem hver þm. hlýtur að taka þátt í að gera vitandi vits, alveg óhjákvæmilega. Menn geta ekki verið svo blindir, að menn sjái ekki, hvað þarna vofir yfir. Ef það eru t.d. einhverjir þm., sem væru eitthvað að hugsa, við skulum segja viðvíkjandi íslenzkri bændastétt eða slíku, þá skulum við gera okkur grein fyrir, hvað það er, sem vofir yfir á næstu 10–15 árum í slíkum efnum í sambandi við þá tæknibyltingu, sem er að gerast hjá mannkyninu. Bændurnir eru taldir um 13% á Íslandi núna. Ég held, að í Svíþjóð séu þeir í dag um 9.%, og Svíar reikna með því; að innan áratugs sé bændastéttin í Svíþjóð komin niður í 4% af íbúum landsins. M.ö.o.: það, sem hér mundi vofa yfir í sambandi við svona ráðstafanir, eins og þarna er gert, er kerfisbundin eyðing á þessum landshlutum og sérstaklega hröð eyðing á bændastéttinni. Það er varla ástæða til þess, þegar búið er að flytja 9/10 af öllum Íslendingum til svæðisins við Faxaflóa, annað en hafa svo að segja allan íslenzkan landbúnað á Suðurlandsundirlendi, allt annað mundi verða tæknilega mjög ópraktískt, séð frá hálfu þeirra efnahagssérfræðinga, sem ættu þá að fara að ráða Íslendingum, þannig að við skulum alveg horfast í augu við, hvaða ráðstafanir er verið að gera með þessu. Það er öllum ljóst, að það er engin þörf á neinni alúminíumverksmiðju hér suður frá upp á atvinnu eða neitt slíkt. Það er ekki nokkur þjóðhagsleg þörf á henni, hún er ekki til. Þetta er aðeins bein ráðstöfun til þess að hraða eyðileggingu landsbyggðarinnar miklu meira, en gert hefur verið. Það er alveg gefið, að með svona ráðstöfunum væti verið að vinna að því að drepa íslenzka atvinnuvegi. Við skulum gera okkur það ljóst. Menn eru hér að tala um áætlanir og hér var jafnvel hæstv. fjmrh. að lesa fyrir okkur áætlanir áðan. Allar þessar áætlanir, - og það hélt ég nú, að hæstv. ríkisstj. væri farin að skilja, - eru tómt bull og blekking, á meðan ekki er nein heildaráætlun til um fjárfestinguna í landinu. Að búa til áætlanir, t.d. um þriðjung af fjárfestingunni, eins og ráðh. var að tala um áðan, án þess að hafa hugmynd um, hvernig fjárfestingin eigi að vera, það er tóm vitleysa, sem þýðir aðeins, að einu ári eða tveimur eða þremur síðar segja menn: Þessa áætlun, ef hún yrði bara til eins árs, verðum við á miðju næsta ári að skera niður um 20%. Við erum búnir að lifa það varðandi fjárlög, sem við vorum að afgreiða, að ákvörðun um niðurskurð á þeim var tekin nokkrum mánuðum seinna. Það vinnur engin þjóð af viti með svona aðferðum, eins og gert er á Alþingi Íslendinga. Það hefur hver einasta þjóð, ekki bara í Austur-, heldur líka í Vestur-Evrópu, tekið upp meira eða minna heildaráætlun um sinn búskap. Og það hefur á þessu þingi verið gerð tilraun til þess að koma vitinu fyrir hæstv. ríkisstj. um, að þetta væri nauðsynlegt á Íslandi líka. Hún hefur núna ráðizt í að ætla að fara að leggja í þessa alúminíumverksmiðju hér og þessa stóru Búrfellsvirkjun án þess að samrýma á nokkurn hátt í eina 10 ára áætlun. Hér er verið að vinna eins og blindir kettlingar, þannig að menn bara reka sig á það allt í einu, þó að núna séu þeir kannske fullir af hugmyndum um að viðhalda okkar gömlu atvinnuvegum, sjávarútvegi, landbúnaði o.s.frv., - reka menn sig allt í einu á, að þessir atvinnuvegir bara detta niður. Eða muna menn ekkert eftir því, að það hafi haft nein áhrif á útgerðina við Faxaflóa, þegar 3.000 menn voru á Keflavíkurflugvelli, þegar sjómennirnir fóru af bátunum og ekki var hægt að manna þá, af því að þeir höfðu betri laun á Keflavíkurflugvelli? Það hefur ekki verið hægt að koma neinu viti fyrir hæstv. ríkisstj. í því að reyna að koma hér á heildaráætlun um þessi störf. Og hennar ákvarðanir nú, ef hún ætlar að leggja út í það fyrst að undirbúa þá stóru Búrfellsvirkjun, eins og hún er að og síðan alúminíumverksmiðju í sambandi við hana, - þær þýða að segja við íslenzkan verkalýð: Spennið þið nú upp allt kaup, eins og þið frekast getið, því að hér á að hafa uppboð á öllu vinnuafli. - Og vafalaust verður það skilið þannig af öllum. Það er búið að vera í fullum gangi nú og hæstv. ríkisstj. gerir sínar ráðstafanir til þess að margfalda það uppboð. Lögmál framboðs og eftirspurnar koma til með að verka í þjóðfélaginu og það sæmir sízt af hálfu þeirra manna, sem prédika það mest, að vera að tala eitthvað um eða undrast eitthvað yfir því, að það verði margfaldað kaupið í landinu á næstunni. Það gerist af sjálfu sér og án allra samninga verkalýðsfélaga, alveg eins og kaup Dagsbrúnarmanna í dag er upp í 60 kr. í stað 35, eins og stendur í einhverjum töxtum, sem ekkert verður að marka, þegar þessir hlutir koma, um hvað sem samið er. Svo rekum við okkur á það í öllum þessum skýrslum, sem hérna liggja fyrir, að það virðist svo sem Alþjóðabankinn hafi alveg sérstaklega áhuga á þessum málum og jafnvel það virðist vera svo, að þessi sami Alþjóðabanki ætli sér að lána jafnvel til þessa svissneska hrings líka, þannig að hann hafi hagsmuni af hvoru tveggja, hvernig allt gengur. Ég hef áður lent ofurlítið í því að eiga við slíka samninga, þegar Alþjóðabankinn er annars vegar. Það var þegar hann var að setja Sogsvirkjuninni stólinn fyrir dyrnar um, hvernig rafmagnsverð skyldi ákveðið til áburðarverksmiðjunnar, í 15 ára samningi um hana. Þá hótaði Alþjóðabankinn því, að hann lánaði Sogsvirkjuninni ekki til Írafossvirkjunarinnar, nema því aðeins að hún féllist á samning til 15 ára um rafmagnsverðið til áburðatverksmiðjunnar og kúskaði þar fram mjög lágt verð. Þessi banki er um leið að kúska okkur til þess að fallast á vexti, sem eru 151/2%, þ.e.a.s. rándýr lán og það til langs tíma, á sama tíma sem við þyrftum ekki á neinu slíku að halda. Við fjárfestum á ári 5.000 millj. kr. núna, á þrem árum 15 þús. millj. kr. Sú fjárfesting, sem væri t.d. upp á 2.000 millj. kr. í virkjunum, þó að við virkjum svo mikið fyrir okkur sjálfa, en við skulum bara virkja um 1.000 millj. kr. fyrir okkur sjálfa, þá er það barnaleikur fyrir okkur meira að segja að leggja þetta fram sjálf, ef við viljum, ef við bara höfum stjórnað okkar fjárfestingu og þurfum ekki að taka þetta að láni erlendis með 51/2 % vöxtum í mynt, sem við síðan sífellt hækkum í verði, þar eð við erum að borga alltaf upp aftur og aftur sama lánið, eins og reynslan sýnir. Alþjóðabankinn hefur á tvennan hátt áhuga á okkur. Hann er að arðræna okkur með því að kúska okkur til þess að taka hjá sér lán með 531/2 % til þess að virkja handa sjálfum okkur og hann vill í öðru lagi kúska okkur til þess að taka lán með 51/2 % til þess að virkja handa hring, sem hann er að lána og útvega þeim hring sem ódýrast rafmagn. Og það er alveg sérstaklega eftirtektarvert, að því er virðist, að þessi Alþjóðabanki er hvað eftir annað að skipta sér af því, hvernig þessir samningar séu gerðir og alveg sérstaklega með eitt fyrir augum og það er hvað snertir markaðsörðugleika þessa hrings, sem líka er skjólstæðingur þessa Alþjóðabanka. Á bls. 3 í stjórnarskýrslunni stendur: „Er til þess ætlazt af hálfu Íslendinga, að verksmiðjan verði jafnan rekin með fullum afköstum, eftir því sem tæknilegar aðstæður leyfa, nema sérstakir markaðsörðugleikar komi til.“ Hver setur þetta inn í þessa skýrslu: „nema sérstakir markaðsörðugleikar komi til“? Það er ætlazt til þess af Íslendinga hálfu, að þetta sé rekið með fullum afköstum, nema „sérstakir markaðsörðugleikar komi til“. Eru það Íslendingar, sem setja þetta inn, að það eigi að reka þetta með fullum afköstum, nema sérstakir markaðsörðugleikar komi til? Erum við að setja þetta inn í þetta samningsuppkast? Er það okkar að hugsa um slíkt? Þá er á bls. 6 í sambandi við grunnskattinn líka talað um, hvort hann verði háður breytingum til hækkunar eða lækkunar í samræmi við breytingar á heimsmarkaðsverðinu. Og áfram er þar um heimsmarkaðsverðið og hvað það eigi að vera og miðað við ákveðið. Eru það íslenzkir hagsmunir að vera að setja þetta inn í? Hvað varðar okkur um aðstöðu hringsins, verð hans, markaðsörðugleika hans og verðið á hans vöru? Það er annar aðili, sem varðar um það, þ.e. Alþjóðabankinn. Hann er að lána hringnum og hann hefur áhuga á þessu, og hann vill koma áhættunni af markaðssveiflunum yfir á okkur Íslendinga. Á bls. 9 er þetta sama endurtekið: „með fullum afköstum“. Hringurinn er að tryggja sig í sambandi við bæði skatta og öryggi með reksturinn um markaðsörðugleika. Hvað stendur í þeim tímaritum, sem fylgjast einna bezt með því, sem er að gerast í heiminum núna sem stendur? Það er gengið út frá því vegna þeirrar miklu fjárfestingar, sem nú á sér stað í þessum efnum, ekki sízt í Afríku, þar sem þessir hringar standa saman að þessu, að 1966 geti orðið nokkrar erfiðleikar með sölu á alúminíum, að framleiðslan geti farið að minnka, markaðurinn geti minnkað, vegna þess að þá verði búið að tvöfalda framleiðslumöguleikana á alúminíum utan Norður-Ameríku. Það var kominn upp ótti um það 1963, að á árinu 1966 geti orðið verðfall á alúminíum. Ef ég man rétt, er það 1965 sem þeir eru að verða búnir með sínar stóru verksmiðjur í Guineu og þá væri komið á markaðinn margfalt meira alúminíum, en framleitt hefur verið áður. Líka er eitt 60 þús. tonna fyrirtæki að taka til starfa 1965 í Suður-Ameríku. Þarna eru á ferðinni hlutir, sem við Íslendingar höfum enga ástæðu til þess að taka tillit til. Ef þessi hringur heimtar af okkur, að við leggjum í 2.000 millj. kr. fjárfestingu handa honum til þess að tryggja hann með rafmagn, þá varðar okkur ekkert um það, hvort hann selur sitt alúminíum eða hvort hann tapar á því eða græðir. Við verðum að hafa öryggi fyrir einu og það er, að hann borgi þetta upp í topp, þó að hann reki ekki verksmiðjuna og það eru vissar tilhneigingar hér til þess að reyna að tryggja þetta, en samt er alltaf verið að skjóta inn öðru hverju í sambandi við vissa hluti, að þarna sé hægt að fá undanþágu, ef um sérstaka markaðsörðugleika er að ræða. Alúminíum hefur verið málmur, sem hefur aukizt alveg gífurlega framleiðsla á, á undanfárnum áratugum, jókst ekki minnst á stríðsárunum, þegar Bandaríkjastjórn átti í sinni hörðu baráttu við alúminíumhringina, sem vildu ekki auka framleiðsluna út af óttanum við, að það yrði allt of mikil framleiðslugeta eftir stríð. Alúminíum er hins vegar málmur, sem er ákaflega háður hergagnaframleiðslunni og það er vitanlegt, að svo framarlega sem friðvænlega fer að líta út í heiminum, er hættan á verðfalli á alúminíum alveg gífurleg. Bandaríkjastjórn hafði fyrir 2 árum, meira en tveggja ára birgðir af báxit og gífurlegar birgðir bæði af alúmína og alúminíum, sem hvað eftir annað hefur verið óttazt, að hún skellti á markaðinn í heiminum. Alúminíumhringurinn annars vegar og Bandaríkjastjórn hins vegar eru þess vegna aðilar, sem geta alveg gerbreytt öllum aðstæðum í þessum efnum, þegar þeim þóknast. Alúminíum er hins vegar málmur, sem notaður er ákaflega mikið í sambandi við flugvélaframleiðsluna og alveg sérstaklega í sambandi við herflugvélaframleiðsluna og svo framarlega sem samningar tækjust um það að fara að stórminnka þá framleiðslu á næstu árum, er gefið, að gerbreyting mundi verða um allt viðhorf um alúminíum og þess framleiðslu í heiminum. Hins vegar er vitanlegt, að plast er hlutur, sem núna er að vinna álíka á, í veröldinni og stálið á síðari hluta 19. aldarinnar og alúminíum á tímabilinu 1930–1960, og menn vita, að plast er farið að koma í staðinn fyrir stál, af því að það er sterkara, en léttara, plast er farið að koma í staðinn fyrir tré, af því að það fúnar ekki, plast og nælon og allir mögulegir hlutir, sem úr þessu eru unnir, eru farnir að koma í staðinn fyrir vefnað, farnir að koma í staðinn fyrir ull, m.ö.o. þau töfraefni, sem nú er verið að framleiða í þessu, liggja á sviði plastsins, en ekki á sviði alúminíums og ef Íslendingar ætla sér, - við getum vel beðið í þessum efnum, okkur liggur ekkert á með neitt af þessu, við getum alveg eins eftir 10 ár lagt í það og hugsað okkar mál almennilega, - ef við ætlum okkur að fylgjast með í því, sem er að gerast í heiminum, en ekki vera með þeim síðustu og grípa í rassinn á þessu öllu og fara svo á rassinn með það allt saman, þá eigum við að athuga þessa hluti. Hins vegar hefur þetta mál verið sótt af ofstæki og það mátti greinilega sjá það ofstæki af hálfu þess skriffinns, sem skrifaði í Morgunblaðið í þessum efnum, sem sjálfur er umboðsmaður fyrir alúminiumhring hér á Íslandi. Þarna er verið að vinna vitandi vits af hálfu manna, sem eru erindrekar útlendra auðhringa, til þess að reyna að blekkja Íslendinga inn á hluti, sem eru stórhættulegir fyrir okkur og við þar að auki höfum ekki nokkra hagsmuni af. Þess vegna er það svo, að í þessu máli, sem núna kemur svona seint fyrir þingið, á ekki að gera neitt meira, fyrr en búið er að ræða þetta eins og mönnum sæmir. Það er ekki sæmilegt að ræða svona mál eina kvöldstund. Það var máske skiljanlegt, þegar hernámið var framkvæmt hér 1940, að það væri komið mönnum að óvörum. Það var líka skiljanlegt, þegar Bandaríkjamenn tóku við því hernámi, að ríkisstj. Íslands væru settir úrslitakostir með 24 klst. fresti og ríkisstj. gert annaðhvort að ganga að þessu eða herinn væri settur á land í banni hennar. Þarna var um stríðstíma að ræða og stríð og voldugir aðilar, sem vildu ekki láta komast upp um, hvað þeir voru að gera og íslenzka ríkisstj. hafði kannske ýmsar afsakanir. Það var lítið land og vopnlaust, sem var verið að níðast á og það var lítil aðstaða til að hugsa um málið. Hnífurinn var í hálsinum á þjóðinni, eins og einn þm. Sjálfstfl. komst að orði, þegar hann gerði grein fyrir því, að hann sagði já, en vildi hafa sagt nei. En hér er ekki um neitt slíkt að ræða. Okkur er engin þörf að ganga inn á þetta, - ekki nokkur þörf, Við getum alveg rólega hugsað þetta mál. Og ég vil leyfa mér að álíta, að hæstv. ríkisstj. hafi verið meira eða minna hlunnfarin í þessu máli af hennar eigin sérfræðingum, sem hafa ekki staðið í stöðu sinni, sem hafa verið áhugamenn um að fá þennan alúminíumhring hér inn í landið, sem hafa verið þekkingarlitlir á ferli slíkra hringa og aðferðum þeirra og hafa ekki skilið, hvernig aðstaðan er í veröldinni í þessum málum og gera sér ekki ljóst, hvaða afleiðingar slíkur verknaður hefur. Ég vil þess vegna leyfa mér að vonast til þess, að hæstv. ríkisstj. sjái að sér í þessu máli, henni skiljist það, að þetta er ekki mál, sem leyfilegt að að hroða af, hvorki á einu ári né tveim, heldur mál, sem á að fá þaulrætt í þinginu, áður en ríkisstj. tekur sjálf ákvörðun sína. Þess vegna vil ég eindregið óska þess og vona það, að hæstv. ríkisstj. detti ekki í hug að framkvæma nú samninga í þessum efnum, áður en næsta Alþ. kemur saman, og hafa þann hátt á að leggja siðan slíka samninga fyrir þetta þing sem raunverulega orðinn hlut frá sinni hálfu. Við vitum, að þó að slíkir samningar séu gerðir með því fororði, að þeir séu ekki gildir, fyrr en Alþ. hefur samþykkt þá, getur engin ríkisstj., sem hefur meiri hluta í sínu þjóðþingi, verið þekkt fyrir að gera slíka samninga við erlendan aðila og geta ekki komið þeim í gegn á eftir. Sá siðferðilegi þrýstingur, sem slík ríkisstjórn mundi leggja á sína þm., þegar hún væri búin að gera slíka samninga, er svo sterkur, að þeir mundu að öllu jöfnu bogna fyrir slíkum þrýstingi, jafnvel þótt á móti vilja þeirra væri og þeir mundu á eftir segja frammi fyrir dómstóli sögunnar: Við gátum ekki annað gert, en að treysta okkar forráðamönnum. - Þess vegna er það, að ábyrgðin mundi hvíla á hæstv. ríkisstj. Ég er ofurlítið kunnugur því, hvernig íslandi er stjórnað og hefur verið stjórnað síðustu 25–30 ár. Íslandi hefur verið stjórnað þannig, að ráðh. hafa sjaldnast gefið sér tíma til að hugsa um, hvernig eigi að stjórna því, vegna þess að þeir eru svo önnum kafnir við þær daglegu afgreiðslur og þeim hættir þess vegna við að treysta meira eða minna á hina og þessa sérfræðinga, sem þeir fela hin og þessi mál að athuga, en sérfræðinga, sem hafa ekki til að bera þann pólitíska þroska, sem ætlazt er til, að íslenzkir ráðh. hafi. Þess vegna hafa verið gerðar svo hrapallegar villur í íslenzkri pólitík á síðustu 25 árum, sem þeir menn, sem hafa gert þær, hafa iðrazt eftir, en kunna ekki við að viðurkenna seinna meir, vegna þess að þeir gerðu það í góðri trú og án þess að hafa næga þekkingu á þeim málum, sem um var að ræða. Ég vil þess vegna eindregið leyfa mér að vonast til þess, að hæstv. ríkisstj. athugi nú eftir þessa fyrstu stuttu umr., sem fram hefur farið um þetta veigamikla mál hér á þinginu, athugi þetta mál það vel og ræði þetta mál það vel við alla flokka þingsins, áður en hún sjálf tekur ákvarðanir í því og bindur þannig móralskt meiri hl, þings, þó að hún geri það ekki formlega, að það gefist tækifæri til þess, sem frá mínu sjónarmiði væri að koma vitinu fyrir hæstv, ríkisstj. um að gera ekki þennan hlut.



Herra forseti. Það er nú sitt hvað, sem fram hefur komið í ræðum manna, eins og vænta mátti. Það er kannske rétt að víkja fyrst að síðasta ræðumanni, hv. 3. þm. Reykv. (EOl). Hann talaði þannig áðan, að ég er farinn að fá miklu sterkari sannfæringu fyrir, að málið sé gott, en ég hafði, áður en hann talaði. Ég marka það af því, að þessi tónn er í honum, þessi hamur er á honum, sem hann talaði í hér áðan. Hann spurði fyrst í ræðu sinni, hvort ekkert fleira hefði veríð athugað í sambandi við orkufrekan iðnað hér, en að koma upp alúminíumverksmiðju. Hann sagði, að þm. hefðu aldrei fengið nokkurn skapaðan hlut frá stóriðjunefnd. Við fengum nú mjög ýtarlega skýrslu frá stóriðjunefnd og þessi hv. þm. líka um miðjan nóv. s.l. og í þessari skýrslu, sem hv. þm. er búinn að hafa undir höndum frá því sem sagt í nóv., stendur m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin (þ.e. stóriðjunefnd) hefur í störfum sínum reynt að gera sér grein fyrir, hvaða möguleikar aðrir til orkufreks iðnaðar væru fyrir hendi hér á landi. Til að fá sem gleggstar upplýsingar hér að lútandi kom nefndin því til leiðar, að 4 sérfræðingar frá norsku fyrirtækjunum Norsk Hydro og Electrokemisk A/S komu hingað til landsins í desember 1961 nefndinni til ráðuneytis og til þess að gefa sérstaka álitsgerð um hina ýmsu möguleika til orkufreks iðnaðar, sem til greina kæmu hér á landi. í skýrslu hinna norsku sérfræðinga er vikið að möguleikum til áburðarframleiðslu, vinnslu á magnesíum, klór og natrónlút, kalsiumkarbid, fosfór, þungu vatni og járnblöndum auk alúminíums. Voru hinir norsku sérfræðingar þeirrar skoðunar, að alúminíumvinnslan væri sú tegund orkufreks iðnaðar, sem helzt kæmi til greina á íslandi, eins og öllum aðstæðum er háttað. Allar frekari athuganir á viðræðum n. hafa stutt þessa skoðun. Sú leið virðist að vísu enn vera hugsanleg að halda áfram að auka framleiðslu köfnunarefnisáburðar með raforku fyrir innanlandsmarkað, enda þótt nú sé talið ólíklegt, að sú leið verði valin. Um meiri háttar áburðarvinnslu, sem gæti orðið undirstaða stórra virkjunarframkvæmda, virðist alls ekki geta orðið að ræða.“ Hér lýkur þessari tilvitnun. Allan þann tíma, sem hv. þm. hefur haft þetta undir höndum, hefur hann ekki haft neitt fyrir því að spyrjast frekar fyrir, ef hann hefði haft hug á því, um þessar athuganir aðrar, sem vikið er að, en staðhæfir nú, að þm. hafi ekkert heyrt frá n. og alls ekki neitt um það, hvort þeir nokkurn tíma hafi hugsað sér eða verið gerð nokkur minnsta athugun á öðru, en alúminíumbræðslu hér á landi. Þó að það sé ákaflega lítilfjörlegt atriði og komi þessu ekki mikið við, kann ég ekki við að láta það alveg athugasemdalaust fara fram hjá hv. þm., þegar hv. 3. þm. Reykv. er að vitna í Jón Þorláksson og taka sundurlaus ummæli úr þingræðum hans hér máli sínu til stuðnings. Það hafa gert aðrir í hans flokki, þó að miklu minni menn séu fyrir sér og var miklu afsakanlegra. Var það leiðrétt á sínum tíma í Morgunblaðinu, þar sem greinilega kom fram, að þær tilvitnanir, sem þar var vitnað til, voru bæði slitnar úr samhengi og úr fellt það, sem breytti algerlega meiningu í þessari ræðu Jóns Þorlákssonar. Að sjálfsögðu er hægt að athuga það nánar, en ég hef fyrir mér hérna ummæli úr þessari sömu ræðu, sem sýna nokkuð annað viðhorf Jóns Þorlákssonar til málsins og ég skal leyfa mér aðeins - með leyfi hæstv. forseta - að vitna til þess, þar segir Jón Þorláksson: „Það eru þá í stuttu máli 3 höfuðatriði, sem útheimtast, til þess að orkan verði sem ódýrust, að fallvötnin séu sem hagkvæmust til virkjunar o.s.frv. „og orkuverin séu sem stærst, svo að virkjunarkostnaðurinn á hvert hestafl geti náð lágmarki eftir stærð orkuverksins og í þriðja lagi, að nægilega mikill hluti orkunnar sé frá upphafi seldur til fastrar iðju, sem geti borið fyrirtækið uppi fjárhagslega að sínum hluta og stutt fyrirtækið að öðru leyti með því að nýta að nokkru leyti afgangsorkuna frá almenningsþörfunum, eins og hér er stefnt að og er að öllu leyti í samræmi við það, sem hér kemur fram. Jón Þorláksson vitnar til þess í þessari ræðu sinni, að það hafi verið hindrun fyrir stóriðjuna á þeim tíma, hræðslan við innstreymi útlendinganna, eins og við höfum heyrt, að fram hefur komið í ræðum manna hér í dag, ef stóriðja væri hafin. Hann segir, að þetta hafi stafað að miklu leyti af því, að miðað var við miklu stærri fyrirtæki á þessu sviði, en þörf væri á og upphaflega var til ætlazt. „En það þarf varla að taka það fram, segir Jón Þorláksson, „að sú hræðsla er algjörlega ástæðulaus, þ.e.a.s. hræðslan við innstreymi útlendinganna, „og óþarft að setja hana í samband við okkar fyrirætlanir.“ Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri í sambandi við það, sem vitnað hefur verið í Jón Þorláksson, en annars fjallar sú ræða hans öll um allt annað mál, en við erum að ræða um, allt annað mál, eins og hv. þm. skýrði alveg réttilega frá og þess vegna hefur það ákaflega lítinn tilgang í einu eða öðru sambandi að vitna til hennar, þegar við erum að ræða um mál, sem er allt annars eðlis, en hann var þá að tala um. Hv. þm. var tíðrætt um prófessora og agenta. Agenta þekkir hann nú kannske eins vel og hver annar, sérstaklega fyrir erlenda valdinu. Hann talaði af mikilli fyrirlitningu um þá dr. Jóhannes Nordal og Steingrím Hermannsson í stóriðjunefnd. Nú er Steingrímur Hermannsson ekki í stóriðjunefnd. Hann hefur verið í viðræðum með fulltrúum frá stóriðjunefnd frá því í nóvember s.l. sem framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs ríkisins. Aðrir í stóriðjunefnd voru m.a.: ég fram til ársloka 1963, þegar Magnús Jónsson alþm. tók þar við, Sveinn Valfells, sem ég veit, að hv. þm. er að góðu kunnur. Þótt hann nefndi ekki okkar nöfn, var vitnað til þessara manna, sem ríkisstj. hafði fengið sér til ráðuneytis í stóriðjunefnd, eins og blindra kettlinga, svo að notuð séu hans orð og þessir menn kjöftuðu alveg eins og vitleysingar, sagði hv. 3. þm. Reykv. Skyldi nú einhverjum hafa dottið í hug, þegar hann hlustaði á ræðu þessa hv. þm.: Maður, líttu þér nær? Það var furðulegt að hlusta á reikningsdæmisteoríuna hjá þessum hv. þm. um 160 þús. tonna alúminíumverksmiðju á Íslandi, sem enginn er að tala um og erlent fjármagn, sem væri meira á örfáum árum, 4–5 árum, a.m.k. helmingurinn af öllu fjármagni í íslenzkum atvinnugreinum og myndirnar, sem hann var að draga upp af þessari óskaplegu hættu. Hv. þm. sagði: Hver vill kaupa sér herra? Ég skal ekki svara þeirri spurningu. En ég veit, að hann vill ekki kaupa sér herra, hann hefur aldrei þurft að kaupa sér herra, hann hefur fengið hann ókeypis, eftir að kommúnisminn bjó um sig nógu rækilega í hans hugskoti og það kemur ósköp greinilega fram í ræðuhöldum hans í máli eins og þessu. En af hverju stafar þessi ofsalegi ótti við erlenda valdið, við erlent auðmagn? Þekkir þessi hv. þm. kannske manna bezt skaðleg áhrif hins erlenda valds og er hann að vara okkur við sinni eigin reynslu? Er samvizkan að slá þennan hv. þm. og ætlar hann svo að láta það bitna allt á okkur, sem ætti að vera hjá honum eintal sálarinnar? Hann talaði af slíkum fjálgleik um vísindi og efnafræði og þróun í þessu, tækniþróun og annað slíkt, eins og hann hafi safnað í sig öllu viti, ekki aðeins allra alþm., heldur einnig meira og minna allra landsmanna og allra landa. Það er ekki ónýtt að vera svona alvitur og vita svona feiknalega mikið um, hvernig hlutirnir eiga að gerast og ekki gerast. Hann sagði, að 25 ára skeiðið, sem við eigum fram undan núna, mundi áreiðanlega verða mesti umbyltingatími í tækni og tækniþróun og þá ættum við að fara að ofurselja okkar dýrmætustu auðlindir erlendum auðhringum. Nokkru seinna sagði hann náttúrlega, að það lægi ekkert fyrir um það, að t.d. kjarnorkan gæti orðið ódýrari en rafmagn, en vetnisorkan, ef hægt væri að nota hana í friðsamlega þágu, þá væri fengin orkan. Hvernig stendur á því, að hann veit svona ákaflega vel um kjarnorkuna, að einmitt liggi ekkert fyrir um það, þegar þeir menn, sem þó fylgjast nokkuð með því, sem skrifað er í erlend tæknitímarit á þessu sviði, hvað eftir annað staðhæfa það, að það megi búast við því innan skamms, kannske 10 ára, segja sumir, 20 ára, segja aðrir, 30 ára, segja hinir þriðju, þá er kjarnorkan orðin ódýrari en bæði vatnsorkan og eldsneytisstöðvarnar. En það verður samt sem áður engin orka ódýrari, en vatnsorkan, sem búið er að skrifa niður, og það er ekki fráleitt, sem fram kemur í hugleiðingum stóriðjunefndar, að það kunni að skipta nokkru máli einmitt, að við Íslendingar getum virkjað með tilstuðlan erlends fjármagns meiri orku núna, en við ella gætum sjálfir, vegna þess að eftir tiltekinn tíma eigum við þessa orku sjálfir og getum þá væntanlega keppt við hvaða aðra orku sem við í dag a.m.k. sjáum fyrir, að standi til boða í heiminum. Ég vil aðeins segja nokkur orð í sambandi við það, sem hann vék að, því að við gerðum ráð fyrir, að alúminíumverksmiðjan væri yfirleitt rekin með fullum afköstum, nema sérstakir markaðsörðugleikar komi til. Eins og hann vék að, höfum við okkar tryggingu fyrst og fremst í því, að þó að enginn markaður verði fyrir alúminíum og rekstur þessarar verksmiðju leggist þar af leiðandi niður, er verksmiðjan skuldbundin til þess að kaupa rafmagnið, þó að hún noti það ekki, og verksmiðjufyrirtækið að setja að okkar dómi sjálfra fullnægjandi tryggingar fyrir því að slíkt verði gert. Í þessu felst okkar trygging og á þessu er t.d. mikill munur eða þeim samningum um raforku, sem Norðmenn hafa gert, því að þar getur svissneska fyrirtækið sagt upp orkusölunni eftir 10 ár og þeir geta þá kannske sett upp kjarnorkuofn þar, ef það væri ódýrara eða einhverja aðra orku. En þetta geta þeir ekki hér hjá okkur og ekki notað neina aðra orku og eru skuldbundnir til þess að borga fyrir íslenzku raforkuna, enda þótt þeir noti hana ekki. Ég skal svo ekki elta ólar meira við það, sem fram kom í ræðu hv. 3. þm. Reykv. Mér gengur alltaf ágætlega að komast að niðurstöðu með hv. þm., þegar við tölum saman einslega, en okkur gengur alltaf mjög illa að koma okkur saman, þegar við erum í ræðustólnum. Það hefur verið svona um 20 ára skeið hér á þingi og það er víst ekkert við því að segja og verður svo að vera. Ég skal svo víkja nokkuð að ræðum hv. þm. í dag. Fyrstur talaði hv. 5. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson. Hann dró saman í sjö liðum niðurstöður úr ræðu sinni og mig langar til þess að víkja að hverjum lið fyrir sig, aðeins stuttlega, en það má segja, að í þessum niðurstöðum hafi hann dregið saman efni sinnar ræðu. Hann sagðist mótfallinn fyrir hönd Alþb. þeim vinnubrögðum, sem við hefðu verið höfð. Það hefði verið pukrað með málið og upplýsingum haldið leyndum fyrir alþm. Það ætti að halda áfram þessum sama óþingræðislega og ólýðræðislega hætti. Þessum ásökunum vísa ég í einu og öllu heim til föðurhúsanna. Hv. þm. lagði áherzlu á að skýrsla ríkisstj. hefði verið lögð fram á fjögurra ára afmæli stóriðjunefndar og af því átti að marka, að mikið hefði verið gert á þessum langa tíma, sem enginn hefði fengið að vita um. Í þessu sambandi finnst hv. þm. 4 ár langur tími. En það kemur ekki heim við fullyrðingar flokksbræðra hans um það, hversu óðfúsir og óþreyjufullir við séum og fyrirhyggjulitlir í að hleypa erlendu fjármagni inn í landið, eins og þeir orða það. Það hefði ekki átt að taka okkur 4 ár, ef við værum svo ginnkeyptir fyrir þessu sem menn vilja vera láta. En látum það liggja á milli hluta. Hv. þm. veit, að þessi skýrsla er ekki fyrsta vitneskja þm. um þetta mál. Reyndar gat hann þess líka sjálfur, að svarað hefði verið fsp. um málið, áður á Alþingi og það rætt utan dagskrár. Enn fremur er það kunnugt, að meginefni þessara skýrslna var afhent hv. alþm., eins og ég hef áður sagt, um miðjan nóvember og síðan hafa þeir fengið viðbótarskýrslur um efni viðræðna við Swiss Aluminium og fulltrúa Alþjóðabankans, sem fram fóru eftir það. Því fer svo fjarri, að pukrað hafi verið með málið, að ég fullyrði, að það sæti óvanalegri meðferð um málefni, sem ríkisstj. vinna að, að því leyti, hvað það hefur verið upplýst, áður en það er fram lagt til þinglegrar ályktunar. Hv. 9. þm. Reykv. (BergS) talaði mikið um samninga Swiss Aluminium við Norðmenn, um alúminíumbræðsluna í Haugsnesi. E.t.v. getur hv. þm. upplýst okkur engu síður um, hvenær norska stórþingið fékk skýrslu um þessa samninga? Var það löngu áður, en þeir voru gerðir? Var það skýrslugerð eins og hér um viðræður, sem e.t.v. gætu leitt til samninga, eða var e.t.v. bara lagt fyrir stórþingið frv. að samningi, þegar það var tilbúið? Eða fékk norska stórþingið e.t.v. ekkert að vita um málið fyrr en 11/2 ári eftir að samningar voru undirritaðir af norska iðnmrn.? Hvað hefði verið sagt, hefði ég nú farið svona að því að undirskrifa samningana fyrir 11/2 ári og væri núna að tala við hv. þm. um og upplýsa þá um samningagerðina? Við megum ekki standa okkur verr en Norðmenn, síendurtók hv. 9. þm. Reykv. Eigum við nú að fylgja slíku fordæmi? En svona var gangur málsins í Noregi. Nei, við höfum farið öðruvísi að og ætlum að fara öðruvísi að. Eins og ég gat í dag um, hefur orðið samkomulag um það við Alþb., að það eða þingflokkur þess tilnefni tvo þm. til viðbótar í þmn., sem skipuð er þm. frá hinum þingflokkunum, til þess að fjalla um framhaldsundirbúning málsins fyrir næsta þing. Í þessu mundi felast, að þm. frá öllum þingflokkunum hefðu ekki aðeins aðstöðu til þess sjálfir að fylgjast með áframhaldandi gangi málsins, heldur að bera sig saman við sína flokksbræður um þau atriði, sem þeir vildu gera aths. við og kynna sér betur og koma á framfæri aths. við innan þmn. Hún er að vísu þannig skipuð, að þar ræður ekki afl atkv. Hún er kvödd til ráðuneytis til undirbúnings málsins fyrir þingið. En auðvitað kæmu öll þau sjónarmið fram hjá hverjum aðila sem væri í þessari n. gagnvart ríkisstj., áður en gengið yrði endanlega frá málinu, þegar að því kæmi, að það kynni endanlega að verða lagt fyrir Alþingi. Ég kem þá að öðrum lið í niðurstöðum hv. 5. þm. Austf., að gefnar séu rangar upplýsingar í skýrslunni um hag okkar af verksmiðjunni og virkjunarmálin. Um þessi atriði má eflaust deila og allt of langt yrði að fara út í það nú. En ég fullyrði, að ekkert rangt sé vísvitandi sagt í skýrslunni um þessi atriði né nokkuð í þeim tilgangi að blekkja í málinu. Með þeirri málsmeðferð, sem viðhöfð er, gefst fulltrúum Alþb. nú nægur tími til þess í þmn. að fá nánari athugun eða grg. frá sérfræðingum, sem gert hafa áætlanir, sem þessar upplýsingar eru byggðar , og ég hef sjálfur sagt, að það væri til góðs, að það kæmu hér fram ábendingar og aths., sem tóm gæfist til þess að athuga betur og gætu orðið þeim til styrktar, sem áfram vinna að málinu. Hv. 5. þm. Austf. taldi í þriðja lagi geta stafað mikla hættu eða miklar og hættulegar afleiðingar af svo mikilli fjárfestingu hér sunnanlands og truflanir í öðrum atvinnurekstri og þróun hans. Í þessu felst því raunar tvennt. Það er annars vegar hætta fyrir svokallað byggðajafnvægi og hætta fyrir þróun atvinnuveganna, sem hv. þm. víkur að. Okkur er öllum ljós fyrri hættan og fram kemur í skýrslunni, að ríkisstj. hyggst undirbúa fyrir næsta þing frv. að l. til þess að mæta þessari hættu, eftir því sem verða má. Um síðara atriðið er ég á gagnstæðri skoðun við hv. þm. Ég held, að rekstur alúminíumverksmiðju hér með þeim hætti, sem við ræðum hér um, taki ekki neitt frá neinum öðrum atvinnuvegi, a.m.k. augljóslega ekki fjármagn, því að ekki á að vera íslenzkt fjármagn í þessari alúminíumbræðslu. Hins vegar held ég, að það gefi okkur fjárhagslega bætta aðstöðu til eflingar öðrum atvinnugreinum með auknum lánsfjármöguleikum þeim til handa. Þetta er mín skoðun. Þarna erum við á öndverðum meiði og ég skal ekki hafa um það fleiri orð. En um vinnuaflið geta menn spurt og það er að vonum. Við sjáum í dag fréttir í blöðunum um, að það sé vinnuaflsskortur við höfnina og við vitum allir, að á undanförnum árum hefur verið vinnuaflsskortur hér. En í þessu sambandi vil ég segja þetta: Við skulum hafa það í huga, að við rekstur alúminíumverksmiðju mun ekki þurfa nema liðlega 10% af aukningu vinnuaflsins í landinu fyrst þegar hún hefur að fullu tekið til starfa og síðan stöðugt minna, stöðugt minnkandi hundraðshluti af vinnuaflsaukningunni, sem fer stöðugt vaxandi í okkar öru fólksfjölgun. Þegar allur ráðgerður samningstími, sem er 45 ár frá fyrsta stigi þess, að verksmiðjan tekur til starfa og það er gert ráð fyrir, að hún taki til fullra starfa 6 árum þar á eftir og þá mundi frá þeim tíma vera aðeins 39 ára samningstími, - þegar þessi samningstími er allur úti, mun láta nærri, að íslenzka þjóðin verði nærri 400 þús. manns. Það er vonandi, að enginn þeirra ungu, sem þá kemur á vinnumarkaðinn, þurfi að ganga atvinnulaus. En ekki er það öruggt án fyrirhyggju um eflingu nýrra atvinnugreina og vöxt þeirra, sem fyrir eru. Fjórða niðurstaða hv. 5. þm. Austf. var sú, að hættan af erlendu fjármagni væri gífurleg og sérstaklega með tilliti til framhaldsins. Þarna erum við enn á öndverðum meiði. Við erum taldir litlir og lágkúrulegir að treysta ekki einvörðungu á sjálfa okkur og okkar eigið fjármagn. Mér finnst þeir minnstu karlarnir, langminnstu karlarnir, sem ekki treysta Íslendingum til þess að semja við erlenda öðruvísi, en að glata bæði virðingunni og jafnvel sjálfstæði, fjárhagslegu og pólitísku sjálfstæði þjóðarinnar. Hv. 5. þm. Austf. telur í fimmta lagi enga nauðsyn að vera að hugsa um að gera atvinnulífið fjölþættara. Það rekur engin nauður til að vera að hugsa um þetta, segir hann. Það er svo mikil gróska í okkar atvinnulífi. - Ég veit, að það er mikil gróska í atvinnulífinu og hefur verið á tímum viðreisnarstjórnarinnar, og þurfti náttúrlega ekki að láta hv. þm. segja mér það. En hann fór nú samt sem áður heldur geyst, svo geyst, að hann var farinn að segja, að undanfarin 3 ár hefði orðið nærri 70% framleiðsluaukning í sjávarútveginum, þ. e. 20% aukning hvert árið, sagði hann. En ég vil bæta því við, að líklega hefur hann átt við 20% aukningu að meðaltali og ég sé, að hann samsinnir því. En því miður er það nú ekki svo vel. Hún mun vera rétt um 10% að meðaltali þessi 3 ár og er það að vísu geysimikil aukning. Það telst svo til, að hún hafi verið 11% árið 1963, 6.5% 1963 og 12% 1964, en aukning þjóðarframleiðslunnar í heild er ekki nema 5.7% s.l. 4 ár. Ég byggi þessar tölur á útreikningum Efnahagsstofnunarinnar, og þær sýna í heildinni, að það er full nauðsyn að hafa gát á öllu, ef við ætlum ekki að dragast aftur úr, heldur sækja á og kannske sækja fram úr, sem við helzt viljum, öðrum þjóðum og hafa nægileg verkefni fyrir okkar öru fólksfjölgun á komandi árum. Sjötta niðurstaðan var sú, að hv. 5. þm. Austf. fyndist enginn stórhugur í fyrirhuguðum virkjunarframkvæmdum á grundvelli stóriðju. Um það skal ég ekkert deila við hann. Sjöunda niðurstaðan og sú síðasta var, að Alþ. yrði að taka málið föstum tökum. Því er ég alveg sammála. Enn fremur, að við mættum ekki ljá fangstaðar á íslenzku atvinnulífi og erlendir nái hér úrslitaáhrifum. Um þetta er ég líka alveg sammála hv. þm. Fleira er það ekki, sem mér finnst, að ég þurfi að tjá mig um úr ræðu hv. 5. þm. Austf. Þá tók til máls hv. 1. þm. Austf. Hann rakti fyrst stefnu Framsfl. varðandi erlent fjármagn í landinu, reyndar allt frá stofnun hans 1919. Það, sem hann sagði í þessu sambandi, er mjög í samræmi við mínar skoðanir og var ekkert sérstakt atriði, sem þar á milli ber. Hann vék að því á einum stað í ræðu sinni, að á bls. 8 mætti skilja það, að Íslendingar hefðu gefizt upp við að ná eignarhlutadeild Íslendinga að loknum samningstímanum. Það er kannske rétt, að ég skýri svolítið nánar frá, en fram kemur í skýrslunni um þetta atriði, svo að á eftir verði þó ekki sagt, að hér hafi verið nokkur leynd af ríkisstj. hálfu. Ég held reyndar, að það komi fram, ef betur er að gáð, - jú, það kemur fram á bls. 8. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt er ljóst, að þeir mundu reiðubúnir til að afhenda Íslendingum endurgjaldslaust tiltekna eignarhlutdeild í verksmiðjunni, ef gerðir yrðu bindandi samningar til lengri tíma. Af hálfu íslenzku fulltrúanna hefur verið talið eðlilegra að láta með öllu ósamið um slík atriði, en leggja fremur áherzlu á að fá sanngjarnan samningstíma.“ Það er til þessa, sem hv. þm. vitnaði og það er rétt, eins og segir þarna, að þessir viðsemjendur mundu vera reiðubúnir til þess, að Íslendingar eignuðust tiltekið eignarhlutfall, einn þriðja eða helminginn af verksmiðjunni að samningstímanum loknum. En okkar skoðun var sú og þetta kom fram á viðræðufundunum, sem voru haldnir hér í Reykjavík, og ég lagði á það sérstaka áherzlu, að um þetta skyldum við ekkert semja. Við getum skrúfað fyrir rafmagnið, þegar samningstíma er lokið. Við höfum enga skuldbindingu til þess að láta þeim í té meiri orku, enga nýja orku og þeir geta ekki heldur án okkar leyfis komið með neina nýja orku. Ég taldi því, að málið væri á þessum tíma algerlega í okkar höndum og við ættum ekkert að tala nú um 1/3 eða einhvern hluta sem okkar eign að þessum tíma liðnum. Ef þeir, sem þá fjölluðu um þessi mál, vildu reka þessa verksmiðju áfram, er það mín skoðun, að Íslendingar hefðu svo sterka aðstöðu, að það væri langbezt að láta þá um það og óumtalað nú. Þetta er efni þessa máls. En það er engin uppgjöf í þessu, síður en svo, eða það er mín skoðun, að það sé ekki. Þá spurði hv. 1. þm. Austf., hvað kæmi aðallega til greina að vinna úr alúminíummálmi hér og af hvaða stærðargráðu kynni að verða slíkur rekstur. Að þessu er vikið nokkuð í skýrslunni og fyrir tilstuðlan bæði mína og stóriðjunefndar tóku þessir fulltrúar Swiss Aluminium, sem voru hér í viðræðunum síðast, upp samband við Félag ísl, iðnrekenda til þess að ræða þessi mál. Ég taldi eðlilegra, að iðnrekendur sjálfir kynntu sér þessa möguleika, og það hafa síðar verið hér uppi menn frá þeim til þess að athuga aðstæðurnar hér á landi og það mun standa fyrir dyrum, að fulltrúar frá íslenzkum iðnrekendum fari í kynnisför, þar sem slík vinnsla úr alúminíummálmi á sér stað á vegum Swiss Aluminium. Ég þori ekki að svara þessari spurningu og hef aldrei viljað gera neitt mikið úr þeim möguleikum, sem í þessu kynnu að felast. Ég get játað það alveg, að ég hef verið svolítið varasamur í því efni, vegna þess að ég minnist þess, að þegar áburðarverksmiðjan var sett upp, var talað um margvíslega efnavinnslu, nýjar atvinnugreinar sem kynnu að koma upp samhliða henni eða eftir að hún væri farin að starfa og okkur var sagt af mörgum sérfræðingum, að möguleikar væru til slíks. Það hefur ekkert orðið, en hér horfir að vísu öðruvísi við. Málið virðist upplagðara. Það er alveg tiltekinn málmur, sem þessi verksmiðja bræðir sem iðnrekendur hér vita alveg hver er og úr honum er hægt að vinna ýmislegt hér, svokallaða prófíla í glugga, hurðir og annað slíkt, plötur á þök og ýmislegt annað í byggingariðnaðinum, umbúðir, dósagerð og því um líkt. Ég hef talið, að þetta mál ætti að athuga af íslenzkum aðilum, iðnrekendum og hverjum sem hefðu áhuga á því, og vil ekki gylla það og hef aldrei viljað gylla það fyrir neinum, hversu mikið gæti úr þessu orðið og mín afstaða til þessa máls hefur verið alveg óháð því. Ég mundi gleðjast yfir því, ef svo færi, að þetta mál kæmist í framkvæmd, að hér yrði hliðarvinnsla, sem yrði hagkvæm fyrir íslenzkan iðnað og margir hafa haldið, að slík starfræksla hér eins og alúminíumbræðsla gæti að ýmsu leyti aukið tækniþekkingu okkar og stutt okkur tæknilega og fjárhagslega í okkar íslenzka iðnaði. Ég þori ekki að segja meira um það, en ég hef þegar gert og vil ekki vekja neinar tyllivonir um það. Ég skal koma nokkrum orðum að hv. 9. þm. Reykv. Hann var mikið að bera saman samninga, sem Norðmenn hafa gert. Ég vék nú svolítið að því áðan, hvernig þessir samningar urðu til, með töluvert öðrum hætti, en til er stofnað af okkur Íslendingum. Hann sagði, að þar væri það norskt hlutafélag, enda væri þar norskt hlutafé og þó að það væri lítið, norska hlutaféð, hefði það þó vald á hluthafafundum, hér væri aðeins um erlent félag að ræða og hér hefðumst við ólíkt að. Hér skal ég lýsa því alveg hreinlega yfir, að það er mín einlæg skoðun, að það sé miklu eðlilegra fyrir okkur að blanda okkur alls ekki í neinn félagsskap um þessa alúminíumbræðslu við Swisslendingana. Þetta er mín skoðun. Og ég get getið þess, að ég hef átt viðræður um þetta við menn, sem hafa unnið við þetta alla sína ævi eða eftir að Norðmenn fóru að setja upp alúminíumbræðslur. Og einn af þeirra fremstu mönnum á þessu sviði var ekkert hikandi um það, að hann taldi okkar fyrirætlanir um að semja bara við erlenda félagið, um að reka verksmiðjuna hér án þess að vera á nokkurn hátt riðnir við þann rekstur sjálfir, það sýndist honum miklu hyggilegra. Og þetta er m.a. af því, að við mundum hafa svo veika aðstöðu í svona rekstrarfélagi, sem er aðeins ein grein af mörgum af sama stofni, eins og gerð var grein fyrir hér af hv. 5. þm. Vesturl. í dag, frá því að vinnslan byrjar í námunum, málmgrýtinu og svo þegar unnið er það alúmína, sem er það hráefni, sem hingað verður flutt, síðan er unninn málmurinn, svo er unnið úr málminum, og ég held, að við yrðum að horfast í augu við miklu, miklu meiri og margvíslegri erfiðleika að þykjast vera einhverjir hluthafar í þessu fyrirtæki og það hefur frá öndverðu verið mín skoðun. Hitt dreg ég ekki dul á og ég hygg, að það komi einhvers staðar fram í skýrslunum, að það hafi ekki verið nein fyrirstaða af hálfu Svisslendinganna, að við værum þarna hluthafar og þá helzt að einhverju verulegu marki. Það er þá áreiðanlega meira vegna þess, að við, sem að þessu höfum unnið, höfum heldur viljað hafa þann hátt á. Þess vegna kýs ég heldur okkar hátt en Norðmannanna. Hv. þm. sagði, að norskur ráðh. hefði ekki átt afturkvæmt í embættið vegna norsku samninganna, sem væru þó miklu hagstæðari en okkar. Um það má náttúrlega lengi deila. Við höfum enga samninga gert. Hvernig okkar samningar verða, getur enginn sagt um. En hann miðaði í þessu sambandi við ráðagerðir, sem væru í skýrslunni. Um það má lengi deila, og hann sagði, að nú ætti að bera á silfurfati fram hér það, sem hefði kostað erlendan ráðh., norskan ráðh., embættið og ef það hefði verið farið að í Noregi eins og hérna, hefði það kostað alla ríkisstj. ráðherrastólana. Sannleikurinn er sá, að það, sem kostaði ráðh. embættið, var ekki aðeins það, að það voru léleg ákvæði í samningnum, heldur það, að það varð uppvíst, að hann hafði leynt þingið veigamiklum atriðum í þessu máli. Og það er þess vegna, sem hann átti ekki afturkvæmt. Ég veit ekki til þess, að ég hafi leynt þingið neinu og ég mun ekki leyna þingið neinu í þessu máli. Allt var nú á ógæfuhliðina fyrir okkur hjá þessum hv. þm., við værum með ráðagerðir um að eiga höfnina sjálfir. Norðmenn væru það sniðugir, að þeir létu fyrirtækið eiga höfnina sjálft og leggja vegi og brýr o.s.frv. En hérna ber að sama brunni. Við vildum eiga höfnina sjálfir og fannst það miklu mannalegra að eiga höfnina sjálfir og leigja þeim afnot af höfninni, heldur en láta þá byggja höfnina og nota hana, svo að það er hreinlega vegna vilja okkar, sem að þessu höfum staðið, að þessi háttur sé á, en ekki það, að þeir hafi fengið okkur til þess að taka að okkur að gera eitthvað það, sem þeim hafi verið ætlað að gera í Noregi. Eins var það með gjaldeyrinn, þegar hv. þm. kom að því, að hann kæmi inn í norska banka, svo færi hann í greiðslur, afborganir og vexti af lánum og vinnulaun og allt mögulegt og svo það, sem afgangs er, hvað um það? Það er eftir í Noregi. Eftir þessu virðist hv. þm. endilega vilja, að Swiss Aluminium eða þetta verksmiðjufyrirtæki eignist smátt og smátt innstæður í íslenzkum bönkum. Auðvitað væri það gott út frá sjónarmiði þeirra manna, sem vildu þeirra ítök sem mest hér. Þeir gætu þá borgað meira í blöðin og pólitísku flokkana, eins og hv. 3. þm. Reykv. vék að, eða a.m.k. með hægara móti en ella. Þetta höfum við ekki lagt neina áherzlu á, að þeir færu að fá betri aðstöðu til þess að auka ítök sín hér, en ella mundi vera. Hv. 3. þm. Reykv. vék að því í enda sinnar ræðu, að hann vonaðist til þess, að tillit væri tekið til þess, sem fram hefði komið í umr. hér. Og við munum gera það auðvitað, sem að þessum málum stöndum, við munum taka tillit til alls þess, sem fram hefur komið og þeirra vísbendinga, sem við teljum, að séu á rökum reistar og til góðs fyrir málið. Og ég lét í ljós þá von mína í dag í þeim fáu inngangsorðum, að þessar umr. mættu verða gagnlegar. Ég held, þegar á allt er litið og ýmislegt er vinzað frá, sem eins og gengur og gerist kemur nú fram í máli manna og þegar mönnum hleypur kapp í kinn, að það hafi verið mjög gott, að þessar umr, fóru einmitt hér fram á þessu stigi málsins og þær fara fram á mjög heppilegum tíma, þegar fulltrúar frá Alþb. koma inn í þmn. og þmn. á nú að fara að athuga sinn gang á öðrum grundvelli, eins og ég orðaði það í dag, heldur en fram til þessa hefur verið unnið, því að það hefur verið unnið aðeins á viðræðugrundvelli, en það verður að ætla, eða það hefur verið mín skoðun, að málin væru nú komin á það stig, að við ættum að fara að freista þess að gera uppkast eða frumdrög að samningnum. Ég held, að með þeim ráðagerðum, sem nú eru uppi, geti allir þingflokkar fylgzt með þeim undirbúningi, áður en þing kemur saman. Það eru að sjálfsögðu takandi til athugunar öll þau samráð, sem hv. 3. þm. Reykv. var að tala um að hafa við þingflokkana, áður en frv. að svona samningum væri lagt inn í þingið og menn stæðu þá bara andspænis því að segja já eða nei við samningnum. Hinu skal ég ekki neita og maður tekur það þá til nánari athugunar, að í mínum huga var það, að það mætti takast fyrir þingið að ganga frá í samráði við þessa þmn. samningsuppkasti, sem yrði undirritað með fyrirvara um það, að Alþ. staðfesti eða samþykkti samningana. Ég held, að það sé erfitt að hafa nokkurn annan hátt á, heldur en að á einhverju stigi málsins komi samningarnir í því formi, ef menn komast svo langt, fyrir þingið og ég verð að segja það, að mér finnst, að ég hafi gert alla þá tilraun, sem hugsanleg er, til þess að hafa samráð við þingflokkana, sem einmitt hv. þm. var að óska eftir, áður en þessi formlega framlenging slíkrar samningagerðar kæmi til. Það eru fleiri samningar, eins og ég sagði í dag, heldur en aðeins sá almenni samningur við alúminíumfyrirtækið. Það er þá náttúrlega ekki sízt og kannske fyrst og fremst raforkusölusamningurinn, sem mundi verða gerður á vegum væntanlegrar stjórnar Landsvirkjunar og mér telst svo til, að það séu líka fulltrúar allra stjórnmálaflokka í þeirri stjórn, eins og hún er ráðgerð. Þegar á allt er litið, finnst mér ekki maklegt að ásaka okkur fyrir pukur og leynd í þessu máli, heldur þvert á móti og ég hef alltaf frá öndverðu og gerði það á þinginu, þegar það var rætt í fyrra, lagt megináherzlu á, að það mætti takast sem víðtækust samstaða um jafnstórt mál og hér er um að ræða og það verður svo að arka að auðnu, við getum ekki beðið eftir, að við séum allir sammála frekar í þessum málum en öðrum.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð út af því, sem hæstv. ráðh. sagði. Það var í fyrsta lagi viðvíkjandi því, sem hann las upp um skýrslu stóriðjunefndar ríkisins, sem þar er á bls. 15, hvað hún hefði athugað, það var áburðarframleiðsla og magnesíum o.s.frv. Um hvert einasta af þessum atriðum, sem stóriðjunefndin virðist þarna hafa athugað og verið hefur í skýrslum norsku sérfræðinganna, um hvert einasta af þessum atriðum voru skýrslur til áður, sem atvinnumálanefnd ríkisins hafði látið gera og fengið íslenzka sérfræðinga til að gera, rætt heilmikið um og athugað verulega um og um þungavatnið var búið að gera meira að segja í sambandi við vestur-evrópskar nefndir alveg sérstakar athuganir hér á árunum, sem ef ég man rétt hafa komið hér fyrir þingið á sínum tíma, þannig að í þessu fólst ekki neitt nýtt. Stóriðjunefndin hefur þarna ekki athugað neitt, sem ekki var til áður. Ég á megnið af þessum skýrslum, sem gerðar voru. Það sem ég var að ætlast til var, hvort stóriðjunefndin hefði athugað eitthvað fleira, en búið var að athuga, eitthvað nýtt í þessu og sérstaklega af því að ég benti á eitt atriði í því og það var þessi petrolkemi. Ég er búinn að reyna að gera nokkuð ýtarlega grein fyrir því, hvaða hagsmunir gætu verið í því fyrir okkur og því hefur auðsjáanlega ekki verið sinnt. Þar held ég þó líka, að sé um að ræða, að við hefðum þó nokkurn markað fyrir rafmagn og jafnvel að ýmsu leyti markað, sem getur verið nokkru praktískari. Í sambandi við alúminíum verðum við að skaffa rafmagn, sem verður að notast allan tímann og koma upp alldýrum fyrirtækjum sem varastöðvum handa hringnum og verðum jafnvel skaðabótaskyldir, ef erfitt verður með þá rafmagnsframleiðslu. Hins vegar held ég í sambandi við petrolkemiuna, að þá hefðum við a.m.k. á vissum stigum þar möguleika til þess að nota að vísu mjög mikið rafmagn, sem við gætum notað, þegar okkur þóknaðist og skrúfað fyrir þess á milli. Þá kom hæstv. ráðh. inn á þetta með Jón Þorláksson. Þessi atriði viðvíkjandi Jón Þorlákssyni voru alveg skýr. Jón tók alveg greinilega afstöðu gegn því, að útlendingar gætu virkjað þetta þá og stóð einmitt að þeirri tillögu, sem gerbreytir þá fossalögunum, að ríkið eitt réði virkjuninni, sem varð til þess, að útlendingar virkjuðu ekki. Þeir vildu sem sagt, að það væri ríkið, sem réði virkjuninni og vildu helzt meira að segja, að ríkið ætti fossana og þessi afstaða þá var nægileg til þess að afstýra, að erlent fjármagn lenti hér í fossunum eða gæti hagnýtt þá, svipti þá bókstaflega valdinu yfir þeim. Svo kom hæstv. ráðh. inn á spursmálið um samninganefndina og stóriðjunefndina og hélt, að ég hefði verið að skamma stóriðjunefndina sérstaklega, þar sem ég var að rífast út í samninganefndina og nefndi þess vegna 2 menn úr henni, þannig að það fór ekkert á milli mála, við hverja það var, sem ég þar átti, þannig að það var misskilningur, sem hann var að taka til sín í því. En svo sýnist mér á því, sem hæstv. ráðh. segir, að hann hafi alls ekki áttað sig á einum aðalhlutnum í því, sem ég kom með. Hann var að tala um, að það væru einhver óskapleg reikningsdæmi, sem ég hefði verið með, hefði verið að tala um allt upp í 160 þús. tonn eða möguleikarnir væru allt upp í það, sem væri hrein vitleysa og ég hefði talað þarna um margar, margar millj., sem ekki ættu neinn grundvöll. Í fyrsta lagi er þetta að segja í sambandi við 160 þús. tonn. Á bls. 24 í skýrslu stjórnarinnar hljóðar síðasta setningin í 3. kafla svo, með leyfi hæstv. forseta: „Kemur þetta m.a. í ljós af því, að fyrirtækið hefur lagt mikla áherzlu á, að nægilegt rými væri á verksmiðjusvæðinu til stækkunar, jafnvel upp í 160 þús. tonna ársframleiðslu.“ Það er sem sagt alveg greinilegt, að þessi hringur telur sig fá svo góð kjör á Íslandi, að hann vill jafnvel tryggja sér aðstöðu, að það bara hér syðra svaraði allt upp í 160 þús. tonna ársframleiðslu. Þetta var fyrst og fremst í sambandi við fjármagnið, sem í þessu væri bundið. Ef við erum með 60 þús. tonna alúminíumframleiðslu, er fjárfestingin í því 2.500 millj. Það hélt ég, að við værum sammála um. Ef um væri að ræða 120 þús. tonn, er fjárfestingin að líkindum upp undir 5.000 þús. millj. Ef um væri að ræða 160 þús. tonna ársframleiðslu þarna, yrði fjárfestingin milli 6 og 7 þús. millj. Þetta held ég, að sé rétt reiknað og mér sýnist hæstv. ráðh. koma þetta á óvart. Hann gerir sér ekki grein fyrir því, að þarna er um að ræða fjárfestingu, sem er svo gífurleg á íslenzkan mælikvarða, að þetta eina félag fjárfestir hér, ef reiknað er með þessu smæsta, sem það ætlar að byrja með, 60 þús. tonna ársframleiðslu, þá fjárfestir það álíka mikið og nú er í öllum íslenzkum sjávarútvegi og fiskiðnaði. Ef það fer upp í 120 þús. tonn, sem það talaði um í desember í vetur, ef ég man rétt, strax eftir að það sá, hve góðum samningum það gat náð, þá fer það upp í 5.000 millj. kr. fjárfestingu, sem er álíka og er í öllum fiskiskipaflotanum, fiskiðnaðinum og íslenzka iðnaðinum öðrum. Og ef það fer svo þar yfir, þá er þetta sem sagt orðið eins og 50% af öllum þeim iðnaði, sem þá væri til á Íslandi og allri fiskútgerð. Ég býst við, að hæstv. ráðh. hafi ekki gert sér grein fyrir þessu hlutfalli og ég er hræddur um, að það séu fleiri, sem hafa ekki gert sér grein fyrir, hvílík gerbylting þetta er. Menn hafa talað um, eins og ég gat um í minni ræðu áðan, að það væru upp undir 10% af iðnaði Norðmanna erlent auðmagn, en menn hafa ekki gert sér grein fyrir, að þegar þetta væri komið hér inn, þá yrði þetta eins og 50% af öllum íslenzkum iðnaði, fiskiðnaði og sjávarútvegi. Svo kom hæstv. ráðh. inn á spursmálið með kjarnorkuna, en nefndi sjálfur í því sambandi, að menn greindi mjög á um þetta. Það er rétt, sumir hafa haldið því fram, að kjarnorkan yrði ódýrari eftir 10 ár, aðrir segja það yrði eftir 20 ár, sumir eftir 30 ár. Menn eru ákaflega ósammála um þessa hluti, þannig að það að reyna að nota þetta fyrst og fremst sem rök, að við þurfum sendilega að koma ódýrustu raforkunni, sem við getum framleitt, út í útlendinga þess vegna, það á ekki við. Það eru hlutir, sem menn eru að reyna að finna upp á til þess að búa til rök, sem vantar fyrir þessu. Við getum virkjað fyrir okkur sjálfa eins og við viljum og náttúrlega mundum við þá skilja eftir það rafmagnið, sem okkur yrði ódýrast, láta það þá vera óvirkjað, ef einhver önnur ódýrari orka væri komin. En auðvitað eigum við að virkja fyrir okkur sjálfa allt, sem ódýrast er í þessum efnum. Hins vegar sagði ráðh., - kannske ég hafi verið óljós í orðum, þegar ég talaði um vetnisorkuna, - hann sagði, að ég hefði sagt, að hún yrði ekki virkjuð í friðsamlegum tilgangi. Það sagði ég ekki. Ég sagði aðeins, að það væri ekki enn þá, en hins vegar ef það yrði, þá mundu allir þessir hlutir gerbreytast, vegna þess að þá kemur til orkugjafi, sem er margfalt, margfalt ódýrari og gersamlega ótæmandi, þar sem allt hitt er að undantekinni vatnsorkunni náttúrlega meira eða minna tæmandi, þ. á m. kjarnorkan, vegna þess að úraníum er ekki ótæmandi. Hins vegar heyrðist mér á hæstv. ráðh. á þeim aðdróttunum, sem hann kom með í minn garð, sem er nú frekar óvanalegt, að hann sé að beita, þá skildist mér eiginlega á honum, að hann hefði ekki gert sér grein fyrir þeirri pólitísku hættu, sem af þessum hring stæði, rétt eins og hann áttaði sig ekki á, hvað sterkt vald þessi hringur yrði í efnahagsmálum á Íslandi. Eins hafði hann ekki gert sér grein fyrir þeirri pólitísku hættu, sem af þessu væri. Og þess vegna er eins og hann hafi nú reiðzt svona yfir því og þess vegna skellt fram ómaklegum aðdróttunum, þetta hafi komið svona við hjartað í honum og hann hafi ekki fundið neitt betra, en að reyna þannig að skammast. Ég held, að í þeim efnum sé rétt fyrir hæstv. ráðh, að athuga alveg rólega þessa hluti. Þetta eru hlutir, sem nokkuð er hægt að reikna út, rétt eins og allt annað. Hagsmunirnir segja til sín og þessir aðilar hafa sannarlega í öllum þeim löndum, þar sem þeir hafa haft einhverja aðstöðu, reynt að efla hana sem allra mest og tryggja og það er ákaflega eðlilegt út frá þeirra hagsmunasjónarmiðum, að þeir reyni að tryggja sig sem allra bezt. Þeir geta það ekki með öðru móti, en með því að blanda sér inn í pólitíkina. Hæstv. ráðh. sagði, að hann vildi ekki leyna þingið neinu í þessum efnum. Það tek ég hann trúanlegan um, þótt hin gagnrýnin standi, að það sé seint, sem þetta kemur allt saman fram og okkur gefst tækifæri til þess að ræða það. En ég vildi mælast til þess við hann um leið, að hann leyni ekki fyrir sjálfum sér hættunni, sem í þessu felst og reyni ekki að breiða yfir þá hættu með neinum almennum pólitískum skömmum, eins og annars viðgangast á milli blaðanna. Við eigum, Íslendingar, allmikið undir honum einmitt í þessum efnum, og ég vil þess vegna vonast til þess, að einmitt hann setji stolt sitt í það að reyna að bregðast þannig við bæði þeirri gagnrýni og þeim viðvörunum, sem fram koma, að hann athugi það ákaflega gaumgæfilega, en setji sig ekki í þær stellingar að reyna bara að verjast með almennum pólitískum skömmum. Við eigum svo mikið undir honum í sambandi við þetta mál, að við höfum ekki átt slíkt undir mönnum, síðan við stóðum frammi fyrir hernáminu á stríðsárunum og nú er aðstaðan sú önnur, að nú hefur hann aðstöðu til þess í fyrsta lagi að leyna þingið ekki þessu, leyna þessu ekki fyrir sjálfum sér og taka tillit til alls þess, sem fram kemur. Mesta hættan í þessu er sú, að áróðurinn, sem vissir erindrekar þessa hrings þegar hafa hér í frammi í blöðunum og þegar hafa smitað inn í þá n., sem sett hefur verið til samninga um þetta, - þessi áróður setji ríkisstj. í þá varnaraðstöðu, að henni finnist hún ekki geta annað metnaðar síns vegna en keyrt þetta mál í gegn og þar vil ég vonast til þess, að hæstv. ráðh. einmitt reynist það mikill maður, að hann geti, þegar hann sér það, að þetta mál sé of hættulegt fyrir okkar efnahagslega sjálfstæði og of hættulegt fyrir okkar pólitík, okkar pólitísku aðstöðu, þá geti hann fallizt á það að stöðva þetta mál.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja umr. lengi með athugasemdum við ræðu hæstv. iðnaðarmrh., enda gaf hún ekki tilefni til þess. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að ríkisstj. hefur dálítið ólíka afstöðu til eignarhalds Íslands eða eignarhluta Íslands í verksmiðjunni og eignarhluta Íslands í hafnarmannvirkjum verksmiðjunnar. Nú er þetta tvennt alveg násamtengt, Þetta er eitt og sama fyrirtækið. Ráðh. lýsti því yfir, að hann hefði ekki áhuga á því, að Íslendingar ættu neinn hluta í verksmiðjunni, en hins vegar þætti honum við litlir karlar, ef við vildum ekki eiga höfnina sjálfir. Mér finnst þessi afstaða dálítið í ósamræmi hjá hæstv. ríkisstj. og ekki mikil ástæða til að eiga frekar þann hluta af þessu fyrirtæki, sem heitir höfn, en einhvern annan hluta. Þá sagði hæstv. ráðh., að ég mundi geta upplýst það, hvenær iðnmrh. Noregs hefði veitt þingi þar upplýsingar um málið. Og það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, það var nokkuð seint, sem hann gerði það og þó aðalatriðið ekki það, að hann veitti ekki ákveðnar upplýsingar í þinginu, heldur var talið, að hann hefði leynt þingið nokkrum mikilvægum atriðum. Og í þeim samningum, sem Trygve Lie gerir seinna, þegar hann fær þessa fyrri samninga endurskoðaða, þá er einn liður úr fyrri samningunum algerlega felldur úr gildi og sá liður var nokkuð þýðingarmikill, því að hann varðaði greiðslu verksmiðjunnar til Svisslendinganna fyrir tæknihjálp og umboðslaun og annað þess háttar og ákveðið, að það skyldu teknir upp nýir samningar um þennan lið. Ráðh. féll því auðvitað ekki eingöngu á því að hafa skýrt þinginu seint og illa frá málinu, heldur einnig og ekki síður fyrir það að hafa gert slæma samninga. Einnig skildi hæstv. ráðh. orð mín þannig um gjaldeyrisviðskipti verksmiðjunnar við norska banka, að ég hefði sagt eða látið í það skína, að alúminíumverksmiðjan sjálf eignaðist það, sem eftir yrði í norskum bönkum af gjaldeyri, þegar búið væri að taka inn gjaldeyri fyrir alla söluvöru og greiða kostnað erlendra aðila. Þetta er misskilningur. Það, sem eftir verður, eru nettótekjur norsku þjóðarinnar fyrir rafmagn, fyrir vinnulaun, skatta og annað það, sem norska ríkið lætur í té, svo að verksmiðjan sjálf eða hinir erlendu aðilar að verksmiðjunni eignast engar innstæður í Noregi í sambandi við þennan hátt á gjaldeyrisviðskiptum þar. Hæstv. ráðh. vefengdi ekki þær upplýsingar, sem ég hafði gefið hér um ákveðinn mismun á ýmsum þáttum þeirra samninga, sem Norðmenn hafa gert í þessu efni og því sem má ætla, að hér yrði gert, ef byggt yrði á þeirri skýrslu, sem nú liggur fyrir. M.a. er eitt það, að Norðmenn gera ráð fyrir á 10 árum nettó-gjaldeyristekjum, sem nema um 4.800 millj. ísl. kr., en þó að með mikilli vinsemd væri litið á áætlanir, sem felast í skýrslu hæstv. ríkisstj. um málið hér, þá mundum við á jafnlöngum tíma ugglaust ekki hafa yfir 2.000 þús. millj. og aldrei yfir helming þess, sem Norðmenn hafa í hreinar gjaldeyristekjur af sinni verksmiðju.



Herra forseti. Það er sáralitið, sem ég þarf við að bæta í sambandi við það, sem hv. 9. þm. Reykv. var nú að segja og um það, af hverju hann hafi farið frá, sá norski kollegi minn og þá m.a. vegna þess, að Trygve Lie hafði fengið fellda niður klásúlu um umboðslaun og annað og sett inn þar, sem var ákveðið um þau, umboðslaunin, ýmiss konar greiðslur fyrir tækniþjónustu o.s.frv., að það skyldu teknir upp nýir samningar. Já, þetta er alveg rétt. En mér er ekki kunnugt um, að það sé búið að taka upp neina nýja samninga. Hvort þeir verða nokkurn tíma teknir upp, skal ég ekki segja, en ég dró enga dul á það, að þetta voru samverkandi ástæður, illa gerður samningur og svo það að leyna því, sem illa var gert, fyrir Stórþinginu. Og það var líka af alveg sérstökum ástæðum, sem þetta mál kom upp, vegna stjórnarskiptanna, sem voru í Noregi, þegar hægri stjórnin komst til valda í nokkurra mánaða tíma. En þetta skiptir ekki svo miklu máli í þessu sambandi. En ég vil segja eitt, að um það, sem hv. 9. þm. Reykv. sagði, að það væri eitt og hið sama, alúminíumverksmiðjan og höfnin, þar er ég algerlega á annarri skoðun. Ég skal ekki segja neitt frekar um það, að hve miklu eða litlu leyti við getum notað höfnina til annarra þarfa, þegar þar að kemur, en það er langt í frá í mínum huga, að þetta sé eitt og hið sama. Þá er hv. 3. þm. Reykv. óánægður yfir almennum pólitískum aðdróttunum af minni hálfu í sinn garð og hann telur sig kannske ekki hafa verið með neinar aðdróttanir í minn garð og annarra í ríkisstj., sem berum ábyrgð á þessum hlutum, sem hér er um að ræða. En ef það er ekki að finna í hans ræðu, þá skil ég ekki mál manna. Varðandi stærðina, 160 þús. tonna verksmiðju möguleika og reikningsdæmið á grundvelli þess, þá var eins og hv. þm. reiknaði með því og gengi út frá því sem gefnu og út frá þeirri forsendu reiknaði hann hina miklu hlutdeild útlendinganna í fjárfestingunni í íslenzku atvinnulífi. En sannleikurinn er sá, að þó að það hafi komið fram hjá Svisslendingunum og þess vegna er það tíundað hér á bls. 24 í skýrslunni, að þeir vildu gjarnan hafa rými til þess, ef svo vildi verkast, að stækka verksmiðjuna upp í 160 þús. tonn, þá hefur í okkar hugum, sem að þessu stöndum, ríkisstj., sem ber auðvitað mesta ábyrgð á þessu, sem er hér lagt fram, alls ekki verið um meira að ræða, en 60 þús. tonn og það hefur verið mín skoðun, að engan veginn gæti verið um annað að ræða, fyrr en þá þeir, sem um þessi mál fjalla síðar, eftir að reynsla væri fengin af starfsemi þessara aðila, teldu, að það væri ástæða til þess og gæti verið hagkvæmt fyrir okkur að veita einhverja stækkun. Þetta kemur alveg greinilega fram í þessari mgr., sem ég vildi nú mega taka upp úr skýrslunni, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 24, það er síðasta mgr. Þar segir: „Að lokum er rétt að benda á, að líklegt er, að Swiss Aluminíum mundi vilja teygja sig lengra, ef það fengi um leið fyrirheit um möguleika til stækkunar verksmiðjunnar með sæmilega hagstæðum kjörum,“ þ.e.a.s. teygja sig lengra, gefa hærra rafmagnsverð, eitthvað betri kjör o.s.frv. Svo segir: „Það hefur hins vegar verið skoðun n., að Íslendingar ætti ekki að binda sig í þessu efni nema sem allra minnst. Vegna þess að fyrsti áfanginn í stórvirkjunarmálunum er sérstaklega erfiður hjalli fyrir Íslendinga, mundu þeir samningar, sem nú virðast mögulegir, geta orðið Íslendingum mjög hagstæðir. Á hinn bóginn er engin ástæða til þess, að jafngóð kjör yrðu í boði, ef til stækkunar kæmi, enda yrðu þá viðhorfin í virkjunarmálunum allt önnur en nú er.“ Það er auðvitað mergur málsins í þessu, að það verður að meta aðstæðurnar í þessu sambandi, bæði efnahagsaðstæður, virkjunarmál og annað, þegar þar að kæmi og við getum ekki núna, þegar við erum að tala um að setja upp verksmiðju, 60 þús. tonn, rökrætt dæmið út frá því, að það sé komin 160 þús. tonna verksmiðja o.s.frv., á meðan ekkert liggur fyrir um það. Ég veit, að það mætti segja sem svo: Þetta er bara fyrsta skrefið, en svo verður haldið áfram og áfram. - En það verður ekki haldið áfram, ef Íslendingar sjálfir vilja ekki halda áfram og það verður sem sagt ekki haldið áfram, ef aldrei verður byrjað og við erum ekki byrjaðir enn. Við erum að glíma við að reyna að ná þeim samningum, sem við teljum, að okkur sé stætt á og það er alls ekki nein vissa fyrir því í dag og það getur vel svo farið, að við kynnum að vera í þeirri aðstöðu, að við vildum gera samning, sem við hins vegar ættum ekki kost á að gera. Ég held, að málið liggi þannig fyrir. Það hefur ekki verið svo mikið framboð af erlendum aðilum, sem vildu koma upp hér atvinnurekstri eins og þessum, að það er þvert á móti því, sem hv. 3. þm. Reykv. gaf í skyn, að menn hefðu falazt mikið eftir þessari aðstöðu hér. Ég læt svo máli mínu lokið, en ég vil að sjálfsögðu endurtaka það, sem ég sagði, að það skal ekki standa á mér að taka til greina allar þær aths., sem fram koma í þessu máli og eru á rökum reistar.